title: Пайдаланған әдебиеттер тізімі - Сборник материалов Международной научно-практической конференции

text:
Пайдаланған әдебиеттер тізімі:
1.М.Қозыбаев. Ақтаңдақтар ақиқаты. Алматы, 1992. -272 б.
2. http://www.mywebs.su/blog/history/1051.html
3. ҚРОММ, 2367-қ., 1-т., 1-іс.
4. ҚРОММ, 2367-қ., 1-т., 24-іс.
5
. ҚРОММ, 2367-қ., 1-т., 58-іс.
6. ҚРОММ, 2367-қ., 1-т., 15-іс.
7. Б.Қасымова Қазақстанның қыздары – Ұлы Отан соғысы жылдарында. Астана, 2005. -371 б.
417
ҰЛЫ ОТАН СОҒЫСЫНАН КЕЙІНГІ ЖЫЛДАРЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ ДАМУЫ
А.Ж. Архыматаева
Тарих магистрі, Тарих және география кафедрасының аға оқытушысы
М.А. Райымбекова
5В020300 «Тарих» мамандығы 3 курс студенті
Қазақ инновациялық гуманитралық заң университеті
(Семей, Қазақстан )
Қазақстан Республикасы тәуелсіз өркениетті даму жолына түсіп, барлық ұлттық рухани
байлығымызды қайта жаңғыртқан тұста, елдің өткен тарихын жаңаша зерделеуге мүмкіндік
туды. Өйткені, еліміздегі тарихи мәселелерге деген тұжырымдардың өзгеруі,
методологиялық ұстанымдар, шығармашылық ойлауға еркіндік, бұрынғы зерттеушілердің
қолына тимеген көптеген құнды тарихи деректердің ғылыми айналымға тартылуы тәрізді
жаңа мумкіндіктерге жол ашылды. Қазіргі таңда тарихымыздың ақтаңдақтарын ашуда,
жекелеген аймақтың ауыл шаруашылығы салалары мен өнеркәсіп орындарының еліміздің
әлеуметтік - экономикалық дамуына қосқан үлесін зерттеп, зерделеу, тарих ғылымының
негізгі бағыттары қатарына еніп отыр.
Ұлы Отан соғысынан кейінгі жылдары Қазақстанның өнеркәсіп салалары соғысқа
қажет деп шығарылған өнімдерін қысқартып, бейбіт өмірге қажет өнім шығаруға кірісті,
халық тұтынатын тауарларды көбейтуді қолға алды. Шикізат қорына бай еліміздің қазба
байлықтарын игеру, оны өндіру кеңейтілді, сөйтіп Қазақстан сол кездегі одақтас
республикаларды шикізат көзімен қамтамасыз ететін негізгі қорлардың отаны болды.
Қазақстан өнеркәсібінің дамуы соғыстан кейінгі жылдарда соғысқа дейінгі қарқыннан екі
еседей асып тусті.
Бесжылдықта Қазақстанда қара және түсті металлургия, тау-кен өндіріс саласы
өркендеді. Зауыттар, көмір өнеркәсібі жабдықтары, ұсталық станоктар ауыл
шаруашылығына қажетті құралдар мен жабдықтар шығара бастады. Өнімдердің жаңа
түрлерін шығаратын ауыр машиналар зауыттары, мұнай көсіпшіліктері өнімдері
арттырылды. Еліміздің жеңіл өнеркәсіп орындары да қарапайым болса да ел тұтынатын аса
қажетті тауарларды жасады. Себебі өнеркәсіп өндірісінсіз халықтың тұрмыс-жағдайы
түзелмейтін еді. Өнеркәсіпті қысқа мерзім ішінде өркендету үшін жұмысшы қолы,
өндіретін шикізат материалдары да ескерілді. Әсіресе жоғары қарқынды дамыған көмір,
мұнай, металлургия , химия, құрылыс материалдары жөне басқа да, өнеркәсіп салалары
болды. Соғыс кезінде қираған халық шаруашылығын қалпына келтіру жұмысы тек күрделі
жөндеу негізінде ғана іске асып қойған жоқ, осы уақыттарда елімізде өндіріс ошақтары
арттырылды. Ауыр индустрияның құрылыстары жоспарланып жүргізіле бастады.
Соның ішінде Ұлы Отан соғысынан кейінгі жылдардағы ауыл шаруашылығының
алатын орны, оның дамуы, қарапайым еңбек адамдарының қажырлы еңбегі, олардың
әлеуметтік тұрмысын зерделеу өте маңызды. Өткен тарихымыздың қай кезеңі болмасын, оны
жанаша көзкараспен, жаңа деректерді келтіре отырып жазу, тарихи қордын тагы бір құнды
дерекпен толығуына септігін тигізеді. Ұлы отан соғысы жеңіспен аяқталғаннан кейін аса
жауапты міндет - бүлінген халық шаруашылығын қалпына келтіру және оны одан әрі
өркендету алда тұрды, ол халықтың барлық күш - жігерін жұмылдыруды талап етті. Осы
ортақ міндетті орындауда Қазақстанның алатын орны ерекше болды. Соғыс зардаптары
Қазақстан экономикасы үшін де ауыр болған еді. Өнеркәсіп өнімдері және ауыл
шаруашылығының материалдық - техникалық базасы да, еңбек ресурстарының проблемасы
да шиеленіскен. Халық шауашылығын қалпына келтіру шаралары жүзеге асырыла бастады
және мәдени құрылысқа мемлекеттік бюджеттен қаржы бөлінді. Өнеркәсіпте 8 сағаттық
жұмыс күні қайта қалпына келтірілді, мерзімінен тыс жөне демалыс күндері жұмыс істеуге
тыйым салынды, жұмысшылар мен қызметшілерге ақы төленетін еңбек демалыстары беріле
бастады. Төртінші бесжылдықтың негізгі, экономикалық және саяси міндеті - өнеркәсіпті,
418
көлікті, байланысты және ауыл шаруашылығын одан әрі дамыту. Соғыстан кейінгі
бесжылдықта бүкіл Қазақстанмен бірге Батыс Қазақстан облысының еңбекшілері едәуір
табысқа жетті. 1946 - 1950 жылдары облыстың ұжымшарларында қоғамдық мал барлық
түліктерден, оның ішінде ірі қара малы 75 мың (49,8% ), қой мен ешкі 2 мыңнан астам (99%
), жылқы 39 мың (100% ), түйе 37,7%, ал шошқа 2 есе өсті. [ 1; 248б]
Бесжылдықта қара металургия мықтап дамыды. Теміртаудағы зауытта үш прокат
станогы мен екі мартен пеші, Ақтөбе ферросплав зауытында оның үшінші кезегі іске
қосылды. 1950 жылдың аяғына таман металлургиялық процесстердің тұйық циклімен жұмыс
істейтін Қарағанды металлургия зауыты құрылысын жүргізуге дайындық жұмыстары
басталды. 1947 жылы Өскеменде қорғасын - мырыш комбинаты алғашқы мырыш берді.
Балқаш мыс қорыту зауытының қуатын арттыру жөніндегі жұмыстар одан әрі қарай
жүргізілді. Қарағанды көмір бассейініндегі шахталарда жоғары өнімді 50 "Донбас"
комбайны, көмір қазып, тиейтін жөне түсіретін 100-ге жуық машина, көмір және кен
жыныстарын тиейтін 40 машина, 1000-нан астам қуатты қырнағыш, конвейер жұмыс істеді.
Қостанай жасанды талшық зауытында өнімнің алғашқы тонналары шығарылды. Сонымен
қатар, Қарағанды синтетикалық сағыз зауытында екі цех қатар қосылды, Ақтөбе химия
зауыты кеңейтілді.1950 жылы электр қуатын өндіру 1946 жылға қарағанда 2,3 есе өсті,
бесжылдық тапсырмасы 1,5есе дерлік асыра орындалды. Құрылыс материалдарынан кірпіш,
әк, алебастр және басқа кейбір заттарды өндіру соғысқа дейінгі деңгейінен асып түсті. Кен
орындарындағы шахталардың ашылып, іске қосылуы қарқынды істердің бастамасы еді.
Сондықтан осындай өнімдер толассыз іске асырылу үшін тасымал жұмыстарын жақсарту
барысында транспортты тездетіп дамытып, қайта қалпына келтіру жұмыстары етек алды.
[1;249б]
Көлік және байланыс одан әрі қарай дамыды. 1950жылы ұзындығы 438 шақырым
Мойынты-Шу темір жолының құрылысы одан әрі жалғасты. Темір жолдардың жалпы
ұзындығы 1940 жылғы 6581шақырымның орнына 1950 жылы 8407 шақырымға жетті. Тас
жолдардың желісі ұлғайды, әуе және өзен көлігі дамыды. Бесжылдықтың соңғы
жылдарының өзінде ғана 119 мың адам су жолдарымен сапар шекті. Байланыс құралдары
шапшаң дамыды, аудан орталықтарында телефон жүйесі іске қосылды, көпшілігі телефон
арқылы аудан орталықтарымен байланыс жасайтын болды.[1;248б]
60 жылдардың ортасына таман ауыл шаруашылығында жалпы ел экономикасының
дамуына кері әсер еткен мәселелер шоғырланды. Оларды шешу жаңа аграрлық саясатты
жүргізуді қажет етті. КОКП Орталық Комитетінің 1965 жылғы наурыз Пленумы осы мәелені
қарап, "КСРО ауыл шаруашылығын одан әрі дамыту жөніндегі кезек күттірмес шаралар
туралы" қаулысын қабылдап, жаңа аграрлық саясатты жариялады. Аграрлық саясат кешенді
механикаландыру мен электрлендіруді енгізу, жерді пайдаланудың тиімділігіне қол жеткізу,
суландыруды кеңейту, кооперативтік меншікті жетілдіру және қоғамдастыру,
агроөнеркәсіптік интеграция негізінде ауыл шаруашылық өндірісін мамандандыру мен
шоғырландыру арқылы ел экономикасын тұрақты да ырғақты дамытуға бағыт ұстады. [2;
29б]
Сонымен бірге, 1960-1965 жылдары Батыс Қазақстан облыстарында ірі шаруашылық
ұйымдары мен екі-төрт ұжымшарларды біріктіру негізінде ауыл шаруашылық өндірісін
шоғырландыруды күшейту ерекше орын алды. Алайда мұндай ірілендіру негізінен
механикалық түрде жүргізілді, бірақ біріккен шаруашылықтар көп салалы әрі әмбебап
күйінде қала берді. Мұнда басты салаға мән берілмеді. Дегенмен, ауыл шаруашылығын қайта
қалпына келтіру шараларының барлығы да сәтті жүргізілмеді. 1951жылдың өзінде ірі қара
саны (4,5млн), жылқы (1,5млн), түйе (127мың) болды. 1951жылы қой саны 180,36мың
болды. Ауыл шаруашылығындағы қиын жағдайға қарамастан, республикадан жаудан азат
етілген республикаларға көмек ретінде ақысыз 17,5мың ірі қара, 22мың жылқы, 350мың қой
және арнайы жеңілдетілген бағамен 500мың мал жіберілді.[3;151б]
Ауыл шаруашылығы жұмысшыларының еңбек ақысы төмен болды, себебі мемлекеттің
ауыл шаруашылығы өнімдерін сатып алу бағасы өте төмен еді. Осыған байланысты
419
респубика ауыл шаруашылығы халықтың азық-түлікке, өндірістің шикізатқа сұранысын
қанағаттандыра алмады. Республика ауыл шаруашылығын дағдарыстан шығарудың 2 жолы
болды. Бірінші жолы - өндірістік қатынастарды қайта қарау, нақтырақ айтқанда, осы уақытқа
дейінгі жүргізіліп келе жатқан бағыттан бас тарту, жерді жеке меншікке беру, нарықтық
қатынасқа көшу, осы арқылы ауыл еңбеккерлерінің өз еңбегінің нәтижесіне ынтасын
арттыру. Екінші жолы - ауыл шаруашылығын дамытудың экстенсивті жолы, яғни осы
уақытқа дейінгі жүргізіліп келе жатқан бағытты сақтай отырып, оны жеделдету жолы.
1954
жылдан бастап тез арада ауыл шаруашылығының тарихта болмаған дамуын
қамтамасыз ету үмітімен Қазақстанға тікелей қатысты тың және тыңайған жерлерді игеру
науқаны басталды. Қазақстан басшылығы бұл бастаманы қолдай қоймады. Осыған
байланысты, 1954жылы 11 ақпанда өткен Қазақстан КП ОК-нің Пленумында бірінші хатшы
Ж.Шаяхметов, екінші хатшы Л.И.Брежнев сайланды.Жергілікті жердің қазақ басшылары
сынға ұшырап, үш айдың ішінде тың өлкесіндегі алты облыстың 1-ші хатшылары
ауыстырылды. [4; 50б]
Тарихта бұрын болып көрмеген көлемді жер жырту орны толмас экологиялық
апаттарға мал жайылымының күрт қысқаруына алып келді.
Соғыстан кейінгі алғашқы жиырма жылдағы ел экономикасы тұрақсызданып, өз-өзін
қамтамасыз ете алатындай жағдайда болғанымен, өнімнің біраз бөлігін Ресейдің тапшылық
көріп отырған өңірлеріне жеткізумен болды. Қабылданған қаулылар іс жүзінде кеңес атқару
комитеттері мен шаруашылық ұйымдарының атқаратын міндеттерін облыстық, аудандық
және бастауыш партия ұйымдарына жүктеп, өндіріс орындары, колхоздар мен совхоздарды
өзіндік еркіндіктен айырды. Осылардың салдарынан бір жағынан Қазақстанның
экономикасының қуаты арта түссе, екінші жағынан оны орталыққа тәуелділігі күшейе түсті.
Халық шаруашылығын қалпына келтіру жөне оның одан өрі дамуы еңбекшілерді тұрмыс
дөрежесінің біршама артуына көмектесті. 1947 жылы ақша реформасы жүргізілді, карточка
жүйесі жойылды, халықты азық-түлік және өнеркәсіп тауарларымен жабдықтау жөнінде
бірқатар нақты шаралар жүзеге асырылды. Еңбекшілердің тұрғын үй жағдайы біртіндеп
жақсара бастады. Бес жылда жалпы көлемі 87680 шаршы метр үй салынды, 312 мың адам
баспана жағдайын жақсартты.[1;251б]
Қорытындылай келгенде, өткен ғасырдың ең сұрапыл соғысы - адамзат баласы басынан
өткерген қатерлі, қатігез соғыс болатын. Осынау қан майдандағы соғыстан кейін
Қазақстандықтардың атқарған қызметтері тарихта қаларлықтай орасан зор. Халық ерлігі қай
қоғамда, қай идеология кезінде болмасын өшпейді де, ол адам баласының жадында ғасырлар
бойы сақталып ұрпақтан-ұрпаққа беріліп, өзінің жалғасын таба береді.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі:
1. Рысбайұлы К. Қазақстан Республикасының тарихы. - Алматы: "Санат",1999 ж 247-251б.
2. Сүлейменов Б. 1946-1980жж. Кеңестік аграрлық саясаттың Қазақстандағы ерекшеліктері:
экстенсивті бағдар мен дағдарыс Орал. 2010ж - 29б
3. Рысбеков Т.З. Советы Казахстана. - Алма-Ата: Наука, 1998ж. - 151б
4. Әліқұлов К.А. Қазақстан ауылдары мен селоларының 1946-1980жж әлеуметтік жағдайы: тарихы
мен сабақтары. -Алматы, 2001. - 50б
420
БАУЫРЖАН МОМЫШҰЛЫНЫҢ ЕРЛІК МҰРАСЫН ПАТРИОТТЫҚ
ТӘРБИЕ БЕРУДЕ ПАЙДАЛАНУ
Г.У. Ахметшина
Тарих магистрі, аға оқытушы
Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ
(Астана, Қазақстан)
Ұзақ тарихымыздың қай белесінде де халқымыздың абыройын өсіріп, ұлттың
мақтанышына айналған даналар аз болмаған. Ел шетіне жау тиіп, сүттей ұйып отырған
бейбіт қауымның басына қатер төнгенде халық ұранын байрағындай желбіретіп, елім деп
еңіреген түкті жүрек, мықты білек ұлдардың да, елдің, жердің амандығын, бауырдың да
бүтіндігін көксеген басқаны билердің де, жалын атқан жырымен, жүрекжарды сырымен
алыс-жақынды бірдей баураған от ауызды орақ тілді абыз ақындардың да талайының атын
атай аламыз. Ұлттың рухын асқақтатып, мерейін өсірген, келер ұрпақты күлес биік, мұзарт
шыңдарға шақырып тұратын халықтың жақсысы мен жайсаңын біз қашанда мақтан тұтамыз.
Кеңес Одағы кезінде жоғары оқу орындарында студенттерді тәрбиелеудің арқауы
болған «Социалистік патриотизм» ұғымы сол идеологиямен бірге жойылды. Қазіргі заманда
біздің халқымыздың патриотизмі экономиканы қайта құруда, қоғамды рухани жаңартып
демократияландыруда, плюрализм пікірін бекітуде және әлеуметтік орта мен идеологиядағы
сол бір тоқырау кезеңдерінің әсерінен туған жікшілдік пен бұрмалаушылықты жоюдағы
күреске бар күшті ынталандыру болып табылады. Мұның бәрі келешек жас ұрпақты
патриоттық және интернационалдық рухта тәрбиелеудің қажеттілігін қамтамасыз етеді.
Қазақстан Республикасында білім беру саласы бойынша қоғамның бүгінгі күнгі талабы
әрбір адамды Отанын сүюге, туған жерін құрметтеуге, ата-бабаның озық салт-дәстүрінің
құндылығын мақтаныш тұтуға, әлемде халықтар арасындағы бейбітшілік үшін достықты
нығайтуға бағыт беруде талмай еңбек етуді қажет деп санайды. Сондықтан болашақ
мамандардың патриоттық тәрбиесіне еркше мін беру, олардың бойында патриотизмді
қалыптастыру қоғам болашағының өркендеуін, елімізде тыныштық пен бейбітшіліктің
мәңгілік қанат жаюын қамтамасыз ететіні анық. Өйткені, патриотизм әлемдегі бейбітшілік
үшін күреспен, адамзат өміріне қауіп төндіретін термоядролық, экологиялық және террорлық
апаттың алдын алумен, халықаралық қатынастарды құрумен және әлемдегі жаңа тәртіптерді
бекітумен, өзара түсінікті негізге алумен тәуелсіз елдермен және басқа да мемлекеттермен
көршілік татуластықпен, іскерлік ынтымақтастықпен тығыз байланыста болумен өлшенеді.
Отанымыз аумағының бүтіндігін сақтау, халықтың тыныштығын алатын лаңкестерге
қарсы ұйымшылдықпен күрес, мемлекеттерге қауіп төндіретін кез келген сыртқы және ішкі
күштерге қарсы тұрудың өзі жастарды отаншылдық рухта тәрбиелеу міндетін
жүктейді.Осыған орай паториоттық тәрбие мәселесі адамзат тарихының өн бойындағы
ұрпақтан ұрпаққа жалғасып келе жатқан ұлы мақсат болғандықтан, студент жастар
бойындағы Отанға деген сүйіспеншілігін, яғни патриоттық санасын дамытуда халқымыздың
біртуар ұлы, ержүрек қолбасшы, жазушы, Батыр, Қазақстанның Халық Қаһарманы Бауыржан
Момышұлы ағамыздың кейінгі ұрпаққа үлгі етіп қалдырып кеткен өсиеттерінің және релікке
толы шығармаларының орны ерекше[1,7 б].
Көзінің тірісінде-ақ аңызға айналған ұлы тұлға – Бауыржан Момышұлы жаужүрек
батыр, даңқты қолбасшы, қарымды қаламгер. Әрине, қазақ даласында батыр да, қолбасшы
да, қаламгер де аз болған жоқ. Бірақ олардың ешбірінің даңқы алты алаштан асып әріге асып
көрген емес. Ал, Баурыжан атаны төрткүл дүние халқы түгел таныды, оның қаһармандық
қайсар тұлғасы мен адамзат баласында сирек кездесетін озық ақыл-ойы, қарағайға қарсы
біткен бұтақтай алабөтен ірі мінезі естіген жұртты тегіс тәнтті етті.
Бауыржан Момышұлын өзгелерден даралап тұрған айырықша қасиеті – оның қалам
мен қаруды қатар ұстауы, қай кезде де ұлт мүддесін қаймықпай қорғауы. Бауыржан ата Ұлы
Отан соғысы барысында 207 рет ұрысқа қатысып, 5 рет өлімінің құрсауында қалған, 2 рет
өлімші болып жараланған. Бірақ өліммен бетпе-бет келген сәттердің барлығында не негізгі
жауынгерлік құрамымен қоршаудан аман-есен шығып, өз дивизиясына қосылып отырған.
421
Бұл, әрине, ол кісінің терең ойлай білетін әскери даналығы мен талантының арқасында
жүзеге асқан.
Бауыржан ата – қазақтың кешегі от тілді, орақ ауызды, әрі ақын, әрі батыр
тұлғаларының заңды жалғасы, түйіндей айтсақ, ұлттық рухтың ХХ ғасырдың басындағы
айқын көрінісі. Бұдан кейін Баукеңді әскери тарихшы деп атауға болады. Оның үстіне ол
фольклор білгірі болғандықтан, өзінің тамаша мақал-мәтелдерін шығарды. Ең соңында
Баукең қазақ әскери әдебиетінің негізін салушы болды. Мемлекет болғаннан кейін әскери
әдебиет керек. Әскери әдебиет – патриотизмның мәйегі екендігі бүгінгі таңдағы ең өзекті
мәселе.
Жиырма жылдық өмірін әскер қатарында өткізген Бауыржан атамыз өмірінің соңына
дейін әскери-патриоттық тақырыптарға шығармалар жазды. Екінші дүниежүзілік соғыс
кезінде атақты генерал И.Панфиловтың сегізінші гвардиялық дивизиясындарота, батальон,
полк кейін дивизия командирі қызметін атқарып, неміс-фашист басқыншыларына соққы
беріп, батальонды бірнеше рет жау қоршауынан алып шықты.
Атамекен жер үшін,
Қасиетті ел үшін,
Әзиз ана, қарт ата,
Ботакөз сұлу қарындас
Күң, құл болмасын,-
деген жыр жолдары арқылы жауынгерлерге рух беріп, ерлік істерге шақырады.
Бауыржан Момышұлы өз шығармаларында патриотизмге, ерлікке, батырлыққа байланысты
біраз терминдерге анықтама берген.Енді соларға тоқталайық!
Патриотизм дегеніміз – Отанға деген сүйіспеншілік, жеке адамның аман-
саулығыныңқоғамдық-мемлекеттік қауіпсіздікке тікелей байланыстығын сезіну, ал
мемлекетті нығайту дегеніміз – жеке адамды күшейту екенін мойындау, қысқасын айтқанда
патриотизм мемлекет деген ұғымды жееке адаммен, яғни оның өткенімен, бүгінгі күнімен
және болашағымен қарым-қатынасты білдіреді.Ұлттық патриотизмді қалыптастыруда салт-
дәстүрлердің атқаратын орны ерекше.
Ұлттық патриотизм дегеніміз – ең алдымен белгілі бір ұлттың өкіліне сүйіспеншілікпен
қарау, оның ұрпақтан ұрпаққа үзілмей жалғасып келе жатқан құндылықтарын бойына сіңіру.
Ерлік дегеніміз-табиғат сыйы емес, ең алдымен өзінің ар-намысын және адамзаттың
қасиетті абыройын ұятқа қалу, опасыздық пен масқара болу сезімінен қорғай отырып
адамның ең ұлы сезімін-азаматтық парызын орындау үшін, осындай адамгершілік теңдікті
өзіңмен сайысқа түсе отырып, тұтас ұжым өмірінің игілігіне ғана емес, оның қауіп-қатерін де
бөлісіп, жауды барынша жою, жанға жанмен, қанға –қанменаяусыз кек алу жолымен жеке
басыңды және отандастарды қауіпсіз етуге ұмтылып, саналы түрде қауіп-қатерге бас тігу.
Батылдық – қимыл, әрекет есебін тәуекелдеумен үйлестіре алушылық.
Табандылық – батырлардың қалқаны. Өжеттілік, қайсарлық – адамның тіпті мүмкін
емес деген жағдайдың өзінде абыроймен өлімге бас тігуге тәуекел етушілік, игілікті
құлшыныс. Сондай-ақ, Бауыржан атамыз халықты ерлікке, елжандылыққа тәрбиелеуде
артына көптеген мақал-мәтелдер қалдырған. Мысалы: «Үлкенді ізетте, кішіні күзетте көр»,
«Ерлік тәрбиеден туады», «Ерлік бірлікте емес, жүректе», «Отанда опасызға орын жоқ»,
«Тізе бүгіп тірі жүргеннен, тік тұрып өлген артық» деп халық атынан ащы да әділ үкім
айтқан [2, 5 б].
Тіпті Бауыржан атамыз туған ауылына келіп, ауыцл адамдарының ынтымақсыздығын,
қарттардың қадірсіздігін, жастардың тәртіпсіздігін көріп ызаланады. Дастарханға ас
қайырып бата бергенде, бұрынғы халықтық бата-тілекті жаңаша жаңғыртып, «Я, Құдай
дозақтың отынан сақта, қаңғыған оқтан сақта, ынтымақсыз туыстан сақта, қара жүрек
батылдан сақта, адамды қадірлемес есерден сақта, кеудесін керген келіннен сақта, мезгілсіз
келген өлімнен сақта, нанды басқан есерден сақта, ұятсыз қызыңнан сақта, қайырымсыз
жекжаттан сақта, жалқау баладан сақта, жастарында әдеп жоқ, өлгенінде бәтуә жоқ, құр
айғай шат-шәлекей даңнан сақта» деген батасының тұнып тұрған тәлім, өзіндік үлгі-өнеге,
қлмес, ескірмен өсиет екендігінде дау жоқ.
422
Осыдан жазушы, тәлімгер Бауыржан Момышұлының шығармашылығы патриоттық
тәлім-тәрбиенің қайнар көзі екендігін байқаймыз. Қазақтың батыр ұлы, жазушы Бауыржан
Момышұлының ұлт руханиятының асыл арналарына қатысты жазылған өзекті толғаныстары
бүгінгі тәуелсіз мемлекетіміздің алар асуына, шығар биігіне бағыт-бағдар берумен құнды.
Ұлттық патриотизм өз тарихыңды қастерлеу, ата-бабаларыңның асыл қасиетін ардақтау
және елдік сана қалыптастырар тәлім-тәрбиенің өзегі ету барысында бойға сңіру сияқты
келелі мәселермен қашанда сабақтас.
Қатал қайрат иесі болып табылатын азаматтар қазақ қоғамы үшін қаншалықты
маңызды орын алады дегенде ғалым басты орынға ұлттық патриотизмді еселеудегі
құндылықтарды ерекше атайды. «Қатал қайрат иесі болған адам ел-жұртын басқалардан
артықша жан-тәнімен сүйетін, нағыз патриот болады. Қазақты ауызға анда-санда бір алып,
Аманкелдіні қосып айта салатын бірлі-жарым сөзден елін-жұртын жақсы көргендік
тумайды» дей келіп, қатал қайрат пен намысты ту еткен азаматтардың ел-береке бірлігін
нығайтудағы мұратын ұлттық мүддемен тығыз бірлікте қарастырады [3, 260 б].
Жеке тұлғаның өзекті сапасы ретінде ғылымда дәлелденген патриотизм мен ерлік
туралы бастау қағидалар патриотты тәрбие үрдісінің әдіснамалық негізін ашады. Қазақстан
мемлекетінің, халықтың өткен кезеңдердегі ерлік істері, халықтың жетілген дәстүрлерімен
терең байланысын көрсетіп, Республиканың бүгінгі жағдайында рухани байлықты дамытып,
байытады.
Қазақ халқы «Отан» ұғымын бала бойына ерте сіңіруге тырысқан, оны туған жер, ата-
мекен, ел-жұрт ұғымдарымен байланыстырған. Қазақ баласы үшін Отан-отбасынан, ата-
жұртынан, туып-өскен топырақтан басталады.Бұны қазақ халқының мына мақалынан айқын
аңғаруға болады: «Малым-жанымның, жаным-арымның садағасы».Осылаша халық ар-
намысты жоғары қойған. Қазақ халқының ұлттық тәрбиесінің ең биігі-ата-анасын, үлкенді
құрметтеу қабысып, отаншылдық, елжандылық ұғымдарына алып келеді.
Мұндай ұғымдар негізінде тәрбиеленген ұрпақта патриоттық сезім қалыптасатындығы
анық. Бүгінгі ұрпаққа адамзат тарихында ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе жатқан осы
патриоттық тәрбиені, отаншылдықты, елжандылықты студенттердің бойына дарыту бүгінгі
күннің көкейкесті мәселелерінің бірі.
ХХІ ғасырда әр жас ұрпақтың бойына ұлттық рух пен патриоттық жалынның ұшқынын
дарыту үшін халқымыздың Бауыржандай перзентінің мірдің оғындай қанатты сөздері ауадай
қажет. Ол, әсіресе, ұлттық тәрбиеге ерекше көңіл бөлген. «Өзінің ұлтын сыйламаған – ұлтын
мақтаныш тұта да алмайды, ол – сөз жоқ, арамза, тексіз әрі қаңғыбас» деуі жайдан-жай емес.
Оның адами қасиеттер қатарына жатқызатын – ақыл, ар, ерік-жігер, намыс, сезім, парыз,
ұлттық рух, ұлттық мінез-құлық, ұлттық патриотизм, ұлттық мақтаныш, т. б. туралы ойлары
арнайы зерттеуді қажет етеді. Бұл ойлардың әрісі Абайдың «Тегінде, адам баласы адам
баласынан ақыл, ғылым, ар, мінез деген нәрселермен озады», берісі Мұстафа Шоқайдың
«ұлттық рухсыз ұлт тәуелсіздігінің болуы мүмкін емес» деген қағидаларымен сабақтасып
жатыр. Осы мақсатта еліміздегі өршіп тұрған тіл мен дін мәселесін шешу үшін ұрпақты
отансүйгіштікке тәрбиелеу қажет. Жат діннің жетегінде кеткенше, ұрпағымыз ел үшін
қызмет атқару қажет. Отан алдындағы борыш, азаматтық парызды орындау үшін қаһарман
батыр шығармаларындағы нақыл сөздердің тәрбиелік мәні зор.
Біз ел қорғайтын ер азаматтар тәрбиелеуде халықтың ерлік дәстүрін яғни Бауыржан
Момышұлының ерлік мұрасын қазіргі әскери тәрбие саласына терең енгізіп, студенттердің
қазақ батырларының ерлік істерін оқып-үйренуіне баса назар аударсақ, мұның бәрі
студенттерді сабырлылыққа, ұстамдылыққа үйретіп, Отанды сүю, яғни патриоттық тәрбиеге
өз үлесін қосары даусыз.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Пайдаланылған әдебиеттер тізімі - Сборник материалов Международной научно-практической конференции

text:
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1.
История Второй мировой войны 1939-1945 гг. В двенацати томах. 9-том. Москва: Военное
издательство Министерства обороны СССР. С. 40.
2.
Лиско В.В. Великая Отечесвенная война / В.В. Лиско, А.Г. Мерников, А.А. Спектор. – Москва:
АСТ, 2014. – 192-196 сс.].
3.
Казахстан-Беларусь: боевое братство / Г.К. Алдамжаров [и др.]; науч. Ред. А.М. Литвин. – Мн.:
Ред. журн. «Служба спасения 01». Минск, 2005. - С. 64-65.
4.
Қазақ ССР тарихы. Бес томдық. 5-том. – Алматы: Қазақ ССР-інің «Ғылым» баспасы, 1984. – 178-б.
5.
Навечно серце народном. 3-е издание, дополненное и исправлленное. Издателство «Беларусская
советская энциклопедия» имени Петрусия Бровки, Минск, 1984. С. 5.
6.
Қазақстан тарихы. Бес томдық. 4-том. – Алматы: «Атамұра», 2010. – 479-б.
7.
Көлбаев Т. Өшпес даңқ. – Алматы: ИИЦ «Азия Арна» баспасы, 2013. – 273-274-бб.
О РОЛИ И ВКЛАДЕ ДЕТЕЙ ЦЕНТРАЛЬНОГО КАЗАХСТАНА В
ГОДЫ ВЕЛИКОЙ ОТЕЧЕСТВЕННОЙ ВОЙНЫ
Ж.Ж. Турсынова
К.п.н., директор государственного архива Караганадинской области
О.Е. Беркун
Начальник отдела Государственного архива Карагандинской области
(Караганда, Казахстан)
С массовым уходом взрослых на фронт дети и подростки стали участниками трудового
подвига в тылу. Они встали к станкам, чтобы производить оружие для фронта, спускались в
шахты, выращивали хлеб и овощи на колхозных полях, ухаживали за ранеными и больными.
В Государственном архиве Карагандинской области хранятся документы военных лет,
которые рассказывают о положении такой группы горожан, как дети, о жизни
подрастающего поколения, о перестройке учебных заведений на военный лад, о привлечении
школьников для оборонных нужд на промышленные предприятия и угольные шахты, об
уборке урожая в колхозах и совхозах, о сборе лекарственных растений, об оказании помощи
раненым в госпиталях, о шефстве над семьями фронтовиков, об эвакуированных детских
домах и интернатах, о системе детских учреждений в годы войны, о беспризорности и
безнадзорности, о сборе средств для фронта и т.д.
С первых дней войны на промышленных предприятиях области стали создаваться
комсомольско – молодежные бригады. Молодежь активно включилась в производство.
Постановлением СНК СССР от 21 мая 1942 г. было разрешено принимать на
производство подростков, достигших 14-летнего возраста. Подростки принимались на
предприятия в качестве учеников с последующим трудоустройством. Сроки обучения
устанавливались от одного до трех месяцев, но трудиться на заводах многие дети зачастую
начинали уже в 12–13 - летнем возрасте. Они изготовляли детали для танковых двигателей и
артиллерийских установок, обрабатывали металлические заготовки для снарядов, работали
на железнодорожном транспорте, шили обмундирование. По данным управления статистики
Карагандинской области на 1 января 1945 года только на предприятиях угольной
промышленности работало 140 детей до 14 лет и 650 подростков до 15 лет, на
металлургическом производстве было задействовано более 200 детей до 15 лет.[1] В
апрельском номере за 1942 год газеты «Социалистическая Караганда» было опубликовано
письмо ученицы СШ № 18 М. Сидельниковой «…Наша святая обязанность - на любую
работу идти, как в бой. …Я поступаю на шахту, я буду там работать до полной нашей
победы над ненавистным гитлеризмом». [2]
32
В апреле 1942 г. партия утвердила «Порядок мобилизации на сельскохозяйственные
работы в колхозы, совхозы и МТС трудоспособного населения городов и сельских
местностей». Ученики 6 - 10 классов неполных средних и средних городских школ, студенты
техникумов и вузов, привлекались для работы в колхозах, совхозах и МТС. Была
установлена продолжительность рабочего дня от шести до восьми часов в зависимости от их
возраста и характера работы. Для подростков - членов семей колхозников в возрасте от 12 до
16 лет был установлен обязательный минимум трудодней - не менее 50 дней в году. [3]
Помимо старшеклассников в Карагандинской области на сельхозработы привлекались
и учащиеся 3 - 4 классов. По данным Карагандинского обкома ЛКСМ Казахстана в 1943 году
на сельхозработах принимало участие 8901 учащийся, 505 учителей. Ими было выработано
645679 трудодней. Школьные отряды республики, участвуя в сельскохозяйственных работах,
выработали 7122444 трудодня и заработали 342800 рублей; из собранных пионерами и
школьниками колосьев намолочено 9346 центнеров зерна. Школьники не только трудились
на полях, но они проводили большую агитационно – массовую работу среди колхозников.
Осенью 1942 года наиболее отличившиеся на сельхозработах учащиеся области были
представлены к республиканской премии. В кратких представлениях на премию писали:
Тюякпаев – работал в колхозе, он ежедневно перевыполнял норму; Конкин – служил
примером для других; Король Нина – проводила большую массовую работу среди
колхозников; Ханилова Пелагея – была организатором соревнований среди учащихся и
т.д.[4]
Во исполнение Постановления Центрального Комитета ВЛКСМ и письма Наркомпроса
КазССР от 10 июня 1942 года школы и детские учреждения были привлечены к сбору и
сдаче государству дикорастущих плодов, лекарственных растений и грибов. В сборе
принимали участие дети с 8 - летнего возраста, малыши выходили в поле с родителями.
Так, например, только за летний период 1943 года Карагандинскими школьниками
было собрано и сдано государству 316 килограмм лекарственных трав, а в общем, по
республике на сборах и заготовках дикорастущего сырья в 1944 году работало свыше 10000
пионеров и школьников, было организовано 41 туристических лагерей. Ими было
заготовлено более 4000 тонн лекарственно – технического сырья. [5]
Начиная с августа 1941 года, в Караганде организовывались Всесоюзные комсомольско
–
молодежные воскресники в фонд обороны родины, в ноябре 1942 года состоялся
Всесоюзный воскресник «Пионеры – фронту». Пионеры и школьники собирали металлолом,
очищали от снега улицы и железнодорожные пути, отгружали уголь, собирали хлебные
колосья и лекарственные растения, участвовали в концертах в госпиталях, помогали семьям
фронтовиков. Только за первые месяцы отечественной войны по области проведено три
воскресника, в результате которых в фонд обороны страны сдано 828346 руб.19 коп.
В 1943 году по республике на строительство подводной лодки «Комсомолец
Казахстана» было собрано 2308604 рублей, собрано и отправлено на фронт 10 вагонов
продовольственных подарков, 9646 теплых вещей, сдано из личных хозяйств 2234 головы
различного скота, 4232 голов птицы, в фонд помощи детям фронтовиков заработано путем
воскресника 451350 рублей.
Комсомольцы и молодежь Карагандинской области выдали во внеурочное время
130500 тонн угля, 21000 тонн руды, 50 тонн меди.[6]
Как и по всей стране, так и в Карагандинской области в первые дни войны
развернулось массовое тимуровское движение. Тимуровцы помогали семьям фронтовиков в
заготовке дров, обработке огородов, уходе за детьми. Они также шефствовали над тыловыми
госпиталями, читали раненым газеты, журналы и книги, выступали с самодеятельными
концертами.
К концу 1944 года в области было создано 138 тимуровских команд, в которых
насчитывалось 12680 тимуровцев. Тимуровские команды и отряды действовали в школах,
детских домах, при домах пионеров и других внешкольных учреждениях. [7]
33
С началом Великой Отечественной Войны в Карагандинскую область, по эвакуации,
прибыло более 22000 человек разных национальностей: украинцев, белорусов, поляков и др.
Среди эвакуированных были дети школьного возраста.
Помимо детей, эвакуированных вместе с родителями, в Карагандинской области были
размещены воспитанники эвакуированных детских домов. Только в Компанейский детский
дом были расселены дети трех украинских детских домов. Кроме этого, эвакуированные
воспитанники детских домов были расселены в детских домах Осакаровского и
Каркаралинского районов Карагандинской области, а учащиеся Харьковской школы-
интерната для глухонемых детей – в Сталинском районе г. Караганды. По архивным данным
на 1944 год: «всего в нашу область по эвакуации прибыло 10 детских домов, в том числе: из
Курской области: Рыльский № 1, Рыльский №, Коробкинский; из Харьковской области:
Утковский, Краснокутский, Харьковская школа – интернат глухонемых детей; из
Воронежской области: Стадницкий детский дом; из Кировоградской области УССР:
Семидубравный; из Орджоникидзевского края: Воронцово – Александровский детский дом;
детский дом из Калмыкской АССР. Кроме этого в 1943 году в апреле месяце в нашу область
прибыло 50 человек детей партизан Украины Харьковской и Сумской областей».[8]
Проблемой государственного масштаба стала судьба детей, оставшихся без родителей.
23 января 1942 года Совет Народных Комиссаров СССР принял специальное постановление
«Об устройстве детей, оставшихся без родителей», в котором предусматривалось
организация приемников – распределителей для детей до 15 лет. Детей от 14 лет и старше
направляли на обучение в школы ФЗО, ремесленные и железнодорожные училища;
трудоустраивали на работу в промышленности или сельском хозяйстве, детей до трех лет
немедленно отправляли в медицинские учреждения. В одном из пунктов постановления
рекомендовалось «широко развивать патронированные детей в семьях рабочих, служащих и
колхозников». [9]
Однако масштабы беспризорности и безнадзорности детей в годы войны были
настолько велики, что потребовалась политическая воля государства по предотвращению
этого явления. СНК СССР 15 июня 1943 года принял постановление «Об усилении мер
борьбы с детской беспризорностью, безнадзорностью и хулиганством». Так, по данным
органов милиции за 1943 год в Карагандинской области было задержано 1138
беспризорников. [10]
Одним из приоритетных направлений в военное время, являлось выполнение закона о
всеобщем обязательном обучении. СНК РСФСР 14 июля 1943 г. издал постановление «Об
утверждении инструкции об организации учета детей и подростков в возрасте от 8 до 15 лет
и о порядке выполнения закона о всеобщем обязательном обучении».[11] В целях
ликвидации детской беспризорности и безнадзорности Карагандинский горисполком
утвердил правила поведения детей в общественных местах. Правилами предусматривалось:
«…запретить пребывание детей и подростков до 16 лет в кино, театрах и др. зрелищных
предприятиях после 20 часов; учащиеся школ до 16 летнего возраста в учебные дни не могут
посещать кино, театры и др. зрелища без разрешения директора или заведующего школой;
запретить родителям и лицам, заменяющих их, допускать пребывание детей до 16 летнего
возраста на улицах после 10 часов вечера без сопровождения взрослых, за исключением
случаев следования их на работу и возвращения с работы и т.д.»[12]
Постановлением СНК Каз ССР от 24 мая 1944 года было введено, начиная с 1944/1945
учебного года раздельное обучение мальчиков и девочек. Раздельное обучение в Караганде
проводилось в СШ № 1 (женская) школа, СШ № 3 – село Б.Михайловка, бывшее здание
спецшколы ВВС (мужская школа), СШ № 12 Майкудук (женская школа), СШ № 13
Майкудук (мужская школа), СШ № 25 Тихоновка (мужская школа), СШ № 24 Тихоновка
(женская школа), гор. Балхаш – СШ № 1 (мужская школа), НСШ № 4 (женская школа).
Нормативными и инструктивными документами за 1944 – 1945 годы была внедрена
обязательная военная подготовка в школах, увеличилось количество часов по военному делу
для старшеклассников, введена подготовка по отдельным специальностям (стрелки,
34
истребители, танкисты, гранатометчики), утверждены правила для учащихся, установлены
пятибальная оценка успеваемости, а так же прием в школу с 7 – ми летнего возраста и сдача
экзаменов на аттестат зрелости. Всему преподаванию, всей воспитательной работе в школе
был придан боевой, патриотический характер. Изменился характер преподавания
литературы, истории, географии. Именно в годы войны особое значение имело изучение
иностранных языков в школе. [13]
В предвоенные годы пионеры и школьники старших классов активно участвовали в
оборонно-массовой работе: сдавали нормативы на значок «Будь готов к труду и обороне»,
занимались в кружках Общества содействия обороне, авиационному и химическому
строительству (Осоавиахим), обучались стрелковому делу и получали значок «Юный
ворошиловский стрелок». 2 июля 1941 года вышло постановление СНК СССР, в котором
говорилось о всеобщей обязательной подготовке к противовоздушной и противохимической
обороне несовершеннолетних в возрасте от 8 до 16 лет. [14] В каждом отчете школы за
учебный год отдельным пунктом проходила информация по военно – физкультурной
подготовке учащихся, так в отчете Карагандинского горкома КП (б) К на январь 1945 года
отмечалось «…средняя школа № 8 – в кружке по подготовке Ворошиловского стрелка и
ЮВС занимается 68 ребят, и в кружке истребителей танков - 40 человек, автоматчиков – 66
человек, минометчиков – 35 человек, ручных пулеметчиков - 24 человека, штыкового боя –
31 человек, боксу – 36 человек, гимнастический - 41 человек; в средней школе № 9 - по
огневой подготовке – 18 человек, гимнастической – 25 человек, лыжной – 20 человек,
конькобежцев – 35 человек; средняя школа № 4 – лыжная – 30 человек, гимнастическая – 15
человек, автоматчиков – 46 человек, по ПВХО – 90 человек.»[15]
В годы Великой Отечественной войны советское правительство не переставало
проявлять заботу о матери и ребенке. Было издано ряд постановлений, которые позволили
работникам здравоохранения разрешить основные вопросы профилактического и лечебного
обслуживания детей в период войны.
Постановлением Совета Народных Комиссаров Союза ССР от 27 октября 1942 года
были утверждены нормы питания на одного ребенка в месяц в граммах: «мясо – рыба – 1500;
жиры – 450; сахар – 450; картофеля и овощей – 7500; хлеба – 300 грамм в день».[16]
За годы войны выросла сеть детских учреждений в Карагандинской области, если в
1940 году детских яслей было 48 с числом коек 2018, то в 1944 году – 64 яслей на 3335 мест,
увеличилось количество сезонных яслей, открывались женские и детские консультации,
молочные кухни, детские столовые.
К 1944 году в Карагандинской области работало 67 детских садов, обслуживающих
свыше 6000 детей, 3 детских дома, где находилось 1562 ребенка, открылся дом малютки на
30 детей. В 374 школах области обучалось свыше 40000 учащихся. Центром летней работы с
детьми становились школы, пионерские лагеря, детские площадки, детские оздоровительные
санатории.[17]
В трудные годы войны дети жили и работали рядом со взрослыми. Работая в поле, на
заводе, шахте, в госпитале, они приближали день Победы. Сочетая учебу с трудом, 111
карагандинских школьников получили грамоты ЦК ЛКСМК и Наркомата КазССР.
Список литературы:
1. Государственный архив Карагандинской области ГАКО.Ф.596.Оп.5.Д.29.Л.6.
2. газета «Социалистическая Караганда» от 7 марта 1942 года №56 (1671).
3.
Абишев Г. Казахстан в Великой Отечественной Войне. 1941 -1945. - Алма-Ата.1958 – С.42-45,330.
4.
ГАКО.Ф.22п.Оп.1.Д.509.Л.19.
5.
ГАКО.Ф.22п.Оп.1.Д.478.Л.26,27.
6.
ГАКО.Ф.717.Оп.2.Д.162,Л.36,37.
7.
ГАКО.Ф.1п.Оп.1.Д.116.Л.104-107.
8.
ГАКО.Ф.664.Оп.1.Д.18.Л.286.
35
9.
Справочник по законодательству для прокурорских работников. Том 3 - Москва . 1949 год, С.324 -
325.
10.
ГАКО.Ф.567.Оп.1.Д.11.Л.451- 452.
11.
Справочник по законодательству для прокурорских работников. Том 3 - Москва . 1949 год, С.303.
12.
ГАКО. Ф.15.Оп.1. Д.183. Л.116-117.
13.
ГАКО.Ф.567.Оп.1. Д.11. Л.88.
14.
Собрание постановлений и распоряжений правительства СССР №16,1941 год.
15.
ГАКО.Ф.1171п.Оп.1.Д.689.Л.10 -15.
16.
ГАКО.Ф.144.Оп.1.Д.56.Л.112-112 об.
17.
ГАКО.Ф.664.Оп.1.Д.34.Л.3.
НЕКОТОРЫЕ ИТОГИ СОЦИАЛЬНОГО ПРОЕКТА
«ИСТОРИЯ ВОЙНЫ – В ИСТОРИИ СЕМЬИ»
Т.В. Кошман
Ст. преподаватель кафедры археологии и этнологии
ЕНУ им. Л.Н. Гумилева
(Астана, Казахстан)
Есть даты, вписанные в героическую летопись нашей страны. Одна из них – День
Великой Победы. Все дальше в прошлое уходят годы Великой Отечественной войны. Но
сохраняется наша память о тех, кому мы обязаны свободой и счастьем. Эта память
заставляет нас идти дорогами поиска, чтобы вернуть из неизвестности имена и дела
воевавших солдат Великой Отечественной войны, наших дедов и прадедов. Наши прадеды
являлись непосредственными участниками великих и трагических событий страны и
история многих семей перекликается с историей страны.
С каждым годом всё меньше остаётся в живых ветеранов, поэтому наша задача -
собирать, изучать и хранить материал о людях, защищавших нашу Родину. Это были
замечательные люди, которые до войны учились, трудились в своем родном селе или ауле. С
начала войны сразу ушли на фронт: кто-то прошёл через всю страну, через всю войну, а кто-
то погиб, пропал без вести. Но все они защищали свою землю, своих родных от врага. А те,
кто вернулся с войны, продолжали в тяжёлое послевоенное время работать, помогая семьям
и односельчанам.
Актуальность проблемы и ее практическая значимость обусловили тему
исследования: «История войны – в истории семьи». Данный проект был направлен на
изучение истории семьи, знакомство с героическим прошлым; расширение круга знаний о
прадедах и подвигах нашего народа в годы войны. Молодое поколение должно осознавать,
что события Великой Отечественной войны не обошли стороной каждую семью.
Одним из важных моментов было привлечение внимания молодежи к возможности
изучения истории через историю отдельных людей. Результатом должно было быть
воссоздание малоизвестных страниц в биографии прадедов, участников Великой
Отечественной войны, тех, кто вернулся и тех, кто отдали собственную жизнь за свободу
Родины.
Исследование велось на основе изучения семейного архива, сохранившихся
фотографий и писем, бесед с родственниками, сопоставление полученных фактов биографии
прадедушки с историей страны, анализ и обобщение собранной информации. В результате,
некоторые открыли для себя неизвестные факты или нашли данные, о которых ранее не
знали.
К сожалению, не было возможности восстановить более подробный боевой путь
солдат, история которых изучалась. Даже 70-летние дедушки и бабушки, дети войны, не
могли в полной мере вспомнить все рассказы своих отцов, так как они были слишком
36
маленькие, либо фронтовики, тогда в послевоенные годы, не всегда охотно рассказывали о
себе.
Работа над темой выявила и другую сторону проблемы. Современная молодежь мало
знает о своих родных, их участии в войне, их вкладе в дело победы. С трудом вспоминали то,
что было известно о них, а порой затруднение вызывало знание имен, место их проживания
прадедов. Через участие в проекте , активизировался интерес к прошлому, гордость за своих
родных и сопричастность к историческим событиям.
В основу исследований боевого пути были положены электронные ресурсы,
позволившие уточнить судьбу многих не вернувшихся солдат, узнать боевые подвиги и
выявить сохранившиеся копии наградных документов, а иногда найти место захоронения
погибших олдат Великой отечественной войны.
В проекте приняло участие 23 студента, магистранта и преподаватели. В ходе
подготовки и реализации они приносили старые фотографии, рассказы ветеранов, заметки из
газет о своих родственниках, делились воспоминаниями, сохранившимися в семье.
Велся сбор материала о членах семей, участниках Великой Отечественной войны,
тружениках тыла. Было собрано много историй из семейного архива, но, к сожалению,
совсем немного фотографий военного времени.
Поиск солдат и изучение боевого пути стало возможным благодаря современным
информационным ресурсам сайтов "ОБД-Мемориал", электронному банку документов
«Подвиг народа в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг», «Солдат. ru» и другим [1].
Поиск родных иногда затруднялся тем, что в военных донесениях и даже в приказах по
личному составу, фамилии и имена были записаны с ошибками, не разборчиво. Иногда лишь
по указанным данным о месте призыва или родных, можно было с точностью определить
того, чьим поиском мы занимались. Есть случаи, когда в документах указана только фамилия
и первая буква имени, что вызывает необходимость уточнения и дополнительного поиска.
Личный интерес к прошлому своей семьи подтолкнул некоторых к активному
вовлечению в поисковую деятельность. Студент 3 курса Досмурзинов Рустем принял
активное участие в поиске деда, пропавшего без вести, Агубаева Рысальда, 1923 года
рождения, акмолинца, который был призван в 106 кавалерийскую дивизию, сформированной в
Акмолинске, история боевого пути которой вызывает сегодня большой интерес и много
вопросов.
Большая часть 106 кавалерийской дивизии погибла в бою под Харьковом (Харьковский
котел) в мае 1942. Оставшихся в живых распределили в воисковые объединения.
Красноармеец Агубаев Р. продолжил боевой путь в составе 3 гвардейского корпуса 3
Гвардейской кавалерийской дивизии в звании сержанта, командира пулемета.
В ходе поисков стало известно, что Агубаев Русальда был убит 01.08.1943 у деревни
Пырятинка Орловской области. В 1947 году останки советских солдат из братских могил
близь лежащих деревень Ключи, Колодезь, Пырятинка, Трубетчиново и Обельна были
перезахоронены в братской могиле у деревни Алехино Хотынецкого района Орловской
области. Над могилой шефствуют школьники Алехинской восьмилетней школы.
В братской могиле деревни Алехино захоронено 625 человек, сооружен памятник,
личности всех установлены, среди них и Агубаев Русальда. Интересен и тот факт, что вместе
с ним среди этих 625 солдат покоятся останки 25 солдат, призваных с ряда областей
Казахской ССР и так же служивших в составе 3 Гвардейской кавалерийской дивизии.
Изучение истории своего прадеда способствовало работе студента по изучению
имеющихся материалов по истории 106 кавалерийской дивизии и написание статьи для
студенческой конференции.
К семье ветерана войны Аубакирова Кабдеша в 2014 году обратились работники
военкомата с просьбой предоставить недостающие документы об имеющихся наградах. Мы
помогли родным найти наградной лист на красноармейца Аубакирова Кабдеша,
красноармейца 1172 стрелкового полка, проявившего героизм, при форсировании водного
37
рубежа у города Вильдау и награжденного Приказом от 15 юня 1945 года медалью «За
боевые заслуги».
Изучение боевого пути участников войны позволяет уточнить некоторые данные о
воинских формированиях и боевом пути солдат, призванных в армию на территории ряда
областей Казахской ССР. Хабдулин Калымжан – химик-санитар 116 отдельного батальона
химической защиты; Баймендинов Касым, наводчик 4 батареи 196 гвардейского
артиллерийского полка 89 Гвардейской стрелковой дивизии; Кенжебеков Еркебек - 76
отдельный батальон связи 334 стрелковой Витебской ордена Суворова дивизии; Муканов
Амиргали - 860 артиллерийский полк 310 Стрелковой Новгородской дивизии; Махашев
Галимжан - 104 Гвардейский тяжелый танковый полк 7 отд. Гвардейской тяжелой танковой
Новгородской Краснознаменной ордена Суворова и ордена Красной Звезды бригады и т.д.
Поиск Жанабилова Даулетбая, призванного Терень-Узякским РВК (ныне
Сырдарьинский район), Кзыл-Ординская области, выявил тот факт, что в районе, по данным
1947 года, его фамилия в числе 54 призывников района, пропавших без вести. Это
единственный документ, который сегодня подтверждает его участие в войне и не дает
точного ответа о месте его захоронения.
Большой интерес и удовлетворение приносила работа по поиску наград наших
ветеранов. Результаты поиска и копии наградных листов передавались в семьи ветеранов
Раисова Тайтыка, Махашева Галимжана, Агубаева Рысальды, Барышева Михаила,
Байсебенова Мухамедина, Муканова Амиргали, Кенжебекова Еркебека и многих других.
От многих поступили слова благодарности, проект сподвиг студентов заняться поиском
сведений о пропавших или погибших родственниках, узнать больше о своей семье.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sbornik-materialov-mejdunarodnoj-nauchno-prakticheskoj-konfere.html?page=5#О_РОЛИ_И_ВКЛАДЕ_ДЕТЕЙ_ЦЕНТРАЛЬНОГО_КАЗАХСТАНА_В__ГОДЫ_ВЕЛИКОЙ_ОТЕЧЕСТВЕННОЙ_ВОЙНЫ____Ж.Ж._Турсынова


title: Пайдалынылған әдебиеттер тізімі - Сборник материалов Международной научно-практической конференции

text:
Пайдалынылған әдебиеттер тізімі:
1.
Мырзахметов М. Бауыржан батыр // Жалын.-Алматы,-1991.-№12.7 б.
2.
Ибрагимов Ә. Қаһарман // Қазақ батырлары. 2006.-Қазақ.-№10.4-5 б.
3.
Момышұлы Б.Ұшқан ұя. Көптомдық шығармалар жинағы.1 том.-Алматы, «Өнер», 2010. 260 б.
423
ЕҢБЕК ТАРЛАНЫ-ЫБЫРАЙ ЖАҚАЕВ
Р.Д. Оразымбетова
Тарих және қоғамтану пәнінің оқытушысы
КМҚК «Құрылыс колледжі»
(
Семей, Қазақстан)
Ыбырай Жақаев! Қазақ халқының бұрынғы, қазіргі мемлекетіміздің тарихындағы ірі,
іргелі тұлғалардың бірі. Еңбек сүйгіштіктің, адамдықтың, адалдықтың, азаматтықтың
өлшемі. Ыбекең күріштен дүниежүзілік рекорд жасады. Ал көршілес Ақтөбе облысынан
Шығанақ Берсиев тары дақылынан сондай әлемдік ірі көрсеткішке қол жеткізді. Қазақтың
осы екі қара шалының, еңбектің пайғамбарларының дүниежүзілік рекорд жасауы
кездейсоқтық па, әлде заңдылық па? Елдің, жердің, судың қасиеті ме, әлде ата-бабаның
аруағының құдіреті ме?. Бәрінің де қатысы бар сияқты мұнда. Оның үстіне күріш, тары
керемет дақылдар ғой. Күріштен жағымды, жұғымды, жеңіл, денсаулыққа пайдалы әлденеше
тағамдар дайындауға болады. Шығыс халықтарының дендерінің сау болып, көптеп өсіп-
өнуінің салиқалы себебі осы күріште деген де пайым бар. Патшаның баласының: “Халық
қарны ашса неге сыр күріш жемейді?” (сыр күріш – сүтке пісірілген күріш ботқа) дегені де
тегін емес шығар.
Ал тары дақылының қасиеттері де ерекше. Одан сөк, талқан, жас балаға беретін жарма,
көже, майсөк, жент жасайды. Майсөк қазақтың белгілі астарында құрметті қонағына
ұсынатын қадірлі тағам. Ақтөбеліктер сөкті шайға салып ішеді. Оның қасиеті сол, ол
адамның қарнын аштырмайды да, шөлдетпейді де. Сондықтан да ежелден оны үлкен кісілер
ораза тұтқанда, таң сәріде сүтке, айранға салып, майға бұлғап жеп алады, күн батқанша былқ
етпейді. Қызығы сол: үлкен кісілердің тісі бола бермейді ғой, оның үстіне ас дұрыс
қорытылуы үшін оны 25 рет шайнау керек. Ал адамның туғаннан бастап жаралған кемшілігі
–
ешкімнің де оған шыдамы жете бермейді, сондықтан олар жеген кезде бір тояды, біраз
уақыт өткен соң шала шайналған сөк, бөртіп, көлемін ұлғайтып екінші рет тойдырады,
сөйтіп жүргенде кеш те болады. Бірде Сталин Қазақстан басшылары Скворцов пен
Шаяхметовтен: “Сіздерде бір стратегиялық маңызы бар дақыл өседі дейді”, — деп сұрапты.
Екеуі: “Біз бірден жауап беруге дайын емеспіз, елге барып мән-жайын біліп баяндайық”, –
дейді.
Алматыға келіп ғалымдармен, мамандармен, диқандармен ақылдасып ол дақылдың
тары екендігін Сталинге баяндапты. Міне, сол күннен бастап бұл дақылдың бағы жанып, оны
өсіруге мән беріліп, нәтижесінде Шығанақ Берсиев дүниежүзілік рекорд жасайды. Осының
өзі біздің халқымыздың дәрежесін, мүмкіншілігін, қарым-қабілетінің артық болмаса,
ешкімнен де кем еместігін көрсетіп тұрған жоқ па? Сондықтан да жақсылықты да,
жаңалықты да өз елімізден, өз жерімізден, өз халқымыздан іздеуіміз керек. Ыбекеңді
айтқанда Шығанақ Берсиевті, Жазылбек Қуанышбаевты, Нұрмолда Алдабергеновті бірге
атағанымыз орынды болады. Жақсы адамдар тірісінде қатарласып бірге жүргісі келеді,
өлгенде де рухтарының бірге болғанын қалайды. Бұл еңбек тарландары тылдағы еңбектің
пайғамбарлары. Тағдырлас, замандас олар қазақтың беделі мен берекесін, абыройы мен
атағын арттыру үшін жаралған жандар. Мысалы: адам арасындағы достықтың қалай
болатндығы бұл еңбек тарландарының арасындағы достық қарым-қатынста кездеседі.
Ыбекең мен Жазекеңнің арасындағы түсіністік, тілектестік, ілтипат, сыйластық, достық бірге
туғаннан да артық, елге өнеге, үлгі боларлық екі ұлы адамның шынайы, жарқын да
жарасымды достығы еді. Кезінде Жазекең Ыбекеңе інілік жолмен сәлем беріп те, көңілін
сұрап та келетін. Ыбекең мен Жазекеңнің үлкен достығы жөнінде Асқар Тоқмағамбетов:
“Кездесті, міне, солай екі батыр,
Боп қалды қосылғандай екі ғасыр,
Бірі тау, бірі теңіз секілденіп,
Екеуі жұбын жазбай келе жатыр,” – деп шабыттана жырлайды.
424
Ыбекең, Шықаң, Жазекең, Нұрекең – “диқан ата”, “шопан ата”, “дала академигі” – ХХ
ғасырдың нағыз еңбек тарландары. Еліміздің тарихында ол еңбек тарландарының орны
ерекше. Бұл қариялар – өмірдің өзінен оқығандар, алдындағы көргенін, естігенін көкірегіне
тоқығандар, осы мол мұраны кейінгілерге кемеңгерлікпен қалдырғандар. Бұл еңбек
тарланадары – өмірі асып-тасуды білмеген, елден асып өмір сүрмеген, дүниенің бар кілті
еңбекте ғана екенін өзінен бастап, өзгеге де ұқтырып кеткен ұлы жандар.
Еңбек майданының әйгілі майталманы, талдықорғандық айтулы азамат, ұлты поляк
Николай Никитич Головацкий:
–
Біз алты ағайындымыз, — деп марқаяды екен.
–
Бауырларыңызды атаңызшы?, — деген сауалға:
–
Олар: Дінмұхаммед Ахметұлы Қонаев, Ыбырай Жақаев, Жазылбек Қуанышбаев,
Нұрмолда Алдабергенов, Николай Кузнецов және мен. Өйткені, біздердің бәрімізде алды
үш, арты екі мәртеден Социалистік Еңбек Ері атағын алып, омырауымызға Алтын
жұлдыздарды жарқырата таққанбыз, – дейді. Міне, мақтануды мүлде білмейтін, артық сөзге
әсте жоқ, тек ілкімді істің ғана адамының жүрекжарды ілтипаты осылай болады. Расында, ол
ақиқат. Қасиетті қазақ жерінің осынау алыптарын өшпес даңққа бөлеген, оларды
табыстырған, туыс еткен – жоғары мәртебелі құдіретті, киелі әрекет- Еңбек!
Ыбекең күрішшілік кәсіпке жасы елуден асқанда барып кіріскендігін көңілге бір түйіп
қоялық. Жақсылықтың ерте, кеші жоқ деген осы да. “Ол оқымаған, бірақ өмірден көп
тоқыған кісі. Еңбектің көзін тауып, байлықтың өзін тапқан қайраткер. Еңбегімен өмірге
өрнек салып, еңбегімен поэма жазған адам”-, дейді Асқар Тоқмағамбетов.
Ыбекең төккен әрбір тамшы тер өзіне, еліне, халқына бақыт пен береке, абырой мен
атақ, өнеге, дәстүр, ырыс болды, нан болды, ән болды, тіптен тарихтың өшпес беттері болды
деуге әбден сияды. Диқан бабаның тұла бойы тұнып тұрған жақсылық, өнегелі іс және асыл
қасиет. Олай дейтінім, бір Ыбекеңнің өзі еңбек Ұлы Отан соғысы жылдарында адамының
қаншалықты құдіреттілігін, мүмкіншілігінің мол екенін көрсетті.
Ыбырай Жақаев – дән патшасы, ақ күріштің атасы, ол өзінің өшпес тарихын кетпенмен,
термен жазған, бірнеше ғасырда дүниеге бір-ақ келетін адам. Ұлы Отан соғысындағы
жеңістен кейінгі үш жыл қатарынан Ыбекең әлем жұртшылығының еріксіз таңдайын
қаққызды. 1945 жылы күріштің әр гектарынан 156 центнерден, 1946 жылы 160, 1947 жылы
171 центнерден өнім жинап, дүниежүзілік рекорд жасады.
Қазақтың қара шалының далалық дана ақыл ойымен, бойындағы Алланың аманаты мен
сыйы – жойқын күш жігерімен, киелі, күректей қолымен, кәрі бәйтеректің жер бетіне шығып
кеткен тамырындай салалы саусақтарымен қара жерді қарс айырып жасаған бұл рекорды
бүкіл әлемді таңдандырды, таңқалдырды. Бұл рекорд өркениетке, озық технологияға, білімге,
ғылымға бізден әлдеқайда бұрын жеткен жапондықтардың жағасын ұстатты, кәрістерді
қайран қалдырды. Ақын Асқар Тоқмағамбетов:
“Отыр, міне, ортамызда, секілді бір,
тау биігі Гималай.
Рекорд жасап, бар әлемге аты шыққан,
Ер Жақаев Ыбырай”, – деп жырлайтындығы тегін емес. Мұндай еңбектің асыл
қасиеттілігі тек қазақ халқына тән асыл дүние. Тағы да саясат басындағылар Ы.Жақаевты
қайта-қайта шақырып, мазалағанда айтқаны: “Басымды қатырып, мені кеңсеге неге шақыра
бересіңдер. Жер әне, су әне, өнім әне, тексере беріңдер. Ал мен Айманкүлдің дауысын,
Нартайдың әнін сағындым”, деп көрші ауылға кете барды. Нартайы – Нартай, ал Айманкүлі
айтулы ақын Әбділда Тәжібаевтың анасы.
1957 жылы 65 жастағы Ыбырай Жақаевты колхозшылар сыртынан құжат толтырып,
жоғары жақпен келісіп, зорлап колхозға төраға етіп сайлайды. Ыбекең барынша қарсылық
білдіреді, бармаған жері, баспаған тауы қалмайды. Ақырында Алматыға дейін барып,
бастықтықтан әрең құтылады. Бұдан мансаптың құлы емес, еңбектің құлы болғандығын
байқау қиын еместігін түсінуге болады. Еңбек тарланы Ы.Жақаев сом денелі, әр саусағы
қамшының сабындай, қорғасыннан құйылғандай өте қарулы кісі болған деседі. Жас кезінде
425
күрестерге қатысып, белдескенін жыққан, жауырыны жерге тимеген қарапайым еңбекші.
“Ыбырай жүгіргенде жер дүрсілдейді”, – дейді екен әкесі. Тақы қасиеті Ыбекең сабырлы,
салмақты, ұстамды, ашудың емес, ақылдың, даудың емес, мәміленің адамы болған. Сөзге
сараң, билік айтуға таласпайтын, көп көріп, көңілге түйгені мол болса да ақылгөйсінбейтін,
сыр аша, сыр шаша бермейтін тұйық, жұмбақ тұлға болған адам. Сөздің емес, істің адамы
болатын. Диқан баба бұл кісі жөнінде қалам тартпаған, пікір айтпаған сол замандағы қазақ
зиялысы кемде кем. Соның бірі, бірегейі Әбділда Тәжібаев.
Ағатай!
Кешегі көшпелі қазақ баласы ең
үстінде туған ырғала басқан түйенің.
Бүкіл дүниеге даңқы тараған
Диқан атамсың,
Сүйенерімсің, сүйерім.
Топырақтың, судың, жарықтың
Сырына қанық киелім.
Мен бүгін сексенге келген тойыңда
Ақ қырау басқан,
Аздап шаршаған басымды
Алдыңа келіп иемін.
Өзіңмен бірге мерейі асты елдің де,
Қуанттың жұртты мен қазақпын деп келдің де,
Мандаттарымның қадірі өтпес жерлерде,
Өте беремін мен Жақаевпын деймін де, – деп жырлады.
Қазақ әдебиетінің классигі Сәбит Мұқанов өзінің “Сырдария” романын жазу үстінде
Ыбырай Жақаевтың үйінде айдан астам жатып, атақты шығармасының бас кейіпкері ретінде
дала академигінің мінез-құлқын, бітім-болмысын, өмір салтын зерделей зерттеген. Екеуінің
арасында айтылмаған сыр, шертілмеген әңгіме қалмаған. Ақыр соңында әдебиет алыбы мен
даңғайыр диқан сыйлас, қимас дос болып кеткен. Ыбырай Жақаевтың дала академигі деген
теңеуінің өмірге келуіне бірден-бір себепкер болған да осы достық жарасымдылығы.
Диқан ата еңбекке шыдамды, егістік маңайынан шықпайтын. Жерді өзі таңдайды,
арық, атыздарын өзі белгілейді, өзі қаздырады, өзі соқтырады. Өзі мұрап, өзі агроном, бәрін
біледі, оқымай тоқыған. Жердің тұздылығын тілімен анықтайды. Бір өзі – бір лаборатория.
Күрішті қолмен сеуіп, су жіберер кезде бірер қап дәнді құлақтардың сағасына тастайды,
атыздағы күрішпен бірге ол да бөртіп, өсіп жатады. Кейін оны күріш көшкен, сирек шыққан
жерлерге, атыз жиектеріне қолдан себетін.
Адам қаншалықты күшті, құдіретті болғанымен ол өз шыңына шығу үшін оған
соншалықты көптеген қолдаушылар, жәрдемшілер, көмекшілер, кеңесшілер, тілектестер,
бапкерлер керек. Ыбекеңе тағдыр осының бәрін оңынан кездестірді. Әсіресе, диқанның
өмірлік бригадирі Қойшыбай Оразымбетов пен білгір, жаңашыл агроном Әнес
Алтынбековтің еңбегі ерекше. Диқан ата шәкіртсіз емес еді. Қарт диқанның құтты
жолымен, ақ батасымен 91 Социалистік Еңбек Ері тәрбиеленді. Дүние жүзі халықтарының
3/2-
сі күрішпен тамақтанады. Сыр бойы халқы да бұл дақылды ардақтайды, аялайды. “Күміс
күріш”, “Сыр сұлуы”, “Сыр аруы”, “Сыр маржаны”, деп әнге қосады. Ежелгі күншығыс
елдерінде аса құрмет тұтатын дақыл, тіпті күрішті патшаның өзі бастап себепкен. Сол
дақылды қазақ жерінде, Сыр елінде бірінші боп сеуіп, халқының қанына сіңірген Ыбырай
шынында қай патшадан кем?!.
Ыбекеңнің тәніне, жанына, қанына адалдық, кіршіксіз пәктік анасының ақ сүтімен,
атасының ақ батасымен сіңірілген. Жақай ақсақал алғаш ауылдан ұзап шыққан баласы
Ыбырайға: “Өзін бір ойлап, өзгені екі ойлаған ер – нағыз ер. Кеудеңде жан барда, адам атыңа
дақ түсірме. Аштан өлсең өл, тек азғындап өлме, былғаныш өмірден адал ажал артық.
Жолың болсын”, деп ақ тілек білдіреді. Міне, атаның аманаты осындай болған.
426
«Ыбырай атақ үшін еңбек еткен жоқ. Ұлы Отан соғысы жылдары қай еңбек адамы
атақ үшін еңбектенді. Олар еңбектен нағыз бақыт, ләззат, рахат тапты. Соншама атақ-
абырой, даңқ, бақ Ыбекеңді астырмады, тастырмады, састырмады. Ештеңе болмағандай бір
қарапайым қалпынан айнымай, ауытқымай дүниеден озды жарықтық»,-деп жазады, көз
көргендер
Осылайша ақ күріштің атасы, еңбек тарланы Ы.Жақаевтың еңбегін бағалап бүгінгі күні
талай шаралар атқарылды. Әрине мемлекет қамқорлығымен туған өлкесі ел боп игі
бастамаларды атқарды. Соның бірі 1985 жылы Ыбырай Жақаевтың 90 жылдығына арналған
мемориалдық кешеннің құрылысы аяқталды. Ыбекеңнің ескерткіші, Ұлы Отан соғысында
қаза болғандардың мемориалы, еңбек озаттарының көрнекті тақтасы гүлмен көмкерілді.
Осылайша өз еліңнің, жеріңнің тұлғасын дәріптеу бүгінгі күні жастарға берілетін
патриоттық тәрбиенің басы болғанын баршамыз білеміз. Ұлы Жеңістің 70 жылдығына орай
тек соғыс ардагерлері мен бірге жеңісті жақындатуға үлес қосқан тыл еңбек тарландарының
еселі еңбегін айту бізге парыз. Жас ұрпаққа бүгінгі бейбіт өмірдің әрбір сағаты, минуты,
секунды өте қымбатқа түскендігі осындай елі, жері және Отаны үшін тайсалмай көзсіз
ерлікке барған еңбек тарландырының да ерлігін насихаттау қажет. «Мәңгілік ел»
идеясының жүзеге асуыда осы шаралардан басталады. Сөз соңында , жас ұрпаққа
тағылымды тәрбие беруге барлығымыз бірлікпен қадам жасайық.
Пайдалынылған әдебиеттер тізімі:
1.
Қазақстан тарихы Астана, 2009
2.
А.Тоқмағамбетов
3.
С.Мұқанов «Сырдария» романы
4.
//Егеменді Қазақстан газеті
ҰЛЫ ОТАН СОҒЫСЫ ЖЫЛДАРЫНДАҒЫ ПАНАСЫЗ БАЛАЛАР МӘСЕЛЕСІ
Д.М. Маратова
Тарих магистрі, аға оқытушы
Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ
(Астана, Қазақстан)
Өркениетті қоғамның тарихи даму кезеңіндегі алға қойған саяси бағыттарының ішінде
ең алдымен әдетте, өз арасындағы ең әлсіз топ қатарына жататын балалар, қарт адамдар,
мүгедектер сынды әлеуметтік топтарға көмек қолын созуды қарастыруы қажет. Оларды
өмірлік құндылықтармен қамтамасыз етіп отыруға лайықты жағдай жасалуы тиіс. Кез келген
дамыған мемлекеттің қамқорлыққа зәру адамдарға жәрдем жасауы адамгершілік жетістіктер
қатарына жатады. Балалар мен жасөспірімдер мәселесі қашан және қай мемлекетте
болмасын, қоғамның әлеуметтік саласындағы басты мәселелердің бірі болып қала бермек.
Өйткені олар кез-келген мемлекеттің болашағы, сол елдің келешекте өсіп-өркендеуіне,
дамуына өзіндік үлес қосар ұрпағы болып табылады. «Балам дейтін елі болмаса, елім дейтін
бала қайдан болсын» - деп Ахмет Байтұрсынов айтқандай, тағдыр тауқыметіне ұшырап
жетімдік көрген немесе асыраушысынан айрылған еліміздің жас азаматтары өз елінде оқып,
дұрыс тәлім-тәрбие алғанда ғана отанын сүйетін азамат болып қалыптасады.
Кеңестік кезеңдегі большевиктердің билікке келуімен орын алған жаңа республиканың
пайда болуы, тоталитарлық жүйенің мемлекет ішінде әртүрлі салаларда жүргізген саясаты –
индустриаландыру, ірі байларды тәркілеу, ұжымдастыру, аштық т.б.) дәстүрлі қазақ
қоғамының дамуына іріткі салды. Осының арқасында бұрын соңды болып көрмеген «жетім
бала» деген ұғым жаңадан пайда болды, балалар ата-анасынан ажырап, аштыққа,
қаңғыбастыққа ұшырады. Қазақ қоғамында тұңғыш рет жетімдерді орналастыратын арнайы
427
мекемелер пайда болды. Осы ХХ ғасырдың 20-жылдарынан бастап күн тәртібіне «жетім
бала», қаңғыбастыққа ұшыраған «панасыз бала» мәселесі қойылды да, большевиктер ата-
анасынан айырылған балаларды өз қамқорлығына алып, әлеуметтік қасіреттің алдын – алуға
немесе жоюға тиісті шараларды іске асырды.
1936 жылы 14 наурызда Өлкелік балалар комиссиясының құрылғанына 15 жыл
толуына орай, Қазақ КСР ОАК-нің төралқасы «Қазақ ОАК-нің жанындағы балалар жағдайын
жақсарту үшін құрылған комиссияның жұмысы туралы» қаулы қабылдайды. Бұл қаулыда
Атқарушы комитет, оның Төралқасы, Өлкелік балалар комиссиясы, оның аймақтық
бөлімшелерінің жемісті жұмысы атап өтіліп, кейбір олқылықтар сынға да алынды. Себебі, өз
қызметі барысында балалар комиссиясы панасыздық, жетімдік мәселесін шешу жолында
біршама нақты жұмыстар атқарып, оларға мемлекет тарапынан көмек көрсететін біртұтас
жүйені қалыптастырды. Алайда, елде балалар мен жасөспірімдер панасыздығы жойылды
дегенмен, ендігі ретте жасөспірім құқық бұзушылармен, бұзақылармен күрес жүргізу ата-
аналардың балаларға тәрбие беруді күшейту жолында көп жұмыстарды әлі атқару қажет
болды. Панасыз балалар мәселесін шешу жолында Өлкелік балалар комиссиясы 1921-1936
жылдары бас штаб міндетін атқарды. Ұлы Отан соғысы басталғанға дейінгі уақытта РСФСР
Халық ағарту комитетінің қарамағында барлығы: 112 мың мектеп, 11 мың кітапхана, 44 мың
мәдениет үйлері, клубтар, мұражайлар, 439 педагогикалық училищелер, 1703 балалар үйлері
мен 4985 бала бақшалары болды.
Ұлы Отан соғысының басталуымен орын алған әскери жағдайда елдің саяси және
әлеуметтік-экономикалық дамуының тежелуі балалар панасыздығы мен қадағалаусыз қалуы
мәселесін ушықтыра түсті. Соғыс жылдары ер адамдардың майданға аттануы және басқа
ересек адамдардың өндірісте күні-түні жұмыс атқаруы, балаларға білім беру және
мәдениеттік қызмет көрсету орындарының жұмыс жасамауы салдарынан мектепке дейінгі
және де мектеп жасындағы балалар ата-ананың және педагогикалық қызметкерлер
тарапынан болатын бақылаудан тыс қалып отырды. Көп уақытын көшеде өткізетін балалар
мен жасөспірімдер панасыз және қадағалаусыз өмір сүрді. Олардың арасында жасалған
қылмыстық әрекеттер күрт артты. Мысалы, 1941 жылмен салыстырғанда кәмелетке
толмағандардың жасаған қылмыс саны 1942 жылы 61% өссе, ал 1944 жылы бұл көрсеткіш –
181% құрады. Кәмелетке толмаған құқық бұзушылармен күресті бұл жолы тек милиция ғана
орындады. Балалар арасындағы қылмыс бұзушылықтың алдын алу мақсатында 1942 жылы
23 қаңтарда КСРО Халық Комиссарлар кеңесі кәмелетке толмағандар арасында құқық
бұзушылықтың алдын алу мақсатында «Ата-анасыз қалған балаларды орналастыру туралы»
қаулы қабылданды. Бұл қаулының негізінде 15 жасқа дейінгі барлық панасыз балаларды
орналастыру мақсатында арнайы қабылдау-тарату орталықтарының желілері кеңейтілді.
Панасыз және қадағалаусыз қалаған балалардың патронатын ұйымдастыру соғыс кезіндегі
адамдардың патриоттық сезімдерінің асқақ болуы нәтижесінде өз жемісін берді. Өз балалары
жоқ отбасылар үшін бұндай патронат түрін жүзеге асыру міндетті болып саналды. Оған
қосымша көшеден «жиналған» панасыз балаларды орналастыру үшін балалар мекемелерінің
санын арттыру жұмыстары да қарастырылды [1].
Партия мен үкімет ата-аналарынан айырылған және елімізге соғыс ошақтары
қалыптасқан аудандардан көшірілген жүздеген мың балаларға қолайлы жағдайлар жасау,
оқыту мен тәрбиелеуді қамтамасыз етуге ерекше көңіл бөлді. 1942 жылдың басында Халық
Комиссарлар Кеңесі «Панасыз балалармен жұмыс туралы» арнаулы қаулы қабылдады.
Қаулы бойынша, облыстық атқару комитетінің жанында ерекше комиссиялар
ұйымдастырылды. Аудандық оқу бөлімдерінде панасыз және бақылаусыз қалған балалармен
жұмыс жасайтын инспекторлар лауазымы енгізілді. Балаларды қабылдау және балалар
үйлерінің жүйесі, ересек жеткіншектерді жұмысқа орналастыру шаралары іске асырылды.
Сонымен қатар, бұл бағыттағы барлық жұмыстарды жұмылдырушы орталық ретінде Ішкі
Істер Халық комиссариаты жанынан арнайы бөлімдер ұйымдастырылуы тапсырылды.
Жергілікті кеңестер жанындағы комиссиялар өз жұмыстарына кәсіподақ және комсомол
ұйымдарын, білім беру мекемелері мен көмек көрсету орындарын кеңінен тартты.
428
Комиссиялар балалардың туыстары арасынан немесе ата-аналарының достары ішінен
қамқоршылар тағайындауға, жас жеткіншектерді балалар үйіне орналастыруға, ересек
балаларды өндіріс орындарында шәкірт ретінде немесе ұжымдық шаруашылықта жұмысшы
ретінде қабылдатуға мүмкіндік алды.
Елде орын алған әскери жағдай панасыз балаларды тіркеу жүйесін жетілдіруді талап
етті. Осы мақсатта 1942 жылдың 23 қаңтарында Ішкі істер Халық комиссариаты
басқармалары қарамағында орталық аймақтық, қалалық, аудандық негізде балалар жайында
мәліметтер жинақтайтын ақпараттық – мекен-жай үстелдері ұйымдастырылды. Бұл жерлерде
қабылдау-тарату орындарында орналасқан, балалар мекемелеріне жіберілген немесе
патронаттық асырауға берілген балалардың барлығы тіркеуде болуы тиіс еді.
Ата-ана қамқорлығынсыз, панасыз қалған балаларды орналастыру, оларға тәрбие беру
жергілікті кеңестер мен бірқатар министрліктерге жүктелді. Атап айтсақ:
-
Ағарту (балалар үйлері);
-
Денсаулық сақтау (бөбектер үйлері және мүгедектерге арналған ауруханалық балалар
үйлері);
-
Еңбек резервтері (ұстаханалық училищелер және ФЗУ (Фабрика-зауыт училищелері);
-
Ішкі істер (балалар бөлмелері, қабылдау-таратқыштар, колониялар) [2].
1-
кесте: Ұлы Отан соғысы жылдарындағы КСРО бойынша тіркелген панасыз
және қадағалаусыз қалған балалар жайындағы мәлімет [3]
Милицияның
балалар
бөлмесінде
тіркелгендер
Панасыз
қалаған
балалар
саны
Алынған балалар
Ата-аналары
және
олардың
орнындағы
адамдарды
жауапқа
тарту
Барлығы Оның ішінде
Панасыз
балалар
Қадалаусыз
балалар
1942
*
212705
377223
124367
252856
*
1943
633
347048
802445
277948
524497
*
1944
1058
596121
1 17668
432898
740770
160360
1945
*
*
823751
185543
638208
*
* -
мәліметтер жоқ
1943 жылы 15 маусымда «Балалар панасыздығы мен қадағалаусыздығы және
бұзақылығымен күресті күшейту туралы» қаулы қабылданды. Осы уақытқа дейін жұмыс
атқарып жатқан еңбек колонияларына қоса, ұсақ қылмыс жасағаны үшін ұсталған панасыз
және қадағалаусыз қалған балаларды орналастыру үшін жаңадан еңбекпен тәрбиелеу
колониялары ашылды. Балалар бұл колонияларда 16 жасқа дейін қалып отырды. Олар бұл
уақыт аралығында белгілі бір біліктілікті игеріп алу мүмкіндігіне ие болды. Бұл олардың
алдағы уақытта сыртқы өмірге бейімделуге мүмкіндік беретін еді. Ішкі Істер Халық
комиссариаты еңбекпен тәрбиелеу колонияларының басқармасы «Балалар панасыздығы мен
қадағалаусыз қалуымен күрес жүргізу» мекемесіне қарады. Ерекше дарынды болып, көзге
түскен балалар үшін ІІХК арнайы еңбекпен тәрбиелеу колониялар ашу туралы шешім де
қабылдады. Балалар мекемелерін тиісті дәрежеде бақылауда ұстау және осындай ретте
нормативті – құқықтық актілерді қабылдау қатаң бақылауда болғанның өзінде көптеген
арнайы мекемелерде орналасқан балалардың жағдайы ауыр болды. Мекемелердің
материалдық жағдайы төмен болып, балалардың тамақтандыру нашар ұйымдастырылды.
Жоғарыда көрсетілген қаулыларда балалар панасыздығының алдын алуға қатысты
жергілікті кеңестер жанында ата-анасыз қалған балаларды орналыстыру жөніндегі комиссия
құру және балалар мен жасөспірімдердің панасыздығы және қадағалаусыздығымен күрес
бөлімдерін Ішкі Істер Халық Комиссариатының құрамындағы осы бағытта алдын алу
429
шараларын жүргізетін координациялық орталығы ретінде қарастыру көзделді. Яғни, бұдан
байқағанымыз, соғыс жылдары балалар панасыздығымен күресті тек Ішкі істер органдары
атқарды. КСРО ІІХК кәмелетке толмаған (11-16 жас аралығындағы балалар мен
жасөспірімдер) қылмыскерлерге арналған балалар колонияларын ашу міндеті жүктелді. 1943
жылдың аяғына қарай одақ көлеміндегі мұндай колониялар саны 50 мыңға жетті. Темір жол,
су жолы көліктерінде орналасқан милиция бөлімшелерінде арнайы балалар бөлмелері
ашылды. Егер, 1943 жылы бұндай бөлмелердің саны 633 болса, 1944 жылы оның саны 1058
жетті. Бұл жерге милиция қызметкерлері тарапынан көшеден ұсталған панасыз балалар, 3
жасқа дейінгі тастанды балалар (оларды кейін бөбектер үйлеріне жіберіп отырды) әкелінді.
Ал, 3 жастан асқан, ата-анасы жоқ балалар «Балалардың қабылдау-тарату орындарына»
ауыстырылды. Жоғалған балаларды іздеу жұмыстарын жүргізу үшін Ішкі Істер Министрілігі
Бас басқармасы жанынан мекен-жай анықтама бюросы құрылды (Чкалов обл., Бугуруслан қ.)
[4].
1944 жылдың ортасына қарай жаңадан Балалар милиция бөлмесі деп аталатын
әкімшілік құрылым қалыптасты. Бұл мекеме балаларды қабылдап, оларды туысқандарына
немесе балалар мекемесіне жөнелту жұмыстарын атқаруды үлгермей жатқан қабылдау-
таратқыштардың жұмысын жеңілдету мақсатын көздеді.
Соғыстың аяқталған кезінде, 1945 жылы ІІХК балаларды қабылдау-тарату
орындарында орналасқан панасыз балалар саны біршама азайды. Бұл, ең алдымен, кеңес
халқының соғысты жеңіспен аяқтап, халықтың тұрмыс-тіршілігінің жақсаруымен
түсіндіріледі. Ата-аналары соғыстан оралып, көп балалар өз үйлеріне қайтарылды. 1945-1946
оқу жылында алдағы жылдармен салыстырғанда, мектепке барған оқушылардың саны арты.
Сонымен қатар, ІІХК органдарының балалар панасыздығының алдын алу немесе болдырмау
мақсатында жүргізілген жұмыстары балалар панасыздығы, олардың қадағалаусыз қалуы
және қылмыстық әрекет жасау деңгейінің төмендеуіне өз әсерін тигізді.
Осылайша, 1941-1945 жылдары Ұлы Отан соғысы кезінде орын алған қиындықтарға
қарамастан, Ішкі істер мекемелері кәмелетке толмаған балалар арасында панасыздық,
қадағалаусыздық және қылмыстық істердің таралуын болдырмау үшін мақсатты түрде
белсенді жұмыстар жүргізілді. Мемлекеттік органдар, партиялық және қоғамдық ұйымдар,
шаруашылық және басқа да мекемелер өзара бірігіп, балалар мәселесін шешуде кешенді
түрде жұмыстар атқарды. Жоғарыда қабылданған қаулылар, атқарылған жұмыстардың
нәтижесінде, көптеген балалардың еліміздің бейбіт болашағына теріс әсерін тигізетін түрлі
әрекеттерден аулақ болып, қалыпты өмірге, оқу жүйесіне бейімделіп өмір сүруіне жайдай
жасады.
Достарыңызбен бөлісу: |


text:
Пайдалынылған әдебиеттер тізімі:
1.
Келли К. Дети государства, 1935-1953 / пер. с анг. А. Захарова // Сайт «Журнальный зал». URL:
http://magazines.russ.ru/nz/2008 /2/kk5.html
2.
Справочник по законодательству для прокурорско-следственных и судебных работников. Т.1.
Москва, 1962.
3.
Емелин С.М. Борьба с детской беспризорностью и безнадзорностью в годы Великой
Отечественной войны (1941–1945 гг.). //Вопросы ювенальной юстиции. №2 (28), 2010.
4.
Кривоносов А.Н. Исторический опыт борьбы с беспризорностью. Государство и право 2003, №7.
с.92-98
430
ПАТРИОТИЗМ КАК ОСНОВА МОРАЛЬНО-ПСИХОЛОГИЧЕСКОЙ
УСТОЙЧИВОСТИ И ГЕРОИЗМА ВОЙНОВ-КАЗАХСТАНЦЕВ
В ВЕЛИКОЙ ОТЕЧЕСТВЕННОЙ ВОЙНЕ
Рыскулбеков А.И.
Докторант Национальный университет обороны имени Первого Президента
Республики Казахстан – Лидера Нации (Астана, Казахстан)
Республика Казахстан, вместе с другими суверенными государствами, образованных на
обломках бывшего Советского Союза отмечают 70-летие Победы над фашизмом.
Война с пространственным размахом боевых действий, численности сражавшихся
армий, человеческих жертв и материальных потерь не имеет аналогов в мировой истории.
Отстояв свободу и независимость своей страны, советский народ спас мировую
цивилизацию, предотвратил угрозу порабощения всего человечества фашизмом.
Казахский народ, как и другие народы Советского Союза, впервые участвовал в такой
великой битве, какой являлась Отечественная война, и показал себя героическим народом,
преисполненным чувством патриотизма и национальной гордости, какой бы тяжелый след не
оставила для казахов нарушение векового образа жизни, голод, и нищета, тотальная
репрессия 30-годов ХХ века.
Великая Отечественная война 1941-1945 годов явилась суровым экзаменом для каждой
из республик в отдельности. Казахстанцы вправе гордится тем, что наша республика
выдержала этот экзамен. Особо следует отметить вклад казахского народа, из которого при
царизме долгие десятилетия к военной службе допускались только представители
аристократии и среднего сословия, а народ в целом не получал опыта участия в современных
войнах [1, c.6].
Казахи всегда были умелыми и мужественными воинами. О самоотверженности
казахского народа говорят и слова Верховного Главнокомандующего Вооруженными
Силами - Президента Республики Казахстан Н.А. Назарбаева: "...Много раз казахи стояли на
грани гибели. Но воля к жизни, воля к свободе вновь и вновь поднимали народ с колен..."
[2].
Тысячелетия казахские воины считали борьбу за независимость своей Родины делом
чести, и всякий раз, когда нависала опасность иноземного порабощения, проявляли
изумительные образцы храбрости и героизма.
Следуя доблестным боевым традициям предков, дедов и отцов, сыновья и дочери
нашей Республики встали на защиту общей Родины, участвовали во всех сражениях Великой
Отечественной войны, разделяя горечь поражений, утраты боевых друзей и радость победы.
Каждый из нас помнит подвиг 8 гвардейской стрелковой дивизии имени генерала-
майора Панфилова. Она приняла участие в битве под Москвой, удерживая на широком
участке фронта натиск гитлеровских отборных эсэсовских и танковых дивизий.
С памятью о легендарной дивизий связано военное исскуство талантливого полководца
Халық Қахарманы Бауыржана Момышулы. Тактические приемы ведения войны,
примененные им и названные "панфиловские спирали", вошли в летопись военной науки. Из
слов генерала Панфилова И.В., после выхода батальона Момыш-улы из окружения, можно
понять, что сам командир дивизии предпочтение в разработке «спирали» отдавал
Баурджану: «Помните вашу спираль-пружину? Как она действовала у вас? С этого и
начинайте» - говорит он командиру батальона [3].
Б.Момыш-улы сам разъясняет суть «спирали»: «Спиралью я это называю потому, что
все бои Панфиловской дивизии под Москвой характерны тем, что она перерезала путь,
отскакивала в сторону и увлекала за собой противника, отводила его километров на 10,
потом рывком снова становилась на его пути, снова уходила. Такими маневрами силы
противника распыляются, наши части снова выходят на большак. Это в настоящем смысле
слова изматывание противника давало выигрыш во времени» [4,с.105].
431
Неувядаемой славой покрыли себя герои-панфиловцы, в боях под Москвой они
показали образцы высокой морально - психологической устойчивости, совершая
коллективный подвиг и массовый героизм в самых неблагоприятных условиях первых
месяцев Великой Отечественной войны.
Следует отметить, что в великой битве под Москвой и освобождении Калининской
области, кроме панфиловцев, участвовали другие воинские соединения и части,
сформированные в Казахстане: 238 стрелковая дивизия (30 гвардейская), 99 ордена Ленина
Краснознаменная кавалерийская дивизия. Воины Казахстанцы мужественно сражались в
рядах гвардейцев кавалерийского корпуса генерала Доватора и в частях 1 и 2
Краснознаменных кавалерийских корпусов генерала Белова. 100, 101 стрелковая бригада и
99 кавалерийская дивизия участвовали в боях за освобождение гор. Калинина и
Великолукской области [1, c.260].
За заслуги перед Родиной свыше 150 тысячи советских женщин в их числе женщины из
Казахстана были награждены боевыми орденами и медалями, более 200 из них удостоены
ордена Славы, причем четверо-полными кавалерами этого солдатского ордена. Звания Героя
Советского Союза было присвоено 90 женщинам, а двое являются славные дочери
казахского народа. Это Герои Советского Союза старший сержант Маметова Маншук
Жиенгалиевна и ефрейтор Молдагулова Алия Нурмухамедовна [ 5,с. 455].
Подвиги бесстрашных сынов Казахстана: Тулегена, Тохтарова, Малика Габдулина,
Рашида Джангозина, Мустафы Сенгирбаева, Аскара Кожабергенова, Алиппая Корсаева,
Нурсултана Исбулатова и многих других, поднимали чувство гордости казахского народа. С
каждым днем сражения росла боевая слава воинов – казахстанцев. На советской Родине, в
далеком Казахстане степные акыны посвящали им песни и импровизации [1, c.258-259].
В январе 1943 года Советское правительство присвоило Малику Габдулину высокое
звание Героя Советского Союза. В ответ на эту награду отважный воин – гвардеец заявил:
«Вся моя жизнь, вся кровь, покуда руки способны держать оружие – я буду истреблять
фашистских варваров, буду драться за счастье и процветание Родины, за счастье казахского
народа, сыном которого я являюсь» [1, c.257].
Масштабы героизма казахстанских воинов в годы Великой Отечественной войны
поразили весь мир, еще в ходе войны и будут поражать воображение многих поколений. Что
вдохновляло, поднимало, вело казахстанских воинов на подвиги? В чем кроются истоки
советского патриотизма?
Во-первых, в государстве существовала система патриотического воспитания. Со
многими ценностями, которые ложились в ее основу можно не соглашаться. Но – главное эта
система была действенной. С раннего детства гражданин слышал про великие свершения
героев совей страны, воспитывался не только дома, но и в школе, пионерской организации, в
кружках технического творчества….Получив первую мотивацию к служению собственному
отечеству в детстве, почетной службе в рядах Красной Армии. Еще за долго до нее юноши
овладевали военно-техническими профессиями – водили мотоциклы, автомобили, прыгали с
парашютов, участвовали в работе общественных организаций – ДОСААФ, ОСОАВИАХИМ
и т.д. [5, с.320-321].
Во-вторых, героизм казахстанских воинов отражался в четком понимании ими
справедливого характера и целей Великой Отечественной войны. Исторический доказано:
нельзя вести в бой войска, которые не уяснили, во имя чего он ведется и не уверены в
победе. Поэтому формирование морально-психологического состояния и устойчивости
войск является одним из важнейших направлений поддержания их боевой готовности и
боеспособности, гарантирующим достижение успеха при ведении боевых действий.
В-третьих, казахстанских воинов на героические дела и поступки, ненависть к
немецко-фашистским захватчикам, вероломно нарушившим мирную жизнь, вела
систематическая работа командиров, политорганов, и партийных организации состоявшая в
том, чтобы на всех этапах войны с помощью всех форм и средств партийно-политической
432
работы с учетом конкретной обстановки, повышалась устойчивость морально-
психологического состояния войск.
Обстановка, в которой действует военнослужащий, всегда связана с психологической
напряженностью. В боевых условиях, человек все время окружен опасностью. Она требует
от воина огромного мужества, самообладания, выдержки. Психологические реакции
различных воинов на экстремальные ситуации не одинаковы. Одних они мобилизуют,
заставляют действовать расчетливо, решительно. Других, наоборот могут парализовать,
лишить воли к борьбе, подрыву его морально-психологической устойчивости.
Морально-психологическая устойчивость личного состава – это его способность
противостоять воздействию деструктивных факторов, экстремальных ситуаций, не утрачивая
при этом своих социальных функций [6].
В данном случае термин «устойчивость» характеризует уровень зрелости,
стабильности, невосприимчивости к негативным воздействиям системы базовых элементов
морально-психологического состояния (потребностей, мотивов, ценностных ориентиров,
общественного мнения, традиций, убеждений) [7].
В четвертых, воинскую славу герои добывали упорным трудом, постоянной учебой,
огромным напряжением сил.
Из воспоминании Бауыржана Момышулы о генерале Панфилове И.В.: «Первое время
Иван Васильевич говорил: «Мы степной народ, нам не только учится ходить по лесу, но
нужно научится воевать в этой обстановке, а времени маловато, надо торопиться…»
И вот за короткое время, в течение одного месяца, он, как педагог и командир, научил
свое боевое соединение не только ходить по лесу, но и воевать» [4, c.76-77].
Бесспорно, что годы войны оказались временем высочайшего проявления устойчивости
морально-психологического состояния каждого офицера и рядового солдата, их единого
стремления полному разгрому врага.
Великая Отечественная война была колоссальной и широкомасштабной проверкой на
прочность морального духа казахстанского война, в результате воин-казах – один из
освободителей порабощенных игом фашизма народов – участник штурма рейхстага, над
которым водрузил знамя воинской части.
Таким образом, военным историкам Казахстана еще предстоит провести анализ
многочисленных военных событий Великая Отечественной войны, глубже проникнуть в
сути истории повышения устойчивости морально-психологического состояния участников
боевых действии, вскрыть причины побед и поражений в отдельных сражениях и операциях.
На примерах героических подвигов казахстанцев, активных и решительных действий
соединений и частей в годы войны, глубоко анализировать и делать научно-обоснованные
выводы, извлекать уроки.
Изучая опыт прошлого, по повышению устойчивости морально-психологического
состояния личного состава в ходе боевых действий, необходимо скрупулезно отбирать в нем
все то, что соответствует новым условиям, и не утратило своего значения для
современности.
Список литературы:
1.
Абишев Г. Казахстан в Великой отечественной войне 1941-1945. - Алма-Ата., 1958. - 346с.
2.
Кадырбаев Сакский воин-символ доблести и чести. – Алматы.1996. с 23
3.
Серикбаев К. С. Баурджан Момыш-улы в моей жизни. - Алматы., 1995. - с.45
4.
Момышулы Б. Психология войны. – Алма-ата., 1990. - 240с.
5.
Материалы международной научно-практической конференции «60 лет Победы в Великой
Отечественной войне 1941-1945гг. Об исторической роли Казахстанцев в разгроме фашизма на
фронтах и в тылу. Уроки и выводы» Щучинск., 2005. 473 c.
6.
Морально-психологическая
устойчивость
многонационального
воинского
коллектива.
Воспитательная роль социалистического соревнования – М., 1988.- с.27.
7.
Оценка морально-психологического состояния войск в процессе принятия решения на операцию:
учебное пособие. – Астана: Национальный университет обороны, 2013. – c. 23.
433
АҚЖАН МАШАНОВТЫҢ ҰЛЫ ОТАН СОҒЫСЫ ЖЫЛДАРЫНДАҒЫ
ТЫЛДАҒЫ ҚЫЗМЕТІ
Н.Б. Смағұлов
Еуразиялық зерттеулер кафедрасының PhD докторанты
Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ
(Астана, Қазақстан)
Биыл 2015 жылы адамзат баласы басынан кешкен алапат соғыс ІІ дүниежүзілік
соғыстың аяқталғанына да 70 жыл толды. Кеңестер Одағы құрдымға кетіп, жеке тәуелсіз ел
болып отырғанымен бұл соғыста жеткен Ұлы Жеңіске қазақстандықтардың қосқан үлесі зор
болып қала береді.
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаев Ұлы Отан соғысының ерекше
маңызына тоқталып: «Екінші дүниежүзілік соғыста біздің ержүрек отандастарымыз
жауынгер бабаларының даңқты жолын лайықты жалғастыра білді. Олар қазақтың қайсар,
рухы биік, батыр халық екенін дүние жүзіне дәлелдеп берді. Арын-байрақ, намысын-найза
еткен ерлердің қаһармандығы аңызға айналды. Жасанған жауды біз жұмылған бірлігімізбен
жеңдік. Қанқұйлы соғыс жылдарында бүгінгі Қазақстан халқының мызғымас бірлігі
қалыптасты. Біз ел басына түскен зұлмат жылдардың зілдей салмағын жан-жүрегімізбен
сезініп өстік. Сондықтан біз адамзат баласына орны толмас қайғы-қасірет әкелген сұм
соғыстың жер бетінде енді қайталанбауын тілейміз»,- деп айта келе, Елбасы соғыста қаза
тапқандардың рухы мен Ұлы Отан соғысының қазірде көзі тірі майдан және тыл
ардагерлеріне ерекше құрметпен қарауға шақырады [1, 3 б.].
Жыл өткен сайын Ұлы Жеңіске құрмет артып келеді. Сонымен қатар сол ХХ ғасырда
ғұмыр кешкен аға ұрпақтың өлеусіз күш-жігері мен орны толмас қайғы-қасіретінің
нәтижесінде келген Ұлы Жеңістің қадір-қасиетіне көлеңке түсіретін қарама-қайшылықты
пікірлерді де бүгінде көріп немесе әртүрлі бұқаралық ақпарат құралдарынан оқып жүргеніміз
де жасырын емес.
Ұлы
Отан соғысы 4 жылға созылды. Майдан
даласында 600
мыңнан астам
қазақстандық қаза тапты. Арнайы зерттеулердің нәтижесіне қарап отырсақ Қазақстанның
Ұлы Отан соғысындағы адам шығыны Ұлыбритания мен АҚШ-тың шығынынан да көп
болып шығады екен. Ендеше соншалықты қайғы-қасіретпен келген Ұлы Жеңістің қазақ
халқының тарихындағы алар орны ерекше екені баршамызға түсінікті болса керек.
Ұлы Отан соғысына халқының саны 6,2 млн болатын, едәуір дамыған өндірістік қуаты
мен орасан зор табиғи ресурстары бар Қазақстан КСРО-ның құрамдас бөлігі ретінде кірісті.
Отанға берілгендік, халық патриотизмінің саяси пафоспен ұштасуы қалың бұқара халықты
елді қорғау үшін бірігулеріне жағдай жасады. Оның үстіне Кеңестік милитарландырылған
қоғам қатал соғыс жағдайларында мобилизациялық даму үлгісін жүзеге асыруда өздерінің
орасан зор мүмкіндіктерін дәлелдеп берді [2, 435 б.].
Ұлы Отан соғысы майдандарында Кеңес Қарулы Күштерінің жеңіске жетуіне елде
қалған еңбекшілер жаңқиярлық еңбегімен үлкен үлес қосты. Соғыстың алғашқы айларынан
бастап, Қазақстандағы экономиканы соғыс жағдайына бейімдеп қайта құру шаралары
жүргізілді. Майдан шебінен көшіп келген кәсіпорындарды орналастыруға республикадағы
2300 мың шаршы метр өндіріс аудандары босатылды. Республика өнеркәсібінде 1940 жылы
158 мың адам жұмыс істесе, 1945 жылы 255 мың жұмысшыға дейін жетті. Қазақстанның
колхозшы шаруалары соғыстың жеңіспен аяқталуына қомақты үлес қосты. Село
еңбеккерлеріне көмекке қала тұғындары келді. Республиканың колхоз-совхоздарында жыл
сайын 300 мыңға жуық қала халқы еңбек етті. Республика еңбекшілері өздерінің жеке
жинағынан майдан қорына 4,7 млрд. сом ақша берді. Қазақстан еңбеккерлерінің майданға
көмегі қызыл әскерлердің жағдайын жақсартып, олардың жауынгерлік рухын көтерді, Қызыл
Армия бөлімдерінің жауды талқандау үшін мүмкін болған нәрсенің бәрін істеуге
434
жігерлендірді. Қазақстан соғыстың алғашқы күнінен бастап майдан арсеналына айналып,
оның адам күші және экономикалық тірегі болды.
Қазақстанның зиялы қауымының өкілдері Ұлы Жеңісті жақындатуға барлық күш-
жігерімен ат салысты. Қаныш Сәтбаев басқарған ғалымдар соғысқа керек кен көздерін іздеп
тауып, оны тез арада қолданысқа беріп отырды.
2006 жылы 100 жылдық мерейтойы ЮНЕСКО шеңберінде аталып өтілген ғұлама
ғалым «Қазақ КСР-нің Еңбек сіңірген ғылым қайраткері»[3] атағының иегері, профессор[4],
Ақжан Машанов осы адамзат баласы басынан кешкен қанқұйлы соғыста неміс-фашист
басқыншыларына қарсы тойтарыс беруге шешуші рөл атқарған қару-жарақ түрлеріне керекті
шикізат көздерін тауып берген геологиялық экспедициялардың құрамында болып, Жеңіс
жолында аянбай қызмет жасады.
Ақжан Машановтың Қазақ кен-металлургия институтының тұңғыш студенттерінің бірі
ретінде ол жоғары курста жүрген кезінен бастап жаз айларында академик Қаныш
Имантайұлы Сәтпаев басқаратын Қазақстандағы КСРО ҒА филиалының далаға шығатын кен
барлау экспедициясына қатысып, кәсіби біліктілігін шыңдап, 1939 жылы Ақбастау және
Құсмұрын кеніштерін ашқан еді.
1941 жылы Ұлы Отан соғысы кезінде Риддерде қызмет жасап жүрген кезінде, бұрын-
соңды геолог ғалымдардың назарына ілінбеген, табиғаты әлі белгісіз болмыстық құбылысты
аңғарды.
Автор жер ғылымының жаңа саласы геомеханиканың құпиясын ашқанын өзінің жазған
өмірбаянында былайша суреттейді: «Аспирантурада менің жетекшім Петр Александрович
Рыжов деген кісі болды. Ол кісінің ұстазы кен құрылысын геометриялық әдіспен зерттеуге
жол ашқан атақты профессор Петр Константинович Соболевский. Осы жаңа әдісті Қазақстан
кендеріне қолдану біздің алдымызда тұрған басты мақсат болды. П.А. Рыжов өзі маркшейдер
еді, аспирантураға біздерді геология мамандығынан алды. Алтайдағы ең ірі Риддер кенін
зерттеуден бастадық. Риддер кенінің директоры Дінмұхаммед Ахметұлы Қонаев екен. Біз ол
кісіні бұрын да жақсы білетін едік. Сондықтан бізге жәрдемдесіп тұрды. Сол жұмыстың қызу
үстінде жүргенде соғыс басталды. Мен сол өндірісте қызметте қалдым. Соғысқа керек
қорғасын, мыс өндіріп жатқан кеннің жұмысы оңай болған жоқ. Су басып кеткен шахталарға
түнде түскен кездеріміз де болды. Сол өндірісте, сол ауыр жылдарда бірге бір кездескен
мәселе жаңа ой туғызды. Кеннің орта жерінде салынған шахтаның бір жағына қарай
қисайатынын байқадым. Теодолит сияқты дәлді оптикалық аспаптармен өлшегенде шахта бір
жағына қарай екі-үш күнде бір мм жылжиды екен. Сол жылжудың өзі қауіпті, өйткені ол
молая келе апатқа ұшыратады. Себебін іздедік. Сол шахтада отыз жыл істеп, пенсияға
шыққан қарт маркшейдер Холопов деген кісімен ақылдастық. Ол кісі шахтаның шығыс
жағындағы тас қазған жерді көрсетті. Соған жиналған су шахтаға барып, оның жылжуына
себеп болуы мүмкін деген ой айтты. Біз соны зерттеуге кірістік. Шұңқырдан қазып алып
жүрген тастары диорит атты тау жыныстарының желісі екен. Оның шахтаға қарай көлбеген
етегі шахтаны кесіп өтеді. Сол желіні қазып алуымен байланысты бетінен жүретін суға жол
ашылған. Су шахта тұрған жердің жылжуына себеп болған. Егер де шахта сол желінің
үстінде құлама жағында емес, астынғы жағында болса, бұл оқиға болмас еді. Демек шахта
саларда осы еске алынбаған. Жердің геологиялық құрылысы мен байланысты оның
қозғалыстық қасиетін есепке алу керек, яғни геомеханика керек. Ал ондай ғылым жоқ. Бірақ
сол ғылым аса қажет. Тастардың беріктігін, механикалық қасиетін айыру бұрыннан бар. Ал
геологиялық тұтас ірі жартастың механикасын айыру болған емес. Осы оқиғадан кейін
Геомеханика деген түсінік туды» [5, 14 б.].
Ақжан Машанов ары қарай былай баяндайды «Келесі жылы 1942 жылы КСРО Ғылым
Академиясының Қазақстандық филиалына Қаныш Имантайұлы Сәтбаев басшы болды. Ол
кісі филиалға ғылыми білімі бар жастарды жинады. Сонымен мен филиалға қайтарылдым.
Соғыстың түтеп тұрған кезі еді. Мені Ақмола облысындағы Торғай сүрме кенінен сынып
іздеуге жіберді. Сынып деген нәрсе оқтың оталғыштығына пистонға керек зат. Оның кені
Украинадағы Никитовка деген жерде болған. 1941 жылы Никитовканы немістер басып алған.
435
Сүрме кені мен сынып кені өзара байланыста болып келеді. Сол бойынша Торғай сүрме
кенінен сынып іздеуге аттандым. Торғай сүрме кенінің құрылысы геомеханика әдісін
қолдануға қолайлы болып табылады. Екі аласа төбенің басына топталған ақтас-кварц
желілер бар екен, сүрме соның ішінде еді. Осы кеннің геомеханикалық негізі маған
кандидаттық диссертацияның тақырыбы болды. Мен оны 1943 жылы қорғадым. Сынап
минералы ол кенде бар екенін дәлелдедім.Оның өзі сынап кенінің Қазақстан жерінде бар
екенін бірінші рет мен таптым» [5, 15 б.].
Ұлы Отан соғысы жылдарының алғашқы кезеңінде яғни 1941-1942 жылдары неміс-
фашист басқыншылары КСРО-ның Мәскеуге дейінгі батыс аудандарын басып алған
болатын. Сондықтан Сталин басқарған Мемлекеттік Қорғаныс Комитеті Қазақстаннан қара
және түсті металлургияның және вольфрам мен молибден концентратын күрт көбейтуді
талап етті. Себебі танкілердің сауытының мықтылығы оның құрамындағы вольфрам мен
молибденнің пайыздық мөлшерде жеткілікті болуына тікелей байланысты болатын.
Орын алған соғыс жағдайында қорғаныс өнеркәсібі кәсіпорындарынан түсті
металлургиямен жабдықтауға қатысты негізгі ауыртпалық Балқаш пен Жезқазған мыс
өнеркәсібі кәсіпорындарына түсті, себебі соғыс қарсаңында КСРО-ның бүкіл түсті
металлугия қорларының 52,3% осы аймақта шоғырланған еді.
1941 жылы Украинадағы Никополь марганец кенішінің жау қолында байланысты Орал
мен Сібірдегі домна және мартен пештері өте ауыр жағдайда қалды. Марганец кеніштерінің
барлауға Қазақстанның геологтары тартылды. Аса қиын жағдайларда жұмыс істеген
қазақстандық геологтар маргенецтің бірнеше кен көздерін ашты. Солардың ішінде Жезқазған
ауданының Жезді шатқалындағы кеніш сапалы болып шықты.
Жезді марганец кенін ашуда Қаныш Имантайұлы Сәтбаев және Жезді геология-барлау
партиясының ұжымы ерекше еңбек сіңірді. 1942 жылы өте қысқа мерзімнің ішінде яғни 38
күнде құла түзде шөлейт жерде Жезді марганец кенші салынып, іске қосылды. Соғыстың
аяғына қарай Жезді марганец кен орны КСРО-дағы өндірілетін өнімнің 84,6% берді.
Шымкенттегі қорғасын зауыты шығыстағы ең ірі өндіріс ошағы болып, одақтық қорғасын
балқытудың 85% берді [2, 499 б.].
«1941-
1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысының тарихы» деп аталатын көп томдық
кітаптан мынадай деректі оқыған кезде еріксіз елең етесіз: «Елде, соғыс уақытында
өндірілген әрбір 100 тонна молибденнің 60 тоннасын Балқаш даласының ерлері, Шығыс
Қоңырат кеншілері беріп отырды» [6, 101 б.].
Соғыс кезінде жау шебін ойрандаған танктердің болат сауыты Балқаш пен Ақшатаудың
вольфрамымен молибденінен суарылған.
Әскери-соғыс өндірісін дамытуға республиканың қорғасын-мырыш өнеркәсібінің
жұмысшылары мен инженерлік-техникалық қызметкерлері қомақты үлес қосты. 1942 жылы
Текелі және Өскемен қорғасын-мырыш комбинатының құрылысы жедел қарқынмен жүрді.
Ақжан Машанов осы аталған өндіріс ошақтарын ашуда өлшеусіз үлес қосты. Жоғарыда атап
көрсеткендей «Геомеханика» ғылымын ашу арқылы Ақжан Машанов жаңа ғылым
саласының негізін салды. Табиғат берген дарыны мен қабілетінің арқасында әрі
ізденімпаздығымен - ұлы тұлғаға лайық іс тындырған көрнекті зерттеушіге айналды. Тарих
бетіне жер ғылымдарының жаңа саласы-геомеханиканың негізін қалаушылардың қатарына
Ақжан Машановтың аты алтын әріппен жазылып қалды.
Қасиетті Отанымызды басқыншылардан қорғау үшін Республика халқының соғысқа
жарайтын ұл-қыздары түгел аттанды. Қазақстанның барлық адами және экономикалық
әлеуеті «Барлығы майдан үшін, барлығы Жеңіс үшін» деген ұранның аясына
жұмылдырылды. Жауға атылған он оқтың тоғызы қазақстанның пайдалы қазбаларынан
жасалды.
1941-
1945 жылдары Ұлы Отан соғысы кезінде жұмысшылар мен инженер-техникалық
қызметкерлердің жанкешті еңбегінің арқасында елімізде индустрияның жаңа әрі жетекші
салалары пайда болды. Республика өнеркәсібінің ары қарай дамуы Қазақстанды КСРО-ның
аса маңызды аймақтарының біріне және майдан арсеналына айналдырды.
436
Достарыңызбен бөлісу: |