title: Баязит ҧрпағы - Сайын Назарбекҧлы

text:
Баязит ҧрпағы.
Ақын деген осылай болар!
Қазақбай ҧрпағы.
Ӛсер елде ақын кӛп дейді екен, жақсылыққа
болар! Қазақ халқы –
ақын халық деп бекер айтпайды!
Қазтуған.
Бәрі де Алла тағаланың құдіреті ғой!
Ақын.
Жоқ, олай деп сіздер сӛз ӛзіңізге тигенде,
бастарыңды ала
қашпаңдар. Мен Алла тағаланың сіздерге не деп тұрғанын айтып
берейін бе?..
Дауыстар.
–
Айтыңыз!
–
Ӛлеңмен айтыңыз!
–
Сұраймыз!
Ақын сәл ойланып қалады. Жан
-
жағына қарап алады да, ӛлеңдетіп кетеді…
Ақын.
Бұ не деген халық еді ұмытшақ,
Бара жатқан мәңгүрттерге шын ұқсап.
168
Мал бағатын, от жағатын кім қалар
Бәр
-
бәріміз билік қуып құнықсақ.
Билеткен ем бәрін –
жерін, аспанын,
Ер еткен ем ер түркінің жастарын.
Бар әлемге ие еткем, бір кезде,
Игізіп ем дұшпанының бастарын.
Бүктіріп ем жау біткеннің тізесін,
Ойлап едік бүтіндер деп біз есін.
Бірін
-
бірі талап жеген аң мінез,
Пейіл азса елді қалай түзерсің?..
Түсінбеді жақсылықты жұрт толық,
Кете алмады қарындас боп, ұлт болып.
Ақыл кӛрді ел бұзардың сӛздерін,
Кете барды бақа
-
шаян, құрт болып.
Сұлтан емес айқайшысын қолдады,
Елес қуды –
бақ таластық жолдағы.
…Арманым
-
ай, жете алмадым дейді енді,
Бар айтары … әттең, бірлік болмады…
...Әттең, әттең, әттең бірлік болмады...
Ақын соңғы жолдарды назырқай айтады.
Томирис ҧрпағы.
Ағажан
-
ай! Нағыз кӛріпкел Сіз екенсіз!
Қазтуған ҧрпағы.Таң атқалы ортамызда отырғандай…
Едіге ҧрпағы. Ол кӛріпкелдіктен емес болар. Біздің таң
атқалы айтып тұрғанымыз бағзы замандардан бері халықтың
жүрегінде қатып жатқан жазылмас шері болар. Ақын кісі сол шерді
ӛлең сӛзбен ақтара салады.
Қазақбай. Құдай біледі, жаңағы біздің сұрағымызға да
жауапты осы кісі тауып бере алады...
Тмирис ҧрпағы. Ағатай, сіз ақын екенсіз. Арттағыларға үлгі
боларлықтай етіп, ата
-
бабаларымыздың қолы жетпей келе жатқан
169
ӛкініш пен ӛсиетін, мақсаты мен арманын ӛлең сӛзге сыйдырып
бере аласыз ба?..
Ақын. Елдің мұңы мен ӛкініші, арманы мен қуанышы туралы ой
ойлау ауыр болғанмен сӛз айту –
ақын үшін ең оңай нәрсе.
Сіздердің кӛңілдерің қалап тұрған сол сӛз кез
-
келген жәй адамның,
кез
-
келген ақынның жүрегіндегі жарасы.
Едіге ҧрпағы. Ақын інім! Алла тағала сәтін салып, біздерге
Қазығұрттың басында, әуелі, мына ақсақалға (Қазақбайды
кӛрсетеді) сосын саған кездестірді. Ӛсиет орындап жүргендердің де,
ӛз жолымен келгендердің де ойында бір сӛз, жүрегінде бір арман!
Оның аты –
бірлік, татулық! Осы сӛзді біздердің бабаларымыз мың
жыл бұрын ӛсиет еткен екен. Бүгінгі байқағанымыз ол сӛз жалпы
халық арманы екен. Мың жыл бұрын ӛмірден ӛткеннің де дәл бүгінгі
тірінің де арманы екен! Ол туралы ақыннан артық кім толғана
алмақ! Бәріміздің атымыздан, ел жүрегіне жетерлік, заманның да,
адамның да ниетіне сәйкес сӛз құрастырсаңыз! Ол жай ғана сӛз
болмасын, болашаққа ӛсиет бола аларлықтай сӛз болсын!.. Біз осы
арадан жан
-
жаққа тарап кеткенде түбі түркі тамырлас елдерге алып
кетерлік, байтақ қазақ даласына таратарлық, ел арманы бола
аларлық сӛз құрастырып беріңіз. Ел арманы деп айта жүрерміз...
Ақын ойланып қалады. Сәл ұзақтау домбыра күйін келтіреді.
Ақын. Айтып кӛрелік. Алла тағала аузымызға не салар екен…
Бисмилла¿и р
-
рахмани р
-
рахим!
...О, Жаратқан! Жалбарындым, Құдірет!
Сӛз айт дейді, сәтті күні, кезі кеп!
Қазығұртқа жетектеген дәл бүгін,
Жүрек нені, жүрек нені сезіп ед!..
Ал тыңдаңыздар.
...Тегің –
Адам, барша халық туысқан,
Жау іздеме жұмыр жерден, жуықтан!
Соғыс деген –
бай мен патша ермегі,
Байлық қуған, билік қуған, құныққан.
Атқарыңдар Адам атты міндетті...
170
Жаулық іздеп дегеніне кім жетті?!
Ӛмір сәні –
табиғатты қызықтау,
Қоздырмаңдар қызғанышты, індетті!
Ей пенделер, елді мәңгүрт қорлайды,
Тексіз
-
арсыз, құмарпаз бар –
сол қайғы.
Бірлік болса, тірлік болар басыңда,
Жақын
-
жуық ырылдасса –
сорлайды.
Енді ешкім ноқта салмас басыңа,
Тек тәуелді етер ішер асыңа.
Енді жарыс –
ӛнер, білім жарысы,
Біліктіңді жасыттым деп тасыма...
деп жатыр ғой жоғарыдағылар, ал біз оларға бір ауыз сӛз қосалық...
…Мына заман –
неткен залым, жебір ед?,
Тірлік керек бұрынғыдан кӛбірек!..
Қауым керек қарсы тұрар жебірге,
Кеш қалмаңдар!, бірігіңдер тезірек!
Кеш қалмаңдар!, бірігіңдер тезірек!
Дауыстар.
–
Бірлік!
–
Бірлік!
–
Бірлік!
–
Едіге.
Ақын елдің тілі деген осы!
Томирис ҧрпағы.
Ағажан
-
ай! Сіздей ұлы бар елдің басына
бірлік те қонар, бақыт та қонар
-
ау!.. Бар болмысыңыз аталар
антынан жаралғандай неткен жан едіңіз!.. Солай да болар! Әйтпесе,
жайдан
-
жай дәл бүгін осы мыңжылдық ӛсиет
-
ант үстіне тегін адам
кезігеді деймісің?..
Ақын.
Халқыңа
бақыт
тілеген
ниетіңнен
айналайын,
қарындасым!.. “Ағажан!” –
деген үніңнен айналайын, қарындасым!..
Қазығұртқа бір арман жетектеп алып ұшып келіп едім, бақ құсым сен
емес пе екенсің, қарындасым!..
171
Тмирис ҧрпағы.
Жай құс болып далада жүргенше, қондырар
қуатты білегі бар, елін сүйген ақын жүрегі бар ағаның бақ құсы
болғанға не жетсін!..
Қазақбай.
Міне жауап!
Бҧхар жырау ҧрпағы. Әзіліңнен айналайын, ата
-
баба!
Тіліңнен айналайын, ана тілі!
Қазақбай.
Шіркін, жастық! Шіркін, табиғат! Жарасымыңнан
айрылмасаң ғой!
Бҧқар жырау ҧрпағы. Біздер осы жерге бабалар
тапсырмасымен жиналған едік. Шаруамыз бітті! Мақсатымыз
орындалды! Жолымыз да болған секілді. Енді қайтамыз.
Ақын.
Біздің де мақсатымыз орындалды.
Қазығұрттың ауасын кӛкірек толтыра бір жұттық!
Ниет тазарғандай!
Пейіл ағарғандай!
Қараңдаршы! Қарындасым, сен де қарашы!
Менің қуаныш толы кӛзіме!
Бақыт толы жанар қандай!.
Сезімді шақта осылай ӛлең
-
сӛзді айтамыз!
Біз де сіздерменен бірге қайтамыз!..
Бҧхар жырау ҧрпағы.
Бұл жиналғандар әр елдің азаматтары!
Келген шаруамызды, тындырған ісімізді жолшыбай толығырақ
айтармыз. Қайтсақ қайталық. Алла тағала жолымызды оңғарсын!
Ақын.
Аумин!.. Тілегіңіз қабыл болғай!.. Сіздер алыстың
қонақтары болсаңыздар, біздің дарқан даламызға келіп “қазақтың
бӛлінбейтін еншісі –
Ұлытауын” қалай кӛрмей қайтасыздар!..
Сарыарқаның сар қымызының дәмін қалай татпай кетесіздер?.. Бір
татсаңдар ӛмір бойы сағынып, тамсанумен ӛтесіздер!..
Бауырларым! Мен ондай ӛкінішке жол бере алмаймын!.. Мен
сіздерді қонаққа шақырамын!.. Кеттік біздің Ұлытауға!.. Той
жасаймын!..
Бастарымыз бірігіп қалған екен!
Біріңді де тойлатпай жібермеймін!..
Біріңді де билетпей жібермеймін!
Бір Ұлы тойымның бар екенін білетінмін!
Сезуші едім жүрек тербеп жүретінін!
172
Жеткен екен ғой сол тойым!
Той жасаймын!
Кӛптен күткен ұлы той!
Билетпей жібермеймін!
Тойлатпай жібермеймін!
Кеттік біздің Ұлытаудағы кӛптен күткен Ұлы тойға!..
Шымылдық жабылады. Арғы жағындағы дауыстар естіліп жатады.
Дауыстар.
–
Барамыз!
–
Неге бармайық!
–
Ұлытауды кӛреміз! Қымызға қанамыз!
–
Тойлаймыз! Билейміз! Кӛптен күткен Ұлы той!
–
Бірлік тойы!
–
Бірлік тойына барамыз!
–
Бірлік тойын тойлаймыз!
Жарық қараңғылана бастайды. Жоғарыдан бір құдірет
жақындағандай әсерлі дауыс естіледі.
–
Тойларың қҧтты болсын!..
Кенеттен жан
-
жақ жап
-
жарық болып кетеді. Сахна ашылады. Бірін
-
бірі
құттықтап, қол алысып, құшақтасып жатқан кісілер кӛрінеді.
Қазақбай.
Залда отырған кісілере қарап:
Менің сіздерден бір сұрағым бар. Мына бір
-
бірін құттықтап
жатырған адамдардың қуанышына Сіздер де ортақ болыңыздар!
Мен кәзір “Тойларымыз құтты болсын” деймін содан соң
барлығымыз қосылып айтамыз. Ал:
–
Тойларымыз құтты болсын!
Бүгінгі күн жүректеріне бақыт сыйлаған бұл бауырларды біз
енді “Бақыттарың баянды болсын, жас ұрпақ” деп құттықталық. Ал:
–
Бақыттарың баянды болсын, жас ұрпақ!
Ал енді біз оларға да, ӛздерімізге де бір ерекше тілек тілелік...
Барлығымыз қосылып, бірауыздан: “Бірлігіміз берік болғай!” делік...
–
Бірлігіміз берік болғай!!!
Шымылдық жабылады.
173
Бір құдіретті дауыс:
Бұдан 3000 жыл бұрын бабаларымыз дүние жүзіндегі ең ірі ел
орнатып еді.
Бұдан 2000 жыл бұрын аталарымыз ӛздерін қытай елінен
жоғары қоюшы еді.
Бұдан 1000 жыл бұрын әкелерімізге бүкіл Еуропа елдері
тәуелді болған болатын.
Кәзіргі кезеңнің
даму процесінің ерекше екенін ойлап, кездесу
уақытын ендігі жерде әр жүз жыл сайын ӛткізіп тұруды ұсынамын.
Келесі кездесу 2101 жыл, осы Қазығұрттың басында!..
Кездескенше күніміз жақсы болғай!..
Шымылдық.
174
Абай ішіп ҥлгермеген «У»
БIРIНШI КӚРIНIС
Дiлдә зары
Бiр кездердегi барлықтың, байлықтың iздерi айқын кӛзге түскенiмен
уақыт әсерiмен азып
-
тоза бастаған киiз үй. Жылау сарынындағы мұңды саз.
Иесiз отау.
Сахнаға мұңды сазға зарлы үн қосқан, жүрiсi селқос, бет
-
ажарынан
ӛмiрден күдер үзген жанның кескiн байқалып тұрған Дiлдә кiредi, қозғалысынан,
келбетiнен паңдығы, кiсiлiгi анық аңғарылады.
ДIЛДӘ. Не боп кеттi бұ дүния ? Ӛзiн
-
ӛзi жеп жатқан, мүжiп
жатқан не аждаһа мынау ? Заман дейдi… Осындай да заман бола
ма екен ?
Қай кезде де заман ӛз қатесiн түзетуге ӛз тесiгiн бiтеуге, ӛз
жыртығын жамауға тырыспаушы ма едi ? Бұл заман емес заманның
жауы болар. Заман ақыр болады деушi едi, әлде бұл соның басы ма
екен ?
Дiлдә зарлы қара сӛзден жылау сазына ауысып кетедi.
ДIЛДӘ.
Мынау заман қай заман, қалай заман,
Кiсi атанды
-
ау ӛмiрдi лайлаған.
Не жазығым бар едi, о, Жаратқан,
Жайсаңдарды қор еттi
-
ау малай, надан.
Үйге азып
-
тозған, қайыршы түрге енген кiсiлер жинала
бастайды. Сӛйлемейдi. Ӛздерiне Дiлдәның назары түскен шақта
ғана қолдарын жайып, бiрдеңе дәмететiндiктерiн байқатады.
ДIЛДӘ. Ей, пақырлар
-
ай ! Тағы да келдiңдер ме ? Айтпап па
едiм мен сiздерден де ӛткен пақырмын деп. Менi мына заман
сендерден де сорлы еткенiн, менiң бұ дүниедегi ең байғұс жан
екенiмдi қайдан бiлейiн деп едiңдер. Ӛздерiңнiң маған қарағанда
әлдеқайда бақытты екендерiңдi де бiлмейсiңдер ғой. Сiздер әлi де
болса ӛзгеден сұрайсыңдар, бұл ӛмiрден дәметесiңдер. Әлi де
кiсiнiң
кiсiлiгiнен,
адамның
адамшылығынан
торықпаған
жандарсындар. Бұл ӛмiрден үмiттерiң бар. Сондықтан да бiрдеңе
тапсаңдар
талшық
етiп
мынау
тiрлiксымақтарыңды
жалғастырғыларың келедi. Ал мен болсам дәмеден де, тiршiлiктен
175
де, сенiмнен де қол үзген жанмын. Менде жалғыз
-
ақ тiлек, жалғыз
-
ақ сұрақ қалған. Бермей тұр ғой, сол жалғыз тiлек пен сұрақты, бұл
құдiретi күштi жаратқан. «Үмiт соңынан ӛледi» деушi едi, оның да
ӛлгенiне қаншама уақыт ӛттi…
Дiлдә тӛсегiне барып қисаяды. Сол шақта тағы да есiк
алдында ұйлығысып тұрған пақырларға кӛзi түседi. Пақырлар қолын
жаяды.
ДIЛДӘ. Сорлылар
-
ау, әлi де бiрдеңе дәметiп тұрсыңдар ма ?..
Барыңдар. Барыңдар. Шаршап қалдым. Менде ештеңе де қалған
жоқ.
Пақырлар кетедi. Дiлдә тағы да зарлы сазбен ӛзiмен
-
ӛзi
сӛйлескендей, бiр ӛлеңдетiп, бiр сӛйлеп кетедi.
ДIЛДӘ. Мынау заман қай заман, қалай заман,
Кiсi атанды
-
ау ӛмiрдi лайлаған.
Не жазығым бар едi, о, Тәңiрiм,
Жайсаңдарды қор еттi
-
ау малай, надан.
О, Жаратқан! Шыңдап сұраған тiлегiндi беремiн дейдi екенсiң!
Шын тiлегiм, жалғыз тiлегiм! Салсаңшы менiң мына тiрiлей ӛлi
денемдi қара жерiңнiң қойнына!
Бұ тiрлiкте маған кӛрсетпеген нең қалды ?
Мен қимайтындай нем қалды ? Тiлегiн тiлер кiмiм бар ?
Басымды сүйер кiмiң бар ?
Ер азды, ел тозды …
Ел дегенiңнiң сиқы жаңағылар. Ер дегенiң кiлең есiрiк.
Елге не болды ? Ерге не болды ?
Қайдасыңдар ел тiзгiнiн ұстаған жақсылар мен жайсаңдар? Ен
даланы елге толтырып едiндер, әр тӛбенi малға толтырып едiңдер.
Қайдасыңдар қалың елiм ? Қайдасыңдар Сарыарқаға симаған, сар
далаға сән берген қайран жұртым, қазағым ? ..
Қайдасың Абай ? .. Сенiң де қате сӛйлейтiн жерiң бар екен ғой
… Мен iшпеген у қалмады деушi едiң, қалыпты ғой … маған
қалыпты ғой.
Абай
-
ау! Сен –
қалың елiң қазағың қалай ел болады, қара
орманың, қазағыңның қара баласы қалай ӛзге елден кем болмайды
деп зарлап, соның жолында у iшiп едiң. Бiрақ сенiң қамын ойлар
қазағың бар едi. Ертеңi күнi не болады деп уайым шегер елiң бар
едi. Ендi не болды ? Ендi не қалды ?
Қара орманың тәркi болды.
176
Қалың елiң қазағыңның басы бұтаның түбiнде, сирағы сайдың
тұйығында қалды. Ер жеткiзем, елден оздырам деген қара балаң
қайыршыға айналды. Құнанбай, Абай тұқымын түгелдей жалмап
тауысып, тiптi исi Ырғызбайдан ұрпақ қалмауға айналды. Осының
бәрiн кӛргенде шыққыр кӛздiң шығып кетпей, жаралы жүректiң
жарылып кетпей әлi күнге қалай шыдап жүргенiн?.. әлде саған
хабар жеткiзуге қалдырған, сен iшiп үлгермеген у мен зәрдi тауысып
iшуге қалдырған құрбандығы, мен бе екен? ..
О, Жартақан! Мен тойдым бәрiне де …
Қасиет қонған ер едiң ғой, Абай!
Алсаңшы менi қасына…
Алсаңшы менi қасыңа…
Дiлдә шаршап, талықсып ұйықтап кетедi. Түс кӛрiп жатқаны
байқалады.
ЕКIНШI КӚРIНIС
Абайдың Алшынбайға сәлемдесуi.
Кең жайлау. Шағаладай аппақ отаулар. Алыста үйiр
-
үйiр мал.
Ауыл кӛркiнен үлкен тойға дайындық байқалады Оңашалау,
кӛкжиекке кӛз тастап, ӛзiмен
-
ӛзi жалғыз тұрған жас қыз –
Дiлдә.
«Ажарлым», «Ажарлым» деген дауыстан шошып қалған Дiлдә
дауыс шыққан жаққа бұрылады. Сахнаға алқына жүгiрiп бiр жас
келiн шығады.
ЖАС КЕЛIН. Ажарлым! Ажарлым! Мен құдаларға шәй құйып
бердiм. Iшiнде күйеу бала да болды. Аты кiм едi ӛзiнiң?
ДIЛДӘ. Абай ғой. Оның аты Абай ғой!
Дiлдә ӛңiнен Абай атын қуана айтқаны, мақтанышпен айтқаны
сезiлiп тұрады.
ЖАС КЕЛIН. Сенiң сол болашақ күйеуiң, Абайың бiздiң
ауылдың бар еркегiн қырып салды. Қатырды. Запыран қайнағаны
ӛлтiрдi. Ойбай
-
ау тек оны емес бәрiн
бiрден, бiр ауыз сӛзбен
бауыздамай, қан шығармай мүрдем жiбердi. Елдi аузына қаратып
жалғыз ӛзi сӛйлеп отыратын «Запыран қайнаға» бүкiл шәй үстiнде
үнсiз қалды. Тiлiн кӛмекейiмен қоса суырып алғандай, тым
-
тырыс
отырды да қойды.
177
ДIЛДӘ. Жеңеше! Тоқтай тұршы. Демiңдi басшы… Мiне
осылай… Ендi жайлап қана маған шәй үстiнде не болғанын
түсiндiрiп бершi. Немене, Абай бiреудi ӛкпелетiп алды ма?..
ЖАС КЕЛIН. Үлкен Отауға құдалар келедi, қонақтарға шәй
құйып бересiң дегесiн мен күнi бойы сонда болдым. Әуелi би атам
және бiраз ауыл адамдары келдi. Iшiнде Запыран қайнаға да болды.
Сосын Тобықтылар, тӛрт
-
бес кiсi кiрдi. Сәлемдескенi де қызық екен
ӛздерiнiң. Әсiресе ең соңынан кiрген күйеу жiгiт қолын кеудесiне
қойып «Ас
-
са
-
ла
-
ма
-
ғалай
-
ком
-
м» деп, ӛлең айтқан кiсiдей
-
ақ
созғаны…
ЖАҢА КӚРIНIС
Сӛндi отау. Тӛрiне жайғасқан Алшынбай. Оның екi жағын ала
сәл тӛменiрек орналасқан үш
-
тӛрт ауыл ақсақалдары. Қонақ күткен
райлары байқалып тұрады. Соңынан кiрген жастау жiгiт шеткi кiсiнiң
қасына отыра бергенде –
«бұл жерге күйеу отырады, сен ана жаққа
отыр, кесе алып берiп отырарсың»
-
дейдi. Үйге тӛрт
-
бес кiсi кiредi.
Сәлемдеседi. Ең соңынан кiрген Абай қолын жүрегiне қойып, iзет
белгiсiн жасай сәлем бередi.
ТОБЫҚТЫЛАР. Ассалаумағалайком!
АБАЙ. Ассалаума
-
ғалай
-
ком
-
м!
АЛШЫНБАЙ. Уағалайком
-
ас
-
салам. Бар бол балам!
БIРIНШI КIСI. Пай, пай, пай …ай!
Мына кӛмейi суырылған
Шешен ұрпағының жастауын
-
ай!
Ата салты әдептен аспауын
-
ай!
Сәлемiнiң ӛзiн әндей ғып бастауын
-
ай!..
Нағашы жұрттан да саспауын
-
ай!..
Отырғандар жымындасып, қозғалысып қалады. Бiр
-
бiрiне
қарасады.
ЕКIНШI КIСI. Шүкiр, шүкiр Аллаға! Тағы да бiр тобықтының
күйеу боп бiздiң табалдырықты аттауын
-
ай.
Әкесi Құнанбайға ұқсап кетпей
Ӛзiн құдайдың сақтауын
-
ай!
Осылай сәлем бер деген Құнанбай нұсқауы ма
-
ай!
Әлде топта ӛнер оздырған нағашыларға ұқсауы ма
-
ай!
Отырғандар күбiрлесе күлiсiп, бiр
-
бiрiне жеңiл
-
желпi тiл
қатысып қалады.
178
ЗАПЫРАН ҚАЙНАҒА. Япырым
-
ай, шынында да сәлемiнiң ӛзiн
ерекше саптауын
-
ай! Әкесi Құнанбайдың шешем атын ақтауын
-
ай!
Тек, әттеген
-
ай!
Бүкiл денесiн әлдем
-
ақ тоқты қошқардай қалың түктiң
қаптауын
-
ай!
Отырғандардың кейбiреулерi күлiсiп қалады. Алшынбай
Абайға жаны ашығандай, үшiншi кiсiге шытынай қарайды. Абай
қысылғаннан гӛрi қуанғандай кенет жадырап, үшiншi кiсiнiң «қап,
әттеген
-
ай» деген сӛзiн соза қайталап жұрт назарын ӛзiне аударып
алады.
АБАЙ. Қап, әттеген
-
ай! Шаншарларға сәлемiм ұнамай шуласып кеткенiн
-
ай! Күйеу баласын қошқарға теңеп, ӛз абыройларын ӛзi тӛккенiн
-
ай. О баста
Құнанбайға қызын ұзатарда сәл нәрсеге ақылының жетпеуiн
-
ай!
Қызын ұзатарда жабыла жамырап «Қызым түктi бала таппа»
-
деп айтпауын
-
ай!…»
Күлкi пышақ кескендей тыйыла қалады. Алшынбайдың жүзi
жадырағандығы байқалады.
АЛШЫНБАЙ. Ал ендеше, шешенсымақтар! Үшеуiңе бiр
-
ақ
сыбаға!
Отырғандардың абыр
-
сабыр дыбыстарын айналып бара
жатқан сахна алыстата бередi. Сахна сӛйлесiп тұрған Дiлдә мен жас
келiндi алып келедi.
ЖАС КЕЛIН. Сенiң Абайың басы қазандай, ұп
-
ұзын қара бала
екен. Созып сәлем берiп, қайнағаларға жаңағыдай жауабын
қайырып ӛз орнына жайғасып болғасын Би атам дұға оқып бетiн
сипап арнайы бата жасады. Үлкен қайнаға: «Мына бала болайын
деп тұр ғой»
-
дедi. Запыран қайнаға шәйiн үн
-
түнсiз iштi.
Дiлдә ұмтылып барып жеңгесiн құшақтайды. Жаңарынан
қуаныш
сезiмi байқалып тұрады. Сахнаға тағы бiр келiншек асығыс
кiредi.
КЕЛIНШЕК. Еркежан! Еркежан! Сүйiншi! Бүкiл ауыл болып
күйеу баланы сӛз ғып жатыр. Мақтап жатыр. Би ата сенiң апаңды
шақыртып алып: «Дiлдәңның жамылғаны алтын тон болар, қорғаны
алмастай кескiр сӛз болар. Бағы ашылыпты қызыңның, баянды
болсын»
-
деп, әдейi құтты болсын айтыпты.
179
ДIЛДӘ. Жеңеше
-
ай! Хабарың қандай қуанышты едi! Ӛмiрде
кӛрмеген адамыма сондай ынтазар еттi ғой! Қуанышымның куәсi
болсын, осы күндi еске ала тағып жүрерсiң, мә, сүйiншiң…
Дiлдә саусағынан сақина алып жеңгесiнiң саусағына салады.
Ӛзi жеңгелерiнен бӛлiне шетке шыға бередi. «Абай, қандайсың ӛзiң»
деген дыбысы естiлiп тұрады. Сахна айналып әзiлдесiп тұрған
бiрнеше кiсiнi алып келедi.
БIРIНШI АДАМ. Жас күйеу сенi омақастырып кеттi
-
ау!
ЗАПЫРАН ҚАЙНАҒА. Ӛмiрiмде әзiл сӛзге сасып кӛрмеген жан
едiм. Құдай ұрып, қара басып әлгi жас баланың пысы басып
масқара болғаным. Тез жауап қайтару қажет екенiн бiлiп
-
ақ
отырмын. Кӛкiрекке ештеңе оралмай, оның үстiне Алшекең де
«ушеуiңе бiр
-
ақ сыбаға» деп басып тастағаны.
БIРIНШI АДАМ. Жаңағыдай жауаптан кейiн кiм не тауып айта
алушы едi. Менiң кӛзiме қазiр үш тармақты айырға, шаншардың үш
шалын iлiп алып аспанға кӛтерiп тұрған жас күйеу бала елестейдi.
Әсiресе сен аяқ
-
қолың тырбаңдап бiрдеңе айтпақ боласың…
Тыңдаушылар күлiсiп, шуласып қалады.
ЕКIНШI АДАМ.
Аға, Сiз бұларды аспандатып жiбердiңiз ғой.
Маған басқаша елестеп тұр. Абай бала сiз айтқан үш тармақты
айырмен бұларды жерге шанша салған сияқты.
ҮШIНШI АДАМ. Жә, тоқтаңыздар! Босына ыржақтамаңдар.
Ендiгi жерде бұл әңгiмеге үйiр болмандар. Алшекең келiнiн
шақырып алып бата берiптi. Дiлдәңның бағы ашылар дептi.
Жамылары алтын тон болар дептi. Арқасын сүйерi асқар тау болар
дептi. Қамқоршысы алмастай ӛткiр сӛз болар дептi. Ендiгi жерде ана
жас күйеу балаға күйеу деп қарамай, бiр елдiң бас азаматы деп
қарасын дептi. Балаларың бақытты болсын деп батасын берiптi.
Естiп тұрғандар –
айтқаны келсiн –
деседi.
Сахнаға айналып ұйықтап жатырған Дiлдәнi әкеледi. Дiлдә
ояна бастайды. Есiн әлi толық жинай қоймаған Дiлдә бiреумен
сӛйлескендей болады.
ДIЛДӘ. Қасиеттi Алшынбай атам
-
ау! Қайда берген сол батаң?
… Қайда тiлеген тiлегiң?… Қайда сол бақыт?…
180
Жоғарыдан күңiренген дауыс естiлгендей болады. Дiлдә
шошып қалып дыбысқа құлақ түредi. Жоғарыдан жеткен дыбыс
күмбiрлей естiледi.
ДАУЫС. О не дегенiң балам? Жаман ӛмiр сүрiп пе ең? Тiрлiкте
бақытсыз болдым деп айта аласың ба? Жетi атасынан «Қаракӛк»
атанған: Бұлбұл би, Шаншар би, Келдiбек би, қаз дауысты Қазыбек
билердей тектiлерден тараған Алшынбайдай аруақты жан немересi
болып ӛмiрге келгеннiң ӛзi бақыт
емес пе? Туған тегiңе, ӛмiр сүрген
ортаңа айтар ӛкпең бар ма едi?…
ДIЛДӘ. (шошып кетедi). Жоқ! Жоқ Ата! Бұл не? Түс емес
сияқты ғой. Мынау ӛңiм емес пе! Аталарым аян берiп жатыр ғой.
Бақытсыз болмадың дейдi ғой… Бiрақ сол бақыттан қазiр не қалды?
Мен неге сорлап қалған жандаймын? Менiң жаным неге ӛзiне ӛлiм
тiлейдi? Тәңрiм неге ӛмiрге құмартпайды? Жауап бершi осы
сұрағыма, қасиеттi аталарым!… Қазыбек бабам ба бұл? Бекболат
би, Тiленшi би аталарым ба? Кӛз кӛрген Алшынбай атам
-
Сiз бе
едiңiз?… Бақытсыз емессiң дейсiңдер, онда неге менiң ӛмiр сүргiм
келмейдi?… Айтыңдаршы… Қайдасың Абай! Алсаңшы менi
қасыңа!… Қиналдым ғой. Қинады ғой мына заман. Алжаса
бастадым ба?… Ақыл
-
есiм ауыса бастады ма?… Сол айтқандай,
Қажекеңнiң барлық баланы сүндетке бiр отырғыздырып, үлкен той
жасатқаны оңды шаруа болды
-
ау.
ЕКIНШI КIСI. Ие, онысы дұрыс болды. Әйтпесе бұрын бiреу
кӛшiп келе жатқанда, бiреу қонып жатқанда деген сияқты… Құнекең
кӛп шаруаны ойланып, ақылмен шешедi ғой.
БIРIНШI КIСI. Жарықтық, осы қыстың жайлы болғанын
-
ай. Мал
да қонды екен. Саяқ аттарды ерте кӛктемде жаратып бәйгiге қосып
жатыр. Биыл мал да тӛлдi болады.
Абайдың
торықасқасы
мен
Есiркептiң
торысы
тәуiр
жаратылған ба деп қалдым. Талас келер ме екен, әлде Есiркептiң
торысы озық келер ме екен?
ЕКIНШI КIСI. Талас келсе Есiркепке бәйгi қайда? Жол Абайдiкi
деп торықасқаны оздыра салады ғой. Бiр тойда ма, аста ма Құнекең
–
Алшынбай тұрғанда басқа кiсi бәйге алушы ма едi! –
деп, екiншi
келген Алшекең атына бас бәйгенi бере салыпты дейдi ғой.
ҮШIНШI КIСI. Аттар кӛрiне бастады. Қарандаршы кiмнiң кӛзi
ӛткiр. Алдыңғы ат торы болар. Торы терлегенде қара болып
кӛрiнедi. Маңдайында қасқасы бар ма, жоқ па?
Адамдар сӛйлесiп кетiп бара жатады. Екiншi жақтан сахнаға
басқа бiр топ адамдар кiредi. Бұл топта қасында тоғыз жасар
баласы Мағауия бар Абай болады.
181
БIРIНШI АДАМ. Абай! Бұл тойға жүйрiк жиренiңдi қоспай бiз
кӛрмеген торықасқаны қосыпсың ғой. Қандай жылқы?..
АБАЙ. Қандай екенiн қазiр ӛзi айтады.
ЕКIНШI АДАМ. Аттар айқындала бастады. Алдына бiр торы
келедi.
АБАЙ. Торы кӛрiнерiн бiлiп тұрмыз. Тек қана дұрыстап қара,
маңдайы жарқырап келе ме, әлде жәй тора ма?..
ЕКIНШI АДАМ. Әзiр аңғартпай тұр.
БАЛА. Ең алдында бiр торы келедi, артында таяу тағы бiр
торы. Арттағысының қасқасы бар екен. Тағы бiр топ ат… Ала шаң.
ДЫБЫСТАР. Торы келедi… Есiркептiң торысы келедi. Оқ бойы
озып келедi.
Абай қасына Есiркеп келедi.
ЕСIРКЕП. Абай құрдас! Атың жүйрiк жылқы. Жаратуын
келiстiрсе айтулы ат болғалы тұр.
АБАЙ. Әй, Есiркеп! Сыйладым саған сол атты! Бабын келтiр
де оздыр. Абай сыйлап едi деп айта жүрерсiң. Кәзiргi байрағы да
сенiкi. Есiркеп. (Қуана айқайлап) Екi бәйге де менiкi! Ау, жараңдар!
Маған Абай жүйрiгiн сыйға тартты. Бiрiншi бәйге де, екiншi бәйге де
менiкi!..
Есiркептiң қуана, аптыға сӛйлеген даусы алыстай бередi.
АБАЙ. Қап,
мын жаман Есiркептiң торысын
-
ай! А, Мағаш! Бұл
қалай болды, ӛзi?..
ҮШIНШI КӚРIНIС
Құнанбай үйi. Жасы жеткен бiрнеше адамдар, iштерiнде Нұрғаным мен
Дiлдә бар, шәй iшiп отыр. Жас келiншек құйған шәйдi Дiлдә алып берiп
отырады.
ҚҰНАНБАЙ. Биыл Алла тағаланың мейiрi ерте түсiп тұр ғой.
Мал күйлi, адам кӛңiлдi. Елдiң аузы аққа ерте тиiп мәз
-
мәйрам.
Аллатағала берейiн десе молынан бередi ғой. Тек қана халыққа
қанағат берсiн де.
БIРIНШI ШАЛ. Ел мәз
-
мәйрам! Оның үстiне Сiздiң ауыл
мынадай той жасап халық кӛңiлiн тағы да кӛтерiп тастады. Әйтпесе
ерте кӛктемде ат шаптырып жасайтын той қайда?..
182
ЕКIНШI ШАЛ. Қажы
-
еке! Осы басқа мұсылман елдерi де
баласын сүндетке отырғызғанда той жасайды ма екен?
ҚҰНАНБАЙ. Асылы, Қуанған кезде жүрегi жарылып кетуге шақ
қалатын, балаша қуанып, еркеше ӛкпелейтiн, табиғат мiнездi,
нәресте пейiл ел бiз
-
ақ болармыз. Бiр шаңырақ басындағы сәл
оқиғаға бола бүкiл жұрт боп жиналып, тойшылары ен далаға симай
кететiн, бiр ошақ қуанышына ел боп қуанып, бар ӛнерiн ортаға
салатын, бiлгiрi мен ойшылын, сұлуы мен сүйiктiсiн, батыры мен
балуанын, тiптi тентегi мен содырын да сол жиында анықтап алатын
халық та бiз ғана болармыз. Ал шындығына тереңiрек ой жүгiртсек
той деген бiр кiсiнiң қуанышына бола жасалмайды. Той деген ел
арасындағы бәсеке. Бәсекелесу –
ол жақсы қасиет. Ақын айтысқа
шығарда сӛзi ұтымды шықсын деп қаншама нәрсенi танып, бiледi.
Палуан күшiн жеткiзем деп қаншама терiн тӛгедi. Жұрттың кәзiр
«Палуантас» атап кеткен тасын Оспанның қаншама рет аударып
-
тӛңкергенiн бiр Алланың ӛзi бiлсiн. Тойға барамыз деп қыз
-
келiншек
бойын түзеп, сәнiн келтiрiп айлар бойы дайындалмай ма? Тойға
дайындық кезiнде ел тек қана жақсылықты ойлайды. Ӛз елiнiң
қамын ойлайды, кем түспеуiн ойлайды. Қазақтың тойы
-
қазақтың
елдiкке ұмтылған бәсекесi.
ҮШIНШI ШАЛ. Құнеке! Кӛзiмiз кӛрдi, iшiнде болдық. Осы айтып
отырғаныңыздың бәрi Сiздiң атаңызға берген аста да болды емес
пе? Ӛскiнбай асында билiк айтқан би, Ӛскiнбай асында бәйгi алған
ат, Ӛскiнбай асында айтысқан ақын… осындай дәрежеге кӛп кiсiлер
ие болды ғой. Бiз оған
мән бермей жүрiппiз
-
ау! Құнанбай әкесiне ас
берiп ӛз атын шығарады, тобықты атын шығарды деп естушi ек..
Тiптi әлi күнге Ӛскiнбай асында болып едiм деп мақтанатындар
толып жатыр. Тек асқа қатынасқаны үшiн соншалық мақтануға
болғанда жүлде алғандар, шапан кигендер, ауызға iлiнiп
мақталғандардың қандай ұшпаққа шығатыны ӛз
-
ӛзiнен белгiлi. Ас
пен той тек бiр кiсi емес кейiн тұтас халықтың, рулы елдiң
оқиғасына, тындырған iсiне айналып кетедi екен ғой. Ӛскiнбай
асында «Түйепалуан» атанған жанға ендi қандай абырой
-
атақ
қажет? Ол ендi қаншама жеңiске жетседағы Ӛскiнбай асының
түйепалуаны дегеннен артық дәреже ала алады дейсiң бе? Ие,
қазақтың тойының сондай да астары бар екен ғой…
ЕКIНШI ШАЛ. Бiздiң қазақта да талай бiлгiр бар шығар. Бiрақ
осы ӛзiмiздiң Қажыекең ағып тұрған бiлiм кӛзiндей ғой. Жарықтық,
бұ кiсi сӛйлеп кеткенде күнде кӛрiп жүрген үйреншiктi нәрсеге басқа
кӛзбен қарап, жаңа кӛргендей боласың да қаласың. Бұны бұрын
қалай байқамағанмын, бұрын қалай кӛрмегенмiн деп таң қаласың.
Құнекеңнiң кӛзi ерекше кӛз ғой…
183
ҚҰНАНБАЙ. Жә, бiреу бас жаққа барыспайық деген екен. Сенiң
не мақтап отырғаныңды, не даттап отырғаныңды айыру оңайға
түспес. Бәсеке жалпы жаман нәрсе емес деп мен жаңа айттым ғой.
Барлық нәрсе тек қана бәсекемен жетiседi. Бүгiн ұтылған ертең
ұпайын түгендегiсi келедi. Атын қалдырып алған Сейiс ӛз қатесiн
iздеп, ендi қайталамауға тырысады. Бәсеке жаман болса анау ақын
Абай, хакiм Абай, ақылды Абай деп жүргендерiң де бүгiнгi тойда
менiң атым Есiркептiң атынан қалып қойды деп арланар ма едi?..
Кәне, қайта айтып бершi –
Мағаш не деп айтты дейсiң?…
БIРIНШI КIСI. Бiздер Абайдың қасында тұрғанбыз. Бiр уақытта
бiр баланың: «Аттар келiп қалды, алдында бiр торы, артында торы
-
қасқа»
-
деп, айқайламасы бар ма.
ЕКIНШI КIСI. Абайдың ӛзi де алдында екi торының бiрi келедi
деп тұрған. Абай жылқы таниды ғой.
ҚҰНАНБАЙ. Сiздер не айтып кеттiндер! Мал танымайтын қазақ
болушы ма едi. Кiсi болам деген кiсi, ел болам деген ел әуелi адам
таныр болар. Мен осы шәйға Дiлдә келiндi әдейi шақыртып
отырмын. Дiлдә шырағым, Мағашыңның әкесiне не дегенiн тыңда.
Кәне, айтшы, Мағашжанның не дегенiн.
БIРIНШI КIСI. Есiркептiң торысы анық кӛрiнгенде Абай: «Қап,
мына жаман Есiркептiң торысын
-
ай!»
-
деп, ӛкiнгендей басын
шайқап. –
Мағаш, бұл қалай болды, ӛзi –
деп едi. Мағаш күнi бойы
жауабын дайындап қойғандай, ендi Абайдың сол сұрағын күтiп
тұрғандай
-
ақ:
-
О не дегенiңiз Абай аға! Ол сiзден қорқып шаппай қоятын
Есiркеп емес қой, ол хайуан торы айғыр емес пе? –
дегенi.
ЕКIНШI КIСI. Апырым
-
ай! Жасы онға толмаған бала! Қалай
айтты екен? Дәл солай дедi. Мен де естiп тұрдым.
НҰРҒАНЫМ. Мағаш әлгiдей дегенде Абай Мағашты екi
иығынан ұстап сәл шегiндiре берiп, бетiне ажырая қарады да, басын
шайқап, бiрдеңе деп жүрiп кеттi.
ҚҰНАНБАЙ. Қалай дедi дейсi, тағы бiр айтшы.
НҰРҒАНЫМ. Мағаштың даусы да әдемi ғой.Кәдiмгi кәнiгi
билерше даусын сызылта созып: «О не дегенiңiз, Абай аға! Ол
Сiзден қорқып шаппай қоятын Есiркеп қой деп пе едiңiз… Ол торы
айғыр емес пе? Хайуан емемс пе?»
-
дегенi. Абай тiксiне, баласының
екi иығынан ұстап ӛзiнен алыстата, шегiндiре бердi. Ӛңi қатты
ӛзгерiп кеткендей екен. Балаға ұрысқалы жатыр ма деп ара түсуге
ұмтыла берiп едiм. Мағаштың бетiне аз уақыт басын шайқап қарап
тұрып, ештеңе деместен жүрiп кеттi. Бiрдеңелердi айтып бара
жатқан сияқты болып кӛрiндi.
184
Осы кезде үйге Мағауия кiредi. Құнанбай ымдап қасына
отырғызады. Мағауия туралы әңгiмелердi рахаттана тыңдап
отырғанын байқатады.
ҚҰНАНБАЙ. Шырағым Дiлдә! Мағаш екеуiндi әдейi шақыртып
отырмын. Болар бала жас болмас дейдi екен. Оған кӛзiмiз жетiп
келе жатыр. Аталарымыз бала атадан ширек кем туды деп те
мақалдайды кей кезде. Ол да мүмкiн шығар. Бiрақ Абайым кем
тумап едi. Мыңа Мағашым да ешкiмнен кем болмас, тек Аллатағала
талабын оңға бастағай. Балама бата бергелi отырмын.
Бисмиллаһи р
-
рахмани р
-
рахим. (Құран сүресiн оқиды).
Ей, құдiретi Күштi Жаратқан, Аллатағала,
Немерем Абайұлы Мағауияны
Қара ниеттiнiң кӛкiрегiнен,
Жалақордың ӛтiрiгiнен сақтай гӛр.
Қызғаншақтың кӛзiнен,
Нақұрыстың ӛзiнен сақтай гӛр.
Бесiгi бӛбекке толғай,
Қорасы тезекке толғай.
Шаңырағы мерекелi болғай.
Дастарханы берекелi болғай.
Бұ жақта жиғаны бұйырғай,
О жақта иманы бұйырғай.
Жамандыққа сабыр ет,
Батамызды қабыл ет.
Аллаһу акбар! Әмин!
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sajin-nazarbekli.html?page=18#Қазақбай.__Шіркін,_жастық!_Шіркін,_табиғат!_Жарасымыңнан__айрылмасаң_ғой!____Бҧқар_жырау_ҧрпағы.

