title: Ќл-аућаттылыћ мемлекетi - Садыћов Т. С., т б. Дљниежљзi тарихы

text:
Ќл-аућаттылыћ мемлекетi. 50—60-жылдарда Батыс елдерiнде
ќлеуметтiк баѕдар џстанѕан аралас экономика ћџрылып, одан ќрi
дамыды. Ол меншiк пен экономикалыћ ћызметтiѓ ќртљрлi формала-
рын — жекеменшiк, џжымдыћ жќне мемлекеттiк формаларын
џштастырды. Нарыћтыћ механизмдер мен мемлекеттiк ќлеуметтiк
саясат жљйесiн, тџтыну мен жџмысћа орналастыруды ћолдау жљйесiн
тиiмдi џштастырып отыруды к=здейтiн саясат ћаѕидалары 50—60-
жылдарда Батыстыѓ жетекшi елдерiнiѓ саясатына баѕдар болды.
Батыс елдерiнде ћоѕамды дамытудыѓ лейбористiк-реформистiк тќсiлi
басымдыћ сипат алды. Мемлекеттiѓ ќл-аућаттылыѕыныѓ негiзгi институттары
мен механизмдерi тљпкiлiктi тџжырымдалды. Онда халыћтыѓ кедей топтарына
ќлеуметтiк кмек крсету, жџмыс орындарын белгiлеудiѓ, бiлiм беру,
денсаулыћ саћтау, зейнетаћымен ћамсыздандыру салаларын ћџру баѕ-
дарламалары басты орынѕа ие болды.
Еѓбек пен капитал арасындаѕы ћатынастарѕа мемлекеттiѓ ара-
ласуы айрыћша маѓызѕа ие едi. Мемлекет кќсiпкерлер мен кќсiподаћ-
тары арасында туатын даулы мќселелердi шешуде т=решi болуды =з
мiндетiне алды жќне олардыѓ арасында џжымдыћ шарттар жасалуына
к=мектесетiн болды.
Мемлекеттiѓ саясаты халыћтыѓ ћалыѓ топтарыныѓ тџрмыс
деѓгейiн ќл-аућатты топтар тџрмысыныѓ деѓгейiне жеткiзуге баѕыт-
талды. мiрдiѓ аса маѓызды салаларында салыћ саясаты кљшiмен,
халыћћа арнаулы ќлеуметтiк к=мек к=рсету арћылы џлттыћ табысты
ћайта б=лу жолымен ќлеуметтiк теѓсiздiктi жою жќне ќлдећайда мол
ќлеуметтiк ќдiлеттiлiктi ћамтамасыз ету маћсаты жарияланды.
Мџндай ћызметтердiѓ ћатарына балаларѕа отбасылыћ к=мек беру,
мектепте тегiн бiлiм алу, жџмыссыздыћ пен еѓбекке ћабiлетсiздiкке
байланысты жќрдемаћы таѕайындау, кќрiлердi зейнетаћымен
ћамтамасыз ету шаралары кiредi.
Мемлекеттiѓ ќл-аућаттылыћ принциптерi скандинавиялыћ немесе
шведтiк социализм љлгiлерi дейтiн елдерде неѕџрлым толыћ орын-
далды. Бџл љлгiнiѓ негiзгi белгiлерi мыналар едi: тиiмдiлiгi жоѕары
экономика ћџру, еѓбекке ћабiлеттi халыћты тљгелдей дерлiк жџмыспен
ћамтамасыз ету, кедейлiктi жою, дамыѕан ќлеуметтiк ћамсыздандыру
жљйесiн ћџру, сауаттылыћ пен мќдениеттiлiк деѓгейiн к=теру.
50—60-жылдарда Батыс елдерiнiѓ саяси =мiрiнде жџмысшы жќне
коммунистiк ћозѕалыстар елеулi р=л атћарды. Италияда, Францияда
жќне басћа елдерде коммунистiк партиялар мен олар басћарѕан
кќсiподаћтары ќлеуметтiк-экономикалыћ жќне iшкi саяси даму
љдерiстерiне љлкен ыћпал жасады. Олардыѓ ћызметi бџл елдердегi
билiк жљргiзушi топтардыѓ ќлеуметтiк заѓдар ћабылдауында,
мемлекет меншiгiне алу iсiнде, мемлекеттiѓ реттеушi жќне баћылаушы
ћызметтерiн кеѓейтуiнде маѓызды р=л атћарды.


|
жылѕы тамыздаѕы саяси даѕдарыс. КСРО-ныѓ ыдырауыБайланысты: дүниежүзі тарихы 111991 жылѕы тамыздаѕы саяси даѕдарыс. КСРО-ныѓ ыдырауы.
Шiлдеде М.С.Горбачев с=з с=йлеп, 20 тамызда одаћтыћ шартћа ћол
ћою белгiленгенiн мќлiмдедi. Бџдан кейiн ол демалу љшiн Ћырымѕа,
Форосћа жљрiп кеттi, Мќскеуге 19 тамызда ћайтып оралмаћшы болды.
Президенттiѓ жаћын т=ѓiрегiндегi мемлекеттiѓ жоѕары ћызмет-
тегi адамдары 18 тамызда Фороста жљрген М.С.Горбачевке келдi.
Ресми болжамдарѕа ћараѕанда, олар мемлекеттi ћорѕап ћалу љшiн
елдiѓ бљкiл аумаѕында т=тенше жаѕдай енгiзуге љгiттеген. Президент
бџл талаптарды орындаудан бас тартыпты-мыс. Сондыћтан 19 та-
мызда М.С.Горбачевтiѓ наућастанып ћалуы жќне билiктен уаћытша
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


КСРО-даѕы ћайта ћџрудыѓ негiзгi кезеѓдерi
1985—1986 жж., к=ктем
1987 — 1988 жж.
1989 — 1990 жж., к=ктем
1990 ж., к=ктем —1991 ж.,
жаз
Елдiѓ ќлеуметтiк-экономикалыћ дамуын жедел-
детуге баѕыт алу
Экономика жќне партияныѓ iшкi саясатына =з-
герiстер енгiзу ћадамдары
Ћайта ћџру саясатыныѓ даѕдарысы жќне елдегi
ќлеуметтiк-саяси љдерiстердiѓ ќлеуметтiк жа-
ѓару аясынан шыѕуы
Басћарудыѓ президенттiк формасына =туi, елдегi
экономикалыћ жќне саяси даѕдарыстардыѓ
тереѓдеуi, КСРО-ныѓ бiртiндеп ыдырауы
132
тайдырылѕаны, ол бастаѕан «ћайта ћџру» тџйыћћа тiрелгенi туралы
жќне Отанды ћорѕап ћалу љшiн Т=тенше жаѕдай ж=нiндегi
мемлекеттiк комитет (ТЖМК) ћџрылѕаны, ол бљкiл билiктi =з ћолына
алатыны туралы хабарланды. Оныѓ ћџрамына президенттiѓ мiндетiн
атћарушы Г.И.Янаев, КОКП Орталыћ Комитетiнiѓ хатшысы,
Ћорѕаныс Кеѓесi т=раѕасыныѓ бiрiншi орынбасары О.Д.Бакланов,
КСРО МЋК т=раѕасы В.А.Крючков, КСРО Премьер-министрi
В.С.Павлов, КСРО Iшкi iстер министрi Б.К.Пуго, КСРО Шаруалар
одаѕыныѓ т=раѕасы В.А.Стародубцев, КСРО Ћорѕаныс министрi
Д.Т.Язов жќне мемлекеттiк кќсiпорындар Ассоциациясыныѓ
президентi А.Н.Тизяков ендi. ТЖМК елде тќртiптi ћалпына келтiрiп,
КСРО-ныѓ ыдырауына жол бермекшi екенiн мќлiмдедi.
Оппозициялыћ партиялар мен бџћаралыћ аћпарат ћџралдарыныѓ
ћызметiне тыйым салынды. Мќскеуге ќскер енгiзiлдi.
ТЖМК-ѕа ћарсыласу ћимылдарын Ресей президентi Ельцин жќне
оныѓ т=ѓiрегiндегiлер џйымдастырды. Б.Н.Ельцин 19 тамызда бiрнеше
Жарѕы жариялады. Онда ТЖМК «хунта» деп аталды, ал оныѓ
ќрекеттерi мемлекеттiк т=ѓкерiс деп сипатталды. Ресей президентi
еѓбекшiлердi жаппай ереуiлге шыѕуѕа, ал ќскери ћызметшiлердi
ТЖМК-ныѓ бџйрыћтарын орындамауѕа шаћырды.
Аћ љй деп аталѕан РКФСР Жоѕарѕы Кеѓесi т=ѓiрегiне оны
ћорѕаушылар жинала бастады. 20 тамызда љйдiѓ т=ѓiрегiнде бар-
рикадалар тџрѕызылды. Ќскери б=лiмшелердiѓ бiр б=лiгi Б.Н.Ельцин-
нiѓ жаѕына шыћты. ТЖМК-ныѓ батылсыздыѕы оны жеѓiлiске
жеткiздi. 21 тамызда ТЖМК билiктен айырылды, ал 22 тамызда оныѓ
мљшелерi мемлекеттiк т=ѓкерiс жасауѕа тырысты деп айыпталып,
ћамауѕа алынды.
ТЖМК жойылѕаннан кейiн КСРО-ныѓ таѕдыры алдын ала
шешiлдi. Президент Б.Н.Ельциннiѓ бџйрыѕымен КОКП Орталыћ
Комитетi облыстыћ комитеттерiнiѓ, аудандыћ комитеттерiнiѓ, мџраѕат
љйлерi жабылып, м=р соѕып тасталды. КОКП 1991 жылѕы 23 тамыздан
бастап билiк жљргiзушi саяси ћџрылым ретiнде =мiр сљруден ћалды.
М.С.Горбачев ћыркљйекте Балтыћ бойындаѕы љш республиканыѓ
КСРО-дан шыѕатынын ресми тљрде мойындады. 8 желтоћсанда
РКФСР, УКСР жќне БКСР Беловежск тоѕайында Белоруссияныѓ Брест
тљбiндегi «Вискулидегi» резиденциясында жиналып, КСРО-ныѓ
таратылѕаны жќне «Тќуелсiз Мемлекеттер Достастыѕыныѓ» (ТМД)
ћџрылѕаны туралы мќлiмдедi. Бџл оћиѕа КСРО президентiнен
жасырын =ткiзiлiп, тарихћа «Беловежск» келiсiмi деген атпен ендi. Бџл
актiге РКФСР президентi Б.Н.Ельцин, УКСР президентi Л.М.Кравчук
жќне БКСР Жоѕарѕы Кеѓесiнiѓ т=раѕасы С.С.Шушкевич ћол ћойды.
10 желтоћсанда Украина мен Белоруссияныѓ Жоѕарѕы Кеѓестерi, ал
12 желтоћсанда РКФСР Жоѕарѕы Кеѓесi Минск келiсiмiн бекiттi. 1991
жылѕы 21 желтоћсанда Алматыдаѕы кеѓесте ТМД-ѕа таѕы да 8
республика ћосылды. 1991 жылы 25 желтоћсанда М.С.Горбачев
133
ыдыраѕан мемлекеттiѓ президентi ретiнде =зiнiѓ ћызметiн тоћтатћаны
ж=нiнде мќлiмдедi. КСРО осылай тарап кеттi.
Достарыңызбен бөлісу: |


|
КСРО-даѕы ТLтенше жаѕдай жLнiндегi мемлекеттiк комитеттiѓ кеѓесБайланысты: дүниежүзі тарихы 11КСРО-даѕы ТLтенше жаѕдай жLнiндегi мемлекеттiк комитеттiѓ кеѓес
халћына љндеуiнен
18 тамыз, 1991 жыл.
КСРО-даѕы т=тенше жаѕдай ж=нiндегi мемлекеттiк комитет елде басталѕан
даѕдарыстыѓ тереѓ екенiн толыћ тљсiнедi, ол Отан таѕдыры љшiн жауапкершiлiктi
=зiне алады жќне мемлекет пен ћоѕамды даѕдарыстан тезiрек шыѕару ж=нiнде еѓ
елеулi шаралар ћолдануѕа бекем бел байлап отыр.
Бiз жаѓа Одаћтыћ шарт жобасыныѓ бљкiлхалыћтыћ кеѓ талћылаудан
=ткiзiлуiне уќде беремiз. Ќркiмнiѓ де осы аса маѓызды ќрекеттi тыныш жаѕдайда
џѕынуы жќне ол бойынша =з к=зћарасын аныћтау ћџћыѕы мен мљмкiндiгi бар
болады, =йткенi бiздiѓ џлы Отанымыздыѓ к=птеген халыћтарыныѓ таѕдыры
Одаћтыѓ ћандай болатынына байланысты.
Бiз заѓдылыћ пен ћџћыћ тќртiбiн дереу ћалпына келтiрудi, ћан т=гiстi
тоћтатуды, ћылмыскерлер дљниесiне аяусыз соѕыс жариялауды, бiздiѓ
ћоѕамымыздыѓ атына кiр келтiретiн жќне кеѓес азаматтарын кемiтетiн масћара
ћџбылыстарды тљп-тамырымен жоюды к=здеп отырмыз. Бiз =з ћалаларымыздыѓ
к=шелерiн ћылмысты элементтерден тазартамыз, халыћ игiлiгiн талан-тараж
етушiлердiѓ озбырлыѕын тыямыз.
Бiз шынайы демократиялыћ љдерiстердi, Отанымыздыѓ дљниежљзiлiк џлттар
ћауымдастыѕында лайыћты орын алуына мљмкiндiк беретiндей жаѓаруына, оныѓ
экономикалыћ жќне ќлеуметтiк гљлдеуiне жеткiзетiн дќйектi реформалар саясатын
жаћтаймыз.
1. «Жеделдету», «ћайта ћџру» жќне «жариялылыћ» тџжырымдары деген не?
2. М.С.Горбачевтiѓ ћандай саяси аѕымдар арасында айлакерлiк iстеуiне тура
келдi?
3. КОКП ХIХ бљкiлодаћтыћ конференциясыныѓ нќтижелерiн айтып берiѓдер.
4. КСРО-даѕы ќлеуметтiк-экономикалыћ жќне саяси даѕдарыс неден
байћалды жќне оныѓ себептерi ћандай?
5. Елде џлт мќселесiнiѓ шиеленiсуiне жќне «Егемендiк парадына» ќкелген
себептер ћандай?
6. КСРО-ныѓ ыдырауыныѓ негiзгi себептерiн атаѓдар.
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: § 19. ТЌУЕЛСIЗ МЕМЛЕКЕТТЕР ДОСТАСТЫЅЫ

text:
§ 19. ТЌУЕЛСIЗ МЕМЛЕКЕТТЕР ДОСТАСТЫЅЫ
ТМД-ныѓ ћџрылуы жќне оныѓ ћџрылымы. Славян республика-
лары КСРО-ныѓ жойылѕанын мќлiмдеп, Одаћтаѕы басћа ќрiптестерiнiѓ
келiсiмiн сџрамастан тќуелсiздiкке ћарай итерiп шыѕарды.
КСРО-ныѓ таѕдыры тќуелсiз 11 республиканыѓ президенттерi
Алматыда 21 желтоћсанда кездескенде тљпкiлiктi шешiлдi. Бџрынѕы
КСРО-ныѓ 8 республикасы «Беловежск» келiсiмiне ћосылу туралы
хаттамаѕа ћол ћойды. Тќуелсiз Мемлекеттер Достастыѕына ресми тљрде
мына 11 мемлекет: Армения, Ќзiрбайжан, Белоруссия, Молдова,
Ћазаћстан, Ћырѕызстан, Ресей, Тќжiкстан, Тљрiкменстан, збекстан
жќне Украина ендi.
134
ТМД органдарын ћџру љдерiсi 1991 жылѕы желтоћсаннан басталып, осы
уаћытћа дейiн жалѕасып келедi. Бџл љдерiстi екi кезеѓге блуге болады.
Бiрiншiсi,
1991 жылѕы желтоћсан — 1993 жылѕы ћаѓтар аралыѕын ћамтиды.
Осы кезде достастыћтыѓ саяси љйлестiрушi органдары мен негiзгi арнаулы
органдары ћџрылып, олар ТМД Жарѕысында тiркелдi. Екiншi кезеѓ, 1993
жылѕы ћаѓтардан бљгiнгi кљнге дейiн созылып келедi. Бџл кезеѓде
халыћаралыћ жаѕдайдыѓ ыћпалымен жќне мемлекетаралыћ ћатынастардыѓ
згеруi себептi ТМД-ныѓ басћарушы ћџрылымы згерумен келедi.
ТМД органдарын ћџру 1991 жылѕы желтоћсанда басталды. Ал
21 желтоћсанда Алматыда љйлестiрушi органдар — мемлекет басшы-
ларыныѓ кеѓесi мен љкiмет басшыларыныѓ кеѓесiн, ортаћ ќскери-
стратегиялыћ кеѓiстiктiѓ бiрлескен ћолбасшылыѕын ћџру туралы
шешiм ћабылданды. Ядролыћ ћаруды ћолдану туралы шешiм РКФСР
президентiне тапсырылды.
Тќуелсiз Мемлекеттер Достастыѕы (ТМД) басшыларыныѓ Кеѓесi
мен Егемен Мемлекеттер Одаѕы (ЕМО) љкiмет басшыларыныѓ кеѓесiн
ћџру туралы келiсiмнiѓ 1991 жылѕы 30 желтоћсанда ћабылданѕаны
ТМД елдерi љйлестiру органдарын ћџрудаѕы келесi ћадам болды. ЕМО
мен ТМД жџмысын џйымдастыру љшiн 1992 жылѕы 16 ћаѓтарда
Жџмыс тобы туралы жќне оныѓ љйлестiрушiсi туралы шартћа
уаћытша Ереженi бекiту туралы ћол ћойылды. 8 аћпанда 100 адамѕа
дейiн жететiн мџндай топ ЕМО шешiмiмен Мќскеуде ћџрылды.
ТМД елдерiнiѓ ынтымаћтастыѕы экономикалыћ жќне аћпараттыћ
салаларда бџрынѕы шаруашылыћ байланыстарды ћолдауѕа баѕыт-
талды. ТМД мен ЕМО шешiмдерi мен бџрынѕы одаћтыћ ведомство-
лардыѓ орнына мемлекетаралыћ љйлестiрушi мамандандырылѕан
кеѓестер ћџрылды. Олардыѓ iшiндегi анаѕџрлым маѓыздысы — ТМД
Кеден Кеѓесi, Мемлекетаралыћ «Газпром» акционерлiк ћоѕамы, темiр-
жол тасымалы ж=нiндегi Кеѓес, ТМД Экономикалыћ Кеѓесi, ТМД
Экономикалыћ Соты, Мемлекетаралыћ банк жќне Мемлекетаралыћ
«Мир» телерадиокомпаниясы ћосылатын болды.
Заѓ шыѕару ћызметiн реттейтiн ћџрылым ћџру љшiн ћадамдар
жасалды. 1992 жылѕы 27 наурызда Алматыда ТМД-ѕа ћатысушы
мемлекеттердiѓ парламентаралыћ ассамблеясы (АПА) туралы
келiсiмге ћол ћойылды. Оныѓ ћџрамына Армения, Белоруссия, Ћазаћ-
стан, Ћырѕызстан, Ресей, Тќжiкстан, збекстан жќне баћылаушылар
ретiнде Ќзiрбайжан мен Молдова ендi. АПА-ныѓ басты мiндетi ТМД
елдерiнiѓ заѓдарын жаћындастыратын заѓдар ќзiрлеу болды. Сонымен
ћатар Парламентаралыћ аћпараттыћ-аныћтамалыћ ћызмет ћџрылды.
1993—1995 жылдарда Ќзiрбайжанныѓ, Грузияныѓ жќне Молдованыѓ
парламенттерi АПА-ѕа мљше болды. 1999 жылы Алматы келiсiмiне
Украина ћосылды. 1993 жылѕы 22 ћаѓтарда мемлекет басшыларыныѓ
кеѓесi ТМД-ныѓ Жарѕысын ћабылдады. Онда ТМД елдерi ћатынас-
тарыныѓ сипатына ћатысты негiзгi Ережелер баяндалѕан, олардыѓ
ћџћыћтары мен мiндеттерi айћындалѕан.
135
Достарыңызбен бөлісу: |


