title: Ҧлы елдің - Сайын Назарбекҧлы

text:
3.6.
Ҧлы елдің
–
Ҧлы да Ҧлы!
Қираған елдің жҧртында қалып, қалған
-
қҧтқаннан ҿз шаңырағын
жасақтап, ҿз мҽдениетін қалпына келтіріп, ҽлем таныған мемлекет
атануға Қазақстан Республикасына, қазақтарға бар болғаны он бес
-
ақ
жыл жеткілікті болды!..
Балалықтан даналыққа жету ҥшін Серікбол Қондыбайға да бар
болғаны он
-
ақ жыл керек болды!…
Бҧлар заңды қҧбылыс еді. Ҿйткені сан мыңдаған жылғы тарихы
бар, Адам Атаға дейін тамыр тартып жатырған тегі бар қазақ халқы
жер бетіндегі ҧлы халықтардың бірі.
Ҧлы халық ҧлыларды ҿмірге келтірмек…
Ҧлы елдің –
Ҧлы да Ҧлы!
Байтағымыздың бір қиыр шетінде ҿмір сҥріп, аты ҽлем тҥгіл ҽлі
ҿз аулына танылып болмаған, шығармашылық еңбектері толық
зерттеліп, қҧндылығы мойындалып ҥлгермеген Серікбол Қондыбай
шығармашылығына республика дҽрежесінде ғылыми
-
теориялық
конференция ҿткізілуі еліміздің ғылымға, ғылыми адамдарға деген
қазіргі кҿзқарасы деуге тҧрарлық қҧбылыс. Бҧл еліміздің озық елу ел
қатарына ҧмтылуының тегін еместігін байқатқандай. Мақсатына
жететінінің дҽлеліндей.
Серікбол Қондыбай кім еді деген сҧраққа жауапты біз оның ҿз
басының танылуынан емес, оның ҧлтының қазіргі кезеңдегі даму
қарқынынан тапқандай болдық. Ол дҧрыс та шығар. Ҿйткені Серікбол
126
аты –
ҧлттық ҧлы тҧлғаға айналар, аты –
болашақ ҽлемдік дейгейге
кҿтерілер тҧлға.
Қазақ халқы кеше ғана бҧғаудан босап, аз жылдар ішінде аты
ҽлемге танымал елдердің біріне айналғаны секілді, оның еңбегі елінің
егемендігімен қҧрдас бірнеше ҧлдарының аты ҿзіне тартып, еркіндік
пен ерліктің ҥлгісін кҿрсетті.
Осы, елдің егемендігі мен ердің еркін ойлылығын, екі тағдырды
салыстыра ойланған жан, Серікбол Қондыбай ерлігін, Серікбол
рухының кҥшін –
қазақ халқының ерлігі, қазақ халқының рух кҥшінің
символы секілді екен
-
ау деп қаларлық қҧбылыс.
Қазақ халқы ҿз аңыздарында батыр кейіпкерін аждаһалармен
соғыстырып, бір кезде халық батырының кҥші кеміп, қайраты азайған
шақта туған жер топырағына аунатып кҥш
-
қуат жинаттырып алатын.
Сол кезде, біздің бабалар мифтік қаһарман образына бір бой
теңестіріп алса, мифтік аңыздар топырағына бір аунап алса, ҿз
кемеліне тез келе қалар еді, кҿңілі кҿкжиекке дейін кеңейіп кетер еді,
ойы орманға, сҿзі шалқарға айналып жҥре берер еді.
Сол бабалары секілді, рухани кҥші мен тірлікке деген сенімі
мҥрдемге кетіп бара жатқан Серікболдың қолы қазақ мифологисына
іліккен сҽтте, бойын да, ойын да жинап алып еді.
Қазақ халқы ҧлдарын ҿздерінің ертектерімен, мифологиялық
аңыздарымен тҽрбиелеуден жалықпаған халық. Қазақ сарбаздары
келесі шайқас алдында ерлік дастандар тыңдап ширығатын болса,
жалпы қазақ халқы шаршап шалдыққан шағында ертегі мен аңызды,
жыр мен термені кҥш қуатын қалыптастыратын дҽрісіне айналдырған
халық.
Серікбол Қондыбай тҧлғасы да дҽл сол қазақ мифологиясының
бас кейіпкеріне ҧқсас тҧлға. Ол бар болғаны отыз жыл ҿмір сҥреді.
Оның қақ жартысын балалыққа жҧмсаса, ҥштен бірін білім толтыруға
жинақтайды.
Жемісті еңбек етуге тым аз уақыт қалып еді…
…Ӛз ұлдарын мифтік тұлғалаларға айналдыруға құмар халқымыз секілді
біз де Серікболдан мифтік образ жасап кӛрелікші…
…Серікбол деген жас жігітке түсінде періште аян
береді... Періште
Серікболға "сен ел санасы үшін жаратылған жансың" дейді… Тындырар ісің кӛп.
Уақытыңды үнемде, кенже қалып, үлесін толық ала алмай келе жатқан
халқыңның бір шаруасын тындыр дейді...
…Ол бүл түске мән бермейді. Жастық шақтың қауіпті соқпақтарымен
қатерге толы ӛмірін жалғастыра береді…
…Сол жолда тағдыр оны апатқа, айықпас дертке ұшыратады…
…Сауығып кету үшін біраз тырысқан жас жігіт ӛмірден торыға
бастайды. Тіршілікпен қоштасқысы келеді. Сол күні түнде түсінде періште
тағы да аян береді…
…Сен періште аянын орындамадың. Сондықтан Құдірет күші сені
осындай етті. Алла сенің жарты денеңді алып кетті. Бірақ саған керек ой менен
127
ақылды, қол менен жүректі қалдырды. Ӛйткені сен халқыңды шын жүрегіңмен
сүйесің. Жаныңмен беріле қызмет етуге даярсың. Сен енді ӛзім деп еңбек ете
алмайсың, елім деп еңбек етесің. Қалған ғұмырыңда сол мақсатты орындау
үшін қажетті дене мүшелерің сау қалдырылды…
…Саған жазу, ғылыми еңбекпен айналысу керек. Саған қол керек еді.
Қолыңды қалдырды…
…Саған жақсы шығарма
жазу үшін ақыл мен ой керек еді. Оқығанды тоқу
керек еді. Санаң мен ақылыңды қалдырды…
…Ендігі жерде саған қамқор адам керек. Сол үшін саған Тәрбиедей ана,
Балсұлудай апа берілді…
…Апа отырмасын. Іздесін. Сен болып ізденсін…
…Бір кісіге кездесер. Со кісінің батасы мен қамқорлығы Сенің бар шаруаңа
жол ашар депті…
…Балсұлу Серікбол жазған шағын "Маңғыстау географиясы" атты
кітапты баспаға бастырып шығармақ болады.
…Ол кӛмек кӛрсетер адам іздепті. Ұзақ іздепті…
…Ағайындарға барыпты. Кӛмек кӛрсете алмапты...
…Байларға барыпты. Барынан бӛліп бере алмапты…
…Бастықтарға барыпты. Кӛмегі түгілі кӛңлін де аяпты…
…Бір сәтті күні Балсұлу Сайын Назарбекұлына кездеседі. Кейін
Серікболдың ӛзі Дон Кихот аға атаған, Сайын Назарбекұлы Серікболдың жай
адам емес екенін бірден түсінеді. Батасын береді. Қолынан келген кӛмегін
кӛрсетеді. Содан бастап Серікболдың бар шаруасы оңға басып жүре береді…
Серікбол ӛмірінің жаңа кезеңі, қазақ халқының мифология дәуірі
басталады…
Бҧл кезең қазақ елінің де жаңа кезеңі болатын.
Ҧлы Жаратушы ҽлсіз елді жарылғағысы келсе сол елге дырынды,
алғыр ҧлдарды бере салады екен. Ҧл болғанда да ел бақытына бола
жаратылған ҧл береді. Ҿткен ғасыр ҿкілдері –
Абай Қҧнанбаев, Ахмет
Байтҧрсынов, Мҧхтар Ҽуезов, Бауыржан Момышҧлы секілділер, қазақ
кҿгін жарқыратқан шоқ жҧлдыздар, солар болатын. Солар болашақ
қазақ елі мен азаматының моделін жасап беріп кеткен болатын.
Бҧ
ғасырдағы
Нҧрсҧлтан
Ҽбішҧлы
бастаған:
Ҽзілхан
Нҧршайықов, Ҽбдіжҽміл Нҧрпейісов, Ҽбіш Кекілбаев, Олжас
Сҥлейменов, Иманғали Тасмағамбетов, Қырымбек Кҿшербаев,
Қойшығара Салғарин, Ақселеу Сейдімбеков, Бекболат Тілеуханов тағы
сол секілді мыңдаған тҧлғалар, Ҧлы Қҧдіреттің қазақ халқының
бақытына бола жаратқан тҧлғалары деп ойлаймыз.
Осындай тҧлғаларды, ҽрқайсысы бір ел аспанына жарық
болар
тҧлғалардың қатарын біз Серікбол Қондыбаев атымен де
толықтырғымыз келіп отыр. Оған не себеп?..
Оған себеп –
Серікболдың, бар болғаны он жылдық, жемісті
еңбегі.
Қазір –
жаңа заман, жаңа кезең.
Ендігі кезең –
ежелгі тарих тақырыбында еңбек еткендер еңбегі
ҿз бағасын алатын кезең.
Ҧл туған елдің ҧлынан кҿрер қҧрметі сол болмақ!
128
Тҥркі жазуларын алғашқы оқыған В.Томпсон да, тҥркі
тҧқымдастардың, солардың бірі қазақ халқының тарихтағы сыбағасы
мойындалып жҥрген жобадан ҽлде қайда мол екенін дҽлелдеп,
ондаған том ғылыми еңбек жазған Л.Н.Гумилев те ҽлемдік деңгейде
атақты болды. Ҿзіміздің Олжас Сҥленйменов пен Қойшығара Салғарин
де, сондай деңгейге кҿтерілді.
Осы мақаланы жазу ҥшін, осы сҿздерді айту ҥшін дайындық
барысында біздің алдымызда атақты авторлардың ойынан туындаған,
қаламынан шыққан бірнеше кітаптар жатырған болатын.
Сол авторлардың бірі Серікбол Ҽділбекҧлы Қондыбаев. Біз
Серікбол мырзаның кітаптарының аттарын санап шығуға ерінбедік:
"Маңғыстау географиясы", 1996 ж.
"Қазақ даласы жҽне герман тҽңірлері", 1998 ж.
"Қазақ мифологиясына кіріспе", 1999 ж.
"Маңғыстау мен Ҥсттірттің киелі орындары", 2000 ж.
"Есен
-
қазақ", 2002 ж.
"Гиперборея: тҥс кҿрген заман шежіресі", 2003 ж.
"Арғықазақ мифологиясы". Тҿрт том. 2004 ж.
Қолымызға тҥспей қалғандары болса, сол қасиетті кітаптардан кешірім
ҿтінеміз. Бірақ біз Серікболдың алғашқы шыққан "Маңғыстау
географиясы" мен кҿзі тірісінде соңғы шыққан тҿрт томдық "Арғықазақ
мифологиясы" атты еңбектерінің жарық кҿруіне септігіміз тигендіктен,
осы шығармалар арасындағы уақыттың бар болғаны сегіз жыл екенін
білеміз.
Ойпырмай! Қыршын жасын қырыққа жеткізе алмау, ғылыми
ғҧмырын он жылға соза алмау деген қандай ҿкінішті. Ҿкінішті болғанда
Серікбол Қондыбаев секілді біртуарларға қандай ҿкінішті. ―ҿлмейтҧғын
артына сҿз қалдырған‖ деп данышпан Абай айтпақшы, Серікбол да
артына жаны мҽңгілік, ауқамы мол мҧра қалдырды.
Серікбол қандай жағдайда еңбек етті? Осынша мол дҥниені, бар
болғаны он жылға жетпейтін мезгілде, қалай жазып бітірді?
Бҧндай еңбекті жазу ҥшін оқу керек емес пе? Оқығанды зерделеу
қажет емес пе? Ойға тоқып ойланып, тоқығанды қағазға тҥсіру қажет
емес пе?..
Осыларды істеу ҥшін тҧрмыс жайғдайы мен денсаулық, рухани
кҥш пен уақыт қажет емес пе?..
Серікболда солардың бірі де болмады.
Ол рахаттанып отырып тамағын да іше алмайтын. Шалқайып
жатып демін де ала алмайтын.
Оның отыра алмайтыны қоңында, шалқайып жата алмайтыны –
арқасында жазылмайтын, бірі жазылса басқасы балалай беретін
алақандай, алақандай аузы ашық жаралары болатын.
Ол апатқа ҧшырағаннан кейін аяғымен жҥруді армандап та
кҿрген жоқ.
129
Сонда ол қалай еңбек етті?
Бҧл сҧраққа жауап беру мҥмкін емес... Ол енді жабулы кҿрпе
кҥйінде қалатын болар...
Дегенмен бҧлар туралы жауап алу дҽмесі сақталады. Ҿйткені
Серікболдың Балсҧлу апасы жазар
естелігінде бҧл сҧрақтарға жауап
берілер деп ойлаймыз...
Дегенмен біздің қолымыздағы Серікболдың жазған хаты мен
қолтаңбаларынан, ҽлгі жабық кҿрпенің бір шетінің астына ҥңілуге
мҥмкіндік бар секілді...
САЙЫН АҒАМ ТУРАЛЫ БIРЕР СӚЗ
Ӛзiмнiң аздап та болса таныстығым бар, солай болса да мен үшiн ең
қадiрлi кiсiлердiң бiрiне айналған Сайын Назарбекұлының Қазақстан
парламентiнiң мәжiлiсiне депутаттыққа үмiткер ретiнде тiркелгенiн естiп,
ӛзiмнiң ол кiсi туралы ойларымды оқырманға таныстаруды ұйғардым.
Жақсының жақсылығын айт, нұры тасысын демекшi, менiң тағдырымдағы соңғы
үш
-
тӛрт жылдағы ӛзгерiстерге тiкелей қатысы бар, ӛзiнiң жәрдемiмен менiң
болашағымды анықтап берген Сайын ағамның қандай адам екендiгiн айта
кетер сәттiң ретi келiп тұрған сияқты.
Мен бұл
кiсi туралы кӛп бiлем деп айта алмаймын. Айтпақшы болып
отырған сол бiр оқиғаға дейiн онымен жүзбе
-
жүз таныстықта болып кӛргенiм
жоқ. Рас, кейiн де оны бiр
-
ақ рет кӛрдiм, онда да тiкелей ӛзiме iстеген
жақсылығынан кейiн ғана. “Ӛзiмнiң жақын танитын аталас
туыстарым менiң
азын
-
аулақ қабiлетiмдi байқай алмай, байқағандарының кӛмек беруге мүмкiндiгi
болмай тұрған шақта маған туыстығы жоқ, атын тек анда
-
санда баспасӛз
бетiнен кӛрiп жүрген бейтаныс кiсi қалай байқап калды екен, қалайша сенiп
кӛмегiн бердi екен?” деген ойлар анда
-
санда басқа да түсiп тұрады. Мынадай
құбылмалы заманда, адамның бiр
-
бiрiне деген дәстүрлi кӛзқарасы ӛзгерген
тұста жәрдем ете бiлу –
мен үшiн үлкен ерлiкпен тең. Сайын Назарбекұлы
осындай ерлiк iстей алды деп айта алам. Ӛйткенi қайдағы бiр ешқашан
кӛрмеген алыстағы мүгедектiң жазған кiтабын не бай мекеменiң не бюджеттiң
қаржысына емес, қалтасынан шыққан ӛз қаржысына шығарып беру бүгiнгi
байшiкештердiң қолынан келедi дей алмаймын. Қалай болғанда да мұндай болған
жайт туралы бiлмеймiн. Сӛйтсем, Сайыннан кӛмек алған жалғыз мен емес екем,
оның алдына барғандарға ағамыз қолынан келгенiнше ӛз жәрдемiн жасайды екен.
Бұл жӛнiнде кейiнiрек, басқалардан естiдiм. Сонда не мемлекеттiк қазынаның
қапшығының аузын ұстап отырған, қажет болған жағдайда шетiнен кӛсiп алып
бере қоятын басшы не шенеунiк болмаған, не қалтасы соңғы он жылда қалыңдап
үлгерген iскер байшiкеш емес, не ақшалы мекеменiң басшы емес –
жай ғана
құдды Дон Кихот сияқты қазақ даласының әр түпкiрiн кезiп жүрген, қазақтың
ӛткенi мен болашығын ұштастырмақшы ниетпен рух
-
елестi қуып жүрген
Сайын Назарбектiң байлығы тасып бара жатыр дейсiң бе? Әрине, жоқ. Бiресе
маңғыстаулық ӛткен заман ақындарының мұраларын бiрнеше том етiп
бастырып шығаруға ұмтылса, бiресе ӛткен замана тұлғаларын әспеттеуге,
оларға белгi қоюға ұмтылып жүрген оған осы iстердi жүзеге асыру үшiн талай
мекеме мен әкiмшiлiк бастықтарының табалдырығын тоздыруына тура
келгенiн естiп жатырмыз. Рас, оның әуелi ойға, сосын қолға алған iстерiнiң
бiразы кешiгiңкiреп те болса жүзеге асып жатыр.
Әңгiме басына қайта оралсақ. Мiне, содан берi үш жыл ӛттi. Оның берген
кӛмегi дер кезiнде жасалды дер едiм, ӛйткенi кенеттен зұлматқа тап болып
отырған мен ӛмiрден гӛрi ӛлiм туралы кӛп ойлай бастаған едiм. Опат болып,
130
мүгедектiк дегеннiң жазмышын кӛрiп, қарға адым басудың ӛзiне зар болып
отырған шақта ӛмiрге деген түңiлу мұнарын сейiлте алған, жаңадан үмiт отын
жағып берген осы Сайын ағам едi. 1992 жылдан берi шаң басып жатқан кiтап
араға бес жыл салып барып, онда да Сайын Назарбекұлының тiкелей кӛмег
i
арқасында жарық кӛрдi. Сол кiтаптың артынан үлкен армандар мен ой
-
идеялар
ағыны басталды десем де болар. Мен сол кiтапты жұртшылыққа ӛткiзген соң
түскен ақшасына компьютер және онымен iстес принтер, сканер, ксерокс
сияқты қағаз кемiргiштерге таптыртпайтын құралдар сатып алдым да ендiгi
жазатын дүниелерiмнiң барлығын да осы компьютерде терiп жазатын болдым.
Содан берi екi
-
үш ғылыми
-
кӛпшiлiк тақырыптағы дүниелерiм жазылып қалды да.
Рас, осы ойларым әзiрге нақты затқа айнала қойған жоқ, бiрақ сол бiр
жәрдемнен туған үмiт оты әлi маздап жана түсуде. Солардың бiрi –
қазақ
мифилогиясы мәселелерi жӛнiндегi тұңғыш еңбек жуырда жарық кӛредi деп
күтудемiн. Соны күткен сайын, құдайға шүкiрлiк етумен қатар осындай
мүмкiндiктердiң бастауында болған ағамды да ризашылықпен еске алып қоямын.
Мен ол кiсiге бiр
-
екi ауыз алғысымнан басқа ештеңе айтқан жоқпын, мiнез
-
құлқымыздың болмысы солай ма
-
әйтеуiр, ағынан жарылып, кiсiнiң кӛзiнше iшкi
сезiмдi бiлдiру жағы, яғни бетiне қарап отырып мақтау жағына нашармын, бiрақ
бұл сол iшкi ризашылық, алғыс сезiмнiң жоқ дегенi емес қой. Айта
алмағанымызды, шүкiр, жаза аламыз. Сол уақыттардан берi хат алысып,
телефонмен сӛйлесiп кӛргенiм жоқ, тек басқа адамдар арқылы хабар алысып
тұрамын. Қанға сiңген адайлығымыз бар ғой, Сайын Назарбекұлы, менiң
түсiнуiмше, бiреуге жақсылық жасадым екен деп бәлсiнбейтiн, мiндетсiмейтiн
кiсi. Ал, мен қайта
-
қайта жария түрде алғыс айта берсем оның арты
жалбақайлыққа ұласып кететiндей кӛрем. Сондықтан алғыс сӛзiмдi де, ол кiсi
туралы да сирек те болса бiр жӛндi сәтке ұштастыра айтқаным ыңғайлы
болар.
Сайын Назарбекұлының еңбек жолдары жӛнiнде оның жақын
-
жоралары,
iстес болғандар бiлер. Ал оның ақындық туындылары мен әдебиет сүйетiнi
кӛпшiлiкке таныс. Оның сәулетшiлiгi жӛнiнде бүкiл Маңғыстау, тiптi бүкiл
Қазақстан бiледi. Ұлы Абай мен оның туыстары жатқан Семей ӛңiрiндегi
Жидебайдағы ғимараттардың қазақтың ұлы жүз –
үйсiнiнiң арғы анасы Нұрида –
Домалақ ененiң Оңтүстiк Қазақстандағы кесенесiнiң, қазiр салынып жатқан
Атырау
-
Жайық ӛңiрiндегi Сарайшық ескерткiш кешенiнiң авторы да, сол
идеяларды жүзеге асырушы да Сайын Назарбекұлы екенiн кӛзi ашық
азаматтарымыз тегiс бiледi. Бұл
-
Маңғыстау сәулетшiлiк ӛнерiнiң бүкiл қазақ
даласындағы идеялық үстемдiк құруының кӛрiнiсi. Сайын ағамыз –
сол идеяны
қазақ арасында нисахаттаушы iспеттi. Ал Алматының орталық алаңындағы
тәуелсiздiк монументi –
Алтын адамның мiнiп тұрған тұғыры –
маңғыстаулық
құлпытастың үлкейтiлген кӛшiрмесi екендiгiн бiреу бiлсе, бiреу бiлмес. Оның
авторы болған Шотаман Уәлиханов осы идеяны берген Сайын Назарбекұлы
екендiгiн айтады. Осы ағамызды мен “идеялар генераторы” дер едiм, ӛйткенi ол
Маңғыстаудың және бүкiл қазақ даласының жансыз тарихына, ландшафтына
жаңа әр берелiктей, жаңа келбет берерлiктей идеялар туғыза алады. Кезiнде
оның ұсынған Ақтау қаласында салынуы тиiс “Маңғыстаудың ойында 360 әулие”
сәулет кешенi жобасы қаржы болмағандықтан салынбай қалды, бiрақ жобаның
құндылығы сондай, болашақта ретi келiп салынып жатса, кӛрер кезге дымы жоқ
Ақтау үшiн үлкен мәдени орын болар едi. Ал әлгi Шымкент, Семей, Атырау
жақтағы салынған құрлыстар
-
сол идеяларды қорыта бiлудiң нәтижесi.
Сайын ағамыздың басты қасиетi –
оның ерiнбейтiндiгi және
жалықпайтындығы. Дала тӛсiндегi аптап пен шаңға бiрер күн шыдауға болар, ал
сол аптап бен шаңда апталап, айлап жүру кез келгеннiң қолынан келе
131
бермейтiн нәрсе. Сайында бiрде сол Атыраудағы Жайықтың масаға толы
жағасынан кӛрсек, ендi бiрде Қарашүңгiлден, тағы Оғландыдан кӛремiз. Оның
Бекет атаның бейiтi тұрған жердiң жойылып бара жатқаны туралы мәселе
кӛтеруi –
осындай туған
жерге, туған ӛлкеге, ата
-
баба мұрасына деген
жанашырлықтың белгiсi бұл да бiр осы күнi сирексiп кеткен елгезектiк пен
ынтаның (энтузиазмның) кӛрiнiсi.
Сайын Назарбекұлы –
қазiргi демократқа айналып кеткен бұрынғы
партиялық номенклатураның қорасынан шыққан адам емес. Соған қарамастан
ол жоғары жақтағы тоңмойын шенеунiктермен де, қалың бұқарамен де
байланыс жасай алатын, ең басты, айтқан сӛзi далада қалмай, ӛз ойы мен сӛзiн
оларға жеткiзе алатын адам. Оған кӛзiмiз жетiп отыр. Ең бастысы –
қара
басының қамынан қоғамдық табысты жоғары қоя бiлгенi үшiн ризамыз. Оның
қазiргi бай
-
шоралардың қатарына қосылып кетiп, асып кетсе ӛзiнiң
мерейтойлары мен презентацияларының тӛңiрегiнен шықпай қалуға мүмкiндiгi
болған, әлi де бар. Ол бұлай iстеген жоқ, оған сол үшiн рахмет айтамыз.
Жасампаздар, арманшылдар белгiлi бiр дәуiрлерде ӛмiр сүрiп, айналаны
ӛзгертедi, ӛздерiнiң ой
-
қиялдарымен болашақта болар үлкен рухани
тӛңкерiстерге iргетас қалайды, бiрақ ӛздерi сол жолда жүрiп лаулап жанған
алаудай бiр кездерi жанып бiтуi мүмкiн. Оның қызығын басқалар, ең алдымен
ондай адамдарға кедергi жасаған пенделер кӛрiп жатады. Тарих сабағы сондай.
Сайын ағамыздың жер мен адам үшiн жасамақшы армандары да осындай
болашақ үлкен iстердiң басында тұр. Оны болжай бiлуге кӛпшiлiк қазiр
қабiлетсiз, заман сондай. Бiреудiң ойын екiншi бiреу насихаттап халыққа
түсiндiресе күндердiң күнi ол кӛпшiлiкке түсiнiктi, қарапайы әрекетке айналады,
үшiншi бiреулер оны жүзе асырады.
Бүгiнгi парламентiмiзге идея туғыза алатын адамдар жетiспейдi. Қазақ
идеясын нақты заңдар мен нормативтiк құжаттарға айналдыра алатын
адамдар жетiспейдi. Рас, мұндай қабiлетке ие адамдар парламентте бар, бiрақ,
олардың қазақ жӛнiндегi түсiнiгi қарабайыр деңгейде олардан қабiлетiне
қарамастан ұлты үшiн, жерi үшiн бiрдеңе жасай қояды
деуге келмейдi. Ал
ӛзiмiздiң мүдделерiмiздi қорғайды деп үмiттенген адамдарымыз қаншама
экономиспiн, ӛндiрiсшiмiн (производственник), бәрiн түсiнем, бәрiн бiлем деп
уәдесiн үйiп тӛгiп кеткенiмен рухани жағынан тайыз, олардың бiразы –тек
тойлар мен атаулы күнгi кездесулерде сӛз сӛйлеп, үлкен адамды мақтап кӛрiнiп
қалуға бейiмделген, жаңадан салынған нысанды ӛзiнiң тiкелей қатысы болмаса
да лентасын қайшымен қиып, осы арқылы ӛзiн халық үшiн үлкен; iс тындырып
жатырмын деп түсiнетiн динозаврлық зерде деңгейiнде қалып қойғандар.
Олардан не үмiт, не қайыр! Сайын Назарбеков осылардан ада, ол –
бәрiн бiлiп
жүрмiн дейтiн экономист те, кәсiпкер де емес, сонымен қатар оны келесi
шеттегi тек аузынан ақыл айту, кiсiмсу, шешенсу, дiмәрсiнiп, ұлт үшiн ӛтiрiк
аһы
-
үһiлеп зарлануға дағдыланған “интеллигенцияға” да жатпайды. Ол ой мен
iстi ұштастырған, материалдық бiлiм мен руханиятты астастыра бiлетiн кiсi.
Ол ойға алған iсiн ӛз қолымен iске асырған кiсi. Оған Шымкенттiң Түлкiбас
ӛңiрiндегi ұлы жүз үйсiннiң пiр
-
анасы Домалақ ененiң риза рухы куә. Оған Жайық
жағасындағы Сарайшық топырағында жатқан ата
-
баба рухы куә. Оған
Семейдегi Жидебай жерiндегi Ұлы Абай мен оның тӛңiрегiндегi Дiлдә, Әйгерiм,
Ақылбай, Омархан, Мамай, Кӛкбайлардың ескерткiшке айналған рухтары куә.
Мен Сайын
ағамның Маңғыстаудағы iстерiн тiзбелеп жатқаным жоқ, оны
кӛпшiлiктiң ӛзi бiледi. Тек Абыл, Нұрым, Ақтан, Сәттiғұлдардың мұраларының
осы кiсiнiң қаржыландыруы мен жұртқа таратуының арқасында танымал
болғандығымен шектелгiм келедi.
132
Сайын Назарбекұлы Тоқтамыс болашақ парламентте Маңғыстау
мүддесiн қорғайтын, басқалармен бiрiгiп ұлт мүддесiн қорғайтын адам бола ала
ма? Ол сайлаушының қолындағы iс. Бiз тек тiлекшi ғана. Ағамыздан үлкен кӛсем
шыға қоймас, бiрақ болашақ парламентте Сайын сияқты ерiнбей
-
жалықпайтындар саны кӛп болып, олардың бәрi бiр идеялық топ құрайтын
болса, тек сонда ғана нақты нәтижелердi күтуге болады.
Кезiнде ол Маңғыстау мұраларын насихаттау мақсатында жұмыс
жасайтын “Парыз” атты шағын интеллектеуалдық мекеме құрған едi, ол
“Парыз” бiраз iстi тындырды. Ендiгi Парыз
-
Сайын ағамыздың халық алдындағы
парызы тағы бiр ӛмiр жолы арқылы ӛтелсiн деген тiлегiмiз бар. Тағы да
айтарым, бiз тек қана тiлекшiмiз.
Серiкбол Қондыбаев
Шетпе кентi. 1999 жыл 5 қыркүйек.
1. Серікбол Қондыбаев
"Маңғыстау географиясы"
Алматы Қағанат –
ҚС 1997
Қадірлі Сайын аға!
Үміт отын қайта жаққаныңызға, ӛзімді тірі адам екенімді сездіргеніңізге сізге
ғұмырлық риза
ініңіз Серікболдан.
15.02.97.
2. Серікбол Қондыбаев
"Қазақ мифологиясына кіріспе"
Алматы "Зерде", 1999.
Сайын ағайыма!
Мына кітаптың қолжазба түрін ӛзіңізге таныстырған едім. Енді жаңа нұсқасын
ұсынып отырмын. Алыстан желеп
-
жебейтін періштедей, ниеті түзу, тілекші
аға бола білгеніңіз үшін.
ініңіз Серікбол Қондыбаев
19 қараша. 1999 ж.
3.
Серікбол Қондыбаев
"Маңғыстау мен Үстүрттің киелі орындары"
"Полиграфсервис" баспаханасы, 2000 ж.
Сайын Назарбекұлына
Сәке (Сайын аға)
Мынау ініңіздің үшінші дүниесі. Айқайлап жар салмасам да осының бәрі 1996
жылы ӛз
қолыңыздан бастау алғанын мен жалған дүниеден ӛткенше
ұмытпаймын.
Сізбен таныс еткен тағдырыма ризамын.
Ініңіз Серікбол Қондыбаев
16.05.2000 жыл.
133
4.
Серікбол Қондыбаев
Қазақ даласы және Герман Тәңірлері
Алматы "Зерде" 2000
Сайын аға!
Мынау ініңіздің тӛртінші дүниесі. Бұның бағасын кейінгілер берер, әзірге осы
істердің куәгері ретінде ӛзіңізге естелік ретінде ұсынып отырмын. Қабыл
алғайсыз.
Игі тілекпен ініңіз.
Серікбол Қондыбаев 2000. 19.08.
Серікболдың ҿзі туралы да, еңбектері туралы талай ойланып
кҿргенбіз. Оның ҿзі туралы не десек те, қандай мақтау айтсақ та олқы
соғатынын сеземіз. Серікболдың ғҧмырбаяны туралы қаламы мен
тілінің ыңғайы бар біреу табылып, биографиялық туынды жасаса біздің
жастарымызға ҥлгі боларлық дҥние болар еді.
Мен осындай кітапты жазу қажет екенін Балсҧлуға бҧрын да
айтқанмын. Жазылып жатқандары да бар болар. Балсҧлудың жазуға
қолы тимейтін болса, не басқа себептері болса біз, диктофонға
жазылған естелікпен, жҧмыс жасауға, аяқтап шығуға, Балсҧлуға
соавтор болуға дайын екенімдігімізді білдіреміз.
Енді Серікболдың шығармашылығы туралы сҿз етер болсақ,
онда біздің ойымызға оралатыны, ол алғашқы ―Маңғыстау
географиясы‖ мен ―Маңғыстау мен Ҥстірттің киелі орындары‖ атты
еңбектерін ҿз мамандығы алдындағы азамат тҧлғаның ҿз парызын
ҿтеу жолында жасалған кісілігі болса керек дейміз. ―Атым адам
болғасын қалай адам болмайын‖ деген секілді, географ деген
мамандық алып шығып, оқушыларға географиядан дҽріс берген кісі,
жарытылысында табиғат сыйлаған зерттеушілік қасиеті бар
жас ғалым
ҿз ісінің алғашқы зерттеу жҧмыстарын географиядан бастамай неден
бастаушы еді. Аты аталған екі кітап жарық кҿрген. Серікбол алған
мамандық пен туған жерге деген парызын осылайша ҿтеп тастайды да
енді мида сақылдап қайнап жатқан, ҽлі қағаз бетіне
тҥсіп ҥлгермесе де
бас қазанында пісіп ҥлгерген негізгі шаруасына кіріседі.
Тың жерге тҥрен салғандай қайсарлықпен кіріскен Серікболдың
бҧл тҽуекелін біз оның тек қана отандастары алдындағы емес бҥкіл
адамзат баласы алдындағы негізгі міндетін тҥсінуі деп атар едік.
Табиғат берген ерекше дарын ол тек қана дарын иесінің меншігі емес,
ал ҽуелі елдің, қала берді бҥкіл адазаттың еншісі. Серікбол сол
жобада тҥсініп, сол мақсатта еңбек еткен, аты ҥлкен ҽріппен терілер
азамат деп ойлаймыз.
Кҿп зерттеушілер, сол
секілді шығармашылық соңында жҥрген
адамдар, ҿз шығармасына кірісіп жаза бастаған кезде, оның қалай
аяқталатынын біле бермейді. Еңбек ету барысында піседі, мҥшеленеді
дейді. Серікбол мырзаның шеберханасы басқаша.
134
Ол ҽлі жазыла қоймаған, басында дайындығы
жҥріп жатырған
―Арғықазақ мифологиясы‖ аталмақ тҿрт томдық кітаптарға алғы сҿз
ретінде бірнеше томдық кітап жазады. Болашақ кітаптар мағынасын
тҥсіне алуы ҥшін, зерделей алуы ҥшін ерте бастан келешек
оқушыларының санасы мен тҥсінігіне ҽсер ете бастайды. Автор ҿзінің
алғы сҿз секілді сол еңбетерін ғылыми еңбек деп те ойламайтын
болуы керек. Негізгі жҧмысына алғы сҿз деп қараған секілді.
Ол 1999 жылы жарық кҿрген ―Қазақ мифологиясына кіріспе‖ атты
еңбегінде: ―... Бҧл кітаптың тағы бір мақсаты –
―қазақ мифологиясы‖
деген тҥсінікке оқырманның да, зерттеушінің де ―қҧлағын, бойын
ҥйрету‖, –
деп, ашып айтады. Бҧл кітапты зерттеуші мифтік аңыздар
мен оларды зерделеу барысында кездесер сҿздерге оқушының қҧлағы
мен бойын қалыптастырмаққа арнаса, ―Есен
-
қазақ‖ атты еңбегінде
Маңғыстаулық мысалдар арқылы ҽлгі ―қҧлақтар мен денелерді‖ миф
деген қҧбылысты қалай зерделеу керек екенін ҥйретеді. Осы кітаптың
14 бетінде: ―... Екі
-
ҥш сҥйегі арқылы динозаврдың бейнесін кҿз алдына
келтіретін палентолог, екі
-
ҥш метостанцияның мҽліметтерімен қателік
ауқамын жылдан
-
жылға кеміте отырып, ауа райын болжайтын
климатолог, бірнеше жерді аршу немесе ойып қазу арқылы шҿгінді
жыныстар қабатының сҧламасын айқындай алатын геолог сияқты
тарихшы да этнологиялық ҽдістемені қолдана отырып, ҧлы немесе
кіші империялардың, кінҽздіктер немесе еркін қалалардың қҧрылуы
мен талқандалуы процесін суреттей алады‖ –
деп, ғалым
В.И.Вернадскийдің ойынан ҥзінді келтірілген екен. Атақты ғалымның
осы ойы арқылы біз де Серікбол Қондыбаевтың мифтік аңыздар мен
жырларды ой елегінен ҿткізуі, пайдаланылып жҥрген жеке сҿздер мен
басқа тілдерге ауысып кеткен сҿз тҥбірлерін зерделеу барысында осы
―Қазақ мифологиясы‖ атты зор ғылыми еңбектің пайда болғандығын,
оқушыларға осы еңбекте келтірілген тҧжырымдардың ғылыми
шындығының, тарихи тамырының бар екеніне кҿз жеткізгенімізді
айтпақ болып отырмыз.
―Қазақ мифологиясы‖ кітабынан бастау алып, ―Арғықазақ
мифологиясы‖ атты тҿрт томдықта ғылыми арнаға айналған ―Абақ
таңба‖ ҿзіне амалсыз сендіреді. ―Абақ таңба‖ ортасында нҥктесі бар
шеңбер болатын болса, ол Серікбол зердеханасынан ҿткенде
жаратылыстың негізгі заңы екені жай кҿзге де байқала қалады. Содан
барып қазақтың ―тҿр‖ жҽне ―тҿре‖ сҿздеріне біз осы уақытқа дейін
қалайша баға бермей келдік екен деген таң қалу сезімі де ҿзінен ҿзі
туындай қалады. Енді бізге: атақты ―Туран‖, ―Тҥрік‖, ―Тҿр‖ жҽне
солардан туындап тараған ―ар, ―арилер‖, ―арыс (ҥш арыс)‖ сҿздері
біздің осы уақытқа дейінгі соқырлығымыз ҥшін мысқылдай қарап,
―ақыры зердеңе жетті ме‖ деп тҧрғандай.
Ғалым біз ҽңгіме етіп отырған тҿрт томдық ―Арғықазақ
мифологиясы‖ атты кітабының біріншісінің 58
-
61 беттерінде Ҧлы
Жаратушының шексіздік атты кеңістігіндегі адам баласының ҿсіп
135
жетілуіне, бҥгінгі кҥнге дейінгі эволюциялық сапарының іздерін оймен
шолып қайтады.
Біз С.Қондыбаев еңбектерін ежіктеп оқи отырып осы уақытқа
дейін ҿз тегімізге заңды тҥрде мақтанып жҥргенімізді сезінеміз,
олардың тіршіліктің қай тереңіненен болса да ҿз тамырларымен нҽр
алып, ҿз тарихынан қуат алып жатқанына сенімді боламыз. Бҧл еңбек
сонысымен қҧнды. Сол қасиеттері оны ешуақытта ескіртпейді, бағасын
тҿмендетпейді.
Қазақи
мифология
емес
тіпті
дҥниежҥзілік
мифология
астарларына ғалымдар ҽлі кҿз салып, ой жҥгіртіп ҥлгеріп болған жоқ.
Қазақ ғылымдарының мифология жҿніндегі бҧл еңбегі кҿшпелілер
туралы центроеуропалық менсінбеушіліктің қалың тоңына қаққан
қазықтай болатынына сенгіміз келеді.
Қазақ халқының бір туар азаматтары Қойшығара Салғараҧлы
мен
Ақселеу
Сейдімбек
Серікбол
Қондыбайдың
―Арғықазақ
мифологиясы‖ кітабына жазған алғы сҿздерінде: ―...ғылым мен
ҿнердегі пассионер тҧлғалар ең алдымен дҥйім жҧрттың санасы мен
сезімін баурап, мыңдардың жҥрегіне шапағат нҧрын ҧялатады.
Нҽтижесінде сол мыңдардың таным
-
тҥйсігі мҥлде жаңа сапаға
кҿтеріліп, қоғамдық ой
-
сананың ҿресі биіктеп, ҿрісі ҧзарады.
Мҧндай ойдың жосығы білікті де білімдар азамат Серікбол
Қондыбайға қатысты тілге оралып отыр‖ –
дейді.
Адамға ҿз еңбегі ҥшін осындай тҧлғалардың аузынан шыққан осы
бағадан артық ештеңе қажет те емес болар...
С.Қондыбаев дарынды жаратылған тҧлға. Оның ойлау қабілеті,
уақиғалар мен сҿздерді зерделеу ҽдісі (методикасы) оған кез
-
келген
тақырыпта еңбек етуіне мҥмкіндік беретін еді
-
ау деп ойлаймыз. Бірақ
ол ҿз ҧлтына еңбек етудің, оны ҿз ҽлінше ҽлемге танытудың жолы деп
мифология тақырыбын таңдапты. Оның
неге миф туралы ғылымды
таңдағанын ҿзінің мына жолдарынан аңғаруға болар...
Миф –
адам баласы ҥшін барлық уақытта да бейне бір
ҿзгермейтін, тҧрақты нҽрсе. Мифте бар жалпы модельдер, сюжеттер,
тіпті ҧсақ детальдар барлық жерде, затта кездеседі. Бҧл былайша
тҥсіндіріледі: миф –
ҧрпақтан ҧрпаққа беріліп келе жатқан біздің ата
-
бабаларымыздың естелік мҧраларының жиынтығы. Миф тіпті біздің
тҥйсігіміздің (подсознание) қҧрылымына кіреді. Ол тіпті, сірҽ, біздің
қанымызда, генімізде таңбаланған (закодирован) болуы керек...
Серікбол Қондыбаев санасына соншалықты таным, жігеріне
соншалықты талап берген Тағдыр (Жаратушы) оның пенделік
болмысына келгенде сҽл қаттылау да кеткен секілді. Жаратылыста
бҽрі есептеулі дейді ғой. Барлық жерде тепе
-
теңдік заңы сақталады
екен. Мҥмкін Серікболды тҿсекке таңып, жҥріп
-
тҧру мҥмкіндігінен
айырған табиғат сол қуаттарынан алынғандарды ойына, сезім тҥйсігіне
қосып берген болар. Олай болған жағдайда біз, Серікболдың
жанашырлары, ол істі қатеге санамаймыз. Қалай дегенмен біз осы
136
ҿмірімізде ғалымдар ішінде қол
-
аяғы балғадай боп, астында тағы,
басында бағы бар бола тҧра жетпіске келіп докторлығын қорғаған,
ҿліп
-
талып қартайғанда бір монографиясын жарыққа шығарып, бар
ҽлемді жаратып шыққан ҿзіндей боп той жасап жататындарды да
кҿрдік.
Серікболдың ғылымдағы, ҿмірдегі орны адам таңқалғандай. Ол
ҽлемдік сыбаға бҿлісінде ҿз сыбағасына тиген 15 шаршы метр
бҿлмесінде ―мен‖ деп айқай салмастан, ешкімге міндетсіместен,
ешкімнен ештеңе сҧрамастан Алла тағала ҽлі ҽлемді жаратпай
тҧрғанда бір нҥкте болып тҧрған (кіндік), жаратқаннан кейін ―абақ
таңба‖ деп Серікбол ат қойған тіршіліктің негізгі заңына дейін ой
жҥгіртіп, ҿз ойымен Кҿкке жетсе де, ҿз аяғымен есікке жете алмай жай
ғана пенделік тіршілігін жалғастырған болатын. Оның бақытына бар
тірлігін баласына бағыштаған қарылғаш ана Тҽрбие мен қамқоршы апа
Балсҧлудай қамқоршылары болды.
Адал еңбек қашан да бағаланбай қалмайды. Оған тҿзім мен
қанағат сезімі жеткізбек. Елі бар, елдің азаматтары бар дедік қой жаңа.
Серікбол еңбегі қазақ ҿнері мен тарихының
ҥлкен жанашыры
Иманғали Тасмағанбетов мырзаның назарына ілігіп, соның арқасында
тҿрт томдық ―Арғықазақ мифологисы‖ жарық кҿрді.
Елім деп еңбек еткен еріне елі риза болып жатса, сол елдің елдік
дҽрежесінің кҿрсеткіші сол емес пе!..
Серікболдың ҧзақ ғҧмыры енді басталды деп ойлаймыз.
Серікбол Тҧлға. Оны жаратты.
Серікбол Қондыбай –
ғасырларда, мыңжылдықта бір кездесер
қҧбылыс.
Серікбол –
қазақ халқының ҧлылығының, даналығының тағы да
бір дҽлелі.
Серікбол –
Ҧлы Жаратылыстың, Қҧдіретті Жаратушының осы
кезеңдегі қазақ халқына деген пейілінің тҥзулігі деп тҥсіндіруге
боларлық қҧбылыс.
Серікболдың мҽңгілікке басқан алғаш қадамын біз арқылы
жасатқан Қҧдіретке разымыз.
Серікболдың ҿзіме жазған ризашылық сҿздері маған да ҿзіме
деген сезімдеріме қамқоршыдай
боп, бағытымның дҧрыстығына сенім
орнатады.
Баламмен жасты Серікбол ендігі жерде жалына қол жетпейтін
тҧлпарға айналды.
Кеше ғана ҿзім қамқорлаған Серікбол енді шыңына кҿз жетпейтін
асқарға айналды.
Кҿзім кҿрген мҥгедек жан Жаратқан нҧрына бҿленген Ҽулиеге
айналды.
137
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Серікбол Қондыбаев – - Сайын Назарбекҧлы

text:
3.7. Серікбол Қондыбаев –
қазақ халқының рухани кҥшінің символы
Серікбол Қондыбаевтың шығармашылық еңбектеріне арналған
ғылыми теориялық конференцияға жиналған қҧрметті қауым!
Қҧрметті қонақтар!
Байтағымыздың қиыр шетінде ҿмір сҥріп, аты ҽлі толық талылып
болмаған, еңбектері ҽлі толық зерттеліп болмаған Серікбол
Қондыбаев шығармашылығына республика дҽрежесінде ғылыми
-
теориялық конференция ҿткізілуі еліміздің озық елу ел қатарына
ҧмтылуының тегін еместігін байқатқандай. Мақсатына жететінінің
дҽлеліндей.
Жҧмыстарыңа жеміс тілеймін.
Серікбол Қондыбаев кім еді деген сҧраққа жауап іздеп, оның
қазақ халқының рух кҥшінің символы ма еді деген ойға баттым.
Қазақтардың: ―Кісі қартайғанда бала болады,‖ –
дейтін дана пікірі
бар. Жаңа жетісіп келе жатқан жас ҧрпақ тіршілік басы ҿздеріндей
-
ақ,
айналасына менсінбей қарап, ҿз пікірін ақиқатқа жорып жҥретін кезеңі
болады.
Адам пендесінің басында қайталана беретін осы қҧбылыс
адамзат ҿркениетінде де кездесетін болса керек. Ҽлемдік даму
процесінде экономикалық жоғары дҽрежеге жеткен ел бірден
маңындағы елдерге менсінбей, асқақтай қарап, тарих кҿрпесін ҿзіне
қарай тарта бастайды екен.
Тҽніндегі кҥші кетіп, ҧлттық рухындағы ауызбірлік атты сезімі
ҿшіп ―бас
-
басына би болғысы келген‖ шақта ҧлттардың да қажитын,
алжитын кезеңі болуы мҥмкін бе деп қаласың. Қаулай ҿсіп келе
жатқан, жан
-
жағын жапыра биікке, ҧлылыққа ҧмтылып келе жатқан
басқа ҧлттар ортасында ол ҿзін қауқарсыз қарттай, қамқоршысыз
баладай сезінетінін біз ҿзіміздің қазақтар басынан ҿткен замандар
арқылы пайымдаймыз.
Осындай кезде жарылғағысы келсе елге –
Ҧлы Тҽңірі Ҧл береді.
Ҧл болғанда да ел бақытына бола жаратылған ҧл береді. Ҿткен
ғасырдағы Ахмет Байтҧрсынов бастаған қазақ кҿгін жарқыратқан шоқ
жҧлдыздар солар болатын.
Бҧ ғасырдағы
Нҧрсҧлтан Ҽбішҧлы бастаған: Олжас Сҥлейменов,
Ҽбіш Кекілбаев, Иманғали Тасмағамбетов, Бекболат Тілеуханов
секілді Ҧлы Қҧдіреттің қазақ халқының бақытына бола жаратқан
тҧлғалары қазақ аспанын жарқырата, ел мақтанышына айналса, сол
шоғырдың ішіндегі Қойшығара Салғарин, Ақселеу Сейдімбеков, Мҧрат
Ҽуезовтер осы конференцияға арнайы шақырылды.
Осындай тҧлғаларды, ҽрқайсысы бір ел аспанына жарық болар
тҧлғаларды біздің Ақтау қаласына жинаған қҧдірет –
не, ол Серікбол
Қондыбаев атты қҧдірет!
138
Серікболдың он жылдық еңбегінің жемісі.
Тап қазір Мҧрат Ҽуезов пен Қойшығара Салғариннің біздің
ортамызда отыруы Серікболдың ҿз топырағына тҿккен терінің жемісі.
Ҧл туған елдің ҧлынан кҿрер қҧрметі.
Қазір жаңа заман, жаңа кезең.
Ендігі кезең –
ежелгі тарих тақырыбында еңбек еткендер еңбегі
ҿз бағасын алатын кезең.
Тҥркі жазуларын алғашқы оқыған В.Томпсон да, тҥркі
тҧқымдастардың, солардың бірі қазақ халқының тарихтағы сыбағасы
мойындалып жҥрген жобадан ҽлде қайда мол екенін дҽлелдеп,
ондаған том ғылыми еңбек жазған Л.Н.Гумилев те ҽлемдік деңгейде
атақты болды. Ҿзіміздің Олжас Сҥленйменов пен Қойшығара
Салғаринде сондай деңгейге шықты.
Осы баяндаманы жазу ҥшін, осы сҿздерді айту ҥшін дайындық
барысында біздің алдымызда атақты авторлардың ойынан туындаған,
қаламынан шыққан бірнеше кітаптар жатырған болатын.
Сол авторлардың бірі Серікбол Ҽділбекҧлы Қондыбаев. Біз
Серікбол мырзаның кітаптарының аттарын санап шығуға ерінбелік:
―Маңғыстау географиясы, 1996 ж.‖,
―Қазақ даласы жҽне герман тҽңірлері, 1998 ж.‖,
―Қазақ мифологиясына кіріспе, 1999 ж.‖,
―Маңғыстау мен Ҥсттірттің киелі орындары, 2000 ж.‖,
―Есен
-
қазақ, 2002 ж.‖,
―Гиперборея: тҥс кҿрген заман шежіресі, 2003 ж.‖,
―Арғықазақ мифологиясы. Тҿрт том. 2004 ж.‖.
Ойпырмай! Қыршын жасын қырыққа жеткізе алмау, ғылыми
ғҧмырын он жылға соза алмау деген қандай ҿкінішті. Ҿкінішті болғанда
Серікбол Қондыбаев секілді біртуарларға қандай ҿкінішті. ―Ҿлді деуге
сыйама ойлаңдаршы, ҿлмейтҧғын артына сҿз қалдырған‖ деп
данышпан Абай айтпақшы, Серікбол да артына мол мҧра қалдырды.
Серікбол қандай жағдайда еңбек етті? Осынша мол дҥниені, бар
болғаны он жыл еңбек етіп, қалай ойланып, қалай жазып бітірді?
Ол рахаттанып жатып демін де ала алмайтын. Арқасы ойылған
жаралар болатын.
Ол отыра да алмайтын. Қоңдарында жазылмайтын, балалай
беретін алақандай, алақандай аузы ашық жаралары болатын.
Ол апатқа ҧшырағаннан кейін жҥруді армандап та кҿрген жоқ.
Сонда ол қалай еңбек етті?
Бҧл сҧрақтардың кейбіріне Серікболдың
маған жазған
хаттарынан, қолтаңбаларынан, демек ҿз аузынан естіп кҿрелік...
Серікболдың
ҿзі туралы да, еңбектері туралы талай ойланып
кҿргенбіз. Оның ҿзі туралы не десек те, қандай мақтау айтсақ та олқы
соғатынын сеземін. Серікболдың ғҧмырбаяны туралы қаламы мен
139
тілінің ыңғайы бар біреу табылып, биографиялық туынды жасаса біздің
жастарымызға ҥлгі боларлық дҥние болар еді. Мен Балсҧлуға осындай
кітапты жазу қажет екенін бҧрын да айтқанмын. Серікболдың Николай
Островский секілді обрыза жасалса сол кітапты ҿз қаржыма шығарып
беруге де дайынмын.
Балсҧлудың жазуға қолы тимейтін
болса, диктофонға жазылған
естелікпен жҧмыс жасап, Балсҧлуға соавтор болуға дайын екенімді
білдіремін.
Енді Серікболдың шығармашылығы туралы сҿз етер болсақ,
онда біздің ойымызға оралатыны, ол алғашқы ―Маңғыстау
географиясы‖ мен ―Маңғыстау мен Ҥстірттің киелі орындары‖ атты
еңбектерін ҿз мамандығы алдындағы азамат тҧлғаның ҿз парызын
ҿтеу жолында жасалған кісілігі болса керек дейміз. ―Атым адам
болғасын қалай адам болмайын‖ деген секілді, географ деген
мамандық алып шығып, оқушыларға географиядан дҽріс
берген кісі,
жарытылысында табиғат сыйлаған зерттеушілік қасиеті бар жас ғалым
ҿз ісінің алғашқы зерттеу жҧмыстарын географиядан бастамай неден
бастаушы еді. Аты аталған екі кітап жарық кҿрген. Серікбол алған
мамандық пен туған жерге деген парызын осылайша ҿтеп тастайды да
енді мида сақылдап қайнап жатқан, ҽлі қағаз бетіне тҥсіп ҥлгермесе де
бас қазанында пісіп ҥлгерген негізгі шаруасына кіріседі.
Тың жерге тҥрен салғандай қайсарлықпен кіріскен Серікболдың
бҧл тҽуекелін біз оның тек қана отандастары алдындағы емес бҥкіл
адамзат баласы алдындағы негізгі міндетін тҥсінуі деп атар едік.
Табиғат берген ерекше дарын ол тек қана дарын иесінің меншігі емес,
ал ҽуелі елдің, қала берді бҥкіл адазаттың еншісі. Серікбол сол
жобада тҥсініп, сол мақсатта еңбек еткен аты ҥлкен ҽріппен терілер
азамат деп ойлаймыз.
Кҿп зерттеушілер, сол секілді шығармашылық соңында жҥрген
адамдар ҿз шығармасына кірісіп жаза бастаған кезде оның қалай
аяқталатынын біле бермейді. Еңбек ету барысында піседі, мҥшеленеді
дейді. Серікбол мырзаның шеберханасы басқаша.
Ол ҽлі жазыла қоймаған, басында дайындығы жҥріп жатырған
―Арғықазақ мифологиясы‖ аталмақ тҿрт томдық кітаптарға алғы сҿз
ретінде бірнеше томдық кітап жазады. Болашақ кітаптар мағынасын
тҥсіне алуы ҥшін, зерделей алуы ҥшін ерте бастан келешек
оқушыларының санасы мен тҥсінігіне ҽсер ете бастайды. Автор ҿзінің
алғы сҿз секілді сол еңбетерін ғылыми еңбек деп те ойламайтын
болуы керек. Негізгі жҧмысына алғы сҿз деп қараған секілді.
Ол 1999 жылы жарық кҿрген ―Қазақ мифологиясына кіріспе‖ атты
еңбегінде: ―... Бҧл кітаптың тағы бір мақсаты –
―қазақ мифологиясы‖
деген тҥсінікке оқырманның да, зерттеушінің де ―қҧлағын, бойын
ҥйрету‖, –
деп, ашып айтады. Бҧл кітапты зерттеуші мифтік аңыздар
мен оларды зерделеу барысында кездесер сҿздерге оқушының қҧлағы
мен бойын қалыптастырмаққа арнаса, ―Есен
-
қазақ‖ атты еңбегінде
140
Маңғыстаулық мысалдар арқылы ҽлгі ―қҧлақтар мен денелерді‖ миф
деген қҧбылысты қалай зерделеу керек екенін ҥйретеді. Осы кітаптың
14 бетінде: ―... Екі
-
ҥш сҥйегі арқылы динозаврдың бейнесін кҿз алдына
келтіретін палентолог, екі
-
ҥш метостанцияның мҽліметтерімен қателік
ауқамын жылдан
-
жылға кеміте отырып, ауа райын болжайтын
климатолог, бірнеше жерді аршу немесе ойып қазу арқылы шҿгінді
жыныстар қабатының сҧламасын айқындай алатын
геолог сияқты
тарихшы да этнологиялық ҽдістемені қолдана отырып, ҧлы немесе
кіші империялардың, кнҽздіктер немесе еркін қалалардың қҧрылуы
мен талқандалуы процесін суреттей алады‖ –
деп, ғалым
В.И.Вернадскийдің ойынан ҥзінді келтірілген екен. Атақты ғалымның
осы ойы арқылы біз де Серікбол Қондыбаевтың мифтік аңыздар мен
жырларды ой елегінен ҿткізуі, пайдаланылып жҥрген жеке сҿздер мен
басқа тілдерге ауысып кеткен сҿз тҥбірлерін зерделеу барысында осы
―Қазақ мифологиясы‖ атты зор ғылыми еңбектің пайда болғандығын,
оқушыларға осы еңбекте келтірілген тҧжырымдардың ғылыми
шындығының, тарихи тамырының бар екеніне кҿз жеткізгенімізді
айтпақ болып тҧрмыз.
―Қазақ мифологиясы‖ кітабынан бастау алып, ―Арғықазақ
мифологиясы‖ атты тҿрт томдықта ғылыми арнаға айналған ―Абақ
таңба‖ ҿзіне амалсыз сендіреді. ―Абақ таңба‖ ортасында нҥктесі бар
шеңбер болатын болса, ол Серікбол зердеханасынан ҿткенде
жаратылыстың негізгі заңы екені жай кҿзге де байқала қалады. Содан
барып қазақтың ―тҿр‖ жҽне ―тҿре‖ сҿздеріне біз осы уақытқа дейін
қалайша баға бермей келдік екен деген таң қалу сезімі де ҿзінен ҿзі
туындай қалады. Енді бізге: атақты ―Туран‖, ―Тҥрік‖, ―Тҿр‖ жҽне
солардан туындап тараған ―ар, ―арилер‖, ―арыс (ҥш арыс)‖ сҿздері
біздің осы уақытқа дейінгі соқырлығымыз ҥшін мысқылдай қарап,
―ақыры зердеңе жетті ме‖ деп тҧрғандай.
Ғалым біз ҽңгіме етіп отырған тҿрт томдық ―Арғықазақ
мифологиясы‖ атты кітабының біріншісінің 58
-
61 беттерінде Ҧлы
Жаратушының шексіздік атты кеңістігіндегі адам баласының ҿсіп
жетілуіне, бҥгінгі кҥнге дейінгі эволюциялық сапарының іздерін оймен
шолып қайтады.
Біз С.Қондыбаев еңбектерін ежіктеп оқи отырып осы уақытқа
дейін ҿз тегімізге заңды тҥрде мақтанып жҥргенімізді сезінеміз,
олардың тіршіліктің қай тереңіненен болса да ҿз тамырларымен нҽр
алып, ҿз тарихынан қуат алып жатқанына сенімді боламыз. Бҧл еңбек
сонысымен қҧнды. Сол қасиеттері оны ешуақытта ескіртпейді, бағасын
тҿмендетпейді.
Қазақы мифологиясы ғана емес тіпті дҥниежҥзілік мифология
астарларына ғалымдар ҽлі кҿз салып, ой жҥгіртіп ҥлгеріп болған жоқ.
Қазақ ғылымдарының мифология жҿніндегі бҧл еңбегі кҿшпелілер
141
туралы центроеуропалық менсінбеушіліктің қалың тоңына қаққан
қазықтай болатынына сенгіміз келеді.
Қазақ халқының бір туар азаматтары Қойшығара Салғараҧлы
мен
Ақселеу
Сейдімбек
Серікбол
Қондыбайдың
―Арғықазақ
мифологиясы‖ кітабына жазған алғы сҿздерінде: ―...ғылым мен
ҿнердегі пассионер тҧлғалар ең алдымен дҥйім жҧрттың санасы мен
сезімін баурап, мыңдардың жҥрегіне шапағат нҧрын ҧялатады.
Нҽтижесінде сол мыңдардың таным
-
тҥйсігі мҥлде жаңа сапаға
кҿтеріліп, қоғамдық ой
-
сананың ҿресі биіктеп, ҿрісі ҧзарады.
Мҧндай ойдың жосығы білікті де білімдар азамат Серікбол Қондыбайға
қатысты тілге оралып отыр‖ –
дейді.
Адамға ҿз еңбегі ҥшін осындай тҧлғалардың аузынан шыққан осы
бағадан артық
ештеңе қажет те емес болар...
С.Қондыбаев дарынды жаратылған тҧлға. Оның ойлау қабілеті,
уақиғалар мен сҿздерді зерделеу ҽдісі (методикасы) оған кез
-
келген
тақырыпта еңбек етуіне мҥмкіндік беретін еді
-
ау деп ойлаймыз. Бірақ
ол ҿз ҧлтына еңбек етудің, оны ҿз ҽлінше ҽлемге танытудың жолы деп
мифология тақырыбын таңдапты. Оның неге миф туралы ғылымды
таңдағанын ҿзінің мына жолдарынан аңғаруға болар...
Миф –
адам баласы ҥшін барлық уақытта да бейне бір
ҿзгермейтін, тҧрақты нҽрсе. Мифте бар жалпы модельдер, сюжеттер,
тіпті ҧсақ детальдар барлық жерде, затта кездеседі. Бҧл былайша
тҥсіндіріледі: миф –
ҧрпақтан ҧрпаққа беріліп келе жатқан біздің ата
-
бабаларымыздың естелік мҧраларының жиынтығы. Миф тіпті біздің
тҥйсігіміздің (подсознание) қҧрылымына кіреді. Ол тіпті, сірҽ, біздің
қанымызда, генімізде таңбаланған (закодирован) болуы керек...
Серікбол Қондыбаев санасына соншалықты таным, жігеріне
соншалықты талап берген Тағдыр (Жаратушы) оның пенделік
болмысына келгенде сҽл қаттылау да кеткен секілді. Жаратылыста
бҽрі есептеулі дейді ғой. Барлық жерде тепе
-
теңдік заңы сақталады
екен. Мҥмкін Серікболды тҿсекке таңып, жҥріп
-
тҧру мҥмкіндігінен
айырған табиғат сол қуаттарынан алынғандарды ойына, сезім тҥйсігіне
қосып берген болар. Олай болған жағдайда біз, Серікболдың
жанашырлары, ол істі қатеге санамаймыз. Қалай дегенмен біз осы
ҿмірімізде ғалымдар ішінде қол
-
аяғы балғадай боп, астында тағы,
басында бағы бар бола тҧра жетпіске келіп докторлығын қорғаған,
ҿліп
-
талып қартайғанда бір монографиясын жарыққа шығарып, бар
ҽлемді жаратып шыққан ҿзіндей боп той жасап жататындарды да
кҿрдік.
Серікболдың ғылымдағы, ҿмірдегі орны адам таңқалғандай. Ол
ҽлемдік сыбаға бҿлісінде ҿз сыбағасына тиген 15 шаршы метр
бҿлмесінде ―мен‖ деп айқай салмастан, ешкімге міндетсіместен,
ешкімнен ештеңе сҧрамастан Алла тағала ҽлі ҽлемді жаратпай
тҧрғанда бір нҥкте болып тҧрған (кіндік), жаратқаннан кейін ―абақ
таңба‖ деп Серікбол ат қойған тіршіліктің негізгі заңына дейін ой
142
жҥгіртіп, ҿз ойымен Кҿкке жетсе де, ҿз аяғымен есікке жете алмай жай
ғана пенделік тіршілігін жалғастырған болатын. Оның бақытына бар
тірлігін баласына бағыштаған қарылғаш ана Тҽрбие мен қамқоршы апа
Балсҧлудай қамқоршылары болды.
Адал еңбек қашан да бағаланбай қалмайды. Оған тҿзім мен
қанағат сезімі жеткізбек. Елі бар, елдің азаматтары бар дедік қой жаңа.
Серікбол еңбегі қазақ ҿнері мен тарихының ҥлкен жанашыры
Иманғали Тасмағанбетов мырзаның назарына ілігіп, соның арқасында
тҿрт томдық ―Арғықазақ мифологисы‖ жарық кҿрді.
Елім деп еңбек еткен еріне елі риза болып жатса, сол
елдің елдік
дҽрежесінің кҿрсеткіші сол емес пе!..
Серікболдың ҧзақ ғҧмыры енді басталды деп ойлаймыз.
3.8.
Азамат шӛлі
Кеңес ҥкiметiнiң кезiнде бiр аңқау ҽкемiз: ―Осы ҥкiмет орнағалы
бҥiрiм шығып бiр тоймадым‖ дегенi ҥшiн бiраз жылға ҿз ҽкелерiнiң бiр
кезде ит жегiп ―серуен‖ салған жағына барып қайтса керек. Осы тҽрiздi
ҽр тҥрлi ҽңгiмелердi естiгенде, апырым
-
ай, сол кездегi кiсiлер ойын
қайда сиғызды екен? Жалпы халық қамының ҧраны емес, қарынының
қамы туралы бiр ауыз сҿз қалай бағаланған? Ол кезде: ел қамын
жеген
-
халық жауы, барлықты мақтаса
-
тап жауы, аузыңа алла тҥсiп
кетсе –
партия жауы, жҧмсамақ болсаң –
ҧл жауы, ҧзатпақ болсаң –
қыз жауы, жан
-
жағың тҥгiл ҿз ошағынан жау iзде деп ҥйреткен заманда
даңғойлау ағайындар да ҿз ортасынан жау iздеп сабылған сияқты,
талайлар iстеген iсi емес жақпай қалған бiр ауыз сҿзi ҥшiн ―ҿмiр
мектебiнен‖ ҿтсе керек. Ал нағыз кiсi елi туралы ойланбай отыра ала
ма? Ойланса кҿкейдегi ойды кҿмейдегi сҿзге айналдырмас па?
Кҽзiр қҧдайға шҥкiр, ойланамыз да, ойымыздағыны айтамыз да.
Кҿп кiсiлер ҿзiн ҧлтынын жанашыры санайтын шығар менде ҿзiмдi
солардың бiрiне санаймын. Қасымдағы кҽзiргi тiрiлердiң емес, қазақ
халқының кешегi қылығына ҧяламын, мың жыл бҧрынғы iстеген ҧлы
iсiне мақтанамын, ақтабан заманы ҥшiн кҿзiме жас келедi.
Болашақтағы шығар дҽмелi шыңымыз менi iлгерi жетектейдi.
Келешекте ҿзiнiң ҧлттық мҽдениетiмен, дарынды ҧлдарымен дҥние
жҥзiне белгiлi болған, мыңғырған малымен ҿркендеген ҿнеркҽсiбi бҥкiл
ҽлемге мен мҧндалап қол былғап шалқып жатқан Қазақ елiн кҿзiме
елестетiп, кейде осы кҥндерде
-
ақ тҿбем кҿкке жетедi.
Елiмiз мынау арман жолға –
кҿп ғасырлық бодандықтап кейiн ҿз
бҧйдасына ҿзi ие болып шыққан ең Ҧлы жолына шыққанда, келiңсiз
қылықтары ҥшiн бетiм қызарады, ҿзiмдегi ҥшiн ҿртенiп кетуге бармын.
…Аңқа кептiрген аңызақ. Кiтапты қолға алып байтақ Қазақ елiнiң
шексiз
-
шетсiз жерiнiң кҿп жерiнде жиi кездесетiн аңқаңды кептiре
143
аңызақ желдердi, тыныс тарылтар лепсiз қапырық тҥндердi еске ала
оқи бастадық. Бiрақ кiтапта табиғат туралы ҽңгiме кездесiп жарымады.
Аңызақ та, қапырық та, ҧйтқыған қҧйын да, сықырлаған аяз да –
бҽрi
де адам жаны, кiсiнiң кiсiлiгi маңында болып шықты. Кiтапты
Темiрханмен бiрге кҥйзеле, бiрге мҧңдаса оқи бастадық. Аңқа оқиған
сайын, апырым
-
ай, туған жерге менен де гҿрi жаны ашыңқырайтын,
қайғысына менен де ғҿрi қабырғасы сҿгiңкiрейтiп, мың
-
мҧқтажын
менен де гҿрi таныңқырайтын кiсi бар екн
-
ау деген ойға қалдым. (Тiптi
бойымды азғана қызғаныш сезiмi бiлегендей ме?)… Оқыған сайын
жандағы шҿл кҥшейе тҥстi. Ҿзiмiздiң рухани шҿлiмiз. Бiзге де кҿптеген
шҿл бар болатын, сҿйтсек Темiрхан да шҿлдеп жҥрiптi, айырмасы бiз
жай шҿлге тап болсақ, ол аңқа кептiрер аңызаққа тап болыпты.
Жанымыз ашып кеттi. Соданда ма, шҿлге шҿл қосылды, ендi бiзде
аңқа кептiрер аңызаққа тап болдық.
Бҧл кiтап ҿлеңдерi нҽрлi
сҿздерiмен, табиғаттай шындығымен,
нҽресте кҥлкiсiмен, нағашы
-
жиен қалжыңындай ҿткiрлiгiмен, қайын
жҧрт қабағындай сыншылдығымен арбап, алғашқы бетi келесi бетiне,
келесiсi соңғысына қарай жетелей бердi.
Оқыған сайын кҿп нҽрселерге басқаша кҿз қарас пайда болды,
кейбiр ҿлеңдердiң нҽрлi сҿздерiнен рақатқа батсақ, кейбiр ҿлеңдер
ҿзiмiз бiлетiн аралазы қылықтардан жеркендiре тҥстi. Ал кiтаптағы
кейбiр кiсiлерге жҧдырық жҧмсағың кеп кетсе, ендi бiрiне жаныңды
ортаға салып ара тҥскiң кеп кетедi… Кiтаптың кез
-
келген бетiнен
адамның жеке бас мҽселелерiмен қоса, елдiк, тiптi дҥние жҥзiлiк
талқыға салуға тҧратын ойларды оқуға болады…
…Бҧл уақыт бiр ҧяға қарай ма?
Машинаға жҥру керек қалай да!
…Шофер жiгiт, машинаңда ҧя бар, абайла ендi, абайда!
Маған осы жолдар –
халқымыздың тағдырындай болып кҿрiнедi.
Кез
-
келгенiмiз шофермiз. Бҽрiмiз де абай болуымыз керек. Елiмiздi,
ҧямызды айлапат тарих дҿңгелегiне iлiнiп бара жатқан ҧядай
қылмайық. Елiң дҽрменсiз балапандай жаутаңдап қалмасын деп
тҧрғындай байбалам салады
.
…Кҿмейiңе тас тығылып тҧншығып,
Кетесiң ғой мың бҥгiлiп,
Мың сынып –
шыр
-
шыр етiп,
шыр
-
шыр етiп барады
машинаның бауырында тiршiлiк!
…Аңқасы кепкенi былай тҧрсын, шыбын жаны шығып кеткенi
тҧрған жоқ па?
Мiне ақын деген осы. Ақындар болмаса бҧл дҥниенiң нҽзiк
сырларына жаныңды елжiретiп жетпай
-
ақ, трактор сҥйрейтiн темiр
арқан бойымен тiп
-
тiке тарта беруге де болар ма едi. Онда ҿзiмiздiң
тракторге айналып кеткенiмiздi байқамай қалар ма екенбiз. Онсызда
144
кейбiр кiсiлерiмiз Америка видеосындағы басқа планетадан келген
роботтардан аумай барады.
Жҥздеген жыл iрiлiктен қорлық кҿрiп, запы қылып тастаған
заманнан туған, бiрақ сҽл сҥрiнсе пiлдi де талап, тҥйiр
-
тҥйiр етiп тасып
алып кететiн –
уақ мiнездi, уақ тiстi, уақ iстiлердiң қоғамға қаншалықты
қауiптi екенiң мен тек қана Темiрханның ―Кiшкентай адам‖ деген ҿлеңiн
оқығаннан кейiн тҥсiндiм. Солардың арқасында орталарындағы
азылылардың
азуын
қағып,
ақылдылардың
басын
алып,
арғымақтардың тiрсегiн қиын, жемiстiлерiне бекiту салып, шабандарын
қамшылап бiр тобырға
бiр ҥйiрге жиып алғаннан соң қамшы батқан, есi
кеткен ол ҥйiрдi қалаған жағыңа айдау қиын емес болса керек.
Олар (кiшкентай адамдар) –
елiн халық жауы деп қырып
жатқанда қабағын шыта алмайды, бҧрын қазақ болсаң ендi кеңсе
боласың десе басын изей салады, бҥгiн дiлiңдi, ертең тiлiңде дегенде
де ашып ештеңе демейдi. Бар айтары ―бiз кiшкентаймыз‖ дейдi.
―Қауiптi айтсаң жердiң ҥстiн торлаған‖
―Кiшкентаймын!‖ –
деп тайқиды оңбаған.
Тоқ керiлiп кетсiн, мейлi, дҥние,
Ҿзi бiрақ аман болса болды оған.
Бiрақ сол ―кiшкентайлар‖ тҿбенi жер еттi, жердi тозаң еттi. Ердiң
есесiн, елдiң еңсесiн тҥсiрудге кҿмек еттi. Кҽзiр ел болып сол тозаңды
жер етуге, елдiң еңсесiн кҿтеруге еңбек етiп жатырған кезде олар ҽлi
―кiшкентай‖. Тек сырттан сҿз айту, барлық iс iстегендердi де, iстелген
iстi де жамандау, ал ҿзiнен сҧраса: баяғы кiшкентайлық. Бҧл iс ҽрине
ел болам дегенге керек
-
ақ, ал ―кiшкентайларға‖ –
керек емес –
оған
кҿктем бҥртiгi, керек емес оған ел мен жҧрт ҥнi…
Осыдан артық қандай дҽл анықтама керек!…
―Сталин
ҿлген кҥн‖ атты ҿлеңдi оқығанда менiң есiме талай пiкiр
таластырған кҿптеген замандастарым мен аға ҧрпақ ҿкiлдерi еске тҥсе
кеттi.
Сталин бiлмей қалды деп ақтайтын жҽне неге екенiн бiлмеймiн,
ҿздерi ақталатын да сияқты едi.
Менiң туған аулымнан ―полуторка‖ машинаға бiр тҥнде он тоғыз
қойшыны тиеп кетiптi. Бiреуi де қайтқан жоқ. Қаттылықты қалай
ақтауға болады, қанiшердi қалай жақтауға болады?
Немесе Темiрханның поэмасы –
1937 жыл.
… Менiң есiме 1967 жылы сҧхбаттас болған, сол кезде Жоғарғы
сот мҥшесi,
жаны жаннатта болғыр, Сақбаев Сапы ақсақалдың бiр
ҽңгiмесi тҥсе кеттi…
Ҧрлап мал сойып жедi деген қылмысты iстi тексеруге тергеушi
жҥрiп кеттiк. Елде аштық. Қонаға жолда тҧрған жалғыз киiз ҥйге тҥстiк.
Кҿшуге кҿлiгi жоқ, екi баласымен жҧртта қалған аш ҽйел..
… Қайтарда тағы да жол ортасы сол ҥйге тҥстiк. Ҽйел ет асып
отыр екен, бала жалғыз. Бiз ол ҥйге тоқтай алмадық.
145
…Не деуге болады? Қырылып жатқан елдiң есебi ешкiмге қажет
емес, бiр бос малды жоқтап екi кҥндiк жолға екi адам жол жегiптi…
…Бiр ошақты
емес, тҧтас бiр елдi, бiр ел емес дҥние жҥзiнiң
алтыдан бiрiн апатқа ҧшыратқан қаталдықты, қанiшерлiктi адамдар
қалай аузы барып ақтауға болады. Баланы ҽкесiне кҥдiктене қаратып
қойса оны қалай жақтауға болады?
…Сезiк кiрдi саңылаулардан сыналап. Кҥдiк тҧрды босағандан
сығалап…
Ол заман бiр
-
бiрiнен ҿш алудың таптырмайтын қҧралы болды.
Бар болғаны жала жаба салса болушы едi, соны сҧп
-
сҧр ҥндеместер
iске асыра салатын.
―Пайда болды ҥндемейтiн кҥлмейтiн бетi сҧп
-
сҧр, iшi кҥнгiрт
адамдар, қаптап ҿрiп бара жатты жер ҥстiн жал
-
жала, жала
-
жала,
жалалар‖.
Тҿмендегi сҿздердi тек қана Абай айтқандай ата баласы емес
адам баласы айта алар.
Ағытып бар iштегi зар тиегiн
Ҿртке айналып ҿртенемiн,
Кҥйемiн.
Мынау зарлы,
мынау сҧмдық жоқтаудан
ҥгiтiлiп бара жатар сҥйгiң –
деп,
немесе:
Кҿмей бiтiп шығара алмай ҥндi ҿзге,
Қорғасын жас балқып ерiп тҧр кҿзде –
айту ҥшiн ақын жанына ҿзге деген ҿзiм, деген сҿзден онша қашықта
тҧрмауы қапи болады.
Ҿзiнiң ҿзге ҥшiн ҿртенiп тҧрған ҿзегiне, ҿзiмшiлдiң сҧсты тҥрi су
сепкендей болады, сол кезде тҿбе шашы тiк тҧра:
...Оны кҿрсең тiк тҧрады шашыңыз,
беттен қақты кҽрiмiздi жасымыз.
…Ең болмаса қасiреттi кҥнде де –
о, қҧдай
-
ай –
пiспей қойды
-
ау басымыз!
-
деп шошиды.
… Жҥрсе бiреу қалт
-
қҧлт етiп амалдап
Кертартпалық жатып алса табандап
тҧрса бiреу қауiр кҥтiп алаңдап…
…Кҥдiкпенен қарап бiреу заманға,
-
арсыз бiреу басса арлыны табанға…
ақиқаттан ҥстем шығын қаралық
бiреу жҥрсе қабақ ашпай қабарып,
…кҿзiнен
-
жас,
жҥрегiнен қан ағып.
Ақын қалай бақытты бола алмақшы? Дҥниелiк ҿмiрiнде осылай
сҿйлеген кiсiде, жҽне сҥрген ҿмiрi тоқырау заманы мен қайта қҥру
146
болса ақын жандылардың рухани, қуанышының қаншалықты болғанын
болжау қиын.
Темiрхан Медетпек:
Ҿмiрем қап та ҿл дейтiн
Қызғаныш кҿрiп, жылады
-
ай!
Жанының жасын кҿрмейтiн
Безбҥйректерге шыдамай,
Жарылды ақын жҥрегi! –
деп ҿзi айтқандай, заманына,
тҥсiнбейтiн, немесе тҥсiнгiсi келмейтiн замандастарына ҿмiр ақықатын
тҥсiндiремiн деп жҥрегi қинала бiр емес мың ҿлiп мың тiрiлетiн болар,
қиналатын болар. Ел басындағы, жеке кiсi
-
басындағы торгышарлық,
тоқмейшiлiк, тоқыраушылық, топастық қасиеттерге бола ҿзiн ҿзi
бақытсыз санайтын да болар.
Бiрақ ол бақытты ғой.
Ол ҿзiн бiрде ҿлтiрiп, бiрде тiрiлткен, бiрде су сепкендей
сабасына тҥсiрiп, бiрде дауыл ҥрлеген ҿрттей жалындатқан, бiрде
тҧңғиық мҧңға батырса, бiрде ҧшар ҧшпаққа шығарған, бiрде ең соңғы
бимазадай ҧсақ
-
тҥйектi терiп бетке бастырса, бiрде ауқамына ҽлемдiк
мҽселе алдырған айтқызған ҿлеңдерiмен бақытты ғой…
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сайын Назарбекҧлы - бет 15

text:
06.12.1994
3.9.
“Махамбет және Маңғыстау”
Кҿкірегі Маңғыстау энциклопедиясы деуге тҧрарлық Ҽбілқайыр
Спан мен Ҽбіш Кекілбаевты тану даңғылының алғашқы сҥрлеуіне із
салушы ғалым ретінде танылып, ел қҧрметіне бҿленген Жанбибі
Дҥйсенбаеваның ―Махамбет жҽне Маңғыстау‖ атты, аты да ҽдемі, заты
да ҽдемі кітабы қолға тиген бойда жҥгірте бір парақтап шығып,
Есенбай Дҥйсенбайҧлының алғы сҿзін оқығаннан
-
ақ бҧл кітап қҧнын
жобалап қалдық. Басқа қҧндылықтарын былай қойғанның ҿзінде
Есенбай мырза: ―...Махаңның географиялық кеңістігін біраз кеңейте
тҥсуімен де қҧнды‖ –
деп, бҧрыннан да сҥйікті Мақаңның Маңғыстауға
жақындай тҥскеніне ризашылығын білдіргенін байқатыпты.
Біз бҧл мақаламызда Маңғыстаудың қатпар
-
қатпар тарихының
біраз беттерін парақтап шыққан авторлардың жанкешті еңбегі туралы
ойлана отырып, олардың сол парақтар бетінен ҧлы да қасиетті
ҽріптермен терілген қазақ халқының Ҧлы Махамбетінің іздері мен
сҿздерін, ойлары мен армандарын кҿре білгеніне басымызды иеміз.
Мен ең бір маңызды нҽрсе ретінде Махамбет ақынның пайдаланған
кҿптеген архаизм секілді сҿздерінің маңғыстаулықтар тілінде кҥні
бҥгінге дейін айтылатынын атап ҿтер едім. Осы кітап арқылы адайлар
тайпасының жҥрегіндегі арман отын танығандай болдық.
Маңғыстаулықтардың, анықтай тҥссек адай тайпасының соңғы
140-
150 жылғы ғҧмырындағы: 1869
-
1870 жылдары орыс империясына
147
қарсы, 1917
-
1918 жылдар мен 1928
-
1931 жылдары арасында Кеңес
ҿкіметіне қарсы, 1988 жылы коммунистер империясына қарсы бірнеше
дҥркін қарсылық қозғалыстары олардың ҿздеріне ҧлт
-
азаттық
тҽуелсіздік жолындағы ҧлттық намысына, ерлік даңқына, батырлық
атағына атақ қосудың орнына адайлар ―банды‖, ―ақкҿз‖, ―жабайы‖
атты, жасанды тон жамылдырып келді. Ол тҥсінікті. Бҧндай тағдыр тек
қана адайлар басында болмаған. Заманында ҿсіп
-
ҿнген, дҽрежесі
ҿздерінен бірде артып, бірде тең тҥсіп тҧрған сақ тапаларын қытай елі
де ―жабайы‖, ―кекшіл қҧл‖ деген секілді сан тҥрлі кемшін мағыналы
атаулармен тарихқа енгізіп кеткен екен.
Еркіндік, бостандық сҥйгіштігімен кҿзге тҥскен адай тайпасының
Пугачев кҿтерілісіне де, Сырым батыр мен Исатай
-
Махамбет
қозғалыстарына да белсене араласқаны патшалық Ресей мен Кеңес
кҿсемдерінің назарларынан тыс қалмады. Сондықтан да тарих
тереңіне кҿз салған тарихшылар, ҽдебиет ҽлеміне сапар шеккен
жазушылар соңғы ғасырларда адай тақырыбына аяқ басуға мҥмкіндігі
болмады.
Еліміз егемендігіне ие болғалы Маңғыстау мен маңғыстаулықтар
жҧлдызы зорлықшыл кҥштілер тҥсірген шаң
-
тозаңнан сҥртіліп, қолдан
жаққан кҥйе
-
кірден тазартылып, ҿзінің табиғи сҽулесімен жарқырай
тҥсті.
Ҽ.Спан мен Ж.Дҥйсенбаеваның ―Махамбет жҽне Маңғыстау‖
атты еңбегі Маңғыстау тарихының жаңа парақтарын ашып кҿрсетіп,
оның бостандық жолындағы ерлік кҥрестерінің ҽлі толық зерттелмей
келе жатқан, ҽлі дҧрыс бағаланбай келе жатқан тарауларына ҿз
сҽулесін тҥсіргендей болыпты.
Атақ
-
даңқы адайлар ҥшін ―ҧсынсам қолым жетер ме‖ дейтіндей
биікте, айбыны тура қарауға сескеніретін қҧдіретті, бақ жҧлдызы ерлік
пен ҿнерге суарылған Махамбет пен кҽдімгі ҿзіміздің маңғыстаулық
бабларымыздың тарихқа тҥсірген іздері қатар сайрап жатыпты.
Олардың жҥректері де басқыншы ел зорлығына шыдамай тҽуелсіздік
деп бірге соқса, армандары қазақтың қара баласын хан ҧлына
теңгермек боп, қолдарына қару ҧстатқан екен.
Тек қана соларды кҿре білер кҿз керек екен. ―Махамбет жҽне
Маңғыстау‖ атты кітап біздердің сол кҿзімізге айналғанын тҥсінгендей
болдық.
Міне енді маңғыстаулықтар ақын бабаның 200 жылдығына да
айтарлықтай еңбек етіп, қолдарына қалам атты қару ҧстап, ҿз
ҥлестерін қосыпты. Ҽбіш Кекілбаевтың ―Шандоз‖ атты кҿлемді еңбегі,
Сайын Назарбекҧлының ―Махамбеттің бір
кҥні‖ атты ҿлең сҿзбен
жазылған пьесасы, Ҽ.Спан мен Ж.Дҥйсенбаеваның ―Махамбет пен
Маңғыстау‖ атты зерттеу, зерделеу бағытындағы қҧнды кітаптары
соның айғағы.
148
Осы еңбектерге қосымша ретінде біз Махамбет ақынның ата
тегіне қатысы бар деген болжаммен сан
ғасырлар бойы
маңғыстаулықтар аузында сақталған жаңа деректер келтіргіміз келді.
...Сонда Нҽдірше жҽне оның балалары деген не ҽңгіме осы...
(Ҽбіш Кекілбайҧлы Шандоз: Махамбет жҽне қазақтың ҧлт
-
азаттық
қозғалысы. 175 бет. Атырау
-
Баспа. 2003 ж.)
Бҧдан 250 жылдай бҧрын Маңғыстау жҧрты кҿзі тірісінде
―ҽулие‖
деп
дҽріптеген Мҽті атты жҧмбақ жаннан ҿсіп
-
ҿнгендер бҧ заманда
Мҽтінің сегізінші
-
тоғызыншы ҧрпақтарын ҿмірге ҽкеліпті.
Адайлар
қолына бала кезінде тҥскен Мҽті ―Нҽдірше ханның баласы едім‖ дейді
екен...
Адай тайпасының Жары Тоқтамыс деп аталатын руында Мҽтіден
ҿрбіген біраз ауылдар бар. Солардың кейбір мақтаншақтары ҽлі кҥнге
―Біз Нҽдірше деген ханының тҧқымымыз‖ деп кҿкірегін қағады.
...Ҽбіш Кекілбайҧлы ҿзінің ―Шандоз: Махамбет жҽне қазақтың
ҧлт
-
азаттық қозғалысы‖ атты кітабының 175 бетінде: ―Сонда Нҽдірше
жҽне оның балалары деген не ҽңгіме осы‖ –
деп, ҿзіне
-
ҿзі сҧрақ
қойып алып, соған жауап береді... Сол кітаптан біраз ҥзінділер
келтірелік.
...18 ғасырдың басынан ауған тайпаларының ҥстемдік жолындағы кҥресі
кҥшейе тҥсті. 1722 жылғы 22 қазанда Сҧлтан Хҧсейін шах басындағы тажын
ауғандар кҿсемі Махмудқа кигізуге мҽжбҥр болды. Жеңімпаз ауғандар талап
-
тонау
мен қырып жоюды шектен асыра бастады. Ел ішінде қарсылық кҥшейді.
...Қаһарына мінген Махмуд 1723 жылы 25 қаңтарда Хусейн шах пен қызылбас
жайсаңдарын тойға шақырып, сол арада 300 иран ақ сҥйегін жайратып тастайды
(М.С.Иванов. Очерк истории Ирана. М. 1952. 84
-85-
беттер).
...Атыраудың тҥстік жиегі Мазендеранда ауғандарға қарсы кҥрес қозғайды.
Оны Хусейн шахтың ҧлы Тахмасп басқарады. Оған ҽуелі болашақ Қаджар билікші
ҽулетінің негізін салушы Фатих Ҽли хан Қаджар кҿмектеседі. 1726 жылы орасан
мол ҽскерімен Нәдір Афшар
да оған қосылады. Бҧның тегі тҥрік еді.
Сыр бойынан
Маңғыстауға, одан Еділ бойындағы Хазарияға, одан Ҽзірбайжанға ауып барған
аусары (афшар), апсар тайпасының Қырықҧл руынан шыққан оғлан еді
(Маңғыстауда Аусары деген елді мекен, бҧлақ ҽлге дейін бар
-
Ҽ.К.). Сефевилер
ҿзбектерден қорғану ҥшін афшарларды Ҽзірбайжаннан Хорасанға кҿшіріп
апарады. Нҽдір сол Хорасанда 1688 жылы туыпты.
Жас кезінде малшы, кіреші, дихан, ҽбзелші болыпты. Жол тонаушылықпен де
айналысып кҿріпті. Нҽдір Сеистан билікшісі Мҽлік Махмудтың қол астына ҿтіп,
талантты ҽскер басы болып танылады. Сондай адамның Тахмасп
жағына ҿтуі
оның Мҽлік Махмудқа қарсы жорыққа шығып, Хорасанды бағындыруына мҥмкіндік
берді. Хорасанның астанасы Мешхедке шабуыл барысында Нҽдір Фатих Ҽли хан
Қаджарды қастандық ҧйымдастырып жҥр деп, Тахмасптың қолымен ҿлтірткізеді.
Сосын
-
ақ ол Тахмасп шахтың оң қолына айналады. 1729 жылы ол Гератты алып,
абдалдарды тҥгел бағындырып береді. Сол жылдың 29 қырықҥйегінде Ашрафтың
ауыр қолы Нҽдірден кҥйрей жеңіліп, қашып қҧтылады. Тағы да сондай бір жойқын
соққы беріп, Ашрафты Испаһаннан қуып, Тахмаспты шах тағына отырғызады.
Нҽдір желтоқсанда Фарсқа аттанып, Ширазды паналаған Ашрафты ҽуелі Ларға,
сосын Белуджстанға бездіреді. Сол арада 1730 жылы Ашраф қаза табады. Сҿйтіп,
Нҽдірдің арқасында ауғандар 1730 жылы Ираннан тҥпкілікті қуылады.
149
Нҽдір Иранның шын билеушісіне, Тахмасп ҽншейін ―қуыршах патшаға‖ тақ
иесіне айналады. Афшар тҧсында тҥрік қолына кеткен біраз жерді қайтарып
алады. Тебризді алып тҧрғанда, абдалдар кҿтерілісі шығып, Исфаһанға қайтып
оралады. 1731 жҽне 1732 жылдары Нҽдір сол абдал кҿтерілісімен
алысады. Сол
кезде Ереван мен Нахичеван ҥшін болған соғыста Тахмасп тҧтқынға тҥсіп қала
жаздайды. Алдында ғана Нҽдір қайтарған жердің біразын Тахмасп тҥріктерге
қайтадан беріп жібереді. Бҧны естіген Нҽдір Исфаһанға оралып, Тахмаспты
тағынан тҥсіріп, сегіз
айлық баласы Аббасты шах деп жариялайды. 1732 жылы
Тҥркияға қарсы соғыс ашып, 1733 жылы Бағдат бітімін жасасады. Ол бойынша
Иран соңғы он жыл ішінде Тҥркияға кеткен жерін қайтып алатын болады. Бірақ
тҥрік ҥкіметі бҧл келісімді бекітпей, 1734 жылы соғыс қайта жанданады. Бҧл кезде
тҥріктермен соғысып жатқан Ресей 1732 жылы Реште бітім жасасып, Тахмасп
берген Гянжі бітімі бойынша, егер Тҥркиямен бітім жасаспайтын жағдайда, Бау
мен Дербентті қайтып беруге келіседі. Алайда 1736 жылы Тҥркиямен ондай бітім
жасалып, баяғы Бағдат келісімі кҥшіне енетін болып шешіледі.
Тҥріктермен жасалған бҧл бітім Нҽдірдің ҿзін шахпын деп жариялауға
мҥмкіндік береді. 1736 жылғы 8 наурызда Нҽдір Иран тағына отырады. Сол бойда
80 мың ҽскермен шығыс жорығына аттанып, Кандаһар, Қабыл, Балқыны алып,
Пешавер мен Лахор арқылы Делиге аттанады...
...1747 жылы маусымда Хорасанда тҥн жамылып келген дҧшпандары
Нҽдірді ҿз шатырында бауыздап кетті.
Нҽдір шах ҿлген бойда
-
ақ ол қҧрған мемлекет бет
-
бетіне ыдырай бастады...
(Шандоз. 175
-
179 беттерден.)
Ҽкелеріміз Айдарбек, Назарбек қарттардың айтулары бойынша,
Мҽті Тоқтамыстың Доспамбетінің қолына келгенде, жастау болса
керек. Баланың ақылын, қасиетін байқаған, ―хан баласы‖ деген
дҽрежесін сыйлаған Доспамбет, тоқалы Таңсықтың бҧтының арасынан
ҿткізіп, ҿзіне ―кҿйлекті бала‖ етіп алады. Бҧндай, кҽмелетке толмаған
текті баланы ―кҿйлекті бала‖ етіп алу ҽдісі қазақтардың барлық
руларына тҽн қасиет. Ҽ.Кекілбаев деректеріне сҥйеніп Мҽтінің ҿз басы
тҥркі тҧқымдас, афшар руының Қырықҧл деген атасынан деп
есептейміз.
...Ақиқатын кім білген, мҥмкін солай да шығар...
...
Тоқтамыс аулының шежірешілерінің пікірі Мҽті ҽулиенің тегін
таратарда ҧдайы екіге бҿлінеді. Біреулері Мҽті жас кҥнінде Доспамбет
тоқалы Таңсық шешеміздің бҧтының астынан ҿткізілген ―кҿйлекті бала‖
есебінде, Доспамбет баласы десе, енді бір тобы Мҽтіні Доспамбеттің
ағасы Еспембеттің баласы дейді. Тоқтамыстан –
Бабеке, Тілеке.
Тілекенің Еспембет, Доспамбет атты балалары болғанын, Еспембет
батыр жастай ҿліп, артында ҧрпақ қалмағанын, оның айттырулы
қалыңдығына, Таңсық шешемізге тумаласы Доспамбет ҥйленгенін,
сондықтан Еспембет атағын жоймау ҥшін, Мҽті Еспембет шаңырағына
ие болу керектігін дҽлелдейді. Біз де сол пікірге қосыламыз.
Соныменен:
8. Еспембеттен –
Мҽті (Мҽті ҽулие). Сегіз саны Еспембеттің
шежіре бойынша адайдан сегізінші ҧрпақ екендігін кҿрсетеді.
9. Мҽтіден
–
Ҽзберген (Мҽтіден жалғыз).
150
10. Ҽзбергеннен
–
(Бҽйбішесі Мҧңсыздан) Жайлы, Қожабек,
Оразбай, Ахмет, Егізбай; (тоқалы Дарайыннан) Тілеуберді, Алдаберді,
Тағыберді.
11. Тағыбердіден
–
Жексен, Сҽрсен.
12. Сҽрсеннен
–
(бҽйбішесінен) Жҧмабек, Мҧрзабек, (тоқалы
Дҽметкеннен) –
Нҧрлыбек, Айдарбек, Найзабек, Назарбек.
13. Назарбектен
–
Сабыр, Сайын (1941), Дайын.
14. Сайыннан
–
Нҧрлан (1969).
15. Нҧрланнан
–
Досан (2004), Абыл (2007).
Соңғы алты ҧрпақ арасының орта санын шығарғанда жобасы 31
жылдан келетініне сҥйеніп, Мҽтіні 1746 жылдары ҿмірге келген адам
болар деп жобалауға болар
еді
...
Нҽдір шах 1688 жылы ҿмірге келіп 1747 жылы ҿлтіріледі
.
Оның
еркек кіндікті барлық ҧрпақтары ҿлім жазасына бҧйырылады. Тек қана
екі немересі қазақтар арасына сіңістіріліп, аман қалады. Немерелер
жасы 3
-
5 жастар шамасында болғанға келеді.
Мҽті адайлар арасында тірілей ҽулие атанады. Артында ―Мҽті –
аурудың келді сҽті‖ деген мақал қалады. Каспий теңізінің солтҥстік
шығысындағы Тасорпа қҧдығының батыс бетіндегі екі шақырымдай
тҿбе басына жерленеді.
Ауыл ақсақалдарының естелігіне сҥйенсек Мҽті тҧқымынан
қасиеті байқалған кҿріпкел, ақындығымен кҿзге тҥскен, палуандық,
шеберлік ҿнерлерімен елге танымал болған кісілер баршылық.
Ҽзбергеннің бҽйбішеден туған Қожабек
атты баласы
аса
қасиетті
кісі болыпты. Асауды мінбей жуасытатын ерекше қҧдіретіне
қоса,
есепсіз қара кҥш иесі де болса керек. Елге атақтары жайылған
палуандарды жыққандығы жҿнінде аңыздар
сақталған. Тҿлесін
молданың естелігінде оның қасиетіне сенген тоқтамыстар
Сҥйінғараның асығыс қол жиып, Хиуа ҽскерінің соңынан қуған сҽтсіз
жорығында Қожабекке (Мҽті
-
Ҽзберген
-
Алдаберді
-
Қожабек) Ҽтембектің
атақты атын мінгізіп, тоғыз тоқтамыс аулының жігіттеріне бас етіп,
жорыққа аттандырған екен дейді. Сол қанды жорықтан Қожабектің
қайраты мен қасиетінің арқасында тоғыз тоқтамыс жігіттері тҥгел аман
оралған...
…―Сонда Нҽдірше жҽне оның балалары деген не ҽңгіме осы‖ –
деп, Ҽбекең айтқандай,
Нҽдірше ханның баласы едім дейтін тағы бір
бала беріштер аулында тҽрбиеленіп, қазақ халқына бостандық
жолындағы кҥрестің символына айналған Махамбет ақынды
сыйлапты.
Олардың да (беріштердің) дҽл Мҽті (Қҧлмҽті) аңызы секілді Мҽлі
(Қҧлмҽлі) туралы аңызы бар екенін алғаш
рет біз Ҽбіш Кекілбайҧлынан
естіген едік. Біздің аңыз тарихымызға бала кезінен қҧлағы қанық Ҽбіш
ҥлкен жазушы шағында Махамбет Ҿтемісҧлы тарихын зерттей жҥріп
кездескен бір
-
біріне соншама ҧқсас аңыздарды зерделей келе ―Мҽлі
мен Мҽті тумалас адамдар болар‖ деген тҧжырым жасайды. Алғаш рет
151
1991 жылы Ҽбіш Кекілбайҧлының Мҽлі мен Мҽті туралы ҽңгімесін
естіп, мҥмкін солай да болар деп ойлағанбыз...
...Халел Досмҧхамедҧлының ―Махамбет батыр‖ мақаласынан...
...Махамбет беріш руынан, Жайық арысынан. Махамбеттің
атасы –
Ҿтеміс,
Ҿтемістің атасы –
Қҧлмҽлі. Мҽлі деген кісі жауда қолға тҥскен тҧтқын екен. Беріш
Тумаш деген адамның балалары еншілес қылып алған. Ҿзін
-
ҿзі қызылбастың
Нҽдірше деген патшасының тҧқымымын дейді екен. Қҧлмҽлі деген бҧ кҥнде Гурьев
уезінде Тайсойған деген жерде бір бҿлек ел. Қҧлмҽлінің тҧқымынан би де, шешен
де, ҽулие де шықты деп қазақтар ҧлықтайды.... (Исатай –
Махамбет, Алматы 1991
жыл, 72 бет).
Ҽ.Кекілбайҧлы Мҽлі мен Мҽті тумалас адамдар болуы керек
деген болжамына Махамбеттің 200 жылдық
тойына арналған ҿзінің
―Шандоз‖ атты кітабында қайтадан оралып, егжей
-
тегжейлі ҽңгіме
етіпті.
Махамбеттің 200 жылдық тойына біз де атсалысып,
―Махамбеттің бір кҥні‖ атты пьеса жазған едік. Махамбет ҿмірін, тарихи
деректерді біршама зерттеген болатынбыз.
Сол кезде Ҽбекеңнің ҽлгі
ойына қызыға ортақтастынбыз...
...Енді Мҽлі мен Мҽті тумалас адамдар екен деген жорамалға біз
де толық сеніп болғандаймыз. Оған екі тҥрлі дерек себеп болды.
Бірінші дерек. Мҧсылманның ҧлы мейрамы ―Ораза
-
Айт‖ кҥні, 2004
жылдың 14
қарашасының таңында ҥшінші сынып оқушысы немерем
Жҽмилҽның парақтап отырған ―Махамбет елі‖ кітабындағы бір суретке
кездейсоқ кҿзім тҥсіп кетіп, ҽкемді кҿргендей қатты ҽсер алдым. Аты
аталған кітаптың соңғы бетінде Махамбеттің Махмҧтының қызы
Нҧрбикеден тарайтын Есболай қарттың суреті беріліпті. Махамбеттің
ҧлы Махмҧттан Нҧрбике, Нҧрбикеден Еңсеп, Еңсептен Есболай,
Есболайдан Мамай деген жолды оқыдық... Суреттен кҿз алмай қарап
қалыппыз. Қараған сайын ҽкем Назарбектің, ҽсіресе ҽкемнің ағасы
Айдарбектің бейнесі кҿз алдыма елестей берді. Кейін ҽкемді танитын
біраз кісілерге Есболай суретін кҿрсеткенде біреулері Айдарбек деп
(ҽкемнің ағасы) таныса, біреулері ҿз ҽкеңді танымай отырсың ба деп
ҿзімді келеке етті.
Мҽлі мен Мҽті жастарының бір
-
біріне замандастығын
анықтау
ҥшін біз Мҽліні Тоқтамыс руынан шыққан Абыл ақынмен, Абылды
Махамбетпен шендестіріп байқадық.
Туған жылдары белгілі Абыл ақын мен Махамбет замандарын
салыстыру жҽне рулық таралым бойынша ҽрі тумалас, ҽрі заманы
шамалас Мҽті мен Абылды салыстыру арқылы Мҽлі мен Мҽтінің ҿмір
сҥрген уақыттарын зердеден ҿткіздік.
Салыстыру ҥшін жасаған осы тізбектен Мҽті мен Мҽлінің
замандас болғанын оңай байқауға болады.
Мҽлі мен Мҽті ҧрпақтарын салыстыра тексергенде Мҽлі
ҧрпақтарынан жасы біршама жасқа келген Есболай тҧсына Мҽті
тҧқымының 1969 жылы туғаны сҽйкес келуі Мҽті ҧрпақтарының ылғи
аталардың жас ҽйелдерінен кенже бала болып ҿмірге келуінен
152
тҥсіндіруге болады. Тағыберді Ҽзбергеннің екінші ҽйелінен туып сегіз
баланың кенжесі болса, менің ҽкем де Сҽрсеннің екінші ҽйелінен алты
бала кенжесі болып ҿмірге келеді.
―Махамбет жҽне Маңғыстау‖ кітабының авторлары Есболай
ҧрпақтарының айтуымен Еңсеп қҧда тҥсіп, Есболайға Нҧрбикені алып
береді деп жазады. Бірақ олардың туған жылдарын салыстырып
қарасақ ойлануға тҧрарлық қисындар бар секілді. Біріншіден авторлар
Нҧрбикенің туған жылын бірде 1841 десе, бірде 1861 дейді.
Махамбеттің Махмут атты баласы жастай 24 жасында ҿліп еді деген
дерек береді. Махмут Махамбеттің 20 жасында ҿмірге келді деп
қабылдасақ онда Махмут жобамен 1823 жылдар жобасында туған
болады. Ал Махмут 20 жасында Нҧрбике атты қыз балалы болған
шығар
десек,
онда
Нҧрбикенің
жасы
басына
қойылған
қҧлпытасындағыдай (1861
-
1941) емес (1841
-
1941) болып шығады.
Егер осы қисынды дҧрыс деп есептесек онда қасиетті Нҧрбике
анамыздың Байғалиды 63 жасында ҿмірге ҽкелуі екіталай жағдай.
Олай болғанда Нҧрбике Есболайдың ҽйелі емес шешесі болуы мҥмкін.
Біздің ойымызша Нҧрбике шешеміздің кҥйеуі Еңсеп болуы мҥмкін. Ата
тек пен шежірені ҧмыттырған заман Нҧрбике ҽжелерінің қай
бабасының ҽйелі екенін ҧмыттырған болар. Нҧрбикенің 1961 жылы
шынында да тууы мҥмкін емес. Оған себеп оның ҽкесі Махмут ол
уақытта ҿліп қалған болатын.
мінезі мен қайраттылығының, кҿріпкелдігі мен тҥс жорығыштығының,
ең бастысы емшілік қасиетінің арқасында
ел алдында ҥлкен беделге
ие болады.
Мҽтінің емшілік қасиеті оған кҿзі тірісінде ―Мҽті –
аурудың келді
сҽті‖ деген мҽтел шығарарлықтай абырой алып беріпті.
Мҽті емшінің босана алмай жатқан ҽйелдерге тигізген кҿмегі
туралы біздің заманымызға кҿптеген аңыздар жетті. Оның қасиеті
алғаш рет бес
-
алты кісі боп бір алыс сапарға кетіп бара жатқанда
жолда байқалған екен дейді...
...Бір топ адайлар жолда бір бай ауылға жақындайды. Кенет Мҽлі
атын борбайлай қамшылап ауылға тҧра шабады. Бір киіз ҥйді айнала:
―Сал орнына, сал орнына‖ деп, айқайлап, арпалысады. Бір уақытта
аттан тҥсіп ҥй есігін ашқан бойда ҿмірге келген бала даусы да шығады.
Бірнеше кҥн босана алмай, енді ҿлдіге санап бетін жауып оң жаққа
қойылған ҽйел тіріліп, аман
-
есен ҧл табады. Жас келіншек ауылдың
басты адамының келіні екен. Сол кісінің ҥлкен сый
-
қҧрмет кҿрсетіп,
―ҽулие адам‖ екенсің деген сҿзі Мҽтіге жҧғымды болып, Мҽті бабамыз
тірілей ҽулие атаныпты. Мҽтінің босанғалы жатқан ҽйелдерге қастық
ететін пері, малғҧндарға қҧдіреті жеткен кісі еді дейтін, ауыл
ақсақалдары...
...Доспамбет бабамыз кҿп сҿйлейтін, кейде орынсыздау мыжып
кететін кісі болса керек. Мҽті ҿзіне айтылған бір сҿзіне бола Тасорпа
153
жаққа (ҽкелеріміз Мҽтінің қайын жҧрты сол жақтың ақботалары болса
керек деп отыратын) ҿкпелеп кҿшіп кетіпті...
Мҽтіден
тараған
Тоқтамыс
ҧрпағы
Абыл ақын
ҧрпағы
Мҽлі ҧрпағы
Медет Еңсеп
ҧрпақтары
―Махамбет
елі‖
кітабынан
―Махамбет
жҽне
Маңғыстау‖
кітабынан
Тоқтамыс
Тоқтамыс
Тілеке
Тілеке
Еспембет
Ҿтембет
Жаубасар
Медет
Мҽті,1746 т.т.
(жоба)
Тілеу
Мҽлі
Байбол
Ҽзберген,
1783
ж.т.(жоба)
Абыл
(1777-1864)
Ҿтеміс
Арғынбай
Тағыберді
(1820-1903)
Арыстан
Махамбет
(1803-1846)
Қадірше
Сҽрсен
(1862-1916)
Саржан
Махмҧт
Махмут
(1823-1847)
Еңсеп
(1867-1954)
Назарбек
(1909-1989)
Бҿлтек
Нҧрбике
Нҧрбике
(1841-1941)
(1861-1941)
Есболай
Сайын
1941 (ж.т.)
Дегбір
Еңсеп
Байғали
(1904-1988)
Байғали
(1904-1988)
Нҧрлан
1969 (ж.т)
Ҽбдіхан
Есболай
Орақ, Мамай,
Хҧсайын1960
ж.т.
Досан (2004
ж)
Мамай
...Айы
-
кҥні жеткен Доспамбет тоқалы босана алмай Мҽтіге
шапқыншы жібереді. Реніші қайта қоймаған Мҽті хабаршыны:
―Доспамбет аруақты риза етемін десе Асауторыны байласын, сонда
барамын ― –
деп хабаршыны кері қайтарады. Досекең келісімін береді.
Ҽрлі
-
берлі шапқылап жҥргенде ҥш кҥн уақыт ҿтіп кетеді. Ел анамыздан
кҥдер ҥзе бастаған шақта Мҽтекең де жетіп, есіктен аттар
-
аттамаста
нҽрестенің де даусы шығады. Қатты қуанған Доспамбет бабамыз
кенжесінің атын Қуан қойған екен...
...Ҽкем Назарбек естеліктерінен... Біздің ҽулетіміздің біз білетін
буыны Мҽті атамыздан басталады. Аңыздарға сенсек Мҽті қасиетпен
періні бағындырған кісі болыпты. Елге ―Мҽті ҽулие‖ атаныпты. Тҧтқын
болып қолға тҥсіп, ҽулие атанып ҿмірден ҿтті. Жастау кезінде
тоқтамыстар ортасына келіп, Доспамбет
маңында тҧрақтаған секілді.
Қызылбас ханы Нҽдірше ханның баласымын дейді екен. Ел аузында
―Мҽті –
аурудың келді сҽті‖ деген мҽтел сҿз қалды. Қҧлағымызға
154
шалынған аңыз ҽңгімелер мен уақиғаларды санадан ҿткізгенде
біздердің, қазіргі Мҽті ҧрпақтарының ҿз аталарына ҿкпесі болуға тиісті
емес...
...Айдарбек
ҽкем
естеліктерінен…
Қҧдайберген
жары,
Қҧлжҧмырҧлы Нҧғман сҧфы біздің ҥйге жиі келетін. Ертелеу келіп
қалса:
–
Ау, хан баласы тҧрды ма? –
деп ҥй сыртынан дауыстайтын.
...
Ҽкем Сҽрсен ҧйқышыл кісі еді. Мен ол кезде балалау
болатынмын. Ҽкемнен: ―Біреуі хан баласы дейді, біреулері қҧл дейді,
ол қалай? –
деп сҧрасам –
бҽрі рас деп кҥлетін‖... Ҿмірінің соңғы
жағында (тҿңкеріс алдында) ҽкем Сҽрсен кедейленіп, егін екті,
шеберлік, зергерлікті кҽсіп етті. Соның арқасында шаңырағымыз
тҿңкеріс заманының қуғын
-
сҥргінінен аман қалды. Ҽкелеріміз Сҽрсен
шебер болыпты дейтін.
Ҽкем Назарбек те, оның ағасы Айдарбек те кҽсіп етпегенмен
ҿлең қҧрастыратын кісілер еді. Арттарында бір
-
бір дҽптерлік ҿлеңдері
қалды...
Достарыңызбен бөлісу: |


title: - Сайын Назарбекҧлы

text:
3.10.
Заман
мен адам тағдыры
(Байбоз Қилыбаевтың 110 жылдығына)
Ҿзін кедейлік пен жалшылықтан қҧтқарған, санасын ―Мен ел
азаматымын!‖ деген деңгейге жеткізген, дҽрежесін алғашқы сьездеріне
делегат етіп, замандастарының озық ойлыларымен қатар жҥрердей,
пікір таластырардай қайраткер дҽрежесіне кҿтерген заман –
Байбоз
Қилыбаевтың ҿз заманы секілді еді. Жаңа орнаған (ҿздері орнатқан)
Кеңес ҿкіметі оның арманы, болашағындай болатын.
Бірақ заман ол ойлағандай болмай шықты. Заманның да,
адамдардың ҽрекеті де қарапайым заңдылыққа бағына бермеген
қҧбылыс екен. Байбоз Қилыбаевтың ҿмір сҥрген заманда тағдыры
талқыға тҥспеген адам қалмапты. Тіпті ҽлемді уысында ҧстаған
Сталин сыяқты тҧлғаның тағдыры да кҿзін жҧмар
-
жҧмбаста
айқайшының аузына, қымқырманың қойнына сыйып жҥре
беріпті.
Ҿз ҿкіметі келіп, ҿз дегені болатын секілді болған Байбоз
Қилыбаев бар ҿмірін Кеңестік саясатқа шаң жҧқтырмауға тырысумен
ҿткізген кісі. Ҿз басына тҥскен қилы тозақтық дерлік азаптарды ол
ҿкімет саясатынан емес, жеке кісілер сатқындығынан іздейді. Байбоз
ақсақалдың архивтік қҧжаттарымен танысқанда, жасы отызға тола
қоймаған, болмысынан талантты, армандары асқақ жас қайраткердің
ҿз ҿмірін ҥлкен ҥмітпен бастағаны байқалып
-
ақ тҧр.
Ол бір сҿзінде: ―Жизнь прекрасна тем, что она приносит в судьбу
целого народа страны и отдельным индивидумам новые и новые
жизненные импульсы, вкорне изменившие на ход событий и действия‖
(Воспоминание
делегата
(Байбоза
Қилыбаева)
на
первом
155
учредительном сьезде Советов ССР. Декабрь 1922 г.)
–
деп, ҿмір
айдынына ҿз желкенін
кҿтеріп, тарих дауылымен кҥреске шығады.
Бірақ оның заманмен жағаласуға, тарихпен тартысуға, табиғи
талантын жҥзеге асыруға уақыты тым аз болып шықты. Заман да,
заман адамдары да Байбоз Қилыбаевтың ойы мен ісіне сҽйкес келе
қоймады.
Заман адамдарды туғыза ма, жоқ ҽлде адамдардың замандағы
ҿз орындары ҥшін жағаласы заманды туғыза ма, ҽйтеуір ҿмір деген
кейбірелер ҥшін ҿз ҿмірі ҥшін арпалыс болатын секілді. Жан алып, жан
берген арпалыс кҥндерді жирмасыншы ғасырдың бірінші жартысында
ҿмір сҥргендердің бҽрі
басынан ҿткізіпті. Дҥние жҥзіне социалистік
революцияны ала келген сол жылдар заманы дҥниені дҥр сілкіндірген
заман болса, адамдары да осал болмаған секілді. Сол заман
адамдарының соншалықты ірі тҧлғалар болуына байланысты, билік
ҥшін кҥрес те соншалықты кҥрделі, айлалы болған болар, олар
―итжығыс‖ тҥсе жҥріп, ҿз заманын тҧрақты ете алмайды. Біреулер
біреулерді жеңіп жатады. Содан барып заманның жеңген тҧлғаларға
бейімделіп ҿзгеріп тҧрған сыңайы бар. Қайта
-
қайта пиғылы мен мінезін
ҿзгертіп жатқан заманнан запы болған халықтардың да басына сан
қилы кҥн туып тҧрса керек. Сол замандар қазақ халқына ―бҥгініміз
мынадай, ертеңіміз не болып кетер екен?‖ дегізіп, ойын онға жҥгірткен
секілді. Боран бҧлты, ендігі жҧт қай жақтан келіп қалар екен деп
аспанына жалтақтаған шаруадай, адамдар, тҧтас халық ―қатер қайдан‖
деп басқа тҥскен тағдырына бағына, саясат аспанына алаңдаумен бір
ғасырға жуық ҿмірін ҿткізіпті.
Аумалы
-
тҿкпелі заман қазақ халқына сол бір жылдары небір
дарынды, небір ойлы азаматтарды тҧлғалаған екен.
Сол дҥние жҥзілік
сілкініс, қазақ даласын да, Маңғыстау ҿлкесін айналып кете алмаса
керек. Тіпті осы ҿлкеге кҿбірек кҿңіл аударған ба деп қаласыз. Жалау
Мыңбаев, Тобанияз, Ораз Оңғалбаев, Кубеев, Алшын, Сҽттіғҧл, Сҥгір,
Байбоз Қилыбаев...
Тізімді жалғастыра беруге болар еді. Бірақ біздің бҥгінгі
мақаламыздың иесі бір кісі –
Байбоз Қилыбаев.
Байбоз 1897 жылы туған. Сҽті тҥсіп 1909
-
1912 жылдары екі
жылдық орыс мектебінде оқып сауат ашады. Революция заманы біраз
қайраткерлерді тҽрбиелеп шыққан. Біздің
кейіпкерімізді де заман
ағыны қҧшағына алған секілді. Ол да ҿз заманының ҧлы болып туып,
кҿрнекті тҧлға ретінде елін заманына, заманын еліне бейімдеуге
тырысқан.
Байбоз туысынан дарынды туған пенделердің бірі секілді. Табиғи
зерделілігіне қайтпас қайсарлығы қосылғанда, ол ҿз шындығы ҥшін
ҿмірінің соңғы сҽтіне дейін кҥресіп ҿткен тҧлға. Оның кҿрнекті
кҥрескер, ел санасарлық тҧлға болғандығын, ҿз замандастары тҥгілі
артқы буындардың да есепке алғандығын дҽлелдер қҧжаттар (біз
барлық қҧжаттарды Байбоз ақсақалдың ҿз архивынан, баласы
156
Сҽрсеннің қолынан алдық) кҿп. Мысал ҥшін Маңғыстау тарихын
қалыптастыруға зор еңбегі сіңген Есбол Ҿмірбаевтың бір хатын
келтіре кетелік.
Жолдас Қилыбаевқа
Біз аманбыз. Жақында Шабден Ералиевтің баласы мен інісі келді. Шабденнің
қызмет бабынан бірталай документтер ҽкелді... Адай округінде 3
-
айға жетер
-
жетпес қызмет еткен, біздің музейдегі суреті жалған болды, баласы жаңа сурет
ҽкелді, ең қолайсызы баласы мен інісі саяси сауасыздығы болар: ―Адай арасынан
тірі қайтуымыз екі талай‖ деп келгендіктері ҧнамсыз болды... Адай қазақтарына
сенімсіз боп келгендігін жасырған жоқ.
Ералиевтің ескерткіші музей экспонатында болғандықтан мен ҿткен жылы
Верхов.Судтан Ералиев жайынан кінҽлі адамдарды сҧрағанымда, ол туралы,
жазаланған 6
-
кісінің бҽрі де ақталды, Ералиев жайлы ешкім кінҽлі емес‖ –
деп
анықтама берген еді... Ҽрине, бҧл мҽселеде кім кінҽлі, оны табу қиын сияқты.
Сҽлеммен Есбол. 20 декабрь 1966 жыл.
Біздің сол замандағы басшыларымыз бен баспасҿз беттері,
кейбір жеке кісілер Байбоз Қилыбаевтың қайыспас қайсарлығынан
туындаған мінезін, ҿзі мен ҿз шындығын қорғауға тырысқан ҽрекетін
дҧрыс тҥсінбеді. О кісіні ―арыз‖ жазуға бейім кісі деп кҿрсетуге
тырысып бақты. Қилыбаевқа жала жапқан кҿзі тірі замандастары сол
ҽңгімені ҥдете тҥсететіндей еді. Байбоз Қилыбаевтың жазғандарын
арыз, біреудің ҥстінен жала жабу деп тҥсінетіндердің ҿз шындықтары
болды. Олар Байбоз шындығынан қорқатын. Заман қҧлқына одақтас
бола білгендер, заманның астыртын, зымиян мінезінінен сескенгендер
Байбоз секілділерді жеңе білген.
Бірақ Байбоздың ҿз шындығын ҿмір бойы қорғап ҿтетін тҧлға
болып шықты. Ол ҽлемге ҿз кҿзімен тура қарай алатын еді. Ондайлар
заман шындығына емес, білімі мен парасаты қабылдатқан ҿз
шындықтарына сенбек. Байбоз ҿмірге деген, ҿмір сҥріп жҥрген
адамдарға деген ҿз кҿзқарасын баяндап отыруды міндетім деп
есептеген, сол арқылы жаманмен жағаласып, заманменен кҥресіп
ҿтуді мақсат еткен кісі болған деп ойлаймыз.
Осы мақаланы жазбаққа бекініп, Байбоз ақсақал туралы деректер
жинай бастағанда біз оның кім болғанын ҧғынуға тырыстық. Біраз
баспасҿз деректерінен кҿшірме келтіре отырып (мақала соңында)
оқырмандарымызды осы жылы 110 жасқа толатын Байбоз
Қилыбаевпен таныстырмақ болдық. Сонымен қоса біз кейіпкеріміз
жазған бір хат пен бір арызды таңдап алып, сол арқылы Байбоз
ақсақалдың ішкі рухани дҥниесінен де хабардар етпекпіз.
Сонымен, жазықсыз жала жабылып, заман құрығы түскен кезде ӛз
таныстары мен жолдастарынан сатқындық, ӛзі құрысқан ӛкіметінен ӛгейлік
кӛріп, 1929 жылы басталып 1955 жылы аяқталған, 26
жылға созылған қуғын
-
сүргінді, айдау мен атылуды бастан кешкен адамның ерлік рухы жасып, адамдық
қызығы азайуға тиіс секілді еді.
Ӛмірден соншалықты зәбір кӛрген кісі тірі қалғанына шүкіршілік етіп, заман мен
адамды түзету деген істен торығуы қажет секілді еді.
157
“Халық жауы” деген атты кеше ғана арқалап жүрген кісінің ӛнер мен поэзия
тағдырын күйттеп кетуге шамасы бар ма?
Әлгі атақтан құтыла алмай жүріп, біреудің жазған ӛлеңінде, шығармашылық
жұмысында қаншалықты шаруасы бар?..
Ондай адамның қазақтың поэзиясы мен, сол ӛнер арқылы тәрбиеленетін
болашақ ұрпақ тағдыры неге толғандырады?
Қалған ӛміріне тыныштық тілеу ғана қалған сыяқты...
Бірақ олай болмай шықты. Ол –
күрескер екен.
Күрескерлік тұлғасы оны болып жатқан уақиғалардан шет қалдырмайды екен.
Соған бір мысал. Ол бір атақты ақынның еңбегіне талдау жасап, 1959 жылы
мақала жазады. Жирма алты жылға созылған азапты сапарының аяқталғанына
үш
-
тӛрт жыл болған болатын.
Рухы тапталып, жігер құм болған кез.
Кісілігі кішілікке айналған шақ.
Білгірлігі басына бәле болып таңылған адам.
Бірақ ол күрескерлігін тоқтатпапты.
Кейіпкеріміздің осы мақаласы Байбоз атты кісінің кім екенін ұқтырғандай.
Редакцияның Б.Қилыбаевқа хатынан үзінді.
Редакция газеты “Социалистік Казахстан”
г. Алма
-
Ата, Советская 50. 4.08.1959 г.
Б. Қилыбаев жолдасқа!
Сіздің Асқар Тоқмағамбетовтың “Қазақ әдебиеті” газетіне басылған –
“Қызыл Орда” деген ӛлеңі жӛнінде редакцияға жолдаған хатыңызды алып
таныстық...
Сәлеммен,
Ғылым, мәдениет, әдебиет пен ӛнер бӛлімінің меңгерушісі
Ж. Жумаканов.
Ұзақ мақаладан ӛте аз үзінді келтірелік.
...Мен Асқардың проза, әсіресе поэзия туындыларына сын айтудан
аулақпын... дей келе, Б. Қилыбаев Асқар Тоқмағамбетовке ӛз шығармаларына
мұқият болуы керек екеніне тоқталады. Ӛйткені олардан жастар үлгі
алады.
Жастар да сол қателерді қайталайды деп қауіптенеді...
...Ол бірден:
Еске алсақ Қызыл Орда кешегіңді,
Қалған күн елестейді неше жылғы.
Кеселеп кӛшеңді ӛтсем, топырағыңнан,
Кӛтеріп зорға ӛтуші ем етегімді.
Жібермей саз балшығы етегімді.
Біздіңше “қалған күн” деген сӛздің орнына “ӛткен күн” десе орынды болар еді
дегіміз келеді. Соңғы екі жолдан “етегімді”, “етегімді” дегендер тек ұйқас үшін
айтқан сӛздер ғой дейміз. Етегін кӛтеріп ӛткендей құм су емес...
Содан кейінгі шумақта:
Бұрышы базары еді шаңырақтың,
Шапқылап талай
-
талай жауыр аттың,
Арқасын қанатып ем, үстін басып,
Ӛткенде молалы бейіт, аруақтың...
158
Осы бытыраңқы бір
-
біріне зорлықпен тіркестірілген сӛздерден жүрекке жылы,
сезімге әсер беретін не нәр бар? Бұнда кӛптеген “жауыр аттардың” шапқылап
жүруі мен, оны баланың сондай жауыр аттың арқасын молалы бейіт, аруақтың
қасынан ӛткенде басып қанататыны несі?..
Ғажап қой!
Ӛлім қылышының астында алты ай отырып, отыз жылға жуық ӛгейлік пен
қорлықты бастан кешкен жан емес пе?
Үш жылда соны ұмыт етіп,
қазақ халқының болмысы мен тіршілігі үшін газет
бетіне басылған бір ӛлең үшін, қолына қалам алып тағы да айқасқа шығады...
Бұл мақала нағыз поэзия жанрының сыншыларындай ақынның поэзияға жат әр
мүлт кеткен қадамын айнытпай танып отырған білімпаз жанның толғауы.
Мақаланы оқи отырып, біз Байбоз Қилыбаев атты тұлғаның болмысын
анықтай түскен секілдіміз. Тәркіленген талант, быт
-
шыт болған тағдыр,
кӛрмей қалуға айналған кӛз, және бұлардың бәрі жаладан, ӛз таныстарынан деп
есептелсе...
Бірақ елім деп туған азамат ӛз басының бостандығы, ұлт ӛнерінің мәртебесі
үшін күрес жүргізуін бір сәтке де тоқтатпайды.
1955 жылы әскери трибуналдың Б.Қилыбаевқа берген жауабынан үзінді:
...Краткое содержание постановления военного трибунала Южно
-
Уральского
военного округа от 3.11.1955 г.
по делу Килибаева Байбоза. 1897 г.рождения.
...На протяжении ряда лет он являеется одним из руководителей
контрреволюционной организации “Алаш
-
Орда”, существовавшей в Адаевском
районе и проводил повстанческую работу, а также участвовал в совершении
террорического акта на члена КазЦИК
-
а Ералиева...
В протесте военной прокуротуры ставит вопрос об отмене
постановления особого совещания НКВД в отношении Килибава и прекращения
уголовного дела за отсутствием состава преступления...
...Считать:
Протест обоснованным. На основе ст.УКК 418 протест
удовлетворить. Постановления особого совещания НКВД от 30.12.1940 г.,
27.04. и 2.11.1949 г. отменить и дело Килибаева за отсутствием состава
преступлении производством прекратить.
Байбоз Қилыбаевты, ҥстінен арыз тҥсіп, 1949 жылы тексерусіз, сотсыз баяғы
1937 жылғы тексеру қҧжаттарымен тағы соттайды. Оның Генеральный прокурор
Руденкоғо жазған арызынан ҥзінді келтірелік...
.
..В конце 1948 г. меня привлекает повторно по этому же ―делу‖ и меня
безовсяких новых обвинении направляют на ссылку, которую отбываю вот 6 лет
не знаю, когда ей будет конец. Огульность и беззаконие не изжиты. Так, после
ареста в 1948г. я настойчиво ставлю и требую от следователя, говоря: ―Если я
привлекаюсь повторно по старому ―делу‖, то проводите по ним следствия,
руководствуясь конкретными указаниями Воен. Коллегии Верховного Суда СССР
в ноябре 1939 г., на что следователь отвечает: ―Мы не можем пересматривать
решение ОСО НКВД. Ести ты будешь упорствовать то мы можем соострить еще
более формулировку твоего старого обвинения, приплюсовав...
Я, несмотря на эти угрозы, решительно настаиваю на своем законном
праве...
159
Сол заманда мҽдени, тарихи орталықтардан шеткері жатқан Байбоз
қалайша кҥрескерлік дҽрежеге жетті деген сҧраққа оның алған
білімі мен істеген
қызметтері жауап бере алатын секілді.
Құжаттардан кӛшірме:
1909-
12 г. г.Форт
-
Александровск, Мангистауского уезда. Учащиеся 2
-
ух
кл.училища;
1916-
1917. г. Ташкент. Учащийся учительской семинарий.
1931-
1936 г. г. Москва. Студент института внешной торговли.
Трудовая деятельность:
До 1927 г. форт
-
Александровск. (Председатель уревкома, председатель
окрисплкома)
1927-
28 г.Қызыл Орда. Инспектор Каз.крайпотребсоюза.
1929-
31 г. Алма
-
Ата. Зав.кадрами и снабжением зернотреста.
1936-
37 г. г.Москва. Зав.уполном.нарк.внешторга по проведению ярмарки на
границе Китая.
1937. г.Гурьев. Зам.упр.рыбконсервного комбината.
1937-
1955 гг. Иркутск, Красноярск, Караганда. Находился под репрессией и
реабилитирован в 1955 г.
1955-
1959 г. Таучик. Завбиблиотекой, райотдел культуры.
С 1959 г. Персональный пенсионер, республиканского значения.
Біз тҿменде Б.Қилыбавтың архивінде сақталған кейбір қҧжаттар
кҿшірмесімен де таныстыра кетуді жҿн кҿрдік...
ф. 277 и337 оп.1, д 24
-25
Москва Сталину, копия Калинину.
1-
й адаевский окружной сьезд советов созванный на десятом году осуществления
Советов и Союзе, благодаря естественным препятствиям ставший на путь
строительства и советизации в момент осложнения международной политике
когда империалисти душат Китайскую революцию и
бросают наглый вызов союзу,
избрав Вас почетным председателем сьезда дает обещание подержать
правительству во всех его работах в области ограждения достижения революции
от посягательства как внутренную, так и внешнего врага. Трудящиеся этого
глухого уголка Казахстана присоединяют свои голос протеста к тем безобразиям и
преступным действиям... и т.д.
Из воспминаний Елены Афанасьевны Дробезгиной
-
Жангельдиной.
Я, Елена Афанасьевна, родилась в
г.Грозном в 1901 году в семье
военнослужащего. С 17
-
лет жила в Москве. В 1920 году вышла замуж за
Жангельдина Алиби.
С1922 года стала секретарем Жангельдина. В 1922 году 12 ноября мы ехали
через Буртынскую волость под Оренбург. Путь лежал через Уил, Гурьев, Эмбу...
Гр
-
ну Килбаеву Б.К.
Гурьевская обл. пос. Таушик, Мангистауский р
-
н, Шахта № 7
Архивная справка
В документальных материалах архивного фонда Всероссийского Центрального
Исполнительного Комитета (ВЦИК) в мандате делегата значится, что Килибаев
Байбоз 3
-
м Всекиргизским с‖ездом Советов был избран делегатом Киргизской
160
Советской Социалистической Республики Россииской Федерации на 10
-1
Всероссийский с‖езд советов с правом решающего голоса.
В стенограмме заседания 1 Всесоюзного с‖езда имеется собщение мандатной
комиссии с‖езда о том, что в число делегатов 1 всесоюзного с‖езда Советов в
декабре 1922 года вошли делегаты 10 Всероссийского с‖езда советов.
Начальник отдела ЦГАОР СССР (Никитенко)
Архивная справка
Согласно документальным данным партархива Килибаев Байбоз принят
кандидатом в член РКП(б)... “Принимая во внимание, что Килибаев являеется
пролетарием и в 1917 году он организовал Красную гвардию, и в 1918 году в
городе Красноводске вел среди белой армии коммунистическую агитацию, за
что был арестован, а также состоит членом РКСМ более 2 года...”
Мандат
Дан сей Члену правления Адаевского Губсоюза тов. Килибаеву в том, что ему
поручается Адупродкомом:
Выяснить все вопросы касающиеся исключительно Адаевского Упредкома как в
хозяственном, а также и админстративном
-
органзационном отношении.
2.
Получить всевозможные наряды для Адупродкома.
Просьба ко всем гражданским и военным учреждениям оказывать тов.
Килыбаеву всемерное содеиствию к успешному выполнению возложенных на
него поручений.
Упродкомиссар
Завобщихдел
Свидительское покозание
Я, бывший начальник Мангышлакской экспедиций Геолкома, Мокринский
Владимир Владимирович, настоящим свидительствую, что в составе
экспедиции на Мангышлак в 1918 году, с июня по ноябрь месяц работал Байбоз
Килибаев и оказывал экспедиции большую помощь...
Заслуженный деятель науки и техники РСФСР
Заслуженный деятель науки и техники Абхазской АСССР
Заслуженный деятель науки и техники Грузинской СССР
Старший научный сотрудник –
консультант ВСЕГЕИ
Доктор геолого
-
минерологических наук
Профессор
В.В.Мокринский
Бҧ кҥнде, бҧ заман адамдары, осы заман ойымен, осы заман
демократиясымен ойлап қарасақ сол бір дауылы мол заман қандай
қорқынышты болған дейсің.
Тау мен тасты талқан етіпті. Ҿзендерді арнасынан бҧра, кҿлді
кептіре, орманды отап, даланы кҥйдіре, адамдар арманын қырқа
сҧрапыл кҿріністей ҿте шығыпты.
Баланы ҽкеге жау қылыпты. Досты досқа дҧшпан етіпті. Сол
заманды ҿз қолымен қҧрысып, сол заманда азамат боп қалыптасқан
адамдар басқалардан ҿзгешелеу секілді. Олардың қай
-
қайсысына да
тҥсіністікпен қарамаса болмас.
Адамға қателесу деген кҥнделікті тіршілігі секілді қҧбылыс.
Байбоз Қилыбаев ақсақалдың бір тҥсінбей ҿткені болған секілді. Ол –
оның басына тҿнген қауіп пен қатерді жеке адамдар ҽрекеті деп
ҧққаны. Оны туындатып жатқан заман екенін мойындағысы келмегені.
161
Бҧ кҥндері аруағына табына, жанына жҽннҽттан орын тілей еске алар
Байбоз Қилыбаев ақсақалымыздың бҥкіл ел болып ҥйренер, ҥлгі алар
біраз қасиеттері бар секілді.
Адамдық болмысты ҧстап тҧрар кісілік діңгегін иіп алмай сақтап
қала алғаны!
Қайраткер, қайсар жанның ҿз шындығы ҥшін соңғы тынысына
дейін кҥресіп ҿткені!
Байбоз Қилыбаев заманы мен замандастарынан адам тҿзбес
зорлық пен қорлықты қатар кҿре жҥріп тіршілік етсе де Отан деген ҧлы
ҧғымға, адамзат деген жаратылысқа адал жҥрегін ластамастан, елінің
болашағына деген арман тілегін арамдамастан ҿмір сҥре алды!
Достарыңызбен бөлісу: |