title: Баязит ҧрпағы - Сайын Назарбекҧлы


url: http://emirsaba.org/sajin-nazarbekli.html?page=18#Қазтуған.__Бәрі_де_Алла_тағаланың_құдіреті_ғой!____Ақын.

title: Баязит ҧрпағы - Сайын Назарбекҧлы


title: ТӚРТIНШI  КӚРIНIС - Сайын Назарбекҧлы

text:
ТӚРТIНШI КӚРIНIС
ӘБДIРАХМАН
Әдемi кеш мезгiлi. Абай Петербургтан келген ұлы Әбiшпен
сӛйлесiп отыр. Абай ақ кӛйлек, қара қамзол, қара шалбар киген.
Әбiштiң үстiнде офицер ақ киiмi. Үйде Дiлдә үшеуi.
АБАЙ. Ұлым! Орыс кӛп халық, ӛнер
-
бiлiмдi игерген халық.
Сенiң де орыс оқуын оқығаныңа бiраз жыл болып қалды.
Байқаймын, азды
-
кӛптi жинақтап қалған сыңайың бар. Ал ендi маған
айтшы, осы бiлiм кiсiге ақыл бола ала ма?
ӘБIШ. Қызық сұрақ екен. Бiлiм ақыл бола ма дейсiз… а?
Бұндай сұрақтың дайын жауабы бар дейсiз бе, бiрақ ойланса жоба
жауабын да табуға болар. Бiлiмдi ақылыңа ақыл қосатыны сӛзсiз.
185
Бiлiмдi кiсi, кӛргенi кӛп кiсi ақылының аздығын байқата бермейдi. Ал
егер ақылды кiсi үлкен бiлiм алса, онда ондай кiсi данышпанға
айналады. Ал данышпан адам айналасына жарық түсiрiп тұратын
шырақ аспандағы бағдар жұлдыз Темiрқазық секiлдi жердегi жарық
жұлдыз ғой, ерекше нәрсе ғой. Оны тасырмын деп, үрiп сӛндiре
алмайсың, оны кӛппiн деп, қорқыта алмайсың, оны қолым ұзын деп
айыра алмайсың, оны пұлым кӛп деп сатып ала алмайсың.
АБАЙ. Жақсы айттың
-
ау. Жердiң жұлдызы дедiң бе? Мына
ағаң Ақылбай да, iнiң Мағауия да ӛлеңнен дәмелi. Бiрақ сенi ӛлең
жазады деп естiмеген сияқтымын. Дегенмен кӛкiрегiнде ақындық
сезiм мол екен… Жарайды, осы ауылда ақын жетiп жатыр ғой,
ойлана алатын да бiр кiсi керек болар.
Тағы бiр сұрақ, Ақылсыз кiсi бiлiмдi бола ала ма?
ӘБIШ. Әке, менi
сынап отырсыз
-
ау, асылы. Бiлiм дегенiң –
ол
оқығаның мен тоқығаның, кӛргенiң мен естiгенiң ғой. Ал оларды
ӛмiрге пайдалана бiлу мӛлшерi кiсi ақылының жобасын кӛрсетпек.
Егер бiр аңызға сенсек Аллатағала адамдарға ақылды бiрдей етiп
бӛлiп бердiм дептi ғой.
АБАЙ. Әбiшжан! О не сӛз? Оны кiм естiптi?…
ӘБIШ. Бұл, әрине, ақыл мен бiлiм туралы ойланған бiреудiң ой
түйiнi болар. Бұл әңгiме былай айтылады…
…Бiр пайғамбар Аллатағаладан сұрапты
-
мыс:
-
Сен он сегiз мың ғаламды жаратып едiң. Бәрiн де
махаббатпен, сүйiспеншiлiкпен жаратып едiң. Солардың бәрiне
адамды қожа еттiңiз. Айтыңызшы, барлық адам бiрдей риза
болатын қандай жаратылысыңыз бар? Сонда Аллатағала –
«Мен
адамдарға ақылды бiрдей етiп бӛлiп берiппiн»
-
деген екен.
-
Бiрдей етiп бӛлiп бергенiңiздi қалай байқадыңыз? –
деген
сұраққа:
-
Адам пенделер менен саулық пен байлық сұрайды. Бас пен
бақыт тiлейдi. Неге кӛсем қылмадың, неге шешен қылмадың деп
ренжидi. Бiрақ ақылым аз деп ренжiмейдi де, кӛбейтем деп
сұрамайды да.
Мен адамдарға ақылды тең бӛлiп бергенiмдi содан байқадым
дептi
-
мiс.
АБАЙ. Дұрыс мысал ғой. Әркiмнiң де қараңғы кӛкiрегiне сәуле
берiп, iстер iсiне жарық түсiрiп тұрары ақылы ғой. Ақылы
толыспаған кiсiнiң iс
-
әрекетiнiң сәбилер жобасында қалатыны да
сондықтан болар. Жаңа сынап отырсың дедiң
-
ау. Ендiгi сұрақты
сынақ емес пiкiр алысу деп есепте. Айтшы, ойланып айтшы –
осы
Әлемдiк жаратылыста ақ зат асыл ма, қара зат асыл ма?
ӘБIШ. Ақ зат асыл ғой.
АБАЙ. Неге, ақтан гӛрi қара асыл емес пе?
186
ӘБIШ. Қараны қалай асыл дейсiз?
АБАЙ. Мен қараны ақтан гӛрi асылдау деп айтқызар үш мысал
келтiрейiн: Бiрiншiден, адам баласы барлық дүниедегi жаратылысты
кӛзбен кӛредi емес пе? Бiрақ кӛздiң ағы кӛрмейдi, ортасындағы
кiшкентай қарашығы ғана кӛредi: Екiншiден, қағаз ақ, одан адам
оқып бiлiм ала алмайды, үстiне қара сиямен жазғаннан ӛнер
-
бiлiм
үйренедi: Үшiншiден, жас шақта сақал
-
шашы қара болады. Осыған
байланысты жас күнде адамда ақыл, бiлiм, қайрат кӛп болады.
Қартайғанда кiсiнiң шаш
-
сақалы ағарады және ақылы, бiлiмi,
қайраты азаяды. Сондықтан қараны асыл ма
деп ойлаймын. Әрине,
ақтың асылдығы туралы да кӛптеген мысал келтiруге болар едi…
ӘБIШ. Әке, осының бәрiн қалай бiлесiз?
АБАЙ. Әрине, ойлап, ақылмен ойлап.
ӘБIШ. Олай болса қыл мида болмай ма? Ал ми ақ зат емес
пе? Екiншiден, ақыл –
нұр, жарық зат, ал жарық –
о да аққа ұқсамай
ма?..
АБАЙ. Дiлдә! Ерте заманда бiр ӛнер
-
бiлiмi ӛркендеген елде
Сократ атты аса данышпан, аса ақылды кiсi ӛтiптi. Сол Сократтың
әрбiр айтқан бiр ауыз сӛзiнен алар ғибрат бiр кiсiнiң бар ӛмiрiнен
түйiндейтiн ойынан асып түсiп жатады екен. Сiздiң Әбдiрахман
ұлыңыздың сӛз саптауы сол Сократ данаға ұқсай ма деп қалдым.
Дiлдә орнынан тұрып баласының маңдайынан сүйедi,
бауырына басады.
ДIЛДӘ. О, Жасаған! Тiл
-
кӛзден сақтай гӛр. Пәле
-
жәледен
сақтай гӛр. Дана болса болар. Ӛз жұртынды не кемшiлiк бар,
нағашы жұртында не олқылық бар! О, Тәңiрiм! Маңдайын ашық ете
гӛр!
Абай бетiн сипап бата берiп жатқаны байқалады. Басқалары
да беттерiн сипасады. Сахна алыстай бередi. Дiлдәның «О,
Жасаған» деп жалбарынған даусы естiлiп тұрады. Сахнаның екiншi
жағы ұйықтап жатып «О, Жасаған» деп, оянар
-
оянбас болып жатқан
Дiлдәны алып ӛтедi. Сахнада жаңа кӛрiнiс пайда болады.
БЕСIНШI КӚРIНIС
АҚЫЛБАЙ
187
Кӛктем. Абай ауылы кӛшуге дайындалып жатыр. Теңдер
шешiлiп, қыста дымқыл тартқан асыл нәрселер күн кӛзiне iлiнiп,
кептiрiлiп жатыр. Дiлдә бiр сандықтан әсем тон алып шығады.
Жазып қарап, ӛрнектерiн қызықтап бiраз тұрады. Тонды бауырына
басады. Келiншiк кiредi.
КЕЛIНШЕК. Ақ Апа! Мынау қандай асыл мүлiк едi! Сiздiң
жасауыңызбен келген дүния ғой, солай ма, Ақ Апа!
Келiншек те ӛрнектерiне қызығып, оюларын қарай бастайды.
КЕЛIНШЕК. Бiздiң халық неткен шебер едi! Бұндай ӛрнектi
басқа елдер де сала ала ма екен!
Сахнаға Әбiш пен Мағауия (тоғыз жаста) кiредi.
МАҒАУИЯ. Мынау қандай ғажап, әсем тон едi!
ӘБIШ. Апа, мынау кiмнiң тоны? Мен киейiн, маған бершi.
МАҒАШ. Жоқ, мен киемiн, әуелi мен сұрағанмын.
ӘБIШ. Сен қашан сұрап жүрсiң? Екеуiмiз осы кәзiр бiрге
келген жоқпыз ба? Сен қиялыңмен сӛйлесiп тұрғанда мен апамнан
сұрап та қойғанмын.
Ақылбай кiредi
.
АҚЫЛБАЙ. Мына екеуi неге дауласып жатыр? Мынау қайдан
келген тон. Бұрын неғып кӛзге түспеген? Бiзге лайық тон ғой ӛзi.
Қыстың ӛтiп кеткенiн
-
ай, киiп тойға түсетiн!..
ӘБIШ. Жоқ мен киемiн, мен бұрын сұрадым.
МАҒАУИЯ. Бұл тонға әуелi менi кӛзiм түскен, мен киемiн.
ДIЛДӘ. Босқа таласпандар. Бұл тонға жәй кiсi иелiк ете
алмайды. Ал иелiк етемiн дейтiндер табылса ол асқан ӛнерiмен
кӛзге түсуi қажет. Бұл тон менi тӛркiнiмнiң болашақ күйеу баласына
арнайы жасатқан киiмi екен. Абайға шақ болмай, киiлмей қалған. Ол
кимесе бiр баласы кисiн, бiрақ ӛнерлi баласы кисiн. Кәзiр дәл осы
арада менi тӛркiнiмдi, ӛздерiңнiң нағашыларыңды мақтап кiм тез, кiм
мағналы ӛлең шығарса тон иесi сол болады. Ал бастаңдар.
Балалар аңтарылысып қалады.
188
АҚЫЛБАЙ. Апа
-
ау! Ӛнер деп тұрғаның ӛлең бе? Осы ауыл
толы ӛлең емес пе? Құны ӛлең болса тон бiзге арзанға түсетiн
болды ғой. Ал тыңдап қараңыздар:
Арғы атаң ер Қазыбек әулие ӛткен,
Дүниеден опасы жоқ о да кеткен.
Я бабам қолдай гӛр деп сыйынғанда
Аруағы сол сағатта келiп жеткен.
Бекболат асыл туған асыл заттан,
Ол дағы сыйынғанын жебеп жатқан.
Билеген Абылайдан Орта Жүздi
Қытығына тигендi сайғақтатқан.
Тiленшi одан туып ел билеген,
Арғынға одан қорқып жан тимеген.
Билiкте бұйырғаны ғадiл зар илеген.
Алшынбай –
атасынан
сары қасқа,
Бiр адам сӛз айтпаған одан басқа.
Бiреудi аға сұлтан қоям десе
Ешбiр жан ешқашан бас шайқамас та.
Ӛзiме мырза Түсiп Нағашы ата,
Сӛзiмде кешiрiңiз болса қате.
Атаңды арғы
-
бергi түгел айттым,
Аруағын нағашымның тонға сата.
Ақылбай маңына бiраз адам жиналып қалады.
БIРIНШI ҚАРТ. Бәрекелдi! Мына Ақылбай ақын екен ғой ӛзi.
ЕКIНШI ҚАРТ. Құдай үйiп
-
тӛгiп бiр бергенге бере бередi
-
ау.
Ӛскiнбай, Құнанбай, Абай… ендi мiне мына баласын қара, есiп тұр
ғой. Абайдың қай баласы да ерте кӛзге iлiнiп
жатыр ғой. Құдай берiп
тұр ғой.
БIРIНШI ҚАРТ. Құдайдың берiп тұрғаны да рас. Бiрақ тектiден
тектi туар болар. Құнанбай мен Алшынбай құда болғанда осындай
немерелерден дәмеленген болар. Дәмелерi ақталған секiлдi ғой.
Осындай ұлдарды ӛмiрге әкелген Дiлдә келiн бақытты ғой.
ДIЛДӘ. Рас, ата! Бақыттымын ғой. Құдай бергенде осылай
берсiн. Тек ұзағынан бергей. Бақыттымын ғой…
Сахна айналып ұйқыдан ояна бастаған Дiлдәны алып келедi.
ДIЛДӘ. Иә, бақыттымын ғой.
ДIЛДӘ. Рас ата! Бақыттымын ғой. Құдай бергенде осылай
берсiн. Тек үзағынан бергей. Бақыттымын ғой…
189
Сахна айналып ұйқыдан ояна бастаған Дiлдәны алып келедi.
ДIЛДӘ. Иә, бақыттымын ғой.
Дiлдә есiн жиып орнынан тұрады. Қолын жайып iлгерi қарай
қадам басады.
ДIЛДӘ. Қайда сол бақытым? Қайдасың тұла бойы тұңғышым –
Ақылжаным… қоныр қозым! Сенiң үнiң, сенiң әнiң сорлы анаңның
жүрегiн ӛмiр бойы тербетумен жүргенiн бiлмеген де боларсың.
Бетiңнен тұшынып бiр сүймеген, шашыңнан құшарланып бiр
искемеген сенi ӛмiрге әкелген кiсiнiң, туған анаңның сағынышын
сездiң бе екен!.. Бейғамдықтан жаралғандай жампозым менiң,
сағындым ғой, сенiң әнiң мен жарқыраған маңдайынды.
Әбiшжаным, Әбдiрахманым!
Туысыңнан мiнсiз едiң гауһардай,
Сегiз қырлы бiр сырлы
Қасиетiңдi санап тауса алмай.
Ӛнерiмен сүйндiрген,
Қысқа
ғұмырымен күйiндiрген
Неге ғана жараттың мен сорлыны
Әбiштей жанға ана етiп…
Маған неге ұзақ ғұмыр бердiң
Әрбiр басқан қадамым толған қайғы.
Жазығым жоқ едi ғой, о, Тәңiрiм,
Жолымды менiң неге оңғармайды?..
Бұл тiрлiк неге толған қайғы,
Жолымды менiң неге оңғармайды,
Не үшiн жараттың мендей сормаңдайды?
Дiлдә тақпақтап, қара сӛзбен осы сӛздердi айтып болғасын
жылау сарынына ауысады.
ДIЛДӘ: Ӛсiрiп едiм тӛрт ұлды,
Бәрi де жетпей мертiлдi.
Зарлы боп қалған ананың
Жылау боп күйi шертiлдi.
Ақын боп туды
-
ау бiр ұлым,
Ақылбай тұңғыш құлыным.
Жетпей де кеттi
-
ау құлаққа
Апа деп айтқан бiр үнiң.
190
Ертелеу солды
-
ау бiр ұлым.
Әкiмбай атты құлыным.
Қуанта алмай жұртыңды
Үзiлдi
-
ау жастай жұлының.
Кӛсем боп туды
-
ау бiр ұлым
Әбiштей тектi құлыным.
Арманда кеттi
-
ау тараптай
Жинаған шексiз бiлiмiн.
Шешен боп туды
-
ау бiр ұлым
Мағаштай асыл құлыным.
Он жасқа жетпей би болған
Қақтырған таңдай қылығың…
Зарланған Дiлдәны сахна алыстата бередi.
АЛТЫНШЫ КӚРIНIС
АБАЙ МЕН ЖАНҒҦТТЫ
Құнанбайдың
сәндi отауы. Құнанбайға сәлемдесе келген
Жанғұтты шешен. Үйде жасы жиырмалар шамасындағы Абай және
екi
-
үш кiсi бар. Жас келiн Дiлдә шәй құйып берiп отыр.
ЖАНҒҰТТЫ. Қоныстарың құтты болғай, Құнанбай мырза!
Тонау Ұлытаудан мынау Шыңғыстауға дейiнгi ен байтақ Сарыарқа
биыл құлпырып тұр. Шыңғыс жайлауы да ерекше екен ғой.
Малдарың күйлi, жандарың кӛңiлдi ме деп қалдым.
ҚҰНАНБАЙ. Бiз елдiң қасы мен қабағын, малдың қоңы мен
отын баққалы да, бiраз заман болыпты ғой. Қолдан келгенiнше осы
қолдағы халықтың қамын жеп, елдiгi мен бiрлiгiн сақтап, ата
-
баба
сызып кеткен жолдан тайдырып алмай ұстасақ па деген үмiт. Сол
жолда кейде дұрыс, кейде бұрыс қадамдар басып келемiз. Менiң бiр
байқағаным қайталана беретiн бiр құбылыс бар. Аллатағаланың
қоныс беруi, мал
-
жанына жағдай жасауы осы жерден пенделерiнiң
ӛз ниетiне байланысты ма деп қалдым. Ел арасында тыныштық
орнап, барымта
-
сарымтадан, даужанжалдан арылған жылдары
адамдар да ажарланып, жер де ерекше құлпырып, барлық тiршiлiк
иесi
-
жан жануарлардың пейiлiне, ниетiне қуанғандай жадырайды
дейсiң, аямай нәрiн тӛгедi дейсiң, қатар келген сондай бiр
-
екi жылда
елдiң жоны жылтырап, үстi бүтiнделiп, бетiне қан, ӛзуiне күлкi жүгiре
бастайды.
191
ЖАНҒҰТТЫ. Мырза, Аллатағала да ниетке, пейiлге бередi
дейсiң ғой. Дұрыс болар. Бiр қой егiз туса бiр жусан артық кӛктейдi
деген, жӛн… жӛн болар… Құнанбай мырза, Сiздiң шешен атағыңыз
шығып жүр, шабытты сӛйлейдi екенсiз, ӛлең жазбайсыз ба?
ҚҰНАНБАЙ. Құдайға шүкiр, тұқымымыздан әлi күнге бiр де бiр
ақын, бiр де бiр бақсы шыққан жоқ деп мақтанатын ауылдың
баласымыз ғой. Ойланып ӛлең жазып кӛрмеген жанмын. Ұтымды
жауап, бұлтартпас дәлел керек болған кезде амалсыз бiр
-
ек ауыз
ӛлеңге ұқсас ұйқасқан сӛздер ауыздан шығып кететiн болар. Кӛп
алдында сӛйлеп отырғанда ӛлең сӛзден үзiндi, ұйқасы сәндi
ой
тiзбек тыңдаушыңа да, қарсыласыңа да қатты әсер етедi ғой.
ЖАНҒҰТТЫ. Сiздiң Абай деген бiр балаңыз ел аузына iлiне
бастапты. Әр жерден Абай айтыпты деген сӛздi, бiр шумақ әзiл
ӛлеңдi құлағымыз шалып келдi.
ҚҰНАНБАЙ. Мына отырған сол Абайым. Нағашылары
шаншарлар едi, солардан жұққан бiр шаншары бар ма деп
ойлаймын. Бiздiң қазақ баласына би болу да, ақын болу да қиын
емес. Ата
-
баба мұрасы жетiп жатыр. Жаттап ал да айта бер, ӛзiңше
ұйқастыра бер. Тек соны басқарар ақыл, зерде болса десешi…
ЖАНҒҰТТЫ. Абай, шырағым, менiң қасыма келiп отыршы.
Абай Жанғұттының жанына отырады.
ЖАНҒҰТТЫ. Биiк тау ӛзенiнiң суы мол болмағанымен қуаты
кӛп болады. Астан
-
кестен сарқырап жатып мӛп
-
мӛлдiр тұнықтығын
қайтерсiң. Тау ӛзенiн бӛгеп болмас, ол жарып шығады да тұрады.
Ақын кӛкiрегi де сол қуатты, нәрдi ағызып жатқан ерекше нәрсе.
Шешендерге, билерге ойланып жататын уақыт жоқ. Ол тапқыр
болуы қажет. Оның тап
-
таза мӛп
-
мӛлдiр болуы шарт. Сонда ғана
оған ел сенетiн болады. Уақыт деген қасарыспа. Ӛз дегенiн
орындамай қоймайды. Ол бәрiн де –
асығысты да, шабанды да түбi
барар жерiне жеткiзбей тынбайды. Сiздердi де жеткiзер. Абай
шырағым, Сен де күнi ертең
-
ақ ел сӛзiне араласарсың. Мен сенен
кәзiр бiр
-
екi сұрақ сұрайын. Ойланбай жауап бер.
АБАЙ. Жәке! Бiз Сiздiң сұрағыңызға әлiмiздiң келгенiнше
жауап берермiз
-
ау. Бiрақ сол жауаптың не дұрыс, не қате екенiне
кiм тӛрешi болады. Ал тӛре берген кiсiнiң шешiмiнiң дұрыстығын кiм
анықтайды.
ЖАНҒҰТТЫ. Мiне ой деген осы. Ой ұшқырлығы сенен
байқалып
-
ақ қалды. Сұрақ қойылмай жатып, оның арғы жағындағы
ек орамын айналып шықтың. Дұрыс… Абай шырағым…
Жанғұтты аз уақыт үнсiз қалады.
192
ЖАНҒҰТТЫ. Дүние неге сүйенедi?
АБАЙ. Дүние үмiтке сүйенедi.
ЖАНҒҰТТЫ. Кӛздiң кӛрмесi бола ма?
АБАЙ. Кӛз қабағын кӛрмейдi.
ЖАНҒҰТТЫ. Шам жарығының түспесi
бола ма?
АБАЙ. Шам жарығы табанына түспейдi.
ЖАНҒҰТТЫ. Болат пышақтың кеспесi бола ма?
АБАЙ. Болат пышақ ӛз сабын кеспейдi.
Дiлдә ерекше сезiммен Абайға қарап, үйдегi адамдар
күбiрлесiп қалады, Құнанбай оларға жалт қарап, қабағын шытады.
Қайта тыныштық орнайды.
ЖАНҒҰТТЫ. Тамағына тартпайтын мақұлқат бола ма?
АБАЙ. Ӛз тамағына тартпайтын мақұлқат болмайды.
ЖАНҒҰТТЫ. Абай, қалқам! Жауабыңда бiр мiн жоқ! Шешендiк
ӛнер бiр басыңа жетерлiк пе деп қалдым. Ой тереңдiгi, ақыл
ұшқырлығы ғана тап қазiр, Сен қайтарғандай жауап бергiзер. Риза
болдым. Ой мен ақылдың қортындысы ауыздан шыққанда
ажарлылау болу үшiн, ортаға түсем деген кiсiге ақындық ӛнер де
қажет. Ақындық жобаңды да бiле кетейiн. Ұлытауыма барғанда
Шыңғыстаудың бауырайындағы құнарлы топырақта жапырағы жаңа
кӛктеп келе жатқан бiр шыбық бар екенiн, болашақ алып бәйтерекке
айналар шыбық бар екенiн еске ала жүрермiн. Айта жүрермiн. Ендi
менiң жаңағы сұрақтарымды ӛлеңге айналдырып жiбершi.
АБАЙ. Сiз сұңқар самғай ұшқан қиядағы,
Талпынған мен балапан ұядағы.
Ӛрнектi ӛлең сӛзбен жауап берсем,
Дүниенiң –
жалғыз үстi тиянағы.
Кӛз кӛруi жетпейдi қабағына,
Шам жарығы түспейдi табанына,
Ӛз сабын ӛзi кеспес болат пышақ,
Мақұлқат тартпай қоймас тамағына.
ЖАНҒҰТТЫ. Бәрекелдi, бәрекелдi… Сӛз жаубаңнан ӛлең
жауабың қысқарақ болды ма, қалай болды ӛзi… Ӛлеңiнде артық бiр
жол жоқ. Жол деген не, бiр ауыз артық сӛз жоқ. Жирмаға жетер
-
жетпес жасында атағыңның бүкiл Сарыарқаға жайылып кетуi тегiн
емес екен. Аллатағала берген тұла бойың толы қасиет болар, бiрақ
барлық қасиеттерiңнiң iшiнен ақындық ӛнерiң озық тұрар…
Жанарың отты екен
-
ақындығыңнан шығар,
Маңдайын жазық екен –
ойлылығыңнан шығар…
193
Жанғұтты қолын жаяды. Құнанбай да «бисмилла р
-
рахмани р
-
раим» деп қолын жаяды.
ЖАНҒҰТТЫ. Ия, Жартақан, Аллатағала! Құнанбай ұлына бiр
кiсiнiң басына жетерлiк зерде мен ӛнердi берiпсiң, ендi тiл
-
кӛзден
аман ете гӛр. Абай, шырағым! Кiсiнiң кӛркi бойындағы ӛнерi емес,
сол ӛнер мен қоса ӛзiн басқарып жүрер ақылы. Ақылы мен iзеттiлiгi.
Осыны жадыңа берiк сақта. Артыңда iзiң қалсын, алдыңда арманың
болсын!.. Халқыңның қимасы бол!.. Аллаһу акбар. Әмин.
Беттерiн сипасады.
ЖЕТIНШI КӚРIНIС
ТӘРКI
Қараңғы түн. Үлкен ауыл шетiнде оқшау тiгiлген үйде әлденеге
үрейленген үш кiсi сыбырласа сӛйлеседi.
ӘЙЕЛ. Жасаған
-
ай! Сақтай гӛр ӛзiң! Әлгi отағасы бiреу
-
мiреудiң кӛзiне түсiп қалмаса жарар едi?.. Неге кешiктi?..
КЕЛIН. Ене… Кеткенi жаңа ғана емес пе?..
ЖIГIТ. Сабыр етiңдершi. Алып кеткен тоқтысын жайғастырып
жүрген болар. Тәркi Әубәкiр мырзаға қатты қарады ғой. Тiрерге тұяқ
қалдырмады. Құнанбайдың бӛлтiрiгi, Алаш Орданың құйыршығы…
тағы, тағы бiрдеңелердi санап шыққан. Есiмде де қалмапты.
ӘЙЕЛ. Келетiн уақыты ӛтiп кеттi. Мырзаның үйiне барып
-
келуге қанша уақыт керек едi, кешiктi
-
ау.
КЕЛIН. Не мырза, не Дiлдә әже тоқтатқан болар…
ӘЙЕЛ. Тәркiленiп жатырған Әубәкiр мырза, әншейiнде зорға
сӛйлейтiн паң мырза, сенiң жаман қойшы атаңмен кенеттен бүгiн
кеңес құра қалды деп ойласың ба?
КЕЛIН. Ене
-
ау! Не болып бара жатыр бұ заман?
Тәркiлейтiндей не жазығы бар едi мырзалардың? Алпауыт деген не
сӛз?.. Қанайды деген не сӛз?.. Жалшының қақын жейдi дейдi… Осы
үйге мен түскелi солардан алған малымыз тӛлiменен жүзден асқан
болар… Iшiп
-
жеуге де, қонаққа союға да жетiп жатыр…
Түсiнбеймiн…
ӘЙЕЛ. Апа! Тәркiнiң бетiн әрмен қылсын. Әубәкiр
мырзаның ақ
отауын… Япырым
-
ай… айтуға да аузың бармайды екен… Толып
тұрған қатындарға бауларын шештiрiп, жығып ала қоятын үйдi…
Пышақтары
-
ақ ӛткiр екен… жалаңдатып… туырлық, үзiк бауларын
194
пышырлатып кескенде, менiң ӛз тамырларымды кескендей болып
тұрды. Масқара… Ӛздерi қазақтар... Уықтың бауларын екi қызыл
жаға үйдi айналып жүрiп бiр кесiп шыққанда шаңырақ шыр айналып
ортаға түстi. Уықтың қаламдары күтiрлеп сынып жатқанда дәл
қабырғам күйреп жатқандай болдым… Ӛздерi қызыл жаға
болғанымен қазақтар. Ұят
-
ай, ендi сондай киiз үйден кiрiп, жатып
тамақ iшедi
-
ау…
КЕЛIН. Мырзаның бетiне қарауға дәтiм шыдамады. Түсi
бұзылып кеткен екен. Сазарып, үн шығармай тұрды да қойды.
Балалары шулап кеттi. Дiлдә әже: «Ей, Жаратқан! Құдiретi күштi
Тәңiрiм! Ен даланы күңiрентiп,
ен байтақ елдi тентiретiп жiберген
бұларға да сақтаған бiр зауалың бар шығар. Түсiрерсiң бұлардың да
шаңырақтарын бiр күнi ортасына. Тек сол күнiңдi тезiрек жiбер
бұларға. Әйтпесе, мыналардың түрi жаман екен, жерiңдi жәбiрлер,
елiңдi еңiретер…» деп қолын жайып жалбарынып тұр екен. Қасында
тұрған бiреу,
-
бәйбiше, аналар естiп қалар,
-
деп едi,
-
мынаны
кӛргенiмше ӛлiп кетсем едi, маған бұдан артық олар қандай жаза
қолдана алар,
-
дедi.
ЖIГIТ. Ай бұлар табар. Бiз естiмеген жаңа жаза ойлап тауыпты
ғой. Жер аударып жатырған жоқ па? Үрiм
-
бұтағымен жер аударады
екен. Бiзiң қазақта бұрын
-
соңды болмаған нәрсе деп тұрған
үлкендер.
ӘЙЕЛ. Жер аударады деген не пәле тағы?
ЖIГIТ. Дiлдә әженi жасының үлкендiгiне қарап осы ӛлкеде
қалдыратын болды. Ал Әубәкiрдi бала
-
шағасымен түгел жер
аударады, басқа жаққа кӛшiредi.
ӘЙЕЛ. Қалай кӛшiредi? Тiгерге тұяқ қалдырмады дегенi қайда?
КЕЛIН. Ертең тәңертең арбаға отырғызып Аягӛзге алып кетедi
екен. Сол жерден темiржолмен кӛз кӛрiп,құлақ естiмеген бiр жаққа
асырады дейдi.
ӘЙЕЛ. Отағасы кешiктi
-
ау?.. Не болып қалды?.. Құдай
-
ау
сақтай гӛр ӛзiң...
КЕЛIН. Әуелi мырзаның дүние мүлкiн жеке
-
жеке қағазға тiркеп
жазды да артынан пәленше сандық, түгенше тең деп iшiн
ақтармастан жаза бастады.
ЖIГIТ. Дiлдә шешемiз бiр теңдi жазып жатқанда,
-
сексенге
келген жасым бар, маған да бiрдеңе тиiстi болса осы теңнiң iшiнде
Абайдың бiр тоны, бiр шапаны бар едi, соны маған қалдырыңдар,
-
дедi.
КЕЛIН. Ене, сол тоңды сен кӛрмедiң ғой! Мен ондай сәндi
нәрсе кӛрмеген болармын. Олар әжеге ескi шапанды қалдырды да,
тонды қоғам мүлкiне қосылады деп тәркiленген заттардың үстiңе
лақтырып тастады.
195
ӘЙЕЛ. Бiздiң отағасыға не болды?.. Кӛзге түсiп қалып ертең
бiздi де тәркiге салып жiберсе қайтемiз?..
Бәрi де үнсiз қалады.
ӘЙЕЛ. Құдай
-
ау ӛзiң сақтай гӛр.
КЕЛIН. Дыбыс естiлетiн сияқты ғой.
ЖIГIТ. Кӛкемнiң аяқ басысы ғой.
Үйге ер кiсi кiредi.
Үшеуi үрпиiсiп орындарынан тұрады.
ӘЙЕЛ. Кешiктiң ғой, жайшылық па?
ЕР КIСI. Жайшылық.
ӘЙЕЛ. Ешкiмнiң кӛзiне түсiп қалмадың ба?
ЕР КIСI. Манағы қызылжағалардың бұл маңайдан қарасы
ӛшпей, ол үйдiң маңайынан ешкiм жүре қоймас. Кiм кӛрушi едi?..
ӘЙЕЛ. Мырзалар қалай екен?
ЕР КIСI. Аузын байлап, иыққа салып алған тоқтының дыбысы
шығушы ма едi, ешкiмде байқамаған сияқты, бiрақ…
ӘЙЕЛ. Бiрағы несi тағы да? Не боп қалды?..
ЕР КIСI. Мырза алдында ұяттылау боп қалдым.
ӘЙЕЛ. Не, не бүлдiрдiң?..
ЕР КIСI. Бәрi дұрыс. Тек қана арқалап барған тоқтымды олар
отырған күрке босағасына байлап, тезiрек кетпек ниетiмдi байқаған
Әубәкiр мырза:
-
Ағасы
-
ау, менiң қой сойып жеу қолымнан келмейтiнiн
бiлмеушi ме ең? –
дегенi… Ұят болды. Ӛмiр бойы сол
мырзалар арқасында ештеңеден тарықпай, не iшемiн, не
киемiн деп уайым
-
қайғы жемей келiп, ендi бастарына iс
түскен күнi бiр тоқтыны сойып беруге жарамай… Ұят
болды…
ӘЙЕЛ. Ендi не iстедiң?
ЕР КIСI. Қойды сойып, қазанына түгел салып бердiм, Аягӛзге
дейiн
екi
-
үш күнге талшық болар ма екен?… Манағы сен берiп жiберген
iрiмшiк
-
құртқа қуанып жатыр. Бұзылмайтын тағам ғой, алдымызда
не күн күтiп тұрғанын? –
деп, уайымдап отыр.
ЖIГIТ. Мен тағы бiр жаманат хабар естiдiм, бүгiн Абай
атамның тағы бiр баласын ел кӛзiнше, Семейде, кӛшеде айдап келе
жатқан, қызылжаға атып тастапты.
ӘЙЕЛ. Астағапыралла… Сұмдық
-
ай…
196
КЕЛIН. Қай баласын?…
ЕР КIСI. Қай баласы екенi белгiсiз. Тұрағұлды жер аударып
жiбердi деп естiп едiк қой.
ЖIГIТ. Әке! Сонда қалай? Ендiгi жерде бiреудi ӛлтiргiсi келсе
ӛлтiре сала ма?.. Ӛлгеннiң құнын кiм сұрайды?.. Кiмнен сұрайды?..
ЕР КIСI. Түсiнiксiз заман болды ғой… Баяғыдан берi әдет
-
ғұрып, жол
-
жора, ата
-
баба салты дегендердiң бәрi босқа, бәрi
бекерге болып келгенi ме?.. Сонды мына жазықсыз жапа шегiп
жатырғандардың кӛз жастарының сұрауы болмай ма?.. Атып
тастайды деген не сұмдық?.. Жазықсыз жапа шеккендердiң арын кiм
арлайды?.. Үкiмсiз атылғандар мен айдалғандардың артын кiм
қуады?.. Құнын кiм iздейдi?.. Жоғалған тоқтыны да қарамаушы ма
едiк?.. Орынсыз уряднигiң қол жұмсады деп жандаралға арыз
жазып, шағым айтып жатпаушы ма едi?.. Мына қырып бара жатқан
қызылжағалар үстiнен кiмге арызданамыз?.. Құдiретi күштi
Жаратқан
-
ау! Осының бәрiн кӛрiп тұрып тайрақтатып қоясын ба,
мына есiрiктердi?.. Бүгiн бүкiл бiр ауыл түндiгiн аша алмай, iргелiгiн
түре алмай, есiгiн қымтап алып күңiренiп отыр ғой!.. Қаралы күн,
азалы күн деп жүргендермiз ойыншық болып қалды ғой? Арты не
болар екен?..
ӘЙЕЛ. Ақырын,
бiреу естiп қалар...
ЕР КIСI. Еттi қазанға салып тастап, ошаққа отын да жағып
берiп, ендi кеткелi жатқанымда Дiлдә шешемiз: «Бала күнiңнен сенi
Абай жақсы кӛрушi едi, Жарықтық адам танығыш едi ғой, таныған
екен ғой… Бұл iсiңе не деп алғыс айтсам жарасар екен?.. Бақытты
бол деуге аузым барар емес… Бақыт түгiл бас амандығына зар
болып қалған ел, ендiгi жерде… Ел қор болды ғой. Басынан бiр
ауыз сӛз асырмайтын асаулар ендi басына сарып кетсе, жақ аша
алмас халге жетiптi… Не дейiн шырағым… Еңбегiң Алладан
қайтсын. Бiзге деген адал ниетiң ұл
-
қыздарыңның ӛздерiне деген
ниетiмен қайтсын. Бiздi қойшы, кәрi саулықтың жасындай жас
қалды, мына тiлегi алдарындағылардың күнi не болар екен?..» деп
күрсiнгенде, үйдегiлердiң бәрi жылады, мен де кӛзiмнiң жасын
тоқтата алмадым.
ӘЙЕЛ. Құдай
-
ай! Бұның арты не болар екен?..
КЕЛIН. Не болар екен?.. (жылап жiбередi).
Үрпиiсiп, дағдарысып қалған бұларды сахна айналып әрi қарай
алып бара жатады. Үстерiне түсiп тұрған жарық әлсiрей бастайды.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: СЕГIЗIНШI  КӚРIНIС - Сайын Назарбекҧлы