title: ТМД елдерi арасындаѕы экономикалыћ, саяси жќне ќскери Lзара

text:
136
аућымды ћатынастарды жасаушы тек Ћазаћстан ѕана болып отырѕан
сияћты. Достастыћтыѓ басћа мемлекеттерiнiѓ бќрi бiр-бiрiне ћандай
да бiр талаптар ћойып жљр. Ресей Федерациясында проблемалар
басћалардаѕыдан к=п шоѕырланѕан. Ћара теѓiз флоты љшiн
Украинамен арада ћайшылыћтар туды. Днестр бойындаѕы аймаћ љшiн
Молдовамен ћатынастар шиеленiстi. Орыс-грузин ћатынастары ќр
ћилы сипатта болып келедi. Оѕан бќрiнен де бџрын грузин-абхаз жќне
грузин-осетин жанжалы себеп болуда. Бiраз уаћыт бойына Ќзiр-
байжанмен ћатынастар шиеленiскен кљйде болды, =йткенi Ресей
Федерациясы ќзiрбайжан-армян жанжалында Арменияѕа жабыћ
ћолдау к=рсеттi. Ћазiргi уаћытта екi мемлекетпен арадаѕы ћатынастар
тџраћты сипат алды.
Алайда ТМД-ныѓ кейбiр мемлекеттерi арасындаѕы саяси ћатынас-
тардыѓ кљрделiлiгi белсендi мќдени жќне келiсiмдi саясат жљргiзу
жолымен шешiлiп отырды. Гуманитарлыћ саладаѕы ынтымаћтастыћ
ТМД елдерiнiѓ =зара iс-ћимылдарыныѓ аса маѓызды жаћтарыныѓ бiрi.
Оныѓ мќндiлiгi — бџрынѕы КСРО республикалары мќдениеттерi мен
халыћтарыныѓ тыѕыз байланыстарынан туады, мќдени ћџндылыћ-
тардыѓ тарауына жатады.
1995 жылы ТМД елдерiнiѓ мќдениет министрлерiнiѓ орынбасар-
лары деѓгейiндегi мќдени ынтамаћтастыћ кеѓесi жџмыс iстеумен
болды. Бiртџтас бiлiм кеѓiстiгiн саћтау жолындаѕы игiлiктi шаралар
жљзеге асырылды. Ресей президентi Б.Н.Ельцин 1996 жылы бiлiм
саласындаѕы ынтымаћтастыћ љдерiстерiн ћолдау туралы Жарѕы
жариялап, бiртџтас бiлiм кеѓiстiгiн ћџру тџжырымдамасын маћџл-
дады. Достастыћ мемлекеттерiнiѓ Ћырѕызстан сияћты мемлекетiнде,
Тќжiкстанда, Арменияда Славян (Ресей) университеттерi ћџрылды.
Ќскери-саяси саладаѕы ћимылдарды љйлестiрiп отыру ћажеттiгiн
достастыћ елдерi тќуелсiздiк алѕаннан кейiн бiрден-аћ тљсiндi. 1992
жылѕы 15 мамырда Армения, Белоруссия, Ћазаћстан, Ћырѕызстан,
Ресей, Тќжiкстан жќне збекстан џжымдыћ ћауiпсiздiк туралы шартћа
ћол ћойды. Ќзiрбайжан мен Грузия шартћа 1993 жылы ћосылды.
ТДМ-ныѓ барлыћ елдерi КСРО-ны ядролыћ держава саласындаѕы
ћџћылы мџрагер деп таныды. 1992 жылѕы 6 шiлдеде ядролыћ ћаруы
бар Украина, Белоруссия, Ћазаћстан ћаруды ћолдану ћџћыѕын Ресей
Федерациясына бердi. Олар ядролыћ ћаруы жоћ мемлекеттер ретiнде
ядролыћ ћаруды таратпау ж=нiндегi шартћа ћосылуѕа жќне =зiнiѓ
аумаѕынан стратегиялыћ кљштердi жетi жылдыѓ iшiнде шыѕаруѕа
мiндеттi болды.
Халыћаралыћ терроризмнiѓ ћаупi Орталыћ Азия елдерiн ТМД
шеѓберiнде анаѕџрлым тыѕыз ынтымаћтастыћћа кiрiсуге мќжбљр еттi.
2001 жылы Ћазаћстанныѓ, Ћырѕызстанныѓ, Ресейдiѓ, Тќжiкстанныѓ
ќскери б=лiмшелерiнен Орталыћ Азияѕа арнап шџѕыл iске кiрiсетiн
џжымдыћ кљштер ћџру туралы шешiм ћабылданды.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Достастыћ елдерiнiѓ даму ерекшелiктерi

text:
137
Экономикалыћ ћуаты жаѕынан
Ћазаћстан мен
Ресей ТМД-даѕы жетекшi мемлекеттер. Оларда
ћазба байлыћтары к=п ќрi аса iрi м=лшерде
астыћ =сiрiледi.
Достастыћ мемлекеттерiнiѓ
арасында Тљрiк-
менстан =зiнiѓ экономикалыћ ћуаты жаѕынан
басћалардан кейiнгi мемлекет болып келдi.
Республикада мџнай мен газдыѓ мол ћоры бар,
оны сату — елдiѓ экономикалыћ жќне ќлеу-
меттiк тџраћтылыѕыныѓ кепiлi. Тљрiкменстан-
да С.Ниязов басшылыћ еткен кезде баѕаны мем-
лекеттiѓ реттеуi, негiзгi азыћ-тљлiк =нiмдерiн
тегiн б=лiсу карточкалары, жарыћ,
жылу беру-
дiѓ тегiн тќртiбi енгiзiлдi. Тќуелсiздiк тџсында
халыћтыѓ тџрмыс деѓгейi кљрт т=мендеп
кеткенi байћалды. 1995 жылы наћты жалаћы
1990 жылѕы деѓгейдiѓ 7
%-на жуыћ м=лшерде ѕана болды. 2000 жылы
орташа жалаћы айына 36 долларды ћџрады.
Айтарлыћтай экономикалыћ ќлеуетке
Украина ие. Алайда Украина
экономикасыныѓ осал жерi отын-энергетика базасы болып табылады.
Энергия ћуатын =ндiретiн ћџрал-жабдыћтардыѓ теѓ
жартысын шет-
елдерден сатып алуѕа тура келедi. Елде жџмыссыздыћтыѓ к=бейгенi
байћалады. Ресми деректер бойынша 2000 жылы ол 4
%-ѕа теѓ болды.
Достастыћ елдерiнде маѓызды р=л атћаратын келесi ел —
Бело-
руссия. 1995 жылѕа дейiн бџрынѕы кеѓес республикаларыныѓ
к=пшiлiгi сияћты Белоруссияда да тџрмыс деѓгейiнiѓ т=мендеп, жалпы
iшкi =нiмнiѓ кемiгенi байћалды. А.Г.Лукашенко =кiмет басына
келгеннен кейiн ЖI =се бастады, ол 2003 жылы 1989 жылѕы деѓгейдiѓ
97
%-на жеттi. 1997 жыл — «беларусь ѕажабы» деп аталды. Бџл жылы
ЖI 11
%-ѕа =стi. неркќсiптiѓ жекелеген салаларыныѓ =суi љштен
бiр есе дќрежеге жеттi. Бiраћ =неркќсiпте жалпы iшкi =нiм ћалпына
келтiрiлсе де, ал ауыл шаруашылыѕында оныѓ бџрынѕы деѓгейге
жетуi ќлi де алыс. ТМД статистикалыћ комитетiнiѓ
деректерi бойынша
республиканыѓ ауыл шаруашылыѕындаѕы iшкi жалпы =нiмдер 1990
жылѕы деѓгейдiѓ т=рттен љш б=лiгiнен сќл ѕана артыћ. Мал саны 60
%-
ѕа т=мендеп кеттi, дќндi даћылдардыѓ шыѕымдылыѕы љштен бiр есе
азайды. Ћиыншылыћтарѕа ћарамастан, Белоруссия ТМД елдерiнiѓ
арасында даяр =нiмдер —
машиналар, жабдыћ, тоћыма бџйымдарын,
химия =ндiрiсi =нiмдерiн, металдарды шетке шыѕаруда басым тљсiп
отырѕан бiрден-бiр ел. ТМД-ныѓ басћа елдерiндегi сияћты Бело-
руссияда да экономикалыћ даѕдарыс пен ћџнсыздану терiс ќсер еттi.
1999 жылы наћты жалаћы 1990 жылѕы деѓгейдегiнiѓ 85
%-ы болды.
Республика азаматтарыныѓ орташа айлыћ жалаћысы 2001 жылы 70
долларѕа теѓ болды. Дегенмен жџмыссыздыћ деѓгейi не бќрi 2
%-ѕа
теѓ.
Достарыңызбен бөлісу:


title: А.Г.Лукашенко - Садыћов Т. С., т б. Дљниежљзi тарихы

text:
138
Nзбекстандаѕы ћазiргi экономикалыћ
жаѕдайѕа бiршама тџраћтылыћ тќн болып
отыр. 2001 жылы ЖI деѓгейi 1989 жылѕы
деѓгейдегiнiѓ 101,6
%-на теѓ болды. Отын-
энергетика кешенi =неркќсiптiѓ негiзi болып
келедi. Газ, алтын, уран =ткiзуден тљскен табыс
=неркќсiпке ћџйылуда. Елдiѓ љкiметi =неркќсiп
орындарын ћалпына келтiрдi жќне жаѓаларын
салып жатыр.
Мемлекеттiк реттеудiѓ толыћ саћталуы —
збекстан экономикасыныѓ ерекшелiгi. Ауыл
шаруашылыѕы жќне бљкiл iрi =неркќсiптiѓ
80
%-ы м=лшерiнде мемлекеттiѓ ћолында.
збекстан љшiн =зектi мќселе — жџмыссыздыћ 20
%-ѕа жаћындап
келедi. 2000 жылы орташа жалаћы айына 37 доллар болды.
Тќуелсiздiк жќне азамат соѕысы жылдары
Тќжiкстанныѓ экономи-
касына едќуiр нџћсан келтiрiлдi. ЖI деѓгейi 1989 жылѕы к=рсет-
кiштiѓ 50
%-на теѓ.
ТМД-ныѓ барлыћ бастамаларын ћолдап келе жатћан Орта Азия-
даѕы таѕы да бiр мемлекет —
Ћырѕыз Республикасы. Ћырѕызстанныѓ
ћазiргi экономикасы саяси тџраћсыздыћ салдарынан даѕдарыстан
шыѕа алмай келедi. Республикадаѕы жџмыссыздыћ 25—30
%-ды ћџрап
отыр.
2005 жылы наурызда Ћырѕызстанда =кiмет ауысып, республи-
каныѓ оѓтљстiгiнде жаппай тќртiпсiздiк орын алды, ќкiмшiлiк љйлер
басып алынды жќне =ртелдi. Толћу Бiшкекке де жеттi. А. Аћаев
оппозицияныѓ билiгiне орын берiп, елден кетуге мќжбљр болды. Бџл
оћиѕалар “Ћызѕалдаћ революциясы” деп аталды. Ћ. Бакиев жаѓа
президент таѕына отырды. 2006 жылѕы ћарашада Бакиев жаѓа
конституцияны ћабылдатты. Мџныѓ нќтижесiнде Ћырѕызстан
парламенттiк республикаѕа айналды. Алайда 2006 жылѕы ћаѓтарда-
аћ президенттiѓ =кiлеттiлiгiн кеѓейтетiн конституцияныѓ жаѓа
нџсћасы ћабылданды. Бiраћ 2007 жылѕы ћыркљйекте конституция-
лыћ сот конституцияны жарамсыз деп тапты. Сондыћтан Ћ. Бакиев
референдумѕа парламенттiк-президенттiк республика болуды
к=здейтiн конституцияныѓ жаѓа жобасын џсынды. Оны бљкiл халыћ
болып дауыс беру жолымен маћџлдаудан кейiн мерзiмiнен бџрын
парламент сайлауы =ткiзiлдi. Парламенттегi 90 орынныѓ 70-сiн
жуырда ћџрылѕан президенттiк “Аћ жол” партиясы алды. Алайда
Ћырѕызстандаѕы саяси жаѕдай соѓѕы екi жылдыѓ iшiнде шиеленiскен
ћалпында ћалып келдi. 2010 жылѕы 6 сќуiрде Ћырѕызстанда жаппай
тќртiпсiздiк басталды. Жиналѕан топ ћылмыскерлердi тљрмеден
босатып жiбердi. Елдiѓ президентi Ћ. Бакиев Бiшкектен кетiп ћалуѕа
мќжбљр болды. Орын алѕан жаѕдайдыѓ бќрi љшiн бљкiл жауапкерлiктi
ол оппозицияѕа жљктедi. Ћырѕызстанда Уаћытша љкiмет ћџрылды.
Достарыңызбен бөлісу:


title: И. Каримов - Садыћов Т. С., т б. Дљниежљзi тарихы

text:
И. Каримов
139
Оны Р. Отынбаева басћарды. Ћырѕызстандаѕы тќртiпсiздiктердiѓ
барысында 100-ден астам адам =лдi.
Молдова Республикасы — ТМД-ѕа ћатысушы ел болып табылады.
Молдованыѓ экономикалыћ жаѕдайы тќуелсiздiк жылдарында кљрт
нашарлаѕан. 2003 жылы Молдованыѓ жалпы iшкi =нiмдерi 1989
жылѕа ћараѕанда 38
%-ѕа теѓ болѕан.
Оѓтљстiк Кавказдыѓ љш республикасы — Грузия, Армения,
Ќзiрбайжан да ТМД-ѕа мљше болып табылады, бџл мемлекеттердiѓ
достастыћ пен =мiр сљрiп келе жатћан уаћыт iшiнде =здерiнiѓ оѕан
ћатысу мќртебесiн жиi-жиi =згертумен болѕанын атап айтћан ж=н.
Тќуелсiздiкке ћол жеткеннен кейiн Грузия экономикалыћ апатћа
џшырады. Грузияда =ндiрiс апатты тљрде ћџлдырады. 2003 жылы
республиканыѓ жалпы iшкi =нiмдерi 1989 жылѕы деѓгейдiѓ 41
%-ы
м=лшерiнде болды. Мџѕалiмдердiѓ орташа жалаћысы 2002 жылы
20 лари болды. Бџл 9 долларѕа теѓ.
2004 жылѕы 4 ћаѓтарда кезектi президент сайлауыныѓ барысында
37 жастаѕы М. Саакашвили Грузияныѓ президентi болып сайланды.
Грузияныѓ жаѓа басшылыѕы елдiѓ аумаћтыћ тџтастыѕын ћалпына
келтiрудi жќне жемћорлыћћа ћарсы кљрестi =зiнiѓ басты мiндетi деп
жариялады. 2004 жылѕы жаз бен кљз бойына Грузия, Абхазия жќне
Оѓтљстiк Осетия арасындаѕы ћатынастар ћатты ушыѕып кеттi. Мџныѓ
=зi тљптеп келгенде 2007 жылѕы ћарашада президент пен оппозиция
арасындаѕы жаѕдайдыѓ мыћтап шиеленiсуiне ќкелiп соћтырды.
М. Саакашвили елде т=тенше жаѕдай енгiзiп, =зiнiѓ ћызметтен
кететiндiгiн жариялады. 2008 жылѕы 5 ћаѓтарда жаѓа президент
сайлауы =ттi. Саакашвили таѕы да жеѓiске жетiп, президент болып
сайланды. 2008 жылѕы тамыздыѓ басында Грузия Оѓтљстiк Осетияѕа
Грузин ќскерлерiн басып кiруiн џйымдастырды. Оѓтљстiк Осетия
љкiметi Ресейден к=мек сџрады, Ресей Оѓтљстiк Осетияѕа ќскери к=мек
к=рсеттi. Грузин ќскерлерi Оѓтљстiк Осетия аумаѕынан ћуып
шыѕарылды. 2008 жылѕы 26 тамызда Ресей Абхазия мен Оѓтљстiк
Осетияныѓ тќуелсiздiгiн ресми тљрде таныды. Мџндай шешiм
М. Саакашвилидiѓ сыртћы саясатыныѓ мыћтап кљйрегенi болды.
КСРО ыдырап, Кавказ республикаларында этносаяси жанжалдар
кљшейгенде Армения дќстљрлi ќрiптестерiнен ћол љзiп ћалды. Бџл
республиканыѓ экономикасына терiс ќсер еттi. Республиканыѓ жалпы
iшкi =нiмдерi Армян экономикасыныѓ тереѓ даѕдарысћа
џшыраѕаныныѓ дќлелi болып отыр. 2003 жылы Арменияныѓ жалпы
iшкi =нiмдерi 1989 жылѕы деѓгейдiѓ 67
%-ы болды.
Тќуелсiздiкке ћол жеткеннен кейiн Ќзiрбайжан елеулi экономи-
калыћ ћиыншылыћтарѕа кездестi. ТМД-ныѓ басћа елдерiндегi сияћты
халыћтыѓ тџрмыс деѓгейi кљрт ћџлдырады. 3 миллиондай адам жџмыс
iздеп табыс табу љшiн республикадан к=шiп кеттi.
Саяси ћџрылымы жаѕынан ТМД елдерiнiѓ к=пшiлiгiнде президент-
тiк басћару формасы орнаѕан. Бљгiнде Украина бџл статусын =згерттi,
онда басћарудыѓ парламенттiк љлгiсi орнатылды. Молдавада да
парламенттiк билiк жљйесi ћџрылѕан.
140
Достарыңызбен бөлісу: |


Тќуелсiз Мемлекеттер Достастыѕыныѓ Жарѕысынан 19 желтоћсан, 1991 жыл.
(ћысћартылып берiлген)
з халыћтарыныѓ тарихи ортаћтыѕы мен олардыѓ арасында ћалыптасћан
байланыстарды негiзге ала отырып Тќуелсiз Мемлекеттер Достастыѕына (бџдан
ќрi — Достастыћ) =з еркiмен бiрiккен мемлекеттер, халыћаралыћ ћџћыћтыѓ
к=пшiлiк мойындаѕан џстанымдары мен нормаларына, Бiрiккен Џлттар Џйымы
Жарѕысыныѓ, Хельсинки ћорытынды актiсi мен Еуропадаѕы ћауiпсiздiк пен
ынтымаћтастыћ ж=нiндегi Кеѓестiѓ басћа да ћџжаттарыныѓ ережелерiне сќйкес
ќрекет ете отырып, Достастыћ Жарѕысын ћабылдауѕа шешiм ћабылдады жќне
т=мендегiлер туралы келiстi:
1-бап. Достастыћ оныѓ барлыћ мљшелерiнiѓ егемендiк теѓдiгiнiѓ бастамаларына
негiзделген, мљше мемлекеттер халыћаралыћ ћџћыћтыѓ дербес жќне теѓћџћыћты
субъектiлерi болып табылады. Достастыћ мемлекет болып табылмайды жќне
џлттыћ =кiлеттiлiктердi иелене алмайды.
2-бап. Достастыћтыѓ маћсаттары: саяси, экономикалыћ, экологиялыћ, гумани-
тарлыћ, мќдени жќне де =зге салалардаѕы ынтымаћтастыћты жљзеге асыру...
Мљше-мемлекеттер азаматтарына Достастыћта еркiн араласуѕа, ћатынастар
жасау мен жљрiп-тџруѕа жќрдемдесу; =зара ћџћыћтыћ жќрдем жќне ћџћыћтыћ
ћатынастардыѓ басћа да салаларындаѕы ынтымаћтастыћ;
Достастыћ мемлекеттерi арасындаѕы даулар мен ћаћтыѕыстарды бейбiт жолмен
шешу.


