title: Садырова М. С - бет 33

text:
кең кездеседі. Көбінесе тап деген ұғым тар мағынада жиі қолданылады.
Бұл мағынада тап дегеніміз, әлеуметтік топтар, страталар. Олардың ең
басты белгілері: кіріс, табыс, мамандық, билік, білім деңгейі, мәдениет,
т.б. Бұл мағынаны алғанда таптың кейбір белгілері, мысалы, меншік,
қоғамдық еңбектегі орны аса маңызды емес. Әлеуметтік құрылымға
кіретін топтардың бірі әлеуметтік-демографиялық топтар. Әрине, бұл
топтар социологияның арнайы салаларында қаралады. Мысалы,
демографиялық социологияда, не болмаса әлеуметтік демографияда.
Бірақта осы топтар әлеуметтік құрылымдағы орны туралы біз қысқаша
айтып кетуді жөн көрдік. Әлеуметтік – демографиялық топ дегеніміз әрі
әлеуметтік, әрі демографиялық белгілері бар топ. Қоғамда олардың
аттары белгілі. Олар, зейнеткерлер, жастар, әйелдер, ер адамдар. Мысалы,
зейнеткерлердің өзіндік демографиялық белгілері бар. Олардың
көпшілігі жасы үлкен адамдар. Олардың әлеуметтік белгілері өзіндік өмірі,
тұрмысы, психологиясы, әлеуметтік жағдайы, дүниеге, өкіметке,
мемлекетке көзқарасы бар. Әлеуметтік, материалдық тұрмысы да басқа
топтардан айрықшалау, соған байланысты әлеуметтік, саяси қимылдары
да ерекше. Социологиядағы әлеуметтік топтар түсінігі
Теңсіздіктер мен әлеуметтік стратификация проблемасы іс жүзінде
әлеуметтік және философиялық теориялардың барлығының да басты
назарында болады. Стратификация ұғымының қазіргі заманғы ғылыми
ойлаудың санаттық аппаратындағы орнының маңызы зор.
Әлеуметтік қауымдастықтар теңсіздігі жүйесін сипаттау үшін
әлеуметтануда “әлеуметтік стратификация” ұғымы пайдаланылады.
“Стратификация” терминінің өзі әлеуметтануға геологиядан келген.
Ағылшын тілінде “
strata”
немесе “
stratum
” сөзі алғашында геологиялық қабат
деген, ал “
stratіfісatіon”
сөзі қабатталу, қатталу деген ұғымды білдірген.
Әлеуметтанушылар әлеуметтік теңсіздікті белсенді түрде зерттей бастаған
кезде осы терминді алған, сөйтіп ол жаңа мағынаға, қоғамды белгілі бір
топтарға бөлу мағынасына ие болған. Қоғамда әртүрлі құрылым
болатындықтан, ондағы адамдар түрлі негіздер бойынша жіктеліп отыратын
болған.
Алайда теңсіздік табиғаты туралы сөз қозғалатын кез келген ғылыми
әдебиетпен алғашқы танысудың өзі стратификация процесі мен әлеуметтік
жинақылық проблемалары зерттеушілер арасында осы ұғымның мазмұны
мен көлеміне қатысты бірыңғай көзқарастың жоқ екендігіне көз жеткізеді.
Сол сияқты әлеуметтік қауымдас-тықтарды білдіретін әлеуметтік тап, топ,
страта, мәртебелік топтар сияқты талдау бірліктері де барлық уақытта бірдей
баяндала бермейді.
Әлеуметтік топтар мен әлеуметтік қауымдастықтар қоғамның әлеуметтік
құрылымының маңызды элементтері болып табылады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Әлеуметтік қауымдастық - Садырова М. С

text:
Әлеуметтік қауымдастық
- салыстырмалы тұтастығымен ерекшеленетін
және әлеуметтік іс-әрекеттің дербес субъектісі болып табылатын өмірде бар,
эмпирикалық белгіленетін жеке адамдардың жиынтығы. Әлеуметтік
қауымдастықтарды зерделегенде бірқатар сәттерді ескерген жөн:
Біріншіден, әлеуметтік қауымдастықтар ғалымдар жіктеп бөлетін ойша
құрылған абстракциялар емес. Олардың өмір сүруін эмпирикалық тіркеуге
және тексеруге болады.
Екіншіден, әлеуметтік қауымдастықтар - жеке адамдардың, әлеуметтік
топтардың немесе өзге де әлеуметтік құралымдардың жиыны емес, тұтас
жүйелік сипаттамалары бар тұтастық.
Үшіншіден, әлеуметтік қауымдастықтар әлеуметтік қарым-қатынастар
объектілері болып табылады. Бұл олардың өз дамуының және өзін-өзі
ұсынуының көзі болып табылатынын білдіреді. Әлеуметтік қауымдастықтың
қалыптасуы және қызмет атқаруы әлеуметтік байланыстар, әлеуметтік іс-
әрекеттер мен қатынастар негізінде жүреді.
Белгілерінің күрделі жиынтығы барлық қауымдастықтарды неғұрлым кең
ауқымды екі ішкі тапқа,
бұқаралық және топтық
қауымдастықтарға бөлуге
мүмкіндік береді.
Бұқаралық қауымдастықтар мынадай белгілерімен сипатталады:
белгіленбеген сапалық және сандық құрамы бар неғұрлым кеңейтілген
шекаралы құрылымдық бөлшектелмеген солқылдақ құралым болып табылады;
оларға жағдайға қарай өмір сүру тән, яғни олар қандай да бір
қызметтің негізінде және шекарасында құрылып, қызмет атқарады, олардан
тыс болуы мүмкін емес, сондықтан да тұрақсыз, бір жағдайдан екінші
жағдайға дейін өзгеріп отыратын құралым болып шығады;
оларға құрамының әртектілігі, топаралық табиғат тән, яғни бұл
қауымдастықтар таптық, топтық, этникалық және өзге де шекараларды
бұзады;
өзінің аморфтық құралуы салдарынан олар неғұрлым қалың
қауымдастықтар құрамында болуға, олардың құрылымдық бірлігі болуға
қабілетсіз. Бұқаралық қауымдастықтардың типтік үлгісі қалың саяси немесе
экологиялық қозғалысқа қатысушылар, эстрада жұлдыздарына бас июшілер,
спорт командаларының жанкүйерлері және т.с.с.
Әлеуметтік қауымдастықтардың басқа бір маңызды түрі әлеуметтік топтар
болып табылады. Әлеуметтік топ ұғымының әлеуметтануда бірнеше мәні
бар. Барынша кең мағынасында ол тұтас қоғамды, тіпті барлық адамзатты
қамтиды. Неғұрлым тар мағынасында бұл ұғым қоғамның ішінде белгілі бір
жеке бастық, ұжымдық және қоғамдық мүдделер мен мақсаттарды жүзеге
асыру үшін бірлесіп қызмет атқаратын адамдардың азды-көпті жиынтығы
болып табылатын ішкі жүйені бөлу қажет болған кезде пайдаланылады. Бұл
орайда “әлеуметтік топ” ұғымына адамдардың аса көп санды бірлестігі
ретіндегі әлеуметтік қауымдастық және адамдардың сан жағынан
салыстырғанда шағын жиынтығы ретіндегі әлеуметтік топтың өзі де кіреді
(ал әлеуметтік топтардың өздері де үлкен және кіші болуы мүмкін). Бұдан
әлеуметтік топты үшінші, бұдан да тар мағынасында түсіну қажеттілігі келіп
шығады, ол көбінесе солай болады да.
Әлеуметтік тап - әлеуметтік стратификация теориясындағы ірі
таксонометриялық талдау бірлігі. Бұл ұғым стратификация теориясынан көп
бұрын пайда болған. Әлеуметтік құрылымды талдаудың маңызды принципі
таптық көзқарас болып табылады. Оның негізінде әлеуметтік қарым-
қатынастар мен материалдық өмірдің әр түрлі шарттарының себеп-салдарын
түсіндіру жатыр. Тіршілік ету құралдарын өндіру процесі анықтаушы болып
табылып, ал оның бастау алатын жері еңбек бөлінісі болғандықтан, қоғамдық
өндіріс жүйесінде әр түрлі орынды иеленетін адамдардың топтары басым
әлеуметтік элементтер болады. Тап ұғымы - айтарлықтай ірі “көлемді”
талдамалық бірлік, ол қоғамдағы елеулі, шегіне жеткен жалпы өзгерістерді
зерделеуге арналған және қазіргі заманғы қоғамдағы “ғаламдық” өзгерістерді
зерттеуге арналмаған. Сондықтан сарапшылар талдаудың неғұрлым нақты
және икемді бірлігін - “страта” немесе топ ұғымын бөліп қараған. Топтар -
еңбек сипатындағы айырмашылық қажеттіліктерге, оларды қанағаттандыру
құралдарындағы
және
өндірістен
тыс
қызметі
құрылымындағы
айырмашылықтарға әкеп соғатын кезде, бөлінген және біртекті емес еңбек
нәтижесінде пайда болған әлеуметтік қауымдастық.
Сонымен қатар, стратаны бөліп қарауға негіз болатын кез келген белгі
емес, тек мәртебелік белгі, яғни осы қоғамда объективті түрде “жоғары-
төмен”, “жақсы-жаман”, “мерейлі-мерейсіз” сияқты салыстырмалы сипат
алатын белгі екені ойда болуы қажет.
Тек жіктелген, бірақ мәртебелілік емес топтарды бөліп қараудың негізін
белгілердің тұтас қатары құрауы мүмкін. Мысалы, халық музыкасын
ұнататындар немесе футбол командасының жақтастары көбінесе белгілі бір
мәдени топтың мәртебелілік қырына қатысы жоқ өкіл ретінде
қарастырылады. Алайда орын иелену қоғамда маңызды сипат алатын белгілі
бір кіріс деңгейімен немесе әлеуметтік тұғырмен сәйкес келетін болса, онда
бұл топтар мәртебелі болады. Бұл орайда әлеуметтік топ ұғымы - талдаудың
әлеуметтік қабатқа қарағанда азырақ анықталған және белгіленген бірлігі.
Кей кездері “қабат” ұғымының орнына “топ” деген ұғымды кездестіруге
болады. Бірақ қабат ретінде анықтауға болмайтын, тек топ ретінде ғана
анықталатын қауымдастықтар бар. Айталық, отбасы - шағын әлеуметтік
топтың неғұрлым тұрпатты үлгісі. Алайда кірісі жоғары (немесе кірісі аз)
отбасыларының өкілдері зерттеулерде қабат ретінде кездеседі.
Дәреже ұғымы стратификацияны талдауда шешуші мәнге ие болады. Ол
страталардың өмір сүруінде бағалау факторлары: адамның қандай да бір
жағдайдағы мінез-құлқының желісі, оның өзін және айналасындағыларды
дәрежелеуге көмектесетін белгілерге негізделген бір нәрсеге, ұстанымдарға
көзқарасы үлкен рөл атқаратынын көрсетеді.
Әлеуметтік икемділік - бұл әлеуметтік мәртебелер жүйесінде адамның
жағдайының өзгеруіне байланысты әлеуметтік стратификациялар механизмі.
Адам туылғанда аскриптивті немесе туа берілген мәртебе деп аталатын
өзінің ата-аналарының мәртебесін алады. Ата-аналары, туыстары және
отбасына жақын адамдар баланың бойына өздерінің мінез-құлық
нормаларын, тиісті және мерейлі нәрселер туралы түсініктерін сіңіреді.
Алайда, адам өзі қызметінің белсенді кезеңінде бұл қабаттағы жағдайына
қанағаттанбауы, одан да зорына ұмтылуы және қол жеткізуі мүмкін. Соңғы
жағдайда ол қол жететін мәртебеге ие болады. Егер де адамның мәртебесі
неғұрлым мерейлі, жақсы мәртебеге өзгерсе, онда жоғарылауға икемді орын
алды деуге болады. Алайда адам өмірде кездесіп тұратын күтпеген қауіп
(жұмысынан айрылу, ауырып қалу, т.с.с.) салдарынан төменгі мәртебелер
тобына өтуі де мүмкін - бұл кезде төмендеуге икемділік орын алады.
Зерттеушілер әлеуметтік икемділіктің барлық түрлерін (ұрпақаралық,
кәсіптік және т.б.) бөліп қарауға мүмкіндік беретін статистикалық рәсімдер
мен көрсеткіштер жүйесін пайдаланады, бұл жалпы алғанда халық
қозғалысының әр алуан түрлерін талдауға мүмкіндік береді. Тігінен орын
ауыстырулардан (жоғарылау және төмендеу икемділіктері) басқа
көлденеңінен орын ауыстырулар болады, ол табиғи икемділіктен (бір
жұмыстан екінші жұмысқа мәртебесін өзгертпей ауысу) және аумақтық
икемділіктен (бір қаладан екінші қалаға көшу) құралады.
Санасы, мінез-құлқы мен мәртебесі түйісіп отыратын, аралық жағдайда
және көбіне қандай да бір себептермен өзара әрекеттес әлеуметтік топтардың
біріне ұзақ уақыт бойы бейімделе алмайтын немесе бейімделгісі келмейтін
адамдардың, қандай да бір әлеуметтік топтар өкілдерінің жиынтығы
маргиналдар деп аталады
(ол латынның margіnalіs - шетте тұрған деген
сөзінен шыққан). Олардың мәртебесінің шығу тобы мен басымдық
танытушы топ арасындағы шекаралық, аралық сипаты болады, сондықтан
бір жақты өзін-өзі сәйкестендіруге келмейді.
Өз зерттеулерінде бұл проблематикаға соқпай өтпейтін әрбір
әлеуметтанушы өзінің қоғамдық топтарға стратификациялайтын өзіндік
белгілерін бөліп қараған, алайда барлық ғалымдар мұндай бөлінудің себебі
әлеуметтік теңсіздікте деп есептеген. Стратификациялық белгілердің
жинақталымы мен иерархиясы нақты бір қоғамның өз дамуының белгілі бір
уақытындағы
ерекше
әлеуметтік,
экономикалық,
этникалық
сипаттамаларына байланысты.
Бұл ретте ойда болар маңызды нәрсе, әлеуметтанушылардың бір бөлігі
“әлеуметтік
топ”
пен
“әлеуметтік
қауымдастық”
ұғымдарының
арақатынасын анықтаған кезде біріншісін негізге алып, әлеуметтік
қауымдастықты үлкен, бұқаралық әлеуметтік топ ретінде қарастырады; ал
басқалары - екіншісін негізге алып, әлеуметтік топты шағын әлеуметтік
қауымдастық деп есептейді. Сондықтан аталмыш ұғымдарды бөлу неғұрлым
шартты түрде алынады, өйткені бұл орайда тапты да, ұлтты да, отбасын да
әлеуметтік қауымдастық ретінде де, әлеуметтік топ ретінде де қарастыруға
болады.
Әлеуметтік топтар бұқаралық әлеуметтік қауымдастықтардан өзгеше:
1) олардың
кеңістікте және уақытта өмір сүруінің беріктігі мен
тұрақтылығына
жағдай
туғызатын
орнықты
өзара
іс-әрекетімен;
2) салыстырмалы түрде алғанда жоғары топтасу дәрежесімен;
3) құрамының айқын көрініп тұрған біртектілігімен, яғни топқа кіретін
барлық жеке адамдарға тән белгілердің болуымен;
4) құрылымдық құралым ретінде неғұрлым қалың қауымдастықтарға
кіруімен сипатталады.
Бұдан шығатын қорытынды - адамдардың топқа бірігуінің кез келгені
әлеуметтік топты құрай бермейді. Күнделікті өмірде біз адамдардың
субъектілер арасындағы өзара байланыстар мен өзара іс-әрекеттердің
тұрақсыздығы, қысқа мерзімділігі, тарлығы тән (тобыр, тыңдармандар
аудиториясы, әлеуметтік топтар және т.б.) бірлестіктерімен жиі ұшырасамыз.
Олар шынтуайтына келгенде әлеуметтік топтар болып санала алмайды,
сондықтан да көбіне
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
квазитоптар
деп аталады.
Әлеуметтанушылар “әлеуметтік топ”

