title: Досметова Ю. А., Жақсылықова г. С

text:
Досметова Ю. А., Жақсылықова г. С.– студенттер, «Менеджмент» мамандығы
АҚ «Қаржы Академия»
1701.86@mail.ru
Ғылыми жетекшісі: магистр, оқытушы Байтуова Л. Т.
КӘСІПОРЫННЫҢ МеНШІКТІК КАПИТАл еСеБІ ЖӘНе
ОНЫ ПАЙДАлАНУ ТИІМДІлІгІН ТАлДАУ
Кез-келген ұйымның немесе кәсіпкердің шаруашылық қызметін іске асырудағы басты
мақсаты – пайда табу. Ұйым немесе кәсіпкер осы мақсатын іске асырудағы бірінші мәселе
– ол капиталдың жеткіліктілігі.
Ұйымның шаруашылық қызметін жүзеге асыруына, өмір сүруіне, қаржылық түрақты-
лығына әсер ететін бірден-бір экономикалық категория ол-меншікті капитал.
Қазақстан Республикасының заңына сәйкес кәсіпорындар шаруашылық қызметпен айна-
лысу үшін міндетті түрде белгілі-бір мөлшерде мүліктерге ие болуы тиіс, осы мүліктердің
ақшалай көрінісі үйымның меншікті капиталы болып табылады. Меншікті капиталдың
есебі бухгалтерлік есепте ең бір негізгі орын алады, өйткені ұйымның шаруашылық қы-
зметін жүзеге асыруға мүмкіндік беретін қаржыландыру көзі ол – ұйымның меншікті ка-
питалы. Ал меншікті капиталдың талдауын жүргізу – меншікті капиталдағы өзгерістерді
орынды бақылап, ұйымның қаржылық тұрақтылығын сақтап қалуға әсер етеді.
Қазақстан Республикасының заңына сәйкес кәсіпорындар өзінің құрылуы барысында,
яғни шаруашылық қызметпен айналысу үшін белгілі-бір мөлшерде мүліктерге ие болуы
тиіс. Осы мүліктердің ақшалай өлшемге айналдырылғандағы жиынтығы ұйымның меншік-
ті капиталы болып саналады.
Жалпы кәсіпорынның есебін жүргізу барысында жұмыс істеп тұрған, қызмет атқарушы
яғни қолданыстағы капиталы және оның құрамы мен құрылымы бухгалтерлік баланстың ак-
тивінде көрсетілсе, ол капиталдың қаржыландыру көздері баланстың пассивінде көрсетіледі.
Кәсіпорын мүлкінің құрамы айналыстан тыс және айналыстағы активтер болып екіге
бөлінеді. Мүліктерді қызмет атқару мерзіміне қарай «негізгі активтер» және «айналымдағы
активтер» деп екіге бөлінеді.
Негізгі активтер негізгі құралдардан, материалдық емес активтерден, қаржылық инвести-
циялардан, аяқталмаған құрылыстан құралады. Жалпы айналымнан тыс активтер кәсіпо-
рынның материалдық-техникалық базасын жасауға және дамытуға арналады.
Ал айналымдағы активтер кәсіпорынның қызмет атқаруы барысында пайда табуға не-
гізделеді. Соған сәйкес олардың қатарына ақша-қаражаттары, қысқа мерзімдік қаржылық
206
салымдар, тауарлық-материалдық қорлар, дебиторлық борыштар және басқа активтер жа-
тады. Кәсіпорын мүліктерінің құралу көздері. Кәсіпорын мүлкі оның негізгі құралдары мен
айналымдағы қаржыларының құнынан құралады. Ұйымның меншікті капиталының көздері
болып мыналар саналады:
– жарғылық капитал;
– резервтік капитал;
– бөлінбеген табыс;
Кәсіпорынның жарғылық капиталы – қызметті бастауды қамтамасыз ету үшін жаңадан
құрылған кәсіпорынның жасаған қаражаттарының сомасы болып саналады.
Резервтік капитал – келешекте болуы мүмкін зияндармен шығындардың орнын толты-
руға және ағымдағы табыс жеткіліксіз болған жағдайда, дивиденттерді төлеуге арналып
кәсіпорынның өзінің таза пайдасынан бөлінген меншіктік капиталының бір бөлігі.
Бөлінбеген пайда (табыс) – кәсіпорынның жалпы кірісінен барлық жұмсалған шығын-
дарды (бюджетке төленген салық сомаларын, кірістен (пайдадан) басқадай бағытарға пай-
даланған сомаларын шегеріп тастағандағы қалған бөлігі болып табылады.
Жарғылық капиталдың есебі. Кәсіпорынның жарғылық капиталының мөлшері, сол ұй-
ымның шығарған акцияларының түрлері, акциялардың сандары, сондай-ақ бір акцияның
атаулы (номиналдық) құнына сәйкес акционерлік қоғамның серіктестіктердің, өндірістік
кооперативтердің жалпы жиналысында бекітіледі. Жалпы кез-келген ұйымның жарғысы
тиісті мемлекеттік органдарда (Әділет министрлігі) тіркеуден өткізілуі тиіс.
Жарғылық капиталдың қолда бары және қозғалысы 5020-шы «Жай ак- циялар», 5010-шы
«Артықшылығы бар акциялар», 5030-шы «Салымдар мен жарналар» шоттары енетін 5000-
ші «Жарғылық капитал» деген шоттар бөлім- шесінде жүргізіледі.
5020-шы «Жай акциялар», 5010-шы «Артықшылығы бар акциялар» шот- тарының кре-
диті бойынша акционерлік қоғамның жарғылық капиталына салы- натын салымдары бой-
ынша қатысушылардың қарыз сомасы көрініс табады, ал ол 5110-ші «Төленбеген капитал»
шотымен корреспонденцияланады.
Шығарылған акциялардың немесе жарналардың номиналдық құны төленсе, онда ол:
1030;1010 дебеті бойынша және 5110 шотының кредиті бойынша көрініс табады.
Егер де шығарылған акциялардың номиналдық құны негізгі құралдармен, материал-
дық құндылықтармен және басқа да активтермен төленсе, онда мына шоттар дебеттеліп:
2730;2410;1310;1320;1330;1350 және 5110 шоты кредиттеледі.
Егер де қатысушылар шығып кетсе, онда соған байланысты жарғылық капиталда азаяды, де-
мек: 5030 шоты дебеттеледі де, 1030, 1010, 2730, 2410, 1310, 1320, 1330 шоттары кредиттелінеді.
Егер де акционерлік қоғамның мүшелері өз акцияларын қайтып алса, 5020, 5010 шотта-
ры дебеттеледі де, «Қайтып алынған капитал» шоты кредиттеледі.
Капитал қозғалысы бойынша болатын операциялар есебі. Капиталдың қозғалысы бой-
ынша операциялардың дұрыс көрсетілуінің маңыздылығы әрбір кәсіпорын үшін зор болып
саналады. Төменде капиталдың қозғалысы бойынша тиісті операциялар көрсетілген.
Төленбеген капиталдың есебі. Төленбеген капиталдың есебін жүргізу үшін 5110-шы
«Төленбеген капитал» шотын пайдаланады. Бұл шотта заңды және жеке тұлғалардың шару-
ашылық серіктестіктің жарғылық қорына қосқан үлестері бойынша қарыздарының сомасы
туралы ақпарат жинақталады.
5110 «Төленбеген капитал» шоты шоттардың Бас жоспарында, «Меншік капиталы»
ретінде саналса да, яғни баланстың пассивтік шоттарының қатарын- да болса да, ол өзінің
табиғаты бойынша активтік шот болып табылады.
Жарияланған (белгіленген тәртіппен тіркелген) жарғылық қор сомасына 5110-шы
«Төленбеген капитал» шоты дебеттеледі де, 5000-шы «Жарғылық капитал» бөлімшесінің
шоттары – 5020-шы «Жай акциялар», 5010-шы «Артықшылығы бар акциялар» (акционер-
лік қоғамдарда) және 5030-шы «Қосқан үлестер және жарналар» (серіктестіктердің акцио-
нерлік қоғамдардан басқа түрлерінде) шоттары кредиттеледі.
207
Қайтарылып алынған капиталдың есебі. Акционерлік қоғам акцио- нерлердің жалпы
жиналысында акциялардың номиналдық құнын, не жалпы акцияның шығарылуы көлемін
қысқарту жөнінде шешім қабылдауына құқылы. АҚ заң актілерінде белгіленген тәртіп бой-
ынша, алдын-ала өзінің барлық кредиторларын хабардар етіп отыруға міндетті.
Қосымша төленген капиталдың есебі. Қосымша төленген капитал дегеніміз – акционерлік
қоғам өз акцияларын олардың атаулы бағасынан жоғары бағаға сату нәтижесінде түскен со-
масы. Мұндай капиталдың есебі 5030-ші «Қосымша төленген капитал» шотында жүргізіледі.
Өз меншігіндегі акцияларды сатқанда 5030 шоты кредиттеліп, мына шоттар дебеттеледі:
1010, 1030.
Сатылған акциялар бойынша шоттарды төлеуге ұсынған кезде сатылған акциялардың
тұрақты құны 1280-шоттың дебеті мен 6210-шоттың кредиті бойынша көрсетіледі.
Қосымша төленбеген капиталдың есебі. Капиталдың бұл түрініңесебі үшін 5400-шы
«Қосымша төленбеген капитал» бөлімшесінің шоттары арнал- ған. Бұл бөлімшенің қатары-
на мынандай синтетикалық шоттар кіреді:
5420-шот «Негізгі құралдарды қайта бағалаудан алынған қосымша төленбеген капитал»;
5430-шот «Инвестицияларды қайта бағалаудан алынған қосымша төленбеген капитал»;
5460-шот «Басқа да қосымша төленбеген капи- тал» . 5400-ші «Қосымша төленбеген капи-
тал» бөлімшесінің шоттарында құн- сыздануға байланысты негізгі құралдарды, инвести-
цияларды және басқа актив- терді қайта бағалаудан алынған капиталдың қалдықтары мен
қозғалысы туралы ақпарат жинақталады.
Резервтік капиталдың есебі. Резервтік капитал – акционерлік қоғамның және басқа да
тараптардың таза табысының есебінен қалыптасатын меншік капиталының бір бөлігі. Ре-
зервтік капитал субъектінің негізгі қызметінен алынған зияндарын жабуға және ағымдағы
табыс жеткіліксіз болған жағдайда, дивиденттерді жабуға пайдаланылады.
Резервтік капиталды құру және оны пайдалану құрылтайлық құжаттармен және қолда-
ныстағы заңдармен анықталады. Резервтік капитал жарлық капиталымен және басқа да қа-
ражаттармен бірге бухгалтерлік баланстың пассивінде көрініс табады және ол кәсіпорын-
ның меншік капиталы болып табылады.
Резервтік капиталдың есебі 5400-ші «Резервтік капитал» бөлімшесінің мынадай пассивті
шоттарында жүргізіледі: 5410-шы «Заңдармен белгіленген резервтік капитал» және 5460-
шы «Басқа да резервтік капитал».
Бөлінбеген пайда (жабылмаған зиян) есебі. Кәсіпорынның қорытынды табысынан бюд-
жетке төленетін салықтарын және табыстың есебінен өтелетін басқадай шығындарды төле-
геннен қалған сомасы есепті жылдың «бөлінбеген пайдасы» болып табылады. Ұйымдарда
«бөлінбеген табыстың» есебі бухгалтерлік есептің Бас есеп-жоспарындағы 5500 бөлімше-
сіндегі шоттарында жүргізіледі.
5510-шот «Есепті жылдың бөлінбеген табысы»
5520-шот «Өткен жылдардың бөлінбеген табысы»
Жиынтық табыстың (зиянның) есебі. Есепті кезеңнің жиынтық табысын немесе зиянын
есепке алу үшін 5610 «Жиынтық табыс (зиян)» шотын пайдаланады. Егер де кәсіпорын та-
бысты болса, онда шот пассивті, ал кәсіп- орынның келтірілген пайдасынан гөрі залалы көп
болса, онда шот активті бо- луы мүмкін.
Жыл ішіндегі әртүрлі қызмет түрлерінен түскен табыстар 6000-шы «Не- гізгі қызметтен
түскен табыстар» бөлімшесінің 6010 шотында, 6200-шы «Негізгі емес қызметтен түскен табыс»
бөлімшесінің 6210-6280 шоттарында, 7000-шы «Сатылған тауарлардың өзіндік құны» бөлім-
шесінің шоттарында, оған 7010 шоты кіреді, сондай-ақ 7110, 7210, 7410, 7470, 7710, 7510, 7610
шоттарында жыл бойы жалпы алынған табыстан алынатын шығыстар жинақталады.
Талдау жүргізгенде баланс активінің құралу көздерін талдау керек. Бұл кезде кәсіпорын
мүлкінің келіп түсуі, оны сатып алу және оның құрылуы да, кәсіпорынның өзінің де, қарызға
алынған капиталдың да есебінен жүргізілуі мүмкін екендігін есте сақтау керек. Ал меншікті ка-
питал мен қарызға алынған капиталдың арасындағы оның қаржылық тұрақтылығын көрсетеді.