text:
СЕГIЗIНШI КӚРIНIС
197
АБАЙ IШIП ҤЛГЕРМЕГЕН У
Дiлдә тӛсегiнде. Басын кӛтерiп отырады. Үйге жас жiгiт пен жас
келiншек кiредi.
ЖIГIТ. Дiлдә апа! Халiңiз қалай?
ДIЛДӘ. Бiзде қандай хал болушы едi.. Ӛздерiң кӛрiнбей
кеттiңдер ғой. Бiр
-
екi күн болды, бүкiл ӛмiрiм түс болып кӛз
алдымнан ӛтiп жатыр. Аллатағала тiлектi қабыл еткен болар. Бұ
дүниедегi ӛлшеулi мезгiл, таусылуға айналған болар деп дәметiп
жатырмын.
КЕЛIНШЕК. Олай демеңiзшi апа! Мынау ен далада Сiз едiңiз
жалғыз арқа сүйерiмiз.
ДIЛДӘ. Аллатағаланың Сiздердi күтуге мұрша бергенiне
ризамын. Жақындап қалған сияқтымын. Ӛздерiң қайда барып
келдiңдер?..
ЖIГIТ. Осы Аралтӛбеден мына аласапыран басталғанда,
Күшiкбайға кӛшiп кеткен бiр ағайынымыз бар едi, кеше соны
тәркiлеп, соған барып келдiк.
ДIЛДӘ. Ол маңайда кiлең жарлы Уақтар тұрады деушi едi.
Тәркiге iлiнерлiк кiм бар едi?..
ЖIГIТ. Оны тәркiлетiп жатырған байлығы емес, мiнезi дейдi
ғой? Жаңа ӛкiметке жақпай қалса керек. Бас араздығы бар ӛзiнiң бiр
ағайыны үкiметке осындай бай бар, сонда соншалық ақым бар,
ӛндiртiп берiңiз деп арызданса керек.
КЕЛIНШЕК. Үйiнде тәркiге түсер түгi де жоқ екен. Ештеңе таба
алмағасын мал
-
мүлкiн жасырып үлгерiптi деп, айтқызамыз,
таптырамыз деп Семейге айдап кеттi.
ДIЛДӘ. Абай бiр сӛзiнде:
Ел бұзылса, құрады шайтан ӛрмек,
Перiште тӛменшiктеп, қайғы жемек.
Ӛзiмнiң иттiгiмнен болды демей,
Жеңдi ғой деп шайтанға болар кӛмек… деп едi
-
ау.
Бұ күнгi адамдардың бәрi де сол шайтанның ӛрмегiне оралды
ғой.
ЖIГIТ. Ел бұзылса, құрады шайтан ӛрмек,
Перiште тӛменшiктеп, қайғы жемек.
Ӛзiмнiң иттiгiмнен болды демей,
Жеңдi ғой деп шайтанға болар кӛмек.
Сырттансынбақ, қуанбақ, ӛршiлденбек,
Сабырменен топ жасап бӛлек
-
бӛлек.
Арамдықпен бар ма екен жаннан аспақ.
198
Ӛзiмен ӛзi бiр күн болмай ма әлек?
Қолдан келе бере ме жұрт меңгермек,
Адалдық, арамдықты кiм теңгермек.
Мақтан үшiн қайратсыз болыс болмақ,
Иттей қор боп, ӛзiне сӛз келтiрмек.
ДIЛДӘ. Шырағым, жап
-
жас басыңмен Абай ӛлеңдерiн қай
уақытта, қалай жаттап үлгергенсiң?..
ЖIГIТ. Апа, бұл Абай ағамның «Қартайдық, қайғы ойладық,
ұйқы сергек» деп басталатын ӛлеңi ғой.
Қартайдық, қайғы ойладық, ұйқы сергек,
Ашуың –
ашыған у, ойың –
кермек.
Мұңдасарға кiсi жоқ сӛздi ұғарлық,
Кiм кӛңiлдi кӛтерiп, болады ермек.
Жас қартаймақ, жоқ тумақ, туған ӛлмек,
Тағдыры жоқ ӛткен ӛмiр қайта келмек.
Басқан iз, кӛрген қызық артта қалмақ,
Бiр құдайдан басқаның бәрi ӛзгермек.
Апа, Абай ағамның сӛзiн жаттаудың қажетi қанша. Оның
сӛздерi жүрегiңе барып ӛзi құйылады да, ӛз орнын тауып ала қояды.
ДIЛДӘ. Ие, шырағым! Зерделi кiсiге бәрi оп
-
оңай, Абай
жарықтық сәл нәрседен қорытынды шығарып, болашақ боларды
қазiргi болып жатырған құбыластардан құрастырып отыратын.
Соның да қырсығы болар тiршiлiкте ойлы, ақылды кiсiнiң ӛмiрi тым
күрделi, ӛзiне тым ауырлау болады екен.
ЖIГIТ. Абай ағаның кейбiр сӛздерi дәл бүгiнгi оқиғаларды
бейнелейдi екен. Бiздiң ойымыз жетпейтiн астары қаншама
десеңiзша.
ДIЛДӘ. Ой, шiркiн
-
ай! Бұ дүние бастан бұлай ӛтедi деп кiм
ойлаған?.. Пендешiлiк
-
ай! Абайға да ӛкпе артқан уақыттарымыз
болды
-
ау! Жан
-
жағы жайнап тұрғанда, тӛрт құбыласы түгел
тұрғанда «қайран қазағым, күнiң не болады» деп күңiренушi едi?..
Сонда осы күндердi жобалап бiлгенi ме?.. Оқышы Абайды. Бұ
дүниенi Абаймен бастап едiм, Абайдың сӛзiмен ӛтейiн… Оқышы…
ЖIГIТ. Мен Абай аға ӛлеңдерiн түгел жатқа бiлемiн.
Бiрақ Сiз ӛлең оқы десеңiз
-
ақ сасып қаламын.
ДIЛДӘ. Ойыңа түскенiн айта бер.
ЖIГIТ. Ал ендеше, тыңдап кӛрiңiз…
Байлар жүр жиған малын қорғалатып,
Ӛз жүзiн, онын берiп, алар сатып,
Онын алып, тоқсаннан дәме қылып,
Бұл жұртты қойған жоқ па құдай атып?
Барып келсе Ертiстiң суын татып,
Берiп келсе бiр ауыз бұзып
-
шатып,
199
Елдi алып, Едiлдi алып есiредi,
Iсiп
-
кеуiп, қабарып келе жатып.
Әрi
-
берi айналса аты арықтап,
Шығынға белшесiнен әбден батып,
Сұм
-
сұрқия, қу, бiлгiш танбаққа
Құдай құмар қылыпты қалжыратып.
Қорғаласа, қорықты деп қоймаған соң,
Шаптырады қалаға бай да андатып,
Күштi жықпақ, бай жеңбек әуел бастан,
Қолға түсер сiлесi әбден жақсыға қосамын деп,
Әркiм бiр ит сақтап жүр ырылдатып.
Дiлдә тӛсегiнен тұрады. Басқалар да орындарынан кӛтерiледi.
ЖIГIТ. Апа, Абай ағаның мына ӛлеңi бiздердiң тап бүгiнгi
белсендiлерiмiз туралы жазғандай.
Менсiнбеушi едiм наданды,
Ақылсыз деп қор тұтып.
Түзетпек едiм заманды,
Ӛзiмдi тым
-
ақ зор тұтып.
Таппадым кӛмек ӛзiме,
Кӛп наданмен алысып.
Кӛнбедi ешкiм сӛзiме,
Әдетiне қарысып.
Жан
шошырлық түрiнде,
Бәрi бiрдей елiрiп.
Ұстай алмадым бiрiн де,
Кекидi кейiн шегiнiп,
Әрине мен ел кеттi.
Қоқиланды, мақтанды.
Қуат бiттi, күн ӛттi.
Жарылқа, құдай, жатқанды.
Жарлы емеспiн, зарлымын,
Оны да ойла толғанып.
Жұртым деуге арлымын,
Ӛзге жұрттан ұялып.
ЖIГIТ. Апа, тағы да оқи берейiн бе?
ДIЛДӘ. Оқи бер. Абай ән тындағанда, ӛлең тындағанда бар
дүниенi ұмытып, ерекше әсерленетiн едi ғой.
ЖIГIТ. Дiлдә апа! Абай ағам сiз қазiр айтып отырған сезiмiн
ӛлеңмен былайша берiптi ғой.
Құлақтан
кiрiп бойды алар
Жақсы ән менен тәттi күй.
200
Кӛңiлге түрлi ой салар,
Әндi сүйсең менше сүй.
Дүние ойдан шығады,
Ӛзiмдi ӛзiм ұмытып.
Кӛңiлiм әндi ұғады,
Жүрегiм бойды жылытып.
Аңсаған шӛлде су тапса,
Бас қоймас па бастауға?
Бiреу түртсе, я қақса,
Бой тоқтамас жасқауға.
Бiр күйгiзiп, сүйгiзiп,
Ескi ӛмiрдi тергiзер.
Ӛмiр тонын кигiзiп,
Жоқты бар қып жүргiзер.
Есiткендей болады
Құлағы ескi сыбырды.
Ескi ойға кӛңiлiм толады,
Тiрiлтiп ӛткен құрғырды.
Iшiп терең бойлаймын,
Ӛткен күннiң үларын.
Және шын деп ойлаймын.
Жұрттың жалған шуларын.
Тағы сене бастаймын,
Күнде алдаған құларға.
Есiм шығып қашпаймын,
Мен iшпеген у бар ма?..
ДIЛДӘ. Бар екен ғой, Абай! Екi дүниенiң сӛзiн түгел
тауысқанда сенiң де бiлмесiң, ойыңның жетпесi бар екен ғой.
Абай!
У болғанда қандай у! Сен қанып iшкен улардан мен де ауыз тимеп
пе едiм?.. Олардың дәмi таңдайымнан әлi кете қойған жоқ. Бiрақ
мына сен iшiп үлгермеген удың қасiретiн ешкiм ӛлшеп, ешкiм
салмақтай бiле алмас. Сен ердiң екiжүздiлiгiне, надандығына
ӛкпелегенсiң. Елiңнiң жалқаулығына, ӛнер
-
бiлiмге ұмтылмағанына
бола у iшкенсiң. Бар арман
-
мұратыңды iске асырады ма деген
ұлдырыңды, бiрiнiң артынан бiрiн жерлеп, запыран зәрдiң дәмiн
татқансың. Соған бола ӛзiңдi бақытсыз санаған болатынсың. Бiрақ
сен бақыттың
не екенiн бiлмей ӛтiпсiң. Мына заманға жетпей
кеткеннiң бәрi бақытты екен. Ендiгi жерде бақыттың ең үлкенi,
ӛлген жаның кӛмiлуi болды. Сүйегi туған жерде қалды, ӛзi жаралған
топырақпен бетi жабылды деп жұбанатын халге жеттi.
АБАЙ! Қалың елiң қазағың бәлен күн аза салып, бетiн жыртып
жыласып, ақ жауып аруласып, ақ батасын оқысып, жоқтау айтып
жыласып, ата
-
баба қаделерiн ӛткiзiп, артында кӛметiн елi,
201
жылайтын ұрпағы қалып ӛлген ӛлiм, ол бақыттының ӛлiмi екен. Ӛзiң
айтқан жақсы ӛлiпсiң, япырмай. Бақыттының бiрi сен екенсiң. Мына
заманды кӛргенде мүмкiн сен бұрын iшкен уыңды балқаймаққа
теңер ме ең?..
Жастай кеттi, жетпей кеттi деп ұлдарымның қазасына налушы
едiм бұрын. Ендi бұ күндерге жетпей кеткенiне қуанамын. Аз да
болса бақытқа, қуанышқа толы ӛмiр сүрiптi.
Абай, сен, ер мен ердiң арасын, ел мен елдiң арасын
жақындатамын деп жан күйдiргенсiң. Ердiң iсiн, елдiң iшiн тәртiпке
сала алмай шарнағансың. Қарлығаш боп қанатыңмен су тасыған
қайда сол елiң, қайда сол ерiң?.. Сен қызғыштай қорыған ерiң не
болды, елiң не болды?... Сен ел қылам деген елiң кәзiр ақ пен
қызылға бӛлiнiп алып кектестi, бай мен жарылы боп бӛлiнiп ӛштестi.
Кектескенi сонша баласы әкесiн, қызы шешесiн жау еттi.
Ӛштескенi сонша тергеусiз, сотсыз бiрiн
-
бiрi жайратып салды.
Заңы да жоқ, ережесi де жоқ зымиян заманға тап болдық.
Арамдылығы сонша бүкiл елге Кеңгiрбай мен Құнанбай қанiшер едi,
жауыз едi дегiздi, Кебек пенен Қодар қанын олар мойнына жүктедi.
Қайда кеше жер жетпей таласып, жаулау жетпей жағаласып жатқан
қалың ел?.. Құнанбай ұрпағы түгiл, Ырғызбайдан еркек кiндiк
қалмауға айналды. Абай
-
ау, айтшы ӛзiң тӛресiн, сол азаматтар
Кебектен кем бе едi?… Қодардан қор ма едi?.. Абай
-
ау, солардың
құнын қуарлық, ер түгiл артын жоқтап жылау айтар қатын
-
қалаш
қалмады ғой… Кешегi Орда мен Шыңғысқа сыймай жатқан ел
қайда?.. Қор болды Абай елiң
Есi де кеттi
-
ау елiмнiң,
Еңсесi түстi
-
ау ерiмнiң.
Тасыған сүттей заман
-
ай.
Қаймағы күйдi
-
ау тӛлiмнiң.
Қаралы
болған халықтың
Азасын айта жалықтым.
Шошыдым қатал заманнан
Қу бас та болып қалыппын.
Шаршаған Дiлдә керегеге сүйенедi. Жiгiт пен келiншек
қолтығынан демейдi. Үйге пақырлар жинала бастайды.
ДIЛДӘ. Ерiң еңiреп қалды ғой, Абай
-
ау! Тұрағұлың қайда?..
Тұрағұлыңмен дос болған, бүкiл ел боп «алаш» деп ардақтаған
арыстарың қайда? .. Бәрi бiр оқтық боп жоқ болды. Ақыл
-
ойға
симайтын заман болды. Ел билейтiн әкiмнiң, сӛз сӛйлейтiн
202
шешеннiң, ой ойлайтын кӛсемнiң басына зауыл боп келдi бұл
заман…
Есi бардың есiн алды, есiрiк ел биледi.
Бәрiн ақылмен болжап бiлген Абай едiң, мынау зауал
заманды болжай алмапсың
-
ау, Абай!
Қара орманыңнан қалғаны мынау (қолымен дүние
-
мүлкiн
кӛрсетедi). Қалың елiң қазағыңнан қалғаны мынау (ұйлығып тұрған
пақырларды кӛрсетедi).
Бар екен сен iшiп үлгермеген у !
Уландым ғой, Абай, сол уға! алсаңшы менi қасыңа…
Дiлдә құлап түседi…
10.12.1997 ж.
203
Осы еңбегімді қазақ халқының ән мен күй ӛнерін жинақтауға,
әсіресе маңғыстаулық қайқылар мен сайқылар еңбегін
жарыққа шығарып, елге танытуға бар ғұмырын арнаған
құрдасым, досым
Ізбасар Шыртановқа
арнадым.
Адайдың жеті қайқысы
Екі бӛлімді, он екі кӛріністі музыкалы драма
Осы шығарманы жазу барысында берген құнды кеңестері
үшін
Әбіш Кекілбайҧлына
зор рахметімді айтамын. Әбіш ағаның біраз нақыл сӛздері
билер сӛзі ретінде пайдаланылды.
"Адайдың жеті қайқысы" атты музыкалы драма жазу
қажеттігін алғаш рет кӛтеріп сұраныс берген, мәдени
мұралар жанашыры, Маңғыстау облысының әкімі
Қырымбек Елеуҧлы Кӛшербаевқа
ризашылық сезіммен алғысымды айтамын.
Ақтау
2008
Адайдың жеті қайқысы
Музыкалы драма.
Музыкалық арқау –
адайдың жыр күйлері
204
Басты кейіпкерлер
Бәйімбет бай
70
жаста
Бай бәйбішесі
60
жаста
Иса би Тіленбай ұлы
65 жаста
1829-1909
Ермембет би
57
жаста
1837-1909
Мәтжан би
53 жаста
1841-1929
Тастемір Шыршығұлұлы
41 жаста
Жылкелді Теңізбайұлы
39 жаста
1855-1938
Шолтаман Байсарыұлы,
35 жаста
Досат Маяұлы
35 жаста
Ӛскенбай Қалмамбетұлы
34 жаста
1860-1925
Тұрсын Алдашұлы
32 жаста
Әділ Ӛтеғұлұлы
29 жаста
Қалнияз ақын
79 жаста
1816-1902
Ақтан
45 жаста
1850-1912
Аралбай
40 жаста
1854-1914
Мұрын жырау
35 жаста
1822-1910
Қоштай бай
35 жаста
Сәттіғұл Жанғабылұлы
20 жаста
1876-1966
Айша биші
20 жаста
Ғайша биші
17 жаста
Айшаның атасы
Жамал әнші
Үлкен келін
Кіші келін
Бірінші жігіт
Екінші жігіт
Хиуа ханы
Бақшы
Дутаршы
Шал, аңқау палуан, кісі, сәнді келіншек, екінші келіншек, үшінші
келіншек,
бірінші кісі, екінші кісі және басқалар.
Асқа жиналған кӛпшілік
Қойылым желісі –
Ақ Кетік қаласының маңында берілер асқа дайындық және
ас.
Бірінші бӛлім –
асқа дайындық, 1894 жыл;
Екінші бӛлім –
ас, 1895 жыл.
Бірінші бӛлім. Асқа дайындық. 1894 жыл.
205
Бәйімбет бай Ақ Кетік қаласы маңында әкесіне ас беретін болып, бір жыл
бұрын сегіз арыс адайға сауын айтқызғалы Иса, Ермембет, Мәтжан билер мен
Қоштай байды, Шолтаман, Жылкелді әншілерді шақырып мәжіліс құрады.
Шалқыған кӛк теңіз жағасына жақын тігілген Бәйімбет бай ауылы.
Бірінші кӛрініс.
Бәймембет бай ҥйі. Шолтаман ӛнері.
Шымылдық әлі ашылмаған. Адайдың жыр күйлерінің сазы естіліп тұрады.
Жыр күй сазы Шолтаманның әніне жалғасады.
Шолтаман:
Барады аулым кӛшіп Кӛлтабанға,
Салайын Сарыӛзенде Шолтаманға.
Қырмызы қызыл заман амалың кӛп,
Жолығып қалма бір күн қыран паңға.
Дауыс:
Шолтаман ән салып жатыр!..
Шымылдық ашылады.
Ұлттық жиһаздармен, мүліктермен сәндендірілген Бәйімбет байдың киіз
үйі. Кереге бастарына ақбас ер, қабы сүйектелген қылыш, қалы керме,
домбыра, торсық секілді заттар ілінген.
Иса би, Ермембет би, Мәтжан би, Қоштай бай, Бәйімбет бай
Шолтаманды жырлатып отырады.
Ерте кӛктем. Адамдар киімі күннің әлі салқын екенін байқатады.
Шолтаман:
Дүние қозғалады тимесеңде,
Ӛткен күн қарайламас сүйресеңде.
Кездессең ажал итке амалың жоқ,
Ғаламды он сегіз мың билесеңде.
Дүние қызыл түлкі бұлаңдаған,
Айтпаса кімнің сырын кім аңдаған.
Жан барда, ей жігіттер, сырласып қал,
Бұл дәурен ӛтпей бастан тұра алмаған.
Шолтаман әнін аяқтап,
жыр күй сазын ширата тағы бір қайталай тартып
ӛтеді.
Бәйімбет бай:
Пай, пай шіркін
-
ай!
Бұл дәурен ӛтпей бастан тұра алмаған дейді
-
ау!
206
Жарықтық аталар әуені
-
ай! Құлаққа қандай жағымды! Жұрекке
қандай сіңімді! Туған ел сазы деген осы...
Ермембет
би:
Балалық
шақтан
ӛтіп,
есін
дұрыс
қалыптастырған барлық пенде туған ел, туған жер деген сӛздерсіз
ӛмір сүре алмақ емес.
Иса би:
Адам пендесінің туған жер деп табынатыны ӛзінің
жаралған топырағы болса, туған ел дейтіні түсінісетін тілі мен
сүйсінісетін осы әуендері секілді.
Мәтжан би:
Жақсы айттыңыз
-
ау, Ермембет би! Жеткізіп
айттыңыз
-
ау, Иса
-
еке! Елді ел етіп біріктіріп тұратын да, солардың
мінездері мен қасиеттерін сақтап тұратын да сол әуендер мен
саздар...
Қоштай бай:
(кербездене сӛйлейтін кісі)
Мәтжан аға!
Біздердің
адамдар деп жүргеніміз, ел деп жүргеніміз сонда әлгі
жыршылардың ыңылы мен домбыраның дыңылы болғаны ма?
Кекеткендей болып күледі.
Мәтжан би:
Ай, Қоштайжан
-
ай! Сұрағыңды астарлап отыр
екенсің. Сенің сӛзіңді түсіну үшін ерекше ойдың қажеті шамалы.
Кішкене ойланып отырып қалады.
Мәтжан би:
Ал біздің сӛзімізді түсіну үшін сол нәрсе керегірек.
Кейбіреулерге жыршылардың ыңылы мен домбыраның дыңылы
күлкілі нәрсе болып кӛрінсе, маған сол ыңыл мен дыңыл
бабалардың ӛсиеті, тіпті бұйрығы секілді болып естіледі.
Олар: біз жырлап ӛткен әуенді бұзып алмаңдар, біз салып
кеткен соқпақтан адасып қалмаңдар деп саздары мен сӛздеріне, кӛп
байқала бермейтін, бір қоңыр ызың енгізіп қойған секілді.
Қоштай бай:
Ол қандай ызың болды екен?
Мәтжан би:
Аталардың сол
ызыңын түсіну үшін осы әншілер
салатын әуендер мен күйшілер шығаратын күй саздарын жүрекпен
тыңдап байқаңдаршы. Жүректеріңе жетіп қалар. Ал жүрекке жетті
болды, онда сол саздар мен мақалдардың аржағында ылғи күзетте
тұрған бір рух бар екені байқала бастайды. Мен соны сезетін
секілдімін.
Иса би:
Ән де, саз да, Шолтаманның ӛзі де сіздер сӛйлеп
отырған тіл де, осы отырған бәріміз де, сол баяғы біз кӛрген
шалдардың елесі, рухы емеспіз бе!?
Мәтжан би:
Осындай саздарды естігенде Абыл ақын мен
Абыл күйшілер желке жағымда тұрып алып "естідің бе?", "естісең
ойландың ба?" деп, күбірлеп тұрғандай әсер аламын.
207
Қоштай бай:
(сескенгендей болады)
Ей Алла! Сақтай гӛр ӛзің!
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sajin-nazarbekli.html?page=20#Бірінші_кӛрініс.__Бәймембет_бай_ҥйі._Шолтаман_ӛнері.

title: СЕГIЗIНШI  КӚРIНIС - Сайын Назарбекҧлы


url: http://emirsaba.org/sajin-nazarbekli.html?page=20#Ізбасар_Шыртановқа__арнадым._____Адайдың_жеті_қайқысы

title: СЕГIЗIНШI  КӚРIНIС - Сайын Назарбекҧлы


url: http://emirsaba.org/sajin-nazarbekli.html?page=20#Қоштай_бай:_(кербездене_сӛйлейтін_кісі)__Мәтжан_аға!

title: СЕГIЗIНШI  КӚРIНIС - Сайын Назарбекҧлы


url: http://emirsaba.org/sajin-nazarbekli.html?page=20#Қоштай_бай:__Ол_қандай_ызың_болды_екен__Мәтжан_би

title: СЕГIЗIНШI  КӚРIНIС - Сайын Назарбекҧлы


url: http://emirsaba.org/sajin-nazarbekli.html?page=20#Қырымбек_Елеуҧлы_Кӛшербаевқа__ризашылық_сезіммен_алғысымды_айтамын.

title: СЕГIЗIНШI  КӚРIНIС - Сайын Назарбекҧлы


title: Мәтжан  би - Сайын Назарбекҧлы

text:
Мәтжан би:
Ол ол ма, тіпті кей
-
кезде домбыра үні сонау
Сыпыра мен Доспамбеттердің күрсінісі ме, Қазтуған мен
Ақтамбердінің зары ма дегізеді...
Ермембет би:
Әй Мәтжан! Осы сіздерді, жарыларды айтамын,
"сағыр жары" дейтіндер текке айтып жүрген жоқ
-
ау, асылы! Жастар
жастар ғой, тіпті Мәтжан мырза, ӛзіңді де бірдеңе шалықтап жүрген
жоқ па?
Баймембет
басын шайқап, жымиып күледі. Иса би сақтана екі биге
кезек
-
кезек сақтана қарап қалады.
Мәтжан би:
(аздап қуланып отырғаны байқалады)
Ереке мен сізге
бір қызық әңгіме айтып берейін бе?
Ермембет би:
Ал айт! Айта ғой!
Мәтжан би:
Жақын арада біраз еріккен сенің інілерің,
есендерді айтамын, бір жары жиенінің үйіне қыдырып барыпты.
Қонақ болады. Құрмет кӛреді. Кетерінде шаруа сұрасады. Әлгілер,
есендерді айтамын, тамақтарын тойдырып алып, кӛп шаруамыз
жоқ, шаруамыз жарылардың сағырларының санағын алып жүр едік
депті.
Ермембет би:
Мәтжан, бірдеңе бүлдірейін деп отырсың
-
ау,
осы, қағынған!
Қоштай Мәтжанға дәмете қарап қалған. Иса би де Мәтжаннан оқыс
қимыл күтіп қалады.
Мәтжан би:
Мен не бүлдіруші едім. Бүлдіріп жүрген сенің
інілерің.
Қоштай бай:
Ал, сонымен!
Мәтжан би:
Сонымен не болсын! Жарының сағырлары деп,
Ерекеңнің інілері біраз жарылардың аты
-
жӛнін түгендеп, санап
шығыпты. Болғаны сол!
Қоштай бай:
(назырқап
қалады)
Қалай? Болғаны сол?!
Ермембет би:
Шыныменен болғаны сол ма?
(ол да таңырқайды)
Мәтжан би
:
Айтпақшы, мен айтуға ұмытып барады екенмін
ғой. Үй иесі де қарап қалмай, сағыр деп есендердің тізімге тізген
жарылардың нағашыларын түгендеуге кірісіпті. Сӛйтсе, сағыр жары
деп айдар таққандардың нағашылары түгелдей есен болып
шығыпты.
Жұрт шу күледі.
Ермембет би:
(
сақтана)
Ал сосын!
208
Мәтжан би:
Сосын не болсын! "Жарының нағашысы есен
болса, баласы сағыр туады" дейтін мәтел шығыпты. Қазір жарының
шалдары: есен түгілі жеменейден қыз алмаймыз, тұқымымыз түгел
сағыр болып кетуге айналды! Енді ол ауылға құда
түсуді
тоқтатыңдар! Қаратаудан асып тобыш ауылдарына барыңдар, Жем,
Сағыздан ӛтіп он екі ата Байұлына барыңдар. Сол жақтан құда
іздеңдер деп үгіт айтып жатырған кӛрінеді.
Енді сіздің жігіттер сағыр жарының тізімін емес отырып қалған
кәрі қыздарының тізімін алып әуре болатын болар!
Отырғандар күлісіп қалады.
Ермембет би:
Әй қағынғыр, Мәтжан
-
ай! Бүлдірейін деп
отырғаныңды сезіп едім!
Бәйімбет бай:
Бүлдіріп бастаған ӛзің едің, Ермембет, Мәтжан
аяқтап берді.
Иса би:
Ал билер, бас жаққа барыспалық! Біздің
де
нағашыларымыз жеменей еді. Ӛзімізді ешкімнен кем санамаймыз.
Ермембет би:
Мына Мәтжанның құлағына сыбырлайтындары
бар болар асылы.
Иса би:
Сыбырласа несі бар! 360 әулие әр қайсысы бір
-
бір
ӛнерліні қамқорласа болды емес пе!
Маңғыстаудың қара ойы қашанда баталы ұлға, боталы нарға
бай болатыны неліктен дейсің?! Солардың арқасы.
Шолтаман секілділер де солардың батасынан жаралатын
болар! Дауысы қандай еді!
Мәтжан би:
Бірақ бұ заманда ата аруғы мен баба батасынан
жаралғандардан гӛрі сайтанның сандырағынан жаралғандар
кӛбейіп бара жатырған секілді.
Ермембет би:
Ата сӛзін ӛз даналығы кӛретін, аға қасиетін ӛз
қасиетіндей кӛретіндер пайда болды.
Иса би:
Болса болар! Кейінгі кезде бұлар ішінде бӛтен адам
секілді боп туатындары жиілеп барады! Біз кӛрген адамдарға
ұқсамайды. Бӛтен жандар! Неліктен солай деп мен де бас
қатырамын...
Бәйімбет бай:
Бұларыңыз кім?
Иса би:
Кейбір қазіргі жастарды айтамын да...
Бәйімбет бай:
Рас... Рас...
Иса би:
(ойлана)
...Толмай жатып толысқан, таққа құмар...
...Жетпей жатып желіккен, баққа құмар...
...Естімей жатып ереген...
...Кӛрмей жатып кӛреген...
209
... Сондайлар қырсығынан мынау заманның тынышы кетті!
...Күнде арыз, күнде дау!
Ермембет би:
Бұ неліктен екен?
Мәтжан би:
Әу баста, Жаратқан бұйрығы солай ма деп
қаламын, мен!
Иса би:
Тірлікте болғаның –
ӛмір сүргенің,
Бірлікте болғаның –
бақытты ӛмір сүргенің деген екен
бұрынғылар... Бақытты ӛмір сүруден бастартқан солар неткен кесір
жаратылатындар еді десеңізші!
Ермембет би:
Және сол қылықтарын жасыру үшін барлық
күнәні басқаларға жабатынын қайтерсің?
Иса би:
Ал жай адамдар солардың сӛзін қоштауға құмар
-
ақ!
Даурықпалар соңында бір күн даурыққанын дәреже кӛріп, даурығып
жүргені...
Бәйімбет бай:
Дегенмен біздің елдің ауызбірлігі де тәуір,
айтарлықтай байлары да кӛп ел деп басқалар мақтап жатады емес
пе?
Мәтжан би:
Ел аралап, жұрт жағалап кӛп жүреміз ғой. Бай
-
еке,
сіздің сӛзіңіздің жаны бар сӛз. Біз шындығында да бай елміз.
Жаңағыларға да баймыз. Басқаға да баймыз.
Иса би:
Байлық туралы айтқанда мал мен аңды да байлық
дейміз. Ән мен күйді де байлық дейміз. Суы мен топырағын да
байлық дейміз. Қалай десек те халық қазынасының ең ғажабы, ең
қымбаты әні мен күйі секілді!
Бәйімбет бай:
(байлық туралы бұ тұжырым ұнамағаны сезіледі)
Халық айтса қалып айтпайды дейді... Халық малы кӛптерді бай
атайды. Ал малы жоқ жыршыны –
жарлы жыршы, күйшіні –
кедей
күйші деп кемсінеді. Байлық басы ән мен күй болса, мына
Шолтамандарды бай деп неге атамайды, бұ жұрт.
Шолтаманды әнге жарлы деп ешкім кеміте алмас. Ән байлығы
мал байлығынан қымбатырақ болса оны Шолтаман бай деп
атауға
тиіс емес пе!?.
Бәйімбет мінезінен аздап намыстанып отырғаны байқалады.
Иса би:
Барлық байлық: еңбек пен ақылдың, намыс пен
бақтың жиынтығы! Осы тӛртеуі бір басқа қонса, сол кісі бәрінен де
байырақ. Жан
-
жақты бай. Бұлардың қай
-
қайсысы да әуелі Құдайдың
бергені, сосын үлкен талап пен еңбектің нәтижесі. Осы қасиеттердің
әрқайсысы ӛз иесін бай атандырады. Осы тӛртеуінің бірі кеміс түсіп
жатса ондай адам қанша бай болса да бір кемісі байқалып тұрмақ
...
210
Мәтжанның ӛрбіп бара жатқан ыңғайсыз әңгімені басқа бағытқа бұрмаққа
тырысқаны байқалады.
Мәтжан: Біздің бүгінгі шаруамыз оларды түгендеу емес секілді
еді. Мына біздің
Шолтаман жылдан жылға шабысын түзетіп келеді.
Талабы зор. Түбінде халқымыздың қалаулысы атанар. Иса
-
еке,
Шолтаманнан бір терме сұрасақ қайтеді?
Иса би:
Жарайды, сұралық!
"Сұрағандарың сӛз болса"... деп, Шолтаман жыр күйін біраз тӛкпелетіп
алып, тақпақтата (әндетіп емес) жӛнеледі.
Шәрбаттан балдай не пайда
Жұтқыннан әрі ӛтпесе.
Сұлудан "сұқсыр" не пайда
Тұшынып ӛзі ӛппесе.
Кӛрікті күннен не пайда
Күлмеңдеп нұрын тӛкпесе.
Тұлпардан дүлдүл не пайда
Ұзатпай қуып жетпесе.
Атақты ұлдан не пайда
Ағайын сӛзін кектесе.
Беделді биден не пайда
Тентектің ісін сӛкпесе.
Аспанда бұлттан не пайда
Маржанын жерге тӛкпесе.
Әкеден ұлға не пайда
Ақылы айтқан жетпесе.
Жарлыға бардан пайда жоқ
Тырысып еңбек етпесе.
Байларға малдан пайда жоқ
Қажетін ӛзі шектесе.
Тыңдаушым жырдан пайда жоқ
Айтылған сӛздің бар нәрі
Құлақтан әрі ӛтпесе,
Жүрекке таман жетпесе.
Әкеден ұлға пайда жоқ
Маңдайын соқпай, арымай.
Анадан қызға пайда жоқ
Жоғалтса ӛзі арын
-
ай.
Данадан жұртқа пайда жоқ
Ӛздері сүйіп танымай.
211
Батырдан елге пайда жоқ
Шашылып кетсе тарыдай.
Соқырға сірә пайда жоқ
Болса да қанша жарық ай.
Тыңдаушым бойға сіңірші
Азғантай сӛздің нәрін
-
ай...
Бере алмаспын түгендеп
Бір жырмен қамтып бәрін
-
ай..
Бәйімбет бай:
Пай, пай! Мынау біз естімеген сӛз екен! Қандай
насихат!
Ермембет би:
Мәтжан сенің сӛзің емес пе?
Мәтжан би:
Шолтаманның ӛз сӛзі болар, шамасы! Қасыңда
жүрген біздерден жасырғаны да бар болып шықты, бұ баланың!
Ермембет би:
Ӛнер қонған жандардың тым жайдақ
болмағаны дұрыс. Анда
-
санда осылайша жарқ ете қалып, ортаны
таңдандырып тастаған жарасады оларға.
Шолтаман:
Жасырды десе де болады, жүрексінді десе де
болады. Әлі ешкім алдында айтылмаған сӛз еді. Бүгінгі жиынға
сақтағаным да рас.
Бәйімбет бай:
(кӛңілдене)
Біз бұл термені Шолтаманның
сіздерден жасырғаны емес, мына біздей ас бергелі жатқан ағасына
әкелген сыбағасы деп түсініп отырмыз. Термең тәуір екен.
Байғазысына қайтарда аулыңа ат жетектеп қайтарсың.
Шолтаман:
Рахмет бай аға! Жол үсті біреу сауғаға сұрап алып
қалмай, келініңзге аман жеткізе алсам бергеніңіз мал басы болып
кетер, әлі. Қолы қайырлы атанған кісі едіңіз!..
Бәйімбет бай:
Әй, қу бала! Жақында шаңырақ кӛтерді деп еді!
Бас екеу болғасын малдың да қажет бола бастағаны ғой, бұл
серілерге! Ат мінбеймін, бие жетектеткіз деп отыр?! Болсын,
болсын!.. Бір байталды келін кӛрімдігі деп жетектеп кет!
Шолтаман:
Рахмет, бай
-
еке! Келініңіз мақтанып қалатын
болды.
Мәтжан би:
Дұрыс, орнымен берілген сыйлық болды,
Бәйімбет! Шолтаманның үйіндегі келініңіз ондай кӛрімдікке тұратын
келін!
Қоштай бай: Со келін келмей жатып Шолтаман қорасын малға
толтырыпты деп шулап жүр ғой жұрт.
Мәтжан би:
Мал мен байлық қашаннан ақыл мен еңбекке
құралғыш.
Қоштай бай:
Шаңырағың құтты болсын, Шолтаман! Мәтжан би
Шолтаманды үйлендіріпті деген хабар біздерге де жеткен. Айттыра
212
барғанда қалыңдық қыз болашақ күйеуіне бір қызық баға беріпті
дейді. О не сӛз?
Шолтаман:
Бізге айтарлықтай ештеңе деген жоқ. Мәтекеңмен
тіл қатысқанын естігендер бар екен. Солар болар, түймедейді
түйедей етіп жүрген.
Қоштай би:
Дегенмен жел болмаса шӛп басы қимылдамайды
деген...
Мәтжан би:
Ондай сӛздің болғаны рас. Келініміз кӛңілі жүйрік,
кӛзі қырағы екенін бірден танытты!
Ермембет би:
Мәтжан би сондай баға берсе ол келін сӛзі
құлақ түруге жарайтын сӛз болғаны.
Иса би:
Ал айтып кӛрші, ол не сӛз?.
Мәтжан би:
Шолтаманды Мәтжан үйлендіріпті деген
Шолтамандай талапты, ӛнерлі жігіт атағына ауыр тиер. Шынына
келсек бар шаруаны бітірген оның ерекше даусы болды
-
ау деп
ойлаймын. Бұл жігіт ӛнерінің арқасында қалыңсыз қыз алып келіп
отыр. Шаңырағына бір атақты қыз қалыңындай мал жиналып
қалды...
Шолтаман:
Ән мен дауыс иесін қарық қылатын болса әнші
біткеннің бәрі шетінен бай болмас па еді? Талай ӛнерпаз қалың
тӛлей алмай, қыз алып қашып, елін шабыстырып, руын ұрандатып
жүрмес еді ғой! Сіздің арқаңыз ғой, бәрі де, Мәтжан аға!
Ермембет би:
Кімнің арқасы болса да алып келіпсіңдер. Құтты
болсын! Ал, сонымен...
Мәтжан би:
Әлімдер елі тойға
шақырып сол жақта біраз уақыт
болып қайттық. Доңызтауды жайлаған Жұмағұл деген ақсақал
аулында болдық. Мен қасыма адайдың біраз ӛнерлі жастарын
еріткен едім. Ӛнер кӛрсеттік. Олар да ӛздерінің ӛнерлі адамдарын
алдырды...
Шолтаман:
Сауық пен қызыққа толы бір тамаша күндерді
ӛткіздік.
Мәтжан би:
Қайтатын күні аттарымызды алдыртып, қоржын,
дорбаларымызды қамдатып, дайындыққа кіріскен кез еді. Жұмағұл
ақсақал бізден бұйым сұрады. Мен сол ауылдың бойжеткендері кӛп
екенін байқап жүр едім, батылдық етіп Шолтаманға қыз
айттырдым...
Меселімді қайтармас деп Жұмағұл мінезінен дәметіп едім.
Жұмағұл мен ойлағаннан да асып түсті... Мінезі мерт кісі болып
шықты.
...Әлі күнге таң қаламын...
Иса би:
Қалай таңдандырды?
Мәтжан би:
Жұмекең сӛзге келместен: "Шолтаманға бір
қыздарыңды қый дейсің ғой, Мәтжан би!..
213
...Олай болса ана шай құйып отырған ӛзімнің сүйікті немерем
еді. Адайдың Мәтжаны құда түсіп отырса, мынадай жігітке,
Шолтаман секілді ӛнер иесіне сол балам лайық болар! Ұнатсаңдар
қимасымды қидым сіздерге. Басқа немелерімнен ерекшелеу еді!" –
дегені...
Қоштай бай:
Пай, сабаз
-
ай!
Мәтжан би:
Ӛмірімде бір оңай тындырған шаруам болды.
Қалған барлық шаруаны атасы мен қыздың ӛздері бітірді. Біздер тек
қана солар сӛзіне куә болып отырдық.
Қоштай бай:
Қалыңына қалай келістіңдер?
Мәтжан би:
Олар қалың сұрамады, біз бермедік...
Қоштай бай:
Қалыңсыз қыз қандай келін?..
Ермембет би: Қыз бірдеңе айтты деп едіңдер?
Мәтжан би:
"Шолтаманға сол лайық болар, ұнатсаңдар қидым
осы баламды. Басқа немелерімнен ерекшелеу еді!", –
деп алып,
Жұмекең: "Балам сен не дейсің?" –
деп немересіне бұрылды.
Жұмағұлдың немересі, әлгі шәй құйып отырған жап
-
жас қыз:
"Екі ата келісіп жатырсыңдар. Аталар келіссе қыз қайда барушы
еді!" –
деп жауап қатты.
Ермембет би:
Батыл бала екен.
Мәтжан би:
Батылдығын ол басқаша кӛрсетті. "Аталар
келіссе қыз қайда барушы еді. Бірақ осы жасқа дейін қара басын
қамдай алмай жүрген Шолтаман мырза ертең от басын асырай
алар ма екен?" –
деп, саңқ ете қалғаны.
Үй іші тым
-
тырыс болды да қалды.
Ермембет би:
Апырай, а?..
Мәтжан би:
Мен де таң қалып, баламен сӛз таластыру қалай
болар екен дегендей атасына қарадым.
Сол жерде Жұмекең есін жиғандай боп, маған бір қарап,
баласына бір қарап: "Қарағым оның жарлы екенін қалай білдің,
кімнен естідің?" –
деп тіл қатты.
Қыз оған:
–
О хабарды маған ешкім айтқан жоқ. Оны үстіндегі сәнді
шапаны мен әнші мырзаның ӛз қылығы айтып отыр. Жас жігіттің екі
жеңін кезек
-
кезек сыйпалай беретіні –
бұрын кимеген киімін
қызықтағаны.
О жігіт бай баласы болса ӛз шапанын ӛзі қызықтамас еді...
Шет жерде ӛнерлі жігіттің иіні жыртық болмасын деп бір ағасы
шапан жауып жіберген болар... Барғасын шешіп алса, тағы да
жалаңаш қалмас деймісің?..
Енді бір ағасы беделін пайдаланып құда түсіп отырған шығар...
Үйлендіріп алып, ұмытып кетпес деймісің?..
214
Шолтаман мырза бұл шаруалар туралы ойланды ма екен
дегенім ғой...
Сонша адам отырып бір ауыз сӛз қайтара алмадық...
Ермембет би:
Япырай, а... Болар бала жас болмас деген осы
-
ау!
Қоштай бай:
Сонымен әңгіменің арты немен аяқталды?
Мәтжан би: Бұл сӛздің арты тіпті біз ойламаған жаққа қарай
жалғасып кетті... Атасы біраз үнсіздіктен кейін: "Балам
-
ай, ойлы
екеніңді шамалайтын едім! Мен дәметкен жерден де асып түсерсің!
Алла бағыңды ашқай! Ал ойыңда тағы не бар, ашып айтшы?"
-
деді.
Сонда қызы атасына: "Шолтаман мырзаның жарлылығы рас
болды. Биі бар, басқасы бар жарлы емес еді деп ешкім араша
сұрамады. Енді менің дегенім болсын десеңіз бұлардан қалың да
сұрамаңыз, маған енші де бермеңіз! Қызыңызды той жасап
ұзатыңыз да, шығарып салыңыз. Адай елі сізге берер қалыңын, жай
қалың емес, Әлім елінің ардақтысы Сіздің сүйікті қызыңызға лайық
деген қалыңмалы мен жасауын бұ жаққа, жер шеті алысқа айдамай,
ауыл қасынан Шолтаман қорасына жеткізіп берсін...
Мен Жұмекеңе қарадым. Жұмекең маған қарады. Екеуміз де
қостағандай болдық... Кӛз қараспен түсіністік... Арада үш ай ӛткенде
келінімізді алып келдік...
Қоштай бай:
Келін түскенше Мәтжан би қыз отауын тігіп,
қорасын малға толтырып қойыпты...
Ермембет би:
Оң босағасында отырып, барар қорасын малға,
шаңырағын дүнияға толтырып тастаған екен ғой, айналайын!
Келіндерің құтты болсын! Біздер де үлесімізді қосармыз, әлгі
қорадағы малына. Ӛзіміз жеткізіп берерміз...
Қоштай бай:
Осындайға жұмсаған малың –
адалың емес пе!
Шолтаман інім: "Мен келін шақырамын! Қалаған уақытыңда келін
мен келіп, біздің ауылда ән салып, малыңды әндетіп айдап кет!..
Біздің ауылдың бір үйір құласы сенікі, Шолтаман!
Шолтаманды бәрі құттықтап жатады. Бәйімбет бай жаңа әңгіме
бастайтынын білдіре тамағын кенеп, сӛз бастайды.
Бәйімбет бай:
Уа, құрметті билер! Қонақтарым! Естіп те
жатырған боларсыңдар, мен келесі жылы жаз бен күздің астасқан
кезінде әкеме ас бермек болып жатырмын. Тап осы жұртта
ӛткізбекпін. Менің әзірге шешкен шешімім де, бітірген ісім де осы.
Барлық қалған шаруаларды сіздерге тапсырсам ба деймін. Асқа
басшылық етуді, мына інім, Иса биге жүктегелі отырмын. Ол
келісімін берді.
215
Ермембет би:
Дұрыс екен! Бәйімбет бай әкесіне асты
кешіктірді
-
ау дей бастап еді, былайғы жұрт. Алла ниетіңді қабыл
еткей!
Бәйімбет бай:
Әмин! Айтқаның келсін!
Ермембет би:
Бұл істі Иса биге тапсырғаныңыз –
бастамай
жатып ісіңізді жартылай тындырғаныңыз, байеке! Біз де
қолымыздан келгенін аямаспыз.
Мәтжан би:
Бәрекелді! Алла ниетіңізді қабыл еткей! Ерекең
істің жартысы басталмай жатып тынып қалды деп отыр ғой!
Қалғанын да тындырып тастайтынын айтты. Бізге жеңілдеу тиетін
болды!
Иса би:
Мәтжан! Қашқақтама, інім! Басқаға жеңіл тисе де,
саған жетерлік іс бар. Алдымыздағы аста жұмыстың ауырын да,
күрделісін де саған тапсырғалы отырмын.
Мәтжан би:
Орындалуы қолымыздан келетін іс болса,
салмағын ауырлай қоймаспыз. Ас –
елдің шаруасы. Ел шаруасы –
бәріміздің шаруамыз! Тапсырыңыз!
Қоштай бай: Ниетің қабал болсын Бәй
-
еке! Бірақ...
Қоштай паңданып, тамағын қырнап сӛз бастағанша Бәйімбет бай
шыдамсызданады.
Бәйімбет бай:
Не ойың бар еді, Қоштай шырағым? Айтсашы.
Бірақ деген сӛзіңнің арты жыраққа кетіп қалды ғой, жиенжан!
Қоштай бай:
(намыстанғаны байқалады)
Бұл Бәйімбет аулы
шетінен асығыс пен қапылыс... Сӛздер салдыр
-
гүлдір бір құлағынан
кіріп, қаңғыр
-
күңгір бір құлағынан шығып жатпаса ӛздерін далада
жалғыз қалғандай сезінеді.
"Бірақ" дегенім бай
-
еке, әкеңізге асты шыбын
-
шіркейсіз жер,
Қырға шығып бермейсіз бе?
Бәйімбет бай:
Кімнің кӛп сӛйлейтінін біз білмейміз, бір
Құдайдың ӛзі біледі. Бірақ...
Бәімбет те паңданып, тамағын қырнап Қоштай қылығын қайталайды...
Қоштай бай: Сіздікі қандай "бірақ"?
Бәйімбет бай:
(қуланғаны байқалады)
Сенің руың Жары.
Жарыдан Дәулеталы. Сол ауылға келе жатқан біреу ауыл маңында
кездескен біреуден Дәулеталылар ауылда ма деп жӛн сұрапты.
Үйде болар. Жаңа сол үй қасынан ӛтіп бара жатып кӛзім түсіп
кетіп еді, түндігі желпілдеп тұр екен. Соған қарағанда Дәулеталы
нағашымның ӛзі де, балалары да түгел үйде болса керек!.. деген
сӛзді естігенің бар ма?
216
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Қоштай  бай - Сайын Назарбекҧлы

text:
Қоштай бай:
Бір жарым естеу жиеннің шығарған сӛзі болар.
Жалпы екеуміздің сәніміз сӛз санау емес, қой санау емес пе еді?
Иса би:
Әй байлар, қойларыңды күзде санарсыздар. Қазір
сӛзді бізге беріңдер. Біз ас жайын сӛз етелік...
...Менің қазір сіздерге айтпағым жалпы қазақ халқының асы
туралы ӛз ойларым.
Қазақтың асы дегені –
елге ұсынар әдет
-
ғұрпы, жастарға
кӛрсетер үлгісі, кӛпшілікке кӛрсетер тамашасы, талап етер тәртібі!
Рас па!
Қоштау сӛздер.
Ас деген –
ас иесінің, сол рулы елдің ата
-
баба әдет
-
ғұрпын
қалай орындап келе жатқаныны туралы ел алдында берер есебі!
Рас па!
Қоштау сӛздер.
Ермембет би:
Иса
-
еке! Ас –
елдің тәрбие алар орны деген
сӛзбен болашақ асқа қойылар талап туралы ескерткелі отырсыз
-
ау
шамасы!
Иса би:
Шамаңыз дұрыс. Соны елге қалайда мойындату
керек! Ендігі астарды елге үлгі болатындай дәрежеге жеткізу
біздің
міндетіміз! Ол осы біздердің, ас иелері мен билердің міндеті. Осы
асты жоспарлап, әлгі айтқанымыздай, елге үлгі берерліктей ас етуге
тырыссақ па деймін.
Қоштай бай: Сіз бұл асты –
ас ішіп аяқ босатудың асы
болмасын деп отырсыз ғой!
Иса би: Дұрыс
айтасың! Қолға алынбай жүрген тағы бір
жағдай бар.
Біз ата аруағына деп берілетін астарымыздың ӛту тәртібін де,
асқа қатысушылар тәртібін дн қатты бақылауға алуымыз қажет!
Ас кезінде шатақ шығып кетпесін!
Ас артына бұралқы сӛз ермесін!
Астың арты тӛбелеспен аяқталуы тіпті міндет емес. Ондай
жағдайда тез шара қолдану жағын ұйымдастырып қойған дұрыс.
Жұрт ас кезінде болған шатақты емес, аста еңбек етіп алған
абырой мен атақты әңгіме етсін.
Ермембет би:
Дұрыс екен.
Мәтжан би:
Толғағы жеткен мәселе еді.
Иса
би:
Ойлап қарасақ біз бұрын беріп жүрген астардың бар
қызығы тойып тамақ ішу мен тӛрт аяқты жылқының жарысы! Асты
солар үшін беретіндей
-
ақ!
217
Астан кейінгі естелік кӛбіне қай аттың қалай шапқаны мен қай
тентектің тойды қалай бұзғаны туралы болып алды.
Әрине ат жарату –
ӛнер, қажет ӛнер. Қажарлы ат –
жауға
қарсы қаруың.
Дегенмен адам ӛнері аюан ӛнері мен тентек қылығынан ілгері
тұрса несі бар екен?
Біздер бұл асты ӛнер адамдарының ӛнерін тамашалау,
ӛнерлілерді ел сүйіктісіне айналдыру асына айналдырсақ па деп
отырмыз. Соны ұйымдастыру жағы бәрімізге, ал ӛнер жағын
ұйымдастыру Мәтжан би саған тапсырылады.
Ермембет би:
Дұрыс ой айттыңыз, Исеке! Мәтжан би жаңа
"толғағы жеткен мәселе" еді деді ғой! Дәл айтты. Сіз тоғыз ай
толғатқандығыңызды байқатып отырсыз. Ел тәрбиесі деп
толғатыпсыз. Мәтжан би сол сіз күткен перзентті дұрыс қабыл алар,
кіндігін дұрыс кесер деп сенеміз.
Бәйімбет бай:
Апырым
-
ай! Бұларды тегіннен тегін би
атандырмайды
-
ау шамасы! Біздер асқа соятын малымыз бен
тігетін
үйімізден ары аса алмаушы едік. Соны ойлап әуреміз, бұлар елге
ӛнеге деп әлек. Жақсы! Жақсы екен!
Ермембет би:
Ас –
елге үлгі беру жиыны болсын деген ой ел
қамын ойлағаннан туындаған пікір ғой. Бұл аста ел ӛнеріне баса
кӛңіл бӛлелік десеңдер ұйымдастырушыны дұрыс таңдапсыңдар.
Біз кӛргелі Мәтжан би маңына әншілер мен жыршылар, палуандар
мен мешкейлер әуес
-
ақ болатын. Басқалар шақырғанда зорға
келетін солар Мәтжан соңына ереді де жүреді. Соларды ӛзіне құмар
қылып қойған Мәтжанның не қасиеті барын?
Асылы, Мәтжан:
"Жақсы аттың жалын сақтағанша, жақсы жігіттің арын сақта" –
деген ата мәтеліне басқамыздан кӛбірек мән беретін секілді.
Мәтжан би:
Халық соңғы кезде күміс кӛмей үнділер мен бал
сазды бармағы барларды қатты қастерлей бастады. Оған себеп
еліміздің бейбіт күндерге бейімделе бастағаны болар.
Ендігі ас пен тойды да халық ыңғайына бағыттаған жӛн
секілді...
Иса би:
Бейбіт күнге де бейімделу керек дейсің ғой... Дұрыс
болар... Ел басындағылар халықтың сол талабынан шығып тұрса,
ел ӛнері ӛркендей бермек. Ӛнерлі жандар ӛздерінен гӛрі ӛнерін
құрметтегенді жақсы кӛреді.
Шолтаман:
Рахмет би аға! Ӛнерсіз халық халық па? Ӛнер
сайысында ӛзге ағайындармен кездесіп қаламыз. Сонда бір
-
бірімізге қоятын бірінші сұрағымыз: "Кімің бар" –
дейміз!
Бұл сұрақтың ӛзіне түбінде бір қойылатынын әрбір ақын
ойланып жүреді. Жақсыларым кім? Жайсаңдарым кім? Сондай
шақта айтыс ақындары елінің атақты билері мен батырларын
218
мақтаныш жырға қосады. Байлары мен сахиларын санап шығады.
Соның бәрі сіздердің, жалпы халықтың ӛнер мен ӛнерлілерге деген
құрметтерінің арқасы
!
Иса би:
"Халық айтса –
қалмай айтады! Бірінші би –халық,
екінші би –
тарих!" депті халқымыз. Ақын –
халықтың тілі дейдіі!
Олай болса –
жетістігіңе бола марапаттайтын да халық! Қатең
болса –
жарақаттайтын да халық!
...Бізден кеткен қате болса болашақ кӛрсетер...
Біздің ӛткенді кӛксейтініміз –
жоғалтқанымыздың кӛптігінен.
Ертеңді кӛксейтініміз –
дәметкеніміздің кӛптігінен...
Мәтжан би:
Жоғалтқанымыздан дәмететініміз кӛп болғай! Ал...
Иса би:
(Мәтжан сӛзін бӛліп, ӛз сӛзін аяқтайды)
Жарайды, бұл
мәселе туралы ойымызды білдірдік...
Енді шаруамызға оралалық. Мәтжан бірдеңе сұрағалы
оқталып отырсың ба?
Мәтжан би:
Біз тапсырмамызды алдық. Түсінікті болды. Ал
енді біздің жұмсайтын хабаршыларымыз, асқа шақырушылар,
қазақтың байтақ даласының қанша кӛлемін қамтымақ?
Иса би:
Хабар естіп асқа келіп жатса қазақтың қай ӛңірінен
келсе де, шақырулы қонағымыз болады деп хабарлансын. Ал
арнайы шақыру: Қиғаш, Нарын, одан бері Жайық бойы, Шыңғырлау,
Елек, Жем, Сағыз деп отырмыз. Әлім, Табын елдерінің кӛрші
рулары. Маңғыстаудың Ойы мен Қыры тұтастай. Сегіз арыс
Адайлар қонысын түгел қамтимыз. Аралас отырғандар да түгел
шақырылмақ.
Ермембет би:
Қанша үй тігілмек?
Иса би:
Бәйімбет бай қазірдің ӛзінде мың үй деп жобалап
отыр. Асқа шақырушылардың хабарын күтеміз. Қонақтар саны ӛсіп
бара жатса мүмкін кӛбейтерміз.
Ермембет би:
Байрақтар жобасы анықталды ма?
Бәйімбет бай:
Бұрынғы астар жобасынан кем түспеспіз. Иса
би бәсекеге айналып кетпесін деп онша асыра сілтемелік деп отыр.
Ермембет би:
Дүрыс екен.
Иса би:
Бұрынғы бір аста атақты ақындарымызға назар
аударғанбыз. Соның арқасында "Адайдың бес жүйрігі" деген
ардақты атқа лайық тұлғалар алты алаш аузына іліге бастады. Қазір
тілі шыққан кез
-
келген тәрбиелі бала жеті атасы секілді адайдың
бес жүйрігі кімдер десе: Абыл ақын, Нұрым мен
Ақтан, Қашаған мен
Аралбай деп тақылдай жӛнеледі.
Бұрынғы ӛткен астарға қосар жаңалығымыз бұл аста сазгер
әншілерге ерекше кӛңіл бӛлінбек. Олардың байрақтары сәл
кейінірек белгілі болар. Ақылдасармыз.
Ермембет би:
Есте қаларлық ас болғалы тұр екен.
219
Мәтжан би:
Барлық ӛнер иелеріне хабарлау керек болар.
Дайындыққа жылдан астам уақыт бар.
Иса би:
Ас туралы сіздерге айтпағымыз негізінен осылар
болатын. Айтылды. Келісілген секілді.
Ермембет би:
Дұрыс. Асқа дайындық басталып кетті делік.
Астың беташары болсын! Шолтаман! Бір әніңе салып жібер.
Шолтаман:
Ән салып беруге болады. Бірақ ән соңынан Иса
биден бір сұраққа жауап күтсем бола ма? Кездессем сұрайыншы
деп ойлап қоятын едім. Біз кӛпшілік ортасында жиі боламыз. Сол
кӛпшіліктің сіздің Иса би атыңызға байланысты, жауап іздеп жүрген
сұрағы еді бұл.
Иса би:
Неге болмасын! Болады.
Шолтаман:
Олай болса сұрап қалайын... Маңғыстаудың Ойы
мен Қыры түгел кӛтеріліп, орыстың ақ патшасына күш кӛрсеткен,
бұдан жирма жыл бұрынғы кӛтеріліс басшылары Иса мен Досанның
тағдырлары екі түрлі болғаны неліктен?
Билер ыңғайсызданып Исаға қарап қалады... Сұрағына жауап күтпестен
Шолтаман домбырасының бұрауын байқай бастайды.
Шымылдық
220
Екінші кӛрініс.
Ас ҥй. Шолтаман ӛнері.
Бәйімбет байдың ас үйі. Кереге басына үрген қарын, үрген мес секілді
тұрмыстық заттар ілінген. Даладағы, үй ішіндегі ошақтағы қазандар.
Ас үйдегі қонақ күту дайындығы барысындағы қарбалас. Бір жігіт меспен
айран шайқап, екінші жігіт күбідегі қымызды пісіп тұрады.
Үшінші жігіт күбідегі
шұбатты сапырып тұрады.
Бір келіншек бауырсақ пісіріп, екінші келіншек қазанға ас салып жатады.
Қолында қазанға салғалы жатқан қойдың басы. Осы сәтте бай бәйбішесі ас
үйге кіреді.
Бай бәйбішесі:
Келін! Басты о қазанға салмасашы. Бұ
қонақтар ерекше қонақтар. Мәтӛк Қоштай деген тӛре қайным бар.
Тамағымызды жемей кетер. Басты бӛлек ас.
Ҥлкен келін:
Жарайды, ене! Тағы бір қазан кӛтерейін.
Кіші келін:
Ене, айран дайын болды. Қонақ үйге айранды да
алып барамыз ба?
Бірінші жігіт:
Шұбат пен қымыз тұрғанда кім айран ішеді
дейсің?
Бай бәйбішесі:
Айранды да баптап қойыңдар. Сұрап қалар.
Кейбір кісіге шұбаттың да, қымыздың да жақпайтыны болады. Керек
болып қалса, қапы қалмалық.
Кіші келін мес пүшпағынан зереңге айран құйып үлкен келінге ұсынады.
Кіші келін:
Жеңеше! Дәмін татып кӛрші!
Үлкен келін айранның дәмін татып кӛреді.
Ҥлкен келін:
Балдай екен! Асылы бүгін шұбатыңнан да,
қымызыңнан да айраның озып тұрған секілді.
Кіші келін қуанып қалады. Мақтана енесіне қарап қояды.
Екінші жігіт:
Бәйбіше! Қоштай мәтӛк дегеніңіз кім? Ол баспен
еттің бірге асылғанын қалай біліп қояды?
Бай бәйбішесі:
Ой тәйір
-
ай! Соны сӛз қылып! Сорпаға
құйқаның исі сіңеді
-
дағы. Немене Қоштай туралы естімеп пе едің?
Екінші жігіт:
Жоқ! Есіген емеспін.
Ҥлкен келін:
Қоштай байдың деңмент
белбеуінің бағасы –
атақты қыздың қалыңмалынан да қымбат дейді ғой...
Бай бәйбішесі:
Ол кісі байлықты тек малдың саны деп емес,
тірлік сәні ғып пайдаланатын кісі. О қайным байлық қызығын кӛріп
221
жүрген адам. Қоштай қайнымның мәтӛктігі сонша, ауылы су ішетін
құдығының маңынан мал жүргізбейтін кӛрінеді.
Бірінші жігіт:
Құдық қасынан мал ӛтсе не болады екен?
Бай бәйбішесі:
Малдың дәреті жерге сіңеді, сосын құдық
суына әсер етеді, су шуаштанады деп сақтанады екен деп жұрт
аңыз етеді.
Екінші жігіт:
Астафралла! Естімеген елде кӛп деген осы екен
ғой!
Бай бәйбішесі:
Ал енді бос сӛзді тоқтатыңдар. Бүгінгі
қонақтарың атақты билер мен, айтулы тӛре жігіттер! Сақ бола
кӛріңдер! Мына ақ астарыңның ішінен қыл
-
қыбар шығып масқара
болып қалмалық! Мұқиат қараңдар!
Ҥлкен келін
:
Ене! Сүттерді сүзіп құйдық емес пе!
Бірінші жігіт:
Әй, құрдастың қатыны! Бәйбіше сүттен малдың
қылшығы шығады деп қорқып тұрған жоқ, сүттен мына сенің
қопыраған шашың шығады деп уайым етіп тұр! Соны да түсінбейсің
бе?
Қарқылдап күледі. Үлкен келін енесі
алдында ыңғайсызданып қалады.
Бай бәйбішесі:
(қатулана қарайды)
Ыржақты тоқтатыңдар! Келін!
Айналайын! Бауырсақтарыңның жартысын сарғыштау, жартысын
күреңдеу етіп пісір!
Ҥлкен келін:
Жарайды ене.
Қонақ үйден домбыра даусы жетеді. Адайдың жыр күйлерінің
сазы
біраздан кейін ән әуеніне ауысады. Шолтаманның "Дәләйшім" әні.
Екеу
-
екеу мінеміз тал кемеге,
Екеу қайтіп сыйамыз тар немеге.
Он сегіз бен жиырманың арасында,
Ауытқиды ит кӛңіл әрнемеге.
Бірінші жігіт:
Мынау жаңағы ән айтқан әнші ғой. Даусын
-
ай!
Кім
болды екен?
Бай бәйбішесі:
Шолтаман ғой! Билер Шолтаманға ән
салғызып жатыр. Кәні, біраз ән тыңдалық.
Есігімнің алдында кӛк тал ағаш,
Тал ағашқа қонады кӛп қарылғаш.
Қосар болсаң Құдайым жақсымен қос,
Қол ұстасып жүрсем де аш
-
жалаңаш.
Қара бұлақ қайнары
тастан шығар,
222
Алқын жүйрік жұлқынған жастан шығар.
Аяғыңды жігіттер аңдап басың,
Алыс емес, дұшпаның, достан шығар.
Бірінші жігіт.
Анадай зор дауыс бір кісі кӛмейінен шығып
жатырғанына адамның сенгісі келмейді екен!
Ҥлкен келін:
Ән салып байқап кӛрсейші! Біреуді келемеш етіп
күлгенде сен де есекше аңқылдайсың ғой, осы!
Жастар бәйбішеден жасқана сыпайы күлісіп алады.
Бай бәйбішесі:
(келініне қарап, қатуланған болады)
Бос сӛзді
қойыңдар дедім ғой. Ал шаруаларыңа бекем болыңдар. Мен
қонақтарыма барайын.
Бай бәйбішесі ас үйден шығып бара жатады. "Ей Алла! Жар бола гӛр"
деп күбірлеген даусы естіледі.
Бірінші жігіт:
Жаңағы сӛзің үшін байыңнан бір таяқ
жегізбесем, атым ӛшсін!
Ҥлкен келін:
Ой тәйір
-
ай! Құрдастың сӛзіне кектенетіндей сен
сонша ақылсыз емес едің ғой!
Бірінші жігіт:
Е... Солай ма екен!
Ҥлкен келін:
Шындығында да неткен ғажап дауыс!
Кіші келін:
Шолтаманның даусы түстік жерден естіледі дейді
ғой!
Бірінші жігіт: Мүмкін! Естілсе естілер!
Екінші жігіт:
Бұ дауыс қай алыстан естіледі десе де
нандырғандай екен.
Жыр күйі сазы естіледі.
Шымылдық
223
Ҥшінші кӛрініс
.
Бәйімбет бай ҥйі. Жылкелді ӛнері.
Бәйімбет бай үйі.
Бұрынғы отырған адамдар үстіне
сәлем беріп
Жылкелді кіреді. Амандық сұрастырылады.
Мәтжан би: Жақсы келдің Жылкелді!
Біздер сіздер туралы
әңгіме етіп отыр едік...
Жылкелді:
Сіздер дегеніңіз кімдер?
Мәтжан би:
Сіздер деп отырғаным: ақындар, әншілер,
жыршылар, күйшілер...
Мәтжан би әңгімесін жалғастырады.
Ӛнер мен ел бір
-
біріне ұқсас. Ән мен жыр, саз бен күй –
бұлар
жалпы халық тұлғасы. Халық қандай болса –
ӛнері де сондай. Ӛнері
қандай болса –
халық та сондай.
Біздің әндеріміз бен күйлеріміздің басқалардан адуындыдау
естілетіні, дүсір
-
дабыры молдау болатыны да ӛнеріміздің ӛзімізге
ұқсап жатқандығынан.
Иса би:
Рас секілді... Сосын байқайсыңдар ма, осы біздің елде
ақын мен жырау да, ән мен күй де молырақ па деп ойлаймын...
Домбырасыз кереге кездестірмейсің.
Мәтжан би:
Иса
-
еке! Бұл байлық. Байлық болғанда –
байлардың мыңғырған малы секілді ел байлығы.
Мысалға тек қана мына Жылкелдінің "Құнан нар" әнін
алалықшы. "Бір әнді сатып алдым құнан нарға, беремін керек десе
құмарларға" деген сӛз, ән мен ӛнер бағасын анықтап тұрған жоқ па!
Қоштай бай:
(әннің басты байлық екеніне сенімсіздеу секілді)
Жылкелді інім! Біз сенің әніңді сатып алғымыз келді делік. Сонда
құнан нарымызды кімге береміз? Әнді қалай аламыз? Кімнен
аламыз?
Жылкелді:
Ән бағасын кӛтеру үшін алынған теңеу сӛз ғой!
Әйтпесе біз әнімізді сатып алатын адам емес, тыңдайтын құлақ
іздеп әлекке түсеміз...
Ермембет би:
Онда осы жолы әлекке түспейтін болдың. Біз
тыңдауға дайын отырмыз.
Жылкелді:
Аузымнан жазып қалғандай болдым ба? Онда
тегін берейін сіздерге. Алыңдар бір
-
бір құнан нардан...
Жылкелді "Құнан нар" әнін айтады.
Бір әнді сатып алдым құнан нарға,
224
Беремін
ӛз бәсіне құмарларға.
Ит дауыс бұрынғыдай аңқымайды
Жас келіп қартайған соң амал барма.
Қара нар жүк кӛтермес бел кеткен соң,
Кең жайлау құлазиды
-
ау ел кӛшкен соң.
Сүйреткен ақбоз аттың шылбырындай,
Қылаңға сӛз ереді бой жеткен соң.
Ермембет би:
Бәрекелде! Ӛлең
-
ақ қой, шіркін "Құнан нар!".
Иса би:
Біздерді би деп дәріптейді. Нағыз би осылар ғой. Әр
сӛзі ақыл мен ӛсиетке суарылғандай!
Ермембет би:
Ие, бұлардың ақын ағаларына халықтың
"Адайдың бес жүйрігі" атағының берілуі тегін емес. Сол бес жүйрікке
ең
болмаса бір биді қоспапты ғой, бұ халық, жүйрігім деп.
Мәтжан би:
О не дегеніңіз, Ереке! Жұртыңыз "Есен Ермембет"
деп дәріптегенде ішкен асын жерге қояды емес пе?
Иса би:
Есен Ермембет пен Жары Мәтжан ӛздеріне
құлпытастарын тірілей қашап қойған адамдар. Ал біздің
ақындарымыз бен әншілеріміздің ойлылығы мені қатты қуантады.
Шолтаманның әлгі сұрағы да соның дәлелі.
Шолтаман сұрағы жауапсыз қалмасын. Енді мен Шолтаманның
сол сұрағына жауап берейін...
...Ел ортасында жүрсіңдер ғой, айта жүрерсіңдер.
...Бұл сұрақ бір рет қойылып, бір рет жауап алумен аяқтала
қоймас. Тағы да қойылар. Біздердің атымызбен қатар ӛмір сүрер.
Бірақ жауабы бар сұрақ. Жауабы ойдан шығарылған жауап емес...
...Біздің сол кездегі әрекетіміз заман ӛктемдігіне мойын
ұсынғандықтан, тағдыр тығырығынан шығудың жолын іздеуден
туған шешім болатын...
Ермембет би: Қиын кезең еді ғой.
Мәтжан би:
Күштінің зорлығы, халық намысы дегеннің не
екенін түсіндіріп кетті ғой, ол кезең. Иса мен Досан атағы келесі
ұрпақтардың мақтанышына айналар...
Бәйімбет бай:
Халық қатты сергелдеңге түсіп еді. Әр ру, тіпті
әр ауыл ӛз басшысын сайлап алып, бас сауғалауға тырысқан
болатын.
Иса би:
Патша ӛкіметіне қарсы Маңғыстаудың Ойы мен Қыры
тұтас кӛтерілді. Ел кейін сол күресті Иса
-
Досан кӛтерілісі
атандырды. Кӛтерілісті бастаған ешкім емес болатын. Шындығында
ол халық кӛтерілісі болатын. Ел
-
жұртымыз ӛкіметтің де, билердің де
ырқынан шығып бара жатты. Амалсыз сол дүлей күшті бар арнаға
салу керектігі туды. Елді байы да, биі де билеуден қалды. Елді ыза
225
мен намыс билеп әкетті. Амалсыздық, шарасыздық кезеңге тап
болған кезде міндет Иса мен Досанға жүктелді.
Мәтжан би:
Иса да, Досан да бұл іске атақ іздеп кіріспеген...
Иса би:
Елдің ызасын бір мақсатты арнаға бағыттау қажет
болды. Бірақ ел де, Иса да, Досан да аузынан от шашқан зеңбірікке
қарсы не істесін... Кӛтеріліске шығу да, күштіге күш кӛрсету қате
еді... Қырылып қалдық... Бытырап, торғайдай тозып кеттік...
Жинаған жасағымыз да жеңілді. Ел де жеңілді. Жеңілді де
бағынды.
Мәтжан би:
Басқа түскен ауыр зауал болды, ол кезең.
Иса би:
Жеңілген елге батыр бұрынғыдан да керегірек екен.
Досан батыр атағын бұрынғыдан бетер дәріптеп кетті.
Досан болса батыр атағын ақтап шықты.
Досан біраз жасағымен күресін жалғастыра берді...
Ел жеңілгенде Досан да жеңілгенін мойындап жауымен
кезіссӛзге барса ол сатқын аталар еді.
Достарыңызбен бөлісу: |