title: М.М. Оразгалиева, Ю.В Танасевская

text:
М.М. Оразгалиева, Ю.В Танасевская
Восточно-Казахстанский государственный университет
имени С. Аманжолова, г. Усть-Каменогорск, Казахстан
ЭТИМОЛОГИЧЕСКИЙ И ЛЕКСИКОГРАФИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ
КОНЦЕПТА «СЧАСТЬЕ» В РУССКОМ, КАЗАХСКОМ
И АНГЛИЙСКОМ ЯЗЫКАХ
В настоящее время изучение концептов в языке является одним из самых
перспективных
исследований
в
лингвистической
науке.
Концепты
рассматриваются в культурологическом, лингвистическом, философском и
369
других аспектах, предлагается большое количество их интерпретаций,
классификаций, методов и подходов к их исследованию.
Представления о счастье принадлежат к наиболее коренным категориям
культуры, ядро национального и индивидуального сознания, а отношение к
нему входит в число определяющих характеристик духовной сущности
человека. В силу своей этнокультурной специфичности концепт этот получает
неодинаковую трактовку в контекстах различных культур. Наш научный
интерес сконцентрирован на его реализации в трех культурах: англоязычной и
русской и казахской.
Счастье зародилось в значении «рока, благой судьбы». По данным
этимологических источников семантическим архетипом концепта «счастье»
является «судьба» ( корень «часть» - удел, судьба плюс приставка съ- в
значении «хороший», то есть дословно «счастье» значит «хорошая судьба»).
[1]
Согласно данным русских толковых словарей «счастье» имеет несколько
значений:
1)
Доля, пай, рок, судьба, часть и участь, доля;
2)
Случайность, желанная неожиданность, удача, успех;
3)
Благоденствие, благополучие, земное блаженство;
4)
Состояние довольства, радости от полноты жизни, от удовлетворения
жизнью. [2]
Синонимы:
блаженство,
благодать,
фортуна,
благоденствие,
предназначение, благополучие, удача, успех, случай, благосостояние, судьба,
везение, наслаждение, удачливость, фарт, состояние, участь, синяя птица.
Фразеологизмы со словом «счастье»:
1)
Счастье ему благоприятствует (улыбается)
2)
Ему посчастливилось, везет
3)
Испытать счастье
4)
Кузнец своего счастья [3]
5)
На счастье и т.д.
Судя по данным этимологических источников, happiness в английском языке
восходит к среднеанглийскому (13 в.) happ – «chance, good luck», откуда happy
– «prosperous» (14 в.), которое лишь в 16 в. приняло значение «content». Happ, в
свою очередь, восходит к индоевропейскому корню kobb-отправляющему к
сгибанию - магическому действию, связанному с будущим. [4] В англоязычных
толковых словарях «happiness» означает:
1)
Feeling or expressing pleasure, contentment, satisfaction;
2)
The quality or state of being happy;
3)
Good fortune, joy.
Синонимы: beatitude, blessedness, bliss, cheer, cheerfulness, cheeriness,
contentment, delight, ecstasy, elation, enjoyment, exuberance, felicity, gaiety,
gladness, high spirits, joy, jubilation, light-heartedness, merriment, pleasure,
prosperity, satisfaction, wellbeing.
Фразеологизмы в состав которых входит слово «Happiness» , «Happy»:
370
Happiness takes no account of time - для счастливых время не существует
Personal happiness – счастье в личной жизни
Happy as a king - очень счастливый, рад-радѐшенек, на седьмом небе
Happy as a clam - очень счастливый, рад-радѐшенек, на седьмом небе
Happy chance – счастливый случай
Happy event – радостное событие
Happy family – счастливая семья
Happy medium – золотая середина
Happy release – долгожданное освобождение
Happy-go-lucky – беззаботный, беспечный
К счастью – fortunately, luckily
По счастью – as luck would have it
Пожелать счастья – wish good luck
Военное счастье – fortunes of war pl.
Иметь счастье (+ инф.) – be lucky / fortunate enough (+ to inf.), have the good
fortune (+ to inf.)
На наше счастье – luckily for us, to our good fortune, fortunately, luckily
Дать руку на счастье – give one‗s hand for luck
Ваше счастье, что вы не опоздали – you are lucky not to be late
Опираясь на данные казахских толковых словарей получаем:
Бақыт – адамның ӛмір қызығы мен қуанышына, рахатына қанағаттану
дәрежесін танытатын этикалық ҧғым. [5] Бақыттың негізінде адамның ӛмірі
мағыналы және нәтижелі болған кездегі ӛз болмысына деген ризашылық
сезімінің қалыптасуы жатыр. Арман сияқты Бақыт та мҧраттың тылсымдық-
эмоциялық кӛрінісі болып табылады. Мҧрат тҧлғаның болашаққа деген сенімін
білдірсе, Бақыт оның іске асу деңгейін кӛрсетеді.
Әдептану
саласында
Бақыт
мәселесімен
шҧғылданатын
ілімді
фелицитология (грек. – Бақыт туралы ілім) деп атайды. Бақыт – кӛп мағыналы
ҧғым. Оның басты тҥсініктері:
1)
бақ-дәулет, ―қолға қонған қҧс‖, ырыздық;
2)
қуаныш, ләззат, рахат;
3)
жақсылыққа, ізгілікке жету, даналық;
4) ӛмірден ӛз орнын табу, толыққанды тҧлғаға айналу.
―Қҧс ҧшуға жаралған, адам бақытты болуға жаралған‖ дейді халық мақалы.
Бақытты ӛмір сҥру – қуанышты болу, дәулетке кенелу, рахатқа бӛлену. Адамға
қуаныш әкелетін оқиғалар – табысқа қол жеткізу, іс-әрекеттің марапатталуы,
алға қойған мақсаттың орындалуы, бала-шағаның қызығы. Қуаныш сезімі
адамға кҥш беріп, кісінің жігеріне жігер қосады. Алайда қуаныш пен Бақыттың
арасында айырмашылық та бар. Қуаныш ӛткінші, жеке бір сәтке байланысты
болса, Бақыт – адамның бҥкіл ӛмірінің арқауы.
Синонимы: қуаныш, рахат, даналық, бақ, бақ-дәулет, бақыт, дәулет, мерей,
нәубет, ырыс, қҧт, береке, игілік, талай.
В различных словарях представлен широкий ряд фразеологизмов, имеющих
в своем составе слово «счастье»:
371
Верить в свое счастье → ӛз бақытына сену
Доброе слово – половина счастья → жақсы сӛз – жарым ырыс
Ему изменило счастье → оның дәулеті қайтты
Испытать счастье → бағын сынау
Лишиться счастья → бақытынан айырылу
Найти свое счастье → ӛз бақытын табу
Он повстречался мне на мое счастье → ол менің бақытыма орай жолықты
Пожелать счастья → бақыт тілеу
Семейное счастье → жанҧя бақыты; отбасы берекесі; отбасының бақыты
Счастье ему изменило → оның бағы тайды
Счастье непостоянно, то везет, то нет → бақыт деген тайғанақ, бірде бар да,
бірде жоқ
Счастье пришло → бақ қонды
Счастье ушло → бақ тайды
На мое счастье → менің бақытыма орай
В полном соответствии с общепризнанным мнением, мы относим эмоцию
«счастье\happiness\ бақыт» к числу положительных эмоций.
По данным большинства словарей синонимов русского, языка
синонимический ряд существительных, обозначающих эмоцию счастья состоит
из 18 членов: блаженство, благодать, фортуна, благоденствие, предназначение,
благополучие, удача, успех, случай, благосостояние, судьба, везение,
наслаждение, удачливость, фарт, состояние, участь, синяя птица. В английском
из 25 членов: pleasure beatitude, blessedness, bliss, cheer, cheerfulness, cheeriness,
contentment, delight, ecstasy, elation, enjoyment, exuberance, felicity, gaiety,
gladness, high spirits, joy, jubilation, light-heartedness, merriment, pleasure,
prosperity, satisfaction, wellbeing.
В казахском из 13 членов: қуаныш, рахат,
даналық, бақ, бақ-дәулет, бақыт, дәулет, мерей, нәубет, ырыс, қҧт, береке,
игілік, талай. На основе этого мы выбрали синонимичные пары (Таблица 1):
Таблица 1– Синонимичные пары концепта «счастье»
Русский
язык
Английский
язык
Казахский
язык
Блаженство
+
+
+
Радость
+
+
+
Удача\успех\случай
+
+
Благосостояние
+
+
+
Благополучие
+
+
+
Участь\доля
+
Мудрость\гениальность
+
«Блаженство – bliss - рахат», «радость – joy - бақ-дәулет», «благополучие-
нәубет - prosperity», «благосостояние - exuberance - дәулет, ырыс». Также
следует отметить что встречаются синонимичные пары, которые присущи
только двум культурам «удача-сәттілік» или только одной культуре, так
например в казахском языке встречается понятие «счастье - даналық»
(мудрость, гениальность), в русском языке «счастье-доля\участь\судьба».
372
Из всего вышесказанного можно сделать вывод, что основными понятиями
репрзентирующими «счастье» в русской, казахской и английской языковых
картинах мира являются:
1)
Блаженство;
2)
Радость;
3)
Благополучие;
4)
Благосостояние.
И только лишь в казахском и русском языках «счастье» ассоциируется с
«удачей, везением», по-нашему мнению это связанно с тем, что как для
русских, так и для казахов, счастье зависит от внешних обстоятельств
(счастливый случай, фортуна, везенье). А вот для англичан, привыкших к тому,
что человек сам кузнец своего счастья, данная ассоциация весьма редка или
вообще отсутсвует.
Согласно изложенному выше, счастье в русском языке, несомненно,
относится к сфере идеального и в сознании русского человека закрепилось как
нечто в реальности недостижимое. В русской концептосфере оно находится
где-то рядом со «смыслом жизни» и другими фундаментальными и
непостижимыми
категориями
бытия.
Именно
вследствие
своей
принадлежности к «высокому» регистру русское «счастье» несѐт на себе очень
сильный эмоциональный заряд. Таким образом, счастье как оценка человеком
«успешности» собственной судьбы концептуально и хронологически
производно от удачи. Вообще же, следует заметить, что в эволюции концепта
«счастье» последовательно прослеживается субъективизация: изначально
счастье - это судьба, рок, затем это случай, везенье - нечто сугубо внешнее и не
зависящее от человека, и наконец, это деятельность души в полноте
добродетели, а быть или не быть добродетельным зависит исключительно от
воли человека.
В отличие от английского «happy», констатирующего, что состояние
человека соответствует некоторой норме эмоционального благополучия, так
как в словарных статьях как синонимы к «happy» употребляются
прилагательные contented, pleased, satisfied, русское слово «счастливый»
описывает состояние, безусловно, отклоняющееся от норм. Согласно
А.Вежбицкой, слово «happy» является «повседневным словом» в английском
языке, а «happiness» обозначает эмоцию, которая ассоциируется с «настоящей
улыбкой». Русское «счастье» ни в коей мере не является «повседневным
словом», а тем более не относится в русском языке к числу «базовых эмоций».
Счастье вообще не относится в русском языке к категории чувств. О нѐм,
скорее, можно сказать, как о специфической, весьма сложной разновидности
интеллектуально-эмоциональной оценки, поскольку это одновременно и
эмоция, и положительная интеллектуальная оценка собственной жизни.
В сознании же носителей английского языка «happiness» соотносится с
реально-земными pleasure, contentment, well-being, satisfaction и потому не
только не является чем-то недостижимым, но наоборот, тем, чего люди
заслуживают, тем, для чего родились и живут на свете. Не случайно право на
373
стремление к счастью называется среди важнейших прав человека в
американской Декларации независимости 1776 года.
Схожие значения наблюдаются в казахском языке, где концепт «бақыт»
также представлен не как эмоция, а положительная оценка человеческой жизни.
Счастьем для казаха является благополучие в семье, счастье детей, достойная
жизнь, достижение цели, успеха, самореализация, счастье дает силу и
прибавляет волю. Все эти понятия земные, но в то же время счастье имеет
загадочный, эмоциональный оттенок идеала.
Конечно, невозможно переоценить роль и значение семьи в жизни казаха.
Индивидуум сам по себе не представляет сколько-нибудь значащей ценности
для казахского общества – только в составе семьи человек является
полноценным участником социальных процессов. Только в семье человек
ощущает полноту жизни и радость.
В русском языке понятие счастья невеоятно многократно, в английском и
казахском же оно несет гораздо меньшую смысловую нагрузку и имеет меньше
значений.
Список литературы
1. Воркачев С.Г. Концепт счастья в русском языковом сознаний: опыт
лингвокультурологического анализа. Краснодар, 2002.
2. Ожегов С.И., Шведова Н.Ю. Толковый словарь русского языка. М.:
Азбуковник,1998.
3. Фразеологический словарь русского языка. М.: Русский язык, 1986.
4. Воркачев С.Г., Воркачева Е.А. Концепт счастья в английском языке:
значимостная составляющая // Массовая культура на рубеже XX-XI веков:
Человек и его дискурс. М., 2003 С.263-275.
5. Қазақ тілі тҥсіндірме сӛздігі. Мектеп. Алматы, 2002.
ӘОЖ 821.512.122.09
А.С. Сағатова, Б.А. Ердембеков
С. Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік университеті,
Ӛскемен қ., Қазақстан
ЕШКІМГЕ ҦҚСАМАЙТЫН, ӚЗГЕ СТИЛЬ ИЕСІ
(Д. АМАНТАЙДЫҢ «ГҤЛДЕР МЕН КІТАПТАР»
ШЫҒАРМАСЫНА ТАЛДАУ)
Кез келген оқырман ӛзіне ҧнаған әдеби шығарманы оқып ӛзінше ой тҥйе
алады. Кітаптың ішінен ӛзіне керекті қажетін де алып жатады. Кӛптеген
жарыққа шығып жатқан шығармалар оқырман қауымға берері қаншалықты осы
мәселе тӛңірегінде ой қозғамақпын.
Д.Амантай қазақ әдебиетінде ӛзіндік орны бар жазушы. Оның қаламынан
374
туған біраз әдеби туындылар оқырман назарына кеңінен ҧсынылып жатыр.
«Гҥлдер мен кітаптар» романы жайлы әдебиетші,сыншы қауымның біраз пікірі
айтылды да. Мәселен аудармашы әдебиеттанушы, Герольд Бельгер:
Приходится слышать и разноречивые сужденя о том что он пишет.А причина
одна: Дидар не похож ни на кого.Точнее, на многих, кого еще не удостаивает
своим вниманием казахский читатель. Он, Дидар, своеобразен, своеобычен,
неотрадиционален, непривычен. Кто-то им умеренно восхищается (особенно
молодежь), кто-то отвергает его на корню (большой частью – старшее
поколение) [1, 385 б].
«Тәуелсіздік кезеңінде біраз әдеби шығармаларға талдау жасап жҥрген
әдебиет сыншысы Ә.Бӛпежанова: «
"
Гҥлдер мен кiтаптар" сынды шығарманы
мен қазақ әдебиетiнде бҧрын-соңды алғаш оқуым. Бҧл - мен ҥшiн сыншы
ретiнде де, оқырман ретiнде де ҥлкен қуаныш; сын егер шығармашылық екенi
рас болса, сыншы әйтеуiр сыншылық мiндетiнен шығып қана емес, ӛнердiң
ӛнерлiк тҧрғысынан предметтiк әңгiме қозғауға болатын шығарма
оқығандықтан туындаған қуаныш."Гҥлдер мен кiтаптар" - кӛп планды роман.
Әдеттегi ҧғымдағы, себеп-салдарлы, классикалық ҥлгiдегi кӛп планды да
кӛлемдi роман емес, кӛлемi шағын, соған қарамастан, конструкциясы ӛте
дамыған - бiрнеше идеяны қат-қабат алып жҥретiн роман; оқырманынан
мәдени-философиялық оқылымды талап ететiн; "не бередi?" емес, "не аламын?"
қағидасымен оқығанда ғана мәнi ашыла тҥсетiн романяғни бҧл тҧста автордың
емес, оқырманның мәселесi шығады. Басты бiр ерекшелiгi де - осы. Ал, мҧндай
туынды қазақ кӛркем әдебиетiне аса қажет-тi [1,390 б].
Шығарма туралы айтылған ойлар осы енді романның ішкі мазмҧнына
бойлап кӛрейік.
Роман ҥш бӛлімнен тҧрады, әр бӛлім ӛзі жеке-дара тараушалардан қҧралған.
Бір оқыған кісі бҧл романда неліктен сонша атау, тҥсініксіз нәрселер неге кӛп
деген ойға батады. Бір қарағанда дҧрыс себебі ДидарАмантайдың сӛйлем
қҧрауы, ӛзіндік пәлсапасы мҥлде бӛлек. Бҧл кітаптың ішкі сырын тҥсіну ҥшін
сірә, философиялық кітаптар оқып шығу керек... Романда тҥркілік сарынды
аңсау, әсемдікке ҧмтылу, заман бейнесін сипаттау сияқты элементтер бар.
Дидар Амантай: «Мен ҥшін Э.Хеменгуэй мен Марсель Пруст, Габриель
Гарсия Маркес стильдерін Милорада Павич және Хорхе Луиса Борхес
интеллектуализмін біріктіре отырған қызықты. Осының ҥстіне Альбера Камю
Алена Роб-Грийе және Ясунари Кавабатының эстетикасын қосам. Менің
поэтикалық прозадағыбағытым сюжеттің болуы немесе болмауымен
ерекшеленеді. Жазушы қазақ әдебиетіндегі прозаны 5 бағытқа бӛліп кӛрсетеді:
әлеуметтік-антропологиялық,
коммерциялық,
ғылыми-фантастикалық,
философия-метафизикалық және поэтикалық. Оның ойынша ең соңғы бағыт ол
жоғарғы сападағы проза.Сонымен қоса Дидар Амантай шетел әдебиетімен
қазақ әдебиетіндегі ҧқсастықтар туралы: стиль жайлы айтсақ деп Буниннің
«Антоновские яблоки» Юрия Казакова «Ты во сне горько плакала», Ясунари
Кавабаттың«Голос бамбука, цветок персика», Алена Роб-Грийе «Пляж»,
«Молчание», Альбера Камю, «Кошка под дождем», Хемингуэйдің
375
шығармалары қазақ әдебиетіндегі әңгіме-кӛңіл кҥй,әңгіме-әсер бағытына
М.Әуезовтің «Кӛксерегі», Ғ.Мҥсіреповтің «Қос Шалкар» және «Боранды
тҥнде»), Саин Муратбеков («Осенняя извилистая дорога»), Оралхан Бӛкей
(«Қайдасың қасқа қҧлыным»), Қалихан Ысқақтың «Ақтоқым», Бейімбет
Майлинның «Шҧғаның белгісі» сияқты шығармаларды атаймыз дейді.
Қорытындылай келе Дидар Амантай шығармаларын тҥсіну ҥшін арнайы
сюжеттің керегі жоқ, әр оқырман ӛз сюжетін қҧрыстырып алады. Кӛркем
әдебиеттің одан әрі дамуы дҧрыс айтылған сын мен оқырман
қызығушылығына тікелей байланысты болып келеді» [2].
Дидар Амантай әдебиетке ӛлара уақытта келгеннен кейін кӛптеген
сыншылар бҧл топты камикадзе-әдебиетшілер ретінде таниды. Яғни, ӛзін
қҧрбандыққа тастаған жазушылар есебінде қаралады. Себебі ол кезде
әдебиеттің қиын шағында келгендіктен және де қазақ әдебиетінің ерекше
формасын жасауда оған дейін қалыптасқан формальды әдебиетті қҧрбан еткен
жазушылар десек те болады. ―Постмодернистік әдебиеттің қалыптасып, даму
жолдары әр мәдениетте әрқилы болып келгенімен, олардың ортақ бір қабысар
тҧсы бар: қай елдің руханиятында болмасын, постмодернизм ҧлт ӛміріндегі
айрықша рухани дағдарыстан кейін туындайды‖, - деп филология
ғылымдарының кандидаты А. Қалиева дәл айта алған. Дидар Амантайдың
шығармашылығы ерекше болғанан кейін де әртҥрлі сындар мен пікірлер бар.
Дидар Амантайдың тілі аса бай да емес және жазушылық бояуы қанық
сипаттауларға да сапалы емес. Алайда Дидар Амантай әдебиетке ӛте ҥлкен
біліммен келді. Еуропалық әдебиетті бойына тҥбімен сіңдірген адам.
Постмодернистік бағыт – бҧл әлі айқындалмаған, ғылыми жағынан концепция
жҥзінде деректелмеген әдеби бағыт болғаннан кейін Дидар Амантайдың
шығармашылығы жайында ғылыми тҧжырымдар мен теориялар жасай
алмаймыз.
Алайда постмодернизм қазақ әдебиетінде бҧрын-соңды болмаған бағыт деп
те айта алмаймыз, мәселен, Жҥсіпбек Аймауытовтың «Елес» әңгімесі –
постмодернизмнің қазақ әдебиетіндегі алғашқы ҥлгісі еді. Дидар Амантайдың
ерекшелігі де сол – постмодернизмге тҧтастай келуімен ерекше.
Дидар Амантай хақында пікір білдірушілердің барлығы ӛз замандастары.
Себебі бҧл топ постмодернисттік бағытты тҥсіне алатын жаңа буын
болғандықтан пікір білдіре алатын дәрежеде деп ойлаймыз.
Қысқа жазу мен әр сӛйлемге философиялық мән беру, сиғызу – барлығы
жаңа әдебиетті қалыптастыруда жасаған тәжірибелер. ―Қаламгер‖, ―Кітаптар‖,
―Гҥлдер‖ әңгіме-бӛліктерінде тек қана атауларды ғана тізіп шығуы – бҧл нағыз
эксперименттер. Мәні ақпараттық нысана болу ма?
Қысқа жазу мен ерекше тақырып-атау қою – Дидардың басты ерекшелігі.
Әсіресе, қысқа диалогты қолдану – әдебиеттегі ҥздік жетістіктер:
-
Тҧра тҧрыңыз, - деді әлгі, - бірақ, сіз ешкімге айтпаңыз.
-
Айтпаймын.
-
Ӛзі ҥйіңізде не бар?
-
Кітаптар, гҥлдер, қолжазбалар.
376
-
Ақша бар ма?
-
Жоқ.
-
Асыл тастар, ақық, зҥбәржат, гауһар, алтын, кҥміс?
-
Жоқ.
-
Бекер келіппін, - деді ол желгӛзектен ішке кіріп жатып.
-
Ештеңе етпейді.
-
Есірткі шегесіз бе?
-
Әуес емеспін.
-
Жақсы нәрсе.[1.93]
Мҧндай диалогтар бҥкіл әңгіме бойы кете береді. Кейбір әңгімелері
толықтай тек қҧрылымы диалогтан ғана тҧрады. Мазмҧнның барлығы дәл осы
диалогтің жан-жапсарына қҧрыстырылады. Диалогтің шынайы шығуы мен
контекстпен тҧтастай қҧрылымдасуы – жазушы шеберлігінің кӛрінісі. Демек,
пострмодернистік бағыттың тағы бір белгісі – диалогтің қҧрылуы.
Дидар Амантай тек қана қазақ тілінде ғана жазбайды, сонымен қатар орыс
тілінде де шығарма жазады. Бҧл тілдегі шығармалар да постмодернистік
бағытта
жазылған
туындылар.
Екі
тілдегі
шығармаларының
еш
айырмашылыққа ие болмауы және бҥкіл шығармаларының барлығы тек бір
сарынды, бір желілі болуы және тҧтастай концепцияны беруге тырысуы –
барлығы ерекше қҧбылыс. Мистикалық-мифологиялық қҧрылым мен
философиялық мән-мағына, фантастикалық желі – Дидар Амантайға тән
қҧбылыс. Әңгімелерін мистикалық, фантастикалық, философиялық тәрізді
категорияларға жіктесек те болады. Мҧның ӛзі тҧтастай шығарманы жіліктеп
тҥсунге кӛмектеспек.
Әдебиеттер тізімі
1. Амантай Д. Қарқаралы басында: роман, повесть, әңгімелер, эсселер,
ӛлеңдер. Бірінші том/Дидар Амантай.– Алматы, 2010. – 396 б./Бес томдық
шығармалар жинағы/
2. http://www.info-tses.kz/red/article.php?article=120899.
ӘОЖ 821.512.122.09
Достарыңызбен бөлісу: |


title: А.Д. Сағиолданова, А.М. Картаева - Сборник материалов «миссия молодежи в науке республики казахстан»

text:
А.Д. Сағиолданова, А.М. Картаева
С. Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік университеті,
Ӛскемен қ., Қазақстан
МҦХАР ӘУЕЗОВТІҢ АБАЙТАНУ САЛАСЫНДАҒЫ
ҒЫЛЫМИ КОНЦЕПЦИЯСЫ
Қазақ әдебиеттану ғылымының бастау негізіне айналған абайтану
ғылымының қалыптасуына, абайтанудың дербес ғылым саласына кӛтерілуіне
академик М.Әуезовтің сіңірген еңбегі ӛлшеусіз. Ол осы ғылыми зерттеу
377
саласының кең мағынасында негізін салды, зерттеудің бағыт-бағдарларын,
принциптерін анықтады, абайтанудың жҥйелі, біртҧтас ғылыми концепциясын
жасады.
«Бҧл тҧста атап айтатын нәрсе – дейді академик З.Ахметов: Мҧхтар
Әуезовті ойша жасанды концепция, қағида туғыза салуға бейім тҧратын, кейбір
жоқ жерден жаңалық ашуға ҧмтылатын зерттеушілердің қатарына қоюға еш
болмайды. Оның мәселені ҧзақ жылдар бойы егжей-тегжейлі, жан-жақты да
терең тексеріп алып, соның негізінде ғана ҥлкен қорытынды-байламдар айтуды
дҧрыс деп санайтынын осы абайтану саласындағы зерттеулерінен анық
аңғарамыз», - дейді [1, 65 б.].
Абай мҧрасының жиналуы мен зерттелуі туралы мәселеге М.Әуезов Қазан
тӛңкерісінен кейінгі жылдардан бастап-ақ қызу араласа бастаған еді. Әрі
М.Әуезовтің Абай ӛмір сҥрген ортада туып, жастайынан ақын
шығармаларымен таныс болып ӛсуінің де белгілі дәрежеде мәні бар. Ӛйткені,
ол сол дәуірдің ірілі-ҧсақты оқиғаларын, ҧлы ақын туралы ел арасындағы сан
қилы әңгімелерді ой дҥниесіне тоқи жҥргендіктен, Абай ӛмірінде кездескен кӛп
оқиғалардың сырын Абай мҧрасын зерттеушілердің кӛбінен әлдеқайда жетік
білді. Бҧл жағдай Абай мҧрасын жинап зерттеудегі М.Әуезовтің орасан зор
еңбегінің жемісті болып аяқталуына айтарлықтай септігін тигізді.
Алғаш рет «Абай» журналында ақын мҧрасы жайлы жазылған мақала,
деректерімен кӛрінді. «Абай» журналы М.Әуезовтің қаламының ысылып,
адымын ашқан басылым болып табылады. 1922 жылы «Шолпан» журналында
жарияланған «Қазақ әдебиетінің қазіргі дәуірі» деген нағыз зерттеушілік
тҧрғыдан жазылған мақаласында Абай мҧрасы жайлы алғаш рет теориялық
негізде батыл барлау жасады. «Осы дәуірдің ӛзінде-ақ шығармаларын жақсы
тҥсінуші, ол мҧра туралы мағлҧматы молы да Мҧхтар Әуезов деген қоғамдық
пікір қалыптасқан да еді. Абайдың әдеби мҧрасының сырын терең ғылыми
тҧрғыдан білу керек деген тҧжырымды ойға да ол осы тҧста келген сияқты.
Ӛйткені 1922 жылы «Қазақ әдебиетінің қазіргі дәуірі» деген елеулі пікір
таласын тудырған кӛлемді мақаласын жазумен қатар, Абайдың ӛмірі туралы
естеліктерді Абайға байланысты әр тҥрлі дерек кӛздерін жинастырып жҥрген
жас талап Мҧхтарды кӛреміз», - дейді белгілі абайтанушы ғалым
М.Мырзахметҧлы [2, 76-77 б.]. Қоңыр деген бҥркеншік атпен жарияланған бҧл
мақалада М.Әуезов Абайдың қазақ әдебиетіндегі орнын, негізгі бағытын
кӛрсетеді.
Бҧл кезеңде Абайдың әдеби мҧрасы туралы талас-тартыстың етек алуына
байланысты Абай қай таптың ақыны, оны мҧра ретінде қабылдау керек пе, әлде
жоқ па деген сҧрақтар туа бастады. Қоғамды тапқа бӛлу, таза пролетариат
мәдениетін жасауға ҧмтылу – тҧрпайы социологиялық танымды тудырды.
30-жылдардағы ҧлы ақынның әдеби мҧрасы маңында болып ӛткен пікір
таласында орын алған әралуан кӛзқарас тҧрғысынан пікір айтқандардың ішінде
Мҧхтар Әуезов пен профессор Қҧдайберген Жҧбановтың еңбектері айрықша
орын алады. Ӛйткені дәл осы жылдары Абайдың әдеби мҧрасын бағалауда
тҧрпайы социологиялық, формалистік, компаративистік кӛзқарастар ӛріс алып
378
отырғанда, осы қым-қуыт қайшы пікірлерден тыс ғылыми негізде жазылған
еңбек М.Әуезовтің «Абай ақындығының айналасы» мен Қ.Жҧбановтың «Абай
қазақ әдебиетінің классигі» деп аталатын зерттеу мақалаларының жазылуы –
абайтану саласындағы ой-пікірде соны қҧбылыс ретінде қабылданды.
Абайды 1909 жылғы тҧңғыш ӛлеңдер жинағынан кейінгі осы кҥнге дейін
жарияланып келген ақынның толық жинақтары мен академиялық басылымдары
М.Әуезовтің жинап бастыруымен, тікелей араласуымен, басшылығымен
шығарылып келеді. Әсіресе, осы толық жинақтардың бәріне негіз болған әрі
қазақ халқы ӛзінің ҧлы ақыны Абай шығармаларымен тҧңғыш рет жете
танысып білуіне мҥмкіндік алған 1933 жылғы тҧңғыш жарияланған толық
жинақ ақын мҧрасын танып-білуде орасан маңызы бар мәдени қҧбылыс.
«Мҧхтар Әуезов 1924 жылы Ленинград университетінде оқып жҥрген
кезінде Семейдегі жаңа ҧйымдастырылған қазақ педагогикалық техникумына
қазақ әдебиетінен дәріс оқу ҥшін арнайы шақырумен келеді. Ол туған елге
оралысымен-ақ ҧстаздық, ғылыми-творчестволық, әлеуметтік жҧмыстарға қызу
араласып, бар ынта-жігерімен беріледі. Мҧхтар Әуезов қазақ педагогикалық
техникумында қазақ әдебиетінен дәріс бере жҥріп, Абайдың тҧңғыш толық
жинағын
қҧрастыруға
бар
кҥшін
жҧмсады.
Абайдың
Мҥрсейіт
қолжазбаларында қамтылмаған, бірақ ел аузында сақталып қалған ӛлеңдерін
хатқа тҥсіріп, қайта тірілтті. Дәл осы жылдары ҧлы ақынның тҧңғыш ғылыми
ӛмірбаяны да жазыла бастады», - дейді М.Әуезов мҧрасын зерттеуші ғалым-
жазушы Т.Жҧртбай [3, 240 б.].
30-жылдардың ішінде Абай мҧрасын зерттеуге арналған М.Әуезов
қаламынан туған еңбектер ақын мҧрасының әр саласын сӛз етіп, кӛп қырынан
танытқанымен, негізінен, екі тҥрлі мәселені ерекше кӛтеріп, жемісті нәтиже
беруімен кӛзге тҥсті. Оның бірі, Абайдың толық ӛмірбаяны, екіншісі, Абай
мҧрасының идеялық рухани нәр алған қазына кӛздеріне айрықша назар аудара
бастауында жатыр. «Абай шығармаларының нәр алған бір қайнары – Абай
мҧрасының Шығысқа қатынасын ӛзінің зерттеу еңбектерінде М.Әуезов
негізінен ҥш салаға топтастыра, олар жайлы танымның ӛзекті желілеріне жеке-
жеке тоқтай отырып, анықтама береді: а) Абай мен Шығыс классиктері, ә)
Абайдың исламиятқа қатысы, б) Шығыс хакімдерінің, ойшыл даналарының
ортасында ғасырлар бойы мол сӛз болған мораль философиясы жайлы
мәселелерге қатысы» [4, 25 б.].
М.Әуезовтің ҧзақ жылдар бойы жҥргізген ізденіс ҥстінде туған ой-пікірлері
тҥгелге жуық «Әр жылдар ойлары» деген атпен басылым кӛрген
монографиялық еңбегінің желісіне сіңісіп отырған. Бҧл еңбек автордың ҧлы
ақын мҧрасына арналған жоғары оқу орындарында абайтанудың арнаулы
курсынан оқылған дәрістері арқылы жинақталған ой-пікірлері мен танымдары
болатын.
Абай жайлы ҧзақ жылдарға созылған ғылыми зерттеулерін тҧтас
қорытындылай отырып жазған ғылыми монографиясы мен атақты «Абай
жолы» роман-эпопеясын жазу ҧлы қаламгердің ғылыми-творчестволық ізденіс
ҥстінде тер тӛккен 30 жылдан астам уақытын алды. Жазушының ӛз мәлімдеуіне
379
сҥйенер болсақ, Абай жӛнінде жазу ойы 19 жасында-ақ асқарлы арманға
айналған. Ҧлы ақын мҧрасын 17 жылдай толассыз іздену, зерттеумен
шҧғылданып, 12 жыл бойында тікелей жазумен айналысқан. Абай мҧрасы
М.Әуезовтің бҥкіл ғылыми-творчестволық ғҧмырында шарқ ҧрып іздену
ҥстіндегі рухани дем берушісі таусылмас қуаттың қайнар бҧлағына айналған.
ХХ ғасырдың ҧлы туындысы «Абай жолы» эпопеясын жазуға қадам басқан
кҥннен-ақ Мҧхтар Әуезовтің алдына Абайдың ғылыми ӛмірбаянын жазу, оған
қажетті әдеби, тарихи деректер кӛзін іздестіріп, жаңадан табылған ауызша
немесе архивтік мағлҧматтарды талдап қорыту, бір ізге тҥсіру міндеті қойылды.
Екінші жағынан, осы салада ӛзі танып-білген, ойда қорытқан ӛмір шындығын
кӛркемдік шындыққа айналдырып, эпопея желісіне сіңдіру сияқты аса кҥрделі
шығармашылық мақсат та тҧрады. Жазушының осы екі саладағы ғылыми-
шығармашылық ізденістері бірін-бірі жақсы толықтырып отырды.
М.Әуезовтің осындай сарыла ізденген, ҧзақ уақыт бойына шҧғылданған
тақырыптарының ең бастысы, негізгісі – халқымыздың ҧлы ақыны Абайдың
ӛмірі, оның әлеуметтік ағартушылық және ақындық қызметі. Бҧл тақырып
оның шығармашылық ӛмірінің ӛрісті ӛзегіне, жазушылық еңбегінің мағынасы
мен мақсатына айналды.
Ақын ӛмірбаяны жайлы жаңа деректер кӛзінің қорлануына орай М.Әуезов
тарапынан Абай ӛмірбаянының тӛрт нҧсқасы жазылды: біріншісі 1933 жылы
Абай шығармаларын бастыру ҥшін; екіншісі 1940 жылғы басылым ҥшін;
ҥшіншісі 1945 жылы жазылған; бірақ жарияланбаған. Тӛртінші нҧсқасы 1950
жылы жазылды.
Абай ӛмірбаянына оқтын-оқтын белгілі бір уақыт ӛтісімен қайта ҥңіліп,
қайтара жазуға отыруының елеулі себептері бар болатын-ды. Мҧхтар Әуезов те
«Абай жолы» роман-эпопеясын жазуды мақсат еткен соң, қалайда ҧлы ақынның
ӛмірі мен шығармашылығын терең зерттегені сӛзсіз. Алайда, Әуезовтің «Абай
жолы» эпопеясын жазуға кірісерден (1937 жылдан) әлдеқайда бҧрын Абайдың
ӛмірі мен шығармашылығын зерттеп келгені ақиқат. Бірақ шындап Абай
туралы кесек кӛркем туынды жазуға бел байлаған жазушы арнайы қосымша
деректер, материалдар іздеп, бҧрыннан білетіндерін толықтырап, тағы кӛп
еңбектенген. «Бҧл жерде атап айтатын нәрсе, тарихи деректер, ӛмірде болған
деген оқиғалар. Абайдың ӛзіне, айналасындағы адамдарға қатысты нақтылы
жайлар, сондай-ақ Абай заманын сипаттайтын кезеңдер – бҧлар қанша мол,
қаншалықты қҧнды болғанымен кӛркем шығармаға тек тірек боларлық
мағлҧматтар ғана. Ендеше, Әуезов абайтанудың негізін салған теңдесі жоқ
ғҧлама ғалым болғанымен, егер ол сонымен қатар ҧлы суреткер болмаса, «Абай
жолы» дҥниеге келмес еді дей аламыз» [1, 68 б.].
«Жҧртқа белгілі, мҧқтарлық абайтану екі салада жасалды: бірі – ғылыми
жҥйеде де, екіншісі – кӛркем формада «Абай жолында» жасалды», - деген
Қ.Ӛмірәлиев [5, 70 б.].
М.Әуезов қаламынан туған Абайдың ғылыми ӛмірбаяны – абайтану
саласындағы бірегей еңбек. «Абай жолын» жазу ҥстінде М.Әуезов әрі ғалым,
әрі жазушы ретінде екі салада қатар ізденді.
380
М.Әуезов ҧлы ақын мҧрасы жайлы сонау 20-жылда бастаған зерттеу
жҧмысын бергі кезде ҥш салада – Абайдың ӛмірін зерттеп, ғылыми ӛмірбаянын
жасау ҥлгісінде, шығармаларын зерттеп, ғылыми монография жасау жолында,
ақынның ӛмірі мен шығармашылығы ішіне кіретін «Абай жолы» атты роман-
эпопея жарату ҥстінде жҥргізіп, 60-жылдың басына дейін алып келді.
М.Әуезов ҧлы ақын мҧрасын ғылыми тҧрғыда зерттеп, кӛркемдік аяда
айтып беру арқылы мақсатқа жетті. Бір дҥниені екі ҥлкен әдіспен екі ҥлкен
формада айтып беру арқылы жетті. Әрі ол әдебиеттанудың ғылыми жҥйесін
анық және берік, ӛзгермейтін қалыпта жасап берді. Әсіресе мҧны М.Әуезов
«Абай жолы» эпопеясында кӛркемдік форма аясында барынша тыңғылықты,
барынша шашаусыз тҥгендеп, жетер жеріне жеткізіп орындап шықты.
Міне, осындай қыруар жҧмыстар нәтижесінде қазақ әдебиеттану
ғылымында М.Әуезов танытудағы абайтану ғылымы зор нәтижемен жеке сала
болып қалыптасты.
Әдебиеттер тізімі
1. Ахметов З. Даналық тағылымы. // Абай. – 1997. - № 2-3. – Б. 63-68.
2. Мырзахметов М. Абайтану тарихы. – Алматы: Ана тілі, 1994. – 192 б.
3. Мырзахметҧлы М. Әуезов және Абай. – Алматы: Қазақстан, 1996. – 272 б.
4. Жҧртбай Т. Бесігіңді тҥзе: Роман-эссе. – Алматы: Жазушы, 1997. – 560 б.
5. Ӛмірәлиев Қ. Абай афоризмі. – Алматы: Қазақстан, 1993. – 128 б.
ӘОЖ 81'373.211 (574.42)
Г.Т. Садуакасова, Ф.Р. Ахметжанова
С. Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік университеті,
Ӛскемен қ., Қазақстан
ҦЛАН ЖЕРІ ТОПОНИМИКАСЫНЫҢ
ТАРИХИ-ЛИНГВИСТИКАЛЫҚ ЖҤЙЕСІ
1.
Табиғат пен қоршаған ортаға байланысты жер – су атаулары
Ҧлан жерінің топонимиялық жҥйесіндегі қоршаған ортаның геофизикалық
қасиетін атаулардың рӛлі ерекше. Бҧл атауларды Б.Тілеубердиев зертеуіндегі
классификацияны негізге ала отырып, [ 1,11] ӛз ішінде:
1.
жер бедеріне, табиғат қҧбылыстарына қатысты топонимдер;
2.
фитотопонимдер;
3.
зоотопонимдер деп жҥйеледі.
Жер бедері мен табиғат қҧбылыстарына байланысты топонимдерге жер
бедеріне, қазба байлықтарға, ауа райы қҧбылыстарына, географиялық
объектілердің физикалық қасиеттеріне байланысты пайда болған топонимдер
жатады. Мысалы, Тасбастау, Тҥнтӛбе, Сайболат, Жылықоныс.
381
Біз жҥйелеген тілдік материалдар Егінсу ауылдық округіндегі объектінің
физикалық және географиялық қасиетіне қатысты топонимдерді тудыруда
тӛмендегі сӛздердің белсенділігін байќатты:
Бҧлақ: Айнабҧлақ, Тӛребҧлаќ, Сәменбҧлақ, Қысқабҧлақ т.т.
Бастау: Тасбастау, Қамысбастау, Қызылбастау, Сарыбастау.
Тас: Сынтас, Қойтас, Ҥйтас, Аттастас, Жаңғызтас, Қызылтас, Сандықтас.
Тӛбе: Бәйгетӛбе, Тҥнтӛбе.
Сай: Бҥркітсай.
Су: Егінсу, Қызылсу.
Шоқы: Ақшоқы, Шҧбаршоқы.
Ӛсімдік әлемі де округтің топонимиялық атауларында ӛз ізін қалдырған.
Ӛсімдік тҥрлерінің топонимиядан орын алуына екі тҥрлі жағдай әсер еткен: 1.
мал жейтін шӛптің аты болуы тиіс;
2.
осы геофизикалық объектілерде ӛсетін ӛсімдіктердің ішіндегі жиі
кездесетіннің атауы болуы тиіс.
Қазақстан территориясында ӛсімдіктердің 5000 – ға жуық тҥрі бар екен [2,
256] Сол ӛсімдіктердің біразының аттары Шығыс Қазақстан топонимиясында
кездеседі: қайың, қарағай, ӛлең, ҧшқат, қараған, алма, сарымсақ, мойыл, шілік,
бҧта, сексеуіл, тораңғы, ши, қамыс, ағаш, арша, тал бӛтеге, тоғай, терек, егін,
т.т.
Осы ӛсімдік атауларының кейбіреуі Ҧлан жерінің топонимиясында да
ҧшырасады. Мысалы: Кеңқияқ, Жосалы, Шилі, Қамысбастау, Қызылбҥрген,
Іргеши, Қосағаш, Қарағансай.
Ҧлан жерінің топонимдерін қалыптастыруға ландшафтық ерекшеліктер
және ӛсімдік әлемімен қатар, осы аймақтағы жан – жануарлар, қҧстар,
жәндіктер әлемі де әсер еткен. Оған тӛмендегі географиялық атаулар мысал
бола алады. Жыланды, Бҥркітсай, Суырсай, т.т.
Сонымен қорытындылай келе, табиғат пен қоршаған ортаға байланысты жер
– су атауларын былай жҥйеледік: 1) жер бедеріне, табиғат қҧбылыстарына
қатысты топонимдер
2) фитотопонимдер
1)
зоотопонимдер
Ҧлан жеріндегі жер – су атауларында да жер бедерінің, табиғат
қҧбылыстарының, ӛсімдік және жануар, қҧстар атауларының кездесетінін
байқадық.
2. Тҥркі – монғол қатынастарына байланысты жер – су атаулары
Белгілі бір халықтың топонимикасында сол халықтың ӛз тілі тҧрғысынан
тҥсіндіріп, саралап, анықтауға келмейтін атаулардың тҥп – тӛркінін сол
халықпен тығыз тарихи – мәдени қарым – қатынаста болған келесі халықтың
атаулар дҥниесінен іздестірудің маңызы ҥлкен. Бҧл орайда, басқа тілдің
негізінде жасалған топонимдердің иесі болып табылатын халық тілінің
заңдылығына сай ӛзгеріске тҥсіп отырғанын да ескерген жӛн [3, 22-23]. Ҧлан
жерінің топожҥйесінде белгілі тарихи себептерден туындаған монғол қабаты
382
бар. Кей жер атауларының тҥпкі мағынасында тҥркілік қабат, монғол қабаты да
кездеседі, сондықтан Ҧлан жеріндегі кей жер – су атаулары тҥркі – монғол
қатынастарына байланысты туындаған жер – су атаулары деп қарастырамыз.
Ҧлан – Егінсу ауылдық округіндегі ӛзен, елді мекен, аудан атаулары.
Ҧлан атауының шығу тӛркіні туралы С.Аманжолов: « … монғолда ҧлан
(улаан) біздегі «қызыл» мағынасындағы сын есім. Бізде ҧлан дегеннің зат есім
мағынасы да, сын мағынасы да бар. «Ҧлан» географиялық атау кҥйінде зат есім,
ал «ҧлан – байтақ» дегенде ҧлан сын есім болады. Ал Алтай Аманжолов: «Ҧлан
кӛне тҥркі тілінде оғлан «бала», қазақ тілінде ҧлан (жасӛспірім, ӛрен,
жеткіншек) немесе ҧлан – байтақ (кең кӛлемде кӛсіліп жатқан, шалқыған, кӛз
жеткісіз) тіркесімен ҧласады, сонымен қатар кейде монғол тіліндегі улаан
«қызыл» деген сӛзбен салыструшылық бар». [4,113] Ел аузындағы аңызға
қарағанда Айыр тауының ӛзі Ҥлкен айыр, Кіші айыр деп аталған екен. Ҥлкен
айырдың ӛркештерінің ӛзі екі ӛркешке айналған, олардың биіктігі 35-36 метр
екен. Ал ―Кіші айыр‖ деп аталатын бӛлігіне сонау заманда Тәуке батырдың
немере інісі Қҧсқанат Ҧлан батырдың ғана табаны тиген, беріде ешбіреу шыға
алмаған‖, - дейді кӛне аңыз. Кіші айырдың екі ӛркешінің сынық сҥйем
биігірегіне тік тҧрған Қҧсқанат Ҧланға Алтайдың бас – аяғы тҥгел анық
кӛрініпті деседі. Кӛне қазақы ӛңірдің – берідегі кеңестік ауданның Ҧлан
аталуын, Айыр іргесіндегі Шымқора ауылын жанай ағатын ӛзеннің Ҧлан
делінуін сол Қҧсқанат Ҧлан батырдың есімімен байланыстырып айтады деген
ҧғым – тҥсінік қалған.
«Шығыс Қазақстанның географиялық атаулары» еңбегінде Ҧлан атауына
тӛмендегідей тҥсінік білдіреді: «Ҧлан – ӛзен, елді мекен. Кӛне тҥркі тілінде
оғлан ҧлан сӛзі «жас бала, ҧл бала, ҧрпақ» мәндерінде қолданылады. Алайда,
бҧл сӛз жер – су атына келе бермейді. Мҧндағы Ҧлан монғолдың улаан
«қызыл» деген сӛзінен шығып, судың немесе жердің тҥсін білдіруі мҥмкін.
Мҧндағы Ҧлан - ӛзен атауы (гидроним). Ӛйткені осы маңдағы тағы бір ӛзен
Қызылсу аталады. Судың қызыл тҥсті болуы сирек. Қызылсу сӛзі «қысыл
(қысылған) су» мәнінен шығып тҧрған сияқты. Қыста мҧз ҥстіне шығатын суды
солай атайды [5,174 - б].
Е.Қойшыбаевтың айтуынша: ―Ҧлан – тау ӛзені, аудан атауы. Шамасы тҥркі
этнонимі бойынша аталуы керек. Бҧл сӛздің тҥркі тілдеріндегі негізгі мағынасы
―бҧғы‖ ҧғымын білдіреді.
Сонымен Ҧлан атауы монғол тілінің ―улаан‖ (қызыл) сӛзінен алынған деген
қорытындыға келдік. Ӛйткені Ҧлан ӛзенінің жағалауы қызыл топырақты және
қыста қатты аязды кҥндері мҧз ҥстін қызыл су басады.
Қанай - елді мекен және Ертіске қҧятын ӛзен. А.Аманжолов: ― … Алтай
тілінің бір диалектісінде қанай – ―іні‖ деген мағынаны білдіретіндігі кӛңілге
тҥрлі ой салады. Ӛйткені Ертіске келіп қҧятын ҥлкенді – кішілі екі ӛзеннің бірін
(бҧл жерде – Ҧлан ӛзені) аға деп білсек, екіншісін іні деп танып, бір арнадай
табысатын осы ағайындықты мегзейді деген болжам ойға орала береді‖, - дейді
[4,112-113 б ]
383
Секітас – оронимдік атау.
А.Аманжолов: ―Міне алдымызда Секітас. Осы атаудың ӛзі кӛңілді сан саққа
жҥгіртеді. Бабаларымыз бҧл жерді Секітас деп ат қоюының себебі не екен ?