208
Нарық қатынасы жағдайында кәсіпорынның қызметі және оның дамуы көбіне өзін-өзі
қаржыландырумен, яғни меншікті капиталдың көмегімен жүзеге асырылады. Тек ол капи-
тал жетпегенде ғана шеттен капитал тартылады. Бұл кезде қиын болса да сырттан тартылған
капиталдан қаржылық тәуелсіздік аса маңызды орын алады, бірақ онсыз әрине мүмкін емес.
Сондықтан да қаржылық есеп берудің ағымдағы активтерінің құрастырылукөздерін шек-
теу керек. Оның ең аз бөлігі өндірістік бағдарламаны қамтамасыз ету үшін өзінің кейбір
кезеңдерінде ағымдағы активтерге әдеттегіден жоғары, яғни қосымша қажеттілік туғанда,
ол банктердің қысқа мерзімді активтерімен және коммерциялық несиелермен жабылады.
Кез-келген ұйымда бухгалтерлік есеп жұмысын жүргізу экономикалық мәселелердің не-
гізгі және басты қажеттілігі болып табылады. Бухгалтерлік есеп арқылы өндірілген өнімді
есепке алуға, сатып-өткізуге, айырбастауға және одан түскен қаржыны тиімді де ұқыпты
етіп бөліп жұмсауға, яғни кәсіп- орындардағы шаруашылық үдерістердің барлығын ба-
сынан соңына дейін есептеуге болады.
Осы айтылғандарға сәйкес ұйымдағы экономикалық және технологиялық үдерістердің,
сондай-ақ шаруашылық операцияларының барлығының да есепке алынуы экономикалық
талапқа сай бухгалтерлік есептің негізі болып табылады.
Әдебиеттер тізімі:
1. «Бухгалтерлік есеп принциптері» Кеулімжаев Қ.К, Алматы 2004ж.
2. «Аудит негіздері» Абленов Д.О, Алматы 2005ж.
3. «Қаржылық есеп» Кеулімжаев Қ.К., Әжібаева Ж.Н., Құдайбергенов Н.А., Жантаева
А.А., Алматы 2001ж.
4. «Бухгалтерлік есеп» Радостовец В.К., Габдуллин Т.Ғ., Радостовец В.В., Шмидт О.И.,
Алматы 2003ж.
5. «Бухгалтерлік есеп және қаржылық есеп принциптері» Әбдіманапов Ә. Алматы 2006ж.
ерназарова Д. Қ. – магистрант, специальность «Учет и аудит»
АО «Финансовая академия», г.Астана
Di.lady@inbox.ru
Научный руководитель: к.э.н. Акимова Б.Ж.
СУЩНОСТЬ И ФОРМЫ РАСЧеТНЫХ ОПеРАцИЙ В СООТВеТСТВИИ С МСФО
Одним из важнейших моментов расчетных операций между покупателями и поставщика-
ми, между заказчиками и подрядчиками является нормативно – правовая база. Все действия
руководящего персонала предприятия, связанные с финансово-хозяйственной деятельно-
стью должны опираться на Кодексы, Законы, стандарты, приказы, инструкции, норматив-
ные акты РК. Бухгалтерский учет в республике организуется в соответствии с Междуна-
родными стандартами учета и отчетности. В перечне МСФО нет конкретного стандарта,
регламентирующего учет расчетных операций с покупателями и заказчиками, дебиторской
и кредиторской задолженностей как таковых. Положения учета расчетных операций выте-
кают из ряда отдельных МСФО (IAS) 18, МСФО (IAS) 11, МСФО (IAS) 32 и МСФО (IAS)
39 и т.д., вопросы учета, так или иначе, затрагиваются практически во всех стандартах.
МСФО(IAS) 18 «Выручка» регламентирует порядок учета выручки, возникающей от
определенных видов сделок и событий, как то: продажа товаров; предоставление услуг; и
использование другими сторонами активов компании, приносящих проценты, лицензион-
ные платежи и дивиденды. В соответствии с данным стандартом, выручка от продажи то-
варов должна признаваться тогда, когда удовлетворяются все перечисленные ниже условия:
– компания перевела на покупателя значительные риски и вознаграждения, связанные с
собственностью на товары;
209
– компания больше не участвует в управлении в той степени, которая обычно ассоцииру-
ется с правом собственности, и не контролирует проданные товары;
– сумма выручки может быть надежно оценена;
– существует вероятность того, что экономические выгоды, связанные со сделкой, посту-
пят в компанию; и
– понесенные или ожидаемые затраты, связанные со сделкой, могут быть надежно оце-
нены [1, стр.188].
МСФО (IAS) 39 «Финансовые инструменты – признание и оценка» применяется к товар-
ным контрактам (договорам), которые предоставляют право сторонам произвести расчеты в
денежной форме или с помощью какого-либо другого финансового инструмента, за исклю-
чением товарных контрактов, заключенных с целью удовлетворения ожидаемых потребно-
стей компании в закупках, продажах или потреблении, предназначенных для этой цели с
самого начала и исполняемых путем поставки товара.
Порядок раскрытия информации в финансовой отчетности по дебиторской задолженно-
сти излагается в МСФО (IAS) 32 «Финансовые инструменты – раскрытия и представление
информации» (Financial Instruments: Disclosureand Presentation) [2, стр.24].
Чтобы актив или обязательство были признаны таковыми, необходимо одновременное
соответствие следующим критериям:
– существует высокая вероятность получения или оттока экономических выгод, связан-
ных с данным активом или обязательством;
– стоимость актива или обязательства может быть надежно оценена.
Кредиторская задолженность и дебиторская задолженность оцениваются одним из сле-
дующих методов: исторической стоимости; справедливой стоимости; чистой стоимости ре-
ализации; амортизированной стоимости.
При первоначальном признании задолженность оценивается по справедливой стоимо-
сти, включая затраты по совершению сделки, которые напрямую связаны с приобретением
или выпуском финансового актива или финансового обязательства. После первоначального
признания – оцениваются по амортизируемой стоимости с применением метода эффектив-
ной ставки процента. При этом, под амортизируемой понимается стоимость финансового
актива или обязательства, которая была определена при его первоначальном признании, за
вычетом стоимости его погашения, суммы накопленной амортизации, начисленной с разни-
цы между первоначальной стоимостью и стоимостью на момент погашения.
Согласно гражданскому законодательству права и обязанности могут возникнуть из до-
говоров и иных сделок в результате создания или приобретения имущества и по иным об-
стоятельствам, предусмотренным ст. 7 Гражданского кодекса РК.
Нурсеитов Э.О. дает следующие определения дебиторской и кредиторской задолженно-
сти – дебиторская и кредиторская задолженности представляют собой права и обязанности
организации соответственно, т.е. право истребовать или обязанность погасить долг[4, c.95].
Лебедев К.Ю. с точки зрения экономической сущности рассматривает кредиторскую за-
долженность как часть имущества организации (денежные средства, товарно-материальные
ценности) [5, с. 30]. С точки зрения правой категории – особая часть имущества органи-
зации, являющаяся предметом обязательственных правоотношений между организацией и
ее креС финансовой точки зрения кредиторская задолженность является формой заемного
капитала, используемого предприятием в процессе своей хозяйственной деятельности. Рас-
смотрим особенности данной формы:
1.Пользование заемными средствами в форме кредиторской задолженности является
беспроцентным, т.е. бесплатным, что влияет на стоимость капитала организации.
2.Между величиной кредиторской задолженности и продолжительностью финансового
цикла существует тесная взаимосвязь. Чем выше относительный размер кредиторской за-
долженности, тем меньше объем средств предприятию необходимо привлекать для текуще-
го финансирования своей хозяйственной деятельности.
210
3.Величина кредиторской задолженности и объемы деятельности организации находятся
в прямой взаимосвязи, т. е. рост объемов производства и реализации продукции увеличива-
ет расходы предприятия, учитываемые в составе кредиторской задолженности.
Кредиторская задолженность возникает вследствие несовпадения времени оплаты за то-
вар или услуги с моментом перехода права собственности на них либо незаконченных рас-
четов по взаимным обязательствам. Согласно требований МСФО (IAS) 1 «Представление
финансовой отчетности» (Presentation of Financial Statements) в балансе должны раскры-
ваться статьи: торговая и прочая дебиторская задолженности; торговая и прочая кредитор-
ская задолженности; оценочные обязательства; финансовые обязательства (лизинг); обяза-
тельства по текущему налогу.
Экономическая сущность кредиторской задолженности состоит в том, что это не только часть
имущества организации, как правило, денежные средства, но и запасы. Организация владеет и
пользуется кредиторской задолженностью, но она обязана вернуть или выплатить данную часть
имущества кредиторам, которые имеют права требования на нее. Кредиторская задолженность
имеет двойственную природу: как часть имущества она принадлежит организации на праве вла-
дения или даже праве собственности относительно полученных денег или вещей; как объект
правоотношений – это долги организации перед кредиторами, лицами, управомоченными на
истребование или взыскание от организации указанной части имущества.
Таким образом, дебиторская и кредиторская задолженность – это следствие системы де-
нежных расчетов между организациями, при которой всегда имеется разрыв времени пла-
тежа с момента перехода права собственности на товар, между предъявлением платежных
документов к оплате и временем их фактической оплаты.
Список литературы:
1. Жуматов М.К., Толеутаева З.К., Гребенщикова Е.С., Садиева А.С., Акимова Б.Ж., Тлеуова
Э.М. Бухгалтерский учет в соответствии с международными стандартами финансовой отчетно-
сти. Учебное пособие (четвертое издание). АО «Центр подготовки, переподготовки и повыше-
ния квалификации специалистов органов финансовой системы» – Астана, 2012.- 318 с.
2. Куприянова Т.А. Учет и контроль расчетов предприятия. Автореферат диссертации на
соискание ученой степени кандидата экономических наук. Санкт-Петербург, 2008
4. Нурсеитов Э.О. Бухгалтерский учет в организациях / Учебное пособие. – Алматы,
TОО «Издательство LEM», 2009. – 444 с.
5. Лебедев К.Ю. Понятие, состав и правовой режим кредиторской задолженности // Хо-
зяйство и право. – 2009. – № 11. – С. 30 – 36.
ескен А. Қ. – студент, мамандығы «Есеп және аудит»
«Қаржы академиясы» АҚ, Астана қ.
ainur_eskenova@mail.ru
Ғылыми жетекші – э.ғ.к. Садуакасова К.Ж.
КӘСІПОРЫНДАҒЫ ЭКОНОМИКАлЫҚ ТАлДАУДЫ АҚПАРАТПеН
ҚАМТАМАСЫЗ еТУ ЖӘНе ҰЙЫМДАСТЫРУ еРеКШелІКТеРІ
Табиғат және қоғамдық өмірдің құбылыстарын зерттеп білу талдау жүргізбей мүмкін
емес. «Талдау» деген атаудың өзі грек сөзінің «analyzis» деген сөзінен пайда болған, ау-
дарғанда «бөлемін», «бөлшектеймін» деген мағынаны білдіреді. Яғни, зерттеліп отырған
заттың, құбылыстың, процесстің ішкі мәні мен мазмұнына қарауға және оның әрбір бөлше-
гінің рөлін анықтауға мүмкіндік береді. Экономикалық талдау ақпарат жинақтау мен шешім
қабылдау арасындағы орынды алады. Ақпарат мұқтаждығы мен талдау арасында өзара бай-
ланыстылық бар. Ақпарат мазмұны мен көлемі талдаудың міндеттері мен көлемін анықтай-
ды, талдау барысында алынған мәліметтер жаңа ақпараттарға мұқтаждықты пайда етеді.
211
Талдау нәтижелері бойынша қызметке баға беріледі, оның кемшіліктері, резервтері анықта-
лады, оларды жою жолдары көрсетіледі. Осы істің сәттілігі басқарушылық шешімдердің
дұрыстығы мен уақыттылығына байланысты болады. Өндіріс дамуының себептік-фактор-
лық байланыстары туралы ақпарат неғұрлым сапалы және пайдалануы неғұрлым дер кезін-
де болған сайын талдау ықпалы соғұрлым жоғары болады. Кәсіпорынның өндірістік-ша-
руашылық қызметінің бүкіл кешенін қамти отырып, шаруашылық қызметті экономикалық
талдау жаңа идеялар мен мақсаттардың қойылуына әкеп соғуы керек, оларға жету жолдары
мен құралдарын көрсетуге тиіс. Жақсы жүргізілген талдау тіпті жоғары қарқынмен дамып
келе жатқан кәсіпорын басқармасын иллюзияларынан арылуға көмектесіп, дамудың жаңа
бағыттарын көруге мүмкіндік береді.
Экономикалық талдау нормативтік, статистикалық, бухгалтерлік және жедел мәлімет-
тердің, алғашқы құжаттардың, сонымен қатар мамандандырылған фирмалардың жүйесі
ретінде қарауға болатын түрлі ақпаратқа негізделген. Шаруашылық қызметті экономикалық
талдаудың мазмұны – бұл сәйкес ақпарат көздерін пайдалана отырып кәсіпорын қызметінің
бүкіл тараптарын кешенді зерттеу, ішкі өндірістік резервтерді анықтау және оларды кәсіпо-
рынның тиімді қызмет етуі үшін шоғырландыру. Талдауға қолданылатын ақпараттың құра-
мы, мазмұны және сапасы экономикалық талдау шынайылығын қамтамасыз етуде маңызды
орын алады. Талдау тек экономикалық деректермен шектелмейді, сонымен қатар техно-
логиялық, техникалық және басқа ақпараттардан да тұрады. Экономикалық талдау үшін
ақпараттар көзі нормативтік-жоспарлы, есептен тыс және есептік болып бөлінеді. Норма-
тивтік-жоспарлы көздерге өндірісте құрылатын барлық типтік жоспарлар жатады, сонымен
қатар нормативтік матреиалдар, қаржы есебі, баға көрсеткіштері кіреді. Ал есептен тыс
ақпарат көздеріне шаруашылық қызметін басқаратын, сонымен қатар алдында айтылған-
дарға жатпайтын құжаттар жатады. Нақтырақ айтсақ:
– Өзінің қызметтік шаруасында қолдануға міндетті ресми құжаттар: мемлекеттің заңдары,
президент жарлығы, үкіметтің және жергілікті басқару органдарының қаулылары, жоғарғы
басқару органының бұйрықтары, шаруашылық басшысының бұйрықтары мен өкімдері;
– Шаруашылық-құқықтық құжаттар: шарт, келісім, сот органдарының шешімі;
– Ұжым жиналысының шешімдері;
– Техникалық және технологиялық құжаттамалар;
Жекелеген жұмыс орындарындағы өндірістің жағдайын арнайы зерттеу материалдары.
Сонымен қатар, ақпараттың есептен тыс мәліметтеріне ведомство ішілік және тыс тек-
серулердің, сыртқы және ішкі аудиттің, салық органдарының тексерулерінің, тұрақты өн-
дірістік мәжілістердің, баспасөз беттерінде жарияланған, түсіндірме және баяндау жазбала-
рының материалдары, контрагенттермен хаттар, жарнама және кәсіпорынның техникалық
және технологиялық құжаттары жатады.
Экономикалық талау жүргізудің есептік дереккөздеріне шаруашылық құбылыстарды,
үрдістер және олардың қорытындыларын неғұрлым толық баяндайтын бугалтерлік есеп және
есеп берулер; жаппай құбылыстар мен үрдістердің сандық мәліметтерінен тұратын және
экономикалық заңдылықтарды анықтайтын статистикалық есеп және есеп берулер; қажетті
мәліметтермен қамтамасыз ететін және талдаудың тиімділігіне жағдай жасайтын жедел есеп
және есеп берулер; кәсіпорынның салықтық міндеттемелерінің түрлі бюджет деңгейлерінде
толықтығын талдауға және уақытылы орындалуына мүмкіндік беретін салықтық есеп беру-
лер және таңдаулы есеп мәліметтері жатады. Талдауды ақпаратпен қаматамасыз етуде бухгал-
терлік есеп маңызды орын алады, өйткені онда шаруашылық құбылыстары, процесстері және
олардың нәтижелері көрсетілген. Есеп құжаттарындағы деректерді уақытында және дұрыс
талдау экономикалық талдау нәтижесінің қорытындысына оң ықпалын тигізеді.
Талдауды ақпаратпен қамтамасыз етуді ұйымдастыруға бірнеше талаптар қойылады.
Олар ақпараттың аналитикалығы, объективтілігі, бірлігі, жеделдігі, рационалдығы. Талда-
уға жиналған ақпарат ең алдымен дұрыстыққа тексерілуі қажет. Ол екі жақтан тексеріледі.
212
Біріншіден, ақпарат толықтығы, жоспарға сайлығы, дұрыс рәсімделуі тексерілсе, екінші-
ден, талдауға қолданылатын барлық деректердің мәні, яғни олардың шындыққа жақындығы
тексеріледі. Деректерді аналитикалық өңдеу – бұл тікелей талдау. Сондықтан да ол ана-
литик жұмысының ең жауапты кезеңі болып есептеледі. Нарықтық қатынасқа көшкеннен
кейін аналитикалық ақпаратқа сұраныс анағұрлым өсе түсті. Бұл биснес-жоспарлар, қысқа
мерзімді және ұзақ мерзімді басқару шешімдерін құруға байланысты. Осыған байланысты
аналитикалық есептерді автоматтандыру объективті қажеттілікке айналды. Қазіргі уақыт-
тағы қолданыстағы барлық есептеу машиналары, кәсіпорын және ұйымдардағы барлық эко-
номикалық ақпараттарды автоматтандыруға мүмкіндік береді. Аналитикалық есептерді ав-
томаттандырудың мәні мынада: біріншіден, экономист-аналитиктің жұмысының өнімділігі
артады, олар техникалық жұмыстардан босайды және көбірек шығармашылық жұмыстар-
мен айналысады, яғни тереңірек зерттеу жұмыстарын жүргізу және күрделі экономикалық
міндеттерді шешуге уақыт бөлу мүмкін болады. Екіншіден, тереңірек зерттелетін экономи-
калық құбылыс және процесстердің факторлары толығырақ зерттеліп, өндірістің тиімділігін
арттыру қорларын анықтауға болады. Үшіншіден, талдаудың жеделдігі және сапасы жоға-
рылайды, сонымен қатар оның деңгейі және анықтығы жақсарады. Экономикалық талдау
өнеркәсіптің өндіріс – шаруашылық қызметін кешенді қамти отырып, нәтижесінде жаңа ой-
лар мен мақсаттарды ұсынуды, оларға қол жеткізудің тәсілдерін дайындап және баға беруді,
оларды дамытудың сәйкес стратегиялық бағыттарын жүзеге асыруда басшылардың дұрыс
шешім қабылдауын қамтамасыз етеді.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Дюсембаев К.Ш. Кәсіпорын қаржылық жағдайының анализі Алматы, 1998
2. Дюсембаев К.Ш., Егембердиева С.К., Дюсембаева З.К. Аудит и анализ финансовой
отчетности. – Алматы, 1998
3. Савицкая Г.В. Анализ хозяйственной деятельности предприятия 1998
4. Баканов М.Н., Шеремет А.Д.Теория экономического анализа, Финансы и статистика 2000
5. www.rmeb.kz
6. www.wikipedia.org
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sbornik-iii-respublikanskoj-nauchno-prakticheskoj-konferencii.html?page=29#КӘСІПОРЫНДАҒЫ_ЭКОНОМИКАлЫҚ_ТАлДАУДЫ_АҚПАРАТПеН__ҚАМТАМАСЫЗ_еТУ_ЖӘНе_ҰЙЫМДАСТЫРУ_еРеКШелІКТеРІ

title: Досметова Ю. А., Жақсылықова г. С


title: Абикеева Д. е - Сборник III республиканской научно-практической конференции магистрантов

text:
Абикеева Д. е. – студент, мамандығы « Мемлекеттік және жергілікті басқару»
А.Байтұрсынов атындағы Қостанай мемлекеттік университеті, қ. Қостанай
abikeyevadinara@mail.ru
Ғылыми жетекші: магистр Есімхан Г. Е.
ҚAЗAҚСТAН PеСПУБлИКAСЫНЫҢ ДеМОгPAФИялЫҚ СAяСAТЫ – БӘСеКеге
ҚAБІлеТТІ ЭКОНОМИКAНЫ ҚAлЫПТAСТЫPУШЫ ФAКТОP PеТІНДе
Демокpaтия мен демогpaфия сөзі біздің тілге aудapғaндa «хaлықтық билеу» және «хaлықтың
оpнaлaсуы» ұғымын білдіpеді. Күнделікті өміpімізде осы екі ұғымның мән-мaғынaсы біp-
біpімен жиі қaбысып, ұштaс келеді. Демогpaфиялық пpоцестеpге обьективтік түpде тaл-
дaу жaсaмaйыншa Қaзaқстaнның сaн қилы күpделі тapихын қaйтa жaзып шығу мүмкін емес.
Оның соңғы үш жыл ішіндегі тapихын түpлі демогpaфиялық метaмоpфозaлapдың, яғни күpт
және кілт өзгеpістеpдің кезеңі деп сипaттaуғa болaды. Кезінде олapдың Қaзaқстaнның бүгін-
гі этногpфиялық келбетінің өзгеpуіне әкеліп соқтыpғaн этникaлық aстapы тым мол болды.
Егеменді ел болып, іpгемізді бүтіндеп отыpғaн кезде ұзaқ жылдap бойы отapшылық
тұзaғынa түскен ұлттық сaнaмыз қaйтa жaндaнып, дaму үстінде. Соның біp жapқын көpінісі
ұлттық демогpaфиялық сaнaмыз бен демогpaфиялық мінез – құлқымыздa оpын aлып отыpғaн
келелі өзгеpістеpден aйқын бaйқaлaды. Кейінгі жылдapы демогpaфиялық деpектеpді білуге
деген құлшыныс apтып, қaзaқ ұлтының үpім бүтaғының өсіп-өнуі, сaндық және сaпaлық
өpкендеуінің aкуaлы қaлaй деген сaуaл әpкімді де ойлaндыpa түсуде. Сaны жaғынaн әлемнің
өpкениетті дaмығaн елдеpінен кешен қaлғaн қaзaқ хaлқы үшін демогpaфиялық ой-сaнaны
жaңa сaпaлық тұpғыдa қaлыптaстыpудың тapихи мaңызы aсa зоp.
Ғылыми сaяси экономия теоpиясынa сәйкес әpбіp тapихи өндіpістік тәсілдің өзіне тән
хaлықтың өсіп-өну зaңы болaды. Хaлықтың жұмыссыздығы, оның мaтеpиaлдық жaғдaй-
ының төмен болуы сол қоғaмның экономикaлық дaму зaңдapынa тікелей бaйлaнысты.
Осығaн оpaй хaлықтың өсуі қоғaмның мaтеpиaлдық жaғдaйының жүйесіне кіpеді, біpaқ,
ол қоғaмның негізгі қозғaушы күші болa aлмaйды. Сонымен, демогpaфия хaлықтың aлуaн
түpлі еpекшелік сипaттaмaлapын зеpттейді.
Демогpaфиялық үpдістеp қоғaмдa қaлыптaсқaн белгілі біp әлеуметтік қapым-қaтынaстapғa
негізделеді. Сондықтaн хaлықты зеpттеуде демогpaфия сaясaт, экономикa,медицинa, мa-
11
темaтикa, этногpaфия, т.б. біpқaтap ғылымдapмен тығыз бaйлaныстa болaды. Олapдың
зеpттеу әдістеpі мен тәжіpибелеpін, мaтеpиaлдapын пaйдaлaнa отыpып, демогpaфия өз
тapaпынaн дa өзге ғылымдapғa қaжетті деpектеp беpеді.
Демогpaфиялық үpдістеp Қaзaқстaн Pеспубликaсының сaясaтындa мaңызды оpынғa ие,
себебі әpбіp қоғaмның, елдің негізі болып aдaм сaнaлaды. Қaзaқстaн Pеспубликaсының Aтa
Зaңындa aдaм өміpі – ең бaсты бaйлық деп aйтылғaн.
Қaзіpгі күні 2011 мен 2015жылдap apaсындaғы мәліметтеp сapaпқa aлынды. Қaзaқстaн
Pеспубликaсы Ұлттық экономикa министpлігі Стaтистикa комитетінің мәліметтеpіне сaй,
2011 жылдың бaсындa Қaзaқстaн Pеспубликaсының хaлқы 16440124 aдaмды құpaды. Оның
ішінде 881544 aдaмды Қостaнaй облысының тұpғындapы құpaсa, aдaм сaны жaғынaн ең іpі
облыс болып Оңтүстік Қaзaқстaн облысы сaнaлaды. Оның хaлқы 2011 жылдың мәліметтеpі-
не сaй – 2567637, хaлқы ең aз облыс – Мaңғыстaу облысы, хaлық сaны – 524176 aдaм. 2012
жылдың бaсынaн 2014 жылғa дейін Қaзaқстaн Pеспубликaсы хaлық сaны өсуін бaйқaуғa
болaды. 2015 жылды бaсындa Pеспубликa хaлқы 17417673 aдaмды құpaды, 1-суpет.
Суpет – 1. 2015 жыл бaсынa мәліметтеpі бойыншa жaсaлaғaн
Қaзaқстaн Pеспубликaсының хaлық сaны.
Келесі кестеде Қaзaқстaн Pеспубликaсы хaлқының aбсолюттік өсімдеpі, өсу қapқыны
мен өсім қapқыны көpсетілген.
Кесте – 1. 2011-2015 жылдapдa Қaзaқстaн Pеспубликaсының хaлқы
Жыл
Aдaм
сaны
Aбсолютті өсім,
мың aдaм
Өсу қapқыны, %
Өсім қapықыны, %
1% aбслоютті
мaғынaсы,
өсім мың aдaм
aлдыңғы жылмен
сaлыстыpғaндa
201
1 ж.
сaлыстыpғaндa
aлдыңғы жылмен
сaлыстыpғaндa
201
1 ж.
сaлыстыpғaндa
aлдыңғы жылмен
сaлыстыpғaндa
201
1 ж.
сaлыстыpғaндa
2011
16440124
-
-
-
100
-
-
-
2012
16673077
232953
232953
101,42
101,42
1,42
1,42
164401
2013
16909776
236699
469652
101,42
102,86
1,44
2,86
166731
2014
17160774
250998
720650
101,48
104,38
1,53
4,38
169098
2015
17417673
256899
977549
101,50
105,95
1,56
5,95
171608
Кестеге нaқытыpaқ тоқтaлсaқ, Қaзaқстaн Pеспубликaсының сaны 2011 жылмен сaлыстыpғaн-
дa 2015 жылы 977 549 aдaмғa ұлғaйды. Яғни, хaлықтың өсу қapқыны 105,95 % -ды құpaды. Өсім
12
қapқыны 2011 жылмен сaлыстыpғaндa 5,95 %-ғa өсті. Сонымен қaтap, бұл көpсеткіштеp бойын-
шa Қaзaқстaн Pесбпуликaсының қaлaлapы мен облыстapынa тaлдaу жaсaлғaн болaтын. Тaлдaу
нәтижесінде, өсу қapқынының ең жоғapғы көpсеткіштеpі Aстaнa және Aлмaты қaлaлapындa
бaйқaлсa, сәйкесінше, 122,34 және 116,19 %-дap, облыстap apaсындa біpіншілікке Мaңғыстaу
облысы ие болды. Оның өсу қapқыны соңғы бес жылдың ішінде 115,78 %-ды құpaды. Қостaнaй
облысының көpсеткіштеpіне келетін болсaқ, соңғы жылдapы хaлық сaнының aзaюы бaйқaлудa,
көpсеткіштеp бойыншa Қостaнй облысындa өсу қapқыны небәpі 99,99%-ды құpaды. 2-суpетте
Қaзaқстaн Pеспубликaсының 2011 жылдaн бaстaп 2015 жылғa дейінгі apaлықтaғы хaлық сaнны-
ның әpбіp жылмен сaлыстыpғaндaғы өсу қapқыны бейнеленген.
2-суpет. Қaзaқстaн Pеспубликaсы хaлқының өсу қapқыны.
Жaқын болaшaқтa демогpaфияғa төнетін қaтеpлеp бap. Мaмaндapдың aйтуыншa, aлдaғы
жылдapы Қaзaқстaндaғы туу көpсеткіштеpі төмендей бaстaйды. Қaзaқстaн Pеспубликaсы
стaтистикa aгенттігің төpaғaсы Әлихaн Смaйылов 2015 жылдaн бaстaп Қaзaқстaндaғы бaлa
туу сaны төмендей бaстaйтыны туpaлы болжaм жaсaды. Оны қaзіpдің өзінде aнық бaйқaуғa
болaды. Aлғaшқы екі aйдa туу көpсеткіші не бapы 0,8%-ғa өсті.
Жaлпы, демогpaфия мен мемлекет дaмуының apaсындaғы бaйлaнысты бaйқaуғa болaды.
Демогpaфиялық жaғдaй елге оң немесе кеpі әсеpін тигізе aлaды. Хaлық сaнының көп болуы
экономикa көлемінің үлкен болуынa белгілі біp септігін тигізеді. Экономикaның көлемі G20
қaтapынa кіpетін мемлекеттеpдің негізгі кpитеpиі болып тaбылaды.
Елбaсымыз Н.Ә. Нaзapбaев: «Қaзaқстaн өз aзaмaттapы үшін өміp сүpудің жоғapы стaндapт-
тapын жaсaй отыpып, әлемнің тиімді дaмып келе жaтқaн елдеpінің қaтapынa қосылуы тиіс.
Біз бұны ұлтымыз бен экономикaмыз бәсекеге қaбілетті болғaн жaғдaйдa ғaнa істей aлaмыз»,-
деген еді. Aл Қaзaқстaнымыздың ұлттық бәсекелестігін apттыpaтын ең мaңызды фaктоp – бұл
aдaм pесуpсы. Сол себепті Қaзaқстaнны еpтенгі болaшaғы – елдің демогpaфиялық сaясaтымен
тығыз бaйлaнысты. Қaзaқстaн Pеспубликaсының демогpaфиялық сaясaты – бәсекеге қaбілетті
экономикaны қaлыптaстыpушы фaктоp болып тaбылaды. Aдaмның өміp сүpу деңгейі – эконо-
микa дaмуының индкaтоpы болып тaбылaды. Егеp де елдің демогpaфиялық сaясaты мемле-
кет тapaпынaн қолдaуғa ие болaтын болсa, бұл еліміздің экономикaсының өpкендеуіне елеулі
септігін тигізетін болaды. Яғни, елімізід өpкенеуі мен дaмуынa жол aшaды.
Пaйдaлaнылғaн әдебиеттеp тізімі:
1. http//www.stat.gov.kz
2. М.Тәтімов «Деpбестігіміз демогpaфиядa» / М.Тәтімов, Ж.Әлиев
3. Aлексеенко A.Н. Фpонтьеpские мигpaции / Website
4. Ә. Ғaли «Этнодемогpaфия және сaясaт сыpы»
13
Әлсерікова г. Қ. – магистрант, специальность «Финансы»
АО «Казахский Гуманитарно-Юридический Университет», г. Астана
Alserikova.gulbarsyn@gmail.com
Научный руководитель: к.э.н Наметша А. С.
ТеОРеТИЧеСКИе ОСНОВЫ ИНСТИТУцИОНАлЬНЫХ ИНВеСТОРОВ
Опосредуя все экономические отношения, которые образуются в процессе производства, рас-
пределения и потребления национального дохода и совокупного продукта на международном
уровне финансовые рынки выполняют экономическую функцию перераспределения денежных
средств и капитала, от субъектов, накопивших его, к субъектам, нуждающихся в этих ресурсах.
Финансовые рынки можно представить как механизм перераспределения и трансформа-
ции сбережений в инвестиции, который способствует формированию оптимально-эффек-
тивной системы применения инвестиционных ресурсов в экономической системе [1].
На этом рынке осуществляют свою деятельность финансовые посредники, активно пе-
рераспределяя ресурсы финансовой системы и тесно взаимодействуя с хозяйствующими
субъектами, правительствами стран, населением, а также между собой. По сути их роль сво-
дится к тому, что они привлекают и аккумулируют небольшие сбережения многих мелких
инвесторов и в дальнейшем инвестируют их.
Под институциональными инвесторами можно понимать финансовые институты, кото-
рые аккумулируют свободные денежные средства юридических лиц и населения и в даль-
нейшем размещают их на финансовых рынках с целью эффективного вложения.
Понятие институционального инвестора в большей степени распространено за рубежом,
так как там теме финансового посредничества уделяется большое значение. Например, если
в странах постсоветского пространства поверхностно изучаются лишь отдельные инвести-
ционные институты такие как, банки, страховые компании, инвестиционные фонды и дру-
гие, а также учебная литература рассматривает их деятельность отдельно друг от друга, то
за рубежом применяется подход, при котором осуществляется целостное исследование и
изучения институциональных инвесторов.
На практике институциональные инвесторы сталкиваются почти с однотипными пробле-
мами и трудностями, связанные в первую очередь с привлечением и аккумулирование фи-
нансовых ресурсов частных инвесторов, а также формированием и управлением совокупно-
го инвестиционного портфеля. В условиях западной теории и практики институциональные
инвесторы выделяются в самостоятельное звено финансовой системы страны. Институци-
ональные инвесторы имеют огромное значение для экономики государства, особенно это
касается развитых стран, так как чем сильнее развита страна в экономическом плане, тем
выше степень потребности в эффективном перераспределении финансовых ресурсов и зна-
чимость финансового посредничества увеличивается в функционировании финансовой си-
стемы. Если рассматривать развивающие страны, то в большинстве случаев функцию пере-
распределения финансовых ресурсов выполняется государственным бюджетом.
Термины «институциональный инвестор», «финансовые институты» наталкивают на мысль
о том, что стоит рассмотреть указанные понятия через призму институциональной экономики,
а не только с точки зрения инвестиций и финансов. Данный подход позволит более полно осве-
тить сущность понятий «институциональный инвестор», «финансовые институты» наталкива-
ют на мысль о том, что стоит рассмотреть указанные понятия через призму институциональной
экономики, а не только с точки зрения инвестиций и финансов. Данный подход позволит более
полно осветить сущность понятий «институциональный инвестор». Теория институциональной
экономики на сегодняшний день в нашей стране пока ещё слаба исследована.
Одной из основных идей институциональной экономики заключается в изучении влияния
экономических процессов на те или иные институты. В данном случае «институт» рассма-
тривается как выработанные обществом ограничения в сфере экономических, социальных
и политических взаимодействиях. Ограничения представляют собой определенные правила
функционирования механизмов, а также нормы поведения между субъектами. Важнейшей
14
функцией института является снижение трансакционных издержек, то есть таких расходов,
которые не связаны напрямую с производством работ или услуг, но влияют на эффективную
деятельность или реализацию продукта.
Институциональная среда оказывает влияние на размещение ресурсов и капитала, на его
объемы и направления. Существует очень мало работ, которые бы рассматривали финансо-
вых посредников, их деятельность и влияние на экономику с точки зрения институциональ-
ной экономики. Ниже приведен некоторый перечень таких работ:
– «Институциональная среда рынка капитала» (Гальцов П.Ю. 2004 г.) в этой работе рассма-
тривается экономические институты как результат естественной экономической эволюции с од-
ной стороны и как результат институционализации финансового рынка – с другой стороны [2];
– в коллективной монографии под названием «Финансовые институты и экономическое
развитие» (2006 г.) в которой выявляется роль финансовых посредников и проводится деталь-
ный анализ их деятельности. детальный анализ их деятельности. Наряду с другими подхода-
ми к исследованию. Проводится изученеие с точки зрения институциональной экономики [3];
Рассмотрев объект нашего исследования через призму институциональной экономики
можно обноружить, что институциональный инвестор является ярким примером институ-
та. Обоснование необходимости существования данного института выражается в решении
ряда проблем, сокращающие трансакционные издержки, разделение труда и спецализация
(профессиональное управление инвистиционным портфелем и активами), тренды на поли-
тическом и других рынках, стохастический характер проццессов в экономике.
Общей тенденцией институциональной эволюции является возрастающая роль финан-
сого посредничества, институциональная форма которого повышает социально-экономиче-
скую значимость рыночного механизма. Именно институциональные инвесторы определя-
ют направления размещения инвестиционных ресурсов в инструменты основных заемщиков
и потребителей капитала в соответствии с целевыми предпосылками инвесторов, используя
при этом развитую инфраструктуру посредников [4].
Одной из целей инвестирования является приращирение капитала, и для всех финансовых
посредников справедлио, что их доход напрямую зависит от степени эффективности разме-
щения средств на инвестиционным рынке. В свою очередь показатели использования инстру-
ментов финансовых рынков являются отражением эффективности деятельности их эмитен-
тов. Исходя из определения сущности инвестиционнойдеятельности, финансовые посредники
будут стремиться направить инвестиционные ресурсы соответственно структруе платеже-
способного спроса и предложения в точки эффективного роста. Следовательно, финансовые
посредники, яляясь звеном инвестиционного механизма, выполняют фунцию мобилизации
разнообразных инвестиционных ресурсов в точки эффективного роста экономики [5].
С позиций институционального подхода, финансовые посредничество как трансакцион-
ный институт призван осуществлять постоянные и разнообразные трансакции между субъ-
ектами по отношению к финансовым ресурсам на определенных условиях (возвратности,
платности и т.п.) (рис. 1) [6].
Рисунок 1. Финансовое посредничество как трансакционный институт
15
Данная схема наглядно показывает, что финансовые посредники могут совершать не толь-
ко прямые трансакции (аккумуляция денежных средств доходополучателями и представление
их в форме займов другим субъектам на определенных условиях), но и обратные трансакции.
Отметим, что обратные трансакции типичны не для всех финансовых посредников. Они ха-
рактерны прежде всего для банков (возврат кредитов, уплата процентов вкладчикам).
Рассмотрим основные концепции исследования финансовых посредников.
В период активного функционирования финансовых посредников сторонники транс-
формационной концепции Дж. Г. Герли и Э.С. Шоу, исследуя взаимодействие реального
и финансового секторов, создали теоретический каркас классической теории финансового
посредничества. Основной функцией финансовых посредников является передача финан-
совых ресурсов от институтов с избытком средств к институтам с недостатком в них.
Однако, исследования Герли и Шоу носят макроэкономический характер, при этом пове-
дение финансовых посредников как таковых не анализируется. Исследования, посвященные
исключительно финансовым посредникам, опираются на две модели – неоклассическую те-
орию фирмы и портфельную теорию. Согласно первой модели, банк является предприятием,
перед которым стоит задача максимизации прибыли на основе оптимальной эффективности
своей деятельности. Данный вопрос исследуется на основе измерения банковских затрат-вы-
пуск [Bell и Murphy, 1968] или модели банковской фирмы [Klein, 1971]. Так же, рассматрива-
ется вопрос об экономии в банковском секторе за счет объема или набора услуг. Портфельная
теория Марковица [Markowitz, 1959] и Шарпа [Sharpe, 1970], применима к банку при рассмо-
трении его как инвестора, учитывающего допустимый уровень риска при распределении ак-
тивов, обеспечивающих максимальную прибыль при соблюдении нормативов ликвидности.
Огромный вклад в развитие теории финансового посредничества внесли представители
трансакционного и информационного подходов Дж. Бенстон и К. В. Смит. Они с 70-х г.г. ХХ
в. пытались построить модели, отвечающие на вопросы – почему существуют посредники (в
первую очередь, банки); что делает их особыми; в чем специфика их деятельности; как они
взаимодействуют с прочими секторами экономики. Изучая феномен трансакционных издер-
жек в реальной экономике и его воздействие на экономическую деятельность, они пришли
к выводу, что финансовые посредники появляются в рыночной экономике для удовлетворе-
ния потребностей в денежных средствах клиентов (сберегателей, инвесторов) с относитель-
но низкими для них трансакционными издержками. Также выявлена их экономическая роль
– снижая трансакционные издержки и осуществляя мониторинг кредитных контрактов, по-
средники осуществляют трансформацию неликвидных активов в ликвидные обязательства.
Специфику деятельности финансовых посредников определили представители информа-
ционного подхода Хейн Е.Лилэнд и Д.Х.Пайл, выявившие, что для надежной и рентабель-
ной работы посредники используют специализированную информацию для самостоятель-
ного приобретения активов. Формирование собственного капитала посредника и высокое
качество приобретаемых им активов с низким уровнем риска являются необходимым усло-
вием его нормальной посреднической деятельности – поддержания высокой доли заемных
средств в формировании работающих активов.
На наш взгляд, трансакционные и информационные подходы являются взаимодополняю-
щими и составляют базовую основу традиционного подхода финансового посредничества.
Посредники возникают как производители информации потому, что обеспечение трансак-
ционных и других посреднических услуг являются естественно взаимодополняемыми ви-
дами их деятельности. Их экономическая роль заключается в снижении трансакционных
издержек и осуществлении мониторинга кредитных контрактов; трансформации неликвид-
ных активов в ликвидные обязательства.
Финансовые посредники и рынки просто необходимы друг другу. Без посредников ин-
формационные барьеры будут ограничивать доступ инвесторов к рынкам, которые вынуж-
дены, будут сворачивать свой бизнес. Тогда как посредники более эффективно управляют
16
своими рисками. Перед банками и другими финансовыми посредниками стоит цель освое-
ния новых путей для снижения издержек участия, что позволяет большому числу инвесто-
ров получить возможность управлять своими рисками [7].
Список литературы:
1. Попова Е. М,. Львова Ю. Н. Инвестиционно-финансовые посредники на фонодовом
рынке Росси: Учеб.пособие. Спб.:изд. СПбГЭФ, 2003.
2. Гальцов П. Ю. Институциональная среда рынка капитала. Саратов: изд. СГСЭУ, 2004.
3. Финансовые институты и экономическое развитие: Колл. Монография / Отв.ред.
Д.В.Смыслов. М.: ИМЭМОРАН, 2006.
4. Голева О. И. «К вопросу об институциональныхосновах финансового посредничества»
ВЕСТНИК ФА №42007. С 48-52
5. Баирова Н. И. Фиансовые посредники в трансформации сбережений: Дисс....канд.
эк.наук. Волгоград, 2006.
6. С.С.Корнева Финансовое посредничество: институциональный анализ
7. Донецкова О. Ю. «Природа и специфика финансового посредничества» ВЕСТНИК
ОГУ №13(119) / декабрь 2010 г. 148-152 с.
Амангельды М.А. – студент, специальность «Экономика»
АО «Финансовая академия», г. Астана
murat_a@maіl.ru
Научный руководитель: к.э.н. Назарбекова Д. Б.
ОСОБеННОСТИ СОВРеМеННЫХ ЭКОНОМИЧеСКИХ КРИЗИСОВ
И АНТИКРИЗИСНОе РегУлИРОВАНИе В РК
Экономике неведомо состояние покоя, неравномерный ее характер чередуется с поступа-
тельным и равномерным. Подъем экономики переходит в недопроизводство, а затем пере-
производство. В связи с этим экономика может находиться в условиях подъема или спада.
Выше приведенные изменения сигнализируют о цикличности экономических процессов.
С помощью воздействия разных факторов общественное производство, рассматриваемое в
пространстве и во времени, всегда динамично.
Что касается механизма развития современного кризиса, то его основными особенностя-
ми являются:
– современный циклический кризис имеет глобальный характер, поскольку выходит за
рамки обычного циклического. Начавшийся в условиях глобализации, этот кризис носит
небывалый по масштабам характер, охватывая практически все динамично развивавшиеся
в последнее десятилетие страны и регионы. При этом кризис наносит больший ущерб тем
странам, которые имели наибольший успех в последнее десятилетие, и напротив, застойные
страны пострадали на сегодняшний день от него в меньшей степени;
– характер кризиса прогнозируется затяжным, начало которого знаменовалось специфи-
ческими предвестниками его прогрессирования, слабо учтенными практикой в силу недо-
статочного осмысления финансовых инноваций;
– современный кризис также носит и структурный характер, так как требует серьезного
обновления структуры мировой экономики и ее технологической базы, ориентируя их на
развитие, в первую очередь, производительности труда, которая по большей части связана с
инновационными технологиями. Сейчас неизвестно, какие структурные изменения после-
дуют, однако результатом явно будет перераспределение сил в отраслевом и региональном
отношениях, ведущее к уничтожению монополярного мирового пространства;
– достигнуто беспримерное единение политических и экономических верхов мира в
борьбе с кризисом. Результаты этого единения еще спорны, но его благоприятное воздей-
17
ствие сомнений не вызывает. Оно состоит в единогласной констатации факта необходимо-
сти изменения мировой финансовой системы и несовершенства ее архитектуры. При этом
следует выделить, что самостоятельное восстановление роста будет осуществлять в той
или иной степени каждая национальная экономика, но с учетом новых явлений в развитии
мировой финансовой системы.
Так же особенностью современного кризиса является – ношение кризисом инновационного
характера, другими словами он связан с состоявшимися и бурно развивающимися инновациями
мировой финансовой системы, не учтенными соответствующим образом мировой практикой.
Характеристика антикризисных мер проводимых правительством РК.
При характеристике антикризисные меры в целом, важно учесть один момент – необ-
ходимо различать «антикризисное управление», вырабатывающее способы превозмогать
убыточность отдельного предприятия, другими словами самостоятельной хозяйственной
единицы, и «антикризисное регулирование», относящееся к государственным мерам в мас-
штабах всей экономики. Учитывая это, мерами антикризисного регулирования являются:
– поддержка малой предпринимательской деятельности;
– расширения и эффективная реализация инновационного потенциала отечественной
экономики;
– поддержка инвестиций;
– развитие социального партнерства;
– предотвращение утечки капиталов из Казахстана и их возврат в национальную экономику;
– проведение жесткой денежной политики;
– обеспечение стабильности национальной валюты и др.
Меры же антикризисного управления предприятием можно разделить на две группы:
Во-первых, меры, принимаемые по заданию менеджеров и собственников кризисного
предприятия. Следующие мероприятия относятся к этой группе:
– проверка финансового положения предприятия (анализ и оценка имущественного со-
стояния предприятия, исследование и оценка ликвидности и платежеспособности предпри-
ятия, оценка финансовой устойчивости предприятия);
– анализ внутренних и внешних аспектов с целью освещения причин кризиса;
– создание плана и программы действий по освобождению из кризисной ситуации;
– мероприятия по освобождению от кризиса – погашение просроченной кредиторской
задолженности или ее реструктурирование на длительный срок;
– преобразование финансово-хозяйственной деятельности;
– разработка программ по предупреждению будущих кризисов.
Во-вторых, меры, используемые в качестве процедур, предусмотренных законом Респу-
блики Казахстан «О реабилитации и банкротстве». В этом случае антикризисное управление
проводится в интересах и по желанию кредиторов предприятия находящегося в кризисной
ситуации. Они ставят перед собой следующие цели: погашение кредиторской задолженно-
сти предприятия с истекшим сроком; получение контроля над предприятием находящимся в
кризисной ситуации; переустройство собственности в свою выгоду; стабилизирование фи-
нансово-хозяйственной деятельности на предприятии.
Вышеперечисленные меры являются основой будущего перехода Казахстана на упре-
ждающую антикризисную стратегию.
Первым шагом упреждающей стратегии является начало в Казахстане второй пятилетки
индустриально-инновационного, которая несет цель организации экономики, которая не бу-
дет зависеть от сырьевых ресурсов.
Вторым шагом является принятие Казахстаном Государственной программы инфра-
структурного развития «Нұрлы Жол». Переход национальной валюты тенге к плавающему
курсу это важный аспект антикризисных мер.
Третьим шагом станет реализация «Плана Нации. Сто конкретных шагов по реализации 5-ти
институциональных реформ». Над законотворческим обеспечением Плана Нации работает Пар-
18
ламент Республики Казахстан. В котором содержится более 80 законов. Они вступят в силу с 1
января 2016 года. Будут устранены административные преграды для среднего и малого предпри-
нимательства, совершенствуются государственное управление, здравоохранение и образование.
Четвертым шагом Казахстан уже имеет необходимый государственный фонд и золотова-
лютные резервы.
Пятым шагом, по поручению Президента Республики Казахстан созданы продуманные
варианты действий на случай снижения цен на нефть.
В качестве шестого шага, парусами экономического роста в Казахстане являются новые
отделы экономики, создаваемые как часть инновационной индустриализации. Демонстра-
цию прогресса проявили многие обрабатывающие предприятия. В течение пять лет про-
изводительность обрабатывающей промышленности увеличилась в 1,3 раза, производство
строительных материалов и химическая промышленность – в 1,7 раза. Выпуск изделий ма-
шиностроения проявил рост в 2,2 раза, а экспорт – в 3 раза. Более 800 индустриальных про-
ектов получили реализацию. В 2015 году на 15 процентов выросла металлургическая про-
мышленность, химическая получила развитие на 3,2 процента. Производство минеральной
продукции также получило развитие на 3,2 процента, а одежды – на 4 процента. Прогнозы
Всемирного Банка и Азиатского Банка Развития предвещают для Казахстана более высокие
темпы экономического роста в 2016 году [2].
Седьмым шагом, у казахстанцев меняется экономическое поведение. Замечен рост про-
изводительности труда, более чем на 60 процентов [2].
В рамках упреждающей антикризисной стратегии также можно выделить пять направле-
ний антикризисных и структурных преобразований:
1.Стабилизация финансового сектора
Важнейшей задачей для Казахстана является быстрая стабилизация финансовой системы,
подготовка её в соответствующее состояние для встречи с новой глобальной реальностью.
Ниже перечислен ряд мер для улучшения ситуации:
– снижение налоговой нагрузки;
– систематизация управления государственными финансами, отмена незаконно и необо-
снованно предоставляемых льгот в процессе предпринимательской деятельности;
– установка строгого наказания за незаконный вывоз капитала за пределы страны и укло-
нение от уплаты налогов;
– обеспечение необходимого уровня предложения кредитных ресурсов по доступным
для производственной сферы процентным ставкам;
– устранение условий для перехода денежных средств в сферу краткосрочных финансо-
вых спекуляций, не опосредованных расширением производства;
– ввод системы целевого управления денежных потоков;
– применение методов «оконного» кредитования по сниженным процентным ставкам от-
раслей с низким уровнем рентабельности;
2.Оптимизация бюджетной политики
Как отметил Н. А. Назарбаев «Жить по средствам» – это наш проверенный принцип и пра-
вильная модель бюджетной политики, особенно в условиях влияния глобального кризиса.
3. Приватизация и стимулирование экономической конкуренции
В данное время необходимо максимально эффективно использовать внутренние ресурсы для
достижения плавного экономического развития. С этой целью необходимо пользоваться двумя
эффективными инструментами – масштабной приватизацией и расширением конкуренции.
4. Основы новой инвестиционной политики
Следующие показатели Казахстану необходимо поддерживать следующее десятилетие:
– обеспечение ежегодного роста экономики на уровне 5 процентов;
– увеличение экспорта обработанных товаров не менее чем в 2 раза по сравнению с 2015
годом и довести его до 30 миллиардов долларов в год;
19
– увеличение ежегодного объема инвестиций в экономику более чем на 10 миллиардов
долларов, а в целом за 10 лет – не менее чем на 100 миллиардов долларов;
– создание более 660 тысяч новых рабочих мест, увеличение производительности труда
в 2 раза [2].
5. Новая социальная политика
Принимая участие в социальной сфере государству необходимо ограничиваться под-
держкой социально уязвимых слоев населения и снабжением инвестиций в человеческий
капитал. Адресная государственная помощь может оказываться лишь нуждающимся граж-
данам, на основе оценки их реальных доходов и условий жизни. Все остальные граждане
должны зарабатывать своим трудом. Рассматривая необходимость учета особых потреб-
ностей некоторых категорий граждан правительство должно установить разные величины
прожиточного минимума с переоценкой его структуры.
В данный момент весь мир находится в начальной стадии мирового экономического
кризиса. Проведение антикризисной политики является одной из важнейших обязательств
государств. Выполняя эту обязанность, государственные органы Республика Казахстан
подготовили упреждающую антикризисную стратегию. Принимая во внимание всю ранее
приведенную информацию можно сделать вывод, что антикризисные меры, принимаемые
правительством Республики Казахстан в будущем должны эффективно справиться с нега-
тивными последствиями экономической рецессии.
Список литературы:
1. Антикризисный менеджмент. Учебник / под. ред. проф. Грязновой А.Г. – М.: Ассоциа-
ция авторов и издателей «ТАНДЕМ», Издательство ЭКМОС, 1999.
2. Республика Казахстан. Президент (1990–; Н.А.Назарбаев). Послание Президента Ре-
спублики Казахстан народу Казахстана: «Казахстан в новой глобальной реальности: рост,
реформы, развитие»// 2015. –30 ноября.
3. Попов Р.А. Антикризисное управление. – М.: Высш. шк., 2004.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Әбибулла е., Тұрарбек А - Сборник III республиканской научно-практической конференции магистрантов

text:
Әбибулла е., Тұрарбек А. – студенты, «Кеден ісі» мамандығы
АҚ «Қаржы Академия», Астана қ.
1701.86@mail.ru
Ғылыми жетекшісі: магистр, оқытушы Байтуова Л. Т.
МАТеРИАлДЫҚ еМеС АКТИВТеРДІ БАҒАлАУ ЖӘНе ТҮгеНДеУ
Материалдық емес активтер актив ретінде болашақта экономикалық олжа әкелетін ак-
тивтер ретінде танылады. Өз кезегінде, материалдық емес активтердің құны, активтердің
белсенді нарығы бар кезде ғана дұрыс анықталуы мүмкін: кез-келен уақытта мәміле жаса-
уға ынта білдіруші сатып алушы мен сатушыны табуға және бұндай кезде сатылатын және
сатып алынатын тауардың бағасы да халық үшін қолайлы болады.
Біршама материалдық емес активтердің белсенді нарығы болмайды, өйткені олар өте си-
рек кездеседі, мысалға, тауар белгілері, басылым атауы, кино мен музыкаға берілген автор-
лық құқықтары және бір актив үшін төленген сомасы, осы тәріздес басқа активтің құнын
өлшеу үшін, негіз бола алмайды. Сондықтан көптеген материалдық емес активтердің құ-
нын, әдетте, екі жақтың келісімі бойынша анықтайды.
Материалдық емес активтер танылған кезеңінен бастап бастапқы құны бойынша бағала-
нады. Материалдық емес активтердің бастапқы құны олардың алынған тәсіліне байланысты
болып келеді: сырттан түссе немесе шаруашылық жүргізуші субьектінің өз күшімен жасалса.
213
Құн қағидасына сәйкес, материалдық емес активтер сатып алынған кезде сол құны бой-
ынша көрініс табуы тиіс. Сатып алу құнына сатып алумен байланысты барлық шығындар
енгізіледі, соның ішінде сатып алынған бағасы, тасымалдау шығыны және т.б. Егер де ма-
териалдық емес активтер бартерлік негізде алынса, онда олардың бағасы нарықтық немесе
осы тәрізді материалдық емес активтер құны бойынша анықталады [1].
Егер материалдық емес активтің бастапқы құны несие есебінен алынса,онда ол несие
үшін төленетін пайызбастапқы құнына қосылмайды, ал ол кезеңдік шығысқа жатқызылады.
Егер материалдық емес активтің бастапқы құны мемлекеттің есебінен тегін алынса,онда ол
сату немесе белсенді нарықтағы материалдық емес материалдық емес активтерінің тап осы
түрінің құны бойынша танылады.
Материалдық емес активтердің түсуі мен шығарылуы материалдық емес активтерді қа-
былдау-беру актісімен беріледі. Актіде материалдық емес активтердің түрі дәл аталады және
кәсіпорынға берілген күні ,обьектінің сипаттамасы, оның бастапқы құны аморизация норма-
сы және басқа қажетті мәліметтері көрсетіледі. Материалдық емес активтердің нақты барлығы
мен қозғалысы есепке алу 2700 «Материалдық емес активтер» бөлімшесінің шоттарында жүр-
гізіледі. Осы шоттардың дебеті бойынша материалдық емес активтердің келіп түскен айдың
басы мен аяғындағы қалдықтары көрсетіледі де, ал кредиті бойынша материалдық емес актив-
тердің есептен шығарылғандары көрсетіледі. «Материалдық емес активтер» бөлімшесінің шот-
тары бойынша есепке алу «Материалдық емес активтердің мүліктік есеп карточкасында» жүр-
гізіледі. Карточка кәсіпорынға түскен материалдық емес активтердің барлық түрлерін есепке
алу үшін қолданылады. Материалдық емес активтер бухгалтерліқ есептің № 28 «Материалдық
емес активтердің есебі» стандартына сәйкес келесі бағалар бойынша есепке қабылданады:
Бастапқы құны – бұл материалдық емес активті сатып алу немесе құру кезінде төлен-
ген ақшаның немесе оның эквиваленттерінің сомасы немесе басқа да өтемдердің ағымдағы
бағалар бойынша құны. Материалдық емес активтің бастапқы құнын өлшеу материалдық
емес активтің сырттан сатып алынуына немесе ұйымның өзі құруына байланысты.
Матетиалдық емес активтер сатып алу, ұйымның бірігуі, мемлекеттік субсидия есебінен,
айырбастау арқылы түседі.
Ақша несесе оның эквивалентіне сатып алу нәтижесінде түскен материалдық емес ак-
тивтің бастапқы құны, өтелмейтін салықтар мен алымдарды қосқанда, ұйымның оны сатып
алуға жұмсаған нақты шығындарының және материалдық емес активті арналуы бойынша
пайдалануға дайындаумен тікелей байланысты ке келген басқа да шығындардың сомасы
ретінде мойындалады.
Бірігу бөлігі ретінде түскен материалдық емес активтердің бастапқы құны сатылу құны
бойынша мойындалады.
Сату құны – бұл хабар алмасқан және келісім жасауға дайын екі тәуелсіз жақтардың
арасында материалдық емес активті айырбастау мүмкін болатын құн. Егер ұйымның бірігу
бөлігі ретінде алынған материалдық емес активтердің сату құнын дұрыс анықтау мүмкін
болмаса, онда активтер бөлек материалдық емес активтер ретінде мойындалмайды, бірақ
гудвилге қосылады.
Сатып алушы материалдық емес бапты ол сатып алынатын ұйымның қаржылық есеп беруінде
материалдық емес актив ретінде мойындалмаған болса да материалдық емес активті мойындау
анықтамасы мен тұжырымына жауап берсе, материалдық емес актив ретінде мойындайды [2].
Мемлекеттен номиналды сомасына тегін алынған немесе мемлекеттік субсидия есебінен
алынған материалдық емес активтің бастапқы құны берілген материалдық емес актив түрі
үшін белсенді нарықты ескере отырып анықталған дұрыс сату құны бойынша мойында-
лады. Берілген материалдық емес активтер түрі үшін белсенді нарық болмаған жағдайда
оның бастапқы құны нөлдік немесе номиналды құны бойынша немесе материалдық емес
активті арналуы бойынша пайдалануға дайындаумен байланысты нақты шығындардың со-
масы бойынша мойындалады.
214
Ұқсас емес активке айырбастау нәтижесінде түскен материалдық емес активтің бастапқы
құны айырбаста алынған активтің алынған немесе төленген ақшаның сомасына түзетілген
сату құны бойынша мойындалады. Ұқсас активке немесе ұқсас активке қатысу үлесіне ай-
ырбастау активінің бастапқы құны құны айырбастау активінің баланстық құны бойынша
мойындалады. Мұндай айырбас табыс әкелмейтін келісім болып есептеледі.
Ұйымның өзі құрған материалдық емес активтердің бастапқы құны материалдық еме
баптың материалдық емес активті мойындау анықтамасы мен тұжырымына сәйкес келу
сәтінен бастап жасалған, активті құруға және оны арналуы бойынша пайдалануға дайында-
уға таратылып жатқызылуы мүмкін болатын нақты тікелей шығындар мен үстеме шығын-
дардың сомасы бойынша мойындалады.
Материалдық емес баптың материалдық емес активтерді мойындау анықтамасы мен тұжыры-
мына сәйкес келу сәтіне дейін материалдық емес бапқа жұмсалған шығындар активтердің баста-
пқы құнына кіргізілмейді және олар жасалған есепті кезеңнің шығындары болып мойындалады.
Баланстық құны – бұл материалдық емес активтердің қаржылық есеп беруде көрініс та-
батын сомасы. Ол бастапқы құн мен жиналған тозу сомасының арасындағы айырмашылық
ретінде анықталады.
Тозу құны – бұл активтердің бастапқы құнынан жойылу құнын алып тастағанға тең. Ма-
териалдық емес активтердің пайдалы қызмет ету мерзімінде оның тозу құнын жүйелі түрде
бөлу амортизация деп аталады.
Жойылу құны – бұл ұйымның материалдық емес активтердің пайдалы қызмет ету
мерзімінің соңында сату бойынша шығындарды шегеріп тастағаннан кейін материалдық
емес активтерден алуға күтетін сомасы.
Материалдық емес активтердің жойылу құны келесі жағдайларда нөлге тең деп есептеледі.
– пайдалы қызмет ету мерзімінің соңында оны сатып алу туралы үшінші жақпен келісім жоқ;
– берілген материалдық емес активтер түрі үшін белсенді нарық жоқ, соған байланысты: актив-
тердің жойылу құны берілген нарыққа сілтеме арқылы дұрыс анықталуы мүмкін емес және осын-
дай нарықтық активтің пайдалы қызмет ету мерзімінің соңында болуының ықтималдығы жоқ.
Материалдық емес активтердің бухгалтерлік есебі келесілерді қамтамасыз ету керек [3]:
– олардың түсуімен, орын ауыстыруымен және шығуымен байланысты барлық өзгері-
стерді уақытылы және дұрыс құжаттау және есепте көрсету;
– материалдық емес активтердің әрбір обьектісін сақталуы мен тиімді пайдаланылуын
бақылау;
– материалдық емес активтердің амортизация сомасын уақытылы, дұрыс есептеу және
есепте көрсету;
– материалдық емес активтерді сатудың және басқалай шығуының нәтижелерін есепте
дәл көрсету;
– материалдық емес активтерді түгелдеуді уақытылы және толық жүргізу және түгелдеу
нәтижесін есепте көрсету.
Материалдық емес активтер есебінің тәртібі аталған реттілік бойынша жүреді.
Материалдық емес активтерді мүліктік түгелдеу кезінде кәсіпорынның меншік құқығы
бар материалдық емес активердің нақты бары мен жоғын; олардың баланста дұрыс және
уақытында көрсетілуін, материалдық емес активтердің тозуын есептеудің дұрыстығын, мо-
ральдық тозуға ұшыраған активтерін тексереді.
Негізгі құжаттарда материалдық емес активтер обьектілердің егжей – тегжейлі сиптта-
масы болуы керек, олардың бастапқы құны, пайдалану мерзімі, амортизациялау нормасы,
пайдаланылатын обьектінің құрылымы және басқа мәліметтері көрсетіледі. Материалдық
емес активтерді мүліктік түгендеу барысында обьектінің нақты барын және кәсіпорынның
оны пайдалану құқығын растайтын құжаттары да тексеріледі. Бұл құжаттарға материалдық
емес активтердің обьектісі немесе оны пайдалану тәртібін сипаттайтын және кәсіпорынның
мүліктік құқықтарын растайтын құжаттары жатады.
215
Материалдық активтерді сипаттайтын немесе олардың пайдалану тәртібін белгілейтін,
сондай – ақ кәсіпорынның мүліктік құқын қуаттайтын құжаттар жатады.
Шаруашылық жүргізуші субьектінің қаржылық есеп беруінде материалдық емес ак-
тивтерінің есебі үшін қабылданған есеп саясаты ашылуы керек, атап айтқанда: амортиза-
цияны ашу үшін пайдаланатын тәсілі, пайдалы қызмет ету мерзімі немесе пайдаланатын
амортизациялық нормасы, жалпы баланстық құн және есептік кезеңнің басы мен аяғына
жинақталған амортизацияның сомасы, кәсіпорынның өзі жасаған материалдық емес актив-
тердің баланстық құны және тағы басқалары көрсетіледі.
Сондай – ақ қаржылық есеп беруде: материалдық емес активтердің түрі, баланстық құны,
материалдық емес активтердің амортизацияланбай қалған кезеңі; иелік ету құқығы шектел-
ген материалдық емес активтердің баланстық құны; міндеттемесі бойынша кепілдік ретінде
берілген активтердің жалпы баланстық құны, материалдық емес активтер бойынша алынған
міндеттемелердің сомасы да ашып көрсетіледі.
Қаржылық есеп беруде есептік кезеңдегі шығыс деп танылған шығындар сомасы да
ашылуы тиіс: бағдарламалық жабдықтау шығындары; компанияның жарнама шығында-
ры; субьектіні құру кезіндегі жұмсалған шығындар; материалдық емес активтерді алумен,
күшейтумен, жинақтаумен, қолдаумен және басқа да шығындар сомасы мен байланысты
шығындар сомасы көрсетіледі. Субьект одан басқа да материалдық емес активтерді есептік
бағалау өзгерістерінің нәтижесі және сипатын, олардың материалдық алдарын ашу керек.
Әдебиеттер тізімі:
1. Витулева Т. Материалдық емес активтерді тану және бағалау. Бухгалтер бюллетені. 2002ж.
2. Назарова В. Материалдық емес активтер бойынша шегерімдер. Бухгалтер бюллетені. 2001ж.
3. Айрих Н. Материалдық емес активтерді есепке алу. Бухгалтер бюллетені. 2006ж.
Әділханова О. Н. – магистрант, мамандық «Есеп және аудит»
«Қаржы академиясы» АҚ, Астана қ.
kunsulu_sz@mail.ru
Ғылыми жетекшісі: э.ғ.к. Қажмухаметова А.А.
ӨНДІРІСТІК ҚОРлАРДЫҢ ХҚеС СӘЙКеС БАҒАлАУ
Кәсіпорында материалдық ресурстар шығындары өнімнің өзіндік құнында басым үлкен
үлес салмаққа ие. Сондықтан олардың пайдалану барысын бақылауды күшейту кәсіпорын-
ның рентабельділігі деңгейіне және оның қаржылық жағдайына ықпал етеді. Материалдар-
ды өндіріске босату барысында оларды қалай ескеретіндігімізден өндіріс шығындарының
есебі дұрыстығы байланысты болады, нәтижесінде өнімнің өзіндік құнының қалыптасу
дұрыстығы байланысты болады. Бұл өз кезегінде кәсіпорынның қаржылық нәтижелерінің,
оның пайдасының қалыптасуына тікелей ықпалын тиігзеді.
Тауарлық-материалдық қорлар–бұл өндірістік циклде пайдаланылатын әр түрлі еңбек
заттары болып саналады. Олар бір өндірістік процесте тұтынылады және толығымен жаңа
құрылған өнімге өз құнын көшіреді.
Стандарт (2 ХҚЕС) шығындарды анықтау және оның шыңындар ретінде келесі танылуы
бойынша тәжірибелік нұсқаулар береді: қорлар – бұл активтер:
– қалыпты қызмет жүрісінде сату үшін тағайындалған;
– өндіріс процесінде осындай сату үшін; немесе
– өндірістік процесте немесе қызметтер көрсету барысында пайдалану үшін арналған
шикізат пен материалдар түрінде [1, б. 2].
Тауарлық-материалдық қорлар кәсіпорынның анағұрлым маңызды активтерінің бірі бо-
лып және түсім көздерінің бірі ретінде саналады, олардың есебі мен бағалауы қаржылық-ша-
руашылық қызметтің нәтижелері жөнінде есепке және балансқа үлкен шамада ықпал етеді.
216
Өткізудің мүмкінді таза сату құны –бұл активті сату бойынша есептік шығындарды және
өңдеу бойынша есептік шығындарды шегергендегі қалыпты қызмет барысындағы есептік
сату бағасы саналады.
Әділ құн –бұл активке айырбастауға болатын сома, немесе жасауға тілек білдірген, жақ-
сы хабардар адамдар, бір бірінен тәуелсіз жақтар арасында осындай мәміле жасау барысын-
да міндеттемені есепке алуға болатын сома.
Қорлар келесідей жіктеледі [2, б.2]:
– қайта сату үшін сатып алынатын және сақталатын тауарлар;
– қайта сату үшін тағайындалған мүлік (жер, ғимараттар, автомашиналар және т.б.),
– ұйымдармен өндірілген және сату үшін арналған дайын өнім;
– дайын өнім (немесе қызметтер) өндірісі үшін тағайындалған, сонымен қатар өз өн-
дірісін қамтамасыз ету үшін тағайындалған шикізат пен материалдар;
– аяқталмаған өндіріс–бұл келесі өңдеу үшін тағайындалған жартылай фабрикаттар, дай-
ындық кезеңіне жетпеген өнім;
– басқа көмекші қорлар.
2 ХҚЕС сәйкес қорлар өзіндік құн мен өткізудің таза құны ішінде екі шаманың ең кіші
мәндісі бойынша бағалануы тиісті [1, б. 548]. ХҚЕС 2 п.25 сәйкес өткізудің таза құны бойын-
ша материалдар бағаланады, құндылықтардың өзіндік құны өтелмейтін болуы мүмкін, себебі
қорлар зақымдалады, толықтай немесе жартылай ескіреді және сәйкесінше оларға бағалар
төмендейді, сонымен қатар сату алыдндағы дайындыққа немесе өткізуді жүзеге асыруға баға-
ланған шығындар өсуі мүмкін. Осы жағдайда құндылықтардың баланстық құны өткізуден
күтілетін немесе материалдық құндылықтарды пайдаланудан күтілетін сомадан аспайды.
2 ХҚЕС «Қорлар» ұсынылған бағалау әдістерін қарастырайық:
1. Орташа салмаөталған құн бойынша әдісі өндіріске босатылған, сол сияқты есепті кезең
соңында пайдаланылмаған қалған есепті кезеңдегі қозғалыста болған материалдардың әрбір
бірлігінің орташа құны базасында анықтауға және есептеулерді пайдалануға негізделген.
2. ФИФО – материалдарды есепті кезеңнің соңына есепке алынатын матераилдардың
құнын ескерек отырып, есепті кезеңде бастапқы сатып алулардың өзіндік құны бойынша
шығынға жазуды жорамалдайды.Яғни, ең алдымен, есепті кезеңнің соңына пайдаланыл-
маған материалдардың өзіндік құны анықталады.
3. Арнайы теңестіру әдісі – әдетте өзара ауыстырылмайтын және арнайы жобалар не-
месе тапсырыстар үшін тағайындалған тауарлық-матераилдық құндылықтардың бірлігінің
өзіндік құны есептеледі (жұмсалынған материалдарды бағалау мақсатымен әрбір партияны
түгендеу жүргізумен қатар материалдарды топтамалық есеп әдісін ұйымдастыру мүмкіндігі
болса ғана пайдаланылады).
4. ЛИФО – материалдардың «келесі болып түсті – бастапқы болып кетті» бағалар бойын-
ша шығынға жазылады деп жорамалдайды. Осы әдіс барысында түсулердің құнымен бірге
босату құны теңдеуі үшін түзетулер қажет. Бұл әдіс алмастыру бағасы әдісіне ұқсас.
Шаруашылық субъектіде құндылықтарды бағалаудың әр түрлі әдістерін таңдау мүмкіндігі
бар, бірақ әдіс таңдалған соң ол бір есепті кезеңнен басқасына кезектеліп пайдаланылуы тиісті.
Бірақ, материалдардың бір түрі үшін тек бір ғана әдіс қолданылуы тиіс екендігін есте
ұстаған жөн. Бағалау әдістерін таңдау субъектінің есеп саясатында бекітіледі. Әдісті, егер
маңызды негіздер болса ғана өзгертуге болады, мұнда көшіру себептері мен зардаптары
жылдық қаржылық есептіліктің түсініктеме қағазында түсіндірілуі тиісті. Тауарлық-мате-
риалдық құндылықтардың есебі бойынша есеп саясатын қалыптастыру барысында бухгал-
тер бағалау әдістерінің әрқайсысын талдайды және ұсынылған әдістердің қайсысы:
– бухгалтерлік балансты анағұрлым шынайы бағалауға әкелетінін қарайды;
– өткізуден соңғы табыстарды қоса сатып алу бойынша соңғы шығындардың сәйкестігін
қарайды;
– тауарлық-материалдық қорлардың әрбір бабы ұқсас болуы талап етуін қарайды;
– дефляция кезеңінде таза табыстың анағұрлым төменгі мәніне әкелетінін қарайды;
– инфляция кезеңінде таза табыстың анағұрлым төменгі мәніне әкелетінін қарайды;
217
– сатып алу бойынша бастапқы шығындарды өткізуден кезекті табыстарды қоса салы-
стыруға әкелетіндігін қарайды;
– инфляция кезеңінде таза табыстың анағұрлым жоғарғы мәніне әкелетінін қарайды;
– дефляция кезеңінде таза табыстың анағұрлым жоғарғы мәніне әкелетінін қарайды;
– инфляция нәтижелерін теңестіруге әкелетіндігін қарайды [
1
, б. 119].
Қорлар өзіндік құн мен өткізудің таза құнынан анағұрлым кіші мәні бойынша бағаланады.
Қорлардың өзіндік құны құрамына сатып алу, өңдеуге барлық шығындар, ағымдық
жағдайына және оларды ағымдық орналасу орнына оларды жеткізу мақсатында өндірілген
басқа шығындар кіреді.
ХҚЕС (IAS) 2 сәйкес қорлардың өзіндік құны сатып алу мен өңдеуге жатқызылатын
нақты шығындарға сәйкес құралады. Бірақ, егер нәтижелер шамамен өзіндік құнның мәнін
мазмұндаса, онда қорлардың өзіндік құнын қалыптастыру барысында келесі әдістерді пай-
далану ұсынылады:бөлшек сауда ұйымдары үшін – бөлшек бағалар әдісі; өндірістік ұй-
ымдар үшін – нормативтік шығындар әдісі.
Қорлардың өзіндік құны келесі жағдайларда азаюы мүмкін:
а) қорлардың зақымдалуы (бұзылу, сыну, ақаулар);
б) қорлардың толық немесе бөлшектей ескіруі;
в) сату бағасының төмендеуі (болашақ табысты жоғалту);
г) аяқтау немесе сатуды іске асыруға шығындарды арттыру.
Өзіндік құннан төмен, өткізудің таза құнына дейінгі қорларды шығынға жазу сақтық қағи-
дасына жауап береді: активтер ұйымның балансында оларды сатудан немесе пайдаланудан
күтілетін сомадан жоғары шамада ескерілмеуі керек. Мұнда қорларды олардың жіктемесі не-
гізінде шығынға шығару жөнді емес. Мысалы, жабдықтау қызметімен айналысатын ұйымдар
әдетте әрбір жеке қызмет түріне жеке сату бағасы бекітілетін әрбір жеке қызмет түрі бойын-
ша шығындарды аккумуляциялайды және осылайша ол жеке бап ретінде қарастырылады.
Қорлар, әдетте, мүмкінді өткізудің таза құнына дейін кезең кезеңмен шығынға жазыла-
ды. Бірақ, кейбір жағдайда тауарларды ассортимент бойынша, тағайындалуы немсе соңғы
пайдаланылуы бойынша топтарға біріктіреді.
Өткізудің мүмкінді таза құны есебі есептеулер орындау сәтіне өткізуге арналған қорлар
санына қатысты ең сенімді дәлелдерге негізделеді.Өткізудің мүмкінді таза құны есептеу
барысында осы қорлардың тағайындалуын ескеру керек, есепті кезең аяқталған соң болған
оқиғаларды осы оқиғалар болғандығын дәлелдейтін жағдайлар деңгейінде ескеру керек [3].
Материалдардың есебі №2 ХҚЕС «Қорлар» сәйкес ұйымдастырылуы тиісті. Қорлардың
есебін жүргізу алдында келесі міндеттер тұр:
– қорларды өз уақытылы және толық кірістіру барысын бақылау, сақталу орындарында
олардың сақталуын бақылау;
– қорлардың қозғалысы бойынша барлық операцияларды өз уақытылы және толық құжаттау;
– тасымалдау-дайындау шығындарын және сатып алынған қорлардың нақты өзіндік құ-
нын өз уақытылы және дұрыс анықтау;
– тасымалдау-дайындау шығындарын айналым шығындарына жазу негізделуі мен дұры-
стығын бақылау;
– қоймалық қорлардың жағдайын бақылау;
– өтімсіз және жатып қалған қорларды анықтау және өткізу.
Нарықтық экономикасы дамыған елдерде бухгалтерлік есеп, бухгалтерлік білім және кәсіби
этика халықаралық стандартармен және нормативтермен реттеледі. Көптеген елдерде есептің
халыақаралық стандарттары ұлттық стандарттарды өңдеу үшін база болып саналады [1,4].
Әр түрлі елдерде ХҚЕС пайдаланудың маңызы зор. Қаржылық есептіліктің сапасы жақ-
сарады, оның салыстырмалық деңгейі артады. Ал бұл өз кезегінде ел экономикасын дамыту
мен бекітуге маңызды ықпал етеді. ХҚЕС бухгалтерлік есепті интернациоландыруға, бух-
галтер кәсібін жетілдіруге ықпал етеді.
Әдебиеттер тізімі:
1. МСФО №2 «Запасы»// Бюллетень бухгалтера, 2011, № 2, с. 46-53
218
2. Салина А.П.Принципы бухгалтерского учета: Учебное пособие. – Алматы, Экономика,
2007, с. 203
3. Нурсеитов Э.О. Бухгалтерский учет в организациях. Издательство «ЛЕМ». – Алматы, 2009 г.
4. Назарова В.Л. Бухгалтерский учет хозяйствующих субъектов: Учебник /Изд. 4-е, пере-
раб. и доп. – Алматы: Экономика, 2011.
Жармагамбетова Н. А. – магистрант, специальность «Учет и Аудит»
«АО Финансовая академия»
zarina_130590@mail.ru
Научный руководитель – к.э.н., доцент Кажмухамбетова А.А.
АНАлИЗ ФОРМИРОВАНИя ОТЧеТА О ПРИБЫляХ И УБЫТКАХ
Для ОРгАНИЗАцИЙ
Важнейшей формой выражения деловой активности организации является величина те-
кущего финансового результата за определенный период от их предпринимательской (про-
изводственно-эксплуатационной), инвестиционной и финансовой деятельности, вся эта ин-
формация находит отражение в Отчете о прибылях и убытках (форма № 2).
Именно этот отчет отражает финансовое положение предприятия на отчетную дату, а
также достигнутые им в отчетном периоде финансовые результаты.
Отчет состоит из набора показателей, которые в сумме дают итоговый финансовый ре-
зультат – чистую прибыль или убыток. Основные показатели деятельности организации
идут в самом начале отчета – это выручка, себестоимость продаж, коммерческие и управ-
ленческие расходы – все это составляет финансовый результат (прибыль или убыток) от
продаж, т.е. от основной деятельности организации, ради которой она и создавалась [1].
Далее идут показатели других доходов и расходов, таких как проценты к получению и уплате,
прочие доходы и расходы, которые в сумме с полученным ранее результатам от продаж состав-
ляю показатель «Прибыль (убыток) до налогообложения». После того, как от этого показате-
ля вычтут налог на прибыль и прибавят изменение отложенных налоговых и активов и обяза-
тельств, получается итоговый финансовый результат – чистая прибыль или убыток за период.
В отчете о прибылях и убытках или примечаниях должен быть представлен анализ доходов
и расходов исходя из их характера, значимости и роли в компании. Предпочтительным является
вариант анализа в самом отчете. Для его проведения статьи расходов отчета разбиваются на под-
классы для выделения составляющих финансовых результатов по следующим характеристикам:
а) стабильность;
б) потенциал прибыли или убытка;
в) предсказуемость.
Эта информация формируется одним из двух способов анализа.
Первый способ представления информации (способ анализа) называется методом харак-
тера затрат. Этим способом в отчете о прибылях и убытках приводятся данные о расходах
компании в отчетном периоде по их характеру (по экономическим элементам): амортиза-
ция, закупки материалов, транспортные расходы, заработная плата и жалование, затраты на
рекламу. По функциональным направлениям расходы не группируются [2].
Целью любого анализа является оценка информации. Целью анализа отчета о прибылях
и убытках, который входит в состав финансовой отчетности, является сравнение имеющих-
ся сведений и создание на их базе новой информации, которая послужит основой для при-
нятия тех или иных решений.
Отчет о прибылях и убытках не только отражает прибыль или убыток как абсолютные
величины, но и содержит информацию о доходности, которая позволяет анализировать со-
ставляющие финансового результата.
219
Как известно, эффективность функционирования любого предприятия зависит от его
способности приносить необходимую прибыль. Оценить эту способность позволяет анализ
финансовых результатов, в ходе которого следует получить ответы на следующие вопросы:
– насколько стабильны полученные доходы и произведенные расходы;
– какие элементы отчета о прибылях и убытках могут быть использованы для -прогнози-
рования финансовых результатов;
– насколько производительны осуществляемые затраты;
– какова эффективность вложения капитала в данное предприятие;
– насколько эффективно управление предприятием.
Анализ финансовых результатов осуществляется в первую очередь на основе информа-
ции отчета о прибылях и убытках и, следовательно, в своих выводах базируется на показате-
ле так называемой учетной прибыли, т. е. прибыли, выявляемой по данным бухгалтерского
учета. В этой связи возникает ряд проблем, которые должны быть учтены при анализе.
Прежде всего, следует иметь в виду, что определение прибыли зависит от учетной поли-
тики предприятия и действующей методологии учета.
Кроме того, оценка составляющих финансовых результатов деятельности предприятия зависит
от выбранной его руководством финансовой политики. В данном случае речь идет о возможности
маневра (например, в части распределения затрат между готовой продукцией и незавершенным
производством, списания расходов будущих периодов, создания резервов), позволяющей управ-
лять величиной финансовых результатов как текущего, так и будущих периодов [3].
Отмеченные основные проблемы, связанные с использованием данных отчета о при-
былях и убытках, делают необходимым проведение анализа в два этапа: на первом этапе у
аналитика должны быть сформированы четкие представления о принципах формирования
доходов и затрат на предприятии (основной информацией для этого должна стать поясни-
тельная записка, раскрывающая учетную поли тику предприятия, все факты ее изменения и
влияние данных изменений на отчетность); на втором этапе проводится собственно анализ
отчета о прибылях и убытках.
Анализ отчета о прибылях и убытках обычно включает:
– структурный анализ отчета, выявление факторов – стабильных и случайных;
– оценку «качества» полученного финансового результата и прогнозирование будущих
результатов;
– анализ доходности.
В ходе структурного анализа выясняются основные соотношения, связанные с получени-
ем выручки от реализации, и произведенные с этой целью затраты. Информация для анали-
за продаж, необходимого для составления прогнозов на следующий период (периоды), до-
ступ на в полном объеме лишь внутреннему аналитику. В ходе такого анализа должно быть
установлено: каковы основные элементы получения выручки; насколько зависим спрос от
цен на продукцию (т. е. эластичность спроса); существует ли у предприятия возможность
приспособиться к изменению спроса путем модификации выпускаемой продукции или вве-
дения на рынок новых товаров; какова степень концентрации покупателей; насколько вели-
ка зависимость от основных покупателей; какова диверсификация продукции по географи-
ческим рынкам сбыта.
Для многоотраслевых предприятий или предприятий, функционирующих на различных
географических рынках сбыта, необходимо оценить информацию о доходах в разрезе от-
дельных сегментов сбыта. Дело в том, что вклад отдельных сегментов в получение общего
объема реализации, как правило, различен. Следовательно, для того чтобы оценить пер-
спективы многопрофильных предприятий, а также риски их деятельности, следует отдель-
но проанализировать доходы и расходы по каждому сегменту.
Другая проблема состоит в том, чтобы отойти от принятого в нашей стране налогового под-
хода к формированию себестоимости с включением в нее затрат, отражаемых в отчетности.
Во всем мире признается, что финансовая отчетность, на основе которой внешние пользовате-
220
ли принимают управленческие решения, должна содержать полную информацию о затратах,
связанных с производством и реализацией продукции, а не о той их части, что учитывается
при расчете налогооблагаемой базы. Именно сопоставлением полной суммы затрат с выруч-
кой определяется их эффективность. В противном случае расчет показателей эффективности
(рентабельности) затрат теряет экономический смысл. Следовательно, при анализе структуры
отчета о прибылях и убытках необходимо установить, какого подхода придерживается пред-
приятие при формировании показателей «Себестоимость реализованной продукции», «Адми-
нистративные расходы», «Расходы на реализацию продукции и оказанию услуг» [4].
Дополнительная информация о структуре расходов может быть получена при анализе
соотношений: «себестоимость/выручка»; «коммерческие расходы/выручка»; «управлен-
ческие расходы/выручка». По динамике данных соотношений делают выводы о том вни-
мании, которое уделяется на предприятии разным функциям управления: административ-
но-управленческой; коммерческо-сбытовой, а также о способности предприятия управлять
соотношением «доходы/затраты».
Одной из главных целей отчета о прибылях и убытках является прогнозирование буду-
щих доходов. Для этого необходимо рассмотреть каждый элемент отчета и оценить вероят-
ность его присутствия в будущем, для чего потребуется получить максимум информации о
составе соответствующих показателей.
Другим приемом оценки «качества» получаемой чистой прибыли (чистая прибыль рассма-
тривается как конечная характеристика наращения собственного капитала) является анализ
динамики внутренних показателей доходности: «результат от реализации/выручка»; «резуль-
тат финансово-хозяйственной деятельности/выручка»; «чистая прибыль/выручка». Очевид-
но, что каждый следующий показатель испытывает влияние все большего числа факторов.
Имея в виду, что последний показатель является обобщающим, расчет промежуточных по-
казателей используется для лучшего понимания причин его изменения. Цель такого анализа
– подтвердить стабильность получения данного чистого дохода с каждого рубля продаж.
Существуют иные, более глубокие, приемы анализа «качества» финансового результата.
Несмотря на многообразие методов прогнозного анализа финансовых результатов, на-
чиная с наиболее простых, основанных лишь на оценке структуры отчета о прибылях и
убытках, и кончая более сложными, предполагающими проведение анализа взаимосвязи
баланса и отчета о прибылях и убытках, ни один из них не способен устранить существую-
щей неопределенности результатов анализа.
Анализ отчета о прибылях и убытках позволяет оценить объемы реализации, величины затрат,
балансовой и чистой прибыли предприятия. При всей важности анализ бухгалтерской (финан-
совой) отчетности имеет ограничения. Прежде всего, успех анализа зависит от полноты и досто-
верности отчетной информации. Но, даже имея полную и достоверную информацию, анализ не
может дать однозначных ответов ввиду неопределенности будущего. В этом смысле анализ лучше
всего может быть использован для того, чтобы планировать возможности предприятия.
В рыночной экономике главным мерилом эффективности работы предприятия является
результативность. Понятие результативность складывается из нескольких важных состав-
ляющих финансово-хозяйственной деятельности предприятия.
Для анализа показателей отчета о прибылях и убытках используют общепринятые приемы:
– вертикальный анализ;
– горизонтальный анализ;
Вертикальный анализ – деление каждой расходной статьи годового отчета о прибылях и
убытках на чистые продажи для определения тех статей расходов, которые растут быстрее
или медленнее изменений в продажах.
Горизонтальный анализ – деление каждой расходной статьи отчета о прибылях и убыт-
ках отчетного года на соответствующую статью расходов базисного года для выявления:
– направлений и закономерностей изменений относительной значимости статей расходов
в течение определенного периода;
– поведения статей расходов в зависимости от изменения продаж.
221
В целом доходность любого предприятия может оцениваться с помощью абсолютных и
относительных показателей. Показатели первой группы позволяют проанализировать дина-
мику различных показателей прибыли (балансовой, чистой, нераспределенной) за ряд лет,
или, иными словами, провести «горизонтальный» анализ. Однако такие расчеты имеют ско-
рее арифметический, чем экономический смысл (если при этом не используются соответ-
ствующие способы их пересчета в сопоставимые цены и методология учета). Показатели
второй группы представляют собой различные соотношения прибыли и вложенного капи-
тала или прибыли и произведенных затрат. Первое соотношение принято называть рента-
бельностью, второе – прибыльностью деятельности.
Показателем, отражающим эффективность использования средств инвестированных в
предприятие, является рентабельность инвестиции.
Данный показатель используется в основном для оценки эффективности управления на
предприятии, характеристики его способности обеспечить необходимую отдачу на вложен-
ный капитал, определения расчетной базы для прогнозирования.
Показатель рентабельности инвестиций рассматривается в зарубежной практике финан-
сового анализа как способ оценки «мастерства» управления инвестициями. При этом счи-
тается, что, поскольку руководство компании не может влиять на величину уплачиваемого
налога на прибыль, в целях более обоснованного подхода к расчету показателя в числителе
используется величина прибыли до уплаты налога.
В заключении можно высказать мнение о том, что прибыль должна быть прогнозируема.
Данные о прибыли за несколько лет могут служить информацией для прогнозирования бу-
дущих результатов. Прогноз на получение предполагаемой прибыли должен быть интере-
сен не только для руководителей фирмы, но и для инвесторов, компаньонов.
Список литературы:
1. Радостовец В.К., Радостовец В.В., Шмидт О.И. Центраудит-Казахстан, 2002г.
2. Толпаков Ж.С. Бухгалтерский учет Караганда 2004
3. Астахов В.П. Бухгалтеский (финансовый) учет, Москва 2005
4. Карагусова Г. Налоги: сущность и практика использования. Алматы, 2004 10. Финан-
совая отчетность. Методические рекомендации по составлению финансовой отчетности.
«Издательство LEM» Алматы, 2005г.
Достарыңызбен бөлісу: |