url: http://emirsaba.org/sabati-masati-sabati-kezei-uait-pedagogti-ereketi.html#1-тапсырма._«Кім_жылдам»_Ұжымдық_жұмыс._Жанында_отырған_оқушымен_жұптасады.__Саралау

title: Сабақтың мақсаты: Сабақтың кезеңі/ уақыт Педагогтің әрекеті

text:
Сабақтың басы 10 минут
|
Ұйымдастыру кезеңі: Амандасу. Сыныпты түгендеу. Оқушылардың назарын сабаққа аудару. Жағымды психологиялық ауал қалыптастыру. «Смайликтер» ізінен қайталау.
Бағалау критерийі:
І. Үй жұмысы бар және дұрыс: 2 балл
Үй жұмысы бар , бірақ қате – 1 балл
ІІ. Өткен тақырыпты қайталау. 1балл
ІІІ. Жұптық жұмыс. 2 балл
IV. Ұжымдық жұмыс 2 балл
V. Жеке жұмыс 1 балл
VІ. Оқушы сабақтың барысында үнемі белсенділік көрсетіп отырса, 1 балл
Үй жұмысын тексеру
Өткен тақырыпты қайталау:
Ширату жаттығулары «Конверттегі сұрақ» әдісі бойынша оқушылардың ойлау зейінін шоғырландыру сұрақтары
1.Теңсіздікті шешу дегенді қалай түсінесіздер?
2.Теңсіздіктің шешімі дегеніміз не? 3.Қандай теңсіздікті мәндес теңсіздік дегеніміз не?
4.Бір айнымалысы бар теңсіздіктер жүйесін қалай шешеді?
5.Кандай теңсіздік квадрат теңсіздік деп аталады?
6.Рационал теңсіздік дегеніміз не?
7. 10 қай санның квадраты?
8.Қарама-қарсы сандардың қосындысы неге тең?
Саралау: диалог, бағалау
|
Оқушылар амандасады. Кезекші оқушы сыныпты түгендейді. Назарларын сабаққа аударады.
Өткен тақырыпты қайталайды, оқушылардың математикалық тілде сауатты сөйлеу дағдысын жетілдіреді.
|
Мұғалім ұйымдастыру кезеңінде белсенділік танытқан оқушыларды «Мадақтау сөз» әдісі арқылы бағалайды: «Жарайсың! Жақсы! Өте жақсы!»
|
Смайликтер суреті
|


Саралау: қарқын, диалог,қолдау
2-тапсырма. «Ең үздік шешім»
Жұптық жұмыс.
3- тапсырма. Жеке жұмыс:
Дескриптор:
-дұрыс тұжырымды анықтайды;
-жауабын негіздейді.
Берілген тапсырманы дауыстап оқиды. Тақтаға шығарады. Шығарылу жолын түсіндіреді. Оқушылардың білім деңгейін ескеріп, жұптық жұмыста жеңілден күрделіге қарай есептер беріледі.
Оқушылар сұраққа қатысты өз ұстанымын білдіреді. Өз пікірлерін талқыланатын сұрақ туралы білімдер мен негіздеу қажет екендігін көрсетеді. Өз ойын жинақтайды, ақпаратты талдайды.
|
Мен дайынмын белгісін көрсету
Екі жұлдыз, бір тілек
Бағалау критерийі
|
Оқулық
Оқушы дәптері
Таратпа материалдар
|
Сабақтың соңы 5 минут
|
Қорытынды. Рефлексия. Сабақ соңында оқушылар рефлексия жүргізеді:
- нені білдім, нені үйрендім
- нені толық түсінбедім
- немен жұмысты жалғастыру қажет
Бүгінгі сабақта:
Үйге тапсырма.
|
Тақырыпты меңгергенін анықтау
|
Екі жұлдыз бір тілек
|
Оқушы дәптері
|


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-sabati-masati.html#04.10.2023_жыл_Сынып_жұмысы_Комбинаториканың_негізгі_ұғымдары_мен_ережелері_(қосу_және_көбейту_ережелері)

title: Сабақтың мақсаты: Сабақтың мақсаты

text:
04.10.2023 жыл Сынып жұмысы Комбинаториканың негізгі ұғымдары мен ережелері (қосу және көбейту ережелері)
Сабақтың мақсаты:
Сабақтың мақсаты:
9.3.1.1 комбинаториканың ережелерін білу (қосу және көбейту ережелері)
Комбинаторика – дискретті объектілерді, жиындарды және олардың арасындағы қатынастарды зерттейтін математиканың бір бөлімі. «Комбинаторика» термині латынның «combina» деген сөзінен алынған, біріктіру, бірігу деген мағынаны білдіреді. КОМИНАТОРИКАНЫҢ ҚОСЫНДЫ ЕРЕЖЕСІ Егер X жиынын таңдап алудың a тәсілі, ал Y жиынын таңдап алудың өзге b тәсілі бар болса және X пен Y жиындарының екеуін де бір уақытта таңдау мүмкін болмаса, онда X және Y таңдауын a+b тәсілмен жасауға болады.
КОМИНАТОРИКАНЫҢ КӨБЕЙТУ ЕРЕЖЕСІ Егер X жиынын таңдап алудың a тәсілі бар болса және әрбір осындай таңдаудан соң Y жиынын b тәсілмен таңдай алсақ, онда X және Y таңдауын тәсілмен жасауға болады.
Мысалы: Дүкенде балмұздақтың 7 түрі және шокаладтың 5 түрі сатылады.
А) бір балмұздақ және бір шоколадты неше тәсілмен сатып алуға болады?
7+5=12
Ә) бір балмұздақ немесе бір шоколадты неше тәсілмен сатып алуға болады?


title: Сабақтың мақсаты: Сабақтың мақсаты


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-sabati-masati.html#Мысалы:_Дүкенде_балмұздақтың_7_түрі_және_шокаладтың_5_түрі_сатылады.

title: Сабақтың мақсаты: Сабақтың мақсаты


title: ҮІІІ. Үйге тапсырма беру - Сабақтың мақсаты: Сабақтың типі: Түсіндіру, жаңа сабақ ІҮ Сабақтың әдісі: Әңгімелесу

text:
Сабақтың тақырыбы: Ауданның тарихы Сабақтың мақсаты: 1.Құлан өңірінің географиялық орны турал деректер
2.Құлан өңірінің географиялық жағдайымен таныстыру
3.Иманылыққа, адамгершілікке тәрбиелеу
Сабақтың типі:Аралас сабақ
ІҮ Сабақтың әдісі: Әңгімелесу
Ү Сабақтың көрнекілігі: Кітап, карта т.б
ҮІ. Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру кезеңі Оқушылырды түгендеп, сабаққа назарын аудару
ІІ.Үй тапсырмасын сұрау: Өткен сабақ бойынша сұрақтар қою
Т.Рысқұлов ауданының жер көлемі қанша ?
Құлан ауылының әкімшілік теориялық бөліміне не жатады?
ІІІ. Жаңа сабақ: Құлан өңірінің географиялық орны Т.Рысқұлов ауданы (бұрынғы Луговой) 1938 жылы 4 наурызда Қазақ ССР Жоғарғы Советі Президиумының жарлығымен Меркі ауданынан бөлініп, өз алдына шаңырак көтерді.Сол уақытта 27 ұжымшар, 2 кеңшар болған. Олар 10 ауылдық аймаққа біріккен. Қаланы археологикалық тұрғыдан зерттеу ісі 19 ғасырдың соңында В.В. Бартольдтың жетекшілік етуімен басталды. Алғашқы археологикалық қазба жұмыстарын 1936 жылыКСРО Ғылым Академиясының Қазақ бөлімшесі мен Жетісу археологиялық экспедиция (жетекшісі А.Н. Бернштам) жүргізді. Қазба жұмыстарының нәтижесінде алғашқы отырықшы қоныстардың Луговой төңірегінде 1-ғасырларда пайда болғаны анықталды. 1963 – 65 жылдары Жетісу археологиялық экспедиция (жетекшісі К.Ақышев) қаланың айналасындағы төбешікке қазба жұмыстарын жүргізді. 1987 жылыҚазақстан Ғылым Академиясы тарихи және мәдени ескерткіштер жөніндегі археологиялық экспедиция (жетекшісі К.Байпақов) Луговой “А”, “В”, “Г” қамалдарына қазба жұмыстарын жалғастырды. 7 ғасырдың 1-жартысына жататын жазба деректерде Құлан қаласы туралы айтылады. Қытайдың Сюан – Цзян жол бағдарламасында және Таң әулетінің тарихында қала Цзюи – Лан деп аталған. Ол туралы 8 – 10 ғасырларда Ұлы Жібек жолы бойында орналасқан қалаларды сипаттаған араб авторлары да жазып кеткен. Араб географы әл-Мақдиси: “Құлан – бекініс қала, онда мешіт бар” деп жазған. Географиялық сөздіктің авторы Якут өзінің 13 ғасырдың 20-жылдарында құрастырған еңбегінде қаланың түрік елінің Мәуераннахр жанындағы шекарасында орналасқанын айтады. Құланда көптеген тарихи оқиғалар өтті.


title: Географиялық диктант - Сабақтың мақсаты: Сабақтың типі: Түсіндіру, жаңа сабақ ІҮ Сабақтың әдісі: Әңгімелесу

text:
Географиялық диктант.
Топырақ -_______________компоненттерінің бірі. Алғашқы жұқа топырақ қабаты_____________бұрын__________дәуірінде пайда болды. Топырақты зерттейтін ғылымды-__________________.Жас ғылымның негізін салушы. Қарашірігі (гумусы) мол топырақ__________________
ҮІІ. Сабақты бекіту: Синквин әдісі ( Мұғалім пәнаралық байланыс жасай отырып, оқушыларға сұрақ қояды, жауаптар алынады)
Зат есім (кім? не?) – топырақ
Сын (есім қандай?) - қара, қоңыр қара,қоңыр сұр
Сан есім (қанша?неше?) - елімізде үш топырақ зонасы бар
Етістік ( не істейді? Қайтеді? ) - Топырақ су және жел эрозиясына ұшырайды
немесе адамдар топырақ эрозиясына қарсы күрес шараларын қолданады.
1) Қазақстанда қандай топырақ түрлері бар? Өз облыстарыңның топырағы қандай?
2)Топырақтың гумусы деген не және ол оңтүстікке барған сайын неге азая береді?
3) Топырақ эрозиясы деген не?
4)Топырақ эрозиясымен күресу шаралары барма?
ҮІІІ. Үйге тапсырма беру: Қазақстанның топырақ жамылғысының типтері оқу.
Кескін картаға топырақ зоналарын түсіру.
Сабақтың тақырыбы: Құлан өңірінің географиялық орны Сабақтың мақсаты: Сабақтың типі: Аралас сабақ
ІҮ Сабақтың әдісі: Әңгімелесу
Ү Сабақтың көрнекілігі:Кітап, карта т.б
ҮІ. Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру кезеңі ІІ.Үй тапсырмасын сұрау: ІІІ. Жаңа сабақ: Құлан өңірінің географиялық орны ҮІІ. Сабақты бекіту: ҮІІІ. Үйге тапсырма беру:


title: ҮІІ. Сабақты бекіту - Сабақтың мақсаты: Сабақтың типі: Түсіндіру, жаңа сабақ ІҮ Сабақтың әдісі: Әңгімелесу

text:
ҮІІ. Сабақты бекіту: Географиялық алғашқы мағлұматтар Шығыстың жазба деректерінде кездеседі. Теңізде жүзу мен сауданың дамуы құрлық беті мен теңіз жағалауын сипаттап жазуды керек етті. География ғылымы көптеген салаллық бөлімдерден құралған.
ҮІІІ. Үйге тапсырма беру: Оқып келу.
Сабақтың тақырыбы: Құлан өңірінің географиялық орны
Сабақтың мақсаты: 1.Құлан өңірінің географиялық орны турал деректер
2.Құлан өңірінің географиялық жғдайымен таныстыру
3.Иманылыққа, адамгершілікке тәрбиелеу
Сабақтың типі: Аралас сабақ
ІҮ. Сабақтың әдісі: Әңгімелесу
Ү. Сабақтың көрнекілігі: Кітап, карта т.б
ҮІ. Сабақтың барысы:
І. Ұйымдастыру кезеңі
Оқушыларды түгендеу,Сабаққа назарын аудару
ІІ.Үй тапсырмасын сұрау:
Өткен сабақты еске түсіру үшін Географиялық өлкетану ұғымы туралы сұрақтар қою арқылы еске түсіру
«География» қай тілден енген, және қандай ұғымды білдіреді?
Географияның зерттеу нысаны не?
Географияны зерттеудің басты міндеті не?
ІІІ. Жаңа сабақ: Құлан өңірінің географиялық орны
Тұрар Рысқұлов ауданы – Жамбыл облысының оңтүстігінде орналасқан әкімшілік-аумақтық бөлініс. 1938 жылы Луговой ауданы болып құрылған. 1999 жылдан қазіргі атымен аталады. Жер аумағы 9,1 мың км². Тұрғыны 63 878 адам (2010). Аудандағы 43 елді мекен 4 ауылдық және 1 кенттік округке біріктірілген. Аудан орталығы – Құлан ауылы удан аумағының басым бөлігі жазық, тек Оңтүстік ғана таулы. Мұнда Қырғыз Алатауының Ашамайлы, Қорғантас, Қарақыр, Көкқия, Көгершін, Шөңгір, Құттыжан, Ойранды, Шал, Қайыңды, Сөгеті, Мамай, Қарауылшоқы және Көкдөнен таулары орналасқан. Ауданның солтүстік Мойынқұм шөліне ұласып кетеді. Жер қойнауынан құрылыс материалдары барланған. Климаты континенттік, қысы біршама жұмсақ, жазы ыстық, солтүстік қуаң. Ауаның қаңтар айындағы орташа темп-расы –6 – 8ӘC, шілдеде 22 – 26ӘC. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 250 – 350 мм, таулы бөлігінде 500 мм-ге дейін жетеді. Аудан жерінен бастауын Қырғыз Алатауынан алатын Қорағаты, Қарасу, Шалсуы, Жарлысу, Талды, Қарақыстақ, Әулиебұлақ, Қорғантас, Қарақат, Шөңгір, Көкдөнен, Қайыңды және Сарыбұлақ өзендері ағып өтеді. Аудан аумағында аумағы шағын келген (5 км²-ден аспайтын) Белогорка, Байтелі, Шілік, Ақкүшік, Мақбел, Әбілқайыр, Қосапан, Сұңқайты, Сандықкөл, Мөңке, Қарамақау, Көккөл және Қалғанкөл көлдері бар. Тау бөктері қара, қызғылт қоңыр, қоңыр топырақты (тәлімі жердің 80%-ы осында), орталығында сұр, сортаңды сұр, солтүстігінде құмды, құмайтты топырақ қалыптасқан.
Достарыңызбен бөлісу: |


