title: Критерийлер    / - Саурыкова жулдыз мейрхановна

text:
Критерийлер /Танымдық іс-әрекет / Жоғарыда ұсынылған /сурет 2/
нобайдың мазмұнындағы педагогикалық іс-әрекетті ұйымдастырудың ғылыми
заңдылықтары мен педагогикалық шарттарын беретін нобай мен жаңартылған
бастауыштың білім мазмұны аясында пәнаралық байланысты жүзеге асырудың
педагогикалық шарттарына негізделген құрылымдық-мазмұндық нобайының
табиғи сәйкестілігі және олардың бірін-бірі толықтырып, бірізділікпен
жалғасып, өзара ұласымдылықты беретін ғылыми-теориялық және тәжірибелік
мәселелерді қамтитын жүйе ретінде қарауымызға негіз бар. Дегенмен де, /сурет
3/ жаңартылған бастауыштың білім мазмұны аясында пәнаралық байланысты
жүзеге асырудың педагогикалық шарттарына негізделген құрылымдық-
мазмұндық нобайы дидактикалық заңдылықтар мен оның прициптерінің
мазмұнын ауқымды қамитынына анық. Сондықтан пәнаралық байланыс
арқылы оқушы тұлғасының ғылыми танымдық түсінік болмысын дамытудың
мазмұны мен формасын және әдіс-тәсілдерін дидактикалық заңдылықтың
мазмұнына бағыттап, жүйелеп, біз ұсынған нобайдың дәйектілігін негіздейді.
Сол себептен, біздің болжауымызша, аталмыш нобай бастауыш білім беру
кезеңіндегі оқу-тәрбие үдерісінде жүзеге асқан жағдайда оқушылардың жеке
тұлғалық болмысының дамуындағы ғылыми-танымдық түсініктерінің
қалыптасуы мен дамуына оң ықпалын тигізеді және білім алудағы
әрекеттерінің тиімділігін арттырады.
Бастауыш білім беру кезеңіндегі педагогикалық үдерісте пәнаралық
байланыс мәселесін шешудегі күрделілік, оның дидактикалық заңдылықтарға
сүйене отырып, қандай да бір педагогикалық құбылыс тұрғысынан талдану
деңгейінің әртүрлі жақтары бар. Пәнаралық байланысты бастауыш
сыныптарды жаңартылған білім беру бағдарламасының мазмұндық
құрылымына сүйене отырып, жүйе бойынша іске асыруға болады. Мәселен,
бастауышта пәнаралық байланысты іске асырудың төмендегідей педагогикалық
жүйесі жасалған:
– білім беруді «шиыршық» жүйесімен іске асыру;
– ортақ бөлімдер мен тақырыптар;
– жеке пәндер бойынша берілетін ғылыми білімдердің мазмұндық
туыстығы мен сабақтастығы;
– жеке пәннен берілетін жаңа білімді толықтыруда екінші немесе үшінші
бір пәннің мазмұнындағы білімге жүгіну;
– оқушылардың жеке танымдық болмысы мен тұлғасын қалыптастырып,
дамытудағы берілетін толық тәрбиеге кешенді білімдер жүйесімен келу – яғни,
жеке пәндердің өзара байланыстық әрекетін ұстау арқылы оқушының дамуына
ықпал жасау.
Бастауыш білім беру кезеңіндегі пәнаралық байланыстың өзіндік
ерекшелігіне тоқталатын болсақ, бұнда ойын баласының педагогикалық
үдеріске қатысатын – «оқушы» атағына ие болған әлеуметтік ортадағы өзіндік
қызмет «білім алу, оқу, тәрбиелену т.б.» атқаратын тұлға ретінде қарастыра
отырып, оның қалыптасуы мен дамуына кешенді білім беруді жүзеге асырудағы
орын алатын педагогикалық құбылыс ретінде мәнге ие болады. Оқушының
72
жеке тұлғалық болмыс-бітімінің қалыптасуы мен дамуында қоғамның және
табиғаттың өзара әрекетінің ғылыми-философиялық тұжырымдамасының негізі
әлемнің біртұтастық жүйесін беретін құбылыстар мен заңдылықтар жайында
білімдерді беру.
Бастауыштағы пәнаралық байланыстың тағы бір маңызды қыры –
жүйелілік. Қазіргі заманғы білім беру мен оқыту және оқу әрекетін
ұйымдастыру мен өткізудің ерекшеліктерін – ғылыми-әдістемелік тұрғыдан
қарастыру, әрі оларды жете түсінудегі зерттеу барысында туындайтын өзекті
мәселелер болмақ. Мәселен, жеке пәндердің мазмұнындағы қамтылған
білімдердің жүйелілігі әрбір нақты пәннің аумағында қарастырылатын
көкейтесті мәселенің /жаңа білім негізіндегі жаңа ақпараттар мен түсінік-
атаулар/ неғұрлым жалпы басқа өзекті мәселелермен өзара байланыста, әрбір
мәлімет-деректі басқа деректермен байланыстыра қарауды талап етеді немесе
басқаша айтқанда оның әрекеттерін бір жүйеге келтіреді. Жүйелілік түрде келу
педагогикалық үдерістің негізгі құрылымдық-құрамаларының өзара байланысы
мен бірлігін, оның толығымен қамтамасыз етілуін көрсетеді. Қарастырылып
отырған мәселеге қатысты аталған көзқарас мектептегі – бастауыш білім беру
кезеңінде пәнаралық байланыс жүйесін іске асырудың қажеттігін түсіндіреді.
Бастауыш білім беру кезеңіндегі педагогикалық үдерістегі пәнаралық
байланыстар туралы мәселені талдау үшін негізгі таңдау олардың оқу
бағдарламалары мен оқулықтағы ортақ бөлім және ортақ тақырыптардың
берілуінен, оларды жүйелеудегі әртүрлілікпен, білім беру мен тәрбиелеудің
қағидалық ұстанымдары мен әдіс-тәсілдері бойынша және жалпы
дидактикалық заңдылықтарды анықтаулар бойынша өзіндік ерекшелігі мен
күрделілігі басшылыққа алынады. Сондықтан бастауыш сыныптардағы
пәнаралық байланысты педагогикалық үдерісте орын алатын ерекше
«педагогикалық құбылыс» ретінде қарастыра отырып, оның ғылыми-
әдістемелік және философиялық әдебиеттерде педагогикалық ықпал жасау
әрекеттерінің бағыт-бағдарына негізделе отырып, оқушының жеке тұлғалық
болмысының қалыптасу мен даму бағытына /траекториясына/ «өзек» болатын
күш деп түсінуіміз қажет.
Пәнаралық байланысқа – ерекше «педагогикалық құбылыс» ретінде қарау
арқылы педагогикалық үдерісті ұйымдастыру және оның құрылымдық-
құрамаларының – теория мен тәжірибенің, рационалды және эмоционалды,
репродуктивті, шығармашылықтың, жеке және ұжымдық, т.б. аталған
құрылымдардың бірлігі негізінде қарастыру қамтамасыз етіледі. Бастауыш
сынып оқушылары қоршаған орта мен әлемге деген түсінік-танымдарын
ғылыми негізде бекітетін білімінің артуына байланысты оның құрамды бөлігі
саналатын құрылымдық-құрамаларының мәні мен маңызы арта бермек, себебі,
мектеп пен оқушылардың мүмкіндіктері әлдеқайда жоғары.
Қазіргі ғылыми-педагогикалық және әдістемелік бағытта оқушылардың
жеке болмысының дамуына ықпал жасаудағы педагогикалық үдерісте
пәнаралық байланысты жүзеге асыруда білім берудің жаңартылған
бағдарламасының құрылымды-заңдылық жүйесін басшылыққа алу негізгі шарт
73
болып табылады. Жаңартылған білім беру бағдарламасындағы құрылымдық
құрамалар,
яғни
оқу
бағдарламасы
пәнге,
сыныпқа
қатысты
ұйымдастырылатын бөлімнің оқу мақсаттарын айқындайды. Онда оқыту мен
тәрбие қағидаты бірге жүреді, оқу үдерісіндегі оқушы мен мұғалім қатынасы,
күтілетін нәтижелер белгіленеді, бағалау жүйесі, оқытудың белсенді әдістері
қолданылады және оқушылардың жобалау және зерттеу әрекеттері дамиды.
Құндылықтар, күтілетін нәтижелер – оқу мақсаты, оқу бағдарламасының
үдемелілігі, теориядан тәжірибеге, пәнаралық байланыс, үштілділік саясаты,
оқыту тәсілдері, олардың жүйелілігі басшылыққа алынады. Бұл оқушылардың
жеке болмыстық дамуындағы білім, сенім, адам мұраты, дүниетанымдарын
жетілдіре отырып, өзіндік жеке көзқарастарын қалыптастырады. Оқу
бағдарламаларының мазмұндық жүйесі бастауыш сынып оқушыларының жас
ерекшеліктеріне, күрделі дүниетанымдық білім қалыптастыру қабілеттеріне
қарай сараласақ, олар дүние, қоршаған орта, табиғат, қоғамдағы іс-әрекеті
туралы – Отан, халық, бейбітшілік, болашақ, т.б. ғылыми білімнің алғашқы
негіздерін игереді. Сонымен бірге, оқу-тәрбие үдерісінде олардың қоршаған
әлем туралы ғылыми-танымдық түсініктері қалыптасатындығы айқындалған.
Ғылымдардың интеграциялануы негізінде орын алатын пәнаралық
байланыстардың оқушы тұлғасының толық дамуына ықпал ету мәселелеріне
философиялық, психологиялық, педагогикалық және жеке пәндерді оқыту
әдістемесі, т.б. тұрғысындағы ғылыми зерттеудің нәтижелеріне сүйене отырып,
төмендегідей ойларды түйіндеуге болады:
– білім беру тарихында және қазіргі уақытта яғни, өз заманына сай шәкірт
тәрбиелеуде отандық және шетелдік философтар мен ойшыл-педагогтардың
озық пікірлері бойынша оқушылардың жеке тұлғалық болмысын толық
қалыптастыру мен дамытуда өзек болатын мәселелерге мыналар жатады;
– пәнаралық байланыс – оқушы тұлғасын толық жетілдіруде оның
танымдық сұраныстарындағы қажеттіліктері мен ой-әрекеттерінің дамушылық
бағыт-бағдарларын реттеуші қызметін атқарады, білім алушының жас және
жеке психологиялық ерекшеліктері мен өмірлік тәжірибелеріне сүйене отырып,
ықпал жасаудың өзегіне айналады;
– оқу материалдарының өзара кіріктірілуі немесе байланыстары арқылы
білім беру мен оқыту және тәрбиелеу үдерістері оқушылардың қарапайым
дүниетанымнан ғылыми дүниетанымға өту бағытындағы яғни, оқушының жеке
тұлғалық болмысының даму іс-әрекетін, мінез-құлқын реттеушісі, сенім мен
мұратының өзегі, әрі олардың көрсеткіші ретінде көрініс береді;
– оқушының жеке тұлғалық болмысының дамуындағы өзекті және
қажетті іргетасы – білім беру мен оқыту болғандықтан, ғылыми дүниетанымды
қалыптастырудың ең маңызды шарттарының бірі – бұл ғылыми білімдерді жеке
пәндердің оқу материалдарымен өзара байланыстыра отырып, шиыршық
үлгісінде беру болып табылады.
Бастауыш білім беру кезеңінде оқушылардың жеке тұлғалық болмысын
толық қалыптастыру мен дидактикалық заңдылық пен талаптық жүйе негізінде
дамыту – күрделі әрі ұзақ жүргізілетін барыстар, сондықтан бастауыш
74
сыныптардың сатылық деңгейіне орай «ортақ тақырыптар» негізінде пәнаралық
байланыстар үлкен мәнге ие.
Бастауыштың жаңартылған білім мазмұнында пәнаралық байланысты
«шиыршықты» жүйеде жүзеге асыру арқылы оқушылардың тұлғасын дамытуда
ортақ тақырыптар негізіндегі жеке сабақтарда танымдық қызығушылығы мен
ынтасын арттыратын жаңашыл әдіс-тәсілдерді кеңінен пайдалану оң нәтижесін
беретіні анық. Пәнаралық байланысты бастауыштағы оқу-тәрбие үдерісінде
оқушылардың ғылыми дүниетанымын қалыптастыру мен дамытуда ғылыми
жүйеде арнайы бағытта ұйымдастырылатын басты педагогикалық әрекеттер
жиынтығы деп негіздей аламыз.
Пәнаралық байланысты педагогикалық үдеріске ендірудің алғашқы
кезеңдерінде танымдық әрекеттерді ұйымдастырудың себеп-салдарына өзек
болатынын ескерсек, ал оның оқу-тәрбие барыстарында дидактикалық
заңдылықтар мен талаптарға бағына отырып іске асырылуы нәтижесінде
теориялық білімдерді игеруде өмірлік тәжірибемен ұштастырыла отырып,
оқушының жеке танымдық қызығушылығы мен белсенділіктерін реттеуші
күшке айналып, кіріктірілген немесе өзара байланыстырылған оқу
материалдарының ықпалдастығының негізінде дамытушылық қызметке ие
болады. Пәнаралық байланыстар білім беру мен оқыту мазмұнындағы игеруге
тиісті іскерлік пен білік, дағды мен машықтану негізінде бастауыш сынып
оқушысының ақыл-ой өрісін дамытудағы, дүниенің біртұтастық бейнесін
ақиқаттық жүйе тұрғысында түсінуге ғылыми көзқарастарын қалыптастырып,
меңгерген білімдері өмірмен, қоғамдық және әлеуметтік орта тәжірибесімен
байланыстырудағы маңызды құралдардың бірі ретінде ғылыми-әдістемелік
тұрғыдан қарастырылуы заңдылық. Бұл тұрғыдағы ғылыми негізделу –
пәнаралық байланыстың педагогикалық құбылыс ретіндегі қызметінде
оқушыларды жалпы ғылыми сипаттағы абстракциялау, ұқсастыру, жалпылау,
жалпыдан жекеге көшу, нобай жасау, т.с.с. танымдық әдістермен айналысуға
мүмкіндік беретіндігі, яғни олардың пәндік таным аумағын кеңейтетіндігі
метапәндік таным аумағына өріс алатындығына себепші болатындығына көз
жеткіземіз А.А.Бейсенбаева [74], А.Мұхаметжанова [59], С.С.Смаилов
[112,113], В.Краевский [114,115], И.Д.Зверев [116] және т.б.
Диссертациялық
зерттеу
жұмысы
аясында
жаңартылған
оқу
бағдарламасы негізінде пәнаралық байланысты ғылыми-әдістемелік тұрғыдан
жүйелеу, жеке пәндердегі ортақ тақырыптарға бағындырылған оқу
материалдарының мазмұнындағы атаулық-ұғымдар және оқу материалдарының
теориялық байланыстары, іс-әрекеттерде теориялық білімдердің өмірлік
тәжірибемен ұласымдылығы, білімдердің кешенділігі жаңа ғылыми
ұғымдардың қалыптасуына өзек болады, әрбір пән мазмұнына енетін білімдер
жиынтығын саналы түрде меңгеру орын алады.
|


url: http://emirsaba.org/saurikova-juldiz-mejrhanovna.html?page=31#2.1._Бастауыштың_педагогикалық_үдерісін_пәнаралық_байланыс_негізінде_ұйымдастырудың_әдістемелік_ерекшеліктері

title: БАСТАУЫШТЫҢ - Саурыкова жулдыз мейрхановна

text:
2.
БАСТАУЫШТЫҢ
ПЕДАГОГИКАЛЫҚ
ҮДЕРІСІНДЕ
ПӘНАРАЛЫҚ БАЙЛАНЫСТЫ ЖҮЗЕГЕ АСЫРУДЫҢ ТӘЖІРИБЕЛІК-
ӘДІСТЕМЕЛІК ЖОЛДАРЫ
2.1. Бастауыштың педагогикалық үдерісін пәнаралық байланыс
негізінде ұйымдастырудың әдістемелік ерекшеліктері
Түрлі ғылымдар саласы бойынша білімдердің ықпалдасуы негізіндегі
пәнаралық
байланыс
«тігінен»
/вертикальді/
және
«көлденеңінен»
/горизонтальды/ жүзеге асуы басшылыққа алынады. Себебі, мұндай жүйемен
анықталуы олардың арасындағы өзіндік оқу материалындағы білімнің
логикалық ілгерілік тізбектестігі мен уақыттар арасындағы өзара қатынастық
үйлесімдігінің сәйкес келе бермеуімен анықталып, ерекшеленсе, ал «тігінен»
/вертикальді/ түрі бойынша оқу материалындағы білім мазмұнының логикалық
тізбектестігі және уақыттар арасындағы арақатынастары бір көрсеткіштік
деңгейде сәйкесіп, әрі бір-біріне үйлесімділікпен кірістірілумен сипатталады.
Білімдердің
ықпалдасуы
сипатындағы
пәнаралық
байланысты
«қарапайым, қысқа-үзінділік, жиі құрастырылған» деген түрлерге бөліп
қарастырамыз. Бұл түрлі пәндердің арасындағы байланыс пен білімдердің
ықпалдасу қатынасын анықтап, олардың өзара сіңісу мағынасының жаңа
сапалық деңгейдегі көрсеткішін білдіреді. Пәнаралық байланыстағы
білімдердің ықпалдасуы ерекше орын алып, жаңа білімнің берілуі барысында
терең, көлемді сипат алуымен қатар, оқытылатын түрліше оқу
материалдарының топтасудағы қосынды бейнесін береді.
Түрлі ғылым саласы бойынша оқылатын пәндердің байланысы жеке пән
ішіндегі оқу материалына енген бөлімдік білімдердің ықпалдасуымен тығыз
байланысты болып, тізбектілік пен үйлесімділік әрі бірізділік пен бірыңғай
тереңдетілген ғылыми алаңды құрайды.
Білімдердің ықпалдасуы мамандықтардың оқу жоспарындағы ғылыми
пәндердің орналасу тәртібіне, материалдардың блоктарға нығыздалуына және
оқуды ұйымдастырудағы ортақ тақырыптардың құрылуына тәуелді болып,
блоктардың оқу апталықтары мен оқу барысын ұйымдастырудағы өзіндік
ерекшелігін сипаттайды. Бұл бастауыш білім беру кезеңіндегі оқушыларға
түрлі ғылыми саласындағы пәндердің және жеке пәндердің ішкі білімдік
бөліктерібілімдердің ықпалдастығы көп деңгейлікке бағыттайды.
Бүгінгі күндегі ғылымның дамуы мен оның салалануы оқылатын
пәндердің өзара әрекеттесіп бір-біріне жақындаса түсуімен бірге, білімдердің де
ықпалдасуына ұйытқы жасап отырғандықтан оқуды ұйымдастыру формалары
мен пәндерді оқыту тізбегінде де өзіндік ерекшеліктерімен жаңа сипатқа ие
болуда. Сондықтан да бастауыш сыныптарда білім берудің жүзеге асырылуы
және ондағы пәнаралық байланыстағы білімдердің ықпалдасуын қазіргі
жаңартылған білім беру бағдарламасы қажет етеді, әрі талап етеді:
– Пәнаралық байланыс негізінде педагогикалық үдерісті ұйымдастыруға
берілетін білімдер жиынтығы пәннің артықшылығы негізінде құрылған;
76
– Білімді ықпалдастыру арқылы пәнаралық байланысты жүзеге асыруда
әр түрлі білім беретін пәндердің бір-бірімен тең дәрежеде жүруі және оқу
материалдарының мазмұны жағынан қамту мәселесі қамтылмаған;
– Берілетін білім жағынан бір-біріне жақын туыс келетін пәндерді қамту
қарастырылған және олардың біреуі өзіндік ерекшелігін жөнінен жетекші
орынға ие болып ол екіншісі оған көмекші ретінде кірістіріп оқыту орын алған;
– Пәндердің оқу материалдарының мазмұнында бір-бірінен алшақ
білімдерді ықпалдастыруда яғни, пәнаралық байланыстық жүзеге асыру
мақсатын көздеген анық білінеді;
– Бастауыштағы білім берудің пәнаралық тәртібін олардың мазмұндық
ерекшелігіне сай жүргізу көзделген;
– Пәнаралық байланыс негізінде білімдерді ықпалдастыру бағытымен
танымдық тапсырмаларды орындау, шешімін табу басшылыққа алынған.
Бастауышқа арналған жаңартылған оқу бағдарламаларында білім берудегі
тек пәнаралық байланысқа қатысты мәселені біржақты қарау емес, сонымен
бірге, бастауыш сыныптардағы оқу-танымдық жұмыстарын ұйымдастыру мен
өткізуде оқушылардың жеке тұлғалық болмысын дамытудың жолдары мен
мүмкіндігі көрініс табуда. Мәселен:
Пән мазмұнының спиралді қағидатпен берілуі;
Блум таксономиясы бойынша оқу мақсаттарының иерархиясы;
бір білім беру аясындағы және пәнаралық байланыстарды жүзеге асыру
мақсатында «ортақ тақырыптардың» берілуі;
оқу үдерісін ұзақ мерзімді, орта мерзімді және қысқа мерзімді
жоспарлар арқылы ұйымдастыру;
оқытудың тәрбиелік әлеуетін арттыру, оқушының адамгершілік-рухани
қасиеттерін қалыптастыру;
білім беру деңгейлері аралығында пән бойынша сабақтастықты
ескеруге мүмкіндік беретін толық оқу курсы бойынша педагогикалық мақсат
қою;
бөлімдердің мазмұны мен ұсынылған тақырыптардың уақыт талабына
сәйкес келуі, әлеуметтік дағдыларды қалыптастыруға назар аударылуы;
оқытудағы жүйелі-әрекеттік ұстаным (оқушының білім алу үдерісіне
белсенді қатысу).
Жоғарыдағы жаңартылған білім беру бағдарламасының мазмұндық
құрылымының бағытына сүйенсек, онда бүгінгі өмір талабына сай қажеттілікті
өтеудегі мұғалім мамандарын даярлау ісіндегі жаңа бағыттылықты ескеру
қажеттілігі туындайды. Яғни, болашақ бастауыш сыныптың мұғалімі түрлі
ғылым негіздерінен ауқымды әрі топтастырылған білім беруде ұйымдастыруға
ғылыми-әдістемелік тұрғыдан білімі, білігі толық және өз мамандығының
ерекшелігін терең түсінетін, педагогикалық үдерістерде түрлі оқу пәндерінің
өзара байланысын айқындау шарт және ол өзінің білімін кәсіби маман ретінде
ұдайы жетілдіре отырып, білім беру жүйесінің даму қарқынының талаптарын
қанағаттандыра алатын тұлға болуы тиіс екендігін негіздейді.
77
Ал, пәнаралық байланыс мәселесінің күн тәртібінен орын алуы дүниенің
бірлігін бейнелейтін ғылыми білімдер мен сенімдер жүйесін қалыптастыру
міндеттерінің шартынан туындайды. Мұндай қағиданы басшылыққа алу
себептерінің бірі ретінде жеке пәндерден берілетін білімдерді біртұтастық
жүйеге келтіру болып саналады. Сондай-ақ пәнаралық байланыс негізінде оқу
пәніне ортақ тақырыптар, ортақ қағидалар, ұғымдар, деректер жиынтығы
түзіліп, оқу материалдарының қайталанбауын тиімді орналасуын басшылыққа
алып, білімдерді тәртіпке, жүйеге келтіріп жан-жақты ғылыми танымды
қалыптастыруға қызмет жасауы және оны іске асыратын әдістер арасында өзара
байланыстар орнатуға берік негіз болады.
Бүгінгі күндегі білім беру жүйесінің міндеттерін жүзеге асыру білім
берудің мемлекеттік саясат принциптеріне тәуелді. Сондықтан мұғалім
мамандарын даярлаудың жаңа бейнесі мен бағыттылығын айқындап алумен
қатар, осы тұрғыда жұмыс жасау міндеттері туындайды. Міне, осыдан келіп,
жаңартылған білім беру мазмұнын жүзеге асырушы болашақ бастауыш сынып
мұғалімдерін дайындау алдыңғы қатарлы міндеттердің бірі болып отыр.
Сондықтан жоғары оқу орындарында мұғалім мамандықтарын даярлау -
мұғалім профессиограммасын жаңа тұрғыдан жетілдіру мәселесі бірінші
орында тұр. Мұғалім даярлау ісіндегі түрлі ғылымдармен педагогика,
психология жеке пәндерді оқыту әдістемесі пәндерінің өзара байланыста болу
басты шарт. Өйткені, педагогика, психология, жеке пәндерді оқыту әдістемесі
пәндерден берілетін білімдер болашақ мұғалімнің жаңа тұрпатының нақты
көрінісін беретін әрі, бейнесін көрсететін нақты білімдер саласы болып
табылады. Екіншіден, білім беру үдерісінің өз мақсаты мен мазмұнына сәйкес
әлеуметтік
сұранысты
қанағаттандыру
және
озық
тәжірибелерді
тасымалдаушылық орны. Үшіншіден, жеке тұлғанының болмысын дамытудағы
жасалатын танымдық әрекеттердегі үдерістерде теория мен тәжірибенің
бірлігін сақтау – пәнаралық байланыстың негізінде жүзеге асырылуы басты
міндеттердің бірі болуы керек дейміз.
Пәнаралық байланысты өзекті мәселе ретінде қарастыру педагогика
ғылымы үшін жаңа нәрсе емес екенін және оны әрқашан әлеуметтік дамудың
белгілі бір кезеңінде ғылыми білімді дифференциациялау мен интеграциялау
үдерістері бойынша философиялық көзқарастармен ақтайтындығын ғылыми
зерттеу жұмысымыздың бірінші бөлімінде қарастырып өттік. Бүгінгі күнде
педагогикалық әдебиеттеерде «пәнаралық байланыстар» санатының 30-дан
астам анықтамасын кездестіруге болады, олардың негіздемесі мен жіктелуі
әртүрлі тәсілдегі көзқарастар тұрғысынан беріледі. Бұл мәселенің дамуы білім
беру үдерісінің мазмұнын, формалары мен әдістерін көрсететін, олардың
біртұтастық бірігуіндегі оқыту мен тәрбиелеу және түрлі педагогикалық
үдерістерді жүзеге асыратын барыстар арасындағы сұрыпталу, талдау –
жекеден жалпыға, жалпыдан жекеге, өзара ықпалдастық пен байланысты
жүйедегі қатынастар негізінде әлем мен қоршаған өмірдің шындық
құбылыстары мен ілгерлі дамуын педагогика ғылым тұрғысынан түсіндіру
болып табылады.
78
Пәнаралық байланыс негізінде білім беру мен оқыту - бұл оқушының
жеке тұлғаның дамуына және өзін-өзі дамытуына бағытталған әлемнің тұтас
көзқарасын қалыптастыру мақсатында белгілі бір білім беру жүйесіндегі
мазмұнның құрылымдық құрамалар арасында байланыс орнату үдерісі.
Мәселен, пәнаралық байланыс – ортақ тақырып, кіріктірілген оқу
материалдары, құрылымдық және мазмұндық жасалу жағынан жақын
пәндердің ықпалдасуы – мұнды берілетін білімдерді ұйымдастыруда жетекші
бір пән мазмұнына бағындары немесе берілетін білімді өзген пәндерде
оқылатын білімдермен байланыстыру, салыстыра, бір-біріне тірек ете отырып
жүзеге
асыру.
Әртүрлі
пәндерден
берілетін
біліми
мәліметтерді,
тұжырымдамаларын, ұстанымдық қағидаларын сұрыптауда оларды өзара
байланыстыру
арқылы
оқушылардың
шығармашылдық
әрекеттерінде
танымдық зерттеу нысандарына сәйкес келуді. Бұл жеткілікті жақын болу мен
кіріктіліген немесе өзара байланыстырылған пәндерге ортақ келетін зерттеу
әдіс-тәсілдерді қолдануды басшылыққа алады және олар жалпы заңдарға және
теориялық тұжырымдамаларға негізделді.
Бір сабақта түрлі пәндердің оқу материалдарын дағдылы әрі машықты
түрде қолдану түрі біріктірілген сабақ болады. Бұнда басты ұстанымдық озық
ой қажет, оны іске асыру ажырамас байланысты ұстау және өтілетін сабақтың
тұтастығын қамтамасыз ету. Пәнаралық байланыстың даму барысында
басшылыққа алынатын мәселелер: тереңдетіп оқыту; пәнаралық байланыста
тілдік қарым-қатынастың ауқымды орын алуы; оқу материалдарының
кіріктірілуі мен өзара ықпалдастықта сақтау заңдылықтары; жеке пәндердің оқу
материалдарының мазмұнындағы білімдерді кешенді тұрғыда тасымалдау,
ұсыну, беру кезеңдері және ауқымдылық аймағы. Бұнда - оқушыларға әртүрлі
құбылыстардың біртұтастығын жеке-дара тұрғысынан қарауға және оларды өз
алдына зерттеу әрекетіне көшуіне мүмкіндік береді; жеке пәндер бойынша
білім деңгейін арттырады, зияткерлік қызметтің деңгейін жетілдіреді; әлемді
өзінің алуан түрлілігімен таныстыруға, ғылыми білімдерді – қоғамдық-
ізгілендіру, жаратылыстану-математикалық, эстетикалық білім мен тәрбие беру
топтамасын құрайтын пәндердің жиынтықтарын қамти отырып, оларды өмірлік
тәжірибеде пайдалана білу, яғни, технологиялық мүмкіндіктерін ашу;
оқушылардың жеке бас болмысындағы көңіл-күй сарайының көтеріңкі семізге
ие болуындағы шаттану мен дамуына ықпал жасайды.
Пәнаралық байланыс түсінігінің бір қыры – мектеп оқушыларына әлемнің
тұтас көзқарасын қалыптастыру – мұнда пәнаралық байланысты білім беру мен
оқыту және тәрбиелеудің мақсаты ретінде қарастырса, екінші қыры – әртүрлі
пән білімдерін топтастыру, жақындастыру яғни, ортақ жүйеге келтіру –
педагогикалық үдерістің құралы болып түсіндіріледі. Мәселен, оқу үдерісінің
білім деңгейін жоғарылатудың тиімді жолдарын іздестіру мұғалімдердің,
ғалымдардың және тәжірибешілердің назарын пәнаралық байланыстар
мәселесіне көбірек тартады. Танымал ғалымдарға И.Д.Зверев [117,118],
Б.И.Коротяев [119], М.С.Скаткин [120] және т.б. зерттеулерде пәнаралық
79
байланыстар оқытудың және білім берудің бірлігі мен білім беру пәніне
кешенді көзқарас құралы ретінде әрекет етеді.
Пәнаралық байланыс өзіне тән педагогикалық қызметтерді орындайды:
Әдістемелік қызметі - оқылатын пәндердің қазіргі озық ойлы
тұжырымдамалық пікірлерін негіздеу;
Оқу қызметі - жүйелілік, бірізділік пен сабақтастықтағы жеке
бөліктердің заңдылықты түзілуі, білімінің ауқымдылығы, білік пен дағдыны
қалыптастырып, жетілдіру, таным туралы білімдер жиынтығын беру;
Даму қызметі – қарапайым танымнан ғылыми танымға өту,
танымдықтағы қызығушылық пен белсенділік әрекеттерін қалыптастыру мен
дамыту, ойлаудың тежелу қарама-қайшылығын жеңу, танымдық болмыстың
көкжиегін кеңейту;
Тәрбиелік
қызметі
–
ақыл-ой,
саналық-рухани
және
политехникалық бағытты қамтиды;
Құрастырушылық қызметі – түрлі оқу материалдарының мазмұнын
өзара байланыстыру мен кіріктіру, оқытуды ұйымдастыру әдіс-тәсілдерін және
нысандарын жетілдіру.
Оқу – бастауыш сынып оқушыларының тұтас білім жүйесін
қалыптастыруға бағытталған. Оқытудағы жүзеге асырылатын пәнаралық білім
беруді кешенді пайдалану бойынша мектепте білім беру мазмұнын жетілдіруге
деген жеке пәндердің бағдарламаларында оқу материалын іріктеу мен өзара
жақындастыру негізінде ортақ тақырыптар жүйесіне келтіру болып табылады.
Оқудың білім деңгейін пәнаралық байланыстар арқылы оқыту оның тәрбиелеу
қызметтерін
күшейтеді.
Ғалымдардың
осы
бағыттағы
зерттеушілік
еңбектеріндегі психологиялық тұжырымдамалық негіздері − пәнаралық
байланыстардың білім беру және тәрбиелік қызметтерінің өзара әрекеттесуін
анықтайды, сананың табиғи бірлігі, адамның ақыл-ой іс-әрекетіндегі сезімдері
мен әрекеттерін береді деп түсіндіреді. Оқудағы мұндай біртұтастықты
қарастыру – өзара байланыс пен ықпалдастықтағы кіріктілу жағдайында жеке
білім беру Н.А. Менчинская [121], Ю.С. Тюнникова [122] дүниетанымдық
көзқарасты қалыптастыруға бағытталған кешенді тәсілді педагогикалық
шарттарының бірі.
Даму – тәуелсіздіктің дамуына, танымдық белсенділігіне және
оқушылардың мүдделеріне әсер етеді: В.Н.Максимова [123,124], М.Г.Чепиков
[125]. Пәнаралық қарым-қатынас білім берудегі сапалы жаңа субъектілердің
қалыптасуына әкеп соқтыратын дамудың білім беру тәсілдерінің бірі болып
саналатындар – пәнаралық тұжырымдамалар мен пәнаралық дағдылар В.Ф.
Паламарчук [126], Н.А.Сорокин [127].
Оқу барыстарындағы пәнаралық байланыстардың қызметінің алуан
түрлілігі осы тұжырымдаманың мәнін айқындауға негіз бола алмайды. Себебі,
пәнаралық байланыстар көп қырлы және түрлі өлшемді құбылыс болып
қарастырылады. Яғни, оқытудың мазмұнын, әдістерін, ұйымдастыру
формаларын шектемейтіні анық. Пәнаралық байланыс бастауыш сынып
80
оқушыларының
оқу-танымдық
белсенділігіне
және
мұғалімдердің
педагогикалық үдерістегі қызметтік іс-әрекеттеріне қатысты болады.
Оқушылардың жеке тұлғасының дамуына бағыттылығы – олардың
танымдық болмысындағы диалектикалық ойлауды дамыту, ғылыми
көзқарастарды, наным-сенімдерді қалыптастырады, оқушылардың қабілеттерін
жетілдіре отырып, жеке сұраныс қажеттіліктерін толық қамтамасыз етуге
бағыталады және жүзеге асырады. Жоғарыда айтылғандай, пәнаралық
байланыстар тұжырымдамасының түрлі түсіндірмелері бар. Сондықтан
зерттеушілер бұл тұжырымдаманы бірнеше мағынада жиі түсіндіреді:
дидактикалық жағдай, жүйелілік принципі және құралдар, жүйе және т.б.
Дидактикалық жағдай ретінде пәнаралық байланыстарды кеңінен танып
білуге болады, ол оқушылардың білім жүйесін ғана емес, олардың танымдық
қабілетін, белсенділігін, мүдделерін және ақыл-ой қызметін дамытуды
қамтамасыз етеді: Н.А.Сорокин [127], В.Н.Федорова [128, 129] және т.б. Оқу
принципі өмірдің бар-жоқтығын, тәжірибенің табиғи байланыстары мен
заңдылық құбылыстарының талаптық жүйесін көрсетеді. Бұл бағыттағы
теориялық және тәжірибелік зерттеулер нәтижелеріне сүйенсек, пәнаралық
байланыстың басты құндылық идеясы мен оқытудың қағидалық-ұстанымдары
арасындағы өзара қатынастың екі бағытын негіздеуге мүмкіндік береді:
1.Дидактикалық қағидалық-ұстанымдарды педагогикалық үдерісте
жүзеге асырудың бір жолы – пәнаралық байланыстың негізделуі;
2.Дидактиканың заңдылық жүйелерін құруда жеке пәндік білім берудің
жүйелік сипатын ұстанатын қағиданы көрсету – пәнаралық байланыстық
қарым-қатынастар негізінде нақты көрініс табады. Пәнаралық байланыста
ұйымдастырушылық қызмет басымдық орынға ие болып, түрлі әдіс-тәсілдердің
жиынтық құрамалы негізінде және олардың ішкі заңдылықтарына сүйенеді: ол
бағдарламалардың жүйелік құрамына, оқу материалдарының мазмұндық
құрылымына,
оқулықтардағы
білім
мазмұнының
педагогикалық-
психологиялық талаптарға сәйкес болуы мен дидактикалық заңдылықтың
орындалуына, білім беру мен оқыту және тәрбиелеудің әдістерін және т.б.
таңдауға ықпалын тигізеді.
Оқу міндеттерінде оқушылардың басқа пәндерді оқып үйрену барысында
алған білімдері мен дағдыларын пайдалану, дамыту, шоғырландыру және
қорыту қажет. Оқу материалының мазмұнында бұрын зерделеніп, алынған
білімдерге және кейінгі кезектегі пәндерді оқытуда дамытуға негізделген
сұрақтарды анықтап, айшықтап алған маңызды.
Пәнаралық байланыстар бағытындағы педагогикалық құбылысқа әртүрлі
пәндерден алынған білім мен дағдыларды қолдану мен сұрыптау мәселелері,
бағыттаушы мен дамытушы сұрақтарды, оқушыларға арналған тапсырмаларды
құрастыру жатады. Пәнаралық байланыстар жүйелі түрде дидактикалық
талаптық заңдылықтар негізінде жүзеге асырылса, ол сонда ғана өзіндік орны
бар педагогикалық құбылыстың бірі болып табылады және мәнге ие болады.
Пәнаралық байланысты оқу материалдарының мазмұны мен жеке
пәндердің құрылымдық ерекшеліктерін ескере отырып, «тік» (тігінен)
81
/вертикальді/ және «көлденеңінен» /гаризантальды/ етіп бөлу маңызды.
Көлденең бағыттағы байланыс берілген сыныптардың пәндерін біріктіруді
қарастырады. Тік бағыттағы байланыстар әртүрлі жылдардағы оқу
бағдарламасы бойынша біртекті материалды қамтиды.
Барлық мектеп пәндері – өзара байланыстық әлеуетке ие. Бастауыш білім
беру кезеңінде мұғалімдер оқушылардың дұрыс жұмыс істеуіне, ауызша
жауаптарды дұрыс қалыптастыруға, өзін-өзі бақылау және өзін-өзі бағалау
дағдыларына тәрбиелеу және т.б. үшін маңызды деп санайтын нәрселерді
алдын-ала анықтап алуы тиіс. Сондай-ақ, өзара байланысқан сипатқа ие
сабақтардың құрылымы әртүрлі: түсінікті, ықшамдылық, қысқаша, сабақтың
әрбір сатысында оқу материалының логикалық өзара байланысы, материалдың
үлкен ақпараттылығы.
Пәнаралық байланыстарды ғалымдар қауымы ғылым және пән
бағыттарына қарай түрліше жіктеулері орын алады. Мәселен, солардың бірі –
уақытша критерийлерге негізделген, онда оқу материалдарының байланысын
алдыңғы және кейінгі, сонымен бірге болашақтағы байланыстыруға мүмкін
болжамдардың бағытын анықтап, сипаттауға бағытталу жөнінде өзіндік
көзқарастары мен жеке ұстанымдарын ұстанған ғалымдар: Г.И. Вергелес [130],
[131] Н.М. Верзилин, В.М. Корсунская және т.б. Мұндай қатынастар негізінде
берілетін білімді өмірлік тәжірибемен ұштастыру, бұл оқытуды жүйелендіруге
өз
септігін
тигізеді,
пәнаралық
байланыс
негізіндегі
оқушының
шығармашылдық әрекеті негізінде игеретін білімнің зерттелу болашағын
анықтау бағытында жеке пәндер бойынша алдыңғы зерттелген материалдарға
сүйенуге мәселесін қарастырады.
Білім философиясы тұрғысынан пәндердің өзара байланысын түсіндіру
мәселесіне арналған С.В. Меньшенинаның [132] өзіндік ой-пікірі мен
қорытынды тұжырымдамасында пәнаралық байланыстағы қатынастарда –
құрам, әдіс, бағыт құрамдарын бөле қарастырып және оларды жүзеге асырудың
үш басты белгілеріне – деректік мәліметтер, нысандар, тұжырымдық
қорытынды, теориялар, әдістер топтамасы немесе түрлері бойынша
педагогикалық үдерістегі оқыту, білім беру және тәрбие жұмыстарының
ұйымдастырылуындағы логикалық тізбектің болуы, әдістемелік жүйе, жаңашыл
әдіс-тәсілдердің түрлері және олардың ықпалымен түрлі ақпараттық жүйенің
мазмұндарымен /мәтін, дыбыстық ақпараттар, газет, жорнал, кітап, мақалалар
жинағы т.б./ байланысты жүзеге асыру; бағдарлау бойынша – іскерлік,
машықтану, игеру-меңгеру және жалпы дағдыларды қалыптастыру.
Педагогикалық үдерістің ішкі мазмұнында пәнаралық байланыс екі
тұрғыда сипатталады. Олардың бірі – оқытылатын материалдардың
мазмұнына, қалыптасқан дағдыларға және оқу әдістеріне байланысты пәндер
арасындағы байланыстар деп қарастырылса, екіншісіне ақиқатты әлем
құбылыстарының өзара байланысындағы шынайылылықты бейнелеудегі
адамның жеке көзқарастарындағы түсінік тұтастық пен бірлікте болуы керек
дегенді басшылыққа алса, ал жеке пәндерден білім беру мен оқытуды жүзеге
асыру барысында табиғат, қоғам және осы бағытта жеке адамның ойлау
82
санасының өзара тәуелділігін негіздейтін пәнаралық байланыстарды
қамтамасыз ету қажеттілігін іске асыру. Бұл бастауыш білім беру кезеңіндегі
оқытылатын жеке пәндердің оқу материалдары мазмұнының негізінде
оқушылардың өзіндік жеке көзқарастар мен нанымдардың қалыптасуына және
тұлғалық болмысының дамуына өзек болатын күш болып табылады.
Пәнаралық байланысты мектепте ұйымдастырудың қажеттілігі анық,
себебі бұл, қоршағын орта, яғни, әлем туралы, жаратылыс жайындағы әрі
әлеуметтік және ғылым мен техника жөніндегі білімдердің өзара ықпалдасуы,
кіріктірілуі қазіргі заман сұранысынан туындаған мәселе. Алдыңғы қатарлы
ғылыми білімдердің /интеграциялануы/ өзара байланыстағы ықпалдасуының
артуы қазіргі болашақ мамандарды дайындауға жаңа талап-тілектер қоятыны
анық. Теориялық ғылыми білімдер мен тәжірибелік іскерлік пен білік, дағдылар
өзара логикалық тізбектестіктегі байланыстылыққа ие болғанда – жеке
тұлғаның игерген білімінің мәні артып, әртүрлі көкейтесті мәселелерді шешуде
оларды кеңіне пайдалану орын алады және нәтижесі көңіл қонарлық болады.
Өмірлік тәжірибеде пәнаралық байланыстарды жүзеге асырудың өзіндік
қиындары орын алады. Мәселен, бастауыш сынып оқушыларының жас және
жеке танымдық белсенділігін қалай ұйымдастыруға болады, олар түрлі
бағыттағы ғылымдардың жүйесінен білім беретін пәндер арасындағы
байланыстарды орнатуға, білім философиясы негізінде адам тәрбиесімен
айналысатын ғылымдарда жеке тұлғаның танымдық қызығушылығын қалай
қалыптастыруға және дамытуға болатыны; педагогикалық үдерісте білім
берумен оқытуды сапалы ұйымдастыруда бастауыш сынып мұғалімінің кәсіби
даярлығын қалай арттыру және жетілдіру.
Бұрынғы қолданыста болған білім беретін оқу бағдарламаларының
жүйесімен педагогикалық үдерісті ұйымдастыруда мұғалімдер пәнаралық
байланысты жүйелі түрде емес, кейбір кезеңдерде ғана және жеке сабақтың
белгілі бір кезеңінде немесе бөлігінде ал, кейбір уақыттарда арнайы
бағытталған пәнарлық байланысқа қатысты екі немесе үш сабақтарды оқу
тоқсанында өткізетін. Ал, қазіргі біздің қолданысымызға еніп отырған білім
берудің жаңартылған бағдарламасында пәнаралық байланыс үздіксіз және
жүйелі түрде орындалатын педагогикалық үдеріс болып табылады. Бұл қазіргі
ғылым мен техниканың даму барысындағы ғылыми білімдердің озық үлгілерін
түрлі пән мазмұнының жүйесі арқылы өзара байланыстырып, бүгінгі оқушы
тұлғасын дамытудың тиімді құралы ретінде баға берілуде. Оқушыға берілетін
оқу материалдарының өзара кіріктіре байланыстыру – оқушының жеке бітім
болмыс бейнесіндегі ақыл-ой қабілеттерін дамытуға, ойлауының белсенді
болуына, танымдық көкжиек кеңістіктінің дамуына, оның өз ойын сапалы және
саналы түрде жеткізе алуындағы тілдік қарым-қатынас жасау және жеке бас
көңіл-күй сарайының көрінісін дамытуда ерекше мәнге ие болады.
Достарыңызбен бөлісу: |


Кесте 1. Бастауыш сыныпқа арналған ортақ тақырыптар
1 - сынып
2 - сынып
3 - сынып
4 - сынып
83
Өзім туралы
Өзім туралы
Тірі табиғат
Менің Отаным -
Қазақстан
Менің
мектебім
Менің отбасым
және достарым
Жақсыдан үйрен,
жаманнан жирен
Адами
құндылықтар
Менің отбасым
және достарым
Менің мектебім Уақыт
Мәдени мұра
Бізді қоршаған
әлем
Менің
туған
өлкем
Сәулет
Мамандықтар
әлемі
Саяхат
Дені саудың –
жаны сау
Өнер
Табиғи
құбылыстар
Салт-дәстүр
және
ауыз
әдебиеті
Салт-дәстүр
және
ауыз
әдебиеті
Атақты тұлғалар
Қоршаған ортаны
қорғау
Тағам
және
сусын
Қоршаған орта
Су – тіршілік көзі
Ғарышқа саяхат
Дені саудың –
жаны сау
Саяхат
Демалыс
мәдениеті.
Мерекелер
Болашаққа саяхат
Мысалы, пәнаралық байланысты «Тіл және әдебиет: Сауат ашу, Қазақ
тілі, Әдебиеттік оқу, Қазақ тілі (Т2), Орыс тілі (Я2), Ағылшын тілі» және
«Өнер: Музыка, Бейнелеу өнері, Еңбекке баулу» білім беру салалары бойынша
пәндері
жүзеге
асыру
түрлі
пән
сабақтарында
оқушылардың
шығармашылдағын арттырудағы олардың қызығушылығы мен танымдық
белсенділік әрекеттерін зерттеуде өнер туындыларының мазмұнын ашып,
материалды таныстыру барысында мұғалім суретшінің өмірбаянын, суретті
жасау тарихымен таныстырады. Оқу материалын игеріп, талқылау және талдау,
оқушылар назарын ортақ тақырыптық негізінде ұсынылған деректерге баса
назар аударады, бұрынғы игерген білім негіздеріне сүйене отырып таным
өрістерін кеңейтеді. Мәселен, бейнелеу өнері пәнінің сабағында суретпен
танысу нәтижесінде оқушылар шығармашылық туындыда бейнеленген өмірдің
ақиқаттығы мен шындық бейнесін танып, үйренеді, яғни, оқушы өзінқоршаған
әлемді тұтастықта танудағы логикалық ойлауын сабақтастықта, тізбектестікте
құрады және дамытады. Ал, «Тіл және әдебиет»: / Сауат ашу, Қазақ тілі,
Әдебиеттік оқу, Қазақ тілі (Т2), Орыс тілі (Я2), Ағылшын тілі / топтамасын
құрайтын пәндерден сабақ өту барысында, оқушылардың көңіл-күй сарайына
әсер ететін пәндер жиынтығы екендігі рас. Өйткені, бұл топтамыны құрайтын
оқулықтар мазмұнындағы оқу материалдарын оқушылардың игеретін білімдері
дәйекті, деректі мәліметтерге сүйене отырып тасымалдау арқылы жүзеге
асырылуында тілдік қарым-қатынастың басымдық орынға ие болуы және
олардың көңіл-күй сезімдерімен, ой толғаулары мен тығыз байланыста болып
тікелей жағымды әсерлер туғызады. Бұл өте маңызды, білім беру құндылығына
ие. Және де, оқу барысында оқу материалында визуальды-көркемдік сазды
84
әуендерді ұтымды түрде кіріктіре ұсыну - бұл әртүрлі пәндерден оқитын оқу
тапсырмаларын жүйелеуге көмектеседі, оқушылар оқу материалының
мазмұнын жақсы түсінеді, зерттелген материалды оңай және еркін түрде игеріп,
меңгеруге қабілетті болады, педагогикалық барыстар жақсы нәтиже береді.
Мысал келтірген пәндер бойынша оқу бағдарламаларындағы материалдар
жүйесін және оқулықтың білім мазмұнын өзара байланыстырып немесе
кіріктірілген жағдайда ықпалдасу қағидат заңдылығын басшылққа алып, жүзеге
асыру - бүгінгі білім беру мен оқыту және тәрбие жұмыстарын қойылып
отырған талаптар.
Білім беру бағытында қоғамдық-ізгілендіру пәндер жиынтығын құратын
пәндердің оқу материалдарын өзара байланыстырып, кіріктіру мүмкіндіктері
өте кең, өйткені оқу сабақтарында тарих және қоғамдық құрылым мен
әлеуметтік мәселелерге қатысты мәліметтер мен деректік білімдері беру және
тәрбиелік бағыттағы қоғамдық сананы қалыптастыру мүмкіндіктерінің жоғары
екендігі анық. Бұл тұрғыдағы сабақтарда бастауыш сынып оқушылары табиғи
дамудың диалектикалық заңдылықтарымен танысады және жаратылыс
болмыстың бірлігін тануда алғашқы қадамдары берік болады.
Ал, дүниетану мен жаратылыстану пәндерінің ортақ тақырыпқа
бағындырылған оқу материалдарының жүйесінде – бастауыш білім беру
кезеңінде оқушылардың танымдық білімдер қорын дамыта отырып, оларға
жаратылыс болмыстың қыр-сырын тереңірек түсінуге және табиғатқа
құрметпен қарау көзқарасына тәрбиелеу, эстетикалық білім мен тәрбие беру,
табиғат сұлулығын қабылдауға үйрену, әрі сақтап қалу мен қамқорлық жасауға
тәрбиелеу міндеттері жүзеге асырылады. Яғни, білім берумен оқыту және
тәрбиелеудегі педагогикалық міндеттер әрбір жеке оқу пәнінің өзіндік
атқаратын қызметтік міндеттеріне кедергі келтірмейді, оларды шешу
педагогикалық жаңышыл түрлі әдіс-тәсілдерді оңтайлы пайдалану қажет етеді.
Дүниетану және жаратылыстану оқу сабақтарында оқушылардың жаратылысқа,
табиғатқа деген әсем, сұлулық сезім қарым-қатынасын жеткізуде эстетикалық,
көтеріңкі көңіл-күй, шаттану көрінісі тұрғысынан қабылдау мәселесін шешу
керек. Оқуға арналған ортақ тақырыптар мен нысандардың болуы, дүниетану
және жаратылыстану оқу пәндерінің сабақтарында олардың әртүрлі бағыттық
қырлары мен кешенді әдіс-тәсілдерінің болуы осы бағыттағы ғылыми-
танымдық болмысты дамытуға мүмкіндік береді.
Пәнаралық байланыс сабақтарында әртүрлі пәндерден алынатын
ақпараттық мәліметтердің қызметі, олар бір-бірін толықтырып, ғылыми
білімдерді тереңдетіп беруге бағытталған жоспарды құрастыруға негізгі өзек
болуы тиіс. Осы тұғыдан келгенде ғана бастауыш сынып оқушыларының
жаратылыс туралы және табиғат тұрғысындағы танымдық болмысын дамыта
отырып, олардың адамгершілік сезімдерін арттыру міндеттері шешілетін
болады. Әртүрлі оқу пәндерінің оқу материалдарына сүйене отырып өзара
байланысты танымдық зерттеудің құралына айналдырғанда басымдылық,
сезімге әсер етуден басталады яғни, біздер сезімнен сезімге, оқытудан оқуға,
оқушының танымдық көкжиегін кеңейте отырып өзін-өзі бағалауға,
85
тәрбиелеуге, өзіне деген сенімін арттыруға ықпал жасай отырып, рухани жан
дүниесін дамытамыз. Пәнаралық байланыс сабақтары оқушылардың ғылыми
білімді неғұрлым қолжетімді, қызықты түрде алуына мүмкіндік жасайтын
педагогикалық үдеріс ретінде қызмет атқаруы тиіс.
Бүгінгі күндегі жаңартылған білім беру бағдарламасына пәнаралық
байланысты енгізу, оқу пәндерінен қамтылатын оқу материалдарын жеке дара
беру мәселесін қарастырмай, оқушының танымдық болмысын дамытудағы
ғылыми білімдерді кешенді беру мәселесін қарастырып, шешу арқылы,
оқушының бүкіл дүниетанымдық көзқарасын сыңаржақты емес, жан-жақты
жетілдіру болып табылады. Оқушы игерген, меңгерген өз білімін жүйелеуге
және әртүрлі көкейтесті мәселелердің шешімдерін өзі таба алуға қолдану
мүмкіндігіне ие болып, білігі мен іскерлік дағдысын дамытуға ықпал жасайды –
бір қыры болса. Екінші бұл – мұғалімнің педагогикалық қызметіндегі кәсіби іс-
әрекетін ұйымдастыруда оқыту мен тәрбиелеу әдістерін түрліше пайдалануға
қозғау болады: мәселен, оқушының қабілеттерін және білімін жақсы бағалауға,
оны түсінуге көмектеседі, дәстүрлі емес жаңа оқыту әдістерін іздейді.
Үшіншіден, оқушылар үшін шығармашылық қабілеттерінің көрінісі табатын
үлкен алаң және мүмкіндіктер: мұнда мұғалімдер, әдіскерлер, психологтар
қазіргі оқушылардың танымдық салада олардың қажеттіліктері мен
қызығушылығын түсінетін, оларды жақсы көретін және өздерін көрсететін
мектептегі басты тұлғалармен байланысты орнатады.
Бұл жағдайда пәнаралық байланыстар оқушылардың арасында
біртұтастық білім жүйесін қалыптастырады және жеке пәндер бойынша ортақ
іс-әрекетте жалпы танымдық дағдылар жүйесі орын алады. Әртүрлі білім
жүйелерінің әсерінен оқушы болмысының тұлғасында қалыптасатын жеке
қасиеттерді дамытуда пәнаралық байланыстардың ықпалы жайындағы ой-
пікірлер түрлі ғылым саласындағы ғалымдардың қызығушылығын тудыруда.
Пәнаралық байланысты сипатайтын педагогикалық құбылыс, ол бір
жақты «түзу сызықтық» жүйені немесе қандайда бір «қатаң сақталатын
қағиданы» берік ұстану деген ұғым-түсінікті бермейді. Себебі, оқушы тұлғасын
дамытуға бағытталған білім беру мен оқыту, оқу және тәрбие жұмыстарына
кешенді көзқараспен келуді талап етелін қыры мен сыры көп, тереңнен талдап,
қарастыруды талап ететін шығармашылық қатынасты талап ететін үдеріс.
Өйткені, жеке бір пәннің оқу материалы екінші бір нәрсені зерттегенде өз
көмегін тигізіп отыратынын негізге алу қажет.
Оқушылардың пәнаралық сипатқа негізделген жаттығулар мен
тапсырмаларды орындау барысында жеке белсенділіктері артып, есте сақтау,
ойлау, эмоционалды-еріктілік үдерістер, қиял мен сөйлеуі жетік дамиды.
Сондай-ақ, өзара байланыстыру немесе кіріктіру үдерісі оқушыларды
ынталандыру рөлін атқарады. Пәнаралық байланыста оқытудағы алдыңғы
тәжірибенің нәтижесінде оқушылардың алған білімі танымдық реттеушілер
болып табылады. Мұндай барыстар психикалық үдерістің өнімділігін
арттыратын білімді өзара байланыстыру немесе кіріктіру арқылы анықтайтын
қызметтерді орындайды. Алған білімді түсіну, меңгеру, сіңіру мен қорыту
86
әрекеттерінің нәтижесі болып табылады және келесі бір жаңа білімді игеру
әрекетіне жаңа әдіс-тәсілдерді шығармашылықпен енгізілу жолында ізденістер
орын алатын қүрделі құбылыс болып табылады.
Қазіргі уақытта білім беру бағдарламасының ерекше бөлігі немесе мән
беретін жағдай ол - пәнаралық байланыс болып табылады. Себеп, бүгінгі
қоғамдық, әлуметтік-экономикалық т.б. салалар мен ғылымдардың сараланып
бөлшектенуі және олардың өзара ықпалдасуы /интеграциалау/ сипаты жалпы
білім беретін мектебіміздің деңгейлік кезеңі мен бағыттық мазмұнын анықтауға
негіз болып отыр. Яғни, мұнда педагогикалық үдерістегі қамтылатын оқу-
тәрбие тәрбие жұмыстарын жүзеге асыруда пәнаралық байланыс жүйесін
басшылыққа алу керек деген сөз. Ал, оның жүзеге асыру жолдарындағы мақсат
пен қажетті міндеттері мектептегі педагогикалық тәжірбие арқылы анықталады.
Пәнаралық байланысты өзекті мәселе ретінде қарастырып, зерттеушілер оның
философиялық, психологиялық мәнін құрылымын зерттеп өз пікірлерін айтты.
Пәнаралық байланысты оқу бағдарламаларының ішкі мазмзмұндық
құрылымдарының өзара үйлесілімділігі деп те қарастыруға болады.
Көптеген ғалымдар М.А. Данилов [133], В.В. Давыдов [134, 135], И.Д.
Зверев [116], И.Я. Лернера, И.К. Журавлева [136] және тағы басқа пәнаралық
байланыстың философиялық, психологиалық мәнін құрылымын әдіснамалық
қызмет мазмұнын басшылыққа алады. Түрлі пікірлерді ұстанып, өзіндік
ғылыми ой-тұжырымдарын ұсынушы ғалымдар - пәнаралық байланыстың
психологиалық негізін - жеке тұлға санасында берілген ғылыми білімдердің
орналасуы және оның нәтижелік көрінісі өмірлік тәжірибеде – «оқушыға»
үнемі әрекет жасау арқылы ілгері ұмтылыс негізінде дамуға қолайлы жағдай
жасап және оны итермелеуші, ықпал жасаушы күш деуі, яғни ол бір күйден
екінші күйге өту барыстарын реттесе бұл «құбылыс» болып табылады.
Оқушының шығармашылық іс-әрекетке дайын бола алатынын дәлелдейді.
Бұдан біздің зерттеуміздегі пәнаралық байланысты «педагогикалық құбылыс»
деуіміздің негізі бар болып шығады. Осы негізде педагогтар мен әдіскерлер
жалпы білім беру мазмұны пәнаралық байланыс негізінде жетілдіреді,
педагогикалық үдерісті ұйымдастырудағы білім беру мен оқыту және оқу мен
тәрбие барыстарында орын алатын іс-әрекеттің нәтижесі оқушыда пәнаралық
байланыс іскерлігін қалыптастырады. Пәнаралық байланыс танымдық әректтің
екі қырын жетік ұғынуға мүмкіндік береді. Біріншіден, табиғатты және бар
шындықты өмірдегі дүниемен заттарды оқу, үйренуді ғылымдардың
интеграциялану негізінде орын алатын пәнаралық байланыс арқылы көрсетсе,
ал екінші жағынан пәнаралық байланысты дидактикалық заңдылықтарға
бағанатын «педагогикалық құбылыс» ретінде түсіндіру. Пәнаралық байланыс
оқушы тұлғасының қалыптасуы мен дамуындағы шындық пен ақиқатты
тасымалдап беруші және оқушының танымдық әрекетін күшейтетін құбылыс.
Пәнаралық байланыста дидактикалық талаптар сақталып, білім беру мен
оқытудың заңдылықтарын құрайтын құрылымдар мен құрамалардың әрекетке
түсе отырып, педагогикалық үдерістің жүзеге асырылуын және олардың
әдіснамалық қызметін береді. Сондай-ақ ол дамытушылық сипатының
87
арасындағы байланысты құру болып есептеледі. Пәнаралық байланыс оқу-
тәрбие үдерісі арқылы жүзеге асырылады. Оқыту барысында оқушылар
танымдық, тәжірибелік, мақсатты бағдарлы іс-әрекеттермен шұғылданады.
Педагогикалық үдерістегі білім беру мен оқыту және оқу мен тәрбиелеу
барыстары мұғалімнің басшылығымен жүзеге асырылады оқушының ғылыми-
танымдық іс-әрекетпен айналысуын жүйелейді. Оқу-танымдық ғылыми
зерттеулер сияқты ақиқаттық тұрғыдан шындық дүниені тану болып табылады.
Оқушы таным үдерісінде объективті дүниенің жаңа мәліметтік деректерін және
олардың өзара байланысының жаңа қырларын ашады әрі өзара тәуелділіктерін
біледі. Педагогикалық үдерісте пәнаралық байланысты жүзеге асырудың
көптеген жолдары бар.
Достарыңызбен бөлісу: |


2.2 Бастауыштағы пәнаралық байланыстарды жаңа буынды
оқулықтар жүйесімен жүзеге асыру
Пәнаралық байланыстағы немесе кіріктірудегі оқу материалдарын өзара
бөлімдер, ортақ тақырыптар жүйесінде топтастырып, біріктіру ұстанымының
басты қағидасы – ғылыми-жаратылыстану, қоғамдық-гуманитарлық және
эстетикалық білімдер мен технологияны біріктіруді жеке білім аймағында
шартты түрде қарастыра отырып, оқушыларға әлемнің біртұтастығы жайлы
ғылыми-сұрыптамалық білім беру.
Бүгінгі жаппай қолданылып жүрген жаңа технологияның өзі біздің
педагогикалық тәжірибемізге ыңғайластырыла отырып, оңтайлы кіріктірілген
болып табылады. Қазіргі педагогикалық технологияда пәнаралық байланыс
кіріктірілген
немесе
ықпалдастықтағы
білім
беру
жүйесі
ретінде
қарастырылады. Бұнда педагогикалық үдеріс оқыту, білім беру мен
тәрбиелеудің кешенді жүйесін құрай отырып, әртүрлі білім бағыттарынан ортақ
бөлім, ортақ тақырыптарына негізделген дәйекті теория, ұғым заңдарды
біріктіріп, құрылымдық және ғылыми-мазмұндық жүйені жасайды.
Оқу пәндеріндегі білім мазмұндарының ортақ бөлімдер мен ортақ
тақырыптарға топтастырылуы төмендегі шарттарға байланысты:
– зерттеу нысандарына сәйкес келуі немесе өзара жақын болуы;
– кіріктірілген немесе өзара байланыстырылған оқу пәндерінде зерттеу
әдістерінің бірегейлігі немесе ұқсастығы;
– кіріктірілген немесе өзара байланыстырылған оқу пәндерінің жалпы
заңдылық, теориялық тұжырым негізінде құрылуы.
Осы негізде біртұтас дидактикалық мақсатқа бағытталған оқу
бағдарламаларының жасалуына алып келді. Пәндердің өзара байланысуындағы
құрамдық-құрамаларының қызметін талдау әдісін пайдалану – әрбір бөлшектік
құрылымның бағытталған арнаулы қызметі тұрғысында қарастырылады және
кіріктіріліп немесе өзара байланыстырылып отырған екі, үш (немесе одан да
көп) пәннің құрылымдық бөлшектері анықталады (оқу материалының
мазмұндық көлемі, осыған негізделген бөлімдер, бөлімшелер мен ортақ
тақырыптар, дәйекті теория мен ұғымы, заң, т.б.) т.б. Нәтижесінде жалпы білім
88
беретін екі немесе одан да көп пәндердің жиынтығын беретін өлшемдік кестесі
жасалады [137,138].
Оқытылатын жеке пәндер оқушыларға қажетті білім, білік, дағды
қалыптастыра отырып, олардың жеке тұлғалық болмысының дамуына және
өмірлік тәжірибеде өзін-өзі тануына септігін тигізеді. Оқушы немесе жеке адам
алға қойған мақсат-мұратына жету жолында жеке өзінің өмір тәжірибесінде
жинақталған білім, білік пен дағдыға сүйенеді. Бұл өзінің ішкі және сыртқы
мүмкіндіктерін пайдалануға қабілеттілігін көрсету болып табылады. Яғни, бұл -
құзіреттілік. Бүгінгі оқу бағдарламасының мазмұнында танымдық-ақпараттық
құзырлылықты қалыптастыру басымдық орынға ие болуда, өйткені оқушының
әлемді және қоршаған ортаның біртұтастығын танып білуге бағытталған
әрекетін пәнаралық байланыстар жүйесімен немесе ықпалдастырумен
байланысты жүзеге асыру маңызды болып отыр.
Пәнаралық байланыс және оқушының танымдық болмысындағы жалпы
құзіреттіліктердің қалыптасуында берік байланыстар бар. Себебі, оқу
бағдарламаларында әр пәннің оқу материалдары негізінде оқушы бойында
қалыптасатын білім, білік, дағдылар өз алдына жеке-жеке сипатталып,
анықталып берілсе де, бірақ, тұлғаның өмірлік тәжірибесінде олар өзара
байланыстағы тұтастық құзіреттілігін береді. Демек, оқушы өмірлік тәжірибеде
кездесетін түйткіл немесе өзіндік шешімі табылуға міндетті мәселелердің
түйінін табуда жеке пәндерден игерген білімдерін саралап, талдау жасамайды,
тек бұл арада өзара байланысқа немесе кіріктірілген жалпы білім мен жеке
дағдысын қолданады. Яғни, оқушыда танымдық әрекеттері арқылы ғылым
негіздерін игеру машығы орын алады. Ол танымдық жолдағы ғылыми
білімдерге негізделген ақпараттарды тек қабылдаушы ғана емес, жаңа
мазмұнды білімді меңгеруші және соған сүйене отырып, өзінің жеке танымдық
қызметін реттеуші, әрі бүкіл барыстардың жүру кезеңінде және өзінің білімінің
негізін, оларды меңгерудің жолдарын анықтаушы. Бұнда оқушы өз іс-әрекетін
талдау кезінде ғана байқалатын жеке-дара ерекшеліктерін тануына мүмкіндік
туады. Өмірлік тәжірибеде жеке пәндерден алған теориялық білімдеріне сүйене
отырып, түрлі мәселелерді /қиындықтар, қарама-қайшылықтар, жаңа білімдерді
өмірмен байланыстыру/ шешу тәсілдерін түсінеді. Сондай-ақ, оқушы өз
жұмыстарының мәнін түсіну, ой арқылы кері қайту немесе өткенге оралу –
ойлану барысында өзінің нені, қалай жасағаны туралы толық және анық есеп
беруі, әрбір әрекеті барысында басшылыққа алған ережелер мен талап-
бағыттардың дұрыстығын мойындау, құптау немесе жоққа шығаруы. Білімді
саналы түрде қорыту, яғни оның нәтижесінде «рефлексия» жасаушы дәрежесіне
көтеріледі, бұл танымдық жолдың жоғары деңгейіне ұмтылу болып табылады.
Қазіргі
уақыттағы ғылымдардың ықпалдасуы мен кіріктірілуі
/интеграциялануы/ барысындағы пәнаралық байланыстың орын алуы – заман
талабы. Бұл бағыттағы талаптық жүйе оқытудың жаңа білім беру
бағдарламасының мазмұнына еніп, педагогикалық үдерісте орын алуда. Басты
мәселе – оқушылар қазіргі заман талабына сәйкес жаңаша мазмұнды білімдер
жиынтығын игеру барысында танымдық әрекеттері мен мүмкіндіктерінің
89
өзінің даму деңгейіне үйлесімді болуын ескеру қажет [139,140]. Қазіргі білім
беру жүйесіндегі ерекшеліктің бірі – жеке пәндердің оқу материалынан
берілетін білімді немесе оқыту мен тәрбиелеуді бір пән төнірегінде ғана іске
асырмай, кешенділік жүйені басшылыққа алу болып табылады. Яғни, бастауыш
сыныптардағы педагогикалық үдерістерді жүзеге асыруда пәнаралық
байланысты – оқу материалдарының өзара байланысуын, кіріктірілуін, бір-бірін
толықтыруын негізге алу – басты шарттың бірі болып табылады.
Пәнаралық байланысқа негізделген сабақтардың өзіне тән ерекшеліктері.
Мәселен:
– бұл типтегі сабақтарды өткізуге мұғалім тарапынан шығармашылық-
ізденіс жұмыстарын жүргізу талап етіледі. Берілетін немесе өтілетін
тақырыптық оқу материалын ауқымды қамту арқылы оқушының тұлғалық
болмысының толық дамуына кешенді тұрғыдан ықпал жасалады /түрлі ақпарат
көздерінен – оқулықтар, қосымша ғылыми-әдістемелік әдебиеттер, ғаламтор
желісі, т.б./;
– тақырыптық сабақта оқушылардың ғылыми-танымдық әрекетінің
белсенді болуы, қызығушылықтың /мысалы, негіз болып отырған пәнге/ артуы;
– жеке пәннің оқу материалын меңгеру барысында өзге пәндердің оқу
материалының мазмұнына сүйену, оны толықтырушы құрал ретінде орнымен
пайдалану қажеттілігін мұғалімнің жете түсінуі және оқушы өзінің жеке
танымдық болмысының дамуына қажеттілігін білу /пәндік білімнен метапәндік
білімге өтуді түсіну/.
– пәнаралық байланыс сабақтарында оқушылардың меңгеретін теориялық
білімдер ауқымы кеңейіп, жаңа ұғымдар ман атаулардың көпшілік пәнге ортақ
келетін белгіліерін танып, біледі /ортақ дидактикалық материалдар жүйесін
пайдалану, техникалық құралдар, компьютерлер т.б./.
– кіріктірілген сабақтарда кешенді білімдер жүйесін меңгеруде кері
байланыстың орын алуы, алған білімдерінің өмірлік тәжірибеде пайдалану
жолдарын игеру, біліктері мен дағдыларын шыңдау.
– кіріктірілген сабақтар арқылы келесі пәннен оқылатын тақырыптық
жаңа білімнің негіздерін меңгеруге дайындықтың жүруі.
– пәнаралық байланыс сабақтарында оқушылардың өзін-өзі бағалауы мен
өзіне сыни тұрғыдан қарау жағдайларының орын алуы, басқа оқушылармен
өзінің танымдық жолдағы әрекеттерін салыстыру.
– оқушыларда кіріктірілген сабақтардағы меңгерген жаңа материалдарды
талқылау мен талдау жұмыстарында танымдық-білім деңгейлерін көрсету орын
алады.
– пәнаралық байланыс сабақтарын өткізуге мұғалімнің жүйелі жұмыс
жоспарының құрылуы және оқушылардың жоспар бойынша ғылыми-танымдық
жұмыстарға қатысуы және оны жүзеге асырудағы әрекеттерінің белсенді болуы
орын алады. Бұнда мұғалім ізденуші бола білсе, өзі үшін білім жинақтайды,
оқушы үшін сабақты қызықты ете алады.
90
– пәнаралық байланыс сабақтарының бағыттық мазмұны – оқушы
тұлғасының жеке болмыс-бітімінің толық дамуына кешендік тұрғыдан ықпал
жасау.
Біздердің тақырыптық зерттеулеріміздің мазмұнын ашу барысында
қазіргі қолданысқа енгізілген жаңартылған білім мазмұнындағы оқу
бағдарламасының талаптарын орындау негізінде бастауыш сыныптар үшін
жазылған оқулықтардың мазмұнына қысқаша сипаттамалар беріп, қарастырсақ.
Мәселен, 3-сыныпқа арналған «Математика» оқулығы (1,2 - бөлім). Білімнің
жүйелілігі, кешендігі, интеграциялануының қамтамасыз етілуі, пәнаралық және
пәнішілік байланыстардың сақталуы барысында қарастыратын болсақ,
оқулықтағы есептердің мазмұны оқушыға түсінікті, нақты, әдеби тілде,
қазақтың белгілі тұлғалары жайлы есеп шығару арқылы, ақпарат жинап, оның
өмірбаяны мен шығармашылығы туралы білуге бағытталған. 100, 104-беттер,
т.б. Сондай-ақ, дүниетану, жаратылыстану, көркем еңбек пәндерімен тығыз
байланыста құрастырылған. Мысалы: «Кел, ойнайық» тапсырмасы: 1-бөлім 16,
18, 22, 24, 26, 28, 31, 54, 56, 67, 69, 71...т.б. 2-бөлім 36, 38, 42, 46, 55, 57, 98, 100,
148-беттер т.б.
– білім мазмұны мен көлемі мен күрделілік деңгейінің шиыршықтылық
ұстанымына сәйкес беріліп, әр тақырыптағы тапсырмалар жүйесі Блум
таксономиясының иерархиясына негізделе отырып құрастырылған.
– әртүрлі сынып оқулықтары арасында пән мазмұнының сабақтастықта
берілуі;
– тарау, бөлім, параграф және тақырыптардың бір-бірімен өзара
логикалық байланысы сақталған. Оқу жылына 8 ортақ тақырып жүйелі беріліп,
тапсырмалар ортақ тақырыпқа сай жасалған.
Оқу материалдарының, мәтіндер мен тапсырмалар көлемі мен деңгейінің
оқушылардың психологиялық және жас ерекшеліктеріне, әлеуметтік
тәжірибесіне сәйкестік талаптары сақталған.
– танымдық үдеріс ерекшеліктеріне сәйкестігі (қабылдау, жадына сақтау,
қиялдау және ойлау);
– деңгейлік саралаудың болуы; барлық тақырыпта жеңілден күрделіге
қарай, біртіндеп бағытталып берілген.
- оқытуды ұйымдастырудың түрлі формаларын қолдану: жеке, жұппен,
топтық және ұжымдық. Оқулықпен диалог, жұппен жұмыс, топпен жұмыс,
өзіңді бағала тапсырмалары оқулықта шартты белгілерімен жүйелі берілген
[141, 142].
Ал, дүниетану оқулығының мазмұндық құрылымын қарастырсақ /2,3-
сынып/ оқушының топпен, жұппен, өздігінен жұмыс жасауына баса көңіл
аударылған. Ол оқушының ой бөлісіп, ортақ шешім шығаруына және мәдени
тұрғыда байланыс жасай білуге үйретеді. «Қоғам және мен» тақырыбы өзінің
жеке басының, көпшілік орындарда және қоғамдық орындардағы өзін-өзі ұстау
мәдениетін айқындауға мүмкіндік береді. «Қазақстан халықтарының
мейрамдары» тақырыбы мен ондағы тапсырмалардың мазмұнында ұлтаралық
және ұлттардың өзара қарым-қатынасы, толеранттылық жайлы толық
91
мағлұмат беріледі. Оқулық мазмұнының жүйелілігі, логикалық бірізділігі, және
сабақтастығы, оқу материалының мазмұнында жүйелелілік және логикалық
реттілік қағидалық ұстанымы сақталған. Әр бөлім арасында логикалық
байланыс бар. «Шиыршық» әдісіне бағыттала құрылған тақырып көлемі мен
оқу материалының мазмұнында, мысалы: «Ауа райы адамға қалай әсер етеді?»,
«Табиғат және менің қауіпсіздігім», «Менің шығындарым» және «Өз
шығындарыңды қалай жоспарлаған жөн?» деген тақырыптарда бірізділік
сақталған. Оқулық оқушылардың психологиялық және жас ерекшелігі, сондай-
ақ әлеуметтік тәжірибесіне сай келеді. Жеке, жұптық, топтық және ұжымдық
сияқты әртүрлі оқыту, ұйымдастыру формалары пайдаланылған. Тақырыптарда
оқушылардың
қызығушылығын
тудыратын
қызықты
тапсырмалар
қарастырылған. Мысалы, мұнда қызықты мәселелерді қамтитын тақырыптар
ғана беріліп қоймайды, сонымен бірге әрбір бөлімнің соңында оқушылардың
танымдық қызығушылығы мен шығармашылық ізденісіне жағдай туғызатын
«Пікір алмасайық», «Әр алуан тапсырмалар» берілген. Материал оқушылар
үшін түсінуге жеңіл, қысқа, ұғынықты түрде берілген. Әрбір тақырып екі бет
көлемінде берілген. Ол мәтіннің, оқу тапсырмалары мен иллюстрациялары
бірдей шамада болуына мүмкіндік туғызған. Оқулық фактілер мен оқиғаларды
объективті түрде ашып беретін көңілге қонымды, нақты материалдардан
тұрады. Глоссарийге сабақтың тақырыбын ашатын барлық негізгі сөздер кіреді
[143,144].
3-сыныпқа
арналған «Жаратылыстану» оқулығында (1,2 бөлім)
мазмұнның жүйелілігі, логикалық бірізділігі және сабақтастығы сақталған.
Білімнің жүйелілігі, кешендігі, интеграциялануының қамтамасыз етілуі,
пәнаралық және пәнішілік байланыстар сақталған. Мәселен, дүниетану,
математика, физика, биология, химия, география пәндерімен байланыста
құрастырылған.
– білім мазмұны мен көлемі мен күрделілік деңгейінің шиыршықтылық
ұстанымына
сәйкес;
әр
тақырыптағы
тапсырмалар
жүйесі
Блум
таксономиясының иерархиясына негізделе отырып құрастырылған.
– әртүрлі сынып оқулықтары арасында пән мазмұнының сабақтастығы
сақталған: тарау, бөлім, параграф және тақырыптардың бір-бірімен өзара
логикалық байланысына сәйкес зерттеушілік тапсырмалар жүйесі құрылған.
Оқу материалдарының, мәтіндер мен тапсырмалар көлемі деңгейінің
оқушылардың психологиялық және жас ерекшеліктеріне, әлеуметтік
тәжірибесіне сәйкес болуы, барлығы талапқа сай сақталған.
– танымдық процесс ерекшеліктеріне сәйкестігі (қабылдау, жадына
сақтау, қиялдау және ойлау);
– деңгейлік саралаудың болуы; барлық тақырыпта жеңілден күрделіге
қарай, біртіндеп бағытталып берілген.
– оқытуды ұйымдастырудың түрлі формаларын қолдану: жеке, жұппен,
топтық және ұжымдық. «Жедел жауап» айдары оқулықпен диалог, жұппен
жұмыс, топпен жұмыс жүргізуге бағытталған.
92
Мазмұнның қызықтылығы мен эмоционалдық айқындылығы әрбір
тақырып бойынша сурет, тәжірибелер арқылы тапсырмалар жүйесінен көрініс
тапқан, балалардың қызығып жұмыс жасауына жақсы ықпалын тигізеді:
- оқу материалдарының диалогті сипатқа ие, оқу пәніне қызығушылық,
эмоциялық әсер тудыратын ерекше, таңғаларлық элементтер әр тақырыпта
айқын көрсетілген.
- тапсырмалардың әртүрлілігі: қызықты, тәжірибелік тапсырмалар
қайталанбай, әртүрлі берілген [145].
Мәселен, 3-сыныпқа арналған «Әдебиеттік оқу» кітабы МЖМББС
тұжырымдамалық қағидаларына, типтік оқу жоспары мен типтік оқу
бағдарламасына сәйкес. 2 бөлімнен тұратын оқулықтың әр кітабында
бағдарламадағы оқу мақсаттары нұсқаушы ретінде балаға түсінікті тілмен
тұжырымдалған және әр сабақ оқу мақсаттарына негізделіп жасалған. Әр
сабақта оқу мақсатының түйінді сөздері келтірілген.
«Әдебиеттік оқу» пәні әдебиеттану ғылымына негізделетіндіктен, пәннің
базалық ғылыми мазмұны сақталған. Оқулықтың мазмұны осы ғылымның
басты заңдылықтары мен ұстанымдарына сай құрылған: бағдарламада
көрсетілген әдебиеттану ғылымының теориялық түсініктері, т.б. туралы
қарапайым мәліметтер нақты, балаға түсінікті түрде ұсынылып, практикалық
тапсырмалар ретінде көрініс тауып, шығарманың жалаң оқылмауына көңіл
бөлінген. Білім мазмұнын құруда әдебиеттегі көркем шығарма, жазушы және
оқырман бірлігін сақтау ұстанымы басшылыққа алынғаны байқалады: осы
жастағы балаға түсінікті шығарма, оның авторы туралы қарапайым өмір-дерек,
сол мәтінді дұрыс қабылдауға бағыттайтын оқу тапсырмалары берілген.
Сұрыпталған материалдар лексикалық тақырыптарға сай үйлестіріліп, оқушыда
сол мәселе туралы тұтастай білім қоры қалыптасуына негіз болады. Мысалы,
«Жанды табиғат» бөлімінде топтастырылған шығармаларды оқи отырып,
оқушылар туған өлке табиғатының әдемілігі, табиғаттың тамаша таңғажайып
құбылыстары, адамға пайдасы туралы біледі, одан әрі табиғатты қорғауға
үндейтін мәтіндерді талдау арқылы осы бөлімнен алған білімін
қорытындылайды. Оқулықтағы әрбір бөлімнен осындай жүйелілікті байқауға
болады.
Құндылық бағдарлары - оқулық мазмұнында ана тілін түсінетін, оның
қадір-қасиетін түйсінетін, елін, Отанын сүйетін, патриоттық сезімі тұрақты
қалыптасқан, мұндай ұлы сезімнің ата-анасы мен жақындарын құрметтеуден
басталатынын білетін жеке тұлғаның келбетін қалыптастыратындай
материалдар молынан қамтылған.
Тәжірибеге бағытталуы - оқулықтағы әр сабақтың әдістемелік
аппаратында құзыреттілік тапсырмалары ескерілген. Мысалы, №11 сабақ:
Қасқырға қандай кеңес берер едің? №12 сабақ: Алмастың орнында сен болсаң
не істер едің? №60 сабақ: Аланнан не үйрендің? №35 сабақ: Күн тәртібін
жасауға көмектес. №83 сабақ: Суға қатысты тыйым сөздерді жалғастырып жаз.
№84 сабақ: Қандай сусындар ішкен пайдалы деп ойлайсың?
93
Сыни тұрғыдан ойлауды, талдау қабілеттерін дамытуға бағытталуы
мәтіндерді талдауда ұсынылған «Ақылдың алты қалпағы», «Фишбоун»,
«Жабық және ашық сұрақтар», «Бестармақты өлең», «Семантикалық карта»,
«Кластер құрастыру», «Постер құрастыру», «Эссе жазу», «Бес сөз», «Үш
қадам», жоба жасау, ақын-жазушыға еліктеп көркем сөйлеу тапсырмалары,
жадынамалар, ережелер құрастыру, ситуативтік жағдаяттарды шешу немесе
жолдарын ұсыну, хат, тілектер жазу, т.б интербелсенді әдістер сыни тұрғыдан
ойлау дағдыларын дамытады.
Мазмұнның жүйелілігі, логикалық бірізділігі, және сабақтастығы -оқулық
тарауларындағы мәтіндер сол бөлімнің идеясын толықтай ашатындай
логикалық ойға құрылған. Мысалы «Уақыт» күн, ай, жыл мезгілдері жөнінде
жыл басына таласқан жануарлар жайлы халық шығармашылығынан басталып,
«тез үйреніп, тез жойма, жас уақытта көңіл – гүл» деген Абайдың уағызына
ұласып, адамға бақыт құсы жастық шағында кезігетінін, «сондықтан өкініп
қалмай жастық уақытыңды дұрыс пайдалан» дейтін Ы.Алтынсариннің «Бақыт
құсы» ертегісімен жалғасып, М.Жұмабаевтың «Уақытты бос өткізбе еркелеп»
деген өсиетімен бекітіледі. Әр тарау осылай философиялық оймен түйінделіп
отырған. Осы орайда, «Өнер» тарауының «өнерлі болсаң, елдің алды боласың»
идеясына құрылған Ы.Алтынсариннің «Өнер, білім бар жұрттар», «Жақсыдан
үйрен, жаманнан жирен» тарауының қазақ баласы қандай болуы керек деген
сұраққа жауап беретін Т.Молдағалиевтің «Мен қазақтың баласымын» өлеңімен
түйінделіп тұруы пәндік мазмұнның жүйелілігін, сабақтастығын байқатады.
Мазмұнның психологиялық және жас ерекшеліктеріне сәйкестігі –
оқулықтағы мәтіндердің тілі жеңіл, оқиғасы қызықты. Тапсырмалар оқу,
түсініп оқу жаттығуларынан басталып, мәтіннен тыс, бірақ соған ұқсас
ситуацияларды талдау, шығармашылық жұмыстар орындауға ұласады. Оқуға
ынталандыруға бағытталуы - оқулықтағы сөздік материалдар суреттермен,
айқын сызбалармен, фотолармен айшықталып берілуі баланың шығарманы
оқуына түрткі болады. Сондай-ақ, оқушыны кейіпкердің өміріне араластыру,
оның жай-күйін үғынуға жетелеу тапсырмалары әр сабақта келтірілген. «Кім
жылдам?» сөзжұмбақтар, кластерлер сияқты ойын элементтері де диалогтық
қарым-қатынас орнатады.
Оқулықта бағдарламадағы тақырыптарға сәйкес және негізінен
бағдарламада аты аталған жазушы-ақындардың төл туындылары аты-жөнімен
келтірілген. Халық ауыз әдебиеті үлгілерінің ақпарат көздері аталған.
Мұғалімге арналған әдістемелік нұсқаулықта осы курсты ұйымдастыру
мен өткізуге арналған ұсыныстар, сонымен қатар, қадамдық нұсқаулар
берілген.
Әдістемелік нұсқаулық:
1. Ұзақ мерзімді жоспарлаудан;
2. Орта мерзімді жоспарлаудан;
3. Қысқа мерзімді жоспарлаудан;
4. Әр
тараудың қорытындысы жиынтық жұмыстардан құралған
қосымшалардан тұрады.
94
Оқу-әдістемелік кешенде оқушылардың коммуникативтік дағдыларын
дамытуға және диалогтік ортаны қалыптастыруға ерекше көңіл бөлінген.
Коммуникативтік қатынас арқылы оқушы өзінің пікірін сенімді түрде жеткізе
біледі, өз қатарластарымен пікірталасқа түседі, өзінің көзқарасын негіздейді
және оны қорғап шығады [146].
3-сыныптың «Қазақ тілі» /1,2-бөлім/ оқулығының оқу материалдарының
негізіне тілдік білім мен сөйлеу алынған. Қазақ тілін оқытуда сөйлеу
аспектісіне ерекше мән беріліп, тіл және сөйлеу бірліктері (сөз, сөйлем, мәтін),
кез келген грамматикалық категория (сөз құрамы, сөз таптары, сөйлем
мүшелері)
оқушылардың
сөйлеу
әрекеттерін
дамытуға
бағытталып
сұрыпталған. Оқулық мазмұнында оқушылардың тілдік және қатысымдық
дағдыларын қалыптастыру тапсырмалары мен материалдары күтілетін
нәтижеге бағдарланған оқу мақсаттарына сәйкес түзілген. Оқулықта
оқушының жаңа ұғым, түсінікті меңгеруінде ескі білім мен жаңа білімді
салыстыру арқылы
оқушылардың
өздігінен тілдік құбылыс туралы
қорытынды жасауға немесе ереже шығаруға мүмкіндік беретін оқу
тапсырмаларының болуы қазақ тілі әдістеме ғылымындағы жаңашылдықтың
көрініс тапқанын байқатады. Сонымен қатар, ғылымилық ұстанымы да
сақталған, өйткені әрбір тілдік анықтамалар ғылыми жағынан нақты да дәл,
баланың түсінігіне лайықталып ұсынылған.
Оқу материалдарының құндылық бағдарлары – оқулық мазмұнында
туған тіліне, тарихына, мәдениетіне, салт-дәстүріне деген сүйіспеншілігін
арттыру арқылы рухани-адамгершілік қасиеттерді дамыту материалдары
молынан қамтылған. Аталған оқулықтағы мәтіндер бағдарламада көрсетілген
лексикалық
тақырыптарға
сәйкес
алына
отырып,
оқушылардың
адамгершілікке, патриоттыққа, жақсы мен жаманды ажырата білуге,
әдептілікке, әсемдікке тәрбиелеуге бағытталып ұсынылған. Мәселен, 19-
сабақтың 2-жаттығуында берілген мәтін арқылы оқушы қоршаған ортаны,
яғни табиғатты қорғау қажеттігін, оларды да тіршілік иесі екенін сезінсе, 22-
сабақта берілген «Жақсы мен жаман» өлеңі арқылы жақсы және жаман
қылықтар туралы топта талқылап, ой түйеді. 16-сабақтағы 62 жаттығуда
әдептілікке тәрбиелеуге бағытталған. Ал, «Атақты тұлғалар» бөліміндегі
мәтіндер арқылы білім алушылар Б.Момышұлы, М.Әуезов, Құрманғазы, Дина,
А.Байтұрсынов, Төле би және басқалар туралы мағлұмат алады, әрі солардың
іс-әрекеттерінен үлгі алады. Осылайша еліміздің табиғаты мен мақтан етер
ұлы тұлғаларын тани келе, олардың патриоттық сезімдері оянары сөзсіз.
«Отан отбасынан басталады» дейді халқымыз. Оқулықта отбасынан бастап
үлкенді сыйлау, кішіге қамқорлық жасаудан бастап, табиғатты қорғауға және
өз еліне деген сүйіспеншілігін оятуға арналған мәтіндер мен жаттығулар үнемі
беріліп отырған (мысалы 1-бөлімде 3-сабақтың 15 жаттығуында, 52-сабақтың
5-жаттығуында, 55-сабақтың 18 жаттығуында берілген).
Өмірлік тәжірибемен байланыстылығы – оқулық материалының
мазмұнында оқушылардың алған білімдерін іс-ірекет барысында, өмірлік
жағдаяттарда, тұрмыста, төтенше жағдайларда ұтымды қолдана алуға
95
бағыттайтын материалдар бар. Олар оқулықта берілген тілдік материалдар
оқушының диалогтік сөйлеуі мен көпшілік алдында сөз сөйлеуін, топтық
қарым-қатынасқа түсе алуын, жазбаша қарым-қатынас түрлері мен мазмұнын
жүзеге асыруға бағытталған. Мысалы, диалогтік сөйлеуге үйрету үшін
этикалық сипаттағы диалогтер: сәлемдесу, өзін-өзі, басқаны таныстыруы;
қоштасу; құттықтау, тілек айту, оған жауап беру; әңгімені бастау, аяқтау,
жалғастыру; алғыс білдіру, оған жауап қайтару; қуанышымен, ренішімен бөлісу
(1-бөлім.16-сабақ. 60,61-жаттығулар; 19-сабақ. 4-жаттығу; 2-бөлім. 120-сабақ.7-
жаттығу), т.б.
Сондай-ақ, сыни тұрғыдан ойлауға, креативтілікке, жағдайды, ақпаратты
өз бетінше ұғынуға талдауға және бағалауға, қорытынды жасай алуға,
ақпаратты өз бетінше талдап, түсіндіре алуға, проблеманы шешіп, балама
жолдарын ұсынуға арналған дамытушы тапсырмалар әр сабақта бар десе
болады. Құттықтау және шақыру қағаздарын жазу жоба жасау, хабарлама,
ережелер құрастыру, жағдаяттық тапсырмаларды шешу немесе жолдарын
ұсыну т.б интербелсенді әдістер сыни тұрғыдан ойлау дағдыларын дамытады.
Оқушылардың
зерттеу
дағдыларын,
өздігінен
шығармашылық
жұмыстармен айналысу дағдыларын дамытуға бағытталуы – оқулықтағы
«Біздің
жобамыз», «Шығармашылық
үзіліс»
айдарларымен
зерттеу
жұмыстарына бейімдейтін тапсырмалар, өмірлік тәжірибеге үйрететін
жағдаяттық тапсырмалар және т.б. берілген Мәселен, «Шығармашылық үзіліс»
айдары бойынша оқушының «Негізгі және туынды сын есім» тақырыбы
бойынша алған тілдік білімін өмірлік жағдайда қолдануға машықтандыру
мақсатында рефлексиялық жаттығу берілген. Оқулықтың бүкіл жүйесі
оқушының алған білім, біліктерін өмір жағдайларында қолдана алуға мүмкіндік
беретін түйінді дағдыларды (тыңдалым, айтылым, оқылым және жазылым)
қалыптастыруға бағытталған. Оқулық мазмұнның жүйелілігі, логикалық
бірізділігі, және сабақтастығы - оқулықта тілдік ұғым, түсінік лексикалық оқу
материалының аясында танытылып, оқу материалының жүйелі және бірізді
мазмұндалуы, сабақтастықтың болуы, оқу материалын көрнекі бере алу
көзделген. Дидактикалық ұстанымдар сақталған деп айтуға толық болады. Ең
бастысы, оқулықтағы барлық материалдар жүйелі түрде бірізділікпен және
түсінікті тілмен әдеби нормада жазылған. Пән мазмұнының, әдістері мен
тәсілдерінің сабақтастығы сақталған. Тарау, бөлім және такырыптары бір-
бірімен өзара логикалық байланыскан. Оқулық материалдары оқушылардың
жас ерекшеліктері мен әлеуметтік дәрежесіне, деңгейіне сәйкес іріктеліп
берілген, танымдық үдеріс ерекшеліктеріне сәйкес. Оқытуды ұйымдастырудың
түрлі формаларын қолданған. Оқушыны белсенді әрекетке түсіретін
тапсырмалар арнайы шартты белгілермен («жұппен жұмыс», «топпен жұмыс»,
«ойлан», «ойна», «ізден», «күрделі тапсырма») көрсетіліп, олардың көлемі
оқушының жас ерекшелігіне сәйкес берілген. Алған тілдік білімі мен
дағдыларын жеке қарым-қатынас тәжірибесінде, күнделікті өмірлік
жағдаяттарда қолдануға үйрету тапсырмалары мен жаттығулары оқушыларды
оқу әрекетіне ынталандырады. Оқулықтағы иллюстрациялар мәтін мазмұнына
96
сәйкес берілген. Оқу мақсаттарының тапсырмалары берілген мәтін аясында
қарастырылған. Мәтінде кездескен түсініксіз сөздердің, кейбір жазба
жұмыстарын орындауға қажетті нұсқаулардың түсіндірмелері келтірілген.
Талдау үлгілері берілген. Мәтіндегі түсініксіз, яғни оқушы үшін жаңа
сөздердің және жазылуы қиын сөздердің глосарийі оқулық қосымшасында
берілген [147].
Оқу-тәрбие үрдісіндегі пәнаралық байланыстарды шешу мен айқындауда
жаңашылдық әдістер мен тәсілдер арқылы жүзеге асыру жолдарын қарастыру
қажет. Өзара байланыстырылған немесе кіріктірліген сабақтарды жүзеге
асырудың объективті және субъективті екі жағын бөліп қараған жөн.
Объективті жағы оқыту мазмұнын анықтау кезінде және оқу жоспарларын,
бағдарламаларын, оқулықтарды, оқу құралдарын, дидактикалық материалдарды
және т.б. дайындауда көрініс табады. Субъективті жағы оқыту үрдісінде
көрініс береді, бұнда оқушыларға қатысты пәнаралық байланысты жүзеге
асырудың негізгі тәсілдері мен әдістері қарастырылады. Педагогикалық
технологияларды тақырыпқа байланысты икемдеп – берілетін білімдік
мәліметтер мен деректерді, түсінік-атауларды, т.б. ғылыми-танымдық
ақпараттың барлығының жан-жақты пән мұғалімдерімен түсіндірілуі,
дәлелденуі және жеткізілуі оның басты көрінісі болып табылады [139,148].
Еліміздегі жаңартылған білім беру жүйесіне өтуде, жаңаланған оқыту
мазмұнын
айқындауда
пәнаралық
байланыс
түрлерін
педагог-
ғалымдарымыздың, әдіскерлеріміздің есте ұстағаны дұрыс деп білеміз.
Пәнаралық байланыстарды жүзеге асырудың негізгі бағыттарында: пән
бойынша оқулықтарды, оқу құралдарын жазу кезінде; оқу жоспарларын және
бағдарламаларды даярлауда; жеке әдістемелерді және ғылыми-әдістемелік
әдебиеттерді жазуда; оқу орындарының түріне байланысты әдістемелік және
оқу-әдістемелік жұмыстарды жүргізуде бұларды басты назарда ұстаған дұрыс.
Сондай-ақ, педагогика ғылымында белгіленген пәнаралық байланыстарды оқу
материалдарының уақыт критерийі (алдын ала, сәйкес және кейінгі); жекелеген
пәндердегі оқу материалын деректік мәліметтермен, ұғымдық-атаулық,
ғылыми-теориялық ақпараттық мәні; оқу пәндеріндегі білімдер мен іс-әрекет
түрлері; танымдық мазмұндағы ақпараттар, ғылыми-танымдық іс-әрекеттік,
ұйымдастыру-әдістемелік жаңашылдық әдіс-тәсілдік жүйесіне сай талдап,
сұрыптап-талау қорытындыларына сүйене отырып, жүзеге асырғанымыз оң
нәтиже беретіні анық.
Оқу материалдарының мазмұндық құрылымындағы білімдер жүйесінің
әлемнің
тұтастығын,
оның құбылыстарының
күнделігі
мен
қарама-
қайшылығын оқушылардың мектепте әсіресе, бастауыш білім беру кезеңінде
оқытылатын пәндерімен танысқан кезден-ақ біле бастайды. Дегенмен, бұл
білімдерді сұрыптап-талдаулар жасау арқылы жүйелемеген жағдайда олар
бөлек-бөлек болып, өзара байланыстарының бар екендігін беретін мәліметтік
деректердің мәні ашылмай қала беретін жағдайы орын алады. Бастауыш сынып
оқушыларының педагогикалық үдерісінде оқу-тәрбие жұмыстарына кешенді
қатынас
жасау
арқылы
жүйелі
білімдерді қалыптастыру,
ғылыми
97
дүниетанымдық түсініктерді қалыптастыру үшін пәнаралық байланыстарды
жүзеге
асыру
маңызды
мәселелер
болып
табылады.
Пәнаралық
байланыстарды жүзеге асыру жеке пәндердегі білім мазмұндары бағытының
біртұтастығын және ғылыми танымдық түсініктер арқылы жаңаша
көзқарастарды қалыптастыру мен дамытуды іске асырады [148,149]. Сондай-
ақ, пәндерге ортақ мәліметтік деректерді, түсінік-ұғымдарды, озық ойлы
пікірлерді, іскерліктер мен дағдыларды, т.б. қалыптастыру мен дамыту
үдерістерінде
жүзеге
асатыны
анық. Сондықтан
пәндердің
өзара
байланыстары көп бағытты немесе салалы сипатта болып келеді. Бұл олардың
білім беру қызметі мен оқушылардың дамуына ықпал етудегі пәндердің
құрылымдық мазмұны мен топтастырылу жүйесіне негізделеді және ортақ
бөлімдер мен тақырыптардың мазмұндық үйлесімділігіне байланысты болмақ.
Білім беру мен оқытуда пәндердің өзара байланысын дидактикалық
заңдылықтар тұрғысынан негіздей отырып, жүзеге асырмайынша ғылыми
дүниетанымдық жайындағы оқушылардың көзқарасындағы біртұтастықты
қалыптастыру мен сақтау мүмкін емес. Біз қарастырып отырған
«педагогикалық құбылыс» өзіндік ерекшелікке ие күрделі мәселе болып
табылады. Өйткені, мұнда мұғалім тек бір ғана пәннің мазмұнындағы білімдер
жиынтығын және оны оқушыларға тасымалдаудағы ғылыми-әдістемелік жүйені
меңгергені жеткіліксіз болып шығады, яғни байланысқа түсетін басқа да
пәндердің мазмұндық құрылымдарын жете білумен қатар, сондай-ақ, түрлі
пәндердің
оқу
материалдарын
шеберлікпен
байланыстыра
отырып,
педагогикалық технологияларды үйлесімді пайдалануды талап етеді.
Пәнаралық байланысқа негізделген сабақтар өткізу үшін біріншіден,
пәндегі оқу материалдарының мазмұны мен құрылымын білу және осы
теориялық білімдегі түсінік-ұғымдарының жалпы ғылымилық орнына мән беру
қажет. Екіншіден, осы түсінік-ұғымдардың қандай белгілері болмасын өзара
байланысқа түсетін пәндерге ортақ болып табылу жағын ескерген маңызды.
Үшіншіден, түрлі пәндердің оқу материалдарының ерекшеліктерін ескере
отырып,
оқу-тәрбие
жұмыстарын
жүзеге
асыруда
педагогикалық
технологияларды іріктеп және тиімді пайдалана білу болса, төртіншіден, алған
кешенді білімдерін оқушылардың өмірлік тәжірибеде қолдана білу білігі мен
дағдысының қаншалықты тиімді орын алатындығын басшылыққа алу керек,
сонда ғана мұндай сабақтар өзінің жақсы нәтижесін беретіні анық.
Пәндерді байланыстыру мәселесі оның мазмұн-мағынасы жағынан ғана
емес, сондай-ақ, оқушылардың осы бағыттағы білімдік түсінік-ұғымдары
немесе оның белгілерімен әрбір пәнде таныстыру кезегімен де анықталады.
Яғни, пәнаралық байланысты жүзеге асыру барысында білімдер жиынтығын
кешенді игертуде оқушының тұлғалық болмысын дамыту стратегиясын
белгілеу үшін оның техникалық, әлеуметтік, экономикалық дамуы
тенденциясын зерделеу әдісін /ретроспективалық/ де басшылыққа алу қажет
екендігі заңдылық болып табылады. Сондай-ақ, пәнаралық байланыста кешенді
білімдерді оқушыларға тасымалдауда орын алатын «педагогикалық құбылыс»
жоспарлылық, мерзімділік, кезектік /ортақ бөлімдер мен тақырыптар, пәндік
98
мазмұндардың жақындығы т.б./, үйлесімділік пен шиыршық жүйесімен іске
асырылуы /перспективалық/ болып табылады. Пәнаралық байланыстар
барысында орын алатын осындай педагогикалық құбылыстардың негізгі
міндеті оқушылардың меңгерген түсінік-ұғымдары жайындағы білімін
жүйелеу, жаңғырту немесе алғашқы білім бөлшектерін беру болып табылады.
Мәселен,
оқушылар
қоғамдық-ізгілендіру
пәндерінің
оқу
материалдарының өзара байланыста орын алуы арқылы оның мәнін маңызды
түсініктер мен заңдылықтар, ортақ таным мен атау-ұғымдары арқылы
меңгереді. Сондықтан бұрыннан оқушыларға белгілі материалды жаңа
қырынан көрсету түсінікті және неғұрлым толық, әрі барлық қырынан ашуға
мүмкіндік жасайды. Оқу үдерісінде көптеген байланыстар сабақ мазмұнына
байланысты сан алуан бағытта дамуы мүмкін. Бұл байланыстардың ретсіз
шашылып кетпеуі үшін пәнішілік яғни, ішкі байланыстарды орнату маңызды
және жалпы қорытындылар жасауға жағдай жасайды. Дегенмен, оқу
материалдары оқушылардың теориялық білімімен ғана қамтамасыз
етілетін жалаң қағидалық білімдер деңгейін толықтыру емес, олардың ішкі
рухани-құндылық болмысының ұстанымдық-қағидалық көзқарастарының
берік бекуіне негіз болатын күшке айналуы қажет. Себебі, бұл пәндердің
топтамалық жиындарына бағытталған арнайы жұмыстар жүргізу – ортақ
бөлімдер, тақырып бойынша реферат жазу, қорғау іскерлігі мен білігінің кей
жағдайларда қалыптаспай қалатындығын өмірлік тәжірибе көрсетуде.
Өзара байланыстырылған сабақтарды жүзеге асыруда оқушыларға жеке
пәндерден алынған білім, білік, дағдыларын пайдалануды талап ететін
тапсырмаларды орындау немесе өзекті сұрақтарға жауап беру үшін бұрын
меңгерген білім мен іскерліктерін жаңғырта отырып еске түсіруге көмек
беретін бірқатар дидактикалық құралдар бар. Олар: оқулықтар, оқу-
әдістемелік құралдар және дидактикалық материалдар мен арнайы рәсімделген
құжат мәтіндері, компьютерлік оқу-кино фильмдер үзінділері, электрондық
кітаптар, мәтіндік және сандық кестелер, өнер шығармаларының туындылары,
нұсқаулар, әртүрлі жазбалар, т.б.
Мұғалімдердің пікірінше, пәнаралық байланыс сабағын өткізудегі кең
қолданыста болатын әдіс-тәсілдер: әңгімелесу, саяхат, тәжірибе жасау,
техникалық құралдарын пайдалану, көрнекі құралдарын пайдалану, танымдық
есептер құрастыру және шешу, тәжірибелік жұмыстар жүргізу және т.б.
Жаңартылған оқу бағдарламаларына жасалынған талдаулар негізінде
педагогикалық үдерістегі білім беру мен оқытудың жүйесі ретінде көрініс
беретін тор кесте жасадық. Мұнда оқушылардың белгілі бір уақыт
аралығындағы пәнаралық байланыс ескерілген оқу іс-әрекеті көрініс берді.
Сонымен бірге 1,2,3,4-сыныпқа арналған оқулықтар мен оқу құралдарының
мазмұндық жүйесіне талдау жасадық. Нәтижесінде бастауыш сынып
мұғалімдерінің пәнаралық байланыс жүзеге асатын сабақтарының мазмұндық
мүмкіндіктерінің жоғары болатындығын және оларда төмендегідей
дидактикалық шарттар орындалатындығы анықталды /оқушының ғылыми-
танымдық жеке белсенділігінің артуына негізделу/:
99
- оқытуда белгісіз, бірақ, түйіні табылуға тиісті мәселенің мүмкіндігін
күшейте отырып, пәнаралық байланыстың аясын жүйелі түрде арттыру;
-педагогикалық үдерісте жеке пәндердің білім мазмұнын біртұтастыққа
жүйелей отырып, анықталған бағыт бойынша іскерлікпен және үйлесімді
мазмұндағы жаттығу, тапсырма, түрлі сипаттағы жұмыс түрлерін қамту арқылы
пәнаралық байланысты жүзеге асыру;
- проблемалық әдісті – пәнаралық байланысты жүзеге асырудың құралы
ретінде пайдалану;
- бастауыш білім беру кезеңінің педагогикалық үдерісін жүйелі болжау
және жеке пәндерден берілетін білімдерді оқушы жеке тұлғалық болмысының
даму әрекетіне пайдалануын қамтамасыз ету, әрі пәнаралық байланысты нақты
ғылыми танымдық мәселе ретінде қарау;
- пәнаралық түсінік-ұғымдарды және атаулық-ұғымдарын /терминология/
қолданғанда және жаңа білімді пысықтауға мүмкіндік туғызатын байланыстың
екі және көп жақты сипатын түсіндіру;
- пәндердің өзара байланысу әрекеттерін қорытындылауда атаулық-
түсінік-ұғымдар мен білік, іскерліктер мен дағдыны ауқымды негіздеуге
мүмкіндік беретін байланыстың екі және көп жақты сипатын қарастыру;
- бастауыш сынып оқушысының мүмкіндігі мен өзіндік ерекшеліктерін
басшылыққа алу;
-оқушының танымдық іс-әрекетіне жетекшілік жасау, мәліметтік-
деректердің, білімдердің, біліктердің, дағдылардың ішкі байланысын анықтау
мен оқушы тұлғасының танымдық әрекеттегі іскерлігіне қатысты
психологиялық жай-күйі, көріністік бейнесі;
- пәнаралық байланыс сабақтарында жүйелі сұрақтар қою;
- бастауыш білім беру кезеңіндегі оқушылардың жеке ойлауын арттыру
мақсатында қайсыбір жаңа түйіндерді шешу үдерісінің үлгілерін жасау,
жаттығулар мен тапсырмаларды орындау, қол жетімді өзгешілігін түсіну мен
оқуда қолданылатын тапқырлық әрекет түрлерін /объектілерді тану, теориялық
қағидаларды дәлелдеу, т.б./шығармашылдық іздестіруге үйрету және орындату;
- оқу материалын кешендік қайталау;
- сыныптан тыс шаралар өткізу.
Бұл бағыттағы негіздемелік жүйелер бастауыш сынып мұғалімдерінің
пәнаралық байланыстағы сабақтарды ұйымдастыру мен өткізу барыстарында
жаңартылған білім беру бағдарламасы аясындағы педагогикалық шарттарды
анықтай отырып, педагогикалық үдерісте – пәндердің өзара байланысын, оқу
материалдарының кіріктірілуін яғни, «педагогикалық құбылысты» жүзеге
асыруға мүмкіндік береді.
Ғылыми әдебиеттерде пәнаралық байланыстың дидактикалық негізінде
оқу пәндері – математика және информатика, технология және өнер /музыка,
көркем еңбек, бейнелеу өнері/, дене шынықтыру, тілдер /қазақ, орыс, ағылшын
тілдері/ және әдебиет, гуманитарлық ғылымдар /дүниетану, өзін-өзі тану,
Қазақстан тарихы, дүниежүзілік тарих, география, құқық негіздері, экономика,
қазіргі әлемдегі Қазақстан/, жаратылыстану ғылымдары /ғылымға кіріспе,
100
физика, химия, биология/ алынып топтастырылуы, олардың зерттейтін
объектілерінің ортақтылығына, пәндік қатынастардың бірлігіне негізделген.
Олар адам, қоғам, табиғат, еңбек салалары бойынша біріктіріледі де, әр пән өз
ішінде білім іскерліктеріне арналған материалдың және оқушылардың жалпы
таным объектілерінің бір жүйеге келтірілуі қамтылған.
Пәнаралық байланыстың ерекшелігі:
1. Оқу пәндерінің өзара байланыста болуы – түрлі ғылымдардың негізін
меңгеру мен білім жүйесінің дамуы, әрі оны кешенді игерудің қажетті шарты.
2. Диалектикалық дамудың заңдылықтарын түсінудегі ғылыми-танымдық
білімге негізделген ақиқаттық пен шындықты түсіндіретін көзқарастың
қалыптасуы – білім мазмұнының құрылымдық-құрамалары мен бөліктерінің
өзара байланыстық тұтастығын қамтамасыз етуді талап етеді.
3. Пәнаралық байланыста тәрбие берудің барлық түрлері қамтылады және
барлық салаларын кешенді түрде жүзеге асырады.
4. Пәндердің өзара байланысы педагогикалық еңбектің ғылыми тұрғыда
ұйымдастырылуына негіз болады.
5. Педагогикалық үдеріске қатысушы мұғалім және оқушылардың
бірлескен бағытты іс-әрекеттерінің өзара келісімді және демократиялық негізде
ұйымдастырылуына ықпал жасайды [137,139,147,148,149].
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Саурыкова жулдыз мейрхановна - бет 34

text:
101
дамуының танымдық жемісі болғандықтан, жалпы адамзаттық құндылықтар
білім мазмұнына енуі қажет.
Қазіргі ғылым мазмұнындағы бағыт – жалпы білімнің ізгілік пен
руханилылыққа негізделген бірлікте болуын қарастырады. Білім мазмұнының
жаңа құрылымы мемлекетіміздің мәдени, рухани мүмкіндік-әлеуетін жаңа
сапалық деңгейге көтерілуін және пәндерді оқытуда бірнеше ғылымдар
саласымен
байланыстырудың
ғылыми-әдістемелік
мүмкіндіктерін
педагогикалық тәжірибеде көрсете білуін қамтамасыз етеді. Оқытудың
жаңартылған білім мазмұнын беру бағдарламасының негізінде мектеп
тәжірибесіндегі пәнаралық байланыс сабақтарын ұйымдастыру мен өткізудің
жаңа бір белеске көтеріліп отырғандығына көз жеткізе аламыз.
Бастауыш сынып оқушыларының әрекеті қарапайым танымдық ой еңбегі
түрлерін орындауға бағытталады. Өзінің жас шамасына сәйкес тапсырмаларды
ынталылықпен орындау нәтижесінде оқушылардың жеке тұлғалық болмысын
дамытуда еңбек мотиві ерекше сипатқа ие болады. Оқушылар танымдық
білімдерін жетілдіру барыстарында мұғалім ұсынған әртүрлі тапсырмаларды
өздігінен орындау дағдыларын дамытып, оқу ісіне, білім алуға бейімделеді.
Бастауыш білім беру кезеңіндегі оқушылардың ұғыну, қабылдау әрекеті
неғұрлым мақсатты сипатқа ие болып, әлемде, қоршаған орта – әлеуметтік
немесе қоғам мен табиғаттағы бейнеленген нәрсені немесе заттың түсіне қарай,
мұғалім көрсеткен көрнекіліктерге ерекше назар аудара алады. Мәселен,
«Әдебиеттік оқу» пәнінде дүниетану, көркем еңбек, жаратылыстану, қазақ тілі
пәндерінің оқу материалдарын өзара байланыстырып сабақ өтудегі үлгі
жоспарын төмендегідей құрастырып, келтіреміз. Оқушылар әдеби көркем
шығармаларды табиғатта орын алатын түрлі құбылыстарды бейнелеп,
көркемдеп, суреттеу, салыстыру және оның тәрбиелік, әрі танымдық
мүмкіндіктерін меңгерумен қатар, басқа да ғылым негіздерін беретін оқу
пәндерінің оқу материалдарымен өзара байланыстыра отырып игеруі –
оқушының ой-санасының дамуындағы талаптық жүйеге сәйкес келеді.
Оқушының танымдық ой-жиегін кеңейте түседі.
Бастауыш сынып оқушыларына жеке пәндерді оқытуда пәнаралық
байланысты кеңінен пайдалану, жан-жақты дамыту, біртұтас оқыту үдерісін
жаңаша тұрғыдан ұйымдастырудағы ұтымды, әрі табысты педагогикалық
шарттардың бірі. Бұдан шығатын қорытынды, бастауыш сыныптың әр
сабағында өтілетін тақырып мақсатына қарай тапсырмалар мен
жаттығуларды, дидактикалық материалдарды кеңінен қолданып, жеке
пәндердің оқу материалдарын өзара байланыстыру немесе кіріктірілген
жолмен оқушыларға тасымалдап беру – жаңартылған білім беру
мазмұнындағы бағдарлама талаптарын орындау және пәнаралық байланысты
оқушы тұлғасының тұрақты дамуының басты құралы ретінде пайдалану болып
табылады.
Достарыңызбен бөлісу: