title: Сана мен ойлаудың жаңа үлгісін әзірлеу: олардың Қазақстан Республикасында жүзеге асуының н егізгі стратегиялары менбағыттары

text:
Сана мен ойлаудың жаңа үлгісін әзірлеу: олардың Қазақстан
Республикасында жүзеге асуының н.егізгі стратегиялары
менбағыттары.
Сана дегеніміз – адам сезінген және аңғарған ішкі-сыртқы болмыс
күйі. Ол таным, қиял, түйсік, ой, тілдік ұғым және жадыны қамттиды. Ол
адам миында болатын ерекше құбылыс. Сананы адамның ең басты
артықшылығы деуге болады, өйткені адамзаттың бүкіл прогрессінің басында
оның санасының прогрессі тұр.
Санаға қатысты екі негізгі мәселе бар: бірі, сана мен дененің
байланысы, әсіресе сана мен нерв жүйесінің байланысы мәселесі әлі де
зерттелу үстіндегі тақырып. Дуалистер мен идеалистер сананы физикалық
емес нәрсе деп түсіндірді. Ал, қазіргі заманғы функционализм – яғни сананы
нейрондардың қозғалысы деп түсінеді. Екінші мәселе, хайуандарда да сана
бар ма деген тақырып. Егер сананы адамға ғана тән құбылыс десек, онда
хайуандарда болатын кейбір саналыға ұқсап қалатын әрекеттерді жаңаша
түсіндіруге тура келеді.
Сана ұғымы философияда негізінен адам болмысы тұрғысынан, яғни
қоғамдық үдірістердің көрінісі, құбылыс және адамзаттық тарих пен
мәдениетті жалғастыруды қамтамас етуші әдіс ретінде қарастырылады. Сана
қоғамдық және жеке «өлшем» бірлігінен көрінеді. Шын мәнінде, сана
арқылы қоғамдағы байланыста жеке адам белсенді болады.
Сана — өмірде белсенді бола алатын адамның ішкі қабілеттілігі,
адамның заттармен байланыс іс-әрекеті, табиғи және мәдени қатынасы,
қашықтағы, жақындағы адамдар өзара қатынасы мен қызметі, яғни осы
образдарды өзінің мінез-құлық бағытында әдіс-тәсілі ретінде пайдалану.
Сана түсінігі бұл психика түсінігі; психика тірі жанның қоршаған
ортамен тікелей байланыс тәсілі (сондай-ақ жеке адам) деп түсіндіріледі,
демек олардың өмірлік үрдістерінде әсерлендірушісі және көрінісі ретіндегі,
психикалық
қабілеттілік
жыйынтық, табиғи және ғарыштық ырғақтар
байланыстарында адамның қоғамдық және мәдени іс-әрекеттерінде өз-өзіне
бағыт-бағдар жасай алуы мен басқара алатын қабілеттілікпен қамтамасыз
етуі.
Адам санасы, оның қоршаған ортамен байланыс ерекшелігіне қарай,
«түзу сызықты» болып келмейді. Онда адамнан тыс және оған тәуелді
адамның іс-әрекетінінің ерекшелігіне қарай, адамның адаммен, заттармен,
табиғатпен қатынас байланыстары түйіскен және жекелеген әрекеттері
бекітілген. Бұл қабілеттер әртүрлі үйлесімділікте — анық және жасырын —
байланыстар байқалмайтын сана «орталығы». Бұл қабілеттіліктердің
құрылуы сананың жетілгендігін, «жауапқа қабілеттілігін» ескертеді. Оның
деградацияға ұшырауы сананың құлдырауына әкеледі.
Әртүрлі уақыт кезеңдерінде адам санасы бір нәрсеге шоғырлана
бекітілген. Оның белгілі бір затқа қатысты айқындалып көрінуін,
«ашылуын», ол өзі анықтайды. Бұл — оның қалыпты жұмыс жағдайы. Сана
жеке адамның затқа, формаға және кейінгісі адамның адаммен байланысы
ретінде, әрекеттерде оларға тән қатынасты бекітеді. Жеке адамның басқа
адамдармен, заттармен қарым-қатынас үдерісіндегі байланысы және оның
арғы жағында жасырын жатқан құбылыстары сана арқылы енгізіледі.
Сана қарапайым жолмен зерттеуге және түсіндіруге келе бермейтін,
ерекше нысан. Ол адам өмірінің «мүшесі» ретінде қызмет атқарғанымен,
бірақ оның өмірі, адам дене мүшесімен ғана шектеліп қалмайды, керісінше
одан шығатын күштер оның сыртында — адамзаттық қарым-қатынастар
әлемінде, адамдар әрекеттерінің әдіс-тәсілдерінде, мәдени формалар мен
әртүрлі табиғи күштерде көрініс табады.
Қазіргі кезге дейін сана және оның табиғаты мен қызметі аз
зертттелмеген. Олар жайында әр кезеңнің пәлсапашылары өз ойларын
қорытып келді.
Қоғамдық сананың өзгеруі мен модернизациялануы әлемнің барлық
елдерінің назарында. Қоғамдық сана өзгеріске түсу процесінде жағымды
жағына немесе негативті жағымсыз жағына өзгеретіні белгілі. Кезінде
австриялық ғалым Карл Реннер «ұлт, мемлекет өзінің дамуында өзі қаласын-
қаламасын бәрібір үш кезеңнен немесе үш сатыдан өтеді. Ол: ұлттың оянуы,
ұлттың дамуы және ұлттың гүлденуі» деді. Алғашқы сатысы ұлттың оянуы
немесе кейінгі сатылары ұлттың дамуы, гүлденуі болсын, олар қоғамдық
сананың оянуы, өзгеруі, жаңғыруымен қатар жүреді. Осы тұрғыда біздің
бәріміз де «біздің мемлекетіміз, ұлтымыз қай сатыда тұр» деген сұрақты
өзімізге қоямыз. Міне, осы кезеңдер аталған факторлардың, яғни, мемлекет
пен ұлттың қалыптасу мен өркендеу процесіне іргетас болып қаланады екен.
Олай болса, біз ұлт ретінде ояндық па, өткеніміз бен бүгінімізге диагностика
жасап, ертеңіміз қалай болады деген сұраққа жауап іздей отырып, болашаққа
болжам жасай алдық па?! Біздің келешекке деген бағыт-бағдарымыз айқын
ба?! Міне, осы сұрақ бәрімізді мазалайды. Осы тұрғыда Елбасының
«Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» еңбегі көкейде жүрген түйткіл-
сұрақтарға, оның ішіндегі қоғамдық сананың жаңғыруы: қазақстандық
бірегейлік пен бірлікті нығайту мен дамыту мәселесіне жауап берді.
Қазақстанның тәуелсіздігін жариялауы Президент атап , маңызды «екі
процеске қадам жасауға мүмкіндік берді. Олар: саяси реформа мен
экономикалық жаңғыру еді. Қалай дегенмен де, ыдыраған Кеңес Одағының
қирандысынан шыққан Қазақстан саяси реформалар жасай отырып,
экономиканы қалыптастыру, даму жолын ұстанды. Біз бірқатар елдер секілді
дүмпуге әкелген революциялық жолды емес, эволюциялық жолды таңдадық.
Сондықтан болар, ішкі шиеленіс, көршілес елдермен қақтығыс бізде болған
емес. Қырғызстандағы дүмпу, биліктің бір емес, екі рет күшпен ауысуы,
өзбек-қырғыз шиеленісі, Тәжікстандағы азамат соғысы, Таулы Карабахтағы
үздік-создық қайта басталып әлі өршіп тұрған әзірбайжан-армян қақтығысы,
Грузиядағы, қазіргі Украинаның оңтүстік-шығысындағы ахуал сол елдердің
берекесін алғанын бәрімізде білеміз. Шиеленіс ошағына айналған аймақтарда
өндіріс орындары тоқтады, жұмыссыздық өсті, халықтың тұрмыс жағдайы
нашарлады, сырттан инвестиция келмеді. Себебі, тұрақсыз аймаққа
инвестиция құюға ешкім де мүдделі емес еді. Ал, бізде мұндай шиеленіс пен
қақтығыс болған жоқ және оған жол берілмеді. Көршілес елдермен
шекарамызды делиметациялап және демаркациялап алдық. Мүмкін, біреу
келісер, біреу келіспес, дегенмен, бұл Елбасы саясатының жетістігі екендігін
ешкім теріске шығара алмайды. Әрине, қиыншылықтар, проблемалар болды.
Олар бүгінде бар. Барлық салада бар. Оны сіздер де білесіздер. Сондықтан
да, бүгінгі күннің мәселесі: қордаланған проблемаларды шешудің жолы
қандай. Қоғамдық сананың жаңғыруы, өзгерістер, жаңа реалды жағдайға
беймделу, қоғамдық сананың трансформациялану процесі қалай жүруде.
Қандай бағыт, қадам бізге неғұрлым тиімді, қолайлы деген сұрақ туады. Тіпті
кеңірек айтсақ, «қандай даму моделі тиімді, қайдан, кімнен үлгі алуға
болады» деп ізденіс жасаймыз. Әлемнің алдыңғы қатарлы елдерінің бір
саладағы даму моделіне, олардың ерекшеліктеріне назар аударамыз.
Жапонның, немістің, шведтің даму моделін бізге қолдануға бола ма деп
ойлайтынымыз да шын. Осы арада Елбасының аталған еңбегінен де жауап
іздеп, бағыт-бағдар қараймыз және іздегенімізді табамыз. Тереңнен зер
салсақ, Елбасының «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты мақаласы
ұлттық рух пен ұлттық сананың нығаюына, олардың өзара ұштасуы мен
кемелденуіне, ұлттық салт-дәстүріміз бен тілімізді, мәдениетімізді
өркендетуге, одан әрі дамытуға, бағалауға, құрметтеуге, бүгінгі күн
тұрғысында жаңғыртуға үндейтін, іргелі бағдарламалық құжат. Осы
мақалада, терең ой жүгіртсеңіздер, Елбасы «жаңғырған қоғамның өзінің
тамыры, тарихының тереңінен бастау алатын рухани коды болады. Жаңа
тұрпатты жаңғырудың ең басты шарты – сол ұлттық кодыңды сақтай білу»
дейді. Осы арада ұлттық код дегеніміз не, ол қайда деген сұрақ туады?
Ұлттық код – ең алдымен, тілде, сосын дәстүріміз бен салтымызда,
мінезімізді айқындайтын менталитетте және ұлттық мәдениетте. Ұлттық
кодтың басты компоненттері осы. Бұл жаңалық емес. Осы арада ұлттық
кодты сақтайтын ұлт деген факторға тоқталық өтелік Жоғарда аталған
К.Реннер де «...егер біз ұлт дегеніміздің не екендігіне толық жауап бергіміз
келсе, оның негізгі басты компоненттерін білуіміз қажет. Ұлт дегеніміз –
тілдің бірлігі, территорияның тұтастығы, экономикалық өмірдің жақындығы,
әдет-ғұрып пен мәдениеттің ортақтығы негізінде құрылған адамдардың
қауымдастығы» деп, «осы аталған ұлтты құрайтын негізгі компоненттердің
бірі жойылса, ол белгілі бір тарихи кеңістікте ұлттың жойылуының басы»,
деп ерекше тоқталды. Одан да тереңірек кетсек, «ұлт болу үшін басты
белгілері ұлттық құндылықтар болуы шарт. Олар: ұлттың тілі, территориясы,
салт-дәстүрі, ұлттық менталитеті, мәдениеті мен тарихы» болуы қажет деген
қағида. Бүгін де әлем осы аталған құндылықтар жүйесінде өмір сүруде. Бұл
ақиқат. Қоғамның даму процесінде мемлекеттің, ұлттың дамуы сапалық
өзгерістерге түседі. Жаңарады, жаңғырады, басқадан қабылдайды, толығады.
Бірақ, басқа ұлттармен халықтармен араласу, жақындасу процесінде белгілі
бір компоненттерді қабылдау барысында олардың тек жақсысын ғана емес,
қоғамның басым көпшілігі қабылдамайтын жаман үрдістерді де қабылдады.
Мысалы, ұзақ жылдар бойы Кеңестік кезеңде дін ұстануға белгілі бір
шектеулер қойылғаны белгілі. Ал, тәуелсіздіктен кейін дін ұстауға еркіндік
берілді. Қоғамдық сана жаңа өзгерістерге түсті. Жаңадан мешіттер салынды,
дін ұстанушылар саны өсе бастады. Қазақ халқының тағылымы мол
тарихында
мәдени-рухани
болмысы
ізгілікпен
әдіптеліп,
қарапайымдылықпен шыңдалып, парасатпен шырайланған. Ізгілік, адалдық,
перзенттік инабаттылық, адамгершілік, парыз, ақыл-парасат, қайрымдылық –
бұл ұлттық кодымыздың басты компоненттері. Одан да нақтыласақ –
баланың ата-анасы алдындағы перзенттік парызы, оларды сыйлауы мен
құрметтеуі, ата-ананың да өз балаларының алдындағы, елдің, халықтың
алдындағы жауапкершілігі, бауырға қамқорлығы, қиыншылыққа душар
болған жанға көмегі, адамгершілігі, үлкенге инабаттылық бұл қазақтың
ұлттық коды, ұлттық құндылығы. Бірақ, әр түрлі факторлар ықпалынан қазақ
қоғамында ұлттық құндылық жүйесі әлсіреп, ұлттық коды өзгеріске түсті.
Оның негізі тереңде жатыр. Ресейлік патша үкіметінің отарлау саясаты,
кеңестік қуғын-сүргін, ашаршылық т.б. өзінің таңбасын қалдырып, қазақ
халқының қоғамдық санасына өзгеріс енгізгені анық. Осы арада
Сұлтанмахмұт Торайғыровтың: Жақсылық көрсем өзімнен, Жамандық
көрсем өзімнен. Тағдыр қылды дегенді Шығарамын сөзімнен, – дегенін тағы
бір еске алайық. Сондықтан да, жастардың адасуына жол бермеу маңызды
және ұлттық құндылықтарға жат элементтердің еніп кетуі елдің тұрақтылығы
мен бірлігіне нұқсан келтіреді. Қазақтың ұлттық коды ежелгі дәуірден бастап
жинақталып, қалыптасты. Сыйластық пен ізгілік, ізеттілік пен имандылық
қазір енді этикетке айналған тұста, осы ұлттық кодты дамыта отырып, рухани
мәдениетімізді жаңғырту басты мәселенің бірі. Бұл өзімізді жоғалтпау,
ұлттық құндылықтарымызды жаңғырту болып табылады. Ұлттық кодымызда
ұят категориясы бар. Бесіктен белі шықпаған баладан бастап, оң-солын
таныған баласына дейін ұят болады, жаман болады деп жағымсыз
қылықтардан тыйып өсірген ата-ана баласына жақсылық пен жамандықтың
не екенін айтып, баланың мінезін, тұлғасын қалыптастырады. Осы негізде
қазақ халқында көргенділік, өнегелік категориясы қалыптасты, дамыды.
Қазақ үшін ауыр сөз «көргенсіз, өнегесіз екен» сөз болды. Көргенсіз деу
арқылы тек ата-анасы ғана емес, өскен ортасы, ағайын-туысы, жақын-жуығы
бәрі айтылды емес пе. Ештеңе көрмеген, өнеге-тәрбие үйренбеген деу
адамның ұлттық құндылықтарынан, ұлттық кодынан ажырап қалғанын
көрсетіп тұр емес пе. Ұлттық кодқа негізделген ұлттық сананың дамуын
Елбасы үлкен мәселе етіп көтеріп, екі қырын атап көрсетті: бірі ұлттық
сананың көкжиегін кеңейту,екінші ұлттық болмыстың өзегін сақтай отырып,
оның бірқатар сипаттарын өзгерту. «Қазір салтанат құрып тұрған жаңғыру
үлгілерінің қатерінің» де бар екенін ескертеді. Ол қандай қатер деңіз? Қатер
мынада: өзгенің ұлттық даму үлгісі жұрттың бәріне бірдей ортақ әмбебап
үлгі бола алмайды. Біз Ресейдің, батыс елдерінің немесе басқалардың даму
жолын сол қалпында өз ерекшеліктерімізді ескерместен толық көшіріп ала
алмаймыз. Елбасымыздың көрсетуінше, «іс жүзінде әрбір өңір мен әрбір
мемлекет өзінің дербес даму үлгісін қалыптастырады». Мысалы, діни әр
түрлі ағымдар жетегіндегі сақалы кеудесіне түсетін 20-30-дағы жігіттер мен
хиджап киіп, тұмшаланып алған қыздарды қабылдай аласыздар ма. Бізде
бұрыннан қалыптасқан қазақ қоғамының өзіне тән құндылықтарында олар
болды ма. Әрине, жоқ. Сондай-ақ, білім жүйесінде шетелдің бәрі жақсы екен
деп, толықтай сол жүйені көшіріп алғанда, сапалық өзгерістерге жете аламыз
ба. Әрине, ол да күмәнді. Бірақ, сыннан өткен тиімділігі жоғары салалық
даму моделдерін қолдану жаңашылдыққа бастайтыны да сөзсіз. Елбасымыз
ескертіп отырғандай, қазақ білім жүйесінің тиімділігі мен сапалық деңгейі
жоғары өзінің дербес даму үлгісін жасауы қажет. Ол ұлттық сананы, ұлттық
рухты асқақтатып, жастардың бойындағы ұлттық сананың кемелденуіне
жетелеуі тиіс. Сонымен қатар, әлемнің дамыған елдерінің ғылым мен
техникада жеткен жетістіктерін меңгеру оны елімізде енгізу, жетілдіру
арқылы өзіміздікін шығару да ұлттық біліктілікті талап етеді.
Н.Назарбаевтың «ұлттық код, ұлттық мәдениет сақталмаса, ешқандай
жаңғыру болмайды» деуінің мәнісін терең түсіну абзал. Қазақ халқының
ұлттық болмысы халықтың басынан өткізген әр түрлі оқиғалар мен кезеңдер
процесінде ғасырлар бойы қалыптасты. Сонау, өткен ғасырлардағы жоңғар
шапқыншылығы, бертіндегі Ресей империясының отарлық саясаты, ұлт-
азаттық көтерілістері, ашаршылық, репрессия, соғыс т.б. біздің халқымызды
шыңдады. Халықтың бойында сапалық қасиеттер нығайды. Естеріңізге
түсірсеңіздер, қазақ жеріне поляктар, кәрістер, шешен, ингуштар, немістер
т.б. халықтарды депортациялағанда, қазақтар өздері аш құрсақ отырса да,
қолындағысымен бөлісті. Рас па, әрине рас. Сондықтан да, біз өз басымыздан
қаншалықты қиыншылықтарды өткізсек те қайта көтерілдік, қайта аяққа
тұрдық. Қазақ «малым жанымның садағасы, жаным арымның садағасы»
деген принциппен өмір сүрді. Жанынан ар-намысты жоғары қойды. Ақын
Жұбан Молдағалиев айтқандай, біз «мың өліп мың, мың тірілген» қазақпыз.
Ендеше, ұлттық кодымыз, ұлттық құндылықтарымыз негізінде біз алға
жылжуымыз керек. Қоғамдық сананың жаңғыруы біздің еліміздің алға
жылжуын тежейтін осындай дертпен күресуді қажет етеді. Егер, зер сала
қарасаңыздар, әлемдік даму рейтингінің басында тұрған мемлекеттерде
коррупция жоқ немесе өте төменгі деңгейде. Қоғамда меритократиялық
принцип орныққан. Қабілетті, білімді, жаңашыл адамдарға мүмкіндік
жоғары. Сондықтан, бұл мемлекеттердің бәсекелесу қабілеті, экспорттық
потенциялы жоғары. Осы арада жапондық бір ғалымның сөзі еске түседі:
Әлемдегі мемлекеттер өзінің ішкі бірлігі, ұйымдасуы мен қабілеттілігіне
сәйкес: өндіруші, тұтынушы және шектеулі жағдайда өмір сүреді дейді. Ал
жапондар қазіргі уақытта әлемдегі мықты өндіруші мемлекеттердің бір.
Олардың Тайотасы бүкіл әлемге тарап кетті, кез-келген жерден кездестіруге
болады. Ұлы Абай «Тегінде адам баласы адам баласынан ақыл, ғылым, ар,
мінез деген нәрселермен озады. Одан басқа нәрселермен оздым ғой демек
бәрі де ақымақшылық» деген болатын. Сонымен, бүгінгі қоғамның басты
талабы – бәсекеге қабілеттілік. Болашақта ұлттың табысты болуы оның
табиғи байлығымен емес, әрбіріміздің, әрбір саланың жалпы мемлекеттік
бәсекелік қабілетімізбен айқындалады. Сондықтан, әлемнің дамыған
елдерінің қаржы, ғылым мен техника саласында жеткен жетістіктерін игеру,
оның тиімді жолдарын елімізде қолдана білу, шет ел тілдерін меңгеру,
мәдени байланыстар орнату біздің дамуымыз үшін басты факторлар.
Меніңше, бізде прагматистік көзқарас басым болуға тиіс. Айналамызда не
болып жатыр, олардың бізге тигізетін ықпалы қалай. Бізге тиімді ме, тиімсіз
бе деген сұрақтарға уақытында нақты және дәл жауап таба білуіміз қажет.
Олай болмаса, біз басқалардан қалып қоямыз. Жалпы прагматизм – кез-
келген мемлекеттің өзінің ұлттық потенциалын нақты білуі, оны үнемді
пайдаланып, соған сәйкес, болашақты жоспарлау, ысырапшылдық пен
астамшылыққа, даңғойлыққа жол бермеу. Осы прагматистік позиция
алдыңғы қатарлы елдерде басым. Сонымен қатар, қазіргі уақытта латын әр-
піне көшу мәселесі қолға алынып жатыр. Әрине, ол бірнеше факторлармен
байланысты. Қазіргі күні бірінші сыныпқа барған балалардың 90 проценті
қазақ сыныптарында отыр. Жоғары оқу орындарындағы аудиторияларда
қазақ топтары да шапшаң өсу үстінде. Демек, Президент өз мақаласында атап
өткендей латын әліпбиіне көшудің ең басты алғышарттары бар деуге толық
негіз бар. Ендігі басты мәселе, қазақ әліпбиінің жаңа графикадағы бірыңғай
стандартты нұсқасын қабылдау. Латын әрпіне өту елімізде бірегейлік пен
бірлікке іргетас бола ма деген де үміт бар. Бүгінгі таңда тәуелсіз Қазақстан
әлемдік өркениетте өз орнын белгілеп, алдыңғы қатарға шығу мақсатында
талпыныстар жасауда. Қажетсіз сілкіністер мен саяси-экономикалық
дағдарыстардың қақпанына түспес үшін эволюциялық даму бағытын басты
бағдар ретінде ұстанып, ұлттық құндылықтарды өркендетуді қалайды.
Қажетсіз сілкіністер деп отырғанымыз әлемнің бірқатар елдеріндегі, мысалы,
Ирактағы, Египеттегі, Ливиядағы, Сириядағы және т.б елдердегі саяси дағ-
дарыс аталған елдердің дамуына тежеу салды. Ашығын айтып қоялық, бұл
біздің жолымыз емес. Біз ұлттық құндылықтар негізінде елімізде тұрақтылық
пен сенімнің, бірліктің орнауына күш салуымыз қажет, ал, ол өз кезегінде
даму, өркендеуге жол ашады.
Бүгінгі күні Қазақстанда этносаралық бірлік пен бірегейлікті
нығайту мен сақтау басты мәселе. Ол үшін не істеу керек?
1. Этностар арасында тууы мүмкін кездейсоқ немесе қандай да бір
мүдделі топтар мен күштердің әдейі ұйымдастырған арандатушылық
әрекеттері мен қақтығыстарына жол бермеу.
2. Ел ішінде діни және ұлтаралық қақтығыс тудыру мен басқа
аймақтардағы ел мүддесіне қайшы іс-әрекетке қатысушыларды оқшаулау мен
алдын алу. 3. Үнемі этносаралық татулықты, бірлікті, Қазақстандағы
этностардың сапалық қасиеттері мен патриот тұлғаларын үнемі насихаттау.
4. Қазақстан халықтарында біз қашан да біргеміз. Қиындықта да,
жетістікте біргеміз. Қазақстан біздің еліміз. Бір ел, бір тағдыр, бір Президент
ұғымын қалыптастыру.
5. Мемлекетке аты берілген ұлт қазақтар төңірегіне ұйысу.
6. Қазақ тілінің Қазақстанда ұлтаралық қатынас тіліне айналуы мен
оның ықпалының артуы үшін белсенді жұмыстар жүргізу
7. Бұқаралық ақпарат құралдарында қазақ ұлтына және басқа
этностарға қарсы негізсіз әр түрлі сипаттағы материалдарға жол бермеу.
8. Этносаралық бірлік пен бірегейлікке нұқсан келтіретін негативті
жайттарға ұлттық белгілері бойынша бөліну, коррупция, әлеуметтік
әділетсіздік т.б жол бермеу.
Әлемнің көптеген елдері көп этностардан тұрады. Біз 18 млн халқы
бар Қазақстанда жүздің үстінде этнос өкілдері бар дейміз, оның ішінде сан
жағынан көбі он шақты ғана. Ал, 1 млрд 387 халқы бар Қытай мен 1 млрд 347
млн халқы бар Үндістанды есепке алмағанда, 327 млн АҚШ, 126 млн
Жапония, 81млн халқы бар Германия полиэтносты қоғам. Олардың
әрқайсысы да этносаралық шиеленіс пен қақтығыстың тууына мүдделі емес.
Осы тұрғыда әр мемлекет өз моделдерін қалыптастыруда. Мысалы, батыс
елдерінде кең қолданылатын «мультимәдениет» әр тараптана бастады.
Ассимляция, интеграция т.б. Осы тұрғыда Қазақстанда ұлттық бірегейлікті
сақтауда өз моделін қалыптастыруы қажет. Соның бірі, ұлтты ұйыстыратын,
олардың бірлігін сақтау үшін қажетті фактор қазақ тілін ұлтаралық қатынас
тіліне айналдыру, мектептерді қазақ тіліне көшіру ме деп ойлаймыз. Николла
Макиавелли «Ұзақ уақыт құлдықта болған халық еліне деген құштарлықтан,
отансүйгіштік пен имандылықтан айрылып, жалтақ, көнгіш, тілалғыш,
жағымпаз болады. Мұндай ел кездейсоқ жағдайда тәуелсіздікке қол жеткізсе,
ол еркіндікті де пайдалана алмайды» деп жазады. Осы тұрғыда тәуелсіздік
рухындағы ұрпақтық қалыптасып келе жатқанын ескеріп, өткен жылдарда
кеткен қателіктерден сабақ алып, ұлттық мемлекеттік мүддеге қатысты
мәселелерде батыл, еркін, өткір болған дұрыс. Біз өз елімізді дамытамыз,
өркендетеміз деген мақсат қойсақ, ұлттық рухта ел азаматтарын тәрбиелеу
мен қалыптастыру басты міндет. Қазақстан Президенті Н.Ә.Назарбаев
«Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты бағдарламалық мақаласында
қоғамдық сананы жаңғыртудың нақты бағыттарын сипаттап берді. 2017 жыл
- Қазақстанның экономикалық өсуінің жаңа үлгісін жасап, біздің жаһандық
бәсекеге қабілеттілігімізді қамтамасыз ететін Үшінші жаңғыруды іске асыру
қолға алынған жаңа дәуірдің басы болды. Жаңа конституциялық реформа
ауқымды саяси жаңғырудың негізін қалап, Үшінші жаңғыруды іске асыруға
арналған қоғамдық-саяси алғышарттарды қалыптастырды. Қоғамдық сананы
жаңғырту жөніндегі Мемлекет басшысының идеясы бүгінгі таңда өте қажетті
және орынды идея. Біз саяси ұлтты қалыптастыру жолындамыз. Әлемде
алдыңғы қатардан табылу үшін біздің әрқайсымыз және баршамыз бірігіп
өзіміздің санамызды, ой-өрісімізді өзгертіп, ескірген таптаурындықтардан
арылуымыз керек. «Қазақстан - 2050» Стратегиясында Қазақстан Президенті
«Дәстүр мен мәдениет - ұлттың генетикалық коды» деп көрсеткен. Жаңа
тұғырнамада жаңғырудың басты шарты - өз мәдениетіңді, өзіңнің ұлттық
кодыңды сақтау екені ерекше көрсетілген. Қоғамның рухани жаңғыруы озық
дәстүрлер мен ұлттық-мәдени негіздерге арқа сүйеуі керек. Бұрынғы
инновациялар бүгін дәстүрге айналды, бүгінгі инновациялар ертең дәстүрге
айналады. Мұндай ұстаным халқымыздың өткенін, қазіргі күні мен
болашағын жалғауға, ұлттық сананың әралуан полюстерін жақындатуға
мүмкіндік береді. Елбасы қоғамды да, сондай-ақ әрбір азаматты да
жаңғыртудың бірқатар негізгі бағыттарын ерекше бөліп көрсетіп отыр.
Біріншіден, бұл - бәсекеге қабілеттілік, компьютерлік сауаттылық, шет
тілдерді білу, мәдени ашықтық сияқты факторларға негізделген тың
жаңалықтарды әлемге ұсыну қабілеті. Екіншіден, бұл - прагматизм. Ол
бірқатар әдеттер мен таптаурындықтардан бас тартуды да, сонымен бірге
ұлттың прагматикалық мінез-құлқы мен ұтымды ойлауын, ата-бабалар
дағдыларының тарихи тәжірибесін де қамтиды. Үшіншіден, ұлттық
бірегейлікті сақтау, ұлттық сана өзгерген кезде ұлттық «Мен»-нің ішкі
мәйегін сақтау. Бүгінде, барлық жағымсыз нәрселерге дәстүр мен салт-
сананы қарсы қоюға болады. Сонымен бірге, біз ұлттың дамуына кедергі
келтіретін өткеннің сарқыншақтарынан арылуымыз керек. Төртіншіден, білім
салтанаты - ұлттың жетістігі. Алдағы технологиялық революция қазіргі
жекелеген кәсіптердің жойылуына алып келген кезде, білім - қол жеткізер
табыстың ең іргелі факторы болмақ. Бесіншіден, тек қана эволюциялық даму
біздің өркендеуімізге жол ашады, бұл жаңғыру идеологиясының қағидаты
және Қазақстанның әрбір азаматының ішкі сенімі. Алтыншыдан, сананың
ашықтығы, аума-төкпе заманда қоғамның және әрбір адамның өзгеріске
дайын болуы. Бұл көзқарастар қоғамдық сананың жаңғыруы үшін іргелі негіз
болады. Мемлекет басшысы алдағы жылдарға арналған бірқатар нақты
жобаларды айқындады. Алдымен, бұл - қазақ тілін жаһандық ақпарат және
байланыс әлеміне жол ашатын латын әліпбиіне көшіру. Әлемдік ғылым мен
технологиялардың, гуманитарлық білімнің соңғы жетістіктерін қамтитын 100
жаңа оқулық мемлекеттік тілге аударылып, басып шығарылады. «Туған жер»
бағдарламасы кәсіпкерлердің, шенеуніктердің, зиялы қауым өкілдері мен
жастардың өздерінің кіндік қаны тамған жеріне қамқорлық жасап, қолдау
көрсетуіне, патриотизмді қалыптастыруға қолайлы мүмкіндік береді.
«Қазақстанның киелі жерлерінің географиясы» жобасы жалпыұлттық
қасиетті орындарды және аса қастерлі жерлерді сақтауға, сондай-ақ елдегі
туристік инфрақұрылымды дамытуға мүмкіндік береді. «Жаһандағы
заманауи қазақстандық мәдениет» жобасын іске асыру Қазақстанды өз
шығармашылығы арқылы дүниежүзіне танытатын көптеген таланттарға жол
ашады. «Қазақстандағы 100 жаңа есім» жобасы бүгінгі замандастарымыздың
түрлі салалардағы жетістіктерін дәріптеуді қамтамасыз етеді және жастарды
адамгершілікке тәрбиелеудің жарқын үлгісі болады. Бұл тапсырмалар
мемлекеттің және азаматтық қоғамның барлық идеологиялық жұмысының
орта мерзімді перспективадағы негізі болады. Елбасының «жаңғыруға деген
ішкі ұмтылыс - біздің дамуымыздың ең басты қағидасы» деген тезисі бүгінгі
таңда өте өзекті. Сананы жаңғырту біздің мақсаттарымыздың бірлігін,
құндылықтарымыздың ортақтығын және қоғамдық келісімнің қуатын
айшықтайды. Жаңа идеологиялық тұғырнама конституциялық реформаны,
Үшінші жаңғырудың экономикалық өркендеуін толықтыра түседі және
Қазақстанның ХХІ ғасырдағы табысты дамуының ділдік қозғаушы күші
болып табылады. Қоғамдық сананың өзгеруі сынаптай сырғыған уақытта,
жаңа сын-қатерлер заманында Қазақстанның дамуының негізі болатын
тұрақтылықты, бірлікті, татулықты нығайтуға мүмкіндік береді. Біз,
қазақстандықтарды жауапкершілікті мойынға алып, жаңа идеологиялық
«Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» тұғырнамасын іске асыруға белсене
қатысуға шақырамыз! Біз, халқымыздың шығармашылық әлеуеті әрдайым
асқан биік ұлттық рухтың, жеңіс рухының, кемелдікке, әлемдік өркениеттен
лайықты орын алуға ұмтылудың жарқын көрінісі болатынына сенімдіміз!
Достарыңызбен бөлісу: |


