title: Қасым  ханның  қасқа  жолы - Сборник материалов международной научной конференции кипчаки евразии: история, язык и

text:
Қасым ханның қасқа жолы – Қасым хандық құрған кезде (1511-23)
ел басқару ісінде колданылған әдет-ғұрып заңдары. Негізі XIII ғасырда
Шыңғыс хан, Жошы құрған «ярғу» заңынан алынған, қазақша «жарғы»
(хақиқат) деген ұғымды білдіреді. Түпкі мәні жарудан, нәрсені салмағын бір
жағына аудармай, дәл, әділ айырудан шыққан. Дауды әділ, тура шешкен
билерді халық бұқарасы ардақтап «Қара қылды қақ жарған» деп мадақтаған.
Оны екі жағының біреуіне артық жібермей, дәл айыру әділдіктің меңзеуі
болған. «Жарғы» заңының негізгі мәні осында. Өзінің мазмұны бойынша бұл
заңның түбегейлі идеясы ежелгі әскери демократия арнасына барып тіреледі.
XV ғасырдың соңында XVI ғасырдың басында Бұхардың ишан-қазылары
қазақ өлкесінде діни үгіт таратып, «ежелгі Жарғы заңын қалдырыңдар, ол
көкке табынатын дінсіздіктің ісі, шариғат қағидасына ауысыңдар. Сендер ант
бергенде "көк соқсын" демеңдер, "құран соқсын" деп, құранды бастарыңа
көтеріңдер» деп үгіттейді. Бірақ халық бұқарасы оған селсоқ қарап, сол
заманда шариғат қағидасына ойыса қоймайды. Уақытының көбін мал
бағумен өткізген халық бұқарасына шариғаттың қағидалары өте қиын болып
көрінген. Сондықтан шариғатты кіргіземін деген хандарға халық бұқарасы
қатты наразылық білдіріп, кейде көтеріліске айналдырып отырған.
Бұл тарихи уақиғаларды жақсы білген Қасым хан, саяси жағдайдың
шиеленіскен кезінде, халық бұқарасының, билер тобының көптен бергі
ойына қарсы тұрмай, қайта олармен бірігіп, шариғат заңын үгіттеген
Бұхардың ишан-қазыларының тіміскілеуін тойтарды. Шариғатты бүтіндей
қалдырып, халықтың тілегіне жақын әрі ерте заманнан оларға түсінікті
ежелгі «Жарғы» заңын жаңадан күшейтеді. Халық бұқарасы Қасымның
шариғатты алмай, ежелден қалыптасқан билер заңы – жарғыны жаңадан
көтергенін қатты ұнатып, оны «Қасым ханның қасқа жолы» деп атап кетті.
Бұл заңға кірген ережелер:
1) Мүлік заңы (жер дауы, мал, мүлік);
2) Қылмыс заңы (ұрлық, кісі өлтіру, талау, шабу) ;
3) Әскери заңдар (аламан міндеті, қосын жасау, қара-қазан, ердің құны,
тұлпар ат);
4) Елшілік жоралары (майталмандық, шешендік, халықаралық
қатынасында сыпайылық, әдептілік);
5) Жұртшылық заңы (шүлен тарту, ас, той, мереке үстіндегі ережелер,
жасауыл, бекеуіл, тұтқауылдардың міндеті).
«Қасқа жолдың» заңдары өзгерусіз 17 ғасырға жетіп, Есімнің кезінде
(1598-1645) «Есім ханның ескі жолы» деп аталады [19].
Есім хан (т.ж. белгісіз – 1645 ж.ш.ө.) – Орта жүз ханы (1598-1645)
Шығай сұлтанның баласы, Орта жүздегі қазақ хандары әулетінің (XVII-XVIII
ғ.) басы. Есім хан Түркістан қаласындағы қазақ хандарының ордасында
тұрды. 1598 ж. қазақ сұлтандары Сырдария маңындағы қалаларда, Түркістан,
Ташкентте т.б. мұрагерлік билік үшін Мауараннахрмен арадағы байырғы
күресті күшейтіп, Түркістаннан Самарқанға дейінгі жерді басып алды. Бұл
соғыста Есім хан 20 мың әскермен Самарқанда қалды да, ағасы Тәуекел 70-
80 мың әскермен Бұқар қаласын алуға аттанды. Бірақ жеңіске жете алмады.
Есім хан соғыста айрықша көзге түсіп, «Еңсегей бойлы ер Есім» атанды.
Тәуекел өлгеннен кейін (1598) таққа отырды. 1599 ж. Бұқармен шарт
жасасып, соның негізінде Ташкент қаласы атрабымен қоса 200 жыл бойы
қазақ хандарының билігінде болды. Есім хан ойрат-қалмақтарға қарсы күрес
жүргізді. Бір орталыққа бағынған мемлекет құруды көздеді. Шығыс
Түркістандағы Құшар қаласына жорық жасады. Қазақ-қырғыз ынтымағын
орнатуға күш салды.
Есім салған ескі жол («Есім ханның ескі жолы») – Есім ханның ел
билеуі тұсында (1598-1645 ж.ш.) қалыптасқан әдет-ғұрып, жол-жобалар.
Ондай жол-жобалардың бірсыпырасы «Қасым ханның қасқа жолы», «Есім
ханның ескі жолы», «Тәуке ханның жеті жарғысы» деген атпен ереже ретінде
әдет-ғұрып нормаларында XIX-XX ғасырға дейін қолданылды. Есім хан бір
өзі ғана әкім болу, елді жуасытып бағындыру, басқа елдерге шабуыл жасау
саясатын ұстады. Сондықтан ол қанға қан алу, мертіктіргенді мертіктіру, кек
алу, құн төлеу, барымта алу, құлды сату, дүре соғу, көп әйел алу, қалың мал
төлеу, әмеңгерлікті сақтау, зекет, ғұшыр жинау, айып салу, діни
өшпенділіктер сияқты патриархалдық-ұлттық ескі салтқа арқа тіреп, соны
уағыздады. Халық Есім ханның ескішіл істерін «Есім ханның ескі жолы»
(кертартпа жол) деп атады.
Әз Тәуке хан (1642 ж.–1718 ж.) – қазақ ханы (1680-1718), Қазақ ханы
Салқам Жәңгірдің (1598-1654 ж.ж.) баласы, Түркістан қаласындағы қазақ
хандарының ордасында туды. Тәуке хандық өкіметті жақтады, билерге арқа
сүйеп, феодалдық ақсүйектер-сұлтандарды әлсіретуге тырысты. Тәуке хан бас
билермен кеңесе отырып, «Жеті жарғы» әдет заң жинағын шығарды. «Жеті
жарғы» орыс тарихында «Тәуке хан заңдары» деген атпен белгілі. Онда
қазақтардың әдеттегі заңдарының бірқатар ережелері бекітілгенімен, жинақ
феодалдық құрылысты күшейтуге бағытталды. Тәукенің хандық өкіметті
нығайту әрекеті нәтижелі болды, бытыраңқы қазақ хандықтары бір орталыққа
бағындырылды. Ал, Тәуке ханның өзі Әз Тәуке хан аталды. Тәуке хан
сыртқы саясатында Россиямен дипломатиялық және сауда байланыстарын
орната бастады. 1716 ж. Тәуке хан жоңғарларға қарсы шығу үшін Россиядан
әскери көмек сұрады. Өйткені 1698 жылдан бастап ойрат және қазақ
феодалдары арасында қарулы қақтығыстар басталған еді. Жоңғар ханы Севан
Рабтан билік құрған кезде мұндай соғыстар үздіксіз болып тұрды (1711- 12, 1714-
1717).
Тәуке хан заңдары – 17 ғасырдың аяғы мен 18 ғасырдың басында
қалыптасқан қазақ құқық нормаларының жиынтығы болды. Кеңінен алғанда
Тәуке хан заңдарының құрамына: 1) байырғы әдет-ғұрып нормаларының
Тәуке тұсында «жаңартылған» феодалдық кодексі – «Жеті жарғы»; 2) билер
сотының тәжірибесі: түйінді биліктер, шежірелер; 3) ұсақ хандықтардың
өзара бірлігін, ынтымақтастығын нығайтып, сыртқы жауларға қарсы тұруға
жұмылдыруға және ру, тайпа басшыларының (би, батырлар) саяси-
экономикалық рөлін арттыруға, көршілес (Россия, Қытай, Бұхар) елдермен
дипломатиялық және сауда қатынасын нығайтуға арналған заңдар мен жазба
актілер жатады; 4) Тәуке хан кезіндегі құқық нормаларының жеке
салаларына (қылмыстық, отбасы, неке) шариғат нормалары ықпалын тигізді.
Тәуке ел басқаруда жоғары беделді би, батырлардың тобына сүйеніп,
феодалдық бытыраңқылыққа бейім ұсақ хандар мен сұлтандардың рөлін
төмендетуге тырысты. Тұрақты мемлекеттік ұйымдар: Хан кеңесі, Билер
кеңесі, жыл сайын Түркістан түбінде Күлтөбеде Үш жүз шонжарларының
құрылтайын шақыру қалыптасты.
Тәуке ханның тұсында (1680-1718) бұл заң әлі де шариғат қағидасымен
боялмай, ежелгі билер жасаған қалпын жақсы сақтады. Қалмақ шабуылына
байланысты тарихи-саяси жағдайдың шиеленіскен кезі болғандықтан, сол
кездегі терең ойшыл билер – Әнет Баба, Тайгелтір би, Келдібек би және
олардың айтқанын жазушы бала Қазыбек би 1685-1710 жылдар аралығында
Тәуке хан басшылығымен Жарғының жаңа нұсқасын дайындайды.
Жарғының ежелгі бес тарауына тағы да екі тарау қосып, «Жеті Жарғы» (Жеті
хақиқат) деп атаған. Тәукенің кезінде қосылған екі тарау: 6) Жесір дауы, 7)
Құн дауы. Шапқыншылық кезде кісі өлтіру көп болған соң, құн дауын
қылмыс заңынан жекелеп, өз алдына заң еткен. XV-XVIII ғасырда
қолданылған Жарғының үзінділері халық аузында сақталған. Мәселен, «Қара
қылды қаң жару», «Ердің құнын екі ауыз сөзбен шешу»; «Түгел сөздің түбі
бір, түп атасы – Майқы би», «Тура биде туған жоқ». Жарғының бір нұсқасы
«Қазақ хандарының рәсимлері» деген атпен Стамбулда Сулеймен Канунидың
кітапханасында сақталыпты. Жарғының негізгі ережелерін 18-19 ғасырларда
ел басқарған сұлтандар, билер жақсы білген (Абылай, Жәңгір, Ахмет
Жантөрин, Құнанбай қажы). Олардың айтуынан орыс ғалымдары А.И.
Левшин, А. Ягмин, И.II. Ибрагимов, В.А. Плотников, ДʼАндре, Бонч-
Осмоловский, А.И. Добросмыслов жазып алған. Бұл заңдарды 19 ғасырдың
басында жақсы білген атақты билер Қарымбай, Балтекей, Құнанбай М.М.
Сперанскийдің мәжілісінде қатынасып, «Сібір қазақтары туралы заң» (1824)
жасауға қатысқан. Қасым хан мен Есімнің заңдарын әкесі Құнанбайдан
жазып алған Абайдың інісі – Халиулла Өскембаев. Ол өлген соң достары бұл
заңдарды Сібірде шығатын газетте жариялаған. Сонымен, Жарғы заңдары
қазақ халқының рухани тіршілігінде айқын із қалдырған тарихи ескерткіштің
бірі [16-25].
ЖЕТІ ЖАРҒЫ
1-ші жарғы. Көтеріліс жасап, бүлік шығарған кісілерге өлім жазасы
бұйырылсын (Бұл жарғы мемлекеттің бүтіндігін сақтау талабынан туды).
2-ші жарғы. Түркі халқының мүддесін сатып, елге опасыздық еткендер
өлім жазасына бұйырылсын (Бұл Жарғы халықтың ортақ мүддесі – елдің
бүтіндігін қорғаған біртұтас қоғамдық сананың жемісі).
3-ші жарғы. Мемлекет ішінде жазықсыз кісі өлтіргендер өлім жазасына
бұйырылсын (Бұл жарғы да жабайылықтың төменгі сатысына тән кісі
өлтіруге тыйым салған және мәдениеттіліктің белгісі ретінде танылуға тиіс
өте елеулі жаңалық).
4-ші жарғы. Өзге біреудің әйелімен зинақорлық жасап, ақ некені
бұзушыларға өлім жазасы бұйырылсын (Бұл жарғы да шаңырақтың бірлігін
қамтамасыз еткен, неке парызына адалдықты талап еткен маңызы зор
жаңалық).
5-ші жарғы. Өреде тұрған, тұсаулы жүрген сәйгүлік атты ұрлаған кісіге
өлім жазасы бұйырылсын (Ол кезде "ер қанаты – ат" елдің, мемлекеттің
соғыс күші ретінде бағаланды).
6-шы жарғы. Төбелесте мертігудің түріне қарай төмендегіше мүліктей
құн төленсін:
а) біреудің көзін шығарған кісі айыпқа қызын береді, ал
қызы жоқ болса, қыздың қалың малын береді;
ә) төрт мүшенің бірін мертіктірген кісі айыпқа ат береді.
7-ші жарғы. Ұрланған жылқы, өзге де құнды мүлік үшін он есе артық
айып төлеттірілсін.
Әз Тәуке хан заманында Шыңғые хан Жазасының жаңғырығы әлі де
көшпелілердің құлағында еді. Көріп отырғанымыздай, Жеті жарғының 1-
жарғысы Жосықтың 2-ші бабымен, 4-жарғы – Жосықтың 1-бабымен, 7-шы
жарғы – Жосықтың 29-шы бабымен мазмұндас [12]. Енді Білік пен
Жосықтың ел есінде сақталғанына мысал келтірейік.
Халықтың салт-дәстүрін бұзғандар заңды бұзған ретінде жазаланады,
Қонақ қондырмағанға айып бар.
Қонақасыны дұрыс бермегендер – жазаға лайық.
Тентекке әке-шеше ғана емес бүкіл ауыл, ақсақал жауап береді.
Арақ ішіп өлгендерге жаназа шығарылмайды және бөлек жерленеді.
Малдың өрісін, жусауын бұзғанға – айып.
Күйеуі қайтыс болса, әйелі бір жылға дейін тұрмысқа шықпайды.
Жесір әйел "ерден кетсе де елден кетпейді", күйеуінің аға немесе
інісіне тұрмысқа шығуы тиіс. Егер әйел басқа біреуге кететін болса, бұл
"жесір дауы" заңымен шешіледі.
"Табалдырықты басу" қазақ арасында жаман ырым ретінде осы күнге
дейін сақталған. Мысалы: "Табалдырықты баспа", "табаныңды тартпа",
секілді тиымды келтіруге болады.
Сонымен, біз Білік пен Жосықтың қазақ елі хандарының жарғысына
және еліміздің әдет-ғұрып заңдарына айналғанын көріп отырмыз.
Шындығында Білік пен Жосық заңдары халық жүрегінен орын алып, дүние
таным сабағы ретінде Ұлы далаға кең жайылған. Алғашқы нұсқадағы Білік
пен Жосық аты ұмытылғанымен, мазмұны өмір сүріп келеді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Жалпы айтқанда, негізін Шыңғыс хан мен оның мұрагерлері қалаған
Дала мемлекеті XIII-ші ғасырдың алғашқы жартысында, азғана уақыт ішінде
әлемдік империяға айналды. Империя орталықтандырылған мықты билігі
мен жазба заң ережелері бар мемлекет болды. Бұл бүгінгі Қазақ жері – Жошы
Ұлысына да қатысты болды.
Қазақтың Жошы хан, Қасым хан, Есім хан салған заң жүйелері мен әз
Тәуке ханның Жеті жарғысынан берілген шағын мағлұмат, олардың Шыңғыс
хан Жазасымен байланысы барлығын анық көрсетіп тұр. Жазаның барлық
бабын өзге көне жәдігерлермен салыстыру, толық түсінік жазу болашақтың
ісі болады. Қорыта келгенде, Ұлы Жазаның рухани жалғасы қазақ елі
заңдарында, әдет-ғұрпында сақталған деуіміз керек.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Абиль Е.А. История государства и права Республики Казахстан.
Караганда, Учебная книга, 2005, 256 с.
2. Абдакимов А. История Казахстана (с древнейших времен до наших
дней). Алматы, Казахстан, 2001, 488 с.
3. Артықбаев Ж.О. Алаш һәм Алаша хан //Вестник КазГНУ, серия
историческая, 1991, № 11, с. 191-202.
4. Артықбаев Ж.О. Алаша хан (казахское шежире об эпохе Алаша хана)
//Қазақстандағы тарихи-мәдени үрдістердің өткені, бүгіні мен болашағы. Сб.:
Маргулановских чтений. Жезказган, 2000, с. 12-18.
5. Бартольд В.В. Тюрки: двенадцать лекций по истории турецких
народов Средней Азии. Алматы, Жалын, 1993, 192 с.
6. Утемши-хаджи. Чингиз-наме. Алматы, 1992.
7. Хара-Даван Э. Чингисхан как полководец и его наследие. Элиста,
Калмыцкое книжн. Изд., 1991, 196 с.
8. Скрынникова Т.Д. Харизма и власть в эпоху Чингиз-хана. Москва,
1997.
9. Құдайбердіұлы Ш. Түрік, қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі.
Алматы, Ол-Жас басп., 2004, 80 бет.
10. Көпеев М.Ж. Қазақ шежіресі. Алматы, 1993.
11. Альджапов О. Предания об Алаша-хане и об его сыне Джучи-хане.
«Киргизская степная газета», 1897, № 13, 14, 18.
12. Көктәнді Х.Қ. Аспан мен Даланың төрт ұмытылған тарихы. Москва,
Қасиет, 2001, 465 бет.
13. Моңғолдың құпия шежіресі. Алматы, Өнер, 1998.
14. Юдин В.П. Орда Белая, Синяя, Золотая. . . //Казахстан, Средняя
Азия в XVI-XVIII веках. Алма-Ата, 1983.
15. Қашқари М. Түрік тілінің сөздігі: (Дуани лұғат-ат-түрік) 3 томдық
шығармалар жинағы. /Қазақ тіліне аударған, алғы сөзі мен ғылыми
түсініктерін жазған А.Қ. Егеубай, 3. т. Алматы, ХанТ., 1998, 600 бет.
16. Гурлянд Я.И. Степное законодательство с древнейших времен по
XVII столетие //Известия общества археологии, истории и этнографии при
Казанском университете. Вып. 4-5, Казань, 1904, Т. ХХ.
17. Ибрагимов И. Заметки о киргизском суде //Записки Русского
императорского географического. 1878, Вып. VIII, № 2, С. 233-257.
18. Зиманов С., Өсеров Н. "Жеті Жарғы" жайлы //Проблемы казахского
обычного права. Алма-Ата, Наука, 1989, С. 8-29. 144 с.
19. Марғұлан Ә.Х. Қасым ханның қасқа жолы //ҚСЭ. Алмты, 1975,
Т. 6, 541-542 б.
20. Левшин А.И. Описарие киргиз-казачьих или киргиз-кайсацких орд
и степей. Изд. 2-е. Алматы, Санат, 1996, 161-165, 655 с.
21. Кузембайулы А., Абиль Е. История Республики Казахстан.
Костанай, Костанай-полиграфия, 2006, 350 с.
22. Ағдарбеков Т. Мемлекет және құқық теориясының негізгі
мәселелері. Алматы, Заң әдебиеті, 2008, 255 бет.
23. Булгакова Д.А. Мемлекет және құқықтың жалпы тарихы. Алматы,
Заң әдебиеті, 2004, 222 бет.
24. Қазақстан республикасы мемлекет және құқық тарихынан
хрестоматия //Құраст. Н.О. Дулатбеков. Астана, Парасат, 2003, 312 бет.
25 Сапарғалиев Ғ. Қазақстан мемлекеті мен құқығының негіздері.
Алматы, Атамұра, 2003, 192 бет.
Түркілердің қала мәдениеті
Сыздықов С.М.
т.ғ.д.,профессор, Л.Н.Гумилев
атындағы Еуразия ұлттық
университеті
Түркі өркениеті ІХ-ХІ ғасырларда болып өткен Мұсылман
ренессансында өшпес із қалдырып кетті. Өкінішке орай, дүниежүзілік
тарихнамада Батыс Европа ренессансынан әлдеқайда бұрын болған
Мұсылман ренессансындағы түркілердің орны мен рөліне жеткілікті көңіл
бөліне бермейді. Тікелей мәселенің өзіне көшпес бұрын «ренессанс» немесе
«өрлеу» түсінігін талқылау-ға көңіл бөлу – қажеттілік.
Ғылымда қалыптасқан көзкарас бойынша «ренессанс» терминініе
классикалық ежелгі дүниенің қайта өркендеп, гүлденуі деген мағына мазмұн
береді. XVI ғасырдың ортасында Жоржо Вазари ХІУ-ХУ ғғ. Италия тарихы
үшін осы терминді ғылыми тұрғыда қалыптастырғаны белгілі. Бұл дәуірдің
немістер – «реформация», француздар – «ренессанс», ал итальяндар –
«чинкве-ченто» деп атаса да ол дәуірдің мазмұны бұ
Л
атаулардың
ешқайсысымен де шектеліп қала алмайды».
Кейінгі кезде бұл терминмен ежелгі грек мәдениетінің ғана емес,
сонымен бірге Шығыс елдерінің бірінде немесе жалпы Шығыс мәдениетінің
өркендеуін де айтады. Қайта өрлеу деп жалпы мәдениеттің өркендеуін, ал
ерекше мағына-да орта ғасырлар мен жаңа заманды жалғастырған мәдени
кезеңді де айтады.
Академик Н.И. Конрадтың пікірі бойынша «қайта өрлеу» Европаға ғана
тән құбылыс емес, қандай да бір халықтардың белгілі бір тарихи даму
кезеңіне сәйкес келетін тарихи процестердің жалпы зандылықтарының бір
көрінісі болып табылады(1,161б.) Сондықтан да Шығыстағы ренессанс
мәселесі барлық Шығыс елдері мен халықтарын әлеуметтік-экономикалық
форма-цияларының дамуын тереңінен жан-жақты зерттеуді қажет етеді.
Ренессанс проблемасын қоғамның әлеуметтік-экономикалық дамуынан бөліп
алып, тек мәдениет тарихы тұрғысынан қарастыру, мәселені зерттеу алдын-
ала сәтсіздікке ұрындырумен бірдей.
Қайта өрлеу дәуіріне белгілі бір дәрежеде классикалық анықтаманы өз
кезінде Ф. Энгельс бере алды. Оның әділ айтуынша қайта өрлеу өткендегінің,
ескінің, антиканың қайта жаңғыруы ғана емес, бұ
Л
дәуір сауда мен
қолөнердің орталығы - қалалардың дамуы қала сословиелерінің пайда болуы,
қоғам мен мәдениетттің өркендеуі, сонымен қатар, феодалдардан да және
халықтың ішінен де зиялылыар қауымының бөлініп шығуы болып табылады.
Бұдан әрі «...барлығы дерлік өз заманының мақсат-мүддесіне сай өмір сүреді,
партияларға бөлініп, біреу сөзбен, қаламмен, біреу семсермен, ал енді біреу
онымен де басқалармен де бірге болып, практикалық күреске белсене
қатысады(2,3б.).
Шынында да Европадағы классикалық ренессансты Шығыстың немесе
мұсылман қайта өркендеуімен салыстыру және олардың ұқсастық жақтары
туралы пікір таластырудың қазіргі ғылым дамуының дәрежесінде беретін
пайдасы шамалы. Оны өз кезінде шығыстанушы В.В. Бартольд те атап өткен.
Өйткені Европа жағдайындағы ренессанс - классикалық антика заманындағы
өнер, ғылым мен әдебиеттегі жетістіктерді бағаламаған «қараңғы орта
ғасырдың» қайтадан бойына сіңіріп, пайдалану немесе жоғалтқан, айырылған
нәрсені
қалпына
келтіру»
тұрғысында
болса,
Шығыста
қайталанбағандықтың, жаңашылдыктың көрінісі ретінде бой береді.
Сондықтан да егер біз дүниенің екі жағындағы қайта өркендеуді
салыстырсақ, олардың ұқсастығы жағынан гөрі ерекшеліктері мен
айырмашьшықтарына басым көңіл аудару қажет.
Ренессанс мәселесі туралы тарихнамада Шығыстағы «өркендеуге»
батыстық немесе эллинистік көзқараспен қарастырушылар да, сонымен
қатар, керісінше бұл бағытты сынаушылар да қездеседі. Батыстық тұрғыдағы
көзқарастар мұсылман ренсессансындағы ежелгі Европа мәдениеті мен
элленизмнің рөлін жоғары, басым етіп көрсетсе, бұ
Л
бағытты сынаушылар
көне грек мәдениеті әсерін толық жоққа шығармастан бұның себептерін,
негізінен Шығыстың өзінен іздестіреді. Бір қызығы, бұ
Л
көзқарастардың
түйісетін жері - Шығыс ренессансын тек арабтармен ғана байланыс-
тырмауында. Біздіңше акиқаты да осы жерден басталады.
Мұсылман ренессансын зерттеушілердің осы өрлеуде арабтардың
парсыларлың немесе эллинистік грек мәдениеті мен европалықтардың
ықпал-әсерлері мен үлестері туралы тоқталып, атап өтуі жиі кездеседі. Осы
орайда ортағасырлык түркілердің Шығыс ренессансындағы орны мен
үлесінің көрсетілмеуі, ал аталған күнде түркілердің «мұсылман туы астында
бүркемеленіп», арабтар болып шығатындығындығын айта кету орынды.
Сондықтан, сөзіміз дәлелді болу үшін төмендегі мәселелерге көңіл
аударайық.
Араб халифаты империясының соңғы әулеті аббасидтер X ғасырдың
ортасында әлсіреп, өздерінің маңайындағы түркілерден құралған әскери
қолбасшылардың ықпалына түсе бастады. 945 жылдан бастап Халифат тек
Бағдадтағы сарайда тұрып, монғол шапқыншылығына дейін іс жүзінде
мемлекет басқарудан қалды. Тарихта халиф Мансұр (726-766) тұсында-ақ
түркілердің халифат маңайында көрнекті орын ала бастағанын көруге
болады. Мысалы, тохаристандық түркілерден Бармакқұлы Халит пен
Яхьяұлы
екеуінің салдырған сарайлары мен ұйымдастырғаи кітапханалары
парсы, грек және санскрипт тіліндегі ғылыми шығармалар мен
философиялық кітаптар арабшаға көптеп аударылды(3,190б).
Бағдад манайындағы Самарра мен Египеттегі Каир және Ел-Катай
қалалары
халифаттағы
түркілер
өркениетінің
орталықтары
десек
қателеспейміз. Самарра IX ғасырдың соңына қарай 33 шақырымға созылған,
түркілер тұратын калаға айналған болатын. Ондағы әсем архитектуралык
кұрылыстарды (бұдан былай санат дейміз негізінен түркілер салды. Самарра
санатындағы көптеген өрнектер мен құрылыс өңдеу техникаларының әдістері
арабтар, гректер Византия калаларында болмаған, керісінше, біздің эрамызға
дейінгі дәуірден келе жатқан азиялық скифтер меи алтайлық түркілердікі
болып шығады(4,143б).
865-905 жылдары түркі командашысы Ахмед Тулун Мысырды билеген
кезінде түркілер шоғырланған Ел-Катай мен Каир қалалары мәдениет
өркениетін бастарынан кешірді. Ел-Катайдағы мешіт, сарай, мәдениет
үйлерін салуда ағаш және гипс материалдарын қолдану жоғарыда аталған
Самаррадағыдай түркілердің әдіс-тәсілдері аркылы жүргізілді. Ерекше атап
өтетін нәрсе, ісләм мәдениетіне тән және оның ең бір «шұрайлысы» болып
табылатын санаты – «Арабеск» осы Самаррада туындағаны белгілі(5,15б.).
Халифаттың күші шарықтау шегіне жетіп тұрған кезде түркі
қолбасшыларының ер жүрек, батыл даңқтысы – Бежкем болды. Ол аз ғана,
300 шақты жасағымен халифаттың Вавилон аймағын билеп тұрды. Халиф
исламның шиит бөлігіне қарсы күресте Бежкемге сүйенді. Ол Бағдадтан
шииттерді қуып, халифтің сеніміне ие болды. Қабәлетті және ер жүрек
қолбасшы екендігін Бежкем әсіресе Сирия мен Месопатамияны билеген
Хамдинидтер әулетінің өкілдерімен күресте танытты. Мысалы, ол өзінің 290
түркілерден құралған жасағымен әл-Баридидің 10 мыңдық әскерін жеңіп
шықты (6,35б.).
Негізінен түркілер шоғырланған халифат құрамындағы аудандардың
елдегі саяси маңызды күшті болды. Бағдадтың бас судьясы – «кади өзін
орнынан аламын деген халифқа «егер ол Хорасанға шағымданса бүкіл
халифаттың іргес шайқалатындығымен»(7.20б.) қорқытуы кездейсоқ емес
еді.
Сот, құқық істерін жүргізуде де Халифат аудандарын басқарған түркі
тектес басқарушылар дінге негізделген «кадилік» жүйеден гөрі
демократиялық құрылымнан тұратын азаматтык құқық органдарына сүйенді.
Мысалы, Египеттегі басқарушы түрік Ахмед тулун өз кезінде «кади сотынан
бас тартып, азаматтық сот жүйесін енгізді(8,15б).
Египет пен Сирия билеген түркі әулет: тулунидтардан соң, Түркістан
түркілерінің ихшидтар әулеті келді. «Ихшид» - Ферғана басқарушыларының
титулы болатын. Мухаммед ибн Тугдж 935 жылы Египеттегі халифтын
наместнигі қызметіне тағайындалды. Кейін, 941 жылдан бастап оның қол
астына Египет, Сирия. Йемен, Мекке және Медине облыстары қарады.
Мухаммедтің күшейгендігі сондай, оны халиф ал-Мустакфи саяси тұрғыдан
«мазасыз Бағдадты» басқару қызметіне шақырғанда ұсынысын қабылдамай
тастады.
Махмуд ихшид алып денелі, зор күш
иесі болған. Садағының
үлкендігінен өзінен басқа ешкім тарта алмаған. Жасағы да сол замандағы ең
алдыңғы қатарлы қару-жарақпен жабдықталған. Египетте өз атынан ақша
соқтырған. Жеке басында аңқаулық, сенгіштік. адалдық, сонымен қатар
дүниеқорлық мінез-қасиеттердің қатар болғандығы туралы көптеген деректер
кездеседі.
Түркілер халифат тұсында алғашқы халықтық ауруханаларды салу
ісінде де алғашқылардың бірі болды. Мысалы, Египетте 873 жылы алғашқы
аурухананы Ахмед ибн Тулун салдырды.
Б
ҰЛ
аурухана мен емханасы бірге
ірі комплекс еді. Онда ерлер мен әйелдерге арналған моншалар болды. Бір
жағынан бұл денсаулық сақтау комплексі негізінен қарапайым халыққа
арналды да, онда сарай маңы шенеуніктері немесе әскери шендегі адамдарға
кызмет көрсетілмеді. Ауруханаға түскен адам, киім, ақша және басқадай
заттарын сол мекемедегі арнайы сақтайтын орынға тапсырма алды.
Б
ҰЛ
мекемеге мың динар ел басқарушы тарапынан беріліп, Ахмедтің өзі аптаның
жұма
КҮНІ
барып тұрды. Ах-Тулун сонымен қатар, мешіт жанынан дәріхана
аштырып, онда дәрігер әр аптаның жұма күні ауруларды ақысыз емдейтін
қылды. Ауруханада ақыл-есі кем адамдарға арналған бөлме де болды. Ал 941
жылы түрік әмірі Бежкем Тигр өзені жағасында халифаттың үшінші
ауруханасын салдырта бастады(9,193б.).
Өркениеттің қай саласында болмасын: басқару, сот, білім, ғылым және
т.б. ортағасырлық түркілер белсене ат салысты, ал тіпті кейбірінде жетекші
орын алғандықтары да байқалады. Оларды толық дәлелдеуге әлі де көлемді
зерттеулер қажеттігі айтпаса да түсінікті.
Басшылары түркі әулетінен шыққан халифат құрамындағы қала
адамдарының демалу, көңіл көтеру орындары қазіргі өркениеттілік тұрғыда
ұйымдастырылғаны байқалады. Мысалы, Египетте түркі әулетінің тулунид
тегінен шыққан Хумаравайхи зор көлемде жануарлар паркін ұйымдастырған.
Жануарлардың түр ерекшелігіне қарай тор бөлімшелер мен су бассейндері
жасылынған (10, 320б.).
Түркілердің ортағасырлық қалалық мәдениетке шаруашылық өнімдерін
өндіру мен оларды саудаға шығару арқылы елеулі үлес қосты. Мысалы, Ақ-
Тепе мекені түркілер өмірінің маңызды бір даму кезеңін, яғни бір жағынан
көшпелі, екінші жағынан отырықшылыққа көше отырып, керуен сарайларды
көбейту арқылы сауда жолына тартылғанын, ақырында бір кешендік мәдени-
шаруашылық типін қалыптастыра алғанын көрсетеді.
Көшпелі түркілердің сарқылмас, үнемі әкеліп тұратын шикізаттарының
арқасында қалалардың өздері белгілі бір өнім шығаруға мамандана бастады.
Мысалы. әл-Макдисидің хабарлауы бойынша: «Шаштан сапалы ертоқымдар,
оқ салғыш қорамсақтар мен орамалдарі Тері, түріктерден әкеліп иленеді...
Ферғана мен Испиджабтан ақ матамен, қарумен, семсерлермен, мыс және
темірмен Шелжіден күміс келеді. Хутталдан әкелген сияқты, Түркістаннан
бұл жерлерге жылқы мен кашыр әкелінеді» [11, 82-83].Волгин
Бұдан кейін біз Қараханидтер әулеті келер алдындағы Оңтүстік
Қазақстан мен Жетісуда мемлекет ішіндеп маңызы орасан зор болған, ортақ
рыноктың қалыптасып бастағанын байқаймыз. Әрине, мұндай құбылыс сол
кезенде тек отырықшьшар мен көшпенділердің неғұрлым тығыз, жақын
көршілес тұру нәтижесінде ғана мүмкін бола алды.
Халықаралық сауда тауарларының біраз бөлігі Жетісу мен Оңтүстік
Қазақстанда қалып отырды. Византия, Соғды, Қытайдың әшекей
бұйымдары мен қымбат заттарын түркі қағаны және баска бай ақсүйектер
сатып алатын еді. Оған мысал ретінде осы жерлерде археологиялық қазба
жұмыстары арқылы табылған византиялық белгісі бар кұміс құмыралар мен
олардың алтын теңгелері және қытай айналарын айтуға болады. Жетісуда
орналасқан карлықтардың сауда катынасында Қытай ерекше орын алды.
Одан жібек ала отырып, көшпелі түркілер өздерінің шикізат өнімдерін
өткізіп отырды. Алайда олар тек шикізат қана апарып қоймай, сонымен
қатар өздері жасаған бұйымдарын өткізді. Мысалы, май, тұз, қалкан және
найза, сонымен қатар мата және мускус жеткізілді. Бұл ретте қытай
деректерініің карлықтар жөнінде олардың сауда ісін жетік білетін
саудагерлер екенін растайтындығын еске ала кету орынды.
ІХ-Х ғасырларда Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу арқылы өтетін сауда
жолының одан әрі өркендеуіне ислам дінінің зор ықпалы болды. Олар өз
каражаттарын базарлар мен олардың мекемелерін көбейтуге жұмсап
отырды.Түркілердің көшпелі бөлігінде сауданың еркін дамуына сол кездегі
түркілердің қонақжайлығы, меймандостығы көп септігін тигізді. Өйткені
түркілер саудагерлерді ерекше күтіп қарсы алатын және осы арқылы сол
саудагерлер еліне барғанда өздері сондай мүмкіндіктер алуына құқылы
болды.
Түріктердің қалалық сауда ісінде жылқының маңызы үлкен болды.
Жабайы тұқыммен будандастырылған бұл жылқылар, төзімділіп жағынан
аңға, жорыкқа шығуға теңдесі жоқ болып, сұраныс жоғары дәрежеде болды.
Жылқы сатудың басқа түркілер мал өнімдерімен қатар бағалы аң терілерін
шығарып отырды.
Қарастырылып отырған кезеңде Орталық Азияда кұл саудасы кеңінен
тараған. Құлдыққа көбінесе жорықтар мен шапқыншылықтарда қолға түскен
тұтқындар айналдырылды. Құл саудасы IX ғасырға қарай күшейе түсті. Оған
себеп, араб қолбасшыларының түркі құлдарынан өздерінің ұланын құру
болған еді. Ірі транзиттік кұл саудасының жолы Мауреннахр мен Хорезм
арқылы өтті. Бұл жерлерде түркілермен бірге славяндар, хазарлар да
құлдыққа сатылды.
Қорыта келгенде, Орталық Азияда түркілер халифат билігі ыдырай
бастаған кезеңде саяси билікте де, қоғамның. мәдени-шаруашылық өмірінде
де жетекші орын ала бастағанын байқаймыз. Бұл кездейсоқ емес еді. Бұл кез
түркілердің мемлкет және саясат ісінде, болмаса мәдениет пен шаруашылық
саласында да жоғары деңгейге, өзіндік өркениет шоқтығына жеткендігі
көрінеді. Ұлы Жібек жолы, қала мен көшпенділердің өзара бір-бірне ықпалы,
сауданың өркендеу процестерінің тек куәсі болып қана қоймай, оған белсене
катысуы, түркілер өркениетінің эволюциялық, біркелкі дамуын қамтамасыз
етсе, ендігі жерде халифаттың көлемді «евразиялық» территориясында басқа
да өркениетті процестермен қоян-қолтық араласып байытылуы уақыт
үрдісінің белгілі бір кезеңінде (ІХ-Х ғғ.) түркі өркениетінің «сапалық секіріс»
жасап, тек қана Мұсылман ренессансына қомақты үлес қосып қоймай, өзін
дүниежүзілік өркениетке де таныта алды. Оның дәлелі де, салдары да болып
табылатын түркі ғүламалары - әл-Фараби, Махмуд Қашғари, Жүсіп
Баласағүн және т.б. Түркілік өркениет - Мұсылман ренессансы процесінде
әскери күштілік пен басшылық жорықтарда емес, саяси билікте, яғни
мемлекеттік жетілдіру жолында мәдениет пен өнер, санаттың дамуына,
азаматтық қоғам құруда тамыры тереңнен нәр алған, өміршендік үрдіс
тұрғысында көріне алды. Тарих ғылымы мен тағлымының маңызы оның бір
«тарихнамалық кезеңмен» шектеліп қалмай, үнемі жалғасу, өзгеру, «бекерді
бекерге шығару» динамикасын қамтамасыз етуінде. Ендеше Мұсылман
ренессансы немес Шығыстың өркендеу дәуіріндегі Түркі өркениетінің ролін
анықтап, оны орнына қоятын тарихнама таңының атып келе жатқанына
күмән келтірмейміз.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Кипчаки  и  Арабский  Восток - Сборник материалов международной научной конференции кипчаки евразии: история, язык и

text:
Кипчаки и Арабский Восток. Инфильтрация отдельных группировок
кипчакских племен в арабские страны происходило на лоне религии ислама и
синкретической мусульманской культуры с IX в. Дисперсное расселение
кипчаков усилилось вследствии монгольского завоевания. Они оказались за
пределами Дешт-и Кипчака в отдаленных странах вплоть до Египта и
северной Индии, где возвысились до высот власти. В середине XIII в. в
Египте кипчаки стали правителями Мамлюкского государства, видными
военачальниками, строителями великолепных мечетей и мавзолеев, учеными
и поэтами. Традиции степной цивилизации были продолжены кипчаками в
Египте в военной организации, материальной и духовной культуре, в
нравственных и поведенческих нормах. Кипчаки-мамлюки, как правило,
дорожили своей самобытностью, их этническое самосознание было высоким,
вдали от исторической родины, окруженные иноязычной и иноэтнической
средой, сохраняли привычные обычаи и традиции. Кипчакские султаны, а
также видные представители военной знати явились создателями
великолепных мечетей и мавзолеев, в художественно-оформительном декоре
которых нашла место своеобразная атрибутика кочевой культуры «қөшқар
мүйіз» (роговый
орнамент). Историко-культурный симбиоз мусульманской
синкретической культуры и степной цивилизации придал новое звучание
ярким и оригинальным творениям зодчих эпохи мамлюков. Вместе с тем
кипчакскими учеными создавались военные трактаты, грамматические
пособия, кипчакско-арабские словари, литературные произведения, а также
развивались традиционные формы устного народного творчества.
Кипчакский фактор, наряду с религией исламом сыграл решающую роль
в установлении союзнических отношений и дружеских связей между двумя
крупными державами – Дешт-и Кипчаком и Мамлюкским государством, у
истоков которого стоял знаменитый султан Байбарс, кипчак по
происхождению из Западного Казахстана. Эта коалиция была направлена, на
почве общей вражды, против монгольских Хулагуидов Ирана. Именно
кипчаки-мамлюки стали единственной силой способной противостоять
монгольским завоевателям и наследникам первых крестоносцев.
Арабский Восток и мусульманская культура примечательны также тем,
что ее рукописные фонды и библиотеки содержат наиболее информативные,
по сравнению с другими зарубежными источниками, письменные памятники
по истории и культуре кипчакских племен. В этой связи одним из главных
предпосылок успешных исследований проблем кипчаковедения является
создание надежной источниковедческой базы, которая предполагает
тщательный сбор и критическое использование уже известных, доступных
источников, а также вовлечение в научный оборот письменных материалов,
хранящихся в рукописехранилищах Стамбула, Каира, Тегерана, Лондона,
Парижа, Санкт-Петербурга. Необходимо активизировать источниковедческие
изыскания в особенности в Турции и Египте, которые располагают
ценнейшими в мире фондами арабских, персидских и тюркских рукописей. К
примеру, количество арабских рукописей в Турции превышает 160 тыс.
Собранные в них рукописи, что чрезвычайно важно, в значительной своей
части представляют большую научную ценность., так как среди них
встречается целый ряд редких экземпляров и единственных в своем роде
средневековых сочинений, материалы которых проливают свет на историю и
культуру кипчакских племен. Многие известные нам рукописи нуждаются в
сопоставлении с аналогичными зарубежными списками, что может быть
полезным для расширения не только чисто источниковедческих понятий, но
и общих знаний по этнической, политической и социальной истории
кипчаков. На современном этапе развития историко-востоковедческих
исследований налицо направление исчерпывающего привлечения всех
доступных источников во всей их гамме разновременных, разнохарактерных
и нередко противоречивых данных.
Кипчаки и народы Восточной Европы. На евразийском пространстве
Великой степи кипчакские ханы находились в тесных взаимосвязях и
взаимоотношениях с сопредельными странами Восточной Европы.
Правители Болгарии, Венгрии, Византии часто прибегали к помощи
кипчаков для защиты своей страны, совершения походов и с целью борьбы за
престол. Кипчаки сыграли судьбоносную роль в спасении Византийской
империи от печенегов, в утверждении Болгарской династии и укреплении
власти венгерских королей. Отдельные группировки кипчаков вместе с
ханами оставались в этих странах, в отведенных им землях на поселение.
Кипчаки оставили заметный след и в истории Польши, Германии, Чехии,
Литвы. Римская курия придавала особое значение кипчакской политической
гегемонии в Причерноморье, неоднократно направляя в кипчакскую среду
своих миссионеров для религиозной пропаганды. Важные тракты торгового
пути, пролегавшие через земли Дешт-и Кипчака из Восточной Европы в
Среднюю Азию, Передний и Дальний Восток, находились в руках военно-
племенной знати кипчаков, которые взимали немалые пошлины на товары с
проходящих караванов. В силу политической мощи Кипчакского государства
и осуществления кипчакскими ханами контроля над всеми сухопутными и
водными торговыми путями Дешт-и Кипчака, знание кипчакского языка
было необходимым, и он стал международным койнэ. Вследствие
распространения и установления кипчакского фактора в Восточной Европе с
необходимостью возник в конце XIII в. ценный кипчакский словарь «Codex
Cumanicus», предназначенный для познания кипчакского языка широким
кругом народов и стран этого региона. В историко-культурном памятнике
кипчаков отразились лингвистические атрибуты степной цивилизации,
материальной и духовной культуры кипчакских племен, их образа жизни и
нравственных норм. Интенсивными были этнокультурные связи кипчаков-
половцев с населением Украины, в чьих сказаниях и песнях отложились
имена ряда деятельных кипчакских ханов Боняка, Тугар-хана и др. В
огромном количестве великолепные кипчакские каменные статуи оставались
в степях Украины вплоть до XVII в. Особо тесные связи кипчакских племен
были с княжествами на Руси. Эти взаимоотношения жиздились на
экономических, военных, политических, культурных, языковых контактах.
Нередко кипчакские ханы и русские князья находились в отношениях
свойства. Примеры широких взаимосвязей средневековых кипчаков с
евразийскими народами можно приумножить. Но главная суть этих
контактов – воссоздать преемственность между прошлым и современностью.
Иначе говоря, восстановить прежнюю схему интеграции на принципиально
новой основе – международного научного сотрудничества народов Евразии
через призму кипчаковедения.
Список литературы:
1.
Кумеков Б.Е. Государство кимаков вв. по арабским источникам.
Алма-Ата, 1972.
2.
Кумеков Б.Е. К открытию расселения куманов на территории
Казахстана (по материалам средневековых арабских источников)//
Взаимодействие кочевых культур и древних цивилизаций. Алма-
Ата,1987.
3.
Аш-Шариф ал-Идриси. Китаб нузхат ал-муштак фи-хтирак ал-афак.
Ал-муджаллад 1. Каир, 1994.
4.
Тарих Ибн ал-Фурат. Т.9, Байрут, 1939.
5.
Ибн Тагриберди. Ан-Нуджум аз-захира. Т.8, Каир, 1936.
6.
Махмуд ал-Кашгари. Диван лугат ат-турк. Т.1, Стамбул, 1915.
КИПЧАКИ, КОМАНЫ, ПОЛОВЦЫ
Кляшторный С.Г.
Россия, Санкт-Петербург
ИВР РАН
История Восточной Европы в X–XII вв. отмечена обширной миграцией
сюда тюркоязычных племен из Центральной Азии, оказавших заметное
влияние не только на политическую, но и на этнокультурную жизнь этого
огромного региона. Вместе с тем, отчетливо проявилось исторически скорое
воздействие этнополитических процессов на Дальнем Востоке на события в
западной части евразийского пространства.
Самым заметным вторжением тюркских кочевников было, по общему
мнению, кипчакская оккупация степей Евразии между Иртышем и Дунаем.
Действительно, в восточной части евразийских степей, после распада
государства кимаков в Прииртышье, в XI–XII вв. очевидно полное
преобладание кипчаков, именовавшихся в VI–VIII вв. «шестью племенами
сиров». Ставки кипчакских ханов известны на Сыр-Дарье и на Урале, а в
XII в они разделили власть с ханами племен канглы.
Отождествление посткимакских племен с кипчаками уже давно стало
общим в исследовательской и учебной литературе, так же как
отождествление монголов с татарами для несколько более позднего времени.
Подразумевается, что с самого своего появления кипчаки представляли
собой хотя и многоплеменную, но этнически достаточно гомогенную
тюркоязычную общность, а различия в их поименовании в мусульманских,
русских и западных источниках носят окказиональный характер.
Но были ли кипчаками, как это принято считать, те тюркские племена,
которые в русских, венгерских и западных источниках именовались
половцами — кунами — команами?
Убедительность положительного ответа нарушает краткая информация,
содержащаяся в одном арабском сочинении начала XII в. Придворный врач
сельджукского султана Меликшаха, уроженец Мерва, Шараф аз-Заман Тахир
Марвази написал трактат по зоологии и дополнил свое сочинение
сведениями по этнографии и истории. Основываясь на каких-то местных
огузских повествованиях, он поместил в раздел о тюрках не очень ясный, с
очевидным фольклорно-эпическим налетом, рассказ о давних и полузабытых
событиях, имевших отношение к прошлой истории огузских племен.
Согласно Марвази, кытаи, т.е. кидане, вытеснили из своих владений
племя кунов. Из-за недостатка пастбищ и нападений племени каи куны
вторглись в земли шары, те — в земли туркменов, которые в свою очередь
захватили восточные земли огузов. Огузы ушли на запад, к Черному морю, в
земли печенегов. Независимо от того были ли войны между перечисленными
Марвази племенами или они двигались по «принципу снежного кома»,
западная миграция восточных тюркских племен была результатом
неблагоприятных для них политических условий X — первой половины
XI вв., возникших вследствие создания в Северном Китае и Монголии
киданьской империи Ляо, в Ганьсу — тангутского государства Си Ся, в
Семиречье и Восточном Туркестане — Караханидского каганата. В 1036 г.
тангуты подчинили государство уйгуров в Ганьчжоу и закрыли для
восточных тюрков, испытывавших киданьский прессинг, Ганьсуйский
коридор. Исламизированные караханидские карлуки, в недавнем прошлом —
христиане-несториане, стали для «неверных» тюрков заслоном на пути к
оазисам Семиречья и Мавераннахра. Относительно свободным оставался
только один путь на запад — через верховья Оби и Иртыша, Северную
Джунгарию и Северо-Восточное Семиречье, вдоль северных границ
Караханидской державы.
В 1027 г. кидани, искавшие союзников против Караханидов, присылают
посольство в Газну, к султану Махмуду. Через два года, ал-Бируни, живший
тогда при дворе Махмуда, упоминает в одном из своих сочинений два
неизвестных дотоле восточнотюркских племени — кунов и каи. Проходит
немного времени и на северных рубежах Караханидов начинаются жестокие
и длительные войны карлукских гази, борцов за веру, с тюрками-
язычниками. Отзвуки этих событий, запечатленные в караханидских
эпических песнях, сохранились в записях Махмуда ал-Кашгари, к
сожалению, в очень фрагментарных записях. Но там перечислены главные
враги тюрок-мусульман — ябаку, басмылы, чомулы, каи, йемеки. Самих
мусульманизированных карлуков, создателей Караханидской державы,
Махмуд ал-Кашгари и Марвази именуют туркменами, так же, как и
исламизированных в X — начале XI вв. огузов-сельджукидов.
Западные земли туркмен-карлуков, по р. Талас и в предгорьях Каратау,
граничили с восточными землями сырдарьинских огузов и граница не была
спокойной. Уже в IX в. здесь начались тогда еще эпизодические религиозные
войны. В начале 40-х годов XI в. туркмены-сельджукиды и туркмены-
карлуки окончательно сокрушили государство сырдарьинских огузов и те
ушли в степи. В 1050 г. они появляются на берегах Дона и Днепра, где
сражаются с печенегами и русами. Русские летописцы называли их торками,
т. е. турками, а византийцы узами, т.е. огузами. Таков конечный итог
событий, сохраненных в изложении Марвази.
Между тем, Махмуд ал-Кашгари, повествуя о последней жестокой войне
караханидских гази, особо выделяет роль вождя враждебной коалиции, князя
ябаку Бёке, т.е. «большого змея». Его собственное имя было Будрач. Его
главным союзником или вассалом был бег басмылов. В этой войне язычники
потерпели страшное поражение. И здесь стоит вспомнить две подробности.
Рассказывая о народе шары, Марвази пишет: «они известны по имени их
вождя, а он — басмыл». Басмылы были одним из древнейших тюркских
племен. Руническая надпись из Могойн Шине-усу называет их
«сорокаплеменными басмылами». Именно басмылы в 742 г. стали, в момент
развала Тюркского каганата, преемниками имперской традиции — ведь
идикутами, т.е. «августейшими государями» басмылов были князья из
династийного рода тюркских каганов — Ашина. Но власть и титул были
отняты у басмылов уйгурами и карлуками. А в 60-х гг. IX в. уйгуры
вытеснили басмылов из Джунгарии и те ушли в Северо-Восточное
Семиречье — Махмуд ал-Кашгари помещает их на своей карте близ
оз. Балхаш. Это были древние земли «желтых» тюргешей. В первой половине
XI в. их восточными соседями были каи и ябаку, возглавляемые «великим
змеем» Будрачем. Ко времени войн с караханидскими гази басмылы
занимали по отношению к ябаку и их вождю явно подчиненное положение,
точно также как и жившие между ябаку и басмылами каи.
Было
ли верховенство ябаку результатом военных событий,
предшествовавших моменту, о котором пишет Махмуд ал-Кашгари, или же
их связывали иные отношения, остается неясным. Но здесь уместно
вспомнить одно вполне фольклорное повествование армянского историка
XI в. Матфея Эдесского о нападении «народа змей» на «желтых». Со времен
И. Маркварта принято отождествлять «желтых» или «рыжих» Матфея с
шары, т.е. тоже с «желтыми», о которых писал Марвази и его компилятор
Ауфи. Только у ябаку вождь именовался «великим змеем» и «народ змей»
явно коррелирует с ябаку. У Марвази народ, подчинивший на одном из
этапов западной миграции шары, назван кунами. И это название, известное
уже ал-Бируни в паре с именем каи, странным образом опущено Махмудом
ал-Кашгари, отлично знавшим этническую ситуацию на караханидской
границе и не забывшего каи. Если в ситуации с шары Махмуд называет их по
имени главенствующего племени басмылами, то пропуск имени кунов может
означать лишь их обозначение иным названием. В контексте описываемых
событий таким другим названием кунов было ябаку, что, собственно,
является несколько презрительным прозвищем — так называли людей или
животных с длинными и взлохмаченными волосами или спутанной шерстью.
Куны — одно из древнейших тюркоязычных племен, занимавших
почетное место в конфедерации токуз-огузов. После разгрома в 840 г.
Уйгурского каганата они бежали на восток Монголии и вскоре попали в
сферу влияния киданей. Когда и в связи с какими событиями они были
вытеснены киданями из Монголии неясно, но уже у ал-Бируни куны и каи
упоминаются рядом с енисейскими кыргызами. Каи принято отождествлять с
монголоязычными си из племенного союза шивэй, но, по моему мнению, в
эту гипотезу следует внести существенное уточнение. Кроме родственных
киданям си из племен шивэй, китайские источники многократно упоминают
белых си, которые уже в начале VII в. входили в состав тюркоязычного
племенного союза теле, будущих токуз-огузов. Недаром Махмуд
Кашгарский пишет о каи как об одном из тюркоязычных племен, имевших,
впрочем, свой диалект.
Несомненно, нуждается в объяснении появление этнонима шары. Как я
уже сказал, здесь возможна связь с переселением басмылов в середине IX в.
на территорию «желтых» тюргешей. Но возможны и другие гипотезы. Сами
тюрки-туцзюе изначально подразделялись на группировки, обозначаемые
цветовыми маркёрами. Так, после распада Первого Тюркского каганата в
630 г. китайцы выделяют среди покоренных и переселенных на юг племен
кроме тюрков-ашина, т.е. кёк-тюрков, «синих» тюрков еще и тюрков-шели,
т.е. тюрков-шары, «желтых» тюрков. Это разделение на группы устойчиво
сохранялось и в 735 г., в донесении императорскому двору, китайский
пограничный чиновник пишет о мочжо-тюрках (здесь личное имя кагана —
Мочжо — заменило его родовое имя — Ашина) и желтоголовых тюрках.
В тюркской этнонимике более известно деление родственных племенных
групп на «белых» (ак) и «черных» (кара). Эти обозначения никак не связаны
с антропологическими различиями. Они лишь маркируют структурные
подразделения внутри союзов. Иногда возможны иные цветовые маркёры —
«синие»
и
«желтые»,
«черноголовые
(«чёрношапочные»)»
и
«красноголовые». Обозначения со словом сары/шары преобладает среди
племен кыпчакской группы — казахов, каракалпаков, киргизов, алтайцев.
Обозначение кызыл преобладает среди туркмен.
Первоначально, цветовые ономастические маркёры всегда парные.
Обособление одного из них и превращение структурного маркёра в
устойчивый этноним означает распад прежней племенной общности,
рождение новой племенной группировки, цветовые обозначения которой
утратили атрибутивную семантику.
Итак, в первой половине XI в. крупная группировка тюркских племен
(куны и каи), некогда входивших в племенную конфедерацию теле/токуз-
огузов, вытесненная из монгольских степей киданями, продвинулась в
Западную Сибирь, Северную Джунгарию и Северо-Восточное Семиречье.
Там она слилась с другой группой тюркских племен — шары и басмылами.
Потерпев поражение в войнах с караханидскими карлуками, обе группировки
продвинулись далее на запад, по традиционному пути центральноазиатских
миграций. Контакт с кыпчаками, земли которых лежали на пути миграции,
был неизбежен, но характер этого контакта неясен.
Академик Б.Е. Кумеков, изучивший арабские источники о кипчаках,
установил, что в IX–X вв. между Северным Приаральем и Южным Уралом
кочевала отдельная группа команов (куманов), которая в начале XI в. попала
под политическое влияние кипчаков. В середине XI в. именно команы
составили авангард западной миграции степных племен, вероятнее всего
политически стимулируемой кипчаками, но возглавляемой, вместе с
команами, кунами-шары. Именно среди кунов и команов сохранилось племя
кытан, т.е. киданей, безусловно связанное с самым ранним и самым
восточным этапом этой миграции. Очевидно, что в новом объединении
племен сохранялись две основные группы — кунов-команов и шары-
половцев.
Уже в 1055 г., вытесняя огузов-торков, шары-половцы закрепились на
южных рубежах Киевской Руси. В их составе оказались и тюркский
династийный род Ашина (хан Осень/Асень, возможно был отцом Шарукана
Старого), а вместе асенями — каи (каепичи) и йемеки (емякове). Судьба
кунов-команов решалась к западу от кочевий половцев. А из дунайских
половцев в 1187 г. выдвинулась династия основателей Второго Болгарского
царства — Асеней.
В приаральской части Дешти-Кипчака состав племен начал меняться в
XII в. — появились многочисленные племена канглы, вошедшие в
кипчакские объединения, но не слившиеся с ними. Главная ставка канглов
была на Нижней Сыр-Дарье, а значение их в степи столь велико, что в начале
XIII в. монгольское «Сокровенное сказание» (1240 г.) называет степи к
западу от Иртыша «Страной канлийцев и кыпчаутов». Но с приходом
монголов в истории Великой степи началась другая эпоха.
Такова возможная реконструкция азиатского контекста половецкой
истории и, как мне представляется, этот контекст мало связан с историей
собственно кыпчаков, основные кочевья которых остались к востоку от
Итиля и Приаралья, в Восточном Дешти-Кипчаке. Там в 30-е годы XII в.
сложились две группировки кипчакских племен — приаральская и
сыгнакская (сырдарьинская), которые по разному строили свои отношения с
государством хорезмшахов. Сыгнакские группа попала в большую
зависимость от Хорезма, но в целом этот вассалитет был достаточно
условным. Ополчение кипчакских племен составляло основу хорезмийской
военной мощи, а династия хорезмшахов была сведена с кипчаками
теснейшими родственными узами. Но историческую судьбу и половцев-
команов, и восточных кипчаков полностью изменило монгольское
завоевание.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Пайдаланған әдебиеттер - Сборник материалов международной научной конференции кипчаки евразии: история, язык и

text:
Пайдаланған әдебиеттер:
1.
Конрад
Н.И.Послесловие
к
кн.В.К.Чалоян./
Армянский
ренессанс.М.1963.
2.
Энгельс Ф. Диалектика природы.Л.,1949.
3.
Semsettіn Gunaltay. Abbas ogulari imparatorlugunun kurulus ve
yukselisinde Turkulerinin rolu / Belletin sayi.1996, 76.
4.
Strzygovski Altay. Iran und Volkervanderung. Leipzig.1917.
5.
Kuhnd vr Erdamann. Berlin Muzesi Samarra rehberi. Springer Vunst-
Geschirhte. Cilt.6 P.1933.
6.
Мец А. Мусульманский ренессанс. Москва., 19897
7.
Wusfenf Anhanger Hiszum. Gottingem.1899.
8.
Arabische Text mit Anmerkungen und Registern hrsg.von K.L.15.
9.
Ibn al-Giftis al-Hukama. Leipzig, 1903.
10.
Мец А. Мусульманский ренессанс. Москва., 1989.
11.
Волин С.Л. Сведения арабских источников IX-XVI веков о долине
реки Талас и смежных районов // Новые материалы
ОТНОШЕНИЕ ПИСЬМЕННОГО ПАМЯТНИКА «CODEX
CUMANICUS» К КЫРГЫЗСКОМУ ЯЗЫКУ
Конурбаева Р.Э.,
к.ф.н.,
Институт
языка
и
литературы им. Ч. Айтматова
(Бишкек,Кыргызская Республика)
Кипчаки – одно из самых крупных и древних кыргызских племен.
Генеалогически кыпчаки входят в состав племенной группы ичкиликов
(Булгачи). Ареал расселения кыргызов-кипчаков охватывает очень широкую
территорию. Представители этих племен в настоящее время живут в Оше,
Джалал-Абаде, Баткене, в Чуйской области. Кроме того они встречаются в
Узбекстане (Андижане, Намангане), Таджикистане (Джергетале, Шаартузе,
Горгом Бадахшане), Китае (СУАР) и др. (1, с.126).
Известный тюрколог Баскаков Н.А., подчеркивая особое влияние
кипчакского языка на формирование и развитие кыргызского языка, относит
кыргызский язык наряду с алтайским, к кыргызско-кипчакской группе
восточно-хунской ветви тюркских языков (2, с. 210). Такая классификация
была построена прежде всего на основе исторического процесса развития
языков в связи с историей самих тюркских народов, с учетом всего
грамматического строя тюркских языков и их словарного состава. Данный
факт подтверждает неразрывную связь кыргызского и кипчакского языков. В
связи с этим большой интерес представляют процессы взаимодействия и
взаимовлияния языков этих племен.
Состояние кыргызского языка в средние века (фонетика, лексика, сфера
его употребления, развитие и связи с другими языками), к сожелению,
отражено только в отдельных письменных памятниках. В результате чего,
кыргызский язык того времени с лингвистической точки зрения совершенно
не исследован. Фонетическая система (состав фонем, изменения,
происходившие в нем), лексическая система, грамматический строй не
только не были рассмотрены с исторической точки зрения, но даже вообще
не были предметом специального исследования.
Общепризнанное письменное наследие «Codex Cumanicus» или
«Кыпчакский словарь» отражает состояние тюркских языков того времени и,
безусловно, дает также весьма полное представление о языке кыргызов-
кипчаков XIII-XIVвв., и, конечно же, является благодатным материалом для
кыргызского исторического языкознания.
Согласно историческим научным данным, кыргызы и кипчаки всегда
жили по соседству и были связаны тесными экономическими и
родственными узами. Об этом же свидетельсвуют произведения устного
народного творчества (легенды, загадки и т.д.). К примеру: “Сенде жок,
менде жок, Отто жок, сууда жок, Кыргызда жок, кыпчакта жок” (загадка,
птичье молоко). В результате не только тесных контактов, а порой и
смешения двух народов, их называли не просто кыпчаками, или кыргызами, а
“кыргызами-кыпчаками”.
Автор
словаря
“Дивани
лугат
ит-турк”
Махмуд
Кашкари
близкородственными считает языки племен: кыргыз, кыфчак (кыпчак), огуз,
тухси, ягма, чыгыл, ыграк, чарух.
А также благодаря географической близости мест проживания кыргызов
и кыпчаков происходило смешение их родов и племен, которое отражено в
произведениях устного народного творчества:
Качып барган кыргызда,
Катаган, тейит калкы бар.
Кадимки Кошой алпы бар,
Кыпчакта Кылыч теги бар. (3, “Манас” с. 36-37.).
Калың калмак кол салып
Кыргыз менен кыпчактан
Жылыга чаап олжо алып,
Ушуларды укканда
Өлгүм келет арданып!
Кыргыз, кыпчак элимдин
Кырылган өчүм албасам. (“Курманбек” с. 11-12.).
Кең Кашкардын ар жагы,
Кебез тоонун бер жагы
Кең талааны жердеген,
Уругум кыпчак эл деген.
Кырк уруу кыргыз эл эле
Ал кыргыздын бир уулу.
Элеман кыпчак мен элем. (“Эр Төштүк”, с.338).
Литературовед Т.Абдракунов, исследуя загадки, имеющиеся в
письменном памятнике «Codex Cumanicus» отметил, что они являются также
лексическим богатством кыргызского языка. Сравнивая их с произведениями
фольклора некоторых тюркских народов, он констатировал тот факт, что
загадки тюрков часто совпадают по семантике, а отдельные из них совпадают
прямо слово в слово: «... тесно переплетенные фольклорные связи кыргызов
и кыпчаков, отраженные в письменном памятнике кыпчаков, ведут нас к
общим корням двух родственных народов. Появление этих загадок,
возможно, относится к тем временам, когда кыргызы жили на Енисее и в
Саяно-Алтайских горах, т.е. со II в. до нашей эры по VIII-IX вв. нашей эры.
Известно, что в составе Кыргызского государства жили кыргызы, тувинцы,
хакасцы и народы Горного Алтая, которые имели тесные политические,
экономические и культурные связи. Мы полагаем, что загадка в памятнике о
змее и ноже является общей для всех народов енисейской эпохи. Одной из
причин того, что мы пришли к такому выводу, является не только то, что эти
загадки похожи друг на друга по смыслу как две капли воды, сохранились у
всех этих народов, но и то, что в упомянутом письменном памятнике средних
веков их фонетический облик фактически не изменился» (4,с.15).
На основе вышеприведенных, глубоко аргументированных материалов,
мы пришли к выводу, что кыргызский народ с древних времен был тесно
связан с кыпчаками.
Фонетически язык письменного памятника «Codex Cumanicus» довольно
близок ко всем тюркским языкам, но особенно он близок к говору «ичкилик»
южного диалекта кыргызского языка. Наблюдается не только близость
фонетического строя (звуковые изменения, сингармонизм и т. д), но и
схожесть лексическая.
Оргинал памятника «Codex Cumanicus» написан готическим шрифтом,
который состоит из 33 букв. Фонемный состав языка памятника состоит из 9
гласных и 24 согласных. Состав гласных фонем кыргызского языка
полностью совпадают с составом гласных фонем языка упоминаемого
памятника: 8 из литературного языка и 1 из южного диалекта [ә].
Характерные для кыргызского языка долгие гласные и дифтонги
наблюдаются также в языке памятника. Например:
СС. ай // аай (70, 28) – кырг. ай;
СС. yaa (100,15)– кырг. жаа;
СС. yaac (94,18) – кырг. жаак;
СС. yaagh (94,19) – кырг. жаак, ээк;
СС. saadat () – кырг. токуу үчүн курал;
СС. sааr, каlaa (78, 23, 24) – кырг. шаар,калаа;
СС. лаал (93,24) – кырг. лаал;
СС. naamat lu (98,3)– кырг. кичипейил, ырайымдуу;
СС. naal (102, 21) – кырг. наал, така;
СС. maainlar (82,13) – кырг. суусундуктар;
СС. буун// богум (94, 6) кырг. муун;
СС. suulu (110, 22) – кырг. сулу;
СС. ооаmac (76,15) – кырг. ообос, оомат;
СС. toodaс (94,22) – кырг. эрин.
Следущий пример слов на письме имеет две гласных, но при
произношении теряет это свойство и является дифтонгом, что означает
долгую гласную:
СС. buuq [buvux](96, 4) – кырг. муун;
CC. тuuj [tüvi, tü] (110, 5) – кырг. таруу ботко;
CC. souuar [sver] (98,10) – кырг. сүйөр киши;
СС. sauunur [] (98, 14) – кырг. сүйүнөр киши;
СС. tuuma [tvme] (103, 4) – кырг. түймө же топчу.
Слова памятника с дифтонгами:оw > уу СС. савсар / саусар 85, 5 – кырг.
суусар СС. йовурган 85, 16 – кырг. жууркан. СС. оwуч 95, 27 – кырг. ууч;
тоwман ~ туман; ог > уу СС. огул 97, 6 – кырг. уул. СС. тогру – кырг.туура,
СС. йогун ип 88, 13 – кырг. жоон жип; СС. богум ул буум 94, 6 – кырг. муун;
агз 94, 21 – кырг. ооз; СС. богдай// бугдай// бодай 110,2 – кырг. буудай; аг >
оо СС.агыр > кырг. оор, СС. саглык > кырг. соолук, ден соолук, СС. таг >
кырг. тоо, өw > өө; СС. эгөw >кырг. өгөө; СС. сөwэк 95, 25 –сөөк; СС.
силевсүн > кырг. сүлөөсүн; СС. билев 87, 1 – кырг. бүлө; куйегу 97, 12 күйөө;
СС. эйәрчи 87, 15 – кырг. ээрчи; СС. саға /баға/ – баа.
Состав согласных фонем в кыргызском языке и состав согласных фонем
в языке рассматриваемого памятника также полностью совпадают. Даже
варианты [к] и [г] перед гласными переднего [э, и, ө, ү] и заднего [а, ы, о, у]
ряда также полностью совпадают. В исконно кыргызских словах звуки [ в, ф,
х] не употребляются. В языке памятника эти звуки встречаются в
заимствованных словах: фил, фриште, жифт, халал, хормат, хач.
Важнейшим фонетическим законом современного кыргызского языка
является один из видов дистактной прогрессивной ассимиляции гласных,
получившей в тюркологии название сингармонизма. Этот закон действует в
современном кыргызском языке с высокой степенью последовательности.
Сущность его сводится к тому, что качество гласного в первом слоге слова
определяет качество всех последующих гласных (5, с. 50). Сингармонизм
проявляется в кыргызском языке в законах небного и губного
сингармонизма, которые тесно связаны в рамках каждого слова и действуют
одновременно.
В языке памятника гласные заднего ряда и негубные созвучны
следующим образом: после негубного заднерядного [а] употребляется
негубной заднего ряда [а] или [ы]: абага “аба”; абышка “абышка”; агач
“агач, жыгач, бак”; айа “алакан”, айак “бут, айак”; айаз “ачык”; айран “ат
байлаган жер”, “ат акыры” (түркчө); ана “эне, апа”; анча “анча”; акча “акча”;
акмак “акмак”; арпа “арпа”; бадам “бадам”; балгам “былжыр”; барча
“баары”; чалма “чалма”; чанак “чанак”; чарчав “шейшеп”; дарага “дар ага,
чоң ага, аскер башчысы”; качан “качан”; хафта “апта”; йабалак “жабалак”;
йаман “жаман”; йара “жара”; майдан “майдан”; маңлай “маңдай”; каргаша
“каргаша”; сабан “соко”; садага “садага”; шайтан “шайтан”; табак “табак”;
тафтар “дептер”; агры “оору”; агрык “оору”; айыңчы “айыңчы”; алгыш
“алкыш”; бакшы “бакшы, жазгыч (писарь)”; батыр- “батыр”; чатыр
“чатыр”; дары “дары”; хакыл “акыл”; йакшы “жакшы”; йарлы “жарды”;
кагыт “кагаз”; сагынч “сагыныч”; тары “таруу”; таштын “тыштан,
сырттан”.
В первом слоге после негубного заднерядного [ы] употребляется
негубной заднего ряда [ы] или [а]: йыгыл- “жыгыл-”, йыртыл- “жыртыл-”,
кылыч, клыч “кылыч”, кыргый “кыргый”, кырмызы “кырмызы, кызыл”,
сыгыр “сыйыр”; сыкрык “чабарман, курьер” , тыным “тыным”; ырчы “ырчы ;
ышым “ куту , кап ”; чыганак “чыканак”; чырак “чырак”; йылтра “жылтыра”;
кыскач “кычкач”; кызар-“кызар-”; сычкан “чычкан”; тырмак “тырмак”.
В «Codex Cumanicus» гармония гласных по степени лабиализации или
губной сингармонизм тоже наблюдается: буйур- “буйур-“ буйурук, буйрук
“буйрук”; булуң “булуң”; булуд “булут”; бурун “мурун”; жухут “жүйүт, жөөт,
еврей”; йурум “күнөө”; йугурт “жуурат”; йулдуз “жылдыз”; йурух “муштум,
жудурук”; куйрук “куйрук” куйу “кудук”; куру “куру,курук, куураган”;
туткуун, тутгун “туткун”; уйу- “уйу-“; улу- “улу-”; улулук “улуулук”; урлук
“урук”; устлу “эстүү, акылдуу”;
узун “узун”.
По закону сингармонизма после звука [у] не последует звук [а], так как
имеет место закономерное нарушение. Хотя нарушение губной гармонии
после гласного [у] является фонетической закономерностью кыргызского
языка в отдельных случаях использование негубного после губного или
наоборт возможно (6, с. 49). Данный закон наблюдается и в языке памятника.
К примеру: болор, болар «кристалл»; хороз “короз”; богум, бувун “муун”;
бойун “моюн”; болуш “болуш”; чойун “чойун”; човгуч “жалаачы” йолчу
“жолчу” йолук- “жолук-”; йоксул “жокчул”; кобузчу “комузчу”; кондур
“кондур; коншу “коңшу”; котур “котур”; ковун, хувун “коон”; ойул- “ойул-”;
олтургуз- “олтургуз-”; орун “орун”; отлук “оттук”; отуз “отуз”; огул, овул
“уул”; козу “козу”; сочул-, сучул- “чеч-”; соңгур “соңор, шумкар”; тогру
“туура”; күн тогушы “күн тогошу, туу”.
В языке памятника гласные переднего ряда и негубные созвучены
следующим образом: после негубного переднерядного [э] употребляется
негубной переднего ряда [э] или [и]: бечел “бечел”; бехет “бекет”, бей//бий
“бий”; бейенч//бейинч “кубаныч, сүйүнүч”; безгек “безгек”; чебер “чебер”;
елек “элек”; егер, егир “эгер”; егев “өгөө”; ейер “ээр”; емчек “эмчек”; емен,
имен “имен, ийменүү”, емгек “эмгек”; емген- “кыйналуу”; еген “экен”; ердем
“кайрым; ак пейилдик, ак көңүлдүк”; ерте “эрте”; ескер “эскер-”; ешек
“эшек”; етез, етиз “дене”; йеге “кең, кеңири”; бейик “бийик”; белсенди
“белсенүү, жылаң төш, белден өйдө ачык”; бери “бери”; беркит “бекит”;
бернели “карыздар”; чери башы “чери башчы”; дегри, дейри “дейре”, дейин
“чейин”; дерзи “кийим тигүүчү”; ечки “эчки”; ейгилик “ийгилик”; елбек, елпек
“көп, бай”, елбети “албетте”; елген- “элейген”; еликле “эликте ” ейсик “өксүк,
кем ” егиз “эгиз”; екки, еки “эки”; екинчи “экинчи”; елчи “элчи”; енчи “энчи”;
ениш “эңиш”; епчи “эпчи; ерин “эрин”; еричек “эринчээк”; еркеч “эркеч”;
еркек “эркек”; еркли “эрктүү”; ерлик “эрдик”; есирге “боору оору”; ески
“эски”; ешик “эшик”; етик “өтүк ”; йеңил “жеңил ”; йиренчи “ийменчи”.
В первом слоге после негубного переднерядного [и] употребляется
негубной переднего ряда [и] или [э]: бириктир “бириктир”; битик “битик,
жазуу”; чибин “чымын”; чиркин “чиркин, түрү суук”; жинжибил “имбирь”;
ичик “ичик”, инчке “ичке”; ипкин “сыя көк”, бичен “бычан, чөп”; бийен-
“сүйүн-”;
бирге
“бирге”;
чичек
“чичек”,
дидер
“жүз,
бет”,
фриште// феришта// фристе “периште”; игине “ийне”; ипек, йибек “жибек”;
ишлемек “ишмердик, ишкерлик”; йегит, йиги.
Созвучие гласных переднего ряда с губными гласными: чүчкүр
“чүчкүр”, чүгүндүр “кызыл кызылча чүрүш “чүрүш ”, йүгүн “жүгүн”,
йүзүм “жүзүм”, йүзүк “жүзүк, шакек”; бүкрү “бүкүр”, бүгү “бүбү, олуя”,
бүтүн “бүтүн”, бөрү “бөрү”, өкгүнч//өйкгүнч “өкүнч”, өгүз “өзөн”, өгүз
“өгүз”, өлүм “өлүм”, өтрүкчи “өтрүкчү”, өтүнч “өтүнүч ”.
В ходе сравнения лексемы памятника с лексемами кыргызского языка
доказано 80% совпадений лексических единиц памятника, сгруппированные
по 40 лексико- тематическим группам, с лексическими единицами
кыргызского языка.
Жизнь и условия кыпчаков и кыргызов резко отличались от жизни и
условий европейцев. В памятнике этот факт доказан тем, что названия трав,
специй, лекарств, удобрений, парфюмерии и т.д. представлены без перевода
на кыпчакский язык. Это говорит о том, что составители данного памятника,
являющиеся европейцами, либо не могли найти варианты кыпчакских слов
на эквивалент в европейском языке, либо кыпчаки в средние века еще не
усвоили такие понятия. В отличие от тематической группы слов, связанных
со скотоводством, с ремесленным делом (кузнечное, столярное, сапожное,
ткацкое), с предметами домашнего обихода, названиями одежды и
украшений, строительными материалами и орудиями труда и т.д. совпадают
по структуре и по значению с лексемами современного кыргызского языка.
Таким образом, при исследовании лексического состава СС мы
выявили ярковыраженную активность социально-бытовых, культурных,
торговых и житейских тесных связей кыргызов и кыпчаков. Это
подтверждает и тот факт, что большинство лексических единиц
употребляется в современном кыргызском языке, и по сей день.
Даже сами понятия «кыргыз» и «кыпчак» неразрывны друг с другом и
возможно их употребление только вместе: “кыргыз – кыпчак этникалык
уруулары”, “кыргыз – кыпчак тобу”, “калың кыпчак элинен болом”, “кыргыз
– кыпчак уругум”. Это единение неспроста. Дело в том, что в IX-XVI веках
между кыргызами и кыпчаками на первый план вышли социально-
политические отношения. Во-первых, они дали предпосылку создания
этнополитического единства кыргызов и кыпчаков, во-вторых, два сильных
исторических племени, вышли на политическую арену.
Также и в фольклоре и даже в работах зарубежных ученых понятие
«кыргыз-кыпчак» понимается как единое целое. Письменный материал и
языковые факты этого памятника являются достоянием не только двух
народов, но и вправе считаться общим достоянием тюркских народов.
Самое главное в том, что лингвистическое, этнолингвистическое,
историческое и культурное исследование данного памятника дает
возможность увидеть состояние исторической фонетики, лексики и
грамматики кыргызского языка в средние века. Поэтому этот кыпчакский
словарь имеет прямое отношение к истории, культуре, языку кыргызского
народа.
Литература:
.
1.
Каратаев О. Кыргыз этнонимдер сөздүгү.- Б., 2003.
2.
Баскаков Н. А. Тюркские языки. - М. , 1960.
3.
Манас” эпосу. С.Орозбаковдун варианты, фонд № 273.
4.
Абдыракунов Т. Табышмактуу кол жазма // Кыргызстан маданияты,
№18.- 1-май.- 1968.
5.
Грамматика киргизского литературного языка.- Ф., 1987
6.
Кыргыз адабий тилинин граматикасы:фонетика жана морфология. -Ф.:
1980.
«Ертіс сүмбе» (Эрчисын сумэ)-Семейдің қимақ дәуіріндегі атауы
Артықбаев Ж.О
т.ғ.д, профессор
Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ
Қазақ халқы Ресей империясының құрамында отаршылдықтың
езгісінен еңсесін көтере алмай жүргенде, оның жанашыры, жоқшысы болған
азаматтың бірі Г.Н.Потанин болғаны белгілі. Ертіс бойында туған, ұлы
дарияны жағалап бірталай тарихи-этнографиялық зерттеу экспедицияларын
жүргізген ұлы ғалым «бұл жер, біздің өмір сүріп жатқан жеріміз, адамзаттың
нағыз алғашқы отаны. Бұл жерде алғаш рет сенім (Күнге) пайда болды. Бұл
жақтағы өзендер алғашқы адамдарға ана құшағы болса, тау шыңдарын олар
әкеге балады. Мен қазір Адам ата мен Хауа ана мекендеген жұмақ Ертіс
дариясының жоғарғы жағы деп сенімді айта аламын» дейді (11,с.76).
Ертіс бойындағы адамзат баласының ең ерте іздері палеолит дәуіріне
бастайды. ХХ ғасырдың 90 жылдары Павлодар археологиялық экспедициясы
Лебяжье (Қулы көл) маңында Ертіс жарқабағына орналасқан Қаратерек деген
ескі қоныстан палеолит дәуірінің тас қаруларының (чоппер, чоппинг) үлкен
коллекциясын тапты. Палеомагнитті әдістермен зерттеу барысында бұл тас
қарулардың 1,67-1,87 млн жыл бұрын жасалғаны анықталды. Бұл тек қана
қазақ жері емес, бүкіл Еуразия кеңістігіндегі адам қолынан шыққан көне қару
екені сауатты адамға анық. Осы сияқты деректерге сүйене отырып біз Ертіс
бойының тарихын, оның ішінде Семей тарихын 1718 жылдан ғана бастайтын
тарихи шығармашылықты қабылдамайтындығымызды жасырмаймыз.
Дәлел есебінде біз Семейдің тарихи атауларына қатысты деректерге
шолу жасайық. Бізге белгілі жазба деректерінің ішінен ең көп тарағаны
Ресейдің ХУІІІ-ХІХ ғасырлардағы іс қағаздары, тарихи немесе өлкетану
бағытындағы зерттеу жұмыстары т.б. Семейге қатысты Семипалат (Семи
полат) атауын қолданады, бірақ тарихтан хабары барлары бұл жердің ертеде
Дархан-цорджи
(Дархан-Зорджин-кит,
Зордшин-кит)
атанғанын
да
оқырманға хабардар қылып отырады:
«Так называемая «Семь палат» лежат на восточном берегу
Иртыша… калмыки называют их Дарханъ-Зорджинъ-Китъ, говоря, что
здания эти построил некий жрец Дарханъ-Зорджи, который и пребывал в
них. Когда это было, они не знают (5,с.145).
.
Бұдан әрі Г.Ф.Миллер 1734 жылғы зерттеу жұмыстары кезінде өзінің
көзі көргенін баяндайды: «Сообщу все, что видел своими глазами, когда
из Семипалатинской крепости отправился к этим развалинам.
Лежат они на возвышенной и бесплодной, по природе своей. степи,
неподалеку от берега реки Иртыша, которая в этом месте с СВЮВ
направляется к СЗЮЗ. Самое название показывает, что всех зданий 7, но это
следует понимать так, что две комнаты одного и того же здания, разделенные
стеною, не будучи соединены между собою дверью, принимаются за два
разные строения. Одно из зданий отстоит от прочих почти на полверсты.
Большая часть их построена из сырцового кирпича, как это делается по всей
Бухарии. Только одно строение, бывшее, кажется, главным, на полвысоты
(нижний этаж) состоит из плитняка (lapis scissilis), вырытого, по видимому, в
той же местности. По крайней мере, следы его ясно видны местами по
обрывам берега. Здания имеют все четырехугольную, некоторые
продолговатую форму. Величина зданий различна, но ни одно из них не
превышает 15 обыкновенных шагов; стены редко толще 2 футов (1 фут -
шамамен 12 дюйм немесе 0,305 м.). Одно здание (ради придания ему
большей прочности, как полагаю) по четырем углам поддерживается
колоннами из того же сырцового кирпича. Одно возвышается на подобие
пирамиды, постепенно суживается. Одно разделено на 3 комнаты. Одно,
отстоящее, как я сказал, на ½ версты, меньше остальных, но выше их, почему
и называется башней, построенной для караульных. Они уже почти все
обрушились или грозят скорым разрушением, что иначе и быть не могло
вследствие материала, из которого они возведены. Нужно удивляться, как
они при таком способе постройки еще простояли столько времени, т.е. более
столетия. … Кроме того, возле большого здания лежит огромный,
продолговатый камень (вроде надгробных), на верхней части которого
изваяно человеческое лицо.
Прежде, говорят, он стоял прямо, но затем, не знаю по какому
случаю, был разломан на две части, из которых каждая была длинною
почти в сажень. По близости видна была могильная яма, из которой, по
словам наших проводников, несколько лет перед нашим приездом, было
вырыто несколько унций золота.
Хоронили здесь калмыцкие жрецы своих покойников, или эта могила
сооружена более древними обитателями этих мест, трудно решить. Я готов
предпочесть последнее, как потому, что у калмыков не принято хоронить
покойников столь близко от жилищ, так и потому, что там повсюду
множество древних могильных холмов, которые во всяком случае не
новейшего происхождения. а сходны с нашею могилою в том отношении, что
часто снабжали раскапывателей их массою золота и серебра».
Міне, біз Семей тарихын нақты тереңдеуге мүмкіндік беретін
мәліметке де келдік. Ол ең алдымен Г.Ф.Миллер суреттеген тас мүсін,
топырақтан үйілген обалар, ұсақ-түйек алтын заттар. Бұл жерде анықтап
алатын бір мәселе бар. Г.Ф.Миллер, И.Г.Гмелин және «Дархан-цорджының»
қалдығын көзбен көрген басқа зерттеушілер оның жеті құрылыстан (полата)
тұратынын сипаттайды, ал сол құрылыстардың бәрі де қалмақтың ламаистік
храмынан (пұтханасынан) қалған ба, ол жағын ешкім де анықтамаған.
Әңгіме пұтхананың өзге құрылыстарынан бір километр (бір верста-екі
километр шамасында) оқшау тұрған құрылыс туралы. Зерттеушінің айтуы
бойынща ол мұнара түрінде салынған (возвышалось вроде башни), оның
жанында байырғы түрік мәдениетінің тас балбалы (сынтас) екіге бөлініп
сынып жатыр, дәл осы жерден бірнеше унция (1 унция- шамамен 30 грамм)
алтын табылады.
Г.Ф.Миллерден қырық жыл кейін Семейге келген П.С.Паллас (1773 г.)
алты құрылыстың бір бөлек (в куче), жетінші құрылыстың бір бөлек
тұрғанын жазады::
«Первое строение, коего стены еще все стоят, лежит от берега
слишком на триста сажень, а от прочих строений на 260 сажень (Сажын –
шамамен 2,133 метр немесе 3 аршын-Ж.А.) близ берега. Оное состоит в
простой складенной четвероугольной избе, девять квадратных аршин с
половиною имеющей, у оной на восточной стороне к реке весьма узкие и
низкие двери, а на южной три малых отдушины; дощатая глиною обмазанная
кровля, уже провалилась. Выше оного строения река течение свое имеет с
южной стороны, и обтекает длинной и узкой остров, которой так как и
довольно пространная низменность, оброс под высокими берегами приятной
вид придающим кустарником. От находящихся в куче, выше по реке,
строений остались от больших двух и от одного третьего строения основания
стены»(10,с.176).
Жалпы құрылыстар Ертіс жағалауына жақын орналасқанын
П.С.Паллас сипаттамасынан жақсы аңғаруға болады, сонымен бірге мәтінді
байыпты қараған адам мұнараның тұрған жерін де шамалайды. Бұл жер
менің ойымша бұрыңғы Семей облысының губернаторының үйі, қазіргі
музей ғимаратына жақын.
ХІХ ғасырдың жиырмасыншы жылдары Г.Ф.Миллер мен П.С.Паллас
сипаттаған құрылыстардың орыны ғана қалды, дегенмен Г.Спасский сияқты
зерттеушілер оны қолынан келгенше жүйеледі:
«№1. Главнейшее здание в большею частью развалившиеся. Основание
его состоит из камня, верх из необожженного кирпича, а кровля из древесных
ветвей, коими и прочие здания, как заключить можно по остаткам были
покрыты.
№ 2. Здание укрепленное со всех четырех углов откосными столпами
из необожженного кирпича.
№3. Здание возвышенное на подобие пирамиды, уменьшающейся мало
по малу в окружности.
№ 4. Развалившееся здание разделенное на три жилья.
№ 5, 6. Два развалившихся здания, разделенные стеной.
№ 7. Здание, стоящее от других почти на половину версты и
наполненное внутри щебнем. Оно по величине своей прочих менее и прежде
возвышаясь на подобие башни служило для содержания на нем стражи»
(14,с. 79).
Егер біз шеткі мұнараға көбірек көңіл бөлсек, оның тас балбалмен
арасындағы тікелей байланысы да анықтауды қажет етеді. Бұл жерде не ғұн
дәуірі (Домбауыл, Қозы көрпеш ), не Түркі қағанаттарының дәуірі (Ақ сүмбе
т.б.) есте болуы қажет. Сонымен бірге қайтыс болған адамның құрметіне
топырақтан оба көтеру, тастан қоршау жасау, шығыс жағынан балбал орнату
Дәшті –Қыпшақ заманында да жалғасты. Деректі тым әріден іздемей-ақ
В.Рубрукқа (XIII в.) сүйенейік: «Команы насыпают большой холм над
усопшим и воздвигают ему статую, обращенную лицом на восток и
держащую у себя в руке перед пупком чашу. Они также строят для богачей
пирамиды, т.е. остроконечные домики, и кое-где я видел большие башни из
кирпичей, кое-где каменные дома, хотя камней там не находится…»(13,с.59).
Сонымен біздің келтірген деректеріміз қалмақтың «Дархан-цорджы»
аталатын ғибадатханасы ғұн, не байырғы түрік дәуірінің культтік
ескерткішінің жанынан салынғанын дәлелдейді емес пе ?!
Семейдің біз қараған «Геометрический планында» Алаш жағында
(Заречное) бірнеше ірі қорғандар көрсетілген. План жасаушылар оларды
«чудские бугорки» деп атаған екен. Орыстың «чудь» дегені көнені білдіреді,
қазақтың «мық» дегені сияқты. Картаға қарасақ Татар слабодкасының екі
жағынан кездесетін қорғандар да тым көзге түсерлік. Қазақ зиратының
жанында да бірталай қорғандар көрсетілген (Геометрический план от 1858
г.). 1857 жылы кеден үйінің құрылысын саламын деп «Дархан-цорджы»
үстінде И.А.Армстронг қазба жұмыстарын жүргізді (1,с.36).
Қазба жұмыстарынан тым ерте заманның жәдігерліктері шықты:
«Когда снята была насыпь в уровень с окружающей площадью, тогда в
некоторых местах, при ударении твердым телом об землю, происходил звук,
обнаруживающий пустоту, а потому эти места и были разрыты. На одном из
них находившемся в середине снятой насыпи, на глубине одного аршина от
горизонта земли, оказалась могила, внутренние стены которой обложены
были поставленными на ребро плитами шиферного сланца, а дно ея
составлял слой такого же камня. Могила была длинною 2 аршина, шириною
1
3
/
4
арш. и вышиною 1
1
/
2
аршина. По вскрытии могилы, найдены в ней
человеческие кости, кроме черепа, сложенные в кучу к восточной стороне
могилы. В пяти саженях от этой могилы, к юго-востоку, уже за чертою самой
насыпи, были вскрыты еще две могилы. В одной из них, на глубине двух
аршин, оказались сгнившие бревна, закрывающие могилу. Когда бревна
были сняты, то в могиле оказались человеческие кости, без черепа, и по
середине их круглая, деревянная, грубой отделки, на четырех ножках
скамеечка, которая совершенно сгнила и от прикосновения распалась;
уцелела одна лишь ножка. На этой скамеечке лежало несколько разных
медных вещиц и каменные шлифованные просверленные бусы, составлявшие
украшения женского наряда. В другой же могиле, точно также устроенной,
найдены были тоже человеческие кости, без черепа, и две медные серьги.
Кроме того, в той же насыпи найдено гранитное блюдце с возвышенными
краями и с гранитною ручкою, вероятно, употреблявшееся для растирания
красок, или других каких либо веществ, и при них заостренный кусок сланца
с сохранившеюся на нем красною краскою».
Бұл қазба жұмыстарына байланысты 1861 жылы жазылған Лама Галсан
Гамбоевтың тәпсірлері де тым ертерек уақытты нұсқайды:
-
«...подробное рассмотрение вещей, найденных в уцелевших
насыпях, вероятно, существовавших за долго до построения храма Цорджин
Кида, доказывает, что эти насыпи служили могилами шаманской эпохи, тем
более, что постройка насыпей, разделенных на две части, верхнюю и
нижнюю, служившую самою могилою, и найденные в сей последней, кроме
человеческих костей без черепов, вещи медные и другие стеклянные
принадлежность исключительно обычаям шаманов. Всматриваясь ближе в
расположение насыпей и могил, из которых одна находится на глубине 1
аршина (1 аршын - 0,711 м) от поверхности земли, в самом центре насыпи, а
другие две уже за чертою насыпи, в расстоянии от нее 5 сажен и на глубине
уже 2 аршин от поверхности земли, должно думать, что эти насыпи и могилы
построены в разное время...»(3,152).
Осының бәрін салыстыра отырып біз Семей жеріндегі тарихи
ескерткіштер тым ерте дәуірге кетеді деп айта аламыз.
Енді осы көне қоныс «Дархан-цорджы» атауына дейін қалай аталды
екен, соған келейік. Мен осы сұрақты шешу үшін ғылыми зерттеудің
айналымына «Эрчисын –сумэ» атауын енгізу қажет деп ілемін. Бұл атау ерте
қалмақ деректерінің ішінде бар, осыдан он жыл бұрын мен «Эрчисын –сумэ-
храм на Иртыше» деген кітапша жазғанымда «Следует предположить, что
«Эрчисын-сумэ» был основан в начале XVII века на месте более древнего
поселения кимако-кыпчакского периода» деген пікірге келіп, бірақ ол жолы
«Эрчисын сумэ» атауының құпиясын анықтауға шама жетпеп еді.
«Эрчисын сумэ» атауы алғаш рет ойраттың атақты дін басы және
ағартушысы Зая-пандитаның өмірбаяны жазылған «Сарин герл» (Ай сәулесі)
кітабында кездеседі: «Он (Зая-пандита – Ж.А.) в году овцы (1643) провел
зиму у Кундулунг-Убаши в (местности) Хасулаг. Совершив в полном виде
молитвенные обряды по случаю (праздника) Цаган Сар, он (тем самым)
посеял семена добродетели в людях.
В году обезьяны (1644) он (Зая-пандита) летом отправился к Очирту-
тайджи и провел лето (в его владениях). оттуда Дархан-цорджи просил его
пожаловать в храм, находившийся на Иртыше (Эрчисын-сумэ). Из
(местности) Коксалай-Баханаг через (местность) Хайдаг (Зая-пандита)
откочевал к (рекам) Лэбши и Хара-Тала во владениях Очирту-тайджи. Курээ
(Монастырь Зая-пандиты) прибыл к храму Дархан-цорджи и там провел
зиму.
Здесь Дархан-цорджи оказывал /Зая-пандите/ всевозможные почести
он /Зая-пандита/ переводил «Мани Гамбум» и занимался другими делами,
способствовавшими распространению драгоценной религии /Будды/...»
(8,с.45-46).
Бұл жерде «Хасулаг» атауына түсінік бере кеткен жөн. 1643 жылы Зая-
Пандита қыстаған жерді қазақ Кент-Қазылық деп атайды. Бұл сол заманда
хошоуыттың атақты көсемдерінің бірі Көнделең тайшының (Кундулунг-
убаши) қыстауы. Қазіргі заманда Қазылық аты ұмытылған, бірақ қазақтың
ауызша дәстүрінде «Үш Қазылық», «Бес Қазылық», «Он екі Қазылық»
атаулары әлі де бар. Бір сөзбен айтқанда бұл Сарыарқадан Ертіске қарай
ағатын Түндік өзенінің екі қапталындағы таулар жүйесі. Қазақта «Қазылық –
мал кіндігі» деген сөз бар, малға жайлы болған соң айтылады. Мәтінге
қарасақ Цаған Сар (Ұзын сары) мерекесін Кент-Қазылықта қарсы алған Зая-
Пандита одан әрі Лепсі мен Қаратал бойында қоныс тепкен Очирту-Цэцэн
тайшының еліне барып, одан Көксала-Бақанас арқылы Эрчисын сумэге
келген болып отыр. Шақырып отырған Эрчисын сумэде иелік жасайтын
Дархан-цорды (цорджы –бұл жерде молда деген мағынада, ламаизмде
қолданылады).
Зерттеушілер арасында «Эрчисын сумэні» Ертістің жоғарғы ағысында
орналасқан Абылайын-китпен шатастыратындар бар. Шын мәнінде
Абылайын киттің салынған уақыты 1650 жылдардың басы, оның ашылу
құрметіне арналған тойға 1657 жылы Зая –пандита қатысады. Ал «Эрчисын
сумэ» 1640 жылдары дүрілдетіп жұмыс істеп тұрған, жан-жақтан қалмақтар
ағылып келіп бас қосатын, үлкен діни орталық. Зая-пандита 1644 жылы осы
жерде тек діни ғана емес, сонымен бірге саяси шаруаларды атқарғаны сөзсіз.
Бұл тарихнамада «Жоңғария» аталып кеткен дүрбен-ойрат (төрт ойрат)
мемлекетінің жаңа көтеріліп келе жатқан тұсы еді. Батыр қонтайшы бастаған
ойраттың ел басшылары 1640 жылы Тарбағатай баурайында «Ұлан бура»
деген жерде кездесіп мемлекетті құру туралы мәмлеге келген.
Зая-Пандита 1639 жылы Тибеттен дін оқуын бітіріп келгенде Эрчисын
сумэ ғибадатханасы жұмыс істеп тұрды деп болжаймыз. Мүмкін бұл
ғибатахана ойраттардың Тарбағатайға жиналып бір мемлекетке бас қосуына
да ықпал жасаған болар, себебі ол Еділ-Жайық бойына тым ішкернелей
кірген торғауыттарға да, Ой Түндікті жағалай, Он екі Қазылық тауларын
мекендеген хошоуыттарға да, Алтайды иемденген дербеттер мен чоростарға
да кіндік орталық сияқты.
«Эрчисын сумэ» қай заманға дейін ойраттарға қызмет жасады, ол жағы
бізге белгісіз. «Қалмақтың Сарыарқамен қоштасып жылағаны» аталатын
қазақ ішінде кең тараған жырларда: «Үш атамыз өткен тау, Үш мың қара
біткен тау, Он екі қазылық, Ой Түндік, Айналасы толған жау» делінеді. Үш
атасы шамамен жүз жылдай уақыт, сонда «Эрчисын сумэ» 1630-жылдары
салынса 1730 жылдары өмір сүруі тоқтатты деуге болады.
К.Риттердің 1860 жылғы Семейге байланысты жазғаны бұл көне
жәдігерліктің сол кездегі жағдайынан толық хабар береді:
«…Семь Палат, представляющие теперь жалкие остатки
обрушавшейся стены, едва возбуждают любопытство путешественников;
подле них находится крепость Семипалатинск, которому он сообщил свое
название. ...По тогдашним сказаниям, здесь жил какой-то Дархан Зарджи,
имя которого, впрочем, более нигде не встречается…»(12,с.142).
Сонымен К.Риттердің тұсында Эрчисын сумэнің иесі атанған Дархан-
цорджы ақыры «какой-то Дархан-Зарджи» атанды, бірақ қалай болғанда да
оның аты Семейдің қалмақ дәуіріндегі тарихына біршама нақтылық беріп
тұр. Тек ескертетін мәселе «Дархан-цорджы» Ресей авторлары шартты түрде
ғана қолданған атау, оларға дерек берген қалмақ азаматтары осы жерде
ертеде «Эрчисын сумэ» деген ғибадатхана бар еді, соның молдасы Дархан-
цорджы деп айтып отырғандықтан ғылыми айналымға қала атауы есебінде
енді. Дархан –цорджының басты еңбегі көне дәуірдің атақты қарауыл
мұнарасының жанынан будда дінінің пұтханасын салғандығы. «Эрчисын
сумэ» атауын қазақ тіліне аударсақ «Ертістегі сүмбе» болып шығады.
«Сүмбе» сөзін қазақ биік, жоғарыға шаншыла салынған құрылыстарға, биік,
тік өскен ағаштарға т.б. қатысты қолданады. Моңғол тілінде кез келген діни
құрылысқа (христиан, мұсылман, будда) қатысты қолдана беретін «сүм»
деген сөз бар, бұл сүмбенің ауыз екі тілде оңайлатылған түрі, не түбірі
болуға тиісті. Қазақтың «сүң», «сүңгі», «сүңгуір» т.б. сөздері де сол сөздің
ағайыны деп танимыз. Түпкі мәні биікке шаншыла көтерілген, қарауыл
мұнарасы, басында үшкір күмбезі бар құрылыс.
-Міне,
Семейдің байырғы замандағы атауы осы «Сүмбе».
Сырдарияның жағасында, Қаратудың баурайында биікке шаншылған Ақ
сүмбе мен Ертістің жағасында қалың елдің қонысы, өткелдің белгісі болған
Эрчисын сумэнің арасында бір байланыс бары шәксіз.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Әдебиет - Сборник материалов международной научной конференции кипчаки евразии: история, язык и

text:
Әдебиет:
1.
Армстронг И.А. Семипалатинские древности (с рисунками). // Известия
императорского археологического общества. Т.ІІ. СПб., 1861. С. 202-206.
2.
Артыкбаев Ж.О. Среднее Прииртышье в контексте проблем истории
Евразийских степей. Павлодар, 2007.
3.
Галсан Гамбоев. Объяснения Семипалатинских древностей // Известия
императорского археологического общества. Т.ІІ.СПб., 1861. С.207-219.
4.
Геометрический
план
выгонной
земли
Областного
города
Семипалатинска от 1858 г. / из фондов Семипалатинского
краеведческого музея/.
5.
Миллер Г.Ф. Описание Сибирского царства и всех происшедших в нем
дел от начала, а особливо от покорения его Российской державе по сии
времена. Сочинено Герардом Фридериком Миллером, историографом и
профессором. Кн.І. СПб., 1750./ Рукописный вариант книги имеется в
библиотеке Семипалатинского краеведческого музея/.
6.
Миллер Г.Ф. Из сочинений академиков Г.Ф. Миллера и И.Г.Гмелина //
В.В.Радлов Сибирские древности. Т.1. вып. 3. Приложение ХV.
7.
Миллер Г.Ф. История Сибири. Т.1. М-Л., 1937, Изд.2-е. М., 1999; т.2. М-
Л., 1941, Изд.2-е. М., 2000.
8.
Норбо Ш. Зая-пандита / Материалы к биографии/. Элиста, 1999.
9.
N.Vitsen. Noord end Oost Tartarie (переводы из этой книги в сочинениях
Г.Ф.Миллера. К.Риттера и т.д.).
10.
Паллас П.С. Путешествие по разным местам Российского государства.
ч.ІІ, СПб., 1786.
11.
Потанин Г.Н. Очерки Северо-Западной Монголии. Результаты
путешествия в 1876-1877 годах// Изд. РГО. СПб.,1881. Вып.1.
12.
Риттер К. Землевладение Азии. СПб., 1880. Ч.ІІІ.
13.
Рубрук В. Путешествие в восточные страны Вильгельма де Рубрука в
лето благости 1253 // Путешествия в восточные страны Плано Карпини и
Гильома де Рубрука. Алматы, 1993.
14.
Спасский Г.И. О древних развалинах Сибири // Сибирский вестник. Ч.3,
с. 39-98.
АКСАРАЙ НА ИРТЫШЕ –ПАМЯТНИК КИМАКСКОЙ ЭПОХИ
(Из опыта изучения топонимических памятников Среднего
Прииртышья)
Ж.О.Артыкбаев
д.и.н., проф. ЕНУ им. Л.Н.Гумилева
Выше Кереку, на левом берегу Иртыша, сосредоточены наиболее
интересные исторические топонимы. На всем протяжении от Аксу до границ
Павлодарской области то с слева, то с права от дороги мы встречаем
удивительные названия, от которых веет прекрасной романтикой старины.
Для исследователя историка, археолога или же этнолога этот край
представляется своеобразным Клондайком. Но при этом есть несколько
условий, которые ставят перед ними эти топонимы. Исследователь должен
знать древние мифы, предания и сказки казахов т.е. должен понимать язык
фольклора. К тому же он обязан просто с уважением относится к этому краю,
и его многотысячелетней истории и не считать казаховспустившимися в это
место откуда то с небес в XVIII веке. Я просто диву даюсь тому как могут
сохраниться такие топонимы как Сырлыкала, Аксарай, Казан корасы и т.д. до
наших дней. Ни «Актабан шубырынды» XVII-XVIII вв, ни русская
колонизация конца XVIII-XIX вв, ни советские эксперименты и страшный
голод 30-х гг. XX в. не могли заставить казахов забыть эти топонимы.
В 2006 году во время нашей этнокультурной экспедиции по
левобережью р.Иртыша мы специально завернули в Аксарай. На
сегодняшний день в этом месте уже осталось всего несколько семей
занимающихся своим небольшим хозяйством, к сожалению среди них
нашелся только один старик, который мог быть опрошен нами как
представитель старшего поколения. Это дед Жорык, который всю жизнь пас
скот, и главное что он сообщил - необходимость почтительного отношения к
кладбищу который лежит на краю этого аула. По его словам на этом
кладбище похоронены святые, особенно надо быть осторожным когда едешь
мимо этого кладбища на машине. Здешние жители давно заметили, что кто
не соблюдает это предупреждение и лихо без уважения проскочит на
высокой скорости, тому не миновать беды. А кладбище о котором говорил
дед Жорык действительно примечательное явление. Если не поздние
казахские могилки это кладбище можно было бы принять за развалины
средневекового городища. Огромный кимакский курган 5-6 метровой высоты
возвышается в южной части этого кладбища, рядом десяток средних
курганов. Рвы вокруг каждого кургана очерчивают внешние границы их.
Вплотную к курганам лежат непонятные бугорки неправильной формы,
возможно оставшиеся от каких то строений средневековья. В целом
визуальное изучение этих памятников говорит о существовании здесь
раннесредневекового городища с культово- мемориальными сооружениями в
центре. Это и есть Аксарай – замечательный топоним сохранившийся на
территории Среднего Прииртышья.
На наши вопросы о происхождении этого названия мы толкового
ответа так и не получили. Одни говорят, что будто бы в 30-х гадах XX века, в
период коллективизации и колхозного строительства здесь существовало
белое здание /Аксарай/. Что за здание никто ни может ответить, то ли клуб,
то ли школа. Если допустить что Аксарай построен в первые годы советской
власти, то откуда взялись другие памятники – Жаңа сарай, Күйген сарай? Во
времена советской власти подобные названия никак не могли появиться в
этих местах, потому что существовал своеобразный реестр названий,
специально разработанный для Казахстана. Идеологически выверенными
считались такие названия – как Сталин туы /знамя Сталина /, Ленин жолы
/Путь Ленина/, Жұмыскер /Рабочий/, Еңбек /Труд/, Кызыл Еңбек /Красный
труд/, Жаңа талап /Новое стремление/, 8 марта и мн. другое. Эти советские
топонимы до сих пор живы на левом берегу Иртыша и воспитывают местное
население в духе ценностей советского прошлого. Не редко можно заметить
как старшее поколение обращаясь между собой упоминает даже уже
отмененный старый «Сталин туы». Указывая нам на какие – то объекты
умудряются ориентировать на эти советские топонимы. Это интересное и
аномальное явление просто удивляет. Как объяснить этот феномен?
Аксарай -в эпоху средневековья означало одно – престольное место
ханов и правителей, резиденция правителя. Начиная с северных границ
Афганистана и заканчивая Поволжьем в местах обитания тюркоязычных
народов топоним Аксарай встречается только в указанном значении. Таков
например Аксарай, большая станция на пути из Атырау /Гурьев/ в Астрахань
/РФ/, в прошлом летняя резиденция золотоордынских правителей.
Современное население Аксарая -русские и ногайцы говорят, что на месте
их поселка раньше находилась ставка золотоордынского правителя. Они
утверждают, что Аксарай был в прошлом городом ногайцев, и там правил
знаменитый Едиге.
В 60 км. от города Атырау на берегу Урала /Жайык/ находятся
развалины малой столицы Золотой Орды – Сарайшык. Здесь в XV- нач. XVI
вв. существовала резиденцияказахских ханов -Керея, Жанибека, Бурундука и
Касымаи пантеон , которые наряду с другими древними сооружениямибыли
разрушен русскими казаками в XVI веке.
Прииртышский Аксарай гораздо древнее малой столицы и пантеона
правителей Золотой Орды. Во первых, памятники расположенные на этом
месте датируются эпохой раннего средневековья, прежде всего это огромные
царские курганы, во вторых, рядом с Аксараем нами найдено первое на
береговой линии Иртыша каменное изваяние. В наших экспедициях нам
довелось узнать о бывшем житиле Аксарая, который хранил у себя каменное
изваяние. Но его мы встретили только в 2006 году в совершенно другом
поселке, недалеко от Аксу. В детстве,- рассказывает Бауыржан,- во время
ремонтных работ дороги проходящей вблизи аула Аксарай увидел, как
экскаватором была задета и вытащена каменная фигура. Тогда Бауыржан,
хоть и сам был ещеребенком, заинтересовался этим и выпросил у
ремонтников и притащил с помощью братьев этот камень к себе домой.
Дальше он рассказывает, что это была обыкновенной каменной статуей
тюркской эпохи, весом где-то в 100 кг, сделанная из синего гранита.
Вспоминается, что казахи часто говорили: «поставил деду памятник из
синего гранита». Четко изображен человеческий облик: глаза, уши, нос и рот,
две руки и чаша в руках. Мы попросили Бауыржана сдать это кимакское
изваяние музею ПГУ им.С.Торайгырова, и он нам не отказал, за что большое
спасибо.
Если вы проедете с Павлодара до Семей вдоль правого берега Иртыша
то с пригородов Аксу начинают встречаться исторические памятники. Одним
из удивительных топонимов является -Жана Сарай, который находитсятся
внесколько километрах от аула Малайсары, в старом русле Иртыша. Место
нахождения Куйген Сарай мы встречаем с права от дороги. Сейчас там
проходит железная дорога Аксу-Дегелен.
Если идти немного повыше т.е. в степь, то встречаем озеро Казылык.
Дальше - «Баян-аула-Казылык», «Каркаралы-Казылык». Степная речка
Түндік, берущая начало из Сарыарка течет к северу, в озеро Карасор т.е.
тоже не далеко от Аксарай.
Происхождение и историческое значение Аксарая раскрываются в
контексте одной интересной проблемы. В российских дореволюционных
письменных документах сообщается о существовании в среднем течении
р.Иртыша «Калбасунской башни». Впервые это название упоминается в
дневнике Ф.Байкова (1654 г.): «по-калмыцки Кабал-Гасун (Кабан-Гусан), а
по-русски кирпичная палата».
Мы предполагаем, что «Калбасун» является стольным городом
кимакского государства.Известно, что главный город Басмыл-уйгурско-
карлукского союза на побережье реки Орхон назывался Кара балгасын.
После междоусобной борьбы в 40-х годах УІІІ века, и в сообенности после
побоища, которое здесь устроили кыргызы в 840 году, многие представители
этого союза переселились на берега Иртыша. Также из истории известно, что
название столицы Караханского государства «Баласагун» рашифровывается
очень просто: Балык – с древнетюркского означает город, а Сагун – на
древнетюркском титул аристократов. Если «Калбасун» прочитаем как «Кала
балык сагун», то получится «город правящей династии».
Между Кереку и Аксарай находится -Сырлықала – топоним
восходящий своими корнями в огузскую историю. Городупоминается в связи
с огузо-кыпчакскими взаимоотношениями на Иртыше. Популярен этот
топоним в устных преданиях у казахов и туркмен. Так, в эпосе «Кобланды-
батыр» говорится:
Сырлы дейтін қаласы,
Қорғансыз сырты ашық-ты.
Қырлы дейтін қалаға
Атарман да, шабарман,
Беклері басын қосыпты
Қырлы қала маңынан,
Жау жүре алмас десіпті
Қырлы қала шәрінің
Бір жағысудың жағасы,
Алтықабат ор қазып,
Бекіткенін қарашы.
Қырық жерден қойдырып,
Болаттан соғып қақпаны….
Список исторических топонимов Среднего Прииртышья можно
продолжить. Только в 2006 году во время летних экспедиционных работ, мы
обнаружили более 30 уникальных раннесредневековых топонимических
объектов. На сегодняшний день предварительные этимологические
исследования проведены по таким историческим топонимам как – Ақсарай,
Ақтоғай, Ақсу, Қулы көл (Аққу), Емыль, Қазан, Қара түн, Түлкісу (Тюлька),
Үрлітүп (Урлютуп) и др. Но уже этих вполне достаточно, чтобы обратить
внимание исследователей на проблему древнетюркского и огузо-
кыпчакского наследия в топонимии Среднего Прииртышья. Топонимия
Прииртышья уходит своими корнями в раннее средневековье, это указывает
на глубокую историческую преемственность и сохранении традиций
насельников евразийских степей.
Литература:
1.
Артықбаев Ж.О., Ерманов А.Т., Жәнісов Ә.Т. Орта Ертіс өңірі қимақ
дәуірінде («Темір жауынгер» тарихының құпиясы). – Астана,
«Фолиант» баспасы, 2004.
2.
Әбілғази. Түрік шежіресі. Ауд. Б.Әбілқасымов. – Алма-Ата, 1992
3.
Ал-Истархи. Китаб месалик ал-мемалик //Материалы по истории
туркмен и Туркмении. Т. 1. VII – XV вв. араб. и перс. источники. – М.-
Л., 1939
4.
Ал-Идриси. Нузхат-ал-Муштак ви ихтирак ал-Афак // Сурат ал-Ард
//Материалы по истории туркмен и Туркмении. – М.-Л., 1939.
5.
Қазақ халық әдебиеті: көп томдық. Т. І. Қобыланды батыр. Алматы,
1986
6.
Русско-китайские отношения XVII в. т. І, М., 1969 /сб. документов/.
7.
Сембин М. Сырлытам. Көне ескерткіштер туралы толғам // Білім және
еңбек. 1987. №8, 36-37 бб.
Достарыңызбен бөлісу: |