title: аМаНаТ арқалаҒаН азаМаТ - СарасөЗ (Әдебиеттану, сын әлемі)

text:
аМаНаТ арқалаҒаН азаМаТ
(Ұстаз Тұрсынбек Кәкішұлы жөнінде бір үзік сыр)
Сары күз. Табиғаттың жомарт шағы. Ағаштың сарғыш
тартқан жапырақтары үзіліп түсіп, қалықтап келіп жерге жә-
йімен қонады. Кейбірі сап-сары, кейбірі жартылай сарғайған
жүрекше жапырақтарды аяқпен басудың өзі аяусыздық сынды.
Жүрегіңді аяныш сезімі буады. Ақырындап басып жүріп
келемін.
Табиғат. Өзгермелі уақыт. Кеше ғана студент едік. Енді, міне
жоғары оқу орнын аяқтаған, қалтасында қалақтай дипломы
бар, білдей мамансың. Алда не күтіп тұр? Ол жағы беймәлім.
Университетте бес жыл бірге оқыған бозбала достарды бірінен
соң бірін сапарға шығарып саламыз. Бірі туған ауылына, енді
бірі өмірі көрмеген өңірге аттанып жатады. Әрі салғанда
бір жыл бедерінде кездесетін болып, сөз байласасың. Келе
алмасыңды іштей сезіп, біліп те тұрасың. Досыңды мінгізіп,
ала жөнелген поездың өзіне біртүрлі дұшпан тұтып қарайсың.
Бұл – ұлы Абай айтқан: “Балалық өтті, білдің бе?!”– дейтін сәт.
Бүгін де бес жыл бірге оқыған достың сапарға аттанатын күні.
Вокзалға беттеп келеміз.
Ертең мен Көкшетау жүремін.
Жастық буы бұрқырап, әрі әсем Алматыны, әрі парталас
достарды қимай, бір шоғыр жігіт құшақтаса әндетіп келеміз.
Кенет...
... қарсы алдымыздан ұстазымыз Тұрсекең шыға келгені.
Ия, бес жыл әдебиеттің қыр-сырын зердемізге құйып берген
ұстаз, үлкен ғалым Тұрсынбек Кәкішұлы! Шәкірттік бейілден
бәріміз шуылдай, дуылдай амандастық.
– Әй, батырлар қайдан жүрсіңдер?
Ұстаз да бәрімізге мейірлене қарады.
– Осылай да осылай, жолдастарды поезға шығарып салғалы
барамыз.
– Құлбек, сен неге хабарласпайсың?
– Қол тимей жүр, ағай!
– Бейсекеңмен (Кенжебаев. Қ.е.) хабарласып жүрсің бе?
– Иә.
– Қолды тигіз. Маған хабарлас.
Досты Алматы–Мәскеу поезына шығарып салып, ертеңіне
Тұрсекеңе хабарластым. Ұстаз тікесінен тік сұрақ тастады.
– Сені біз осы қайда жібердік?
– Көкшетауға.
– Иә, онда не істейсің?
– Облыстық оқу бөліміне барамын. Олар ауданға жіберер,
аудан совхозға жолдама берер, совхоз бөлімшеге жіберер. Сонда
барып мұғалім боламын. Мәртебелі мамандық...
– Бейсекең не дейді?
– Барсаң бар, бірақ жазуыңды тастап қойма, – дейді.
– Ой, әулием-ай. Ауылға барып мұғалім болған адам жа-
зумен айналысушы ма еді?! Ой, жарықтық-ай! Көкшетауға ба-
рарсың. Арқаның бір аруын аларсың. Сонымен бәрі бітті дей
бер. Менің бір қарындасыммен Көкшетауда қаларсың. Олай
етуге болмайды.
–Енді не істеймін?
– Біз не ғылымды ойламаймыз, не жастардың тағдырын
ойламаймыз. Сонда не ойлайтынымызды білмеймін. /Ұстаз
әлдекімге зекіп ала жөнелді. Бейне маған ұрсып отырған сияқ-
ты. Бірақ, ойы басқа жақта. Әлдекімдерге ұрсып отыр/. Анау
Жанғара, Бәйділхан, Жарылқасын, Төребай секілді жігіттер де
ауылға кетіп барады екен. Сен де ауылға кетіп барасың. Сені
Бейсекең Алматыға алып қалар деп жүр едім. Сырқат қой, енді
қайтсін? Былай келісейік: мен бір іске бел байлап отырмын.
Сендерден жасыратын не бар, енді студент емессіңдер ғой, Оқу
министрінің орынбасарымен бір отырыста жүз грамм шарапты
бірге ішіп едім. Соған сендерді ертіп апарып, мән-жайды айтып,
Алматыға алып қаламын ба деп отырмын. Содан кейінгісін тағы
көреміз-дағы...
Ұстазбен уәделескендей, таңертеңгілікте Қазақстан Жазу-
шылар одағына Жанғара, Бәйділхан, Төребай, Жарылқасын
бәріміз бірге келдік. Пленум бе, әлде басқа ма, әйтеуір бір
алқалы жиын, келелі мәжіліс өтіп жатыр. Қазақстан Жазушылар
одағы басқармасының сол кездегі екінші хатшысы, жазушы
Шерхан Мұртаза күндей күркіреп баяндама жасады. Залда ине
шаншар орын жоқ. Түрегеп тұрып баяндама тыңдадық. Жазушы
Қалихан Ысқақовтың “Тұйық” романы жөнінде баяндамашы
288
289
түйіліңкіреп, шүйіліңкіреп сөйлеп жатты. Көзімізді қыдыртып
залдан Тұрсекең ұстазды іздейміз баяғы. Таптық. Таптық та
“бізді көрсін” деген оймен бесеуміз қаздай тізіліп қасына
жақындап барып тұрдық.
Бізді көрген ұстаз “қазір” дегендей емеурін жасады. “Баян-
дама аяқталсын” дегені шығар. Баяндама аяқталды. Ұстаз
орнынан асығыс тұрды да, көпшілікті сығылыса жарып өтіп
бізге жетті. “Жүріңдер” – деп сыртқа бастай жөнелді.
Жазушылар одағы жанында “Балалар әлемі” магазині. Қа-
сында такси аялдамасы. Соған жарыса келіп, қол көтерісіп
мәшине тоқтаттық. Қарасақ, анадай жерде мәшине тоқтатып
балалар ақыны Әнуарбек Дүйсенбиев тұр. Ол кісіні бірге қамти
жөнеп бердік.
Оқу министрлігіне келіп ат басын тіредік. Шөпірлеген
шәкірттер сыртта қалып, ұстаз “Оқу министрінің орынбасары
Қанапин” деген жазуы бар есікке еніп кетті. Күтіп тұрмыз.
Әлден уақытта іштен күлімдеп шыққан ұстаз:
– Жүріңдер! – деді жайдарыланып. Ілесіп жүріп келеміз.
Алматыдағы әсем ғимарататтың бірі – Қазақстан Ұлттық
Ғылым академиясының үйі. Сол еңселі ғимаратқа келдік. Ішке
еніп келеміз. Аяқ басқан сайын күмбезі күмбірлеп өзіңе тіл
қатқандай болады. Екінші, одан үшінші қабатқа көтерілдік.
М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты. Дирек-
тордың кабинетіне кіріп кеткен ұстаз іле-шала қайта шықты.
“Аңшының кешіккенінен сүйін” дегендей, ұстазымыз кешіксе
жолымыз болатындай көріп қалған біз, ол кісінің шортандай
шоршып шыққанынан шошып та қалдық-ау. Жоқ. “Жүріңдер!”
– деді. Осы бір “Жүріңдер!”– деген жалғыз ауыз сөзге біздің
тағдырымыз байлаулы жатқандай. Ұстаз “жүріңдер”– десе жа-
нымыз семіреді. Ұстаз жүзінде жаман рай жоқ, жақсы шырай
бар. Ата-анасының жүзіне жәутеңдеген жас баладай ұстаз
жү зіне қарап-қарап қойып тартып келеміз. Бейне бізді Бақыт
ауылына бастайтындай ұстаз алда келеді. Шамасы, М.О.Әуезов
атындағы Әдебиет және өнер институты директоры Әди Шә-
ріпов ұстазымызды бетінен қақпаған болуы керек.
Директордың орынбасары көзілдірікті қараторы жігіт аға-
сы. Аз уақытта ұстазды алға салған бес бозбала шәкірт сол
кісінің алдында тұрдық. Шаруаның сәтті бітуіне айналғанын
сезіп, бір-бірімізді түртіп қалып, жымың-жымың етеміз. Бәрі де
алдын-ала келісіліп қойған секілді. Құжаттарымыз директор-
дың орынбасарының қолына өтті. Ол қарап отыр.
– Тұрсынбек, – деді қара жігіт алтын сулы көзілдірігін жалт
еткізіп, жоғары қарап, – Бұлардың бәрі бірдей сенің ауылыңның
балалары болып ұят болып жүрмесін. Жымиып күлді. Жүзінде
“Ұрлығыңды ұстап алдым ба, бәлем?” – деген кісінің жеңісті
келбеті. Құлағымызға жайсыз сөз шалынған біз қолайсызданып
қалдық.
Ұстаз күмілжіді. Сөйтті де әлгі кісіге қарады:
– Айтқандай, Зәки, мен осылардың қайсысының қайдан
екенін білмейді екенмін. Әйтеуір, жақсы оқыған, студенттердің
ғылыми жұмысында жақсы көрінген жігіттер. Кейбірі сын ма-
қалаларын жариялай бастады. Мен бұларды сендерге осы рет-
пен әкеліп отырмын. Басқасын білмеймін. Өздерінен сұрайық.
Алтын көзілдірік тағы да жалт ете түсті. Бізге тесіліп тұр.
– Жанғара Дәдебаев – Жамбыл облысы, Талас ауданынан.
– Байділхан Балажанов – Алматы облысы, Ұйғыр ауданы.
– Төребай Омаров – Қызылорда облысы, Қазалыдан.
– Ергөбек Құлбек – Шымкент облысы, Қызылқұм ауданы.
– Жарылғас Әбішев – Көкшетау облысы, Степняктан.
Сөзіміздің аяғын ешкім тыңдай қойған жоқ. Бірде-біріміз
Тұрсекең туған өңірден болмай шықтық. Жерлес емеспіз. Тұр-
секең шынайы ұстаз келбетін танытып мерейленіп тұрды.
– Азаматсың Тұрсынбек!
Алтын көзілдірік ризалық кейіп танытты. Бақсақ, бұл кісі
– қазақтың үлкен ғалымы Зәки Ахметов екен. Қатар-құрбы
жігіттер өзара сыйластығын қазақ қоғамына, ғылымға деген
адалдыққа бұрып, принциптілік танытып жатыр екен ғой.
Ауадай қажет мінездер екен-ау, қазақ қоғамын таза ұстауға,
ұлтты тұтас өсіретін мінез екен-ау, ағалардың ойлағаны. Оны
біз ол сәтте түсіне қоймадық...
Сол күннен бастап М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және
өнер институтының лаборанттары атандық. Сөйтіп, Жанғара
Дәдебаев, Бәйділхан Балажанов, Төребай Омаров, Жарылқасын
Әбішев... дегендей ҚазМУ-дің қабырғасынан бірге түлеп ұшқан
бір шоғыр жас өмірден өз орнымызды осылай тапқан едік...
Қауырсыны қатпаған түбітқанат балапандардан үміт күтіп,
290
291
келешек көрген ұстаз жүрегінің ұлылығына, әрі шәкірттерін
алаламай, бөлмей құшағына тұтас қысқан ұстаз құшағының
жылылығына біз әлі күнге тәнтіміз. Уақытқа қарай бойымызда
бір пендешілік ояна қалса – ұстаздың адал бейілі, есепсіз жа-
саған қамқорлығы есімізге түсіп, қылмыс жасағандай ішіміз-
ден ұятымыз түрегеледі қызарақтап. Ұстаздардың бейілі бізді
иектегелі тұрған сайтандарды қағып-қағып жіберетін періште
секілді. Қайран, ұстаздар-ай!
...Қай-қайсымыздың да бойымызда да шешуші сәтте ше-
шімді іс атқарып, қамқорлық жасаған ұстаз Тұрсынбек Кәкіш-
ұлына қарыздар бейіл, ризашылық сезім жүр. Бір ғажабы –
уақыт өткен сайын ескіріп, өшіп кету орнына ұдайы жанымызда
жаңарып, жадымызда жаңғырып, өркештеніп жүреді сол бір
қастерлі сезім. Өмірінің сары күзінде тұрған аса қадірлі адамға
күз жомарттығындай дарқан бақыт бергей тәңірі? – деп тілейміз
іштей риясыз көңілден.
Іштей “Жақсыдан шарапат!” – деп қойып оның әдеби
қорығына қарай аяңдаймыз.
Профессор Тұрсынбек Кәкішұлы жайындағы сөз қалайық,
қаламайық – қазақ әдебиеттану ғылымына барып саяды. Ойлап
отырсақ, қазақ әдебиеттану ғылымы және оның қайраткерлері
өткен жол – бұралаң соқпақты, өрісінен еңісі көп, табуынан
адасуы жиі, “тар жол, тайғақ кешу” жолы секілді көрінеді.
Олай болмағанда қайтеді, қазақ әдебиетшілері көрмеген құ-
қай жоқ. Тыңнан жол салған Ахмет Байтұрсынұлы, Халел Дос-
мұхамедұлы бастаған бір шоғыр әдебиетші ғалымдар атыл ды,
Е.Ысмайылұлы, Х.Жұмалыұлы, Т.Нұртазин сотталды, М.Әуез-
ов, Б.Кенжебайұлы КОКП қатарынан шығарылып, қызметтен
қуылды. Олардан кейінгі буын да “ұлтшыл” атанып, бір бұй-
рықпен шарпылып барып, “әупірім-тәңірмен” аман қалды әй-
теуір. Міне, осындай қорқыту, үркіту, тұқырту арқылы қа лып-
тасқан әдебиеттануда, үрейлене жүріп жасаған әдебиетте не
береке болады?!
Мына ғажапқа қараңыз: қаншама қуғын-сүргін көрсе де сол
аға буын әдебиетші ғалымдар ұлттық болмыстан бір айнымай,
азаматтық мұраттан бір сәт те шегінбей өтіпті. Өмірден олар
атылып бара жатып та айтқанынан қайта қойған жоқ. Олар қазақ
әдебиеті тарихы үшін сотталып, жазасын өтеп қайта оралғанда
ұлттық мұраттан бас тартпай қайта сол келген жерінен әрі қарай
жалғап жүре берді. Қазақ халқына деген осы бір адалдықты, ана
тілі үшін алысып, ұлттық мүдде үшін тұрысатын табандылықты
мирас етіп алып қалған балауса бір буын ағалар ізімен қазақ
әдебиеті тарихын жасауға білегін сыбанып кірісіп кетті. Бұл
– елуінші жылдар еді. Міне, осы буынның көрнекті өкілі –
Тұрсынбек Кәкішұлы!
Қазақ Университетінде оқып жүрген 3 курс студенті Тұр-
сынбек Кәкішұлына ұстазы профессор Бейсембай Кенжебай -
ұлы студенттердің ғылыми қоғамы ұйымдастырған қалалық
ғылыми конференцияда баяндама жасату үшін “Сұлтан
мах мұттың публицистикасы” – деген тақырыпты ұсынып,
жетекшілік етіпті. Қазақ әдебиеті тарихы мәселесін тереңнен
көтеремін деп өз басы даудан ажырамай жүретін Бейсекең
ұзамай (1953 ж) партия қатарынан шығарылады, М.О.Әуезов
екеуі бір бұйрықпен ҚазМУ-ден жұмыстан қуылады. Өз ба-
сына туған қасірет шәкіртті қоса шарпымасын деген оймен
“Сұлтанмахмұт жайлы студенттердің қалалық ғылыми кон
ференциясында баяндама жасамайақ қой” деп сақ тан дырады.
Алған бетінен қайтпайтын қайсар студент Ғылым академия -
сына барып, академик Ісмет Кеңесбаевқа жолығады. Ака де-
миктің де қарсылығына қарамастан баяндама жасайды.
Ұстазы ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиетіне маман дан-
дырғысы келген. Тұрсекең университет бітірген соң жиыр-
масыншы жылдар әдебиетін зерттеуге ден қояды. ХХ ғасыр
басындағы қазақ әдебиетіне қарағанда да қиын кезең, қалтарыс,
қатпары көп қауіпті дәуір еді бұл.
Аспирант болып кіріп, күллі тағдырын сабақтастырып,
ауыр бейнетін кешіп, алғыс орнына қарғыс есітіп, тарықса да,
торықса да тартынбай, ауыртпалықты қайыспай көтеріп, бү-
гінгі биігіне ғалым жиырмасыншы жылдар әдебиетін зерттеу
арқылы көтеріліп шықты.
Өмірі өнімді еңбекпен өтіп келе жатқан Т.Кәкішұлын “мол
пішімді” С.Мұқанұлы “тонның ішкі бауындай” жақсы көр ген.
Е.Ысмайылұлы шәкірт ретінде сүйген, Б.Кенжебайұлы сенген,
сүйенген тұлға. Алдындағы ағалары дегеннен шығады, абыз
ақын Әбділдә Тәжібайұлы өмірінің соңғы кездері жарық көр-
ген бір еңбегінде: “Тұрсынбекті мен әппақ пейілі ақау сыз, кі-
292
293
сілік пен кішілік бірдей жарасқан аса ірі азамат деп таныдым”
– деп жазыпты. Дәл бағалау. Ағалар бағалауы осы бір байламға
келіп тоғысып жатады-ау, асылы. Ағалары Тұрсекеңдей ға-
лымды тек марапаттап, бағалап қана өтті десек артық болады,
өздері атқарған, бастап, аяқтай алмай кеткен қазақ әдебиеті жа-
йындағы ізденістерді де аманат етіп, міндет артып кетті. Ұс-
тазымыз Тұрсекең ағалар аманатын арқалап әдебиетке келді,
аманатты адал атқарып, ертеңге адымдап кетіп барады.
Тұрсынбек Кәкішұлы – арзаннан олжа тапқысы келетін,
көрініп қалатын бейілді жандардан емес, түренді тереңге са-
латын тегеурінді ізденістің адамы. Оның қайтпас қуаты мен
белшеден кешкен бейнетінің куәсіндей өзі ғана ашқан әдеби
өңір, тұтас-тұтас дәуір бар қазақ әдебиетінде. Ол – бұл күнде
әдеби мектептің көшбасшысы. Сол көп еңбекпен келген
зерттеулердің бір шоқтықтысы – жиырмасыншы жылдар
әдебиеті жайындағы еңбектері дер едік.
Жиырмасыншы жылдардағы қазақ әдебиеті – қазақ әде-
бие тінің күрделі кезеңі. Өйткені, бұл кезеңде – адамзаттық
тарихымызда жаңа дәуір басталады. Әрбір жаңа қоғам өмірге
келгенде оны қостайтын, қостамай, қарсы тұратын түрлі саяси
күштерді туғызары хақ. Арғы бастауын ХХ ғасыр басынан
алған жиырмасыншы жылдар әрі саяси партиялардың өзара
айтысқан, әдеби ағымдардың тартысқан, аянбай майдандасқан
кезеңі. Марқұм профессор Бейсембай Кенжебайұлы айтар
еді: “Докторлық диссертацияға тақырып етіп жиырмасыншы
жылдардағы қазақ әдебиетін алып тұрып, зерттей келе Ақаң,
Жақаң, Мағжандарды айтқызбайды ғой деп бас тарттым” – деп.
Демек, жиырмасыншы жылдар әдебиетін зерттеуге өзіне-өзі
сенген, қиындығына көнген, қателессем халық түсінер, келер
ұрпақ кешер деген ақ, адал ойлы, арын алдына тұтқан әдебиетші
ғана бара алады. Аға буыннан Б.Кенжебайұлы, Е.Ысмайылұлы
тиіп-қашып қана барған осы бір күрделі кезеңнің түбегейлі
зерттеушісі Тұрсынбек Кә кішұлы! Күрделілігі соншалықты
6әлі күнге жанартаудай қозғалып, қоздап, түрлі айтыс-тартыс-
қа дәнекер болып жататын бұл кезеңнің бірден-бір іргелі
зертеушісі Тұрсекең екенін оның досы түгілі дұшпаны да
мойындайды.
Жиырмасыншы жылдар әдебиеті – ғалымның әрдайым ай-
налып соғып, әр қырынан тынбай зерттеп келе жатқан алтын
көмбесі. Бұл орайда “Октябрь өркені” – ғалымның осы кезеңге
қатысты басты еңбегі болса, ұстазы – Е.Ысмайылұлы, тұстасы
– М.Дүйсеновпен тізе қоса отырып жазған “Қазақ совет әде-
биетінің алғашқы дәуірі” (“Қазақ әдебиетінің тарихы”, 3-том,
2 кітап) аталатын байсалды тарау, “Сын сапары”, “Оңа ша
отау” ғылыми дилогиясының (қазақ әдебиеттану ғылымында
мектеп қалыптастырған еңбектің) сүбелі бір тара уы, “Қызыл
сұңқар”, “Сәкен Сейфуллин” – сынды сәкентануға айрықша
үлес болып қосылған еңбектері, С.Шәріпов, Е.Бекенов, Ж.Ті-
лепбергенов әдеби мұрасын жинақтау, алғысөз жазу үстіндегі
ізденісі басты зерттеуді толықтыра түсерлік қосымша еңбектер.
Осы толымды еңбектерді өзара салыстырып қарасаңыз “Қазақ
совет әдебиетінің алғашқы дәуірі” – объектісін тұтастыра
қарастырған шолу, “Октябрь өркені” – әдеби әдіс, ағымдардың
табиғат-тағдырын талдай қарастыратын терең зерттеу, маңызды
ғылыми монография. “Сын сапары”, “Оңаша отау” – кезең
әдебиеттеріне белгілі бір жанр өзегімен қараудың әдеби әдемі
үлгісі, түрлі портреттер – (“Дәуір суреттері”) жиырмасыншы
жылдар әдебиетіне жекелеген дарындар тағдыры арқылы келіп,
үңілу, зерттеу нәтижелері екенін көреміз.
Әрбір кезең, дәуір-дәуірде жасалған руханият дүниесіне
өз кезеңі көзімен қарап, өзіне дейінгі жайлармен салыстырып
барып бағалағанда ғана әділеттілік болады. Алпысыншы
жылдарға дейін аяулы Ақаң, Жақаңдарды қоя тұрып, Сәкен,
Ілияс, Бейімбет аттарын ататпайтын, олардың әдеби мұрасы
жайында жылы сөз айтуға тиым салынғаны мәлім. Марк-
си зм-ленинизм идеясы, кеңестік, коммунистік партия идео-
ло гиясынсыз сөз сөйлеу, зерттеу жазу ол жылдары мүмкін
болмағанын естен шығармау ләзім.
Осындай қысылшаң уақытта зерттеуші Т.Кәкішұлы өзара
қайшылықты көзқараста күн кешкен Алашорда арыстары
мен Кеңес әдебиеті арасында өткен тартыс шежіресін, сөйтіп
жасаған рухани қазынаны ашып, халыққа шежірелеп жеткізді.
Материалға кеңестік идеология көзімен қарап отырып-ақ
зерттеуші көп мәселенің бетін ашты, көп мәселені объективті
бағалады. “Революция қарсаңындағы қазақ әдебиетінің твор-
честволық беті, идеялық нысанасы әралуан болды. Сөйтіп
294
295
олар бір-бірімен күресе отырып дамыды” – дейді зерттеуші.
Дұрыс байқау. Енді осы өзара күресе жүріп дамыған әдебиетке
қандай көзбен қарау керек? “Қазақ совет әдебиетінің идеялық,
көркемдік бағытын анықтап берген негізгі фактор – Ұлы
Октябрь революциясының жеңісі” – дейді ғалым. Қазан төң-
керісі – қазақ азаттығы ретінде қабылданған. Демек, кеңес
әдебиетіне жеңілдік беріледі. Алайда, бұл ұлтшыл-байшыл
атанған бір шоғыр ұлы дарындарға үрке қарау емес. Айталық
Мағжан Жұмабайұлы жөнінде “Білімді, тәжірибелі байшыл
ақын” – деп жазды. Дұрыс қой. Әйтпесе мына пікірге құлақ
түріңіз: “Бастауыш, орта мектепке арналған тіл мен әдебиет
оқулықтары авторларының бірқатары солардан (буржуазия-
лық-ұлтшылдар, Қ.е.) еді. Педагогикалық техникумдар мен
халық ағарту институтының оқушылары арасында М.Жұ-
мабаев поэзиясының, А.Байтұрсынов оқулықтарының идея-
лық ықпалдары аз болған жоқ. Кадрлардың аз кезінде маман-
дар ретінде буржуазияшыл зиялыларды партия уақытша пай-
даланған болатын. Орыс тіліндегі ғылыми, көркем әдебиет
кітаптарын қазақ тіліне аударуда, оқулықтар жасауда, әдеби
тілдің жаңа нормаларын қалыптастыруда бұл зиялылардың
септігі тимеді деуге де болмайды” – дейді ғалым. Осы үзінді-
нің өзінен-ақ ғалымның оларға деген оң көзқарасы аңғары -
лып қалып жатқан жоқ па?! Біздіңше, солай! Әйтпесе Алашор-
да көсемінің бірі – Хәлел Досмұхамедовтің қазақ ауыз әдебиеті
көне мұраларын жинаудағы ролін жоғары бағалауы ше? (“Қазақ
әдебиетінің тарихы”, 3-том, 2-кітап, 55-бет). Ол жылдары ұлт-
шыл – буржуазия ретінде әбден күстаналанған аяулылардың
еңбектерін тисінше жоғары бағалап жатса ғалым табандылы -
ғы, азаматтық батылдығы деп тану керек!
Айтылған жайлардың қай-қайсысы да Т.Кәкішұлының өз
зерттеулерінде мейлінше ақиқатшыл болуға тырысатынын,
қытымыр уақыттың өзінде сынаған болып отырып та, өзара
сынасқан кейіп танытып та жабық жатқан талай аяулылар
еңбегін дұрыс бағалауға, ұрпақтар жүрегіне жылы ұялатуға
тырысқанын көрсетеді.
“Қазақ совет әдебиетінің қалыптасу кезеңі” аталып, зерт-
теліп келген 1917-29 жылдар әдебиетіне барған қандай да бір
тегеурінді оқымыстының өзі тарихта болған тартыс, таласты
аттап өте алмасы хақ. Ол да дұрыс-ау, ол кезең әдебиетін
Алашорда өкілдері мүддесі тұрғысынан қарарлық атмосфера
алпысыншы жылдары бізде болған жоқ. Бүгін ғана қол жетіп
отырған бұл мүмкіндікті алпысыншы жылдарға алып барып,
сол тұстағы қазақ әдебиеті зерттеушілерін күстәналап, ағаш
атқа мінгізу орынсыз-ақ. Асылы, кеңес өкіметі құрамында өмір
сүрген уақытта С.Сейфуллин, І.Жансүгіров, Б.Майлин баста-
ған кеңес әдебиеті өкілдерін ақтап алмай тұрып, Ә.Бөкейхан-
ұлы, А.Байтұрсынұлы, Х.Досмұхамедұлы, М.Дулатұлы, М.Жұ-
ма байұлы, Ж.Аймауытұлы сынды сөздің сүйікті мағынасын-
дағы ұлтшыл жазушы, ғалымдар жайында сөз қозғау, мәселе
көтеру мүмкін емес еді. Әсте мұны естен шығармалық. Демек,
ол кезде алашшыл аяулыларды ұмыттырмай, кейінгі ұрпақ
есінде сақтаудың, жас буынның жүрегіне ұялатудың жал-
ғыз жолы – бопсалап сынаған болып отырып, баспалап қана
айту.
Коммунистік партияның “хрущевтік жылымық” кезінде
жібі бір босаңсыған, соның арқасында әдебиеттің көптеген
өкілдерін ақтап алып үлгергеніміз баршаға аян. А.Твардовский
сынды үлкен бедел иесін алға сала жүріп И.Бунинді әупірім-
тәңірмен қайтарып алған империя ағасы-орыс әдебиетшілері
Гумилев, Мережковский, Бердяев сынды ұлы тұлғаларын
ақтай алған жоқ ол жылдары. Орыстың ойшылын да, қазақтың
алашын да ақтау – қайта құрудан кейінгі демократия жемістері.
Күннің батуы, таңның атуы сынды – табиғатта орныққан заң-
дылықтарды аттап кете алмаймыз. Сол секілді әдеби-қо ғамдық
құбылыстардың әрқайсысын өз орын-орындарына қойып ба-
ғалау, әрбір кезеңде қызмет атқарған азаматтарды уақытында,
еткен қызметіне орай құрметтеу қажет. Олай етпеген жағдайда
кеңестік кезеңде асыра сілтеуге себепкер болған әсіре бел-
сенділік, ақкөз әпербақандыққа қайыра жол беріп алуымыз оп-
оңай...
Осындай логикалық қисынды ұстанғанда ғана “хрущевтік
жылымықты” сәуір лебіндей сәтті пайдаланып, қазақ әде-
биетінің тұтас алғы легін ашып, қазақ әдебиетінің тұтас бір
дәуірін ақтарған, С.Сейфуллин, І.Жансүгіров, Б.Майлин сынды
қаламгерлерді ақтаған, әдеби мұрасын қатарға қосқан – бір
буын дарынды әдебиетшілердің еңбегін объективті бағалай
296
297
аламыз. Бұл – бір Т.Кәкішұлы үшін ғана керек емес, ғылымға
елуінші жылдардың аяғында келіп, әдебиетіміздің тұтас-тұтас
кезеңдерін қазған, қазақ әдебиетінің қазық-қадасы секілді
қадау-қадау қайраткерлерін ашқан бір буын әдебиетшіге, қала
берді қазақ әдебиетіндегі заңдылық, әділеттілікті қалыптасты-
ру үшін де қажет. Осы тұрғыдан алғанда, Т.Кәкішұлы және
оның буындастары еңбегін алашорда өкілдерін ақтау алдын-
дағы тарихи акті, ұлтшылдарды ақтау алдындағы алғышарт деп
қарау жөн.
Осы тұрғыдан келгенде, көрнекті ғалым, филология ғы-
лы мының докторы, профессор Тұрсынбек Кәкішұлы және
жиырмасыншы жылдардағы қазақ әдебиетін зерттеуші өзге
де ғалымдар еңбегі бүгінгі күн мүддесіне толық қызмет етеді.
Бұл орайда өзге ғалым еңбегі бір төбе де, әдебиетіміздің осы
күрделі кезеңін зерттеуге бар ғұмырын сарп етіп келе жатқан
Тұрсекең еңбегі бір төбе. Бұл – ғалым тегеурінін танытатын
толағай еңбек, толайым табыс!
Алпысыншы жылдар басында, Академияда ғылыми көп ші -
лік ашық сырласқан маңызды ғылыми-теориялық, методо ло-
гиялық конференция өтті. Қазақ әдебиеттану ғылымы қасқа мен
жайсаңдары әдебиетке қажет тапқан ой-пікірін ортаға салды.
Әдебиетте айта білсе, келістіре алса кіші проблема жоққа таңдық
емес пе?! Сол жиында жас ғалым Т.Кәкішұлы әдебиетіміздің
алғашқы адымы – арналану бағытына еңбек сіңірген үлкен
тұлғалармен бірге, шама-шарқы, дарын қауметінше еңбектеніп,
хал-хадариқал үлес қосқан “кіші таланттардың” да ескеріліп,
әдеби мұрасы зерттелуі қажеттігін еске салып, орынды
проблема көтерді. Қашанда проблеманы алға сала белгілі
жүйеде еңбектенетін ол, кейін осы бағытта жекелеген әдеби
портреттердің басын қосып “Дәуір суреттері” (1967 ж) атты
сүп-сүйкімді еңбегін оқырмандарына тарту етті. С.Сейфуллин,
Б.Майлин, С.Шәріпов, С.Ерубаев, Ж.Тілепбергенов, Е.Бекенов
секілді әдебиетіміздің үлкенді-кішілі дарындары жөнінде,
республика оқушыларының жаңа архивтік ақпар, тың па йым-
дауларға тап болуы оның шығармашылық тағдырындағы тағы
бір сүйсінерлік қасиеті. Ол осы дағдысынан күні бүгінге дейін
танбай, барша көпшілікке бірдей мәлім емес, көптеген дарын-
дар жөнінде ерінбей-жалықпай архив ақтарып дербес шабыт-
пен жазып келеді.
Әрқайсысы әр кезеңде туып, тіршілік кешкен, үлкенді-кіші -
лі әдеби-публицистік, ғылыми мұра қалдырған жандар. Әйтпе-
се, белгілі бір кезеңде жасаған бір дәуірдің адамдары болса
бір сәрі. Бір дәуірден бір дәуірге өтіп, “кіші дарындар” әдеби
мұрасын жинақтау, дәуірдің де, дарынның да психологиясына
еніп, әлгі дүниелерден рухани құндылық табу, оны жаңа дәуір
оқырмандарына ұқсатып жинақтап, кітап қылып құрастырып,
ұсынықты етіп ұсыну, тұшымды етіп түсіндіру қайдан оңай
болсын?! Тіпті ол дарындар бір дәуірде өмір сүрген күннің
өзінде қара құлып салынған есіктерді еппен ашып, архив
ақтарып, ескі газет-жорналдардың шаңын қағып, ептестіріп
алып шығып, кітап етіп, әруақтарды “тірілту”, жұрт кәдесіне
жаратып, рухани игілік сыйлау айтарға ғана оңай. Тынымсыз
іздену, қауырт қимыл, өлшеусіз уақыт, қыруар қаржы тілейтін
өнімсіз тірлік бұл. Осы өнімсіз істен де өнікті рухани қа зы-
на-байлық жасаған біздің дархан бейіл ұстазымыз. Егер, Тұр-
секеңнің ыждағатты еңбегі болмаса ұлты татар, қызметін қа-
заққа жұмсаған, алғашқы елшінің бірі – Сабыр Шариповтың
қалың қос томдығы, аз ғұмырда от-жалынға өртеніп кете барған
Саттар Ерубаевтың жуан бір томдығы жарық көре қоймас еді-ау
деп ойлаймын. Бұған Жиенғали Тілепбергенов, Елжас Бекенов-
ті қосыңыз. Ауқымды дүние! Олардың ұрпақтары Тұрсекеңді
әкелерінің көзіндей көретін себебі де осында! Әкелер аманатын
балаларына жеткізіп жүрген Тұрсекеңдей азамат!
Жинақтаушылық, жариялатушылық – әдебиеттегі міндеті
көп, алғысы аз, ауыр, бірақ абыройлы шаруа. “Хрущевтік
жылымық” жылдары ақталып, қатарға қайта қосылған Сәкен
Сейфуллин көптомдығы әуелі Тұрсекеңнің Мәскеу, Санкт-
Петербург архивтерінен тірнектеп жинаған бай материалы
(әсіресе 4, 5, 6 томдары) негізінде жарыққа жедел шығып,
оқырманға дер кезінде жол тартқаны қапысыз шындық.
Сәкен демекші, аталған дәуір, айтылған еңбектің қайсысы
болмасын Қазақ Кеңес әдебиетінің негізін салушы Сәкен
Сейфуллин есімімен тығыз байланысты жатады. Ғалымның
дарынды қайраткер Сәкен еңбегімен белгілі тақырыптарда
етене келіп қалуы кейін оны мехнаты мол ізденістерге
298
299
бастайды. Т.Кәкішұлының қаламгерлік жолындағы жоталы
тақырып – әуелі “Қызыл сұңқар” (1986 ж) деген атпен
арнайы еңбекке айналып, ана тілімізде дүниеге келді. Көркем
беллетристік, дерегі мол еңбек жазылу формасымен қазақ
әдебиетіндегі жаңалыққа баланды. Тағы да ілтипатпен қарап,
тосырқаған көпке тойтарыс берген, еңбектің әділ бағасын
айтқан адам – Сәбит Мұқанұлы болды. Ол дұшпан қайта
беттей алмастай алғысөз жазып, документалист жазушы бағын
ашты. “Ең алдымен бұл кітапта Сәкеннің өмір жолында
оқырмандарға бұрын мәлімсіз материалдар, деректер көп.
Тұрсынбек оларды Сәкенді көрген, істес болған адамдармен
жолығысу арқылы, Омбының, Қызылжардың (Петропавл),
Ақмоланың (Целиноград) архивтерін ақтару арқылы тапқан.
Бұлардың бәрі де оқырмандардың Сәкен туралы бұрын біле тін
материалдарын байыта түседі.
… “Қызыл сұңқардың” тағы бір құнды жағы, Тұрсынбек
Сәкенге тән деректерге тоқталып қана қоймай, сол кездегі
қазақ халқының тіршілігінде болған үлкен оқиғаларды Сәкен
өміріне байланыстыра жазып, біраз шындықтардың сырын
ашуға талаптанғандығында” (6-7 беттер) – депті. Сол сияқты
кітаптың жанрын да тұңғыш рет дұрыс анықтап “Советтік
көркем әдебиеттің негізін салған атасы – Максим Горький
ұйымдастырған “Тамаша адамдардың өмірі” аталатын серия
барын, бұл серияларда нелер тамаша адамдар туралы нелер
ғажайып шығармалар жазылғанын білеміз. Тұрсынбектің
“Қызыл сұңқары” да осы сериялардан өрбіген бұтақ. Мұндай
еңбектер бізде көбірек жазылуы керекау деп ойлаймын.
Өйткені, біздің көне тарихымызда болсын, немесе советтік
заманымызда болсын халық үшін, жаңа қоғам үшін күрескен
азаматтарымыз аз емес” (7-бет) деп, сүйсініс лебізін, ұсыныс-
тілегеін айтқан екен. Бұл аталы пікір көптің “мезгілсіз” тани
алмаған шындығы болар, бәлки әдеби қауымның тани тұра айта
алмаған пікірі болар. Қалай десек те, Т.Кәкішұлының “Қызыл
сұңқары”, оған жазылған Сәбеңнің алғысөзі С.Сейфуллин
жөніндегі ағымдағы ағынды бұзды. Зерттеуші мерейі осы тұста
тағы бір үстем болса керек.
Алғашында қиындау жол кешкен еңбек кейін Сәбең айтқан
“Өнегелі өмір” сериясына барып қосылды. Орыс тілінде 1972
жылы “Молодая гвардия” баспасы арқылы Мәскеуде жарық
көрді. Жарық көру арқылы қазақ әдебиеті мерейін биік көтерді!
Өйткені еңбек өз жанры бойынша Орта Азиядағы алғашқы
қарлығаштай саналады.
Өкініш айтуға, болмаса қуанып қабылдауға келер ме екен,
біздің әдебиетіміздің жазба дерегі, архивтік сақталысы аз арғы
дәуірінен бастап, көптеген мәселелері аса бір қиындықпен іске
асып, қиналыспен жолға қойылып келеді. Осындай, дүдәмал-
күдігі көп мәселенің бірі – қазақ әдеби сынының тарихы
болатын. Көптің көзі түсіп, күдікті көңілі соқпай жүрген осы
проблеманы да қаза зерттеп, көмулі жатқан көмбедей арғы-
бергісін архив тілімен тірілте сөйлетіп, көріктендіре ашқан
ғалым тағы да Тұрсынбек Кәкішұлы! Одақтық деңгейде жақсы
бағаға ие болып жүрген “Сын сапары” (1971 ж), “Оңаша отау”
(1977 ж) осы қиын проблеманың докторлық диссертацияда
шешіліп, арнайы кітап болып шығуы!
Әдебиеттегі бұл проблема белді бір ғалымға жүк боларлық
бірегей еңбек. Қазақ әдеби сынының жайы сөз болғанда Тұрсекең
атқарған тағы бір міндет аталады. Ол осы мәселені ғылыми
конференцияларда мәселе көтеріп, жоғары оқу орындарына
“сын тарихы” деп аталатын арнайы курсты ізіне түсіп, қоймай
жүріп енгізді. Жоспар-жоба жасап жолға қойды. Ғалым осы
міндетті тереңдету, сын тарихын арналандыру бағытында
еңбектеніп жүр. Қазіргі таңда бұл еңбек Т.Кәкішұлының зерттеу
мектебін қалыптастырып отыр.
Әдеби сын тарихын – жанр тарихы арқылы келіп зерттеудің
бір әдемі үлгісі – “Сын сапары”, “Оңаша отау” аталатын қос
кітаптан тұратын еңбегі. “Құлағы кесіліп құнтиып, мұрны кесіліп
шұнтиып” жұлмаланып жарық көрген қос кітаптық зерттеуді
ойға алса ұстаздың жаны шырқырап кетеді. Кезінде баспа
бұл қос томдықты аяусыз қырқып, “жүнін жұлған тауықтай”
жұлмалап қысқартып шығарды. Баспаға бірге тапсырылған екі
том кітаптың арасына он жыл салып барып жарық көргенін
айтыңыз. Олай болатын реті бар.
Сын – қоғамдық ойдың қозғаушысы, ұлтты оятатын, есей-
тетін есті жанр. Ғалым қазақ ұлтының ояну дәуірі болған – ХХ
ғасыр басындағы әдеби сын жайында айтқанда Патшалық Ре-
сей қыспағына қарсы небір ащы ойларды, бостандық алдық дей
300
301
отырып, ұлт оянуын, тәуелсіздік таңын аңсаған небір тотияйын
ойға оранған өткір пікірлерді тұтас-тұтас үзінді күйінде
кітабына еркін енгізіп отырған еді.
Әдеби факты ретінде ХХ ғасыр басында баспасөзде жа-
рияланғанына қарамастан қазақ халқының бар кезеңдегі әлеу-
меттік жағдайын жарлай айтып тұрған ол ұлтшылдық пікір-
лерден басшылық тайсақтамай тұра алмасы хақ. Ғалымның
қазақ елінің жаңа буын жас ұрпағын кезінде айтылған пікір-
лерді ұсына отырып оятқысы келген ойы барынша ізгі.
Ізгі ой ол кезде осылай үлкен-кіші кедергіге тап болып
жататын. Сондай кермелерді үзіп, кедергілерді жеңіп жарық
көрген қос томдық бүгінде оқулыққа айналды. “Қазақ әдебиеті
сынының тарихы” – аталып қайта-қайта басылым көрді. Ұл-
тын оятып, ұлт ұрпағын ұлттық санамен тәрбиелеп келеді. Ұр-
пақ танымына тарихи тұрғыдан ықпал етіп, санасына ұлттық
сапа бітіруден асқан абыройлы міндет қайдан болсын?! Т.Кә-
кішұлы еңбектері осындай абыройлы міндет жетегінде!
Қазақ әдебиетіне түрлі аспектіден келіп, жан-жақты зерттеген
ғалым еңбегі өзіндік бірнеше ерекшелігімен дараланады. Атап
айтар болсақ, профессор Тұрсынбек Кәкішұлы зерттеу еңбектері,
біріншіден, жан-жақты терең зерттеу нәтижесі. Екіншіден, ол
еңбектерін ғылыми концепцияға құрады. Үшіншіден, ғалым
еңбектері архивтік деректерге толы келеді. Бұл – еңбектің
дәйектілігін, ғылыми маңызын арттырады. Төртіншіден, про-
фессор еңбектері үлкен ғылыми жинақтаулардан тұрады.
Оның зерттеу еңбектерінен тұтас-тұтас дәуірдің саяси халі,
әлеуметтік ахуалы, әдеби процесі өзара жымдасып, тұтаса
көрінеді. Оның еңбектері – өзі зерттеп отырған дәуір келбеті,
рухани портреті дәрежесіне жетеді.
Қазақстан Республикасы іші-сыртына бірдей кең та ныл-
ған халықаралық академиялардың толық мүшесі (Ресей, Қыр-
ғызстан) болып сайланған көрнекті ғалым Тұрсынбек Кә-
кішұлы зерттеу мектебі қалыптасқалы қашан?! Ол сала-сала
еңбектердің әрқайсысы арнайы зерттелуге тиіс келешекте!
Тұрсекең тәуелсіздік күндеріне, осылай, “Октябрь өркені”,
“Сын сапары”, “Оңаша отау” зерттеу еңбектері арқылы әбден
толысып келген болатын. Тегеурінді зерттеушіліктен оның та-
банды саясатқа ойысып, тәуелсіздік талаптары жайында бір аз
пікір тербеуі осы орайда заңды-ақ! Өтпелі кезеңде Тұрсынбек
Кәкішұлы саясаткер болып атқа мінді. Кейбір замандастары
“Замана әлдеқалай құбылып кетпес пе?” деп әліптің артын
бағып, сақтық жасап отырғанда бодандық тарихын егжей-
тегжейлі білетін ғалым жан-жағына жалтақтап жатпай, саясат
теңізіне күп беріп түсті де кетті. Ғалымның өтпелі кезеңде
дауысының ащы шығып жатуына соның алдында ғана құйын
болып келіп, империялық құйтырқы саясаттың артын ашып
кеткен желтоқсан оқиғасы да себепкер болды-ау. Өйткені, 1986
жылы Қазақ ұлттық университетінің филология факультеті
деканы болып қызмет атқарған Тұрсекең тіміскіленген
қауіпсіздік органдарына, студент балаларын өз перзентіндей
қорғаштап, бірде-бір шығын бермеген, сөйтіп сөзге қалған,
солдан тұрған жел оңға ойыспаған жағдайда тағдыры не болары
белгісіз, бірақ тәуекел деп тас жұтып, бәріне де белді бекем
буған табанды кісіңіз.
Құйын айналдырған құйтырқы кезеңде сыртқы тепкінің
тегеурініне шыдап, үлкен дәреже көрмесе де принциптілік
үшін бетбақтырмай, декандықтан кетпей отырып алған, сөй-
тіп былқылдақтау басқа басшы болса теміртордың арғы жа-
ғынан бір-ақ шығар талай көгенкөзді қорықпай қорғап қалған
шынайы ұстаз – Т.Кәкішұлы! Сөйтті де жағдай оңалып, сібірлеп
тәуелсіздік таңы атқан сәттен қызметін өз еркімен тапсырып
саясаткер болып атқа мінді. Мақсаты – ғасырлар бойы ар-
мандаған тәуелсіздігіне әупірім-тәңірімен өлдім-талдым де-
ген де қол жеткізген жас мемлекеттің буынын бекітісу, тәй-тәй
басқан қадамына баяндылық тілеп, аяғынан тұрғызуға қыз-
мет ету. Тұрсекең сол тұста радиодан, теледидардан ты ным-
сыз көп сөйледі, ағымдағы баспасөз бетінде дамылсыз көп
мақала жазды. Ардақты ұстаздың кәнігі саясатшылардан бір
айырмашылығы – реформа неге жедел жүргізілмейді деген ойда
жүрді де, үндемей қалатын жерлерде де үндемей қала алмады,
“субординация” сақтап жатпады, айтарын аянбай, тапқан
ойын тартынбай алғаусыз айта берді, айта берді. Бәлкім, жасы
ұлғайып келе жатқан кісіге бүкіл өмірін мемлекеттік қызмет-
кер ретінде өткізетін, сол жолда аққаптал баяғы кәнігі сая-
саткердің тәсілқой әккілігі жетіспей жатқан шығар. Алайда
ол сөздерде ғалым, ұстаздың туған ел мен туған жер жайлы
302
303
алғаусыз адал ойлары, ақ еден көңілі жатар еді. Көңілге қара-
май сөйлегеннен ұлт ұтқан шығар, көшсем деген атажұртқа
көше алмай, кіндік қаны тамған Ақмоланың құрметті азаматы
атана алмай, ғалымның өзі зиян шекті. “Нешауа”, Сіз өз қара
басыңыз қамы үшін күн кешіп жүрген жан емессіз, халқы-
ңызға аса қажет, ділгір ойларды дүрілдетіп айтып, ұлтты
ояттыңыз, одан артық не керек? – деп жұбатамыз ұстазды,
әрдәйім.
Ғалымның “Санадағы жаралар” аталатын публицистік
кі табы өмірге осылай келген! Ұстаздың өтпелі кезеңде өрісте-
ген ой-пікірлері, сөйлеген сөздерінен бас құраған отты, ойлы
публицистикалық кітабын қазір де қайта бір бастап оқысам
басымды көтере алмаймын. Осы мерейсөзді жазуға дайындық
барысында және бір рет оқыдым. Оқыдым да, ойландым,
толғандым. Өзгені де ойландырарына, толғандырарына көз
жеткіздім.
Бір кітабын Тұрсынбек Кәкішұлы “Сандалтқан “Садақ”
атады. “Садағы” несі? “Сандалтқаны” қалай? Майлин әдеби
мұрасына байланысты сөз арасында айтылып өтетіні болмаса
“Садақ” жорналын көпшілік біле бермейтін. Ептеп естіген
ескі көздер сарқылған кез. Аға буын өмір-тарихында үлкен
роль атқарған, Биағадан бастап бірсыпыра дарындардың
ырымалды туындылары жарияланған қолжазба басылымның
бірі – Тұрсекең індете жүріп тапқан, кейбірін “Жұлдызда”
жариялатып, әдеби айналымға қайта түсірген осы “Садақ”
жорналы.
“Садақты” оқып отырғанда ХХ ғасыр басында сом-сом
бұқарашыл таланттардың шыққанына, олардың аз жылда
шапшаң өсіп, жедел қалыптасқанына куә боламыз. Әлеумет
өміріндегі қайшылықтарды, басы бостандық болып басталған
жаңа қоғамның аяғы қайда апарып соқтырар екен деген
дүдамал ойды да кездестіреміз. Соның маңыздыларын іріктеп,
сұрыптап алып, ара-арасында зерттеуші көңіл күйінен хабар
беріп, мөлтек сюжет өріп жіберіп көптің көңілінен шығатын
қызық кітап жазды Тұрсекең.
Орыс әдебиетінде ХІХ ғасырдағы бір жорналдың айна ла-
сында сан-алуан таланттар тағдыры әңгіме болып жататын түр-
лі жанр туындылары бары мәлім. Өзгесін қоя тұрып, бертінде
Ф.Кузнецов секілді үлкен сыншының әдебиет сынынан осы са-
лаға ойыса кітап жазып жүргенін айтсақ та жетеді. Тұрсекеңнің
майдадан жинақтап ірі шығарған, елеусіздеу дүниелерді уақыт
көзімен қарап елеуліге айналдырған еңбегі, бет пішімі де,
жанрлық табиғаты да өзгешелеу туындысы – осы “Садақ”.
Жаңа еңбектің жанры не? Егер “эссе” дей салсақ көп әңгімеден
ың-шыңсыз құтыламыз. Бірақ, бүкіл әдебиетшілік шығарма-
сын іздеуге құратын Ираклий Андроников өз кітаптарына,
әсіресе бүкіл өмірінің мәніне айналдырған, соған орай кәделі
сыйлық алған “М.Ю.Лермонтов” аталатын кітабының жан-
рын “Із деністер мен олжалар” (поиски и находки) деп атаған
жоқ па? Андронниковты қоя тұрып, өзінің сыралғы досы, татар
әдебиетшісі Рафаэль Мұстафин да Мұса Жалел жайында жаз -
ған кітабын “ізденіс” деп атады. Сол секілді профессор Тұр-
сын бек Кәкішұлының “Садағы”да “ізденіс”. Ол Тұрсекеңді
әуреге салып “сандалтқанымен” қазақ оқырманын кеніш олжаға
кенелтті.
Қазақ әдебиетінде “Садақ” сынды екінші бір кітап жоқ әл-
әзірге. “Садақ” саяқ тұр.
Қазақта “Жүрген аяққа жөргем ілінеді?” – дейтін сөз бар.
“Жөргем” деп ертеде ата-бабамыз малдың ішек-қарын секілді
ішкі дүниесінен пісіріліп ұлы жолдың бойына жолаушыға
арнап жерге көміп кететін кайырымдылық асын айтқан
секілді. Аналарымыз малдың ішегін әбден тазалап буып-түюді
“жөргемдеу” – деп жататын. Дәл қазіргі “жөргем” ізденісте
жүріп тапқан рухани олжа!
Бала шағында география пәнін сүйіп оқыған, есейгенде
географ боламын деп ойлаған Тұрсекең табиғаттың өзге ауы-
сымында архив ақтарып, тапқан-таянғанын теориялық ойлар-
мен толыстырып тыңғылықты еңбек жазса, жаз шыға белгілі
бір мақсат жетегіне еріп саяхаттап кетер жақсы әдет иесі.
Сүйікті кейіпкері Сәкен Сейфуллин ізімен (“Тар жол, тай-
ғақ кешу”) Омбыдан түсіп, Бетпақдалалатып оралғанын біле-
міз. Сол сапар жақсы еңбектің тууына себепкер болды. Ол аз
болса бір қиыры Сахалиннен түсіп, екінші бір қиыр Украина,
Беларуссиялатып тағы бір жортты жиһанкез ағамыз. Нәтижесі
– “Жол үстінде 80 күн”. Бір сыбаға жақсы жиһанкездік. Бірақ,
қызыққа берілген ағамыз онымен де тоқтаған жоқ. Түп тарихы
304
305
туыстық танытатын Татарстан, Башқұртстанға да барып қайт-
ты. Рухани ізі – “Ұштасқан үш өзенмен”, Кавказ, Қырым
сапарын “Жасампаз өлке” деп те кітап етіп жазды.
Т.Кәкішұлының бұл сапарының мәні неде? Жолсапар жаз-
баларын қалай қабылдауымыз керек?
Тұрсекеңнің бұл сапарларының мән-мағынасы қарапайым
ғана “Атың барда жер таны желіп жүріптен”, тұтас өмірта-
ным ға айналады, ұлт тағдырына келіп-келіп түйісер тарихты,
соқталы тағдырларды іздесуге ұласады. Автор тұлғасында
әуесқой жиһанкез, із кесуші жорналист, ойы толысқан ғалым,
ұлтын сүйген қайраткер өзара тоғысып жатыр.
Әлгі аталған жазбалардан тарихтың беймәлім беттері сөй-
лейді, Отан соғысында апат болған боздақтар есімі анықталып
іздері айқындалады. Әңгімемізге тұздық болсын бір ғана мысал
келтірейік. Асау жүректі ақын Сұлтанмахмұттың бірге өскен
досы – Шәйбай Аймановтың Арқадан – қыста ауған арқарадай
болып, Қарашайстан асу сыры, тағдыр желі айдап апарған аза-
маттың ақыры туған жерден жырақта мәңгілік дамылдап жат-
қан себептерін, деректерін Тұрсекең осы жолсапар жазбалары
арқылы білдік. Мұңды тағдыр, тың дерек. Бұл – Тұрсекең
жортып жүріп тапқан, жол-жөнекей ашқан бір ғана дерек!
Аталған кітаптарда мұндай тосын деректер қаншама?!
Сапарнамалары Тұрсекеңнің жорналист-жазушы ретінде
халқына қызмет етуінің бір үлгісі, қаламгерлік бір қыры! Бей-
нелеп айтсақ, бұл жазбалар Т.Кәкішұлының «жүрген аяққа
жөргем ілінер» дегендей, сапарға белгілі бір мақсатпен шық-
қан, жол жүрген, жүргенде ілген «жөргемдері». Аға буын өкілі
ретінде Тұрсекең қазаққа қатысты қазына-байлықтың қайда
жатқан көзін көрсетіп берді, көбесін сөгу – ұрпақ кәдесіне
жарату кейінгі буын еншісінде!
Жорналист-жазушы Тұрсынбек Кәкішұлының бұл бір сала
еңбектерінің мән-маңызы да осында! Көркем шығармашылық
адамдарының әдебиеттің бір жанрынан екіншісіне өте ең бек-
тенуі – табиғи құбылыс. Ал, әдебиетші ғалымдардың жазу-
шылыққа ден қоюы сиректеу көрінер жәйт. Орыс Д.Гранин,
Ф.Абрамов, эстон П.Куусберг көркем прозаға ғылымнан, қазақ
Т.Ахтанов, Т.Әлімқұлов әдеби сыннан келген. Әдебиетші, көр-
некті ғалым Тұрсынбек Кәкішұлының деректі прозаға ден деп
баруы, беллетристикаға бой ұруын жоғарыда айттық. Бір сәт
қиял қыдыртып, әдебиетшілік жұмыспен жарыстыра алып ке-
ле жатқан бұл салада Тұрсекең соңғы кездері «Сәкен сүйген
сұлулар», «Мағжан мен Сәкен», «Сайыс» секілді кітаптар
жазды. Қ.Орманбаевамен бірге Агата Кристидің шытырман
оқиғалы шығармасын қазақ тіліне аударды.
Көріп отырғанымыздай, деректі дүниелердің дені Сәкен
өмірінен өрбіп жатқан еңбектер.
Шәкірт ретінде ұстаз алдын көрген біздер Тұрсекеңнің
Сәкен жайында жанып лекция оқығанын, дәріс үстінде әлде-
кімдерге жауар бұлттай түнере төніп, төбелерінде найзағай
болып жарықылдағанын, ақын трагедиясын айтқан сәттері
сезімге беріліп көзіне жас алғанына талай куә болғанбыз. Бәрі
де өміріңді арнаған тұлғаны сүйе зерттеуден!
Алпысыншы жылдары «Қызыл сұңқар» қолжазба күйінде
күйреп кете жаздағанда Сәбит Мұқанұлының алғысөзі сақтап
қалып, қиындықпен жарық көргенін, кейін оқырман пікірі
қолдап, қаламгерді қанағаттандырғаны, толымды күйінде «Мо -
лодая гвардия» баспасынан «Жизнь замечательных людей»
сериясы бойынша, кейбір қыспаққа байланысты, алды мен
Москвада орыс тілінде басылғаны, бұл кітаптың түркі халық-
тары арасынан төлбасы екені, кейін «Өнегелі өмір» сериясын
өзімізде ашып, қазақ тілінде өрістетуде бастамашы болғаны…
бәрі-бәрі біреу біліп, біреу білмейтін, көп жұрттың құлағына
жетпеген өткен тарих.
Т.Кәкішұлының белетристикаға қаламгерлік жолы осылай
басталған. Салынған осы сүрлеу кейін әлгі аталған деректі
кітаптарға ұласты. Арада қаншама айтыс-тартыс, көзге көрініп,
көрінбей жасалар кермеге тап болу, соның бәрінен ширыға
шығып кезінде басталған істі бүгінге жалғау жатыр. Мақсатты
ізденіс! Әдебиет дүниесіндегі айтыстан біреу жасиды, енді
біреу «тасиды». Ұстаз Тұрсекең осының соңғысына жататын –
табанды, тегеурінді тұлға!
Әрине, Тұрсекең Сәкен Сейфуллинді өте жақсы көреді.
Сү йіп зерттейді. Сәкен де, өзге де бірсыпыра жазушылар әде-
биетке кеңес жыршысы райында келді. Бойындағы бар дарын
қуатымен Кеңес өкіметіне қызмет етті. Тарих аренасынан Ке-
ңес өкіметі кетті. Кеңес кетті екен деп Сәкен бастаған бір
306
307
шоғыр топ тарихи тұғырларынан кете қоймайды. Алайда,
олардың әдеби мұрасын жаңаша зерттеу, жаңа қырынан ашуда
методологияны өзгертуіміз қажеттігі анық. Сәкенді сүйген
ғалым жаңалықтың желін, уақыт талабын оң түсініп, айтулы
тұлғаға жаңаша келудің жолын іздестіруде. Онысы бізге үлгі!
Ғалымның Мағжан мен Сәкен аралық өмірлік һәм өнерлік
қарым-қатынасын нақты дәйек арқылы ашып, осындай еңбек
жазуы – тағлымды үлкен іс.
Өтпелі кезеңде кеңесшіл С.Мұқановқа шүйліккен әсіре
әпербақандардан жазушыны арашалауға табиғатынан айтыс -
кер Тұрсекең аянбай кірісіп-ақ кетті. Нәтижесі – сапалы зерт-
теу, «Сәбит» аталатын қызықты ғұмырнамалық кітап.
Әдебиетте Сәкенді сүйіп зерттегені секілді, ғылымда ұстаз
тұтып ерекше жақсы көрері – Есмағамбет Ысмайылұлы.
Қазақстан Республикасы Архив басқармасына қарасты Ор-
талық Мемлекеттік архивте көрнекті ғалым Есмағамбет Ыс-
майылұлы жеке қорында орайында еске аларлық құжат бар.
Өмірде туа дімкәс, оның үстіне қуғын-сүргінді көп көріп, жа-
рық жалғаннан ертерек кеткен аталмыш ғалымның бес том-
дық жинағын дайындаған. Алғысөзін Сәбит Мұқанұлы жазбақ
болыпты. Ұстаз ғалым көптомдық еңбегінің жобасын жасап,
жи нап-теріп өндіріске дайындаған, шәкірті – Тұрсынбек Кә-
кішұлы.
Ұлы ұстаз және шынайы шәкірт Есағаң мен Тұрсекең ара
қатынасын осылай тәспірлеуге болады. Ғылымға талпынған
балауса кезінде адал жетекшілік жасаған, 1917-29 жылдар
әдебиеті тарихын бірге жазған, дұрыс бағыт-бағдар берген
ұстазға деген шәкірт құрметі әлгіндей. Ол ғана емес, «Есма
ғамбет Ысмайылов не үшін сотталды?» «Сын мен ғылым
сардары», «Дар алдындағы сөз» – сериялық мақалаларын
жазған, өзі осы тақырыпта шәкірт тәрбиелеген… көп-ақ.
Тұрғыластарының кейбірі ұстаздарының көзі кеткен соң
астарлап сынап, кейіпкерге айналдырып, күлкі еткісі келіп,
ұшқары мінез танытып, онысы баланың көрпеге басын тығып
жалаңаш жатып «мен жоқпын» деп айғайлап «жасырынғанын»
еске түсірерлік іс жасап, күлемін деп өзі күлкіге айналып жат-
қанда Тұрсекең ұстаздары Е.Ысмайылұлы, Б.Кенжебайұлы
еңбегіне алғысөз, соңғысөз жазып жариялатып жүргені. Үш
том, алты кітаптан тұратын көп авторлы «Қазақ әдебиетінің
тарихында», өзінің «Оңаша отау» атты еңбегінде олардың
шығармашылық портретін жасап жүргені және бар. Міне, кісі-
лік! Тұрсекеңнің Есмағамбет Ысмайылұлы, Бейсембай Кенже-
байұлына жасаған қызметінің үлгілі сипаты міне осындай!
Ол – бейне аманат арқалағандай Азамат! Оның бар шығар-
машылығы сол атқарылған аманаттардай!
Жасырары жоқ, ұстаз ұлғайды. Алайда, тұғырдан түскен
жоқ. Қайта еңбек көрігін қыздыра түсуде. Өмірлік қимасына
айналдырған Сәкен Сейфуллиннің көптомдығын жары –
Күләш Ахметова екеуі әуелгі нұсқалары бойынша баспаға
дайындау үстінде! Бар ғұмырын әдебиетке арнаған. Әдебиет
– ұстаз тыныс-тіршілігіне айналған. Тыныстауды білмейтін ол
тынымсыз тіршілік кешіп келеді.
Қол созар қордалы азамат табылар деген оймен ұстаз
жақында өзінің көптомдығын дайындап үлгерді. Оларды шы-
ғарар иманды азамат табылар. Көп томдық ретінде қайта
басылар шығармаларына ақ жол тілейміз. Тәуелсіз мемлекеттің
білімге сусай желкілдей өсіп келе жатқан жас өркеніне рухани
әр берер, нәр берер еңбектер!
Ғылыми-публицистік сан-салалы еңбегі өз алдына, ұстаз-
дарына деген шәкірттік бейілі студент партасында отырған бәз-
баяғы, мөп-мөлдір таза қалпында екен-ау. Ал, осындай ұстаз-
дың шәкірттеріне деген дархан бейілі әңгіме басында айтқан-
дай мейірімге толы. Қазақ әдебиеттану ғылымының ауыр жү гін
дабыра-дамайсыз арқаларына аударып алып, абыроймен ат-
қарып келе жатқан бүгінгі орта буын, тегеурінді топ профессор
Тұрсынбек Кәкішұлы мектебінің түлектері, тікелей шәкірттері.
Біздің қай-қайсымыздың да маңдайымызда Тұрсекеңдей ала-
ламай-бөлмей, шәкірттеріне туған перзенттеріндей ықыласпен
қарайтын, аялай тәрбиелейтін шынайы ұстаз алақанының ыс-
тық табы жатыр.
Өмір сапарымыздың оң басталуына ықпал еткен, әдебиет
дүниесінде ақ жүріп, адал еңбек етуге үндеумен келе жатқан,
бүтін болмыс ұстаздың өзге де толып жатқан шығармашылық
жоспары бар. Мақсатына жеткей, шәкірттерін алаламай, бөлмей
тұтас жақсы көріп, бауырына бәрін бірдей қысқысы келіп
тұратын тұтас тұлға, ұлы ұстаз!
Біз Сіздің алдыңызда шәкірттік бейілден, басымызды иеміз,
қадірлі ұстаз!
308
309
Достарыңызбен бөлісу: |


title: қазақТың БІлІМдар қызы - СарасөЗ (Әдебиеттану, сын әлемі)

text:
қазақТың БІлІМдар қызы
(Шәмшиябану Сәтбаева туралы сөз)
Шәмшиябану апай!
Қазақ ғылымының бір атасы секілді Қаныш Имантайұлы
Сәтбаев шаңырағында дүниеге келіп, жақсы тәрбиемен өсіп, ғы-
лымға қызмет етіп өмірден өткен Шәмшиябану апай жайында
кездейсоқ сөз алғым келді. Өйткені, архивімді ақтарып отырып,
ол кісінің бір жазбасына кездестім. Ол жазба мынадай:
«Ғылым, мәдениет, әдебиет, өнер тарихының көрнекті
өкілдері жасаған рухани дүниенің барлығы игерілуі, зерт телуі,
бүкіл адамзат игілігіне жаратылуы керек екені әм беге аян. Соңғы
жылдар ауқымында бұл мақсатпен ғұла ма ғалым, ойшыл, жазу
шы Сәбит аға Мұқановтың бай шы ғармашылық мұрасын зерт
теу ісінде әдебиетшілер бір сыпыра жұмыстар атқарып үлгерді.
Сол жұмыстардың бірі – бүгін талқыланып отырған зерттеу –
жазушының көп қырлы, көпсырлы мұра сы ның бір қырына арнал
ған да қызықты да құнды деректер не гізінде жазылған. Алдыңғы
сарапшылар айтқан пікірлер мен қортындыларға қосы ла оты
рып, жазушы мұрасы зерт теле тү суі қажет бірер жағдайды
айта кеткен артық болмас.
Жазушының өмірі мен шығармашылығы кеңінен та ныс
тыру мақсатында көптеген жұмыстар жүргізілуі ке рек тігі
сөзсіз. Ғылыми өмірбаяны жазылып, қазақша, орыс ша және
бірнеше тілде шықса игі болар еді. Басқа елдерде Сәбит Мұқанов
сияқты ұлы жазушылардың ғұ мырнамасы – летопись жизни
и деятельности – арнайы сериямен шығып жатады, ерекше
тұлғалар өзі бар кездеақ танылыпы, бағаланып, қасына өмірінің
әр сәтін, әр күнін, әр шығармасының жазылу тарихын, тіпті
кез десіп сөйлескен адамдарының кім екенін, не туралы әңгі ме
лескеніне дейін қағазға түсіріп отыратын арнайы хат шы таға
йындайды. Бізде сол тамаша адамдар өмірбойы тұратындай
көріп, жайбарақатта жүріп, сол кісі лердің қан ша құнды сәт
тері, өмір кезеңдері, күндері не жа зылып, не киноға түсіріле
бермепті. Дегенмен, ештен де кеш жақсы дегендей, жазушының
ең болмаса әрбір жыл бойынша болса да өмірнамасы жазылуына
көңіл бөлу керек сияқты.
Бізде бұрын координациялық жұмыс жүргізілуші еді, проб
лемалық кеңестер, қай ғылыми ошақтарда қандай мә се лелер
зерттеу объектісі, кімнің ғылыми жұмысының бағыты не, –
білуші едік, пікір алмасулар болушы еді, – қазір оның бәрі жоқтың
қасы. Сәбит Мұқановтың мұражайының ғылыми бағытымен
байланыс аз.
Осы талқылауға аса аяулы, аса құрметті, ел қадірлісі, қай
раткер Мәриям апай, әрі жеңгеміз – Мәриям Мұқанова қатысуы
– үлкен оқиға. Сәбит аға Мұқановтың мұражайын Мәриям апай
аса ұқыптылықпен сақтап отыр. Көптеген мәденибұқаралық
ғылыми жұмыстар жүргізіп, жазушы мұрасын зерттеушілерге
материалдар дайындап жағдай жа сап, көмектесіп отыр. Мәри
ям апайдың естеліктері тамаша, толықтырылып, суреттерді
көбірек келтіріп, қайта шыға ру қажет. Сәбит аға Мұқановтың
мұражайы, Мәриям апай, мұражай көмектеспегенде, бүгін
талқыланып отырған зерт теу де дүниеге келмес еді. Мәриям
апайдың денсаулығы күшті болып, болашақ зерттеулердің де ба
сықасына балашағасы, немерешөберелерімен қатысып, халық
ортасында ұзақ уақыт көңілі көтеріңкі жүруіне тілектестік
білдіреміз. Сәбит аға Мұқанов туралы тиянақты, терең ғылыми
еңбектер көбеюіне, өзінің ғажап ұланғайыр мұрасы толық жи
налып, жүйеленіп жарық көруіне, халық игілігіне айналуына,
көп тілдерге сапалы аударылып, басқа халықтарға, шетелдерге
танылуына, ЮНЕСКО тізіміне енгізілуіне тілектеспіз. Құлбек
Ергөбеков осы диссертациямен ғана шектеліп қалмай, жазушы
мұрасының көп қырын зерттеуге бірнеше жылдарын арнасын,
қабілетті жастарды ұлы тұлғаның атына сай жұмыстар
жүргізуге топтастыратын болсын».
Өздеріңіз де байқап отырған боларсыздар, бұл менің «Сә-
бит Мұқановтың шығармашылық лабораториясы» атала тын
докторлық диссертациямның кезекті талқылануында Шәм-
шиябану апайдың сөйлеген сөзі! Егерде мен жайында, менің
еңбегім жайында егіліп, төгіліп сөйлеп, аса жоғары бағалап
жатса бәлкім апайдың бұл сөздерін оқырманға қайталап ұсы-
нар ма едім, жоқ па? Кім білсін? Шәмшия апайдың сөзі – қазақ
әдебиетінің кезекті мәселелеріне арналған сөз. Сол себепті де
қазақтың асыл қызының ақтық ойының бірі дерлік сөзі жерде
қалғанша, ел құлағында кетсін деген оймен архивімнен алып,
жаңғыртып жұртқа ұсынып отырмын. Осыған аз-кем естелік
қосқым келеді.
ҚазМУ-дің филология факультетін тамамдаған соң бір
шоғыр өндір жастар әуелі құдай, содан соң ұстазымыз про-
фессор Тұрсынбек Кәкішұлының желеп-жебеуімен сол кезгі
Қазақ ССР Ғылым Академиясының М.О.Әуезов атындағы
Әдебиет және өнер институтына бөлім лаборанты болып
310
311
қызмет бастадық. Академияның әруағы аспандап тұрған заман.
Босағасынан сығалаудың өзі – қайталанбас бақыт. Ал, сатылап
өсіп аға ғылыми қызметкерлік қызметке қол жеткізген кісі
министріңе сәлем бермейді. Министрден жалақысы да, жағдайы
да анағұрлым жоғары. Біз де кішкентай қызметтің арқасында
жалпы қазақ ғылымының, оның ішінде әдебиет және өнер
ғылымының небір ардақ тұлғаларын сол жылдары кездестірдік.
Біз қымсынып жүреміз. Ал, олар болса бізді бауырына тарта
қамқарлық жасап, кемеңгерлік танытып жүреді. Университет
қабырғасынан келген өндір жастар – біздер үшін алдымыздағы
ағаларымыз бен апаларымыздың қай-қайсысы да әулиедей
көрінеді. Ғылыми еңбектерін жата-жастана оқимыз. Сөздерін
ұйып тыңдаймыз. Асылы бізді ғылымға бастап алып келген
рухани қазыналар осылар болар. Оны бүгінгі күні ұмытып кетіп
жатсақ «өзі болған қыз төркінін танымастың» нақ өзі болады да
шығады.
Сол жылдары біздер – жастар алдымен кітаптарын оқып сү-
йінген, соңынан сөзін тыңдап тағы да сүйсінген, аз уақыттан соң
апа тұтып, пана тұтқан кісінің бірі – Шәмшиябану Қанышқы-
зы! Қаныш Сәтбаев есімі қазақ ғылымының символына айнал-
ған уақыт. Академия да сол кісінің атымен бара-бар аталады.
Әрине, ол кезде өлген Қанекең әруағымен тірідей жүріп тіресіп,
күндесіп күресіп жүретін кісілердің бар екенін білмейтін едік.
Бірақ, біздің білетініміз – Қаныш Сәтбаевтай ұлы ғалымның
ұр пағы – Шәмшиябанудың асып-таспағаны, әке атын жамы-
лып астамшылық жасамағаны. Қашанда бетегеден биік, жусан-
нан аласа. Өзі айналасына қамқор, ғылымы – қазақ әдебиеті-
нің орыстық, әлемдік өркениетіне, танылуына, насихатталуына
яки өріс-өркеніне арналған. Біз Шәмшия апамызды адам ре-
тінде де, ғалым ретінде де кіршіксіз жақсы көрдік. Ол кісі
бізді «Тұрсынбектің балалары» атап жүрді. «Тұрсынбектің
балалары» бес-алты айдан соң қысқаруға түсті. «Обал болды-ау.
Жастар ұлттың, ғылымның келешегі емес пе?» – деп ренжіген
адамның бірі де Шәмшия апай болды. Өзгені білмеймін, өз
басымды көшеде кездесіп қалса да, кейде редакцияға келгенде
арнайы бұрылып келіп те «Айналайын, сендерге қиянат бол-
ды.Білместердің қиянатын көңілге алып ғылымнан жеріп ке-
туге болмайды. Жазуларыңды тастап қоймаңдар. Ғылымның
жөні бөлек қой..» – деп бастап ғылым әлеміне шақырғыштай-
тын апам еді Шәмшиябану Сәтбаева!
Тағдыр айдап Бейсембай Кенжебайұлы шаңырағында тұр-
дық. Бейсекеңнің кіші қызы – Гүлнар әпкем Райхан Әбі кей-
қызы Сәтбаева мен Әбікен Бектұровтың келіні. Шәмшия апай –
Райхан құдағидың сіңлісі. Бейсекең айналасына қадірлі азамат
еді ғой. Сәтбаев әулеті алдындағы абыройы да Алатаудай екен.
Жақсы жарасып, жақын араласып тұрады. Осындай пәнәйі
себеппен Қанекеңнің бәйбішесі, Шәмшия мен Хайринисаның
анасымен де дастархандас болғанымыз бар. Асылы Сәтбаев
әулеті ғылым да қонған, кісілік те ұялаған әулет еді. Оны
«Сәулелі әулет» (1996 ж.) аталатын кітабында Шәмшия апай
аса сырбаз түрде әдемі жеткізген. Тегін батыр да бағлан,
асқақ та алып етіп көрсететін дарақылық иектеген мына
заманда онсызда даңқты әулеттің шежіресін аса бір қарапайым
баяндағанына кісі таңқалады. Бұл да Шәмшиябану апайдың
кісілік ұстамдылығы, қаламгерлік мәдениетінен туындап
жатқан жәйт. Үйде де, түзде де Шәмшия апай бір өзгермейтін,
кісілік қалпын өзгертпейтін «асыл адам айнымастың» өзіне
айналып, аса бір мәдениетті қалпын сақтап жүретін. Соған
қарап мәдениет – апайдың сүйегіне сіңген ғой деп ойлаймын.
Әлгіндей құда-жекжаттықтың арқасында отырыстарда апай-
дың отағасы, қазақтың үлкен азаматы – Оразай Батырбековпен
де танысып, әңгімелесіп жүрудің сәті түсті. Сырттай қатып
қалған “партократ” секілді көрінгенімен Орекең тарих, әде-
биеттен хабары мол, зиялы дерлік, ішін аздырмаған, жілігінің
майы толық азаматтың бірі екен. Жас азаматтар алдына қарап,
аға, апаларды үлгі тұта жүріп қалыптасады емес пе? Орекең
мен Шәмшия апайдың әдемі жарасымы өз басыма ұдайы ой
салар еді. Ерлі-зайыпты екеуі де бізді баласынбайтын. Қайта
әңгімеге тартып, «ана мақалаңды оқыдым» – деп пікірін айтып,
қолдау жасап қоятын. Бейсекеңнің үйіндегі бір отырыста
жастық желпініспен «Бейсекең Лениннің көзін көрген, Сталин,
Троц кийдің лекциясын тыңдаған» –деп жіберіппін. «Оның рас.
Бірақ, әзір оларды ауызға ала берме» – деді Орекең жәй ғана.
Бағамдап қарасам, менің болашағымды ойлап, сақтандырып
айтқан сөзі екен ағаның. «Лениншіл жас» газетінде Қаныш
Имантайұлына тұтас бір бет арналып, қатталып қойған арнау-
лы бет түнжарымында туралып кетті. Ертеңіне Шәмшия апай-
ға кездесіп қалғанда кінәлі кісідей өкініш білдірдім. «Е, е
қарағым ондай-ондай бола береді» – деді ол кісі. «Дүниедегі
қиыны – өмірден өтіп кеткен адамның әруағымен алысу.
Қалай ел болар екенбіз?» – деді Шәмшиябану апай. Ол
күрсінді. Мен жерге кіріп кетердей болып тұрдым. Сырттай
312
313
сыр бермегенсігенімен іштей апайдың жүрегіне зілмауыр
салмақ түсті-ау деп ойлаймын. Сөз басында архивімнен алып
келтірген мәтінде де сондай көңіл күй аңғарылады. Өмірінің
соңында апайдың жүрегі жиі ауыратын әдет тапты. Ауруха-
наға түсті. Шықты. Қайта түсті. Ауруханадан шығып үйіне
келген бір тұста өзіміз жақсы көретін апайдың көңілін сұрап
кіріп шықтық. Жүзі сынық. Көңілі сұлық. Сыр бермегенсіге-
німен ентігіп иінінен демалып отырды. Жағдай сұрастық.
Әдетінше жастарға қамқор болып сөйлеп отырды. Ғылымға
келген ендігі жасқа жағдай болмайды-ау деп уайымдайды екен.
Ақыры қазақтың ғазиз жүрек қызы жүректен қайтыс болды
ғой.
Шәмшиябану – қазақтың білімдар қызы еді. Ол жасаған
ғылым – қазақ әдебиетінің орыс және шет елдермен байланысын
зерттейтін аса бір ауқымды, аса бір қажетті филологиялық
сала. «Қазақ және европа әдеби байланыстары», «Қазақ және
орыс әдебиеті байланыстары», «Достық дастандары», «Қазақ
әдебиеті және Шығыс» сынды дерегі де, оқырманға берері де
мол бағалы еңбектері бүгінде арналанып ғылыми мектепке
айналып кетті десек артық айтпаспыз. Ш.Сәтбаеваның ғылыми
еңбектері қолға оңай түспейтін ескілікке айналған есті шетін
деректер мен әдеби білімдарлықтың қоспасынан туған қа-
ныңды қыздыратын, қызықты, бағалы дүниелер. Соңына сон-
дай еңбек қалдырған жанды кісі өлдіге санамайды. Ақыл-
парасаты байтақ, жан-дүниесі бай, мінезге мейлінше кең қамқор
адамды өлдіге кісі қимайды. Өкініші – қазақтың осы бір тұла
бойы тұнған мәдениет дерлік білімдар текті қызын еске сирек
аламыз. Осымыз жарасымсыз.Тұлға-ұлға қарап ұланның өсе-
тіні секілді, қырмызыға қарап қыз өседі. Қазақтың тұлым-
шағы желбіреген қыздары еліктеп өсуге лайық қырмызымыз-
дың бірі – Шәмшиябану Сәтбаева!
Мен қазақтың қыздарына қайран қалам!
ТуҒаН ӘпКеМдеЙ БолҒаН жаН...
(Қазақтың жайсаң қызы Алма Қыраубайқызы жөнінде)
Әншейінде ауыз жаппас...
Ойпыр-ай, неден бастасам екен?
Ойлар қаумалайды, өмірлік деректер бастырмалатады.
«Мені айт, мені айт...» – дейді олар. Қимас адам жайында сөз
аларда бастан кешер жайт. Дұрысы бәрін басынан бастаған.
Алма апайды алғаш Бейсекең, профессор Бейсембай Кен-
жебайұлы қасынан көрдік. Екі шәкіртін екі қапталына алып
жүрер еді. Бірі сорайған ұзын. Есімі – Арап. Екіншісі – қара-
торы әдемі қыз. Сәл толықшалау. Аты – Алма. Бейсекең шәкірт-
терін өз перзентіндей көретін жан. Адам ретінде мейлінше
бауырмал, ұстаз райында – өте талапшыл. Екі шәкірті де қарт
профессордың баласындай болғаны хақ. Әсіресе Алма Қырау-
байқызына Бейсекең зор үмітпен қарайтын. Ол жылдары «Қа-
зақ университеті» аталатын екі тілді газет шығады ҚазМУ-да.
Газет бетінде профессор Бейсембай Кенжебайұлының «Ат
тұяғын тай басар...» аталатын сұхбаты жарияланды. Онда
шынайы ұстаз М.Жолдасбеков, М.Мағауин, Қ.Сыдиықұлы,
А.Қыраубаева есімін қадап айтып ерекше үміт күтетінін
білдірген. Ол кезде Алма апай бесінші курстың студенті...Демек
Алма апайдан Бейсекең кемел келешек күткен.
Кейін білдім, Алма апай университетке оқуға түскенге де-
йін «Қазақстан әйелдері» жорналында, ағымдағы газеттерде
бірнеше әңгімесін жариялап, көркем шығармашылыққа талап
еткен, жазушы болсам деген арман жетегіндегі жан екен.
Білімділігіне, зейінділігіне ден қойған Бейсекең «Алма, бізде
жазушы көп. Сенің ғылымға бейімің бар. Жазушылық ешқай-
да қашпайды. Ғылымға барсаң, онда да көне әдебиетпен шұ-
ғылдансаң қайтеді?» – деп үміт артып, талантты жастың ар-
манының арнасын бұрып жіберіпті. Оған Алма апай қуанбаса,
ренжімейтін.
Жетпісінші жылдары Бейсекең шау тартқан кексе ғалым.
Көбіне дәрісті өзі оқиды да, практикалық сабақтарын шәкіртте-
рі жүргізеді. Тіпті емтиханын да шәкірттеріне сеніп тапсырған.
«ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиеті» Бейсекеңнің бәсіре
пәні. Өмір сүріп, өтіп кеткен ақын-жазущылардың бірін айтуға
болады, бірінің атын да атауға болмайды. Түрлі әдеби ағымдар
мидай араласып жатқан қос ғасыр тоғысында жасалған күрделі
314
315
кезең әдебиеті. Алма мен Арап – Бейсекең жүргізген пәннен
емтиханын алатын – қадірмен профессордың көкөрім балаусан
шәкірттері!. Тіпті Бейсекең «Мен қартайдым. Әдебиет тари-
хымен айналысатын дарынды балаларды университетке алып
қала алмаймыз. Мен зейнеткерлікке шығайын Өмірбек. Орныма
қызметке Алманы қабылдашы!» – депті ректорға қиылып. Рек-
тор Жолдасбеков Бейсекеңдей ұлт мүддесін, шәкірт мүддесін
өзінен жоғары қоя білген азамат тұлға алдында қысылып қа-
лыпты деседі білетіндер. Ағаға ризашылығы болар, әйтеуір
шәкірті – Алма Қыраубайқызына заматында қызметке қа был-
дау жөнінде бұйрық беріпті. Болар, болар, өзі қырық жыл
бас қарған «Қазақ әдебиеті» кафедрасын да шәкіртіне берген.
Зейнеткерлікке шығып, орнын Алмадайын қызына ұсыну сол
қатарлы бір ісі дә Бейсекеңнің. «Естіген құлақта жазық жоқ...»
– деп қана жүр генбіз. Кейін шәкірті Тұрсекең – Тұрсынбек
Кәкішұлы жа зуынан мәселенің анық-қанығын білдік. Уни вер-
ситет ұжымы арасында, студенттер арасында аңызға айналып
айтылар әңгіме тұп-тура шындық екен. Біз Бейсекеңді сол жо-
лы одан әрмен жақсы көріп кетіп едік. Біз Алма апайға қызы-
ғып қарап едік сол жолы. Ол кезде жастар тағдырына аға буын
тарапынан қамқорлық, мемлекет тарапынан жоспарлы түрде
жағдай жасау дегеніңіз мейлінше мейірлі екен – ау!
Сөйтіп Алма апай бізге сабақ бере бастады. Пәні – «ХХ ға-
сыр басындағы қазақ әдебиеті»! Бейсекең лекциясын оқиды,
семинарын қызы Алма жүргізеді. Жазға салым еді-ау. Ұзамай
емтиханға кірдік. Емтихан қабылдаушылар – Алма мен Арап!
Өзгені қайдан білейін, өзім ХХ ғасыр басындағы қазақ
әде биеті пәнінен борша-борша терледім. Өзі де бір түрлі әде-
би ағымдар мен алуан тағдырлар тоғысқан, тұлғаларының жа-
рымы ашық, енді бір жарымы жабық жатқан айқабақ күрделі
кезең, қиын пән. Алма апай байсалды сұрақ қояды. Байсалды
жауап күтеді. Бағаға аса жомарт кісі болмайтын, жарықтық.
Бағаны – білгеніңе қоятын, білгеніңді ғана емес, тұтас біліміңді
әдемі тексеретін, әділ қарайтын таразы адам. Жап-жас болып.
Билет номері есімде жоқ. Білмегенім – есімде. Тым құралақан
емеспін. Онан-мұнан құрастырып бірдеңелерді шатып-бұтып
айтып отырмын. Апайым қанағаттанбайды. Арап жетелейді.
Мен жетекке жүріп оңдырмай отырмын-ау. Ондай да болады
екен шәкірт шақта. Алма апай «4-тік» қоюға оңтайланды. Арап
«5-тік» сұрап қиылады. «Бейсекеңнің баласы ғой» деген лепес
те сөз арасында сыпайы түрде айтылып кетті ме қайдам?!
Әйтеуір, Алма апам маған «Өзі білмейтін, білмегенімен тұрмай
жоғары баға сұрайтын сұрамсақ студентке» қарайтын жаман
көзімен жақтырмай қарап отыр. «Бейсекеңнің баласы болса,
ағайдың пәнін жақсы білуі керек емес пе?» – деп те жіберді
сөз арасында. Сөзді көбейтіп қайтейін, Арап Еспембетовтің
демеуімен өлгелі тұрған арық-тұрақ «5-тік» алдым-ау әйтеуір.
Алды-артыма қарамай зытып отырдым. «Қанша? Қанша?» –
деген достар сұрағын да желкеммен ғана естідім...
Кейін осы әңгімені Алма апайға айтып бергенім бар. Мен
үшін апайым қысылып: «Шын ба, қойшы?!» – дегенін қайтерсің
аяулы жанның.
Алма апай ғылым қуып жүріп жатты. Оқу бітіріп біз
жайымызға кеттік. Алма апаймен қайта жүздесуіміз тағы да
Бейсекеңнің айналасында.
Біз бала болып Бейсекең қолына кірдік. Алма, Арап, Зинол,
Жанғара, Жақа, Зина, Кеңес, Катя...дегендей жастар қарияны
қаумалады. Бейсекең тәлімін алсын деп біз оларға есікті еркін
ашып қойдық. Мұхтар, Рымғали сынды төл шәкірттері өз
алдына, Жарасхан мен Шөмішбай еркелеп шалдың көңілін
сұрай келіп, шарап ішіп аттанады...
Алма апай бір күні үйге дәу қара шалды ерте келді. Баланың
көзімен қараппыз. Әйтпесе елудің ішіндегі кісі болса керек.
Алма апайдың әкесі екен.Мүтәліп Қыраубаев! Көңілді кісі.
Халық ақыны. Домбырамен жыр толғады. Әңгіме айтты. Қарық
қылды. Елден келген кісі. Қазақша сұрасты. Менің ағам болып
шықты. Қыз алысып, қыз беріспейтін ағайын. Әу бастағы келісі
– қызына кандидаттық диссертация қорғатқаны, тәрбиелегні
үшін алғыс айту секілді. Бірақ, Мүтәліп қария сөзінің әуені –
«Әуел баста Құдай алдында сұраусыз – Сіздің қызыңыз дегем.
Сол сөзім – сөз! Қыз – Сіздікі, мен әншейін ағасы ретінде
қолыңызды алып, алғыс айтып шығайын дегенім ғой...»
Алма апай Бейсекеңнің халін білуге кемі аптасына бір рет
келіп кетеді. Әйел адам. Балалы-шағалы. Дұшпаныңа тіле-
мей тін, мінезі біртүрлілеу ері бар. Өлең жазады. Өлең дұрыс
қонбаса кісіні қияли етіп жібереді деуші еді. Сол рас болмағай
деп ойлап қоямын Алма апайдың елірме мінез еріне қарап.
Адамға Алла-тағала бар бақытты бірдей бере бермейді екен-
ау деймін тағы да іштей. Аттылы кісі дерлік аяулы Алманың
күйеуі жаяудан жаман. Тіпті қай жағынан да. От басында
толып жатқан осындай қиындықтары бар Алма апай әкесіндей
316
317
болған ұстаздың халін білуге аптасына уақыт тауып жатады.
Адалдығы. Шынында Алма – боямасы жоқ, болмысы таза
шынайы жан еді. Баян екеуміз Алма апайдың үйіне сирек те
болса барып тұрамыз. Апайдың көңіліне қараймыз. Үйді ұстап
отырған – Алма. Әйтпесе, күйеуі – құдай аманат жан! Сөйтіп
жүріп ҚазМУ-да сабақ береді. Сөйтіп жүріп үш қарғасына қа-
райды. Сөйтіп жүріп ғылым жасайды. Сөйтіп жүріп қазақ қыз-
дарын ұлттық дәстүрде тәрбиелейтін тұрпаты – ұлттық, бол-
мысы бөлек мектеп пе, лицей ме, әйтеуір бір кіші оқу орнын
ашты. Сөйтіп жүріп көгілдір экраннан ән салады тамылжытып.
Жамбылдың жыраулық әуенін тірілтетінін қайтерсің?! Абысын-
ажындарының атын атап, түсін түстеп тамаша очерктер жазып
жатады. Не айтса ұлттық дәстүрден туындата айтады. Не нәр-
се жазса – ұлттық болмыстан туындатып тамылжытып тамаша
жазады.Табанды табиғат, мақсатты адам. Әйел басымен
осындай ерге бергісіз ірі істердің басы-қасында жүреді. Басы-
қасында жүреді емес-ау, зіл-батпан міндетті мойнына артып бір
өзі арқалайды. Туған елі үшін тау көтерген бейне бір Толағай
қыз...
Арманы асқақ еді Алма апайдың.
Кейде көзіне жас ала ойға алған армандарын айтып оты ра-
тын. Арман жеткен жерге ғұмыр жетпесін білді ме?! Кейде өзі
бастаған істері алға жүрмей, көзіне дүние шер болып байлан-
ған пенделер жүргізбей қиын қылғанда дықарт болып жасып
отыратын. Жасындай жарқылдап ғұмыр кешуге тиісті үлкен
ойлы, жұпар жүректі әзиз жанның жасып отырғанын көргенде
бірге жасып қалушы едік.
Өнерлі, ойлы жанның бар арман-мұратын тізбелеп отыру
орынды бола қоймас. Арман тұтып, алға межелеп қойып жүзе-
ге асырған, асыра бастаған істерін атап-атап өтсек те аз болмас
бізге. Тұрмыс ауыртпалығымен тайталаса жүріп тындырған
ісінің салмағы қандай Алма апайдың?
Әкесі Бейсекең белгілеп берген кандидаттық диссертация-
сының тақырыбы – Алтын Орда дәуірінің әдебиеті болатын.
Одан да нақтылай түссек «Хисса – сүл– әнбия» мен «Мұхаббат
нама» аталатын туындыларды талдап, таразылап қазақ әдебие-
ті тарихына енгізу болатын міндеті. Мәскеулік үлкен түрікта-
нушы Әмір Нәжіп бастаған ғалымдар мәтін жариялатқан, азды-
кем зерттеген. Бірақ, қазақ әдебиетіне қатыстыра, әдеби ас-
пектіде зерттеген емес. Алма апайдың міндеті Сыр бойында
туған осы шығарманың қазақ әдебиетіне қатысын айқындау,
поэтикалық пішім, поэзиялық қадыр-қасиетін талдай анықтау.
Бейсекеңдей ғұлама ұстаз бағыттады, Алмадай дарынды шә-
кірт орындады. Алматыға әлденеше әңгіме жариялатып жазу-
шы болсам деген арманмен келген Алма сөйтіп түріктанушы
ғалым атанды. М.Жолдасбеков, М.Мағауин, Қ.Сыдиықұлы,
Н.Келімбетов соңы нан топ жара шығып, Бейсембай Кенже-
байұлы ұстанымының дұрыстығын дәлелдей түсті. Өзінің
зерттеулерімен бірге шә кірттерінің табанды, талантты еңбек-
терінің арқасында Бей сембай Кенжебайұлының қазақ әдебиеті
тарихын зерттеу мек тебі қалыптаса түсті. Алма Қыраубай-
қызы – Б.Кенжебайұлы мектебінің аса дарынды бір тұлғасы.
Бейсекеңді Алма әкедей көріп, әзіз қадірлеп өтті. Сол секілді
Бейсекең де Алмадай абзал адамды туған қызындай қадірлеп,
ғылымдағы жетістігіне жантарта сүйсініп өтті өмірден.
Ұстазы ұсынған тақырып дарынды шәкірт үшін ауыр бей-
нет болумен бірге абыроймен атқарған міндет те болып шықты
ақыр көгентүпте. Алма тақырыпты арналандыра еңбек етті.
«Ға сырлар мұрасы», «Ежелгі әдебиет», «Хисса-дастандар»
монографиясы, оқулығы, ақын Төрегелді Тұяқбаевпен мойын-
серікте тәржімалаған «Махаббат наме» – Алма Қыраубай қы-
зының түріктану саласындағы тындырымды ұзақ жасайтын
баянды еңбектері. «Жаным садаға» – педагогикалыық ой ларға
тұнып тұрған оқу-тәрбиелік тамаша публицистика. Н.И.Кон-
радтың шығыстанушы арабист Крачковский туралы айтатын
әдемі бағалауы бар еді. Шығыстанушы болу – әм тілші, әм
әдебиетші, әм тарихшы болуды қажет етеді деген. Алма апай
өзінің жоғарыда аталған еңбекетрінде шығыстанушыға қажет ті
әлгі қасиеттерді тал бойына табиғи жинақтаған ірі ғалым еке-
нін көрсетті. Алманың бұл саладағы еңбектерін М.Мағауин-
нің, М.Жолдасбековтің қадіріне жете бағалағанын білеміз.
Тақырыптас адамдар – тағдырлас адамдар. Олардың арасында
бірінің еңбегін екіншісінің қадіріне жете бағалауы да, бағасын
біле тұра қызғанып, әділ сөзін айтпаушылық та кездеседі.
Бейсекең шәкірттері бір үйдің үйелмен-сүйелмендері секілді
ғой. Аты аталған ғалымдардың өзара ынтымағына сүйсінеміз.
Әрқайсысының еңбегін дербес бағалап мерейленеміз.Бір
өкініші – соңғы жылдары алғаш Бейсекең бағыттаған, шәкірт-
тері тындырымды іс тындырған ежелгі әдебиетке қазіргі жастар
ниет етпейтін, бармайтын болды.
318
319
Он алты ақынның айтысын көлемді алғысөзбен кітап
етіп бастырған Алма апай «Хисса-дастандар» тақырыбында
докторлық диссертация қорғады. Түрлі себеппен кешіктіріп
қорғағаны болмаса сәтті ғылыми еңбек жасады.
Түрік халықтарына ортақ ежелгі әдебиетті зерттегеннің
бір пайдасы – Түрік қағанаты тарихынан жекелеген әңгімелер
жазып, жариялай бастаған еді. Тарихты деректі баяндап әңгіме
жазу – орыс әдебиетінде С.П.Алексеевтің тынбай атқарған, бар
өмірін бағыштаған сүйікті ісі. Бұрын азаматтық тарихымыз-
да айтылмай келген, айттырмай, ұмыттырып жібере жаздаған
қымбат тақырыпта балалар психологиясын ескеріп, олардың
қабылдау мүмкіндігіне орайластырып деректі әңгіме дерлік
дәйекті дүниелер жазу – Алма апайдың ғалымдығымен бірге
шынайы ұстаздығынан да туындап жатқан міндет болатын.
( Алмадай курстасының деректі әңгімелерін әдемі кітап етіп
шығарып берген Әшірбек Көпішевке өз басым ризашылығымды
айта-айта отырамын). Ол шынайы ұстаз болатын.
Жан Жак Руссоның «Ұстаздық ету – уақыт ұту емес, өз
уақытыңды аямау, өзгенің бақытын аялау» (З.Қабдол аударма-
сы) деген ұлағатын Алма Мүтәліпқызына арнайы айтсаң әбден
жарасатын еді. Шәкірттері жанына жақын жүретін. Шәкірттері
сенісіп әңгімесін айтып, ашық сырласар еді Алма апаймен.
Тіпті тұлымшағы желбіреген қыздар, бұрымды бойжеткендер
мен бозбалалар Анасындай көрер еді Алма апайды. Алма апай
да шәкірттерін бауырынан тараған баласынан кем көрмес еді.
Олардың көңіл-күй құбылыстарын бақылап, күнделіктерін
жүргізетін. Ақыл-кеңесін аямай сырласа отырып жүректеріне
құйып беретін. Тұрмыста бақытты бола алмаған мұңдық
шәкірт-қыздарының бақытты болуын бар жан-тәнімен тілеуші
еді ана-бейіл Алма! Кісі «Жаным садаға!» – деп зарығып
көрген, Қорасанға қой айтып жүріп, мойнына моншақ тілеп
Құдайдан сұрап алған туған баласына ғана айтар болар. Шә-
кірттерінің бақытын аялаумен өткен Алма ұстаз олардың
өмірінен алынған түрлі штрих, детальдерді пайдалана отырып
жазған публицистикалық кітабын «Жаным садаға!» атап еді-
ау! Жаным садағаң... Алманың осылай аталатын еңбегі қазақ
тәрбие мектебінде сирек кездесер тәлім-тәрбиелік өнегесі
бойында тұнып тұрған аса қызғылықты, аса бір тағлымды
еңбек. Бірде төрімізде мұңданып отырып: «Ұстаз болып са-
бақ берген соң балалар білімді, бақытты болса деген ой мен
барыңды бересің. Кейде олар ақыл сұрап алаңдайды. Тап-
қа ныңды айтасың. Кейде ойлаймын: «Осы мен балаларға
кітаби тәрбие беріп жүргенім жоқ па? Мен айтар ақыл-кеңес
мына құбылған заманаға жарар ма? Адал тәрбиеленгендіктен
олар мына теңгенің сылдырына ден қойған зырылдақ қоғам
үдерісіне ілесе алмай қалып қойып жүрмей ме? – деп пұшайман
боламын» дегені бар. Көрдіңіз бе, шәкірттері тағдырына қалай
алаңдайды, Алма апай?! Кейде «ағылшын мектебінде тәрбие
жолы былай», «француз мектебінде дәріс ыңғайы мынадай» –
деп әлемдік алғы мектептер тәжірибесін әңгімелеп отырушы еді.
Оқығаны-тоқығаны бар, өз тәжірибесінен түйгені бар, соларды
жүзеге асырмақ болып Қаскелеңнен жер алып, мектеп ашты.
Жұмысы жүріп кеп берді. Балалар ықыласты. Балалармен бірге
олардың ата-анасы ықыласты болды Алма ашқан мектепке.
Бұрын ашылған, әбден қалыптасқан мектептер жабылып қалып
жатқанда жаңа мектептің – жаңа типті мектептің аяғынан
тұрып, жұмыс істеп кетуі екіталай уақыттар келді дүниені
аударып-төңкеріп. Сатымпаздық әрекет, пайдакүнемдік пси-
хология иектеді әкім-қараларды. Ақыры Алма апай ашқан
ұлттық моделді мектеп жабылып тынды. Үйін еріне қалдырып,
балаларын жетектеп шығып кетіп, пәтер жалдап күн кешкенде
қабағын мұң шалмаған, ренішке бой алдырмаған Алма апай
мектебі жабылғанда күйіп кетті. Кісісі өлгендей күйіккешті
тіршілік кешті...
Алма апай 1997 жылы болар, елу жасқа толды. Алматыда
«Ғалымдар үйінде» әдемі кездесу болды. Үй ханшайымы
Ғайнекен Бибатрова туған апасына айналып, бауырмалдықпен
қызмет етті Алма апай тойына. Төрде Тұрсекең – профессор
Тұрсынбек Кәкішұлы отырды. Кешті мен жүргіздім. Шәкірттері
Алма апайдың құрметіне көгершін ұшырды. Ақшамда той
«Пионерлер үйінде» жалғасты. Тойды Өмірхан Әбдіманов
жалғады. Тойға анасы қатысты. Курстастары бір үйдің
баласындай үйіріліп отырды, иіріліп биледі. Ой, бір тамаша той
болып еді. «Бір тойым болары сөзсіз менің...» Қыршын Төлеген
ғой. Алманың да бір тойы өтті солай!
Тұрымтай тұсымен, біз Түркістан – Шымкентке көшіп
кеттік. Ш.Ыбыраев үшеуміз мектепке арнап оқулық жазбақ
едік. Сол ой аяқсыз қалды. Жаңа ашылған университетке оқу
орнын бітірушілердің емтихан төрағалығына шақырдық. Келді.
Алақанға салып аялай күттік. Түркістан жерінде Алма апай сол
320
321
жолы көп шәкірт тапты. Кісіні табиғи баурап ала жөнелетін
білімдар, өнерлі жан еді ғой Алма апай. Аудиторияда дәріс
те оқыды, Мәдениет сарайында кездесу-сырласу ән-кешін де
өткізді Алма апай! Жұрт тәнті. Алма апамыздың өмірге құштар
көңіліне дән риза болыстық. Өмірдегі қиындықтарды жеңіп,
өмірді құштарлана сүйіп өтіп келеді екен-ау деп ойладым өз
басым. Алмадайын ғазиз жүректі асыл адамның текті ұстаным,
тебіреністі тіршілік кешуіне соншама қуандым. Бір ай шамасы
Түркістанда болып Алма апай Алматыға қайтты.
Әріптес ағасы Мырзекең – Мырзатай Жолдасбеков шақы-
рып, Алма апай жаңа оқу жылынан Еуразия университетіне
профессорлық қызметке ауысты. Көп ұзамай сырқатқа ұшы-
рады. Айықпас дерт. Арнайы барып көңілін сұрадым. Әруаққа
айналған кейпін көріп жылап қоштастым. Ұлын үйлендірді.
Тойына бара алмадым. Ұзамай туған әпкемдей болған аяулы
жан дүниемен біржолата хоштасты. Сонда ойлаймын-ау, Түр-
кістанға төркіндей келгендей болған екен-ау деп. Сонда ой-
лаймын, Түркістанға төркіндеуге ғана емес, бой жасауға да
келгендей екен-ау деп. Алма апайдың дертті екенін естіген інім
Сапарбек Ергөбек айтады (Көбіне сол үйде болған еді): «Алма
апайға «тамақ ішсеңізші, деп тамақ ішкізе алмайтын едік.
Жұрт көзінше көңілді отырғанына қарамастан оңашада мұңды
жүр ді» – деп. Болса, болар! Алдымен жасырып, білінбей ке-
летін сыр қат біртіндеп ұзамай-ақ белгі бере бастады. Ақырын
бастал ған сырқат біртіндеп дүлей мінезге көшіп алып ұрды,
тұрмыстың бар қиындығын, бар ауыртпалығын жеңіп, енді
құлашын кең жазып шығармашылықпен айналысар дер ша-
ғында тұрған сәтте, жұмырбасты пенде ретінде жазылып, тір-
шілік кешер сәтте тағдырдың кермесін тоса қойғанын көрмей-
сің бе?
Қазақта әпке деген әдемі ұғым бар.
Аса дарынды әдебиетші ғалым, дарынды әнші Алма Қы-
раубайқызы туған әпкемдей болған ғазиз жүрек жан еді.
«Ақынның тойы тарқамайды...» Кім айтқаны есімде жоқ. Өмір-
де күрсінісі көптеу ғұмыр кешіп, жастау кеткен Алма апай да
тойы тарқамас қазақтың ақынжанды ғалым қызы еді, шіркін!
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sarasoz-edebiettanu-sin-elemi.html?page=22#ТуҒаН_ӘпКеМдеЙ_БолҒаН_жаН...__(Қазақтың_жайсаң_қызы_Алма_Қыраубайқызы_жөнінде)


url: http://emirsaba.org/sarasoz-edebiettanu-sin-elemi.html?page=23#03.02.2010_ж._МИНИСТрдІң_қаБылдауыНда__(Әдебиет_сыншысы_Шерияздан_Елеукенов_туралы_сыр)

title: аБыроЙ Болар ШыН ҒалыМ аТы

text:
аБыроЙ Болар ШыН ҒалыМ аТы...
(Фольклорист ғалым Сейіт Қасқабасов туралы толғаныс)
Бейсекең де қызық. Бірінші курсты аяқтап, екінші курс
пар тасына жаңа отырған көгенкөз шіп-шикі балаға мақала
жаздырып, оны ғылым докторлары болмаса, ғылым кандидат-
тарының өзі кезек күте жүріп жарияланатын, ал ізденушілер
есігінен сығалай алмайтын, аспиранттар өздері жазған мақа-
лаға мүйізі қарағайдай бір докторды (көбіне ғылыми жетекші)
мойынсерік-автор етіп алдынан қосып, қорғаныспен барып
«әупірім-тәңірмен» жарияланатын «Қазақ ССР Ғылым акаде-
миясы Хабаршысына» жіберіп... Жазған құлда жазық жоқ.
Бардық. Академик секретарь Ісмет Кеңесбаев қабылдады.
«Айналайын» – деген сөзі езуі кейін тартып кетіп «ойнолойын»
болып шығатын ақ басты науша академик студент баланы
қабылдай отырып: «Әрбір студентін білдей ғалым көреді ғой,
біздің Бейсекең...» – деген. Мақтағаны, әлде мазақтағаны,
кекесіні әлде сүйсінісі. Кім білсін?! Сәл ойланып барып
«Әдебиет жағын Әди басқарады» – деп М.О.Әуезов атындағы
Әдебиет және өнер институтының директорына сілтеген.
Ақсары қасқабас кісі қабылдап, мақаланың бетіне «Сейіт!
Маған жолығарсың! А.Шарипов» – деп қол тартып беріп еді.
Студенттің бәтеңкесінің өкшесін шоңқитып келіп тұрған жері
аталған жорналдың жауапты хатшысы ақ құба жігіт!
Ақ құбамыз жылы-жылы сөйлесіп, студент қолындағы ма -
қаласымағын қабылдап алып қалып еді. «Оқып шығайын. Ха-
барлас!» – деген. Жауапты хатшы үнінде шығарып салмалық
та, қулық та болған жоқ. Риясыз таза табиғат үні. Студент жас-
ты аяқ басқан сайын күмбірлеген ғаламат көк түнікелі Ғылым
академиясы шаңырағының мысы басты ма, әйтеуір ақ құба жі-
гіттен мақаласының жайын қайтып келіп сұраған емес. Алайда,
ол жігітке деген бала көңілде бір жылылық, шынайы ықылас
қалды. Әлгі ақ құба жігітіміз, бүгінде елағасына айналған –
Сейіт аға Асқарұлы еді де, әлі күнге сонау 1972 жылы әкеліп
тапсыратын мақаласының жарияланған, жарияланбағанын тіс
жарып сұрамай тып-тыныш келе жатқан пақырыңыз мына мен
едім...
1975 жыл. Жазғы демалыста ауылға барғанмын. Кешкі
салқынмен далада өтіп жатқан тойда әлгі ақ құба ағамыз
алдымнан шыға келмесі бар емес пе? Әрнине, мені таныған
322
323
жоқ. Біз сырттай танып, орысша жазылған «Қазақтың қиял-
ғажайып ертегілері» аталатын ғылыми монографиясын тісіміз
бірде батып, бірде батпай, қидалап оқып, қызығып қарап қойып
жүргенбіз. Қасында «Айтбай молданың баласы» – Өмірзақ
ағай. Екеуі кезектесіп домбыраны қолға алып ән салсын...Әй,
бір қызыққа кенелдік-ау. Тойдың сәніне айналды екі азамат.
«Өркеннің өссін!» – десіп жатты ауыл-аймақ. Әуелетіп салса
әні тамаша, әуезелетіп айта қалса әңгімесі бір тұңғиық екі аға-
ны жақын келіп танып, лепес-лебізін тыңдағаным осы еді. Бұл
күнде екеуі бірдей білдей-білдей академик атанған егізқозы дай
дос-жар азаматтар жарасып бірге келеді. Екеуіне бірдей еркелеп,
бізбен де қоштасып кетіп қалғысы келіп жүрген балалығымыз-
ды қайта шақырып алып біз жүрміз шалалықтан арыла алмай...
Аздап кекселеу тартқаны болмаса жан-дүниесі бір өзгеріссіз
келе жатқан осы екі ағаммен бірдей мақтанып, екеуіне бірдей
сұқтанбай қызығып қарап-қарап қойып жүремін.
Қимас әріптес Серік Қорабай қолқалағанда сағынышқа ай-
налған әлгі бір сәттер көңіл төрінен қайта оянып тұра келмесі
бар емес пе?! Ақын болсақ сол сағынышты малданып өлең
жазар бір әдемі сәт! Ғалым сағынышы парасат!
Секең!.. Қадірмен аға Сейіт Асқарұлы Қасқабасов десе
менің есіме сонау бір көк дөнен мініп жүрген балаң шақ, көк
белде қалып кеткен балалық естелігі түседі.
Ал, бүгін кездейсоқ сол бір көк белдің арғы жағында қалған
уыз сәтті еске алсам оның да себебі бар. Сол жолы Сейіт ағаның
мені баласынбай ақылын айтып, шығарып салуы көңілімде
ерекше жылылық қалдырып еді. Сол кезден күні бүгінге дейін
ғылымталап жасты көрсе талабын ұштап, өзін қанаттандырып
жіберу – Секеңнің сүйексіңді мінезіне айналған дер едім.
Қатар жүріп қаншама замандасының диссертациялық еңбегін
орыс тіліне аударып Мәскеу ғылыми орталығына шабар аттай
тағалап жіберді десеңізші Секең.
Бейсекең – Кенжебайұлына жақындау жүргенімді тағы да
еске аламын. Бізге үлгі етіп айта ма, әйтеуір ғылым есігін сәтті
ашқан жас ғалымдар есімін айтып отырар еді. Сонда келешегінен
зор үміт күте айтар адамының бірі – Сейіт аға Қасқабасов
болатын. Дұрыс-ау. Бірақ, мен бір жайға таңқаламын. Сейіт аға
– фольклорист Н.С.Смирнованың төл шәкірті. Алға озыңқырап
айтсақ, қазақ фольклористикасына Сейіт Қасқабасов, Едіге
Тұрсынов, А. Костюхин, т.б. бірсыпыра шынайы талантты, та-
банды ғалымдарды тәрбиелеп бергені үшін де сол бір Санкт
Петербургтық зиялы оқымысты рухына тағзым етсек жараса-
ды.Ол басқаны былай қойғанда Сейіт ағаның анасына айнал-
ған шынайы ұстазы! Сөйте тұра, Бейсекеңнің әлгі сүйсінісіне
таңқалатыным – ол кісі замандасы Н.С.Смирнованың қолы-
нан шыққан қазақ фольклоры туралы еңбекті сол уақыттарда
«Қазақстан коммунисті» жорналы бетінде аймандай қылып
сынап жатады. Сын болғанда да кісі белін қайыстырардай ащы
сын, ай-шайға қарамай тас-талқан етіп сынау... Тіпті Бейсекең
сынынан кейін «Е, мен қазақ фольклористикасының табиғатын
түсінбейді екенмін ғой» – деп екі қолын төбесіне қойып
без теріп кетуі де кәдік кісінің. Сөйте тұра, Н.С.Смирнова
дайындаған жас ғалымдарды мақтай айтып отырғаны...Бәлкім,
шын ғалымдық табиғат дегеніміз осы шығар...
Секең тіпті уыздай жас кезінің өзінде, жетпісінші жылда-
ры қазақ фольклористикасы ғана емес, түрік тілдес халықтар
ертегілері поэтикасын («Из наблюдений над поэтикой тюр ко-
язычной сказки» деген сияқты) типологиялық тұрғыдан зерттеу
өресіне көтеріліп еді. Ал оның «Қазақтың қиял-ғажайып ер-
тегілері» (1972) аталатын монографиясы – ғалым есімін қа-
зақ фольклористері алдына шығарды. Сол жылдардың өзінде
Сейіт ағаның аталған еңбегін славян, түрік тілдес халықтар
фольклористері, этнографтары өздерінің еңбектерінде тиянақ-
ты пайдалана бастағаны анық байқалған болатын. ҚазМУ-дың
студенттері біз де С.Қасқабасовтың дода бұза келген аталған
еңбегін орыс тілінде жазылғандықтан тісіміз батыңқырамай
қиналып оқыған едік. Азды-көпті бірдеңе жазып, әдебиетпен
әуестеніп жүрсек сол «шалықта» Секең еңбектерінің көп-көп
әсері бар. Өзімізді осы қиырдан келіп бүгінгі қазақ ғылымында,
қазақ ғылымы ғана емес, тұтас түркологияда айтулы тұлғаға
айналған ғалымға шәкіртпіз десек, көкірегімізден итере
қоймас ол кісі... Күні бүгін Сейіт Қасқабасов қаламынан туған
«Қазақтың қиял-ғажайып ертегілері» аталатын әлгі ғылыми
монографиясынан асырып сөз айта қойған қазақ әлі жоқ. Бұл
бір жағы мақтанатын, бір жағы өкінетін жағдай. Өзгерген уа-
қытқа қарай келген жерден ілгері жылжып кету орнына фоль-
клористика жеткен биігінде тұр да, фольклор жауһарларын
тұтынуды қойып, тек экспонат ретінде қызықтаудан аса алмай
біз отырмыз. Өкінішті. Фольклорды маман жоқта иеленіп, бәз-
баяғы кеңестік тақарып пен идея тұрғысынан қарайтын жасы
үлкен ғалым ағаларымыз дөй фольклористпіз деп өздерін-өздері
324
325
алдайды. Тағы... жоқ. Екі есе өкінішті. Өзін де алдап, өзгені де
алдап кейінгі ұрпақты қараңғылыққа қалдырып барамыз.
Сейіт Қасқабасов ғылымда – жүйе. Ғылыми ізденістің ал-
ғашқы атырабында нысанаға қазақтың қиял-ғажайып ерте-
гілері поэтикасын алып, толайым нәтижеге қол жеткізіп еді.
Тіпті М.О.Әуезов кезінде қазақ ертегілерін хайуанаттар, қиял-
ғажайып, тұрмыс-салт ертегілері деп жанрлық үш жікке бөлген
болса, бүгінде оны Секеңдер этиологиялық, батырлық ертегі
деп бестікке қарай бастатып, дамытып алып кетті.
Жоғарыда аталған еңбегімен өзін қапысыз фольклоршы
райында дәлелдеген ол докторлық еншісіне «Қазақтың халық
прозасын» алып, оны жанрлық тұрғыдан тамаша етіп ашып,
тың нәтижелерге қол жеткізіп ғылымдағы ірі тұлғаға айналды.
Қазақ фольклорындағы жанр теориясын барын – барша; жоғын
– жоқша айтып алып, халық прозасын қалай классификациялау
керектігін алақанға салғандай етіп жүйелеп те, жүлгелеп те
ажыратып айтып берді. Ғалымның аталған еңбегінде миф,
аңыз, хикая, әпсана-хикаят жанр ретінде тұңғыш рет жаңаша
жүйеленіп, толымды анықтамаға ие болды.
Халық прозасын жанрлық тұрғыдан зерттеу қиынның
қиыны. Халық шығармасын нәшіне келтіре айтып, дамытып
бүгінге жеткізген қара танымас қарағымдар – хат білмейтін
данышпандар сенің жанрыңды не қылсын?! Олар айтар аңыз,
әпсана, хикая кейде жеке-дара болып шығар, кейде мидай
араласып кете барар. Жанр шартын сақтайтын Мәскеудің
М.Горький атындағы әдебиет институтын тауысты дейсіз бе
олар?! Халық қазынасын табиғатына қарай елеп-екшеп, жанр
ізін анықтап алып шығу қайдан оңай болсын сосын?! Оңай болса
– ғылым бола ма ол бар болғырың?! Халық прозасын жанрлық
тұрғыдан жүйелеуде С.Қасқабасов – қазақ фольклористикасында
дара. Ал, кезіндегі «мызғымас» Одақ, күллі туысқан респуб-
ликалар ішінде В.П.Аникин, А.Баймұрадов (түркмен), К.Имо-
мов (өзбек), В.П.Круглянова, Л.С.Толстова, К.В.Чистов, Б.Кер-
белите (литван), Н.И.Кравцов, А.И.Лазарев, Ф.Надршина (баш-
құрт) дегендей санаулы фольклорист ғалымдармен біздің Секең
бір өрісте. Өрісіміз дұрыс-ау, бірақ «бір өреде» дегенге қимай
тұрмын. Әрлі-берлі оқып жүріп, аңғарғанымыз біздің Сейіт
Қасқабасовтың халықтық проза жанрын зерттеуде әлгі аталған
«жанровиктердің» арасында шоқтығы әрдәйім биік тұрады. Біз
соған сүйсінеміз. Ғылымжарыс болғанда «қазақта бұл мәсе-
ле де кім бар?» – дегенде, олар біздің Сейіт аға Қасқабасовқа
қайырылып тұра қалады. Бедел! Біз соған қуанамыз. Қазақтың
«хикая» ұғымын халық прозасына апарып жанрлық атау ретін-
де қайта түлетіп, оны орыстың «былинымен» бауырластыра,
салыстыра зерттегенде жаңа жанр таным өресіне өркештеніп
шыға келеді.
Уақыт адам пендеңізді илейді, илейді де билейді. Адам
талкүбідей айнымалы күй кешеді. Ал, Секең...Секең ғылымда
қандай табанды болса, өмірде сондай тұрақты кісі. Темірқанат
шағында оны тәрбиелеушілердің бірі академик Смет Кеңесбаев
болды. Өзгені былай қойып, Секең туралы ана жылдары мына
біздің өзіміз де пікірімізді өзгертіп барып, қайта қалпына зорға
келтірдік. Ал, Секең ұстазы жөнінде пікірін де өзгерткен жоқ,
ұстанымынан да айнымады. Сүйікті перзентіне есімін берген
қымбат ұстазын өзі таныған биігінде күні бүгін ардақтап ұлық-
тап жүр. Ал, тәуелсіздікке қол жаңа жетіп, мемлекетті мем-
лекет жасаудың не екенін білмей кірісіп жатқан патриотизм
шарықтаған тоқсаныншы жылдары Сейіт аға бойындағы кісілік,
ізгілік, мол білімді қапысыз байқап Өзбекәлі Жәнібек қасына
шақырды. Ол кісінің жұмысына жегіліп көргенбіз. Мемлекет тік
қызметті өзінің жұмысынан әрман аяусыз істейтін, ұлт мүдде-
сін өз мүддесінен аса жоғары қоятын (ұлт мүддесі дегенде өз
мүддесін біржолата ұмытатын) ұлтшыл қайраткер Өзекең қасына
шақырған кісісін маңдайынан сипап қана отырмас еді. Сүйген
перзентін тарпып сүйетін тарпаңдардай Өзекең қарамағындағы
әрбір адамды ауыр міндеттерге жеге отырып (өзі де жегіле
жүріп) азамат өріне, қарапайым қызметкерді қайраткер төріне
көтере тәрбиелейтін өрелі өріс иесі болатын. Қазақ ұлтының
ұлт болып қалыптасу, жаңа мемлекет құру жолында ұлттық биік
өреден табылар сол бір тұста Өзекеңдей азамат басшылығымен
қызметке жегілген Сейіт Қасқабасов қолтаңбасы елдік ісіміздің
әр жерінде-ақ көрініп тұрады. Сол жылдары болар, ЖАК ісін
жолға қоятыны. Сонда бір ерекше зер саларлық, әлі күнге
көп еленбей жүрген бір сәт бар. Ол – түркологиялық шифрды
сыналап енгізіп жібергені. Әлі күнге жүзеге аса қоймағанымен
осы шифрдың өмірге енуі келешекте қазақ елінің күллі түрік
халқы арасында мәртебесін өсіретінін білгені. Күні бүгін
Елбасымыз түрік тектес, түрік тілдес мемлекеттердің ынтымақ
бірлігін көксей көсем әрекет жасап бақса, Сейіт ағаның әлі он
сайманынан бір сайманы жоқ, бағдары бұлдыр мемлекеттің
келешегінің кемел болуын, тіпті өзбек, қырғыз, татар, башқұрт
секілді бауырлас елдердің ғалымдары да біз арқылы – қазақ
326
327
ЖАК-ы арқылы аяқтанатындай етуді ойлаған екен. Міне,
ұлтшыл ой, міне мемлекетшіл әрекет.