Сана мен тілдің генезисі
Сана жəне тілдік сана ұғымдары əртүрлі ғылыми жұмыстардың зерттеу пəніне айналды. Айталық, психология, философия, логика, лингвистика ғылымдарының əрқилы салаларында жан-жақты сөз етіліп жүрген аталмыш ұғымдар ғылыми термин ретінде əрқалай түсіндіріліп жүргендігі белгілі. Оның себебі бұл ұғымдардың күрделі табиғатынан болса керек. Əр ғылым саласы сана ұғымының өзіне тəн ерекшеліктерін айқындауға талпынуда. Осы уақытқа дейін сана мен тілдік сана бір нəрсе ретінде қарастырылып келсе, қазіргі таңда сана мен тілдік сана арасында теңдік белгісін қоюға болмайтындығына көптеген зерттеушілер назар аударып отыр.
Психологияда «сана» ұғымы «адамдардың қоғамдық-тарихи əрекетінің жалпыға бірдей формаларымен сипатталатын объективтік əрекетке қатысты адамға тəн амал. Сана – əлемнің объективтік заңдылықтары, қасиеттері мен мүмкіндіктері жайлы біліммен дүниеге деген көзқарас» [1, 361-362 бб.] ретінде анықталады. Сана көптеген пəндер үшін ақиқатты мінсіз қайталау қабілетін, сондай-ақ əртүрлі деңгейде механизмдер мен формаларды білдіретін негізгі ұғым болып табылады. Өткен ғасырда сана мəселесі тек гуманитарлық ілімдер пəні, соның ішінде əсіресе философия мен психологияның пəні болып табылады деп есептелді. ХХ ғасыр бұл шеңберді айтарлықтай кеңейтті. Көптеген жаратылыстану жəне гуманитарлық ғылымдар да сананы зерттеумен айналысып, оның кейбір заңдылықтарын айқындады. Философия мен психология үшін сана мəселесі негізгі зерттеу нысандарының бірі болып саналады. Ал тіл білімін сананың тілдік сипаты қызықтыратыны сөзсіз, осы тұрғыдан лингвистиканың қарқынды дамып келе жатқан жас бағыттарының бірі психолингвистика үшін «тілдік сана» ұғымы орталық ұғымдардың біріне айналып үлгерді, оның себебі де жоқ емес. Тіл – сана мазмұнын білдіретін негізгі құрал болып табылады. Тілдің өзі тіл білімінің жас бағыты психолингвистикада арнайы бейнеде əлемді бейнелейтін жəне адамдардың айналадағы ақиқат жайлы ұғымтүсінігін қалыптастыратын тірі құрал ретінде түсініледі.
Тілдік сананы лингвистикалық та, психолингвистикалық та деңгейде зерттеуге болады. Екі бағдардың да өз əдістері бар, олар тіл жүйесін сипаттауда бір-бірін толықтырады. Дəстүрлілингвистикалық сипаттамалардың шынайылығы егер олар психолингвистикалық сипаттаулар нəтижелерін қосып алатын болса жоғарылай түспек.
Қорытындылай келе, Е.Ф. Тарасовтың айтқан мына пікірін келтіргенді жөн көрдік: «бірдей ұлттық мəдениет жоқ, оның үстіне бірдей жəне сол бір мəдени затты сипаттайтын біркелкі сана бейнелері жоқ. Егер мəдени зат бір ұлттық мəдениеттен екіншісіне тасымалданған болса да, онда сезімдік бейне бірдей болуы тиіс еді, бірақ бұл олай болмайды, себебі оның қалыптасуы үшін тек бұл затты сезімдік қабылдауда алынған перцептивтік деректер ғана емес, сондай-ақ табиғаты жағынан концептуалдық, мəдени білімнен тұратын априорлық білімдер де қолданылады. Бұл заттың ақыл-ой бейнесінде (бір мəдениеттен екіншісіне ауысқан) əрқашан ұлттық-мəдени айрықшылық элементтері болады» [7, 19 б.].
Демек, бөтен мəдениетке жетуде алынған жаңа білімдер адамның өз жəне өзге мəдениеттің бейнелері арасындағы айырмашылықтарды іздеу жəне бұл айырмашылықтардың мəнін айқындау қажеттілігін сезінгенде ғана қалыптасады, ал бұл танылған бейне əлі толық танылмаған бөтен ретінде қабылданған жағдайда ғана болмақ. Бөтен мəдениетті танудың мұн дай амалында жаңа білімдер талдап отырған субъектінің ескі білімдерінен қалыптасатындығын есте ұстау қажет.
Білім мəдениет құбылысы ретінде танымның ортақ үдерістерімен де, мəдениеттен қалыптасатын ақиқаттың ұйымдастырылу жəне мəнін ұғыну формаларымен де байланысты өзіндік даму заңдылықтарына ие. Бұл, ең алдымен, қабылдау жəне кеңістік, уақыт, қозғалыс, себепсалдарлық байланыстардың мəнін ұғыну құрылымдарымен байланысты білімнің категориялық-семантикалық формалары.
Пайдаланылған әдебиеттер:
Психологический словарь. – М., 1998. – С. 361-362.
Леонтьев А.А. Основы психолингвистики. – М., 1999. – 287 с.
Ушакова Т.Н. Языковое сознание и принципы его исследования // Языковое сознание и образ мира. – М., 2000. – С. 13-23.
Уфимцева Н.В. Археология языкового сознания: первые результаты // Язык. Сознание. Культура / Отв. ред. Н.В. Уфимцева, Т.Н. Ушакова. – М., 2005. – С. 205-215.
Тарасов Е.Ф. Актуальные проблемы анализа языкового сознания // Языковое сознание и образ мира / Отв. ред. Н.В. Уфимцева. – М., 2000. – С. 24-32.
Стернин И.А. (2002) Коммуникативное и когнитивное сознание // http://www.comch.ru.
Тарасов Е.Ф. Межкультурное общение – новая онтология анализа языкового сознания // Этнокультурная специфика языкового сознания / Отв. ред. Н.В. Уфимцева. – М., 1996. – С. 7-22.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sana-men-tildi-genezisi-sana-jene-tildik-sana-fimdari-ertrli-f.html#Білім_мəдениет_құбылысы_ретінде_танымның_ортақ_үдерістерімен_де,_мəдениеттен_қалыптасатын_ақиқаттың_ұйымдастырылу_жəне_мəнін_ұғыну_формаларымен_де_байланысты_өзіндік_даму_заңдылықтарына_ие.

title: Сана мен тілдің генезисі Сана жəне тілдік сана ұғымдары əртүрлі ғылыми жұмыстардың зерттеу пəніне айналды


url: http://emirsaba.org/sana-men-tildi-genezisi-sana-jene-tildik-sana-fimdari-ertrli-f.html#Қорытындылай_келе,_Е.Ф._Тарасовтың_айтқан_мына_пікірін_келтіргенді_жөн_көрдік:_«бірдей_ұлттық_мəдениет_жоқ,_оның_үстіне_бірдей_жəне_сол_бір_мəдени_затты_сипаттайтын_біркелкі_сана_бейнелері_жоқ.


url: http://emirsaba.org/sana-men-tildi-genezisi-sana-jene-tildik-sana-fimdari-ertrli-f.html#Психологияда_«сана»_ұғымы_«адамдардың_қоғамдық-тарихи_əрекетінің_жалпыға_бірдей_формаларымен_сипатталатын_объективтік_əрекетке_қатысты_адамға_тəн_амал.


url: http://emirsaba.org/sana-men-tildi-genezisi-sana-jene-tildik-sana-fimdari-ertrli-f.html#Тарасов_Е.Ф._Актуальные_проблемы_анализа_языкового_сознания_//_Языковое_сознание_и_образ_мира_/_Отв.


url: http://emirsaba.org/sana-men-tildi-genezisi-sana-jene-tildik-sana-fimdari-ertrli-f.html#Тарасов_Е.Ф._Межкультурное_общение_–_новая_онтология_анализа_языкового_сознания_//_Этнокультурная_специфика_языкового_сознания_/_Отв.


url: http://emirsaba.org/sana-men-tildi-genezisi-sana-jene-tildik-sana-fimdari-ertrli-f.html#Тілдік_сананы_лингвистикалық_та,_психолин_гвистикалық_та_деңгейде_зерттеуге_болады.


url: http://emirsaba.org/sana-men-tildi-genezisi-sana-jene-tildik-sana-fimdari-ertrli-f.html#Ушакова_Т.Н._Языковое_сознание_и_принципы_его_исследования_//_Языковое_сознание_и_образ_мира.


Сананы жетілдіру құралы ретіндегі тілдің пайда болуындағы еңбектің рөлі Сана дегеніміз – өзіне қатысты кез келген нәрсеге бағыттала алатын, өз-өзіне айқын, менталды феномендерді әйгілейтін түрлі қабілеттер кешені. Бұл қабілеттерге ойлау, қиял, жады, ерік және сезім қатарлылар жатады. Олар түйсіну, ауырсыну тәжірибесі, сенім, аңсар, ниет және эмоция секілді түрлі рухани феномендерді түсіндіреді.
Сана, біздер көп нәрсені білген сайын , жасаған сайын және оқыған сайын жетіле береді . Оның жетілуіне басты рөлді еңбек пен тіл атқарады. Заттарды өңдеу барысында тілдің әрі қарай дамуына жағдай туындайды. Жаңа заттарды белгілеу үшін сөздер енгізіледі, сонымен қатар зат есімдер көбінесе етістік формаларынан құралады. Оған қоса жаңа сөздердің пайда болуы мен тілдің дамуы еңбекпен байланысты, алғашқы сөздер, негізінен, әрекетті белгілейді, яғни етістік болып табылады. Тіл ойлаумен өте тығыз байланысты, ол ойлау жұмысының нәтижелерін, адамның танымдық іс-әрекетінің жетістіктерін сөз бен сөйлемдерді тіркейді де бекітеді және осылайша адамзат қоғамында ой алмасуды мүмкін етеді. Тілсіз адамның ойы болмайды және дамымайды. Тілдің арқасында адам әлемі екі есе артады және заттар болмаса да, олармен жұмыс жүргізу мүмкіндігі пайда болады. Сонымен қатар сөз ойлау тәсілі, құралы, қарым-қатынастың тәсілі болып табылады. Сөз арқылы ойды жеткізу іс-әрекеті тіл болып саналады.Табиғатта адамдар мен жануарлардың басты айырмашылығы ой санасында , сөйлеу және ойлау қабілеті болып табылады .
Тіл – айналадағы әлемнің құбылыстары мен заттарының тікелей, нақты белгілерін және ағзаның ішкі ортадан, көру, есту және басқа да рецепторлардан келетін белгілерін қабылдау және түсіну қабілеті, содан соң сөзді айту балада белгілі бір дыбыстарды сыртқы обьектілер туралы көргендегі, тактильді және өзге де әсерлерімен ассоциациясы нәтижесінде дамиды. Ұғымның пайда болуы адамда жаңа құралдың – адам психикасының жаңа формасының – сананың пайда болатындығын білдіреді. С.Л. Рубинштейн бойынша, қосымша білім - әлем туралы білім жиынтығы, әлем туралы білім және біздің қажеттіліктеріміз туралы білім, өз санамызды мейлінше жақсы түсінуіміз өз кейпімізді өзгертуімізге байланысты болып келеді. Шынайылықты саналы түрде түсіну арқылы адам өзінің таныған нысанына қатынасын эмоциялы ойлайды. Эмоция, сезім сананың бір түрі болып табылады. Бірақ сананың мәні сыртқы әлемнің интеллекттілі бейнесі мен бейнеленгенді эмоционалы сезіну болып табылмайды. Сана шындықты белсенді түрде қайта жасауға бағытталған адам іс-әрекетін реттеуді қамтиды. Сананың практикалық әрекетін құрайтын ерік сананың маңызды қыры болып табылады.
Қорыта келгенде , сана , ой , тіл , еңбек арқылы адамзат ғасырлар мен жылдар бойы дамып келеді және дамуын тоқтатпайды . Осы арқылы ғана адамзат дамып қазіргі замандағы жетістіктерге жетіп отыр және мен ойлаймын біздер әлі де көптеген жетістіктерге жетеміз.


title: Сананың түрлері

text:
Материалдық емес активтер- табиғи натуралды нысандар, бірақ «материалдық емес құндылықпен» үлестірілген және осының күшімен субъектке, ұзақ мерзім аралығында немесе әрқашан, қосымша кіріс әкелетін активтер. Сонымен қоса, материалдық емес активтер иеліктен айыру мүмкіндіктерін иеленуі қажет. Материалдық емес активтерге тауарлық нышандар, даму тауарларының тіркелген орындары, фирма құны(гудвилл), «ноу-хау», өнер-кәсіп үлгілері және потенттер, лицензиялар, интелектуалды меншік, ұйымдық шығыстар, табиғи ресурстарды қолдану құқығы, ЭЕМ-ді қамтамасыз ету бағдарламасы және тағы басқа жатады.
Материалдық емес активтер- табиғи натуралды нысандар, бірақ «материалдық емес құндылықпен» үлестірілген және осының күшімен субъектке, ұзақ мерзім аралығында немесе әрқашан, қосымша кіріс әкелетін активтер. Сонымен қоса, материалдық емес активтер иеліктен айыру мүмкіндіктерін иеленуі қажет. Материалдық емес активтерге тауарлық нышандар, даму тауарларының тіркелген орындары, фирма құны(гудвилл), «ноу-хау», өнер-кәсіп үлгілері және потенттер, лицензиялар, интелектуалды меншік, ұйымдық шығыстар, табиғи ресурстарды қолдану құқығы, ЭЕМ-ді қамтамасыз ету бағдарламасы және тағы басқа жатады.
Материалдық емес активтер
Материалдық емес активтердің әр түрлі мазмұндары
«Ноу-хау»- өндірістік тәжірибе, дағдылар және т.б, құжаттама түрінде тұлғаланған, халықаралық қатынастар арасында техникалық білімді анықтау үшін қолданылатын термин. «Ноу хау» сөзін кең мағынада алғанда – өндірістің сол және басқа да түрін ұйымдастыру үшін қажет ететін, бірақ та потенттелген емес түрінде безендірілген, өндірістік тәжірибе мен дағдылар, техникалық құжаттар түрінде рәсімделген, коммерциялық, техникалық және басқа да білімдердің жиынтығы.
ЭЕМ-ны қамтамасыз ету бағдарламасы. ЭЕМ-нықамтамасыз ету бағдарламасы деп белгілі бір уақыт аралығында оған табыс әкелуге дайын кіріс және кәсіпорын мен сатып алынған, осы бағдарламаны пайдалану үшін қажет ететін бағдарлама құжаттарын және мәліметтерді өндіру жүйе- жиынтығын түсінеміз.
Қызмет көрсету белгілері және қызмет көрсету және тауар белгілері (әрі қарай тауар белгісі) басқа заңды немесе жеке тұлғалардың бірегейлі тауарларынан тауар және қызметтерді (әрі қарай тауарлар) айыру мүмкіндігін белгілеу деп санайды. Тауар белгісінің құқығы заңмен қолданады, егер кәсіптік іс жүргізетін, ол заңды немесе жеке тұлғаның атында тіркелсе, онда ол тіркелген деп саналады.
Қызмет көрсету белгілері және қызмет көрсету және тауар белгілері.
Материалды емес активтердің бар болу және айналым есебі
«Материалды емес активтер» 2700 бөлімше шоттарында жүргізіледі:
2710 «Гудвилл»;
2720 «Гудвиллді қамтамасыз ету»;
2730 «Басқа да материалды емес активтер»;
2740 «Басқа да материалды емес активтер құнсыздануы және амортизациясы».
Материалды емес активтер алғашқы құн бойынша осы шоттарда есептеледі. Материалды емес активтер әр түрлі тәсілдермен түседі:
құрылтайшылардан жарғы капиталына салым ретінде;
сатып алу жолымен;
заңды және жеке тұлғалардың екі жакты өтеусіз беруі.
Материалдық емес активтердің түсімі және істен шығуын материалдық емес актитердің қабылдау-табыстау актісімен ресімдейді. Актіде материалдық емес активтердің нақты атауы және кәсіпорынға жіберілген күні (кәсіпорында жасалған күні), объект сипаттамасы, оның алғашқы құны, өтелім нормасы және басқа да керекті ақпараттар белгіленуі тиіс. Патенттер Патент деп өнертабысты техникалық шешімін ,мемлекеттік растауын және сол адамға бекітілуін куәландыратын құжат, мақтау қағазы куәлік деп түсіндіріледі. Потенттің амалы оның берілген мемлекет территориясын да таратылады. Потент амалының мерзімі ұлттық заңдылық пен орнатылады(мысалға 15-20 жыл ). Сонымен бірге патент деп қандай да бір саудамен тауарды сатып алу ісінің құқығын куәландыратын құжат түсіндіріледі.
Лицензия(латин тілінен бостандықты, құқықты білдіреді) – сыртқы тауар операцияларын жүргізуге компетентті мемлекеттік органдарымен берілетін шешім (енгізу, шығару немесе мүмкін емес транзит) және т.б. Лицензиялау көмегімен экспортпен импортқа және бір кезде валюталық қаражат шығыстарынан мемлекеттік бақылау жүргізіледі.
Лицензия Интелектуалды меншік. «Интелектуалды меншік» түсінігі үнтаспа, орындаушы-әртістер, радио және теледидар бағдарламалары, патентті құқық және ойластыру, ғылими ашылу, өндірістік үлгілер құқық, тауар белілер, фирмалық атау және коммерциялық мағына, қажет емес бәсекелестер, сонымен қатар өндіру, ғылым, әдебиеттер, өнерге және басқада құқық ісіне қатысты авторлық құқықтарын, құқықтарын қамтиды. Материалды емес активтердің істен шығуы келесі түрде болуы мүмкін:
басқа ұйымдардың жарғы капиталына салым;
бірегейлі істің қайтарымсыз берілуі;
жою және іске асыру.
Материалды емес активтердің істен шығу кезінде олардың баланстық (қалдық) құны «материалды емес активтер» 10 бөлімше шотына сәйкес кредиттен 7410 шотының дебетіне есептен шығарылады. Материалды емес активтерді өндіру табысы «материалды емес активтерді өндіру табысы» 6210 шотының кредиті юойынша көрсетіледі.


url: http://emirsaba.org/sanani-trleri.html#Материалдық_емес_активтердің_әр_түрлі_мазмұндары

title: Сананың түрлері


title: Сана, рух және тіл филос.ғ. к. Қарлығаш Дүйсенбекқызы Бегдаулетова жоспар

text:
САНА, РУХ ЖӘНЕ ТІЛ филос.ғ.к. Қарлығаш Дүйсенбекқызы Бегдаулетова ЖОСПАР: - Жан, ақыл, парасат, рух.
- Сананың шығу тегі мен мәні: негізгі концепциялар.
- Фәлсафа дәстүріндегі рух ұғымы: Ибн-Сина рух туралы.
- Неміс классикалық философиясындағы ақылдың транcценденталдық негіздері.
- Шәкәрімнің үш анығы.
6. Сана және өзіндік сана. 6.1 Қазақстандық тұлға санасының ашықтығы: әлемдік үдерістерді түсіну, өзгерістерге дайын болу, алдыңғы қатарлы елдердің тәжірибесінен үйренуге қабілеттілік.
Жан - адамның, жан-жануарлардың бойындағы тіршілік қуаты. Жан – ақыл, ерік және сезімнен тұрады. Ойлау, сезіну, жоспарлау, ұйымдастыру, мәлім іске шоғырлану, шашырау, қалжырау, шабыттану-жанның қабілеттері. Алаңдау, тынышу, қуану мен қайғыру жанның күйі есептеледі.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Ақыл (араб.: عقل ақл - Сана, рух және тіл филос.ғ. к. Қарлығаш Дүйсенбекқызы Бегдаулетова жоспар

text:
Ақыл (араб.: عقل ақл) — адамды басқа тіршілік иелерінен ерекшелейтін аса маңызды қасиет. Ежелгі ойшылдар еңбектерінде ақылдың екі деңгейі болатыны айтылады. Ол - пайым және парасат.
Пайым - ақылдың табиғи күші, ол әрбір адамға тән. Есі дұрыс әрбір адамның тіршілік дағдыларын қай дәрежеде меңгергендігіне байланысты ойлау жүйесінің ең төменгі буыны.
Парасат - ойдың мүлдем жаңа таным-білімдерді қорыта алатын және шындықтың аса терең мәнін танып біле алатын жоғары жасампаздық қабілеті.
Рух - кең мағынада
сана, психикалық
іс-әрекеттің жоғарғы формасы, тар мағынада ойлау ұғымы -мен бара-бар. Рух дегеніміз – адамның өзіндік сана-сезімі, өз-өзіне “сырттай қарап” баға беруі, өз өмірінің мән-мағынасымен қатар, жалпы Дүние жөнінде ойлауы-толғауы, тебіренісі жатады. Бұл тек дамыған адамға ғана тән нәрсе.
Достарыңызбен бөлісу: |


Сананың қалыптасуын анықтайтын факторлар
Сана - қоғамдық құбылыс. Сана ойлау процесі арқылы пайда болады. Мисыз сана да, психикалық қызмет те жоқ. Оған түрлі физиологиялық тәжірибелер толық дәлел бола алады. Адамның санасы адамзат қоғамының ұзаққа созылған дамуының нәтижесінде пайда болды.
Кейбір материалистер сана барлық материяда бар деп түсінген. Мәселен, орта ғасырда өмір сүрген. Д.Скоттың түсінігінше, тіпті тас та ойлай алады-мыс. Мұндай бүкіл табиғатты жанды деп қараған ұғымды философияда гилозоизм деп атайды.
Философтар: «Адамның бойындағы ең қымбат нәрсе – ақыл, рух және нәпсі»,– деген.
Имам Әл-Ғазали былай айтады: «Нәпсі, рух және жүрек – ақылдың мәні. Бұлар адам мүшесінің гаухар бөлігі», – деп ой тұжырымдаған.
«18 томдық «Сауығу кітабы» еңбегінде Ибн Синаның философиялық көзқарастары:
- егер себеп болса, онда салдар да болу керек;
- эманация теориясы;
- философияны діннен бөлу;
- құдай да, дүние де мәңгі;
- қозғалыс материяның ажырамас қасиеті.
- «Адамның ақылы нәпсісімен қуатты».
- «Нәпсі гауһар секілді, денеде орналасқан».
Неміс классикалық философиясының негізін қалаушы – Иммануил Кант (1724-1804) болды. Қолөнершінің семьясында, Кенигсберг қаласында туылған. Оның өмірлік ұраны: «Шыдамдылық және өзіңді ұстай білу». Кант философиясы трансцендентальды идеализм деген атау алды. Таным теориясында – агностик болды, танымның қоршаған шынайылықты толығымен тану мүмкіндігін жоққа шығарды. Оның болжамында танымның тұйыққа тірелуінде себеп, қоршаған шынайылық – объекті емес, таным әрекетіндегі – адам, оның ақылы, оның танымдық мүмкіндіктері шектеулі.
Шынайы әлемдегі ақыл мен сезімнің қабылдайтын бейнелері «біз үшін зат», ал ақылмен абсалютті түрде танылмайтын нәрселер «өзіндік зат» деп аталды. «Өзіндік зат» - трансцендентальды, яғни басқа дүниелік уақыт пен кеңістіктен тыс өмір сүреді.
Ойшылдың негiзгi еңбегi - “Үш анықты» - басынан аяғына дейiн самғап өтетiн негiзгi идея. Алғашқыда ақын екi анықты сөз қылады. Бiрiншi - Абсолют. Жаратушы (Алла тағала). Жаратушының білімі, құдіреті, шеберлігі. Бұл үшеуінің өлшеуі жоқ, олар Абсолюттің акциденциялары. Екiншi - Жан туралы. Әуелі бар болған жан ешқайда жоғалып кетпек емес, ол барлықтың ішінде жүре бермек. Осы «екi аныққа» ойшыл үшiншi - ар-ұжданды қосып оның iргелiлiгiн баса айтады. Яғни, Шәкәрiм Абайдың “жүрек», «нұрлы ақыл» категорияларын әрi қарай тереңдетедi. Оның ойынша ар-ұжданға ынсап, әдiлет, мейiрiм кiредi. Шәкәрiмнен кейiн жарты ғасыр өткен шақта Австрияның ұлы ғалымы В.Франкл ар-ұжданды “адамның iшкi құдайы»,- деген болатын.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Шәкәрiм Құдайбердіұлы - Сана, рух және тіл филос.ғ. к. Қарлығаш Дүйсенбекқызы Бегдаулетова жоспар

text:
Терең философиялық мәнi бар ерекше мәселе - жан мен тәннiң арақатынасы, өзара байланысы.
САНА ЖӘНЕ ӨЗІНДІК САНА
ӨЗІНДІК САНА
САНА
объективтік дуниенің субъективтік
бейнесі;
адамның ішкі жан-дүниесі;
адам белсенділігінің психикалық деңгейі.
адамның өзін және жеке қасиеттерін түсінуі;
көптеген құрылымдық бірліктерден тұратын өте күрделі психикалық құрылым.
ХХI ғасыр − ақпарат ғасыры болып табылады, адамзат қауымы дамудың жаңа сатысына − ақпараттық қоғамға аяқ басты. Біз куә болып отырған қазіргі заманға зерттеушілер түрлі анықтама беруде:
ХХI ғасыр − ақпарат ғасыры болып табылады, адамзат қауымы дамудың жаңа сатысына − ақпараттық қоғамға аяқ басты. Біз куә болып отырған қазіргі заманға зерттеушілер түрлі анықтама беруде:


|
Бір анығы, біз «ақпараттық жарылысқа» негізделген ақпараттанған қоғамда өмір сүріп жатырмыз. Қаласақ та, қаламасақ та заман ағымы осылай
|
бет | 5/7 | Дата | 21.03.2022 | өлшемі | 3,07 Mb. | | #28525 |
| Байланысты: Философия №3 лекция Бегдаулетова Қ.Д.Бір анығы, біз «ақпараттық жарылысқа» негізделген ақпараттанған қоғамда өмір сүріп жатырмыз. Қаласақ та, қаламасақ та заман ағымы осылай. Бүгінгі жаһанданған әлемдегі технологиялық инновацияның шарықтаған заманында: шекарасынан ары шығып кетуі осының айғағы. Бұл процестердің қоғамдық сананың қалыптасуы мен өзгерісіне тигізер әсері мол.
Қазақстандық тұлға санасының ашықтығы:
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Сана, рух және тіл филос.ғ. к. Қарлығаш Дүйсенбекқызы Бегдаулетова жоспар - бет 6

text: 2017 жыл - Қазақстанның экономикалық өсуінің жаңа үлгісін жасап, біздің жаһандық бәсекеге қабілеттілігімізді қамтамасыз ететін Үшінші жаңғыруды іске асыру қолға алынған жаңа дәуірдің басы болды Бұрынғы инновациялар бүгін дәстүрге айналды, бүгінгі инновациялар ертең дәстүрге айналады. Мұндай ұстаным халқымыздың өткенін, қазіргі күні мен болашағын жалғауға, ұлттық сананың әралуан полюстерін жақындатуға мүмкіндік береді. Әрбір азамат жаңғырудың бірқатар негізгі бағыттарын білуі тиіс. Сондай бағыттардың бірі - сананың ашықтығы, аума-төкпе заманда қоғамның және әрбір адамның өзгеріске дайын болуы.


title: Сана, рух және тіл филос.ғ. к. Қарлығаш Дүйсенбекқызы Бегдаулетова жоспар - бет 7

text:
2017 жыл - Қазақстанның экономикалық өсуінің жаңа үлгісін жасап, біздің жаһандық бәсекеге қабілеттілігімізді қамтамасыз ететін Үшінші жаңғыруды іске асыру қолға алынған жаңа дәуірдің басы болды Бұрынғы инновациялар бүгін дәстүрге айналды, бүгінгі инновациялар ертең дәстүрге айналады. Мұндай ұстаным халқымыздың өткенін, қазіргі күні мен болашағын жалғауға, ұлттық сананың әралуан полюстерін жақындатуға мүмкіндік береді. Әрбір азамат жаңғырудың бірқатар негізгі бағыттарын білуі тиіс. Сондай бағыттардың бірі - сананың ашықтығы, аума-төкпе заманда қоғамның және әрбір адамның өзгеріске дайын болуы.
Біріншіден, әлемдік үдерістерді түсіну. Ол дүйім дүниеде, Жер шарының өзіңе қатысты аумағында және өз еліңнің айналасында не болып жатқанын түсінуге мүмкіндік береді.
Екіншіден, өзгерістерге дайын болу. Ол жаңа технологияның ағыны алып келетін өзгерістердің бәріне дайын болу деген сөз. Таяуда біздің өмір салтымыз: жұмыс, тұрмыс, демалыс, баспана, адами қатынас тәсілдері, қысқасы, барлығы түбегейлі өзгереді. Біз бұған да дайын болуымыз керек.
Үшіншіден, бұл – алдыңғы қатарлы елдердің тәжірибесінен үйренуге қабілеттілік. Ол дегеніміз - өзгелердің тәжірибесін алып, ең озық жетістіктерін бойға сіңіру мүмкіндігі. Азиядағы екі ұлы держава – Жапония мен Қытайдың бүгінгі келбеті – осы мүмкіндіктерді тиімді пайдаланудың нағыз үлгісі.
Бақылау сұрақтары
Сана және бейсана: философиялық концепцияларды оқып танысу.
Тіл мен ойлаудың арақатынасын бағалау.
Сана дегеніміз не?
Рух дегеніміз не?
ХХІ ғасырдағы ұлттық сананың өзгеруі жайында не білесіз?
Қазақстандық тұлға санасының ашықтығы дегеніміз не?


text:
филос.ғ.к. Қарлығаш Дүйсенбекқызы Бегдаулетова ЖОСПАР: - Жан, ақыл, парасат, рух.
- Сананың шығу тегі мен мәні: негізгі концепциялар.
- Фәлсафа дәстүріндегі рух ұғымы: Ибн-Сина рух туралы.
- Неміс классикалық философиясындағы ақылдың транcценденталдық негіздері.
- Шәкәрімнің үш анығы.
6. Сана және өзіндік сана. 6.1 Қазақстандық тұлға санасының ашықтығы: әлемдік үдерістерді түсіну, өзгерістерге дайын болу, алдыңғы қатарлы елдердің тәжірибесінен үйренуге қабілеттілік.
Жан - адамның, жан-жануарлардың бойындағы тіршілік қуаты. Жан – ақыл, ерік және сезімнен тұрады. Ойлау, сезіну, жоспарлау, ұйымдастыру, мәлім іске шоғырлану, шашырау, қалжырау, шабыттану-жанның қабілеттері. Алаңдау, тынышу, қуану мен қайғыру жанның күйі есептеледі.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сыртқы объективті және рухани әлем

text:
Сыртқы объективті және рухани әлем. Табиғи, әлеуметтік және рухани құбылыстар нақты-сезімдік және концептуалды бейнелер түрінде көрініс табады. Мұндай ақпарат адамның оны қамтамасыз ететін қазіргі жағдаймен өзара әрекеттесуінің нәтижесі болып табылады
. Әлеуметтік-мәдени орта. Сананың бір бөлігі қоғамдағы қалыптасқан эстетикалық және этикалық түсініктер, әлеуметтік идеалдар, құқықтық нормалар. Жеке адамның әлемге қоғамның көзімен қарау мүмкіндігі бар.
Жеке тұлғаның рухани әлемі, оның тәжірибесі. Адам сыртқы әсерлер болмаған кезде де өз ойында әртүрлі жобалар мен бейнелер жасауға қабілетті.
Ми. Ми сананың жалпы функцияларын жүзеге асыруды қамтамасыз етеді. Сондықтан сананың жағдайы мидың құрылымына және күйіне байланысты (биологиялық және химиялық).
Сана адам миымен тығыз байланысты. Сана - бұл адам миының басты қызметі. Бұл медицина, психология, жоғары жүйке физиологиясы және басқа ғылымдар арқылы дәлелденген.
Ғылыми зерттеулерден белгілі болғандай, әр түрлі физикалық немесе басқа зақымданулар ми қызметінің бұзылуына әкеледі, яғни ол дұрыс ойлауға, дұрыс сөйлеуге, жалпы кеңістікте бағдар ұстауға т.б. күрделі ауытқушылықтарға әкеледі.
Сана мидың айналадағы объективтік шындықты бейнелеуінен туады, яғни ми қызметінің жемісі. Адамның психикалық өмірінде кездесетін негізгі психикалық процестерге таным процестері — түйсік, қабылдау, зейін, елес, ес, қиял, ойлау мен сөйлеу: эмоциялық, процестер адамның көңіл-күйлері сезімі; ерік процестері — адамның алдына қойған мақсатына ұмтылуы, талаптануы және соған байланысты әрекет жасауы жатады. Осы психикалық процестердің құрылымы деп сана құрылымын айтады.


title: Сана мен материяның байланысы

text:
Сана мен материяның байланысы:
Сана - материяның жоғары ұйымдастырылған қасиеті.
Сана - шындықты бейнелеудің жоғарғы формасы,
материалдық әлемнің идеалды бейнесі.
сана әлеуметтік-тарихи дамудың өнімі және материалды әлемнің күрделенуі.
Сана - адамның мақсатты іс-әрекетінің реттеушісі.
Сана – адамның психикалық белсенділігінің ең жоғарғы деңгейін білдіретін, оның шынайылықпен өзарақатынасының арнайы тәсілі.
Ал «сана» ұғымының мәні сол сөздің өзінде айтылып тұрғандай, өзіңді тану, субъект пен объектіні байланыстырып тұрған ерекше жағдайды тану түсініктерімен тығыз байланысты. Сана - әртүрлі аспектілерден, баспалдақтардан, формалардан тұратын дүниетанымдық құрылым.
Сана мен тіл арасындағы байланыс.
Тіл мен сана тығыз бірлікте әрекет ететін адам ағзасындағы құпия құбылыстар. Тіл сананы қалыптастыру құралы ретінде қызмет етеді және сонымен бірге сана тудырған идеяларды білдіру және жеткізу құралы болып табылады. Адамның психикалық көңіл-күйлері мен ойлары тек тіл арқылы өз көрінісін табады. Тіл – сана мазмұнын білдіретін негізгі құрал болып табылады. Тіл мен сөйлеу арқылы ғана жалпылау және абстракциялау сияқты сана қызметтері жүзеге асады.
Тіл – сана мазмұнын білдіретін негізгі құрал болып табылады. Тіл арнайы бейнеде əлемді бейнелейтін жəне адамдардың айналадағы ақиқат жайлы ұғым-түсінігін қалыптастыратын тірі құрал ретінде түсініледі. Тілдің өзі тіл білімінің жас бағыты психолингвистикада арнайы бейнеде əлемді бейнелейтін жəне адамдардың айналадағы ақиқат жайлы ұғымтүсінігін қалыптастыратын тірі құрал ретінде түсініледі.
Достарыңызбен бөлісу: |


|
Философия тарихындағы сана туралы идеялардың эволюциясы
|
бет | 2/11 | Дата | 09.03.2022 | өлшемі | 42,1 Kb. | | #27308 |
| Байланысты: 3 дәрісФилософия тарихындағы сана туралы идеялардың эволюциясы
Алғашқы қауымдық қоғамдағы түсініктер бойынша қоршаған ортадағы нәрселердің барлығының жаны бар; мысалы анимизм, фетишизм, тотемизм
Ежелгі Шығыс философиясында сана ғарыштық ақыл, бүкіләлемдік ғарыш заңы ретінде түсінілді;
Ежелгі Грек философиясында сана -сыртқы әлем туралы білім ретінде түсінілді (Аристотель);
Ортағасырлық философияда сана - әлемнің рухани бастауы ретінде (Құдай) және адамның өзінің ішкі рухани тәжірибесі туралы білім ретінде;
Жаңа Заман философиясында сана өзінің мағынасына тең құбылыс. Нет сознания без самосознания, сознание = его предметному содержанию;
Ағарту дәуірінде сана - бұл мидың қызметі және шынайылықтың көрінісі;
Неміс классикасы философиясында сана белсенді шығармашылық сипатқа ие, ол шынайылықты бейнелеп қана қоймайды, сол шынайылықты жасайды (Кант, Гегель);
Марксизм философиясында сана материяға қатысында екінші орында, оның әлеуметтік мәні бар;
Психоанализ. Сананың бейсаналық бөлігінің ашылуы (З. Фрейд).
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


Сана туралы түсінік. Негізгі дүниетанымдық тәсілдер
Гилозоизм. Сана барлық материяға тән. Гилозоизм (гр. hyle зат, материя+zoe өмір) материяның жалпылама
жандылығы туралы философиялық ілім.Материяны өмір көрінісінің
жоғары формасы ретінде санамен үйлестіру (материяға сана беру, сананы таңу).
Идеализм. Сана материяға қатысында алғашқы орында.
Идеализм (грек. idea – идея, сана, рух) - материя мен сананың арақатынасы мәселесінде сананы (идея, рух) алғашқы орынға қоятын философиялық бағыт. Идеализм өз ішінде екі бағытқа бөлінеді: объективті идеализм (Платон, Лейбниц, Гегель және т.б.) және субъективті идеализм (Беркли, Юм). Объективті идеализм концепциясы бойынша, дүниені жаратушы күш бар, ол біздің санамыздан тыс әрекет ететін – идея. Материалды әлем өз бетімен тіршілік ете алмайды, ол бар болғаны, «идеялар әлемінің» көрінісі, нақты жүзеге асуы.
Объективті идеализм Платоннан бастау алады. Сократтың шәкірті, ұлы грек философы Платон (б.з.д. 427-347) өзіне дейінгі философиялық ойларды тұжырымдай келе, философияда идеализмнің негізін салды.
Платон идеализмі бойынша, материалды заттар өзгермелі, тұрақсыз, уақыт өте келе өмір сүруін тоқтатады. Сондықтан ол шынайы әлемнің субстанциясы бола алмайды. Шынайы болмыстың нағыз мәні- денесіз және ақыл арқылы ғана қабылдауға болатын идеялар әлемі –эйдос. Эйдос - түр, пішін, архетип, заттардың алғашқы үлгісі, алғашқы идея. Кез-келген зат бар болғаны сол заттың алғашқы идеясының (эйдосының) материалды бейнесі ғана. Бүкіл әлем осындай алғашқы, таза идеялардың бейнесі. Идеялар өз алдына мәңгі және өзгермейді, ол өзіне өзі тән. Әлемде қанша бір-біріне ұқсас заттар, құбылыстар мен процестер, қатынастар т.б. көп болса, соншама идеялар бар. Идеялар бір-бірімен қарым-қатынаста , бір-біріне бағынышты, немесе бірнеше түрлі идеялар бір ортақ идеяға бағынышты иерархиялық қатынастарда болады. Идеялар заттардың сыртқы ғана емес, ішкі формасы, оның мәні немесе тіршілік ету заңдылығы. Адам бір нәрсені жасардың немесе құрастырудың алдында, бірінші оның ойында «идея» туындайды, сосын сол «идея» ағаш, металл т.б. қандай да бір материал арқылы форманы иеленеді. Осы мағынасында идеялар бірінші пайда болады, ендеше, идеялар дүниенің субстанциясы. Идеялар адамдар әрекетінің мақсаты.
Әлемді «заттар әлемі» мен «идеялар әлемі» деп екіге бөлген Платоннынның таным теориясы бойынша, таным дегеніміз анамнез, біздің жан-дүниемізде бар нәрсені еске түсіру формасы. Ал жан барлық тіршілік пен тірі емес заттар мен құбылыстарды байланыстыратын және біріктіретін қозғалмалы субстанция. Платон жанды әлемдік және жеке адамның жаны деп екіге бөледі. Адам жаны әлемдік жанның бір бөлігі. Адам жаны мәңгілік, дене өлгеннен кейін ол басқа денеге барып қонады. Жанның мәңгілігі –Ғарыштың табиғи заңдылығы. Сондықтан адамның ең жоғарға моральдық парызы- жанға қамқорлық көрсету, оны таза ұстау. Платон бойынша, адам жер бетін кезіп жүрген пенде, ал өмір- сынақ. Нағыз өмір жан ізгілікке толғанда ғана басталады.
Иммануил Кант (1724-1804) неміс классикалық философиясының негізін қалаған неміс философы. Канттың философиялық шығармашылығы екі кезеңге бөлінеді: сыни кезеңге дейінгі (XVIII ғ. 70 жылына дейінгі кезең) және сыни кезең (XVIII ғ. 70 жылынан 1804 жылдар аралығы).
Сыни кезеңге дейінгі уақытта Кант жаратылыстану және табиғат мәселелерімен айналысты. Ал сыни кезеңде оның ізденістері ақыл – ой, таным, танымның механизмі мен шекаралары, логика, этика және әлеуметтік философия мәселелеріне бағытталды. Осы сыни кезеңде «Таза ақылға сын» (1781), «Практикалық ақылға сын» (1788), «Пайымдау қабілетін сынау» (1790) деген философиялық шығармаларын жазды.
Аталған үш еңбегінің негізін өздігінен тіршілік ететін құбылыстар мен заттар – «өзіндік заттар» ілімі құрайды. «Таза ақылға сын» еңбегінде Кант таным әрекетінің нәтижесі ретінде білімнің үш түрін атап көрсетеді:
- апостериорлы білім – тәжірибенің нәтижесінде алынған білім;
- априорлы білім – тәжірибеге дейінгі, яғни тәжірибе жүзінде дәлелдеуді талап етпейтін, бастапқыда адам ақыл – ойында болатын білімдер;
- «өзіндік зат» – адам ақылы таный алмайтын заттардың ішкі мәні. Кант бойынша, таным осы «өзіндік затардың» сыртқы сезім органдары арқылы бізде түйсіктер қалыптастыруынан басталады. Өз ілімінің осы тұсында Кант материалистік бағытты ұстанады. Ал танымның формалары мен шекараларын анықтауда ол – идеалист және агностик. Оның пайымдауынша, біздің сезім арқылы алған түйсіктеріміз не болмаса ақыл арқылы қалыптасқан ұғымдарымыз бен пайымдауларымыз «өзіндік заттар» туралы ешқандай толық және шынайы білім бере алмайды. Біз түйсік немесе ақыл арқылы шынайы әлемнің – «Өзіндік заттар әлемінің» тек бейнесін ғана көре аламыз. Ал «өзіндік заттар»
Осы «Таза ақылға сын» еңбегінде Кант агностицизм – қоршаған шынайылықты танып – білу мүмкіндігін жоққа шығару ілімін дамытты.
Канттың пайымдауынша, таным процесінде қиындық туғызатын бізді қоршаған шынайылық – объект емес, таным әрекетінің субъектісі – адам, оның ақыл – ойы. Адамның ақыл – ойының танымдық мүмкіндіктері шектеулі. Адам ақылы өзінің барлық танымдық мүмкіндіктерінің шегінен шықса болды, көптеген шешілмейтін қайшылықтарға кездеседі. Оны антиномия деп атай отырып, төрт түрін көрсетеді:
- кеңістіктің шектілігі туралы антиномия: 1) ғалам уақытпен өлшеніп, кеңістікте шектелген; 2) ғалам уақытпен өлшенбейді және кеңістікте шектелмейді.
- қарапайым мен күрделі туралы антиномия: 1)қарапайымнан құралған қарапайым элементтер ғана өмір сүреді; 2) әлемде қарапайым ешнәрсе жоқ.
- еркіндік пен себептілік туралы антиномия: 1)табиғат заңдылықтарына бағынған себептілік қана емес, еркіндік те бар; 2)еркіндік жоқ, әлемде барлығы табиғат заңдылықтарына бағынған себептілік арқылы ғана болып жатады.
- Құдай болмысы туралы антиномия: 1)барлық тіршілікті жаратушы Құдай бар; 2) Құдай жоқ, барлығының себебі болатын ешқандай абсолютті қажеттілік жоқ.
Ақыл арқылы жоғарыда айтылған антиномиялардың екеуінің де дұрыстығын логикалық жолмен дәлелдеуге болады. Осы жерде адам ақылы тығырыққа тіреледі, яғни мұндай антиномиялар адам ақылы қабілетінің шекті екенін дәлелдеп тұр.
Ал Канттың «Практикалық ақылға сын» еңбегі мораль мен өнегеліліктің негізін құрап тұрған «практикалық ақылға» арналады. Ол бойынша, таза өнегелілік пен шынайы әлемнің (іс –әрекеттер, мүдделер) арасы қайшылықтарға толы, сондықтан мораль, адамның өнегелілік әрекеттері барлық сыртқы жағдайлардан тәуелсіз болып, ең жоғарғы моральдық заңға бағынуы қажет.
Объективті идеализмнің негізінде диалектика теориясын жүйелеген – Георг Вильгельм Фридрих Гегель (1770-1831). Басты еңбектері: «Рух феноменологиясы» (1807), «Логика ғылымы» (1812), «Философиялық ғылымдар энциклопедиясы» (1817), «Құқық философиясы» (1821).
Гегель онтологиясы болмыс пен ойлауды «абсолютті идея» деген ортақ ұғымға теңестірді. Абсолютті идея – әлемнің, барлық тіршіліктің алғашқы себебі, өзіндік санасы бар және жарату қабілетіне ие әлемдік рух. Абсолютті идея – бұл ойлау, жеке индивидтің ойлауы мен идеясы емес, индивидуалдықтан, тұлғалылықтан жоғары трансценденталды идея. Абсолютті идея «жаттану» арқылы бейболмысқа айналып, табиғатты жаратады. Абсолютті идеяның ең жоғарғы көрінісі абсолютті рух болып табылады. Абсолютті рух – адамзаттың бүкіләлемдік даму тарихындағы рухани әрекеттерінің жиынтығын білдіреді. Басқаша айтқанда, ұрпақтан – ұрпаққа жалғасып келе жатқан рухани құндылықтар саласы. Осындай жолмен абсолютті рух – бұл адамдардың, тұтастай адамзаттың мақсаттары мен әрекеттері арқылы жүзеге асып жатқан абсолютті идея, олардың ішкі идеалды мәні, барлық әрекеттер мен танымның жасырын себептері. Аталған ұғымдардың айырмашылығы : абсолютті идея – бұл бүкіл әлемді қамтып тұрған жалпылық, әлемге мән беріп тұрған алғашқы себеп, субстанция, ал абсолютті рух – сол идеяның адамдардың рухани – практикалық әрекеттерінің нақты формаларында жүзеге асуы. Абсолютті идеяны тасымалдаушы – адам. әрбір адамның санасы –әлемдік рухтың бір бөлшегі. Осы адамда әлемдік рух өз мақсаты мен заңдылығы бойынша жылжиды, өзін таниды және материалды және рухани мәдениетті жасайды.
Табиғат, рух және тарих философиясын зерттей отырып, ол рухтың үш көрінісін атап көрсетеді:
субъективті рух;
объективті рух;
абсолютті рух;
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сана туралы түсінік. Негізгі дүниетанымдық тәсілдер


title: Субъективті рухқа - Сана, рух және тіл философиясы

text:
Субъективті рухқа жан, жеке адамның санасы жатады.
Объективті рухқа «тұтастай қоғам рухы» жатады. Ол қоғам болмысы, қоғамның өзіне тән заңдылықтары, қоғамдық қатынастар мен тәртіп, құқық, мораль, мемлекет т.б.
Ал абсолютті рух – рухтың ең жоғарғы көрінісі, мәңгілік ақиқат. Оның көріністері: өнер, дін және философия. Ал тарих Абсолютті рухтың өзін – өзі дамыту процесі.
Объективті идеализмнің келесі өкілі Фридрих Вильгельм Шеллинг (1775-1854). Басты еңбегі: «Трансценденталды идеализм жүйесі». Оның философиясының басты ерекшелігі рух пен табиғатты теңестіруі. өзінің натурфилософиясында Шеллинг табиғатты объективті идеализм тұрғысынан түсіндіреді: табиғат дегеніміз барлығын қамтушы алғашқы негіз, алғашқы себеп – «абсолюттілік». Табиғат барлық объективтілік пен субъективтіліктің бірлігі, мәңгілік ақыл – ой, материя мен рух бір, екеуі де табиғаттың қасиеттері, абсолютті ақылдың әртүрлі жағдайларын білдіреді. Материя мен рух бір – бірінсіз өмір сүре алмайды, табиғат әлемдік жаны бар ғарыштық организм, сондай – ақ рухани бастама, болмыстың баспалдағы.
Өзінің «Трансценденталды идеализм жүйесі» еңбегінде Шеллинг субъективтілікті жоғары қойып, барлық шынайылықтың негізі мен бастамасы ретінде қарастырады. Танымның негізгі құралы – затты тікелей ақыл арқылы түсіну. Мұндай танымды Шеллинг «интеллектуалды интуиция» деп атайды.
Ал субъективті идеализм концепциясы бойынша, барлығы тек таным субъектісінің санасында тіршілік етеді. Идеялар тек қана адам санасында болады, жеке адамның санасынан тыс материяның да, идеяның да өмір сүруі мүмкін емес. Объективті әлем адам санасына тәуелді өмір сүреді. Дүниенің діңгегі – мен және менің санам, мен жоқ болсам дүние де жоқ.
Ал субъективті идеализм концепциясы бойынша, барлығы тек таным субъектісінің санасында тіршілік етеді. Идеялар тек қана адам санасында болады, жеке адамның санасынан тыс материяның да, идеяның да өмір сүруі мүмкін емес. Объективті әлем адам санасына тәуелді өмір сүреді. Дүниенің діңгегі – мен және менің санам, мен жоқ болсам дүние де жоқ. Субъективті идеализм: адамның санасын жалғыз шындық ретінде таниды, материалдық әлем оның туындысы деп саналады. (Беркли, Юм).
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sana-ruh-jene-til-filosofiyasi.html?page=4#Субъективті_идеализм:_адамның_санасын_жалғыз_шындық_ретінде_таниды,_материалдық_әлем_оның_туындысы_деп_саналады._(Беркли,_Юм).


title: субъективті идеализмнің - Сана, рух және тіл философиясы

text:
субъективті идеализмнің негізін салған ирландық эпископ Джордж Беркли (1684-1753 жж.). Басты еңбегі: «Танымның бастамасы туралы трактат». «Таным ғана емес, әлемнің тіршілік етуі де адам арқылы анықталады» –деп тұжырымдаған Д. Беркли адамға таным субъектісі ретінде назар аударуға шақырды. Танымның қайнар көзі – идеялардың, елестетулер мен түйсіктердің жиынтығы болып табылатын сезімдік таным. Материалды дүниеге мән, мағына беріп тұрған менің түйсіктерім. Заттардың ешқандай денелік субстраты мен материалдық негізі жоқ. Егер менің түйсіктерім жоғалса, онда зат та өз мәнін жоғалтады. Ендеше, заттар бар болғаны идеялар мен елестетулердің жиынтығы ғана. Жеке «Меннен» басқа ештеңе жоқ. Бүкіл Универсум менімен, менің санаммен бірге жаратылып, менімен бірге өледі. Мұндай түсінік философияда солипсизм деп аталады.
Менің санам, барлық материалдық дүниені өзі орнатқан заңдылықтары арқылы бізге көрсететін мәңгілік әлемдік рухқа ғана тәуелді.
Д. Беркли философиясын қолдаған шотландық ойшыл Давид Юм (1711- 1776 жж.) : «Бүкіл әлем менің түйсіктерімнің жиынтығы» – деп тұжырымдады. Кез – келген білім «тәжірибеден», сезімдік «әсерлерден» туындайды. Түйсіктер арқылы алынған әсерлер идеяларды қалыптастырады. Бірақ, біздің ойымыз объективті әлемнің тіршілік етуін түсінуде шектеулі, себебі біздің ақыл –ойымыздың шығармашылық күші сезімдер мен тәжірибелер арқылы алынған материалды байланыстыруға, араластыруға, біріктіруге, бөлуге, ұлғайтуға немесе кішірейтуге ғана жетеді. Ал оның ар жағында не бар екенін түсіне алмайды. «Сезімдік тәжірибе бізге жалпы және қажетті білімді бере алмайды» – осы тұста Юм философиясы скептицизмге бет бұрады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Материализм - Сана, рух және тіл философиясы

text:
3. Материализм
Платон академиясының ең үздік шәкірті, философ-энциклопедист, ғылым мен философиялық ойдың дамуында өзіндік жүйесін қалыптастырған ұлы тұлға, адамзаттың алғашқы ұстазы атанған – Аристотель Стагирит ( б.з.д. 384-322 жж.). аристотель философияда материализмнің негізін салды. Аристотелдің философиялық ілімі онтология, гносеология, логика, методология, социология, этика сияқты философиялық білімнің барлық құрылымдық элементтерін қамтыған күрделі жүйе. «Философия таң қалудан басталады» - деп тұжырымдаған Аристотель философияны үш түрге бөледі:
теоретикалық философия, болмыс туралы ілім;
практикалық философия, адамның іс-әрекеті мен оны моралдық жетілдіруге бағытталған философия;
поэтикалық философия, белгілі бір құндылықтар мен шығармашылыққа бағытталған философия.
Теоретикалық философияға материя мен үздіксіз қозғалыста және өзгерісте болатын нақты, шынайы заттарды зерттейтін физикалық философия немесе екінші философияны, абстракцияны зерттеуге бағытталған математиканы және физикалықтың ар жағында жатқан шынайылықты, яғни табиғи құбылыстардан тыс жатқан, өзгермейтін, мәңгі, қозғалмайтын мәнділікті зерттеуге бағытталған метафизиканы немесе «бірінші философияны» жатқызады. Метафизиканың мәселелері біз танып-біле алатын табиғи құбылыстардан да күрделі нағыз философиялық мәселелер, сондықтан ол физикадан да жоғары тұрған нағыз философия. Метафизика дүниенің түпнегізі, болмысы, субстанциясы, Құдай және сезімдік сезімнен жоғары тұрған субстанциялар сияқты рухани қажеттіліктерді зерттейтін ілім. Болмыс мәселесін зерттей отырып, Аристотель ұстазы Платонның «идеялар әлеміне» қарсы шықты. Өмірде идеялар емес, жекелеген нақты заттар- индивидуумдар өмір сүреді. «Үйдің идеясы» емес, белгілі бір жерде тұрған, нақты материядан жасалған үй бар. Ендеше дүниенің болмысы, түпнегізі - материя. Материя болашақ қандай да бір заттың потенциясы (мүмкіндігі), ол қандай да бір форманы иеленгенде шындыққа айналады. Ал барлық тіршіліктің ең жоғарғы формасы –Құдай болып табылады. Платон сияқты емес Аристотель, керісінше, материалдылық пен руханилықты, макро және микрокосмосты біріктіруге ұмтылады. Жалпы болмыс – сан, сапа, заттар арасындағы қатынас, уақыт, орын немесе кеңістік, заттардың жағдайы, іс-әрекет сияқты қасиеттері бар мәнділік.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Метафизикалық материализм

text:
Метафизикалық материализм сананы материяға қатысында екінші деп, оның белсенді шығармашылық табиғатын теріске шығарады. Сана бізді қоршаған сыртқы объективті әлемнің бейнесі.
Вульгарные материалистер сана мен материяны теңестіріп, сананы адамның миындағы түзілімдер ретінде анықтайды. Бұл бағыттың өкілдері «бауырдың өт шығаратыны сияқты ми ойды тудырады» деп пайымдайды. (К. Фогт, Л.Бюхнер, Я. Молешот).
Диалектикалық материализм сананы материяның маңызды қасиеті ретінде, материалды әлеммен тығыз бірлікте қарастырады. Бастапқы субстанция -
материя, ал сана екінші дәрежелі, ол материяның туындысы. Сана шынайылық, бірақ тек материямен тығыз байланыста, оның көрінісі ретінде. тіршілік етеді. Материалды әлемге қатысында екінші орында бола тұрып, сана оған адам әрекеті арқылы белсенді түрле ықпал етеді.
Дуализм (лат. Dualis – екіжақты) – материя мен сана, физикалық пен психологиялық сияқты бір – біріне қарама – қарсы екі түпнегіздің теңділігін жариялайтын философиялық ілім.
Материя мен сана - бұл тәуелсіз субъектілер: психикалық және физикалық өз алдына жеке екі тәуелсіз субстанция деп қарастырылады (психофизикалық параллелизм) (Р. Декарт).
Рационализмнің негізін салған француз философы, ғалым – математик Рене Декарт(1596-1650жж.). Еңбектері: «Философия бастауы», «Метафизикалық ойлау» т.б. Декарт бұрынғы философияларды қайта қарауды ұсына отырып, ақыл – ойға негізделген жаңа философияны қалыптастырды. Ойлау - бұл ақылдың қызметі болғандықтан, болмыс пен танымның негізінде тек ақыл жатуы мүмкін. Бұл ойын: «мен ойлаймын, демек, мен өмір сүремін» - деген атақты афоризмі арқылы түсіндіреді. Мен санам арқылы ғана өзімнің өмір сүріп жатқанымды дәлелдей аламын, егер санам жоқ болса, менің тіршілігімді де дәлелдеу мүмкін емес. Декарт санаға адамның субъективті, ішкі әлемі ретінде анықтама беріп, сананы зерттеуге шақырады. Ақыл – ой арқылы арқылы алынған білім ғана ақиқитқа жеткізеді. Ол ақыл – ойға негізделген өзінің ғылымдар классификациясын береді: «барлық философия ағаш сияқты, оның тамыры – метафизика, діңгегі – физика, осы діңгектен таралған бұтақтары – үш басты ғылым: медицина, механика, этикаға алып келуші барлық ғылымдар». Декарт философияны барлық білім түрлерін қамтыған ғылымдардың ғылымы ретінде қарастырады. Декарт философиясының методологиясы «күмәндану» принципіне негізделеді. «Барлығына күмәндану керек!». Күмәндану – көптеген ізденістерге, сол арқылы ақиқатқа жеткізу тәсілі.
Болмыс мәселелерінде Декарт субстанция ұғымына дуалистік анықтама береді. Субстанция - өзінен басқа ештеңені қажет етпейтін барлық тіршілік иелері. Ол осы Ғаламды жаратушы –Құдай, сол ғана өз - өзіне жеткілікті. Ал барлық жаратылған субстанциялар бір – бірінен ерекшеленетін екі топқа бөлінеді: материалдық (заттар) және рухани (идеялар). Материалдық субстанцияның атрибуты – кеңістікте көріну, ал рухани субстанцияның атрибуты – ойлау. Осы екі атрибутты өзіне біріктірген тіршілік иесі – адам, сондықтан ол табиғаттан жоғары тұр, табиғатты тануға қабілетті.
Аталған бағыттармен қатар философияда сана мәселесіне қатысты бейсаналық теориясы қалыптасты. Бейсаналы — адамның жан дүниесінде санадан тыс атқарылатын әрекеттер. Бейсаналы әрекетке адам мән бере қоймайды, қашан, қалай болғаны жөнінде есеп бере алмайды. Санасыз әрекеттің қарапайым мысалына адамның ой жүгіртпей істелетін дағдылы әрекеттері, түс көру, кейбір мәселенің шешімін кенеттен аян бергендей табуы, т.б. жатады. Бейсаналы әрекет туралы ойлар Г. Лейбниц, В. Вундт, З. Фрейд. т.б. ғалымдардың еңбектерінде кездеседі. Бейсаналы әуестік — белгілі бір уақытта адамның өзі түсінбейтін, бірақ оның психологиясы мен қылығына әсер ететін адамның ішкі түрткілері, қажеттіліктері, қылық себептері (мотивтері).
Фрейд «бейсана» деп атаған бұл терминнің мағыналық ауқымы бірнеше тармақтан тұрады. Біздің бастан өткерген барлық іс-әрекетіміз мидың осы бөлігінде жазылып отырады. Ақылға сыймай, санадан ығыстырылып, тысқары шығатын сезім мен ынта-ықыластың бәрі сонда сақталып қалады. Сонымен қатар бұл – санадағы биологиялық ынтызарлық пен түйсікті емеуріннің де қызмет атқаратын аясы. Жалпы, күнделікті ойымыз бен іс-әрекетіміздің бәрі ақыл-ойымыздың бейсана бөлігінде сақталып, түсімізде жиі жалғасын табады. Дәл соған ұқсас, балалық шақта бастан кешкен елеулі оқиғалар cананың түбінде сақталып, ересек кезімізде ой-пікіріміз бен мінез-құлқымызға астыртын ықпал етеді. Демек, бұдан әдебиетті зерттеуде сана концепциясының орасан зор маңызы бар екенін аңғару қиын емес. Көркем әдебиет туындылары да, адамның түс көруі сияқты, қиялдың жемісіне жатады және оның болмыс-бітімі сан мыңдаған бейсана деректерге тұнып тұратыны анық.
Фрейд ойлап тапқан бейсана деректер ұғымы адамзаттың өз басынан өткеретін қуатты, өткір сезімдерімен тығыз байланысты. Олардың алдыңғы қатарында ата-анамызбен ыстық қарым-қатынасымыз және басқа адамдармен бірге болған жекелеген жұптастық/романтикалық араластығымызды (әрине, тек осы аталғандармен шектелмейді) атауға болады. Дәл осындай ерекше қатынастар бауыр басу, бірегейлену және үрейлену секілді күшті эмоцияға екпін береді де, мұндай сұрапыл сезімдер қоғамдағы үйреншікті жағдайларға үйлеспей, көбінесе оғаш ахуал туғызып жатады. Фрейдтің пікірінше, ақыл әрқашан іште тұншыққан жабайы сезім тегеурінін, жан қалауын және табиғи тілекті тояттандырудың балама жолдарын табады. Ол бейсана сезімді булыққан бұла күштен әдепкі адами сезімге айналдырады немесе соған парапар басқа бір сезімнің бетпердесімен көлегейлейді. Мысалы, Шекспир «Макбет» пьесасында адамның өз кінәсін сезінуін бейне бір қолының кірін жуып кетіргендей етіп сипаттайды, яғни кінәлі сезімді кереғар мағынада күнәдан тазаруды білдіретін символдық алмастыру формасында береді.
Фрейд ақыл-ойды бастапқыда саналы және бейсана деп екі арнаға бөлген-ді. Кейінірек ол эго (Мен немесе саналы ой), суперэго (немесе ар-ождан) және id (немесе түйсіктің туабітті импульстері мен алғашқы процестер пайда болатын сана арнасы) түсініктерінің жаңа құрылымын ұсынды. Ол ләззат іздеуші инстинктілі емеуріннің мағынасын беру үшін «либидо» (тән тояты) сөзін ойлап тапты, бұл сезім өмір бойы кеудемізді кернеп, тән тояты секілді физикалық ұмтылыстың ең қарапайым түрін ұғуға, оның табиғатын түсінуге сеп болады. Фрейд жылжыту және орын алмастыру процестері туралы алғашқы гипотезасынан әрі ілгерілеп, ақылдың іште тұншыққан (қуғындалған) мән-мазмұнды оңтайлы формаға айналдыру жолдарын егжей-тегжейлі зерттеп, дамытты. Ол түйіні тарқамаған кикілжіңнің бейсана ой мен саналы ақылға қатысты түрлі пайымдау формасын сипаттады. Аталмыш таксономия невроздың немесе психикалық сырқаттың әралуан формасымен, яки ақыл-ой ауытқушылығының түрлі көріністерімен сәйкес келеді.
Осы тұрғыда «өзара ымыраластықты қалыптастыру» – аса маңызды тұжырымдама. Ақыл үнемі іште тұншыққан сезімнің сыртқа шығу ыңғайын ойластырады, не соның жолын іздестіреді, бірақ бұл эгоның қысымына ұшырап, аласталған сезімдермен (репрессиямен) ымыраға келгенде ғана жүзеге асады. Невроздық әрекеттер – осындай ымыраластықтың нақты мысалы. Невроз сырқаты біздің жүріс-тұрысымызға қатысты сырттан салынған (ата-анамыздың айтуымен немесе қоғамдағы моральдық әдет-ғұрып негізінде) тыйымдарды ұмытпауға мәжбүрлейтін ақылдың бұйрығына бойсұна отырып, қалайда либидо ләззатына берілуге ерік береді. Мұндай аласталу (репрессия) сезімімізді шынайы ләззаттан айырып, оны тәрк етеді, соның салдарынан біз бұл әрекетті ендігәрі қайталамауға бекиміз. Ер адамның романтикалық қарым-қатынасы шынайы махаббатқа ұласа бергенде, сезіміне әлденеше рет тұсау салуы ықтимал, себебі әке-шеше ерте жастан баланың мінез-құлқын тым асыра қатал қадағалауы мүмкін, мәселен, оны үйден ұзап шығып ойнап кетпесін деп далаға шығармайды дегендей. Бозбаланың ересек тартуының белгілері ретіндегі құбылмалы мінез-құлқы, бір жағынан, оны ләззат қууға итермелесе, екінші жағынан, үйден ұзап шықпау (яки қарым-қатынаста белгіленген шектен аспау) секілді ата-ана тыйымы адымын аштырмай, құлашын жайғызбай, тежеп отырады. Бозбала жастық қуатпен романтикалық қызыққа біраз бой ұрғанмен, ақыр аяғында, бала кездегі әке-шеше ықпалымен қалыптасқан мінез ауанынан шыға алмай, бәрін ысырып қойып, еркін қарым-қатынасқа тұсау салып, ішкі әдепкі мінезге бойсұнады. Міне, осылайша әр адам ешқашан айнымайтын (үздіксіз қайталанатын) өзі қалыптастырған мәжбүрліктің шырмауында болады; ол өмір бойы сол таптаурын сүрлеуден шықпайды (үйреншікті ахуалдың сүрлеумен жүре береді), себебі ол дер кезінде өз сырқатының дауасын тауып – жеке басындағы ішкі түйткілді мәселелердің түйінін тарқатып, жалпақ әлеуметпен ортақ ымыраға келуге ұмтылған емес.
Фрейд саналы ақыл-ойдың көп жағдайда бейсана деректерге едәуір трансформация жасайтынын анықтады, бұл деректердің түпкілікті өзгерген ақтық формасы бейсана деректерге немесе оған қозғау салатын кикілжіңге ұқсаңқырамай қалатынын аңғартады. Фрейд мұны эгоның (Мен) орынсыз либидолық (тән тояты), яки бейсана дерекке қарсы жұмылдырған «қорғанысы» деп атады. Ақыл-ой сезімді кері өзгерте алады, яғни әлдекімге оянған ынтызарлыққа қиянат жасаушы құмарлыққа айналуы мүмкін. Саналы мінез-құлық ештеңені мойындамай, тіпті өзін шабыттандыратын шынайы іңкәрлікті теріске шығаруы да ықтимал. Әйелден «адалдықты» (пәктік, тазалық) талап ететін ер адам, шын мәнінде, өз тұрғысынан көңілінің терең түкпіріндегі «қалауынша» жүріп-тұрғысы келетін құпия-құбыжық құштарлығын жария мойындамауы мүмкін. Эго (Мен) ыңғай беру мен аластаудың (репрессияның) өзара қақтығысынан екіге жарылуы ықтимал, яғни ақыл-ойдың бір бөлігі емексудің жетегінде кетсе, енді бір бөлігі әділеттің туралығын қатаң сақтайды. Әдебиет мұндай «екіжүзділік» мысалдарына, әсіресе дін жолындағы кейіпкерлердің аяр әрекеттеріне толы.
Эгоның (Меннің) басқа да қорғаныс құралдарына интеллектуалдандыру, проекциялау, рационалдау, реакция қалыптастыру, регрессия, сублимация және қысым көрсету жатады. Интеллектуалдау кезінде біз қысымға ұшырауы ықтимал сезімнен бас тартамыз да, зейінімізді сезімге емес, зерделеу процесін іске қосатын ақыл-ой бөлігіне қозғау салатын нәрсеге аударамыз. Мәселен, жерлеу рәсімінде біз көппен бірге қайғы жұтқаннан гөрі топырақ салу сәтіне, я болмаса жерлеу жоралғысы секілді жайттарға баса назар аударуымыз мүмкін. Ал проекциялауда өзімізге оғаш көрінетін сезім мен ойымызды өзгелерге телиміз. Сөз жарыстырудан жеңілген сәтте қарсыласымызды ақымақ санауымыз мүмкін. Рационалдауда жоғалтқанымыз бен жеңілісімізге басқа біреуді кінәлау арқылы жағымсыз сезімнен бойымызды арылтқымыз келеді. Біз өзгелерді айыптаймыз, соған сәйкес өзіміздің ішкі шектеуімізден туындайтын жағымсыз сезімді мойындаудан бас тартамыз. Ал реакцияны қалыптастыру кезінде, эгоның ішкі үйлесіміне қауіп төндіретін немесе өзіміз өмір сүріп жатқан мәдениетте орынсыз саналатын кеудеміздегі алапат сезіммен күресу амалы ретінде, шарасыздықтан басымызды тауға да, тасқа да соғамыз.
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
Сана ұғымы

Қазіргі философиялық ойда санаға берілген анықтамалар өте көп және әртүрлі. Оларды топтастырып қарасақ

text:
Қазіргі философиялық ойда санаға берілген анықтамалар өте көп және әртүрлі. Оларды топтастырып қарасақ:
Сана - бұл адамға бір уақытта адамның өзі және әлем қол жетімді болып көрінетін қандай да бір жағдай.
Осы сана арқылы ғана адам бір сәтте не көрген, не естіген және не сезгенін байланыстыра алады.
Күнделікті түсініктегі сана жан, психика және ми ұғымдарымен байланыстырылып түсіндіріледі.
Сана дегеніміз - шындықты идеалды бейнелерде көрсету мүмкіндігі, заттың объективті мәнінің адам миында (ойында)субъективті мазмұнына айналуы.
Сана тез өзгеретін ойлар, сезімдер, әсерлер, мотивтер және тұрақты идеялар, сенімдер, құндылықтар сияқты мидың қызметінен пайда болатын құбылыстар ағыны ретінде көрінеді. Сана адам мен әлем арасындағы байланысты қамтамасыз етеді.


Адамның субъективті әлемінде (санада) үздіксіз болып жататын процестер:
Сана - бұл адамның әлеуметтік өзара әрекеттесулерді, объективті ортадағы заттар мен құбылыстарға деген қатынастарын, табиғи және мәдени байланыстарды өзінің санасындағы бейнелер арқылы алдын-ала бейнелеу қабілеті. Сананың орындайтын міндеттерін ескере отырып, сіз оны келесідей анықтай аласыз: сана – бұл жеке тұлғаның өз әрекетінің нәтижесін көре алуы, оны өз мінез-құлқының ерекшелігіне қарап отырып құрастыруы.
Адам өзінің мінез-құлқында сана мазмұнына сүйенеді. Сананың мазмұны келесі құбылыстар әсерінен қалыптасты:
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sana-ruh-jene-til-filosofiyasi.html?page=9#Адам_өзінің_мінез-құлқында_сана_мазмұнына_сүйенеді._Сананың_мазмұны_келесі_құбылыстар_әсерінен_қалыптасты

title: Адамның субъективті әлемінде (санада) үздіксіз болып жататын процестер


title: Сана, рух және тіл философиясы

text:
Сана, рух және тіл философиясы
«Наше сознание - основа нашего существования.
Нет ничего более доступного нам напрямую,
и все же оно до сих пор остается
величайшей загадкой во Вселенной».
Дэвид Джон Чалмерс,
австралийский философ.
19 ғасырда неміс философы Артур Шопенгауэр сананы «ғаламның сиқыры» деп атады, яғни сана құпиясы бүкіл адамзат білім-ғылымындағы құпиясы әлі ашылмаған ең қараңғы жер болып қала беретіндігін меңзеді.
Ақыл – ой тарихында сана мен танымның өзарақатынасы әртүрлі формаларда көрініп отырған. Белгілі бір замандарда сана таным процесін белсендіруші құрал ретінде түсінілді. Уақыт өте келе ол танымның басты реттеушісі, кейде алынған білімнің қайнар көзі қызметін атқара отырып, таным процесіндегі басты орынға шықты. Философиялық және ғылыми ой тарихында санаға берілген анықтама өте көп. Оның синонимдері: жан, рух, ақыл-ой, ми, ойлау т.б.
Сана өзінің жан-жақтылығына байланысты күрделі процесс болғандықтан оны әр түрлі ғылымдардар зерттеп келеді. Олар сананың қасиеттері мен оның нақты міндеттеріне әртүрлі анықтама береді.
Нақты ғылымдарда сананың тек жекелеген функциялары мен қасиеттері зерттеледі. Сол себепті онда сана және сананың тұтас көрінісі туралы толық білім берілмейді. Ондағы сана туралы білімдер біржақты.
Жаратылыстану ғылымдары сананың эксперименттік тұрғыда зерттеуге болатын бөлігін ғана зерттейді. Мысалы, физиологтар келіп түскен ақпараттарды өңдеумен байланысты сана қызметінің механизмдеріне назар аударса, ал медицинада «сана» термині адамның жоғары жүйкесіндегі қалыпты жағдайды көрсету үшін қолданылады.
Ал қоғамдық-гуманитарлық ғылымдарда, сана басқа қырынан зерттелген. Сана – бұл ең алдымен нақты мәдени және тарихи жағдайлардағы адамның басқа адамдармен қарым-қатынас жүйесіне қосылған адам санасы, бұл дамушы, өзгеруші сана.
Гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар адамның субъективті тәжірибесінің көріністерін, яғни оның ішінде логикалық ойлау, интуиция, эмоциялар, тәжірибелерді, құндылықтарды зерттеуге ұмтылады. Әлеуметтануда, мысалы сана адамдардың әлем туралы түсініктерін, олардың материалдық өмір сүру шарттарын, сондай-ақ олардың бейімділіктері мен қызығушылықтарын рухани өмір құбылысы ретінде түсініледі.
Философия сананың не екенін, адамның әлемді тану процесіндегі сананың қызметін рационалдық жолмен түсіндіруге ұмтылады.
Философия сананы табиғат пен рухтың, зат пен идея, объективтілік пен субъективтілік арақатынасы негізінде зерттейді.
Философиядағы сана мәселесі әртүрлі тарихи кезеңдерде туындаған және қазіргі кезде де өзектілігін сақтап калған сұрақтар жиынтығынан тұрады.
Олар: сана тек адамға ғана тән қасиет пе, әлде барлық тіршілік иелеріне, табиғатқа және бүкіл Ғаламға да тән бе? Сана табиғаты қандай? Сана физикалық шынайылықпен, әсіресе денемен қалай байланыста болады?
Достарыңызбен бөлісу: |


Математика пәнінен 3 сыныпқа арналған №3 тест жұмысы 1.Мәні 12-ге тең болатын өрнекті тап.
а) 40-6 в) 50-32 с) 72+18 д) 16-4
2. х = 52 болатын теңдеуді тап.
а) х+22=52 в) 92-х=30 с) х-40=12 д) 20+х=62
3. Бірдей 7 себетте 98 кг қияр бар. Осындай 4 себетте қанша килограмм қияр бар?
а) 46 кг в) 55 кг с) 66 кг д) 56 кг
4. 1000 санынан кейінгі санды тап.
а) 999 в) 1000 с) 990 д) 998
5. Өрнектің мәнін тап. 3*9+54:9
а) 32 в) 33 с) 34 д) 35
6. Ені 14 см, ұзындығы одан 2 есе артық тіктөртбұрыштың периметрі қанша?
а) 42 см в) 32 см с) 84 см д) 48 см
7. Бірдей 7 ыдысқа 21 л. шырын құйылды. Осындай 10 ыдысқа неше литр шырын құюға болады?
а) 3 л в) 30 л с) 27 л д) 28 л
8. Өрнектің мәнін тап: 0:45
а) 45 в) 0 с)1 д) 44
9. Бір шелек сүтті 3 литрлік 3 банкаға бөліп құйды. Шелекте қанша литр сүт бар еді?
а) 9 л в) 3 л с) 6 л д) сүт қалған жоқ
10. Сандардан құрастырылған өрнек:
а) санды өрнек в) әріпті өрнек с) теңдік д) теңсіздік
11. Қосылғыштары бірдей қосындыны белгіле
а) 25+25+25 в) 12+12+12 с) 30+40+50 д) 0+5+6
12. Екі санның қосындысы 8-ге тең, айырмасы 2-ге тең, ал көбейтіндісі 15-ке тең. Ол қандай сандар?
а) 4 және 4 в) 3 және 5 с) 5 және 3 д) 6 және 2
13. Кесінді дегеніміз не ?
а) Түзудің бөлігі в) Бір басы тұйықталған түзу
с) Екі нүктемен тұйықталған түзу д) Тұйықталмаған түзу
14. Сынықтың бір кесіндісінің ұзындығы 9 см, ал екіншісі одан 3 см қысқа.
Сынықтың ұзындығы қанша?
а) 12 см в) 15 см с) 6см д) 27 см
15.Амалды орында: 60+40:4-2
а) 68 в) 23 с) 80 д) 44
16. 45 оқулық 5 сыныпқа тең бөліп берілді. Әр сынып неше оқулықтан алды?
а) 7 в) 8 с) 6 д)9
17. Көбейтудің неше қасиеті бар?
а) 2 в) 3 с)4 д) 5
18. Ең кіші төрт таңбалы сан:
а) 1001 в) 1000 с) 1111 д) 1011
19. 7 онд. 5 бірл. құралған сан:
а) 705 в) 75 с) 57 д) 507
20. Шаршының периметрі 12 см. Шаршының қабырғаларының ұзындығы қанша?
а) 24 см в) 6 см с) 2 см д) 3см


|
Математика пәнінен 3 сыныпқа арналған №4 тест жұмысы
|
бет | 3/5 | Дата | 05.06.2023 | өлшемі | 31,54 Kb. | | #98739 |
| Байланысты: Тест матемМатематика пәнінен 3 сыныпқа арналған №4 тест жұмысы
1. Тік төртбұрыштың ауданын қалай табамыз?
а) барлық қабырғаларын қосамыз с) ұзындығы мен енін қосып, 2-ге көбейтеміз
в) ұзындығы мен енін көбейтеміз д) қарама-қарсы қабырғаларын қосамыз
2. Тік төртбұрыштың ауданын табу үшін қай формуланы пайдаланамыз?
а) а+в+а+в с) а*в
в) (а+в)*2 д) а+а+в+в
3. Геометриялық фигураларды қандай әріптермен белгілейді?
а) қазақ әрпімен с) орыс әрпімен
в) ағылшын әрпімен д) латын әрпімен
4. Бұл қандай фигура:
а) шаршы с) төртбұрыш
в) тік төртбұрыш д) бесбұрыш
5. Алтыбұрыштың неше төбесі, неше қабырғасы, неше бұрышы бар?
а) 5 төбе, 6 қабырға, 5 бұрыш с) 6 төбе, 6 қабырға, 5 бұрыш
в) 6 төбе, 6 қабырға, 6 бұрыш д) 6 төбе, 5 қабырға, 5 бұрыш
6. 39+42:7-15 өрнегінің шешімін тап.
а) 30 в) 31 с) 34 д) 40
7. Балалар 6 үлкен және 8 кіші жемсауыт жасады. Оларды тең етіп 7 ағашқа ілді. Әр ағашқа неше жемсауыттан ілді?
а) 2 в) 21 с) 7 д) 5
8. Қосудың қай тәсілі тиімді?
а) 2+98 с) 3+12
в) 2+28 д) 43+7
9. х+213=894 теңдеуінің шешімін тап.
а) 1007 в) 681 с) 680 д) 1000
10. 9*6-3*6+18-27:3 өрнегінің мәні неге тең?
а) 45 в)9 с) 315 д) 40
11. Қай теңдік дұрыс?
а) 15+36:(9-3)=21 с) (15+36:9)-3=21
в) 15+(36:9)-3=21 д) (15+36):9-3=21
12. Бір сиырдың аяғы, құйрығы, мүйізін бірге қосып санағанда барлығы нешеу болады?
а) 5 в) 7 с) 4 д) 6
13. Мәні 300-ге тең болатын өрнекті белгіле.
а) 900 – 300 + 100 – 500 + 100 с) 1000 – 500 + 200- 400 +100
в) 600 + 300 – 400 + 100 + 100 д) 200 + 100 + 700 – 500 -100
14. 5 жүзд. 6 онд. 3 бірліктен құралған санды белгіле.
а) 563 в) 635 с) 536 д) 365
15. 647 санының разрядтық қосылғыш түрінде жазылған дұрыс жауабын көрсет.
а) 640+7 в) 600+40 с) 600+40+7 д) 607+40
16. Бөлу амалында қолданылатын таңбаны тап.
а) + в): с). д)-
17. «Есе артық» десе:
а) бөледі в) көбейтеді с) қосады д) азайтады
18. 32-ні 5-ке бөлгенде қанща қалдық қалады?
а) 2 қалд. в) 1 қалд. с) қалдық қалмайды д) 3 қалд.
19. «9-ды 3 есе арттыр». Дұрысын белгіле
а) 9+3 в) 9:3 с) 9*3 д) 9-3
20. 80-ге дейінгі сандардың ішінен 8-ге бөлінетіндерін тап.
а) 8.16.26.32.41.48.54.63.72.80 с) 8.16.24.32.40.48.56.64.72.80
в) 8.15.26.32.40.45.56.64.71.80 д) 8.16.24.30.42.48.56.60.72.80
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


|
Математика пәнінен 3 сыныпқа арналған №5 тест жұмысы
|
бет | 4/5 | Дата | 05.06.2023 | өлшемі | 31,54 Kb. | | #98739 |
| Байланысты: Тест матемМатематика пәнінен 3 сыныпқа арналған №5 тест жұмысы
1. Мына сандардың ішінен 8, 40,10, 9, 20, 2, 1, 50, 7 – бір таңбалы сандарды өсу ретімен жаз.
а) 10,20,40,50 с) 1,2,7,8,9
в) 9,8,7,2,1 д) 2,7,1,10,9
2. 1 метрде қанша сантиметр бар?
а) 10см в) 100см с) 1 см д) 101см
3. Суреттегі сызықты ата:
а) түзу с) сәуле
в) кесінді д) сынық
4. 5 онд = бірл.
а) 5 в) 50 с) 10 д)500
5. Азайғыш 97, азайтқыш 37, айырманың мәнін тап:
а) 60 в) 50 с) 40 д) 70
6. Өрнектердің арасына тиісті таңбаны жаз: 18-10 * 8+10
а) < в) > с) =
7. Мараттың 30 дәптері бар еді. Біреуін Айжанға берді. Маратта қанша дәптер қалды?
а) 31 дәптер в) 30 дәптер с) 29 дәптер д)28
8. Қосындының мәнін тап: 40+30
а) 60 в) 80 с)70 д) 10
9. Теңдеуді шеш: 6-х =3
а) х =3 в) х = 6 с) х =2 д) 9
10. Ондықтары 6-ға тең болатын сандар қайсы? 96, 76, 69, 67, 86, 61, 16, 36,56
а) 96,76,86 в) 16,56,36 с) 69,67,61 д) 69,56,76
11. Салыстыр: 90+1 * 90-1
а) > в) < с) =
12. Амалды орында: (90-20) + 30
а) 70 в) 90 с) 100 д) 50
13. Ең кіші екі таңбалы сан неше ондық, неше бірліктен тұрады?
а) 1 ондық, 1 бірлік с) 1 ондық, 0 бірлік
в) 1 ондық, 9 бірлік д) 0 онд. 1 бірл.
14. 43см = дм см
а) 40дм 3 см с) 4 дм 30см
в) 4 дм 3 см д) 43 дм 0 см
15. а+4 өрнегі қандай өрнек?
а) әріпті өрнек в) санды өрнек с) теңдеу
16. а мен 30-дың айырмасын тап.
а) 30-а в) а+30 с) а-30
17. Сыйымдылықты немен өлшейді?
а) сағат в) литр с) килограмм д) тонна
18. Қосылғыш 43, қосылғыш 7, қосындының мәнін тап:
а) 43 в) 7 с) 50 д) 47
19. Салыстыр: 2онд. 3бірл. * 2 онд. 8 бірл.
а) > в) + с) < д) =
20. Тура теңдікті көрсет:
а) 47+30 =70 с) 18+32 = 40
в) 70 - 36 =34 д) 100-98=12
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


|
Математика пәнінен 3 сыныпқа арналған №6 тест жұмысы
|
бет | 5/5 | Дата | 05.06.2023 | өлшемі | 31,54 Kb. | | #98739 |
| Байланысты: Тест матемМатематика пәнінен 3 сыныпқа арналған №6 тест жұмысы
1. Санды өрнекті көрсет:
а) а-30 в) 20+30 с) с+3 =7 д) х+8
2. Болды -10 қияр
Желінді – 4 қияр
Қалды - ?
а) 14 қияр в) 6 қияр с) 10 қияр д) 4 қияр
3. Теңсіздік түрінде жазылғанын көрсет: 25 және 5 сандарының айырмасы 10-нан артық.
а) 25-5 > 10 в) 10 > 25-5 с) 25-5 =10 д) 25-5+10
4. Теңдеуді шеш: 30+ х =39
а) х = 30 в) х = 9 с) х = 39
5. 60 бірл. - онд.
а) 60онд. в) 10 онд. с) 6 бірл. д) 6 онд.
6. Далада 10 үйректің балапаны, 20 қаздың балапаны жүр. Барлығы неше балапан жүр?
а) 20 балапан в) 10 балапан с) 30 балапан д) 50 балапан
7. Сағаттың қысқа тілі қалай аталады?
а) секундтық тіл с) минуттық тіл
в) сағаттық тіл д) тәуліктік тіл
8. 10 ондық пен 3 ондықтың айырмасының мәнін тап:
а) 77 в) 50 с) 5 д) 70
9. Салыстыр: 100 мин – 40 мин * 1сағ.
а) > в) < с) =
10. 1 ғасырда неше жыл болады?
а) 24 жыл в) 100 жыл с) 12 жыл
11. Теңдік тура болатындай қай жақша дұрыс қойылған?
а) (4 – 1) + 2 = 1 с) 4 – (1 + 2)= 1
в) (8-5) +1 = 2 д) 25+(5-4) =25
12. Мәнін тап: 268+320
а) 592 в) 148 с) 568 д) 588
13. Салыстыр: 4 дм * 14см
а) < в) > с) =
14. Мына сандарды жаз. Екі, жеті, жетпіс екі, жиырма, жетпіс.
а) 2,7,27,70,72 с) 2,7,20,72,70
в) 2,7,72,20,70 д) 2,70,7,20,70
15. Мысалды шығар: 30 – 20 + 8*2
а) 18 в) 58 с) 36 д) 26
16. 9 ондық және 4 бірліктен құралған санды белгіле:
а) 90 в) 49 с) 40 д) 94
17. Суретте қандай бұрыш берілген?
а) сүйір бұрыш
в) тік бұрыш
с) доғал бұрыш
18.Қосудың ауыстырымдылық қасиетін көрсет:
а) (7+3) +1 в) 7+3=3+7 с) (3+1)+7
19. Асханаға түске дейін 20 кг,түстен кейін 15 кг.картоп әкелінді.
Кешкі тамаққа 5кг картоп жұмсалды. Қанша кг картоп қалды?
а)10кг в)35кг с) 15кг д)30кг
20. Тік төртбұрыштың периметрін тап:
а) Р=10см 4см
в) Р=8см 2см
с) Р=12см
д) Р=16 см
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Сан қатарын жалғастыр: 0,3 а

text:
Математика
1.Сан қатарын жалғастыр: 0,3,6,9,...
а ) 12.14.16.18.20
в) 12.16.20.24
с) 12.15.18.21
2. 1000-367 өрнегінің мәні неге тең?
а ) 623 в) 723 с) 633
3. 238+356 өрнегінің мәні неге тең?
а) 594 в) 582 с) 593
4. Асханаға 65 кг. алма әкелінді. Аспаз 9 кг. тәтті нан пісіруге жұмсады. Неше кг. алма қалды?
а ) 65 кг в) 74 кг с) 56 кг
5. х пен 14-тің қосындысы 60-қа тең. х нешеге тең?
а ) 46 в) 56 с) 74
6. Көбейткіштердің орындарын ауыстырғаннан көбейтіндінің мәні............
а ) артады. в ) кемиді. с ) өзгермейді.
7. Қай мысалды көбейтумен алмастыруға болады?
а) 6+7+8 в) 2+3+4 с) 5+5+5
8.Бір кітап 25 теңге тұрса, 3 кітап қанша теңге тұрады?
а) 100 тг. в) 75 тг. с) 50 тг.
9. (а+125)-100 өрнегіндегі а=225-ке тең болса, мәні нешеге тең болады?
а ) 250 в) 350 с) 125
10. Бірінші орамда 81 м. мата, ал екінші орамда одан 25 м. артық мата бар. Екі орамда барлығы неше орам мата бар?
а ) 187 м в) 137м с) 106 м
11. Қабырғаларының ұзындығы 17 см, ал ені 12 см болатын тік төртбұрыштың периметрін тап.
а) 29 см в) 58 см с) 54 см
12. 1 жылда неше ай бар?
а ) 4 ай в) 12 ай с) 24 ай
13. Шаршының периметрі 20 см. Шаршының қабырғаларының ұзындығы нешеге тең?
а) 4 см в) 5 см с) 3 см
14. Әріпті өрнекті белгіле
а) а-9*2 в) х+8=20 с) 16*2+10
15. Сантиметрмен өрнекте: 9м 4дм 3см
а) 940 см в) 943 см с) 430 см
16. Қабырғалары 4см, 3см, 6см үшбұрыштың периметрін тап.
а ) 10 см в) 13см с) 26 см
17. Сатылды – 8л
Қалды – 12 л
Болғаны - ?
а) 20л в) 4л с) 16л
18. Өрнектің мәнін тап. (36+18):9* (56:8)-21
а) 42 в) 21 с) 27
19. Мәні 29 болатын өрнекті тап.
а) 8*2+3*9-15:3 в) 7*2+6*5-32:4 с) 5*4+8*2-21:3
20. Қай санда жүздік жоқ?
а) 480 в) 68 с) 256
Математика
1.Өрнектің мәнін тап: 97 мен 38-дің қосындысынан 68-ді азайт.
а ) 65 в) 68 с)67 д) 66
2. Теңдеудің дұрыс шешімін тап: х пен 22-нің қосындысы 170-ке тең.
а) 150 в)147 с) 192 д) 148
3. Дұрыс шешімін тап: 746-358
а) 388 в) 376 с) 380 д) 387
4. 37 асықты бес-бестен неше балаға бергенде қанша асық артылып қалады?
а) 7 (4 асық >) в) 7 (2 асық >)
с) 7 (1 асық >) д) 7 (3 асық >)
5. Дұрыс теңсіздікті тап.
а) 100*0>1*1 в) 720+20>52+20
с) 15+25=100-60 д) 27+39<3+22
6.Тура емес теңдікті белгіле.
а) 15:5=3 в) 180-3=175
с) 152-40=100+12 д) 4*10=40+0
7. Көбейтудің нәтижесі қанша? 9*2
а) 11 в) 5 с)16 д) 18
8. Ені 11 см, ұзындығы 2 есе артық тік төртбұрыштың периметрі қанша?
а) 66см в) 60см с) 26см д) 44см
9. Қай қосындыларды көбейтумен алмастыруға болады?
а) 10+15+20 в) 3+3+3+3 с) 3+3+4 д) 7+70+77
10. Дұрыс шешімін тап. 900- (842-397)
а) 445 в) 454 с) 450 д) 455
11. Азайғыш 777, азайтқыш 178, айырманың мәнін тап.
а) 589 в) 597 с) 599 д) 598
12. 87 минут неше сағат, неше минут болады?
а) 1 сағ. 17 мин. в) 1сағ. 7мин.
с) 1сағ. 27 мин. д) 1сағ. 10 мин.
13.Атамның 3 түйесі бар. Жылқысы одан 9 бас артық, ал қойы жылқысынан 39 бас артық. Атамның барлығы қанша малы бар?
а) 48 мал в) 51 мал с) 63 мал д) 66 мал
14. Қате шығарылған мысалды белгіле.
а) 1000-391= 609 в) 500:5=100 с) 609+272=881 д) 20:10+4*4=26
15. Бөлудің нәтижесі қанша? 32:8
а) 3 в)6 с)4 д) 5
16. Теңдеудің шешімін тап: 42:х=72-65
а) 3 в) 2 с) 7 д) 6
17. Өрнектің мәнін тап: 17+24:8-11
а) 7 в) 8 с) 5 д) 9
18. Уақыт бірліктерін тап:
а) кг, г, ц, т в) кг, м, км, ғасыр
с) сағ. тәул. жыл д) сағ. км, тонна,
19.Сантиметрмен өрнекте: 5м 9дм 2см
а) 509 см в) 529см с) 592см д) 92 см
20. Егер белгісіз санға 3-ті қосса, онда ең кіші төрт таңбалы сан шығады. Белгісіз санды тап.
а) 1003 в) 1013 с) 1000 д)997
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Математика пәнінен 3 сыныпқа арналған №3 тест жұмысы


|
Математика пәнінен 3 сыныпқа арналған №4 тест жұмысы
|
бет | 3/5 | Дата | 16.12.2023 | өлшемі | 31,54 Kb. | | #140135 |
| Байланысты: Тест матемМатематика пәнінен 3 сыныпқа арналған №4 тест жұмысы
1. Тік төртбұрыштың ауданын қалай табамыз?
а) барлық қабырғаларын қосамыз с) ұзындығы мен енін қосып, 2-ге көбейтеміз
в) ұзындығы мен енін көбейтеміз д) қарама-қарсы қабырғаларын қосамыз
2. Тік төртбұрыштың ауданын табу үшін қай формуланы пайдаланамыз?
а) а+в+а+в с) а*в
в) (а+в)*2 д) а+а+в+в
3. Геометриялық фигураларды қандай әріптермен белгілейді?
а) қазақ әрпімен с) орыс әрпімен
в) ағылшын әрпімен д) латын әрпімен
4. Бұл қандай фигура:
а) шаршы с) төртбұрыш
в) тік төртбұрыш д) бесбұрыш
5. Алтыбұрыштың неше төбесі, неше қабырғасы, неше бұрышы бар?
а) 5 төбе, 6 қабырға, 5 бұрыш с) 6 төбе, 6 қабырға, 5 бұрыш
в) 6 төбе, 6 қабырға, 6 бұрыш д) 6 төбе, 5 қабырға, 5 бұрыш
6. 39+42:7-15 өрнегінің шешімін тап.
а) 30 в) 31 с) 34 д) 40
7. Балалар 6 үлкен және 8 кіші жемсауыт жасады. Оларды тең етіп 7 ағашқа ілді. Әр ағашқа неше жемсауыттан ілді?
а) 2 в) 21 с) 7 д) 5
8. Қосудың қай тәсілі тиімді?
а) 2+98 с) 3+12
в) 2+28 д) 43+7
9. х+213=894 теңдеуінің шешімін тап.
а) 1007 в) 681 с) 680 д) 1000
10. 9*6-3*6+18-27:3 өрнегінің мәні неге тең?
а) 45 в)9 с) 315 д) 40
11. Қай теңдік дұрыс?
а) 15+36:(9-3)=21 с) (15+36:9)-3=21
в) 15+(36:9)-3=21 д) (15+36):9-3=21
12. Бір сиырдың аяғы, құйрығы, мүйізін бірге қосып санағанда барлығы нешеу болады?
а) 5 в) 7 с) 4 д) 6
13. Мәні 300-ге тең болатын өрнекті белгіле.
а) 900 – 300 + 100 – 500 + 100 с) 1000 – 500 + 200- 400 +100
в) 600 + 300 – 400 + 100 + 100 д) 200 + 100 + 700 – 500 -100
14. 5 жүзд. 6 онд. 3 бірліктен құралған санды белгіле.
а) 563 в) 635 с) 536 д) 365
15. 647 санының разрядтық қосылғыш түрінде жазылған дұрыс жауабын көрсет.
а) 640+7 в) 600+40 с) 600+40+7 д) 607+40
16. Бөлу амалында қолданылатын таңбаны тап.
а) + в): с). д)-
17. «Есе артық» десе:
а) бөледі в) көбейтеді с) қосады д) азайтады
18. 32-ні 5-ке бөлгенде қанща қалдық қалады?
а) 2 қалд. в) 1 қалд. с) қалдық қалмайды д) 3 қалд.
19. «9-ды 3 есе арттыр». Дұрысын белгіле
а) 9+3 в) 9:3 с) 9*3 д) 9-3
20. 80-ге дейінгі сандардың ішінен 8-ге бөлінетіндерін тап.
а) 8.16.26.32.41.48.54.63.72.80 с) 8.16.24.32.40.48.56.64.72.80
в) 8.15.26.32.40.45.56.64.71.80 д) 8.16.24.30.42.48.56.60.72.80
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


|
Математика пәнінен 3 сыныпқа арналған №5 тест жұмысы
|
бет | 4/5 | Дата | 16.12.2023 | өлшемі | 31,54 Kb. | | #140135 |
| Байланысты: Тест матемМатематика пәнінен 3 сыныпқа арналған №5 тест жұмысы
1. Мына сандардың ішінен 8, 40,10, 9, 20, 2, 1, 50, 7 – бір таңбалы сандарды өсу ретімен жаз.
а) 10,20,40,50 с) 1,2,7,8,9
в) 9,8,7,2,1 д) 2,7,1,10,9
2. 1 метрде қанша сантиметр бар?
а) 10см в) 100см с) 1 см д) 101см
3. Суреттегі сызықты ата:
а) түзу с) сәуле
в) кесінді д) сынық
4. 5 онд = бірл.
а) 5 в) 50 с) 10 д)500
5. Азайғыш 97, азайтқыш 37, айырманың мәнін тап:
а) 60 в) 50 с) 40 д) 70
6. Өрнектердің арасына тиісті таңбаны жаз: 18-10 * 8+10
а) < в) > с) =
7. Мараттың 30 дәптері бар еді. Біреуін Айжанға берді. Маратта қанша дәптер қалды?
а) 31 дәптер в) 30 дәптер с) 29 дәптер д)28
8. Қосындының мәнін тап: 40+30
а) 60 в) 80 с)70 д) 10
9. Теңдеуді шеш: 6-х =3
а) х =3 в) х = 6 с) х =2 д) 9
10. Ондықтары 6-ға тең болатын сандар қайсы? 96, 76, 69, 67, 86, 61, 16, 36,56
а) 96,76,86 в) 16,56,36 с) 69,67,61 д) 69,56,76
11. Салыстыр: 90+1 * 90-1
а) > в) < с) =
12. Амалды орында: (90-20) + 30
а) 70 в) 90 с) 100 д) 50
13. Ең кіші екі таңбалы сан неше ондық, неше бірліктен тұрады?
а) 1 ондық, 1 бірлік с) 1 ондық, 0 бірлік
в) 1 ондық, 9 бірлік д) 0 онд. 1 бірл.
14. 43см = дм см
а) 40дм 3 см с) 4 дм 30см
в) 4 дм 3 см д) 43 дм 0 см
15. а+4 өрнегі қандай өрнек?
а) әріпті өрнек в) санды өрнек с) теңдеу
16. а мен 30-дың айырмасын тап.
а) 30-а в) а+30 с) а-30
17. Сыйымдылықты немен өлшейді?
а) сағат в) литр с) килограмм д) тонна
18. Қосылғыш 43, қосылғыш 7, қосындының мәнін тап:
а) 43 в) 7 с) 50 д) 47
19. Салыстыр: 2онд. 3бірл. * 2 онд. 8 бірл.
а) > в) + с) < д) =
20. Тура теңдікті көрсет:
а) 47+30 =70 с) 18+32 = 40
в) 70 - 36 =34 д) 100-98=12
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


|
Математика пәнінен 3 сыныпқа арналған №6 тест жұмысы
|
бет | 5/5 | Дата | 16.12.2023 | өлшемі | 31,54 Kb. | | #140135 |
| Байланысты: Тест матемМатематика пәнінен 3 сыныпқа арналған №6 тест жұмысы
1. Санды өрнекті көрсет:
а) а-30 в) 20+30 с) с+3 =7 д) х+8
2. Болды -10 қияр
Желінді – 4 қияр
Қалды - ?
а) 14 қияр в) 6 қияр с) 10 қияр д) 4 қияр
3. Теңсіздік түрінде жазылғанын көрсет: 25 және 5 сандарының айырмасы 10-нан артық.
а) 25-5 > 10 в) 10 > 25-5 с) 25-5 =10 д) 25-5+10
4. Теңдеуді шеш: 30+ х =39
а) х = 30 в) х = 9 с) х = 39
5. 60 бірл. - онд.
а) 60онд. в) 10 онд. с) 6 бірл. д) 6 онд.
6. Далада 10 үйректің балапаны, 20 қаздың балапаны жүр. Барлығы неше балапан жүр?
а) 20 балапан в) 10 балапан с) 30 балапан д) 50 балапан
7. Сағаттың қысқа тілі қалай аталады?
а) секундтық тіл с) минуттық тіл
в) сағаттық тіл д) тәуліктік тіл
8. 10 ондық пен 3 ондықтың айырмасының мәнін тап:
а) 77 в) 50 с) 5 д) 70
9. Салыстыр: 100 мин – 40 мин * 1сағ.
а) > в) < с) =
10. 1 ғасырда неше жыл болады?
а) 24 жыл в) 100 жыл с) 12 жыл
11. Теңдік тура болатындай қай жақша дұрыс қойылған?
а) (4 – 1) + 2 = 1 с) 4 – (1 + 2)= 1
в) (8-5) +1 = 2 д) 25+(5-4) =25
12. Мәнін тап: 268+320
а) 592 в) 148 с) 568 д) 588
13. Салыстыр: 4 дм * 14см
а) < в) > с) =
14. Мына сандарды жаз. Екі, жеті, жетпіс екі, жиырма, жетпіс.
а) 2,7,27,70,72 с) 2,7,20,72,70
в) 2,7,72,20,70 д) 2,70,7,20,70
15. Мысалды шығар: 30 – 20 + 8*2
а) 18 в) 58 с) 36 д) 26
16. 9 ондық және 4 бірліктен құралған санды белгіле:
а) 90 в) 49 с) 40 д) 94
17. Суретте қандай бұрыш берілген?
а) сүйір бұрыш
в) тік бұрыш
с) доғал бұрыш
18.Қосудың ауыстырымдылық қасиетін көрсет:
а) (7+3) +1 в) 7+3=3+7 с) (3+1)+7
19. Асханаға түске дейін 20 кг,түстен кейін 15 кг.картоп әкелінді.
Кешкі тамаққа 5кг картоп жұмсалды. Қанша кг картоп қалды?
а)10кг в)35кг с) 15кг д)30кг
20. Тік төртбұрыштың периметрін тап:
а) Р=10см 4см
в) Р=8см 2см
с) Р=12см
д) Р=16 см
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|