title: Пайдаланылған әдебиеттер - Сборник материалов международной научной конференции кипчаки евразии: история, язык и

text:
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Назарбаев Н.Ә. Тарих толқынында. - А., 1999.
2. Малов С.Е. Памятники древнетюркской письменности Монголии и
Киргизии. - М.-Л., 1959.
3. Кумеков Б.Е. Некоторые итоги и проблемы кипчаковедения.
Евразийское сообщество. - А., 1997.
4. Сауранбаев Н.Т. Қазақ тіл білімінің проблемалары. –Алматы: Ғалым,
1991.
5. Мусаев К.М. Лексика тюркских языков в сравнительном освещении. –
М.: Наука, 1975.
ПРОБЛЕМЫ ИЗУЧЕНИЯ КЫПЧАКОВ В КЫРГЫЗСТАНЕ
Жумалиева С.Ч.
Кыргызский национальный
университет им. Ж.Баласагына
г. Бишкек, Кыргызстан
Кыргызстан – горная страна на северо-востоке Средней Азии,
отличающаяся не только богатством и разнообразием природы, но и
своеобразием протекающей здесь жизни, соединившей традиции и
современность, живое фольклорное творчество профессиональные формы
нового искусства, взращенные на эпической мощи и таланте народа
создателя героического эпоса «Манас».
Как известно, кыргызы – один из древнейших народов Азии, и его
история уходит в глубину тысячелетий. Этноним «кыргыз» встречается в
письменных китайских источниках в III в. д.н.э. он является наследником и
приемником культур многих народов, некогда населявших огромную,
территорию от Тянь-Шаня до Центральной Азии и Южной Сибири.
Процесс формирования племен, образовавших кыргызскую народность,
протекал в течение длительного времени на огромной территории,
хронологические и географические координаты, связанные с их именем,
исключительно широкие.
После обретения независимости Кыргызской Республики с усилением
национального самосознание кыргызского народа, особую актуальность
приобрела проблема этнической истории кыргызского народа, а именно
этнические связи кыргызов с другими народами Средней Азии и Южной
Сибирии.
Сегодня исследования древней и средневековой истории кочевников
приобретают важное значение в связи с предложением Президента
Республики Казахстан Нурсултана Назарбаева в 1994 году о концепции
интеграции и политического обустройства государств, существующих на
постсоветском пространтсве, по модели Евразийского Союза [9]. В этом
отношении Президент Кыргызской Республики Алмазбек Атамбаев также
поддерживает идею Евразийского Союза путем создания единого
экономического пространства с Россией, Казахстаном, Беларусью и другими
бывшими советскими республиками [3]. В этом контексте исследование
проблем кочевой цивилизации Центральной Азии является важным аспектом
отечественной истории древних и средневековых этносов Евразийского
континента.
В связи с вышеизложенным особую актуальность приобретает изучение
особое внимание уделяется вопросам взаимоотношений кыргызов с
кыпчаками племенами. Установлено, что среди кыргызских племен
встречаются множество племен кыпчакского происхождения, тогда как,
среди кыпчаков роды кыргызского происхождения, встречаются весьма
редко.
Исторический путь пройденный кыргызским народом был труден и
порой трагичен, но глубокие корни народа позволили ему сохраниться.
Советский период и его политика интернационализации также
способствовали
нивелированию
национального
самосознания.
“Следствием этого явилось неприятие собственно изначальных
принципов кочевого бытия, духовных ориентиров, что привело к
снижению национального достоинства народа” [5, с. 89].
Негативные изменения, происходящие в обществе сегодня,
экономическая и социальная нестабильность, рост бедности, снижение
культуры ведет к трагедии многовековой культуры кыргызов, влечет за
собой конфликт традиционного типа мышления и нового уклада жизни.
У молодежи проявляется тенденции к смене нравственных ориентиров.
Поэтому , когда рушатся нравственные устои кыргызской культуры, с
особой актуальностью встает вопрос о возрождении духовных,
исторических ценностей кыргызов.
Единственным выходом из сложившейся ситуации является
стремление найти ответы на вопросы современности через обращение к
своем национальным корням и мудрости предков. Полное забывание
прошлогго, по мнению нашего великого писателя Чингиза Айтматова,
может привести к “духовному манкуритизму”. Память, по убеждению
писателя , - это мира человеческой личности, ее духовности.
Человек, у которого нет памяти, нет истории, нет духовной
биографии, запечатленной в образах искусства – древних мирах,
легендах, классике, языке обречен на духовную нищету, он не готов к
воприятию сложнейшей современной жизни [6, с.52].
Поэтому важно сегодня осознать свою идентичность. В этом
отношении исследование и идентичности кыргызов актуально в связи с
национальным возрождением, становлением суверенного государства,
масштабами социальных изменений, которые в настоящее время
претерпевает наша страна.
В этом контексте этнические связи кыргызов с кыпчаками были
отражены в трудах известных исследователей этнической истории
кыргызов так как С.М. Абрамзон, Я.Р.Винников, Н.А. Аристов, В.В.
Радлов, В.В. Бартольд, Л.Гумилев, Ч.Ч. Валиханов и др. С.М. Абрамзон
и Л.Гумилев отмечают взаимодействиях различных факторов:
культурных, экономических, политических для создания ядра будущего
народа. Так С.М. Абрамзон отмечает что этническая история кыргызов
складывалась в многообразных связах с этническими процессами,
протекавшими в Центральной Азии на степных просторах современного
Казахстана; она не может рассматриваться без учета этих связей [1,
с.25]. Таким образом, история кыргызов, связана с племенами союзами
саков, усуний, гуннов, тюрков.
Диссертационная
работа
Мехмет
Кылдыроглу
[8]
посвящена
комплексному исследованию основных этапов становления и развития
этнополитических связей кыргызов и кыпчаков во второй половине IX-XVI
вв. В диссертации обстоятельно исследована роль кыпчакских племен в
процессе становления кыргызского народа и выявлены кыпчакские
компоненты в родоплеменном составе кыргызов. В результате
сопоставительного анализа более шестидесяти этнонимов кипчакского
происхождения в этническом составе кыргызского народа установлено, что
межэтнические связи кыргызов и кыпчаков начинаются еще в IX в., когда на
политическую арену Центральной Азии вышли Кыргызский и Кимакский
каганаты, и завершились, в основном, в эпоху Золотой Орды и государства
Моголистан.
Труды этих исследователей внесли большой вклад в узучение истории
кыргызов и кыпчаков. Несмотря на изучение различных аспектов истории
кыргызского народа, отдельные проблемы этнических связей кыргызов с
другими народами и племенами до сих пор остаются недостаточно
разработанными. Проблема участия кыпчакских племен в становлении
кыргызского народа до настоящего времени не стала предметом
специального исследования. Отдельные аспекты языковых и этнических
связей кыргызов и кыпчаков были рассмотрены в статьях отечественных и
зарубежных тюркологов. Помнению большинстве тюркологов в результате
длительных кыргызско-кыпчакских связей, язык древних кыргызов испытал
сильное влияние кыпчакского языка. Однако это заяление вызвало
дискуссию со стороны видных историков Кыргызстана и России.
Тесные взаимосвязи между кыргызскими и кыпчакскими племенами
начались в эпоху древних тюрков и достиглы своего пика в период Золотой
Орды и государства Моголистан. В гуще ранних народов, таких как гунны,
скифы, усуни и множество других населявших огромные территории центра
Евразийского континента, образовались и племя кыпчаков тюркоязычнего
происхождения. Они были, как и многие другие народы, кочевниками.
Кыпчаки были известны как отличные воины. Легионы из них служили в
войсках Чингисхана, в армиях завоевателя Тамирлана. Отдельные народы во
время междоусобных войн заключали договоры с племенами кыпчаков и те
принимали участие во многих сражениях.
С середины VII века, со времени падения в 745 году Второго Восточного
тюркского каганата, в бассейн реки Иртыш начинается формирование
кимако-кыпчакского союза племен – это Срошкинская культура и в это же
время на данные территории начинается проникновение значительной
группы енисейских кыргызов. Наиболее активный период проникновения
древних кыргызов - это вторая половина IX века, когда ставка перемещается
из Отукена в район Тану – Ола.
Происходит
мирное проникновение и постепенная интеграция,
происходит формирование новой этнической общности. Ближе к Алтаю и
Джунгарии – древние кыргызы , ближе к Иртышу – кыпчаки. Этноним новой
общности «кыргыз» объясняется стремлением выделится из кимако-
кыпчакских племен.
Последствии Кыргызы в связи с ослаблением Могольского
государства и тимуридских государств, начинают заселять предгорья
Тянь-Шаня и Восточного Туркестана в период XVI века.
В XV веке они уже проникают в Фергану. На этот этап приходится
заселение кыргызами земель в Кыргызстане и Восточном Туркестане.
Так, по мнению ученых исследователей складывалась судьба Восточных
кыпчаков и их потомков – кыргызов и алтайцев. Необходимо отметить,
что в 1926 г. когда проводилась перепись населения, народностей
кыпчаки не были выделены отдельно. Это же случилось и в последствии
в 1989 г., когда проводилась Всесоюзная перепись населения. Кыпчаки в
числе различных национальных меньшинств, проживающих в
Кыргызстане, так и не были зарегистрированы. Кыпчаков сегодня
можно найти среди других местных народов: узбеков, казахов, уйгуров
и др. в которых они «растворились» после упадка своего государства о
чем свидетельствует заключение в своих исследованиях Ч.Ч.
Валиханова о племенах: кыпчак, мундуз, кытай. Исследователь
справедливо их относил к древним этнокомпонентам в формировании
кыргызского народа. Предложения ученого Ч.Валиханова сегодня
подкрепляются
положениями
современных
исследователей
о
южносибирском и центрально-азиатском происхождении этих племен и
их участии в формировании кыргызского народа.
Кыргызско-кыпчакские
взаимосвязи
рассматриваются
также
народных эпосах и сказаниях. В современной исторической науке
широко используются эпосы в изучении истории народов, у которых
письменность была слабо развита.
Труды исследований С.М. Абрамзона на материалах фольклорных
памятников тюркских народов доказывающей, что у кыргызов и
кыпчаков существовали тесные этнополитические связи. То что, имя
кыпчак встречаются в таких эпосах как «Огуз-наме» и «Манас», говорит
о том, что кыпчаки играли немаловажную роль в истории многих
народов Центральной Азии. Как показывают материалы письменных
источников и устного народного творчества, в результате длительных и
интенсивных этнических контактов между кыргызами и кыпчаками
многие племена и роды кыпчакского происхождения вошли в состав
кыргызского народа.
Сведения о кыргызах и кыпчаках можно встретить и в сочинении
XVI века «Хан-Наме», написанные на персидском языке. В этом
сочинении Буян-хан показан предводителем монгольских племен, под
которым, как привило, подразумевались тюркоязычные племена
Средней Азии.
Сегодня роды древних кыпчаков перемешались с различными
тюркоязычными народами. Кыпчаки по национальности принадлежать к
титульной нации того государства, где проживают с давних
исторических времен, но свой род они называют “кыпчаками”.
Роды кыпчаков встречаются среди кыргызов, казахов, узбеков,
туркменов, каракалпаков и некоторых других народностей с тюркоязычными
корнями. Больше всего их проживает в современном Кыргызстане. Многие
из них обосновались в южных областях: Джалал-Абадской, Ошской,
Баткенской.
Племя кыпчаков с давних пор делится на свои “внутренние” роды.
Винников Я.Р. перечисляет родо-племенной состав и расселение кыпчаков на
территории Южной Киргизии. Кыргызы имели десять основных
подразделений: тору айгыр, ходжа-шукур, омонок, джаманан, кармыш,
ширден, ахтачи, жартыбаш, таз-кыпчак, алтыке, кызыл-аяк. Компактными
группами они расселены в трех пунктах: 1. в северо восточной части
территории Баткенского района; 2. на территории сельсоветов Джида,
Чокатюбе и Беговот Сузакского района Джалал-Абадской области и
территории кишлаков Кызылтокой Аимского района и Фазылман, Дехканчек,
Коштепе, Ходжашукур, Кампыррават, Абдуллаби Ворошиловского района
Андижанской области Узбекской ССР; 3. На территории Кишлаков
Джекенды, Чолок, Карамык, Батманкуль, Шве, в долинах Кульдуксу Беркесу
Чон Алайского района Ошской области[4, с.59].
Абрамзон С.М. отмечает что, среди северо-кыргызских этнических
групп, связанных происхождением с племенами, локализовавшимся на
территории Южной Киргизии представлена группа кыпчак. В настоящее
время кыпчакцами по происхождению называют несколько больших групп,
проживающих в Чуйской долине , Прииссыкулье и Тянь-Шанской области.
Большинство представителей этих групп кыпчакцев уже не помнить своих
подразделений[2, с.86]..
Исходя из вышеизложенного, можно сделать вывод, что кыпчаки, как
этнос не сложились, и в дальнейшей этнической консолидации как период не
сформировались. Это произошло вследствие потери политического влияния
после присоединения Туркестанского края к России и они, зависимости от
расселения, были ассимилированы с казахами, кыргызами, узбеками.
Список литературы:
1.
Абрамзон С.М. Киргизы и их этногенетические и историко-культурные
связи. – Фрунзе, 1990.
2.
Абрамзон С.М. // Труды Киргизской археолого-этнографической
экспедиции. Т.IV. – М., 1956.
3.
Атамбаев А.Ш. У нас общее прошлое, и я вижу будущее Кыргызстана в
Евроазийском союзе. // Известия 17.11.2011.
4.
Винников Я.Р. // Труды Киргизской археолого-этнографической
экспедиции. Т.I. – М., 1956.
5.
Жоробекова Э.Ж., Токтосунова А.М., Токтосунова Г.И. «Наследие
кыргызов в контексте культурного разнообразия». – Бишкек. 2008.
6.
Мурат Аджи «Европа, Тюрки, Великая степь». – Москва; 2004.
7.
Мурат Аджи «Полынь половецкого поля». – Москва, 1994.
8.
Мехмет Кылдыроглу. Этнополитические связи кыргызов и кыпчаков во
второй половине IX-XVI вв.
Автореферат диссертации на соискание
ученой степени кандидата исторических наук. Бишкек – 2007.
9.
Назарбаев Н.А. На пороге XXI века. – М., 1994.
KIPÇAKLARIN ANADOLU’DAKİ İZLERİ
Kıpçaklar Türk halkları içinde önemli bir yere sahiptir. Bugün tarih sahnesinde
bir devletleri olmamasına rağmen dil bakımından Türk halkları üzerinde büyük
etkileri vardır. İki büyük Türk lehçesinden birisi Kıpçak lehçesidir. Bugünkü Türk
halklarının önemli bir kısmı Kıpçak lehçesinde konuşmaktadırlar. Anadolu'da
çoğunlukla Oğuz boyları yerleşmiştir. Ancak bu başka boyların Anadolu’yu mekân
tutmadığı anlamına gelmez. Tarihin değişik dönemlerinde doğudan (Gürcistan,
Azerbaycan, Ermenistan üzerinden) üzerinden, batıdan (Balkanlardan) ve
güneyden (Mısır, Suriye üzerinden) Kıpçak boy ve oymakları Anadolu'ya
gelmişler ve bazı bölgeleri mekân tutmuşlardır. Bildirimizde Kıpçakların
Anadolu'ya gelişleri ilk yerleşim yerleri, bugünkü izleri hakkında tarihi
kaynaklardan, yer adaları ve etnik adlardan yola çıkılarak bilgi verilecektir.
Anahtar Kelimeler: Kuman, Kıpçak, Çortan, Kubasar, Balta, Kongur, Ciğe,
Durut, Uzun
Kıpçaklar Türk toplulukları içinde önemli bir yere sahiptir. Türk toplulukları
genelde iki lehçede konuşurlar, bunlardan biri Oğuz Türkçesi diğeri de Kıpçak
Türkçesidir. Kuzeyde ve Orta Asya’da yaşayan Türk topluluklarının büyük
çoğunluğu Kıpçak Türkçesi konuşmaktadır. Türk halkları üzerinde bu kadar etkili
olmalarına rağmen bugün belli bir cografyayı vatan edinmiş bir Kıpçak grubundan
bahsedilemez. Tarihte de Mısır Memluk Devleti, Delhi Türk Sultanlığı, Gürcistan
ve Doğu Anadolu’nun bir bölümünde kurulmuş Kıpçak Atabekler Hükümeti
65
dışında bir devlete sahip olamamışlardır. Fakat hemen hemen bütün Türk boyları
içinde Kıpçakları görmek mümkündür. Kıpçakların eski dönemlere ait tarihleri
karanlıktır. Çünkü onlardan ne Yenisey ne Orhun Yazıtları ne de Çin kaynakları
bahseder. Kıpçaklarla ilgili malumatlar IX-XI. yüzyıllarda hâkimiyet kurmuş olan
Kimekler hakkında verilen bilgilerde yer almaktadır(20;21). O bilgilerde
Kimeklerin batıdaki bir kolu olarak zikredilirler. Kimekler de tıpkı Kıpçaklar gibi
Çin kaynaklarında ve Yazıtlarda geçmez. Onlarla ilgili ilk somut kaynak İbn
Hurdadbih’in eseridir(24, 268; 34, 365). Ancak Rus âlimi S.G. Klyaştorny
Uygurlara ait Şine Usu Yazıtındaki bir ifadeden (17,79-80) yola çıkarak
Göktürkler zamanındaki Sir Tarduşların Kıpçaklar olduğunu iddia eder. Bununla
birlikte Sir Tarduşların yok olduklarına dair Çin kaynaklarında yer alan bilgi bu
görüşü zayıflatmaktadır (27, 111,140-141). A.N. Berştam da onların Çin
kaynaklarında Hunlar tarafından hâkimiyet altına alındıkları kaydedilen Kyueşeler
65
1118’de Gürcü Kralı II. David’in daveti üzerine Kafkaslara gelen Kıpçaklar kendi beyleri idaresinde İlhanlılara
tabi ve Bagratlılar’dan ayrı bir Ortodoks Atabekler Hükümeti kurdular. Bu hükümet Bayburt, İspir, Tortum, Livana
(Yusufeli-Artvin), Oltu, Ardanuç gibi Yukarı ve Orta Çoruk boyları ile Kür boyunun Göle, Ardahan, Ahıska ve
Ahılkelek ile Azgur kesimlerini içine alıyordu. ( Gökbel A., Kıpçak Türkleri, İstanbul 2000, s.311.
Yrd. Doç. Dr. Mehmet KILDIROĞLU
Ardahan Üniversitesi İnsani Bilimler
ve Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü
Öğretim Üyesi Kırgızistan-Türkiye
Manas Üniversitesi
Misafir Öğretim Üyesi
olduğunu ileri sürer ( 6, 154). M.Ö. 336 yılına ait Gürcü kroniğinde Buntürki ve
Kıpçaklar birlikte zikredilirler ( 9,33). Aynı devirde Pliny Kıpçakların bölgede
yaşadıklarına dair bilgi vermektedir. Makedonyalı İskender’in zamanına ait
bilgilerde de Derbent Kuman Geçidi olarak kaydedilmiştir. Gene bu dönemde
Merv’in kuzeyinde bulunan Kafkas Dağlarında Kuman adlı bir halkın yaşadığı
zikredilmiştir (22, 359-373). Bu bilgilerden başka o dönemde Kuman ve
Kıpçaklarla ilgili kayıt yoktur. Kısacası Kıpçakların IX. asırdan önceki durumları
ile ilgili bilgiler tartışmalıdır, bu konuda net bir bilgi şu ana kadar elde
edilememiştir. Onlarla ilgili bir başka bilinmez ise Kıpçak/Kuman meselesidir.
Kıpçaklar son zamanlara kadar Kumanlarla aynı halk olarak sanılıyordu. Değerli
Hocamız Prof. Dr. Kumekov’un çalışmalarıyla Kuman ve Kıpçak etnik gruplarının
ayrı olduğunu öğrenmiş olduk (22, 62-75; 4,39-55). Ayrıca onları başka milletler
dış görünüşlerine göre kendi dillerindeki sözlerle tanımlamışlardır. Mesela: Ruslar
Polovets, Bizanslılar Koman/Kuman, Almanlar Walven, Ermeniler Khardes, Arap
ve Farslar Kıfçak, Hıfçak gibi. Bizim bildirimizin konusu ise Anadolu’ya gelen
Kıpçaklar veya Anadolu’da onlara ait izlerdir.
Anadolu’ya hem Kuman hem de Kıpçak boy ve oymakları gelmişlerdir. Ancak
onların boy ve oymaklarının hangisine ait olduğunu ayırt etmek son derece güçtür.
O dönemin kaynakları onları hem Kuman olarak hem de Kıpçak olarak tasvir
ediyorlar. Kuman ve Kıpçakların bugünkü Anadolu topraklarına geliş güzergâhı
Gürcistan, Balkanlar üzerinden Kıpçakların ise Mısır ve İran üzerindendir.
Kumanlar Gürcistan’a Kafkasya üzerinden gelmiştir. 1118 yılında 45.000 ailelik
bir Kuman kitlesinin Gürcü Kralının hizmetine girdiği ve 1118–1124 yılları
arasında Kuman Hanı Atrak zamanında Ardahan, Göle, Oltu, Tortum, Şavşat,
Ardanuç, Yusufeli bölgelerine yerleştikleri bilinmektedir. Kumanların Gürcülerle
kurdukları akrabalık ilişkileri Gürcistan başta olmak üzere Azerbaycan,
Ermenistan, Doğu Anadolu ve Doğu Karadeniz’deki siyasi yapıyı değiştirmiştir
(28,120). Bölgeye Kıpçak göçü sonraki zamanlarda da devam etmiştir. Gürcistan,
Doğu Anadolu ve Doğu Karadeniz’e ikinci büyük göç Kuman başbuğu Sevinç’in
idaresinde yapılmıştır. Latinlerin Bizans’ı işgal ettiği dönemde Kumanların büyük
bir kitlesi aileleriyle birlikte Trabzon civarında askeri bakımdan önemli yerlere
yerleştiler. Bu göç hareketi yerleştirme politikası Anadolu’nun batı taraflarına
kadar yayıldı. Mesela, Bafra bölgesindeki Kumanos ve civar köyler Kumanlar
tarafından kurulmuştur. Kuman göçü Batı Karadeniz’de bulunan Kastamonu ilinin
ilçesi Tosya ve çevresine kadar yayılmıştır. Bugün Tosya’da Ciğe adlı bir köyle
Cığa soyadını taşıyan bir aile bulunmaktadır. Bu Ciğe ve Cığa’nın Kuman
boylarından birisi olduğu sanılmaktadır (7,36, 143-144). Bunlardan anlaşılıyor ki
Kumanlar Artvin’den Kastamonu’ya kadar Karadeniz bölgesinin önemli bir
kısmına ve az sayıda olmak üzere İç Anadolu, Güneydoğu Anadolu ve Ege
bölgesine yerleşmişlerdir. Anadolu’nun değişik yerlerinde Kuman adlı kasaba ve
köyler vardır. Mesela: Diyarbakır Silvan’da Goman(Kuman) köyü, Tunceli’nin
Mazgirt ilçesinin Koman/Kuman köyü, Siirt’in Garzan ilçesinde Comanı/Kuman
köyü, Ordu’nun Ulubey ilçesinde Kumanlar köyü, Bartın Merkez İlçede, Kayseri
Pınarbaşında, Osmaniye Bahçe’de, Sivaz Yıldızeli gibi yerleşim birimleri ve
Kahraman Maraş’ın Göksun ilçesi yakınındaki Koman Dağı Kuman adını
taşımaktadır. Sivas’ın Hafik, Doğanşar İlçelerinde ve Hakkarinin Sıvın kasabasının
da birer Kıpçak adlı köyü bulunmaktadır. Malatya’nın Pötürge İlçesinin bir
köyünün adı da Kimek’tir (25, 237, 242, 376). Ayrıca Trabzon ve çevresinde
değerli araştırmacı Mehmet Bilgin’in tespit ettiği Kumanlarla ilgili şu yer adları
bulunmaktadır: Aşağı Kumanit (şimdi Aşağıçavuşlu/Sürmene), Yukarı Kumanit
(şimdi Yukarıçavuşlu/Sürmene), Kumanit (şimdi Kumludere/Of) (7, 172, 187;
1,130), Kumanondoz Mahallesi(12,375)/Yaylası (Tonya Kalınçam köyü güney
doğusunda), Komana Deresi (Vakfıkebir’in doğusunda), Komandere Vamenli
(şimdi Ortaköy/Vakfıkebir), Komandere Raşî (şimdi Rıdvanlı/Vakfıkebir),
Komandere Kadahor (şimdi Akköy/Vakfıkebir), Komandere Habel (şimdi
Açıkalan/Vakfıkebir), Kumanovacık Yaylası (Espiye), Kumanyurdu Yaylası
(Tirebolu), Koman Deresi/Alucra Koman Tepesi ve Koman Köyü(12, 374).
Kıpçakların adı da Anadolu’da birçok yerleşim yerinde yaşatılmaktadır: Adana,
Aksaray, Akşehir, Ankara, Aydın, Sivrihisar, Yozgat, Çankırı (Kıvçak), Çorum,
Bursa, Afyon, Karaman, Kadirli, Kalecik (Kıvcak) Kayseri, Kırşehir, Konya,
Kütahya, Maraş, Manisa, Sivas, Tekirdağ illerinde Kıpçak adı yer adı olarak
muhafaza edilmiştir.
Kastamonu ve çevresinde çok sayıda Kıpçak boy ve kişi adına
rastlanmaktadır:
Tay
Boga,
Aday,
Alperi
(Elböri),
Bugay/Buğay,
Bucuray/Bucuru/Bucura, Bulağu, Bolağu, Bolaçu, Canbay, Çoray, Derenay,
Dolay, Munay, Manay, Somay, Somatay, Semetey, Daday/Tatay, İt-oğlu, Kapaklı,
Oraklu, Taraklı, Kara-berk, Kay-apa, Kıpçak/Kıfçak, Köçet/Küçet/Göçet, Mamu,
Mama, Saru Boğa, Taman, Targılca ve Targıllu, Taysı, Uran/Oran/Ören(33, 106-
115).
Yukarıda zikredilen Kay-apa adı Rus yıllıklarında Kayaepiçi biçiminde yer
almaktadır. Kayapa adı Edirne bölgesinde de yer adı olarak tespit edilmiştir. Saru
Boga ismi de Kıpçak çevresinde yoğun olarak kullanılmaktadır. Saru, Kırgız
boyları arasında yer almaktadır. Aynı zamanda Isık-Göl’ün kuzeyinde bir yerleşim
biriminin adı Saru’dur. Saru veya Sarı Kıpçakların diğer bir adıdır. Çünkü Mervezi
ve Gerdizi’nin eserlerinde bu ad Şarı biçiminde geçmiştir.
Kimekler ve Kıpçaklar alanında değerli çalışmaları olan Hocamız Sayın
Prof. Dr. Bolat Kumekov onların boyları hakkında Arap ve Fars kaynaklarında yer
alan bilgileri ortaya çıkarmıştır (21). Bu boylardan özellikle Batı Deşt-i Kıpçak
boylarının izlerini Anadolu coğrafyasında görmek mümkündür.
Bunlardan Curtan (Çorton, Krg./ Şortan, Kazak./ Djurtan Arb./ Çortan) boyu
Altay Türklerinden başlayarak Kazak, Kırgız, Başkurt, Macar(2,11-20, 133-142)
66
halklarının içinde de yer almakla birlikte Gürcistan üzerinden Anadolu’ya kadar
gelmiştir. Bugün bile bu boya mensup kişiler Gürcistan’da bulunmaktalar.
Gürcistan’da kalan Çortanlar Hristiyanlık dininde kalmışlar, Anadolu topraklarına
geçenler ise Müslüman olmuşlardır. Bunlardan bir grubun da mübadele yıllarında
Yunanistan’a göç ettikleri bilinmektedir. Çortan/Çoron/Cordon boy adı
Anadolu’da bazı yer adlarında da muhafaza edilmiştir. Erzurum’un en eski
mahallelerinden birisinin adı Çortan’dır. Artvin’in Arhavi ilçesinde Cordan köyü,
66
Macarlar içinde Tuna-Tisza (Tisa) arasında yerleşmiş olan Csertán(Çertán) boyu vardır.( “A kunok eredete”,
Halasi Téka 18, Adatok Kiskunhalas történetéhez, Szerkesztette: Szakál Aurél, Kiskunhalas 1996: 11-20, Emine
Yılmaz, “Kumanların Kökeni” (Çeviri), Bir, Türk Dünyası İncelemeleri 9-10, Prof. Dr. Kemal Eraslan Armağanı,
İstanbul 1998: 133-142.
Cordan Yaylaları, Cordan deresi Çaykara Dağönü köyü Cordanlı Mahallesi,
Gümüşhane Yağmurdere Bucağı Güngören Köyü Cordan tarlalarının(7, 173)
isimleri Cordan boyunun izlerini taşır. Cordan boyunun sözü edilen yerlere sahip
olduğunu veya buralarda yaşadıklarını gösterir. Tapu Tahrir Defterlerinde
Yusufeli-Demirkent (Erkinis) Bucağında Osmanlı fethi öncesi Cortan/Yortan
Beğ’e ait mülklerden söz edilmekte ve bunların Tımar sahiplerine gelir olarak
verildiği kaydedilmektedir(7,143). Batı Karadeniz’de Çortan/Cordan boyu Yortan
biçiminde Kastamonu ve çevresinde boy ve yer adı olarak da bulunmaktadır
(33,202)
67
.
Trabzon ve Rize çevresinde Gürcistan Kumanlarının lideri olan ve Tamara
zamanında Genelkurmay başkanlığı yapmış olan Kubasar’ın boyunun yaşadıkları
yerlerle onlara ait mülk isimleri de mevcuttur. Kubasar Beyin torunları İkizdere’ye
bağlı Cimil başta olmak üzere Pazar, Çamlıhemşin, Rize ve Sürmene’nin Cimilit
köyünde yaşayanlar ve Osmanlı döneminde de tımar ve nüfuz sahibi oldukları
bilinen Kumbasaroğullarıdır. Ayrıca Gümüşhane’nin Yağmurdere kasabasına bağlı
Buğalı veya Boğalı köyünde bulunan Kubasar Tepesi de bu sülalenin bıraktığı
yadigârlardandır. Bugün de Kubasar ailesi Kumbasar olarak bilinmekte ve
bölgenin köklü ailelerinden biridir. Sürmenenin Yağmurlu / Cimilit köyünde bir
mahallenin adı da Kumbasar Mahallesidir. Bu mahallenin sakinleri 2-3 yüzyıl önce
İkizdere ilçesine bağlı Cimil köyünden gelmişlerdir (7, 163,173).
Kongur veya Konguroğlu boyu da Kumanların Doğu, Batı Kuman ve
Kıpçakları içinde çok yaygın olarak bulunmaktadır. Kongur’a Altaylarda
Kazaklarda, Kırgızlarda, Özbek ve Türkmenler içinde rastlanmaktadır. Kongur
etnik adı yer adı olarak da oldukça geniş bir coğrafyada yayılmıştır. Kongur ya da
Konguroğulları ismini taşıyan aileler Trabzon’un doğusunda denize dökülen
Değirmenderesi koyağında bulunmaktadır(7, 144). Erzurum’un Hınıs İlçesinin bir
köyü Kongur adını taşımaktadır. Kongur adına Doğu Karadeniz ve Doğu
Anadolu’da rastlanmaktadır.
Bulgarların önemli sülalelerinden olan Şişman
68
’a da Doğu Karadeniz’deki
Kuman boyları arasında rastlanmaktadır. Şişman Bulgar hanlarından birinin adıdır.
Bugünkü Bulgarların içinde de bu etnik ada rastlamak mümkündür. XV ve XVI.
Asırlara ait Trabzon bölgesi Osmanlı Tahrir defterlerinden Başbakanlık Osmanlı
Arşivi Tapu Tahrir 52 numarada bulunan 1515/16 tarihli Trabzon Sancağı
Mufassal Tapu Tahrir Defterinde yer alan kayıtlarda Sürmene nahiyesine bağlı
Zavli köyünde 9 hanenin Kuman olduğu belirtilmiştir(7,166,169). Bunlardan biri
Şişman’dır. Şişmanoğulları ise Rize’den Samsun’a kadar geniş bir sahada
yayılmışlardır(7, 175).
Kumanların Batı Deşt-i Kıpçak’taki tespit edilen boylarından bir diğerinin
adı Durut/Türüt/Türütoğlu’dur(7,141-142)
69
. An-Nuveyri(30,540-541) ve İbn
Haldun eserlerinde Türüt’ü Durut biçiminde zikrederler. Hatta İbn Haldun
Durutların Türklerden Tatarların Moğollardan geldiğini kaydeder(29,451,542).
67
Yortan Cemaati (Tosya-Araç) Yortan Köyü (Araç-Borlu-Boyovası-Çerkeş) Yortancık Köyü (Sinop) Yortan
Divanı ve Köyü (Yenice) Yortan Yaylağı (Tosya) Yortan-ı Aluç Köyü (Boyovası) Cevdet Yakupoğlu Kuzeybatı
Anadolu’nun Sosyo-Ekonomik Tarihi. Ankara 2009. s.202)
68
Bu sülale 1330-1686 yılları arasında hüküm sürmüştür.
