title: Олардан ұрпақ қалды ма? - «Самұрық – Қазына» ұлттық әл-ауқат қоры

text:
Олардан ұрпақ қалды ма?
Олардың балалары болған жоқ, Қарыс ағада да, Дәулет
ағада да (Дәулет Тағыберлин). Олардың жұбайлары басқа
80
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
ұлт өкілдері болатын. Олардың өздері де бұл жерде балалары
туылғанын қаламаған еді.
Түркістан
легионының
құрылуындағы
Мұстафа
Шоқайдың рөлі туралы айтсаңыз. Бұл туралы әр түрлі
ақпараттар өте көп кездеседі.
Мұстафа Шоқайға Түркістан легионын құру туралы
ұсыныс жасалған болатын, бірақ ол немістермен бірігіп
қызмет етуден бас тартты. У.Қайымхан легион құрылуы
туралы айтқан болатын, бірақ М.Шоқай оны қаламады. Кейін
Берлинге барып және тұтқынға түскендермен көріскеннен соң,
ол тифпен ауырып 1941 жылдың 27 желтоқсанында қайтыс
болды. М.Шоқайдың өлімі туралы әр түрлі айтылады. М.Шоқай
Түркістан легионын құрудан бас тартты. Ол қазақтар, өзбектер
мен қырғыздардың тізімін жасап, оларды сақтап жүрді.
М.Шоқай қайтыс болғаннан кейін, У.Қайымхан Түркістан
легионын құра бастады.
Сұхбатты өткізген Ботагоз Ракишева
Мюнхен, Германия, 2010 жыл
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
81
Дихан Қамзабекұлымен сұхбат
Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ «Алаш» мәдениет
және рухани даму институтының директоры,
филология ғылымдарының докторы, профессор
(Астана, Қазақстан)
АЛАШ ЖОЛЫ – ЗАЙЫРЛЫ ДА ТАҒЫЛЫМДЫ ЖОЛ
Еуразия
ұлттық
университеті
жанынан
«Алаш»
институты құрылған. Осы орталықтың мақсаты не? Қандай
жұмыстар атқарып жатырсыздар?
2007 жылы Алаш Орда үкіметінің, Түркістан мұхта рия-
тының, жалпы ХХ ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының
мемлекет құру тәжіриесіне 90 жыл толды. Осы айтулы сәт
жақындап келе жатқанда, Қазақстанда кейбір азаматтар
тарапынан игілікті жұмыстар істеле бастады. Әсіресе, Алматыда
біраз шаруалар жасалды. Мәселен, «Алаш қозғалысы»
секілді құжатты кітаптар дайындалды. Осы үрдіске біз де
қосылып, 2006 жылы күз айында университеттегі Ғылыми
кеңестің шешімімен «Алаш» мәдениет және рухани даму»
атты институт құрдық. Астанадағы «Алашты» ашудағы
тағы бір себеп: Ұлттық ғылым академиясы қоғамдық қана
мәртебеге түскеннен кейін, «ғылым университтерге баруы
керек, ғылыми зерттеу орталықтары ашылу қажет» деген
ниетке үн қосу еді. Институттың негізгі мақсатын қысқаша
үш бағытпен түсіндіруге болады. Бірінші, Алаш зиялылары
еңбектерінің мәтінін жинау. Оның көп бөлігі Ресей мұрағат,
кітапханаларында екенін айта кетейін. Екінші бағыт - сол
мәтіндерді саралау, бүгіннің пайдасына жарату. Үшінші, тіл,
мәдениет, өнер саласында Алаш құндылықтарын ғылыми және
практикалық бағытта ретімен, орнымен нәсихаттау-тын.
Қаржылық қолдауды қайдан аласыздар?
Негізі, университет жанындағы институттар тек өзі ұтып
алатын гранттар бойынша ғана жұмыс істейді. Қазақстанда
іргелі ғылымдарға грант жарияланатыны мәлім. Сондай-
ақ, аралықта уақыты шектеулі, өтпелі гранттар болады. Бір
бағыт үшін ұзақ жылдарға арналған грант жоқ. Алаш деген
- біздің мәңгілік тақырыбымыз. Қазақ «қазақ» болғалы рухы
мен мәдениетіне өлшем, тұтқа болған осы ұғым болған соң,
бұл бағытқа ұзаққа арналған қаржылар бөлінетін шығар деп
82
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
ойлаған едік. Бірақ, айтарлықтай қолдау көрсеткен ешкім бола
қоймады. Мысалы, 2007 жылы Білім және ғылым министрлігі
«Ұлттық идея» деген ғылыми грант жариялады. Қызық ретінде
айта кетейін, сол грантқа Астанадағы біздің де, Алматыдағы
қазақтың тарихын, шежіресін зерттейтін «Алаш» орталығының
да жобалары өтпеген. Сонда бұны қалай түсінуге болады?! Өзі
жарияланып отырғаны ұлттық идея болса, Алаш ұғымы соның
темірқазығы емес пе?! Бұның себебі мынада деуге болады,
билік басында жүрген тарихты білмейтін біраз сабаздар
«Алаш» деген сөзден әлі күнге қорқады. Алаш атауына үрке
қарап, оны қоғамның тұрақтылығына зиян келтіретін «бүлікші
идея» ретінде қарайтындар кездесіп жүр. Қазір біз институт
ісіне қолдау табудың басқа жолын қарастырудамыз. Мәселен,
«Аджип» компаниясының мемлекеттік тілді дамытуға арналған
грантын ұтып алдық. Оның негізгі мазмұнын Алашқа қатысты
дүниелермен толтырдық. Қазір немістерге, ағылшындарға,
француздарға арналған «Қазақ тілі мен мәдениетінің оқулығы»
деген кітап дайындап жатырмыз. Оқулықтың ішінде Алаш
зиялыларының ой-пікірлері, өмірбаяндары болмақшы. Ұлт
тарихына, соның ішінде Алашқа, жәдитшілдікке, Еуразиялық
жаңаша танымға байланысты сөздіктер түзіп жатырмыз.
Білім жүйесінде Алаш тақырыбын оқыту жайы қалай?
Мектептегі білім жүйесіне Алаш түсінігі соңғы бес-алты
жыл ішінде бара бастады. Алдында тек қана А.Байтұрсынұлы,
М. Жұмабай, Ж.Аймауытұлы ғана айтылатын. Қазір Алаш
қозғалысы қазақтың өміріндегі жаңғыру, қоғамдық реформаға
ұмтылыс екені, парасатты әрекетпен қазақ даласына қозғау
салғаны тарих оқулығының белгілі бір тарауларына енді.
Бұрын ХХ ғасыр басына қатысты аспаннан түскендей бір-екі
адамның ғана суреті жүретін. Егер баладан «осы адамдардың
біздің ұлтымызға, тарихымызға қатысы қандай?» деп сұраса,
оқушы оған жауап таба алмайтындай еді. Қазір, Алашты
таныту кезеңінде, Қазақстанда біз секілді жүз орталық
болса да көп демес едім. Осы бағыттағы танымдық ұйым
балалардың арасында да болсын. Мәселен, жақында ғана
біздің университетте «Алаш жастары» деген қоғамдық ұйым
құрылып, жұмысқа кірісті. Оның ұйытқысы - шетелден келген
қазақ жастары. Алматыда Сандуғаш Жұмағұлова деген студент
басқаратын «Алаш қыздары» атты ұйымның жұмысына
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
83
ризашылықпен қараймыз. Олар «қазақ қызы ашық-шашық
жүрмесін, темекіден, жат жүрістен аулақ болсын, тарих пен
дәстүрге үңілсін, сабақ алсын» деп бастама көтеріп отыр.
Алаш зиялыларының мамандыққа байланысты ерекше
ұстанымы болды ма?
Негізі, Әлихан, Смағұлдар саяси қайраткерлер еді. Бірақ,
өз қолымен толтырған өмірбаян деректерінде «мамандығыңыз
не?» деген жерге барлығы «журналист» деп көрсетеді. Сонда
журналистиканың, публицистиканың тууының өзі «публикаға
яки халыққа шығу» деген сөз. Олар сөзін ауызша да, жазбаша
да жұртқа жеткізе алу үшін журналист болды. Алаштың серкесі
Әлихан Бөкейхан «Мен ішкі дүнием, табиғатым әдебиетші
болғандықтан әдебиетші болғаным жоқ, уақыт мәжбүрлеп,
халқымның қажетіне жарау үшін әдебиетші болып отырмын»
деп жазғаны бар. Осы секілді дүниелерді оқығанда адам
тебіренерліктей жауап табасың.
Мұстафа Шоқайдың Түркістан мен Алаш жағында қатар
жүруінің себебі неде?
Өйткені,
патша
өкіметі
құлағаннан
кейін
жаңа
құрылымның негізі «Учредительное собраниеге» қалайда
бір заңды мемлекеттілік құрылымның атынан өкіл ретінде
қатысатын жүйе құру керек болды. Мысалы, олар «Қазақ
даласының атынан келдім» деп айтпайды ғой. Сондықтан,
«қайсымыз тез үлгерсек, сонымыз әрекет етейік» деген
мақсатпен Түркістан жақта да, Қазақстан жақта да асығып
жатты. Осындай жағдайлардың бәрін кинода көрсету керек
еді. Қазіргі фильмдердің философиясы Үнді фильмдеріндей
түсінікті. Айырмашылығы – біздікінің шетелден атақ алу үшін
түсірілгендігінде. Міндетті түрде оның ішінде бір жебірейдің
шалы немесе баласы жүру керек. Дәл қазіргідей, мемлекеттің
іргесін мықтап жатқан кезде біздің фильмдер 15-16 миллион
болатын өз халқымыздың мүддесіне қызмет етсе - жетеді.
Елдік мүддеміз түзелсе, әлем базарына шығатын кез - алда.
Екінші жағынан, Алаш зиялыларының балалық шағы бар.
Мәселен, Әлихан кішкене кезінен өзіндік ерекше қасиеті бар
бала болған. Ахметтер де сондай. Олардың нағыз сапалы тұлға
дәрежесіне көтерілген адам екенін тарих та, халық та мойындап
отыр. Енді солардың сапалық негізінде халықты да, ұрпақты да
тәрбиелеуге болады ғой. Сондықтан бұл бағыттағы кино түсіру
84
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
жұмысы өте өзекті мәселе. Егер бізден кеңес сұрап жатса,
қолдан келгенді жасауға даярмыз дер едім. Бірсыпыра Алаш
тұлғалары еңбектерін құрастыруға қатыстық. ҰҚК архивінен
«Алқа» бағдарламасын, Әлихандардың хаттарын таптық. Негізі,
мәтінді оқыған кезде, сараптаған кезде адамға көп ой келеді.
Мәтін деген – мәдениеттің алақаны, алақандағы айнасы. Оған
қарап отырып, сол дәуірге бойлайсыз.
Алашқа байланысты қандай жаңаша ұғымдарды қоғам
ескеру керек деп санайсыз?
Әрине, ел өз тарихының сапалы кезеңін тұжырымдамалы
түрде айқындап алуы тиіс. Ол үшін үлкен мемлекеттік құжат-
тарда, мысалға, Ата Заңның өзінде, ауқымды тұжырым-
дамаларда «Алаш жолы» деген ұстаным, бағыт енгізілуі керек.
Бізде «Алаш жолы», «Алаш қозғалысы», «Алаш бағыты» сынды
құндылықтарға ғалымдар, саясаттанушылар, философтар бәрі
біріге отырып, баға беруі қажет. Мәселен, оған «ұлтымыздың
сапалы жаңғыру кезеңі» деген баға берілсе, соның өзі Алаштың
парқын жете түсіну болар еді. Қай ел болсын өзі жүріп өткен
тарихтағы бір жолды, белгілі тұлғаларды өзіне темірқазық
ретінде үлгі етеді. Мысалы, Абылай хан, Кенесары сынды
тұлғаларын ту етеді. Айналып келгенде, олардың тағылымы
қайтадан алдан шығып отырады. Ал, Алаш жолына көз
салыңызшы: зайырлы ма – зайырлы! Білім жолы да бар.
Патриот десең, патриот. Ұлтын жанындай сүйген. «Байырғы
қазақ жерінде мемлекет құра отырып...» деп жаздық қой
Конституцияға. Байырғы қазақ жерінің ең сапалы биігі - «Алаш
кезеңі» болса, ол неге Ата Заңда жазылып тұрмауы керек?
Себебі, ұлт тарихындағы, ел дамуындағы ең бір құнды идея,
елдіктің үлкен бір арқауы болған сөзді қолдану – заңның тіліне
қайшы келмейді. Сосын бір айқын нәрсе, осыны кез-келген
зиялы азаматпен сөйлессеңіз бәрі түсініп, дұрыс екен дейді.
Бірақ, нақты іске келген кезде ақырын тайқып шығып кетеді.
Жалпы адами заңдылық бойынша, алдымен әкесі, сосын баласы
туралы айтылады ғой. Өкінішке қарай, кейбір мықты деген
азаматтарымыз сұхбат берген кезде баласынан әкесін тудырып
қоятын жағдайлар кезігіп жатады. Бұны айтып отырғаным,
Алаш кезеңін қатысты бұл жағдайды байқап та жүрміз.
Айталық, болшевиктік бағыт ұстанған қазақ оқығандарының
да тарихта өзіндік орны бар. Әйткенмен, олар Алаш арыстарына
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
85
қарағанда жолы да, қызметі де кейін тұр. Кейінгі бағыты
жұртқа мәлім, ал басында олар Әлихан-Ахметтің шәкірті іспетті.
Сіз жақында С. Сәдуақасұлы сүйегінің күлін Мәскеуден
Астанаға жеткізген бастамашыл топтың ішінде болдыңыз.
Қайта жерлеу мәселесі қаншалықты маңызды еді?
Әрине, С. Сәдуақасұлының өлімінің тарихын білетіндер аз
болған соң, «сүйекті қозғап не керек?» дейтіндердің табылғаны
рас. Сол себепті олар ойлаған шығар: «Баяғыда сүйегі қурап
қалған бір қайраткерді Қазақстанға алып келмек пе? Ондайлар
көп емес пе?» деп. Мұны жай адам айтпайды, әжептәуір
қызметте жүргендер айтады. Бұған да ашулану артық-ау деймін.
Зерттеу нысанамыздың бір саласы смағұлтану болған-
дықтан, қайталап айтқанды артық көрмейміз. С.Сәдуақасұлын
1933 жылы ОГПУ-НКВД-ның төңкеріске қарсы элементтерді
түрлі тәсілдермен көзін жою бөлімі өлтірген. Қайраткер 16
желтоқсанда, дәл 58 жылдан кейін Қазақ елі тәуелсіздігін
жариялайтын күні құрбан болған. Арнайы қоштасу рәсімінен
соң сүйегі 19 желтоқсанда кремацияланған (өртелген) соң
арнайы ыдысқа салынып, Дон монастырының қабырғасына
қойылған. Атеизм заманында, әрине, бұл монастыр діни
қызметін
тоқтатқан-ды.
1992
жылдан
діни
қызметін
жалғастырды. Былайша айтқанда, С.Сәдуақасұлы сүйегінің күлі
тұрған жерде күн сайын христиан дінінің шаралары тоқтаусыз
атқарылып жатты.
Ал, ойлаңыз, біз осыған қалай қарауымыз керек? Әлбетте,
Смағұл – шаһит кешкен тұлға. Яғни оның сүйегі қайда тұрса
да, Алла үшін ол – шаһит. Біз солай қабылдаймыз. Діни
құндылықтарымыз солай дейді. Бірақ ... артында іздеуге тиіс
тәуелсіз елі бар, иманды жұрты бар ұлт қайраткерін осылай
жат діннің қорымына тастап кете ме?.. Бұл елдікке сын емес
пе? Оның үстіне әлгідей жағдайда бақиға озған мұсылман
тұлғасының сүйегі (күлі) қара жер қойнына берілмеуі, қай
жағынан қарасаңыз да, қисынсыз, дәстүрсіз, ұят нәрсе. Біз
соны ойладық. Мұны Сабыр Қасымов, Берік Әбдіғали үшеуміз
әп-сәтте шеше салған жоқпыз. Зиялылармен, діндарлармен,
елшіл азаматтармен ақылдасып барып осындай тоқтамға
келдік. Әр нәрсенің сәті болады, Смағұл сүйегі күлінің елге
жету сәті 2011 жылы 21 қаңтарда туды. Бұған дейін 1 ай ішінде
біз республикалық газеттерге сұхбат бердік, мақала жаздық,
86
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
ғылыми-практикалық конференция өткіздік. Тіпті бұл мәселені
халық қалаулылары парламент мінберінен де көтерді.
Смағұл сүйегін жерлеу туралы мәселе нақты шешілді
ме?..
Смағұл жай адам емес. Оны 20-жылдары қатарластары
«Біздің заманның Кенесарысы» деген. Ол – Алаш көсемі
Ә.Бөкейханның күйеу баласы. Ол – қу жақ Глощекинге қарсы
тұрған қайсар тұлға. Ол – кезеңінде жастардың көшбасшысы
және білім министрі болған қайраткер. Ол – артына мол мұра
қалдырған жазушы, сыншы, журналист. Ол – қиын шақта
қуғындалған Алаш зиялыларына қамқор, қалқан болған
азамат. Біз бүгін классик деп мойындайтын Мұхтар Әуезовтер
Смағұлдың қайраткерлігі мен азаматтығының алдында тік
тұрған. Мойындап, оны төрге шығарып, басын сыйлаған.
Осындай дәрежедегі тұлғаны зерттеу бір басқа, ал нақақ
қорланған сүйегін қадірлеу немесе елге әкелу бір басқа.
Соңғысының жауапкершілігі мен салмағы өте ауыр. Сол себепті
оған жүрексіне, қобалжып кіріскенімізді жасыра алмаймыз.
Неге? Негесі сол, мұны ел болып көтеруіміз керек еді ғой.
Мемлекет – мемлекет, онда талай саяси ағыстар, амалдар бола
береді. Қоғамдық белсенділікке, парасатқа не жетсін?..
Смағұл сүйегінің күлін жерлеуге байланысты біз неге
сынға ұшыраймыз? Кінәлі біз бе, қоғам ба?.. Әрине, бастаған
– біз. Тәуелсіздікке қол жеткізгеніне 20 жыл толған қоғамның
мүшесі ретінде бастадық.
Тарихи
тұлғаға
тарихи
қызмет,
тарихи
мүдде,
мемлекетшілдік парасат керек. Оны бір адам немесе бірнеше
адам жасай алмайды.
Смағұл Сәдуақасұлын әкелерде сүйегін жерлейтін жерді
анықтағанбыз. Ол не Жастар ықшамауданындағы Кенесары
сарбаздары жерленген ескі қорым, не «Қабанбай батыр зираты»
деген Астана шекарасынан 9 шақырым жердегі биік болатын.
Біз қоғамға «осы қалай болады?» деген ой салғанбыз.
Смағұл Сәдуақасұлын қайта жерлеуге қоғам мен мемлекет
санасы әлі даяр емес екенін аңғарғанымызда, «Не де болса,
әйтеуір елге жеткізейік. Бір мәнісі болар. Халықтың сынын
атқарушы билік түсінер» деп шештік.
Жасырып не керек, Ресейдің орталық қалаларындағы
зиратханаларға байланысты дау-дамайды күнде интернеттен
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
87
оқып отырмыз. Оның үстіне сол елдегі діни реңкпен
сипатталатын терроризм ылаңы бір күні христиан қабірстанына
да жететінін болжау қиын емес. Біз сонда өкініп қалуымыз да
мүмкін ғой. «Алаштан қалған жалғыз Смағұл сүйегіне ие бола
алмадық» дейміз бе сонда?..
Қазіргідей саяси науқан, сайлау т.б. мемлекет болған соң
ешқашан бітпейді. Ал, «әруақ риза болмай, тірі байымайды». Ол
шаралар елдік іске кедергі келтірмеуі тиіс.
Айтқандайын, 11 ақпанда ОСК Лингвистикалық комис-
сиясында болып, Н.Ә. Назарбаевтан емтихан алып отырып
Астанада орнауы тиіс ұлттық қабірстан (пантеон) туралы
сұрадым. «Улатпай-шулатпай, саясиландырмай Смағұл сүйегін
әкелдік. Енді не болады?» дедім. Елбасы «Биылдан кешіктірмей
Қабанбай бабамызға қойылған кесененің жанынан пантеон
ашамыз» деді. Қазақта «Хан екі айтпайды» деген тағылымды сөз
бар. Сондықтан жақсылықтан үміттенеміз.
Смағұл Сәдуақасұлының мәйітінен кейін шеттегі басқа
да тұлғалардың сүйегін әкелу мәселесі жүйесіз қозғалады
деп қорықпайсыздар ма?
Бұл мәселеде, әрине, жүйе болуы тиіс. Мысалы, біз
мұсылманша жерленген тұлғалардың сүйегін елге алып келу
міндетті емес деп есептейміз. Кезінде біреулер «Германиядағы
Мұстафа Шоқай сүйегін елге әкелейік» дегенде, мен «Мұстафа
бізге сүйегін емес, сөзі мен ісін аманаттаған» деп қарсы мақала
жаздым. Себебі, Шоқайдың қилы тағдыры, Еуропадағы бейіті
(түрік-мұсылман қорымындағы) зиялылар тарихын, қуғын-
сүргінін еске түсіріп тұрады. «Енді олай жасамайық» дегендей.
Ал, Төле би мен Әйтеке бидің сүйегі қазақ жерін айқындап,
ершатқа соғылған мөрдей болып тұр. Оны қозғау да қисынсыз,
әрі себеп жоқ.
Осыларға қарасақ, Смағұл сүйегінің ерекше екенін
түсінесіз. Оны, әлбетте, Мәскеудің мұсылман қорымына
қоюға болушы еді. Бірақ ақыры қозғаған екенбіз, елге неге
жеткізбейміз?.. Астанаға, өзі аңсаған тәуелсіз елінің қақ
ортасына?.. Біз осыны ойладық.
Туысқан Әзірбайжан елінде әрбір қонақ келіп көретін екі
тағылымды қабірстан бар: бірі – шаһиттер қабірстаны, екіншісі
– ұлттық патеон. Бұл олардың ұлттық мәдениетінің бір бөлшегі
болып қалыптасып кеткен.
88
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
Әрине, бізде ұлттық қабірстан ашылса, мемлекеттік
деңгейдегі оның қатаң тәртібі мен ережесі болуы тиіс.
Қазір Алаш мұраларын зерттеу ісі айқын көріне
бермейді. Мұның себебі неде? Осыдан кейін қай тұрғыдан
зерттелгені дұрыс деп санайсыз?
Тәуелсіздікке бет бұрған жылдарда Алаш мұрасын зерттеу
үлкен қайрат-жігермен басталды. Қазір саябырсып қалғаны да
рас. Мұның бірнеше себебі бар. Біріншіден, ғылым жүйелілікті
қалайды. Жүйелілік болған жерде нәтиже де болады. Біз
мұраны түгелдеуге асығыстау кірістік. Сонымен қатар бұл
шаруаның басы-қасында осы мәселені аздау білетін кісілердің
де жүргені жасырын емес. Екіншіден, шәкірт тәрбиелеу ісінде
де айқын бағытымыз болмады. Қошке Кемеңгерұлы өз тұсында
“Қазақ әдебиетіне тойып секіретін күн әлі туған жоқ” деген.
Бүгін де соны айтамыз, тойып секіретін күн әлі туған жоқ. ХIХ
ғасырдағы, ХХ ғасырдың басындағы ақын-жазушылардың
біразының жеке жинақтары жарияланған жоқ. Бұл – өкінішті
жағдай. Бір ақынның мұрасын зерттеу жөнінде тақырып
бекіткенде оған сол ақынның кітабын дайындауды қоса тапсыру
керек. Жасыратын несі бар, біздің кейбір ағаларымыз мен
әріптестеріміз шәкірттеріне тезірек қорғалатын тақырыптарды
ұсынады. Әрине, теориялық, методологиялық еңбектер
де қажет. Бірақ, алдымен бүкіл қазақ әдебиетінің тарихы
түгенделгені жөн. Бізге қажетті мәтіндер әлі жиналмай
жатыр. Осы мәселе алаштануды шідерлеп отыр. Филология
факультеттерінде суденттерді осы бағытқа бейімдеу жағы
кемшін қалды. Арнайы курстар оқыту керек еді. Қазіргі диплом
жұмыстары көшірімпаздыққа итермелейді. Жүз жұмыстың
онын студент өз бетімен жазса, қуанасың. Тестомания мен
тестология жағдайында тақ-тұқ нәрселер қаптап кетті. Осының
бәрі оларды мұраға деген құмарлықтан аулақтатады.
Жеке
тұлғалардың
мұрасы
бойынша
мамандар
тәрбиелеуді қолға алған жөн. Мәселен, Алаш көсемі Әлихан
Бөкейханның жазған еңбегі бүгінгі жиырма баспа табақтық
жүйемен қарайтын болсақ, кемінде он бес том болу керек.
Қазіргі жарияланғаны – Сұлтанхан Аққұлыұлы даярлаған
үш том көлеміндегі дүние. Қалғандары әлі игерілген жоқ.
Бұл Әлихандай Алаш дәуірінің үлкен бір кесек тұлғасын
қаншалықты дәрежеде танып отырғанымызды көрсетеді.
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
89
Қалған он үш томын кім дайындайды, ғылыми түсініктемені кім
жазады? Біз Смағұл Сәдуақасұлының, Қошке Кемеңгерұлының,
Хайретдин Болғанбайдың, Сәдуақас Ғылманидың еңбектерін
шығардық. Жүсіпбектің 5 томдығын даярластық. Бірақ бұл
теңіздегі тамшыдай ғана әрекет.
Ендігі кезеңде ғалымдар Алаш мәтінін қазіргі ғылым
жетістігі негізінде салаландыра зерттеу керек. Алаш –
гуманитарлық ғылымдардың бәрі үшін де таусылмайтын келелі
тақырып.
Сұхбатты өткізген Ботагоз Ракишева
Астана, 2010 жыл
90
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
Намазалы Омашев,
Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия
ұлттық университеті Журналистика және саясаттану
факультетінің деканы, Журналистика мәселелерін зерттеу
институтының директоры, профессор.
ТҮРКІ ЖҰРТЫНА ОРТАҚ БАСЫЛЫМ
Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің
Журналистика мәселелерін зерттеу институты мемлекеттік
«Мәдени мұра» бағдарламасы аясында өткен ғасыр басындағы
баспасөз жарияланымдары негізінде «Алаш көсемсөзі» 10
томдығын жарыққа шығаруды қолға алды. Қазіргі күні 10
томдықтың алғашқы 4 томы көпшілік қолына тиді.
«Алаш көсемсөзінің» 1, 2 томдары 1922-1923 жылдары
Ташкент қаласында шығып тұрған «Шолпан» журналына
арналды. Оның түпнұсқасы көрші Өзбекстанның астанасы
– Ташкент қаласындағы мемлекеттік мұрағаттан әкелінді.
Соның арқасында халқымыз алаштың ұлтжанды азаматтары:
Нәзір Төреқұлов, Сұлтанбек Қожанов, Санжар Асфендияров,
Тұрар Рысқұлов, Ораз Жандосов, Міржақып Дулатов, Халел
Досмұхамедов, Иса Қашқынбаев, Аққағаз Досжанова, Әбубәкір
Диваев, Мырзағазы Есболов, Кәрім Жаленов, Сегізбай Айзунов,
Жаһанша Досмұхамедов, Шәкәрім Құдайбердиев, Мағжан
Жұмабаев, Мұхтар Әуезов, Сара Есова тағы басқалардың
бұрын көпшілікке белгісіз болып келген құнды көсемсөз
мұраларымен танысты. Бұл еңбектің журналистика ғана емес,
ғылымның басқа салалары үшін де құны өлшеусіз.
Ал, 10 томдықтың 3, 4 томдарына енгізілген «Жас
Түркістан» журналы жарияланымдарының орны тіпті ерекше.
Алаштың ардақты ұлы Мұстафа Шоқайдың эмиграцияда
жүріп 1929-1939 жылдары Франция, Германияда шығарған
«Жас Түркістан» басылымының түпнұсқасы еліміздің бірде
бір архивтерінде жоқ. Ол журналдың барлық сандары Нью-
Йорктағы Колумбия университетінде, Анкарадағы Аяз-Тахир
Түркістан Еділ-Орал қоғамының кітапханасында сақталған.
Америкадағы нұсқасына байланысты айтарымыз – Мұстафа
қазасынан кейін оның кітаптары Париждегі музейде сатылымға
шығарылады. Міне, осы кезде кейбір жеке кітаптарымен бірге
осы «Жас Түркістанның» Мұстафа қолындағы сақталған
|


url: http://emirsaba.org/samri--azina-ltti-el-auat-ori.html?page=9#АЛАШ_ЖОЛЫ_–_ЗАЙЫРЛЫ_ДА_ТАҒЫЛЫМДЫ_ЖОЛ_Еуразия_ұлттық_университеті_жанынан_«Алаш»


url: http://emirsaba.org/samri--azina-ltti-el-auat-ori.html?page=9#Алаш_зиялыларының_мамандыққа_байланысты_ерекше_ұстанымы_болды_ма


url: http://emirsaba.org/samri--azina-ltti-el-auat-ori.html?page=9#Алашқа_байланысты_қандай_жаңаша_ұғымдарды_қоғам_ескеру_керек_деп_санайсыз


url: http://emirsaba.org/samri--azina-ltti-el-auat-ori.html?page=9#Мұстафа_Шоқайдың_Түркістан_мен_Алаш_жағында_қатар_жүруінің_себебі_неде


url: http://emirsaba.org/samri--azina-ltti-el-auat-ori.html?page=9#Сіз_жақында_С._Сәдуақасұлы_сүйегінің_күлін_Мәскеуден_Астанаға_жеткізген_бастамашыл_топтың_ішінде_болдыңыз._Қайта_жерлеу_мәселесі_қаншалықты_маңызды_еді


url: http://emirsaba.org/samri--azina-ltti-el-auat-ori.html?page=9#Смағұл_Сәдуақасұлының_мәйітінен_кейін_шеттегі_басқа_да_тұлғалардың_сүйегін_әкелу_мәселесі_жүйесіз_қозғалады_деп_қорықпайсыздар_ма


title: «Самұрық – Қазына» ұлттық әл-ауқат қоры

text:
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
Астана, 2011
«Самұрық –
Қазына» ұлттық
әл-ауқат қоры
Қазақстан
халқы
Ассамблеясы
Әлеуметтік-
саяси зерттеулер
институты
УДК 316: 94 (574)
ББК 63.3 (5-қаз)-2
С 73
Ғылыми басылым Қазақстан халқы Ассамблеясы жанындағы
Ғылыми-сараптамалық Кеңесімен баспаға ұсынылған
Редакциялық кеңестің төрағасы
Тоғжанов Е.Л., ҚХА төрағасының орынбасары
Редакциялық кеңес
Калашникова Н.П. саяси ғылымдарының докторы, ҚХА ҒСК ғалым хатшысы
Джунусова Ж.Х. саяси ғылымдарының докторы, профессор, ҚХА ҒСК мүшесі
Габдуллина К.Г. социология ғылымдарының докторы, профессор,
ҚХА ҒСК мүшесі
Садвакасова А.К. социология ғылымдарының докторы, ҚХА ҒСК мүшесі
Жобаның ғылыми кеңесшілері
Әбдіуақап Қара, тарих ғылымдарының докторы (Түркия, Стамбул),
Каюм Кесиджи, саяси ғылымдардың докторы (Германия, Мюнхен)
Жауапты редактор: Мажитова А.Б.
Әдеби редакторлар: Адыханова В.З., Қайыржанова С.М.
Жобаның жұмыс тобы: Калашникова Н.П., Кожирова С.Б., Калмыков С.К.,
Бекетаева Д.Р., Емишева Г.Б, Шалова Г.Т., Руднева Е.А., Жолдыбалина А.С.,
Ахметжанова Н.А., Мөлдір Байтөре, Оразалинова С.А., Асқарова Д.А.
С 73
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ /Б.И. Ракишеваның, А.А. Сарымның редак-
ция сымен/Әлеуметтік-саяси зерттеулер институты, ҚХА жанын дағы
Ғылыми-сараптамалық Кеңес. –Астана: - Баспа. – 2011 – 208 бет.
ISBN 978-601-06-1346-1
Бұл басылымда Қазақстан халқы Ассамблеясы және Самұрық-Қазына
ұлттық әл-ауқат қорының тапсырысымен өткізілген «Қазақ диаспорасы
арасында Алаш Орда философиясының қазіргі заманғы түсіндірмесі: жағдайы,
баға беру, сабақтары (әлеуметтік-тарихи талдау)» атты халықаралық жобаның
материалдары жарияланған. Басылымда Қазақстан, Түркия, Ресей, Қытай,
Германия, Австрия, Франция, АҚШ, Жапония ғалымдарының мақалалары
және сарапшылардың сұхбаттары ұсынылған. Сонымен бірге, ХХ ғасырдың
20-30 жылдары ашаршылықты көрген этникалық қазақтардың ұрпақтарымен
өткізілген сұхбаттар ұсынылады.
ISBN 978-601-06-1346-1
УДК 316: 94 (574)
ББК 63.3 (5- қаз)-2
©Ракишева Б.И., 2011
©Сарым А.А., 2011
©ИСПИ, 2011
©НЭС АНК, 2011
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
3
КІРІСПЕ СӨЗ
Оқырмандарға ұсынылып отырған кітап Қазақстан халқы
Ассамблеясы қамқорлығымен Әлеуметтік-саяси зерттеулер
институты жүргізген «Қазақ диаспорасы арасында Алаш Орда
философиясының қазіргі заманғы түсіндірмесі: жағдайы, баға
беру, сабақтары (әлеуметтік-тарихи талдау)» халықаралық
жобасының нәтижесі болып табылады. Бұл Қазақстан халқы
Ассамблеясының жобасы «Самұрық-Қазына» Ұлттық әл-ауқат
қоры мен «Қазақстан халқы Ассамблеясының қоры» Қоғамдық
қорының қолдауымен іске асырылды, әзірлеген Қазақстан
халқы
Ассамблеясының
Ғылыми-сарапшылық
кеңесінің
зерттеушілері мен ғалымдары.
Қазіргі Қазақстан аумағы белсенді көші-қон өңірлеріне
жатады. Даму процестеріне ықпал еткен ірі тарихи оқиғалар –
столыпиндік аграрлық реформа, Бірінші дүниежүзілік соғыс,
1916 жылғы көтеріліс, Азамат соғысы, 1921-1922 жылдардағы
ашаршылық, ұжымдастыру мен кулактарды жою, жаппай
қуғын-сүргін мен жер аудару, жұт, тың және тыңайған жерлерді
игеру – Қазақстанның этностық бейнесін түбегейлі өзгертті.
Негізгі көш-қон толқыны ХХ ғасырдың 30-50 жылдарына
тура келді, шамамен 3 млн. этностық топтар өкілдері –
немістер, поляктар, еврейлер, шешендер, ингуштар, балкарлар,
қырым татарлары, түрік-месхетиндер, қалмақтар, қарашайлар,
кәрістер және т.б. халықтар Қазақстанға мәжбүрлеп жер
аударылды.
Бұл зерттеу тақырыбын Қазақстан халқы Ассамблеясының
зерттеушілері «Тарихтан тағылым - өткенге тағзым» (2010 ж.)
халықаралық
жобасы
аясындағы
«1930-1950
жылдары
халықтарды Қазақстанға жер аудару: ортақ тарих» атты
халықаралық әлеуметтік зерттеуде көтерді. Жобаға Қазақстан,
Ресей
Федерациясы,
Армения,
Беларусь,
Қырғызстан,
Тәжікстан, Өзбекстан, Әзірбайжан, Молдова, АҚШ, Германия,
Польша, Түркия, Ұлыбритания, Оңтүстік Корея мамандары
атсалысты. Жоба қорытындысы бойынша түсірілген деректі
фильм «Хабар» республикалық телеарнасы арқылы 2010
жылғы 31 мамырда Саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу
күнінде көрсетілді. Фильмнің тұсаукесері 20 қазанда Стамбулда
4
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
– Стамбул университетінің Евразия институтында және 30
қазанда Мәскеуде – ГУЛАГ тарихы мұражайында, Ресейдегі
Саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу күнінде өткізілді.
Бұл зерттеуді жүргізу барысында жобаны «Ауызша тарих» (Oral
history) әдістемесі базасында жұттың куәгері болған этностық
қазақтар арасында сауалдама жүргізу арқылы жалғастыру
идеясы туды. «Ұлы жұт» уақыты, немесе оны «өлім жұты»,
«даланың жұты», «голощекин жұты» деп те атаған, көптеген
адамдардың өмірін қиды. Қазақстан тарихындағы бұл уақыт
кезеңі аз зерттелген және қарама-қайшы түсініктемелерге бай.
Осы кезеңдегі басты мәселелердің бірі – қазақ этносының сан
жағынан азаюы (ашаршылық кезінде қаза болған және басқа
елдерге қоныс аударған). Өкінішке орай, ғылыми әдебиетте қаза
болғандар саны, осы оқиғаның салдарлары туралы, бұл тарихи
фактінің қазақ этносының одан әрі дамуына ықпалы туралы
нақты деректер жоқ. Қазіргі қазақ диаспорасының бір бөлігі сол
жылдары басқа елдерге көшіп кетуге мәжбүр болған рулардың
ұрпақтары болып табылады.
Қазақстандықтардың
бұқаралық
санасында
қазіргі
Қазақстаннан тыс жерде тұратын қазақтар тарихына қатысты
біршама ақтаңдақтар бар. Бұл фактор Әлеуметтік-саяси
зерттеулер институты жүзеге асырған «Қазақстандықтардың
қазақ
диаспорасына
қатынасы:
жай-күйі,
бағасы,
перспективалары»
1
атты әлеуметтік зерттеу кезінде бағаланды.
Зерттеу нәтижелері зерттеу жобасының қазіргі қазақтардың
шетелдегі қазақ диаспорасының өмір сүру тарихын білуі,
шашырап қоныстануы туралы мәліметтерінде ақтаңдақ
беттердің көптігі туралы гипотезаларының бірін растады.
Жүргізілген сауалнама мәліметтері бойынша қазақстандық
респонденттердің, қазақстандық этностар топтары өкілдерінің
32,8% қазақ диаспорасының үлкен бөлігінің Қазақстанмен
шекарада өздерінің ата қоныстарында тұрып жатқаны туралы
білген жоқпыз деп жауап берген. Сонымен бірге 40% этностық
1 Бұл
зерттеу
Қазақстанның
барлық
облыстарын,
сондай-ақ
республикалық маңыздағы Астана мен Алматы қалаларын қамтыды.
Сауалдама тұрғылықты жерінде сұхбат әдісімен жүргізілді, іріктеме
Қазақстанның ересек халқын (18 жастан жоғары) жынысы, жасы, ұлты
білім деңгейі, сондай-ақ тұратын жеріндегі елді мекендер түрі бойынша
репрезентациялайды. Респонденттерді іріктеу кездейсоқ жолмен,
маршруттық әдістемені пайдалана отырып жасалды. Сауалдамаға
қатысушылардың жалпы саны 1500 респондентті құраған.
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
5
қазақтардың республикада тұратындар санының жартысынан
көбі (5 миллиондай) Қазақстаннан тыс жерде тұрып жатқаны
туралы білмеген.
Бұл фактілер туралы республикада сауалнамаға қатысқан
қазақтар шамалы ғана артық біледі: 29,4% – диаспораның
мөлшері туралы және 35% – шетелде тұратын қазақтардың
жалпы саны туралы. Қандай да бір ахуалға әртүрлі берілген
бағалар бұқаралық санада кей кездері теріс пікірлерді
тудырады. Сондықтан халықты кең хабардар ету, жақсыны
насихаттау, қазақстандық қоғамның өмір сүру жүйесінде
қазақ диаспорасына сауатты орын беру, оны түсіну мен одан
әрі интеграциялану үшін мүмкін болатын барлық кедергілерді
жояды.
Жобаның мақсаты – қазіргі Қазақстаннан тыс жерде
тұратын қазақтар арасында Алаш феноменінің қазіргі
оқылымын зерделеу. Алаш тәуелсіздік идеясы ретінде бүгінде
әлемнің 45 елінде тұрып жатқан 5 миллиондай қазақтың
сақталуының
негізгі
факторларының
біріне
айналды.
Тәуелсіздік - жалпыхалықтық идея ретінде күн тәртібінен
түскен жоқ, бұл идеяны әртүрлі уақытта Оспан Батыр, Мұстафа
Шоқай және алашордалықтар алға сүйреді. Кейінірек бұл
идеяны 1986 жылғы желтоқсанда қазақ жастары алаңға алып
шықты.
«Алаш» термині деп біз нақ идеяны, тәуелсіздік идеясын,
этносты сақтау идеясын, қазақтардың этностық тұтастығы
идеясын түсінеміз. Тарихи «Алаш» термині кейіннен «қазақ»
этнонимін алған көне рулар үшін ортақ атау болғаны белгілі.
«Алаш» көптеген онжылдықтар бойында отанынан тыс тұрып
жатқан қазақтарды байланыстыратын өзіндік желі болды.
Процеске тікелей қатысушылардан өткенді шолатын
ақпаратты жинау бірегей тарихи ақпаратты жинақтауға
мүмкіндік берді. Зерттеу барысында қазақ диаспорасының,
Батыс Еуропадағы (Мюнхен, Вена, Париж) және АҚШ-тағы
(Нью-Йорк) қазақ мәдени орталықтарының өкілдерімен сұхбат
жүргізілді. Жоба барысында қазақтардың сақталған көшпелі
мәдениетінің әдет-ғұрыптарын бақылау мақсатында тікелей куә
болуға мүмкіндік беретін Үрімшіге (Қытай, ШҰАА), ол жақтағы
қазақ ауылдарына экспедиция ұйымдастырылды. Қазіргі кезде
түрлі дерек көздеріне сәйкес, Қытайдың Синьцзян – Ұйғыр
6
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
автономиялық округінде тұратын қазақ диаспорасы шамамен
2 млн. жетті. Тығыз орналасқан қазақ ауылдарында сақталып
қалған қазақ мәдениетін байқауға болады – жергілікті
халықтың тілінде, әдет-ғұрыптарында, дәстүрлерінде, өзара
қарым-қатынастар жүйесінде қазақ түпнұсқалығы сақталған.
Түрік
Республикасында
қазақ
диаспорасы
ХХ
ғ.
ортасында орнықты. Бұл елдің мемлекеттік саясаты ел
аумағында қазақ диаспорасына қалыптасуға, әлеуметтік-
коммуникативті ортада бейімделуге және әрі қарай екі елдің
өзара қарым-қатынастарында оңтайлы тетіктерінің бірі болуға
мүмкіндік берді. Олардың көші-қон жолы 1930-1940 жж. Алтай
округінің Шыңжан-Ұйғыр автономиялық ауданынан (ШҰАА)
басталып, Үндістан, Пәкістан, Сауд Арабиясы арқылы өтті.
Бүгінгі таңда Түрік Республикасында 20000 астам этникалық
қазақтар тұрады. Түркия мигранттарды тарихи және мәдени
түп-тамырларының ортақтығының, тілдің түркілік негізі
және мұсылман діні арқылы қызықтырады. Қазіргі кезде
қазақтар Стамбулда, Анкарада, Измирде және Түркияның
басқа да аймақтарында тұрады. Бүгінгі күнде Зейтинбурну,
Гюнешли (Қазақкент) ауданында этникалық қазақтардың
отбасылары ықшамдана қоныстанған. Түркияға Ауғанстанда
тұрған қазақтар да көшіп келген, сонымен қатар, зерттеу
барысында 1930 жылдардағы жұттың куәгері болғандар мен
олардың ұрпақтары табылды. ХХ ғ. 30-жылдарында орын
алған оқиғаларды ұмытпаған қазақтардың ұрпақтарымен
сұхбаттардың стенограммасын осы басылымның беттерінен
табуға болады.
Тәуелсіздік идеясының көрнекті өкілі, қазақ саяси
қайраткері Әлихан Бөкейхановтың бастамасымен құрылған
Алаш Орда партиясының негізгі идеясы -Ресей құрамында
автономия деңгейінде қазақтарды тәуелсіздікке жеткізу болды.
«Алаш» партиясы өзінің бағдарламасының негізі ретінде 1918
ж. қазақ даласын жеке мемлекет деп жариялады. Партия
құрамында Ахмет Байтұрсынов, Мұстафа Шоқай, Міржақып
Дулатов, Мұхаметжан Тынышпаев, Смағұл Сәдуақасов, Мағжан
Жұмабаев, Ғазымхан Кенесарин және басқа да 583 жуық адам
(алашордалық) қызмет етті.
Мұстафа Шоқай Алаш Орданың көрнекті өкілдерінің
бірі ғана емес, сондай-ақ оның идеялық жетелеушісі болды.
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
7
Қазіргі қазақ диаспорасы үшін ол ұлттық батырлардың
бірі, көшбасшысы болып табылады. Мұстафа Шоқайдың
есімі Отанынан шет жерде тұрып жатқан этникалық
қазақтарға шоғырлануға ықпал етті және этностың сақталу
факторларының біріне айналды. Осыған байланысты біздің
ізденістерімізде нақты М.Шоқайдың тұлғалық бет-бейнесіне
басты мән берілді.
Батыс Еуропа елдері бойынша экспедиция кезінде
Парижде, Ножанда Мұстафа Шоқай әйелі Мариямен
бірге тұрған екі үй табылды. Ал Берлинде М.Шоқайдың
мазары табылды. Мазар орналасқан аумақтағы түрік мешіті
қызметкерлерінің айтуы бойынша, бұл жер бүкіл әлем
қазақтарының зиярат ететін орны.
Ұлы Отан соғысы тарихының ақтаңдақ беттерінің
бірі фашистерге тұтқынға түскен мұсылман солдаттардың
Түркістан легионын құру үрдісі. Олардың тағдыры қайғылы
әрі күрделі. Зерттеу барысында қазақ диаспорасы өкілдерінің
көмектері арқылы осы адамдар жерленген мазар табылды. Бұл
кітапта алғаш рет аталған жауынгерлер құлпытастарының
суреттері ұсынылған.
Аталған басылымда әлемнің түрлі елдерінен зерттеліп
отырған мәселеге қандай да бір деңгейде байланысты
ғалымдармен, сарапшылармен сұхбаттар мен мақалалар
ұсынылған. Жұмыс барысында зерттеу нәтижесі бойынша
түсірілген
фильмның
қатысушылары
болған
танымал
Алаш Орда феноменін зерттеушілерден кеңестер алынды.
Міржақып Дулатов шығармашылығын зерттеуші, Хоккайдо
Университетінің (Жапония, Хоккайдо) Славяндық зерттеулер
орталығының ғылыми қызметкері, профессор Уямо Томохико
мен Сакария университенің профессоры Муса Ташделеннің
(Түркия, Стамбул) көрсеткен көмектерін айта кеткіміз келеді.
Зерттеуді дайындауда негізгі көмекті, сонымен қатар, кеңестік
қолдауды қазақ диаспорасының ғалымдары көрсетті, олардың
ішінде:
Шыңжан гуманитарлық ғылымдар академиясының ғылыми
қызметкері, профессор Шадман Ахметұлы (ҚХР, ШҰАА,
Үрімші),
Дінтану институты директорының орынбасары, PhD,
профессор Мұрат Хейният, (ҚХР, ШҰАА, Үрімші),
8
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
Шыңжан Ғылым академиясының зерттеу журналының бас
редакторы, профессор Ясин Құмарұлы, (ҚХР, ШҰАА, Үрімші),
Тарих ғылымдарының докторы, шоқайтанушы, профессор
Әбдіуақап
Қара, (Мимар Синан Университеті, Түркия,
Стамбул),
Еуропадағы Қазақ қоғамдары федерациясы төрағасы,
саяси ғылымдарының докторы, профессор Каюм Кесиджи,
(Германия, Мюнхен).
Зерттеу нәтижелері «Сөнбесін от алауы» атты ғылыми
деректі фильм түрінде ұсынылды. Аталған фильмде жоба
аясындағы экспедиция кезінде жинақталған қазақ тарихының
өткені мен бүгініне қатысты сирек кадрлар пайдаланылған.
Материалдар қатары оқырмандарға ұсынылып отырған
кітаптың негізгі бөлігіне орналастырылған. Ол отандық
тарихнаманы, диаспоралық және көші-қондық саясатты,
этносаралық
қатынастар
саласын
және
қазақтардың
толеранттық мәдениетін зерттеуде пайдалы болуы мүмкін.
Кітапта отандық және шетелдік ғалымдар мен қоғам
қайраткерлерінің сұхбаттары мен материалдары пайдаланылды,
оларға көрсеткен көмектері үшін ризашылығымызды білдіреміз,
олардың қатарында:
Мұрат Әуезов, Мұхтар Әуезов қорының директоры
(Қазақстан, Алматы),
Бейбіт Қойшыбаев, жазушы, «Әділет» Қазақстандық
тарихи-ағарту қоры директорының орынбасары (Қазақстан,
Алматы),
Дихан
Қамзабекұлы,
филология
ғылымдарының
докторы, профессор, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық
университетінің проректоры (Қазақстан, Астана),
Намазалы
Омашев, филология ғылымдарының док-
торы, профессор, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық
университетінің журналистика және саясаттану факультетінің
деканы, Журналистика проблемаларын зерделеу орталығының
директоры (Қазақстан, Астана),
Муса
Ташдилен,
тарих
ғылымдарының
докторы,
профессор (Сакария университеті, Түркия, Стамбул),
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
9
Уямо Томохико, тарих ғылымдарының докторы, профес сор
(Славяндық зерттеулер орталығы, Жапония, Хоккайдо),
Ирина Октябрьская, Тарих ғылымдарының докторы,
профессор, Ресей ғылым академиясы Сібір бөлімшесі
Археология және этнография институты этнография бөлімінің
меңгерушісі (Ресей Федерациясы, Новосибирск),
Қызырхан Шолпан, Венадағы қазақ диаспорасы мәдени
орталығының жетекшісі (Австрия, Вена),
Әлия Алхан, Қазақстан мәдени орталығының жетекшісі
(АҚШ, Нью-Йорк).
Басылымда жұттың куәгері болған, басынан өткерген
отбасылары жұт кезінде отбасымен Қазақстаннан Ауғанстанға
көшіп кеткен Талик Оңғарұлы (84 жаста) және Юсуф
Жанайдарұлының (76 жаста) сұхбаттары берілген. Қазір олар
Стамбулда өмір сүріп жатыр. Қазақстанда мұндай сұхбат
Бекмади Ахат Бекмадиұлымен (88 жаста) жүргізілді.
Қазақстан
Республикасының
Герман
Федеративтік
Республикасындағы
елшілігіне,
жеке
түрде
-
Нұрлан
Онжановқа,
Әлемнің әр түрлі елдеріндегі қазақ диаспорасы өкілдері:
Атаман Енгинге (Түркия, Стамбул),
Гаффар Кесиджиге (Түркия, Стамбул),
Төлеухан Кеңесханұлына (Қытай, Үрімші),
Әбдірахман Уналанға (Германия, Мюнхен),
Айтер Гокайға (Франция, Париж) көрсеткен көмектері
үшін алғыс білдіреміз.
Зерттеу барысында біздің достарымыз бен әріптестеріміз:
Кенан Куюджуклу (Түркия, Стамбул),
Хаяти Тюфекчиоглу (Түркия, Стамбул) үлкен көмек
көрсетті.
Жобаны жүзеге асыруда көрсеткені көмектері үшін:
Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрлігіне,
Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрлігі
Консулдық бөліміне, жеке түрде – Зәуреш Қабдуалинаға,
10
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
Қазақстан Республикасының Қытай Халық Республи-
касындағы елшілігіне, жеке түрде – Ұлықбек Әбуалиге,
Қазақстан
Республикасының
Үрімші
қаласындағы
(ҚХР) төлқұжат-виза қызметіне, жеке түрде – Қайыржан
Сарсебаевқа, Төлеген Бұрханға, Жалғас Мұратовқа,
Қазақстан
Республикасының
Герман
Федеративтік
Республикасындағы елшілігіне, жеке түрде – Нұрлан
Онжановқа,
Қазақстан
Республикасының
АҚШ-тағы
елшілігіне
(Вашингтон), жеке – Ерлан Ыдырысовқа,
Қазақстан Республикасының БҰҰ жанындағы тұрақты
өкілділігіне (Нью-Йорк), жеке түрде – Бірғаным Әйтімоваға,
Қытай
Халық
Республикасының
Қазақстан
Республикасындағы елшілігіне,
Герман
Федеративтік
Республикасының
Қазақстан
Республикасындағы елшілігіне,
Герман
Федеративтік
Республикасының
Қазақстан
Республикасындағы бас консулдығына,
Еуропалық қазақтар қауымдастықтары федерациясына
(Германия, Мюнхен),
Стамбул қаласы Зейтунбурну ауданының мэриясына алғыс
айтамыз.
Авторлар ұжымы материалдарды дайындаудағы көмегі,
кеңестік қолдауы және мұрағат материалдарын іріктеуге
қолқабысы үшін Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық
университетінің проректоры, белгілі Алаш Орда зерттеушісі
Дихан Қамзабекұлына ризашылығын білдіреді.
Ұсынған мұрағат материалдары үшін:
Қазақстан
Республикасы
Байланыс
және
ақпарат
министрлігі Ақпарат және мұрағаттар комитетінің Орталық
мемлекеттік кинофотоқұжаттар мен дыбысжазба мұрағатына
(Алматы қаласы),
Саяси қуғын-сүргін және тоталитаризм құрбандарының
«Алжир» мұражайлық-мемориалдық кешеніне (Астана қаласы),
Астана қаласының Мемлекеттік мұрағатына алғыс
айтамыз.
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
11
Фильмді жасау кезінде Дихан Қамзабекұлының, Ботагөз
Рақышеваның жеке мұрағаттарының материалдары, сондай-ақ
«Азаттық радиосы» сайтының материалдары пайдаланылды.
«Самұрық-Қазына»
ҰӘҚ
мен
«Қазақстан
халқы
Ассамблеясының қоры» қоғамдық қорына алғысымызды
айтамыз.
Жобамен жұмыс істегендер:
Ботагөз Рақышева – жобаның жетекшісі, әлеуметтану
ғылымдарының кандидаты,
Айдос Сарым – жобаның қос жетекшісі, саясаттанушы,
Әбдіуақап Қара – жобаның ғылыми консультанты, тарих
ғылымдарының докторы, шоқайтанушы (Түркия, Стамбул),
Каюм Кесиджи – жобаның ғылыми консультанты,
саяси ғылымдарының докторы, Қазақ диаспорасын зерделеу
орталығының жетекшісі, Еуропа қазақтары қауымдастықтары
федерациясының төрағасы (Германия, Мюнхен),
Наталья
Калашникова
–
саяси
ғылымдарының
докторы, Қазақстан халық Ассамблеясының ҰСК ғалым
хатшысы, Қазақстан халық Ассамблеясының хатшылығының
консультанты,
Светлана Кожирова – саяси ғылымдарының докторы,
профессор,
Л.Н.
Гумилев
атындағы
Еуразия
ұлттық
университетінің
Еуразиялық
зерттеулер
кафедрасының
меңгерушісі
Айгүл Сәдуақасова – әлеуметтану ғылымдарының
докторы Институттың ғылыми қызметкерлері:
Сергей
Калмыков
–
философия
ғылымдарының
кандидаты,
Дамиля Бекетаева – әлеуметтану магистрі,
Гүлден Емишева – әлеуметтану магистрі,
Гүлден Шалова – әлеуметтану бакалавры,
Айнұр Мәжитова – әлеуметтану бакалавры,
Евгения Руднева – әлеуметтану магистрі,
Алуа Жолдыбалина – доктор Ph.D (саясаттану докторы),
Найля Ахметжанова – агрономия магистрі,
Әлеуметтанушылар:
Достарыңызбен бөлісу: |


Комитеттер бойынша отырыстарда қарастырылған мәселелер саны
2015
2014
2013
2012
Аудит комитеті
45
47
31
38
Тағайындаулар және сыйақы комитеті
28
32
28
29
Стратегиялық жоспарлау комитеті
16
15
8
10
Аудит комитеті
Аудит комитеті Директорлар кеңесінің консультативтік-кеңесші органы болып
табылады, ол ішкі және сыртқы аудит мәселелері, ішкі бақылау жүйесі, сондай-ақ
тәуекелдерді басқару жүйесі мәселелері бойынша ұсынымдарды дайындау және оларға
талдау жасау үшін құрылған.
2015 жылы Аудит комитетінің отырыстарында қарастырылған негізгі
мәселелер:
1) «Самұрық-Энерго» АҚ-ның шоғырланыдырылған жылдық қаржылық
есептілігін алдын ала мақұлдау туралы.
88
2) «Самұрық-Энерго» АҚ Ішкі аудит қызметінің қызметкерлерін тағайындау және
оларға лауазымдық жалақы белгілеу туралы.
3) «Самұрық-Энерго» АҚ Ішкі аудит қызметінің жылдық аудиторлық жоспарын
және бюджетін алдын ала мақұлдау туралы.
4) Самұрық-Энерго» АҚ Ішкі аудит қызметінің есебі және оның тоқсандар мен жыл
бойынша қызметінің тиімділігін бағалау.
5) «Самұрық-Энерго» АҚ-ның шоғырландырылған Тәуекелдер тізілімін, әрбір
негізгі тәуекелге қатысты төзімділік деңгейлерін анықтай отырып, шоғырландырылған
Тәуекелдер картасын, Негізгі тәуекелдерді басқару бойынша іс-шаралар жоспарын,
Негізгі тәуекелдер көрсеткіштерінің паспорттарын алдын ала мақұлдау туралы.
6) «Самұрық-Энерго» АҚ сыртқы аудиторының тәуелсіздігін және объективтілігін
бағалау.
Директорлар кеңесінің Аудит комитеті мына құрамда құрылған:
Лука Сутера – тәуелсіз директор, Аудит комитетінің төрағасы;
Спицын Анатолий Тихонович – тәуелсіз директор, Аудит комитетінің мүшесі,
Тағайындаулар және сыйақы комитетінің мүшесі;
Аудит комитеті өткізген отырыстардың саны
2015
2014
2013
2012
Отырыстар саны
10
10
10
10
Тікелей
10
10
10
8
Сырттай
0
0
0
2
Комитеттің дауыс беру құқығы бар
мүшелерінің қатысуы
100%
100 %
100 %
100 %
Тағайындаулар және сыйақы комитеті
Тағайындаулар және сыйақы комитеті Директорлар кеңесінің консультативтік-
кеңесші органы болып табылады және Директорлар кеңесінің мүшелерін тағайындау,
Директорлар кеңесі мүшелерінің, Басқарма мүшелерінің және корпоративтік хатшының
еңбегіне ақы төлеу және оларға сыйақы беру мөлшері мен шарттарын белгілеу, сондай-
ақ Директорлар кеңесінің мүшелеріне, Басқарма мүшелеріне және корпоративтік
хатшыға біліктілік талаптары бойынша ұсынымдар беру үшін құрылған.
Директорлар кеңесінің Тағайындаулар және сыйақы комитеті мына құрамда
құрылған:
Спицын Анатолий Тихонович – тәуелсіз директор, Тағайындаулар және сыйақы
комитетінің төрағасы, Стратегиялық жоспарлау комитетінің мүшесі, Аудит комитетінің
мүшесі.
Лука Сутера – тәуелсіз директор, Тағайындаулар және сыйақы комитетінің
мүшесі.
89
Тағайындаулар және сыйақы комитеті өткізген отырыстардың саны
2015
2014
2013
2012
Отырыстар саны
9
9
10
6
Тікелей
9
9
10
6
Сырттай
0
0
0
0
Комитеттің дауыс беру құқығы бар
мүшелерінің қатысуы
100%
100 %
100 %
100 %
Тағайындаулар және сыйақы комитетінің отырыстарында қарастырылған
негізгі мәселелер:
1) «Самұрық-Энерго» акционерлік қоғамы Басқармасының сандық құрамын
белгілеу, «Самұрық-Энерго» акционерлік қоғамының Басқарма мүшесін сайлау, оның
өкілетілік мерзімі мен лауазымдық жалақысын белгілеу туралы;
2) Жалғыз акционерге «Самұрық-Энерго» АҚ Директорлар кеңесінің құрамы
бойынша ұсынымдар беру туралы.
3) Басқарма Төрағасы мен мүшелерінің, Ішкі аудит қызметі қызметкерлерінің,
«Самұрық-Энерго» АҚ корпоративтік хатшысының лауазымдық жалақы сызбасын
бекіту мәселелері бойынша ұсынымдар беру туралы.
4) «Самұрық-Энерго» АҚ Басқарма мүшелеріне және «Самұрық-Энерго» АҚ
еншілес және тәуелді ұйымдарының атқарушы органдарының басшыларына қойылатын
критерийлерді белгілеу туралы.
5) «Самұрық-Энерго» АҚ Директорлар кеңесінің мүшелерін іріктеу және оларға
сыйақы беру қағидасын бекіту туралы» мәселе бойынша Директорлар кеңесіне
ұсынымдар беру туралы.
Стратегиялық жоспарлау комитеті
Стратегиялық жоспарлау комитеті Директорлар кеңесінің консультативтік-
кеңесші органы болып табылады және Қоғам қызметінің стратегиялық мәселелері
бойынша ұсыныдар беру үшін құрылған.
Директорлар кеңесінің Стратегиялық жоспарлау комитеті мына құрамда
құрылған:
Спицын Анатолий Тихонович – тәуелсіз директор, Стратегиялық жоспарлау
комитетінің төрағасы, Тағайындаулар және сыйақы комитетінің мүшесі.
Лука Сутера – тәуелсіз директор, Стратегиялық жоспарлау комитетінің мүшесі.
Стратегиялық жоспарлау комитеті өткізген отырыстардың саны
2015
2014
2013
2012
Отырыстар саны
9
8
6
2
Тікелей
9
8
6
2
Сырттай
0
0
0
0
Комитеттің дауыс беру құқығы бар мүшелерінің
қатысуы
100%
100 %
100 %
100 %
90
Стратегиялық жоспарлау комитетінің отырыстарында қарастырылған
негізгі мәселелер:
1.
«Самұрық-Энерго» АҚ-ның бизнесті трансформациялау жағдайында сыртқы,
ішкі ортаға және стейкхолдерлермен өзара іс-қимылға стратегиялық талдау жасауды
әзірлеу бойынша сатып алынатын қызметтердің техникалық айырықшалауларын
мақұлдау.
2.
2014 жылғы қорытындысы бойынша «Самұрық-Энерго» АҚ-ның 2012-2022
жылдарға арналған Даму стратегиясын іске асыру жөніндегі іс-шаралар жоспарының
орындалуы туралы есепті мақұлдау.
3.
«Самұрық-Энерго» АҚ ұзақ мерзімді даму стратегиясына «Самұрық-Энерго»
ҰӘҚ» АҚ-ның түсіндірмелері ескеріле отырып, пысықталған қаржылық модель назарға
алынды.
4.
«Самұрық-Энерго» АҚ-ның 2015-2025 жылдарға арналған Даму стратегиясын
өзектендіру жөніндегі жұмыс барысы туралы есеп мәліметке алынды.
5.
«Самұрық-Энерго» АҚ-ның 2015-2025 жылдарға арналған ұзақ мерзімді Даму
стратегиясы және «Самұрық-Энерго» АҚ-ның 2015-2025 жылдарға арналған ұзақ
мерзімді Даму стратегиясын іске асыру бойынша Жол картасы алдын ала мақұлданды.
Директорлар кеңесінің қызметін бағалау нәтижелері
2016 жылы халықаралық корпоративтік басқарудың озық әлемдік тәжірибесіне
сәйкес Директорлар кеңесінің қызметіне кезекті тәуелсіз бағалау жүргізілді. Бағалау
тәуелсіз консультантты тарта отырып жүргізілді, бұл корпоративтік басқарудың
тиімділігін және ашықтығын қамтамасыз ету жөніндегі үздік талаптарға сәйкес келеді.
«ARG Group Ltd» ЖШС компаниясы тәуелсіз консультант ретінде таңдалды, ол
Қазақстандағы ұлттық холдингтер және бизнес-секторы үшін стратегиялық консалтинг
және корпоративтік басқару саласындағы жетекші кмпанияларының бірі болып
табылады. 2013 жылдан бергі кезең үшін «ARG Group Ltd» ЖШС Қоғамға менеджмент
жүйелері саласында және корпоративтік менеджмент жүйесінің байқаушы аудитін
жүргізу бойынша консалтингтік қызмет көрсетті, сондай-ақ Қорда бизнес-үдерістерді
жетілдіру мақсатындағы өзгерістерді қолдау бойынша жоба іске асырылды.
Бағалау Директорлар кеңесінің қызметін бағалаудың бекітілген әдістемесі
негізінде, сондай-ақ Қоғамның Корпоративтік басқару кодексінің талаптары мен
корпоративтік басқарудың озық әлемдік тәжірибелерін, атап айтқанда ЭЫДҰ-ның
корпоративтік басқарудың қағидаттарын және Ұлыбританияның корпоративтік басқару
кодексін ескере отырып жүргізілді. Бағалау Директорлар кеңесінің 2015 жылғы
қызметінің талдауын, 2012 жылдан 2014 жылғы кезеңдегі бағалау нәтижелерінің тарихи
талдауын, Директорлар кеңесінің барлық мүшелеріне арналған сауалнаманы, тәуелсіз
консультанттың Директорлар кеңесінің Төрғасымен, Директорлар кеңесінің
мүшелерімен, Басқарма Төрағасымен және корпоративтік хатшымен жүргізген
сұхбатты қамтиды.
Тәуелсіз бағалау нәтижелері Директорлар кеңесі жұмысының сапасы барынша
артқанын және тиімді болғанын көрсетті, бұл Қоғамның корпоративтік басқару
рейтингінің өсуімен де расталады. Қоғамның корпоративтік басқару тәжірибесін одан
91
әрі дамытуды жоспарлау үшін Директорлар кеңесінің сабақтастық жүйесін дамытуға
қатысуда, Директорлар кеңесінің жұмысын жетілдірудегі озық әлемдік тәжірибелерді
қолдануда, Акционер мен Директорлар кеңесінің арасындағы өкілеттіктерді оңтайлы
бөлуде Директорлар кеңесі Төрағасының прогрессивтік рөлін күшейту сияқты дамудың
басым бағыттары белгіленді.
Ішкі аудит қызметі
1)
қызметтің мақсаты, сандық құрамы, функциялары:
Ішкі аудит қызметі Директорлар кеңесіне және Атқарушы органға Қоғам мен оның
ЕТҰ-ларының стратегиялық мақсаттарға қол жеткізуіне қатысты міндеттерін
орындауына қажетті көмек көрсетеді.
Ішкі аудит қызметінің негізгі мақсаты – Директорлар кеңесіне Қоғамдағы және
ЕТҰ-дағы тәуекелдерді басқару, ішкі бақылау және корпоративтік басқару жүйелерін
жетілдіруге бағытталған тәуелсіз және объективті кепілдіктер мен консультациялар
беру.
Ішкі аудит қызметінің жетекшісі мен қызметкерлерін Директорлар кеңесі
тағайындайды. Ішкі аудит қызметін Қоғамның Директорлар кеңесінің Аудит комитеті
қадағалайды.
2015 жылы Ішкі аудит қызметінің нақты саны 7 адамнан болды. Қызмет жетекшісі
– Сейдіғалиева Ақмарал Кәкімқызы.
Ішкі аудит қызметінің жұмысы Халықаралық ішкі аудиттің кәсіи стандарттарына
сәйкес келеді.
Ішкі аудит Қызметінің негізгі функциялары мыналар:
Қоғам мен оның ЕТҰ-ларының, сондай-ақ олардың ақпараттық жүйелерінің
корпоративтік басқару, операциялық қызмет (өндірістік және қаржылық) саласындағы
тәуекелдеріне төнетін қауіп-қатерлерді, ішкі бақылаудың адекваттылығы мен
тиімділігін бағалау;
Қоғам мен ЕТҰ-ның корпоративтік басқару, операциялық (өндірістік және
қаржылық) қызмет салаларындағы, сондай-ақ олардың ақпараттық жүйелеріндегі
тәуекелдердің ішкі бақылаудың адекваттылығы мен тиімділігін бағалау;
белгіленген тәртіпте Қоғам мен оның ЕТҰ-ларында тиісті этикалық
стандарттар мен құндылықтарға сәйкес келетін қабылданған корпоративтік басқару
қағидаттарын ендіру мен оларды сақтауды бағалауды қоса алғанда, Қоғам мен оның
ЕТҰ-ларында корпоративтік басқару жүйесін бағалау (диагностикалау);
Қазақстан Республикасы заңнамаларының, халықаралық келісімдердің, Қоғам
мен оның ЕТҰ ішкі құжаттары талаптарының сақталуын, сондай-ақ уәкілетті және
қадағалау органдарының нұсқауларының, Қоғам мен оның ЕТҰ органдарының
шешімдерінің орындалуын тексеру, сондай-ақ осы талаптарды сақтау мақсатында
құрылған жүйелерді бағалау;
Қоғам мен оның ЕТҰ-ның стратегиялық мақсаттары аясында олардың алдына
қойылған мақсаттарға қол жеткізуін қамтамасыз ету үшін Қоғам мен оның ЕТҰ
бөлімшелері қолданатын шаралардың адекваттылығын бағалау.
2)
Есептік кезеңдегі жоспарлардың орындалуы;
92
Есеп беру жылында Ішкі аудит қызметі 29 жоспарлы және 8 жоспардан тыс
аудиторлық тапсырманы орындады. Ішкі аудит қызметінің тексеріс нәтижелері
бойынша ішкі бақылау, тәуекелдерді басқару және корпоративтік басқару жүйелерін
жетілдіруге бағытталған тиісті ұсынымдар берілді.
3)
Ішкі аудит қызметі мен оның жетекшісінің жұмысының тиімділігін
бағалау үдерісі;
Қоғамның Директорлар кеңесі Қызмет пен оның жетекшісінің белгіленген НҚК-ні
орындауына тоқсан сайын және жылдық бағалау жүргізеді.
Қызмет пен оның жетекшісінің НҚК Қоғамның стратегиялық мақсаттары ескеріле
отырып белгіленеді.
4)
ІАҚ жұмысын бағалау нәтижелері
Қызметтің тоқсандар мен 2015 жылдың қорытындысы бойынша жұмысын
Қоғамның Директорлар кеңесі «Тиімді» деп бағалады.
2015 жылы «КПМГ Такс энд Эдвайзори» ЖШС консультанттары Ішкі аудит
қызметінің жұмысына тәуелсіз бағалау жүргізді.
Нәтижесінде Ішкі аудит қызметінің жұмысы Ішкі аудиттің халықаралық кәсіби
стандарттарына және озық әлемдік тәжірибеге 100% «Сәйкес келеді» деген баға алды.
Басқарма
Қоғамның ағымдағы қызметіне Басқарма төрағасы басқаратын Басқарма
нысанындағы алқалы орган басшылық жасайды. Басқарманың қызметі акционерлердің
мүдделерін барынша сақтауға, сондай-ақ Қоғамның міндеттерін орындауға және оның
стратегияларын іске асыруға бағытталған.
Қоғам Басқармасының жұмысын ұйымдастыру, оның отырыстарын шақыру мен
өткізу, шешім қабылдау тәртібі Қоғамның Директорлар кеңесі 2015 жылы 20 наурызда
бекіткен Қоғам Басқармасы туралы ережеде белгіленген (жаңа редакция).
Басқарма қызметінің негізгі қағидаттары: адалдық, тазалық, ақылдылық, сақтық,
жүйелілік болып табылады.
Басқарма қызметі акционер мүдделерін сақтау негізінде құрылады және
Директорлар кеңесі мен акционерге толық есеп береді.
Басқарма жүйелі түрде өтетін отырыстарын тікелей дауыс беру түрінде өткізеді.
Қоғамда басшы және басқарушы лауазымдарға үміткерлерді тиімді іріктеу, оларды
жайғастыру мен бекіту, кәсіби біліктілігін арттыру мақсатында Қоғам қызметкерлерінің
жоғарыда аталған санаттары мен Басқарма мүшелігіне үміткерлерге қойылатын
біліктілік критерийлері мен талаптарының тізбесі белгіленді.
Біліктілік критерийлерінің қатарына кәсіби білімінің деңгейіне, мамандығы
бойынша жұмыс (тәжірибе) өтіліне, басшы лауазымындағы жұмыс тәжірибесіне, нақты
лауазымдық міндеттерін атқару үшін қажетті кәсіби білімдері мен дағдыларына,
Қоғамның
өндірістік-шаруашылық
және
қаржы-экономикалық
қызметін
регламенттейтін заңнамалық және өзге де нормативтік құқықтық актілерді білуіне,
сондай-ақ
Қоғамның
техникалық,
экономикалық
және
әлеуметтік
даму
перспективаларын, стратегияларын, басымдықтарын білуіне қойылатын талаптар
кіреді.
93
2015 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша Басқарма құрамы:
Сәтқалиев Алмасадам
Майданұлы
Молдабаев Қаныш
Тәңірбергенұлы
Максұтов Қайрат
Берікұлы
Огай Алексей
Владимирович
Сәлімжуаров Ғани
Ғалиоллаұлы
Ли Валерий
Константинович
Шонаева Салтанат
Аманғосқызы
Әуезова Мира
Жақсылыққызы
Басқарма Төрағасы
Басқарма Төрағасының бірінші орынбасары
Басқарма Төрағасының орынбасары
Басқарма Төрағасының орынбасары
«СЭС және ЖЭК, Бөлу және Өткізу» дивизионының
басқарушысы
Адам ресурстарын басқару жөніндегі басқарушы
директор
Инвестициялар жөніндегі бас директор
Құқықтық мәселелер жөніндегі бас директор
2015 жылы Басқарманың 18 тікелей отырысы өткізілді, 356 мәселе қаралды.
Барлық шешімдерді Басқарма мүшелері бірауыздан қабылдады.
Сәтқалиев Алмасадам Майданұлы
Қоғамның Басқарма Төрағасы, Директорлар кеңесінің мүшесі.
Экономика ғылымдарының кандидаты. ТМД-ның еңбек сіңріген энергетигі.
1970 жылы 31 қазанда туған.
Азамттығы: Қазақстан Республикасы.
Сәтқалиев Алмасадам Майданұлының қызмет тізімі:
1992 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университетін бітірген, механик,
қолданбалы-математик.
2009 жылғы желтоқсаннан – «KEGOC» АҚ Басқарма Төрағасы.
2011 жылғы маусымнан – «Самұрық-Қазына» ұлттық әл-ауқат қоры» АҚ
Басқарушы директоры.
94
2012 жылғы қаңтардан – Қоғамның Басқарма Төрағасы.
2013 жылы - РФ Президенті жанындағы Ресей халық шаруашылығы және
мемлекеттік қызмет академиясының Мемлекеттік қызмет және басқару халықаралық
институтын бітірген, экономика магистрі
2014 жылы - Executive MBA бағдарламасы бойынша Назарбаев Университеті
Жоғары бизнес мектебін бітірген
1992 жылғы тамыздан – «ТаССат» ЖШС директоры.
1997 жылғы қыркүйектен – «ҚазТрансОйл» ҰМТК» АҚ менеджері, клиринг
департаментінің бастығы, жобаларды басқару департаментінің бастығы.
1998 жылғы тамыздан – «ҚазТрансОйл» ҰМТК» АҚ басқарушы директоры,
экономика жөніндегі вице-президент.
2001 жылдың қаңтар айынан бастап – «KEGOC» АҚ-да қаржы директоры,
экономика жөніндегі вице-президенті.
2003 жылғы қарашадан – «KEGOC» АҚ бірінші вице-президенті.
2006 жылғы мамырдан – «Самұрық» мемлекеттік активтерді басқару жөніндегі
қазақстандық холдингі» АҚ «КЕGOC» АҚ бойынша директоры-топ жетекшісі
2006 жылғы желтоқсаннан – «Самұрық» мемлекеттік активтерді басқару жөніндегі
қазақстандық холдингі» АҚ Электр энергетикалық активтерді басқару жөніндегі
директоры.
2007 жылғы қаңтардан – Қазақстан Республикасы Энергетика және минералдық
ресурстар министрінің орынбасары.
2007 жылғы қыркүйектен – «KEGOC» АҚ Президенті, 2008 жылғы қазаннан –
«KEGOC» АҚ вице-президенті.
2009 жылғы желтоқсаннан – «KEGOC» АҚ Басқарма Төрағасы.
2011 жылғы маусымнан – «Самұрық-Қазына» ұлттық әл-ауқат қоры» АҚ
Басқарушы директоры.
2012 жылғы қаңтардан – «Самұрық-Энерго» АҚ Басқарма Төрағасы.
Мақсұтов Қайрат Берікұлы
Қоғамның Басқарма төрағасының орынбасары.
1970 жылы 16 мамырда туған.
Азаматтығы: Қазақстан Республикасы.
Мақсұтов Қайрат Берікұлының қызмет тізімі:
1991 жылы Қазтұтынушылародағы Қарағанды кооперативтік институтын бітірген,
ревизор экономист.
1991-1992 жж. – Қарағанды облтұтынушылародағының Бақылау және есеп
басқармасының ревизоры.
1992-1997 жж. – «Игілік-Банк» АКБ Қарағанды филиалының инвестиция және
инновация бөлімінің жетекші маманы, халықаралық есептер және валюталық
операциялар бөлімінің бастығы, директордың орынбасары;
1997-1999 жж. – Жәйрем-Атасу арнайы экономикалық аймағы, АЭА-ның
Әкімшілік кеңесі төрағасының орынбасары, Қаражал қаласы әкімінің орынбасары;
1999-2004 жж. – «Альфа-Банк» ЕБ ААҚ-ның Қарағанды филиалы директорының
орынбасары, директор.
95
2004-2009 жж. – «Гефест» тау-кен салалық холдингінің экономика және қаржы
жөніндегі вице-президенті.
2009-2012 жж. – Қоғамның Басқарма Төрағасының экономика және қаржы
жөніндегі орынбасары.
2012-2013 жж. – Қоғамның басқарушы директоры, корпоративтік басқару
жөніндегі басқарушы директор.
2013 жылғы қараша айынан бастап – Қоғамның Басқарма Төрағасының
орынбасары
Молдабаев Қаныш Тәңірбергенұлы
Қоғамның Басқарма Төрағасының бірінші орынбасары.
1963 жылы 23 қазанда туған.
Азаматтығы: Қазақстан Республикасы.
Молдабаев Қаныш Тәңірбергенұлының қызмет тізімі:
1987 жылы – Павлодар индустриалдық институтын бітірген, электр инженері.
2002 жылы – Қарағанды мемлекеттік техникалық университетін экономист-заңгер
мамандығы бойынша бітірді.
2004 жылы – Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік
қызмет академиясын бітірді, мемлекеттік қызмет менеджері.
1987-1997 жж. – «Баянауыл аудандық электр желілері» ААҚ электр слесарі, шебері,
диспетчері, бас инженері, бастығы.
1997-1999 жж. – «Баянауыл аудандық электр желілері» ААҚ президенті.
1999-2004 жж. – Павлодар облысы Баянауыл ауданы әкімінің орынбасары.
2004-2007 жж. – Энергетика және минералдық ресурстар министрлігінің электр
энергетикасы басқармасының бастығы.
2007-2009 жж. – «KEGOC» АҚ-ның «Солтүстік ЖЭЖ» филиалының директоры.
2009-2011 жж. – «KEGOC» АҚ-ның ҰЭЖ дамыту департаментінің директоры.
2011-2012 жж. – «Самұрық-Қазына» ұлттық әл-ауқат қоры» АҚ индустриялық
активтерді басқару жөніндегі директоры.
2012ж. наурыз айы – 2012ж. қараша айы – Қоғамның инновациялық-технологиялық
саясат және даму департаментінің директоры.
2012ж. қараша айы – Қоғамның даму жөніндегі басқарушы директоры.
2014 жылғы сәуірден бастап - Басқарма Төрағасының орынбасары.
2015 жылғы ақпан айынан бастап – Қоғамның Басқарма Төрағасының бірінші
орынбасары.
Огай Алексей Владимирович
Қоғамның Басқарма Төрағасының орынбасары, Басқарма мүшесі.
1970 жылы 1 желтоқсанда туған.
Азаматтығы: Қазақстан Республикасы.
Огай Алексей Владимировичтің қызмет тізімі:
1995 жылы Алма-Ата энергетикалық институтын бітірген, электр инженері.
1995-1998 жж. – «Қазақстанның ОЭК проблемаларын зерттеу лабораториясы»
ЖШС ғылыми қызметкері.
96
1998-2002 жж. - «KEGOC» АҚ Экономика департаментінің маманы, жетекші
маманы, бас маманы.
2002-2006 жж. - «KEGOC» АҚ Жоспарлау және экономикалық талдау департаменті
экономикалық талдау бөлімінің бастығы.
2006ж. маусым айы – 2006ж. желтоқсан айы – «Самұрық» холдингі» АҚ, «KEGOC»
АҚ тобының бас сарапшысы.
2006-2008 жж. - «Самұрық» холдингі» АҚ электр энергетикалық активтерді
басқару тобының бас сарапшысы.
2008ж. қыркүйек айы – 2008ж. қараша айы - «Самұрық» холдингі» АҚ электр
энергетикалық активтерді басқару жөніндегі директорының орынбасары.
2008-2011 жж. – «Самұрық-Қазына» ұлттық әл-ауқат қоры» АҚ электр
энергетикалық активтер дирекциясының бас сарапшысы.
2011-2014 жж. - «Самұрық-Қазына» ұлттық әл-ауқат қоры» АҚ электр
энергетикалық активтерді басқару жөніндегі директоры
2014-2015 жж. – «Самұрық-Қазына» ұлттық әл-ауқат қоры» АҚ-ның активтерді
басқару жөніндегі бас директорының орынбасары.
2015 жылғы ақпан айынан бастап – Қоғамның Басқарма Төрағасының
орынбасары.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Комитеттер бойынша отырыстарда қарастырылған мәселелер саны