text:
айқын көрініс табатын болғандықтан, бейресми топтар да ресмиден тыс
(ресми
топтардың
шеңберінде
қалыптасатын)
және
әлеуметтік-
психологиялық (кез келген жерде пайда болатын) болып бөлінуі мүмкін.
Шағын топтарды бастауыш және екінші деп бөлу тұрпаттаманың
маңызды түрі болып табылады. Мұндай бөлудің салыстырмалы екендігін
әуел бастан ескерте кеткен жөн. Бастауыш топ - мүшелерінің
өзара
байланысулары жоғары (кейде неғұрлым жоғары) жиілігімен және
тығыздығымен ерекшеленетін шағын топ. Бастауыш топ көбінесе басқа
шағын топтың құрамдас бөлігі болып табылады, бұл жағдайда ол алғашқы
топқа қатысты алғанда екінші топ болады. Егер де біз мысал ретінде
студенттік (академиялық)
топты қарастырар болсақ, онда ол бірнеше
топтарды біріктіретін курсқа (лекке) қатысты алғанда бастауыш топ болады.
Г.С.Антипинаның көрсеткеніндей, бастауыш шағын топтың өзіне тән
белгілері мынадай: құрам санының аздығы, кеңістіктегі жақындық, өмір сүру
ұзақтығы, мақсат бірлігі, топқа кіруге еріктілік және мүшелерінің мінез-
құлқына бейресми бақылау. Ч.Кули ғылыми
айналымға бастауыш топ
ұғымын енгізе отырып, оның
Достарыңызбен бөлісу:


title: Садырова М. С - бет 36

text:
қауымдастықтар және т.б. сияқты әлеуметтік топтарды бөліп қарау ерекше
маңызды.
Бұл жерде біз қоғамның әлеуметтік құрылымының күрделі екенін, бірнеше
шағын
құрылымдарға
жіктелетінін
ескеруіміз
керек.
Әлеуметтік
құрылымның мынадай түрлері бар:
қоғамның таптық құрылымы;
қоғамның стратификациялық құрылымы.
қоғамның ұлттық құрылымы;
қоғамның кәсіби құрылымы;
қоғамның демографиялық құрылымы;
қоғамның территориялық не аймақтық құрылымы.
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/sadirova-m-s.html?page=3#6_Инновация_социологиясы_социологияның_жаңа_бағыты_........_247

title: Қазіргі кездегі миграция мәселелері............................................... 235

text:
КІРІСПЕ
Қазіргі кезде Қазақстанның білім беру жүйесінде
келелі өзгерістер
жүзеге асырылуда. Жаңа мамандықтар бойынша мамандар даярлау жоғары
оқу орындар алдына ашылған мамандықтар
бойынша оқу әдістемелік
құралдар даярлау міндетіне қояды. Социология мамандығы бойынша
мамандар даярлау Қазақстанда жиырма жылдай
уақыт бойында даярланып
келеді. Абай атындағы Қазақтың ұлттық педагогикалық университетінде
социология бойынша доктрантура 2008 жылы, магистратура 2010 жылы
ашылды. Университет алдында социология
мамандығы бойынша білім
алушыларды толыққанды оқу әдістемелік құралдармен қамтамасыз ету.
Қазақстанда Р.Б. Абсаттаровдың, К.Ү. Биекеновтың, Қ.Ғ. Ғабдуллинаның,
т.б. ғалымдардың социология пәнінің
жалпы мәселелерін қамтитын
бакалавриат деңгейінде білім алушыларға арналған оқулықтары мен талдау
жасалады,
әлеуметтік стратификация, инновация,
гендер теорияларының
қазіргі даму бағыттары сарапталады. Оқулық жоғары оқу деңгейңнен кейінгі
социологиялық білім беру деңгейінде кешенді түрде жазылған алғашқы оқу
құралы болып саналады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Социологиядағы страта ұғымы

text:
Социологиядағы страта ұғымы Страта дегеніміз социологияға геология ғылымынан енген термин
екен. Осы ғылымда страта жердің қыртысы, қабаты деген мағынаны
береді. Социологтар бұл ұғым арқылы қоғамдағы топтарды белгілейді.
Батыс социологтарында бұл ұғым кең орын алған. Кейбір социологтар
қоғамның өзі тек қана страталардан тұрады деп, бұл ұғымның мазмұнын
өте кеңейтіп жібереді. Қоғамда тек қана страталар бар, ал олар әртүрлі
нақтылы аттармен белгіленуі мұмкін. Бірақ та, социологтардың біразы
страта деп белгілі бір сан жағынан шағын, тіпті кіші топтарды да айта
береді. Американдық социологияда страта деп кез-келген адам топтарын
түсінушілік те бар. Бірқатар жағдайда страталар өте көп болып кетуі мүмкін.
Страталардың өзіндік белгілері, бірінен бірін ажырататын көрсеткіштері
бар. Әлеуметтанудағы әлеуметтік стратификацияның негізгі тұжырым-дама-
ларын қарастырып көрелік. Энтони Гидденс “стратификация әр түрлі
топтардың, адамдардың арасындағы құрылымдалған теңсіздік ретінде
анықталуы мүмкін” деп есептейді. Американдық әлеуметтану сөздігінде
мынадай анықтама берілген: “Адамдар теңсіздіктің қандай да бір өлшемімен
иерархиялық ұйымдастырылған қатарға тізілгенде әлеуметтік жіктелу
әлеуметтік стратификацияға айналады”. Болгар социологы Чавдар Кюранов
“Әлеуметтік стратификация тұтас қоғамдық құрылымдағы көлденең топтар
жүйесін білдіреді” деп санайды. Нейл Смелзер “стратификация теңсіздіктің
бір ұрпақтан бір ұрпаққа берілуіне көмектесетін тәсілдермен байланысты;
бұл ретте қоғамның әр түрлі топтары пайда болады” деген ұйғарым жасайды.
Бірақ та страта тап бола алмайды, олардың тапты құрайтын
белгілері жетіспейді. Социология тарихында қоғамның әлеуметтік
құрылымы мәселесі ең басты, өзекті мәселенің бірі болып келеді. Бұл
мәселенің мағынасы өте терең, жан-жақты. Нақты әлеуметтік құрылым
қоғам дамуына байланысты өзгеріп отырады. Әсіресе осы өзгеруде
мықты ықпал жасайтын құбылыс экономикалық құрылым, оның
өзгеруі. Бірақ та қоғамның әлеуметтік құрылымына әсер ететін басқа да
құбылыстар аз емес. Мысалы, саяси дамулар, процестер, өзгерістер. Оның
ішінде мемлекеттің типтері, режимдері, биліктің түрлері әлеуметтік
құрылымға өте мықты ықпал жасайды. Әлеуметтік құрылымға әсер
ететін құбылыстың бірі – рухани өзгерістер, идеология, қоғамдық сана.
Әлеуметтік құрылымның жылдам өзгеріп отыратын элементтерінің бірі
- әлеуметтік институттар.


Әлеуметтік құрылымдағы негізгі топтардың сипаттамасы
Жастар - демографиялық топ. Бірақта оларды тек қана жас жағынан
ажырататын топ ретінде шектеуге болмайды. Жастар ерекше әлеуметтік
топ. Олардың әлеуметтік белгілері, өзіндік өмір салты, психологиясы,
идеологиясы бар. Жастардың алда болашағы бар, қоғамдағы, өмірдегі
процестерді өзінше түсінеді, жүріп жатқан реформалар туралы олардың
ерекше ой-пікірлері бар. Қысқаша айтқанда олардың әлеуметтік, рухани
белгілері, ерекшеліктері толып жатыр. Сондықтанда, біз жастарды
әлеуметтік топ ретінде қарастырамыз.
Әйелдер - демографиялық топқа жатады. Бұл мәселе жөнінде шыққан
кітаптар, жазылған еңбектер аз емес. Бірақ та, әйелдер де әлеуметтік
жағынан алғанда ерекше топ. Олардың, әлеуметтік ерекшеліктері туралы
көп айтуға болады. Мысалы, әйелдердің қоғамдағы әлеуметтік
жағдайы, тұрмысы, құқығы, денсаулығы, қоғамды, мемлекетті
басқарудағы орны, саяси-қоғамдық ісі, еңбекке қатынасы, білім деңгейі,
мамандығы, рухани өмірі, отбасындағы, бала тәрбиелеудегі ролі, т. б.
Осы айтылған белгілердің бәрінде демографиялық емес, әлеуметтік
белгілер, әлеуметтік көріністер. Сондықтанда, осы топтың әлеуметтік
ерекшеліктерінің көбірек екендігін айта келіп, біз оны жеке бір ерекше
топ ретінде қарастырамыз.
Әлеуметтік құрылымға кіретін келесі топ қала және ауыл
тұрғындары. Бұл мәселені жеке қарастыруға болады.
Әлеуметтік құрылымға сословие, каста деген топтар да кіреді. Олар
адамдардың шыққан тобы, бірлестігі, жиынтығы. Тарихи жағынан
алғанда сословиелер таптардан бұрын пайда болды, бірақта таптық қоғамда
олар таптармен бірге қоғамда орын алып жатты. Сословиелік
құралымдардың кейбір қалдықтары бірқатар елдерде әлі күнге дейін
орын алады. Сословие дегеніміз заңдармен құқықтық түрде, не болмаса
дәстүрлер, әдет-ғұрып арқылы бекітілген және осыған байланысты
ұрпақтан ұрпаққа қарай, беріліп отыратын, әлеуметтік топтың құқығы
мен міндеттері.
Европада IV ғасырдан XIV ғасырға дейін негізгі стратификациялық
топтар сословиелер болған. Мысалы, Францияда сословие деп әр
дәрежедегі страталарды атаған. XVIII ғасырдың аяғында, Француз
революциясының қарсаңында, бұл елде үш сословие болғаны тарихқа
белгілі. Олар дворяндар, діни сословие және үшінші сословие деп
аталатын қалың бұқарадан тұратын топтар болған. Бұл жайда айта
кететініміз, тек қана дворяндар, яғни ең жоғарғы сословиеге
жататындар өзінің нәсілдік, ұрпақтық құқығын сақтай алатындығы.
Мысалы, әкесі дворян болса, баласы да, туған-туыстары да осы
сословиеге міндетті түрде жататын. Ал қалған сословиелердің сословие
деп аталғанымен де ондай құқығы болмаған. Сословиелік әлеуметтік
құрылым орта ғасырларда көпшілік елдерде орын алған. Мысалы,
Ресейде үш сословие орын алған. Олар дворяндар, діни сословие,
шаруалар. Соңынан бұл елде басқа да сословиелер пайда бола
бастаған. Сословиелік құрылым қазақ даласында да орын алған. Қазақ
жерінде хан, сұлтан, төрелер, одан кейін қожалар сословиесі болған.
Бұл сословиелер үстемдік еткен, елді басқарған және олардың статусы
атадан балаға көшіп отырған. Әдет-ғұрып, дәстүр бойынша,
Шыңғысханнан бастап тек қана соның тұқымдары хан, сұлтан болуға,
таққа таласуға мүмкіндік алатынды. Бұл ең жоғарғы сословие. Бұларда
европалық, азиялық елдердегідей сословиелік белгілер мен құқықтар орын
алған. Қазақ даласында көпке дейін сақталып келген әліде қалдықтары
бар сословие қожалар деп аталады. Қожа әрі сословие, әрі ру ретінде
қалыптасқан. Сословие ретінде қожалар (көпшілігі) діни, миссионерлік
іспен айналысқан, олардың статусы өте жоғары болған. Қожалардың
ісі ұрпақтан ұрпаққа жалғаса берген. Ал ру ретінде қожалар
қазақтардың ру жүйесіне кірмеген. Сондықтан олар қазақтардың руы
деп қарастырылмайды. Қысқаша айтқанда, қазақ даласындағы
сословиелер ру дәрежесінде берілген, бірақ та олардың жоғарғы
лауазымы хан, сұлтан, қожа деген сословиелік статусқа байланысты
болған. Ал Европаны алсақ, онда рулық белгі сословиелерде
көрсетілмеген. Қазақтың қалың бұқарасы шаруалар, байлар, кедейлер,
орта шаруадағы адамдар жоғарыда айтылған сословиелерге кіре алмаған,
бұлар төменгі сословиені құраған. Бірақ та, осы бұқара халық, өзіде әр-
түрлі, осы күнгі терминмен айтқанда, страттарға бөлінген. Халықтың
өзіндік әлеуметтік құрылымы орын алған. Олар жоғарғы топ, орта топ,
кедей топтар.
Әрбір сословиенің өзіндік ішкі құрылымы болады. Оның ішінде
түрлі атақтар, дәрежелер, рангалар бар. Ол мәселені біз бұл жерде талдап
жатпаймыз. Сословиелік жүйе 5 мың жылдай қоғамда орын алған. XVIII
ғасырға дейін дүние жүзінде бұл жүйеден күшті әлеуметтік құрылымда,
жүйе болмаған. Ал соңғы 150 жылдың ішінде бұл жүйе бүкіл дүние
жүзінде құрып кетті десе де болады. Бірақ та, кейбір Европа елдерінде,
мысалы ҰҰлы Британияда, Азия елдерінің кейбіреулерінде осы жүйенің
қалдықтары осы күнге дейін кездеседі.
Каста дегеніміз социологияда әлеуметтік топ ретінде қаралады. Бұл да
страта, әлеуметтік стратификацияның белгілі бір өткен тарихта орын
алған элементі. Кейбір елдерде касталық құрылым өте маңызды орын
алған, бірақ та онда қоғамдар өте қатал, жабық, деспотиялық қоғамдардың
қатарына кіреді. Касталық құрылым көп елдерде болмаған. Бұл тарихта
сирек кездесетін құрылымдардың, жүйелердің бірі. Зерттеушілердің айтуы
бойынша осындай касталық жүйе Индияда және Африканың кейбір
елдерінде орын алған, әлі күнге дейін сол елдерде кездеседі. Бірақта
«каста» деген ұғымның мазмұнын кейбір зерттеушілер кеңірек
түсіндіріп, касталық XX ғасырда біраз елдерде орын алған дейді. Осы
ғалымдардың түсіндіруінде тоталитарлық режимдердің бәріндеде касталар
болды дегенді айтады. Олай болғанда каста дегеніміз белгілі дәрежесі,
әлеуметтік статусы, рангасы бар жабық топ болады. Шын өзінің
классикалық мәнінде каста /нәсіл/ әлеуметтік топ, ал ол топқа жату
адамның шығу тегіне байланысты. Ол өзінің кастасының шеңберінен
шықпайды, сол кастада дүниеге келеді, үйленеді, тұрмыс құрады,
сонымен дүниеден кетеді. Бұл Кастаның өзіндік кәсібі, өмір салты,
өмірге көзқарасы, психологиясы, әдет-ғұрпы, дәстүрі болуы тиіс.
Әлеуметтік құрылымды қарастыратын қазіргі кезеңдегі теориялардың
бірі әлеуметтік стратификация деп аталады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Қоғамның әлеуметтік құрылымын зерттеудегі стратификациялық

