«Конек-горбунок» («Бук!р ат») ертегю бойынша сурет салу П р о г р а м м а л ы к м а з м у н ы
Балаларды ездерш е таныс ертеплердщ эпизодынын мазмунын: кешпкер-
лерш щ езара карым-катынасы, фигуралардын кимыл-эрекет1, корш аган жаг-
дайды б1лд!рет1н жайттерд! суреттерш де бере б1луге уйрету. Бершген эпи-
зодтагы мазмунына лайыкты с у р егп к агазга орналастыра б^лу кабш етш ны-
гайту.
С а б а к т ы е т к 1 з у д 1 Н м е т о д и к а с ы
Балалармен б^рге ертепнщ н еп зп эпизодтарын еске т у а р у . Ертепден
эрб!р баланьщ кандай эпизодын салгысы келетшш ойланып, тэрбиенлге жай
рана айтуды усыну. Балалар сурет салуды бастауын, ал б т р ге н н е н сон так
тага койганда, шм н е т бейнелеген!н б1лу каж ет екендш н ескерту. Кандай
эпизодты болатындыктарына сэйкес кагаз алу к а ж е т т ш п н ескерту. Сабак
барысында ертепден алган эпизодын кен де толык бейнелеу ушш кещлде-
рш оя ту эр1 кейб1р детальдарын (мысалы ханшаны кутш турган Иванушканы
бейнелейтш ж агал ауд а турган шатырды т. б.) еске т уа р у д 1 ж уктеу.
С у р е г п орындау техникасын к ад агал ау.
С а б а к к а д а я р л ы к
Сикырлы ертектерге ж асалган иллюстрациялы и тап тарды , киттщ бейнеа
салынган суреттерд! 1р1ктеу.
С а б а к болар карсаны нда балалар кез алдарында келт1ре алатын, оки
алатын (мысалы, Ивануш канын аркасында отыргызран бшк ормандар, таулар
у е л мен ушып барады; немесе И вануш ка казанга сешрейш деп тур, ал бар-
л ы р ы
оган карап тур, немесе И вануш ка Ж ар-птицаньщ куйрыгынан устап
жатыр, немесе тангаж айып балык-кит тещ зде келденен жатыр, ал онын устш
де уй, немесе кит аузынан кемелер шыгып бара жатыр т. б.) ертектердщ маз
мунын, кейб1р эпизодтарын еске т у а р у каж ет.
Балаларга юм н е т салуды калайтындыктары жайлы ойлануды усыну,
балалар айткан эпизодтарды жазып алу. Сонан кешн б1раз балалармен олар
дын ойланган суреттерш калай салатыны жайлы жеке-жеке сейлесу. Сурет-
терд1 ж аксы толыктыра алатын жайттерд! жеке белштерге белуш е кемек-
тесу.
216
Акварельдг бояуларды,
а г а р т к ы ш т ы , г у а ш ь т ы , г р а ф и т а ж а й к а р ы н д а ш
ты,
т у р Л


title: - т у с т 1 - Сакулина Н. П. Комарова Т. С. Балалар ба шасында'РЫ

text:
|
Байланысты: дәріс1- т у с т 1 р е н к т е п ж у м с а к к а г а з д ы д а й ы н д а у .
Е с к е р т у
Е ртеплер бойынша салынура (немесе жабыстырура) жуктелген мундай
ж умы стар эрдайым акылра конымды да пайдалы, эр! балалардын ездер1 са-
латын (жабыстырылатын) суреттердщ мазмунын аныктай алады. С урет бо
йынша балалардын эцпм есш тш устар ту сабарына ауыстырура болады.
С АБАКТЫ Н КОНСПЕКТ1С1
«Б1здЗц туысцан Армиямыз» деген такырып
бойынша турл
1
-туст
1
карындашпен сурет
салу
П р о г р а м м а л ы к м а з м у н ы
0лен образдарын пайдалана отырып, айналадагы ем^рден алган эсерле-
рш суретте керсете алу каб1леттерш ныгайту. А дам дар фигурасыньщ кимыл-
эрекетш, б е л гш б!р эскер турш е сай т ш с т ш п н б1лд1ретш кшмдершщ ерек-
шелжтерш бере бьлу каб1летше ж атты кты ру. С урет композициясын ойлана 61-
луге жэне б!р 1здш кпен орындаура уйрету. Совет Армиясы эскерлерше деген
курм ет пен суй к п ен ш ш к рухында тэрбиелеу.
С а б а к т ы е т к 1 з у д 1 Н м е т о д и к а с ы
Балалардан 61ЗДЩ ел1М13 ж акында кандай мерекеш (С овет Армиясы ку-
ш) атап ететш ш , олардын б1здщ армиямыз жайында не бьчетшш, оларда
кандай эскер турлерш щ барлыгын, олардын, немен сипатталатынын сурау,
бейб1т ш ш к кундер1 С овет Армиясы немен шугылданатынын балаларга айтып
беруд1 усыну. Балалармен б!рге елен-жырларды еске т у а р у , ек1-уш баладан
ол елевдерд! окуды сурау. Ол ж ырларда не жайлы айтылатынын аныктау.
Б алаларга Совет Армиясы жайында кандай да болмасын б!р эскер турш (юм
К1м ж енш де айткысы келедй ол туралы кеб1рек б1лед1) суретке салуды усы
ну. Ен. алдымен ойлану к а ж е т т ш п н , кай жерде неш эр кайсысынын. сала-
тынын, неден бастайтындыктарын балалардын, естерше салу. С аб ак барысында
жай карындашпен сурет салудын эдютерш (карындашты катты баспастан
майда детальдарды салмай, боямай) естерше салу, эр! турл1-туст1 карындаш-
тармен эдем1леп бояудын, эд1стер1 жайында айту керек. С ур еттеп кешпкер-
лердщ мшездемесш, кимыл-эрекетш, солдаттар мен матростардыц т. б. ки1м-
дерш дэл беруге кещлдерш аудару.
Салынып б 1ткен сон барлык суреттерд1 так тага ш п , карау. ©здершщ су-
реттер1 жайлы айтып беру ушш 5— 6 баланы так тага шакырып айткызура
болады.
С а б а к к а д а я р л ы к
Ана Т1Л1 сабагы нда балалар Совет Армиясы жайында жазылган елендер-
Д1 жаттайды , парадтар жайлы, ж ас солдаттардьщ б1здщ Отанымызды кор-
гауды уйрену! жайлы энпмелер тындайды. Тэрбиенп эцпм есш де 61ЗДЩ мем-
лекет1ш здщ
дуние
ж узш де
бейбггш ш к
орнатуга
умтылатынын
баса
айтады.
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


url: http://emirsaba.org/sakulina-n-p-komarova-t-s-balalar-ba-shasindari.html?page=83#«Б1здЗц_туысцан_Армиямыз»_деген_такырып_бойынша_турл_1_-туст_1__карындашпен_сурет_салу


title: А к кагаз, турл! туст! карындаштар, графитт! жай карындаш дайындау

text:
САБАКТЬЩ КОНСПЕКТ1С1
«Кемтрцосац туа» деген тацырып бойынша
бояумен сурет салу
П р о г р а м м а л ы к м а з м у н ы
Айналадагы ем1р картинасын суретте бере б1лу кабътетш ныгайту, по-
этикалык елец образыныц непзш де кандай да болмасын б1р кубылыстыц
си-
патын бояу аркылы бере б1лу. С ур ет уш ш кагазды ц
каж еттг формасы мен
у л к е н д т н ойланылган ойга сай тацдап ала б1луд1 уйрету, суреттщ орында-
луы ндагы 61 р 13Д1Л1КТ1 ойлау.
С а б а к т ы е т к 1 з у д 1 ц м е т о д и к а с ы
Тэрбиешш щ к ер сету1 бойынша балалардыц б1р1 орнынан турып, «Кем-
ш ркосак тус1» деген елецнщ б1ршш1 шумагын окиды;
сонан кешн екш ийа
турып, екшип шумагын т. т. елецнщ соцына дешн осы ретпен окиды. Содан
кешн бэр1 сурет сала бастайды. С уреттщ мазмунын зркайсысы бурыннан ой-
лап, тацдап алган. Б алалар суретт1 ез беттершш е орындайды, алайда, егер
б1рл1-жарым
сур ак не ш убз туса, онда оган тэрбиепп акыл-кецес беред1; кейде
тэрбиеип топты айналып ж урш , баланыц етш 1шш с13-ак кецес беруш е бола
ды. Бэршен де жаксы сы балалардыц ездерш е с у р е г п ез беттершше салура,
ойлануга,
еске т у а р у ш е , ез жумысын оны оры ндау барысында багалай б1луге
м ум кш дж беру. Ю мде-шм с у р егп салып болдым деп санаса, колдарын ке-
тередь
Тэрбиепп суретш е б]рдемелерд1 косуга, ж аксартура немесе стенд1ге кою-
га кецес беред1.
Барлы к балалар суреттерш салып болган кезде, кайтадан б1рнеше бала
(сабактьщ бас
кезш деп елец окыгандары емес, баскалары ) стенд1ге шыгып:
елец ш умактарыныц б1ршен соц б1рш суреттен ана немесе мына т у е п кор
сете отырып, айтып шыгады.
С а б а к к а д а я р л ы к
Б ул сабакты ц алдында б1рнеше сабак етш , онда балалар кемшркосактын
тус1мен
танысады, оны салады. Сонан кешн балалар В. Товарковтыц «Кем-
ш ркосак тус1» («К^шкентай буры» ютабынан. «Малыш», 1965) деген елецд!
ж аттайды . Б1рш1ш е й ш ум агы тусш калдырылады (балалар кемшркосак ту*
сш щ тэрт1бш игерген кезде, оны пайдаланган ж аксы ).
Б алалар сабакта ж аттап жэне кезектесе отырып тем ендеп жолдарды
окиды.
Т у устауш ы — кызыл туст1,
Б о я у ж ок-ау мунан к у п т .
М ай тацыныц алауы бул,
О ктябрьдщ ж алауы бул.
Ал кызыл туе — ж анган оттай,
Кол тип збе жацралактай.
Сары туе — ол
сер1Г1цдей
Б ояу
алтын
е п н ш д е й .
Ж асы л тусщ — жасыл кектем,
О л с у й к
1МД
1 ж а с ы л ш е п п е н .
Б улт болмаса ж узш баскан,
Кекпецбек кой ашык аспан.
Кекпйл тустен керем тшт1,
218


title:
А к
туе — кыстын ажарындай

text:
ауыл ш аруаш ылык енбеп кандай да болмасын б!р айдын кайсысына тэн
екенд1пн сур ау каж ет. Сейтш , апрельде
орта алкапта жер ж ырту, тук ы м себ у
басталады , ал и ю льде— шеп ш абу, августе — асты к ж инау аякталады, ал
сентябрьде — овощ тар мен ж ем ктер жиналады. Осылардыц бэрш балалар ез
суреттерш де керсете алады. Ж ум ы с
басталар алдында тэрбиенп: «Сендер не-
ден бастайтындарынды, кандай б!р 13Д1Л1кпен с у р е г п салатындарынды, к агаз
дын кандай реши сендерге каж ет (балалар стол устш е жайылып койылган
кагаздар дан ездерш е керекткш алады ), ен алдымен
сендерге кандай бояу
керек»,— дейд1. Сонан сон суйык араластырылган бояумен аспан, шеп, жер
сек1лд1 улкен кешст1ктерд1 бояуды естерш е салады.
Барлы к суреттер салынып болган сон стенд1ге жыл бойындагы айлардьщ
тэрт1б1 бойынша койып, каралады . Оларды талкы лау кыска болу керек, ейт
кеш балалар курдел1 жумысты тындырды, шаршады, онын устш е сабактын
да созылып кету1 мумкш. Тек кана тустерд1 тан дау, кагазды толты ру, сурет
тщ жалпы айкындыгына гана кеш лдерш аударган макул. Салынгандарды
тэп тш теп талкы лау Т1Л дам ы ту жэне айналамен
танысу сабагына калдырыл-
раны ж аксы.
С а б а к к а д а я р л ы к
Б алалар табигатты н эр турл1 кубылыстарымен, жыл ш ш д е п айлардыц
б1ршен сон
б\р\
келу1мен, олардын аттарымен жэне н еп зп белплер1мен жыл
бойына танысады, сондай-ак жылдыц м езплдерь айлары жайлы елеадерд!
ж аттайды . Балаларм ен б!рге ауа райынын езгерулерш е бакы лау ж а са у уйым-
дасты рылады . С ур ет салудан б1рнеше кун бурын эрб1р айдын езше тэн бел-
плерш , оларга тэн ауыл шаруаш ылык енбектерш аныктайтын елецдерд1 еске
алатын корытынды сабак етш зу каж ет. Эцпм енщ аягында эркайсысына
олардын кайсы айдын суретш салатыны жайлы жэне неш бейнелейтшдштер1
жайлы ойлауды усы нуга болады.
Ж ум сак рецктеп (н еп зп
туе ушш) улкен турл1
туст1 кагаз, акварель,
агарткы ш -гуаш ь, у л к е н д т ек1 турл1 кылкалам даярлау.
САБАЦТЬЩ КОНСПЕКТ1С1
Достарыңызбен бөлісу:


title: «Кыстагы орман» атты сурет бойынша балалармен

text:
Конады жерге кеп
Акырын жайланып.
Тадертед
аппак кар
Кымтапты даланы.
Ж ергекпен ораган
Сек1лд1 баланы.
К ара орман бер1гш
Кисайта кшпть
А кш а кар жамылып,
Уйкыга уйыпты.
«Келщдер кереш к,— дейд1 ол балаларра,— суретип неш бейнелепт1?» Б а
лалар дала жэне орман салынранын, бул кыс кез1 екенш айтады. «Барлык
нэрсе кар жамылран,— деп ныктай тусед1 тэрбиепп,— мына жакындары,
аладдагы, алыстарыныд бэр1 кар, кар тары кар. Ал алыста не кершед1?»
Балалар оныд орман екенш айтады. «Оны
тугелдей кар баскан, сэл рана ке-
ршедк
Е н д 1
аспанга караддар: ол кандай жарык, сэл рана к еп л д 1р. Тыныш-
тык. Барлыры уйыктап кеткен тэр1зд1. Сендер бул суреттен неш байкадыддар,
не уйыктамай ж ур?» Балалар: «Коян, сауыскан»,— деп ж ауап береди Тэр-
бнепп онан эр1 жалрастырады: «Кыстыгуш де орманда ем 1рдщ бар екенш
суретш1 керсеткен. Аныктап караддарш ы : кар тек акпен боялран ба?» Б а
лалар кардьщ кеплд1р туспен салынранын байкайды. «Ал бул суретте тары
д а кандай туе бар?»— «Ашык сары, акшыл кек,
ж асы лдау, боз, ак» .— «К©р-
д1ндер ме, барлык тустер де акшыл. Ал сауыскан ак карда езш щ кодыр ка-
уырсынымед анык кер1нед1».
Екшдп сурет В. Бианкид1д «Адшыдыд ертег1С1» атты К1табынан А. Ры-
ловтыд («Д етская литература», 1967) сурет1.
«Б1ршш1 суретте 613 сендермен аладмен таныстык, ал орман алыстан
кер1нген-д!. Ал мына суретте 613 ормандамыз. Бул сурет жайлы и м не айта
алады?» Балалар кар астындагы шыршаны, ж ердеп карларды ; ж олда к ш -
кене тулю нщ ж упр1п бара ж аткадын, ал береде уетш де отырран ТИ1НД1 ке-
ред1. «Ж ол орманды бойлай кетед!,— дейд1 тэрбиеш1,— ал
орман карадры, ка-
лыд. Ш ыршадыд тус1 кыста каддай болады?»— К у д п р т жасыл, кудп р т к о
дыр»— «Ал
аспан саррыш, эр1
агаш тарды д бастары алыстан акшыл кек
к ы з р ы л т
болып кер1нед1. К арда кудп р т кек келедке. Бэлшм, ж акы д арада
кеш т у с у 1 мумк1д,— деп ныктай тусед1 тэрбиеш1,— сондыктан да аспан сар
рыш, ал кардары келедкелер кудг1рт. Адыктап
караддар: суретии барлык
араштарды тугел дерлпс салрад ба?» Балалар агаш тыд бастарын суретш1нщ
салмарынан байкайды. Олардыд содшама улкен болганы себешч суретке
салура симаран.
Уш1нш1 сурет
« К ар
да
к а р »
деген ш таптагы Г. Никольскийдщ («Д етская
литература», 1968) сурет1.
Тэрбиеш1 С. Есенинн1д елед1д окиды:
Ражайып сикыр шалгандай
Айнала мадай мулгидь
Орамал
тартып алгандай
Карарай басын шулгиды.
К ар баскан тузде еал ш
Келед1 61 р ат кулдырап.
К ед дала жатыр к есш п ,
Ж етю зер емес жол б1рак.
221
«Карандарш ы, тымык, ауа немесе желд1 ауа сендерге калайша керше-
Д1?— деп сурайды тэрбиеип. Б алалар ж елд1 ауаны агаш тарды н шлушен
ж елдщ канш алыкты катты согып турганы на жэне карды ц бораганынан б1ле-
тшдерш , онын боран екендш н айтады. К андай да болмасын б!р адам атпен
келед1. Оган ж у р у киын: жел мен кар кедерп ж асайды . «Ал сендер аспан-
ньщ калай тунергенш с е з д в д е р ме?— «Аспан тугелдей бултты».
Тертшип сурет «Ормандагы сыбдыр» деген ш таптагы Я. Крестовскийдщ
(«Д етская литература», 1965) суреть «Енд1 мына суретке карандар. М унда
не салынган? Бул не деген карангы лык?» Балалар улкен берж сешлд1 кар
баскан агаш тубнршщ салынганын айтады. «Тагы да
ж уан аякты санырау-
кул ак к а уксайды . Млне карды н басканы. А л,— деп ж алгасты рады тэрбиеип,—
кар устш д еп келенкенщ кандай ашык е к е н д т н е карандарш ы. Сендер калай
ойлайсындар, суретии суретт1 ашык куш салган ба, элде бултты куш салган
ба?» Б алалар с у р е г п ашык куш салганын, ейткеш карды н ж алтырап ж ат
канын, онын аш ык-ак екенш, айта келш, сондыктан да келенкелершщ сондай
ж ары к, болып керш етш д1пн айтады. «Сендер
калай санайсындар, суретий
алыстан салган ба, элде бэрш жакыннан керш салган ба, сендер калай деп
санайсындар?»— «Ол жакын келген, тшт1 кардагы 1здерд1 де керген. Б ул жу-
п р ш еткен б!р аннын 131». А л тагы да суретипш жакын жерден салганын не-
лж тен ан гаруга болады»— «Биж агаш тарды н оган тек тем енп жагынын са-
багы гана кершген».
Бесшип сурет Е. Трутневанын «Кыс, кектем, ж аз, куз»
деген штабында-
р ы
С. Куприяновтыц («Д етская литература», 1969) сур еп .
Тэрбиеип с у р е г п керсетш : «Юм маган мына сурет жайлы
э ц п м е л е п
бере
алады?»— деп сурайды. Л ю ся: «Кыс. Орман. Барлыгы да кар жамылган.
Ж уы р да кар катты ж ауган. Эрб1р бутактарды кар калын басып жатыр.
Барлыгына кун тусш тур. Буны куннщ жарыгы карга, кайындардьщ саба-
гына тускенш ен керем 13. Аспан ж арык, б1р жер1 сары, б1р жер1 к еп л д 1р,
б!р жер1 акшыл кек. А гаш тар эр1 ж уан , ейткеш тебелер1 кершбейд1,
эр1 Ж1-
щшке. Алы сы ракта шырша, алдынгы ж акта кайын».
Корытындысында тэрбиеип: «Б13 сендермен б1рге эр турл1 суретгшлер
салган суреттерд1 кердж . Олардын эркайсысы ездершш е орманды бейнеле-
ген: б!реу1 оны алыстан салса (б^ршил сурет естерщ де ме?), ал екш ипа дэл
орманнын 1Ш1не енш, ондагы андарды керген; ал
уиннип суретии олардын тек
1здерш гана салган. С уреттердщ биршде ауа райы ж аксы, кун шыгып турса,
ал екшипсшде — булт, кар ж ауы п тур. Б13 де кыстагы орманнын суретш са-
ламыз. Эркайсысын неш салатындарынды, ез суреттерщ жайлы не айтатын-
дарынды ойлауларына болады»,— дейдь
САБАКТЫ Ц КОНСПЕКТ1С1
Достарыңызбен бөлісу:


title: «Ерте шьщцан кектем» деген такырыпка салынган суреттер

text:
Д1: «Балалар,
бул суретте жылдын, кай м езгш керсетшгенш айтыцдаршы?»—
«Кектем».— «Ерте шыккан элде кеш тускен кектем бе?»— «Ерте шыккан».—
«Мына б!р суретке карайык. Суретпи езш щ суретш де ерте шыккан кектемд1
калайша б1л д1рген?»— «Кар юр, лас, сирек-сирек жатыр. Узактар ушып келд1».
«— Иэ, узактар март айынын, аягында ушып келед1. Суретпи узактарды ц не
1степ ж аткандарын калайша салган?»— «Узактар еск1 уяларын жендеп, жа-
наларын салуда»— У зактар кандай агаш ка уяларын салура кум ар?»— «Ка-
йындарга»— «Дурыс. Суретпи б1р топ кайьщдарды салган.
Олардын тебесш де
узактардьщ уясы. Суретпи кандай аспанды салган?»— « К еп л д 1р жэне азырак
саррыш».— «Суретпи С аврасов каладары кектем п кунд1 салган. С уреттщ ен
бойы дерлж кектем п таза тыныспен толтырылрандай. Б13 эр ж ерде ж аткан
карлармен б^рге карайынкырарандарын д а керем1з.
Ж ерде болар-болмас ке-
ленкелер елестейд1. Тынымсыз узактар ез уялары касында эб^герленуде. Бул
суретт1 калай атаура болады?»— «Кектем. Ерте шыккан кектем. Ала карлар
кершед1. Кар еруде».— Суретш1 С аврасов ез1Н1ц бул суретш «Узактар ушып
кел дЬ деп атаран. Ол ж аксы атаран ба?»— «Ж аксы». «Ал мына сурет баска
б1р суретшш щ Левитанныц сурет1. Ол оны «Кектем — мол су» деп атаран,
олай «Неге ол оны олай атаран?»— «бйткеш
кайындар суда тур, езендер та-
сыган. С у
жаганы алып кеткен?»— «Дурыс, Левитан су таскынын бейнелеген.
Суретте кандай ауа райы бер1лген?»— «Ш уак кун»,— «Ал сендер неге ш уак
кун деп ойлайсындар?»— Суретш1 аспанды кекпенбек ет1п салган, онда шар-
бы булттар ж ы лж уда, ал су да к еш д ар жэне мелд1р:
одан агаш тарды д ке-
ленкес! кер1нед1. «Суретте ашык, ш уак кун бейнеленген. Кег1лд1р аспан с у
ра сэулесш тус!р1п тур, сондыктан да ол су кеплд1р болып кершед1. Ал
агаш тар кун сэулесш щ эсер^нен алтын сиякты жаркырап кер1нед1. Олардан
келенке тус1п тур.
Сендер буп н эр суретш1Н1н ерте шыккан кектемд1 ез суреттер1нде эр турл1
керсеткен1н керд1ддер. Ал каз1р акын А. Плещ евт1н кектем туралы елещн
еске алайык:
Кар ерш, булак сылдырлар.
Кектемг1 ж упар анкиды.
Сайрайды эл!-ак булбулдар,
Б утад а бурипк талпиды.
Мелд1реп
элем аспаны
Алтын кун кулш тур тагы.
Ке?инге серп1п тастады
КаЬарлы кыстьщ буркагын.
Тагы да суретке б!р рет карап, ерте шыккан кектемд1 калай суретке са-
лар ед!ндер, ойланьщдар.
М А З М У Н Ы
А вторлардан
..................................................................................
3
Сэбилердщ б1рш1ш т о б ы ............................................................
7
Сэбилердщ екшпи т о б ы ............................................................27
Естиярлар т о б ы ........................................................................... 75
Ересек балалар т о б ы ....................................................................1]7
М ектепке даярлык т о п ............................................................ Ю8
Нина Павловна Сакулина,
Тамара
Семеновна Комарова
И З О Б Р А З И Т Е Л Ь Н А Я Д Е Я Т Е Л Ь Н О С Т Ь
В Д Е Т С К О М С А Д У
(на казахском языке)
Редактор
Достарыңызбен бөлісу:


title: Сакулина Н. П. Комарова Т. С. Балалар ба шасында'РЫ - бет 88

text:
А. Рахмет уллина.
Художественный
редактор
В. Л огин ов.
Технический редактор
Н . В изир ен ко.
Корректор
Н . Ж ексем б а ев а.
Сдано в
набор
7/УП-1977
г.
Подписано к
печати
20/ХП-1977
г.
Бумага тип. № 2. Формат бОуЭО'Ав-
Печ. л. 14,04-1,0 п. л. цв.
вкл. Уел.
п.
л.
14,0-4-1,0 п.
л. цв. вкл. Уч.-изд. л.
14,8194-1,07
п.
л. цв. вкл. Тираж
7600
экз. Цена
70
коп.
Издательство «Мектеп», г.
Алма-Ата, ул. К. Маркса, 99а.
Заказ № 974. Фабрика книги производственного объединения
по
л и гр а ф и чески х
предприятий «К1тап>
Государственного комитета
Совета Министров Казахской С С Р по делам издательств, поли
графии
и книжной торговли, 480046, г. Алма-Ата, пр. Гагарина, 93.


title: Сакулина Н. П. Комарова Т. С. Балалар ба шасында'РЫ - бет 8

text:
Жалгасы
1
2
3
4
5
6
5
6
«К,агаз жо-
лагын д ец
гелекшелер -
мен безенд!-
ру»
деген
такырыпка
аппликация
«Улкен жэне
юшкене
шарлар»
такырыбы-
на сурет с а
лу
Денгелек форманы дурыс атай
б1луд! пысыктай тусу. Т устерд1
ауыстыра отырып, децгелекше-
лерд1 кагаз жолагына жел1м-
д еу д 1 уйрету. Сары жэне кек
тустерд1 ататкызу: децгелекше-
нщ екшпи жагына дурыстап
жел1м жагып, салфеткамен кы-
са
отырып
форма жел1мдеу,
кылкаламды,
пленканы,
сал-
фетканы дурыс пайдалану
Балаларра денгелек формалы
заттардьщ суретш б1р тутас эр!
еркш кимылмен салып уйрету-
Д1 одан эр 1 ж алгасты ру; тур-
Л1ше
улкендпстеп формаларды
бере Силу; контур сызырынан
рыстап
ж уа
алмайды).
Балалардыц
кылкаламды калай устайтыньш, оны с у
рет салу
кезшде калай
ж урпзетш ш
тексеру. Осыдан сон, кылкаламды бо я у
ра матырып, эуел1 б1р туст1 ленталардьщ
суретш
салып (б1рше-б1рш
такам ай),
содан соц кылкаламды жуып, салынган
ленталардьщ арасына баска туст1 лента-
лардьщ
суретш
салуды
тапсырады.
Ашык туст1 бояулы суреттерд1 кызык-
сынып карап керу
Децгелекшелер ж ел1мделген жолактар-
ды балаларра керсету. Децгелекшелер-
дщ формасы мен тусш
атауды жэне
олардьщ ж олакка калай орналасканын
айтуды талап ету. Ф ормага калай ж ел1м
жагып, оны жабысты ру к е р е к т ш кер
сету. К ел еа децгелекшеш жел1мдеуге б а
лалардын. б1реуш шакыру. Содан соц
барлыгына
да
децгелекшелер
алура,
оныц туст1
бет1н
клеенкага
каратып
коюга, арт жагына жел1м жагып, содан
кешн салфеткамен кыса отырып, жел1м-
деуге руксат ету.
Б тр ге н н е н кешн ез
жумыстарына
ездер1
кызыгатындай
болсын.
Балаларра эр турл1 улкещ иктеп кш кен е
шарларды керсету,
олардын,
формасы
мен улкендш н
айта отырып, контуры
бойынша шолу ж асауды талап ету. Кдш-
кене шарлардыц суретш калай салуды
балалардыц ауада кол кимылын ж асап
5 X 18
Достарыңызбен бөлісу:


title: Сакулина Н. П. Комарова Т. С. Балалар ба шасында'РЫ - бет 9

text:
см
ак ка-
раз жолагы,
диаметр1
1—
3
см
децгелек
шелер
(сары
жэне кек тус-
Т1)
Гуашь
бояуы,
ж азу кагазы-
ныц улкендш н-
дей парак ка-
газ
Балаларды
формамен та-
ныстыратын
дидактикалык
ойыадар
«Юшкене ш ар
ларды какпага
децгелет» деген
дидактикалык
ойын
сл
оо
Жалгасы
Печеньеш
жабыстырып
ж асау
«Моншак-
тар» аппли-
кациясы
ш ы р ы п
кетпей жогарыдан те-
менге карай немесе солдан оц-
ра карай сызык ж урп зе оты
рып, бейнелен1лгенд1 бояу; кыл
каламды дурыс у ст ау эр1 оны
мен дурыс сурет салу. П арак
кагаздын бетш тугел бейнелеп
толтыруды уйрету, ез суретше
ез1 куансын
Д иска формалы заттарды жа
быстырып ж асауды , айналма
лы кимылмен балшык илеуд1,
шар
тэр1зденген
балшыкты
алаканмен
кысып
жалпайта
жаныштауды,
материалды
укыпты пайдалануды балалар
ра уйрету
Балалардын денгелек
форма
жайлы т у с ш п н аныктау; туст1
алма кезек ауыстыра отырып,
денгелек формаларды
бел гш
тэртште орналастыру; жаксы-
лап жел1м жагып, жабыстыру.
Туе туралы тус1шпн шьщдау
олар ж енш деп сез1мш дамыту,
керсетуш тапсыру, балалардын б1реуш
тактага шакырып, улкен шарлардьщ са-
лынуын керсету, талап ету. Содан сон
колды катты сштемей к ш кен е ш арлар
дын салынуын керсету. Юшкене ш арлар
дын ж огарыдан теменге карай немесе
солдан онга карай боялатынын барлы-
рына б1рдей керсету. Ен акырында бэрг
б1рлесе отырып, кеп жэне эдем1 ш арлар
дын калай салынганын керу.
Балаларра
печеньеш
керсете
отырып,
онын формасын табуды талап ету. Пе-
ченьеш
калай
жабыстырып
ж асауды
керсету. Ж ум ы с барысында жабыстырып
ж асаудьщ дурыс жолын колдануды ка-
дагалау. Ж абыстырып ж асалган барлык
печеньелерд!
пластмассадан
жасалган
тэрелкеге салу (немесе б1рнеше тэрелке-
ге), барлыгы б1рлесе отырып канша пе
ченье ж асаганын
атап
ету;
булармен
куырш актарды сыйлаура болатьшын ай-
ту
К агаздан ж асалган моншактарды керсе
ту. Контур бойынша денгелек моншак
тарды шолып шыгуды тапсыру, олардын
формасын атай отырып, тус1 бойынша
орналасуын байкау, содан сон ездер1 де
сондай эдем1 етш ж ел1мдеу. Ж ум ы с ба
рысында
жел1мдеуд1
укыпты
1стеуд1
ескерш отыру. Корытындыда барлыгы-
нын, да моншактарыньщ эдем1 болганын
айырыкша айту
Пластилин не
месе балшык
Бетше машина
жшпен
сурет
салынган кагаз,
турл1 туст1 ден-
гелекше
Жалгасы
10
«Децгелек
неш бшеещ,
соныц суре
тш сал» де
ген такы-
рыпка еурет
салу
«Кдшкентай
куыршак»
деген такы-
рыпка ж а
быстырып
ж асау
«Снеговик»
такырыбы-
на апплика
ция
Баланы
ез1 салган
суреттщ
мазмуны
женшде
ойлануга,
формасына
карай
заттарды
айырура;
децгелек
формалы
заттардыц суретш сала бшуге;
карындашты дурыс устап, оны-
мен дурыс сурет сала бшуге
уйрету
Ек1 белжтен туратын эр турл!
улкендж теп
децгелек
затты
жабыстырып ж асау. Алаканга
балшык алып, оны айналмалы
кимылмен
илеу
шеберл1пн
шыцдай тусу, ек1 белжт1 б1р-
бгрхне кысып немесе б1рпспру
Д ецгелек форма жайлы тус ь
Н1КТ1 орныктыра тусу, б1рдей
формалы ек1 затты улкеццдпне
Карай атап айыра бшуд1 уйре
ту,
бейнелегендерд1
улкендж
шамасына карай ез орындары-
Балалардан кандай децгелек формалы
заттарды б1летшджтерш жэне олардыц
суретш калай салуга болатынын сурау.
Барлыгыныц ауада
колмен
керсетуш
талап ету. Клмшц нендей б!р децгелектщ
суретш
салгысы
келетшд1п
женшде
ойлану; карындашты дурыс устап сурет
салу. Ж ум ы с барысында балалардан не-
нщ суретш салып жаткандыгын сурау.
Акырында тамаш а салынган суреттерге
кызыга кар ау
Ек1 юшкене шардан (к1Ш1 жэне улкен)
туратын куыршакты карап шыгу. Бала-
га оныц шнпш мен белж терш щ улкен
дж шамасын аныктауды тапсыру; неден
бастап жабыстыруды ойлану; калай жа-
быстыруды ауада колмен керсету. Ж а
быстыру
барысында белшектердщ ул
кендж шамасын салыстыра отырып, д у
рыс беруге тырысу. Балаларды ц кепте-
ген эдем1 суреттерд! жабыстырып жаса-
ганын, сейтш, «Неваляшканыц достары-
ныц кебейгенш» атап ету
М ар т
М актадан ж асалган куыршак-снеговик-
Т1 жаксылап карап шыгу. Серуенде жур-
генде кандай снеговика
жабыстырып
жасагандары н еске т у а р у жэне ол сне-
ГОВИКТ1Ц дене мушелершщ формасы мен
улкендж шамасын аныктау (колын жа-
Турл 1 туст! ка-
рындаштар
Пластилин не
месе балшык
Снеговиктщ
калпагын, та-
гын жэне бас-
кала рды бейне
лейтш эр тур-
л 1 улкендж теп
Ойын барысын
да
децгелек
формалы зат
тарды
тауып,
атын
атауды
балаларга тап
сыру
Куы рш ак нева-
ляшкамен ойын.
Балалардыц
формамен у л
кендж
шама
туралы
тус1-
ш пн аныктай-
тын дидакти-
калык ойындар
Серуенде сне
говик^ ж абы с
тыру
|


title: Сакулина Н. П. Комарова Т. С. Балалар ба шасында'РЫ

text:
АВТОРЛАРДАН
«Балалар бакш асындары тэрбие программасына» бейиелеу
ж ум ы сы бойынша методикалык, к ур ал бгршпп рет шырарылып
отыр. М унда
балалар бакш асыны ц б ар лык; тобындары ж умыс-
тын, мазмуны мен методикаеы айтылады.
Усынылып отырран методиканьщ ец басты е р е к т е л
1
ктерш щ
б1р1 бала творчествосын дам ы ту ок у мен тэрбиенщ езар а байла-
нысты болып каралаты нды рында. М унда балаларды ц дербес
т ур д е п дамуына, олардын, ж еке басыныц ойы мен тэж^рибесш
айтып ж етю зе бш уш е зор м ум кш дш
ж а с а у жары айырыкдыа
ескер1лед1.
Бейнелеу
1
с
1
ж ен ш деп бала творчествосын дамытудьвд ен; ма-
нызды ш арты — ж ум ы ска деген дарды мен ш еберлгкп калып-
тасты ра отырып, су'рет салу, ж абы сты ру, аппликация сабакда-
рында пайдаланылатын сан алуан м атериалдар
ж вш нде т у с ь
Н1кт1 кецейту, олармен жумьгс к т е у д щ тэ и л ш б1лу болып
табылады . Сондыктан да бул мэселе осы курал да эрб1р топ
бойынша ж еке-ж еке
ж у р п з
1
летш ж ум ы старда
тусш дгрш ш
отырады.
Б ал а творчествосын калы птасты руды олардын,
айналасын-
дары дуние ж енш дег! тусшйстерга, тан у
кабш етш дамы тпай ту-
рып 1ске асы ру мумкш емес. Б ул ж вш нде барльщ топтардын
тэрбиеш1лер1 к,амк,орлык, ж асауы керек.
Б ул куралды н авторлары сур ет салу, ж абы сты ру, апплика
ция сабактары н езара ж эне сабак тарды
тэрбие ж умы стары ны ц
баска да ж актары м ен


url: http://emirsaba.org/sakulina-n-p-komarova-t-s-balalar-ba-shasindari.html#А_у_д_а_р_г_а_н_д_а_р_:_Э._Бекбаев,_М._Жамантаева,_Г._Турлина,_Н._вееров._60602-211_„„_Б_М_404(07)—78_(§)_изд._«Просвещение»,_1973_г.


url: http://emirsaba.org/salaarali-memleketti-basarudi-ozektiligi-sfzj-tapsirmasi-basar.html#1.М.Әуезов_атындағы_ОҚМУ_тарихы,ұйымдастырушылық_құрылымы,басқару_құрылымы_және_қазіргі_жағдайы

title: Салааралық мемлекеттің басқарудың өзектілігі СҒзж тапсырмасы: Басқару органдырының атқаратын қызметтері Қорытынды Қолданылған әдебиеттер тізімі Кіріспе

text:
Мазмұны
Кіріспе
М.Әуезов атындағы ОҚМУ тарихы,ұйымдастырушылық құрылымы,басқару құрылымы және қазіргі жағдайы
Басқару және бизнес жоғары мектебінің тарихы,құрылымы және мамандықтардың ерекшеліктері
3. Дербес тапсырма : Салааралық мемлекеттің басқарудың өзектілігі СҒЗЖ тапсырмасы: Басқару органдырының атқаратын қызметтері
Қорытынды
Қолданылған әдебиеттер тізімі
Кіріспе
6В04150- «Мемлекеттік және жергілікті басқару» мамандығы Оқу мерзімі: 4 жыл Мамандық біліктілігі: Экономика және бизнес бакалавры Оқу- танысу іс- тәжірибесін 05. 06.- 12.06.2023 ж аралығында М. Әуезов атындағы ОҚМУ, Басқару және бизнес жоғары мектебінің «Менеджмент және маркетинг» кафедрасында өттім.
Бұл іс-тәжірибенің мақсаты: студенттердің теориялық білімдерін тәжірибемен ұштастыру болып табылады.
Осы мақсатты орындауда келесідей міндеттер жүктеледі: М. Әуезов атындағы ОҚМУ тарихы, ұйымдастырушылық құрылымы, басқару құрылымы және қазіргі жағдайы ; Басқару және бизнес жоғары мектебінің тарихы, құрылымы және мамандықтардың ерекшеліктері; Қазақстандағы басқарушылық қызметтің құрылымы;
Себебі бұл кез келген бәсекелестіктің шиеленісуімен, информацияны өңдеудің күрделілігімен және өндірістік – шаруашылық іс-жағдайларының белгісіздігімен, оның көп факторларын алдын -ала болжаудың нашарлауымен, тәуекелдің өсуімен, дұрыс емес шешім қабылдауға әкелетін қателердің қымбаттауымен сипатталынады. Кәсіби қызметтің мазмұны болып өндірісті оперативті және ағымдағы басқаруын іске асыру.
1.М.Әуезов атындағы ОҚМУ тарихы,ұйымдастырушылық құрылымы,басқару құрылымы және қазіргі жағдайы
М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университеті – Қазақстан Республикасының ең ірі және көпсалалы университеті, облыстың ғылыми, білім, зияткерлік, мәдени орталығы.Сонау сұрапыл соғыстың нағыз қайнап тұрған кезінде, 1943 жылдың 19 маусымында КСРО Халық Комиссарлары Кеңесінің №679 қаулысымен Құрылыс материалдары технологиялық институтын ұйымдастыру туралы шешім қабылдады. Осы жылдың 29 маусымында КСРО Халкомы жанындағы жоғары мектеп істері жөніндегі Бүкілодақтық Комитет пен КСРО құрылыс материалдары өнеркәсібі комисарының «Қазақ КСР-і Шымкент қаласында Құрылыс материалдары технологиялық институтын ұйымдастыру туралы» білескен бұйрығы шықты. Бұл ел басына күн туған сол бір ауыр кезде ертеңгі жеңіске деген нық сенімнің көрінісі еді. Қирап қалған мыңдаған қалалар мен елді мекендерді қалпына келтіру үшін құрылыс ісінің инженер мамандарын даярлау қажеттігін ел басшылары күні бұрын ойластырған болатын.
Оқу орнына қаланың Совет көшесіндегі (қазіргі Қазыбек би) педучилищенің ғимараты беріліп, жаңадан ашылған оқу ордасының басшылығына Харьковтен көшіп келген К.А.Деляур бекітілді. Шындығында құрылыс өнеркәсібіне қажетті білікті мамандарды даярлаудың өзектілігін жоғары билікке дәлелді фактілермен жеткізе отырып, институттың ашылуына зор еңбек сіңірді.
Алғашқы оқу жылында институт құрамында екі факультет: технологиялық және тау-кен факультеттері және 7 кафедра болды. Институтта небары 18 оқытушы, олардың ішінде 2 профессор және 5 доцент болды.
Алғашқы жылы институтта оқыған 240-қа жуық студенттердің ұлттық құрамына келер болсақ, олардың 1-і қазақ, 108-і орыс, 87-і еврей, 30-ы украин, 1-і белорус, 2-і өзбек, 1-і кәріс, 3-і татар, 2-і армян ұлтының өкілдері болатын.
Жаңадан ірге көтерген оқу орнында оқытушылардың да, студенттердің де қатарындаа жергілікті ұлт өкілдерінің қарасы аз болуының себебі, олардың негізінен Украинадан эвакуацияланғандардан құрылғандығы еді.
Институт ұжымы соғыс жылдары басқа мекемелермен бірге қорғаныс қорына заттай және ақшалай қаражат жинап аударып отырды, сондай-ақ гидростанция салу құрылысына да қатысып, колхоздарда дәнді дақыл мен мақта жинауға т.б. маусымдық жұмыстарға белсене көмектісті.
К.Деляурдан кейін институт басшылығына 1944 жылы Сафа Үмбеталин келді. Ол институттың профессор-оқытушылар құрамының біліктілігін арттыруға баса көңіл бөліп, «Силикаттар технологиясы» мен «Физика» лабораториясының ашылуына, институттың материалдық-техникалық базасының қалыптасуына, нақтырақ айтқанда 500 студентке арналған жатақхана ғимаратын салуға, 700 орындық оқу ғимаратының құрылысын жүргізуді қолға алды.
1948 жылы институтты инженер-технолог силикатшы мамандығы бойынша тұңғыш рет 23 түлек бітіріп шықты. 1950 жылы институтты бітірген 29 түлектің екеуі Қазақстан кәсіпорындарына, үшеуі Өзбекстан, біреуі Тәжікстан, екеуі Башқұртстанға, екеуі Арменияға, алтауы Сібірге, Екеуі Қиыр Шығысқа, біреуі Орталық Ресейге, екеуі Украинаға жіберілді. Осылайша институтты бітірген мамандар бүкіл Одақ бойынша кең сұраныс тапқандығын көреміз.
1948-1957 жылдар ішінде институтты 532 маман бітіріп шықты. 1956 институт алғаш рет «Химия өндірісінің машиналары мен аппараттары» мамандығына студенттер қабылдады. 1957 жылы «Тоңазытқыш және компрессорлық қондырғылармен машиналар», «Ет және сүт өнімдерінің технологиясы», «Астық өңдеудің технологиясы және сақталуы» мамандықтары ашылды.
1957 жылы институтта Аркадий Владимирович Измаилов директор болған жылдары технологиялық және механикалық факультеттер жұмыс істеді.
Оқу-ғылыми-өндірістік кешендерді құру
Ал 1958 жылы оқу орнынның басшылығына Қ.Біләлов келді. Ол басшылық еткен аз уақыт ішінде институтта республика экономикасының дамуына аса қажетті салалар бойынша мамандар даярлауға ерекше көңіл бөлініп, Қазақ технология институты болып қайта құрылған институт еліміздің жетекші жоғары оқу орындарының біріне айналды. Институттың материалдық-техникалық базасын нығайтуға мол еңбек сіңіріп, оқу ғимараттар кешенін салу үшін қаржы бөлуге көп ықпал етті.
КСРО Жоғары білім министірлігінің бұйрығымен 1958 жылы Жамбыл қаласында Қазақ технологиялық институтының кешкі филиалы ашылып, ол 1959 жылы күндізгі факультет құрылды. Осының негізінде кейінірек Жамбыл жеңіл және тамақ өндірісі технологиялық институты ашылды.
1963 жылы Қазақ КСР Жоғары және орта арнаулы білім министірлігінің бұйрығымен Семей қаласында Қазақ технологиялық институтының филиалы ашылып, соңынан Тамақ өнеркәсібі технологиялық институтына айналды. Осылайша Шымкенттегі Қазақ технологиялық институты екі дербес жоғары оқу орнына өмірге жолдама берді, олар кейінірек ірі білім ошақтарына айналды.
1959 жылы институттың ректорлығына осы оқу орнының түлегі, 30 жастағы С.Т.Сүлейменов тағайындалды. Сұлтан Тәшірбайұлы оқу орнының материалдық-техникалық базасы мен ғылыми потенциалын өркендету жолында бар күш-жігері мен білімін жұмсады. Ол басқарған жылдар ішінде университеттің бас ғимараты мен «А», «Б» оқу корпустары, 4 бірдей студенттер жатақханасы, асхана, «Машат» шатқалындағы демалыс лагері, оқу-лабораториялық және спорт кешендері салынды. Сүлейменов басшылық еткен тұста институт құрамында 7 факультет, 33 кафедра, 304 оқытушы-профессорлар, оның ішінде 39 ғылым кандидаты мен доценттері дәріс беретін, 5 мыңға жуық студент оқитын еліміздегі ірі жоғары оқу орны ретінде белгілі болды. Институт аспирантурасын бітіргендерден 21 адам кандидаттық диссертациясын қорғап, 2082 түлек инженер мамандығын алып, халық шаруашылығының түрлі саласында жемісті еңбек етті.
1963-1964 оқу жылында студенттердің саны 4312-ге жетті, сәйкесінше қазақ студенттерінің саны 1212-ге жетті, олардың 195-і қазақ қыздары еді. Осы жылдар аралығында институт кітапханасындағы кітап қоры 7 мыңнан 111457-ге жетті.
Мұнай айдау, шикі мұнайдың фракциялық құрамын анықтау, еуропалық стандарттарға сай мұнайлы жол битумының реологиялық қасиеттерін анықтау үшін ең заманауи зертханалық қондырғылар сатып алынды.
Институт республика жоғары оқу орындары арасында әлеуметтік-тұрмыстық жағдайы ең жақсы оқу орнына айналды.
1975-1980 жылдар аралығында оқу орнына З.Молдахметов басшылық етті. Осы кезеңде «В» оқу ғимараты тұрғызылды. Зейнолла Молдахметұлының бастамасымен 1977 жылы «Химия өндірісінің заманауи машиналары мен аппараттары» атты Бүкілодақтық 1-ші конференция өткізіліп, 1979 жылы теориялық химия бойынша бүкілодақтық мектептің негізі қаланды.
Ал осынау оқу орнына қатардағы ассистенттен оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, проректор қызметтері баспалдақтарынан өткен Ш.М.Молдабеков 1980-1987 жылдарда басшылық жасап, осы кезеңде 2 студенттер жатақханасы, оқытушыларға арналған 2 тұрғын үй, «Машат» сауықтыру кешенінде көптеген жаңа құрылыстар бой көтерді, институт республика жоғары оқу орындары арасында әлеуметтік-тұрмыстық жағдайы ең жақсы оқу орнына айналды.
Ғылыми зерттеу саласында да айтарлықтай үлкен табыстарға қол жеткізілді. Айталық 1980 жылы институтта 133 ғылым кандидаты болғанымен, ғылым докторлары мүлде жоқ еді. Еселі еңбектің, шынайы жанашырлықтың арқасында, айналасы 7-8 жылдың ішінде, нақтырақ айтқанда 1988 жылы ғылым кандидаттарының саны 276-ға, ғылым докторларының саны 13-ке дейін артты. Жаңа салалық және проблемалық ғылыми зертханалар, 3 ғылыми-өндірістік оқу кешені, кәсіпорындарда 7 филиалдар ұйымдастырылып, ғылыми зерттеулер өндіріспен тығыз байланыстырылды.
Қазақ химия-технология институты Оңтүстік Қазақстан Техникалық университеті болып қайта құрылып, оқу орнымыз еліміздегі жетекші техникалық оқу орнының бірі болды.
1988-1991 жылдары институтты М.Қ.Наурызбаев басқарған кезеңде «Г» және «Д» оқу-зертханалық ғимараттары пайдалануға берілсе, Т.Ш.Кәлменов жетекшілік еткен 1991-1997 жылдары Қазақ химия-технология институты Оңтүстік Қазақстан Техникалық университеті болып қайта құрылып, оқу орнымыз еліміздегі жетекші техникалық оқу орнының бірі болды.
Оқу орнына 1997-1998 жылдары А.И.Айнабеков ректор болған кезде коллоидтік химия, түсті металдар технологиясы, механика мамандықтары бойынша докторантура мен аспирантура ашылып, үздік студенттердің екінші курстан кейін Ресейдің оқу орындарында тегін білім алуына қолайлы жағдай жасалды. Сондай-ақ университетте «Оңтүстік Қазақстандағы ғылым мен білім» ғылыми журналы жарық көре бастады.
1996 жылы ҚР Үкіметінің №573 қаулысымен оқу орны Қазақ химия-технологиялық университеті болып аталды, ал 1998 жылы Үкіметтің №256 қаулысымен Оңтүстік Қазақстан техникалық университеті мен Оңтүстік Қазақстан гуманитарлық университетінің бірігуі негізінде М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті болып қайта құрылды. Оңтүстік Қазақстан гуманитарлық университеті Шымкент педагогикалық мәдениет институты мен Шымкент дене тәрбиесі институтының қосылуы нәтижесінде пайда болған еді. Шымкент педагогикалық мәдениет институтын 1967-1977 жылдары С.Т.Темірбеков, 1977-1996 М.Ж.Жүнісбаев, ал Шымкент дене тәрбиесі институтын 1990-1996 жылдары М.С.Сапарбаев басқарған еді.
1996 жылы Оңтүстік Қазақстан гуманитарлық университетіне ректор болып тағайындалған Е.Ө.Медеуов 1998 жылдан 2001 жылға дейін М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетіне басшылық етті. Ол жоғары білікті кадрларды сақтап қалуға үлкен көңіл бөле отырып, оқытушыларға қосымша жалақы төлеу жүйесінің енгізілуіне мейлінше күш салды.
Қазақстан Республикасының көпсалалы университеті
жүйенҚазақ химия-технология институты Оңтүстік Қазақстан Техникалық университеті болып қайта құрылып, оқу орнымыз еліміздегі жетекші техникалық оқу орнының бірі болды.
2012 жылдан бастап оқу орнын Мырхалықов Жұмахан Үшкемпірұлы басқарып келді. Ж.Мырхалықовтың басшылығымен ғылымды басқарудың жаңа жүйесі енгізіліп, орындалып жатқан ғылыми және білім беру жобалар саны 3,5 есеге артты. «Самұрық-Қазына» Ұлттық әл-ауқат қоры ұйымдастырған «Инновациялық Қазақстан» республикалық жастар конкурсының нәтижесі бойынша М.Әуезов атындағы ОҚМУ Қазақстан Республикасының екінші инновациялық ЖОО болып танылды.
Тарихы тереңде жатқан өңіріміздегі оқу орнына бүгінгі күнде тарих ғылымдарының докторы, профессор, ҚР Ұлттық ғылым академиясының академигі Д.Қожамжарова басшылық етеді.
Университетте 2018-2019 оқу жылында 18145 бакалавриат, оның ішінде 13304 күндізгі, 4180 сырттай, 661 кешкі бөлімде білім алуда. Бакалаврлардың мемлекеттік білім гранты негізінде білім алушылар саны - 6085 студент.
М.Әуезов атындағы ОҚМУ колледжінде 800-ге тарта студент білім алып жатса, оның 600-ге жуығы мемлекеттік білім гранты негізінде, Дайындық курсындағы 170 тыңдаушының 143-і мемлекеттік білім гранты негізінде.
Магистратурада білім алушы 1182 магистранттың 1038-і мемлекеттік білім гранты негізінде, 133 докторанттың 106-сы мемлекеттік білім гранты негізінде білімдерін арттыруда.
Елбасымыздың «Рухани жаңғыру: болашаққа бағдар» бағдарламасын тиісінше өз деңгейінде жүзеге асыруға, оның студент жастар арасында мейлінше насихатталуына, БАҚ беттерінде кеңінен жариялануына баса мән беріліп отыр. Шындығында жастарымыздың ұлттық рухын көтеріп, отансүйгіштік қасиеттерін арттыратын, оларды жаңа қазақстандық патриотизм рухында тәрбиелеуге сеп болатын бұл ауқымды мемлекеттік бағдарламаның берері көп. Бұл бағытта атқарылып жатқан жұмыстар да жетерлік. Олардың қатарында «Цифрлы Қазақстан», «Ұлы дала тарихы мен мәдениеті», «Туған жер», «Жас патриот», «Алтын қор», «Геоақпараттық технология бойынша Қазақстан тарихын оқытудың мультимедиялық бағдарламасын құру», «100 жаңа есім» т.б. жобаларының қолға алынуы мен «Елбасытану» ғылыми-әдістемелік орталығының ашылуын айрықша атап көрсетуге болады.Университетімізде биылғы жылы ұзын саны 9 кіші жоба жүзеге асырылса, 2018-2020 жылдарға 11 кіші жобаны жүзеге асыру жоспарлануда.
Университетіміздің осындай биік белестерге көтерілуінде оқу орнын әр жылдары басқарған ректорлардың еңбегі ерекше екенін жоғарыда келтірілген мәліметтерден байқауға болады. Олардың өмір жолы, ғибратты ғұмыры білімді де өрелі жасқа қашанда үлгі-өнеге болары анық.
Біздің университеттен түлеп ұшып, білім көкжиегін бағындырған түлектер арасында да елімізге белгілі тұлғалар, өз саласының майталмандары аз емес. Олардың қатарындағы З.Тұрысбеков, А.Тшанов, П.Әбубәкіров, Н.Сәрсенов, С.Сейітжанов, Ж.Сұлтанов, В.Колесниченко, М.Жұрынов, Ә.Құртаев, Е.Мұсабеков, Е.Хасанғалиев, М.Жүнісова, Н.Есқалиева, Б.Саттарханов т.б. сияқты есімдері елге белгілі отандастарымыздың біздің университеттің түлектері екенін зор мақтаныш тұтамыз.
Достарыңызбен бөлісу: |