text:
ҮІІ. Сабақты бекіту: Аудан аумағының басым бөлігі жазық, тек Оңтүстік ғана таулы. Мұнда Қырғыз Алатауының Ашамайлы, Қорғантас, Қарақыр, Көкқия, Көгершін, Шөңгір, Құттыжан, Ойранды, Шал, Қайыңды, Сөгеті, Мамай, Қарауылшоқы және Көкдөнен таулары орналасқан. ҮІІІ. Үйге тапсырма беру:Құлан өңірінің картасын салып келу.
Сабақтың тақырыбы: Құлан киелі мекен Сабақтың мақсаты: 1. Құлан аулы туралы жалпы мағұлмат беру
2.Кұлан ауылының табиғаты, халқы туралы мәлімет беру
3.Оқушыларды ұлтжандылыққа тәрбиелеу
Сабақтың типі:Аралас сабақ
ІҮ Сабақтың әдісі: Әңгімелесу
Ү Сабақтың көрнекілігі: Кітап, карта, интерактивті тақта т.б
ҮІ. Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру кезеңі Оқушыларды түгендеп, сабаққа назарын аудару
ІІ.Үй тапсырмасын сұрау: Өткен сабақ бойынша сұрақтар қою
Т.Рысқұлов ауданы қай жерде орналасқан?
Құлан ауылының жер көлемі қанша?
Құлан ауылына басқа қандай ауылдарды жатқызуға болады?
ІІІ. Жаңа сабақ: Құлан киелі мекен
Қытайлар «Цзю Лайн» яғни «сұлу қала» деп атаған мың жылдық тарихы бар Ұлы Жібек Жолы бойындағы Құланның қақ ортасын жарып өтетін Жібек жолы көшесінің бойынан тақтайдай тегіс, оқтаудай түзу аяқжолдар мен саябақтарды, гүлзарлар мен алаңдарды, дендросаябақты көріп, оған көз тоқтатпауыңыз тіпті мүмкін емес. Мәдениетіміз дамып, спортымыз өркендеп, көшелеріміз көрікті бола түсті. Ел мақтанышына айналған Ермахан, Ислам, Ақжүрек сынды спортшыларымыздың орнын жаңа есімдер толықтыруда. Мұның барлығы да еліміздің экономикасы жылдан-жылға жақсара түскендігінің де нақты жемісі. Өңірдің көкжиегі кеңейіп, көсегесі көгере де бермек.
ҮІІ. Сабақты бекіту:Елбасы өз Жолдауында: «Тәуелсіздікке қол жеткізгеннен гөрі оны ұстап тұру әлдеқайда қиын. Бұл – әлем кеңістігінде ғұмыр кешкен талай халықтың басынан өткен тарихи шындық. Байлығымыз да, бақытымыз да болған Мәңгілік Тәуелсіздігімізді көздің қарашығындай сақтай білуіміз керек» Сондықтан береке-бірлікті тірлігіміздің шамшырағы етіп ұстана отырып, іргелі ел болу жолындағы мақсатымызға қол жеткізе берейік. Ауданымыз гүлденіп, халықтың өмірі мен әл-ауқаты жақсара берсін


text:
ҮІІІ. Үйге тапсырма беру: Киелі құлан жері туралы суреттер салып келу.
Сабақтың тақырыбы: Археология ғылымы нені зерттейді? Сабақтың мақсаты: 1.Оқушыларға Қазақстан Республикасының әлемдегі орнын табуға көмектесу.
2. Өз Отанының патриотын тәрбиелеу.
3. Оқушылардың ой өрісін кеңейту, топтастарыңның ой - пікірін тыңдауға, сыйлауға үйрету
Сабақтың типі: Аралас сабақ
ІҮ Сабақтың әдісі: ойын сайыстары және ауызша баяндау, тірек кестемен жұмыс
Ү Сабақтың көрнекілігі: ҚР картасы, ҚР рәміздері, көркем қалалардың суреті
ҮІ. Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру кезеңі Мектепте алынған білім, тасқа салынған таңбадай анық және ешқашан ұмтылмайтындай болуы керек. Сондықтан біз бүгінгі сабақта қаншалықты білім нәрімен сусындағанымызды байқап көрейік. Ол үшін сендерге әртүрлі деңгейдегі тапсырмалар беріледі.
ІІ.Үй тапсырмасын сұрау: Өткен сабақ бойынша үй тапсырмасына берілген суреттермен танысу
ІІІ. Жаңа сабақ: Археология ғылымы нені зерттейді?
I тапсырма. Тақтада 3 түрлі деңгейдегі 10 балдық, 20 балдық, 30 балдық сұрақтар тұрады. Әр оқушы өзінің қалауы бойынша, өзіне лайықты деңгейдегі сұрақты таңдайды. Қай баланың балы жоғары болса, сол бала жеңіске жетеді. 30 бал алған бала қызыл алма, 20 бал алған оқушыға - жасыл алманың, 10 бал алған оқушыға сары алманың суреті беріледі.
10 балдық сұрақтар. 1. Қ. Р - да қанша облыс, қанша қала, қанша аудан бар?
2. География ұғымы қандай мағынаны білдіреді?
3.Т.Рысқұлов ауданы қай жерде орналасқан?
20 балдық сұрақтар 1. Қазақстанның табиғаты туралы не айта аласың?
2. Карта деген сөз не мағына береді?
3. Қазақстанның қандай қазба байлықтары бар?
4. Қызылорда қай өңірге жатады? Маңғыстау ше? Қарағанды ше?
30 балдық сұрақтар 1. Қазақстан халқы қалай көп этносты мемлекетке айналды?
2. Қазақстан әлемдегі ірі мемлекеттердің бірі екенін дәлелде?
3. Қазақ жері жайлы қарталық мәліметтер туралы не білесің?
Оқушылар барлық сұрақтарға жауап беріп болғаннан кейін, өздері иеленген алмаларға байланысты балдар есептелінеді.


title: ІІ тапсырма - Сабақтың мақсаты: Сабақтың типі: Түсіндіру, жаңа сабақ ІҮ Сабақтың әдісі: Әңгімелесу

text:
ІІ тапсырма. Өз білімін тексеру. «Иә» және «Жоқ» деп белгілеу арқылы.
1. Б: З. б. 484 - 425 жылдары өмір сүрген грек тарихшысы Геродот. Иә
2. «Жами ат – тауарих» ( «Жылнамалар жинағы») кітабының авторы Сыма Цянь. Жоқ
3. Шығыста тарихтың атасы деп Сыма Цяньді атайды. Иә
4. Қазақстан тарихы бес кезеңге бөлініп оқытылады. Жоқ
5. 130 тараудан тұратын «Тарихи жазбаларды» Рашид - ад Дин қалдырды. Жоқ
6. Тарихи жазба деректерге мыналар жатады:
а. Патшалар мен әкімдердің заңдары.
ә. Мемлекеттік және сауда құжаттары т. т Иә
7. Кітап басуды XV ғасырда неміс шебері Иоган Гутенберг ашты. Иә.
8. Қазақстан орыс әліпбиіне көшкен уақыт 1940 жыл. Иә.
9. Ең алғаш қағазды ойлап тапқандар - үнділер. Жоқ.
10. «Алтын киімді адам» Есік обасынан табылды. Иә.
ІІІ тапсырма. Ойын. Оқушыларды 2 топқа бөлуі арқылы «Кім жылдам?» Ретімен қой және арабша, рим саны түрінде жаз.
2 топтан екі оқушы шығады. Жылдамдық, уақыт және дұрыс орындалуы есепке алынады.
І топ үшін. I; X; ІІ; ІV; ІІІ; V; VІ; ІX; VІІ; VІІІ.
ІІ топ үшін. 3; 5; 9; 10; 8; 6; 7; 1; 2; 4;
ҮІІ. Сабақты бекіту: Қазақстан қалаларына шолу. Слайд
ҮІІІ. Үйге тапсырма беру: Археологиялық суреттерді тауып келу.
Сабақтың тақырыбы: Топонимика дегеніміз не? Сабақтың мақсаты: 1. Оқушыларға Топонимика нені зерттейді, ол қандай ғылым және еліміздің топонимикалық атаулары жайынды әңгімелеп беру;
2. Оқушы санасынан өлке деген сөзге түсініктеме беру арқылы олардың ой – өрісін дамытып , өзіне деген сенімін пәнге деген қызығушылығн арттырады.
3. Адамгершілікке ,Отанның сүюге , еңбекке баулу арқылы адам өзінің мемелекет қазынасы екендігін түсінеді.
Сабақтың типі:Аралас сабақ
ІҮ Сабақтың әдісі: Әңгімелеу,пікір – алмасу;
Ү Сабақтың көрнекілігі: Суреттер, таратпа карточкалар, қосымша материалдар,суреттер
ҮІ. Сабақтың барысы:


title: І. Ұйымдастыру кезеңі - Сабақтың мақсаты: Сабақтың типі: Түсіндіру, жаңа сабақ ІҮ Сабақтың әдісі: Әңгімелесу

text:
І. Ұйымдастыру кезеңі
Сәлемдесу, оқушыларды түгендеу, оқу құралдарын тексеру, оқушылар зейінің сабаққа аудару.
ІІ.Үй тапсырмасын сұрау:
1. Қазақстанның табиғаты туралы не айта аласың?
2. Карта деген сөз не мағына береді?
3. Қазақстанның қандай қазба байлықтары бар?
4. Қызылорда қай өңірге жатады? Маңғыстау ше? Қарағанды ше?
ІІІ. Жаңа сабақ: Топонимика дегеніміз не?
Топонимика «топос» — орын, жер, «онома» — атау деген екі сөзінен тұрады, яғни жер-су атаулары деген сөз.
Топоним дер, яғни жер-су аттары, негізінен үш бағытта зерттеледі:
семантикасы (мағынасы);
жасалу жолдары;
этимологиясы.- жер атауының яғни сөздің шығу тегін
Топонимика география, тарих, тіл білімі, этнология ғылымдарының деректеріне сүйеніп, өзара байланыста дамиды.
Шығыс Қазақстан облысының топонимикалық кеңістігін жеке алып қарағанда, оның тілдік қабаты (стратиграфиясы) үш қабаттан тұратыны анық байқалады. Біріншісі ерте заманнан түркі қабаты құрайды. Тілтаным ғылымында шартты түрде алтай тіл бірлестігі дәуірі, сақ, ғұн, түркі кезеңдері деп бөліп жатады, алайда нақты бір жер-су атының қашан пайда болғанын тап басып анықтау қиын. Сонда да көне атауларға Алтын йыш-Алтынтағ-Алтынтау (қазіргі Алтай), Мұзтаг-Мұзтау, Ертіс, Бұқтырма, Күршім, Аршаты, Алтықыз, Қаба, Бейнетеңіз (қазіргі Зайсан), Барқытбел (қазіргі Тарбағатай), Қалба сияқты топонимдерді жатқызуға болады. Түркі қабаты қазіргі аумағымызда ресми тіркеліп жүрген 20000 атаудың 74,8%-ын құрайды.Екінші қабат ХІІІ ғасырдан бастап еніп, 1755 жылдарға дейін, яғни Жоңғария құлағанға дейін жалғасқан моңғол тілді топонимдерден тұрады. Ол атаулардың көбін қазақтар қайтадан өз тілдеріне аударып алса, көбі фонетикалық өзгеріске түсіп, тілімізге бейімделіп кетті. Мысалы, Алтай, Зайсан, Тарбағатай, Қалжыр, Күрті, Тұрғысын, Тайынты, Арқауыл, Бүркітауыл, Долон, Ұлан, т.б. Облысымызда шамамен 10%-дай моңғол атаулары сақталып қалған.
Үшінші қабатты Жоңғария құлағаннан кейін көп ұзамай келе бастаған славян тілдеріндегі топонимдер құрайды. Ол атаулар 1760, 1870 жылдардан бастап үздіксіз еніп жатты. Аймақ атауларының 15%-ы орыс, украин, белорус тілдерінен жасалған: Быструшка, Тихая, Сухойлог,Каменка,Шеманаевка,Николаевка,т.б.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: ҮІІ. Сабақты бекіту: ІҮ.Сабақты бекіту

text:
ҮІІ. Сабақты бекіту: ІҮ.Сабақты бекіту. 1.Топонимика дегеніміз не?
2.Жер су аттарын неше бағытта зерттейді?
3.Топонимика қандай ғылымдармен байланысты?
4.ШҚО топонимикалық атауларының тілдік стратиграфиясы неше қабаттан тұрады?
ҮІІІ. Үйге тапсырма беру: Тақырыпты мазмұндап келу.Қосымша Өз өлкендегі топонимикалық атаулары жайында қосымша мәліметтер жинақтау
Сабақтың тақырыбы: Этнология дегеніміз не? Сабақтың мақсаты: 1. Оқушыларға Этнология нені зерттейді, ол қандай ғылым және еліміздің топонимикалық атаулары жайынды әңгімелеп беру;
2. Оқушы санасынан өлке деген сөзге түсініктеме беру арқылы олардың ой – өрісін дамытып , өзіне деген сенімін пәнге деген қызығушылығн арттырады.
3. Адамгершілікке ,Отанның сүюге , еңбекке баулу арқылы адам өзінің мемелекет қазынасы екендігін түсінеді.
Сабақтың типі:Жана сабақ
ІҮ Сабақтың әдісі: Әңгімелесу
Ү Сабақтың көрнекілігі: Кітап, т.б
ҮІ. Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру кезеңі Сәлемдесу, оқушыларды түгендеу, оқу құралдарын тексеру, оқушылар зейінің сабаққа аудару.
ІІ.Үй тапсырмасын сұрау: Өткен сабақтар бойынша сұрақтар қою. Топонимика ғылымы нені зерттейді?
Қандай мағына білдіреді?
ІІІ. Жаңа сабақ: Этнология дегеніміз не? Этнология (грек. ethos – тайпа, халық және logos – ғылым, ілім, сөз) – қоғамдық ғылымдардың тайпалар мен халықтарды зерттейтін саласы. Этнология қазіргі халықтарды және ертеде өмір сүрген көне этностық топтардың шығу тегін, ру-тайпалық құрамын, қонысын, олардың өзіндік ерекшеліктері мен бәріне бірдей ортақ жайларды, тарихи және мәдени қарым-қатынастарын, күнделікті тұрмысын, кәсібін, қоғамдық және отбасылық қарым-қатынастарын, рухани мәдениетін жан-жақты ғыл. негізде зерттейді (қ.Тарихи этнография). Өткен өмір мағлұматтарын соңғы деректермен салыстыра зерттеп, этнолог халық тұрмысы мен мәдениетінің тарихи даму үрдісін анықтайды. Халық өмірінің өткен кезеңдерінің ең көне дәуірі палеоэтнология деп аталады. Мыс., халықтардың шығу тегін зерттеуде Этнология үнемі археол. деректерге сүйенсе, археология өзінің зерттеу жұмыстарында археол. ескерткіштердің қандай этн. топтарға жататындығын анықтау барысында әр дайым этнол. деректерді кеңінен пайдаланады.Мәдениет және өнер тарихын, халықтың көркем-өнері мен ауыз әдебиетін зерттеу және халықтың дәстүрлі шаруашылығы мен кәсібін зерттеу Этнологияны толықтыра түседі. Халықтардың тілдеріндегі жақындықты зерттеу лингвистика мен Этнология мүдделерін жақындата түседі.