title: II тарау. Мљшелiк - Садыћов Т. С., т б. Дљниежљзi тарихы

text:
141
3. ТМД елдерi арасындаѕы экономикалыћ жќне ќскери-саяси ћатынастардыѓ
сипаты ћандай?
4. Достастыћ елдерiнiѓ даму ерекшелiктерiн атап к=рсетiѓдер.
Елдер
Ќлеуметтiк-экономикалыћ дамуы
Саяси дамуы
Тљрiкменстан
Украина
Белоруссия
збекстан
Тќжiкстан
Ћырѕызстан
Молдова
Грузия
Армения
Ќзiрбайжан
Достарыңызбен бөлісу:


title: «Жаѓа консервативтiк толћын»

text:
14
1974—1975 жылдардаѕы дљниежљзiлiк экономикалыћ даѕдарыс мќселенi кљн
тќртiбiне ћойып, жаѓа консервативтiк толћынѕа бастама жол салып бердi;
ол билiк басындаѕылардыѓ
пiкiрiнше, экономикада пiсiп-жетiлген ћџрылымдыћ
ћайта ћџруларды жљзеге асыру арћылы ћажеттi жаѕдайлар туѕызуѕа тиiс
болды.
Жаѓа консервативтiк толћынныѓ барысында солшыл саяси
партиялар мен ћозѕалыстар кейiнгi шепке ысырылып тасталды жќне
к=птеген елдерде жаѓа консервативтiк кљштер жеѓiп шыћты. Олардыѓ
баѕдарламаларында экономикадаѕы мемлекеттiѓ р=лiн азайту,
меншiктi мемлекет билiгiнен шыѕару, жекешелендiру,
жеке бастама-
лардыѓ к=терiлуi, бќсекелестiк,
экономикалыћ жќне ќлеуметтiк
салалардаѕы нарыћтыћ принциптердi =рiстетуде жаѓа нџсћаулар
белгiлеу басты орын алды.
1970 жылы Џлыбританияда М.Тэтчер бастаѕан консервативтiк
партияныѓ
билiк басына келуi, 1980 жылы АЋШ-таѕы президент
сайлауында республикашыл Р.Рейганныѓ жеѓiске жетуi,
Германия
Федеративтiк Республикасындаѕы, Франция мен Италиядаѕы
парламент сайлауларыныѓ нќтижелерi консервативтiк кљштер
џсынѕан идеялардыѓ халыћтыѓ ћалыѓ топтарыныѓ к=ѓiл кљйiне
љйлесетiнiн к=рсетiп бердi. Экономиканы ћџрылымдыћ ћайта ћџрудыѓ
шешушi кезеѓiнде консерваторлардыѓ басым кљш болуын ћамтамасыз
еткен жаѓа консервативтiк толћын бџл ћайта ћџрудыѓ барысы мен
сипатын айћындап бердi. Ћайта ћџру билiк жљргiзушi жоѕары топћа
тиiмдi сценарий бойынша жљргiзiлдi, ол билiктiѓ барлыћ шыѕындарын
халыћтыѓ негiзгi б=лiгiнiѓ мойнына жљктеп ќрi елеулi ќлеуметтiк
сiлкiнiстерге
жол бермей, тџраћтылыћты саћтап отыруѕа мљмкiндiк
бердi.
Батыс экономикасын ћџрылымдыћ ћайта ћџрудыѓ неѕџрлым ћиын кезеѓi
90-жылдарѕа дейiн аяћталып, жаѓа консервативтiк толћын тоћтай бастады.
1989 жылы АЋШ-та Р.Рейганныѓ орнына сенiмдi консерватор
Дж.Буш келдi. Ал оныѓ орнын 1993 жылы либерал Б.Клинтон
иелендi. 1990 жылы Англияда М.Тэтчердiѓ
орнына консерватор
Дж.Мейджор келiп, оны 1997 жылы лейбористердiѓ к=шбасшысы
Т.Блэр ауыстырды. 1998 жылы Германия Федеративтiк Республика-
сында жаѓа консерватор Г.Кольдiѓ орнына социал-демократтардыѓ
к=шбасшысы Г.Шрёдер келдi.
Жаѓа консерваторлардыѓ идеяларын ћалѕан саяси кљштер, оныѓ
iшiнде социалистiк партиялар ћолдап ќкеттi. 90-жылдарда билiк
басында болѕан социал-демократиялыћ
партиялар мемлекеттiк
меншiктен шыѕарылѕан жќне орталыћсыздандырылѕан жаѓа
консервативтiк экономикалыћ саясатын одан ќрi жљргiздi.
Достарыңызбен бөлісу:


title: § 20. 1991—2011 ЖЫЛДАРДАЅЫ РЕСЕЙ ФЕДЕРАЦИЯСЫ

text:
142
1992 жылдыѓ соѓынан бастап мемлекеттiк меншiктi жекеменшiкке
айналдыру басталды. Бџл баѕдарламаныѓ басшылыѕына мљлiктердi
басћару ж=нiндегi мемлекеттiк комитет т=раѕасы А.Б.Чубайс келдi.
Жекешелендiру екi кезеѓде жљргiзiлдi. 1992 жылдан 1993 жылѕа
дейiн жљргiзiлген
бiрiншi кезеѓнiѓ баѕасы 1984 жылдарда 10 мыѓ сом
болѕан мемлекеттiк меншiктiѓ бiр б=лiгiн
Ресей азаматтарына тегiн
берудi к=здедi. Бџл љшiн жекешелендiру
чектерi — ваучерлерi берiлдi.
1994 жылѕы кљздiѓ басында жекешелендiрудiѓ
екiншi кезеѓi басталды,
онда мемлекеттiк кќсiпорындарды базарѕа баѕдарлап акцияландыру
к=зделдi. Еѓбек џжымдарына артыћшылыћтар
берiлуге тиiс деп
ескертiлдi. Алайда џжымдардаѕы ћызметкерлердiѓ к=пшiлiгiнде
жекешелендiрген кќсiпорындардыѓ акцияларын сатып алатын ћаржы
жоћ болып шыћты. Мџндай жаѕдайды к=леѓкелi кќсiппен шџѕылда-
натындар мен партия-мемлекеттiк ћызмет =кiлдерi пайдаланып,
айлакерлiкке к=штi. Меншiктi, мљлiктi ћайтадан б=лiсу басталды.
КСРО-ныѓ џлттыћ дљние-мљлкiнiѓ љлкен бiр б=лiгi елдегi халыћтыѓ
10
%-нан да кем топтардыѓ ћолында ћалып ћойды.
Џжымшар мен кеѓшарларда акционерлiк =ндiрiстiк серiктестiктер
мен фермерлiк шаруашылыћтарды ћџру љшiн ћайта ћџру жџмыс-
тары басталды. 1993 жылѕы 27 ћазанда «Ресейдегi жер ћатынастарын
реттеу жќне аграрлыћ реформаны дамыту туралы» Жарѕыѕа ћол
ћойылды. Жарѕыѕа сќйкес жер даѕдылы жылжымайтын мљлiк
немесе
жай мљлiк ћатарына жатћызылды жќне заѓда к=рсетiлген тќртiп
бойынша оны ћалай пайдаланса да соѕан рџћсат етiлдi. Жердi
меншiктенудiѓ формалары алуан тљрлi болуыныѓ жќне шаруашылыћ
жљргiзудiѓ алуан тљрде болуыныѓ теѓ ћџћыћтылыѕы жарияланды.
Елде
=неркќсiп =ндiрiсi ћџлдырай бастады, оныѓ ћџлдырауы
реформалардыѓ алѕашћы жылында 35
% болды. Ћымбатшылыћ етек
алды. 1993 жылы тџтыну тауарларыныѓ баѕалары 9 есе ћымбаттады.
Ел тџрѕындарыныѓ 40
%-дан астамы кедейшiлiк шегiнен т=менде
ћалып ћойды. Iрi ћаржы-=неркќсiп топтары мен ћаржы алпауыттары
пайда болды. Халыћтыѓ табысы тџрѕысынан алѕанда теѓсiздiк
џлѕайды. Ћоѕамныѓ байлар мен кедейлерге жiктелу љдерiсi етек алды.
Ќлеуметтiк-экономикалыћ ахуалдыѓ нашарлаѕаны халыћтыѓ
к=птеген топтары арасында жљргiзiлiп жатћан реформаларѕа нара-
зылыћ туѕызды. 1992 жылѕы сќуiрдегi Ресей халыћ депутаттарыныѓ
VI съезiнде президент Ельцинге жќне Гайдардыѓ љкiметiне оппозиция-
да болатын «
Ресей бiрлестiгi» деген блок ћџрылды,
оны вице-президент
Руцкой мен Жоѕарѕы Кеѓестiѓ т=раѕасы Р.Хасбулатов ћолдады. 1992
жылѕы желтоћсанда Ресей халыћ депутаттарыныѓ VII съезi Е. Гайдар
љкiметiнiѓ жџмысын ћанаѕаттанѕысыз деп баѕалады. С=йтiп, Ельцин
Гайдарды жџмысынан алып тастауѕа мќжбљр болды.
Премьер-
Министрдiѓ ћызмет орнын В.С.Черномырдин ауыстырды. Ол нарыћ
экономикасы баѕытын ћолдайтынын мќлiмдеп, оѕан =згерiстер енгiзуге
уќде бердi.


title: #кiметтiѓ заѓ шыѕарушы жќне атћарушы

text:
|
#кiметтiѓ заѓ шыѕарушы жќне атћарушыБайланысты: дүниежүзі тарихы 11#кiметтiѓ заѓ шыѕарушы жќне атћарушы
тармаћтары арасындаѕы кљрестiѓ шиеле-
нiсуi. 1993 жылѕы Конституция. кiметтiѓ осы
екi тармаѕыныѓ бќсекелестiгiнiѓ негiзiнде
конституциялыћ љдерiстi дамыту ж=нiндегi
к=зћарастардыѓ ќртљрлi екендiгi жатыр едi.
Президент атћарушы љкiметтi кљшейтудi,
елдегi нарыћтыћ реформаларды жеделдетудi
жаћтады.
Жоѕарѕы Кеѓес басшылыѕы «кљштi парла-
мент — кљштi президент» деген тџжырымды
ћорѕап, =кiмет билiгiн ћџћыћ жаѕынан теѓ
б=лiсу жаѕында болды. Дегенмен =кiметтiѓ екi
тармаѕыныѓ жанжалында Ресейде Кеѓес
=кiметi ћала ма немесе оныѓ орнына нарыћтыћ-либералдыћ саяси
ћџрылым келе ме деген мќселе жайында с=з болды.
Президент Б.Н.Ельцин 1993 жылдыѓ ћаѓтарында ћалыптасћан
жаѕдайдан шыѕудыѓ жолы ретiнде Ресей Федерациясыныѓ Жоѕарѕы
Кеѓесiне сындарлы келiсiм жасасуѕа шаћырды. Осы мќселе ж=нiнде
айтыс =рiс алѕандыћтан президент конституциялыћ даѕдарыстан
шыѕу туралы мќселенi референдумѕа енгiзудi џсынды. Алайда халыћ
депутаттарыныѓ 10—13 наурызда болѕан VIII съезi референдум
идеясын ћабылдамады. Бџдан соѓ президент батыл шаралар ћолдануѕа
к=штi. Ол 20 наурызда телевизия арћылы Ресей халћына арнап с=з
с=йледi. Ол =кiмет даѕдарысы ќбден реттелгенге дейiн «Елдi басћарудыѓ
ерекше тќртiбi туралы» Жарѕыѕа ћол ћоятынын айтты.
Б.Н.Ельциннiѓ бџл ћадамы Ресей депутаттарыныѓ жаппай нара-
зылыѕын туѕызды, Конституциялыћ соттыѓ т=раѕасы В.Д.Зорькин
Президенттiѓ Жарѕысын конституциялыћ емес деп атап, оѕан
наразылыћ жариялады. Бџдан кейiн наурыздыѓ соѓында халыћ
депутаттарыныѓ кезектi IХ съезi жиналды. Онда Б.Н.Ельциннiѓ
=кiлдiктерiн асыра пайдалануына байланысты оны =кiмет билiгiнен
тайдыру туралы (импичмент) мќселе ћойылды. Бџл жџмысты аяћтап
шыѕу љшiн ћажеттi болатын екi дауыс жетпей ћалды. Съезде ымыраѕа
келген аћырѕы шешiм мынадай болды: депутаттардыѓ к=пшiлiгi
Президентке жќне оныѓ жљргiзiп отырѕан баѕытына сенiм туралы,
сондай-аћ депутаттыћ корпусћа сенiм туралы Бљкiлресейлiк
референдум =ткiзуге келiстi.
Референдум 1993 жылѕы сќуiрде =ттi. Оѕан ћатысушылар
арасында Жоѕарѕы Кеѓестiѓ саћталуын жаћтаѕандардыѓ саны мен
президенттiѓ баѕытын ћолдауды жаћтаѕандардыѓ саны теѓ болып
шыћты. С=йтiп, референдум =кiметтiѓ екi тармаѕы арасындаѕы
жанжалды шеше алмады.
Жаѓа Конституцияны ќзiрлеу љшiн 1993 жылѕы жазда Мќскеуде
Конституциялыћ кеѓес =ткiзiлдi. Ол Конституцияныѓ президенттiк
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Б.Н.Ельцин - Садыћов Т. С., т б. Дљниежљзi тарихы

text:
145
нќтижелерi мљлдем кљтiлмегендей болып шыћты. Онда В.В.Жиринов-
ский басћарѕан либералдыћ-демократиялыћ партия бiрiншi орын
алды. Парламентте Г.А.Зюгановтыѓ Ресей Федерациясы коммунистiк
партиясы жќне оныѓ одаћтасы М.И.Лапшиннiѓ аграрлыћ партиясы
сенiмдi жаѕдайѕа ие болды. Федералдыћ жиналыс =зiнiѓ жџмысын
жаѓа конституциядан бастады. Ол Ресейде президенттiк-парламенттiк
республика ћџрылуын к=здедi. Ресей Федерациясындаѕы бљкiл =кiмет
билiгi президенттiѓ ћолына шоѕырландырылды.
Достарыңызбен бөлісу:


|
Солтљстiк Кавказда џлттыћ жанжалдардыѓ шиеленiсуiБайланысты: дүниежүзі тарихы 11Солтљстiк Кавказда џлттыћ жанжалдардыѓ шиеленiсуi.
Шешенстандаѕы соѕыс. 1991 жылѕы ћыркљйекте бџрынѕы кеѓес
армиясыныѓ генералы Джохар Дудаевтыѓ басшылыѕымен Шешен-
Ингушетиядаѕы Жоѕарѕы Кеѓес таратылып жiберiлдi. Д.Дудаевтыѓ
ќрекеттерi одаћтаѕы жаѕдайды тџраћсыздандыру саясатына бейiмдiрек
болѕандыћтан, Ресейдiѓ президент бастаѕан =кiмет орындары iш
тартћан сыѓай бiлдiргендей болды. 1991 жылы 27 ћазанда Шешен-
Ичкерия Республикасыныѓ президентi болып Д.Дудаев сайланды. Ол
сайланысымен-аћ Ичкерияныѓ џлттыћ егемендiгi туралы Жарѕыѕа ћол
ћойды. Федералдыћ =кiмет орындарыныѓ Шешен жанжалын келiсс=з
жљргiзу жолымен реттеуге џмтылѕан ћимылдары соѓѕы екi жылдыѓ
iшiнде нќтиже берген жоћ.
Сонымен бiрге Шешенстанныѓ =зiнде Д.Дудаевтыѓ саясатына
ћарсы оппозиция етек алып келе жатты. Генералдыѓ саяси
ћарсыластары оны =кiмет билiгiнен тайдыруѕа ќзiрлендi. Кремльге
бџл жаѕдай мќлiм болатын. Бiраћ Ресей басшылыѕы кљтiп отыра бергiсi
келген жоћ. Оныѓ љстiне Ресей Федерациясыныѓ Ћорѕаныс министрi
П.С.Грачев шџѕыл =тетiн наућан болады деп уќде бердi. С=йтiп, 1994
жылѕы 10 желтоћсанда федералдыћ ќскерлерге Шешенстанда
конституциялыћ тќртiптi жолѕа ћою туралы бџйрыћ берiлдi. Ресей
ќскерлерi Грозныйѕа басып кiрдi. Бiраћ Ресей ќскерлерiнiѓ Шешенстан-
даѕы ќскери-саяси ахуалды мљлдем бiлмейтiндiгi наѕыз ћайѕылы
жаѕдайѕа ќкелiп џрындырды. Б.Н.Ельциннiѓ бџйрыѕында «Заѓсыз
ћарулы жасаћтарды ћарусыздандыру туралы» айтылѕан едi. Бiраћ
Шешенстанѕа басып кiрген Ресей ќскерлерi бiр топ атысты џнатушы-
лармен емес, ћайта тактикалыћ жаѕынан жаћсы даярланѕан жќне осы
кљнгi ћару-жараћпен ћаруланѕан армиямен ћаћтыѕысуѕа тура келдi.
Олардыѓ ћолында Ресей =кiмет орындарыныѓ Шешенстанда ћалдырып
кеткен кеѓес ћаруы бар екен. Бџл ћару онда Кеѓес армиясы ыдырап,
оныѓ ћалдыћтары республикадан ќкетiлгеннен кейiн ћалып ћойѕан.
«Шешенстанда Конституциялыћ тќртiптi бiр жарым жылдыѓ
iшiнде ћалпына келтiруге» тырысћан Ресей басшылыѕыныѓ
ќрекеттерiнен еш нќтиже шыћпады. Шешен соѕысы екi жаћтан бiрдей,
оныѓ iшiнде бейбiт тџрѕындар арасынан жљз мыѓдаѕан адамныѓ =мiрiн
ћиды. 1997 жылѕы мамырда екi жаћтыѓ арасында уаћытша бiтiм
туралы шартћа ћол ћойылды. Бiрiншi шешен соѕысы осылай аяћтал-
ды.
146
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Ресейдiѓ 90-жылдардыѓ екiншi жартысындаѕы ќлеуметтiк-

text:
147
Жаѓа љкiмет президент сайлауынан кейiн
негiзгi назарын Ресей мемлекеттiлiгiн ныѕайту
iсiне аударды. 2000 жылы елдi басћару ме-
ханизмiн жаћсарту љшiн 7 федералдыћ
(Солтљстiк-Батыс, Орталыћ, Приволжье, Урал,
Оѓтљстiк, Сiбiр жќне Ћиыр Шыѕыс) округтерi
ћџрылды. Округтердiѓ жоѕары билiгiне
президенттiѓ =кiлеттi =кiлдерi ћойылды.
Олардыѓ мiндетiне Ресей Конституциясы
негiзiнде жергiлiктi =кiмет органдарыныѓ
жџмысын љйлестiрiп отыру мiндетi ендi. Феде-
ралдыћ жиналыстыѓ жоѕарѕы палатасы —
Федерация Кеѓесiн ћайта ћџру жљзеге асы-
рылды. Кеѓестегi аймаћтардыѓ басшылары болып заѓ саласында
жџмыс тќжiрибесi бар адамдар орналасты.
Парламенттiѓ жоѕарѕы палатасыныѓ бџрынѕы мљшелерi Прези-
дент жанындаѕы кеѓесшi Мемлекеттiк кеѓестiѓ негiзiн ћџрды. Ресейдiѓ
мемлекеттiк рќмiздерi: љш тљстi (аћ-ћызыл-к=к) байраћ жќне екiбасты
самџрыћ тљрiндегi герб. Ћызыл байраћ елдiѓ ћарулы кљштерiнiѓ
нышанында ћалды. Ќнџранныѓ авторлары: с=зiн жазѕан С.В.Михалков
пен композитор А.В.Александров.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Ресей Федерациясыныѓ ћазiргi дамуы

text:
Ресей Федерациясыныѓ ћазiргi дамуы. Мемлекеттiк Думаныѓ
сайлауы 2003 жылѕы 7 желтоћсанда =ттi. Мџнда «Единая Россия»
партиясыныѓ мљшелерi жеѓiске жеттi. РФКП екiншi орын алды.
Шешенстандаѕы жаѕдай бџрынѕысынша шиеленiскен кљйiнде
ћалып отырды. Сондыћтан жаѓадан сайланѕан парламент Шешенстан-
даѕы ахуалды саяси тџрѕыдан реттеуге к=п к=ѓiл б=лдi. 2003 жылы
Шешенстанда конституция ж=нiнде референдум болып, онда Шешен-
стан Ресей Федерациясыныѓ субъектiсi етiп бекiтiлдi. Бџрынѕы
мљфтий, ал одан кейiн Шешенстан ќкiмшiлiгiнiѓ басшысы болѕан
Ахмад Ћадыров республиканыѓ президентi ћызметiне келдi.
Республикалыћ =кiмет институттары ћџрылып, 2001 жылѕы ћаѓтарда
ћабылданѕан экономиканы жќне ќлеуметтiк саланы ћалпына
келтiрудiѓ федералдыћ баѕдарламасы жљзеге асырыла бастады.
2004 жылѕы 14 наурызда Ресей Федерациясыныѓ парламент
сайлауы болды. 6 кандидат џсынылды. В.В.Путин 71,2
% дауыс алып,
бiрiншi орынѕа шыћты.
2004 жылѕы кљзде мемлекеттiк =кiмет жљйесiнде кезектi реформа
жљргiзiлдi. Губернаторларды жалпы џлт болып сайлаудан ендi Ресей
президентiнiѓ џсынысы бойынша федералдыћ парламенттерде бекiтуге
к=шу басталды. Ќлеуметтiк салада да белгiлi бiр ћадамдар жасалды.
Зейнетаћы, бала туѕанда берiлетiн жќрдемаћы к=бейтiлдi, дќрiгерлер
мен мџѕалiмдердiѓ жалаћысы арттырылды. Сонымен ћатар ќскери
ћызметшiлердi баспанамен ћамтамасыз ету шаралары ћолданылды.


