Сапар Ерсайын
Механика 19-1
«Мәдениетті рәміздер, мәндер, таңбалар мен мағыналар ретінде талдау үшін мәдениеттің ақпараттық-семиотикалық түсінігін негіздеу»
Адам баласы өмірінің басты мақсаты – мәдениет ұстындарына сүйене отырып, өзінің бойындағы қасиетті дәйекті де тұғырлы етіп тәрбиелей отырып, жүзеге асыру. Өйткені мәдениеттің өзі өмірдің тиянақтылығын, дәйектілігін, мәнділігін, табандылығын, тұрақтылығын қамтамасыз ететін бірден-бір институт болып табылады. ХХІ ғасырда басталған жаңа үрдістердекөп деңгейлі және көп мағыналы болып табылатын осы мәдениет феноменіне өскен қызығушылық себептерінің бірі – қазіргі кездегі қоғамдық өмірдедәйексіздік, тұрақсыздық, тиянақсыздық, негативтілік сияқты белгілердің біршама орын алғандығынан деп білу қажет. Қоғамда айқын көрінетін мына жағдайлар – ата-ана мен баласы арасындағы түсініспеушілік, олардың арасындағы дау-жанжалдар, адамдардың бір-біріне сенімсіздік білдіруі, бір мемлекеттің азаматтары бола тұрып, ұлтқа, нәсілдікке, діни ұстанымға бөліну, бір-бірін белгілі бір себепсіздіктен жек көру, т.с.с. негативті бейсаналыққа, эмоцияларға негізделген келеңсіздіктер қоғам, мемлекет, әлем өміріндеорын алып келуде. Мұның себебін іздеп, анықтап алудың кезі әбден келді деуге болады. Ал қоғам өміріндегі мәдениет функцияларының бірі – бұл реттеу функциясы. Оның негізгі мәні – адамдардың қоғамдық және жеке әрекет түрлерін реттеу. Мәдениет моральмен құқыққа негізделе отырып, адамдардың мінез-құлқына ықпал етеді.
Сонымен, мәдениет ұғымы бір жақты да емес, бір сатылы да емес болып табылады. Мәдениет түсінігі аясына жеке адамға, қоғамға, халыққа, ұлтқа, мемлекетке және Әлемге қатысты мәдени ұстанымдар жүйесі енеді. Айтып кететін бір нәрсе, мәдениетті анықтаудағы үш көзқарасты қолдана отырып, зерттеуші соған тән барлық үдерістерді толық қарастыра алады: тарихи (уақыттылық) – қандай да бір мәдени құбылыстардың өмір сүруінің уақыты және орны; формальды-функциональды (уақыттан тыс) – мәдениеттің қызметі мен құбылыстарын талдау, олардың уақыттан тыс, қайталанатын және кері түріндегі үдерістерін, интеграция мен дезинтеграцияны түсіну; формальды-уақыттылық үдеріс, әдетте, мәдениеттің өсуі немесе дамуы деп атайды – бұл мәдени жүйенің әр уақытта өзгеруі,бір форма алдыңғы формадан шығуы және келесі бір формаға айналуы. Бұл үдерістің шеңберінде өзгерістер жеке құбылыстармен емес, мәдени құбылыстардың сыныптарымен болады.
Мәдениет ұғымына адамзаттық қоғамның өндірістік, қоғамдық және рухани өмірдегі жетістіктер, ережелер мен тәртіптер жиынтығы, тәрбие мен білімділіктің белгілерітағы с.с. түсініктер кіреді. Ауылдар, аймақтар, этникалық топтар, халықтар, діни ұстанымдар – бұлардың барлығы мәдени әртүрліліктің деңгейлерін көрсететін өзіндік ерекшелігі бар белгілі бір мәдениетке ие.Мәдениет туралы ХХ ғасыр гуманисі Альберт Швейцер былай дейді: «Мәдениет дегеніміз адам баласының және бүкіл адамзаттың алға қарыштауының жиынтығы, ал бұл қарыштау индивидтің рухани жетілуіне ықпал тигізуі тиіс. Өйтпеген жағдайда, бұл қарыштау мәдениетке апармайды» (Швейцер А. Культура и этика. – М.: Прогресс, 1973. – 103 б.). Яғни, бұл алға қарыштау адам баласының рухани жетілуінің белгісі болып табылады және солай болуға тиіс. Алға қарыштау дегеніміз тек ғылыми техникалық прогресс емес, керісінше, рухани дүниенің, қазынаның, құндылықтың, болмыстың өркендеуі болуы тиіс.
Біріншіден, мәдениет адам жасағаннан немесе жасайтыннан тұрады: адам қызметінің түрлері мен нысандары, соның нәтижесінде пайда болатын өнімдер (артефактілер) және қатынастар. Сәйкесінше, бұл жағынан мәдениет табиғатқа қарама-қарсылық, жасандының табиғиға қарсы қойылуы ретінде болады. Екіншіден, мәдениет қоғаммен сәйкес келеді де, сәйкес келмейді, өйткені адамның тіршілік әрекеті мен қоғамда табиғи сипаттағы факторлар аз орын алмайды. Үшіншіден, және де бұл ең бастысы, мәдениеттің мазмұны адамды «жасау», тәрбиелеу, қалыптастыру болып табылады, яғни адамның биологиялық жағынан тұлға болуы (әлеуметтік адам).
Бұл үдерісте адамның өзін дамытуы үшін жасалған қызмет жүйелері мәдениетке жатады. Сонымен біз мәдениетті адамның табиғатты түрлендіруініңсаналы қызметі,материалдық және рухани салаларда іске асырылған осы қызметтің нәтижесі ретінде түсінеміз.
Мәдениеттің қоғам өміріне белгілі бір дәйектілік пен позитивті дамуы бойынша әсеріне қатысты «мәдениет» ұғымы гуманитарлық ғылымдардағы ең басты ұғымдардың бірі болып табылады. Бұл ұғым қазіргі мағынада XVIII ғасырда Еуропада Дж. Вико, И.Г. Гердер, Ш. Монтескье сынды ойшылдардың еңбектері арқасында пайданалына басталды. Бұл кезеңде географиялық экспансия толқындары адамдардың өз мәдени құндылықтарын, стереотиптерін, өмір сүру тәсілдерін өзге мемлекеттерге тән мәдениет құндылықтарымен салыстырудан мүдделер шиеленісуіне әкелді және мәдени көптүрлілік құқығы туралы пікірталастардың тууына ықпал етті.
XIX ғасырдың екінші жартысынан кейін «мәдениет» ұғымы біртіндеп ғылыми категория мәртебесіне ие бола бастады. Сөйтіп, Ағартушылық кезеңіндегі мәдениеттің қоғам дамуындағы «жоғары» деңгейі деген мағынасы өз құндылығын жоя бастады. «Мәдениет» біртіндеп өркениет, қоғамдық-экономикалық формация, жаһанды аймақтандырукатегорияларымен тоғыса бастады.
Мәдениет – бұл өте күрделі, көп деңгейлі жүйе.Әрбір мәдениет этносқа, халыққа қатысты болады, ұлттық болып табылады. Алайда осы мәселе бойынша әртүрлі көзқарастар бар. Ежелгі заманда мәдениеттің этноұлттық сипаты бойынша екі қарама-қарсы тенденция пайда болды: этноцентризм және космополитизм. Біріншісіне сәйкес қандай да бір этнос өзінің мәдениетін үлгі мен эталонның кейбір үлгісі ретінде қарастырады, оны басқадан жоғары қояды, басқа мәдениеттерді сенімсіздікпен немесе өшпенділікпен, кейде ксенофобия, не басқадан қорғау түрінде қабылдайды. Екінші тенденция -өзінің этносы мен елінің шеңберінен шығып, әлем азаматы болу. Бұл жағынан космополитизм патриотизмге қарама-қарсы болады.
XVIII ғасырдан бастап көрсетілген үрдістер ұлттық және әлемдік мәдениеттер арасындағы қатынастар мәселесін құра отырып, мәдени релятивизм мен мәдени әмбебаптылық нысанында болады. Мәдени релятивизмнің басында француз философы Монтень тұрды, ол әрбір ұлт өзінің жекеұлттық идеясын құрайды деп болжаған. Алайдабұл неміс философы Гердердің жұмыстарында жеткілікті түрде дайын күйінде ұсынылған. Мәдени релятивизмнің қазіргі өкілі француз мәдениеттанушысы К. Леви-Строс болды.
Мәдени әмбебаптылықтың белгілі өкілдері Руссо, Кант, Гете, көптеген ағартушы-философтарадамгершілік әмбебапты, көпшілік ұстындар жағында болады деп болжаған. Кант белгілі кесімді императивті тұжырымдады, оған сәйкес егер қылық әмбебапты, жарамды болса, жақсы болып саналады. Осыдан әділеттілік жалпылық болады, әділеттілік дәрежесі әмбебаптылық дәрежесіне сай келеді.
Мәдениет – философиялық ой-толғамның аса маңызды, терең теориялық мәнді ұғымдарының бірі. Мәдениет ұғымы қоғам өмірінің түрлі салаларына байланысты жиі пайдаланылады. Қысқасы, бұл ұғым саналы іс-әрекет жемісін даму үдерісінде көрсетуге бағытталған. Әрбір тарихи дәуірдің өзіндік мәдениеті бар. Сол сияқты әрбір халықтың өзіне ғана тән дәстүрлері болады. Бұдан мәдениеттің көптүрлілігі ондағы жалпылықты, әмбебаптықты теріске шығарады деген қорытынды тумайды. Керісінше, мәдениеттің нақтылы-тарихи түр алуы оның мазмұнының күрделілігін және ондағы жалпы ерекшеліктің диалектикасын білдіреді.
Көпшілікке арналған әдебиетте мәдениет мәселесін рухани, көркемдік салалармен байланыстыра қарау басым. Шынына келгенде, мәдениет – адам әрекетінің, саналы қызметінің көрінісі. Олай болса, оған рухани да, материалдық та жетістіктер жатады. Басқаша айтқанда, адам болу үшін еңбек құралдарын жасауы, сөйлесуі, пікір алысуы, түсінісуі қажет.
Мәдениеттің философиялық сипаттамасын оның құрылымы арқылы көруге болады. Ресми әдебиетте «саяси мәдениет», «экономикалық ойлау мәдениеті», «адамгершілік мәдениеті», «тәрбие мәдениеті», «ұлтаралық қатынас мәдениеті» деген көптеген мәдениетке қатысты сөз тіркестері кездеседі. (Глобалистика: Международный междисциплинарный энциклопедический словарь / ред. И.И. Мазурь, А.Н.Чумаков. - М.- СПб: ИЦ «Елима», ИД «Питер», 2006. – 421 б.). Олардың әрқайсысы, жекелеп алып қарағанда, философиялық мәселелер. Басқаша айтқанда, философия мен мәдениеттің арақатынасы қоғамның рухани өмірінде орын алатын келелі, күрделі құбылыс екенін бөліп қарау қажет.
Ұлттық және әлемдік мәдениеттер арасындағы қатынастар проблемасы кейде «Батыс –Шығыс» белгілі мәдениеттану дилеммасы арқылы қарастырылады. Батыс және Шығыс мәдениеттері арасындағы үйлесімділік немесе үйлесімсіздік туралы дау ертеде пайда болды және әлі шешімін таппай, жалғасуда. Оның бірін Р. Киплинг ұсынды: «Батыс ол Батыс.Шығыс ол Шығыс… Олар ешқашан қосылмайды».К. Юнг де осындай көзқараста болды. Ол Шығыс пен Батысқа тән ойлау типтері соншалық өзгеше болғандықтан, қосылу оларға мүмкін емес, әрі қажет емес деп есептеген.В. Соловьев керісінше, болашақта Шығыс пен Батыс бірыңғай әлемдік өркениетке бірігеді де, бұл «алқалық» ұстындардың толық жеңуіне негіз болады деп санаған.
Мәдени релятивизм және әмбебаптылықты бағалай отырып, оның көптеген ережелері толық негізді және дәлелді болады деп санауға болады, алайда оның бірде-біреуі толық шындыққа үміттене алмайды. Сондықтан олардың қарама-қарсы тұруы емес, бірін-бірі толықтыруы жемісті болар еді.
Қазір ғаламшарымызда тұратын халықтардың ұлттық мәдениеттерінің ең үздік жетістіктерінің синтезі ретінде «Әлемдік мәдениет» ұғымы қалыптасуда. Ұлттық мәдениет өз кезегінде сәйкес қоғамның әртүрлі әлеуметтік топтары мәдениетінің синтезі болады. Ұлттық мәдениеттің өзінділігі, оның белгілі қайталанбас ерекшелігі және сонылығы өмір мен қызметтің рухани (тіл, әдебиет, музыка, кескіндеме, дін) және материалдық(экономикалық құрылыс, шаруашылық жүргізу, тұрмыс, еңбек және өндіріс салтының ерекшеліктері) салаларында байқалады.
Мәдениеттің нақты таратушысына сәйкес әртүрлі субмәдениеттер бөлініп көрсетіледі. Субмәдениеттергедифференциация қоғамда әртүрлі таптардың, топтардың болуынабайланысты болады. Осы фактордың рөлі қазір азайған, бірақ қалған. Қоғамның кедей, маргинал топтарының мәдениеті өте төмен болады, ол білімнен жеке бас гигиенасына дейінгі бар салада байқалады. Жоғары топтағы адамдардың қоғам элитасының мәдениеті жалпы жоғарғы деңгеймен, кейбір сыртқы түрлерімен ерекшеленеді: қатаң этикет, таңдамалы мәнерлер, ерекше кішіпейілділік, ежелгі (аристократтық) дәстүрлерді сақтау.
Орташа топтар мен таптар қазір «бұқаралық мәдениет» деп аталатын ең көп тараған, басым мәдениетті тарататындар болып саналады. Олардың жалпы деңгейі жоғары емес, орташа болып табылады. Сонымен қатар бұл топқа барлық мәдениеттің жаңаруының негізгі көзі болып табылатын, зерде мен шығармашылық потенциалдың жоғарғы деңгейін таратушы ғылыми және шығармашылық зиялы қауымның негізгі бөлігі жатады. Ауыл мен қала мәдениетінің арасында едәуір айырмашылық бар.Сонымен қатар кәсіптік мәдениеттің ерекшеліктері туралы да айтуға болады.
Мәдениет нақты түрлерге бөлінеді. Адам қызметінің алуан түрін есепке алу осылай бөлуге негіз бола алады. Осыдан материалдық және рухани мәдениет бөлініп шығады. Материалдық мәдениет ең алдымен материалдық өндіріс сферасы мен оның өнімдері – техниканы, технологияны, байланыс және коммуникация құралдарын, өндірістік ғимараттар мен үймереттерді,жолдар мен көлікті, тұрғын үйді, тұрмыстық заттар мен киімді қамтиды.
Рухани мәдениет рухани өндіріс саласынан және оның нәтижелері – дін, философия,мораль,өнер, ғылымнан құралады.Рухани мәдениеттің ішінен көбінесе өнер мен ғылым туындыларынан құралатын көркем мәдениетті арнайы бөліп көрсетеді. Ғылым, өз кезегінде, зерделік, ғылыми-техникалық мәдениет негіздері ретінде қарастырылады.
Материалдық және рухани мәдениет арасында терең бірлік бар, өйткені олардың екеуі адам қызметінің нәтижесі болып табылады, оның бастауында рухани басы – адамның материалдық формаға айналдыратын идеясы, жобалары, ойлары тұр. Алайда материалдық және рухани мәдениетке бөлу көбінесе шартты түрде болады,өйткені шынайы өмірде олар тығыз байланысты, бір-бірімен сіңісіп, толықтырып тұрады. Тек материалдыққа немесе руханиға жатқызуға болмайтын мәдениеттің бірқатар түрлері бар (экономикалық, саяси, экологиялық, эстетикалық).
Дәстүрлер жүйесі қоғамдық жүйенің тұтастығын, тұрақтылығын бейнелейді. Оған өрескел қарауға болмайды, өйткені мәдениеттің нәзік және күрделі механизмдері бұзылуы мүмкін. Ескі рухани құндылықтарды, тарихи естелікті ұмыт қалдырып, рухани өмірді жақсарту мүмкін емес. Екінші жағынан, мәдениет жаңарусыз болмайды. Шығармашылық,өзгеріс қоғам дамуының екінші жағы болып табылады. Дәстүрлер мен жаңарулар бірлігі – кез келген мәдениеттің әмбебап сипаттамасы. Мәдениетте дәстүрлер мен жаңарулардың, шығармашылықтың әртүрлі арақатынасы қоғамдар үшін дәстүрлі және қазіргі негізді береді. Бірінші дәстүрлерде шығармашылыққа билік жүргізеді. Мәдени үлгілер бастапқы түрінде өндіріледі. Өзгерістер жүйесіз және кездейсоқ жолмен дәстүрлер шеңберінде енгізіледі. Нормадан ауытқу қабылданбайды және теріске шығарылады.
Мәдениет нормалары – нақты үлгілер, мінез-құлық пен әрекет ережелері. Олар қоғамның үйреншікті танымында қалыптасады, бекітіледі. Осы деңгейде мәдени нормалардың қалыптасуында дәстүрлі және аңдаусыз сәттер үлкен рөл атқарады. Қабылдау дәстүрлері мен тәсілдері жылдар бойы қалыптасып, ұрпақтан ұрпаққа беріліп отырған. Қайта өңделген түрінде мәдени нормалар идеологияда, этикалық ілімдерде, діни тұжырымдарда іске асырылған.
Мәдениеттің нормативтілігі адамдардың тұлғааралық, көпшілік қарым-қатынастары және әртүрлі әлеуметтік институттардың жұмыс істеуі арқасында қолдау табады. Ұрпақтан ұрпаққа рухани тәжірибені жеткізуде білім беру жүйесі орасан зор рөлатқарады. Онда өмірге аттап басқан индивид тек білім алып қана қоймайды, қабылдау мен әрекет ету, қоршаған ортаны түсіну және қатынас жасау ұстындарын, нормаларын алады. Мәдениет нормалары өзгермелі, мәдениет ашық сипатта болады. Ол қоғамда болып жатқан өзгерістерді бейнелейді.
Мәдениет, негізінен, қарқынды түрде қоршаған ортаны, қоғамды, адамзаттың өмір сүру салтын өзгеріске ұшырата алады, сондықтан да ол өмір сүрудің шығармашылық факторы ретінде және қоғамдық жаңа өзгерістердің шексіз қайнар көзі ретінде бағаланады. Осыдан мәдениеттің әлеуетін, оның ішкі байлығын іздеп табуға және оның мүмкіндіктерін жүзеге асыруға деген құлшыныс туындайды. Адам баласы мәдениетті өзінің ішкі әлеуетін жүзеге асыруы мен өзінің жеке ерекшелігін атап көрсетуінің құралы ретінде қарастыра отырып, мәдениеттің тарихи үдерістерін және адам баласына позитивті әсер ететін жаңа түпсіз, шексіз импульстарын көруге болады.
Мәдениет мемлекеттік немесе халықаралық қарым-қатынаста тек әлеуметтік, ділдік, сана-сезімдік ерекшеліктерді көрсететін белгі емес, керісінше, ол саясаттың, экономиканың өркендеуіне және кең етек алуына «жәрдемдесетін» құрал болып табылады. Осындай пікірді ұстанушы неміс ғалымы, тарихшы Д. Гиноу-Хехт былай дейді: «Қырғиқабақсоғыс кезінде американдық дипломаттар Америка Құрама Штаттары өзінің өмір сүру салтының артықшылықтарын шет елдерге мәдениет арқылы көрсетуі қажет деген ұйғарымға келді. Егер Кеңес Одағы коммунизмді экспорттаса, АҚШ-тың қоғам қайраткерлері мен саяси стратегтері өз елінің бүкіл Әлемге ықпалын мәдениет арқылы жүргізу әрекеттерін одан сайын күшейте түсті». (Резник Ю. М. Человек и общество (опыт комплексного анализа) // Личность. Культура. Общество. – М., 2000. – Выпуск 3. – С. 123-139) . Қазіргі уақытта бұл тәсіл болашақты болжап көре алатын шынайы көрегендердің әрекетін күткен нәтижеге апаратын тәсіл екендігін көріп отырмыз.
Мәдениет – адамдардың әлеуметтік мінез әрекеттерінің түрі немесе ерекше формасы. Мәдениеттің пәндік мазмұнын сараптай отырып, Б. Малиновский мынадай қорытындыға келді: Мәдениет – бұл артефакт әлемі. Артефакт дегеніміз жасандылық жолмен жасалған объект немесе зат. Артефактыны оның мәдени формасынан және материалды негізден (субстраттан) айыруға болмайды. Ол белгілі бір мәдениет контекстінде (аяқталған дүние) ғана жасалынады және тіршілік етеді.
Мәдениет белгілер мен мағыналардың әлемі болып табылады. Бұл нұсқа бойынша, адам баласы мән-мағыналар жүйесінде өмір сүреді, ал бұл мән-мағыналар жүйесі адам баласын басқа адамдарға және жалпы қоршаған әлемге қатысты бағыт-бағдар беріп отырады. Сондықтан да, мәдениетті өзіндік ерекшелігі бар мән-мағыналар жүйесі ретінде түсініп-білу үшін адамдардың іс-әрекеттерінің және өзара әрекеттерінің мән-мағыналарының түпкі сырын ашып алу қажет. Бұл көзқарас тұрғысынан қарағанда мәдениет адамдардың мінез әрекеттерінің себебі болып табылатын сыртқы күш емес, осы мінез әрекеттің контексті болып табылады және осы контекстте ғана іс-әрекеттің мән-мағынасын түсінуге болады. Сонымен, мәдениет шынайы мағыналық кеңістіктің феноменологиялық (заттандырылған) саласы болып табылады, ал бұл сала болса қарама-қайшылықтардың: «имманентті – трансцендентті», «сакральды – профанды» және т.с.с. ендірілуі және түсіндірілуі арқылы анықталынады.
Мәдениет – бұл белгілер жүйесі (мәдениеттің семиотикалық қызметі). Бұл түсіндірме алдыңғы анықтамаға мазмұны жағынан жақын, бірақ кейбір ерекшеліктерімен ерекшеленеді. Белгілер мен мәндер мағынаға қарағанда оның рәміздік дәнекерлері болып табылады. Белгі деп басқа заттар туралы мәліметтерді сақтауға, қайта өндіруге және тасымалдауға арналған затты-дүниені айтуға болады. Белгілер жүйесі белгілі бір мәдениет қалыптарының материалды тасымалдаушы ретіндегі артефакттер мен шынайлықты ой жүйесі арқылы қайта өндіретін және құрайтын сана жүйесі (ментал) ортасында орналасады. Лесли Уайт адам баласының рәмізденуге деген қабілетіне тәуелді заттар мен құбылыстарды «символаттар» деп атайды. (Уайт Л. Мәдениет ұғымын сараптау // Мәдениеттанулық мұра. – Т. 1. – Алматы: Жазушы, 2005. – 21-38 бб.).
Сонымен, белгілер адам баласының мағыналық іс-әрекетінің элементтері ретінде адамдардың рәміздеу (символдау) қабілеті көмегімен мәдениеттің құрылымдық мазмұнына кіреді. Олардың материалды дәнекер болып табылатын артефактерден еркшелігі іс-әрекеттің рәміздік дәнекер болуында.
Мәдениет – ақпараттықүдеріске қосылған өзіндік ерекшелігі бар механизм, ол, сонымен қатар, әлеуметтік маңызы бар ақпараттарды қалыптастыратын және тасымалдайтын механизм болып табылады. Басқа сөзбен айтқанда, мәдениеттің өнімі – бұл белгілік құралдар арқасында қоғамда жасалынатын және сақталынатын әлеуметтік ақпарат.
Мәдениеттің әлеуметтік рөлін ары қарай анықтар болсақ, оның рөлі зор екенін байқаймыз. Яғни, мәдениет адам баласын жабайылық пен тұрпайылыққа, еріншектік пен зұлымдылыққа, менменшілдік пен жауапкершіліксіздікке жол бермейді.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сапарғали Бегалин

text:
20
Сапарғали Бегалин
1895–1982
Сапарғали Бегалин Шығыс Қазақстан облысы Абай
ауданы Дегелең ауылында дүниеге келген. «Қазақ жас-
тарына» деген алғашқы өлеңiнен бастап оқырманға
жақсы таныла бастады. «Сәтжан», «Жеткiншектер»,
«Мектеп түлектерi», «Ана қайраты», «Бала Шоқан» де-
ген кiтаптары бар.
Кiтап
Көзiңдi ашып, ойды өсiрiп,
Айтады кiтап өмiр сырын.
Адамдыққа ақыл берiп,
Үйретедi өнер, бiлiм.
Сол кiтаптан үйренесiң
Көп әңгiме, қызық кеңес.
Оқып бiл де, анық түсiн,
Жаттап, жазып ертелi-кеш.
Өмiрiңе үлгi үйретер
Кiтабыңды құрмет тұтып,
Тысын қаптап, кiр жолатпай,
Жазбай, жыртпай ұста күтiп!
С. Бегалин
Өлеңдi мәнерлеп оқы, жаттап ал.
21
Кітап оқудың маңызы неде?
Сен өз кiтаптарыңды қалай күтесiң, құрметтейсiң?
«Кітап оқу – мәдениеттілік белгісі» дегенді қалай түсі-
несің?
Өз сыныптастарыңа ұсынатын және оқығың келетiн
кiтаптар тiзiмiн жаса.
Кiтапхана – мәдениет орны. Оған баруды әдетке
айналдыр.
мақал-мәтелдер
Кiтап – көзi жұмыққа арзан,
Көзi ашыққа маржан.
Жақсы кiтап – жан азығы.
Жұмбақтар
Көп әңгiмем, өлеңiм,
Күнде ақыл беремiн.
Жақсы көрсе менi кiм,
Соған тиер көмегiм.
Мен қара танымаймын,
Ғұмыр бойы жазудан жаңылмаймын.
Жаңылтпаш
– Кiм оқу-құралсыз?
– Тұрар құралсыз,
Құмар құралсыз.
46
Оралхан Бөкей
1943–1993
Оралхан Бөкей Шығыс Қазақстан облысының Қатон-
Қарағай ауданында дүниеге келген.
Ол – өзi туып-өскен жері Алтай тауындай биiк тұл-
ғалы, дарынды суреткер. «Оралхан Бөкей өз туған жері-
нің табиғатына ұқсас едi. Шығыстан жарқырап шыққан
жұлдыз болатын», – деп еске алады батыр Қасым
Қайсенов.
анна апайдың бақшасы
Күз. Аспан шайдай ашық. Ағаш жапырақтары сар-
ғайған. Үшбұрыш жасап ұшқан тырналардың қиқулағаны
естiледi.
Ағаштан қиып жасаған үйден жүгiрiп шыққан Же-
ңiс әуедегi маржандай тiзiлген тырналарға қарап қол
бұлғады.
– Келесi жылы да бiздiң жаққа келiңдер, – дедi дауыс-
тап. Осы сәтте Мұрат жүгiрiп келдi.
– Әй, сен неғып тұрсың? – дедi ентiгiн әрең басып.
– Тырналармен қоштасып тұрмын.
– Мен саған бiр қызық айтайын ба?
– Айта бер.
– Қазiр ғой, Анна апайдың бақшасы керемет, ә? – деп
тамсанды.
– Иә…
47
– Шiркiн-ай, қып-қызыл, сап-сары болып пiскен өрiк-
терiн айтсаңшы!..
– Кө-өп! – деп қостап қойды Жеңiс.
– Сұрағанмен бермейдi. Одан да өзiмiз бiр айласын
табайық.
– Қалайша? – дедi Жеңiс елеңдеп.
– Жүр, – деп Жеңiстiң жеңiнен тартты Мұрат. – Бақ-
шаны қоршаған шарбақтың астынан кеше тесiк жасап
кеткем. Сол тесiктен кiремiз де, бәрiнен тойғанша жеймiз.
– Ұят қой, – дедi Жеңiс келiсе қоймай. – Ол кiсi – бiзге
көршi.
– Онда тұрған не бар?!
– Көрiп қойса…
– Қорқақ, – дедi Мұрат дiкеңдеп. – Балалардың бар-
лығын жығамын деп босқа бөсесiң.
Жеңiс ойлана бастады. Бармай қойса ғой, ертең бүкiл
балалардың алдында «қорқақ», «қоян жүрек» деп ма-
зақтайды. Не iстеу керек?
– Әй, кеттiк, бiрақ көп алмайық…
– Өзiмiз тойсақ болды, – деп Мұрат алға түстi.
Шарбақтың астында расында да тесiк бар екен. Екеуi
сол жерден еңбектеп бақшаға кiрдi. Әп-әдемi болып пiскен
жемiстерге қойындарын толтырды. Мұрат әрқайсысына
бiр ұмтылып, мыжып тастады. Бiрақ балалардың ұрлығын
ешкiм көрген жоқ. Талдың iшiне отырып алып, жемiстердi
жумастан-ақ соқты-ай кеп.
Үлкен шаруа бiтiргендей ысқырып үйлерiне қайтты.
Қас қарайған мезгiлде Жеңiстiң iшi қатты ауырды.
Дәрiгер аудан орталығына кеткен. Әке-шешесi не iстерiн
бiлмедi. Осы ауылда бiр адам ауырып қалса, Анна апайға
жүгiретiн. Жеңiстiң апасы да сол орыс кемпiрдi ертiп келдi.
54
мақал-мәтел
Еңбектiң көзiн тапқан
Байлықтың өзiн табады.
Еңбек етпесең, елге өкпелеме,
Егiн екпесең, жерге өкпелеме.
Жұмбақтар
Жезге ұқсас сабағы,
Дәнi – халық тамағы.
Дөңестеу жотасы,
Бауырында сызығы.
Тамақтың атасы,
Баршаның ырзығы.
ауыз әдебиеті – жазу өнері қалыптаспаған
кезде ауызша тараған әдеби туындылар. Көне
заманда шыққан ертегілер, мақал-мәтелдер,
батырлар жыры, аңыз-әңгімелер, шешендік сөз-
дер, жаңылтпаш-жұмбақтар, ақындар айтысы,
тұр мыс-салт жырлары – ауыз әдебиеті үлгілері.
Ауыз әдебиеті туындыларының нақты авторы бола
бермейді.
55
Боз қырау
Бұта басы боз қырау,
Бұлттан мұздай жас тамды.
Құстар қайтқан кез мынау,
Әнмен тербеп аспанды.
Күн мұңайып тұр бүгiн,
Қыс ызғары келедi.
Құс шуласа, бiр-бiрiн
Жоғалтпасақ дегенi.
Құс керуенi жүр көкте,
Қайда барып тоқтайды?
Ағаш бiткен дiрдектеп
Жапырағын жоқтайды.
– Биыл жаздай ту ұстап
Еттiм ғой, – деп, – мол еңбек.
Дала жатыр тыныстап,
Сәл демалып алам деп.
Т. Молдағалиев
ызғар – бет қаритын суық, үскiрiк.
Керуен – алыс сапарға шығатын көлiктер тiзбегi.
Өлеңдi мәнерлеп оқы.
Өлеңде күз мезгілі қалай суреттелген?
Осы суреттеу күздің қай айына тән?
Өлең неге «Боз қырау» деп аталған?
Ызғар, дiрдектеп деген сөздердi қатыстырып, өлеңдегі
табиғатты сипатта.
56
өзіңді тексер!
1. Күзгі емен, терек, үйеңкі жапырақтарының суретін
сал. Олардың біреуін сипаттап жаз.
2. Тараудағы тақырыбы рақмет сөзінің синонимі
болған мәтінді ата.
Осы мәтіндегі идея, яғни негізгі ойды қай сөз білдіріп тұр?
Күн, Адам еңбегі, Бұлт, Жер, Жаңбыр, бақша.
3. Күріштің өзі бірнеше түрлі болатынын білсең,
әңгімеле.
4. Өз бетімен өсетіндер қайсысы? Дәлелде.
а) Бидай, арпа, жүгері.
ә) Сұлы, тары, күріш.
б) Жусан, ошаған.
5. Өз өлкеңдегі күз мезгілін суреттеп шығарма жаз.
6. – Биыл жазда ту ұстап
Еттім ғой, – деп, – мол еңбек.
Дала жатыр тыныстап,
Сәл демалып алам деп.
Осы өлең жолдарының авторы кім?
Бұл өлеңде жылдың қай мезгілі суреттелген?
6. «Күзгі еңбек», «Жыл құстарының қайтуы», «Алтын
күз» деген тақырыптардың біріне өлең не әңгіме жаз.
Тараудағы жұмбақтардың шешуі: күз, қызанақ,
бидай, бидай.
Туған елім – Туған Жерім
84
Батырлар жыры
«Қобыланды батыр» жырынан үзiндi
Қақпаның келiп аузына,
Батыр Қобылан ақырды,
Нар түйедей бақырды,
«Алшағыр» деп шақырды...
Хан болғалы Алшағыр
Асып жүрген айласы
Мұсылманнан қанша ердiң
Басын жойған ер едi...
Сол уақыттар болғанда
Түлкiдей көзiн жайнатып,
Қаруы сыймай қайнатып,
Тасқа шаншып найзасын,
Қарыс сүйем бойлатып,
Қобылекең келдi бұл жақтан
Тайбурыл атты ойнатып...
Өшiгiп жүрген батырлар
Бiр ауыз сөзге келмей-ақ,
Шегiнiсiп екеуi,
Еменнен найза салысты...
Қанжарменен қармасты,
Семсерменен серместi,
Сөйтiп ойын ойнасты,
Шыбын жанды қинасты.
Жыр үзiндiсiн мәнерлеп, түсiнiп оқы.
Жырда Қобыланды батыр ерлiгi қалай суреттелген?
Қобыландының тұлпары қалай аталады?
85
Қобыланды кiммен шайқасты?
Батырдың қаруларын ата.
Шайқаста кiм жеңдi деп ойлайсың?
Жыр шумақтарын оқығанда қандай әсер алдың?
«Қобыланды батыр» жырын толық оқып ал.
Ауыз әдебиетi шығармаларының халыққа көп
тараған түрi – батырлар жыры. Батырлар жырын
айтушылар да, бiзге жеткiзушiлер де – жыршылар.
Батырлар жырының мазмұнына Отанын сырт-
қы жаудан қорғау, өз елiн басқаларға тәуелдi етпеу
мұраты арқау болған.
Қобыланды, Алпамыс, Ер Тарғын сияқты батыр-
лар – өз халқын шын сүйген, елi үшiн еңiреп өткен
ерлер.
«алпамыс батыр» жырынан үзiндi
Көк орданың басында,
Көк өзеннiң қасында,
Тайшық ханмен аянбай
Алпамыс берен айқасты.
Тайынбай найза салысты,
Екi найза қағысты.
Осыменен екеуi
Бiраз жерге барысты.
Найзаларын тастасып,
Қылышпенен салысты.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/saparfali-begalin.html#Батырлар_жыры__«Қобыланды_батыр»_жырынан_үзiндi

title: Сапарғали Бегалин


Сапарова Алия Жаксыбаевна, Жупболова Улмекен Тасболатовна
Батыс Қазақстан облысы Орал қаласы, №47 жалпы орта білім беретін мектебі, Қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімдері
Бұл мақалада авторлар оқыту үрдісінде қолданылатын кері байланыстың түрлеріне тоқталып, оның оқу мен оқытудағы тиімді тұстарын атап көрсетеді. Дұрыс жүргізілген кері байланыс арқылы оқушылардың өзіндік пікірін білуге болатынын және мұғалімнің кері байланыс жасай отырып, өз ісіне сыни көзбен қарайтыны туралы баяндалады.
В этой статье особое место занимают разновидности рефлексии, их основные стороны в ходе учебного процесса. При правильном проведении рефлексии можно узнать о личных мнениях учеников. И в ходе этого учитель делает вывод, критически осмысливает положительные стороны рефлексии.
In this article the authors pay attention on teaching of reflection, its advantages of teaching and learning. Following the right direction of reflection pupils could speak their own opinions, teachers could see their own results, and this is the base from which to build critical thinking skills.
оқыту мен оқу, рефлексия, өз-өзін реттеу, өзінің іс-әрекетіне баға беру, таным, сыни пікір айту.
учить и обучать, рефлексия, самопорядочность, самооценка действию, познание, критика.
teaching and learning, reflection, to value their own work, searching and critical thinking.
Болашақтың бүгіннен де нұрлы болуына ықпал етіп, адамзат қоғамын алға апаратын құдіретті күш тек білімде ғана. Қай ел болсын, өсіп-өркендеуі, әлемде өзіндік орнын алуы сол мемлекеттің біліміне, білім сапасына байланысты екенін ел Президенті Н.Ә. Назарбаев жыл сайынғы халыққа Жолдауында ерекше айтуы да сондықтан. Қазақстан Республикасының білім берудегі басты мақсаты-жан-жақты дамыған, білімді, өмір сүруге бейім, өзіндік ой-толғамы бар, адамгершілігі жоғары, бәсекеге қабілетті жеке тұлға тәрбиелеу. Осы мақсатты жүзеге асыру үшін оқушыға білім мазмұнын терең игертудің тиімді жолдарын іздестіріп, шығармашылыққа жетелейтін қазіргі заман талабына сай ғылыми-әдістемелік біліммен қаруланған, білікті маман, шебер мұғалім дайындау қажет. (1,37-б) Ал жаңа формация мұғалімі-оқыту технологиясының жүйесімен оқушыларды өмірге дағдыландыру құзырлығын айқындау бағытындағы әдіс-тәсілдерді жетік меңгерген тұлға. Жаңа формация мұғалімі болып білімімізді жетілдіру мақсатында Қазақстан Республикасының педагог кадрлардың біліктілігін арттырудың деңгейлік бағдарламалар бойынша курстан өттік. Осы курс бағдарламасы негізінде жеті модулді сабақта қалай ықпалдастырып пайдалану жолдарын және оқушылармен кері байланыс жүргізе отырып, сабақтың өтілу барысына талдау жасауды үйрендік.
Кері байланыс оқушының оқыту үрдісі қалай өткені және қандай нәтижеге қол жеткізгендігі туралы ой-пікірін тыңдауға негізделеді. Кері байланыс сабақтың соңында ғана емес, сабақ барысында оқушылардың өз бетімен орындайтын тапсырмаларының соңында жүргізіліп отыруы керек. Рефлексия мақсаты-еске түсіру, өзінің сабақ бойындағы іс-әрекетіне баға беру, талдау және мәселелердің шешу жолдарын іздестіру. Мұғалім оқушының кез келген кері байланыс парағын оқи отырып, жұмысының сәтсіз шыққан тұсын және сәтті шыққан қадамын, ендігі іс-әрекетін қалай жақсартуға болатынын алдын-ала біледі. (1,37-б) Сонымен қатар кері байланыс парағы арқылы оқушының үніне құлақ түріп, оқу мен оқытудағы кездесетін кедергілерді айқындап, келесі оқытуға бұдан да жақсырақ дайындалуына түрткі болады.
Рефлексия сөзі латын тілінен аударғанда reflexio- кейінге айналым мағынасын білдіреді. Бұл терминді Джон Локи 17 ғасырда енгізген. «Рефлексия- адамның өз істерінің мәнін түсініп, оны ойлану барысында өзіне- өзінің нені, қалай жасағаны туралы толық және анық есеп беруі.
Иә, бұл қасиет бойымызда бұрыннан бар деуге болады. Күнде кешкілік бүгінгі ісімізді, айтқан сөзімізді ойша шолып, есеп беріп, ертеңімізге жоспар құрып аламыз. Демек, "рефлексия" деп ат қойып, айдар тақпағанымыз болмаса, бұл әрекет қанымызда бар нәрсе. Бірақ соны қағазға түсіру немесе жүйелі күнделікті түрлендіріп, осы атпен сабақта қолдану болмағаны ақиқат. Осы бағдарлама бойынша білімді дайын күйінде беруден гөрі оқушыны өзі қорытынды жасауға ықпал ету және кері байланыс есебінде түрлі әдістермен рефлексия жасату тиімді екеніне көзіміз жетті. Кері байланыс жүргізу бір күннің іс-әрекеті емес, оған көп уақыт, ізденіс қажет. Мұғалім рефлексия арқылы алынған нәтиженің «дұрыс» не «бұрыс» болғанын дәлелдеп, қолданылған әдіс-тәсілдерінің тиімді не тиімсіз болғанын анықтап, орындалған іс- әрекетін зерделейді. Ең алдымен, мұғалім кері байланыс жасауға оқушыларын дағдыландырып алу қажет. Сонда ғана бұл оң нәтиже береді. Оқушылардың ой- өрісінің дамуы оқу үрдісі кезінде болады, ол оқушының өз бетімен толықтыруы мен өзін-өзі дамытуды қамтиды. Оқушы білім алудың мақсатын саналы түрде түсінсе ғана белсенді бола алады. Қолайлы оқу үшін адамдарға кері байланыс пен мадақтау қажет, сондықтан кері байланыс жүргізілуі тиіс.Ашық сауалдар, оқыту міндеттерімен алмасуң сияқты әдістер оқушылардың өз біліміне белсенді қатысу қабілетіне әсер етеді. Оқушылар жұппен де, өз беттерімен де өз білім деңгейлерін бағалауға және оған жеткенін түсінуге мүмкіндіктер бар.(1,36 б)
Рефлексияны әр түрлі әдіс-тәсілдермен сабақтың әр кезеңінде: тақырыптың соңында, сабақ бөлімдерінен кейін және тарау соңында жүзеге асыруға болады. Кері байланысты түрліше өткізуге болады: топтық рефлексия түрінде, әңгімелесу түрінде т.б. Кері байланысты ауызша және жазбаша да жүргізуге болады.
Сабақтағы кері байланыстың үш түрі бар.
1. Көңіл-күймен эмоциялық жағдайды анықтауға арналған кері байланыс. Көңіл-күйді білдіретін әр түрлі суреттер, смайликтер және бояу түстерімен анықтау. Мысалы: «Ауа райы», «Бағдаршам», «Алма ағашы». Мысалы «Алма ағашы» әдісінде оқушыларға сабақ басында түрлі-түсті алма беріледі. Сабақ соңында оны алма ағашына ілу керек. Жасыл түсті алма – мен бүгін бәрін жақсы орындадым, сондықтан көңіл-күйім көтеріңкі, қызыл түсті алма - мен тапсырманы орындай алмадым, көңіл-күйім жоқ дегенді білдіреді. «Бір сөзбен» әдісі барысында оқушылар берілген сөздердің ішінен бүгінгі сабақтағы жағдайын сипаттайтын үш сөзді таңдайды. (қуаныш, немқұрайлылық, шабыт, зерігу, сенімсіздік,сенімділік,рахаттану,алаңдау)
Қ.Бекхожиннің «Ақсақ Темір мен ақын» балладасын оқытуда «Бас. Жүрек. Қол» рефлексиясын жүргіздік. Оқушылар баспен Ақсақ Темірдің тарихтағы орнын, жорықтарын еске түсірді, жүрекпен баллададағы оқиғаларды сезінгенін және сыныптағы оқушылардың эмоциясына әсер еткенін айтты, ал қолмен тапсырмаларды орындағандарын жеткізді.
2. Сабақтағы іс-әрекетке байланысты кері байланыс. Мысалы: «Табыс сатысы» әдісінде кәдімгі сатының суреті беріледі. 1-ші баспалдағы Мен............. БІЛЕМІН, 2-ші баспалдағы Мен ............ ТҮСІНЕМІН, 3-ші баспалдағы Мен ............... ЖАСАЙ АЛАМЫН.
«Салалас құрмалас сөйлем туралы түсінік» тақырыбындағы сабақта оқушыларға алған білімін жинақтау мақсатында «Бір сөйлеммен тұжырымдаңыз» әдісін қолдандым. Мұнда оқушылар жаңа тақырыпты қалай түсінгенін бір сөйлеммен (Мен бүгін салалас құрмалас сөйлемдердің жасалу жолдарын мысалдар арқылы нақты түсіндім) тұжырымдады.
«Таңдау» әдісінде бес пікір жазылған парақ беріледі.
1.Мен сабақ қызықты, қызықсыз болды деп ойлаймын.
2. Мен сабақта: көп нәрсені, үйрендім, үйренгенім аз болды.
3. Мен басқаларды мұқият зейінсіз тыңдадым.
4. Мен пікірсайыстарға жиі сирек қатыстым.
5.Мен сабақтағы өз жетістіктеріме ризамын риза емеспін.
Оқушылар өздерінің сабаққа қатысу деңгейі мен ынтасын білдіретін сөздердің астын сызады.
3. Оқу материалының мазмұнына берілетін кері байланыс. Бұрын мен білмеуші едім. Енді мен білемін деген сияқты ой-пікірлерін білдіру боп табылады. Мысалы: «Плюс, Минус, Қызықты». «Плюс»-оң әсер еткен фактілерді, алған білімдері жайлы жазады. «Минус»-қолымнан келмей жатыр немесе түсініксіз болып тұр деген ойларын жазады.
«Қызықты» - деген бағанға өздеріне не қызықты болды соны жазады немесе не жайында көбірек білгісі келетінін жазады.
«Аяқталмаған сөйлемдер» әдісінде:
Мен бүгін білдім....
Мен бүгін сезіндім..
Мен келесі сабақта білгім келеді..............-деген сөйлемдерді аяқтап жазады.
7-сыныпта өткен М. Әуезовтың «Көксерек» әңгімесі бойынша «Маған 3 нәрсені айт» кері байланыс парағы берілді. Оқушылар Сабақта не өттік? Неден табысқа жеттім? Нені терең білгің келеді? деген сауалдарға олар «Көксерек» әңгімесі арқылы қасқырлардың психологиясын түсініп, оларға да қамқорлық керек екенін ұғынғанын және «Құндылық спектрінде» Құрмаштың өліміне кім кінәлі? деп ортаға тасталған сұраққа өздерінің ойларын еркін жеткізге білгендерін, тағы да қасқырлар туралы жазылған аңыз-әңгімелермен танысқысы келетіндіктерін ашып жазды.
«Мадақтау сэндвичі» 1-бөлік- не ұнады? 2-бөлік не нәрсені жақсарту керек?
3-бөлік- маған ұнады, бірақ келесі жолы ... . Мұнда оқушылар сабақ соңындағы іс-әрекетіне баға береді. «Екі жұлдыз, бір ұсыныс» рефлексиясында оқушылар екі ұнаған фактор мен бір ұсынысын білдіреді. Қазақ әдебиеті сабақтарында көбінесе «Екі жұлдыз, бір ұсыныс» рефлексиясын жиі пайданамыз. Атап айтсақ, Ш. Мұртазаның «Тұтқын бала» әңгімесін қорытындылау кезеңіндегі топтық жұмыста оқушылар әңгімені баяндауда сюжеттен ауытқымау, әңгіме мазмұнын әдеби тілмен баяндау сияқты ұсыныстар айтылды.
Жоғарыда келтірілген кері байланыс түрлері жеке оқушының жұмысына бағытталған.Сонымен қатар оқушылардан топтық кері байланысты алуға болады.Бұнда жеке өзінің пікірі емес,жалпы топтың пікірі,топтағы жұмыстардың нәтижесі алынады.
Топтық кері байланыс сұрақтары:
1.Жұмыс барысында топтағы қарым-қатынас тапсырманың орындалуына қалай әсер етті?
Жұмыстың тиімділігін одан әрі арттыруға көмектесті;
Жұмыстың жақсы жүруіне кедергі болды;
Біздің қарым-қатынасымыз тапсырманы нақты орындауға мүмкіндік бермеді;
2.Топтағы қарым-қатынас әсіресе қай дәрежеде көбірек іске асты?
ақпарат алмасуда;
Өзара қарым- қатынаста;
Осы дәрежелердің бәрінде іске асты;
3.Жұмыс барысында қарым-қатынас жасаудың қай стилі басым болды?
Бір адамға бағытталған стиль
Тапсырманы орындауға бағытталған стиль.
4. Топтағы орындау барысында топта ауызбіршілік сақталды ма?
Топта ауызбіршілік пен серіктестік қарым-қатынас сақталды;
Топтағы бірлік, ауызбіршіліктің бұзылғаны байқалды;
Негізінен рефлексия адамның үш қасиетін: өз бетімен білім алуын, шешім қабылдай білуін, бақталастыққа түсе білуін қалыптастырады. Өйткені бұл -ХХІ ғасырдың талабы. Сонымен қатар кері байланыс арқылы оқушылар өз-өзіне есеп беріп, өз-өзін реттеуге дағдыланады. Оқушылар ойлауға, сөйлеуге, өзін-өзі дамытуға еркін қол жеткізе алады. Кері байланыс жасауға сабақтың белгілі бір уақытын бөліп, олардың ой-пікірлерін шыдамдылық танытып тыңдау қажет. Кері байланыс жасау арқылы бұрынғы сабақтарда енжар отыратын оқушының себебін анықтап, олардың белсенділігін арттыруға жол іздеуге болады. Кері байланыс оқушы үшін-өз жетістіктері мен қателіктері туралы ойлану, алға жылжу үшін ұсынба алу; мұғалім үшін өз қызметіне қажетті өзгерістер енгізу мақсатында алынатын ақпарат (2,22 -б)
Кері байланысты жасағанда мына жайттарды есте ұстаған жөн: кері байланысты жұмысымызды жақсартудың ең тиімді нысаны ретінде сабырлылық таныту, кері байланыстың субъективті болатынын ескеру,кері байланыс жасалған істі бағалау емес, не жасалу керектігін көрсету. Сонымен бірге кері байланыс оқумен оқытудың қалай жүріп жатқандығын, оның сапасын анықтауға мүмкіндік береді.
Қорытындылай келгенде, рефлексия- көп қырлы, кіріккен әрекет. Бұл әрекет оқушының психикалық қызметінің өзгеруіне ықпал етсе, ал мұғалімнің кәсіби әрекетін жоғары шығармашылық деңгейде жүргізуіне көмегін тигізеді. Рефлексия, яғни кері байланыс- нәтижелі білімнің жоғары көрсеткіші екенін бүгінгі күндегі оқушылардың жеткен жетістіктері арқылы толық сеніммен айта аламыз. Бүгінгі таңда күнделікті сабақтарымызда рефлексия жасауды дағдыға айналдырып келеміз. Рефлексия арқылы оқушының қажеттіліктерін біліп, оларды жинақылыққа тәрбиелеуге болатынын түсіндік. Сабақтағы оқушының ой-пікірін, көңіл-күйін біліп қана қоймай, сабақ мазмұнын қай деңгейде меңгергенін анықтауға болады. Сонымен, кері байланыстың тиімділігіне тоқталар болсақ: Оқушылар үшін: 1-ден, рефлексия-оқушыны өз-өзіне есеп беруге баулиды; 2-ден, рефлексия арқылы оқушының қажеттілігін біле аламыз; 3-ден, рефлексия арқылы оқушының өзіндік көзқарасы қалыптасады; 4-ден, рефлексия арқылы білім беру барысының сапасын жақсартуға болады және рефлексияның нәтижесінде оқушының сыни көзқарасы қалыптасады, өз-өзіне баға бере алады.
Мұғалімдер үшін тиімді жағы:1-ден,оқытудағы кемшін тұстарын анықтайды; 2-ден, келесі сабақтың жоспарына өзгерістер енгізуге, түзетуге яғни оқытудың тиімді әдіс-тәсілдерін таңдауға мүмкіндік береді; 3-ден, уақытты үнемді пайдалануға мүмкіндіктер береді.(3.15-б)
Кері байланыстан күтілетін нәтижелер:
-мұғалім мен оқушы арасындағы қарым-қатынас жақсарады;
-оқушы өзінің мықты, осал тұсын анықтайды және алға жылжуға ықпал етеді;
-оқушы тек бағалауды ғана емес, өз жұмысынан хабардар бола отырып, оқуға қызығушылығын арттырады;
-мұғалім мен оқушы кері байланысына қарай өз жұмыстарын ұйымдастыруға бағытталады;
Сондықтан да кері байланыстың тиімділігі арқылы оқыту мен оқу сапасын жақсартуға болады деп ойлаймыз.
|


url: http://emirsaba.org/saparova-aliya-jaksibaevna-jupbolova-ulmeken-tasbolatovna-bati.html#Сапарова_Алия_Жаксыбаевна,_Жупболова_Улмекен_Тасболатовна__Батыс_Қазақстан_облысы_Орал_қаласы,_№47_жалпы_орта_білім_беретін_мектебі,_Қазақ_тілі_мен_әдебиеті_пәні_мұғалімдері

title: Сапарова Алия Жаксыбаевна, Жупболова Улмекен Тасболатовна Батыс Қазақстан облысы Орал қаласы, №47 жалпы орта білім беретін мектебі, Қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімдері


Сапар алдында жақсы, жақын адамдармен ақылдасу
«Кеңесіп пішкен тон келте болмас» дегендей, сапар алдында жақындарыңыздан жөн сұрап алған абзал. Бәлкім, барар жердің сіз білмейтін беймәлім тұстары немесе таңдалған уақыт қолайсыз болуы мүмкін. Бұл сенімді адамдардан дұрыс мағлұмат жинау арлқылы білінеді.
Истихара намазын оқу
Екі рәкағат нәпіл намазын оқып, Алла Тағаладан сапардың қайырлы болуын сұрау керек. Бұл – Пайғамбарымыздың (с.ғ.с.) сүннетінен болған амал. Алладан жәрдем сұрау.
Қарызды өтеп, алған аманатты қайтару
Құранда: «Аманаттарды иелеріне қайтарыңдар», – деліген. Адам алда не күтіп тұрғанын білмейді. Сол үшін де мұсылман үшін кез келген алынған зат, қаражат қияметке борыш болып кетпеуі тиіс.
Сапарға сенімді серік таңдау
Хадисте:«Адам досының жолында болады. Сендердің әрқайсың кіммен дос болғанына мән берсін», – делінген. Жақсы жолдас сапарда – үлкен көмек әрі жүректің тыныштығына себеп. Алғашқы хадиске сүйене отырып, сапар кемінде үш адам болып шығу керек екендігін түсінеміз. Себебі адам баласы сапар барысында түрлі жағдайларға тап болуы мүмкін. Сол сәтте қол ұшын беретін жолдас болғаны абзалырақ.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сапар алдында жақсы, жақын адамдармен ақылдасу


title: Жеткілікті жолазық, қаражат дайындау

text:
Жеткілікті жолазық, қаражат дайындау
Сапардың беймәлім тұстары мен кездейсоқ жағдайлары көп. Кейде сынаққа толы болуы да мүмкін. Сондықтан дайындалып шыққан дұрыс.
Мүкіндікке байланысты бейсенбі күні сапарға шығыу.
Бұл – Пайғамбарымыздың (с.ғ.с.) сүннетерінен болған амал.
Сапарға ерте шығу
Пайғамбарымыз (с.ғ.с.): « Аллам, үмметімнің таңын берекелі ете гөр», – деп дұға қылған екен. «Ерте тұрған еркектің ырысы артық» деген данышпан халқымыз да қандай да бір іске ерте кіріскенді құп көрген.
Сапар барысында бірнеше адам болса, араларынан басшы таңдау.
Бұл да – Пайғамбарымыздың (с.ғ.с.) сүннетінен болған амалдардан. Сапардың берекелі, нәтижелі, жүйелі болуына септігі мол.
Сапар барысында араларындағы әлсіз, науқас, қарт адамдардың жағдайларын ескеру.
Сапарға бірге шыққан адамдар бір-біріне аманат және бір дене сияқты болулары маңызды. Бұл – дініміздің талабы. Пайғамбарымыз (с.ғ.с.) сапар кезінде керуеннің жүру жылдамдығын араларындағы әлсіз адамдардың жағдайына байланысты реттеген екен.
Сапар барысында тоқтаған, түнеген жерлерін көркем күйде қалдыру
Хадисте: « Адамдардың қайырлысы– басқаларға пайдалы болғаны»,–делінген. Мұсылман қоршаған ортаға пайдалы, көркем қатынасты, ислам дінін сөзі мен ісі арқылы айналасына паш етуші адам. Олай болса кез келген теріс іс дініміздің атына кір келтіруі мүмкін. Осыған абай болуы керек.
Көп дұға қылу
Дұғаның маңыздылығы зор. Пайғамбарымыздың (с.ғ.с.) күнделікті айтатын дұғаларында адамның қауіп қатерден аман болуына себеп болатын дұғалар легі көп. Біз білмейтін сынақтар дұғаның себебімен жеңілдеуі, өзгерілуі мүмкін.
Жаратылысқа назар салу
Сапар барысында көптеген жаңа елдімекендер мен табиғаттағы бұрын көрмеген көркем құбылыстар көрінері анық. Одан ғибрат алып Аллаға мақтаулар айту, нығыметтерін мойындау Алланың ризалығына жол болып табылады.
Адамдармен көркем қарым қатынаста болу
Пайғамбарымыз (с.ғ.с.) сахабасы Мұғаз бин Жәбалға (р.а.) айтқан өсиетінде: «Қайда болсаңда Алладан қорық,(жасалып қойған) күнәдән кейін сауап жаса, ол оны өшіреді және адамдармен көркем мінез құлықта бол», – деген екен.
Отбасына оралуға асығу
Ардақты Алла Елшісінің өсиетінде: «Кімде-кім сапардағы қажеттілігін аяқтаған болса, отбасына дереу оралуға асықсын», – делінген.
Алла Тағала әрдайым сапарымызды оң қылып, Өзі риза болатын амалдарға пайдалануды нәсіп етсін!
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sapar-sheguge-atisti-meseleler.html?page=3#Сапар_барысында_араларындағы_әлсіз,_науқас,_қарт_адамдардың_жағдайларын_ескеру.

title: Жеткілікті жолазық, қаражат дайындау


url: http://emirsaba.org/sapar-sheguge-atisti-meseleler.html?page=3#Сапар_барысында_бірнеше_адам_болса,_араларынан_басшы_таңдау.

title: Жеткілікті жолазық, қаражат дайындау


url: http://emirsaba.org/sapar-sheguge-atisti-meseleler.html?page=3#Сапар_барысында_тоқтаған,_түнеген_жерлерін_көркем_күйде_қалдыру

title: Жеткілікті жолазық, қаражат дайындау


title: Сапар шегуге қатысты мәселелер

text:
Сапар шегуге қатысты мәселелер
وعن عبداللَّهِ بن عمرِو بن العاص رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلّى اللهُ عَلَيْهِ وسَلَّم: "الرَّاكِبُ شَيطَانٌ، والرَّاكِبان شَيطَانانِ، والثَّلاثَةُ رَكبٌ".
رواه أَبُو داود، والترمذي، والنسائي بأَسانيد صحيحة، وقال الترمذي:حديثٌ حسن
Абдуллаһ ибн Амр ибн әл-Ас (р.а.) жеткізген хадисте: «Аллаһ елшісі (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм): «Жалғыз жолаушы – шайтан. Қос жолаушы – екі шайтан. Ал үш жолаушы – керуен»,– деп айтты» – делінген (Әбу Дәуіт,жиһад 79; Тирмизи, жиһад 4).
Адам өмірінің басым көпшілігі сапар мен белгілі жерге жол жүруден тұратыны баршаға аян. Кез келген сапардың мақсаты мен себептері болады. Құран Кәрімнің «Анкабут» және «Мүлк» сүрелерінде: «Жер жүзін кезіңдер де жаратылыс қалай басталғанын көріңдер» және «Ол сондай Алла, сендерге жерді көмпіс қылып жаратты. Ендеше оның айналасында жүріңдер. Оның ризығынан жеңдер. Кейін барар жерлерің сол жақ», – делінген.
Ғалымдар сапарды үшке бөліп қарастырған;
Құлшылық болып саналатын сапар, әдеттегі сапар, күнә болып табылатын сапарлар.
Алғашына кез келген ізгіліктің жолындағы сапарлар жатады. Мысалы: қажылық, ұмра, білім іздеу, адал ризықтың жолындағы сапарлар, жақын дос, туыстық қарым қатынасты жақсарту жолында, ауырғанды зиярат ету, екі дауласқан немесе ренжіскен адамдар арсын жарастыру және т.б.
Әдеттегі сапарларға құлшылық пен күнә көзделмеген сапарлар жатса, күнә болып табылатын сапарларға адамдарға зиян келтіру, ұрлық, зорлық зомбылық, алдап-арбау, тағы басқа дінде күнә болып табылатын сапарлардың барлығы жатады.
Адамның өмірге келген мақсаты Жаратушының әмірлерін орындап, бойұсыну болса, мұсылман адам өмірі зая кетпес үшін әр сәтін мүмкіндігінше құлшылыққа, ізгілікке толы болуды көздегені дұрыс. Себебі, кешкен ғұмыр, өткен өмірдің әрбір сәті сұралатыны ақиқат.
Сондықтан әр өткен уақыт мұсылманның пайдасында болуы үшін Ислам діні қағидалар мен әдептер бекітіп, тура жол нұсқап отырған. Ғалымдар бұл тақырыптың маңыздылығына тоқтала келе сапар алдындағы мұсылманның әдептерін белгілеген. Соның бірнешеуіне тоқталайық.
Ізгі ниет
Пайғамбарымыз (с.ғ.с.): «Ақиқатында амалдар ниетпен ғана дұрыс болады», – деген. Яғни, сапарға шыққан адамның мақсаты – Алла риза болатын, ізгілік көздеген іс болуына мән беруі қажет.
Пайғамбарымыздың (с.ғ.с.) бір хадисінде: «Қандайда бір адам үйінен шыққан болса, екі тудың астында болады. Бірі – періштенің, екіншісі – шайтанның қолында. Егер Алла жақсы көретін істе болса, оның артынан періште туымен еріп, үйіне қайтқанға дейін періштенің туының астында болмақ. Ал, Алланы ашуландыратын істе үйінен шыққан болса, оның артынан шайтан туымен еріп, үйіне қайтқанға дейін шайтанның туының астында болады», – делінген.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sapar-sheguge-atisti-meseleler.html#«Жер_жүзін_кезіңдер_де_жаратылыс_қалай_басталғанын_көріңдер»

title: Сапар шегуге қатысты мәселелер


title: Тема: Нужны ли Беликовы обществу?

text:
Тема: Нужны ли Беликовы обществу?
(по рассказу А.П.Чехова «Человек в футляре».
Эпиграф: «Не понимаю, как вы перевариваете этого фискала, эту мерзкую рожу. Эх,
господа, как вы можете тут жить! Атмосфера у вас удушающая, поганая»
(из рассказа А.П.Чехова «Человек в футляре»).
Цель урока: на основе раскрытия образа главного героя рассказа дать оценку
«беликовщине» как явлению.
Задачи:1. Расширить представление о творчестве писателя; введение новых лите-
ратуроведческих терминов; пополнение лексики учащихся новыми словами.
2. Совершенствовать навыки монологического высказывания; уметь слушать
и анализировать; устанавливать причинно-следственные связи; уметь ар-
гументировать свою точку зрения.
3. Содействовать формированию активной жизненной позиции; воспитание
чувства собственного достоинства.
Тип урока: комбинированный
Вид урока: проблемный
Методы: словесный, иллюстративный, ассоциативный, эвристический.
Виды работ: сжатый и выборочный пересказы, вопросно-ответная беседа,
ассоциация образа, выборочное чтение текста.
Наглядность: литературная газета «150-летие А.П.Чехова», иллюстрации худож-
ников к рассказу «Человек в футляре», документальные снимки периода
Великой Отечественной войны 1941-1945 г.г.
ТСО: мультимедийный аппарат
План урока:
I. Организационный момент.
II. Опрос домашнего задания.
1. Жизнь и творчество А.П.Чехова.
2. Составление плана содержания рассказа А.П. Чехова «Человек в футляре».
III. Переход к новой теме.
IV. Новая тема. Анализ образа главного героя Беликова.
V. Обсуждение проблемы и закрепление темы.
VI. Подведение итогов урока.
VII. Объяснение домашнего задания.
VIII. Комментирование оценок.
I. Организационный момент.
1.Сегодня мы с вами проведем урок под девизом:
Слушать и слышать,
Смотреть и видеть,
Думать и задумываться.
Отвечать и рассуждать.
2. Объявление цели урока:
Рассуждать мы будем над вопросом: нужны ли Беликовы обществу? Чтобы ответить на этот вопрос, нам
необходимо обратиться к образу главного героя – Беликова, и на основе раскрытия образа дать оценку
«беликовщине» как явлению.
77
II. Опрос домашнего задания.
1. Жизнь и творчество А.П.Чехова.
Этот год знаменателен тем, что, по решению ЮНЕСКО, 2010 год объявлен Годом Чехова. Вся
литературная общественность отметила 150-летний юбилей со дня рождения великого писателя Антона
Павловича Чехова. После себя писатель оставил огромное литературное наследие.
( на доске составляется план рассказа «Человек в футляре»)
- Но так ли легок был его жизненный путь? Чем занимался писатель помимо литературы?
- Расскажите о семье писателя.
- Что произошло в 1875 году? (Чехов остался один в Таганроге).
- Какому виду драмы отдает предпочтение Чехов в начале литературной деятельности? (Комедии, а именно
юмористическим рассказам).
Литературоведческий термин: юмор – в искусстве: изображение чего-нибудь в смешном комическом виде.
- Что критикует автор? (В юмористических рассказах осмеиваются подхалимство, угодничество,
самодержавно-полицейский режим).
- Какая книга явилась разоблачением преступлений самодержавия? (Документальный очерк «Остров
Сахалин»).
III. Переход к новой теме.
- Чем знаменателен 1898 год? (Появляется трилогия, включающая рассказы «Человек в футляре»,
«Крыжовник», «О любви»).
- Каковы особенности этих рассказов? (Рассказ в рассказе, история одного человека (общий образ человека
в футляре), историю рассказывает не автор, а рассказчик, каждый является то слушателем, то
рассказчиком, то действующим лицом).
IV. Новая тема.
Итак, в седьмой книжке «Русской мысли» в 1898 году напечатали рассказ А.П. Чехова «Человек в
футляре».
Значение слова: футляр – вместилище для хранения, для предохранения чего-нибудь.
- Объясните смысл заглавия рассказа? (Человек в футляре – метафора. Человек проживает бесцельное,
бессмысленное существование изолированно от общества).
Литературоведческий термин: метафора – оборот речи – употребление слов и выражений в переносном
смысле на основе аналогии, сходства, сравнения.
- Дайте краткое содержание рассказа.
- Кто явился ключом рассказа? (Мавра – жена старосты. Мы её встретим в конце рассказа. Автор
применяет приём обрамления).
«И такие люди, как Мавра, – явление не редкое», - замечает учитель гимназии Буркин. И в качестве
примера знакомит нас с Беликовым.
- Какова первая информация о Беликове? Дайте портретную характеристику (зачитать).
Составление на доске ассоциативного образа Беликова.
Беликов
теплое пальто на вате зонтик в чехле калоши нож в чехольчике
лицо «в чехле» - поднятый воротник часы в чехле из серой замши темные очки
вата в ушах коляска с поднятым верхом «как бы чего не вышло» спальня точно ящик
стремление окружить себя оболочкой древние языки мысль запрятать в футляр
- Каковы особенности его поведения? (выступал на собраниях, ходил по квартирам, укрывался с головой)
- Как к Беликову относятся коллеги? (Боятся, подчиняются и терпят. В страхе держит целых 15 лет)
Кто же виноват? (умные, образованные и интеллигентные люди)
- Какое событие в жизни Беликова показалось невероятным для окружающих? (женитьба Беликова)
- Изменился ли Беликов после решения? Почему он медлил сделать предложение?
(Боится перемен: женишься, а потом чего доброго попадёшь в какую-нибудь историю)
- Как отнёсся к Беликову брат Вареньки Коваленко? (Возненавидел с первого дня, называя его «глитай
абож паук»)
- По какой причине Беликов вышел Первого мая зелёный мрачнее тучи? (нарисовали карикатуру)
- Перескажите по иллюстрации эпизод встречи Беликова с Варенькой и её братом?
- Какое решение принимает Беликов? (Поговорить с Коваленко)
Значение слова: фискал – ябедник, доносчик.
- Перескажите по иллюстрации эпизод спуска с лестницы Беликова.
Беликов получает достойный отпор, терпит поражение, умирает. Он достигает своего идеала (лежит в
гробу)
78
- Изменилось ли что-нибудь после смерти ? (Беликов умер, а «беликовщина» осталась: жизнь потекла по-
прежнему, утомительная, бестолковая)
V. Обсуждение проблемы и закрепление темы.
- Есть ли еще герой схожий по духовному родству с Беликовым? (учитель гимназии Буркин: фамилия
Буркин, лежит внутри на сене, в потемках, нежелание продолжать разговор об изменении жизни, тоже
«человек в футляре»)
- Какой вывод делает Иван Иванович? ( Больше жить так не возможно)
- Что обличает автор? (робость, трусость, нежелание что-либо изменить)
- Нужны ли обществу Беликовы? (мнения сторон)
Высказывают мнение «защитники» Беликова.
Высказывают мнение «противники» Беликова.
- В чем видел «футлярность» Иван Иванович применительно к нашему времени? (мы живем в городе в
духоте, в тесноте, пишем ненужные бумаги, играем в винт, среди бездельников, сутяг, глупых праздных
женщин, говорим и слушаем разный вздор)
VI. Подведение итогов урока.
- Что нужно делать? (Надо начинать прежде всего с себя: прежде, чем проповедовать какие-то
принципы, попробовать жить по ним самому).
Обратимся к истории: в преддверии 65-летия Великой Победы.
Война – это не только грохот сражений, величие подвига, самоотверженность, проявленная в боях. Это и
трусость, малодушие, даже предательство. Особенно на войне, где сильнее обнажаются черты
человеческого характера, взаимоотношения людей, где рядом с подлинным героизмом порой проявляется и
трусость; рядом с высокой человечностью – жестокость, а рядом с самоотверженной храбростью – желание
спасти собственную шкуру, и тоже любой ценой.
В рассказе мы не слышим голоса автора, но, вложив в уста Ивана Ивановича, Чехов призывает бороться с
«беликовщиной». В эпоху «безвременья», когда проводятся аресты, казни, преследования, ссылки
выступает Чехов, чтобы средствами художественного слова сказать нам: в любых условиях человек должен
оставаться человеком! Величие человеческой души или её уничижение, станешь ты зависимым или
независимым, презренным или достойным, обывателем или гражданином – человек определяет сам!
Высказывание Чехова: «Жизнь дается человеку один раз, и нужно прожить её бодро, осмысленно,
красиво».
27 января 2010 года. Памятник «Человеку в футляре» в Таганроге. Скульптор Давид Бегалов.
VII. Объяснение домашнего задания. Написать сочинение-миниатюру на тему «Кто такие «футлярные
люди»?
VIII. Комментирование оценок.
Байқоңыр қаласы
Тоқмұхамедов Қ.Қ.атындағы жалпы
білім беретін №14 орта мектеп
Асқарова Ақмарал Камалқызы ,
I санатты, жоғары білімді ,
бастауыш сынып мұғалімі.
Сабақтың тақырыбы: Атау септік
Қазақ тілі пәні,4- сынып
Сабақтың мақсаты:
Білімділік: атау септігі туралы (сұрақтары, жалғаулары) мағлұмат беру, сөйлемде етістікпен болған
мүшемен тікелей байланысатынын түсіндіру, зат есімнің септелуі туралы білімдерін жетілдіру;
Дамытушылық: оқушылардың ойлау, сөйлеу қабілеттерін дамыту, сауаттылықтарын арттыру;
79
Тәрбиелік: адамгершілікке, мейірімділікке, отансүйгіштікке тәрбиелеу,
білім алуға деген
құштарлықтарын арттыру, жауапкершілікті сезінуге баулу.
Әдіс-тәсілдер: дамыта оқыту технологиясы, сұрақ-жауап, түсіндіру, талдау, ойландыру, ойын
Көрнекілік: интерактивті тақта, слайд
Сабақтыңбарысы: І. Ұйымдастыру кезеңі
Психологиялық дайындық. Амандасу
- Балалар, біздің бүгінгі сабағымыз ерекше болмақ. Қане, өздерің айтыңдаршы, бүгінгі сабақ
несімен ерекше?
- Дұрыс айтасыңдар, бүгін біздің сабағымызға қонақтар келіп отыр. Біздің бұл сабағымызға келем
деушілерге есігіміз ашық, яғни бұл – ашық сабақ. Олай болса «Сәлем – сөздің анасы» деген мәтелді
ескеріп, ең алдымен амандасып алайық.
Мейірімді жүрекпен,
Ақ пейілді тілекпен
Амандасып алайық,
Бір жадырап қалайық!
Топқа бөліну.
1-топ. Жануарлар суреттері.
2-топ. Оқулықтар суреттері.
3-топ. Спорттық құралдар суреттері.
4-топ.Оқу құралдар суреттері. ІІ. Үй
тапсырмасын сұрау, тексеру. «Ыстық орындық» стратегиясы .
Шарты: топтар бір – біріне сұрақ қояды, қойылған сұрақтарға жылдам жауап беру керек. Ыстық
орындықта көп отыруға болмайды, оқушы сұраққа жауап бере алмаса тобындағы келесі оқушы жауап
беруге болады. Мақсаты: оқушылардың
алған білімін жинақтау, қорытындылау. Сергіту
сәті.Слайд арқылы жасау ІІІ.
Жаңа сабақты ашу. Сабағымды математикамен
байланыстырамын.Мына өрнектердің мәнін тапсаң бүгінгі біздің сабағымызға қатысты сөз тіркестері
шығады. (Слайд арқылы көрсетемін.)А(12*2=24), Т( 100*0=0), А( 300:10=30), У (612*100=61200),
С(12*2+10), Е ( 124:4=31), П(600:0=0), Т(12км:4=3км), І(123+32=155), К(999:9=111)
Оқушылар қандай сөз тіркесі шықты? *Атау септік
Жаңатақырыппен таныстыру. 1.Бүгінгі жаңа
сабағымыздың аты «Атау септік»
2.
Миға
шабуыл.
Өткен
сабақта
«Септік
шалдың»
ертегісімен
танысқанбыз.
-Атау
қайтыс
болғанда
кім
үнсіз
егіледі?-Септік
шал.
-Сонда балалар біз қандай сұрақ қойдық? -Кім? Әр топ жаңа
өздерің топқа бөліндіңдер, топтағы суретеріңе сұрақ қойыңдар. -Бұл сөздерден не
байқадыңдар.(оқушылар жауабы: зат есім, зат есім көпше, жекеше түрде, оларға кім? кімдер? не? нелер?
деген
сұрақтар
қойылды.)
3.Ережені
шығару.
Хормен
оқу.
(Слайд
арқылыкөрсету)
4. Дәптермен жұмыс. Күн ретін жазу. Көркем жазу. 5. Оқулықпен
жұмыс. 1-жаттығу.Интерактивті тақтаға орындау.
80
Сөйлемдерді
көшріп
жаз.
Қарамен
жазылған
сөздерге
сұрақ
қой.
Оларды
талдау
-Атау септіктің сұрақтары: кім? не? кімдер? нелер?
-Атау септіктің жалғаулары жоқ .
(Бұл жаттығуды смайлик арқылы бағалау) 2-жаттығу.Ауызша орындау.
Өлеңді мәнерлеп оқу. Атау септікте тұрған зат есімд тап.
6. Ақпаратық хабар. Автор туралы түсінік. М. Әлімбай Мұзафар
Әлімбаев — Қазақстанның халық жазушысы, Мемлекеттік сыйлығының лауреаты, қазақ әдебиетінде соғыс
сұрапылын бастан кешіп келген қаламгер шоғырының бірі. Туған жері Маралды атырабында — Павлодар
облысы, Шарбақты ауданындағы Маралды ауылы. Әнші-күйшілердің, ақын-жыраулардың думан құрған
өнер төрінде, солардың тәтті сазын, татымды сөзін қаршадайынан құлағына құйып өскен. Мұзағаң 5
жасында әріпті әліп деп біліп, кітап оқи бастаған. 6 сыныпта ауыл кітапханасының бір қыста 150-ден аса
кітабын тауысып, «Бауырсақтан» бастап», «Батырлар жырын» ортаға ала, А. С. Пушкиннің 4 томдығын
тауысады. ( бұл
жаттығуды жест арқылы бағалау,Әр жаттығудан кейін кері байланыс жасап отырамын)
7. Санау арқылы оқушыларды топтаймын 1,2,3,4 (топ мүшелері өзгереді) 4-жаттығу.1-топ. Сурет
бойынша
мәтін
құрап
жазу.
Сөйлемдердегі
атау
септіктегі
сөздерді
тап.
2-топ. Жеті түрлі сөздер беремін ,сол сөздерді септік орындарына қою керек.Мысалы: Оқушы, құстарға,
дананың Саматты, партада, жерден, әуенмен (бұл топты басқа топ мүшелері
«бағдаршам» арқылы бағалайды)
3-топ. «Қима құрастыру» ойыны.Мәтін құрау. Дайын сөйлемдерді құрастыру. Атау септікті сөздерді
тап. Өзен жағасына екі лақ келді. Өзеннен өтетін көпір бар. Ол бір ғана бөрене. Екі лақ көпірдің
үстімен қарсы жүрді. Олар бір-біріне жол бермеді. Екеуі сүзісті. Ақыры екеуі де суға құлап түсті.
4-топ. «Постер»жасау. Спорт ойыны тақырыбында сурет салу. (Бұл жұмысты от шашу
арқылы бағалау) Ескерту:(Әр топтан 1 оқушы жұмыстарын
қорғайды) 5-жаттығу. Интерактивті тақтаға орындау. Семантикалық картаны толтыру
Берілген сөздерді сұрақтар бойынша кестеге жаз. Су,
дәптерлер, бағбан, домбыралар, нағашы, теңізшілер, заңгер, жусан, әжелер, биші, компьютер, жолаушылар,
мұражай, сәулетші.
Кім?
Кімдер?
Не?
Нелер?
бағбан, ...
ІҮ. Сабақты қорытындылау. «Келісеміз, келіспейміз» ойыны Шарты: Мен
сұрақтар қоямын дұрыс жауап болса келісемін деп жасыл белгіні, дұрыс емес жауап болса келіспеймін деп
белгіні көрсетесіңдер. Мақсаты: бүгінгі сабақты оқушыларды қалай меңгергендерін байқау, түйіндеу.
1. Атау септігі кім? не? сұрақтарына жауап береді. 2.
Домбырашылар сөзі барыс септігінде тұр. 3. Зат есім
жекеше, көпше түрге бөлінеді. 4. Зат есімнің септелуі 9
түрге бөлінеді. 5. «Мұғалім» сөзі атау септігінде
тұрған сөз. Ү. Үйге тапсырма беру, түсіндіру.
1) 3-жаттығу. 85-бет. 2)Ережені жаттау.
3)
1
шумақ
өлең
жазу,
одан
атау
септігінде
тұрған
сөздерді
табу.
ҮІ. Бағалау, мадақтау.
81
Баймұратова Ләззат Баймұратқызы
I санатты, химия пәнінің мұғалімі
Байқоңыр қаласы
Тоқмұхамедов Қ.Қ.атындағы жалпы білім беретін №14 орта мектеп
Химия пәні, 10- сынып
Сабақтың тақырыбы: d-элементтер. Мыс, мырыш, хром және темір
Білімділік мақсаты: d-элементтер туралы оқушылардың білімін бекіту;
Дамытушылық мақсаты: металдардың қасиеттері туралы зерттей отырып, химия пәніне деген
қызығушылығын дамыту; оқушылардың ақпараттық мәдениетін жүйелеу;
Тәрбиелік мақсаты: оқушыларды сабақ уақытын үнемді пайдалана білуге, бірлесіп жұмыс жасауға,
өзіндік зерттеу жүргізуге, шығармашылық табысқа жетуге, көпшілік қауымның алдында өз жұмысын
көрсете алуға үйрету.
Сабақтың типі: бекіту сабағы
Сабақтың түрі: дәстүрден тыс
Сабақтың әдісі: АКТ-ның әдістері,МОТ,кейс технологиясының элементтері, тест, ішінара іздену,
практикалық әдіс, сұрақ-жауап
Сабақтың көрнекілігі: Д.И.Менделеевтің периодтық жүйесі, үлестірмелер, мультипроектор, экран,
химиялық реактивтер мен құрал-жабдықтар.
Пәнаралық байланыс: физика, биология, математика, география
Сабақтың жоспары:
I.Ұйымдастыру кезеңі
II. Мақсат қою кезеңі
III. Ғылыми институттың зерттеу нәтижелерімен таныстыру
1) Темір.Мыс.Мырыш.Хром (презентациялармен таныстыру)
2) шығармашылық жұмыстар
3) компьпютерде тест тапсырмасын орындау
4) есептер шығару
5) тәжірибелер көрсету
ІV. Қорытынды.
VI. Үйге тапсырма беру
VII. Бағалау
I.Ұйымдастыру кезеңінде оқушыларды түгендеп, назарын сабаққа аудару.
II. Мақсат қою кезеңі д-элементтердің ішінде темір, мыс, мырыш, хромның табиғатта таралуы,
алынуы, қасиеттері мен қосылыстары туралы білімдерін бекіту.
ІІІ. Ғылыми институттың зерттеу нәтижелерімен таныстыру кезінде институт басшысы (оқушы)
темір туралы өзі презентация жасайды, ал қалған 3 топты 3 металды зерттейтін лабораторияның
ғылыми қызметкерлері ретінде бір-бірімен бәсекелесе отырып, өз ізденіс нәтижелерін көрсетуді
ұсынады. Мұғалім бақылаушы ретінде жауап берген оқушыларға сыйақы (химон) беріп отырады.
1) Темір.Мыс.Мырыш.Хром (презентациялармен таныстыру)
2) шығармашылық жұмыстар: сурет салу, өлең шығару, ертегі құрастыру.
3) компьпютерде тест тапсырмасын орындау
4) есептер шығару
№6 есеп, 183-бет.
Бер: m(Fe)=10г 10г Хг
Шешуі: Fe+CuSO
4
= FeSO
4
+Cu
Т/к: m(Cu) 56г 64г
Х=10*64/56=11,4
Жауабы: 11,4г
№7 есеп, 194- бет
Шешуі:
82
Бер: m (Na
2
CrO
4
) =100г Хг 10,12г
m (тұнба) =10,12г Na
2
CrO
4
+ Ba(NO
3
)
2
= BaCrO
4
↓ + 2NaNO
3
162г 253г
Т/к: w(Na
2
CrO
4
)
Х =6,48г
w (Na
2
CrO
4
) = 6,48: 100 = 0,0648 = 6,48 %.
Жауабы: 6,48 %.
5) тәжірибелер көрсету (әр топтан бір оқушы шығады)
1) Үш сынауықта (№1, №2, №3) белгісіз үш зат берілген. Қай сынауықта темірдің тұздары бар? Дәлелде.
2) Үш сынауықта (№1, №2, №3) белгісіз үш зат берілген. Қай сынауықта мыстың тұздары бар? Дәлелде.
3) Үш сынауықта (№1, №2, №3) белгісіз үш зат берілген. Қай сынауықта мырыштың тұздары бар? Дәлелде.
ІV. Қорытынды. Мына электрондық формулаға сәйкес келетін элементті периодтық жүйеден көрсетіп,
бүгінгі тақырыппен байланыстырып, сөйлем керек.
1s
2
2s
2
2p
6
3s
2
3p
6
3d
6
4s
2
1s
2
2s
2
2p
6
3s
2
3p
6
3d
10
4s
2
1s
2
2s
2
2p
6
3s
2
3p
6
3d
5
4s
1
1s
2
2s
2
2p
6
3s
2
3p
6
3d
6
4s
2
VI. Үйге тапсырма d-элементтері мыс, мырыш, хром, темір өндірісі туралы хабарлама жазу, тест
сұрақтарын құрастыру, оқулықтан 194-беттегі №8 есеп шығару.
VII. Бағалау кезінде оқушыларды сыйақы ретінде алған химондардың түсіне, санына байланысты
бағалау.
Балғатаева Несібелі
I санатты, жоғары білімді бастауыш сынып мұғалімі
Байқоңыр қаласы
Тоқмұхамедов Қ.Қ.атындағы жалпы білім беретін №14 орта мектеп
Қазақ тілі, 4 сынып
Тақырыбы: Сын есім. 430-435-жаттығу.
Мақсаты:
а) білімділік: оқушылардың сын есім туралы білімдерін бекіту,тиянақтау, толықтыру. Сын есім түрлерін
ажырата білуге, түбір сөзден туынды сын есім жасай білуге дағдыландыру.
ә) дамытушылық: түрлі қызықты тапсырмаларм мен шығармашылық жұмыстарды пайдалану арқылы
оқушылардың ойлау қабілетін дамыту.
б) тәрбиелік: оқушыларды топта, жұпта, жұмыс жасай білуге,ұйымшылдыққа, табиғатты аялауға тәрбиелеу.
Типі: аралас сабақ.
Түрі: дәстүрлі сабақ.
Формасы: сыныптағы (жүйелі) сабақ.
Әдісі: репродуктивті түсіндірмелі көрнекілік, «Топтастыру», «Бейнеге ену» стратегиялары.
Көрнекілігі: бағалау текшелері, тапсырма үлестірме қағаздары, оқулық т.б.
Пәнаралық байланыс: ана тілі, бізді қоршаған орта.
Барысы: I. Ұйымдастыру кезеңі.
а) психологиялық дайындық: күн
ә) мұғалімнің сөзі: бүгінгі сабақтың мақсаты, бағалауы туралы айту.
II. Үй тапсырмасын тексеру.
а) 427-жаттығу.
Мәтінді көшіріп жазып, етістіктерді табу, шағын айту.
83
ә) Бейнеге ену:
1 топ -осы шақ етістігі.
2 топ-өткен шақ етістігі.
3 топ-келер шақ етістігі.
III. Білімді жан-жақты сұрау, тексеру.
Өткенді қорыту: «Кәдеге не асады?»
Мақсаты:
оқушылардың білімдерін тиянақтау.
Шарты:
оқушылар өздеріне, жалпы адамға қажетті заттарды алу үшін
берілген сұрақтарға жауап береді.
Тапсырмасы: етістік бойынша сұрақтар қойылады.
IV. Жаңа сабақты үйренуге дайындық.
а) Ойын: « Алфавит сыры»
Мақсаты: оқушылардың тапқырлығын шыңдау.
Шарты:
бұл ойын жұппен ойналады. Берілген сандар бойынша алфавиттен
әріптерді жинап жазады. Соңында шыққан мағыналы сөзді оқиды.
ә) Ассоциация: «Сын есім»
Мақсаты:
оқушылардың ойын жинақтау.
Шарты: сынып үш топқа бөлінеді. «Сын есім» дегенге жазбаша ассоциация
құрып, дәлелдейді.
V. Жаңа сабақты түсіндіру.
а) Дәптермен жұмыс: күн реті, көркем жазу.
ә) Мұғалімнің түсіндірмесі: сын есім туралы.
1 Жақсы бала қонаққа үйір.
2 Ақылсыз адам еріншек.
3 Өнерлі жігіт-елдің көркі.
VI. Жаңа сабақты бекіту.
а) Оқулықпен жұмыс.
430-жаттығуды оқыту, талдау, тақырыбын дәптерге жаздыру, сызбасын көрсету. Н.Әлімқұлов туралы
айту.
ә) «Қатені тап»
Мақсаты:
оқушылардың байқампаздығын жаттықтыру.
Шарты:
жалпы сыныпқа бір сөйлем беріледі. Сөйлемдегі сөздердің қатесін табуы шарт.
Тапсырмасы: Біздің елімізде пайдалы қаздардың түр-түрі кездеседі.
431-жаттығу. Берілгенін оқыту, мәтінді оқыту, тақтада және дәптерде
орындату, талдау.
Сергіту сәті.
Ақылды, ойлы білімді,
Өнерпаз біз баламыз.
Көп нәрсені білеміз,
Суда еркін жүземіз.
Қазбаны да табамыз,
Еңбектеніп тереміз.
432-жаттығу.
I нұсқа.
Ақыл II нұсқа. білім
ой
өнер
біл
тап
жүз
тер
Дәптерге, тақтаға рет-ретімен орындату.
Енді сендердің тапқырлықтарыңды байқайын...
Техникалық құрал арқылы 433-жаттығу орындалады.
1) оқыту.
2) шешу.
3) талдау.
4) қорыту: қарбыздың түсі қандай екен?
көлемі ше?
дәмі ше?
VII. Үйге тапсырма беру.
а) 434-жаттығу.
84
ә) ережелерді (сын есім) қайталау)
сын есімнің түрлерін қайталау.
б) сын есімі (түсі, пішіні, дәмі) бар сөйлем құрастыру.
435-жаттығу.
1) оқыту.
2)талдау.
3) техникалық құрал арқылы ақпараттық хабар беру.
«Негеш» кітабын көрсету.
VIII. Қорытынды.
а) жалпы сабақ бойынша сұрақ-жауап, ереже түрлерін қайталап айтқызу.
ә) мұғалімнің сөзі: сын есім сөйлемде көбіне анықтауыш болатынын...
IX. Бағалау.
а) оқушылардың қолындағы күндерін санауы.
ә) мұғалімнің бағалауы (мадақтау, нұсқау).
Қызылорда облысы Байқоңыр қаласы
Қ.Қ.Тоқмұхамедов атындағы№14 жалпы білім беретін орта мектеп
Бекпанова Бағила Тұрсынбекқызы жоғары санатты
Қазақ тілі мен әдебиті пәнінің мұғалімі
Қазақ әдебиеті пәні, 10- сынып
Сабақтың тақырыбы: Шәкәрім Құдайбердіұлы «Еңлік - Кебек»дастаны
Мақсаты:
білімділік: дастанның мазмұнына талдау және идеясын таныту,ақпаратты саралауға, жүйелі жұмыс
жүргізуге дағдыландыру.
дамытушылық: логикалық ойлау қабілеттерін, шығармашылық белсенділіктерін шыңдау,көркем
мәтінмен жұмыс істеуді дамыту.
тәрбиелік: ақынның шығармаларынан үлгі ала отырып, соны болашақтарына жарата білу, жан - жақты
дамыған жеке тұлға қалыптастыру. Кейіпкер
тағдырына ортақтастыра білу, бір-бірінің пікірін дамыта отырып, өзара сыйластыққа үйрету.
Сабақтың типі: жаңа білімді меңгерту
Сабақтың түрі: пікірталас элементтері қосылған дәстүрлі сабақ
Сабақ әдісі: түсіндірмелі –көрнекілік,баяндау,ішінара іздендіру, репродуктивті,
пікірлесу, талдау,проблемалық сұрақтар.
Көрнекілігі: тақырыпқа байланысты слайдтар
Техникалық құрал-жабдық: интербелсенді тақта
Пәнаралық байланыс: тарих, музыка
Сабақтың барысы:
I Ұйымдастыру кезеңінде оқушылар түгенделіп, назары сабаққа
аударылады.
ІҮ Мақсат қою кезеңі
Шәкәрім Құдайбердіұлы «Еңлік - Кебек»дастанының мазмұнына талдау
және идеясын таныту,ақпаратты саралауға, жүйелі жұмыс жүргізуге
дағдыландыру.
V Жаңа материалды түсіндіру кезеңі
Шәкәрім қаламынан туған үш дастан.
85
Бұл дастандар жанрлық тұрғыдан алғанда «Қалқаман-Мамыр» ─ лиро-эпикалық жыр, «Еңлік-
Кебек»
─
әлеуметтік
дастан,
«Нартайлақ-Айсұлу»
─
махаббат
драмасы.
«Ләйлі-
Мәжнүн» (Физулиден) дастанын 1907 жылы жазған, «Қодардың өлімі» дастанын жазады
.
1888
жылы
«Қалқаман-Мамыр»
дастанын,
1891
жылы
«Еңлік-
Кебек» дастанын жазып, 1912 жылы жеке кітап күйінде Семейде «Жәрдем» баспасында
басылып шыққан.
1912 жылы Семейде жеке кітап болып басылған "Жолсыз жаза" поэмасы. Ескілікті жақсы білген шежіре
ақын Шәкәрім Еңлік - Кебек оқиғасы
1780 жылдар шамасында болды деп дәл көрсетеді.
«Еңлік-Кебек» поэмасы кімнің ақыл- кеңесімен жазылған?
М.Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясында қасындағы жас өнерпаздарға, шәкірттеріне Абай :
«Осы жалғыз мола осынау елсіз жотаға пайда болғалы, міне жүз рет жадырап жаз, кірбең тартқан күз
келіпті. Сол бір ықылымнан бергі көп буындар тіршілігінің үнсіз куәсі осы мола. Бұл мола — ішіне ауыр
сыр бүккен мола. Мұнда жатқан бір қыз, бір жігіт. Жігіті — Кебек, қызы — Еңлік аталушы еді,»- деп сол
оқиғаны әңгімелей келіп, жас ақын інілеріне осыны жыр етіп жазуды тапсырады . Міне, осылай Абай
ағасының тапсыруымен дүниеге келген «Еңлік — Кебек» дастаны бүгінгі жастардың сүйіп оқитын
шығармасы, ғашықтарға қойылған мәңгілік ескерткіштей.
Бұл поэманы қандай жанрға жатқызуға болады?
Бейне көрсетілім.
«Еңлік- Кебек» дастаны - адам тағдыры, адал махаббат жолындағы күрес, рушылдық құрбаны болған екі
жастың қайғылы тағдыры туралы баяндайды.
Қызығушылықты ояту «Миға шабуыл»
«Ой шақыру» стратегиясы.
Дастан дегеніміз не?
Дастан ─ (парсы сөзі тарихи әңгіме, ертегі,
батырлар жыры) Таяу және орта Шығыстың, Азияның
әдебиеті мен фольклорындағы эпикалық жанр, өлең
түріндегі оқиғалы шығарма.
Түсіндірме сөздік
Барымта ─ жауласқан екі рудың бірінің-бірі мал-
мүлкін іштен тартып алып, кек қайтаруы.
Ұрын ─ күйеу жігіт жеңгелеріне сый-сияпат беріп, айттырған қыздың ауылына жасырын келуі.
Абыз ─ ас білгір, білімдар адам.
Бақсы ─ пірге, аруаққа сиынып, ауруды ұшықтап емдейтін тәуіп.
Жамағайын ─ аздаған жақындық, алыс туыстық.
Жасы ─ көңілі босау, мұңаю, қамығу, беті қайту.
Сабаз ─ біреудің іс-қылығына, мінез-құлқына, кеңпейілділігіне риза болғанда айтылатын көтерме сөз.
Тапалдау ─ аласалау, кішілеу, тәпелтектеу.
«Еңлік-Кебек» дастанындағы оқиға өрісіне байланысты тірек сөздер жасау.
Дастанның мазмұнын талдау
Кебектің Нысан Абызға бал аштыруы.
Ақын Абыздың динамикалық, жанды кескінін қалай суретейді? Абыз қимылының нақты картинасын
көзге елестеткендей болады.
Хан,Шыңғыс бөктері,Хақан өзені дәл осы тұста неге айтылады.Еңлік пен Кебек қай кезде, қандай
жағдайда кездеседі?
Поэманың ең көркем тұсы - Кебек пен Еңліктің арасындағы сырласу эпизоды. Араларында не туралы
сөз болады? (слайд)
Әй, батыр, сен жатырсың ұйқың қанбай,
Мен жүрген бір сорлымын бағым жанбай.
Көрінгенге көз сүзген көрсе қызар,
Әдепсіз қыз дейсің-ау әлдеқандай,- деген өлең жолдарын Еңлік не мақсатпен айтты? (Диалогты әрі қарай
жалғастыру , Еңлік пен Кебектің кездескен тұсынан монолог оқу тапсырылады)
Нышан жоқ бет-ауызда, сақал мұрттан,
Бұрын да естуші едім жайын сырттан.
Түн болса ұйқыдан бас көтермейді,
Күндіз асық іздейді ескі жұрттан,-деген өлең жолдарында кім туралы айтылады?
Соғысқа сылтау таппай отырғанда,
86
Бүлдірмелік Матай мен Тобықтыны, - деген үзіндіде Кебек нені айтқысы келді?
Бірі Матай қызы болса, екіншісі - Тобықты ұлы. Қалың малын беріп, бүгін-ертең алып кетем деп
отырған күйеуді қайтпек. Ез де болса, қор да болса, оның артынан ерген руы, намысын күйттер ағайыны
бар. Сонда Еңлік пен Кебек арасында ұзақ тірлік, ерлі-зайыпты баянды өмір мүмкін бе? Екеуі қандай
шешімге келеді? (Кімнің көзі жетеді күні ертеңге, Теңін тапқан сені мен жалғыз мен бе. Ел шабысып кетті
ме соның бәрі, Алып қашып алды ғой талай пенде.
Жұмбақ шешуі.
Елші (үнтаспа) Ру адамдары неліктен екі жасты өлімге бұйыратынын дәлелде. Найман неге бітімге
келмейді?
«Әнет бабаң емес пе менің атам,
Бірақ ондай қабыл ма менің батам?
Көшсем қоныс, отырсам көмегім жоқ,
Көрсетемін, қайтейін тыныш жатам» -кімнің сөзі және қай оқиғаны айтып тұр?
Тобықты Еңлік пен Кебектің тығылған жерін айтуға неге мәжбүр болады?
Бейне көрсетілім. «Еңлік-Кебек» пьесасы
Жас қой деп жаны ашыған бір адам жоқ...,
Кейбіреуі таспенен атпақ болды,
Кейбіреуі дарға да аспақ болды.
Аяғында мойнына арқан тағып,
Атқа байлап сүйретіп шаппақ болды.
Көп Найман екеуіне тұр анталап,
Бейне бір соятұғын малға балап...
Сол кездегі қоғам туралы ойың?
Поэма қалай аяқталады?
Менің
пікірім
(
зерделейік,
ойлайық,
айтайық)
1. Поэманың көтерген мәселесі не деп ойлайсыз? ( Махаббат, тарих,
әлеуметтік өмір шындығы)
2.Шәкәрімнің осы поэма арқылы айтпақ ойы не ?
3. Еңлік пен Кебек не үшін қашуға мәжбүр болды? (Екі ел арасындағы дау-
дамай,әлеуметтік
теңсіздік,
жер
дауы)
V Жаңа материал бойынша түсінгендерін зерттеу кезеңі
Іздендіру тапсырмасы.
"Еңлік - Кебек" аңызының екі әңгіме, екі поэма түрінде келген төрт нұсқасын талдау.
1-нұсқа "Қазақтардың естерінен кетпей жүрген бір сөз" деген атпен
1892 жылы "Дала уалаяты" газетінің 31-39 сандарында жарияланды.
2-нұсқа "Дала уәлаяты" газетінің 1900 жылғы 46-санында жарияланған нұсқа "Қазақ тұрмысынан хикая"
деп аталды.
3- нұсқа – Мағауия Абайұлының "Еңлік - Кебек" поэмасы. Ол Қазақстан Республикасы Ғылым
академиясы архивінде сақталған қолжазба бойынша 1960 жылы "Дастандар" жинағында басылды.
4- нұсқа - 1912 жылы Семейде жеке кітап болып басылған "Жолсыз жаза" поэмасы. Ескілікті жақсы білген
шежіре ақын Шәкәрім Еңлік - Кебек оқиғасы 1780 жылдар шамасында болды деп дәл көрсетеді.
VIІ Бекіту кезеңі
Төрт нұсқаны салыстыра отырып, қандай байламдар жасауға болады?
Оқушылар тапсырманы орындап жатқанда Роза Рымбаеваның «Еңлік-Кебек» әнін тыңдатамын.
"Еңлік - Кебек" дастанының
варианттарындағы оқиғалар
"Еңлік - Кебек" дастанымен
ұқсастығы
Кебек – батыр
Еңлік - асқақ махаббат иесі
Кеңгірбай - опасыз
Нысан Абыздың бал ашқандағы сөзі,
Еңлік портреті
Бүркіт салу суреті
Шыңғыстау, Орда, Хан, Доғалаң, Ащысу
87
Жаулар үстерінен түскендегі қашу сәті
Кебек мойнына арқан тасталуы.
Еңліктің үш тілегі жөргекте зар қағып қалған бала
Қараменде, Көбей, Кенбайлар
Барлық нұсқа Еңлік пен Кебектің өлімімен тынады
Кеңгірбайдың екі жүзділігі
Тобықты, Найман руларының тасбауырлығы,
«Еңлік пен Кебектің өліміне кім кінәлі?» деген тақырыпта пікірталас
жүргізу . Оқушылар екі топқа бөлініп,дұрыс деп тапқан жауаптарын қорғайды. Қалыс
қалғандар “білмеймін” деген жауапты қорғайды.
-
Ру
басылары
кінәлі
- Екі жастың өздері кінәлі
– Сен Кеңгірбай болсаң қандай шешім қабылдар едің?
-Еңлік-Кебек өмір сүрген заман мен қазіргі ХХІ ғасырдағы жастар өмірін салыстыру.
Ой толғаныс
1.
Жас
жаңылады,
үлкен
кешіреді.
Мақал.
2.
Ғашықтың
тілі
–
тілсіз
тіл,
көзбен
көр
де,
ішпен
біл.
Абай
3.
Адасқанның
алды
жөн,
арты
соқпақ.
Абай.
4. Алтын жығаң болса да, жаға мен жең керек. Асқан батыр болсаң да, ағайын мен ел керек. Мақал.
5.
Жүрекке
әмір
жүрмейді.
6.
Бейқамдық
сәтсіздікке
бастайды,
оның
аяғы
қолайсыздыққа
ұрындырады.
Сабақты қорытындылау үшін берілетін сұрақтар:
Автор ретінде поэманы ары қарай өрбітіп көр.
Автор шешімімен келісесің бе?
Егер сен автор орнында болсаң шығарманы қалай аяқтаған болар едің?
Дастанды оқи отырып қандай ой түйдің?
Үйге тапсырмасын беру .
Эссе “Дастаннан кейінгі ой”
Авторға немесе ұнаған кейіпкерге деген пікірлерін жазу.
ІХ Оқушылардың білімін бағалау
Байқоңыр қаласы
Тоқмұхамедов Қ.Қ.атындағы жалпы
білім беретін №14 орта мектеп
Бұхарбаева Айнұр Серікбайқызы .
II санатты жоғары білімді бастауыш сынып мұғалімі
Ана тілі пәні, 1 сынып
Сабақтың тақырыбы: Б.Ысқақов «Кішілерге қамқор бол» Заттың атын білдіретін сөздер
Сабақтың мақсаты:
білімділік: заттың атын білдіріп, кім? не? сұрақтарына жауап беретін сөздер туралы білімдерін тиянақтау,
өлеңнің мазмұнын, мағынасын ашу, мәнерлеп оқу машығын қалыптастыру, сөздік қорын молайту, өтілген
матермалдар бойынша білімдерін пысықтау;
88
дамытушылық: оқушылардың ойлау және шығармашылық қабілеттерін дамыту, олардың ішкі жан-
дүниесіне көңіл аудару, таза және көркем жазу қабілеттерін арттыру;
тәрбиелік: қоршаған ортаға деген жақсы көзқарас қалыптастыру,туған тіліне деген сүйіспеншілігін
арттыру, үлкен-кішіні құрметтеуге, өзін-өзі ұстауға, ұйымшылдыққа, бірін-бірі түсіне білуге тәрбиелеу.
Сабақтың типі: жаңа сабақты меңгерту
Сабақтың түрі: дәстүрлі сабақ
Сабақтың әдістері: СТО әдістері, интерактивті әдістер т.б
Сабақтың көрнекілігі: оқулық, үлестірме қағаздар, қима қағаздар т.б
Техникалық құралы: мультимедиялық құрал.
Пәнаралық байланыс: қоршаған орта, бейнелеу өнері, қазақ тілі т.б
Сабақтың барысы:
І. Ұйымдастыру
а) психологиялық дайындық:
Келді көктем далаға,
Көктем қандай көңілді!
Мөлдір аспан ашылып,
Күннің көзі көрінді.
(Шеңберде тұрып айту)
б)топтасу
Мақсаты: оқушылардың ойлау қабілетін дамыту
Шарты: оқушылар шеңберде тұрып, мұғалімнің қолындағы үлестірме қағаздан алады. Үлестірме
қағаздағы сұрақтарды оқып (кім? не? кімдер? нелер? ) солар бойынша 4 топқа топтасады.
1-топ: «Кім?»
2-топ: «Не?»
3-топ: « Кімдер?»
4-топ: «Нелер?»
ІІ. Өтілген материалдарға шолу.
а) «Ассоциация»
Мақсаты: топтасқан оқушылар өздерінің үлестірме қағазда берілген сұрағы бойынша ассоциация құрады.
Кім? Не? Кімдер? Нелер?
б) «Жіңішке», «Жалпақ» сұрақтар
Мақсаты: оқушылар «жіңішке» сұрақтарға ойланбай тез жауап береді, ал жалпақ сұрақтарға топта
ойласып жауап беруге болады.
Тапсырма: өткен сабақтар бойынша сұрақтар
1.
Қазір жылдың қай мезгілі?
2.
Түйенің төлі қалай аталады?
3.
Көктем мезгіліне байланысты бір сөйлем құра.
1.
Жылқының төлі қалай аталады?
2.
Бурка деген не?
3.
Бес дұшпанды ата.
1.
«Адам болам десеңіз» өлеңінің авторы кім?
2.
Ешкінің төлі қалай аталады?
3.
Бес асыл істі ата.
1.
Шұбатты неден алады?
2.
«Кім?» сұрағына бір мысал келтір.
3.
Бауыржан Момышұлы кім?
ІІІ: Жаңа сабақ
«Жұбын тап» ойыны
Мақсаты: оқушылардың ойлау қабілетін дамыту.
Шарты: топта оқулықтағы 198-жаттығудағы тапсырманы орындау.
1-топ: 3-топ қиынды құрастыру (қиынды құрасытру)
2-топ: 4-топ сурет салу (сыңарын табу)
в) табиғат туралы ой қозғау. (Оны қорғау керектігін, қамқор болу)
Сергіту сәті
89
Ұя жасап құстарға,
Біз қамқоршы боламыз.
Жем шашамыз оларға,
Табиғатты қорғаймыз.
Б) Мұғалімнің сөзі: тағы кімге қамқор бола аламыз? Қандай қамқорлық жасай аламыз?
г)Жаңа сабақт ың тақырыбын хабарлау.
а) дәптермен жұмыс: күн реті, тақырыбы
ә) автор туралы мәлімет
б) сөздік жұмысы
Сүйсіну – жақсы көру.
Жәбірлеме – ренжітпе.
Соқтықпа – тиіспе.
б)мұғалімнің оқуы
в) мағынаны ашу ( сұрақ кім? не?)
г) шығармашылық тапсырма: өлең бойынша сәйкес сурет табу
ІV. Бекіту.
д) оқулықпен жұмыс: тізбектеп, шумақ, хормен, мәнерлеп оқу.
е) өлең құрылысын талдау.
ё) Жадымен жұмыс. «Қиынды құрастыру» ойыны (дәптерге жазу)
Мақсаты: оқушылардың шапшаң ойлау, қиыстыру қабілетін дамыту,мақал мазмұнымен таныстыру.
Шарты: қиындыдан мақал шығару, жаттау, жатқа жазу. (197-жаттығу, мақал )
Батыр туса –ел ырысы
Жаңбыр жауса- жер ырысы
Сергіту сәті (мультимедия арқылы)
V. Қорытынды
а) «Суреттер сыры» ойыны
Мақсаты: оқушылардың сұрақ қоя білу дағдысын дамыту, ойлау қабілетін шыңдау.
Шарты: оқушылар берілген суреттерге сұрақтар қоюы тиіс.
ә) мұғалімнің қорытынды сөзі.
VІ. Бағалау
VІІ. Үйге тапсырма: өлеңді мәнерлеп оқу.
Байқоңыр қаласы
Тоқмұхамедов Қ.Қ.атындағы жалпы
білім беретін №14 орта мектеп
Технология пәнінің мұғалімі
Домбаева Ұлболсын Тынымбайқызы
Әріптестермен тәжірибе алмасу
Қағаздан жасалған өрнек «Квиллинг»
Мақсаты:
1.Әріптестерге ағылшынхалқыныңқолөнерініңбіртүріквиллингтуралытүсіндіру.
2.Эстетикалық талғамға,ұқыптылыққа,тиянақтылыққатәрбиелеу.
3.Логикалық ойлау,қолқозғалысын,шығармашылыққабілеттерініңдамуынажағдайжасау,дамыту.
Сабақтыңтүрі: Аралас,сарамандықсабақ.
Ұйымдастыру формасы: жеке, жұптық, топтық
Әдіс-тәсілдер: шығармашылық, көрнекілік,
Көрнекіліктер: квиллинг өнерінде түрлі панно және бұйымдар.
Пәнаралық байланыс: тарих,сөз қорын көбейту.
90
Тәжірибе алмасу:
Ұйымдастыру.
І. Қызығушылықты ояту.
Квиллингттің бірнеше суреттері көрсетіледі. Жасалған бұйымдарды және панноларды көрсету.
Квиллинг.
Квиллингке қарап отырып,тағы да қандай белгілерін айтуғаболады?
Шиыршықталған қағаздар,бұйраланған,дөңгелектенген әшекейленген өрнектелген қағаздар
- Олай болса, бүгінгі сабағымыздың тақырыбы Қағаздан
жасалған өрнек «Квиллинг».
ІІ. Мағынаны тану.
Қағаздан жасалған өрнек «Квиллинг».
Қағаздан шиыршықтау немесе қағаздан жасалған бұйралар
мен дөңгелектерден киім және үй интерьерін әшекейлеу өнері
шамамен 500 жылдан бері белгілі. Ағылшын тілінде бұл
қолөнердің түрі квиллинг деп аталады. Ағылшында қағаз
өрнегімен діни бұйымдарды әшекейлеген.XVIII ғасырдың
аяғында және XIX ғасыр басында қағаздың барлық жерлерде тарауына және арзандауына байланысты
квиллинг әсіресе Англияда әйелдер айналысатын қолөнердің кең таралған түрі болған.Қағаз бұйраларымен
қобдишаларды,қолөнер бұйымдарына арналған сөмкелерді және жиһаздарды әшекейлеген.ХХ ғасырда
қағаз өрнегі бүкіл әлемге тарап, көптеген елдерде қағаздан өрнек жасау жолын қуушылар саны өсіп келеді.
Тәжірибе алмасу:
Квиллингтің құрал жабдықтарымен таныстыру және қолдану
тәсілдерін көрсету.
Квиллингтіорындаутехнологиясыөтеқарапайымболыпкеледі.
Жіңішкеқағазжолақтарынтемірөзеккенығызшарғыетіпорайды.Сонанс
оңшарғынысаусақтардыжайлапжылжытып,қажетдиаметрдегіайшықт
ышиыршықжасап,ұштарынжелімдейді.Саусақтармен
баса
отырыпшиыршықдөңгелегінқажетпішінгекелтіреді.Осыәдіспенжасал
ғанбөлшектердібіркомпозицияғажинайды.Элементтерәртүрліпішінде
болуымүмкін.
Квиллинг тәсілдерімен бұйымдарды жасаудың кезекті технологиясы.
ІІІ. Сарамандықжұмыс.
Сарамандықжұмыстыңтапсырмасытаратылыпберіледі.
2 топқамәтінгебайланысты 2 түрлітапсырмаберіледі,
Тапсырманыжұппенорындайды.
Гүлдер,гүлшанақ, жапырақтар,сабақэлементтеріндайындайды.
2-топ. Екінші топ көлемді бұйымдар даярлау тапсырмасы беріледі.
Жұмыс барысы.
Қорытындылау: бекіту мақсатында 2 топтың жасаған бұйым түрлерін көрсету, бағалау, мадақтау.
Таңдаған түстерінің ерекшеліктеріне, пішін элементтеріне ойлар қосу.
Бағалау.
«Топты бағалау» критерийлер бойынша:
Сабаққабелсенділігі;
Өз пікірін айтуы;
шығармашылығы.
91
Ұқыптылығы.
Сабақ аяқталды, сау болыңыздар!
Байқоңыр қаласы
Тоқмұхамедов Қ.Қ.атындағы жалпы
білім беретін №14 орта мектеп
Ерғалиева Шырын Бекқожақызы
I санатты, жоғары білімді ,бастауыш сынып мұғалімі
Қысқа мерзімді сабақ жоспары
Пәні: әдебиеттік оқу
Сыныбы: 2 «В»
Мерзімі: 25.02.2015 ж.
Мұғалімі:
Ерғалиева Ш. Б.
Сабақтың тақырыбы
Мақтаншақ бұлақ
Сабақтың мақсаты
Әңгімедегі
негізгі ойды түсіну, адамгершілік, қарапайымдылық,
сыпайылық қасиеттерін үлгі ету,мәтін мазмұнын өз сөзімен баяндай білуге
баулу.
Оқу нәтижелері
Әңгіме мазмұнын топта талқылайды.
Бірін-бірі бағалайды.
Өркөкіректік, мақтаншақтық қасиеттерінен аулақ болуды түсінеді.
Рөлге бөліп оқиды.
Сурет салады.
Әдістері
СТО әдістері, топтық жұмыстар
Дереккөздер
Оқулық, АКТ
Сабақ барысы
Сабақ
кезеңдері
Мұғалімнің іс-әрекеті
Оқушының іс-әрекеті
Ресурс
Баға-лау
Ұйымдас-
тыру кезеңі
«Тақырыбын
тап!»
ойыны.
Интербелсенді тақтадан көрсетілген
өлең жолдарына сай тақырыбын табу
беріледі. 4 рет орындайды.
Музыканың
ырғағымен
оқушылар
шеңбер
бойымен
қозғалып
жүреді.
Музыка
тоқтағанда
ортадағы
үстел
үстінен
«Қыс»,
«Көктем», «Жаз», «Күз»
тиістісін алады.
Интербелс
енді тақта
Үлестір
ме
қағаздар
Ынталан
дыра
Топқа бөліну
«Қыс», «Көктем», «Жаз», «Күз» жыл
мезгілдерінің атаулары бойынша топқа
бөледі
Үлестірме
қағаздар
бойынша топтасады
Үлестір
ме
қағаздар
Ынталан
дыра
Үй
тапсырма-
сын сұрау
І.
Жансүгіровтың
«Жазғытұрым»
өлеңін жатқа сұрау
Өлеңді
жатқа
айтып
береді
Өлең мазмұнын айтады
Ауызша
92
Үй жұмысын
бекіту
Топтық тапсырмалар береді.
І топ. «Көктем» тақырыбына эссе
жазады.
ІІ топ. Өлең мазмұнына сәйкес сурет
салады.
ІІІ топ. Жазғытұрым өз өлкеміздегі
табиғат өзгерісін айтады.
ІҮ топ. Қала мен даладағы көктемді
салыстырады
Топтық тапсыр-маларды
бірлесе орындайды
Оқулық
Қағаз
қаламсап
Постер
Түсті
қарындаш
Сиқырлы
қалам
Смай-
ликпен
Сергіту сәті
Интербелсенді тақтаны қосады
«Көңілді күн»
Бейнежазбадағы
қимылды қайталайды
Интербел-
сенді тақта
Қызығушыл
ықты ояту
Қима
қағаздағы
суреттермен
топтасып, шыққан бейне бойынша әр
топ әңгімені жалғастыра құрастыру
арқылы болжауды ұсынады.
Қима қағаздағы суреттер
бойынша
топтасып,
әңгіме құрастырады.
Бармақ
пен
Жаңа сабақ
Қаржаубай Омарұлы
«Мақтаншақ бұлақ»
Автор жайлы мәлімет береді.
Күн ретін, тақырыбын,
авторды жазады.
Интербел-
сенді тақта
Мағынаны
тану
Интербелсенді
тақтадан
мәтінді
тыңдату
1.Мәтінді іштей оқытады.
2.Сұрақтар береді.
3.Тізбектей оқытады.
4.Сахналық қойылымға дайындайды.
Мәтінді іштей оқиды.
Сұрақтарға жауап береді.
Тізбектей оқиды.
Сахналайды.
Оқулық
Ауызша
Дәптермен
жұмыс
Бұлаққа мінездеме беруді ұсынады.
Бұлаққа мінездеме береді. Дәптер
қаламсап
Сергіту сәті
Орындарынан тұрып сергіп алуды
ұсынады.
Оқушылар өлең жолдары
бойынша
қимыл-
қозғалыстар жасайды
Ой толғаныс
Топтық тапсырмалар береді.
І топ. Бұлақ мақтанған сәттегі жыл
мезгілін бейнеле.
ІІ топ. Адам бойындағы жақсы, жаман
қасиеттерді жаз.
ІІІ топ. Берілген сөздерден өлең
құрастыр.
ІҮ топ. Жаңылтпашты жатқа айт
Мезгілді бейнелейді
Адам
бойындағы
қасиеттерді бөліп жазады
Берілген сөздерден өлең
құрастырады
Жаңылтпаш мағынасын
түсіндіріп. Жатқа айтады
Оқулық
Сиқырлы
қалам
Қағаз
қаламсап
Постер
Түсті
қарындаш
Бағдар-
шам
Бекіту
«Сұрақты
тап»
ойыны
арқылы
жауаптар ұсынады
Жауаптардың
сұрағын
табады
Слайд
Ауызша
Үйге
тапсырма
Түсініп
оқу,
мазмұндау.
Ұнаған
кейіпкердің суретін салу
Тапсырманы
белгілеп
алады
Оқулық
Бағалау
Кері байланыс алады.
Жинақтаушы бағалайды
Кері байланыс арқылы
сабақтан алған әсерлері
мен тағы не жайлы
білгісі келетінін жазады
Стикер
Жинақ-
таушы
93
Учитель Жубатканова Райкуль Куттыбаевна
Достарыңызбен бөлісу: |