Қазақ азаматтарында атқа мінсе – жерді, таққа мінсе елді
көрмей қалатын рухани басыр мінез жиі кездеседі. Ал, Секең
мансаптан – елдік мүддені жоғары қойып үйренген жан. Сон-
дықтан да болар, «үйреніп қалып едім» – деп жатпай, өзі дөң-
геленте атқарған биік мансаптан гөрі халыққа, ғылымға жақын
қызметке жегіліп жүре береді. Өзіне керегірек орындарда емес,
өзі керегірек орындарда жүргенді Сейіт ағаның жаны қалайды.
Жұрт жапа-тармағай Астанаға ұмтылып жатқанда Сейіт аға Ас-
танадағы жылы орнын тастап, М.О.Әуезов атындағы Әдебиет
және өнер институтына келіп, «Қазақ әдебиетінің тарихы» ата-
латын 10 томдықтың бағын жандырды. Ол орында отырған та -
лай аузымен орақ орған азаматтар болған. Жылы жер іздеп жы-
лыстап кетті бүгінде. Ал, Сейіт аға келді де білегін сыбанып осы
бір аса ауыр міндетке жегіліп жүре берді. Ғылым деген ісі ңіз
– білген кісіге ләззатты, білмеген кісіге азапты жұмыс. Ғы лым-
білімге батырып алған Сейіт аға басқарып атқарған жұ мыстың
нәтижесі – көптен көкейде жүрген, бірақ шамамыз келіп атқара
алмай келе жатқан мәселенің жүзеге асуы болып шықты.
Айта берсе, қазақтың тамаша фольклорисі, әрі түрікта-
ну шысы Сейіт Қасқабасовтың отандық ғылымда ашқан жа-
ңалығы мол-ақ. Ауыз толтырып айтуға толық мүмкіндік бар.
Қалай айтсаң да жарасады. Бірақ, біз бүгін Секең ашқан ғы-
лыми жаңалықтың әрбірін желкесінен ұстап алып, тізбелеп
айта бастасақ, біраз жерге кетіп қаламыз. Бізді оқырман күтіп
отырмайды. Оның үстіне Секең жайында айтылар сөзді тап
бүгін түгесе айтар болсақ, ағамыздың алдында тұрған жетпіс,
сексен, тоқсан жастық аңсау биіктерін оның өзіне қимағандай
боламыз. Сондықтан, ақылы асқан, ғылымы толысқан ағаға
ендігі алар асуын астарлап айтып, дер шағында отырған шын
табиғатты шыншыл азамат, шынайы ғалым – халықаралық
өреде ой баптап, жаңалық ашып, жаңаша сөйлеп келе жатқан ірі
түріктанушы, ғылыми мектебі қалыптасқан кемел оқымыстыға
толайым табыс тілеп ойымызды түйіндейміз.
Ол – ғылымдағы жаңашыл тұлға ғана емес, отандық ғы-
лымды ұйымдастырушы аз ғана ірі тұлғаның бірі! Ол өмірдегі,
ғылымдағы асуларын Өз бойында бармен алып келе жатқан
шынайы адам, шын ғалым! Асылы, шын ғалым аты – абырой
шығар!
03.02.2010 ж.
МИНИСТрдІң қаБылдауыНда
(Әдебиет сыншысы Шерияздан Елеукенов туралы сыр)
Жиырма бес жыл бұрын... Бейсекең, жарықтық Бейсембай
Кенжебайұлы 80 жасқа толғалы тұр. Өзі сырқаулы жан. Қо-
ғамның қуғынынан қажыған сынық адам. Өзге қаламгерлер
секілді өзі алдыға түсіп қимылдай қоймады. Оған шамасы
да жоқ. Бар жазған дүниесін тасқа (машинка) басып, содан
іріктеп екі томдығын шығарсақ деген ниет үстінде жүрген жа-
рым Баян екеуміз. «Әдебиет белестері» аталатын қос томдық
дайын болды. Бірақ біз кешіктік. Баспа жоспары жасалып,
тиісті өткелектерден өтіп, бекіп кеткен секілді. «Не істейміз?».
Сексенге келіп селкілдеп отырған Бейсекең – Бейсембай Кен-
жебайұлы жүзіне қарадық. Қан қысымы артуынан сал болып
жатқан, әрі тілі күрмеліп түсініксіз сөйлейтін жарықтық қа-
рия сау қолын жоғары көтеріп балаша былдыр – былдыр етті.
Былдыр – былдыр сөз арасынан анықтау айтылған сөз – «Ше-
рияздан». Шерияздан Елеукенов – Қазақ ССР Баспа істері жө-
ніндегі Комитеттің төрағасы. Министр. Демек «әкеміздің» екі
томдығын жарыққа шығару үшін министр қабылдауына бару-
ым керек.
Істің мән-жайын қағазға түсіріп, Бейсекең бармағын бас-
тырып алдым да тартып кеттім. Қазіргі қарт Қабанбай (ол кезде
Калинин атында) көшесімен тартып келемін. Көңілім күпті.
Қызметке қызықпаған, министр есігін ашып көрмеген балаң
шағым. «Қабылдай қояр ма?», «Бейсекең шәкірті қабылдайтын
болар», «Бейсекең алдынан кім дәріс тыңдамады?», «Оның бәрі
төсек тартып жатқан қарт профессорды мойындай қоя ма?»,
«Оның үстіне кезінде шәкірт болса, болған шығар, бүгінде
білдей министр...» Ойым алма – кезек алмасып «итжығыс» тү-
сіп жатыр. Мен қабылдауына келе жатқан министр жайында ой
кешемін. Бейсекеңнің саушылығы шүкір кезіндегі сөздері есіме
түседі.
...Шерияздан Рүстемұлы ҚазМУ-да үздік оқыпты. Жастар
жетекшісі ме, қалай? Қатар орыс тобында оқып жүрген То-
лик есімді бозбала қатарластарын нәсіліне бөліп сөйлеп ас-
тамшылық жасапты. Есітіп қалған Шерияздан аға Толиктің
«шовинизмін» факультеттің бастауыш партия ұйымында қара-
328
329
тыпты. Толигіңіз – өзінің жерлесі, өскемендік, кейін орыс тың
роман соңынан роман бергенсіген үлкен жазушысы, білдей
«Октябрь» жорналының Бас редакторы, кейін Кеңес өкіметінің
ең ардақты наградасы – Социалистік Еңбек Ері атағына қоса
берілетін «Орақ пен балға» алтын медалін өңіріне таққан Ана-
толий Ананьев! Орыстікі дұрыс болса да дұрыс, бұрыс болса
да дұрыс замана. Осындай күйіп тұрған заманда қазақ жаста-
ры есесін жібермей, жіберткізбей жүрген Шерияздан Елеуке-
нов! Бейсекең айтар еді: «Шерияздан жастай білімді, алғыр,
табанды болып өсті. Ол мәселе көтерген соң, жиналыста мен
де шығып сөйледім» – деп. Бұл өмірлік бір штрих болсын. Ал,
Шерияздан Елеукенов өнерде – Сөз өнерінде қазақ әдебиетінің
есесін түгендеумен келе жатқан үлкен әдебиет сыншысы.
Студент кезімізден «Литературная газета», «Литературная
Россия», «Советская культура» секілді Москвадан шығатын
газеттер мен «Вопросы литературы», «Новый мир», «Иност-
ранная литература», «Молодая гвардия» сынды жорналдарды
үзбей оқып жүруші едік. Жетпісінші жылдары кезіндегі Одаққа
ұлт әдебиеті өкілдері көп шыға қоймайтын. Орыс тілінде сын
мақала жазып Одақтық басылымдар бетінде көрінетін сын-
шылар саусақпен санарлық. Теңдік Асқаров (қырғыз), Рафаэль
Мустафин (татар), Пирмат Шермухамедов (өзбек), Альги мин-
тас Бучис(литван) секілді санаулы әдебиет сыншысы олар. Осы
буынды бастап біздің Шерияздан ағамыз жүрер еді. Қазақ ро-
маны жайында жазылған небір әдемі, білгір, білімді мақалала-
рын «Литературная газетадан» жиі оқыр едік. Қала берді әдеби
мәселелерді ғылыммен сабақтастыра жазатын «Вопросы ли-
тературы» жорналы бетінен оқимыз сыншы ағамыздың мақа-
лаларын. Әдебиет сыншысының орыс тілінде жазылған «Роман
және заман» аталатын кітабына енген мақалаларының дені
ке зінде жоғарыда аталған ағымдық басылымдарда жария лан-
ған, мерейімізді үстем еткен, мақтанышқа бөлеген дүниелер
болатын. Осындай білімді адам мәдениетті болса керек, мә-
дениетті кісі болса министрлік мансап буына беріліп кетпей,
кісілігін сақтауға тиісті. Білімсіздер ғой министрлік портфельді
қолтығына қысып алып астамситын. Олар кісі емес кісімектер...
Жо-жоқ. Министр мені қабылдауы керек!
Абай жарықтық айтпас па еді: «Асыл адам айнымас!» –
деп. Студент кезінен Бейсекеңді ұстаз тұтыпты. Бейсекең алаш
баласын алаламай – бөлмей бауырына басатын, талапты жасты
көрсе қанаттандыруға асығатын шынайы ұстаз. Шынайы ұс-
тазын шын шәкірт ұмытар ма? Оның үстіне балаң кезінде
Бейсекеңмен мойынсерік (соавтор) болып Сәкен Сейфуллиннің
«Тар жол, тайғақ кешу» аталатын туындысы жөнінде мақала
жазған. Жәй мақала емес-ті. Полемикалық мақала. Табиғатынан
айтыскер Бейсембай Кенжебайұлы әдеттегісіндей Шерияздан
шәкіртін қабатына алып «Тар жол, тайғақ кешудің» жанры
жөнінде қатты сөйлеп, басын Сәбит Мұқанов етіп, Есмағамбет
Ысмайылов, Серік Қирабаевтармен әдеби пікірталасқа түсетін.
Демек, Бейсекең Шерияздан шәкіртін темірқанат қалпында
сынға баулыған ұстаз. Әлгі мақалада авторлар өте принциптілік
танытқан. Уақытында дұрыс қабылданбағанымен, кейін Алаш
ақталып, бірсыпыра роман қатарға келіп қайтадан тұра қалған-
да Шерияздан ағаның ұстазы Бейсекеңмен бірлесе жазған ма-
қаласы дұрыстыққа шықты. Осындай ұстазын қанша жерден
ми нистр болса да азамат ұмыта қояр ма? Ұмытпас! Ұмытпаса,
мені қабылдар, қабылдап Бейсекеңнің қос томдығына жол
ашар. Үмітім оянып, іштей жігер пайда болды. Ілбіп басып
келе жатқан аяғымды бір сенім пайда болғандай кенет нық-нық
баса мын...
Әдеби сын мақаланы соншалықты өнімді жазатын осы
кісі неге кітабын аз шығарады? – деп ойлаймын. Ойлаймын да
оған да жауапты жалма – жан табамын. Өзі кітап ісі, баспасөз
министрі болған соң артық – ауыс сөзден қашады. Ең бастысы
– кішіпейілдігі!
Алуан ойлар құшағында келіп министрдің қабылдауына
кірдім. Қысқа сәлемнен соң: «Профессор Бейсембай Кенжебаев
жіберіп еді» – дедім. Ақсары министрдің жүзі нұрланып жүре
берді.
– Ә, сен Құлбек екенсің ғой? Бейсекең қалай, айналайын?
– Жақсы, аға!
– Әй, бір кіріп, көңілін сұрап та шыға алмай жүрміз ғой.
Бізден не сұрайсың?! Уақыт таппаймыз. Ұстазымыз ғой. Жа-
тып қалды деймісің? Алда жарықтық-ай.
Ол қолына өтініш жазылған қағазды алды.
Министр селектор аппаратымен сөйлесе бастады.
– Әбеке, біз ұят жасаппыз. Ұстазымыз профессор Бейсем-
бай Кенжебаев 80 жасқа толады екен. Биыл. Баласын жіберіпті.
330
331
Кешігіп қалды. Бірақ, Сіз бен Біз болып бәріміздің атқарып
отырғанымыз Бейсекеңнің соғыс жылдарында «Каз ОГИЗ дегі»
Бас редакторлығы ғой. Бәріміз жабыла істеп жүрген жұмысты
ол кісі бір өзі атқарған. Кешіккенін айтып отырмын ғой, Әбеке.
Дегенмен... Бейсекеңнің кітабын шығармағанда кімнің кітабын
шығарамыз?! Әбеке, қандай жолмен болса да Бейсекең кітабын
жоспарға қосыңыз. Шығарып берейік!
Министр «Өтініштің» бетіне қиғаштай қол қойды.
– Бара бер, айналайын! Шығады. Өзім бақылауда ұстай-
мын. Бейсекеңе көптен – көп сәлем айтшы. Кіріп шығамын. Ал,
жақсы айналайын.
Министр орнынан тұрып қолымды қысты.
...Мен үйге қарай ұшып келемін!
...Одан бері қаншама уақыт өтті. Қоғам жаңарды. Жаңарды
емес –ау, көпұлтты мызғымас қоғам төңкеріліп түсті. Кеңес
Одағы ыдырады. Министр ағам үлкен орында азаматтығын
аздырмай, абыройлы қызмет атқарды. Жасы келе басқа қыз-
метке ауысты. Қазақ Ұлттық Ғылым академиясының М. О.
Әуезов атындағы әдебиет және өнер институтында бір ұжымда
қызмет атқардық. Шерияздан ағаны жиі көремін. Көрген сайын
ұстазы – Бейсекеңе жасаған азаматтығы есіме түседі. Шәкірттік
парызы да шығар. Әй, дегенде азаматтығы! Әйтпесе Адам
– пенде, Адам – талкүбі. Тез айныйды. Әсіресе қолына билік
тиген қазақ, Абай сынаған – бишікеш қазақ. Ал, Шерияздан аға
«Асыл адам айнымастың» мінезін көрсетті. Ұстазына адалдық
танытты. Ұстаз жалған дүниеден бақилық дүниеге риза болып
аттанды.
Одан бері қаншама уақыт өтті. Кезінде аға тұтқан асыл адам
бүгінде ұстаз санатында. Әдебиет сыншыларының ұстазы. Ұс-
тахана көрігін қыздырып еңбектеніп келеді. Обалы не, алуан
тақырыпта жазылған сын кітаптары жиі жарық көріп жатады.
Мейлі ағымдағы баспасөзде жарияланатын үлкенді-кішілі
еңбектері болсын, мейлі кезегімен жарық көріп жатқан әдеби
сын мақалалар жинағы, ғылыми монография, «филологиялық
романы» болсын, қалт жібермей қадағалап оқимын. Оқып,
Елеукенов еңбектері жайында өзімше ой түйемін.
Шерияздан Елеукенов – қазақ әдебиетінің сыншысы.
Алайда, қазақ әдебиетімен шектеліп қалған тар өрісті сыншы-
дан емес. Әлем әдебиеті даму процесін жіті бақылап отырады.
Қа зақ әдебиеті мәселелерін әлемдік әдеби процесс контекстін-
де қарастыратын білімдар сыншы.
Шерияздан Елеукенов – әдеби процесті жанр табиғатымен
келіп жіті талдайтын, өз көңілі сенген мәселені жұртшылық-
ты сендіре, көсіле жазатын дарынды әдебиет сыншысы.
Жанр табиғатын жіті зерттеу, жете меңгеру оны формалық
тың ізденістерге жетелеп әкелді. «Филологиялық роман» –
жанрлық жаңалық па? Жаңалық! Шерияздан Рүстемұлынан
өзге «филологиялық роман» жазған кімді білеміз?!
Шерияздан Елеукенов – әдеби процесті қалыпты талдаудан
қашқақтайтын, шығарма ішіне еніп, шығармашылық психо ло-
гиясына дендеп баратын сыншыдан.
Шерияздан Елеукенов еңбектерінде жинақтау мен талдау
қамшының өріміндей өзара жымдасып, құп жарасым табады.
«Қазақ кітабының тарихынан», «Әдебиет және ұлт тағ-
дыры», «Мағжан..», «Жаңа жолдан»... Арнайы талдарлық ең-
бектер. Кейбірін ғана атап отырмын. Әйгілі әдебиетшінің
әлгіндей ерекшеліктері оның бар еңбегіне тән. Олай болса
ерекшеліктерді Елеукеновтің шығармашылық даралығы деп
қарауымыз керек.
Заманына қарай адамы, адамына қарай амалы! Заман басқа,
адам басқа бүгінде. Бір кезде баласынбай қабылдаған (Әрине
Бейсекең арқасы), қабылдаған да «адам арып әруаққа» айнал-
ған ұстазына уәжге келмей қолма-қол қамқорлық жасаған
министрге деген құрметім ерекше!. Бейсекеңдей төсек тартып
жатқан ұстазына деген Шерияздан аға құрметі дәйім жүрегім-
ді жылытып тұрады. «Министр болса Ш.Елеукеновтей болса,
әдебиет сыншысы болса Ш. Елеукеновтей болса!» – деймін
жүрегіме үңіле түсіп...
332
333
Достарыңызбен бөлісу: |


title: аБыроЙ Болар ШыН ҒалыМ аТы