text:
К. Маркстың әлеуметтік, таптық құрылым туралы концепциясының
көптеген позитивтік және негативтік жақтары да бар. К. Маркстың
әлеуметтік құрылым, әлеуметтік стратификация туралы теориясы
тарихта орын алып келе жатқан теориялардың, концепциялардың бірі
деп қарастыруымыз қажет. Ол теорияның өзіндік дұрыс жақтары аз емес.
Мысалы, адам тарихында орын алып келе жатқан бай тап пен кедейлер
табының арасындағы тап күресін ешкімде бекерге шығара алмайды.
Тарихта орын алған, алып келе жатқан теориялардың,
концепциялардың, көзқарастардың бірінің де жетіспейтін жақтары бар.
Ақиқаттың ең соңғысы болған ғылыми көзқарас болған емес, болуы
мүмкін емес. Осы тұрғыдан алғанда маркстік көзқарастың да кемшілігі
аз емес.
Біріншіден, тап күресі міндетті түрде пролетариат диктатурасына әкеліп
соқтырады деген К. Маркстың тұжырымы практика жүзінде
дәлелденеді.
Екіншіден, тап күресі қоғамның қозғаушы күші деген тезистерде
барлық жағдайда дұрыс емес екендігі тарихтан белгілі болды. Тап
күресін абсолюттік деп есептеп, ол таптық қоғамдарда осы күрес
шиеленесе береді деген тұжырым да дәлеледеніп отыр. Қазіргі дүние
жүзіндегі дамыған елдер таптық қоғамдар. Бірақта, сол елдерде барған
сайын тап күресінің өрши түсуі іс жүзінде орын алып отырған жоқ.
Керісінше, XX ғасыр аяғында бұл елдерде тап күресі деп аталатын
құбылыстар өте сирек кездесетін болды. Әрине, әрбір елде, қазіргі кезеңде,
әлеуметтік қақтығыстар, қарама-қайшылықтар, т.б. құбылыстар жиі кездесіп
отырады.
Осының
бірі,
мысалы,
терроризм.
Бірақта,
осындай
қақтығыстарды, шиеленістерді тап күресі деп айтуға біздің дәлеліміз
жоқ.
Үшіншіден, маркстік теорияда күштеу мәселесі маңызды орын
алады. Осыны революция деп атайды. Маркстік теорияның өзі де
революционерлердің мусологиясы. Ал шын мәнісінде қоғам дамуында,
адам тарихында көштеу ісі, яғни көшпен шешу ісі әрине белгілі орын
алып келуде. Бірақ та, осы көштеу теориясын өте жоғары көтеру, біздің
ойымызша аса дұрыс шешім деуге болмайды. Өзекті мәселелерді
реформалар арқылы шешкен қоғам өшін әрине тиімді болар еді. Барлық
әлеуметтік құбылыстардың дамуындағы экономиканың негіз қалаушы рөлі
туралы өзінің негізгі тезисін ұстана отырып,
Карл Маркс таптардың барлық
негізгі сипаттамаларына сүйеніп, өзінің әлеуметтік қабаттану үлгісінің
негізіне өндірістік қатынастарды алған. К.Маркс экономикалық ұйымның кез
келген түрінде өндіріс құрал-жабдықтарына ие үстем тап және үстем тапқа
қызмет ететін тап бар деп сендіреді. Ол сол сияқты люмпендердің - қоғамнан
толық шығып қалған адамдардың болатынын да ескерген.
К. Маркс XIX ғасырдың ұлы ғалымы. Бірақ та, XX ғасырда көптеген
дөниеде ірі өзгерістер болды. Сондықтанда К.Маркстың теориясының біраз
принциптері, заман өзгерісіне байланысты ескіріңкіреп кетті.
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/sadirova-m-s.html?page=39#Маркстың_әлеуметтік_құрылым_туралы_туралы_көзқарасы


title: Макс Вебердің әлеуметтік құрылым туралы концепциялары

text:
мерей және билік. Билік деп адамның (немесе адамдар тобының)
жоспарларды іске асыру, іс-қимыл жасау немесе белгілі бір саясатты, тіпті
басқа адамдар мен топтар тарапынан болған келіспеушілікке қарамастан,
жүргізу қабілетін айтады.
Стратификацияның үш тобы да бір қоғамның ішінде, бір адам
материалында болады, әр түрлі конфигурацияларда, бір қоғамнан бір қоғамға
және бір тарихи кезеңнен басқа бір тарихи кезеңге көшіп жүре береді.
Капитализмдегі таптарды, топтарды М.Вебер мынадай ретпен
белгілейді:
1.
Меншік иелері (тап);
2.
Интеллектуалдар, менеджерлер, әкімшілік қызметтегі адамдар тобы
(тап);
3.
Ұсақ буржуазиялық тап, ұсақ бизнесмендер, т. б.;
4.
Жұмысшы табы.
М. Вебер осындай қорытындыны XIX ғасыр аяғы және XX ғасыр
басындағы европалық капитализмнің шындығына байланысты жасаған.
Сонымен, тап дегеніміз М. Вебердің анықтамасы бойынша, нарықтық
экономикаға байланысты адамдардың өлкен топтары. Олардың негізгі
белгілері: тапқа кіретін адамдардың белгілі бір мөлшерде материалдық
ресурстарға ие болуы; олардың белгілі өмір жағдайы; олардың айрықша
өмір жолы. М. Вебер статустық топтарға аса өлкен көңіл бөлген. Бірақ та
оларда таптық та, статустық та белгілері бар. Статустық тап деп, М. Вебер
бюрократияны атаған. Нарықтық экономикаға, не болмаса товар, ақша,
капитал деген категорияларға тікелей қатынасы жоқ топтарды ол
статустық топтарға жатқызған. Чиновниктер қоғамының байлығына иелік
етіп, өндірісті бақылауға алады, ал бірақ та олар меншіктің иелері
бола алмайды. Сондықтан олар әлеуметтік тап емес. Қоғамда статустық
топтардың саны өте көп болуы мөмкін, ал таптардың саны аз келеді.
Әлеуметтік статус мәселесін қарастырғанда оның негізгі белгілері -
әлеуметтік сыйлау, мәртебе, бедел, партиялық сыйпат, саяси бағыт
кеңірек талдауды талап етеді. Әлеуметтік статустық топтардың өзіндік
өмірі, тұрмысы қоғамда алатын орны, мақсаты, тіпті діні, саяси
бағыттары бар.
Достарыңызбен бөлісу:


Питирим Сорокиннің әлеуметтік құрылым туралы көзқарасы
XX ғасыр социологияның негізін салушылардың бірі, ірі ғалым,
Ресейде, АҚШ-та өмірін өткізген П. Сорокин болды. Оның әлеуметтік
құрылым туралы концепциясы өте маңызды, ғылыми тұрғыдан алғанда
терең концепция. П. Сорокин қазіргі кезеңдегі әлеуметтік стратификация
деп аталатын теорияның негізін салушы деуге болады. П.Сорокиннің
стратификация теориясы жалпы қоғамды әр түрлі әлеуметтік топтарға бөлу
принциптерін сипаттайтын неғұрлым салмақты тұжырымдамалардың бірі
болып табылады.
П. Сорокиннің анықтамасы бойынша әлеуметтік стратификация
дегеніміз адамдардың жиынтығын иерархиялық рангаларға, топтарға бөлу.
Топтарды жоғарғы, орта не болмаса төмен деңгейлерге бөлу
стратификацияның негізгі талабы. Осы бөлудің негіздері - құқықты,
жауапкершілікті және міндетті әр мөлшерде бөлу. Әлеуметтік
құндылықтарды бір топтың иеленуі, ал екіншісі одан тыс қалуы, әр
топтың әртөрлі билігі, ықпалы, беделі.
Сонымен П. Сорокин топтарды ажыратуда, жіктеуде құқық,
жауапкершілік, міндет, билік, ықпал сияқты көрсеткіштердің,
белгілердің өте маңызды роль атқаратындығын төсіндіреді. Қоғамдағы
адамдардың топтарын ол өшке бөледі. Бірінші топты ол элементарлық
яғни, қарапайым топ деп атайды. Бұл топты ажырату критериі бірақ
қана белгі болады. Мысалы, бір көшенің не бір өйдің адамдары. Бұл
топтың белгісі олардың қонысы, мекен-жайы. Топтардың одан гөрі
көрделісін кумулятивтік топтар деп атаған. Бұл топтың айырмашылығы,
белгілері біреу емес, бірнеше. Осындай топтардың ішінде таптар аса
маңызды орын алады. Таптың көптеген белгілері бар – кәсіби,
идеологиялық, психологиялық, т. б. ‡шінші топтардың типін П. Сорокин
көрделі конгломеративтік топтар деп атаған. Бұл топ элементарлық
және кумулятивтік топтардың қосындысы, бірақ та өте өлкен топтар,
олардың көптеген белгілері болады. Мысалы, бір елдің халқы, бөкіл
адамзат, т. б. Осы айтылған топтар жабық не ашық топтар, не
болмаса аралық топтар болулары мөмкін. Жабық топтар дегеніміз адам
туғаннан жататын тобы, ол оның ұлты, нәсілі, жынысы, жасы. Ондай
белгілер адамның өзіне байланысты емес. Ашық топтарға кіретін
адамдардың қасиеттері өздеріне байланысты. Мысалы, әртөрлі, әр
бағыттағы партиялар, творчестволық не спорттық қоғамдар, т. б. ұйымдар,
қозғалыстар. Аралық топтар деп П. Сорокин материалдық тұрмысы,
мемлекеттігі, мекен-жайы, тілі, т. б. қасиеттері, белгілері ортақ топтарды
айтқан.
П. Сорокин қоғамда стратификацияның үш түрі бар екендігін
баяндайды. Олар: экономикалық, саяси, кәсіби стратификациялар.
Экономикалық стратификацияның негізі материалдық байлық, не
кедейшілік. Саяси стратификацияның негізі билік, басқарушылық, не
болмаса олардың жоқтығы. Кәсіби стратификацияның негізі мәртебелі,
/лауазымды/ не мәртебесіз /лауазымсыз/ еңбек, мәртебелі /лауазымды/
болашағы бар, не болмаса болашағы аз, не болмаса жоқ мамандықтар.
Экономикалық стратификацияны қарастырғанда П. Сорокин қоғамның
экономикалық статусындағы екі өзгеріске тоқталады. Олардың бірі -
экономикалық тұрмыс, екіншісі - қоғамдағы экономикалық
стратификацияның көтерілу, не төмендеу мәселесі. Осы өзгерістерді, яғни
экономикалық стратификациялауды П. Сорокин флуктация деген
терминмен белгілеген. Флуктация дегеніміз топтың экономикалық
статусының өзгерістері. Бірақ та флуктация дегеніміз заңдылық емес,
бағытсыз өзгерістер. Елдердің материалдық тұрмысы, табысы, байлығы
өзгеріп отырады, яғни флуктацияға ұшырайды. Ұлттың, отбасының,
нақтылы елдің дамуында ешқандайда заңдылық жоқ, тек флуктация
орын алады. Олардың дамуында тек қана прогреске, баюға, не болмаса
кері кетуге, кедейшілікке алынған заңдылық, бағыт орын алады деп
айтуға біздің ешқандай негіз жоқ екенін П. Сорокин көрсетеді.
Саяси стратификацияны да П. Сорокин осы бағытта зерттеген. Оның
ойы бойынша саяси теңсіздік, саяси стратификация еш уақытта
жойылмайтын құбылыс. Әр дәуірдегі, әр елдердегі саяси
стратификацияны зерттей келіп П. Сорокин мынадай қорытындыларға
келеді. Біріншіден, тарихтың әр кезеңдерінде, әр елдерде саяси
стратификацияның биіктігі, деңгейі өзгеріп отырады. Екіншіден, бұл
өзгерістерде не бір қалыпқа келтіру, не стратификацияға жоғары көтеру
тенденциясы байқалмайды. Үшіншіден, саяси басқарудың бір
формасынан екінші формасына көшуде ешқандай тұрақтылық
байқалмайды. Мысалы, монархиядан республикаға, диктатурадан
демократияға, көшу процесі тұрғылықты, заңды құбылыс емес. Саяси
стартификацияның келбеті, экономикалық стратификациямен
салыстырғанда, жылдамырақ өзгереді, оның өзгеру көлемі кеңірек.
Төртіншіден, кез келген елде, қоғамда екі көш өнемі тартыс, көрес
жағдайында. Олардың бірі саяси стратификацияны азайтуға бағытталған,
екінші көш оған жол берушілер көші, яғни саяси теңсіздікті көшейтуді
талап ететіндер. Кәсіби стратификация қоғамда екі формада орын алады.
Біріншісі, кәсіби мамандықтардың иерархиясы, яғни мамндықтар
аралығындағы стратификация, екіншісі-әрбір кәсіби мамандықтың өз
ішіндегі
айырмашылықтар,
страталар.
П.
Сорокин
осы
кәсіби
мамандықтардың ішінен мәртебесі, лауазымы жоғары мамандықтарды
бөліп қарайды, бұл мамндықтарды игерген адамдардың білімі, жалпы
интеллектісі жоғары екендігін көрсетеді.
Прогрестік бағыттағы дамып жатқан елдерде ашық қоғам орныққан.
Ал осы процесс бәсең болса, ондай қоғамдарды жабық қоғам дейді. П.
Сорокиннің осындай концепцияларынан шыға отырып, қазіргі батыс
социологтары ашық және жабық қоғам деген идеологияны әрі қарай
дамытуда. Жалпы П. Сорокиннің көзқарасы бойынша қоғамдағы өте қатал
әлеуметтік стратификация төбінде жақсылыққа әкелмейді, төменгі
топтардың арасында наразылықты көшейте төседі. Төменгі страталардың
жоғарыға қарай көтерілуіне жол ашылуы қажет. Ал жоғары страталарда
беделін төсірген адамдардың, топтардың төмен құлай төсуін әбден
қажетті деп түсіну қажет. Питирим Сорокин кез келген ұйымдасқан
әлеуметтік топ әлеуметтік тұрғыдан әрқашан стратификацияланған деп
есептейді. “Жазық” болатын және онда барлық мүшелері тең дәрежелі
болатын бірде-бір тұрақты әлеуметтік топ болмаған және болмайды да.
Жіктелмеген, мүшелері шынайы тең дәрежелі болатын қоғам - ол қиял,
адамзат тарихында әлі болып көрмеген нәрсе”. Питирим Сорокиннің
стратификациялық
теориясының
негізгі
қағидасы
әлеуметтік
стратификациялардың нақты ипостастары көп және әр алуан болса да,
олардың барлық санқырлылығы негізгі үш нысанға: экономикалық, саяси
және кәсіптік стратификацияға келіп тірелуінде. Әдетте, бұл үш нысан тығыз
байланысқан, жоғары топқа қандай да бір қатысы бар адамдар бұл қабатқа,
әдетте, басқа өлшемдер бойынша да қатысты болады және керісінше.
Осыны
басшылыққа
ала
отырып,
П.Сорокин
әлеуметтік
стратификацияның әрбір нысанын жеке-жеке талдауды ұсынады және
оларды былай анықтайды:
1. Егер де қандай да бір қоғам мүшелерінің экономикалық мәртебесі тең
емес, олардың арасында байлығы барлар да, жоқтар да болатын болса, онда
мұндай қоғам қандай принциптермен, коммунистік немесе капиталистік
принциптермен
құрылғанына
қарамастан,
экономикалық
тұрғыдан
жіктелуімен сипатталады.
Егер де қандай да бір топтың шегінде беделі мен рөлі, атағы мен
мәртебесі мағынасында иерархиялық әр түрлі дәрежелер болатын болса,
онда бұл осы топтың өзінің конституциясында немесе декларациясында
жариялағанына тәуелсіз саяси жіктелгенін білдіреді.
Егер қандай да бір қоғамның мүшелері өз қызметінің, айналысатын
шаруаларының түрі бойынша әр түрлі топтарға бөлінген болса, ал кейбір
кәсіптер осы ретте басқалармен салыстырғанда неғұрлым беделді болып
саналатын және қандай да бір кәсіби топтың мүшелері әр түрлі дәрежедегі
жетекшілерге және бағыныштыларға бөлінетін болса, онда мұндай топ
бастықтары сайланатынына немесе тағайындалатынына, оларға лауазымдар
мұраға қалатынына немесе жеке қасиеттерімен келетініне қарамастан, кәсіби
жіктеледі. П.Сорокин өзінің теориясының көмегімен мынадай сұрақтарға
жауап табуға тырысады: “әлеуметтік ғимараттың биіктігі қандай”,
“әлеуметтік конустың табанынан төбесіне дейінгі қашықтық қандай”, “оның
беткейлері тік пе, көлбеу ме”. Бұл сұрақтардың жауаптары әлеуметтік
стратификацияны сандық бағалауға - “әлеуметтік ғимараттың” сыртқы
көрінісін бағалауға көмектеседі. Оның ішкі құрылымы, оның тұтастығы -
сапалық талдау пәні, ол үшін “ғимараттың ішіне кіріп, оның ішкі
құрылыстарын: қатардың сипаты мен орналасуын, бір қабаттан екінші
қабатқа жеткізетін лифтілер мен баспалдақтарды және басқа да бір қабаттан
бір қабатқа көтерілу және түсуге арналған құрылғыларды зерделеу қажет”.
Басқаша айтқанда, әлеуметтік икемділік механизмдерін зерттеумен айналысу
қажет.
П.Сорокиннің жазған ғылыми еңбектері өте көп, кітаптары
мазмұнды, көлемді. Осы тақырыпқа байланысты оның мынадай
еңбектерін оқуға болады:
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Қазіргі Батыс социологиясындағы әлеуметтік стратификация

text:
Әлеуметтік теңсіздік проблемасын қақтығыстар теориясының өкілдері де
назардан тыс қалдырмаған. Әлеуметтік теңсіздік жөніндегі көптеген идеялар
маркстік стратификация мен таптар теориясынан алынған, онда таптық
құрылымның, таптар арасындағы қатынастың, тарихтың қозғаушы күші
ретіндегі таптық күрестің жан-жақты тұжырымдамасы баяндалған.
Сондықтан да, бұлардың теориялық, методологиялық принциптері осы
ірі социологтардың шеңберінен асып кете алмайды. Дегенмен де, қазіргі
Батыс социологиясында, оның ішінде американдық социологияда, біраз
жаңалықтардың бар екендігі рас. Ол жаңалықтардың көпшілігі әлеуметтік
стратификация деп аталатын теорияның және оның негізгі
критерилеріне, көрсеткіштеріне т. б. мәселелеріне байланысты.
Стратардың белгілері, критерилері мәселесінде социологтардың арасында
біраз дискуссиялар, пікір-таластар туып отыр. Кейбір социологтар
стратаны бір-ақ қана белгі арқылы айыруға болады деп есептейді.
Мысалы қазіргі неміс социологы Р. Дарендорфтың пікірі бойынша
страталардың негізгі көрсеткіші бедел, билік. Ал көпшілік социологтардың
пікірінше страталар көптеген белгілер арқылы ерекшелене алады.
Мысалы, билік, кіріс, табыс, мамандық, білім, мәдениет, мекен, жайы,
корпоративтік мақсаты, т. б. Осы көрсеткіштер, критерилер қосыла
отырып стратаның әлеуметтік, саяси, ішкі, сыртқы пішінін бейнелейді.
Әлеуметтік стратификация теориясында қазіргі кезеңде өзекті
мәселелердің бірі әлеуметтік мобильділік мәселесі. Осы мәселеге
байланысты социологтар, әсіресе Батыстың дамыған елдерінде, үлкен
көлемді социологиялық зерттеулер жөргізуде. Осы зерттеулердің
қорытындылары бойынша сол елдің қаншалықты ашық не жабық ел екендігі
белгіленеді. Жоғарыда айтылғандай Батыс социологиясындағы ең маңызды
мәселенің бірі тап мәселесі. Бірақ та бұл мәселе марксистік тұрғыда емес
басқа мағынада беріледі. Әсіресе, орта тап қоғамын құру, кедей таптың
санын азайту, кедейшілікті бірте-бірте жеңу, т. б. мәселелері өте өзекті болып
отырғаны сөзсіз. Қазіргі әлеуметтік стратификация деп аталатын,
әлеуметтік құрылымды зерттейтін теорияның өзекті мәселелері аз емес.
Батыс елдеріндегі әлеуметтік стратификация теориясымен айналысатын
социологтардың тізімі өте үлкен. Біз тек олардың кейбіреулерін атап кете
аламыз. Олар: Т. Парсонс, Б. Барбер, Э. Райт, У. Уорнер, М. Липсет, К.
Дэвис, У. Мур, Д. Трейман, Э. Гидденс, А. Бурдье, Р. Дарендорф, Р. Ротмэн,
А. Инкельс, т. б.
Достарыңызбен бөлісу:


title: У. Уорнердің стратификация теориясы

text:
буын дәрежедегі менеджерлер, орта мектептің оқытушысы. Төртінші тап
– орта таптың орта буыны. Олар: қатардағы банк қызметкері, тіс ауруының
дәрігері, бастауыш мектептің оқытушысы, өндірістегі цехтың бастығы.
Компанияның қатардағы қызметкері, т. б. Бесінші тап – орта таптың төменгі
буыны. Олар: автомеханик, парикмахер, бармен, мамандығы бар жұмысшы,
полиция қызметкері /қатардағы/, ірі жөк тасушы машинаның жөргізушісі,
сауда қызметкері, т. б. Алтыншы тап – төменгі таптың жоғарғысы. Бұларға
жататындар көбінесе орта мамандығы бар жұмысшылар, машина
жөргізушілер, официант, швейцар, т б. қызмет атқаратын адамдар.
Жетінші тап – төменгі таптың төмені. Бұған кірітіндер жұмысы бар,
бірақта жалақылары, американдық өлшеммен алғанда, төмен адамдар.
Олар, мысалы, ыдыс-аяқ жуушылар, өй қызметіндегі жалшылар, көше
сыпыратындар, қоқыс жинайтындар, т. б. осындай қара жұмыс істейтін
адамдар. У. Уорнер бұл жерде Американың әлеуметтік құрылымын
толық беріп отырған жоқ. Бірақ та, осы елде осындай таптар бар
екендігі, олардың шамамен алғанда осы айтылған топтардан,
мамандықтардан тұратындығының дәлелі бар сияқты. Кейбір социологтер
осы Америкада 5 таптық жөйе бар деп көрсетеді. Осы көзқарастың авторы А.
Россидес. Ал Д. Ротмэн өзінің «Неравенства и стратификация в
Соединенных Штатах» деген еңбегінде бұл елде 8 таптың бар екендігін
көрсетеді.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Т. Парсонстың стратификация теориясы

text:
қоғамда әлеуметтік стратификация төменгі дәрежеде өтеді. Ал аралық деп
аталатын қоғамда әлеуметтік стратификация көлемді орын алады.
Қазіргі
қоғам - өте терең стартификацияланған қоғам. Бұл нарықтық қоғам, бұл
қоғамда көптеген страталар бар, оның арасындағы экономикалық, саяси,
кәсіби стратификациялар маңызды рөл атқарады.
Адамдарды страталарға,
топтарға бөлетін белгілерді Т. Парсонс үшке бөледі. Бірінші топқа
жататын белгілер: адамның өзіне байланысты емес белгілер, адам осы
белгілермен дүниеге келеді, олар табиғи белгілер. Мысалы,
адамдардың
жасы, жынысы, ұлты, туыстық т.б. жақтары. Екінші топқа жататын
белгілер адамның өзіне байланысты. Ол адамдардың кәсібі, мамандығы
бойынша бөлінеді. Мысалы, инженер, дәрігер, оқытушы, артист,
бизнесмен, т.б. мамандықтар бойынша адамдар топтарға бөлінеді.
Осындай бөлінуді П. Сорокин және оның шәкірті Т.
Парсонс кәсіби
стратификация
деп
аталған.
Страталарға
бөлудің
белгілерінің,
көрсеткіштерінің үшінші тобы меншік, материалдық және рухани
құндылықтар, әлеуметтік тәртіп,
ерекше құқық, т. б. Бұл жерде Т.
Парсонс критерилердің арасын аса көп нақтылай қарамайды. Т.
Парсонстың бұл мәселелер туралы көзқарастары оның «Система
современных обществ» деген кітабында /орыс тілінде Мәскеуде 1998
шыққын/ кеңінен қарастырылған.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Бернард Барбердің стратификация теориясы

text:
рөлдерге қол жеткізу (мысалы, білімді, атақты сатып алу, неғұрлым жоғары
саналатын әлеуметтік топтың өкіліне үйлену және т.б.) құралы болған.
4. Білім беру немесе білім алу. Адамдардың қоғамда оқу-білімге және
білім алуға әрқашан қолдары бірдей жете бермейді, мұның олардың өздеріне
туғаннан берілген әр түрлі рөлдерін атқаруы үшін ғана емес, бір рөлден
екінші рөлге өту мүмкіншілігі үшін де маңызы зор.
5. Діни немесе салттық тазалық. Қандай да бір қоғамдағы үстемдік ететін
функционалдық маңызды діни идеялар санатына адамдар азды-көпті
дәрежеде жоғары бағаланатын діни немесе салттық тазалыққа ие болуы
мүмкін.
6. Туыстық және этникалық топтар бойынша дәрежелеу. Туыстық және
этникалық топтар барлық қоғам үшін және өздері өмір сүретін жергілікті
қауымдастықтардағы өздерінің функцияларын қалай орындайтындықтары
тұрғысында әр түрлі, атап айтқанда олардың кәсіптік беделінен, билік пен
күш-қуаты дәрежесінен, табысы мен байлығы деңгейінен бөлек туыстық
және этникалық топтар ретінде бағаланады.
Б.Барбер икемділікке қатысты қоғамда үстемдік ететін институцияланған
нормалар жоғарыда тізбеленген алты мағынада стратификациялық
құрылымның өздігінен тәуелсіз өлшемі бола алмайтындықтан, осы қоғамда
жасалып жатқан икемділіктің көлемі мен дәрежесіне маңызды тәуелсіз ықпал
ете алмады деп есептейді.
Б.Барбер теориясы әлеуметтік стратификацияны геометриялық фигуралар
терминімен сипаттайды, бұл әлеуметтік икемділіктің өтіп жатқан
процестерін көзге елестетуге және әлеуметтік стратификацияның қазіргі
заманғы батыстық жүйесін түсінікті баяндауға мүмкіндік береді.
Иерархия факторын қарастырғанда стратификациялық дәрежелерді
бөлген кезде пайда болатын негізгі екі фигура, Б.Барбердің ойынша,
пирамида мен ромб болып табылады. Бұл екі фигура әрқашан төбесіне
жақын дәрежелерді иеленетін азшылықтың - “элита” немесе “элиталар
жиынтығы” болатынын көрсетеді, бұл төбені Б.Барбер осылай атайды.
Пирамидалық фигурада, бұдан басқа, салыстырмалы түрде аздаған адамдар
орта дәрежені иеленеді, ал бұқара халық төменгі дәрежеде болады. Мұның
керісінше ромб тәріздес фигура адамдардың төменгі дәрежеге қарағанда орта
дәрежеде бірдей мөлшерде көп шоғырлануымен сипатталады, әйтсе де
фигураның төменгі бөлігін өткірлей түсу үшін едәуір адамдар қалып қояды.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Э. Гидденстің стратификация теориясы

text:
психологиялық детерминизм деп аталатын принцип жеке адамдардың
психологиялық ерекшеліктеріне байланысты; 4) бұл принципті олар
еңбек этикасына байланысты деп санаған. Жалпы бұл социологтардың
теориясы теңсіздіктен туатын позитивтік және негативтік салдарларды
төсіндіруге бағытталған.
Сөйтіп, У.Уорнердің эмпирикалық тәжірибелерінен, ал теорияда - Т.
Парсонстың, Д. Мурдың және К.Дэвистің алғашқы мақалаларынан бастап
“әлеуметтік рөлді” әлеуметтанушылар жеке адамның немесе топтың
экономикалық жағдайының туындысы ретінде емес, дербес өмір сүретін
өзгермелі сипаттама ретінде қарастырады.
Қақтығыстар теориясын жақтаушылар теңсіздікті қоғамның өзін-өзі
сақтауын қамтамасыз етудің бірден-бір тәсілі деген ұғыммен келіспейді.
Олар функционалистік көзқарастардың кемшіліктерін көрсетіп қана қоймай,
функционализм статус-квоны ақтауға тырысудан басқа ештеңе де емес деп
сендіреді. Олардың пікірінше, “теңсіздіктің мәні осында жатыр: ол қоғамдық
құндылықтарды (бастылары байлық пен билік) бақылайтын адамдардың
пайда көруіне мүмкіндік беретін осындай жағдайдың нәтижесі болып
табылады”.
Р. Парк пен Э.Берджестің
әлеуметтік арақашықтық тұжырымдамасы –
жоғарыда сипатталған теориялардың бәрінен мүлде өзгеше теория. Олардың
түсініктері әлеуметтанудан гөрі психологияға жақын: бір-бірін жақсы
көретін адамдар - әлеуметтік жағынан жақын адамдар; бір-бірін жек көретін
адамдар - әлеуметтік жағынан алшақтаған адамдар. Бұл ғалымдардың
теориясы әлеуметтанудан алшақ болғаны үшін сынға әділетті түрде
ұшыраған - сынаушылар оны өте-мөте психологиялық және субъективті деп
есептейді, өйткені авторлар әлеуметтік арақашықтықты “жақсы көру” мен
“жек көру” сияқты субъективті сезімдер арқылы өлшейді.
Батыс елдерінің социологтарының көпшілігі кәсіби стратификацияға
көңілді көбірек бөледі. Осы мәселе бойынша, мысалы, Дональд Дж.
Трейман 85 елде ғылыми жұмыс жүргізіп мамандық мәселесінің қоғамда
өте өлкен орын алатынын, қандай мамандықтар құнды, бағалы, ал
қайсыларының беделінің төмендегенін көрсеткен. Көпшілік социологтардың
айтуына қарағанда адамдардың, топтардың стратификациялық қатарда
орналасуы олардың әлеуметтік бағытына байланысты. Осы позицияларды
анықтау ретінде әртөрлі критерилер пайдаланылады. Социологияда осы
таптардың позициялары үш өлшем арқылы анықталады. Олар:
мамандықтың құндылығы, табыстың деңгейі және білім деңгейі. Осы
айтылған өлшемдерді социологияда әлеуметтік позицияның әлеуметтік-
экономикалық индексі деп атайды. Жоғарыда айтылғандай, топ деген
төсінік көбінесе жинақтау ролін атқарады, бірақ та Батыс
социологиясында жиі қолданылатын категория.
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/sadirova-m-s.html?page=46#К._Дэвис_және_У._Мурдың_стратификация_туралы_көзқарастары

title: Э. Гидденстің стратификация теориясы


title: Әлеуметтік топтарды жіктеудің негізгі критерийлері

text:
6. Саяси, әлеуметтік, діни, т. б. көзқарастар. Әрине, бұл құбылыстардың
жеке адамдарды, топтарды ажыратуда маңызы бар екендігі сөзсіз.
Мысалы, саяси бағыт, саяси партияларға кіру не кірмеу, белгілі бір
идеологияны жақтау, не оған қарсы шығу, саяси оппозицияда болу, не
оған қарсы шығу, не болмаса осының бәріне бейтарап қарау – осының
бәрі жеке адамның, не топтың статусын, таптық орнын белгілеуге әсер
етеді. Сол сияқты топтардың дінге қатынасы. Бұл қатынас әлеуметтік
жіктеуге тікелей әсерін тигізбейді, бірақта кейбір діндердің ішінде
иерархиялық топтарға бөлінуіне жол береді.
Осы критерилер қоғамды тапқа не старталарға бөлу үшін
пайдаланылады. Көпшілік социологтар қазіргі заманның қоғамы өш
тапқа бөлінеді деген түйінге келіп отыр. Олар: бай, орта, кедей деген
таптар. Әрине бұл бөгін ғана ашылған жаңалық емес. Бұл таптар
көптеген страталардан, яғни топтардан тұрады, оларды бір бірінен
ажырату жоғарыда айтылған белгілер арқылы жөріп отыруы керек.
Бірақ та осы өлкен топтардың, яғни таптардың өзіндік мәселелері де аз
емес. Мысалы, осы таптардың арасындағы қатынастар, ара қатынастар.
Марксистік концепция бойынша таптар болған жерде тап көресі де
бар, таптар бірімен бірі ымырашылдыққа келе алмайды. Сондықтан да,
таптық қоғамда тап күресі заңды процесс деп қаралады. Ал қазіргі
кезеңдегі Батыс социологтары тап көресі заңды құбылыс емес деп
қарайды. Нарықтық қоғамда, жеке меншіктің, оның ішінде
корпоративтік меншіктің орын алған кезеңінде таптардың арасында
бірлестік күшейе түседі, таптар өзара келісімге келіп қоғамның
дамуына кедергі жасамайды. Бірақ та бұл жағдай таптар арасындағы
барлық келіспеушілікті жояды деген сөз емес. Американдық социолог Р.
Парк әлеуметтік дистанция деген концепцияны бір кезде ұсынған екен. Бұл
концепция бойынша адамдар бір бірімен жақсы қатынаста
болғандықтан бірігеді, бір страта, не бір тап құрады. Ал бірін-бірі
жақтырмайтын топтар белгілі бір дистанция ұстайды, қашықтықта
тұрады. Бұл концепция негізінде психологиялық белгілер жатыр, мысалы,
бір біріне жақсы қарау, не болмаса жақтырмау. Тапқа, страталарға
бөлуде осындай белгілердің, құбылыстардың орын алуын жоққа шығарға
болмайды. Бағынышты адам өзінің бастығын жек көруі мүмкін, кедей
адам бай адамды жақтырмайды, т. б. осындай психологиялық, әлеуметтік
факторлар топқа бөлуде белгілі бір рөл атқарады. Бірақ та, бұл
факторларды топқа, страталарға бөлудің негізі деп айту онша дұрыс
емес.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Ресей және Қазақстандық социологтар әлеуметтік құрылым

text:
деген кітабы өлкен маңызды ғылыми еңбек. Жақын арада (2000ж)
Мәскеуде үш томдық «Социология» деген еңбек басылды. Оның екінші
томы «Социальная структура и стратификация» деп аталады. Бұл еңбектің
авторлары В. И.Добреньков, А. И. Кравченко. Әлеуметтік құрылымды
зерттеу
мақсатында, әлеуметтік стратификация теориясының медологиясы
мен методикасын қолдана отырып Ресей социологтары көптеген өзекті,
әлеуметтік мәселелерді зерттеуде. Қазіргі кезеңде Ресейде әлеуметтік
құрылым мәселесі және әлеуметтік стратификациялау жөнінде
басылымдар, зертеулер баршылық.
Қазіргі Қазақстан Республикасында әлеуметтік стратификациясымен
біраз зерттеушілер айналысады. Олардың ішінде М. Әженов пен Д.
Бейсенбаевтың «Социальная стратификация в
Республике Казахстан»
(Алматы,
1997),
М.
Садырованың
«Социально-профессиональная
мобильность интеллигенции» (Алматы, 1999), С. Золотухинның «Проблемы
социальной мобильности переходного периода» (Алматы, 2000), К. Сагадиев
пен Б. Бектурганованың «Средний класс – тест на современность» (Алматы,
1998) деген кітаптары. Мысалы, М.С.Әженов пен Д.Э.Бейсенбаевтың
“Қазақстан Республикасындағы әлеуметтік стратификация” атты кітабында
әлеуметтік стратификацияның әр түрлі
теориялары қамтылады, кеңестік
дәуірден кейінгі Қазақстандағы жіктелу мәселелері қарастырылады, рес-
публикада соңғы жылдарда жүріп жатқан стратификациялық процестер
талданады.“Қазіргі Қазақстандағы жүріп жатқан стратификациялық процесте
қандай да бір этносқа жату ешқандай рөл атқармайды. Қазақстан қоғамында
тереңдеп жатқан жіктелудің басты белгілері - бұл табыс пен билік. Білім
беру, мәдениет, кәсіптерге келер болсақ, олар әзірше бұл стратификациялық
процесте ерекше рөл атқармайды”.
Әлеуметтік стратификация процесі, әсіресе қазіргі біздің қоғамымыз
бастан кешіріп отырған күрделі өзгерістер кезеңінде айрықша күрделі және
сан қырлы; әлеуметтік құрылымның даму қарқыны кей кездері оны зерттеу
қарқынынан озық келеді. Егер де біздің қоғамымыздың қазіргі жай-күйін
және оның әлеуметтік стратификациясы жүйесі дамуының негізгі үрдістерін
жалпы
сипаттауға тырысар болсақ, онда оны былай көрсетуге болады:
халықтың қарқынды жіктелуі мен реттелуі, жаппай төмендеп бара жатқан
икемділік.
Тоталитарлық дәуірден кейінгі қоғамның әлеуметтік құрылымы әр түрлі
әлеуметтік факторлардың ықпалымен қалыптасады: барлық әлеуметтік-
экономикалық, саяси, мәдени, білім беру инстиуттарының қоғамдық нысаны
және де бірінші кезекте меншік пен билік институттары өзгереді.
Терең қоғамдық төңкеріс және әлеуметтік құрылымды жасақтайтын
әлеуметтік негіздер мен реттеуіштердің түрлену процесі жүреді. Әлеуметтік
құрылымның негізгі құрамдас бөліктері - топтар мен қауымдастықтардың
табиғаты өзгереді, олар меншік пен билік субъектілері ретінде қайта қалпына
келтіріледі.
Әлеуметтік страталарды толтыру механизмдерінің өзі өзгереді,
ұрпақтар
сабақтастығы немесе отбасылық-демографиялық факторлар негізінде
қолданыста болатын бұрынғы әлеуметтік ұдайы өндіру механизмдерінің
орнына ұлттық және оңтайлы экономикалардың өзгеру процестеріне
“енгізілген”, атап айтқанда, кәсіпкерлік пен жалдау шарттарының өзгеруі
механизмдері келеді.
Әлем қауымдастығы әлеуметтік құрылымның үш түрін біледі:
1. Орта таптың күшті топтары ұстап тұрған демократиялық нарықтық
қоғам. Онда әлеуметтік топтардың бөлінісі орталық бөлігі дамыған (орта
топтар), жоғары тап (бай элита) пен кедейлер тобы полюстері онша үлкен
емес ромбты елестетеді.
2. Нашар дамыған, бірақ нарықтық экономикаға
аяқ тіреген әлеуметтік
құрылым үлгісі. Эйфель мұнарасын еске түсіретін пирамида түрінде (кедей
топтар орналасқан кең ауқымды үлкен табан).
3. Бұрынғы социалистік елдердің жіктелу моделі табаны аса үлкен
үшбұрышты еске түсіреді, оның көп ауданын “еңбекшілер” қабаты, ал
төбесін - “билік адамдары” алып жатыр. Орта тап іс жүзінде жоқ.
Біздің бүгінгі қазақстандық қоғамымызға келер болсақ, оның
стратификациялық жүйесі, көптеген ғалымдардың пікірі бойынша, екінші
үлгі нысанына ие - бүйір жақтары ойыңқы пирамида. Бұл пирамиданың
төбесінде негізінен ірі бизнесмендерден, сондай-ақ көрнекті саяси және
мемлекет қайраткерлерінен тұратын жоғары тап орналасқан.
Кәсіпкерлік болса, қызметтің бір түрі
ретінде - тек заңды ғана емес, аса
жауапты шаруа ретінде өзін ақтап отыр. Бизнесмендер өз кәсіптерінің
рейтингтері бойынша спортшылар мен эстрада артистерін едәуір артқа
тастап, неғұрлым құрметті және танымал адамдарға айналуда. Бизнестің
банктер, қаржы компаниялары, жарнама агенттіктері және т.б. сияқты
түрлері көркейіп келеді.
Соңғы жылдары елімізде, әр түрлі
сарапшылардың пікірі бойынша,
жалпы халықтың 3%-дан 10%-ға дейін құрайтын меншік иелерінің жоғарғы
тобы (әлеуметтік пирамиданың ұшы) қалыптасты. Қоғамда әлеуметтік түп те
(пирамиданың табаны) пайда болды, олардың тіршілік деңгейі кедейліктен де
төмен. Eнді ғана орнап келе жатқан нарықтық экономика үшін қалыпты
жағдай болатын мүліктік теңсіздіктердің тереңдеуі, бағалардың босатылуы
қоғамның едәуір бөлігінің кедейленуіне әкелді, экономистердің есептеулері
бойынша халықтың 70%-дан 85%-ға дейінгі
бөлігін кедейлік деңгейіне
немесе ол деңгейден төмен қоюға болады.
Біздің ойымызша, ғылыми және техникалық интеллигенция өкілдерінің
әрқайсысы, сондай-ақ өнеркәсіптің құлдырауы мен ауыл шаруашылығының
күйзелуіне байланысты жұмысшылар мен ауылшаруашылық жұмыскерлері
кедейлік жағдайды бастан кешуде.
Қазіргі Қазақстан қоғамының әлеуметтік пирамидасының орта тұсы әлі
мардымсыз. Осы орынды иеленуі тиіс орта тапты жасақтау енді ғана
басталып келеді.
Қазақстандық орта тап негізінен жеке адамдық жолмен емес, топтық тік
икемділік жолымен жасақталатын болады және әлеуметтік пирамиданың
орта бөлігі
қоғамның бизнеске, кәсіптік еңбекке және мансапқа бет бұрған
әлеуметтік топ өкілдерімен біртіндеп толығады.
Бұл ретте орта тапты жасақтау бүгінгі қоғамның мынадай топтарының:
кәсіпкерлердің, менеджерлердің, жоғары білікті жұмысшылардың, өндірістік
шаруалардың, фермерлердің есебінен жүретін болады.
Егер де даму процесі батыстық қоғамдар сияқты, әрине, өз
ерекшеліктерімен жүретін болса, онда экономикалық құрылымдағы
өзгерістердің салдарынан орта тап ескі әлеуметтік топтар мен таптарды жұта
бастайды да, шешуші қоғамдық күшке, азаматтық қоғам дамуының өзіндік
кепіліне айналады
Достарыңызбен бөлісу:


title: Социологиядағы орта тап теориялары

text:
2.10. Социологиядағы орта тап теориялары Вебердің екі әлеуметтік полюстері арсында ұсақ меншік иелерінен
тұратын, яғни нарықта өз жаңалықтары мен білетіндерін жайып салатын
адамдарды «орта тап» деп атаған. Вебер «тәуелсіз шаруалар мен
кәсіпкерлерді» орта тапқа жатқызды. Бұл санат сонымен бірге қоғамдық
және жеке секторда орын алатын шенеуніктерді, бос маман иелерін,
сонымен бірге монопольді ұстанымға ие тұлғаларды қосып алады.
Вебер еш жерде орта таптың ішкі құрылымын ашпайды, мысалы екі
немесе үш сатыдан тұратынын айтпайды. Алайда, осындай қабаттар әрекет
ететінін көрсеттеді. Сонымен, Вебер «Kleinburgertum» терминін қолданады.
Орта тап түсінігін стратификациялық үлгіге ендіру оны көп салалы етті.
XIX-XX ғасырларда шетелде Э.Бериштейн жаңа орта тапты қызмет етушілер
деп айтады. XX ғасырдың екінші жартысында орта таптың концепциясы
индустриалды қоғам теориясының органикалық белгі (Р.Арон), қоғамның
жаңа индустриясы (Дж. Гэлбрейт), постиндустриалдық қоғам (З.Бжезинский,
Д.Белл) негізінде дамыды.
Орта тапты зерттеу жұмыстары бойынша екі санатқа жатқызуға
болады. Орта тап жоқ деп кейбіреулері айтады. Екіншілері оның әрекет
ететін мойындайды, бірақ оның қалыптасуының әлі бітпегенін ескереді.
Осыған байланысты олар көбінесе «орта тап» түсінігін қолданады. Шетелдік
әдебиеттерде «орта тап» - терминін жекеше немесе көпше түрде қолдану
туралы біріңғай көзқарас жоқ. Көпше жақты жақтаушылар «орта таптар» деп
дұрыс айтылуын көрсетеді, яғни Англияда П.Саундерс, Ресейде Л.Беляев,
оның құрамының біріңғай еместігін көрсетеді, ал жекеше жақты
жақтаушылар – орта таптың әлеуметтік және экономикалық рөлі қоғамның
тұрақтандырушы ретінде көрініс табады. Екі жақты жақтаушыларда дұрыс,
контекске байланысты екі мәнді де қолдануға болады: орта тап және орта
таптар (орташа қабат, топтар).
АҚШ-тың бірінші таптық типологиясын XX ғасырдың 40 жылдары
американдық әлеуметтанушы Ллойд Уорнер ұсынды. Біз орта таптың тек
типологиясын ғана білеміз:


title: Садырова М. С - бет 4

text:
1.
Қазіргі заманғы социологиялық теориялар
1.1.
Әлеуметтанудың объектісі мен пәні туралы қазіргі көзқарастар
Бірінші тәсіл бойынша әлеуметтанудың зерттеу объектісі –
тұтас
алғандағы қоғам. Пәні–қоғамдық жүйе ретіндегі қоғамның даму
заңдылықтары. Әлеуметтануға деген бұндай көзқарастың негізін қалаған О.
Конт. Бұл идеяны шетелдік ғалымдар Дж. Маркович, Н. Смелзер, Н.Луман
қайта жаңғыртты. С.С. Фролов 1996 жылғы «Социология» оқулығында осы
тәсілді ұстанады.
Екінші тәсіл өкілдерінің айтуынша, әлеуметтану тұтас қоғамды емес,
оның бір бөлігін - әлеуметтік қатынастар саласын зерттейді деп көрсетеді.
Бұл әлеуметтану
ғылымына деген қарама-қайшы, күрделі көзқарас. Себебі,
«әлеуметтік қатынастар» түсінігімен мыналарды бейнелеуге болады:
қоғамдық өмірде пайда болатын барлық адамдар арасындағы өзара
әрекетті.
адамдардың экономикалық, саяси, және мәдени қатынастарынан
шеңберінен тыс өзара әрекетті.
Ауқымды топтар арасындағы қатынастарды.
Барлық әлеуметтік топтар арасындағы қатынасты.
Қоғамдық
өмірдің
мемлекет
реттемейтін
азаматтық
қоғам
институттарын құрайтын адамдар мен топтар арасындағы өзара
әрекеттер.
Тікелей және сырттай сипаттағы
адамдардың біріккен қызметі
барысында туындайтын адамдар арасындағы өзара байланыс.
Индивидтердің
тек
өмір
сүруінің
микроортасын
құрайтын
индивидтердің өзара байланысын.
Адамдардың отбасылық-тұрмыстық өмірдегі қатынастарын.
Әлеуметтік қатынастарды түсіну және көрсетудің әртүрлілігіне
байланысты әлеуметтану ғылымының құрылымы түсіндіріледі. Г.В. Осипов
әлеуметтанудың объектісі ретінде қоғамда әртүрлі орын алатын
қауымдастықтардың өкілдері болып саналатын адамдардың өзара әрекетін
сипаттайтын әлеуметтік байланыстар мен қатынастардың жиынтығын
қарастырады. Әлеуметтанудың пәні ретінде осы байланыстар мен
қатынастардың әрекет ету және өзгері заңдылықтары алынады. Ж.Т.
Тощенконың
пікірінше, әлеуметтанудың зерттеу объектісі болып азаматтық
қоғам; пәні ретінде оның қалыптасу, даму және әрекет ету заңдылықтары
алынады. В.Г. Харченко пәннің объектісі ретінде тұлға қатынастарының
жүйесі ретінде
танылатын әлеуметтік өмірді, ал пәні ретінде қоғамдық
қатынастардың субъектісі рөліндегі тұлғаның толығу және эволюциясы
заңдылықтары алынады. Э. Гидденстің айтуынша, әлеуметтану қоғамдық
өмірдің субъектілілерінің әлеуметтік тәжірибесін
зерттеу мен айналысады
деген ой айтады.
1.
әлеуметтанудың ерекшелігі туралы дискуссияны барлық саладағы
ғалымдар жүргізуде.
2.
әлеуметтану жас ғылым.
3.
нақтылықтың әлеуметтік түрінің күрделілігі мен айрықшалығы.
Әлеуметтанудың ерекшелігі адам санасын, дамудың айрықша
диалектикасы
мен
факторларыны
қосатындығында.
Бұл
әлеуметтанудың адам мен қоғамның өмірлік күшінің дамуының
ұлттық-мәдени, әлеуметтік-тарихи контекстерге
байланыстылығын
көрсетеді.
4.
ХХ ғасырда болған және қазір өтіп жатқан әлеуметтік процестердің
динамизмі, әлеуметтік өтулердің өзектілігін зерттеу, олардың
себептерін анықтау пәннің объектісі мен пәні туралы көзқарастарға
өзгертулер енгізеді.
5.
Пән туралы дискуссиялар оған жаңа серпін береді.
Пәнге деген жаңа бағыттың мәні мынада: әлеуметтану әлеуметтік
қатынастарды да тұтас қоғамның өмірін де зерттеуге бағытталған. әлеуметтік
қатынастар қоғамдағы басқа қатынастарға енген қатынастар және олардың
жүйелік
тұтастыққа
өзара
байланыстылығын
қамтамасыз
етеді.
Әлеуметтанудың пәні ретінде
бұл салардың заңдылықтары емес, олардың
өзара ықпалы алынады.
Макроәлеуметтану мен микроәлеуметтану өзара байланысты. 1). Зерттеу
клеткасы ретінде әлеуметтік актордың әрекеті алынады. К. Маркс, М.Вебер,
Т.Парсонс, Р. Мертон; П. Бурдье, П. Штомпка. 2). Адам жатақханасының
формалары зерттеу клеткасы - әлеуметтік қауымдастық. Осы негізде
әлеуметтануға мынадай анықтама беруге болады:
әлеуметтану әдеуметтік
әрекеттер, адамдардың және топтардың мінез-құлқы туралы пән. Әлеуметтік
қауымдастықтардың, олар арасындағы қарым-қатынасты, әлеуметтік
институттарды, қоғамдық жүйелерді, әлеуметтік өмір субъектілерінің
өзарабағыныштылығын, олардың өмірлік кеңістікке, өмір сүруді жүзеге
асыру құралдарына қатысты олардың өмірлік күштерін зерттейді.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Жоғарғы орта тап - Садырова М. С

text:
Егер де нормативтік қадам бойынша жүрсек, ол 2 млн. жылдай уақыт
бойы ешқандай да орта тап болмаған, ол тек ХХ ғасырда пайда болған, яғни
батыстық елдердің индустриалды қоғамда өтуі. Осы көз қарастар мықты
теориялық негіздерге ие. Орта тапты әлеуметтік құбылыс ретінде сәкесінше
келеді. Алайда орта таптың ролі туралы, өздерінің стратификация теориясын
Платон мен Аристотель құрды. Антикалық кезеңде орта тап болған ба,
болмаған ба?
Релятивизмдік қадамның мәні әрбір қоғам түрлері үшін, сонымен бірге
әрбір тарихи кезеңдер үшін орта таптың өзіндік үлгісі құрылады. Осы бекіту
үшін капиталистік қоғамдағы орта таптың кәсіби сипаттамасы, осы таптың
кез-келген қоғамдағы ролінен шығады. Сол себептен де негіз ретінде саны
жағынан емес, сапасы жағынан сипаттамаға иелер алынады, ең алдымен
сипаты және еңбектің мазмұны, өмір салауаты, кез-келген қоғамдағы орта
таптың басты ролі. Орта таптың нарықтық типі – бұл жинақталған үлгісі:
Батыс елдері барлық уақытта нарықтық қоғам болған, осы жерде ондаған
миллион фермерлер, инжинерлер, менеджерлер болған, олар орта тапқа
жатты. Ресейде ешқашан да дамыған нарықтық шаруашылық болмаған.
Нарықтық орта тап Л.А.Беляеваның пікірінше жақсы қалыптасады,
экономика жоғары технологиялық өндірістің сүйемелімен дамиды. Соңғы
ауысуымен үшінші әлемнің ел санатына өтуі әлеуметтік мәртебені көтеру
үмітімен және орта таптық әлеуметтік күшін ккөбейту қолға алынды.
Нормативтік және релятивистік қадамдарды біріктіру орта тап
динамикасын түсіндіруге көмектеседі.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Социологиядағы кедейлік мәселесі

text:
шаруашылығы мен өндіріс өнімдерін қоғамның барлық қабаттарына бірдей
бөлу.
Ағылшын ғалымдары Ч. Бут пен С. Раунтри Х1Х ғ. аяғында зерттеу
жүргізіп, кедейлікті анықтаудың негізі ретінде индивидтің өзінің тамақ ішу,
киім кию, баспанамен қамтамасыз етілу қажеттіліктерін өтей алу
мүмкіндіктерін алған. Ч. Бут адамның табыс деңгейін, негізгі қажеттіліктерін
өтеу деңгейін, денсаулығы мен жұмысқа деген қабілетін сақтап отыруға
керекті нормалар мен стандартттарды анықтауға тырысқан. Ч. Бут пен С.
Раунтри бірінші болып кедейлік шегін анықтаған ғалымдар. Олар Лондон
мен Нью-Йоркте жүргізген социологиялық зертеулерінің нәтижесінде
халықтың 30 пайызы өмір бойы кедей күйінде болып отыратынын
дәлелдеген. С. Раунтри зерттей келе, кедейліктің алғашқы және екінші
кезектегі түрлерін бөліп көрсеткен. Алғашқы кезектегі кедейлік түсінігі
адамдар қаражаттарын дұрыс пайдаланғанның өзінде негізгі қажеттілктерді
өтеуге шамасы келмеген жағдайда, ал екінші кезектегі кедейлк түсінігі
адамдардың ақшаны дұрыс қолданбауына байланысты төмен материалдық
жағдайға ұшырағанда қолданылады. С. Раунтри алғаш болып кедейлер мен
жай ғана қаражаттарын дұрыс қолданбайтын адамдардың арасындағы
айырмашылықты көрсеткен. Ол тек қана негізгі қажеттіліктерді
қанағаттандыруға керекті отбасының деңгейін есептей отырып, кедейліктің
шегін анықтаған. С. Раунтри абсолюттік кедейлік түсінігі қаражатты дұрыс
қолданудың өзінде отбасының негізгі қажеттіліктерін өтеуге жағдайы
келмегенде қолданылса, салыстырмалы кедейлік түсінігі адамның не
отбасының ақшаны дұрыс қолданбауының нәтижесінде кедейлікті
бейнелейді.
ХХ ғасырдың 60-ыншы жылдары кедейлікке жаңа көзқарас қалыптаса
бастады. М. Оршанский бюджетті сұраудың мәліметтер бойынша
тұрмыстың, киіну және т. б. ең керекті қажеттіліктердің сандық
параметрлерін қалыптастырған. Ол Энгель коэффициентін қолдана отырып,
АҚШ-та 80-інші жылдарға дейін қолданылып келген кедейліктің
салыстырмалы шегін анықтаған. Энгель коэффициенті бойынша табыс
мөлшері төмен болған сайын тамаққа белгіленген шығын көлемі ұлғая
түседі.
ХХ ғасырдың 70-інші жылдары жоқшылық концепциясы қалыптасты. Оның
негізін салушылар Маршалл мен П. Таунсенд. Олардың қөзқарасына сәйкес,
қоғамда ел қатарлы өмір сүруге мүмкіндіктері жоқ адам немесе отбасы кедей
деп есептелген. П. Таунсенд “Ұлы Британиядағы кедейлік” атты еңбегінде
салыстырмалы кедейлікке мынадай анықтама береді: “ Өздері өмір сүретін
қоғамның өміріне араласа алмайтындар,қоғамда қалыптасқан өмір сүру
деңгейі мен керекті диетасын ұстауға мүмкіндіктері жоқ адамдар кедей
болып есептеледі”.Оның айтуынша ағылшындардың 25 пайызы үнемі
кедейлікте өмір сүрсе, 50 пайызы кедейліктен қорқып өмір сүреді.
А. Маккоулидің айтуынша, адамдардың жағдайы өмір сүріп жатқан
қоғамның өмір деңгейіне сәйкес келмесе, кедей болып саналады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Отандық ғалымдар кедейлік турады

text:
Отандық ғалымдар кедейлік турады
Кедейлік мәселесі ТМД елдерінде соңғы 10-15 жыл көлемінде кеңінен
зерттеліп келеді. Бұл мәселе Кеңес өкіметі құлағаннан кейін өзекті зерттеу
объектісіне айналды. Кеңес өкіметі кезінде С. Г. Струмилиннің бастауымен
1918 жылы Петроградта жұмысшылардың бюджеті мен тұрмысы алғаш рет
зерттелді. С. Г. Струмилин жұмыс бюджеті мен тұтынуды талдаудың
негізінде алынған ақпараттар бойынша өмір құны индексін жасап шығарған.
Кейін осы зерттеуді А. М. Стропани одан әрі жалғастырып, Кеңес Одағының
40-тан астам қаласында жүргізген. Бұл зерттеулердің нәтижесі жұмысшы
табының материалдық жағдайы, тамақтануы туралы біраз ақпарат алуға
мүмкіндік берді және 1920 жылы Харьков, Донбасс, Петроград, ал 1921
жылы Ташкент, 1922 жылы Орал, т. б. аймақтарда бюджетке байланысты
жаңа зерттеулер жүргізуге жол ашты.
Г. С. Полляк жұмысшы табының өмір сүру деңгейін өлшеудің әдістеріне
байланысты мәселеге жаңаша қарауға тырысқан. Ол жеке жалақымен қатар
жұмысшылардың бюджетінде мемлекет тарапынан берілетін ақшалай және
заттай әлеуметтік жәрдемдердің барлығын ескерген.
1918 жылы міндетті минималды жалақы енгізу үшін өмр сүру
минимумын есептеуге алғаш рет талпыныстар жасалған. Өмір сүру
минимумын есептеу методологиясы болмагандықтан, оның негізі ретінде
азық- түлікке кететін шығын алынып отырған. Ол нақты тұтынуға
байланысты жүргізілген бюджеттік зерттеулердің не физиологиялық
нормалардың негізінде есептелген. Ал бұл көрсеткіш физиолог-ғалымдардың
есептеген физиологиялық нормаларынан әлдеқайда төмен болған. Азық-
түлікке кететін шығындардың үлесі өмір сүру минимумының жалпы
көлемінің 26-72 пайыз аралығын құраған. Өмір сүру минимумы әртүрлі
болуы минималды жалақы орнатуға мүмкіндік бермеген. Соған байланысты
Кеңес Одағында 30-шы жылдардан бастап өмір сүру минимумын есептеу
толығымен тоқтатылған.
Отандық ғалымдар кедейліктің тұрақты және жылжымалы түрлерін
ажыратады. Біріншісі кедейлік кедейлікті тудырады деген көзқарасқа сәйкес
келеді. Әлеуметтік жағдайдың төмендігі денсаулықтың нашарлауына,
біліктіліктің төмендеуіне алып келеді. Соның нәтижесінде тұлға өзін төмен
бағалап, құнын жоя бастайды. Кедей обасыларынан шыққан балалар
келешекте кедейлер санын толықтыруы әбден ықтимал. Бұл райда ұрпақтан
ұрпаққа берілетін кедейлік туралы айтылады. Жылжымалы кедейлік кедей
адамның жоғары сатусқа өтуін не бай, орта тапқа жататын адамның
статусының төменге қарай жылжуын бейнелейді. Л. А. Гордон кедейліктің
әлеуметтік және экономикалық түрін бөліп көрсетеді. Әлеуметтк кедейлік
әлсіз кедейлерге, экономикалық кедейлік күшті кедейлерге қатысты.
Әлсіздердің кедейлігі түсінігі еңбек етуге жарамсыз, аз еңбек ететін
адамдарға, көп балалы отбасыларына, асыраушысы жоқ отбасыларына,
мүгедектерге, ауыру, психологиялық тұрақсыз адамдарға қатысты
қолданылады. Күштілердің кедейлігі түсінігі жұмысқа қабілетті, қалыпты
өмір стандарты бойынша өмір сүруге жағдайы келетіндердің қиын жағдайға
түсуін бейнелейді. Кедейлік көп мағаналы, қарама-қайшы түсінік. Кедейлікті
тамақ, баспана сияқты материалдық ресурстар тұрғысынан ғана түсінуге
болады. Сонымен қатар өмір сапасын да ескеру керек. Оған тұрғындардың
денсаулық жағдайы, таза сумен, су құбырымен, канализациямен, жылу беру
жүйесімен қамтамасыз етілу не қолы жетпеуі кіреді. Кедейліктің таралуы
және көлемі туралы ақпаратты балалар өлімі, сауаттылық пайызы, мектептік
біліммен балалардың қамтылуы сияқты көрсеткіштер де береді. Кедейлікті
сипаттайтын көрсеткіші адамның қоғамның өміріне белсенді қатысуға қол
жеткізілуі.
Ғылымда кедейліктің деңгейін анықтауға көмектесетін әртүрлі
категориялар мен түсініктер бар. Ең көп қолданылатын категориялардың бірі
өмір сүру деңгейі категориясы. Өмір сүру деңгейі жалпы индикатор ретінде
көрінеді. Өмір сүру деңгейі дегеніміз тұрғындардың қажетті материалдық
қажеттіліктер мен қызметтермен қамтамасыз етілуі, олардың қол жеткен
тұтыну деңгейі және тиімді қажеттіліктерін қанағаттандыру деңгейі.
Өмір сүру деңгейін зерттеуге мемлекеттің тұрғындары не жекелеген
әлеуметтік топтар, табысы әртүрлі деңгейдегі отбасылары қатыстырылады.
Социологтар түрғындардың өмір сүру деңгейінің төрт деңгейін көрсетеді:
1.
Жеткіліктілік.
2.
Қалыпты деңгей ( адамның физикалық және интеллектуалдық күшін
қалыпқа келтіруді қамтамасыз етуші ғылыми негізделген нормаларға
сәйкес тұтыну).
3.
Кедейлік (Адамның жұмысқа қабілеттілігін сақтау мақсатындағы
тұтыну).
4.
Қайыршылық ( биологиялық критерийлердің минималдық деңгейіне
сәкес адамның тек қана өмір сүруін ғана қамтамасыз ететін жағдайлар
мен қызметтерді тұтыну).
Халықаралық деңгейде өмір сүру деңгейінің көрсеткіштер жүйесін құруға
алғашқы талпыныстарды 1960 жылы БҰҰ-ның жұмыс тобы жасаған. Қазіргі
кезге дейін бұл көрсеткіш нақты жалақы индексімен анықталып отырған.
Өмір сүру деңгейінің соңғы нұсқаларының бірін БҰҰ-ы 1978 жылы жасады.
Оған көрсеткіштердің 12 негізгі топтары кіреді.
1.
туу, өлім және т. б. демографиялық сипаттамалар;
2.
өмір сүрудің санитарлық-гигиеналық жағдайлары;
3.
азық-түлік тауарларын тұтыну;
4.
тұрмыс жағдайы;
5.
білім және мәдениет;
6.
еңбек жағдайлары мен еңбекпен қамту мәселелері;
7.
халықтың табысы мен шығыны;
8.
өмір құны мен тұтыну бағалары;
9.
көлік мәселесі;
10.
демалысты ұйымдастыру;
11.
әлеуметтік қамсыздандыру;
12.
тұлға бостандығы.
Кедейлер көріп отырғандай материалдық және басқа әлеуметтік
байлықтарды өмір сүру деңгейінен төмен деңгейде тұтынады. Кедей болу
дегеніміз адамның тамақты тек физикалық өмір сүруді қамтамасыз ететіндей
деңгейінде тұтынуы, биологиялық қажеттіліктерін толық қанағаттандыра
алмауы. Яғни, адам организм қанша қаласа сонша тамақ іше алмайды. Кедей
болу деген – дұрыс, жарасымды киіне алмау. Кедей болу деген – адам дұрыс
баспанада тұра алмайды. Кедей адам керекті білім мен мамандықты ала
алмайд, белгілі бір ш Ең төмен тұтыну себеті тауарлар мен көрсетілген
қызметтердің заттай және құн түріндегі ең төмен жиынтығы болып
табылады. Ол азық-түлік себетінен, азық-түлік емес тауарлар мен
көрсетілетін қызметтерге жұмсалатын шығындардан тұрады. Ең төмен
күнкөріс деңгейі жыл сайын тұрмыс деңгейін бағалау мен кедейлік шегін,
әлеуметтік саясаттың бағыттарын анықтауға, халықты әлеуметік қорғау
жөніндегі шараларды жүзеге асыруға, жалақының, зейнетақының,
жәрдемақының және өзге де төлемдердің белгіленетін ең төмен мөлшерін
негіздеуге арналған.
Ең төмен күнкөріс деңгейімен қатар, кедейлік шегі бар. Кедейлік шегі –
қоғамдағы экономикалық мүмкіндіктерге қарай белгіленетін, адамның ең
төмен қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін қажетті кіріс шегі.ығынды қажет
ететіндіктен балаларына да қажетті білімді бере алмайды. Кедей адамның
мақсаты - өзіне, отбасына қажетті тамақ табу, оларды қалай киіндіру,
баспана тауып беру. Кедей адамның жеке меншігі де аз мөлшерде.
Меншігінің аздығы сонша, ол адамның күнделікті қажеттіліктерін өтеуге де
жетпейді. Ресей социологтары мен экономистері нарықты қатынастар
жағдайындағы тұрғындардың өмір сүру деңгейінің негізгі көрсеткіштерін
жасады.
Кедейлікті анықтауда тікелей көрсеткіштер - ең төмен күнкөріс деңгейі
мен кедейлік шегі. Бұлар кедейліктің деңгейін анықтаудағы заңдастырылған
ресми көрсеткіштер.
Кедейлікті жалпы сипаттаушы көрсеткіштеріне өмір сүру деңгейінің
критерийлері, өмір сүру құнының индексі, жан басына шаққандағы ұлттық
табыс кіреді.
1.
Тұрғындардың табысы.
2.
Тұрғындардың тұтынуы мен шығындары.
3.
Тұрғындардың ақшалай жинақтары.
4.
Мүлік пен тұрғын үй жинағы.
5.
Тұрғындардың әлеуметтік жіктелуі.
6.
Тұрғындардың аз қамтамасыз етілген топтары.
Тұрғындардың жағдайын өлшеу үшін әтүрлі түсініктер мен категориялар
қолданылады. Олардың кейбіреуін атап көрсетуге болады.
-
Өмір сүру минимумы (кедейлік табалдырығы).
-
Минималдық тұтыну бюджеті.
-
Зейнетақының минималдық мөлшері.
-
Минималдық жалақы мен зейнетаының сатып алу қабілеті.
-
Кедейліктің коэффициенті (деңгейі)
-
Табыстың жетіспеуі
-
Кедейлік зонасы.
-
Кедейліктің әлеуметтік портреті.
Абсолюттік кедейлік деңгейі негізгі товарлар мен қызметтердің
корзинасының құнын (бағасын) және отбасының табысын салыстыру арқылы
есептеледі. Салыстырмалы кедейлік тұрғындардың кедей бөлігі мен ауқатты
бөлігінің табыс деңгейлерін салыстыру арқылы анықталады. Бірақ та,
кедейлік деңгейін бағалаудың ешуақытта толық объективті бола алмайтынын
ескеру керек. Сондақтан да кедейлік шегін аз ғана көтеру не азайту
тұрғындардың едәуір бөлігінің кедейлер қатарына қосылуына, ал
кедейлердің одан әрі қайыршылануына алып келеді.
Абсолюттік кедейлік деңгейі негізгі товарлар мен қызметтердің
корзинасының құнын (бағасын) және отбасының табысын салыстыру арқылы
есептеледі. Салыстырмалы кедейлік тұрғындардың кедей бөлігі мен ауқатты
бөлігінің табыс деңгейлерін салыстыру арқылы анықталады. Бірақ та,
кедейлік деңгейін бағалаудың ешуақытта толық объективті бола алмайтынын
ескеру керек. Сондақтан да кедейлік шегін аз ғана көтеру не азайту
тұрғындардың едәуір бөлігінің кедейлер қатарына қосылуына, ал
кедейлердің одан әрі қайыршылануына алып келеді.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Кедейліктік түрлері - Садырова М. С

text:
деңгейі осы елдердің өмір сүру жағдайларына қатысты өлшенеді. Бұл
кедейліктің салыстырмалы түрі.
Салыстырмалы кедейлік
– нақты қоғамдағы не елдегі қабылданған өмір
сүру стандартын не қалыпты өмір сүру деңгейін сақтап тұрудың мүмкін
болмауы. Американдық кедейлер солардың өмір сүру нормаларына қатысты
алғанда шынымен де кедей тапқа жатады. Ал, дамушы не дамуы төмен
елдерде американдық қоғамның кедейлер деп аталатын бұл топтары кедей
болмай шығады. Бірақ, американдық болсын, африкандық болсын
әрқайсысы өзінше кедей. Қай елде де тұрғындардың көпшіліші қолдайтын
кедейлік туралы құндылықтардың, көзқарастардың, баға берулердің
жиынтығы бар. Мысалы, кедейліктің табалдырығы АҚШ-та жылына 100000
долларды құраса, Бангладеште жылдық орташа табыс 120 доллардан,
Бутанда 100 доллардан, Гаитиде 330 доллардан, Малиде 130 доллардан
аспайды. Қырғызстандағы, Тәжікстандағы, Өзбекстандағы жылдық орташа
табыс деңгейі осы көрсеткіштерге жақын.
Қамтамасыз етілмеу
ретінде элементарлық физиологиялық және
әлеуметтік қажеттердің қанағаттандырылуы, бірақ, жоғары деңгейдегі
қажеттіліктердің орындалмауы жағдайындағы өмір сүру деңгейін есептейді.
Адамдар тамаққа деген қажеттіліктерін салыстырмалы түрде толық
қанағаттандырады. Дегенмен, олардың тамақ рационын толық дәрігерлік
нормаларға сай келеді деп айта алмаймыз. Олар өз деңгейінде болмаса да,
демалуға да, киінуге де, емделуге де көңіл бөле алады. Бірақ, бұл
қажеттіліктің бәрі өте төмен деңгейде өтеледі.
Кедейліктің төменгі түрі
Достарыңызбен бөлісу:


title: қайыршылық - Садырова М. С

text:
салтын ұйымдастырғанның өзінде кедейліктің шегінде қалып отырған
отбасыларында орын алады. Екінші кезектегі кедейлік қорларын тиімсіз
пайдалануына байланысты негізгі өмірлік қажеттерін өтей алмайтын
отбасыларын сипаттайды. Россия ғалымдары кедейліктің екі түрін ұсынады
“тұрақты” және “жүзудегі”. Е. Бреев пен Н. Римашевскаяның айтуынша
кедейліктің тұрақты түрі кедейлікті қайта жаңғыртады. Адамның
материалдық қамтамасыз етілу деңгейінің төмендігі денсаулықтың
төмендеуіне, мамандану деңгейінің біртіндеп төмендеуіне, мамандандық
деңгейінің жетіспеуіне, ең соңында адамдық қалыптан аыырылуыны алып
келеді. Кедей ата-ананың балалары да потенциалды кедейлер, яғни
болашақта кедейлер табын толықтырады. Кедейлердің аз бөлігі ғана өзінің
ортасын тастап, жаңа жағдайға бейімделіге күш-жігерін жұмсайды, жаңа
бұрынғыға қарағанда сапалы өмір салтына ие болады. Л. А. Гордон
әлеуметтік және экономкалық кедейлікті бөліп көрсетеді. Біріншісі әлсіз,
екіншісі күшті жұмыскерлерге қатысты қолданылады. Әлсіздердің кедейлігі
бұл жұмыс істеуге қабілетсіз және жұмыс істеу қабілеті төмен, ауыру,
физикалық және психологиялық тұрақсызадамдардың, сонымен қатар
шамадан тыс салмақты көтеруге мәжбүр жұмыскерлердің кедейлігі.
Күштілердің кедейлігі төтенше жағдайларда, яғни жұмыс істеуге қабілетті,
қалыпты өмір сүру стандартына сәйкес өмір сүруге қажетті табыс табуға
қабілетті адамдардың өзінің еңбегімен қазаігі өмірге сәкес өмір сүруге
жеткілікті табыс таба алмайындай болуының нәтижесінде қалыптасатын
кедейлік. Күштілердің кедейлігін экономкалық кедейлік ретінде көрсетуге
болады.
Кедейшіліктің түрлерін төмендегідей бөлуге болады:
жеке әлеуметтік-экономикалық топтар немесе аймақтармен
байланысты кедейшілік;
жеке сәтсіздік жағдайлардан туындаған, жұмыссыздық, ауру
түріндегі дербес кедейшілік.
Өндірістік қатынас жағынан біршама дамыған мемлекеттерде арнайы
әлеуметтік-экономикалық топтарды қауымдастыратын тұрғын халықтың
кедей топтары өмір сүреді, олардың кедейшілік деңгейі ең төменгі
күнкөріс шамасымен анықталады. Кейбір дербес адамдар жекебасты
жағдайларының нәтежиесінде (мүгедектік, ауру себептері, ішімдік
салдарынан) кедей болуы мүмкін.
Достарыңызбен бөлісу:


title: - Садырова М. С

text:
биологиялық үрдіс. Сол үрдістің салдарынан адам денесіндегі барлық ор-
гандар мен жүйелер жұмысы біртіндеп әлсірейді. Жасы келген адамның
денесіндегі физиологиялық өзгерістер ең алдымен биологиялық қыз-
меттердің бәсеңдеуіне әкеп соғып, метаболикалық
стресстерге қарсы тұру
қабілеті төмендейді. Мұндай келеңсіз өзгерістер әдетте адамның
психологиялық және мінез-құлық пен жүріс-тұрыс ырғағының құбылуына
себеп болады. Қартаюдың биологиялық аспектілеріне кәріліктен туындайтын
өзгерістер ғана емес, жалпы денсаулықтың нашарлауы да жатады.
Қазіргі кезде геронтогенездің бөлінуі қартаю мен кәрілік кезеңі, бүтін
комплекстік әлеуметтік–экономикалық, биологиялық және психологиялық
себептермен байланысты, сондықтан жоғарғы онтогенез кезеңдерін түрлі
ғылым салалары қарастырады. Мәселен, биологиялық, нейрофизиологиялық,
демографиялық, психологиялық және т.б.
Қартаю – бұл организмде жас өзгерістерінен заңды түрде туындайтын
физиологиялық процесс деп қарастырады медицина ғылымында. Қартаю
процестеріне әртүрлі жүйелерде әртүрлі жылдамдықта байқалатын жас
шамалық өзгерістердің дамуы тән. Адамның жас шамасы календарлық және
биологиялық болып бөлінеді. Адамның биологиялық жасы оның зат алмасу,
құрылымдық, қызметтік, реттеушілік ерекшеліктері мен бейімделу
мүмкіншіліктерінің жиынтығымен анықталатын жағдайы болып табылады.
Кәсіби зияндылықтар, ауыр физикалық еңбек, ауыр күйзелістер, кофе, күрең
шәйді қолдану, ішімдік ішу, темекі шегу сияқты факторлер қартаю процесін
жеделдете түседі. Жастың қартаюына байланысты
адамның салмағы да
өзгереді. 35-60 жас аралығындағы ерлерде салмақ жыл сайын 0,2-0,8 кг-ға
өседі. 60 жастан кейін май қатпарының өсуіне қарамастан дененің жалпы
салмағы азаяды. Осы сияқты өзгерістер әйелдерде де байқалады. Жас келген
сайын көлденең-жолақ бұлшық еттердің, бауырдың, лимфа жүйелерінің
атрофиясы (сему) байқалады. Адам салмағының төмендеуіне сүйек
жүйесінде байқалатын өзгерістердің біраз әсері бар.
Қартайғанда ДНК-нің байланысу қарқыны төмендейді, қайта түзелетін
РНК мөлшері азаяды, осыған байланысты түзілетін белоктардың
құрылымында өзгерістер байқалады. Қартайған организмде иммунитеттің
жасушалық және гуморальдық факторлері белсенділігінің төмендеуі орын
алады.
Қартайған сайын жүректің
жиырылу саны төмендейді, осыған
байланысты минуттық көлемі және жүрек индексі азаяды. Қан
тамырларында
атеросклерозды
процестер
қалыптасады,
ол
қан
айналымының төмендеуіне әкеледі, мүшелердің қанмен қамтамасыз етілуі
төмендейді. Артериялық қан тамырларының тарылуына байланысты
қарттарда қан қысымының көтерілуі (140/90 мм. сын.бағ.) байқалады. Вена
тамырларында склерозды процестер жүреді, вена қан тамырларының
созылғыштық қасиеті төмендейді, венадағы қысым төмендейді, қанның
іркілуі
байқалады, ол тромбоз ауруларының пайда болуына әкеліп
соқтырады. Май зат алмасуы бұзылады, қан құрамында майдың,
холестериннің көбеюі байқалады, ол жүректің ишемиялық ауруларының
дамуына әкеліп соқтырады. Тыныс алу мүшелері жағынан өкпенің тіршілік
ету көлемі төмендейді, тыныс алу жиілігі өседі,
өкпенің созылғыштық,
бронхының өткізгішітік қасиеттері төмендейді, қанайналым бұзылады,
өкпеде іркілу процестері байқалады. Осыған байланысты қарт адамдарда
өкпенің аурулары (іркілу пневмониясы) жиі кездеседі. Қартайған кезде
эритроциттің саны кемиді, гемоглобин мөлшері (120 г/л) азаяды, яғни
қаназдық ауруы дамиды, витаминдер мен минеральды заттар мөлшері
азаяды. Қанның ұю жылдамдығы жоғарылайды,
тамыр ішінде тромбының
пайда болуы жеделдейді.
Қартайған сайын ес-сана қызметі де төмендейді, есте сақтауы
төмендейді, ұмытшақтық пайда болады. Ұйқы уақыты азаяды, күндіз қалғып
кететін сәттер байқалады. Қартайған кезде ерікті қимыл-әрекеттерді реттеу
механизмдері бұзылады, кеңістіктегі дене қалпын бақылауы қиындай түседі.
Бұлшық еттердің салбырап, оның ширығу қасиетінің төмендеуіне
байланысты кейбір мүшелердің қызметі (үлкен, кіші дәретте ұстай алмау
сияқты) бұзылады.
Қарт адамның тағы бір ұрымтал тұсы – иммун жүйесінің әлсіреуінен
келетін аурулар. Тіпті қазіргі медицинада қауқары кеткен кәрі ағзаның күші
келмейтін кейбір ауруларға қатысты «кәрі адамдарға тән ауру» деген түсінік
те бар. Мысалы, жас адам өкпенің қабынуынан тез-ақ айығып кетсе, мұндай
кеселдің кәрі адамның түбіне жетуі де соншалықты оп-оңай.
Жүрек, бүйрек, ми және өкпе сияқты органдардың жұмысы нашарлайды.
Бұған белгілі бір мөлшерде осы органдар жасушаларының жоғалуы мен
олардың қайтып орнына келу мүмкіндігінің төмендеуі себеп. Қарт адамның
жасушалары жас кезіндегі мүмкіндіктерін біртіндеп жоғалтады. Жасушадағы
кейбір ферменттердің де жұмысы баяулайды.
Бір сөзбен айтсақ, адам
ағзасындағы қартаю үрдісі барлық деңгейде жүретін көрінеді. Қартаю
кезіндегі ми жұмысындағы елеулі өзгерістер – лезде есте сақтау қабілеті мен
дереу ойлау қабілетінің баяулауы. Осы екі фактор қарттардың қоғам
ырғағымен өмір сүру мүмкіндігін шектеп, көптеген зерттеулердің басты ны-
санына айналып отыр. Сөйте тұра, егер қарт адамның заманауи білімді көп
талап етпейтін белгілі бір тапсырманы шешуіне жеткілікті уақыт берілсе,
қарттар жастарға көп есе жібере қоймайды. Әсіресе сөздік қоры, жалпы білім
жағынан немесе адамның өзі үйренген саласына қатысты ойлау қабілетіне
келгенде кәрілікке байланысты «өнімділіктің» төмендеуі, тіпті де
байқалмауы мүмкін.
Кәрілікке байланысты адам ағзасында
байқалатын физиологиялық
процестер көп ғалымдардың пікірлері бойынша біріншілік ауру болып
есептелінбейді, бірақ организмнің қызмет ету мүмкіншілігінің шектелуіне
әкеліп соқтырады, оның әртүрлі залалды әдеттерге төзімділігін төмендетеді.
Кәрілік – адамның тарихи–эволюциялық дамуының әртүрлі сатыларында
және әртүрлі экологиялық–популяциялық және әлеуметтік топтар ішінде
шартты және шекаралық түрде ауысып тұратын биопсихологиялық және
әлеуметтік тарихи түсінік.
Адамның дүниеге келген уақытынан бастап өмір сүру кезеңі 3–тен 24–
ке жетуі мүмкін. Оның ішінде ең қарапайым және қолайлы топтастыру
бойынша адамның өмір сүру кезеңдері 3 кезеңнен тұрады:
• Балалық шақ кезеңі;
• Жетілу кезеңі;
• Кәрілік кезеңі.
Ежелгі грек философы және математик Пифагор (б.э.д. ІҮғ.) адам
өмірінің кезеңдерін жылдың 4 мерзіміне сәйкес келетіндей 4 кезеңге бөледі:
• Қалыптасу кезеңі – «көктем» (0-20 жас);
• Жастық кезең – «жаз» (20-40 жас);
• Күш қайраттың тасу кезеңі – «күз» (40-60 жас);
• Солу–кәрілік кезеңі – «қыс» (60-80 жас);
Тарихи дамудың әртүрлі кезеңдерінде және әртүрлі елдер шекарасында
кәріліктің басталу кезеңі әртүрлі болады. Оны
төмендегі берілген кестеден
байқауға болады[3;35-36].
Достарыңызбен бөлісу: