title: С. А. Жиренов Бас редактордың орынбасары

text:
1
2
Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық
университеті
ХАБАРШЫ
Ғылыми журнал
«Жас ғалым. Ізденістер. Мәселелер.
Зерттеулер» сериясы
№ 1, 2014
Шығару жиілігі – жылына 4 рет.
2001 жылдан бастап шығады.
Бас редактор
Филол. ғыл. кан., аға оқытушы С.А.Жиренов
Бас редактордың орынбасары
Тарих. ғыл. док., проф Д.А.Аманжолова (Ресей
Федерациясы)
Редакция алқасы
Заң ғыл. док., доцент А.А.Сабитова
Пед. ғыл. док., проф З.А.Мовкебаева
Филол. ғыл. док., доцент С.М.Алтыбаева
Филол. ғыл. док., доцент А.О.Тымболова
Биология ғыл. док., проф Б.Н.Мыңбаева
Ф.-м. ғыл. кан Б.Г.Бостанов
Филол. ғыл. кан Г.К.Бекқожанова
Пед. ғыл. кан., аға оқытушы А.С.Сманова
Тарих ғыл. кан., доцент С.Қ.Шілдебай
Ф.-м. ғыл. кан., аға оқытушы Г.Тюлепбердинова
Хим. ғыл. кан., аға оқытушы Ж.Қ.Қорғанбаева
Пед. ғыл. кан., аға оқытушы А.И.Ибрагимов
PhD доктор Д.М.Насиров
Заң ғыл. док., проф С.А.Балашенко
(Беларуссия, БелМУ)
PhD доктор М.Д.Кенжегалиева (Гермения,
Universitat Leipzig)
PhD доктор, қауымдастырылған профессор
Zoltan GAL (Венгрия, Universitat of Pecs )
PhD доктор Б.Исаков (Қырғызстан)
Жауапты хатшы
PhD доктор Р.М. Ашимова
© Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық
университеті, 2014
Қазақстан Республикасының мәдениет және
ақпарат министрлігінде 2009 жылы мамырдың 8-
Казахский Национальный педагогический
университет имени Абая
ВЕСТНИК
Научный журнал
Серия «Молодой ученый. Поиски. Проблемы.
Исследования»
№ 1, 2014
Периодичность – 4 номера в год. Выходит с
2001.
Главный редактор
Кан. филол. наук., ст. преподователь
С.А.Жиренов
Заместитель главного редактора
Док. ист. наук., проф Д.А.Аманжолова
(Россиская Федерация)
Редакционная коллеги
Док. ю. наук., доцент А.А.Сабитова
Док. пед. наук., проф З.А.Мовкебаева
Док. филол. наук., доцент С.М.Алтыбаева
Док. филол. наук., доцент А.О.Тымболова
Док. биол. наук., проф Б.Н.Мыңбаева
Кан. ф.-м. наук Б.Г.Бостанов
Кан. филол. наук Г.К.Бекқожанова
Кан. пед. наук., ст. преподователь
А.С.Сманова
Кан. ист. наук., доцент С.Қ.Шілдебай
Кан. ф.-м. наук., ст. преподователь
Г.Тюлепбердинова
Кан. х. н., ст. преподователь Ж.Қ.Қорғанбаева
Кан. пед. н., ст. преподователь А.И.Ибрагимов
PhD доктор Д.М.Насиров
Док. ю. наук., проф С.А.Балашенко
(Беларуссия, БелГУ)
PhD доктор М.Д.Кенжегалиева (Гермения,
Universitat Leipzig)
PhD доктор, ассоциацированный профессор
Zoltan GAL (Венгрия, Universitat of Pecs
PhD доктор Б.Исаков (Қырғызстан)
Ответственные секретарь
PhD доктор Р.М. Ашимова
© Казахский национальный педагогический
университет имени Абая, 2014
Зарегистрировано в Министерстве культуры и
информации РК 8 мая 2009 г. № 10108-Ж.
3
де тіркелген №10108-Ж.
Басуға 20.04.2014 қол қойылды. Пішімі 60x84
1/16. Кiтап-журнал қағазы.
Көлемі 5,2 б.т.
Таралымы 300 дана. Тапсырыс 432.
Тікелей репродукциялық әдіспен басылады.
050010, Алматы қаласы, Достық даңғылы, 13.
Абай атындағы ҚазҰПУ
Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық
университетінің «Ұлағат» баспасы
Подписано печать 20.04.2014
Бумага книжно-журнальная. Формат 60x84 1/16.
Тираж 300 экз. заказ 432.
Печатается прямым репродуктивным способом.
050010, г. Алматы, пр. Достык, 13. КазНПУ им.
Абая
Издательство «Ұлағат» Казахского
национального педагогического университета
имени Абая
4
М а з м ұ н ы
С о д е р ж а н и е
ҚОҒАМДЫҚ ҒЫЛЫМДАР МӘСЕЛЕСІ
ВОПРОСЫ ОБЩЕСТВЕННЫХ НАУК
Амиржанова Н.С. Проблемы языковой культуры в современном интернет
пространстве..................................................................................................6
Әмірбекова А.Б. Дипломатиялық тілдің тарихы мен даму үдерісі..........13
Жабағиева Г.З., Сансызбай Э.Б. Кәсіби қазақ тілінен базалық түсінік
қалыптастыратын терминдердің құрылымдық-жүйелік сипаты………….19
Садвакасова Ж.К. Современные тенденции в развитии науки и образования:
казахстан и мировая практика…………………………………………………26
Курманалиев Н.Р. Мoдель развиtия управленческой компетентноcти
курсантов военного вуза……………………………………………………….34
Мырзияров С.Ж. Қазақ және ағылшын тілдеріндегі туыстық атауларды
аудару ерекшеліктері………………………………………………………….40
Акимбаева Ғ.Т. Жастар қарым-қатынас мәдениетін дамытудың дәстүрлі
жолдары……………………………………………………………………….45
Дукенова А.Д. Компьютерная терминология……………………………..53
Лайық К.А. Ауызша сөйлеудің орфоэпиялық нормалары…………………59
Тұрсынбай.Н.А. Қазақстандағы діндер мен діни бірлестіктердің қалыптасуы
мен дамуының кейбір қырлары……………………………………………….63
Тезекбаева М.Қ. Суретші әбілхан қастеевтің естеліктердегі бейнесі…….68
Ұларбек Ш. Қытай мен қазақ елінің әдеби байланыстары……………….77
Нұрғазиев Т. М.Шахановтың тілдік тұлғасы………………………………86
ЖАРАТЫЛЫСТАНУ ҒЫЛЫМДАРЫ МӘСЕЛЕСІ
ВОПРОСЫ ЕСТЕСТВЕННЫХ НАУК
Тюлепбердинова Г.А. Вывод дискретного аналога сопряженного оператора
для обратной задачи акустики………………………………………………..96
Ғаббасова Ж.Т., Шармұханбет С.Р. Жаңа ақпараттық технология көздері –
болашақ информатика мамандарын даярлаудың кепілі………………….104
Абишева А.Ж. Жоғарғы оқу орындарындағы информатика пәнінде
рекурсияға байланысты есептер……………………………………………….106
Жакупова Д.С. Особенности развития мелкой моторики рук детей с
нарушением опорно-двигательного аппарата……………………………….110
Чувашев Ю.Ю. Проблемы включения детей с аутистическим спектром
развития в образование……………………………………………………….121
Кудабаева Э.Б. Мектеп информатикасының бейінді курсында үш өлшемді
графикалық редакторды оқытудың мазмұны………………………………..129
ПЕДАГОГИКА МЕН ӘДІСТЕМЕ ҒЫЛЫМЫНЫҢ МӘСЕЛЕЛЕРІ
ВОПРОСЫ ПЕДАГОГИКИ И МЕТОДИКИ
Байгутов К.А. «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында ұлттық сәулет
мектептерін қалыптастырудың бүгінгі жағдайы…………………………….135
5
Наурызбай Нұр Жоғары көркем білім беру оқу орындарында сызу пәнін
оқыту әдістемесі мен теориясының өзекті мәселелері……………………140
Альбекова
Г.Ж.
Заикание
как
сложное
структурное
речевое
расстройство……………………………………………………………………146
Бидайбекова Г.М. Интеграцияланған білім негізінде болашақ педагогтардың
кәсіби құзыреттілігін дамыту жолдары мен әдіс-тәсілдері…………………152
Құрмашева Р.Ж. Мектеп жасына дейінгі мүмкіндігі шектеулі балалардың
ауызша сөйлеу тілін дамытудағы дидактикалық ойынның маңызы…….157
Салтаков Д.Т. Психикалық дамуы тежелген балалардың өзін-өзі бағалауын
ойындар мен жаттығулар арқылы дамыту……………………………………161
БІЗДІҢ АВТОРЛАР. НАШИ АВТОРЫ.......................................................162
6
ҚОҒАМДЫҚ ҒЫЛЫМДАР МӘСЕЛЕСІ
ВОПРОСЫ ОБЩЕСТВЕННЫХ НАУК
УДК 81´44
ПРОБЛЕМЫ ЯЗЫКОВОЙ КУЛЬТУРЫ В СОВРЕМЕННОМ
ИНТЕРНЕТ ПРОСТРАНСТВЕ
Амиржанова Назира Сериковна - Старший преподаватель, к.ф.н.,
КазНПУ им Абая
(Алматы, Казахстан)
Аңдатпа.
Бүгінгі
күні
миллиондаған
қазақ
тілді
ақпарат
алмасушылардың сұранысын қанағаттандырып отырған қазақ интернеті жыл
өткен сайын қоғамдық сұранысқа жауап беретін түрлі сипатты сайттармен
толығып отыр. Қазақ интернеті ұлттың зияткерлік әлеуетін көтеруге,
мемлекеттік тілдің өрісін кеңейтуге, алыс және жақын шетелдердегі
қандастарымызға ортақ ақпарат жүйесінде байланыс жасауда зор мүмкіндік
туғызып отырғаны қуантады. Алайда аталған ақпарат кеңістігін
қолданушылардың қарым-қатынас кезінде тіліміздегі орфографиялық
ережелер жүйесін сақтамай, орфоэпиялық заңдылықтар бойынша немесе төл
графемаларды ( ғ, ң, қ, ұ) орыс графикасындағы таңбалармен алмастырып
таңбалау үрдісіне бой алдырып бара жатқаны қынжылтады. Бұл үрдіс
интернет қолданушылардың тілдік санасындағы «дұрыс графикалық
портретті» бұзып, «бұрыс графикалық портреттің» орнығуына ықпал ететіні
белгілі. Сондықтан виртуалды әлемде қалыптасып жатқан жазба тілдің
графикалық безендірілуіндегі әрқилылықты қазіргі таңда зерттеуді аса қажет
ететін маңызды мәселе ретінде тануға болады. интернет ерекше
коммуникативтік орта ретінде өзімен бірге қарым-қатынастың жаңа жүйесін,
формасын, сондай-ақ түрлі тілдік және тілдік емес стереотиптерді
қалыптастыру құралына, алаңына айналды.
Интернет мәдени құндылықтан басқа азаматтық сананы қалыптастыруда
да үлкен рөл атқарады. Бүгінгі біз өмір сүріп отырған қоғам үшін қазақ
тілінде, қазақ дүниетанымына лайық интернет тілін сауатты жүргізе білудің
маңызы ерекше.
Жалпы интернеттегі қазақ тілді ресурстардың көлемі, сапасы және
олардың тілдік безендірілуінің мәдениеті жоғары деп айта алмаймыз. Мұның
себебі
экстралингвистикалық
және
лингвистикалық
факторлармен
байланысты.
Кілт сөздер: тіл, графика, әліиби, латын.
Аннотация. Появление Интернета дало толчок развитию новых
информационных технологий в Казахстане. Сегодня миллионы казахстанцев
7
являются
интернет-пользователями.
Казахская
интернет
система
способствует развитию интеллектуального потенциала нации, расширению
сферы влияния государственного языка, установлению тесной связи с
соотечественниками ближнего и дальнего зарубежья. Тем не менее
пользователи данного информационного пространства не соблюдают
орфограифчеких правил казахского языка, нарушают орфоэпические
закономерности или же меняют оригиналы графем (ғ, ң, қ, ұ) на буквенные
знаки русской графики. Этот процесс отрицательно влияет на языковое
сознание интернет-пользователей. Поэтому, различные графические
письменные оформления языка являются актуальной проблемой нашего
исследования.
Интернет – это культура подачи информации и культура общения.
Сегодня вопрос об интернет языке и стиле стал актуальной проблемой
исследования для ученых лингвистов. Так как, интернет как
коммуникативная среда стала новом средством формирования формы,
системы, языковых и не языковых стереотипов.
В целом объем ресурсов казахоязычного интернета невелика и
качество языкового оформления желает лучшего. Причина кроется в
экстралингвистических и лингвистический факторах. Во первых, нужно
решить основные проблемы графики в казахском интернете. Чтобы решить
данну проблему нужно систематизировать письменную графику и
стандартизировать общую систему алфавита.
Ключевые слова: язык, графика, алфабить, латиница.
Abstrakt. Kazakh nation has not stayed externally from this process in world
information space. At present time, the internet that satisfies the request of
millions of Kazakh linguistic changers is increasing by different types of sites
answer to the social request. It makes happy that Kazakh internet gives
possibility in increasing intellectual potency of the nation, in increasing the area of
state language, in informative system to distant and close native people in foreign
countries. However, mentioned users of informative space do not keep the system
of orthoepic rule of the language in connection, and it worries us that the users of
the internet do not keep it and they change graphemes as ( ғ,ң, қ, ұ) with signs in
Russian graphics. It is definite that this process influences on coming of "negative
graphic portrait" instead of "positive graphic portrait" in linguistic consciousness
of Internet users. Therefore, it can be known as an actual problem that needs
investigation at present time differences in graphic decoration of written language
forming in virtual world.
We cannot say that the volume of Kazakh linguistic resources, quality and
the culture of linguistic decoration in Internet is not higher. The reason of this is
the connection with extralinguistic and linguistic factors. First of all, the problems
of graphics in Kazakh internet needs to find out a solution. The problem of
graphics is one of the difficult problem which is going to be hard time by time.
Keywords: language, graphics, alfabit, Latin.
8
На сегодняшний день Интернет – это глобальная сеть, являющаяся не
только средством передачи информаций /сведений/, но и одним из
важнейших средств, ориентирующий людей в мировом пространстве.
Интенсивное развитие интернета влияет на ритм жизни.
Различные языковые явления и изменения, имеющие место в языке, в
первую очередь, связаны с жизнью общества, социальной жизнью народа и
отражаются в разговорной речи. Так как общение в соцсетях осуществляется
с помощью языка, то нельзя не обратить внимание на тот факт, что все это
напрямую связано с речевой коммуникацией. На это не могли не обратить
внимание языковеды и ученые института Языкознания. Специалисты, изучив
сходства и различия, существующие в языке и устной разговорной речи и
всесторонне исследовав проявление языковой культуры в письменной и
устной речи в языке интернета, теперь, на этом фоне, рассматривают
проблему «казахского языка в интернете».
Интернет играет огромную роль не только в формировании
культурных ценностей, но и в воспитании гражданской сознательности
молодежи. Для современного общества в настоящее время назрела
необходимость грамотного ведения интернет языка на казахском языке в
соответствии с культурой и менталитетом народа. В 60-80 годах не
возможно было не только поднять вопрос о проблемах интернет языка и его
стиле, но и установить хоть какие-то связи с интернетом. На сегодняшний
день это является ключевой проблемой и привлекает внимание многих
ученых-лингвистов. Интернет как особая коммуникативная среда, стал
средством и площадкой для формирования новых систем и форм во
взаимоотношениях, а также в установлении различных языковых и не
языковых стереотипов.
Для того, чтобы сайты на государственном языке были
конкурентноспособными необходима казахскоязычная среда, свои читатели.
В настоящее время мы не можем сказать, что интернет ресурсы казахских
сайтов по объему, качеству и их языковое оформление находятся на высоком
уровне. Это связано с экстралингвистическими факторами.
Во-первых, это отсутствие необходимости. Чтобы появился спрос на
казахскоязычные сайты необходимо, чтобы казахский язык был востребован
государством и обществом.
Во-вторых, это объясняется низким уровнем специалистов,
владеющих казахским языком и компьютерными технологиями.
В-третьих, это дифицит денежных средств и другие причины.
В связи с этим назовем часто встречающиеся языковые проблемы.
Прежде всего необходимо решить проблему алфавита. На некоторых
веб-страницах отсутствуют (не открываются) специфические буквы
казахского языка (қ, ғ, ң, ә, і, ү, ұ). Например, такие слова как « ҚАЗАҚ
/казах/ , ҚАЗАҚСТАН/Казахстан» пишутся «?аза?, ?аза?тан или казак,
Казакстан».
Вместе с тем пользователи интернетом в большинстве случаев при
написании текстов на казахском языке казахские буквы заменяют русскими
9
буквами или же используют латинский алфавит (особенно в агенте). Чтобы
решить эту проблему, необходимо систематизировать интернет графику, т.е.
стандартизировать общий алфавит. Мы думаем, что необходимо
воспользоваться казахским алфавитом 20-х годов. В связи с этим, старшие
научные сотрудники института Языкознания Н.Уалиулы и А.Жунисбек
предлагают «проект, созданный на основе дайекше (знак перед буквой слова
в казахской реформированной письменности на основе арабской графики,
указывающий на передний ряд гласных в слове) А. Байтурсынова».
Названный проект очень эффективен и удобен для использования в
интернете.
Алфавит состоит из 24 букв и 1 знака и создан на основе латино-
английского стандарта. В алфавите отсутствуют диакретические знаки.
Поэтому, проект предлагает алфавит на основе англо-латинского стандарта
и этот алфавит удобен в применении в интернете, мобильных связях.
Для обозначения мягкости гласных звуков перед словом ставится знак
(дайекше). Таким образом, знак, стоящий перед словами, в которых есть
твердые буквы а, о, ұ указывает на то, что эти буквы читаются
ың
о
ө
пы
ыр
сы
шы
ты
ұ
ү
вы
ұу
ый
зы
...
Дайек
ше
NHnh
O o
P p
R r
S s
SHsh
T t
U u
V v
W w
J j
Z z
H h
‘
Ң ң
О о
Ө ө
П п
Р р
С с
Шш
Т т
Ұ ұ
Ү ү
В в
У у
Й й
З з
...
...
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
а
ә
бы
ды
е
фы
ғы
гі
ы
і
жы
қы
кі
ыл
мы
ны
A a
B b
D d
E e
F f
GНgh
G g
Y y
İ i
ZHzh
Q q
K k
L l
M m
N n
А а
Ә ә
Б б
Д д
Е е
Ф ф
Ғ ғ
Г г
Ы ы
І і
Ж ж
Қ қ
К к
Л л
М м
Н н
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
назв
лат.
каз.
№
назв
ание
лат.
каз.
№
10
соответственно как мягкие звуки ә, ө, ү. А перед словом, где встречается
буква е знак (дайекше) не ставится.
Специфические согласные казахского языка будут передаваться
диграфами (сочетанием двух букв, произносимое как один). Для этого в
большинстве случаев буквы будут сочетаться со знаком h, имеющее
нейтральное значение: ғ – gһ; ң – nһ; ш – sһ. В этом случае использовались
23 графемы, 1 знак (дайекше), 1 нейтральный знак (һ). Однако, мы считаем,
что необходимо ввести некоторые изменения в проект. Чтобы облегчить
чтение и в связи с принципом системного подхода мы предлагаем изменить
форму некоторых знаков, встречающихся в проекте. Так, например,
согласный звук қ в соответствии с принципом системного подхода
передавать сочетанием букв кh (ZHzh –ж, GНgh- ғ, NH nh – ң, SHsh- ш)
(Qazaqstan – Khazakhstan), а для обозначения звука і не нужен специальный
знак, просто перед твердым ы нужно поставить знак, обозначающий
мягкость (дәйекше). Тогда не нарушится принцип системности.
Одним из ощутимых проблем казахского интернета является низкий
уровень языковой культуры, культуры речи. В связи с этим в веб-текстах
встречаются ничем немотивированные отклонения от нормы. Например, 1.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сайысқа қалай қатыса аласыз? Қатысу тегін - бет 2

text:
Сайыс қалай өтеді? Қатысушы сайтта бәйгеге тіркеліп болғаннан кейін бекітілген кітапты оқып бастайды. Кітаптарды онлайн және офлайн форматта DARIYA қосымшасынан (http://onelink.to/dariya) аудио және электронды нұсқаларын ТЕГІН оқып, тыңдай аласыз, немесе сайттан және телеграм тобымыздан (https://t.me/tulgabolam) PDF, Word нұсқаларын ТЕГІН жүктеп алу арқылы оқи аласыздар. Ал қағаз түріндегі кітапты, бар болған жағдайда, Kitapal (https://www.instagram.com/kitapal.kz/) дүкенінен тапсырыс бере аласыздар. Ескерту: бәйгеге қатысу тегін және де қағаз кітапты сатып алу міндетті емес. Ғаламторда біз ұсынатын кітаптардың басқа да нұсқалары болуы мүмкін, тест біздің нұсқа бойынша дайындалатын болады, сондықтан бәйге барысында біз берген нұсқаларды оқу ұсынылады;
Әр кітапты оқуға белгілі уақыт беріледі. Сол уақыт аралығында кітапты мүмкіндігі барынша көп рет оқып дайындаласыз;
Бекітілген күні тест тапсырасыз. Үш кезең тесттері онлайн форматта DARIYA қосымшасында немесе Google формада тапсырылады.
Финал Қазақстанның 4 ірі қаласында (Алматы, Шымкент, Нұр-Сұлтан, Ақтөбе) офлайн өтеді. Егер финалист офлайн тестке келе алмайтын болса 15 маусымға дейін ұйымдастырушыларды хабардар етуі тиіс. Егер ондай жағдай болса тиісті шаралар қарастырылады. Ескерту: Финал және марапаттау рәсімдері онлайн өтеді. Дегенмен Еліміздегі жағдайларға байланысты өзгеруі мүмкін. Өзгерген жағдайда алдын-ала әлеуметтік желілерде хабарлайтын боламыз.
Тест тапсыруға берілетін уақыттар (Барлығы Нұр-Сұлтан уақытымен): Ересек және студент тобы: 100 сұрақ, әр сұрақ бір ұпайдан, 21:00-21:16, 16 минут;
8-12 сынып тобы: 100 сұрақ, әр сұрақ бір ұпайдан, 20:30-20:48, 18 минут;
5-7 сынып тобы: 100 сұрақ, әр сұрақ бір ұпайдан, 20:00-20:20, 20 минут;
3-4 сынып тобы: 50 сұрақ, әр сұрақ екі ұпайдан, 19:30-19:50, 20 минут;
1-2 сынып тобы: 50 сұрақ, әр сұрақ екі ұпайдан, 19:00-19:20, 20 минут;
Ескерту: жоғарыда көрсетілген уақыттар
бірінші және екінші кезеңдерде әр топтан алғашқы 25 адамды анықтау үшін;
үшінші кезеңде әр топтан финалистерді және кейінгі бес адамды;
финалда жүлдегерлерді анықтау үшін ғана маңызды.
Яғни, бірінші, екінші және үшінші кезеңдерде ол уақыттан асып кеткен адам келесі кезеңге өтуге және Үлкен, Кіші рандом ұтыстарына қатысуға құқығы бар (финалдан басқа, финалға өту үшін үшінші кезеңде ұпай мен бірге уақыт та маңызды рөл атқарады). Үшінші кезеңде және финалда уақыт жүйрік атану үшін маңызды фактор. Мысалы сіз ересек тобындасыз және де 100/100 ұпай алдыңыз, бірақ тестті бекітілген уақытта 16 минут 01 секундта тапсырсаңыз алғашқы 25 орынға таласа алмайсыз;


title: колледж - Сайысқа қалай қатыса аласыз? Қатысу тегін

text:
Бір үйде бір телефон арқылы бірнеше адам тапсыруға бола ма?
Иә. Тек қатысушылар бір топтан болмауы керек, себебі бір-бірін күтіп уақыт жағынан ұтылып қалуы мүмкін.
Бірінші кезең нәтижесі финалға әсер етеді ме?
Жоқ. Финалға іріктеу үшінші кезең нәтижесі арқылы жүзеге асады. Яғни бірінші және екінші кезеңде іріктеу болмайды. Тесттен 5 ұпай алсаңыз да екінші, үшінші кезеңге өтесіз. Тек рандом ойындарына қатыса алмайсыз. Осының алдыңғы бәйгеде көптеген қатысушылар сайыс жолын 1-тесттен аз ұпай алғандықтан тоқтатқан болатын. Сіз олай жасамаңыз, себебі үшінші кезеңде жүйрік атанып, финалист болуыңыз да ғажап емес. Ондай жағдай бәйгемізде көптеп кездесіп жатыр.
Ескерту!
Тест күні телефоныңызға, почтаңызға немесе әлеуметтік желілерде жекеңізге ешқандай хабарлама жіберілмейді.
Тест алдында мәліметтер енгізетін анкета толтырылады, сол жерге аты-жөніңізді (құжаттағыдай) және номеріңізді мұқият, қатесіз енгізіңіз. Себебі жеңімпаз атансаңыз қайта хабарласуда қиындықтар туындауы мүмкін.
Видеоскрин. Егер телефоныңызда видеоскрин жасайтын мүмкіндік болса тест тапсырар алдында қосып, біткен кезде өшіріңіз. Телефоныңыздың ондай мүмкіндігі болмаса қосымша приложения орнатып алыңыз (қалай жасайтынын ютубтан көріп алсаңыздар болады). Видеоскрин болмаған жағдайда апелляция немесе тесттегі ақаулықтар қарастырылмайды.


title: Сайысқа қалай қатыса аласыз? Қатысу тегін

text:
Ережелер
Сайысқа қалай қатыса аласыз?
Қатысу ТЕГІН;
tulgabolam.kz сайтында 10.03.2022-09.04.2022 аралығында тіркелессіз. Тіркеліп үлгермегендер тестке қатыса береді, тек жүлде ала алмайды;
Әр кезеңде өз тобыңызға бекітілген кітаптарды оқып, сол кітап бойынша бекітілген күні тест тапсырасыз.
Сайыс үш кезең және бес топтан тұрады (ересек және студент, 8-12 сынып, 5-7 сынып, 3-4 сынып, 1-2 сынып);
Міндетті түрде «Тұлға боламның» ресми телеграм тобына тіркеліңіз (https://t.me/tulgabolam). Бұл шара оқырман санын көбейту үшін емес негізгі мәліметтер сонда жарияланатын болғандықтан қатысушы тыс қалып қоймау үшін жасалынып жатыр.
Ескерту: қатысуда жас шектеуі жоқ, яғни сайысқа әріп танитын кез-келген жастағы адам қатыса алады.
Сыйлықтар
Негізгі жүлделер:
Ересек және студент: 1-орын 500 000 тг, 2-орын 350 000 тг, 3-орын 250 000, 4-10 орындар ноутбук;
8-12 сынып: 1-3 орындар Ыстамбұлға саяхат, 4-10 орындар apple watch;
5-7 сынып: 1-3 орындар macbook, 4-10 орындар велосипед;
3-4 сынып: 1-3 орындар iPad, 4-10 орындар велосипед;
1-2 сынып: 1-3 орындар iPad, 4-10 орындар велосипед.
Ескерту: аталған жүлделер финалистер арасында ойнатылады. Финалға өту үшін:
Міндетті түрде 9 сәуірге дейін tulgabolam.kz сайтында тіркелу;
Үш кезеңге де қатысу;
Үшінші кезең тестінен алғашқы 20 адамның қатарында болып, финалға өту;
Финалда алғашқы ондықта болу.
5 000 тг:
Бірінші, екінші кезеңдерде әр топтан алғашқы 25 орын, үшінші кезеңде 21-25 орындар, финалда 11-20 орындарға берілетін ынталандыру сыйы.
Рандом сыйлықтары
Кіші рандом – әр кезеңнің соңында: әр топтан бір адамға 100 000 тг (бес топ бес адам), әр топтан бес адамға 50 000 тг (бес топ жиырма бес адам);
Үлкен рандом – финалдан кейін бір рет ойнатылады: бір адам 1 000 000 тг, екі адам 500 000 тг-ден, он адам 100 000 тг-ден, жиырма адам 50 000 тг-ден.
Рандом (тікелей эфирде кездейсоқ таңдау) ұтыстарына қалай қатыса аласыз?
Сайыскерлеріміз үшін екі рандом түрі ұсынылады:
Кіші рандом. Әр кезең тестінен кейін ойнатылатын болады. Оған қатысу үшін: а) міндетті түрде 9 сәуірге дейін tulgabolam.kz сайтында тіркелу; б) кезең бойынша тесттен 30 ұпай алу.
Ескерту: Кіші рандом ұтысына осы екі шартты орындаған кез-келген адам қатыса алады. Яғни, егер сіз алғашқы екі кезеңге қатыса алмай үшінші кезеңге қатысып 30 ұпай жинасаңыз және де сайтта тіркелген болсаңыз – сіз үшінші кезеңнің кіші рандом ойынына қатыса аласыз;
Үлкен рандом. «Тұлға болам 3» финалынан кейін ойнатылатылатын болады. Қатысу үшін: а) міндетті түрде 9 сәуірге дейін tulgabolam.kz сайтында тіркелу; б) үш кезеңге де қатысып, барлығынан кемінде 30 ұпайдан жинау.
Ескерту: кез-келген рандом ұтысы бір адамға бір-ақ рет берілетін болады. Финал жүлдегерлері де рандом ұтыстарына қатыса алады.
Сайыс уақыттары:
10 наурыз 10:00-де сайысқа тіркелу басталып, 9 сәуір 20:00-де аяқталады. Бірінші кезең де 10 наурызда басталады (тест әр кезеңнің соңында болады);
16 сәуір бірінші кезең тесті;
17 сәуір бірінші кезең Кіші рандом ойыны;
18 сәуір екінші кезең басталады;
14 мамыр екінші кезең тесті;
15 мамыр екінші кезең Кіші рандом ойыны;
16 мамыр үшінші кезең басталады;
11 маусым үшінші кезең тесті;
12 маусым үшінші кезең Кіші рандом ойыны;
18 маусым Үлкен рандом ойыны;
25 маусым финал
Ескерту: кітаптар кезең басталатын күні жарияланатын болады.
Достарыңызбен бөлісу: |


text:
Сайыс қалай өтеді? Қатысушы сайтта бәйгеге тіркеліп болғаннан кейін бекітілген кітапты оқып бастайды. Кітаптарды онлайн және офлайн форматта DARIYA қосымшасынан (http://onelink.to/dariya) аудио және электронды нұсқаларын ТЕГІН оқып, тыңдай аласыз, немесе сайттан және телеграм тобымыздан (https://t.me/tulgabolam) PDF, Word нұсқаларын ТЕГІН жүктеп алу арқылы оқи аласыздар. Ал қағаз түріндегі кітапты, бар болған жағдайда, Kitapal (https://www.instagram.com/kitapal.kz/) дүкенінен тапсырыс бере аласыздар. Ескерту: бәйгеге қатысу тегін және де қағаз кітапты сатып алу міндетті емес. Ғаламторда біз ұсынатын кітаптардың басқа да нұсқалары болуы мүмкін, тест біздің нұсқа бойынша дайындалатын болады, сондықтан бәйге барысында біз берген нұсқаларды оқу ұсынылады;
Әр кітапты оқуға белгілі уақыт беріледі. Сол уақыт аралығында кітапты мүмкіндігі барынша көп рет оқып дайындаласыз;
Бекітілген күні тест тапсырасыз. Үш кезең тесттері онлайн форматта DARIYA қосымшасында немесе Google формада тапсырылады.
Финал Қазақстанның 4 ірі қаласында (Алматы, Шымкент, Нұр-Сұлтан, Ақтөбе) офлайн өтеді. Егер финалист офлайн тестке келе алмайтын болса 15 маусымға дейін ұйымдастырушыларды хабардар етуі тиіс. Егер ондай жағдай болса тиісті шаралар қарастырылады. Ескерту: Финал және марапаттау рәсімдері онлайн өтеді. Дегенмен Еліміздегі жағдайларға байланысты өзгеруі мүмкін. Өзгерген жағдайда алдын-ала әлеуметтік желілерде хабарлайтын боламыз.
Тест тапсыруға берілетін уақыттар (Барлығы Нұр-Сұлтан уақытымен): Ересек және студент тобы: 100 сұрақ, әр сұрақ бір ұпайдан, 21:00-21:16, 16 минут;
8-12 сынып тобы: 100 сұрақ, әр сұрақ бір ұпайдан, 20:30-20:48, 18 минут;
5-7 сынып тобы: 100 сұрақ, әр сұрақ бір ұпайдан, 20:00-20:20, 20 минут;
бірінші және екінші кезеңдерде әр топтан алғашқы 25 адамды анықтау үшін;
үшінші кезеңде әр топтан финалистерді және кейінгі бес адамды;
финалда жүлдегерлерді анықтау үшін ғана маңызды.
Яғни, бірінші, екінші және үшінші кезеңдерде ол уақыттан асып кеткен адам келесі кезеңге өтуге және Үлкен, Кіші рандом ұтыстарына қатысуға құқығы бар (финалдан басқа, финалға өту үшін үшінші кезеңде ұпай мен бірге уақыт та маңызды рөл атқарады). Үшінші кезеңде және финалда уақыт жүйрік атану үшін маңызды фактор. Мысалы сіз ересек тобындасыз және де 100/100 ұпай алдыңыз, бірақ тестті бекітілген уақытта 16 минут 01 секундта тапсырсаңыз алғашқы 25 орынға таласа алмайсыз;
18 жасқа дейінгі


text:
Ережелер Сайысқа қалай қатыса аласыз? Қатысу ТЕГІН;
tulgabolam.kz сайтында 10.03.2022-09.04.2022 аралығында тіркелессіз. Тіркеліп үлгермегендер тестке қатыса береді, тек жүлде ала алмайды;
Әр кезеңде өз тобыңызға бекітілген кітаптарды оқып, сол кітап бойынша бекітілген күні тест тапсырасыз.
Сайыс үш кезең және бес топтан тұрады (ересек және студент, 8-12 сынып, 5-7 сынып, 3-4 сынып, 1-2 сынып);
Міндетті түрде «Тұлға боламның» ресми телеграм тобына тіркеліңіз (https://t.me/tulgabolam). Бұл шара оқырман санын көбейту үшін емес негізгі мәліметтер сонда жарияланатын болғандықтан қатысушы тыс қалып қоймау үшін жасалынып жатыр.
Ескерту: қатысуда жас шектеуі жоқ, яғни сайысқа әріп танитын кез-келген жастағы адам қатыса алады.
Сыйлықтар
Негізгі жүлделер: Ересек және студент: 1-орын 500 000 тг, 2-орын 350 000 тг, 3-орын 250 000, 4-10 орындар ноутбук;
8-12 сынып: 1-3 орындар Ыстамбұлға саяхат, 4-10 орындар apple watch;
Ескерту: аталған жүлделер финалистер арасында ойнатылады. Финалға өту үшін:
Міндетті түрде 9 сәуірге дейін tulgabolam.kz сайтында тіркелу;
Үш кезеңге де қатысу;
Үшінші кезең тестінен алғашқы 20 адамның қатарында болып, финалға өту;
Финалда алғашқы ондықта болу.
5 000 тг: Бірінші, екінші кезеңдерде әр топтан алғашқы 25 орын, үшінші кезеңде 21-25 орындар, финалда 11-20 орындарға берілетін ынталандыру сыйы.
Рандом сыйлықтары Кіші рандом – әр кезеңнің соңында: әр топтан бір адамға 100 000 тг (бес топ бес адам), әр топтан бес адамға 50 000 тг (бес топ жиырма бес адам);
Үлкен рандом – финалдан кейін бір рет ойнатылады: бір адам 1 000 000 тг, екі адам 500 000 тг-ден, он адам 100 000 тг-ден, жиырма адам 50 000 тг-ден.
Рандом (тікелей эфирде кездейсоқ таңдау) ұтыстарына қалай қатыса аласыз? Сайыскерлеріміз үшін екі рандом түрі ұсынылады:
Кіші рандом. Әр кезең тестінен кейін ойнатылатын болады. Оған қатысу үшін: а) міндетті түрде 9 сәуірге дейін tulgabolam.kz сайтында тіркелу; б) кезең бойынша тесттен 30 ұпай алу.
Ескерту: Кіші рандом ұтысына осы екі шартты орындаған кез-келген адам қатыса алады. Яғни, егер сіз алғашқы екі кезеңге қатыса алмай үшінші кезеңге қатысып 30 ұпай жинасаңыз және де сайтта тіркелген болсаңыз – сіз үшінші кезеңнің кіші рандом ойынына қатыса аласыз;
Үлкен рандом. «Тұлға болам 3» финалынан кейін ойнатылатылатын болады. Қатысу үшін: а) міндетті түрде 9 сәуірге дейін tulgabolam.kz сайтында тіркелу; б) үш кезеңге де қатысып, барлығынан кемінде 30 ұпайдан жинау.
Ескерту: кез-келген рандом ұтысы бір адамға бір-ақ рет берілетін болады. Финал жүлдегерлері де рандом ұтыстарына қатыса алады.
Сайыс уақыттары: 10 наурыз 10:00-де сайысқа тіркелу басталып, 9 сәуір 20:00-де аяқталады. Бірінші кезең де 10 наурызда басталады (тест әр кезеңнің соңында болады);
16 сәуір бірінші кезең тесті;
17 сәуір бірінші кезең Кіші рандом ойыны;
18 сәуір екінші кезең басталады;
14 мамыр екінші кезең тесті;
15 мамыр екінші кезең Кіші рандом ойыны;
16 мамыр үшінші кезең басталады;
11 маусым үшінші кезең тесті;
12 маусым үшінші кезең Кіші рандом ойыны;
18 маусым Үлкен рандом ойыны;
25 маусым финал
Ескерту: кітаптар кезең басталатын күні жарияланатын болады.


Мынау ақпарат заманында кітап оқитын жастардың қатары сиреп, телефонға телмірген жастардың саны артып барады. Әрине барлығы емес, бірақ бұл айтқанымызға қоғамның өзі дәлел бола алатындай деңгейде. Аталған мәселеге қызығушылықтың жоқтығы мен адамдардың құндылықты ажырата алмауы себеп болары анық. Бір қуантарлығы, кітап оқуды насихаттап, оның әдебі мен мәдениетін креативті ойлармен қазақ жастарына насихаттап, ой салып жүрген азаматтар бүгінде жаңа қазақы жобаның басық-асында жүр. Солардың бірегейі, бүгінгі кейіпкеріміз «Кітап жарысы» жобасының негізін қалаушы Әділбек Исламбек Ерболұлы. Ол бүгінге дейін 4 жылдан бері кітап оқу сайысын өткізіп келеді. Ендеше, жобаны құрудағы мақсаты мен идеологиясы, қандай, бұл туралы идея авторымен сұхбаттасып көрейік:
Жоба қашан құрылды, құруға кім әсер етті? Мақсаты мен идеологиясына тоқтала кетсеңіз:
Аты-жөнім Исламбек Әділбек, «Оқырман әліпбиі және Жақұт» кітаптарының, сондай-ақ «Кітап жарысы» жобасының авторымын. Кітаптарым кітап оқу жөнінде және онда қазақ жазушыларының ең үздік әңгімелері жинақталған. Рухани жұмыспен айналысамын, атап айтсам 4 жылдан бері кітап оқу жарысын түрлі форматта, оқырманға қызықты етіп өткізіп келемін. Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университетінің тарих факультетінің мұрағаттану мамандығын тәмәмдадым
Жобаның мақсаты – қазақ оқырмандарына кітап оқудың әдебі мен мәдениетіне, сондай-ақ оларға жаңа шығармаларды таныстыру. Жоба құру туралы идея өзімнің 6-7 жыл бұрынғы қатысқан «Ел оқырманы» атты жарыстан 3 жыл қатарынан алған жеңісімнен туды. Өзімнің алғаш қатысқан жобам туралы көп ойланып, санаммен түйсініп, бұл жобаның форматын онлайн негізге келтіріп, сәл өзгертіп құрған болатынмын.
Сайыс ережелері мен ұйымдастырушы мамандар жайлы айта кетсеңіз:
Иә әрине, сайыс ережесіне тоқталмастан бұрын команданың мүшелерімен таныстыра кетейін. Командада 11 негізгі қызметкер, 6 штаттан тыс адам жұмыс істейді. Біз алдымен қысқа 30 бетке жетпейтін әрі адамға эмоция сыйлай алатын, қоғамдық мәселелермен тұспа-тұс келетін, ұлттық құндылықтарға үндейтін, үздік деп танылған жазушылардың шығармаларын таңдап аламыз. Жер сілкінісі, тіл мәселесі, тәуелсіздік тақырыптары қоғамда көтеріліп жатқанда оқырманның есінде қалуы үшін соған сай тақырыптарды таңдаймыз.
Бұл жобаны кәсіп ретінде бастағыңыз келді ме?
Басында мен оқырмандарға пайдалы ақпараттар мен кітаптарды, кітап оқу жөнінде лайфхактар ұсынып жүрдім. Уақыт өте келе мені қарайтын оқырман санының ұлғайғанын байқадым. Солай өзімнің алғашқы кітабымды жаздым. Артынша Рамазан айы басталғанда сайысқа жүлде тігіп өткізіп көрдім. Сайысқа қатысқан адамдар саны көп болғандықтан артынша сайысқа деген сұраныс та арта бастады. Тағы өткізуімді өтінгендер мен кітап оқуға құштар жандардың бар екенін байқап, алғаш рет ақылы түрде, яғни әрбір адам 365 теңге төлеп қатысатын жарыс қылдық. Бұл жоба арқылы кәсіпкер боламын деген ойым, ниетім болмады, оқырманның сұрауы мен ұсынысының негізде бұл жоба бастау алды. Бүгінде жарысқа жеңімпаздарына соңғы үлгідегі смартфондар мен қомақты ақшалай жүлделер, шетелге жолдамалар ойнатылады.
Статистика жүргізесіздер ме? Қанша жас аралығындағы адамдар көп қатысады? Бүгінге дейін қатысушылардың ең көп саны қанша болды?
Сайысқа бүгінге дейін қатысқандардан ең көбі 14 780 адам болды. Көбінесе 18-24 жас аралығындағы адамдар көп қатысады, олардың 90%-ы әйел адамдар. Сәйкесінше сайыстың жеңімпаздарының 99%-ы қыз бала.
Жастарды кітапқа баулитын жоба ретінде мемлекеттен қолдау болды ма?
Жоба әу басында оқырманның сұрауымен басталғаннан соң өз-өзін қаржыландыратын деңгейге жетті. Қазіргі таңда да Аллаға шүкір ешқандай демеуші қажет емес. Керісінше біз сайыс арқылы түскен қаржының белгілі бір бөлігін әртүрлі мақсаттарға жұмсап отырмыз. Атап айтсам, «Ауылға кітап» жобасын ұйымдастырып, Республикалық «Балдаурен» балаларды сауықтыру лагерінде сайысты тегін өткізіп, сондай-ақ мектептерге тегін кітап таратып, Алматы қаласында жүлде қоры 300 000 теңге болатын оффлайн жарыс өткіздік. Сондай-ақ ЖОО-ның байқауларына демеуші болған кездер де болды.
Жобаны дамытып шетелдік нарыққа басқа форматта шығу жайлы көзқарасыңыз қалай?
Өз басым айтыс өнерін жақсы көремін, күнделікті жоқ дегенде 2 рет тыңдауға тырысамын. Ақтөбелік ақын Қайнар Алагөзовтің «Өзіме сойған соғымнан, өз жақындарым ет жейді» деген керемет сөзі бар. Менің ұстанымым да тура солай. Бұл жоба қазақ тілін дамытуға, қазақ жазушыларын шығаруға, қазақ оқырмандарын сауаттандыруға арналғандықтан, тек Қазақстанның нарығына жұмыс жасаймыз.
-Сұхбаттасқаныңызға рақмет. Оқырманға рухани азық болатын, қазақ тілін дамытатын жобалардың бірегейі болуына тілектеспіз!


Сайыс: «Информатика – ғасыр талабы» атты интеллектуалдық олимпиада.
Мақсаты:
Білімділік: оқушылардың информатика пәнінен алған білімдерін жинақтау, бақылап, бағалау, өз беттерінше білім деңгейлерін көтеруге жағдай жасау.
Дамытушылық: оқушылардың ойлауын, компьютерлік сауаттылығы мен іскерлігін,танымдық қабілетін, логикалық сауаттылығын дамыта отырып, олардың пәнге деген қызығушылығын, белсенділігін арттыру.
Тәрбиелік: оқушыларды шапшаңдыққа, өз ойларын анық жеткізе білуге, жауапкершілікке, өз бетімен жұмыс істеуге, жұмыс нәтижесіне жетуге, ұйымшылдыққа, жан-жақты болуға, ізденімпаздылыққа тәрбиелеу.
Сабақтың түрі: Сыныптан тыс жүргізілетін сайыс сабақ.
Сабақтың әдісі: Топтық жарыс сабағы
Сабақтың типі: Білімді, іскерлікті, дағдыны қалыптастыру сабағы.
Жабдықтар: Интерактивті тақта, компьютерлер.
Көрнекіліктер: Слайд презентация, плакаттар, карточкалар.
Пәнаралық байланысы: Математика, қазақ тілі, ағылшын тілі, орыс тілі.
Сайыстың өту барысы:
Жүргізуші: Қайырлы күн, құрметті қонақтар, ұстаздар және білімге құштар жас өрендер! Бүгінгі «Информатика – ғасыр талабы» атты сайысымызға қош келдіңіздер!
Мынау ұшқыр заманда,
Жаңалық енді ғаламға.
Компьютер тілін меңгеру,
Қажеті туды адамға, – дей келе бүгінгі сайысымыздың ережесімен таныстырып өтейік. Сайысқа 2 топ қатысады.
1-кезең. “Таныстыру”
І-ші топ. «Алғырлар» тобы
Ұраны: Жарыс десе жанамыз
Бүгінгі күн жарыста алғырлықпен аламыз.
Сәлемі: Кластас ерігіп жүрме бос,
Қол ұстас, бірігіп тізе қос.
Жеңіспен мәреге барайық,
Жеңістің ұранын салайық.
ІІ-ші топ «Тапқырлар» тобы
Ұраны:Қандай сынақ болса-дағы беріспе,
Әрқашанда үміткерміз жеңіске.
Сәлемі: Біз дайынбыз бұл сайысқа достарым
Көрсетеміз бізде қандай күш барын
Алға қойған мақсатымыз бір екен,
Сәтті болсын сапарымыз әрдайым!
1 – жүргізуші: Сайысымызда топтардың ұпайларын есептеп, әділ бағасын қадағалау үшін әділ – қазылар алқасын тағайындап алайық.
Дүниедегі құбылыстың мәнін де,
Интернеттің, жаңалықтың бәрін де
Мүмкін емес информатикасыз түсіну,
Компьютер дүние кілті бүгінде, – демекші, заман талабына сай әрбір адам компьютердің қыр-сырын білгенге не жетсін!
Жүргізуші: Ал, балалар! Аттанамыз ба?
1 кезең: “Ойлан, тап!”
Төменде тапсырмалар берілген. Берген жауаптарың дұрыс болса фигура жасыл түске, жауаптарың қате болса қызыл түске боялады. Әрбір сұраққа 3 ұпайдан берілсін. (слайд)
2-кезең. “Кім жылдам?” (своя игра) 1 мин
1.Ойыншыларға экранда көрсетілген 4 тақырыпты таңдау ұсынылады.
2. Әр тақырып 10,20,30,40,50 санды ұяшықтарға бөлінген.
3. Ұяшықтағы сұраққа жауап берсе ойыншы сол ұяшыққа тиесілі ұпайды иеленеді.
4. Ұяшықтағы ұпай көбейген сайын сұрақ та күрделене түседі.
3– ші кезең “Ребус шешу” бұл кезеңде оқушылар ребусты шешеді.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сайыс кезеңдері. 1-кезең. “Таныстыру”

text:
1 1 байт неше биттен тұрады? 2 Ақпараттық процестер? 3 Компьютердің ең негізгі құрылғылары?
4 Егер бұл пернені бір рет басса бас әріптер енгізіледі 5 Ақпаратты қағазға басып шығаратын құрылғы 6 Бірінші электронды есептеуіш машина қай жылы жасалды 7 Процессорды басқа құрылғылармен жалғастыратын кабель 8 Ақпаратты белгілі бір алфавит арқылы құпиялап жазу 9 Жыпылықтап тұратын тік сызықша 10 Адам немесе құрылғы ақпарат қабылдайтын физикалық процесс 11 Windows - тің негізгі экраны 12 Деректерді сақтауға арналған құрылғы
«Ақпарат» тобының сұрақтары: 1 Экранның төменгі жағындағы жіңішке жолақ 2 Windows сөзінің қазақша аудармасы 3 Экранда жақтаулармен шектелген төртбұрышты аймақ 4 Нақты бір файлды көрсететін арнайы белгішелер 5 Жою пернесі 6 Компьютерден өшірілген құжаттар сақталады 7 Ауқымды желіге қосылу үшін қажет құрылғы 8 Принтер құрылғысының түрлері 9 Компьютер жанына қойылатын өсімдік 10 Компьютердің барлық мәліметтерді өңдеу жұмысын ұйымдастыратын программалар жүйесі 11 Алғашқы есептеу құрылғысы


|
Ресейде XVI-XVII ғасырда пайда болған есептеуіш құрал
|
бет | 2/2 | Дата | 12.12.2022 | өлшемі | 1,31 Mb. | | #56752 |
| Байланысты: тапқыр информатик сайысы 4.Paint графикалық редакторында неше құрал пайдалануға болады? 5.Паскаль бағдарламалау тілі неше бөлімнен тұрады? 7.“Кибернетиканың атасы” деп қай ғалымды атайды? 8.Integer сөзі қандай типті білдіреді? 9.Microsoft Word қандай редактор? - Төменде тапсырмалар берілген. Берген жауаптарың дұрыс болса фигура жасыл түске, жауаптарың қате болса қызыл түске боялады.
- 1.Көрінетін бейнелер мен символдар арқылы берілетін ақпарат түрі?
2.Графикалық редакторды табыңыз? 3.Ақиқат немесе жалған екенің тұжырымдауға болатын сөйлем. 4.Мәтіннің пішінін оның параметрлері арқылы қою. 5.“Қосу машинасын” ойлап тапқан ғалым? 6.Сандық кестелермен жұмыс істеуге арналған бағдарлама. 7.Трансляторлар неше түрге бөлінеді? 8.Паскаль тілін ұсынған швейцариялық ғалым?
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Ресейде XVI-XVII ғасырда пайда болған есептеуіш құрал


title: Сайыс сабаќ

text:
ІІ. Сайыс бағдарламасымен таныстыру:
Сайысқа 11 оқушы екі топқа бөлініп қатысады. Сайыс мынадай бөлімдерден тұрады:
1-бөлім: «Бәйге» (сұрақтарға жылдам әрі дұрыс жауап беру керек)
1-топқа:
Алманың жартысы неге ұқсайды? (екінші жартысына)
2,5 таяқтың неше ұшы бар? (6 ұшы бар)
100-ді екіден бірге бөлгенде нешеге тең? (200)
“Арифметика” сөзінің мағынасы? (грекше – арифмос, сан деген мағына)
Тік бұрышты үшбұрыш туралы теорема қалай аталады? (Пифагор)
Күн көзі жылына неше рет шығады? (365)
Қандай үш санның көбейтіндісі олардың қосындысына тең? (1,2,3)
Көпбұрыш қабырғаларының қосындысы? (периметр)
Квадраттық функцияның графигі? (парабола)
Үлкен хорда қалай аталады? (диаметр)
2-топқа:
Санның 100-ден 1 бөлігі? (процент)
Бір нүктеден шығатын түзу? (сәуле)
“Математика” сөзінің мағынасы? (матем, грекше ілім, ғылым).
Бір таңбалы санға дәл сондай санды тіркеп жазса неше есе өседі? (11 есе)
Шеңбер бойындағы кез-келген нүктені центрмен қосатын кесінді? (диаметр)
Тік бұрышты үшбұрыштың тік бұрыш жасайтын қабырғалары? (катеттер)
Құрамында белгісізі бар теңдік? (теңдеу)
Натурал санға қандай санды қосқанда келесі сан шығады? (1)
4 қойдың неше аяғы бар? (16)
Тік бұрыш жасап қиылысатын екі түзу? (перпендикуляр)
2-бөлім: «Қанатқақты» мақал құрамындағы цифрды тауып мақалды дұрыс орналастыру.
1. Екі жақсы қас болмас, екі жаман дос болмас.
2.
Бес саусақ жұмылса, жұдырық болады.
3. Алтау ала болса, ауыздағы кетеді, төртеу түгел болса төбедегі келеді.
4. 30 тістен шыққан сөз, 30 рулы елге тарайды.
Жақсы
|
болмас
|
Қас
|
Дос
|
Жаман
|
ала
|
келеді
|
ауыздағы
|
Төбедегі
|
түгел
|
Саусақ
|
болады
|
Жұмылса
|
|
Жұдырық
|
Тістен
|
тарайды
|
Шыққан
|
Сөз
|
рулы
|
3-бөлім: «Самғау» цифрограмма.
3
|
1
|
23
|
3
|
20
|
16
|
17
|
37
|
24
|
25
|
37
|
19
|
3
|
1
|
24
|
25
|
1
|
17
|
1
|
24
|
37
|
24
|
1
|
18
|
Алфавиттің рет саны бойынша әріптерді тапқанда Пифагордың сандар туралы айтқан тұжырымын оқуға болады. (« Бар болмыстың бастамасы – сан»)
4-бөлім: «Шырқау» тор көздегі тапсырмалармен жұмыс. 6 ұяшық берілген. Әр топ ұяшық таңдау арқылы ондағы логикалық сұрақтарға жауап береді.
1. 1 тонна мұз қыста ауыр бола ма, әлде жазда ауыр бола ма? (бірдей)
2. 2 әкесі, 2 баласы 3 алманы қалай бөліп жейді? (әкесі, баласы, немересі)
3. 3 пар ат 30 км-ге шапса,әр пар ат неше км шабады? (30 км)
4.4 пен 5-тің арасына қандай таңба қойғанда, 4-тен үлкен, 5-тен кіші сан шығады? (үтір)
5.Сәуледе бір бүтін, екі жарты, төрт ширек алма бар. Сәуледе барлығы неше алма бар? (3)
6. Математикалық таңба ол,
Білімің болса ашасың.
Теріс сан болса астында,
Мағынасы жоқ деп қашасың. (түбір)
5-бөлім: «Шарықтау» топпен жұмыс. Атақты математиктердің портреті берілген. Олардың кім екенін табу керек? Алдымен олар жайлы қысқаша мәлімет беріледі.
1. Бұл ғалым орыс математигі, жазушы әйелдер арасынан тұңғыш шыққан профессор.1850-1891 жылдар аралығында өмір сүрген. 1874 жылы Германияның Геттенген университетінде «философия докторы» атағын алған. Математика ғылымында «Қатты дененің қозғалмайтын нүкте маңайынан айналуы туралы есеп» атты еңбегі бар.


title: Сайыс сабаќ - бет 2

text:
Қосымша көмек:
«Математиканың өз тілі бар – ол формула» (С.В.Ковалевская). «Ақын жанды болмасаңыз, математикте бола алмайсыз» (С.Ков). деген қанатты сөздер айтып кеткен.
2. Бұл ғалым (783-850). Толық есімі - Әбу Абдаллах (немесе Абу Жаббар) Мұхаммед ибн Мұса. Адамзат өркениетінің дамуына және қалыптасуына өлшеусіз үлес қосқан, көне өркениеттер тағылымының тал бесіктерінің бірі Хиуа қаласында дүниеге келген. Ол - әйгілі «Шығыстың жеті жұлдызының» бірі, әлемдік қазіргі алгебра ғылымының негізін салушы ретінде белгілі. Орта ғасырлық Ұлы ғалым - математик, астроном (жұлдызшы), тарихшы, жағрапияшы.
Қосымша көмек:
Ғалымның латынша есімі «Алгоризми», «Алгоритми» түрінде айтылған. Қазіргі “алгебра”, “алгол” және “алгоритм” сөздері соған байланысты. Яғни бұл ғұламаның есімінен (Алгоритми) тікелей шыққан…
3. (Мухаммед ибн Мухаммед ибн Узлаг Тархани) (870-950) -, ойшыл, энциклопедист ғалым. Алғашқы білімді қыпшақ тілінде Отырарда алады. Багдадта араб тілін үйренеді. Самарра мен Харрандарда
ірі ғалымдармен кездесіп, білімін ұштайды. Түркі, парсы, араб тілдерінде сөйлей де, жаза да білген. Грек, латын, санскрит тілдерін игерген. Бүгінгі ұрпаққа 50 шақты еңбегі жеткен. «Геометриялық сызықтар жасаудың әдістері», «Астрология», «Китаб әл-мусика әл-кабир» және тағы басқа еңбектері бар.
Қосымша көмек:
Аристотельден кейін дуние жүзілік білім мен мәдениеттің екінші ұстазы атанган данышпан.
4. Б.э.д. 580-500 жылдар аралығында өмір сүрген.
Гректің атақты ойшыл, филосаф, математик ғалымы, діни-саяси қайраткері. Музыкалық аспаптың табиғи көлемінің жартысына тең музыкалық ішек кесіндісінің бір октаваға жоғары дыбыс шығаруға мүмкіндік туғызатынын ашқан. Жердің шар тәріздес екенін бірінші болып ұққан және дұрыс үшбұрыштардың әйгілі теоремасын дәлелдеген ғалым.
Қосымша көмек:
Бұл ғалымның атымен аталған тік бұрышты үшбұрышқа қатысты теорема бар.
6-бөлім: «Эррудит шыңы» жеңген топқа берілетін тапсырма. «Арифметика» сөзжұмбағы.
|
ж
|
а
|
й
|
|
|
п
|
а
|
р
|
а
|
л
|
л
|
е
|
л
|
ь
|
|
|
|
п
|
е
|
р
|
и
|
м
|
е
|
т
|
р
|
|
|
П
|
и
|
ф
|
а
|
г
|
о
|
р
|
|
д
|
и
|
а
|
м
|
е
|
т
|
р
|
|
п
|
е
|
р
|
п
|
е
|
н
|
д
|
и
|
к
|
у
|
л
|
я
|
р
|
|
т
|
а
|
қ
|
|
|
ш
|
и
|
р
|
е
|
к
|
|
|
к
|
е
|
с
|
і
|
н
|
д
|
і
|
|
|
ж
|
а
|
з
|
ы
|
ң
|
қ
|
ы
|
|
1. 1 –ге және өзіне бөлінетін сандар.
2.Қиылыспайтын түзу.
3. Төртбұрыштың қабырғаларының ұзындықтарының қосындысы.
4. Ғұлама ғалым.
5. Ең үлкен хорда.
6. Тікбұрыш жасап қиылысатын екі түзу.
7. 2 бөлінбейтін сан.
8. Бүтінді төртке бөлгендегі бір үлесі.
9. Екі нүктемен шектелген түзудің бөлігі.
10. 180
о-тең бұрыш.
Қорытынды: Жеңімпаз топты анықтау.


url: http://emirsaba.org/sajis-saba.html#ІІ._Сайыс_бағдарламасымен_таныстыру:__Сайысқа_11_оқушы_екі_топқа_бөлініп_қатысады._Сайыс_мынадай_бөлімдерден_тұрады:___1-бөлім

title: Сайыс сабаќ


title: «Үшбұрыш» тобына арналған тапсырма

text:
Тең бүйірлі, тең қабырғалы, әр түрлі қабырғалы үшбұрыштар жасаңдар.
Әрқайсысына жеке – жеке периметрін есептеу формуласын жазыңдар. Формулалар әртүрлі болуы керек.
Осы формулаларды қолданып жасаған фигуралардың периметрін есептеп табыңдар.
«Төртбұрыш» тобына арналған тапсырма:
Параллелограмм, квадрат және трапеция жасаңдар.
Әрқайсысына жеке – жеке периметрін есептеу формуласын жазыңдар. Формулалар бір-біріне ұқсамау керек.
Осы формулаларды қолданып жасаған фигуралардың периметрін есептеп табыңдар.
(Оқушылар фигураларды түрлі-түсті қағаздан қиып жасап, А2 форматтағы қағазға жапсырады. Әр фигураның тұсына периметрді есептеудің тиімді формуласын жазады. Жасаған фигуралардың қабырғаларының өлшемін алып, периметрін есептеп табады).
ІІІ кезең. Он сұрақ Топтар үшбұрыш немесе төртбұрыштың түрлері бойынша стикерге бір атау жазып, қарсы топтағы бір оқушының маңдайына жапсырады. Ойыншы өз тобына 10 сұрақ қоя отырып, ол сөзді табуы керек. Оның сұрақтарына топ мүшелері «ИӘ» немесе «ЖОҚ» деп жауап береді.
Мысалы, «Трапеция» сөзі жасырылды делік. Ойыншы өз тобына мынадай сұрақтар қоюы мүмкін:
Бұл фигураның төрт бұрышы бар ма? (Иә)
Фигураның барлық бұрыштары тік пе? (Жоқ)
Фигураның барлық қабырғалары тең бе? (Жоқ)
Фигураның қарама қарсы қабырғалары тең бе? (Жоқ)
Фигураның параллель қабырғалары бар ма? (Иә)
Фигураның екі табаны бар ма? (Иә)
Осылайша ойыншы жасырылған фигураның трапеция екендігін табады.
ІV кезең. Тұжырымдамалық карта. Топтар «Үшбұрыштар қазақ қолөнерінде» немесе «Төртбұрыштар қазақ қолөнерінде» тақырыбында тұжырымдамалық карта жасап, қорғайды.


url: http://emirsaba.org/sajis-saba-v2.html?page=2#«Төртбұрыш»_тобына_арналған_тапсырма

title: «Үшбұрыш» тобына арналған тапсырма


title: V кезең. Логикалық есептер

text:
V кезең. Логикалық есептер Топтарға өз тобының атына байланысты логикалық тапсырмалар беріледі.
1-тапсырма.
«Үшбұрыш» тобына: Үшбұрыш болмайтын фигураларды анықта.
( 2, 3) «Төртбұрыш» тобына:Төртбұрыш болмайтын фигураларды анықта.
(2, 5) 2-тапсырма. «Үшбұрыш» тобына: Қанша үшбұрыш бар?
(20) «Төртбұрыш» тобына: Қанша квадрат бар?
(32) 3-тапсырма. «Үшбұрыш» тобына: Төрт шидің орынын ауыстырып, мына балтадан үш бірдей үшбұрыш жасаңдар.
Жауабы:
«Төртбұрыш» тобына арналған тапсырма:Он шиден кілт жасалған. Бұл жерден төрт шиді жылжытқанда үш бірдей квадрат шығуы керек.
Жауабы:
Сайысты қорытындылау. Сайыс барысында топтардың орындаған жұмыстарына ұпай беріліп, бағалау парағы толтырылып отырады. Жинаған ұпай санына қарай жеңімпаз топ анықталады.


url: http://emirsaba.org/sajis-saba-v2.html?page=3#Сайыс_кезеңдері__Бағалау_критерийлері__І_кезең._Таныстыру

title: V кезең. Логикалық есептер


url: http://emirsaba.org/sajis-saba-v2.html?page=3#«Төртбұрыш»_тобына_арналған_тапсырма

title: V кезең. Логикалық есептер


title: ІV кезең. Тұжырымда- - Сайыс сабаќ

text:
|
|
бет | 4/4 | Дата | 02.12.2023 | өлшемі | 0,77 Mb. | | #132713 |
| Байланысты: Нусипалиева Р КІV кезең. Тұжырымда-
малық карта
|
Постерде тақырыптың ашылуы, ойын суретпен жеткізе алуы (4 ұпай)
Постерді қорғауы, оқушының ойын сөзбен жеткізе алуы (4 ұпай)
Эстетикалық көркемдігі (2 ұпай)
|
V кезең. Логикалық есептер
|
Әр тапсырма бойынша дұрыс жауапқа 3 ұпайдан беріледі.
|
Қолданылған әдебиеттер:
В.Н.Березин. Сборник задач для факультативных и внекласных занятий по математике. – М:Просвещение, 1995.
Е.Е.Семенов. Изучаем геометрию 7-9.– М: Просвещение, 1991.
С.Елубаев. Математикалық кеш.– Алматы, 1989.
Ф.Ф.Нагибин. Математическая шкатулка.– М: Просвещение, 1988.
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Сайыс сабаќ

text:
Нусипалиева Рауан Карсоновна, математика пәнінің мұғалімі.
Шоқан Уәлиханов атындағы орта мектеп,
Жамбыл облысы, Шу ауданы, Белбасар ауылы, Е.Бекхожаев көшесі- 78
Ualihanova_1835@mail.ru,
8 726(38) 4-67-09, +7 777 101 75 11
«Геометриялық фигуралар сыры»
8 сынып оқушыларына арналған сыныптан тыс жұмыс
Мақсаты:
Оқушылар геометрия пәні саласында білімдерін, ой-өрісін кеңейтеді, сыни тұрғыдан ойлау қабілеті артады.
Оқушылар өз бетінше шешім қабылдау қасиетін, өз мүмкіндіктерін дұрыс пайдалана білу машығын, өзіне деген сенімділікті жетілдіреді.
Оқушылар қарым-қатынас мәдениетін қалыптастырады, ынтымақтастықта жұмыс істеуге дағдыланады.
Түрі: Сайыс
Әдісі: Сыни тұрғыдан ойлау, АКТ, Топтық жұмыс
Көрнекілігі: Слайд-презентация.
Құралдар: Интерактивті тақта, маркер, А2 форматтағы қағаз, скоч, желім, шырпы, түрлі-түсті қағаз.
Сайыс барысы:
Сайысқа қатысушыларды екі топқа бөліп алу қажет. Ол үшін сайысқа қатысушыларға үшбұрыштар мен төртбұрыштар таратылып беріледі. Үшбұрыш фигурасын алған оқушылар «Үшбұрыш» тобын және төртбұрыш фигурасын алған оқушылар «Төртбұрыш» тобын құрайды. Сайыс барысында берілетін тапсырма да осы топтың атауына байланысты болады.
І кезең. Таныстыру.
Топтар өздерін үшбұрыш немесе төртбұрыш сөзіне синквейн (бес жолды өлең) құрастыру арқылы таныстырады.
Бес жолды өлең құру ережесі:
1 зат есім
2 сын есім
3 етістік
4 сөзден тұратын фраза
1 синоним
Мысалы:
Үшбұрыш
Теңбүйірлі, тікбұрышты
Салынады, бөлінеді, есептелінеді
Ішкі бұрыштарының қосындысы 180.
Фигура.
ІІ кезең. Формулалар шеруі
Топтарға әр түрлі құралдар: түрлі-түсті қағаз, скоч, желім, маркер, А2 форматтағы қағаз, қайшы таратылып беріледі. Топтар бұл құралдарды қолдана отырып мына тапсырмаларды орындайды:
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sajis-saba-v2.html#«Геометриялық_фигуралар_сыры»_8_сынып_оқушыларына_арналған_сыныптан_тыс_жұмыс___Мақсаты

title: Сайыс сабаќ


url: http://emirsaba.org/sajis-saba-v2.html#І_кезең._Таныстыру_._Топтар_өздерін_үшбұрыш_немесе_төртбұрыш_сөзіне_синквейн_(бес_жолды_өлең)_құрастыру_арқылы_таныстырады._Бес_жолды_өлең_құру_ережесі

title: Сайыс сабаќ


title: Сайыстың тақырыбы: «Күштің сыры неде?» Мақсаты: Оқушылардың пәнге қызығушылығын арттыру

text:
Сайыстың тақырыбы: « Күштің сыры неде?»
Мақсаты: Оқушылардың пәнге қызығушылығын арттыру,
шығармашылық қабілеттеріндамыту, ізденімпаздыққа үйрету.
Ғылымдардың пірі
Табиғаттың тілі,
Физика екен халайық,
Мұны жақсы ұғайық.
Дүниедегі құбылыстың мәнінде,
Табиғаттық қозғалыстың бәрін де,
Мүмкін емес физикасыз түсіну,
Физика дүние кілті бүгінде.
Физика бұл өмірдің,
Асыл бір үлкен саласы.
Жаңарды сол физикамен,
Елімнің өзен даласы.
Бүгін де физика барлық жерде,
Құрылыста, техникада, өндірісте.
Сырларын бұл ғылымның меңгеріңдер,
Шәкірттер ынта қойып үйреніңдер!
Информатика болашаққа бастайды
Келешекке білім қуған жастарды
Қадам басып 21-ші ғасырға
Барлық әлем жаңалығын ол тастайды
Информатика әлемі,
Неткен ғажап әсерлі.
Шыққан сонау ертеден,
Орын алды көңілден
Жетілдіріп, кеңейтіп бұл асылды
Информатика озады бар ғасырды
Ой түйіндеп, жетелейді адамдарды
Әлі ашылар құпиялар сан- сан қырлы
«Күштің сыры неде?» атты сайыс
Айдан хабар алғызған
Зәулім үйді салғызған
Теңіз суын каналмен
Шөл далаға барғызған
Табиғат сырын аштырған
Тоқпен қазан астырған
Миллион гектар астықты
Комбайнмен бастырған
Физика емей немене?
Ұққанға табиғаттың сыры терең,
Дегенге оқып, зерттеп, көрем, білем,
Демесең болсын егер еңбегім еш,
Әуелі физиканы оқы дер ем.
Құтқарып ауыр бейнеттен
Техниканы үйреткен
Роботтай – адамды
Тіл бітіріп сөйлеткен
Білмегенді білдірген
Өлшеп киім кигізген
Барлық істі атқарып
Пайдасын елге тигізген
Компьютер емей немене
Білім деген биік шың,
Бақытқа сені жеткізер.
Білім деген ақылшың,
Қиындықтан өткізер,- деп
Бүгінгі сайысымызды бастауға рұқсат етіңіздер.
Жоспары:
І тур «Өткел»
ІІ тур «Белес»
ІІІ тур «Ойлан тап!»
ІҮ тур «Асу кезең»
Ү тур «Кім жылдам»
ҮІ тур «
СЕРГІТУ СӘТІ»
Армысыздар, құрметті жиылған қауым, ардақты ұстаздар,оқушылар, қадірлі қонақтар,
«Жүзден жүйрек, мыңнан тұлпар» сайыскерлер. Бүгінгі «Физика –информатика»
апталығының қорытынды кешіне арналған «ХХІ ғасыр жас қырандары» атты сайыса қош
келдіңіздер!
Ал,оқушы,ұстаздар
Ортаға назар салайық.
Сайыскерлер шықпақ сайысқа ,
Қол соғып қарсы алайық,- деп ду қол шапалақтап сайыскерлерімізді ортаға шақырамыз.
Әділ-қазы алқасына бір сәлем,
Әділдікке бас иеді күллі әлем.
Жүйрік озар сайыстарда неше бір,
Сарапқа сал әділдікпен шеше біл.
Әділқазылар алқасымен таныс болыңыздар:
Жарыс заңы ежелден,
Жеңімпаз болу шарт сол.
Еңбек етіп жалықпай,
Сәтті сапар тілеумен.
Сайысты біздер бастайық,
Көрсетіңдер өнерді,
Қарап қалма жасқаны, -дей келе сайысымызды бастаймыз
І тур «Өткел»
Қарап тұрмай өткелден өтіңіздер,
Шәкірттерге әділ шешім беріңіздер,
Жүзден жүйрік, мыңнан тұлпар шығарар,
Өткелден өтіп Белес турына өтіңіздер
Сайысымыздың І-кезеңі - «Өткел». Бұл кезеңде сайыскерлеріміз физика-информатика
анықтамалара сәйкес класс бойынша тесттер беріледі.Әр тесттің дұрыс жауабы 1 балл.
Дайын болсаңыздар сайысымызды бастаймыз. Ал,мұқият болыңыздар: тестке жауап беру 3
мин.
ІІ тур «Белес»
Адам - Алып таңғажайып ісімен,
«Белес» - ойын ой тастаған түсімен.
Зерделілер заманды алға жылжытсақ,
Физикалық заңдылықтар күшімен.
Бұл адамдар ардақтаған халықтар,
Физикада даңқы шыққан алыптар.
Қара, ойлан, зерек болсаң сайыскер,
Алыптарды әрқашанда танып қал.
Келесі кезеңіз - «Белес». Бұл кезеңде сайыскерлерімізге 1 сұрақтан беріледі.Әр сұрақтың
дұрыс жауабы 10 балл. Осы турдан кейін ұпай аз 2-оқушы сайысымыздан шығады. Дайын
болсаңыздар сайысымызды бастаймыз. Ал,мұқият болыңыздар:
1. 1623-1662 жылдар аралығында өмір сүрген. Коптеген бақылауларға сүйене отырып,
француз ғалымы сұйықтар мен газдардың қысымды барлық жаққа бірдей жеткізетінін
дәлелдеген ғалым. (Блез Паскал)
2. Б.э.д. 287-212 жылдары өмір сүрген ертедегі грек ғалымы, физик және математик. Рычаг
ережесін тағайындаған, гидростатика заңын ашқан. (Архимед)
3. Неміс физигі, тізбектің бөлігіндегі ток күші, кернеу, кедергі арасындағы заңды теория
жүзінде ашқан, тәжірибе жүзінде дәлелденген. (Георг Ом)
4. Итальян физигі, электр тогы туралы ғылымға жол салушы. Бірінші гальвани элементін
жасаушы. (Александро Вольта)
5. 1643-1727 жылдары өмір сүрген ағылшын физигі және математигі. Жарықтың көптеген
қасиеттерін ашып, зерттеген. Жоғары математиканың маңызды салаларын талдап дамытқан.
Ол денелер қозғалысының негізгі заңдарын және тартылыс заңын ашқан. (Исаак
Ньютон)
6. ХҮІІ ғасырдың басында ғана аспан денелерінің орбиталары шын мәніде шеңберден
өзгеше екені анықталды. Бұл маңызды жаңалықты неміс астрономы 1571-1630 жылдары
өмір сүрген ғалым кім болды ( Иоган Кеплер)
7. Француз физигі және математигі, электр және магниттік құбылыстар арасының байланыс
заңын, теориясын жасаған. Магнитизм табиғаты жөнінде гипотеза ұсынған. Физикаға
«Электр тоғы» ұғымын енгізген. (Андре Мари Ампер)
8. Француз физигі, 1781 ж. электр және магниттік заңдылықтарды тағайындау үшін аспап
ойлап тапқан. Сырғанау және домалау үйкелістерінің заңдылықтарын тұжырымдады.
(Шарль Огюстан Кулон)
ІІІ тур «Ойлан тап!»
Келесі кезеңіміз « ойлан тап». Бұл кезеңде әр ойыншы тақтадағы ұяшықтарды таңдайды.
Таңдау арқылы берілген тәжірибені жасайды. Тәжірибенің толық жауабына 10 ұпай
беріледі.
№1 ұяшық. Шикі жұмыртқаны піскен жұмыртқадан қалай ажыратуға болады? Тәжірибе
жасап көрсет. Берілген құралдар: Тарелка, 2 жұмыртқа, сызғыш. (жұмыртқаны айналдыру
керек, піскен тез айналады)
№2 ұяшық.Конверт ішінде кілт жатыр. Осы кілтті конвертке қол тигізбей қалай алуға
болады? Берілген құралдар: Кілті бар конверт, қайшы, су, сіріңке. (конвертті жағып
жіберу керек)
№3 ұяшық. Ыдыс ішінде су бар. Ыдыс түбінде тиын жатыр. Қақпақ, сіріңке, қағаз, пинцет,
стақан сияқты құралдардың қайсысын пайдаланып, қолды су қылмай, тиынды қалай алуға
болады? (пробка ішіне қағаз салып оны өртеу керек те, үстінен стаканмен жабу керек.)
№4 ұяшық.Шикі жұмыртқа. Суы бар стақанға жұмыртқаны ептеп салып жумыртқаны
судың бетіне шығару керек. Берілген құралдар: Тарелка, 2 жұмыртқа, сызғыш, тұз,( тұзды
суға арластырамыз жұмыртқаны саламы
Жұмыртқа жоғары қарай қалқып шығады, яғни батпайды, тұзды судың тығыздығы
жұмыртқаның тығыздығынан артық, сондықтан да жұмыртқа батпайды. )
№5 ұяшық. Стақандағы суды токпей керсінше қою керек. Берілген құралдар: 1 стакан су,
қағаз, екңншң стакан, қайшыен стақан түбінен ұстап (Стақан түбіндегі қатты қағазға
төменнен жоғары әсер ететін ауаның қысым күші стақан ішіндегі судың салмағынан көп
болады. Сондықтан қатты қағаз стақанға тығыз жабысып, су төгілмейді.)
№6 ұяшық. Стакан ішіндегі мұзды жіппен алу керек. Керек құралдар: мұз, су, жіп, тұз,
пенцет.( стаканга суды құйып мұзды саламыз, содан кейін бетіне жіпті салып тұзды
себеміз)
ІҮ тур «Асу кезең»
Келесі кезеңіміз“Асу” кезеңі. Бұл кезеңде әр ойыншыға 2 жұмбақтан беріледі. Жұмбақты
шешу арқыл өз қоржындарын толтырады. Әр жұмбақты дұрыс жауабы 10 ұпайды. Осы
кезеңнен кейін ұпайы аз 3 оқушымен қоштасамыз. Дайынбыз ба? Дайын болсаңыздар
бастаймыз. Ал,мұқият болыңыздар:
І жұмбақ:
Аса қажет өмірге халық үшін,
Пайдаланамыз күн сайын жарық үшін. (ток)
Тетігін бассаң алаңсыз
Жазады қалам қағазсыз. (компьютер)
ІІ жұмбақ:
Жалғыз бағыт білері,
Бұрғаныңа көнбейді.
Жол көрсетіп береді6
Бірақ өзі көрмейді. ( компас)
Батырмасын басасың
Қажет файлды ашасың. (тышқан)
ІІІ жұмбақ
Туыстарын шетінен,
Өбеді де бетінен.
Бала-шаға ұсағын,
Бауырына қысады. ( магнит)
Биологияда бұл паразит,
Көзге зорға көрінер
Информатикада өлшем бірлік,
Ақпараттарды өлшейтін (бит )
ІҮ жұмбақ:
Көкке қараған, жұлдыз санаған. (телескоп)
Шам, плита жұмысын жасай қалды,
Ал оның есептен-ақ басы айналды. (Электр есептегш)
Ү жұмбақ:
Тар шеңберді айналып,
Тұр құдықта байланып.
Қаға берер таңдайды,
Әдетінен танбайды ( сағат)
Бұтақ орнына мың бір инесі
Компьютер жаны мекені. (кактус)
ҮІ жұмбақ:
Қозғалысқа келтіріп,
Жылдамдығын береді.
Өлшемдерін қарасақ,
Ньютонға ол келеді. (күш)
Экранның беті оның тұрағы
Қашан болса жыпылықтап тұрады. (курсор)
ҮІІ жұмбақ:
Жоғалмайды ешқашан,
Түрлендірсек егер де.
Басқа күйге ауысқан,
Жұмыс істейді әрқашан. (Энергия)
Ақпаратты қағазға шығарады,
Бұл құрылым қалай деп аталады? (принтер)
ҮІІІ жұмбақ:
Бар ма, жоқ па оны анық білмейсің
Ол жоқ жерде өмір сүріп жүрмейсің. (ауа)
Жұрттың бәрі соны сүйеді,
Бірақ қарағысы келмейді. (күн)
Ү тур «Кім жылдам»
Келесі кезеңіміз «КІМ ЖЫЛДАМ» кезеңі. Бұл кезеңде әр ойыншыға 1 мин. ішінде 10 сұрақ
қойылады. Дұрыс жауаб 1 ұпай. Ендеше ұпайы коп ойыншыдан бастайық. Дайынсын ба?
Дайын болсаңыз бастаймыз. Ал,мұқият болыңыз:
1-ойыншы: сұрақ
1. Ең алғаш ғарышқа ұшырылған иттің есімі (Рекс)
2.
Заттың ең кішкентай бөлігі? (атом)
3.
Аристотельден кейінгі «екінші ұстаз» атанған ғалым. (Әл-Фараби)
4.
Ағылшын ғалымы Иссак Ньютонның бүкіләлемдік тартылыс заңын ашуына не себеп
болды? (алма)
5.
Физика не туралы ғылым? (табиғат)
6.
Ақпараттың ең кіші өлшем бірлігі (Бит)
7.
Зиянкесті бағдарлама қалай аталады? (Вирус)
8.
Компьютердің жүрегі саналатын құрылғы (Жүйелік блок немесе Процессор)
9.
Мәтіндік мәліметті компьютерге қолмен термей енгізу құрылғысы
(Сканер)
10. Баспаға шығару құрылғысы (Принтер)
Қосымша сұрақтар
1.
1961 жылы 12 сәуірде қандай оқиға болды? (адам ғарышқа ұшты)
2.
«Алтын ереже» физиканың қай бөліміне жатады? (механика)
3.
Ауаның қысымын анықтайтын құрал (Барометр)
4.
Өзінің табысына шаттанып қуанғанда «Таптым!» деп айғайлаған кім? (Архимед)
5.
Ауаның салмағын есептеген. (Торричелли)
2-ойыншы: Сұрақ
1. Электр тогы дегеніміз не? (зарядталған бөлшектердің реттелген қозғалысы)
2. Физиканың жылу құбылыстарын зерттейтін бөлімі (Термодинамика)
3. Ток күшінің өлшем бірлігі? (Ампер)
4. Жұмыстың халықаралық жүйедегі өлшем бірлігі? (Джоуль)
5. Денені құрайтын бөлшектердің қозғалыс энергиясы мен олардың өзара әсерлесу
энергиясы (ішкі энергия)
6. Дисплейдің басқаша аталуы (Монитор)
7. Монитор мен пайдаланушы арасындағы ара қашықтық?
(70 см)
8. Есептеуіш техника қай ғасырда қарқынды дамыды? (ХХ ғасыр)
9. Атақты Microsoft компаниясының негізін қалаған кім? (Билл Гейтс)
10. Жақтаулармен шектелген төрт бұрышты аймақ? (Терезе)
Қосымша сұрақтар
1. Жылу берілуі кезінде дененің алған немесе жоғалтқан энергиясы
(жылу мөлшері)
2. Зарядталған бөлшектердің реттелген қозғалысы (ток)
3. Бір дененің екінші дене молекулаларымен өздігінен араласу құбылысы қалай деп аталады.
(диффузия)
4. Жылу берілудің қатты заттардағы түрі (жылу өткізгіштік)
5. Ток бағыты қай полюстен қай полюске бағытталады. (Дұрысында «-»-тен «+»-ке,
бірақ есеп шығарғанда ыңғайлы болғандықтан «+» -тен «-» -ке алу келісілген)
6.Әр түрлі объектілер орналасқан Windows экраны? (Жұмыс үстелі)
3-ойыншы:
1. Радионың атасы (Александр Сергеевич Попов)
2. Темірқазық жұлдызын басқаша қалай атайды? (Жетіқарақшы)
3. Кім барлық тілде сөлейді? (жаңғырық).
4. Қозғалыстың шапшаңдығын және бағытын сипаттайтын физикалық шама.
(жылдамдық)
5. Денеге басқа денелер әсер етпеген кезде жылдамдығын сақтау құбылысы.(инерция)
6. 1 гигобайтта қанша мегобайт бар? (1024)
7. Қандай команданың көмегімен құжаттардың көшірмесін даярлаймыз? (Көшіру)
8. Жолдар мен бағандардың қиылысу нүктесін қалай атаймыз? (Ұяшық)
9. Компьютердің атасы
(Чарлз Бейбидж)
10. Ақпаратты тасуыштар (Дискет, Флэш-карта, СD және DVD диск)
Қосымша сұрақтар
1. Уақыт өтуіне қарай дененің басқа денелерге қатысты кеңістікте орын өзгертуі.
(механикалық қозғалыс)
2. «Инерция »-ның қазақша баламасы не? (әрекетсіздік)
3. Жерді айнала қозғалған жасанды серіктерге жердің тартылу күші әсер ете ме?(иә)
4. Бір температурада қайнаған су мен шикі судың қайсысы тез қайнайды? (шикі су)
5. Жеңіл машинаға әсер ететін барлық күштер компенсацияланады, оның қозғалыс
жылдамдығы өзгеріссіз қалады. Бұл құбылыс қалай аталады?(Инерция)
4-ойыншы:
1. Өз сұйықтығымен динамикалық тепе-теңдікте болатын бу.
(қаныққан бу)
2.Молекулалар арасындағы өзара әсерлесу, елеусіз аз болатын газ.
(идеал газ)
3. Сұйықтың буға айналу құбылысы. (кебу)
4. Заттың қатты күйден сұйыққа өтуі. (балқу)
5. Ауаның ылғалдығын өлшейтін құрал (психрометр)
6. 8 бит тең…
(Байтқа)
7. Мәтіндік және символдық ақпаратты енгізу құрылғысы
(Пернетакта)
8. Графикалық редактор?
(Paint)
9. Интернет желісіне қосатын құрылғы
(Модем)
10. Informatio сөзі қандай мағына береді?
(Ақпарат)
Қосымша сұрақтар
1. Дененің инерттілігін сипаттайтын физикалық шама. (масса)
2. Рычаг ережесін тағайындаған кім? (Архимед)
3.Су мен күнбағыс майы неге араласпайды? (тығыздықтары әртүрлі)
4.Атмосфералық қысымды анықтаған ғалым. (Торричелли)
5. Балқу кезінде ішкі энергия қалай өзгереді. (артады
6. Бірлік ауданға түсірілетін күш. (қысым)
7. Электр заряды жоқ бөлшек. (нейтрон)
8. Кебу процесіне кері процесс (конденсациялану)
9. . Дене пішінінің, V көлемінің өзгеруі. (деформация)
10. Жылудың ауа және сұйық ағыны арқылы берілуі. (конвекция)
11. Дененің өзі алатын үдеуіне ықпал ететін қасиеті. (инерттілік
ҮІ тур «
СЕРГІТУ СӘТІ»
Келесі кезеңіміз «СЕРГІТУ СӘТІ» кезеңі. Бұл кезеңде көрермендермен сайыс.
1.Тапсырма: Адамға қарағанда 5 қабырғасы артық, 30 қабырғалы, 517 мускулдан, алдыңғы
аяғында 5 саусақ, артқы аяғында 4 саусағы бар, жүгіргенде 50 км/сағ жүгіре, 60 метр
қашықтықтан көре алатын, адамға қарағанда 14 есе иісті артық сезе алатын жануар қалай
аталады?(
Жауабы: МЫСЫҚ)
Олар жайлы төреші,
Көрермендер өздерің.
Ақ – қарасын айырып,
Куә болды көздерің.
Көңіл бөліп бұл кешке,
Келгендеріңе көп рахмет!
Шын сезінген көрерменге
Айтамыз біз мың рахмет! – дей келе бүгінгі «ХХІ ғасыр жас қырандары» атты
физика-инфарматика апталығының қорытынды кешін жабық деп жарайялаймыз. Келесі
кездескенше күн нұрлы болсын!
Әділ қазылар алқасы қорытындысын шығарып, жүлделі орынға ие болған
оқушыларды марапаттады.
Компьютер құрылғылары тақырыбынан сұрақ. Кім қатысады, дайындалыңыздар!
- Англиядағы бір қаланың , калибрі 30 х 30 болып келген мылтықтың және компьютердің
бір элементі арасындағы байланысты анықтай алатын құрылғы?
а/ модем; б/ винчестер; в/ принтер.
1.Компьютер тілінде адам қалай аталады?
А) қолданушы В) клиент С) емделуші Д) жалдаушы
2.Информатика саласына қай өлшем бірлік тиісті?
А) киловатт
В) килобайт
С) киловольт
Д) килобар
3.Ойлау формасы мен заңдылығы қалай аталады?
А) логика
В) логистика
С) логопедия
Д) логорифм
4.Компьютер жады неге арналмаған?
А) ақпаратты жазу
В) ақпаратты сақтау
С) ақпаратты беру
Д) ақпаратты өңдеу
5.
ДК қандай керемет химиялық элементтің кристалы болмаса болмаған
болар еді?
А) темір
В) кремний
С) мыс
Д) кальций
6.« Информатика» латынның ... деген ұғымдарын білдіреді?
А) Мақсат-міндет
В) Ақпарат
С) аналық тақша
Д) Жүйелік блок
7.Қатқыл дискіні көп жағдайда қалай атайды?
А) металл дискілер
Б) винчестер
В) дискет
Д) CD-DVD
8. 16.Қазіргі кезде кең таралған операциялық жүйе
А) MS-DOS
Б) Windows
В) Filka
Д) Селерон
9. 26.Paint графикалық редакторында файлдың кеңетілуі
А) . txt
Б) . bmp
В) . doc
Д) .xls
10. 19.Блокнот қолданбасының құжат белгішесі
А)
Б)
В)
Д)
Достарыңызбен бөлісу: |


title: ІІ тур «Кім жүйрік ?» 10,20,30,40 сандарына қарай әр тақырыпқа 5-10 мақал айту

text:
20 ұпай.Тіл туралы мақал айту: «Өнер алды – қызыл тіл!
«Бас кеспек болсаң да, тіл кеспек жоқ»
«Басқа пәле тілден»
«Бал тамған тілден – у тамар»
Тіл жоқ жерде, ұлт та жоқ.
30 ұпайЖақсылық пен жаманшылық туралы мақал айту: «Жақсы бала - сүйеніш, жаман бала - күйініш»
«Жақсылыққа жақсылық әр кісінің ісі,
Жамандыққа жақсылық ер кісінің ісі»
Жақсылық пен жамандық егіз
Жаман аттан аяғым артық,жаман жолдастан таяғым артық
Жақсыдан үйрен, жаманнан жирен
10 ұпай:Табиғат туралы мақал айту: Жаңбыр бір жауса, терек екі жауады.
Не ексең, соны орасың.
Бір тал кессең, он тал ек.
20ұпай Оқу-білім, өнер туралы мақал айту: Оқу-инемен құдық қазғандай.
Оқусыз- білім жоқ, білімсіз – күнің жоқ.
Ел іші-өнер кеніші.
Өнерлі өрге жүзер.
Білімдіден шыққан сөз, талаптыға болсын кез.
30ұпай Ата-ана, отбасы туралы мақал айту: Ананың көңілі балада, баланың көңілі далада.
Әкеге қарап ұл өсер, анаға қарап ұл өсер.
Ата-ананың қадірін, балалы болсаң білерсің.
Әке көрген оқ жонар, шеше көрген тон пішер.
ІІІ тур "Тапқыр болсаң, тауып көр"Жұмбақ шешу.
І топқа сұрақ Жерді көрдім қаласы бар
Үйлері жоқ мекендейтін,
Көлді көрдім, өзен көрдім
Сулары жоқ терең дейтін (карта) . Жұмбақ шешкіш кім екен?
Сыртқа шықсам түн екен
Моншақтарын шашып ап,
Бір сары қыз тұр екен (ай, жұлдыздар) Қабат – қабат қаптама,
Ақылың болса аттама (Кітап) Жезге ұқсас сабағы,
Дәні халық тағамы (Бидай) Екі аяқты, бір басты,
Жүгіреді тым қатты (Велосипед) Білімнің дәнін тереді,
Балаға тәлім береді /Ұстаз Отыз екі батыр,
Екіге бөлініп жатыр / тіс


url: http://emirsaba.org/sajisti-tairibi-mi-bir-maal-jz-bir-jmba-sajisti-masati.html?page=2#(карта)_._Жұмбақ_шешкіш_кім_екен_Сыртқа_шықсам_түн_екен_Моншақтарын_шашып_ап,_Бір_сары_қыз_тұр_екен_(ай,_жұлдыздар)


url: http://emirsaba.org/sajisti-tairibi-mi-bir-maal-jz-bir-jmba-sajisti-masati.html?page=2#(Кітап)_Жезге_ұқсас_сабағы,_Дәні_халық_тағамы_(Бидай)_Екі_аяқты,_бір_басты,_Жүгіреді_тым_қатты_(Велосипед)


title: ІІ топқа сұрақ - Сайыстың тақырыбы: «Мың бір мақал, жүз бір жұмбақ» Сайыстың мақсаты

text:
ІІ топқа сұрақ Күндіз білінбейді,
Түнде күлімдейді (Жұлдыздар)
Балалар суға салған жіп
Тереңнен іліп алар жүк (Қармақ) Шөміші жоқ теңізді сапырады
Кебісі жоқ егінді жапырады. (Дауыл) Бұрап қойған сағаттай,
Айғайлайды таң атпай (Әтеш) Бетін адам ашады,
Білім нұрын шашады. /кітап/ Көктемде ақ гүлге оранады,
Күзде қолға доп болып оралады / алма /
Жылт-жылт етеді,
Жылғадан өтеді / су /
ІІІ топқа сұрақ Көше бойлап аяңдайды,
Адам тасып аялдайды. /автобус/
Әжем уыстап сығып
Далада кептірген.
Қатты әрі, дәмді
Көп жесең, шөлдеткен /құрт/ Күмбір-күмбір күйі бар
Құлағыңа құйып ал! /домбыра/ Тақылдатып таңдайды
Уақыттан бір қалмайды /сағат/ Сақалы жоқ, шашы бар,
Бет-аузы жоқ, басы бар
Белін бекем байлаған
Қоқысты қоймай айдаған /сыпырғыш/
ІІІ. Қорытынды бөлім. «Тұз астың дәмін келтіреді,
Мақал сөздің мәнін келтіреді»
«Мақал қайдан шығады ой болмаса,
Киіз қайдан шығады қой болмаса» - дегендей, мақал-мәтелдермен жұмбақ жарысын тамашаладық. Жарысқа қатысушы сайыскерлер өздерінің сөздік қорын байытып, қазақтың мақал – мәтелдерін, жұмбақтарын жақсы білетіндіктерін көрсете білді. Осы жаттаған жұмбақ, мақалдармен шектелмей, мемлекеттік тілімізді құрметтеп, шешендік сөздерді көбірек біліп, тілге шешен, сөзге жүйрік болуға ұмтылыңыздар.
Марапаттау. Әділқазылар алқасы жеңіске жеткен топтарды мараппаттайды.


url: http://emirsaba.org/sajisti-tairibi-mi-bir-maal-jz-bir-jmba-sajisti-masati.html?page=3#(Дауыл)_Бұрап_қойған_сағаттай,_Айғайлайды_таң_атпай_(Әтеш)_Бетін_адам_ашады,_Білім_нұрын_шашады._/кітап/


url: http://emirsaba.org/sajisti-tairibi-mi-bir-maal-jz-bir-jmba-sajisti-masati.html?page=3#/құрт/_Күмбір-күмбір_күйі_бар_Құлағыңа_құйып_ал!_/домбыра/_Тақылдатып_таңдайды_Уақыттан_бір_қалмайды_/сағат/


Сайыстың тақырыбы: «Мың бір мақал, жүз бір жұмбақ»
Сайыстың мақсаты: Оқушыларды мақал – мәтел, жұмбақтар айту арқылы көркем, ұтымды сөйлеуге, қиыннан қиыстыра білуге үйрету, ой-өрісін кеңейту. Өз қазақ әдебиетін құрметтеуге, өз тілін мақтан ете білуге тәрбиелеу. өз ойларын әдеби тілде жеткізе білуге баулу, ой жүйріктігін дамыту.
Сайыстың барысы: І.Кіріспе бөлім - Құрметті ұстаздар, оқушылар, «1001 мақал, 101 жұмбақ» атты танымдық сайысымызға қош келдіңіздер!
Ата-бабамыздан қалған өшпес мұра, көлемі жағынан шағын болғанымен мазмұны терең қымбат қазынаның бірі- мақал-мәтелдер.. Мақал- мәтелдердің бала тәрбиесінде маңызы өте зор. Ал, жұмбақ шешу арқылы оқушының ой-өрісі, дүниетанымы кеңейеді. Оқушы ізденімпаздыққа, тапқырлыққа үйренеді. Дегенмен, мақал-мәтелді орынды қолдана білу, мағынасын түсіне білу де өнер.
-Ендеше, «1001 мақал, 101 жұмбақ» сайысымызды бастаймыз. Ойынның шартымен таңыстырайын. Ортаға төрт топ шығады,. Әр сұрақ 10 ұпаймен бағаланады, жартылай жауап 5 ұпаймен бағаланады.Сайыс 3 кезеңнен тұрады.
І тур. "Білгенге маржан"мақал-мәтелдің жалғасын табу ІІ тур. «Кім жүйрік ?»тапсырмаларды орындау ІІІ-тур."Тапқыр болсаң, тауып көр"Жұмбақ шешу. Әділқазы алқалары:
1.Директордың оқу ісі жөніндегі орынбасары Еркебаева Ақнұр Дәуірбекқызы
2. Бастауыш сынып мұғалімі Жанат апай
3.Қазақ тілі мен әдебиеті мұғалімі
ІІ.Негізгі бөлім 1 тур "Білгенге маржан"мақал-мәтелдің жалғасын табу. Әр топқа 7 мақалдан қойылады.Әр сұрақ 10 ұпаймен бағаланады, жартылай жауап 5 ұпаймен бағаланады. 1. Оқу білім бұлағы..... (білім өмір шырағы)
2. Жаңбыр бір жауса,.... (терек екі жауады)
3. Өнерлінің қолы алтын,.... (өлеңшінің сөзі алтын)
4. Атаңның баласы болма,.. (адамның баласы бол)
5. Көп жасаған білмейді....../көп көрген біледі/
6. Қыз өссе елдің көркі,... (гүл өссе жердің көркі)
7. Жері байдың... (елі бай)
1. Досы көпті жау алмайды.... /ақылы көпті дау алмайды/
2.Жауға жаныңды берсең де...... /сырыңды берме/
3.Өз білмегеніңді кісіден сұра.... /кісі болмаса, кішіден сұра/
4. Ер жігіт ел үшін туады... (ел үшін өледі)
5. Әдепті бала – арлы бала,... (әдепсіз бала сорлы бала)
6. Білекті бірді жығады,... (білімді мыңды жығады)
7. Еңбек етсең ерінбей,... (тояды қарның тіленбей)
1. Отан - қуат... (Отбасы - шуақ)
2. Ұланы бар елдің... (ұраны бар)
3. Жақсыдан үйрен,....(жаманнан жирен)
4.Саналы адам сағыңды сындырмас... /жаман адам жағыңды тындырмас/
5.Бейнетің қатты болса.... /Татқаның тәтті болады/
6. Еңбек етпесең, елге өкпелеме...../Егін екпесең жерге өкпелеме/
7. Болат қайнауда шынығады... (батыр майданда шынығады)
1. Білген кісі тауып айтады,... (білмеген кісі қауып айтады)
2. Мың малын болғанша,... (бір балаң ғалым болсын /
3. Тіл тас жарады, ... (тас жармаса, бас жарады)
4. Ерді намыс өлтіреді, ... (қоянды қамыс өлтіреді)
5. Басқа елде сұлтан болғанша, ... (өз еліңде ұлтан бол)
6. Ердің атын... (еңбек шығарады)
7. Малы жоқ деп ерден түңілме...../Шөбі жоқ деп жерден түңілме/


title: Сайыстың тақырыбы: «Мың бір мақал, жүз бір жұмбақ» Сайыстың мақсаты мын бир макал


title: Сайыстың тақырыбы: «Мың бір мақал, жүз бір жұмбақ» Сайыстың мақсаты


url: http://emirsaba.org/sajisti-tairibi-mi-bir-maal-jz-bir-jmba-sajisti-masati.html#Сайыстың_барысы:_І.Кіріспе_бөлім_-_Құрметті_ұстаздар,_оқушылар,_«1001_мақал,_101_жұмбақ»


title: Сайлау Айзада

text:
Тақырып Ойлау мәдениетінің пайда болуы 1.Ойлау мәдениетінің анықтамасы.
2.Рефлексия ұғымы және оның ойлау мәдениетінің
қалыптасуындағы ролі.
3.Ойлау мәдениетінің қалыптасуындағы философияның ролі.
1) Қоршаған дүниені танып білуде тек сезіну жеткіліксіз, сезімдік таным арқылы заттар мен құбылыстар тұралы үстірт, қарапайым білімдерге ғана қол жеткізе аламыз. Заттар мен құбылыстардың ішкі құрылымы, қатынастары мен байланыстары ойлау арқылы бір-бірімен байланыстыра отырып танылады.
Ойлау адам санасы мен объективті шындық арасындағы диалектикалық бірлікті білдіреді. Ол адамның сыртқы дүниемен қарымқатынас процесінде туындап отыратын, өте күрделі және маңызды, түпкілікті процесс. Ойлау – қарама-қарсы қайшылықтарға толы процесс. Бұл ойлаудың дамуы мен іске асуының қозғаушы күші. Ойлаудың пайда болуы – белгісіз нәрселерге зер салу мен таныпбілуге деген қызығушылықтан туындайды.
Әлем шексiз, соған орай дүниенi танып бiлу де шексiз. Адамның ойы сол шексiз әлемдегi нәрселердiң сырын, құпиясын бiлуге бағытталады. Әрбiр адам ойланып-толғанғанда өзiне беймәлiм нәрселердiң сырын ашып, жаңалықты бiледi.
Ойлау дегенiмiз- әлеуметтiк жағдаймен ұштасқан, тiлiмен тығыз байланысты психикалық үрдiс, сол арқылы болмыстың, дүниедегi нәрселердiң жалпы және жанама бейнеленуi. Бұл бейнелену адам ойының талдау және бiрiктiру әрекеттер арқылы танылады. Бiр сөзбен айтқанда, ойлау – сыртқы дүниедегi болмыстың жалпы жанама жолмен бiздiң санамыздағы ең биiк сатыдағы бейнесi. Ойлау адамның өмiр тәжiрибесi мен практикалық iс-әрекеттерi нәтижесiнде пайда болып, тiкелей сезiм үрдiсiнiң шеңберiнен әлдеқайда асып түседi.
2) Дүниені танып білуге деген қызғушылық философияның пайда болуына түрткі болды. Философия – даналыққа құштарлық (Пифагор). «Философия – сенің ойлауыңның жемісі болып табылады және сенің өзіңде өмір сүреді» (Т. Гоббс). Философиның пәні ойлаудың жалпы заңары болып табылады. Философиялық ойлау түрі – сын және күмәндану. Сондай-ақ. философияға сұхбаттық сипат және эвристикалық мүмкіндіктер тән.
Философия сөзі ежелгі грек тілінен аударғанда даналыққа құштарлық (phileo – «сүю», «құштарлық», sophia – «даналық») дегенді білдіреді. Философия сөзін бірінші болып қолданған ежелгі грек математигі және ойшылы Пифагор болды. Аңыз бойынша ежелгі грек қалалары билеушілерінің бірі одан өзінің кім екендігін сұраған кезде, Пифагор: «Философ» деп жауап берген екен. Билеушіге бұл сөз беймәлім еді, Пифагор оны былайша түсіндірді: «Өмір олимпиядалық ойындарға ұқсас: біреулер оған жарысу үшін, басқалары сауда жасау үшін, ал ең бақыттылары көру үшін келеді. Өмірде де солай – біреулер даңқ пен байлыққа деген ашкөздікпен дүниеге келеді, ал философтар болса тек бір ғана ақиқат үшін жаралған». Осыдан философтың даңқ пен байлықты ойламайтындығы, бірақ заттар табиғатын (мәнін) зерделейтіні және аңдайтыны келіп шығады.
Бастапқыда философиялық даналық дәстүрлі өмір салты, нормалар мен ұғымдар ретінде көрініс береді. Философияның алғашқы өскіндері әдеттегі, дәстүрлі патриархалдық қағидалардың әділеттігі мен шынайылығына күмән келтіру негізінде өніп шықты.
3) Дүниеге көзқарас дегеніміз – айнала қоршаған орта, бүкіл әлем, тұтас дүние туралы, ондағы адамның орны, тіршіліктің мән-мағынасы туралы көзқарастардың, пікірлер мен түсініктердің жүйеленген жиынтығы. Дүниеге көзқарас адам қоғамымен бірге пайда болған қоғамдық тарихи құбылыс. Оның шығуының қайнар көзі – өмірдің өзі, адамның тіршілік болмысы. Дүниеге көзқарастың негізгі ұғымдары – «дүние» және «адам». Олар ажырамас бірлікте. Яғни, адамнан бөлектенген дүние және табиғат, сондай-ақ сыртқы дүниемен салыстырылмаған адамның іс-әрекеті, ішкі рухани өмірі, әрқайсысы өз бетінше дүниетанымды құрай алмайды. Дүниеге қатынасы арқылы адам өзінің тағдыры мен өмірлік позициясын, сүйіспеншілігі мен сенімі туралы белгілі бір көзқарастар аумағын кеңейтеді. Адам мен дүние арақатынастары бір-бірімен жаңа байланыста қаралған сайын, сыртқы материалдық әлем және ішкі рухани дүние туралы түсініктер тиянақталынады. Осыдан келіп дүниеге көзқараста, біріншіден, әлем, табиғат және қоғам туралы, олардың бірлігі туралы, екіншіден, адам және оның дүниедегі орны туралы, үшіншіден, болмыс пен болашақтың мән-жайы туралы көңілге қонымды түсініктер қалыптаса бастайды.
Дүниетанымның тұтастығын құрастыратын негіз – білім. Білім адамның көкірегіне қоныс теуіп, санасына ұялап, оның өмір тәжірибесінің елегінен өтіп барып, сенімге айналады. Сенім дегеніміз – дүниеге көзқарастың түп қазығы, бағыттаушысы, адамның өз позициясына, тоқыған ойына, істеген ісіне, ұмтылған мұрат-мақсатына деген беріктігі. Сенімі берік адамның көзқарасы, дүниетанымы нақты, ісі қонымды, бағыты қашан да айқын.
Дүниеге көзқарастың қалыптасуы табиғи, әлеуметтік және нақты мәдени ортаға тәуелді. Дүниеге көзқарасты ғылыми және ғылыми емес, қарапайым деп бөлуге болады. Сөйтіп, қарапайым дүниетанымда мифологиялық, діни және ғылыми көзқарастар, материалистік және идеалистік ағымдар араласып жатады.
Ал тарихи тұрғыдан алғанда дүниеге көзқарастың мифологиялық, діни, натурфилософиялық және философиялық түрлері қалыптасты.
4) Миф – алғашқы қауым адамына тән ойлаудың бірінші бөлінбеген формасы. Мұнда поэзия мен ғылымның, дін мен моральдың, рационалды әсердің элементтері бар. Ежелгі миф-аңыздар алғашқы адамдардың тіршілігінің маңызды белгісіндей, олардың рәміздік мазмұны арқылы адамзат қоршаған ортаны және уақытты әрі игерді, әрі түсінді.
Мифологиялық дүниетанымның кіндігі – кеңістік пен уақытты адаммен жақындастыру талпынысы, бағдары. Мифологиялық уақытта адам мен табиғаттың арасында алшақтық жоқ болды. Миф алғашқы адамдардың тіршілігінің ажырамас бір бөлігі болып табылады. Миф – адамның қауымдық санасының алғашқы қалыптасуының көрінісі. Ол ешбір құбылыстың түп негізін, шығу себебін ашпайды. Жазулы ақпарат жоқ кезде миф оның қызметін атқарған, адам мен дүниенің дәнекері болған. Сонымен, мифологиялық кезеңде адам мен табиғаттың арасындағы бірлік ерекше жоғары дәріптелді. Егіншілік пен бақташылық, тіпті, қолөнердің өзі ежелгі дәуір мәдениетінен табиғат пен сырлас болуды талап етті. Скиф – сақ өркениетіндегі «аң стилі», қытайдың инь, ян бастамалары, Египет пен Шумердегі өліп, қайта тірілген құдай туралы аңыздар табиғат пен үйлесімдікке шақыратын рәміздер.
Түрік халықтарының мифологиясында ғарыштың құрылымы былай бейнеленеді: жеті қабат Жер бар, онда Көктөбе тұр, Көктөбеде Көктерек өсіп тұр, ол Көккүмбезді тіреп тұр. Бұл бейне киіз үйдің құрылымына да ұқсас. Қазақтың әлем туралы түсінігінде әсерлі бейненің бірі – алып бәйтерек. Дүниежүзілік ағаш таңбасы өрлемдік қозғалысты, Жер мен Аспанның тығыз байланысын білдіреді. Осы биік бәйтеректен эпос батырлары аспан денелеріне өрмелеп жете алатын болған. Әлемдік ағаштың тағы бір атқаратын қызметі оның жоғары және орта дүниемен байланыстыруында. Тірілер әлемі өткен кезбен, аруақтармен қатынасын үзбейді. Көктеректің тамырлары жер астында орналасқан. Жасыл-желек өмірлік ағаш күш-қуат пен нәрді төменгі дүниеден алады.
Қазақтардың ата-тегі түріктердің басты құдайы – Көк Тәңірі. Оның рақымымен елді билеген қағандар «Аспанда туған және Күнмен, Аймен безендіріліген» деп аталған. Түрік жазуларында көшпенділердің барлық жеңістері Көк Тәңірімен байланыстырылған. Аспанды және оның шырақтарын қадірлеу түрік өркениетіне жататын барлық халықтардың дүниетанымының маңызды белгісі. Мысалы, «Оғызнама» эпосында Оғыз қаған өз балаларының атын Көк, Күн, Ай, Жұлдыз, Тау, Теңіз деп қойғаны мәлім.
Мұның бәрі ертедегі адамдардың жерге, суға, тауға, ағашқа, жануарларға және ата-бабалар рухына сыйынатын көзқарастары. Кейін Құдай адамдарға кітап (Құран, Библия) «сыйлаған» соң, мифологиялық дүниетанымды дін мен философия ығыстырды.
Діни негіздегі дүние көзқарасы мифологиялық сананың табиғи жалғасы. Діни дүниетаным табиғаттан тыс, құдіретті күшке адамның мүлтіксіз бағынуын уағыздайды. Адам санасында табиғи құбылыстардың бұрмаланған бейнесін туғызады, оны табиғатты өзгерту мүмкіндігінен шеттеуге бейімдейді. Дін объективтік шындықты адам басында бұрмалап, фантастикалық түрде бейнелейді. Діни қағидаларға қарағанда дүниеде қандай бір құбылыс болмасын оның тікелей тірегі, қозғаушысы өмірден тыс тұрған және оны жаратушысы күш (құдірет) екені. Ең бірінші діндер политеистік болған, діндердің ең жоғары сатысы таптық қоғамдарда пайда болып, содан бері келе жатқан монотеистік сенім. Үш ірі дүниежүзілік дін бар: буддизм, христиан, ислам діндері. Діннің пайда болуы ертедегі қауымдық адамдардың дүниетаным қабілеттерінің өте төмен болып, табиғат құбылыстарының сырын түсіне алмай, түрлі жағдайлардың себептерін рухани күш-құдіретке балағанын көрсетеді.
Буддизм б.з.д. ВІ ғасырда пайда болады. Оның шығу тарихы принц Сиддхартха Гаутаманың есімімен тығыз байланысты. Буддизм ілімі бойынша, өмір – қасірет. Адам қандай әлеуметтік сатыда тұрса да аурудан, кәріліктен, өлімнен құтыла алмайды. Буддизм бойынша, өмірдің азаптары жайындағы қасиетті шындық мынадай: өмірге келу – азап, қартаю – азап, жүрегің қаламайтын адаммен қосылу – азап, жақсы көрген адамыңнан айрылысу – азап, көздеген мақсатына жете алмау – азап. Ал осы азаптардан құтылудың басты жолы – сегіз салалы қасиетті өмір жолын таңдап алу. Будда ілімі адамның бойындағы ізгілік, адамгершілік қасиеттерді одан әрі дамытуды насихаттайды. Онда былай делінген: «Бұл дүниеде өшпенділікті өшпенділікпен жеңуге болмайды, адам ашу-ызасын ақылға жеңдіріп, зұлымдықты қайырымдылықпен ауыздықтауы қажет. Ұрыста мың адамды жеңіп шығуға болады, ал нағыз жеңіс адамның өзін-өзі жеңіп шығуы болып табылады».
Христиан діні б.з. І ғасырда қалыптасты. 1054 жылы христиан діні: католик және православиелік болып екіге бөлінсе, ал ХВІ ғ. бұл діннің жаңа тармағы – протестанттық ағым пайда болды. Христиан діні – өзінің мазмұны мен мәні жағынан өзгеше жаңа мәдениеттің негізін қалауға ткелей себепкер болды. Бұл жаңа мәдениет адам тұлғасын мойындады, адамды құдайтағаланың жер бетіндегі пендесі, ал Иисус Христос адамзат баласының ең жақын қамқоршысы деп танылды. Библияда христиан Құдайы «Қазына Құдайы» деп аталды, өйткені мұндағы Құдай пұт емес, адам еркінің көрінісі емес, ол адамнан мүлде тәуелсіз өмір сүреді. «Құдай – ол нағыз махаббат» өйткені оның адамзат баласына деген махаббаты өте шексіз, ол еш уақытта да адамдарға жамандық пен жауыздық жасамайды. Зұлымдық пен жауыздық – адамдардың мән-мағынасыз өмірінің және бұл өмірде жасаған күнәлерінің жемісі.
Ислам (арабша Аллаға берілу, мойын ұсыну) діні Батыс Аравияда ВІІ ғасырда таптық араб мемлекетінің құрылу кезеңінде пайда болды. Ислам діни ілімі Құранда баяндалған, оның мазмұны, аңыз бойынша, Құдайдың еркімен Мұхаммед пайғамбарға хабарланған. Ислам діні христиан діні мен иудаизмнің, ішінара манихейлік пен зороастризмнің әсеріне ұшырады. Исламның басты догматы бірден-бір ақиқат Құдай көк пен жерді жаратушы және ондағы бір нәрсенің бәрін жасаушы ретінде олардың үстінен өктемдік жүргізетін Алланы мойындау болып табылады. Мұсылманның бес парызы бар. Олардың біріншісі, діннің символы: «Алладан басқа Құдай жоқ, ал Мұхаммед – Құдайдың елшісі» деген сөздерді айту болып табылады. Одан әрі мұсылмандарға күнделікті намаз оқу, ораза тұту, салық (зекет) төлеу, сондай-ақ қажыға бару парыз етілген. Ислам негізінен екі бағытқа – суннизмге және шиизмге бөлінеді. Мұсылмандық діннің еуразиялық Далада таралуына байланысты көшпелі халықтардың ғарыш туралы түсінігі де өзгерістерге ұшырады. Бұрынғы ескі мұра жоғалып кетпей, ислам космогониясымен синкреттік (тығыз байланысты) түрде тұтасты. Бұл түсініктер бойынша әлем екі дүниеден: фәни (белгісіздік) және бақидан (мәңгілік) тұрады. Осыған сәйкес адам өмірі шексіз. Фәниден бақиға өту, бұл дүниеден кету дегеніміз – жанның бір формадан екінші формаға ауысуы, оның нұрға айналуы.
Мифология мен діни сананың кемшіліктеріне қарсы күресті біршама батылдықпен жүргізген натуралистік философия болды. Ол жеке жаратылыстану ғылымдарының тұжырымдарына сүйене отырып, табиғат туралы тұтас көзқарас қалыптастыруға тырысты. Бірақ онда дүниені өзгермейтін нәрсе ретінде қарастыру басым еді.
5) Ғылымның тарихы мен философиясы тығыз байланысты. Ғылым философиясы тарихи өзгеретін әлеуметтік-мәдени астарда қарастырылатын және олардың тарихи дамуында алынған ғылыми білімдерді өндіргіш қызмет ретінде жалпы заңдылықтарды және ғылыми танымның тенденцияларын таныстырады. Екі мықты ағым – ғылым тарихы мен философиясы – біртұтас және бөлінбес. Олар дамудың ұзақ әрі күрделі жолынан өтті. Ғылым тарихы тек философиялық тұжырымдарға эмпирикалық негіз болып қана қоймайды, сонымен қатар, өзінің ары қарай дамуына анағұрлым тиімді жолды таңдап алады. Ғылым философиясының 5 эвристикалық потенциалды білім дамуындағы белгілі бір гипотезалар мен жобаларды жасауға, бастауға, ғылым дамуының жаңа бағыттарын алдын ала айтуға, оның нәтижелерін интерпретациялауға тиіс. Тарихилық принципі ғылым философиясының назар аударарлық орталығында тұрады. Ол ғылыми бағдарламалар мен физикалық шынайылық зерттеулерінің қалыптасу процесін ашуға мүмкіндік береді, оның түсіну жолдарын түзетеді. Сондықтан да, ғылым, өз түсініктерінің нақтылығы мен айқындылығына, олардың өзара байланыстарын қалыптастыруға, олардың теориялық жүйелердің логикалық нәтижелі және тұтас болуына ұмтылады.
6) Философия өмірде дұрыс жол сілтейтін ақиқаттың шыңын, әдісін көрсетуге тырысады. Әдіс туралы философиялық ілімді, демек, әдіснаманың немен айналысатынын қарастырайық. "Әдіс" ұғымы (гректің методос сөзінен аударғанда — бірдеңеге бастайтын жол) белгілі бір теориялық немесе практикалық міндетті орындау үгіттің таңдап алынған жол, амал, шешім дегенді білдіреді. Белгілі бір міндетті орындауға кіріспестен бұрын адам өзінің әрекетін жоспарлайды, мақсатына жету үшін қажетті амалдарды қарастырады. Әр әдіс ақиқатты іздеу ретін айқындайды, (егер ол дұрыс болса) күш пен уақытты үнемдеуге, мақсатқа жеткізетін тура жолды таңдап алуға мүмкіндік береді. Жюль Верннің "Капитан Гранттың балалары" романында Жак Паганель жолсеріктеріне жұмыртқаны дайындаудың жүзге жуық әдісі бар екенін айтатыны естеріңде болар. Әрине, бірнеше, кейде жүз түрлі амалмен бір нәтижеге қол жеткізу үнемі бола қоймас. Солай болса да, кәдімгі өмірде, өнеркәсіп өндірісінде немесе ғылыми тәжірибе жүргізгенде, белгілі бір міндетті түрлі жолдармен, әрекеттермен, операциялармен, демек, түрлі әдістермен шешуге болады. Олардың ең жақсысын таңдап алу кейде экономикалық жағынан тиімділігін ескере отырып, кейде техникалық мүмкіндіктерге сай, кейде мәселені тез шешу қажеттігіне орай таңдалып алынады. Содан бері әдістерді зерттеумен арнайы айналысатын әдіснама (грекше методология, методос — әдіс, логос — ілім) деп аталатын философиялық білімдердің тұтас бір саласы пайда болып, дамып келеді. Сөзбе-сөз әдіснама "әдіс туралы ілім" дегенді білдіреді. Адамдар кез келген қызметті атқарар алдында белгілі мақсаттарды басшылыққа алумен қатар жалпы ережелер мен нұсқауларға, шектеулерге сүйенеді. Кең мағынасында олар әдіснаманы құрайды. Егер мұндай әдіснама адамдардың санасында бола тұра жеткілікті қабылданбаса, былайша айтқанда, көзге көрінбесе, олар қоғамдық қызметтің негізгі түрлерінің сипаттарын айқындайтын мәнді рөл атқарады.
Адамдардың қызметінде әдіснамалық дүниетаным аса маңызды рөл атқарады. Өзінің табиғатына орай танымның тұтастай және ғылымның тереңде жатқан негіздерімен байланыста әмбебап әдістерді талап ететін міндеттер болады. Мұндайда философияның әдіснамасын айналып өтуге мүмкіндік болмайды. Әр нақты жағдайда, бір көлемді өлшеу қажет болғанда, физик қандай өлшеу амалын таңдап алуды әзі біледі. Гендік инженериямен және организмнің жаңа тұқым қуалаушылық қасиеттерін зерттеумен айналысатын биолог-генетик ДНҚ-ның қосарланған шиыршығын қандай ферменттермен және қай жерінен ажыратуды және қандай өзге белсенді препараттармен бүл молекуланың жаңа шиыршықтарының үзіктерін жабыстыру амалдарын тандап алады. Осы тектес жағдайлардың бәрінде ғалымға өзінің кәсіби ақпараттарын игеру жеткілікті. Ал қазіргі заманғы нақты ғылыми теорияларды ойлап шығару үшін бүл жеткіліксіз. Өйткені жаңа теорияларды электронды микроскоппен, ферменттермен, лазер құралдарымен құруға болмайды. Ол үшін теория құрудың логикалық ережелері мен ұстанымдарын білу, теориялық және эмпириялық білімдер арасындағы байланыстарды белгілейтін әдіснамалық нұсқауларды игеру керек. Мұндайда философияның әдіснамасысыз еш нәтижеге жету мүмкін емес. Өйткені философия жалпылама әдіснама саласында көрінеді, оның өзіндік әдісінің мәні осында. "'''Философиялық әдіс'''" дегеніміз — нағыздықты игерудің теориялық және практикалық мейлінше жалпылама әдістерінің жүйесі, сонымен қоса философиялық білімдердің жүйе құру әдісі болып табылады.


title: Сайлау және сайлау жүйесі 7 апта.  Сайлау жүйелері және сайлау (1)

text:
Байланысты: 7 апта. Сайлау жүйелері және сайлау (1)
САЙЛАУ ЖӘНЕ САЙЛАУ ЖҮЙЕСІ 1.Сайлау жүйесі ұғымы, мәні және принциптері.
2. Сайлау жүйелерінің негізгі түрлері.
2.Қазіргі Қазақстандағы сайлау жүйесі және сайлау.
1. Дүние жүзі мемлекеттерінде сайлау жүйесінің тепе-тең және мажорлық екі жүесі бар. Қазақстанда мажорлық сайлау жүйесі қабылданған. Бұл орайда мажорлық жүйеде, 1) егер оларға сайлаушылар тізіміне енгізілген бірінші тур сияқты, екінші турда да азаматтардың 50 проценттен астамы қатысса, сайлау өткен болып есептеледі; 2) егер кандидатқа берілген дауыстар саны дауыс беруге қатысқан сайлаушылар санының 50 процентінен асса, ол сайланған болып есептеледі. Қазақстан Республикасының сайлау жүйесі деп Қазақстан Республикасы Конституциясының және Президенттің «Қазақстан Республикасындағы сайлау туралы» Конституциялық заң күші бар Жарлығында көзделгендей Қазақстан Республикасының Президенті, Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі мен Сенатының депутаттарын, Мәслихат депутаттарын Қазақстан Республикасының азаматтары тікелей де, сондай-ақ жанама да сайлайтын сайлау тәртібі түсініледі. Қазақстан Республикасының сайлау жүйесі мен сайлау құқығы халықтық егемендіктің бір көрінісі болып табылады, өйткені оларды пайдалана отырып, азаматтар мемлекеттің жоғары өкілді органдарын қалыптастырады. Президент пен Парламент депутаттарын сайлау кезінде дауыс беруді есептеудің мынадай жүйесі қолданылады: 1) егер дауыс беруге сайлаушылардың не Парламент Сенаттың депутаттарын сайлаған кезде тандаушылардың елу проценттен астамы қатысса, сайлау өткен деп есептеледі; 2) дауыс берудің бірінші турында дауыс беруге қатысқан сайлаушылардың (тандаушылардың) елу проценттен астам дауысын жинаған; басқа кандидатпен салыстырғанда кайтадан түскен кезде сайлаушылардын (тандаушылардың) елу проценттен астамы болуға тиіс дауыс беруге қатысқан сайлаушылардың (тандаушылардың) көп санын алған; бір ғана кандидат дауысқа түскенде қайтадан дауыс беру кезінде дауыс беруге қатысқан сайлаушылар (таңдаушылар) санының елу проценттен астам дауысын жинаса, ол кандидат сайланған болып есептеледі. Мәслихат депутаттарын сайлаған кезде дауыстарды есептеудің мынадай жүйесі қолданылады: 1) егер дауыс беруге сайлаушылардың елу проценттен астамы қатысса сайлау өткен болып есептеледі; 2) егер оның кандидатурасына дауыс беруге қатыскан сайлаушылардың елу проценттен астамы қатысса, ал қайтадан дауыс берген кезде – басқа кандидатпен салыстырғанда сайлаушылардың елу проценттен астамы болуға тиісті сайлаушылардың көп санын жинаған кандидат сайланған болып есептеледі; 3) егер сайлауға бір кандидат дауысқа түссе, егер оның кандитатурасына дауыс беруге қатысқан сайлаушылардың кемінде елу проценті қатысса, ол сайланған болып есептеледі. Қазақстан Республикасы сайлау құқығының көздері нормативтік құқықтық актілер болып табылады, оларда Қазақстан Республикасының сайлау органдарын қалыптастыруға бағытталған қоғамдық қатынастарды реттейтін конституциялық-құқықтық актілер болады. 2. Азаматтардың сайлауға қатысу принциптері. Қазақстан Республикасындағы сайлау Республика азаматының сайлау және сайлану құқығын еркін жүзге асыруына негізделеді. Сайлау құқығы принциптері Қазақстан Республикасының Конституциясымен, сондай-ақ Қазақстан Республикасы Президентінің 1995 жылғы 28 қырқүйектегі «Қазақстан Республикасындағы сайлау туралы» Конституциялық заң күші бар Жарлығымен бекітілген. Ол мынадай принциптер. Жалпыға бірдей сайлау құқығы принципі жынысына, ұлтына, нәсіліне, дінге көзқарасына, әлеуметтік шығу тегіне және тағы басқаларына қарамастан Қазақстан Республикасының белгілі бір жасқа толған барлық азаматы мемлекеттк биліктің сайлау органдарына сайлауға және сайлануға құқығын білдіреді. Жалпыға бірдей сайлау құқығы белсенді сайлау құқығына және бәсең сайлау құқығына бөлінеді. Белсенді сайлау құқығы – ол Республиканың 18 жасқа толған азаматының сайлауда дауыс беруге қатысу құқығы. Бәсең сайлау құқығы – ол Қазақстан Республикасы азаматтарының Қазақстан Республикасы Президенті, Қазақстан Республикасы Парламентінің, мәслихатының депутаты немесе жергілікті өзін-өзі басқару органына мүше болып сайлану құқығы. 3. Сайлау органдары. Қазақстан Республикасындағы сайлауға әзірлік пен оны өткізуді мемлекеттік сайлау органдары ұйымдастырады. Бұл органдар бірыңғай жүйе құрады. Мемлекеттік органдарың бірыңғай жүйесіне: Республиканың Орталығы сайлау комиссиясы; аумақтық сайлау комиссиясы; округтік сайлау комиссиялары; учаскелік сайлау комиссиялары кіреді. Сайлау комиссияларының өкілеттіктерінің мерзімі бес жыл. Орталық сайлау комиссиясы (ОСК) республиканың сайлау комиссиясының бірыңғай жүйесін басқарады және тұрақты жұмыс істейтін орган болып табылады. ОСК Республика Президентінің ұсынысымен Парламент Мәжілісі қызметке сайлайтын және кызметтен босататын төрағадан, төраға орынбасарларынан, хатшыдан және комиссия мүшелерінен тұрады. ОСК төрағасының және хатшысының жоғары заң білімі болуы тиіс. ОСК –на мынадай өкілеттер берілген: Республика аумағында сайлау туралы заңдардың атқарылуын бақылауды жүзеге асырады; осы заңның бірыңғай қолданылуын қамтамасыз етеді; Президент пен Парламент Мәжілісі депутаттарын сайлауға әзірлік пен оның өткізілуін ұйымдастырады; Парламент Мәжілісі депутаттарын сайлау жөніндегі сайлау округтерін құрады; Президент және депутат сайлаулары бойынша дуыс беру үшін бюллетеньдердің, сондай-ақ Президенттікке кандидатты қолдаушы сайлаушылардың қолын жинау, сондай-ақ Сенат депутаттығына кандидатты қолдаушы таратқыштардың қолын жинау үшін қол қойылатын парақтың нысандары мен мәтінін, басқа да сайлау құжаттарын белгілейді; Сайлауды әзірлеу мен өткізуге байланысты мәселелер бойынша мемлекеттік органдар мен ұйымдардың есебін тыңдауға, сондай-ақ қоғамдық бірлестіктер органдарының сайлау туралы заңдарды сақтауы мәселелері жөніндегі ақпараттарды тыңдауға құқылы; Президенттікке кандидаттарды, оның сенімді өкілдері мен бастамашылық топтарды тіркейді; бұқаралық ақпарат құралдарында кандидаттарды тіркеу туралы хабарларды жариялайды; Президент және Парламент депутаттары сайлауының қорытындысын шығарады, сайланған Президентті және Парламент депутаттарын тіркейді, осы туралы хабарларды жариялайды; Мәслихаттардың кезекті және кезектен тыс сайлауларын шақырады; Қайтадан дауыс беруді және қайтадан сайлау өткізуді тағайындайды және ұйымдастырады; Өз құзыретіндегі мәселелер бойынша барлығына бірдей міндетті шешімдер қабылдайды. Аумақтық сайлау комиссиялары 9-дан 15 мүшеге дейін құрамда белгіленген сайлау күнінен жеті күннен кешіктірілмей құрылады. Аумақтық сайлау комиссиясының өкілеттігін шартты түрде екі топқа бөлуге болады: ОСК-ның өкілеттігін қамтамасыз етумен байланысты топ. Оған, атап айтқанда, әкімшілік бірлік аумағында сайлау туралы заңдардың орындалуына бақылауды жүзеге асыру, Президент, Парламент және мәслихат депутаттары, жергілікті өзін-өзі басқару органдары мүшелері сайлауын әзірлеу мен өткізуді қамтамасыз ету, Сенат депутаттығына кандидаттарды, олардың сенімді өкілдері мен бастамашылық топтарды тіркеу, пункттерді дауыс беруге әзірлеу, Сенат депуттары сайлауындағы берілген дауыстың нәтижесін шығару және оны ОСК-на беру; мәслихат депутаттары сайлауы бойынша сайлау округтерін құру, сайлау комиссияларын хабарландыру, мәслихат депутаттары сайлауының қорытындысын шығару, Сенат пен мәслихаттың шығып қалған депутаттарының орнына қайтара дауыс беру мен қайтара сайлау өткізуді ұйымдастыру жатады. Аумақтық сайлау комиссияларының ерекше өкілеттігіне, сондай-ақ жергілікті өзін-өзі басқару органдары мүшелерін сайлау да жатады. Олар тиісті әкімшілік бірліктер (қалалар, аудандар) аумағында орналасқан жергілікті өзін-өзі басқару органдарының мүшелерін сайлау комиссиясның қызметін орындайды. Тиісті әкімдердің шешімдерімен құрамында 9 -15 мүшесі бар округтік сайлау комиссиялары құрылады. Олар сайлау округтерінде Парламент Мәжілісі мен мәслихаттарының депутаттары сайлауын ұйымдастырып, өткізуді қамтамасыз етеді. Округтік сайлау комиссияларына олардың жүктелген міндеттерді орындауын қамтамасыз ететіндей өкілеттіктер берілген. Олар Парламент Мәжілісі мен мәслихаттарының депутаттары сайлауын өткізуді ұйымдастырады, учаскелік сайлау комиссияларының қызметін үйлестіреді, олардың шешімдерін кері қайтарады және тоқтата тұрады; учаскелік сайлау комиссияларының шешімдері мен әрекеттеріне түскен өтініштер мен шағымдарды қарайды; Парламент Мәжілісі депутаттығына ұсынылған кандидатураларды, олардың сенімді өкілдері мен бастамашылық топтарды тіркейді, оларға тиісті куәліктер береді; сайлаушылар тізімінің уақытында және дұрыс жасалуын бақылайды. Учаскелік сайлау комиссиялары құрамында 9-15 адамнан тиісті әкімдердің шешімдерімен құрылады. Олар тиісті сайлау учаскелерінде Прзидент, Парламент Мәжілісі мен мәслихаттар депутаттарының, жергілікті өзін-өзі басқару органдары мүшелерінің сайлдауын ұйымдастыру және өткізуді қамтамасыз етулері тиіс. Учаскелік сайлау комиссиялары учаскеде сайлау шараларын өткізеді: сайлаушылардың тізімін жасайды, учаскелік комиссиялардың орналасқан жері туралы хабарлайды, сайлаушыларға дауыс беру күнін, уақытын және дауыс беретін орнын хабарлайды, дауыс беруді ұйымдастырады, берілген дауыстың есебін шығарады және дауыс берудің қорытындысын анықтайды, дауыс беруді әзірлеу және ұйымдастыру және басқа мәселелер бойынша түскен өтініштер мен шағымдарды қарайды. 4. Сайлау алдындағы үгіт. Сайлау алдындағы үгіт үшін жағдай жасау сайлауды ұйымдастыру мен өткізудің демократиялық кепілі болып табылады. Сайлау алдындағы үгіт кандидаттарды тіркеумен басталады және сайлау алдындағы күні жергілікті уақыт бойынша 00 сағатта аяқталады. Қазақстан Республикасының белменді сайлау құқығы бар азаматтары, қоғамдық бірлестіктері сайлау алдындағы үгітті жүргізуге құқылы. Мемлекет қай кандидаттың болсын кедергісіз үгіт жүргізуіне кепілдік береді. Сайлау алдындағы үгіт әртүрлі жолдармен жүргізіледі. Бұқаралық ақпарат құралдары пайдаланылады, сайлау алдындағы жария шаралар (жиналыстар, сайлаушылармен (таңдаушылармен) кездесулер, сайлау алдындағы айтыстар мен тартыстар, митингілер, шерулер, демонстрациялар) өткізіледі. Баспа, дыбысжазу және басқа үгітшілік материалдар шығарлады және таратылады.