title:
Негізгі
ұғымдар - Сабақтары және өздік жұмыстарын өткізудің Әдістемелік ұсынымдары оқУ-Әдістемелік қҰралы

text:
Негізгі ұғымдар: тарихнамалық
деректер,
тарихнамалық
факт,
тарихнамалық заңдылықтар, тарихнамалық дәстүр, тарихнамалық пән
аралық, тарихнамалық зерттеу принциптері мен әдістері.
Негізгі мәселелер: Қысқаша мазмұны 1.тарихнама ғылымы мен Қазақстан тарихы тарихнамасы пәнінің мақсаты
мен міндеттері.
2. Қазақстан тарихнамасының негізгі кезеңдері.
Қысқаша мазмұны: 1. Қазақстан тарихнамасының обьектісі мен пәні отандық
тарих ғылымының тарихы. Қазақстан тарихнамасының тарих пәндері
жүйесіндегі, тарихи зерттеулер құрылымында алатын орны мен маңызы.
2. Тарихнаманың ғылым ретіндегі өзіндік әдістері, тарихнамадағы пән
аралық байланыс. Тарихнамалық зерттеудегі жалпы әдістемелік принциптер.
Тарихнамалық факт. Тарихнамалық дерек. Қазақстан тарих ғылымының
даму тарихы бойынша деректер. Түсінік аппараты.
3. Тарихи танымды кезеңдерге бөлу принциптері. Тарихи зерттеудегі әдістер.
Қазақстан тарих ғылымы тарихындағы жеке тұлғалық фактор. Тарихи
тұжырымдарды бағалау өлшемдері.
4. Қазақстан тарихнамасының жеке пән ретінде қалыптасу кезеңдері.
Тарихнамалық жұмыстардың түрлері. Бүгінгі тарихнама және Қазақстан
тарихы. Тарихнама пәні және оның міндеттері. Жалпы тарихтың
тұжырымдамасы. Тарихи кезеңдер. Тарихи дәуір ұғымы. Қоғамда тарихи
сананың қалыптасуы.
Өзін бақылау сұрақтары: Қазақстан тарихнамасы пәнінің негізгі деректері;
негізгі кезеңдері; Қазақстан тарихнамасы ғылымының методологиясы;
Тарихнама ғылымы, пәні, мақсаты мен міндеттері
Ұсынылатын әдебиеттер. Мұхатова О.Х. Тарихнама ғылымының
методологиялық ұстанымдары. - Алматы., 2008; Мұхатова О.Х. Тарихнама
ғылымы: теориялық-методологиялық негіздері және зерттеу үлгілері. - А:
Қазақ университеті, 2009.
Тақырып 2. Қазақстан тарихы бойынша ежелгі тарихнама.


title: Сабақтары және өздік жұмыстарын өткізудің Әдістемелік ұсынымдары оқУ-Әдістемелік қҰралы

text:
ББК 63.3 (Каз)
М80
әл - Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
тарих факультетінің Ғылыми кеңесі баспаға ұсынған
(2009 жыл № 2 хаттама
)
Пікір жазғандар:
Т.Ә. Төлебаев - тарих ғылымдарының докторы, профессор
Х.А. Сутеева тарих ғылымдарының докторы
Мұхатова О. Қазақстан тарихнамасы пәнінің дәріс, семинар
сабақтарын және өздік жұмыстарын өткізудің әдістемелік
ұсынымдары. Оқу-әдістемелік құралы. - Алматы, 2010. - 62 бет.
ISBN 9965-29-569-7
Кітапшада Қазақстан тарихнамасы пәнінің силлабусы,
дәрістердің сұрақтары, семинар сабақтарының, студенттердің
өздік жұмыстарының тапсырмаларын орындаудың әдістемелік
ұсынымдары
берілген.
Автор
аралық
бақылаудың,
емтиханның
сұрақтарын,
реферат
тақырыптарын
да
көрсеткен. Қосымшада тарихнамалық кестелердің үлгілері,
тест сауалдары берілген.
Оқу-әдістемелік құрал студенттерге, тарихнама пәнінен дәріс
беретін оқытушыларға арналған.


url: http://emirsaba.org/sabatari-jene-ozdik-jmistarin-otkizudi-edistemelik-sinimdari-o.html#ДӘРІС,_СЕМИНАР_САБАҚТАРЫ_ЖӘНЕ_ӨЗДІК_ЖҰМЫСТАРЫН_ӨТКІЗУДІҢ_ӘДІСТЕМЕЛІК_ҰСЫНЫМДАРЫ__ОҚУ-ӘДІСТЕМЕЛІК_ҚҰРАЛЫ


url: http://emirsaba.org/sabatari-jene-ozdik-jmistarin-otkizudi-edistemelik-sinimdari-o.html#Кітапшада_Қазақстан_тарихнамасы_пәнінің_силлабусы,_дәрістердің_сұрақтары,_семинар_сабақтарының,_студенттердің_өздік_жұмыстарының_тапсырмаларын_орындаудың_әдістемелік


url: http://emirsaba.org/sabatari-jene-ozdik-jmistarin-otkizudi-edistemelik-sinimdari-o.html#_Оқу-әдістемелік_құрал_студенттерге,_тарихнама_пәнінен_дәріс_беретін_оқытушыларға_арналған.


title: Өзін бақылау сұрақтары - Сабақтары және өздік жұмыстарын өткізудің Әдістемелік ұсынымдары оқУ-Әдістемелік қҰралы

text:
басылымдар, қазақ даласын зерттеудегі орыстың географиялық қоғамы, орыс
тарихнамасындағы демократиялық бағыт
Негізгі мәселелер:
1.
Батыс Еуропаның қазақ тарихы бойынша тарихнамасы
2.
Орыстың белгілі шығыстанушы ғалымдары және олардың қазақ тарихына
қатысты еңбектері
3.
«Айқап»
жорналы мен «Қазақ» газетінің төл тарихи білімді дамытудағы
рөлі. Қазақ зиялыларының шығармаларындағы 1916 жылғы ұлт-азаттық
көтеріліс мәселелері.
Қысқаша мазмұны:
1. Батыс еуропалық тарихнама. Герман тарихнамасы:
Ф.Грен, Ф.Шварц, М.Альберхт, Мозер және т.б. Ағылшын тарихнамасы және
Үлкен ойын концепциясы. Батыс еуропалық этнографиялық әдебиет.
2. В.В.Бартольд, В.В.Радловтың еңбектерінің сипаттамасы. А.Н.Харузин
(1864-1900жж.). Бөкей ордасының қырғыздары. Ә.Диваев (1856-1933жж.).
А.Е.Алекторов,
В.В.Вельяминов, И.В.Мушкетов, П.П.Семенов-Тянь-Шанский және т.б.
еңбектері.
3. Қазақ халқының тарихи санасын оятудағы (Айқап) журналы мен (Қазақ)
газетінің рөлі. 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс қазақ зиялыларының
еңбектерінде.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Сабақтары және өздік жұмыстарын өткізудің Әдістемелік ұсынымдары оқУ-Әдістемелік қҰралы - бет 2

text:
КІРІСПЕ
Тарихнама ежелгі грек тілінен аударғанда “история” - тарих және
“графия” - тарихты сипаттап жазу дегенді білдіреді. Тарихнаманы ең
алдымен адамзат қоғамын танудың аса маңызды түрлерінің бірі болып
табылатын тарих ғылымының тарихы деп түсінген жөн. Сондай-ақ
тарихнама деп белгілі бір тақырыпқа немесе тарихи дәуірге арналған
зерттеулердің жиынтығын атайды.
1
Тарихнама тарихи білімнің мазмұны мен түрін ашады, тарих
ғылымындағы қозғалысты анықтауға мүмкіндік береді, негізгі кезеңдерді
анықтайды. Тарихи танымның әртүрлі әдістерінің жетілу процесін,
баламалы тарихи ағымдардың мәні мен мазмұнын бақылайды. Тарихнама
тарих ғылымының пәнінен өзгеше өзінің ерекше мәніне ие бола отырып,
сонымен бірге тарих ғылымымен бірдей әдістемелік әдістік қағидаларға
жүгінеді. Тарихнама тарих ғылымының пайда болу, қалыптасу, өзгеру және
даму процестерін қарастырады. Өткен мен болашақты тарихи зерделеу
жүйесінде Қазақстан тарихнамасы жеке пән ретінде ерекше орын алады
және
маман-тарихшылардың
кәсіптік-ғылыми
дайындықтарын
қалыптастыратын іргелі пәндер қатарына жатады. Кеңестік тарихи мектептің
дағдарысына байланысты Қазақстан тарихы ғылымының қазіргі даму кезеңі
бүгінгі
күн
талаптары
тұрғысынан
тарихшылардың
түбегейлі
тұжырымдарын бүгінгі күн талаптары тұрғысынан қайта зерделеп, олардың
еңбектеріне принциптік және обьективтік баға береді.
Тарихнаманың міндеті - тарихи таным мен ойдың әртүрлі сатыларының
заңдылықтарын ашу, ғылымда әлеуметтік тарихи ақиқаттың терең әрі жан-
жақты көрініс табу үрдістерінің негізгі мазмұнын және әдістерін зерттеу.
Тарихнама - тарих ғылымының тарихын зерттейтін ғылым саласы.
Тарихнама тарихтың тарихын зерттейтін ғылым саласы ретінде өзінің алдына
нақты мақсат-міндеттерді қояды.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Сабақтары және өздік жұмыстарын өткізудің Әдістемелік ұсынымдары оқУ-Әдістемелік қҰралы - бет 38

text:
Қосымша
Тарихнамалық кестелер
1- кесте
№ Зерттеуші -
тарихшы
Еңбегінің атауы
Негізгі мазмұны
1. Ә. Бөкейханов
Қырғыз өлкесінің тарихи
тағдырлары және оның
мәдени жетістіктері;
Қырғыздар (Қазақтар)
Ежелгі
дәуірден
ХХ
ғасырдың бас кезіне дейінгі
қазақ тарихы, қола, темір
дәуірлеріндегі
Қазақстан
аумағындағы ескерткіштер,
алғашқы тайпалар, түркі
дәуіріндегі ұлыстар, Қазақ
хандығы,
Ресей
бодан-
дығындағы
кезең,
орыс
шаруларының
қоныс
ау-
даруы, т.б. мәселелер қарас-
тырылған.
2. А. Байтұрсынов
Ақ жол; Революция және
қырғыздар
Қазақ
халқының
тәуел-
сіздігінен
айырылуының
себептері, Қазан төңкері-
сінің мәні ашылады.
3. Ш. Құдайбердіұлы Түрік, қазақ һәм хандар
шежіресі
Түркі,
қазақ
ру-тайпа
ларының,
хандарының
шежірелері көрсетіледі.
4. М. Тынышпаев
Қазақ халқының тарихына
қатысты материалдар;
Ұлы қасірет
Түркі дәуірі, Шыңғыс хан
кезеңі,
Қазақ
хандығы
кезеңдеріндегі
Қазақстан
тарихының
өзекті
мәсе-
лелері, «Ақтабан шұбыр-
ынды, Алқа көл сұлама»
жылдарындағы қазақ халқы-
ның
қасіретті
жағдайы,
жоңғар
жаулап
алушы-
ларына қарсы азаттық күресі
баяндалады.
5. Ж. Ақпаев
Қазақ халқының шығу
тегі туралы
Түркі тайпаларының бас-
тапқы отаны, қазақ ру-
тайпаларының
құрылымы,
халықтың қалыптасу мә-
селелері, «қазақ» сөзінің мәні
мен
мазмұны
туралы
айтылған.
2-кесте
Қазақстанға орыс шаруларын қоныстандыру тарихының кезеңдері
р/c Автор
Еңбектің атауы
Кезеңдері
1.
Т..Шонанұлы Жер тағдыры - ел
тағдыры
1.орысқа бағынғаннан бастап ХІХ-
ғасырдың 80-жылдарына дейін.Бұл
атты казактардың пайдасына, әскерлік
кісілердің пайдасына деп жер алу
дәуірі;
2.80-жылдардың
аяғынан,
90-
жылдардан бастап бері қарай Николай
құлағанға шейін қара шекпенділер
үшін жер алу дәуірі.
2.
Ә.Б.Тұрсынбае
в
Из истории крес-
тьянского
пере-
селения в Казах-
стане.
1.Сібір темір жолын салуға дейінгі
Қазақстанға қоныс аудару қозғалысы.
2.Сібір
темір
жолы
комитетін
құрғаннан
кейінгі
қоныстандыру
қозғалысы;
3.Столыпиндік реакция кезеңіндегі
қоныстандыру қозғалысы.
3.
П.Г.Галузо
Аграрные
отношения на юге
Казахстана 1871-
1914 гг.
П.Г.Галузо
қоныстандыру
саясат-
ындағы кезеңдерді емес екі сатыны
көрсетеді. Олар:
1-саты
ХІХ
ғасыр,
шаруалар
қоныстандырылуының
стратегиялық
және
әскери
саяси
мақсаттарда
жүргізілуі;
2-саты ХІХ ғасыр-Ресейдегі шаруалар
бас көтерулерінің өсуіне байланысты
қоныстандырылудың
қарқынды
жүргізілуі.
4.
Р.М.Таштемха
нова
Переселенческая
деревня
и
ее
взаимосвязи
с
1.1871-1895 жж. Бұл патша үкіметінің
қоныстандыруға қайсыбір деңгейдегі
негативтік қатынастар уақыты;
казахским аулом
во второй поло-
вине ХІХ - начале
ХХ
веков.(
на
материалах
Семипалатинской
области)
2.1895-1905 жж. Шаруалар қозға-
лысының өсуіне және еркін шаруалар
қоныстануына байланысты, сондай-ақ
патша үкіметінің қоныстануға тиым
салу саясатынан оны марапаттау мен
ресми қолдау саясатына өтуге мәжбүр
болуы;
3. 1906-1917 жж. - патша үкіметінің
1905-1907-жылдардағы
буржуазия-
лық-демократиялық революцияның
жеңілуінен
кейін
шиеленіскен
аграрлық қайшылықтарды қалайда
шешуге
тырысуымен
және
шаруаларды еуропалық Ресейден шет
аймақтарға
жаппай
жер
аудару,
столыпиндік жер реформасын іс
жүзіне асырумен сипатталады.
5.
Ғ.А.Меңілбаев Қоныс
аудару-
шылар мекендері
мен қазақ ауыл-
дары арасындағы
қарым-қатынас-
тардың
өзекті
мәселелері (1867-
1914 ж.ж.)
1.1867-1897 ж.ж.
2. 1897-1905 ж.ж.
3.1906-1911 ж.ж.
4.1910 ж. желтоқсан - 1917 ж.
6.
О.Х.Мұхатова ХІХ-ХХ ғасырлар-
дағы
Қазақстан
тарихнамасы
1.1861-1890 ж.ж. - Ресей шаруалар-
ының еркін түрде қазақ даласына
көшіп келе бастауы;
2.1891-1905 ж.ж. - қоныстандырудың
«заңды» түрде жүруі;
3.1906-1917 ж.ж.- қоныстандырудың
бұрын соңды болмаған деңгейде
күшеюі.
Тест сұрақтары
1. Тарихнама - бұл
А) тарихи оқиғалар мен үдерістерді зерттейтін ғылым саласы;
В) тарихи деректерді оқып-үйренетін ғылым саласы;
С) тарих ғылымының тарихын зерттейтін ғылым саласы;
Д) тарихи тұжырымдамаларды талдайтын ғылым саласы;
Е) тарихтың методологиясын талдайтын ғылым саласы.
2. Тарихнама ғылымының мақсаты -
А) тарихнамалық фактілерді жинап, оларға талдау жасау;
В) тарихнамалық деректерді жинақтап, жүйелеу;
С) белгілі бір ғылыми мәселенің зерттелу деңгейін анықтап, тарихнамалық
деректердің мән-мазмұнын, зерттелу бағыттары мен үрдістерін айқындау,
объективті түрде зерттелмеген тұстарын тану;
Д) тарихнамалық деректерді саяси-әлеуметтік жүйелер мен идеологияларға
тәуелділігін анықтау;
Е) тарихнамалық фактілердің тарихи оқиғалар мен үдерістерді зерттеуінің
деңгейін сараптау, ұтымды тұстары мен олқылықтарын айқындау.
3. Тарихнама ғылымының жалпыметодологиялық зерттеу принциптері
А) тарихилық, объективтілік, әлеуметтік;
В) жүйелілік, партиялық, тарихнамалық;
С) біртұтастық, танымдық, өркениеттілік;
Д) таптық, партиялық, саяси;
Е) тарихилық, өркениеттілік, жүйелілік.
4. Кеңестік кезеңдегі қазақстандық тарихнамашы ғалымдар:
А) Г.Ф. Дахшлейгер, Д.И. Дулатова;
В) К. Нұрпейіс, Б.А. Төлепбаев;
С) Ә.Б. Тұрсынбаев, Е. Бекмаханов;
Д) Х. Маданов, Б. Сүлейменов;
Е) Б.Е. Көмеков, Ә.Х. Марғұлан.
5. Тарихнамалық факт – бұл
А) тарихи оқиғалар мен үдерістерден ақпарат беретін мәлімет;
В) тарихи білімдер туралы ақпарат беретін мәлімет;
С) тарихи дәуірлерден хабар беретін мәлімет;
Д) статистикалық мәліметтердің жиынтығы;
Е) археологиялық жәдігерлер туралы мәлімет.
6. Тарихнамалық фактінің болмысын анағұрлым дәл көрсетіп берген ғалым -
А) Е.М. Жуков;
В) А.С. Лаппо-Данилевский;
С) А.Е. Топольский;
Д) А.М. Сахаров;
Е) М.В. Нечкина.
7. «... тарихнамалық дерек ұғымына бойында тарих ғылымының тарихы
бойынша мәлімет жинақтаған кез келген тарихи деректі жатқызуға болады»
деген пікірдің авторы -
А) И.Д. Ковальченко;
В) М.А.Варшавчик;
С) С.О. Шмидт;
Д) Е.Н. Городецкий;
Е) Л.Н. Пушкарев.
8. Тарихнамалық деректану - бұл
А) тарихи деректерді сыннан өткізу туралы ережелер жүйесі;
В) деректерді ғылыми талдаудан өткізу туралы тұжырымдама;
С) тарихнамада қолданылатын деректерді іздеп табудың заңдылықтары,
оларды өңдеу және пайдалану туралы білім жүйесі;
Д) тарихи деректерді ғылыми айналымға түсіру туралы білім;
Е) тарихнамалық деректерді талдау жүйесі.
9. Тарихнамалық деректер -
А) тарихнама пәні бойынша анықталатын және тарих ғылымындағы үрдістер
туралы, оның жай-күйінен ақпарат беретін тарихи деректер;
В) тарихи оқиғалар мен үдерістерден мәлімет беретін деректер;
С) тарихи деректердің типі;
Д) тарихнама пәнінен мәлімет беретін деректер;
Е) тарихнамалық заңдылықтар туралы мәлімет беретін деректер.
10. Тарихнамалық деректерді зерттеуге сүбелі үлес қосқан ғалым -
А) С.О. Шмидт;
В) М.В. Нечкина;
С) Н.Н. Маслов;
Д) М.А. Варшавчик;
Е) В.П. Наумов.
11. Басты тарихнамалық деректер -
А) тарихшының еңбектері;
В) мұрағат құжаттары;
С) ауызша тарих айту деректері;
Д) мерзімді басылым және статистикалық материалдар;
Е) археологиялық жәдігерлер.
12. Тарихнаманың функциялары:
А) методологиялық, әдістемелік, талдау;
В) жүйелеу, бағалау, болжау;
С) синтездеу, танымдық, методологиялық;
Д) танымдық, теориялық-методологиялық, болжамдық;
Е) әдістемелік, болжамдық, сараптамалық.
13. Тарихнамалық зерттеудің мақсаты -
А) жаңа теориялық ұстанымдарды орнықтыру;
В) тарих ғылымының даму заңдылықтары мен үрдістерін айқындау;
С) тарихи ғылыми тұжырымдар қалыптастыру;
Д) ғылымның методологиясын жетілдіру;
Е) тарихи ой мен тарихи білімді дамыту.
14. Тарихнамалық зерттеудің түрлері:
А) мерзімдемелік, тақырыптық, проблемалық, биографиялық;
В) дербес, біртұтас, аяқталған;
С) диссертация, монография, ғылыми мақала;
Д) ғылыми есеп, библиография, монография;
Е) тарихшының еңбектері.
15.Отандық тарихнама ғылымында тәуелсіздік жылдары Қазақстан тарихы
мәселелерін шетелдік тарихнама бойынша зерттеген ғалымдар:
А) Л.К. Есмағамбетов, Қ. Атабаев;
В) Т. Омарбеков, М. Қойгелдиев;
С) Қ.Р. Несіпбаева, Р.М. Таштемханова, Х.А. Сутеева;
Д) О.Х. Мұхатова, Т.Ә. Төлебаев, Г.М. Кәкенова;
Е) М.Х. Әбусейітова, С.Ф. Мажитов.
16 Кеңестік тарихнамада әлеуметтік принцип неге негізделді?
А) тап күресіне;
В) кеңестік идеологияға;
С) тоталитарлық жүйеге;
Д) партиялық номенклатураға;
Е) пролетарлық интернационализмге.
17. Қазақстанда тарихнама ғылымы қашан қалыптасты?
А) кеңестік кезеңде;
В) тәуелсіздік жылдары;
С) орта ғасырларда;
Д) ежелгі дәуірде;
Е) жаңа заманда.
18. «Тарих - адам қызметінің жемісі» методологиялық ұстанымының авторы
-
А) М. Қозыбаев;
В) Т. Омарбеков;
С) М. Қойгелдиев;
Д) К. Нұрпейіс;
Е) Ж. Қасымбаев.
19. Тарихнаманың пәні -
А) тарихнамалық деректерді тану;
В) тарихи деректерді тану;
С) тарихи үрдістердің алмасуын тану;
Д) тарихи білімнің пайда болуы мен дамуының заңдылықтарын тану;
Е) тарихи оқиғалар мен үдерістердің дамуын тану.
20. Ғұн тайпаларының тарихын жүйелі зерттеген ғалым -
А) Н. Аристов;
В) Л.Н. Гумилев;
С) Е.Грум-Гржимайло;
Д) А.И.Левшин;
Е) Н.И.Гродеков.
21. Белгілі бір елдің саяси және мәдени өмірін қамтыған анағұрлым
жетілдірілген тарихи шығарма дайындаған тарихшы -
А) Геродот;
В) Полибий;
С) Тацит;
Д) Сыма Цян ;
Е) Плутарх.
22. Орта ғасырлардағы түркі және монғол тайпалары мен ұлыстарының
тарихынан хабар беретін бірқатар деректік тұрғыдағы еңбек -
А) Фазлуллах Хамадани Рашид ад-Диннің «Жами ат-тауарих» еңбегі;
В) Гумилевтің Л.Н. «Хунну» іргелі зерттеуі;
С) Мұхаммед Хайдардың “Тарих и Рашиди” шығармасы;
Д) Әбілғазының “Түріктер шежіресі” ;
Е) Қадырғали Қосымұлы ның «Тарихи Ораз мұхаммеді».
23. Орта ғасырлардағы Қазақстан мен Орта Азияның тарихын зерттеуде
ғылыми айналымға нумизматика, эпиграфика, этнография, археология
жәдігерлерін ендірген белгілі орыс ғалымы -
А) А.Н.Бернштам;
В) А.Ю.Якубовский;
С) С.П.Толстов;
Д) С.Г.Кляшторный;
Е) В.В.Бартольд.
24. Монғол жаулап алуына байланысты жаңа көзқарастардың қалыптасуына
ықпал еткен тарихшы
А) Ә.Хасенов;
В) Н.Мыңжан;
С) З.Қинаятұлы;
Д) С.Жолдасбайұлы;
Е) Т.И.Сұлтанов.
25. Қазақстанның Ресей құрамына кіру проблемасын “жаулап алу”,
“бағындыру” терминдері арқылы империяның боданына, отар еліне айналу
тұрғысындағы тың тұжырымдама қалыптастырған тарихшы-ғалым -
А) М.Ж. Әбдіров;
В) П.Г.Галузо;
С) М.Қ. Қозыбаев;
Д) И.Ф.Ерофеева;
Е) Ж.Қасымбаев.
26. Қазақтардың отарлық езгіге қарсы ұлт-азаттық күресі тарихын түбегейлі
зерттеуге үлес қосқан ғалымдар:
А) Ғ.Тоғжанов, Ә.Б.Тұрсынбаев, М.Х.Асылбеков;
В) Б.Сүлейменов, П.Г.Галузо;
С) Ж.Қасымбаев, Ж.О.Артықбаев, С.Игібаев;
Д) А.Ф.Рязанов, М.П.Вяткин, Е.Бекмаханов;
Е) Г.Ф.Дахшлейгер, Д.И.Дулатова.
27. Алаш қозғалысы тарихының тарихнамасын алғашқылардың бірі болып
талдаған ғалым-тарихшы -
А) М. Қозыбаев;
В) К. Нұрпейіс;
С) Д. Аманжолова;
Д) М. Қойгелдиев;
Е) Е. Бекмаханов.
28. Кеңестік кезеңдегі Қазақстан тарихының тарихнамасын арнайы зерттеп,
елеулі еңбек жариялаған ғалым -
А) Д.И. Дулатова;
В) П.Г. Галузо;
С) Г.Ф.Дахшлейгер;
Д) Е.Б. Бекмаханов;
Е) А. Нүсіпбеков.
29. Қазақстанда кеңес өкіметінің мәні мен орнауы туралы ұлттық тұрғыдағы
пікір танытқан ұлт зиялысы -
А) М. Шоқай;
В) С. Сейфуллин;
С) М.Дулатов;
Д) С. Асфендияров;
Е) Ғ.Т оғжанов.
30. Көне түркі жазбаларына үлкен мән беріп, олардың мазмұнын ашуға ат
салысқан қазақ ғалымы және оның еңбегінің атауы
А) Ш. Уәлиханов «Жетісу тарихының очерктері»;
В) С. Асфендияров «Қазақстан тарихы»;
С) М.Тынышпаев
«
Қырғыз қайсақ халқының тарихы жөніндегі материалдар»;
Д) Ә. Марғұлан «Таңбалы тас жазбалары»;
Е) Ә.Бөкейханов «Қырғыздар» («Қазақтар»).
31. Қазақстанның Ресей бодандығын қабылдауына байланысты қндай басты
тұжырымдамаларды атауға болады?
А) шовинистік, таптық, ұлттық;
В) демократиялық, маркстік-лениндік;
С) ұлттық, кеңестік, шетелдік;
Д) таптық, өркениеттік, циклдық;
Е) шовинистік, еуроцентристік.
32. Қазақ тарихын ұлттық тұрғыда оқып-үйрену мен зерттеуге қатысты
қабылданған мемлекеттік тұжырымдаманы атаңыз
А) Қазақстанда тарихи сана қалыптастыру;
В) Қазақстан тарихын оқыту туралы;
С) Қазақстан тарихын қайта қарау және зерттеу;
Д) Ұлттық мүддені жаңғырту;
Е) Тарихи білім мен ойды дамыту.
33. «Ел тағдыры- жер тағдыры» атты еңбектің авторы -
А) Ә. Бөкейханов;
В) А. Байтұрсынов;
С) Т. Шонанұлы;
Д) Б.Сүлейменов;
Е)
М. Шоқай.
34. Қазақ Хандығының құрылуына байланысты отандық тарих ғылымындағы
пікірлер
А) ортақ;
В) әртүрлі;
С) қалыптаспаған;
Д) ғылыми емес;
Е) аталғандардың бәрі.
35. Отандық тарих ғылымында тарихы барынша терең зерттелеген кезең -
А) ХІХ ғасырдың екінші жартысы ХХ ғасырдың бас кезі;
В) ХУ-ХУІІІ ғасырлар;
С) ежелгі дәуір;
Д) түркі кезеңі;
Е) кеңестік кезең.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Тарихнама ғылымының мақсаты - Сабақтары және өздік жұмыстарын өткізудің Әдістемелік ұсынымдары оқУ-Әдістемелік қҰралы

text:
-белгілі
бір мәселенің зерттелмеген тұстарын айқындап, келешек
ізденушілерге тың тақырыптар ұсыну.
Тарихнама
ғылымының
өзіндік
методологиялық
негіздері
мен
ұстанымдары бар. Солардың негізгілері болып ғылыми принциптер мен
әдістер саналады.
Тарихнамада объективті әрі терең зерттеулер жүргізуде, сондай-ақ
талдаулар жасауда ғылыми әдістер қолданылады.
Әдістер
-
бұл
тарихнамашының
танымдық
қызметіндегі
тарихи
білімнің
шынайылығына жетудегі саналы тәсілдер мен жолдар
. Әдіс - тарихи
заңдылықтарды оның нақты көріністері тарихи фактілер, фактілерден жаңа
білімді шығару жолдарын зерттеудің тәсілі.
2
Тарихнамада қазіргі кезеңдегі әдістер жүйесі қолданылады. Тарих
ғылымының тарихындағы әдістер гуманитарлық пәндердегі ғылыми зерттеу
тәсілдеріне ұқсайды. Осыған орай оларды мынадай етіп жіктеуге болады:
тарихнаманың
ерекшеліктері
мен
міндеттері
ескерілген
барлық
гуманитарлық немесе қоғамдық ғылымдарға ортақ әдістер; тарихнамалық
танымның өзіне тән әдістер; басқа да, соның ішінде аралас ғылымдардан
алынған, яғни пәнаралық әдістер. Басты тарихнамалық әдістер ретінде
талдау, компоративті талдау, нақты талдау, логикалық талдау, жүйелеу,
синтездеу,
салыстырмалы
тарихи,
мерзімдемелік,
мерзімдемелік
проблемалық, проблемалық, проблемалық мерзімдемелік, ретроспективті,
өзектілік, перспективтілік саналады.
Тарихнама
Достарыңызбен бөлісу:


title: ғылымында - Сабақтары және өздік жұмыстарын өткізудің Әдістемелік ұсынымдары оқУ-Әдістемелік қҰралы

text:
ғана тарихнама пәндері оқытылады. Ұсынылып
отырған оқу-әдістемелік
құралы Қазақстан тарихының тарихнамасы пәнін оқытуға арналған.
Аталмыш құрал осы пәннің типтік оқу бағдарламасына сәйкес дайындалған.
Пәннің мақсаты мен міндеттері силлабуста көрсетілген. Оқытудың кредитті
технология жүйесіне көшуде және заманауи талаптарына сай білім беруде
осындай әдістемелік құралдар аса қажет. Дәрістерді оқуда, семинар
сабақтарын және студенттердің өздік жұмыстарын жүргізуде
әдістемелік
ұсынымдардың маңызы арта түсері сөзсіз. Сондықтан да Қазақстан
тарихының тарихнамасы пәнін оқытатын оқытушылар және осы курсты
оқып-үйренетін студенттерге көмегі тиер деген ниетпен аталмыш оқу-
әдістемелік құралы ұсынылып отыр. Оқу-әдістемелік құралында дәрістердің,
семинар
сабақтарының тақырыптары, мақсаты, қарастырылатын негізгі
сұрақтары, өткізудің әдіс-тәсілдері, оқытушы мен студенттерге ақыл-
кеңестер берілген. Студенттердің өздік
жұмыстарының тапсырмалары,
дайындалу мен тапсыруға арналған ұсынымдар, қажетті әдебиеттер тізімі,
сондай-ақ реферат тақырыптары,
емтихан сұрақтары, тест сауалдары,
тарихнамалық кестелердің үлгілері қоса көрсетілген.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Сабақтары және өздік жұмыстарын өткізудің Әдістемелік ұсынымдары оқУ-Әдістемелік қҰралы - бет 5

text:
әл-Фараби атындағы ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
тарих факультеті
деректану және тарихнама кафедрасы
СИЛЛАБУС
5В020300 – «Тарих» мамандығы. 4 курс, күндізгі қазақ бөлімі, күзгі
семестр,
3 кредит:
дәріс - 2,
семинар сабағы - 1, сөж - 1,3 кредит
Дәріскердің
аты, жөні: Мұхатова Оразгүл Хасенқызы, тарих
ғылымдарының
докторы,
профессор
.
Айналысатын
ғылыми
проблемалары: Қазақстан тарихының тарихнамасы, деректану мәселелері.
Байланыс телефоны
: деректану және тарихнама кафедрасы. Тел.: 3773338
12-89;
е-mail: Orazgul7 @ rambler.ru
каб. 415.
Пәндi оқытудағы алдын ала оқылатын, іліктес пәндер:
«Археология»,
«Этнология»,
«Қазақстанның ежелгі және ортағасырлар тарихы»,
«Қазақстанның
жаңа
және
қазіргі
заман
тарихы»,
«Қазақстан
Республикасының тарихы», «Деректану» т.б. пәндердің теориялық,
тәжірибелік қатынаста болуы оқытудың жан-жақтылығын қамтамасыз етеді.
Постреквизиттері:
«
Тарихнама
және
деректанудың
теориялық-
методологиялық мәселелері», «Тарихнамалық зерттеу үлгілері», «Тарихи
мектептер: тарихи ойдың қалыптасуы және дамуы», т.б.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Қазақстан тарихнамасы пәнін оқытудың мақсаты

text:
айқындау, зерттелмеген мәселерге назар аудару.
Бакалаврдың негізгі құзырлық түрлері:
«Қазақстан тарихнамасы» курсын меңгеруде студенттер тарихнама
ғылымының тарих ғылымдары арасында алатын орнын, тарихнама
ғылымының
теориялық-методологиялық
негіздерін,
пәнаралық
байланыстарын, тарихнамалық заңдылықтарды
білуі тиіс.
Бакалавр :
ежелгі дәуірден ХХІ ғасырдың бас кезіне дейінгі тарихи білімнің қалыптасуы
мен дамуын, тарихи мектептердің ғылыми зертханасын, жекелеген тарихшы-
ғалымдардың тарих жазудағы және зерттеудегі ұстанымдарын, Қазақстан
тарихы ғылымының қазіргі кезеңдегі даму деңгейін
білуге тиіс.
Курсты оқып-үйренуде студенттер тарихнамалық деректер және фактілермен
жұмыс істеу, белгілі бір мәселенің зерттелу деңгейін айқындау, зерттеу
жұмыстарында тарихнамалық талдау әдістерін тиімді пайдалануды,
тарихнамалық баға беру, өздері зерделенуге тиіс мәселелерге қатысты сыни
көзқарас қалыптастыруды, зерттеп отырған мәселе бойынша өзінің жеке
бағдарын айқындауды м
Достарыңызбен бөлісу:


title: еңгеруге тиіс - Сабақтары және өздік жұмыстарын өткізудің Әдістемелік ұсынымдары оқУ-Әдістемелік қҰралы

text:
тарихшыларының
концеп-
циясы және қазақ басылым-
дарының қызметі.
1
12-
13
МодульVI.
Д.
Қазақстан
тарихының
Қазіргі
заман
тарихнама-
сының
теориялық-
методологиялық
негіздері.
1920-30-шы жылдар дағы және
1940-90
шы
жылдар
арасындағы
проблемалары-
ның тарихнамалық көрінісі.
СС.
Қазақстан
тарихы
ғылымы
кеңестік
жүйе
кезеңінде. 20-30-шы жылдар-
дағы және 40-90 шы жылдар
арасындағы тарихи пробле-
малардың
тарихнамалық
көрінісі.
4
2
Кеңес өкіметінің және оның
орнауы
туралы
жаңа
көзқарастар
14-
15
Модуль
VII.
Тәуелсіз
Қазақстан
тарихнамасы.
Д.Тәуелсіз
Қазақстан
тұсындағы
тарихнамалық
даму.
СС.Тәуелсіз
Қазақстан
тұсындағы
тарихнамалық
даму.
15-семинар.Аралық бақылау.
4
1
1
Тәуелсіз Қазақстан кезеңінде
Отан
тарихы
мәселелерінің
зерттелуі
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
негізгі
1.
Проблемы источниковедения и историографии. Материалы научных
чтений. -М., 2000.
2. Казахстан в начале ХХ века: методология, историография,
источниковедения. Сб. статей -А., 1993, 1994.
3 .Омарбеков Т.Омарбеков Ш.Қазақстан тарихына және тарихнамасына
ұлттық көзқарас. -А., 2002.
4. Мұхатова О.Х. Тарихнама ғылымының методологиялық ұстанымдары. -
Алматы,2008.
5. Мұхатова О.Х. Тарихнама ғылымы: теориялық методологиялық негіздері
және зерттеу үлгілері. - А: Қазақ университеті, 2009.
қосымша:
1. Дахшлейгер Г.Ф. Историография советского Казахстана. - Алма-Ата,
1969.
2. Зевелев А.И. Историографические исследования:
методологические
аспекты. -М., 1983.
3. Козыбаев И.М. Историография Казахстана: уроки истории. - А., 1990.
4. WWW.n/rk. kz
Білімді бақылау түрлері:
Бақылау жұмыстары:
1. Қазақстандағы қола дәуірі тарихының зерттелуі.
2. Түркі бітіктастары тарихнамасы.
3. Орыс-қазақ қатынастарын зерттеудегі жаңа көзқарастар.
4.Ұлы Отан соғысы жылдарындағы Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық
жағдайының зерттелуі.
5.1946-1999 жылдардағы республиканың әлеуметтік-демографиялық дамуы
мәселелерін зерттеу.
СӨЖ тапсырмалары:
1.Тақырып:
Тарихнама ғылымының теориялық және методологиялық
негіздері.
Тапсырма:
тарихнамалық әдістер, олардың мәні мен функцияларын ашып
көрсету.
2.Тақырып:
Қазақ халқының қалыптасуы туралы ғылыми теориялар.
Тапсырма:
Қазақ халқының қалыптасуы тарихына қатысты әртүрлі
теориялардың мазмұнын көрсетіп, оларға сыни баға беру.
3.Тақырып:
Ұлт зиялыларының еңбектері және қазақ тарихының
мәселелері.
Тапсырма:
ХХ ғасыр басындағы ұлт зиялысы Ә. Бөкейхановтың
еңбектеріне тарихнамалық талдау жасау.
4.Тақырып:
Қазақстан тарихының тарихнамалық ерекшеліктері.
Тапсырма:
реферат дайындау. 8-13 апта аралығында.
Рефераттардың
тақырыптары төменде көрсетілген. Студентке тақырыпты таңдау мүмкіндігі
беріледі.
5.Тақырып:
Ресей бодандығындағы қазақ тарихы мәселелерінің зерттелу
деңгейі.
Тапсырма:
Е.Бекмахановтың «Қазақстан ХІХ ғасырдың 20-40 жылдарында»
атты монографиясының Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық
қозғалысы тарихы туралы айтылатын тарауын және М.Әбдіровтің,
Т.Шонанұлының еңбектерін тарихнамалық талдау.
Quizzes (бақылау ж)ұмыстары: семестрде екі жұмыс
Өэдік тапсырмалар(СӨЖ): семестрде үш тапсырма
Мәрелік емтихан : емтихан сессиясының кезеңінде
Білімді бағалау критерийлері, %баллдар
Семинар сабақтары
30
Өздік жұмыстар (СӨЖ)
30
- Барлық тапсырмаларды уақытылы тапсыруы
(үш СӨЖ-ді уақытында
тапсырмағаны үшін AW бағасы қойылады)
Академиялық тәртіп саясаты және этика
Шыдамды болыңыз, өзге, бөтен пікірді сыйлаңыз. Келіспеушілігіңізді
сыпайы жеткізе біліңіз. Плагиат және өзге де
жалған жұмыстарға жол
берілмейді.МӨЖ тапсыру, аралық бақылау және мәрелік емтихан кезінде
сыбырлауға және дайын материалдан көшіруге,басқа студент үшін емтихан
тапсыруға тиым салынады. Курстың кез келген ақпаратын бұрмалаған
студент «F» деген баға алады.
Көмек:
Өздік жұмыстарды орындау және тапсыру, реферат дайындауда
ақылқ- кеңес, сондай-ақ өткен материалдар,
өтілетін курс бойынша
туындаған өзге де сауалдарға, ақпараттарға жауап алу үшін СӨЖ-ге
дайындалу барысында оқытушыдан көмек сұраңыз.
Силлабус Кафедра мәжілісінде қаралып, бекітуге ұсынылды.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Дәріскер О. Х. Мұхатова - Сабақтары және өздік жұмыстарын өткізудің Әдістемелік ұсынымдары оқУ-Әдістемелік қҰралы

text:
ДӘРІС САБАҚТАРЫ
Тақырып 1.
Кіріспе. Қазақстан тарихнамасы тарих ғылымы және
Қазақстан тарихнамасы пәні.
Дәріс мақсаты :
тарихнама ғылымы мен пәнінің негіздерін ұғындыру
Негізгі
ұғымдар:
тарихнамалық
деректер,
тарихнамалық
факт,
тарихнамалық заңдылықтар, тарихнамалық дәстүр,
тарихнамалық пән
аралық, тарихнамалық зерттеу принциптері мен әдістері.
Негізгі мәселелер:
Қысқаша мазмұны
1.тарихнама ғылымы мен Қазақстан тарихы тарихнамасы пәнінің мақсаты
мен міндеттері.
2. Қазақстан тарихнамасының негізгі кезеңдері.
Қысқаша мазмұны: 1. Қазақстан тарихнамасының обьектісі мен пәні отандық
тарих ғылымының тарихы. Қазақстан тарихнамасының
тарих пәндері
жүйесіндегі, тарихи зерттеулер құрылымында алатын орны мен маңызы.
2. Тарихнаманың ғылым ретіндегі өзіндік әдістері,
тарихнамадағы пән
аралық байланыс. Тарихнамалық зерттеудегі жалпы әдістемелік принциптер.
Тарихнамалық факт. Тарихнамалық дерек. Қазақстан тарих ғылымының
даму тарихы бойынша деректер. Түсінік аппараты.
3. Тарихи танымды кезеңдерге бөлу принциптері. Тарихи зерттеудегі әдістер.
Қазақстан тарих ғылымы тарихындағы жеке тұлғалық фактор.
Тарихи
тұжырымдарды бағалау өлшемдері.
4. Қазақстан тарихнамасының жеке пән ретінде қалыптасу кезеңдері.
Тарихнамалық жұмыстардың түрлері. Бүгінгі тарихнама және Қазақстан
тарихы. Тарихнама пәні және оның міндеттері.
Жалпы тарихтың
тұжырымдамасы. Тарихи кезеңдер. Тарихи дәуір ұғымы. Қоғамда тарихи
сананың қалыптасуы.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Өзін бақылау сұрақтары - Сабақтары және өздік жұмыстарын өткізудің Әдістемелік ұсынымдары оқУ-Әдістемелік қҰралы

text:
құрылымдар туралы тарихнамалық танымдар (б.з. дейінгі V ғ.-XІ ғ.).
2. Қазақстан тарихы бойынша ежелгі тарихнама. Тарихи үдерістерді
идеалистік тұрғыда түсіну. Герадоттың обьективтілігі, елдер мен
халықтарды сипаттауының тарихи-этнографиялық кестесі. Герадот еңбегінің
тақырыптары мен мазмұндары. Страбонның «Географиясындағы» сақ
(
скиф)
тайпалары сипаттамасының негізгі мәселелері. Фукидидтің ғылыми-тарихи
сыншылдығы.
3. Қытай тарихнамасы Қазақстан халықтары туралы (б.з. дейінгі ІІ ғ.-б.з. ҮІІІ
ғ.). Қазіргі Қазақстан ғылымы үшін үнді-арийлер мәселелері. Үнді-
арийлердің шығу тегі туралы теорияларға шолу
Негізгі мәселелер:
1.
Қазақстан аумағындағы сақ тайпалары тарихының зерттелуі.
2.
Қазақстандық ғалымдардың үнді - арийлер туралы ой – пікірлері.
Өзін бақылау сұрақтары:
Сақ, үйсін, ғұн тайпалары туралы зерттеулер;
ежелгі тайпалардың тарихынан мәлімет беретін тарихи деректер
Достарыңызбен бөлісу:


text:
ББК 63.3 (Каз)
М80
әл - Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
тарих факультетінің Ғылыми кеңесі баспаға ұсынған
(2009 жыл № 2 хаттама
)
Пікір жазғандар:
Т.Ә. Төлебаев - тарих ғылымдарының докторы, профессор
Х.А. Сутеева тарих ғылымдарының докторы
Мұхатова О. Қазақстан
тарихнамасы пәнінің дәріс, семинар
сабақтарын және өздік жұмыстарын
өткізудің әдістемелік
ұсынымдары. Оқу-әдістемелік құралы. - Алматы, 2010. - 62 бет.
ISBN 9965-29-569-7
Кітапшада Қазақстан тарихнамасы пәнінің силлабусы,
дәрістердің сұрақтары, семинар сабақтарының, студенттердің
өздік жұмыстарының тапсырмаларын орындаудың әдістемелік
ұсынымдары
берілген.
Автор
аралық
бақылаудың,
емтиханның
сұрақтарын,
реферат
тақырыптарын
да
көрсеткен. Қосымшада тарихнамалық кестелердің үлгілері,
тест сауалдары берілген.
Оқу-әдістемелік құрал студенттерге, тарихнама пәнінен дәріс
беретін оқытушыларға арналған.


url: http://emirsaba.org/sabatari-jene-ozdik-jmistarin-otkizudi-edistemelik-sinimdari-o-v2.html#ДӘРІС,_СЕМИНАР_САБАҚТАРЫ_ЖӘНЕ_ӨЗДІК_ЖҰМЫСТАРЫН_ӨТКІЗУДІҢ_ӘДІСТЕМЕЛІК_ҰСЫНЫМДАРЫ__ОҚУ-ӘДІСТЕМЕЛІК_ҚҰРАЛЫ


url: http://emirsaba.org/sabatari-jene-ozdik-jmistarin-otkizudi-edistemelik-sinimdari-o-v2.html#Кітапшада_Қазақстан_тарихнамасы_пәнінің_силлабусы,_дәрістердің_сұрақтары,_семинар_сабақтарының,_студенттердің_өздік_жұмыстарының_тапсырмаларын_орындаудың_әдістемелік


url: http://emirsaba.org/sabatari-jene-ozdik-jmistarin-otkizudi-edistemelik-sinimdari-o-v2.html#_Оқу-әдістемелік_құрал_студенттерге,_тарихнама_пәнінен_дәріс_беретін_оқытушыларға_арналған.


title: Сабақтар ына арналған әдістемелік нұСҚаулықтар кредит саны 2 Алматы, 2022

text:
ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ФИЛОСОФИЯ ЖӘНЕ САЯСАТТАНУ ФАКУЛЬТЕТІ
ӘЛЕУМЕТТАНУ ЖӘНЕ ӘЛЕУМЕТТІК ЖҰМЫС КАФЕДРАСЫ
«СОЦИОЛОГИЯ» ПӘНІ БОЙЫНША
ПРАКТИКАЛЫҚ (СЕМИНАР) САБАҚТАРЫНа АРНАЛҒАН
ӘДІСТЕМЕЛІК НҰСҚАУЛЫҚТАР
Кредит саны - 2
Алматы, 2022
«ӘЛЕУМЕТТАНУ» ПӘНІ БОЙЫНША ПРАКТИКАЛЫҚ (СЕМИНАР) САБАҚТАРЫНА ДАЙЫНДАЛУ БОЙЫНША ӘДІСТЕМЕЛІК НҰСҚАУЛЫҚТАР МЕН ЖОСПАР
Практикалық (лабораториялық) сабақ 1. Әлеуметтанудың ғылымдар жүйесіндегі орны Сабақтың мақсаты: Әлеуметтанудың ғылымдар жүйесіндегі орны туралы студентте түсінік қалыптастыру
Ұсынылатын әдебиеттер тізімі:
Биекенов К.У., Биекенова С.К., Кенжакимова Г.А. Социология: Уч.пособие. – Алматы: Эверо,2016. – 584с.
Ритцер Дж., Степницки Дж. Әлеуметтану теориясы. – Алматы: «Ұлттық аударма бюросы» қоғамдық қоры, 2018. – 856 бет.
Ritzer G., Stepnisky J. Sociological Theory. – Los Angeles: Sage, 2018. – 802p.
Бринкерхоф Д., Уэйтс Р., Ортега С. Әлеуметтану негіздері. 9-басылым. - Алматы: Ұлттық аударма бюросы, 2018 жыл. – 464 б.
Практикалық (лабораториялық) сабақ) 2. Жеке адамның әлеуметтенуі, түрлері, бағыттары Тұлғаның әлеуметтенуі. Тұлғаның әлеуметтенуін зерттеудің негізі бағыттары.
Әлеуметтік адаптация және интериоризация тұлғаның әлеуметтену процесінің негізгі механизмдері ретінде: мәні және мазмұны. Қазіргі жағдайдағы әлеуметтік адаптацияның қиыншылықтары.
Индивидуализм және конформизм.
Тұлғаның әлеуметтенуіне қатысты жаңа парадигмалардың мәні.
Ұсынылатын әдебиеттер тізімі:
1. Биекенов К.У., Биекенова С.К., Кенжакимова Г.А. Социология: Уч.пособие. – Алматы: Эверо,2016. – 584с.
2. Ритцер Дж., Степницки Дж. Әлеуметтану теориясы. – Алматы: «Ұлттық аударма бюросы» қоғамдық қоры, 2018. – 856 бет.
3. Ritzer G., Stepnisky J. Sociological Theory. – Los Angeles: Sage, 2018. – 802p.
4. Бринкерхоф Д., Уэйтс Р., Ортега С. Әлеуметтану негіздері. 9-басылым. - Алматы: Ұлттық аударма бюросы, 2018 жыл. – 464 б.
Практикалық (лабораториялық) сабақ) 3. Әлеуметтанулық зерттеулер бағдарламасының әдістемелік және процедуралық бөлімі
Социологиялық зерттеу бағдарламасының әдістемесі
Социологиялық зерттеу бағдарламасының методологиялық бөлімі
Социологиялық зерттеу бағдарламасының процедуралық бөлімі
Ұсынылатын әдебиеттер тізімі:
1. Биекенов К.У., Биекенова С.К., Кенжакимова Г.А. Социология: Уч.пособие. – Алматы: Эверо,2016. – 584с.
2. Ритцер Дж., Степницки Дж. Әлеуметтану теориясы. – Алматы: «Ұлттық аударма бюросы» қоғамдық қоры, 2018. – 856 бет.
3. Ritzer G., Stepnisky J. Sociological Theory. – Los Angeles: Sage, 2018. – 802p.
4. Бринкерхоф Д., Уэйтс Р., Ортега С. Әлеуметтану негіздері. 9-басылым. - Алматы: Ұлттық аударма бюросы, 2018 жыл. – 464 б.
Практикалық (лабораториялық) сабақ) 4. Жеке тұлғаның құндылықтар жүйесі мен мотивация түрлері
Әлеуметтік құндылықтарды зерттеудің негізгі бағыттары
Жастардың әлеуметтік құндылықтары
Мотивация теориялары
Еңбек мотивациясының ерекшеліктері
Ұсынылатын әдебиеттер тізімі:
1. Биекенов К.У., Биекенова С.К., Кенжакимова Г.А. Социология: Уч.пособие. – Алматы: Эверо,2016. – 584с.
2. Ритцер Дж., Степницки Дж. Әлеуметтану теориясы. – Алматы: «Ұлттық аударма бюросы» қоғамдық қоры, 2018. – 856 бет.
3. Ritzer G., Stepnisky J. Sociological Theory. – Los Angeles: Sage, 2018. – 802p.
4. Бринкерхоф Д., Уэйтс Р., Ортега С. Әлеуметтану негіздері. 9-басылым. - Алматы: Ұлттық аударма бюросы, 2018 жыл. – 464 б.
Практикалық (лабораториялық) сабақ) 5. Жаһандық экономика және еңбек бөлінісі. Әлеуметтанулық талдау
1. Жаһандану және жаһандық экономика түсінігі
2.Цифрлы экономикаға көшу бағыттары
3. Жаһандық экономиканың ұлтық экономика дамуына әсері
Ұсынылатын әдебиеттер тізімі:
1. Биекенов К.У., Биекенова С.К., Кенжакимова Г.А. Социология: Уч.пособие. – Алматы: Эверо,2016. – 584с.
2. Ритцер Дж., Степницки Дж. Әлеуметтану теориясы. – Алматы: «Ұлттық аударма бюросы» қоғамдық қоры, 2018. – 856 бет.
3. Ritzer G., Stepnisky J. Sociological Theory. – Los Angeles: Sage, 2018. – 802p.
4. Бринкерхоф Д., Уэйтс Р., Ортега С. Әлеуметтану негіздері. 9-басылым. - Алматы: Ұлттық аударма бюросы, 2018 жыл. – 464 б.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sabatar-ina-arnalfan-edistemelik-nsaulitar-kredit-sani-2-almat.html#«ӘЛЕУМЕТТАНУ»_ПӘНІ_БОЙЫНША_ПРАКТИКАЛЫҚ_(СЕМИНАР)_САБАҚТАРЫНА_ДАЙЫНДАЛУ_БОЙЫНША_ӘДІСТЕМЕЛІК_НҰСҚАУЛЫҚТАР_МЕН_ЖОСПАР___Практикалық_(лабораториялық)_сабақ_1.


url: http://emirsaba.org/sabatar-ina-arnalfan-edistemelik-nsaulitar-kredit-sani-2-almat.html#Практикалық_(лабораториялық)_сабақ)_5._Жаһандық_экономика_және_еңбек_бөлінісі._Әлеуметтанулық_талдау


url: http://emirsaba.org/sabatar-ina-arnalfan-edistemelik-nsaulitar-kredit-sani-2-almat.html#«СОЦИОЛОГИЯ»_ПӘНІ_БОЙЫНША_ПРАКТИКАЛЫҚ_(СЕМИНАР)_САБАҚТАР_ЫНа_АРНАЛҒАН__ӘДІСТЕМЕЛІК_НҰСҚАУЛЫҚТАР


url: http://emirsaba.org/sabatarina-dajindalu-men-oni-josparlaudi-edistemesi.html#5В010200_-_Бастауыш_оқыту_педагогикасы_мен_әдістемесі_мамандығы_бойынша_білім_алатын_студенттерге_және_бастауыш

title: Сабақтарына дайындалу мен оны жоспарлаудың Әдістемесі

text:
БАСТАУЫШ СЫНЫПТАРДЫҢ МАТЕМАТИКА САБАҚТАРЫНА ДАЙЫНДАЛУ МЕН ОНЫ ЖОСПАРЛАУДЫҢ ӘДІСТЕМЕСІ
5В010200 - Бастауыш оқыту педагогикасы мен әдістемесі мамандығы бойынша білім алатын студенттерге және бастауыш
сыныпмҧғалімдерінеарналғаноқу-әдістемелікқҧрал
2–шітолықтырылғанбасылым
Тараз-2013 ББК74.262.21.
С 14
Тараз мемлекеттік педагогикалық институтының Ғылыми Кеңесінің шешімімен шығаруға ұсынылады.
Пікір жазғандар:
К.Ж.Бұзаубақова, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Тараз мемлекеттік педагогикалық институтының мектепке дейінгі тәрбие және психология кафедрасының меңгерушісі.
Қ.Н. Сарыбекова, педагогика ғылымдарының кандидаты, доцент, Тараз мемлекеттік педагогикалық институтының педагогика және бастауыш оқыту әдістемесі кафедрасының меңгерушісі.
Д.Т. Несіпбаева, Жамбыл облыстық білім басқармасының мектепке дейінгі және орта білім бӛлімінің бас маманы.
Сағымбекова П.С., Тлеубаева Э.Ы., Тортаева А.С.
С 14. Бастауыш сыныптардыңматематикасабақтарына дайындалу меноныжоспарлаудыңәдістемесі. Жалпы білім беретін мектептің бастауыш сыныптары мұғалімдеріне арналған. -Тараз, 2013. 329 -бет.
ISBN 9965-9639-7-5
Кітапта бастауыш сыныптардың математика сабақтарына дайындалу мен оны жоспарлаудың теориялық мәселелері; математика сабақтарын жоспарлау технологиясы; бастауыш сынып оқушыларын оқыту мен тәрбиелеуде мүмкіндігінше озат тәжірибені жинақтап, талдап, ӛз шеберлігінде қолдану үлгісі және 5В010200 – "Бастауыш оқытудың педагогикасы және әдістемесі" мамандығы бойынша «Бастауыш мектепте математиканы оқыту теориясы мен технологиясы» пәнінен тест тапсырмалары берілген.
Оқу құралы бастауыш оқыту педагогикасы мен әдістемесі мамандығы бойынша жоғары білім алатын студенттерге, педагогикалық колледждер оқушылары мен бастауыш сыныптардың мұғалімдеріне арналған. Одан басқа пәндерден сабақ беретін мұғалімдер, сондай-ақ магистранттар мен аспиранттар да құнды мәліметтер ала алады.


title:
Мазмұны:

Алғы

text:
Мазмұны:
|
|
Алғы сөз
|
|
3
|
І бөлім.
|
|
|
I тарау.
|
Сабаққа дайындалу мен оны жоспарлаудың теориялық негіздері
|
7
|
1.1.
|
Оқыту үдерісі және ондағы мұғалімнің ролі туралы
|
7
|
1.2.
|
Оқыту үдерісін ұйымдастырудың формалары
|
12
|
1.3.
|
Мұғалімнің сабаққа дайындалуы және оны жоспарлауы
|
18
|
ІІ тарау.
|
Математика сабағына дайындалу мен оны жоспарлау–
|
|
|
педагогикалық еңбекті ғылыми тұрғыда ұйымдастырудың негізі
|
29
|
2.1.
|
Бастауыш сыныптардағы математика сабағы
|
29
|
2.2.
|
Математика сабағына дайындалу және оны жоспарлау
|
35
|
2.3.
|
Бастауыш сыныптардың математика сабақтарына дайындалу және оны жоспарлау тахнологиясы
|
43
|
ІІ бөлім.
|
Бастауыш сынып мұғалімдерінің іс-тәжірибелерін, математика сабақтарын жоспарлау технологияларын саралау
|
80
|
|
Бірінші сынып
|
80
|
|
Екінші сынып
|
132
|
|
Үшінші сынып
|
170
|
|
Тӛртінші сынып
|
215
|
ІІІ бөлім.
|
5В010200 - «Бастауыш оқыту педагогикасы мен әдістемесі» мамандығы үшін білім алатын студенттерге арналып,
«Бастауыш мектепте математиканы оқыту әдістемесі» пәніне дайындалған тест тапсырмалары
|
237
|
1-тақырып.
|
Бастауыш сыныптарда математиканы оқыту әдістемесі
|
|
|
педагогикалық ғылым ретінде
|
237
|
тақырып. Бастауыш математика курсы оқу пәні ретінде және оны оқып- үйренуді ұйымдастыру 240
тақырып. Математика курсының маңызды ұғымдары мен іс-әрекет тәсілдерінің сипаттамасы және оларды оқытудың әдістемесі 254
тақырып. Математикалық білімді, білікті және дағдыны меңгеру барысын ұйымдастыру 271
тақырып. Әдістемелік - математикалық ғылымның бұлақ-бастаулары 278
тақырып. XIX ғасырдың 60-ыншы жылдарындағы реформалардан кейінгі Ресейдегі математиканы оқыту әдістемесі 280
тақырып. Ресейдегі математиканың бастауыш курсын оқыту әдістемесінің XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың
басындағы жағдайы 281
тақырып. Қазақстанда әдістемелік - математикалық ғылымның
қалыптасуы (1914-30 ж.ж.) 283
тақырып. Бастауыш мектепте математиканы оқыту әдістемесімен байланысты эксперименттік зерттеулер 286
тақырып. Бастауыш математикалық білім беру ісінің қазіргі жағдайы 288
тақырып. Курс бойынша ӛтілген материалды қайталау 292
Бастауыш оқытудың педагогикасы мен әдістемесі» мамандығы бойынша
«Бастауыш мектепте математиканы оқыту әдістемесі» пәні бойынша
жасалған тест таспырмаларының паспорты, 4 курс 304
Қорытынды 314
Пайдаланылған әдебиет тізімі 316
Подготовка к уроқу математики учителей начальных классов
Руководство для учителей начальных классов общеобразовательной
школы
Основная цель данной книги, опираясь на достигнутые достижения современной педагогической науки, рассматривать подготовку и планирование уроков учителей как педагогическую проблему и показать технологию подготовки и планирования уроков математики начальных классов.
Данная книга целеустремленно обеспечивает учителей школ необходимой методической помощью. Состоит из трех пунктов. Первый пункт состсит из двух глав. В первой главе изложены теоретические основы подготовки и планирования уроков, а во второй главе дана технология подготовки и планирования уроков математики начальных классов.
Во втором пункте анализирован технология подготовки и планирования уроков математики учителей начальных классов.
В третьем пункте дана тестовые вопросы по проблемам теории и технологии обучения математике.
Книга может оказать методическую помощь, при организации педагогического труда на научной основе, уделяя большое внимание подготовке и планированию урока. А также книга отличается своим особым анализом и нетрадиционными взглядами поставленной проблеме.
Авторы.
Preparation of mathematics teachers for lesson in elementary school
Textbook for teachers of elementary grades at comprehensive school.
The aim of the book is to consider teacher's preparation and planning as pedagogical achievements at present and to show the preparation and planning technology for mathematics lesson at elementary grade.
The first chapter deais with theoretical value of preparing and planning the lesson. The second chapter dwells upon the preparedness of elementary grades for mathematics lessons and technology of planning.
We believe that the book will be usefui for teachers to prepare and plan the lesson and make easy to organize pedagogical work as scientific basis.
The book is original in its deep thoughts and Ron-traditional views.
Authоrs
Достарыңызбен бөлісу: |


title: ә) Жаңа материалды түсіндіру

text:
Мұғалім сабақтың ең маңызды болып табылатын осы кезеңіне дайындалу үшін, ең алдымен, ӛтілетін материалдың жалпы кӛлемін анық белгілеп алуы керек. Мұнан кейін сабақта қорытылатын ережелердің немесе анықтамалардың оқулықта қалай тұжырымдалғанымен танысып шығуы керек. Ал, 1-сыныптарда оқулық бетіндегі суреттердің мазмұнын тақырып бойынша мағлұматтар беру тұрғысынан талдау қажет. Осылайша талдаулар жүргізу нәтижесінде оқулықтағы суреттердің, иллюстрациялардың немесе тұжырымдамалардың осы сынып үшін жарамсызы болса, оны қалай ӛзгерту керек екендігін анықтап алғаны жӛн.
Математика сабағына дайындықтың бұл кезеңі осы сабақ үшін оқулықтың ролі қалай болатынын белгілеп алуға мүмкіндік береді. Егер онда ұсынылған тапсырмаларға ӛзгертулер жасау қажет болса, мұғалім оның ӛзгертілетін түрін күні бұрын анықтап алуы керек. Мұнан соң жаңа материалды түсіндіру барысында қолданылатын әдістердің үйлесімді ара-қатынасын анықтап алуға болады. Бұл орайда баланы жаңа материалды оқып-үйренуге ынталандырып, қызықтырып, оны белсенді оқу әрекетіне мәжбүр ететіндей әдіс-тәсілдерді таңдап алуға ерекше кӛңіл белген жӛн. Мұнымен қатар жаңа материалды тұрмыспен,қазақбаласыныңұлттық,психологиялық,мемлекетіміздің аймақтық ерекшеліктерімен, қоршаған ортамен, сондай-ақ бастауыш мектепте оқылатын басқа пәндермен байланыстыру ретін ойластыру мұғалімнін бас назарында болуы тиіс.
б) Жаңа материалды бекіту.
Сабақтың бұл кезеңіне байланысты ұйымдастырылатын жұмыстарға дайындалу барысында оқулықтан сыныпта орындалатын жаттығулар іріктеліп алынады. Мұғалімнің осы іріктеліп алынған жаттығуларды сабаққа дайындалу барысында ӛзінің орындап кӛруі міндетті жұмыс болып табылады, ӛйткені ӛзі орындап байқағаннан соң ғана ол әр жаттығудың ерекшеліктерін және оның міндетін түсіне алады, кейіннен сабақ ӛткізгенде оларды ескеретін болады.
Жаттығуларды таңдап алуда ең алдымен, әрине, оқулықты пайдалану керек болады. Егер ондағы жаттығулар жеткілікті болмаса, онда басқа кітаптарды немесе есеп құралдарын пайдалану керек, әйтпесе мұғалімн0ің ӛзі сабаққа дайындалу кезінде жаттығулар (есептер, мысалдар т.б.) құрастырып алуы керек.
Мұғалім сабақ кезінде орындалатын жаттығулардың санын мүмкіндігінше сабақ уақытына сыятын шамада мӛлшерлеп алуға да кӛңіл бӛлуі тиіс. Мұны әсіресе, оқушылардың ӛздігінен орындайтын жұмысына арналған материалды сұрыптауда айрықша еске алған жӛн. Бұл үшін мұғалімнің қолында математикадан дидактикалық материалдардың болғаны дұрыс. Дидактикалық материалдарды дайындауда алғашқы кезде біраз уақыт бӛліп кӛп еңбектенуге тура келсе, толық даярланып біткеннен кейін керісінше, ол сабақ барысында уақыт үнемдеуге, сабақтың тиімділігін арттыруға игі әсерін тигізеді.


title:
С

  4306010500 - Сабақтарына дайындалу мен оны жоспарлаудың Әдістемесі

text:
ББК 74. 262. 21.
ISBN 9965-9639-7-5
Сағымбекова П.С., Тлеубаева Э.Ы., Тортаева А.С.
2013
Алғы сӛз
Қазақстан Республикасының білім беру саясатын айқындайтын құжаттарда («Білім туралы» Заңы, Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы, 5В010200-Бастауыш оқыту педагогикасы мен әдістемесі мамандығына арналған Қазақстан Республикасының мемлекеттік жалпыға міндетті білім беру стандарты) оқыту процесін жаңа техника мен технологияны, кәсіптік білім беруді пайдалана отырып дамытушылық сипатта және шығармашылық іс- әрекет негізінде ұйымдастыру қажеттілігінің атап кӛрсетілуі жайдан жай емес. Ӛйткені қазіргі заманның ӛскелең талаптары (Білім беру құрылымының Халықаралық білім берудің стандарты жіктеу ішіне сәйкес келтірілуі, оқытудың 12 жылдық моделін енгізу үшін жағдайлардың жасалуы, Қазақстанның Еуропалық білім кеңістігіне енуі, Болон Декларациясына қосылуы, адами ресурстарды дамыту еліміздің 2050 жылға дейінгі стратегиялық даму жоспарындағы басымдықтардың бірі ретінде айқындалуы) оқушылардың шығармашылық қабілеттерін, олардың білім алудағы дербестігін мақсатты түрде дамытып отыру міндетін қойып отыр.
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың «Қазақстан- 2050» атты бағдарламасында Егемен еліміздің инновациялық-индустриялық дамуын белгілей келе, бүгінгі және болашақ жастардың жан-жақты білімді, ғылыми-техникалық прогрестен хабары мол жеке тұлға ретінде дамып қалыптасуын ӛз бағдарламасына негіз етеді.
Қазақстан Республикасы азаматтарының жаңа әлеуметтік-экономикалық мінез-құлқын қалыптастыру тұжырымдамасы, Қазақстан Республикасы этникалық-мәдени білім беру тұжырымдамасы, т.б. тарихи маңызы зор құжаттарда ұлттық менталитеті жетілген, бүгінгі қоғамдық қатынастарға еркін араласа алатын жеке тұлғаны қалыптастыру мәселелері қарастырылады. Олай болса қоғамдық қатынастарға еркін араласа алатын, логикалық ойлау қабілеті жоғары, бәсекеге қабілетті тұлға дайындауда – бастауыш мектепте оқытылатын математика сабағының маңызы зор.
Республикамызда халық ағарту жұмысы кең қанат жайып, мектептер саны кӛбейіп, олардың материалдық базасы нығаюда. Бүгінгі күні білім беру, дамыту және тәрбиелеу дейтін тығыз бірлікте алынған үш егіз процестің міндеттері де арта түскен. Осы міндеттер тек оқыту процесін дұрыс ұйымдастырғанда ғана шешіледі.
Оқыту процесін ұйымдастырудың негізгі формасы – сабақ екендігін бірнеше ғасыр бұрын ӛмір сүрген чех педагогы Я.А.Коменский данышпандықпен дәлелдеді. Ал, сабақтың нәтижелі және сапалы болуы оны ғылыми негізде ұйымдастырып, оқушылардың бағдарламалық материалдарды толық игеруіне қол жеткізу үшін, мұғалім сабаққа жан-жақты дайындалуы және оны дұрыс жоспарлай білуі керек.
Сабаққа дайындалу және оны жоспарлау педагогикалық мәні бар ӛзекті мәселелердің бірі болып табылады. Бұл мәселеге педагогика классиктерінен бастап, бүгінгі күнге дейінгі кӛптеген ғалым-педагогтардың еңбектері арналған. Ұлы ғалым-педагогтардың (Я.А.Коменский, К.Д.Ушинский, Б.А.Сухом- линский, Ы.Алтынсарин, Ж.Аймауытов және т.б.) мұғалімнің сабаққа
дайындалуы мен оны жоспарлау мәселесіне баса назар аударғаны тегін емес.
Аталмыш мәселе дидактика мен математика әдістемесі оқулықтарының барлығында дерлік негізгі мәселелердің бірі ретінде қарастырылып келеді. Ол сондай-ақ Т.С.Калмыков, Е.П.Есипов, М.А.Данилов, В.П.Стрезикозин, М.И.Махмутов және тағы басқалардың еңбектерінде тереңірек қарастырылған. Бұл орайда, әсіресе, мұғалімнің осы бағыттағы педагогикалық еңбегін ғылыми тұрғыда ұйымдастыру мәселесін педагогикалық проблема ретінде қарастырған И.П. Раченконың еңбектерін ерекше атап айтуға болады. Бастауыш сынып мұғалімінің сабаққа дайындалуы мен оны жоспарлау мәселесіне қазақстандық педагогтар Т.С.Сабыровтың, С.Р.Рахметованың, P.M.Қоянбаевтың, Т.Қ.Оспа- новтың, Б.М.Қосановтың, Ж.Қайыңбаевтың, Т.Б.Бегалиевтің, Қ.Т.Ыбырайымжановтың, К.Ж.Бұзаубақованың және т.б. еңбектерінде де айтарлықтай кӛңіл бӛлінген.
Бастауыш сыныптарда математикадан жүргізілетін сабақтардың негізгі мақсаты – әрбір баланың бойындағы табиғи қасиеттерін ашып, қарқынды дамып бара жатқан қоғамда ӛмір сүруге бейімделген жеке тұлғаны қалыптастыру; олардың практикалық дағдылары мен білімдерін тереңдете түсу; логикалық ойлауын, тапқырлығын, математикалық қырағылығын дамыту; неғұрлым қабілетті және дарынды балаларды таныта білу, олардың ой-ӛрісінің әрі қарай дамуына кӛмектесу, математикаға қызығушылығын арттыру; тәртіпке, ұйымшылдыққа, табандылыққа, еңбекке, ұжымдыққа, шығармашылықпен жұмыс істеуге баулу. Дарынды, білімді жастар ғана егемен елдің экономикасын жетілдіріп, еліміздің ертеңін ойлай алады. Сондықтан да уақыт талабы оқушыларға сапалы білім берумен бірге олардың ӛзіндік жұмыс жасау қабілетін жетілдіруді, ақыл-ой белсенділігін дамытуды міндет етіп қойып отыр.
Алайда, мектеп тәжірибесіне қарағанда, соңғы кездері сабаққа дайындалу мен оны жоспарлау мәселесіне байланысты келеңсіз жағдайлардың орын алып отырғанын байқауға болады. Соңғы жылдардағы қоғамымызда болып жатқан ӛзгерістерге байланысты мұғалімнен сабақ жоспарын талап ету дұрыс емес, ол ӛз пәнін терең білсе болғаны, ал қалғанын мұғалім сабақ үстінде ӛзі ойлап табуы тиіс деген пікірлер бар. Мұғалімдер арасында бастауыш сыныптардың оқу материалының мазмұны күрделі емес, сондықтан оған сабаққа дайындалудың қажеті шамалы деген пікірлер де айтылып қалып жүр.
Осы сияқты жағдайлар қойылып отырған мәселенің теория жүзіндегі қарастырылуы мен оның мектеп тәжірибесінде жүзеге асырылуы арасында қарама-қайшылықтардың орын алып отырғанын аңғартады.
Осындай жағдайларға және бастауыш сынып мұғалімдерінің алдына қойылып отырған ӛскелең талаптарға байланысты, бұрын жарық кӛрген
«Бастауыш сыныптар математика мұғалімнің сабаққа дайындығы» жалпы білім беретін мектептің бастауыш сыныптары мұғалімдеріне арналған әдістемелік құралды жан-жақты талдап, бүгінгі күннің талабына сай толықтырып қайта шығарудың қажеттілігі туындады.
Екінші рет жаңа мазмұнда ұсынылып отырған оқу құралының негізгі мақсаты – қазіргі заманғы педагогика ғылымының жетістіктеріне сүйене отырып, мұғалімнің сабаққа дайындалуы мен оны жоспарлауы мәселесін педагогикалық проблема ретінде қарастыру және бастауыш сыныптардың математика сабақтарына дайындалу мен оны жоспарлау технологиясын кӛрсету.
Студенттерге нақты әдістемелік кӛмек кӛрсету мақсатында жазылған бұл оқу құралы тӛрт тараудан тұрады.
Бірінші бӛлімнің бірінші тарауында сабаққа дайындалу мен оны жоспарлаудың теориялық негіздері баяндалады, ал екінші тарауында бастауыш сыныптардың математика сабақтарына дайындалу және оны жоспарлау технологиялары келтірілген.
Бастауыш мектеп – бұл оқушы тұлғасы мен санасының дамуы қуатты жүретін ерекше құнды, қайталанбайтын кезең. Сондықтан да бастауыш білім – үздіксіз білім берудің алғашқы басқышы. Осыған сәйкес оқушыға бағдарлама белгілеп берген белгілі бір кӛлемдегі білім, білік және дағдыларды меңгерту – бүгінгі күннің талабы. Бұл, әрине, мұғалімнен кӛп ізденісті талап етеді. Сондықтан әр мұғалім бастауыш сынып оқушыларын оқыту мен тәрбиелеуде мүмкіндігінше озат тәжірибені жинақтап, талдап, ӛз шеберлігінде қолдануға кӛңіл бӛлулері тиіс.
Екінші бӛлімде Ш.Смаханұлы атындағы №44 жалпы орта білім беретін мектептің бастауыш сынып мұғалімдері - Ф.Қарғабаева, З.Әбілдаева, Ж.Керімбаева, Р.Тұржанованың; Керімбай атындағы №12 жалпы білім беретін орта мектебінің бастауыш сынып мұғалімдері - А.Күзембаева, С.Жанпеисованың, Д.Сипотаеваның; Т.Рысқұлов атындағы №48 орта мектебінің бастауыш сынып мұғалімдері - А.Жаңбырбаева, А.Жұманазарова, М.Оспаналиева, Г.Таубалдиева, Ф.Назаврбекованың; Б.Момышұлы атындағы
№45 қазақ классикалық гимназисыяның бастауыш сынып мұғалімі Г.Тойшыбекованың; Тӛле би атындағы №8 мектеп-гимназияның бастауыш сынып мұғалімдері - Ш.Сүгірбекова, С.Мырзатаева, К.Қарымбаева, С.Байқұлова, Г.Байбулованың және Жамбыл атындағы №5 мектеп- гимназиясының бастауыш сынып мұғалімдері - А.Нарымбетова, М.Асемова, Б.Нұрғожаеваның озат іс-тәжірибелері жинақталып, бастауыш сыныптардағы математиканы оқыту әдістері сараланған.
Үшінші бӛлімде Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті «Бастауыш оқыту теориясы мен әдістемесі» кафедрасы ұжымының «Бастауыш оқыту педагогикасы мен әдістемесі» мамандығы үшін
«Бастауыш мектепте математиканы оқыту әдістемесі» пәніне жазылған және Б.М.Қосанов, П.С.Сағымбекова, А.С.Тортаеваның «Бастауыш мектепте
математиканы оқыту әдістемесінің тарихы, практикалық сабақтар» атты оқу құралының тест тапсырмалары үлгі ретінде басшылыққа алынды.
Оқу-әдістемелік құрал студенттердің сабаққа дайындалу мен оны жоспарлау мәселесіне үлкен мән беріп, ӛзінің педагогикалық еңбегін ғылыми негізде ұйымдастыруына біршама жеңілдік келтіреді деген сенімдеміз. Сондай- ақ, оқу-әдістемелік құралдың қойылып отырған мәселеге қатысты ӛзіндік тың ойлармен, дәстүрлі емес кӛзқарастармен ерекшеленетіндігін ескерте кетуге тиіспіз.
Бұл еңбегімізді Тараз мемлекеттік педагогикалық институтының 45 жылдық мерей тойына арнаймыз. Институтымыздың гүлденіп ӛркендеуін, жоғарғы деңгейден кӛрінініп кӛркейе беруін тілейміз.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Бірінші бӛлім - Сабақтарына дайындалу мен оны жоспарлаудың Әдістемесі

text:
Бірінші бӛлім
I тарау. САБАҚҚА ДАЙЫНДАЛУ МЕН ОНЫ ЖОСПАРЛАУДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
Оқыту процесі және ондағы мҧғалімнің ролі туралы
Жалпы алғанда, оқыту деп адамдарды қандай да бір білім, білік және дағдылар жүйесімен қаруландыру процесін түсінетініміз белгілі. Педагогика теориясында оқыту процесі жас ұрпақтың жекебас тұлғасын тәрбиелеу мен дамыту міндеттерін шешуге бағытталған, "білім беру" және "оқу" ұғымдарымен ӛзара тығыз байланысты біртұтас педагогикалық процесс ретінде сипатталады. Сондықтан, ең алдымен, оқыту, білім беру және оқу ұғымдарының мағынасын ашып алуға тырысайық. Жас ұрпаққа қазіргі заман талаптарына сай білім беру қоғам алдында тұрған аса маңызды да басты міндеттердің бірі болып табылады. Білім беру - белгілі бір жүйеге келтірілген білім, білік және дағдыларды игерудің барысы, жас ұрпақты ӛмірге дайындаудың қажетті шарты. Қазақстан Республикасының "Білім беру туралы" заңында: "Білім беру - бұл қоғам мүшелерінің адамгершілік, интеллектуалдық, мәдени дамуының жоғары деңгейін және кәсіби біліктілігін қамтамасыз етуге бағытталған тәрбие беру мен оқытудың үздіксіз процесі", -деп жазылған.
Білім беру ісінің дұрыс жолға қойылуы білім беру мекемелерінің жақсылап ойластырылған жүйесін талап етеді. Қай ел болмасын халыққа білім беру жүйесін ӛзінің саяси-экономикалық және мәдени-әлеуметтік даму жағдайларына сәйкес құрады. Қазақстан Республикасындағы халыққа білім беру жүйесі, негізінен алғанда, мынадай құрылымнан тұрады
Мектепалды даярлық;
Жалпы орта білім;
Орта арнаулы білім;
Жоғары білім;
Жоғары оқу орнынан кейінгі білім.
Халыққа білім беру жүйесіндегі аса маңызды буын жалпы орта білім болып табылады; ӛйткені мұнда мектеп жасындағы балалардың барлығын да қамту жүзеге асырылады.
Қазақстан Республикасында жалпы білім беретін орта мектептің құрылымы жас ұрпақтың ержетуіндегі жас ерекшелігінің негізгі үш кезеңіне (балалық шақ, жеткіншектік шақ және жасӛспірімдік шақ) сәйкес үш сатыдан тұрады:
Бірінші саты - бастауыш мектеп (1-4 сыныптар);
Екінші саты - негізгі мектеп (1-9 сыныптар);
Үшінші саты – бағдарлы (немесе бейімді) мектеп (1-11 сыныптар).
Халыққа білім беру жүйесінің қай сатысын алсақ та, оқыту процесінің негізін оқушының танымдық қызметі құрайды, оқытуды ұйымдастырудың ең
басты мағынасы оқушының танымдық қызметінде. Бұл дегеніміз, оқыту процесінің аса мәнді белгісі болып табылады.
Танымдық қызметтің элементтері мектепалды даярлық мазмұнында да болады. Шын мәнісінде, бала мектепке дейін-ақ айнала қоршаған дүниені танып-білуге әрекет жасай бастайды, яғни оның "оқуы" (дәлірек айтқанда, ӛзіндік іс-әрекеттер барысында айнала қоршаған ортаны танып білуі -П.С.) мектептегіден ӛзгеше жағдайларда тым ерте басталады. Ол ата-анасының және тәрбиешінің кӛмегімен табиғат құбылыстарын бақылауға және оларға талдау жасауға үйренеді, әралуан ертегілер мен әңгімелерді тыңдайды және олардың мазмұнын айтып беруді үйренеді. Дегенмен, мектеп жасына дейінгі баланың танымдық қызметінде ойын жетекші роль атқарады және оның ойлау қызметінде сезімдік таным басым болып қала береді.
Ата-ананың қалауы бойынша жеті (немесе алты) жастан бастап кӛптеген балалар мектепке тартылып жүйелі білім алуға кіріседі, яғни олар әралуан мәліметтер, біліктер, дағдылар және әдеттердің белгілі бір қорын игере отырып, мектепке келеді. Мектепке келген күннен бастап олар оқыту арқылы біртіндеп, жоғарырақ деңгейге ауыса бастайды, яғни ғылым негіздерін игеруге кіріседі. Сӛйтіп, олар үшін оқу біртіндеп, жетекші іс-әрекетке айнала бастайды. Әрине, олардың қоршаған әлемді танып-білуінде танымдық кызметтің басқа да түрлері (мысалы, еңбек, ойын, кӛркем-бейнелеу, музыкалық-эстетикалық, т.б.) ӛз маңызын жоя қоймайды.
Жалпы алғанда, оқу - оқушының ӛзіндік қызметі, қызметтің осы түрі арқылы оқушы білім алады, білік және дағдылар жүйесімен қаруланады. Тар мағынада алғанда, оқу дегенді ақпаратты қайта ӛңдеу процесі ретінде тусінуге болады, сондай-ақ оның жаңа ақпаратты табуға мүмкіндік туғызатын әрекеттер жасау үшін де пайдаланылуы мүмкін. Оқу-білім алу мақсаттарына бағытталған оқушы қызметінің ерекше бір түрі, ол жас ұрпақтың жүйелі де терең білім алуы, білік және дағдылар жүйесімен қарулануы қамтамасыз етілетін, арнайы бағдарлама арқылы жүзеге асырылатын және белгілі бір мақсатқа бағытталған процесс болып табылады. Оқу жас ұрпақтың бойында ес, зейін, қиял, логикалық ойлау және т.с.с. қасиеттерді тәрбиелейді, жеке бастың жан-жақты дамуын қамтамасыз етеді. Оқу қызметінің сипаты және оның нәтижелі болуы кӛптеген факторларға тікелей тәуелді болады, олардың қатарында мұғалімдер ұжымының сапасын, олардың кәсіби дайындығын, оқушылардың оқуға деген қатынасын, олардың дайындық деңгейін және т.б. атап айтуға болады.
Шындығына келгенде, оқу мен оқыту ұғымдары іс-әрекеттің әртүрлі екі ерекше түріне жатады және олар оқыту процесінің екі жақты сипатын кӛрсетеді. Жалпы алғанда, оқыту процесінде мұғалім мен оқушының бірлескен іс-әрекеттері жузеге асырылады.
Мектептегі оқыту – мұғалімнің басшылығымен жүзеге асырылатын балалардың мақсатқа бағындырылған, жоспарлы және ұйымдасқан түрдегі танымдық қызметі. Оқытудың міндегі жас ұрпақты ӛмірге баулу, ӛндірістегі еңбекке дайындау, қоғамға пайда келтіретіндей практикалық іс-әрекетке
үйрету, сондай-ақ оның жан-жақты дамыған жекебас тұлғасын дамыту болып табылады.
Мектептегі оқыту процесінде (бұл жерде жалпы орта білім жүйесі туралы ғана сӛз болып отырғанын ескертеміз -П.С.) оқытудың бұл міндеті мектеп ӛмірінің барлық мазмұны, сондай-ақ мектептің барлық қызметкерлерінің күш- жігері арқылы шешіледі. Бұл жағдайда кең мағынадағы оқыту процесі туралы сӛз қозғауға болады.
Мектептегі оқыту процесі бірнеше сатыларда (бастауыш оқыту, негізгі мектептегі және бағдарлы мектептегі оқыту) жүзеге асырылады. Бұл сатылардың әрқайсысы, әрине, ӛз кезегінде оқыту процесін сипаттайды, бірақ дәл осы жерде тар мағынадағы оқыту процесі туралы сӛз қозғауға болады. Оқытудың әр сатысы баланың ержетуіндегі жас ерекшелігінің кезеңдеріне сәйкес келеді және осы кезеңдердің әрқайсысы үшін білім берудің аяқталғандығын (әрине, салыстырмалы түрде -П.С.) білдіреді.
Бастауыш оқыту - мектепте білім берудің алғашқы сатысы, онда мектепте жүйелі білім алуды одан әрі жалғастыру үшін іргелі даярлық жүзеге асырылады. Мұнда барлық пәндерді бір ғана мұғалім оқытады. Ал негізгі және бағдарлы мектептердегі оқыту процесі пәндік жүйеге негізделген. Осыған сәйкес бұл жерде әр пәнге қатысты оқыту процесі туралы сӛз қозғауға болады. Бұл жағдайда оқыту процесі ұғымы біртіндеп тарыла түсетіндігін байқауға болады. Мектептегі оқыту процесі жекеленген сабақтарға жіктеледі. Сабақ та әрине, сӛз жоқ, оқыту процесі, бірақ оның тар мағынадағы нақты кӛрінісі деуге болады. Сонымен, ӛте кең таралған „оқыту процесі" атауының кӛлемі бойынша (мазмұны бойынша да -П.С.) мейлінше әралуан ұғымдарды анықтайтынын (жалпы орта білім жүйесінен бастап нақты бір пәнге қатысты жекеленген сабаққа дейінгі -П.С.) байқауға болады.
Педагогикалық әдебиетте оқыту процесін анықтауда бірізділік жоқ.
Педагогика оқулықтарында оған берілетін кейбір анықтамаларды келтірейік.
«Оқыту деп арнайы ұйымдастырылған, мұғалімнің басшылығымен жүзеге асатын, оқушылардың оқу-танымдық мұқтаждықтарын оятуға, оларды ғылыми білімдер, біліктер және дағдылар жүйесімен қаруландыруға, диалектикалық-материалистік кӛзқарасты қалыптастыруға бағытталған педагогикалық процесті түсінеді».
«Оқыту – бұл жеке психикалық дамуды үдету және қоршаған дүниенің танылған заңдылықтарын меңгеру мақсатында арнайы ұйымдастырылған оқу- танымдық іс-әрекет».
Бұл келтірілген анықтамаларға қарағанда оқыту процесінің танымдық іс- әрекет екендігі байқалады.
Оқыту процесі қалай болғанда да мұғалімнің басшылығымен жүреді. Осы тұрғыдан алғанда, «оқыту» ұғымы жас ұрпақты білім, білік және дағдылар жүйесімен қаруландыру, оның оқу-танымдық және шығармашылық қабілеттерін дамытумен байланысты мұғалімнің іс-әрекетін сипаттайды, ал оқу, яғни білім алу, қандай да бір білім, білік және дағдылар жүйесімен қарулану процесі – бұл оқушының тікелей ӛзінің іс-әрекеті. Демек, оқыту процесіндегі
басты тұлға – мұғалім, оқыту процесінің нәтижелі болуында мұғалім орасан зор роль атқарады.
Кең мағынада алғанда оқытуды аса күрделі еңбек процесі деп түсінуге болады. Оның аса күрделі болу себебі, баланың күрделі және әралуан сапалық қасиеттерімен ерекшеленуінде ғана емес. Оқыту процесі ӛзінің аса ұзақ уақыт жүруімен, сондай-ақ оқытудың әр сатысында баланың жас және даму ерекшелігіне сай оған жасалатын педагогикалық әсердің ӛзгермелі болуымен күрделі болып табылады. Қалай болған күнде де оқыту процесін мұғалімнің шикі материалды ӛңдеуімен" байланысты жұмыс процесі немесе, анығырақ айтқанда, технологиялық процесс ретінде қарастыруға болады. Осы тұрғыдан алып қарағанда, мұғалім қызметінің технологиялық процесс ретіндегі басты қиындығы мен ерекшелігі мынада: оқушы мұғалімнің педагогикалық әсерін (айтқандарын, түсіндіргендерін, т.б. -П.С.) дайын күйінде қабылдай салмайды. Ӛзінін танымдық мүмкіндігіне сәйкес бала танымының заңдылықтары негізінде, ол да әрекет жасайды және оқу деп аталатын еңбекпен шұғылданады. Оқыту процесінің жүзеге асырылуындағы қиындық пән күрделілік оқыту барысында екі технологиялық процестің (оқыту мен оқудың -П.С.) үйлесімді қабысуында. Бұл процестердің екеуі де қатар жүреді, сондықтан да оларды үйлесімді ара қатынаста жүргізу оңай болмайды. Бұған дейінгі «императивтік педагогика» бала танымының технологиясын ескермей, оқушыларға мұғалімнің технологиясын күштеп мойындатуға, сӛйтіп айтылған үйлесімді ара қатынасты бұзуға бағыт ұстайтын. Осының нәтижесінде оқушылар оқыту процесінің белсенді емес «объектісі» жағдайында ғана қалып қоятын да, оларды оқудың, білім алудың келешегі қызықтыра қоймайтын. Барлық мәселе мынада: мұғалім қызметінің технологиясы толығымен баланың оқып, білім алуының технологиялық процесін тиімді ұйымдастыруды қамтамасыз ету міндетіне бағындырылуы керек, сонда ғана оқыту нәтижелі болмақ. Басқаша айтқанда,
мұғалім оқушыларды оқуға, білім алуға үйретуі тиіс.
Әдетте, мұғалім оқытады, ал оқушылар оқиды, білім алады деп түсінеміз. Шын мәнісінде, барлығы бұдан әлдеқайда күрделірек: мұғалім тек қана оқытып қоймайды, оқушылар болса оның айтқандарын жай ғана есте сақтап қана қоймайды. Әрине, оқыту процесінде мұғалім білім мен біліктердің аса маңызды қайнар кӛзі ретінде кӛрінеді. Оқушы, ең алдымен, мұғалімнен оның сӛздері мен іс-әрекетінен кӛп нәрсені үйренеді, яғни осы тұрғыдан алғанда, мұғалім ғылыми білімдердің негіздерін жеткізуші болып табылады. Мұғалімнің ғылым негіздерін терең білуі оқушылардың оқуға деген ынтасын туғызады. Оқушылар ӛз пәнін нашар білетін, сабақ бере алмайтын мұғалімді ешқашан кешірмейді. Мұғалім оқыту барысында оқушылардың сенімді кӛмекшісі болып табылады. Ол оқушылар алдында туындайтын қиындықтарды жеңуге кӛмектеседі. Мұғалім қызметінің осы қыры ерекше маңызды болып табылады. Туындайтын қиындықты дер кезінде байқап оқушыға педагогикалық тұрғыда дұрыс кӛмек кӛрсету дегеніміз оқушының кеміп бара жатқан белсенділігін арттыру, оқушыға жұмысты жемісті жалғастыруға және аяқтауға қажет болатын жаңа күш-қуат беру деген сӛз.
Мұғалім оқу процесінде оқушылардың тәрбиешісі ретінде де кӛрінеді. Сабағы жоғары деңгейде ӛтетін, әрдайым ӛзін сергек, кӛңілді, салиқалы ұстайтын, қисық-қыңыр оқушылармен тіл табыса алатын мұғалімдерді балалар ерекше сыйлайды, ал мұғалім осы сияқты сапалық қасиеттері арқылы оқушыларға үлгі болады, оқыту барысында оқушылардың қоғамдық ӛмірге деген ынтасын тәрбиелейді, олардың ғылыми және мәдени ой-ӛрісін кеңейтеді. Осының нәтижесінде оқушылардың адамгершілік кӛзқарасы, сенімі мен сезімі дамиды.
Мұғалім оқыту процесінде оқушылардың жан-жакты дамуына да қолайлы жағдайлар туғызып отырады. Оқыту барысында мұғалім оқушылар алдына проблемалық мәселе қояды, оқушыдан осы проблемалық мәселені шешу барысындағы ізденіске белсене қатысуды талап етеді. Кӛпшілік жағдайларда, ол оқушылардың алдында жеткілікті деңгейдегі жоғары «интелдектуалдық» қиындықтар туғыза отырып, оларды жеңу барысындағы оқушылардың танымдық қызметін тиімді ұйымдастыра және басқара білуі тиіс. Бұл қазіргі заманғы дамыта оқыту технологиясының басты бағыттарының бірі болып табылады.
Мұғалім оқу процесінде оқушылардың оқу жұмысына бақылау жасайтын, үкімет тарапынан тағайындалған қызметкер ретінде кӛрінеді. Мұғалім қызметінің осы қыры да аса маңызды болып табылады. Ӛйткені, мемлекет пен қоғам кез-келген уақытта мектептегі оқу ісінін, нақты, әрі айқын жағдайын біліп отыруға тиісті. Оның үстінде оқушылардың оқу жұмысын тексеріп, бақылап және бағалап отырмай, мұғалім ӛзінің кәсіби міндеті – оқытушылық қызметін дұрыс жолға қоя алмайтыны түсінікті.
Мұғалім оқыту процесінде, ең алдымен, оқушылардың оқу-танымдық қызметін ұйымдастырушы және басқарушы ретінде кӛрінеді. Оқыту процесін ұиымдастыру барысында оқушы бұрынғыдай тек оқудың объектісі ғана ғана болып қалмай, сонымен қатар оқудың субъектісіне де айналуы тиіс, сонда ғана оқыту процесі нәтижелі болмақ. Қазіргі мектеп тәжірибесі терең, әрі тиянақты білімнің оқушылардың оқу-танымдық іс-әрекетін дұрыс, әрі тиімді ұйымдастыру барысында қалыптасатындығын аңғартып отыр. Бұл, ӛз кезегінде, қазіргі мұғалімнен оқыту процесіндегі оның ӛзі мен оқушыларының қызметінің ара қатынасын түбегейлі ӛзгертуді талап етеді. Біздің ойымызша, қазіргі мектеп тәжірибесіне дендеп ене бастаған дамыта оқыту жағдайындағы мұғалімнің басты міндетін айқындау мәселесі шұғыл түрде күн тәртібіне қойылуы тиіс, ӛйткені «мұғалім» деген терминнің ӛзі оның қазіргі заман талаптарына сәйкес қызметінің мән-мағынасын толығымен аша алмайтын сияқты. Оның үстіне Қазақстан Республикасында білім берудің жаңа мемлекеттік стандартына сәйкес мектептегі оқыту мен тәрбиелеу приоритеті түбегейлі ӛзгеріп, бірінші кезекке бұрынғыдай оқушыны пәндік білім, білік және дағдылардың белгілі бір-жиынтығымен қаруландыру емес, оның жекебас тұлғасын дамыту міндеті қойылып отыр. Бұл міндетті шешу мұғалімнін ӛзінің оқыту процесіндегі қызметін түбегейлі ӛзгертуді талап етеді, яғни қазіргі заманғы мұғалімді толғандыратын басты мәселе оқушылардың оқыту процесіндегі танымдық
қызметін дұрыс, әрі тиімді ұйымдастыру мен басқарудың технологиясын жасау болуы керек. Демек, осы түрғыдан алғанда, қазіргі заманғы дамыта оқыту жағдайында, мұғалімді «оқыту процесінің менеджері» деп түсінген орынды деп ойлаймыз.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Оқыту процесін ҧйымдастырудың формалары

text:
Оқыту процесі – ӛте ұзақ және аса күрделі біртұтас педагогикалық үдеріс. Оқыту процесінде коғамның мектеп алдына қойып отырған талаптарынан туындайтын мына сияқты сұрақтарға жауап беріледі:
Неге және не үшін оқыту керек?
Нені оқыту керек?
Қалай оқыту керек?
Нелерді пайдаланып оқыту керек?
Қандай жүйемен (формада -П.С.) оқыту керек?
Бұл сұрақтар оқыту процесінің ӛзіне тән негізгі компоненттерін анықтайды.
«Негежәненеүшіноқытукерек?»деген сұраққа оқыту процесінің оқытудың мақсаты деп аталатын компонентінде жауап ізделеді. Қандай да болмасын қоғамда оқыту ісін дұрыс жолға қою үшін, ең алдымен, оқыту мақсаты анықталады. Оқытудың бұл аса маңызды компонентінің мазмұны мемлекеттің «Білім туралы заңында», сондай білім беру туралы мемлекеттік стандарттарда беріледі.
Оқыту процесінің «Неніоқытукерек?», яғни оқушыларды қандай кӛлемдегі және шеңбердегі біліммен қаруландыру керек? деген сұраққа жауап беретін компоненті оқытудыңмазмұныдеп аталады. Оқытудың мазмұны арнайы нормативті құжаттарда (білім стандарттары, оқу жоспарлары, оқу бағдарламалары, оқулықтар -П.С.) анықталады.
«Қалай оқыту керек?» деген сұраққа оқыту процесінің оқыту әдістерідеп аталатын компонентінде жауап ізделеді. Оқыту әдістерінің жалпы сипаттамасы педагогика және әдістеме оқулықтарында, сондай-ақ мұғалімдерге арналған әдістемелік құралдарда келтіріледі. Бірақ мұғалім нақты жағдайларда оқыту әдістерінің қайсысын таңдап aлy қажет екенін ӛз тәжірибесіне сүйене отырып, ӛзі белгілейді.
Оқыту процесінде мұғалімге оқушыға білімді терең меңгерту үшін арнайы құралдар жүйесін пайдалануға тура келеді, яғни «Нелерді пайдаланыпоқытукерек?» деген тӛртінші мәселені шешу оқыту процесінің оқытудыңқұралдарыдеп талатын компонентінде жүзеге асырылады. Оқытудың құралдары мейлінше сан алуан. Оған жататындар: мұғалімнің сӛзі мен іс- әрекеттері, оқыту жабдықтары (бор, тақта, қалам, дәптер, оқулық, т.с.с.), кӛрнекі құралдар, оқытудың техникалық құралдары және т.б.
Оқыту процесіндегі бесінші мәселе «Қандай жүйемен оқыту керек?»оқытуды ұйымдастырудың формалары деп аталатын компонент арқылы іске асырылады.
Оқыту процесінің осы компоненттерінің барлығы ӛзара тығыз байланысты, ӛйткені оқыту процесінде жоғарыда атап кӛрсетілген мәселелер кешенді түрде шешіледі.
Оқыту процесінің компоненттерін және олардың арасындағы байланысты шартты түрде мынадай сызба-нұсқа түрінде керсетіп беруге болады.
Сызба-нұсқаның маңызы ол оқыту процесінің құрылымы және оның компоненттері туралы айқын түсінік береді. Бұл құрылымда оқытуды ұйымдастырудың формалары деп аталатын компоненттің ерекша маңызы бар. Сондықтан оған кеңінен тоқталайық.
Жалпы алғанда, форма (forma – латын сӛзі) қазақша «сыртқы көрініс» деген мағынаны білдіреді. Демек, форманы қандай да бір мазмұнның сыртқы бейнесі ретінде түсінуге болады. Осы тұрғыдан алғанда, оқытудыұйымдастырудыңформасыдегенді оқушылардың санына, оқитын орнына, уақытқа байланысты арнайы түрде ұйымдастырылып, дәл белгіленген режим мен тәртіпке бағындырылған жұмыс түрі деп білу керек.
Оқыту процесінің басқа да компоненттері сияқты оқытуды ұйымдастырудың формасы да ӛзгермейтін нәрсе емес. Қоғамның дамуына, оның талаптарына, адамзаттың осы салада жинақтаған тәжірибелеріне, сондай- ақ оқытудың мақсат-міндеттерінің ӛзгеруіне қарай ол да ӛзгеріп, толықтырылып және жетілдіріліп отырады. Мектеп тарихына қарағанда, осы күнге дейін оқытуды ұйымдастырудың әр түрлі формаларының пайдаланылып келгендігін аңғаруға болады. Осылардың ішіндегі педагогика тарихынан мәлім
ең маңыздылары мыналар: сынып-сабақ формасы, жеке-топтық форма белль- ланкастер жүйесі, мангеймдік жүйе, дальтон-жоспар, ынтымақтастықта оқыту формалары (кіші топтарға бӛліп оқыту жүйесі), жобалар әдісі т.б.
Осылардың кейбіреулері, мәселен, сынып-сабақ формасы сияқтылары, ӛзгертілген және жетілдірілген күйінде қазіргі заманғы мектептерде әлі де қолданылып жүргенін атап айтуымыз керек.
Оқыту процесінің басқа да компоненттері сияқты оқытуды ұйымдастырудың формалары да ӛте ұзақ даму жолынан ӛтті. Ежелгі заман мен орта ғасырларда оқыту бұқаралық сипат алған жоқ, яғни қоғам жас ұрпақты жаппай оқыту талабын күн тәртібіне қойған жоқ. Сондықтан алғашқыда балаларды оқыту, негізінен алғанда, жеке-дара жолмен іске асырыла бастады. Мұнда арнайы сабақ кестесі болған жоқ, оқыту ісі оқушының немесе мұғалімнің ыңғайына қарай ӛзгертіліп отырды. Бұл жүйенің элементтері оқушының жекебас тұлғасын тәрбиелеу мақсаты алға қойылып отырған қазіргі кезде де қолданылады. Мұнда оқушылар қандай да бір пәнді тереңірек оқып - үйрену үшін мұғалімге ақы тӛлеп, арнайы жеке оқу жоспары бойынша оқиды.
Бертін келе қоғамның талаптары барған сайын сауатты адамдарды кӛп мӛлшерде қажет ете бастады. Осының нәтижесінде ежелгі ӛркениет елдерінде (Мысыр, Вавилон, Қытай, Үндістан, т.б.) оқытудың, жеке-топтық формалары пайда бола бастады. Кейінірек мұсылман дінінің таралуына байланысты араб елдерінде және Орталық Азияда мұсылмандық қадым мектептері мен медреселерде жеке-топтық оқыту кеңінен қолданылды. Мектепке әртүрлі жастағы балаларды жылдың қай мезгілінде болса да қабылдай беру, арнайы оқу жоспары мен оқу бағдарламаларының және тұрақты сабақ кестесінің болмауы, әр оқушыға жеке-жеке тапсырмалар беріп, қиын жерлерін түсіндіріп, кейіннен оны сұрап отыру, оқыту әдістерінің тым қарапайым болуы, т.б. оқытудың бұл жүйесінің басты ерекшеліктер болып табылады.
Қоғамның дамуы мен ӛнеркәсіптің, ғылым мен техниканың ӛркендеуі оқытуды ұйымдастырудың қалыптасқан формаларын ӛзгертуді талап етті, ӛйткені қоғамға әр түрлі салалар бойынша білімді мамандар, сауатты жұмысшылар қажет болғандықтан, оқыту бұқаралық сипат ала бастады. Енді мұғалімге бір мезгілде кӛптеген оқушыларды қамти отырып, анағұрлым сапалы білім беруге мүмкіндік жасайтын оқытудың ұжымдық формаларын тәжірибеге енгізу күн тәртібіне қойылды. Осының барысында оқытудың сынып-сабақ формасы келіп туды.
Сыныптық-сабақтық жүйені жасаушы және ұсынушы чех педагогы Я.А.Каменский (1592-1670). Бұл жүйенің басты ерекшелігі, онда жаппай оқыту идеясы басшылыққа алынады. Оның сыныптық деп аталуы себебі, мұғалім жас шамасы мен білім дәрежесі ескеріліп, сынып деп аталатын топқа біріктірілген оқушылармен жұмыс істейді, ал сабақтық деп аталуы – оқыту процесінің қатаң белгіленген уақыт мерзімі және тұрақты кесте бойынша бірінен соң бірі келіп отыратын сабақ деп аталатын бӛлшектерге бӛлінетіндігінде.
Сыныптық-сабақтық жүйе педагогика ғылымы мен мектеп тәжірибесіндегі аса бағалы жетістіктердін бірі болып табылады. Сондықтан да
ол адамзатқа ұзақ уақыт бойы сенімді қызмет ете отырып, қазіргі күні бүкілдүние жүзі елдеріне кеңінен таралып отыр. Бұдан сынып-сабақ жүйесі оқытуды ұйымдастырудың формасы ретінде ғасырлар бойы ӛзгерген жоқ деген пікір тумауы керек. Бұл жүйе жаппай оқытуды жолға қойған елдерде түрін ӛзгертіп, жетілдіріп, әлі күнге дейін қолданылып келеді. Енді оның бірнеше варианттарына тоқталайық.
Я.А. Коменский ұсынған жүйе алғашқы болып, капиталистік даму жолына ертерек түскен Англияда XVІІ ғасырдың соңына қарай біршама түрін ӛзгертіп қолданыла бастады. Ӛнеркәсіптің даму талаптарына сәйкес сауатты адамдарды кӛптеп дайындау мақсатында мұнда оқытудың сыныптық-сабақтық формасының ӛзгертілген түрі «сатылы оқыту» немесе «ӛзара оқыту» деп аталатын оқыту жүйесі ұсынылды. Оның негізін қалағандар діни қызметкер А.Белль және мұғалім Д.Ланкастер болатын, сондықтан ол педагогикалық әдебиетте белль-ланкастер жүйесі деп аталады. Бұл жүйе бір ғана мұғалімнің жас шамасы әр түрлі оқушылардың үлкен тобын (200-300, кей әдебиеттерде 600-ден астам -П.С.) оқытуына мүмкіндік берді. Мұнда сабақты алдымен мұғалім ӛткізеді, сонан кейін оқушылар топтарға бӛлінеді де, әр топтағы сабақты топ басшылары (мониторлар) жүргізіледі.
ХІХ ғасырдың аяғына қарай батыс елдерінде мектептерде алдын ала анықталған қабілеттері бойынша балаларды әр түрлі сыныптарға бӛліп оқыту идеясы белең ала бастады. Балалардың қабілеттілігі тестер жүйесі бойынша ӛлшенді. Оқушыларды қабілетіне қарай бӛліп оқыту жүйесі тұңғыш рет Мангейм қаласында жүзеге асырылды, сондықтан педагогикалық әдебиетте оны оқытудың мангеймдік жүйесі деп атайды. Бұл жүйе Англияның, АҚШ-тың және тағы басқа кӛптеген ӛркениетті елдердің оқыту ісінде әлі күнге дейін қолданылып келеді.
XX ғасырдың басында АҚШ мектептерінде оқушылардың қабілеттілігі мен дарындылығы әр түрлі болады деген ережені басшылыққа алатын оқыту жүйесі жасалды. Бұл жүйе оқушылардың танымдық дербестігіне, ӛз қарқынымен ӛз бетінше (мұғалімнін басшылығымен -П.С.) жұмыс істеуіне негізделді. Оны қолдануды тұңғыш рет 1905 жылы Дальтон қаласында Елена Паркхерст деген мұғалім мектеп тәжірибесінде жүзеге асырды. Кейінірек ол дальтон-жоспар деген атпен кеңінен таралды. Дальтон-жоспар жүйесі бойынша оқу материалы бірнеше тапсырмаларға бӛлшектеледі де, оқушылар алдына нақты міндеттер қойылады және осыған сәйкес ӛз бетімен жұмыс істеуге қажетті әдебиет тізімі кӛрсетіледі, яғни мұнда даралап оқыту және оқытуды дербестендіру принципі басшылыққа алынады. 20-сыншы жылдардың аяғына қарай дальтон-жоспар жүйесі бригадалық-лабораториялық әдіс деген атпен Кеңестер Одағы мектептерінде де кеңінен қолданылды.
Шамамен осы кездері кеңес мектептерінде жобалар әдісі деген атаумен мәлім болған оқыту жүйесі де енгізілді. Бұл жүйе XX ғасырдың 20-сыншы жылдарында АҚШ-та пайда болған еді. Оның негізін американың кӛрнекті философы және педагогы Дж. Дьюи мен оның шәкірті В.Х.Килпатрик салды. Жобалар әдісі оқытуды оқушылардың танымдық белсенділігіне сай жұргізуді
басшылыққа алады. Оқушы алдын ала қандай да бір жобаны белгілеп алады да, оның таным-білімдік іс-әрекеті осы жобаның айналасында жұмыс істеуге бағытталады. Оқытуды ұйымдастырудың бұл формасы оқыту процесін оқушылардың танымдық белсенділігін күшейту, сондай-ақ оқытуды дербестендіру негізінде ұйымдастыруға мол мүмкіндік туғызатындығымен әлем педагогтарының назарын ӛзіне аударды. Қазіргі күні жобалар әдісінің жетілдірілген түрлері ӛркениетті елдердің мектептерінде күні бүгінге дейін кеңінен қолданылуда.
Сонымен, қазіргі педагогика ғылымына оқытуды ұйымдастыру формаларының кӛптеген жүйелері мәлім. Олардың қай-қайсысы да болмасын ұжымдық және даралап оқытудың түрліше ара қатынаста үйлесуі, мұғалімнің және оқушылардың қызметінің түрліше қабысуы, әр түрлі оқыту әдістері мен құралдарының пайдаланылуы сиякты ӛзіндік ерекшеліктерімен сипатталады. Қазіргі кезде оқыту жүйелерін жетілдіре тусу бағытындағы жұмыста жекеленген ұстаздардың іс-тәжірибесінде туып, педагогика ғылымында теориялық тұрғыда негізделген және мектеп тәжірибесіне енгізуге болатын бірнеше жаңа педагогикалық технологиялар айқындалып отыр.
Оқыту – ӛте ұзақ педагогикалық үдеріс. Ол жекеленген сабақтардан тұрады. «Сабақ» сӛзі ӛзінің педагогикалық тұрғыдағы мағынасындағы белгілі бір уақыт мерзімде орындалуға тиісті еңбек тапсырмасы деген мағынаны береді. Осы тұрғыдан алғанда, мектептегі сабақты да белгілі бір уақыт мерзіміне (45 минутқа) лайықталып, сыныпқа ұсынылатын еңбек тапсырмасы ретінде қарастыруға болады. Жалпы алғанда, сабақ сӛзі ӛзіне тән мағыналық және қолданылу ерекшелігі бар сӛз. Сабақ сӛзі қазақ тілінде әр түрлі мағынада қолданылады. Мысалы, педагогикада сабақ оқытуды ұйымдастырудың негізгі формасы ретінде кӛрінсе, биологияда ӛсімдікке қатысты оның сабағы туралы сӛз қозғауға болады. Біздің пікірімізше, сабақ сӛзінің осы әр түрлі мағыналарының ӛзі бір-біріне ӛте жақын, бір-бірімен тікелей байланысты сияқты. Мәселен, ӛсімдікке қатысты қолданылатын сабақ сӛзінің мағынасына кӛңіл аударып кӛрейік. Ӛсімдік үшін оның сабағы - ӛмір сүруінің ӛзегі, басқаша айтқанда, ӛсімдік сабағы (діңі -П.С.) арқылы жерден нәр алады. Оқушы үшін де сабақтың осындай мәні бар, ӛйткені оқушы сабақ арқылы білімнен нәр алады. Демек, осы түрғыдан алғанда, сабақ сӛзінің орыс тіліндегі «урок» сӛзіне қарағанда мағынасы әлдеқайда кең екенін аңғаруға болады.
Сабақ оқыту процесін ұйымдастырудың негізгі формасы ретінде XVIІ ғасырдан бастап қолданылып келеді. Қазіргі күні ол бүкіл дүние жүзі елдеріне кеңінен таралып, мектептерде қазіргі заманның талаптарына сай даму үстінде.
Сабақта оқыту процесінің барлық компоненттері: мақсаты, мазмұны, әдістері мен құралдары, оқушылардың оқу іс-әрекетін ұйымдастыру – кӛрініс табады.
Әрбір сабақ ӛте ұзақ оқыту процесінің бір бӛлшегі ретінде, ӛзіне қатысты алғанда, оның тұтас, аяқталған буыны болып табылады. Сондай –ақ ол осы біртұтастығын сақтай отырып, ӛз кезегінде, мұғалім мен оқушылардың қызметіне байланысты бірнеше бӛлімдерден тұрады. Оларды сабақтың
кезеңдері деп атайды. Бұлар ӛзара әр түрлі жолдармен үйлесе отырып, сабақтың әр түрлі құрылымын анықтай алады. Демек, сабақ кезеңдерінің әралуан комбинацияда үйлесуіне байланысты сабақтың құрылымы да ӛзгеріп отырады. Осыдан сабақтардың бір типті болмайтындығы аңғарылады. Сабақтарды типтерге бӛлу ӛте күрделі мәселе болып табылады. Бұл мәселеге кӛптеген педагогикалық зерттеулер арналған. Солай бола тұрғанымен де қазірге дейін бірыңғай қабылданған сабақ типологиясы әлі жасалған жоқ. Әр түрлі авторлар сабақтарды типтерге бӛлудің негізіне оның әр түрлі белгілерін (оқыту әдістерін оқушылардың оқу қызметін ұйымдастыру тәсілдерін, сабақты ӛткізу тәсілдерін, сабақтың дидактикалық мақсатын -П.С.) алуды ұсынады. Осыған байланысты сабақтар түрлі типтерге ажыратылады. Қазіргі кезде педагогика ғылымы мен мектеп тәжірибесінде Б.П.Есиповтын ұсынған классификациясы жиі қолданылуда. Мұнда сабақтар қойылған дидактикалық мақсатына қарай мынадай типтерге ажыратылады:аралассабақ,жаңабілімдерді игеру сабағы, білімдерді бекіту сабағы, бақылау сабағы, т.б. Осы аталған сабақ типтері арасынан бастауыш сыныптар мұғалімдерінің жиі қолданатыны –аралассабақ. Оның құрылымы мынадай бес кезеңнен тұрады:
Ұйымдастыру кезеңі.
Ӛткен материалмен жұмыс.
Жаңа материалмем жұмыс.
Үй тапсырмасы.
Сабақты қорытындылау.
Жоғарыда атап кӛрсеткеніміздей, бастауыш сыныптарда аралас сабақтар жиі қолданылады. Бірақ бастауыш сыныптардағы сабақтардың барлығы да аралас сабақ болуы тиіс деуге болмайды, онда сонымен бірге аралас сабақтың басқа типтері де ӛткізілуі мүмкін. Олардың қатарында: жаңа білімді игеру, білімдерді бекіту және бақылау сабақтарын атауға болады. Тӛменде олардың құрылымын келтіріп отырмыз.


title: Жаңа білімді игеру сабағы

text:
Ұйымдастыру кезеңі;
Жаңа материалмен жұмыс;
Жаңа материалды бекітумен байланысты жұмыс;
Үй тапсырмасы;
Сабақты қорытындылау.
Бақылау сабағы:
Ұйымдастыру кезеңі;
Мұғалімнің тапсырма ұсынуы;
Тапсырмаларды орындау жӛнінде нұсқаулар беру;
Оқушыларды тапсырманы орындауы;
Орындалған тапсырманы ӛткізу (немесе тексеру);
Үйге тапсырма беру;
Сабақты қорытындылау.
Бұдан кейбір сабақтарға сабақ элементтерінің бәрі, ал екіншілеріне олардың кейбірі ғана еніп, кейбірі түсіп қалатындығын аңғаруға болады. Сондықтан да әр түрлі типтегі сабақтардың құрылымы да әр түрлі болады. Соңғы кездері мерзімді педагогикалық басылымдардан тәжірибелі мұғалімдердің сабақтың жаңа түрлерін қолданып жүргені байқалады. Атап айтар болсақ, олар мыналар: сайыс – сабақ, ойын сабағы, жарыс сабағы, жарнама сабағы, концерт сабағы, аукцион-сабақ т.б. Сондай-ақ жаңашыл – экспериментшіл мұғалімдер мектеп тәжірибесіне интеграцияланған сабақ, панорамалық сабақ, диспут-сабақ, проблемалық сабақ сияқты сабақ түрлерін, жеке тұлғаның шығармашылығын қалыптастыруға бағытталған жаңа оқыту технологияларын енгізу бағытында қыруар жұмыстар атқаруда.
Мҧғалімнің сабаққа дайындалуы және оны жоспарлауы
«Сабақ, - деп В.А. Сухомлинский – тәрбиеленушілердің интеллектуал- дық ӛмірінің басты сферасы болып табылады, онда ӛмір даналығына жеткізген ұстаз бен оның шәкірттерінің рухани араласуы болып жатады.» Сонымен қатар ол: «сабақта мұғалім оқушыларға білім әлемін ашып қана қоймайды, сонымен қатар ӛзін де танытады, олардың алдында ӛзінің рухани дүниесін, ӛзінің рухани байлығын ашып кӛрсетеді»;
«Сабақ, - деп Т.Қ.Оспанов – құрамы тұрақты оқушылармен нақты келісіл- ген уақыт аралығында (35-45 мин), қатаң бекітілген сабақ кестесімен және оқыту жұмысының барлық бала үшін бірдей материалмен ұйымдастырылатын оқытудың формасы.» - деп атап керсеткен болатын.
Сабақ - мақсатқа бағытталған мұғалім мен оқушының ұжымдық шығармашылық еңбегі. Сабақ үстінде оқушының психикалық жай-күйін және оқуға дайындық деңгейін уақытында анықтау, оқушыларды ӛздігінен танымдық іс-әрекетке ұмтылдыру, осы іс-әрекетті басқару және тағы басқалар, мұның барлығы мұғалімнен оқытуды ғылыми негізде ұйымдастыра білуді талап етеді. Сабақтың ғылыми негізде дұрыс ұымдастырылуы мен ӛткізілуі кӛптеген алғы шарттарға байланысты болады. Ол ең алдымен, педагогтың сабаққа шығармашылықпен әзірленуіне тікелей тәуелді.
Мұғалімнің сабаққа дайындығы, жалпы алғанда, оның тӛмендегідей сапалық қасиеттері бойынша анықталады:
а) ӛмірге деген кӛзқарасы, идеялық танымы;
ә) білім деңгейі (ол жан-жақты дамыған, терең білімді адам болуы тиіс); б) балалармен қарым-қатынасы;
в) кәсіби даярлығы (ол ӛз пәнін жетік білуі, оқыту ситуацияларын алдын- ала болжай білуі және осыған сәйкес тиімді әдістерін таңдай білуі керек);
г) жеке басының сапалық қасиеттері (мінез-құлқы, педагогтық әдебі және т.с.с.).
Егер мұғалім бұл сапалық қасиеттерді ұдайы шыңдап отырмаса, онда оған оқу-тәрбие процесінің алдына қойылып отырған күрделі міндеттерді шешу мүмкін болмайды.
Сабаққа дайындалу жас мұғалімдер тұрмақ, кӛп жағдайларда тіпті тәжірибелі мұғалімдер үшін де қиын іс болады. Мұғалімнің шығармашылық лабораториясы нақ осы жерде, яғни сабаққа дайындалу үстінде ашылады. Бұл орайда В.А.Сухомлинский былай деп жазған еді: «...Мұғалім жақсы сабаққа ӛмір бойы әзірленеді. Педагогикалық еңбектің ӛз заңдылығы бар: білім беру тікелей бірден бола қалмайды, мұғалім сабақтың алдында ғана білім кӛзімен танысып, оқушыларға жеткізуге қажеттісін ғана таңдап алады. Білгір, ойлағыш, тәжірибелі педагог ертеңгі сабағына әзірленіп, сарылып, ұзақ отырып қалмайды. Сабаққа тікелей әзірлікке оның аз ғана уақыты кетеді, ол әр сабақтың ұзақ жоспарын жазып жатпайды және жоспарға бұл сабақтың нақты материалының мазмұнын жазу туралы әңгіме болуының ӛзі мүмкін емес. Ол шынында да, жақсы сабаққа ӛмір бойы әзірленеді».
Сабаққа дайындалу мен оны жоспарлау мәселесіне ғалым-педагогтар, әдіскерлер, сондай-ақ мұғалімдер тарапынан бұрыннан-ақ айтарлықтай кӛңіл бӛлініп келеді. Қазіргі кезде бұл жӛнінде дидактика мен жеке пәндердің әдістемелерінде айтарлықтай бай тәжірибе жинақталды деп айтуға болады. Сабақты ғылыми негізде әзірлеу мектепке бірден келе қойған жоқ. Бастапқыда, ең алдымен оқу материалын уақыт бойынша бӛліп (оқу жоспарындағы сағат саны тақырыптарға үлестіріліп бӛлінеді), кӛрнекі құралдар мен құрал - жабдықтардың қажетті түрлеріне және мектеп әкімшілігіне бағдарламаның орындалуын бақылауды жүзеге асыруға кӛңіл аударылды. Осының барысында 30-50-ші жылдары оқу материалын күнтізбелік жоспарлау жүзеге асырылды. Сӛйтіп мұғалімнің сабаққа әзірленуіндегі негізгі салмақ оның күнделікті жұмысына түсті.
Осы кезеңдердегі әдістемелік құралдарға жасалған біздің талдауларымыз математикадан сабақ жоспарының (жаңа материалды оқып үйрену сабақтарының) негізгі схемасы тӛмендегідей болғандығын байқатты:
Сабақтың тақырыбы.
Үй тапсырмасын тексеру. Мұнда әрқайсысы нақты оқушыларға арналған 3-4 сұрақ белгіленеді.)
Жаңа материалды түсіндіру. (Мұғалімнің оқу материалын баяндайтын қысқа түрдегі конспектісі беріледі, оқу материалын бекітуге арналған сұрақтар, есептер, жаттығулар белгіленеді, сондай-ақ мұнда білік қалыптастыруға арналған ӛзіндік жұмыстар енгізіледі).
Үй тапсырмасы (оқулық параграфы мен есептердің нӛмірі кӛрсетіледі).
Кейбір мұғалімдердің сабақ жоспарына «Сабақтың жабдықталуы» деген пунктті, кейбіреулерінің «ұйымдастыру кезеңі» дегенді қосып жазатындағы аңғарылады.
Сол жылдардағы мұғалімнің сабаққа дайындалуы мен оны жоспарлауына байланысты әдістемелік әдебиеттерді қолдануына қатысты тӛмендегідей талаптар қойылды:
Сабақтың тақырыбын анықтау (күнтізбелік жоспар бойынша).
Үй тапсырмасын тексеруге арналған сұрақтарды іріктеп алу. Мұндағы кӛңіл аударарлық жағдай бұл сұрақтардың алдыңғы сабақтаӛтілген оқулық параграфына немесе есептер мен жаттығулардың нӛмірлеріне сәйкес болуы талап етілетін (40-жылдардың аяғына қарай мұғалімдер сабақтың осы кезеңі үшін 5-6 оқушыға арналған үлестірмелі парақ тапсырмаларын дайындауды қолға ала бастады).
Баяңдауға тиісті материалды іріктеп алу. Мұғалім материалды мектеп курсына арналған оқулықтан алатын, сондай-ақ қосымша материалды да таңдап алып, оларды ӛзара үйлестіруге кӛңіл бӛлді.
Оқу материалын таңдап алып, сабақтың конспектісін құрғаннан кейін мұғалім бекітуге арналған сұрақтарды тұжырымдап, ӛзіндік жұмысты (жаттығуларды) жоспарлауға назар аударатын.
Үй тапсырмасы үшін материалдар таңдап алу.
Сонымен, бұл кезеңдерде (30-50 ж.ж. -П.С.) сабақты жоспарлауды оқу материалының сабақ кезеңдеріне сай болуына баса кӛңіл аударылғаны байқалады. Алайда, оқушылардың іс-әрекетін ұйымдастыруға кӛңіл бӛлінбеуіне байланысты сабақ жоспары тым қысқа болғандығы аңғарылады.
40-жылдары педагогикалық әдебиетте мектеп тәжірибесіне тақырыптық жоспарлауды енгізудің қажеттігі туралы мәселе кӛтеріле бастады. Бірақ халық ағарту министрлігі күнтізбелік жоспарлау мен күнделікті сабақ жоспарын жасауды ғана міндетті деп есептеді. Бірақ, соған қарамастан, кӛптеген мектеп басшылары мектеп тәжірибесіне тақырыптық жоспар жасауды ӛз беттерімен енгізе бастады.
Осының барысында мұғалімдерден үш түрлі жоспар дайындау талап етіліп, бұл мұғалімдер тарапынан наразылық тудырды. Сӛйтіп 50-ші жылдары сабақтарға жүйелі түрде дайындалудың мәнін теріске шығарушылық белең алды. Бұл жылдары, тіптен педагогика ғылыми емес, ол ӛнер, ал мұғалім – актер, импровизатор, ол ӛз пәнін жете білсе болғаны, ол сабақта барлығын ӛзі ойлап таба алады деген теріс пікірлер де болды.
Ғылымның дамуы, жалпыға бірдей міндетті сегізжылдық білім беруге кӛшу міндеттері, мұғалімдердің оқытуды белсенді етудің жолдарын шығармашылықпен іздестірулері мұғалімнің сабаққа дайындалуы туралы мәселені қайта қарауды талап ете бастады. 50-ші жылдардың соңына қарай мектептегі оқытудың политехникалық бағытын күшейтуге басты назар аударылды, пәнаралық байланыс ӛзекті мәселелердің бірі ретінде бағаланып, сабақ пен оқытудың әдістері туралы пікірталастар орын алды. Мәселен, Қазан және Ростов қалаларының шығармашылықпен жұмыс істейтін мұғалімдері сабақты ұйымдастыруға жаңа тұрғыда қарай отырып, сабақтың дәстүрлі құрылысын сынға алды және оның тӛрт кезеңін міндетті деп санаудың теріс екендігін атап кӛрсетті. Бұл оқу процесін жетілдіруге, сонымен бірге сабаққа
дайындалу мен оны жоспарлауға деген жаңа кӛзқарастардың қалыптасуына игі әсерін тигізді.
М.А.Данилов пен Б.П.Есипов және т.б. ғалым-педагогтар оқушылардың сабақтағы танымдық іс-әрекетін белсенді ету теориясын дамытты. Біртіндеп күнтізбелік жоспарлау тақырыпттық жоспарлауға ауыса бастады. Осы жылдардағы әдістемелік әдебиеттерде тақырыптық жоспарлаудың үлгілері берілді, ол, негізінен алғанда, тӛмендегідей болды: сабақтың реті (немірлері), сабақтардың, практикалық жұмыстардың, бақылау жұмыстарының тақырыптары, сабақтағы практикалық жұмыстар. Бұл шын мәнісінде мектеп тәжірибесіне тақырыптық жоспарлауды енгізу мәселесінде алға жылжушылық болып табылады.
Сол жылдары тақырыптық жоспарлауға педагогикалық әдебиетте де мол орын берілді. Мәселен, М.А.Даниловтың еңбектерінде тақырыптық жоспарлаудың мұғалімнің шығармашылықпен жұмыс істеуіне қолайлы жағдайлар тудыратыны атап керсетілді. Ол сондай-ақ тақырыптық жоспарлаудың негізгі мәселелерін де шешіп берді. М.А. Даниловтың пікірі бойынша, тақырыптық жоспар жасау мұғалімнің сабаққа дайындалуындағы аса маңызды кезең болып табылады. Тақырыптық жоспарлауға осы тұрғыдан келу және одан мұғалімнің сабақтар жүйесінде жекелеген сабақтарды да кӛре алу мүмкіндігі сабаққа дайындалу әдістемесінің ғылыми негіздерін жасауға мүмкіндік тұғызады. Ғалым-педагогтардың осы бағыттардағы ғылыми- жұмыстары мектеп тәжірибесіне енгізіле бастады. Мәселен, халық ағарту министрлігінің бағдарламалық-әдістемелік басқармасының құжаттарын және В.П.Стрезикозиннің (басқарма бастығы) еңбектерінен мектептерде күнтізбелік - тақырыптық жоспарлауға кӛңіл аударыла бастағанын аңғаруға болады.
70-жылдары мұғалімдерге жаңа оқу бағдарламалары бойынша жұмыс істеуге әдістемелік кӛмек беру мақсатында әр түрлі ғылыми-әдістемелік басылымдарда тақырыптық жоспарлардың үлгілері жариялана бастады. Олардың, сӛз жоқ, жаңа оқу бағдарламаларына кӛшу кезінде мұғалімдерге кӛп пайдасы тиді.
Алайда, бұл жартылай күнтізбелік, жартылай тақырыптық сипаттағы жоспарлар, тіптен, 1966 жылы М.А.Даниловтың атап кӛрсеткен талаптарын да қанағаттандырмайтын еді. В.П.Стрезикозиннің еңбектеріндегі мұғалімдерге жоспарды ӛздері жасамай, тікелей жарияланған жоспарды басшылыққа алып, жұмыс істеу туралы кеңестері тақырыптық жоспарлау жайлы мәселе тӛңірегінде үлкен пікірталастар тудырды. Шындығында, бұл мұғалімнің еңбегін жеңілдетудің орнына оны ауырлата түсті, яғни негізгі салмақ күнделікті сабақ жоспарына түсті. Ал, бұл жағдайда мұғалім келесі сабақтарды ӛткізуді қайтадан ойластыруға және тақырыптық жоспарлау бойынша қосымша жұмыстар істеуге мәжбүр болып отырды. Күнделікті сабақ жоспарының схемасына педагогтар мен әдіскерлер тарапынан жеткілікті дәрежеде кӛңіл аударылмады, сол себепті кӛптеген мұғалімдер бүгінгі күні де сабақ жоспарын жасауды бұрынғы түрде әлі де сақтап келеді (сабақтың тақырыбы, сабақтың мақсаты, жабдықталуы, сабақтың барысы, үй тапсырмасы).
ші және 90-ыншы жылдардағы педагогикалық әдебиетте жоспарлау- дың нақты ӛзіндік жүйесі болуы керектігі атап кӛрсетеді. Бұл жағдайды мұғалімдердің озық іс-әрекет тәжірибелері де мақұлдап, осы бағыттарда үлкен жетістіктерге қол жеткізілді.
Мектеп тәжірибесіне қарағанда сабаққа дайындалу барысында мұғалім кӛптеген қиындықтарға кездеседі. Сабаққа дайындалу, шын мәнісінде жас мұғалімдер тұрмақ, тіпті тәжірибелі деген мұғалімдер үшін де қиын іс болып табылады. Әсіресе, бастауыш мектеп мұғалімдеріне бірнеше пәннен сабақ беретіндіктен сабаққа дайандалу барысында үлкен қиындықтарды жеңуге тура келеді. Сондай-ақ бастауыш мектеп оқушыларының жас және психологиялық ерекшеліктеріне байланысты да күтпеген қиындықтардың да туындайтыны сӛзсіз.
Сабаққа дайындалу барысындағы туындайтын қиындықтардың негізгі себептері неде?
Біріншіден, соңғы кезде мұғалім мен оқушылардың сабақ барысындағы ӛзіндік дербес оқу-танымдық қызметінің үлесі артты. Қазір сабақта оқу материалы бұрынғыға қарағанда кӛбірек «ӛңделеді». Оқушылар сабақ барысында кӛптеген оқу-танымдық жұмыстар орындайды (жазады, текстерді талдайды, талқылайды, есептер шығарады, тәжірибелер жасайды және т.б.).
Педагогика ғылымында осы кӛрсетілген ӛзгерістерді сипаттайтын сабақтың құрылысын анықтау біршама жүзеге асырылғанымен, мектеп ғалым- педагогтар мен әдіскерлердің аса құнды ұсыныстарын ӛз кезінде есепке алуда кешігіріңкіреп отыр деуге болады. Оның үстіне мұғалімнің қолындағы әдістемелік кӛмекші құралдар оған сабақты жоспарлаудың барлық қиыншылықтарын жеңуге кемектеспей отыр, сондай-ақ бұрынғы кӛрнекі материал кӛп жағдайда түсіндірме-иллюстрациялық оқытуға арналғандықтан, оның оқушылардың ӛздігінен орындайтын белсенді жұмысы үшін үйлесімі аз болып отыр, ал жаңа техникалық құралдар мен оқытудың жаңа технологиялары жеткіліксіз игеріліп, тиімсіз пайдаланылуда.
Екіншіден, мұғалімнің еңбегін ғылыми негізде ұйымдастыру мектеп тәжірибесіне әлі де болса толық ендірілмей отыр. Сондықтан қазіргі күні мұғалім кӛп жағдайларда барлық сабақтарға жан-жақты дайындалуға және оларды әр түрлі деңгейлерде ӛткізуге үлгіре алмай келеді. Жекеленген сабақтарды ӛткізу барысындағы қол жеткізген жетістіктеріне қарамастан, кӛптеген мұғалімдер ӛздерінің жалпы жұмысында жоғары нәтижелерге қол жеткізе алмай келеді.
Үшіншіден, педагогика ғылымы оқу материалын терең талдаудың әдістемесін, оның сабақ мақсатына байланысты құрылысын ӛзгертудің тәсілдерін, оқыту мазмұнының сипатына байланысты оқыту әдістерін тиімді таңдап алудың нақты жолдарын әлі ұсына алмай отыр.
Тертіншіден, оқулықтардағы материалдардың баяндалуы әдеттегідей хабарламалық сипатта қалып отыр. Мұғалім материалдың теориялық деңгейін ӛзі кӛтеруге, оны «блоктар» түрінде тұжырымдауға және оны әдістер құрылымымен сәйкестендіру мүмкіндігін ӛзі табуға мәжбүр болды.
Біздің пікірімізше, бұл атап керсетілген мәселелер ерекше кӛңіл бӛлуді қажет етеді. Ӛйткені олардың оң шешім табуы, сӛз жоқ, сабаққа дайындалу мен жоспарлау жұмысын жеңілдетеді деп ойлаймыз.
Мұғалімнің сабаққа дайындалуы үздіксіз жүріп отыратын процесс және ол мұғалімнен кӛп уақытты, сондай-ақ қажырлы еңбекті талап етеді.
Жалпы алғанда, мұғалімнің оқу-тәрбие жұмысын жүргізуге дайындалуының тӛмендегідей жалпы сатыларын атап кӛрсетуге болады:
Оқу жылына дайындық;
Сабақтар жүйесіне дайындық;
Күнделікгі сабақтарға дайындық.
Сан-салалы оқу-тәрбие жұмысына дайындықтың алғашқы сатысы оқу жылына дайындық болып табылады, ол білім беру саласындағы соңғы ақпаратты, білім берудің мемлекеттік стандарттарын, оқу жоспары мен оқу бағдарламалары сияқты нормативті кұжаттарды оқып-үйренуден басталады.
Достарыңызбен бөлісу: |