2.Басқару және бизнес жоғары мектебінің тарихы,құрылымы және мамандықтардың ерекшеліктері 2014 жылдың қыркүйек айында университет құрылымының өзгеруіне байланысты "Менеджмент" кафедрасы "Маркетинг"кафедрасымен біріктірілді. Жаңадан құрылған кафедра "Менеджмент және маркетинг" атауын алып, қазіргі уақытта "басқару және бизнес" Жоғары Мектебінің "экономика және қаржы"факультетінің құрамына кірді. Қазіргі уақытта кафедраны ҚазХТИ түлегі-э.ғ. к., доцент Айдаров тофик аға-Балаевич басқарады. Кафедрада үш білім беру бағдарламасы - 6в04120 "Менеджмент", 6в041650 "мемлекеттік және жергілікті басқару", 6в04160 "Маркетинг", сондай – ақ магистратураның екі білім беру бағдарламасы-7м04120" Менеджмент", 7м04160"Маркетинг" бойынша бакалаврлар дайындалады. Жаңа ұжымның құрамына кірген кафедралардың әрқайсысының өзіндік жарқын тарихы бар. Алғашқылардың бірі болып инженерлік-экономикалық факультетте қазіргі "Маркетинг" кафедрасының негізін қалаушы болып табылатын "Экономика және кәсіпкерлік"кафедрасы ұйымдастырылды. 1996 жылдан бастап кафедра нарықтық экономика үшін жаңа "Маркетинг" мамандығы бойынша кадрлар даярлауды қатар жүзеге асыра бастады, оның ашылуы сыртқы орта талаптарынан туындады, сәйкесінше кафедра 2003 жылы дәл осындай мамандық атауын алды. "Маркетинг" кафедрасын әр жылдары Э. ғ. д. Бейсенова м. у., э. ғ. к. Баймұханбетова Э. Е., Э. ғ. к., доцент Қыдырова Ж. Ш. басқарды. "Менеджмент" кафедрасы 1996 жылы "экономика, өндірісті ұйымдастыру және жоспарлау"кафедрасының негізінде құрылды. 2000 жылы кафедра "Экономика"кафедрасының құрамына кірді. Біріккен кафедра штатының ұлғаюымен және кредиттік оқыту технологиясына көшумен оны бөлу туралы шешім қабылданды. 2004 жылдың маусым айында университеттің Ғылыми Кеңесінің шешімі негізінде "Менеджмент" кафедрасы дербес бөлімше ретінде жұмыс істей бастады. 2000 жылдан бастап кафедраны э. ғ. д., профессор Р. К. Ниязбекова, Э. ғ. к., доцент Д. А. Құттыбаева, Э. ғ. к., доцент Л. П. Колотаева, Э. ғ. к., доцент С. А. Илашева, Э. ғ. д., профессор А. Ш. Құралбаева, Э. ғ. к., Доцент к. б. Сатымбекова басқарды. Кафедрада мемлекеттік грант иегерлері және ҚР БҒМ "ЖОО үздік оқытушысы" атағының иегерлері Сейдахметов М.К (2013 жыл), Қыдырова Ж. Ш (2015 жыл) жұмыс істейді. 2015 жылы э. ғ. к., доцент Сейдахметов М. к. ҚР ғылым саласындағы жетістіктері үшін "Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін" төсбелгісімен марапатталды, ал Э. ғ. к., доцент Қыдырова Ж. Ш. "Ресей жаратылыстану академиясының Ғылым және білім беру саласының еңбек сіңірген қызметкері" құрметті атағы берілді» Кафедраның ПОҚ ғылыми жетістіктері соңғы 5 жылда айтарлықтай жоғары, 40-тан астам оқу құралдары мен монографиялар жарық көрді, импакт-факторлы журналдарда 25-тен астам мақала, ҚР БҒМ БҒСБК ұсынған журналдарда 50-ден астам мақала, алыс және жақын шетелдердегі халықаралық конференцияларда 250-ден астам мақала жарияланды. 2009 жылдан бастап ТМД жоғары оқу орындары арасындағы консорциум туралы келісім негізінде кафедра "Менеджмент" мамандығы бойынша "жобаларды басқару" және "халықаралық менеджмент"мамандандырумен магистратураның білім беру бағдарламаларын іске асыруға қатысады. Бүгінгі таңда осы бағдарлама бойынша Рудный мен НМУ-да 25 магистрант дайындалды. Ғылыми ынтымақтастық желісі бойынша "Менеджмент және маркетинг" кафедрасы келесі жоғары оқу орындарымен байланыс жасап, ынтымақтасады: 1. Ресей Халықтар Достығы университеті (Мәскеу қ); 2. Жоғарғы Силезия экономикалық университеті (Катовице қ., Польша) 3. Новосибирск мемлекеттік университеті (Новосибирск қ.) 4. Қырғыз-Ресей Славян университеті, Б. Ельцин Ынтымақтастық мәні: кафедраның ПОҚ біліктілігін арттыру; ПОҚ, магистранттар мен студенттердің алмасуы және тағылымдамасы; бірлескен білім беру бағдарламаларын іске асыру; бірлескен ҒЗЖ жүргізу болып табылады. Кафедра жыл сайын ҚР БҒМ Ғылым комитетінің желісі бойынша және Түркістан облысы Ауыл шаруашылығы департаментімен жарияланған ғылыми жобалар конкурсына қатысады Кафедрада "Стратег" СҒҚ бар-орта есеппен оның құрамында білім алушылардың жалпы контингентінің 30% - дан астамы белсенді жұмыс істейді. Студенттер түрлі конференцияларға, конкурстарға және олимпиадаларға қатысады. Жалпы ЖОО бойынша 2013-2014 және 2015-2016 оқу жылдарында бағаланатын кафедра " М.Әуезов атындағы ОҚМУ үздік кафедрасы "номинациясында жеңімпаз атанды.


title: Басқару және бизнес жоғары мектебінің тарихы,құрылымы және мамандықтардың ерекшеліктері


ПОӘК
«Сала экономикасы және өндірісті ұйымдастыру»
пәнінен оқу-әдістемелік материалдар
№ басылым
5В072800 «Өңдеу өндірісінің технологиясы» мамандығы студенттері үшін «Сала экономикасы және өндірісті ұйымдастыру»
ПӘНІНІҢ ОҚУ ӘДІСТЕМЕЛІК КЕШЕНІ
ОҚУ-ӘДІСТЕМЕЛІК МАТЕРИАЛДАР
Семей- 2014
Мазмұны
1. Глоссарий
2. Сала экономикасы және өндірісті ұйымдастыру пәні бойынша дәрістер жинағы:
3. Практикалық сабақтар мазмұны
4. Студенттердің өздік жұмысы
1. Глоссарий Банкроттық-бұл жекелеген азаматтардың, кәсіпорындардың т.б. өз қарыздарын төлеуге қабілетсіздігін білдіретін ұғым. Банкроттық кәсіпорындардың жабылуына не таралуына әкеліп соқтырады. Банкротқа ұшырағандар қарызды өтеу үшін өз мүліктерінің бәрін сатуға мәжбұр болады. Экономикалық дағдарыс кезінде банкрот етек алып, барлық саланы бірдей банкроттықа ұшыратуы мүмкін, бұл еңбекшілердің тұрмыс-жағдайын нашарлатады, жұмыссыздар санын көбейтеді, т.б.
Жалпы пайда, табыс-кәсіпорынның жалпы табысынан барлық өнімге (жұмысқа) кеткен шығынды алып тастағандағы пайда.
Жалпы өнім-кәсіпорындар мен халық шаруашылығының жекелеген салаларында белгілі бір мерзім ішінде (ай, тоқсан, жыл) өндірілген өнімнің (жұмыстың) жалпы көлемі, яғни ақшалай көрсетілген жалпы мөлшері.
Табыс, кіріс, түсім-белгілі бір өнімді өндіру, жұмысты атқарунәтижесінде тиісті кәсіпорындарға, сауда - өнеркәсіп мекемелеріне жән жеке адамдарға түсетін ақшалай табыс немесе материалдық игіліктер.
Өндіріс шығындары-өнім өндіруге жұмсалған нақты және затқа айналған еңбек шығындарының жиынтығы. Өндіріс шығындары қоғамның өнімдері өндіруге жұмсалған шығындары және кәсіпорындардың тауар өндіруге жұмсалған ақшалай шығындары болып бөлінеді. Қоғамдық өдіріс шығындарына өнімді өндіруге жұмсалған өндіріс құрал – жабдықтары бағасының бір бөлігі әне қажетті еңбекпен жасалған өнімнің құны кіреді. Олар тауардың жалпы құнын анықтайды. Кәсіпорындардың тауар өндіруге жұмсалған ақшалай түріндегі шығындары сол өнімнің өзіндік құны түрінде әрекет етеді. Өндіріс шығындарының бұл бөлігіне материалдық қорларға және жұмысшылардың еңбекақысына жұмсалатын шығындар жатады. Тауар өндірісі кезіндегі өндіріс шығындары құн түрінде көрініп, іске асады. Оғамдық өндіріс шығындары өндірілген өнімнің құнына тең болады.
Материал сіңіргіштік, материалды көп қажет ету-белгілі бір өнімді өндіруге, жұмысты орындауға кеткен материалдық қорлар шығынын білдіретін көрсеткіш.
Айналым қаржысы-кәсіпорындар мен шаруашылық ұйымдардың айналым қаржылары өндірістік қор жасауы үшін, аяқталмай қалғанөнім қалдықтарын, дайын өнімдерді, т.б. мүліктерді дайындау үшін және айналыс пен өндірістің басқа қажеттерін өтеу үшін пайдаланылады.
Айналым қорлары-өндірістің бір циклына тугелмен пайдаланылатын өндірістік қорлардың бір бөлігі. Олардың құны өндірілген өнімге толығымен аударылады, кіреді. Айналым қорларының негізгі элеметтері еңбек заттары, қоймадағы шикізат, негізгі және қосалқы материалдар, отын ыдыс, өндірісте аяқталмай қалған өнім шала фабрикат, арзан және тез тозатын еңбек құралдары, саймандар, алдағы жылдардың шығындары т.б. айналым қорлары кәсіпорынның айналым қаржылар есебінен алынады.
Айналым капиталы- тұтыну процесіндегі өнімге толық сіңірілетін және әрбір ауспалы айналым ақша түріндегі түгелдей қайтып оралып отыратын өндіргіш капиталдың бір бөлігі.
Өнім көлемі-жеке бір кәсіпорынның, шаруашылықтын не саланың белгілі бір уақыт ішінде шығырған немесе істеп шығаруға тиісті өнім мөлшері.
Негізгі шығындар-өнімді жасайтын технологиялық процесттермен тікелей байланысты шығындар (шикізат, материал, энергия, амортизация, т.б.)
Негізгі қаржы, құрал, қор-өндірістің неізгі қорға деген суранымы өндіріс көлеміне анықталады.
Негізгі қорлар-кәсіпорынның өдіріс құралы мен еңбек құрал жабдықтары. Өндіріс процесінде ұзақ уақыт бойы пайдалынылатын өндіріс құрал – жабдықтары негізгі қорға жатады.
Өнім, бұйым-белгілі бір уақыт ішінде тиісті кәсіпорынның, өнеркәсіп саласының шығарған өнімнің жиынтығы.
Өндіріс қуаты-өндіріс құрал– жабдықтарын аса тиімді пайдаланып, еңбек пен өндірісті дұрыс ұйымдастырғанда белгілі бір саланың, кәсіпорының, цехтің тиісті уақыт ішінде өнімнің белгілі түрін шығарудаң жоғары қабылеттілігі, мүмкіндігі.
Өндіріс циклі, айналымы-еңбек заттарын өнімді әзірлеуден бастап дайын өнім шығарғанға дейін өндіріс процессінде болу мерзімі, уақыты.
Өзіндік құн-өнім өндіруге жұмсалған барлық шығын. Өндірілген өнімнің өзіндік құнына барлық жұмсалған шығындар: шикізат, материал, электр энергиясы, амортизациялық жарна, еңбекақы т.б. кіреді. Өзіндік құн сол кәсіпорын шығынының жиынтық көрсеткіші, ол әрбір өнімге жұмсалған жалпы сомасын өнім көлеміне бөлу арқылы анықталады.
Амортизация – ғимарат, машина, т.б. ұсталуына, тозуына қарай құнын өтеу үшін ауық-ауық ұстап отыратын жарна.
Аренда – жерді, малды, егістікті, кәсіпорынын, оның бөлімшелерінің, құрлысты, техниканы, үйді, мүлікті уакытшанемесеұзақ мерзімге пайдалану үшін жасалған шарт бйынша белгіленген жағдайда жалдап алады немесе жалға береді. Келісілген аренда ақысын төлейді немесе өнімін береі, жұмыс көлемін, қызметтерді орындап түрал\ды, жерді және басқаны жалдап алу – ол жерді және басқаны пайдалану түрі, шаруашылықты жүргізу үшін алады, береді. Жерді және басқа объектілерді өнім өндіру немесе орындалатын жұмыс көлемін ұлғайту үшін соңғы кезде оларды арендаға беруге рұқсат етіледі.
Еңбек биржасы – бұл жұмысшы күшін, еңбекті алып – сату кезінде жұмысшылар мен кәсіпорындар арасындағы делдалдық қызметті жүйелі атқаратын мемлекеттік мекеме.
Сыртқы сауда – бір елдің, республиканың басқа мемлекетке, республикаға тауар шығаруы (экспорт) немесе оны әкелуі (импорт) арқылы жүзеге асырылатын сауда. Сыртқы сауда экспорт пен импорттан құралады. Белгілі кезінде тауарлар экспорттың құны мен олардың импортының құны арасындағы арақатынас сауда балансы деп аталады.
Жүк айналымы – белгілі бір мерзім ішінде тасылған жүктің сандық мөлшері.
Ұдайы өндіріс- өндіріс процесінің үздіксіз қайталанып, жаңғыртылып отырылуы.
Жүк айналымы- белгілі бір мерзім ішінде тасылған жүктің сандық мөлшері.
Демпинг- бәсеке күрес түрлерінің бірі. Негізінен сыртқы рынокторды иелену үшін қолданылады.
Диверсификация- жан-жақты даму. Өндіріс диверсификациясы- бір-бірімен байланысты емес көптеген өндіріс түрлерінің қатар дамып отыруы, өндірілген өнімнің таңдаулы жиынтығының ұлғайып отыруы.
Дивиденд- акционерлік қоғамның пайдасы есебінен әр акция үшін акционерлерге ұдайы төленетін кіріс, яғни акция иесінің табысы.
Дотация- өндірілген өнім тиімділігі түрлі себептерден төмендеуі салдарынан кәсіпорындарға белгілі бір шығындарының орнын толтыру үшін мемлекет тарапынан берілетін жәрдем ақы.
Нарық сыйымдылығы- нарықта мүмкіндігінше сатылатын тауар мөлшері. Сұраныстың төлем қабілетіне қарай анықталады.
Заем, қарыз- белгілі шарт бойынша ақшаны қарызға алуды қамтамасыз ететін қаржы операциясы. Белгілі мерзімге дейін алынған ақша, зат.
Импорт – елдің ішкі нарығына шетелден тауар әкелу.
Инвентаризация- мүлікті, ақшаны түгелдеу, мүліктерді тізімге алу. Мүліктің түгелдігін, дұрыс сақталуын және қаржы сметасының, есеп айырысу тәртібінің дұрыс жүргізілуін бақылаудың және меншік пен қоймадағы мүліктің есепке сәйкестігін тексеріп, түгендеп отыру.
Инвестициялық саясат- халық шаруашылығының әртүрлі салаларында пайда табу мақсатында ұзақ мерзімді капитал салу. Күрделі қаржыны тиімді пайдаланудың, оларды шешу бағытта шоғырландырудың, қоғамдық өндірісте тепе-теңдікті қамтамасыз етудің жолдарын көрсететін шаруашылық шешімдердің жиынтығы.
Инвестиция- пайда не табыс табу мақсатымен өз еліндегі не шетелдегі белгілі бір халық шаруашылығының саласына: кәсіпорындарға күрделі қаржының, капиталдың ұзақ мерзімге жұмсалуы.
Интеграция- кейбір өндіріс бөлімдерінің немесе оның элементтерінің басқа салалармен бірігуі.
Еңбек қарқындылығы- белгілі бір уақыт өлшемі ішінде жұмсалған еңбектің деңгейімен, көлемімен анықталатын еңбек қарқыны.
Өндірісті интенсивтендіру- қоғамдық өндірісті дамыту бағыты, мұнда өнімнің үстеме өсуі, ұлттық табыстың көбеюі ең алдымен сапаның өзгеруінің, еңбек өнімділігінің артуы, материалды үнемдеп пайдалану, өндіріс қорларын және қуатын пайдалануды жақсарту, күрделі қаржы тиімділігін арттыру, өндіріс пен еңбекті ғылыми жолмен ұйымдастыру және халық шаруашылығын басқаруды жетілдіру нәтижесінде қалыптасады.
Инфляция- ақшаның тұрақсыздануы, құнсыздануы. Елдің айналымдағы қағаз ақшасының шамадан тыс көбейіп кетуі салдарынан оның құнсыздануы, яғни ақша айналымының мейлінше тұрақсыз болуы.
Инфрақұрылым- экономиканың дамуы мен адамдардың тіршілік әрекетінің жағдайын жақсартып қамтамасыз ететін салалардың жиынтығы.
Ипотека- қозғалмайтын мүліктерді кепілге алу арқылы банкілердің ұзақ мерзімге беретін ақшалай қарызы.
Кадастр- уақтылы бір жүйеге келтіріп жасалатын керекті объектілерді бағалау тізімі туралы мәліметтер жиынтығы.
Калькуляция- өнімнің, жұмыстың өзіндік құнын шығындардың түр-түрі бойынша есептеу.


title: б) Реттік сандар қосындыларының әдісі

text:
Байланысты: «Сала экономикасы және өндірісті ұйымдастыру»
б) Реттік сандар қосындыларының әдісі Бұл әдіс, жоғарыдағы әдіс сияқты амортизацияны тездетуге бағытталған. Жабдық құнын түсіру үлестері жыл сайын азайып тұрады, яғни тозудың абсолютты сомалары да төмендейді. Түсіру үлестерін анықтау үшін келесі қадамдар жасайды. Жабдықтың қызмет ету жылдарына реттік нөмірлер қойылады: t = 1,2, ..., л. Бұл нөмірлердің сомасын Q деп белгілейік және ол түсіру үлестерін есептеуге негіз болады.
Бұл тәсілді қаржы есебінде уақыттағы әр қадам сайын қарызды өтеу шамасын азайту мақсатымен қолданады. Берілген әдістің жеке түрі ретінде "78 ережесін" қарастыруға болады. 78 деген бір жылда болатын айлардың реттік нөмірлерін қосқанға тең шама
Келесі теңдеу бәріне де әйгілі
Жабдықтың амортизациялынатын құнын түсіру үлестері j/Q ара-қатысы арқылы табылады, мұндағы j — тозуды есептеу жылының кері ретпен саналған нөмері, яғни қызмет ету мерзімі аяғынан бастап. Сонда, бірінші жыл үшін түсіру үлесі n/Q тең болады, екінші жыл үшін — (п - l)/Q және т.с.с. Соңғы жыл үшін 1/Q. Формуланы былай жазуға болады:
T жылдың соңына баланстық құн (келесі түсіруден кейін) келесі түрде анықталады
Бұл шаманы басқаша да анықтауға болады:
Соңғы теңдеуді ықшамдағанда келесі ара-қатыс шығаруға болады


title: в) Кестелік әдіс - «Сала экономикасы және өндірісті ұйымдастыру»

text:
в) Кестелік әдіс Кейбір елдерде мемлекеттік органдар амортизацияны санауды реттейді. Көбінесе, бұл әдістемелер амортизацияның жалпы мерзімін қысқартуды көздемейді. Олар бастапқы баланстық құнын түсіру үлестерін көрсететін арнайы кестелерді құрастыруға негізделген. Мысалы АҚШ-та он бес жылдық мерзім берілсе, алдыңғы 5 жылға амортизация нормасы 12, 10, 9, 8, 7% құрайды, келесі төрт жыл ішінде ол 6% тең, ал қалған алты жыл ішінде 5% болады. Жою құны есебке алынбайды.
Талдау өлшемі ретінде жабдық құнының жартысы амортизацияланатын мерзімді атауға болады. Бұл мерзімді медианды деп атауға болады.. Бұл шама неғұрлым аз болса, солғұрлым амортизация мерзімі тезірек өтеді. Бұл мерзімді w деп белгілейік. Кейбір жағдайларда оны формула арқылы анықтауға болады, мысалы сызықты модель үшін ол келесі болады:
Қосындылар әдісі үшін w шамасын баланстық құнының өзгерісін сипаттайтын мәліметтердің интерполяциясын тауып анықтайды.
Баяулатылған амортизацияға келсек, іс жүзінде ол өте сирек кездесетін құбылыс, оны не кестелік әдіс арқылы не жиналған резерв (төменде сипатталған) әдісі арқылы жүзеге асырады.
Амортизация сомасына процентті есептеу арқылы қолданылатын әдістер г) Жинақталған резерв әдісі Амортизациялық төлемдер амортизациялық қорда жинақталады және кейін ескі жабдықтың орнына жаңа жабдықты алуға қолданылады деп алайық (іс жүзінде бұл ақша кәсіпорынның ағымдағы активтеріне жатады. Бұл қорға түсетін ақшаға пайыздар саналады. Амортизация мерзімінің аяғында жинақталған ақша сомасы өндірістен шығарылған жабдықтың құнына (жою құнын есебке алып) тең болу керек. Қор жасау үшін қажет салымдар тұрақты деп алайық. Сонда төлемдердің бәрі де тұрақты қаржы рента –постнумерандо ретінде қарастырылады, жинақталған сомасы қажет қор мөлшеріне тең болатын.
Тұрақты рентаның жинақталған сомасын анықтау формуласын жазайық
Осыдан бір реттік салым жасау сомасы:
мұндағы s n;i— тұрақты қаржы рентаның өсу коэффициенті.
Жыл аяғындағы жүйелі салымдарды және пайыздардың өсімін есебке алып қордың өсу процесін келесі түрде көрсетуге болады
мұндағы t — түсіру мезетінен бастап баға беру мезетіне дейінгі уақыт интервалы.
Қор сомасы уақыттағы әр қадам сайын үдейі өсетінін көруге болады. Амортизациялық аударымдар да сәйкес өсу қажет. Сонымен, бірінші жылы тозу көлемі D тең, екінші жылы — D(1+i) және т.с.с. t жылына саналған тозу көлемі келесі формула бойынша анықталады
Берілген сомалар әр жылдың аяғында қалдық құнынан аударылады. Бұл әдіс бойынша амортизация процесі баяулатылған болып табылады. Оның медианалық мерзімін келесі теңдеуден шығаруға болады.
Қорға салынатын бірреттік ақша сомасы сызықты әдіс бойынша анықталған амортизация сомасынан кем болады.
ҚР да қолданылатын амортизация әдістері Сызықты әдісті көздейтін мемлекеттік органдармен белгіленген орталықтандырылған амортизация нормаларынан басқа амортизацияның басқа әдістерін қолдануға болады, өйткені амортизациялық қорды кәсіпорындар өзінің қызметін дамытуға жіберетін инвестиция ретінде қолдана алады. Мұнда амортизация әдісін таңдағанда ең маңызды фактор ретінде уақыт қолданылады.
Келесі әдістер қолданылады:


title: Сызықты тәсіл - «Сала экономикасы және өндірісті ұйымдастыру»

text:
Сызықты тәсіл бойынша негізгі қордың бастапқы құнына және амортизация нормасына қарай анықталады;
Кемітілмелі қалдық тәсілі бойынша есепті жылдың басында негізгі қордың қалдық құнына және амортизация нормасына қарай. Мұнда амортизация нормасы берілген қорды пайдалы қолдану мерзіміне қарай анықтайды; бұл тәсілде амортизация әсіресе бірінші жылы тездетіліп өседі.
Пайдалы қолдану мерзім жылдарының реттік нөмерлерінің қосындысы бойынша құнды аудару тәсілі бойынша негізгі қордың бастапқы құнына және жылдық ара-қатысқа қарай анықтайды. Бұл жылдық ара-қатыстың алымында қорды пайдалану мерзімінің аяғына дейін қалған жыл саны болса, бөлімінде қордың қызмет ету мерзім жылдары сандарының қосындысы қойылады;
Өнім көлеміне пропорционалды аудару тәсілі бойынша есепті жылы өнім көлемінің натуралдық шамасына және қордың бастапқы құны мен осы қорды пайдалы пайдалану мерзімі ішінде жоспарланатын өнім көлемінің жалпы көлемінің ара-қатысына қарай анықталады. Бұл тәсіл негізгі тозу факторы пайдалану мерзімділігі болатын активтер үшін қолданылады.
Бұл тәсілдердің амортизация жылдамдықтары әртүрлі болады. (сур 5). Амортизациялық төлемдер өзіндік құн элементі болғандықтан, оларды өсіргенде пайда көлемі азаяды, нәтижесінде салық алу базасы төмендейді. Сонымен қатар, бұл ақша аударымдары кәсіпорын үшін ақша шығыны ретінде болмай (Cash-out), керісінше кәсіпорынға түсетін ақша түсімдеріне жатады (Cash-in).
Әртүрлі әдістерді салыстыру Сонымен, тездетілген амортизация әдістері бастапқы кезде өзіндік құнды өсіріп, салық салынатын пайда мөлшерін азайтуға мүмкіндік береді. Ал соңғы жылдары керісінше амортизациялық төлемдер азайып, салық салынатын пайда көлемі өсе бастайды, яғни салық салынатын пайда көлемі уақытта кейінгі мерзімдерге жылжиды. Ақшаның уақыттағы өзгерісін есебке алғанда компанияның ағымдағы салық төлеу шығындары төмендейді.
Кәсіпорынның инвестиция көздері ретінде пайда және амортизация болады. Әртүрлі тәсілдер осы екі көрсеткіштің уақыттағы шамасын өзгертеді, сонда кәсіпорынның «пайдасын» анықтау үшін қорларды пайдалану мерзімі ішінде амортизацияның жалпы сомасын және таза пайда сомасын бір-біріне қосу қажет және ақшаның уақыттағы өзгерісін (дисконтын) есебке алу керек.


5. Негізгі қорларды пайдалануды сипаттайтын көрсеткіштер Көрсеткіштердің екі түрі бар:
Жалпылама сипаттама беретін:
Қор қайтарылымдылығы – негізгі қордың әр бірлігінен шығарылатын өнім көлемі.
Қор сыйымдылығы – өнімнің бірлігіне жұмсалатын негізгі қор мөлшері.
Қорлармен қарулану деңгейі – бір адамға саналған негізгі қор құны.
Аорт.т. – өнеркәсіптік-өндірістік персоналдың орташа тізімдік саны.
Сапалық көрсеткіштер – негізгі қорлардың сапасын сипаттайды:
Жаңару коэффициенті = Қенг/Қж.бас.; ҚКж.бас – жыл басындағы НӨҚ құны Шығу коэффициенті =ҚКшығ /Қж.аяғ; Қж.аяғ – жыл аяғындағы НӨҚ құны Тозу коэффициенті – жоғарыда формуласы көрсетілген Негізгі қорлардың өсім коэффициенті = (Кенг – Кшығ)/Қж.аяғ Негізгі қорлардың жарамдылық коэффициенті = (Қбаст – тозу құны)/Қбаст 2. Негізгі қорларды жеке қолданылуын сипаттайтын көрсеткіштер жабдықтардың немесе өндірістік ғимараттардың жеке топтарын қолдану тиімділігін сипаттайды.
Жабдықты интенсивті пайдалану коэффициенті = Өі.ж./Өпаспорт (өнімділігіне қарай)
Жабдықты экстенсивті пайдалану коэффициенті = Ті.ж./Тнәт (уақытына қарай)
Жабдықты интегральды пайдалану коэффициенті = Ки*Кэ (қуатына қарай)
Нәтижелі уақыт қоры: Экономикалық есептеулерде 3 түрлі уақыт қоры қолданылады:
Күнтізбелі уақыт қоры:Tk=365
Номинальды уақыт қоры – заң бойынша белгіленген уақыт қоры:
Тн=Тк-(Мейрамдар+Демалыс күндер) Нәтижелі уақыт қоры – пайдалы жұмыс істеу уақыты:
Тэфф=Тк-(Мейрамдар+Демалыстар)-Ткүрд.жөндеу
Ауданның 1 шаршы метрінен алынатын өнім = ТӨ/S
Сменалық коэффициент = Жұмыс істелінген станко-сменалардың саны/қойылған жабдық саны
Жабдықты тиеу коэффициенті = жоспарды орындауға қажет уақыт қоры/нәтижелі уақыт қоры
Жабдықты күрделі жөндеуден өткізуге кеткен шығындардың экономикалық тиімділігі:
Эк.ж. = Бжаңа – (Шк.ж. + Үқ*Т)
мұндағы Бжаңа— жаңа машинаның бағасы (қайта есептелінген құны); Шк.ж. — берілген машинаны күрделі жөндеуден өткізу шығындары; Үқ — жаңа және ескі машинаны қолданудан түсетін шығын үнемі; Т — жөндеуаралық мерзім (жыл).


Тақырып 3. Кәсіпорынның айналым қаржысы (1 сағат) Дәріс жоспары: Айналым қаржысы туралы түсінік.
Айналым қаржының қалыптасу көздері
3. АҚ пайдалану тиімділігін сипаттайтын көрсеткіштер
4. Айналым капиталын басқару
5. Қорларды басқару модельдері
Практикалық сабақ (1 сағат) Есеп жинағы бойынша берілген тақырыптың 2.1., 2.3 тапсырмаларын орындау, тақырып бойынша сұрақтарға жауап беру.
Әдебиет Дәрістер
Сергеев И.В. Экономика предприятия. М.: «Финансы и статистика», 2000 г., 198-220 б.
Грузинов В.П. Экономика предприятия. М.: «Банки и биржи», 1999 г., 167-194 б
Экономика предприятия / под ред. О.И. Волкова, М.: «Инфра-М», 1997 г., 165-180 б.
5. Бейсенова М., Садықбаева А. Кәсіпорын экономикасы (есептер жинағы), Алматы: «Ғылым», 2002 ж., 24-36 б
6. «Кәсіпорын экономикасы» курсы бойынша практикалық сабаққа арналған есептер жинағы
/Оқу-тәжірибелік құрал/ Алибаева М.М., Қалдыбаев М.М.: 2005, 19-21 б
Студенттің өздік жұмысына арналған бақылау тапсырмалар Есеп жинағы бойынша берілген тақырыпқа арналған өздік жұмыс есептерін шығару (№1, №2, №3, №4).
1. Айналым қаржысы – бұл ақшалай формада айқындалатын айналым қорлары мен айналыс қорларының жиынтығы. Айналым қорлары өндіріс процесіне қатысса, айналыс қорлары айналыс өрісінде қолданылады.
Айналым қорлары – бір цикл ішінде толығымен тұтынылатын еңбек заттары. Айналым қорлары өз құнын дайын өнімге бірден түсіреді және өзінің натуралдық заттық формасын өзгертеді.
Айналым қаржының құрамы:
Айналым қаржысы
Айналым қорлары
Айналыс қорлары
Өндірістік қорлар
Аяқталмаған өндіріс
Болашақ мерзімнің шығындары
Дайын өнім
Жібеілген, бірақ әлі төленбеген өнім
Қосымша қорлар
Шикізат, материалдар, запас бөлшектер және с.с
Жұмыс орындарында қалған өндіріс процестегі еңбек заттары
Жаңа өнімдерді құрастыруға, ғылыми-зерттеу, тәжірибе жұмыстарға арналған шығындар, болашақ мерзім өзіндік құнына кіреді.
Тексеруден өткен және қоймада орналасқан дайын өнім
Кәсіпорын есеп шотына төлемі әлі түспеген, бірақ жөнелтілген өнім
Кассадағы ақша, есеп шоттағы ақша, дебиторлық қарыздылық және т.с.с
Айналым қорлары үздіксіз қозғалыста болып үш кезеңнен өту қажет: өндірістік, тауарлық және ақшалай кезеңдерден.


title: Тақырып 3. Кәсіпорынның айналым қаржысы (1 сағат)


title: Айналым қаржысы - «Сала экономикасы және өндірісті ұйымдастыру»

text:
Айналым қаржысы екі бөліктен тұрады: тұрақты және өзгермелі капиталдардан.
Тұрақты айналым капиталы (синонимы: ағымдағы активтердің жүйелі бөлігі) — бүкіл операциялық цикл ішінде олардағы қажеттілік мөлшері салыстырмалы тұрғыдан тұрақты болатын ағымдағы активтер.
Өзгермелі айналым капиталы (вариацияланатын ағымдағы активтер) — операциялық циклдың ең шиеленісті кезеңдерінде олардағы қажеттілік пайда болатын ағымдағы активтер бөлігі.
Ағымдағы міндеттемелер — мерзімі бір жылдан артық болмайтын қарыздар.
Таза айналым капиталы — ағымдағы активтер мен ағымдағы міндеттемелер арасындағы айырмаға тең болатын көрсеткіш. Оның жетіспеушілігі компанияның жоюылуына әкелу мүмкін. Бұл көрсеткіштің деңгейі компания қызметінің тәуекелділігімен және рентабельділігімен тығыз байланыста болады.
Активтер мен пассивтер арасындағы ара-қатысқа байланысты ағымдағы активтерді қаржыландырудың төрт стратегиясын көрсетуге болады: идеальды, консервативты, агрессивты және компромисты. Таза түрде ешқандай стратегияны қолдануға болмайды. Қорларға басқару саясатын оңтайландырғанда келесі есебке алынады:
тапсырыс жасалғанда қолданылатын қор деңгейі;
қорлардың минимальды мүмкін деңгейі (сақтық қор);
тапсырыстың оңтайлы партиясы.
2. Айналым қаржының қалыптасу көздері 1. Өзіндік АҚ:
айналым капиталы - меншік иелерінің қаржысы
пайда — негізгі көзі;
тұрақты пассивтер (өзіндік капиталға теңестірілген қаржы):
-еңбек ақы бойынша қарыз;
-бюджет бойынша қарыз;
-ыдыс бойынша қарыз;
-алдын ала төленген қаржы.
2. Келтірілген қаржы:
қарызды (несиелер);
мемлекеттік несие;
басқа (мақсаты бойынша пайдаланбағана қорлар мен резервтердің қалдықтары).
АҚ нормалау – айналым қорларының минимальды қажет, экономикалық тұрғыдан дәлелденген деңгейін анықтау процесі. Норма көбінесе күндермен есептелінеді


title: АҚ нормативі - «Сала экономикасы және өндірісті ұйымдастыру»

text:
АҚ нормативі— кәсіпорын жұмысының үздіксіздігін қамтамасыз ететін ақшаның минимальды сомасы.
АҚ нормасы келесі формула бойынша анықталады (Нақ):
(3.2)
где Тағ — ағымдағы қор (ең үлкен үлес алатын қор); Стр — сақтық қор; Тран — транспорттық қор; Техн — технологиялық қор; Пр — қабылдау уақыты.
Ағымдағы қор:
(3.3)
мұндағы Сп — жеткізу құны; И — жеткізулер аранысндағы уақыт интервалы.
Сақтық қор
(3.4)
Транспорттық қор жүк айналымы мерзімдерінің (тауарды жабдықтаушыдан сатып алушыға дейін жеткізу уақыты) құжат айналымы мерзімдерінен асуын сипаттайды.
Технологиялық қор — материалдарды өндірістке даярлау уақыты.
АҚ нормативы келесі түрде табылады
Нақ = Р* На.ос (3.5) мұндағы Р — АҚ орташа күндік шығыны; На.ос — АҚ нормасы. Келесі формуланы да қолдануға болады
(3.6)
мұндағы В — мерзім ішінде АҚ элементі бойынша шығын (шығару) көлемі (теңге; Т — мерзім ұзақтығы (күн); На.ос — АҚ элемент бойынша нормасы (күндер). Аяқталмаған өндіріс бойынша АҚ нормативы
(3.7)
Мұндағы Пц — өндірістік цикл ұзақтығы; К — шығындардың өсім коэффициенті, біркелкі өсу жағдайында ол келесі формула б-ша табылады:
(3.8)
мұндағы Фе — біруақыттық шығындар; Фн — өсіп жатқан шығындар; С/С — өзіндік құн. Біркелкі емес өсу жағдайында
К = С/П (3.9) мұндағы С — бұйымның аяқталмаған өндірістегі орташа құны; П — бұйымның өндірістік өзіндік құны.
Басқа формуласы:
К – шығыны өсімі коэффициенті, М – өнім өзіндік құнындағы материалдық шығындар, С – өнімнің өзіндік құны.
К-ны, көбінесе, өндіріс ортасы нүктесінде анықтайды:
Болашақ мерзімдер шығындарының нормативы
(3.10)
мұндағы П — болашақ мерзімдер шығындарының жоспарлы жылдың басына өтетін сомасы; Р — сметалар бойынша көзделген келесі жылдың болашақ мерзім шығындары; С — келесі жылдың өнімінің өзіндік құнына қосылатын болашақ мерзім шығындары.
Сондай-ақ келесі формула қолданылады:
мұндағы αб.п. – болашақ өнім өзіндік құнында болашақ мерзім шығындарының алатын үлесі; Ст.п. – болашақ мерзімнің тауарлық өнімінің өзіндік құны.


3. АҚ пайдалану тиімділігін сипаттайтын көрсеткіштер 1. Бір айналым ұзақтығы (До)
(3.11)
мұндағы Со — мерзім ішінде АҚ қалдықтары; Тпер — мерзімдегі күндердің саны; Vреал — өткізілген өнім көлемі.
2. Айналымдылық коэффициенті белгілі бір мерзім ішінде АҚ жасаған айналым саны
(3.12)
3. АҚ тиеу коэффициенті, өткізілген өнімнің 1 теңгесіне шаққандағы АҚ сомасын көрсетеді
(3.13)
Айналымдылықты өсірудің нәтижесінде АҚ белгілі бір сомасы үнемделеді.
Абсолютті үнем келесі жағдайда болады
(3.14)
мұндағы Со.факт — АҚ іс жүзіндегі қалдықтары; Со.план — жоспарлы көлемі; Vреал — өткізу көлемі. Абсолютті үнем келесі формула бойынша анықталады
(3.15)
АҚ салыстырмалы үнемі айналымдылықты өндіріс көлемін өсіру арқылы пайда болады
4. Айналым капиталын басқару Қорларға оңтайлы басқару жүргізу үшін мыналар қажет:
жоспарлы мерзімге шикізаттағы жалпы қажеттілікті анықтау;
шикізатқа тапсырыс берудің оңтайлы партиясын және тапсырыс жасау мерзімін мерзім сайын түзетіп тұру;
шикізатқа тапсырыс беруге және оны сақтауға кеткен шығындарды мерзім сайын түзету және салыстырып тұру.
Қорларды сақтау жағдайларын бақылап тұру;
Жақсы есеп жүргізу жүйесін қолдану;
Қорларға талдау жасау үшін айналымдылық көрсеткіштері және факторлық модельдер қолданылады. Аяқталмаған өндіріске оңтайлы басқару жүргізгенде келесі факторлар есебке алынады:
Аяқталмаған өндіріс көлемі өндіріс ерекшелігіне және көлеміне тәуелді болады;
Тұрақты қайталанатын өндірістік процестер үшін айналымдылықтың стандартты көрсеткіштерін қолдануға болады;
Аяқталмаған өндіріс өзіндік құны үш бөліктен тұрады: а) шикізат пен материалдардың тура шығындарынан; б) тірі еңбек шығындарынан; в) үстеме шығындарының бір бөлігінен.
Дайын өнімге оңтайлы басқару жүргізу үшін келесі факторларды есебке алу керек:
өндірістік цикл аяғы жақындаған сайын дайын өнім өсе береді;
ажиотажды сұраныстың болу мүмкіндігі;
маусымды тербелістер;
жатып қалған және сұранысы аз тауарлар.
Жиһазға қаржы салу екі түрлі тәуекелмен байланысты болады:
а) бағалардың өзгеруі;
б) моральды және табиғи тозуы.
«Дәл уақытында» жеткізу жүйесі (just-in time) келесі жағдайда тиімді болады:
ақпараттық қамтамасыз ету жүйесі жақсы ұйымдастырылған болса;
жабдықтаушылардың сапаны және жеткізуді бақылаудың жақсы жүйелері бар болса;
компанияда қорларды басқарудың жақсы ұйымдастырылған жүйесі болса.
Сатып алушылармен тиімді қарым-қатынас жасау жүйесі келесіні көздейді:
несие беруге болатын клиенттерді сапалы түрде таңдау;
оңтайлы несие беру шарттарын анықтау;
арызды берудің нақты процедурасы;
клиенттердің келісім шартты орындауын бақылау жүйесі.
Әкімшілік жасаудың тиімді жүйесі келісіні көздейді:
дебиторларға барлық сұрақтар бойынша мерзім сайын мониторинг жүргізу;
жұмыстарды аяқтау, өнімді жіберу, төлем қағаздарын беру арасындағы уақыт интервалдарын ең аз етіп жасау;
төлем құжаттарын қажет мекен-жайларға жіберу;
клиенттердің төлем жасау жөнінде сұрауларын тыңғылықты қарастыру;
есеп-айырысу және төлемді алудың нақты процедурасын анықтау.
Кредиторлық қарыздылықты басқарудың алтын ережесі: іскерлік қарым-қатынасқа нұқсан келтірмей қарыздылықты төлеу мерзімін максимальды ұзарту. Ақшаның және оған эквивалентті қаржының көлемі үш фактормен анықталады: ағымдылықпен (ағымдағы операцияларды қамтамасыз ету), алдын-ала сақтану (кенет пайда болатын төлемдерді жабу үшін), алып-сатарлық (кенет пайда болған тиімді жобаға қатысу үшін). Ақшаны тиімді басқару үшін банкілермен қарым-қатынастарды жақсарту қажет. Ақшаның айналымнан алу уақыты деп аталатын қаржы циклы, қаржы менеджментінің аса маңызды сипаттамасы болып табылады. Ақша қозғалысын талдау арқылы ақша ағынының сальдосын ағымдағы, инвестициялық, қаржы және басқа операция нәтижесінде анықтауға мүмкіндік береді. Ақша ағынын болжау үшін келесі көрсетікштерге баға беру керек: өткізу көлемі, табыстың ақшалай үлесі, дебиторлық және кредиторлық қарыздылық, ақша шығындарының көлемі және т.б.
5. Қорларды басқару модельдері
Басшылар келесі сұрақтарға жауап беруге тиіс: а) ақшаның және оның эквиваленттерінің жалпы көлемі қандай болу керек? б) олардың қай бөлігі есеп шотында, қай бөлігі тез өткізілетін бағалы қағаздарға аударылу тиіс? в) қашан және қандай көлемде ақша мен тез өткізілетін активтер арасында өзара трансформация жасалыну керек.
Батыста ең кең таралған модельдерге Баумол моделі және Миллер — Орр моделі жатады. Біріншісі В. Баумол (W. Baumol) 1952 жылы, ал екіншісін — М. Миллер (М. Miller) және Д. Орр (D. Оrr) 1966 жылы құрастырды. Бұл модельдерді отандық экономикаға енгізуге келесі факторлар кедергі болып жатыр: инфляция, пайыздық ставкалардың үлкен болуы, бағалы қағаздар нарығының нашар дамуы және т.с.с.
Баумол моделі
Кәсіпорын мақсатқа сай және оңтайлы ақша қорымен жұмыс істей бастайды да оны біртіндеп шығындайды. Тауар өткізуден түсетін ақшаны кәсіпорын толығымен қысқамерзімді бағалы қағаздарға салады. Ақшаның қоры біткеннен кейін, яғни нольге немесе алдын ала белгіленген қауіпсіздік нүктесіне тең болғанда кәсіпорын бағалы қағаздардың бөлігін сатып қайтадан бастапқы ақша көлемін қамтамасыз етеді. Сонымен, ақша динамикасы “ара” тәріздес графикке ұқсайды (сур 1).
Толтыру сомасы (Q) келесі формула бойынша анықталады
(3.17)
мұндағы V — мерзім ішінде ақшадағы болжанатын қажеттілік мөлшері (жыл, тоқсан, ай);
с — ақшаны бағалы қағаздарға конвертация жасау шығындары;
r— қысқа мерзімді бағалы қағаздардың кәсіпорынға оңтайлы, жеткілікті табыс пайызы, мысалы, мемлекеттік бағалы қағаздарға.
Сонымен, ақшаның орташа қоры Q/2 тең, ал бағалы қағаздарды ақшаға айналдыру келісімдерінің жалпы саны (k) былай табылады: к = V : Q
Ақшаны басқарудың бұл саясатын іске асырудың жалпы шығындары (ОР) былай табылады:
OP= ck + r Q/2
Бұл формуладағы бірінші қосылғыш тура шығындар болса, екіншісі ақшаны бағалы қағаздарға салудың орнына оны есеп шотқа салу нәтижесінде болатын ұтылыс мөлшері.
Миллер — Орр моделі
Баумол моделі көбінесе, ақша шығындары тұрақты және болжанатын кәсіпорындарда қолдануға болады. Іс жүзінде ондай кәсіпорындар сирек кездеседі, есеп шоттағы ақша кездейсоқ түрде өзгеру мүмкін, және шамамен үлкен тербелістер жасауы мүмкін.
Миллер және Орр құрастырған моделі қарапайым және іс жүзіне сай деп айтуға болады. Ол келесі сұраққа жауап беруге мүмкіндік жасайды: егер ақшаның кірісін және шығысын дәл болжауға болмаса, кәсіпорын ақшаны қалай басқара алады? Миллер және Орр модель құрастырғанда Бернулли процесін қолданды — бұл стохастикалық процесс, мұнда мерзімнен келесі мерзімге ақшаның түсімі және шығыны тәуелсіз кездейсоқ оқиғалар ретінде саналады.
Қаржы менеджерінің іс-әрекеттері сурет 2-де көрсетілген. Ақшаның шоттағы қалдығы кездейсоқ тұрғыда өзгереді, бірақ егер оның мөлшері белгілі бір жоғарғы шекке жеткен кезде кәсіпорын ақшаны қалыпты мөлшерге жеткізу үшін (қайту нүктесі) сәйкес көлемде бағалы қағаздар сатып алады. Егер ақша көлемі төменгі шекке жетсе, кәсіпорын сәйкес көлемде бағалы қағаздарды сатады.


Өндірісті ұйымдастыру пәні бойынша дәрістер жинағы:
1 ДӘРІСТЕР
Тақырып 1. Кәсіпорын туралы түсінік, түрлері (1 сағат)
Дәріс жоспары:
Кәсіпорын түсінігі, негізгі мақсаты және міндеттері
Кәсіпорынның ішкі және сыртқы орта элементтері
Кәсіпорындардың жіктелуі
Кәсіпорындардың ұйымдастырушылық-құқықтық формалары
Семинар жоспары (1 сағат)
Кәсіпорын дегеніміз не? Оның негізгі міндеттеріне не жатады?
Кәсіпорының ішкі ортасына кіретін негізгі құрамдас элементтер?
Кәсіпорынның сыртқы ортасы элементтері?
Кәсіпорындардың жіктелуін атаңыз.
Кәсіпорындардың ұйымдастырушылық-құқықтық формалары: серіктестіктер, қоғамдар, коммерциялық және коммерциялық емес ұйымдар, кооперативтер, бизнестың басқа формалары
Кәсіпорынның заң алдындағы міндеттемелері және құқықтары.
Кәсіпорындарды тіркеу тәртібін сипаттаңыз.
Тапсырма
Тақырып бойынша жазбаша бақылау жұмысына дайындалу (бақылау жұмысы 10 сұрақтан тұрады)
Әдебиет
ҚР-ның «Кәсіпорындар туралы» заңы:
Дәрістер
Шмелин Г. Основы и проблемы экономики предприятия/ под ред. А.Г. Поршнева, М.: «Финансы и статистика», 1996 г., 59-71 б
Сергеев И.В. Экономика предприятия. М.: «Финансы и статистика», 2000 г., 5-15, 37-58 б.
Грузинов В.П. Экономика предприятия. М.: «Банки и биржи», 1999 г., 75-111 б
Экономика предприятия / под ред. О.И. Волкова, М.: «Инфра-М», 1997 г., 11-35,42-72 бб.
7. Бейсенова М., Садықбаева А. Кәсіпорын экономикасы (есептер жинағы), Алматы: «Ғылым», 2002 ж., 4-12 б
Студенттің өздік жұмысына арналған бақылау тапсырмалар
1. Тесттік сұрақтарға жауап беру
Дәріс:
1. Кәсіпорын – бұл дербес шаруашылық жүргізетін бірлік, меншігінде бар еңбек құралдары көмегімен еңбек заттарын өңдеп, тұтынушыларға қажет дайын өнім шығарып, пайда алу мақсатымен оны өткізетін, кәсіби ұйымдасқан еңбек ұжымы. Әр кәсіпорын заңды тұлға ретінде қарастырылады және кәсіпорынды құру келісім шарты негізінде жұмыс істейді.
Заңды тұлғаның негізгі белгілеріне келесі жатады:
Тұлғаның ұйымдық бірлігі болу керек – нақты және толық басқару құрылымы болу керек, кәсіпорын цехтерге, жұмыс орындарға және т.с.с. бөліну керек;
Мүліктік дербестік – бухгалтерлік баланс негізінде;
Мүліктік жауапкершілік – кәсіпорын барлық қарыздары бойынша барлық өз мүлігімен жауап беруге тиіс.
Барлық кәсіпорындар коммерциялық (пайда алу) және коммерциялық емес (қоғамдық қажеттіліктерді қанағаттандыру, жарым-жартылай пайда алу.
Әр кәсіпорын өндірістік жүйе ретінде қарастырылады. Жүйе дегеніміз тұтас бірлікті құрайтын элементтердің және олардың арасындағы байланыстардың жиынтығы. Кәсіпорын ашық жүйе ретінде қарастырылу керек.
Кез келген кәсіпорынның өмірлік циклы болады: құрылуы, дамуы, жетілуі, құлдырауы.
Кәсіпорынның негізгі міндеттері:
Пайда алу және оны өсіру
Жұмыс орындарын және еңбек ақыны қамтамасыз ету
Қоршаған ортаны қорғау, ластамау
Сапалы өнім шығару
Жұмысшыларға қажет жұмыс жағдайларын жасау
Өз қызметін дамыту
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Еңбекті төлеудің айлықтар жүйесі

text:
Еңбекті төлеудің айлықтар жүйесі.
Бұл кәсіпорында белгіленген лауазымдық айлықтар негізінде берілетін ақша. Кәсіпорындағы жылдық еңбек ақы мөлшері келесі түрде табылады:
Европада сыйақылар еңбек ақының 50% дейін құрайды, АҚШ-та - 400% ке дейін. Олар акциялар немесе басқа бағалы қағаздар пакеттері түрінде берілу мүмкін.
Еңбек ақы формалары және жүйелері.
Еңбек ақыны берудің 2 формасы бар:
- кесімді: еңбек ақы деңгейі шығарылған өнім көлеміне тәуелді болады. Бұл форма бойынша еңбек өнімділігін өсіру ынталандырылады, бірақ өнім өңдіру нормаларын және кесімді еңбек бағаларын есептеуді қажет етеді. Еңбек бағасы – бұл өнім бірлігі үшін берілетін еңбек ақы деңгейі.
Кесімді еңбек ақы формасының 5 түрлі жүйесі болуы мүмкін:
Тура кесімді: еңбек ақы орындалған жұмыс мөлшеріне тура пропорцоналды.
Кесімді-сыйлықты: қандай да бір шартқа байланысты қосымша сый-ақы беріледі. Сыйақы негізгі еңбек ақыдан пайыз түрінде белгіленеді.
Кесімді-прогрессивті: еңбек бағасы деңгейі прогрессивті шкала бойынша өсіп отырады.
Кесімді-жанама: бұл жүйе бойынша негізгі өндіріске қызмет көрсететін жұмысшыларға еңбек ақы беріледі. Еңбек ақы жұмысшының жеке еңбегіне қарай емес, ол қызмет көрсететін бөлімшенің жалпы нәтижесіне тәуелді болады.
Аккордты: келісім бойынша еңбек ақы жалпы орындалған жұмыс үшін беріледі. Көбінесе, ерекше немесе авариялық жағдайларда қолданылады.
- мерзімді: еңбекті істеген уақытқа қарай береді, яғни тарифтік ставканы істеген уақытқа көбейтеді. Екі жүйесі болады:
Қарапайым мерзімді;
Мерзімді -сыйлықты.Кесімді –сыйлықты сияқты негізгі еңбек ақыға сыйақы деңгейі қосылады.
Тақырып 6.Кәсіпорын қызметінің нәтижелері (2 сағат)
Дәріс жоспары:
Өзіндік құн және оның құрылымы
Кәсіпорын пайдасы және оны бөлу. Рентабельділік көрсеткіші.
Шаруашылық қызмет нәтижелерін сипаттайтын көрсеткіштер, оларды талдау әдістемелері
Есеп жүргізу саясаты
Практикалық сабақ (1 сағат)
Сабақта студенттер практикалық сабаққа арналған есептер жинағы бойынша өндіріс шығындарын және қызмет нәтижелерін анықтауға (есеп жинағында 5 және 6 тақырыптар бойынша) есеп шығарады. Мәліметтерді студенттер практикалық сабаққа арналған есептер жинағынан алады.
Тапсырма
Есептер жинағы бойынша 2 есеп шығару.
Әдебиет
Дәрістер
Шмален Г. Основы и проблемы экономики предприятия/ под ред. А.Г. Поршнева, М.: «Финансы и статистика», 1996 г., 398-416 б
Сергеев И.В. Экономика предприятия. М.: «Финансы и статистика», 2000 г., 246-267 б.
Грузинов В.П. Экономика предприятия. М.: «Банки и биржи», 1999 г., 234-276 б
Экономика предприятия / под ред. О.И. Волкова, М.: «Инфра-М», 1997 г., 180-208 б.
6. Бейсенова М., Садықбаева А. Кәсіпорын экономикасы (есептер жинағы), Алматы: «Ғылым», 2002 ж., 54-68 б
7. «Кәсіпорын экономикасы» курсы бойынша практикалық сабаққа арналған есептер
жинағы /Оқу-тәжірибелік құрал/ Алибаева М.М., Қалдыбаев М.М.: 2005, 46-48, 55-56 б.
Студенттің өздік жұмысына арналған бақылау тапсырмалар
Есеп жинағында 5 және 6 тақырыптар бойынша өздік жұмысқа арналған есептер (№1-4).
Тесттік тапсырмаларға жауап беру (практикалық сабаққа арналған есеп жинағында)
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Өндірісті ұйымдастыру пәні бойынша дәрістер жинағы


2. Кәсіпорынның ішкі ортасына кіретін негізгі элементтер: А) Өндіріс қорлары
Б) Адамдар
В) Ақпарат
Г) Қаржы
Капитал – қосымша құн әкелетін кез келген құндылық.
Кәсіпорын қорлары – экономикалық және экономикалық емес болып бөлінеді.
Материалдық қорлар. Капитал, негізгі және айналым.
Жер қорлары.
Энергетикалық қорлар.
Материалдық емес қорлар – өнім өңдіруге қатысатын, бірақ материалдық-заттық формасы жоқ қорлар.
Авторлық құқық.
Патент.
Сауда маркалары.
Бағдарламалар, ноу-хау және т.с.с.
Еңбек қорлары. Еңбек
Кәсіпкерлік қабілет.
Қаржы қорлары (экономикалық емес) – кәсіпорында бар ақша:
өзіндіке – жарғылық капитал, пайда, амортизациялық қор және т.с.с.
келтірілген.
қарызды.
Басқа түсімдер – сақтық төлемдер, мемлекеттік бюджеттен түскен ақша, дивидендтер және с.с.
Кәсіпорынның сыртқы орта элементтері:
А) Мемлекеттік органдар
Б) Кәсіпорындар – бәсекелестер, әріптестер, серіктестер.
В) Тұтынушылар
Г) Кәсіпорын қасында тұратын халық
3. Кәсіпорындардың жіктелуі Жіктеу факторлары:
1) Қолданылатын қорларына байланысты кәсіпорындар еңбек сіңіргіштігі жоғары, қор сіңіргіштігі жоғары және материал сіңіргіштігі жоғары болып бөлінеді. Еңбек сіңіргіштігі жоғары кәсіпорындарда, көбінесе еңбек бөлінісі дәрежесі өте жоғары. Бөл бөліністің кемшіліктері еңбекті ізгілендіру, еңбек қызметін қызықтыру және топтарда жұмыс істеу тұжырымдамаларын туғызды.
2) Салаға байланысты кәсіпорындар келесі түрде бөлінеді: кен өңдіру, өнеркәсіптік кәсіпорындар, ауыл шаруашылық, сауда, транспорт, байланыс, құрылыс кәсіпорындары, қаржы мекемелері.
3) Орналасуына қарай. Орналасу жерін таңдау белгілері:
а) материалдар шығындары (транспорттау шығындарын азайту)
б) еңбек шығындары (еңбек қорларының жеткіліктілігі, еңбек күші бағасы)
в) тауарларды сату шығындары және салықтар деңгейі
г) транспорттық құралдар жеткіліктілігі
д) энергия шығындары
е) қоршаған орта жағдайына қарай
ж) тұтынушылар жеткіліктілігіне
з) жергілікті жердің ерекшеліктеріне қарай (ландшафтысы, климаты және с.с.)
и) шетел әріптестерімен байланысуына қарай
4) кәсіпорын өлшеміне қарай ірі, орташа, шағын кәсіпорындар болады. Ол үшін жұмысшылардың саны, жылдық айналымы, негізге қаржы мөлшері, жұмыс орындарының саны, бастапқы материалдардың қолданылуы есебке алынады.
5) меншік формасына қарай жеке, мемлекеттік, ұжымды кәсіпорындар болады.
6) ұйымдастырушылық-құқықтық формасына қарай


title: Кәсіпорынның ішкі ортасына кіретін негізгі элементтер


title: Шаруашылық серіктестіктер

text:
Шаруашылық серіктестіктер – белгілі бір мақсаттарға жету мақсатымен кәсіпкерлердің бірігуін айтады. Екі не одан көп қатусышысы болу керек. Табыс енгізген капитал үлесіне сәйкес бөлінеді. Барлық серіктестер ұйымның жұмысына міндетті түрде қатысу керек. Жалданды еңбек қолдана алады. Екі түрі бар:
Толық серіктестік. Оның мүшелері кәсіпорын қарыздары үшін бүкіл мүлігімен жауап беруге тиіс. Сондықтан да бұл ең сенімді ұйымның түрі. Әр серіктес ұйым атынан басқалардың келісімінсіз қызмет ете алады.
Коммандитті серіктестіктер. Мұнда толық серіктестермен бірге жай салымшылар коммандитисттер бола алады. Коммандитисттер компанияны басқаруға қатыспайды, тек енгізген капиталдан процент түрінде пайда алады.
Шаруашылық қоғамдар.
Шаруашылық қоғам – коммерциялық мақсаттарға байланысты капиталдардың бірігуі. Міндетті түрде жарғысы және құрылтай келісім шарты болу керек. Қоғамның жұмысына қатыспауға да болады. Түрлері:
ЖШҚ – Жауапкершілігі шектелген қоғамдар: Мүшелердің жауапкершілігі олардың салымдар мөлшерімен ғана шектелген. Қатысушылар саны шектелмеген. Ең сенімсіз кәсіпорын формасы.
Қосымша жауапкершілігі бар қоғам: мүшелері қоғам қарыздары бойынша бүкіл мүлігімен өз салым үлесіне пропорционалды жауап береді.
АҚ: Жарғылық капитал бірдей үлестерге – акцияларға бөлінеді. Түрлері:
ЖАҚ: Акциялар акционерлердің көпшілігі берген рұқсатымен ғана сатылады. Қоғам мүшелері арасында ғана қолданылады.
– бұл бірлескен өндірістік және шаруашылық қызмет жүргізу мақсатымен адамдардың бірігуі. Әр құрылтайшы кооператив жұмысына тікелей еңбек ету қажет. Жалданды еңбек қолдануға тыйым салынады. Табыс істеген еңбек үлесіне қарай бөлінеді. Жауапкершілік – берген салым (пай) мөлшерінде.
Шаруашылық жүргізу құқығы бар: кәсіпорын қарыздары бойынша мемлекет жауап береді.
Оперативты басқару құқығы бар: (қазыналық кәсіпорындар) тек мемлекет ие болады (мысалы қорғаныс өнеркәсібі).
Кәсіпорындар ұйымдарға біріге алады:
Ұйымдардың келесі түрлері болады:
Корпорация – акционерлік қоғам, жалпы мақсаттарға жету үшін бірнеше кәсіпорындардың бірігуі, кіретін кәсіпорын қарыздары үшін жауап береді.
Концерн – келісімдік монополиялық бірлестік, шоғырландыру, кооперациялау, мамандану және интеграциялау артықшылықтарын қолданады. Ең ірі кәсіпорын түрі.
Консорциум – ірі экономикалық бағдарламаны орындау үшін кәсіпорындардың уақытша бірігуі.
Картель –нарықтарды бөлу, баға деңгейі, өнім өңдіру үлесі, төлем жасау мерзімдері және т.б. бойынша жасалынған келісім.
Трест – кәсіпорындар өз дербестігінен толығымен айрылады, бір орталыққа бағынады.
Синдикат – жабдықтау және өткізу сұрақтары бойынша қызметті жетілдіру мақсатымен ерікті түрде бірігу түрі.
Холдинг – акционерлік қоғам түрі, өз капиталын басқа компаниялардың бақылау пакеттерін сатып алу үшін қолданады және оларға басқару жүргізеді.
Қаржылы-өнеркәсіптік топтар – ірі инвестициялық бағдарламаларды іске асыру мақсатымен өз активтерін біріккен заңды тұлғалар жиынтығы.


title: Тақырып 2. Кәсіпорынның негізгі өндірістік қорлары (1 сағат)

text:
Негізгі қорларды пайдалануды сипаттайтын көрсеткіштер
Практикалық сабақ (1 сағат) Есеп жинағы бойынша 1.1.-1.5. есептерін шығару, тақырып бойынша сұрақтарға жауап беру.
Әдебиет Дәрістер
Сергеев И.В. Экономика предприятия. М.: «Финансы и статистика», 2000 г., 159-185 б.
Грузинов В.П. Экономика предприятия. М.: «Банки и биржи», 1999 г., 150-167 б
Экономика предприятия / под ред. О.И. Волкова, М.: «Инфра-М», 1997 г., 146-165 б.
5. Бейсенова М., Садықбаева А. Кәсіпорын экономикасы (есептер жинағы), Алматы: «Ғылым», 2002 ж., 12-24 б
6. «Кәсіпорын экономикасы» курсы бойынша практикалық сабаққа арналған есептер
жинағы /Оқу-тәжірибелік құрал/ Алибаева М.М., Қалдыбаев М.М.: 2005, 4-8 б
Студенттің өздік жұмысына арналған бақылау тапсырмалар Есеп жинағы бойынша өздік жұмысқа арналған есептер (№1, №2, №3, №4).
Негізгі капитал (негізгі қорлар,айналымнан тыс активтер, негізгі құралдар) – бұл өзінің құнын дайын өнімге біртіндеп, белгілі бір бөліктермен, бірнеше өндірістік цикл ішінде түсіретін және өзінің натуралдық-заттық формасын ұзақ уақыт бойы сақтайтын, жоғалтпайтын еңбек құралдары. Негізгі құралдар өндірістік (өндірістік процесіне қатысатын) және өндірістік емес (тікелей қолдануға арналған, өндірістік процеске қатыспайды: мед.мекемелер, мәдениет үйі, тұрғын үй) болып бөлінеді. Өндірістік қорлар өз кезегінде активті (өндірістік процеске тікелей қатысатын) және пассивті (өндірістік процеске жағдай жасайтын) бөліктерге бөлінеді. Негізгі қорлар натуралдық және ақшалай түрде өлшенеді. Натуралдық баға беру дегеніміз – олардың өндірістік сипаттамасын беру деген сөз.
Қолдану мақсатына қарай негізгі қор түрлері:
Ғимараттар (цехтер, қоймалар, т.б.);
Құрлыстар (көпір, тоннель, жолдар, т.б.);
Тасымалдау қондырғылары (құбырлар, электр тоғын тасымалдау желілері, т.б.)
Машиналар және жабдықтар:
а) Күш машиналары және жабдықтары (энергияның түрлерін шығарады);
б) Жұмыс машиналары мен жабдықтары (еңбек затына әсер етеді);
в) Өлшеу және реттеу аспаптары;
г) Есептегіш техника және т.б.
Көлік құралдары;
Құрал-сайман, қызмет ету мерзімі 1 жылдан жоғары болатын басқа құралдар);


text:
Тақырып 2. Кәсіпорынның негізгі өндірістік қорлары (1 сағат) Сабақ мақсаты: студенттерді негізгі капитал ұғымымен, негізгі қорлардың құрамымен, тозу түрлерімен, амортизацияны есептеу әдістерімен, негізгі қорларды сипаттайтын көрсеткіштермен таныстыра отырып, оларға өз бетінше есеп шығаруды үйрету. Бұл олардың ойлау қабілетін жоғарлатуға көмектеседі.
Есептер 1.1. Жабдықтың бастапқы бағасы 120 млн. теңге. Қызмет ету мерзімі іс жүзінде — 7 жыл. Амортизация нормасы 6 %. Жабдықтың қалдық бағасын анықтаңыз.
1.2. Амортизацияның жылдық нормасын және сомасын келесі мәліметтер бойынша анықтаңыз:
Бастапқы құны — 10 млн. теңге.
Жойылатын жабдықты өткізуден түсетін түсім — 1,2 млн. теңге.
Жоюға байланысты шығындар — 0,5 млн. теңге.
Нормативтік қызмет ету мерзімі — 8 жыл.
1.3. Экономикалық моральдық тозу көлемін анықтаңыз:
Ескі машинаның бастапқы бағасы — 20 млн. теңге.
Ескі машинаның өнімділігі— 10 мың дана жылына.
Ескі машинаның нормативтік қызмет ету мерзімі — 10 жыл.
Жаңа машинаның құны — 8 млн. теңге.
Өнімділігі — 30 мың дана жылына.
Ескі машинаның қызмет етуге қалған жыл саны— 2 жыл.
Жаңа машинаның нормативтік қызмет ету мерзімі — 5 жыл.
1.4. Амортизация нормасы — 10,4 %. Егер нормативтік қызмет ету мерзімі 4,6 жылға қысқарса амортизация нормасы қалай өзгеру керек. Жою құнын ескермеуге болады.
1.5. Тәулік ішінде цехте 50 станок қызмет етті. Оның ішінен бір сменада жұмыс істейтін 20 станок болды, 2 смена істейтін — 10, 3 смена істейтін — 20. Цехте барлығы 60 станок қойылған. Сменалық коэффициентін анықтаңыз.
1.6. Қойманың толық бастапқы құны — 60 млн. теңге, оның ішінде ғимарат 50 млн. теңге, жабдық құны — 10 млн. теңге. Қайта есептеу мезетіне жабдық бағаларының индексы 0,8, ал құрылыс-монтаж жұмыстарының индексы 1,02. Қойманың қайта есептелінген құнын анықтаңыз және моральдық тозуын табыңыз (абсолютті және салыстырмалы өлшемде).
Әдебиет Сергеев И.В. Экономика предприятия. М.: «Финансы и статистика», 2000 г., 159-185 б.
Грузинов В.П. Экономика предприятия. М.: «Банки и биржи», 2002 г., 150-167 б
Экономика предприятия / под ред. О.И. Волкова, М.: «Инфра-М», 2000 г., 146-165 б.
Бейсенова М., Садықбаева А. Кәсіпорын экономикасы (есептер жинағы), Алматы: «Ғылым»,
2002 ж., 12-24 б
«Кәсіпорын экономикасы» курсы бойынша практикалық сабаққа арналған есептер
жинағы /Оқу-тәжірибелік құрал/ Алибаева М.М., Қалдыбаев М.М.: 2005, 4-8 б


text:
Тақырып 3. Кәсіпорынның айналым қаржысы (1 сағат) Сабақ мақсаты: студенттерді айналым капиталы ұғымымен, айналым қорлардың құрамымен, зу түрлерімен, амортизацияны есептеу әдістерімен, негізгі қорларды сипаттайтын көрсеткіштермен таныстыра отырып, оларға өз бетінше есеп шығаруды үйрету. Бұл олардың ойлау қабілетін жоғарлатуға көмектеседі.
Әдебиет 1. Сергеев И.В. Экономика предприятия. М.: «Финансы и статистика», 2000 г., 198-220 б.
2. Грузинов В.П. Экономика предприятия. М.: «Банки и биржи», 1999 г., 167-194 б
3. Экономика предприятия / под ред. О.И. Волкова, М.: «Инфра-М», 1997 г., 165-180 б.
4. Бейсенова М., Садықбаева А. Кәсіпорын экономикасы (есептер жинағы), Алматы: «Ғылым», 2002 ж., 24-36 б
5. «Кәсіпорын экономикасы» курсы бойынша практикалық сабаққа арналған есептер жинағы
/Оқу-тәжірибелік құрал/ Алибаева М.М., Қалдыбаев М.М.: 2005, 19-21 б
ЕСЕПТЕР 2.1. Ағымдағы және сақтық қорды табу


title: «Сала экономикасы және өндірісті ұйымдастыру» - бет 54

text:
2.2. Транспорттық қор шамасын анықтау: жүк айналымы мерзімі — 20 күн; құжаттардың пошталық жүрісі — 7 күн; құжаттарды өңдеу — 4 күн; акцепт мерзімі— 3 күн.
2.3. АҚ нормативын анықтау: өндірістік қорлардың тоқсан ішіндегі шығыны 1980 мың теңге; жеткізу интервалы — 16 күн; қабылдау уақыты — 4 күн.
2.4. Тоқсан ішінде жоспарлы шығын:
А материалы б-ша — 45 млн. тг. Норма А = 10 күн;
В материалы б-ша — 27 млн. тг. Норма В = 30 күн;
С материалы б-ша — 18 млн. тг. Норма С = 20 күн.
АҚ жалпы нормативын табу.
2.5. Өңдірілетін өнімнің тоқсан ішіндегі көлемі — 2250 бірлік. Өндірістік өзіндік құны — 80 мың. тг/данасы. Бастапқы өндіріс шығындары — 32 мың тг. Өндірістік цикл ұзақтығы — 5 күн. Шығындар біркелкі өседі. Аяқталмаған өндіріс нормативын табу.
2.6. Тауарлы өнім — 180 млн. тг. Шығару шығыны — 90 млн. тг. Тоқсан — 90 күн. Дайын өнімге АҚ нормасы — 8 күн. Дайын өнім нормативын табу.
2.7. Тоқсан ішінде АҚ орташа қалдығы — 270 млн. тг. Өткізу көлемі — 1080 млн. тг. 1 айналым ұзақтығын табу; АҚ айналымдылық коэффициентін және тиеу коэффициентін.
2.8. Өткізу көлемі — 420 млн. тг. АҚ орташа жылдық құны — 70 млн. тг. Айналымдылықты 1 айналымға өсірсе АҚ үнемін анықтау керек.
2.9. АҚ абсолютті және салыстырмалы үнемін анықтау.
Көрсеткіш
1 жыл
2 жыл
Өткізу құны (млн. тг)
150
104
АҚ орташа жылдық құны (млн. тг)
15
10
2.10. АҚ салыстырмалы үнемін анықтау, ағымдағы жылы өнім өткізудің іс жүзіндегі көлемі — 25 200 млн. тг. Ағымдағы жылдың аяғында АҚ жалпы құны — 2 800 млн. тг. Келесі жылы тауарлық өнім — 36 000 млн. тг. АҚ айналымдылығының жоспарлы өсімі — 4 күн.
2.11. Дайын өнімнің қоймадағы нормативы — 350 млн. тг, ресімдеуге жіберілген дайын өнім нормативы — 140 млн. тг. Тоқсан ішінде жоспарлы өнім көлемі — 6300 млн. тг. АҚ нормасын табу.


Тақырып 4. Кәсіпорынның еңбек қорларын дамыту (1 сағат) Практикалық сабақ (1 сағат) Есеп жинағы бойынша берілген тақырыптың 3.1., 3.3 тапсырмаларын орындау, тақырып бойынша сұрақтарға жауап беру.
Әдебиет Сергеев И.В. Экономика предприятия. М.: «Финансы и статистика», 2000 г., 220-230 б.
Грузинов В.П. Экономика предприятия. М.: «Банки и биржи», 2002 г., 203-218 б
Экономика предприятия / под ред. О.И. Волкова, М.: «Инфра-М», 2000 г., 208-223 б.
Бейсенова М., Садықбаева А. Кәсіпорын экономикасы (есептер жинағы), Алматы: «Ғылым»,
жинағы /Оқу-тәжірибелік құрал/ Алибаева М.М., Қалдыбаев М.М.: 2005, 33-35 б
Студенттің өздік жұмысына арналған бақылау тапсырмалар
Есеп жинағы бойынша берілген тақырыпқа арналған өздік жұмыс есептерін шығару (№1, №2, №3), сұрақтарға жауап беру.
Тақырып 5. Еңбек ақы ұғымы, түрлері, формалары (1 сағат) Семинар сұрақтары:
1. Еңбек ақының қандай формаларын білесіз?
2. Еңбекті төлеуді ұйымдастыру қандай қағидаларға сүйенеді?
3. Мемлекет еңбекті төлеу процесіне қалай реттеу жұмысын жүргізеді?
4. Кесімді еңбекті төлеу формасын қолданудың шарттарын және мысалдарын көрсетіңіз.
5. Мерзімді еңбекті төлеу формасын қолданудың шарттарын және мысалдарын көрсетіңіз.
Тапсырма
Есептер жинағы бойынша «Кәсіпорын персоналы» тақырыбы бойынша 3.4. тапсырмасын орындау.
Әдебиет 1. Шмален Г. Основы и проблемы экономики предприятия/ под ред. А.Г. Поршнева, М.: «Финансы и статистика», 2000 г., 132-150 б
2. Сергеев И.В. Экономика предприятия. М.: «Финансы и статистика», 2000 г., 230-246 б.
3. Грузинов В.П. Экономика предприятия. М.: «Банки и биржи», 2002 г., 472-480 б
4. Экономика предприятия / под ред. О.И. Волкова, М.: «Инфра-М», 2000 г., 226-234 б.
Бейсенова М., Садықбаева А. Кәсіпорын экономикасы (есептер жинағы), Алматы: «Ғылым»,
2002 ж., 44-54 б
5. «Кәсіпорын экономикасы» курсы бойынша практикалық сабаққа арналған есептер
жинағы /Оқу-тәжірибелік құрал/ Алибаева М.М., Қалдыбаев М.М.: 2005, 35 б.
Студенттің өздік жұмысына арналған бақылау тапсырмалар
1. Есеп жинағында «Кәсіпорын персоналы» тақырыбы бойынша өздік жұмысқа арналған есептер (№9, 10).


Тақырып 6. Кәсіпорын қызметінің нәтижелері (1сағат) Практикалық сабақ (1 сағат)
Сабақта студенттер практикалық сабаққа арналған есептер жинағы бойынша өндіріс шығындарын және қызмет нәтижелерін анықтауға (есеп жинағында 5 және 6 тақырыптар бойынша) есеп шығарады. Мәліметтерді студенттер практикалық сабаққа арналған есептер жинағынан алады.
Тапсырма
Есептер жинағы бойынша 2 есеп шығару.
Әдебиет 1. Шмален Г. Основы и проблемы экономики предприятия/ под ред. А.Г. Поршнева, М.: «Финансы и статистика», 2000 г., 132-150 б
2. Сергеев И.В. Экономика предприятия. М.: «Финансы и статистика», 2000 г., 230-246 б.
3. Грузинов В.П. Экономика предприятия. М.: «Банки и биржи», 2002 г., 472-480 б
4. Экономика предприятия / под ред. О.И. Волкова, М.: «Инфра-М», 2000 г., 226-234 б.
Бейсенова М., Садықбаева А. Кәсіпорын экономикасы (есептер жинағы), Алматы: «Ғылым»,
2002 ж., 44-54 б
5. «Кәсіпорын экономикасы» курсы бойынша практикалық сабаққа арналған есептер
жинағы /Оқу-тәжірибелік құрал/ Алибаева М.М., Қалдыбаев М.М.: 2005, 35 б.
Тақырып 7. Кәсіпорын өніміне баға жасау (1 сағат) Практикалық сабақ (1 сағат)
Сабақта студенттер практикалық сабаққа арналған есептер жинағы бойынша баға жасау әдісін таңдауға арналған есеп шығарады.
Тапсырма
Есептер жинағы бойынша 2 есеп шығару.
Әдебиет
Шмален Г. Основы и проблемы экономики предприятия/ под ред. А.Г. Поршнева, М.: «Финансы и статистика», 1996 г., 268-284 б
Сергеев И.В. Экономика предприятия. М.: «Финансы и статистика», 2000 г., 267-284 б.
«Баға жасау» курсы бойынша практикалық сабаққа арналған есептер жинағы /Оқу-
тәжірибелік құрал/ Алибаева М.М., Қалдыбаев М.М.: 2005, 17-19 б.
Ценообразование/учебно-практическое пособие/П.Н. Шуляк. М.: 2000.
Баға және оның жасалуы/ Жабайхан Кайкен/ Оқулық құрал. Семей.:2002.
Студенттің өздік жұмысына арналған бақылау тапсырмалар
«Баға және оның жасалуы» оқу құралында берілген тақырыпқа байланысты өздік жұмысқа арналған есептер (1-4 вариант).


title: Тақырып 8. Өнім сапасы, негізгі көрсеткіштері (1 сағат)

text:
Тұтынушылардың құқықтары және оларды қорғау ерекшеліктері
Әдебиет Сергеев И.В. Экономика предприятия. М.: «Финансы и статистика», 2000 г., 106-134 б.
3. Бейсенова М., Садықбаева А. Кәсіпорын экономикасы (есептер жинағы), Алматы: «Ғылым», 2002 ж., 54-68 б
Модуль 2. Негізгі өндірісті ұйымдастыру Тақырып 9.Негізгі өндірісті ұйымдастыру мәні мен міндеттері. Негізгі өндіріс түрлері. (1 сағат) Практикалық сабақ (1 сағат)
1. Негізгі өндірісті ұйымдастыру мәні
2. Негізгі өндірісті ұйымдастыру міндеттері.
3. Негізгі өндіріс түрлері: жеке, сериялық , жаппай.
Әдебиет 1. Макаренко.М,В, Махалина.О.М. Производственный менеджмент,М.-1998
2. Р.А. Фатхутдинов. Организация производство, Москва.- 2000
3. Ю.И. Ребрин. Основы экономики и управление производством, 2005
4. Н.А. Лисицына. Экономика, организация и планирование промышленного производство. М.- 2001
5. З.Д.Кудряшова Сборник задач По курсу «Экономика,организация ипланирование производства.М.-1986
Тақырып 10.Негізгі өндіріс процесі және оның құрылымы, уақыты.(1 сағат) Семинар
1. Негізгі өндіріс процесі,оның құрылымы
2. Негізгі өндіріс уақыты
3. Негізгі өндіріс процесін кеңістікте және уақыт бойынша ұйымдастыру
Берілген сабақта студенттер жазбаша бақылау жұмысына дайындалу керек. Бақылау жұмысы 10 сұрақтан тұрады.
Әдебиет 1. Макаренко.М,В, Махалина.О.М. Производственный менеджмент,М.-1998
2. Р.А. Фатхутдинов. Организация производство, Москва.- 2000
3. Ю.И. Ребрин. Основы экономики и управление производством, 2005
4. Н.А. Лисицына. Экономика, организация и планирование промышленного производство. М.- 2001
5. З.Д.Кудряшова Сборник задач По курсу «Экономика,организация ипланирование производства.М.-1986