title: Қолданылған әдебиет - Сборник материалов III международной научно-практической конференции «инновации в образовании:...

text:
Қолданылған әдебиет
1 Мұғaлiмгe aрнaлғaн нұсқaулық: Eкiншi (нeгiзгi) дeңгeй. Әдiстeмeлiк құрaл.
2 Топтық жұмыс турaлы нұсқaулық.
3 Мирсeитовa С. Оқыту iздeнiс рeтiндe жәнe iздeнiс оқыту рeтiндe.
4 Жaртыновa Ж.A., Ким В.Н., Корниловa Т.Б., Қойлық Н.О., Орaқовa A.Ш. Интeрaктивтi оқыту әдiсiн қолдaнып
сaбaқты жоспaрлaу жәнe бaсқaру. 2014.
Аңдатпа. Мақалада коучинг-сессия жұмыстарын ұйымдастыру арқылы мұғалімдердің кәсіби шеберлігін
дамыту, коучинг өткізу кезінде әріптестерді алдын-ала жаңалықтармен хабардар етіп, ұстаздардың
қалыптасқан тәжірибелеріне өзгерістер енгізу мәселелері қарастырылған.
Жалпы өткізілген коучингтердің нәтижесі бойынша пән мұғалімдері коучингте үйренген әдіс-тәсілдерін
сабақтарына тиімді қолдану нәтижесінде оқу сапасы артып, оқушылардың сабаққа деген қызығушылығы
жоғарылап, жаңа тақырыптар бойынша білім деңгейі көтеріледі.
Аннотация. В статье рассматривается организация работы развития профессионального мастерства
учителей через коучинг-сессии, ознакомления учителей нововведениями в процессе проведения коучинга и
внесения изменений в своей сформированной практике.
По итогам коучингов учителя-предметники умеют эффективно применять в своей практике различные
методы и приемы, что способствует повышению качества знаний учеников, проявляя интерес к предмету,
повышается уровень знаний учеников по новым темам.
Abstract. The article is considered an organization of teachers-coaching, their development of professional
skills, giving the new information to colleagues during coaching’s and the inculcation of changes into teachers’
practice in nowadays.
As a result of conducted coaching “subject teachers” use the new methods of teaching into own lessons. And
it gives quality education, increasing interests and knowledge of pupils in lessons.
ФИЗИКА ЗАҢДЫЛЫҚТАРЫН ӨНЕРДЕГІ ДӘСТҮР МЕН ЖАҢАШЫЛДЫҚ
ҮРДІСТЕРМЕН ҰШТАСТЫРУ
Д.Ж. Нарбаев
А. Селезнев атындағы Алматы хореография училищесі, Алматы қ. kmusekenova@mail.ru
Рецензент – Т.К. Жумадилова, техника ғылымдарының кандидаты, А. Селезнев атындағы хореография
училищесі, Алматы қ.
Қазақстан Республикасынаң Президенті Н.Ә. Назарбаев ұсынған «Қазақстан-2030» бағдарламасы,
«Мәдени мұра» бағдарламасына сәйкес қазақ жастарының тәлім-тәрбиесі мен тілін, әдет-ғұрыптары мен салт-
сана, өнер, білімін, әрі мәдени тарихын үйреніп білуге арналған мемлекеттік тілдегі оқулықтар, әдістемелік
оқу-құралдар жылдан жылға артып келеді. Халқымыздың ұлттық тәлім-тәрбиесі, әдет-ғұрпы, салт-санасы,
өнер-білімі т.б. салалардың барлығы халқымыздың тілін, өнерін, тарихын үйреніп білуге бағытталған. Ха-
лық тәрбиесі ғасырлар бойы сараланған ой-арманы, тіршілік танысы мен шаруашылығы, кәсібі мен отбасы,
аймақтық, қоғамдық, ұлттық тәлім-тәрбиесі, салт-санасы, өнер-білімі, тарихи дәстүрімен байланысты болып,
үнемі өркендеп, дамып, ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып жатқан әлеуметтік-философиялық, тарихи-педогогика-
лық, мәдени-көркемдік, музыкалық-эстетикалық мұра болып қалыптасты.
279
Осы тұрғыдан қарағанда бүгінгі әлем халықтарының жеткен табыстарын еске ала отырып, қиын-қыстау,
өсу, даму кезеңдерін бастан кешірген қазақ халқының өткен шағы мен болашағын, дамыған елдердің
жастарынан кем етіп тәрбиелемеу азаматтық борыштары, аға ұрпақтың қолымен бойына сіңіретіндігі дау
болмас [1].
Қазіргі өзекті мәселе осы тұрғыдағы оқулықтардың аздығы, бар оқулықтарда тақырыптың жалаң немесе
қысқа өткен курстар бойынша қайталануы. Кәсіптік білім беру бағытының қай саласын алсаңыз да болашақ
мамандыққа деген бағыттағы тақырыптар қарастырылмайды. Осыдан барып арнайы пәндер және жалпы
білімдік пәндер арасында жік пайда болады. Пәнаралық байланыс жоқтың қасы. Ал, келешек маман иесі: ойы
ұшқыр, мәдениеттілігі жоғары, қазіргі техникалық даму прогресінің түсінігі мол, өз ісінің шебері, әрқашанда
салыстырмалы түрде ой түйе, шешім қабылдай алатын, өз ұлтының жанашыры, салт-дәстүрді есте сақтайтын
азамат болып қалыптасуы керек.
Дәл қазіргі уақытта жас маманды даярлауда арнайы пәндер және жалпы пәндер арасындағы таразының
теңеспеуі, пәнаралық байланысты көрсететін, үйрететін әдістемелік оқу-құралдарының аздығы, болмаса
атүсті қарайтынымызда.
Болашақ өнер, би әртістерін дайындауда жаңаша тұрғыдағы қалыптасқан білім беру үрдістерінің маңызы
зор.
Салт-дәстүр, әдет-ғұрыпты ескере отырып, бар нәрсені жақсарту, тың әдеби-шығарманы байқау, көнені
өңдеу, жаңа ойлау жүйесін тауып шығару, әр білім берушінің іскерлігін жаңа орта жаңалығымен орта білім
беруді жақсарту, толықтыру деп түсінемін.
Әрбір сабақтың мазмұндылығы, білімді игеруі – мотивациядан басталады (мотивация-ағыл.ауд. «ниет,
түрткі, кірісу, жігерлендіру») [2].
Сабақтың түрін педагогика ғылымының докторы, педагогика саласындығы белсенді ресейлік ғалым Т.И.
Шамованың құрылымы бойынша жұмыс істеген дұрыс деп ойлаймын.
Сабақтың түрі оқушының білімді меңгеру үрдісінің құрылымына қарай құрылады.
Қабылдаумәнін түсінуесте сақтауқолдануқорыту.
Әрбір сабақ түрінің өзіне тән белгілі логикасы болады [2].
Мынадай физикалық заңдылықтарға ой-түрткі салайық.
Биылғы жыл – қазақ әдебиеті үшін ерекше жыл болып саналады. Біздің парызымыз, кешегі өмірден
өткен қазақтың бір туар қоғам қайраткерлерін, ақиық ақындарын еске алу, оларға тағзым ету. Сондай, кешегі
өмірден өткен ақиық ақынымыздың бірі – Мұқағали Мақатаевқа - 85 жыл! Ақынның мына өлеңіне көңіл
аударалық. «Аққулар ұйықтағанда» поэмасынан үзінді:
[12]
...Биік барып жаралған жер бетінен,
Сол байырғы «жетім көл» келбетімен,
Содан соққан самалмен тербетілген [3].
[12]
Тербеліс – қозғалыстың бір түрі.
белгілі бір уақыт өткен сайын қайталанатын қозғалыстарды айтамыз.
түрлері
ерікті
еріксіз
Тербелістің түрлерін теориялық түрде түсіндіре отырып, тербелісті
сипаттайтын физикалық шамаларды жазу:
; N – тербеліс саны.
(тербеліс жиілігі)
циклдік жиілік
Жылдамдық:
үдеу амплитудасы [4].
X
X
S
[4]
280
Ақын Зейнолла Шүкіровтың «Арал толқындары» өлеңдері мен поэмалар жинағындағы «Аққулар
оралғанда» өлеңінен үзінді:
... Теңізді тентек жел тербеп,
Теңізді дауыл сапырар,
Әлемді жайқын сел кернеп,
Ақ толқын болып атылар [5].
қозғалыстың бір түрі
механикалық қозғалыстың кеңістікте толқын түрінде таралуы
X
m
Толқынды сипаттайтын шамалар
х көлденең толқындар
λ=cTλ=
[6]
қума толқындар
Оқушылардың оқу материалының әлеуметтік практикалық, физикалық және жеке тұлғалық мәнін түсінуі
үшін «Актерлік шеберлік» байқауын жариялаймыз. Қатысушылар:ене, келін, нәресте, есепшілер.
Мынандай жағдай: Бала бесікте жатыр. Ене ұршық иіріп отыр. Бір мезетте бала жылайды. Ене келінді
шақырады. Келін бесікті тербетіп, бесік жырын орындайды. Бір шумақ ән біткенше бесіктің қанша тербеліс
жасағанын, уақытын есепшілер санайды. Ененің ұршығының қанша толық айналым жасағанында есептеу
керек. Есепшілер:тербелістің периодын, Т,? табу керек.
Қорытынды: рөлді сомдауда шынайылық, әннің дұрыс орындалуы, бесіктің толық тербелуі, ұршық иірудің
шеберлігі ескерілуі қажет.
Би өнеріндегі тербеліс пен толқындарды көрсету үшін, интерактивті тақтадағы көрсетілген ұяшық
арқылы ән таңдаймыз. Таңдалған ән бойынша 2 – 3 минут көлемінде би билеу (үзінді).
- құстар биі,
- жан-жануарлар биі,
- гүлдер биі [12],
- ою-өрнек биі.
Қорытынды:
би орындауда тербеліс пен толқындардың түріне, дұрыстығына, ән мен бидегі іс-қимылдың
үндестігіне көңіл бөлу қажет. Бағалау.
- Оқушылардың жер шары картасына көңіл бөлуін өтінейік.
- Орал, Кавказ тауларын тауып көрейік:
- Осы жерде М. Мақатаевтың «Есенин-Маяковский» өлеңінен үзінді оқылық...
Екеуі де бір дәуірдің ақыны ғой,
Дегенмен,
Бірін – Орал
Бірін – Кавказ тауларынан көрем мен,
Жыр тойында
Екеуін бір табыстырсам деген ем,
Екеуін де көндіре алмай,
Әуре болып келем мен [11].
физикалық мазмұндылығы – бағыттары әртүрлі екі күштің тең әсерлі күшін табуды сипаттайды.
[7]
281
Қорытынды: Жігіттің жеті қазынасының бірі – жүйрік ат пен құмай тазы деген. Жүйрік атты баптау және
оны бәйгеге қосу халқымыздың бұрыннан бері келе жатқан салт дәстүрінің бірі. Қазақтың кешегі өмірі
сәйгүлік аттарды баптау, оны бәйгеге қосу ойыны ұлттың сипатын жойған жоқ. Осы жарыстарға сипаттама
бере отырып, қозғалыстың қай түріне негізделіп жасалғанын көрсетейік. Аламан бәйге
– үдемелі қозғалыс
тақырыбына би байқауын өткізелік.
Қорытынды: Аттың шабысын, аяқтарының рычагты іс-қимылын, үстіндегі шабандоздың мінез-құлқын
біртұтас етіп, үдемелі қозғалысты сипаттау қажет.
Жігітке тән ержүректілік, ептілік, қайсарлық, күш-қайрат, еңбекқорлық, қазақтың ұлттық ойындарына тән
қасиет пе деп қаласың!
Күмбірлеген күй, әсем-ән орындалғанда би қозғалысында тек физикалық заңдылықтар емес, еңбекқорлық,
қуаныш, шаттық, әдет-ғұрыптың, салт-дәстүрдің барлық элементтері орын алады.
Болашақ өнер мамандары, сахналық қойылым – би мен музыканың қозғалыспен суреттелуі екендігін
естен шығармауы қажет.
Ұлы Абай өлеңдері, әндері физика жайлы сыр шертеді.
Абайдың «Жасымда ғылым бар деп ескермедім» өлеңіне назар аударайық (өлеңді мәнерлеп оқу, жатқа
айту).
=const
=
Кинематика
Механикалық
қозғалыстың түрлері
Түзу сызықты
Бірқалыпты
Бірқалыпсыз
Бірқалыпты
үдемелі
Бірқалыпсыз
үдемелі
Сипаттайтын
физикалық шамалар
Кинематика тарауының құрылымы мен мазмұны
[8]
«Жасымда ғылым бар деп ескермедім»
Жасымда ғылым бар деп ескермедім,
Пайдасын көре тұра тексермедім.
Ержеткен соң түспеді уысыма
Қолымды мезгілінен кеш сермедім ...
[9].
Физикалық мағынасын ашу: Табиғаттағы барлық процестер қайтымсыз, табиғи процестердің қайтымсыздығын,
яғни олардың өту бағытын көрсететін заң термодинамиканың екінші заңы болып табылады. Бұл заң
тәжірибелік деректердің негізінде жасалған жалпылама заң [4].
Қорытынды: адам табиғаттың бір бөлігі, акын адам өмірінің бір бағытта уақытқа тәуелді өтетіндігін,
қайтымсыздығын көрсетеді.
Қазіргі кезде орындалып жүрген әндер де, өмірдің бір бағытта ағатын өзен суы екендігін салыстырмалы
түрде, осы заңға сүйене отырып, әнге арқау етеді.
Қазіргі қоғам қажеттілігіне сай еңбек нарығының басты талабы – сапалы білім болып табылады. Қазіргі
өнерлі жастар дамыған елдердің мәдениеті мен өнерінен басқа өз халқымыздың әдебиеті мен мәдениетін
басты тұтқа етіп ұстауы қажет [10].
282
Әдебиеттер тізімі
1
Момынұлы П. Қазақ музыкасының тарихы. Алматы. – Қаз Ақпарат. 2002. – 8 б.
2
Найманбаева К.Қ., Бултачеева Ә.М. Актуальные проблемы управления учебно-воспитательным
процессом в школе. -Алматы. – 2007. – 12 б.
3
Мақатаев М. Өлеңдер мен поэмалар. II том. –Алматы, «Жазушы». – 1993. – 76 б.