Бҥгінгі тіліміз тҧрғысынан қарғанда дәл мағынасын дӛп басу қиын да. Сол
себепті туыс тілдердегі осы атаудың мән – мағынасына зер слып байқасақ,
қырғыз тілінде оның баламасы былай: Секі – алақанын алға созған тау кемері,
яғни тау – тасының қҧс тҧмсығы іспетті ілгері еміне біткен шығыңқы тҧсы, ал
тҥрік тілінде ―шоқы тастың шоры‖ немесе ―сәкі‖ деген мағынаны береді‖. [ 4,
112 ]
Тастың сыртқы пішініне кӛз салсақ, қҧстың тҧмсығы секілді алға қарай
ҧясынан шығып тҧр, сол мағына сәйкес келеді деп ойлаймыз.
Қалба – жота аты. В.Даль бойынша қалба – ―ащы жуаның‖ аты [6. 4- 592 ] ,
бірақ тҥбір тілі жайлы тҥсінік білдірмеген. Осы тҥсінікті қолдайтын ӛзге де
зерттеушілер бар: ―қалба (тҥркі тілінде) – жабайы жуаның аты‖. О.Жақсыбеков:
диал. ―ҧрыс, жанжал‖ (жігіттің жаманы қалбада жҥреді). Монғол тіліндегі
холбого (―дәнекер‖) тҧлғасы зерттеушілердің назарын аударады. Холбоо:
―ҧштасу, дәнекер болу‖ деген сияқты ҧғымдарды беретін атау тҧлғалы сӛз.
Сондағы мағынасы: ―Алтай мен Тарбағатайды ҧштастырып жалғаған тау‖
мәнінде болуы мҥмкін.
Сонымен қорыта айтқанда, Ҧлан жерінде тҥркі – монғол қатынастарына
байланысты жер – су атаулары бар және олар тарихи оқиғалардың куәсі деуге
болады.
3. Кеңестік дәуірде пайда болған атаулар
Қазан тӛңкерісінен кейін кеңестік идеологияға сай қойылған атаулар тобы
бел алды. Еліміздің топонимиясы Кеңес ҥкіметінің қайраткерлері мен әскери
қолбасшылардың қҧрметіне қойылған және коммунистік саясат мҥддесі
әсерінен қалыптасқан орысша атаулар тобымен молыға тҥсті. Бҧндай атаулар
Ҧлан жерінде де кездеседі. Мысалы,
1) Қазан тӛңкерісінен кейін пайда болған атаулар: Қызыләскер, Тапсыз
қоғам, Большевик
2) ҧжымшарландыру мен ҧжымдастыру кезеңі;
Мысалы, Қоғам бірлік Сәт қоғам, Калинин, Еңбек, 16 - партсъезд.
Бҧл атаулардың барлығы да колхоздарға берілген атаулар. Соның ішіндегі
16 - партсъезд атауы. Колхоз қҧрылғанда одақ бойынша съезд ӛтіп жатады. Осы
съездің қарарларын қолдайтындықтарын білдіре отырып, колхозшылар колхоз
атауы 16 - партсъезд болсын деген шешім қабылдайды. Колхоз таратылғанмен,
жер атауы сақталған.
3) Кеңес дәуіріндегі партия, мемлекет қайраткерлерінің , соғыс батырлары
мен еңбек ерлерінің қҧрметіне берілген атаулар;
Мысалы, Киров, Жамбыл, Калинин, Әубәкір. Осы мысалдағы Киров,
Калинин, Жамбыл-бҧрынғы колхоз атаулары. Ахмет - жер атауы. Ахмет есімді
кісі колхоз басқарған, елге сыйлы азамат болған. Әубәкір-еңбек озаты, "Еңбек
Қызыл Ту"орденімен марапатталған адам.
384
4) Бҧрын атауы белгісіз жерлерге жаңа атаулардың берілуі;
Мысалы, Бәйгетӛбе, Кӛпқос, т.т.
5) Мемлекеттік ӛндіріс, шаруашылық орындары мен кәсіпорындардың,
мекеме, ҧйымдардың орналасқандығына байланысты атаулар;
Мысалы, ЛСП, Ферма, Танкодром, Стандарт, Бруцеллез, т.т.
ЛСП - жер атауы. Бҧл қысқарған сӛз. "Лечебно-санитарный пункт" деген
сӛздердің басқы дыбыстары алынған. Бҧрынырақта ауырған малды арнайы
орындарға апарып емдейтін, осындай орындарды ЛСП деп атаған. Қазіргі кҥнде
бҧндай емдеу орындары болмаса да, жергілікті халық бҧрынғы атаумен атауда.
Танкодром - жер атауы. Танк - зат. Бронямен қапталып, мықты қару - жарақпен
жабдықталған шынжыр табанды соғыс машинасы. Ал, дром деген жер, тҧрақ,
орын деген ҧғымды білдіреді. Осы дром арқылы кӛптеген жаңа сӛздер пайда
болған. Мысалы, аэродром, космодром, ипподром, т.т. Осы танк және дром
тҥбірлерін біріктіріп тҧрған - о интерфиксі. Танкодром - танктердің орны деген
ҧғымды білдіреді. Қариялардың айтуына қарағанда Ахмерден Георгиевкаға
баратын жол шалшықты, сазды екен. Танктер ҥнемі сол жерде батады. Танктер
батқан жер Танкодром аталған.
Танкодром - әскери термин. Әлі кҥнге дейін қолданыста бар. Кӛп терминдер
ішкі пішінін де, мазмҧнын да ӛзгертпей сол қалпында пайдалануда. Тілшілердің
арасында екі тҥрлі кӛзқарас бар: біреуі - халықаралық терминдерді сол
қалпында қалдыру, екіншісі - жаппай аудару. Мысалы, танк сӛзін қалай
аударуға болады? Біздіңше аудару қажет емес. Халықаралық терминдер ӛз
қалпында қолданылса, бҧны тілімізді шҧбарлау деп қарауға болмайды,
керісінше тілімізді толықтырады, кеңейтеді.
Соныменен, кеңестік дәуірде пайда болған атаулар сол замандағы қоғамдық
ӛзгерістердің жаршысындай, олардың мағынасы тҥсінікті, этимологиясы айқын
келеді.
Әдебиеттер тізімі
1.
Тлеубердиев Б.М. Оңтҥстік Қазақстан топонимдерінің этнолинг-
вистикалық сипаттары. – Алматы, 1995
2.
Орталық Қазақстанның жер-су аттары. – Алматы: Ғылым, 1989.-256 б.
3.
Әлімхан А.Ә. Жер-су аттарының ҧлттық – мәдени негіздері.-Ӛскемен:
С.Аманжолов атындағы ШҚМУ баспасы, 2003.-63 б.
4.
Аманжолов А.Тҥркі филологиясы және жазу тарихы. – Алматы: Санат,
1996.-125 б.
5.
Шығыс қазақстанның әкімшілік-аумақтық бӛлінісі мен географиялық
атаулары. Ӛскемен; Қазақстан Жазушылар Одағының ШҚО бӛлімшесі, 2003.-
185 б.
6.
Даль В. Толковый словарь живого великорусского языка. Т.4.
385
ӘОЖ 336.71(09)
Достарыңызбен бөлісу: |


title: М.Т. Сакко, С.Т. Турсынова - Сборник материалов «миссия молодежи в науке республики казахстан»

text:
М.Т. Сакко, С.Т. Турсынова
С.Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік университеті,
Ӛскемен қ., Қазақстан
БАНК ТАРИХЫ
Кез келген ақшадан әрбір мемлекеттің ӛткенін, бҥгінгісін және
болашағының бейнесін, яғни тарихын кӛруге болады. Ақша тарихын зерттейтін
ғылым саласы - нумизматика. Онда тиындар, қҧйма ақша кесектері, тиын
мӛрлері арқылы тиын соғу тарихы кеңінен зерттеледі. Нумизматика ғылымы 18-
ғасырдың 2-жартысында пайда болды, оның негізін салушы – Вена нумизматигі
И.Х.Эккель.
Ақша тауар ӛндірісі мен айырбасының тарихи дамуы нәтижесінде стихиялы
жолмен пайда болды. Алғашқы кезде бір еңбек ӛнімі екінші еңбек ӛніміне
тікелей айырбасталды. Айырбастың ӛзі ерте заманда шықты, әуелгі кезде ол
кездейсоқ сипатта болды.
Алғашқы Банктер орта ғасырда Солтҥстік Италияда, кейінірек Германия мен
Нидерландтың сауда орталықтарында пайда болды. Банк ісінің ілгері дамуына,
әсіресе, 1716-1720 жылы Франциядағы Джона Ло банкінің ықпалы зор болды.
Оның шығарған банкноттары айналым барысында мемлекеттік қағаз ақшаға
айналды. Банктың басты мақсаты пайда табу болғандықтан, ӛнеркәсіп пен сауда
капиталистерінің ақша қаржыларын ӛзіне тарта бастады. Олар қарызға металл
ақша беруден ірі ӛндірісшілерге борышқорлық міндеттемелер арқылы кредит
беруге және клиентінің ағымдағы есепшотына ақша аударуға кӛшті, сӛйтіп
қарыз капиталының қозғалысын ҧйымдастыратын ерекше қаржы кәсіпорны
ретінде ӛріс алды. 20 ғасырдың басында банк ісі мен ӛнеркәсіптің шоғырлануы
және монополиялануы Банктердің рӛлін едәуір ӛзгертіп, Банк белгілі бір салаға
не кәсіпорынға жҥйелі тҥрде кредит беруге кӛше бастады. Олар ҧзақ мерзімді
қарыз беруге (8 — 10 жылға дейін) кӛшті. Ӛнеркәсіп, транспорт, сауда және
басқа да акцион. қоғамдардың қҧнды қағаздарын (акциялар, облигациялар)
нарыққа шығару және орналастыру нәтижесінде банк ӛнеркәсіппен
жақындасып, кәсіпорындардың қҧнды қағаздарының бақылау пакетін ӛз қолына
шоғырландырды [3]. Нәтижесінде 20 ғасырдың алғашқы ширегінде
Ҧлыбритания мен Германияда ірі Банктер алға шықты. Банк жҧмысы барған
сайын ӛркендеп, енді олар жәй делдалдық рӛлінен асып, барлық ірі саудагерлер
мен ҧсақ қожайындардың бҥкіл ақша капиталын жинап, белгілі бір елдегі
ӛндіріс қҧрал-жабдықтары мен шикізат кӛздерінің кӛбін билеп отыратын
монополиялық қҧрылымға айналды.
Батыс Еуропа елдерінде айырбастаушылар X ғасырда, Шығыста және
Грецияда одан ертерек пайда болды. Айырбастаушылар қызметі біртіндеп
кеңейе берді. Ерте уақытта ақшаны бір қаладан бір қалаға, бір елден бір елге
тасу оңай болған жоқ. Саудагер ылғи тауары мен ақшасын қорғау, сақтау ҥшін
386
қарулы адамдарды жалдауына тура келді. Олар бірнеше тапсырма бойынша
тҧтастай керуен қҧрды, кҥзет жалдады, ақшаны тиісті жерге жеткізді.
Айырбастаушы ақшаның сақталуына жауап берді, бҧл ӛте қатерлі жҧмыс, бірақ
бағалы затты жеткізгені ҥшін жоғары тӛлем алды. [1].
Қалаларда айырбастаушылардың ақша сақтайтын арнайы қҧпия орындары
болды, сандықтары, қҧпиялы қҧлыптары, қарауылдары болды.
Міне,
сондықтан
кӛптеген
бай
адамдар
ӛздерінің
ақшаларын
айырбастаушыға сақтауға тапсырған. Ақшаны (салымды) қабылдай отырып,
айырбастаушылар ерекше кітапқа оның сомасын жазып отырған.
Егер салымшы ақша алса (барлығын немесе бір бӛлігін), кітапқа жазып
отырған. Осылай есеп жҥргізу пайда болған.
Саудагер ақша операциясына уақытын жоғалтқысы келмейді, кімге қанша
тӛлеуді, кімнен қанша алуды жҥргізуді айырбастаушыға тапсырған. Сол кезде
нақты ақшасыз есептеуді жҥргізу туралы керемет ой пайда болды.
Егер бір саудагер басқа саудагерге тӛлеу керек болса, айырбастаушыға
бірінші саудагердің есептегі ақшасын тӛмендетіп, екіншісінікін кӛбейтті.
Ақшаның ӛзі оның сандығында жылжымайтын болып қалды.
Есептер салымның қаржылық жағдайын кӛрсететін айнаға айналды.
Айырбастаушы әрбірінің қҧпиясын білді: бҧл саудагер бай ма, әлде кедейлену,
кҥйреу қарсаңында ма, оған қанша қарыз, ол қанша қарыз. Салымшылардың
сенімін жоғалтпас ҥшін, айырбастаушы салым қҧпиясын сақтауға тиісті болды.
Айырбастаушының сандығында ақша кӛп жиналды, олар қозғалыссыз
жатты. Сол кезде кейбіреуінде тағы да бір керемет ой пайда болды: ақшаның бір
бӛлігін қарызға беру, қарызға белгілі бір мерзімге бере отырып, оған тӛлем алу.
Барлық салымшылар ақшасын бір мезгілде талап етпейтінін айырбасшы білді,
яғни ақшаны айналымға жіберуге болады. Сонымен айырбасшы қарыз бере
отырып, есесіне ӛсімімен қайтарып алды. «Қарыз қатынас бҧзар» демекші, осы
кезеңде қарыз алушы мен қарыз берушінің арасындағы қарым-қатынасына
әрбіреуінің ӛз адалдығы және ар-ҧяттылығының бар болуы кепіл болды.
Біртіндеп айырбасшылар қазіргі банкирлерге айналды, ал олардың
қарапайым банктері – ірі, қуатты банкке айналды.
Еуропада сауданың нағыз қызатын жері әр тҥрлі елдердің кӛпестері
қатысатын жылма-жылғы сауда орындары жәрмеңкелер болды.
XIII ғасырда Францияның Шампань графтығында әйгілі жәрмеңкелер
ӛткізіліп тҧрды. Кӛпес дҥкендерінің аралықтарында ақша ісінің мамандары -
ақша айырбастаушылар отыратын орындар болатын. Айырбастаушылардың
қызметіне кӛпестер мҥдделі болды, ӛйткені әр елде салмағы мен пішіні әр тҥрлі
теңгелер қолданылатын еді. Теңгені тек корольдер ғана емес, сондай-ақ ірі
феодалдар да, ҥлкен қалалар да шығарып тҧрды. Айырбастаушылар белгілі
мӛлшерде ақы алып, кӛпестердің ақшаларын жәрмеңкедегі ӛтімді ақшаға
айырбастап беретін.[4].
Ал кейбір ғалымдардың пікірінше, алғашқы банктер капитализмнің
мануфактура тҧсында және ең бастысы, Италияның жекелеген қалаларында
(Венеция, Генуе) XІV-XV ғғ. пайда болған. Олардың еңбектерінде банк тауар
387
шаруашылығының ерекше институты ретінде тауар шаруашылығының ерте
кезеңінде, яғни тауар-ақша қатынастарының дамуына байланыссыз, ақша
айналысын реттеу ҥшін пайда болған делінеді. XVІ-XVІІ ғғ. Венецияда,
Генуеде, Миланда, Амстердамда, Гамбургте, Нюрнбергте саудагер-клиенттер
арасында қолма-қол ақшасыз есеп айырысуларды жҥзеге асыру ҥшін
жиробанктер қҧрылады. Жиробанктер ӛздерінің клиенттері арасында белгілі
салмағы бар бағалы металлдардан жасалған ақша бірліктері арқылы есеп
айырысулар жҥргізді. Ӛздерінің бос ақша қаражаттарын жиробанктер
мемлекетке, қалаларға және артықшылығы бар компанияларға ссудаға берді.[2].
Ал кейбір мамандар, банкті одан да ерте мерзімде – феодализм тҧсында
пайда болған деп айтады. Олар феодалдық шаруашылық тҧсында банктердің
тӛлемдегі делдалдық қызметінің қажеттігінен пайда болғандығын тілге тиек
етеді. Дегенмен де, деректерге сҥйене отырып, банктердің пайда болуының екі
мың жылдық тарихы бар екендігін айтуға болады. Сауда мемлекеттер мен
қалалардың, жекелеген тҧлғалардың әр тҥрлі монеталарымен жасалған. Ол
уақытта монеталардың біртҧтас жҥйесі болмағандықтан, олармен сауда - саттық
барысында әр тҥрлі 106 формадағы монеталар кездескен. Банктер пайда
болардың алдында ақша - сауда капиталының ӛкілдері саудагерлердің ақшалай
салымдарын қабылдап, оларды әр тҥрлі елдің ақшаларына айырбастауға
маманданып отырған.
Уақыт ӛте келе, айырбастаушылар бҧл салымдарды, сондай-ақ ӛздерінің
ақша қаражаттарын ссудаға беріп, пайыз алу ҥшін пайдалана бастайды. Сӛйтіп,
айырбастаушылар біртіндеп банкирлерге айналады. Біздің тҥсінігімізде, банк
ҧғымы айырбастаушылардың және олардың айырбас орындарының болуымен
сипатталады. Алғашқы банктердің Италияда пайда болу себебі, оның сол
уақыттарда дҥниежҥзілік сауда орталығы болғандығын ескеріп, әр елдің
ақшалары мен тауарларының сол елге қарай ағылып, банкирлердің сауда
операцияларына тікелей қатысуына байланысты тҥсіндіріледі. Тарихшылардың
пікірінше, б.э.д. 2300 жыл бҧрын холдейлердің сауда компаниялары пайда
болып, олар ӛздерінің тікелей қызметтерімен қатар, ссудалар берген. Олар б.э.д.
VІ ғ. Ежелгі Вавилонда салым операциялары: салымдарды қабылдау және
оларға пайыз тӛлеу операцияларының жасалғандығын еске сала кетеді. Мҧндай
операциялар б.э.д. ІV ғ. Ежелгі Грецияда да жасалған. Бір айта кететіні, ежелгі
гректер салым қабылдай отырып, белгілі бір ақы тӛлеу арқылы ақшалар
айырбасын жҥргізіп отырған кӛрінеді.[3].
Тарихшылардың
пайымдауынша,
алғашқы
банктік
операцияларды
жекелеген тҧлғалар және қолында шоғырланған ақшалай қаражаттары бар
шіркеу мекемелері орындаған. Шіркеулер қҧндылықтарды сақтайтын ең сенімді
орындар болған. Сол уақыттары белгілі гректің шіркеулері (Дельфа, Дело,
Само, Эфсе) ақша сақтаумен айналысқан. Эфседегі Артемид шіркеуінде кіші
Азия жағалауындағы елдердің салымдары, ал Дельфадағы Аполлон шіркеуінде
барлық еуропалық Грецияның бос ақша қаражаттары шоғырланыпты. Алғашқы
банктер жинақталған зор ақша байлықтарының қозғалыссыз жатуға
болмайтынын, оларды уақытша пайдалануға беріп, пайда табу қажеттігін
388
тҥсінеді.
Ежелгі банктер несиелік операциялар жҥргізумен қатар салым иелеріне
біртіндеп есеп айырысу қызметін де кӛрсетті. Есеп айырысулар банктердегі
салым иелерінің бір шотынан басқа бір шотқа аудару арқылы жҥргізілді.
Банктер қызметтерінің қолайлылығы іскер адамдардың назарынан тыс қалмады.
Банктің клиенттер қатары ақырындап ҧлғая тҥсті. Банктер ӛз кезегінде
клиенттер арасында жасалатын келісім-шарттарды қҧруда сенім қызметтерін
кӛрсетіп, сауда-саттықта делдал қызметін атқарды. Есеп айырысуларды
жеңілдету мақсатында ежелгі банктер ӛздерінің банктік билеттерін шығарды.
Олар толық қҧнды ақшалармен қатар айналыста жҥрді. Ағылшын елінде
алғашқы акционерлік банк - Ағылшын банкі 1694 ж. қҧрылып, ҥкіметтен
банкнота шығаруға қҧқық алады. Әрине, мҧның бәрі алғашқы банктердің
капитализмнің мануфактура жағдайында, банкирлер ҥйлері ретінде пайда
болғанын куәландырмайды. Мҧндағы несие беруші мен қарыз алушылардың
болуы банктердің пайда болуының тек алғышартын ғана сипаттайды.[2].
Алғашқы банктер капитализмнің мануфактура сатысынан да бҧрын, яғни
мемлекеттің қҧрылуы кезеңінде пайда болған дегенге негіз бар. Мҧндай
қатынастардың қҧл иеленушілік қоғамында болғандығына тарих куә. Ежелгі
Римде банк және несие қҧқының нормалары болған. Осы нормаларға сәйкес,
б.э.д. ІІІ ғ. айырбас ісіне мамандандырылған Римдік банкирлерді кумулияр деп
атады. Оларға несиелік операцияларды жҥргізуге рҧқсат етілмеген.
Тарихшылардың айтуынша, Ежелгі Вавилон банктері тек қана несие беріп
қоймай, сондай-ақ жер бӛлімшелерін сатып алу-сату, және басқа да
операцияларды орындаған.
Қазақстанға банк капиталының енуі және оның территориясында кредит
желісінің жасалуы 19 ғасырдың соңында басталды. Ресей империясының
кредит жҥйесінің бір бӛлігі болған Қазақстанның кредит желісі мемлекеттік
банкінің
бӛлімшелерінен,
акционерлік
коммерциялық
банктердің
филиалдарынан, сондай-ақ кредит кооперациясынан және ҧсақ кредиттің басқа
да мекемелерінен қҧралды. 1-дҥниежҥзілік соғыстың басталуы қарсаңында
Қазақстанда
ең
қарапайым
банк
операцияларын
жҥзеге
асырған
казначейліктерді, сондай-ақ, 345 кредит және қарыз-сақтық серіктіктерін
қоспағанда, 44 Банк мекемесі жҧмыс істеді. 20 ғ-дың басында Қазақстандағы
негізгі Банктер - Ресей банктері болды. Олардың филиалдары ӛлкенің орталық
қалаларында (Оралда, Омбыда, Петропавлда, Семейде, Верныйда) орналасты.
Сауда айналымдарының ҧлғаюына байланысты Қоянды жәрмеңкесінде
Ресей Мемлекеттік банкінің уақытша бӛлімшесі 1894 жылдан жҧмыс істеді, ал
1912 жылы Ресей сыртқы сауда банкісінің бӛлімшесі ашылды. Сауда-ӛнеркәсіп
ісін тікелей қаржыландыру жӛніндегі операциялар - вексельдерді есепке алу
және тауарларды кепілдікке алып қарыз беру ісі неғҧрлым дамыды. Кеңес
ӛкіметі орнағаннан кейін де Қазақстандағы банк жҥйесі КСРО банк жҥйесінің
бір тармағы ретінде қызмет етті. Қазақстанда КСРО Мемлекеттік банкінің 260,
жинақ кассаның 4147 мекемесі жҧмыс істеді. Тек Қазақстан дербес мемлекетке
айналғаннан кейін ғана елдің жеке банк жҥйесі қҧрылды, шетелдік ірі
389
банктердің ӛкілдіктері ашыла бастады. (Дҥниежҥзілік банк, Дойче банк, т.б.)
Қазақстанда 1991 жылы басталған Банк реформасының нәтижесінде қос
деңгейдегі банк жҥйесі қҧрылды. Жоғары (бірінші) деңгейдегі Банк - ҚР
Ҧлттық банкі. Ӛзге Банктердің бәрі банк жҥйесінің тӛменгі (екінші) деңгейіне
жатады. Кӛбінесе олар ―коммерциялық Банктер‖ деп аталады. Себебі, олардың
жарғылық қорлары мемл. меншіктен шығарылып, жарналық акцион.
капиталдан қҧралады. Сондай-ақ, коммерциялық Банктер мен олардың
бӛлімшелері ҥшін міндетті экономикалық нормативтерді белгілейді,
қызметтерін бақылайды және ақша мен алтын қорын сақтайды [5].
Қазақстан Ҧлттық банкі банкноттар мен тиындардың қажетті мӛлшерін
анықтайды, олардың жасалып шығарылуын қамтамасыз етеді, қолдағы ақша
қаражатын сақтау, инкассациялау тәртібін белгілейді. Ҧлттық банктің ақша
шығаратын банкнот фабрикасы, яғни арнайы Қазақстан Теңге сарайы бар. Онда
қағаз ақшалармен қатар арнайы сапамен кҥміс ақшалар шығарылады. «Ақша
кетуге тырысады, есеп ҧстауға тырысады» сӛзімен айтқанда, әрбір мекеменің
ӛзінің атқаратын қызметі болады және соның нәтижесінде мемлекеттегі банк
қызметі оның тҧрақты тҥрде дамуына ықпалын тигізеді.
Қорытындылай келе айтқанда, «Ақша ашпайтын қҧлып жоқ», демекші
қазіргі нарық заманындағы банктік мекемелердің қызметі және ерте заманнан
бері келе жатқан тауар ӛндірісі мен айырбасының тарихи дамуындағы ақшаның
рӛлі зор. Алғашқы кезде бір еңбек ӛнімі екінші еңбек ӛніміне айырбасталудан
келе, оның кездейсоқ сипатта болып, бір еңбек екінші тҥрдегі еңбек ӛніміне
тікелей айырбасталуына дейін дамыды. Кӛне заманнан бері мемлекеттің
қҧрылуы кезеңінде пайда болған банктер әлі кҥнге дейін ӛз қызметін атқаруда.
Дҥниежҥзілік және мемлекетаралық қарым-қатынастар банктердің әр тҥрлі
операцияларымен тікелей байланысты. Банк арқылы шаруашылықтың қандай
да бір саласында қаржыландыру мәселесіне келгенде орындалатын қызметтер
жҥзеге асырылады. Банктер мен тауар-ақша қатынасы тарихи тҧрғыда, бір -
бірімен тығыз байланыста болып, қатар дамып келеді. Банктер арқылы ӛндіріс
процесінің қатысушылары экономикалық мҥдделерін қанағаттандырып
отырады. Бҧл арада банктер каржы делдалдары ретінде халықтың жинақ
ақшасын, шаруашылық органдардың капиталын және басқа да шаруашылық
процесінен босаған еркін ақшалай каражатты тартып, оларды қарыз
алушыларға уақытша пайдалануы ҥшін береді, бҧл қаражатпен ақшалай есеп
айырысуды жҥргізеді, экономикаға басқа да кӛптеген қызмет тҥрлерін
кӛрсетеді. Банктерге шоғырландырылған қаражат ӛндірістің тиімділігін
арттыруға жэне қоғамдық ӛнімдердің айналысқа тҥсуіне тікелей ыкпалын
тигізеді.
Әдебиеттер тізімі
1.
Кҥзекова З., Қарақҧсова Г.. Қазақ тілі: (Жоғары оқу орындарының
экономика факультеттеріне арналған. Орташа және жалғас топтар ҥшін).
Оқулық. – Алматы.: Раритет, 2001. – 69-70 б.
2.
Мақыш С.Б. Ақша, несие, банктер теориясы. Оқулық. – Алматы: 2006. –
300 бет.
390
3.
Орысша-қазақша заңдық тҥсіндірме сӛздік-анықтамалық. - Алматы: «Жеті
жарғы», 2008 жыл.
4.
Сейтқасымов Ғ.С. Ақша, несие, банктер: Оқулық. – Алматы,
«Экономика».
5.
«Қазақстан»: Ҧлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев –
Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл.
ӘОЖ 821.512.122.09
М. Семен, Қ.Т. Барбосынова
С. Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік университеті,
Ӛскемен қ., Қазақстан
ЖЫРАУЛАР ПОЭЗИЯСЫ МЕН ҚАЗАҚ ЭПОСЫНДАҒЫ
ПОЭТИКАЛЫҚ ҤНДЕСТІК
Халық – жасампаз. Әр халықтың да ӛз тарихы мен әдебиеті, ӛз тарихының
шежіресі, ӛз мәдениетінің асылы тәрізді кӛркем әдебиеті бар.
Халық арасынан талай саңлақ жыраулар мен жыршылар, бармағынан ӛнер
тӛгілген кҥйшілер шыққан. Талант – гҥл, халық соның нәр алар топырағы.
Қазақ табиғатынан ақын халық. Тӛңкеріске дейін сан ғасыр байтақ дала
тӛсінде кӛбінесе кӛші-қонды кҥндер кешкен халқымыз қуаныш, кҥйінішін –
жан сезімін жырмен оятқан, ӛлең – ақыл мен ойдың кені, даналық – сӛз
ӛнерінде деп қадірлеген. Кӛшпелі тҧрмыс пен ауызекі дағды «аттың жалы,
аттың қомында» жҥріп жырлайтын ақпа-тӛкпе – импровизаторлыққа
дағдыланған.
Әдебиетіміздегі ӛзінің жанрлық белгі-сипаттары арқылы ертеден-ақ жеке
сала болып дамыған ақындық кӛне жыраулық поэзияның алатын орны ерекше.
Кӛне дәуірлерден бері фольклорлық туындылармен ӛзектесе, жарыса дамып
келген бҧл сала халқымыз бастан кешкен тарихи ірі оқиғалардың кӛркем
шежіресі іспеттес ел тҧрмысының сан алуан қырларын қамтып бейнелеуге әр
кез елеулі ҥлес қосып отырған.
Ақындық және жыраулық поэзияның ӛзіндік сипат-белгілерін бҧлардың
ӛмір шындығын суреттеудегі кӛркемдік тәсілдер мен белгілі бір тарихи кезеңде
аренаға шыққан авторларының нақтылығынан, ғасырлар бойы ӛзара ҥзілмей
келе жатқан дәстҥр жалғастығын танытатын стильдік ерекшеліктерінен де
кӛреміз. Дәл осы аталған поэзияның жазба әдебиетіміздің негізін қалаған ҧлы
Абайға дейін де, одан кейін де қалыпты ҥлгілерден табиғаты ӛзгеше, жеке бір
ӛнімді арна болып дамып келгені де мәлім. Белгілі бір дәуір талабына орай ҧлы
Абай бір кезде:
Шортанбай, Дулат пенен Бҧқар жырау,
Ӛлеңі – бірі жамау, бірі – қҧрау,
Әттең дҥние-ай, сӛз таныр кісі болса,
391
Кемшілігі әр жерде-ақ кӛрініп тҧр-ау, - деп, ӛзіне дейінгі бір топ ел ішінде
аты белгілі ақын, жырауларды қатты сынға алса да, олардың шығармаларын
оқып білмеді, ҥйренбеді, яки бәрін бірдей жалғыз шумақпен мансҧқ етті деудің
ӛзі қазіргі әдебиет тарихы деңгейінен қарағанда әрі орынсыз, әрі артық
айтқандық болар еді [1].
Ақындық және жыраулық поэзияның табиғи ӛзгешеліктері мен фольклорға
қарым-қатынасы, жазба әдебиетпен ӛзара байланысы алғашқы зерттеулерде
жалпы әдеби процесті шолу, әдебиет тарихын қай ақын, жыраудан бастау керек
деген сол кездегі аса ділгір мәселелерге орай әр алуан сӛз болып келді. Бҧл
проблема қазақ әдебиеті тарихына арналған кӛп томдық еңбектер мен кейбір
теориялық мәселелерге арналған және монографияларда да белгілі бір ақын,
жыраулардың ӛмірі мен творчествасына арналған ғылыми мақалалар мен орта
мектеп оқулықтарында да ҥзбей әңгімеленіп келді. Алайда, осы мәселеге жеке
арналған монографиялық еңбектер жоқтың қасы. Бҧл тҧста ең алдымен,
М.Мағауиннің «Қобыз сарыны» атты кітабы мен соңғы жылдары жарық
кӛрген Қ. Сыдиықовтың «Ақын, жыраулар», Е. Тҧрсыновтың «Қазақ ауыз
әдебиетін жасаушылардың байырғы ӛкілдері» деген зерттеу еңбектерін, Ә.
Дәрбісәлиннің «Дәстҥр және жалғастық» атты монографиясын бӛліп атауға
болар еді.
М.Мағауин аталған зерттеуінде ХV-ХVІІІ ғасырларда жасаған ақын,
жыраулар творчествасын жеке алып қарастырумен қатар, сол кітаптың «Ақын
және жырау» деген соңғы тарауында бҧл мәселені ең алғаш жыр қҧрылысы
ерекшеліктері тҧрғысынан да зер сала талдайды [2]. Ал, Е. Тҧрсыновтың
жоғарыда айтылған еңбегінде қазақ ауыз әдебиеті ҥлгілерін сақтап таратушы
жасаушы ақын, жырау, сал, сері, сыншылардың шығу тегі, типтік
ерекшеліктері мен тҥп тамыры әлеуметтік, қоғамдық аспектіде қарастырылса,
Қ. Сыдиқов ӛз зерттеуінде жыраулық дәстҥрдің жалғасу жолдарына, оның
бҥгінгі дәуірдегі сипат – ерекшеліктеріне зер салады. Ә. Дербісәлиннің аталған
монографиясы ауыз әдебиетіндегі ақындық дәстҥрдің ХХ ғасыр басындағы
қазақтың жазба әдебиетінен алатын орны мен оның жалғасу жолдарын, сол игі
дәстҥрдің жаңа тарихи кезеңіндегі тҥлеп, тҥрленген әр алуан жаңашылдық
сипаттарын әңгіме етеді. Автор бҧл мәселені атап айтсақ, дәстҥр мен
жаңашылдық проблемасын ҧлттық поэзиямыздың кӛркемдік қасиеттері мен
ӛзіндік болмыс-табиғатын диалектикалық бірліктің нәтижесі ретінде алып
қарастырды. Алайда бҧл еңбектерде ақындық поэзияға табиғаты кӛп ҧқсас
жыраулық поэзияның әдебиетіміздегі орны мен даму ерекшеліктері жеке
проблема ретінде арнайы зерттелмегендіктен, бҧл мәселе осы еңбектің міндет-
мақсатын белгілеп отыр.
«Жырау» деген термин ӛзіміздегі «жырлау», «жыр айту», «жырламақ»
сӛзінен шыққан. Мҧның тҥп тӛркіні байырғы «жыр», «жыршы» деген
ҧғымдармен ӛзара астасып жатыр. Бҧл пікірді ҧлы ғалым Ш. Уәлиханов, В.Р.
Радлов, Л.З. Будаговпен қатар, бҥгінгі әдебиет зерттеушілері де бірауыздан
қуаттайды. Осыған ҧқсас тҧжырымдар ӛзге елдер әдебиетшілерінде де бар.
392
Ш.Уәлиханов кезінде жырдың белгілі бір әуенмен қобыз сҥйемелдеуі
арқылы орындалып, батырлардың ерлік істерін дәріптеуге қҧрылатынын айта
келіп; «жыр дегеніміз – рапсодия. «Жырламақ» етістігінің ӛзі белгілі бір ән-
әуенмен жырлау мағынасын білдіреді. Дала жырларының бәрі де қобызда
сҥймелдеу арқылы орындалады. Жырдың мазмҧны ертеде ӛткен батырдың
ӛмірі мен ерлік істері туралы болып келеді. Бәр жайт: батырдың ӛмірі мен
ерліктеріне қатысты оқиғаның бәрі қара сӛзбен баяндалады, ал жыр поэма
қаһарманы мен басты кейіпкерлерді сӛйлету қажеттегі туған кезде ғана
қолданылады»,-деп жазды. Бҧдан кейін ол соңғы 50 жыл ішіндегі «ӛлең»
жанрының бірден қанат жайып ӛркендеуіне орай дыбыс әуезділігі мен ой
тереңдігі астасып отыратын кӛне ерлік жырлардың бірден бәсең тартып,
келмеске кетіп бара жатқанын ескертеді, сӛйтеп, Шоқан жыр ҥлгісі мен
қобыздың қатардан шығып қалуын әйгілі суырып салма жыршы Жанақ атымен
байланысты пікірлер жырдың жалпы синкреттік сипаты мен оның кӛне
дәуірлерден келе жатқан байырғы тҥр екенін де әдемі аңғартса керек.
Рас, «жыр», «жыршы» деген ҧғымдар әдебиетімізде ерте кездерде-ақ туып
қалыптасқан. Бҧған ӛз жанынан шығарып айтуға мҥмкіндігі бар әр алуан
суырып салма ақындар жатқызылып келген. «Жырау» сӛзі де осы ҧғыммен
терең астасып жатыр. Алайда, ХІХ ғасыр мен ХХ ғасыр басында шығыс
сюжетіне байланысты туған қисса, хикая, дастандарды ел ішінде айтып
таратушы жағы бір топ орындаушы-жырлар пайда болды. Бҧлардың кӛпшілігі
суырып салма ақындар емес, тек бҧрынғы ақындар жырлаған ӛз
репертуарындағы әр алуан жырларды ел ішінде орындап, айтып таратуды
дәстҥр етті, сондықтан осы топтағы кейінгі орындаушы-жырларды тӛкпе
ақын-жыршылармен, дарынды ақын-жыраулармен бір қатарға қойып атаудың
реті келе бермейді. Әрине, бҧл топтың ішінде де некен-саяқ ақындық ӛнері бар,
кӛне сюжетті ӛзінше ҥйлестіріп қайта жырлайтын табиғи дарындылары да
болды, қайта біз бҧлардың ӛзін де жіктеп ажырата білуге тиіспіз.
Қазақтағы жыр мен ӛлеңнің тҥр, мазмҧнын қҧрылысындағы айырмашылық
белгілерін алғаш танып әңгімелеген кісінің бірі - Қҧрбанғали Халитҧлы. Ол
ақын мен жыршыны ӛлеңшілердей емес, ӛз жанынан шығарып айтатын дарын
қасиеті бар деп санап: «Ақындардың бір бӛлімін «жыршы» дейді. Бҧлар да
ақынға тең тҥседі. Шығармаларында айырмашылық бар. Ақын шығармасы
«ӛлең» делінеді, екінші айырмасы: ақындардың ӛлеңі жай мағыналы болып, ал,
жыршылардың сӛзі мадақ, насихат мағыналы болып келеді және мысал
сипаттас әсерлі болады. Сонымен бірге ӛлеңнің алғашқы екі жолы тҥпкі
мағынасына сай келе бермей, қисын ҥшін де алынады. Ал жырдың барлық
жолы арналған тақырыптан ауытқымайды», - деп жазады [3].
Қазақ жырауларының сан ғасырлық шығармашылығын негізінен ҥш кезеңге
бӛліп қарастырған жӛн. Бірінші топқа жыраулық дәстҥрдің негізін қалаған
алғашқы ӛкілдері Қорқыт, Аталық және Сыпыра жыраулар жатады. Бҧл дәуір
XI-XIVғасырларды қамтиды. Жыраулықтың қалыптасу кезеңін белгілейтін
екінші топқа Асан қайғы, Қазтуған, Шалкиіз, Доспамбет, Ер Шобан
шығармалары кіреді. Мҧның кезеңі XV-XVІІ ғасырлар. Ҥшінші топты
393
жыраулықтың әбден толысып кемелденген кезеңіндегі ӛкілдері, Ҥмбетей,
Жиембет, Тәтіқара, Ақтамберді, Бҧқар жыраулар қҧрайды. Бҧған XVІІ-XVІІІ
ғасырлар жатады. Сондықтан бҧл кезеңдердің ерекшеліктерін ашып
әңгімелеуді, ең алдымен, жыраулық поэзияның бірден-бір кӛрінісі - толғау
жанрының туып қалыптасуынан бастау қажет дер едік.
Толғау - әдебиетімізде ӛзіндік ерекшеліктерімен кӛрініп, кӛне дәуірлерде
туып қалыптасқан поэзиялық шығарманың бір тҥрі. Толғау қазақтың «жыр
толғау», «толғап айту» деген сӛзінен алынып, жеке термин ретінде
әдебиетімізде кейінгі кеңестік дәуірде ғана қалыптасты. Толғаулар ӛзінің
табиғи сипатымен жҥйелеу оқиғасы бар жырға тонның ішкі бауындай ҥндес
жақын. Жыраулар толғаған суырып салма жырлар жеке адамдардың
образдарын жасаған эпикалық ҥнімен де, бас аяғы тҧтас тартымды мазмҧнымен
де эпикалық шығармаға кӛп ҧқсас. Жыраулық поэзияның бастапқы ӛкілдерінің
бірі Сыпыраның жыраулық атымен айтқан толғауларының бізге ӛз
авторлығымен жеке кҥйінде жетпей, эпостық жырлардың ішінде ҧшырасуының
ӛзі осы екі жанрдың табиғи тҧтастығы мен бӛлінбес бірлігін танытса керек.
Қазақ поэзиясы тарихына зер салсақ, толғаудың дербес дәстҥрлі жанр
ретінде ерте кезден-ақ туып қалыптасқанын кӛреміз. Мҧның ӛркендеп қанат
жаюына әр тҧста әр алуан жыраулар елеулі ҥлес қосып отырған. Соның
нәтижесінде бҧл тҥр белгілі бір кезеңдерде фольклорлық ҥлгілерден бірте-бірте
дараланып, импровизациялық дәстҥрдің жаңа сипаты ӛнімді бір арнасын
жасайды.
Әрбір әдеби жанрдың туып пайда болуы, қалыптаса дамуы соның
авторларының аренаға шығуымен тікелей байланысты десек, толғау жанрының
ең алғашқы ӛкілдерінің бірі деп ең алдымен Сыпыра жырауды атай аламыз.
Сыпыра жыраудың аты да, толғауы да белгілі бір себептерге орай эпикалық
жырлар («Ер Тарғын», т.б.) мен ертегілерде («Қҧбығҧл», т.б.) ғана ҧшырасады.
Бҧларда ол ел-жҧртқа қадірлі ақыл иесі, кӛп жасап кӛпті кӛрген дана, алдын
болжағыш абыз, сәуегей кісі болып суреттеледі. Хан да, қара да ақыл таппай
қысылып тығырыққа тығылғанда, кӛпті кӛрген кӛне Сыпырадан кеңес сҧрайды.
Мҧның бәрінде де Сыпыра Алтын Орданың белгілі ханы Тоқтамыстың
қасындағы кӛреген биі, кемеңгер ақылшысы ретінде сипатталады. Қазақ
жырлары мен ноғай ертегілеріндегі Сыпыра бейнесі бір-біріне табиғи ҧқсас,
кӛп жасағаннан «адам кӛрер тҥсі жоқ, аузында отыз тісі жоқ» сиықсыз да,
ҧсқынсыз қарт.
Ал енді, осы жоғары да аталған Сыпыра тҧлғасына келетін болсақ, ол бір
себептерден ҥнемі батырлар жыры мен ертегілердің басты қаһарманы ретінде
суреттелсе де, сондағы азды-кӛпті жыр-толғауларының ӛзінен-ақ оның
жыраулық поэзияның туып қалыптасуына кезінде елеулі ҥлес қосқаны белгілі.
Дәстҥрлі толғаудың бастапқы сипаттарын бойына сіңірген синкреттік кӛне
ҥлгілердің бірі деп айта аламыз. Мҧндағы басты ерекшелік: бейнелеу
тәсілдерінің қарапайым да байырғы тҥрінен саналатын-психологиялық
параллелизмнің жиілігі мен ҧтымды қолданылуы дер едік. Жырау Тарғын
батыр мен ханның ӛзара кектескен дҥрдарас қарым-қатынасын меңзеген
394
тҧстарда «сҧңқардан сескеніп, кӛгілдірін ерткен аққуды» әдейі параллель етіп
алып поэзиямыздағы ертеден келе жатқан етене дәстҥрді ҧтымдылықпен
қолданып, ҧтымды жалғастыра білген:
Әй, батырым, батырым,
Таудан тарлан ақырса,
Тас мҧрнын ару сҧңқар сызғырса,
Кӛгілдірін ерітіп,
Кӛлден қулар ҧшар ма? - деп басталатын параллельдік салыстыру тҥпкі
айтылар ойға біртіндеп барудың сатысы ғана. Сондықтан осындағы:
Әділ туған хандары
Қара берен батырға
Беремін деп бермейді,
Ӛтірік сӛзден ӛлмейді,
Бҧл сықылды хандары
Бҧл сықылды батырды
Жалған сӛзбен қысар ма?
Хан мен қара келген соң,
Сіз сықылды батырға
Ашуын бермей кетсе ҧнар ма?-
деген жолдар бітімге шақыратын басалқы да байсалды пікірдің бҧлтартпас
қазы іспеттес.
Аталған толғауда жыраулар поэзиясының табиғатымен қашаннан егіз-
тҧрақты қайталауларға (рефрендер) да елеулі орын берілген. Бҧлар әрбір тирада
сайын тҧтас тармақты тҥгелдей қайталау арқылы жасалып («Неғыласың бір
қызды»), негізгі ой-тҥйінін ӛткірлеп ҧштау мақсатына сәйкес алынады. Ҥнемі
тапқырлық пен ҧтымдылыққа, алғыр шешендік ойға қҧрылған бҧл рефрендерді
толғау жанрындағы жыраулық тәсілдің қажетті бір белгі-сипаты деп айта
аламыз. Сӛйтіп, бҧлардағы образдар жҥйесінің бірлігі мен параллельдік
салыстырулардың ӛзара ҧқсастығынан, авторлық ойға қажетті қайталаулардың
орындылығы мен жиілігінен, жалпы тҥзілім- қҧрылысы мен мазмҧны жағынан
осы топтағы жыраулардың дәстҥрлі толғауларға мейлінше жақындығын,
ертеден етене табиғи бірлігін кӛргендей боламыз.
Сонымен қорыта келгенде, мыналарды атаған жӛн: әдебиетімізде эпикалық
жырлардың ішінде кӛрінсе де, авторлығы мәлім толғау жанры туып пайда
болды. Осы ерекшелік жыраулық толғаулар мен эпикалық жырлардың бірлігі
мен тҧтастығына жыраулардың елеулі ҥлес қосып отырғанын байқатады. Тіпті
ел бірлігі мен жҧрт болашағын ойлау талабына орай жыраулар, кӛбінесе, халық
басшысы хан қасынан табылып, кӛріпкел болжағыштық, кемеңгерлік
қасиеттерімен кӛзге тҥсіп, әр қилы мазмҧнды толғаулар тудырып отырған. Сол
толғаулардың алғашқы ҥлгілерінде әр алуан қайталаулардың молдығы
байқалады, бҧлар бертін келе жыраулық поэзияның ҧтымды да тҧрақты бір
тәсіліне айналған. Сӛйтіп жыраулар ӛз туындыларын арнау ҥлгісінде айтып,
образ жасаудың ең кӛне тҥрі-психологиялық параллелизм тәсілін ҧтымды
қолдана білген, бҧл кейінгі толғауларда ҥрдіс дамып, дәстҥрлі сипат алған.
395
Әдебиеттер тізімі
1.
Ай, заман-ай, заман-ай. – Алматы: Жазушы, 1994.
2.
Бердібай Р. Эпос мҧраты / Р. - Алматы: Білім, 1994. -206 б.
3.
Қазақ әдебиетінің тарихы. ІІІ том. - Алматы: Ғылым, 2000.
ӘОЖ 811.512.122'25
Достарыңызбен бөлісу: |


title: М.А. Табулдин, М.К. Тулекова - Сборник материалов «миссия молодежи в науке республики казахстан»

text:
М.А. Табулдин, М.К. Тулекова
Семей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік университеті,
Семей қ., Қазақстан
ҚАЗІРГІ КЕЗДЕ АУДАРМАШЫ БОЛУДЫҢ МАҢЫЗЫ
МЕН МӘСЕЛЕЛЕРІ
Аударма ісі - адамзат баласының кҥрделі іс-әрекеттерінің бірі. Оның
маңыздылығы жыл сайын артып келеді десек қателеспейміз. Қазіргі таңда
аудармаға деген сҧраныстың жоғары болуы сонымен байланысты. Әрине, басқа
да ӛмір салаларында маңызды рӛл атқаратын және ӛзінің кҥрделілігімен
ерекшеленетін гуманитарлық ғылымдардың ішіндегі ерекше сала осы аударма
саласы болып табылады. Тарихы тҥбірімен тереңге кететін бҧл сала бҥгінде
дамудың ҥстінде. Мақала барысында біз аудармашының жалпы қасиеттері мен
кәсіби қызметінің маңызды қырларын жҧмыстың негізгі нысаны ретінде алдық.
Аудармашы болудың маңызы. Аударма немесе басқаша тәржіма жасау
екінің бірінен келе бермейтін іс болып табылады, ӛйткені бҧл алдымен ӛте
жоғары интеллектуалды еңбек болып табылады. Ол ҥшін ӛте кӛп іздену керек,
қандай да бір саланы тиісті деңгейде меңгеру қажет. Бҧрынғы уақыттарда
аудармаға дейін кӛзқарас ӛзгеше болатын, ал нақ осы шақта халықаралық
байланыстардың нығаюы мен ғылыми-техникалық саланың шарпып дамуын
ескерсек аударма мен аудармашыға деген сҧраныс пен талаптың ӛскенін
байқауымызға болады. Басқа да мамандық сияқты бҧл саланы да игерудің ӛз
шарттары бар екені анық. Олай болса шынайы тәржімашы болып қалыптасу
ҥшін болашақ аудармашының бойында келесідей қасиеттердің болуы қажет:
- маңызды адамгершілік қасиеттер, оларға тәрбие, шыдамдылық, тіл таба
білу сияқты бірқатар сапалардың болуы;
- эрудиция мен әдеби, яғни шығармашылық қабілеттердің болуы және
оларды дамыта білу;
- ӛзін және ӛзгелерді қҧрметтей білу;
- кӛп іздену, әдебиеттерді оқи отырып, талдау жасай білу, ой қорыту;
- аударманың кҥрделі жақтарымен кездескенде игеруге деген талпынысты
жоғалтып алмау;
- ӛмірдің әр саласындағы ақпараттардан хабардар болу және соған сай пікір
қалыптастыру;
396
- мамандықты игеру барсындағы стресстерден шыға білудің жолдарын таба
білу;
- шешендік және логикалық қабілетті дамыту және сӛздік қорды молайтып
отыру;
- ең алдымен ана тілдің қыр сырын білу және шетел тілін неғҧрлым жоғары
деңгейде оқып меңгеру шарт;
- ана тілі мен шетел тіліндегі әдебиеттерді оқу және екі бӛлек мәдениеттің
айырмашылықтарына мән беру.
Олай болса аудармашы деген кім? Осы сӛздің мағынасын Merriam Webster
Dictionary сӛздігі бойынша анықтап кӛрейік. Traitor, noun - traitr, traditor or
tradere to hand over, deliver, betray, fr. trans-, tra- trans + dare to give more at
'date'. 1: one who betrays another's trust or is false to an obligation or duty;
2.one who commits treason. Демек аудармашыны кейбір мағынада "сатқын" деп
те айтады, себебі аударма барысында ол мәтінге ӛзгерістерді енгізуге мәжбҥр
болады. Жалпылай алғанда, аударма жазбаша және ауызша тҥрде орындалады
және аудармашының жауапкершілігі екі жағдайда да зор. Жазбаша және
ауызша аудармашылардың басын қосатын ҧйым қажет бҥгінде елімізде.
Ҧсыныс ретінде,Қазақстанда аудармашылардың одағын қҧрса дҧрыс болар еді,
ӛйткені жыл сайын қаншама аудармашы мамандар оқу орындарын тәмамдап
жатады. Бҧл одақ осы мамандарға жол сілтеп, олардың шығармашылық ӛрісін
кеңейтуге септігін тигізер еді деп ойлаймын. Сондықтан аудармашының
қызметіне деген қҧрмет ӛсе тҥсуі керек және бҧл кәсіпке деген кӛзқарасты
ӛзгертететін кез келді.
Қазіргі таңда тәуелсіз мемлекетімізде аударма ісін кӛптеген оқу
орындарында оқытуда. Мҧның ӛзі аударма индустриясына мықты мамандар
дайындауды кӛздейді. Отандық аударматануда сонымен бірге тіл мәселесі де
бірінші кезекте тҧр. Болашақ аударматанушы ретінде қазақ тілдің де
болашағына алаңдауға тиіспіз деп ойлаймын. Қазақ классиктерін оқи отырып,
гаухар тіліміздің кӛркемдігіне сусындауымызға болады. М.Әуезовтың,
О.Бӛкейхановтың және М.Мақатаев сынды біртуар қазақ әдебиетінің
перзенттерінің шығармашылығына таңданбау мҥмкін емес. Ал егер осы
қаламгерлердің аудармаларын зерттеп кӛрсек, аударудың қандай шабыт, неткен
тілдік шеберлікті талап ететінін бірден аңғаруға болады. Отандық
аударматануда қарастырылатын мәселелер әлі де баршылық. Сол ҥшін болашақ
аудармашы ретінде ӛзіміздің ҥлесімізді қосуға міндеттіміз деген ойға келемін.
Бҥгінде аударма саласы едәуір алға басты, демек оған қойылатын талап та
кҥшейді деген сӛз. Тәржімашы ҥшін алдыменен тәржіма заңдарын білу шарт.
Аударма техникасын игерумен қатар аудармашының білуге тиісті саланың
басқада қырлары бар, яғни трансформацияларды ғана білу жеткіліксіз.
Сонымен, аудармашының кәсіби қызметіне қатысты мынадай ой тҥйуге
болады: аудармашы жеке басының емес, керісінше, қоғамның қалауын жҥзеге
асырады, сол мезетте қоғамның оған жҥктеген мотивтеріне ғана жҥгіне алады.
М.Семенова бойынша аударма - бҧл адамның коммуникативті қабілеттерінің
бесінші тҥріне жатады. (жазу, оқу, тыңдау, сӛйлеу және аудару). Демек, аталған
397
тӛрт қабілеттің жоғары болғанында ғана аудармамен еркін айналысуға болады,
ӛйткені адамның алдында қандай да бір тілдік бӛгет болмайды. Жоғарыда
қарастырылған сҧрақтар кӛбіне таныс болуы мҥмкін, алайда аудармашы
болудың қатал талаптары жетерлік. Кӛз алдындағы мәтінді жоғары деңгейде
жеткізу деген оңай іс емес. Ол ӛте жоғары шеберлікті талап ететіні даусыз.
Тәржімашының қызметін объективті тҥрде бағалау ҥшін А.Е.Чернухин келесі
формуланы назарға алуды ҧсынды:
Т
ауд
=
Бҧл жерде аудармашының жҧмысының тиімділігі, қажетті материалдармен
жҧмыс істей білуі, біліктілік коэффициенті, лингвистикалық дайындығы,
талантының бар болуы, мәдениеттілігінің деңгейі, эрудициясы және базалық
білімдері ескеріледі. Сонымен аудармашыға немесе басқалай айтқанда
трансляторға не қажет? Ол қандай да бір саланы жеткілікті деңгейде игеруі, сол
саланың белсенді терминологиялық қорымен таныс болуы, аударма
барысындағы трансформациялармен таныс болуы және ең бастысы екі тілді де
"сезе" білуге міндетті. Сәйкесінше аудармашы болудың маңызы да осында, ол
мәдениаралық коммуникацияны жҥзеге асырушы болып табылады.
Мысал ретінде орыс поэті, драматургы және аудармашы А.К.Толстой ӛзінің
жҧбайына жазған хатында И.В. Гетенің "Коринф қалыңдығы" атты еңбегін
аудару кезінде келесі қағидамен бӛлісті: "Мен тҥпнҧсқаға неғҧрлым адал
болуға тырысамын, тек кӛркем әсерге сол нақтылық пен адалдық зиянын
тигізбеген жағдайда, мен мҥлк етпей жалғандықтан қҧтыламын. Менің
ойымша, жеке сӛздерді, тіпті мағынаның ӛзін емес, алынған әсерді жеткізе білу
қажет. Керегі - оқырманның тҥпнҧсқа авторының қҧрған ортасына бейімделуі
және сол ортаны терең сезіне отырып жеткізуі болып табылады."
(А.К.Толстой).[3] Демек, тҥсінуімізше, біз, болашақ аудармашылар, сӛзбе-сӛз
аудармадан аулақ болуға тырысуымыз қажет.
Бірінші мәселе. Аудармашының сӛздік қоры. Аудармашы болып
қалыптасуда оның сӛздік қоры маңызды рӛл атқарады. Осы маман иесі
мәтіндермен жҧмыс істейтіндіктен, сӛздерді дҧрыс таңдай білу мен қатар оның
бірнеше мағыналарын, соның ішінде синонимдер мен антонимдерді білуі
қажет. Сол ҥшін аудармашы сӛздіктермен жҧмыс жасай білуі қажет, себебі
тілдің барлық сӛздік қҧрамын білу қиын. Келесі мысалда біз сӛздердің әр тҥрлі
мәнмәтінде қоланылуына байланысты дҧрыс аударылуын байқауымызға
болады: I can't see colours at night. - Мен қараңғы уақытта тҥстерді ажырата
алмаймын. It was one of the most amazing films I've ever seen. Бҧл мен бҧрын
соңды тамашалаған ең керемет фильмдердің бірі болатын. Let me see to it.
Маған мҧнымен айналысуға рҧқсат етіңіз. Frankly, I don't know what Paul sees in
her. - Фрэнкли, мен Полдың ол қыздың бойында не тапқанын білмеймін. I'd like
a table for two at about 8.30, please. - Мен кешкі 8.30-ға екі адамға арналған
орынға тапсырыс бергім келеді. The only question is whether the President can use
his extraordinary political skills to turn the tables on his opponents. Президент
ӛзінің қарсыластарын басып тастау мақсатында қандай да бір ерекше саяси
қабілеттерін қолдана ала ма жоқпа белгісіз. Берілген мысалдар ағылшын
398
тіліндегі кӛптеген сӛздерді ретімен қолданудың қажеттілігін кӛрсетеді.
Дегенмен, мҧнымен айтпақшымыз, егер аудармашы мәтіндегі сӛздердің дҧрыс
мағынасын жеткізе алмаса, аударманың сапалы шығуы да екіталай. Алайда, бҧл
сӛзбе-сӛз аударуды меңземейді. Сӛздерді білу әлі де тілді меңгеру емес, алайда
сӛздің тҥбінде қҧнды ақпарат жатады. Сӛз - тілдегі негізгі бірлік және ол
сӛйлемді жасай отырып, ойымызды жеткізуге кӛмектеседі. Сондықтан болашақ
аудармашы сӛздердің табиғатына ҥңіле білуі қажет, себебі сӛздің қҧдіреті
жоғары. Аудармашы қандай да бір жанрдағы мәтінді аудармасын, ол
лексикалық кедергілерден басқа, грамматикалық және стилистикалық
қиындықтарға да тап болуы мҥмкін.
Екінші мәселе. Автор мен аудармашы. Мақала барысында біз қазақтың
ҧлы поэты, аудармашысы, М.Мақатаевтың аудармаларының біреуіне тоқталуға
жӛн кӛрдік. Аудармашы ретінде, М.Мақатаев белгілі американдық публицисі
Уол Уитменнің біршама ӛлеңдерін белсенді аударды. Солардың бірі "I dream'd
in a dream" деп аталады немесе қазақшаға "Тҥсіме қала кірді" деп аударылды.
Осы ӛлеңнін тҥпнҧсқасы мен аудармасына талдау жасайық:
"I dream'd in a dream"
"I dream'd in a dream, I saw a city invincible to the attacks of the whole, of
the rest, of the earth;
I dream'd that was the city of Friends;
Nothing was greater there than the quality of robust love - it led the rest,
It was seen every hour in the actions of the men of that city, and all the looks
and words."
М.Мақатаев оны былайша тәржімалаған:
"Түсіме қала кірді"
"Қала кірді түсіме, мүмкін емес жеңуге,
Барлық елі ғаламның жабыла оған тӛнуде.
Мекені екен достардың түсіме енген сол қала,
Жарығында жалғанның бұрын-соңды болмаған,
Сол қалада махаббат барлығына бас болған,
Бәрі соған табынып, бәрі содан басталған.
Сол махаббат - әркімнің қимылынан байқалған,
Кӛзі, сӛзі, ісінен, жауабынан қайтарған"- деп аудармашы авторға
жақындай тҥскендей, тіліміздің байлығын тиек етіп кӛркемдеп жеткізгенін
байқауымызға болады. Автормен ҥндеседі және аударманы оқыған кезде ритм
дейсіз де, рифма дейсіз бе сақталған. Автордың бейнелеген қаласын жоғары
шеберлікпен қазақ тілінде жеткізе білді. Бҧл кӛркем аудармашыға тән
қасиеттердің бірі. Жоғарыда сӛз ҧғымына анықтама берген едік, дегенмен
кӛркем шығармада аудармашының сӛздік қорының бай болуы жеткіліксіз. Бҧл
жерде аударманы ішкі дҥниемен, сезіммен ҥндестіре білу керек.
"I dream'd in a dream, I saw a city invincible to the attacks of the whole of the rest
of the earth, I dream'd that was the new city of Friends..." жолдарын
"Қала кірді тҥсіме, мҥмкін емес жеңуге,
399
Барлық елі ғаламның жабыла оған тӛнуде..." деп аудара отырып, махаббатқа
толы ғажайып қаланың бейнесін келтіреді. Бҧл бейне кӛз алдыңа еріксіз
елестегендей болады. Аудармашының жеңісі ретінде оның оқырманға
қалдырған терең әсерін айтуымыз қажет. Аударманың әрбір тармағы жоғары
мағынаға ие. Міне, кӛркем аударманың сыры қайда жатыр. М.Мақатаетың
аталмыш автордың кӛптеген ӛлеңдерін қазақшаға тәржімалаған. Әрине, нақты
жауап беру қиын, дегенмен осы аудармалармен танысу барысында
аудармашының бойындағы дарын біте пайда болады, бірақ қалыптаспайды
деген қорытындыға келдім. Ғалым Тарақов Ә.С. ӛзінің еңбегінде Қытай
сыншысы, жазушы, аудармашы Цюй Цюбоның жоғарғы кӛркемдіктегі
шығарма аудармасы шетел әдебиетінде тек идеялық-эстетикалық қызмет
атқарып қана қоймай, сондай-ақ қабылдайтын әдебиет ҥшін маңызды тілдік
міндеттерді шешетінін атап ӛтеді деп жазады. Ол (Цюй Цюбо) "Аударманың
мәнінде бізге жаңа лексиканы, жаңа синтаксисті қҧруға мҥмкіндік береді."деп
кӛрсетті. Сондай-ақ , бҧл жерде аудармашылық дербестікті де айтпасқа
болмайды. Н.Любимов осыған қатысты мынадай кеңес берді: "Меніңше,
аудармашы мҧраты - автормен ҥндестік табу. Автормен ҥндестік табу дегеніміз,
оған қҧл болып қалу емес. Ҥйлесу, ізденуді, ойлауды,табуды, ойластыруды,
жаттығуды, бәсекелесуді, және кӛрудің, сезінудің, тыңдаудың ӛткірлігін талап
етеді.[2]
Жҧмысымызды қорытындылай келе, аудармашы мамандығын игеруге
талпынатын әрбір адам кӛп ізденуге тиісті деп айтқымыз келеді. Мақалада
аудармашының кәсіби қызметінің барлық қырлары айтылмағанмен, оның
негізгі қасиеттері мен міндеттері талқыланды. Жҧмысымыздың алғашқы
бӛлімінде, Чернухин ҧсынған формулаға сәйкес, аудармашыға қажет сапаларды
атадық. Екінші бӛлімде, кӛркем аударма негізінде автор мен аудармашының
арасындағы байланысты талдадық. Ескертетін және есте ҧстайтын жәйт:
аудармашының кез-келген бір қателігі соғысты да, бейбітшілік қарым-
қатынастарды да жандандыруы мҥмкін. Дегенмен, аудармашы мамандығы
бҥгін де, ертең де ең қызықты мамандықтардың біреуі ретінде қала бермек.
Аудармашы боламын, аударғым келеді деген адамға жол ашық, тек сол жолда
кездесетін кедергілерді бастан кешірмей тәжірибелі маман атанудың қиын
екенін есте сақтаған жӛн.
Әдебиеттер тізімі
1. Семенова М.Ю. Основы перевода текста: учебник/М.Ю.Семенова. -
Ростов н/Д: Феникс, 2009. - 344 стр. - 10/22/28/49 бб.
2. Тарақов Ә.С. Аудармашының кәсіби қызметтерінің негіздері. -
Алматы,"Қазақ университеті", 2011 - 120б.-22/29 бб.
3. Латышев, Семенов. Методика преподавания перевода. 2006.-16/17 бб.
4. М.Мақатаев. Аққудың қананатына жазылған жырлар. - 322/327 бб.
5. www.poethunter.com/walt whitman/I dream'd in a dream.
400
ӘОЖ 821.512.122.09
Б.П. Тауанова, Б.А. Ердембеков
С. Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік университеті,
Ӛскемен қ., Қазақстан
ӘДЕБИ АУДАРМАНЫҢ КӚКЕЙКЕСТІ МӘСЕЛЕЛЕРІ
(АБАЙ ШЫҒАРМАЛАРЫ НЕГІЗІНДЕ)
Ҧлттық әдебиет кез келген халықта бар және қоғаммен тығыз байланыста
тіршілік етеді. Әрине, ол сол халықтың кҥллі тарихымен, оның барлық даму
жағдайларымен шартты тҥрде байланысты және басқа халықтар әдебиетімен
қарым-қатынаста болады. Осындай қарым-қатынас ішінде аударманың орны
ерекше. Аударма – ақынның дҥниетанымдық қорын байытудың баға жетпес
кӛзі ретінде белсенді қызмет атқарады. Аударма жалпы адамзат атаулының
танымдық рухани алмасуы нәтижесінде мәдениет пен ӛркениеттің дамуына,
адам баласының эстетикалық кӛркемдікке қол жеткізуіне, санасының ӛсуіне,
дҥниетанымының кеңеюіне апаратын жол тәріздес. Ең алдымен кӛңіл бӛлетін
жайт – жан дҥниені байытар рухани қазына ҥлгілері. Егер кедергі – тіл
ӛзгешелігі болса, халық оның да жолын тапқан: тіл ҥйрену арқылы бір
халықтың қазынасын екінші тілге аудару дәстҥрі батыс, шығыс елдерінің қай-
қайсысының да тарихында бар. Әлем халықтарының әдебиетінің бір-бірімен
байланысында,
ғылым
мен
әдебиет
салаларында,
халықаралық
ынтымақтастықтың дамуында аудармалардың маңызы зор.
Аударма ҧғымының қолданылу аясы ӛте кең. Бір тілден екінші тілге
поэзиялық, прозалық шығармалар, публицистикалық мақалалар, ғылыми
әдебиеттер, ресми іс-қағаздар, саяси және қоғам қайраткерлерінің,
шешендердің сӛйлеген сӛздері, кинофильмдер бәрі де аударылады. Әртҥрлі
тілде сӛйлейтін адамдар тіл табысу ҥшін аудармашылардың кӛмегін қажет
етеді. Бірақ, біз осылардың ішінен кӛркем әдебиет саласындағы аударманы сӛз
еткелі отырмыз. «Аударма» сӛзі жалпыға тҥсінікті, әрі кӛпшілікке белгілі
болып табылады. Осыған қарамастан, бҧл адам әрекетінің арнайы бір тҥрі және
жемісі болғандықтан, ол ғылыми-терминологиялық анықтауды қажет етеді.
Аудармашылардың ӛздері де «кӛркем аударма» ҧғымына нақты анықтама
беруге қиналады. Кейбір әдебиетшілер «аударма – тҥпнҧсқаға негізделіп,
тҥпнҧсқаның басқа тілдегі кӛшірмесі болу керек» деген пікір айтады. Басқаша
айтқанда, аударма тҥпнҧсқаға толық сәйкес болу керек. Бҧл арада «сәйкестік»
деген ҧғымға тоқтала кету керек деп ойлаймыз. Егер бір шығарма екі тҥрлі
тілде, екі тҥрлі мәдени-тарихи жағдайда ӛмір сҥрсе, онда «сәйкестік» тек
шартты тҥрде ғана болмақ. Осындай тҧжырымды белгілі армян сыншысы
Левон Мкртчян айтқан: «Если одно и тоже произведение существует на двух
разных языках, в контексте разных культур, то о полном соответствии можно
говорит лишь в определенном смысле. Даже наиточнейший перевод не может
во всем совпадать с оригиналом, быть «абсолютно точным». Перевод и не
401
должен полностью повторять оригинал – искусству противопоказаны
повторения» [1, 28 б.].
Аударма дегеніміз – бір тілде ауызша айтылған ой-пікірді, болмаса
жазылған мәтінді тыңдарманға я оқырманға екінші тілде, яғни оның ана тілінде
тҥсінікті етіп жеткізу. Ал, әдеби немесе кӛркем аударма дегеніміз – бір тілде
жазылған әдеби туындыны екінші тілдің қҧралдары кӛмегімен оқырмандарға
жеткізу және тҥпнҧсқасының стильдік, кӛркемдік ерекшеліктерін мейлінше
нақты сақтап кӛрсету. Бҧл жерде аудармадағы ең қиын – лингвистикалық
ерекшелік емес, ал тҥпнҧсқасының кӛркемдік жағын дҧрыс жеткізу, яғни
аудармашы туындының образдық әлемін, автордың идеясын, позициясын және
стилін нақты, дәл кӛрсете білуі. Кӛркем аударманың бҥгінгі әдеби процестегі
алатын орны ҥлкен.
Аударма – жалпы әдеби ҥрдістің кең арналы саласы. Аударма арқылы бір
халықтың таңдаулы әдеби шығармаларынан басқа халықтың ӛкілдері де
сусындай алады. Толық мағынадағы аударма қалай да тҥпнҧсқаға сәйкес болуы
шарт. Әрине, шығарманың мәтінін бастан-аяқ тәржімалау мҥмкін емес. Әсіресе,
поэзиялық шығармалардың аудармаларында кейбір еркіндіктер болмай
қоймайды. Оның себебі де бар – әр тілде қалыптасқан сӛз қолдану тәсілдері
ерекше болып келеді. Сондықтан, бейнелі сӛздерді кӛшіріп, сол тҥпнҧсқадағы
қалпын сақтап жеткізу мҥмкін емес. Басқа тілде айтылған ойдың жалпы
мағынасын жеткізуден гӛрі, сол әдебиетке тән кӛркемдік ойлау, бейнелеп
сӛйлеу, сӛз қолдану ӛзгешеліктерін дәл келтіру әлдеқайда қиын. Ал, онсыз
кӛркемдік ой-сезімнің әсерлілігі де толымды болмайды. Кӛркем аударма
процесінің нәтижесінде тҥпнҧсқаның мазмҧны мен пішіні арасындағы бірлік
пен тҧтастықтың сақталуының маңызы жоғары. Тҥпнҧсқаның мазмҧны мен
пішіні арасындағы байланыс, келісім мен жарасым аудармада сақталмаған
жағдайда әдеби шығарманың кӛркемдік табиғаты, автордың шығармашылық
даралығы мҥлде бҧрмаланып, тҥпнҧсқа бір басқа, аударма бір басқа – екеуі екі
бӛлек туынды болып шығады. Мҧндай жағдайда аудармадан тҥпнҧсқаның
мазмҧны да, кӛркемдік – бейнелеу ерекшеліктерін де табу қиынға тҥседі. Ал,
кӛркем аудармада тҥпнҧсқаның мазмҧны мен пішінін дәл жеткізу немесе
біршама дәл жеткізу аударма ісіндегі ең бір қиын, кҥрделі әрі аудармашы
шығармашылығының мағынасы мен мәнін анықтайтын айрықша маңызды
кӛрсеткіш болып табылады.
Бір ҧлттық тілде жазылған кӛркем шығарманы екінші бір ҧлттық тілдің
кӛркемдік бейнелеу қҧралдары арқылы қайта жасау, аудару оңай емес. Ал,
тҥпнҧсқа белгілі бір ҧлттың ҧлы ақынының шығармасы болса, оның ҧлттық
сипаты барынша анық, беделді болса, онда оны ӛзге тілге аудару
аудармашыдан ҥлкен жауапкершілікті ғана емес, сонымен қатар, ҥлкен
талантты талап етеді. Аудармашы таланты – айрықша талант. Ол ӛз тілінің
айшығы мен ажарын, кӛркемдік бейнелеу мҥмкіншілігін, бейнелілігін еркін
меңгерген дарынды ақын болумен бірге, тҥпнҧсқаның мазмҧны мен мәнін, тіл
байлығын, ҧлттық бояуын жете білетін шебер маман дәрежесіне кӛтерілуі шарт.
Сонда ғана ол аудармашы ретінде тҥпнҧсқаның мазмҧны мен пішінін толық
игеріп, ӛз аудармасында олардың арасындағы байланысты, келісім мен
жарасымды, тҧтастықты сақтауға мҥмкіндік табады [2, 15 б.].
402
Бір тілдегі кӛркем шығарманы екінші тілге қарай аудару қажет екендігі
туралы пікірталас басталғалы талай замандар ӛтті. Кӛркем аударма
проблемалары кҥн тәртібінен тҥспейтін, шешілуінің ҧшы қиыры кӛрінбейтін
тҥбегейлі проблемалардың бірі. Әдеби аударма халықтардың бірі-бірін
тануына, рухани жағынан жақындасып, туыстасуына айтулы кӛмек кӛрсететіні
белгілі. Кӛркем аударма жекелеген қалам қайраткерлерінің ғана емес, бҥкіл бір
елдің әдебиетіне әсерін тигізеді. Әдебиет тарихында бір жазушының
шығармаларына әр кезде әртҥрлі аудармашылар ілтипат білдіреді. Осының
нәтижесінде бір туындының бірнеше аудармасы сақталады. Олардың ішінде
сәттісі де, сәтсізі де ҧшырасуы мҥмкін [2, 24 б.].
Абай ӛлеңдерін орыс тіліне аударудағы табыстармен қоса, сәтсіздіктер де
бой кӛрсетіп қалады. Мҥлде шалағай аудармалар енгізілуімен қатар, бірсыпыра
аудармаларда ақынның ойы бҧрмаланғаны, сӛйтіп шығарманың идеялық-
кӛркемдік қасиетіне едәуір нҧқсан келтіргені анықталып отыр. Бірқатар
аудармаларда Абай лирикасының жеке шумақтары мҥлде тәржімаланбай
тасталған, ал кейбір аудармашылар тҥпнҧсқаны тҥсінбей қарама-қарсы мағына
беретін сӛздерді қолданған. Ірілі-ҧсақты мін-мҥліктер Абай мҧрасына
айырықша ҧқыптылықпен, мҧқият қарауды талап етеді. Сӛзді фактілерге
беретін болсақ: ең алдымен талдауға алынған Абай ӛлеңін, яғни тҥпнҧсқаны
оқып шықсақ,
Көзімнің, қарасы,
Көңілімнің санасы.
Бітпейді ішімде
Ғашықтың жарасы [3, 39 б.].
Енді осы «Кӛзімнің қарасы» («Ты – зрачок глаз моих») деген ӛлеңінің
аудармасына кӛз жіберейік. Осындағы әбден тҥсінікті айтылған сӛздерді
М.Петровых бҧзып тәржімалған.
Ты – зрячок глаз моих,
Дум залог дорогих,
Сердцу мук не забыть,
Столь глубок шрам от них! [4, 42 б.]
Яғни «Сен менің кӛзімнің қарашығысың» - деген мағынада беріліпті.
Абай бҧл жерде «Кӛзімнің қарасы» деп кӛздің қарашығын айтқаны жоқ еді.
Абай «Кӛзімнің қарасында» лирикалық «меннің қызға бір қарай қалғандағы
сыртқы бейнесі – тыныш қалыпта кӛз суарған іңкәр суретті салды. Мҧнда ақын
«меннің» ғашығына қараған кӛзінің кӛңіл санасымен тҧтасып жатқан
қҧбылысын ӛзгеше шебер суреттеледі. Осы жырды оқығанда біздің суретші
санамызда ғашықтықтан жаралы болған жҥректің, ынтазарлыққа кҥпті
кӛңілдің, сағынған сананың сипатын жинап ғашығына қарай қалған «меннің»
жанары нҧсқаланса жӛн еді. Ӛлеңнің ӛн бойында тҥпнҧсқамен сәйкестік тым аз.
Жалпы, кӛркем аударма Абай ақынның ӛлеңінің мағынасын толықтай ашып тҧр
деп айту қиын.
Келесі Абай ӛлеңдерін неміс тіліне аударып, аудармашыларға сын айтқан
Герольд Бельгерді оқи отырып мынадай ой тҥюге болады: Абай ӛлеңдерінде
сӛз аз, ал мағына терең. Расымен, Абай сӛздері кез келген оқырманға ауыр
403
болып келеді, бҧл ақынның кінәсі емес, бҧл – оқырманның, аудармашының
поэзияға деген ойының жеткіліксіздігі. Автордың тҥпнҧсқасына кӛз жҥгіртелік:
Бойы бұлғаң
Сөзі жылмаң
Кімді көрсем, мен сонан
Бетті бастым,
Қатты састым,
Тұра қаштым жалма-жан [3, 31 б.].
Бҧл жерде Абайдың айтайын дегені: ӛмірден бос қалған, кҥнін босқа
ӛткізген жандарды кӛрсе, оған тым оғаш кӛрінетіндігі, тіпті сондай ортадан
безініп кеткісі келетінін айтқысы келіп, ӛз ӛлеңін ӛмірден еш хабары жоқ бос
сӛзге ерген адамдарға арнаған.
Осындай ащы сӛздермен сатиралық тҥрде жазылған ӛлеңді орысша былай
аударады:
Праздных гуляк,
Пустых трепачей
Если увижу, я от них,
Лицо закрыв,
Сильно теряясь,
Бегу немедля, тот час [4, 35 б.].
Аударманың нақты кӛркем мәтін екенін толық оқып білмей-ақ, бҧдан
байқауға болатыны аудармашы-поэт ӛлеңнің тҥп мәнісін кӛре алмаған, оны
қабылдап, тҥпнҧсқадағыдай мән-мағына бере алмаған. Бҧл жолдардың авторы
осыны тҥсініп былай дейді: «...и все же не могу себе представить, как, каким
образом, каким чудом неведомый мне поэт-переводчик, не владеющий
казахским языком, не чувствующий ментальности оригинала, может из этой
нелепости вылепить стих, вдохнуть в эти строки жизнь, воссоздать, возродить
на другом языке разъятую, расчлененную, умерщвленную поэзию» [5, 13 б.].
Ӛз шығармаларында Абай философиялық, эстетикалық мәнді ой-
толғамдарды аз айтпайды. Герольд Бельгер ӛзі аударма жасаудағы
тәжірибесінен «мен» және «менікі» деген сӛздердің ара қатынастары мен
мағыналарының айырмашылығына байланысты мынадай жақсы мысал кӛрсете
кетеді:
Ақыл мен жан – мен өзім, тән – менікі,
«Мені» мен «менікінің» мағынасы – екі.
«Мен» өлмекке тағдыр жоқ әуел бастан,
«Менікі» өлсе өлсін, оған бекі [3, 63 б.].
Міне жолма-жол аудармасы:
«Я» - разум и душа, «мое» есть плоть,
«Я» и «мое» - понятия разновеликие.
Для «я» судьбой предназначено бессмертие.
«Мое» обречено и пусть, с тем согласись» [4, 56 б.]. Бҧл жерде
В.Звягинцеваның аудармасын толық қҧптауға тҧрарлық.
«Я» - разум промолвит. Плоть скажет: «Мое!»-
Различно у плоти с душой бытие.
Бессмертное «я» никогда не умрет.
404
«Мое» - это только земное жилье [4, 58 б.].
Бҧнымен айтқымыз келетіні, Абай ӛлеңдері орыс тіліне нашар аударылды
деген сӛз емес. Осылай тҥпнҧсқа мен аударманы салыстыру арқылы Абай
ӛлеңдерін орыс тіліне аударуда мынадай қиындықтарды кездестіруге болады:
Абай поэзиясының образдылығы, ойдың тереңдігі, метафоралығы; ҧлттық рух,
ӛлеңдерге
халық
менталитетінің
әбден
сіңгені;
Абай
сӛздерінің
кӛпмағыналылығы; ақын ӛз ойын оқырманға сергек кӛңіл-кҥймен жеткізуі;
жҧмбақ, терең сыр, жаны ешкімге тҥсініксіз жалғыздың кӛптің арасындағы
қиналысы [6, 21 б.].
Аудармада бҧдан шығатын қорытынды – ҧйқасқа ҧқыптылық, тҥпнҧсқаның
идеялық мазмҧнын, мағынасын сақтау бҧл шеберліктің бір қыры. Мысалы, В.Г.
Белинскийдің А.С. Пушкин шығармашылығына арнаған мақаласында ақынның
ойы мен сезімдер бірлігін оның пафосы деп анықтайды. «Пафос – тиянақсыз
идея немесе дерексіз ой емес, бҧл «тірі» ынтызарлық» деп тҥсіндіреді.
Сондықтан, шығарманы тҥсіну – оның жасаушысын тҥсіну деген сӛз, ал
ақынды тҥсіну дегеніміз – оның пафосын саналы тҥрде ҧғыну деген тҧжырым
жасайды.
Әдебиеттер тізімі
1.
Мкртчян Л.М. О стихах и переводах. – Ереван: Айастан, 1965, 232 с.
2.
Талжанов С.О. О переводах и переводчиках. / Аударманың лексика-
семантикалық мәселелері: (тәжірибелер, толғаныстар, топшылаулар). Алматы:
Ғылым, 1987.
3.
Абай (Ибраһим) Қҧнанбаев. Шығармаларының екі томдық толық жинағы.
- Т.1. - Алматы: Ғылым, 1977. - 454 б.
4.
Абай Кунанбаев. Избранное. – Москва: «Худ.лит.», 1981., сост.
М.Магауин.
5.
Двадцать стихотворений на трех языках. – Астана: Аударма, 2008.-135 с.,
сост. Г.Бельгер.
6.
Әуезов М. Кӛркем аударманың кейбір теориялық мәселелері. // Кӛркем
аударманың мәселелері. Мақалалар жинағы. – Алматы: Қазақ кӛркем әдебиет
баспасы, 1957.
ӘОЖ 821.512.122.09
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sbornik-materialov-missiya-molodeji-v-nauke-respubliki-kazahst.html?page=44#Бәрі_соған_табынып,_бәрі_содан_басталған.__Сол_махаббат_-_әркімнің_қимылынан_байқалған,__Кӛзі,_сӛзі,_ісінен,_жауабынан_қайтарған


url: http://emirsaba.org/sbornik-materialov-missiya-molodeji-v-nauke-respubliki-kazahst.html?page=44#Мекені_екен_достардың_түсіме_енген_сол_қала,__Жарығында_жалғанның_бұрын-соңды_болмаған,__Сол_қалада_махаббат_барлығына_бас_болған