Т.Т. Мусабаев, А.К. Омаров, Е.П. Есмаганбетова
Астанинский филиал АО «КазНИИСА», г. Астана, Казахстан
КЛЮЧЕВЫЕ НАПРАВЛЕНИЯ ЭКОНОМИЧЕСКОГО
СОТРУДНИЧЕСТВА МЕЖДУ ОБЛАСТЯМИ ЦЕНТРАЛЬНОГО РЕГИОНА
РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН
Экономическое сотрудничество на региональном уровне существенно
влияет на развитие экономики страны. Благодаря межрегиональному
экономическому сотрудничеству во взаимодействующих регионах растут
объемы
торговли,
совершенствуется
структура
торгового
оборота,
312
расширяются возможности для наращивания внутреннего потенциала, что
сказывается на уровне жизни и на социальном настроении населения регионов.
В рамках межрегионального экономического сотрудничества, как правило,
определяются основные или ключевые направления, исходя из экономической
специализации взаимодействующих регионов с учетом имеющихся ресурсов,
технологического развития, индустриального потенциала и т.д.
Для Центрального региона Казахстана, включающего Акмолинскую,
Восточно-Казахстанскую, Карагандинскую, Костанайскую, Павлодарскую,
Северо-Казахстанскую области и город Астана, в Генеральной схеме
организации территории Республики Казахстан выделены профилирующие
направления
экономической
специализации
в
рамках
укрупненной
классификации регионов по видам экономической специализации:
Акмолинская область: производство и переработка сельскохозяйственной
продукции,
горнодобывающая
промышленность
(добыча
урана,
золотосодержащих руд), машиностроение, химическаяпромышленность,
фармацевтика, производство строительных материалов;
Восточно-Казахстанская
область:
пищевая
промышленность,
горнодобывающая промышленность (добыча медно-цинковых и свинцово-
цинковыхруд), цветная металлургия, машиностроение, гидроэнергетика,
промышленность строительных материалов, бумажная промышленность;
Карагандинская
область:
агропромышленный
комплекс,
горно-
металлургический комплекс, машиностроение, химическая промышленность,
фармацевтика, строительная промышленность, энергетика, туризм;
Костанайская область: агропромышленный комплекс, горнодобывающая
промышленность (добыча и производство бокситов, железных руд,
железорудного концентрата и железорудных окатышей), машиностроение;
Павлодарская область: горнодобывающая промышленность (добыча
каменного угля), металлургическая промышленность, нефтехимия и
нефтепереработка, электроэнергетика;
Северо-Казахстанская
область:
агропромышленный
комплекс,
машиностроение (производство насосного оборудования, производство
оборудования для горнодобывающей промышленности);
город Астана: предоставление услуг, производство строительных
материалов[1].
Из рассмотренной специализации отмечается, что в центральных регионах в
основном развиваются отрасли, имеющие на сегодняшний день приоритетное
значение для экономики страны [2]:
1)
металлургический
комплекс
(черная
металлургия,
цветная
металлургия);
2)
нефтегазоперерабатывающий комплекс (нефтепереработка);
3)
пищевая промышленность (производство продуктов питания);
4)
химическая промышленность (агрохимия, производство химикатов для
промышленности);
313
5)
машиностроение (производство автотранспортных средств, их частей,
двигателей и принадлежностей).
Соответственно, большая часть системообразующих предприятий [3]
центральных регионов специализирована на приоритетных отраслях
промышленности. Межрегиональные экономические связи на основе
специализации и кооперации системообразующих предприятий играют важную
роль в развитии экономики Центрального региона Казахстана.
Величина
суммарного
объема
промышленного
производства
металлургической промышленности центральных регионов составляет 1 555 974,0
млн. тенге или 88,8% от всего объема промышленного производства
республики [4].
Системообразующими предприятиями данной отрасли обрабатывающей
промышленности по Центральному региону Казахстана являются: АО
«Казцинк» (Восточно-Казахстанская область), АО «АрселорМиттал Темиртау»
(Карагандинская область), ТОО «Корпорация Казахмыс» (Карагандинская
область), АО «Алюминий Казахстана» (Павлодарская область) и АО
«Казахстанский электролизный завод» (Павлодарская область).
Экономическое
сотрудничество
в
металлургической
отрасли
осуществляется путем осуществления деятельности по поставке сырья для
переработки и сбыту готовой продукции металлургического комплекса
следующим образом:
переработка золотосодержащих руд – АО «Василевский ГОК» и АО
«Казахалтын» Акмолинской области поставляют руду на перерабатывающую
фабрику АО «Казцинк» Восточно-Казахстанской области;
переработка железомарганцевого сырья – АО «Жайремский ГОК»
Карагандинской области поставляет сырье для переработки в Аксуский завод
ферросплавов Павлодарской области и на АО «Арселор Миттал Темиртау»
Карагандинской области; ТОО «Оркен» Костанайской области поставляет
железную руду на АО «Арселор Миттал Темиртау» Карагандинской области;
переработка бокситовых руд - АО «Алюминий Казахстана» КБРУ
Костанайской области поставляет руду на АО «Алюминий Казахстана»
Павлодарской области;
поставка металлургической продукции - АО «Казцинк» Восточно-
Казахстанской области осуществляет поставку металлургической продукции
для нужд машиностроения Карагандинской и Павлодарской областей.
Развитие нефтегазоперерабатывающего комплекса Центрального региона
обеспечивают в основном предприятия Павлодарской (45%) и Карагандинской
(1,1%) областей. В целом величина суммарного объема промышленного
производства нефтеперерабатывающего комплекса центральных регионов
составляет 369 390,6 млн. тенге или 46,3% всей продукции нефтепереработки в
республике.
Важнейшим
направлением
межрегионального
взаимодействия
Павлодарской области с другими регионами Казахстана является поставка из
области
продукции
нефтепереработки
Павлодарского
нефтепере-
314
рабатывающего завода в Акмолинскую, Карагандинскую, Восточно-
Казахстанскую области, регионы Северного Казахстана, город Астана;
Карагандинская область представлена системообразующим предприятием
ТОО «Карагандарезинотехника», которое производит транспортерные ленты
для горнодобывающих предприятий Восточно-Казахстанской, Павлодарской,
Костанайской областей и рукава разного диаметра и кабели различных
модификаций для всех регионов страны, в частности, экономически
взаимодействует с ТОО «Казахстанский трубный завод» г. Астана.
Объем
промышленного
производства
пищевой
промышленности
центральных регионов за 2013 год составил 452116,8 млн. тенге, что составляет
46,6% от республиканского объема производства промышленной продукции.
Основными системообразующими предприятиями отрасли являются: АО
«Евразиан Фудс» (Карагандинская область), АО «Конфеты Караганды»
(Карагандинская область), АО «Костанайский мелькомбинат» (Костанайская
область), ТОО «Карасу Ет» (Костанайская область), ТОО «Мамлютский
мукомольный комбинат» (Северо-Казахстанская область), АО «Султан ЭММК»
(Северо-Казахстанская область), ТОО «Концерн «Цесна-Астык» (г. Астана),
АО «Кокшетауские минеральные воды» (Акмолинская область), АО «Эфес
Караганда
пивоваренный
завод»(Карагандинская
область)
и
ТОО
«Петропавловский ликероводочный завод» (Северо-Казахстанская область).
Экономическое взаимодействие центральных регионов в пищевой
промышленности:
Акмолинская область обеспечивает сельскохозяйственной продукцией,
преимущественно зерном, мукой и мучными изделиями;
Восточно-Казахстанская поставляет мясо птицы, подсолнечное масло во все
регионы Казахстана;
Карагандинская область осуществляет поставку муки и мучных изделий,
картофеля, мясомолочных изделий, преимущественно в город Астану;
Костанайская область поставляет мясомолочные изделия, муку и мучные
изделия в город Астану и другие области Казахстана;
Северо-Казахстанская область является поставщиком мясомолочной
продукции, мучных изделий, винно-водочной продукции на рынки
центральных регионов, преимущественно в город Астану;
Акмолинская область - 17 районов области принимают участие в
реализации Программы по созданию продовольственного пояса вокруг города
Астаны.
Величина суммарного объема промышленного производства химической
промышленности центральных регионов составляет 63 767,4 млн. тенге, или
34,3% от всего объема промышленного производства республики [4].
Химическая промышленность особенно развита в Павлодарской области. В
химической промышленности область осуществляет межрегиональное
взаимодействие с крупными промышленными регионами Казахстана.
Машиностроение Центрального региона представлено АО «Степногорский
подшипниковый завод» (Акмолинская область), Костанайским филиалом АО
315
«Агромашхолдинг» (Костанайская область), ТОО «Дормаш» (Костанайская
область), ТОО «СарыаркаАвтоПром» (Костанайская область) и АО
«Павлодарский машиностроительный завод» (Павлодарская область).
Суммарный объем промышленного производства машиностроения
центральных регионов в 2013 году составляет 620 633,5 млн. тенге или 72,2%
от всего объема промышленного производства республики [4].
В данной отрасли обрабатывающей промышленности экономическое
сотрудничество центральных регионов имеет следующий вид:
Акмолинская область: поставка продукции АО «Камаз-Инжиниринг» и АО
«Степногорский подшипниковый завод» на рынки других регионов Казахстана;
Восточно-Казахстанская область: поставка легковых и грузовых
автомобилей,горнорудного оборудования - для нужд добывающей
промышленности Карагандинской, Костанайской и Павлодарской областей;
Костанайская область: поставка автомобилей, в том числе зерноуборочных
комбайнов «Есиль», производимых АО «Агромаш»;
Павлодарская область: поставка мостовых и козловых кранов,
металлоконструкций (колонны, стойки, балки и т.п.), технологических
металлоконструкций (каркасы, конструкции линий электропередачи);
Северо-Казахстанская область: ремонт и изготовление подвижного состава
преимущественно в город Астану.
Наряду с приоритетными отраслями экономики Казахстана центральные
регионы активно сотрудничают и в других отраслях.
Одной из базовых отраслей экономики Павлодарской области является
электроэнергетика. Энергетическими предприятиями области вырабатывается
около 45% электрической энергии республики.
Производство электроэнергии в Павлодарской области осуществляют такие
системообразующие предприятия, как ТОО «Экибастузская ГРЭС-1», АО
«ЕЭК» (Аксуская ГРЭС), АО «Станция ГРЭС-2», ТЭЦ-2, ТЭЦ-3, ЭТЭЦ (АО
«Павлодарэнерго») и АО «Алюминий Казахстана» (ТЭЦ-1).
Город Астана является крупным потребителем продукции промышленности
строительных материалов, в связи с чем межрегиональное сотрудничество в
области производства строительных материалов также играет немаловажную
роль для экономики города. Цементные заводы Восточно-Казахстанской
области поставляют свою продукцию в Павлодарскую область и в город
Астану. Предприятия Карагандинской области поставляют строительные
материалы из металла: швеллеры, балки, арматуру, кровельное железо и др.
Кроме того, дополнительными направлениями сотрудничества областей
Центрального Казахстана является предоставление туристско-рекреационных
услуг (Акмолинская, Восточно-Казахстанская, Карагандинская области),
атомная энергетика (Акмолинская область и город Астана), поставка лесо- и
пиломатериалов, кожевенной продукции (Восточно-Казахстанская область),
энергетика (Павлодарская область обеспечивает Экибастуз, Кокшетау,
Костанай), поставка кабельной продукции Восточно-Казахстанской и
Карагандинской областями осуществляется путем поставки кабельной
316
продукции (АО «Казэнергокабель») для предприятий ТОО «Корпорация
Казахмыс» и социально-культурные связи (образование, медицина, инновации
и др.).
Таким образом, очевидно, что Центральный регион Казахстана имеет
значительный потенциал экономического роста, благодаря межрегиональному
сотрудничеству. Однако, наличия одного лишь потенциала недостаточно для
эффективного развития Центрального региона.
Следовательно,
государственному
органу,
курирующему
вопросы
межрегиональной политики, в частности, Министерству национальной
экономики Республики Казахстан необходимо принимать наиболее
эффективные меры для усиления и расширения сферы межрегионального
экономического сотрудничества регионов Казахстана, благодаря чему будут
увеличены объемы производства базовых металлов, стройматериалов,
продукции машиностроения, максимально реализуется промышленный
потенциал центральных регионов по обеспечению внутреннего рынка
отечественными продуктами нефтепереработки и будет достигнут максимально
возможный уровень казахстанского содержания.
Список литературы
1.
Генеральная схема организации территории Республики Казахстан,
утвержденная приказом Министра регионального развития Республики
Казахстан №403/ОД от 31 декабря 2013 года.
2.
Государственная программа индустриального развития Республики
Казахстан на 2015-2019 годы, утвержденная Указом Президента Республики
Казахстан от 1 августа 2014 года № 874.
3.
Постановление Правительства Республики Казахстан от 30 мая 2013 года
№554 «О внесении изменения в постановление Правительства Республики
Казахстан от 20 марта 2009 года № 366 «Об утверждении перечня организаций,
закупки товаров, работ и услуг которых подлежат мониторингу казахстанского
содержания».
4.
Статистический бюллетень «Объемы промышленного производства по
видам экономической деятельности в разрезе регионов Республики Казахстан»
за 1990-2013 годы. Электронный ресурс http://www.stat.gov.kz.