4
Кронгарт Б., Кем В., Койшыбаев Н. Физика 10 кл. –Алматы. «Мектеп». – 2006. – 149 б.
5
Шүкіров З. Арал толқындары. –Алматы. «Жазушы». 1988. – 80 б.
6
Калбергенов Г.Е. Физика в таблицах и схемах. Лист. -Москва. 1996. – 33 б.
7
Бабаев В.С., Тарабанов А.В. Физика: весь курс. –Москва. ЭКСМО. 2007.
8
Орлов В.А. Физика в таблицах. –Москва. «Дрофа». 2009.
9
Ақшолақов Т., Жұмажанова Т., Қалиев С., Дүйсебаев С. Қазақ әдебиеті. –Алматы. «Мектеп». 2013.
10 Борибеков К.К., Кусаинов А.К., Шамельханов Н.А. Профессиональное образование Казахстана: опыт
и перспективы. -Алматы. «Rond&A». 2011.
11 Мақатаев М. Өлеңдер мен поэмалар. III том. –Алматы. «Жазушы». 1993. – 240 б.
12 Іздеу сайты Google.kz.
Аңдатпа. Мақалада болашақ өнер мамандарын даярлауда, өнер мен білім тізгінін тең ұстаудағы пәнаралық
байланыстың амал-тәсілдері қарастырылады.
Аннотация. В данной статье рассматриваются пути и способы решения проблемы отсутствия связи между
различными дисциплинами при подготовке будущих специалистов в области искусства.
Abstract.This article deals with the ways and methods of solving problems of lack of connection between
various subjects in training future specialists in the field of art.
МЕХАНИЗМЫ ПСИХОЛОГИЧЕСКОЙ ЗАЩИТЫ И ДЕТСКО-РОДИТЕЛЬСКИЕ ОТНОШЕНИЯ
Л.А. Нигматулина, Г.К. Алимова, Л.У. Иногамова
Ташкентский Государственный Педагогический Университет им. Низами, г. Ташкент, Lila_djuraeva@mail.ru
Рецензент – Нишанова З.Т., доктор псих. наук, профессор, Ташкентский Государственный Педагогический
Университет им. Низами, г. Ташкент
Интерес к проблемам человека является доминирующим в системе гуманитарного мышления на
протяжении многих тысячелетий. И в течение всего этого времени философы и ученые стремятся расширить
свои представления о сущности человеческой личности. Тем не менее, отдельные ее феномены так и остаются
непознанными. К таковым относится и область бессознательных проявлений личности, в частности система
психологической защиты.
Механизмы психологической защиты функционируют в ежедневном опыте любого человека и остаются
при этом мотивом поведения, скрытым от него самого и от неопытного наблюдателя. Психологическая
защита является одним из самых противоречивых свойств в структуре личности, поскольку одновременно
способствует как стабилизации личности, так и ее дезорганизации.
Изучению проблемы формирования, определения роли защитных механизмов в развитии личности и
их проялениям посвящены работы З. Фрейда, К. Хорни, А. Фрейд, А. Маслоу, Ф. Перлза, Д.Н. Узнадзе, В.Н.
Мясищева, Ф.В. Бассина, Е.Л. Доценко, Э.И. Киршбаум, И.М. Никольской, P.M. Грановской и др. Проблемой
определения и формирования характера занимались А.В. Петровский, Ю.Б. Гиппенрейтер, определения места
характера в структуре личности Л.С. Выготский, Л.С. Рубинштейн, а так же изучением типов акцентуации
характера, отклонений характера и их классификаций занимались Э. Кречмер, У. Шелдон, К. Леонгард, А.Е.
Личко и др.
Анализ литературы позволил заключить, как научный факт, что феномен психологической защиты был
впервые зафиксирован и описан в психоаналитической литературе, где последняя определяется как любой
процесс, с помощью которого можно избежать, отрицать или исказить источники угрозы или тревоги. В рамках
данного подхода были выделены следующие защитные механизмы: вытеснение, регрессия, замещение,
отрицание, проекция, сублимация, реактивное образование и рационализация.
Однако проблемы определения, типологии и функционального назначения защитных механизмов
решались не только в рамках психоанализа, но и бихевиоризма, когнитивной психологии, социокультурного и
позитивного подходов. Настороженное отношение отечественной психологии к психоанализу и определило
довольно негативное отношение к его многим конструктам.
Психологическая защита, искажая реальность с целью сиюминутного обеспечения эмоционального
283
благополучия, действует без учета долговременной перспективы. Ее цель достигается через дезинтеграцию
поведения, нередко связанную с возникновением деформаций и отклонений в развитии личности. Эта
проблема сильно осложняет процесс социализации человека и может стать причиной полной социальной
неадаптированности. Признаки таких явлений проявляются уже в детстве или в подростковом возрасте и,
если они игнорируются, и данная серьезная проблема остается нерешенной, то она может иметь сильное
отрицательное влияние на всю будущую жизнь человека, именно поэтому ее выявление уже в подростковом
возрасте является очень важным.
В современных публикациях, посвященных обсуждаемой проблеме, единодушно признается тот факт, что
механизмы защиты находятся между потребностью личности и ее удовлетворением. Отсюда - защита есть
зеркальное отражение возможного, но не реализованного личностью процесса мотивации или отражение
неосуществленных, но в прошлом желаемых целей. Тогда непродуктивность для личности действия
психологических защит связана с несовпадением целей и средств их достижения в поведении человека или
нарушением меры в соотношении мотива и сил, затраченных на его реализацию, или поведением человека
прямо противоположным целям. То есть человек не может достичь того, чего он действительно желает. Поэтому,
изучение защитных механизмов психики является актуальным для современного общества. Если человек,
относясь к себе в целом положительно, допускает в сознание представление о своем несовершенстве, о
недостатках, проявляющихся в конкретных действиях, то он становится на путь их преодоления. Он может
изменить свои поступки, а новые поступки преобразуют его сознание и тем самым всю его последующую
жизнь. Если же информация о несоответствии желаемого поведения, поддерживающего самоуважение, и
реальных поступков в сознание не допускается, то сигналы конфликта включают механизмы психологической
защиты и конфликт не преодолевается, т.е. человек не может встать на путь самоусовершенствования. А ведь
самоусовершенствование необходимая часть жизни гармонично развивающегося человека. Только осознавая
действие своих защитных механизмов, можно достигнуть относительного контроля над ними, приобретая
большую власть над своими поступками и повышая уверенность в своих силах.
Согласно, психоаналитической теории, первопричиной формирования психологической защиты личности
являются тревога и страх.
Среди детских страхов, стимулирующих развитие защитных механизмов, П. Куттер выделяет страх
наказания, страх повреждения, страх быть пристыженным, страх утратить расположение важнейшего
участника отношений, страх потери важных для ребенка лиц. Совершенно очевидно, что ни от чего так не
зависит возникновение, усиление или ослабление этих страхов, как от отношения к ребенку его родителей.
У современных детей, по мнению А. Фрейд, реального страха гораздо больше, чем могло бы быть. Она
считает, что мера наказания в наше время все еще имеет, хотя и далекое, сходство с варварскими наказаниями
древности (тон голоса воспитателя, угрозы какого-либо наказания, а также телесные наказания). Страх
получить порицание или быть наказанным является одной из самых главных причин детской лжи. Устраняя
страх наказания, можно реально снизить вероятность самых разных нарушений в развитии личности ребенка.
При обобщении материалов практики и исследований, касающихся негативных последствий наказания,
приведенных Р. Бэроном и Д. Ричардсон, была установлена определенная связь между наличием в
педагогическом арсенале родителей наказаний (особенно физических) и вероятностью формирования
некоторых механизмов защиты.
З
ащитная
агрессия
и
Замещение
могут сформироваться в случае, если физическое наказание используется
с целью пресечь агрессию ребенка по отношению к другим детям или животным (например, отец бьет сына с
требованием, чтобы тот не смел обижать маленьких). Даже единичных случаев такого воспитания достаточно,
чтобы ребенок усвоил (не обязательно на осознанном уровне), что агрессия в отношении окружающих
допустима, но жертву всегда нужно выбирать меньше и слабее себя.
Механизм защитного
иЗбегания
может возникнуть как естественный способ удалиться от стресса
(наказания) и его источника (родителей).
и
Золяция
(отделение чувства от ситуации) и
формирование
реакции
, как показывает опыт, развиваются
у детей, пытающихся сопротивляться наказанию или справиться со страхом наказания. Ребенок может
смеяться в лицо родителям, которые его шлепают (это одновременно и попытка мести), или демонстрация
своей невозмутимости тем, что происходит.
в
ытеснение
. Если наказание слишком возбуждает или расстраивает детей, они могут вытеснять причину,
породившую подобные действия родителей.
Защитная
рационалиЗация
будет формироваться тем быстрее, чем чаще и сильнее ребенок будет
испытывать субъективное ощущение несправедливости наказания.
о
трицание
. Дети, чье поведение удалось изменить сильными физическими наказаниями, с большой
долей вероятности будут склонны к бессознательному отрицанию тех норм, которые им пытались привить
таким образом.
И, наконец, дети, которым приходится часто ощущать на себе агрессивные действия родителей, склонны
284
к развитию и интенсивному использованию
проекции
, т.е. к восприятию окружающего мира как источника
постоянной угрозы.
Е.В. Чумакова в своем исследовании «Психологическая защита личности в системе детско-родительского
взаимодействия» выявила, что на становлении системы психологической защиты ребенка отражаются
защитные особенности всех категорий взрослых членов семьи, но наибольшую роль играет защитное
поведение отцов. Этот факт наглядно демонстрирует неправомерность игнорирования роли отцов в
становлении личности ребенка.
Исследование роли системы взаимоотношений родителей с ребенком в построении его психологической
защиты показывает большее влияние воспитательного стиля мам.
При этом из всех параметров детско-материнских отношений для построения системы психологической
защиты ребенка важными оказываются пять: требовательность, строгость, контроль, тревожность за
ребенка, удовлетворенность отношениями с ним. Интересен тот факт, что значимыми со стороны матери
являются не факторы эмоциональной кооперации с ребенком, каковыми являются эмоциональная близость,
сотрудничество, принятие, а факторы управления им, т.е. требовательность, строгость, контроль. Со стороны
же отца большую роль играют как раз эмоциональные факторы: принятие ребенка и сотрудничество с ним.
Таким образом, слишком строгие родители заведомо обрекают своих детей на неэффективное
использование психологической защиты. Данный факт подтверждает идею ряда исследователей о том, что
страх наказания со стороны воспитателей становится одной из ведущих причин зарождения психологической
защиты в детском возрасте.
Анализ проблемы с учетом фактора эмоциональной значимости для ребенка его непосредственных
семейных воспитателей выявил, что самую большую роль в формировании психологической защиты ребенка
среди всех категорий взрослых членов семьи играют негативно значимые взрослые. Речь идет о воспитателях,
которые, независимо от наличия или отсутствия у ребенка положительных чувств к ним, вызывают у него
сильные негативные переживания (тревогу, страх, нежелание общаться). Такая закономерность согласуется с
теоретическими положениями психоаналитиков о том, что тревога и страх лежат в основе психологической
защиты личности и являются ее непосредственным источником.
Таким образом, воспитательная мягкость родителей и невыход их за рамки приемлемого уровня
интенсивности психологической защиты могут быть расценены как залог адаптивного функционирования
психологической защиты ребенка.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sbornik-materialov-iii-mejdunarodnoj-nauchno-prakticheskoj-kon.html?page=110#МЕХАНИЗМЫ_ПСИХОЛОГИЧЕСКОЙ_ЗАЩИТЫ_И_ДЕТСКО-РОДИТЕЛЬСКИЕ_ОТНОШЕНИЯ__Л.А._Нигматулина,_Г.К._Алимова,_Л.У._Иногамова


title: Список литературы - Сборник материалов III международной научно-практической конференции «инновации в образовании:...

text:
Список литературы
1 Бэрон Р., Ричардсон Д. Агрессия. – СПб.: Питер, 1997. – 336 с. (Серия «Мастера психологии»).
2 Демина Л.Д. Психическое здоровье и защитные механизмы личности. – Барнаул: Изд-во АГУ, 2001. – 144
с.
3 Киршбаум Э. Психологическая защита. – М.: Смысл, 2000. – 181 с.
4 Куттер П. Современный психоанализ. – М.: 1997.
5 Фрейд А. Психология «Я» и защитные механизмы: Пер. с англ. – М.: Педагогика, 1993. – 144 с.
6 Чумакова Е.В., Марковская И.М. Характер взаимоотношений в семье и его влияние на формирование
личности ребенка // Экология, спорт, здоровье и двигательная активность. Ч.2. – Челябинск. – 1996. -С. 82-85.
Аңдатпа. Мақалада жеке адам дамуында қорғаушы механизмдар ролын анықтауға мән беріледі,
ата аналармен балдардың қарым қатнастар системасын ролын уйрену олардың психологиялық турғудан
қорғауға комектеседі және аналардың тәрбиелеу адісінің балдардың қорғау механизмын қалыптастыруға
сентігін тігізеді.
Аннотация.
В статье рассматривается проблемы изучения определения роли защитных механизмов в
развитии личности; исследование роли системы взаимоотношений родителей с ребенком в построении его
психологической защиты и влияние воспитательного стиля мам на формирование защитных механизмов.
Abstract. The article discusses the problems of studying the definition of the role of the defense mechanisms
in the development of personality; study of the role of the system parent relationship with the child in the
construction of its psychological impact protection and educational style moms on the formation of the protective
mechanisms.
285
ИСПОЛЬЗОВАНИЕ МЕТОДОВ АРТ-ТЕРАПИИ ПРИ КОРРЕКЦИИ КОМПЬЮТЕРНОЙ
ЗАВИСИМОСТИ У ОБУЧАЮЩИХСЯ В ШКОЛЕ
Л.А. Нигматулина
Ташкентский Государственный Педагогический Университет им. Низами, г. Ташкент, Lila_djuraeva@mail.ru
Рецензент – Нишанова З.Т., доктор псих. наук, профессор, Ташкентский Государственный Педагогический
Университет им. Низами, г. Ташкент
Арт-терапия в глазах современного человека, пользующегося в основном вербальным каналом
коммуникации, позволяет использовать «язык» визуальной и пластической экспрессии. Это делает ее
незаменимым инструментом для исследования и гармонизации тех сторон внутреннего мира человека, для
выражения которых слова малопригодны.
Как отмечают большинства западных специалистов, компьютерная зависимость характеризуется именно
нарушениями в эмоциональной сфере, и при коррекции компьютерозависимого поведения, рекомендовано
использование психотерапевтического подхода, с акцентом на работе с образами.
По мнению Ф.А. Саглам, основная цель коррекции компьютерной зависимости у подростков заключается:
в стимулировании личностного развития подростков, реализации творческого потенциала подростков к са-
моанализу, для предупреждения возникновения аддиктивного поведения [8].
Не смотря на разнообразие подходов и методов к проблеме коррекции компьютерной зависимости,
есть общие тенденции, к ним относится, прежде всего, использование групповых методов коррекции и
индивидуальных форм работы, направленных на улучшение взаимоотношений с близкими и сверстниками,
обучение саморегуляции и умение справляться с трудностями, воспитание волевых качеств, повышение
самооценки, формирование новых жизненных увлечений. Важнейший этап коррекции компьютерной
зависимости – это отлучение от интересов, связанных с компьютером и здесь как нельзя лучше подходит
арт-терапия. Его можно использовать как групповой метод коррекции, ориентированный на повышение
активности, самостоятельности аддиктов, способствующей гармонизации личностного развития, как в
коллективе сверстников, так и в семейном кругу. Как известно, зависимые черты личности формируются в
семье с большим количеством созависимых моделей поведения, поэтому методы арт-терапии позволяют
улучшить взаимоотношения между членами такой семьи, в построении искренних, открытых отношений.
Идея о необходимости взаимодействия педагогики и психотерапии была обоснована еще в 1927
г. немецким психиатром А. Кронфельдом в статье «Психогогика, или Психотерапевтическое учение о
воспитании». Автор призывал к разработке такого метода, который нацеливал бы человека на духов-
ное оздоровление и личностный рост. В качестве наиболее приемлемого и эффективного в работе с
детьми психотерапевтического направления можно выбрать арт-терапию. Использование искусства как
терапевтического фактора вполне доступно для психологов, при этом специальных знаний не требуется. Арт-
терапевтические занятия рассматривают как одну из инновационных форм работы с детьми и подростками.
Хотя приоритет теоретического обоснования арт-терапии принадлежит зарубежным специалистам,
наша отечественная культура и история имеет богатый опыт художественного творчества применяемый в
воспитательных, развивающих и коррекционных целях. Абу Наср аль-Фараби, Абу Рейхан Беруни в своих
произведениях говорят о неоспоримом благотворном влиянии искусства на формирование личности.
Термин «арт-терапия» (буквально – терапия искусством) был введен А. Хиллом (1938) при описании
собственной работы с туберкулезными больными в санаториях [7].
По М. Либману, арт-терапия – это использование средств искусства для передачи чувств и иных проявле-
ний психики человека с целью изменения структуры его мироощущения [3; с. 8].
В Российской энциклопедии социальной работы указано, что арт-терапия – это способ и технология
реабилитации лиц средствами искусства и художественной деятельности [5, с. 34]. К средствам искусства
относятся: музыка, живопись, литературные произведения, театр и т.д.
В основе современного определения арт-терапии лежат понятия экспрессии, коммуникации, символизации,
с действием которых и связано художественное творчество и психологические механизмы нарушений
компьютернозависимых личностей.
На современном этапе развития арт-терапия приобрела психо-коррекционное и психотерапевтиче-
ское направление. Использование данного термина не связано с лечением заболевания буквально (как
известно «therapia» в переводе с латинского означает лечение). Имеется в виду «социальное врачевание»
личности, изменение стереотипов ее поведения средствами художественного творчества. Профилактическое
направление арт-терапии связано с укреплением психического здоровья личности и выполняет
психогигиенические и коррекционные функции.
Методы арт-терапии базируются на убеждении, что внутреннее «Я» человека отражается в зрительных
286
образах всякий раз, когда он спонтанно, не особенно задумываясь о своих произведениях, рисует, пишет
картину, лепит. Принято считать, что образы художественного творчества отражают все виды подсознательных
процессов, включая страхи, внутренние конфликты, воспоминания детства, сновидения. При их словесном
описании у ребенка могут возникнуть затруднения. Поэтому именно невербальные средства часто являются
единственно возможными для выражения и прояснения сильных переживаний. В данном случае можно
говорить о некотором преимуществе арт-терапии перед другими формами психотерапевтической работы
при коррекции компьютерной зависимости личности:
• практически каждый человек (независимо от своего возраста) может участвовать в арт-терапевтической
работе, которая не требует от него каких-либо способностей к изобразительной деятельности или
художественных навыков;
• арт-терапия является средством преимущественно невербального общения. Это делает ее особенно
ценной для тех, кто не владеет навыками вербального общения, затрудняется в словесном описании своих
переживаний (в большинстве исследований отмечаются снижении коммуникативных навыков у аддиктивных
подростков (Юрьева Л.Н., Больбот Т.Ю., Белинской Е.П., Жичкиной А.Е. и другие);
• изобразительная деятельность является мощным средством сближения людей. Это особенно ценно в
ситуациях взаимного отчуждения, при затруднении в налаживании контактов;
• продукты изобразительного творчества являются объективным свидетельством настроений и мыслей
человека, что позволяет использовать их для оценки состояния, проведения соответствующих исследований;
• арт-терапия является средством свободного самовыражения, предполагает атмосферу доверия,
терпимости и внимания к внутреннему миру человека;
• арт-терапевтическая работа в большинстве случаев вызывает у людей положительные эмоции, помогает
преодолеть апатию и безынициативность, сформировать более активную жизненную позицию;
• арт-терапия основана на мобилизации творческого потенциала человека, внутренних механизмов
саморегуляции и исцеления. Она отвечает фундаментальной потребности в самоактуализации – раскрытии
широкого спектра возможностей человека и утверждения им своего индивидуально неповторимого способа
бытия в мире.
Формы арт-терапии различны при работе с детьми, подростками и взрослыми. Тем не менее, можно
говорить о двух основных вариантах арт-терапевтической работы – индивидуальной и групповой арт-терапии.
В образовании предпочтение отдается групповым формам, так как позволяет работать с более широким
кругом клиентов. М. Либман [6, с. 28], например, указывает, что групповая арт-терапия: во-первых, позволяет
развивать ценные социальные навыки; во-вторых, связана с оказанием взаимной поддержки членам группы
и позволяет решать общие проблемы; в-третьих, дает возможность наблюдать результаты своих действий и
их влияние на окружающих; в-четвертых, позволяет осваивать новые роли, а также наблюдать, как модифи-
кация ролевого поведения влияет на взаимоотношения с окружающими; в-пятых, повышает самооценку и
ведет к укреплению личной идентичности; в-шестых, развивает навыки принятия решений.
Дополнительные плюсы групповой арт-терапии заключаются в том, что она:
• предполагает особую «демократическую» атмосферу, связанную с равенством прав и ответственности
участников группы;
• во многих случаях требует определенных коммуникативных навыков и способности адаптироваться к
групповым «нормам».
Методы арт-терапии связывают интеллект человека и его чувства, потребность в рефлексии и жажду
действия, план телесный и план духовный.
Таким образом, можно сказать, что психокоррекционные занятия компьютернозависимых с применением
техник арт-терапии предоставляют возможность для выражения и осознания самых разнообразных чувств
в социально приемлемой манере. Сам процесс рисования помогает снять напряжение (графическое
отреагирование), что особенно важно для зависимых учащихся, у которых отмечается повышенная
раздражимость, конфликтность, не умение выходить из стрессовых ситуаций [9; 40].
Рисование, живопись являются оптимальными способами психологической коррекции компьютерной
зависимости в школьном возрасте. Графическое изображение переживаемых эмоций приводит к снижению
напряжения, повышению самоконтроля и самоактуализации личности, переключение интересов, от
компьютера к творчеству.
Литература
1 Беккер-Глом В., Бюлов Э. Арт-терапия в Аликсеанеровской психиатрической больнице Мюнстера // Ис-
целяющее искусство. 1999. № 1.
2 Ермолаева М.В. Практическая психология детского творчества. -М.: 2001.
3 Копытин А.И. Основы арт-терапии. -СПб., 1999.
4 Лебедева Л.Д. Педагогические аспекты арт-терапии // Дидактика. 2000. № 1.
287
5 Психотерапевтическая энциклопедия / Под ред. Б.Д. Карвосарского. -СПб., 1999.
6 Практикум по арт-терапии / Под ред. А.И. Копытина. -СПб., 2000.
7 Рудестам Р. Групповая психотерапия. -СПб., 1999.
8 Саглам Ф.А. Педагогические условия коррекции Интернет-аддикции у подростков: дис... канд. пед. наук:
13.00.01. Казан. гос. ун-т им. В.И. Ульянова-Ленина. - Казань, 2009. - 214 с.
9 Юрьева Л.Н., Больбот Т.Ю. Компьютерная зависимость: формирование, диагностика, коррекция и про-
филактика: Монография. - Днепропетровск: Пороги, 2006. – 196 с.
Аңдатпа. Макалада компьютерға бағынышты психологик коррекциялауда арт терапиядан пайдаланудын
колайлықтары коріледі. Мунда компьютерға бағыныштық эмоционалдық саладағы бузушылықпен
характерланады керісінше арт терапия адамның шығармашылық мумкіншілігін жумылдыруға негізделген
адамның өзін өзі басқару және емделудін ішкі механизимдерін іске қосуға қаратылған. Арт терапия адамның
өзін өзі актауалдастырудық өзекті мәселеріне арналған. Ол адаамның мумкіншілігін кенг спектрін ашуға
және оның индивидуал қайтырусыз алемдегі орнын айқындайды.
Аннотация. В статье рассматривается преимущество использования арт-терапии при психологической
коррекции компьютерной зависимости. Как известно компьютерная зависимость характеризуется именно
нарушениями в эмоциональной сфере, а арт-терапия основана на мобилизации творческого потенциала
человека, внутренних механизмов саморегуляции и исцеления; она отвечает фундаментальной потребности
в самоактуализации – раскрытии широкого спектра возможностей человека и утверждения им своего
индивидуально неповторимого способа бытия в мире.
Abstract. The article discusses a few approaches to the problem of psychological correction of computer
addiction. There are some general trends: the use of group methods of correction and individual forms of work
aimed at improvement of relationships with family members and peers, teaching self-control and personal abil-
ities to cope with difficulties, raising strong-willed qualities, an increase in self-appraisal, and formation of new
vital interests.
ПРОБЛЕМЫ И ПЕРСПЕКТИВЫ РАЗВИТИЯ ПРОФЕССИОНАЛЬНОГО ОБРАЗОВАНИЯ В ВУЗЕ
Г.С. Оразаева
1
, В.С. Екименко
2
1
к.п.н., доцент кафедры специального образования КазНПУ имени Абая, г. Алматы, nnpckp@mail.ru,
2
магистрант, университет Туран, г. Алматы
Рецензент – Абаева Г.А., к.п.н., доцент, заведующая кафедрой специальной и социальной педагогики
КазГосЖенПУ
Системная модернизация педагогического образования Республики Казахстан поставила педагогическую
общественность перед фактом необходимости качественных преобразований всех сфер и институтов
образования. Система образования в Казахстане должна стать динамично развивающейся и способной
адекватно реагировать на все более ускоряющиеся процессы глобализации и информатизации, качество
образовательных услуг должно быть приведено в соответствие с уровнем требований мировых стандартов
[1].
Учитывая, что профессиональное образование становится главным звеном в современном
образовательном пространстве и одной из важнейших сфер социальной политики общества, представляется
важным определение задач, стоящих перед ВУЗом сегодня. Современный ВУЗ и обучение в нем – какими они
должны быть? Высшее учебное заведение представляет собой сложную систему, в рамках которой сугубо
рыночные требования к оказанию образовательных услуг не противоречат традиционным академическим
ценностям. Другими словами, формирование успешного специалиста может и должно сочетаться с
формированием гармонично развитой личности. Важно помнить, что педагогическая система есть «социально
обусловленная целостность взаимодействующих на основе сотрудничества между собой, окружающей
средой и ее духовными и материальными ценностями участников педагогического процесса, направленная
на формирование и развитие личности» [2, c. 58].
В современных условиях высшее учебное заведение должно быть предельно адаптированным к постоянно
изменяющимся социальным, экономическим, культурным реалиям. Очевиден факт, что необходимо изучение
нынешнего состояния и проблем высшего профессионального образования, определения существующих
препятствий и потенциальных возможностей, позволяющих выявить приоритетные направления его развития
и формирования нового типа высшего образования. В качестве одной из ведущих задач совершенствования
профессиональной подготовки ВУЗы должны признать необходимость усиления ориентации на результат.
288
Сегодня недостаточно дать студенту просто базовое образование по выбранной им специальности. Наличие
образования можно рассматривать лишь как одно из условий, определяющих способность и потребность
обучающихся к постоянному приобретению новых знаний и адаптации к усложняющимся требованиям
современных реалий. Такой подход к высшему профессиональному образованию и представляет собой
новую модель развития высшей школы.
Не вызывает сомнения то, что обучение должно основываться на компетентностном подходе. Именно
переходом от квалификационного подхода к компетентностному характеризуются современные тенденции
развития образования в Казахстане. С позиций компетентностного подхода, лежащего в основе нового
содержания образования, образовательный процесс рассматривается в достаточно широком контексте:
профессиональном, гражданском, мировоззренческом, морально-этическом и др., что обеспечивает пере-
ход от содержательно-предметной направленности обучения к совершенно новой парадигме образования,
ориентированной на формирование личностной готовности будущего специалиста к эффективной и
продуктивной профессиональной, общественной деятельности. На основе компетентностного подхода,
возможно, формировать у студентов социальное поведение, инициативность, гибкость и оригинальность
мышления, умения принимать нестандартные решения, работать неординарно, творчески, т.е. те качества,
которые помогут им занять активную позицию в обществе [3].
Отношение к профессиональной подготовке в условиях вузовского образования как к двустороннему
процессу возможно на основе деятельностного и профессионального подходов. С одной стороны –
деятельность преподавателя, с другой – деятельность студента в процессе овладения своей будущей
профессией. Происходит изменение роли преподавателя от «носителя и информатора знаний» к роли
инициатора, организатора процесса обучения.
Чтобы студент стал личностью, умеющей самостоятельно учиться, самостоятельно конструировать знания,
необходимо включение в учебный процесс совершенно новых современных педагогических технологий, под
которыми следует понимать систему функционирования всех компонентов педагогического процесса, приво-
дящую к намеченным результатам. Это требует, в свою очередь, знания педагогами теории инновационных
методик и технологий, освоения и внедрения ими в практику своей деятельности проблемных и проектных
методик и др., порождающих у молодежи новые идеи и способность к их разработке, привычку доведения
продуктов своей деятельности до самых высоких эталонов.
В основе учебно-методического пространства высшей школы должны лежать качественно иные
обучающие системы, предусматривающие повышение роли и активности самих обучающихся в учебном
процессе, формирующие у них самостоятельность, чувство ответственности за собственное обучение и
профессиональное становление.
Новая парадигма гуманизации образования нацеливает на возрождение духовного, культурно-
ценностного потенциала человеческой общности. Учитывая, что до настоящего времени в образовательной
среде практически отсутствует системное и целенаправленное приобщение молодежи к этнокультурному
миру, нужно ориентировать педагогов на использование средств этнопедагогики в процессе обучения как
фактора, формирующего этническую индивидуальность личности.
Каким должен быть педагог высшей школы сегодня? Какие задачи стоят перед преподавателями? Ответы
на эти вопросы также важны. Ведь именно от преподавателя, его готовности к переменам во многом зависит
судьба современного ВУЗа и качество подготовки специалистов нового поколения. Преподаватель, конечно
же, является основной ключевой фигурой в процессе подготовки будущего специалиста. В связи с этим
важно определить структуру профессиональной компетентности преподавателя вуза. По нашему мнению,
она включает в себя базовые личностные качества педагога, его концептуальную и социальную компетенции.
Необходимыми базовыми личностными качествами педагога, следует признать его демократичность,
коммуникабельность, толерантность, креативность, требовательность, целеустремленность, педагогический
оптимизм, стремление к самосовершенствованию и саморазвитию.
Концептуальная компетенция предполагает глубокое знание преподаваемой дисциплины, смежных
дисциплин, высокий уровень владения техникой педагогического общения, мастерство преподавания, умение
организовать работу в информационной среде и др. Социальная компетенция предусматривает способность
и готовность педагога к воспитанию у студентов адекватного отношения и правильной меры удовлетворения
базовых потребностей. Основываясь на принцип, что каждый обучающийся способен к саморазвитию и
самореализации, педагог обязан обеспечить развитие внутренней осознанной мотивации к образованию.
Для решения этой задачи нужно быть сторонником творческого, инновационного обучения. Только такая
позиция педагога направлена на обучение молодежи логической организации знаний применительно к
конкретной деятельности.
Основная функция современного преподавателя связана с умением направлять студента на
самостоятельное познание, саморазвитие, а для этого важно, чтобы личность каждого студента была в центре
внимания. Педагог должен осознавать ценность и значимость личности обучающегося вне зависимости
289
от степени успешности его учебной деятельности, поведенческих реакций и других факторов. Сегодня не
вызывает сомнения тот факт, что развитие личности и самостоятельного творческого мышления возможно
лишь при обеспечении личностно-ориентированного подхода в обучении.
В общей системе образовательного процесса, направленного на формирование профессионально-
значимых качеств у студентов ведущим должно стать взаимодействие между преподавателем и обучающимися
по принципу максимальной активности и заинтересованности обеих сторон на всех ступенях обучения.
Именно поэтому одной из задач педагогики и психологии инновационного обучения выступает задача
моделирования ситуаций совместной деятельности участников образовательного процесса, основу которых
составляют механизмы вовлечения личности студента в межличностные и социальные взаимодействия.
Для реализации обозначенных задач представляется необходимым осознание преподавателями,
осуществляющими профессиональную подготовку, потребности к качественным преобразованиям в системе
вузовского образования, наличие собственной высокой компетентности, умения и желания работать в
активном режиме.
Таким образом, современная высшая школа стоит перед необходимостью разработки принципиально
новых подходов к образованию, позволяющих сформировать у будущих специалистов системно-
организованные интеллектуальные, моральные, самоорганизующие, коммуникативные начала, которые
станут основой обеспечения их успешной деятельности в самом широком контексте: профессиональном,
социальном, культурном, личностном.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sbornik-materialov-iii-mejdunarodnoj-nauchno-prakticheskoj-kon.html?page=111#ИСПОЛЬЗОВАНИЕ_МЕТОДОВ_АРТ-ТЕРАПИИ_ПРИ_КОРРЕКЦИИ_КОМПЬЮТЕРНОЙ__ЗАВИСИМОСТИ_У_ОБУЧАЮЩИХСЯ_В_ШКОЛЕ__Л.А._Нигматулина


url: http://emirsaba.org/sbornik-materialov-iii-mejdunarodnoj-nauchno-prakticheskoj-kon.html?page=111#ПРОБЛЕМЫ_И_ПЕРСПЕКТИВЫ_РАЗВИТИЯ_ПРОФЕССИОНАЛЬНОГО_ОБРАЗОВАНИЯ_В_ВУЗЕ__Г.С._Оразаева__1__,_В.С._Екименко__2


text:
Список литературы
1 Государственная программа развития образования и науки Республики Казахстан на 2016-2019 гг. –
Астана, 2016.
2 Третьяков П.И. Адаптивное управление педагогическими системами. -М.: Академия, 2003. -368 с.
3 Оразаева Г.С., Екименко В.С. Парадигма современного университетского образования // Вестник. с.
Специальная педагогика. 2015. №4 (43). -С. 32-36.
Аңдатпа. Мақалада Жоғары кәсіби білім беруді дамытуға жаңаша қараулар қарастырылған. Білім берудің
заманауи жүйесі өз білімін көтеруге, өзінше ақпарат іздеуге және оны тиімді пайдалануға дайын мамандардың
жаңа типін қалыптастыруға бағытталуы керек. Авторлар ЖОО оқытушысының кәсіби құзіреттілігінің
құрылымын суреттейді.
Аннотация. В статье раскрываются новые подходы к развитию Высшего профессионального
образования. Современная система образования должна ориентироваться на формирование нового типа
специалиста, готового к самосовершенствованию, самостоятельному поиску профессиональной информации
и эффективному её использованию. Авторами описана структура профессиональной компетентности
преподавателя вуза.
Abstract. In the article new approaches to development of higher professional education are revealed.
Modern education system should focus on formation of new type of specialist, who is ready for self-improvement,
independent search of professional information and its effective use. Authors describe structure of professional
competencies of university’s instructor.
ВЛИЯНИЕ ПРОЦЕССОВ ГЛОБАЛИЗАЦИИ И ИНФОРМАТИЗАЦИИ НА СОВРЕМЕННУЮ
СИСТЕМУ ОБРАЗОВАНИЯ
Б.С. Оспанов
Директор филиала Центра педагогического мастерства г. Талдыкорган, ospanov@cpm.kz
Рецензент – Н.И. Тукенова, к.п.н, доцент, ЖГУ им. И. Жансугурова, г. Талдыкорган
Современные процессы глобализации и информатизации оказывают существенное влияние на развитие
Республики Казахстан, в частности на систему образования Республики – происходит изменение ключевых
процессов и механизмов взаимодействия, пересматриваются инструменты оценивания и контроля качества
знаний, меняются ориентиры и качественные показатели развития в целом. Современные технологии и
инструменты сетевого взаимодействия стирают все границы и барьеры на пути продуктивного взаимодействия
и формирования эффективной колабаративной среды, термины «глобализация» и «информатизация»
характеризируют качественно новый уровень взаимодействия в экономической, международной,
образовательной, социальной и политической сферах. Основным преимуществом данных процессов является
быстрое и свободное взаимопроникновение культур, традиций, ценностей и формирование качественно
290
нового формата диалога между странами.
Глобализация – согласно терминологии ООН – это расширение глобальных связей, организации социальной
жизни в глобальном масштабе и рост глобального сознания [1]. Процессы глобализации предполагающие
взаимную интеграцию культур, укрепление взаимосвязей между государствами и их отдельных структур,
зачастую реализуются путем внутренней информатизации отдельных компонентов системы. Благодаря
современным информационным технологиям многие процессы стали более доступны и открыты для
взаимодействия, в результате прогресса которых интеллектуальный труд постепенно вытесняет материальное
производство. Происходит быстрое обновление содержания образования и устаревание методов и форм
обучения. Современные темпы развития требуют пересмотра сложившихся укладов и понятийного аппарата,
необходим осознанный переход к формированию потребности в личном самообразовании каждого человека,
где каждый сам в ответе за качество полученных знаний.
Одним из важных направлений на пути глобализации и интеграции положительного международного
опыта в казахстанскую модель среднего образования, являются курсы повышения квалификации
педагогических кадров, разработанные Центром педагогического мастерства совместно с Факультетом
образования университета Кембридж (Великобритания). В основу деятельности Центра педагогического
мастерства положена идея непрерывного профессионального развития учителя в условиях интеграции
казахстанского образования в мировое образовательное пространство.
•
трансляция накопленного опыта Назарбаев Интеллектуальных школ общеобразовательным
школам Республики Казахстан;
•
обобщение и распространение лучшего педагогического опыта казахстанских и зарубежных
учителей-новаторов;
•
разработка рекомендаций по усовершенствованию системы повышения квалификации педагогов
республики;
•
повышение квалификации казахстанских педагогов в соответствии с мировым опытом;
•
разработка программ повышения квалификации педагогических кадров с привлечением ведущих
казахстанских и международных экспертов;
•
сотрудничество с ведущими казахстанскими и зарубежными организациями системы повышения
квалификации педагогов с целью обмена опытом и внедрения лучших практик;
•
мониторинг профессиональной деятельности учителей, прошедших обучение в Центре
педагогического мастерства;
•
создание условий для непрерывного профессионального образования педагогов;
•
создание сетевого образовательного сообщества педагогов Республики [2].
Качественное образование выступает ключевым фактором реализации стратегических целей,
обозначенных в общенациональной стратегии «Казахстан – 2050». Как указывает Президент страны Нурсултан
Абишевич Назарбаев, «Качественное образование должно стать основой индустриализации и инновационного
развития Казахстана» [3]. В этом контексте, важным направлением государственной политики в области
образования является формирование современной, открытой, гибкой системы образования конечной целью
которой является поддержка и развитие интеллектуального и творческого потенциала подрастающего
поколения Казахстана. Для достижения успехов на этом пути необходимо уже сейчас приступить к реализации
программ обновления содержания образования и повышению квалификации педагогических кадров,
по всем направлениям начиная от школ и педагогических колледжей до педагогических университетов.
Иначе сложится такая ситуация, когда вузы и педагогические колледжи выпускают на рынок труда кадры
не знакомые с обновленными программами и требующие повышения квалификации до начала трудовой
деятельности. Другими словами, от системы повышения квалификации педагогических работников требуется
эффективный механизм функционирования, нацеленный на достижение поставленных государством целей
перед системой образования в целом.
Миссия Центра педагогического мастерства и его филиалов заключается в удовлетворение потребности
государства и общества в повышении профессионализма работников образования, способных обеспечить
инновационное развитие системы образования Республики Казахстан в условиях интеграции в мировое
образовательное пространство [4].
Современный этап развития образования в Республике Казахстан характеризуется коренными
изменениями внутри системы и реконструкцией самих подходов в обучении. Повсеместная информатизация
жизнедеятельности человека требует пересмотра и адаптации самого процесса образования. Информатизация
– это социализация новых информационных технологий в обществе, ключевым звеном которой выступает
индивидуализация, осмысление ее необходимости с позиции каждого гражданина страны. Подтверждением
значимости этого являются слова президента Назарбаева Н.А. в Послании народу, в котором он обратился
к каждому гражданину: «Нужно повышать компьютерную грамотность населения, в том числе за счет
различных стимулирующих программ. Я призываю всех казахстанцев активнее осваивать информационные
291
технологии. Это необходимо» [5]. На сегодняшний день, это является нормой стабильного формирования
информационной культуры и единого информационного пространства Республики в целом.
В современных условиях значимость процессов информатизации и глобализации значительно расширяется,
становясь фундаментальными на пути взаимной интеграции культур различных государств. Глобализация,
в широком значении данного термина, не возможна без использования современных информационно-
коммуникационных средств и взаимной международной интеграции. Глобализация и информатизация
представляют собой тандем на пути построения новых эффективных форм взаимодействия и продуктивной
работы. Синергия данных процессов привносит ряд значимых изменений в сферу образования, которые
должны быть реализованы в соответствии с требованиями времени:
•
увеличение академической мобильности всех участников образовательного процесса;
•
обеспечение открытого бесплатного доступа к онлайн образовательным ресурсам и библиотекам;
•
пересмотр методики и механизмов обучения с учетом внедрения новых форм онлайн обучения;
•
изменение и переориентация целей и задач обучения, направленных на воспитание и развитие
личности, обладающей навыками XXI века;
•
обновление содержания образования и оценки качества знаний;
•
внедрение онлайн форм обучения и постепенный переход к дистанционным технологиям.
Процессы глобализации и информатизации затрагивают практически все сферы жизнедеятельности
человечества, включая образование. В этих условиях перед системой образования возникают новые ориентиры,
цели и задачи. Данные процессы в условиях современной реальности необратимы и жизненно необходимы,
но безусловно требуют тщательного анализа и проработки основной логической модели функционирования и
поэтапного внедрения полученных результатов. Основными вызовами на пути реализации данных процессов
являются вопросы сохранения национальных культур и ценностей, а также поиска эффективных механизмов,
позволяющих оценить и интегрировать только положительный апробированный опыт других стран, иначе в
погоне за современными технологиями возможен этап, когда стираются самобытность и индивидуальность
культур и народов, утрачиваются изначальные сформированные и поставленные цели и задачи.
Список литературы
1 Арыстанбекова А.Х. Глобализация. - Алматы: Дайк-Пресс, 2007. - С. 280.
2 Официальный сайт Центра педагогического мастерства. [Электронный ресурс] / Режим доступа: http://
www.cpm.kz
3 Послание Президента Республики Казахстан Н. Назарбаева народу Казахстана. 28 января 2011 г.
4 Стратегия развития Центра педагогического мастерства до 2020 года. АОО «Назарбаев Интеллектуальные
школы». 2014 г.
5 Послание Президента Республики Казахстан Н. Назарбаева народу Казахстана. 27 января 2012 г.
Аңдатпа. Бұл мақала жаһандану мен ақпараттандыру үдерістерінің маңыздылығын бағалау және олардың
қазіргі замандағы білім беру жүйесіне әсерін ұсынады. Бүгінгі заманауи жүйелерге қиындық туғызатын
оқу формасларын, мазмұнын, мақсаттарын және міндеттерін қайта қарауды талап ететін бірқатар салдар
сипатталған.
Аннотация. Данная статья представляет собой оценку значимости процессов глобализации и
информатизации и их влияния на современную систему образования. Описаны ряд последствий, которые
уже сегодня стали вызовом для современных систем, требующих пересмотра сложившихся форм обучения,
содержания, а также целей и задач обучения.
Abstract. This article deals with the assessment of the significance of globalization and informatization and
how they impact on the contemporary educational system. A range of consequences are described, which challenge
today’s systems, that require reconsideration of learning styles, the content, learning goals and objectives.
САБАҚТЫ ЗЕРТТЕУ – БІЛІМ БЕРУ МЕН ОҚЫТУ САПАСЫН АРТТЫРУДЫҢ ТИІМДІ ҚҰРАЛЫ
А.А. Ошакбаева, Л.В. Черенкова
Педагогикалық шеберлік орталығы филиалы, Талдықорған қаласы oshakbaeva@cpm.kz, cherenkova@cpm.kz
Рецензент– Н.И. Тукенова, п.ғ.к., І. Жансүгіров атындағы Жетісу Мемлекеттік Университетінің доценті,
Талдыкорған қаласы
Адамның үздіксіз дамуы үшін өмір бойы оқуы қажет екені белгілі, сол жағдайда ғана оның табыстылық
атмосферасы, қажеттілігі және жылдам дамып жатқан әлемнен тәуелсіздігі орнығады. Біздің заманымызда
292
мұғалімдер өзінің кәсіби біліктілігін арттыру үшін әртүрлі курстарда білімін жетілдіреді, оқушыларды оқыту
үшін өз тәжірибесіне қажетті көптеген пайдалы және қызықты тәсілдермен танысады, алайда, бұл мұғалімнің
өзіндік білім алуына, кәсіби дамуына жеткілікті емес. Сондықтан мұғалім өзіндік дамуы үшін алған білімдерін
тәжірибе барысында зерттеуі қажет, бұған көмектесетін бірден-бір үрдіс – Сабақты зерттеу тәсілі. Сабақты
зерттеу – бұл қандай да бір стратегияның, оқыту түрі мен әдісінің балаға қаншалықты әсер ететінін зерттеу
үрдісі. Бұл үрдісте оқушылардың әртүрлі мүмкіндігін ескеру маңызды болып табылады, себебі, жалпы білім
беретін мектеп болсын, дарынды және талантты балаларға арналған мектеп болсын, барлық мектептердегі
оқушылардың оқу деңгейлері, қабілеттері әртүрлі болғандықтан, олардың қабылдау дәрежелері де әртүрлі
екенін жасыра алмаймыз.
Мұғалімдердің барлығы жаңалықтарды бірден қабылдамайды. Біреулері өзгеріске дайын, олар
үшін зерттеудің соңғы нәтижесін айқын көруі ғана қажет. Кейбірі зерттеу нәтижесі оны өткізу кезіндегі
әрекеттердің нақты алгоритміне байланысты деп санайды да, қателесуден қорқып, зерттеуді бастамайды.
Тағы біреулері біздің дәстүрлі сыныптық-сабақ жүйесі жағдайында оқыту мен білім беруде жаңа тәсілдерді
енгізу мүмкіндігіне күмәнмен қарайды. Бірақ біз мынаны естен шығармауымыз керек: кім ештеңе жасамаса,
сол ғана қателік жібермейді! Ал, мұғалім өз тәжірибесінде нені жақсарту керек екенін түсінуі үшін, өзінің
ойлау жолын өзгертіп, зерттеуді бастауы керек.
Оқыту мен білім беруде жаңа стратегиялар мен әдіс-тәсілдер өзінен-өзі пайда болмайды, ол - ғылыми
ізденістердің, жеке мұғалімдер мен тұтас ұжымның озық педагогикалық тәжірибелерінің нәтижелері.
Әрбір мұғалім күн сайын дерлікөзі еңсеруге тура келетін түрліпроблемаларға тап болып отырады.
Проблемаларды шешу барысында алынған тәжірибенің нәтижесінде мұғалімнің іс-тәжірибесі өзгереді, бұдан
ары ол оқытуда анағұрлым тиімді стратегияларды, әдіс-тәсілдердітаңдайды, осылайша ол тиімді мұғалімге
айналады. Мұндайтәжірибенің теріс жағы- әр мұғалім бұл жолды жалғыз жүріп өтеді. Әлемдік педагогикалық
тәжірибе сабақты зерттеуді әр мектептің бірлескен тәжірибесі және оны бүкіл мектептің меншігі ретінде
қабылдауды ұсынады.
Бүгінгі күнге Сабақты зерттеудің бірнеше нұсқалары белгілі болып отыр. Зерттеу жүргізудің алгоритмі
Пит Дадлидің (Dudley P. (2011) How Lesson Study orchestrates key features of teacher knowledge and teacher
learning to create profound changes in professional practice [Сабақты зерттеу мұғалімнің кәсіби тәжірибесінде
анағұрлым өзгеріс енгізу үшін білімі мен оқыту мазмұнын қаншалықты анықтайды]. Presented at the World
Association of Lesson Studies Annual Conference, Tokyo.) кітабында нақты берілген. Бұл нұсқаулық зерттеуді
жаңадан бастағандарға зерттеу жүргізудің қадамдарын айқын түсінулеріне көмектеседі.
Сабақты зерттеуді неден бастау керек? Әрине, зерттеу сұрағынан! Зерттеу сұрағы – нақтылап айтсақ, оған
жауап – бұл зерттеу нәтижесінде мұғалімнің алатын білімі. Зерттеуші-мұғалім өзі үшін зерттеу сұрағының
неге маңызды екенін, зерттеу сұрағының арқасында осы сұрақты маңызды деп санайтын пікірлестер тобын
іріктей алатынын білуі керек. Зерттеу сұрағы зерттеудің мәнін нақты түсіндіретіндей етіп әріптестеріңізбен
бірлесе келесі кестені толтырыңыздар:
Зерттеу сұрағы: маңызды, себебі… мағызды емес, себебі…
Зерттеу бойынша басқа ұсыныстар
Бұл кесте сіздердің жоспарлаған зерттеулеріңіздің маңыздылығы мен өзектілігін, сондай-ақ, зерттеу
сұрағын қаншалықты нақты және түсінікті етіп құрылымдағандарыңызды көрнекті түрде көруге мүмкіндік
береді.
Әрине, зерттеу мақсатынсыз жұмыс жасау тағы мүмкін емес. Зерттеудің мақсаты оның соңғы нәтижесіне
бағытталу керек, яғни, оқушылардың білім сапасын арттыру үшін оқу процесінде таңдалған тәсілді қалайша
дамыту керек екенін білу үшін оқыту процесіне бағытталу керек. Зерттеу мақсаты оның негізгі міндеттерінің
құрылымын көрсететіні белгілі. Сондықтан, зерттеу мақсатын қоюда SMART талаптарды ұмытпау керек.
Мақсат:
Specific – нақты;
Measurable – өлшенетін;
Achievable – қолжетімді;
Realistiс – шынайы;
Timed – уақытпен өлшенген болу керек [5].
Зерттеу тобы әдетте ең аз дегенде үш мұғалімнен тұру керек, дегенмен біз тәжірибеге сүйене отырып, ең
аз дегенде төрт мұғалімнен құруды ұсынамыз. Себебі, сыныпта бақылау үрдісі жүргізіліп жатқанда бір мұғалім
сабақты жүргізеді, ал үш мұғалім А, В, С категориясындағы оқушыларды бақылайды. Осылайша, зерттеу
сабағын жүргізу барысында рольдерді бөлісу үш мұғалімге қарағанда тиімді жүзеге асырылады. Зерттеу
сабағын бір мұғалім жүргізгеніне қарамастан, сабақтың жүргізілуіне барлық жауапкершілікті зерттеушілік
топ алады, сабақты және оқытуды кез-келген тұрғыда бағалау бір ғана мұғалімнің емес, бүкіл топтың жетістігі
ретінде қарастырылады. Сыныпта бақылау процесіне зерттеу тобының мүшесі болып табылмайтын, бірақ
293
оны өткізуге қызығушылық танытқан басқа әріптестерді шақыруға болады. Мұны мұғалімдердің бақылау
дағдысын дамыту мақсатында жүзеге асыруға болады. Бұл мұғалімдер бақылау процесіне қатысу барысында
мынадай маңызды ережені сақтаулары керек: өздері көрген әрекеттерді өз пайымдауларын қоспай, ешбір
интерпретация жасамай есепке алу, себебі, біз болып жатқан әрекеттерге әруақытта дұрыс баға бере
бермейміз.
Ескелді ауданының мұғалімдеріне өткізілген оқыту семинары барысында. Сабақты зерттеу үрдісін
бақылау (сол жақта) және Токио қаласының Фуджи мектебіндегі Сабақты зерттеу үрдісі (оң жақта)
Зерттеуді бастамас бұрын алдымен зерттеу тобының барлығын қанағаттандыратындай бірлескен
әрекеттің нақты жоспарын жасап алу керек. Мысалы,
Оқу жылындағы
ай
Сабақты жүргізетін
мұғалімнің ТАӘ
Сабақты
жүргізу мерзімі
Сабақ жоспарын талдау бойынша
кездесу мерзімі (3 кездесуден 6
кездесуге дейін)
Қыркүйек
Қазан
Мұндай жоспар зерттеу жұмысы барысында жауапкершілік сезімді арттыру үшін жасалуы тиіс.
Сабақты зерттеудің алғашқы этапы оның жоспарын егжей-тегжейлі жоспарлаудан тұрады. Бұл этапта
топтың барлық мүшелерінің өз идеяларын ұсынудағы белсенділігі, бір-біріне қолдау көрсетуі және болашақ
жұмыстарды бірлесе жоспарлауы өте маңызды. Зерттеу нәтижесі топ мүшелерінің белсенділігіне байланысты
болады. Содан кейін зерттеу сабағын топтың бір мүшесі өткізеді, ал қалған мүшелері оқушыларды бақылайды.
Оқушыларды оқыту процесіне қатысты барлық нәтижелер зерттеу сабағы аяқтала салысымен топтың барлық
мүшелерінің қатысуымен талданады және жүйеленеді, оқыту процесінде алынған нәтижелер ескеріле
отырып, жоғары тиімділікті қамтамасыз ету үшін келесі қадамды бірлесіп қайта жоспарлайды.
Сабақты зерттеу үдерісі бойынша бірнеше нақты қадамдарды бөліп көрсетейік:
1.
Зерттеу тобы бір-бірімен ынтымақтастықта, жұмыстың нәтижелілігін қамтамасыз ететін ережелер
жүйесімен міндетті түрде келіседі.
2.
Топ мүшелері сабақты зерттеуге бағытталған зерттеу сұрағын дайындайды.
3.
Мұғалімдер қай сыныпты және жоғары (А), орта (В), төменгі (С) деңгейлі оқушылардың категориясынан
қай оқушыларды зерттеу нысанына алу керек екенін келіседі.
4.
Топ мүшелері жан-жақты зерттелетін стратегияға немесе оқыту әдісіне басымдық бере отырып,
зерттеу сабағының жоспарын жасайды. Егер зерттеу тобы бірлесе жоспарлауда қандай да бір қиындықтарға
кездесетін болса, онда әдістемелік көмек алу мақсатында эксперт ретінде тренерлерді, тәлімгерлерді немесе
тәжірибелі ұстаздарды шақыруларына болады.
5. Бір мұғалім зерттеу сабағын өткізеді, ал қалған мұғалімдер зерттелетін стратегия немесе оқыту әдісі
бойынша зерттеу нысанына алынған А, В, С категориясындағы оқушылардың жұмысын жан-жақты бақылап,
алдын ала келісілген бақылау кестесін толтырады.
6. Бақылаушылар бақылаудың әр процесін әдетте нысанға алынған оқушыларды бақылаудан бастауға
тырысулары керек, кейін бақылау аумағын кеңейтіп, топты немесе бүкіл сыныпты бақылауға көшеді [1].
7. Сабақ аяқталысымен мұғалімдер өздері бақылаған оқушылардың зерттеу сабағы бойынша пікірлерін
анықтау мақсатында олардан сұхбат алады. Сұхбат өте қысқа болу керек (5 минуттан артық емес) және
сұхбатты зерттеу нысанына алынған барлық оқушылардан бір мезгілде немесе әрқайсысынан бөлек-бөлек
алуға болады.
8. Зерттеу сабағын топ мүшелері сабақ аяқтала салысымен талдайды.
Талдауды келесі құрылым бойынша жүргізу ұсынылады:
зерттеу нысанына алынған оқушылардың сабақ барысындағы нәтижелерін жоспарлау барысында
294
болжанған нәтижелермен салыстыра, болған айырмашылықтардың себебін түсіндіре отырып, бақылау
нәтижесі;
тұтастай сыныптағы оқыту;
зерттеу сабағының барысы және оқыту процесі;
құрылған және зерттеу нәтижесіне сәйкес келесі зерттеу сабағының мақсатын айқындау;
Сабақты зерттеудің келесі циклін бірлесе жоспарлау.
Сабақты зерттеудің барлық циклі аяқталғаннан кейін (ережеге сәйкес үш циклден кем емес) топ мүшелері
оқу бағдарламасы мен оқыту әдістемелерінде не өзгергені туралы, осы тәжірибелерін әріптестеріне тарату
мақсатында педагогикалық немесе әдістемелік кеңестерде жасайтын Таныстырылымдары немесе әдістемелік
құрал шығару туралы келіседі [6].
Сабақты зерттеу оқыту мәдениетін өзгерту үшін оқыту үрдісінде кәсіби дами отырып, пайдалануға
болатын оқытудың балама тәсілін қарастырады. Зерттеу сабағы ынтымақтасу жолдарын, оқытудың тиімді
тәсілдерін қарастыратын сабақтың жобаларын ұсынады және мұғалімдерге жекелеген оқушыларға қатысты
өзінің оқыту сапасы туралы ойлануға мүмкіндік береді [2].
Осы статьяда берілген ұсыныстар сертификатталған мұғалімдердің жүргізген Сабақты зерттеу үрдісі мен
Педагогикалық шеберлік орталығы тренерлерінің мұғалімдерді оқыту негізінде жинақтаған тәжірибелерінен
алынды. «Сабақты зерттеу» үрдісін енгізудегі тренерлердің жұмысы зерттеуді бастамас бұрын кездескен
проблемаларды анықтаудан бастау алды. Осы мақсатта бірнеше оқыту семинарлары өткізілді, онда Сабақты
зерттеу үрдісінің әрбір қадамы нақты қарастырылды, кездескен кедергілерді шешу жолдары ұсынылды.
Сонымен, біз Сабақты зерттеу – бұл мұғалімнің кәсіби дамуының анағұрлым тиімді тәсілі деген
қорытындыға келеміз. Бұл үрдіс мұғалімдердің кәсіби қоғамдастығын құруға ықпал етеді және мұғалімдерге
оқушылардың қалай оқып жатқанына назар аударуына көмектеседі.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sbornik-materialov-iii-mejdunarodnoj-nauchno-prakticheskoj-kon.html?page=112#ВЛИЯНИЕ_ПРОЦЕССОВ_ГЛОБАЛИЗАЦИИ_И_ИНФОРМАТИЗАЦИИ_НА_СОВРЕМЕННУЮ__СИСТЕМУ_ОБРАЗОВАНИЯ__Б.С._Оспанов


url: http://emirsaba.org/sbornik-materialov-iii-mejdunarodnoj-nauchno-prakticheskoj-kon.html?page=112#САБАҚТЫ_ЗЕРТТЕУ_–_БІЛІМ_БЕРУ_МЕН_ОҚЫТУ_САПАСЫН_АРТТЫРУДЫҢ_ТИІМДІ_ҚҰРАЛЫ__А.А._Ошакбаева,_Л.В._Черенкова


title: Қолданылған әдебиеттер - Сборник материалов III международной научно-практической конференции «инновации в образовании:...

text:
Қолданылған әдебиеттер
1 Дадли Пит. «Lesson Study: нұсқаулық». 2011.
2 Сулейменова С.К. «Cабақты зерттеу».Архив конкурсовlecture/view/10467
3 Чичибу Т. Lesson Study бойынша мұғалімдерге арналған нұсқаулық: ағылш. /Т. Чичибу (Жапония), Л. Ду
Тоит (Оңтүстік Африка), А. Тулепбаева (Қазақстан Республикасы). - «Назарбаев Зияткерлік мектептері» ДББҰ
Педагогикалық шеберлік орталығы. -Астана, 2013.
4 Педагогикалық шеберлік орталығының ресми сайты [Электрондық ресурс] / Қолжетімді: http://www.
cpm.kz
5 http://kremnev.info
6 http://uchitelya.kz
Аңдатпа. Мақалада Сабақты зерттеуді жүргізу әдісі бойынша әдістемелік ұсынымдар берілген. Жалпы
білім беретін мектептердің мұғалімдері Сабақты зерттеу үдерісі бойынша жоспарлауда, үдерісті өткізу бары-
сында қиындықтарға кездеседі, сондықтан бұл тақырып бүгінгі күнге өзекті болып табылады. Мақала автор-
лары осы үдеріс бойынша шетелдік ғалымдардың еңбектеріне және өз тәжірибелеріне негізделген матери-
алдар ұсынады.
Аннотация. В статье даются методические рекомендации по методу проведения Исследования
урока. Данная тема актуальна тем, что учителя общеобразовательных школ испытывают затруднения при
планировании и проведении Исследования урока. Авторы статьи представляют материал, опираясь на
изучение данного вопроса зарубежными учеными, а также на личный опыт обучения педагогов.
Abstract. This article provides the guidelines on methods for conducting of Lesson Studies. This topic is
relevant that the teachers of secondary schools have troubles in planning and conducting Lesson Studies. The
authors present the material based on the study of the issue by foreign scientists, as well as personal experience
of the training teachers.
КӘСІБИ БІЛІМ БЕРУДЕГІ ДИАЛОГТЫҚ ОҚЫТУДЫҢ МАҢЫЗДЫЛЫҒЫ
А.Қ. Рахым
Ж. Мусин атындағы педагогикалық колледжі, Көкшетау қаласы, arai86@mail.ru
Пікір беруші – Т.М. Жоламанова, п.ғ.м., ф.ғ.м, Ж. Мусин атындағы педагогикалық колледжі, Көкшетау қаласы
Қазіргі таңда білім жүйесінде реформалаудың басты мақсаты – білімді игеруде күтілетін нәтижелерге қол
жеткізу. Мұнда басты назар мұғалімнен жеке тұлғаға ауысады. Бұл мезетте тұлға өзінің өмірлік проблемаларын
295
тиімді және рухани тұрғыдан шеше білуге және өмірде қолдана білуге үйренеді. Жеке тұлға бұрын білімді
қабылдаушы, жинақтаушы рольдерін атқарса, жаңа талап бойынша өздігінен білім алушы, үйрене білуші
ретінде танылады. Сондықтан жеке тұлғаны осы рольдерді атқаруға лайықтау үшін оның жаңа бейнесін
заман талабына сай дайындауымыз қажет.
Соңғы уақытта қай елде де болсын білім беруді дамытудың тиімді жолдары қарастырылуда. Өйткені
заманның өзі соны талап етіп отыр.
Оқытушының негізгі принциптерінің бірі – оқыту әдісін жаңа арнаға бағыттау, тиімді технологияларды
қолдану. Осыған байланысты жаңашыл педагогтар монологтық әдістерден гөрі диалогтық оқытудың
тиімділігін алға тартады.
Педагогикада оқытудың түрлі моделдері қарастырылады:
1) Пассивті – оқушы тыңдайды және қадағалайды.
2) Активті – оқушы өзіндік жұмыс атқарады, шығармашылықпен айналысады.
3) Интерактивті – өзара әрекеттестік.
Осылардың ішінде көптеген оқытушылар екінші моделді ұстанады. Яғни сабақ барысында оқушының
белсенділігін арттыруға, шығармашыл тұлға қалыптастыруға басты назар аударады. Әрине, бұл дұрыс ұстаным.
Бірақ мұндай жағдайда оқушының жеке дамуы ғана есепке алынатынын ұмытпаған жөн. Ал, интерактивті
модель оқушының тұлғалық өсуін ғана емес, кері байланыс жасауға, яғни қоғамда қалыптасуына да әсер
етеді. Баланың ой бөлісуі, ортақ шешім шығара алуы, топ мүшелерімен қарым-қатынасы, ақпаратты қабылдау,
жинақтау, дәлелдеу секілді қасиеттері дамытылады.
Диалог дегеніміз – екі жақты қатысушылардың ақпарат алмасу процестерін қамтитын сөйлеу түрі.
Оқушының логикасын дамытып, талдай білуге, сыни ойлануға, анализ жасауға дағдыландыру диалогтық
оқыту арқылы жүзеге асырылады.
Диалогтық оқыту жайында зерттеген Р. Александер былай дейді: «Оқытудағы әңгіме – қарым-қатынас
жасаудың бірсарынды үдерісі емес, керісінше, әңгіме барысында идеялар екіжақты бағытта жүріп, соның
негізінде оқушының білім алу үдерісі алға жылжитын белсенді үдеріс» [1]. Шынымен де, сабақты талдау бір
адамның ғана пікірі арқылы жүргізілсе, онда бастапқы деңгейден жоғарылай алмаймыз. Ал егер ойдан ой
туып, үлкен талқылауға ұласса, қорытындыда табысты нәтижеге жетуге болады. Р. Александер білімді игерудің
бес үлгісін анықтай отырып, зерттеушілік әңгіме, дәйектеу және диалогтың студенттердің жоғары деңгейде
ойлауын жетілдіріп, зияткерлік қырларын ашуға мүмкіндік беретінін көрсеткен.
Оқу үдерісіндегі диалогтың маңыздылығын зерттеген Мерсер мен Литлтон (2007) сабақ барысында
оқушылардың қызығушылығын арттырып қана қоймай, білім деңгейін көтеретінін айтқан [1]. Әрине, өзара
қарым-қатынас арқылы талқылау нәтижесіндегі бірлескен жұмыс оқушылардың танымына да әсер етеді. Оқу
процесіндегі оқушылардың бірлескен әрекеті үлкен нәтижелерге жетелейді:
-
тақырып бойынша өз ойын ашық айта алады;
-
бірнеше адамның белгілі бір мәселеге қатысты әртүрлі пікірі болатынын түсіне алады;
-
өз пікірлерін дәлелдеуге тырысады;
-
бір-біріне сұрақ қоя отырып, пікір алмаса алады.
Мерсердің зерттеуі бойынша әңгіменің үш түрі – әңгіме-дебат, кумулятивтік және зерттеушілік әңгіме
қолданылады. Кәсіби білім беруде зерттеушілік әңгімеге басымдылық берген дұрыс. Өйткені ұжымдық
жұмыс арқылы табысқа жету үшін әңгіменің зерттеушілік түрі жүзеге асырылады.
Диалогтық оқытуда Л. Харгривс пен М. Гэлтонның тұжырымдамалары есепке алынады. Олар мұғалім сұрақ
қойғаннан кейін оны қайталап немесе сол сұрақты өзге студентке қоймас бұрын бірнеше секундттай кідіріс
жасау қажеттілігін баса көрсеткен. Л. Харгривс пен М. Гэлтонның алты параметрі – оқушылар жауабының
ұзақтығы, ерікті жауаптардың саны, сұрақтардың жиілігі, қабілеттері төмендеу студенттердің жауап саны,
«оқушы-оқушы» әдісі бойынша өзара іс-қимыл және пікірталас тудыратын жауаптардың жиілігі терең
мазмұнды жауап алуға жетелейді [1]. Жоғарыда аталған ғалымдардың тұжырымдары мен зерттеулері кәсіби
білім беруде диалогтық оқытудың маңыздылығын байқатады.
Алайда сабақты толығымен диалог негізінде жоспарлау қиын. Себебі, сыныптағы балалардың деңгейі әр
түрлі: барлығы бірдей қарым-қатынасқа тез түсе қоймайды. Сондықтан кәсіби білім беруде осыған назар
аударған жөн. В.С. Библердің «В основе диалогического обучения – отношения взаимного уважения, доверия,
естественности и открытости и его основное средство взаимосвязи – диалогическое взаимопонимание как
способ и взаимораскрытия, и взаимоутверждения, и взаиморазвития» деген тұжырымы да соған дәлел болып
отыр [2].
Диалогтық оқытуда барысында оқытушылар келесі әрекеттерді орындауы тиіс:
1) Диалогты әрбір сабақтарында қолдануы тиіс;
2) Диалог негізінде өзекті мәселе жататынын естен шығармауы керек;
3) Оқушының жауабы – оның өзіндік құнды пікірі, сол себепті оны құрметтеу керек;
4) Топтық жұмысты жан-жақты ойластыруы қажет.
296
Осыған сәйкес, оқушылар да төмендегі әрекеттерді орындауы керек:
1) Бірін-бірі тыңдайды;
2) Сұрақты дұрыс қоя біледі;
3) Өз ойларымен бөліседі;
4) Проблемалық сұрақтарды бірлесе отырып шешеді;
5) Өзіне деген сенімділігі пайда болады;
6) Құр оқудан – зерттей отырып, есте сақтауға үйренеді;
7) Үлгерімі төмен оқушыларды жұмысқа тартады [3].
Міне, диалогтық оқытудың осындай ерекшеліктерін болашақ мамандарға меңгерту арқылы білім беруді
сапалы жүйеге бағыттауға болады. Соңғы кездері кең қолданыс тауып отырған сындарлы оқытудың да басты
мақсаты осы болып табылады.
Қорытындылай келе айтарым, біз маман даярлап отырмыз. Сол мамандардың болашақта өз ісіне берік,
білікті болуы үшін жан-жақты ізденгеніміз абзал. Қандай да бір оқыту технологиясының өзіндік ерекшеліктері
бар екені де белгілі. Осыған орай, диалогтық оқыту арқылы білім беруде біз тек маман ғана емес, жеке пікірі
қалыптасқан, бәсекеге қабілетті, тұнық ойлы, құзыретті тұлға даярлайтынымыз анық.
Қолданылған әдебиеттер
1 Студенттерге арналған нұсқаулық. «Назарбаев Зияткерлік мектептері» ДББҰ. 2015.
2 Библер В.С. Михаил Михайлович Бахтин, или Поэтика и культура. - М.: Прогресс, 1991. - 176 с.
3 Имжарова З.У. Сын тұрғысынан ойлау білім үрдісінде. ОӘҚ. 2012. –Б. 3-4.
Аңдатпа. Мақалада кәсіби білім берудегі диалогтық оқытудың маңыздылығы, оқыту процесіндегі
ерекшеліктері мен өзіндік қырлары қаралады.
Аннотация. В статье рассматривается важность диалогового обучения в профессиональном образовании,
а также его особенности в учебном процессе.
Abstract. Тhe article deal with the importance of teaching dialogues in professional education and its specific
peculiarities are considered.
ҰЛТЫҢДЫ САҚТАЙМЫН ДЕСЕҢ – ҰЛЫҢДЫ ТӘРБИЕЛЕ
А.Қ. Сапарова
Атырау қаласы №31 мектеп-гимназиясы, Abida.Saparova@mail.ru
Пікір беруші: Ғ.Х. Кереев, №31 мектеп-гимназиясы директоры
Қазақ халқы о бастан бала тәрбиесін бәрінен жоғары қойған. Өскелең ұрпақтың бойына ұлттық
құндылықтарды сіңіре отырып, сапалы білім бере білген. «Адам ұрпағымен мәңгі жасайды» деген халқымыз
бар ықыласын балаға бөліп, болашағын бағамдаған. Әлемге әйгілі ғұламалар мен ақындардың ата-ана
махаббаты, перзент парызы жайында тебірене айтпағаны, жазбағаны аз деуге болады. Қазақтың ұядағы
ұлының келешегіне деген қамқорлығы, «баласын қартайғанша, немересін өлгенше» бағатын балажанды,
бауырмал халқымыздың ұлына ұяда үйрететіні мол болған. Тәрбиені қашанда құнды байлыққа бағалаған,
олар бала тәрбиесіне ешқашан мұқиятсыз қарамаған. Ал оған ұлттық сипат беру – ұлт болашағын ойлаудан
туған даналық. Сондықтан да «Ұлт боламын десең, бесігіңді түзе» – деген сөздің үлкен мән-маңызы бар.
Халқымызда:
Атадан жақсы ұл туса,
Елінің қамын жейді:
Атадан жаман ұл туса,
Елінің малын жейді, - деген жақсы сөз бар. Сондықтан жанұяда әрқашан: «Әдепті бол, тәрбиесіздік етпе,
көргенсіз болма» дегендерді бала құлағына құйып өсірген. Әулетінің жалғасы болар ұрпағына «Алла тағала
бала бер, бала берсең сана бер» деп тілеген. Саналы ұрпақтан сәулелі үміт күткен, әйтсе де көреген халқымыз
«Баланы - жастан» дегенді де естен шығармаған. Бірде Бернард Шоудан: «Маған ақылыңызды айтыңызшы,
баланы қай жастан тәрбиелеген қолайлы?» деп сұрамай ма, сонда атақты драматург қарсы сауал қойыпты:
«Балаңыз неше жаста?» «Өмірге келгеніне екі апта болды» депті оған сауал қоюшы. Сонда Б. Шоу: «Сіз дәл
екі аптаға кешіктіңіз» деген екен. Халқымыз бала дүниеге келгенде, оны бесікке салғанда, шешіп алғанда,
ұйықтатқанда, шомылдырғанда өзіндік ырымдар жасап, оны әндетіп айтатын болған. Мысалы, шомылдырып
болған баланы қолға алып:
«Суы сарқырап,
297
Өзі қалсын.
Кірі кетіп,
Иманы қалсын!» - деп баланың бойына имандылық қасиеттерін сіңіруге тырысқан. Бұдан баланы
шомылдырып, кірін кетірейік, бірақ иманы өзімен қалсын деген зор көрегенділікті көреміз. Имандылыққа аса
зор мән берген ата-бабамыз. «Әкені тыңдамаған дөрекі ұлдан без, суы ащы көлден без, безбүйрек, қаражүрек,
имансыз, ақымақ туыстан без, көк долы әйелден без» деп насихат айтқан. Қатты да нақты айтылған бұл
өсиеттің астарында үлкен мән жатыр. Өзінің туған әкесін тыңдамаған, сыйламаған, дөрекілік көрсеткен ұл,
өзгені сыйлап қарық қылмас дей отырып, ондай адамнан бойын аулақ ұстауға үгіттеген.
Көне дәуірлердегі қазақ отбасынан бастау алған әкеге, атаға, тіпті ауыл ақсақалына деген құрмет бүгінге
дейін өз ізін жоймай келеді. Әке алдында отбасының ешбір мүшесі дауыс көтеріп сөйлемеген, әдепсіз қимыл,
әрекет көрсетпеген. Бұл орайдағы халық талабы «Әке тұрып ұл сөйлегеннен без, шеше тұрып қыз сөйлегеннен
без» деген ата-бабаларымыздың даналық ойларынан бастау алған. Қазақ отбасындағы құрметті, сыйлы орын
да әкеге тиесілі болған. Дастарқанға қойылған үлкен асты да бірінші әке бастап алған. Ал қазақ әйелі қашанда
жасына қарамастан, ер адамның жолын кесіп өтпеген. Әке – отбасының тірегі, басты қорғаны, асыраушысы.
Демек, әкенің өз ұрпағы алдындағы беделінің жоғары болуымен қатар, атқаратын міндеттері де салмақты.
Мінезіне сабырлылық пен ұстамдылық, қажыр-қайраттылық, қатаңдық тән, отбасындағы тұрмыс-тіршілікті
ұйымдастырып, басқарудағы атқаратын жауапкершілігі зор игілікті істерімен әке тұлғасы, әсіресе, ұл бала
үшін үлкен үлгі-өнеге мектебі.
«Әкеге қарап ұл өсер» деген халықтық қағида осындай дәстүрлі педагогика талабынан туған секілді.
Халқымыз ертеден – ақ ұрпағын, болашағын жамандықтан, өтірік сөйлеуден сақтандыруға тырысқан. Әрине,
«жаннат», «тозақ» - діни ұғымдар, бірақ құдайға, аллаға сенген ата-бабамыз бұл дүниеде жамандық істеп, о
дүниеге барғанда «тозақ» отына күюден қорыққан. Сол себептен де болар, қазіргі болып жатқан бұзақылықтар
мен қылмыстарға бармаған, дәл осындай сорақылыққа жетпеген. Бірін-бірі өлімші ғып сабап-қорлау, ата-
ананы «қарттар» үйіне тапсыру немесе оларға бейнетті ғұмыр кештіру, нашақорлық пен маскүнемдік
салдарынан неше түрлі қылмысқа бару, жезөкшеліктің арқасында балалар үйін тастанды балаларға толтыру,
бауыр еті баласын кез келген жерге лақтыра салу – сорақылықтың асқар шыңы емес пе? Бүгінде қайсыбір
балалар ата-анаға ақша жағынан қарасуды өздерінің перзенттік парызын өтегендік деп біледі. Мұны әке-
шешесін аңыратып, ат ізін салмай кеткендер мен жалғыз басты қарттарын қариялар үйіне тапсыруға дәті
барған жүзіқараларға қарағанда адамшылыққа баласақ та, оның да оңып тұрмағандығы айқын. Ата-анаға
қажетті баласынан күтері жалғыз материалдық жәрдем бе екен?
Қайта, ата-анасы баласымен бірге тұруға болмаған күнде жиі-жиі көрісіп, жүзбе-жүз отырып әңгімелесіп,
мейірін қандыруды, баласын, келіні мен немерелерін көріп, олардың сый-құрметін көріп, тәңірге шүкіршілік
етуді аңсамай ма?! Дүниеге бала әкеліп, оны азаптанып өсіріп, енді оның қызығын, қызмет-құрметін көре
алмай, тірідей суынып, қайырылмай кеткен баласын аңсай-аңсай дүниеден өткен кәрі әке-шеше қайғысынан
артық қайғы бар ма?! Абай атамыздың: «Баланың жақсысы – қызық, жаманы – күйік» - дейтіні содан шығар.
Баланың қалай өсетіні, ары бар, адал дос, жер бетіндегі жақсылық атаулы үшін күрескер болып шығатыны
немесе өзімшіл, ұсақ, тіпті зұлым болып шығатыны көбіне-көп отбасындағы тәрбиеге байланысты болмақ.
Бүгінде тәрбиеге салғырт қарап, бабалар айтқан қағидаларды қалт жібергендігіміз қадір-қасиетімізді,
ұлттық этикамызды, рухани байлығымызды жоғалтуға себепші болып отыр деуге болады. Оны:
- бауыр етін кесіп беретін бауырмалдығымыз, жанашырлығымыз қожырап, тасбауырлыққа;
- ақиық ақындығымыз бен шешендігіміз тілден безген дүмшелікке, шала тілділікке;
- аталы да асыл тұқымды тектілігіміз тексіздікке;
- кең жайлауда ата-бабамыз құмартып ішетін қымызымыз сұрап, тіпті құлап ішетін маскүнемдікке;
- ашық қолды аңқылдаған жомарттығымыз жоқшылыққа, қара бастың қамын күйттеген тоғышарлыққа;
- жасы үлкендерге көрсетілетін ізеттілік пен құрмет, дөрекілік пен көргенсіздікке;
- қайырымдылығымыз бен қамқорлығымыз қатігездік пен қаражүректілікке;
- намыстылығымыз жалғандық пен жәдігөйлікке;
- мырзалығымыз бен мәрттігіміз бақталастық жарыстырған даңғойлыққа;
- саналы, салауатты өмір салтымыз нашақорлық пен жезөкшелікке;
- ұлт жандылығымыз опасыз алаяқтылыққа орын бергенінен көреміз.
Бұрыннан да қазір де отбасы тіршілігінің бір ғанибеті – ата-ананың сөзін сыйлап құлақ асу, пікірлес
болу. Сол арқылы-ақ бала ата-анасының мейірін өсіріп, өз ортасында төрден орын алуына көмектеседі.
Керісінше, жөн білмейтін жетесіз бала олардың сағын сындырып, төрдегі басын есікке сүйрейді. Отбасындағы
психологиялық оңды ахуал, татулық пен тыныштық, жайдары қабақ, пейіл-береке оның барлық мүшелерінің
ырысы, ойға алған істерінің өрге басып, мақсаттарының жүзеге асуының кепілі. Балалары ата-анасын,
үлкендерді қуанышқа бөлеп, бақытқа кенелтем десе, алдымен, әдепті болулары керек, өз жұмыстарын адал да
тыңғылықты атқарып, отбасына кіріс кіргізіп, әке-шешенің қарттығын қажетті тыныштықпен және дәулетпен
қамтамасыз етулері қажет.
298
«Жүрегіңмен сезбесең,
Әлемнің сырын ұқпайсың.
Көзіммен көрем дегенмен,
Барлығын байқап шықпайсың», – деп Рудаки айтқандай әрбір бала мен ата-ана бір-бірінің жүрегіне
сыйластықпен, түсініспеншілікпен жол тауып, сезімін түсіне білсе, алынбайтын қамал, берілмейтін бекініс
жоқ сияқты. Ол үшін ұлы Абайдың сөзімен айтқандай: «Үш-ақ нәрсе – адамның қасиеті. Ыстық қайрат, нұрлы
ақыл, жылы жүрек».
Пайдаланылған әдебиеттер
1 Білім беру жүйесіндегі этнопедагогика. № 1, 2008 ж.
2 Арғынбаев Х. Қазақ отбасы. –Алматы. Қайнар.
3 Бахтиярова Г. Халық тағылымы – тәрбие қайнары.
4 Білімдегі жаңалықтар. Ақпаратты-әдістемелік журнал.
5 Құлжанова Н. Халқыма деп іс қылдым. –Алматы. Рауан.
6 Арғынбаев Х. Қазақтың отбасылық дәстүрлері. –Алматы. 2005 ж.
Аңдатпа. Мақалада мұғалім ұлға ұясында берілетін тәрбиеге, баланы өз тәрбиеңмен ғана емес, өз
ұлтыңның тәрбиесімен тәрбиелеу керектігіне тоқталып, ұрпақ тәрбиесі – ұлт болашағы екендігіне, көргенді
ұрпақтан көреген халықтың тарайтындығына назар аударған.
Аннотация. В статье «Если хочешь сохранить нацию – воспитай сына» учительница школы-гимназии
Сапарова Абида Кусманкызы остановилась на передовой практике как богатое наследие старшего поколения
к подрастающему, а именно – на воспитание сыновей в семье. Связывая богатое наследие народной
педагогики, ее принципы с повседневной жизнью, ею сделаны свои поучительные выводы.
Abstract. Teacher Saparova Abida Kusmankizi write article about nation keeps talk to your son. In this article
flows link on inheritance does hand front-rank in the experience is shopped. It idea did that, examining establish-
ing a connection, what is rules people precious heritage, daily by lise work out the total.
САПАЛЫ БІЛІМ НЕГІЗІ – ҰЛТТЫҚ ҚҰНДЫЛЫҚТАРҒА НЕГІЗДЕЛГЕН БІЛІМ
К.Ш. Саргелтаева
№ 36 орта мектеп, Астана қ. Sargeltaevakulyash@mail.ru
Пікір беруші – Қ.Қ. Ахметова, п.ғ.к., «Өрлеу» біліктілікті арттыру ұлттық орталығы» АҚ филиалы Астана
қаласы бойынша педагогикалық қызметкерлердің біліктілігін арттыру институты, Мұғалімнің кәсіби дамуын
педагогика-психологиялық тұрғыдан қолдау кафедрасының меңгерушісі
Бүгінгі таңда жас ұрпақты ұлттық мәдениет пен идеологияның негізінде тәрбиелеу
– бүгінгі күннің өзекті
мәселелерінің біріне айналып отыр.
Жас ұрпаққа ұлттық тәрбие берудің негізгі бағдарлы идеялары еліміздің Президенті Н.Ә. Назарбаевтың
«Қазақстан – 2030» стратегиялық бағдарламасында былай деп жазылған: «Толық өркениетті ел болу
үшін алдымен өз мәдениетімізді, өз тарихымызды бойымызға сіңіріп, содан кейін өзге дүниені игеруге
ұмтылғанымыз жөн» [1].
Туыс, бауыр ел Түріктің көсемі Кемал Ататүрік: «Әлем бізді құрметтесін десек, өз ұлтымызды және
ұлттық бейнемізді алдымен біздің өзіміз бар сезімімізбен, ақыл-ойымызбен, бүкіл қимыл-әрекетімізбен
құрметтеуіміз керек. Өзінің ұлттық бейнесін таба алмаған ұлттардың басқа ұлттарға жем болатынын
білгеніміз дұрыс», - деген екен. Біз де өз ұлтымызды, оның асыл қасиеттерін қастерлеп, құрметтей алмасақ,
қай жерлерден барып білім алсақ та, қанша жұрттың тілін білсек те, бүгінгідей ақпарат тасқыны судай
сапырылысқан заманда санасы уланған жастарымыздың жаһандану атты алыптың тұңғиығына бірінші болып
тартылатынын мойындауымыз керек.
Ғұлама ойшыл Әл-Фарабидің: «Адамға тәрбие бермей тұрып, білім мен ғылымға үйретсең, ол жүрген
ортасына апат әкеледі», - дегеніндей, білімнің қоры қанша терең болғанымен, жанында тәрбие сабақтасып
жүрмесе, ол білімнің адамзат үшін қызмет етуі екіталай. Сондықтан да тәрбиенің маңызы қашанда жоғары.
Олай болса, білім саласы қызметкерлерінің алдында тұрған басты мақсат – жас ұрпақты ұлттық игіліктер мен
адамзаттық құндылықтар, рухани-мәдени мұралар сабақтастығын сақтай отырып тәрбиелеу.
Қазақ ұлт болып қалыптасқаннан бергі ұзақ тарихында сан алуан кезеңдерді бастан кешірсе де, болашақ
ұрпағының тәлім-тәрбиесіне өте зор көңіл бөлген. Дана халқымыз елін, жерін сыртқы-ішкі жаулардан
қорғайтын Ер бойына ұлы дала перзентіне тән – еркіндік пен тәуелсіздік, қайсарлық пен қайырымдылық, ақ
ниеттілік пен парасаттылық, өрлік пен ерлік тәрізді қасиеттерді дарыта білген [2].
Туған халқымыздың өткен тарихына көз жіберсек, отансүйгіштіктің керемет үлгілерін көруге болады.
Бүгінгі күні егеменді ел болып, қазақ деген ұлт болып отыруымыздың өзі – ата-бабаларымыздың теңдесі жоқ
299
ерлігінің арқасы. Батырларымыз елін, жерін, Отанын қорғауда жанын, тәнін аяп қарап қалмаған.
Кезінде атақты философ Платон бала тәрбиесінің маңыздылығын былайша пайымдаған екен: «Егер
ұлтыңды сақтаймын десең – қызыңды тәрбиеле, руыңды сақтаймын десең – ұлыңды тәрбиеле!» Бұл
тұжырымның тамыры өте терең екенін біз тарихтан білеміз. Соның бір ғана дәлелі Томирис Патшайымның
Кир Патшаға айтқан сөзі: «Мен – елімнің патшасымын. Мен иілсем – елімнің иілгені. Кир патша көзін маған
емес, менің еліме салып отыр. Ал мен еліме бұғау салдырмаймын, ата-баба аруағы жатқан жерді жаттың
табанына таптатқызып, қорлатпаймын. Соны есіне сақтасын Кир патша!». Осы бір жолдардан-ақ үлкен ерлікті,
елге, жерге деген шексіз сүйіспеншілікті көреміз.
Халқымыздың ғасырлар бойғы жасап кеткен тарихы бүгінгі ұрпақ үшін баға жетпес үлкен қазына, мұра. Бұл
мұраларымыз имандылық, ғибраттық әдет-ғұрпымен, салт-дәстүрімен, тағылым-сабағымен қымбат. Осынау
ұрпақ тәрбиесінің қымбат қазынасын мұралыққа алған біздер оның ішіне үңіліп, одан өз болмысымызға
керек-жарақтарымызды алуға тиіспіз.
Өзін қазақпын деп санайтын әрбір жас жеткіншек қазақтығын дәлелдей алатын істерімен өзгеге өнеге
болуы керек. Ол үшін қолға алған қандай да бір ісін халқының ұлттық мүддесі тұрғысынан жасауы керек.
Яғни, әрбір жасқа ұрпаққа ұлттық тәрбие мен ұлттық идеология әрқашан серік болуы тиіс. Сонда ғана ол
бабалар ізімен жүрген, олардың аманат етіп кеткен мұраларына қиянат жасамаған, аталарының алдындағы
борышын өтеген болады.
Халқымыз небір ғасырлар өткелінен рухани күштің құдіретімен ғана аман-есен өте алды. Бұл рухани
қайраттың екпінінен қазақы рухтың өрлігі білінді. Ата-бабаларымыз тек өз болмыстарын ұлттық сана-
сезіммен әспеттеп қана қоймады. Олар өз ұрпағын да осындай ұлттық санамен рухани аяда тәрбиелеп өсірді
[3]. Өйткені олар өз орындарын басар ізбасарларына үлкен мән беріп, тәрбиесімен арнайы айналысты.
Ұшы-қиырсыз жазира дала тұрғындары өздерінің үлкен тарихында жас ұрпаққа тәрбие берудің бай
тәжірибесін жинақтап, өзіндік салт-сана, әдет-ғұрып, дәстүр рәсімдерін туғызды. Бұлар халық бұқарасының
жөн-жобаларының, іс-әрекеттерінің қоғамдық ортада қалыптасқан нормалары мен принциптерінің
көріністері еді. Дала тұрғындары өздері өмір сүрген ортаның әлеуметтік-экономикалық жағдайына, мәдениеті
мен тарихына орайлас жас буынға тәлім-тәрбие берудің басқа жұртта қайталанбайтын талап-тілектерін
дүниеге әкелді. Мәселен, жас ұрпақты тәрбиелеудің жалпыға ортақ моральдық-психологиялық нормасы
белгіленді, оның мәні «сегіз қырлы, бір сырлы» деген нақыл сөзден жақсы байқалады. Дала тұрғындарына
биік моральдық талаптар қойылды, солардың ең бастылары: көшпелі мал шаруашылығының тетіктерін жете
игеру, еңбек сүйгіштік пен төзімділік, ел намысын қорғаудағы жаужүректік, ата тегін ардақтау, сөз асылын
қастерлеу, тапқырлық пен алғырлық, ат құлағында ойнау, ата салтын бұзбау (жасы үлкенді сыйлау, құдайы
қонақтың меселін қайтармау, көрші хақын жемеу).
Көшпенді тұрмыс пен дала табиғаты адамға қойылатын талап-тілектің де аса қатал болуын керек етті.
Мұнда қайратты да мығым, аса төзімді, құбылмалы табиғат жағдайына икемді, жан-жүйесі кемел адамдар
қажет еді. Мәселен, бала ес білгеннен бастап із кесіп, жол қарап, жұлдыз санап өскендіктен, оның көзі қырағы,
көкірегі саналы болады. Аң аулап, мал баққан жас буын ақын-жыраудың тағылымын, әншінің өлеңі мен
әуенін, күйшінің күмбірлеген күйін көкейіне қондырып, ел аузындағы ұлағатты мақал мен мәтелді, ертегі мен
жұмбақты, терме мен шежірені жадында сақтап, халық даналығын өзіне рухани азық етті [3].
Біздің халқымыз өз ұрпақтарына ғасырдан ғасырға ұлт қасиетін салт-дәстүрмен, өнегені әдет-ғұрыппен,
үлгіні жөн-жосықпен, әдепті ырым, тыйыммен тәрбиелеп, ұлағатты ұл, инабатты қыз өсірген. Қазақ халқының
әлеуметтік өміріне, тұрмыс-ахуалына сәйкес қалыптасқан ырымдар мен тыйымдар бұлжытпай орындайтын
заң ретінде қабылданып, баланы иманды, инабатты болуға, кесір-кесапаттан аулақ болуға тәрбиелеген.
Әрбір ырымның үлкен тәрбиелік мәні бар. Мысалы: нанды қадірлемеу – күнә, кесір-қылмыс, малды тебу
– кесір, кесапатын келтіреді. «Әр заттың киесі мен иесі бар, оны қорласаң киесі ұрады» деп халық өмір
заңдылықтарын бұзбауға баурайды.
Тыйым сөздер – халықтың тәлім-тәрбие, үлгі-өнеге, ақыл-кеңес берудегі тәрбие құралдарының бірі.
«Тыйымсыз елдің жастары дуана» деп айтылатын қазақ мәтелінің астарында қоғамдық тәжірибеден
туындаған ой-тұжырым жатса керек. Тыйым, негізінен, балаларға арналып, өзара жаман әдет, жат пиғылдан,
ерсі қимыл, әдепсіз істерден сақтандыруда өте үлкен қызмет атқарады. «Ұлға отыз үйден тыю, қызға қырық
үйден тыю» деген мақал осыған байланысты шықса керек. «Бүйірін таяну – қайғының, жағын таяну – мұң-
шердің, жүресінен отыру - әдепсіздіктің белгісі» деп танып, оған тыйым салған. «Малды теппе», «Ақты төкпе»,
«Бөркіңді теріс киме», «Табалдырықты баспа», «Үлкеннің сөзін бөлме» деген тыйым сөздердің де өнегелік
жақтары жетерлік. «Құстың ұясын бұзба», «Жәндікті өлтірме», «Аққуды атпа», «Бұлақтың көзін бітеме», «Суды
ысырап қылма», «Көкті жұлма», «Құмырсқаның илеуін бұзба» деген сөздер арқылы ата-бабаларымыз жас
баланың санасына қоршаған орта, табиғатқа деген ізгі сезімдерді ұялатуды көздеген [4]. Ал, баланың жас
кезінен жүрегінен орын алған мұндай мейірімділік сезімдер оның тұла бойында өмір бойы сақталары сөзсіз.
Дана бабаларымыздың мұндай өнегелік сөздерін біз сабақ барысында пайдалану арқылы, оқушыларға
экологиялық тәрбие берумен бірге адамгершілік ізгі қасиеттерге баулимыз.
Демек, тыйым мен ырым – халықтық педагогиканың құрамдас бөліктері.
Дана халықтың өзі жасаған осы әдет-ғұрып пен жөн-жосықты біліп, үйрену және өмірде қолдану –
ағайынды адастырмас сара жол. Ендеше, жеткіншек жас ұрпақты ізгілікке, имандылыққа, еңбексүйгіштікке,
ұлтжандылыққа, отаншылдыққа тәрбиелеудегі басты құрал – халық педагогикасы деп түсінуіміз керек.
Бүгінде білімімен алға шыққан қай елді алсақ та, бұл елдердің білім беру саясатының басты мақсаты
300
ұлттық ерекшеліктерді, өздерінің дәстүрлі мәдениетін, дәстүрлі құндылықтары мен бағдарын сақтауға
бағытталғандығын көруге болады. Соның бір ғана мысалын Жапон елінің білім беру жүйесі жөнінде «әлемдік
педагогикалық ой-сана» атты еңбекте жазылған мына жолдардан байқауға болады: «... Дамыған мемлекеттер
арасында Жапонияның білім беру жүйесі ерекше. Жапондықтар ең алдымен өздерінің ұлттық құндылықтарын
жоғары бағалайды. Олардың білім мен тәрбие жүйесінде, балабақша мен мектеп қабырғасынан – әдептілік,
ұлттық сипаттағы құндылықтар мен адамгершілік және имандылық пен өнегелілікті ең негізгі мақсат етіп
қояды. Жапондықтар басты үш қасиетті қадыр тұтады. Бірінші – ұлт мүддесін жеке бастың мүддесінен жоғары
қою, екінші – білімге құштарлық, үшінші–еңбексүйгіштікті бала жасынан қастерлеуге тәрбиелейді. Бұрынғы,
«Қытай ғылымы – Жапония рухы» (нансай – вакон) деген ұранды «Жапон рухы – Шығыс техникасы» (вакон
– есай) атты ұранмен алмастырды. «Вакон – есай» деген – «шетелдіктер тапқан білімді алу, бірақ оларға
Жапон рухы мен ойлау образынан ауытқуына мүмкіндік бермеу» дегенді білдіреді. Жапония білім беруде ең
алдымен тәрбиеге ерекше мән беретін мемлекет...» болып табылады [5].
«Білекке сенген заманда ешкімге есе бермедік. Білімге сенген заманда қапы қалып жүрмелік!» - деп
Абылай бабамыз айтқандай, ХХІ ғасырда әлем елдерімен тереземіз тең болу үшін білім беру саласын
инновацияландырудың маңызы зор. Білім-ғылым сапасы кез-келген мемлекет үшін тұрақты әрі орнықты
дамудың негізгі факторы болып табылады. Соның ішінде білім саласындағы адами капитал ілгерішіл
өзгерістердің, инновацияның және елдің өнімділігін арттыратын басты қозғалтқышы екені даусыз. Бұл
ретте білім беруді сапалы жаңарту, денсаулық сақтау жүйесінің тиімді қызметін арттыру және еңбек
ресурстарының оңды саясатын жүргізу маңызды. Осындай оңды саясатты табысты жүзеге асыру мақсатында,
басқа мемлекеттер сияқты біздің елімізде де білім беру саласында үнемі реформалар болып тұрады.
Бүгінгідей ақпараттар тасқыны кезінде кез-келген жағдай ұзақ уақыт бойы өзгеріссіз тұруы мүмкін емес.
Әлем жылдам өзгеруде, әлемде болып жатқан қарқынды өзгерістер әлемдік білім беру жүйесін қайта қарау
қажет екендігін паш етті [6]. Қарқынды өзгеріп жатқан әлемде білім саласындағы саясаткерлер үшін де,
жалпы мектептер үшін де, соның ішінде мұғалімдер үшін де ең басты, маңызды мәселе болып отырғаны: «ХХІ
ғасырда нені оқыту керек?» және де екіншісі – ол да маңызы жағынан біріншіден еш кем емес: « Мұғалімдер
оқушыларды ХХІ ғасырға қалай дайындайды?» [6]. Міне, осындай себептермен бүкіл әлемде, әсіресе жоғары
дамыған елдерде білім беру реформаларының үнемі болып тұруы, бұл – заңдылық. Әлем елдерінің білім
беру жүйелерінде жүргізіліп жатқан реформалардың мәнін – «Қазіргі қо ғам талабына сәйкес келетін ұрпақ,
адам қандай болуы керек?» деген сұрақтың тынымсыз ізделініп жатқан жауабы деп түсінуіміз керек.
Бүгінгі таңда елімізде білім саласын реформалау мақсатында біз батыс елдерімен тәжірибе алмасып
жатырмыз. Бұл қатынас осы мүддені жүзеге асыруда бірден-бір қажетті қадам. Қазақ педагогикасының жаңа
заманда жаңа белестерге көтерілуіне жұмылдырылып жатқан игі бастама. Жақсыны үйреніп, оны ел игілігі
үшін пайдалану, жаңа дүниемен бірге халқымызда барды сабақтастырып пайдалану – әрине игі іс. Бұл істің
ұрпақ алдында, келешек алдында үлкен жауапкершілігі де бар. Ол – ұлттық құндылықтарды ұмытпау және
жоғалтпау.
Әлдем елдерінің жалпы орта білім беру жай-күйлеріне шолу жасасақ, әр елдің білім беру және тәрбие
саласында өзіндік ерекшелігі, артықшылықтарымен қатар, кемшіліктері де бар екенін байқауға болады. Сол
себепті де, біз еліміздегі оқушыға білім беру мен тәрбиені жан-жақты дамыту мақсатында шетелдік білім
берудің тек оң және тиімді жақтарын алуымыз қажет. Сонымен қатар, білім саласына өзгерістер енгізу үшін
оны елдің тарихи дәстүріне, мақсатына, өндірісі мен мәдениет сұранысына бейімдеу керек екенін ескеруіміз
керек.
Достарыңызбен бөлісу: |