url: http://emirsaba.org/samrienergo-a-biriktirilgen-jildi-esebi.html?page=10#Директорлар_кеңесінің_Стратегиялық_жоспарлау_комитеті_мына_құрамда_құрылған


url: http://emirsaba.org/samrienergo-a-biriktirilgen-jildi-esebi.html?page=10#Директорлар_кеңесінің_Тағайындаулар_және_сыйақы_комитеті_мына_құрамда_құрылған


url: http://emirsaba.org/samrienergo-a-biriktirilgen-jildi-esebi.html?page=10#Мақсұтов_Қайрат_Берікұлы_Қоғамның_Басқарма_төрағасының_орынбасары._1970_жылы_16_мамырда_туған._Азаматтығы


url: http://emirsaba.org/samrienergo-a-biriktirilgen-jildi-esebi.html?page=10#Огай_Алексей_Владимирович__Қоғамның_Басқарма_Төрағасының_орынбасары,_Басқарма_мүшесі.__1970_жылы_1_желтоқсанда_туған._Азаматтығы


title: Сәлімжуаров Ғани Ғалиоллаұлы

text:
Сәлімжуаров Ғани Ғалиоллаұлы
«СЭС және ЖЭК, Бөлу және Өткізу,» дивизионының басқарушысы, Басқарма
мүшесі.
1954 жылы 20 наурызда туған.
Азаматтығы: Қазақстан Республикасы.
Сәлімжуаров Ғани Ғалиоллаұлының қызмет тізімі:
1982 жылы – Павлодар индустриалдық институтын бітірген, мамандығы – «Электр
желілері және жүйелері».
1971-1972 жж. – Көкшетау ЭЖК Володар АЭЖ электр монтері.
1974-1975жж. – Володар АЭЖ Көкшетау қосалқы станциясының 2-ші разрядты
электр слесарі.
1975-1978жж. – 4-ші разрядының, 3-ші разрядының РҚА аппаратурасын жөндеу
бойынша электр монтері.
1978ж. ақпан – 1978ж. шілде – Володар АЭЖ -інің «Көкшетау» 110/35/10кВ
қосалқы станциясына қызмет көрсету бойынша электр монтері
1978-1980жж. – Көкшетау ЭЖК-ның КБТҚС кезекші инженері.
1980-1981жж. – Көкшетау ЭЖК-ның ЖДҚ диспетчері.
1981-1986жж. – Володар АЭЖ бас инженері, бастығы.
1986-1989жж. – ЭЖК ЖДҚ диспетчері.
1989-1990жж. – Володар ЭЖК бас инженерінің м.а.
1990-1996жж. – КСРО Энергетика және электрлендіру министрлігінің Қуаты
1150кВ Көкшетау жүйеаралық электр тарату кәсіпорны, «Шалғайдағы электр берілісі»
ӨО бас директорының орынбасары, Пайдалану қызметі басшысының орынбасары,
ЖДТ жетекші инженері.
1996-1999жж. – «Казақстанэнерго» ҰЭЖ Жүйеаралық электр желілері Ақмола
филиалының Бас инженері, «КЕGОC» ААҚ ЖЭЖ АФ директоры, «КЕGОC» ААҚ ЖЭЖ
ОФ директоры
97
1999-2001жж. – «КЕGОC» АҚ ЖЭЖ Ақмола филиалының (Астана қ.) директоры.
2001-2003жж. – «KEGOC» АҚ ұлттық электр желісін пайдалану департаментінің
директоры (Алматы қ.).
2003-2006жж. – «KEGOC» АҚ күрделі құрылысты жаңғырту департаментінің
директоры (Алматы қ.).
2006-2008жж. – «KEGOC» АҚ күрделі құрылыс департаментінің директоры
(Астана қ.).
2008ж. ақпан – 2008ж. қазан – «АЖЖ» АҚ (Алматы қ.) Басқарма Төрағасының
Өндіріс және даму жөніндегі орынбасары.
2008-2009жж. – «Алматы Пауэр Консолидейтед» АҚ (Алматы қ.) Басқарма
Төрағасының Бірінші орынбасары.
2009-2011жж. – «Алатау Жарық Компаниясы» АҚ Басқарма Төрағасының Өндіріс
және даму жөніндегі орынбасары.
2011-2012жж. – «Екібастұз ГРЭС-2 станциясы» АҚ Басқарма Төрағасы.
2012ж. ақпан – 2012ж. қараша – Қоғамның басқарушы директоры.
2012ж. қараша – 2014ж. шілде – Қоғамның «Бөлу және тарату» дивизионының
басқарушысы.
2014ж. шілде – 2015ж. ақпан – Қоғамның «СЭС және ЖЭК, Бөлу және Тарату»
дивизионының басқарушысы.
2015 жылғы ақпан айынан бастап – Қоғамның «СЭС және ЖЭК, Бөлу және Тарату»
дивизионының басқарушысы.
Ли Валерий Константинович
Қоғамның адам ресурстарын басқару жөніндегі басқарушы директоры, Басқарма
мүшесі.
1951 жылы 20 тамызда туған.
Азаматтығы: Қазақстан Республикасы.
Ли Валерий Константиновичтің қызмет тізімі:
1974 ж. – Мәскеу энергетикалық институтын бітірген, инженер-механик.
1993 ж. – Алмты халық шаруашылығы институтын бітірген, экономист.
1974-1977 жж. – «Средазэнергомонтаж» тресінің жетекші инженері.
1979-1989 жж. – «Средазэнергомонтаж» тресінің шебері, іске қосу және жөндеу
жұмыстары учаскесінің прорабы, бөлім бастығы.
1989-1992 жж. – «Қазкоммунэнергожөндеу» ХПНУ инженер жөндеушісі.
1992-1993 жж. – «АЮ» ИСК директорының экономика жөніндегі орынбасары.
1993-1994 жж. – «Казметаллстрахование» АҚ бас директорының орынбасары.
1994-1995 жж. – «Лира» фирмасының директоры.
1995-1996 жж. – «Средазэнергомонтаж» тресінің жетекші инженері.
1996-1997 жж. – «Қазақстанэнерго» ҰЭЖ бас маманы.
1997-2012 жж. – «KEGOC» АҚ Коммерциялық теңгерім және келісімдер
басқармасының басты коммерциялық диспетчер бөлімінің бастығы, Сату жөніндегі
басқарма бастығы, Коммерциялық департамент директорының орынбасары, Сату
департаментінің директоры, басқарушы директор, вице-президент, жүйелік қызмет
және ТҚШ жөніндегі басқарушы директор.
2012 – 2013 жж. – Қоғамның басқарушы директоры, «Генерация» дивизионының
басқарушысы.
98
2013 ж. қазан. – 2014 ж. сәуір – Қоғамның Басқарма Төрағасының орынбасары.
2014 ж. сәуір айынан бастап – Қоғамның Басқарма Төрағасының бірінші
орынбасары.
2015 ж. ақпан айынан бастап – Қоғамның адам ресурстарын басқару жөніндегі бас
директор.
Шонаева Салтанат Аманғосқызы
Қоғамның Стратегия жөніндегі басқарушы директоры, Басқарма мүшесі.
1974 жылы 22 шілдеде туған.
Азаматтығы: Қазақстан Республикасы.
Шонаева Салтанат Аманғосқызының қызметтік тізімі:
1995 жылы – Қазақ мемелекетті басқару академиясын бітірген, халықаралық
экономист.
1993-1994 жж. - «КОМПЭКС–АТАМЕКЕН» СҮ-нің сыртқы экономикалық
мәселелері жөніндегі менеджер.
1994-1995 жж. – «Қазметаллбанк» АБ-ның сауда емес операциялар бөлімінің
жетекші маманы.
1995 ж. – «Тұранбанк» ҚАБ-да сыртқы экономикалық қызметін ұйымдастыру
басқармасы Халықаралық есептер бөлімінің экономисі.
1995-2008 жж. – «Еуразиялық банк» АҚ жетекші маманы, бөлім басшысы,
халықаралық қатынастар департаментінің директоры, клиенттермен және қаржы
институттарымен жұмыс жөніндегі департаментінің директоры, Басқарушы директор,
Басқарушы директор – халықаралық қатынастар департаментінің директоры, Басқарма
мүшесі.
2008-2010 жж. – «Kazyna Capital Management» АҚ-ның №2 Инвестициялық қорлар
департаментінің басқарушысы, Қазынашылық департаментінің директоры, Шетел
қорлар департаментінің директоры.
2010-2012 жж. – Қоғамның инвестициялар жөніндегі басқарушы директор,
Жобаларды басқару департаментінің директоры.
2012 ж. қараша – 2015 ж. ақпан – Қоғамның Стратегия жөніндегі басқарушы
директор.
2015 жылғы ақпан айынан бастап – Қоғамның Инвестициялар жөніндегі бас
директор.
Әуезова Мира Жақсылыққызы
Қоғамның құқықтық мәселелер жөніндегі бас директоры, Басқарма мүшесі.
1977 жылы 7 қыркүйекте туған.
Азаматтығы: Қазақстан Республикасы.
Әуезова Мира Жақсылыққызының қызмет тізімі:
1998 жылы – Казақ мемлекеттік заң университетін бітірген.
1998-1999 жж. – Қазақстан Республикасының Әділет министрлігі заң қызметін
ұйымдастыру департаментінің аға маманы.
99
1999-2000 жж. – Қазақстан Республикасының Әділет министрлігі Сот қаулыларын
орындау жөніндегі комитетінің аға, жетекші, бас маманы.
2000-2002 жж. – Қазақстан Республикасының Әділет министрлігі Кадр
жұмыстары/Кадр жұмыстары және аттестациялық комиссияны қамтамасыз ету
басқармасының бас маманы, басқарма бастығының орынбасары.
2002-2004 жж. – ҚР Парламенті Мәжілісі Аппаратының Мемлекеттік қызмет және
кадр бөлімі меңгерушісінің орынбасары.
2004 ж. ақпан - 2004 ж. желтоқсан – ҚР Парламенті Мәжілісі Аппараты
Мемлекеттік қызмет және кадр бөлімінің меңгерушісі.
2005-2006 жж. – Қазақстан Адвокаттар одағының атқарушы директоры.
2008 ж. наурыз - 2008 ж. қазан – «KEGOC» АҚ-ның Корпоративтік хатшысы.
2008-2012 жж. – «KEGOC» АҚ Заң департаментінің директоры.
2012 ж. ақпан – 2015 ж. ақпан – Қоғамның Заң департаментінің директоры.
2015 жылғы ақпан айынан бастап – Қоғамның Құқықтық мәселелер жөніндегі бас
директоры.
Қоғам Басқармасы өткізген отырыстардың саны
2015
2014
2013
Отырыстар саны
18
19
12
Тікелей отырыстардың үлесі
100%
100 %
100 %
Қаралған мәселелер саны
356
331
234
Басқарма мүшелерін іріктеу критерийлері
Басқарманың сандық құрамын, басқару өкілеттігінің мерзімін анықтау, басқарма
мүшелерін сайлау, сондай-ақ басқарма төрағасын тағайындау акционермен келісілген
жағдайда басқарма төрағасын тағайындау Директорлар кеңесінің айрықша құзыретіне
жатады.
Басқарма құрамына сайлау және қызметке тағайындау кезінде Директорлар кеңесі
Қоғамның осы лауазымға үміткерлері мен оларды сайлау рәсімдеріне қойылатын
талаптарды белгілейтін ішкі құжаттарын басшылыққа алады.
Басқарма құрамындағы лауазымдарға үміткерлердің өздеріне жүктелген
міндеттерді тиісті атқару үшін қажетті тәжірибесі, білімі және біліктілігі болуы қажет,
жағымды беделі болуы тиіс және директорлардың басым бөлігінің мақұлдауын алуы
қажет.
Басқарма мүшелерін іріктеу және тағайындау Директорлар кеңесі белгілеген ашық
және нақты рәсімдер негізінде жүргізіледі.
Басқарманың тиімділігі
2015 жылға арналған ынталандырушы НҚК тізбесі
Көрсеткіштер
2015
100
Өлшем
бірл.
Шек
Мақсаты
Қатер
Корпоративтік НҚК
«Самұрық-Энерго» компаниялар тобы
бойынша шоғырландырылған таза табыс
млн теңге
9 172
9 631
10 089
Еңбек өнімділігі (негізгі қызметтен түсетін
табыс/ЕҰҚ)
коэффициен
т
8,6
8,9
9,1
«Самұрық-Энерго» компаниялар тобы
бойынша әлеуметтік тұрақтылық рейтингі
%
63
64
65
«Самұрық-Энерго» компаниялар тобы
бойынша ROACE
%
4,5
4,6
4,7
«Самұрық-Энерго» компаниялар тобы
бойынша операциялық пайданың Маржа
көрсеткіші (EBITDA margin)
%
35
37
39
Жеке НҚК
Жалғыз акционердің үміті бойынша Іс-
шаралар жоспарының орындалуы
%
100
_
_
Технологиялық бұзушылықтар саны
ед.
2 059
1 956
1 853
Жазатайым жағдайлар санының азаюы, мың
адамға шаққанда
%
15
20
25
Нормативтен тыс шығасылар
%
0
-
-
Инвестициялық жобаларды іске асыру
деңгейі
%
90
100
-
Инвестициялық даму рейтингі
%
75
77
79
Қаржыландыру көздерімен қамтылу деңгейі
%
100
_
_
ЕБЖ автоматтандыру жөніндегі іс-шаралар
жоспарының орындалу деңгейі
%
100
_
_
Сыртқы аудиторлардың ұсынымдарының
орындалу деңгейі
%
90
100
_
Қоғамның Даму стратегиясын іске асыру
жөніндегі іс-шаралар жоспарының
орындалуы
%
100
_
_
2014 жылға арналған кешенді
Жекешелендіру жоспарының орындалуы
%
80
90
100
Корпоративтік басқару рейтингі
%
72
73
74
Тәуекелдерді басқарудың корпоративтік
жүйесін жетілдіру жөніндегі іс-шаралар
жоспарының орындалуы
%
100
_
_
Электр энергиясын өндіру көлемі
млн кВтсағ
26 770
27 573
28 109
Шығындарды азайту жөніндегі
бағдарламаның орындалуы
млн теңге
445
458
467
101
Бекітілген графикке сәйкес техникалық
аудит өткізу
%
100
_
_
Электр энергиясын жеткізу бойынша еңбек
өнімділігі
мың
кВтсағ/тел
1 577
1 640
1 672
Көмір өндіру бойынша еңбек өнімділігі
тонна/адам
5 286
5 497
5 603
ҒТК мақұлдағаннан кейін енгізілген
жобалардың/өнертабыстық ұсыныстардың
саны
дана
35
36
38
Инфрақұрылым бойынша шығыстар
%
1,00
1,03
1,08
СТРАТЕГИЯЛЫҚ НҚК-нің ОРЫНДАЛУЫ
№
НҚК атауы
Өлшем
бірл.
2015
% орынд.
Жоспар
Нақты
Өндірістік көрсеткіштер
1
Белгіленген қуатты пайдалану коэффициенті
%
39,0
37,6
96%
Қаржылық көрсеткіштер
2
EVA
млн теңге - 41 172 - 42 469
97%
3
Кеңейтілген дивидендтер
млн теңге
16 109
14 279
89%
4
Қарыз/Меншікті капитал
аспайтын
0,91
0,85
93%
Әлеуметтік көрсеткіштер
5
Әлеуметтік тұрақтылық рейтингі
%
64
72
110%
Корпоративтік басқару көрсеткіштері
6
Корпоративтік басқару рейтингі
%
75
81
108%
Өндірістік НҚК
«Белгіленген қуатты пайдалану коэффициенті» көрсеткішінің жоспардағыдан 4%
азаюы экономикадағы дағдарысты оқиғалардың әсерінен өндірістік кәсіпорындардың
электр энергиясын тұтынуының азаюына байланысты «Екібастұз ГРЭС-1» ЖШС мен
«Екібастұз ГРЭС-2» АҚ бойынша электр энергиясын өндірудің азаюына себеп болды.
Қаржылық НҚК
EVA көрсеткіші жоспарда (-41 172) млн. теңге болғанда (-42 469) млн. теңгені
құрады, жоспардан 3%-ға болмашы ауытқушылық бар.
Қаржы левериджінің коэффициенті ( Қарыз/СК) жоспарда 0,91 болғанда 0,85-ті
құрады. Көрсеткіштің жақсаруы негізінен Екібастұз ГРЭС-1-ді сатып алудан түскен
қарыздың екінші бөлігін капиталдандырумен байланысты.
Әлеуметтік ҚНК
102
Қоғам тобы бойынша өндірістік персоналдың әлеуметтік тұрақтылық
рейтингісінің көрсеткіші 2015 жылы жағымды динамикамен сипатталып, 2014 жылғы
69%-дан 72 %-ға дейін ұлғайды. Сөйтіп, Қоғамның, мысалы, «МЭБК» АҚ (67 %-дан
89 %-ға дейін), «Боғатырь Көмір» ЖШС (59%-дан 64%-ға дейін), «Екібастұз ГРЭС-2»
(59 %-дан 63 %-ға дейін), «АлматыЭнергоСбыт» ЖШС (73%-дан 79%-ға дейін),
«АлЭС» АҚ (83%-дан 86%-ға дейін), «Алатау Жарық Компаниясы» АҚ (73%-дан 79 %-
ға дейін) секілді бірқатар еншілес компанияларында әлеуметтік тұрақтылық индексінің
айтарлықтай артқаны байқалды. Мұның үстіне 12 компанияның 8-інде бұл көрсеткіштің
оң динамикасы атап өтілді. Бұл көрсеткіштің төмендеуі «Шардара ГЭС» АҚ-дан (81 %-
дан 74%-ға дейін), «ШҚ АЭК» АҚ-дан (71%-дан 68%-ға дейін), «Шығысэнерготрейд»
ЖШС-дан (78%-дан 75%-ға дейін) байқалады, бірақ индекс бұрынғысынша, «ортадан
жоғары» деңгейде.
Сонымен қатар 2015 жылы 2014 жылдағы сияқты екі компания «жоғары»
дәрежеде, 2015 жылы 12 компанияның 11-і ортадан жоғары деңгейге қол жеткізді.
Корпоративтік басқару НҚК
PWC компаниясы өткізген корпоративтік басқару рейтингісі жүйесін тәуелсіз
диагностикалау нәтижесінде корпоративтік басқару рейтингі 2014 жылмен
салыстырғанда 2015 жылы айтарлықтай артып, 81%-ды құрады. Аталған көрсеткіш
компанияны «Самұрық-Қазына» ҰӘҚ» АҚ-ның 100% ЖК арасында бірінші орынға ал
Қордың барлық ЖК арасында екінші орынға шығарды.
Директорлар кеңесінің Қоғамға қатысты пікірін Басқарманың есепке алуы
бойынша шаралар
Директорлар кеңесі, өзінің Қоғамды басқару жөніндегі функцияларын жүзеге
асыра отырып, Қоғамның стратегиялық мақсаттарын, дамуының басым бағыттарын
анықтап, Қоғам қызметінің негізгі бағдарларын белгілейді.
Басқарма, өз кезегінде Директорлар кеңесінің барлық шешімдері мен
тапсырмаларын орындайды.
Директорлар кеңесінің бір мүшесі консультативтік-кеңестік органның мүшесі
болғандықтан, Қоғамның инвестициялық-инновациялық қызметі мәселелерін
қарастыру барысында да Директорлар кеңесі мүшелерінің пікірлері ескеріледі.
Қоғам Басқармасының комитеттері
Қазіргі кезде Қоғам Басқармасының жанында мынадай консультативтік-кеңестік
органдар құрылып, жұмыс істеуде:
Тәуекелдер және менеджмент жүйесі комитеті.
Қызметті жоспарлау және бағалау комитеті.
Кредит комитеті.
Стратегиялық жоспарлау комитеті.
Инвестициялық-инновациялық кеңес.
Барлық комитеттер Қоғам Басқармасына бағынады және осы органдар туралы
ережелерге сәйкес өздеріне Басқарма берген құзырет аясында іс-қимыл жасайды.
Тәуекелдер және менеджмент жүйесі комитеті
103
Құрылу мақсаты – Басқармаға тәуекелдерді және менеджмент жүйесін басқару
саласында шешім қабылдаған кезде көмек көрсету.
Реттеуші құжаты – Қоғам Басқармасының 2013 жылғы 2 сәуірдегі шешімімен
бекітілген Тәуекелдер және менеджмент жүйесі комитеті туралы ереже.
Комитет төрағасы – Қоғамның Басқарма төрағасы.
Төрағаның орынбасары – Тәуекелдерді басқару жөніндегі бас директор.
Комитеттің құрамы – «Генерация» дивизионының басқарушысы, «СЭС және
ЖЭК, Тарату және Өткізу» дивизионының басқарушысы, «Отын және сервис»
дивизионының басқарушысы, Қаржы директоры, Инвестиция жөніндегі бас директор,
Аппарат жетекшісі, Бизнесті трансформациялау жөніндегі бас директор, Стратегия
жөніндегі бас директор, Қауіпсіздік, еңбекті және қоршаған ортаны қорғау жөніндегі
бас директор, Ішкі аудит қызметінің жетекшісі (дауыс беру құқығынсыз).
Барлығы
Тікелей
Сырттай
Отырыстар саны
7
7
0
Қаралған мәселелер саны
22
Комитетте қаралған негізгі
мәселелер
Негізгі тәуекелдердің сипаты мен талдауы, сондай-ақ тоқсан
сайынғы негізде Қоғамның тәуекелдерін мейілінше азайту
бойынша жоспарлар мен бағдарламаларды іске асыру
жөніндегі мәліметтері бар тәуекелдерді басқару жөніндегі
есепті алдын ала мақұлдау.
Жыл
сайынғы
негізде
тәуекелдерді
басқарудың
корпоративтік жүйесін және ішкі бақылау жүйесін жетілдіру
жөніндегі іс-шаралар жоспарын бекіту
Тәуекелдерді
басқару
жөніндегі
ішкі
нормативтік
құжаттарды келісу
Жыл сайынғы негізде Қоғамның тәуекел-тәбетін, Тәуекел
тізілімі мен картасын, Негізгі тәуекел көрсеткіштерін, Негізгі
тәуекелдерді және төзімділік деңгейін басқару жөніндегі іс-
шаралар жоспарын келісу
КМЖ-ны жетілдіру жөніндегі мәселелерді қарастыру
Қызметті жоспарлау және бағалау комитеті
Құрылу мақсаты – Қоғам мен оның ЕТҰ қызметінің тиімділігін арттыру, оның
ішінде олардың активтері мен шығыстарының құрылымын оңтайландыру.
Реттеуші құжаты – Қоғам Басқармасының 2011 жылғы 18 сәуірде бекіткен
Комитет туралы ережесі.
Комитет төрағасы – Қоғамның Басқарма төрағасының орынбасары.
Төрағаның орынбасары – Қоғамның Басқарма төрағасының орынбасарлары.
Комитет мүшелері – Басқарма мүшелері, стратегия және инвестиция мәселелерін
қадағалайтын басқарушы директорлар; өндіріс, стратегия, экономика және бюджеттеу,
қаржы, инвестициялар, қазынашылық, кадр және сатып алу мәселелеріне жауапты
департаменттердің директорлары.
Барлығы
Тікелей
Сырттай
104
Отырыстар саны
45
26
19
Қаралған мәселелер саны
71
Комитетте қаралған негізгі
мәселелер
Қоғам ЕТҰ-ларының түзетулер ескерілген 2016-2020
жылдарға арналған даму жоспарларын қарау.
Қоғам ЕТҰ-ларының 2016-2020 жылдарға арналған даму
жоспарларын қарау.
Қоғамның Корпоративтік орталығының 2015 жылға арналған
даму жоспарының түзетулерін келісу
Кредит комитеті
Кредит комитетінің мақсаты: кредит (заемдар), қаржылай көмек, кепілдіктер
беру, тәуекелдерді азайтумен байланысты мәселелер бойынша уақытылы және сапалы
шешім қабылдауды қамтамасыз ету.
Реттеуші құжаты – Қоғам Басқармасының 2015 жылғы 19 қарашада бекіткен
Комитет туралы ережесі (жаңа редакция).
Кредит комитетінің төрағасы – Қоғамның Басқарма Төрағасының орынбасары
(CFO).
Комитет құрамы:
Қаржы директоры/FD;
Инвестициялар жөніндегі бас директор/CINO;
Тәуекелдерді басқару жөніндегі бас директор/CRO;
Бас коммерциялық директор/CCD;
Бизнесті трансформациялау жөніндегі бас директор/CBTO;
«СЭС және ЖЭК, Тарату және Өткізу» дивизионының басқарушысы;
«Генерация» дивизионының басқарушысы/HoD;
«Отын және сервис» дивизионының басқарушысы/HoD.
Кредит комитетінің жұмыс органы Қоғамның Корпоративтік қаржыландыру
департаменті болып табылады.
КҚД мәселелері
Барлығы
Тікелей нысанда
Сырттай нысанда
Отырыстар саны
22
22
0
Қаралған мәселелер саны
23
Комитетте қаралған негізгі
мәселелер
Мүдделілік бар мәмілелерді жасау туралы
«Ерейментау қ. ауданында қуаты 45 МВт жел электр
станциясын салу» жобасын қаржыландыру туралы
ГРЭС-1 мәселесін қайта құрылымдау (мөлшерлемені 9%-дан
1%-ға дейін азайту)
Стратегиялық жоспарлау комитеті
Құрылу мақсаты – Қоғамның Директорлар кеңесіне Қоғам қызметінің
(дамуының) басым бағыттарын, стратегиялық мақсаттарын (даму стратегиясын) әзірлеу
мәселелері бойынша, соның ішінде ұзақ мерзімді келешекте Қоғам мен ЕТҰ –ның
тиімді қызметін арттыруға ықпал ететін шараларды әзірлеу мәселелері бойынша
ұсыныстар дайындау.
Регламенттеуші құжаты – Стратегиялық жоспарлау комитеті туралы ереже, 2013
жылғы 2 сәуірде бекітілді.
105
Төраға – Басқарма Төрағасының бірінші орынбасары .
Төрағаның орынбасары – Стратегия жөніндегі басқарушы директор.
Комитеттің құрамы: Корпоративтік басқару жөніндегі басқарушы директор,
Экономика және қаржы жөніндегі басқарушы директор, Өндіріс жөніндегі басқарушы
директор, Даму жөніндегі басқарушы директор, «Генерация» дивизионының
басқарушысы, «СЭС және ЖЭК» дивизионының басқарушысы, «Отын, логистика және
сервис» дивизионының басқарушысы, «Бөлу және тарату» дивизионының
басқарушысы, Стратегиялық даму департаментінің директоры, Жобаларды басқару
департаментінің директоры.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Инвестициялық-инновациялық кеңес

text:
Инвестициялық-инновациялық кеңес
Құрылу мақсаты – инвестициялық және инновациялық қызметтің тиімділігін
арттыру, сондай-ақ Қоғам мен оның ЕТҰ-дағы жергілікті қамтуды ұлғайту.
Регламенттеуші құжаты – Кеңес туралы ереже, Қоғам Басқармасы 2011 жылғы
10 қазанда бекітті.
Төраға – Қоғам Басқармасының төрағасы.
Төрағаның орынбасары – Қоғамның Басқармасы Төрағасының кеңесшісі.
Кеңестің құрамы: басқарма мүшелері, өндіріс, активтерді және жобаларды басқару,
қаржы және экономика мәселелерін қадағалайтын бас директорлар, Қоғам ЕТҰ
өкілдері, Қоғамның Директорлар кеңесінің мүшесі және тәуелсіз мүшелері.
Барлығы
Тікелей нысанда
Сырттай нысанда
Отырыстар саны
7
4
3
Қаралған мәселелер саны
14
Комитетте қаралған негізгі
мәселелер
ТЭН нәтижелері бойынша «Газтурбиналық технологиялар
базасында жаңа энергия көздерін орната отырып, «АлЭС» АҚ
1-ЖЭО-ны кеңейту» жобасын іске асыруды мақұлдау.
«Ерейментау алаңында қуаты 45 МВт жел электр станциясын
салу» жобасының негізгі параметрлерінің өзгерістерін
мақұлдау.
ТЭН нәтижелері бойынша «Мойнақ СЭС Бестөбе су
қоймасына Кеңсу өзенінің ағысын бұру» жобасының
инвестициялық кезеңін мақұлдау.
«Екібастұз кен орнының көмірін байыту» тақырыбы бойынша
ғылыми-зерттеу жұмыстарының әзірлемесін мақұлдау.
«Энергия – Семиречья» ЖШС-дағы 49% қатысу үлесін сатып
алу
Корпоративтік басқару кодексі
Корпоративтік басқару кодексі Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2015 жылғы 15
сәуірдегі № 239 қаулысымен бекітілді. Кодекстің қызмет ету аясы Қорға және
акциялардың (қатысу үлестерінің) елу пайыздан астамы Қорға тікелей немесе жанама
106
тиесілі ұйымдарға қолданылады. Корпоративтік басқару кодексі Қор Басқармасының
2015 жылғы 27 мамырдағы шешімімен «Самұрық-Энерго» АҚ үшін бекітілді.
Кодекс орнықты даму, акционерлердің құқықтары және акционерлерге әділ қарым-
қатынас, кәсіби директорлар кеңестері және атқарушы орган, тәуекелдерді басқару мен
ішкі бақылау, ашықтық сияқты тиісті корпоративтік басқарудың маңызды
қағидаттарына баса назар аударады. Кодекс Үкіметтің рөлін және Қорды басқарудың
ерекшелігін нақытылайды, басқару моделін және Қор мен Ұйымдардың арасындағы
жауапркешіліктің бөлінуін анықтайды.
Қоғам жаңа Корпоративтік басқару кодексінің талаптарына ағымдағы сәйкестікке
салыстырмалы талдау жүргізді (бұдан әрі - Gap-анализ), оның нәтижелері бойынша
Қоғамның Директорлар кеңесі 2016-2020 жылдарға арналған Корпоративтік басқаруды
жетілдірудің орта мерзімді бағадарламасын бекітті.
Акционерлердің немесе ұйымның қызметкерлерінің жоғары тұрған
басқарушы органның қызметін бағыт сілтей немесе оған ұсыныстар бере
алатындай тетіктер
Қоғамның Директорлар кеңесі мүшелерінің өзара іс-қимылы «Самұрық-Қазына»
АҚ тобы компанияларының Директорлар кеңестерінде және байқаушы кеңестерінде
«Самұрық-Қазына» ұлттық әл-ауқат қоры» АҚ өкілдерінің қызметін қамтамасыз ету
мәселелері бойынша өзара іс-қимыл жасау тәртібімен» реттеледі («Самұрық-Қазына»
АҚ Басқармасының 2010 жылғы 3 қыркүйектегі № 53/10 хаттамасы).
Қоғамда қызметкерлер Директорлар кеңесінің мүшелеріне ұсыныстар бере алатын
арнайы тетіктер қолданылмайды. Дегенмен, басқару жүйесінде қызметкерлердің
пікірлерін және алаңдаушылығын Директорлар кеңесіне жеткізу үшін шектеулер жоқ.
Басқарма мен Директорлар кеңесінің мүшелеріне сыйақы берудің қызмет
нәтижелерімен өзара байланысы
Басқарма мүшелеріне сыйақы төлеу бекітілген НҚК негізінде жүзеге асырылады.
Бекітілген НҚК-ны бағалау нәтижелері бойынша Басқарманың әрбір мүшесі үшін
күнтізбелік жыл қорытындысы бойынша жоспарланған соманы ескере отырып, сыйақы
беру коэффициенті және мөлшері анықталады. Сыйақы төлеуге қосымша шарт есептік
кезең үшін шоғырландырылған табыстың болуы болып табылады.
Директорлар кеңесінің тәуелсіз мүшелеріне сыйақы төлеу еңбек шарттарында
бекітілген тетіктер негізінде жүзеге асырылады. Жасалған еңбек шарттарына сәйкес
Директорлар кеңесінің әрбір тәуелсіз мүшесі үшін Директорлар кеңесінің
отырыстарына қатысу үшін бекітілген төлем, сондай-ақ Қоғамның Директорлар
кеңесінің комитеттеріне мүшелік етуі үшін төленетін өзгермелі бөлігі анықталады. Атап
айтқанда, барлық өткен отырыстардың жартысынан азына қатысқан жағдайда, сондай-
ақ Қоғамның қаржы экономикалық көрсеткіштері төмендеген және оларды бағалау
нәтижелері бойынша қойылған мақсаттар мен тиімділік көрсеткіштеріне қол
жеткізілмеген жағдайда сыйақы төленбейді.
Қойылған мақсаттардың орындалуына мониторинг жүргізу рәсімдері
107
Қоғамның экономикалық, экологиялық және әлеуметтік нәтижелілігіне
қадағалауды, сондай-ақ қойылған стратегиялық мақсаттардың орындалуына
мониторинг жүргізу үдерістері мыналарды:
-
«Самұрық-Энерго» АҚ-ның 2015-2025 жылдарға арналған ұзақ мерзімді Даму
стратегиясын іске асыру жөніндегі іс-шаралар жоспарын;
-
ай сайынғы, тоқсан сайынғы және жылдық негіздегі «Самұрық-Энерго» АҚ-
ның 2020 жылға дейінгі Даму жоспарын орындау арқылы жүзеге асырылатын болады.
Сақтық қағидаты
Қоғам БҰҰ-ның 1992 жылғы 3-4 маусымда Рио-де-Жанейрода өткен
конференциясында қабылданған Декларацияда жазылған 15-ші сақтық қағидатын
ұстанады.
Қоршаған ортаны одан әрі қорғау шеңберінде Қазақстан Республикасының Үкіметі
«Жылу электр станцияларының қазандық қондырғыларында әртүрлі отын түрлерін
жағу барысында қоршаған ортаға эмиссияға қойылатын талаптар» техникалық
регламентін бекіту туралы 2007 жылғы 14 желтоқсанда № 1232 шешім шығарып, ол
2013 жылдың бірінші қаңтарынан бастап күшіне енді.
Компания өз қызметі барысында қоршаған ортаға белгілі бір деңгейде зиян
келтіретінін сезіне отырып, қоршаған ортаға эмиссияны қысқартуға ықпал ететін
шараларды іске асырады. Техникалық регламенттің талаптарына сәйкес келу
мақсатында Қоғам атмосфераға шығарылатын зиянды шығарындыларды қысқартуға
ұмтыла отырып, қоршаған ортаны ластауды айтарлықтай азайтуға мүмкіндік беретін
түтін тұтқыш сүзгілерді жарыса қоя бастады.
Қоғам ең ірі көпсалалы энергетикалық холдинг ретінде электр энегеиясын өндіру
үшін отын түрлері бойынша оңтайлы теңгерімге қол жеткізуге ниеттенеді, осыған
байланысты өзінің энергетикалық портфелін әртараптандырады. Осы барлық
факторларды ескере отырып, компанияның стратегиясы технологиялық әлеуетті
инновациялық дамытуға бағытталды. Атап айтқанда, ЖЭК үлесін арттыру, таза көмір
технологиялары негізінде барлық өндіруші қуаттарды жаңғырту және жаңаларын салу
қарастырылды. Тиімділікті одан әрі арттыруға және қоршаған ортаға тигізетін әсерін
азайтуға – күл, тотықтар және азот шығарындыларын азайтуға баса назар аударылады.
Қазіргі заманғы энергетика үшін болашақтың сапалы жаңа шешімдеріне өтуді бастауға
мүмкіндік беретін экологиялық таза технологияларды өрістету қажет.
Хартиялар мен бастамаларға қатысу
Климаттың өзгеруі, қоршаған ортаның ластануы, кедейшілік сияқты және басқа да
көптеген қазіргі заманғы көкейкесті мәселелер – адамдардың өмірінің барлық жақтарын
қамтиды және ол әлемнің барлық елдеріне қатысты.
Қоғам Қазақстан Республикасындағы ірі компаниялардың бірі ретінде өзіне осы
мәселелердің тиісті бір бөлігін шешу жауапкершілігін алады.
Корпоративтік әлеуметтік жауапкершілік қағидаттарын ұстанатындығын көрсету
үшін Қоғам 2011 жылдың 5 қазанында БҰҰ Жаһандық шартына қосылып, қазіргі кезде
БҰҰ Жаһандық шартының Он қағидатына қолдау көрсетуде.
108
2012 жылдан бастап Қоғам БҰҰ Жаһандық шартының қағидаттарын мүлтіксіз
қолдау туралы мәлімдеме ретінде қызмет ететін және қағидаттар мен олардың
нәтижелерін іске асыруға бағытталған шараларды сипаттайтын Қол жеткізілген
прогресс туралы хабарламаларды ұсына бастады.
2015 жылы шілдеде Қоғам World Energy Trilemma, Climate Change жұмыс
топтарына, арнайы жас мамандар үшін әзірленген сондай-ақ бірқатар зерттеу
бастамаларына (WEC National Deep Dive) қатысу арқылы Дүниежүзілік Энергетикалық
Кеңестің (бұдан әрі – ДЭК) «Энергетиканың болашақ көшбасшылары» (Future Energy
Leaders) бағдарламасына кірді. ДЭС жастар қанаты әлемдік энергетикалық кешеннің
кадр әлеуетін дамытудың, ойлаудың және болашақ орнықты энергетиканың жаңа
тәсілдерін әзірлеуге жәрдемдесудің халықаралық тәжірибесіне негізделген.
Мүдделерді қорғау жөніндегі қауымдастықтарға және/немесе ұлттық,
халықаралық ұйымдарға мүшелік
Қоғам мына қауымдастықтардың/ұйымдардың мүшесі болып табылады:
«KAZENERGY» Қазақстан мұнай-газ және энергетика кешені ұйымдарының
қауымдастығы
ТМД елдерінің электр энергетикалық кеңесі
Қазақстан Электр Энергетикасы Қауымдастығы
Дүниежүзілік энергетикалық кеңес.
Қазақстан кәсіпкерлерінің ұлттық палатасы
Орталық Азия электр энергетикалық үйлестіру кеңесі
Омбудсмен: Жанжалдарды басқару
Мүдделер қайшылығы пайда болуының алдын алу жөніндегі практиканы
мәртебесі мен лауазымына қарамастан барлық қызметкерлер мүлтіксіз сақтайды, әрі ол
персоналды жұмысқа қабылдаудан бастап сатып алуларға дейінгі Қоғам іс-әрекетінің
барлық аспектілерін қамтиды. Іскерлік этика және Корпоративтік басқару кодекстерінің
талаптарын бұзуға бағытталған қасақана әрекеттерді Қоғам тәртіп бұзушылық теріс
қылық ретінде қарастырып, бұл Қазақстан Республикасы заңдылықтарында белгіленген
жауапкершілікке алып келуі мүмкін.
Қызметкерлерді ақпараттандыру мақсатында, Қоғам мүдделер жанжалы
саласындағы саясатты регламенттейтін Іскерлік этика кодексін әзірледі. Үлгілік шартта
қызметкерлердің Іскерлік этика кодексі мен Корпоративтік басқару кодексінің
қағидаларын сақтау жөніндегі міндеттері көрсетілген.
Іскерлік этика кодексінің талаптарын сақтауды қамтамасыз ету мақсатында
«Самұрық-Энерго» АҚ-да сенім телефоны мен электрондық пошта құрылған, ол туралы
ақпаратты «Самұрық-Энерго» АҚ сайтынан және кеңсесінен табуға болады. Қоғамда
арыз-шағымдар мен ұсыныстар жәшігі бар.
Кодекс талаптарын түсіндіру және/немесе пайда болған этикалық мәселелер,
Кодекс талаптарының бұзылуы дерегі, Қоғамның лауазымды тұлғасы мен
109
қызметкерлерінің сыбайластық және басқа да заңға қайшы әрекеттері жайлы іскер
серіктестер мен мүдделі тұлғалар:
тікелей басшыға;
омбудсменге;
Ішкі аудит қызметіне;
Корпоративтік хатшы қызметіне (Іскерлік этика қағидаттарының бұзылу
фактілерін Қоғамның Директорлар кеңесі қарайды);
Қоғамның қауіпсіздігін басқаруға жауапты құрылымдық бөлімшеге хабарласа
алады.
Қоғамның Директорлар кеңесінің шешімімен омбудсмен тағайындалған, оның
негізгі функциялары Кодекстің, Қазақстан Республикасы заңнамалары нормаларының
және Қоғамның басқа да ішкі нормативтік құжаттарының сақталмауы және/немесе
бұзылуы туралы мәліметтерді жинау, Қоғам қызметкерлеріне, лауазымды тұлғаларына
Кодекс ережелері бойынша консультация беру, Кодекс ережелерінің бұзылуы жөніндегі
таластардың қаралуына бастамашы болу, оларға қатысу болып табылады.
Іскерлік этика кодексі мен Корпоративтік басқару кодексі қағидалары
орындалуының үлгісі ретінде Қоғамның Директорлар кеңесінде атқарушы органның
сыйақы мөлшерін талқылау практикасын атауға болады, оған өзіне сыйақы және басқа
да бонустар мөлшерін анықтау барысына Басқарма төрағасы қатыспайды.
Қызметкерлердің Корпоративтік басқару кодексі қағидаттарын сақтау
мониторингіне жауапкершілік Корпоративтік басқару департаментіне жүктелген. Атап
айтқанда, мүдделер қақтығысы пайда болуының алдын алу мақсатында, Қоғамда
Қордың Компаниялар тобының үлестес тұлғаларының тізбесі жасалып, ол туралы
Директорлар кеңесі мен Қоғамның Басқарма мүшелері хабардар етіледі, сондай-ақ
Қоғамның ішкі интранет-порталында жарияланады.
2015 жылы «Самұрық-Энерго» Компаниялар тобында мүдделер қақтығысы
оқиғасы тіркелген жоқ.
Тәуекелдерді басқару жүйесі және Сапаны басқару
1.
Тәуекелдерді басқару үдерісінің қағидаттары
Қоғамда тәуекелдерді басқару үдерістерінің негізгі қағидаттары мыналар болып
табылады:
1)
тұтастық – тәуекелдерді басқарудың корпоративтік жүйесі бөлігінде Қоғам
тобының жиынтық тәуекелінің элементтерін қарау;
2)
ашықтық – тәуекелдерді басқарудың корпоративтік жүйесін автономды
немесе оқшауланған жүйе ретінде қарауға тыйым салу;
3)
құрылымдық – тәуекелдерді басқарудың кешенді жүйесінің нақты құрылымы
бар;
4)
ақпараттылық – тәуекелдерді басқару объективті, шынайы және өзекті
ақпаратпен қамтамасыз етіледі;
5)
үздіксіздік – тәуекелдерді басқару үдерісі тұрақты негізде жүзеге асырылады;
110
6)
кезеңділік – тәуекелдерді басқару үдерісі оның негізгі компоненттерінің
тұрақты қайталанатын кезеңділігін білдіреді.
2.
Тәуекелдерді басқару жүйесін ұйымдастыру
Қоғам, өзінің қаржылық тұрақтылығы мен беделіне нұқсан келтіруі мүмкін
әлеуетті тәуекелдерді уақытылы сәйкестендіру мен басқаруға бағытталған,
корпоративтік басқару жүйесінің негізгі бөлігі ретіндегі тәуекелдерді басқару үрдісінің
маңыздылығын түсінеді.
Тәуекелдерді басқару Қоғам тобының алдына қойылған бекітілген стратегиялар
мен даму жоспарларынан келіп шығатын белгілі бір мақсаттар, міндеттер контексінде
іске асырылады. Директорлар кеңесі Қоғамдағы тәуекелдерді басқару жүйесінің
жұмысына бақылау жасауды жүзеге асыруда маңызды рөл атқарады.
2015 жылғы қарашада Қоғамның Директорлар кеңесі алдағы жылға тәуекелдер
тізілімін, тәуекелдер картасын, негізгі тәуекелдерді басқару бойынша іс-шаралар
жоспарын, негізгі тәуекел-көрсеткіштерін және тәуекел-тәбетін бекітті. Тәуекелдерді
басқару мәселелері бойынша Жалғыз акционердің тұжырымдамасы мен саясатын іске
асыра отырып, Қоғамның компаниялар тобында тәуекелдерді басқару саласындағы
нормативтік құжаттар қайта қарастырылды және өзектендірілді.
Қоғам компаниясы тобында тәуекелдерді басқару үдерісіне қатысушылардың бәрін
бірдей болуы мүмкін тәуекелдер жайлы, сондай-ақ маңызды тәуекелдерді сипаттап,
талдай отырып, тәуекелдерді басқару бойынша жасаған есептері арқылы оларды
барынша азайту жөнінде қабылданған шаралар туралы ұдайы хабардар етіп отыру
қамтамасыз етілген.
Тәуекелдерді басқарудың корпоративтік жүйесінің (бұдан әрі – ТБКЖ) жұмысын
талдау және бағалау үшін Ішкі аудит қызметі ТБКЖ-ға тәуелсіз бағалау жүргізді. ТБКЖ
бағасының қорытынды балы 80,01%-ды құрады. Қоғамда жүргізілген тәуелсіз бағалау
нәтижелері бойынша ТБКЖ-ны одан әрі жетілдіру үшін 2016 жылға арналған Іс-
шаралар жоспары бекітілді.
«Самұрық-Энерго» АҚ тобында тәуекелдерді басқару жүйесінің құрылымы
111
Комитет по аудиту – Аудит комитеті
Департамент управления рисками и внутреннего контроля – Тәуекелдерді басқару
және ішкі бақылау департаменті
Риск менеджер – Тәуекел менеджері
3. Ішкі бақылау жүйесін ұйымдастыру
Қоғамның ішкі бақылау жүйесі корпоративтік басқару жүйесінің ажыратылмас
бөлігі болып табылады, ол Қоғамның стратегиялық және операциялық мақсаттарға қол
жеткізуде ақылға сиятындай сенімділікті қамтамасыз етеді.
2015 жылы сәуірде Қоғамның Директорлар кеңесі Қоғамның өзектендірілген Есеп
жүргізу және қаржылық есептілікті дайындау үдерістерінің тәуекелдер мен бақылаудың
матрицаларын бекітті. Қоғамның компаниялар тобында Тәуекелдер мен бақылау
матрицалары, сондай-ақ ІБЖ саласындағы нормативтік құжаттары қайта
қарастырылып, өзектендірілді.
Ішкі бақылау жүйесінің (бұдан әрі - ІБЖ) жұмысын талдау және бағалау үшін Ішкі
бақылау қызметі Қоғамның ІБЖ-ге тәуелсіз бақылау жүргізді. ІБЖ-ның қорытынды
бағасы 87,7%-ды құрады. Қоғамда жүргізілген тәуелсіз нәтижелер бойынша ІБЖ-ны
одын әрі жетілдіру үшін 2016 жылға арналған Іс-шаралар жоспары бекітілді.
4. Негізгі тәуекелдер және оларды бақылау тәсілдері
Тәуекелдерді басқару саясатына сәйкес, Қоғам мына тәуекелдерді бөліп көрсетеді:
112
Бұлар әр тәуекелдің маңыздылығына байланысты тәуекелдер картасында да көрініс
табады:
Қызыл аймақ – Қоғам үшін қатерлі болып табылады.
Қызғылт-сары аймақ – тәуекелдер шабуылының ықтималдығы өте жоғары
немесе Қоғамның қаржылық тұрақтылығына әлеуеттік тұрғыдан күшті әсер етуі
мүмкін.
Сары аймақ – тәуекелдер шабуылының ықтималдығы орташа деңгейде немесе
Қоғамның қаржылық тұрақтылығына орташа әлеуеттік әсер етуі мүмкін.
Жасыл аймақ – тәуекелдер шабуылының ықтималдығы аз деңгейде және/немесе
Қоғамның қаржылық тұрақтылығына онша әсер ете қоймайды.
Бизнес-стратегияларды іске асыруға ықпал ететін негізгі тәуекелдер:
Тәуекелдер
атауы
Тәуекелдің
сипаттамасы
Маңызды тәуекелдерді
басқару жөніндегі іс-
шаралар
СТРАТЕГИЯЛЫҚ ТӘУЕКЕЛДЕР (Қоғам стратегиясымен байланысты
тәуекелдер)
Қызметтік
міндеттерді
орындау
барысында
қызметкердің
денсаулығы
мен өміріне
зиян тигізген
өндірістегі
жазатайым
оқиғалар
тәуекелі
Сыртқы тәуекел
факторлары: авариялар,
табиғи апаттар және басқа
табиғи катаклизмдер;
тартылған мердігерлік
ұйымдарының жабдықты
сапасыз орнатуы және
қызмет көрсетуі; үшінші
тұлғалардың тарапынан
жауыздық ниетпен немесе
қасақана жасалған әрекет.
Ішкі тәуекел факторлары:
Қоғам мен ЕТҰ
қызметкерлерінің еңбекті
қорғау саласындағы НҚА
мен ІНҚ-ны сақтамауы;
басшылық тарапынан
1.
ЕТҰ-да 2016 жылға
арналған Өндірістік
жарақаттанушылықтың
алдын алу жөніндегі іс-
шаралар жоспарының
әзірленуін қамтамасыз ету
және оның орындалуына
ай сайын мониторинг
жүргізу;
2.
ЕТҰ-ның еңбек қорғау
саласында НҚА мен ІНҚ-
ны сақтау мәніне көшпелі
жоспарлы және жоспардан
тыс тексеріс жүргізу;
3.
Жазатайым оқиғаларды
тергеу актерілерінде
көрсетілген шаралардың
СТРАТЕГИЯЛЫҚ
ОПЕРАЦИЯЛЫҚ
ҚАРЖЫЛЫҚ
ҚҰҚЫҚТЫҚ
G
O
Y
G
R
O
Y
113
персоналдың еңбек
қауіпсіздігіне тиісті
бақылаудың болмауы;
ескірген, тозығы жеткен
жабдықпен жұмыс істеу.
орындалуына бақылауды
жүзеге асыру;
4.
Жазатайым оқиғалардың
пайда болу фактісіне жол
берген ЕТҰ-ның бірінші
басшыларына тәртіптік
жаза қолдану.
Іске
асырылатын/
перспективтіи
нвестициялық
жобалардың
тәуекелдері
Сыртқы тәуекел
факторлары: ұлттық
валютаның құнсыздануы;
ұлттық валютаның
құбылмалылығы;
жеткізушілер мен
мердігерлер тарапынан
шарттардың талаптарының
бұзылуы; зілзала мен табиғи
апат; форс-мажор;
бюрократиялық кідірістер
және меморгандардың
араласуы; жоғары тұрған
ұйымдардың тапсырмасы
бойынша жобаларды
консервациялау;
қолданыстағы заңнаманы
өзгерту.
Ішкі тәуекел факторлары:
жоба бойынша құжаттарды
келісу кезінде корпоративтік
рәсімдердің ұзақтығы;
жобаның жобалық-сметалық
құжаттаманың және
техникалық-экономикалық
негіздеменің сапасының
төмен болуы; өтімділіктің
жетіспеушілігі.
1.
«Самұрық-Энерго» АҚ іске
асыратын инвестициялық
жобаларға тұрқты
мониторинг жүргізу;
2.
1) «Самұрық-Қазына» АҚ-
ның деректер базасы
5)
ҚР ИДМ Жобалау офисі
автоматтандырылған
деректер базалары арқылы
инвестициялық
жобалардың іске
асырылуына мониторинг
жүргізді;
3.
«Самұрық-Энерго» АҚ-
ның жобалары бойынша
апта сайынғы анықтамалар
мен таныстырылымдарды
әзірлеу;
4.
«Самұрық-Энерго» АҚ
күрделі салымдарының
орындалуына мониторинг
жүргізу;
5.
Инвестициялық жобаларды
іске асыруға жеткілікті
қажетті тарифтер деңгейін
алу бойынша ҚР
мемлекеттік органдарымен
жұмыс жасау;
6.
Инвестицицляқ жобаларды
іске асыруға қолдау алу
бойынша ҚР мемлекеттік
органдарымен жұмыс
жасау;
Көмір сату
жоспарын
орындамау
тәуекелі
Сыртқы тәуекел
факторлары: көмірге деген
сұраныстың, соның ішінде
РФ тұтынушылары
тарапынан сұраныстың
азаюы; тұтынушылардың
1.
Сыртқы және ішкі нарықта
өткізудің қосымша
каналдарын дамыту,
қолданыстағы
тұтынушыларды сақтау;
114
отынның басқа түрлеріне
(газға) көшуі; көмір
бағасының бәсекеге түсе
алмауы; көмір өндіру
өндірісіндегі ірі авариялар
және форс-мажорлар.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/samrienergo-a-biriktirilgen-jildi-esebi.html?page=12#Акционерлердің_немесе_ұйымның_қызметкерлерінің_жоғары_тұрған_басқарушы_органның_қызметін_бағыт_сілтей_немесе_оған_ұсыныстар_бере_алатындай_тетіктер

title: Инвестициялық-инновациялық кеңес


url: http://emirsaba.org/samrienergo-a-biriktirilgen-jildi-esebi.html?page=12#Барлығы_Тікелей_нысанда_Сырттай_нысанда_Отырыстар_саны_7_4_3_Қаралған_мәселелер_саны_14

title: Инвестициялық-инновациялық кеңес


url: http://emirsaba.org/samrienergo-a-biriktirilgen-jildi-esebi.html?page=12#Басқарма_мен_Директорлар_кеңесінің_мүшелеріне_сыйақы_берудің_қызмет_нәтижелерімен_өзара_байланысы

title: Инвестициялық-инновациялық кеңес


url: http://emirsaba.org/samrienergo-a-biriktirilgen-jildi-esebi.html?page=12#Бизнес-стратегияларды_іске_асыруға_ықпал_ететін_негізгі_тәуекелдер:___Тәуекелдер_атауы_Тәуекелдің_сипаттамасы

title: Инвестициялық-инновациялық кеңес


url: http://emirsaba.org/samrienergo-a-biriktirilgen-jildi-esebi.html?page=12#Іске_асырылатын/_перспективтіи_нвестициялық_жобалардың_тәуекелдері_Сыртқы_тәуекел_факторлары

title: Инвестициялық-инновациялық кеңес


url: http://emirsaba.org/samrienergo-a-biriktirilgen-jildi-esebi.html?page=12#Қызметтік_міндеттерді_орындау_барысында_қызметкердің_денсаулығы_мен_өміріне_зиян_тигізген

title: Инвестициялық-инновациялық кеңес


url: http://emirsaba.org/samrienergo-a-biriktirilgen-jildi-esebi.html?page=12#Маңызды_тәуекелдерді_басқару_жөніндегі_іс-_шаралар_СТРАТЕГИЯЛЫҚ_ТӘУЕКЕЛДЕР

title: Инвестициялық-инновациялық кеңес


url: http://emirsaba.org/samrienergo-a-biriktirilgen-jildi-esebi.html?page=12#Мүдделерді_қорғау_жөніндегі_қауымдастықтарға_және/немесе_ұлттық,_халықаралық_ұйымдарға_мүшелік

title: Инвестициялық-инновациялық кеңес


url: http://emirsaba.org/samrienergo-a-biriktirilgen-jildi-esebi.html?page=12#«Самұрық-Энерго»_АҚ_тобында_тәуекелдерді_басқару_жүйесінің_құрылымы

title: Инвестициялық-инновациялық кеңес