title: АҢҒАЛДЫҚ - Сабит Муканов. Балуан Шолак

text:
АҢҒАЛДЫҚ
«Мен өзім аққан судай тасып жүрмін,
Кеудесін дұшпандардың басып жүрмін.
Жаласы сексен өгіз маған ауып,
Ұлықтан сол себепті қашып жүрмін».
(Балуан Шолақтың өлеңінен).
Балқашқа бұрын қалың берген жер қалыңмалын қайтарып алғанмен, Балуан Шолаққа
деген кегі біткен жоқ.
— Балуан Шолақтың бұл қорлығы бізден гөрі саған батуға тиісті, — деді олар
Сатыбайды қайрап, елдеріне қайтар алдында, — үркердей аз үйлі қаңғырған Үйсін, рулы
ел — Керей, сенің ішіңде қоңсы боп отырып, өз еліңді өзіңе билетпеді. Егер, мұны бұл
қалыппен жүгенсіз жіберсең, бүгін біздің қатынымызды тартып алса, ертең сенің
қатыныңды тартып алады. Бізге оқасы болмас, мойнымыз алыс жер, бір жесірді садақаға
бердік: ал, ертең ауылыңда отырып, Сатыбай, сенің малыңнан құрық, басыңнан сырық
кетірмесе, осы жүгенсіз жібергеніңе бұдан жаман өкінерсің, ойлан!..
Сатыбай расында ойланып қалды. Қонақтары кеткесін, «осыған өтірік пәле жапсырсақ
та көзін жоғалтсақ қайтеді», — деп ол дос - жарандарына ақылдасты. «Оның рас,— деді
достары,— бірақ, бұл елде тым беделді боп кетті. Пәле жапсақ та ойланып жаппасақ,
көпшілікті соңымызға түсіріп алармыз».
Сатыбай бір күні Қайрақты қаласына барды да, көптен бергі тамыры — Егор
Пропадкоға ақылдасты. Балуан Шолақтың елдегілерге көрсеткен «қорлық - зорлықтарын»
қоюлата сипаттай келіп:
— Сенің ініңді өлтіру қылмысынан аман құтылып кеткен соң, ел қазағынан қорықсын
ба ол,— деді Сатыбай ауыр күрсініп, — қайта, шетімізден қырып тастамай аман қойып
жүр!
— Сонда не істеу керек? — деді Пропадко, — өкіметке айтып абақтыға алдыратын
қылмысы жоқ. Орыс заңы қылмыссыз адамды қараламайды. Бұны, ең қызығы қапысын
тауып өлтіру. Біз соған бекінген ек, әлдекімнен естіді ме, немене,— бұнда келмей қойды.
Өздерің неге істемейсіңдер осыны? Ауылда оған мүмкіндік көп қой?..
— Жоқ, сол мүмкіндік!.. Жолын тосып өлтіруге, жеке я аз ғана адамның шамасы
келмейді, ел боп жабылу қиын, және екі ұдайда, елдің, көбі оның сойылын соғып кетеді...
— У бергізсе ше?
— Онда ел тіпті көтеріліп кетеді...
«Енді не істеу керек?» деген ол екеуінің, ақылы төмендегі арнаға құйылды: Балуан
Шолақты ұстап беретін тұсау — Ақбоз. Жанындай көретін бұл аты қолға түссе, ол да
түседі. Ол үшін, «егінге түсті» деген жаламен, ішіне Ақбозды қоса, Балуан ауылының
жайылымда жүрген жылқыларын бір түнде Сатыбай Қайрақтыға жеткізеді де, Егор ол
жылқыларды қорасына қамайды. Потраваға
11
Егор өзгені емес, Ақбозды ғана сұрайды.
Балуан әрине атын босатып алу әрекетіне кіріседі, осы бетінде қапысын тауып өлтіру
оңай.
Сөз осыған байланды да, ішінде Ақбоз бар, ауылының жылқысы Пропадконың
қорасына аз күнде қамалды.
Балуан да, ауыл адамдары да малының, соңынан барды. Бірақ, Егор теңдік бермеді. Ол
бұршақ соғып қиратып кеткен егініне, қаланың, старостасын апарып, қорасына қамаған
жылқы қиратты деген акты жасатқан екен. Оның бағалауынша, бұл потраваға қамалған
жылқының жартысы жетер емес, Егордың қалағаны — Ақбоз.
Мал иелері не істеуге білмей ақылдасқанда, біреулер жоғарғы ұлыққа барып шағым
айту керек,— деп еді:
— Одан жақсылық күтпе, — деді Балуан Шолақ — «Қарға қарғаның көзін
шоқымайды» дегендей, олар байдың сөзін сөйлейді.
— Сонда не істейміз?
— Менің зорлықты зорлықпен қайырғым келеді.
— Қалай?
— Түнде осының қорасына түсіп, жылқыны айдап шығамыз!
— Ондай аранға қалай түсеміз көрінеу көзге? Қорасы қай бір оп - оңай оның қарғып
түсе кететін?.. Биік тас қамалдай емес пе ол?.. Қақпасы тастан да берік емес пе?.. Және
атты кісіні алып тастайтын қабаған иті бар!.. Олардың үстіне, қорасында жаттың
жылқысы қамаулы тұрғанда, бейқам жатады деймісің ол?.. Күзетшілері болады, әрине!..
Және құрғақ қолмен емес, мылтықпен күзетуі мүмкін. Аяйды деймісің ол,— басады да
салады, әсіресе, сені!.. Ондай ажалға сен де барма, біз де бармайық. Бәрінен жан тәтті.
Жанды малдың жолына құрбандық қып болмас...
— Сонда не істейміз?
— Көкшетау барып, жоғарғы ұлықтан сұранудан басқа жол жоқ...
Ағайындарымен аузы біріге алмаған Балуан, Кургановқа ілік - шатыстығы, әрі
достығы бар, заң - законнен де хабары бар, селолық басқармада писарь боп істейтін Павел
Ларионовқа ақылдасты. Балуанды білетін ол, Егорға өшпенділігі бұрынғыдан күшейе
түспесе бәсеңдемеуін айта келіп:
— Сенікі дұрыс, — деді Балуанға, — заңмен оны жеңе алмайсың. Әкімдердің бәрі
оның сөзін сөйлейді. Ең қолайлысы, өзің айтқандай, ретін тауып, жылқыны түнде
қорасынан ұрлап алу керек. Ол үшін, Егордың күдігін жойып, мал иелері — бәрін,
Көкшетауға аттанған болыңдар да, былай шыға, өзің, ғана орман арасында қалып қой.
Басқа қазақтарың бара берсін.
— Неге?
— Екі себеппен: бірі — Егор соңдарыңнан бақылау жіберуі мүмкін, өйтсе,
кеткендеріңе көзі жетсін, ал сен, қалың орманға кіре, елеусіз бір жалтарыста түсіп қал:
екіншісі — өзге қазақтардың бұнда саған серіктігі болмайды, қайта, аяғыңа оралғы
болады...
— Жалғыз не бітірем мен?
— Өзіңмен таныс және дос орыс жігіттерінен жәрдемшілер берем. Олар сені отта
қалдырмайды, қиындықтан алып шығады...
Сез осыған байланды. Балуанның серіктері де бұл сөзді мақұлдап, «Көкшетау кеттік»
деген дабырамен жүріп кетті. Ларионов «әулие» екен, айтқаны дәл келді,— Егор олардың
соңынан, «алыстан бақыла» деп, салт атты аңдушы жіберді. Оның жәбірленушілерге
алыстан ере отырып қадаған көзіне қалың орманның қалтарысы шымылдық болды да,
Балуанның жортып бара жатқан аттың арбасынан жып етіп түсіп, сып етіп орманға жоқ
болғанын абайламай қалды...
— Орманнан жалаңаш далаға шығарып сап қайттым, түгелімен Көкшетауға кетті, —
деген бақылаушының, хабарына Егор сенді де:
— Білгенін қылсын!—деген қауіпсіздікпен, қақпасын күндегі дағдысымен ғана бекітіп,
қаннен - қаперсіз, тұқымымен ұйқыға кетті.
Павел Ларионов уәдесіне жетті. Оның күндіз келісіп қойған сенімді жігіттері, түн
жамылған Балуан Шолақ келгенде, қолдарына түкіріп, жәрдемге даяр отырды. Сайдың
тасындай жиырма шақты жас жігіт қасына ергенде, Балуан Шолақтың ойында қуаныш пен
сенімнен басқа ештеңе қалған жоқ.
Егордың бұл қаладағы ең үлкен, ең сұлу үйіне, Балуан мен серіктері түн ортасы ауған
шақта жетті. Село да, бұл үй де шырт ұйқыда. Түн көзге түртсе көрінбестей қою қараңғы.
Егор үйінің ауласы айнала бөрене қарағайдан қиып, биік жасаған кең шарбақ еді.
— Ал,. жігіттер,— деді Балуан серіктеріне, Егор үйіне жете, — сендер сыртта
қалыңдар да, маған қауіп төнсе ғана жәрдемге келіңдер, төнбесе, осылай, сырттан қарауыл
боп тұра беріңдер. Қора іші маған таныс. Жылқыларды қоятын жерін де білем...
— Атыңның аяғы кісендеулі деген, оны қалай бұзасың?
— Бұрап бұзам...
— Қақпаның құлыбын?
— Оны да...
Жігіттер «өйте алмайсың» демеді,— жуан темірді сымдай бұрауы, төрт - бес жігіттің
жүгін көтеруі оларға мәлім...
Серіктерінен рұқсат алған Балуан, қарғып шарбақ үстіне шықты, аржағы жарты
төбесін қаңылтырмен жапқан шатырлы қора. Жарты шатырдың арқалығымен ілгері
сырғып үңілсе, қараңғы түнде түгі көзге шағылып Ақбоз ат бір діңгекте байлаулы тұр.
Басқа жылқылар да соның маңында. Одан әрі көң сасып, мұрындары пысылдап,
малжаңдай күйсеген бірсыпыра өгіз жатыр.
Манадан дыбысы шықпаған иттің Шолақты қайдан сезгенін кім білсін, — өршелене
үріп, тартқан сымды бойлай бері қарай жүгірді де, төбеде отырған Шолақтың нақ астына
кеп, «кімсің?» дегендей, ырылдап қана қарады. Шолақ бұл үйден кеткеннен кейін
күшіктей асырап алған ит, үлкендігі тайшадай бірдеме екен. Басын жоғары көтере
ырылдаған оны, Балуан шынжырынан шап беріп ұстап, жоғары қарай көтере қойды да,
қылқынып булыққан ит жақындаған кезде, өкшемен тұмсықтан теуіп - теуіп жіберді.
Содан кейін үні өшкен иттің шынжырынан арқалыққа асып байлай сап, қарғып төмен
түскенде Ақбоз иесін танығандай оқыранды.
Көзінен жасы шығып кеткен Балуан атына жақындағанда, күйсеп жатқан көп өгіздің
арасынан біреуі түрегелді де күжілдеңкіреп, бері қарай жүрді. Өзі кеткеннен кейін,
Егордың қорасына сүзеген бұқа пайда болғанын, жаяу түгіл атты кісіні де маңайынан
жүргізбейтінін, талайлардың атын жарып тастағанын Балуан естіген еді. Сол бұқа екен
деп ойлап, бірақ сескенбей қарсы барып еді, бұқа қаймыққандай тұқырып, көңді алдыңғы
аяғымен қопарып шаша бастады. Қасына барғанда күжірейген бұқаның мүйізінен Балуан
шап беріп ұстай алды. Сүзуге тырмысқан бұқаны еркіне жібермеген Балуан, беліндегі
қамшысын алып оң бүйірден тартып - тартып қалып еді, бақ етіп қаша жөнелді де, енді
қайтып ұмтылмады.
Тез кетудің қамын ойлаған Балуан қақпаға барса, тұтқасының сомдығы білектей, етегі
күректей құлып, қақпаның жуан темірден соққан баспасында салулы тұр. Жерде жатқан
бір жіңішкелеу темірді алып құлыпты бұрап еді, темірдің өзі майысты. Басқа сайман таба
алмаған Балуан құлыпты оң қолымен қапсыра ұстап, бар екпінімен бұрап кеп қалып еді,
етегіне қабыстырған жалпақ темірдің шегелері шығып кетіп, кілті бос қалды. Қақпаның
ашылуына көзі жеткен Балуан атына келіп, кісенін сылдырсыз бұзды да, қақпаға кеп
сықырсыз ашты. Содан атын жетектеп жүріп, ұйқыдан жалқауланған өгіздер мен ауылын
жылқыларын қорадан айдап шықты.
Қақпа алдында дыбыссыз қуанышпен қарсы алған достары, малдарын үн - түнсіз
айдасып, село шетіне шығарып берді. Сол арада қоштасқан достарының ішінде Павел
Ларионов та бар екен.
— Малдарды осы бетіңмен айда да, Меңіреудің қалың қарағайына жет!— деді ол,—
содан кейін Егор түгіл, шайтан да іздеп таба алмауы анық. Аржағын өзің біле бер. Біздің
қолдан келгені осы.
Балуан орыс достарына алғыс айтты да, Ларионов сілтеген жөнге жүріп кетті...
Арасынан иттің тұмсығы өтпейтін Меңіреу қарағайының арасынан өзі ғана білетін бір
жіңішке жолды тауып, орманның қалың ішіне сүңгіп, Балуан таң біліне жайлы жерге
бекінді. Өгіздерді ол санаса — сексен екен. Бәрі де сала құлаш мүйізді, атан түйедей,
өңкиген жануарлар.
Ауылмен астыртын хабарласқан ол, Қызылжардағы ет заводына өгіз айдаған
Ақмоланың купецтері келе жатқанын естіді. Олар Меңіреу тұсына кеп қонғанда, сексен
өгізді қырық сомнан сатты да, ақшаның көбін ауылдағы тілеулес адамдарына үлестіріп
беріп, азын ғана қалтасына басып, мәселе бір жайлы болғанша бойтаса қыла тұру
мақсатымен, Ақбозына мінді де, жақын арада Атбасар қаласында ашылғалы жатқан
жәрмеңкеге суыт жүріп кетті.
ҒАЛИЯ
«Хат жазайын Ғалия, саған арнап,
Сипатыңа, екінші құрмет айлап.
Анда-санда көзіме бір көрінсең,
Қарға аунаған түлкідей қалам жайнап.
Ойпырым-ай, жан сәулем, Ғалия,
Бетіңнен...
Аппақ қардай етіңнен...
Бір күн ауру, бір күн сау,
Жазылмадым,
Ой, ой, ой... дертіңнен!»
11
Ақтөбе қаласынан Омбыға тартқан патша өкіметінің әскерлік жолының үстіне бекет
есебінде түскен қаланың біреуі — Атбасар. Оның ең алғаш орнауы 1854 жыл. Бұл
қаланың әскерлік бекет болуынан басқа қандай маңызы барын оның аты көрсетеді.
«Атбасар» екі сөзден құралған: «ат», «басар». Бұлай деп қойылуына мынадай себеп бар:
Атбасар қаласы салынған маңайда Арғын руының Қуандық, Сүйіндік, Бегендік, Шегендік,
Қозған, Қақсал дейтін рулары бар. Бұларда мал, әсіресе жылқы малы көп болған. Атақты
Құлтума ақын Аққошқар Сайдалы дейтін байлардың байлығын айтқан өлеңінде:
«Сұрасаң арғы атамды Қуандықты,
Қылыпты өз тұсыңда жуандықты.
Аққошқар, Сайдалының заманында,
Бір келден қырық мың жылқы суарыпты»,—
дейді.
Атақты ақын Біржан сал:
«Кім жетер Алтайдағы Жанайдарға
Алты жүз жас бота мен тайлағы бар»,—
дейді. Атбасар қаласында ең алғаш ашылған базарды мыңдаған жылқы басып кеткен
соң, соғыс бекеті орнына салынған қаланың аты «Атбасар» боп кете барған...
Атбасар үш өзеннің түйіскен жерінде: Есіл, Керегетас, Жабай.
Балуан Шолақ базарға келсе, осы үш өзеннің арасында жүз мыңдап жиналған малдың
ұшы - қиыры жоқ!..
Театры, киносы жоқ ерте замандағы ауылда, халық өзінің ойын - тойларынан, әр жерде
ашылған базарларды да ойын - сауықтың ордасына айналдырған, халықтың: «балалы үй
базар, баласыз үй қу мазар» деп, баланың қылығын базарға теңеуі сондықтан.
Атбасар базарының «базары» Балуан Шолақ болды. Оның ақындығы, әншілігі,
қулығы, әзілі, сықағы, атқа ойнауы, дене өнерін көрсетуі халықты қайран қалдырды. Өнері
осындай болғандықтан, көрген жұрт та, көрмеген жұрт та «Балуан Шолақ кепті» деген
жерге сауда - саттығын тастап аттылы, жаяулы шұбыратын болды.
Балуан Шолақтың қай жерде тоқтағанын, қайда келе жатқанын, қайда бара жатқанын
базаршылар біліп отырды. Ол теңіз, өзгелер — өзен сияқты,— қай жерде ол тұрса, сол
жерге жан - жақтағы жұрт құйыла қалады, ол магнит, өзгелер темір сияқты — қай жаққа
қарай жөнелсе, өзгелер де жапырылып оның артынан шұбайды.
Осы думанмен жүрген Балуан Шолақ, бір күні, екі өзен: Керегетас пен Жабайдың
аралығына тігілген көп ақ үйге кездесті.
— Бұл не?—деп сұрады ол серіктерінен.
— Қымызшылар мен қасапшылар тіккен үйлер.
— Түсейік біреуіне!
— Түссек таңдап түсейік, — деді біреуі,— бұлы өтімді болсын дей ме, немене,
қымызды жас келіншектер мен қыздар құяды, және көбі — сұлулар. Қараөткелден келген
бір келіншек бар осында, Кескіні онша шығаннан шыққан сұлу емес, бірақ, мінезі
жібектей есіледі, әзілге судан жүйрік! Күйеуі момын жігіт көрінеді. Биі — келіншегі.
Сауық -сайранды жақсы көретін келіншек, қымызды өзгеден тәтті ұстайды. Аты — Ғалия.
— Үйі қайсы? — деді Балуан.
— Анау тұрған!
Бастаушы Балуанды ақ үйлердің орталау кезінде тігілген, үзігінің сыртқы етегін қызыл
шұғамен оюлатқан, баулары, белдеуі термелеп тоқылған бір үйге әкеліп түсірді.
Олар аттарын үй сыртына матастырып жатқанда: төңірегі шашақты ақ жібек шалыны
құлағынан қыстыра арқасына төккен, етек - жағасын алтын зермен мәнерлеткен, қызыл
барқыт жеңсіз қынама бел қамзолы, асығынан аз - ақ жоғары, қос етек жібек көйлегі бар,
аяғында кестелі биік өкше етігі бар, екі құлағында салпыншақты алтын сырғасы бар
келіншек кигіз үйден шыға берді де, жолаушыларға аз уақыт қарап тұрып, үйіне қайта
кірді.
— Осы!—деді біреу.
— Кімді айтасың?—деді Балуан.
— Жаңағы үйден шыға беріп қайта кіріп кеткен келіншекті.
— Неге өйтті ол?
— Балуанның мысы жеңген болар...
— «Аттыға жол, жаяуға сөз бермейді» дейтін келіншек еді ол, қаймыға қойды ма екен?
Басқа бір себебі болар...
— Не де болса үйге бара көрейік, — деп жігіттер үйге кірсе, келіншек қымыз ішіп
отырғандарды тұрғызып, төр алдына шымқай жаңа қызыл ала батсайы көрпе төсеп жатыр
екен.
— Жұртқа төсемейтін көрпеңді төсерлік, кімің еді ол? — деп үйдегілердің
қалжыңдағанына келіншек жауап бермей, көрпені тез төседі де, Балуан Шолаққа көз
қырымен ғана қарап, әдеппен ығысып қымыз құйған шараның қасына барды. Бірақ,
келіншек отырмады, сыйлайтын адамынан бұрын отырмайтын ауылдың әдепті
әйелдерінің дағдысымен, Балуанға бір қырындап түрегеп тұрды.
Төрге төселген батсайы көрпеге, қалжыңбастау бір жігіт — «жақсы болды - ау, мынау
маған» деп отыруға жылжып еді:
— Тәйт, әрі, қалжақтамай, — деді орта жастылау адам оған жекіріп,— білмей
отырмысың кімге салынған көрпе екенін?
— Кімге?—деді қылжақбас.
— Әкеңе!
«Кім ол — әкем?!» дегендей қараған қылжақбастың көзіне, Балуан Шолақтың түр -
тұлғасы өзгеден ерекше көрініп кетті: «осы екен ғой, — әкем!—деп жорамалдады
қылжақбас, — тегі, тегін кісі болмас бұл!..»
Үйдегілер Балуанға түрегеп амандасты. Төрде айналасы кең дөңгелек тапал үстел тұр
екен, үстінде жиегіне айнала қойған үлкен форфор кеселер, ортада кең ағаш табаққа
турап, бетін ақ сүзгімен жапқан жылқының семіз сүр қазы - қарталары, қыртысы қалың
майлы сүр ет.
Балуан Шолақ та, өзгелер де отырды, келіншек әлі түрегеп тұр.
«Сапылдап сөз бермейтін еді, Балуанның мысы жеңуін қарашы!» — деп күңкілдесті
еркектер өзара.
Балуан келіншекке «апыр - ау, қайда көрдім, мұны?» — деген оймен амандасты.
Амандыққа ернін ғана қозғап үнсіз жауап берген келіншек, шараның қасына отырды
да, екі әдемі кесеге қымызды құйып, өз қолымен әкеп, біреуін Балуан Шолаққа, біреуін
оның қасындағы жігіттің біреуіне ұстатты. Келіншектің кім екенін Балуан енді ғана
таныды: баяғы Тоқсанбайдың асында, Түйе балуанмен күрескен жолы, шапан жапқан осы
келіншек!
— «Міне, қайда кездесу!.. — деп ойлады Балуан келіншекке әлсін - әлсін қарап,—
мұның аты Ғалия екен ғой...»
Қараған сайын Ғалияға ол құмарта түсті. Ат үстінде ұзағырақ жүріп сусаған ол, осы
үйге түсерде бір сүйретпе қымызды жалғыз ішерліктей болған еді. Қазір, алғашқы
екпінмен жұтқан жарты аяқ қымыздың өзі әрі өтпей, өңешінде тұрып қалған сияқтанды.
Үйдегі жігіттер Балуан Шолақпен танысқаннан кейін, өлең айтуын өтінген еді. Бұған
дейінгі мәжілісте іркілмей суырыла жөнелетін ол, мына жолы бойындағы бар ақындық,
әншілдік қуаты қашып кеткендей домбыраға саусағы жүрмеді, аузына сөз түспеді.
Жүрегінде жаңа бір ірі ән толқи бастаған сияқтанды оған, бірақ, ол ән кеңірдегіне симай,
кептеліп алқымына тығылып тұрғандай болды.
— Ат үстінде көп жүріп алқынып ем, — деді ол, қолына берген домбыраны қасына
сүйей сап,— сөкпеңіздер. Әнге қазір жайым жоқ.
Босағада отырған жігіттер өзара күңкілдесті:
«Дауылпаз деген бір құс бар, дауысы жер жарады, қасына келсе жұдырықтай»
дегендей,— деді біреулері,— Балуан, Балуан»,— деп жұрттың дәсердей ғып жүргені осы
ма?! Қаңқайған денесі болмаса, мынауыңда береке шамалы екен!..»
— Білмей айтып отырсың, — деді оған қасындағысы, — еркектің сиқыры әйел емес
пе? Әйелге елтімеген, әйел арбап қуатын да, сабырын да жеңбеген қай еркек көрдің?
Жалғыз көз қарасының өзімен - ақ, Ғалияның оны арбап, қуатын да, қайратын да
мұрындықтаған түйедей жетегіне алғанын абайламай отырмысың?
— Мен мана аңғарғам, — деді үшінші біреу, — есіктен кіргелі Балуанның екі көзі
сонда.
— Осылар маған көптен әмпей кісілер сияқты, — деді төртінші,— әйтпесе, Балуан
Шолақ сияқты батыр бір көрген әйелге бұлай құмарта қалмас еді!..
— Сабыр етіңдер, артын күтейік,— деді біреулер.
Балуан Шолақтың аңсары ауғанын Ғалия ана жылы да көзқарасынан аңғарған, бұл
жолы да аңғарды.
Ғалия Ақмола қаласында туып - өскен Тілеу дейтін кедей жатақтың қызы еді. Әкесінде
бұдан басқа бала болған жоқ. Сондықтан ба, я, әйел баланы ерекше сыйлайтын қазақ
әдетінен бе, — әйтеуір Тілеу, өзі бойнада мал союмен күн кешсе де, Ғалияны киер киім,
ішер астан кенде қылған жоқ. Еркін өскен Ғалия жасынан сырнайға, әнге әуес болды,
қалада «әнші қыз», «сырнайшы қыз» аталады.
Бұрын тамыр - танысы ғана болмаса, жан жоламайтын Тілеудің үйіне, Ғалия өскен соң,
«қас батыр, қайран жақсы» дегендей, қаланың да, даланың да мырза - шоралары қаптап
кетті. Қырдан қалаға келетін мырзалар, бұрын Ақмоланың үйлерін таңдап, қайдағы тәуір
пәтерге түссе, Ғалия өскен соң, Тілеудің қала шетіндегі сиықсыз землянкесіне таласып
түсетін болды. Оның қорасы атқа, землянкесі адамға симады.
Қаланың да, даланың да мырзаларынан әйелі болсын, болмасын Ғалияны
саудаламағаны кемде - кем. Қаланың мырзалары мол түрде ақшасын, даланың мырзалары
мол түрде малын ұсынды.
Бірақ, бұлардың біреуіне де әкесі міз баққан жоқ. Оның жауабы: «Балам ер жетсін,
кемеліне келсін, ақылы толсын, содан кейін кімге барса да еркі. Теңі келсе тек берем.
Ғалияның қалыңынан күн көрмей - ақ қоям».
Ғалия ер жетті. Сөйлеушісі көп, әкесінің уәдесі жоқ. Ғалияның өзіне сөйлессе, әзіл -
оспақтың шытырманына алып кетеді де, әурелеп апарып, адастырып жібереді, «шебер - ақ
құрдым» деген торлардың ешқайсысына оралу түгіл, түспейді.
Оның бұл қылығына өшіккен жігіттер: «Пәлен болдым, түген болдым», деген өсектер
таратады. Бұл өсектердің кейбірі әкесі мен шешесінің де құлағына шалынады. Оған
күйінген шешесі әкесіне: «Баланың бағын байладың, міне енді мынадай атаққа таңылды!»
деп талай рет шаптығады, талай рет көз жасын төгеді, әкесі бұл өсекке қажығанмен,
қызын сүймеген біреуіне бере салуға обалсынады.
Осы қаңқу қажытқан Ғалияның әкесі, бір күні қызына кісі арқылы сөз салды:
— Балама айт, — деді ол,— өзі білетін қымызшы Біржан Ғалияны көңіл етеді. Ол әрі
момын, әрі ауқатты жігіт екенін балам біледі. Мен болсам жер ортасынан астым, шешесі
де сары кідір боп қалды. Күшім бар кезде, момын біреумен елбесіп - селбесейін деп ем,
Біржан соған дәл кеп тұр. Балам соған көнсін.
Елші адам Ғалияға әкесінің бұл сөздерін артығымен жеткізді. Ғалия жауап бере
қоймаған соң: «Ойлан, — деді елші,— ақылың бар бала едің, есігіңе келген ырысты
маңдайға теппе».
Мұны айтпай - ақ, Ғалия өзінің жұбайылық өмірі туралы көп ойланатын еді. Ол
қаланың медресесінен мұсылманша жап - жақсы білім алған қыз. Кітапты да ол жасынан
көп оқыды, солардың ішінде ерекше сүйетіні ғашықтық қиссалары болды. «Қиссалардағы
қыздар ғашық болғандай жігіттер кездессе, мен де ғашық болар ем» — деп ойлайтын еді
ол. Сондай жігітті ол іздеді де, бірақ, таба алмады. Ғашық болуға жарарлық жігіт оған
қиялдағы ертегі сияқты көрінді. Ол соңғы кезде ғашықтық болады дегенге сенбеді,
сондықтан, бір жағы жасы жеткен, екіншіден көп есек құлағын сарсытқан ол, кім де болса,
тәуекел деп біреуге бармақ еді, міне сондай кезде, әкесінің ұсынысы кездесе кетті.
Қайту керек?
«Бармаймын» десе әкесі ренжиді... «Барайын» десе, Біржан теңі емес... Бұндайда
әйелдің әлі келетіні,— көз жасы, ойы толқыған Ғалия жатты да жылады... ол ұзақ
жылады... Одан өнер ешнәрсе жоғына көзі жеткен Ғалия, «бәрібір,— деп қорытты ойын,—
тағдырдың көлденең тосып тұрған бақытын көрген жоқпын. Ойдағым табылмауына көзім
жетті. Әкемнің көңілі жабырқамасын, — барайын!»
Қызының көнгенін естіп қуанған әкесінің Біржанға жалғыз ғана шарты болды:
— Жалғыз балам болған соң ерке ғып өсіріп ем, — деді ол,— жас күнінен сауық -
сайранға, ән - күйге әуес боп өсіп еді. Қолыңа барған соң, қазан - ошақтың ортасына
қамап, күң ғып жіберме. Қымыз сатуды кәсіп еткен жігітсің. Баламды сол таза жұмысыңа
ғана қос: таза жерде, таза киім, таза ыдыспен қымыз сатсын. Ойдағы - қырдағы
жәрмеңкелер мен базарларға барып та қымыз саудасын жасайсың. Сонда қасыңнан
тастама. Қымыз бар жерде — сауық бар. Одан бетін қақпа.
Біржан бұл айтқандардың бәрін де істемек болды.
... Кешікпей той жасалды. Біржанның төрт бөлмелі қарағай үйіне Ғалия келіншек боп
түсті. Бұрынғы Тілеудің үйінен шықпайтын мырзалар — енді Біржанның есігін
босатпады. Біржанға бұл залал да болған жоқ. Бұрын тоқал шешесі сататын қымыздан
жөнді пайда ала қоймайтын. Ғалия босағасын аттаған соң - ақ, саудасы күсет бола
бастады. Қымызды сатып ішушілердің көбі соның үйінде болды.
Оның қорасында кең қарағай сарай болатын еді, соған кілемді жайып, лық тола
жиналған жұртқа, әсіресе қылжақбас бозбалаларға қымызды Ғалия өз қолынан құйып
берді. Оның қолынан жұтқан қымыз, бозбалаларға бал татыды.
Кейбір жақын құрбысымен кездескенде ғана болмаса, әкесінің үйінде бәлкім тұйықтау,
ұялшақтау Ғалия, келіншек болған соң кіммен де болса бет пердесін аша сөйлесті. Бір
жағы әзіл, бір жағы сықақпен, қымызға келген бозбалаларды ол ұршықтай үйіріп, билеп
әкетті. Ара - тұра сырнайға қосыла ән шырқап, думан да жасады...
Біржанның «үй иесі» деген аты ғана болмаса, билік Ғалияда болды. Ғалияға өшіккен
біреулер, Біржанға: «әйелің пәленмен, түгенмен жақын» деп шағыстырды да. Ол сөзге
сырттан елегізгенмен, Ғалияға қатты сөз айтуға Біржанның батылы жетпеді.
Расында да тағдырына мойынсұнған Ғалия Біржанды еркек деп емес, ерім деп ұқты,
сондықтан азғырушылар көп болғанмен Біржанның көзіне ол шөп салған да жоқ, салам
деп ойлаған да жоқ. Оның ойы: «Маған ер боларлық жігітті әлі көргем жоқ. Мен көрген
ердің бәрі — еркек қана. Біржан да соның бірі. Олай болса, басымды бәріне қосақтап
қайтем? Бірімен ғана болсам жетпей ме соның?»
Осы ойға табанын нық басқан Ғалияның өмірден ендігі алмақ болған Ләззәті —
Біржанның қымызын сата отыра, уақытын ойын, сауық, әзілмен, ән-күймен өткізу еді.
Бұрынғы Ақмола, Семей облыстарында жыл сайын жаздыгүні үш жерде ірі жәрмеңке
болады: Қоянды, Тайынша, Атбасар. Бұлардың Ақмолаға ең жақыны екі жүз елу
шақырым. Базарларға төңіректен ең кем дегенде мың шақырым жердегі халық жиналады.
Кейде, бір шеті Петербургтен, бір шеті Ташкен — Құлжадан, бір шеті Владивостоктан мал
жинайтын саудагерлер келеді.
Біржанға келгелі Ғалия осы үш базардың ешқайсысынан қалмады. Базарға Біржан
сауын бие айдамайды, барған жерде сауын биені үйірімен, тігетін үйді жасауымен
уақытша сатып алады да, базар тарағанша сайрандап жатады.
Көлденең қараған кісіге бір базардағы табысынан - ақ байып кететін сияқты, себебі
қымыз сатып ішетін базаршының көпшілігі соның үйінде. Бірақ, көлденең жұртқа көмескі
нәрсе,— ақша ғып, жамбасына басып жатса өзі біледі де, ал басқа көзге көрінетін дүние
жағынан, пәлендей жарқырай қалған ештеңе жоқ, баяғы бір сыдырғы қоңыр дүрсін күйі.
Ғалияның ең алғаш Ақмоладан ұзап барған базары — Ақмола мен Қызылжар
арасындағы «Тайша» еді. Балуан Шолақты оның ең алғаш Тоқсанбайдың асында көруі де
осы «Тайшаның» жолында.
Ол жолы Балуан Шолаққа апарып шапан жапқанда, атағын бұрын естігендіктен, я
құмартқандықтан жаппаған еді. Түйе балуан мен Балуан Шолақ ұстасарда «анау
жіңішкені, анау жуан езіп тастайды - ау!— дескен еді Ғалияның қасында тұрған жұрт, —
жіңішкені сор түртуін қарай гөр!»
Ғалия да осы ойда болды, бірақ оның тілегі, танымаса да жіңішке жігітке ауды. Жуан
жіңішкені үйіргенде, Ғалия өзін үйіргеннен кем қынжылған жоқ. Сөйтіп, «жіңішкенің
халы не болар екен» деп қорқа қайғырып тұрғанда, жіңішке жуанды арқалай жөнелді...
«Ә, құдай бере гөр!» деп айғайлап қалды Ғалия қуанып кетіп. Жіңішкенің жуанды үйіре
жөнелуіне тіпті сүйсінген Ғалия, жерге алып соққанда, қуаныштан есі шығып кетті... Ол
жүгіре басып арбасына барды да, үлкен ақ сандығын тез ашып, Ташкенттен келген ала
жібек шапанды, Балуан Шолаққа ала жүгірді. Шапанды жабудан оның мақсаты, жас
балуанға сый ғана беру емес, аты - жөнін сұрап танысу еді. Оған үлгермей, Балуанды паң
Нұрмағамбет шақырып әкетті. Арманда қалған Ғалия арбасына қайтып келсе, бұрын
қызғанғанын сездірмейтін Біржан, бұл жолы бұртаңдаған кескінмен, аттарын арбаға жегіп
жатыр екен.
— Неге асықтық? — деді Ғалия.
— Жүреміз!—деді Біржан, түйген қабағын жазбай, жегіп болған арбаға отыра беріп, —
мін, тез!..
— Тойды аяқтамаймыз ба?
— Оған уақыт жоқ.
«Қызғанышы ма, несі бұл?!—деп таңданған Ғалия, жылжи берген арбаға әрең мініп
үлгерді...
Артынан, жіңішке балуанның аты Нұрмағамбет екенін, елі оны Балуан Шолақ деп
атағанын Ғалия естіді. Қайтарда Ғалия Балуан Шолақтың аулына соқпақ боп еді, Біржан:
«Жолдан бұрыс көрінеді» деп ризаласпады.
Ғалия Балуан Шолақты со ойлағаннан ойлай беретін еді, оны тағы да көруге
құмартатын еді, міне енді, сол құмарынан шығудың сәті Атбасар базарында, өз үйінде
түсті.
«Атбасарға Балуан Шолақ кепті... Өнерімен елді таңқалдырып жүр», — деген сөзді
Ғалия естіген еді. Көргісі кеп іздемек болған оны екі ой бөгеген еді, біреуі —«Әйел
басыммен іздеп баруым ұят болар»; екіншісі—«Тоқсанбайдың асындағы көзқарасын хата
ұқпасам, мені өзі іздеп табуға тиіс».
Осы ойдың тұғырына талпынған көңілдің құсын байлай қондырып, іштен
сабырсызданған Ғалия, «келе жатыр ма» деп, үйінен тысқа әлсін - әлсін шығып қарай
беретін болды. Балуан Шолақ пен серіктері түсіп жатқанда, Ғалияның үйінен шыға беруі,
осы көп шығудың бірі еді.
Балуанды Ғалияның тез тануына бұрынғыдан толуы, нұрлануы бөгет болған жоқ.
Балуанға қараған сайын, жүрегінде бұрын бықсып жанған құмарлық оты қызына түсті...
|


title: «БАТЫР — БІР ОҚТЫҚ» - Сабит Муканов. Балуан Шолак

text:
«БАТЫР — БІР ОҚТЫҚ»
«Бір ат келді базарға құла қасқа,
Жібек ноқта басында, бауы басқа,
Ғашық болып көріскен, Ғалияжан,
Кел екеуміз мінейік тарантасқа!
Ойпырым-ай, жан сәулем Ғалия,
Қабағың...
Күндей аппақ тамағың.
Қарақаттай көзіңе, құмарлана
Ой, ой, ой... қарадым!..»
(Балуан Шолақтың өлеңінен).
Атбасар қаласының күнгей жағындағы Есіл өзенінен қалаға беттеп, кең қара жолмен
жұлдыздай аққан, арбаға жегілген бір жорға көптің көзін сүріндірді.
— Бұл кім?— десті жұрт шуласып.
— Балуан Шолақ!
— Е, онда осы сияқты жорға бар ма еді?
— Кеше базарға құлақасқа жорға түсіп еді, — деді біреу,— Челяба қаласынан келген
купецтің жорғасы екен. Талай жасқа келдім, талай сұлу жылқыны көрдім, мұндай сұлу
жылқыны көрген емеспін.
— Онда иесі неге сатады?!
— Купец салт ат міне ме? Арбадан шыққан жылқы болса керек жануар. Сол мінезінен
сатса керек.
— Қаншаға алды?
— Екі жүз сомға.
— Апыр - ай, мына Балуан Шолақ жынданған шығар, — десті көпшілік шулап, — он
шақты аттың құны ғой мынау.
— Тегін ақшаны аясын ба,— десті әркімдер, — Қайрақты қаласының сексен өгізін
ұрлап алып сатып, соның ақшасымен келді деген.
— Сол күпецтің фаэтон жеңіл арбасы бар екен, — деді біреу, — Балуан Шолақ атқа
арбаны қоса саудалап, жүз сомға алыпты. Жұрт Балуанның ат пен арбаны сонша қымбат
алуына бір таңданса, екіншіден жұртты таңдандырған,— арындап арбаға жүрмей қойған
атты Балуанның фаэтонға жегіп жүріп кетуі!..
— Жылқының перісі емес пе ол? Оған таңданатын. ештеңе жоқ, — десті әркімдер.
— Қасындағы кім?
— Ғалия!..
— Қайдағы Ғалия?
— Ақмоладан келген қымызшы Біржанның қатыны.
— Оны неге беріп қоя берген бұған?..
— Әңгімесі көп көрінеді оның...
Жұрт солай дабырласып тұрғанда, аяғын зырылдауықтай шапшаң басып, құстай ұшқан
Құлақасқа көзден ғайып болды. Олардың құлақасқамен осылай жүруіне, міне, бүгін
үшінші күн...
Ғалияның үйіне барып қымыз ішкен Балуан Шолақ ұзақ отырмай, жұмысым бар еді,
деп кетіп қалды да, кешке айналып сол үйге қонуға келді. Көз қарасынан мінезі жеңіл ме
деп ойлап қалған Балуан Шолақ, Ғалияға ауыл әдетін қолданбақ болды.
Ауылда, егер қыздың я келіншектің қас - қабағы жақсы болса, бозбалаға онымен
тілдесу қажет емес, түнде ұрланып төсегіне бір - ақ барады.
Біржанның үйіне осы ниетпен келген Балуан Шолаққа жолы болған сияқтанды, —
Біржан әлде не жұмыспен бүгін келмейтін боп кетіпті. «Үй оңаша болды» деп қуанған
Балуан, іңірде, өзен жағасындағы тал арасына Ақбозды апарып, аяғына тұсау салды да,
үйге қайтып келе жатты. Ойда жоқта алдынан, басына шапан бүркенген әйел кездесті де,
жолын бөгеп тұра қалды.
— Бұ кім еді?!—деді Балуан.
— Мен, Ғалия —деді әйел бетін ашып.
Рас — Ғалия!!..
Ғалияны қалай құшақтай алғанын Балуанның өзі де сезбеді. Соқыр сезім сол жерде
есінен тандырған ол, сүйіктісін жерден жаңқадай көтеріп, қалың талдың арасына ала
жөнелді.
Ғалия тырмысқан жоқ. Балуан оны қалың шалғынның арасына әкелді де, денесін көме
шалқасынан жатқызды. Ғалияда әлі де бұлқыну жоқ.
«Мынау қайтеді?» деп ойлаған Балуан Ғалияның бетіне түрегеп тұрған қалпымен
үңілді.
— Тоқтыңыз семіз бе екен?—деді Ғалия.
— Қайдағы тоқты?—деді Балуан түсінбей.
— Ауыл ұйықтап жатқанда қотанға қасқыр ұрланып кіретін де, бір тоқтыны арқалап
ала қашатын. Сол сияқты мені қайда әкелдіңіз?
«Батыр аңғырт». Балуан сөзден тосылғандай үндемеді.
— Балуан,— деді Ғалия, басын көтеріп, қасына отырған оның иығына қолын салып, —
мен сізді осы араға әдейі іздеп кем ем, тыңдасаңыз үш тілегім бар.
— Неге тыңдамайын. Айт.
— Айтайын! — деді Ғалия жеңіл күрсініп,— нарлығыңызға, «Балуан Шолақ» деген
даңқыңызға сүйеніп, тілегімді берер деп айтам. Бірінші тілек — мен туралы талай өсек
естуіңіз мүмкін, соның жаманат жағына сенбеңіз; екінші тілек — қалтқысыз көңілмен
жүрек жара дос болайық; үшінші тілек — осы базар тарқағанша біздің үйде болыңыз!
Балуан ойланып қалды. Үшеуі де ауыр тілек: Алғашқы тілегін берейін десе, «көлденең
өткен көк аттыны құр жібермейді»— деген сияқты өсекті көп естіді, ол өсектің анық -
танығына жетпей қалайша «саған сенем» дей алады? Екінші тілек — «дос болу»... Өте
үлкен сөз! Өте салмақты сөз! Сырын білмеген адамға «достаса қояйық» деп оңай ма? Ең
қиыны — үшінші тілек. Ғалиямен қалай бірге бола алады ол? Күйеуі ұлықсат ете ме оған.
Жаман да болса күйеу аты, еркек аты бар емес пе оның? Ендеше өз бойына лайық,
еркектік, күйеулік намысы бар емес пе? Сол намысын таптағысы келгенге, шамасы
келгенше қарсы тұрмай ма ол?.. Оның арты неге соқпақ сонда? Бұған дейінгі дұшпаны
аздай, тағы дұшпан үстіне дұшпан қоса түсу керек пе? Ол жалғыз болса құба - құп. Егер
оның дос - жараны көп боп сойылын соға кетсе қайтпек.
Осы ойлардың салдарынан Балуан тұнжырап үндемей ғап еді:
— Орындай алмасаңыз қолқам жоқ, — деді Ғалия оның иығынан қолын алып.
«Өкпеледі» деп ойлаған Балуан ағынан жарылып еді...
— Көп жыл бірге тұрған күйеуімді мен сізден гөрі жақсы білемін, — деді Ғалия, —
оның еркі менің қолымда. Бүгін де мен оны, ертеңге дейін оралмайтын жаққа жұмсадым,
ойым — сізбен бүгін оңаша болып, армансыз сырласу еді...
— Менің бүгін оралып келетінімді қайдан білдің? — деді Балуан қуланған боп.
— Еркектің әйелге деген бар сыры көзінде тұрмай ма, Балуан?—деді Ғалия күліп, —
көз қарасыңызбен айтып аттанбадыңыз ба маған, «кешке оралам» деген сөзді?..
— Ә, солай ма еді? — деп Балуан мойындай қалды да, — ол өз алдына бір сөз ғой,—
деді кескінін салмақтандырып — ал, әлгі сөзге келсек, «күйеуім, — еркімде» дегеніңмен,
оның намысын көрінеу көзге таптауға болмайды; көзіне шыққан сүйелдей боп, үйінде
бадырайып қалай жатып алам?..
— Сонда не істемексіз? Ұрланып кеп жүрмексіз бе?
— Басқа амал бар ма?
— Сізді жасыра алатын дүние жоғына көзіңіз жете ме, батыр, тегі?..
Балуан үндемеді...
— Жоқ, — деді Ғалия шымыр дауыспен,— ешнәрсе де жасыра алмайды сізді!.. Өзгені
былай қойғанда, қараңғы түн де жасыра алмайды!.. Сіздің қайда жүріп, қайда
тұрғаныңызды жұрт жасырсаңыз да біледі, өйткені, сіз жұртқа шыққан күн, туған айдай
мәлім боп алған адамсыз. Сіз жұрттың бәрін көрмегенмен, сізді жұрттың бәрі көреді...
— Сонда не істеу керек?—деді, бұл сөздерге тағы да шырмалған Балуан.
— Бір жол бар, — деді Ғалия қаярланған үнмен,— бірақ, оған сіз түсе алмайсыз!..
— Мысалы, қандай?
— Әйеліңізден айырылып, маған қосылу!..
— Өзің түсе алар ма едің, ол жолға?
— Түсер ем!.. Ал, сіз?..
Балуан жауап бермеді. Қалай береді, — осы секундке дейін басына тумаған сұрақ бұл.
Жауабын өзі таба алмай қиналған сұраққа, «Ғалия да ойланбай жауап беріп тұр» деп
жорыған Балуан:
¶ — Сен де хата айтасың. «Түсем» дегенмен, түсе алмайсың ол жолға, күйеуіңнен
айрыла алмайсың!—деді Ғалияға.
— Ендеше, не істеу керек?
— Былайша ғана ойнап - күлу керек...
— Қалайша?
— Белгілі сөз ғой ол! — деді Балуан, ішінен «сондай да сұрақ бола ма екен?!» деп
таңданып.
— Қалайша «белгілі?»—деді Ғалия,—«ұрланып жолығу» ма, «белгілі» дегеніңіз?..
Оның несі «ойын - күлкі?»...
— Сонда не істе дейсің?—деді Балуан бұл мағынасыз егесуді доғарғысы келген үнмен.
— Егер қиғыңыз келсе, Балуан, маған өзімізден өзге ешкім білмейтін ұрлықтың ойын -
күлкісі емес, қалың ел білетін жария ойын - күлкі керек.
— Ол қалай болады?
— Мысалы, бір әдемі атты әдемі сайманмен, әдемі тарантасқа жегесіз, екеуміз оған
қатар мінеміз де базар аралаймыз және жәй араламаймыз, сырнайлата, әндете аралаймыз,
сөйтіп, базардың думаны боламыз. Міне, бұл, жұртқа жария ойын - күлкіміз болады. Жұрт
та рахаттанады бұған, өзіміз де рахаттанамыз. Бұлай ойнап - күлуге күйеуімді мен көндіре
алам.
Екеуі осыған серт байласты. Серттің куәсі — Біржан болды. «Ғалияның алысқа
жұмсауымен, — мен көз таса боп, Балуанға кешке жолығу» деп күдіктенген ол, «барайын»
деп аттанып кеткен еді де, былай шыға бой таса ғып, іңірде кейін оралып, атын алысқа
тұсап, талды жамылып кеп, Балуан мен әйелін аңдыған еді. Ол екеуінің қалай жолығып не
кеңескенін, қастарындағы қалың талдың ішінде отырған Біржан түгел естіді. Әзірге
бүлініп - жарылған ештеңе болмағанмен, естіген кеңестері құлағына жаға қойған жоқ. Бұл
істің арты немен тынуына көзі жетпеген ол, ең жақын міндетім» деп, Балуанның бүгін
түнде Ғалиямен қашуына бөгет жасауды есептеді. Сол мақсатпен ол, үйі ұйқыға жатады -
ау деген кезде, алыс жолдан оралғандай, атын дүбірлете аяңдатып кеп, дыбысын сездіргісі
келгендей, үйінің сыртына қақырына - түкіріне түсті.
— Иеміз келіп те қалды! — деді ол дыбысты таныған Ғалия, іштей әрі қуанып, әрі
ренжіп.
— Реніші — бүгінгі түнді Балуанның құшағында өткізбек еді, күйеуі ол үмітін кесті;
қуанышы — бүгінге дейін адал келген неке суына, бүгін арам тамшы қосу, су орнына у
ішердей жүрегін лоблыта бастаған ол қиналудан күйеуі құтқарғандай болды.
Қасына жатқан күйеуімен сыбырласқан Ғалия, оны өз ырқына көндіріп барып
ұйықтады. Сондағы айтқан сөзінің тоқетері: «Ойыным мен сауығыма бөгет болмауға
басынан көнген едің ғой, сен? Адал некемізге арам жұқтырмауға мен уәде берейін,
Балуанмен базарда серуендеуіме бөгет болмауға сен уәде бер».
Осы тақырыпта айтылған ұзақ сөздің қорытындысы сияқтанған бұл өтінішке,
Ғалияның дегенін екі етпеуге дағдыланған Біржан қарсылық айта алмады. Оның, тек қана
айтқаны:
— Қайдам, жұрт көзіне ерсі көрініп жүрмесе, өзің біл!..
— Жұрттың не десе де еркі, — деді Ғалия, — ел аузына қақпақ бола алмайсың. Бір
бірімізге өзара сенсек болғаны. Мен саған сендім. Ал, сен өзің маған сенесің ғой.
— Әрине!—дей салды Біржан.
Көкейінде «сенбегенде амалым қанша!» деген сөз тұр. Ол сөзді сыртына шығара
алмайды. Ғалияның көңілін қалдыру былай тұрсын, кірбің салуға да жоламай дағды алған
ол. Неге екенін өзі де білмейді,— Ғалия жоқ жерде оған өмір жоқ сияқтанады, онсыз
күні,— қараңғылық сияқтанады, айы да, күні де Ғалия сияқтанады, оның көңіліне қаяу
салу, айы мен күнінің бетіне кір жағу сияқтанады...
Бұған дейін сөйтіп келгенде, Біржанның жанын толқытарлық қаупі болған да жоқ еді.
Қазір олай емес. Мынау «Балуан Шолақ» деген оның бұрын көрмеген «аңы». Бұрынғы
«аң» деп жүргендері, бұның қасында, арыстанның қасындағы борсық сияқты. «Бұл бір
жұтпас, — деп қорқады Біржан Балуаннан, — егер жұтса, түйені түгімен, биені жүгімен...
дегендей мол қылғыр!.. Бұның аузына іліккенді суырып алу да қиын болар!..»
Осыны айтайын десе, «көңілін қалдырам ба» деп Ғалиядан қорқады, айтпайын десе,
«асап қою» қаупі бар!.. Ғалияның «маған сенесің ғой?» деген сұрауына «сенем» деген нық
жауап бермей, «әрине» деп былқ ете түсуі сондықтан...
Ерінен рұқсат алуын Ғалия ертеңіне естірткенде Балуан Шолақ қуанып кетті.
Жігіт екен ғой, оның өзі!—деген сөз шығып кетті оның аузынан,— дос болуға да
жарайтын жігіт екен ғой ол!.. Бірге серуендесек қайтеді өзімен?
— Егер, көнсе.
— Неге көнбейді?..
— Артық жүріс - тұрысты ұнатпайтын адам...
Ғалияның сөзі тура шықты. Онымен базарда бірге серуендеу үшін, жоғарыда аталған
Құлақасқа жорғаны арба - сайманымен сатып алған Балуан, Біржанға бірге жүруді
ұсынған еді, «бұндай іске бейілім жоқ еді, Ғалияға берген ұлықсатым ұлықсат, өздерің
серуендей беріңдер!» деді.
Құлақасқаның фаэтонына мініп Балуан мен Ғалия жөнеле бергенде, ішінде лаулай
жөнелген қызғаныш оты Біржанды да үйіне отырғызбай атына еріксіз қондырды. Оның
ақылшысы,— әрі болыс, әрі бай, ауылда да, Ақмолада да салығы бар ЬІспан дейтін адам
еді. Кеше де ол Ғалия жұмсаған жаққа бармай, сол — Ыспанға соғып, Балуан Шолаққа
деген күдігін айтқанда:
— «Қасқырдың ұлығаны — жеймін дегені» депті аталарың,— деді Ыспан,— Балуан
Шолақ бекерге ұлитын қасқыр емес, ұлыса жейтін қасқыр. Ұлыды ма, қатыныңа қарап?—
«жеді» дей бер оны. Осы түннің өзінде жеп кетіп жүрмесін ол. Жемесін десең, ізіңмен
қайт үйіңе!
Қайтпақ болған Біржанға:
— «Аңдушы алмай қоймайды» депті аталарымыз, — деді Ыспан. — Торуға кірісе,
қапыңды табады ол...
— Таптырмау үшін не істеу керек?
— Оны кейін ақылдасайық. Бүгін үйіңе қайт. Әуеле Балуанның үйіңе оралу -
оралмауын біл, соған қарап айла жасайық.
Ертеңіне Біржан оралып кеп естіген - білгенін айтқанда:
— Келді ме, жорамалым?—деді Ыспан, Біржанның салмағын молайта түскісі
келгендей.
— Дәл келді. Әулие екенсіз!..
— Енді бұдан құтылу оңай, — деді Ыспан.
— Қалай?..
— Оны кейін білесің. Саған тапсырарым, — қатынның серуендеуіне бөгет болма...
— Со бетімен алып қашса қайтем?
— Оны істемейді Балуан Шолақ. Сертіне ол берік жігіт. Кешке кеп үйіңе қонам десе
қонады ол.
Ендігі сөзді ертең кеңеспек боп Ыспан Біржанды үйіне қайтарып жіберді. Оның
Біржанға «кейін білесің» дегені, өткен күні, Атбасарға жиналған болыстардың бәрін ояз
шақырып алған еді де, «Егор Пропадконың өгізін ұрлаған қашқын — Нұрмағамбет
Баймұрзин осы базарда жүр дейді, жалған аты «Балуан Шолақ» дейді, халық өзін аса
жақсы көреді дейді, олардың арасынан ұстау да қиын дейді, ал, енді сол адамды қалай
ұстаудың амалын табыңдар» деген. «Табамыз» деп уәде берген болыстар. «Бірақ, бұл істі
өте жасырын түрде істеңдер!» деп тапсырған ояз.
Осы әңгіменің ішінде болған Ыспанның құлағына Біржаннан естіген хабар жаға кетті.
«Көптің ішінен ұстау қиын еді,— деп қуанды ол,— серуенде жүргенде ұстау оңай. Бұны
оязға хабарлау керек».
Біржанға бұл ойын айтпауы —«сөз тарап кетер» деп қорықты.
Хабар тиген ояз, базарда тәртіп сақтау ісінде жүрген Казачая сотняға «қапысын тап та
қамап ұста!» деген бұйрық берді.
Ғалиямен қатар мініп, сырнайда тартқан әнге қосыла, Құлақасқаның екпінді
жорғасымен сілтеп келе жатқан Балуан Шолақты кейі салт, кейі жаяу бір топ солдат
алдын бөгеп тоқтатты да, қоршап ала қойды.
— Бұ не пәле? — деді, түсі құп - қу боп кеткен Ғалия, дірілдеген дауыспен.
— Пәле боп бізге не қылады?—деді Балуан,— не ақысы бар бізде, бұл солдаттардың?
Олардың, Балуан Шолаққа не істеуін баяндардан бұрын, оқушыларды «Казачая сотня»
аталатын бөлімшенің хал - жайымен таныстырып алайық.
Бұл сотяның тұрғылықты мекені — Көкшетау сыртындағы Айдабол дейтін жер. Анда -
санда адамы жаңарғанмен сотняның осы өлкеге пайда болуына көп жылдар өтті. Ол ең
алғаш 1739 жылы, Абылай хан Россияға бағынуға ант бергенде құрылып, «тәртіп
сақтауға» хан ордасына жіберілді. Абылай ханды, оның баласы Уәли ханды, қолынан
өткерген сотня, «дала тиыштығын сақтау» ісінде қалып қойды... Үкімет бұл сотняны:
Көкшетау, Атбасар, Ақмола — үш ояздың орталығы деп Айдаболға қойды. Атбасарда
базар ашылғалы, сотняны жылда «базар тәртібін сақтауға» жібереді.
Сотняның солдаттары соңғы жылдарда бірнеше рет жаңарғанмен, атаманы көп
заманнан өзгерген жоқ. Ол: сөмпектеу келген ұзын бойлы, ұрты ішіне кірген қушық бетті,
иегінің ұшын ғана қасқалап қырғаны болмаса, сақалы мен мұртын тұтас, ұзын ғып
өсірген, ойнақы кішірек қара көзді, қайқы мұрынды, кең танаулы, ұзын қасты, сақал -
шашы ағарған, қара сұр казак - орыс. Оның туып өскен жері Айдаболға жақын — Зеренді
тауындағы казактардың станциясы, тұқымынан байлар да, генералдар, полковниктер,
атамандар да көп шыққан. Біз сипаттап отырған атаманның аты Захар. Орыс та, қазақ та
оның фамилиясынан гөрі атын жақсы біледі. Қазақтар оны «Көктеке» дейді.
Көктеке өзімен теңдес біреу болмаса, өзгемен қамшы я жұдырықпен сөйлеседі. «Қолы
тастан қатты» дейді таяқ жеушілер. Оңай олжа табуға да шебер ол, жоқтан сылтау тауып
кім көрінгеннен қорқытып пара ала береді. Станцияда бай шаруасын қорқытып ұстайтын
жалшыларына тегін баққызады. Ол әсіресе қазаққа еш, кез келген қазақты сабау — оның
өміріндегі «бір рахаты»...
Көктекенің қаһарлы атын Балуан Шолақ та естіген. Зорлықшылдың бәріне өш Балуан,
біреулер Көктекені жамандаған әңгімелер айтқанда, «шіркін, маған бір кездесер ме еді?!»
деп кіжінетін еді, міне, енді, сол тілегі бола кетті, — оны солдаттар, Көктекенің
бұйрығымен қоршады, өзі ішінде тұр. Балуанды ол — ояздың «ұстап бер!» деген әмірімен
қоршады.
Ол да Балуан Шолақ туралы көп әңгімелер естіген еді және ол әңгімелер Көктекеге
ертегі сияқты боп жеткен еді. Қара күші болмаса, сана - сезімі топас ол, Балуан туралы
ертегілердің біразына нанған сияқтанып, көруге құмартып жүретін еді.
Міне, енді «ертегінің ерін» алдынан тосып тоқтатқан ол, қазақша шалағай білетін
сөздерімен тіл қатпақ боп, солдаттарды кимелей Балуанға жақындады.
— Кімдікі парен сен? — болды оның бірінші сөзі.
— Мен — Балуан Шолақ!-— кім екенін жорамалдап.
— Aha!.. Понимаю!.. Естіген!.. Сен улкон казак!.. Здоровый!.. Молодчина!.. Қайда
барады, сен?..
— Базар аралап жүрмін...
— Сені ояз шақырған, мен соған тоқтатқан...
— Менің оязда жұмысым жоқ.
— Оныкі жұмыс сенде бар...
Көктеке қылжақ қылып тұр екен деген оймен, Балуан атының басын кейін бұрайын
деп еді, божысынан Көктеке ұстай алды...
— Жібер!—деді Балуан, божыны жұлқып.
— Жоқ, мен сені жібермейді, оязға апарады!—деді Көктеке түсін суытып ап.
— Жібер!— деп божыны тағы жұлқығанда, қолына жармасқан Көктекені кеудеге
салып кеп жіберді. Көктеке шалқасынан түсті. Сол ашумен атты құнтпен тартып - тартып
жібергенде, жаны ышқынған ат, қамаған солдаттарды кеудесімен қағып, тарта жөнелді.
Арба жалтарған шақта Ғалия төңкеріле құлап түсіп қалды... Оны байқаған Балуан атын
тежей беріп еді:
— Қарама маған! Өзің құтыл!—деп Ғалия айғай салды. Содан ба, әлде қызған ат киіп
әкетті ме, Балуан Шолақ жөнеле бергенде:
— Ат!—деген дауыс естілді.
Бірнеше мылтық қатарынан гүрс ете түсті. Құлақасқа омақата құлады. Арба төңкеріліп
түсті, Балуан ұшып кетті.
— Өлді!.. — деп шу ете қалды қарап тұрғандар...
Балуан Шолақ тұрып үлгермей солдаттардың қоршауында қалды...
Солдаттар оны құрғақ қолмен емес, найзалары сүйреген мылтықты қолмен қамады,
егер құрғақ қолмен қамаса, алыса кеткенін ұшырып жіберер еді де, денесіне қол дарытпай,
сытылып шыға келер еді. Мылтыққа амалы болмай қалды оның «Батыр — бір оқтық»
деген аталарының мақалы түсті оның есіне. Дәрменсіздігін көрген ол, солдаттарға «ұста
да, байла!» дегендей, артына қайырған қолдарын тоса берді...
Ертеңіне Балуан Шолақтың аяқ - қолына кісен салынды да, пар атқа жеккен күймелі
арбамен, салт мінген, елу солдаттың қоршауында, Көкшетауға айдалды.
Балуанға жаны ашитын жігіттер «жолда тосып тұрып тартып аламыз» деп еді және ол
ойларын орындамақ боп әр жерге тосқауыл да қойып көріп еді, нақ «иә, бәсекеге келгенде
мылтыққа қарсы шаба алмады. Олардың да күрсіне айтқан сөздері «батыр — бір оқтық»
деген рас екен - ау!..
|


title: Сабит Муканов. Балуан Шолак

text:
Мазмұны
БАЛУАН ШОЛАҚ
КАРОНМЕН КҮРЕС
ҚОРҚЫНЫШ
«ЕР ҚАНАТЫ — АТ»
АҚБОЗ AT
ҚЫЗ АЛЫП ҚАШУ
«ЕР — ЕЛДІҢ БАЛАСЫ»
АҢҒАЛДЫҚ
ҒАЛИЯ
«БАТЫР — БІР ОҚТЫҚ»
АБАҚТЫДА
ӘЗӘЗІЛДЕР
КЕПІЛДІК ЖӘНЕ СОТ
АДАМ БАРЫМТАСЫ
ХАУІПТІ ХАТ
КӨКШЕНІҢ КЕУДЕСІНДЕ
СЫНАСУ
«ЕРДІ КЕБЕНЕК ІШІНДЕ ТАНЫ»
ТАҒЫ ДА ТҮРМЕДЕ
МЕҢДУАНАҒА МАСТЫҚ
ӨЛІМ ТҰЗАҒЫ
АМАЛСЫЗ АЙЫРЫЛУ
БАЛУАН БІРІКТІРГЕН ӘН-КҮЙ
ЖОЛБАРЫСПЕН ЖҰЛҚЫСУ
АЛАТАУ АЯСЫНДА
ӨЗ БЕЙНЕСІ
ТАУДЫҢ ТАҒЫСЫ
ЖАСЫРЫН ҚАСТЫҚ
БАҒЫ ҰШҚАН БАЛУАН
БАЛУАН ШОЛАҚ
повесть
Босанған Нұрмағамбет, екі себеппен Қайрақтыға оралмай ауылына қайтты, бір себебі
— қапымды тауып өлтірмей қоймайды деп Пропадко тұқымынан қорқу; екіншісі —
жазықсыз жаза тартып үй - орманымен құрып кеткен Кургановтардың, «Пропадколер
бұзып әкетіпті» деген жұртын көргісі келмеу.
Осы себептермен жайлауда отырған еліне қайтқан ол, салысы суға кеткен адамдай,
салбыраңқы қабақпен үйінде тұрып жатты. «Алда не істеу керек?» дегенді, ол алғашқы
күндері ойлаған да жоқ, ойлауға шамасы келген де жоқ. Оның басын билеген жалғыз ой
— Пропадко сияқты күштілердің, Кургановтар сияқты әлсіздерге көрсететін қорлығы.
Ол сондай ауыр ойда жүрген күндердің біреуінде, оның көзі де, жайлаудағы жұрттың
көзі де бір атты мініп, бір атты жетектеп, ауыл - ауылдың арасында шоқыта шапқан
біреуге түсе кетті.
— Е, қайда барасың? — деген сұрауға:
— Тоқсанбай байға ас
11
берілетін еді, соған сауын
22
айтып жүрмін, — деп жауап берді
ол.
— Қашан болады, ол ас?
— Енді бір айдан кейін.
— Қанша елді шақырды?
— Көкшетау, Атбасар, Ақмола, Қарқаралы, Кереку, Қызылжар, Омбы — осы жеті
ояздың елін түгел шақырды.
— Ойпырмай, оған не деген ас шақ келеді?!
— Тоқсанбайдың өз малынан мың қой, жүз ту бие, ілік - шатыс, құдандасынан жүз елу
ту бие, мың жарым қой, барлығы — екі мың жарым қоймен, екі жүз елу жылқы сойылады,
солардың еті жетпей ме? Қымызына жиналған жұрт өзі әкеледі.
Бір ай асқа әзірленген жұрт сабаларын екі доңғалақты қазақ арбаға артып, біреу салт,
біреу арба жегіп... дегендей, Тоқсанбай аулына, жан - жақтан ағыла бастады. Ормансыз
жазық кең дала, құмырсқаның илеуіндей қыбырлаған адамнан көрінбей кетті.
Бұл топтың ішінде Нұрмағамбет те жүрді. Ойы жүдеген шақта бойы да жүдеген оған,
асқа аттанарда шешесі ұрысты. Нұрмағамбеттің еркіне салса, бұл асқа бармас та еді. Өзге
жұрт жиналып жатқанда үйінде бейғам отырған оған:
— Сен неге отырсың?—деді Қалампыр.
— Жәй...
— Асқа бармаушы ма ең?
— Не алам, содан?
— Жоқ, барасың!—деді шеше, бұйырған дауыспен,— немене, жүнжіп кеткенің?
Осындай жігіт бола ма екен, басына түскен бір іске мұқап қалған?.. Көрсетпе, ол
қылығыңды көзіме! Бар, асқа!.. Және бұл жүдеген түріңмен емес, жақсы киініп, ер-
тоқымыңды жақсылап бар!..
Бұйрығына көндірген шешесі, «ауылға келгенде киесің» деп даярлатып, сандығына
салып қойған қазақы жақсы киімдерін, «Нұржан ғана мінеді» деп, өзгеге ұстатпай, кереге
басына іліп қоятын жақсы ер-тоқымын берді де, биыл бесті шыққан жақсы атын мінгізіп,
баласын ауылдан көріктендіріп жөнелтті.
Ондай ас пен тойда елдің аузындағы сөз — балуан жігіт пенен жүйрік ат!
Жеті ояздан жиналған жұртта, бәйгеге қосылатын мыңға жақын ат бар, солардың
ішінде ерекше ауызға алынған Ақан серінің Құлагері. «Белдемесінде қанаты бар дейді, аз
шапқаннан кейін құс боп ұшып кетеді дейді», деседі жұрт ол туралы. Талай саңлақтың
иелері Құлагерді барлайды да, өз атынан түңіледі. «Құлақ естіген жерде бұрын бәйге
бермеген Құлагер, бұл жолы да шалдырмас» деседі жұрт.
«Бәлен балуан кепті, түген балуан кепті!»—деген күңкілдердің ішінде ауызға ерекше
түскені «Қарақыпшақ Қобыланды батырдың ұрпағы - мыс деген «Түйе балуан» атанған
біреу. Көріп қайтқандар ол туралы шошына сөйледі:
— Білектері адамның санындай, саусақтары білектей, саны кеудедей, кеудесі кигіз
үйдей, құлағы тебінгідей, басы қазандай, аузы жырта қарыс, екі ерні — екі кесек ет,
түксиген қабағына біткен қалың қас желкілдеп кішкене көзін жауып тұр, тұла бойы
түксиген жүн, қылдары жылқының ту құйрығынан қатты, бойының тұрқы — нар түйедей,
екі иығына екі кісі мінгендей, сөйлеген сөзі — арыстанның күрілдегені сияқты. Мойны
бұрылмайды, — қараған жаққа бар денесімен қозғалады, бір жегенде бір қойдың етін жүк
көрмейді, бір сүйретпе қымызға сусыны әрең қанады!..
— Онымен кім күресер екен?—деседі жұрт.
— Әй, ешкім күреспесе, өлгісі келген біреу болмаса!..
— Қап! — дейді біреулер өкініп, — бас балуанның бәйгісі түйе мен ат бастаған,
құндыз бен жібек шапан қосқан жүз ірі қара деп еді, сол бәйгіні енді күрессіз алады - ау,
сабаз!..
— Қой, — деді біреулер, — түйе балуанды туғызған ел сол сияқты бір ұлды тағы да
туғызбады деймісің. Ел ғой, біреу табылар.
— Әй, кім білсін!..
Асқа төрт рудан жиналған еді: Арғын, Қыпшақ, Керей, Уақ.
Әдетте «Арғын аға баласың» деп, аста, тойда бас балуан шығаруды ел Арғынға
ұсынатын. Бірақ бұл жолы Арғынға жол тимеді. Себебі: ас беріп отырған Тоқсанбай,
Арғынның «Атығай» дейтін бұтағынан, ас берген елге бас балуанның жолы келмейді.
Ендігі күресетін Қыпшақ пен Керей. Керей мен Уақ ағайындас. Тойда, аста олар бірге
отырады.
Асқа жиналған жұрт етін жеп, қымызын ішкеннен кейін, біреу құрықтың басына екі
кез қызыл матаны байлап, «ат шабар! ат шабар!» лап, Көксеңгірдің Көктөбесінің биігіне
шаба жөнелді. Арбалылар да, салттылар да, жаяулар да соның соңынан шұбап, қыртысы
қалың, жасыл көделі жердің шаңдағын аспанға шығарды. Қою шаңнан тұман басқан жер
беті буалдырланып кетті. Көп кешікпей, құмырысқадай құжынаған жұрт, үлкен қара
жолды ортаға ала, екі жарылып отырды. Жолдың бір жақ бетінде — Қыпшақ, екінші жақ
бетінде — Керей мен Уақ; Арғын асқа жиналған жұртқа қызмет етті.
— Кем болса жиырма мың халық бар шығар, — десті көпшілікті көзімен шолғандар.
Әдетте күрестен бұрын бәйгінің аты кетеді. Асқа жиналған мыңға жақын жүйріктен
іріктеліп кеп үш жүздей ғана ат бәйгіге қосылатын болды, себебі — әр елден озып келген
жүйріктің иелері: бағын сынау үшін аттарын «Көксеңгірдің Көктөбесінен» елу шақырым
жердегі Сілеті өзенінен жіберуді тілек етті. Сол тілек орындалып, Сілетіден ертең ертемен
жіберетін боп, қоналқаға аттарды шабарман айдады. Жиын жұрт бүгінгі мәжілісті балуан
күрестіру қызығымен өткізбек болды.
Аттар жөнелгеннен кейін бас балуан шығару жолы тиген Қыпшақ «Түйе балуанын»
шешіндірді. Түйе балуан күресерде қойдың жүнінен жуан ғып тоқыған, балағы тізесінен
жоғары шалбар киіп, ышқырына қайыс белбеу өткізіп, белін тас қып буады екен де, үстіне
одан басқа киім ілмей, тырдай жалаңаш шешінеді екен. Күрескен балуанмен бел
ұстасқанша ғана иығына түйе жүн шекпенін жамылып отырып, күресерде оны сыпырып
тастайды екен.
Сол әдетін істеп, түйе балуан қара жолдың жиегіне кеп отырады. Оған Керей, Уақтың
көзі түсіп еді — «Түйе балуан»ға еріп келген адамдар бүркіт қасындағы торғай сияқтанды.
— Кәне, қайсың шығасың!—деп Керей, Уақ дәмелі балуандарының бәріне айтып еді,
біреуі де шыққысы келмеді. Керейдің ішінде: сегіз оязға аға - сұлтан болған Сағынайдың
«Паң» атанған Нұрмағамбеті отыр.
Түйе балуанмен күресер адам Керейден шықпағанына Нұрмағамбет ызаланып:
— Баяғыдан бері Керей, Уақ қатын алған жоқ па ең? Сенен ұл туған жоқ па еді? Ер
тумай, жер туып па еді? «Елмін» деп неге айтатын ең, өзіңді? — деп ақырды.
Осы кезде: ұзынша бойлы, жауырынды, бірақ белі талдырмаш, үлкендеу бота көзі
ойнақшыған, жоғарғы ерні жаңа ғана түбіттене бастаған атжақты, сары сұр әдемі жас
жігіт, ор қояндай ойнақтаған жеңіл қимылмен, ептеп басып кеп, оң тізесін бүгіп
Нұрмағамбетке сәлем беріп, қолын ұсынды. Нұрмағамбет «Бұл кім?» дегендей жас жігітті
көзімен шолып еді: ақ ботаның түбітінен тоқыған, қарала батсайымен өңірін, етегін
әдіптеп, жағасына төрт елідей құндыз ұстаған қынама бел қамзолы бар жасыл жібекпен
тыстаған, оң жақ құлағын жымқыра киген ақ бұйра, жөкей тымағы бар, аяғында кебісін
күміс шегемен әлеміштеп, желкесін көк сауырлатқан, өкшесі биік «Қосай - қолашы
11
» бар.
Нұрмағамбет «Паңмен» үйде де, түзде де өзі ұлықсат етпей ешкім амандаспайтын еді.
Мына жігіттің екпіндеп кеп қол беруі оған ұнамады.
— Кім баласысың?—деді, ол семіз бетін тыржита қарап.
— Әкемнің аты Баймырза, — деді жігіт екілене сөйлеп, — өз атым Сіздің атыңыз
сияқты — Нұрмағамбет.
— «Жаман иттің атын Бөрібасар қояды» деген сөз бар еді, — деді Нұрмағамбет,
жігіттің аты өзімен аттас болғанын ұнатпай, — атың жақсы екен. Қай елсің?
— Іргелі ел емеспін. Аз атаның баласымын. Арғы тегім Үйсін. Абылай ханның
заманында атам батырлықпен ерігіп кеп, Керейден қатын алып тұрып қалған екен. Содан
тараған төрт - бес үй бармыз. Керейдің бір ауылында отырған кірмеміз. Ал, Паң ата!—деді
Нұрмағамбет сөйлегісі келген паң Нұрмағамбетті кимелеп, — рұқсат етіңіз, Керейдің
аруағын шақырып, Қыпшақ балуанымен күресейін деп едім. «Ер жігіттің үш жұрты бар,
біреуі — өз жұрты, біреуі — қайын жұрты, біреуі — нағашысы»— деп еді. Задым Үйсін
болғанмен, Керейдің қызынан туған мен де Керейдің бір баласымын.
Паң Нұрмағамбет, жігітке жауап берудің орнына айнала қарап еді, қоршап отырған
ақсақалдар «жіберіңіз» деп өтінді.
— Бар, — деді Паң.
Жігіт қуанып жүгіре жөнеліп, қоршаған көптің арасында шешініп жатқанда:
— Есер неме емес пе? — деді Паң, — ұятқа қалдырмай ма?
Әлдекім оған Нұрмағамбеттің серілікте көңілі бар жігіт екенін және Қайрақтыда
басынан кешкен халын қысқаша баяндап берді.
— Бәсе, айттым ғой, есер деп. Есер болмаса, өзі кедейдің баласы дейсіңдер, әлгіндей
оңды киім кие ме? Енді жалшылыққа тұрғысы келмей жүрген біреу ғой. Жасы нешеде
екен, өзінің?
— Биыл жиырмаға шығатын болар.
Паң ойланып қалды. — «Ә, — деп ойлады ол ішінен, — жасына қарағанда денесі
сойқан екен. Мынау тегін болмас!».
Кешікпей көптің көзі ақ балтыры ашық күнге күмістей жалтырап, аяғын ойнақтаған
құлындай жылдам басқан сидам жігітке түсті. Жігіттің үстінде: қой жүн шекпен, жеңін
түрген.
«Я, аруақ, қолдай гөр!»—деген дауыс Керей, Уақ жағында қаққан қоңыраудың
дауысындай тұтасып күңгірлеп кетті.
Ол кездегі ауыл әдетінде қара жолды балуан аттамайды. Нұрмағамбет оны тыңдаған
жоқ, қасына ергендердің «тоқта!» дегенін елең қылмай өтіп кетті. «Қап!—десті Керей
жағы, — кесірге ұшырамаса жарар еді, жолды аттады - ау!».
Түйе балуан да түрегеледі. Дағдылы көзге ортадан жоғарырақ көрінетін Нұрмағамбет
бойының биіктігі, Түйе балуанға қатарласқанда байқалды, — өзге адам кеудесінен
келмейтін Түйе балуанның бұл иығынан келеді екен.
— Ә, сенбісің, Керейдің балуаны? — деді ол күрілдеп,— атың кім?
— Кейін сұрарсың әуелі күресейік.
— Жарайды, оқасы жоқ! — деді ол Нұрмағамбетті менсінбегендей, қымсынбай, —
ендеше, қалаған жеріңнен ұста, бала!
Нұрмағамбеттің шолақ қолы Түйе балуанның беліне буынған қайысқа шап ете түсті.
Белбеуді ол, қолына қапсыра бір орап алды. Өзгемен күрескенде Нұрмағамбет құшақтап
көтеретін еді, мынау оған болар емес, беліне адамның құшағы жетпейтін, атан түйедей
бірдеме!..
Жас жігіттің жұдырығының тегеурінділігіне қарап «күші бар екен», деп ойлады Түйе
балуан, сонда да аса қауіп қылмай, шекпенінің екі өңірін кеуде тұсынан қапсыра ұстады
да, бір қолын бос жіберіп:
— Ал қимылда, бала!—деді.
Сол кезде Нұрмағамбет Түйе балуанның сол жақ бүйірінен де ұстап, оң жамбасқа ала
сілтеп кеп қалып еді, Түйе балуанның оң тізесі бүгіліп барып, әрең дегенде түрегелді.
— Жықты! Жықты!.. — десті Керей жағы жүгіріп. Әдетте тізесін бүксе балуанның
жығылғаны.
Екі жақтан да жігіттер жүгірісіп жанжалдасып жатыр еді:
— Тоқтаңдар!—деді Нұрмағамбет айқайлап, — жоқтағандарың, менің намысым болса,
кейін қайт, Керейдің баласы! Тізесін бүгіп бәйгі алмай - ақ қояйын. Бағымнан көрем, қайта
күресем.
Екі жағы балуандарды жіберіп, кейін шегінді.
Бұрын мұндай күшке кездеспеген Түйе балуанның ашудан бетіне түгі шықты.
Нұрмағамбетті езіп тастауды ойлаған ол, денесінің әр тұсынан ұстап еді — темірге
тигендей батпады, бұлтыңдап ойнаған бұлшық еттері уысын кейін серпіп жіберді. Денесін
қапсыра көтеруге келтірмейтінін көрген соң, Түйе балуан белінен омырмақ боп, құшағын
айқастырып алып, олай да, бұлай да бұрады, кейде ұршықтай үйіріп алып та кетті, бірақ,
қалай сілтесе де тік түсетін бір тамаша!
Ызаланған Түйе балуанның самайынан тері, аузынан көбігі ағып, енді жағадан ап
үйіруге ойлаған кезде, Нұрмағамбет оның ішіне кіріп кетіп, түйедей денесін иыққа сап
арқалай жөнелді. Сол қалыппен бұлқынған балуанды босатпай, арқалап жүріп, үйіріп -
үйіріп, сылқ еткізіп шалқасынан тастап кеп жіберді. Құлаған балуанның екпінінен жер
солқылдағандай болды. Нұрмағамбет ор қояндай ойнақтап, Керейге қарап жайнаңдай
жөнелді. Түйе балуан жығылған орнынан тұра алмай қалды.
— Қабырғам!—деді ол ышқынып, басын көтерейін дегендерге, — сынды білем...
Нұрмағамбетті Керей жағы төбелеріне көтеріп әкетті. «Сені тапқан анаңнан
айналайын... Күшіңнен айналайын... Көп жаса!»... деген дауыстар даланы басына көтерді.
Бір уақытта Паң Нұрмағамбет төңірегіне қараса, аз ғана ақсақалдан басқа жан жоқ.
Жұрттың қоршағаны балуан Нұрмағамбет.
— Отырсын түге, шуламай! — деп Паң ақырды,— не бар, даурығатын? Қаңғырған
жалғыз ауыл Үйсінді сонша ардақтап, сонша қошеметтейтін, Керейдің ол бел баласы ма
еді?
Паңға кім үндей алсын... Жұрттың даусы бәсеңдеді. Осы кезде: үстіне тамаша кілем
жапқан, кере құлаш камшат құндыз бен ала жібек шапанды өркешіне ілген түйеге
бастатып, күміс тұрманмен ерттеген сұлу жирен атқа бастатып, бас балуанның бәйгісі, —
жүз ірі малды Арғын Паңның алдына әкеп тосты. Бір тоғыз мал қосып түйе мен атты
Паңның өзі алды да, өзгесін ақсақалдарға үлестірді.
— Балуанның өзіне де ырым беріңдер. Кедей кісінің баласы, еңбегі, — деген
әркімдерге Паңнан бұрын жауапты Нұрмағамбеттің өзі берді.
— Мен дүние жиғалы жүрген жігіт емеспін, — деді ол,— күшім мен халқым сен аман
болсаң, одан артық маған не керек?.. Бәйгіден бір сабақ та жіп алмаймын, ол көпшілік —
сенің сыбағаң!..
Ентігін басқан Нұрмағамбетке жұрт алғысты жаудырып қоршап тұрған кезде: басына
ақ жібек шәліні желбегей салған, құлағында алтын сырғасы бар, көйлек пен бешпенті
татаршалау, орта бойлы, бетінде аздап қорасан дағы бар, ойнақшыған қара көзді, кішірек
қыр мұрынды, жиырмалар шамасындағы қараторы әдемі келіншек көпшілікті кимелеп
келді де, Нұрмағамбеттің иығына қызыл ала батсайы шапан жауып, қалтасынан мол, ақ
жібек орамал алып, қолына ұстатты.
— «Орамал тонға жарамайды, жолға жарайды» деген, — деді ол сыпайы, сызылған
сәнді үнмен, — ерлігіңізге тартқан сыйым, көпке балап алыңыз!..
Келіншектің қарақаттай мөлдір, күлімдеген көзі Нұрмағамбетке күн сәулесінен өткір
қадалып, оның өмірде жаннан жасқанбаған көзін тайдырып жіберді. Сол өткір қарастан
оның бойы отқа тиген қорғасындай еріп кеткен сияқтанды, аузына сөз түспей, жаутаңдап
қарай берді.
Сыйына лайық жауабы тез беріле қоймаған соң, келіншек тағы бірдеме дегелі
оңтайланып келе жатыр еді:
— Балуан, сені Паң шақырады, тез жүр! — деді бір жігіт.
— Біз бір жолаушы ек, — деді келіншек, — мекеніміз — Қараөткел. Жүріп бара жатыр
ек, хош болыңыз!.. Келіншектің ұсынған қолының жіңішке ұзын саусақтары да,
Нұрмағамбетке оттай ыстық көрінді.
— Хош!—деген сөзге ғана келді оның, тілі. Келіншек Нұрмағамбетке қара көзінен нұр
төге, төңкере бір қарады да, демін кеудесін кере алып, аяғын баяу басып жүріп кетті.
— Атын білесіңдер ме, әлгі келіншектің? — деп сұрады Нұрмағамбет, Паңға келе
жатып, қасындағылардан.
— Білмейміз.
— Қап, сұрамағанымызды қарашы, — деді Нұрмағамбет өкінгендей, — әне, аттанып
та кетті.
Паң Нұрмағамбет, балуан Нұрмағамбетті қарсы алдына шақырып алды да:
— Жай қолыңды!—деді.
— Нұрмағамбет екі қолын көтеріп, алақанын жайды.
— Жігітім, жарайсың. Күшіңе сүйсіндім, — деді Паң.— Не бата тілейсің?
— Тілеп бата ала ма, Паң ата?
— Екеуміз аттас екенбіз, — деді Паң, — сен Нұрмағамбетті қойып «Балуан» деген
атқа ие болсаң қайтеді? Оны азсынсаң қасына «Шолақ» деген сөзді қосайын!..
— Паң. берер батаң «Балуан» деген атақ болса, мынау көп ол батаны мана айтқан!
— Я, рас... айтқамыз... «сүйгенін шұнағым» дейді... Халықтан сүйген атын ол алған...
Оның аты «Балуан Шолақ»!—деген дауыс ду ете түсті.
Көптің құлағында бірнеше күнге шейін осы бір үн ызыңдағандай болды да тұрды.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sabitov-temirlan.html#2018-2019_ОҚУ_ЖЫЛЫ_АМАНБОЛДЫ_АЛТЫН_РЕСПУБЛИКАЛЫҚ_КЕЗЕҢНІҢ_ЖҮЛДЕЛІ_3-ОРЫН_ИЕГЕРІ;_ПӘН_МҰҒАЛІМІ_ИМАНБЕКОВА_БАҚЫТГҮЛ_БУРКИТБАЕВНА

title: Сабитов темирлан

text:
Қайырлы күн, құрметті қонақтар!
Пифагор қоғамының көшбасшылары Сабитов Темирлан және Ногаева Азиза.
САБИТОВ ТЕМИРЛАН:
Ұлы Абай жас ұрпақтың білім алып, ғылымды игеруіне айрықша мән берген. БҮГІНГІ КӨРМЕМІЗДІҢ «ҒЫЛЫМ ТАППАЙ ,МАҚТАНБА» ДЕП АТАЛУЫ ҰЛЫ АҚЫННЫҢ СӨЗІНІҢ МӘҢГІЛІК ЕКЕНІНІҢ ДӘЛЕЛІ.
ОЗЫҚ ОЙЛЫ БІЛІМДІ АДАМДАР ЗАМАННЫҢ ДАМУЫНА ӨЗ ҮЛЕСІН ҚОСАДЫ.
БІЗ – БҮГІНГІ ЕЛІМІЗДІҢ ЖАРҚЫН БОЛАШАҒЫМЫЗ!
НОГАЕВА Азиза:
БОЛАШАҒЫ ЗОР ЖАСТАРДЫ ТӘРБИЕЛЕУ МЕКТЕП ҚАБЫРҒАСЫНАН БАСТАЛАДЫ. ЛИЦЕЙДЕ МАТЕМАТИКАҒА ҚЫЗЫҒУШЫЛЫҒЫ ЖОҒАРЫ ОҚУШЫЛАРДЫ ТОПТАСТЫРҒАН «ПИФАГОР»ҚОҒАМЫНЫНЫҢ ОЛИМПИАДАЛЫҚ ЖЕТІСТІКТЕРІ ПӘН МҰҒАЛІМДЕРІНІҢ, ҒЫЛЫМИ ЖЕТЕКШІЛІК ЕТКЕН ЖОҒАРҒЫ ОҚУ ОРЫНДАРЫНЫҢ (КАРМУ) ОҚЫТУШЫЛАРЫНЫҢ БІРЛЕСКЕН ЕҢБЕГІНІҢ ЖЕМІСІ.
ЛИЦЕЙ ОҚУШЫЛАРЫ ЖЕТІ ЖЫЛ ҚАТАРЫНАН ЖАРАТЫЛЫСТАНУ – МАТЕМАТИКА БАҒЫТЫНДАҒЫ ПРЕЗИДЕНТТІК ОЛИМПИАДА ЖҮЛДЕГЕРЛЕРІ.
АТАП АЙТҚАНДА : 2018-2019 ОҚУ ЖЫЛЫ АМАНБОЛДЫ АЛТЫН РЕСПУБЛИКАЛЫҚ КЕЗЕҢНІҢ ЖҮЛДЕЛІ 3-ОРЫН ИЕГЕРІ; ПӘН МҰҒАЛІМІ ИМАНБЕКОВА БАҚЫТГҮЛ БУРКИТБАЕВНА
2021-2022 ОҚУ ЖЫЛЫ РАХМАН ЕРХАН ПРЕЗИДЕНТТІК ОЛИМПИАДАНЫҢ ОБЛЫСТЫҚ КЕЗЕҢІНІҢ 2 –ОРЫН ИЕГЕРІ; РЕСПУБЛИКАЛЫҚ КЕЗЕҢНІҢ ҚАТЫСУШЫСЫ, ПӘН МҰҒАЛІМІ ИМАНБЕКОВА БАҚЫТГҮЛ БУРКИТБАЕВНА
2022-2023 ОҚУ ЖЫЛЫ МАЛЫБАЕВА АНЕЛЬ ЖАРАТЫЛЫСТАНУ – МАТЕМАТИКА БАҒЫТЫНДАҒЫ ПРЕЗИДЕНТТІК ОЛИМПИАДАНЫҢ ОБЛЫСТЫҚ ЖҮЛДЕГЕРІ, 2-ОРЫН ИЕГЕРІ, ПӘН МҰҒАЛІМІ ИМАНБЕКОВА БАҚЫТГҮЛ БУРКИТБАЕВНА.
САБИТОВ ТЕМИРЛАН :ПӘНДІК ОЛИМПИАДА ЖҮЛДЕГЕРЛЕРІ
2016-2017 ОҚУ ЖЫЛЫ МАРКС ЖАНАР – ОБЛЫСТЫҚ ОЛИМПИАДА 3-ОРЫН ,ПӘН МҰҒАЛІМІ АЛИБИЕВА АСЕТ БУДЕШЕВНА.
2017-2018 ОҚУ ЖЫЛЫ РАМАЗАНОВ ДИАС- ОБЛЫСТЫҚ ОЛИМПИАДА
3-ОРЫН, , ПӘН МҰҒАЛІМІ ИМАНБЕКОВА БАҚЫТГҮЛ БУРКИТБАЕВНА.
2018-2019 ОҚУ ЖЫЛЫ МҰРАТ НҰРАЙ , ОБЛЫСТЫҚ ОЛИМПИАДА 3-ОРЫН ПӘН МҰҒАЛІМІ АЛИБИЕВА АСЕТ БУДЕШЕВНА.
2020-2021 ОҚУ ЖЫЛЫ АЛҒАМЖАНОВ МЕЙІРЖАН, ОБЛЫСТЫҚ ОЛИМПИАДА
1-ОРЫН, , ПӘН МҰҒАЛІМІ ИМАНБЕКОВА БАҚЫТГҮЛ БУРКИТБАЕВНА
2022-2023 «АЛТЫН САҚА» ОЛИМПИАДАСЫНЫҢ ЖҮЛДЕГЕРІ
ПӘН МҰҒАЛІМІ: ӘЛЖАН БЕКЗАТ ТӨКЕНҚЫЗЫ
2022-2023 «АЛТЫН САҚА» ОЛИМПИАДАСЫНЫҢ ЖҮЛДЕГЕРІ АЛҒАМЖАНОВА САРА
ПӘН МҰҒАЛІМІ: КАЛИЕВА СӘТТІБАЛА МҰҚАЖАНҚЫЗЫ
НОГАЕВА АЗИЗА: ЕНДІ ҒЫЛЫМИ ЖОБАЛАР ЖЕТІСТІКТЕРІНЕ ТОҚТАЛАЙЫҚ:
2021-2022 ОҚУ ЖЫЛЫ : ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ҒЫЛЫМИ ЖОБАЛАР САЙЫСЫНЫҢ ЖЕҢІМПАЗЫ : АБДЕРХАН НҰРАРНА, ПӘН МҰҒАЛІМІ: КАЛИЕВА СӘТТІБАЛА МҰҚАЖАНҚЫЗЫ
2021-2022 МЕДЕТБЕК АЯНА ОБЛЫСТЫҚ ЗЕРДЕ ҒЫЛЫМИ ОРТАЛЫҒЫ –III ОРЫН
2022-2023 ЗӘРУБЕК ЗАҢҒАРБЕК ОБЛЫСТЫҚ ЗЕРДЕ ҒЫЛЫМИ ОРТАЛЫҒЫ –III ОРЫН
ТЕМИРЛАН, АЗИЗА: МЕН ДЕ БОЛАШАҚТА ПРЕЗИДЕНТТІК ОЛИМПИАДАҒА ҚАТЫСЫП, ЖҮЛДЕГЕР БОЛҒЫМ КЕЛЕДІ. ОЛИМПИАДАЛАРҒА ҚАТЫСУ МАҚСАТЫНДА ҚИЫНДЫҚТАРЫ ЖОҒАРЫ ЕСЕПТЕРДІ ШЫҒАРЫП, ҰСТАЗДАРЫМ ДАЙЫНДАҒАН ЖИНАҚТАРМЕН ЖҰМЫС ІСТЕЙМІН.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sabitov-temirlan.html#2018-2019_ОҚУ_ЖЫЛЫ_МҰРАТ_НҰРАЙ_,_ОБЛЫСТЫҚ_ОЛИМПИАДА_3-ОРЫН_ПӘН_МҰҒАЛІМІ_АЛИБИЕВА_АСЕТ_БУДЕШЕВНА._2020-2021_ОҚУ_ЖЫЛЫ_АЛҒАМЖАНОВ_МЕЙІРЖАН,_ОБЛЫСТЫҚ_ОЛИМПИАДА_1-ОРЫН

title: Сабитов темирлан


url: http://emirsaba.org/sabitov-temirlan.html#2021-2022_МЕДЕТБЕК_АЯНА_ОБЛЫСТЫҚ_ЗЕРДЕ_ҒЫЛЫМИ_ОРТАЛЫҒЫ_–III_ОРЫН_2022-2023_ЗӘРУБЕК_ЗАҢҒАРБЕК_ОБЛЫСТЫҚ_ЗЕРДЕ_ҒЫЛЫМИ_ОРТАЛЫҒЫ_–III_ОРЫН

title: Сабитов темирлан


title: Сабитов темирлан


url: http://emirsaba.org/sabitov-temirlan.html#:_ЕНДІ_ҒЫЛЫМИ_ЖОБАЛАР_ЖЕТІСТІКТЕРІНЕ_ТОҚТАЛАЙЫҚ:_2021-2022_ОҚУ_ЖЫЛЫ_:_ХАЛЫҚАРАЛЫҚ_ҒЫЛЫМИ_ЖОБАЛАР_САЙЫСЫНЫҢ_ЖЕҢІМПАЗЫ_:_АБДЕРХАН_НҰРАРНА,_ПӘН_МҰҒАЛІМІ:_КАЛИЕВА_СӘТТІБАЛА_МҰҚАЖАНҚЫЗЫ

title: Сабитов темирлан


url: http://emirsaba.org/sabitov-temirlan.html#ПӘН_МҰҒАЛІМІ_ИМАНБЕКОВА_БАҚЫТГҮЛ_БУРКИТБАЕВНА_2022-2023_«АЛТЫН_САҚА»_ОЛИМПИАДАСЫНЫҢ_ЖҮЛДЕГЕРІ_ПӘН_МҰҒАЛІМІ:_ӘЛЖАН_БЕКЗАТ_ТӨКЕНҚЫЗЫ

title: Сабитов темирлан


url: http://emirsaba.org/sabitov-temirlan.html#САБИТОВ_ТЕМИРЛАН__:ПӘНДІК_ОЛИМПИАДА_ЖҮЛДЕГЕРЛЕРІ_2016-2017_ОҚУ_ЖЫЛЫ_МАРКС_ЖАНАР_–_ОБЛЫСТЫҚ_ОЛИМПИАДА_3-ОРЫН_,ПӘН_МҰҒАЛІМІ_АЛИБИЕВА_АСЕТ_БУДЕШЕВНА.

title: Сабитов темирлан


title: Математикалық сауаттылық - Sa бойынша жұмыс істеуді 1990 жылдардың ортасынан бастады. Pis

text:
Математикалық сауаттылық
РISA зерттеуінде математика бойынша жеке ойлау қабілеттеріне бағытталған тест тапсырмаларының мазмұнына ерекше көңіл бөлінеді. Ол математикалық ойлаудан және құбылыстарды сипаттауға, түсіндіруге және болжау үшін математикалық тұжырымдамаларды, рәсімдерді, айғақтарды және құбылысты қолданудан тұрады. PISA тестіндегі математикалық тапсырмалар сонымен бірге, оқушыларға математиканың олардың өмiрiнде қандай рөл атқаратынын түсінуге көмектеседi. PISA тестіндегі математикалық тапсырмалар оқушыларға сандық, кеңістік, ықтимал болатын және басқа да математикалық тұжырымдамалары бар математикалық мәселелерді талдауға, ойластыруға, шешуге және түсінік беруге мүмкіндік туғызады.
15 –жастағы оқушылардың математикалық дайындықтарын тексеру мазмұны математикалық сауаттылық түсінігіне негізделген, ол «адам өмір сүретін әлемде математиканың рөлін анықтау және түсіну қабілеті, жақсы қисынды математикалық пікірлерді айту, қазір және келешекте мүдделі, саналы азамат жасайтын қажеттілігін қанағаттандыру үшін математиканы қолданып білу» деген түсінікті береді.
Математикалық сауаттылық деген ұғымға оқушылардың келесі қабілеттіліктері жатады:
қоршаған ортада пайда болатын және математика арқылы шешуге болатын;
мәселелерді тани білу;
бұл мәселелерді математика тілінде құрастыру;
бұл мәселелерді математикалық айғақтар мен әдістерді қолдана отырып шешу;
шешімдерде қолданылған әдістерді талдау;
қойылған мәселелерді есепке ала отырып нәтижелерді түсіндіру;
шешімдердің нәтижелерін құрастырып жазу.
PISA зерттеуінде оқушыларға қазақстандық мониторингтік зерттеулерге тән типтік математикалық есептер ұсынылмайды. Бұл зерттеудегі математикалық тапсырмалар нақты өмірлік мәселелерге жақын, қоршаған өмірдің түрлі аспектілерімен байланысты және өз шешімдері үшін математикалық талдау талап ететін, мектептің өмірі, қоғам, оқушының жеке өмірі, кәсіби қызметі, спорт және т.б. туралы мәліметтер ұсынылады.
Зерттеу тұжырымдамасына сәйкес, әрбір тапсырма математиканың мазмұнды бөлімдерінің біріне сәйкес келеді:
сандар;
кеңістік және форма;
өзгерістер мен қатынастар;
белгісіздік.
Оқушылардың математикалық сауаттылығының деңгейі, осы аталған мазмұнды бөлімдермен қатар «математикалық құзыреттіліктің» даму деңгейімен сипатталады. Оқушылардың математикалық құзіреттілігі зерттеуде «тұлғаның математикалық білімдерінің, біліктілігінің, тәжірибесінің және қабілеттерінің үндесуімен» анықталады. Зерттеуде үш математикалық құзіреттіліктің деңгейлері қарастырылады: елестету деңгейі, байланыс орнату деңгейі, ойлау деңгейі.
Тұсқағаз
Болат өз бөлмесіндегі бір қабырғаның тұсқағазын ауыстырмақ болды. Ол қабырғаның ұзындығы 4 м, ені 2м 50 см. Тұсқағаздың суреттерін сәйкестендіру үшін әр тіліктен 20 см не жоғары шығару керек, не төмен түсіру керек.
Ескерту: Әр орамның өлшемі: 0,5 метр х 10 метр.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сұрақ 1: Тұсқағаз - Sa бойынша жұмыс істеуді 1990 жылдардың ортасынан бастады. Pis

text:
Сұрақ 1: Тұсқағаз
Осы қабырғаға неше орам тұсқағаз қажет?
А. 2 В. 3 С. 2,5 Д. 4
Құзыреттілігі: елестету
Математикалық аймағы: сандар
Жағдаят: жеке
Деңгейі: орташа
Код 1: дұрыс жауап 3. Шешу жолы: 2,5*8+1,4=21,4 (толық екі орам 20 м тағы да 1,4 м керек сонда 3 орам қажет)
Код 0: басқа жауап
Код 9: жауабы жоқ
______________________________________
Сұрақ 2: Тұсқағаз
Тұсқағаздың шығынын есептеңіз (метр есебімен)
________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Құзыреттілігі: талдау
Математикалық аймағы: сандар
Жағдаят: жеке
Деңгейі: орташа
Код 1: дұрыс жауап 1,4 м. Шешу жолы: Бірінші тіліктен ешқандай қиық алынбайды, сондықтан қалған 7 тіліктен 20 см –ден қиып алынады. 0,2м*7=1,4 м
Код 0: басқа жауап
Код 9: жауабы жоқ
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Sa бойынша жұмыс істеуді 1990 жылдардың ортасынан бастады. Pis - бет 4

text:
_________________________________________
Сұрақ 3: Тұсқағаз
Ескерту: Тордағы әрбір төртбұрыш 0,5 метр х 0,5 метр
Сұрақ 3: Тұсқағаз
Жоғарыдағы сызбадан қабырғаның ортасына ілінген суреттің ауданын есептеңіз. Жауабыңызды есептеп көрсетіңіз (метр есебімен).
______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Құзыреттілігі: елестету
Математикалық аймағы: сандар
Жағдаят: жеке
Деңгейі: орташа
Код 1: дұрыс жауап 2м2 . Шешу жолы: S=1м 2м = 2м2
Код 0: басқа жауап
Код 9: жауабы жоқ
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Sa бойынша жұмыс істеуді 1990 жылдардың ортасынан бастады. Pis

text:
PISA (Programme for International Student Assessment) – халықаралық зерттеудің мақсаты 15жастағы оқушылардың математикалық, жаратылыстану мен оқудағы сауаттылығын бағалау болып табылады. Зерттеудің негізі мектептің бағдарламасын меңгеру ғана емес, жеке тұлғаның дамуындағы білімін, дүниетанымын шыңдау, әртүрлі өмірлік жағдайларда шешім қабылдай алатын қабілеттерін дамытуға бағыттау. Біз жобамызда осы қағидаларға, зертеудің мақсатына сүйене отырып тақырып бойынша есеп шығару жолдарын қарастырамыз PISA үш жылдық мерзіммен өткізілетін білім беру ұйымдарында 15 жастағы білім алушылардыңматематикадан сауаттылығын бағалауға арналған Халықаралық зерттеу. Оқушылардың білімжетістіктерін зерттеу негізгі үш бағыт бойынша жүзеге асырылады: математикалық сауаттылық,жаратылыстану сауаттылығы, оқу сауаттылығы.Тыңдаушы елдердің білім беру және өз оқушыларының қабілеттері мен өздерінің білім беру жүйесінің тиімділігі жөніндегі тұрақты және анық хабардар болу қажеттіліктеріне қарай, Экономиялық ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ) PISA бойынша жұмыс істеуді 1990 жылдардың ортасынан бастады. PISA өзінің ресми қызметін 1997 жылы бастады, бірінші зерттеулер 2000 жылы, екінішісі 2003 жылы, үшіншісі 2006 жылы, төртіншісі 2009 жылы, бесіншісі 2012 жылы өткізілді. Келешекте зерттеулерді 2015 жылы, 2018 жылы және т.с.с. өткізу жоспарланған.
Бұл зерттеулер кезінде білім алушылардың білім жетістіктігімен қатар, бағдарламаға қатысатын елдердің ерекшеліктерін анықтауға мүмкіндік беретін факторлар қарастырылады. Бұл жиынтық сұрақтар оқу-тәрбие үрдісін ұйымдастырудан бастап, отбасында баланың дамуына қажетті жағдай жасауға кешенді баға беріледі.
Зерттеу нәтижелері отандық білім берудің төмендегі негізгі проблемаларын көрсетіп берген:
Оқушылардың түрлі мәтіндер мазмұнын түсінуі мен өзіндік ойлау қабілеттерінің жеткіліксіздігі;
Оқушылардың математикалық құзіреттілігін сипаттайтын тәжірибелік дағдылардың жеткіліксіздігі;
Күнделікті өмірдегі жағдайларды түсіндіруге арналған жаратылыстану – ғылыми түсініктерді қолдану дағдыларының, алған ақпараттарды сын тұрғысынан бағалаудың, болжамдар жасау мен көзқарасын негіздеу деңгейінің жеткіліксіздігі.
Білім беру ұйымдарының оқу процесіндегі жоғарыдағы кемшіліктердің себептері:
оқу-тәрбие процесінде оқушылардың жеке қызығушылықтарының жеткілікті ескерілмеуі, жеке
тұлғаға бағытталған жұмыстардың кемшіліктері;
мұғалімдердің әлеуметтік практиканы қалыптастыратын зерттеу іс-әрекетін, жеке білім беру
бағдарламаларын жүзеге асыратын технологияларды жақсы меңгере алмауы.
Қазақстандағы функционалдық сауаттылық сапасын жақсарту үшін стратегияларды анықтау мақсатымен кейінгі екі жыл ішінде үш жеке іс-шара өткізілетін болады.
1. Мәтіндерді оқу және түсіну сапасының негізгі деңгейлерін анықтау. Бұл бүкіл ел бойынша PISA басып шығарған материалдардың көмегімен бірқатар студенттер мен мектеп оқушыларына тестілеуді өткізу жолымен орындалатын болады. Бұл шара 2014 жылдың қараша айында өткізілді.
2. Бірінші емтихан нәтижелерінің негізінде мәтіндерді оқу және түсіну сапасын тексеру бағдарламасы үшін кәсіби әзірлеу дайындалатын болады, ол 2015 жылдың наурыз айында жүзеге асырылады.
3. Соңында 2016 жылдың ақпан айында кәсіби түрде әзірленген іс-шаралардың әсерін зерттеу үшін кейінгі бағалау болады.
Бағалау және жоғарыда сипатталған кәсіби түрде әзірленген іс-шаралар өзінің сипаты бойынша жоғары шаралар болып табылмайды, бірақ олар бүкіл ел бойынша кәсіби сауаттылықты арттыру үшін жүзеге асырылатын болады.
PISA оқушылардың математика, оқу әдебиеті және ғылыми әдебиет бойынша үлгерімдерін бағалайды. Үш жылда бір рет өткізіледі. PISA-ң әрбір циклында негізгі назар үш негізгі саланың біреуіне аударылады (негізгі сала болып саналады), бірақ барлық үш өзекті салалар әрбір циклда бағаланады, қалған екі қызмет саласы екінші дәрежелі болып саналады. Үш жылда бір рет барлық үш пәнді бағалау елдерге үш саланың әрқайсысы бойынша жетістіктері туралы тұрақты ақпарат алуға мүмкіндік береді.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Список литературы - Сации: кламмерная и замковая. В данной статье

text:
23
студенческий научный форум, том II
23
МАТЕРИАЛы МЕждУНАРОдНОЙ КОНФЕРЕНцИИ
были проанализированы 100 историй бо-
лезни из
архива гинекологического отделения
бУЗ ВО Воронежского родильного дома № 3 за
2018 год со следующими патологиями, которые
наиболее часто служат причиной пР: анемия,
гипертония, токсоплазмоз, пиелонефрит, коль-
пит, ХФпН, вульвовагинит, ОРВИ и гестоз.
На основании ретроспективного анализа
нами была составлена статистическая таблица,
которая наглядно иллюстрирует, что наиболее
распространенной патологией, приводящей
к пР, является анемия, на долю которой прихо-
дится 24,3 % случаев (таблица).
Сравнительная оценка факторов риска развития
преждевременных родов
Заболевание беременной
Количество
случаев пР, %
Анемия
24,3
Гипертоническая болезнь
11,7
Токсикоплазмоз
1,3
ХФпН
17,0
пиелонефрит
7,8
Кольпит
8,7
Вульвовагинит
2,3
Гестоз
14,6
ОРВИ
12,3
Многие считают, что данная патология не
столь опасна, как другие заболевания, однако
это не так. Анемия оказывает существенное вли-
яние на общее состояние здоровья женщины. по
данным Минздрава, за последние 10 лет анемия,
осложняющая беременность, стала встречать-
ся в 6,3 раз чаще. Распространенность анемии
в развитых странах составляет 8-20 %, в сла-
боразвитых странах доходит до 80 % [5, 57 с.].
В последнее время анемию считают одной из
ведущих причин осложненного течения бере-
менности, в частности, плацентарной недоста-
точности (пН). Также, это
заболевание часто
является причиной возникновения такого се-
рьезного состояния, как гестоз. под анемией,
которая вызвана беременностью, понимают
ряд анемических состояний, возникающих во
время беременности, осложняющих её течение
и обычно исчезающих вскоре после родов или
прерывания беременности. Во второй половине
беременности анемия диагностируется почти
в 40 раз чаще, чем в первые недели. помимо
анемии в нашем исследовании наиболее часто
встречающимися патологиями явились ХФпН
и гестоз, процентное соотношение которых со-
ставило 17 % и 14,6 % соответственно (таблица).
Гестоз – осложнение беременности, харак-
теризующееся генерализованным сосудистым
спазмом с нарушением перфузии жизненно важ-
ных органов. Частота гестозов колеблется от 7 до
16 %. перинатальная смертность при гестозе со-
ставляет 18-30 %. была доказана зависимость
частоты заболевания от климатических условий
(в странах с резко континентальным и холодным
климатом гестоз встречается чаще) [6, 58 с.] Со-
гласно статистическим данным в
большинстве
случаев он проявляется в весенние и зимние
месяцы. полученные нами данные также свиде-
тельствуют о зависимости пР от наличия у жен-
щины гестоза (рисунок). было выявлено, что
гестоз встречается у каждой второй женщины,
а тяжелый гестоз, развивающийся во второй по-
ловине беременности (включая такие его ослож-
нения, как преждевременная отслойка плаценты,
умеренная преэклампсия), наблюдался у 20 жен-
щин (44,5 %) и у всех у них были пР.
Интересным также явился тот факт, что
в
зимние месяцы наблюдалось увеличение
проявления гестоза у беременных, которые,
впоследствии рожали недоношенных ново-
рожденных. Некоторые авторы указывают на
существование достоверной связи между раз-
витием гестоза и временем зачатия. Среди
урогенитальных и экстрагенитальных патоло-
гий наибольшее значение в возникновении пР
имеют последние. В цивилизованных странах
мира материнская смертность от экстрагени-
тальных заболеваний занимает первое место.
Частота случаев ПР у беременных с гестозом в период с января по декабрь 2018 г.
24
студенческий научный форум, том II
24
МАТЕРИАЛы МЕждУНАРОдНОЙ КОНФЕРЕНцИИ
данная патология является ведущей среди фак-
торов риска по возникновению гестоза (64 %).
На фоне экстрагенитальных патологий возмож-
но возникновение таких осложнений, как позд-
ний гестоз, угроза прерывания беременности,
а также ангиопатия матки, приводящая к ХФпН.
Кроме того, не менее значимыми среди причин
невынашивания беременности являются уроге-
нитальными инфекциями. Она вызывает боль-
шой процент осложнений беременности (гестоз,
многоводие, пиелонефрит, ХФпН, преждевре-
менная отслойка плаценты и др.), внутриутроб-
ные поражения плода и новорожденного.
В
заключение можно сделать вывод, что
все перечисленные патологии, возникающие
во время беременности, опасны для жизни
женщин и плода, так как являются факторами
риска преждевременных родов. Снизить риск
возникновения пР практически невозможно,
однако существует своевременная диагностика
пР методом определения фибронектина во вла-
галищном отделяемом. К сожалению, фибро-
нектиновый тест пока недоступен в РФ, един-
ственным диагностическим критерием является
изменение длины шейки матки. Таким образом,
проблема пР является одной из наиболее акту-
альных в современном акушерстве, требующей
многостороннего изучения и комплексного под-
хода к её решению.
Достарыңызбен бөлісу:


text:
Список литературы
1. Федотовская О.И. Оптимизация акушерской тактики
при преждевременных родах – роль клинических и моле-
кулярно-генетических факторов: автореф. дис. ...канд. мед.
наук: 14.01.01 / Федотовская Ольга Игоревна. – М.: б/и,
2014. – 18 с.
2. Факторы риска преждевременных родов / Се-
менов Ю.А. и др. // Сибирский медицинский журнал,
2015. – № 6. – С. 29-32.
3. Клинические рекомендации (протокол лечения) «пре-
ждевременные роды» // ФГбУ «Научный центр акушерства,
гинекологии и перинатологии имени академика В.И. Кулако-
ва» Министерства здравоохранения РФ, 2016. – 35 с.
4. Мурашко Л.Е. преждевременные роды (клиника, па-
тогенез, тактика ведения преждевременных родов): автореф.
дис. ...док. мед. наук: 14.01.01 / Мурашко Людмила Евге-
ньевна. – М.: б/и, 1992. – 50 с.
5. Атаджанян А.С. Анемия у беременных: клинико-па-
тогенетические подходы к ведению беременности // журнал
акушерства и женских болезней. 2017. Т. 66. № 5. С. 56-63.
6. Избранные лекции по акушерству и гинекологии /
А.Н. Стрижаков, А.И. давыдов, Л.д. белоцерковцева; под
ред. А.Н. Стрижакова [и др.], 2000. – 506 с.
РОлЬ И зНАЧЕНИЕ ЧАСТОНОгО
ДИАпАзОНА СлыШИмОСТИ
ЧЕлОВЕКА В ЖИВОТНОм мИРЕ
Малакаева И.А., бурлакова А.В., Спицын К.д.
Волгоградский государственный медицинский
университет, Волгоград, e-mail: imalakaeva@mail.ru
проведен сравнительный анализ параме-
тров диапазона слышимости человека и различ-
ных видов животных, использующих ультразвук
в своей жизни. Выявлены цели использования
ультразвука в жизни животных. Составлена
сравнительная таблица значений диапазонов
слышимости данных групп животных по срав-
нению с человеком. проанализирована способ-
ность человека воспринимать и генерировать
ультразвук, в сравнении с другими животны-
ми организмами.
Среда обитания животных и человека раз-
лична. В отличие от многих живых существ,
люди не способны слышать высокочастотные
колебания (ультразвук), исходящие от журча-
ния ручья, писка мышей, стрекота сверчков.
Средний диапазон восприятия звуковых волн
для человека находится в интервале от 16 до
20 000 Гц [1]. Как известно ультразвук – меха-
нические колебания и волны, частоты которых
более 20 кГц. Чтобы понять какое значение име-
ет диапазон слышимости человека среди живот-
ных нами был проведен сравнительный анализ
параметров диапазона слышимости человека
и животных с точки зрения восприятия ультра-
звука [2]. В результате аналитического срав-
нения использовались различные животные:
наземные, млекопитающие, птицы, животные,
использующие систему эхо- и гидролокации [3].
полученные данные представлены в таблице.
Изучение данных диапазонов слышимости
различных групп животных и птиц свидетель-
ствует о том, что животные имеют широкий по
сравнению с человеком спектр частот, как в слы-
шимом, так и в ультразвуковом диапазоне. для
чего же животным ультразвук? Оказывается, он
играет важную роль в их жизни. Так животные
(китообразные, летучие мыши) с помощью уль-
тразвука используют систему гидро- и эхолока-
ции не только для обнаружения препятствий на
пути, но и для охоты. Касатки во время зимней
охоты на треску оглушают или даже убивают
своих жертв ультразвуком. Эхолокация у дан-
ных групп животных также является важным
средством передачи информации для взаимо-
действия между особями внутри группы [4].
Некоторые виды птиц в слышимом диапазо-
не могут издавать во время пения ультразвуки
с частотой: до 30 кГц – синегорлые сверкающие
колибри; до 50 кГц – канареечный вьюрок, за-
рянка, тростниковая камышевка. Скворцы спо-
собны слышать, ультразвук преимущественно
весной. другие воробьиные птицы в сезон раз-
множения реагируют на ультразвуковые ча-
стоты: снегирь слышит до 25 кГц, зяблик – до
29 кГц [5]. Таким образом, ультразвук является
неотъемлемой частью их жизни, а его влияние
на организм этих животных, играет важнейшую
роль в их выживании.
Раз многие животные могут воспринимать
ультразвук, отсюда следует, что они его должны
и сами генерировать или испускать! да, ученые
подтверждают это своими исследованиями, на-
пример, мыши испускают ультразвук в диапа-
зонах частот 20-30 кГц и45-60 кГц, а кролики,
мини-свиньи, хомяки в диапазонах 20-25 кГц;


url: http://emirsaba.org/sacii-klammernaya-i-zamkovaya-v-dannoj-statee.html?page=3#РОлЬ_И_зНАЧЕНИЕ_ЧАСТОНОгО_ДИАпАзОНА_СлыШИмОСТИ_ЧЕлОВЕКА_В_ЖИВОТНОм_мИРЕ


title: Сации: кламмерная и замковая. В данной статье

text:
22
студенческий научный форум, том II
22
МАТЕРИАЛы МЕждУНАРОдНОЙ КОНФЕРЕНцИИ
сации: кламмерная и замковая. В данной статье
мы рассмотрим
основные преимущества и не-
достатки бюгельных протезов [1].
К преимуществам относятся:
Удобство. Конструкция имеет небольшие
размеры, что обеспечивает комфорт при исполь-
зовании, не вызывает рвотный рефлекс и нару-
шение дикции. Уход за таким протезом доста-
точно простой,
период адаптации чаще всего
быстрый и безболезненный.
Безопасность. Вероятность повреждения
крайне мала, дугообразная форма бюгельного
протеза, позволяет
равномерно перераспреде-
лять жевательную нагрузку, такой способ ее
передачи приближён к
физиологическому, что
останавливает развитие различных патологиче-
ских болезненных изменений.
Долговечность и Надёжность. протез об-
ладает надёжной фиксацией, а также значитель-
ной прочностью и долговечностью, срок служ-
бы достигает 5-7 лет.
Несмотря на
значительный ряд преиму-
ществ бюгельных конструкций, имеются неко-
торые
недостатки, к которым относятся:
Несовершенная эстетичность. протезы
с кламмерным креплением видны при открыва-
нии рта. Замковая фиксация менее заметна, од-
нако требует обработки и препарирования здо-
ровых зубов, предназначенных под опору.
Ограничения. Невозможность установить
протез при полном отсутствии зубов. Обязатель-
ное наличие не менее четырех здоровых опор-
ных зубов на нижней и верхней челюсти.
Высокая стоимость. За
счет сложности
конструкции бюгельные протезы проигрывают
в
сравнении с более доступной ценой пласти-
ночных протезов.
Недостатков, всё же, меньше, чем явных преи-
муществ. бюгельный протез – это шанс восстано-
вить эстетичный зубной ряд с наибольшей компак-
тностью, отличной фиксацией в ротовой полости,
и благотворным влиянием
протеза на состояние
прилегающих к нему тканей и здоровых зубов.