text:
ҮІІ. Сабақты бекіту: Жаңа тарихи жағдайларға байланысты қазіргі уақытта Этнология күрделі де сан салалы тармақтардан тұратын іргелі ғылымға айналды. Оған этн. антропология, этн.социология, этн. психология, экон. Этнология, этнодемография, этн. география, этнопедагогика сынды бірнеше бөлімдер кіреді.
ҮІІІ. Үйге тапсырма беру: Оқып келу.
Сабақтың тақырыбы: Ауданның ресми құрылымы
Сабақтың мақсаты: 1.Құлан өңірінің ресми құрылымы орны туралы деректер
2.Құлан өңірінің табиғаты жағдайымен таныстыру
3.Иманылыққа, адамгершілікке тәрбиелеу
Сабақтың типі: Аралас сабақ
ІҮ Сабақтың әдісі: Әңгімелесу
Ү Сабақтың көрнекілігі: Кітап, интерактивтік тақта т.б
ҮІ. Сабақтың барысы:
І. Ұйымдастыру кезеңі
Оқушыларды түгендеу сабаққа назарын аудару.
ІІ.Үй тапсырмасын сұрау:
Өткен сабақты қайталау үшін сұрақтар қою арқылы еске түсіру
1.Этнология дегеніміз не?
2.Этнология ғылымы нені зерттейді?
ІІІ. Жаңа сабақ: Ауданның ресми құрылымы
Аудандағы халықтың басым көпшілігі қазақтар (87,6%), одан басқа орыстар (7,8%), татарлар (1,1%), т.б. ұлт өкілдері тұрады. Халықтың орташа тығыздығы1 км²-ге шаққанда 6,6 адамнан келеді, басым көпшілігі (87 – 89%-ы) ауданның оңтүстігінде қоныстанған. Мұнда 1 км²-ге 18 адамнан келеді. Тұрар Рұсқылов ауылында жоғары оқу орнының бөлімшесі, ауылы шаруашылығының колледжі бар. Жалпы білім беретін мектептердің саны (2005) – 44, оның ішінде 1 музыка, 1 спорт мектебі, 2 оқу өндірістік комб. бар, одан басқа 1 балабақша, мәдениет үйі, 6 клуб, 9 кітапхана, мұражай, аудандық аурухана, емхана, диспансер, 13 отбасылық дәрігерлік амбулатория, 31 фельдшер-акушерлік пункт тіркелген. Тұрар Рұсқылов ауылында 68 ескерткіш, оның 3 тарихи, 7 монументті-архитектуралық және 54 археологиялық ескерткіштер тіркелген. Аудан жерінен Түрксіб, Луговой – Бішкек темір жолы өтеді.
ҮІІ. Сабақты бекіту: Аудан аумағының басым бөлігі жазық, тек Оңтүстік ғана таулы. Мұнда Қырғыз Алатауының Ашамайлы, Қорғантас, Қарақыр, Көкқия, Көгершін, Шөңгір, Құттыжан, Ойранды, Шал, Қайыңды, Сөгеті, Мамай, Қарауылшоқы және Көкдөнен таулары орналасқан. Ауданның солтүстік Мойынқұм шөліне ұласып кетеді.
Достарыңызбен бөлісу: |


text:
Сабақтың тақырыбы: Луговой селосының Құлан ауылы болып аталуы Сабақтың мақсаты: 1.Оқушыларға Құлан ауылының тарихымен таныстыру
2.Құлан ауылы туралы жалпы ақпарат беру
2.Оқушыларға потриоттық тәрбие беру.
Сабақтың типі: Аралас сабақ
ІҮ Сабақтың әдісі:Әңгімелесу, пікір алмасу.
Ү Сабақтың көрнекілігі: Кітап, карта т.б
ҮІ. Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру кезеңі Оқушыларды түгендеу сабаққа назарын аудару.
ІІ.Үй тапсырмасын сұрау: Өткен сабақты қайталау үшін сұрақтар қою арқылы еске түсіру
1. Құлан ауылының құрылу тарихы қандай?
2. Ең алғаш Құлан өңірін кім зерттеген?
3. Құлан ауылына қарасты қандай ауылдар жатады?
ІІІ. Жаңа сабақ: Луговой селосының Құлан ауылы болып аталуы Кеңес өкіметінің тұсында Луговой деген аудан, Луговой селосы деген ауыл, Луговой стансасы деген темір жол бекеті және Луговой деген кент болған. Жергілікті шенеуніктердің “орыстың “луга” деген сөзінен шыққан ғой” деген жадағай жауабына қанағаттанбай, Ұлы Жібек жолының сілеміндегі ежелгі Құлан шаһарының орнына саңырауқұлақтай қаптап кеткен бөгде аттың сырына үңіле бастасақ, ойдың ұшығы Алатауды жағалап келген әскери-экспедициялардың отаршыл пиғылдағы оқалыларының жазбаларына барып тіреледі екен. Ақ патшасының бұйрығына адал полковник Черняев басқарған сондай “экспедицияның” бірі Әулиеата шаһарындағы момын жұртты зеңбірекпен қалай атқылағанын кейін білдік. Сол полковниктер орнықтырған отаршылдық бағыттағы үгіт-насихатты кейін Кеңес өкіметінің төңкерісшілері де жымын білдірмей жалғастырып әкетті. Тәуелсіздік деген тәтті ұғымның қадірін түсіргісі келіп, андақ-мұндақ деп тепсінетіндер осындай тұстарда бір ойланып қойса қайтеді екен деп қынжыласың.
Бүгінде, құдайға шүкір, бір атқа “мінгескен” сол төрт атаудың бір-екеуінің беті бері қарады. Аудан — Тұрар Рысқұлов атындағы, Луговой селосы — Құлан ауылы деген қазақы сипатқа ие болды. Тұрар – алаш жұртының арысы, Құланыңыз — тарихи деректерде Тараз шаһарымен бірге аталатын ежелгі қала. Өкінішке қарай, Луговой стансасы мен Луговой кенті жергілікті ономастика жанашырларының қаперінен тыс қалып қойыпты. Тәуелсіздігіміз тіл-көзден аман болса, олар да жақсы атқа ие болады әлі.


Сабақтың тақырыбы: Географиялық өлкетану ұғымы Сабақтың мақсаты: Сабақтың типі: Түсіндіру, жаңа сабақ
ІҮ Сабақтың әдісі: Әңгімелесу
Ү Сабақтың көрнекілігі:Кітап, карта т.б
ҮІ. Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру кезеңі ІІ. Жаңа сабақ: Географиялық өлкетану ұғымы География (гр. γεωγραφία, «жерді сипаттау» деген мағына береді: гр. γαία— «Жер» және гр. γράφειν — «сипаттап жазу», «суреттеу») — жер беті табиғаты туралы, Сонау тас дәуірінің адамдары өздерін қоршаған орта элементтерінің екінші бір жермен ұқсамайтындығын, ондағы табиғи құбылыстардың әр түрлі екендігін байқап отырған.халықтар мен олардың шаруашылық іс-әрекеттерін зерттейтін ғылым.
Жердің географиялық қабығын зерттейтін ғылымдар кешені.Географиялық ғылымдардың зерттеу нысандары: геосфера (биосфера, атмосфера, литосфера, гидросфера және жер қабаты) және геожүйелерді (ландшафтты, табиғи аймақтарды, биогеоценозды т.б.) белгілі бір территорияның аймақтың, нысанның, құбылыстың немесе процестің уақыт пен кеңістікке байланысты ерекшеліктері туралы білім жиынтығы (мысалы, мұхиттар мен құрлықтар географиясы, Қазақстан географиясы, дала географиясы, әлеуметтік география, тарихи география).
Географияның зерттеу нысаны - әр түрлі дәрежедегі географиялық орта компоненттерінің орналасуы мен өзара әрекеттесу заңдары мен заңдылықтары болып табылады. Зертеу нысанының күрделілігіне және кеңдігіне байланысты география пәні ортақ географиялық ғылымдар жүйесін құрайтын бірнеше мамандандырылған (салалық) ғылым түрлеріне бөлінеді.Олардың ішінде ерекше аталатындар: жаратылыстану география ғылымдары физикалық география, жердің географикалық қабықтарын тану ғылымы, тoпырақтану,климатология, гляциология, гидрология, океанология, палеография және қоғамдық географиялық ғылымдар (әлеуметтік-экономикалық география, тарихи география). Кейде географиялық картографияны да жеке ғылым ретінде бөліп айтады.
Географиялық зерттеулердің басты міндеті — табиғат ресурстары мен жағдайларын жан-жақты зерттеу, оларды тиімді пайдаланудың, өндіргіш күштерді орналастыру мен дамытудың, табиғатты қорғаудың және қалпына келтірудің ғылыми негіздерін жасау.


title: Сабақтың мақсаты: Сабақтың типі: Түсіндіру, жаңа сабақ ІҮ Сабақтың әдісі: Әңгімелесу


title: Сабақтың мақсаты: Саңырауқұлақтар патшалығын өсімдіктермен, жануар, бактериямен салыстырады

text:
Сабақ барысы
|
Мұғалімнің әрекеті
|
Оқушының әрекеті
|
Бағалау
|
Ресурстар
|
Сабақтың басы
3 мин
|
І. Ұйымдастыру кезеңі:
а) «Ұлттық құндылық» бойынша жағымды психологиялық ахуал орнатады
|
Оқушылар шеңберге тұрып «Ұлттық құндылық» оқушылардың табиғатқа деген сүйіспеншілігін арттыру арқылы сыныпта жағымды ахуал орнатады .
|
Кері байланыс:
Мадақтау арқылы бағаланады.
|
Түрлі түсті стикерлер
|
7мин
|
ІІ Жаңа сабаққа дайындық
«Галереяға саяхат» тәсілі арқылы сабақтың мақсатын оқушыларға анықтатады.
«Бейнефильмен үзінді» тәсілі арқылы
жаңа сабақты байланыстыру мақсатында ой қозғау сұрақтарын ұжымдық талқылау жүргізу арқылы сабақтың тақырыбы мен оқу мақсаты ашылады
|
Оқушылар «Галереяға саяхат» арқылы жаңа сабаққа дайындық
Сұрақтарға жауап бере отырып, сабақтың тақырыбын, мақсатын анықтайды.
|
Кері байланыс:
Менің көңіл күйімнің заряды арқылы
|
Смайликтер, кеспе қағаздар,
Қыстырғыш, интерактивті панель бейнефильм
|
Сабақтың ортасы
15 мин
|
Топтық жұмыс.
Мұғалім жаңа тақырып бойынша қысқаша ақпарат береді, топтық жұмыс ұйымдастырады.
1) Зең, қалпақшалы, ашытқы cаңырауқұлақтары
Дескриптор
|
балл
|
Саңырауқұлақтардың белгілеріне қарай топтастырады
|
3
|
Барлығы
|
3
|
2) «Көлеңкесін тап»
Дескриптор
|
балл
|
Берілген саңырауқұлақтарды табады
|
1
|
Саңырауқұлақтардың атауын табады
|
1
|
Барлығы
|
2
|
3) Саңырауқұлақтардың жануарларға және өсімдіктерге тән белгілері
Дескриптор
|
балл
|
Cаңырауқұлақтардың жануарларға тән белгілерін табады
|
1
|
Cаңырауқұлақтардың өсімдіктерге тән белгілерін табады
|
1
|
Барлығы
|
2
|
Жасанды интеллект көмегімен термин сөздерге анықтама беріп өз ойымен толықтырады
CHAT GPT4 сервисі қолданылады
4) Objekt viewer (объектті көруші) құралы арқылы оқушыларды таныстыру
Жаңа сабақта кездескен жаңа ақпараттармен таныстырды.
5) Муляжбен жұмыс
Функционалдық тапсырма
«Суретті талда!» тәсілі
|
Топтық жұмыс:
Тапсырманы оқушылар карточкаларды топтастыру арқылы орындайды
Суреттерді атауымен дұрыс жинақтайды
Саңырауқұлақ бағалауы
Көлеңкеге керек суреттерді орнына қойып, атауын табады
Кірпіге керек кеспе қағаздарын дұрыс орналастырады
3Д модельдерді визуализациялауға арналған құрал арқылы саңырауқұлақ патшалығымен танысады
Оқушылар топта жұмыс жасайды.
Саңырауқұлақтың сыртқы құрылысын сипаттап, талқылайды
|
Бағалау
Парақ
Смарт бағалау
Бағалау парағы
Бағалау апарғы
Көңіл күй энергиясы арқылы белгілейді
|
А4 парағы
Маркер
Кеспе қағаздар
Интерактивті панель
Куб, телефон
Муляждар
Суреттер
Кірпі суреттер
|
Сабақтың соңы
15мин
|
Сабақты бекіту тапсырмалары.
1) Жекелей жұмыс
Wordwal платформасы арқылы тапсырмалар орындайды
|
Тақырып бойынша білімдерін тиянақтау үшін тапсырма орындайды. .
|
ҚБ:
«Саңырауқұлақтар» арқылы бағалау
|
2-косымша
https://wordwall.net/ru/resource/63143850
https://wordwall.net/ru/resource/63143850
https://wordwall.net/ru/resource/38559027
https://wordwall.net/ru/resource/57308520
|
4 мин
|
Кері байланыс
« Cаңырауқұлақтар» тәсілі арқылы кері байланыс жасауды ұсынады
|
Кері байланыс жасайды
|
Кері байланыс:
«Саңырауқұлақ» тәсілі арқылы
|
Плакат
|
1 мин
|
Үй тапсырмасы § 7 оку
|
|
|
|


title: Сабақтың мақсаты: Салыстырмалы шырайдың қызметін біледі, жазбаша жұмыстарда қолданады Жаңа сөздер ҚҰнды уақыт сый

text:
|
Сабақтың мақсаты: Салыстырмалы шырайдың қызметін біледі, жазбаша жұмыстарда қолданады Жаңа сөздер ҚҰнды
|
Дата | 02.10.2023 | өлшемі | 9,2 Mb. | | #112595 | түрі | Сабақ |
| Байланысты: уақыт сый Үй жұмысы - «Уақытты қалай пайдалы өткізуге болады»
эссе Уақыт – сый Сабақтың мақсаты: - Салыстырмалы шырайдың қызметін біледі, жазбаша жұмыстарда қолданады
Жаңа сөздер
ҚҰНДЫ
Сарп ету
Қағида син.: Ереже ТИІМДІ ПАЙДАЛАНУ ТАБЫС Уақыт ең қымбат дүние, сондықтан оны ... - Уақыт ең қымбат дүние, сондықтан оны ...
- ... болу үшін уақытты тиімді пайдалан
- Уақытыңды босқа ..., пайдалы істермен айналыс
Қажетті сөздер: сарп етпей, табысты, тиімді пайдалан Топқа бөлу Тапсырма Мәтінді мұқият тыңдап, өз ойыңмен жалғастыр
Үлкен
Үлкенірек, үлкендеу
Биік
Биіктеу, биігірек
?
Қызыл - Қызыл - Білімді - Жақсы - Ұзын - Тапсырма - Мәтін бойынша 1 cұрақ құрастыр
- Мәтіннен сын есімдерді тауып оларды салыстырмалы шырайда жаз
Үйге: - Жаңа сөздермен сөйлем құрастыру;
- 36-бет, 7-тапсырма
«Мен не білдім?» «Не қызықты болды?»
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Сабақтың мақсаты: Салыстырмалы шырайдың қызметін біледі, жазбаша жұмыстарда қолданады Жаңа сөздер ҚҰнды


Сабақтың тақырыбы: Үлес және бөлшек туралы түсінік Жыл мезгілдері, айлар, апта күндері Сабақтың мақсаты: Сен бөлшек дегеннің не екенін білетін боласың, оларды жазуды және салыстыруды үйренесің Қайырлы күн досым, Қайырлы күн болсын, Бүгінгі күн біз үшін, Сәттілікке толсын. №1 тапсырмаға арналған суретті қараңыз. Алдыңызда тұрған күнтізбе. Ол неше бөлікке бөлінген? (12-ге). Бұл бөлікті қалай атайды? (Он екіден бір). – Бір ай бір жылдың нешеден бір бөлігі? 1/12. Есте сақта! Есте сақта! Бөлімі бірдей екі бөлшектің қайсысының алымы үлкен болса, сол бөлшек артық болады. Салыстыруды орындайық < 2 4 3 1 4 4 Біз бөлшек дегеннің не екенін оларды жазуды және салыстыруды үйрендік Бүгінгі сабақта біз:


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-sen-bolshek-degenni-ne-ekenin-biletin-bolasi-ola.html#Бүгінгі_күн_біз_үшін,__Сәттілікке_толсын._№1_тапсырмаға_арналған_суретті_қараңыз._Алдыңызда_тұрған_күнтізбе._Ол_неше_бөлікке_бөлінген_(12-ге).

title: Сабақтың мақсаты: Сен бөлшек дегеннің не екенін білетін боласың, оларды жазуды және салыстыруды үйренесің Қайырлы күн досым


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-sen-bolshek-degenni-ne-ekenin-biletin-bolasi-ola.html#Бұл_бөлікті_қалай_атайды_(Он_екіден_бір)._–_Бір_ай_бір_жылдың_нешеден_бір_бөлігі_1/12._Есте_сақта!_Есте_сақта!


Географиядағы сандық әдістер Ой қозғау Берілген кестеге қарап географиядағы сандық әдістердің маңыздылығын атап көріңдерші?
Сабақтың мақсаты Сіздің меңгеретініңіз: Географиядағы сандық әдістердің маңызымен танысасыз
Сіздің білетініңіз: Нақты мысалдар негізінде сандық әдістерді қолдануды үйренесіз
Географиядағы сандық әдістердің маңызы Сандық әдістер - мәліметтерді талдауда қолданылатын математикалық және статистикалық әдістердің жиынтығы болып табылады.
САНДЫҚ ӘДІСТЕР Картометрия әдісі- картадағы қашықтықты, ауданды, координаталарды,биіктік,
тереңдік, ұзындық,көлем, бағыт және т.б өлшеуді білдіреді.
Теңгерім әдісі – өзгермелі жүйелердегі кіріс пен шығыс арасындағы тәуелділіктерді есептеу арқылы талдау жасауға, болжауға мүмкіндік береді. Мұндай жүйелерді сипаттау үшін шығыс-кіріс, өндіру-тұтыну сандық көрсеткіштері есептеліп, талданады.
САНДЫҚ ӘДІСТЕР
Статистикалық әдіс-зерттелетін құбылыс пен нысанның жай-күйі мен өзгерістерін сипаттау үшін құрастырылады.
Рангтерге жіктеу әдісі- нысандарды сандық деректері бойынша топтастыру үшін қолданылады. Бұл әдіс дүниежүзі елдерінің әртүрлі көрсеткіштер жиынтығы бойынша жасалатын рейтингтерін құрастыруда қолданылады. Мысалы әлем елдерінің туу коэффиценті бойынша топтарын анықтау. (18 бетте толық берілген). Ол үшін туу коэффицентінің ең жоғары және ең төмен көрсеткіштері алынады.
Х= max - min /3
X= 46%0 - 8%0 /3
X=12,6
8 – 20,6 (туу деңгейі төмен)
20,7-33,3 (туу деңгейі орташа)
33,4-46 (туу деңгейі жоғары)
ЧАРТ Тәжірибе 1-тапсырма. Берілген ақпаратты пайдаланып,жанартаулардың биіктік реттілігін сақтап график тұрғызыңыз.
Ғаламшардағы ең биік жанартаулар: Котопахи –Оңтүстік Америка – 5897 м
Орисаба – Солтүстік Америка – 5700м
Ключи Шоқысы – Евразия – 4750м
Камерун – Африка – 4070м
Фудзияма – Азия – 3776м
Этна – Европа – 3340м
Гекла – Европа – 1491м
Килауэа – Гавай аралдары – 1247м
Кракатау – Азия – 813м
Бағалау дескрипторы:
СПИДОМЕТР Тәжірибе 2-тапсырма. Қазақстан халқының динамикасын көрсететін диаграмманы сандық әдістерді пайдалана отырып сипаттаңыз:
Бағалау дескрипторы: - Халық санының минимум кезеңі аталса;
- Халық санының максимум кезеңі анықталса;
- Халықтың жалпы динамикасы сипатталса;
- Динамикадағы өзгерістер себебі аталса;
Тәжірибе 3-тапсырма Табиғат апаттарының құрлық бойынша таралуы және одан келген шығын көлемі. 2002 ж
1.Табиғат апаттары мен адам шығыны қай аймақта жиі орын алады?
2.Орын алу себебі неде?
3.Алдын алу шаралары?
4.Болашақта қандай өзгеріс болуы мүмкін?
Бағалау дескрипторы:
Табиғат апаттары мен адам шығыны жиі орын алатын аймақты атайды.
Орын алу себебін анықтайды.
Алдын алу шараларын ұсынады;
Болашағына болжам жасайды.
Сабақты бекіту
Географиядағы сандық әдістердің артықшылықтары қандай?
Географиядағы сандық әдістердің жіктелуін атаңыз.
Теңгерім әдісін түсіндіріңіз.
Статистикалық әдіске мысал келтіріп көріңіз.
Үй тапсырмасы 1. Тақырыпты толық оқып шығу
2. Оқулықтағы 3-қосымшаны пайдаланып, ЖІӨ көрсеткіштері бойынша Азия елдерін рангтерге жіктеу. Рангтер саны 3 немесе 5 болуы мүмкін.
3. Оқулықтағы 3-қосымшаны пайдаланып, ЖІӨ көрсеткіштері бойынша көшбасшы 10 елді бейнелейтін диаграмма құрастыру.


title: Сабақтың мақсаты Сіздің меңгеретініңіз: Географиядағы сандық әдістердің маңызымен танысасыз Сіздің білетініңіз


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-sizdi-megeretiniiz-geografiyadafi-sandi-edisterd.html#Бағалау_дескрипторы:__Жанартауларды_биіктігі_бойынша_анықтайды;_Биіктік_реттілігін_сақтайды;_Биіктігі_бойынша_график_тұрғызады_СПИДОМЕТР


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-sizdi-megeretiniiz-geografiyadafi-sandi-edisterd.html#Географиядағы_сандық_әдістердің_маңызы_Сандық_әдістер_-_мәліметтерді_талдауда_қолданылатын_математикалық_және_статистикалық_әдістердің_жиынтығы_болып_табылады.__САНДЫҚ_ӘДІСТЕР


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-sizdi-megeretiniiz-geografiyadafi-sandi-edisterd.html#Тәжірибе_3-тапсырма_Табиғат_апаттарының_құрлық_бойынша_таралуы_және_одан_келген_шығын_көлемі._2002_ж__Жер_шары_аймақтары


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-sozderdi-tbirin-anitau-sozderdi-grammatikali-for.html#1-жаттығу._Мәтіндегі_сөздердің_қандай_категорияда_қолданылып_тұрғанын,_ол_категорияның_морфемасын_көрсетіңіздер.

text:
№6 практикалық сабақтың тақырыбы: Грамматика және оның салалары. Негізгі грамматикалық ұғымдар
Сабақтың мақсаты: Сөздердің түбірін анықтау, сөздердің грамматикалық формасын жасаушы морфемаларды қарастыру.
Тапсырмалар:
1-жаттығу. Мәтіндегі сөздердің қандай категорияда қолданылып тұрғанын, ол категорияның морфемасын көрсетіңіздер.
Әуелі – пенде адам болып жаратылған соң, дүниеде ешбір нәрсені қызық көрмей жүре алмайды. Сол қызықты нәрсесін іздеген кезі өмірінің ең қызықты уақыты болып ойында қалады. Сонда есті адам, орынды іске қызығып, құмарланып іздейді екен-дағы, күнінде айтса құлақ, ойланса көңіл сүйсінгендей болады екен... Егер кісі орнын таппай, не болса сол, бір баянсыз, бағасыз нәрсеге қызығып, құмар болып, өмірінің қызықты, қымбатты шағын ит қорлықпен өткізіп алады екен-дағы, күнінде өкінген пайда болмайды екен. Жастықта бұл қызықтан соң және бір қызық тауып алатын кісімсіп, жастығы тозбастай, буыны босамастай көріп жүріп, бірер қызықты қуғанда-ақ мойыны қатып, буыны құрып, екінші талапқа қайрат қылуға жарамай қалады екен (Абай).
2-жаттығу. Төмендегі сөздердің қай категорияға қатысты екенін анықтап, ол категорияның морфемасын көрсетіңіздер.
Тосын хат...
Бір үйде тұрып бір жерде оқитын үш студенттің екеуі почтадан шығып базарға бет алды. Базар жолда еді. Почтаға барған сайын оны бір сүзіп өту бес парыздың біріндей. Өйткені, қол бос. Қамсыз шақ.
Астанадан аулақ, темір жолдан да қашық, абыр-жұбыры кем самарқау қала. У-шудан құлаққа ұрған танадай десе боларлық. Күні ұзақ. Түні жалпақ.
Оқта-текте кездесетін төтенше уақиға да жоқтың қасы. Жер аударылып келген Троцкийдің дүбірі де саябыр тартқан кез. Жаңалықтың бастысы ауылдан келетін хат қана (Х.Есенжанов).
3-жаттығу. Мәтіндегі сөздердің грамматикалық формасын жасаушы морфемалар қай сөз табының көрсеткіші екенін, қандай грамматикалық мағына беретінін түсіндіріңіздер.
Үш күндік жолдың бүгінгі соңғы күніне шәкірт бала барын салды. Қорықтан күн шыға атқа мінейік деп асыққан-ды. Бұны қаладан алып қайтқалы барған ағайыны Байтасты да таң атар-атпастан өзі оятып, тұрғызып еді.
Күнұзын аттан түспей, өзге жүргіншілерден оқ бойы алда отырған. Кей-кейде таныс Көкүйірім мен Буратиген, Тақырбұлақ сияқты қоныс құдықтардың тұс-тұсына келгенде, бала оқшау шығып, астындағы жарау құла бестісін ағызып-ағызып та алады.
Күз келді. Үш күннен бері сілбілеген ақ жауын айықпай тұр. Жайлаудан қайтып, Шыңғыс асып, қыстау-қыстау үстінде аз ғана аял етіп, пішен шапқызып болған ел енді күзекке келе жатқан. Жидебай, Мұсақұл, Қарауыл, Шүйгінсу сияқты пішені шабылып алынған қорықтарда жиі қонып отырған ауылдар көп. Шыңғыстың ұлан ұзақ, мол қыстаулы бөліктерімен Қыдыр, Қызылшоқы, Борлы сияқты балаң таулары да, адыр қатпарлары да, ауыл-ауылға толы еді (М.Әуезов).
4-жаттығу. Төмендегі сөздерге түрлі грамматикалық көрсеткіштерді үстеп, түрлендіріңіздер.
Ана, бала, үй, жер, өмір, сыр, ел, су, шаш, жол, киім, сөз, ажар, кітап, жұлдыз, домбыра, қала, балалық, қонақ, айна, тау.
Оқы, көр, сұра, айт, қайт, жаз, сал, біл, бол, жаса, сыз, бер, ал, қой, тап, сат, көш, кет, кел, тыңда, жи, шеш, қал.
Мен, сіз, ол, қай? мынау, ешкім, ана, неше, біз, сен, әркім, осы, сол, қайсы?
Биік, жақсы, адал, кеше, қырық, жұз, үш, қызыл.
5-жаттығу. Бір форманың бірнеше мағына беретін түрлерін теріп жазып, төмендегі үлгі бойынша көрсетіңіздер.
тәуелділік ілік септік
Үлгі: халқ+ы 3-жақ +ның
Жекеше
Ұлың өсе, ұлықтымен ауыл бол, Қызың өссе, қылықтымен ауыл бол. Адамдықтың белгісі – иіліп сәлем бергені, Шын достықтың белгісі – көп кешікпей келгені. Ата-ананың ақылы – сайрап жатқан жолмен тең, Ақылдының ақылы – сарқылмайтын көлмен тең. Атаңның баласы болма, Адамның баласы бол. Жақсы адам – елдің ырысы, Жақсы жер – жанның тынысы (Мақалдар).
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-sozderdi-tbirin-anitau-sozderdi-grammatikali-for.html#2-жаттығу._Төмендегі_сөздердің_қай_категорияға_қатысты_екенін_анықтап,_ол_категорияның_морфемасын_көрсетіңіздер.

title: Сабақтың мақсаты: Сөздердің түбірін анықтау, сөздердің грамматикалық формасын жасаушы морфемаларды қарастыру. Тапсырмалар


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-sozderdi-tbirin-anitau-sozderdi-grammatikali-for.html#4-жаттығу._Төмендегі_сөздерге_түрлі_грамматикалық_көрсеткіштерді_үстеп,_түрлендіріңіздер.


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-sozderdi-tbirin-anitau-sozderdi-grammatikali-for.html#5-жаттығу._Бір_форманың_бірнеше_мағына_беретін_түрлерін_теріп_жазып,_төмендегі_үлгі_бойынша_көрсетіңіздер.


|
Сабақтың мақсаты: Құстардың адам өміріндегі пайдасы туралы мағлұмат беру
|
Дата | 06.01.2022 | өлшемі | 10,31 Mb. | | #13410 | түрі | Сабақ |
| . - Сабақтың мақсаты:
- 1.Құстардың адам өміріндегі пайдасы туралы мағлұмат беру.
- 2. Құстар туралы мақал – мәтелдер мен жұмбақ шешкізу арқылы оқушылардың тіл байлығын арттыру.
-
- 3. Табиғатты, құстарды қорғауға тәрбиелеу
- 4. Көрнекі құралдар: Интербелсенді тақта. Слайдтар. Құстың ұясы
- Сабақтың барысы
- 1.Ұйымдастыру кезеңі:
- 2. Сабақтың барысы.
- 3. Кіріспе бөлімі. (Психологиялық дайындық)
-
- Жаңбыр, жаңбыр, жауасың
- Жанымызға дауасың.
- Біз ойнайтын ауланың,
- Тазартасын ауасын.
- Ендеше сол таза уамен демалып көрейік (балалар тыныс алу жаттығуын жасайды).
- - Құрметті ұстаздар, оқушылар. Хош келдіңіздер! «Құстар - біздің досымыз» атты ашық тәрбие сағатымызды бастаймыз.
- Қарлығаш - киелі құс.Оның құйрығы айыр сол себепті оны басқа құстардан тез ажыратуға болады. Қарлығаш үй маңында ұя салады.
- Ауламызға бау бүрлеп,
- Шешек атып жайнайды.
- Ақ тамағы бүлкілдеп
- Қарлығаштар сайрайды.
- Балалар, қарлығаш туралы қандай ертегі білесіңдер?
- Құстарға байланысты өлеңдер айту
-
- Құс келді,
- Қар,су болып жөнелді.
- Бүршік атып бар ағаш
- Келіп көктем құстары
- Бау-бақшада ән салды.
- Оларды жас достары
- Ұя жасап қарсы алды.
- «Ағаш дәрігері»- деп аталатын қандай құсты білесіңдер?
- Тұмсығы қашау, кәсібі - ұя жасау,
- Ағашты қорғап, зиянкестерді асау
- -Дәрігермін орманда
- Құрт, шіркей көп ол маңда
- Тоқылдатып жатпаймын
- Торғайларды баптаймын.
-
- - Орманда жоғары
- Ағашқа қонады.
- Тұмсығын балға қып
- Тоқ – тоқ соғады.
-
- Тоқылдақ - орман құсы, Ол орманда өмір сүреді.Тоқылдақ ағаштарды құрттардан,шіруден сақтайды.Оны – орман дәрігері дейді.
- -Үйректі
- Жүзуге кім үйретті
- Аулада Жүргізуді ол сиретті
- Күн шыққан кезеңде
- Қашады өзенге
- Тереңге сүңгиді,
- Лайсанда жүгіріп
- Кір болу – мін дейді
- Тауықтар — ауыл шаруашылық құстарының неғұрлым кең тараған түрі. Еті мен жұмыртқасын, қауырсыны мен мамығын алу үшін өсіріледі.
- Мысық құлақты,
- Бүркіт тұяқты
- -Үкі – айналасындағы заттарға екі көзбен бірдей қарай алатын құс.
- Биікке самғайды,
- Бірақ ізі қалмайды
- Бүркіт – дүниеде күн көзіне тура қарай алатын құс
- -Тотықұсты өте әдемі құс. Тотықұста үшінші аяқ бар. Ол оның бұтадан бұтаға ауысуына көмек береді.
- Құстарға байланысты жұмбақтар айтып шешу.
-
- -Шарлап келіп даланы,
- Үйіме үйін салады
-
- Қайталап атымды
- Көктемде ән саламын
- Кез-келген ұяға
- Жұмыртқа табамын
- Балалар құстарға
- әрдайым қамқор болайық!
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-stardi-adam-omirindegi-pajdasi-turali-maflmat-be-v2.html#2._Құстар_туралы_мақал_–_мәтелдер_мен_жұмбақ_шешкізу_арқылы_оқушылардың_тіл_байлығын_арттыру.___3._Табиғатты,_құстарды_қорғауға_тәрбиелеу

text:
|
Сабақтың мақсаты: Құстардың адам өміріндегі пайдасы туралы мағлұмат беру
|
Дата | 20.09.2023 | өлшемі | 6,28 Kb. | | #109012 | түрі | Сабақ |
| Байланысты: Сабақтың мақсаты Құстардың адам өміріндегі пайдасы туралы мағлұ-emirsaba.org
Сабақтың мақсаты: Құстардың адам өміріндегі пайдасы туралы мағлұмат беру
.
Сабақтың мақсаты:
1.Құстардың адам өміріндегі пайдасы туралы мағлұмат беру.
2. Құстар туралы мақал – мәтелдер мен жұмбақ шешкізу арқылы оқушылардың тіл байлығын арттыру.
3. Табиғатты, құстарды қорғауға тәрбиелеу
4. Көрнекі құралдар: Интербелсенді тақта. Слайдтар. Құстың ұясы
Сабақтың барысы
1.Ұйымдастыру кезеңі:
2. Сабақтың барысы.
3. Кіріспе бөлімі. (Психологиялық дайындық)
Жаңбыр, жаңбыр, жауасың
Жанымызға дауасың.
Біз ойнайтын ауланың,
Тазартасын ауасын.
Ендеше сол таза уамен демалып көрейік (балалар тыныс алу жаттығуын жасайды).
- Құрметті ұстаздар, оқушылар. Хош келдіңіздер! «Құстар - біздің досымыз» атты ашық тәрбие сағатымызды бастаймыз.
Қарлығаш - киелі құс.Оның құйрығы айыр сол себепті оны басқа құстардан тез ажыратуға болады. Қарлығаш үй маңында ұя салады.
Ауламызға бау бүрлеп,
Шешек атып жайнайды.
Ақ тамағы бүлкілдеп
Қарлығаштар сайрайды.
Балалар, қарлығаш туралы қандай ертегі білесіңдер?
Құстарға байланысты өлеңдер айту
Құс келді,
Қар,су болып жөнелді.
Бүршік атып бар ағаш
Келіп көктем құстары
Бау-бақшада ән салды.
Оларды жас достары
Ұя жасап қарсы алды.
«Ағаш дәрігері»- деп аталатын қандай құсты білесіңдер?
Тұмсығы қашау, кәсібі - ұя жасау,
Ағашты қорғап, зиянкестерді асау
-Дәрігермін орманда
Құрт, шіркей көп ол маңда
Тоқылдатып жатпаймын
Торғайларды баптаймын.
- Орманда жоғары
Ағашқа қонады.
Тұмсығын балға қып
Тоқ – тоқ соғады.
Тоқылдақ - орман құсы, Ол орманда өмір сүреді.Тоқылдақ ағаштарды құрттардан,шіруден сақтайды.Оны – орман дәрігері дейді.
-Үйректі
Жүзуге кім үйретті
Аулада Жүргізуді ол сиретті
Күн шыққан кезеңде
Қашады өзенге
Тереңге сүңгиді,
Лайсанда жүгіріп
Кір болу – мін дейді
Тауықтар — ауыл шаруашылық құстарының неғұрлым кең тараған түрі. Еті мен жұмыртқасын, қауырсыны мен мамығын алу үшін өсіріледі.
Мысық құлақты,
Бүркіт тұяқты
-Үкі – айналасындағы заттарға екі көзбен бірдей қарай алатын құс.
Биікке самғайды,
Бірақ ізі қалмайды
Бүркіт – дүниеде күн көзіне тура қарай алатын құс
-Тотықұсты өте әдемі құс. Тотықұста үшінші аяқ бар. Ол оның бұтадан бұтаға ауысуына көмек береді.
Аққу – құстың төресі
Ақ мамықтай денесі
Құстарға байланысты жұмбақтар айтып шешу.
-Шарлап келіп даланы,
Үйіме үйін салады
Бұл не деген шебер еді
Ормандағы ағаштарды,
Тұмсығымен шегеледі.
Қайталап атымды
Көктемде ән саламын
Кез-келген ұяға
Жұмыртқа табамын
Балалар құстарға
әрдайым қамқор болайық!
http://emirsaba.org
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Сабақтың мақсаты: Құстардың адам өміріндегі пайдасы туралы мағлұмат беру


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-stardi-adam-omirindegi-pajdasi-turali-maflmat-be-v2.html#Бүркіт_тұяқты__-Үкі_–_айналасындағы_заттарға_екі_көзбен_бірдей_қарай_алатын_құс.___Биікке_самғайды


Сабақтың тақырыбы: Көнерген сөздер
1
2
3
Сабақтың мақсаты:
Стеденттердің көнерген сөздер туралы түсінігін толықтыра отырып,
жаттығу жұмыстары арқылы пысықтау
Сабақтың түрі: қайталау сабағы
Сабақтың көрнекілігі: сұрақ-жауап, ойын, видео
"Ой қозғау"
Мағынасы көнергендіктен тілден шығып қалған немесе күнделікті өмірде өте сирек қолданылатын жекелеген сөздер не деп аталады?
Тарихи сөздер дегеніміз? Мысал келтіріңіз.
Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарында қолданыста болған атаулар.
Киім-кишек атауларына байланысты архаизмдерді ата.
Берілген мақалдардан көнерген сөздерді тап: «Қараша үйден ханша шығар», «Шықсаң ұзақ сапапрға, арымас ат-отарба», «Ер азамат белгісі-түзде мырза, үйде құл»
Алатын уақыты: 10 минут
"Шоқпардай үкісі бұлғақтап, айыршоғы сылдырап, көзден көмескілене берді" (Мағауия Сұлтанияұлы).
"Ақберен мылтық сыналмас, сығалай көздеп сұрмерген, асырымнан атпаса" (Базар жырау).
"Боздақ – ана шеті Қоянды жәрмеңкесіне қоралап қой айдатып, біреуін екеу етіп отыратын қолы ұзын, аққаптал жан еді" (А.Сейдімбек).
"Жаманның басы бойрадай, жерде жатқан төселіп" (Майлықожа ақын).
"Бес-алты бөлтек егіні де жайқалып, мол болып шықты" (М.Әуезов).
1
2
3
4
5
БІЗ БІЛЕМІЗ БЕ?
ЖҰПТЫҚ ТАПСЫРМА
ОРЫНДАЛУ УАҚЫТЫ: 2 МИНУТ
"Мына біреуді мола деуге де, серете деуге де келмейді" (І.Есенберлин).
"Жуан, қысқа мойынды, зор денелі, сыртында сәрінжі сары шапанды біреу отыр" (С.Мұқанов).
"Қозыжауырын көкжендет қылшанда тұр, Көбебұзар, қасалы, әндігені..." (Светқали Нұржан).
"Үстімде бір пешпетім қылқарадан" (Халық әні).
"Тұрқы кеткен қуақы кеней мен бүйірі кемірілген кішкене ешкімектерді ұстағанда көңілі толды" (Қ.Қазиев).
6
7
8
9
10
БІЗ БІЛЕМІЗ БЕ?
|
Мата-кездеме
|
Салт-сана,
Әдет-ғұрып
|
Киім-кешек,
Ыдыс-аяқ
|
Діни ұ,ғым
|
Үй тұрмысы, мал атауы
|
Жалпы түрік тіліне тән,
|
бірәдар
| | | | | | |
асадал
| | | | | | |
отқасалар
| | | | | | |
Жылу жинау
| | | | | | |
тәңір
| | | | | | |
жаппа
| | | | | | |
итарқа
| | | | | | |
торқа
| | | | | | | |
Мата-кездеме
|
Салт-сана,
Әдет-ғұрып
|
Киім-кешек,
Ыдыс-аяқ
|
Діни ұ,ғым
|
Үй тұрмысы, мал атауы
|
Жалпы түрік тіліне тән,
|
ұлық
| | | | | | |
мақпал
| | | | | | |
жарғақ
| | | | | | |
лашық
| | | | | | |
бастаңғы
| | | | | | |
ахирет
| | | |
+
| | |
Жолым үй
| | | | | | |
биқасап
| | | | | | |
ПАТСАЙЫ
БАРЫМТА
КІМ КӨП КӨНЕРГЕН СӨЗ БІЛЕДІ?!
ТОПТЫҚ ЖҰМЫС
ОРЫНДАЛУ УАҚЫТЫ: 3 МИНУТ
ТОПТАРҒА СУРЕТТЕР БЕРІЛЕДІ. БЕРІЛГЕН УАҚЫТ ІІШНДЕ СОЛ СУРЕТТЕР БОЙЫНША КӨНЕРГЕН СӨЗДЕРДІ ПАЙДАЛАНЫП, ӘҢГІМЕ, ШЫҒАРМА ҚҰРАСТЫРЫҢЫЗ
Кері байланыс
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сабақтың мақсаты: Стеденттердің көнерген сөздер туралы түсінігін толықтыра отырып, жаттығу жұмыстары арқылы пысықтау


title: Болмыстың негізгі түрлері - Сабақтың мақсаты: Студенттерді Болмыс мәселесімен және метафизикамен таныстыру. Жоспар

text:
Болмыстың негізгі түрлері Тұтас дүние өзіндік ерекшеліктерімен дараланатын, бірақ өзара байланысты болатын сансыз көп түрліше заттардың құбылыстар мен процестердің, құрылымдар мен жүйелердің, тіршілік иелерінің адамдардың жалпы бірлігін, өмір сүруін қамтиды. Аталған әрбір құбылыстың өзіндік даралық мәні бар дейтін болсақ, онда тұтас дүниені мәндердің деп қарау орынды. Дүниені құрайтын әрбір даралықтың, құбылыстың тек өзіне тән, өзін басқа емес, дәл осының өзі етіп тұрғанын анықтаушы ерекшелігі бар. Осы анықтаушы ол құбылыстың дара болмысының мәні болып табылады. Дара болмысты мойындай отырып, оларды жинақтап қарау, ортақ белгілері мен қасиеттерін іздестіру арқылы болмысты түрлерге топтастыру таным мен өмірлік практика үшін мейлінше қажет.
Болмыстың түрлері туралы проблема философия үшін де өте маңызды. Себебі философияның негізгі мәселесін – ақыл-айдың болмысқа қатынасы туралы мәселені – түбегейлі шешу үшін болмыстың негізгі түрлерін саралап білу керек.
Осы тұрғыдан алғанда болмыстың бір-бірінн айырмашылығы бар, бірақ өзара қабысқан, тығыз байланысты тұрған мынадай негізгі түрлерін ажыратуға болады:
1)заттар (денелер) және процестер болмысы, ол өз кезегінде табиғи заттар мен процестер және адамдар жасаған заттар мен процестер болмысына бөлінеді;
2) адам болмысы, ол заттар дүниесіндегі адам болмысына және адамның өзіндік болмысына жіктеледі;
3) рухани (идеялық) болмыс;
4) әлеуметтік болмыс, бұл да өз алдына қоғамдағы және тарихи процестегі жекелеген адам болмысына және қоғам болмысына бөлінеді.
Әлеуметтік өмірге қатысты болмыс түрі кейінгі арнаулы тарауларда тереңірек қарастырылатындықтан, біз болмыстың алғашқы үш түріне тоқталайық.
Адамзаттың, қоғамның пайда болып, қалыптасуы қоршаған табиғи ортаның, қажетті алғышарттардың, жаңдайлардың болуына байланысты екені белгілі. Басқаша айтқанда, тарихи тұрғыдан бағдарласақ, адамның өмір тіршілігінің, қызмет - әрекетінің негізі – табиғат заттары мен табиғат процестер. Олар адамзаттан әлдеқайда бұрын пайда болған, адам санасынан тыс және тәуелсіз өмір сүреді. Қоршаған табиғи ортаны танып білу, игеру барысында адам табиғат дүниесіне қуатты және ауқымды ықпал ете алатын құдіретті өзгертуші күшке айналды. Бұрын табиғатта дәл сондай дайын күйінде болмаған, адамдар өз қолы мен ақыл-ой күші арқылы жасап шығарған, өндірген жаңа заттар мен процестердің, жағдайлардың тұтас дүниесі пайда болды. К.Маркс мұны «екінші табиғат» деп атады.
Бірінші табиғаттың ерекшілі неде? Табиғат адам атаулы пайда болғанға дейін болды, өмір сүрді. Адам мен оның санасы пайда болғаннан кейін де ол өз болмысының тәуелсіздігін сақтайды. Әлбетте, табиғатты, оның заттарын, процестерін, құбылыстарын, өзгеріске түсу және даму заңдылықтарын санасына қабылдап, ой елегінен өткізуші, айтушы – адамдар. Табиғаттың өзінен тәуелсіз, санасынан тысқары, дербес өмір сүретінін, оның өзінен көп бұрын пайда болғанын толық мойындап, олар бүкіладамзаттық әлеуметтік – тарихи тәжірибе негізінде, өмірлік фактілерді саралау, ғылыми – зерттеулер мен жүйелі дәлелдемелер нәтижесінде келді.
Сөйтіп, болмыстың негізгі әрі айрықша түрі есебіндегі төл табиғаттың, яғни бірінші табиғаттың басты ерекшелігі – оның адамнан бұрын пайда болып, адам санасынан үнемі адамнан бұрын пайда болып, адам санасынан үнемі тыс әрі оған мүлдем тәуелсіз өмір сүре алатындығы болып табылады. Табиғат тұтас алғанда кеңістік пен уақытта шексіз – ол әрқашан және қайда болса да болған, бар және бола береді. Бұл табиғаттың жекелеген нақты заттарына, процестеріне, құбылыстары мен жай-күйлеріне тән емес бірегей ерекшелік. Өйткені, олар нақты бір жерде өмір сүреді, бар болып табылады, екінші бір жерде олар жоқ, өмір сүрмейді. Олар бірде бар, енді бірде жоқ, бір кезде пайда болады, тағы бір мезгілде дәл сол күйіндегі өмір сүруін тоқтатты. Жерге түскен ұрықтан немесе тамырдан ағаш көктеп шығады, толысып, қседі, мезгілі жеткенде қурап қалуы немесе бір себеппен сынып қалуы мүмкін, т.б Демек, табиғат заттарының, процестерінің, құбылыстары мен жай – күйлерінің болмысы өткінші, көшпелі. Олардың болмысы не болмыссыздығы ауыспалы, қалыптасу, даму, өзгеру процесі кезектесіп отырады.Гераклит пен Гегель сияқты ойшылдар өтпелі, ауыспалы заттар болмысының диалектикасын айқын ашып берген болатын. Гегель қалыптасу процесін саралай отырып, оны жоғалатын болмыс немесе болмыстың жоғалуы деп дәл көрсеткен. Мәселен, әр адам дүниеге үлкен үміт, асқақ арманмен келеді. Қоғамдық қатынастарға араласып, тіпшілік жасайды, өмірдің ащы-тұщысын татады, шама – шарқынша із қалдырады. Сөйтіп жүргенде қас-қағым сәттей болып бұл жарық дүниеден өтіп кеткенін білмей де қалады. Үлкендердің «сағым дүние, жалған дүние» деп ой толғап отыратындығы да сондықтан. Өйткені, заттың болмысы оның болмыссыздығына орын босатады. «Аумалы – төкпелі дүние» деген ұғым, бір жағынан, осыны білдірсе керек. Алайда мұның бәрі тұтасынан алғандығы табиғат болмысының тоқталуын білдірмей. Жоғарыдағы мысалдарда көрсетілгендей, зат қиратылады, адам өледі, бірақ олар дүние болмысының тұтастығынан жоғалып кеткен жоқ, олар болмыстың басқаша материалдық жай-күйлеріне ауысып кетті. Сонымен, табиғат болмысының тағы бір ерекшелігі бар. Бұл ерекшелік тұтастық ретіндегі табиғат дүниесінің тұрақты әрі болмысындағы жекелеген мәндердің өтпелі және тұрақты болмысының диалектикасын танытады.
Төл табиғат сонымен бірге ерекше тұрпаты ақиқат болып табылады. Толассыз да шексіз табиғат тасқынында адам, санасымен қоса алғанда, біртұтас болмыстың ұшы-қиырсыз желісіндегі ең кеш болған буындардың бірі ғана. Табиғат үшін өмір сүру, «болу» - адам санасымен (немесе қандай бір ақыл иесімен) қабылданатын құбылыс болу дегенді әсте білдірмейді. Әлем дүниесінің шексіз зор кеңістіктері адам пайда болған дейін ешкімнің санасымен ешқашан қабылданған емес. Бүгінгі таңда да адам табиғат дүниесінің барлық қатпарын санасымен түгел қабылдап, игере алатын қабілетке жеткен жоқ. Ол мүмкін де емес. Адам тіпті ой-қиялымен шарласа да, күллі толассыздық пен шексіздіктегі табиғатт құбылыстарын қамти алмайды.
Табиғат объективті шындық, ол алғашқы, онсыз адамзаттың өмірі мен қызметі де мүмкін емес. Табиғатсыз адам жасап шығарған заттар мен процестер, яғни «екінші табиғат» та пайда бола алмас еді.
Шынында да, бізді қоршаған заттар мен құбылыстардың көпшілігі адамның табиғат дүниесін өзгертуінің нәтижесі. «Екінші табиғат» қатаң түрде біріншісіне, шынайы, төл табиғатқа тәуелді және соның туындысы. Болмысының тұрпаты жағынан адам жасаған заттар мен құбылыстар табиғат дүниесіне ұқсас, олардың ортақ қасиеттері мен даму, өзгеру заңдылықтары айтарлықтай жеткілікті. Дегенмен, «екінші табиғаттың» өзіндік мәнді ерекшеліктері де бар. Сонда, екінші, жасанды табиғат дүниесінің шынайы төл табиғаттан айырмашылығы? Ең әуелі, оны жасап дүниеге келтіру барысында адам табиғат байлығын, табиғи материалдарды пайдаланып, өңдейді. Екіншіден, «екінші табиғат» дүниесін жасуда адамның еңбегі, іс-тәжірибесі және білімі пайдаланылады. Үшіншіден, «екінші табиғат» бұйымы ермек үшін жасалмайды. Оны дүниеге келтіру адамдардың әлеуметтік өмірдегі белгілі мұқтаждарынан, мақсат-мүдделерінен туындайды. Яғни оның қоғамдық - әлеуметтік маңызы, атқарар міндеті, алар орны деген сөз. Айталық, бүгінгі өмірдің қай саласынды болсын электронды аспаптар мен приборлар, түрлі қондырғылар мен машиналар етене қолдынылады. Оған тіпті бойымыз да, ойымыз да әбден үйренген. Олар табиғат қойнауынан алынып, адам қолымен өңделген түрлі металл, пластмасса, т.б. материалдардан жасалған. Сондай-ақ оларды өмірге ғылыми жетістіктердің, ақыл-ойдың, білім мен тәжірибенің нәтижесі екеніне дау жоқ. Оларды пайдаланып, іске қосу да адамдардан үлкен білімді, қабілетті, материалдық мүмкіндігі де өмір талабынан туған заңдылық. Сөйтіп екінші табиғат туындысы, оның материалдарынан аданың білімі, еңбегі, тәжірибесі және дағдысы негізінде қоғамдық сұраныстарды қанағаттандыру мақсатында жасалады. Яғни, «екінші табиғат» болмысы – табиғи – рухани - әлеуметтік тұтастық құрайтын нақтылы ақиқат. Ол мәні жөнінен әлеуметтік – тарихи сипатқа ие, адамзат қоғамының құрамдас бөлігі, тқл табиғат пен қоғамды жалғастырушы басты дәнекер. Сондықтан да, бір жағынан, қоғам мен «екінші табиғаттың» үнемі үйлесім тауып отыру қажеттігі ешуақытта маңызын жоймайды, екінші жағынан, «бірінші табиғат» пен «екінші табиғаттың» ортақ заңдылығын, біртұтастығын, бірегей болмысына қатысты олардың өзара байланысын сақтап, реттеп отыру да за заманымыздың көкейкесті жалпыадамзаттық мәселесі болып табылады.
Енді жекелеген адам және тұтасымен адамзат болмысының елеулі принципі өзгешелігі, өзіндік сапалық мәні неде деген мәселеге келейік. Әрине, бұл болмыстың да табиғаттың көшпелі заттарымен болып келетін маңызды өмір сүру белгілері бар. Бұл тұрғыдан алғанда адамды заттардың арасында зат, денелердің арасында дене қараудың еш сөкеттігі жоқ. Кезінде кейбір материалистер мен жаратылыстанушылардың да осындай пікірде болғаны белгілі. Тек ескертетін жай, бұл көзқарас адамды «затқа», «объектіге» теңестірушілікке, оны қалай болса солай қуыршыққа айналдырғысы келген, адамгершілікке кереғар пиғылдан аулақ болса ғана өзін ақтамақ. Бірақ болмыс туралы жалпы философиялық ілім үшін ең алдымен адам қалай өмір сүреді деген сұрақ төңірегінде ойлану әлдеқайда маңызды. Адам ең әуелі тіршілік иесі, нақты кісі ретінде, былайша айтқанда, «сүйек пен еттен жаралған пенде» есебінде өмір сүреді. Оның тәні, денесі – табиғаттың бөлшегі. Ол дүниеге келеді, тіршілік иесі есебінде іс-әрекет жасайды, мезгілі кеткенде өледі. Адам өмірі шектеулі, ол өткінші болмыс иесі. Табиғаттың бөлшегі ретінде адамның бүкіл тіршілік әрекеті оның заңдылықтарын бөзбайды. Оған тамақтану, киім-кешек, жай-күйі үшін өзіне жағдай жасау, ыстық-суықтан қорғану, табиғаттың түрлі өмірге қауіпті күштерінен сақтану, т.б. қысқасы, тіршілігін қамтамасыз ету қажет. Сондай-ақ ол табиғи түрде тұқым қуалаушылық заңдарына бағына отырып, жаңа ұрпақтың өсіп-өрбуіне себепкер болуға тиіс.
Бұдан шығатын қорытында мынадай: адам болмысының алғышарттары – оның табиғат бөлшегі ретінде, организм ретінде өмір сүруі. Алайда адам болмысының басты ерекшелігі – ақыл-ой иесі, санасы бар яғни тек тәннің ғана емес, жанның рухани дүниенің иесі екендігінде. Адам табиғаттың бөлшегі, төл баласы өркені, сонымен бірге ол әрі тарихты, әлеуметтік өмірді жасаушы, әрі тарихи – қоғамдық дамудың туындысы. Адамдар дүниеде тек өмір сүріп қана қоймайды, сондай-ақдүниеге, қоршаған табиғи және әлеуметтік ортаға және өздері өздеріне әсер етуге, өзгеріп, түрлендіруге қабілетті. Осыған қоса олар өз болмысын және жалпы болмысты танып – біледі, «болмыстың тағдыры» үшін дабыл көтере алады. Осыдан келіп әрбір адамның адамзат тағдыры үшін, табиғатты, тұтас жер планетасын қорғау үшін жауапкершілігі туындайды.
Адамдар болмысы жекелеген адамдар санасы тұрғысынан алғанда нақтылы, объективті. Адамдар жекелеген адамның санасынан тысқары, тәуелсіз өмір сүреді. Бірақ адам болмысы әсте санадан, рухтан мүлдем тәуелсіз болмайды. Себебі, адам болмысы – заттың, табиғилық пен руханилықтың, дербестік пен қаумдастықтың жеке кісі мен қоғамның өзара қайшылыққа тұратын ажырамас бірлігі.
Енді рухани байланысқа тоқталайық. Руханилық - өзінің өмір сүруі мен көрінісінің нақты түрлері жөнінен сан алуан болып келетін сана мен санасыздық процестерін қамтитын көптүрліліктің біртұтастығы. Оның құрамына табиғи тілдер мен таңбалық (символдық) жүйелер түрінде іс жүзінде асырылған, материалдандырылған білім кіреді. Сондай – ақ, адамдар арасындағы қатынастардың ізгіліктің, шығармашылық пен құқылық өлшемдері мен процестері де рухани өнімдер мен процестер қатарына жатады. Рухани болмысты шартты түрде үлкен топқа – жеке адамдардың тіршілігнен ажыратып қарауға болмайтын дербестенген руханилыққа және дара адамнан тысқары өмір сүре алатын объективтендірілген руханилыққа бөлуге болады. Біріншісі – басқаша айтқанда, дараланған адамның санасы. Ол нақты адаммен бірге пайда болып, бірге өмір сүреді, сыртқы дүниені бейнелейді. Сана арқылы адам табиғи және әлеуметтік ортадағы өз орнын, басөа адамдармен қарым-қатынасын анықтап, өз ойлары мен келгенде жеке адамның санасын өзімдік сана деп те қарастыруға болады. Адамның «мені» мен өзімдік санасын шынында да, бір-бірінен ажыратып қарауға болмайды. Адам санасы, жоғарыда айтқанымыздай, өзімен бірге пайда болып, өзімен бірге өледі. Алайда тіршілікке оның санасының ізі атқарған істерінен көрініс тауып жатады. Дербес рухани болмыстың ерекшелігі осында. ең бастысы – сана бар, ол өмір сүреді, ақиқат. Оның процестерінің тікелей болмысы көрер көзден, сырттай бақылаудан жасырын жатқанымен, адамдардың іс - әрекетінен талап – тілектерінен, ой-армандары мен мінез – құлықтарынан көрініс тауып аңғарылады. Сана процестері белгілі бір кеңістік және уақыт аумағымен шектелмейді, оларға идеалдық құрылым тән. Адамның ойлау қызметі барлық жылдамдықтардан жүйрік, кез келген кеңістік және уақыт өлшемдерінен асып түсіп ілгері кетіп жатады. «Көңіл жүйрік пе, дөнен жүйрік пе» деген халық мәтелі осыны жақсы білдіретін тәрізді.
Адамның рухани тұтастығы, бүкіл психикалық әрекеті санамен қоса санасыздық процестерін де қамтиды. Санасыздық та сана сияқты нақтылы ақиқат, дербес рухани болмыстың ажырамас бөлігі. Адамның тыныс-тіршілігі, қимыл - әрекеті, ісі түгелімен сананың толық қатысуы арқылы жасалмайтыны белгілі. Олардың көбі әбден дағдыға айналып кеткен, ой елегінен, санадан өтпей-ақ істеле береді.
Санасыздықтың мән-мағынасын зерттеген ғалымдар (сана туралы арнаулы тарауда бұл мәселе тереңірек қарастырылады) оның түрлі деңгейін көрсетеді. Мәселен, санасыздықтың бірінші деңгейі – адамның өз денесінің өмір сүруін санасыз түрде бақылауы, екінші деңгейі – санасыздық негізінде процестің бастау алуы. «Маған бір ой келіп тұр», «Меңінше, өйткен дұрыс сияқты» дегендей пікірлер айтылып жатады ғой. Осы мысал екінші деңгейді жақсы көрсетеді. Санасыздықтың үшінші деңгейінде сана мен санасыздық қат-қабат қабысып, бірін-бірі толықтырып тұрады. Бұл деңгей шығармашылық шабыт келгенде, философиялық ғылыми интуициялық сәттерде өз көрінісін білдіреді. Қысқасы, дербес рухани болмыс – сана мен санасыздықтың қайшылықты ажырамас тұтастығы.
Объективтендірілген рухани болмыс жеке адамдардың санасынан тысқары өмір сүреді міндетті түрде материалдық құбылыстардан көоініс табады. Материалданған рухани өнімдер мен процестер, сөздер, дыбыстар, табиғи және жасанды тілдер арқылы іс жүзіне асады (мәселен, кітаптар, сызбалар мен формулалар, жобалар, суреттер, ескерткіштер, музыкалық шығармалардың ноталары, т.б.) мәселен, тіл – дербес және объективтендірілген болмыстардың бірлігі болып табылады. Тіл мен сананың, тіл мен ойдың байланысы өте тығыз. Тіл арқылы сана қызметінің сыртқы, объективтендірілген нәтижелері көрініс табады. Тілдің таңбалары, әріптері дабастары, сөздері, сөйлемдері оның құрылымдары, ережелері – бәрі нақты ақиқат. Олар – жеке адамдардың санасынан оқшауланған ақиқат. Тіл – қоғам дамуындағы тарихты жалғастырушы, байланыстырушы мәдениеттің сақтаушысы, ақыл-ойы.
Рухани болмыстың объективтендірілуі қалай жүзеге асады дейтін болсақ, ең әуелі белгілі бір ой, идея, пікір жеке адамның санасында дербес пайда болады. Одан кейін адам өмір тәжірибесіне, біліміне, қабілетіне, мүмкіндіктеріне сүйене отырып, ой-пікіріне, идеясына материалдық сипат береді: тіл арқылы - өрнектейді, жоба жасайды, нотаға түсіреді, сурет салады, материалдық бұйым жасайды, т.б. содан кейін оны қоғамдық практиканың ағымына қосады. Мысалы, ерте заманда адам доңғалақ идеясын ойлап тапты. Алғашқы доңғалақ дүниеге келісімен-ақ, доңғалақ идеясы өмірдің барлық саласына кеңінен тарап, ұрпақтан – ұрпаққа жалғасып кете барды. Немесе, санау қажеттігіне байланысты ертедегі адамдар саусақтарын, одан кейінгі уақытта тастарды, таяқшаларды, т.б. пайдаланды, келе – келе есеп-шот дүниеге келді. Есепшоттың бүгінгі заманғы жалғасы – электронды есептеу машиналары. Осы мысалдарда көріп отырғанымыздай, жеке адамның санасында әуелде пайда болған идея оның аумағынан, ырқынан мүлде алшақтап, бүкіл адамзаттың рухани байлығының құрамдас бөлігіне айналып кетті. Сөйтіп объективтендірілген рухани құбылыстардың басты ерекшелігі – олар әлеуметтік кеңістікте және тарихи уақыт шеңберінде сақталады, жетілдіреді және емін – еркін қозғалыста болады.
Қорыта келе айтарымыз: болмысты зерттеу - әлем туралы, дүние туралы ой толғаудың алғы шарты ғана. Оған қозғалыстағы материя, оның болмысының түрлері ретіндегі кеңістік пен уақыт туралы мәселерді оқып үйрену барысында көз жеткізуге болады.
ӨЗ БЕТІНШЕ ОҚУҒА АРНАЛҒАН СҰРАҚТАР
1.Заң қажеттілігі ретінде. Заң және мән
2.Дүниенің бірлігі және көптүрлілігі.
3.Монизм. Дуализм. Философиялық плюрализм.


title: Сабақтың мақсаты: Студенттерді Болмыс мәселесімен және метафизикамен таныстыру. Жоспар №4 Дәріс

text:
Сабақтың мақсаты: Студенттерді Болмыс мәселесімен және метафизикамен таныстыру.
Жоспар: 1.Болмыстың философиялық және физикалық түсініктері
2.Онтология категориялары
3.Адам болмысының экзистенциалдық негіздері.
Дүниенің болмысы, оның философиялық мәні. Адамдар белгілі бір табиғи және әлеуметтік ортада өмірге келеді, тіршілік - әрекетке араласады. Олар қоршаған ортаның, тұтас дүниенің бар екендігіне еш шүбә келтірмейді, бір қарағанда бұл өзінен-өзі түсінікті сияқты көрінеді. Сонымен бірге адамдар табиғат пен қоғамда үнемі өзгерістер болып, оның толысып жататына қарамастан, дүние біршама тұрақты тұтас нәрсе ретінде сақталтынын да анық аңғарады. Алайда қоршаған табиғи және әлеуметтік дүние бір қалпында тұрмайды, мезгіл-мезгіл адамдардың алдына шешуін іздеуді талап ететін алуан түрлі қиын мәселелер қояды, нақты тіршіліктің күңгірт жақтарына үңілуге мәжбүр етеді, қалыптасқан әдет-дағдыдан ілгері өтіп, мүлде басқаша ойланып-толғануға итермелейді. Бұл орайда бұрын бұрын бұлжымас әрі шүбәсіз болып көрінетін тіршілік негіздерінің іргесі сөгіліп, ыдырап, күдік келтіруі ерекше мәнге ие болады. Міне осындай өмір туғызған күдіктер мен толғаныстар адам санасына болмыс ұғымының қалыптасып, айқындалуына әкеледі. Мәселен, адамзат ақыл-ойының қолөнерінің біздің дәуірдегі шырқау дамуының нәтижесінде ядролық апат қаупінің туындауына байланысты миллиондаған жылдар бойы өмір сүріп келген адамзат қоғамының жер бетінде аман қалу-қалмау мәселесі баршамыздың алдымызда тұрғаны белгілі. Кейінгі кезде халықтар арасында жаңа қарым-қатынас қалыптастыру барысында бұл қауіпті сейілтуге болатынына кез жеткізіп отырмыз. Немесе, жер құрлығының құрлығының «алтыдан біріне» ие болып, әлемді аузына қаратқан, дүниеге күш-қуатымен, айбарымен аты мәлім болған шынайы социализм құрылысын жүргізіп келген» КСРО мемлекетінің тарихи тұрғыдан алғанда «қас пен көздің арасында ыдырауы, қоғамда бірбеткей емін – еркін билеп – төстеп басқарып келген Компартияның саяси тұғырдан таюы, бұрынғы одақ құрылымындағы республикалар негізінде ұлттық тәуелсіз жаңа мемлекеттердің тарих сахнасына келуі, экономикалық, саяси дағдарыстар, ұлтаралық кикілжіңдер мен қантөгістер, т.б. болмыс туралы, өмірдің мәні жайлы, заманның сарыны жайлы әрбір адамды терең толғанып, көп ойануға жетектегені белгілі. Мәне осының бәрі дүниенің болмысы деген ұғыммен астасып жатқан мәселелер.
Әрине, болмыс туралы ой толғау дүние «бүгін бар», «осында бар» және «осылай бар» деген қарапайым түйіндермен ғана шектелмейтіні түсінікті. Себебі, дәл осы арада әлгілерде қоса дүниенің «өйткені мен ертеңі қандай?», «осында бар болса, басқа жерде де, барлық жерде де бар емес пе?» деген сияқты сұрақтар заңды түрде туындайды ғой. Осы сұрақтарға жауап қайтару барысында тарихта бірқатар философтар бұл шексіз дүние өкініші емес, әрқашан болған, бола береді деп тұжырымдады. Енді біреулер дүние болды, бар және бола ақыры бар деп түсінуге тырысты. Осындай ой-толғамдар дүниенің өмір сүруінің тұрақтылығы мен өткіншілігі туралы пікірлердің өзара қарама-қайшы қауышуынатүрткі болды. Ал бұдан келіп дүниенің тұрақтылығы мен әрбір жеке заттардың, жеке адам өмірінің өткіншілігінің арақатынасы қандай деген келесі сұрақ туындады. Сөйтіп, болмысқа қатысты мәселелердің біртұтас желісі қалыптасты.
Сонымен, болмыс мәселесінің бірініші, қыры мен сыры мынадай сұрақтар мен жауаптар тізбегімен топшыланады: не бар, не өмір сүреді? Дүние деген не? Ол қайда? Осында және басқа жердің бәрінде ол қашаннан және қалай бар? Қазір де бар, бұрын да болған және бола береді, ол түпкілікті делік. Жеке заттар, организмдер, адамдар, олардың тіршілік қызметі қаншалықты ұзақ жасайды? Олар шектеулі, ауыспалы? өткінші ме? Осыдан келіп тұтастық ретіндегі табиғат болмысының түпкілікті, тұрақтылық сипаты мен заттар, адамдар, табиғат құбылыстары болмысының өткінші, көшпелі арасындағы қайшылықтардың өзара байланысты мен бірлігі шығады. Болмыс мәселесінің түбірі, оның күрделілігі, міне, осымен сипатталады. Басқаша айтқанда, дүние өмір сүру үрдісіне, болмысына біртекті емес: жалпы алғанда ол тұрақты, ал оның жекелеген жақтары, құрамдас бөліктері, заттары мен құбылыстары көшпелі, өткінші, халықтың қарапайым өзімен айтқанда «алдамшы, жалған дүние». Тұтастық ретіндегі дүниенің болмысын бүкіл дүниеге бардың болмысынан ажыратып қарауға болмайды. Алайда дүниенің болмысы мен дүниені құрайтын заттар, құбылыстар мен тіршілік иелері болмысының арасында айырмашылық бар. Сөйте тұра дүниенің өмір сүруіне ажырамас бірлік, әмбебап тұтастылық тән.
Дүние тұрақты, нәрсе ретінде адамның санасынан тыс және оның еркінен тәуелсіз өмір сүреді. Әрине, бұл тұтастықтың өзі алуан көрініс тауып отырады. Әр адам күнделікті тіршілігіне табиғатпен, қоғаммен, басқа адамдармен өзінің ортақ бірлігін іздеуге тырысады. Сонымен бірге оған заттар мен рухани құбылыстар, табиғат пен қоғам арасында, өзі мен басқа адамдар арасында айтарлықтай айырмашылықтар мен өзгешеліктердің бар екендігі өзінен-өзі белгілі болады. Сөйтіп, заттар мен құбылыстардың ортақ қасиеттері бар ма, оларды не біріктіреді деген сұрақ алға тартылғанда, философтардың жасаған қорытындысы мынау: табиғат заттары, рухани құбылыстар (ой, пікір, т.б), қоғам және табиғат, түрлі жеке адамдар – бәріне ортақ нәрсе – олардың «бар» екендігі, өмір сүріп отырғандығы және де олардың жеке-жеке, өз бетінше емес, өзара байланыста, белгілі бір бірлік, тұтастық дүние құрамында екендігі.
Болмыстың философиялық проблема есебіндегі екінші қыры мынаған саяды: табиғат, қоғам, адам, ойлар, идеялар – бәрі тең өмір сүерді, бірақ өмір сүру түрлері әрқилы, сөйте тұра олар бар болуы арқылы шексіз де тұрақты дүниенің тұтас бірлінгін құрайды.
Сонымен, табиғат дүниесі болған, бар және бола береді: адам, қоғам пайда болғаннан бері бар, бола да бермек дейміз. Олардың бәрі өзіндік айырмашылығын, ерекшелігін, шектілігі мен өтпелілігін сақтай отырып, дүниенің біртұтастығын, тұрақтылығы мен түпкіліктілігін қамтамасыз етеді. Осы тұрғыдан алып қарайтын болсақ, дүние өзінің өмір сүруі мен дамуының ішкі және объективті логикасы арқылы әрбір адамның санасы мен іс әрекеті үшін, әрбір ұрпақ үшін нақты ақиқат болып табылады. Ең маңыздысы – адам санасының өзі ерекше болмыс, ол да өмірдің шынайы, нақты процесі. Дүниеде бардың болуы, яғни табиғи заттар мен процестер, түрлі құбылыстар, адамның өз ақыл-ойы мен қолөнері арқылы табиғатты өзгертіп жасаған заттары мен құбылыстары, қоғамдық өмірдің сан-қилы қарым-қатынастары – бәрі әрбір адам үшін, оның санасы мен іс-әрекеті үшін ақиқат. Әрбір адамның іс - әрекеті басқа адамдар үшін және оның өзі үшін іс жүзіндегі нақтылы ақиқат. Әрқайсымыз өзіміздің тәнімізге, жан-дүниемізге, өткеніміз бен бүгінмізге және келешегімізге, басқа адамдармен, қоғаммен қарым-қатынасымызға ерекше ақиқат, айрықша болмыс ретінде қарайтынымыз рас. Ендеше, өмір сүру барысында тек заттық зүниенің ғана емес, рухани құбылыстармен де ақыл-ой, сана, көңіл күйі, жан сезімі – нақты ақиқат ретінде санасуға тура келеді.
Қысқасы, болмыс мәселенің үшінші қыры – дүниеде бардың, өмір сүретіннің бәрі – нақты ақиқат: бұл ақиқаттың өмір сүруінің, дамуының іштей логикасы бар, ол адам санасынан нақты бейнесін таба алады дегенге келіп саяды.
Жоғарыда айтылған болмыс туралы ой-пікірлерді жинақтай келе былайша тұжырымдауға болады: 1) дүние бар, ол шексіз де тұрақты тұтас нәрсе ретінде өмір сүреді; 2) табиғи және рухани құбылыстар, жеке адамдар мен қоғам – бәрі әртүрлі болғанымен тең өмір сүреді; 3) дүние-ақиқат және ол адамдардың санасы мен іс-әрекетінен нақты көрініс таба алады. Болмыс ұғымы заттар, процестер, құбылыстар қасиеттерін нақты түрде қамтымайды, өмір сүру фактісін белгілеумен ғана шектелмейді. Керісінше, олардың арасындағы жалпылық сипаттағы күрделі байланыстарды, тұтастығы мен бірлігін талдап қарастыруға мүмкіндік береді. Болмыстың философиялық түсінігі арқылы абстракциялық ойлаудың биік деңгейіне көтерілеміз, табиғат пен адам, адам мен оның жан-дүниесі, рухы, жеке кісі мен қоғам арасындағы айырмашылықтардан оқшауланамыз. Бұдан болмыс таза ой, идея екен деген пікір тумауға тиіс. Болмыс ұғымы арқылыы дүниенің бар екеніне иланып, оны құрайтын құбылыстардың бәріне тән, бәрін біріктіретін неғұрлым ортақ, жалпылық әлемдік байланысты іздестіреміз.


title: Сабақтың мақсаты: Студенттерді Болмыс мәселесімен және метафизикамен таныстыру. Жоспар


title: Сана – объективті дүниенің бейнесі

text:
Сана – объективті дүниенің бейнесі Идеалистер сананың екінші, материяның бейнесі екенің мойындағысы келмейді. Оны неге сүйеніп айтады. Олардың ойынша, адам санасында объективті дүниеге кездеспейтін, қате, жалған ойлар, мәселен, түрлі жынтайтан, су перісі т.с.с. ұғымдар болады. Сонда объективті дүниеде кездеспейтін ол жын-шайтандардың бейнесі қайдан пайда болады деп күдік айтады. Ал енді оларды діни адамдар өздігінше ойлап шығарған делік, дейді әлгі идеалистер, сөйтіп олар бұл мысалдан да ойдың, сананың өмір бейнесі емес, тек мидың өзінен шыққан, тек соның ғана жемісі деу керек деген теріс қорытынды шығарды. Бұған беретін жауап нақты. Әрине, жаңағы өмірде жоқ: «о дүние», «жұмақ», «пері», «дию» сияқты ұғымдарды діндар адамдар ойлап шығарғаны рас. Бірақ ол ойлар жоқтп пайда болған демейміз, белгілі бір құбылыстарға еліктеу, мидың соарды ойша құрастыруы арқылы пайда болған. Сондықтан да қай халықта болмасыг, жын да, шайтан да, басқалар да негізінде тек адам, жан-жануарлар бейнесінде елестетіледі. Өмірде мүлде жоқ, болмаған, ойға келмеген құбылыстардың бейнесін адам ешқашан ойдан шығарған емес. тіпті техникалық жаңалықтарды да адам табиғатта бар нәрселерге еліктеп жасайды. Сондықтан жаңағы айтқан діни ұғымдарда да не жақсы адамдардың, немесе жаман адамдардың мінез-құлықтары бейнеленеді, негізсіз ой туындамайды. Мұның бәрі сананың мидан емес, ми арқылы бейнеленетін объективтік материялық заттар мен құбылыстардан туындайтынына байланысты.
Сонымен қатар сана мисыз өмір сүре алмайды, ал біздің түйсіктерімізге әсер ететін сыртқы дүние. Сол әсерлер орталық жүйке жүйелері арқылы адам миына жетеді. Ми оларды қорытады, шешім жасайды. Әрине, адам ми арқылы ойлайды, бірақ оның мәні сыртқы дүниеде, соны бейнелеуінде. Ми – ең алдымен объективті ақиқатты дәл, былайша айтқанда, сыртқы дүниені дұрыс бейнелейтін орган. Бірақ сана мен объективті ақиқат ешқашан да мейлінше дәлме-дәл болмайды. Сана – оның идеалдық бейнесі. Мұны Гегель де мойындаған. Бұл – дәлдік пен айырмашылық диалектикасы. Сананың мәнінде білім жатыр. Ал оны туғызатын танымдық ізденіс. Әр нәрсені білуге, ұғынуға талпыныс, ізденіс сайып келгенде сананы құрастырады. Сана – материядан мүлде өзгеше сап, рухани құбылыс.
Одан соң сана, бір жағынан, жинақталған білім, ал екінші жағынан - таным процесі. Сана әрқашанда белгілі бір қоғамдық даму жәрежесіне сәйкес келеді. Ол үлкен дүниенің механикалық бейнесі (реппродукциясы) емес. Сана тек негізгі принцип жағынан, шығу көзі жағынан, бейнелеуі тұрғысынан ғана өмірден туындайды. Бірақ сана объективті өмірдің жұпыны бейнесі емес. Мәселен, санада ерік, ой толғау, әсірелеу, болжау шығармашылық сияқты құбылыстар бар. олардың объективті дүниеде болмауы да мүмкін. Сана тек бейнелеу емес, ол сонымен қатар белгілі бір қатынас. Айталық, бейнелеу жануарларда да бар. Бірақ оларда қатынас жоқ. Сана арқылы адам дүниені бейнелеп қана қоймайды. Ол оған әсер етеді, ойдан өрнек құрады, оны өзгертеді. Адам миында елеңдеу мен басйлу, қызығу мен жирену диалектикасы ұдайы танымсыз жүріп жатады.
Адам санасы объективті дүниенің айна бетіндегідей механикалық бейнесі емес. танымдық процесс кезінде оған толып жатқан басқа да жағдайлар (оның көргендері, білгендері, естігендері, түйгендері) әсер етеді. Сондықтан бір нәрсені көріп тұрып, адам толып жатқан ойға шомады, ойын сан-саққа жүгіртеді. Сөйтіп, объективті дүние санаға түрткі болады. Бірақ адам объективті өмірді шын да, жалған да бейнелейді. Олай болса, дәлдікті шығармашылық тұрғыдан қажет.
Таным процесінде эмоцияның орны ерекше. Эмоциясыз ешбір дүниені тануға талпыныс, ізденіс, таңырқау болмақ емес. Онсыз ғылымда, өнерде жаңалықтар болмайды. Айналадағы құбылыстарды тез байқап, ерекшеліктерінде таңдану таңырқай білу, үңіліп қарау – осылардың бәрі танымның бастамасы, көзі. Ал адамда психика да бар. Адам ұйқыға кеткенде түс көреді. Ол саналы құбылыс емес, психикалық процесс. Оны сана билей алмайды. Әрине, көрегендік түстер де болады. Оның себептері басқа. Айталық, көптеген уақыт ойлап, шешуін таба алмай қиналып жүрген кейбір жағдайлардың шешуін немесе басқа бір ойланып, уайымдап, толғанған істің ақырғы нәтижесін адам түсінде көруі мүмкін. Бірақ осыдан келіп түс саналы болады екен деген түсінік тумауға тиіс. Әлгі психикалық құбылыстардың өзіндік себептері бар. Ал адам тек түсінде ғана емес, ояу кезінде де көптеген үйреншікті, әдеттегі істерді ойланбай-ақ жасай береді. Айталық, музыкалық аспаптардың клавиштерін, пернесін ойланбай-ақ дәл басады. Көшеде келе жатқан адам нешетүрлі ой ойлайды, соған қарамастан, таныс кісінің сәлеміне жауап береді, көшедегі жол сілтегішті байқайды. Осындай сан қилы жағдайлар өмірде болып жатады. Адам оның бәрін санамен ойлап жатпайды. Көп нәрсе жаттыққан, дағдыланған түрде жасалады.
Әрбір адамның психикасында санасыздық (иррационалдық) әрекеттер бар. Оның ауқымы кең. Адам әр ісін, әр қадамын ойлап, сана елегінен өткізіп жатпайды. Көп нәрсені адам дағдылы әдіспен, ойламай-ақ, дәлме-дәл жүзеге асырады. Мұндайда кейде ойлап жатудың өзі де кедергі жасайды. Мәселен, жүрісі көп көшедегі автомобиль жүргізушінің іс-қимылы сондай. Сондықтан ұдайы, үздіксіз ойланбай, миға демалыс беріп, кейбір іс-әрекетті адам қашаннан санасыз атқарып үйренген. Бұл - өмір диалектикасы. Философияда саналылық пен санасыздық арақатынасы жайлы мәселе қашанда идеологиялық күрес объектісі болып келген. Кьеркегор, Ницше, Бергсон иррационализмді адам өмірінде басыңқы етіп көрсеткен болатын. Материалистік диалектика бұл пікірді қостамайды, қайта оны әшкерелеп, ғылымға жат екенін талай рет дәлелдеп берді. Адам өмірінде инстинкті психикалық санасыздық әрекеттерді де, сайып келгенде, сана билейді. Сонымен инстинктілі санасыздық дегеніміз – дәл осы сәтте санамен басқарылмайтын, бірақ түптеп келгенде адам миынан онша алыс кетпейтін, әсіресе мидың естілік қабілеті мен қасиетімен бақыланатын психикалық процесс. Саналық пен санасыздық қасиеттердің арасы жақын. Сондықтан кейде, кейбір ғылыми жаңалықтарда, көрегендік түстерде санадан тыс кездер де байқалады. Мәселен, Д.И. Менделеев химиялық элементтердің қайталама жүйесінің кестесін жасарда ең алдымен оны түсінде көрген. Олай болса, санасыздық құбылыс кезінде де адам миының кейбір бөлімдері қарауыл болып, жұмыс істеп тұрғанын байқаймыз. Ал адамның іс-әрекетінде санасыздық деп мидың сананың іске араласпауын, дағдылы әдіспен естелікке сеніп, өзін соларға тапсыратынын айтамыз. Сондықтан санасыздық кезде де адам әдептілікпен шығып кетпейді. Нағыз санасыздықты біз жануардан ғана көреміз. Оларда қарым-қатынас та, әдептілік те, міндет-мақсат та, ар-ұят та жоқ. Адам санасыздық жағдайында да оншалықты құлдырап төмендейді. Өйткені адам психикасы (мінез, сезімі), жаңағы айтқандай, санамен басқарылып, бағытталып отырады. Міне, бұл адам психикасы жануарлар психикасынан әлдеқайда жоғары екенін көрсетеді. Австриялық психолог З.Фрейд санасыз, ойсыз инстинкт, айталық аналық, жыныстық инстинкт адамда басым, ол санаға бағынбайды деп дәлелдемек болды. оның ойынша, түрлі ұяттылық, әдептілік дегендер жасанды, тек қоғамда ғана қолданылатын тәртіп қана, ал адам өзімен-өзі оңаша қалғанда, оның бәрін жиып қойып, нағыз ұятсыздық, хайуандық халге түседі, дейді. Бұл әрине, адамгершілікке ешбір сыймайтын, адамдық қасиеттерді аяққа басып, адамды хайуан етіп көрсететін әрекет. Сондықтан З.Фрейдтің үлкен ғалымдығына қарамастан оның дәл осы тұжырымын мойындауға болмайды. Әрине, адамды тәрбиелеуге қоғамның тигізер әсері мол. Дегенмен, саналы адам қандай жағдайда болса да, өзінің адамдық қасиеттерін ұмытпайды, хайуан бола алмайды. Оны тарих талай дәлелдеген.
«Материализм және эмпириокритицизм» деген еңбегінде В.И Ленин Р.Авенариустың пікірінше, «мен» және «мен еместің» арасында принциптік координация бар. Сондағы «мен» дегені адам, оның санасы, сезімі, ал «мен емес» дегені – объективтік дүние. Осы екеуінің арасында тығыз байланыс бар, дейді. Бірақ бұл дұрыс болса да, осы байланыстың түп негізі, оның ойынша, «мен», ал «мен емес» «менсіз» өмір сүре алмайды. Бұл әрине, субъективті идеалистік пікір. Ал мәселенің шынына келсек, керісінше, «мен» «мен емеске» бағынышты. Сол сияқты «мендегі» барлық сана, сезім объективтік дүниенің айнасы, соның жаңғырығы, рухани сәулесі екенін жоғарыда талдап көрсеттік.
Адам бойындағы барлық күшін объективті дүниеден алады. Соны сезіну, тану, білу арқылы ұғады, білімін арттырады, ойын толыстырады. Бірақ құдіретті сананың сан қилы саяси, философиялық, ғылыми, көркем әдебиеттің, діни қорытындылардың негізі – түрткісі, қайнар көзі сол объективті дүние, қоғамдық болмыс, өмірдегі түрлі іс-әрекет, шешілмеген, шиеленіскен мәселелер. Ал оларды бейнелеп, толғау керек. Ондай мәселелерсіз ой да шарықтамайды, дүние де толық түсінілмейді, оны зерттеу де мүмкін емес. Ғылыми жаңалықтар, данышпандық тұжырымдар, ғажайып шығармалар, жан-дүниенің қозғайтын ән, тәтті күйлер – осылардың бәрі өмір талаптарынан нақты қайтарылған жауабымен құнды. Бірақ осындай өмір талабына жауап қайтару үшін көп білу, өмірді ұғыну қажет.
Сонымен сана дегеніміз объективті дүниенің адам миында пайда болатын субъективтік бейнесі, сәулесі. Бірақ, ол жай бейне емес, шығармашылық бейне.


title: Бейнелеу түрлерінің эволюциясы - Сабақтың мақсаты: Студенттерді сана, жан және тіл тақырыбымен және мәселесімен таныстыру. Жоспар

text:
Бейнелеу түрлерінің эволюциясы Бейнелеу – жалпы материяның қасиеті. Бейнелеудің негізінде бір құбылыстың екінші құбылысқа, бір дененің екінші бір денеге жасайтын ықпалы жатыр. Мәселен, жүріп бара жатқан адамнан із қалады, із бейнелеуге жатады. Күннен, желден ыстық пен суықтан, жаңбыр мен қардан жартас бұзылып, қиыршық құмға айналады. Теңіз жағасындағы тастар қашанда жылтыр, теп-тегіс болып келеді. Оны ысып, жылтырататын су толқыны. Сана да дәл осындай әсердің нәтижесі. Бұл тірі материя мен өлі материя арасында табиғи байланыс бар екенін көрсетеді. Бұдан ең жоғары бейнелеу – сананың өзі де бірден пайда болмай, бірте-бірте дамудың нәтижесінде шыққанын көреміз. Өлі материяда бейнелеудің екі түрі кездеседі: - изоморфизм, екіншісі – гомоморфизм. Изоморфизмде бейнеленетін объект пен оның бейнесі арасында ажыратқысыз ұқсастық болады. Мәселен, нақты самолет пен оның кішкентай моделі арасындағы ұқсастық немесе түрлі тастардың бетінде сақталып қалған ертедегі болған өсімдіктер мен жәндіктердің бейнесі. Ал гомоморфизм дегеніміз бейнеленетін объект пен оның бейнесі арасындағы ұқсастықтың жоба түрінде болатыны. Мәселен, жер бедерінің картадағы көрінісі.
Материяның түрлі құрылымдық даму дәрежесіне сәйкес бейнелеу де әрқилы болады. Өлі материяда ондай бейнелеу негізінде зат, дене бірте-бірте мүжіліп, үгітіліп, бара- бара жойылып бітеді. Ал тірі материяда ондай әсерге белсенді түрде бейімделу пайда болады. Мәселен, өсімдіктердің жарыққа созылып, күнге бой тартуы сондай құбылыс. Күнбағыс таңертеңнен кешке дейін күннің қозғалысына қарай бұрылып тұрады. Егер оны орып тастаса, бұл кезде де бейнелеу тоқтатылмайды. Бірақ, ондай бейнелеу белсенді процесс емес, бейімделу түрінде болмайды. Соның салдарынан өсімдік біртіндеп солып, сарғайып, қурап, жойылады. Бейнелеудің ең жоғарғы түрі – тіршілікке, өмірге байланысты биологиялық түрі. Өмір деген не? Ол материяның ерекше, өте күрделі қозғалысы. Өмір дегеніміз тіршіліктің ең басты негізгі белгісі – зат алмасу, ассилимиляция мен диссимиляция. Зат алмасу бар жерде, тіршілік бар. Ол тоқтаған кезде, өмір бітеді. Ал тіршіліктің өмірдегі бейнелену нормалары қандай? Ол да әртүрлі. Ең алғашқы қарапайым бейнелеуге – тітіркену жатады. Ол барлық тірі организмдерге тән құбылыс. Орталық жүйке жүйесі бар организмдерде ол рефлекс туғызады. Рефлекс дегеніміз организмнің түрлі тітікендіргіш әсерлерге жауап қайтару реакциясы. Рефлекс шартты және шартсыз болып екіге бөлінеді. Осыған сәйкес организм реакциясы да саналы және инстенстивті болып бөлінеді.
Адам миына сыртқы дүниедегі әртүрлі ақпарат қалай келеді? Ол сезім мүшелері бар: көру, есту, иіскеу, дәм сезу, яғни тері түйсігі. Сыртқы дүние әсерін сол сезім мүшелері қабылдап, одан орталық жүйке жүйелері арқылы бас миына түрлі хабарлар (дабыл, ақпарат) ретінде жеткізіледі. Бес сезім мүшесі арқылы келген хабарды сезімдік бейнелеу дейміз. Сезім мүшелері адам миын сыртқы дүниетаным байланыстырып отырады.
Бейнелеудің сезімдік түрі омыртқалы жануарларда да бар. Кейбір жанауарлардың түйсігі адамнан гөрі сергек, нәзік келеді. Иттің құлағының естуі, мұрнының иіс сезгіштігі керемет, бүркіттің көзі адамнан гөрі әлдеқайда өткір. Бірақ олардың түйсігі өз тіршілігіне сәйкес сыңаржақ дамиды, яғни өзіне қажетті дабылды ғана қабылдайды. Сол сияқты олардың кейбіреулерінде елестеу процесі де болады. Жылқы бір жүрген жолын, ит көп жыл көрмеген иесін таниды. Ал адам сана, тіл арқылы өзінің сезім мүшелірінің мүмкіндіктерін жан-жақты дамытады. Ол сезім мүшелерін ақылға билетеді. Адамға микроскоп телескоп, сейсмогграф сияқты аспаптар көмектеседі. Сана мен сезімді шатастыру өрескел қатеге соқтырады.
Диалектикалық материализм XIX ғасырдың ортасында өмір сүрген неміс физиологтары И. Мюллер мен Г.Гельмгольцтердің қате теориясымен келісе алмайды. Өйткені, олар адам түйсіктері сезім мүшелерінің энергиясына байланысты деген пікір таратқан болатын. Мәселен, И.Мюллер мынадай қорытындыға келеді: түрлі тітіркендіргіштер адам көзіне әсер етсе, бір ғана түсті – жарық көру әсерін жасайды, ал енді бір ғана тітіркендіргіш адамның түрлі сезім мүшелеріне әсер етсе, түрліше әсер туғызады. Ол әсерлер сол сезім мүшелерінің әрқилы дамуына байланысты дәй келіп, И.Мюллер адамның сезімдік бейнелуі сыртқы дүниенің әсеріне емес, ішкі сезім мүшелірінің ерекше энергиясына байланысты, деді. Ал Г.Гельмгольцтің пікірінше, біздің түйсіктеріміз – сезім мүшлерімізге сыртқы себептердің тигізген әсері.


title: Сана және тіл - Сабақтың мақсаты: Студенттерді сана, жан және тіл тақырыбымен және мәселесімен таныстыру. Жоспар

text:
Сана және тіл. Ойлау үрдісін тілсіз көзге елестету - өте қиын шаруа. Егер ми сананың физиологиялық негізі болатын болса, тілді шынайы ойдың "материясы" ретінде түсінуге болады. Айтылған сөз - дыбыс толқындары - материалдық құбылыс екені ешкімнің дауын тудырмайтын жәйт. Тіл дегеніміз ойды, адами қатынастарды қамтитын белгілі бір белгі жүйесі. Тіл - ойдың сыртқы материалдық қабығы, соның арқасында адамдар бір-біріне неше-түрлі ақпараттарды, өз ойларын жеткізе алады. Сонымен қатар, адамның өзіндік санасының өзі тілмен берілген - тілсіз ойлау тіпті мүмкін емес. Тіл мен сана - күміс ақшаның оңы мен астары сияқты - бір-бірінсіз өмір сүре алмайды. Тарихи қоғамның Дүниеге келуі - тіл мен сананың да пайда болуымен тең. Тілдің Дүниеге келуінің биологиялық алғышарттары ретінде жоғарғы жануарлардың неше-түрлі дене қозғалыстары мен дыбыс сигналдарын айтуға болады. Алғашқы тобырда бірігіп аң аулау барысында ең алдымен «ымдасу тілі», дене қозғалыстары арқылы адамдар әр-түрлі хабарларды бір-біріне жеткізеді, сонымен қатар, неше-түрлі сезім толқындары (қуаныш, я болмаса, қайғы, ауыру т.с.с.) олардың аузынан неше-түрлі дыбыстарды шығарады. Соңында, еңбек құралдарын жасауға көшкен кезде, ой мен тіл шынайы тез қарқынмен дами бастайды.
Әр халық өзінің дүниеге келуі мен даму барысында өзіне тән тілін қалыптастырады. Тілде мыңдаған жылдар бойы жасалған өмір тәжірибелері қорытылып, халықтың рухани байлығына айналады.
Бүгінгі таңда жер бетінде 2000-ға жуық ұлттық тілдер бар, бірақ адамзат ой өрісі бірегей, сондықтан да халықтар арасында түсіністік пайда болады. Оның негізгі себебі - ой арқылы Дүниенің заңдылықтарының бейнеленуі. Адамзатты жағалай қоршаған орта бір болғаннан кейін, ойлау формалары да бір.
Бүгінгі таңдағы дамыған адамзат неше-түрлі тілдің жүйелерін жасады. Әрбір ғылымның өзінің категориялық аппараты бар. Ғылыми ұғымдар бір-бірімен өте тығыз байланыста болып, сол пәннің жүйесін құрайды. Мысалы, биология ғылымын "тұқымқуалаушылық", "өзгерушілік пен тұрақтылық", "ассимиляция мен диссимиляция", "табиғи таңдау" т.с.с. категорияларсыз көзге елестету мүмкін емес. Философия пәнін құрайтын жүздеген категориялардың ішінен "материя", "сана", "кеңістік пен уақыт", "қозғалыс", "даму", " терістеу" т.с.с. атап өтуге болар еді. Жолдағы қозғалысты ретке келтіретін ережелерді алсақ, оның тілі - өзгеше т.с.с. Бірақ, қалай дегенде де, барлық ғылым, өнер мен өндірістегі жасанды тілдер тек халықтық тілдің негізінде ғана өмір сүре алады. Егер ұлттық тілді көркемдеп үлкен ағаштың діңі ретінде көрсетсек, онда басқа жасанды тілдер - оның бұтақтарын құрайды. Ал бұтақтарда өсіп тұрған жапырақтар - сол саланы құрайтын ұғымдар болып табылады.
Өз тәуелсіздігін алған Қазақ елінде қазіргі уақытта ана тілімізді дамытуға көп көңіл бөлінуде. Соның бір кішкентай айғағы ретінде осы оқулықты алсақ та болғаны. Ана тілі - зор рухани байлық. М.Хайдеггер айтқандай "тіл - болмыстың үйі". Ал оның әріптесі Г.Гадамерге келер болсақ, ол "тіл дегеніміз алдын-ала түсіндірілген Дүние", - деген терең ой тастаған екен. Олай болса, тек ана тілін терең игеру арқылы ғана адам өз ұлтына тән дүниесезім мен қабылдау, көзқарасты өз бойында қалыптастыра алады.
Бір дәуір екіншіге ауысқан жағдайда жаңа мәдени ахуал дүниеге келіп, бұрынғы көзқарасты, құндылықтарды сынға алған жаңа саяси, моральдық, эстетикалық т.с.с. идеялар пайда болады. Бірақ, сонымен қатар, әрқашанда белгілі-бір тұрақты ой-өріс қала бермек. Ол - тіл және оны күрт өзгерту ешкімнің де қолынан келмейді. Тілдегі қалыптасқан мәдениет үлгілері ұрпақтан-ұрпаққа өтіп, олардың өткір салтына, іс-әрекетіне, ой-өрісіне өз ықпалын тигізіп, адамдардың өзара қарым-қатынасына үлкен әсер етеді. Сонымен қатар, тіл де, басқа әлеуметтік құбылыстар сияқты, үне бойы өзгерісте, дамуда. Тілді тазарту, тарихи ұмыт қалған сөздерді өмірге қайта енгізу, жаңа сөздерді тудыру - бұлардың бәрі де керек нәрселер. Бұл жағынан алып қарағанда біршама жұмыстардың беті қайтарылған
тәрізді.
Мысалы, "цивилизация" деген бүкіл жер шарына кең тараған ұғымның орнына "өркениет" деген сөз енгіздік. Ал, олардың мазмұндары бір-біріне сәйкес келмейді. "Цивилизация" ұғымы негізінен алғанда қоғамның заттық, материалдық деңгейін көрсететін ұғым болса, "өркениет" (түбірі - ниет) адамның, қоғамның рухани өмірін бейнелейтін, "мәдениет" деген ұғымға жақын сөз. Соңғы жылдары "тексті" -"мәтінге" (түркі емес араб сөзіне ауыстырғанда не пайда таптық?), "классты" - "сыныпқа", "архивті" - "мұрағатқа" т.с.с. ауыстырдық. Біз мұндай "тазартулардың" пайдасынан гөрі зияны көп болмас па екен деген күдіктеміз.
ӨЗ БЕТІНШЕ ОҚУҒА АРНАЛҒАН СҰРАҚТАР Сана және ойлау