69
Ünlü halk müziği sanatçısı İsmail Türüt bu boydandır.
Durut boyu mensuplarına da özellikle Trabzon’un doğusundaki Değirmendere
koytağında rastlanmaktadır. Rus yıllıklarında yer alan Durut-aba etnik adı da bu
Türüt/Durut’la ilgilidir(23,382).
Balta etnik adı da Doğu ve Batı Deşt-i Kıpçak boyları arasında
bulunmaktadır. Bu boyun mensuplarına Kazak, Kırgız, Başkurt, Özbek ve
Türkmen boy ve oymakları arasında rastlamak mümkündür. Doğu Karadeniz
bölgesinde Balta adlı sülale ve yer adları da vardır(7, 178). Sivas’ın Şarkışla
İlçesinde bir köyün adı Balta’dır.
Artvin’in Zeytinlik Bucağına bağlı köylerde Terteroğlu aile adı vardır.
Bunlar Kuman Beyi Terter’den ismini almışlardır(7, 176-177).
Sarallar da bölgede yaygın olarak bulunan bir başka Kuman oymağıdır.
Bölgede genellikle Artvin, Rize ve Trabzon illerinde yerleşmişlerdir. Günümüzde
Of ilçe merkezi, Solaklı deresi koyağında ve Sürmene ilçesinde Saral adını taşıyan
çok sayıda aile yaşamaktadır. Saral sözünün Sarı etnik adından geldiği
görülmektedir. Sarılar bilindiği gibi başta Altay, Kırgız, Kazak, Türkmen, Başkurt
boyları olmak üzere hemen hemen bütün Türk boyları arasında bulunan bir boydur.
Mehmet Bilgin bu sözü Sarı + el / il> Sarı'nın İli> Sarıali'nin il’i biçiminde
anlamlandırmıştır. Bize göre de böyle olmalıdır. Ardeşen / Işıklı Ortaalan köyü
halkının tamamı Saral ailesinin mensuplarından oluşmaktadır. Artvin Zeytinlik
Bucağı Yukarı Maden (Yukarı Hod) köyünün güney doğusunda da Saralet mezrası,
Manisa Gördes'de de Sarallar köyü vardır (8,16,28).
Doğu Karadeniz bölgesinde Kuman boylarından ismini alan bir yerleşim
yeri de Borçka ‘dır. Borçka ismini bir Kuman boyu olan Borçoğlu (Macar
kaynaklarında Borçsol, Rus kaynaklarında Burceviçi) den almaktadır(7.177).
Ortaçağ Arap kaynaklarında An-Nuveyri’nin eserinde Burcoğlı(30,540-541)
biçiminde bu boyun adı yer almaktadır. Burç aynı zamanda bugünkü Kazak boyları
arasında da bulunmaktadır. Borçka da Kuman yerleşim yerlerindendir.
Kuman adı ve Kumanlarla ilgili yer ve su adlarına Karadeniz’in büyük bir
kesiminde rastlamak mümkündür. Özellikle Tranbzon ve Rize çevresi ile Giresun,
Ordu ve Samsun’da Kuman adı yaygındır.
Dağıstan, Yukarı-Kür Çıldır ve Çoruk boylarında adına rastlanan Kuman
oymaklarından biride Kumar ya da Komar oymağıdır. Bölgede bulunan Komarit
(Komarlar anlamında, şimdi Barış köyü / Of), Komara (şimdi Yalıncak köyü /
Trabzon) köy isimleri bu oymağın bir kolunun da Trabzon bölgesinde yerleşmiş
olduğunu göstermektedir(7,177). Bu boya Kumar ve Kamar biçimlerinde
Anadolu’nun değişik yerlerinde boy ve yer adı olarak da rastlanmaktadır.
Değerli araştırmacı Mehmet Bilgin bölgede rastlanan Kuman kökenli yer ve
aile adlarını şöyle sıralamaktadır: Ayaz/Ayazoğlu, etnik adına Kırgız boyları içinde
de rastlanmaktadır.
Balaban / Balabanoğlu, etnik adı ve sülale adı da Oğuzlar ve Kıpçaklar
arasında yaygındır. Memluklar tarafından kurulan Delhi Türk Sultanlığının en
güçlü hanlarından birisi Balaban(1266-1290)’dır. Balaban Anadolu’da Türkmen
oymakları içinde oldukça yaygındır. Ancak bu Balabanların Doğu Karadeniz ve
Doğu Anadolu’da bulunanlarının Kıpçaklarla ilişkisi bulunabilir. Balaban Sivas’ın
Darende ilçesinde, Edirne’de, Kırklareli’nde ve Mardin Merkez İlçeye bağlı
köylerin adıdır.
Barkan, Buğa / Boğalıoğlu, Çakan, Çora, Kaba / Kabaoğlu, Kaban /
Gabanlar, Kaçmaz, Kara, Karaca, Karaduman, Kepenek, Koç, Koçali/Koçalioğlu,
Koçkar, Kolbas, Külünkoğlu, Tepret / Tepretoğlu, Tolun, Toruntay, Ulaş, Yulaç
(7,178) gibi Kumanlarla ilgili sülale ve yer adları da Karadeniz’deki diğer
isimlerdir.
Yakın dönemde Kafkaslardan Anadolu’ya göçlerle 1859 Ağusto’undan 1861
Ağustos’una kadar iki yıllık dönem içinde Kırım Tatarları ve Nogaylarla birlikte
onların içinde bulunan Kıpçak boyuna mensup çok sayıda kişi gelmiştir(5,50-
539)
70
.
Balkanlara inen ve Bizans’a saldıran Peçenekleri Bizans’ın daveti ile yenip
dağıtan Kumanların bir grubu 1094 de Edirne’ye kadar bütün Balkanları istila
etmiş ve daha sonra da Bizans’la savaşmış ve Bizans’a yenilmişlerdi. Kuzeyde ise
iki yüzyıl kadar yaşayan Kumanlar,1238-39 kışında Moğollara yenilmiş ve
dağılmak zorunda kalmışlardır. Bu tarihlerde Balkanlara inen Kumanlar Bizans
tarafından tımarlar ve askeri görevler verilerek Trakya’da, Makedonya’da ve
Anadolu’da Menderes vadisinde iskân edilmişlerdi. Dağılan Kumanların bir kısmı
Macaristan’a geçerken bir kısmı da ya Moğollara katılmış ya da Moğolların
sürüklediği doğulu Kumanlar ve diğer Türk unsurlarına katılmıştır. Batıda Bizans,
Macaristan, Bulgaristan, Romanya ve Rusya hattında önemli roller oynayan
Kumanlar doğuda da Gürcistan’ın altın çağını yaşamasını temin etmiş, Trabzon
Krallığında ve Mısır’a kadar uzanan sahada etkinliklerini sürdürmüştür.
Bu kavimler ard arda ve batıya doğru olan göçlerinde Doğu Avrupa da ve
Balkanlarda günümüze uzanan birçok milletin oluşmasına katkıda bulunurken,
Bizans ile olan mücadelelerinde Bizans tarafından çeşitli oyunlarla birbirlerine
kırdırılmış yenilenlerin bakiyeleri Balkanlar da ve Anadolu da çeşitli yerler iskân
edilerek Hıristiyanlaştırılmış ve askeri hizmetlerde kullanılmıştır. Moğol tehdidinin
başladığı yıllarda Eflak ve Buğdan da oturan Kumanlar arsında Katolikliği yayma
çalışmaları başlamış ve 1227 de Kumanların hakanı Borç ve 15.000 Kuman
Hıristiyan olmuştur.
1088-1091 yılları arasındaki olaylarda Peçenekler’in; İpsala, Enez/Meriç
Ağzı, Hayrabolu, Babaeski, Çorlu, Çatalca’da oldukları ya da bu civarda Bizans ile
savaştıkları bilinmektedir. Bunun yanı sıra Kuman-Kıpçaklar ise Enez’de
saptanabilmektedir(18, 213-258). 1189-1242 yılları arasında Kuman-Kıpçaklar’ın
farklı yıllar arasında Dimetoka kalesi ve kentine, Filibe ve Edirne’ye -her biri kısa
süreli de olsa- hükmettikleri görülmektedir. Yine aynı dönemde Kuman-
Kıpçaklar’ın özellikle Ulahlar ve Bulgarlar’la işbirliği hâlinde Makedonya ve
Trakya’ya seferler düzenleyip Çorlu ve İpsala’da Bizans’a karşı savaştıkları -hatta
İstanbul surları önlerine kadar geldikleri- belirlenmiştir. O dönem kuzeyden gelen
Moğollar’ın baskısıyla kaçan Kuman topluluğu, Bizans hizmetine alınmıştır.
Trakya’da ve Teselya’da göçebe olarak yaşayan 10,000’lerce Kuman’ın
varlığından söz edilmektedir. Hatta 1241/1242 yılında (bir kısmı
Hristiyanlaştırılıp) bir bölümü Trakya ve Makedoya’ya, geri kalanlarıysa
70
Osmanlı Tahrir defterlerindeki kayıtlara göre 23 Ağustos 1859’da Kırım’dan Kıpçak kabilesinden 47 hane 183
kişi, 25 Ekim 1859’da Kıpçak kabilesinden 116 hane ve 618 kişi, 26 Ekim 1859’da Kıpçak kabilesi Hoca Ahmet
oymağından 12 hane 53 kişi, 2 Şubat 1861’de gelen ilk kafilede Minkat ve Peştun kabileleri ile birlikte Kıpçak
kabilesinden de 215 hane ve 1191 kişi Anadolu^ya Adana ve çevresine iskan edilmiştir.
Anadolu’da Frigya Bölgesi’yle Menderes Vadisi’ne köylü olarak yerleştirilmişti.
Menderes’e yerleştirilmelerinin nedeni herhâlde Selçuklular’ın Menderes
Havzası’na yönelik akınlarının durdurulmasıydı ki bu formülün etkili olduğu
söylenmektedir (32,13;31, 78-79;3,9,11).
Kıpçakların Kırım-Sinop yoluyla Kastamonu’ya getirilip çevreye
yerleştirildiğini tarihi kaynaklar kaydetmiştir. Çobanoğullarının Kıpçak Türkleri ile
olan münasebetleri de yine etnik ve ağız özellikleri açısından önemli bir yer teşkil
eder. Moğolların Kırım ve bu bölgedeki Kıpçak ilini istila etmesi sonucu bölgede
büyük bir karışıklık çıkmış bunun neticesinde önemli bir liman şehri olan Sudak
Rusların eline geçmiştir. Selçuklu Sultanı I. Alâddin Keykubat bu durum
karşısında Kırım’a yapılacak sefer için Hüsameddin Çoban Bey’i
görevlendirmiştir. Deniz aşırı bir sefer olması ve Selçukluların Sinop’ta kurduğu
deniz kuvvetlerinin ehemmiyetini göstermesi bakımından bu savaşın ayrı bir önemi
daha vardır. Hüsameddin Çoban Bey’in büyük bir başarıyla gerçekleştirdiği bu
sefer, Sudak’ın alınmasıyla bitmemiş Rus Meliki ve Kıpçak Hanını vergiye
bağlanmasıyla neticelenmiştir. Hüsameddin Çoban daha sonra beraberinde
kıymetli hediyeler ve Kıpçak köleleri ile önce Sinop’a oradan da Kastamonu’ya
dönmüştür (36,38-39).
İşte bu gelişmeler Kastamonu ve yöresi ile Kırım’da yaşayan Kıpçakların
ilişkilerinin geliştirilmiş olabileceğini gösterir. Ayrıca Kastamonu’ya hâkim
Türklerin birçok ülkeyle denizcilik münasebetlerinde bulunması Evliya Çelebi’nin
H.1050’de yaptığı Karadeniz gezisinde de not alınmıştır.
Zeynep Korkmaz’ın tespit etmiş olduğu Bartın ve yöresindeki Kıpçak dil
unsurları ile Kastamonu’nun özellikle kıyı kesimlerindeki Kıpçakça özellikler,
bölgeye Mısır ve Kırım Kıpçaklarının yerleşmiş olabileceğini göstermektedir(19).
Kıpçaklar 1250 yılında Mısır Memluk Devletini kurduktan sonra
Anadolu’daki beyliklerle ilişkilere girmişler, zaman zaman beyliklerin daveti
zaman zaman da kendileri Anadolu’ya girmişlerdir. Güneydoğu Anadolu, Akdeniz
ve İç Anadolu’da Memluklar tarafından yapılan ve tamir ettirilen birçok eser
bulunmaktadır. Mısır Memluk Devletinin 1517’de Osmanlı Padişahı Yavuz Sultan
Selim tarafından yıkılmasından ve Halifeliğin Osmanlı’ya geçmesinden sonra
Anadolu topraklarına özellikle Kilis ve çevresine Kıpçak yerleşmeleri olmuştur.
Kilis’in Musabeyli İlçesinin Gündeğer Köyünün eski adı Kaman’dır(37). Kaman
bilindiği gibi Kuman boylarından biridir. Hatta bazı araştırmacılara göre Kuman
adının bir başka söyleniş biçimidir. Kazak, Kırgız, Özbek boyları arasında
yaygındır. Beş Kaman ve Közkaman biçiminde Manas Destanında ve Kırgız
boyları arasında da yer almaktadır. Anadolu’da Kırşehir ilimizin büyük
ilçelerinden birinin adı da Kaman’dır. Bundan başka Kayserinin Pınarbaşı, Bartın
Merkez, Osmaniye’nin Bahçe, Sivas’ın Yıldızeli ilçerinde de Kaman adlı köyler
mevcuttur.
1333’te ölen Arap yazarı En-Nuveyri Kıpçakların on bir boyu arasında Kara
Börklü kabilesinden bahseder. Karabörklü bilindiği gibi Karakalpak ve Karapapak
adalrı ile özdeştir. Bugünkü Özbekistan’ın özerk bölgesi olan Karakalpakistan
halkı bunlardır. Karapapak veya Karabörklülere Anadolu’nun özellikle Kars ve
çevresi, Ağrı, Erzurum, Muş, Amasya ve Tokat’ta rastlanmaktadır. Sivas’ın Ulaşlı
ilçesi Acıyurt Köyü sakinlerinin tamamı Karabörklü veya Kapapapaktır.
|


title: FAYDALANILAN ESERLER - Сборник материалов международной научной конференции кипчаки евразии: история, язык и

text:
FAYDALANILAN ESERLER
1. Albayrak H., Of ve Çaykara, C.I, İstanbul 1986.
2. Arapad B., A kunok eredete”, Halasi Téka 18, Adatok Kiskunhalas történetéhez,
Szerkesztette: Szakál Aurél, Kiskunhalas 1996./ Emine Yılmaz, “Kumanların
Kökeni” (Çeviri), Bir, Türk Dünyası İncelemeleri 9-10, Prof. Dr. Kemal Eraslan
Armağanı, İstanbul 1998.
3. Ayönü Y., (Katalanların Anadolu ve Trakya’daki Faaliyetleri (1302-1311),
İzmir 2009.
4. Babkine A., Les Comans. Contrubution à l’histoire du Moyen Age Russe,
Etudes Slaves et Est-Européennes / Slavic and East-European Studies, Vol. 17
(1972).
5. Bayraktar H., Kırım Savaşı Sonrası Adana Eyaletine Yapılan Nogay Göç ve
İskanları(1859-1861), Bilig Dergisi, Bahar, 2008.
6. Bernştam A.N., Drevneyşiye tyurkskiye elementı v etnogeneze Sredney Azii
//SE, No:6-7, 1947.
7. Bilgin M., Doğu Karadeniz-Tarih,Kültür, İnsan, İstanbul 2007.
8. Bilgin M., Doğu Karadeniz’de bir derebeyi ailesi, Trabzon 2006.
9. Brosset M., Histoire de la Georgie I, s. 33; Chronique Georgienne, Paris 1831.
10. Eröz M., Atatürk Milliyetçilik Doğu Anadolu, Türk Dünyası Araştırmaları
Vakfı Yayını: 24, İstanbul 1987
11. Gökbel A., Kıpçak Türkleri, İstanbul 2000.
12. Karslıoğlu Y., Doğu Karadeniz Tarihi: otokton halkları ve etnik yapısı, İstanbul
2009.
13.Kıldıroğlu M., IX.asrın İkinci Yarısından XV. Asra Kadar Kırgız-Kıpçak
Etnosiyasi İlişkileri, Yayınlanmamış Doktora Tezi, Bişkek 2007.
14. Kırzıoğlu F., Yukarı Kür ve Çoruk Boylarında Kıpçaklar,TTKY, Ankara 1992.
15. Kırzıoğlu F., Dağistan-Aras-Dicle-Altay ve Türkistan Türk Boylarından
Kürtler, TKAE, Ankara, 1984.
16. Kırzıoğlu F., Ahıska-Ardahan-Artvin ve Oltu’da Hristiyan Atabekler
Hükûmeti, www.bizimahıska.org
17. Klyaştornıy S.G., Drevnetyurkskie plemennıe soyuzı i gosudarstva Velikoy
Stepi, Sank-Peterburg 1994.
18. Kommena, A., Alexiad-Anadolu’da ve Balkan Yarımada’sında İmparator
Alexias Kommenos Dönemi’nin Tarihi-Malazgirt’in Sonrası, (çev. Bilge Umar),
İstanbul 1996.
19. Korkmaz K., Bartın ve Yöresi Ağızları, TDK Yayınları, Ankara 1994.
20. Kumekov B.E., Gasudarstvo Kimekov. Alma-Ata 1972.
21. Kumekov B.E., Arabskiye i persidskiye istoçniki po istorii kıpçakov. VIII-
XIV.vv. nauçno-analitiçeskiy obzor. Alma-Ata 1987.
22. Kumekov B. E., Kazahi i vengrı: obşçie istoriçeskie korni//Nauçnıy mir
Kazahstana. Astana-Şımkent, 2008, No:1.
23. Kumekov B.E., XII-XIII. Asrın Başında Deşt-i Kıpçak’taki Boy Birliklerinin
Etnonimi Hakkında, (Çeviri: Mehmet Kıldıroğlu, Çıngız Samudinuulu), KTMÜ
Sosyal Bilimler Dergisi, Sayı:1, Bişkek 2000.
24. Le livre des routes et de provinces, par Ibn Khordadbeh, publié, traduit et
annoté par C. Barbier de Meynard, JA, 6 série t.V. 1865.
25. Önder A. H., Türkiye’nin Etnik Yapısı, halkımızın kökenleri ve gerçekler,
İstanbul 2008.
26. Pliny, Nattural History II. Loeb Classical Library (January 1, 1942).
27. Taşağıl A., Çin Kaynaklarına Göre Eski Türk Boyları (M.Ö. III-M.S. X. Asır),
Ankara, 2004.
28. Tellioğlu İ., Osmanlı Hakimiyetine Kadar Doğu Karadeniz’de Türkler,
Trabzon 2004.
29. Tiezengauzen, Sbornik matarealov, atnosyaşcihsiya k istorii Zolotoy Ordı, T. I,
Spb.,1884.
30. Tiesengauzen, Sbornik matarealov, atnosyaşcihsiya k istorii Zolotoy Ordı, T.
II, Spb., 1887.
31. Vasary, I., Kumanlar ve Tatarlar-Osmanlı Öncesi Balkanlar’da Doğulu
Askerler (1185-1365), (çev. Ali Cevat Karakoyunlu), İstanbul 2008.
32. Wittek P., Menteşe Beyliği, (çev. O. Ş. Gökyay), TTK Yayınları, Ankara 1999.
33. Yakupoğlu, Kuzeybatı Anadolu’nun Sosyo-Ekonomik Tarihi, Ankara 2009.
34. Yakubovskiy A., İbn-i Bibi’nin XIII. Asır Başında Anadolu Türklerinin Sudak,
Polovets (Kıpçak) ve Ruslara Karşı Yaptıkları Seferin Hikâyesi (Kıpçak
Sahrasında Cereyan Eden Ticari Hayattan Bazı Safhalar), Çev: İsmail Kaynak,
DTCF Dergisi, XII, Ankara 1954.
35. Yörükan, Y.Z., Müslüman Coğrafyacıların Gözüyle Ortaçağ’da Türkler,
İstanbul, 2004.
36.Yücel Y., Anadolu Beylikleri Hakkında Araştırmalar-I, TTK Yayınları, Ankara
1991.
37. www.ziza.net/web/arge/tk/article60.htm
* Âdem Işık / Antik Kaynaklarda Karadeniz Bölgesi
• Ahmet Vefik Paşa / Lehçe-i Osmanî
• Ali Araslan / Tarih Boyunca Balkanlardan Kafkaslara Türk Dünyası Semineri,
Birinci Dünya Savaşında Batum’un Statüsü
• Ali Gündüz / Hemşinliler
• Ali Tayyar Önder / Türkiyenin Etnik Yapısı
• Artvin İl Yıllığı / 1973
• Bilal N. Şimşir /
• Büyük Sovyet Ansiklopedisi, “Hemşinliler” maddesi
• Claude Cahen / Pre Otoman
• Dimitri Kitsikis / Türk Yunan İmparatorluğu
• Evliya Çelebi Seyahatnamesi
• F. U. Uspensky / Trabzon İmparatorluğu tarihinden Görüşler
• Fahir Armaoğlu / Siyasi Tarih
• Faruk Sümer / Oğuzlar
• G. Hovsepyan / Konular ve Araştırmalar
• Georges Dumezil /
• Hale Soysu / Kavimler Kapısı
• Halit Özdemir / Artvin Tarihi
• Hilmi Uran / Hatıralarım
• İ. Kayabalı – C. Arslanoğlu
• İbrahim kafesoğlu / Türk Milli Kültürü
• İkdam Gazetesi / Anavatana İlhak, 17 Ağustos 1334
• Kemal Karadenizli / Trabzon Tarihi
• Laszlo Rasony / Tarihte Türklük
• M. Adil Özer / Artvin ve Çevresi Savaşları
• M. Adil özer / Çoruh İli İle Bir Arada Bugünkü Şavşat
• M. Fahrettin kırzıoğlu / I. Selim Çağında Hopa ve Arhavi Köyleri
• M. Fahrettin Kırzıoğlu / Kıpçaklar
• M. Fahrettin Kirzioğlu / Osmanlıların Kafkas Ellerini Fethi
• Mehmet Bilgin / Doğukaradeniz
• Micharl T. Mecker / Karadeniz Türkleri Irksal ve Kültürel Geçmişlerine Bir bakış
• N. Berdzenişvili – S. Canaşia / Gürcistan Tarihi
• Nihat Erim / Devletlerarası Hukuk ve Siyasi Tarih
• Nimet Kurat Akdes / Peçenek Tarihi
• Osman Turan / Trabzon Tarihi
• Tatarlar Tarihçisi Hetum
• Tayip Gökbilgin / XVI. Yüzyıl Başlarında Trabzon Livası ve Doğukaradeniz
Bölgesi
• Tuncer Baykara / Anadolunun tarihi Coğrafyasına Girişi
• Veysel Atacan / Hemşin Bölgesi Osmanlı Mezar Taşları
• Yurt Ansiklopedisi, Artvin Maddesi
• Yurt Ansiklopedisi, Rize Maddesi
• Zeki Velidi Togan / Sakalar
HURŞİT SARAL
Saruhanlı Kıpçaklar
Bilindiği kadarıyla, Saruhanlı Beyliği’ni kuran göçebe Türk boyları 13.
yüzyılın başlarında, sınırları sonradan belirlenecek olan Manisa, Menemen,
Demirci, Gördes, Gördük, Nif, Tarhaniyat, Akhisar gibi yerleşim yerlerini
kapsayan bölgeyi (eski Lidya) istila ederek ele geçirmişlerdir. Bu bölge kuzeyden
Karasi, doğudan Germiyan, güneyden Aydınoğlu beylikleriyle aylanmıştır
(Uzunçarşılı, 1984: 1937; Sevim & Yücel, 1989; Emecen, 1989, 2001). Bölgeye
ilk giren Türk konat (band: DLT) beylerinden birinin adı Alp-ağı’dır. Alp,
savaşçılığı imlerken, ağı, zenginliği verir. Oğlunun adını Saruhan koymuştur; han
oğlu olduğu için değil, atalarından birinin adını yadetmek için. Aslında bu adı hak
etmiştir de. Nitekim circa 1305 tarihinde Almugavar tarafından zaptedilen
Magnesie’yi (Schlumberg, 1924) 1313 yılında Bizans’tan geri alıp, Saruhanlı
Beyliği’ni kurmuştur. Saruhan’ın Çuğa ve Ali Paşa adında iki kardeşi vardır
(Sevim & Yücel).
Buraya nasıl gelinmiştir? Saruhanlıların geçmişleri neydi?
1- Yukarıda ilgili bölümde Anadolu’ya gelişlerine dair bilgilerin yer aldığı
Kimeklerle ilgili tarihi kayıtlar ansızın kesilir. Ancak, demek değildir ki,
federasyonun bütün üyeleri de yok olup gitmişlerdir.
Hayır. Özellikle bir kısım Kıpçak, geçmişte olduğu gibi gelecekte de hayatlarını
sessizce doğu ve batı Anadolu’da Türklerle beraber devam ettireceklerdir.
2- Şimdi 11. yüzyılın sonlarına (1097) dönüp, Marvazi’yi okuyalım (Şeşen,
1975, s. 97).
Türklerin bir kısmına Kun derler. Bunlar Nestori mezhebindendir. Kitan
Ham'nın meralarını ele geçireceğinden korktuklarından illerinden göç etmeye
başladılar. Onları, daha kalabalık olan Kaylar izlediler ve Kunları yeni
otlaklarından sürdüler. Ancak, her ikisinin önünde Şaru boyları vardı. Bunlar
göçün baskısıyla Oğuzlara çullandılar. Oğuzlar da Peçeneklere...
Hemen söyleyeyim ki, bu olgu Kaşgari’nin not ettiği büyük göçten önceki Türk
boylarının batıdan doğuya doğru sıralanışlarına uygundur: Kitan, Kay Basmil,
Oğuz, Peçenek (DLT, I). Dikkat edilmişse iki ayrı sırada bulunan Şaru ile Basmil
boyları eşleşmiştir. Ayrıca bu eşleşmeyi Marvazi de doğrulamıştır. Diyor ki:
Sancu’dan Kitan’a (Kansu) doğru yola çıkan bir yolcu on beş günlük bir
mesafeden sonra, başbuğlarının adı Basmil olan Şaru öbeklerine rastlar
(Kljasthornyj & Sultanov, 2003).
Ruslar, Saru/Şaru boylarına polotovsky derler. Latince pallidi, Almanca valani,
Ermenice hartaş'dır. On üçüncü yüzyıl Kıpçak- Oğuz Türkçesinde ise şaru'dur
(kayısı gibi). (Golden, 2000). Sözün kısası Basmiller açık renklidir.
3- Barthold (1977, s. 296), 1030 yıllarında Kıpçakların alt-boyları olan Küçet
ve Çuğraklarla (Köprülü, 1944) birlikte Harzem’de görüldüklerini söyler. Altmış
yıl sonra Kıpçaklar (ki Rubrouck onları Kumanlarla bir tutar: 1985), Kitan göç
dalgalarının savurduğu Basmil boylarıyla beraber artık Ponto-Hazar’dadır (1055).
Ruslar bunlara “Yaban Kumanlar” derler. Yaban Kumanlar asleniki oğuş
tarafından yönetilir: Ölberli ve Toksuoba. Ölberliler Moğol asıllıdır (Golden, op
cit) Toksuoba ise Dokuzoba ya da Tuxhsoba olmalıdır. Ölberli oğuşunun başında
ünlü Bönek/Bönjek/Böcek/Benek vardır. Dokuzobalıların başında ise Şaruhan
oğullarından üç kişi var: biri Böcek, biri Taz, öbürü Sevinç. Taz’ın sonradan
Türkmenleşmiş bir boy adı olduğunu biliyoruz (Sümer, 1980: Ekteki listeler).
Şaruhan küçük oğlu Etrek (et renkli, pembe-beyaz anlamına gelir), oğlu Könçek,
kızı Gürcistan Kralının karısı Bahram Duxth’dur vs.
4- 1118 tarihinde Selçuklu-Oğuz saldırılarından yılan Gürcü Kralı David IV.
Agmaşenebeli, damadı Etrek’e, kendine bağlı Kıpçak konatlarım yanına alarak
Gürcistan’a gelmesini teklif etti. Amacı orduya dayalı güçlü bir devlet kurmaktı.
Gelenler hem soylu, hem savaşçı, hem de kendi dünürleriydi. Gürcüler
güneydoğudaki Oğuz tehdidini ileri sürerek Kafkas derbentlerinin koruyucuları
olan As’ları ikna edip Kıpçakların Kafkasya’dan geçişlerini sağladılar. Gelenler
kırk bin savaşçıydı. Aileleri ile birlikte iki yüz, iki yüz elli bin kişi olmalıydılar. Bir
kısmı Hıristiyandı.
Şaruhan’ın oğlu Etrek’in Kafkasya’da ikamet tarihi, Rus-Kıpçak-Kuman
düşmanlığının başlangıç günlerine dek sürer (1150). Bu tarihten sonra Etrek
yurduna döner. Akıbeti belli değildir. Oğullarından Könçek hapse atılmış, kardeşi
Eltut öldürülmüştür (Golden, 2003). Onunla olan, kalabalık bir Kıpçak
topluluğunun bir bölümü Ani, Erzurum, Çıldır’da yerleşmişler, bir kısım öbekler
de Kür ve Çoruh ırmakları dolayları ile Dağ Eli denilen yaylalarda savaşçı-göçebe
hayatlarını sürdürmüşlerdir (Kırzıoğlu, 1992; Bilgin, 2000).
5- Yeni Kıpçak denilen göçe gelince (Golden, ibid): Gürcistan’da 13. yüzyılın
ortalarına kadar süren hanedan kavgaları siyasal istikrarı ancak soyluların Kuzey
Kafkasya’dan Yeni Kıpçak ve As savaşçılarını yardıma çağırmalarıyla son buldu.
Bu Kıpçaklar arasında iki kişi önemlidir: Biri Kraliçe Tamar’ı tutan yaşlı ordu
komutanı Kubasar, öteki soyluların tarafında olan Kutlu Arslan’dır. Her ikisi de
bundan böyle, Kıpçakların gittikçe siyasete katıldıklarını ve yerleşik düzene geçme
niyetinde olduklarım gösterir. Ancak, Gürcüler Moğol istilası sırasında
Kıpçaklar’dan Moğollara karşı direnmelerini isteyince, bir kısmı bu görevi
karşılıksız yapmayacaklarını, ancak kendilerine bir yurt verildiği takdirde
savaşacaklarını bildirmişlerdi. Bu durum Gürcülerle Kıpçakların arasını açmış,
Çanları yanlarına alan Kıpçaklar Gence halkının daveti üzerine bu yöreye gelip
yerleşmişlerdir (Galtsyan, 2005 s. 41). Bir kısım Kıpçak ise Moğol tehlikesini
karşılamak üzere (Spuler, 1957, s. 485) soydaşları Harzemşahlara yardıma
koşmuştur (1220). Bu tarih, Deşt-i Kıpçak’dan yardım için gönderilen Alp Kara
emrindeki Kıpçak Uran alt-boyunun Harzem’e geliş tarihiyle çakışır (Kafesoğlu,
1956 s. 94).
6- Cengiz Han’ın Çin seferinden önce Ortadoğu’daki savaş ateşini yakmaya
niyetli olduğu anlaşılıyor. Mazereti, İran’a doğru kaçan Harzemşah Celaleddin’i
yakalamaktır. Han, bu seferin başına Cebe Noyan ile Oğlu Sübetay Noyan’ı atar.
Emirlerinde 25.000 süvari vardır. Ordu hızlı bir yürüyüşle Hazar’ın güneyinden
dolanır (1221). Bu tarihte Gürcülerin Kralı III. Giorgi’dir. Yanına Kıpçak
Türklerini almış, büyük bir gururla Azerbaycan, Ermeniye, Erran, Şirvan ve
Mugan illeri üzerinde hüküm sürmektedir (Ata Malik Juvaini, 1977; Grousset,
1982, p. 307). Giorgi, buna güvenerek bütün komşu askerlerini kubratmıştır.
Alanlar (Aslar), Ermeniler, Sarırlar (Çerkezler gibi Kafkas halkları), Lazlar,
Çanlar, Sıvanlar, Aphazalar, Süryaniler ve Rumlar birleşerek büyük bir ordu
kurdular. Bu arada, Kıpçakların başbuğu Kotan, dünürü olan Rus Mstislava’ya
ulak göndererek Moğol saldırganına karşı askeri destek istedi. Oysa savaş
başlamıştı bile. Bir aralık, tepeden savaş meydanına bakan Sübetay, sallanan tuğlar
arasındaki Kıpçak tuğunu gördü. Hemen onlara haberci göndererek bir zamanlar
babası Cengiz Han’ın onlara yaptığı iyiliği hatırlattı ve çarpışmadan çekilmelerini
istedi. Kıpçaklar nankör değildi, o anda 20.000 Kıpçak atlısı muharebe meydanını
terk etti. Zaten Rus kuvvetleri de geç kalmışlardı. Savaş Moğolların utkusuyla bitti
(1225).
7a- İbn Bibi, Sultan İzzeddin ile asi kardeşi Rükneddin Kılıç Arslan arasındaki
Afyon Karahisar yakınlarında bulunan Düz Ağaç mevkiinde yapılan savaşta (circa
1254) Sultanın, apar topar Arap, Kürt, Yiva, Gence ve Kıpçak halklarından asker
devşirdiğini yazar (1996, s. 140-141). Öte yandan, Bizans İmparatoru Vatatsez’in
aşağı yukarı aynı tarihte, sayıları 10.000’den fazla Kuman’ı (Kıpçak’ı) Trakya’dan
kaldırıp Menderes Vadisi’ne yerleştirdiğini biliyoruz (Wittek, 1944, s. 13). Her iki
belge de, o dönemde Anadolu’da hatırı sayılır bir Kıpçak nüfusunun yaşadığını
berkitir. Ayrıca şunu da ekleyeyim: Gürcistan savaşında Moğolların yirmi bin
Kıpçak atlısının (aileleri ile birlikte yüz bin kişi eder) çarpışmalardan çekilmesini
istemesi üzerine oradan uzaklaşan, Gürcüler bakımından vefasız sayılan Kıpçak
konatları nereye gidebilir? Sanırım, önce Sultan İzzeddin’in kişisel emrine girerler
(circa 1254). Sonra da Bizans İmparatoru Vatatsez’in aynı tarihte Trakya’dan alıp
getirdiği boydaşlan on bin Kuman’ın (Kıpçak) yerleştiği Menderes Vadisi’ne
göçerler (Afyon ile Denizli iki komşu ildir). Bence Şaruhan Beyliği’nin ilk halkı
Türkmen boylarını hiç unutmadan, işte bu Kıpçaklardır. Zaten, bu iddia harita
üzerinde de gösterilebilir.
Şimdi, Afyon Karahisar’ın kuzeyindeki şu yer adlarına bakalım: Kumartaş
(Kuman), Eski Eymir (İmi > Emir < Eymür), Eylet, Tatar-mutat (Tatar soyu).
Ayrıca Bayındır (Şaruhan ve Aydın dolayı). Bu boylar içinde Kuman/Kıpçak,
Eylet, Eymür, Tatar ve Bayundur boylarının hepsi Kimek federasyonundandır.
Nitekim Hududa’l-Alam (1982) ya da Gardizi (1982) bu boyları teker teker
saymıştır.
7b- Mamafih, Kıpçakların Menderes Vadisi’ne geçmelerini sağlayan olaylar
onlardan bağımsızca gelişmiş olabilir. Bu konuyu irdelemek için önce Menderes
Vadisi’nin 13. yüzyılın ortalarındaki (1240-1256) iktisadi ve siyasi durumuna
bakmalıyız. Bilindiği gibi, 1206 yılında Latin başatlığından bezen Bizans,
Konstantinopolis’ten vazgeçmemek kaydıyla, İznik’te Laskaris devletini kurdu.
Sultan Keyhüsrev onu hemen tamdı. Böylece, bir süre için hem Selçuklular
Bizans’ı unutup, ülkenin doğusunu çatırdatan iç sorunlarina döndüler, hem de
Bizans Türkleri unutup, Ege’de Latinlerin çevirdikleri dolapları durdurmaya
çalıştılar. Bu yumuşamadan yararlanmasını bilen bir kişi vardı. Küçük Asya’nın
ünlü Rum askeri soylularından olan Comnenus sülalesinden Alexis, bu gevşemeyi
fırsat bilerek Trabzon Comnenus Devleti’ni kurdu (1204). Selçuklular, bu oluşuma
ses etmediler. Böylece, Konya ile İznik barışmış oldu. Bu süreç, her iki toplumda
radikal değişmelere yol açtı. Özellikle, Rum soyluları arasında Türkleşme
eğilimleri artıyordu (Vryonis, 1986). Bunlardan biri, kendisi de önemli bir
Commeneai olan Emir Comnenus Maurozomes’dir (Bayram, 2003 s. 132- 140).
Mehmet Bey diye de anılır. Hem Gıyaseddin Keyhüsrev’in kaynatasıdır, hem
Alexis’in akrabasıdır. Ayrıca, Denizli ve Honas uçbeyidir. Ve bundan dolayı,
Menderes Vadisi denize kadar ona dirlik olarak verilmiştir. Koca bir pronoia olan
bu topraklarda sırtını bir yandan Selçuklu sultanına, öte yandan Trabzon krallığına
dayamış olan Maurozomes’in bu topraklarda “reaya” bulmak gibi herhangi bir
sorunu olamazdı. Zira köylü-savaşçı yaratmak üzere bölgeye getirilip yerleştirilen
on bin Kuman gibi, iki kardeş savaşından sonra Düzağaç’da serbest kalan
Kıpçakları da zorla ya da iyilikle Menderes Vadisi’ne getirmiş olmalıdır.
8- Aşağıdaki çizelge 2’de Ponto-Hazar (sütun-I) ve Kafkas-Çoruh (sütun II)
Kıpçakçasından derlenen boy ve bey adlarına ait örnekler, dipnot 6’da belirtilen
15. yüzyıl ve sonrası Saruhanlı Beyliği ile ilgili Osmanlı belgelerinde bulunan bey
ve boy adlarıyla eşleştirilince ortaya çıkan sonuç (sütun-III) sevindiricidir. Burada,
handiyse tıpatıp bir benzeyiş söz konusudur. Aşağıdaki çizelgeden şu sonucu
çıkarabilir miyiz? “Ponto-Hazar ve Kafkas-Çoruh bölgelerinden derlenen Kıpçakça
örnekler, Ege-Saruhanlı ilindeki örneklerle eşleştiğinden bir zamanlar bu
topraklarda, sayısına bakmaksızın, güçlü bir Kıpçak topluluğunun yaşamış olduğu
anlaşılıyor”. Bu iddianın doğruluğu onun çürütülmesine kadar geçerlidir.
9- 15. yüzyıl Şaruhan belgeleri o dönemde yaşayan halkın içinde, hem Harzem,
hem de Cungarya kökenlilerin bulunduğunu ima ediyor. Metinlerde dört kez
Harzem köyü ve ekinliği geçmektedir. Sanırım, bunlar Moğol istilası önünde
oradan kaçan göçmenlerdir (Germiyanlar gibi). Belgelerde zikredilen Cungarya adı
ise üç tanedir: Cungarya Cemaati, Congara ve Congarili. Yukarıda verdiğim
iğerilmiş (adduced) belgelere göre ben, özellikle Cungarya’dan gelenlerin
Kıpçaklarla birlikte buralara göç ettiklerini sanıyorum. Yukarıda da söylediğim
gibi bunlar arasında Basmiller olabilir. Bu konuyu şöyle kapatmak istiyorum:
10- İbn Bibi, Selçukname'sini (1996, cilt I. s. 430) 1233-1234 tarihinde yazdı.
Bu kitabın 430. sayfasında Sultan Alaaddin Keykubat’ın Moğolların yenilgisine
uğramış Kırhan, Bereket, Yılan Boğa, Can Birdi, Şaruhan, Küçlühan gibi Harzemli
emirleri hizmetine aldığı yazılıdır. Sultan her birine birer ıkta vermiş, onları
onurlandırmıştı. Aralarında tek istisna Saruhan’dır. O unutulmuşa benzer, adı bir
daha anılmaz. Çünkü Kıpçakların atası Şaruhan çoktan ölmüş, îbn Bibi sayesinde
sanal olarak yeniden yaratılmıştır.
Anlattığımız tarih sadece Saruhanlı uruğuna aittir. Ancak, şunu da göz ardı
edemeyiz: 12. yüzyıldan itibaren Anadolu yoğun bir Oğuz/Türkmen istilasına
uğramıştır. Sümer’in verdiği bilgiler çerçevesinde (1967) Şaruhan ili de bu
göçlerden nasibini almıştır. Bölge, ne çapta olduğunu bilmediğimiz Kayı, Bayat,
Avşar, Salgur, Karkın, Kınık, Bayundur, Eymür ve hele Ala Yundlu alt-boylarının
ya da kesillerinin köy ve ekinlik yerleşmelerine açılmıştır. Oğuz boylarının Lidya
bölgesine yığılmaları buralarda yurt tutmuş olan Kıpçak nüfusunun erimesine
önayak olmuştur.
Sütun I
Sütun II
Sütun III
Şaruhanlu Kıpçak
Saruhanlı
Ponto-HazarKafkas-Çoruh
Kıpçak
Çan Çan Çan(sa)
Sir(çan)
-
Sir(AIİ)
Tokuzoba Tokuzoğul Dokuzlar
Çuğrat
Çoğra Çuğa
Beğlik
Beylik
Belik
Böcek
-
Böcek
Sevinç
Sevinç
Sevinç
Kubasar
Kubasar
-
Terteroba
Terteroba
-
Burçoğlu Burçoğlu -
Sabır Sabir -
Kasar Kasar Kasar
-
Kapaklı
Kapaklı
Ulga -
Ulganlı
Temürçü
Demirci
Demirci
-
Otar Otamış(Ödemiş)
Bahram
-
Bahram
-
Tarkanlar
Tarkaniyat
Balaban
Balaban
Balaban
Yağmurlar Yağmurlu
Kuman
Kuman
Kumarlar
Salar Salar -
Terek -
Terek(Kumuk)
Sığır -
Sığur
Yund57
-
Yund
Gürgen
Gürgen
-
-
Çaparlı
Çaparlar
Durut Durut Durut
-
Yortan
Yortan
Bilindiği gibi Türle diller içinde at’a Yund diyen tek toplum Anadolu Türkleri
ve Kıpçaklar’dır. Bu eski kelime hâlâ Yund Dağı ve Yundiyan Mezrası olarak
Manisa’da yaşamaktadır. (Bakınız: Clauson, 1972; Eren, 1999; Toparlı, 1983).
Ayrıca, Anadolu’ya gelen Oğuz Alayundlu tirelerinin dördünün Saruhan’da,
ikisinin Canik’de yerleştiklerini biliyoruz (Sümer, 1980). Her iki bölge bir
zamanlar Kıpçaklar’ın mekân tuttukları yerlerdir.
11- Tarihler, 13. yüzyılın sonuna doğru Selçuklu-Bizans pax’ına rağmen,
Burdur-Honas-Menderes bölgesinde bazı kıpırdamaların başladığına işaret ediyor:
Oğuz boyları, Kıpçak muhacirleri, Türk uçbeyleri (Karaman, Aydın, Menteşe),
Rum toprak ağaları ve çeteleri, ara sıra yöreye uğrayan Bizans birlikleri ve Moğol
kolluk güçleri, ayrıca da, Müslüman ve Hıristiyan din adamları, hepsi birden
aralarındaki it dalaşını sürdürerek varolmak için didişiyorlardı. Rum çeteleri
arasından biri vardı ki, hem Türklerin hem de Rumların katında saygı ve sevgi
görüyordu. O eski bir Bizans subayı idi, istifa etmiş eşkıyalığa sıvanmıştı. Adına
Alexius Philanthroponus, yani iyiliksever Alexius derlerdi. Zenginlerden haracını
alır, Türk ve Rum ayırmaksızın gasp ettiği ulcayı fakir köylülere üleştirirdi.
Sanırım, Saruhan’ın babası Alp-ağı böyle bir ortamda yetişti. Tıpkı Ertuğrul’un
oğlu Osman Bey gibi.
Kaynakça
Kitap: Sekiz Türk Boyu Üzerine Bazı Gözlemler
Yazar: Sencer Divitçioğlu
ATABEKLER
Kaynak:Yunus ZEYREK
Kıpçaklar ve Atabek Hükûmeti:
Kıpçaklar, 1068'de Rus knezlerinin müttefik kuvvetlerini yenerek güney Rusya
sahasına yerleştiler. 1080'lerde Balkaş gölünden Tuna nehrine kadar uzanan
topraklara Kıpçak Eli/Komania deniliyordu.
Kıpçakların bir kısmı Kırım'da yerleşirken diğer bir kısmı da daha güneye,
Kafkaslara doğru indiler. Kıpçak Eli'nde daha sonraları Altunordu devleti
kurulmuştur.
Gürcü Kralı II. David, Selçuklulara ve İranlılara karşı savaşacak ordusu
olmadığından, Kıpçak Türklerini ülkesine davet etti (1118-1120). Azak Denizi
doğusu ve Kafkaslar kuzeyinden gelen 45.000 Kıpçak ailesi, Çoruh-Kür ırmakları
boylarına yerleştiler ve güçlü bir ordu kurdular.[11] Gürcistan, bu ordu sayesinde
canlandı hatta Tiflis’i Selçuklulardan geri alarak topraklarını Erzurum yakınlarına
kadar genişletti.
Zamanla Gürcistan'da Kıpçak/Kuman unsuru arttı. Bu topraklara yerleşen ve
Gürcülerle din birliği bulunan Kıpçak Türkleri, devletin ordu, siyaset ve
maliyesinde çok etkili konuma geldiler. Zamanla güçlenen Kıpçak Atabekleri,
1267 yılında Tiflis’e baş kaldırarak bağımsızlık mücadelesi verdiler. Onların bu
faaliyeti İlhanlı Hükümdarı Abaka Han tarafından da desteklendi. Bugün Posof’ta
kalıntıları bulunan Cak/Caksu kalesi onların hatırasıdır.
Atabek Ailesinin siyasî faaliyetlerinden Gürcü kaynakları bahsetmektedir:
Gürcistan’a gelen Moğollara karşı savaşmak üzere 1266 tarihinde Tiflis’e giden
Kıpçak Beyi Caklı Sargis, Gürcü Kralı David tarafından tutuklandı. İlhanlı Kağanı
Abaka Han, David’den Sargis Beyi serbest bırakıp kendi yanına göndermesini
istedi. Sargis Bey, Abaka Hana, artık Gürcü yönetiminde yaşayamayacaklarını ve
bağımsız olmak istediklerini bildirdi. Böylece Abaka Hanın desteğini alan Atabek
ailesi, Gürcistan’dan ayrı bir hükûmet oldu.[12]
Ahıska Atabekleri hükûmet olduktan sonra Osmanlı Devleti ile iyi
münasebetler kurmuşlardır. 1500/1516 yıllarında Artvin, Ardahan, Ahıska Beyi
olan Kıpçak Atabeki Mirza Çabuk, 1508'de Trabzon Sancak Beyi Şehzade Yavuz
Selim'e kendi askeriyle öncülük etmiş; Batı Gürcistan'ın Osmanlı'ya itaatini
sağlamıştır. 1514'te Çaldıran Seferi’nde de Osmanlı ordusuna sefer sırasında,
sürülerle etlik koyun, yüzlerce yük yağ, bal ve un vererek yardımcı olmuştur. Onun
bu siyaseti, Gürcü kaynakları tarafından eleştirilmektedir.
Atabek Hükûmeti, 310 yıl yaşamış, Anadolu'nun en uzun ömürlü Türk
Beyliğidir.
Osmanlı fethinden sonra 1595 yılında yapılan sayım sonucu hazırlanan Ahıska
Tahrir Defteri’ndeki vergi mükellefi köylü isimlerinden bölge halkının Türklüğü
açıkça anlaşılmaktadır: Arslan, Ayvaz, Bayındır, Bekâr, Çabuk, Devletyar, Elaldı,
Elalmaz, Emirhan, Gökçe, Kanturalı, Korkut, Murat, Nuraziz, Pirali, Şahmurat,
Temür, Ülkmez, Yaralı, Yusuf...[13]
MÖ. VIII. ve VI. yüzyıllarda Kafkasların kuzeyinden güneye geçip Yukarı Kür
ve Çoruh boylarına yerleşerek 300 yılında Hristiyan olan Kıpçaklara İlk Kıpçaklar;
bu bölgeye XII. yüzyılda gelenlere de Son Kıpçaklar denilmektedir.[14]
Bu bilgiler, Ahıska ve çevresinin, ne kadar eski bir Türklük tarihine sahip
olduğunu göstermesi bakımından fevkalâde önemlidir.
XVI. yüzyılın başlarında Ahıska Atabekleri Hükûmetinin sınırları Azgur’dan
Kars, Artvin, Tortum, İspir ve Erzurum’a kadar uzanıyordu. Bugünkü halk
kültüründen de anlaşılıyor ki, Ahıska Türkleri ile Posof, Ardahan, Artvin, Ardanuç,
Şavşat, Yusufeli, Tortum, Narman ve Oltu halkı aynı köktendir.[15]
Bu bölgede Ortodoks-Hristiyan Kıpçak Atabeklerinden kalan dinî yapılara
Gürcüler sahip çıkmakta, bölgeyi de eski toprakları olarak tanıtmaktadırlar.
ATABEKLER
Kipçakli Atabek sülâlesi, 1267 yilinda, -bugün Posof'ta bulunan- Caksu'da
Kipçak Atabek Hükûmeti'ni kurarak bu bölgenin hakimi oldu Atabek Hükûmeti,
310 yil yasamis, Anadolu'nun en uzun ömürlü Türk beyligidir. 1268 yilinda Tiflis-
Gürcü Kralligina karsi bagimsizlik kazanarak Ahiska, Posof, Ardahan, Oltu, Artvin
ve Ardanuç çevrelerine yüzyillarca hakim olan Cakli Kipçak Atabekleri ailesinden
bilinen Atabek, Beylerbeyi/Vali ve önemli devlet adamlari tarih sirasina göre
söyledir:
Cakli Sargis (1268-1285):
Ilhanli Abaka Han zamaninda Tiflis'e karsi ilk bagimsizlik hareketini baslatmis
ve Mesketya Atabek Hükümetini kurmustur.
I. Baka (1285-1308):
Sargis'in oglu. Gürcü Krali taç giyme törenine katilmayi reddetmistir. Babasi
gibi Ilhanli'ya tâbiydi.
II. Sargis (1268-1285):
I. Baka'nin oglu. Zamaninda ülkesinin bagimsizligi elinden alinarak Tiflise
tâbi kilindi.
I. Gorgora (1334-1361):
II. Sargis'in oglu. Parlak V. Giorgi tarafindan 1334'te Atabek unvani verilerek
Tiflis'e tâbi kilindi.
II.Baka (1361-1391):
I. Gorgora'nin oglu Karakoyunlulara tâbi oldu
Ivane (1391-1444):
II. Baka'nin oglu. Karakoyunlulara tâbi oldu.
Akbugra (1444-1451):
Ivane'nin oglu.Karakoyunlulara tâbiydi
II. Gorgora (1451-1466):
II. Baka'nin oglu. Gürcü Krali VIII. Giogri'yi maglup ederek hapse atmis, ülkesini
bagimsizliga kavusturmustur.
Bahadir (1466-1475):
II. Gorgora'nin oglu. Mesketya kilisesini Gürcistan katolikoslugundan ayirdi ve
kilise mülklerine el koydu.
Manuçahr (1475-1487):
II. Gorgora'nin oglu. Uzun Hasanin saldirilarina maruz kaldi.
III. Gorgora (1487-1498):
Akbugra'nin oglu. Zamaninda, Akkoyunlu hücümlariyla ülkede birlik kalmamisti.
I. Keyhüsrev (1498-1500):
III. Gorgora'nin oglu. Iki yil ülkeyi idare etti. 53 yasinda öldu.
Mirza Çabuk (1500-1516):
Keyhüsrev'in oglu. Atabek yurdu'nda birligi sagladi. Yavuz Selim'le isbirligi
yaparak Bati Gürcistan'i Osmanli'ya Ezdirdi.
IV. Gorgora (1516-1545):
Keyhüsrev'in oglu. Safevilere bagli olan bu Atabekin, Osmanli kuvvetleriyle
Çoruh boyunda savasip Sah Ismail'e kactigini, sonra imeret Kralina tutsak duserek
hapishanede öldügü belirtilmektedir.
II. Keyhüsrev (1545-1573):
IV. Gorgora´nin oglu. Atabek olmadan Önce on yil Istanbul'da kalmistir.
V. Gorgora (1573-1578):
II.Keyhüsrev'in oglu. Osmanli Fethiyle 1578'de kendisine Oltu Sancakbeyligi
verildi.
II. Manuçahr/Mustafa Pasa (1578-1582):
II. Keyhüsrev'in oglu. Çildir Eyaletinin ilk Beylerbeyisi Mustafa Pasa. Sonra bir
iftira yüzünden kaçip Safevilere sigindi. Manuçahr/Mustafa PAsanin azliyle
Bagratli Ailesinden Giogri/Yusuf Sinin Pasa, 1582'de Ahiska Beylerbeyligine
tayin edildi.
III. Manuçahr(1614-1625):
II. Manuçahr'in oglu. Çildir-Ahiska Beylerbeyisi ve ilaveten Kars Muhafizi.
III. Baka/Sefer Pasa (1625-1652):
II. Manuçahr'in oglu. Evliya Çelebî'nin ziyaretinde, Çildir Beylerbeyisi bulunan
Sefer pasa'nin türbesi Ardanuç'tadir. Onun zamaninda Atabek Yurdu'nda Türklük
fikri ve Islam dini Kuvvetlendi. Evliya Çelebi, Ahiska'yi ziyaretinde onunla
görüstü. Ömer Pasa:
II.Keyhüsrev´in oglu. 1652'de Ahiska VAlisi olmus ve azledilmistir.
I. Yusuf Pasa (1635-1647):
Sefer Pasa'nin oglu olup Çildir Beylerbeyisidir.
Rüstem Pasa (1647-1663):
Ömer Pasa'nin oglu Çildir Beylerbeyisidir. Gürcü kaynaklarinda verilen son
Atabektir. Onun Beylerbeyliginde Atabek ülkesinin halki topluca müslüman
olmustur. Gürcü kaynagi, "bundan sonra Müslüman olan Ahiska pasalari,
Ahiska'da 1829 Rus istilasina kadar oturdular" demektedir.
|