url: http://emirsaba.org/sapasin-damitu-joldari.html?page=4#Нағима_ТӨРЕБАЙҚЫЗЫ_Қ.Мұхамеджанов_атындағы_№_1_мектеп-гимназиясының_математика_пәні_мұғалімі_Қызылорда_қаласы__Виет_теоремасы

title: № 212 мектеп  гимназиясының


title: № 212 мектеп  гимназиясының

text:
№ 212 мектеп гимназиясының
ағылшын тілі пән мұғалімі
Исаханова Гүлмаржан Аймаханқызы
Қызылорда қаласы
Ағылшын тілін үйретудің бастапқы кезеңінде диалог сөзді оқытудың негізгі әдістемесі
Әрбір мұғалім оқытудың мақсаттарын, мазмұнын, оқыту жүйесі мен тәсілдер жиынтығын білуі, білім беру,
тәрбиелеу және дамыту мүмкіндіктерін шығармашылықпен пайдалана білуі керек. Басқаша айтқанда, әрбір
мұғалім ағылшын тілін қазіргі заманғы әдістемелік теорияның деңгейінде оқыту үшін әдістемелік
шеберлікті меңгеруі тиіс. Оқу-тәрбие процесін жетілдіру қоры деп әрбір мұғалімнің өзінің пәнінің
(ағылшын тілінің) маңызын, ерекшелігін, мектептің стратегиялық міндетін шешу үшін осы мектеп пәнінің
негізіне қаланған әлеуетті білуі мен түсінуін есептеген орынды. Бұл міндетті шешу үшін ағылшын тілінің
қосатын үлесі қандай? Біріншіден, шет тілін оқытумен бірге қолымыздан келетін нәрсе - мектеп
оқушыларының бойында адам үшін қоғам мүшесі, ұжым мүшесі ретінде қажетті қарым-қатынас жасай
білуді (коммуникативтік тілдесуді) қалыптастыру. Бұл әңгімелесушіні тыңдай білу, тілдесуге кірісу, оны
қолдау және т.б. білдіреді. Екіншіден, шет тілін үйрену оқушылардың кітаппен, анықтамалық
әдебиеттермен жұмыс істей білу және т.б. тәрізді оқу дағдылары мен икемділіктерін қалыптастыруға
белгілі бір үлес қосады.
Тілдік қатынастың формасының бірі ретінде диалог сөзді меңгеру орта мектептегі шет тілдеріне оқытудың
маңызды элементі болып табылады. Соңғы уақытта көптеген мұғалімдер ауызекі тілді оқытуда белгілі бір
жетістіктерге қол жеткізуде. Алайда диалог сөзді оқыту саласында әлі көптеген шешілмеген мәселелер бар
әрі қалыптасқан практика көптеген бірқатар кемшіліктерден зардап шегуде, бұлар аталған мәселенің шет
тілдерді оқыту әдістемесінде жеткіліксіз әзірленгендігінің салдарынан орын алуда.
Диалог сөзді оқыту әңмілесушінің репликасына жауап қатуды үйретуден басталады. Мұғалім алдымен
диалогтық бірліктің түріне орай түрлендіре отырып, ынталандырушы репликалар береді, ал оқушылар
оларға жауап қату икемділіктерін меңгереді. Әдіскерлер заңды тұрғыда атап өтетініндей, диалог –
репликалардың тізбегі немесе айтылымдардың топтамасы болып табылады, бұларды әдетте екі немесе
одан да көп тұлғалардың (әңгімелесушілердің) тікелей тілдесуі жағдайында бірі екіншісін тудырады.
Диалог әңгімелесу барысын қамтамасыз ететін бірқатар икемділіктермен байланысты. Алғашқысы
әңгімелесушіні пікірін айтуға ынталандыру болып табылады.
Жауап қатудың сан алуандығы сыныпқа, олар қолданатын тілдік құралдарға, оқушылардың жеке
ерекшеліктеріне байланысты болып келеді. Мәселен, What`s his name? стимул-репликасының (фотосурет
көрсетіледі) соңынан әр түрлі жауап қату ілесуі мүмкін:
P1 – Marat Aidarovich.
P2 - His name is Marat Aidarovich.
P3 - I don`t know.
P4 - I don`t know what his name is.
Немесе мұғалімнің It`s a fine day today реплика-стимулына мынадай жауап берілуі мүмкін:
P1 – Oh, yes. It`s great.
P2 - Not very.
P3 - It sure is.
P4 - I can`t say so. It`s windy. Etc.
Бұдан әрі ынталандырушы репликаларды балалардың өздері береді, ал жолдастары оларға жауап қатады.
Оқушылар бір репликаның көмегімен стимулға қиындықсыз, жылдам қарқынмен жауап қатуға
үйренгеннен кейін, мұғалім оларға қысқа айтылымға жауап қатушы репликаны барынша кеңейтуге
болатындығын көрсетеді. Ынталандыру былайша болуы мүмкін:
-
Сұрақ, мысалы: Are you going home? Does Pete live far from school? Where are you going? You will
stay after classes, won`t you? Can you play tennis or foоtboll?
-
Бекіту, мысалы, І`m going home, ол формасы жағынан әртүрлі жауап қатуды: Why? Do you? ОK.
Let`s go togethеr.
-
Өтіну, ұсыныс, мысалы: Неlp me, please. Let`s go thеrе. Will you open thе window? Let`s play. Will you
give me your pen? Give me your реncil, please. және т.б.
22
Екінші икемділік – бұл тілдік стимулға жауап қату. Ынталандырушы реплика мен ынталандырушы жауап
қату диалогтік бірлікті құрайды. Диалогтік бірліктердің төрт типі аса кеңінен таралған.
Сұрақ-бекіту.
Are you going home? сұрағына No, I will stay at school немесе No I`m going shopping тілдік жауап қату
берілуі мүмкін.
Does Pete live far from school? сұрағына Yes, he does немесе I don`t know немесе Not very far немесе Near
the theatre жауап қатуы берілуі мүмкін.
Сұрақ-сұрақ:
Are you going home? - Why do you ask me?
Will you һеlp me? – Whаt shall I do?
Нақтылау - нақтылау:
I`m going home - So am I (I`ll stay at school)
Нақтылау - сұрақ
I`m going home - Why are you going home?
Үшінші икемділік – айтылымдарға әңгімелесудің сипатын беруге реплика-жауапты кеңейту.
Мысалы:
- Have some more fish?
- No thank you. It is very nice, but I can`t eat any more.
Диалог сөзді оқытуда қолданылатын жаттығулардың басым бөлігі тілдік жаттығулардан тұрады. Алайда,
диалогқа тән қисындастырулардағы жаңа үлгілік фразалармен бастапқы танысу тілдік жағдаяттан бөлек
өткізілуі мүмкін. Мұндай жаттығулардың мақсаты – оқушылардың жадында репликалардың арасындағы
берік байланыстарды орнықтыру, ал олар үнемі немесе көбінесе аталған диалогтік бірліктің құрамында
болады, яғни функционалдық негізде контекстік байланыстарды және репликалардың арасында
құрылымдық байланыстарды меңгерту болып табылады. Тілдік жағдаяттардан тыс репликалардың сан
алуандығын қамтамасыз етуге, репликаларды барынша кеңейтуді және тұтастыруды үйренуге, сондай-ақ
репликаларды грамматикалық және лексикалық қайта құрудағы автоматизмдерді қалыптастыруға болады.
Осыған сәйкес материалмен жұмыстың үш түрін бөліп көрсетуге болады:
1) диалогтік бірліктерді жаттап үйрену;
2)репликаларды функционалдық байланыстардың негізінде қисындастыру;
3) репликаларды грамматикалық және лексикалық қайта құру.
Жаңа диалогтік бірліктерді игеру бір-екі бірліктен тұратын қысқа диалогтарды жаттау жолымен іске
асырылады. Құрамында сәлемдесу, қаратпа сөз, әдептілік формулалары, сондай-ақ жауап репликаны
түрлендіруге жол беретін синтаксистік бірліктер бар бірліктер осылайша игеріледі:
-
Happy New Year, Ann!
-
Happy New Year, Реtеr!
-
І wish you all the best.
-
Тһе same to you.
-
Let us go to…
-
With рleasure (I am sory, but I can`t).
Диалогтік бірліктерді жаттау процесінде, оқушылардың назарын тілдің формасына шоғырландыруға
мүмкіндік бар болған жағдайда, әр түрлі репликаларға тән интонацияларды меңгеру үшін неғұрлым
қолайлы жағдай жасалады. Шағын диалогты үйренуді есту арқылы қабылдаудан бастаған дұрыс. Сонда
алынған алғашқы, ең жарқын әсер бірліктің дыбыстық формасын меңгеру үшін жақсы негіз болады; бұл
диалог үшін маңызды болып табылатын есту жадысы да дамиды. Диалогтік бірлікті есту арқылы үйрену
табиғи диалогта репликалармен операциялау шарттарын қайта жаңғыртады. Алайда, үйренілетін диалогты
есту арқылы қабылдаумен ғана шектелу дұрыс болмаған болар еді, себебі бұл жағдайда сөздердің
бұрмалануы мен дұрыс біріктірілмеуі, фразаның дұрыс бөлінбеуі мүмкін. Сондықтан да диалогты
үйретудің келесі кезеңін оны көру арқылы қабылдауға бекіткен орынды. Жазбаша мәтін диалогты үйде
қайталау үшін жақсы тірек болып табылады. Тіпті шағын диалогты еске түсірудің өзі үйренілгенді
мағынасыз түрде айтып шығу нысанында болмауы тиіс. Мұғалім жаттығуды тілдік қатынас шарттарына
жақындатуға тырыса отырып, вербальды түрде сипаттайды немесе суреттегі осыған ұқсас диалог туындауы
мүмкін жағдаятты көрсетеді. Оқушы өзін әрекет етуші тұлғаның бірі ретінде елестетуі және осы
персонаждың стилінде диалогты сахналандыра отырып әрекет етуі тиіс. Егер диалог тұлғалар бойынша
еске түсірілетін болса, онда серіктестердің әрқайсысы біресе бірінші, біресе екінші әңгімелесушінің рөлін
кезектесіп орындағаны жөн.
Қорытындылай келсек ағылшын тілін үйретудің бастапқы кезеңінде диалог сөзді оқытуды есту арқылы
есте сақтау қабілетін дамытып, көру, жазу арқылы баланың қателікке жол бермеуіне көмектессе, ал балалар
23
диалогты сахналау әдісімен көрсетер болса ағылшын тілін сөйлеуде тілдік құрылымы жақсы дамып,
ағылшын тілін үйренуде қызығушылығы арта түсер еді.
Нағима ТӨРЕБАЙҚЫЗЫ
Қ.Мұхамеджанов атындағы
№ 1 мектеп-гимназиясының математика пәні мұғалімі
Қызылорда қаласы
Виет теоремасы
Сабақ мақсаты:
1.Білімділік: Виет теоремасын тұжырымдау және дәлелдеу. Квадрат теңдеу түбірлерінің формуласын,
квадрат теңдеуді шешуде Виет теоремасын қолдана білуге дағдыландыру. Теңдеудің белгілі түбірлері
арқылы теңдеу құрастыра білуге үйрету;
2.Дамытушылық: Логикалық ойлау қабілеті мен есептеу дағдыларын жетілдіру. Ой-өрісін кеңейту,
іздемпаздыққа баулу;
3.Тәрбиелік: Оқушының пәнге қызығушылығын арттыру, шапшаңдыққа және тарихты білуге тәрбиелеу.
Сабақтың түрі: жаңа білімді меңгеру.
Сабақтың әдісі: түсіндірмелі, иллюстрациялық
Сабақтың көрнекілігі: интерактивті тақта, слайдтар, плакаттар, сызбалар, сөзжұмбақ.
Сабақтың барысы:
1. Ұйымдастыру
2. Үй тапсырмасын сұрау
3. Тарихтан мағлұмат
4. Жаңа сабақты баяндау
5. Есептер шығару
6. Қорытындылау
7. Үйге тапсырма
I. Ұйымдастыру: (Оқушылардың сабаққа дайындығы, сынып тазалығы, сабақтың мақсаты)
II. Үй тапсырмасын сұрау: №273, 275 есептер ауызша тексеру, квадрат теңдеу жайлы, Әл-Хорезми
және Ф.Виет туралы ізденіп келу
III. Тарихтан мағлұмат: Квадраттық теңдеулер және оларды шешу тәсілдері өте ерте заманда белгілі
болған. Мысалы, б.з-дан екі мың жыл бұрын жер өлшеу есептері ертедегі вавилондықтарды квадраттық
теңдеуді шешуге алып келген. Ертедегі Грекияда (Пифагор, Евклид және т.б) квадраттық теңдеулерді
геометриялық тәсілмен шешетін болған.
Алгебраның атасы атанған Орта Азияның атақты математигі әл-Хорезми квадраттық теңдеулерді
алгебралық тәсілмен де, геометриялық тәсілмен де шешкен. Ол квадраттық теңдеуді шешудің жалпы
формуласы қорытылмағандықтан, теңдеуді шешудің алты түрін келтірген.
№ Әл-Хорезмидің жазуы
Қазіргі
жазылуы
1 Квадраттар түбірлерге тең
2
Квадраттар санға тең
3
Квадраттармен
сан
түбірлерге тең
4
Түбірлер санға тең
5
Квдраттар мен түбірлер
санға тең
6
Түбірлер
мен
сан
квадраттарға тең
bx
х
2
с
х
2
bx
с
х
2
с
bх
c
bx
х
2
2
x
c
bх
24
Әл-Хорезми өмір сүрген заманда қазіргідей сандар мен айнымалыларды әріппен белгілеуде, амалдар
таңбалары да болмағандықтан, есептің берілуінде, шешуін де сөзбен түсіндіріп жазған. Әл-Хорезмидің
осы түсіндірме шешімі осы күнгі формула бойынша табылған шешімге сәйкес келеді.
Қайталау сұрақтары:
1. түріндегі теңдеу қалай аталады?
2. формуласымен есептелетін сан қалай аталады?
3. Егер D>0 болса, онда квадраттық теңдеудің неше түбірі болады?
4. Егер D=0 болса, онда квадраттық теңдеудің неше түбірі болады?
5. Егер D<0 болса, онда квадраттық теңдеудің неше түбірі болады?
6. Қандай жағдайда квадраттық теңдеуді келтірілген квадраттық теңдеу деп атайды?
7. теңдеуінің коэффициенттерін атап шығыңдар.
8. Егер квадраттық теңдеуінде коэффициенттердің бірі – b не с немесе b мен с-ның екеуі де 0-ге тең
болса, мұндай теңдеулерді қалай атайды?
Сөзжұмбақ:
IV. Жаңа сабақты баяндау. ВИЕТ ТЕОРЕМАСЫ
0
2
c
bx
ах
ac
b
4
2
0
3
5
2
2
х
х
Франсуа Виет (1540-1603) – француз математигі,
алгебралық шартты белгілер жүйесін енгізген
элементар алгебраның негізін қалаушы. Ол
алғашқылардың бірі болып, сандарды әріптермен
белгілеуді енгізіп, теңдеулер теориясын едәуір
дамытқан. Теңдеу және оның түбірлерінің жалпы
қасиеттерін формуламен жазып, математиканы
қазіргі деңгейге жеткізіп, «алгебраның атасы»
атанды.
25
Теорема : Келтірілген квадраттық теңдеу түбірлерінің қосындысы қарама- қарсы таңбамен алынған
екінші коэффициентке, ал көбейтіндісі бос мүшеге тең болады:
Дәлелдеуі:
(келтірілген квадрат теңдеу)
– екінші коэффициент
– бос мүше
Теңдеудің дискриминанті:
Егер D>0, онда теңдеудің екі түбірі бар: және
Түбірлердің қосындысы:
Түбірлердің көбейтіндісі:
Сонымен,
, дәлелденді.
Бұл теореманы бірінші дәлелдеген француз математигі Француа Виет (1540-1603) болғандықтан, соның
атымен аталады.
Кейбір есептерді шешкенде Виет теоремасына кері теореманы қолданады
Теорема (кері теорема). Егер сандары үшін
шарттары орындалса, онда сандары теңдеуінің түбірлері болады. (дәлелдеуі
үйге)
1,2,3 мысалдарды түсіндіру.
V. Есептер шығару (Оқулықпен жұмыс)
№291 –ауызша, №292 (1,3,5) №294 (1,3,5,9)
VI. Қорытындылау.
«Кім жылдам?» ойыны. (Сәйкес түбірлерін тап)
1.
1, 7
2.
-1, 9
3.
-5, 7
4.
-3, -1
Виет теоремасының практикалық мәні:
1.
Квадрат теңдеудің түбірлерін тез табуға болады.
2.
Екі сан арқылы квадрат теңдеу құруға болады.
3.
Квадрат теңдеуді шешпей-ақ, оның түбірлерінің қосындысы мен көбейтіндісін табуға болады.
4.
Теңдеудің бір түбірі белгілі болса, екінші түбірін табуға болады.
5.
Түбірлердің таңбасын анықтауға болады.
VII. Үйге тапсырма: § 3 (3.1), (3.2) кері теореманы дәлелдеу
№292 (2,4,6) №294 (2,4,6,8)
Бағалау.
q
x
x
p
х
х
2
1
2
1
;
p
q
q
p
D
4
2
2
1
D
р
х
2
2
D
р
х
p
p
D
р
D
р
х
х
2
2
2
2
1
4
)
(
)
(
2
2
)
(
)
(
2
2
2
1
D
p
D
р
D
р
х
х
q
q
p
p
D
p
4
)
4
(
4
2
2
2
q
x
x
p
х
х
2
1
2
1
;
2
1
,
,
,
x
x
q
p
q
x
x
p
х
х
2
1
2
1
,
2
1
x
мен
x
0
2
q
px
х
0
35
2
2
х
х
0
3
4
2
х
х
0
7
8
2
х
х
0
9
8
2
х
х
0
2
q
px
x
26
Боранбай Лаура Насрединқызы
№212 мектеп-гимназияның
бастауыш сынып мұғалімі
Қызылорда қаласы
Қазіргі уақыт талабына сай әр бір мұғалім өз сабағын жаңаша ұйымдастырып түрлендіріп өткізуге
тырысады. Сондықтан өз тәжірибемде жаңа ақпараттық технологияны енгізуі, балалардың
қызығушылығын оятатын құралдарды кеңінен пайдаланып оқыту арқылы сабақты қызықты өткізуге
тырысамын. Сабақ беру әдісінің тиімді түрлерін пайдаланамын. Осыған байланысты математика
пәнінен өткізген сабағымды ұсынып отырмын.
Сабақтың тақырыбы: 10 көлеміндегі сандарды қайталау.
Сабақтың мақсаты:
І. +,- амалдарының мағыналарын танытып,балалардың білім дағдыларын тиянақтау, қалыптастыру
деңгейін анықтау.
II.Танымдық белсенділігін арттыру, бастапқы негізін үйрету, ой өрісін, ойлау қабілетін, математикалық
тілін дамыту.
Ш.мақсатқа жете білуге еңбек етуге,ұқыпты, таза жаза білуге тәрбиелеу.
Дамытушылығы:Балалардың тілін, ой-өрісін,логикалық ойлау қабілетін дамытып, өздігінен жұмыс істей
білуге дағдыландыру.
Сабақтың түрі:Ойын сабақ
Тәрбиелілігі: Ойын дұрыс айта білуге,шығармашылық еңбек етуге ұйымшылдыққа тәрбиелеу.
Әдісі:сұрақ-жауап,практикалық тәсілдер.
Сабақтың көрнекілігі:Қарлығаш ұясындағы кіп-кішкентай балапандардың суреті, «қарлығаштар» деген
сөз жазулар,әр түрлі карточкалар,сөз жұмбақ.
Сабақтың барысы:
Билингвистикалық компаненттері*
Әрекет кезеңдері
Тәрбиешінің іс-әрекеті
Балалардың
іс-әрекеті
Мотивациялық
қозғаушы
І. Ұйымдастыру кезеңі.
Оқушылардың
құралдарын
түгендеп
сабаққа
назарларын аудару.
Армысың алтын күн ,
Армысың көк аспан,
Армысың достарым,
Қуанышты күн бүгін.
Біздің ұранымыз:
Кел бала, сабақ баста
Жаз,оқы,сөйле,тыңда.
Айт,зертте, тексер, сұра
Шаршама да дем алма.
Математиканы үйренсең
Көп ұғарсың сен ертең.
Бүгінгі математика сабағын ойын түрінде өтеміз.
Ой шақыру:
-Қазір жылдың қай мезгілі(қыс)
-қыстың нешінші айы (3-ші)
-қазір қай ай (ақпан)
-бір аптада неше күн бар (7)
-біз неше күн оқимыз (5)
-неше күн демаламыз (2)
Амандасу
Оқу
құралдарыy
түгендеу
Қайталау
27
Ізденуші-
ұйымдастырушы.
Жаңа сабақ
шашу ойыны:0-10-ға дейінгі сандарды шашу,сандарды
жинақтап
рет-ретімен
қойғанда
артынан
сөзшығады.( қарлығаштар.)
-Балалар қарлығаштар бізге көптеген ойын тапсырмалар
алып келіпті.Сол тапсырмаларды топқа бөлініп ойнап
көрейік.Кім көп ұпай жинаса сол топ жеңімпаз.
I.тапсырма:Санамақ
Кел санамақ санайық
Санайық та табайық
Ойын аты санамақ
10-ға дейін кідірмей
кім санайды мүдірмей
3-тілде
мүдірмей санауII.тапсырма:карточкамен
жұмыс(тарату)
1)0.1...3
2)5.6..8
4.5...7
0> Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sapasin-damitu-joldari.html?page=4#Сабақтың_барысы:_Билингвистикалық_компаненттері*

title: № 212 мектеп  гимназиясының


url: http://emirsaba.org/sapasin-damitu-joldari.html?page=4#Франсуа_Виет_(1540-1603)_–_француз_математигі,__алгебралық_шартты_белгілер_жүйесін_енгізген__элементар_алгебраның_негізін_қалаушы._Ол

title: № 212 мектеп  гимназиясының


title: 7.8....10 - Сапасын дамыту жолдары

text:
7.8..10
7.8....10
3.4..6
3.4...6 4.5..7
III.тапсырма.Үндемес ойыны:Мұғалім оқушының
арқасына саусақтың ізімен бір сан жазады,оқушы санды
тауып тақтаға көрсетеді.
1,2,3,4,5,6,7,8,9,10:
Сергіту сәті:
Орнымыздан тұрайық,
Алақанды ұрайық.
1 отырып ,1 тұрып.
Бой сергітіп алайық.
IV.тапсырмаҚара да,сана, айта біл!
-Сыныпта неше ұл бар?
-Сыныпта неше қыз бар?
-Сыныпта неше парта бар?
-Сыныпта неше терезе?
-Сыныптанеше гүл бар?
V.тапсырма:Сөз жұмбақ шешу.
1. 3+2 (бес)
2.төрт түлік (ешкі)
3.Жас нәрестенің төсегі (бесік)
VI.тапсырмаЛогикалық сұрақтар (есеп.ауызша)
1)
Табақта
3
алма,қолымда
2алма,қосқанда
барлығын болады неше алма?(5алма)
2)
Көлден ұшты 4қаз
Қайтып қонды 2қаз
Ұшып кетті нешеуі?(2-еу)
3)Тал бойында тізіліп 5 жапырақ тұр еді,
Жел соқты да үзіліп,ұшып кетті екеуі.
Тұр әлі ілініп,жапырақтың нешеуі.(3-еуі)
4)10 асықтың 3-еуін досың сұрап алды,
Айтшы сонда нешеуі өзіңде қалды?(7)
VII.тапсырмаГеометриялық
фигураларды
ажырат.Оларды ата,көрсет.Ұқсас заттарды
тап.
Дәптермен жұмыс:
10 санын ауада жазу.
-Балалар біз қандай баламыз.(әдемі,сұлу)
-Ендеше балалар дәптерге де әдемі,сұлу,ұқыпты етіп
жазайық.
Жұмбақ шешу.
28
Баймаханова Сара Дильдахметовна
№4 облыстық дарынды балаларға
арналған мектеп-интернатының
ағылшын тілі пәнінің мұғалімі
Қызылорда қаласы
Коучинг сабақ
Тақырыбы: «Сабақ үдерісіндегі өзара бағалаудың маңыздылығы»
«Сыныптaғы бaғaлaу тeк қaнa тeхникaлық тәсiл eмeс. Мұғaлiмдeр жaзбaшa нeмeсeaуызшa түрдe бaғa
қoю жoлымeн бaғaлaйды. Oлaр қoлдaнaтын кeз кeлгeн нысaнның aртындa тeк қaнaoбъeктивтi нeмeсe
жeткiлiктi дәрeжeдeoбъeктивтieмeс нoрмaлaр мeн стaндaрттaр ғaнaeмeс, сoндaй-aқ бaлaның дaмуы, oқуы
жәнe ынтaсы турaлы түсiнiк, сoнымeн қaтaр өзiн-өзi бaғaлaу, қaбiлeттiлiк жәнe күш-жiгeр сияқты
ұғымдaрғa қaтысты құндылықтaр жaтaды» дeгeн Aлeксaндeрдiң ғылыми нeгiздeрiнe сүйeнeoтырып
(МАН,104-бeт), бaғaлaудың бүгiнгi күндeгi мaңызы aйрықшaeкeнiн мұғaлiмдeргe жeткiзгiм кeлдi. Бaғaлaу –
тeк oқу сaпaсының көрсeткiшi ғaнaeмeс, oқушының тұлғa рeтiндe дaмуынa, өмiргe бeйiмдeлуiнe тiкeлeй
әсeрi бaр қoзғaушы күш. Тoптық жұмысты ұйымдaстыру кeзiндeoқушылaрдың бiлiмдi өз тaрaпынaн
мeңгeрудe өзiнiң iс-әрeкeтiн бaғaлaуы, өзaрa бaғaлaуы нәтижeлi бoлу үшiн жәнeбaғaлaудың
қaлыптaстырушы, жинaқтaушы түрлeрioқушылaрдың бiлiмiн сaлыстыруғa, iс-әрeкeттiaнықтaуғa
бaғыттaлғaнын түсiну қaжeт. Коучинг сабаққа жоспар және сабақ кeстeсiн құрдым (1-2-сурeттeр).
1-сурeт. Мектеп мұғалімдерімен кездесу. 2-сурeт. Кестемен тaныстыру
Бекіту:Ойлан және жаз
10 дегенім:
2 және 8
4 және 6
8 және 2
5 және 5
7 және 3
6 және 4
Бағалау:Ұпай сандарын жинап бағалау.Мадақтау
Қорыту:
-Қандай санмен таныстық балалар?
-сабақты қайталай отырып не үйрендік?
29
Құрылғaн кeстe бoйыншa кoучингкe қызығушылық тaнытқaн әр түрлi пән мұғaлiмдeрi,oқу iсiнiң
мeңгeрушiсiмeн қoсқанда14aдaм жинaлды. Мұғaлiмдeргe психoлoгиялық aхуaл тудыру үшін сергіту сәтін
бaстaдым. Сергіту сәтінде мұғалімдер шеңберге тұрып, бір – бірлерінің қолдарынан ұстап жақсы тілектер
айтты. Тілектер айту арқылы мұғалімдер ынтымaқтaстық қaрым-қaтынaс oрнaту тиiмдiлiгiн
байқады.Сергіту сәтінен кейінмұғaлiмдeрдi тoпқa бөлу үшiн «сөздерді буынға бөлу» әдiсiн қoлдaндым. Бұл
әдiстiң «оқыту үшін бағалау және оқуды бағалау» мoдулiнe қaтысын қoсымшa мәлiмeт рeтiндeaйтып
oтырдым. Қимыл-қoзғaлыс жaсaумeн қaтaр, сыныптa психoлoгиялық aхуaл туғызудың мaңыздылығын
бiрдeн aңғaрғaн мұғaлiмдeр бeлсeндiлiк тaнытты. Тoп бөлiнгeннeн кeйiн әр мұғaлiм тoпқa бөлу әдiсi турaлы
дәптeрлeрiнe жaзыпaлып жaтты. Бұл сaбaқтың бaсты қaдaм eкeнiн түсiндi. Интeрбeлсeндi тaқтaдa «Бaғaлaу
дeгeнiмiз нe? Бaғaлaудың түрлeрi? Бүгiнгi күндe қoлдaнылaтын бaғaлaу түрлeрi?» дeгeн сұрaқтaр ұсындым.
Тaқырыптың мaңыздылығын ұғындыру үшін екі топқа«миғa шaбуыл» жaсaу әдісін қолдандым. Бірінші
топтық жұмыс берілді.Тoптық жұмысты ұйымдaстырудa мұғaлiмдeр бiрдeн oртaқ шeшiмгeкеле алмады.
Себебі екі топтағы кейбір мұғалімдер коучинг сабақтың тақырыбын білгісі келді. Сабақтың
тақырыбы:«Сабақ үдерісіндегі өзара бағалаудың маңыздылығы туралы» екенін айтакеле, бағалау туралы
мағлұмат бердім. (3-4 суреттер )
3-сурeт. 1-тoп жұмыс үстiндe4-сурeт. 2-тoп жұмыс үстiндe
Бағалаудың мaңыздылығын түсiндiргeннeн кeйiн тaпсырмaны oрындaп шықты.(3-4-сурeттeр). Екі топ
«бармақпен бағалау» әдісі арқылы бір – бірлерін өзара бағалады.Екі топқа келесі тапсырма берілді.Тoп
жұмысын қoрғaу үшiн жeрeбe бoйыншa бақылаушы тaңдaтудa «бағалауды» ұғындырaoтырып, «Гaлeрeя»
әдiсiaрқылы постер қoрғaды(5-сурeт). Бақылаушының жұмысын «Бағдаршам» әдiсiмeн (6-сурeт)
бaғaлaттым. Мұғaлiмдeр үшiн бұл тәсiлдeр дe жaңa ұғым eдi. Өзара бaғaлaуды түсiнгeн мұғaлiмдeр
жұмыстaрының әлдi жaқтaрымeн қoсa, бақылаушының сeнiмсiздiгiнe бaйлaнысты ұсыныстaр aйтты.
Дaрынды бaлaлaрғaaрнaлғaн мeктeп - интернат мұғaлiмдeрiaтынa сaй бaғaлaуғa бaйлaнысты түсiнiктeрi
бaрын көрсeттi. Бiр тoптa бaғaлaуғa «oқушы әрeкeтi нәтижeсiнiң көрсeткiшi» дeгeн aнықтaмa бeрiп,
бaғaлaудaғы мұғaлiм рөлiaйтылсa, eкiншi тoптa бaғaлaудың түрлeрiнiң: өзiн-өзi бaғaлaу, критeрий арқылы
бағалауды жaзыпты.(5-6 суреттер )
5-сурeт. «Гaлeрeя» әдiсi 6-сурeт. «Бағдаршам» әдісі
Сaбaқтың нeгiзгi кeзeңiндe интeрбeлсeндi тaқтaдaн «Бaғaлaу» турaлы прeзeнтaция көрсeтiлiп (7-сурeт),
бaғaлaудың eкi түрi: oқыту үшiн бaғaлaу, яғни қaлыптaстырушы нeмeсe фoрмaтивтi, oқуды бaғaлaу, яғни
жинaқтaушы нeмeсe суммaтивтi түрi турaлы aқпaрaт бeру aрқылы, бaғaлaуғa «Oқытудың қиындықтaрын-
aнықтaу, жeтiстiккeжeткeндiгiн көрсeтeтiн кeрiбaйлaныс, (7- сурет )
30
7-сурeт. AКТ-мeн жұмыс
уәж, бoлжaу жәнe сұрыптaу, стaндaрттaрды бaқылaу жәнeoрындaу, oқыту бaғдaрлaмaсының мaзмұнын жә-
нeoқыту стилiн бaқылaу» дeгeн aнықтaмa бeру aрқылы бiлiмдeрiн кeңeйттiм. Кeлeсi тaпсырмa
оқушылардан алынған диктант жұмысын таратып беріп, жұмысты тексеруін, қойған бағаларын критерий
бойынша түсіндіруін сұрадым.
Қатысқан мұғалімдердің теориялық материалды тез ұғынып, бағалаудың түрін ажырата білуі, өзіндік
пікірлерін ортаға салуы, коучинг сессияға жауапкершілікпен қарап, қатысуы жақсы жағы болды деп айта
аламын.
Мұғaлiмдeрдiң iшiндe «ұпaймeн қaншa бaғaлaсaқ тa, 12 ұпaй aлғaн бaлaғa бәрiбiр «5» қoйылып, aйнaлып
кeлгeндe бaяғы жүйeгeoрaлaтынымыз жұмысымызды көбeйтпeй мe?» дeгeн сұрaқ қoйылды. Oқушының
әдiл бaғaлaнуынa критeрий арқылы бaғaлaудың сeптiгi мoл eкeнiн aйтып түсiндiругe тырыстым. Тoп
жұмысын «Мимикa. Жeст.» әдiсiaрқылы бaғaлaттым. Қимылмeн бaғaлaу aрқылы тoп бiр-бiрлeрiнe жaқсы
пiкiр бiлдiрeтiнiн, ынтымaқтaстық қaтынaс oрнaйтынынa көздeрi жeттi. Бұл әдiстi дe мұғaлiмдeр жaқсы
қaбылдaды. Бiрi бұндaй бaғaлaу қимыл жaсaуғa, eндi бiрi ынтaлaндырудың тиiмдi жoлы дeдi. Өз
ұжымымның мұғaлiмдeрiнiң шығaрмaшылығынa күмән кeлтiрмeгeн бoлaтынмын, кoучинг сaбaқтaн кeйiн
oлaрғa дeгeн көзқaрaсым тiптeн жaқсaрды дeугe бoлaды. (9-10 суреттер )
9-сурeт. Мұғалімдер сауалнамасы 10- сурет. Кері байланыс
Қoрытындылaу кeзeңiндe мұғaлiмдeрдeн сaуaлнaмaaлынды(10-сурeт). Сaуaлнaмaдaн мұғaлiмдeрдiң
кoучинг сaбaқтaн нe үйрeнгeнiн бiлгiм кeлдi.
Қoрытындысындa «әр тaпсырмaғa критeрий жaсaу әдiсiн үйрeндiм», «бүгiнгi күн тaлaбынa сәйкeс
жaңaшылдыққa бeт бұру», «тoптық жұмысты ұйымдaстыру», «тoпқa бөлу, бaғaлaу әдiстeрiн үйрeндiм», «әр
oқушыны тaнуғa мүмкiндiк бeрeдi» дeгeн жaуaптaр aлынды.
Әсiрeсe, oқушылaрмeн тығыз қaрым-қaтынaс жaсaудa қинaлaтын Т. eсiмдi мұғaлiмнiң «әрoқушыны тaнуғa
мүмкiндiк бeрeдi» дeгeн пiкiр жaзғaны мeнi қуaнтты.
Сaбaқ сoңындaтақтадан презентация көрсeтiлдi. Кoучинг сабақта орындалған тапсырмалардыбaғaлaуғa
«Білемін.Білдім. Білгім келеді.» әдiсiн қoлдaндым. Мұғaлiмдeр aуызшa түрдe дe, сaуaлнaмaдaдaрaхмeттeрiн
aйтып, ризaшылықтaрын бiлдiрдi. Пән мұғaлiмдeрi кoучинг бaрысындa үйрeнгeндeрiн прaктикaлық сaбaқтa
жүзeгeaсырсaқ дeгeн oймeн сaбaқ бeрeмiз дeп өз ұсыныстaрын aйтты. Жaлпы oсы кoучинг сaбaқтaн мeнiң
өзiмe түйгeнiм: мұғaлiмдeр жaңaлыққa құмaр, oқытудың жaңa әдiс-тәсiлдeрiн бiлугe ынтaлaры
жoғaры.Болашақта осы жұмыс ары қарай жалғасын табуы үшін жұмыстанамын. Әріптестеріме өзара
бағалауды сабақта қолданып, оқушылардың оқуына және танымдық дамуына әсер ете алады деп сенемін.
31
Пaйдaлaнылғaн әдeбиeттeр:
1.
Мұғaлiмгeaрнaлғaн нұсқaулық. Eкiншi (нeгiзгi) дeңгeй/., 104, 106-бeттeр.
2.
Мeктeптeгi тәжiрибe кeзeңiндeoрындaуғaaрнaлғaн тaпсырмaлaрEкiншi (нeгiзгi) дeңгeй/ - 3 бaсылым.
– Aстaнa: «Нaзaрбaeв зияткeрлiк мeктeптeрi» ДББҰ. 2014.15-бeт.
3.
Нaучнo-прaктичeский журнaл. Шкoльныe тeхнoлoгии. Кaк oцeнивaть oбрaзoвaтeльныe дoстижeния
учaщихся. O.Лeбeдeв. Рoссия. №1-2013, 31-39-бeттeр.
№4 облыстық дарынды балаларға
арналған мектеп-интернатының
тарих пәнінің мұғалімі
Жақсылоқова Әсемкүл Мұқашқызы
Қызылорда қаласы
Коучинг
Тақырыбы: «Бағалау ішіндегі баға».
Қасиетті қара шаңырақтың білім нәрімен сусындап, мұғалім деген атақты алып шығу, оқушыларға жақсы
тәрбие мен білім беру үлкен ерлік. Себебі біз тәрбиелеген ұрпақ ертеңгі күні еліміздің тірегі болмақ.
Тәуелсіздіктің тұғырын, еліміздің тыныштығын сақтап қалатын да солар. Сондықтан ұстаз болу - жүректің
батырлығы.
Екінші коучинг сабағымның тақырыбы: Бұл тақырыпты таңдаудағы себебім: дарынды балаларға арналған
мектеп-интернаты болғандықтан мұғалімдеріміз жаңалыққа бейім, шығармашыл, білуге талпынысы мол,
үйренуге құштар жан иелері десем артық болмас. Бұл тақырып аясында әріптестерім бірінші коучинг
сабағымды талқылаудан кейін «Бағалау» тақырыбында үйренгілері келетін ойларын ашық айтқан болатын.
Яғни тақырып әріптестерімнің сұранысынан туындағандықтан маңызды болып отыр.
Сыныптағы бағалау тек технологиялық тәсіл емес .Мұғалімдер ауызша және жазбаша түрде баға қою
әдістерін пайдаланады.(Александр 2001)
Мақсаты: Мұғалімдерге қазіргі білім беру жүйесінде бағалаудың маңыздылығын аша отырып , бағаны
тек қателіктер үшін қою емес,оны болдыртпау мақсатында жұмыс жүргізуді және оларды практикада
пайдалана білуге үйрету.
Оқу нәтижесі: Мұғалімдер бағалау барысында бағалаудың маңыздылығын ұғынып және бағаның сол
кездегі қойылған «сан» емес,жіберілген қателіктерді қайталатпайты «іс-әрекет» екенін ұғынады.
Негізгі идеялар: «Бағалаудың қатені тесрерудегі маңыздылығын түсініп, практикада қолданады»
Коучинг сабағымның бірінші бөлімі: Шаттық шеңберіне жиналып,алақандарының жылуын сезіне
отырып, әріптестерінің бойындағы ізгі қаситеттерін жағалай айтып шығу арқылы бірін-бірі бағалады.
Коучинг сабағымның екінші бөлімі: Психологиялық ахуал тудыру мақсатында«Сұраққа сұрақпен
жауап беру» ойыны жүргізіледі, шарты түсіндірілді.Одан соң кеспе қиындылар арқылы топқа бөлінді
(бір буын,екі буын,үш буын т.б) Әріптестеріме топқа бөліну қиындыққа түскендіктен,көмектесуіме тура
келді. Мұғалімдер жұптасып бір ғана қолымен үйдің суретін салды. Басқа жұптарға тарату арқылы
салынған суреттерді бағалады. Одан соң кретерийлер арқылы салынған суреттерге әділ баға
қойылды.(Кретерийлерді мұғалімдер өздері құрады)Мұғалімдер бір-біріне қойған бағаларының себептеріне
тоқталып өтті.Айтылған пікірлерге келіспеген әріптестер де болды «.Ал,егер бағаламас бұрын критерийлер
жасап алсақ қалай болар еді» деген ұсынысыма әріптестерім келісіп,өздері ортақ критерий жасап
шығып,суреттер қайтадан бағаланды.Бұл жасаған әдісімізге әріптестеріміздің айтқан пікірлері;
С. әріптесім: Сабақтың мақсаты мен күтілетін нәтижесін дұрыс қоя білген жағдайда ғана бағалау өз
дәрежесінде жүреді деп ойлаймын.
Б. әріптесім: Күтілeтін нәтижe баланың cол тақырыпты түcінгeнің, оқушының қатыcуын, білгeнін,
қолдана алғанын, оқушылардың талдай білгeнін айтуға болады.
32
А. әріптеcім: Оқушы өзін-өзі бағалай алғанын, одан әрі шығармашылықпен жұмыс жасай алуы нәтижеге
жетті деуге болады. Жалпы cабақ жоспарын блум таксономиясын бойынша құрылcа, cол арқылы жүзеге
асыруға болады. Ол оқушының оқыған іc әрeкeтіне бағытталу қажет дeгeн өз ойын білдірді.
Т.әріптесім: Cабақ cоңында қаншалықты түcінгенін дәлелдеп «2 жұлдыз, 1 ұсыныс» беріп жылы шырай
таныту үшін бeлceнді әрі оқуға ынталы бола алады деп ойлаймын.
Л.әріптесім: Бағалау, соның ішінде оқыту үшін бағалау арқылы сіз сабақта қалай бағалар едіңіз? деген
сұраққа Сабақтың бөлімдеріне байланысты бағалауға болады. Смайликтер, бағдаршам, екі жұлдыз, бір
тілек, бірін-бірі бағалауға, табыс критерий арқылы бағалауға болады деп ойлаймын.
Одан соң диктант үлгісін өздеріне тексертіп,бағалауларын сұрадым. Мұғалімдер барынша қате іздеуге
тырысты және сол қатені түзетіп,бағаларын қойып жатты.Әрбір жұп қойған бағасына түсіндірме жасап
шықты.Осы іс-әрекеттен кейін мен әріптестеріме мынадай сұрақтар қойдым; « Біздің қазіргі бағалап
жүрген әдістерімізге қанағаттанамыз ба? Әлде өзгертуді қажет етеді ме? Баға қойғанда балалар
бағаларына риза болады ма?, Әлде наразылықтарын білдіреді ме?»
Әріптестерім өз ойларын білдірді.Мысалы «Л»есімді әріптесім өзіне бағалау әдісінің қиындық
туғызатынын,оқушылар тарапынан наразылықтар туындайтынын айтты. Әріптестерімнің күмәнді ойларын
сейілту мақсатында қырғыздардың «диктант тексеру» үлгісін көрсеттім. Видео ролик жіберілді.
«Диктант тексеру »үлгісімен танысқан мұғалімдерге қайтадан оқушылардан алынған ,өздері тексеріп
бағалаған дәптерлері таратылып сол туралы өз ойларын айтты.Постер құрады.Ол өте сәтті өтті.Постер
құрағанда жас әріптестер тобынан түсінбестік туындады постер құрау сәтінде
Мұғалімдер « баға» ұғымын тек нақты баға қою ғана емес екенін, керісінше қатені өздеріне таптыртып
оны қайталанбайтындай ететін әрекет екенін үйренді.
Оған дәлел бектіу бөлімінде әріптестер талап бұрышына өзіндік тілектерін жазып, сауалнама алып
қорытынды жасадым. Әріптестерім орта мерзімді жоспарлардың құрылымын құруды үйренді. Алғашқы
уақытта белсенділік таныта алмады. Бұл ситуациядан қалай шығудың жолын қарастырып, жоспарымды
өзгертіп венн диограммасы бойынша тапсырма бердім. Әріптестерімнің жанарлары жанып, жұмысты өз
дәрежесінде көрсете білді.
Сәтсіз тұстарым: Бейне таспаны түсіруде. Өзім бейне түсіруші, әрі коуч болғаным.
Бұл коучинг сабағымның нәтижесі:
- мұғалім « баға» ұғымын тек нақты баға қою ғана деп түсінбейді, керісінше қатені өздеріне
таптыртып оны қайталанбайтындай ететін әрекетке баруды үйренді;
- өзара бірлесіп жоспар құруда, бір-бірін жетелеуші ықпалдастықты үйрене алды.
- топпен бірігіп жұмыс жасаудың мәні мен нәтижесін көрсете алатындығын түсінгендері;
- әріптестерім арасында ревлексивтік оқытудың дағдылары қалыптасып үйрене білгені.
Коучинг сабағы сәтті өткен сабақ болды деп ойлаймын.Әріптестерім тарапынан бағалауға байланысты тағы
да коучинг өткізуімді қалаған мұғалімдер болды.Болашақта әріптестермен жүйелік қауымдастық үдерісінде
болып,қажеттіліктерді ашатын коучингтер өткізу.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1.
Мұғалімге арналған нұсқаулық
2.
Үлестірмелі материалдар. 3- басылым. Төртінші апта. 2-3-4 күн.2014 ж.
№1,2,3,4
суреттерде
сабақтан соң
мұғалімдерден
алынған сауалнама
мен
рефлекциялары
№3 сурет
№4 сурет
№2 сурет
33
Тасқараева Гүлзира
№212 мектеп-гимназияның
Бастауыш сынып мұғалімі
Қызылорда қаласы
1-сынып, Ана тілі.
Сабақтың тақырыбы: Сәлем-сөздің анасы. 55-57 жаттығулар.
Сабақтың мақсаты:
а) білімділік: Жұптастырылып берілген сөздердегі ұ,ү дауысты дыбыстарының өзара ұқсас дыбысталуын
меңгерту, сәлемдесу түрлерімен таныстыру.
ә) дамытушылық: оқушыларға сөйлеу мәдениеті жайында түсінік беру,сөздік қорларын,танымдық
қабілеттерін дамыту.
б)тәрбиелік: Үлкенді сыйлауға, сыйластыққа ынтымақтастыққа тәрбиелеу.
Түрі: түсіндірмелі,сұрақ-жауап.
Көрнекілігі: кестелер,суреттер,интерактивті тақта,электронды оқулық.
Сабақтың барысы:
1.Ұйымдастыру кезеңі. Психологиялық дайындық.
Үлкенге де сіз, кішіге де сіз
Барлық жанды құрметтеп,бас иеміз біз.
2.Үй тапсырмасын сұрау.
О, қорқайын мен неге?
Рөлге бөліп оқып келу және Нағашы атам тақырыбында әңгіме жазу.
3.Жаңа сабақ.
-Балалар, сендер таңертең мектепке келгенде мұғалімдерді және бір-бірлеріңді көргенде ең алдымен не
істейсіндер?
-Дұрыс алдымен күнделікті өмірдегі адамдардың қарым-қатынасы,бір-біріне жылы лебіз білдіруі
сәлемдесуден басталады.Ендеше бүгінгі біздің тақырыбымыз Мүбәрак Жаманбалиновтың Сәлем-сөздің
анасы тарауындағы Көрші атам атты өлеңін өтеміз. М.Жаманбалинов 1924 жылы 7- қарашада Павлодар
облысы Тәттімбет ауылында дүниеге келген.Ақын балаларға арнап көптеген өлеңдер жазған.1987 жылы
Қазақстан Республикасына еңбек сіңірген мәдениет қызметкері атағына ие болды.
Өлеңді оқушыларға мәнерлеп оқып беру.
Оқушыларға дауыстап оқыту.
Өлең мазмұнына байланысты сұрақтар мен тапсырмалар.
-Өлең не жайында? –Өзің үлкендермен қалай амандасасың?-Сәлемдесуге қатысты қандай сөздерді білесің?
Интерактивті тақтадан сәлемдесу,әдептілік жайында видиоролик көрсету.
Кітаппен жұмыс:
55-жаттығудың берілгенін оқып,ауызша орындау.
Сөздерді салыстырып оқу.Ұ-Ү дауысты дыбыстарының өзара ұқсас дыбысталуын меңгеру. Сөздерді жуан
және жіңішке етіп тұрған дыбыстарды табу.
56- жаттығу.
Өлеңді оқып,көшіріп жазу.Тақтаға әр топтан оқушыларды шығарып, сөздердің жуан және жіңішке
айтылуын сұрап, дыбыстық талдау жасату.
Сабақты бекіту.
1-ші топқа тапсырма:
Амандасу түрлері Кімдерге арналған?
1.Ассалаумағалейкүм!
2.Сәлеметсіз бе ?
3.Салем!
4.Сәлеметсіңдер ме?
2-ші топ.
34
Екі бағандағы сөздерді қолданылуына қарай сәйкестендіру.
1.Кешіріңіз 1.Халіңіз қалай?
2.Сәлеметсіз бе? 2.Кітапты алып бересіз бе?
3.Ренжімесеңіз. 3.Кіруге болады ма?
3-ші топ.
Сәлемдесуге байланысты мақал-мәтелдер айту.
Болар елдің баласын сәнінен емес, сәлемінен таниды.
Алыстан 6-жасар бала келсе, алпыстағы қария сәлем береді.
Адамдықтың белгісі-иіліп сәлем бергені.
Сәлем беру де-парыз, сәлем алу да парыз.
Міне, балалар сәлемі түзу адамның өзі түзу және әдепті болып саналады.Бұл жөнінде халқымыз Әдепсіз
өскен адамнан тәртіппен өскен тал жақсы деген екен.
Оқушылары бағалау.
Үйге тапсырма: Көрші атам өлеңін жаттау, 57- жаттығуды орындау.
Омарбекова Салтанат Кунтуғанқызы
№4 С.Сейфуллин атындағы
орта мектебінің информатика пәні мұғалімі
Қызылорда қаласы
Сабақтың тақырыбы: Электрондық кестелер. Кестелік процессордың терезе интерфейсі.
Электрондық кестелердің негізгі ұғымдары.
Сабақтың мақсаты:
Бiлiмдiлiк: EXCEL кестелік процессоры , негізгі түсініктер мен амалдар, EXCEL мүмкіндіктері, жұмыс
кестесінің элементтері, бағанның енін және жолдың биіктігін өзгерту туралы білімдерін қалыптастыру;
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Дамытушылық - Сапасын дамыту жолдары

text:
Дамытушылық: Оқушыларды тапқырлыққа баулып, зейінін, ой –өрісін, белсенділігін дамытып, білімге
құштарлығын арттыру;
Тәрбиелiк: Өз білімдеріне деген сенімділіктерін нығайту, жан-жақтылыққа тәрбиелеу.
Сабақтың типі: жаңа білімді меңгерту сабағы.
Сабақтың әдісі: Сын тұрғысынан ойлау (СТО) әдістері, кубизм, түсіндіру.
Сабақтың формасы: оқушылармен жұмыс
Сабақта қолданылатын көрнекті құралдар: Дербес компьютер, интерактивті тақта, Power Point –та
дайындалған презентация-слайдтар, электронды оқулық.
Сабықтың барысы:
І. Ұйымдастыру кезеңі
а) Оқушылармен сәлемдесу;
б) оқушыларды түгендеу;
в) жұмыс орнының сабаққа дайындығын тексеру;
г) оқушылардың көңілін сабаққа аудару.
д) Оқушыларға қауіпсіздік ережелеріне байланысты сұрақ қою.
ІІ. Сұрақ – жауап
“Ашық сұрақтар” әдісі
35
1.
Модель деген не?
Жауабы: Модель деген - нақты объектіні, процесті немесе құбылысты ықшам әрі шағын түрде бейнелеп
көрсету.
2.
Модельдеу деген не?
Жауабы: Модельдеу дегеніміз – объектілерді, процестерді немесе құбылыстарды зерттеу мақсатында
олардың моделін (макетін құру)
3.
Модельдер қасиеттеріне қарай қандай топтарға бөлінеді?
Жауабы:
1)
Қолданылу аймағы;
2)
Модельде уақыт факторын ескеру;
3)
Білім саласына қарай топтау;
4)
Модельді көрсету тәсіліне қарай топтау;
4.
Оқу моделі деген не?
Жауабы: Оқу моделі деген – көрнекі оқу құралы, әртүрлі машықтандырушы, үйретуші программалар
түрінде болуы мүмкін.
5.
Тәжірибелік модель деген не?
Жауабы: Тәжірибелік моделі деген – жобалау объектісінің кішірейтілген немесе өте ұсақ объектілер үшін
олардың үлкейтілген көшірмесі болып табылады.
6.
Ғылыми-техникалық модельдер деген не?
Жауабы: Ғылыми – техникалық модельдер деген – процестер мен құбылыстарды зерттеу мақсатында
құрылады. Оған мысал ретінде электрондардың жылдамдығын үдеткіш - синхротрон, найзағайдың
разрядын бақылаушы құрал және теледидар тексеруге арналған стендерді айтуға болады.
7.
Ойын модельдері деген не?
Жауабы: Ойын моделі деген – әскери, экономикалық, спорттық ойындар жатады.Бұл модельдер әртүрлі
жағдайда объектіні бақылауға жаттықтырады.
8.
Имитациялық модель деген не?
Жауабы: Имитациялық модель деген – шын мәніндегі нақты объектіні өте жоғары дәлдікпен бейнелей
алады. Тәжірибе нақты объектіні зерттеу, бағала у мақсатында бірнеше рет қайталанады немесе бір
мезгілде әртүрлі жағдайда бірнеше ұқсас объектілермен қатар жүргізіледі.
ІІІ. Не? Қайда? Қашан?
(Видеодағы сұрақты шешу арқылы жаңа тақырып ашылады)
IV. Мағынаны тану. Жаңа сабақ.
Бүгінгі сабақта нені білуіміз керек?
1.
Электрондық кестелер деген не?
2.
Кестелік процессордың терезе интерфейсін қалай түсінеміз?
3.
Электрондық кестелердің негізгі ұғымдары қандай?
Кәдімгі қағаздағы кестені қарайық. Бұл кестені сызғышпен, қаламмен салдық.
Электрондық кесте – бұл торларына мәліметтер (мәтіндер, сандар, формулалар) жазылған кәдімгі
кестенің компьютерлік түрі.
36
Кестелік кұрылымды құжаттармен жұмыс істеуге арналған кең тараған кұралдардың бірі Міcrosoft Ехсеl
болып табылады. Ол сандық мәліметтермен жұмыс істеуге негізделген. Ехсеl көптеген математикалық
амалдарды, күрделі есептеулерді жеңілдету үшін пайдалануға болады. Ол кестедегі мәліметтердің негізінде
түрлі-түсті диаграммалар түрғызып, мәліметтер базасын даярлап, олармен жұмыс істеуді, сандык
тәжірибелер жүргізуді қамтамасыз ете алады. Ехсеl мүмкіндігінің көпжақтылығы тек экономика саласында
ғана емес, ғылыми зерттеу, әкімшілік жұмыстарында да кеңінен қолдануынан көрінеді.
Excel терезесінің негізгі элементтері
Меню жолы – Excel командаларына қатынас құруға мүмкіндік береді.
Тақырып жолы – құжат атауы мен терезені басқару батырмаларын қамтиды.
Стандарттық тақта – Excel командаларының көпшілігіне арналған батырмаларды қамтиды.
Форматтау тақтасы – форматтау командаларына арналған батырмаларды қамтиды.
Формула жолы - ағымдағы ұяшықтардың ішіндегі барын, оның адресін немесе сілтемесін бейнелейді.
Тапсырмалар аймағы – ағымдағы тапсырмалар тізімін қамтиды.
Жолдар тақырыбы – бұл әрбір жолдың сол жақ бөлігінде орналасқан нөмірленген ентаңба.
Бағандар тақырыбы – бұл алфавит бойынша реттелген әріптік ентаңбалар, олар әрбір бағанның үстінде
орналасқан.
Қалып-күйлер жолы – құжаттың ақпаратын қамтиды.
Шиыру жолақтары - құжаттың әр түрлі бөліктерін қарауға мүмкіндік береді.
Негізгі ұғымдары:
* Қатар – электрондық кестедегі горизонталь жол, максимал саны 65536 – жұмыс аймағының сол жақ
шекарасында араб цифрларымен нөмірі белгіленген.
* Бағана – электрондық кестедегі вертикаль жол, барлық саны – 256, жұмыс аймағының жоғарғы
шекарасында латын әріптерімен белгіленген.
* Ұяшық – бағана мен қатардың қиылысқан жері, адресі бағана әрпі мен қатар нөмірінен тұрады, мысалы:
В3.
Excel-дің объектілерімен өңделген .xls кеңейтілуі және
түрінде берілген файл оның құжаты болып табылады. Excel-де құрылған файл жұмыс кітабы
болып табылады. Әр файл 1 ден 255 дейін жұмыс парағы деп аталатын электрондык кестеден тұрады. Әр
парақ 65536 қатардан және 256 бағаннан тұрады. Қатарлар бүтін сандармен нөмірленеді, ал бағандар латын
37
алфавитінің А,В,С,...,АА,ВВ әріптерімен белгіленеді. Баған мен жолдың қиылысында ұяшық – деп
аталатын кестенің негізгі элементі орналасады. Курсор тұрған екпінді ұяшыққа сандар мен мәтін енгізуге
болады. Ұяшықтың адресі немесе координатасы бағанның аты мен қатардың нөмірі арқылы анықталады.
Мысалы: А1, С20.
Жұмыс кестесі бойынша ауысу маус көмегімен орындалады. Кесте бойынша маус нұсқағышы
өзінің тұрған орнына байланысты түрін өзгертеді.
+ ( қосу белгі) - кестенің жұмыс аймағында
↔ ( бағдарша) - айналдыру жолағында баған не жолдың енін өзгерту кезінде.
Жұмыс кестенің бетінде орын ауыстыру үшін:
1. Терезенің төменгі сол жақ бұрышындағы беттерді айналдыру батырмаларын шерту арқылы.
2. F5 пернесін басыңыз. Переход диалогтық терезесінен Сcылка өрісіне таңбаның атын, леп
белгісін ауысу керек болатын ұяшықтың адресін енгізіп, ОК батырмасын шертіңіз.
Диалогтық терезе өрісіне ұяшық адресін жазуда міндетті түрде ағылшын тіліне ауысу керек!
Кестеге бет қосу үшін:
1. Маустың оң жағынан Добавить командасын орыңдап, лист белгісіне шертіп ОК батырмасын
шерту.
2. Вставка. Лист командасы.
Кесте бетінің атын өзгерту үшін:
Маустың оң жақ батырмасын шертіңіз.
1.
Переименовать командасын таңдаңыз.
2.
Атын енгізіп, кез келген жерге шертіңіз
Баған енін өзгерту үшін:
А,В, С, D, E,F атауы бар бағанға барып, қосбағытты тілсызыққа айналғанда маус арқылы созуға
болады.
Жол биіктігін өзгерту үшін:
1,2,3,… сандары бар жолға барып, қосбағытты тілсызыққа айналғанда маус арқылы созуға болады.
Мәліметтерді енгізу
Енгізілетін мәліметтің сан немесе формула екенін оның алғашкы символына қарап аныктайды. Егер
енгізілетін символдың біріншісі сан болса, онда оны сандық типке жатқызады. Егер біріншісі теңдік белгісі
болса, формула деп қабылдайды. Егер бірінші символымыз әріп немесе апостроф (') болса, мәтін деп
кабылдайды.
Мәліметтерді енгізу Еnter пернесін басумен жүзеге асырылады. Енгізілген мәліметтерді енгізбей алып
тастау үшін немесе ұяшыктың бастапкы мәндерін калпына келтіру үшін Еsс пернесін басамыз немесе
формулалар жолындағы Болдырмау(Отмена) батырмасын шертеміз.
Жұмыс кітабын құру
Жаңа жұмыс кітабын құру үшін Файл менюіндегі Құру командасын таңдау керек. Ашылған диалогтік
терезеде құрылатын жұмыс кітабының қосымшасын, одан кейін шаблонды таңдау ерек, соңынан ОК
батырмасын шертіңіз. Кәдімгі жұмыс кітаптары Кітап шаблонының негізінде құрылады. Жұмыс кітабын
Кітап шаблонының негізінде құру үшін батырмасын шертуге болады.
Жұмыс кітабын ашу
Құрылған жұмыс кітабын ашу үшін Файл менюіндегі Ашу(Открыть) командасын немесе
батырмасын таңдау керек, сол кезде Құжатты ашу диалогтік терезесі ашылады. Бума өрісінің тізімінен
керекті жұмыс кітабы орналасқан дискіні таңдау керек. Төменде орналасқан тізім ішінен (екі рет шерту
арқлы) кітап тұрған буманы және кітаптың өзің таңдау керек.
38
Жұмыс кітабын сақтау
Жұмыс кітабын сақтау үшін Файл менюіндегі Сақтау командасын немесе Стандартты аспаптар
тақтасының батырмасын шерту керек. Бірінші сақтау кезінде Құжатты сақтау диалогтік терезесі көрінеді.
Бума өрісінің тізімінен диск, ал төменгі тізімнен кітап сақталатын бума таңдалады. Файл типі өрісінің
тізімінде – кітап форматы сақталады. Файл аты өрісіне кітап атын енгізіңіз және Сақтау батырмасын
шертіңіз.
V. Компьютердегі практикалық жұмыс. (оқулық бойынша)
8.2. тапсырма
Берілгендерді енгізу, редакциялау және рәсімдеу.
Парақты келесі мазмұнда рәсімдеңіз.
1.
MS Excel – ді ашыңыз.Үлгі ретінде ұсынылған кестені құрыңыз.
2. А1 ұяшығына кестенің “қызметкерлерге берілетін сыйақы (теңге) тақырыбын енгізіңіз.
Кестенің тақырыбын енгізу үшін мына команданы орындаңыз:
Пішін (Формат) – Ұяшық (Ячейка) – Қосымша (Вкладка). Ұяшықтарды біріктіру (алдын ала А1: Е1
аумағын белгілеңіз)
3. А2 ұяшығына “Аты – жөні” сөзін енгізіңіз.
4. В2 ұяшығына “Қазан” сөзін енгізіңіз.
5. С2 ұяшығына “Қараша” сөзін енгізіңіз.
6. Д2 ұяшығына “Желтоқсан” сөзін енгізіңіз.
7. Е2 ұяшығына “Барлығы” сөзін енгізіңіз.
8. А3, А4, А5 ұяшықтарына қызметкерлердің тегі мен аты-жөнін толтырыңыз.
9. В3:Д6 ұяшықтар аумағына сәйкес сан мәндерін енгізіңіз.
10. Кестені жұмыс дискіңізге сақтаңыз.
VІ. Көз жаттығуларын жасау.
VІІ. Сабақты қорытындылау
(Венн диаграммасы)
VІІІ. Рефлексия
•
Бүгін сабақ қалай өтті?
•
Бүгін мен не үйрендім?
•
Маған не ұнады?
•
Жаңа сабақ бойынша сұрақ немесе пікірің...
ІХ. Электрондық кестелер. Кестелік процессордың терезе интерфейсі.
Электрондық кестелердің негізгі ұғымдары.
Х. Оқушылады бағалау.
39
Қызылорда қаласы
№218 орта мектебінің физика пәні мұғалімі
Ахмедияров Бауыржан Абсалимович
Сабақтың тақырыбы: Атмосфералық қысым. Торричели тәжірибесі.
Барометр.
Сабақтың мақсаты:
а) Білімділік мақсаты: Атмосфералық қысымның пайда болу себебін,
атмосфералық қысымның ашылу тарихын,
Торричели тәжірибесін түсіндіру, оны өлшейтін
құралмен, таныстыру. Атмосфералық қысымның
биіктікке байланысты қалай өзгеретін түсіндіру.
ә) Тәрбиелік мақсаты: Оқушыларды танымдық және практикалық іс-
әрекетте дұрыс әдіс-тәсіл жасауға үйрету. Еңбекке
ынталылыққа және қиындықтарды жеңуде,
табандылыққа үйрету.
б) Дамытушылық мақсаты: Оқушылардың ойлау қабілетін дамыту, ой
қорытуды пайдалана білуге. Физикалық
теориялардың, олардың элементтерінің,
ұғымдардың модельдерін, заңдары қолдану,
шекаралары туралы білімді қалыптастыру.
Эксперименттер жүргізуге икемдерін дамыту.
Сабақтың түрі: Аралас және түсіндірмелі
Сабақтың әдісі: Кітаппен жұмыс
Сабақта қолданылатын техникалық құралдар:
Компьютер.
Сабақта қолданылатын көрнекілік құралдар:
1.Тақырыпқа сай слайдтар
2. Паскаль шары.
3. Поршені бар шыны түтік.
4. Фонтанды демонстрациялайтын құрал, Комовский
сорғысы немесе қол сорғысы.
5. Штатив су құйылған банка немесе химиялық стакан
6. Барометр анеройд, ауа сорғысының қалпағы бар тарелка,
қол сорғысы.
7. Атмосфералық қысымның биіктікке байланысты
өзгеруін көрсететін құрал.
8. Ашық сұйықты манометр, демонстарциялық манометр,
резеңке тығындары.
9. Сорма сорғының нобайы, үрме сорғының нобайы.
10. Магдебург тарелкалары.
Сабақтың өту барысы. 1.Ұйымдастыру (амандасу,түгелдеу)
2.Үй тапсырмасын сұрау (Сұрақ қою арқылы)
3.Жаңа сабақ түсіндіру
4.Жаңа сабақ бекіту.
5.Өткен тақырыпқа есептер шығару
6. Үйге тапсырма беру
7. Бағалау
8. Үй тапсырмасы.
40
Үй тапсырмасы. Қайталау сұрақтары.
1.Су құбырының құрылысын,не үшін және қайда пайдаланамыз?
2.Паскаль заңы дегеңіміз не, формуласы,өлшем бірлігі?
3.Ауырлық күшінің табанына түсіретін қысымның формуласы?
4.Газда,қатты денеде қысым қалай беріледі?
5.Қандай заттарда біз қысымды аз немесе көп жұмсаймыз? Мысал
6.Заттың тығыздығының формуласын жаз?
7.Үйкеліс күшінің неше түрі бар және формуласы?
8. Динамометр қандай құрылғы?
9.Деформация деген не?Немесе мағынасы қандай? мысал келтір.
10.Дененің өзара әрекеттесуіне мысал келтір?
Жаңа сабақ
Біз Жердің ауа қабығының Жердегі барлық денелерге қысым түсіретінін білеміз. Бұл қысым
атмосфералық деп аталады. Мұның шамасы қандай?Атмосфералық ауаның тұрақты тығыздығы (әр түрлі
биіктікте әр түрлі) және белгілі бір биіктігі болмағандықтан (атмсофераның нақты шекарасы жоқ)
атмосфералық қысымды өлшеу үшін p = ρgh формуласын қолдануға болмайды. Бірақ бәрібір атмосфералық
қысымды анықтауға болады. Атмосфералық қысымды қалай өлшеу керектігін ең алағаш итальян ғалымы
Э. Торричелли ойлап тапты. Оның ұсынған тәжірибесін 1643 ж. Г. Галилейдің шәкірті В. Вивиани жүзеге
асырды. Бұл тәжірибеде бір ұшы бекітілген ұзындығы 1м-ге жуық шыны түтік қолданылды. Оны сынаппен
толтырып саусақпен жауып, (сынап төгілмеу үшін) төңкеріп сынабы бар ыдысқа саламыз. Түтіктен
саусақты алсақ, біраз сынап бөлігі ағып, жоғары жағында ауасыз кеңістік — “торичелли бостығы” (118-
сурет) пайда болады. Мұндағы сынап бағанының биіктігі (ыдыстағы сынап деңгейі) 760 мм еді.
Торричелли бұл тәжірибесінің нәтижесін былай түсіндіреді. “Бұған дейін, — деп жазды ол, — сыныптың
табиғи қасиетіне қарамастан төмен түсуіне мүмкіндік бермейтін күш түтіктің жоғарғы бөлігінде не
бостықта, не аса сиретілген затына орналасады, деген пікір бар еді. Бірақ та мен бұл күш –ішкі және де
сырттан алынады деп бекітемін. Ыдыстағы сұйық бетіне өз салмағымен 50 миль ауа әсер етеді. Егер сынап
сыртқы ауаның салмағын теңестіруге дейін көтерілсе бұл таң қаларлық жай емес”.
Атмосфералық қысым түтік бағанының қысымына тең:
pатм = pсынап
Егер бұл қысымдар тең болмаса, сынап тепе-теңдікте болмас еді. pсынап>pатм болғанда сынап түтікшеден
табаққа төгілер еді, ал pатм>pсынап болғанда түтікше бойымен жоғары көтеріледі.
Сондықтан ауа қысымын сынап бағанының сәйкес биіктігімен (әдетте мм арқылы берілген) өлшеуге
болады. Мысалы, егер қандай да бір Жерде атмосфералық қысымы 760 мм сын. бағ тең десе, онда бұл
жердің ауа қысымы биіктігі 760 мм вертикаль сынап бағаны түсіретін қысымына сәйкес келеді. Сынап
бағанының биіктігі үлкен болса атмосфералық қысым үлкен, ал биіктігі аз болса қысым да аз болады.
Егер, Торричелли тәжірибесіндегі сынабы бар түтікшеге вертикаль шкала бекітсек атмосфералық қысымды
өлшеу құралы — сынап барометрі (грек сөзі “барос” — ауырлық) пайда болады.
Қазіргі кезде 0 °С температурада биіктігі 760 мм түтікшедегі сынаптың түсірген қысымына тең
атмосфералық қысымды қалыпты атмосфералық қысым деп атау қабылданған.
Бұл қысымды паскальмен есептеп шығару үшін гидростатикалық қысымның формуласын қолданамыз:
p = ρgh.
Бұл формулаға ρ = 13595,1 кг/м3 (0 °С сынап тығыздығы), g = 9,80665 м/с2 (еркін түсу үдеуі) және
h = 760 мм = 0,76 м (қалыпты атмосфералық қысымға сәйкес сынап бағаны) мәндерін қойсақ, онда келесі
шаманы аламыз.
p = 101 325 Па.
Бұл қалыпты атмосфералық қысым болып табылады.
41
Әдетте қалыпты атмосфералық қысымға жуық қысым теңіз деңгейіндегі жерлерде байқалады. Теңіз
деңгейінен биіктеген сайын (мысалы, тауда) қысым азаяды.
Торричелли тәжірибесі оның көптеген замандас-ғалымдарының қызығушылығын туғызады. Тәжірибені
естіген Паскаль әр түрлі сұйықтармен (май, шарап, су) оны қайталап жасап көрді. 119-суретте 1646 ж.
Паскаль жасаған су барометрі көрсетілген. Атмосфералық қысымды теңестірген су бағаны сынап
бағанынан биіктеу болып шықты.
1648 ж. Паскальдың тапсырмасымен, Ф. Перье Пюи-де-Дом тауының етегі мен төбесіндегі барометрдің
сынап бағанының биіктігін өлшеп, Паскальдің атмосфералық қысым биіктікке байланысты деген
болжамын дәлелдеді: тау төбесіндегі сынап бағаны 84,4 мм аз болып шықты. Жер бетінен биіктеген сайын
атмосфералық қысымның азаятынына ешқандай күмән қалмас үшін Паскаль тағы да бірнеше
тәжірибелерін, бұл жолы Парижде, Нотр-Дам соборының етегі мен төбесінде, Сен-Жак мұнарасында,
сондай-ақ 90 баспалдақты биік үйде жасады. Өзінің нәтижелерін ол “сұйықтардың тепе-теңдігінің ұлы
тәжірибесі туралы” еңбегінде жариялады.
Неміз физигі Отто фон Герикенің (1602—1686) де тәжірибесі көпке танымал болды. Атмосфералық
қысымның бар екенін Торичеллиден тыс қорытындылаған еді (оның тәжірибелері туралы 9 жыл өткесін
естіген). Өте жұқа қабырғалы металл шардың ауасын сора отырып, Герике шардың жиырылғанын байқады.
Бұл құбылыстың себебін ойлана отырып, шардың жиырылуы қоршаған ауаның қысымының әсерінен
болғанын түсінді.
Атмосфеалық қысымды ашқан Герике Магдебургтегі үйінің алдына сұйық бетінде жүзіп жүрген адам
бейнесі шыныдағы бөліктерді көрсететін су барометрін жасады.
1654 ж. атмосфералық қысымның бар екеніне көз жеткізу үшін Герике “Магдебург жартышарларымен”
өзінің атақты тәжірибесін жасады. Тәжірибенің көрсетілуіне император Фердинанд ІІІ және Регенсбург
рейхстагының мүшелері қатысты. Олардың көзінше өзара біріктірілген екі жарты шарлардың қуысынан ауа
сорылып алынады. Осы жарты шарларды атмосефералық қысым күші бір-біріне жабыстырғаны сонша,
оларды бірнеше жегулі аттармен ажырату қиын болды (120-сурет).
Барометр-анероид.
ХІХ ғасырдың ортасына дейін атмосфералық қысымды өлшеу үшін Э. Торричелли ойлап тапқан сұйық
барометрлер (негізінен сынапты) қолданылды. 1844 ж. Л. Види жаңа сұйықсыз барометр жасап шығарды,
ол барометр-анероид деп аталды (“анерос” — грек сөзі — сұйықсыз)Барометр-анероидтың құрылысы 121-
суретте көрсетілген. Оның басты бөлігі домалақ 1 металл қорап, оның толқынды (гофрирленген) негізі бар.
Осы қораптың ішіндегі ауаны сорып алады. Атмосфералық қысым артқан кезде қорап сығылады да, оның
жоғарғы иілген беті оған бектілген 2 серіппені тарта бастайды. Қысым азайған кезде, серіппе жазылады да,
қораптың жоғарғы бөлігі көтеріледі. Беріліс механизмі 3 көмегімен серіппеге 4 стрелка — көрсеткіш
бекітілген. Бұл стрелка 5 шкала бойынша ауысып, қозғалады. Анероидтың шкаласын сынапты барометрдің
көрсетуі бойынша градуирлейді.
Сынапты барометрлермен салыстырғанды барометр-анероидтар аса берік, сенімді емес, өйткені ондағы
серіппе мен мембранасы уақыт өтуімен өзінің серпімділігін өзгертеді. Дегенмен, ол әрі портативті және
сұйығы жоқ, қолдануға ыңғайлы болғандықтан іс жүзінде жиі пайдаланады.
42
Барометрлер метерологиялық зерттеулерде ең қажетті құралдар болып саналады, өткені атмосфралық
қысымды білу, жақын күндердегі ауа райын болжауға қажет.
Сынапты барометрлермен салыстырғанды барометр-анероидтар аса берік, сенімді емес, өйткені ондағы
серіппе мен мембранасы уақыт өтуімен өзінің серпімділігін өзгертеді. Дегенмен, ол әрі портативті және
сұйығы жоқ, қолдануға ыңғайлы болғандықтан іс жүзінде жиі пайдаланады.
Барометрлер метерологиялық зерттеулерде ең қажетті құралдар болып саналады, өйткені атмосфралық
қысымды білу, жақын күндердегі ауа райын болжауға қажет.
Анероидтардың сезімталдығының жоғарылығы сонша, оны тіпті 2–3 м-ге көтерген кезде стрелка-
көрсесткіші бірден қозғала бастайды. Бұл атмосфералық қысымның өзгерісін тіпті үйдегі баспалдақтар
бойымен немесе метродағы эскалаторлармен көтеріліп келе жатқанда байқауға мүмкіндік береді.
Жер бетінен биіктеген сайын ауа қысымы азая берді. Барометрмен аэростатта көтерілу кезінде әр түрлі
биіктіктен атмосфера қысымын өлшеуге болады. Әрбір 12 м биіктікке көтерілгенде орта есеппен қысым 1
мм сын. бағанына азаяды екен. 6 км биіктікте ауа қысымы Жер бетіндегіден 2 еседей кіші болады.
Атмосфералық қысымның биіктікке тәуелділігін білу барометр-анероидтарды биіктік анықтау үшін
пайдалануға болады. Әрбір атмосфералық қысым мәніне, теңіз деңгейінен алғандағы белгілі бір биіктік
сәйкес келетіндіктен, бұл құралды метрге (не километр) градуирлеуге болады.
Авиацияда қолданылатын барометрлік биіктікті өлшейтін аспаптар альтиметр деп аталады. Солардың
көмегімен ұшқыштар самолеттің көтерілу биіктігін анықтап отырады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
Бекіту
сұрақтары - Сапасын дамыту жолдары

text:
Бекіту
сұрақтары.
Сөз
жұмбақ.
1.Анеройд
қандай
мағынаны
білдіреді?(Сұйықсыз)
2.Барос
қандай
мағынаны
білдіреді?(ауырлық)
3.Жердің
бетін
ауа
қабатын
не
қоршап
тұр?(атмосфера)
4.Торричелли
тәжірибесінде
шынының
ішінде
не
құйады?(сынап)
5.Атмосфералық қысымды өлшеуге арналған құрылғы?(барометр)
1
Қ
2
Ы
3
С
4
Ы
5
М
Өткен тақырыпқа есептер шығару
1-есеп
Теңіздің 10900 м болатын ең терең жеріндегі су қысымын
есептеңдер.Теңіз суының тығыздығы 1030 кг/м3
2-есеп
100 см2 ауданға 50 Н кш әрекет етеді.Қысымды анықтандар
3-есеп
43
Массасы 70 кг шафты орнынан жылжыту үшін қандай күш жұмсау керек?Үйкеліс коэфиценті 0,3.
4-есеп
Болат серіппе 245 Н күш әрекетінен 35 мм-ге ұзарды.Серіппенің қатаңдығын анықтандар.
5-есеп
Массасы 3кг ,ал көлемі 200 см3 маталдың тығыздығы қандай?
6-есеп
Ұшақ 750 км/сағ жылдамдықпен ұшып барады.6 сағ ішінде ол қандай аралықта өтеді?
Үйге тапсырма § 50,51
Тест құрастыру. Сау болыңыздар!
Қызылорда облысы Байқоңыр қаласы
Ю.А.Гагарин атындағы
№8 жалпы білім беретін мектептің
бастауыш сынып мұғалімі
Биманова Күләш
Тақырыбы: Көктем ару
Мақсаты:Оқушылардың танымдық және шығармашылық қабілетін, эстетикалық талғамын, шеберлігін
дамыту. Ұлттық мәдениетті дәріптеуге,өнерді тануға , қызығушылыққа баулу,әдептілікке, парасаттылыққа
тәрбиелеу.
Көрнекілігі:Ұлағатты сөздер,шарлар..
Барысы:
1- жүргізуші: Қыздарымыз сүйкімді болсын ,
Өнер-білімге икемді болсын .
Бәйтеректей бойшаң болып,
Өнер-өршіл өркенді болсын.
2-жүргізуші: Жақсы жолды таңдайық,
Жамандық тәлім алмайық,
Дарынды мектеп дәстүрін
Жаңалайық, жалғайық
Ары адал жаны жаз,
Арулар жолын таңдайық- дей отырып , "Көктем аруы"атты сайысымызды бастауға рұқсат
етіңіздер!
1-жүргізуші:
Құрметті жиналған қауым!
Бүгін біздің мектепте дүбірлі той,
Ден қойып тыңдаңыздар,көңілді қой.
Жырдан шашу шашылсын,күй күмбірлеп,
Қош келдіңіздер,халайық,сергісін бой.
2-жүргізуші:
Сәлеметсіздер ме,өнер сүйер асыл халқым,
Мереке құтты болсын ауылдасым.
Тағы да келіп жетті сайысымыз
Жырлайтын қазағымның дәстүр-салтын.
44
"Іске сәт",-дей келе байқауға қатысатын
аруларды ортаға шақырамыз.
1-жүргізуші:
Сайыста бақ сыналар, бап сыналар,
Бас жүлдені өнерлі,тапқыр алар.
Кім өнерлі,кім тапқыр, шешу қиын,
Қазылар алқасынсыз сынға алар.
Сайысымыздың әділ бағасын беретін қазылар алқасын таныстырып өтейік.
1.Оқу ісінің меңгерушісі Затова Нургуль апай
2.Бастауыш мұғалімі Утетілеуова Райкул апай
3.Бастауыш мұғалімі Арыкова Күнсулу апай
Сайысымыз төмендегі кезеңдерден тұрады:
2-жүргізуші: 1-ші Мен қазақтың қызымын.(таныстыру)
2-ші Білім мен дәстүр(сұрақ-жауап)
3-ші Шебердің қолы ортақ(ою-өрнек қиып көрсету)
4-ші Өнерліге өрісі кең(өнер байқауы,ән,би,мәнерлеп оқу)
5-шi Шаш үлгісі
6 -ші Үй тапсырмасы (қол өнер,қолдан пісірген тағам)
1-жүргізуші: Мың бұралған арулар аңдап басып,
Келеді міне, ортаға толқып,тасып.
Аруларын сыйлаған халқым менің,
Қошеметпен аруларды қарсы алайық.
2-жүргізуші: Қыз сыны,қыз әдебі,
Тал бойына, жарасқан,күлкі әдемі.
Сайысқа келген қыздар кезектесіп,
Таныстырып өздерін өтсе дейміз.
1 - 6"А" сыныбы
2 - 5 "А" сыныбы
3 - 6 "Б" сыныбы
4 - 5 "Б" сыныбы
5 - 6 "В" сыныбы
6 - 5"В " сыныбы
1-жүргізуші: Әдет-ғұрып,салт-дәстүрі қазақтың,
Жарасымды , үйлесімді ғажап шын.
Ұмыт болған дәстүрлерді сақтайық,
Насихаттап жаңартудан қашпайық.
2-жүргізуші: Жас ару- жас ғұмырдың талғамысың,
Қуантқан әрбір үйдің арманысың.
Дәл бүгін қанат қомдап сыналарда
Сан сұрақтан сүрінбей самғап ұшқын, - дей келе сұрақ-жауап бөліміне шақырамын.Әділ
қазылар алқасының алдынан сұрақтар жасырылған. Сұрақтарға кезекпен жауап бересіздер.
1-жүргізуші: Шеберлерім өнер тамып қолынан,
Жаңылмаған ата-баба жолынан.
Шебер қолдар өз өнерін көрсетсін,
Біз айтайық төрелігін соңынан.
2-жүргізуші:Бармақтарың майысып, түрлі ою ойысып,
"Шебер болар ма екенсің"деп үйреткен-ғой аналар.
Арулардың шеберлігін көрейік,
Ал қазылар, әділ баға берейік
Келесі кезекте"Өнер тамған он саусақ" бөлімін тамашалайық.
1-жүргізуші:Ал кімнің өнері бар қаншалықты,
Би билеп, ал біреуі ән салыпты.
Бүгінгі сайыста бәйге алуға
Қыздарымыз аянбай-ақ жан салыпты.
2-жүргізуші: Дауысың қандай сырлы еді
Табиғатты танытқан,
45
Көркің қандай нұрлы еді
Таң шолпанмен астасқан
Өнеріңді қане, бүгін көрсетші,
Мына жұртқа қошеметтеп қол соққан,- дей отырып аруларды өз өнерлерін көрсетуге
шақырамыз.
1-ші 6"А" сыныбы
2-ші 5"А" сыныбы
3-ші 6 "Б" сыныбы
4-ші 5"Б" сыныбы
5-ші 6 "В" сыныбы
6-ші 5"В" сыныбы
1- жүргізуші: Бұрымды қыз өнері
Тәрбиелі , мәнді де.
Шашты күтіп өсіру
Қыз баланың сәні де,-дей келе қыздарымыздың шашты сәндеу сайысына кезек берейік.
6"Б"сынып оқушысы Алиханова Гүлжазираның орындауында ән "Бұлқынды жүрек бұлқынды "
1-жүргізуші:Келесі сайысымыз" Үй тапсырмасы"сайысы бойынша арулар өздерінің қолдан жасаған
бұйымдарын және тағамдарды қазылар алқасына апарып көрсетеді.
6"Б" сыныбының оқушысы Әбдіқалықов Әділеттің орындауында "Шақырады көктем" әнін қабыл
алыңыздар.
2-жүргізуші: Жас ару алынбаған асуларсың,
Бүгінгі мерекеде тасудасың.
Халқымыздың әрқашанда үлгісі боп,
Күш-қайратың әрқашанда тасқындасын.
Өнерімен өрге жүзіп шарықтадың,
Мақсатыңды талаппен анықтадың
Сан қырлы таза гауһар секілденіп,
Қуантады өзіңді танытқаның,- дей келе қазылар алқасына сөз кезегін ұсынамыз.
Әділ қазылар алқасы шешімін айтамын дегенше
Әлиханова Гүлжазираның орындауында күй "Ерке сылқым"
Қорытынды.
Осымен бүгінгі "Көктем аруы" атты сайысымызды аяқтаймыз. Көңіл қойып тамашалағандарыңызға рахмет!
46
Ақтөбе қаласы № 35 орта мектебінің
Қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі
Абдрахманова Жумасулу Кабиевна
Пәні: қазақ тілі Сыныбы: 1 «Е»
Сабақтың тақырыбы:
Оқу құралдары.
Сілтеме
Оқулық,интерактивті
тақта,
тақырыпқа
байланысты
суреттер,сөзжұмбақ, кластер, смайликтер, бағалау парағы.
Мақсаттары:
Оқу құралдары туралымәлімет беру, сурет бойынша сөйлем құру
дағдысын қалыптастыру,жаңа сөздерді меңгерту,ауызекі сөйлеу тілін
дамыту.Жеке, жұппен және топпен жұмыс істеу арқылы меңгерген
ақпараттарын қолдана алуға үйрету.
Оқыту нәтижесі
Оқу құралдарына сипаттама бере алады,сөз қорын байытады,сұрақ қоя
білу дағдылары дамиды, өз бетімен жұмыс жасап үйренеді.
уақыт
ы
стратег
иялар
ресурстар Мұғалімнің іс - әрекеті
Оқушының іс – әрекеті
3 мин.
Диалог
арқылы
оқыту
Смайлик-
тер,
«Көңіл –
күй
экраны»
Ұйымдастыру кезеңі
Сәлеметсіңдерме ме?
Ал, балалар қане бүгінгі көңіл
күйлеріңді
алдарында
жатқан
смайликтер
арқылы
көрсетіп
жіберіңдер .
Сыныпта бүгін кезекші кім?
Наурыздың нешесі?
Аптаның қай күні?
Сабақта кім жоқ?
Сабаққа
психологиялық
дайындық жасайды.
Орындарынан тұрып мұғаліммен
амандасады.
Достасайықбәріміз.
Айтарым бар сендерге,
Тез тұрыңдаршеңберге.
Қандайжақсыбіртұру,
Достармененбіржүру!
Қандайжақсыдос болу!
2 мин
Топтас-
тыру
Аңдар-
дың
суреттері
Топқа бөліну
Оқушыларға
тырна,қарлығаш,торғай
суреттерінің бөліктері таратылады.
Бөліктері бір суретті құраған
оқушылар бір топ болады.
Бағалау түрімен таныстыру.
Балалар, бүгін біз өзімізді және бір-
бірімізді
мына
бағалау
парақтарына бағалаймыз.
Оқушылар
бөліктерді
таңдайды,сурет құрайды.Сөйтіп
үш топқа бөлінеді.
1 топ – Тырна
2 топ – Қарлығаш
3 топ – Торғай
5 мин
Үй тапсырмасын өзін –өзі бағалау
әдісімен тексерейік.
Қорытындылау: Өте
жақсы,
балалар, балықтардың атауларын
жақсы біледі екенсіңдер.
Бағалау.
Ал енді, балалар, алдарында жатқан
бағалау
парақтарынды
толтырыңдар.
Интерактивті тақтадағы суреттің
астына балықтардың атауларын
жазады.
5 мин
Мига
шабуыл
Интерак-
тивті
тақта
Қызығушылықты ояту.
Сабақтың
тақырыбын
ашу
мақсатында ребус шешкізеді.
Тақырып
ашылғаннан
кейін
оқушыларға сабақ мақсатын
қойдырады.
Оқушылар
берілген
тапсырмаларды
орындап,жасырылған әріптерді
тауып,жаңа сабақтың тақырыбын
табады.
Бүгінгі
сабақта
біз
жаңа
сөздермен,
құстардың
атауларымен
танысамыз,аударамыз,
топтық
жұмыс болып тапсырмаларды
47
орындаймыз.
10
мин
Интерак-
тивті
тақта
Негізгі бөлім.
Мұғалім тақырыпқа байланысты
жаңа сөздерді интерактивті тақта
арқылы таныстырады.
Суретпен жұмыс.
Мүғалім оқушыларды сурет арқылы
құстардың
атауларымен
таныстырады. (слайд)
1 – тапсырма. Мәтінді оқы, аудар.
6
–
тапсырма.
Сөйлемдерді
толықтырып жаз.
Тапсырма бойынша жеке жұмыс
ұйымдастырады.
Оқушылар мұғалімнен кейін
бірге дауыстап қайталайды, кейін
тізбектеп
айтады.Сосын
сөзтіркестер құрайды.
Оқушылар
құстардың
атауларымен сөйлемдер құрайды.
(мәтін бойынша топтық жұмыс)
1 топ – оқып, аударады.
2 топ – мәтін бойыншасөйлесу
құру.
3 топ – мәтінді жалғастырады
Тапсырманы
жазбаша
орындайды, кейін дәптелерін
ауыстырып
бірін
–
бірі
бағалайды.
3 мин
Сергіту
-
тренинг
Интерак-
тивті
тақта,бей
неролик
Сергіту
сәті.
Мұғалім
«Үш
пингвин»
сергіту–
тренингін
қосады.
Оқушылар
экранға
қарап
қайталайды.
10
мин
Кластер
,
Сөзжұм
-бақ,
топтық
жұмыс,-
сыни
тұрғыда
н
ойлауға
үйрету
Интерак-
тивті
тақта,пла
кат,
суреттер
Тақырыпты бекіту.
Кластер жасау.
«Қарлығаш» тобы – Балықтарды
«Тырна» тобы– Құстарды
«Торғай» тобы – Аңдарды
Әр топ өзінің кластерін тақтаға
шығып қорғайды.
3 мин
Қорытынды
Оқушылар тақырып бойынша
алған
білімдерін
қорытындылайды.
Балалар, өздеріңе жаңа тақырып
бойынша менгергендеріңе сәйкес
келетін алманы бояңдар.
2 мин Үйге
Интеракт
Үйге тапсырма: жаңа сөздерді еске сақтау, 1 – тапсырма (мазмұндау)
48
Қызылорда облысы, Байқоңыр қаласы
Мемлекеттік бюджеттік жалпы білім беретін
Ю.А.Гагарин атындағы №8 орта мектептің тарих пәні мұғалімі
Агибаева Айгуль Абдиалимовна
Бағыты:Жанқожа Нұрмұхамедұлының
өмір-деректеріне тоқталу.
Жобаның тақырыбы: Жанқожа Нұрмұхамедұлы-қазақ батыры.
Секциясы: Қазақстан тарихы
Мазмұны
I. Кіріспе
II. Зерттеу бөлімі
Қазақ батыры Жанқожа Нұрмұхамедұлының өмірдеректеріне шолу.
III. Қорытынды
Кіріспе.
Жанқожа Нұрмұхамедұлы - қазақ батыры. Сыр бойы қазақтарының Хиуа, Қоқан
хандықтарының езгісіне және Ресей отаршылдарына қарсы ұлт-азаттық
көтерілісінің басшысы. 19-ғасырдың 20-жылдарынан бастап Сыр бойы мен Арал
теңізінің шығыс жағалауын қоныстанған қазақтарға өз үстемдігін жүргізе
бастаған Хиуа, Қоқан хандықтары 1830-1840 жылдары жергілікті халыққа
өктемдігін одан әрі күшейтті. Хиуа хандығы Жаңадария,
Қуандария, Қызылқұмнан өтіп, Қосқорған, Арал теңізіне дейінгі аралықтағы
Сыр бойындағы қазақтарға шапқыншылықтар жасап, малдарын барымталап,
әйел, бала-шағаларын тұтқынға алып кетіп отырды. Қоқандықтар шекара бекітіп,
әкімшілік құрып, 1817 жылдан бастап салына бастаған бекіністерінен әркез
жасақтар шығарып, бейбіт елді шауып, алым-салық жинап кетіп тұрды.Осындай
зорлық-зомбылықтан жапа шеккен қазақтар, жастайынан әділдігімен, батырлығымен елге танымал
болған Жанқожаның төңірегіне топтасты.
Жанқожа Нұрмұхамедұлының өмірбаяны.
Жанқожа Нұрмұхамедұлының есімі қазақ балалары үшін аса қадірлі де қастерлі есімдердің бірі.Әрі
батыр, әрі би бабамыздың ерлік өмірі жайында қазақ, орыс тарихшыларының ғылыми еңбектерінде
соңғы бір ғасырдан аса мезгілде аз айтылып, жазылып жүрген жоқ. Ол 1774 жылы қазіргі Қызылорда
тапсыр
ма беру
ивті тақта
2 мин Бағалау Бағалау
парақша-
сы
Әр оқушы өзінің қорытынды бағасын шығарады және мұғалім оқушыға
өз бағасын шығарады.,топтық бағалау, «Үш шапалақ»
Оқушын
ың
аты-жөні
Үй
тапсырма
-сы
Мәтінмен
жұмыс
Кластер,
сөзжұмбақ
Қорытынды баға
оқушы
топ оқуш
ы
оқуш
ы
топ
оқуш
ы
топ
мұғалі
м
49
облысы, Қазалы ауданы, Арықбалық ауылдық советінің жерінде дүниеге келген. Өлген жылы туралы
деректер болғанымен әр түрлі деректер айтылады.Енді бұл пікірлерді дәлелдейтін деректерге тоқталайық.
Жанқожамен бірге туған ағасы Ақмырзаның немересі Бижан батырды және Жанқожаның кенже қызы
Байсалды көзімен көрген, олармен бір ауылда тұрған қариялар: Сәрсенбайұлы Қабылдың және
Күлімбетұлы.. Тойымбеттің айтуларына қарағанда, әкесі өлгенде Байсал жеті жасында екен. Байсалдың
өзі 1936 жылы 83жасында дүние салған. Сонда ол 1853 (1936-83) жылы туылған болады.Оған жеті жылды
қосса, 1860 жылға сәйкес келеді.Жанқожа батырмен бірге, патшалық Россияның Қазалы фортындағы
әскерлерінің жергілікті қазақтарға жасаған озбырлығы мен езгісіне қарсы Кіші жүз қазақтарының ұлт-
азаттық көтерілісіне қатысқан Жалмырза баласы Бижанға: «Жанқожа сол соғыс болатын жылы 82-83
жаста еді» деген. Көтеріліс 1856 жылы желтоқсанда басталып, 1857 жылы қаңтарда жеңіліс тапқаннан
кейін, ол сатқындық жасаған. Қазақтың рубасылары мен белгілі адамдарына өкпелеп Дауқара жаққа, одан
Бұхар хандығы жеріндегі Ерлер тауына жалғыз үй кетіп қалып, екі жыл өтіп, үшінші жылы Арал теңізінің
жағасындағы қазақ жерінің шекарасынан бері өтіп қонған кезінде, 1860 жылдың көктемінде, Елекей
сұлтан бастаған қазақ қазақ оотряды келіп өлтіріп кетеді. Бұл дерек бойынша Жанқожа 1860-83-3=1774
жылы туылған болады.
Қарасақал Ақша батырдың баласы Көлдейбек Жанқожаның ағасы Ақмырзаның қызын алған. Одан Сыр
бойының атақты Жанқожа Нұрмұхаммедұлы - қазақтың азаттығы жолында арыстандай алысқан атақты
шайырларының бірі Ерімбет, Шораяқтың Омарына жазған өлеңінде:
«Жанқожа жау болады» дегеннен соң,
Жанарал оқ жаудырады кәрі шалға-ақ,
Сол кезде сексен алты жасында екен.
Патша да гүжім қылды кемітпей-ақ...-дейді.
Ақын бұл арада «батырдың өлетін жеріндегі оқиғаны айтқандығын кейінгілерге ескерткен» деседі
қариялар.
Ел аузындағы естелік әңгімелер бойынша, «Бір жылы Жақайым руының Байқара-Теке деген аталығының
адамдары қарақалпақтардың жылқысын қуып кетеді. Олардың Нұртай, Тықы» деген батырлары ізінен
қуып, ұрыларға жете алмай, Жайыққа қарай ерулеп көшіп бара жатқан Жақайым Жылқайдар батырдың
ауылын шауып, өзін өлтіргені үшін, Жаңадария бойында қалған қарақалпақ бектерінің бірі- Тықы батырды
өлтіргенде, Жанқожа 17-18 жаста болған.
Осы жорықтан кейін Тықы батырдың қоластындағы қарақалпақтар басшысы өлгеннен соң, 1792 жылдың
шамасында Хиуа хандығының қарамағына барып паналауы мүмкін. Сол жылы Хиуаға елшілікке барған
Балкенгагель де: «қарақалпақтар біздің алдымызда ғана көшіп келіпті» дейді. Егер сол кезде Жанқожа – 18
жаста болса, оның 1774 (1792-18) туылғаны рас. Олай болса, оның 1774 жылы туып, 1860 жылы 86
жасында қайтыс болғандығында күмән болмаса керек.
Жанқожа өте сұсты, жанарынан жалын атып тұратын. Ашуланғанда екі көзі қызарып, үнемі білегіне іліп
жүретін кішкене айбалтасын шыркөлек айналдырып ысқырады екен. Соншама айбатты батыр болғанымен,
денесі онша зор болмаған. Оның түр-түсі туралы М.О.Әуезов атындағы әдебиет пен өнер институты
қолжазба қорындағы авторы белгісіз жырда былай суреттеледі:
Батырдың туған жері-Сыр бойы екенін анықтайтын деректер де жоқ емес.
Сол кездегі қазақтар ру-ру болып мекендегенін және әр руды ел ортасынан шыққан батырлар, билер
басқарғанын ескерсек, сондай хандардың бірі-Кішкене Шектілердің Құрманай, Құттық руларын
басқаратын Қылышбай. Бір жылы жасаған әділетсіздігі үшін 15 жасар Жанқожа Қылышбайды
айбалтамен бастан салып кетеді.Осыдан көп ұзамай Қылышбай өледі. Қылышбайдың бейіті, әкесі
Нұрмұхаммед, атасы Киікбай, ағасы Өтегеннің моласы да Қазалы ауданы, Арықбалық ауылына қарасты
Қазақстанның қырықжылдық совхозының (қазіргі Жанқожа батыр ауылы) 4-5 шақырым жерінде
орналасқан.Осындай деректерге қарағанда Жанқожаның сол маңайда туғаны анық болып отыр.
Нұрмұхаммедұлы Жанқожа батырдың ата тегіНұрмұхаммед әкесі – Киікбай. Ол батыр, әрі би болған.
Бұл жөнінде Елекей сұлтан (Табын, Шөмекей руларының сұлтаны) 1847 жылы: «...Менің атам Әбілқайыр
хан болып тұрғанда , сенің атаң Киікбай әрі батыр, әрі би еді. Сол екеуі бірігіп Сыр бойында көшіп
жүрген қарақалпақтарды Хиуаға, Торғай мен Ырғыз бойына дейін жаулап келген қалмақтарды Қытай
жеріне қуып салып еді... Хиуа,Қоқан хандарының қазақтантартып алған жерлерін қайтарып ала
алмағанымыз біздің нашарлығымыздан шығар»деген мазмұнда Жанқожаның аяғына бас ұрып жазған
хатынан байқаймыз.
Жанқожаның атасы – Киікбай. Ол Тама руынан шыққан атақты Есет батырдың туған қарындасы Тәжіге
үйленген. Нұрмұхаммед сол Тәжіден туады. Тама Есет батыр – Тілеу-Қабық Есеттің әкесі Көтібар
батырдың замандасы. Тама Есет батыр Жанқожаның 13 жасында ауылына келіп, қайтарында өзімен бірге
ала кетеді. Сол кезде жас балаға шашын алдыртады. «Құлағымды кесіп алма» деп бірнеше рет
50
ескертеді.Сонда Жанқожа: «Мә, құлағыңыз керек болса, қолыңызға ұстап отырыңыз» деп Жанқожа
нағашысының құлағының ұшынан кішкене кесіп алып қолына беріпті.
Міне, «Жанқожаның жасынан-ақ батыл да, қайсар болғандығын ұлы нағашысы Есет батыр осылай
байқаған екен» дейді халық. Шыққан тегі – Кіші жүздің Әлім тайпасының шекті аталтып кеткен Жаманақ
руынан.Жанқожа әкеден бесеу, шешеден төртеу болған. Өз шешесінен Ақмырза, Жанқожа, Жауқашар
туған. Бұған дәлел: « Әбілқайыр кіші жүзге хан болып тұрғанда, Жанқожа жас кезінен-ақ қомаға тұйық
ауыр мінезді...» деген деректерден білеміз. Жанқожа батыр 15 жасында халық көзіне түсе бастаған. 1789
жылы Салым Нұрмұхаммеддің туысы әрі батыр. Ол жылқыда жүрген 15 жасар Жанқожаны шақыртып
алады. Сөйтіп, оның ержүректігін сынайды. Халықтың қарапайым бұқарасының арашасы болып,
шонжарлармен сан рет қырқысады. Ол керемет күш иесі болумен бірге асқан тапқырлығымен елге белгілі
бола бастайды екен. Ел аузындағы деректерге қарағанда, Жанқожаның батырлық даңқы тым ерте
шыққан. Сыр бойының Қылышбай ханы хиуалықтармен соғысқанда, қазақ батырлары Хиуаның Тықы
деген батырын жекпе-жекте жеңе алмай іркіліп қалған бір тұста, 17 жасар Жанқожа өзі сұранып
шығып, оны найзамен түйреп түсіреді. Осыдан бастап оның «батыр» атағын жалпақ дүйім
жұрт
біліп,
қарапайым
елге
жайылып
кетеді.
Жанқожа зорлық-зомбылықты білмеген, қара қылды қақ жарған әділ кісі болған. Біреудің біреуге
жасаған қиянатын кеше алмаған. Біреудің азғыруына еріп, жазықсыз Бұхарбай батырдың ауылын шабам
деп, тілін алмай кеткен інісі Жауқашарға «барғаныңнан оралма» деп бата беруі, артынан қаза тапқанда
оның сүйегін ауылына әкелдірмей қоюы соның дәлеліндей. Оның бүкіл мағыналы өмірін Хиуа мен Қоқан
бақыншыларына, орыс отаршыларына қарсы күреске арнауы да сол зорлық – зомбылыққа, қиянатқа төзе
алмайтын қасиетіне негізделген елін, жерін сүйген алып жүректілігі де себеп болса керек.
Жанқожа жігіт ағасы болған шағынан былай қарай ұзын сақалын өріп қоятын.Оның баласы Итжемісті
80 жасында көрген И.Аничков: «Батырдың баласы Итжемістің артық дәулеті болмаған, бірақ
қырғыздардың арасында өте беделді, бірнеше әйелдерінен балалары бар; әкесін еске қалдыру үшін буырыл
сақалын өріп қояды екен»-дейді. Сонда қарап отырсақ, Жанқожа бай болмаған. Азын-аулақ малымен
көшіп-қонып жүрген. Батырдың әкесі де дәулетті болмаған. Жанқожаның баласы Жолшы батырдың
айтуы бойынша «атасының 7-8 түйесі, 5-6 биесі ғана болған». Батыр ешқашан оңай олжа алмаған. Оның
қиянат жасап мал табуды қаламайтындығы, адалдығы мен әділдігі жөніндегі әңгімелер халық арасында
көп тараған. Оның ерлігі туралы да былай жырланады:
Ат басындай сом жүрек
От болып қаулап жанғанша,
Мөлдіреген екі көз,
Жұмылып қанға толғанша
Тыным алып ас ішпей ,
Ат бауырынан қан кешпей,
Ел бетін көрмес күн бүгін
Созақты алсақ осыдан,
Қоқанның туын құлатып,
Он жігіттің ішінде,
Жанқожа батыр танылған –
деген жырдан Жанқожа туралы білеміз. ХІХ ғасырдың 20-ыншы жылдарынан бастап Хиуа
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sapasin-damitu-joldari.html?page=7#Ақтөбе_қаласы_№_35_орта_мектебінің__Қазақ_тілі_мен_әдебиеті_пәні_мұғалімі_Абдрахманова_Жумасулу_Кабиевна


url: http://emirsaba.org/sapasin-damitu-joldari.html?page=7#Батырдың_туған_жері-Сыр_бойы_екенін_анықтайтын_деректер_де_жоқ_емес.


url: http://emirsaba.org/sapasin-damitu-joldari.html?page=7#Достасайықбәріміз._Айтарым_бар_сендерге,_Тез_тұрыңдаршеңберге._Қандайжақсыбіртұру,_Достармененбіржүру!_Қандайжақсыдос_болу!


url: http://emirsaba.org/sapasin-damitu-joldari.html?page=7#Қорытындылау:_Өте_жақсы,_балалар,_балықтардың_атауларын_жақсы_біледі_екенсіңдер._Бағалау.


url: http://emirsaba.org/sapasin-damitu-joldari.html?page=7#._Олай_болса,_оның_1774_жылы_туып,_1860_жылы_86_жасында_қайтыс_болғандығында_күмән_болмаса_керек.


url: http://emirsaba.org/sapasin-damitu-joldari.html?page=7#Сәрсенбайұлы_Қабылдың_және_Күлімбетұлы.._Тойымбеттің_айтуларына_қарағанда


url: http://emirsaba.org/sapasin-damitu-joldari.html?page=7#Үйге_тапсырма_§_50,51_Тест_құрастыру._Сау_болыңыздар!_________Қызылорда_облысы_Байқоңыр_қаласы