317
5-секция
ҚАЗІРГІ ӘДЕБИЕТ ЖӘНЕ ЭДЕБИЕТТАНУДЫҢ ӚЗЕКТІ МӘСЕЛЕЛЕРІ
Секция 5
СОВРЕМЕННАЯ ЛИТЕРАТУРА И АКТУАЛЬНЫЕ ПРОБЛЕМЫ
ЛИТЕРАТУРОВЕДЕНИЯ
ӘОЖ 811.512.122
Г. Алканова, Б. Бияров
С. Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік университеті,
Ӛскемен қ., Қазақстан
ГИДРОГРАФИЯЛЫҚ ТЕРМИНДЕРДЕН ЖАСАЛҒАН ТҤБІР
ТОПОНИМДЕР
«Гидронимдер (гр. hydor – су + onyma, onoma - ат, атау, есім) – топонимнің
бір тҥрі, кез келген су объектісін білдіретін жалқы есім» 1; 79 . Әр тілде
қолданылатын гидронимдер ӛзіне тән гидрографиялық терминдер арқылы
жасалады және ол терминдер су нысандарының тҥрлерін кӛрсетіп тҧрады.
Гидрографиялық терминдер кҥрделі топонимдер қҧрамына еніп қана
қоймайды, тҥбір кҥйінде жалқы есімге ӛтіп, апеллятив атаулар да жасайды.
Мҧндағы негізгі шарт – оронимдік термин-атаулар сияқты, нысанның оңаша
орналасуы. Жеке тҧрған нысан басқаларынан ажыратуды керек етпейді.
Топонимикада гидронимдер ең кӛне атаулар деп есептеледі, сондықтан
кумулятивтік қоры, аша білген кісіге, мол ақпарат беруі мҥмкін.
Белгілі ғалым Г.И.Донидзе тҥркі тілдерінде кездесетін гидронимдік
терминдерді жан-жақты зерттегені мәлім 2;165-171 . Бірақ біздің мақсатымыз
гидронимдік терминдерді талдау емес, Қазақстанда кездесетін гидронимдік
терминдер арқылы онимделген тҥбір топонимдерді қарастыру болып табылады.
Айдын – кӛл. Жамб. обл., Сарысу ауд.; е.м. Қар. обл., Ақтоғай ауд. Айдын
географиялық терминіне «теңіз, кӛл сияқты кӛлемді су беті» (ҚТТС,1т,93) деген
анықтама берілген. Бҧл анықтаманы Ғ. Қоңқашпаевтың «Айдынкӛл – ҥлкен
ашық кӛл»деген тҥсініктемесі толықтыра тҥседі 3;3 . Сонымен айдын
гидронимдік термині, кӛбінесе, ашық жерде орналасқан кӛлдерге
қолданылатынын кӛреміз. Оның бір буынды тҥбірінде (ай) «жалтырау»,
«жарқырау» мағынасы мен «кең», «кӛлемді» мағынасы бірге жатыр десе де
болады (Э.Севортян, 1974, 99; Ә.Қайдар, 2005, 169). Айдынбұлақ, Айдынкөл
қатарлы гидронимдер жасайды.
Апан – тҧзды кӛл. Павл. обл., Ертіс ауд. «Ойылған жер, шҧңқыр» (ҚТТС, 1т,
291) мәнді ГТ арқылы жасалған гидроним. Апан ГТ ретінде екі тҥрлі мағынада
қолданылады: 1) «Ескі, қҧлаған қҧдық; кең де онша терең емес қҧдық» 4; 21 .
2) «Ірі, жабайы аңдардың жерден қазып жасаған мекені». Мысалы: Аюдың
318
апаны. Кіші аңдардың қазған мекенін ін дейді. Апанқақ, Апанқұдық, Ескіапан
тәрізді атаулар қҧрамында кездеседі.
Арал – теңіз. Қызылорд. обл., Арал ауд.; е.м. Жамб. обл., Мойынқҧм ауд.
Арал жалқы есімінің кӛпшілігі «жан-жағы сумен қоршалған кішкентай қҧрлық»
мағынасындағы арал географиялық термині арқылы жасалған (ҚТТ, 1т, 307).
Ал, керісінше, жан-жағы қҧрлықпен қоршалған су; орман ішіндегі алаңқайлар;
айдаладағы бір шоқ орман т.б. арал терминін иемденуі мҥмкін. Бҧдан
терминнің ар бір буынды синкретті тҥбірі «бӛліну», «екі аралық» мәнін де
беретіні байқалады 5; 171 . Арал теңізі басқа ешбір сумен жалғаспай, шӛл
даламен қоршалып, жеке тҧрғандықтан, Арал теңізі деп аталады. Осындай кең
кӛлемді мағынада қолданылатын арал термині топонимжасамда белсенді
болатыны – заңды қҧбылыс: Арал, Аралағаш, Аралды, Қосарал т.б.
Арасан – е. м. Алм. обл., Ақсу ауд. «Тҥрлі ауруларды емдейтін минералды
жылы су» (ҚТТС, 1т, 314) мағынасындағы кең таралған ГТ бойынша жасалған
ойконим. Тҥбі «санскрит тіліндегі rasayana «балшырын», «қҧдайлардың
сусыны», «емдік су» мағыналарын беретін сӛзінен шыққан» 46; 53 . Бҧл
термин арқылы жасалған Арасан, Барлық Арасан, Қапал Арасан, Арасанды
Қаба т.б. гидронимдердің ортақ ерекшелігі – жер астынан қайнап шығатын
ыстық суының болуы. Мәселен, Шығыс Қазақстандағы Арасан (ресми аты
Рахманов Қайнарлары) суының температурасы +38, 40 градус жылы болып
келеді.
Арна – е. м. Алм. обл., Қапшағай ауд. Арна ойконимі «ӛзен аңғарларының су
ағып жататын терең ӛзегі» (ҚТТС,1т, 336) мағыналы арна географиялық
терминінен жасалып тҧр. Анықтама логикадағы «белгісіз арқылы анықтау»
деген әйгілі қателікке ҧрынған сыңайлы, себебі қҧрамындағы «аңғар», «ӛзек»
сӛздерінің ӛзі жеке тҥсіндіруді талап етеді. Біздіңше, арна «ӛзен суының ӛзіне
салып алатын жолы» болса керек. Онда судың ағып жатуы және терең болуы
міндетті емес. Тартылған ӛзеннің орнын да «арна» деп атай беруге болады.
Терминнің ӛлі тҥбірі ар санскрит. «ағын», кӛне иран. «тасқынды ағын» (Ә.
Қайдар, 2005, 171); арна иран. «канал» (В.В. Бартольд, 1966, 2) мағыналарын
бергеніне қарағанда ҥндіевропа тілдерінен енген сияқты.
Қалай болса да арна термині топонимжасамда біршама белсенді: Арнасай,
Жаңа арна, Жаман арна т.б.
Арық – тӛбелер. СҚО, Айыртау ауд. Атаудың жасалуына «су ағызу ҥшін
арнайы қазылған су жолы» (ҚТТС, 1т, 358) мәнді арық географиялық термині
себепші болған. Басқа еңбектерде де арықтың «жасанды су жолы» екені баса
кӛрсетіледі 6; 57-58 .
Қазақстанда Ақарық, Тасарық, Бесарық, Арықты қатарлы топонимдер мол
кездеседі.
Балқаш – кӛл. Алм. обл.; кӛл. Павл. обл., Ертіс ауд. Қазіргі кезде жалқы
есім ретінде сақталған кӛне гидрографиялық термин. Мағынасы: Балқаш < бал
+ қаш, «батпақты, сулы, тартпа жер», бал+шық, бал+жыр сӛздерімен тҥбірлес
5; 174 . Тҥркі тілдерінде балғаш (туб.), палгаш (тҥрік.) нҧсқалары кездеседі.
Топонимжасамда белсенді емес (терминнің кӛнелігінен болса керек), бірақ тың
319
атау жасау барысында, егер нысан сәйкес келіп тҧрса, термин ретінде
жаңғыртуға болады.
Дамба – е.м Атыр. обл., Махамбет ауд. Орыс тілінен енген «су жайылып
кетпес ҥшін жағаға ҥйілетін жал топырақ» мағынасындағы гидрографиялық
термин. Орыс тілінің қысқаша этимологиялық сӛздігі: «Бірінші Петр тҧсында
голландия немесе неміс тілінен енген сияқты», - деп кҥмәнді тҥсінік береді 7;
119 .
Біздіңше парсының дам «тҧзақ» сӛзінен жасалған термин болуы мҥмкін,
ӛйткені аңға қҧрылған тҧзақ пен суды бӛгейтін дамбаның қызметтік ҧқсастығы
бар. Топонимикада белсенді емес.
Жаға – е.м Атыр. обл., Қызылқоға ауд. Жаға географиялық термині
лексика-семантикалық тәсіл бойынша, алдымен гидронимге, содан соң
ойконимге айналған. Ал терминнің мағынасы: «су арнасының кемері, жиегі»
(ҚТТС, 3т, 488). Бҧл терминнен жағалау, жағалық терминдері туындаған.
Жаға жалқы есім ретінде сирек кездескенімен, біршама атаулар қҧрамына
енеді: Жағабұлақ, Жағатал, Жағажай, Жайдақжаға т.б.
Жиек – е.м Атыр. обл., Индер ауд. Атау жиек < жій+ек «шек, жаға, қима,
оқа, әдіп » мағынасындағы ГТ арқылы онимделген 5; 196 . Жаға терминімен
мәндес келеді, бірақ жиек кез келген қҧрлықтың сумен шектесуін ғана білдіріп
қоймайды, қҧрлықтың аспанмен шектесуін де білдіреді. Мысалы, көкжиек,
таужиегі. Топоним жасауға қатысады: Жиекқұм.
Жылға – е.м. ОҚО, Сарыағаш ауд. Атау жасауға себепші термин жылға
«қар, жаңбыр суы ағатын шағын ӛзекше, ойпаң жер» (ҚТТС, 4т, 284)
семантикасын береді. Тҥркі тілдерінде елга, илга, йылга нҧсқалары бар. Басты
ерекшелігі және бұлақ терминінен ӛзгешелігі – қар, жаңбыр суы ғана ағып,
қалған уақытта қҧрғақ жатуы. Қаражылға, Шұбаржылға, Жылғалы
топонимдері кездеседі.
Қайраң – е. м. Павл. обл., Ақтоғай ауд. Атауға айналған қайраң
географиялық терминінің бір ғана мағанасы бар: «Ӛзеннің, кӛлдің және теңіздің
жайдауыт таяз жері» (ҚТТС, 5т, 535). Терминнің тҥбірі қайыр кӛне тҥркі. «қҧм»
мағынасын беретін сӛз екенін байқау қиын емес. Сонда қайыр + аң «қҧмаң»,
«қҧмдауыт жер» деген сӛз. Қолданылу барысында «таяз су», «ӛткел»
мағыналарына ауысқан. Қайраңның қҧмы су бетіне жақын немесе кӛрініп
жататыны мәлім. Бҧл термин Қайраң, Қайраңкөл, Құмдықайраң сынды
топонимдер жасауға қатысады.
Қайыр –е.м. Жамб. обл., Талас ауд.; е.м. Ақт. обл., Шалқар ауд. Жоғарыда
атап ӛткендей, қайыр термині тҥркі, моңғол тілдерінде «қҧм» мағынасында
қолданылған. Мәселен, М.Қашқари сӛздігінде: «Қайыр майда топырақты жер.
Оғыздар қҧмды «қайыр» дейді» тҥрінде анықтама берілген 8; 220 . Қайыр
тҥбірінен қайраң туынды тҥбірі жасалады. Қайыр, Қайырты, Қайырқұм,
Қайыршақты тәрізді атауларға апеллятив ретінде кіреді.
Қопа – е.м. Қост. обл., Наурызым ауд. Қопа географиялық терминіне
берілген бірнеше сипаттаманың (ҚТТС, 6т, 333; Э.Мурзаев, 1984, 289;
Ә.Қайдар, 2005, 225; В.Н. Попова, 1997, 18) ортақ тҥйіні: «Қалың қамыс ӛскен
320
сулы, батпақты жер» болып шығады. Ол жердің кӛл, кӛлшік, батпақ болуы
маңызды емес, қамыстың қалың ӛсуі – маңызды белгі.
Қопа термині Қопалы, Қопасор, Сарықопа сияқты топонимдер жасайды.
Қылы- жайлау. Павл. обл., Ақтоғай ауд. Қазақ тілінің тҥсіндірме сӛздігінде
(1982, 6т, 596) қылы сӛзіне диалект деген таңбамен «екі алапты қосып тҧрған
ені тар, қысталаң жер; қыспа»деп тҥсінік береді. Мҧндағы «екі алапты» деген
тҥсініксіздеу тіркестің орнына «ӛзеннің немесе тау, тӛбенің ені тар, жіңішке
тҧсы» десе жетіп жатар еді. Негізгі ҧғымды тҥбірі қыл «аттың қылы» >
«жіңішке» семасы беріп тҧр, яғни «не судың, не таудың қылдай жіңішке тҧсы»
дегенді меңзейді. Бҧл Шығыс Қазақстанда жиі қолданылатын ГТ болғанымен,
топоним жасау барысында басқа ӛңірлерге де кең таратып әкетуге болады.
Тҥркі тілдерінде бар термин. Мәселен, алт. кыл суу «жіңішке су» гидронимі
кездеседі 9; 256 .
Құрдым – кӛл. Ақт. обл., Ырғыз ауд. Атауға негіз болған гидрографиялық
термин құрдым «ӛзеннің қҧмға сіңіп, жоқ боп кететін аяқ жағы, соңы» және
«ҥлкен теңіз, ӛзен, кӛл тҥбіндегі тҥпсіз терең жер, оқпан» (ҚТТС, 6т, 510) деген
екі тҥрлі мағына береді. Соңғы мағынасы бойынша кӛл атына ауысқан деуге
болады. Ол кӛлдің тҥбі терең , қҧрдым болуы негізгі уәжі. Кейде қҧрғап бара
жатқан кӛлді де Құрдым деп атайды.Топоним жасауда тым белсенді емес.
Канал – е.м. Қызылорд. обл., Арал ауд.; канал. ОҚО, Сарыағаш ауд.
Э.М.Мурзаев ҥндіевропа тілдерінің кӛбінде кездесетін кан, кангха «су», «ӛзен»;
кан, кһан, хан «қазу», «қҧдық» сӛздерін салстыра қарап, олардан канал сӛзін
шығарады. Орта Азия мен Қазақстанға ӛзбек, тәжік тілдері арқылы канал болып
енген дейді 6; 251-252 . Канал «су тарту ҥшін қазылған арна, арық»
мағынасында кӛптеген елдердің тілінде қолданылады. Егер нысан сәйкес
келсе, топонимжасамға кірістіруден қашпау керек. Қазақстанда Үкен Алматы
Каналы, Ертіс-Қарағанды Каналы тәрізді ҥлкенді-кішілі каналдар баршылық.
Лай – е.м. ШҚО, Кӛкпекті ауд. Лай географиялық термині де ӛзара
байланысты екі мағына береді: бірі – «таза емес, тҧнық емес» (ҚТТС, 7т, 44) су;
екіншісі – «тҧнба», «балшық», «жҧмсақ, майлы сазбалшық», «балдыр»
(Э.Мурзаев, 1984, 333). Осы екі мағына да топоним жасауға қатыса алады.
Емдік қасиеті бар «шипалы лайды» Қазақстанның бір тҧсы «шипалы
батпақ» десе, енді бір жері «шипалы балшық» деп атайды. Бҧдан бҧл ҥш
терминнің ӛзара мәндес екенін байқаймыз.
Лай термині Лайлы, Лайбұлақ, Лайсу сияқты гидронимдер тудырады.
Нұра - ӛзен (895 км). Орталық Қазақстан аймағы. Қазақстанда кӛп
кездесетін нұра географиялық терминінің мағынасы «су орған жыра, терең сай»
(ҚТТС, 7т, 357) екені анық болса да, оның этимологиясы туралы әртҥрлі
кӛзқарас бар. Оған себеп – терминнің кірмелігі болса керек. Моңғ. нураа
«қҧлама», «қҧлаған», «омырылған», «опырылған» мағыналарын береді 10;
345 . Қазақ тіліне жар терминінің баламасы болып енген. Нұра ӛзенінің жазық
жердің жҧмсақ топырағын орып, жар жасап ағатыны атауға уәж болғаны
даусыз.
321
Термин Нұра, Нұраталды, Шалқарнұра, Шерубай Нұра тәрізді топонимдер
жасауға қатысады.
Ор - ӛзен (234 км). БҚО. ҚТТС-та ор сӛзіне «табиғат әсерінен болған немесе
қазылған шҧңқыр жер» деген тҥсінік береді (7т, 445). Табиғат әсерінен болатын
орларды, кӛбінесе, ӛзен, су ағындары жасайтыны шындық және Ор
гидронимінің ерекше белгісі де осыдан келіп шығады. Кӛптеген тҥркі
тілдерінде ор терминінің ӛзенмен байланысып жататыны да судың орып, қазып
кететін әрекетінен болса керек. Мысалы: чуваш вар «ӛзен», «арна», «жыра»;
тҥркімен. орун «арна» т.б. (Э. Мурзаев, 1984, 415).
Ор термині табиғи және жасанды орларды қатар атай отырып, топонимдер
жасайды: Ор, Орғын (Орхон), Ортау, Ортөбе, Шолақор т.б. Мҧндағы Ортау,
Ортӛбе ор сӛзіне қатысы жоқ Ӛртау, Ӛртӛбе болуы да мҥмкін. Ондайда тӛреші
– табиғи нысанның ӛзі.
Өзек – ескі арна. Павл. обл., Ақсу ауд. Өзек гидрографиялық термині туралы
анықтамалар біршама баршылық. Басқа лексикалық мағыналарын алмай,
топонимге қатыстыларын қарап шықсақ, мынадай болады: 1) «ӛзен, ӛзен
ағыны; жыра, жырадағы бҧлақ, ӛзен арнасы, қойнау, ҧзын сай, ӛзен саласы,
шатқал т.б.» (Э.М.Мурзаев, 1984, 406-407) ; 2) «Жауын, қар суынан пайда
болған жер бетіндегі созылып жатқан ойыс жер; ені тар, кішірек сай» (ҚТТС,
7т, 516); 3) «Қолатқа қарағанда беткейлері тіктеу, кӛлемі кішілеу, дами келе
сайға айналатын астау тәрізді ойыс жер» (Ғ.Ермекбаев, 1999, 34) т.б.
Топонимжасам, жалпы жер-су аттары, табиғи нысансыз жасалмайды. Атау
беру ҥшін, әр нысан нақты-нақты сараланған болуға тиіс. Мәселен, өзек
терминін қатыстырып топоним жасамас бҧрын, ӛзек пе, сай ма, жыра ма, қолат
па айырып алуымыз керек. Біздің ата-бабаларымыз осының бәрін жіліктеп,
жіктеп атап кеткен, бізге сол межелерден ауытқуға болмайды.
Басқа тҥркі тілдерінде болмаса, қазақ ӛзенді «ӛзек» деп атамаған. Ендеше
ӛзектің бойында ҥнемі су, бҧлақ жатуы міндетті емес. Қар, жаңбыр суы ғана
ағатын қалған мезетте бҧталы, шӛпті болып тҧра беретін әр кӛлемді сайларды
өзек атандырған. Негізінен жылға, қолат терминдеріне жақын, бірақ кӛлемі
олардан ҥлкен. Кішілерін өзекше деп бӛлек атаған.
Өзек жеке атау болып қана қоймайды, алдына анықтауыштар қосып, кҥрделі
топонимдер жасайды: Сарыөзек, Қандыөзек, Көкөзек т.б.
Өзен – тж. ст. Маңғ. обл., Маңғыстау ауд. Тҥркі тілдерінде кең таралған
гидрографиялық термин. Кӛн тҥркі тілдеріндегі нҧсқасы – угуз/өгіз. Терминнің
семантикасы: «Белгілі арнамен тҧрақты ағатын, едәуір кӛлемді табиғи су»
(ҚТТС, 7т, 519).
Э.В.Севортян өзек пен өзеннің тҥбірі бір, яғни өз «қайнар» деп қарайды.
Өзен термині ӛзен атауларының қҧрамына ҥнемі кіре бермейді, ӛйткені ӛзен
атаулары кӛбінесе кӛне және тҧрақты болып келеді. Мысалы: Ертіс, Есіл, Іле
ӛзендері т.б. Олардың қҧрамында «ӛзен, су» мәнідегі ыл/іл, ыс/іс, ар/ер секілді
кӛне терминдер бар. Ал, кейде үгүз/өзен нҧсқалары атау қҧрамына термин
ретінде қатысып отырады: Аягөз (айа «шағын, кішкене» + үгүз «ӛзен»),
Қараөзен, Жаңаөзен, Шиліөзен т.б.
322
Саға – е. м. Ақт. обл., Ойыл ауд. «Ӛзен я болмаса тау сілемінің қабысып-
тҥйіскен жері» (ҚТТС, 8т, 90) мағынасындағы саға географиялық термині
ойконим жасап тҧр. Саға «ӛзеннің не таудың басталар тҧсы, аузы» дегенге
дәлірек келеді. Қазақтың: «Сағадағы су ішеді, аяқтағы у ішеді» деген мақалы да
соған меңзейді. Ӛзен салаларының, тау сілемдерінің бӛлінер тҧсы да Саға
атауына сәйкес келеді. Аттың басы мен мойны, пышақтың сабы мен жҥзі
тҥйісетін жерлерді сағақ (саға + қ) тҥрінде ҧқсатып атағанын байқауға болады.
Саға ойконимінен басқа Сағабүйен, Сағакүрес, Сағай секілді топонимдер бар.
Саз – е.м. Алм. обл., Жамбыл ауд. Саз географиялық терминінің бізге
қажетті (топонимге жақын тҧрған ) мағынасы – «кӛгалы қалың ӛскен, дымқыл
кең алқап» мағынасы (ҚТТС, 8т, 95). Алайда су араластырып, езіп, саз балшық
жасауға жарамды топырағы бар жерлер де саз терминін қабылдауы мҥмкін.
Сазды жердің ең басты ерекшелігі – дымқыл, сулы жерде шӛп ӛскен шымның
болуы. Шым болмаса, ондай сулы жер батпаққа айналады. Сазды жерлер жазғы
мал жайылымына қолайлы болып келеді.
Саз терминінен Сазды, Сазқұдық, Сазтерек, Қарасаз қатарлы топонимдер
ӛрбиді.
Сор – тҧзды кӛл. Павл. обл., Баянауыл ауд. Сор – бір жерлерде «жазда
қҧрғап сорға айналатын ҧсақ тҧзды кӛлдер» (Э.Мурзаев, 1984, 516) мәнінде
қолданылса, енді бір жерлерде «аяқ батып кететін тҧзды батпақ» (ҚТТС, 8т,
346) мәнінде қолданылады. Кейде ағарып тҧзы шыққан жердің бәрін сор,
сортаң, сораң деп атай береді.
Қазақстанның біраз жері тҧзды болып келетіндіктен, Аралсор, Қарасор,
Сорқұдық, Соркөл, Қайдақ соры тәрізді топонимдер мол кездеседі.
Суат – қыстау. Маңғ. обл., Маңғыстау ауд. ҚТТС (8т, 373) суат сӛзіне
«ӛзеннің, бҧлақтың мал суаратын жері» деген анықтама береді. Дҧрысы «кез
келген су нысанының мал суаруға ыңғайлы жерін» суат деп атай беруге
болады. Ол кәдімгі қҧдықтан бастап, ірі кӛлдердің мал су ішуге жарамды
жағаларына дейін болуы мҥмкін. Мал шаруашылығын кәсіп еткен кӛшпелі
қазақ халқына суат ерекше маңызды қызмет атқарған. Сол себепті Суаткөл,
Ақсуат, Тассуат тәрізді гидронимдер жиі кездеседі.
Теңіз – тҧзды кӛл. Ақм. обл., Қорғалжың қорығы; тж. ст. СҚО, Тайынша ауд.
«Жан-жағы қҧрлықпен ҧштасып жатқан, кеме жҥретін ҧшы қиыры жоқ су»
(ҚТТС, 9т, 121) тҥсініктемесін әлі де анықтай тҥсу қажет. Біріншіден, кӛптеген
теңіздер қҧрлықпен ғана емес, басқа сулармен ҧштасып жатуы мҥмкін;
екіншіден, теңіздің ҧшы-қиыры жоқ емес, белгілі кӛлемді қамтиды (мәселен,
«кӛлден ҥлкен, мҧхиттан кіші» деген анықтама кӛлемін мӛлшерлейді).
Қазақстан әлемдік ірі акваториядан алыс жатқанымен, теңіздер бар. Атап
айтқанда: Каспий теңізі, Арал теңізі. Қазақтар ірі кӛлдерді де Теңіз деп атағаны
белгілі: жоғарыда келтірілген Теңіз көлі, Шалқартеңіз, Бейнетеңіз (Зайсан
кӛлінің негізгі, бҧрынғы аты). Теңіз географиялық термині кӛне тҥркі тілінде
талуй, теңгіз «теңіз»; моңғол. далай «мҧхит», «теңіз» және тэнгэс «теңіз»;
мәнжҥр. тэнггин «теңіз» мағыналарында алтай тілдеріне кең тараған. Ғалымдар
323
венгр. тенгер, тонгер «теңіз» сӛзіне қарап, теңгіз бен теңгір (тәңір) бір
этимологиялық тізбекке енетінін айтады 6; 549 .
Қазіргі кезде Қазақстанда жасанды су қоймаларын Теңіз деп атау
қалыптасып келеді: Қапшағай теңізі, Бұқтырма теңізі.
Тоған – е.м. ШҚО, Абай ауд. Тоған, арық, құдық сияқты терминдерді Г.И.
Донидзе «жасанды су нысандарын таңбалауға арналған терминдер» деп бӛліп
қарайды 2;170 . Тоған сӛзінің мағынасы: «Су жинап алатын бӛгет, тоспа»
(ҚТТС, 9т, 155). Сонымен бірге, «негізгі суландыру каналы, ҥлкен арық, бӛгет»
(Ғ.Қоңқашпаев, 1951) мәндерінде де қолданылады. Қазақстанда Тоғанас,
Тоғансай, Ақтоған, Қостоған қатарлы гидронимдер кездеседі.
Тоғыс – е.м. ОҚО, Тӛлеби ауд. Академик Ә.Қайдар тоқ+ыс> тоғыс «бір
жерде тҥйісу» мәнді тҥбір сӛз дейді 5; 259 . ҚТТС (9т, 156) «әр тараптан келіп
бір-бірімен тҥйісу, тоқайласу» деген сипаттама береді. Тоғыс терминінің
кӛптеген мағыналарының ішінен топонимикаға қатыстысы екеу: бірі – «тау
сілемдерінің, тӛбе, қырқалардың тоғысы», яғни оронимдік мағына; екіншісі –
«ӛзен, сулардың тоғысуы», гидронимдік мағына.
Тоғысқан > Түгіскен > Түйіскен атаулары бір сӛздің жуан-жіңішке
нҧсқалары болып табылады.
Томар – е.м. Алм. обл., Балқаш ауд; е.м. ШҚО, Тарбағатай ауд. «Тҥп-тҥп
боп, ҥсті-ҥстіне шӛп ӛскен шалшықты, қопалы жерді» (ҚТТС, 9т, 19б) томар
деп атайды. Анықтама томарлы жердің негізгі белгісі – жер томарларды «тҥп-
тҥп» деген қайталама қос сӛз арқылы берген. Жер томар мен кесілген ағаштың
томары ҧқсастық бойынша аттас болып тҧр. Ал томарлы жерде жер асты
суларының болуы, томардың ҥстіне ӛлең шӛптің мол шығуы жанама, қосымша
белгілері.
Қазақстанда Томарлы, Қаратомар, Қостомар, Мыңтомар сияқты
топонимдер кездеседі.
Тұз – тҧзды кӛл. Павл. обл., Баянауыл ауд.; е.м. Қост. обл., Жангелдин ауд.
Негізгі лексикалық мағынасы «ас-тағамдардың дәмін кіргізу ҥшін қосылатын
ӛткір дәмді, ақ тҥсті кристалл зат» (ҚТТС, 9т, 263) болғанымен, топонимикада
«сор», «тҧзды кӛл», «тҧзы шыққан жер» мағыналарында қолданылады.
Тұз термині Қазақстанда кең тараған, себебі далалы аймақтардың суы да,
топырағы да сортаң болып келеді. Арғы себебі архей және протерозой
эраларында республика аймағын тҧтастай дерлік теңіз суы басып жатқаннан
болса керек. Тҧзды, сортаң, ащы жерлер мал бағуға қолайлы жағдай туғызады.
Қазақстан жерінде ертеден бері тҧз ӛндірілгенін Тұз, Тұзағаш, Тұзауыл, Тұзды,
Тұзащытөбе, Екібастұз, Қарабастұз секілді топонимдер дәлелдейді..
Түбек – е.м. Қост. обл., Қарасу ауд. Түбек географиялық термині «бір жағы
қҧрлықпен шектесіп, қалған жақтары сумен қоршалған қҧрлықтың бӛлігі»
(ҚТТС, 9т, 305) мәнін білдіреді.
Түп + ек > түбек туынды термині «жердің кішірек (-ек) тҥбі» мағанасында
тҧрғаны байқалады. Осы мағынада түп тҥбірінің ӛзі де жеке термин ретінде
қолданылады: Түпқараған ( Каспий), Қаратүп (Арал).
324
Тҥбекті орыс тілінде полуостров, мыс деп атайтыны белгілі. Н.М. Шанский
ӛз сӛздігінде мыс термині туралы: «Исконно русск. Происхождение неясно»
деген сипаттама береді 7; 277 . Э.М.Мурзаев «қанағаттанарлық этимологиясы
жоқ» дей келе, «мҥмкін тҥркі. мүйіз/мүйіс «мҥйіз» сӛзінен алынған» деген
И.Г.Добродомовтың пікіріне сілтеме жасайды 6; 383 . Қалай болса да, бҧл
термин Қазақстан топожҥйесінде кездеседі. Мәселен, Зайсан кӛлінде
Шағылмыс (Шакелмыс), Тополев мыс деген тҥбектер бар.
Ал Түбек апеллятив атауынан басқа Кеңтүбек, Ақтүбек, Қаратүбек,
Тастүбек, Құланды түбегі, Бозащы түбегі т.б. кҥрделі атаулар кездеседі.
Түрген – ӛзен (104км). Алм. обл., Еңбекшіқазақ ауд. Түргэн>түрген моңғол
тілінен енген ГТ және «шапшаң», «жылдам», «тез» мәнді ҥстеу сӛзден
жасалған. Топонимикада «ағынды», «ағысты» (су, ӛзен) мағынасында
қолданылады. Тілімізге ертерек еніп, бейімделіп кеткендіктен, түрген
географиялық терминін топонимжасамда кеңінен пайдалануға болады. Түрген,
Таутүрген, Тұрғысын < Түргэнус(н) сияқты жер-су аттары бар.
Шалқар – кӛл; қала. Ақт. обл., Шалқар ауд. Шалқар «кең-байтақ, шексіз,
шетсіз, ҥлкен» мағынасында айтылатын сӛз (ҚТТС, 10 т, 116). Кӛбінесе терең
әрі кӛлемді кӛлдерге теңіздерге қаратып айтылады: айдын-шалқар көл, шалқар
теңіз. Ал далалы жерлерге байтақ сӛзі жҥреді : кең-байтақ дала.
Қазақстанда кең тараған гидрографиялық термин: Шалқар, Шалқаркөл,
Шалқартеңіз, Шалқарнұра, т.б.
Шорға - ӛзен; е. м. ШҚО, Тарбағатай ауд. Шорға – моңғ. цорго «шҧрғы»,
«шҥмек» сӛзінен жасалған тҥбір топоним. Шорға шағын ӛзені басын
Тарбағатай тауынан алып, Зайсан кӛліне қҧяды, ал кез келген судың кӛлге
қҧятын немесе кӛлден ағып шығатын жерін қазақтар шүмек деп атайды. Шорға
(Цорго) қаз. шүмек географиялық терминінің моңғол тіліндегі баламасы болып
шығады.
Шүмек - ӛзен. Қар. обл., Шет ауд. Шүмек сӛзінің бірнеше лексикалық
мағынасы бар («ыдыстың шҥмегі», «бесіктің шҥмегі», «шылдыр шҥмек») және
осы мағыналардың негізінде «кӛлдің шҥмегі» деген тіркес қалыптасқан. «Қазақ
кӛлге қҧятын немесе шығатын сулардың кӛлге жақын тҧсын шүмек деп
атайды» деген анықтама беруге болады. Оның ҥстіне кӛлге қҧятын суларды
жоғарғы шүмек, ал ағып шығатын суларды төменгі шүмек деп жіктейді.
Шҥмектер балық аулауға ыңғайлы болып келеді.
Шүмек гидронимі шүмек гидрографиялық термині бойынша жасалып тҧр.
Қорыта келгенде, гидронимдік терминдерден жасалған тҥбір топонимдер, аз
болса да, топожҥйемізге ӛзіндік бір сән, ерекше мән беріп тҧр деуге болады.
Әдебиеттер тізімі
1. Сҥлейменова Э., Мәдиева Г., Шәймерденова Н. т.б. Тіл білімі сӛздігі.
Алматы: Ғылым, - 1998. – 544 б.
2. Донидзе Г.И. Гидронимические термины в тюркских языках //
Ономастика, Москва: Наука,1969. С.165-171.
325
3. Конкашпаев Г.К. Казахские народные географические термины. Изв. АH
Казах. ССР, серия географ. Алма-Ата, 1951. С. 24-30.
4. Ермекбаев Ғ.Ж. Жер бедері атаулары (семантикалық, морфологиялық
талдау, фоносемантикалық сипаттама). Филол. ғыл. канд. атағын алу ҥшін
даярлаған диссертация. Алматы, 1999. – 180 бет.
5. Кайдар А.Т. Структура односложных корней и основ в казахском языке.
– Алматы: Арыс, 2005. – 304 стр.
6. Мурзаев Э.М. Словарь народных географических терминов. М.: Мысль,
1984. – 653 стр.
7. Шанский Н.М и др. Краткий этимологический словарь. М.: Просвещение,
1971. – 542 стр.
8. Қашқари М. Тҥрік тілінің сӛздігі (Диуани лҧғат-ит-тҥрк): 3томдық
шығармалар жинағы/ауд. А.Егеубай. Алматы: ХАНТ, 1997. – 1353 бет.
9. Молчанова О.Т. Топонимический словарь Горного Алтая. Горно-
Алтайское отделение алтайского книжного издательства, 1979. – 397 стр.
10. Базылхан Б. Монғол-казах толь (Моңғолша-қазақша сӛздік).
Улаанбаатар-Ӛлгий, 1984. – 885 бет.
ӘОЖ 821.512.122.09
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Т.Т. Мусабаев,  А.К. Омаров, Е.П. Есмаганбетова


title: А. Алтай, Қ.Т. Барбосынова - Сборник материалов «миссия молодежи в науке республики казахстан»

text:
А. Алтай, Қ.Т. Барбосынова
С. Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік университеті,
Ӛскемен қ., Қазақстан
ҚОЖА АХМЕТ ЯССАУИДІҢ «ДИУАНИ ХИКМЕТІНІҢ»
ҚҦРЫЛЫМДЫҚ ЖҤЙЕСІ
Қожа Ахмет Йассауидің «Диуани хикметіндегі» қанағат-ынсап адамды
имандылыққа, ізгілікке жетелейтін қҧдіретті кҥш, айқын бағдарлама деуге
болады. Ахмет Йассауи әрбір адамның қадір-қасиетін, ӛмірде алатын орнын
оның ішкі жан-дҥниесінің тазалығымен ӛлшейді. Адамның ӛз бойындағы ізгі
адамгершілік қасиеттерді ҧдайы жетілдіріп отыруы немесе бҥкіл адамгершілік
қасиетінен жҧрдай болуы сол кісінің имандылығына байланысты болып келеді.
Ал имандылық дегеніміздің ӛзі - Алланың қҧлына ғана тән адамгершілік
қасиеттерді тәрбиелеп, оны қҧдай жолына салып отыратын киелі кҥш екені
мәлім. Мына жалған дҥниеде ақ пен қараны, оң мен солды танытатын, әрбір
пенденің қҧдай алдындағы парыздарын ҧмыттырмай отыратын, адамды ізгі
істерге бастайтын аса қҧдіретті бір кҥш бар. Ол - имандылық.
Адам бойындағы имандылықтың ең басты кӛрінісі мейірімді, кешірімді,
ӛзгелерге жанашырлықпен қарау болып табылады:
Қайда жҥрсең кӛңіл жҧмсақ, сыпайы болғыл,
Кӛре қалсаң мҥсәпірді сырлас болғыл,
Махшар кҥні тәңірге жақын болғыл,
326
Менменсіген халайықтан қаштым міне [1].
Ахмет Йассауидің «Даналық кітабында» қанағат сезімін ҥлкен
философиялық категория ретінде қарастырады. Ақын қанағатсыз жандарды,
яғни нәпсісін тыя алмаған адамдарды тойымсыз итке не ҧлып қайтқан итке
теңейді. Қанағат жайындағы мҧндай теңеу мен тҥсінік кейбір қазақ
ақындарының жырларынан ӛзінің дәстҥр жалғастығын тапты. Ахмет Йассауи
нәпсіқҧмарлықты, кӛрсеқызарлықты, қҧлқын-қҧмарлықты адам табиғатына жат
қасиеттер ретінде сипаттап керсетеді.
Нәпсіден безіп шын ғашықтар Алла деді,
Таңнан тҧрып шартарапқа кӛз жіберді.
...Зәлім нәпсім еш қоймастан отқа салды.
Ӛнебойым ӛз-ӛзінен кҥйіп жанды [1].
«Диуани хикметте» адамға қажетті қанағат сезіміне мән беріліп, нәпсіні тыя
білу мҧсылмандықтың басты шарттарының бірі екендігін ақын оқырманға
қайта-қайта ескертіп отырады:
Айдауында жҥрсең нәпсі, шақпа зар:
Аңырағанмен, болмас онда хақ та жар.
Тҥн ҧйқысын тӛрт бӛліп, кім сақтанар,
Алла ісін сол адал, таза атқарар.
Игілік кӛп ит нәпсіні жиғаннан [1].
Қазақ даласын билеген әкімдер мен болыстарда қҧлқынқҧмарлық ӛрбіп,
жемқорлық етек жайған тҧста, Шал ақын ел билеушілерді имандылыққа,
ізгілікке, нысапты болуға ҥндеді. Бҧл ҥшін ол Ахмет Йассауи хикметтерінде
айтылатын ой-пікірлерді ортаға салды.
Адам бойындағы имандылықтың бір кӛрінісі болып табылатын қанағат,
ынсап жайындағы этикалық-дидактикалық тҧжырымдар бертін келе қазақ
ақын-жыраулары поэзиясынан ӛзінің кӛркемдік жалғасын тапты. Дулат ақын
қанағат жайында айтылған Ахмет Йассауидің ой-пікірлерін қазақ халқының
жаңа тарихи жағдайына бейімдеп жырлады.
Ал Абай адам болып қалыптасуға қажетті бес асыл қасиеттің бірі - қанағат
деп біледі:
Талап, еңбек, терең ой,
Қанағат, рақым, ойлап қой –
Бес асыл іс кӛнсеңіз [2].
Сопылық философиясының басты кӛріністерінің бірі адамдарды қолда барға
қанағат етуге ҥндеу, халықты тақуалық (аскеттік) ӛмір салтына насихаттау
болып табылады. Мҧны Ахмет Йассауидің жоғарыда келтірілген хикмет-
ӛлеңдері толық аңғартып тҧр.
«Ақыл кітабы» адамның ішкі жан дҥниесінің тҥрлі теріс ой-пиғылдардан,
жаман ниеттерден таза болуын талап етіп, Алла алдында пәк, кіршіксіз болуға
шақырады:
Сыртың жӛндеп, ішің тҥзеп ғалым болсаң,
Махшар кҥні қолыңда ҧстар таңда барсаң [1].
327
Ҥмбетей жырау ӛзінің Ақтамберді мен Қабанбайға қарата айтқан бір
толғауыңда осы идеяны нақтылай тҥседі:
Сырт тазасы не керек,
Тазарт әуел ішіңді [2].
Ақиқат жолында сопылық танымның қолданар әдісі – ишараттар тілі,
образдық бейнелеу әдісі. Алғашқыда пайғамбар берген, кейіннен Арыстан баб
Иассауиге табыстаған қҧрманың сыртқы дәмді жемісі бҧл – символ. Қҧрманың
сыртқы қабығы, дәмді жемісі – адам бойындағы қҧмарлық қуаттарын
қоздырады. Осылайша адамның пенделік қҧмарлықтарын қозғап барып, сол
қҧмарлық бойынан «иман-шариғат» пернелерін басып, Ақиқатқа меңзер
тариқат кҥйін шертеді. Пенденің бҧ дҥниеге ауған назарындағы тҥрлі-тҥсті
бояуларды қҧбылта пайдаланып, тереңіндегі тылсымды нҧсқайды. Осы сыртқы
дәмді қабығынан ӛте алған адам ғана оның ішкі дәніне яки ішкі мәніне жете
алады. Бҧлайша сҥңгуір болып, дария тереңінен гауһар алу әркімнің қолынан
келе бермейді. Бҧл сырды, символдар тілінің қҧпиясын дидар кӛрмей тҧрып
ашуға болмайды. Ӛйткені символдар тілінің қҧпиясын ашып қана Ақиқатқа
жету мҥмкін емес, ол ҥшін адам ерекше кҥйге енуі қажет. Бҧл ерекше кҥй –
«фән» жағдайында ғана болуы мҥмкін. Ақиқатқа кӛкейкӛздің ашылып, жету
шағы ерекше кҥй, мастықпен бейнеленеді. Сопы-шарап ішуші, мастанушы.
Шарап қҧюшы – Пірмҧған. Осы символдар тілінде «пірмҧған» деп аталған
ҧстаздың немесе пірдің қажеттігі шәкірттің естен танған «фән» жағдайында
арта тҥседі. Бҧл кҥй ақыл қҧрсауынан, тән тҧтқынынан, нәпсі арбауынан
қҧтылу ҥшін қажет. Пірмҧған қызметін кейде мәңгілік елші, қайырымды баба –
Қызыр баба атқарады. Иасауидің ақындық мектебінің ең кӛрнекті ӛкілі -
Сҥлеймен Бақырғани (Хакім ата). Едәуір бӛлігі Бақырғани қаламына тиесілі
хикметтер болып табылатын «Бакырған кітабы» [4] - «Диуани хикмет» секілді
бертініректе кҧрастырылып, ХҤПІ ғасырға дейін толықтырылумен келген,
хикмет жанрында жазылған кӛптеген шығармаларды қамтыған жинақ. Қҧл
Сҥлеймен хикметтері мазмҧны жағынан да, ӛлең қҧрылысы жӛнінен де Йасауи
туындыларына ҧқсас болып келеді. Йасауи хикметтерінде психологизм терең
болса, Бакырғани туындыларында дидактизм басымырақ. Пішіндік тҧрғыдағы
Бакырғани жаңалығы - тҥркі жазба әдебиетіндегі айтыс ҥлгілерінде бҧрын-
соңды қолданылмаған ӛлшеммен - аааб ҧйқасына қҧрылған 12 буынды тӛрт
тармақты ҥлгімен «Рух пен нәпсі айтысын» жазып қалдыруы болып табылады.
Хикмет жанрында қалам тарткан екінші бір автор - Камалиддин Иқани
(ХҤғ.) хикметтерінде Иасауидің сӛздік қорына тән емес жаңа кірме сӛздердің
жиі қолданылуы тҥркі сопылық поэзиясының ҧғымдық қоры кеңи бастағанын,
бҧл ҥдерістің, ӛкінішке орай, тҥркі тілін араб-парсы сӛздерімен шҧбарлай тҥсу
арқылы жҥзеге асырылғанын аңғартады. Ал «бағу дил» (жҥрек бағы), «михнат
нәһалы» (бейнет бҧтағы), «кӛңіл ҥйі», «ӛлімнің елшісі», «ажалдың иилі»
(ажалдың қолы) секілді қайталанбас ауыстырулар Иқанидің кӛркем ойлау,
болмысты бейнелі тҥрде қабылдау ерекшелігінен туындаған. Шәмсатдин
Ӛзгенди (XYІ ғ.) шығармаларынан хикмет жанрындағы кӛркемдік-стильдік
ізденістердің арта тҥскені байқалады. «Иад бахригә чомсам», «ишқ чақмағын
328
чақарлар», «шауқ атыны қамчылар», «тәуба суы, нәдамат сабыны бірлән тіл-
ағызны мың йыл йумақ», «жанда жаның болмаса, жисми жаныңдын ни суд»
секілді тосын әрі ҧтымды қолданыстар - ақынның ӛзіндік мәнер-машығын да
қалыптастыра білгенінің кӛрінісі. Автордың белсенді сӛздік қорында кӛне
тҥркілік тҥбірлер де біршама сақталған. Ӛлең қҧрылысы жӛнінен ақында
дәстҥршілдік пен жаңашылдық белгілері катар кӛрініс тапқан. Шайх Худайдад
(ХҤІІ ғ.) шығармашылығындағы алғаш назарға ілігетін ерекшелік - оның
хикметтерінің тек мазмҧндық тҧрғыдан ғана емес, қҧрылымдық жағынан да
Йасауи стилін барынша сақтап қалғандығы. Ӛзіне дейінгі кейбір
хикметшілермен салыстырғанда Худайдад шығармаларының тілі таза, кірме
сӛздер орынсыз кӛп қолдану кездеспейді. «Маһруй» («ай жҥзді») теңеуін акын
Жаратушыға қатысты қолданған [4].
Отандык йасауитануда хикметтердің қҧрылыс-жҥйесі бірқатар зерттеулерге
арқау болғанымен, тӛл әдебиеттануымызда тҥркілік ӛлең жҥйесінің даму
ҥдерісі мен араб-парсы поэзиясымен ӛзара әсерлесу қҧбылыстарының
толыққанды зерттелмеуінің, сондай-ақ хикметтердің кҧрылыс-жҥйесін
саралаудың ішінара мәтінтанулық талдауларды қоса атқаруды талап
ететіндігінің салдарынан бҧл бағыттағы ізденістер Йасауи хикметтерін тарихи
даму аспектісінде, динамикалық кҥйде емес, статикалық қалыпта қарастырумен
шектеліп келеді [3].
Йасауи хикметтерінде ең жиі қолданылған ӛлең тҥрі - 12 буынды, тӛрт
тармақты ӛлең. Аталмыш тҥрді тҥркі поэзиясына тән буындық ӛлшемімен
жазылған деушілер де, метрикалық аруз ҥлгісіне телушілер де болды.
Мәселенің шешімін табу 12 буынды ӛлшемнің ежелгі тҥркі поэзиясындағы
кӛрініс-қалыптарын зерттеп-зерделеуді қажет етеді. Тҥркі тіліндегі жазба
туындылардың
ғылыми айналымдағы ең кӛне нҧсқасы болып саналатын Орхон-Енисей
жазба ескерткіштеріндегі поэтикалық оралымдар арасында 7-8, 9-10, 11-12-13
буынды қалыптар кездеседі. Мҧның ӛзі кӛне тҥркілік туындылардың ырғақтық
кҧрылымына буындық ӛлшемнің кез келген қалыбы жат болмағанын
аңғартады. «Оғыз-нама» жырында, «Қорқыт ата кітабында» тармақ ішілік
бунақтық қҧрылым барынша реттелген, тармақ бунақтары 4+4+4 ҥлгісіне
қҧрылып, 12 буынды ӛлеңдік пішін айқындала тҥскен мысалдар бар. Аталмыш
ӛлшемнің
анағҧрлым
жетілдірілген
ҥлгілері
ҧшырасатын
Қашқари
«Диуанында» таза 12 буынды ӛлшеммен 46 жол ӛлең жазылған, олар
толығымен дерлік нақыл-ӛсиет пен ҥгіт-насихатқа қҧрылған. Ырғақтық
қҧрылымының біркелкілігі, буын санының ҧзақтығы біршама кҥрделі ойды
білдіруге мҥмкіндік беретін салмақты ӛлшем болғандықтан, 12 буынды
кҧрылым тҥркі поэзиясының қалыптасу кезеңінен бастап, дидактикалық
мазмҧнды жырларға тән қалып ретінде колданылған тәрізді. Йасауи
хикметтерінде ӛнімді қолданылуында аталмыш ӛлшемнің осы ерекшеліктері
басты назарға алынса керек. Қашқари сӛздігіндегі 12 буынды ӛлендердегі әрбір
тармақтың 4+4+4 ҥлгісіндегі бунактық қалыпты қатаң сақтауы олардың
поэтикалық канондары біршама тҧрақтанған силлабикалық жҥйеде жасалғанын
329
дәлелдейді. Бірыңғай ҧйқаска негізделуі жағынан да бҧл ӛлеңдер кӛне тҥркілік
негізге тартады. Сондықтан сыртқы пішіндегі жекелеген ҧқсастыктарға
сҥйеніп, 12 буынды ӛлшемді арузға таңудың реті жоқ. Жҥсіп Баласағҧнның
«Қҧтты білік» дастанында қолданылған екі аруздық ӛлшемнің бірі - «мутақариб
мусаммани салим» («сегіздік толық мутақариб») сырт кӛріністе 12 буынды
ӛлең сипатында танылады. Олар да буын саны тҧрақты болғанымен, бунақ реті
сақталмайды, яғни силлабикалық жҥйеге тән тҧрақты бунақ ырғағын
қамтамасыз ететін бірізділік жоқ, Ал әрбір тармағы біркелкі 4 буынды ҥш
бунақтан тҧратын, бунаққа бӛліну ҥдерісі сӛз жігінде жҥзеге асырылған, ішкі
қҧрылымы тҧрақты, ҧйқас суреті айқын 12 буынды Йасауи хикметтерінің ішкі
қҧрылымынан олардың таза тҥркілік буындық жҥйеде жазылғандығы айқын
аңғарылады. «Диуани хикметке» дейінгі жазба әдебиет туындыларында
кездеспейтін, ауыз әдебиетіндегі кошма-ӛлеңдер негізінде дамытылған абаб
вввб гггб дддб ҥлгісіндегі 12 буынды хикметтерге тән ҧйқас тҥрін, біздің
пайымдауымызша, тҥркі халықтарының жазба әдебиетінде Қожа Ахмет Йасауи
бастап орнықтырды деуге негіз бар.
Йасауи хикметтерінде жиі қолданылатын екінші бір ӛлшем - 7-8 буынды
ӛлең тҥрі. Йасауи хикметтерінің қолжазба және тасқа басылған нҧсқаларында
таза 7-8 буынды тармақ ретінде жазылған жолдар кездеспейді. Аталмыш
ӛлшемдегі хикметтер әдетте 14, кейде 15-16 буынды жолдармен беріледі. Бҧл
ерекшелік ортағасырлық жазба әдебиет ескерткіштерінің бәріне дерлік тән. 7
буынды ӛлшемнің тҥркі ӛлеңінің ең негізгі және ең ескі ӛлшемі, ғасырлар бойы
белсенді қолданылып келген тҥр екені белгілі. Йасауи хикметтеріндегі ішкі
ҧйқасқа кҧрылған 14 буынды, қос тармақты ӛлеңдердің тҥпнҧсқа қалыбы - абаб
вввб гггб дддб ҧйқасына негізделген 7 буынды тӛрттік ӛлең екендігі
қҧрылымдық талдаулардан аңғарылады. Ішкі ҧйқасы әлсіз 14 (7+7) буынды
жолдармен хатка тҥскен Йасауи хикметтерінің ендігі бір тобын ақынның жаңа
қолданысы - 14 буынды ӛлеңге барар жолындағы ӛтпелі тҥр ретінде кабылдаған
жӛн. Осы ӛтпелі тҥр ҥдерісінің аяқталу нәтижесі болып табылатын таза 14
буынды тармақтардан қҧралған хикмет мысалдары да Йасауи поэзиясында
едәуір.
Йасауи ӛзінің 12 буынды хикметтеріндегі ҧйқас ҥлгісін 14 буынды
хикметтеріне кӛшірген. Ӛлең кҧрылысы жӛнінен дәстҥршіл ақын Йасауи
тҥркінің тӛл ӛлшемі - 7 буынды ӛлең жолдарын қос-қостан біріктіру аркылы 14
буынды шумақтар тҥзген және оның ҧйқас суретін аааа ббба ввва тҥрінде
жасаған. 14 буынды ӛлең ӛлшемі Йасауиге дейінгі әдебиетте тек аралас буынды
жырлардың шашыраңқы жолдары ретінде ҧшырасып, кейде қостармақтар
кҥйінде берілгенімен, тҧтас шумақ кҥйінде және ӛзіне тән ерекше ҧйқас ҥлгісі
бар ӛлшем ретінде Йасауи хикметтерінде алғаш рет ҧшырасып отыр. Бҧл тҥрдің
араб-парсы поэтикасының әсерімен емес, таза тҥркілік ӛлшемдерді біріктіру
жолымен жасалғанын кҧрылымдық талдаулар дәлелдейді. Аралас буынды
хикметтердің біз негізге алған нҧсқада 15 (7+8 немесе 8+7) буынды, 15-16
буынды, 11-12 буынды ҥлгілері бар. Жекелеген нҧсқаларда болмаса, негізінен
7-8 буындылардың ауысу ретінде белгілі бір жҥйе жоқ. Бҧл бір жағынан бунақ
330
жігіндегі сӛздердің табиғи қалпында аяқталуын кӛздеуден туындаса, екінші
жағынан 7-8 буынды тармақтардың табиғи тҧтастану ҥдерісінің бастауы іспетті.
Таза 16 буынды ӛлшеммен жазылған бір ғана хикмет кездеседі (101-хикмет).
Әрбір тармақтың 8-ші буынынан кейін негізгі бунақ екпіні аңғарылады, бірақ
ойдың аяқталуы, интонацияның бәсеңдеуі байқалмайды, керісінше, 16 буынды
тармақ бойына ҧласып жатқан кҥрделі ой кӛбірек кездеседі. Бҧл да 8 буынды
ӛлшемдердің кірігу, тҧтастану, сол арқылы 16 буынды ӛлшемнің қалыптасу
ҥдерісінің кӛрінісі деуге болады.
Ақынның дәстҥрлі тҥркілік ӛлшемдерді толық білгені, жете игергені,
бірқатар тҧста дамытып, ӛзіндік ҥлгілер де қалыптастырғаны оның
шығармаларыньщ ӛн бойынан аңғарылады. Әрбір ӛлшемнің қолданылу аясы
мен қызмет ерекшелігін жіті таныған Иасауи хикметтер мазмҧнына сәйкес
келетін буындық қалыптарды іріктей білген. Мҧның барлығы «Диуани хикмет»
авторының поэтикалық білігі мен талғамының жоғары болғанын айғақтайды.
Әдебиеттер тізімі
1. Қожа Ахмет Иассауи. Диуани хикмет. (Ақыл кітабы). –Алматы, 1993.
2. Бес ғасыр жырлайды. 1-том. –Алматы, 198927
3. Ахметов 3. Ӛлең сӛздің теориясы / -Алматы: Мектеп, 1973. -212 б.
4.
Стеблева И.В. Введение // Теория жанров литератур Востока /-Москва:
Наука, 1985.-264 с.
УДК 004=811
А.Б. Ахмадиева, Н.Е. Забелина
Восточно-Казахстанский государственный университет
имени С. Аманжолова, г. Усть-Каменогорск, Казахстан
COMPUTERS IN FOREIGN LANGUAGE TEACHING
Recent years have shown an explosion of interest in using computers for language
teaching and learning. Computer have been used for language teaching since the
1960s. The period can be roughly divided into three main stages: behaviouristic
period, communicative period, and integrative period. Each stage corresponds to a
certain level of technology as well as a certain pedagogical approach. Behaviouristic
period (from 1950s till 1970s) could be considered a sub-component of the broader
field of computer-assisted instruction. Informed by the behaviourist learning model,
the next period featured repetitive language drills, referred to as drill and - practice.
During the period the computer was viewed as a mechanical tutor which never grew
tired and allowed students to work at an individual pace. The best known tutorial
system ran on its own special hardware consisting of a central computer and
terminals and featured extensive drills, grammatical explanations, and translation
tests at various intervals [1].
331
The next communicative emerged in the late 1970s and early 1980s, at the same
time that behaviouristic approaches to language teaching were being rejected at both
the theoretical and pedagogical level, and when new personal computers were
creating greater possibilities for individual work. Communicative period
corresponded to cognitive theories which stressed that learning was a process of
discovery, expression, and development. Popular computer software developed in
this period included text reconstruction programs (which allowed students working
alone or in groups to rearrange words and texts to discover patterns of language and
meaning) and simulations (which stimulated discussion and discovery among
students working in pairs or groups). The focus was not so much on what students did
with the machine, but rather what they with other while working at the computer.
Communicative period came under fire in the late 1980s. In the early 1990s,
critics pointed out that the computer was still being used in an ad hoc and
disconnected fashion and thus "finds itself making a greater contribution to marginal
rather than central elements" of the language learning process [2]. This corresponded
to a broader reassessment of communicative language teaching theory and practice.
Many teachers moved away from a cognitive view of communicative teaching to a
more social or socio-cognitive view, which placed greater emphasis on language use
in authentic social contexts. Task-based, project-based, and content-based approaches
all sought to integrate learners in authentic environments, and also to integrate the
various skills of language learning and use. This led to a new perspective on
technology and language learning, which has been termed integrative period [3], a
perspective which seeks both to integrate various skills (e.g. listening, speaking,
reading, and writing) and also integrate technology more fully into the language
learning process.
The assumption of cognitive/constructivist theory is that teachers do not pour
information from their ―store‖ into the heads of waiting and willing students, but that
students actively interpret and organise the information they are given, fitting it into
prior knowledge or revising prior knowledge in the light of what they have learned.
They ―construct‖ new knowledge based upon their prior learning and experience.
Having and manipulating language data in multiple media provide learners with the
raw material they can use to recreate the language for themselves, using their own
organizing schemes [4].
As a result of the increasing complexity and sophistication of the media now
available and which learners can use independently to achieve their own individual
learning aims, the teacher‘s role has changed radically She/he has become a
facilitator of learning rather than the font of wisdom, and will find, select, and offer
information in a variety of ways on the basis of what her/his students must learn in
order to meet diverse needs. The teacher‘s mastery of the new skills and literacies in
a new pedagogical framework is the key to successful deployment of the new media
in language learning and teaching. The reasons given for this supposition are the
learning efforts and learning possibilities linked to the new media.
But experts emphasize that new teaching and learning media alone do not
automatically lead to a new culture of learning but simply offer the opportunity for
332
change. Teachers‘ attitudes to the new media and appropriate concepts for their use
will decide whether the desired outcomes can be achieved and whether a major shift
in the culture of learning is possible. The multiplication of learning spaces beyond the
institutional context (school, university, teaching institution) will change the
character and contents of school-based learning and allow teachers to take into
consideration the complexity and individuality of learning. Experts were of the
opinion that there will be a considerable growth in the importance of learning
processes outside school. Nevertheless, they emphasised that the chief place for
learning will remain the school/teaching institution. In addition, it should be stated
that the new media are not seen as a panacea for teaching/learning problems, nor are
they a replacement for present models of language learning.
The new media facilitate a changed culture of learning in institutional contexts,
they also demand such changes. They provide new opportunities and challenges by:
offering a wider range of teaching contents (especially teaching methods);
enabling more self-directed learning, offering a range of choices and freer
forms of learning;
offering teachers and learners the chance to plan and organize courses together
(empowering learners to influence the choice of teaching contents);
freeing learning and teaching from the limitations and constraints of the
traditional classroom by opening up and using spaces outside the school/teaching
institution;
facilitating communication between learners and between learners and the
teacher via the Internet.
What are technological resources currently deployed in language learning?
These are audio devices: The most popular and most widely used devices
appropriated by modern language teachers remain the CD player and the
audiocassette recorder. More recently, the Web has served as an additional source of
authentic listening materials thanks to the possibility of fast downloads using MP3
software.
Video: The use of moving images linked to sound provides learners with exposure
to all important elements of spoken communication: gestures, pronunciation,
intonation, all embedded in natural, cultural contexts. And devices like DVD players,
videocassettes, web sources, the laserdisc and video cameras readily supply these.
Different forms of visual support can now be offered (e.g. optional sub-titles in the
mother tongue or target language to assist understanding and facilitate access to the
language).
Television and radio broadcasts: Both satellite and terrestrial radio and television
programmes offer cheap access to contemporary, authentic, and potentially culturally
rich programmes for the language learner. The immediacy of current affairs
programmes ensures that learners‘ exposure to the language is up-to-date and
embedded in the real world of native speakers. A number of broadcasting companies
still produce broadcasts, which are at their most effective when combined with face-
to-face courses in educational institutions. Broadcasts are particularly useful for
333
reaching sectors of the population who might not normally think of taking up
language learning, but who might be interested in courses.
Telephone: The relatively poor quality of transmissions has so far prevented this
medium from being widely used for language teaching. Audio exchanges via the
Internet now also provide possibilities for real time synchronous oral communication.
The principal uses of the telephone to date have been limited to supplementary
tutoring for those engaged in distance education. However, with the advent of digital
quality and lower connection costs, there is now considerable potential for its
extended use -including the possibility of conference calls.
Computers: With the introduction of the multimedia computer, the learner and
teacher have at their disposal an instrument, which can combine all the advantages of
the above-mentioned media in a compact and easily accessible form. The computer
may be used as a local machine (stand-alone) or within a network . The important
role that computers play in enabling teachers and students of languages engaging in
world-wide exchanges and communication. The growing importance and
globalization of computers in foreign language learning was reflected in the
establishment in 1986. The use of computers is widespread in contemporary society
and it impinges upon almost all forms of human interaction. its presence and usage
have brought about changes of patterns in communicative behaviour, above all in the
spheres of business and administration, and governments throughout the world have
become increasingly aware of the need to provide education [5].
References
1.
Ahmad, Corbctt, Rogers, & Sussex. 1985.
2.
Kenning & Kenning, 1990.
3.
Warschauer, M. (I 996). ―Computer-assisted Language Learning: Multimedia
Lunguuge Teaching (pp. 3-20). Tokyo: Logos Internationai.
4.
Carnilleri A., The Development of Cognitive Processes: European Centre for
Modern Languages/Council of Europe, Strasbourg, 2000.
5.
Smith, B. Computer-mediated negotiated interaction: an expanded model.
Modern Language Journal р: 38-57.
ӘОЖ 811.512..122
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Д.Б. Бағдатова, К.К. Еңсебаева - Сборник материалов «миссия молодежи в науке республики казахстан»

text:
Д.Б. Бағдатова, К.К. Еңсебаева
С. Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік университеті,
Ӛскемен қ., Қазақстан
КӚРКЕМ МӘТІНДЕГІ ТІЛДІК ТҦЛҒА МЕН ТАНЫМ БІРЛІГІ
Тіл дегеніміздің ӛзі кҥрделі танымдық ҥдерістің маңызды бӛлшегі болып
табылатындықтан, зерттеушілер әр тҥрлі тілдік бірліктерді когнитивтік
семантика, концептілік талдау, ҧлттық таным ҧғымдарымен сабақтастыра
334
зерделеп келеді.[1, 137 б.]. Ӛйткені тілдік амалдар адамдардың эмоциясын ғана
білдіріп қоймайды, сонымен қатар, айтушының қҧбылыс, дҥние туралы
кӛзқарасын,ӛзіндік пікірін, бағалауын жеткізіп отырады.
Тілдің міндеті – ақылдың аңдауын аңдағанынша, қиялдың меңзеуін
меңзегенінше, кӛңілдің тҥйгенін тҥйгенінше айтуға жарау. [2, 242 б.]. Абстракт
кеңістігіндегі «қазыналарымыз» яғни, ақыл, қиял, кӛңіл дҥниені, болмысты дҧрыс
танып, зерделеп, жҥйелеп, бір қалыпқа салып, тілге жеткізетін тізбектер деп
тҥсіну қажет. Қазіргі кезде танымдық тіл білімінің бірліктері Ахмет заманында
«концепт», «фрейм» деп ғылыми терминмен аталынбаса да, тілдің танымдық мәні
сол кезде де зерттеліп жҥргенін байқауға болады.
Кейінгі жылдары танымдық тіл білімі саласында «тілдік тҧлға» мәселесі
кеңінен сӛз бола бастады. Қазіргі лингвистикалық зерттеулер ӛз нысанын
адаммен байланыстыра бастады. Сондықтан тҧлғаны оның тілінен бӛліп қарауға
болмайды.
Тілдік тҧлға дегеніміз- ҧлт тілінің табиғатын терең таныған, ондағы әрбір сӛз
бен сӛз тіркестерінің тура, ауыспалы және астарлы мағыналарын дәл тҥсінетін,
тілдік емес мәнбірлерді тілдік мәнбірлермен ҧштастыра алатын адам. Тілдік тҧлға
мәтінді ӛзі жасауға және тҥсінуге, тҥсіндіруге қабілетті адам. Ол ҥшін әлгі адам
ҧлттық қҧндылықтарды, этномәдени мәнділіктерді, ҧлт тілін, ҧлт мәдениетін,
ҧлттың салт дәстҥрін жақсы білуі, жете меңгеруі тиіс. Дҥниетанымы, білім қоры
мол болуы да міндетті. [3, 213 б.]
Қазақ тіл білімінде тілдік тҧлға мәселесін зерттеген Ф.Терекованың «Языковая
личность
К.К.Жубанова»,
Г.Е.Имашеваның
«Міржақып
Дулатҧлы
шығармаларындағы
«Ғаламның
тілдік
бейнесі»,
Ф.
Қожахметованың
«Тҧрмағанбет Ізтілеуов тілдік тҧлғасының дискурстық сипаты», Ш.Ниятованың
«Махамбеттің тілдік тҧлғасы», Г.Ә. Мҧратованың «Абайдың тілдік тҧлғасы:
дискурстық талдау мен концептуалды жҥйесі» атты еңбектерін атап ӛтуге болады.
Тілдік тҧлға қҧрылымын сатылы: философиялық, яғни тіл, интеллект және
қоршаған орта; психологиялық: семантикалық, танымдық және прагматикалық
деңгейлерден тҧратын қҧрылымдық жҥйе ретінде сипаттауға болады. Осылардың
ішінде танымдық деңгейде белгілі бір этномәдени ҧжымның, яғни ҧлттың
дҥниетанымдық білімі мен ҧғымы кӛрінісі қҧрайды. Бҧл кӛрсетілген жҥйенің
жалпылық сипатта болатындығын айтып кеткен жӛн, ӛйткені осы деңгейлердің
дамуы мен тілдік тҧлғада кӛрініс табуы әр адамда әр тҥрлі дәрежеде дамып,
тҥрліше сипатта болады. Ал тілдік тҧлғаның мазмҧнына келсек, оны қҧндылықтар
жҥйесінен тҧратын дҥниетанымдық, мәдени және жеке тҧлғалық компоненттер
қҧрайды. Сӛйтіп тілдік тҧлға ҧлттық тҧлға ретінде қарастырылады. [4 , 11б.]
С.Мҧратбековтың «Жабайы алма» повесінде Қарақаншық жайында
балалардың арасында рас ӛтірігі аралас толып жатқан аңыз:әңгімелер де бар,
кейде бірімізден біріміз білгішсініп асып тҥсу ҥшін сол әңгімелерді жарыса
айтатынбыз: Қарақаншықтың анасы қыран бҥркіт пен қҧмай тазыдан туған
желқҧйын тҧйғын екен, кезінде бҧл тӛңіректе жортқан тӛрт аяқты аңнан аң
қоймапты,қолтығында қанаты болған кӛрінеді....(С.М.) Автор мҧндағы қыран
бүркіт, құмай тазы, желқұйын тұйғын тәрізді тіркестерді қолданып, оларды
335
балалар арқылы жеткізіп отыр. Қазақы дәстҥрге тән мҧндай сӛздердің бала
санасында берігіп орын алуы оңай дҥние емес. Бҧл да ҥлкен тәрбие.
Кӛркем шығармада кейіпкер табиғатын, болмысын ашуда диалогтың маңызы
зор. Бҧл жазушының когнитивтік танымы мен талғамына, шеберлігіне
байланысты.
- Әй, әнең қараңдар, Қарақаншықты!
- Ой, байғҧс -ай, тірі екен-ау!
- Кӛкінай, Кӛкінай! Кә, кә!
Диалог кҥнделікті қолданыстағы қарапайым сӛздерден қҧралған.Мҧнда бала
психологиясындағы аяушылық, жанашырлық сезімін кӛруімізге болады.
Мен мойныма су кеткендей сүмірейіп, кейін қайттым,- деген кішкентай
Қанаттың сӛзіненкейіпкер психологиясы мен танымын тҧрақты тіркестер арқылы
шебер суреттеуін айқын аңғарамыз.
Фразеологизмдер арқылы кейіпкер тілінің сӛз байлығын, әсіресе, балалар
тілінің тілдік қолданыс ерекшелігін дәл беруде С.Мҧратбековтың стильдік
ҧстанымы, баланың ӛскен ортасына тән сӛз саптау мәнерін ерекше талғаммен
беруі қаламгердің шеберлігін танытады.
Дҥниенің тілдік суретінде қоршаған дҥниені бейнелеуінің басты
ҧстанымдарының бірі антропоцентристік ҧстаным екенін айта кеткен жӛн, яғни
«тілдік дҥние суреті объективті дҥниенің қҧрамдас бӛлігі ретінде адамның да ӛзін
қосатын тілде кӛрініс табуы».Осы ҧстаным тҧрғысынан тілді антропоцентристік
бағытта зерттеу деп- тілді сол тілдің иесі болып табылатын адаммен, оның ақыл
ойымен, парасатымен, дҥниетанымымен, философиялық кӛзқарасымен, ҧлттық
мәдениетімен байланыстыра зерттеуді ҧғуға болады. Себебі, тіл дҥниені бейнелеп
қана қоймайды, сонымен бірге, ол адамның танымы мен білімінде ӛзінің
қолтаңбасын, ізін қалдырады. Яғни, дҥниенің тілдік бейнесін жасайды. [3, 149
б.]Дҥниені тілдік бейнесі әр тҥрлі бірліктер арқылы жҥзеге асады.
Соның ішінде ең негізгісі – концепт. Концепт - дҥниені, әлемді, ақиқат
болмысты (шындықты)адам миында (санасында) бейнелейтін когнитивтік бірлік.
Ол кез келген ҧжымның дҥниені танып білуінен қалыптасады. (кӛк кітап.) Тіл
біліміндегі «концептің» «ҧғымнан» басты айырмашылығы соңғысында
энциклопедиялық ақпарат беріледі, яғни «концепт» «ҧғымнан» кең мағынаға ие.
«Ҧғым» ғылыми білімнің нәтижесін білдірсе, «концепт» сӛздіктегі мағынамен
қатар, «алғашқы формасы (этимологиясы), басты тарихи белгілерін ғана
қалдырып, ӛте ықшам формасын, қазіргі заман ассоциациясын, бағалау модусын»
жинақтаған кӛпқабатты қҧрылым. Демек, концепт ҧғымдық ақпараттан басқа
психологиялық, этимологиялық, прагматикалық, мәдени ақпараттарды да
білдіреді. А.Ислам концептіге мынадай анықтама береді: «Концепт дегеніміз-
этномәдени санада сақталған, белгілі бір ҧлттың ҧрпақтан ҧрпаққа берілетін
ықшам әрі терең мағыналы шындық болмыс, ҧлттық мәдени қҧнылықтар
жӛніндегі сан ғасырлық тҥсінігін білдіретін қҧрылым.
Концептің басты белгілерінің бірі – оның мәдени реңкте болуы. Сондықтан ол
ҧлттық ерекше дҥниетанымды тҥсінуде басты компонент болып саналады.
Сонымен, концепт дегеніміз- этномәдени санада сақталған, белгілі бір ҧлттың
336
ҧрпақтан ҧрпаққа берілетін ықшам, әрі терң мағыналы шындық болмыс, ҧлттық
мәдени қҧндылықтары жӛніндегі сан ғасырлық тҥсінігін білдіретін қҧрылым.
Мысалы «Туыс» концептісі. Туыс деп қаны, тегі, туыстығы жағынан бір
бірімен байланысып жатқан адамдар тобын айтады. Бҧған қазақ халқындағы
барлық туыстық атаулардың барлығы кіреді. Немесе тірек атауды бір сӛзбен
«Мен» немесе «Ӛзім» деп те атауға болады. «Туыс» концептісінің қҧрамына
кіретін Ата, Ана, Бала деген ҧғымдардың ӛздері де ӛз алдына жеке жеке концепт
бола алады. Бҧдан шығатын қорытынды: концепті ҥлкен және кіші концепт болып
бӛлінеді екен. Екі концептіге де ортақ нәрсе олар ҧлттық, мәдени концептуалды
ҧғымдарды білдіреді. Ал айырмашылықтары ҥлкен концептідегі тілдік
бірліктердің саны, синонимдік, омонимдік қатарлары, фонетикалық, лексикалық,
грамматикалық тҧрпаттары кӛп болса, кіші концептінің ауқымы оған қарағанда
әлдеқайда шағындау, ықшамдырақ болады.
ХІХ ғасырдың екінші жартысы кӛшпелі ӛмірдің қаймағы іріп, Орыс
отаршылдығының Тарбағатай тӛсіне де қанды шеңгелін салып, Қытаймен таласа
тармаса тас бауырына баса бастаған кезде дҥниеге келген, Тарбағатай тауының
етегінде, қарт Ертіс жағасындағы Толағай тӛбенің баурайында талант дарыған
ӛзіміздің жерлес ақынымыз Әрімжан Жанҧзақҧлы «Ата тегім» ӛлеңінде халқына
ӛзін таныстыру барысында ҥлкен ата- бабасынан бастап таратып, айтып береді.
(Жанҧзақҧлы Ә.)
Ҧранымыз - бес Саты, алты Жҧмық,
Сӛйлеткен бҧлбҧл қҧстай алыс жуық.
Отырған жан тыңдаңдар қҧлақ салып,
Бір азырақ сӛйлейін ата қуып, - деп : ҥлкен атасының Жҧмық, бергі
атасыСаты, Ер Дәулетбай, одан кейін Кӛтеш батыр, бесінші атасының Айбас,
алтыншы атасы - тӛрт тҥлігі сай болған Шыңан бай, әкесінің бҧлбҧл болған
Жанҧзақ деп егжей - тегжейлі дҥйім жҧртқа зор мақтанышпен жеткізеді. Яғни
мҧның барлығы «туыс» концептісін қҧрайтын ҧғымдар.
Концептіде ҧлттық ерекшелік, ҧлттық мәдениет кӛрініс табуға тиіс. Мҧндай
ерекшеліктерді қайдан кӛруге болады?
Біріншіден, оны концептінің атауынан таба аламыз. Ӛйткені, әр ҧлттың тек
ӛзіне ғана тән, басқа ҧлттарда кездеспейтін концептілері болады. Мәселен, қазақ
тілінде: Қара шаңырақ, Отау, Жайлау, Дала т.б. ; орыс тілінде: Руский лес,
Метель, Рождество т.б.
Ал, Әрімжан Жанҧзақҧлы ӛлеңдерінің негізгі ӛзегі - ел мҧңы, жер мҧңы, туған
жерге деген сағыныш, ӛскен елдің тоз тоз болған тағдыры. Ақынның «Болғанда
пенде мейман, дҥние керуен, Келеміз ырғағында бір кеменің» - деп
жырлағанындай , «дҥние» концептісін ҧтымды қолданған. «Қазақ зары» атты
ӛлеңінде:
Ӛмірге талай жан келді,
Бірі ерте, бірі жай.
Ауыспалы дүние,
Біреу кедей, бірі бай, - деп бҧл дҥниенің адамзатқа қатысты айтып тҧр. Яғни
біреу болмаса біреу ерте ме, кеш пе бҧл дҥниеде қонақ болатынын, ӛзінің орнын
біреу басатынын, дҥние атты кеңістіктің адамзат тҧрағы, мекені деп кӛрсетеді.
337
Адамына қарай заманы да белгілі болып отыратыны, сонымен қатар дҥниенің
алма кезек ауысып отыратынын ауыспалы дҥние деген тіркеспен береді. Немесе:
Дүние деген серуен,
Адам бір кӛшкен керуен.
Ӛмірдің кӛріп талайын,
Асасың асқар белінен, -деп жырлайды.
Сонымен, таным туралы айтқанда ең алдымен ойлау мен тілдің байланысына,
олардың арақатынастарына соқпай ӛте алмаймыз. Ӛйткені танымның басты
қҧралы ойлау мен тіл. Ойлау,сана дҥниені танытады, тіл оны таңбалайды. Сол
таңбалардың арқасында алдыңғы ҧрпақтың сан ғасыр бойы жиып, жадында
сақтаған, тәжірибелері мен білімдері кейінгі ҧрпаққа жеткізіледі. Кейінгі ҧрпақ
әлгі дҥниені тіл арқылы таниды.
Әдебиеттер тізімі
1.
Оразалиева Э. Когнитивтік лингвистика: қалыптасуы мен дамуы.
Ғылыми монография. –Алматы:Ан Арыс , 2007. – 311 б.
2.
Байтҧрсынҧлы А. Қазақ тіл білімінің мәселелері. – Алматы: «Абзал –
Ай», 2013. – 637 б.
3.
Қалиҧлы Б. Тіл білімінің жаңа бағыттары: концепт, прагматика, дискурс,
мәтін. – Алматы: Мемлекеттік тілді дамыту институты, 2012. - 245 б.
4.
АйбаршаИ .Ҧлттық мәдениет контексіндегі дҥниенің тілдік суреті.
//Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу ҥшін дайындалған
диссертация авторефераты//. - Алматы, 2004.-50 б.
5.
Жанҧзақҧлы Ә. Дҥние керуен: ӛлеңдер, дастандар. - Алматы : «Толағай»
2006, - 335 б.
6.
Мҧратбеков С. Жабайы алма: повесть. -Алматы: Ан Арыс,2010.-397 б.
ӘОЖ 398(= 512.122)
А.К. Беркинбаева
С. Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік университеті,
Ӛскемен қ., Қазақстан
ҚАЗАҚ ФОЛЬКЛОРЫНДАҒЫ ЭТНИКАЛЫҚ СТЕРЕОТИПТЕР
Стереотип дегеніміз – әр тҥрлі әлеуметтік және этникалық топтарға тән
мифологиялық-фольклорлық ойлаудың бір тҥрі. Этностың, яғни, ҧлттың ӛзіндік
ерекшелігі, ғаламдағы орны, дҥниетанымы.
Этникалық стереотип-қандай да бір этностың және оның ӛкілдері арасында
ӛздері жайында немесе ӛзге ҧлттар жайында қалыптасқан тҧрақты ҥйреншікті
бейнесі. Этникалық стереотиптер мынадай ҧлттық қағидалар негізінде пайда
болады: ӛз ҧлтының тарихи және заманауи тҧрмыс-тіршілігіне қатысты
338
пайымдаулары, ой-пікірлері, кӛзқарастары, сондай-ақ, аталмыш этнос
мҥшелерінің басқа да халықтармен ӛзара қарым-қатынасы.
Этникалық
стереотиптер
–
әртҥрлі
ҧлттар
мен
этностық
қауымдастықтардың
ӛкілдеріне тән моральдық, ақыл-ой, дене кҥші қасиеттері
туралы біршама орнықты тҥсініктер. Этникалық стереотиптердің мазмҧнында,
әдетте, кӛрсетілген қасиеттер туралы бағымдаушылық пікірлер жинақталған.
Бҧған қоса, этникалық стереотиптердің мазмҧнында сол ҧлт ӛкілдеріне қатысты
іс-қимыл жӛнінде нҧсқамалар да болуы мҥмкін.
Этникалық стереотиптер
автостереотиптер
және
гетеростереотиптер
деп
сараланады.
Гетеростереотиптер, яғни басқа халықтар туралы бағамдаушылық
пайымдаулар жиынтықтары бҧл халықтардың қарым-қатынастарының тарихи
тәжірибесіне байланысты жағымды да, жағымсыз да болуы мҥмкін. Мысалы,
мынадай мақал-мәтелдер гетеростереотиптерге мысал бола алады: «Қазақ
қартайса, тҥйе бағады, қарақалпақ қартайса, томар қазады»[6;222], «Татар бар
жерде қатер бар»[6;304], «Орыспен дос болсаң, балтаң сайлаулы
болсын»[6;225], «Қазақ пен қырғыз-киіз туырлық», «Дҥңген жҥзге жетсе де,-
кҥзге жетпейді»[6;316], «Қырғыздың қырық жылдық сорпасы аузыңды
кҥйдіреді»[6;250], «Қалмақ жҥрген жерде салмақ бар»[6;225], «Тҥрікпен тӛрін
бермес»[6;319], «Қазақ мал танымаса, сарт май танымас»[6;222], «Ӛзбек ӛз
ағам»[6;225], «Бҧл мақалдар қазақ халқының кӛршілес халықтар жайлы
қарапайым тҥсініктерін жинақтаған, әрі кейінгі ҧрпаққа олармен қарым-
қатынас жасаудың «дайын халықтық моделі» ретінде ҧсынылған. Әрине бҧл
стереотиптер барлық халықтарға тән стереотиптер тәрізді этноцентристік
сипатқа ие. Кейбірінің («Ӛзбек ӛз ағам», «Қазақ мал танымаса, сарт май
танымас») негізі болғанмен, басым бӛлігінің белгілі бір негізсіз, ҥстірт
айтылғандығы, барлық жағдайларда ақиқат бола бермейтіндігі («Қырғыздың
қырық жылдық сорпасы ауыз кҥйдіреді», «Татар бар жерде қатер бар»,
«Орыспен дос болсаң, балтаң сайлаулы болсын») аңғарылады» [3].
Автостереотиптер – бҧл халықтың ӛзіне берген бағасы, пайымдаулары, ӛз
бейнесін сомдауы . Автостереотиптердің мақсаты- патриоттық сезімдерді ояту,
ҧлтжандылыққа тәрбиелеу. Осы мақсатта тарихтың қойнауына еніп, халықтың
шынайы және ойдан шығарылған қаһармандарын ҥлгі етіп кӛрсетеді, жас
ҧрпақты батыр бабаларына еліктеуге шақырады. Мәселен, «Ҧлым батыр
болсын десең, найманнан қыз ал», «Найман-елдің еркесі, керей-елдің серкесі»,
«Уақтан ҧл туса, ағашқа кҥн туады» т.б. Автостереотиптер - осы этностық
қауымдастыққа оның ӛзінің ӛкілдері тән делінетін пікірлер, пайымдаулар,
бағамдаулар. Әдетте, автостереотиптерде жақсы деген бағамдаулар кешені
болады.
Осындай этникалық стереотиптерге мысал бола алатын мақал-мәтелдер, сӛз
тіркестері, тҧрақты тіркестер, қара сӛз, ӛлең тҥріндегі пайымдаулар халық ауыз
әдебиетінде кӛптеп кездеседі. Жазу-сызу болмаған кезде халық арасында
ауызша таралып, дҥйім жҧртты тамсандырған аңыз-әңгімелер, батырлар жыры,
339
тарихи жырлар, ертегілер мен шешендік сӛздер, тҧрмыс-салт жырлары, айтыс
ӛнері – бҧлардың барлығы халық туындылары.
Этникалық стереотиптертің мазмҧнындағы біршама тҧрақты негізді - осы
халық ӛкілдерінің сырт келбеті туралы, оның тарихи ӛткені туралы, ӛмір
салтының ерекшеліктері мен еңбек машықтары туралы тҥсініктер кешенін және
осы халықтың коммуникативтік және моральдық қасиеттері туралы бірқатар
ӛзгермелі пайымдауларды саралай білу керек. Бҧл сапалық қасиеттерді
бағамдаулардың ӛзгергіштігі ҧлтаралық және мемлекетаралық қарым-
қатынастардағы жағдайлардың ӛзгермелілігімен тығыз байланысты, Этникалық
стереотиптердің шындық болмысқа сәйкес болуы неғайбыл. Одан да гӛрі
этникалық стереотиптер халықтардың қарым-қатынасының бҧрынғы және
қазіргі, жағымды не жағымсыз тәжірибесін, әсіресе бҧл халықтар неғҧрлым
белсенді қарым-қатынас жасаған салалардың (сауда,
ауыл шаруашылығы
және
т.б.) тәжірибесін бейнелейтінін есте ҧстаған жӛн [4].
Этнос, этникалық қауымдастық - [грек, ethnos - тайпа, халық] - бір халықты
екіншісінен ажыратуға мҥмкіндік беретін ортақ белгілері бар қауымдастық.
"Этнос" ҧғымы әлі кҥнге бірыңғай тҥсіндірілмейді. Кең мағынада, "этнос"
ҧғымын кӛпшілік зерттеушілер барлық дәрежедегі этникалық жҥйелер
жиынтығы ретінде тҥсіндіру қалыптасқан (тайпа, халық, ҧлт және т.б.). Алайда,
кейбіреулер (Л.Н. Гумилевтан кейін) оны негізгі жҥйе ретінде қарастырады
(субэтностар, суперэтностармен қатар және т.б.).
Тар мағынада алғашқылардың бірі болып "этнос" ҧғымына анықтама берген
М. Вебер: "Этнос - мҥшелері сыртқы бейнелерінің, әдет-ғҧрыптарының
ҧқсастықтарына қарай немесе ортақ отаршылық не кӛші-қонды басынан
ӛткерген тағдырлас тарихына қарай ӛздерінің шығу тектерінің бір екендігіне
сенетін топ". Бҧдан кейін де кӛптеген зерттеушілер этносқа аумақ, тіл, дін
ортақтығының негізінде ӛзінше анықтама беруге тырысты. Алайда, Л.Н.
Гумилевтің пікірінше, аталған белгілердің бірде-бірі жалпыға бірдей, кез келген
этносқа қолданыла бермейді, мҧнымен бірқатар зерттеушілер келісті.
Этнос ең алдымен, мәденитілдік қауымдастық. Этностың пайда болуында
аумақ және әлеуметтік қарым-қатынас тілінің ортақтығы шешуші фактор болып
табылады. Саяси кеңістіктің ортақтығы мен халықтың әлеуметтік және
шаруашылық әдістерінің ортақтығы да маңызды рӛл атқаратыны сӛзсіз.
Этникалық ҧйысудың басты тетігі салт-дәстҥр, әдет-ғҧрып тҥрінде мҧраға
қалатын мәдениет болып табылады. Этникалық қауымдастық мағынасындағы
этнос ретінде кӛбіне бірыңғай атауы, ортақ мәдениет элементтері бар,
тағдырлас тарихы бар, ерекше географиялық ортадағы топтық ынтымақтастық
танытатын адамдар тобын атауға болады.
Л.Н. Гумилевтің этносқа берген анықтамасын келтірсек, «этнос – табиғи
негізде ӛзіндік тәртіп стереотиптері негізінде қалыптасқан адамдар ҧжымы
және жҥйе ретінде ерекше комплиментарлық сезім негізінде ӛзіне ҧқсас
жҥйелерге қарама-қарсы қоятын қауымдастық» дейді. Демек, адамдар
ҧжымының ҧстанатын тәртіп стереотиптері тек бірігіп ӛмір сҥру барысында,
яғни, тіл бірлігі, мәдениет, территория, материалды және рухани ӛмір
340
тҧтастығы негізінде қалыптаспақ, осының барлығы ҧлт ҧғымының негізін
қҧрамақ [2;12 б.].
Этникалық стереотиптер этнопсихологияның бір тармағы ретінде
карастырылады.
Этнопсихология - [грек, ethnos - ру, тайпа, халық] - әлеуметтік және саяси
психологияның қҧрамдас бӛлігі; адамдар психикасының этникалық
ерекшеліктерін, ҧлттық мінез-қҧлқын, ҧлттық сана-сезім қызметі мен
заңдылықтарын, этникалық стереотиптерді зерттейтін пәнаралық бағыт.
Ҧлттық психологиядағы бастысы "ҧлттық рух" деп қараған М.Лаңарус пен
Х.Штейнталь (
1860
) "халықтар психологиясы" мектебінен бастау алады [4].
XX ғ. басында бҧл идеяларды В.Вундт "халықтар психологиясында"
жалғастырды. Қазіргі этнопсихология тақырыбы тҧрғысынан да, әдістері
жағынан да біртҧтас емес. Онда бірнеше бағыттарды анықтауға болады:
а) жалпы және әлеуметтік психологиямен байланысты психофизиология,
когнитивті процестер, жадында сақталған, кӛңіл-кҥй, сӛздің этникалық
ерекшеліктерін салыстырмалы зерттеу;
ә) этнографияның, фольклористиканың, ӛнертанудың бӛлімдерімен
байланысты символдық әлем мен халық мәдениетінің қҧндылықты
бағдарларын мәдениеттанулық зерттеу;
б) топаралық қатынастарды, ҧстанымдарды, стереотиптерді зерттейтін
әлеуметтік
және
саяси
психологиядан
алынған
әдістер
мен
тҧжырымдар,тҥсініктемелерді пайдаланып этникалық сана-сезімді зерттеу;
в) әлеуметтендірудің этникалық ерекшеліктерін зерттеу,ӛйткені ҧлттық
мәдениет мәні мен этносты қҧрайтын индивидтер ерекшеліктері бір емес,
мәдениеттанулық және психологиялық зерттеулердің арасында қашан да
алшақтық болады.
Саяси психология этнопсихологияны зерттеудің біртҧтас нысаны ретінде
негізгі деңгей ҧлттың психологиялық қалпы болып табылады. Негізгі деңгейі -
ҧлттық сана-сезім қалыптасатын ҧлттық мінез-қҧлық және оның саяси іс-
әрекетте кӛрініс табуы.
Сонымен этникалық стереотиптер дегеніміз – халықтың ой-санасында
тҧрақталып, ҥйреншікті қалыпқа тҥскен образдар жиынтығы.
Әдебиеттер тізімі
1.
Чернявская Ю . Народная культура и национальные традиции. Глава 1.
Что такое этнос?
2.
Белова О.А. Социологическое иследование этнических стереотипов //
Вестник учебно-методического обьеденения вузов России по образованию в
области социальной работы: журнал.- М.: Издательство РГСУ, 2009.-№1.-
С.187-197 (0,4 пл.).
3.
Келгембаева Б.Б. Қазақ фольклорындағы этникалық стереотиптер.
4.
Жантану атауларының тҥсіндірме сӛздігі. - Алматы: "Сӛздік-Словарь",
2006. -384-бет.
5.
У. Липман «Public Opinion» 1922 ж.
6. Бабалар сӛзі. - Астана : Фолиант, 2011. 68-т.
341
УДК 821. 512. 154. 09
Достарыңызбен бөлісу: |