title: ЖҮСІП ПАЙҒАМБАРДЫҢ ТҮС ЖОРУЫ - Самашев Зейнолла Сұлтанов Қуаныш Тұяқбаев Қанат Шеңгелбаев Бақытжан «МӘдени мұРА»...

text:
13. ЖҮСІП ПАЙҒАМБАРДЫҢ ТҮС ЖОРУЫ
Құдықта, яғни зынданда жатқанда екі адам түс көріпті. Бірі
айтты:
—Бір түс көрдім, ұмытып қалдым,—дейді.
Биқауыл деген адам еді. Жүсіп пайғамбар ұмытқан түсті һәм
білер еді. Сонда Жүсіп пайғамбар айтты:
—Биқауыл, мен білермін де деді. Сен түсіңде көрдің, алды-
ңа бір себет жүзім келді. Сол жүзімді адамдарға үлестіріп бер-
дің,—деді. Әлгі Биқауыл:
—Осы түсім рас,—деді,—Енді бұл түсім қандай болады?—
деді. Жүсіп пайғамбар айтты:
—Түсіңде көрген жүзім нығмет, уа сен нығметті адамдарға
үлестіріп берсең, сен мәртебелі боласың, тұһмат істен құтылып,
сөзің расқа шығып, бұрынғы уәзірлік орынға отырасың,—деді.
Және бірі Сақы деген:
—Ай, тақсыр, мен бір түс көрдім, басымда бір себет нан
қойып жүр екенмін. Әлгі нанды аспандағы қарға бір нан, бір
нан алып кетті,—деді. Бұл Сақы жалған түс айтып еді. Жүсіп
пайғамбар:
—Мен сенің түсіңді айтпаймын,—деді.
—Ай, тақсыр, айт,—деді, Жүсіп пайғамбар айтты:
—Сенің түсіңді айтсам, сен патшаның алдына бара тұһмат
жалған ісің әшкере болып, дарға асыларсың, миыңды қарғалар
ойып жейді,—деді.
180
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
—Ай, тақсыр, жалған айттым түсті,—деді.
—Жалған айтсаң да, осы болады.
14. ИБН СИРИННІҢ ТҮС ЖОРУЫ
Бірде Ибн Сиринге бір адам келіп:
—Маған бір түс кірді, онда бір кептер маржанды жұтты да,
қайтадан шығарған кезде ол үлкейіп кетіпті. Сосын тағы бір
басқа кептер де моншақты жұтқан кезде, одан жұтқанынан
кішірек маржан қайта шықты. Ал үшінші кептер моншақты
жұтқан кезде одан қандайын жұтты, сондайы қайта шықты,—
дейді. Бұны тыңдап отырған Ибн Сирин былай деген екен:
—Бірінші кептер—ол Хасан әл-Басри. Ол қасиетті хадис
естіген сәтте, оның мағынасын өсиетке дейін жеткізіп, өзінің
ойлау қабілетімен безендіреді. Екінші маржанды кішірейтіп
шығарушы кептер, ол—мен. Хадисті тыңдаймын да, оны ық-
шам етем. Қандай күйде жұтылса, маржанын сондай қалпын-
да қай та шығарған үшіншісі—ол Қатада. Оның есте сақтау
қабілеті күшті.
* * *
Бір кісі Ибн Сиринге түсін айтты:
—Түсімде, қолымда шыныдан жасалған ыдыста су бар екен
деймін. Бір кезде ыдыс сынып кетті, бірақ ішіндегі суы төгілмей
қалып қойды.
Бұл түсті естіген Ибн Сирин:
—Сенің әйелің босанады да, қайтыс болады, бала тірі қа-
лады,—деп жауап қатты. Шынында да, түс жорытушы адам-
ның әйелі босанып, қайтыс болады да, баласы тірі қалады.
* * *
Мұхаммед Ибн Сирин өз дәуіріндегі зор ғалымның бірі еді.
Кәсібі бөз сатушы еді, тұқымы Әнас ибн Мәліктің азат еткені
еді. Түс жоруда дүниеде бұл секілді кісі дәуірінде болмады. Бір
күні бір кісі барып:
—Түсімде біреудің балтырына мөлшерсіз көп жүн өскен
екен, соны көрдім,—депті. Ибн Сирин айтыпты:
180
181
ХАЛЫҚ ПРОЗАСЫНДАҒЫ ТҮС ЖӘНЕ ОНЫ ЖОРУ
—Егер де көрген түсің хақ болса, балтырына жүн өскен кісі
бо рышпен түрмеге кіріп, сонда опат болар,—деді. Ол кісі айтты:
—Айып етпеңіз, ол кісі сен едің,—деді. Ибн Сирин хазірет
айтты: «Инна лиллаһи уа инна иләйһи ражиғун» депті.
* * *
Мұхаммед Ибн Сирин хазірет айтқан екен: «Түс көру үш
түрлі болар. Аның үшін барлық адам көрген дұрыс түс болмай-
ды. Солай болса да, жорымағы дұрыс болар. Бірінші дұрыс түс
дегеніміз: Алла тағаланың әмірімен бір мәләкруия деген пе ріш-
те келер. Лаухул-махфузден хабар алып келер. Мұны «хақ түс»
дейміз. Екіншісін «Әзғас әхлам» дейді. Мұның жоруы дұрыс
болса да, пайдасы болмас. Үшінші, шайтан көрсетер, кей уа қыт-
та шайтан оның рухымен ойын қылар, яки ол шайтан көр сетер
адам баласына дұрыс бола тұрған істерді және ол шайтанның ол
шамалы айласы болар, адам баласын өкіндірер».
* * *
Ибн Сирин хазірет айтады: «Кейбір ер өзін хұтба оқыр көрсе,
сұлтанға, жоғарғы үкімет орнына жетер, егер оның лайықты
кісісінен болмаса осылар».
Ибн Сирин хазіреттен бір кісі сұрапты: «Түсімде азан айтып
тұрдым» деп. Оған айтыпты: «Бәлә, қажыға барады екенсің»
депті.
Екінші бір кісі сұрапты: «Түсімде азан шақырып тұр екен-
мін»,—деп. Оған айтты: «Сенің ұрлықпен қолың кесі лер»,—
деп. Мұнан кейін Ибн Сириннен сұрапты: «Неге екеуіне екі
түрлі айттың?»—деп. «Екеуінің де түріне қарап айттым»,—деп
түрлі дәлелдер көрсетіпті.
15. КЕНЕСАРЫ МЕН ОМАР
Байбақты руынан Омар дейтін кісі Кенесарыны қуған топ-
тың ішінде болады. Қайтып келе жатып түс көріп, оны Қазыға
(Сырымның баласы) жорытыпты. Сонда Қазы:
Түсіңде қаршыға ұстасаң, ер балалы боларсың, бауы көп
түйіншекті болса, жасы ұзақ болар, тұғыры қатты болса, балаң
182
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
ер болар, Кенесары сапарынан келесің ғой, айтқаным келсе,
атын Кенесары қой,—депті.
Қазының айтқаны келіп баласының атын Кенесары қо йып-
ты.
16. МӨҢКЕ БИДІҢ ТҮСІ
Мөңке би түс көріп, сол түсін Сырым батырға жорытпақ бо-
лады.
—Бір жолы бәйгеге қырық ат қостым, біреуі де бәйгеден
келмеді. Отыз ат қостым, біреуі де келмеді. Бес ат қостым, төртеуі
бәйгеден келмеді де, біреуі ғана аман жетті. Аман жеткені сол—
келе сала пышаққа ілікті. Әлгі аттың ішін жарып жібергенім-
де, қасқыр шықты, қасқырды жарғанда түлкі шықты. Түлкі ні
жарғанда, қоян шықты. Осыны жорып берші,—дейді Мөңке
би.
Сырым түс жорудың жолын Мөңкенің ұзатылып кеткен
қызына беруді ұйғарды. Бірақ ол би үш рет шақыру жіберген-
нен кейін әрең келеді. Қыз түстің жайын білген соң Сырымға:
—«Түсті жездеңе жорытпа, жиеніңе жорытпа, әйелге жо-
рытпа» деген сөз бар еді. Сонда да айтайын,—дейді.—Түс
адал түс, қияли түс, шайтан түс деп үшке бөлінеді. Мұны
қай түске жатқызарымды білмеймін, бірақ оның шешуі мы-
нандай: «Қырық ат дегеніміз—мұсылманның қырық па-
рызы орындалмай қалатын заман болады екен; отыз аттың
бәйгеден келмей қалатыны—отыз күн ораза ұстамайтын за-
ман туады екен; бес аттың төртеуі келмей, біреуі келгені—бес
уақыт намаз қаза болып, оны біреу оқып, біреу оқымайтын
кез келеді екен; қасқырдың шыққаны—кісінікін тартып
алып, ұрлап жейтін зорлықшыл заманның туатыны шығар;
түлкі шыққаны—алдаушы мен арбаушы көбейетін, түлкідей
бұлаңдаған заманның күтіп тұрғаны шығар; қоян шыққаны—
ұрпақ үрейленіп өсетін, көлеңкесінен қорқып жүретін заман
болар».
Осыны айтып болғаннан кейін Мөңке бидің қызы:
—Маған түс жорытқандарыңыз қате болды, күндердің кү-
нінде әйел билеген заман келеді. Ол заманда әйелден ұят ке те-
182
183
ХАЛЫҚ ПРОЗАСЫНДАҒЫ ТҮС ЖӘНЕ ОНЫ ЖОРУ
ді, еркектен намыс қашады, менің үш рет шақырғанда зорға
келуімнің сыры осында еді,—депті.
17. МҰХАММЕД ПАЙҒАМБАРДЫҢ
ТҮС ЖОРУЫ
Бір қатын келіп Мұхаммед пайғамбарға:
—Түсімде үйімнің мәткесі сынды,—деді. Пайғамбар айтты:
—Жолаушың келеді екен,—деді. Айтқандайын күйеуі кел-
ді.
Екінші күйеуі тағы жолаушы кетті, қатыны тағы алғаш-
қысындай түс көрді. Пайғамбарға жорытайын деп келсе, үйін де
жоқ екен. Әбубәкір хазіретке жолығып айтып еді, Әбубәкір:
—Күйеуің өледі,—деді. Оны қанағат етпей Пайғамбарға айт-
ты. Пайғамбар:
—Бұдан бұрын ешкімге айттың ба?—деді.
—Әбубәкірге айтып ем,—деді. Пайғамбар:
—Сол болады,—деді. Мәлім болды, ері опат болды. Түс жо-
рушылар айтады: қашан түс көрсең ғалымға, ақыл иесі кісіге
айт. Дұшпаныңа, наданға, қатындарға айтпа. Түс неге жорыса,
сол болады дейді.
* * *
Пайғамбарымыз айтқан: «Бір кісі түсінде мені көрсе
анық көрген болар, оның үшін шайтан менің һеш түріме ене
алмайды»,—деген.
18. ТҮС АЯН
Майлықожа ақынға түсінде бір ақ сәлделі адам келіпті де:
—Көген аласың ба, жоқ әлде өлең аласың ба?—депті.
Ол кісі:
—Өлең, өлең!—деп оянып кеткен екен. «Егер де «көген ала-
мын» дегенде мыңғырған бай болар еді»,—дейді ел қариялары.
184
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
19. ХАЗІРЕТ ОМАРДЫҢ АЙТҚАНЫ
Хазірет Омар айтты: «Түс көрсең, дос, туысыңа айт! Ол біз-
дерге хайырлы болып, дұшпандарға жамандық болады екен деп
айтсын» дейді. Жауыз түс көрсе, истиғфар дұғамен болы ңыз, ол
дұға тілек жаман түстің әсерінен бір нәрсе қалдырмайды».
* * *
Хазірет Омар айтқан екен: «Түсімде мені бір әтеш шұқыды,
олай болса мені бір ойнастан туған кісі өлтірер» деген. Содан
кейін Абу Лухлух деген кафр өлтірді. Мұғайра Шағба ұлының
құлы еді.
20. ХАРОН АР-РАШИД ПАТШАНЫҢ ТҮСІ
Менің естуімше, Харон ар-Рашид түс көріпті: түсінде оның
аузындағы барлық тісі түгел түсіп қалған екен. Таңертең ол түс
жорушысын шақырып алып:
—Бұл түстің жоруы не болмақ?—деп сұрайды. Түс жору-
шысы былай дейді:
—Мұсылмандардың әміршісінің өмір жасы ұзақ болғай!
Туысқандарыңның бәрі сенен бұрын өліп, қасыңда олардан
ешкім қалмайды екен.
Харон ар-Рашид қасындағыларға:
—Мына түс жорушыға жүз шыбық соғыңдар. Мұндай аза-
лы сөздерді ол менің бетіме несіне айтады. Егер менің туыс-
қандарымның бәрі менен бұрын өліп қалса, онда менің кім
болғаным!—дейді.
Одан соң ол басқа түс жорушыны алдырып, көрген түсін ен ді
соған айтып береді. Түс жорушы:
—Мұсылмандардың әміршісінің көрген түсінің мәнісі мы-
нада: ол өзінің туысқандарының бәрінен де ұзақ ғұмыр кешеді.
Харон ар-Рашид сонда:
—Ақылдың көрсетуі бірдей,—деп айтыпты.
Кейінгі жору алдыңғы жорудан мағынасы жағынан алшақ
кетпейді, бірақ айтылу жағынан мүлде бөлек. Кейінгі жору-
шыға патша жүз динар сыйға тартқан екен.
184
185
ХАЛЫҚ ПРОЗАСЫНДАҒЫ ТҮС ЖӘНЕ ОНЫ ЖОРУ
21. ШЫҢҒЫС ХАННЫҢ ҚАЙЫН АТАСЫ ДЭЙ
ШЕШЕННІҢ ТҮСІ
Есүгей батыр Темүжін тоғызға келген кезде, Оелун шеше-
сінің төркіні олхунауд еліне, нағашыларынан қыз айттыруға
оны ертіп барады. Жол-жөнекей Цэгцэр мен Чихургу деген жер
аралығында қоңыраттың Дэй шешеніне кезігеді. Дэй шешен
бүй дейді:
—Есүгей құда, өткен түнде мен түс көрдім. Түсімде ай мен
күнді шеңгелдеп ұстаған бір аппақ сұңқар қолыма қонған екен
деймін. Ай мен күнді біз көзбен көруші едік. Ал, ай мен күнді ақ
сұңқар шеңгелдеп әкеліп, менің қолыма қонуы неткен ғажап!
Қандай жақсылық кезігер екен деп мен басқаларға айтқан едім.
Есүгей құда, балаңызды ертіп келгеніңіз менің осы түсімнің жо-
руы болғай. Сіздің қият руының киесі келіп, маған түс болып
көрінген шығар. «Ер бала елін сүйер, қыз бала қырмызы лық
сүйер». Есүгей құда, біздің үйге жүріңіз, менде де бір кішкене
қыз бар. Көріңіз,—деп Дэй шешен Есүгейді үйіне ертіп бара-
ды.
Келіп көрсе, Дэй шешеннің қызы бет-әлпеті дидарлы екен,
көз жанары отты екен. Есүгей батырға ұнайды. Қыздың аты
Бөрте екен.
Темүжін Бөртеге үйленеді, ал ол ұлы әкесінің өктемдігін
ғаламның батысы мен шығысына, оңтүстігіне дейін өрістет кен
ұлдарды дүниеге әкелді.
1. АЛПАМЫС
...Өстіп өксумен өмірін өткізіп, кәрілікті басына жеткізіп,
аңсаумен арып-ашып жүрген Байбөрі бір күні түс көреді. Тү-
сінде ғажайып іс көреді. Аспандағы күн мен ай ағылып келіп
алақанына түседі. Шошып ояна келсе түсі екен. Сол елде сек-
сенге келіп селкілдеп отырған ақсақалды қарт бар екен. Соған
келіп түсін жорытады.
—Е, қарағым, айды көрсең—сымбатты қызың болар, күнді
көрсең көңіліңнен шыққандай, атса, оқ өтпейтін, отқа салса
күймейтін, суға салса батпайтын бір ұл бала көреді екенсіз,—
деп жориды қарт. Көп кешікпей Байбөрінің әйелі жүкті бола-
ды…
2. ЕДІГЕ ЖЫРЫ
...Емді Едіге бір күнде түс көріп, шошып оянады.
—Әй, жеті дост, сүйінші!
Түрегеліп киінші.
Беліңді қынай буыншы,
Беті-қолың жуыншы.
Мен бүгін бір түс көрдім,
Жақсылық түс сол болса,
Жақсылыққа жорышы.
Жамандық түс сол болса,
ІІІ. Эпикалық жырлардағы түс
және оны жору көріністері
187
ЭПИКАЛЫҚ ЖЫРЛАРДАҒЫ ТҮС ЖӘНЕ ОНЫ ЖОРУ КӨРІНІСТЕРІ
Осы он сегіз кісіні
Төгеректеп қорышы.
Мен бүгінгі күн түсімде
Алтынды ер ақ боз ат
Жалынан тартып мініппін.
Ақсұңқар құс болыппын,
Көкке таман ұшыппын.
Көкте жүрген періште
Аларға барып сөйлесіп,
Андан аса ұшыппын.
Төбеде жүрген қоңыр қаз
Көк үстінде іліппін.
Төр тауына қоныппын,
Төс етіне тойыппын,
Ол не болар, он жетім?
Он жеті дос ұйлықты,
Ұйлыққанның белгісі
Бір-біріне сылықты.
Еш амалды таппады
Тұрған енді бәрісі.
Бір ақылды тауыпты,
Бар екен ішінде бір көп жасаған қарт:
—Алтынды ер ақ боз ат
Түсіңізде сен мінсең,
Ат мұратқа жеткенің.
Көкке таман сен ұшсаң,
Жұрт алдына шыққаның.
Көкте жүрген періште
Аларға барып сөйлессең,
Ерендер қолтықтап жүргенің.
Андан асып сен ұшсаң,
Қызыр сүйеп жүргенің.
Төбедегі қоңыр қаз
Көк үстінде алсаң сен,
Төр тауына қонсаң сен,
Төс етіне тойсаң сен,
Кеше сені жұртыңдан қуған Тоқтамыс
188
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
Соны быт-шыт қыларсың,
Тояттап мейірің қанарсың...
3. ҚОБЫЛАНДЫ БАТЫР ЖЫРЫ
(Сүйіншәлі нұсқасы)
...Ұйықтап жатып Құртқа түс көрді,
Қиыншылық іс көрді.
Тұрып Құртқа жылады,
Айтпаған нәрсе қалмады.
Қайдағы нәрсе қозғалды,
Көзінің жасы төгіліп.
Жағасының бауы сөгіліп,
Өзінің туған анасы
Ақзарбапқа барады,
Барады да жылады.
Жылады да толғады:
—Бүгін түнде түс көрдім,
Түсімде жаман іс көрдім.
Кешегі кеткен балаңның
Қанатына қаз қонып,
Қайрыла алмай барады.
Мұртынан мұз жауып,
Бұрыла алмай барады.
Қараша таудай нас басып,
Көтеріле алмай барады.
Екі көзі балаңның
Жұмылыңқы көрінді.
Ақша беттің ажары
Құбылыңқы көрінді.
Балаңның аман еместігі
Мен залымға білінді.
Ақзарбап та жылады,
Жылап тұрып қозғады:
—Айналайын, құлыным,
Бауыр да, өкпе жұлыным,
Мен де бір түс көргенмін.
188
189
ЭПИКАЛЫҚ ЖЫРЛАРДАҒЫ ТҮС ЖӘНЕ ОНЫ ЖОРУ КӨРІНІСТЕРІ
Өз қолымнан балама
Бір аяқ балды бергенмін.
Баламның аман емесін
Мен де енді білгенмін.
Батыр аңқау, ер көдек
Қобылан батыр ер еді.
Ерлігінің белгісі
Қобыланның ұйықтап қалғаны
Қалмақтың жері еді.
Ұйықтап жатқан Қобыланның
Үстіне қалмақ келеді.
Жаңылып Қобылан тобасын,
Сол себептен қалмаққа
Түскен шығар шамасы.
Бұл Қобылан енді өлмейді,
Өлімнің жолын көрмейді...
4. ҚОБЫЛАНДЫ
(Н. Байғанин нұсқасы)
...Түсінде көрді білімді,
Таң мезгілі уақытта
Қобыландыға білінді.
Ардақтаған Хансұлу
Қалың жаудың ішінде
Сөндіріп жүр шылымды.
Түстен қорқып түңілді,
Қайтам деген Қобыланға
Бұл ишарат білінді.
Аққұртқадай алғаны,
Жайлап төсек салғаны,
Бұл жырдың жоқ жалғаны.
Қобыланды қашан келер деп,
Көңілде мүдде, арманы.
Сол түні көрген түсінде,
Аққұртқа сұлу зарлады.
190
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
Зарлағанда дауысы
Ұйықтап жатқан Қобыланның
Құлағына барғаны.
Ұйқыдан шошып оянып:
—Қартқожақ!—деп ақырды,
—Нұрғожа!—деп шақырды.
Шақырды қырық батырды.
Сескеніп түстен сасулы,
Қобыланның көңілі жасулы,
Батырдың өңі қашулы.
—Нұрғожа мен Қартқожақ,
Бүгінгі көрген түсімде,
Түсінде Қобылан қысылды,
Қатты көрдім қысымды.
Алтын Қобылан мен едім,
Шығармаса игі еді,
Елімді шауып мысымды.
Көргенім шайтан болмаса,
Қобыланды жаудан өлді деп,
Берді-ау елге қысымды.
Құртқа тіккен боз ордам,
Құлауыңқы көрінді.
Хансұлудай қарағым
Жылауыңқы көрінді.
Жылқыдағы жүйрігім
Бұлауыңқы көрінді.
Жирен Қопа көлдерін
Балшығы шығып, сор басып,
Лайыңқы көрінді.
Бұл не болар, қырық жігіт,
Құлауыңқы қаламыз,
Еңіреулі ата-анамыз.
Қыпшақ деген елімде,
Жылайды шулап баламыз.
Ойға салып қараңыз,
Осы көрген қиын түс
Қалайша деп табамыз.
190
191
ЭПИКАЛЫҚ ЖЫРЛАРДАҒЫ ТҮС ЖӘНЕ ОНЫ ЖОРУ КӨРІНІСТЕРІ
Халқыма зәбір беріп жүр,
Түсім шайтан болмаса,
Қыпшақ қорлық көріп жүр.
Көп сарықтың соңында,
Әкем сорлы еріп жүр.
Алпыстан асқан Аналық
Екі қабы иығында,
Сорлы тезек теріп жүр.
Бейшара болған кемпір-шал
Балам қашан келер деп,
Ыстық жасын төгіп жүр.
Бұл не болар, қырық жігіт,
Хансұлудай қарағым
Жау қоршалап қамап жүр,
Зар еңіретіп сабап жүр.
Қаншадай менің халқымды
Кілең иттер талап жүр.
Жамандықтан қорыңдар,
Жақсылыққа жорыңдар.
Жамандық болса егер де,
Маңдайда қалың сорым бар.
Бұл не болар, қырық жігіт,
Мен түс көрдім қиядан.
Аққұртқа менің алғаным
Ақ мұнара басында,
Ер Қобылан деп жылаған.
Мен түстің түрін байқасам,
Қалмаққа елім шабылып,
Ақылы көп Аққұртқа
Қалмақтан пұрсат сұраған.
Елімді шауып ұрған-ды,
Қас масқара қылған-ды.
Мәулет алып Аққұртқа
Басын бағып тұрған-ды.
Қартқожа батыр айтады:
—Нұрғожа қосшым—сен,—дейді,
Қартқожақ басшың—мен,—дейді.
192
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
Қобыланның көрген бұл түсін,
Нұрғожам, жорып бер,—дейді.
Жақсылыққа жорыңыз,
Жамандықтан қорыңыз.
Түс түлкінің боғы еді,
Жақсылық айту жол,—дейді.
Елін Барса шапқан соң,
Сапарымыз оң,—дейді.
Нұрғожа сонда жырлайды,
Қарт екеңнің айтқанын
Көңілін салып тыңдайды.
Тілегі бір бәрінің,
Тату досы ыңғайлы.
—Түсіңді айттың сен,—дейді,
Жоримын түсті мен,—дейді.
Түске жасыр болар ма,
Сіз секілді ер,—дейді.
Жақсылыққа жоримын,
Қобыланды, тыңдап көр,—дейді.
Бүгін көрген түсіңде,
Еңсесі биік боз ордаң
Құлауыңқы көрінсе,
Сен кеткелі көп болды,
Бұрынғыдай келетін
Қатар, құрбы адам жоқ.
Қарақыпшақ елінде
Бұрынғы дәуір заман жоқ.
Еңсеріліп тұрғанда,
Құрметтейтін ешкім жоқ
Үйге келген мейманды.
Батыр Қобылан ерімсің,
Бұл түсің соған көрінсін.
Қайғылы болса елдерің,
Қарақыпшақ халқымның
Қысым болса көргенің.
Таршылықпен зарығып,
Сағынған шығар елдерің.
192
193
ЭПИКАЛЫҚ ЖЫРЛАРДАҒЫ ТҮС ЖӘНЕ ОНЫ ЖОРУ КӨРІНІСТЕРІ
Қобыланды атты ерімсің,
Бұл түсің соған көрінсін.
Еңсесі биік боз ордаң
Құлауыңқы көрінсе,
Жылқыдағы жүйрігің
Бұлауыңқы көрінсе,
Кеткеніңе көп болды,
Көптен сізден шет болды.
Кемпір, шалдың көңілі
Сағынғаннан өрт болды,
Сағыныш қайғы дерт болды.
Қорғайтұғын сен кетіп,
Қайғыңмен халқың мерт болды.
Қобыланды атты ерімсің,
Бұл түсің соған көрінсін.
Жылқы жатқан Жирен көл
Лайыңқы көрінсе,
Жылқыдағы жүйрігің
Бұлауыңқы көрінсе,
Жасы жеткен кемпір, шал
Жылауыңқы көрінсе,
Жылқышы жылқы баққан-ды,
Күннің ыстық күнінде,
Көлге айдап жапқан-ды.
Шөлдеп жылқы су ішіп,
Қайсысы аунап жылқының
Көлге түсіп жатқан-ды.
Қобыланды атты ерімсің,
Бұл түсім соған көрінсін.
Атаңа нәлет Алшағыр,
Тура жорып берейін,
Халыққа бүлік салған-ды,
Біз кеткелі көп болды,
Алты ай срок біткен соң,
Алдап жүрген Алшағыр
Қыпшақты шауып алған-ды.
Еркіндегі халықтың
Қайғыға басын салған-ды.
13-0185
194
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
Еңсесі биік боз орда
Құлауыңқы көрінсе,
Боз орданы құлатып,
Білгенін елге қылған-ды.
Қыпшақ деген халықты
Шауып алып ұрған-ды.
Ойлаған кекті Алшағыр
Қас масқара қылған-ды.
Жаратпадым бұл түсті,
Қобыланды, көрдің бұл істі.
Біз кеткен соң Алшағыр
Салған екен бүлікті.
Жаратпадым түсіңді,
Қайғылы халқың күйікті,
Құлазып жатса жеріңіз,
Лайланса көліңіз,
Шабылған қыпшақ еліңіз.
Шапқан соң иесіз қалған-ды,
Жылқы жайған беліңіз.
Қайғыланба, Қобыланды,
Қалмаққа кетер деймісің.
Көрген зәбір, кегіңіз.
Сабыр ет, батыр, өзіңіз,
Сексеннен асқан Тоқтарбай
Жасы жеткен бабаңыз,
Ақ таяғын қолға алса,
Қой соңында сорлы шал
Жалғызым деп зарланса,
Елін қалмақ шапқаны.
Қу таяқты қолға алып,
Әкең сарық баққаны.
Өзіміз аман қайтқан соң,
Уайым етіп саспалы.
Бұл арадан аман-сау
Жатырмыз елге қайтқалы.
Өз еркінде болған соң,
Қаны қара Алшағыр
Мақсатына жеткені.
194
195
ЭПИКАЛЫҚ ЖЫРЛАРДАҒЫ ТҮС ЖӘНЕ ОНЫ ЖОРУ КӨРІНІСТЕРІ
Кемпір менен шалыңа
Қатты қысым еткені,
Қорлығы жаудың өткені.
Қатты қысым тәртіппен,
Тезек теріп, жүн түтіп,
Бейнет шығар шеккені.
Бұл қорлыққа шыдамай,
Көзінің жасын төккені.
Бір жыл болды, Қобыланды,
Біз халықтан кеткелі.
Шулап қыпшақ жыласа,
Қайрылмай кеткен халқыңа,
Қыпшағың сізге өкпелі.
Қол жеткенге әл жеткен,
Халқыңа жаудың өктемі.
Қобыланды атты ерімсің,
Бұл түсің соған көрінсін.
Хансұлудай баланы
Жетпіс қалмақ қамаса,
Он шыбық ұрып сабаса,
Қалмақ биік, көп халық,
Қыпшақ жаудан аласа.
Өзің сына, шырағым,
Қобыланды батыр, мұнымды.
Хансұлудай баланың
Өсірдің сипап тұлымын.
Көрген түсің шын болса,
Қарақыпшақ бүлінді.
Қобыланды жаудан өлді деп,
Ата менен анаңыз
Құртқа менен Хансұлу
Отыз төре, қырық бегі
Сөндірген болар шылымын.
Сөнбей қалса бір шылым,
Шыбық соғып айыпқа,
Алған шығар тынымын.
Осы түстен сынаймын,
Жаудың салған бүлігін.
196
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
Отыз төре, қырық бегі
Хансұлуды қамаған.
Алтын тарақ қолында,
Жібектей шашын тараған.
Салтанатты Хансұлу,
Алған болар бұл қалмақ
Зәбірін көрген баладан.
Түсіңнің түрі тым жаман,
Дәлеліменен нашарға
Айыптап шыбық сабаған.
Қобыланды атты ерімсің,
Түс жорыған жерімсің.
Ауызға толы сөзімсің,
Кегің кетер деймісің,
Кек алатын өзіңсің.
Қисық жауды түзетер,
Жауға құрған тезімсің.
Қобыланды атты ерімсің,
Бұл түсің соған көрінсін.
Қыз жолдасы қасында,
Қобыланды арнап түс көрсең
Аққұртқадай асылға.
Алғаным деп жыласа,
Алтын сырлы орданы,
Ақ мұнара басынан,
Ойлап амал тапқан-ды.
Ұлықсат алып патшадан,
Өзін таза баққан-ды.
Қыпшақтың қызы жолдасы
Досым аман келер деп,
Сауықпенен жатқан-ды.
Келеріңді білген-ді,
Ишарат көріп түйген-ді.
Кеткеніңе көп болды,
Сағынып Құртқа жүрген-ді.
Ару Құртқа айлалы,
Амал, тәсіл сайлады.
196
197
ЭПИКАЛЫҚ ЖЫРЛАРДАҒЫ ТҮС ЖӘНЕ ОНЫ ЖОРУ КӨРІНІСТЕРІ
Көрген түстен меңзеймін,
Төрт айға деп қалмақтан
Алдап рұқсат алған-ды.
Жорудың жоқ жалғаны,
Ақылы артық Аққұртқаң
Алшағырды арбады,
Амалға ақыл жалғады.
Сен келгенше Құртқаның
Көңілінде көп арманы.
Ақылды Құртқа ойлады,
Көрген түстен сынасам,
Өзі түгіл Құртқажан
Қыпшақтың қызын қорғады.
Өзің аман қайтқан соң,
Қосылар күнің болғаны.
Халқыңның болмас арманы,
Жорудың жоқ жалғаны.
Қысым беріп халқыңа,
Ханның тәртіп салғаны.
Қобыланды, өзің ойлап көр,
Жорудың бар ма жалғаны.
Жорып бердім түсіңді,
Енді жолдан қалмалы.
Алшағырдың Ақсары
Ұйықтап жатып түс көрді,
Түсінде көрді төрт бөрі:
Қабағы қалың қас бөрі,
Шолақ құйрық ақ бөрі,
Азуы шыққан жас бөрі,
Салаң құйрық көк бөрі.
Ел шетіне келді ғой,
Есебі жоқ көп қойға
Келе қырғын берді ғой.
Ойда жатқан отыз қой,
Ойды шауып жойды ғой.
Қырда тұрған қырық қой,
Қына қырғын берді ғой.
198
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
Қой ішінде бес қошқар,
Бес қошқардың ішінде
Шығыршық мүйіз көк қошқар,
Таңнан тартып жойды ғой,
Шикі майға тойды ғой.
Алты бірдей ақ қозы,
Алтауы да жас қозы,
Жас сырбазды жеді ғой,
Тісіне жұмсақ тиді ғой.
Қой ішінде көп саулық,
Көп саулықтың ішінде
Ең көсемі көк саулық
Қарынынан жарды ғой.
Ақсары атты бәйбішең
Осы түсті көрген соң
Ақылынан танды ғой.
—Патшам, есім ауды ғой,
Осы түстің бәрі рас,
Төбеден жасыл жауды ғой.
Сонда Алшағыр сөйлейді:
—Қобыланды келер деймісің,
Уайым айтқан нең,—дейді.
Атаң әйел, нашарсың,
Ақылың сенің кем,—дейді.
Өлгеніне Қобыланның
Осы биыл жыл толды,
Өлгені Қобылан шын болды.
Хан Барсаның елінде
Сүйегі Қобылан күл болды.
Лайықты Аққұртқа
Алатын күнім таянды.
Күндестікпен айтқасын
Ниетің сенің арам-ды.
Ақсары сонда сөйлейді:
—Ей, бейшара Алшағыр,
Сөзіме құлақ сал, Шағыр.
Айтқаныма нан, Шағыр.
Көрген түстің бәрі рас,
198
199
ЭПИКАЛЫҚ ЖЫРЛАРДАҒЫ ТҮС ЖӘНЕ ОНЫ ЖОРУ КӨРІНІСТЕРІ
Ертең тарлық бар, Шағыр.
Қобыланды сізге келмесін,
Шаһарыңды сырттан көрмесін.
Ер Қобыланның білгенмін
Хан Барсадан өлмесін.
Бұзған шығар Барсаның
Берік салған ордасын.
Қуаныш шығар көңілі,
Ер Барсаны жойған соң.
Көргенім бекер болмаса,
Жау кеңсеңе төніп тұр.
Ақсары атты бәйбішең
Түспен көріп, біліп тұр.
Жолда жатқан сансыз қой
Көп қалмағың болмасын.
Ойда тұрған отыз қой
Отыз төрең болмасын.
Қырда тұрған қырық қой
Қырық бегің болмасын.
Бәрін қырып, жоймасын,
Бегілеріңді соймасын,
Ерлердің көзін оймасын.
Қобылан келмей тұрғанда,
Неге өлмедім сор басым.
Қой ішінде бес қошқар
Бес тумаңыз болмасын.
Шығыршық мүйіз көк қошқар
Тап өзіңіз болмасын.
Қой ішінде көп саулық
Қой бастаған көк саулық,
Біз пақырың болмасын.
Алтауын қырып-жоймасын,
Жас сырбазға тоймасын.
Түстің түрі тым жаман,
Бұл айтқаным болмасын.
Қорқынышпен айтамын,
Бұл жоруым болмасын...
200
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
Достарыңызбен бөлісу: |


title: ҚОБЫЛАНДЫ БАТЫР - Самашев Зейнолла Сұлтанов Қуаныш Тұяқбаев Қанат Шеңгелбаев Бақытжан «МӘдени мұРА» Ұлттық стратегиялық...

text:
5. ҚОБЫЛАНДЫ БАТЫР
(Ержан Ешімов нұсқасы)
...Шәріде түс көреді ханның қызы,
Бетіне шаң тимеген жалғыз қызы.
Қыздардың жауы дағы, дұшпаны да,
Жеңгесі сезсе керек барлық мұны.
—Ау, жеңеше, көрдім түс,
Өзіме жеңіл, жұртқа ауыр.
Бүгін таңның алдында,
Орнаған екен бір дәуір.
Тау домалап, су көшіп,
Соққан екен бір дауыл.
Өте қатты қаһары,
Бір бұлттың жаман заһары.
Қанаты жауып шаһарды,
Бұлт айналды қаһарлы.
Тыңдамай тасты, тауды да,
Борады да жауды да,
Кіргізді-ау деймін әкемді
Көп кешікпей қауымына.
Тас төбемнен ілді де,
Мені де тартты бауырына.
Дәл бабамның қатары,
Ала бурыл сақалы.
Қобаған мұрын, қой көзді,
Ауыр лебіз, шын сөзді,
Түсі суық кісі екен.
Болат тұмсық, мұз қанат,
Ақ төсті қыран құс екен.
Осыны көрген мезгілім,
Таң атқан таңның тұсы екен.
200
201
ЭПИКАЛЫҚ ЖЫРЛАРДАҒЫ ТҮС ЖӘНЕ ОНЫ ЖОРУ КӨРІНІСТЕРІ
Бикештің түсін жеңгесінің жоруы:
—Ойпырмай, ойда жоқ жау келер деймін,
Жауындай елдің терін төгер деймін.
Тау бөктеріп, су кешкен секілденіп,
Ерлерім көп миқанат көрер деймін.
Бүркіттей бөрілерді желкелейтін,
Бір дұшпан келе ме елге еркелейтін.
Аяғы ақырында саған тиіп,
Сен дағы қуанасың-ау бір бай сүйіп.
Түсіңді біздің жору осылайша,
Білмеймін артық-кемін әлдеқанша,—деп түсті
жору аяқталады...
* * *
...Қыз Құртқа тәтті ұйқыда көріпті түс,
Түсінде таңғажайып білінген іс.
Ысқырып бір айдаһар кәрін шашып,
Шүйлікті бір ақ иық ұшырасып.
Сол кезде ел ұстаған қызыл ерді,
Қақтырмай қанатымен қалды басып.
Ойбайлап төсегінен қыз оянды,
Анасы «не болды» деп жетіп барды.
—Ау, ана, бір түс көрдім, келді жылан,
Көзімді аштырмады басқан тұман.
Бір бүркіт көктен келіп шүйліккенде,
Кез болды жан қалмайтын зәрлі мұнан.
Кәпірден у-шу болып, жер күңіренген,
Білімді тамашалы үлкен ұран.
Шаңдағын бұрқыратқан түсті маған,
Қызыл ер қанатында шықпай қалған.
Бұл түсті адамға айтып керегі жоқ,
Жорып көр неғыл десең, қымбатты анам.
202
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
Анасының түсті жоруы:
—Шығар ма дұшпаның көп мың сан, балам,
Ақиқат менен адал тусаң, балам.
Ертеде көп миханат көріп едім,
Мен сорлы жаугершілікке еніп едім.
Сорлы әкең бір мезгілде жауда кетіп,
Айрылмай қосымнан еріп едім.
Тоқтарбай жаумен келген қара қыпшақ,
Сол елдің дәмін татып көріп едім.
Қараспан жау мекені қалың елде,
Перзентті сендей анық көріп едім.
Қанды бет бидай өңді толық едім,
Әркімді құмарттырған сорлы едім.
Тоқтардың сүйген жаны Аналықпен
Жүктімде жөргек құда болып едім.
Атыңды Құртқа деген Тоқтар қойған,
Қалмайтын күйеуім бар өлмей ойдан.
Тоқтардың жалғызы еді еткен жарық,
Жолдасың құдай қосса батыр Қобылан.
Тап соған миясар тұр осы түсің,
Келтірсін игілікті ақтың ісін.
Қобыланға сені қоссам, арманым жоқ,
Берілген асыл уәде Құдай үшін.
Ер жетіп, есін біліп, сені іздесе,
Алсын-ақ аманатын соның үшін.
Қобыланға Құдай беріп сені қоссам,
Сол күні орындалар сүт пен күшім.
Ал балам, бұл жүргенге әуре болма,
Жасыңнан қайыр болса қарғылы ісің...
202
203
ЭПИКАЛЫҚ ЖЫРЛАРДАҒЫ ТҮС ЖӘНЕ ОНЫ ЖОРУ КӨРІНІСТЕРІ
6. ҚОБЫЛАНДЫ БАТЫР
(Айса Байтабынұлы нұсқасы)
...Қыдырбай түсті көреді.
Құлтай құлға келеді,
Еңіреп қоя береді.
Қыдырбай сонда не деді:
—Әй, құрдасжан, құрдасжан,
Менің де көрген түсім бар,
Түсімде көрген ісім бар.
Ақмаңдайым келіп жүр,
Бір жолбарыс, бір сұңқар
Емшегін Ақмаңдайдың еміп жүр.
Үйімнің оң жағына қарасам,
Ер қаруы—бес қару,
Босағама ілінді,
Құлаған жүгім жиылды.
Шаңырағымда төрт бүркіт көрінді,
Бұл не болар, құрдасжан?!
Сонда Құлтай сөйледі:
—Бұл түсіңді жориын,
Шамам келсе қориын.
Тілегің Құдай бергені,
Көзіңнің жасын көргені.
Ақсұңқар мен жолбарыс—
Ұл мен қыздың болғаны.
Төбеңдегі төрт бүркіт—
Тумай тұрып балаңның
Әруағының қонғаны...
* * *
...Қобыланның қарындасы Аққолаң
Жатыр еді ұйықтап,
Ұйықтап жатып түс көрді.
Түсінде әжептәуір іс көрді,
Көтеріп басын алады,
Кемпірге қарай толғады,
Толғаудың басын қозғады:
204
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
—Келмейді жаңғыз адам-ай,
Жаңғызым еске түскенде,
Күйемін де жанамын,
Байқадың ба, анам-ай.
Менің көрген түсімде,
Түсімде көрген ісімде,
Құбладан қара дауыл қаптады,
Бөтенді Құдай сақтады.
Ұзын арқан таққанмын,
Жуан қазық қаққанмын.
Арқаным қалды үзіліп,
Қазығым қалды омырылып,
Үлкен үй қалды жығылып.
Шаңырақ сынды үзіліп,
Саба қалды тілініп,
Керегеге ілініп.
Тоғайдан қашқан түлкіні
Қара төбет алып жүр,
Бұлқылдатып шалып жүр.
Сонда кемпір сөйледі,
Сөйлегенде не деді:
—Бұл түсіңді жориын,
Жақсылыққа қориын.
Құбладан қара қаптаса,
Көкеңнің үйге келгені,
Тілекті Құдай бергені.
Ауылдың үсті шаң болып,
Үлкен жиын той болып,
Қара дауыл дегенің—
Жұрттың бәрі қаптай шапқаны.
Қазық қақтым дегенің—
Жеңешеңді алғаны.
Ер қазығы әйел ғой,
Арқандалып қалғаны.
Арқан қалса үзіліп,
Қазық қалса омырылып,
Тентек неме есер,
Келіншек көргенде,
204
205
ЭПИКАЛЫҚ ЖЫРЛАРДАҒЫ ТҮС ЖӘНЕ ОНЫ ЖОРУ КӨРІНІСТЕРІ
Кеткені ғой қызығып.
Тоғайдан қашқан түлкіні
Қара төбет алғаны,
Қызыл түлкі дегенің—
Аққұртқаның болғаны.
Қара төбет дегенің—
Қалашының итіндей
Көкең болғаны,
Жеңешеңді алғаны...
7. ҚОБЫЛАНДЫ БАТЫР
(Ережеп Тілеумағамбетұлы нұсқасы)
...Қыдырбай сонда сөйлейді,
Сөйлегенде не дейді:
—Бүгін мен бір түс көрдім,
Түсімде қандай іс көрдім?
Бірі лашын, бір бүркіт,
Қолыма қонған құс көрдім.
Көлденең жатқан су Жайық,
Суға жүзген қу қайық,
Қамалап келіп қасыма,
Батасын берді қол жайып.
Айтпаймын сөздің қатасын,
Түзей ме деп ойлаймын
Қыдырбай шалдың сапасын.
Көрдім тағы түсімде
Биік ағаш шақасын.
Тауып алдым сол жерден
Оңқай майлы қошқардың
Қорғасын құйған сақасын.
Бірі лашын, бір бүркіт
Қолымда тұрып талпынды,
Талпынып тұрып жемседі.
Жер жүзіне көз салып,
Қанатты қағып шарқ ұрды.
Судағы жүзген суыр мен
206
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
Киік пенен құландар,
Қасқыр, түлкі, жыландар—
Бәрі келіп жиылды.
Бес жыланды бір жеді,
Алты бөріні жайратып,
Аспанға қарап шарлады.
Кетіп едім сандалып,
Әуре болып тіл алмай.
Өзің ойлап білмесең,
Әуре болдым, кемпірім,
Тірідей жерге кіре алмай.
Сонда кемпір сөйледі:
—Айналайын үй кісім,
Оңға айланған екен бұл түсің.
Үңіліп едім жолыма,
Бірі лашын, бір бүркіт—
Екеуі қонса қолыңа,
Түсің жақсы ұқсайды,
Бір нәрсе тап болмаса сорыңа.
Бірі лашын, бір бүркіт—
Екеуі қонса қолыңа,
Екі перзент көрерсің,
Көріп дәурен сүрерсің.
Балаң атқа мінгенсін,
Беліне қару ілгенсін,
Дұшпанға табан тірерсің.
Өртеніп күйіп жанарсың,
Қолыңда бүркіт не болар,
Абайлаймысың шамасын?
Қолыңда бүркіт желіксе,
Қанатын қағып желіксе,
Суда жүрген суыр менен
Тоғайда жүрген бұландар,
Қасқыр менен жыландар,
Бәрі келсе қасыңа—
Ол балаңның соңында
Жүрген жаман адамдар,
Бәрін де жеңіп тамамдар.
206
207
ЭПИКАЛЫҚ ЖЫРЛАРДАҒЫ ТҮС ЖӘНЕ ОНЫ ЖОРУ КӨРІНІСТЕРІ
Алты бөріні бір жесе,
Алты шері қалмақтың
Қаласын шауып келтірер.
Бес жыланды бір жесе,
Бес ханменен қас болып,
Бәрін қоймай өлтірер...
* * *
...Сол күні Алшағырдың бәйбішесі Қобыланның қалаға
келгенін біліп түс көреді екен. Алшағырдың алты баласы бар
екен, соған көрген түсін шешесі айтып тұрған екен:
—Әй, балдарым, түс көрдім,
Түсімде жаман іс көрдім.
Күндізім болды қараңғы,
Көрмедім шыққан күнімді,
Түспенен шықтым түнімді,
Көзім таң мезгілінде ғана ілінді.
Ортасынан қасқайып,
Қақ маңдайым тілінді.
Есіктен кіріп келді де,
Кесіп алып жоқ етті
Сөйлеген қызыл тілімді,
Өшірді сөйтіп үнімді.
Және бір көрген түсіміз,
Бір қабағы қалың қара үлек,
Қаладан асып төбесі,
Бізге асып қарады.
Қорыққанынан жүрегім
Әлі лүпілдеп барады.
Бұл бір ақыл ой екен,
Қаланың іші қой екен,
Қойға бір көк жолбөрі кіріп жүр,
Бүліктіріп қырып жүр.
Қырық еркек қойым бар екен,
Бұған да тамам барып жүр,
Бұны өлтіріп салып жүр.
Алты бағлан қозым бар екен,
208
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
Алты жерде жарып жүр.
Ай мүйізді ақ қошқарым бар еді,
Оған дағы барып жүр,
Тамағынан шалып жүр.
Жабағысыз көк саулық—
Бұл елеусіз қалып жүр.
Шешең түсті көріп жүр,
Бір жығылып тұрып жүр.
Бұл түсім шайтан болмаса,
Елімде дұшпан толып жүр.
Баласы сонда сөйледі,
Сөйлегенде не дейді:
—Әй, анамыз, анамыз,
Біз де сенің балаңыз,
Бұл сөзіме қараңыз.
Мен түсіңді білмеймін,
Аман болар қалаңыз,
Ашылмағай арамыз.
Аққұртқаны атам алар деп,
Ортаға төсек салар деп,
Күндестігі құрысын,
Қадірсіз басым болар деп.
Өтірік түсті көргенің,
Өтірік айтып жүргенің,
Осы ма сенің білгенің,
Жақсы емес пе өлгенің?!
Бұл түсіңе нанбаймын,
Сөзіңе құлақ салмаймын,
Сөзіңді қабыл алмаймын.
Сонда анасы сөйлейді,
Сөйлегенде бүй дейді:
—Жалған айтар мен емес,
Мені қылма келемеж.
Қобылан келсе үстіңе,
Сенен қорқар ер емес.
Бұл айтқаным болмасын,
Ісімді Құдай қолдасын.
Қабағы қалың қара үлек—
208
209
ЭПИКАЛЫҚ ЖЫРЛАРДАҒЫ ТҮС ЖӘНЕ ОНЫ ЖОРУ КӨРІНІСТЕРІ
Қара қыпшақ Қобыланның
Әруағы болмасын.
Тас қараңғы күн болып,
Һәркім білмес жол басын.
Қаланың іші қой дегенім—
Көп аламан болмасын.
Қойға тиген көк бөрі,
Қобыланды батыр болмасын,
Бүліктіріп қырмасын.
Келе салып Қобыланды ер
Ақырзаман салмасын.
Қырық еркек қой дегенім—
Атаңыздың қасында
Қырық уәзір болмасын,
Қырық жерде қырмасын.
Алты бағлан қозы дегенім—
Алты балам болмасын,
Алты жерде жармасын.
Ай мүйізді ақ қошқар дегенім—
Тақта атаң болмасын,
Тақ үстінен тайратып,
Нар бурадай жайратып,
Кәллесін кесіп алмасын,
Бұл айтқаным болмасын,—деп,
Түсін айтып болады,
Тыңдалмай сөзі қалады...
8. АХМЕТБЕК-ЖҮСІПБЕК ҚИССАСЫ
...Патша айтты:—Мынау менің көрген түсім,
Әуелі мазмұнына өзің түсін,
Түсімде алтын жиған сарайыма
Барыппын жалғыз өзім болып ісім.
Толтыра бір табағын салып алып,
Ұстадым нақ төбеме бір оңдысын.
Көшені сол бойыммен араладым,
Әлі жоқ қасыма ерген жалғыз кісім,
14-0185
210
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
Бір-екі жолбарысқа қарсы шықтым,
Көрмеген өмірінде бұрын түсін.
Өзіме екеуі де қарсы ұмтылды,
Ашумен шақырлатып қайрап тісін.
Шыдамай айбатына қайта қаштым,
Денеден көрген кезде кетіп күшім.
Төгіліп ділдәм қалды топыраққа,
Басымнан аспанға ұшты қара құсым.
Дамылсыз сонан бері ізденемін,
Білалмай осы түстің әдірісін.
Жорығаны мынау болды:
—Түсіңде жолбарыс боп көрінгендер,
Басуға аяқтарын ерінгендер—
Үргеніш жұртында бар екі палуан,
Қайраты бойға симай бүлінгендер.
Беклердің Жүсіп, Ахмет есімдері,
Шын атын есіткенде сүрінгендер.
Еліңе сол екеуі келеді екен,
Зарарды патша саған берер екен,
Бірнеше жан ашитын палуандарың
Көшенің ортасында өледі екен.
Сары алтын сарайында жиған малың—
Қара құс басыңдағы ұшқан бағың.
Шашылып топыраққа жоқ боп қалған—
Еліңді сондай шашар, тақсыр ханым. ..
9. ОРАҚ БИЛӘН МАМАЙ БАТЫРДЫҢ
ХИКАЯСЫ
...Мамайдың қатыны жатып түс көрген. Қалмақтың ханы
Темірхан Мамайды алып барып, жетпіс құлаш құдыққа салдыр-
ды. Бұ Мамайдың Қарашаш деген қатыны бар еді, түнде жатып
түс көреді. Тоқсан бесте Мамайдың шешесі бар еді. Мамайдың
қатыны Қарашаш көрген түсін Қараүлек деген Мамайдың
шешесіне жорытты.
210
211
ЭПИКАЛЫҚ ЖЫРЛАРДАҒЫ ТҮС ЖӘНЕ ОНЫ ЖОРУ КӨРІНІСТЕРІ
Хан Мамайдың қатыны
Түнде жатып түс көрді,
Әжептәуір іс көрді.
Шошып оянып түсінде,
Жатыр еді ұйықтап,
Мақпал тонын тұйықтап.
Тоқсан бесте Қараүлек,
Басын шайқап Қарашаш,
Оятып алды енесін.
—Өлгенде көрген балаң-ай,
Әруақты Мамай-ай,
Мінсіз қара кемем-ай,
Болаттан соққан жебем-ай.
Түнде көрген түсіңді
Оңғарғай, Құдай, ісімді,
Түсімнен қорқып ояндым,
Жорышы көрген түсімді.
Жатыр едім ұйықтап,
Мақпал тоным тұйықтап.
Қыбыладан көрінді
Бір шаншылған бір құйын.
Ордамды жығып кетер деп,
Үйіме жазым етер деп,
Ұзын алтын сырықты
Соған қарсы тіредім.
Сырығым тұтқан болмады,
Ортасынан үзілді
Бұ не болар, енеке?
Ыржия күліп келетін,
Шешеге сәлем беретін,
Иман жүзді хан Мамай
Ақша беті балаңның
Жығылыңқы көрінер,
Бұ не болар, енеке?
Екі көзі балаңның
Жұмылыңқы көрінер,
Бұ не болар, енеке?
Түнде көрген түсімді
212
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
Оңғарғай, Құдай, ісімді.
Түсімнен қорқып ояндым,
Жорышы, ене, түсімді.
Сорлы болған Қараүлек
Көтеріп басын алады:
—Алла, оңғарғай ісімді,
Жориын көрген түсіңді.
Тұла бойым тұңғышым,
Өлгенде көрген құлыным
Ноғайлы тілін алмады.
Алжыған қақбас хан Мамай
Өлмесе тұрсын деп еді.
«Күнім толса, көрем,—деп,
Ажал жетсе, өлем,—деп,
Аманатын Алланың
Осы сапарда берем»,—деп,
Бозмойнақ атын тебініп,
Қиғаш деген ала тау
Қалмақтың кел деген
Жауының жері еді.
Басына соның барғаны
Қарауыл қарап тұрғанда,
Келмеген соң Темірхан,
Астындағы тұлпарының
Сыпырып ерін алғаны.
Арқан тағып ойнатып,
Құйрығыменен қунатып,
Арқандап атын салғаны.
Ер қаруы—бес қару
Жастығына салғаны.
Орай садақ, қырық кез оқ,
Жамбасының астына
Батыр Мамай салғаны.
Тасбұлақтың басында,
Адамы жоқ қасында,
Жапанда жалғыз хан Мамай
Ұйықтап жатып қалғаны.
212
213
ЭПИКАЛЫҚ ЖЫРЛАРДАҒЫ ТҮС ЖӘНЕ ОНЫ ЖОРУ КӨРІНІСТЕРІ
Үйге тіреген алтын сырғының
Сығылыңқы көрінсе—
Мамай жаяу қалған соң,
Әнекеи, солай болғаны.
Ақша беті баланың
Жығылыңқы көрінсе—
Туғалы жаяу жүрмеген,
Табаны жерге тимеген,
Тұлпардан басқа мінбеген,
Сұлудан басқа сүймеген,
Қамқадан басқа кимеген,
Екі қолын артына
Шынжырменен таңған соң,
Арбаға жаяу салған соң,
Тірідей қорлық көрген соң,
Әнекей, солай болғаны.
Екі көзі баламның
Жұмылыңқы көрінсе—
Жетпіс құлаш құдыққа
Алып барып салғаны.
Атасының өші бар,
Тірідей кегін алғаны.
Арыстан аш та, түлкі тоқ,
Түгел ерге қайғы жоқ.
Жыласақ та, бейшара,
Қарағым, Мамай бізге жоқ...
10. ҚАРАСАЙ-ҚАЗИ
(Құдайберген Шоқаев нұсқасы)
...Әділханның шешесі—Бәйбіше ханым Әділ ханның ар-
тынан түс көріп, Әділ ханмен туысқан қарындасына жорытып
жатқан жері еді.
Қырық мың болып құралды-ай,
Көк темірге оранды-ай,
214
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
Жас Әділді хан қылып,
Қырымнан айдап шығарды-ай.
Әділдің тапқан анасы,
Емшек берген мамасы
Сол күні жатып түс көріп,
Түсінен шошып оянды-ай.
Қасындағы қызына
Бәйбіше ханым сөйледі:
—Басыңды көтер, Ілия!
Бүгін менің түсімде
Білдірді маған жан ие—
Әйелдің пірі—Мәрие.
Асқар биік Алатау,
Алтын Сарай қалама
Асқар тау келіп құлап жүр,
Бұл не болар, шырағым?
Борасындап жел соққан.
Соққан желді тоқтатқан
Тіреулі алтын сырығым
Ортасынан қырқылды,
Бұл не болар, шырағым?
Үшінші көрген түсімде
Асқар биік тау жақтан
Шыға қашқан асауды
Жібере тартып, тоқтатқан
Талдан кескен құрығым
Ортасынан үзілді,
Бұл не болар, шырағым?
Шошыдым ғой түсімнен,
Қорқайын дедім ішімнен.
Шынтемір кеткен тұл үйден,
Әділ хан кеткен бұл үйден.
Сонда қызы сөйледі:
—Айналайын анам-ай!
Асқар тау келіп құласа
Алтын Сарай қалаңа-ай—
Асқар таудай бақ қонып,
Әділге ықпал тап болып,
214
215
ЭПИКАЛЫҚ ЖЫРЛАРДАҒЫ ТҮС ЖӘНЕ ОНЫ ЖОРУ КӨРІНІСТЕРІ
Кеткен Әділ—балаң-ай
Саламат келіп Қырымға,
Хан болады екен ағам-ай.
«Жоры» десең маған-ай,
Көрінген екен соған-ай.
Екінші көрген түсіңді
Және, ана, жориын,
Түсіңде көрген ісіңді.
Арқадан борай қар жауып,
Борасындай жел соққан,
Соққан желді тоқтатқан
Тіреулі алтын сырығың
Ортасынан қырқылса—
Осы арасын білмедім.
Аман келсе, жақсы еді,
Менің жалғыз ағам-ай.
Үшінші көрген түсіңді,
Және, ана, жориын,
Түсіңде көрген ісіңді.
Асқар биік тау жақтан
Борасындап жел соққан,
Шыға қашқан асауды
Жібере тартып, тоқтатқан
Талдан кескен құрығың
Ортасынан үзілсе—
Табылмаса қиюы,
Не қылып келсін қиюы...
* * *
...Жақындап келіп қонған күн
Әділдің тапқан анасы—
Емшек берген данасы
Сол күні жатып, түс көрді.
Шақырып алып қасына
Ілиядай сұлуды,
Көрген түсін сөйледі:
—Айналайын Ілия,
Бүгін менің түсімде,
216
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
Шын ұйқымның ішінде
Асқар биік қара тау,
Алтын сарай, қалама-ай,
Асқар тау келіп құлап жүр.
Бұл не болар, балам-ай?
Екінші көрген түсімде
Ақ үйімнің төрінен
Аяғы жоқ, басы жоқ
Бір ақ дария ағып жүр.
Бөгесем де, болмады,
Ағыны бұзып, тұрмады.
Бұл не болар, шырағым?
Үшінші көрген түсімде
Ақ үйімнің төріне
Кілең жақсы келіп жүр,
Ақ батасын беріп жүр,
Соны көзім көріп жүр.
Бұл не болар, шырағым?
Төртінші тағы түс көрдім,
Түсімде мұндай іс көрдім:
Томағасы алтыннан,
Аяқ бауы жібектен,
Бір қаршыға құс көрдім,
Өзін еркін бос көрдім.
Оң жағымнан күн туды,
Сол жағымнан ай туды.
Бұл не болар, шырағым?
Жорып бер менің түсімді,
Естісе, қызым, құлағың!
Сонда қызы жорыды:
—Айналайын, анам-ай!
Асқар тау келіп құласа-ай
Алтын сарай қалаңа-ай,
Асқар таудай бақ қонып,
Әділге ықпал тап болып,
Кеткен Әділ балаң-ай
Саламат келіп Қырымға,
Хан болады екен ағам-ай,
216
217
ЭПИКАЛЫҚ ЖЫРЛАРДАҒЫ ТҮС ЖӘНЕ ОНЫ ЖОРУ КӨРІНІСТЕРІ
Көрінген екен соған-ай.
Қарасай, Қази—қос батыр,
Әділменен үш батыр,
Жаңылмасам, анам-ай,
«Жоры» десең маған-ай.
Екінші көрген түсіңде
Ақ үйіңнің төрінен
Ағып жүрсе бір дария,
Бөгесең де, болмаса,
Ағыны бұзып, тұрмаса,
Мұның несін сұрайсың,
Менің көкем келгесін,
Озады екен халқынан,
Асады екен шарқынан.
Дұшпаны кешіп өте алмас
Алды менен артынан,
Осындай суды шалқыған.
Үшінші көрген түсіңде
Ақ үйіңнің төріне
Кілең жақсы кіргені,
Ақ батасын бергені—
Менің көкем келгесін,
Халқын аман көргесін,
Жұртын жинап той қылар,
Жұрттан салтын оздырып.
Мен жорысам, осылай,
Озып келіп алдымен,
Қуантады екен, анам-ай,
Қарасай деген досың-ай,
Көріпсің, кемпір, осыны-ай.
Төртінші тағы түс көрсең,
Түсіңде мұндай іс көрсең,
Томағасы алтыннан,
Аяқ бауы жібектен,
Бір қаршыға құс көрсең—
Әділ хан балаң болғаны.
Өзін еркін бос көрсең—
Босатып жаудан алғаны.
218
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
Оң жағыңнан күн туса—
Қарасай досын болғаны.
Сол жағыңнан ай туса—
Қази досың болғаны.
Әділ хан досың босатып,
Қанды Орақтың баласы
Ортасына алғаны.
Түсіңді, ана, жорыдым.
Жоқ екен түстің жалғаны...
* * *
...Шыққан күні Әділдің
Ақ сүт берген анасы,
Ол—ақылдың данасы,
Түнде жатып түс көрді.
Өзі жорып ол түсті,
Қуанып, көңлі хош болды.
Ұйқыдан көзі оянып,
Көрген түсін сынатып,
Ілия қызын жұбатып,
Бәйбіше ханым сөйлейді:
—Басыңды көтер, қызым-ай!
Ойдағы бағлан қозым-ай!
Мен бір бүгін түс көрдім.
Осы көрген түсімді,
Айналайын қызым-ай,
Жорып берші өзіме-ай.
Асқар биік Алатау
Үстіме келіп құлап тұр.
Бұл не болар, шырағым?
Аяғы жоқ, басы жоқ,
Ағып кетті дария су.
Сүттей ақ дария
Ақ дарияның түбінен
Сарқырап ағып, тасып тұр.
Бөгесем де, тұрмайды,
Бұрынғыдай болмайды.
Бұл не болар, шырағым?
218
219
ЭПИКАЛЫҚ ЖЫРЛАРДАҒЫ ТҮС ЖӘНЕ ОНЫ ЖОРУ КӨРІНІСТЕРІ
Және жатып түс көрдім.
Түсімде бұндай іс көрдім:
Томағасы алтыннан,
Аяқ бауы жібектен,
Бір қаршыға құс көрдім,
Қолыма еркін қонып жүр.
Ақ орданың ішіне
Жақсы адамдар келіп жүр.
Бұл не болар, шырағым?
Түнде жатсам, түсімде,
Жалғыз қызым, есімде,
Елестеп келіп көзіме,
«Әділ екен» деп едім,
Еркін жүзін көрмедім,
Оң жағынан ай туып,
Сол жағынан күн туып,
Жүр екен ағаң, қарағым.
Бұл не болар екен, шырағым?
Сонда Ілия сөйлейді:
—Шынымен тілек тілесең,
Қабыл екен тілегің!
Тілегіңді Жасаған
Берген екен саған-ай!
Бүгін жаудан Әділің
Шыққан екен аман-ай.
Алтын сарай—үйіңе
Асқар тау келіп құласа—
Асқар таудай бақ қонар.
Сарқырап аққан дария су,
Бөгесең де, тұрмаса—
Батырдан дұшпан өте алмас,
Алды түгіл, артынан.
Көрінген шығар соған-ай.
Алтын сарай үйіңе
Жақсы адам жиналса—
Жұртын жинап, той қылар досына-ай.
Айналайын, көрінді жақсы түсің-ай.
220
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
Бір қаршыға құс көрсең—
Әділ—балаң болғаны-ай,
Бүгін шығып, қонғаны-ай.
Оң жағыңнан ай туса—
Қарасай—досың болғаны-ай.
Сол жағыңнан күн туса—
Қази—досың болғаны-ай.
Әділ досын шығарып,
Ортасына алғаны-ай.
Қайғысы кетіп барады,
Шамшырағы жанғаны-ай,
Әділ жалғыз болғаны-ай,
Жау қолынан босанып,
Жүрегінің жарылған.
Түсіңді, шеше, жорыдым.
Жоқ екен бұнда жалған-ай.
Осының бәрін ойласам,
Әуелде солай жазған-ай...
Достарыңызбен бөлісу: |


title: ЕР САЙЫН - Самашев Зейнолла Сұлтанов Қуаныш Тұяқбаев Қанат Шеңгелбаев Бақытжан «МӘдени мұРА» Ұлттық стратегиялық...

text:
11. ЕР САЙЫН
...Аюбике сол сұлу
Түнде жатып түс көрді,
Түсінде талай іс көрді,
Өз басына күш көрді.
Таң сәріден тұрыпты,
Екі етегін түріпті,
Енесіне келіпті:
—Мен бүгін бір түс көрдім,
Жауырыным тола қара шаш
Жайылыңқы көрінді.
Бедерлеген бес тырнақ
Қанға малыңқы көрінді.
Шешем берген боқшасы
Шашылыңқы көрінді.
220
221
ЭПИКАЛЫҚ ЖЫРЛАРДАҒЫ ТҮС ЖӘНЕ ОНЫ ЖОРУ КӨРІНІСТЕРІ
Жауда жүрген балаңның
Астында жүрген Ақбозат
Құйрығы келте көрінді.
Қолына алған ақ сүңгі
Ортасынан, әй, ене,
Үзіліңкі көрінді.
Сонда енесі жорыды:
—Жауырынның толған қара шаш
Жайылыңқы көрінсе—
Ертеменен қой қыдыр,
Енеңнің сөзіне нан, балам!
О да соған көрінсін!
Бедерленген бес тырнақ
Қызыл қанға, ә, балам,
Малыныңқы көрінсе—
Таң да, тал түс болғанда,
Қызылменен боятсаң,
О да соған көрінсін!
Жауда жүрген баламның
Астындағы Ақбозат
Құйрығы келте көрінсе—
Жау қарасын көргенде,
Ақ құйрығын сүзген-ді.
Қасындағы жолдасы
Жау көрмеген жамандар,
Жаннан күдер үзген-ді.
Қолына алған ақ сүңгі
Ортасынан, ә, балам,
Үзіліңкі көрінсе—
Жүрген шығар жалғызым
Қалмақтың белін сындырып.
Келеді екен жалғызым
Барған ісін тындырып,
Жамандарға қуғызып.
Келе жатыр қырық жігіт
Аяғына су өтіп,
Маңдайынан күн өтіп...
222
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
12. ҚИССА-И ҚАРАБЕК
...Шаһар халқы келген соң,
Ол Кәдірхан көрген соң,
Көрген түсін айтады:
—Қайран жұртым, хан жұртым,
Мен бір жаман түс көрдім.
Ол түсімнің ішінде
Бір ғажайып іс көрдім.
Керегем менің кертулі,
Кертіліп отқа жағулы.
Турылығым менің тілулі,
Тіліп тоқым қылулы.
Кәдірхан деген ханыңыз
Екі қолы байлаулы,
Алдына салып айдаулы.
Артқы өкшемді бастырып,
Жиылып келген қалмақтан
Сөзім де менің қайтулы.
Езу тартып күле алмай,
Хан қасына келе алмай,
Елін сонда сынайды.
Түс жоруын біле алмай,
Мыңдай ғана кісі екен,
Ешбір адам айта алмай,
Қәдірханға бата алмай,
Тұрды сонда сандалып.
Есенгелді тақылдақ
Жүріп келді жақындап,
Ауыз-тісі сақылдап.
Ханның түсін көрген соң,
Жаманлықты білген соң,
Хан қасына келеді
Сөзін айтқалы қақылдап:
—Әй, хан ием, хан ием,
Алтын басты ордамыз,
Сіз хан болып тұрғанда
Бағусыз еді малымыз.
222
223
ЭПИКАЛЫҚ ЖЫРЛАРДАҒЫ ТҮС ЖӘНЕ ОНЫ ЖОРУ КӨРІНІСТЕРІ
Сіз хандықтан түскен соң,
Шығар біздің жанымыз.
Бүгін жаман түс көрсең—
Он мың қалмақ келеді,
Тілегін Алла береді.
Қайраты көп жұртың
Бір қыз үшін өледі.
Айтқаным менің ақыл-ды,
Ұжмаққа иман жақын-ды.
Ей, тақсыр хан, өлгенше,
Бұл пәлені көргенше,
Айтқанымды ұнатсаң,
Мен айтайын ақылды.
Мінген атың Қаракөк,
Жалғыз сенің ұлың бар,
Оның аты—Қарабек.
Соның өзі жас бала,
Ойынменен мас бала.
Күш-қайраты әшкара.
Сірә, бір саған айталық
Жиылып келген қалмақты
Қырып та жойып салады,
Сол жас бала масқара...
13. ҚАРАБЕК БАТЫР
(Жаңаберген Бітімбайұлы нұсқасы)
...Сүйтіп жатып, жігіттер,
Падиша ұйықтап қалыпты-ай.
Ұйықтап кетіп түс көрді-ай,
Сүйінгендей іс көрді-ай.
Көрген түсі патшаның
Бір еңсесі биік ақ орда-ай.
Ақ ордаға кіріпті-ай,
Төр алдында құрулы
Бір алтын тақ тұр екен,
Соған барып мініпті-ай.
224
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
Отырған соң жайласып,
Бір жеті адам көлікті-ай
О да сырттан келіпті-ай.
Тұсап тастап аттарын,
Сәлем беріп патшаға,
О да ордаға еніпті-ай.
Сәлемдесіп кідірмей,
Қол алысып болғансын,
«Қондыр,—деп,—патша қолыңа,
Аң кетпес,—деп ,—алдыңнан»,
Бір қыран бүркіт беріпті-ай.
Қондырғансын қолына,
Өзіне қарап талпынып,
Падишаға елікті-ай.
«Жалғыз да, падиша,
Қосармыз оған серікті-ай»,—
Пәтиха беріп, соны айтып,
Ғайып болды жетеуі.
Кәдірхандай падиша
Осындай түсті көріпті-ай.
Таң атқансын оянып,
«Ата жолдас өзімнің
Оянған соң ойлайды
Жеті пірім екен» деп.
«Әркімнен артық айбатты,
Өзімнен артық қайратты,
Береді перзент екен» деп,
Падиша бұған жорыпты-ай...
* * *
...Қасына барып баланың,
Ханым бір сонда сөйледі,
Қырмызы қызыл ішіктің
Шалғайын қолмен ашқаны-ай.
—Осынша түсің қашқандай,
Соншама қорқып сасқандай,
Жаның неден жасқанды-ай?
224
225
ЭПИКАЛЫҚ ЖЫРЛАРДАҒЫ ТҮС ЖӘНЕ ОНЫ ЖОРУ КӨРІНІСТЕРІ
Ояндың ба, жалғызым,
Түсіңде көріп дұшпанды,
Кеуліңді басқанды-ай.
Сен бір жаман түс көрдің,
Не бейнелі іс көрдің,
Біліп тұрмын мен,—дейді.
Қарабек сонда айтады:
—Білдің, неше, түс көрдім,
Ер қорыққандай іс көрдім,
Түсімде көрдім лаңды-ай.
Жорытқанша, шешеке,
Не екенін біле алмай,
Кеуілім отыр тына алмай.
Сондай жаман түс көрдім
Түсі суық жыланды-ай.
Түсімді, шеше, айтайын:
—Аң аулаппын түсімде,
Киік пен атып құланды.
Жүргенімде аң аулап,
Құбыла жақтан қаптапты
Үстімнен ала тұманды-ай.
Сол тұманның ішінен
Лағыппын мен далаға-ай.
Жөнімді тауып жүре алмай,
Ағайын, халықты көре алмай,
Сүйтіп балаң тарықты-ай.
Жүргенімде тарығып,
Бір адам келіп жолықты-ай.
«Баралық,—деп,—бір жаққа»,
Еркі алдыма қоймады-ай.
Алып келіп бір жерге,
Мойындасып өзіммен
Құшақтасып ойнады-ай.
Ойын қылып шылбырмен,
Қолымды мықтап байлады-ай.
Олай-бұлай жұлқынып,
Үзе алмай сорым қайнады-ай.
15-0185
226
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
Отырғанда үзе алмай,
Келгенін қайдан білмедім.
Бір жолбарыс келді де,
Оң қарымды шайнады-ай,
Өлтіруге ойлады-ай.
Жатқанымда, шешеке,
Енді өлуге таянып,
Жаман қатты қысылып,
Қара терге боянып,
Кетіппін, шеше, оянып.
Қорыққаны осы ішімнің,
Енді, шеше, жори бер,
Ажары осы түсімнің.
Сонда ханым жылайды:
—О дариға, дүние-ай,
Өткізер болдым қайғымен
Мына да шолақ жалғанды-ай.
Көріп едім, жалғызым,
Сені өліп талғанда-ай.
Бір түн сүйіп құшақтап,
Жаңа мейірім қанған-ды.
Тағы түсті уайым,
Неден болдым сор маңдай?!
Білдім, балам, түсіңді,
Балалықтан, жалғызым,
Болып бір қалдың арманда-ай.
Өлтірмей неге жібердің
Атаңа нәлет Қабыланды-ай.
Тумай кеткір бейбақтың
Соған кеуілі толғанды-ай.
Сен ауылға қайтқасын
Соңынан айқай салған-ды,
Шақырып үйге келген-ді.
Екеуі жатып қалған-ды,
Кеуілі жатып жанған-ды.
Қолыңды ойнап байласа,
Сол бейбақтан болғанды-ай.
226
227
ЭПИКАЛЫҚ ЖЫРЛАРДАҒЫ ТҮС ЖӘНЕ ОНЫ ЖОРУ КӨРІНІСТЕРІ
Атаңа нәлет қалмаққа
Тумай кеткір сол бейбақ
Ықылас кеулін бергенді-ай,
Сенен артық көргенді-ай.
Қолыңды байлап амалдап,
Сол екеуі қосылып,
Өлтіруге жүргенді-ай.
Тауға біткен андызым,
Төбедегі жұлдызым,
Маңдайдағы құндызым,
Не қылайын, шырағым,
Тіл алмадың, жалғызым!..
14. ТӨРЕХАН
...Ұйықтап жатқан ер Төре
Көтеріп басын алады,
Жан-жағына қарады.
—Қайда кеттің, хан шеше,
Айырдан туған нар шеше!
—Мен бір бүгін түс көрдім,
Әжептәуір іс көрдім.
Қанатыма қаз қонып,
Қайырылмастай күн көрдім.
Үстіме құлап асқар тау
Қабырғамды сындырды.
Мұртыма менің мұз қатып,
Тұра алмастай күн көрдім.
Азу алмас қос пері
Екі қарым түбінен
Қиып алып барады.
Ақсұңқар құстың баласы
Торға түсіп талпынды.
Бір көзінен жас ақты,
Бір көзінен қан ақты.
228
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
Көкелеп жылаған дауысы
Құлағым жарып барады.
Шешесі сонда сөйлейді,
Сөйлегенде бүй дейді:
—Қанатыңа қаз қонып,
Қайырылмастай күн көрсең—
Халқыңның әнсат болғаны.
Үстіңе құлап асқар тау,
Қабырғаңды сындырса—
Халқымның ісі ауыр дейд,
Халқыңның патша қойғаны.
Мұртыңа сенің мұз қатып,
Тұра алмастай күн көрсең—
Мүскілттің әнсат болғаны.
Азуы алмас қос пері
Екі қарың түбінен
Қиып алып баратса—
Ат жігіттің қанаты,
Қараша атты алғаны.
Ақсұңқар құстың баласы
Торға түсіп талпынса,
Бір көзінен жас ақса,
Көкелеп жылаған дауысы
Құлағың жарып баратса—
Бибіжанды алғаны...
15. БӨГЕН БАТЫР
...—Айналайын, жеңеше,
Артықша көрем өзгеше.
Мен бір бүгін түс көрдім,
Түсімде ғажап іс көрдім.
Қанжығадан қан көрдім,
Ат сауырынан тер көрдім.
Бұл не болар, жеңеше?
Жирен деген көлдердің,
228
229
ЭПИКАЛЫҚ ЖЫРЛАРДАҒЫ ТҮС ЖӘНЕ ОНЫ ЖОРУ КӨРІНІСТЕРІ
Күдірейген белдердің
Ақ иығы көрінді.
Бұл не болар, жеңеше?
Көк алалы көп жылқы,
Есепсіз бойдақ көп жылқы
Шашылыңқы көрінді.
Бұл не болар, жеңеше?
Алты қанат ақ орда
Жығылыңқы көрінді.
Бұл не болар, жеңеше?
Кешегі кеткен атекем
Қолындағы садағы
Жапырыңқы көрінді.
Бұл не болар, жеңеше?
Тостағандай толы көз
Жабылыңқы көрінді.
Бұл не болар, жеңеше?
Елге келді бір көрім,
Қиратып жүр қаланы,
Шулатып жүр баланы.
Бір түбектей қылып жүр
Жалпы жатқан қаланы.
Қақпаның аузын қандатып,
Шарбақтың аузын шаңдатып,
Есік ойран, төр талқан,
Бәрін бірдей қырып жүр.
Бұл не болар, жеңеше-ау?
Ал жеңгесі сөйлейді,
Сөйлегенде не дейді:
—Айналайын, бикешжан,
Мен жориын түсіңді,
Кешегі көрген ісіңді.
Жирен деген көлдердің,
Күдірейген белдердің
Ақ иығы көрінсе—
Көк алалы көп жылқы
Көлге толып жатқаны.
230
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
Бағатұғын адам жоқ,
Бұрынғыдай заман жоқ.
Алты қанат ақ орда
Жығылыңқы көрінсе—
Жылжып қонып жатқаны.
Кешегі кеткен атекең
Кешегі бауырды атқаны.
Тостағандай толы көз
Жұмылыңқы көрінсе—
Кешегі бауырды өлтіріп,
Мақсатына жеткені.
Мен жорыдым түсіңді,
Кеше көрген ісіңді...
16. АБЫЛАЙ ХАН
...Үйінде жатыр екен Бұхар жырау,
Жасы асып, болғаннан соң жүзге таяу.
Ізбасты сәлем беріп кірген кезде,
Селк етіп көңіліне түсті қаяу.
—Ассалаумағалейкум, Бұхар жырау,
Бермеуші ең тірі жанға сөзден бұрау.
Жорып бер, бір түс көрдім өте жаман,
Боғы деп түс түлкінің бұрма шынды-ау!
Бар еді бір бәйтерек биік өскен,
Мәуелеп биіктігі көкке жеткен.
Миуалы бұтақтары түгел жеміс,
Саясын барлық елім көлеңке еткен.
Түсімде сол бәйтерек кетті құлап,
Тұрмастай қара жерде жатты сұлап.
Ей, Бұхар, жорып берші бұл түсімді,
Қарамай көңіліме мені сынап.
230
231
ЭПИКАЛЫҚ ЖЫРЛАРДАҒЫ ТҮС ЖӘНЕ ОНЫ ЖОРУ КӨРІНІСТЕРІ
—Арғында Ізбасты едің атың шыққан,
Жаныңа жақын келген өнеге ұққан.
Айрылып Абылайдан қалғанбысың,
Қайғылы түсің жаман қабақ шытқан.
Абылай елге біткен бір бәйтерек,
Халқына асқар таудай болған тірек.
Ерлігі ел қорғаған—көлеңкесі,
Миуасы—дана ақылы болса керек...
17. АБЫЛАЙ ХАН
...Абылай хан жүріпті,
Ақ атанға сәп салып.
Бір күні түс көріпті
Ерен-ғайып қарсы алып.
«О, Абылай, алдыңда
Асқар-асқар белдер тұр.
Тар жол, тайғақ қабырға
Өзен толы сендер тұр.
Өтсең содан іркілмей
Көк құрақты көл жатыр.
Көл бойында мерейлі
Ырысты ырғын ел жатыр.
Ақбас атан үнемі
Соған қарап жатады.
Жануар ол киелі
Боздасы елге батады.
Ақбас атан қараған
Жаққа жүрсең, жеңесің.
Қайшы келсең сен оған,
Бақты басқа тебесің.
232
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
Қол бастасаң жорыққа
Батырларға сеніп сен.
Жүрсең сол бір бағытқа,
Ораласың жеңіспен.
Ақ атанды қорласаң—
Көретінің жеңіліс.
Сабақ ал сен осыдан,
Айтты деме Ібіліс.
Еренғайып мен болам,
Мұқтаж жанға жәрдемші.
Десең егер ер болам,
Болма еліңе алдамшы.
Батырың бар пар болған,
Ақылы мол бәрінің.
Елің саған жар болған—
Тірегі қуат-әліңнің.
Өткен күні есіңнен
Еш уақытта кетпесін.
Өмір—арқан есілген,
Тілін
*
өзің теңшерсің»
Түрегелсе Абылай
Көргені бір түс екен.
Депті ішінен: «Ә, Құдай,
Атаным бақыт құсы екен!»
Шығып тысқа қараса,
Ақбас атан жатыпты,
Көкпен жарық таласа
Арайлап таң атыпты...
∗
Арқан үш жіптен есіледі, ортаңғысын «тілі» дейді
232
233
ЭПИКАЛЫҚ ЖЫРЛАРДАҒЫ ТҮС ЖӘНЕ ОНЫ ЖОРУ КӨРІНІСТЕРІ
18. ТӨЛЕ БИДІҢ ТАРИХЫ
...—Бір түс көрдім, жақсылар,
Жорып соны бер!—деді,—
Шыққан екен қатар боп,
Екі терек жарысып.
Біреуіне мен шықтым,
Біріне шықты Қойкелді.
Мен шыққан бір теректен,
Көшет терек өрледі.
Көрінбей кетті жоқ болып,
Шыққанда мен Қойкелді.
Үш ұмтылдым орнымнан
Көрінбейсің,—дей берді,—
Жарамды жас шыбықпен,
Мәнісін айтып бер!—деді.
Олай-бұлай толқытып,
Жоруын ешкім білмеді.
Бас көтеріп жастықтан,
Өзі тұрып сөйледі.
—Жақсылар, оңай-ақ қой түстің мәні,
Шынар, демек, көрсеткен дәрежені.
Өзі өлген соң Қойкелді даңқы ұзамас,
Мендей болмас лақабы дәрежелі.
Болмағанда сөз қосып мақал тағы,
Көшет терек мәнісі—інім Байтек,
Өткір болар, келтелеу өмір шағы.
Күні бұрын қамданып ойлап едім,
Жататұғын бұйырған жерім менің.
Бас жағыма нақыштап шым ойдырдым,
Ұя салған қарлығаш үйге қойғын.
Мынандай бір тапсырма аманат бар,
Жүніс, саған көптен-көп өтінемін.
Өткеннен соң жеті жыл екі арада,
Бір әзіз бұл Тәшкенге келер бала.
Шайқантауыр өзінің аты болар,
Қайтса жатсын жанымда менің дара.
234
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
Кісілерге көптен-көп өтінішім,
Сіздер де айтқын көз көрген үлкен-кішің.
Бас жағыма қойылсын сүйегі оның,
Аяқ жағы басыма тақау тұрсын.
Тағы сәлем үш жүзде көз көргенге,
Өзі сұрап дуада іздегенге.
Киелі ұлым көп сәлем Абылайға,
Шағы келсе, бір қоссын елді елге.
Қартайған соң әруақ жын болады,
Жын қартайса, деген сөз жым болады.
Енді басқа әңгіме дей алмаймын,
Түрлі-түрлі бізден соң күн болады.
Аман-cay боп қайыр-қош тұрыңдар,—деп,
Иман айтып Төле би дүние салды...
19. БӨГЕНБАЙ БАТЫР
...Сарыбай ат күзетті, жатпай өзі,
Ертең-ақ жауға шабар келді кезі.
Таңертең ат әкеліп байлап қойып,
Ұйқыға біраз кетті екі көзі.
Тұрысып жас түлектер, ыстық қылып,
Алысып бірін-бірі жүрді жұлып.
—Жігіттер, ат ерттеңдер, берді Тәңір!—
Сарыбай баяндайды сонда тұрып:
—Түс көрдім жаңа ғана жатқан жерде,
Түсімде көрдім,—дейді,—Маян ерді.
«Осы жолы бас боп барамын» деп,
Атакем маған келіп хабар берді.
Бір заманда Бексұлтан кеп жүгіріп,
—Келдім,—деді,—мен дағы бір түс көріп...
Әрқайсысы әр түрлі түс көріпті,
Қалыбекке жорытуға келді тұрып:
234
235
ЭПИКАЛЫҚ ЖЫРЛАРДАҒЫ ТҮС ЖӘНЕ ОНЫ ЖОРУ КӨРІНІСТЕРІ
—Мен дағы атекемді көрдім,—дейді,
Ат-түрін әбден байқап тұрдым,—дейді.
Айыр сақал, кісі екен ұзын бойлы,
«Қарағымды көрмек үшін келдім» дейді.
«Қарағым, келіп едім көрейін деп,
Дәрежең, үстем болсын мерейің деп.
«Маяндап» тынышымды кетірдіңдер,
Келіп ем енші бөліп берейін» деп.
Үстінен ақ сауытын берді шешіп,
Жоқ екен өн бойында ешбір тесік.
Қолында бір қамшыға көп қызықтым,
Қамшысын бермей кетті, халім нешік?!
Қылышы белінде тұр қынабында,
Атакем не себептен келді мұнда!
Астында маңғұл қасқа торы аты бар,
Шыға ма, деп ойлаймын, түсім шынға.»
Тыныбек сонда айтады:—Мен де көрдім,
Қуанғаннан орнымнан түрегелдім.
«Енші берем, қарағым», дегеннен соң,
Қылышын маған берді, «бер» деп едім.
—Жасаған берген екен тілегімді,
Дұшпаннан қайтармасын жүрегімді.
Қамшысын маған берді,—деді Қалыбек,
Ілулі бүлдіргесі білегімде.
—Бұ жолы жау қалмайды біз алмаған,
Көңілім бұл сапардан тұз алмаған.
«Ат ерттеп, «Маянбайлап» ұран шақыр,
Айтайын ақылымды енді саған:
Қалыбек сегіз қос ат алсын қолға,
Ту алып, Сарыбай шықсын құба жонға.
236
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
Алтауың аянбастан жауға шапсаң,
Қосшылар түйеменен қалсын мұнда!
Мұны айтып, атқа мінді дуылдасып,
Алғандай неше мыңды қолмен басып.
Ежелден жау дегенде сайтаны бар,
Тұрмайды Маянұлы жауға жасып...
* * *
...Бөгенбай түс көріпті бұған тағы,
Ат жоқ боп, кеміп тұрған бұл бір шағы.
Түсінің көріп тұрған түрі жаман,
Осыған Бөгенбайдың сынды сағы.
—Ұйқыда бір дария көрдім бағып,
Шалқытқан бір жағынан отын жағып.
Су үстінде қара төбет арсылдайды,—
Деп түсін әркімге айтты, мұңын шағып.
—От жағып, суға залал қыла алмай тұр,
Су толқып, от жалынын жыға алмай тұр.
Үстінде қара төбет қара судың,
Ұлынып, арс-арс етіп, шыға алмай тұр.
Түс көріп, түн ішінде оянғанда,
Ағыпты қысылғаннан маңдайдан тер:
«Көретін қартайғанда түсім бе еді,
Түс болды бұ не деген, Тәңірі шебер?!.»
Шақырып Сарыбайды алды батыр,
Сарыбай кіріп келсе, жылап жатыр:
—Сарыбай, менің күнім қараң болды,
Бар екен мені аңдыған бір жау кәпір.
Қартайған шағым, жас жетіп,
Заманым кеткен күн өтіп.
Еліңді жи жар салып,
Қаруыңды түзетіп.
236
237
ЭПИКАЛЫҚ ЖЫРЛАРДАҒЫ ТҮС ЖӘНЕ ОНЫ ЖОРУ КӨРІНІСТЕРІ
Бүгін жатып көрдім түс,
Көргенім қатты қиын іс.
Еліңнен саңлақ жиғызып,
Беліңді байлап, түйініс!
Бір жағымда жанған от,
Шалқып суға жете алмас.
Шалқыған оттың жалыны
Толқыған судан өте алмас.
Үстінде бар бір қара ит,
Аузын көрдім жеке алмас.
Жан-жағымнан жабылып,
Екі дұшпан қысып тұр.
Осы түсті көрген соң,
Көңіліме қайғы түсіп тұр.
Қартайған жасым, әлім жоқ,
Сонан жаным шошып тұр.
От пенен су қабысып
Қосыла алмас, қара иттің
Аузы бар пышақтай.
Осыдан зәрем кетті ғой,
Қолдамаса Маянбай!..
20. БӨГЕНБАЙ БАТЫРДЫҢ
БІРІНШІ ЖОРЫҒЫ
...Түс көріп ұйқысында қатты шошып,
Ақыра түрегелді Жантай батыр:
—Атты ертте, ал жүрелік жатып болмас,
Атанды қарауылдан жылдам шақыр.
Кісі екен шапшаң мінез, тым күйгелек,
Қоймады көпшілікке дегбір ақыл.
Мұны естіп қарауылдан Атан келген,
Сұрайды «не болды?» деп Жантай ерден.
238
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
Қанталап екі көзі, ашу билеп,
Атанға айтты сонда түсін көрген:
—Шошындым қорқынышты бір түс көріп,
Теңізге Бөкем түсті қайық мініп.
Көтеріліп көл жүзінде қалың толқын,
Қып-қызыл судың беті қанды көбік.
Қайығы батар-батбас суға толып,
Жүрмейді ессе дағы бір жөнделіп.
Қағып жүр көп толқынды қанатымен,
Аспаннан ақтұйғын құс ағып келіп.
Білмеймін ақырының не болғанын,
Жорышы зерек едің ой жіберіп.
Ойлады жорымаққа Атан түсін,
—Қосасыз қорқынышқа мұның несін.
Қорқыныш емес, түсің қуаныш қой,
Жориын бересіз бе сүйіншісін?
Бөкешім көлге жүзсе—олжа дағы,
Теңіздей тегін олжа табылмағы.
Қолына ескек алып, қайыққа мінсе—
Жанбыгер астындағы арғымағы.
Малтығып қайық суға жүзе алмаса—
Арықтап жануардың болдырғаны.
Майданға кірген болар осы сағат,
Жүр екен аттан келмей ердің бабы.
Кездескен көл жүзінде қалың толқын—
Қаупі бар қамалаған жау болмағы.
Қаптаған судың бетін қанды көбік—
Ол жаудан маңыз кетіп қырылғаны.
Толқынды қағып жүрген ақтұйғын құс—
Бөкеңдей әруақты ердің бағы.
238
239
ЭПИКАЛЫҚ ЖЫРЛАРДАҒЫ ТҮС ЖӘНЕ ОНЫ ЖОРУ КӨРІНІСТЕРІ
Нәрсе жоқ бақыт жеңбес дүниеде,
Түсіңнің осы болды жорымағы...
21. БАРАҚ БАТЫР
...«Таң атқан соң, қазақтың еліне тиерміз»,—деген түні
Түгел қарт жатып, ұйқысында қорқынышты түс көреді. Көрген
түсінен қорқып оянып, түн ішінде үш жүздің қазақ баласын ат
шаптырып, ордаға жинап алды. Басшы адамдарын ордаға алып,
Түгел қарттың мезгілсіз халық жинағаны туралы сөйлеген
сөзі:
Түгел қарт сонда сөйледі:
—Келдің бе, жұрт, жиналып,
«Не айтар» деп ойланып?
«Шақырды,—деп,—не үшін?»
Жүрмеңіз, жұртым, қиналып.
Мен бір түнде түс көрдім,
Түсімде мүшкіл іс көрдім.
Елдің аулақ шетінен,
Күннің шығар бетінен
Бір айдаһар келіп жүр,
Мұны көзім көріп жүр.
Иреңдеген көп жылан
Шағайын деп өріп жүр.
Айдаһардың үстіне
Аспаннан келіп ақ бұлт,
Түсейін деп төніп жүр.
Түсім шайтан болмаса,
Ата жауым бұрыннан
Елімді қалмақ торып жүр.
Айдаһардың үстіне,
Төніп жүрген ақ бұлт—
Ерлерімнің әруағы,
Елімді жаудан қорып жүр.
240
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
Көрген түсім аян-ды,
Түсімнен шошып ояндым.
Болмас едім жалғаншы,
Еліме берсең хабарды.
Бір Аллаға сиынып,
Қазағым салсын ұранды.
Аттанып келсе жау қалмақ,
Халқыма берер зиянды.
Жау қалмаққа жорыдым
Айдаһар менен жыланды.
Айдаһар болып көрінген—
Алакөбек қалмағың.
Төніп жүрген ақ бұлт—
Ақтан келген әруағым,
Алдынан қарсы аттансақ,
Кәпір жауға ат қойсақ—
Оң болар еткен талабым.
Бұл түсімді «жалған» деп,
Қапыл болма, қазағым.
Обалына қаларсың
Жылаған қатын-баланың.
Алакөбек аттанса,
Ауыр қолмен қаптаса—
Алмай кетпес алмағын,
Салмай кетпес салмағын.
Қырып кетер елімді,
Өлтіріп кетер ерімді.
Өртеп кетер көлімді,
Хабарсыз жатқан қазаққа
Көрсетіп кетер көрімді.
Аттанар күнің бүгін-ді,
Бүгіннен қалса, қиын-ды.
Түсім шайтан болмаса,
Жеріме дұшпан құйылды.
Осылай деп Түгел қарт
Көрген түсін жорыды...
240
241
ЭПИКАЛЫҚ ЖЫРЛАРДАҒЫ ТҮС ЖӘНЕ ОНЫ ЖОРУ КӨРІНІСТЕРІ
* * *
...Араға сол күн қонады,
Басқа болды талабы.
Атақозы батырдың
Көзі ұйқыға барады.
Түсінде көрді Барақты,
Қасында көрді батырдың
Ақ сәлделі қожаны.
Жауайын деп ақ бұлт
Төбесінде батырдың
Торлап кетіп барады.
Құс қырғыны—бидайық
Ер Барақтың үстінде
Ойнап кетіп барады.
Жез бұйдалы нар тайлақ
Ер Барақтың алдында
Боздап кетіп барады.
Ақ сәлделі пірлері
Ер Барақтың қасында
Қолдап кетіп барады.
Осы түсті көреді,
Атақозы оянып,
Сырымның келіп қасына
Атақозы сөйледі:
—Көлденең жатқан су Жайық,
Су жүзінде қу қайық.
Батыр Сырым, жолдасым,
Көп жиылған халайық,
Мен бір түнде түс көрдім,
Көрген түсім ғажайып.
Ер Барақтың үстінде
Бір ақ бұлт барады.
Жауайын деп тұр жайып,
Қанат қағып барады.
Ер Барақтың үстінде
Құс қырғыны—бидайық.
16-0185
242
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
Жез бұйдалы нар тайлақ
Ер Барақтың алдында,
Боздап кетіп барады,
Жез мұрындық сарғайып.
Ақ шалмалы пірлері
О да кетіп барады
Дұға беріп, қол жая.
Жорысын деп түсімді,
Сізге келдім оянып.
Сырым би түсін жорыды:
—Жақсы ниет ойға алып,
Жорыдым, батыр, түсіңді,
Алла оңғарғай ісіңді!
Он екі ата Байұлы,
Біріктірдің күшіңді.
Аттанды Барақ ар үшін,
Біз аттандық мал үшін,
Бұл ниетпенен жүргенде,
Бізге қалай дарысын.
Бұл ниетті тасталық,
Ақ жолына басталық.
Әруақ аунап кетіпті,
Біз Барақтан қашпалық.
Хас масқара болармыз,
Абыройдан бос қалып.
Барақпен бірге болайық,
Төбесінде Барақтың
Қанат қағып ойнаса
Құс қырғыны—бидайық
Бидайықтай қуырып,
Ақ алмасын суырып,
Барақ тиер майырға,
Ұстап алып Майырды,
Айналар ісі қайырға.
Жауайын деп ақ бұлт
Төбесінде торласа,
Ол—әруақтың иесі.
242
243
ЭПИКАЛЫҚ ЖЫРЛАРДАҒЫ ТҮС ЖӘНЕ ОНЫ ЖОРУ КӨРІНІСТЕРІ
Боздап жүрген нар тайлақ—
Пірлердің мінген түйесі.
Жезден болса бұйдасы—
Мойнындағы кресі.
Арағын ішкен ақыртып,
Нар тайлақтай бақыртып,
Ұстап алар майырды,
Заманасын қапылтып.
Алдырып берер Сібірден,
Айшуақ ханды шақыртып.
Ақ сәлделі пірлері
Алдында жүрсе, қол жайып—
Ердің жолын ашқаны.
Біз Барақтан қашпалық,
Түсіңді жорып қарадым.
Барақта емес, бізде айып,
Қосылайық Бараққа,
Мініңдер атқа, халайық...
Достарыңызбен бөлісу: |


title: БАЗАР БАТЫР - Самашев Зейнолла Сұлтанов Қуаныш Тұяқбаев Қанат Шеңгелбаев Бақытжан «МӘдени мұРА» Ұлттық стратегиялық...

text:
22. БАЗАР БАТЫР
...Жол тартып қалмақ келеді,
Көздегені қалмақтың—
Базардай сабаз ер еді.
Әйелі Базар—Құлқайша
Сонда бір түс көреді.
Түсінде келіп бір адам,
Қолындағы шырағын
Сөндірмек болып төнеді.
Үрлегенге сөнбесе,
Саулатып су себеді.
Сонда да сөнбей шырағы,
Қайта-қайта кебеді.
Біраздан соң шырақтың
Білмеді қайда кеткенін.
244
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
Сепкен сайын шыжылдап,
Қалайша судың кепкенін.
Қараңғы үйде жалғыз қап,
Біраз мезгіл өткенін.
Үрейі ұшып, қалтырап,
Ұйқыда селк-селк еткенін—
Зарлап жатып, оянды,
«Сондай болам» деп пе еді?
Ояна келсе, түсі екен,
Таң сарғайып қалыпты,
Ұйқысы әбден қаныпты.
Көрген түсін ұйқыдан
Салмақтап ойға салыпты.
Ойлай-ойлай торықты,
Әуре-сарсаң болыпты.
Шыдай алмай жүрегі,
Енесіне жорытты.
Қайшаның түсін енесі
Жақсылыққа жорыпты.
Құлқайша бұған сенбейді,
Қайғыға іші толыпты.
Ойына салып толғайды,
Бұйрығы болса Құдайдың,
Айтқаныменен болмайды.
Жан жолдасы Базарды
Жамандыққа жоруға
Көңілі тағы бармайды.
Базар жүрмек сол күні,
Сарыжайлаудың төріне.
Белес-белес құздардың
Адам баспас өріне.
Алтайдың асқар белесі,
Құзтаудың биік шегіне.
Аюдан басқа алмайтын
244
245
ЭПИКАЛЫҚ ЖЫРЛАРДАҒЫ ТҮС ЖӘНЕ ОНЫ ЖОРУ КӨРІНІСТЕРІ
Қыран еді Базар да
Тоят үшін жеміне.
Құлқайша түсті айта алмай,
Барма деуге бата алмай,
Көзінің жасы домалап,
Парлап түсті қатарлай.
Құлқайшаның бұл ісі
Көргендерге таң болды,
Базарға үлкен шам болды.
Іштегі мұңды айта алмай,
Көкірегі қан болды.
Батырға «қош!» деп айтуға
Кемсеңдеді иегі,
Балқып кетті сүйегі.
Бір тізерлеп отырған
Тізесіне батырдың
Маңдайын келіп сүйеді.
Жылап тұрып Құлқайша,
Базардың қарап бетіне:
«Жау келді ме, білмеймін,
Бұл қазақтың шетіне.
Жарағыңды сайлап ал,
Қаратпа жанды бетіңе.
Сақтанып жүр әрқашан,
Іс өткен соң өкінбе.
Сақтанып ұйықтап, сергек жүр,
Елсіз жердің шетінде».
Құшақтап сүйді аузынан,
Бетін төсеп бетіне.
«Сау бол»,—деді батырға,
Жүретін жолын тартпады.
Көңілін қиып Базардың,
Көрген түсін айтпады...
246
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
23. АРҚАЛЫҚ БАТЫР
(Ержан Ахметов нұсқасы)
...Жөнелді Жұбай сөйтіп, аңша жосып,
Мен жалғыз жатып қалдым ұйқы басып.
Түс көріп, түнде шошып ояныппын,
Дүрбітпен жатыр екем жағаласып.
Көрген түсім—жайғаппын оңды-солды,
Жан болмас дүниеде біздей сорлы.
Шошынып оянғанда көрген түсім,
Төменгім белуардан отқа күйді.
Аттанған сейсенбі күн жаман жолым,
Маңдайдан арылмаған қалың сорым.
Асып-сасып мен қорқып түрегелдім,
Қан екен шынтағымнан екі қолым.
Көкжал тұр жерді қазып алас атып,
Дүбір көрген секілді жанталасып.
Мініп ала жөнелдім желқомды ерттеп,
Жылқының сүртегімен тызылдатып.
Төртеуі де жатыпты көп ұзамай,
Өзен еді Құмдыбұлақ орман, тоғай.
Мен барсам, төртеуі де жатыр жайрап,
Ұялас ит сықылды құрбым қимай.
Ояттым Жұбайды мен:—Түрегел,—деп,—
Неге жаттың бұл жерге ұзамай?—деп.
Әй, Жұбай, мен түс көріп шошып келдім,
Түсімді мен айтайын жорып бер,—деп.
Жайғаппын ақ жаныша оңды-солды,
Әруағы ер Жанекем берген жолды.
Сондағы көрген түсім мынау екен,
Төменгім белуардан отқа күйді.
246
247
ЭПИКАЛЫҚ ЖЫРЛАРДАҒЫ ТҮС ЖӘНЕ ОНЫ ЖОРУ КӨРІНІСТЕРІ
Аттанған сейсенбі күн жаман жолым,
Маңдайдан арылмаған қалың сорым.
Таң шолпаны туғанда ояныппын,
Қан екен шынтағымнан екі қолым.
Жұбай айтты:—Осы түс жаман түс пе,
Қауіп қып мұны шошып, жүргенің не!
«Түсінде қорыққан өңінде қуанатын»,
Бұрынғы қазақ атаң ескі сөзде.
Арқалық, бір жақсылық жеткен шығар,
Басыңнан талай бейнет өткен шығар.
Төменің белуардан отқа күйсе,
Өртеніп пәле-жалаң кеткен шығар.
Сейсенбің бейсенбіге ауған шығар,
Сәрсенбіде сәт болып тұрған шығар.
Қан болса шынтағыңнан екі қолың,
Әжі төрең айтқанына бие сояр.
Ат ерттеп, мен мінейін, жылқыны айда,
Ана үшеуін тез оят, келтір мұнда.
Қауіп қып ол үшеуі шошып кетер,
Оларға мұнандай деп түгіңді айтпа...
24. МЫРЗАШ БАТЫР
...Бір түні түс көреді бала Мырзаш,
Төсегінде жатады ол жалаңаш.
«Тұр, ұлым, киім кигіз, көзіңді аш»,
Дейді бір ақсақал қарт түрі оғаш.
Төсекте жатқан екен ұйқылы-ояу,
Әлгі адам таяп келді жақын, таяу.
Бастан-аяқ денесі түгел аппақ,
Іздесең, таба алмассың титтеу қаяу.
248
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
—Ей, ұлым, бата берем қолыңды жай,
Жұртқа жолың болат, болмайсың жәй.
Батырлық, ел қорғайтын жүрек берем,
Басқа дәулет саған жоқ, болмайсың бай.
Және де мынаны ұқ тағы, балам,
Баяны жоқ дәулетке болма алаң.
Қорғасаң елді жаудан, мәңгі өлмейсің,
Есіңе қатты сақта, болсын санаң.
Ей, балам, сені таныр оң менен сол,
Саған төтеп бере алмас жасанды қол.
Үш рет дұшманыңнан кек аласың,
Тағдырдың соңғысына разы бол.
Осыны айтып әлгі адам ғайып болды,
Баланың да бұл түске көңілі толды.
Не де болса айтайын атама деп,
Жүгіріп Алдиярға жетіп келді.
Жүгіріп атасына келді сонда,
Сәлемін тағзым етіп берді сонда.
—Ей, ата, таңғажайып бір түс көрдім,
Жоруын сіз айтыңыз,—деді сонда.
Мырзаш айтты;—Ей, ата, мұны тыңда,
Таң болдым, бұл қалай түс, құдауанда.
Төсекте ұйқылы-ояу жатыр едім,
Біреу келді көрмеген бұл жиһанда.
Ықыласпен, ей, ата, тыңда мұны,
Өтірік сөзімде жоқ, анық шыны.
Бастан-аяқ көргенін айтып берді,
Ақтарылып ақ ниет бала сыры.
Тыңдады ер Алдияр мына сөзді,
Баланың болатынын іштей сезді.
248
249
ЭПИКАЛЫҚ ЖЫРЛАРДАҒЫ ТҮС ЖӘНЕ ОНЫ ЖОРУ КӨРІНІСТЕРІ
«Өзімнің мұрамды осы ұстады-ау»,—деп,
Сипады қос алақан кесек жүзді.
«Әумин!» деп қол жайып жүзін сипап,
Бір қуаныш белгісі жүзінде ойнап.
Аз ойланып қарады жалғыз ұлға,
Қарады да жекелеп айтты сарап.
Сонда Алдияр былай деді:
—Түсіндім бұл түсіңді тамам,—деді,
Жетілер ақыл қайрат, санаң,—деді.
Елге істеген сапарың оңға басып,
Ылайық жолың болар, балам,—деді.
Еліңе қорған болар ер боларсың,
Дұшманыңа айдынды шер боларсың.
Ел басына күн туса екіталай,
Мен бар деп қару-жарақ қолға аларсың.
Атағың кетер өрлеп оң мен солға,
Жабай бабаң туы болар берік қолда.
Елің үшін істеген еңбегінен,
Абырой, атақ аларсың әрбір жолда.
Беріпті саған аян Қызыр бабам,
Енді оңғарар ісіңді Хақ тағалам.
Атың өлмей мәңгіге қалады екен,
Жоруы бұл түсіңнің осы, балам.
Тағы да бастайтұғын түлкің болар,
Бай болмайсың, тек қару мүлкің болар.
Саған қарсы дұшманның сағы сынып,
Мәртабаң жоғарылап, көңлің толар.
Қызықпа дүнияға, балам,—деді,
Қолдар сені ер Жабай бабаң,—деді.
250
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
Шешуші бұл түсіңнің түйіні осы,
Мен де берем ақ бата саған,—деді.
Әумин деп Алдияр жайды қолын:
—Жалғыздың оңғара көр Алла жолын.
Нақақ тиіскен дұшманға мұқтаж қылма,
Ел үшін өмірінің қидым соңын.
Атасы да осылай бата берді,
Көзбен шолды келешек болар ерді.
«Ниетімді Жаратқан қабыл айла,
Бісмілла, Аллаһу акбар»,—деді...
25. АЙДОС БАТЫР
...Айдос:
—Кертөбел Нарын бидің керіледі,
Жалқаулар олжа алуға ерінеді.
Бал ашып, бақсы болып, түс көріпсің,
Көзіңе қандай сәуле көрінеді?
Қарашаш:
—Суынан Нарын деген су ап жүрмін,
Көл қылып көзім жасым бұлап жүрмін.
Бармашы, тілімді алып, осы жолға.
«Мырзам» деп бетім жыртып, жылап жүрмін.
Айдос:
—Бұл түстің, маған емес, кәуір жағы,
Малының бәрін алам, шабам дағы.
Соғыста күйеуі мен бауыры өлген
Орыстың бетін жыртқан қызы дағы.
Қарашаш:
—Қайда?—деп, сізді жоқтап, сұрап жүрмін,
Күйініп қатты қорқып жылап жүрмін.
250
251
ЭПИКАЛЫҚ ЖЫРЛАРДАҒЫ ТҮС ЖӘНЕ ОНЫ ЖОРУ КӨРІНІСТЕРІ
Бармашы, тілімді алып, сорлы жалғыз,
Қызыл қан он саусағым қынап жүрмін.
Айдос:
—Кертөбел арықтаса, тай болғаны,
Қазылып, сан етінің сай болғаны.
Кәуір жылқы әкеліп, бие сойып,
Саусағың қазы кесіп май болғаны.
Қарашаш:
—Түймесі кіреукенің шешіліңкі,
Аяғың құбылаға көсіліңкі.
Бармаңыз, тілімді алып, осы жолға,
Құйрығы Кертөбелдің кесіліңкі.
Айдос:
—Жібекке ақ меруерт тізіліңкі,
Жеткенде шіреуіне, үзіліңкі.
Майданда кәуірменен соғысқанда,
Құйрығы Кертөбелдің сүзіліңкі.
Қарашаш:
—Мойныңа берен мылтық асылыңқы,
Кертөбел бөтен атқа қасыныңқы.
Бармаңыз, тілімді алып, батыр, жолға,
Ақ жүзің топыраққа жасырыңқы.
Айдос:
—Жерлерде арқар деген аң болғаны,
Ұрысты көрген адам таң қалғаны.
Майданда кәуірменен соғысқанда,
Тұтығып ақша бетім шаң болғаны.
Қарашаш:
—Кертөбел Нарын бидің қос тартулы,
Жортуыл сізден өзге жырғатулы.
Бармаңыз, тілімді алып, батыр, жолға,
Құралың сауыт-сайман босқа артулы.
252
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
Айдос:
—Шабармын бұл барғанда кәуір елін,
Жылқы алсам—жетегімде Кертөбелім.
Олжа алып, көңлім толып, аман қайтып,
Шешініп, құралымды бөктергенім.
Қарашаш:
—Барып қайт, батыр Айдос, есен-аман,
Өлгенге сонда түсер ақыр заман.
Сөзімді «Барма десем» бір алмайсыз,
Көңілің, батыр Айдос, неден қалған?
Айдос:
—Қара адыр Ертіс басы болар қабан,
Айдосты шалсын қабан онан жаман.
Біреудің өлсе өледі жат баласы,
Қарашаш, үйде отырсың, басың аман.
Қарашаш:
—Ер Айдос, біле алмадым ақылыңды,
Тоздырдың Кертөбелде тақымыңды.
Артыңнан жылап барып ақыл айтар
Қылыштап қырғаным жоқ жақыныңды.
Айдос:
—Білмейді ешкім менің ақылымды,
Тауып бер дедім қашан жақынымды.
Әйелдер төмен етек үйде отырар,
Жүр екен жолға бастап қатын кімді?..
26. ҚИССА МҰХАММЕД РАСУЛ АЛЛАНЫҢ
ДӘРУЛ ПӘНИДЕН ДӘРУЛ БАҚИҒА
РИХЛАТ ЕТКЕН МӘСЕЛЕСІ
...Пайғамбар кетпек болды бұ дүниеден,
Шапағат несіп қылсын о дүниеден.
252
253
ЭПИКАЛЫҚ ЖЫРЛАРДАҒЫ ТҮС ЖӘНЕ ОНЫ ЖОРУ КӨРІНІСТЕРІ
Хақ Расул мұны естіп жатқан түні
Түс көрді сегіз кісі Мәдинеден.
Түс көріп ертең ерте Сыдық
*
келді,
Әдеппен Хақ Расулға сәлем берді.
—Үстімде киген жейдем жерге түсті,
Тақсыр-ау, бұ не түс?—деп сұрайды енді.
Сол түсін Хақ Пайғамбар жорыды енді,
Қаратып бір өзіне жори берді.
—Үстіңде киген жейдең жерге түссе,
Сапары бізге ақырет жақын,—дейді.
Онан соң хазірет Омар жетіп келді,
—Мен дағы бір түс көрдім, Расул,—дейді.
Қолымдағы мөрім екі айырылып,
Мөрім жерге түсіп, ғайып болды,—[дейді].
Онан соң бір түс көріп Оспан келді,
Нәбиге қол қусырып сәлем берді.
—Құраным қолымдағы жерге түсіп,
Қағазы пара-пара болды,—дейді.
—Оспаным, бізге ажал келер екен,
Сахабаға көп қайғы толар екен.
Мен көшіп, бұ дүниеде сіздер қалып,
Асхабым бөлек-бөлек болар екен.
Онан соң Әли келді сәлем беріп,
Таң қалды жылағанын көзі көріп:
—Тақсырлар, не себептен жыладыңыз,
Бізге дағы білдірші хабар беріп?
—Ғажайып әрқайсымыз көрдік түсті,
Құдайым бізге салды қиын істі.
∗
Сыдық /
а/—шыншыл, шындықты айтушы. Мұхаммед пайғамбардан кейін
бірінші халифа болып сайланған Әбубәкірдің теңеуі, лақабы.
254
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
Баршасы—Расул көшпек нышанасы,
Онан соң бәрі жылап қайғы жесті.
Қайғырды Пайғамбардың шаhариары,
«Сіз кетсеңіз, қайтеміз» деп қылды зары.
«Құданың бұйрығына амал жоқ» деп,
Күңіренісіп отырды баршалары.
Әли айтты:—Мен де бір түс көріп едім,
Боларын бір сұмдықтың біліп едім.
Сауытым өзім шешпей жерге түсті,
Мәнісін сізден сұрай келіп едім.
—Әли балам, бұл дәурен өтер,—деді,
Бізден өтіп Сыдыққа жетер,—деді.
Сауытың киіп тұрған жерге түссе,
Бабаңыз бұл дүниеден кетер,—деді.
Мұны естіп батыр Әли жылайды енді,
Көл қылып көзі жасын бұлайды енді.
—Күшім, халім, қуатым, иә, жан баба,
Сіз кетсеңіз, не лаж қылам,—деді.
—Бұл дүние баяны жоқ, бекер екен,
Бұл ажал һәркімдерге жетер екен.
Күш-қуатың менде еді, Әли балам,
Мен кеткен соң қуатың кетер екен.
Бұлар мұны естіп жылайды енді,
Бір түс көріп Расулға Айша келді.
—Басыма қара шадыр салыппын,—деп,
Тағбирін Хақ Расулдан сұрайды енді.
Расул айтты:—Мағшұғым, мейірбаным,
Тәнімнен сапар қылар ғазиз жаным.
Біз өлсек, қара күндер түсер екен—
Басыңа қара шадыр салынғаның.
254
255
ЭПИКАЛЫҚ ЖЫРЛАРДАҒЫ ТҮС ЖӘНЕ ОНЫ ЖОРУ КӨРІНІСТЕРІ
Сол уақытта Фатима келді және,
Бір түс көріп ішіне болған сәна.
—Түс көріп сізге айта келіп едім,
Рұқсат болар ма екен, тақсыр баба.
Расул айтты:—Айтыңыз, жаным балам,
Фатима айтты:—Тыңдаңыз, жаным бабам,
Түсімде киген күртем дал-дал болып,
Жағасынан айырылып кетті тамам.
—Бәрімізді жаратқан Жаппар Құда,
Ғазизім, көзім нұры, жаным пида.
Жағасы күртеңіздің айырылғаны—
Ғаріп болып бабаңнан, болдың жүдә.
Хасен келді:—Мен бір түс көріппін,—деп,
Тамаша, ғажайып іс көріппін,—деп.
Баста—бөркім, аяқта кебісім жоқ,
Табаныма тас батып жүріппін,—деп.
Мұны естіп Пайғамбар жылады зар:
—Мен өтіп көп дұшпандар зорлық қылар,
Қабырғасы қайысып басын сипап,—
Қайтемін, жәрдем болсын Пәруардигар.
Хұсайын айтты:—Түс көрдім, бабам,—дейді,
Бір тақыт зейнеттеген тамам,—дейді.
Сол тақытқа сіз мініп ғайып болдың,
Келмеді бір ұстауға шамам,—дейді.
—Бұл дүние енді бізден қалады екен,
Біздегі жан аманатын алады екен.
Түсіңде таққа мініп көкке ұшсам,
Бабаңыз енді дүние салады екен...
256
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
27. СЕЙІТБАТТАЛ
...Бір күні Қайтұр патша түс көріпті,
Түсінде қиямет-қайым күн болыпты.
Мұхаммед Мұстафаны ол көріпті,
Жұмла пайғамбар-әулиелерді һәм көріпті.
Жұмласы Мұхаммед пайғамбарға жиылыпты,
Жұмласы шапағат тілеп, зар қылыпты.
Жұмласына шапағат ол қылыпты,
Шапағат қылған адамлары жол тауыпты.
Қайтұр сонда:—Мен де бардым оған,—депті,
Шапағат мен де сұрадым онан,—депті.
Сол уақытта ол Мұхаммед маған айтты:
—Әуелі мұсылман болғыл өзің,—депті.
Уа және шүкір күшам Сейітбатталды,
Шығарғыл ол зынданнан қазір,—депті.
Уа және құрмет қылсаң оған,—депті,
Сонда шапағат қылармын саған,—депті.
Бұ түсті көріп, Қайтұр тұра келді,
Қараса, үйінің іші нұрға толды.
Андан соңыра иман айтып, иқрар қылды,
Мансұрға көрген түсін баян қылды.
Мансұр айтты:—Мен көрдім үшбу түсті,
Жығылалы аяғына қазір,—деді.
Қайтұр сонда:—Алай болса барғыл,—деді,
Зынданнан алып келгіл мұнда,—деді.
Мансұр енді Сейітке жүгіріп барды,
Сейіттің аяғына басын қойды.
—Кінаһімды ғафу қыл,—деп ғұзыр қылды,
Басымыздан білместік өтті,—деді.
256
257
ЭПИКАЛЫҚ ЖЫРЛАРДАҒЫ ТҮС ЖӘНЕ ОНЫ ЖОРУ КӨРІНІСТЕРІ
Падишаға ол Сейітті алып келді,
Сейіттің қолын сүйіп, басын қойды.
Жұмлатән көрген түсін баян қылды,
«Хақ расулы—Мұхаммед» деп иқрар қылды.
Қайтұр, Мансұр сол жерде мүмін болды,
Қасым және жан-тәнімен тәсілім болды.
Сейіт сонда:—Қуат жоқ һеш менім,—деді,
Жұмла қуат Алладан хүкім болар,—деді.
Мұхаммед Мұстафа бабамның мұғжизасы,
Заһир бірлән ықылас қылса һәр пәндесі.
Құданың тауфиқ таппас шермендесі,
Ғафалдар қияметте армандасы...
28. ҚИССА ХАЗІРЕТ ЖҮСІП
АЛӘЙҺИССАЛАМ ИЛӘН ЗЫЛИХАНЫҢ
МӘСЕЛЕСІ
...Келгенде он бір жасқа Жүсіп нәби,
Жақып сушы қасында ұйықтап еді.
Ғажайып ұйқысында бір түс көріп,
Тағбирын атасынан сұрай келді.
Натаким Құранда бұйырды қаулаһу Тағала: Инни раай-
ту ахада ашара каукабан уашшамса уал қамара раайтуһум ли
сәжидина
*
—Әй, ата, түсімде толған ай мен бір күн көрдім,
Он бір жұлдыз қасында бірге көрдім.
Он бір жұлдыз ол айға сәжде қылды,
Тағбирін, ата, сізден сұрай келдім.
∗
Құранда Алла Тағала былай деп бұйырыпты: Расында да мен (түсімде) он бір
жұлдыздың, күн мен айдың маған сәжде етіп жатқандарын көрдім.
17-0185
258
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
Қаулаһу Тағала қала:—Йа, бунаййа, лә тақсус руйака ала
ихуатика файакиду ләка кайдан
*
.
—Әй, ұғылым, бұл түсіңіз—мүбәрак түс,
Құдайым берер сізге нығмет уа күш.
Саған ғиззат уа рифғат қылар Сұбхан,
Һешкімге бұ түсіңді айтпағыл һеш.
Күншығыс, күнбатысқа кетер атың,
Алланың көрерсіңіз ғинаятын.
Ғаламға сенің атың мәшһүр болар,
Көрерсіз пайғамбарлық рисалатын.
Менім айтқан тілімді алғын, балам,
Сұбханыңа хамд, сәна айтқыл, балам.
Естісе ағаларың күндер сені,
Хорлық көріп жүрерсің, нанғыл, балам.
Басыңа бақыт, дәулет қонар екен,
Он бір ағаң қызметкер болар екен.
Патшалық, пайғамбарлық бәрі сізге,
Құдайым нәсіп қылып, келер екен...
Фаслу
**
Мәлік бин Дұғар түс көргені
Мысырда болған екен бір саудагер,
Үлкен бай, аты оның—Мәлік Дұғар.
Ғажайып ұйқысында бір түс көріп,
Тағбирін жорушыға қылды хабар.
Дұғар айтты:—Ұйқымда бір түс көрдім,
Түсімде саудаменен Кінған бардым.
Аспаннан күн түсіп бір жерлерге,
Жағалап ғад қиусын жүріп едім.
∗
Алла Тағала сөзін айтты: Әй, балам, түсіңді бауырларыңа айтпа, олар саған
жамандық қылады.
∗∗
Фаслу /а/—бөлім, тарау
258
259
ЭПИКАЛЫҚ ЖЫРЛАРДАҒЫ ТҮС ЖӘНЕ ОНЫ ЖОРУ КӨРІНІСТЕРІ
Аспаннан ол күн келіп жерге түсті,
Етегімнің астына ол жабысты.
Етегімнің астынан өрлеп келіп,
Қойнымнан жоғары өрлеп, көкке ұшты.
Інжу-маржан жаңбырдай жауды көктен,
Кезек-кезек мен тердім екі етекпен.
Теріп-теріп сандыққа салып едім,
Сандық толып, үйіме сыймай кеткен.
Тағбиршы, осы түсті көрдім анық,
Қуанғаннан барамын ішім жанып.
Бұ түсім, қалайша түс, жорып берші,
Тағбиршы, естиін құлақ салып.
Тағбиршы жори берді түсін оның:
—Дәулетің өседі екен енді сенің.
Ғад қиусын жағалап жүрген болсаң,
Үстіне бір шығарсыз барша елдің.
Және сатып аларсыз бір жақсы құл,
Аузыңа бір қарайды оң менен сол.
Патшалардан дәрежең артық болар,
Қазынасынан Құдайым ашады жол.
Және иман Құдайың нәсіп қылар,
Қанша шаһар атыңды жұмла білер.
Дінді нәсіп қылады Тәңірім қалап,
Көңіліңе иман, шамғ нұры келер.
Пайғамбар болар, сатып алған құлың,
Мұныңнан мың хәсса өсер малың, пұлың.
Кәпірліктен құтылып, иман тауып,
Екі дүния рақатын бірдей алың.
* * *
...Сақи жатып бір күні түс көріпті,
—Жорушы бар ма?—деді хабар салып.
260
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
Жүсіп айтты:—Түсіңді жориын мен,
Не деген түс көріпсің, айтып көр сен.
Сақи сонда Жүсіпке түсін айтты:
—Жорытып білсең, әгар, ақылы кең.
Сақи айтты:—Ұйқымда бір түс көрдім,
Түсімде үш бау жүзім сығып тұрдым.
Қызыл алтын кесеге суын құйып,
Ішіп қойды Риянға беріп едім.
Хабаз тағы:—Бір түсті көрдім,—депті,
Төбеме нан көтеріп жүрдім,—депті.
Нанымды алып Риянға беріп едім,
Құстар келіп, басымнан талап кетті.
Екеуінің жорыды Жүсіп түсін,
—Сақидың оңғарады Құдай ісін.
Мәлік Риян—қылады сізді уәзір,
Беріңіз, бұ түсіңнің сүйіншісін.
Хабазға айтты:—Қатерлі сенің түсің,
Оңалмас мұнан былай қылған ісің.
Кешікпей-ақ өлтірер Риян сені,
Құстар жеп, ада қылар тәннен басың...
* * *
...Бар құдай жарылқады Жүсіпті енді,
Мәлік Риян патша бір түс көрді.
һеш адам біле алмады түс тағбирін,
Падишаһ жұртты жиып айтып еді.
Құранда бұйырды қаулаһу Тағала:
*
уа қалал малику инни
әра сабға бақаратин симанин йакулуһунна сабғун ижаф уа сабға
сунбулатин худрин уа ухара йа бисати йа аййуһа әл-Малау аф-
туни фи руйайа ин кунтум лил руйа тағбурун
**
∗
Құранда Алла Тағала сөзімен былай бұйырды.
∗∗
Патша айтты:—Расында мен (түсімде) жеті семіз сиырды жеті арық сиыр
жеп жатқанын және жеті жасыл масақпен басқа да қураған масақтар көрдім.
Әй, жамағат, (патша төңірегіндегілер) түсті жори білсеңдер, түсімді жорыңдар.
260
261
ЭПИКАЛЫҚ ЖЫРЛАРДАҒЫ ТҮС ЖӘНЕ ОНЫ ЖОРУ КӨРІНІСТЕРІ
Түсімде жеті семіз сиыр көрдім,
Бәрін де алдыма салып айдап жүрдім.
Бірінен соң бірін міндім жетеуін де,
Онан соң жеті арық сиыр көрдім.
Тіпті арық жеті сиыр түрі жаман,
Ілініп өлгелі тұр, бәрі һаман.
Жеті семіз сиырды жеті арығы
Жеп бітірді түк қоймай, бәрін тамам.
Және тұр жеті астау толы бидай,
Жеті астау және де тұр құрыдай.
Үш түйір бидай сонда жерде қалды,
Өзге бидай көкке ұшты бәрі бірдей.
Һеш адам түс мәнісін біле алмады,
Алдында бұрынғыдай күле алмады.
Жұрттың бәрі сандалды жори алмай,
Сәлемге уәзірлер де келе алмады.
Жұртына патша сонда ашу қылды,
Сол уақытта Сақи жүгіріп жетіп келді.
—Падишаһ, қаһарыңды қайтарыңыз,
Түс жорушы адамды білдім,—деді.
Мұны айтып ол Сақи көп өкінді,
Патша айтты:—Ойладың сонша кімді?
Басың шайқап осынша неге өкіндің?
Бұ ісіңнің мәнісін айтшы,—деді.
Сақи айтты:—Тыңлаңыз, шаһ жиһан,
Зынданда көріп едім ғабри ұғлан.
Бұ түсіңнің мәнісін сол біледі,
Данышпан жаратып-дүр Қадір Сұбхан.
Патша айтты:—Оны сен нағып көрдің?
Оның түс жоритынын қайдан білдің?
262
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
Сақи айтты:—Зынданда жатқанымда
Түсімді жорып еді, сонан білдім.
Айтқанының айнымай келді бәрі,
Періште сипатындай нұр дидары.
Өзі—ғалым, мінезі—жаннан артық,
Мақтай берсе, таусылмас онан әрі.
Сақи айтты:—Тәңірі тағдыр жаман,
Он екі жыл зынданда ғұмыр кешті.
Патша айтты:—Ендеше, баршы жылдам,
Менім түсім мәнісін сұрашы жылдам.
Қызмет қылып алдына тіке тұрып,
Мәнісін әбден сұрап келші жылдам.
Сақи айтты:—Баруға бата алмаймын,
Жүзім шыдап, жауапты қата алмаймын.
Сізге арызын айтпаққа уағда қып ем,
Енді жүзін көрерге бата алмаймын.
Сонда патша Сақиға айтады сөз:
—Сіз менім жауабымды есітіңіз.
Жақсы болса Тәңірден, біледі ол,
Ұялмай-ақ алдына барыңыз тез.
Сонда Сақи зынданға келіп жетіп,
Жүсіпке сәлем берді тағзым етіп.
Ұялып тұр бейшара төмен қарап,
—Қор болдым,—деді,—тақсыр, ұмытып кетіп.
Сонда Жүсіп Сақиға ғиззат қылды,
Ұялып тұрғанын анық білді.
—Не қылсам, маған Тәңірім өз құдіреті,
Сізде қате емес,—деп жауап қылды.
Жүсіпке айтты сонда Сақи тұрып:
—Патшамыз жаман састы бір түс көріп.
262
263
ЭПИКАЛЫҚ ЖЫРЛАРДАҒЫ ТҮС ЖӘНЕ ОНЫ ЖОРУ КӨРІНІСТЕРІ
Жұрт жиылып, тағбирін біле алмады,
Мен айттым сонда сізді хабар беріп.
Қаулаһу Тағала Йусуф аййуһас сиддиқ афтина фи сабғи
бақаратин симанин йакулуһунна сабғун ижаф уа сабғи сунбула-
тин худрин уа уахара йа бисатин
*
.
Жүсіп айтты:—Жеті жыл тоқтық болар,
Арзан болып, астыққа жаһан толар.
Онан кейін артынан жеті жылдай,
Дүнияға жаһан қатты тарлық келер.
Онан кейін берекет қайтып келер,
Дүнияға Рахман ием рахмат қылар.
Жесір қатын, жетім ұғыл мың қой айдап,
Уаллаһи ағлам арзандық, тоқтық болар...
Достарыңызбен бөлісу: |