title: В. В. Путин - Садыћов Т. С., т б. Дљниежљзi тарихы

text:
148
2008 жылѕы к=ктемде
Ресейде кезектi
президент сайлауы =ттi. Онда Дмитрий Мед-
ведев жеѓiске жеттi, ол =зiнiѓ алдында болѕан
ћайраткердiѓ саяси баѕытын жалѕастыра бе-
ретiнiн мќлiмдедi. Жаѓа сайланѕан
президент,
сонымен бiрге жаѓа мiндеттердi белгiледi.
Дмитрий Медведев =зiнiѓ президенттiк ћыз-
метiнiѓ басында негiзгi т=рт баѕытты тџжы-
рымдап осы ћызметтерге баса назар аудар-
маћшы екенiн жария еттi. Президенттiк ћыз-
мет:
институттарды, инфоћџрылымды, ин-
вестициялар мен инновацияларды атћаратын
мiндеттерге кiрiстi. Ресей президентi инсти-
туттар деп елдiѓ демократиялыћ =згерiстер жолымен одан ќрi
дамуын
мегзедi. Ал iшкi саясаттаѕы наћты ћадамдарѕа келетiн болсаћ, бџл
ретте жаѓадан сайланѕан президент бiрћатар ќлеуметтiк мќселелердi
шешуге назар аударды. 2009 жылы зейнетаћы љш рет к=бейтiлiп 31
%-
ѕа арттырылды. Џлы Отан соѕысы ардагерлерiнiѓ тџрмысын
жаћсартуѕа к=ѓiл б=лiндi.
В.В.Путиннiѓ президенттiгi тџсында сыртћы саясат барѕан сайын
тќуелсiз сипат ала бастады. Ресей АЋШ-ћа ћарсы 2001 жылѕы ћыр-
кљйекте жасалѕан террорлыћ ќрекеттi айыптады. Бiраћ АЋШ-тыѓ
Иракћа шабуылын ћолдаѕан жоћ. Ресей Федерациясыныѓ Еуропалыћ
Одаћпен жќне АЋШ-пен байланыстары дамып келедi. Дегенмен
Батыспен ћарым-ћатынас тiптi де к=леѓкесiз болѕан жоћ. АЋШ пен
Ресей Федерациясы арасындаѕы ынтымаћтастыћты ныѕайту баѕыты
Ћџрама Штаттардыѓ зымыран ћаруларынан ћорѕану
шартынан бiр-
жаћты келiсiмшартпен шыѕып, Ресеймен шекаралас аумаћтарда
ќскери базалар жасауына б=гет болѕан жоћ.
Ресей Љндiстанмен, Ћытаймен, Латын Америкасы жќне Африка
континентi елдерiмен экономикалыћ жќне мќдени ћатынастарын
дамытып, тереѓдетiп келедi. «Таяу шетел» елдерiмен ынтымаћтастыћ
одан ары жалѕасуда. Ресей Федерациясыныѓ сыртћы
саясатына
к=пжаћтылыћ тќн сипат болып отыр.
2010 жылдыѓ басында екi ћайѕылы оћиѕа орын алды.
2010 жылѕы 29 наурызда Мќскеу метрополитенiнде лаѓкестiк
ќрекет жасалды. Мџныѓ салдарынан 60 адам жараћаттанып, 100 адам
ћайтыс болды. Осыдан екi кљн =ткеннен кейiн 2010 жылѕы 31 наурызда
Даѕыстанда таѕы да лаѓкестiк ќрекет орын алды. Лаѓкестердiѓ
Кизлярда жасаѕан жарылысы салдарынан 39 адам =лiп, 82 адам
жараћат алды. Содырлардыѓ бџл ќрекеттерiн дљниежљзi ћоѕамдастыћ
елдерiнiѓ к=пшiлiгi айыптады.
Сайланѕаннан кейiн Д. А. Медведев кезектi елеулi сыртћы саяси
проблемаларѕа кездестi. 2008 жылѕы 7 жќне 8
тамыздан бастап
Достарыңызбен бөлісу:


title: Д. А. Медведев - Садыћов Т. С., т б. Дљниежљзi тарихы

text:
150
ћалыптасуына к=мектестi. Екiжаћты
ћатынастардыѓ сапалыћ тџрѕыдан
жаѓаша дамуына екi ел басшы-
ларыныѓ Мќскеуде 1997 жылѕы ћыр-
кљйекте =ткiзген кездесуi бастама
жасап бердi. Бџл ћатынастар Ћа-
заћстан мен Ресейдiѓ мќѓгiлiк досты-
ѕы ретiнде айћындалды. Екi мемлекет
азаматтарыныѓ азаматтыћты ћабыл-
дауын жеѓiлдететiн маѓызды ћџжат-
тар жасалынды. 1997 жылѕы ћазанда
экономикалыћ ынтымаћтастыћ ж=нiн-
дегi бiрћатар маѓызды мќселелер ке-
лiсiлдi. 1998 жылѕы шiлдеде екi ел
арасында «Мќѓгiлiк достыћ пен одаћ-
тастыћ» туралы Декларацияѕа ћол ћойылды. К=птеген сыртћы саясат
мќселелерi ж=нiнде екi елдiѓ к=зћарасы бiрдей. Сондыћтан Ћазаћстан-
ныѓ ЕЋЫЏ-ѕа т=раѕалыћ ету идеясын Ресей басшылыѕы ћызу ћолдады.
Достарыңызбен бөлісу:


|
Ресей Федерациясы Президентiнiѓ 1993 жылѕы 11 ћыркљйектегiБайланысты: дүниежүзі тарихы 11Ресей Федерациясы Президентiнiѓ 1993 жылѕы 11 ћыркљйектегi
Жарлыѕы
(љзiндi)
Ћаулы етемiн:
1. Ресей Федерациясы халыћ депутаттары съезiнiѓ жќне Ресей Федерациясы
Жоѕарѕы Кеѓесiнiѓ заѓ шыѕару, басћару жќне баћылау функцияларын жљзеге
асыруын тоћтатсын. Ресей Федерациясыныѓ жаѓа екi палаталы парламентiнiѓ —
Ресей Федерациясы Федералдыћ Жиналысыныѓ жџмысы басталѕанѕа жќне =зiне
тиiстi =кiлеттiктер ћабылдаѕанѕа дейiн Президенттiѓ Жарлыћтары жќне Ресей
Федерациясы љкiметiнiѓ ћаулылары басшылыћћа алынсын. <...>
1. Е.Гайдар љкiметiнiѓ реформаларын сипаттап жќне оныѓ зардаптарын
атап к=рсетiѓдер.
2. 1993 жылѕы даѕдарыстыѓ себептерiн атап, 3-4 ћазандаѕы оћиѕалар
туралы баяндаѓдар.
3. 1993 жылѕы Конституция туралы ќѓгiмелеѓдер.
4. Ресей Федерациясында 90-жылдардыѓ екiншi жартысында ќлеуметтiк-
экономикалыћ жќне саяси даму ћалай жљрдi?
5. В.В.Путиннiѓ iшкi жќне сыртћы саясатын сипаттаѓдар.
РФ мен ЋР Президенттерi
Д.А.Медведев пен Н.Ќ.Назарбаев-
тыѓ кездесуi
151
VII тарау. ОРТАЛЫЋ ЖЌНЕ ОЃТЉСТIК-ШЫЅЫС
ЕУРОПА ЕЛДЕРI
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


url: http://emirsaba.org/sadiov-t-s-t-b-dniejzi-tarihi.html?page=158#РФ_мен_ЋР_Президенттерi_Д.А.Медведев_пен_Н.Ќ.Назарбаев-_тыѓ_кездесуi

title: Ресей Федерациясы Президентiнiѓ 1993 жылѕы 11 ћыркљйектегi


title: § 21. 40-ЖЫЛДАРДЫЃ  ЕКIНШI ЖАРТЫСЫ МЕН 50-ЖЫЛДАРДАЅЫ

text:
152
жќне џлттыћ ерекшелiктi ескеретiн басћаша жолы болуы мљмкiн емес деп
есептедi. Олар халыћтыћ-демократиялыћ кiметтi бiрте-бiрте социалистiк
кiметке кшетiн тпелi кезеѓ деп ћарастырды.
Басталѕан «ћырѕићабаћ соѕыс» нќтижесiнде КСРО-ныѓ талабы
бойынша Шыѕыс Еуропа елдерiнiѓ компартиялары социалистiк
ћџрылысты жедел орнатуѕа кiрiстi.
Бџл љдерiс Югославияда бќрiнен де тезiрек жљрiп, оныѓ басшылыѕы
социализмнiѓ кеѓестiк љлгiсiне к)шуге кiрiстi. 1947 жылѕа ћарай
ЮФХР (Югославия Федерациялыћ Халыћтыћ Республикасы) эко-
номикасындаѕы мемлекеттiк сектор )неркќсiп орындарыныѓ 90
%-ын
ћамтыды. Барлыћ банктер, транспорт, к)терме сауда мемлекеттiѓ
иелiгiнде болды. Деревняда шаруа кооперативтерi ћџрылды. 1947
жылѕы сќуiрде бiрiншi бесжылдыћ жоспар ћабылданды, ауыр
)неркќсiптiѓ басым )ркендетiлуi к)зделдi. Болгарияда, Венгрияда жќне
Румынияда бiтiмшарттары жасалды. ;ндiрiстi мемлекет меншiгiне алу
одан ќрi жљргiзiлдi, iрi буржуазия ѕана емес, сонымен ћатар орташа
жќне iшiнара џсаћ буржуазияныѓ да экономикалыћ позициялары
жойылды.
Саясат саласында буржуазиялыћ жќне џсаћ буржуазиялыћ
партиялардыѓ ћалдыћтарын џлттыћ майдандар мен љкiметтерден
белсендi тљрде шыѕару басталды. Олар коалициялыћ болудан ћалды.
1948 жылы Чехословакияда орын алѕан аћпан оћиѕалары осы
љдерiстiѓ ћорытынды кезеѓi болды. Мџнда коммунистер )здерiнiѓ
буржуазиялыћ ћарсыластарын жеѓдi, ол ћарсыластар жанжалдан
бџрын бiрлескен коалиция ћџрамында болып, бџдан кейiн )кiмет
билiгiнен тайдырылѕан болатын.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Еуропада либералдыћ-демократиялыћ режiмдердiѓ орнауы

text:
15
еткен диктаторлыћ режiмдерге ћарсы революциялыћ ћозѕалыстардыѓ
=рiстеуiмен байланысты дљниежљзi елдерiнiѓ к=пшiлiгiнде либерал-
дыћ-демократиялыћ режiмдер орнату љдерiсi басталды. Шыѕыс Еуропа
елдерiндегi антикоммунистiк революциялардыѓ жќне КСРО-ныѓ
ыдырауы нќтижесiнде 80-жылдардыѓ соѓы мен 90-жылдардыѓ
басында бљкiл дљниежљзiлiк тарихи маѓызы бар бастамалар жасалды.
90-жылдардыѓ басына ћарай Шыѕыс Еуропа елдерiнде =кiмет
басына шаруашылыћ пен саяси =мiрдi Батыс љлгiсiмен ћайта ћџруѕа
баѕыт алѕан либералдыћ-демократиялыћ љкiметтер келдi. Дљниежљ-
зiлiк тарихта тџѓѕыш рет социализмнен капитализмге =ту басталды.
Мемлекеттiк басћару ћџрылымдары, шаруашылыћ организмi, халыћ-
тыѓ бљкiл тџрмыс жљйесi ћайта ћџрылып, либералдыћ демократия-
ныѓ институттары мен ћџндылыћтары орныћтырыла бастады. КСРО
ыдыраѕаннан кейiн посткеѓестiк тќуелсiз мемлекеттердiѓ к=пшiлiгi
Шыѕыс Еуропа елдерiнiѓ iзiнше даму љлгiсi ретiнде нарыћтыћ
экономиканы жќне саяси ћџрылыстыѓ либералдыћ-демократиялыћ
тљрiн таѓдап алды.
80—90-жылдарда дамыѕан капиталистiк елдердiѓ саяси =мiрiнде
солшыл партиялар мен ћозѕалыстардыѓ беделiнiѓ ћџлдырау ћџбылысы
байћалды.
Шыѕыс Еуропа елдерiнде социалистiк жљйенiѓ солшыл идеологиясы даѕда-
рысћа џшырап, посткеѓестiк кеѓiстiкте коммунистiк ћозѕалыс наћты саяси
кљш ретiнде дамыѕан елдердiѓ ћоѕамдыћ-саяси арнасынан аластатылды.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Кеѓес-югослав жанжалы - Садыћов Т. С., т б. Дљниежљзi тарихы

text:
153
«ЮКП-даѕы жаѕдай туралы» ћарар ћабыл-
дады. Ћџжат компартияныѓ басшылыѕын
марксизм-ленинизмнен шегiндi, буржуазия-
лыћ џлтшылдыћћа џрынды, КСРО-ныѓ
тарихи
тќжiрибесiнiѓ баршаѕа жарамдылыѕын сынап,
экономикадаѕы капиталистiк элементтерге
ћамћорлыћ жасады деп айыптады.
Аћпараттыћ
бюро Югославия коммунис-
терiне ЮКП басшылыѕын «Сау кљштермен»
ауыстыруды џсынды. Югославия компартиясы
Аћпараттыћ бюроныѓ шешiмiн )зiнiѓ iшкi
iстерiне )рескел араласћандыћ деп баѕалады.
ЮКП съезi аћпараттыћ бюроныѓ ћарарын
ћабылдамай тастады, с)йтiп, )зiнiѓ Орталыћ
Комитетiне сенiм бiлдiрдi. Халыћтыћ
демокра-
тияныѓ басћа елдерiнiѓ компартия басшылары Мќскеудiѓ позициясын
ћолдап, Титоныѓ «ћылмысты» шоѕырын айыптады.
Достарыңызбен бөлісу:


|
-жылдардыѓ ортасындаѕы Шыѕыс Еуропадаѕы саясиБайланысты: дүниежүзі тарихы 1150-жылдардыѓ ортасындаѕы Шыѕыс Еуропадаѕы саяси
даѕдарыс. 50-жылдардыѓ ортасына ћарай Шыѕыс Еуропа елдерiнде
индустрияландырудыѓ ћарћынды жљзеге асырылуы нќтижесiнде
елеулi экономикалыћ ќлеует ћџрылды. Бiраћ халыћ шаруашылыѕында
љйлеспеушiлiктер туындады. Ауыл шаруашылыѕы мен тџтыну
тауарлары )ндiрiсiне ћаржы аз жџмсалѕан жаѕдайда, ауыр )неркќсiпке
артыћшылыћ берiлгенi еѓбекшiлердiѓ тџрмыс дќрежесiнiѓ т)мендеуiне
ќкелiп соћты. Бюрократизмнiѓ )суi жќне басћарудыѓ авторитарлыћ
ќдiстерiнiѓ белеѓ алуынан туѕан ћайшылыћтарды демократиялыћ
жолмен шешу мљмкiн болмады. Бџл љдерiстер, ќсiресе дамыѕан
нарыћтыћ инфраћџрылымдары бар елдерге терiс ќсер еттi. Ондай елдер-
дiѓ ћатарында Чехословакия, Венгрия, Польша болды. Оларда
буржуазиялыћ таптардыѓ )кiлдерi аластатылмаѕандыћтан, халыћ
санасына зиянды ќсер еткен ќлеуметтiк-психологиялыћ љдерiстер
жљрiп жатты. Ћџндылыћтардыѓ бљкiл жљйесi )згерiске тљстi.
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Герман Демократиялыћ Республикасы

text:
154
Љкiметке ћарсы мќлiмдемелер немесе экономикалыћ ћылмыстар, соныѓ
iшiнде алыпсатарлыћ «мемлекеттiк ћылмыстар» ћатарына
жатћызылды. Мџндай заѓ бџзушылыћтар љшiн џзаћ
мерзiмге жазалау
шаралары белгiлендi. Мџнымен бiрге протестант дiнiне ћысым
жасалды, ал халыћтыѓ 80
%-ы осы шiркеудiѓ ыћпалында едi. Шiркеу
оппозициямен байланыста болды деп айыпталды. 1953 жылдыѓ
басында 50-ге жуыћ дiндарлар ћамауѕа алынды.
Жазалау ќрекеттерiне
жауап ретiнде Батысћа к)шiп кеткен босћындар саны кљрт к)бейдi.
ГДР љкiметiнiѓ 1953 жылѕы мамырда )неркќсiптегi жџмыс
нормаларыныѓ 10
%-ѕа арттырылѕаны туралы мќлiмдемесi
елдегi саяси
жаѕдайды бџрынѕыдан бетер шиеленiстiре тљстi.
1953 жылѕы 17 маусымда жљздеген мыѓ жџмысшылар Берлиннiѓ
к)шелерiне шыѕып, љкiмет љйiне ћарай бет алды. Халыћтыћ полиция,
ћауiпсiздiк ћызметi жќне армия наразылыћ бiлдiрушiлердiѓ жолын
б)геуге дќрменсiз болды. Сондыћтан жоѕарѕы кеѓес комиссары бљкiл
)кiмет билiгiнiѓ Карлсхорстегi кеѓес ќкiмшiлiгiнiѓ ћолына к)шетiнi
туралы бџйрыћ бердi. Онда ГДР-дiѓ
басшылары Вальтер Ульбрихт
пен Отто Гротевольд та бар едi. Кеѓес ќскер б)лiмшелерi љкiмет љйлерi
т)ѓiрегiндегi аумаћта бiр саѕат уаћыттыѓ iшiнде баћылауды ћалпына
келтiрдi. Ћарсылыћ ћимылдары басып тасталды. ГДР љкiметi
экономикалыћ саясатћа тљзетулер енгiзуге мќжбљр болды. Халыћ
шаруашылыѕындаѕы љйлеспеушiлiктердi жойып, халыћтыѓ тџрмыс
деѓгейiн к)теру љшiн шаралар ћолданылды. Сонымен ћатар
ГДР-дан
к)шiп кеткен азаматтарѕа саяси кешiрiм жарияланды. 1954 жылѕы
наурызда ГДР мен КСРО арасында Герман Демократиялыћ
Республикасына жаѓа мемлекеттiк тќуелсiздiк
беру туралы келiсiмге
ћол ћойылды.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Поляк Халыћ Республикасы - Садыћов Т. С., т б. Дљниежљзi тарихы

text:
155
сонымен ћатар тљрмеде болѕан атыс ћаруларын )з ћолдарына алды.
К)п џзамай ћоѕамдыћ ћауiпсiздiк басћармасы љйiнiѓ алдында атыс
басталды. Ќскер б)лiмдерi келiп жеткеннен кейiн наразылыћ
ћимылдары басып тасталды. Ћаћтыѕыстардыѓ барысында 60-ћа жуыћ
адам ћаза тауып, 300 адам жараланды.
;кiмет орындары жљргiзiп отырѕан саясатына елеулi тљзетулер
енгiзу ћажеттiгiн тљсiндi. Еѓ алдымен, ќлеуметтiк мќселелердi шешу
жќне ћуѕындалѕан саясатшыларды саяси )мiрге ћайтару ж)нiнде
шџѕыл шаралар ћолдану ћажет болѕан едi. Ќѓгiме, еѓ алдымен, беделдi
саяси ћайраткер Владислав Гомулка туралы болды. В.Гомулка
Польша бiрiккен жџмысшы партиясыныѓ Орталыћ Комитетiнiѓ
Бiрiншi хатшысы ћызметiне таѕайындалды.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Венгр Халыћ Республикасы - Садыћов Т. С., т б. Дљниежљзi тарихы

text:
156
жаѕдайды баћылауѕа ћабiлетсiз болып
шыћты. Контрреволюционерлер топ-
тары коммунистердi џстап алып )лтiре
бастады, мемлекеттiк ћауiпсiздiк ћыз-
меткерлерiн баѕаналарѕа iлiп, асып )л-
тiрумен болды. Бiрпартиялыћ жљ-
йенiѓ таратылатыны туралы хабар-
ланды, џсаћ буржуазиялыћ жќне бур-
жуазиялыћ партиялардыѓ ћызметi
ћайтадан жандандырылды. Австрия-
мен арадаѕы шекара арћылы елге
эмигранттар ћаптап ћайтадан келе
бастады. Деревняларда бџрынѕы помещиктер шыѕып, жоѕалтып алѕан
меншiктерiнiѓ ћайтарылуын талап еттi. С)йтiп, социализмнiѓ
консервативтiк љлгiсiнiѓ )рескел ќрекеттерiне ћарсы баѕытталѕан кеѓ
демократиялыћ ћозѕалыс жљгенсiз антикоммунистiк к)терiлiске
џласты. Ел азамат соѕысыныѓ шегiне жеттi.
И.Надь Венгрияныѓ Варшава шартынан шыѕатыны туралы жќне
«бейтарап елге» айналатыны туралы хабарлады. Венгрия еѓбекшiлер
партиясы толыћ ыдырап кеттi. Осындай жаѕдайда 2 ћарашада Янош
Кадар бастаѕан венгр коммунистерi жџмысшы табы партиясын
ћалпына келтiру туралы шешiм ћабылдады, ол партия
Венгрия
социалистiк жџмысшы партиясы (ВСЖП) деп аталды. ВСЖП Орталыћ
Комитетiнiѓ бiрiншi хатшысы болып Я.Кадар сайланды. 1956 жылѕы
4 ћарашада венгр революциялыћ жџмысшы-шаруалар љкiметi
ћџрылып, оны Я.Кадар басћарды. Ол кеѓес ћолбасшылыѕынан бљлiктi
басуды )тiндi.
Кеѓес љкiметi бџл мќселе ж)нiнде поляк, чехословак, румын, болгар
жќне югослав љкiметтерiнiѓ )кiлдерiмен аћыл-кеѓестер алысты. КСРО
Будапештке ќскер енгiздi. Бџдан кейiн бiрнеше кљннiѓ iшiнде к)терiлiс
басылды. ВСЖП Орталыћ Комитетi 1956 жылѕы оћиѕаларды елде
капитализмдi ћайтадан жамап-жасћауѕа баѕытталѕан контр-
революциялыћ бљлiк деп баѕалады. И.Надь «мемлекетке сатћындыћ
жасады» деп айыпталып, )лiм жазасына кесiлдi.
1989 жылы Венргияныѓ Жоѕарѕы Соты И.Надьты жќне онымен
бiрге сотталѕан басћа адамдарды аћтады. 1956 жылѕы ћарулы
к)терiлiс Венгрияда Сталиндiк режiмге ћарсы баѕытталѕан халыћ
к)терiлiсi деп ћарастырылатын болды. 23 ћазан Џлттыћ мереке кљнi
деп жарияланды.
1953 жылѕы ГДР-дегi жќне 1956 жылѕы Польша мен Венгриядаѕы
оћиѕалар Шыѕыс Еуропа елдерi басшылыѕыныѓ )з елдерiнiѓ ерекшелiк
сипаттарын ескерместен енгiзген социализмнiѓ кеѓестiк љлгiсiнiѓ
даѕдарысы болды.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Герман Демократиялыћ Республикасыныѓ Конституциясынан   (6 сќуiр

text:
157
партиясыныѓ басшылыѕымен бiрлесе социализм орнатып жатћан ћала мен
ауыл еѓбекшiлерiнiѓ саяси џйымы болып табылады...
1. Шыѕыс Еуропадаѕы халыћтыћ-демократия ћџрылысыныѓ, халыћтыћ-
демократиялыћ революциялардыѓ ерекшелiктерiн айтып берiѓдер.
2. Орталыћ жќне Оѓтљстiк-Шыѕыс Еуропадаѕы социалистiк ћџрылыстыѓ
бастапћы кезеѓiнiѓ сипаттары ћандай?
3. Шыѕыс Еуропа елдерiнiѓ социализм орнатудыѓ кеѓестiк љлгiсiн
ћабылдауы нелiктен?
4. Социалистiк лагерьдiѓ ћалыптасуы љшiн кеѓес-югослав жанжалыныѓ
маѓызы ћандай болды?
5. Халыћтыћ-демократия елдерiндегi 50-жылдардаѕы саяси даѕдарысћа )з
баѕаларыѓды берiѓдер.
Достарыңызбен бөлісу:


title: § 22. 50-ЖЫЛДАРДЫЃ СОЃЫ МЕН  80-ЖЫЛДАРДЫЃ БАС

text:
159
Батыс жџртшылыѕыныѓ к)з алдында Еуропа мен ќлемдi бiр-бiрiнен
ажыратып тџрѕан белгiнiѓ куќсi» болды. Бiраћ бџл мќселенiѓ екiншi
бiр жаѕы бар едi. ГДР љкiметi ћабырѕаны тџрѕызу арћылы босћындар
мен материалдыћ ћџралдардыѓ Батыс Германияѕа аѕылуын тоћтатты,
мџныѓ )зi елдiѓ жаѕдайын ныѕайтуѕа к)мектестi.
Достарыңызбен бөлісу:


title: «Прага кAктемi» - Садыћов Т. С., т б. Дљниежљзi тарихы

text:
160
Алайда А.Дубчектiѓ т)ѓiрегiне топтасћан ћызметкерлер џсынылып
отырѕан социализмнiѓ жаѓа љлгiсiнiѓ шеѓберлерi )здерi љшiн тар деп
санады. Олар шаруашылыћты нарыћ механизмiмен жљргiзудiѓ
жоспарлы жљйесiне ауыстыруды жќне ЧКСР экономикасын ћайтадан
Батысћа баѕыттауды ћалады. ЧКП-ныѓ «либералдыћ» ћанаты
социализмнiѓ кемшiлiктерiн сынаудан социализмнiѓ жљйесiн сынауѕа
к)штi, ћоѕамныѓ саяси ћџрылымын )згертудi талап еттi.
К)п џзамай Чехословак нарыћшыларыныѓ А.Дубчектiѓ оѓды
ћадамдар жасау љшiн батыл тџлѕа еместiгiне к)здерi жеттi. Бiраћ сол
кезде оны ауыстыратын ешкiм болѕан жоћ, оныѓ љстiне,
ауыстыру
дџрыс та болмас едi, )йткенi жџртшылыћтыѓ алдында ол «нашар
социализмдi» реформалаушы тљрiнде к)рiнiп ћалѕан едi. Ал Чехословак
либералдарыныѓ
пiкiрiнше, нарыћ ћатынастарына к)шу туралы ашыћ
жариялау ќлi ерте болатын. Себебi ћоѕамныѓ к)пшiлiк б)лiгi бџл
идеяны ћолдай ћоймас едi. Сондыћтан «Дубчекпен бiрге — Дубчекке
ћарсымыз» деген џран џсынылды.
Ћоѕамдаѕы кљштердiѓ орналасуы мынадай едi: А.Новотныйдыѓ
жаћтаушылары басшылыћтыѓ бџрынѕы ќдiстерiн ћорѕады жќне
бџрынѕы тќртiптiѓ саћталуын жаћтады. ЧКП-ныѓ реформашыл
ћанаты туѕан даѕдарыстан шыѕып, социалистiк љлгiге
адамгершiлiк
сипатын беру љшiн кеѓ аућымды реформалар бастауѕа тырысты.
Партия мен љкiметте ћалыптасћан либералдыћ кљштер социализмдi
Достарыңызбен бөлісу:


title: Дубчек Александр - Садыћов Т. С., т б. Дљниежљзi тарихы

text:
161
ћиял
деп санап, оны толыћ жоюѕа, нарыћ ћатынастарына к)шуге
џмтылды. «Прага к)ктемiнiѓ» ћазiргi мамандарыныѓ пiкiрiнше, бџл
топта адамдар аз болды жќне олар Чехословакия жљйесiнiѓ )мiр
сљруiне ћатер туѕыза алмайтын едi.
Чехословак ћоѕамында орныћћан жариялылыћ
пен саяси
плюрализм саясаты баспас)з беттерiнде дџрыс сын маћалалар жария-
лануына алып келдi. 1968 жылдыѓ жазына ћарай ЧКП ћоѕамдаѕы
жаѕдайды баћылауын тоћтатты. Бџл Мќскеуде алаѓдаушылыћ
туѕызды. А.Дубчекпен ќѓгiмелесу нќтиже берген жоћ. Кремльдегiлер
«оѓшыл ревизионистiк кљштер Чехословакиядаѕы
социалистiк
жеѓiстерге ћатер туѕызуда» деп џйѕарды. Социалистiк достыћ одаћ
компартияларыныѓ басшылары кеѓес алмасћаннан кейiн «Варшава
Шартына ћатысушы елдер Чехословакияѕа ќскер енгiзуi ћажет» деген
шешiм ћабылдады. С)йтiп, 1968 жылѕы 21 тамызда Варшава Шарты
џйымы бес елiнiѓ — КСРО,
Болгария, Венгрия, ГДР жќне Польшаныѓ
ќскерлерi Чехословакия аумаѕына кiрдi.
А.Дубчек басшылыћтан тайдырылды. Жљздеген мыѓ коммунистер
партия ћатарынан шыѕарылды. Тамыздыѓ соѓында Мќскеуде кеѓес-
чехословак келiсс)здерi жљргiзiлдi. Онда елдегi жаѕдайды ћалпына
келтiру туралы келiсiмге ћол ћойылды. ЧКП-ныѓ жаѓа басшылыѕы
Варшава Шарты Џйымы елдерiнiѓ ћимылдарын «Интернационалдыћ
к)мек актiсi» деп баѕалады. Сол кезден бастап Л.И.Брежнев ќзiрлеген
«Социализмнiѓ таѕдыры љшiн џжымдыћ жауапкершiлiк туралы»
тџжырымдама бекiтiлдi. Онда социалистiк елдердiѓ
iшкi iстерiне
араласушылыћ к)зделдi. Батыста бџл теория «Брежневтiѓ доктри-
насы» деп аталды.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Болгария мен Румынияныѓ даму ерекшелiктерi

text:
162
џсаћ жќне орташа кќсiпорындар ћџрыла бастады. Соѕан ћарамастан
Болгария )неркќсiбi салаларыныѓ к)пшiлiгiнде ол кезде экстенсивтi
даму басым едi.
Румыния да бџдан да асып тљскен консервативтiк даму жолы сипат
алды. Ел экономикасында ћатаѓ орталыћтандырылѕан љлгi саћталды.
Румын жетекшiлерi Георге Георгиу-Деж жќне оныѓ 1965 жылдан бергi
мџрагерi Николае Чаушеску дамудыѓ авторитарлыћ љлгiсiн ћџру
жолына тљстi. Румынияда басћаша ойлаушыларды жаныштаудыѓ
ћатал жљйесi ћалыптасты. Барлыћ социалистiк елдерде КОКП ХХ
съезiнен кейiн аћтау љдерiсi басталса да, Румын жџмысшы
партиясыныѓ басшысы болып отырѕан Г.Георгиу-Деж: «Румынияныѓ
аћтайтын ешкiмi де жоћ, )йткенi бќрi де заѓ негiзiнде сотталды» деп
мќлiмдедi. Мемлекеттiк «Секуритате» ћауiпсiздiк ћызметi «бќрiн де
iстей алатын» ћџћыћћа ие болды. Барлыћ бџћаралыћ ћоѕамдыћ
џйымдар
Демократия мен социалистiк бiрлiк майданына (ДСБМ)
бiрiктiрiлдi, ол Румыния компартиясыныѓ баћылауында болды.
Румын жетекшiлерi таѓдап алѕан даму жолы Румынияныѓ ескi
тарихына ћайтып оралѕандыћ деп тљсiндiрiлдi. 50-жылдардыѓ со-
ѓынан бастап-аћ Румыния халыћаралыћ аренадаѕы )зiнiѓ тќуелсiздiгiн
ќдейi атап к)рсетiп, сыртћы саясатта КСРО-дан оћшауланатынын
бiлдiрдi.
Румын экономикасыныѓ ерекшелiк сипаты ауыр )неркќсiп пен
жеѓiл )неркќсiп арасындаѕы елеулi љйлеспеушiлiк айћын к)рiндi.
Сонымен ћатар Н.Чаушеску режiмiнiѓ сыртћы саяси баѕытын Батыс
ћаржы жаѕынан ћолдап, белсендi тљрде демеп отырды. 70-жылдарда
Румынияѕа дамушы ел статусы берiлiп, АЋШ-пен экономикалыћ
ћатынастарѕа неѕџрлым ћолайлы болатын режiм орнатылды.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Азаматтыћ ћоѕамныѓ ћџрылуы

text:
16
ћорѕауды, ћоршаѕан ортаѕа ћамћорлыћпен ћарауды жаћтайды.
«Жасылдар» ћозѕалысыныѓ дамуы ћоршаѕан ортаѕа зиянын тигiзетiн
жекелеген =неркќсiп салаларына маѓызды «ћоѕамдыћ баћылаушыѕа»
айналды.
1994 жылы Мексикада басталѕан жањандануѕа ћарсы шыѕушылар
ћозѕалысы соѓѕы жылдарда дљниежљзiлiк аренада ќрекет етушi
ћуатты ћоѕамдыћ кљшке айналды. 1999—2000 жылдардыѓ шегiнде
бџћаралыћ аћпарат ћџралдарында «жањандануѕа ћарсы шыѕушылыћ»
деген термин пайда болды. Ћозѕалыс =зi ћџрамы жаѕынан бiртектi
емес, оѕан ћандай да бiр ћоѕамдыћ наразылыћ (экологиялыћ, ћџћыћ
ћорѕау, соѕысћа ћарсы жќне басћа наразылыћтар) бiлдiрушi џйымдар
келiп ћосылуда. Ћозѕалысћа ћатысушылардыѓ бќрiн жетекшi
индустриялыћ елдердiѓ («Љлкен сегiздiк»), Дљниежљзiлiк банктiѓ,
Халыћаралыћ валюта ћорыныѓ жќне басћа ћџрылымдардыѓ
саясатымен келiспеушiлiк бiрiктiруде. Олар ѕаламдыћ-экономикалыћ
мќселелер ж=нiнде шешiмдер ћабылдайды.
Достарыңызбен бөлісу:


title: —80-жылдардаѕы поляк даѕдарысы

text:
163
)нiмдерiн мiндеттi тљрде тапсыруы тоћтатылды. Алайда 70-жылдар-
дыѓ ортасында жаѕдай таѕы да шиеленiстi. Польшаныѓ Батыстан
жабдыћ пен технологияларды сатып алуы жќне iрi м)лшерде несиелер
мен ћарыздардыѓ оралуы ћайтадан басталѕан даѕдарыстыѓ бiр себебi
болды. Польшаныѓ Батыстыѓ ћаржы салымдарына баѕдар џстаѕаны
елдiѓ борыштары к)беюiне ќкелiп соћтырды. Ћарыз бойынша т)лен-
ген шыѕындардыѓ жыл сайынѕы )сiмi тауарлар мен ћызмет тљрiн
экспорттаудан тљскен жыл сайынѕы табыстардан 25
% асып тљсiп
отырды. Борыштарды )з тауарларын батысћа экспорттау есебiнен
)темекшi болѕан љмiт аћталѕан жоћ. Борыштыѓ келесi сомасы т)лен-
беген жаѕдайда Польшаѕа саяси талаптар ћойыла алатын едi.
70-жылдардыѓ ортасынан бастап Польшада оппозициялыћ
кљштер белсендi ћимыл жасай бастады. 1980 жылѕы жазда кезектi
даѕдарыс туды. Оѕан етке коммерциялыћ баѕаныѓ енгiзiлгенi себеп
болды. Елде ереуiл толћыны )рiстедi. Гданьск ереуiл ћозѕалысыныѓ
орталыѕына айналды. Ћалада тќуелсiз «Солидарность» кќсiподаѕы
ћџрылып, Жарѕысы бекiтiлдi. Кќсiподаћтыѓ жетекшiлiгiне электрик
Лех Валенса сайланды. Мџндай џйымныѓ ћажеттiлiгi ќбден пiсiп
жетiлген едi, )йткенi ресми кќсiподаћтар iс жљзiнде еѓбекшiлердiѓ
мљдделерiн ћорѕаудан ћалды. К)п џзамай, «Солидарность» кќсiп-
одаћтан саяси џйымѕа айналды, ол )мiр сљрiп отырѕан ћџрылысты
)згертудi )зiне маћсат етiп ћойды. 1981 жылы генерал Войцех
Ярузельский партия басшылыѕына келдi. Ћоѕамдаѕы бiр-бiрiне ћарсы
тџрушылыћ оппозициялыћ кљштердiѓ ашыћ ћаћтыѕысына џласып
кетпеуi љшiн ол Мемлекеттiк кеѓестен елде ќскери жаѕдай енгiзудi
талап еттi. Бџл, сонымен ћатар Польшаѕа Варшава Шарты џйымыныѓ
кiруiне жол бермедi. «Солидарность» пен басћа да оппозициялыћ
топтарѕа тыйым салынды.
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/sadiov-t-s-t-b-dniejzi-tarihi.html?page=171#§_23._ХХ_ЅАСЫРДЫЃ_80-ЖЫЛДАРЫНЫЃ_ЕКIНШI_ЖАРТЫСЫ_МЕН_ХХI_ЅАСЫРДЫЃ_БАСЫНДАЅЫ_ОРТАЛЫЋ_ЖЌНЕ_ОЃТЉСТIК-_ШЫЅЫС_ЕУРОПА_ЕЛДЕРI

title:
Халыћтыћ демократия елдерiнде 50—60-жылдарда ћандай )згерiстер
болды?
2

text:
164
80-жылдардыѓ соѓына ћарай олар ќскери
Варшава Шарты
џйымын ћаржыландыру дџрыс емес деген ћорытындыѕа келдi. Ал
одан
кейiн Шыѕыс Еуропалыћ одаћтастарымен экономикалыћ одаћта
болуды да ћажетсiз масылдыћ деп санайтын болды.
М.С.Горбачев жќне оныѓ тѓiрегiндегiлер Шыѕыс
Еуропа елдерiне
геосаяси ыћпал
жасаудан бас тартып, оны экономикалыћ жаѕынан «тиiмсiз»
деп есептедi. Кеѓес басшылары здерiн Шыѕыс Еуропалыћ режiмдердiѓ
таѕдыры љшiн жауапты емеспiз деп санады. Кеѓес кiмет орындарыныѓ
мџндай позициясы социалистiк елдердiѓ оппозициялыћ кљштерiн
жандандырды.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Социализмнiѓ Шыѕыс Еуропалыћ жљйесiндегi даѕдарыс. Анти-

text:
165
Мазовецкийдiѓ љкiметi Ћаржы
министрi
Л.Бальцерович жасаѕан экономиканы рефор-
малау жќне тљбегейлi ћайта ћџру баѕдар-
ламасын жљзеге асыра бастады. Ол баѕдарлама
«Есеѓгiрету терапиясы» деп аталды. Бальце-
ровичтiѓ жоспары бџрынѕы жоспарлы орта-
лыћтандырылѕан экономикадан нарыћтыћ
экономикаѕа тез к)шудi к)здейтiн. Баѕаны
баћылау толыћ жойылды жќне онымен бiрге
жалаћы )сiрiлмейтiн болды. Мџныѓ )зi нарыћ-
ты тџраћты ћалыпћа келтiрiп, тапшылыћты
жоюѕа жќне ћџнсыздануды ћысћартуѕа жет-
кiздi. Бiраћ жљргiзiлген экономикалыћ
саясат
баѕаныѓ кљрт ћымбаттауына, тџтынудыѓ ћыс-
ћартылуына, халыћтыѓ тџрмыс деѓгейiнiѓ т)мендеп, жџмыссыздыћтыѓ
к)беюiне алып келдi. Мазовецкийдiѓ љкiметi беделiнен айырылып, 1990
жылы ћызметiнен кетуге мќжбљр болды.
1990 жылѕы ћаѓтарда ПБЖП )зiн социал-демократиялыћ партия
етiп ћайта ћџратынын хабарлады. 1990 жылдыѓ соѓына ћарай тiкелей
президент сайлауы белгiлендi. «Солидарность» џйымыныѓ жетекшiсi
Л.Валенса ел президентi болып сайланды. Жаѓа љкiмет
реформалар
жљргiзудi тездетуге деген батыл шешiмiн мќлiмдедi.
Венгрияда елдiѓ басшылыѕы тљбегейлi )згерiстер жасауѕа 80-жыл-
дардыѓ соѓына дейiн шешiлiп кiрiсе алмады. 1988 жылы ВСЖП
(Венгр социалистiк жџмысшы партиясы) конференциясында елдiѓ
басшылыѕы ауысты. Я.Кадар ВСЖП Орталыћ Комитетi бас хатшы-
сыныѓ ћызметiн жас жетекшi Карой Гросћа табыс еттi. Конференция
экономиканы тџраћты ћалыпћа келтiру жќне сыртћы борыштарды
ћысћарту баѕдарламасын жариялады.
Шетел фирмаларымен бiрлескен
кќсiпорындар ћџру к)зделдi. Экономикалыћ реформаларды, саяси
реформаларды толыћтыру ћажеттiгi мойындалды. 1989 жылы аћ-
панда елде к)ппартиялылыћ мќселесi ћаралды. ВСЖП, оппозициялыћ
партиялар жќне ћоѕамдыћ џйымдар арасында Венгрияныѓ парламент-
тiк демократияѕа к)шуi туралы љш жаћты келiсс)здер басталды. Елде
президенттiк ћызмет таѕайындалды.
1989 жылѕы ћазанда ВСЖП съезi болып, онда нарыћтыћ рефор-
маларды жаћтаушылар жеѓiске жеттi.
Съезд партияны Венгр
социалистiк партиясы «ВСП» деп басћаша атау туралы шешiм
ћабылдады. Бџл партия )зiн пролетариат диктатурасы мен
демокра-
тиялыћ централизмдi ћолданбайтын «жаѓа социалистiк партия» деп
хабарлады. ВСП социалистiк нарыћтыћ экономиканы жќне меншiк
формаларыныѓ алуан тљрлiлiгiн жаћтаѕан пiкiр бiлдiрдi.
1990 жылы Венгрияда )ткiзiлген Мемлекеттiк жиналыстыѓ
сайлауында љш жыл бџрын ћџрылѕан Венгр Демократиялыћ
форумы
жеѓiп шыћты. Ол нарыћтыћ ћатынастарѕа к)шудi жаћтады. Љкiметтi
оныѓ жетекшiсi Йожеф Анталл басћарды. Екi жетекшi парламенттiк
фракция — Венгр Демократиялыћ форумы мен оппозицияѕа енген
Достарыңызбен бөлісу:


title: Лех Валенса - Садыћов Т. С., т б. Дљниежљзi тарихы

text:
166
еркiн демократтар Одаѕы президенттiк
ћызметке еркiн демократтар Одаѕыныѓ
т)раѕасы Арпад Гёнцтi џсыну
туралы келiсiмге
келдi. 1990 жылѕы ол президент ћызметiне
таѕайындалды.
ГДР-дiѓ ГФР ћџрамына енуi. 1989 жылѕы
кљзде Венгрия Австриямен шекараны ашты.
Венгрияда болѕан ГДР-дiѓ жљздеген азамат-
тары мџны ГФР-ге к)шу љшiн пайдаланды.
ГДР-ден жарты млн-ѕа жуыћ шыѕыс немiстерi
к)шiп кеттi.
Бџдан кейiн келесi бiр љдерiс
етек ала
бастады. ГДР-дiѓ к)птеген ћалаларында
«Бiздiѓ кеткiмiз келмейдi!» деп џрандаѕан
бџћаралыћ шерулер )тiп жатты. Манифестацияѕа ћатысушылар дереу
саяси жќне экономикалыћ реформалар жасалуын талап еттi. Бiраћ
Эрих Хонеккер мен оныѓ т)ѓiрегiндегiлер асыћћан жоћ. Сондыћтан
партияныѓ )з iшiнде Э.Хонеккерге ћарсы оппозициядаѕы топ ћџрыл-
ды. ГСБП Орталыћ Комитетiнiѓ пленумы оны басшылыћ ћызметтерiнен
алып, Орталыћ Комитеттiѓ Бас хатшылыѕына Эгон Кренцтi сайлады.
Бiраћ бiр айдан кейiн ол ќлдећайда либералшыл Грегор Гизимен ауыс-
тырылды. Оныѓ басшылыѕымен ГСБП
демократиялыћ социализм
партиясы (
ДСП) деп аталатын болды. Бџл партия конституциядан
партияныѓ Шыѕыс Герман ћоѕамындаѕы басшылыћ р)лi
туралы бапты
алып тастауѕа келiстi. Бiраћ сонымен ћатар ДСП социалистiк таѓдауды
ћорѕайтынын мќлiмдедi. Дегенмен тез дамыѕан оћиѕалар елдiѓ саяси
)мiрiне )зiнiѓ тљзетулерiн енгiздi. ГДР Халыћ палатасыныѓ сайлау
алдындаѕы наућаны барысында жаѓадан ћџрылѕан
коммунистiк емес
партиялар халыћтыѓ арасында бџрын-соѓды болмаѕан антисоциалис-
тiк љгiттi )ршiттi. Олар ГФР-мен тез бiрiгудi жќне нарыћтыћ ћаты-
настар енгiзудi жаћтады.
1990 жылѕы наурызда болѕан сайлауда ГДР халћы нарыћтыћ
экономиканы жаћтаѕан к)зћарас бiлдiрдi. Сайлаудан кейiн ћџрылѕан
љкiметтi, оѕан енген христиандыћ-демократиялыћ, либералдыћ-
демократиялыћ жќне социал-демократиялыћ
партияларды ХДО
жетекшiсi Лотар де Мэзьер басћарды. Германияны бiрiктiру љдерiсi
басталды.
1989 жылѕы 9 ћарашада «Берлин ћабырѕасы» кљйретiлiп, ГДР мен ГФР
арасындаѕы шекара ашып тасталѕан едi. 1990 жылѕы 1
шiлдеде ГДР мен ГФР
арасындаѕы валюталыћ, экономикалыћ жќне ќлеуметтiк одаћ туралы шарт
кљшiне ендi. ГДР мен ГФР парламенттерi бекiткеннен кейiн шарт 1990 жылѕы
3 ћазанда кљшiне ендi. ГДР ФРГ ћџрамына енiп, зiнiѓ мiр сљруiн тоћтатты.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Чех жќне Словак республикаларыныѓ ћџрылуы

text:
167
циялыћ форум пайда болды. Осы кезде дќл осындай џйым Словакияда
да ћџрылып, ол «Жџртшылыћ )ктемдiкке ћарсы» деп аталды. Ком-
партия оппозицияныѓ ћысымымен елдiѓ конституциясынан ЧКП-ныѓ
басшылыћ р)лi туралы пункттi алып тастауѕа келiстi.
Елде Мариан
Чалфа бастаѕан
коалициялыћ љкiмет ћџрылды. Онда басты ћыз-
меттерге бџрынѕы
диссиденттер (басћаша ойлайтындар) орналасты.
Олардыѓ iшiнде еѓ беделдiсi — драматург Вацлав Гавел едi. Ол 1989
жылы 29 желтоћсанда Чехословакияныѓ президентi болып сайланды.
Ал «Прага к)ктемi» кезiндегi компартияныѓ бџрынѕы
басшысы
Александр Дубчек Федералдыћ жиналыстыѓ т)раѕасы ћызметiне
келдi. 1990 жылы болѕан парламент сайлауы
мен жергiлiктi сайлау-
ларда компартия жеѓiлiске џшырады. 1991 жылѕы шiлдеде кеѓес
ќскерлерi елден шыѕарылды. Мемлекеттiѓ жаѓа атауы жарияланды.
Ол Чех жќне Словак Федеративтiк Республикасы (ЧСФР)
деп аталатын
болды.
1992 жылѕы 25 ћарашада ЧСФР Федералдыћ жиналысы кпшiлiк ћолдаѕан
љш артыћ дауыспен бiртџтас елдi дербес екi мемлекетке блу
туралы шешiм
ћабылдады. Ал 1992 жылѕы 31 желтоћсанда Чехословакия —
Словак Респуб-
ликасы жќне Чех Республикасы болып тљпкiлiктi блiндi. Чехословакиядаѕы
саяси режiмнiѓ згеруi бейбiт жќне самарћау жаѕдайда ттi. Сондыћтан
бџл оћиѕалар «барћыт революциясы» деп аталды.
Достарыңызбен бөлісу:


|
Болгариядаѕы саяси даѕдарыс жќне Aкiмет басына демократия-Байланысты: дүниежүзі тарихы 11Болгариядаѕы саяси даѕдарыс жќне Aкiмет басына демократия-
лыћ кљштердiѓ жетекшiсi Ж.Желевтiѓ келуi. Шыѕыс Еуропа
елдерiндегi саяси оћиѕалар Болгарияда демократиялыћ жаѓару жо-
лына тљсуге тырысћан кљштердi жандандырды. 1989 жылѕы ћазан-
ныѓ соѓында БКП Орталыћ Комитетi Саяси бюросыныѓ мљшесi —
Сыртћы iстер министрi Петр Младенов партия басшылыѕына ашыћ
хат жолдап, онда Т.Живковты «жол беруге болмайтын басћару ќдiс-
терiн ћолданады» деп айыптады. Саяси бюроныѓ мљшелерi П.Мла-
деновтiѓ бастамасын ћолдады. БКП Орталыћ Комитетiнiѓ пленумы
1989 жылѕы 10 ћарашада Т.Живковты бас хатшы ћызметiнен босатты.
К)п џзамай ол Мемлекеттiк Кеѓес т)раѕасы ћызметiнен де тайдырылды.
Елдiѓ президентi ћызметi енгiзiлiп, оѕан П. Младенов сайланды.
Елде к)птеген саяси џйымдар ћџрыла бастады. Бiрћатар партиялар
мен џйымдар демократиялыћ кљштер одаѕына (ДКО) бiрiктi. Ол
к)ппартиялыћ жљйе мен парламенттiк демократияныѓ енгiзiлуiн
жаћтады. БКП-ныѓ 1990 жылѕы ћаѓтарда болѕан ХIV съезi
Болгарияда ћайта ћџрудыѓ басталѕанын жќне социалистiк ћоѕамныѓ
жаѓартылатынын хабарлады. Т.Живков пен оныѓ т)ѓiрегiндегi
адамдар партиядан шыѕарылды. БКП — Болгар Социалистiк
Партиясы (БСП) деп жаѓаша аталатын болды. 1990 жылѕы жазда
ДКО т)ѓiрегiне топтасћан оппозициялыћ кљштер П.Младеновтi
ћызметiнен кетiрдi. 1990 жылѕы тамызда Џлы халыћ жиналысы ДКО
жетекшiсi Желю Желевтi елдiѓ президентi етiп сайлады, ал желтоћсан-
да коалициялыћ љкiметтiѓ ћџрамын бекiттi.
168
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Н.Чаушеску режiмiнiѓ ћџлатылуы

text:
|
Н.Чаушеску режiмiнiѓ ћџлатылуыБайланысты: дүниежүзі тарихы 11Н.Чаушеску режiмiнiѓ ћџлатылуы. Румыниядаѕы режiмнiѓ
ауысуы Орталыћ жќне Оѓтљстiк-Шыѕыс Еуропаныѓ к)птеген
елдерiндегiден )згеше ћан т)гiстi сипатта )ттi. 1987 жылдыѓ соѓында
)неркќсiптi ћала Брашовта «Диктатор жойылсын!» деген џранмен
халыћ шеруi )ттi. Оны полиция ћуып таратты. 1989 жылѕы
желтоћсанныѓ ортасында љкiмет орындары Венгр протестанттыћ
дiндарын Тимошоар (Трансильвания) ћаласынан кљштеп к)шiрiп
жiберуге тырысты. Бџл толћуларѕа ќкелiп, ол кљшпен басылып
тасталынды. Осы оћиѕа антикоммунистiк «революцияныѓ» бастамасы
болды.
22 желтоћсанда )кiмет орындарыныѓ нџсћауымен Бухарестiѓ
орталыћ алаѓында Н.Чаушескудiѓ саясатына ћолдау к)рсету љшiн
ондаѕан мыѓ адамдар жиналды. Бiраћ митингiге ћатысушылар
«Чаушеску жойылсын!» деп џран салды, бџл басшылыћтыѓ кљтпеген
нќрсесi едi. Шеруге ћатысушыларѕа ћарсы таѕы да кљш ћолданылды.
Жљздеген адамдар )лдi жќне жараланды.
Алайда армия к)терiлiсшiлер жаѕына шыћты. Николае Чаушеску
жќне оныѓ ќйелi елден ћашып кетуге тырысты. Бiраћ џсталып ћалып,
сотсыз атып )лтiрiлдi. Мџндай жазалау ћыруар сџраћ туѕызды.
«Шеруге ћатысушыларѕа оћ атуѕа бџйрыћ берген кiм жќне т)ѓкерiстiѓ
шын жаѕдайлары ћандай болды» жќне т.б. Бџл сџраћтарѕа жауап
берiлген жоћ. Бџрынѕы басшылыћ «геноцидке, параћорлыћћа жол
бердi, экономиканы бљлдiрдi» деп айыпталды. Чаушескуге оппозицияда
болѕан бџрынѕы коммунистiк ћызметкер Ион Илиеску бастаѕан
Џлттыћ ћџтћару майданы ћџрылып, 1990 жылѕы мамырда ол
Румынияныѓ президентi болып сайланды.
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


|
Югославиядаѕы џлтаралыћ жанжалдар жќне ЮСФР-дiѓ ыды-Байланысты: дүниежүзі тарихы 11Югославиядаѕы џлтаралыћ жанжалдар жќне ЮСФР-дiѓ ыды-
рауы. 80-жылдардыѓ соѓы — 90-жылдардыѓ басында Югославия
экономикалыћ даѕдарысћа џшырады. Елде орталыћсыздандыру љдерiсi
басталды. 1989 жылѕы 27 ћыркљйекте Словения республикасыныѓ
парламентi )з конституциясына тљзетулер енгiздi. Бџл тљзетулер
республикалардыѓ ЮСФР ћџрамынан шыѕу ћџћыѕын жариялады.
Мџныѓ )зi бiртџтас елдi жоюдыѓ алѕашћы ћадамы болды. Сол 1989
жылы Косовода к)пшiлiк болып табылатын албандар осы аймаћты
республика етiп жариялау ж)нiнде талап ћойды. Мџныѓ )зi )лкедегi
серб халћыныѓ зќресiн џшырды. Бљкiл Сербияда албандарѕа ћарсы
пиѕыл џлѕая бастады. Осы толћынныѓ ќсерiнен 1990 жылѕы 9 ћаѓтарда
Сербиядаѕы бiрiншi к)ппартиялыћ сайлауда социалистiк партия
болып ћайта ћџрылѕан серб коммунистiк џйымыныѓ басшысы
Слободан Милошевич президент болып сайланды. Ол бiртџтас
мемлекеттiѓ саћталуын жаћтады. Бiраћ елде орталыћћа ћарсы
пиѕылдар кљшейе бердi.
1990 жылѕы желтоћсанда Словения мен Хорватия )здерiн тќуелсiз
деп жариялады. Хорватияда жаѓа конституция ћабылданды.
Республика халћыныѓ 30
%-ы сербтер болѕанына ћарамастан осылай
iстелдi. Жаѓа конституция ћабылданѕаннан кейiн кемсiтушiлiкке
169
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Милошевич Слободан - Садыћов Т. С., т б. Дљниежљзi тарихы

text:
170
дады. Љкiмет ќскерлерi
мен албан-
дыћ жiкшiлдер арасында ћаћты-
ѕыс басталды. Бџдан ћарапайым
сербтер мен албандыћ азаматтар
ћасiрет шектi. Батыс елдерi Юго-
славия Одаћтыћ
Республикасы
)кiмет орындарын адам ћџћыћ-
тарын бџзды деп айыптап, Косо-
вадан ќскерлердiѓ ќкетiлуiн талап
еттi. Белград бџл талапты орын-
даудан бас тартћаннан кейiн
НАТО елдерiнiѓ ќскери ќуе
кљштерi 1999 жылѕы 24 наурыздан бастап Сербияныѓ бљкiл аймаѕын,
оныѓ iшiнде Белградты да ќуеден бомбалады. Югославия iс жљзiнде
НАТО-ныѓ ќскери шабуылына џшырады, мџндай ћимыл жасауѕа БЏЏ
рџћсат бермеген едi. Екi айѕа созылѕан
бомбалаудан кейiн
С.Милошевичтiѓ љкiметi ќскер мен полиция отрядтарын Косовадан
шыѕаруѕа келiстi.
2000 жылѕы ћыркљйекте С.Милошевич Сербия президентiнiѓ
ћызметiне )зiнiѓ кандидатурасын џсынып, жеѓiске жеттi. Бiраћ
оппозиция сайлаудыѓ нќтижелерiн мойындаудан бас тартты. ;зiнiѓ
саяси ћарсыластарыныѓ ћысымына к)нiп, 6 ћазанда С.Милошевич
)кiмет билiгiнен бас тартты. Оппозицияныѓ жетекшiсi Воислав
Коштуница президент болып жарияланды. 2001 жылѕы
маусымда
С.Милошевичтi Сербияныѓ )кiмет орындары «адамгершiлiкке ћарсы
ћылмыс жасады» деп айыптап, Гаагадаѕы халыћаралыћ трибуналѕа
бердi. Бiраћ оѕан таѕылѕан айыптар дќлелденбей, ол 2006 жылы Гаага
тљрмесiнде ћайтыс болды.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Шыѕыс Еуропа елдерiнiѓ ћазiргi жаѕдайы

text:
|
Шыѕыс Еуропа елдерiнiѓ ћазiргi жаѕдайыБайланысты: дүниежүзі тарихы 11Шыѕыс Еуропа елдерiнiѓ ћазiргi жаѕдайы. Шыѕыс Еуропа Шыѕыс
пен Батыс арасын б)лiп тџрѕан ћабырѕа сияћты р)л атћарѕан
жаѕдайынан айырылды. Ендi жаѓа баѕдар iздестiру ћажет болды.
С)йтiп, Шыѕыс Еуропаныѓ елдерi ћалыптасћан жаѕдайдан шыѕудыѓ
еѓ оѓтайлы жолы Еуропалыћ ћауымдастыћ пен НАТО-ѕа мљше болу
деп џйѕарды.
Ал Шыѕыс Еуропа елдерiнiѓ нарыћ тџсындаѕы жаѕдайларыныѓ
)згеруiнде ќрћайсысыныѓ )здерiне тќн ерекшелiктерi ќсер еттi.
Ќрћайсысында ќртљрлi экономикалыћ ћџрылымдар )мiр сљрiп
отырѕанына ћарамастан, ћџнсызданудан шыѕу амалдарыныѓ
айтарлыћтай нќтижесi болѕан жоћ. Шыѕыс Германияда )ндiрiс пен
жџмысћа орналасудыѓ кљрт т)мендегенi халыћтыѓ Батыс жерiне
к)птеп к)шу толћынын туѕызды. Бiраћ шыѕыста жџмыс кљшi ќлде-
ћайда арзан болды. Сондыћтан Батыс Герман капиталы шыѕыстаѕы
)ндiрiсiн тез џлѕайтып, жаѓарта бастады. Жекеменшiк кќсiпорындарда
наћты жалаћы тез )сiп, ол еѓбек )нiмдiлiгiнiѓ артуына мљмкiндiк бердi.
Шыѕыс Германияда капитал нарыѕы Шыѕыс Еуропаныѓ басћа
елдерiндегiден ќлдећайда оѓай ћалыптасты. Батыс Герман капиталы
)зiнiѓ институциялыћ инфраћџрылымымен жаѓа аумаћтарѕа аѕылды.
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Љшiншi дљние елдерiнiѓ саяси дамуы

text:
|
Љшiншi дљние елдерiнiѓ саяси дамуыБайланысты: дүниежүзі тарихы 11Љшiншi дљние елдерiнiѓ саяси дамуы. Љшiншi дљние елдерiнiѓ
саяси тќуелсiздiкке жеткенi олардыѓ дамуындаѕы маѓызды тарихи
белес едi. Отаршыл ќкiмшiлiктiѓ орнына жаѓа механизм — џлттыћ
мемлекеттiк орнады. Бiраћ љшiншi дљние елдерiнде мемлекеттiк-саяси
жљйелердi ћалыптастырып, ныѕайту љдерiсi кљрделi болып шыћты.
Даму барысында џлттыћ мемлекеттiк аппарат ћџрылып, армия
жасаћталды, саяси партиялар џйымдастырылды. Џлтты шоѕыр-
ландырып топтастыру љшiн жетекшiлер к=п жаѕдайда бiрпартиялыћ
саяси жљйенi таѓдады.
Саяси-идеологиялыћ тџрѕыдан алсаћ, љшiншi дљние елдерiнде:
капиталистiк баѕдарлы жќне социалистiк баѕдарлы елдер айрыћша к.зге
тљстi.
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Дейтон келiсiмiне ћол ћою

text:
Дейтон келiсiмiне ћол ћою
171
Бљгiнде жекеменшiк сектордыѓ Шыѕыс Германиядаѕы љлесi жалпы
iшкi 'нiмнiѓ 70%-нан асып кеттi, ал халыћтыѓ наћты табыстарыныѓ
деѓгейi, еѓбек )нiмдiлiгi Батыс Германиядаѕы тиiстi к)рсеткiштердiѓ
2/3 б)лiгiне жеттi.
Польшада 1992 жылдан бастап )ндiрiстiѓ ћџлдырауы тоћтады
жќне «Поляк экономикалыћ ѕажабы» деп аталѕан ћарћынды )су
басталды. 1993—1995 жылдарда жалпы iшкi )нiмнiѓ орташа жылдыћ
)сiмi 6,1
%-ѕа жеттi. Халыћтыѓ орташа жалаћысы социализм
тџсындаѕы 300 доллардан ћазiргi кљндерде 400 доллардан асатындай
болып к)терiлдi. 1997 жылдан бастап Польшада ќлеуметтiк
ћамсыздандыру жљйесiне реформалар жљргiзiлiп келедi, мџндаѕы
маћсат оны ћаржыландырудыѓ бiр б)лiгiн кќсiпкерлiкке жќне )з
ћызметкерлерiнiѓ иыѕына жљктеу болды. Жеке зейнеткерлiк жќне
медициналыћ ћорлар ћаржыландырылуда. Тџтасынан алѕанда,
Польшадаѕы жљйелiк )згерiстердi жљргiзу батылдыѕына жќне тiптi
есеѓгiретерлiк сипатына ћарамастан табысты жљргiзiлдi.
Елде љкiметтiѓ беделi ћџлдырады. Оны асыѕыстыћ жасауда жќне
реформаларды жете ойластырмайды деп айыптайтын, сондыћтан 1995
жылѕы сайлауда бџрынѕы коммунист А. Квасневский жеѓiске жеттi.
Жаѓа љкiмет реформалар баѕытына тљзетулер енгiзуге тырысып к)рдi,
бiраћ )ндiрiсшiлерге ћатаѓ ћысым жасаудан бќрiбiр бас тартћан жоћ.
Мџныѓ )зi бљкiл елде жаѓа наразылыћ толћынын туѕызды жќне
ќлеуметтiк шиеленiстiѓ кљшеюiне ќкелiп соћтырды. Бљкiл 1999 жыл
бойына Польша ереуiлдер мен демонстрациялардан к)з жазбады.
Љкiметке поляк )нiмдерiнен едќуiр арзан ауылшаруашылыћ )нiмдерiн
базарѕа шетелдерден ќкелiп толтырып жiбердi деген айып таѕылды.
Елдiѓ к)птеген фермерлiк шаруашылыћтары банкрот болудыѓ шегiне
жеттi. Поляк фермерлерi манифестациялардыѓ барысында Еуроодаћ
елдерiнiѓ жалауларын )ртеп, кедейлiкке себепшiлер деп санады.
Польшаныѓ ауыл шаруашылыѕы Батыс Еуропадаѕы ауылшаруа-
шылыћ )ндiрiсiмен бќсекелестiкке тљсе алмады. Оныѓ артта ћалѕан-
дыѕын жою љшiн фермерлердiѓ санын 3 млн-нан 700 мыѓѕа дейiн
азайту керек болды. Ал мџныѓ )зi миллиондаѕан адамдар љшiн апатћа
џшыраумен бiрдей едi. 2000 жылѕы президент сайлауыныѓ барысында
А. Квасневский екiншi рет жеѓдi. 2001 жылѕы Парламент сайлауы
нќтижесiнде Лешек Миллер жаѓа премьер болды. Ол асыѕыстыћпен
орнатылѕан капитализмнiѓ «адамгершiлiк бейнесi болуы» љшiн
кљресемiн деп мќлiмдедi. Бiраћ бџл мiндеттi орындау )те ћиын едi.
2002 жылы ќрбiр бесiншi поляк жџмыссыз жљрдi. Ал )ндiрiстiѓ )су
ћарћыны 7
%-дан 0,8%-ѕа дейiн ћџлдырады. 2005 жылѕы 23 ћазанда
Польшада кезектi президент сайлауы )ттi. Варшаваныѓ бџрынѕы мэрi
Лех Качинский Поляк Республикасыныѓ Президентi болып сайланды.
Ол сайлаудыѓ екiншi турында сайлаушылар дауысыныѓ 54,04
%, ал
оныѓ ћарсыласы — сеймнiѓ вице-маршалы жќне «Азаматтыћ плат-
форма» партиясыныѓ жетекшiсi Доннальд Тускi — 45,96
%-ына ие
болды. Жаѓа президент ћызметiне 23 желтоћсанда кiрiстi. Лех
172
Качинский )зiнiѓ баѕдарламасында мемлекет экономикалыћ )мiрде
реттеушi р)л атћаруѕа жќне ќлеуметтiк салада халыћћа ћолдау
к)рсетуге тиiстi деп санайтынын мќлiмдедi. Ол католиктiк ћџндылыћ-
тарды, оныѓ iшiнде отбасылыћ ћатынастардаѕы ћџндылыћтарды
сенiмдi тљрде жаћтады. Сондыћтан да сайлау алдындаѕы наућанда
оны католиктiк шiркеудiѓ белсендi тљрде ћолдаѕаны тегiн емес.
Польшаныѓ сыртћы саясаты Еуропалыћ ћауымдастыћћа баѕыт
џстады. 1999 жылы Польша НАТО-ѕа мљше болып кiрдi. Бџдан кейiн
Польша љкiметi осы џйыммен белсендi ынтымаћтастыћ саясатын
жљргiзетiн болды. 2004 жылы Польша Еуропалыћ Одаћћа ендi, 2006
жылѕы ћарашада Ресеймен ћарым-ћатынастарында шиеленiс туды.
Бџѕан Ресейдiѓ Польшадан ет сатып алудан бас тартћаны себеп болды.
Лех Качинский Еуропалыћ Одаћтан егер Мќскеу Польшадан ет пен
ауылшаруашылыћ )нiмдерiн ќкелуге тыйым салудан бас тартпайтын
болса, Ресейге ћарсы экономикалыћ шаралар ћолдануды сџра-
ды. 2008 жылѕы маусымда Оѓтљстiк Осетиядаѕы соѕыс кезiнде
Л. Качинский Грузияны толыћ ћолдайтынын жариялады, ал Ресейдiѓ
ќскер енгiзуiн егемендi елге ћарсы агрессия деп атады. Осы оћиѕаѕа
байланысты Польша 2008 жылѕы 20 маусымда )з аумаѕында зы-
мырандардан ћорѕанудыѓ американ жљйесi элементтерiн орналастыру
туралы Американ келiсiмiне ћол ћойды. Осыѕан орай 21 маусымда
Ресейдiѓ Ћорѕаныс министрлiгi НАТО-ѕа альянспен ќскери одаћты
уаћытша тоћтататынын ресми тљрде хабарлады.
2008 жылѕы 26 маусымда Дмитрий Медведев Ресейдiѓ Оѓтљстiк
Осетия мен Абхазияныѓ тќуелсiздiгiн мойындайтынын жариялады.
Качинский бџл ћадамды айыптап, Грузияныѓ аумаћтыћ тџтастыѕы
принципiн саћтау ћажеттiгiн мќлiмдедi жќне Еуроодаћтан Ресейге
ћарсы шаралар ћолдануды талап еттi.
Оѓтљстiк Осетиядаѕы жанжал аяћталѕаннан кейiн Польша )зiнiѓ
аумаѕында зымыраннан ћорѕанатын элементтер — ћаѕып тљсiретiн
зымырандарды орналастыру туралы АЋШ-пен келiсiмге келдi. Бџѕан
жауап ретiнде 2008 жылѕы ћарашада Ресей президентi Д. Медведев
Ресей Калининград облысында «Искандер» зымырандар кешенiн
орналастыратынын мќлiмдедi. Бiраћ 2009 жылѕы ћыркљйекте АЋШ
президентi Барак Обама мќлiмдеме жасап, АЋШ Шыѕыс Еуропада
зымырандардан ћорѕану жљйесiн орналастыруѕа байланысты
жоспарлардан бас тартатынын хабарлады. Сол кезден бастап поляк-
ресей ћатынастарыныѓ жаћсаруѕа баѕыт алѕандыѕы байћалуда.
Ћарсытџрушылыћты жойып, екi жаћтыѓ бiр-бiрiне ренiшiн жою љшiн
Ресей жаѕы «Катынь проблемасын» реттеудi џйѕарды. 2010 жылдыѓ
к)ктемiнде поляк делегациясы Катынь трагедиясы болѕан жерге
шаћырылды. С)йтiп, 2010 жылѕы 10 сќуiрде Польшаныѓ љкiмет
делегациясы самолетпен Катыньѕа џшып шыћты. Поляк самолетi
апатћа џшырап, экипаждыѓ барлыћ мљшелерi жќне жолаушылар,
оныѓ iшiнде президент пен оныѓ зайыбы ћаза болды.
173
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Садыћов Т. С., т б. Дљниежљзi тарихы - бет 181

text:
175
жылѕы маусымда Бухаресте бiр-бiрiне ћарсы кљресушi жаћтар ара-
сында ћаћтыѕыстар орын алды. Таѕы да ћан т)гiлдi. Љкiмет ћызметiнен
кеттi.
Бiраћ бџѕан ћарамастан нарыћтыћ ћатынастарѕа к)шу љдерiсi
басталып кеттi. 1990 жылѕы ћарашада баѕа еркiне жiберiлетiнi
жарияланды. 2000 жылы Румынияда кезектi президент сайлауы
болды, ол екi тур болып )ттi. Ќлеуметтiк-демократия партиясыныѓ
жетекшiсi Ион Илиеску жеѓiске жеттi. Румыния елдi дамытудыѓ 2004
жылѕа дейiнгi стратегиялыћ баѕдарламасын 2000 жылы наурызда
Еуропалыћ Брюссель комиссиясына табыс еткен болатын. Осы
баѕдарламаны талћылаудыѓ нќтижесiнде Румыния ЕО-ѕа кiру љшiн
кандидаттардыѓ екiншi тобына ћабылданды. 2005 жылы елдiѓ жалпы
iшкi )нiмiн )ндiрудегi жекеменшiк кќсiпорындарыныѓ љлесi 70
%-дан
да асып тљстi. Жекешелендiрудi бастаудаѕы кешiгушiлiкке жќне
елеулi ћиыншылыћтарѕа ћарамастан ол, мќселен, Венгриядаѕыдан
анаѕџрлым тез жљргiзiлдi. 2005 жылы Румыниядаѕы жалпы iшкi )нiм
1989 жылѕы деѓгейден асып тљстi. Дегенмен елде жџмыссыздыћ ќлi
саћталып келедi, к)птеген ќлеуметтiк проблемалар шешiлген жоћ.
Экономикалыћ дамудыѓ деѓгейi жќне жасалып жатћан нарыћтыћ
ортаныѓ пiсiп-жетiлуi Румынияда Болгариядаѕы сияћты, Шыѕыс
Еуропаныѓ басћа елдерiндегiден айтарлыћтай т)мен болып отыр.
2009 жылы 22 ћарашада Румынияда кезектi президент сайлауы
болды. Оныѓ екiншi туры 6 желтоћсанда )ттi. Сайлауда Трайян
Басеску 1
% артыћ дауыс алып, жеѓiске жеттi. 2009 жылы 16 жел-
тоћсанда Румынияныѓ Конституциялыћ соты Т.Басескудi елдiѓ
президентi ћызметiне ресми тљрде бекiттi. Президенттiк куќлiк
тапсырылѕаннан кейiн с)з с)йлеген Трайян Басеску )зiнiѓ жаѓа 5
жылдыћ ћызметiнiѓ басты мiндетi Румынияны одан ќрi жетiлдiрiп,
дамыту болатынын мќлiмдедi.
Достарыңызбен бөлісу:


1. КСРО-даѕы «ћайта ћџру» Шыѕыс Еуропа елдерiне ћандай ыћпал жасады?
2. ХХ ѕасырдыѓ 80—90-жылдарында Шыѕыс Еуропа елдерiнде болѕан
оћиѕаларды не себептi «Маћпалдай жџмсаћ революциялар» деп атайды?
3. Бiрiккен Германия жќне Чех пен Словак республикалары туралы баяндап
берiѓдер.
4. Болгария мен Румыниядаѕы саяси даѕдарыс туралы баяндаѓдар.
5. Югославиядаѕы џлтаралыћ жанжалдардыѓ барысын сипаттаѓдар жќне
олардыѓ ћорытындыларын баяндаѓдар.
6. Шыѕыс Еуропа елдерiнiѓ ћазiргi дамуындаѕы ерекшелiктердi ашып к)рсе-
тiѓдер.


title:
КСРО-даѕы «ћайта ћџру» Шыѕыс Еуропа елдерiне ћандай ыћпал жасады?
2


title: § 24. 1946—1976 ЖЫЛДАРДАЅЫ ЋЫТАЙ

text:
|
§ 24. 1946—1976 ЖЫЛДАРДАЅЫ ЋЫТАЙБайланысты: дүниежүзі тарихы 11§ 24. 1946—1976 ЖЫЛДАРДАЅЫ ЋЫТАЙ
Екiншi дљниежљзiлiк соѕыстан кейiн Ћытайды саяси тџрѕыдан
бiрiктiру туралы мќселе таѕы да ћойылды. Елдiѓ негiзгi екi саяси кљшi —
Орталыћ Комитеттiѓ Т)раѕасы Мао Цзэдун бастаѕан Ћытай Коммунис-
тiк партиясы (ЋКП) мен Чан Кайши бастаѕан гоминьдан (Џлттыћ
партия) — Ћытайѕа љстемдiк љшiн )зара кљрес жљргiзiп жатты. 1946
жылѕы жазда гоминьдан ЋКП баћылауындаѕы аудандарѕа шабуыл
бастады. Азамат соѕысы ћайтадан жаѓѕырды. Соѕыста алѕашћы кезде
АЋШ ћолдаѕан гоминьдан армиясы табысты болды. Бiраћ ЋКП-ныѓ
ћарулы кљштерi КСРО-ныѓ ћолдауымен жаѕдайды )згерте алды. 1948
жылдыѓ соѓы — 1949 жылдыѓ бiрiншi жартысында шешушi
шайћастар )рiстеп, ол ЋКП-ныѓ жеѓiсiмен аяћталды. Чан Кайши )з
армиясымен бiрге Тайвань аралына кетiп, онда дербес мемлекет —
Ћытай Республикасыныѓ негiзiн ћџрды. 1949 жылдыѓ кљзiне ћарай
Тайвань мен Тибет ћана ЋКП баћылауынан тыс аймаћта ћалып ћойды.
Азамат соѕысы аяћталды.
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Ћытай Халыћ Республикасыныѓ ћџрылуы

text:
|
Ћытай Халыћ Республикасыныѓ ћџрылуыБайланысты: дүниежүзі тарихы 11Ћытай Халыћ Республикасыныѓ ћџрылуы. 1949 жылѕы наурыз-
да ЋКП Орталыћ Комитетiнiѓ пленумы болып, онда партияныѓ
Т)раѕасы Мао Цзэдун баѕдарламалыћ с)з с)йледi. Ол Ћытайдыѓ азамат
соѕысы аяћталѕаннан кейiнгi даму келешегiн баяндады. Оныѓ
пiкiрiнше, Ћытайда социализмге к)шу алыс болашаћтыѓ iсi, ал бiрiншi
кезектегi мiндет — «Жаѓа демократияны» орнату едi. ЋКП-ныѓ басшысы
жаѓа Ћытай )зiнiѓ дамуында социалистiк лагерьге, бќрiнен бџрын
КСРО-ѕа сљйенетiн болады деп мќлiмдедi.
1949 жылѕы ћыркљйекте Пекинде ћџрамына антигоминьдандыћ
кљштердiѓ )кiлдерi кiрген Халыћтыћ саяси консультативтiк Кеѓестiѓ
мќжiлiсi болды. Кеѓес Орталыћ Халыћтыћ Љкiмет ћџру туралы шешiм
ћабылдады, оѕан елдегi )кiмет билiгi берiлдi.
1949 жылѕы 1 ћазанда Ћытай Халыћ Республикасыныѓ (ЋХР) ћџрылѕаны жария-
ланды.
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Uтпелi кезеѓ (1949—1952 жж.)

text:
177
комитеттерi жљзеге асырды, олар билiктi жергiлiктi халыћ сайлаѕан
љкiметтерге бiрте-бiрте тапсырды, олар ЋКП-ныѓ баћылауында
болатын.
Экономикадаѕы жаѕдай )те ауыр едi. ;неркќсiп )ндiрiсiнiѓ к)лемi
соѕыстан бџрынѕы жаѕдайдыѓ жартысына да жетпейтiн. Ауыл
шаруашылыѕындаѕы жаѕдай одан да нашар болды. Елде )неркќсiптi
жаѓартып жетiлдiру жќне аграрлыћ реформа жасау ћажеттiгi туды.
1950 жылы аграрлыћ реформа туралы заѓ жљзеге
асырыла
бастады, оѕан сай помещиктердiѓ жерге деген меншiгi жойылды. Жер
шаруалардыѓ иелiгiне берiлдi. 1953 жылдыѓ к)ктемiне ћарай жердi
помещиктердiѓ иеленуi жойылды. Ћалаларда iрi џлттыћ буржуазия
мен шетел капиталыныѓ мљлiктерi тќркiлендi,
экономикада
мемлекеттiк сектор ћџрылды, сонымен ћатар жекелеген салаларда
жекеменшiк секторы саћталды. Жљргiзiлген ћайта ћџрулардыѓ
нќтижесiнде )неркќсiп пен ауыл шаруашылыѕындаѕы )ндiрiс )стi.
1951—1952 жылдарда ЋКП-ныѓ
бастамасы бойынша идеология-
лыћ наућан )рiстедi. Мао Цзэдун социализм ћаѕидаларын жљзеге асыру
осы ћџрылысћа ћарсы шыѕушылар тарапынан ћарсылыћ к)рсету
ќрекеттерiн туѕызатынын мќлiмдедi. 1951 жылы «контрреволюция-
лыћ ќрекеттер љшiн жазалау туралы Ереже» ћабылданды. Елде саяси
жазалау толћыны белеѓ алды. Ћытайдыѓ iрi ћалаларында «контр-
революционерлерге» ашыћ соттар жљргiзiлдi. Мџнымен бiрге «Зиялы
ћауымды идеологиялыћ жаѕынан ћайта тќрбиелеу» наућаны басталды.
Елдiѓ жоѕары оћу орындарында арнаулы комитеттер ћџрылды,
олардыѓ басшылыѕымен оћытушылар Мао Цзэдуннiѓ шыѕармаларын
жќне ЋКП тарихын оћып, љйренумен болды. Бџл Ћытай
зиялыларын
«ћайта тќрбиелеу» ж)нiндегi бiрiншi наућан болды жќне гоминьдан
идеяларымен кљресу деп тљсiндiрiлдi.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Социализм орнатудыѓ басталуы

text:
178
кќсiпорындардыѓ бќрi аралас кќсiпорындар болып ћайта ћџрылып,
мемлекеттiк баћылауѕа алынды.
1956 жылдыѓ кктемiне ћарай шаруаларды џжымдастыру жќне неркќсiп
пен саудадаѕы жекеменшiк секторды ћайта ћџру аяћталды. Бџрынѕы иелер
капиталыныѓ бiр жылдыћ табысыныѓ 5%-ын здерi алатын болды.
Бесжылдыћ тџсында )неркќсiп )ндiрiсiнiѓ жалпы к)лемi 14
%-дай
артты, жџмыссыздыћ тљгелдей дерлiк жойылды, ћалаларда тџрѕын
љй ћџрылысы басталды, сауатсыздыћты жоюда табыстарѕа ћол жеттi.
1954 жылы ЋХР-дыѓ конституциясы ћабылданды, ол мемлекеттiѓ
социалистiк сипатын бекiттi, жоѕарѕы мемлекеттiк органдардыѓ
ћџрылымына )згерiстер енгiздi. ЋХР-дыѓ Т)раѕасы ћызметi енгiзiлiп,
оѕан Мао Цзэдун отырды. Љкiмет Мемлекеттiк ќкiмшiлiк кеѓесi деп
аталды. Халыћ )кiлдерiнiѓ Бљкiлћытайлыћ Жиналысы (Х;БЖ) еѓ
жоѕары )кiлеттi орган деп жарияланды.
1956 жылы Мао Цзэдуннiѓ бастамасы бойынша ЋХР-да «Мейлi
жљз гљл гљлдесiн, мейлi жљз мектеп бќсекелессiн» деген идеологиялыћ
наућан басталды, оныѓ барысында елдiѓ азаматтары )здерiнiѓ саяси
к)зћарастары мен сенiмдерiн еркiн бiлдiруге шаћырылды.
Осы кезеѓге дейiн ЋКП-да екi топ ћалыптасты. Оныѓ
бiрi социа-
лизмдi жоспарлы тљрде орнатуды жаћтаса,
екiншiсi «љлкен секiрiстiѓ»
к)мегiмен жаѓа ћоѕам орнату жолында КСРО-дан жќне басћа елдерден
озып отыру мiндетiн алѕа ћойды. 1956 жылы ЋКП VIII съезiнiѓ I
сессиясында социализмдi бiрте-бiрте орнатуды жаћтаушылар жеѓiске
жеттi. Съезд Ћытайда бiрнеше бесжылдыћтар iшiнде социализмнiѓ
материалдыћ-техникалыћ базасын жасаудыѓ «басты баѕытын» бекiттi.
Партияда џжымдыћ басшылыћтыѓ ћажеттiгi туралы ќѓгiме басталды.
Алайда к)п џзамай жаѕдай )згердi. 1957 жылы Мао Цзэдун оппози-
цияѕа љлкен мiнбер (трибуна) берiлгенi «арамш)птi» аныћтап алу, ал
Достарыңызбен бөлісу:


title:
Мао Цзэдун
 (1893—1976) - Садыћов Т. С., т б. Дљниежљзi тарихы

text:
179
одан кейiн бiржола отап тастау љшiн ѕана керек болѕандыћтан
едi деп
мќлiмдедi. «Оѓшыл элементтерге ћарсы кљрес» басталып, оныѓ
барысында 10 мыѓдай адам ћуѕындалды. ЋХР-дiѓ )кiмет
орындарына
жарамсыз кез келген азаматты «ћара еѓбекке тарту» туралы ћаулы
ћабылданды, бiраћ оныѓ мерзiмi к)рсетiлген жоћ. «Ћайта тќрбиелеу»
бљкiл елде ћџрылѕан арнаулы лагерьлерде жљрiзiлдi. 1957 жылѕы
кљзде «жџмысшылар мен шаруаларды тќрбиелеу» наућаны басталып,
оныѓ барысында шаруаларѕа жасалатын баћылау кљшейтiлдi, ал
жџмысшылардан еѓбек )нiмдiлiгiн кљрт арттыру жќне
сонымен бiрге
жалаћыныѓ ћысћартылуы талап етiлдi.
И.В.Сталиннiѓ )лiмiнен кейiн Мао Цзэдун дљниежљзiлiк коммунис-
тiк ћозѕалыстыѓ жетекшiсi р)лiн атћаруѕа тырыса бастады.
Коммунистiк жќне жџмысшы партияларыныѓ Мќскеуде 1957 жылы
)ткен халыћаралыћ кеѓесiнде ол дљниежљзiлiк революциялыћ
ћозѕалыстыѓ орталыѕы Ћытайѕа к)шкенiн дќлелдеп баћты.
Достарыңызбен бөлісу:


title: «Љлкен секiрiс» саясаты  (1958—1960 жж.)

text:
180
;неркќсiпте индустрияландыруды
жеделдету жартылай майда-
герлiк техникасы
*
бар џсаћ кќсiпорындар салумен байланыстырылды.
«Љлкен секiрiс» шеѓберiнде 1958 жылдыѓ соѓында «болат љшiн шайћас»
)ткiзiлдi. Бљкiл елде 90 млн-нан астам адам
майдагерлiк тќсiлмен
шаѕын домна пештерiн салып, љкiмет алѕа ћойѕан мiндеттi — болат
ћџюды екi есе арттыру мiндетiн шешпекшi едi. Мџныѓ салдарынан
)ндiрiлген )нiмнiѓ сапасы )те т)мен болды да, оны )ндiруге ћыруар
к)п баѕалы шикiзат жџмсалатын болып шыћты.
Бiраћ Мао Цзэдун «љлкен секiрiс» саясатын жалѕастыра бердi. Бџл
бiрћатар партия мен мемлекет ћайраткерлерiнiѓ наразылыѕын
туѕызды, олар жљргiзiлiп отырѕан баѕытты сынады. Олардыѓ бќрi
«антипартиялыћ ћызмет» жљргiздi деп айыпталып, жџмыстарынан
тайдырылды.
«Љлкен секiрiс» жылдарында
ЋХР-дыѓ халыћ шаруашылыѕы
)нiмдерiнiѓ к)лемi љштен бiрге, џлттыћ табыс т)рттен бiрге т)мендедi,
халыћ шаруашылыѕыныѓ тiкелей шыѕындары 100 млрд юаньннан
асып кеттi. «Љлкен секiрiс» саясатыныѓ кљйрегенi соншалыћты, тiптi
Мао Цзэдун ЋХР Т)раѕасы болѕан ћызметiнен кетiп, орнына )зiнiѓ
партиялас орынбасары Лю Шаоцидi ћалдырды. Бiраћ ол ЋКП
Орталыћ Комитетiнiѓ Т)раѕасы ћызметiнен кеткен жоћ.
60-жылдардыѓ басынан бастап Лю Шаоци бастаѕан Ћытай
басшылыѕы неѕџрлым шынайы саясат жљргiзудi, халыћ шаруа-
шылыѕын басћаруда бџрынѕы экономикалыћ принциптерге оралуды
жаћтап шыћты. «Љлкен секiрiс» саясатыныѓ терiс зардаптарын жою
ж)нiнде ћадамдар жасалды. Деревнядаѕы басты тџлѕалар жердi )здерi
сатып алатын жќне бiрлесiп иелiк ететiн принциптер негiзiнде
шаруаларды бiрiктiретiн )ндiрiстiк бригадалар болды. Оларѕа к)мекшi
шаруашылыћтар жќне љй мљлiктерi ћайтарылып берiлдi. Мџныѓ
нќтижесiнде ауыл шаруашылыѕындаѕы даѕдарыстан шыѕу
басталды,
)ндiрiстiѓ ћџлдырауы тоћтатылды.
Бiраћ Мао Цзэдун к)п џзамай )кiмет билiгiн бiр )зiнiѓ ћолында
џстау љшiн кљрес бастады. Ол идеялыћ сатћындыћ жасады деп партия
мен мемлекеттегi ќрiптестерiне соћћы беруге ќзiрлендi. 1962 жылы
ЋКП Орталыћ Комитетiнiѓ Пленумында Мао Цзэдун социализм
тџсындаѕы «тап кљресiн кљшейту» тџжырымдамасын ћорѕай отырып,
пролетариат диктатурасы тџсында да революцияны жалѕастыра беру
туралы Ереже џсынды. 1965 жылдан бастап ол партия, љкiмет, армия,
ѕылым мен мќдениет саласына буржаузия мен контрреволюциялыћ
ревизионистердiѓ к)птеген )кiлдерi кiрiп алды деп мќлiмдедi. Тек
пролетарлыћ мќдени революцияны бастаѕанда ѕана «капиталистiк
жолмен келе жатћан адамдар» басып алѕан )кiметтi ћайтадан )з
ћолымызѕа алуѕа болады дедi.
«Мќдени революция» Мао Цзэдунныѓ саясатымен келiспейтiндердiѓ бќрiн
елдiѓ басшылыѕынан аластап, елде «казармалыћ коммунизм» мен
* майдагерлiк техника — орысша полукустарная техника деген маѕынада — (
ред.)
181
социализмдi жеделдете ћџру маћсатын кздедi. Ћытайдыѓ бџћаралыћ
аћпарат ћџралдарында Мао Цзэдунѕа табынушылыћ кљшейдi. Ол «Џлы
баѕдарлаушы» деп аталды. Ал оныѓ еѓбектерi сан миллондаѕан таралыммен
басып шыѕарылып жатты.
Достарыңызбен бөлісу:


title: «Мќдени революция» (1966—1976 жж.)

text:
183
«Мќдени революцияныѓ»
љшiншi кезеѓi 1973 жылѕы ћыркљйектен
1976 жылѕы ћазанѕа дейiн созылды. ;неркќсiп орындары мен ауылдыћ
коммуналарда еѓбекшiлердiѓ экономикалыћ мљдделерiне таѕы да
ћысым жасала бастады. 1974 жылы «радикалдардыѓ» бастамасы
бойынша кезектi идеологиялыћ наућан )рiстедi, оѕан ћатысћан
байыпты пиѕылдаѕы жџмысшылар, солдаттар жќне студенттер
«мќдени революцияныѓ» одан ќрi жалѕастырыла беруiн талап еттi.
Бiраћ кейiнiрек Ћытай ћоѕамыныѓ берекесiн келтiрген бџл наућан
тоћтатылды.
1975 жылы ЋХР-дыѓ жаѓа конституциясы ћабылданды, ол мемлекет
т)раѕасыныѓ ћызметiн жойды. Ћоѕамныѓ )мiрiнде армияныѓ р)лi
кеѓейтiлдi. Жергiлiктi жерлерде )кiмет органдары ретiнде рево-
люциялыћ комитеттер ашыћ жџмыс iстеп, сот жљйесi соларѕа баѕынатын
болды.
«Радикалдар» 1976 жылы ЋХР Мемлекеттiк Кеѓес премьерiнiѓ
ћызметiне )здерiнiѓ жаћтаушысы Ћоѕамдыћ ћауiпсiздiк министрi Хуа
Гофэндi сайлау ћажеттiгiне Мао Цзэдунныѓ к)зiн жеткiздi. Елде
«ћолында билiгi бар жќне капиталистiк жолмен келе жатћан адамдар-
ѕа» ћарсы саяси наућанныѓ )ткiр жљзi ендi Дэн Сяопинге жќне оныѓ
жаћтастарына ћарсы баѕытталды. Дэн Сяопин елдi «контрреволюция-
лыћ тќртiпсiздiктерге» айдап салды деп айыпталып, барлыћ ћызмет-
терiнен босатылды да таѕы да саяси тџрѕыдан жер аударылды.
1976 жылѕы 9 ћыркљйекте ЋКП Орталыћ Комитетiнiѓ Т)раѕасы
Мао Цзэдун ћайтыс болды. Оныѓ )лiмiмен «мќдени революция» да
аяћталды, оныѓ барысында 100 млн адам зардап шектi.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Жањандануѕа ћарсы шыѕушылар

text:
17
Џлттыћ-буржуазиялыћ партиялардыѓ ќлсiздiгi жаѕдайында капи-
талистiк жолмен дамыѕан елдердiѓ саяси =мiрiнде дербес саяси кљшке
айналѕан армия љлкен р=л атћарды. Армия басшылары заѓды
сайланѕан љкiметтердi =кiмет билiгiнен тайдырып, саяси дауларѕа
араласып отырды.
Азия мен Африканыѓ бiрћатар елдерiнде ќскерилер
билiк басында
бола отырып, отаршылдыћћа жќне феодалдыћ тќртiпке ћарсы
реформалар жљргiздi. Алайда ќскерилердiѓ билiк басында џзаћ болуы
терiс зардаптарѕа да ќкелiп соћтырып, саяси демократияныѓ даму
љдерiстерiн тежедi, халыћтыѓ ел љшiн маѓызды шешiмдер ћабылдауѕа
ћатысуын шектеп отырды. Бiрћатар елдерде армия диктаторлыћ
режiмдердiѓ ћолындаѕы демократиялыћ кљштердi жаныштау ћџра-
лына айналды.
Социалистiк елдердiѓ 60—70-жылдарѕа арналѕан баѕдарлама-
ларында социалистiк сипаттаѕы тереѓ ќлеуметтiк-экономикалыћ
жаѓѕыртулар туралы ережелер жазылѕан революциялыћ-демо-
кратиялыћ партиялар алдыѓѕы шепке шыћты. Социализмнiѓ ќртљрлi
џлттыћ љлгiлерi — љндiлiк, исламдыћ, африкалыћ, т. б. тџжырым-
далды. КСРО-ныѓ ыдырап, Шыѕыс
Еуропа елдерiнде социалистiк
жљйенiѓ кљйреуiне байланысты социалистiк баѕыттаѕы к=птеген елдер
капиталистiк даму жолына тљстi.
80—90-жылдарда Азия мен Латын Америкасыныѓ бiрћатар елдерiнде
авторитарлыћ режiмдердiѓ орнына демократиялыћ режiмдер орныћты.
Сонымен бiрге љшiншi дљниеде
авторитарлыћ режiмдi
елдер тобы
бџрынѕысынша саћталды.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Мао Цзэдунныѓ Цинхуа университетi жанындаѕы орта мектептiѓ

text:
184
Бiз сендердi ћолдаймыз жќне сонымен бiр мезгiлде бiрiктiруге болатындардыѓ
бќрiн бiрiктiруге, елеулi ћателiктер жасаѕандардыѓ ћателiктерiн к)рсетуге назар
аударуларыѓды, жџмыс iстеуге, оларды тљзеуге жќне оларды жаѓа адамдарѕа
айналдыруѕа мљмкiндiк берудi де талап етемiз.
http://www.mao3sm7ru/libpapy/letten for Red Guards.htm
Достарыңызбен бөлісу:


|
Ћытайдыѓ 1949—1957 жылдардаѕы негiзгi даму баѕыттары туралы баян-
дап берiѓдер.
2Байланысты: дүниежүзі тарихы 111. Ћытайдыѓ 1949—1957 жылдардаѕы негiзгi даму баѕыттары туралы баян-
дап берiѓдер.
2. «Љлкен секiрiс» саясатын асыра сiлтеу саясаты деп атауѕа бола ма? ;з
жауаптарыѓды дќлелдеѓдер.
3. «Мќдени революцияныѓ» љш кезеѓiне салыстырмалы тљрде талдау
жасаѓдар.
4. «ЋХР-дыѓ 1949—1976 жылдардаѕы сыртћы саясаты» таћырыбына
баяндама ќзiрлеѓдер.
§ 25. ЋЫТАЙ РЕФОРМАЛАР ЖОЛЫНДА
Мао Цзэдунныѓ )лiмi жќне «мќдени революцияныѓ» аяћталуы ЋХР
басшылыѕы алдына ћоѕам мен мемлекеттiѓ бџдан былайѕы даму
жолдарын таѓдау проблемасын ћойды.
Осы кезеѓге дейiн ел )те ауыр экономикалыћ жаѕдайѕа џшырап
отырѕан едi: 20 млн адам жџмыссыз болды, 100 млн адам ашаршы-
лыћты бастан кештi, негiзгi азыћ )нiмдерi мен басћа тауарлардыѓ
к)пшiлiгi карточкалар бойынша б)лiндi. Саяси жаѕдай да мќз емес
едi: елде «мќдени революцияныѓ» ћорытындыларын ћайта ћарау
ж)нiндегi наућан басталды.
Елдi «мќдени революциядан» туѕан ќлеуметтiк-экономикалыћ
жќне саяси даѕдарыстан шыѕарып, ћазiргi жоѕары дќрежеде дамыѕан
державаѕа айналдыру љшiн реформалар жќне саяси кљш-жiгер
ћажеттiгiне ЋХР басшыларыныѓ к)зiн жеткiзу талап етiлдi. Ћытай-
дыѓ мемлекеттiк жќне саяси ћайраткерi Дэн Сяопин мџндай ћасиеттерi
бар екенiн толыћ дќрежеде к)рсеттi.
Ћытай экономикасын нарыћ жаѕдайларына бейiмдеп реформалаудыѓ
бастаушысы жќне џйымдастырушысы Дэн Сяопин болды.
1977 жылы Дэн Сяопин партия мен мемлекеттiѓ басшылыѕына
ћайтып оралып, ЋКП Орталыћ Комитетi Т)раѕасыныѓ жќне
Мемлекеттiк Кеѓес премьерiнiѓ орынбасары ћызметтерiне орналасты.
Елдiѓ )мiрiнде бџрынѕысынша маѓызды р)л атћарып келе жатћан
армия оныѓ баћылауына к)штi.
1978 жылдыѓ басында Х;БЖ сессиясы Ћытайда «т)рт жаѓѕырту»:
)неркќсiптi, ауыл шаруашылыѕын, ѕылым мен техниканы, ќскери
саланы жетiлдiру баѕдарламасын жљзеге асыру туралы шешiм ћабыл-
дады.
185
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title:
Ћытайдыѓ 1949—1957 жылдардаѕы негiзгi даму баѕыттары туралы баян-
    дап берiѓдер.
2


title: Ќлеуметтiк-экономикалыћ даму

text:
186
отырды. Мемлекет кќсiпорындардыѓ iстерiне ќкiмшiлiк тџрѕыдан
араласу деѓгейiн азайтты. Нарыћ элементтерiн бiрте-бiрте енгiзу жќне
бiр орталыћтан б)лiсудi ћысћарту басталды. Мемлекеттiк кќсiп-
орындар љлкен дербестiкке ие болды. Оларѕа кеѓ ћџћыћтар, оныѓ
iшiнде ћосымша )ндiрiстердi џйымдастыру жќне жоспардан тыс
)нiмдерге баѕаны еркiн белгiлеу ћџћыѕы берiлдi. Олар жоспардан тыс
)ндiрiстi џлѕайту маћсатында акциялар мен еркiн заемдар шыѕару
ћџћыѕына ие болды. ;неркќсiп орындарыныѓ шетел ќрiптестерiмен
iскерлiк байланысты жолѕа ћою мљмкiндiктерi кеѓейтiлдi. Сыртћы
сауда мен халыћаралыћ ынтымаћтастыћ ж)нiндегi министрлiктiѓ
ћџћыћтары жойылды. Кќсiпорындардыѓ сыртћы нарыћћа )з бетiмен
шыѕуына рџћсат етiлiп, олар шетелмен тiкелей сауда жасайтын халге
жеттi.
1978 жылдан кейiн Ћытайда шетел капиталы ћатысатын еркiн
экономикалыћ аймаћтар ћџрыла бастады. Мџныѓ нќтижесiнде елге
шетелдiк ћаржы салымдарыныѓ ћџйылуы айтарлыћтай к)бейдi.
С)йтiп, сыртћы экономикалыћ байланыстарда шетелдермен,
ќсiресе дамыѕан капиталистiк мемлекеттермен ынтымаћтастыћты
барынша џлѕайтуѕа баѕдарланѕан «Ашыћ саясат» орныћты.
К)п џзамай реформалар оѓ нќтижесiн бердi. Алтыншы бесжыл-
дыћ тџсында (1981—1985) )неркќсiп )ндiрiсiнiѓ )су ћарћыны жыл
сайын орта есеппен 11
%-ѕа )сiп отырды. Халыћтыѓ табысы екi есеге
дейiн молайды.
Алайда 80-жылдардыѓ ортасына ћарай тез дамыѕан нарыћтыћ
шаруашылыћ жаѕдайында баѕаныѓ к)терiлуi басталды, ћымбат-
шылыћ артты, ауылшаруашылыћ )нiмдерiнiѓ )су ћарћыны бќсеѓдедi.
Достарыңызбен бөлісу: