title: эбиониттер - С. Б. Балшыкеев

text:
эбиониттер деп саналды. Эбиониттер сҥндетке
отырғызу рәсімінің орындалуын міндеттеді және Павел мен басқа да
апостолдардың қасиетті жолдаулары ретінде қабылдамады.
Екіншіден, христиандық емес философияны христиандық киімге
теңестіріп, грек философиясын христиан дінімен біріктіруге тырысқан
гностиктер қауіп тӛндірді. Гностицизмнің келесідей негізгі принциптері
болды:
- материя зҧлымдықтың қайнар кӛзі, сондықтан да, Қҧдай мейірімді
жан ретінде материя мен зҧлымдықты тудырушы деп танылмады;
- қҧдай тек рухани дҥниені, жақсылық пен сҥйіспеншілікті
туындатады;
- Қҧдай мен материя арасында кӛне ӛсиет зҧлымдығы – Иеговты
тындататын аралық мәніс (Демиург) бар;
- Христос адамдарды қҧтқару ҥшін ерекше білім берген (Гносис) адам
болған;
- жҧмаққа тек Иисус Христос ілімінің қҧпия сырын меңгерген
пневматиктер мен сенімді діни нанымды ҧстанушы психиктер тҥседі;
- адамның тәні ӛлім қҧрығынан қҧтылмайды және ешқашан
тірілмейді; оның тек жаны мәңгілік ӛмір сҥреді.
Ҥшіншіден,
манихейлік діні ерте христиандықтарға кӛптеген
қолайсыздықтар тудырды (Мани немесе Манихей, 216-276 жж.), оның
атауы негізін салушысы есімімен аталған. Манихейліктің негізгі
идеяларына мыналар жатты:
- екі патшалық болады: жарық пен қараңғылық патшалығы, оларды
екі билеуші басқарған;
- адамның денесі қараңғылық қҧдайының билігінде, ал жаны – жарық
қҧдайының билігінде;
- Христос адамдардың жанын тән қҧлдығынан қҧтқару ҥшін кӛмекке
келді;
- дін жолындағылар тақуа болу керек және адамдарды қҧтқару ҥшін
олардың жыныстық қатынасқа тҥсуге, отбасын қҧруға, сезім ләззатына
бӛленуге тыйым салынады.
Манихейлік – Зороастр мен Христос ілімінің синтезі.
Тӛртіншіден, ерте христиандықтар
неоплатонизм әсерін бастан
кешірді және оған қарсы кҥрес жҥргізген. Неоплатониктер ілімінің мәні –
адамның Қҧдайға жақын болуы ҥшін Библияны білуіне және санасын
қажетке жаратуға міндетті болмады: Қҧдай туралы ілім және оған
жақындасу іштей нҧрлану, ғажайып интуиция, Қасиетті Әулиенің әсері
арқылы жетіледі. Барлық тірі жандарды Қҧдай жаратқан және олар Қҧдайға
қайтып барады.


title: (зороастризмде Ахурамазда, иудаизмде Яхве, индуизмде Брахма

text:
11
атеизм арасындағы су айырық, оны тікелей ымыраға келісу арқылы бастан
кешу мҥмкін емес.
Сонымен, Қҧдай дегеніміз кім немесе не? Бҧл сҧрақтың жауаптары
қалай болса да ӛзгешеленсе, сан ғасырлық дәстҥр кез-келген ҥлгідегі екі
жауапты береді.
1.
«Қҧдай ӛз
болмысында, асқан даналығында, қуаттылығында,
тақуалығында, әділдігінде, игілігі
мен шындығында бастауы жоқ, шексіз
және ӛзгермейтін Рух болып табылады»
8
.
2.
«Қҧдай – ерекше қҧдірет дарыған аса керемет болмыс туралы
тҥсініктер дарыған және діни нанымдар негізінде қалыптасқан ерекше
қҧдіреттілік қасиеті тән қиял-ғажайып бейне»
9
.
Бірінші жағдайда Қҧдай «адамшылықтан тыс»
қасиеттері бар асыра
шындық ретінде сипатталады, екінші жағдайда – дәл сол шындық сияқты,
бірақ адамның шығармашылық ойымен қалыптасқан қосымша шындықтың
басқа тҥріндегі
«бейне»
болып табылады.
Қҧдайды әлемді жаратушы және оны басқаратын аса қҧдіретті Тҧлға
ретінде тану идеясының бірден қалыптаспағанын айта кеткен жӛн. Ежелгі
қоғамда табыну нысандары нақты, табиғи қҧбылыстарды сезімталдықпен
қабылдауға қол жетімді жануарлар мен ӛсімдіктер болды, яғни,
адамзат
мәдениеті қалыптасуының ерте даму кезеңінде Қҧдай туралы идея
зооморфты және нысандалған болды.
Ойлаудың жоғары абстрактылы деңгейінде Қҧдай туралы идея
сезімталдық пен кӛрнекілік тҥрлерінен айырылған. ХХI ғасырда адамдар
қоғамы арасында әр тҥрлі сапалы қҧдайларға,
рухтар мен олардың
қиыстыруларына сенуді ғибадат етуші діндер етек жаюда.
Қҧдайға
(құдайларға)
сенімнің пайда болуы ежелгі ғасырлардан
бастау алады. Бҧл наным діннің бастапқы кезеңдерінде ғылыми тҥрде
дәлелденбеген. Ҧлттық және дҥниежҥзілік діндердің қалыптасуының
аяқталу кезеңінде Қҧдай болмысының кӛптеген ғылыми-діни дәлелдемелері
пайда болды, олардың ішінде ең негізгілері келесілері болып табылады:
Достарыңызбен бөлісу:


title: монтанизмді - С. Б. Балшыкеев

text:
монтанизмді жоққа шығаруы мҥмкін емес
еді, оның негізін салушы (Монтан) бірден епископ басшыларына қарсы
шығып, шіркеу тек Қасиетті Әулиенің ғана тікелей басқаруы тиіс деп
ҥйретті. Монтиан ӛзін осындай таңдаулылардың қатарына жатқызды, оның
сӛзімен Қасиетті Рух тіл қатады. Олар манихейлік сияқты қатаң аскетизмді
тағамда да, ӛмір сҥру салтында да уағыздады.
Алтыншыдан, ерте христиан діні Қҧдайдың ҥштілігі мен Иисус
Христостың ғажайып табиғатын жоққа шығарған
монархтыққа назар
аудармай тҧрмады. Қҧдай - жалғыз: кӛне ӛсиет заманында ол еврейлерге
Әке болды, жаңа ӛсиет заманында - Әке, Христостың ӛлімінен кейін – Рух
ретінде келді. Монархиялықтардың Қҧдай тҧлғасы мен адам жӛніндегі
аналогиясы ӛте қызықты: адам бір мезгілде жалғыз тҧлға бола отырып, әке,
ҧлы және аға бола алады.
Христиан дінінің ішіндегі ерестер жӛніндегі мәселені аяқтай отырып,
бҧл келіспеушіліктердің обьективті тҥрде шіркеуді ӛз ҧстанымдарын
дәлелдеуге және тҥзетуге, қағидаларды әзірлеуге, Библияның дәлелдемелері
кӛмегімен кез-келген діни әрекеттерді негіздеуге міндеттегенін айта кеткен
жӛн. Қазіргі заманғы христиандық дін ілімінің жҥйесі - әлемге апологеттер
мен полемистердің керемет саңлақтарын шығарған ерте христиан дінінің
тҥлегі.
Ерте
христандық
қауымдастықтар
шіркеу
ережелері
мен
басқарылуына аса зор кӛңіл бӛлді, себебі, II ғ. соңында шіркеу ӛзін Әлемдік
(католиктік) деп атаған – бҧл орталықтанған ҧйымдарды қҧруды, жалпыға
ортақ қолданыстағы дін ілімінің парыздарын әзірлеуді, дінді ҥйлестіруді,
сонымен қатар, Кӛне және Жаңа Ӛсиет мәтіндерін заңдастыру мәселелерін
тәртіпке келтіруді талап етті.
Ерте христиан дінінің тарихтағы жаңа беті 313 жылы, император
Константиннің арнайы жарлығындағы барлығына, соның ішінде,
христиандықтарға ортақ дінге сенушілік еркіндігін жариялаған кезінен –
яғни, шіркеу қысым жасаушы орнынан мемлекеттік, жеңілдіктер мен
артықшылықтарды қамтитын орынға айналған кезеңнен басталады.
Христиан діні ӛзінің жаңа сипатына қарай аса белсенді және нәтижелі
тҥрде әрекет етті. Бірақ, ол ӛз дҧшпандарының жәбірін кешірмеді және
қалай да болса пҧтқа табынушылықты жоюға тырысты. Ең бастысы –
христиан діні Рим империясынан тыс жерлерге тарау мҥмкіндігіне ие
болды. V ғасырдың басына қарай христиан дініне 2,5-3 миллион адам
табынды – ең алғаш ӛзін ресми тҥрде христиан мемлекеті деп таныған
(Армения) мемлекеті пайда болды. Христиандық қауымдастықтар
Еуропаның барлық мемлекеттерінде, Африканың солтҥстігінде және
Алдыңғы Азияда қалыптаса бастады.
Қарама-қайшылықтардың ӛршуі барлық христиан қауымдастықтары
мен олардың басшыларына (епсикоптар) нақты және тҥсінікті болатын
қҧжаттарды қабылдау қажеттігін ҧсынды. Мҧндай қҧжаттар меншікті жер
иелігіндегі беделді шіркеулерде (соборларда) қабылданды.
72
Христиандық дін ілімінің дамуына Иоанн Златоуст (347-407 жж.),
Феодор (350-428 жж.), Августин (354-430 жж.) және басқа да


title:
«Шіркеу
Әкелері» - С. Б. Балшыкеев

text:
«Шіркеу Әкелері» атанған кӛптеген ірі тҧлғалар зор ықпал етті. Дәл осы «шіркеу
әкелерінің» еңбектері христиандық дін ілімінің ерекше саласы –
патристиканы қҧрады.
Ерте христиандықта пайда болған
монахтық деп аталатын институт
туралы айта кету қажет.
«Монах», «инок» терминдері грек тілінен
аударғанда «жалғыз», «ӛзге» дегенді білдіреді. Монахтықтың себептері
болып
христиан
шіркеулерінің
басқарушы
қҧрылымдарындағы
адамгершілік қасиеттерінің қҧлдырауы мен ішкі жайсыздықтар табылды.
(Монахтық – қарсыласу түрі, жер бетіндегі зұлымдықтан қашып, Құдаймен қарым-қатынас орнатуға талпыну. Сонымен қатар, Жаңа Ӛсиетте монахтардың ең алғаш және кейінгі ұрпақтары әлемнен алшақтаудың «дұрыстығына» дәлелдемелер тапты. Кӛптеген «шіркеу әкелері» ішінен (Ориген, Иероним, Тертуллиан) Иисус Христостың некесіздігіне нұсқап, неке құрмауға шақырды. Монахтықтың туындау кезеңі – IV ғасыр. Оның негізін салушы
жастық шағында мысырдың шӛл далаларын кезіп, 80 жыл ӛмір сҥрген
Антоний болып саналады. Оның ҥңгірінің айналасында басқа да тақуалар
қоныстана бастады, Антоний ешкімді еш нәрсеге ҥйретпесе де, монахтарды
ӛз басшылығына алмаса да – оны қасиетті және беделді басшы, ақылшы
ҧстаз ретінде қҧрметтеді.
Ең алғашқы монахтар табиғат байлықтарымен тамақтанып,
қайырымдылық кӛмектерінің арқасында ӛмір сҥрді. Нәтижесінде,
монастырлар салынды, монахтардың ӛмір сҥруі, олардың қҧқықтары мен
міндеттеріне қатысты ережелер әзірленді. Олар дҧға тілеу, ораза ҧстау
арқылы тек ӛзінің жеке қҧтқарылуымен ғана емес, сонымен қатар, ӛз
еңбегімен нан табуға, тәуап етушілерді қабылдауға, басқа адамдарды
қҧтқару ҥшін уағыз айтуға міндетті болды.
Шіркеу басшылары монахтықты қолдады, олардың ойынша, монахтар
дін ҥшін кез-келген ерлікке баратын


title: «Христостың жауынгерлері»

text:
73
феноменындағы
кемшіліктерді
ғана
емес,
сонымен
қатар,
артықшылықтарды да бағалау қажет.
Ортағасырлық христиан діні (VI-XVI ғғ.).
Ғылымда ортағасырлық
уақытша аралықтарға қатысты ешқандай пікір айтылмаған. Бірақ
ғалымдардың кӛпшілігі VI-XVI ғасырларды атаған соң, біз де сол кезеңді
ҧстанамыз, Ортағасырлардағы кезеңдердің ӛтуі сол кездің адамдары ҥшін
жылдам және байқаусыз ӛткен.
VI ғасырдың басына қарай Рим империясының Батысында Рим
епископы, ал Шығысында Константинополь епископы басқа епископтармен
(Антиохийндық, Иерусалимдік, Александриялық) салыстыруға келмейтін
даңқ пен мәртебеге ие болды. Саяси себептердің арқасында
«тең күштер
арасындағы алғыры»
атты бірінші орын Рим епископының тағына ӛтті.
Сонымен қатар, Рим епископы Петр апостолының мирасқоры болып
жарияланды және осы себептермен адамгершілік жағынан және заңды
тҥрде ӛзінің мәртебесі бойынша бауырластарынан жоғарыда тҧрды.
Лев I замандастары оның даналығы мен ерен еңбегі ҥшін
Достарыңызбен бөлісу:


папа (әке)
деп атаған Рим епископтарының ең алғашқыларының бірі болды. Оған
Ұлы Папа атағы берілді, ол ӛзі рухани және ақсҥйектер қоғамының билігіне ие
болды – мемлекет шіркеудің қол астындағы қҧралға айналды.
Империяның Шығысында шамамен осы уақытта Батыста болып
жатқан жағдайларға қарама-қайшы процесс жҥріп жатты – шіркеу
мемлекет, император билігіндегі қҧралға айналды.
Қағаз жҥзінде шіркеу бірыңғай болып қала берді. Оның әрекеттеріне
қарай келесідей нәтижелерге қол жетті: қайта тірілуді қасиетті кҥн ретінде
мойындау, Рождество Христова және оған Шоқыну кҥнін тойлау мерекесін
бекіту, Марияны қыз абыройы бар ана қҧдайы деп тану, әулиелерге,
иконаларға табыну.
Сонымен қатар, мҧгндай нәтижелерге пҧтқа табынушылықты жоюды
жатқызуға болады: барлық пҧтқа табынатын шіркеулер жойылған, пҧтқа
табынушылыққа сыйынуға тыйым салынған, пҧтқа табынушы және
антихристиандық авторлардың шығармалары отқа жағылған, христиан
дінініне тіл тигізу, басқа дінге ауысу сияқты қарама-қайшы әрекеттер ҥшін
қылмыстық жаза енгізілген.
Ортағасырлардың басынан бастап христиан дінінде 2 орталық болды:
Византия және Рим. Олардың арасында тек шіркеулік-қҧдайға қҧлшылық
ету қарым-қатынастар ғана емес, сонымен қатар, әскери қақтығыстар да
болды. Қарастырылып отырған кезеңде кезекті дін бҧзушылыққа қарсы –
монофелиліктің алдын алу бойынша кӛп кҥш салынған.
Оның мәні –
Иисус Христостың бойындағы екі табиғатты
(құдайшыл және адами) мойындай отырып, монофелиттер оларды бір еркіндікке біріктіруі, оның
Иисус Христостың барлық әрекеттерін анықтауы болып табылады.
VI Дүниежүзілік собор (680 ж.), монофелилікті айыптады және
епископтарды махаллаларда жоюға шақырды.
Иконаға қарсылар және оны қҧрметтеушілер арасында қатаң кҥрес
жҥрді. Кҥреске христиан шіркеуінің барлық жоғары иерархиялары,
74
монахтар, әулиелер және қатардағы діндарлар қатыстырылды. Соңында,


title:
папа
(әке)
деп атаған Рим епископтарының ең алғашқыларының бірі болды. Оған
Ұлы


title:
VII
Дүниежүзілік собор - С. Б. Балшыкеев

text:
VII Дүниежүзілік собор да (787 ж.) иконаны қҧрметтейтіндердің
жақтастары жеңіске жетті. Содан бастап, православиялық және жартылай
католиктік шіркеулер ӛз әрекеттерінің әдет-ғҧрпын иконаларға табынумен
байланыстырды.
Сол шақта шығыс және батыс шіркеулері арасындағы шиеленіс одан
әрі ӛрши тҥсті. Жоғарыда аталып кеткендей, Шығыста шіркеу мемлекетке
толық тәуелді болды, император бір мезгілде рухани билеуші болып
табылды. Батыста жағдай басқаша болды: Рим папасы бір мезгілде Батыс
Еуропаның рухани және саяси билеушісі болды.
Сонымен, христиан дінінің бӛлінуінің соңғы кезеңіне алып келген
жолы қандай? Біріншіден, оның ішінде ең маңыздысы болып Рим және
Константинополь арасындағы кҥрес, нақтырақ айтқанда, биліктің
монополизациясы ҥшін кҥресі болды. Екіншіден, Шығыста философиялық-
қҧдайға қҧлшылық ету мәселелеріне, ал Батыста – саяси, басқару
мәселелеріне басты назар аударылды. Ҥшіншіден, Шығыс шіркеуі жалпыға
ортақ целибаттан бас тартты, оларды тек монахтар ҥшін сақтады, ал
Батыста барлық діни қызметкерлер некесіздік діни антын қабылдауға
міндетті болды. Тӛртіншіден, Шығыста грек тіліне баса назар аударды, ал
Батыста – латын тілі басым болды. Бесіншіден, Батыс ӛзін епископтық
кафедраларға сайлауды міндеттеген, ал Шығыс бҧл шараны ішкі жағдай деп
санады. Алтыншыдан, Шығыс пен Батыс мәдениеттерінің айырмашылығы
қҧдайға қҧлшылық ету механизмдеріне ӛзгеріс енгізбей тҧрмады.
Келіспеушіліктер салдарынан туындаған соңғы шегі 1054 жылдың 16
шілдесінде жҥргізілді, онда Рим папасы Лев Х ӛз елшілеріне қарғыс айтып,
патриарх Константинопольскийді шіркеуден қудалады. Патриарх Михаил
Керуларий де папаның әрекеттері сияқты жауап қайтарды. Сол кезден
бастап христиан дінінің Шығыс тармағы
православиелік (ортодоксальді),
ал Батыс тармағы –
католиктік (әлемдік) деп атала бастады. Ӛзара
бӛлінісулер, қарғыстар


title: II Ватикан соборында 1965

text:
75
кҥнәлардан арылу тҥсінігі енеді). Жорықтың нәтижелері – табытты сақтап
қалу және тауап етушілерге кӛмек кӛрсету мақсатында Иерусалимді азат
ету, жаңа жерлерді, монахтық-рыцарлық орден мекемелері мен
ауруханаларды жаулап алу.
Екінші крест жорығы
(1146ж.), сонымен қатар,
үшіншісі
(1189г.)
және
тӛртіншісі
(1204г.) және басқа да мҧсылмандардың қасиетті
жерлерін жаулап алуға бағытталған жорықтары жеңіліспен аяқталды. Крест
тағушылар тек дінге сенбейтіндер, мҧсылмандарға ғана емес, сонымен
қатар, бір дінге табынушыларға қарсы соғыс жҥргізген: олар 1204 жылы
1261 жылға дейін Рим епископының билігінде болған Константинопольды
жаулап алды.
(Крест жорығы тарихында 1212 жылғы «балалар жорығы» қайғылы аяқталды,
осының нәтижесінде он мыңдаған жасӛспірім-ер балалар туған жерінен алыс
жерлерде жерленді немесе тұтқынға алынып, құлдыққа сатылған).
Барлық крест жорықтары қан тӛгумен, тонаумен, мәдени
қҧндылықтарды жоюмен, жҥздеген адамдардың ӛлімімен аяқталып отырды.
Олар белгілі бір уақытқа дейін папа кеңесінің ролін кҥшейтті, бірақ
шіркеудің бірлігін қалпына келтіру мҥмкін болмады. Мҧсылмандарды
христиан дініне зорлықпен тартудың жеңіліспен аяқталу тәжірибесі бҧл
мақсатқа жету ҥшін бейбітшілік жолмен шешу тәсілдерін қарастыруға
мәжбҥр етті.
Дәл осы шақта христиандық-қҧдайға қҧлшылық ету ортасында араб
тілін, Қҧранды, басқа да жазбаша дереккӛздерін оқыту, миссионерлерді
араб-тҥрік мемлекеттерінде жҧмыс істеу ҥшін дайындау бойынша
жҧмыстары басталады. Крест жорығының нәтижелері - еуропалықтардың
бай және арабтардың тӛл философиясымен, ғылыммен танысу, сауда және
саяси қарым-қатынастарды орнату болып табылды.
Ортағасырлық христиан діні монахтық ӛмірдің әсер етуінің нығаюы
және кеңеюімен сипатталады. Батыс Еуропада ең алғаш монахтық орденнің
530 жылы
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/s-b-balshikeev-v2.html?page=75#Екінші_крест_жорығы_(1146ж.),_сонымен_қатар,__үшіншісі_(1189г.)_және__тӛртіншісі

title: II Ватикан соборында 1965


title: Бенедикт Нурсийский - С. Б. Балшыкеев

text:
76
және
б)
терциарилер ордені
,
онда жарғы бойынша ӛмір сҥретін, бірақ әр
тҥрлі себептермен ақсҥйек ортадан кете алмаған тҧрғындар (ерлер мен
әйелдер) болды.
Францискандықтардың миссинерлік әрекетінде шек болмады.
Орденнің мҥшелері - Роджер Бэкон, Бонавентура,
Дунс Скотт, Уильям
Оккам сияқты тҧлғалар болып табылды.
1216 жылы христиан дінінде маңызды орынға ие болған испандық
монах
Доменико де Гушан
орденнің негізін қалады –
оларды
«мырза
тӛбеттер»
деп тегін айтпаған және олар бҧл атауды мақтаныш тҧтқан.
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/s-b-balshikeev-v2.html?page=76#Доменико_де_Гушан__орденнің_негізін_қалады_–_оларды__«мырза__тӛбеттер»

title: Бенедикт Нурсийский - С. Б. Балшыкеев


url: http://emirsaba.org/s-b-balshikeev-v2.html?page=76#Франциск_Ассизский_кейіннен_ӛз_есімімен_аталған_(__францискандық)

title: Бенедикт Нурсийский - С. Б. Балшыкеев


title: Доминикандықтар - С. Б. Балшыкеев

text:
Доминикандықтар діннен азғандар және еркін ойлайтындарға қарсы
ӛздерін
ымыраға
келмейтін
және
қатігез
ретінде
кӛрсетті.
Доминикандықтардың ордені қатаң және орталықтандырылған қҧрылымды
қамтыды, онда қатаң тәртіп пен «басшыға» толық бағыну ҥстем болды.
Орден дін ілімінің жарқын саңлақтарын тәрбиеледі: Ҧлы Альберт, Фома
Аквинский, Савонарола.
Монахтық бауырластықтар халыққа жақын болды және кӛп жағдайда
халықтың қайғысына ортақтасқан. Рим папаларының ҥй жағдайында
ауруларға медициналық кӛмек кӛрсетулері арқылы монахтық ордендер
ауруханалар салды, халыққа білім берумен, қайырымдылық және
миссионерлік әрекетпен айналысты. Сонымен қатар, бҧл ордендер папа
кеңесінің қҧралы ретінде танылды және осындайлар жиі жағымсыз
жақтарынан кӛрініп отырды.
Монахтықтың мойнында болмысын баса айту қажет саналатын
инквизицияның қҧрбандары саналады.
Инквизицияны (латынша – «іздеу салу») Григорий папасы IX – XIIIғғ. жаңа кҥпірлерге қарсы кҥрес ҥшін
қҧрды. Оны қҧрудың идеялық негізі болып бидай және арамшӛбі туралы
атақты ӛсиет әңгімесі қызмет етеді, мҧнда арамшӛптерді жинап, «ӛртеу»
қажет (Мф. 13:24-30).
Қоғамды әр тҥрлі «арамшӛптерден», яғни, кҥпірлерден қҧтқару
қажеттігін «періште дәрігер» атанған Фома Аквинский және басқа да
христиан шіркеуінің беделділері уағыздаған.
Кҥпірлер шіркеулік және ақсҥйектік билік иелеріне қандай қасиетімен
жақпады? Біріншіден, олар рухани және ақсҥйек билеушілер арасында
орнаған зҧлымдық пен азғындықты кескіндеді, бҧған олар И. Христостың
қарапайым қасиетін қарама-қайшы қойған. Екіншіден, олар Библияға
тҥсінік беруде дін басылары мен рәсімдерді орындаудағы монополиядан бас
тартты: шіркеуде дҧға қылу басқа жерлерде дҧға қылудан жақсы жер емес.
Ҥшіншіден, барлық кҥпірлер шіркеудің ӛзімен жеке «мағынасы
ашылмаған», Наным символында қҧрастырылған қағидаларға қол сҧққан.
Кҥпірлер арасында ҧйымдастырылған келесі бағыттар анықталды:


title:
а)
павликиандықтар - С. Б. Балшыкеев

text:
77
б)
богомилдар
(Х ғ., Болгария), ӛзінің
«Иоанново евангелие»
атты
басты кітабында павликиандардың кӛзқарастарын нақты кӛшіріп алған,
бірақ олардан қосымша шіркеулік қҧпиялар мен қҧдірет кҥштеріне
табынуды жоққа шығаруды алды. Христиандықтың ӛміріндегі ең бастысы –
дҧға ету, бой ҧсыну, зорламау.
в)
катарлар
(грек тілінде – таза),
Италия мен Францияда XI ғасырда
пайда болды. Катарлардың радикализмдері павликиандықтар мен
богомилдарға қарағанда анағҧрлым революциялық сипатта болды, олар И.
Христостың қайта тірілуі мен ӛлімі туралы догматты жоққа шығарды,
олардың ойынша шіркеулер, иконалар, кресттер, ырымдар қажет
саналмады. Катарлар Кӛне Ӛсиетті қҧтқару кітабы деп санамады,
ақсҥйектер қоғамы мен шіркеу заңдарына бағынудан бас тартты,
тақуалықты, некесіздікті, қарсылық білдірмеуді уағыздады.
г)
альбигойлықтар
(XII ғ., Франция, Италия, Германия), осылар
катарлардың дҥниетанымдарын басшылыққа ала отырып, одан әрі папа
кеңесіне қарсы шығып, оған бой ҧсынбауды бастады. Католиктік шіркеуге
қарама-қайшы альбигойлықтар «жын-пері кҥші» деп санаған жеке
шіркеулерін салды.
Инквизиция жоғарыда аталған кҥпірлікті жою ҥшін қҧрылған және
сан мыңдаған жылдар бойы папалар мен монах-доминикандықтардың
басшылығымен әрекет етті.
Инквизиция арсеналында барлығы болды: қҧпия тергеу, сӛз
тасушылар мен жалған куәгерлерді пайдалану, айлашыл тәсілдерді қолдану,
мҥлікті тартып алу, ҥшінші атаға дейінгі туған-туысқандарға айып тағу,
кҥпірлік шығармаларды жою және т.б. Қҧрбандарды жазаға тарту тәсілдері
алуан тҥрлі болды: халық алдында жауап беру, айыппҧл салыну, абақтыға
қамалу, шықпырту, дене мҥшесін зақымдаушылық, отқа жағып ӛлтіру.
Инквизиция қҧрбандарының саны миллиондаған адамға жеткен – олардың
арасында атаусыз шаруалар мен қолӛнершілерден бастап, атақты ғалымдар
мен бостандық сҥйгіштер (Джордано Бруно, Галилео Галилей) болды.
Жалпы парадокстың мәні – инквизиция жауыздығының Қҧдай ҥшін және
Қҧдайдың қҧдіреті ҥшін орындалуында. Инквизиция – ортағасырлық
христиан дінінің тарихындағы ең қанды және ҧятты беттері.
Мейірімсіз
инквизициямен
қатар,
ортағасырлық
ойшылдар
монахтарға, кҥпірлерге арнап, діни догматтардың шыншылдығын дәлелдеу
ҥшін тиімді тәсілдерді әзірлеген.
Тарихи ғылымда бҧл философия
Достарыңызбен бөлісу:


title: «схоластика» - С. Б. Балшыкеев

text:
78
Ортағасырлар келесі жҥзжылдықтарда ӛз жалғасын тапқан білім беру
жҥйесіне себепкер болған. Әңгіме XIII ғасырдың басында пайда болған
университеттер жӛнінде болмақ.
«Университет»
термині алғашқыда
студенттер мен оқытушылардың қала мен тҧрғындар тарапынан тіл
тигізулерден қорғайтын корпорацияны білдірді.
Ең атақты университеттер қатарында Париж, Болон, Оксфорд және
Кембридж университеттері болды, онда қҧдайға қҧлшылық ету, қҧқық,
медицина, математика, философия, астрономия, риторика және музыка
пәндері оқытылды. Ол жерде «бакалавр», «магистр», «доктор» сияқты
ғылыми дәрежелер берілген. Сабақ латын тілінде ӛтті, емтихандар кӛпшілік
алдында ауызша және жан-жақты тҥрде тапсырылды. Әр университеттің
белгілі бір қҧқықтары мен артықшылықтары болды, ӛз мәртебелерін
бағалады және сол заманға лайықты алдыңғы қатарлы мамандарды
даярлады.
XV ғасырдың басына қарай Еуропада барлығы 75 университет болды.
Осының арқасында мамандарды даярлау монастырлар мен соборлар
жанындағы мектептерден анағҧрлым жоғары және кӛпшілік дәрежеге
ауыстырылды.
Ортағасырлардағы католиктік шіркеулердің қуаттылығы айқын
болатын. Алайда, шіркеуге ҥнемі сырттан және іштен қауіп тӛніп отырды.
Католиктікті дҥр сілкіндірген ең басты ӛзгерістердің жаршылары Дж.
Уиклиф, Ян Гус және Савонарола болып табылды.
Достарыңызбен бөлісу:


title:
а)
ғарыштық - С. Б. Балшыкеев

text:
12
«Дәлелдемелердің»
әрқайсысы не теориялық, не деректер жиынтығы
жағынан да кіршіксіз саналмайды, мҧны
материалистік және атеистік
ойлаушы ғалымдар ҥнемі пайдаланды.
Осылайша, Қҧдайдың болмысы дәлелденбеуі де, жоққа шығарылуы
да мҥмкін емес: егер
алғашқысына қол жеткізілсе, онда барлық ойшыл
адамзат қорқыныш пен қапалану сезіміне толығып Қҧдіретті кҥшке
бағынды. Егер де бҧл Кҥштің мағынасыздығын дәлелдеу мҥмкін болса,
онда сол адамзаттың ӛзі де тізесінен тҧрып Қҧдайды тарихи мифология,
ӛткен мәдениеттің естелігінің игілі етуші еді.
1.2 Діншілдік наным мен білім
Бір нәрсеге немесе біреуге сену адам тіршілігінің бастауы мен
мазмҧны болып табылады. Сенім сезімтал қабылдаулар мен тиімді ойлар
арқылы танымның аяқталатын жерінен басталады және бҧл
мағынада
наным білімге тепе-тең келмейді.
Діншілдік нанымның кӛптеген анықтамалары бар. Олардың ішінен
бірнешеуін келтірейік.
1.
Діншілдік наным – «діни ілім іспеттес, яғни,
кез-келген адамның
ҧстанатын діни кӛзқарастары жҥйесі»; нақтылық пен шындылық теориялық
және практикалық дәлелдеулерсіз қабылданатын қиялдағы немесе нағыз
нысандарға, қҧбылыстарға (және оған байланысты рухани жағдайы) арнайы
қатынасы
10
.
2.
Діншілдік наным – «ғажайып әлемнің болуына ойланбастан кӛз
жеткізу (қҧдайлар, рухтар, әзәзілдер және т.б.); кез-келген діннің ерекше
сипаттамасы»
11
.
3.
«Қҧтқарушы діншілдік наным – бҧл жанның кҥрделі әрекеті, ол
ақыл-парасат әрекетінің Христостың ӛз кҥнәсін ӛтеудегі ерлігін тҥсінуді,
оған деген махаббат сезімдері мен оның билігіне
толық берілу еркіндігі
әрекетін қамтиды»
12
.
4.
«Діншілдік наным дегеніміз - ӛзіндік жеке тҧлға актісі, бҧл кезде
адам басқа тҧлғаның сӛздері мен дәлелдеулеріне ешбір кҥдіксіз сеніммен
қарайды»
13
.
5.
Діншілдік наным – «кҥтілетін нәтижені жҥзеге асыру және елеусіз
нәрсеге сенімділікпен қарау»
14
.
Байқауымызша, «діншілдік наным» терминінің әртекті тҥсіндірмесі
оның нақты мағынасын табуын қиындатады. Атеистік әдебиетте «діншілдік
наным» термині оның діни мазмҧны контексінде ерекше тҥсіндіріледі.
Сонымен қатар, адамның ақпаратқа қатысты жеке ӛз тағдырын ӛзі шешу
ретінде тҥсіндірілетін нанымы діни және діни емес мазмҧнда болуы мҥмкін.
Нақты ӛмірде «діншілдік наным» тҥсінігі «білім» тҥсінігімен тікелей
байланысты,
сонымен қатар, бірі екіншісіне қарама-қайшы қойылады.
Мҧндай қарама-қайшылық қаншалықты орынды? Білім –практикамен сӛзсіз
дәлелденген және тексерілген кез-келген ақпарат.
13
«Діншілдік наным» тҥсінігі жорамалданған, толық дәлелденбеген,
ӛткені мен келешегі туралы сӛз болған жағдайларда қолданылады.
Діншілдік нанымның ерекшеліктері қандай?
Достарыңызбен бөлісу:


title: Дж. Уиклиф - С. Б. Балшыкеев

text:
79
Католиктік биліктің қҧлауына билеушілеріне папа билігі қиындық
тудыратын жаңа ҧлттық мемлекеттердің, сонымен қатар, бҧл мемлекеттерде
қарқынды жаңа буржуазия топтарының пайда болуы әсер етті. Дәл осы
топқа тарихтың келесі беттерін жазуға тура келді.
Қайта ӛркендеу дәуірі мен Жаңа кезеңдегі христиан діні (XVI-XIX
ғғ.).
XVI ғасырдың басына қарай ескі ережелерді орындауға мҥмкіндік
бермейтін оқиғалар туындады.
Біріншіден, Христофор Колумб пен Магелланның жаңалықтарының
арқасында жақсы ӛмір сҥру мен байлыққа он мыңдаған адам ҧмтылған.
Дҥние туралы тҥсініктері ӛзгерді, еуропалықтар мҥлдем басқаша мәдениет
тҥрлеріне кез болды.
Екіншіден, Еуропа картасында билеушілері папаға бағынудан бас
тартып, керісінше, ӛз мемлекеттерінің шегінде шіркеуді билігіне алған
ҧлттық мемлекеттер пайда болды.
Ҥшіншіден, маңызды экономикалық ӛзгерістер туындады: сауда
халықаралық саудаға айналды, жаңа еңбек нарықтары туындап, ӛндірістік
революция дами бастады, қоғамда жаңа әлеуметтік топтар пайда болды.
Тӛртіншіден, әлеуметтік ҧтқырлықтың қарқыны мен масштабы кҥрт
артты, жер иеленушілік қҧқығы жойылды және адамның жеке қасиеттерін
кӛрсетуге жол ашылды. Осылайша, ортағасырлық феодалдық қоғамның
статикасы ерте капиталистік қоғамның қарқынды дамуымен алмасты.
Римдік-католиктік
шіркеудің
папаға
жан-жақтан
ҧсынылған
реформалардан бас тартуы ерте ме кеш қандай да бір нәтиже беруі тиіс еді.
Мҧның нәтижесі болып 1517 жылдың 31 қазанындағы оқиға еді, ол кезде
августиндік-монах, қҧдайға қҧлшылық етуші дәрігер және епископ М.
Лютер индульгенция саудасы кӛмегімен арсыз және озбыр тҥрде ақша
алуды айыптаған 95 тезисті жарыққа шығарды. Индульгенция деп әр тҥрлі
бағадағы арнайы бланктер аталды, оны сатып алған кҥнәхарлар ӛздерінің
кҥнәларының кешірілетініне сенімді болған.
Шіркеу М. Лютерға қарсы тҧруға тырысты, бірақ бҧл әрекет ешбір
нәтиже бермеді: кҥрес логикасы христиан дініндегі католиктік және жаңа
бағыт арасындағы кейіннен
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/s-b-balshikeev-v2.html?page=80#Қайта_ӛркендеу_дәуірі_мен_Жаңа_кезеңдегі_христиан_діні_(XVI-XIX__ғғ.).

title: Дж. Уиклиф - С. Б. Балшыкеев


url: http://emirsaba.org/s-b-balshikeev-v2.html?page=81#1522_жыл,_Швейцария._Пастор_Уильям_Цвингли__цвинглиандық

title: протестантизм - С. Б. Балшыкеев

text:
80
5.
Монахтық – адамның табиғи заңдылығынан тыс кҥйі: дін басылары
неке қиюға қҧқылы.
6.
Әрбір христиандық Қҧдайдың рухани әулиесі болып табылады,
оған делдардардың қажеті жоқ және ол дҧға арқылы Қҧдаймен тікелей
тілдесе алады.
Мартин Лютердің ӛлімінен кейін, оның идеялары Германия
шекарасынан тыс жерлерге дейін тамыр жайды. Дегенмен, лютериандық
протестантизмді христиан дінінің біртҧтас тармағына айналдыратын ӛзегі
бола алмады. Қатаң даулар протестантизмді кӛптеген жеке ҧйымдарға
ажыратты. Хронологиялық ракурста олардың пайда болуы келесідей
тәртіппен бейнеленеді:
1522 жыл, Швейцария.
Пастор Уильям Цвингли
цвинглиандық
атауымен белгілі шіркеудің негізін салады. Цвингли әрекеттерінің
нәтижелері келесідей болды: монастырлар жабылып, индульгенция саудасы
тоқтатылды, ғибадатханалардан иконалар мен крестер, мҥсіндер мен
алтарьлар, органдар мен қоңыраулар және т.б. алынды. Қҧдайға қҧлшылық
етудің қарапайым жолдары табылды, ол тек уағыз айту, дҧға тілеу және ән
айтумен шектелді. Азаматтар ҥшін екі діни салт – шоқындыру және тҥрлі
салттық рәсімдер орындалды. Діни қызметкерлер сайланып, тағайындалды
және діндарлардың жиналысында қызметтерінен алынды, шоқындыру, неке
қию, жерлеу рәсімдерінің ақысын тӛлеуге тыйым салынды.
Достарыңызбен бөлісу:


title: протестантизм - С. Б. Балшыкеев


url: http://emirsaba.org/s-b-balshikeev-v2.html?page=82#1579_жыл,_Польша_._Ф._Социн_христиандық_Қҧдайдың_ҥштігі_туралы_догматына_қарсы_шығады._Оның_ізбасарлары_–__социандықтар

title: жыл, Швейцария - С. Б. Балшыкеев

text:
1525 жыл, Швейцария. Цвингли шәкірттері қайта шоқындыру
мәселесінде онымен ойлары ортақ болды және ережеге екінші рет қайта
шоқындыруды енгізеді.
Анабаптистер шіркеулері пайда болады
(грек тілінен аударғанда – қайта шоқындыру рәсімін орындаймын). Анабаптистер кез-келген мемлекет ісіне араласу әрекеттерінен бас тартты
және шіркеудің мемлекеттен бӛлінуін қолдады. Шіркеулік иерархияны
мойындамады және байлықты, мемлекеттік іске араласуды және әскери
борышын ӛтеуді айыптады. Анабаптистер қатаң қуғынға ҧшырады.
Нәтижесінде, анабаптизмнен
меннониттер, мельхиориттер, гуттерлік ағайындардың шіркеулері пайда болды.
1536 жыл, Нидерланды. Ӛз еркімен католик мәртебесінен бас
тартқан әулие Менно Симонс бір дінге табынушыларды басқаруды –
олардың қорлануы мен қуғынға тҥсуінен қҧтқару ҥшін қабылдайды. Оның
ізбасарлары ӛздерін
меннониттер деп атаған. Меннониттер зорлау
әрекеттерінен бас тартып, ӛзін-ӛзі адамгершілік жағынан жетілдіруге
талпыну, шіркеудегі иерархияны жоққа шығару мен әрбір қауымдастықтың
ӛзін-ӛзі басқаруды қолдайтын қасиеттерімен ерекшеленді.
1579 жыл, Польша . Ф. Социн христиандық Қҧдайдың ҥштігі туралы
догматына қарсы шығады. Оның ізбасарлары –
социандықтар Иисус
Христосты ӛзінің тақуалық ӛмір сҥруі мен Қҧдайға қҧлшылық етуінің
арқасында қайта тірілгеннен соң, Қҧдайдың қасиеттеріне ие болған адам
деп санаған. Социандықтар ең алғаш кҥнә жасауды, Христостың Қҧдіретін,
кҥнәні ӛтеуді және сана мен тҥйсікке қарама-қайшы догматтарды жоққа
шығарған және олардың тиімді тҥсініктемелеріне мҥмкіндік тудырмайды.


title: жыл, Швейцария - С. Б. Балшыкеев


title: жыл, Швейцария - С. Б. Балшыкеев

text:
1534 жыл, Швейцария. Протестанттардың екінші ҧрпақтарының
кӛсемі Жан Кальвин Женевада христиан дінінің тарихында маңызды рольге
ие болған шіркеудің негізін салды. Жаңа бағыттың атауы негізін
салушының есімімен –
кальвинизм деп аталды.
Ж. Кальвиннің
басшылығымен Женева реформаланған шіркеудің моделі болды, оның
ҥлгісі бойынша басқа да реформалық шіркеулер қалыптасқан.
Ж. Кальвиннің дін ілімінде тағдыр туралы идея басты орынға ие, ол
арқылы адам тағдыры Қҧдаймен шешілген және ешбір рақымшылдың еш
нәрсені ӛзгертуге мҥмкіндігі жоқ.
Ж. Кальвин ӛзінің рухани кең мҧрасында (57 томдық) христиандық
теория мен кҥнделікті ӛмірдің барлық аспектілерін толық және егжей-
тегжейлі баяндаған. Оның идеялары қысқаша былай тҥсіндіріледі:
- қҧдай толық егеменді, Оны ешбір дҧғамен немесе жақсы істермен
мейірімдендіруге болмайды, Ол адамдардың тағдырын алдын-ала
белгілейді: біреуді – қҧтқарады, біреуді - ӛлімге жазады;
- адам Адамның кінәсін мҧра етеді және ӛзін-ӛзі қҧтқару ҥшін
ешқандай әрекет жасай алмайды – оның еркі толық азғындыққа салынған;
- Иисус Христос крест азабын барлық адамдар ҥшін кӛрген жоқ, тек
Қҧдайдың сҥйген қҧлдары ҥшін азап шеккен;
- Қҧдайдың сҥйген және сҥймеген қҧлдары Жер бетіндегі
материалды, адамгершілік және рухани байлықтарына байланысты
айқындалады;
- Қҧдай шіркеу мен мемлекетті адамдардың игілігі ҥшін қҧрған және
олар бір-біріне христиан дінін тарату ҥшін, адамдарды Библияның
адамгершілік туралы заңдарын негізге ала отырып, тәрбиелеу мақсатында
кӛмектесулері қажет;
- шіркеуде қызметкерлер функцияларының нақты дифференциациясы
белгіленуі қажет: пасторлар тәртіпті сақтап, уағыздауы, оқытушылар –
дінге оқытулары, диакондар – қайырымдылық жҧмысын басқаруы,
пресвиторлар – қҧдайға қҧлшылық ету мен адамгершілік қасиеттерін
қадағалауы және қажет болған жағдайда оны бҧзышуларды соттап
жазалауы, оларды шіркеу мҥшелігінен алып тастап, ӛлім жазасына дейін
кесулері қажет.
Басқа мемлекеттерде кальвинизм басқаша атаулармен танымал
болды: Францияда Кальвиннің кейбір ізбасарлары


title:
гугеноттар
(немісше
–
антпен біріккендер
), басқалары –
янсенистер

text:
82
Кальвинизмнің бҧл тармағы
пресвитериандықтар
(грекше - қария)
деген
атауға ие болды. Кальвинизмде барлық
жердегідей діни табынулар
анағҧрлым қарапайымдалған және пасторлар дінге сенушілер арасынан
тағайындалған. Пресвитериандық дін ілімі Библия және Ж.
Кальвин мен
Дж. Нокстың идеяларына негізделеді.
1604 жыл, Голландия.
Кальвинизмнің салтанатты шеруін Дж.
Армини тоқтатты. Ол ӛзі және оның жақтастары –
арминиандықтармен
бірге Кальвинге қарама-қайшы Қҧдайдың барлық жанды қҧтқару ҥшін
жаратқан деп ҥйретті: адам тәуелсіз ерікке толы және Қҧдайдың кҥшімен ең
алғаш кҥнәсінан арылуға мҥмкіндігі бар – тек діни нанымы болса
жеткілікті. Христос крестте Қҧдаймен
барлығын жақындастырған,
дегенмен, бҧл мейрімділікке кез-келген адам бӛлене алмайды. Адам –
Қҧдай қолындағы кҥнәлардың қҧлы емес және Қҧдайдың да қҧлы емес:
оның қҧтқарылуы ӛзіне байланысты. Арминиандықтар қудаланған,
артынша олардың кӛзқарастарының кейбір бӛлімдерін
әдіскерлер,
англикандықтар және баптистар пайдаланған.
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/s-b-balshikeev-v2.html?page=84#1604_жыл,_Голландия._Кальвинизмнің_салтанатты_шеруін_Дж._Армини_тоқтатты._Ол_ӛзі_және_оның_жақтастары_–__арминиандықтармен


title: жыл, Англия - С. Б. Балшыкеев

text:
83
Протестанттықтың жетістіктері жоғары католиктік дін басылары мен
папаға қарсы әрекет жасау және католиктік
шіркеудің ішкі реформаларын
жҥргізуді талап етті: Реформация Контрреформацияға қарсы қойылды.
Оның басты міндеті - протестанттыққа қарсы әрекет жасап, шіркеу ішіндегі
кҥпірлерге қарсы кҥрес жҥргізу болып табылды. Бҧл мақсаттарға жетудің
қҧралы болып монахтық ордендер және жаңадан қҧралған
Достарыңызбен бөлісу:


title:
капуциндер
(1524ж.), мен
урсулиндер

text:
84
және ҧйымдар конгломератын қамтыды, олар қарсыластары мен
бәсекелестерімен достық қарым-қатынас орнатуға мәжбҥр болды.
Әдебиет
1. Библия. - М., 1988.
2. Библейская энциклопедия. - М., 1991.
3. Библейский словарь / Пер. с швед. – М., 1989.
4. Бойд Р.Т. Курганы, гробницы, сокровища. – М., 1991.
5. Де Гаан Н.Р. Круг христианского чтения. – М., 1990.
6. Зеньковский А. Апологетика. - Рига, 1992.
7. Кернс Э. Дорогами христианства. - М., 1992.
8. Левшеня К. Доктрины Библии. - М.,1981.
9. Льюис К. Просто христианство. – М., 1990.
10. Макдауэлл Дж., Ларсон Б. Иисус. – М., 1990.
11. Роберсон Р.
Восточные христианские церкви, Справочник. - СПБ, 1999.
12. Савченко П.Д Сравнительное богословие. – М., 1990.
13. Тенни М.К. Мир Нового Завета. – М., 1990.
14. Хеннинг Р. Неведомые земли. - М., 1961, Т.2.
15. Мченсны А. Отцы церкви. Отцы наших отцов. - Караганда, 2000.
16. Амусин И.Д. Кумранская община. - М., 1983.
17. Гече. Г. Библейские истории / Пер. с венг. - М., 1989.
18. Донини А. У
истоков христианства / Пер. с итал. - М., 1989.
19. Каутский К. У истоков христианства / Пер. с нем. - М., 1990.
20. Косидовский З. Библейские сказания. - М., 1973.
21. Косидовский З. Сказания евангелистов. - М., 1977.
22. Крывелев И. А. История религий. - М., 1988, Т.1.
23. Орынбеков М.С. Верования древнего Казахстана. - Алматы, 1997.
24. Свенцицкая И.С. От общины к Церкви. - М., 1985.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Бақылау сұрақтары - С. Б. Балшыкеев

text:
Бақылау сұрақтары
1. Ерте христиан діні жӛнінде қандай дереккӛздер мәлімдейді?
2. Негізгі христиан дінінің догматтарын атаңыз және мәнін түсіндіріңіз.
3.Христиандықтардың қасиетті кітабы – Библияның мәні неде?
4. Христиандық дін ілімінің жүйесі нені білдіреді?
5. Ерте христиан дініне сипаттама беріңіздер.
6. Монахтық қайда, қашан және не себептен пайда болды?
7. Ортағасырлық христиан дініне сипаттама беріңіздер.
8. Христиан дінінің 1054 жылы бӛлінуінің себеп-салдары қандай?
9. Крест жорықтары қандай мақсаттарды кӛздеді?
10. Монахтық ордендердің пайда болу себептері қандай?
11. Ортағасырлық күпірлерге сипаттама беріңіздер.
12. Протестанттықтың пайда болу себептері қандай?
13. Лютеранттық, кальвинизм және англиканттықа жеке баға беріңіз.
85
5.3 Ислам
Ислам буддизм және христиан діндерінің қатарындағы дҥниежҥзілік
дін болып табылады. Мҧсылмандар саны 1 миллиард адамнан асады. Пайда
болу кезеңі – Арабия, б.з. VII ғ. Мҧсылмандар барлық қҧрлықта ӛмір сҥреді,
әсіресе, олардың кӛп бӛлігі араб және тҥркі мемлекеттерінде шоғырланған.
Он мыңдаған мемлекеттердің ішінде ислам мемлекеттік дін болып
саналады.
Исламның негізін салушы тұлға.
Бҥкіл дҥниежҥзіне ислам дінінің
негізін салушы -
Мұхаммедтің
есімі белгілі
(Махаммад, Магомет),
алайда, оның толық есімі былай жазылады:
Мұхаммад бин Абдуллах бин
Абдуль Мутталеб Әл-Хашими Әл-Кураши.
Мекке қаласында 570 жылы
дҥниеге келген. Мҧсылман дереккӛздеріне қарағанда, Мҧхаммед
пайғамбардың ӛмірге келген шағында ерекше қҧбылыстар байқалды: пҧттар
жоғалды, сарайлар сілкінді, парс оттары сӛнді (бҧған дейін ол 2000 жыл
жанып тҧрды), жер мен кӛк ерекше шырақпен жарқырады.
И. Христоспен салыстырғанда Мҧхаммед пайғамбардың жер бетінде
ерекше ата-аналары болды. Олар дҥниеден ерте ӛткен, содан соң бала
тусқандарының қолында тәрбиеленді. Оның балалық және жасӛспірім шағы
қиын болды, бірақ бҧл жағдай пайғамбардың Хадиджа бинт Хувайлид атты
жесір әйелге ҥйленіп, саудагер болғанынан кейін жақсы жаққа қарай
ӛзгерді. Саудагер ретінде Арабиядан тыс жерлерге керуен жҥргізген, ол
жерлерде иудейлік және христиан діндерімен танысқан.
610 жылы Мухаммед жаңа ислам деп атаған діннің уағыздаушысы
ретінде танылады.
«Ислам»
термині араб тілінен шыққан және «бой
ҧсынушылық», «бағыну», «табыну» мағыналарын білдіреді. Бҧл сӛздің
басқаша мағынасы – Қҧдайға қҧлшылық ету арқылы жететін «тыныштық».
Мҧхаммед пайғамбардың адамдар арасындағы бауырластықты,
адамдардың бірін-бірі қанауға жол бермеу туралы уағыздары Меккенің
билеушілерінің ашу-ызасын келтірді, содан соң ол ӛз ӛмірін сақтап қалу
ҥшін Медина қаласына қашады. Бҧл жағдай 622 жылы болған, осы кез
(хиджра жылы) мҧсылман жылсанауының бастамасы болады. Мҧхаммед
Медина қаласында ең алғаш мҧсылман қауымдастығының негізін салады,
оның қҧрамына оны «Алланың елшісі» ретінде танығандар ғана кірді.
Мҧхаммед ӛмірінің соңына қарай барлық Арабияны дерлік ӛз ықпалына
бағындыра алды. Ол 632 жылы Медина қаласында қайтыс болды және сол
жерде жерленген.
Мҧхаммедтің дарынды және мақсатқа бағытталған қасиеттерге толы
болғаны туралы еш кҥмән жоқ. Мҧсылмандар оны адам деп танып, тек екі
ғажайыпты есепке алмағанда ғажайып қасиеттерге бӛлендірмеген: аз
уақытқа кӛкке сапар шегуден басқа Мҧхаммедті тастармен қолпаштау.
Дегенмен, пайғамбарды қҧрметтеу мҧсылмандардың міндеті болып
табылады. Оның ӛмірі еліктеу ҥшін мысал ретінде бағаланады, ал оның
есіміне сыйластықпен қарамау - ӛліммен жазаланатын қылмыс болып
табылады.
86
Мҧхаммед уағыздаған дін іліміне әр тҥрлі кӛзқараспен қарауға
болады, бірақ дҥниежҥзілік ӛркендеуді исламның негізін салушысыз
елестету мҥмкін емес.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/s-b-balshikeev-v2.html?page=87#Исламның_негізін_салушы_тұлға._Бҥкіл_дҥниежҥзіне_ислам_дінінің___негізін_салушы_-__Мұхаммедтің

title: Бақылау сұрақтары - С. Б. Балшыкеев


title: Ислам догматтары - С. Б. Балшыкеев

text:
87
4.
Тәңір пайғамбарларына сену. Мҧсылмандар Қҧранда жазылған
барлық пайғамбарларға сенуге міндетті.
Мҧхаммед және оған дейін ӛмір сҥрген пайғамбарлар арасындағы
айырмашылықтарды есте сақтаған жӛн:
- алғашқыда пайғамбарлар белгілі
бір халыққа және кезеңге
байланысты жіберілген. Мҧхаммед барлық халыққа ортақ барлық кезеңге
жіберілген;
- кӛптеген пайғамбарлардың ілімдері ҧмытылған және бҧрмаланған,
олар бойынша ӛмір сҥру мҥмкін емес жағдай. Мҧхаммед ілімінің мәні - ол
бойынша жаңылысудан қорықпай ӛмір сҥру мҥмкіндігінің болуында;
- алғашқы пайғамбарлардың әулиелігі тегіс қамтылмаған, ал әрбір
жаңа пайғамбар алдыңғы пайғамбарлардың бҧйрықтарын
жойған немесе
ӛзгертіп отырған. Мҧхаммедтің ілімі барлығын тегіс қамтыған, оны
қайтадан ӛзгертуге немесе жақсартуға болмайды.
5.
О дҥниелік ӛмірге сену. Мҧсылмандардың пікірінше, кімде-кім
қайта тірілуге сенбесе, ол
кәпір болып табылады, ӛйткені, ӛлгеннен соң
ӛмір сҥруді жоққа шығару барлық нанымдардың мәнін жоғалтады. О
дҥниелік ӛмір мәңгілікте ӛмір сҥрудің сапалы жаңа кҥйі ретінде
тҥсіндіріледі. Діннен қашқандарға, мҧсылмандық адамгершіліктен бас
тартқандарға тозақтың оты дайын тҧрады, ал діншіл мҧсылмандарға
жҧмақтың шексіз рахаты тарту етіледі.
Жоғарыда аталған догматтар ислам дінінің негізі болып табылады:
оларға сенген адам мҧсылман қауымдастығының мҥшесіне айналады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Мұсылманның немесе «дін тармақтарының басты міндеттері»

text:
88
2.
Ауыз бекіту (ораза).
Оразаны Рамадан (Рамазан) айының
кҥнтізбесі бойынша тоғызыншы айдың ішінде ҧстайды. Бҧл кезде
мҧсылмандар қасиетті кҥн бойы тағамнан, сусыннан, ерлі-зайыптылардың
қатынасынан, ойын-кҥлкіден және т.б. бас тартады. Тағам мен сусынға қану
тҥнгі уақытта рҧқсат етіледі. Ораза ҧстаудан аурулар, жҥкті әйелдер,
емізетін аналар, жол жҥретіндер, тоғыз жасқа дейінгі қыз балалар мен 14
жасқа дейінгі ҧл балалар босатылады.
Діндарлардың пайымдауынша, ораза ҧстау асқорыту жҥйелерін
жеңілдетеді, жанды жайландырады, аш адамдарға мейірімділік сезімдерін
білдіруді тәрбиелейді.
Егер мҧсылман Рамадан айында келесі әрекеттерді орындаса, ораза
жарамсыз деп саналады:
- жаман сӛздер айту, айқайлау, кҥндіз темекі шегу, киноға бару;
- тағам мен сусынды біле тҧра ішу, жалған әңгіме айту;
- әдейі қҧсық қҧсу.
Әрбір бҧзылған ораза жоғалтқан кҥндерді ӛтеу әрекеттерімен қоса
орны толтырылатынын айта кеткен жӛн: қҧлдарды босатуға, 60 аш адамды
тойдыруға болады және т.б.
Мҧхаммедтің айтуы бойынша, Рамадан айы келген уақытта жҧмақтың
есігі ашылып, тозақтың есігі жабылады. Алла ҥшін ораза ҧстаушының иісі
мускустың иісінен тартымды болады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Біріншіден - С. Б. Балшыкеев

text:
Біріншіден , наным нысаны адамда оң немесе теріс эмоцияларды,
ӛзіндік бағалауды туындатады және белгілі бір әрекет тҥріне себеп болады:
мысал ретінде орта ғасырлардағы рақымсыз адамдардың әрекеттерін немесе
адамдардың ӛз еркімен қҧрбандыққа шалдығуы мен басқаларын
қҧрбандыққа шалдыруын келтіруге болады.
Жеке білімге тоқталатын болсақ, ол әрқашанда мінез-қҧлыққа әсер ете
бермейді – ӛйткені, ол кӛп жағдайда іс-әрекет туындатпайтын бейтарап
ақпаратты қамтиды.
Екіншіден , наным ақыл-парасатсыз, тиімді ойларсыз, тҥсініктерсіз,
талқылауларсыз, ой толғауларсыз болуы мҥмкін емес. Сондықтан, «соқыр
діншілдік наным» сӛз тіркесі қатаң тҥрде теріс саналады.
Үшіншіден , ақыр аяғында, толық беделі бар ақпарат иесіне оң
кӛзқарассыз діншілдік нанымның туындауы мҥмкін емес. Мҧндай беделді
адамға басқа тҧлғаны (әке, қасиетті діндар адам және т.б.) немесе жазбаша
дереккӛздерді (Библия, Қҧран) жатқызуға болады.
Діни наным мен діни емес наным арасында шартты шекараны
жҥргізуге болады. Соңғысының ерекшелігі - оның ақиқаттығы мен
жалғандығының практика жҥзінде тексерілу мҥмкіндігі болып табылады.
Діни нанымның ерекшелігі - оның нысанының
(ғажайып) толық жоққа
шығарылмауы, не болмаса, дәлелденбеуі мҥмкін болмайтындығында.
Сондықтан да, Қҧдайға сенудің қоршаған орта туралы ғылыми
білімдермен ҥйлеспеушілігі туралы кез-келген пікірді маңызды деп санауға
болмайды. Ӛмірлік тәжірибе діни нанымдарды жоққа шығарса да, діни
наным таңқаларлық тҧрақтылықты сақтап қалады: «ақырғы заман» туралы
кӛптеген нақтылы кҥндердің сәуегейлілігі дәлелсіз болды, бірақ бҧл
шынайы сәуегейлілікке сенетіндердің діни нанымының жойылуына әсер
етпеді.
Діни наным мен білімнің діни емес тҥріндегі қатынасы жиі оқу мен
діни ілімнің қатынасы тҥрінде білінетінін айта кеткен жӛн. Осылайша, діни
наным мен білім арасында қандай да бір шекараның болатынын айтуға
болады, ал шынайы ӛмірде ол діни және діни еместің арасында болмайды –
бҧл тҥсініктер ӛзара жоққа шығармайды, ӛзара бірін-бірі толықтырады.


title: С. Б. Балшыкеев - бет 90

text:
89
балаларының асырауға мҥмкіндігі бар адамдарға:
ата-аналарға, әйелдеріне,
балаларына тӛленбейді. Кедей адамға бір ай немесе бір жылға жететіндей
кӛмек кӛрсету қажет. Зекет адамның кҥнделікті ӛмір сҥруге
қажетті
табысынан тӛленбейді.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Қажылық (қажылыққа бару)

text:
4. Қажылық (қажылыққа бару). Ислам әр адамның таза еңбекпен
тапқан ақшасына бір рет болса да Меккеге қажыллыққа баруға шақырады.
Қажылық – сыпайылық ҥшін баратын жол емес, саяхат емес, ӛте кҥрделі
діни салттық жора. Әйел адам қажылыққа тек туысқаны, яғни, ер адаммен
бірге баруы тиіс. Мусульмандар Меккедегі мешітте оқылатын дҧға басқа
мешітте оқылатын 100 мың дҧғадан артық деген сенімде – сондықтан да,
әркім қажылыққа баруды армандайды.
Қажылыққа бару келесі адамдар категориясына рҧқсат етіледі: тек
мҧсылмандар ҥшін, психиялық жағынан сау, ерікті (қҧлдар емес) кәмелеттік
жасқа толғандарға, қаржы қатынастарында мҧқтаж емес адамдарға.
Қатаң белгіленген жерге жеткенде қажылыққа келгендер арнайы ақ
киімдерді (ихрам) киеді және осы кезден қажылық басталады.
Ихрамды киген кезде қажыға тыйым салынатын әрекеттер: шашты
қию, жыныстық қатынасқа тҥсу, сҥйісу, тырнақ қию, бас киім кию
(ерлерге), әтір себу, тыйым салынған киімді кию.
Қажылық кезіндегі діни әрекеттер толық және жете белгіленген.
Қажылық – бҥкіл дҥниежҥзі мҧсылмандарының сан миллиондаған ерекше
форумы, мҧсылмандық бауырластық пен ынтымақтастықтың символы.
Қажылыққа барған адам
«қажы» қҧрмет атағын иеленеді және жасыл тҥсті
сәлде орап, мҧсылман салттарын орындауға қҧқығы болады.
Меккеден кері қайтар жолда діндарлар Мҧхаммед пайғамбардың,
оның қызы Фатиманың, оның әйелі Айшаның, пайғамбар мен басқа
әулиелердің ӛлімінен кейін мҧсылман қауымдастығы басшыларының мәйіті
жерленген Медина қаласына барады.
Ең маңызды
«ислам тармақтары» (намаз, ораза, зекет және
қажылық) толық дінге сенушіліктің мына формуласына сенуді талап етеді:
«Алладан басқа Тәңір жоқ және Мұхаммед оның елшісі». Алладан басқа
тәңірлерге сену кҥнә, ҥлкен кҥнә болып табылады. Алла – мҧсылмандардың
жалғыз тірегі. Оның барлық әрекеттері Алла ҥшін істелуі қажет. Мҧхаммед
Пайғамбар қҧдірет кҥші емес, ол адам, Алланың қҧлы, оған табынуға
болмайды, тек оның уағыздары бойынша ӛмір сҥру қажет. Пайғамбардың
есімін қҧрметтемеу немесе оны балағаттау, оның сӛздері мен істеріне
сыйластықпен қарамау қатаң жазаланды - ӛлім жазасына дейін кесілді.
Ислам Мҧхаммедке дейін ӛмір сҥрген Алланың барлық елшілеріне бір
мезгілде соңғы Пайғамбардың есіміне баса назар аудара отырып, қҧрмет
кӛрсетуге шақырады.
Мҧсылманның Исламды қорғау сияқты міндетін айта кеткен жӛн.
Осындай қорғаныстың бӛлігі
джихад – ислам жауларына қарсы қасиетті
соғыс болып табылады. Дҥниежҥзінің барлық мҧсылмандары кез-келген
ислам мемлекетіне жасалған шабуылдан зардап шеккендерге кӛмек
кӛрсетуге міндетті. Джихадтан бас тарту исламды сату дегенді білдіреді.
90
Джихад тҥсінігі мҧсылманның ӛзінің жаман ойларымен, әрекеттері
мен тілектерімен іштей кҥресу, ислам принциптері бойынша ӛзін-ӛзі
адамгершілік жағынан жетілдіру дегенді білдіреді.


title: Шариғат – мұсылман заңы - С. Б. Балшыкеев

text:
Шариғат – мұсылман заңы. Шариғат – мҧсылман қоғамы мен жеке
тҧлғаның тіршілік әрекетінің барлық жағын қамтитын тәртіп сақтау
ережесі, заңдар кодексінің толық жинағы.
Шариғаттың негізі Қҧран болып табылады (Мҧсылмандардың
қасиетті кітабы) және Сунна (Мҧхаммедтің ӛмірі мен іс-әрекеттері жайлы
аңыз-әңгімелер жинағы).
Исламда тӛрт мектеп бар, оның әрқайсысының жеке Суннасы бар,
оны шынайы және тура деп тек аталмыш мектептің шәкірттері ғана емес,
сонымен қатар, дҥние жҥзі мҧсылмандары да қҧметтейді.
Ханифиттер (340 млн.),
маликиттер (45 млн.),
шафииттер (100 млн.) және
ханбалиттер (20 млн.). Ӛзара айырмашылықтары болса да, оларды тӛрт
заңды мойындау біріктіреді: Қҧдайдың заңы, тҧлға заңы, қоршаған
адамдардың заңы және Қҧдайдың барлық жаратқандары. Мҧсылмандардың
міндеттері осы заңдарға негізделеді.
Қҧдай заңдарының мәні – адамның тек жалғыз Тәңірге сенуі, Оған
және Оның заңдарына қҧлшылық етуі болып табылады. Қҧдай заңдары
ҥшін басқа заңдарды және міндеттерді, сонымен қатар, ӛз ӛмірін
қҧрбандыққа шалуды шек қою қажет.
Тҧлға қҧқықтарының мәні – адамның шектен тыс кетпей, қалыпты
ӛмір сҥруінде. Ол жақсы мен жаманды анық айыра білуі және Пайғамбар
нҧсқаған жолмен жҥруге міндетті.
Басқа адамдардың қҧқығының мәні – осы адамдардың ӛмірі біздің
жалған сӛздерімізбен, ӛтірікпен, сӛз тасумен, мазақпен, алдаумен, зина
жасаумен кҥңгірттенбеуі қажеттігінде. Шарғиат
Мен және
Мен емес-басқа адамдар арасындағы ҥйлесімділікке шақырады.
Барлық тірі жандардың (адамдардан басқа) бізге ҥстемдік ететін
белгілі бір қҧқықтары бар. Сондықтан да, ойын-сауық ҥшін жануарларды
ӛлтіруге, оларға залал келтіруге, аш қалдыруға тыйым салынады. Исламда
ағашты немесе бҧтақты қажетсіз кесу, суды және басқа да табиғи қорларды
ысыраппен пайдалану мақҧлданбайды.
Шариғатта


url: http://emirsaba.org/s-b-balshikeev-v2.html?page=92#Ханифиттер__(340_млн.),__маликиттер_(45_млн.),__шафииттер_(100_млн.)_және__ханбалиттер


title:
«халал»
(жақсы зат) және
«харам»

text:
92
және бой ҧсынбау бір ғана жағдайда рҧқсат етіледі – егер ата-аналары
Алланы жоққа шығарып, одан бас тартса.
Мҧсылманның қоғамдық ӛмірінде шариғат бойынша келесі
ҧстанымдар бар: Қҧдайдың алдында барлығы тең және нәсілдік, жыныстық
немесе басқа сипаттары жағынан ешкімнің басымдығы болмайды.
Шариғатта балгерлер, кӛз бояушылар, абыздар, экстрасенстер және
т.б. қатаң айыпталады.
Анекдот және әзіл арқылы адамдар мен халықты келекелеуге тыйым
салынады. Рҧқсат етілетін ойын-сауық тҥрлеріне жҥгіру және кҥресу,
жекпе-жекке шығу және садақтан ату, найза лақтыру мен қылыштасу,
шабандоздық, аңға шығу және балық аулау, шахмат ойнау, ән айту,
музыкамен айналысу жатады. Сонымен қатар, ислам адамгершілігіне қарсы,
шарапты, ақшаны асыра мақтайтын мәтінді әндерді айтуға тыйым
салынады. Осындай талаптар кинофильмдерге де қатысты қойылады.
Мҧсылман тәртібі бойынша
Достарыңызбен бөлісу:


title: «тыйым салынатын тоғыз әрекет»

text:
93
қамтамасыз етіледі. Ӛзінен тӛмендегілердің қҧқығын жоюға тыйым
салынды, алайда, олардың ӛзі мемлекеттің жалпы заңдарына бағынуы тиіс.
Ислам мемлекеттерінің халықаралық қатынастары тӛмендегілерге
негізделеді:
- адамзаттың бірыңғай шығу тегіне және барлық адамдардың
теңдігіне сену;
- басқалардың қҧндылығын, мҥдделерін, беделін қҧрметтеу және т.б.;
- дҥниежҥзін қарым-қатынастардың қалыпты жағдайы ретінде тану;
- басқа біреудің ісіне араласуға асығу;
- мәселелерді реттеу тәсілі ретінде соғыс қорғаныс ҥшін болуы
мҥмкін;
- міндеттемелерді орындау және шарттар тәртібін сақтау.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Христиан дініне қатынасы - С. Б. Балшыкеев

text:
Христиан дініне қатынасы. Исламда Иисус Христос Алланың
кӛрнекті елшілерінің бірі ретінде қабылданады, бірақ оны Қҧдай немесе
Қҧдайдың ҧлы ретінде танудан бас тартады. Қҧранда Христостың крестта
керілмегендігі, оны Аллах кӛкке ҧшыратқаны жӛнінде айтылады (4:153-
158). Иисус Христос туралы Қҧранның келесі мәтіндерінде ашылады: 1:1-
40;
2:50,87,136,253;
3:7,42-59,84;
4:13,57-65,
156-159,171-172;
5:27,17,46,72,78,110-118, 6:85; 9:30-31; 61:6,14.
Мҧсылман дінбасылары Иисус Христоспен және басқа да танымал
тҧлғалармен байланысты оқиғалардың ҧқсастығын атап айтады.
Христиан діні әрқашан да ислам діндарлары мен миссионерлердің
назарын аударған. Библияның Шахристани, Ибн Хазм, Ибн Таймийя, Р.
Керанви, М. Гази, А. Х. Кадри және басқа да И. Христосты Алланың елші
адамы ретінде санайтын танымал білімпаздары мен сыншылары белгілі.
Ислам дінбасыларының пікірінше, Христостың тӛлтума ілімін ӛзінің
шәкірттері бҧрмалаған – себебі, ол ӛзі ештеңе жазбаған, ал жаңа ӛсиет
кітаптарының тҥпнҧсқалары сақталмаған.
Иисус Христостың беделін мойындай отырып, ислам әдебиетінде
оның бейбітшілік пен сҥйіспеншілік туралы христиандардың ӛсиеттерін
ешқашан орындамағаны анық жазылған – олар қҧрбандар мен тӛгілген
қанның саны бойынша рекорд қойды.
Сонымен қатар, ислам христиандарды «жазба адамдары» деп таниды
және ӛз шәкірттеріне оған сыйластықпен және мейірімділікпен қарауды
ҧсынады.
Христиандар мен мҧсылмандар арасындағы теологиялық пікір
айтысулар әрқашан да екі жаққа да ауыр тиетінін айта кеткен жӛн.
Қазақстанда екі дін де ӛздерінің «қағидалық кеңістіктерін» сол жерде ӛмір
сҥретін тҧрғындардың ҧлттық сипаттамалары бойынша бӛлісті. Қос діннің
жоғарғы және приходтық дін басылары бір-біріне деген адалдықты
ҧстанады, конфронтациядан бас тартады және ӛз дінбасыларын мейірімді
қатынстар орнатуға шақырады.


title: Исламдағы негізгі бағыттар мен секталар

text:
94
қауымдастығы басшыларының мәселелеріне байланысты сан ғасырлық
оқиғалар жатыр.
Билікті кімге мҧра ету керек? Сунниттердің ойынша, билікті халық
сайлау қажет. Шииттер болса, билік тӛртінші халиф Әли және оның әйелі
Фатиманың тікелей тҧқымына (балаларына, немерелеріне, шӛберелеріне
және т.б.) берілуі қажеттігін айтады. Шииттер
имамат
жӛніндегі ілімді
ойлап тапқан. Оның мәні – имамат (жоғарғы билік) қҧдірет кҥшінің
белгілеуімен тек қана Әлидің тегіне тән болып табылады. Шииттер
Қҧранды қасиетті кітап деп мойындайды, алайда, ҥшінші «Алладан безген»
халиф Осман Әлиге қатысты барлық заттарды жойғанын мойындады.
Шииттер Суннасында Мҧхаммедтің Әлиді ӛзі Қҧранды сақтаушы,
дінге сенушілердің әмірі болған имам ретінде тағайындау туралы идеясын
дәлелдеуге шақыратын кӛптеген хадистер бар, - осыған байланысты
Пайғамбардың алғашқы ҥш мирасқоры: Әбу-Бәкір, Омар және Осман
халифатының заңдылығы жоққа шығарылады.
Шииттер дәстҥрі бойынша Әлиден бастап, 12 имам ерекше қҧрметке
ие. Сонымен қатар, соңғы имам Мҧхаммед әл-Махди бейтаныс жаққа
қҧпиялы тҥрде «жоғалып кетті», «жасырынған, алайда, Мҧхаммед әулетінің
қҧқықтарын қалпына келтіру ҥшін қайтадан оралуы тиіс еді». Барлық
шииттер нағыз имамның ӛзін тағайындауды қажет етпейтініне сенді: ол ӛзі
– Алланың қалаулысы және дінді сақтаушы.
Сунниттерге қарағанда, шииттер исламды дін мен саясатқа бӛлуден
бас тартады. Керісінше, исламдық бағыт екеуін де Алланың қалауы мен
Қҧранның беделімен заңдастырылған және бекітілген ортақ жолға
біріктіреді.
Суннизм мен шиизмнің арасындағы ортақтастық – Қҧранның
қасиеттілігігне, Мҧхамедтің елшілігіне, діни тармақтарға және дәстҥрлі
діни салттарға сену болып табылады. Дегенмен, Қҧранның шииттік
нҧсқасында Мҧхаммедпен қатар, Әли туралы да баяндалатын бӛлімі бар.
Суннаның шииттік нҧсқасында барлық хадистер Әлидің және он екі
имамның есімімен байланысты.
Мҧсылмандардың Меккеге қажылыққа және Мединаға баратыны
барлығына мәлім. Шииттерде қажылыққа бару жағрапиясы анағҧрлым
кеңірек және имамдардың 12 есімімен байланысты орындарды қамтиды.
Сунниттер сияқты, шииттер Мҧхаммедтің туған кҥнін тойлайды, сонымен
қатар, олар Әлидің, оның әйелі Фатиманың және барлық имамдардың туған
кҥні мен қайтыс болған кҥндерін тойлайды.
Сонымен, исламның басты бағыттары - суннизм және шиизм болып
табылады. Мҧсылмандардың кӛп бӛлігі – сунниттер (90%), ал қалған бӛлігі
– шииттер (10%).
Шииттік ислам дәстҥрлі тҥрде секта деп аталатын кӛптеген тармаққа
бӛлінуімен сипатталады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Хариджиттер - С. Б. Балшыкеев

text:
95
халифтерді сайлау қажеттігі ҧстанымын қабылдайды.
Әрбір қауымдастық
халифті сайлауға және оны ислам ережелерін бҧзған жағдайда орнынан
алуға қҧқылы. Хариджиттер жауларына қарсы аса шыдамсыздық
танытумен ерекшеленді және оларды қорлау ӛздерінің
діни міндеті деп
санаған. Алайда, соңғы кездері мҧндай қатігездік біршама бәсеңдеді және
негізінен, діннен азғандарға, коммунистер
мен атейистерге қарсы
қолданылады. Олар Оманда, Алжирде, Тунисте, Мысырда, Ливияда, Иракта
ӛмір сҥреді, оларды
ибадиттер
(негізін салушы Ибаданың есіміне
байланысты) деп атайды.
Имамиттер –
бірізді ортодоксальділікпен ерекшеленетін анағҧрлым
кӛп тараған шиизмнің тармағы.
Олар имамның сайлау арқылы
тағайындалуы қажет деген теориялық пікірді жоққа шығарады, олардың
пікірінше, билік Әлидің ҧрпақтарына мҧрагерлік жолмен ӛтуі қажет. Имам
ӛзінің адептілерінің тҥсінігі бойынша – бҧл ғажайып кҥнәсіз тҧлға.
Қанаушылардың –
біріншіден, Хусейннің (халиф Әлидің екінші ҧлы,
ҥшінші имам) ғибадаты тән. Олар Иранда, Кувейтте, Иорданияда,
Ауғанстанда, Пәкістанда ӛмір сҥреді.
Исмаилиттер –
бҧл шиизмнің іштей ҧсақ бӛлімдері:
карматтар,
друздар
және т.б. бӛлінген тармағы.
Барлық исмаилиттер ҥшін ең бастысы
- жетінші имам Исмаилді,
сонымен қатар, олардың философиясының ерекшелігін ерекше қҧрметтеу
болып табылады. Бҧл философияда әркімнің қолы жететін «сыртқы» ілім
және таңдаулылар мен қҧрметтілердің тҥсінуіне ыңғайлы «ішкі» ілімдер
бар. Ішкі ілім мен Қҧдайды кез-келген нақтылығы жоқ әлемдік Абсолют
ретіндегі тҥсінігіндегі гностицизм
мен неоплатонизмнен алынған
Қҧранның аллегориялық тҥсініктемелеріне негізделеді. Исмаилизмде діни
атаққа қатысты қҧпия және қатаң жҥйелері бар (жеті саты). Исмаилиттер
Ливанда, Ҥндістанда, Пәкістанда, Сирияда, Иеменде, Танзанияда,
Тәжікістанда ӛмір сҥреді.
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/s-b-balshikeev-v2.html?page=97#Исмаилиттер_–_бҧл_шиизмнің_іштей_ҧсақ_бӛлімдері:__карматтар,__друздар

title: Хариджиттер - С. Б. Балшыкеев


title: Зейдиттер - С. Б. Балшыкеев

text:
96
беруге және діни рәсімдерді ӛткізуге қҧқылы.
Олар Ливан мен Сирияның
таулы аймақтарында ӛмір сҥреді.
Ислам тармақтарының қысқаша тізімінің кӛрсеткіші бойынша, бҧл
дін христиан дініндегідей тҧтастықтан алшақ. XIX ғасырда суннизмде де,
шиизмде де жаңа тармақтар пайда бола бастады. Олар туралы кейінірек
баяндаймыз, аз қазір ислам ойының суфизм сияқты бағытын қарастыру
қажет.
Сопылық
(арабша - жүн) –
суфияда, «жҥннен тігілген жамылғы
киген адамдар» захедтер – неке қиюдан
бас тартқан және рухани
жаттығулармен айналысқан ең алғаш ислам дінінің тақуаларының
ізбасарлары болып табылады.
Сопылар ӛз ӛмірлерінің мәні ретінде Қҧдайды тануды, оған
жақындасу және Қҧдаймен байланысу деп таныды. Сопылардың тарихы зор
және кӛптеген мектептері бар. Сопылықтың классиктері - әл-Ғазали, әл-
Араби, Саади, Руми, Хафиз, Ниязи, низами, Фирдоуси, Омар Хайям,
Джами, Насими, Қожа Ахмет Йассау болып табылады.
Олардың
кӛпшілігіне пантеизм, оның қҧдаймен бірігуі тән.
Сопылар қоғамы мен бауырластығы ешбір ислам билеушілеріне
бағынбаған және кейде әскери орден (Кавказдағы ) ҥлгісін қабылдай
отырып, ӛздігінен әрекет еткен. Сопылар рухани ӛмірге зор әсер етті және
билеушілер оны қабылдамаған. Бҧл тақуалар, мистиктер,
дінге
табынушылар Алладан басқа ешкімнен және еш нәрседен қорықпаған, сән-
салтанатты, мешкейлікті, бос сенделіс ӛмірді айыптаған және сондықтан да,
оларды халық сыйлаған.
Қазіргі заманғы сопылық ислам философиясы бола тҧра, индуизмнің,
буддизм және христиан дінінен кейбір кезеңдерін енгізген. Сопылықта ӛзін-
ӛзі тануға баса назар аударылады: кімде-кім ӛзін-ӛзі таныса, сол Қҧдайды
да таниды. Қҧдай туралы теориялық білім адамға бейбіт ӛмір мен
тыныштық бермейді, алайда, адам ӛзін Қҧдай санап, ішкі жан дҥниесінің
тыныштығын ҧялата алады.
Сопылар ӛздерінің атауларының
«сопы»
(таза) терминінен шыққан
деп
есептейді, сондықтан да, ӛздерін надандық пен екіжҥзділіктен,
догматизмнен, эгоизм мен фанатизмнен, касталық, нәсілдік, діни
айырмашылықтан алшақ деп есептейді.
Сопылардың ойынша, Қҧдайға апарар ҥш жол бар.
Біріншісі – бҧл надандық пен соқырлық жолы. Адам бҧл
жолда
сезімдерді басшылыққа алады және адамгершіліктің не екенін білмейді. Ол
ӛзіне тозақ қҧрады және сол тозақта ӛмір сҥреді.
Екінші жол – діншілдік пен сҥйіспеншілік жолы. Бҧл жолда адам
Қҧдайдың адамгершілік туралы ӛсиеттерін басшылыққа алады, олардан еш
жағдайда бас тартпайды.
Ҥшінші жол – даналық жолы, кӛпшілігі бҧл жолға тҥсе бермейді.
Алайда, осылар ӛзінің тәнін, сезімі мен ойларын басқара отырып, ӛмірдегі
ауыспалы жағдайлары мен қиыншылықтарына қарамастан, рухани
байлыққа жетеді. Бҧл рахатты «мәңгілік теңізге батқанынша» сезінеді.


title: «тазалық батырлары» - С. Б. Балшыкеев

text:
«тазалық батырлары» басқа исламдық емес, діни нанымдар мен
философия ӛкілдеріне қастандықты немесе теріс тҥсінікті сезінбейді.
Олардың ілімінен кӛріпкелдік пен интуицияны, оккультизм мен
спиритизмді, теософияны, шабыт пен йоганы – жалпы адамның «Мен»
деген ӛзін-ӛзі жетілдіру қасиетін ашатындардың барлығын табуға болады.
Сопылық бауырластықтың мҥшесі болу қиынға соғады, ӛйткені, әрбір
басшы (муршид) ӛзіне ғана сәйкес шәкіртті іздейді. Бҧл жерде оқыту мен
сабақтың арасында ешқандай сәйкестік болмайды: әркіммен жеке жҧмыс
жҥргізіледі, бҧл кезде шәкірт пен Ҧстаздың арасында толық тҥсінушілік
болуы қажет. Біреулер ҧзақ ҧсынылады, ал кӛпшілігі – осы іске ӛзін бҥкіл
ғҧмыр бойы арнайды. Мысалы, тек ойға шомудың (медитация) ӛзі жеті
тҥрді қамтиды: тәнді басқару ҥшін, ойды басқару ҥшін, жанды тазарту ҥшін,
ақылды тазарту ҥшін, рух тазалығына жақындау ҥшін, таза абстракцияға
тҥсу ҥшін және толық «Мен» дегенді жойып, қҧдаймен бірігу ҥшін.
Сопылық тек ислам әлемінде ғана жан-жақты таралмаған. Сопылар
кӛптеген ақындық және музыкалық шығармалардың авторлары болып
табылады. Сопылардың қҧпия бауырластықтары қазіргі таңға дейін тек
рухани-кӛркемдік ғана емес, сонымен қатар, дҥниенің саяси аясына да
ықпал етуде.
Мұсылман мейрамдары мен әдет-ғұрыптары. Мейрамдар мен
салттар – кез-келген діннің қҧрама бӛлігі. Олар кез-келген діннің
догматтарынан бастау алады және оның сыртқы сипаты болып табылады.
Кей кезде діни мейрамдарға қазіргі заман мейрамдарына қатысы жоқ ислам
дініне дейін пайда болған наурыз (навруз) мейрамы сияқты мейрамдар
жатқызылады.
Жалпымҧсылмандық мейрамдарға келесілер жатады.
1. Құрбан-байрам (Ид-аль-адха) – қҧрбандыққа шалу мейрамы. Ораза
айынан соң 70 кҥннен кейін тойланады және ҥш-тӛрт кҥн бойы жалғасады.
Бҧл мейрам қажылықтың аяқталуымен сәйкес келеді.
Қҧрбандыққа шалудың негізі болып мағынасы жағынан жақын
қҧранның және библияның сюжеттері табылады. Оның мәні – Ибрахимнің
(Авраам) Қҧдайдан ӛз ҧлы Ысмайылды (Исаак) қҧрбандыққа шалуға рҧқсат
алуы болып табылады. Ата-анасы қҧрбандыққа ҧлын шалғалы жатқанда,
Қҧдай Періште арқылы кісі ӛлтірушінің қолын тартып, қҧрбандыққа мал
шалуды талап етті – соңынан бҧл іс орындалды. Осылайша, бҧл мейрам
қҧдіретті және мейірімді Қҧдайдың символына айналды, сонымен қатар,
шынайы мҧсылманның барлық талаптарды орындау мейрамы болды.
Жануарлар (қой, ешкі, бҧқа және тҥйе) мейрамға дейін
бордақыланады және қатаң рәсім бойынша ӛлтіріледі. Ӛлтіру ҥшін әдетте
ең ірі және ауруы жоқ мал таңдалады, ӛйткені, ислам іліміне сәйкес бҧл
малдың арқасында ӛлген адам тозақтың кӛпірімен жҧмаққа жол тартады.
Ислам қағидалары бойынша қой немесе ешкі бір адамның немесе бір шағын
отбасының атынан шалынады, ал сиыр мен тҥйе жеті адам немесе жеті
отбасының атынан шалынады. Малдардың терілері әдетте мешітке
тапсырылады, еті пісіріліп, желінеді. Бҧл кҥндері барлық кедейлер мен аш
98
адамдарды тойдыру қажет. Әрбір мҧсылман отбасында Қҧрбан-байрам кҥні
қонақжайлылық пен кеңпейілділік ҧялайды.


title: Дін және атеизм - С. Б. Балшыкеев

text:
14
мақсатты кӛздей ме? Белгілі бір мағынада «барлық діндер шынайы.
Адамның жалғыз міндеті – оны қатаң ҧстану»
7, 32 б
.
Әрбір адам шындықты, бір сӛзбен айтқанда, ӛмір мәнділігіне қатысты
шындықты табумен ғҧмыр кешеді. Кӛп адамдар мҧндай мәнділікті таба
алмай немесе жоғалта отырып, рухани негіздерді діннен, философиядан,
ежелгі ойшылдардың, әдебиет қайраткерлерінің жазбаларынан, ғылым мен
ӛнерден, сиқыршылардан, дуалаушылардан, кӛріпкелдерден, балгерлерден,
спиритуалистерден іздейді.
Егер де басылып шығарылатын материалдарға сҥйенсек, қазіргі таңда
Жер бетіндегі адамзаттың 90% әр тҥрлі дәрежеде, ал қалған 10% тҥрде
діншіл болуы ықтимал, Н. Бердяевтің айтуы бойынша, «әрбір адам
жазылмайтын діншіл».
Сонымен қатар, зерттеушілер әр тҥрлі дінннің қасиетті кітаптарында
«дін» тҥсінігінің жоқтығын анықтайды – қалай болғанда да Библияда да,
Қҧранда да бҧл сӛз кездеспейді.
ХХ ғасырдың атеистік әдебиетінде дін мәнділігінің тҥсінігі Ф.
Энгельстің «кез-келген дін адамдардың кҥнделікті ӛмірінде оларға билік
ететін қиял кӛрінісі, жер бетіндегі кҥштер о дҥниелік кҥштердің кейпін
қабылдайтын кӛрініс болып табылатыны» туралы айтқан белгілі ережесіне
негізделген
15
.
Бҧл анықтамадан келесідей қорытындылар шығарылады:
а)
кез-келген дінде жер беті негізі болады, сондықтан да, діни
нанымдардың қайнар кӛзін адам тіршілігінің материалды жағдайларынан
іздеу қажет;
Достарыңызбен бөлісу:


title: С. Б. Балшыкеев

text:
3
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ҚАРАҒАНДЫ МЕМЛЕКЕТТІК ТЕХНИКАЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
С.Б. БАЛШЫКЕЕВ
ДІНТАНУ НЕГІЗДЕРІ
ҚАРАҒАНДЫ 2012
4
ӘОЖ 332.1 (574) (07)
КБЖ 65.04 (5 каз) я 7
Университеттің Редакциялық-баспа кеңесі ұсынған
Пікір жазғандар:
«Болашақ» МББИ философия және әлеуметтік саясаттану пәндері кафедра-
сының профессоры, философия ғылымдарының докторы
Елікбаев Н.Е.;
ҚарМТУ әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының доценті,
философия ғылымдарының кандидаты
Жәлелов К.Ш.;
ҚарМТУ Редакциялық-баспа кеңесінің мҥшесі, ҚарМТУ ӘГП кафедрасы-
ның доценті, әлеуметтік ғылымдардың кандидаты
Матвеенкова Л.Г.
Балшыкеев С.Б.
Дінтану негіздері: Оқу қҧралы / Балшыкеев С.Б. / Орысшадан аударған
Мҧсағҧлова А.Е.; Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті. –
Қарағанды: ҚарМТУ баспасы, 2012 – 108 б.
Басылым аударылған: «Основы религиоведения»/ Балшикеев С.Б.-
Қараганда: Изд-во КарГТУ, 2010.-106 с.
ISBN
Оқу қҧралында діни нанымдардың ежелгі тҥрлері қарастырылған: тотемизм,
анимизм, фетишизм, Шумерлік-аккадтық және Вавилондық ӛркениеті, Ежелгі Мысыр,
Иран және Қытай діндері; дҥниежҥзілік діндер – буддизм, христиан, ислам діндерінің
тарихы, олардың қоғамдық дамуы мен қалыптасуының маңызы.
Оқу қҧралы білім беру стандарттарына сәйкес қҧрастырылған және оның мақсаты
- әр тҥрлі мамандық бойынша білім алатын студенттердің тек теориялық білімін
жетілдіру ғана емес, сонымен қатар, олардың кез келген дінге ақыл-парасатпен қарап,
ҧғынуын тәрбиелеу болып табылады. Оқу қҧралы жоғары оқу орнының студенттеріне,
магистранттарына, мектеп, гимназия оқушыларына, сонымен қатар, жалпы дінге
қызығушылық танытушыларға ҧсынылады.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/s-b-balshikeev-v2.html#Елікбаев_Н.Е.;_ҚарМТУ_әлеуметтік-гуманитарлық_пәндер_кафедрасының_доценті,_философия_ғылымдарының_кандидаты_Жәлелов_К.Ш.;

title: С. Б. Балшыкеев


title: С. Бегалин «Бала Шоқан» “Толағай”

text:
Білімділік- әдеби ертегі туралы түсінік беру, «Толағай»
әдеби ертегісінің мазмұны, негізгі идеясымен
таныстыру.
Дамытушылық –оқушылардың тіл байлығын арттыру,
сөздік қорын молайту, әдеби ертегіні халық ертегісінен
ажырата білуге, өзіндік ойын дәлелдеуге, тұжырымдама
жасауға үйрету.
Тәрбиелік- туған жерге, отанға
деген патриоттық
сезімдеріне әсер ету, сүйіспеншіліктерін арттыру,
қайырымдылыққа, жанашырлыққа тәрбиелеу.


url: http://emirsaba.org/s-begalin-bala-shoan-tolafaj.html#«Әбділда_Тәжібаев_–___қазақ_поэзиясына_әсерлі,___сапалы_көркем_бір_ағым___кіргізген_ақын»

title: С. Бегалин «Бала Шоқан» “Толағай”


url: http://emirsaba.org/s-begalin-bala-shoan-tolafaj.html#Ертегілердің_үш_түрі_бар.__Басталуы_бір_–_біріне__ұқсас.____Авторы_белгілі._Ел__арасында_ауызша

title: С. Бегалин «Бала Шоқан» “Толағай”


url: http://emirsaba.org/s-begalin-bala-shoan-tolafaj.html#_Жазушы___Ақын__Драматург____Әдебиет_зерттеушісі__Аудармашы

title: С. Бегалин «Бала Шоқан» “Толағай”


title: С. бегалин мұрасын жариялаудағы тұрсын жұртбай

text:
«Кітап тағдыры – қоғам тағдыры: сирек басылымдар
мен қолжазбаларды жинақтау, сақтау және зерттеу»
атты республикалық ғылыми-тәжірибелік конференцияның материалдары.
Астана.11-12 қараша, 2011 жыл
С.БЕГАЛИН МҰРАСЫН ЖАРИЯЛАУДАҒЫ ТҰРСЫН ЖҰРТБАЙ
ЕҢБЕГІ
АЙМҰХАМБЕТ Жанат ,
филология ғылымдарының докторы.
Жазушы Сапарғали Бегалиннің үлкен ұлы Хамит Бегалин марқұм өз
қолымен Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің жанындағы
«Отырар кітапханасы» ғылыми орталығына (директоры филология
ғылымдарының докторы Т.Жұртбай) тапсырған қолжазбаларының негізінде
дайындалған жазушының 7 томдық шығармалар жинағы оқырмандар
назарына ұсынылды. Басылымды дайындау барысында қаламгердің кенже
ұлы Қасым Бегалин де көп көмегін беріп, «Қарқаралы», «Тау сыры», «Өрісті
өмір» атты дастандарының көшірмелерін ұсынды. Басылымға ҚР Ұлттық
ғылым академиясының академигі, филология ғылымдарының докторы,
профессор, марқұм Рымғали Нұрғали жетекшілік еткен болатын.
Қаламгердің шығармалары әр жылдары басылып, кітап болып
шыққанымен, ақынның өз мұрағатында қолжазба күйінде қалған, кезінде
баспа бетін көрмеген туындылары да баршылық. Қазір Астана қаласындағы
Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті жанындағы «Отырар
кітапханасы» ғылыми орталығында ақынның күллі қолжазбасы сақтаулы.
Ғылыми орталықтың басшылығымен қаламгердің 7 томдық шығармалар
жинағы әзірленді. Қолжазбаларды жүйелеп сұрыптай келе және бұрынғы
жарияланған кітаптарды басшылыққа ала отырып, жеті томық жаңа
жинақтың құрылымы төмендегідей болып түзілді: 1-том: Өлеңдер мен
поэмалары; 2-том - әңгімелері мен повестері; 3-том: 4-том: Бала Шоқан.
Повестер; 5-том: Жамбыл. Өмірбаяндық хикаят: естеліктер мен естігендер; 6-
том: Замана белестері; 7-том: Поэмалар.
Томдықтарды құрастыру барысында ақынның шығармашылық мұрасы
түгелімен қайта қаралып, топтастырылды. Кезінде әр түрлі себептермен
жарық көрмеген «Қарқаралы», «Тасарал», «Тау сыры», «Өрісті өмір»
«Жамбыл: өмірбаяндық хикаят» атты шығармалары аталмыш жеті томдыққа
енгізілді. Бұл шығармалар негізінен 1936-1944 жылдары аралығында
жазылған. Тақырыбы кеңестік талапқа сай болса да жариланбай қалған
«Жамбыл» атты деректі хикаятын тарих ғылымының кандидаты Ақыжан
Игенбаев пен филология гылымының докторы, профессор Тұрсын
Құдакелдіұлы Жұртбай 1996 жылы Орталық мемлекеттік мұрағаттан тауып,
әуелі «Жұлдыз» журналында жариялады.
С.Бегалиннің тырнақ алды туындысы – «Қазақ қыз-бозбалаларына»
атты өлеңі «Айқап» журналының 1914 жылғы №9 санында жарияланады.
Осыдан кейін Абай, Сұлтанмахмұт, Тоқай әсерімен бірсыпыра туындылар
жазады.
«Кітап тағдыры – қоғам тағдыры: сирек басылымдар
мен қолжазбаларды жинақтау, сақтау және зерттеу»
атты республикалық ғылыми-тәжірибелік конференцияның материалдары.
Астана.11-12 қараша, 2011 жыл
Қазақ тарихындағы қанды кезеңдердің бірі – 1916 жылғы майданның
қара жұмысына алу туралы жарлығы шығып, қара халықтың көтеріліс
жасауы еді. Кедей отбасынан шыққан жас жігіт алдымен патша тізіміне
ілініп, соғыс жүріп жатқан жерге, окоп қазу жұмысына алынады. Тағдыр
айдауымен Петербург қаласынан жиырма шақырымдай жердегі Колпин
деген жерде темір жолда жұмыс істей жүріп, окоп қазуға өзімен бірге келген
үш жүз елу жігітке аздап есеп білетін, орыс тілінде сөйлей алатын Сапарғали
басшы болады. Осында жүріп, «Азамат арманы», «Көшер ме тұман серпіліп»,
«Құралға», «Ғизатуллаға», «Шаниге», «Естен кетпес жер барақ» өлеңдерін
жазады. Бұл өлеңдері елге деген сағынышты, майдандағы ауыр күндерді
арқау етеді.
1917 жылғы патшаның тақтан құлауымен үлкен өзгеріс басталады.
Жаңа өкіметтің орнауына шын жүректен қуанып, халыққа қуаныш әкеледі
деген сеніммен қоғамдық-саяси істерге белсене араласқан ақын заң
қызметкері болады. Бірақ, өзінің әдебиетке деген құштарлығын жоғалтпай,
шығармашылық қызметке бет бұрады. 1938 жылы «Әдебиет майданы»
журналында «Тау сыры» атты поэмасы жарияланады. Бұл туынды сол кездегі
әдеби ортаға ерекше әсер етеді. Әдебиет әлеміне біржолата бет бұруды
мақсат етіп, Алматыға қоныс ауыстырып, «Темір жолшы» деген газетке
әдеби қызметкер болып орналасқан С.Бегалин осы поэмасы жарияланысымен
өзінің қаламгерлік талантына сеніп, шығармашылық жұмысын қарқындата
түседі. Газет жұмысын атқара жүріп, көркем әдеби туындылар жазады. 1940
жылы «Түркісіб» атты әдеби журналға «Таңсық» поэмасы басылады. 1943
жылы ел аузында аңыз болып айтылып жүрген Тінейдің сары құсы туралы
құсбегілік хикаяны жаңғыртып «Қыран кегі» поэмасын жазады. Бұл поэма
жеке кітап болып басылып шығады және С.Бегалиннің ең алғашқы кітабы
болып саналады. Балалар тақырыбын қамтыған «Төл басы» атты әңгімелер
жинағы 1947 жылы басылып шығады. Бұл жинақты оқырман қауым жылы
қабылдайды. Іле-шала «Пионер» журналында «Сәтжан» повесі басылады.
Бұл повесть сол кездегі одақтас республикалар тіліне аударылып, бүкіл
одақтық конкурс жүлдесіне ие болады. Сондай-ақ «Көксегеннің көргендері»
повесі де марал бағып өсіріп, ел аузына іліккен бала туралы сыр шертеді.
Жазушының балаларға арналған шығармалары «Бала мерген», «Ермектің
алмасы», «Бақыт», «Мектеп түлектері», «Жас бұтақ» әңгімелер жинағына
енген. Таңдамалы әңгімелер мен повестер жинағы 1960 жылы
«Жеткіншектер» деген атпен жарық көреді. 1956 жылы қаламгердің 60 жасқа
толуына орай өлеңдері мен поэмаларының үлкен бір томдығы шықса,
таңдамалы өлеңдері мен поэмалары 1962 жылы жарық көреді. Балалар мен
жас өспірімдерге арналған өлең, поэма, ертегілері жинақталып 1963 жылы
«Сырлы қайнар» деген атпен кітап болып шығады. Осы кезде «Ана қайраты»
кітабы да жарық көреді.
«Кітап тағдыры – қоғам тағдыры: сирек басылымдар
мен қолжазбаларды жинақтау, сақтау және зерттеу»
атты республикалық ғылыми-тәжірибелік конференцияның материалдары.
Астана.11-12 қараша, 2011 жыл
С.Бегалиннің қаламгерлік еңбегінің арналы бір саласы – Шоқан
Уәлиханов өміріне қатысты жазғандары. Жасынан Шоқан туралы әңгімелерді
тыңдай жүріп, қазақ даласының жарық жұлдызы болған осы ерекше тағдыр
иесі туралы «Бала Шоқан» атты повесть жазды. Бұл еңбегін кейін ене
тереңдетіп, «Шоқан асулары» романына ұластырды.
Еңбеккер қаламгер ізденуден еш жалықпаған. Тарихи шежірелерді
жинап, халық ақындарының шығармашылық өмірбаяндарын жазып, халық
ауыз әдебиетінің үлгілерін қағаз бетіне түсіріп, ұлттық рухани игілік үшін
үлкен еңбек етті.
Міржақып пен Ахметтің, Ілиястың кітаптарын жастығының ішіне
жасырып сақтап, кейінгі ұрпаққа жеткізіп, ұлтының рухани мұрасына
адалдығын көрсеткен Сапарғали Бегалиннің Кенесарының қолбасшысы
Ағыбай батырдың ерлігін баяндайтын «Тасарал» дастаны идеологиялық
қысымның кесірінен жарық көрмегені анық. Сондай-ақ, кеңестік тақырыпты
қамтитын «Қарқаралы», «Тау сыры», «Өрісті өмір» атты дастандарының
кейбір тараулары мерзімдік басылымдарда жарияланғанымен, тұтас күйінде
басылым көрмепті. Қаламгер жинағын дайындау барысында Т.Жұртбайдың
басшылығымен бұл дастандардың араб, латын әрпіндегі нұсқалары
салыстырыла отырып көшірілді. Соның ішінде «Қарқаралы» дастанының үш
нұсқасы бар екендігі анықталды. Әр нұсқаның сюжеттік құрылым мен
оқиғаларының ұзына желісі мен жаңғырығы бір-бірін еске түсіргенімен де,
негізгі көркемдік нысаны мүлдем басқа. Сондықтан да латын қарпімен
жазылған нұсқасы негізге алынды. Ал қалған екі нұсқасы дербес үзінді
ретінде берілді. Әсілі, алғашында шағын дастан жазуды мақсат еткен ақын
шығарманы өңдеп, толықтыру барысында «Қарқаралы» атты көлемді роман
жазуға ұмтылған сияқты. Онда осы Қарқаралы тауының өткені мен бүгінін
сабақтастыра келе, оның баурайында әр заманда өткен оқиғалардың басын
біріктіре отырып, ауқымды туынды ретінде оқырманға ұсынуды көздеген
іспетті. Ескерте кететін жай, бұл үш нұсқаны оқу, ондағы оқиғалардың
жүйесін қиыстыру, мәтіндік тұрғыдан салыстыра отырып, жүйелі нұсқа
жасау өте қиындыққа түсті. Сондықтан да жұмыс барысында кеткен кейбір
мәтіндік селкеуліктер үшін оқырмандардан кешірім өтінеміз. Ал «Түріксіб»
атты жинаққа енген «Таңсық» дастанының мәтіні біздің көзімізге түспеді.
Бұл зерттеушілердің алдағы уақытта жүзеге асыратын міндеттерінің бірі
болып қалмақ.
Сапарғали Бегалиннің «Отырар кітапханасы» ғылыми орталығында
сақталған қолжазбалар қорынан алынған шығармаларының 7 томы –
Т.Жұртбадың қажырлы да жауапкершілікке толы істерінің көрінісі.
Алпыстың асқарына шыққан Тұрсын ағамыздың «Отырар кітапханасы»
ғылыми орталығының басшысы ретінде атқарған салмақты бір еңбегі – аға
буын қаламгер С.Бегалин мұрасын толықтай оқырман назарына ұснуы дер
деік. Жалпы, аталған ғылыми орталықтағы сирек қолжазбалар бөлімінде
«Кітап тағдыры – қоғам тағдыры: сирек басылымдар
мен қолжазбаларды жинақтау, сақтау және зерттеу»
атты республикалық ғылыми-тәжірибелік конференцияның материалдары.
Астана.11-12 қараша, 2011 жыл
жинақталған материалдар – халқымыздың бай рухани мұрасының бір саласы.
Олардың оқырман игілігіне айналуында «Отырар кітапханасы» ғылыми
орталығының және оның басшысы Тұрсын Жұртбайдың атқарған және
атқаратын еңбектері қыруар деп білеміз.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сынып сағатының жоспары - С. Бекбосынов атындағы орта мектебі кмм тақырыбы: Ойлайық та, ойнайық!

text:
Сынып сағатының жоспары:
Майдангердің ғалым- математик екенін білесіз бе?
Сайыскерлердің сәлемдесуі
Сұрақ-сізден, жауап-бізден!
Үй тапсырмасы: Білімпаздардың “математикалық қағытпалары мен қалжыңы”
Ойлан да, суретті аяқта!
«Жүйрік болсаң,есепте!»
Кері байланыс « Ой түйгенің қандай?»
Сабақ барысы:
Майдангердің ғалым- математик екенін білесіз бе?
Төлеубай Ыдырысұлы Аманов (1923-1978)
Қазақтан бүкіл әлем математиктеріне алғаш танылған ғалым,Қазақ ҰҒА ның мүшесі,
физика математика ғылымдарының докторы
Т. Ы. Аманов Семей облысынын Курманкожа ауылында1923 жыддың 25 тамызында, Ыдырыс пен Бакыт Амановтардың шаруалар отбасында дуниеге келген.Оның әкесі теміржолда жұмыс атқарды, Ұлы Отан Соғысына катысты, зейнетке шыққан соң кайтыс болды. Амановтар отбасында Төлеубайдан баска әпкелері Нұрхия және бауыры Әнуәрбек болды. Мектеп жасындагы куәлардың айтуы бойынша кұрбылар арасында Төлеубай кішіпейіл, шат жаркын мінезімен танымал болатын, поэзиямен, музыкамен шұғылданатын, өзі көркемөнерге белсене қатысып,өлеңдер жазып, өте көп оқыған. Орта мектептің барлык сыныптарын мадақтау грамоталарымен аяктаған. Мектепті 1940 жылы Семей каласында тәмәмдап, сол жылы КазМУ-дің физика-математика факультетіне түсіп, тек бірінші курсты ғана аяктап улгереді. 1941 жылы он сегіз жасар студент әскерге шакырылып, Чирчик қаласындағы қысқа мерзімді соғыс курстарына жіберіледі. Осы курстардан өткен соң, оны резервтегі жауынгер ретінде Семей каласының әскери комиссариат қарамағына жібереді. Осында Т. Ы. Аманов 1941 жылдың караша айынан бастап білім алуды Семей пединститутының физика-математика курсында жалгастырады. Бірақ та бip жылдан соң оның окуы тағы үзіледі. 1943 жылдын каңтар айында оны Алматы жаяу әскер училищесіне жібереді. Одан кейін осы жылдың тамыз айында ол майданға аттанады.Майданда ол екінші Украиналық майданның 110 ақыштар дивизиясының 310 гвардиялық атқыштар полкіне түседі. Соғыста танкке қарсы қару қолдану ротасының құрамында қатысады. Т.Ы.Аманов сол кезде ең қызу майдандық бөлімшелеріне түседі.Днепр өзенінің маңында Кременчугтен төмен ауданда Куцеваловка ауылын алу кезіндегі шайқаста 1943 жылдың 6-7 казанында танкке қарсы қарудын отын есептеумен Т. Ы. Аманов пулемет нуктесін басып, карсыластың танкке қарсы пушкасын icтен шығарды.Осы шайкаста 28-қазан күні Т. Ы. Аманов артиллериялык снарядтың ұшқынымен аяғын катты жаракаттап алады. Оның туған ауылында өзі оқыған мектеп пен Семей қаласында көше Т.Ы. Аманов атымен аталды. Жетпіс жылдығына орай соңғы тұрған үйінің қасында мемориалды тақта орнатылды. Ұлы математикке арналған ғылыми конференцияларды өткізу дәстүрге айналып отыр.
|


title: Сайыскерлердің сәлемдесуі - С. Бекбосынов атындағы орта мектебі кмм тақырыбы: Ойлайық та, ойнайық!

text:
«Үздік бестіктер» тобы
Танысу
Өнер қуған математик жастармыз
Есебіңді лезде шешіп тастармыз.
Командамыз өңшең тапқыр қырандар
Ерен туған «Вундер кинд» бастармыз.
Келешектің үмітіміз талапты
Атақ даңққа бөленеміз қарап тұр,
Сегіз қырлы,өнер асып туғандар
Оза шауып бәйге атындай жарап тұр.
Амандасу: Құны бір құрдас
Жаны бір жандос
Тілегі бір, жүрегі бір
Бірге өскен жолдас
Сендерге де бір сәлем!
Ұран: Тартысайық сайыста күш жігермен
Айырлысайық қимас бір дос көңілмен.
«Алғырлар» тобы
Танысу
Егеменді қазақтың біз ұланы
Өз туы бар,елтаңба,әнұраны,
Үмітін ақтайтын біз аға ұрпақтың
Самғайтын биіктерге тау қыраны.
Бабамыз Әл-Фараби өзің қолда
Жеңіс тек біздер болар осы жолда
Достар-ау,сендер де бір қолпаштаңдар
Отырған дәл алдыда,он мен солда.
Амандасу: Бастары компьютердей
Бойлары бәрі бірдей
Жастықты бірге өткізген
Құрбыларға өрімдей – сәлем!
Әл-Фараби: Бір аллаға сыйынып
Кел, балалар,оқылық.


title: Сұрақ- - С. Бекбосынов атындағы орта мектебі кмм тақырыбы: Ойлайық та, ойнайық!

text:
Сұрақ-сізден, жауап-бізден!
1.Математикадағы сандар жиындарының үлкені? (нақты сандар)
2.Шеңберді немен саламыз?(циркуль)
3 Қарама қарсы сандардың қосындысы неге тең?(о)
4.Қандай өрнекті әріпті өрнек деп атайды?
(Құрамында әрпі бар өрнекті әріпті өрнек деп атайды)
5.Теңдеуді зерттеуге үлес қосқан қазақ математигі?(жерлес математик О.Жәутіков)
6.244 қандай сан?(жұп)
7.Екі қатынастың теңдігі?(пропорция)
8.Математика оқулығының авторы? (Т.Алдамұратова)
9.Таңбалары әртүрлі сандардың бөліндісі?(Теріс сан)
10.Жай сан деп қандай санды атаймыз?(бөлгіштері бір және өзі)
1.Санауға қолданылатын сандар?(натурал сан)
2.Бұрыштың өлшеу құралы?(транспортир)
3.Өзара кері сандардың көбейтіндісі?(1)
4.Қабырғасы 6 ға тең шаршының ауданы?(6)
5.Ең кіші жай сан?(2)
6.Математика саласы бойынша Абай мен Шәкәрім еңбектерін зерттеген жерлес қазақ математигі?(жерлес математик Қажи Нұрсұлтанов)
7.39 қандай сан?(тақ)
8.Қабырғалары 5 және 3 болатын тік төртбұрыштың периметрі?(16)
9.Жазыңқы бұрыш өлшемі?(1800)
10.60 санының 1\3і неге тең?(20)
Оқушылардың ұшқыр ойлауына, қоршаған ортаны геометриялық тұрғыда қабылдауына жақсы әсер ететін ойындардың бірі-бас қатырғыш есептері. Бас қатыру- тапқырлықты, алғырлықты талап ететін есептер мен ойындар
Танграм. Бұл есепті шығаруда екі топқа бөлініп жарыс ұйымдастыруға болады. Логикалық ойлауды дамытуға ықпал жасап, жазықтықтағы геометриялық қабылдауды жақсартатын бұл есеп алғашында қарапайым көрінгенімен, күрделі болып табылады Суретте қабырғасы 10 см шаршы көрсетілген. Ол 7 бөлікке бөлінген. Олардан әр түрлі фигуралар құрастыруға болады
«Танграм»- ерте заманғы Қытайдың бас қатыру есебі. Осы фигуралармен құрастырылатын фигураларға қоса өздері ойлап тапқан фигураларының топтамасын (коллекциясын) жасауына болады.
|


Үй тапсырмасы: Білімпаздардың “математикалық қағытпалары мен қалжыңы”
Тоғыз белбеу, қос жібек,
Екі мұрын бір шүмек.
(домбыра)
Өзі 4 қанатты және 6 аяқты,
Сөйтсе де тікұшақтың көшірмесі сияқты.
(Инелік)
Күнде есебін жаттайды,
Ешбір тыным таппайды.
Алмайды бір тағат,
Оның аты....... /сағат/
4. Жапанда бір бәйтерек бес бұтақты,
демейді ешкімге ешкім кес бұтақты.
Ешкім кеп кеспесе де бұтақтарын,
Бұтағы бестен артық өспей қапты. /қол, бес саусақ/
Қарнында бір көлдің балығы бар,
Немесе жандының алыбы бар.
(Кит)
. Атадан он баламыз,
Бір-бір жастан арамыз,
Қосылып кейде басымыз,
Азайып кейде қаламыз.
Бөлініп кейде арамыз,
Көбейіп те аламыз. Ол не?
(0 мен 9 арасындағы сандар)
.Қаранғы бөлмеде керосин шамы және шырақ қатар тұрса, бірінші нені тұтатар едіңіз? (Сіріңкені)
5 қоян 5 кісіге тең бөліп берілді.Бірақ бір қоян әлі торда отыр Бұл қалай? (Төрт алманың әр қайсысың беске бөлу керек)
Кері байланыс « Ой түйгенің қандай?»
Еліңнің азаматы болсаң, жаның ашыса, азаматтық намысың болса, қазақтың ұлттық мемлекетінің нығайып, көркеюі жолында жан теріңді төгіп жүріп еңбек ет. Жердің де, елдің де иесі өзің екеніңді ұмытпа!
Н.Назарбаев
Білім сайысымыз аяқталды.Сайысқа қызығушылықпен қатысқандарыңызға рахмет!
ШҚО,
Абай ауданы,
Архат ауылы,
«С.Бекбосынов атындағы орта мектебі» КММ
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Үй тапсырмасы: Білімпаздардың “математикалық қағытпалары мен қалжыңы”


title: С. Бекбосынов атындағы орта мектебі кмм тақырыбы: Ойлайық та, ойнайық!

text:
«С. Бекбосынов атындағы орта мектебі»КММ
Тақырыбы: Ойлайық та,
ойнайық!
(5,6 cынып оқушылары)
Ұйымдастырушы:Математика пәні мұғалімі
Тлеубай Бақыт Мұқымжанқызы
Сайыстың тақырыбы:Ойлайық та, ойнайық!
Сайыстың мақсаты: 1) Ұлы математик-ғалым Т.Ы. Аманов атамызды дәріптеу арқылы математика пәніне қызығушылығын арттырып, оның адам өміріндегі рөлін ұғындырып , оқушылардың математикалық сауаттылығын арттырады;
2)Оқушылардың логикалық ойын дамытады,қызығушылығын оятады.
3)Топтық жұмыстар мен жолдастық қарым-қатынас арқылы ынтымақтастыққа тәрбиеленеді.
Көрнекілігі:көрнекі әзірленген слайд,әдебиеттер, естеліктер, қызықты есептердің шарты, танграм ойынының қиықшалары мен магнит тақтайшалар, төс белгілер,ватман, маркерлер, стикерлер
Достарыңызбен бөлісу: |


title: «С. Бердіқұлов атындағы орта мектеп» кмм пән мұғалімі: Сеитова Н. А

text:
Өзін-өзі тану пәндері бойынша І- тоқсанда қашықтықтан оқытылуда.Сабақтар білімленд,гуглмит және ватсап платформалары арқылы жүргізілуде. Маған 6 д, е,ж,з,7 д,е,ж,и. орыс сыныптары жүктелген, аптасына -8 сағат, сабақтар жоспар бойынша уақытылы жүргізілуде . Әр сыныптар өз деңгейі бойынша жұмыстар жасауда.
Пәннің ерекшелігі – әр баланың өзін-өзі танып, ішкі дүниесін, өзгені танып, білуі ,жалпы адамзаттық құндылықтарды меңгеру болып табылады.
Сабақ жоспары 472-бұйрықпен жазылған. ҚТЖ және сабақ жоспары электронды түрде жинақтаулы. Сабақ жоспары күнделік эл.журналға жүктелген.
Мектепте жыл басынан бастап «Өзін-өзі тану» пәнінің бағдарламасы мен стандарты бойынша сабақ кестесіне енгізіліп, орта буындар топқа бөлінбейді. Пән мұғалімдерінің жұмыстары бірлестік отырыстарында қаралып тұрады. Әрбір баланың шығармашылық жұмыстары мен сабақ барысындағы орындаған тапсырмалары жинақталулы.
Өзін-өзі тану пәнінің оқу-тәрбиелік мәнін және оқушыларға рухани-адамгершілік білімін ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтар: сүйіспеншілік, ақиқат,ішкі тыныштық, дұрыс әрекет, қиянат жасамау,адами қасиеттерді меңгеріп, өмірден өз орнын табуға мүмкіндік беретінін түсіндіру мақсатында тақырыптар «Өзін-өзі тану» сабақтарында жүргізілуде. Оқушылар белсенді қатысып ,жақсы нәтижелер көрсетуде. І-тоқсан сабақтар жоспар бойынша өтілді.
Сонымен қатар, оқушылардың шығармашылық жақтарыда сабақ барысында елең алып, жақсы нәтижелер көрсетіледі.


title: Гибель  Зелимхана

text:
58
Гибель Зелимхана.
Въ 1910 году (въ іюнѣ) Терская область была объ
явлена на положеніи чрезвычайно усиленной охраны. Въ
область былъ введенъ Дагестанскій конно-иррегуляр
ный полкъ, которымъ командовалъ доблестный полков
никъ Марганія. Полкъ былъ размѣщенъ въ двухъ че
ченскихъ и ингушетскомъ округахъ. Прибытіе этого
славнаго полка въ область нельзя было не привѣтство
вать, но жаль, что часть эта была прислана съ узкими
заданіями: «для оказанія гражданскимъ властямъ со
дѣйствія».
Благодаря неопытности нѣкоторыхъ начальниковъ
округовъ (новыхъ), часть эта сильно 'пострадала.
Трупъ Зелимхана дорогой цѣной достался славнымъ да
гестанцамъ. Съ появленіемъ этого полка Зелимханъ
остался одинъ. Разные отбросы, участвовавшіе съ нимъ
въ налетахъ, покинули его и предпочли мирный трудъ.
Новый составъ начальниковъ округовъ работалъ, прав
да, согласованно, но придерживался старой системы (до
вѣріе любительской агентурѣ и нажимъ на населеніе),
благодаря чему части полка трепались нещадно въ
безтолковой погонѣ за Зелимханомъ, бродившимъ по
горамъ, какъ голодный волкъ. Въ горахъ Ингушетіи,
въ малодоступной мѣстности, скрывалась жена Зелимха
на съ сыномъ. Семья эта никакой матеріальной помощи
отъ Зелимхана не получала и пользовалась гостепріим
ствомъ ингушей, ибо Зелимханъ съ 1909 г., послѣ раз
грома Кизлярскаго казначейства, не имѣя соучастни
ковъ, никакихъ налетовъ не совершилъ до самой смерти
и самъ ислытывалъ большую нужду. Начальникъ Назра-
новскаго округа, пылкій ротмистръ князь Андрониковъ,
59
рѣшилъ арестовать семью Зелимхана и сослать ее въ
центръ Россіи. Съ полусотней дагестанцевъ Андрони
ковъ, достигнувъ скалистыхъ высотъ, арестовалъ семью
Зелимхана. На возвратномъ пути во Владикавказъ от
ряду нужно было въ узкомъ Ассиновскомъ ущельи, меж
ду неприступныхъ скалистыхъ высотъ, переѣзжать въ
нѣсколькихъ мѣстахъ рѣку Ассу. Описать эту дикую
горную мѣстность трудно, но скажу, что одинъ хорошо
вооруженный человѣкъ легко можетъ остановить пере
правляющійся черезъ извилины Ассы цѣлый полкъ. Зе
лимханъ, слѣдившій за дѣйствіями Андроникова, засѣлъ
на недоступной обстрѣлу скалѣ и поджидалъ свои жерт
вы. Жена Зелимхана умоляла Андроникова измѣнить
этотъ маршрутъ и ѣхать кружнымъ путемъ, въ объѣздъ
горной полосы, увѣряя его, что мужъ ея, въ послѣднее
время, чувствуя приближеніе своей гибели, впалъ въ со
стояніе злобы и отчаянія и что онъ можетъ засѣсть на
скалахъ и перестрѣлять всѣхъ. Она опасалась за жизнь
своего сына, но Андрониковъ не повѣрилъ ей.
Какъ только полусотня вошла въ роковое ущелье и
конвоиры съ семьей Зелимхана проѣхали нѣсколько ко
лѣнъ Ассы, раздался выстрѣлъ и Андроникова не стало.
Послѣ этого Зелимханъ открылъ учащенный огонь по
полусотнѣ.
Храбрые лезгины мужественно отстрѣливались, но
безполезно. Пули съ визгомъ отскакивали отъ скалъ и,
хлюпая, падали въ воду. Обойти мѣсто засады было не
возможно — на это потребовалось бы не менѣе двухъ
часовъ, а то и больше, подъ огнемъ Зелимхана. Лихіе
дагестанцы готовы были зубами прогрызть эти скали
стые заслоны, но были безсильны. Пренебрегая опасно
стью, они, соскочивъ съ коней, какъ кошки, карабкались
60
по отвѣснымъ скаламъ къ мѣсту засады, но увы! достиг
нуть орлиныхъ высотъ, подъ огнемъ, было немыслимо и
взводъ героевъ дагестанцевъ приняла на лоно водъ
своихъ холодныхъ Асса. Зелимханъ же канулъ въ сѣ
домъ туманѣ подоблачныхъ скалъ.
Семья его была заключена въ Владикавказскую
тюрьму и впослѣдствіи была выслана въ Орловскую гу
бернію, подъ надзоръ тамошней полиціи.
Съ момента ассиновскаго ужаса, дагестанцы самымъ
интенсивнымъ образомъ стали искать Зелимхана и не
какъ абрека, а какъ своего кровника, омрачившаго про
славленное знамя полка.
Зелимханъ былъ вполнѣ увѣренъ, что дагестанцы
на его костяхъ справятъ тризну, а потому, отдавшись въ
руки фатальной судьбы, объектомъ своихъ злодѣяній
сдѣлалъ дагестанцевъ. «Семь бѣдъ — одинъ отвѣтъ»,
сказалъ онъ. И на самомъ дѣлѣ — дѣваться ему было не
куда. Не владѣя никакимъ языкомъ, кромѣ чеченскаго,
онъ не могъ даже скрыться въ Россіи, да и средствъ у
него не было, для просуществованія. Напрасно обла
стное начальство думало, что Зелимханъ поѣдетъ въ
мѣсто ссылки его семьи, въ Россію, и тамъ онъ будетъ
задержанъ или убитъ.
Такая наивность и загубила ротмистра Андронико
ва на зарѣ красивой молодости.
Въ 1910 году помощникъ намѣстника кавказскаго
генералъ Шатиловъ, на возвратномъ пути изъ Петербур
га, рѣшилъ проѣхать по живописной дорогѣ Ведено,
Керкетскій перевалъ, Ботлихъ, Тифлисъ. Для охраны и
конвоированія генерала была назначена сотня Дагестан
цевъ, во главѣ съ командиромъ сотни штабсъ-ротми-
стромъ Долидзе. Зелимханъ пронюхалъ объ этомъ и
61
поспѣшилъ занять на Керкетскихъ высотахъ «удобное»
мѣстечко. Онъ былъ со своимъ племянникомъ Магома
16 лѣтъ. Проконвоировавъ Шатилова, дагестанцы без
печно, съ пѣснями возвращались въ Ведено, имѣя впе
реди своего командира Долидзе. Неожиданно, со скалъ
раздались выстрѣлы и Долидзе, закачавшись на своемъ
ретивомъ конѣ, мгновенно отдалъ Богу душу.
Произошла та же картина, что и въ ассиновскомъ
уіцельи. Несмотря на геройство сотни, шесть молодцовъ
легли на Керкетской высотѣ, а Зелимханъ, конечно,
скрылся «въ морѣ сѣрыхъ скалъ». Послѣ этого, полков
никомъ Марганія была образована особая летучая ко
манда изъ дагестанцевъ, кровниковъ Зелимхана, во гла
вѣ которой сталъ поручикъ того же полка, Астемиръ
Кибировъ (казакъ изъ осетинъ войска Терскаго. Впо
слѣдствіи полковникъ, выдающійся борецъ противъ
большевиковъ).
Я уже пояснилъ выше, что Зелимханъ, наживъ въ
Чечнѣ кровниковъ, потерялъ всякое значеніе среди
молодежи-вольнодумцевъ и лишился возможности груп
пировать возлѣ себя шайку и, оставшись одинъ, какъ
бродячій волкъ, скитался по всей Терской и Дагестан
ской областямъ. Постоянной шайки, у Зелимхана не бы
ло. Она собиралась изъ преступнаго элемента, по мѣрѣ
назрѣванія надобности въ налетѣ" и потомъ шайка рас
плывалась по своимъ ауламъ.
Осенью 1911 года Зелимханъ серьезно заболѣлъ
Дотащивъ свои ноги до Шалинскаго хуторка, находив
шагося въ дремучемъ лѣсу, въ 10 верстахъ отъ большо
го плоскостного аула Шали, онъ слегъ въ землянкѣ на
долго. Судя по объясненію хозяина землянки, у него
было что то вродѣ тифа.
62
Гостепріимный хозяинъ не зналъ своего гостя и
лишь черезъ нѣсколько дней, по нѣкоторымъ призна
камъ, онъ понялъ, что кормитъ змія.
Это совпало съ пребываніемъ летучей команды Ки
бирова въ аулѣ Шали, которому и было дано знать о
пребыванія Зелимхана въ землянкѣ Шалинскаго хутор
ка. Оцѣпивъ землянку, Кибировъ приказалъ Зелимхану
сдаться. Несмотря на тяжелую болѣзнь, Зелимханъ изъ
окошка произвелъ три предсмертныхъ выстрѣла и ра
нилъ Кибирова. Отвѣтный залпъ дагестанцевъ поло
жилъ конецъ существованію Зелимхана и его звѣрст
вамъ.
Вся здравомыслящая Чечня, прослышавъ о гибели
Зелимхана, ликовала, а Кибирову съ шумными оваціями
былъ поднесенъ отъ Чечни цѣнный подарокъ.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: К о н е ц ъ - С. Бердяевъ чечня и разбойникъ

text:
К о н е ц ъ .
Р. 3. Съ возникновеніемъ европейской войны, Чеч
ня, по зову Императора, сформировала изъ лучшихъ
своихъ наѣздниковъ конный полкъ, которымъ коман
довалъ доблестный полковникъ князь Святополкъ-Мир-
скій, павшій смертью храбрыхъ въ Карпатахъ. Полкъ,
этотъ входилъ въ составъ кавказской дивизіи, кото
рой командовалъ Великій Князь Михаилъ Александро
вичъ.
С. Бердяевъ.
63


title: Областная  власть - С. Бердяевъ чечня и разбойникъ

text:
Областная власть.
По окончаніи руско - японской войны, часть, въ
которой я состоялъ, была расформирована, и я Глав
нымъ Штабомъ былъ командированъ въ распоряженіе
временнаго генерал - губернатора Терской области ге
нералъ - лейтенанта Колюбакина, приказомъ котораго,
въ мартѣ 1907 г, былъ назначенъ начальникомъ участка,
Веденскаго округа, къ чеченцамъ. Хочу вкратцѣ ознако
мить читателя съ Веденскимъ округомъ и конструкціей
бывшей власти Терской области. Область эта представ
ляла изъ себя часть Сѣвернаго Кавказа и въ администра
тивномъ отношеніи дѣлилась на отдѣлы и округа. Въ
составъ отдѣловъ входили казачьи станицы съ иного
роднимъ приростомъ — ихъ было четыре: Кизлярскій
отдѣлъ, Сунженскій, Пятигорскій и Моздокскій. Въ со
ставъ округовъ входили туземные аулы. Округовъ было
шесть: Владикавказскій (осетины), Грозненскій и Ве
денскій (чеченцы), Нальчикскій (адыгейцы и балкар
цы), Назрановскій (ингуши) и Хасавъ-Юртовскій (ку
мыки и чеченцы). Отдѣлы возглавлялись атаманами от
дѣловъ, а округа начальниками округовъ. По т. И Общ.
Учр. Губерн. они пользовались правами исправника и
9
помимо того права ихъ повременными положеніями
были нѣсколько расширены.
Такъ какъ Терская область подчинялась лишь во
енному министру, то начальникъ области, атаманы от
дѣловъ и начальники округовъ назначались исключи
тельно изъ военныхъ чиновъ. Знаніе законовъ и при
мѣненіе ихъ, понятіе о народѣ; наличіе нравственныхъ
качествъ и степень интеллектуальнаго міросозерцанія
для занятія этихъ должностей было тогда неважно, а
важно было, чтобы начальникъ области былъ въ гене
ральскомъ чинѣ, а атаманы отдѣловъ и начальники ок
руговъ въ штабъ-офицерскихъ чинахъ.
Бывшій въ 1890 г. начальникомъ области, гене
ралъ Кахановъ часто говорилъ, что для управленія на
родомъ не мозги нужны, а погоны. Такимъ образомъ,
правитель пестроты народовъ области именовался на
чальникомъ области и наказнымъ атаманомъ Терскаго
казачьяго войска; когда же область объявлялась на во
енномъ положеніи, что бывало съ небольшими переры
вами, то онъ именовался временнымъ генералъ-губерна
торомъ Терской области и командующимъ войсками.
Судьбы народовъ рѣшались въ областномъ правленіи.
Учрежденіе это было коллегіальное и въ своихъ рѣшені
яхъ было почти автономнымъ. Жалобы на постановленія
областного правленія приносились лишь въ Сенатъ, по
департаменту общихъ дѣлъ, а такъ какъ Сенатъ дѣла
по существу не разсматривалъ, мѣстныя условія жизни
во вниманіе не принималъ, а обозрѣвалъ жалобы лишь
съ формальной стороны, то таковыя оставались при «пи
ковыхъ интересахъ».
Отдѣлы и округа подраздѣлялись на участки. Н а
10
чальникъ участка представлялъ изъ себя совокупность
станового пристава и земскаго начальника, засѣдая въ
качествѣ предсѣдателя въ, такъ называемомъ, участко
вомъ горскомъ словесномъ судѣ. (Въ послѣднее время
суды эти были только при округахъ).
Суды эти не были предусмотрѣны имперскимъ ко
дексомъ. Это — затѣя областного правленія санкціони
рованная Намѣстникомъ Кавказскимъ. Туземцы Терской
области, кромѣ осетинъ, за преступленія, предусмот
рѣнныя Уст. о наказ., налагаемыхъ миров. судьями, а
также и за рядъ преступленій, ьлекущихъ за собою от
вѣтственность по Уложенію о Наказаніяхъ Уголовн. и Ис
правительныхъ, не были подсудны мировымъ и окруж
нымъ судамъ, а судились въ горскихъ судахъ въ со
ставѣ двухъ депутатовъ отъ населенія и окружного ка
дія (толкователь корана) подъ предсѣдательствомъ по
мощника начальника округа или одного изъ начальни
ковъ участковъ. Въ станицахъ административную еди
ницу представлялъ изъ себя атаманъ станицы, а въ ау
лахъ аульный старшина, и тотъ и другой, по выборамъ
общественныхъ сборовъ и сходовъ, но генералъ-губер
натору было предоставлено право, въ видѣ наказанія,
назначать станичныхъ атамановъ и аульныхъ старшинъ
«въ провинившіяся» станицы и аулы, игнорируя народ
ные выборы.
Въ дѣлахъ внутренняго распорядка станицы управ
лялись особымъ станичнымъ положеніемъ (Высочайше
утвержденныя мнѣнія Государственнаго и Военнаго С о
вѣтовъ, 3 іюня 1891 г.), а аулы особымъ аульнымъ поло
женіемъ, изданнымъ Главноначальствующимъ Граж
данской частью на Кавказѣ, княземъ Дондуковымъ-Кар-
саковымъ.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Природа,  исторія  и  характеръ  Чечни

text:
Природа, исторія и характеръ Чечни
«Ъзжайте, — сказалъ свирѣпый генералъ Колюба-
кинъ, управляйте чеченцами и ликвидируйте Зелимхана».
Чечня. Въ представленіи петербуржца и вообще рос
сіянина, чеченецъ былъ синонимомъ грабежей, разбо-
еЕЪ и безшабашныхъ убійствъ.
Въ Петербургѣ мнѣ приходилось бесѣдовать о кав
казскихъ народностяхъ, и я убѣдился въ томъ, что да
же лица, занимавшія видныя положенія, не имѣли по
нятія объ этнографіи Кавказа, подводя подъ одно на
именованіе всѣ племена Кавказа: «черкесъ».
Я, какъ коренной кавказецъ, хорошо знавшій пле
менной Составъ кавказскаго калейдоскопа, убѣждалъ
моихъ пріятныхъ собесѣдниковъ въ томъ, что всѣ сѣ
веро-кавказскія племена говорятъ на различныхъ язы
кахъ, что у нихъ нѣтъ одного общаго языка, что каждое
племя имѣетъ свое историческое прошлое, свою куль
туру и обычаи и что между нѣкоторыми племенами су
ществуетъ даже и антагонизмъ.
Психологію чеченскаго народа, его глубокій нравъ
и бытовую сторону, какъ равно его историческое про
шлое, признаюсь, до службы моей среди этого народа, я
зналъ поверхностно, почему и не могъ дать точной ха
рактеристики объ этомъ народѣ, но теперь скажемъ объ
немъ здѣсь, совершенно безпристрастно.
Въ началѣ апрѣля 1907 г. я выѣхалъ изъ Владикав
каза въ укрѣпленіе Ведено, гдѣ была резиденція началь
ника округа. Живописная природа Веденскаго округа
окончательно меня обворожила. Этотъ красивый видъ на
андійскія снѣговыя горы (Дагестанск. обл.), эти изви
листыя узкія дороги по кавказскимъ гордынямъ, неиз
12
вѣстно къ какимъ пропастямъ ведущія, эта разновид
ность вѣковыхъ дебрей, эти горныя зміеобразныя шум
ливыя рѣчушки, неимѣющія даже, въ большинствѣ, на*
званій, съ безчисленнымъ множествомъ водопадовъ, эти
темныя ущелья, огражденныя съ обѣихъ сторонъ под
облачными высотами, поросшими альпійской раститель
ностью, эти нависшія надъ опасной дорогой скалы «про
неси, Аллахъ», приводили въ неизмѣримый восторгъ са
маго бывалаго и рѣдкаго туриста.
«... Его красамъ, пугаяся, дивятся взоры,
На горы каменныя тамъ
Поверглись каменныя горы,
Синѣя всходятъ до небесъ
Ихъ своенравныя громады,
На нихъ шумитъ сосновый лѣсъ,
Съ нихъ бурно льются водопады».
Достарыңызбен бөлісу: