title: “Сараптамашының процедуралық жағдайы, оның міндеті, құқығы және жауапкершілігі. Техникалық сараптаудың өткізу реті.”

text:
Сарапшының міндеттері, құқықтары және жауапкершіліктері
Қорытынды
Қолданылған әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Маманды тартудың мақсаты - үрдістік әрекеттер өткізу кезінде сотқа көмек көрсету, ал сот сараптамасы өз алдына дәлелдерді анықтау мақсатын қояды. Жұмысқа тартылған маман сот өткізетін әрекеттер шеңберінен орын алады. Оның қандай үрдістік қызмет атқаратынын сот анықтайды. Шешімдер қабылдауда маманның өздік жекелігі, қандай үрдістік қызмет атқаруы тиістігі - ойға сыйымсыз, сонымен қатар, маман үрдістік әрекет қорытындыларын құқықтық баға бере алмайды, оның қызметі сотқа кеңес беріп отыру және соттық ішкі сенімділікті қалыптастыруы кезінде тартылған маманның қызметі қосымша, екінші реттік болып табылады
Техникалық сараптама реті
Тапсырыс берушімен сараптама міндеттерін келісу.
Ситуациямен алдын - ала танысу, жұмыс гипотезаларын ұсыну, зерттеу дизайны, жұмысты жоспарлау.
Сметаны жасау және оны тапсырыс берушісімен келісу.
Ақпаратты жинау және тіркеу деректерді талдау және түсіндіру.
Есепті дайындау және оны тапсырыс берушіге ұсыну.
Сарапшының міндеттері, құқықтары және жауапкершіліктері
Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасындағы сот сарапшылық қызмет туралы» Заңының 1 бабына сәйкес сот сараптамасы - арнайы ғылыми білімдер негізінде өткізілетінт қылмыстық, азаматтық және әкімшілік істерді зерттеу. Сот сараптамасының мақсаты берілген іске рұқсат үшін мәні бар жағдайларды анықтау мақсатында жүргізіледі. Сараптама барлық кезде зерттеу жүргізуді болжайды және бұл зерттеулердің бәрі әрқашан қолданбалы сипатта болады. Сараптама міндеті материалды әлем, құбылыстар, фактілер нысандарының қасиеттеріне кәсіби баға беру.
Сарапшы
Сарапшы.
1. Арнаулы ғылыми бiлiмi бар, iске мүдделi емес адам
де талаптар «Қазақстан Республикасындағы сот сарапшылық қызмет туралы» Кодекстiң 243-бабының бiрiншi бөлiгiнде белгiленедi.
2. Сарапшыны шақыру сараптама тағайындау және жүргiзу Кодекстiң 32-тарауында, сондай-ақ, 354бабында көзделген тәртiппен жүзеге асырылады.
Міндеттері
Сарапшы:
1) қылмыстық процестi жүргiзушi органның шақыртуы бойынша келуге;
2) өзiне ұсынылған объектiлерге жан-жақты, толық және объективтi зерттеу жүргiзуге, қойылған мәселелер бойынша негiзделген және объективтi жазбаша қорытынды беруге;
3) Жүргiзiлген зерттеуге және берiлген қорытындыға байланысты мәселелер бойынша айғақтар беруге;
5) iстiң мән-жайы туралы мәлiметтердi және сараптама жүргiзуге байланысты өзiне белгiлi болған өзге де мәлiметтердi жария етпеуге;
Құқықылы
Сарапшының:
1) сараптама нысанасына қатысты iс материалдарымен танысуға;
2) қорытынды беру үшiн қажеттi қосымша материалдарды өзiне беру туралы, сондай-ақ, қауiпсiздiк шараларын қолдану туралы өтiнiштi мәлiмдеуге;
3) қылмыстық процестi жүргiзушi органның рұқсатымен iс жүргiзуге және сот отырысына қатысуға және оларға қатысушы адамдарға сараптама нысанасына қатысты сұрақтар қоюға;
4) ана тiлiнде немесе өзi бiлетiн тiлде қорытынды ұсынуға және айғақтар беруге; аудармашының тегiн көмегiн пайдалануға; аудармашыдан бас тартуды мәлiмдеуге;
5) сараптама жүргiзу кезiнде қылмыстық процестi жүргiзушi органның және iс бойынша iс жүргiзуге қатысушы өзге де адамдардың өзiнiң құқықтарына нұқсан келтiретiн шешiмдерi мен әрекеттерiне шағым жасауға;
6) сараптама жүргiзу кезiнде шыққан шығыстарға өтем және егер сот сараптамасын жүргiзу өзiнiң лауазымдық мiндеттерiнiң шеңберiне кiрмейтiн болса, орындалған жұмысы үшiн сыйақы алуға құқығы бар.
Құқылы емес
Сарапшы:
1) қылмыстық процестi жүргiзушi органды хабардар етпестен, процеске қатысушылармен сараптама жүргiзуге байланысты мәселелер бойынша келiссөздер жүргiзуге;
2) зерттеу үшiн материалдарды дербес жинауға;
3) егер сараптама тағайындаған органның бұған арнайы рұқсаты болмаса, объектiлердi толық немесе iшiнара жоюға не олардың сыртқы түрiн немесе негiзгi қасиеттерiн өзгертуге әкеп соғуы мүмкiн зерттеулер жүргiзуге құқылы емес.
Жауапкершілігі
1) Сарапшы жалған қорытынды бергенi үшiн заңда белгiленген қылмыстық жауаптылықта болады.
2) Сот сараптамасы органының қызметкерi болып табылатын сарапшы өз қызметiнiң сипатына қарай жалған қорытынды бергенi үшiн қылмыстық жауаптылық туралы ескертiлген деп есептеледi.
Қорытынды
Сот сараптамасы дегеніміздің өзі сарапшының жүргізетін жеке үрдістік қызметі болып табылады. Нысанды әртүрлі әдістер көмегімен зерттеу, сараптау, сараптамат қорытындыларын бағалау, нәтижелер пікірлерді құрастыру сарапшының міндеттері болып табылады.


url: http://emirsaba.org/saraptamashini-procedurali-jafdaji-oni-mindeti-ifi-jene-jauapk.html#3)_қылмыстық_процестi_жүргiзушi_органның_рұқсатымен_iс_жүргiзуге_және_сот_отырысына_қатысуға_және_оларға_қатысушы_адамдарға_сараптама_нысанасына_қатысты_сұрақтар_қоюға;


url: http://emirsaba.org/saraptamashini-procedurali-jafdaji-oni-mindeti-ifi-jene-jauapk.html#4)_ана_тiлiнде_немесе_өзi_бiлетiн_тiлде_қорытынды_ұсынуға_және_айғақтар_беруге;_аудармашының_тегiн_көмегiн_пайдалануға;_аудармашыдан_бас_тартуды_мәлiмдеуге;


url: http://emirsaba.org/saraptamashini-procedurali-jafdaji-oni-mindeti-ifi-jene-jauapk.html#6)_сараптама_жүргiзу_кезiнде_шыққан_шығыстарға_өтем_және_егер_сот_сараптамасын_жүргiзу_өзiнiң_лауазымдық_мiндеттерiнiң_шеңберiне_кiрмейтiн_болса,_орындалған_жұмысы_үшiн_сыйақы_алуға_құқығы_бар.


url: http://emirsaba.org/saraptamashini-procedurali-jafdaji-oni-mindeti-ifi-jene-jauapk.html#Жауапкершілігі_1)_Сарапшы_жалған_қорытынды_бергенi_үшiн_заңда_белгiленген_қылмыстық_жауаптылықта_болады.


title: Сара саңлақ/ Құраст. Ш. Бейсенова-Әшімбаева - бет 10

text:
216
Сараны жаңа ғана танығандай,
Біреуі сүйсініп тұр жаны қалмай.
Аңырып, əр ауызға бір алаңдап,
Біреу жүр не болғанын əлі ұға алмай.
Біреулер үрке қарап, шошығандай,
Қарайды Сара жаққа өші бардай.
Біреулер іштегі отпен арпалысып,
Әлекке түсіп жатты өшіре алмай.
Әннен соң есеңгіреп, үрпиісіп,
Жер шұқып қала берді жұрт ұйысып.
Серт ұстап, сілкінісіп шыққандар бар,
Бір-бірін көзбен атып, қыртиысып.
Күдік бар біреуінде, бірінде үрей,
Пысықтар үнсіз қалған бұрынғы кей.
«Сарыарқа қайдасың» деп қайтты Біржан,
Сапырып сахараның жырын күрей.
Міне сол, –
Шығарып сап əн, жыр төресін,
Сара отыр жинай алмай тіптен есін.
Ашынып қайдағы жоқ Құдайына,
Маңдайға бармақтай бақ бітпегесін.
Кеше бір шырылдап та, безілдеп те,
Қаншама мақұлдатты сөзін көпке.
Асқақтап көмейінен əн кеткенде,
Жүргендей сезініп-ақ өзін көкте.
Сара саңлақ
217
Ақтарып жатқан сырды жанға айтылмай,
Сартта-сұрт лапылдап бір жанбай тынбай.
Бұлақ боп бұрқырап та ағып еді-ау,
Қалың ел аңсап келіп қанбайтындай!
Дарынын өрде оздырып анық күшпен,
Арынын айналаға танытты үстем.
Ұмытып өзін-өзі,
Болам демей
Жұлдыздай жарқырап кеп, жанып түскен.
Көңілдің қай-қайдағы бұлты ыдырап,
Әр сөзі астам айтқан жұртына ұнап,
Қарамай қайғысына самғап еді-ау,
Біржан сал сəл сүрінсе, бір күліп ап.
Суырып мұң-зарыңды жүрек түптен,
Кететін Сара қайда үдеп тіптен?!
Айтыста соның сағы сынбасын деп,
Өзіне ауған жоқ па тілек біткен.
Қыр сонда құптап тегіс жаңғырмап па?
Сара да жұрт мейірін қандырмап па?
Қайысып Қаптағайы тұрды емес пе
Бұлбұлы бұрқыратқан зарлы ырғаққа!
Басына қаншама мұң үйіп-төкпе,
Көңілі шалқып-тасып, тиіп көкке,
Жағалай жұртты өзіне бір телміртіп,
Ерекше кетіп еді-ау биіктеп те!
Сара саңлақ
218
Айнала жалт қаратып жыр ұғарын,
Арындап аспанға өрлеп шығып арын,
Танытып төңірекке тұрып еді-ау
Өнердің қаншалықты құны барын!
Шарқ ұрып кезіп келген бұрын қырды,
Қалың ел сөз кұдіретін бүгін білді.
Өзіне жөн көрсеткен талайларды
Жыр шіркін, алдына əкеп жүгіндірді.
Тұрғандар əлдекімсіп, еркектеніп,
Сараның жатты алдында жентектеліп.
Барды да шырқап-шырқап,
Қалды-ау үнсіз,
Лебімен айнала бір өртеп келіп.
Ән болып дүниеге таралып кең,
Жан болып өту үшін жаралып та ең!
Қыз да едің жүзден жүйрік жеке шыққан
Бір ғасыр маңдайына дара біткен.
Қаймығып қара дауыл – ел сесінен,
Қайғыға батып өткен белшесінен.
Айтыста арқырап та, жарқырап та
Көрініп қалып еді өз еңсесімен.
Сол-ақ па бұйырғаны бақ-талайға?
Бұлқынып, бұғау үзер таппады айла.
Ақын боп ақырғы рет бір көрініп,
Қатын боп қала берді Қаптағайға!..
219
ақұшТап БақТЫГЕрЕЕВа
ақын Сара аУылында
Деген сөз өзекті өртеп жесір, жала,
Жатыпты-ау күңіреніп иесіз дала,
Даналық сөзің қандай мір оғындай
Қатыгез ісің де көп, кешір, баба.
Бақытын ұрпағыңның тілеп күнде,
Жүйрік ат, асыл жарды жыр еттің де,
Көз жасын сұлулардың ескермедің
Ол үшін болмаған ба жүрек мүлде.
Сен өзің жауға шапсаң шегінбедің,
Мерт болсаң тізе бүгіп жеңілмедің.
Жыр етіп Қозы Көрпеш, Ақ Баянды
Ояттың талай жастың сезімдерін.
Қатал заң қалса да елде қалыптасып,
Көрмеді сүйген жүрек налып, жасып.
Жүз күндік тыныштықты бұзған да сен
Бір түнде сүйгеніңді алып қашып.
Өлшеніп ақыл-оймен əр қадамың,
Кеудеңде бола тұра арман-ағын,
Дара бұлбұл Сараны Жиенқұлға
Қорықпай қиғаныңа таң қаламын.
Сара саңлақ
220
* * *
Билер жүр Жиенқұлға сертті байлап,
Қандай күш жүректегі дертті жоймақ.
Кеудеңді қарс айырған ақын үнің
Кең дала Сарыарқаны кетті жайлап.
Атағың ерте тарап ел ішіне,
Айтыста қол соқтырдың жеңісіңе.
Алдында өнеріңнің бас игіздің
Арқаның Біржан салдай серісіне.
Құрбыдан ойың озық дара туған,
Мөп-мөлдір пəк сезімнен жаратылған.
Билеген төре-заман, баста қайғың
Ертерек айырды ма қанатыңнан.
Біржандай сүрінбеген жарыста мың,
Жігітпен қатар самғап қалыспадың.
Босатса билер сені кей тұзақтан
Ақынның сөзі оятты намыстарын.
Сара саңлақ
221
* * *
Сол заман қыздар үшін қатал заман,
Әйелдің аты дұрыс аталмаған.
Шешімін ақсақалдың аттамаған
Бақытсыз болады деп бата алмаған.
Ертерек ақ бетінің гүлі семіп,
Ертерек от жанардың нұры кеміп.
Қыз сорлы мал бергеннің олжасы боп
Күңдікке кете берген күңіреніп.
Қыз солай жүре берген күйік ішіп,
Тағдырын билер шешкен жиылысып.
Солардың көз жасынан жүрексіздер
Киіпті түлкі тымақ, иық ішік.
Еркектің артық санап бақыр басын,
Көрмеген Сарадай да ақын жасын.
Білмеген қызды еріксіз сатқан надан
Арманның, махаббаттың сатылмасын.
222
зайда ЕлҒОНдиНОВа
алаШТың арУ қызы ақын Сара
Жанынан мұң төгілмей, жыр төгілген,
Рухы көне түркі күн тегінен.
Жүрегі жанартаудай жарылса да,
Текті ару жан сезімін ірке білген.
Хан қызы ақордада арда өскендей,
Жарқ етіп қарағаны жар дескендей.
Қуанса жан-жүрегі шұғынықтай,
Намысы Тұмар ұстар наркескендей.
Жымиса көз-қарасы жан жібіткен,
Сырласып ай, жұлдызбен таңды күткен.
Самғаса Алатаудың асқарына,
Шаңқ етіп айнымайды қантүбіттен
1
.
Тау қызы тауда өсіп, тауды сүйген,
Жетісу – жер жəннаты бауды сүйген.
Тұлпары жер тарпыған ақын Сара,
Аумаған шəулі бүркіт шеулісінен
2
.
1
Қантүбіт – екі жасар бүркіт.
2
Шеулі – бүркіттің ұрғашысы.
Сара саңлақ
223
Алтайдың арқар жортқан сеңгіріндей,
Таста өскен Тарбағатай өндіріндей.
Алашқа өліарада таң боп аттың,
Атойлап, айқайламай сен білінбей.
Келерін сен білдің ғой қай кезде өлең,
Сырластың түу ғарышпен, ай кезбемен.
Жанарың қара түндей қаһарлансаң,
Сөзбенен түйреп өттің сəйгез
3
деген.
Ұстадың домбыраңды жазылыдай
4
,
Жарқырап көкірегіңде жазың ұдай.
Шарқ ұрып шаршы топта алдүзіктей
5
,
Тəңірге жетіп жатты назың ұдай.
Ақсудың асау, асқақ арнасындай,
Сыр бермей, «дат» десе егер ханға сынбай.
Өмірден өтті біздің ақын Сара,
Дарабоз ақындардың жалғасындай.
Дəмелі жұлдыздан да, айдан əркім,
Білер ме асылдардың майда парқын?!
Патшасы аққу жырдың ақын Сара,
Әкпесі Марфуға, Қанипа, Зайдалардың.
3
Сəйгез – жебенің түрі.
4
Жазылы – қылыштың сабы.
5
Алдүзік – шапқан бетте суырылып шығып, шашасына шаң
жұқпайтын жүйрік.
Сара саңлақ
224
Жарқырап шолпан жұлдыз, жанарында ай,
Жанынан шұғылалы таң арылмай.
Жасырып махаббатын жүрегіне,
Алтайдың жаралы бір маралындай.
Өттің сен. Әйел ғұмыр өткелектен,
Қанша ақын болсаң дағы көкке жеткен.
Еншіңді ала алмадың бұл өмірден,
Басыңды қорғай алмай жекпе-жектен.
Ақыным, асыл жырдың пырағындай,
Сонау бір өткен ғасыр мұнарындай.
Бүгінгі аққу ақын қыздарыңның,
Мəңгілік жол көрсетер шырағындай.
Мен саған мəңгілікке басымды ием,
Мəңгілік жас, мəңгілік жасыл кием.
Сен жатқан Ақсу, Қапал киелі жер,
Сен үшін сол араның тасын сүйем!
Тұлпарын асау жырдың тізгіндеген,
Күндерін көктем еткен күздің көбең.
Дауысың ғасырлардан ғасырға озып,
Жырларың жетті бізге сіздің берен!
225
МұхаМБЕТқали қазБаНБЕТОВ
КеСенедеГі құС ұЯСы
Хикаят
– Қайта ораламын, қалқам, – деді Әріп қонақасыдан
кейін қолына су құйып тұрған Сараға сыбырлай, –
аманшылық болса алтындай басыңа бостандық əперудің
амалын тауып келемін.
Қалыңдықтың өне бойы шым ете қалып, ақша жүзі
алаулап сала берді. Әлдене сұрауға оқталып еді, жан
дүниесін булықтырған тылсым күш үнін шығармады.
«Не деді? Бұған теңдікті кім бере қояды? Мына қаптаған
Қаптағай ма?!»
Жанарына жас тығылды. Көрер көз болса сан жылап
жүр, бұл жолғысы бөлек. «Қырықтың бірі – Қыдыр»
деген, кім біледі, Лепсі уезінің тілмашы да тегін жан емес
шығар. Өзінің осы елге қалай тап болғаны көз алдына
елестеп кетті...
Әкесі Тастанбек кедейліктен азапты көп көрген, тесік
өкпе, тілік табан боп жүріп Саратайының тілі шықпай
дүние салған екен. Шешесі Жаншөкенің күні ауқатты
абысындарының үй шаруасын тындырумен өтеді. Сара
да бұғанасы бекіместен тері илеп, жүн түтіп, тезек теріп,
бардам ағайындарының қазанын қайнатып, шешесіне
қолғанат болуға тырысты. Одан қала берсе кіші əкесі
Жайсаңбектің Сахари деген баласымен бірге қозы-лақ
бақты.
Сара саңлақ
226
Кіші əкесі қара күшке мығым еді. Құнан өгіздерді
иығына салып жүріп кететін. Қайратты адам қорлыққа
төзе ме, жастайынан малын бағып, азабынан ығыр болған
Тастемір ауылының Сарбас деген қожайынымен ұстасып
қалады. «Екі қолға – бір жұмыс» деп түсінген ол мал
бағуға бармайды. Қара лашығы əбден тозған Жаншөкеге
Абдыра бекетінен жеркепе соғуға кіріседі.
Абдыра бекеті – атақты Тұрысбек қажының «Жібек
жолы» үстіндегі сауда жасататын пайдалы орны. Ол жерде
тұратындар жəрмеңкенің қызығын көретін, сол үшін
де қажыға салық төлейтін. Сарбастың Арнай атты ұлы
болыс боп сайлана қалсын. Қажымен астыртын келісіп,
«Жайсаңбек Тұрысбек ауылының малын ұрлап сойды»
деген лақап таратты. Сот болды. Тасы өрге домалап
тұрғандар қылбұрауларын ширата келе, Жайсаңбекті
«Итжеккенге» айдатуға айналады. Немесе құн төлеп
құтылуға тиіс. Онда да ұрланған мал жиырма жеті есе
қайтарылуы керек. Бұт артар байталы жоқ жан не істерін
білмей састы. Қолды бір сермеп кетуге оқталған, жесір
жеңгесі, шиеттей балалы жары, жарлы-жақыбайлы жора-
достары ұлардай шулады. Ағайын ақылдаса келіп, əлі ел
көзіне түсе қоймаған уыздай Сараны қажыға «айыбының»
өтеуі ретінде берді.
Арнайдың əурелеуі мұнымен де бітпеді. Тұрысбек
қажыға Сараны малайы Жиенқұлға қосу жөнінде ұсыныс
жасады. Ақылға сыятын зымияндық мұнысы. Қырықтан
асқанша мыңқ етпей, отымен кіріп, күлімен шығып
жүрген малайына қажы əлі түйір ақы төлемеген. Соның
ретін көріп тұр. Оған Құдай алдында қарыздар екенін
Сара саңлақ
227
сезінетін қажы екеуін қосуға бата жасады. Кəдімгі жарық
дүние төңкеріліп кетсе де өзгермеуге тиіс ақ қойдың
қанымен жасалған ақ бата. Тағдыр тəлкегі Сараны
тордағы тотыдай шырылдатты, əр күні ертелі-кеш көз
жасын бұлатты. Зарын кімге төкпеді?!
Елімнің биі де бар Телібайдай,
Бергеннің біреуі сол мені байлай.
Бəрі де қажы ауылының қамын істеп,
Жабысады терідегі шелі майдай.
Елімде батыр да бар Мүсəпірдей,
Жүрген жоқ жағдайымды көрмей-білмей.
Алдында Тұрысбектің құрдай болып,
Жорғалайды жақсылардың бəрі бірдей.
Өлшеу жоқ қиялымның өрісіне.
Шыдаймын, шығармаймын көбісіне.
Айттырған күйеуіңіз, Арнай аға-ау,
Сыйғандай бір тоқтының терісіне.
Дүниеге неге туып, неге келдік,
Көретін болсақ ылғи қорлық-кемдік.
Жетімдік, жеткіліксіз шерлі өмірдің,
Дүниеде болған ба тек бəрі мендік, –
деп те таусылды.
Уақыт – төреші. Қанша шырқырағанмен өзі өнген
Кенже руынан тірі пенде өзіне ара түсе алмасын түсінді.
Енді міне, айналадағы Құдайы қонақ құс кеудесіне ұйыған
күйікті сылып, жалғыз ауыз сыбырымен жандүниесін
сиқырлап алғандай. Сана түпкірінде Әріпке деген үмітке
Сара саңлақ
228
аралас ыстық ілтипат, ықылас үн қатты: «Қыз-келіншек
көрсе қу тілденіп, қырғидай шүйілетін жігіттерге
ұқсамайды өзі. Ойы – ұшқыр, тілі – өткір». Қолына су
құюға тысқа шыққанда бірер шумақ өлеңмен əзілдей
сұрақ қойғаны бар, болашағыңа ризасың ба деп. Бұ да
қарап қалмады. Тұла бойын тұмшалаған қайғысын жауап
бере төге салған. Сонда ұзақ ойланып тұрды. Кейіннен
жиі келгіштеп кетті. Әр сөзінде – жанашырлық, көз тастап
қарасы бар сырын жүрек тереңінен суырып алардай.
Қалыңдыққа оңаша сəт қайда, қажы үйінің итіне, битіне
дейін зыр жүгіртеді. Әріп сол сəттерде ту сыртынан көз
айырмай, бірдеңе айтқысы кеп тұрғандай сезінетін.
Сара да өзін түсінетін, сыр бөлісетін жан іздейді. Бар
шаруаны тастап, мұң шағып шешілуге оқталады, сөйтеді
де ата-бабасы салып кеткен əдеп соқпағынан шыға алмай
қиналады. Әріп түгіл, атасы Тұрысбек қажыға да шерін
бетпе-бет айтуға аузын аштырмаған да осы қазақ қызына
тəн ибалық. Ол да керең емес, ел аузындағы қалыңдық
зарын естіп жүр ғой, бірақ өзін маса шағып кек алған
аюдай, сыр бермейді.
Әріп айтқандай ұзамай аттанып кетті.
Қыз көзінің қиығымен ұрлана шығарып салды. Арада
басқа сөз жоқ. Сараның көкейінде Жолшыбай ақынның
соңғы сыбыры күшейіп, күмбірлеп қалды. Сене ме, сенбей
ме, жұмбақ. Отыз екі тістен шыққан, Сараға сарқылмас
қуат құйған сөз. Ауылдың игі жақсылары отырыстарда
өзінен жиырма екі жас үлкен жігітті: «Көзі ашық, қазақ
жерін көп аралап, дауға түскен шешен, аузы дуалы
ақын, көргені, түйгені мол» деп айтатынын еститін. Әріп
Сара саңлақ
229
туралы арнайы біреуден сұрап білгісі кеп кетті. Кімнен
біледі, оны қайтесің десе не айтпақ? Арсалаң ше, əлде
анау «Сара, өлеңдеріңді жинап берсең, Қазан қаласынан
кітап шығартам» деп жүрген Кəрімов татарға бара ма?
Қыз жүрегі құпия ой шырмауына оратылған сайын
діріл қақты.
Ақынды ақын таниды, қадіріне жетеді. Шер тарқағанша
сырласа алатындар да солар. Сара Кенже руының Сұртай,
Мəмбет тармағынан шыққан Тыбыш деген аз ауылдың
айтыскер ақыны Арсалаңды жақын тұтатын. Кетерде
Әріптің Арсалаңмен ұзақ сөйлесіп, арасында өзі жүрген
жаққа қарағыштағанын да байқаған-ды.
Арсалаң кезінде Сараға ара түсіп, арашалап ала алмаса
да, дүйім елге қор болар қалыңдықтың тегін жаралмаған
жан екенін ұқтырған. Әріп көзден ғайып болғалы қашан,
қипалақтап осы жерден кете алмай жүр. Мойнына аманат
жүктеп алған жандай, оны кісісіне айтып кетпей жаны
жай таппайтындай. Әлденені жоғалтқан болып есік
алдындағы балдырды аяғының ұшымен түрте қарап,
Сараға жақындай берді.
– Аға, неге мазасыздандыңыз?
– Қарағым-ай, Әріп күйініп кетті, озбыр топқа кектеніп
кетті. Тыңдасаң көздеген мақсатын айтайын.
– Айтыңызшы...
– Сен, сенің бас бостандығың арманы. Күллі Жетісудың
қара халқы тілеген азаттығыңды ақылмен əперсем, сенің
қайғысыз нұр жүзіңді көрсем дейді. Ылайым солай
болғай!
Одан əрі кідіріп қалды.
Сара саңлақ
230
– Әріп кім? Қалжырағанға қол ұшын бере алатындай
қандай күшке сенеді.
Арсалаң əрнені айтуға үлгірмей қалатындай, əңгімесін
асыға-аптыға бастап, таныстыруды əріден қозғады.
– Осал жігіт емес. Тұрысбек қажы сияқты талай
шонжардың тауын шаққан ержүрек... Семей уезінің
Жарма болысына қарасты Жыланды ауылынан. Шешесі
Аяжан шешендігімен көзге түскен, оқ тілді кісі болатын,
Әріп момын, шаруа баққан əкесіне тартпай, осы шешесі
мінездес. Шын аты – Мұхамедғарып. Атауға ыңғайлы ма,
əлде оқуға зеректігінен бе құрбы-құрдастары алдымен –
Ғарып, кейіннен Әріп деп атаған.
– Заң оқуын тəмамдаған дей ме?
– Қазір жақсы хат танығанның бəрі заңға жүйрік.
Сол заң-зəкөнің бірақ бардамдарға ғана қызмет етеді.
Басыңнан өткен жоқ па? Заңға сеніп кеткен екен деме,
жүрегінің қалауына – достарына, солардың өзгенің
қолынан келмес кереметіне сенім артуға бел буды.
Арсалаң сұрақтан ауытқығанын енді аңғарды.
– Ия, оқуын білгің келіп еді ғой, алдымен ауыл
молдаларынан сауат ашқан. Баяғы бай-шонжарлардың
балалары ғана оқитын миссионерлік мектепті тəмамдаған.
Қызық. Құдай – əкем жақсылығын берейін десе оңай....
Патшалық ұлықтар болыстық басқарушыларға осы
мектепке бір бала жіберу жөнінде нұсқау береді. Соған
Әріп ауылының болысы Жарқынбай ұлын жіберуге
қимайды, басқа байлар да баламыз орысша оқыса
бұзылады деп қашқақтайды. Болыс Тəңірбергенге «сенің
балаларың көп қой, біреуін бер, бəріміз болып жалдап
Сара саңлақ
231
оқытайық» десін. Әкесі келіседі, сөйтіп Әріп білім
жолына түседі. Алты жылда мектепті аяқтап, ел арасында
мұғалімдік қызмет атқарады. Зеректігі сол, ана тілімен
қатар орыс, арап, парсы, қытай тілдерін де меңгереді.
– Қымыз пісіп отырып, Тұрысбек қажымен қытайдағы
сауда-саттық туралы пікірталастарын естігенмін.
– Қытайдың тірлігін жақсы біледі. Шəуешек қаласында
орыс патшалығының елшілігі үйінде екі жылдай тілмаш
болып істеген.
– Хат танитыны қандай ақыл, кітап жазатын шығар,
жазба ақын деседі.
– Кітабын анық білмедім, өлең, қиссалары баршылық.
Реті келгенде айтысып та кетеді. Қара өлеңнің атасы
Абайдан бастап, қасындағы Көкбай, Сəдір, Қауметтермен
айтысқан жүйрік. Әсіресе байларды көп мадақтайтын
Көкбаймен жиі қағысқан, жөушендіге сөз есесін
жібермейді. Жыр жорғасы Жамбыл, арқаның ақиығы
Біржан салмен дəмдес, пікірлестер...
Арсалаң соңғы есімдердің аузынан шығып қалғанын
байқамады. Бірдеңе сезіп қойды ма дегендей Сараға
бұрылып еді, қаперсіз, ынтыға тыңдап отыр.
– Біз жаққа жұмысы ауысқан ба?
– Солай деуге болады... Соңғы оншақты жылда
Верныйда, Пішпекте, енді міне Лепсі уезінде заң
орындарында, почта қызметінде жүр. Жұмыс бетімен
бізге соқпай өте алмайды, қазақтың шығысы мен батысын
жалғастыратын жалғыз жол біздің Қарауыз арқылы ғана
асады.
– Ағатай-ау, мұныңыз əйтеуір жабырқау көңілімді
жұбату болар?! Басқадан аяныш күтпеймін, менің
Сара саңлақ
232
бұғауымды үзу жалғыз жаратқанның ғана қолынан келеді.
Тек білсем – ол кісі неге мені құтқаруға құмар?
...Арсалаң қипақтай бастады.
– Жарайды, Сара. Көңіліңді қалдыруға қалай дəтім
шыдар! Түбі айтылар ақиқат қой. Досым кешірер. Екеуіңді
бірдей көрем. Тіпті бір-біріңе лайық туғансыңдар дер
ем. Тағдыр сендерді кеш жолықтырған сияқты. Әріптің
Жаңғақ есімді жары бар. Одан Исламшайық, Пайзырахман,
Бибіхадиша, Айғаншадай балалар сүйіп отыр. Арғысын
өздерің білесіңдер... Қазақта қос қатынды шолақетектер аз
емес. Әріптің өзіңде ойы бар. Тұрысбек қажыға батпайды,
Тəнеке байдың баласы Есімбек мырзаға ежелгі танысы
ретінде айттырмақ ниетін білдірген екен, «Қажының бата
берген адамы бар, мұның шариғатқа жатпайтын іс, менен
басқа еш жан естімесін» деп ат-тонын ала қашыпты.
Тауы шағылып, саған айтуға бата алмай суыт жөнелді.
Жандаусы ішіне сыймай қоштасқанын сездірмеді.
Одан əрі Сара өз ойының тізгінімен арпалыса берді...
Төбесіндегі түнере топтасқан қара бұлттар Қаратауды
қызартқанша күркілдеп, аузынан түп-түзу оттар опырыла
құлады. Мұз дулыға киінген шұбар шыңдардың шекесі
əп-сəтте суланып, беткейдегі жарғақ құлақ жапырақтар
да мөлдір моншақ тағына қалды. Көктегі жабайы үн ағаш
атаулыны қалтыратып, күн жанын қорғағандай түнекке
сіңіп жоғалды. Әншейінде еркелей ақ білегін жарқырата
көрсетіп жататын бұраң белдер түсі бұзылып, күреңітіпті.
Найзағайдың перзенті – əлдеқандай тылсым күш шегініп
кеп, қойтасты періп кеткенде қақ бөлді. Сəлден соң биік
жоталардан жорғалай сылдыраған су даусы ұлғайып,
Сара саңлақ
233
тұмсығымен бөгеттерді іреген селге айнала бастады. Оны
көрген етектегі емен, қарағай атаулының жүректерін діріл
биледі. Озбырлыққа дауа қане? Табиғаттың тіршілікке
игілік үшін жаратқан мөп-мөлдір бұлағын лай су төңкеріле
итеріп, ақыры жұтып тынды.
Бар алап көкті тыңдап күрсінеді.
Пейілі жолаушы үшін дархан жаратылған жол ғана
ағараңдайды. Жолдар, жолдар... Әріпті алға бастайсыңдар
ма, əлде ортадан асырмай тайдырасыңдар ма! Ағажан,
дəл қазір қандай халдесің, бейнет тілі кездесіп мына
сұрқия жауындай бетіңді жалап бара жатырсың ба?
Ертеңгі күніміз не болмақ, аға! Бала-шағаң нөсер шайған
терезеден телміре қарап, оралуыңды тосулы болар.
Ел-жұртың не дейді? «Жемісі үзілмеген үлбіреген
қыз алмай, бүкір құшқан қатын алыпты» десе, күншіл
көптің күлкісіне қалмаймыз ба? Сендей ақжүрек асылды
қорлықтың қанды аузына қалай қалдырамын? Бетін ары
қылсын де. Жо-жоқ, біз қайткенде де тату дос боп қалуға
тиістіміз. Байлам осы, ар алдындағы жүрек үні бұл.
Қалың сұрақ қаумалағанда қасындағы Арсалаңның
əлдеқашан тұрып кеткенін де аңғармапты. Белестерді орай
ұзарған жолдарға тағы да қарады, үмітпен, қимастықпен
көз тікті.
Күндер тізбегі жалғаса түсті. Жазғы жайлау қызығы
орталанып қалмай Әріптің қайтуын тіледі. Алдымен хат
келді. Таныс поштабайдан «тек өзінің қолына тапсыр»
деп беріп жіберіпті. Басына «Сараға» деп қойған.
Саусақтарынан сағыныш саулай конвертін ашып оқи
бастады. Ұзақ сілтеген, оқыған сайын сезім сиқыры тал
бойын толқыта баурағандай.
Сара саңлақ
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сара саңлақ/ Құраст. Ш. Бейсенова-Әшімбаева - бет 11

text:
234
Жар тұттым əуелден-ақ өзіме арнап,
Нəзік бел, қиғаш қасты, қалам бармақ.
Жігітке лəзім еді іздемекке,
Ал жарға уақыт еді күтіп алмақ.
Жаманға жақсы тұрып көзін салса,
Жігіттің сонда еді көңілі қалмақ.
Сəулем ең ол пиғылдан аулақ жүрген,
Жоқ болсын шарт бойынша сөзден танбақ.
Жан-жаннан жатырқамай келсең қасқа,
Ойнармыз əзілдесіп тілді жалғап.
Әншейін анау-мынау сүймесін деп,
Жіберген емес едің сөзбен алдап.
Тұңғиық шыға алмастай кеттік суға,
Тəуекел дариясына қатар жалдап.
Қаттаудай оқ жібермес мəхкəм болшы,
Самарқан жібегінен өрген талдап.
Секілді Шамси, Қамар, Дахтарбану,
Затыңды жанға арам меңдей тану.
Заты жоқ жақсылықтың нышанасы,
Адамға ер – айтқан сөзге жетпей қалу.
Талап бар жаралған соң тірі жанда,
Мұратқа кімі жетіп, кімі арманда,
Базарда бағың сына дегендейсің,
Басымды бұл майданға қылдым пəнда.
Ықылас, ыждиhатпен Жиhат етіп
Шыбын жан шыдай алмас шерін тəн де.
Жеміс ең пісіп тұрған бақшадағы.
Ерік бар ма бұйырмаса біз мехманда.
Талпынған көңіл өсер бір шарманда,
Сара саңлақ
235
Нəпсіне ақыл беріп жүр пəрманда.
Шыраққа түсіп жанғанмен паруана
Ықылас, назарың сол фарида тартып,
Уақытымда көңіл құсы тудың артып.
Лəйлəнің Мəжнүні секілденіп,
Мас еткен мен ғарыпты нұрың шарпып.
Жарқ етіп айдың бетін бұлт алсын,
Діңкемді бүйте берсең құрытарсың.
Есілген Қырмызыдай қып-қызыл гүл,
Махбуб қай мінезін ұмытарсың.
Тауаның аз, талабың қысқа болса,
Араға жаман атақ жуытарсың.
Жасыман ұмытпаған ойда барсың,
Әл-қуат ақылымды алған жарсың.
Өзіме диуаналық əсер беріп,
Ішіме сөнбейтін от салған жарсың.
Тарлықта наздық қылып тұра алмасаң –
Бояма əсіре қызыл жалған жарсың.
Арадан оттан ыстық қызу кетсе,
Біріндей көзтаныстың қалған жарсың.
Сөзде тұр шарттан аумай, мейірім қансын,
Дұшпанның көре алмаған іші жансын.
Уағдаға бір айтылған тоқтасалық,
Шат болып достарымыз бір жұбансын.
Жатық сөз, жақсы мінез, жайдары ашық
Жанымды жадыратқан қайран ғашық.
Сегіз қыр, сексен сырмен шарға тартсаң,
Түсінбес айтқаныңа кейбір жасық.
Өрнексіз жол білмеген надандарға,
Сара саңлақ
236
Туып ең нақыш беріп, өрнек ашып.
Қараңғы көңілімнің ай мен күні,
Жарығың азаймайды күңгірт басып.
Сөз бірге, ақыл үйлес, мінез тату –
Тұрады сені көріп көңіл тасып.
Махаббат бізде болмай, жатта болса,
Аh ұрам у ішкендей кəрім шашып.
Шолпандай адам едің жаhан көркі,
Тіл шаршап көп айтуға жетпейді еркі.
Қымбатты жаннан ғазиз асыл қалқам,
Шықпаған бұл қасіреттен жанның беркі.
Бұл сөзге сəулем не деп айтар екен,
Дүние бір белгісіз сайқал екен,
Қамелі өзге жаннан көп санасы
Әйелдің əулетінде Сіз данасы.
Ақылға ишаратпен айтпай түскен
Өткір зейін пікірдің нышанасы.
Баулыған балапандай құсым едің,
Дəм айдап түзден торға түсіп едің.
Құрт жесе қызыл шешек амалым не,
Тұғырдан жаңа түлеп ұшып едің.
Еш сенде арманда жоқ, қазір дəмде.
Санада қызыл гүлдей өсіп едің,
Сатылма он төрт жармақ ақша үшін
Биғайни заманымыз юсиф едің.
Кісідей арқаланған нақақ жала,
Тағдырға тап бір таппай қалмай шала.
Құр көңіл алып ұшқан ешбір болмас,
Жоқ болсын бір тозаңдай көңілде ала.
Сара саңлақ
237
Нəрсені іздеу мұхалдүр болмайтұрғын,
Ой терең дария құйсаң толмайтұғын.
Қанатым тасқа соғып қалды қирап,
Қыран ем мұратымды қоймайтұғын.
Қырық шалғым – бəрі бірдей қалды қирап,
Таба алмай ем дауасын жүрмін жинап.
Күте тұр біраз заман уақыт жетсін,
Кемелі толып жеткенше қайта ширап.
Жас ғұмыр далбасалық күнмен өтті,
Жиhатпен көп шаршадым жанды қинап.
Машахат саудасының базарынан,
Тоса тұр жолыққанша толық силап.
Паруана өлім іздеп түсер отқа,
Шын ғашық аямайды басын сотта.
Ғашыққа тіршіліктің керегі жоқ,
Мал түгіл бас байладық расходқа.
Ақ екен раушан жүзің атқан таңнан.
Ай сəулем жүзің жарық жаққан шамнан.
Жер жүзінің жігітін аралатып,
Көңілің ауса маған сонша жаннан.
Ай мен күн сырнай тартып, жұлдыз билеп,
Той қылса көктем мəлік қуанғаннан.
Шатланып жер жүзінде император,
Сырласып министрлер үлгі салған.
Ойласам сендей жанды қай жан қалған,
Мен едім атағыңа көрмей қанған.
Қолынан қой жарысы келмейтұғын,
Жамандар құрметі кем құмарланған.
Басқаға лайықсыз жанар-нұрың,
Сара саңлақ
238
Шарапсың мыңдар таңдап, бірге тамған.
Ғашықтық халімді мен баян қылдым,
Жалынын жүрегімнің басын шалған.
Қолы жетпей кей надан аузы жетіп,
Құл құтырса құдыққа қармақ салған.
Сенің тілің шарабан таhурадай,
Сорса алтын қасықтай балға малған.
Ғашықтық мен шығарған мирас емес,
Жүсіп пен Зылихадан үлгі алған.
Ізденіп Баhарам да Күлəндамды,
Мехнатпен ақырында сөйтіп алған.
Көп жүріп жиhан кезді Сейфілмəлік,
Жамалды иранбақтан іздеп барған.
Ғашықтық майданында шаhит болып,
Бозжігіт Ануаз үшін қандай болған.
Бұлардың зар тартқаны Лəйлі-Мəжнүн,
Ізденіп ақырында мəнсап қонған.
Зияда, Хорлығайын, Фархат-Шырын,
Бұл күнде хабарым бар сондай жолдан.
Мұштари, Сахаридай жаннан кешіп,
Көзімнен аққан жасқа алдым толған.
Ақыры Қозы Көрпеш-Баяндай боп
Жүзімнің қызыл нұры бұл жолы солған.
Беліңе алтын шоғыр алты оралған,
Бұл күнде басқа қыз жоқ Сіздей болған.
Пердеңнен ақ жүзіңді бір шығарсаң,
Күндік жер мəшhүрленіп нұрға толған.
Шарбаттан əби лəззат сілекейің,
Ақ меруерт отыз тісің қырлап жонған,
Сара саңлақ
239
Кірпігің патшалардың əскеріндей.
Жігітке көздің тасы сағым қонған.
Махбуба қазір уақыт таңқалмай біл,
Бір күні қыз қияпат кетер қолдан.
Қай жақсы заманыма тұс келер деп,
Бұ күнде хабарың бар оң мен солдан
Уағданы махкам тұтсаң серт байласып,
Босама босансаң да құрған тордан.
Мұратқа талаптының жетпегі бар,
Бұл сөзді молда айтыпты суал сорған.
Инналəhлə ихлипулмиғади деп,
Аят Кəрім құранда мазhур болған.
Бұл сөздің ишаратын адам білер,
Үлгісіз не деп айтсам надан білер.
Басы жетпес орынға аяқ салып,
Жақсы мен не себепті жаман күлер.
Ізденіп жар таппақтық қиын жұмыс.
Бір көрмекке қызулық əркім келер.
Халықтың бəрі бірдей жаралмайды,
Асыл да мыңнан біреу тауып сөйлер.
Тең тауып, жар алғанның кемі бар ма
Сұңқардай тұғырдағы тоғыз түлер.
Жамандық аз ақ күні жасырынып,
Жатпайды ұрлағанмен бір күн білер.
Анадан ақылы асқан туар көсем,
Өзіңмен бірдей болсын жарың шешен.
Жасықтан ашық мінез табылмайды,
Айта алмас көп ішінде аман-есен.
Талапсыздың талабы қорынуда,
Сара саңлақ
240
Шығады жүз сөйлесең сөзі кешең.
Осындай михнаттан ерте сақтан,
Не қасиет қалады пəлен десең.
Көп шер бар көкіректе тарқалмаған,
Тіл байғұс асығыс боп айта алмаған.
Ей, қалқа естісеңіз есіркерсіз,
Арызым құлағыңа байқалмаған.
Бір Құдай көңіліңе салсын рахым,
Жомарттай сұраушыны қайтармаған.
Жасты көз, жылаушы сөз қарып едім,
Қамкөл көз Сіз тарапқа жаутаңдаған.
Шығардым мен кітап қып əзіл үшін
Сорлымын арманымды тауса алмаған.
Қамыс бармақ қайысып іс тіккенде,
Бойына ине балқып өте алмаған.
Мен түгіл жансыз темір бойыңа мас,
Сөкпе мені қасыңнан кете алмаған.
Тауында Күхқаптың сен бір дархат,
Алсам деп саяндағы екі алмадан.
Сұңқардың қаз алмағы қайырудан,
Аққуды қарға қылар күте алмаған.
Ит еркелеп үйренсе – ауыз жалар,
Сөз көп қой қыз балаға қиқаңдаған.
Жаманды жақсы көріп, үйір қылма,
Залал бар жылы сөзден бипаңдаған.
Мен көрдім бақшаңызда сайран етіп,
Тұрам ғой тамашаңда халім кетіп.
Көз көріп, көңіл мас боп дидарыңа,
Сындырдым сүйегімді ойран етіп.
Сара саңлақ
241
Машрихты мағрүпқа жазған Алла,
Азалда қосар ма екен пəрмен етіп.
Ғашықтың талабынан бос қалмайтын,
Көрейін қолым жетсе талап етіп.
Жаралды тəні пəнде нұрдан қайнап,
Шағылып туған едің нұрдай жайнап.
Талпынам таза туған ажарыңа,
Белімді тəуекелге мəхкəм байлап.
Наз етіп ғашықтығым айтылған соң,
Көңіл аусын көз жасыма рахым айдап.
Михнатты ауыр жүктер мойныма алып,
Бір жанды құрбандыққа тұрмын сайлап.
Айырған асыл сəулем сөздің парқын,
Байқаған жаман – жақсы кісі нарқын.
Тас та асыл гауhардайын адам үшін.
Нəсілің таза туған затты шəрфім.
Ұядан тудың жеке асыл есіп,
Сауаптан кім жамандар үміт кесіп.
Жақсы едің кір шалмайтын сүйегі асыл,
Тот баспас саф алтындай бедер көшіп.
Жұпар жел мас боламын самалыңа,
Туып ең нұр безеніп заманыңа.
Сағымдай жазғытұрғы толқын ұрып,
Қарасам көз алмасар жамалыңа.
Аларсың менен хабар жазған хаттан,
Рағана таза келсең өскен бақтан.
Я ата, я анадан кемдігі жоқ.
Асылдан шыққан тегі арғы заттан.
Жанға рахат айтқан сөзің қандай майда,
Сара саңлақ
242
Жанның бəрі өзіңдей болу қайда.
Ұжмақтың Нағым атты хор қызындай,
Әпзалат ғиш атадан болдың пайда.
Саржадай керілген қас, кірпігі оқтай,
Ішіме қайғы салдың жанған шоқтай.
Шер болып еш жібермес менің қайғым,
Қасіреттен жұмарланып жатыр доптай.
Қарағым, құшақтасам құмарланып,
Қосылмақ екі ғашық жұбайланып.
Жан тынып, ішімдегі жалын шықса,
Аузымнан ақ сағымдай мұнарланып.
Құшақтап тал беліңнен бір таң жатсам,
Ақ торғын орамалдай жұмарланып.
Ми, тамыр, ақыл-ойда арман қалмай,
Мастансам қызығыңа тым алданып.
Бəйшешек көтеріліп, көңіл гүлдеп,
Семіріп нəпсі мұрат бір жалданып.
Қардан ақ, қаннан қызыл аппақ бетің,
Иықтан қолаң шашың гүл талданып.
От сөнсе жүректегі жанып тұрған,
Сорғанда тілдің лəззат махир қанып.
Етке ет, бетіңе бет тиіскенде,
Айтысқан сертке жетсем əбден нанып.
Бұл менің ғашықтығым Сізге жарық,
Айтыспай асыл сəулем білген нарық.
Білім, ғылым ақылды таза затты,
Арасын асыл, жасық қылған парық.
Бір сөзде қақиқат бар инабатты.
Алмасаң сыр шықпайды іштен жарып.
Сара саңлақ
243
Бір сырдың, сегіз қырдың бəрі өзіңде,
Неткен жан жамандайды аузы барып.
Шапақтың кешкі батқан қызылындай,
Төрт құбылаң тең жаралған дидар шəріп.
Махаббат құрмет күткен мен бір ғарып.
Дүзіме назар салып қарағанда,
Еміреніп жан қозғалар ми таралып.
Қақиқат шын ғашық жар дегізіп ең,
Әуеден тілің үшін емізіп ең.
Ақырда сөз аяғы қайыр болсын,
Дегендей қамал тоят жегізіп ең.
Сүйікті бағаң қымбат қолға тимес,
Қызарған бет табылар, ниет табылмас,
Жаманды мың көргенмен көңілің сүймес.
Парт кетіп арадағы шарт бұзылса,
Қалайша тəн мен жаным отқа күймес.
Мүбəда тастап мені кетсең жатқа
Еш нəрсе басқа өлімнен хайла емес.
Шын ғашық күллі сырды баян етпес,
Уағда айтқан əуел шарттан кетпес.
Надандар махаббаттан ғайып болған,
Ғашықтар жəрдем берген тастап кетпес.
Асыл ең жаннан түйін, сөзге бекем,
Айнымас өлсе дағы сүйген сыйлас.
Қатқаным шын қақиқат шеріп жандай,
Қыл өтпес арамыздан достық қимас.
Бір жанын менің үшін пида қылып,
Ағаның ақ тілегін екі қылмас.
Жатсақ-ау таң жадырап атылғанша,
Сара саңлақ
244
Күн нұры жер жүзіне шашылғанша.
Дүниені сен болмасаң етем талақ,
Жарым деп бір сатқынға асылғанша.
Тұғырда тоят жем боп өлген жақсы,
Қу барып қара құсқа қатылғанша.
Таза құс талпынбай-ақ аштан өлсін,
Жем іздеп бір жемтікке шатылғанша.
Деп ойлап аз нəпсіме дем беріп ем,
Жас күнімде қызылға қол бермедім.
Бір жеуге өлексені ем көріп ем,
Перде ашып бағасыз тəн жыртқанымша,
Әншейін жай жүруді жөн көріп ем.
Бұлардан көңіл суып, қызық тозып,
Таза жүрек нəпсімді меңгеріп ең.
Нəпсіме жүрегіңді сұлтан қылып,
Тоқтатып өн бойыма дем беріп ең.
Жолыққан таңдап жүріп таңдағаным,
Сіз едің бойға лайық қамдағаным.
Бұрыннан іздеп жүріп жаңа тауып,
Өзіме лайық деп сомдағаным.
Көрікті Сіздей гүлді бақ жаратпас,
Басқаға өзіңе аян қонбағаным.
Жаралған жаһан көркі – нəсілің бекзат,
Гүліндей Фердаусидің солмағаным.
Бұрынғы перизаттай мысал үшін,
Дүниенің ақырында орнағаным.
Сіз бір гүл аман тұрған қазан ұрмай,
Тездікпен сола көрме бақта тұрмай.
Көруге жамалыңды жиһаттамын,
Сара саңлақ
245
Басқаға хор да болса мойын бұрмай.
Жүзіңе көрген құмар сүйінемін,
Көргенше дидар қосып күйінемін.
Сыйласаң көзден таса болғаннан соң,
Мастанып, дəрменде боп иілемін.
Зат біліп, парық айырсаң – мен де сендік,
Көргем жоқ пиғылыңда əзір кемдік.
Сізден соң басқа қызық керек емес,
Егер де осы жолы келсе теңдік.
Шыға алмай талпынамын жолда тұрып,
Биіктен миуа алмақпын ойда тұрып.
Уағдадан күйсе-жанса жылжымассың,
Арықтап кейін қалмай торда тұрып.
Әріптің бар талап-талғамын сыйғыза жеткізген хат
Сараның ішкі сарайында таудың тентек суындай ағы ла-
ды... Мұнша сезім тасқынын қыз байламы қанша мықты
болса да тоқтатуы мүмкін бе? Қазақтың жалпақ тілімен
тө гілткен арман əні, шынайы сүйіспеншілікті аңсаған жан
ғана оқитын хат қой бұл. Көл-көсір ынтызарлықтың жо-
лына ұстамдылығын қорған етіп тұра ала ма? Тұруға тиіс!
Сара хат иесімен жүздесу оңайға түспесін сезінді.
Хатқа жауап қайыруды кейінге қалдыруды ұйғарды.
Ежелден ел мекені – «Ешкіөлмес» жайлауы. Ақшаңқан
қазақ үйлердің маңы абыр-сабыр. Әр тарапқа жарау
мінген жаршылар жұлдыздай ағуда. Ұзамай көршілес
ауылдардың барлығы Тұрысбек қажы хабарымен
құлақтанды.
– Арқадан атақты Біржан сал келіпті.
Сара саңлақ
246
– Он бір серігі қасында екен.
– Сарамен айтыспақ, бұйырса жыр кереметін тама-
шалаймыз.
– Айтысты Әріп жазып алмақ.
– Қажы Есімбек ауылына Сараны алдыруға кісі шап-
тырса, қалыңдық айтысудан бас тартыпты.
– Енді қайтсін, Сараның айтысар жайы бар ма?
– Есімбек: «Шырағым, Сара, саған не болды? Бір-
жан ның қапыда біздің ордамызға қайдан тап болғанын
білмедік. Бар, əдейі іздеп келгенде көңілін аулау парыз.
Атаңа тигізген пайдаң сол болсын, Арғынның серісінің
аптығын басып, бір дөңгелетіп бер» деп өзі барыпты.
– Өнері ұлдан артық қарағым, тілеуіңді бір Алладан
сұраймыз, – деп бата беріпті.
– Дулат, Сабыр, Кеншімбай, Сұртай, Жылтыр, Жанұзақ
бабаларына сиынған Сараны қыз-келіншектер қыр мы-
зыдай жайнатып киіндіріп, əлгінде қажы ауылына алып
шығыпты.
Әріп ел арасындағы əрбір сөзді түртіп ала берді.
Сенері – осы айтыс. Біржан сал бері шығарда Сараның
жайына қаныққан соң: «Осы жолы Сараны жеңбесем,
үйге қатпай-ақ қойғаным жақсы. Найманның асыранды
бұлбұл құсына бар шынын, жан сырын өз аузынан айт-
қызамын. Сөйтіп, қалың халықтың алдында күл ішіндегі
алтыныңды аршып шығарамын, Әріп! Тұрысбек қажы да
ет-жүректен жаратылған жан шығар, батиқасын берер.
Қызды азат етпесе, қасымдағы сері мен палуан жігіттерім
елді Сараны босатуға үгіттейді. Азар болса Азнабайдың
поштабайындай қамшы үйірген қажы жігіттеріне жұрт
Сара саңлақ
247
аузынан түспес өлең арнаймыз. Солай, достым!» деп
күлімдеген. Екеуара əңгіме болғанымен бұл сертке тең
сөз еді. Біржан тобы келгенде құшақ жая қарсы алған,
сə лем дескен, «Ақсарбас, ақсарбас, Сараның тілегін бере
көр» деген Арсалаң болды. Сараны неге ауызға алғанын
былайғы жұрт түсінбеді.
– Е, қайтсін! Кенженің қызы жеңсе деген тілектестігі
ғой, – дескен.
Тұрысбектің қырық қызын қасына ерткен Сара да
жыр дүбірін тілеп, қыр қызғалдағындай түлеп сала берді.
Домбырасының құлағын бұрап, киіз үйдің ішін күм-
бірлете ырғақ іздеуде.
Халық қарақұрым. Заты əйел демей, Сараға дем бере
«Найманшалдап» ұрандағанда жаңғырық жер мен аспан
астын тұтастырды.
«Қарқабаттап» айғайлаған сал жігіттерінің дауысын
жергілікті бұқараның зор үні көміп кетті.
Тегін адам қажы атансын ба, сабырлы қалпын бұзбастан
томаға-тұйық отырған Тұрысбек қана.
Біржан сал айтысты ат үстінен өктем бастады:
Бұл үйде Сара бар ма, шықсын бері,
Іздеген келіп тұрмын Біржан сері.
Жолықпай сөзі өктемге жүрген шығар,
Аулында Тұрысбектің өлер жері, –
деп бастап үсті-үстіне төпелей жөнелді. Сара қарсы жа-
қындағанда да оған көңілі толмаған сыңай танытты:
Сара саңлақ
248
Осы ма бұл Матайдың бұлбұл құсы,
Көп азап көріп жүрген жазы-қысы.
Әуелі қазақшалап көріселік,
Қарағым бертаман кел, жасың кіші.
Сара расында салдан көп кіші, сонда да аттан түсіп
барып көрісе қоймады. Тəкаппарлық меңдеген Біржан
шыдамай:
Найманның болады екен қызы надан,
Үлгісіз қандай халық түрі жаман.
Ағаға іні келер біздің жақта,
Көп боп па сұрағанға есен-аман, –
деп тиісті.
Ақын қыз ұрымтал сəтті күткендей:
Ей, Біржан кімге дəрі амандығың,
Сөз білсең бұл да сенің жамандығың.
Қиссасул-Әнбиядан естімеп пе ең,
Бірден-ақ мəлім болды надандығың.
Адамды топырақтан жаратты хақ,
Надандығың білінсін бұ сөзге бақ.
Хауаға бұрын барған Адам ата,
Бұл салттан кетпекшісің қалай аттап, –
дегенде салдың оң үзеңгідегі аяғын үзеңгіден босатып,
қайта салғанын Әріп анық аңғарды. Мұнысы сөз
сайысындағы Біржанның бірінші сүрінісі еді.
Сара саңлақ
249
Орынды. Әрқайсысы өз елін, жерін, береке-бірлікке
тірек болған ерлерін мадақтаған, кемшілік айтылса тіл
қанжарын қадаған айтыс қыза түсті.
Сара барған сайын өрледі. Біржанды өз басына тең
көрмеуге айналды. Өткір тіл алдаспанын жарқылдата
сермеді:
Қазақ жоқ хан Бараққа теңгерілген,
Күшімен Арғын, Найман меңгерілген.
Есіл ер аруақ біткен заманында,
Тоқтыдай сан Тобықты өңгерілген.
Өзіңді ат та қылдың, құс та қылдың,
Дүниеде бар жақсыға теңгерумен.
Жайымды адам күймен айтайын мен,
Басылсаң ала қашпа өрлеуіңнен.
Өнерге екі жағым бəрі бірдей,
Еркек жоқ өз басыма теңгерілген.
Бүйте берсе жырының жайы түзелмесін түсінді
Біржан. Көптен ойлап жүрген Сараны тоқтатудың соңғы
тəсілін қолданбасқа шарасы қалмады. Сара басымдығын
екі мəрте байқатты, үшінші рет сүрінсе алды опат де.
Біржанның ендігі шүйілер нысанасы – анау-мынауды
шұқылау емес, тура Тұрысбек қажы. Төте жолдан өткізер
көпірі – Жиенқұл.
Сал айтыс арнасын осы бағытқа бұрды:
Біліп ем Сара сенің сыңайыңды,
Баса алмай армандамын құмарымды.
Сара саңлақ
250
Ақ үйден айқай салып шыққан кезде,
Сезгемін сөзге қайрат қыларыңды.
Сөйлейсің төрт құбыласы түгел жандай,
Білместен неден зар боп жыларыңды.
Майысқан сегіз қырлы жүйрік-ақсың,
Қай жерден болжамайсың тынарыңды.
Шақырып күйеуіңді осында алдырт,
Көрейін таңдап қосқан сыңарыңды.
Тез алдырт күйеуіңді Сара саңлақ,
Көрейін еркегіңді тиген таңдап.
Рас-ақ жаны ашыса Тұрысбектің,
Белгісі білінеді келсе сонда-ақ.
«Жақсыны көрмек үшін» деген Сара,
Өзі түгіл ел қамын жеген Сара.
Мырзаңды Жиенқұлдай шапшаң алдырт,
Ұялып, бөгелесің неден Сара?
Осы жерде денесі шоққа қарылған ақын қыз намыстан
өрте нердей, амалсыз Найманның игі жақсыларына
бұрылды:
Қажеке-ау, мынау қалай ақырады,
Жиенқұл тез келсін деп шақырады.
Көрсетсең асылыңды ап келіңдер,
Аулыңда ол келгенше отырады.
Арғынға жол бермеген есіл тілім,
Күн тимей, қор боп ұшты қызыл гүлім.
Сіздерден ұялғаннан үндемеуші ем,
Есекпен қосақтаулы өтті күнім.
Сара саңлақ
251
Өзі білер деуші едім жақсылардың,
Ақыры қайғы болды енді мұным.
Алтайдың саңлағымен сөйлессем де,
Жоқ екен жүйрік иттей өлсем құным.
Сіздерге сенетұғын сорлы басым,
Келгенде Жиенқұлға шықпады үнім.
Сара сөзін аяқтамастан Тұрысбек орнынан тұрып кетті.
Сал қояр емес. Қадала борандатып, Жиенқұлды алдырған
соң, түріне қарады да, Тұрысбек қажыға:
Шырағым Сара, сендей тумас бала,
Шежіре туармысың мұндай дана.
Обалың ел ағасы Тұрысбекке,
Қосқаны нашар екен, ей бейшара...
Тұрысбек той боп қайтсын осы жиын,
Берейін көкбарыңа мен-ақ тиын.
Азат ет жұрт алдында Сара қызды,
Бір бата көп ұйғарса қанша қиын, –
деп төпеледі.
Қажыға əу баста берген батасын қайтып алу – өлгенмен
тең. Өңі қуқылданып, тынысы тарылды. Не істесе екен?
Он бір сал серіктері бастаған қалың жұрт дүр ете түсті:
– Азат... Азаттық бер Сараға!
– Сағын сындырма, жыр сұңқарының!
– Азат, тек қана азат...
Тұрысбек бұрын-соңды көрмеген топ толқуынан
сескеніп қалды. Тауда қанша дауыл соқса да, сел жүріп,
Сара саңлақ
252
анау аспан мен таласқан қалың қарағайларды түп тамы-
рымен жұлып, қиратса да, етектен алыстаған сайын алып
дала селт етпейді ғой. Байлар да солай екен, есігін дегі
жалшының қан құсып жүргеніне мəн бергілері кел мейді.
Олардың да ішінде небір асылдар бар екен-ау! Елінің
атын, өзінің затын шығарар Сараны бұған дейін неге
танымаған?
Елге қараған қажы халқының алақан жайып тұрғанын
көрді. Ендігі райынан қайтпауы таза ақымақтық болар еді.
– Азатсың, қарағым Сара! Әй, жігіттер, жорға əкеліп
мінгізіңдер, бəйбіше ақ жібек шапан жап, Сараны енді
жылатпаспын, аумин!
– Аумин, – десті нөпір.
Көптен күткен қуаныштың бастау көзі ашылды.
Байғазысына ауылдың ақжаулықты аналары сырға-
жүзіктерін Сараға сыйлап, мəре-сəре. Біреулер қолын
қысса, енді біреулері өздері бостандық алғандай бетінен
сүйіп мəз.
– Басыңды бұғаудан өзің босатып алдың, бақытың
баянды болсын!
– Жарайсың, қызым, бағың жансын!
– Құдайым енді жаныңа жамандық көрсетпесін.
Айтысты ұнатпағандар да болды. Қымыздың қызуына
бөрткен байлар жағы ызалана қауқылдасып қалды:
– Заманның азғаны да, тəйірі, – деді арт жақтан Арнай
ат үстінен тістене, – ақ батаны бұзған қайбір жақсы.
Біржандар қонақасыдан кейін де Көкшенің əндерін
шыр қап, палуандарын белдестіріп, думанды дүрілдетті
кеп. Ауылдың алты ауызы айтылды, Біржанның жаңа
Сара саңлақ
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сара саңлақ/ Құраст. Ш. Бейсенова-Әшімбаева - бет 12

text:
253
əндерін жас тар жағы ауыздан-ауызға ала қашты. Тама-
шаға күліп атқан бірнеше таң куə, мақпал түндер асқақ
əуендер аясында мамырлады.
Сол күндері дүниеге келген жас нəрестелердің құла-
ғына молдалар: «Сенің атың – Біржан!» немесе «Сара»
деп азан шақырып айғайлап жатты.
Арнай тыншымады. Табақтас байларға кетерінде:
– Қазақтың əмеңгерлік жолын ұмытпаңдар. Сара
қаптағайдың қалыңдығы болғаны өтірік пе? Енді жесірі
боп қалды, тірі жесірі деп біліңдер. Демек, қай қолың
жеткеніңнің қолыңа қонатын құс. Қара басып, көлденең
көк атты қырғидың бірі іліп кетіп жүрмесін, – деген
сұмдықтың шетін шығарды. Бұл сөз əсіресе, қырықтың
қырқасынан жаңадан асқан қиқар Бейсен байдың
құлағына жылы тиді.
Құт болып қонып, қуандырып қайтқан Біржан сал
тобын Әріп, Сахари, Сара, Арсалаңдар қозы көш жерге
шығарып салды. Қимас сезім құшағында тұрған Сара салға
өзіне қажы сыйлаған күрең жорғаның тізгінін ұстатып
еді, алмады. Қайтарда Әріп пен Сара əріптестерінен
оқшаулана берді. Ендігі айтылар сөз екеуіне ғана қатысты
екенін ұққан басқалары бөлек кетті.
– Саражан, хатыма жауабыңды сарғая тосып жүрмін, –
деді Әріп атының тізгінін тежей.
Сара үнсіз қалды... Басына азаттық əперген айтыста
иығынан аз жүк түспеген. Кеудедегі шері төгіліп, бойы
жеңілдегенмен алаңдатқан ойдан толық босаған жоқ.
Байламын қасындағы жігітке қара сөзбен жеткізе алма-
сын сезді де, өлеңмен өрді:
Сара саңлақ
254
Толғанып терең ойға баттым, ағай,
Бір таңға көз іле алмай жаттым, ағай.
Жайдары жүрегіме от боп тиді,
Әр сөзі сіздің жазған хаттың, ағай.
Сөзім жоқ жалғыз ауыз қарсы қояр,
Әр жолы ем секілді дертті жояр.
Қорғаған бұтағыңмен бəйтерексің,
Қай жағынан болса да көңілім тояр.
Таба алмас қазақ қызы сіздей аға,
Етегін жел жаққа ұстап болған пана.
Ақ жүрек, адал ниет, асыл сөзді,
Тең тұтқан ғылым, білім, артық бағаң.
Артық деп айта алмаймын сізден басым,
Қыз алып қызығын көрер қамал жасың.
Сырымның бір түйінін түйіп салдым,
Шешсін деп өзі аңғарып, мəн-мағынасын, –
деді де, ілгері шаба жөнелді.
Әріп қуған жоқ. «Қыз: ал, бар сырымның түйіні осы
деді, ə? Жай сөз емес. Хат қыз қолына тигелі талай уақыт
өтті, он ойланып, жүз толғанып бір шешімге келгені
даусыз. Маған беймəлім сыр бар болғаны ғой, азаттық
алды, енді неге жалтақтайды?»
Бей-жай жігіттің алдынан поштабай досы шыға келді:
– Жыландыдағы бала-шағаңның қасына бармасаң
болмас, – деді ол амандық сұрасқаннан соң. – Әйелің
қатты науқастанып жатыр, балаларға бас-көз болу керек.
Арсалаң əлденеге алаңдағандай, кешіккен досының
жанына кері шауып келді. Бар жайды Әріп қысқаша
түсіндірді.
Сара саңлақ
255
– Ай шамасында бір шаруамен Верныйға барамын,
сонда соға кетемін. Сараға сəлем айт, сөзімді пісіре алмай
ар мандамын.
Ара жол осы тұста айрылған еді...
Лепсіге бұрылып, ат айырбастап мінген ақын ілгері
ұзады. Ауылын сағынып қалыпты. Балаларын бауырына
басып, маңдайларынан иіскеді. Әйелі төсек тартып қал-
ғалы екінші жетіге айналыпты. Жаңғақтың көңілін сұрай
бас сұққан бала күннен досы Балпық жолықты:
– Ертең ауылда болыс сайланады. Келгенің дұрыс
болды. Халық Көкежанды болыс сайлауға қарсы. Бізге бір
бастаушы керек болып тұр, өзің бастасаң қайтеді? Жөн
білесің, адамға аяушылықпен қараудан жұрдай байдың
енді төбемізге əңгір таяқ орнатқаны қалып еді. Сайланбай
жатып, алым-салықты екі есеге көбейтіп жіберді, тіпті
күнкөрісіміз қиындап кетті.
Көкежанның Әріпке де қыжылы бар-тын. Өзі туралы
былтырлар «Білгішсінген наданға», «Байлар туралы»,
«Көкежанға» деген өлеңдеріне ызаланған осы елдің ең
жуан байы кектеніп, қолына түсіре алмай жүрген.
Әріп дереу іске кірісті де, жерлестерін болашақта
болыс болғысы бар Көкежанға қарсы үгіттеді.
– Япыр-ай, мына қағаз кемірген қу кедейдің құ-
тырғанын-ай, – деді Көкежан дүйім елдің алдында нара-
зы лығын ашық айтпақ болған Әріпті нұсқап, – сазайын
тарт қызыңдар, иттің! Жауабын өзім беремін.
Байдың майлы табағын жалап үйреніп қалған ұрда-жық,
қолшоқпар жігіттері төбеттей өре түрегелді. Олар шалт
қимылдап, сөйлеп тұрған Әріптің мойнына қыл шылбыр
Сара саңлақ
256
тастап та үлгерді. Қас қағымда ат құйрығына байлануға
шақ қалған ақынға араша түсуге əрекеттенген Балпық
ұста оқша атылды. Шылбырға сүйретіле жармасып, өткір
кездігімен қиып жіберді:
– Мыналар қайтеді?
Әлдекім жанашырлықпен айғай салды.
Қайтадан ұшып түрегелген Балпық ентелей ұмтылған
бай жігіттерінің екеуін ат үстінен жұлып түсірді. Сатыр-
сұтыр қамшы жауды. Жотаға жиналған қарапайым халық
абыржып, кейбіреулері бассауғалап, бет-бетімен қашты.
– Жүрген жері лаң неме, қолыма түстің бе? – деп
Көкежан Әріпке тура шапты. Жүректі жігіттер ығар емес,
екі көзі қанталаған Балпық палуан денесімен байға қарсы
тұрды.
Қара күш иесінен қаймыққан бай жындана айғай
салды:
– Урядниктер қайда? Мыналарды атыңдар!
– Өй, қайдасыңдар, өңшең ашық ауыздар... Қап!
Мылтық тарс-тұрс етті. Абырой болғанда, оқ ешкімге
тимеген сияқты. Сонда ғана Балпық тобы кері ығыса
бастады. Жаңағы ату – ескерткені, ендігі жолғысы ажал
боп тимесіне кім кепіл?! Көзсіз ерліктің жері емес бұл.
– Әріпті жеке шығарыңдар, – дейді қып-қызыл түрінен
адам шошырлық Көкежан өңешін жырта.
Шегінген топ шеткі шоланға жетіп қалыпты, біреу
ішке қарай білегінен тартып əкетті. Қараса – Қажи деген
кейуана, өзі ауыл адамдарының арасында беделді еді.
– Бері жүр, мында жасырын. Бекерге жазым боп ке-
тесің, шырағым! – деп ұраға түсірді де, бетін сабанмен
жауып тастады.
Сара саңлақ
257
Түс ауа Қажи Көкежанның талап етуімен жиналған
ақсақалдармен ақылдасуға кетті.
Жесірдің үйін паналатқан тағдырына күйінді. «Бұдан
да өлгенім жақсы ма еді? Балпық не жағдайда?» деп
ойлады. Біреудің ошағының қасында қашанғы отырады,
шолан иесін күтпестен ымырт үйіріле үйіне беттеді.
Үйілген шөптің тасасынан қарап еді, Балпық түк
болмағандай малын қоралап жүр. Оның жақындағанда
ашасына сүйеніп тұрып айтқаны:
– Көкежан əкетсе, алдымен мені қаматар. Басқа түс-
кенін көре жатармыз, алаңдамай үйіңе қайта бер. Сыр-
тыңнан өзім бастаған жігіттер қарауылдап жүреміз. Жаңа
ақсақалдар кеңесінен келген əкемнің сөзінен ұққаным,
Көкежан: «Сайлаусыз да болыс боламын, Әріпке айып
төлетемін жəне де түрмеде шірітемін» деп аттаныпты.
Арада бір жеті тыныштықпен өтті.
Сəске түс. Сау еткен солдаттар Әріптің қолын байлап,
Семейге айдады. Қолдарында құлаштай айып қағаздары
бар. Үстінен жалған арыз жазған Көкеженның əрекеті
басталды. Балпық та қарап жатпады, Губерниялық атқару
комитетінің сол кездегі төрағасы Әбілқайыр Досовтың
Әріппен жолдас екенін білетін ол уақыт оздырмай,
Верныйға шапты. Сықырлауық арбаға жол өнген бе,
күнделікті ілбу. Жетісудан хабар-ошарсыз ұзап барады.
Аяғы сараң бастырып, салдырағанда Сараның бейнесін
көз алдына елестетсе, кəдімгідей есін жиып алады. Алғаш
барғанда естіген домбыраның сазымен əдемі үйлесетін
əсем дауысы құлақ құрышын қандыра жаңғырығып
елестейді. Жиегін маржандаған ақ жібек жаулығы, кең
Сара саңлақ
258
маңдайлы төбесін қақ жара өрген ұзын бұрымы Әріптің
шаң басқан бетін сипап өткендей... Айдын көлдің
еркесінде мамырлаған отырысы қандай?! Домбырасының
басын үкілеп, шанағына кішкентай айна орнатқан.
Қаламсаптың ұшындай сүйрік саусақтары пернелерді
көз ілестірмей қуалай жөнелгенде, еріксіз сүйсіндіреді.
Шынайы талант қой, Сара! Өз басы орта жастан асқанша
одан асқан айтыскер ақын көрмепті. Бейнеттен құтылып,
тойқұмар қауымның қалаулысына айналып, думанды
жаңа өмір бастаған шығар. Әріптің күншілдердің ке-
сі ріне ұшырағанын білмейді-ау, шіркін! О, жаратқан,
енді көрісер күннің сəтін қашан келтірер екенсің? Түбі
қайырлы болсын де...
Жолда Аякөзге қонғанда поштабайды жолықтырды.
Оны көргенде бүкіл жетісулықтармен жүздескендей
қуанған, бірақ онысы ұзаққа бармады.
– Сара жіңішке ауруға ұшырапты, – деді ол қын-
жылып, – соңғы кезде өңі солыңқы, жүдеу. Сол Есімбектің
ауылында тұрып жатыр.
Аракідік арбадан түсіп, жаяу басып ыңылдайтын Әріп
келесі күндері жолға шыққанда арбада сұлық жатты.
Көрген бейнеті аздай, Алланың аурудың да айықпасын
қосқанын қарашы! Ту-у алыстан Сара:
Мен риза, риза шығар жұрт та маған,
Сезе ме тұщы-ащыны ұрттамаған.
Ақ жүзім күзгі гүлдей солғын тартты,
Күн қаққан шүберектей жұртта қалған, –
Сара саңлақ
259
деп тұрғандай. Ең соңында: «Риза бол, Әріп аға, риза бол»
дейтіндей.
Тергеу талай титықтатты. Айтарлары: «Бүлікшісің.
Сайлауды өткізбейтіндей кімсің? Патша ағзамға қарсы
өлең жазасың» сияқты сөздер. Тіпті ешкімді қа тыс тыр-
майтын, сөйлестірмейтін халге жеткізді. Вер ныйға кеткен
Әбілқайыр келген соң ғана көзі ашылды. Соның тікелей
араласуымен ғана мəселе əділ шешіліп, Әріп бұғаудан
біржолата босатылды. Қолына: «Әріп Тəңірбергенұлының
ісі жабылсын. Іс қайта қарауға жат пайды» деген құдіретті
қағаз тиісімен Жыландыға тартты.
Қудалауда жүргенде қыс өтті.
Ажал ақылдасып келмейді. Жаңғақ мəңгілікке көз
жұмыпты. Жерлеу, Құдайы тамағын беру, тағы басқа
рəсімдерін Балпық атқарған екен. Көкежан оны да көп
азаптаған. Желтоқсанның ортасында өзін таяққа жық-
тырып, қолдағы малын тігерге тұяқ қалдырмай айдатып
əкеткен. Үйелменін асырап отырған қара сиыр мен
жеті ешкісін алғанымен қоймай, шаңырағын орыс сол-
даттарына өртетіпті. Далада қалған шиеттей ба ламен қа-
қаған аязда қайда барсын, Әріптің тірі жетім бала ларына
қарайлай мұның үйіне кірген. Дүлейлер билеген дү-
ниеден түршіге күдер үзгені ме, ұнжырғасы түсіп, сараң
сөйлейтін болыпты. Кəсібі – аңшылық. Таң бозынан қыр
жағалап, балаларға сорпа-сулық қырғауыл, қоян атып
əкеледі. Түлкі, бұлғын терілерін базарға апарып сатып,
қант-шайын айырады.
Қайыспас қара нарды да тұралатқан зар заманға не
дерсің?!
Сара саңлақ
260
Әріп те күйкі тірлікке жегілді. Шайқалған шаруаларын
жөндемеске болмайды. Жетісуға жол тартпақ ниеті бар-
тұғын, қоя тұрғанды жөн санады. Балпықтың қолды
болған малдарын қайтартып бермесе – несі дос? Оспа-
дарды тəртіпке келтірмесе, оқығанынан не пайда?
Адамға – адамнан мал жақын болған соң, не сорым! Ша-
риғатта айтылатын ақырзаманның төрт белгісінің бірі
бұл. Қара халық қайда барып күн көруге тиіс. Туған жерде
тұрудан артық бақыт болмас. Тұрайын десе, көресісі –
үстем таптың тепкісі. Құдайдың жаратқан пендесі, неге
тең өмір сүрмеуі керек. Осы жайлардың басын шешіп алу
үшін тағы Семейге тартты. Әбілқайырдың алдына екінші
рет иіліп бару да оңайға соқпады, шайлыққан көңілі отқа
қарылғандай. Өзіне жарайды, таныс болғасын көмектесті.
Ал, Балпыққа не дер екен? Досының табалдырығына да
осындай əділетсіздікпен барғызған өмір өмір ме...
Барғанын қайтсін, бұл сапар өзі алдын ала ойлағандай
сəтсіз аяқталды. Сеніп барған ұлық досынан: «Осы
тойғаныңмен қайт» дегенді естіді.
Мұны естіген Балпық назаланғаны сонша, күдерін
əбден тауысқан, қоғамға көжектей де пайдасы жоқ, есірген
Арнайды атып тастады да, «Итжеккенге» айдалды.
Екі үйелменнің балалары бірі – əкесіз, екіншісі шешесіз
қала берді...
Көршілерінің аузындағы гу-гу əңгімеден естігені –
Балпық Әріп үшін жастығын ала жатыпты. Оқиға
былай: Абдыра бекетінің азулы болысы Арнай қияндағы
қанқұйлы Көкежан досына үшбу хат жолдайды. Онда:
«Аса ардақты Көкежан замандасым! Кемедегінің жаны бір
Сара саңлақ
261
деген. Халық бұзылып бара жатқаны қинап тұр. Шеніміз
бір, анау шектен шыққан Әріп дегеніңді тый. Біржан
салдың бүлікшілеріне қосылып, азаматымыз Жиенқұлды
əйелінен ажырастырып кетті. Сондағы салдың он бір
серігінің бірде-бірі Сарадан дəмеленбей-ақ қойсын. Қа-
лыңдық ерден кетсе де, елден кетпейді. Әріптесіңнің
қадіріне жетеді деп хат жібердім. Жауап күтемін. Арнай
болыс» деп жазылған. Қолына көктен тілеген құжаттай
хат түскен Көкежан қуанып кетеді. Іздеп келсе, Әріптің
қайда екенін ешкім айтпайды. «Қайда тықтыңдар,
көрсетіңдер!» – деп Балпықтың əйелі Заузаны сабайды.
Аңға шыққан отағасын артынан қуып жетіп ақырады:
– Антұрған, Әріп қайда?
– Сонша əкіреңдеп, қаныңа қараятындай тағы не
істеді?!
– Онда шаруаң болмасын, айт қане...
Балпық анығына жеткенше болыстың қитығына
тимейін деп, шыдап бақты.
– Қылмысын айтсаң, өзім ұстап берем. Әйтпесе, аулақ
жүріңдер!
Болыс сенерін де, сенбесін де білмеді. Іштей: «Е, екеуі
бір үйде тұрады. Мұның да əйелін бұзған болар, ұстаса
ұстап берер» деп үміттенді.
– Менің Ақсудағы жан досымның інісінің əйелін бүл-
діріпті. Ата салт алдында жауапқа тартамын.
– Тартар жазасы не, сонда?
– Жиенқұлға əйелінің орнына малдай айыппұл төлейді.
– Таба алмаса ше?
– Таспен ұрып өлтіріледі.
Сара саңлақ
262
Көкежан Әріпті тығырыққа тірердей бұлтартпас амал
тапқанына қуана, шалқалай ұзақ күлді.
– Ха-ха, ха-Һ-ха...Әйтпесе, анау кішкене қызын берсін.
Басқа кімді береді, əйелі де өліп қалды.
Балпықтың бойы тітіркеніп, түршігіп кетті.
– Аруаққа тіл тигізбе болыс, топырағы да кепкен жоқ.
– Әй, жетесіз! Ендеше өз əйеліңді бер, ақыр екеуіңнің
қатының ортақ деседі ғой...
– Тарт тіліңді!
– Тартпасам ше, мə саған!
Атын тебіне дойыр қамшысын білеген болыстың сол
қолымен Балпықтың мылтығы қатар көтерілді... Даланы
жаңғырта «гүрс» еткен дауыстан соң, солақай сотқар
ерден төмен сырғып бара жатты.
Одан арғы əңгіме белгілі.
Әріп Арнай болыстың Біржан сал мен ақын Сара
айтысынан кейін өздеріне зіл сақтап қалғанын, ыңғайы
келсе оңдырмасын ұқты. Маңдайға жазғаны болар.
Сараның халін барып білгісі келеді. Ұшарға қанат жоқ.
Бірінің артынан бірі туындаған тіршілік тауқыметтері
қол-аяғын шырмап бақты.
Мамыражай мамырдың екінші ширегінде ғана
Есімбектің жайлауы Қарашоқыға тартты. Жүрдек жирен
жорғасымен араға он қонып жетті. Төл алып, егінін сеуіп
болған ел «Қымызмұрындық» жасап, мерекелеп жатыр.
– Сара қайда?
– Ақын қызымыз көрінбейді ғой!
– Қызықтан неге қалатын болды?
– Бəлі, білмейсіңдер ме? Ол науқастанып қалған, Шə-
липан бəйбіше қасында қарап отыр.
Сара саңлақ
263
Жастардың сөзін Әріпті байқаған Арсалаң бөлді:
– Бармысың, бауырым! Ат-көлігің аман ба? – деді ол
құшағын айқара ашып, – ат ізін салмай кеткеніңе жол
болсын.
Әріп те досын сағынып қалыпты, төс қағыстырды.
– Жағдай солай болды, өздерің амансыңдар ма,
əйтеуір...
Әріптің Сараны сұрап тұрғанын сезген Арсалаң құ-
шағын ажыратпаған қалпы шетке алып шықты.
– Жүр, жолықтырайын. Бірақ, сəтсіз шақта келдің. Са-
раның ыстығы қатты көтеріліп, кей түндері сандырақтап
шығады. Жасамаған ем-дом қалмады.
– Бəсе, неге көрінбейді десем.
Аузына басқа сөз түспеді. Жүрегі сыздап қоя берді.
– Иə, жиі саулығын сұраймын. Оңашада сенен хабар
білгісі келеді. Не айтам, келіп қалар деп үміттендірем.
– Біржандарды шығарып салғанда маған: «Қыз ал» деп
еді. Ендігі менімен сөйлеспес десем...
– Әй, о не дегенің? Көресің, əлі іздейді. Әттең, бүгін
сөйлесуге шамасы келмес.
– Бұл қалай болғаны, азаттық алғаннан соң, өткен
өмірдің сызды табынан арылып, құлпырып шыға келуі
керек еді ғой!
– Қайдан...
Арсалаң сөзінің соңын жұтып қойды.
– Бөгелмей түсіндірсеңші, үйіне бар жайды біліп
кірейін.
– Байғұс қыздың есін шығарып жүр. Әмеңгерлерін
айтам. «Азат Сара» атанғанымен, қазақшылықтың құрығы
Сара саңлақ
264
ұзын емес пе, сонау қырғыз елінен бері аты жеткендер
құда түсіп шаршатты.
– Кімдер олар?
– Ана жылғы айтыстан кейін Сараның аты алысқа кетті
емес пе. Алдымен ауылдағылар əлектенді. Осы өңірдегі
əмеңгерлік жолы жақын Бейсетбай құтырды. Қажыға
батасын сұрай барған екен, «қарағым, не айтып тұрсың?
Шариғатта екі рет атастыру жоқ» деп діңкесін тақа
құртыпты. Қаны жақын рулас атақты батыр Тəнекенің
үлкен ұлы көкейіндегісін Есімбекке білдірген екен,
«Тұрысбек қажыдан асып билік жасай алмаймын» депті.
Амалы қалмаған Бейсетбай Сараның өзіне сөз салыпты.
Ұзатайын деп отырған Дəмелі деген үлкен қызының бар
асыл тағылған қамзолын сыйға тартпақ болған. Сара
қабылдамады. Қырғыздың исі түркі жұртына белгілі
манабы Шəбден де қазақ– қырғыз бірге туысқан, мен
де əмеңгер болам. Сараны маған берсін деп кісі салып
жатыр. Шəбден мен Бейсетбайдан байлығы аспайтын өзге
əмеңгерлері екеуінің қайсысы жеңер деген оймен көз тігіп
қояды. Солай досым! Сенің отбасың барын айтқамын,
өздерің шешетін шаруа ғой. Тек өтінерім – өзі ауырып
жатқан жанның көңілін суытпа, ол сені құтқарушы
піріндей сыйлайды.
Қыз күнінен сырласы болған Арсалаң Әріпке бар
əңгімені ақтарып салды. Ақ отаудың жанына келіп қалған
Әріп өзінің жарынан айрылғанын айтып үлгермеді.
– Ассалаумағалəйкум, Есаға! Мал-жаның аман ба?
– Шүкір, Әріппісің...
Төрдегі Есімбектен бұрын төсектегі Сара басын кө-
терді.
Сара саңлақ
265
– Армысыз, аға!
– Қалың қалай, Саражан?
Сара жəудірей қарады. Жанары бір орында қатып
қалғандай. Жасқа булыққан қарашығы: «Аға, аман келдің
бе? Қасыма таяу отырыңызшы, айтарым көп» дегенді
ұқтырады. Сəл тыныштықты Есімбек қажы бұзды:
– Иə, жөніңді айта отыр. Қайдан келесің?
– Ана жылы Арсалаңға берген уəдем бар болатын,
Біржан
– Сара айтысын қағазға түсірем деген. Керемет сөз
сайысын кітапқа бассам. Қазандағы Кəрімов əти келіссе,
ойым іске асайын деп тұр. Қазаққа үлкен рухани қазына
қалдырар ек. Қазанның баспаханасына жол тартпай
тұрып, сіздерге сəлемдесейін деп бұрылдым.
Кітап деуі мұң екен Сараның құралай көзі жарқ етті.
Оны сезген Есімбек сөздерін бөлмеді.
Әріп қалтасынан бір бума қағазын суырып, айтысты
қоңыр даусымен оқи жөнелді. Бірталай уақыт өткенде
Шəлипан:
– Отағасы, ас дайын. Айтысты сонан соң жалғас-
тырсаңыздар қайтеді, – деп қалды да, Сараға қарасымен
аузын баса қойды. Ақын қыз қызыға тыңдап жатыр. Тіпті
оның талайдан бері бұлайша жадырағанын көрмеген үй-
іші риза кейіпте еді.
– Тоқтай тұр. Мен тыңдап болған соң, «Қымыз мұ-
рындыққа» барамын. Өздері асықпай ауқаттанар, – деген
Есімбек екінші жамбасына қарай жантайды.
Бұл үй Сараның жеке жатын орны. Есімбек те хал
сұрауға келген. Әрі Шəбденнің əңгімесіне нүкте қоюды
ой лаған. Губерниядағы дəулердің бəрі соның ырқына
Сара саңлақ
266
жы ғы лып, мазалап бітті. Әріп бөгет боп қалды, əйтпесе:
«Ауыр дым деп жата бермей, тұрмыс құруды ойла» дегісі
бар еді.
Айтыс бастан-аяқ оқылды.
– Па, шіркін! Қолмен қойғандай, – деді Арсалаң ең
бі рінші үн қосып, – мен де тұтастай жаттап алғанмын.
Тойларда жұрттың сұрауымен қайталап айтып жүрміз.
«Жақсы сөз – жарым ырыс», Сара кəдімгідей көтеріліп
қалды.
– Бəрекелді! Кітапқа қаржы керек болса, айтарсың,
көмектесемін, – деді де Есімбек тұрып кетті.
Ас ішілді, Арсалаң қонақтың атын түнге жайлауды,
Шəлипан қонаққа кешкі асты сылтауратып тысқа беттеді.
Іштен домбыраға қосылған Сараның баяу ырғақты
даусы талмаусырап естіледі:
Жайнаған жан-жағымның бəрі де өмір,
Кенелген жаз нұрына бүкіл өңір.
Өбісіп мал да, құс та, шөп те, гүл де,
Жадырасып жас жарлардай жарқын көңіл.
Қажы ауылы сол жайлауда көшіп-қонып,
Әркім мəз, аяқ-қолын еркін созып.
Қызынған қымыз ішіп бай-манаптар,
Қыдырып қыз іздейді қырсық қозып.
Қызды да, алдыменен мал іздейді,
Қалың мал бере алатын хал іздейді.
Сондықтан бозбалалар былай тұрып,
Малы көп, байып алған шал іздейді.
«Басың бос» дейді халқым Ақын Сара,
Сара саңлақ
267
Азаттық алған жылап кеше ғана.
Көптеген қызқұмарға болдым душар,
Сара деп ынтығатын жүрек жара.
Әурелеп қалмаған жоқ құрық созып,
Бəсеке, бақталастық, намыс қозып.
Басымды шатыстырды шал-шақпыт та,
Бірінен аламыз деп бірі озып.
«Құтылмас көптен қоян» деген мақал,
Қаласың сөзге майда, бірі қатал.
Сөзі өтпей өкінішті боп жүргендер,
Дейді екен «Бай таңдаған бедеу байтал».
Қылжақ сөз тұс-тұсымнан мазамды алып,
Әмеңгер əлегіне басым қалып.
Азаттық алдым деген сорлы басым,
Күңіренем тағдырыма күнде налып.
Бір бастаса ұзаққа сілтейтін табаны қызған тұлпарды
Әріп тежеуді ұйғарды. Тыңдаудан жалықпас еді, өзі əлсіз
қызды шаршатып алудан сақтанды. Бауырына қыса,
маңдайынан иіскеді.
– Малдылар мастанып, қолында билігі барлар құтырған
заман ғой бүгінде, – деді ызалана. Өзінің басынан кеш-
кенін естірткісі келмеді, – бұларды енді айтысып та,
тартысып та жеңе алмаймыз. Бір амалы кітап шығару,
сол арқылы қазақтың көзін ашпасақ əйел теңдігі дегеннің
не екенін, көз жасын түсінбейді. Оған біраз уақыт керек.
Мені тос, жаным. Есімбектен батып ешкім байлап, матап
əкете қоймас. Алды– мен əбден сауығуды ойлағайсың.
– Жан аға, қамқорлығыңызға үлкен рахмет! Алғысымды
тіпті қалай білдірерімді білмеймін. Кітап шығарсаңыз
Сара саңлақ
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сара саңлақ/ Құраст. Ш. Бейсенова-Әшімбаева - бет 13

text:
268
менің мына «Жүрек» деген өлеңімді енгізсеңізші, менің
қазіргі бар көңіл күйім осында.
– Айта ғой, бірақ қиналып қалма.
– Сіздің алдыңызда жан тапсырсам да армансызбын,
ағажан!
Әріп өзін əрең ұстады. Талайдан бері жанын тебі-
ренткен күн осы шығар. Толқынысын басып, қағазына
қыз аузынан төгілген əнді тізе берді.
Жүректен жанға жайлы сөз бар ма елде,
Жүрексіз тірлік бар ма суда, жерде.
Қашанда өмір жыры – жүрек сыры,
Біреуін сол жүректің айтам мен де.
Аяулы болғандықтан асыл жүрек,
Өз орнын кеудеден алып бөлек.
Шаң-қоқыс, тозаң-топырақ кіре алмайтын,
Күмбезде берік, жылы өмір сүред.
Бəрінде мұндай жүрек, жан-жануар,
Жұрт білед тулай соғып тұрары бар.
Жерде де мұндай жүрек бар деп айтсам,
Көрмеген көп адамдар күлед шығар.
Түстіктен орай жатқан жоңғар жоны,
Қоңыртау терістікке қонған қобы.
Қапалдың жанға жайлы аясының,
Төрінде жер жүрегі біткен орын.
Не болмақ жер жүрегі жерден бөлек,
Жүректің бəріне ортақ шерден бөлек.
Кəдімгі жүрек қандай, ол да сондай,
Сипаттап айтары жоқ елден бөлек.
Сара саңлақ
269
Жалғыз тау жазықтағы басы мұнар,
Талай сыр, қойнын ашсаң асылы бар.
Көзіңмен көргің келсе жер жүрегін,
Қапалға кеп қайтуға асығыңдар!
Осындай ерен біткен жүректауын,
Жағалай біткен жасыл алма-бауын.
Күн сайын жылы леппен соғып тұрад,
Кербез шың – «Кер» бұлтынан сепкен жауын.
Күз келіп демін алад суық леппен,
Алғашқы ызғарлы шық шымшып беттен.
Жаз бойы жаппай өскен жасыл гүлдер,
Құнысып қорыққандай дір-дір еткен.
Қайрылмай кете барад жайдары жаз,
Көбі өтті өмірінің, қалғаны аз.
Дегендей бүрін бүркей жасыл шешек,
Жаутаңдап, жаныма кеп айтады наз.
Түн іші. Күзет те жоқ, қайда Сара?
Еш жерден көрінбейді бұ маңайда.
Жүректің үстінде ол жүресінен,
Отырды арыз айтып аспанда айға.
Мұңдасып, жер мен адам – екі жүрек,
Сыр тыңдап, бір-біріне құлақ түред.
Бұлардың қайғысынан қараңғылап,
Аспанда жұлдыз жымып, ай мүдіред.
Белгілі, – дейді Сара, – менің дертім,
Ақ жүрек адамым бар берер сертін.
Душар боп қажы аулының қақпанында,
Таба алмай құтылудың жүрмін ретін.
Бір күні мойыныма түспек тұзақ,
Сара саңлақ
270
Өмірім өспес болар мұнан ұзап.
Ақтарып жүрегімді саған қосып,
Атанып өлсем деймін: «Жынды қыз-ақ!».
Өзіңдей менде де бар біткен жүрек,
Жаралы жалындаған жадап-жүдеп.
«Жамандарға басыңды жер етпе» дер,
Асаудай арманымды алға сүйреп.
Сенің де қызғалдағың қурап бүгін,
Жоғалтқан суық ұрып қызыл гүлін.
Кəрідей көрге кіруге əзірленген,
Күңкілдеп естілмейді күңгірт үнің.
Айтатын ақылың бар ма кəрі жүрек,
Дертіме бермейсің бе дəрі, жүрек?
Жер болып қалуыңның жайы қалай,
Көп ғасыр тұрмақпысың қайғы тіреп?
Жүрек пен жүрек сыры бір емес пе,
Сыр ұрлау бір-бірінен мін емес пе?
Жөніңді айт, жөге сілте қатқан жүрек,
Мендегі тыңдар сені тірі емес пе?
Қозғала бүлк-бүлк етіп жер жүрегі,
Жас қызға жаны аши елжіреді:
– Жүрегі ем мен де өзіңдей бір сұлудың,
Жер болдым, тыңда, – дейді, – енді мені.
Заманда сонау-сонау өтіп кеткен,
Бір қыздың Баян деген жүрегі ем мен.
Арманым – өз өмірімде азат жан боп,
Өтпекші ем өзім сүйген жігітіммен.
Қоңтəжі деген ханның қызы Баян,
Ару еді аты шыққан, əлемге аян.
Сара саңлақ
271
Хандығы əкесінің, қыруар малы,
Аруды болды ақыр шаққан шаян.
Болғанмен алтын, күміс, дүние көп,
Жыл сайын аза берді Баян жүдеп.
Көрік пен сымбатынан пайда қанша,
Жан таппай жанып жатса жалғыз жүрек.
Дейтұғын қалмақ жігіт Сайынбөлек,
Кедейден кесек туып, өсті ерек.
Баянның бар арманы болды сол жан,
Айттырып алмағанмен қалың төлеп.
Арманды бір-біріне болды екі жас,
Бəз-бəзда сəті түсіп қосылса бас.
Жастардың елжірескен мейірінен,
Зілқара қорғасындай ериді тас.
Олардың жүре келе құмары артып,
Ұлғайды ғашық оты жалын шарпып.
Сайынға қызын бермей көшемін деп,
Бір күні хан бұзылды жүгін артып.
Ханның бір батыры еді қалмақ Сайын,
Қашанда қызметіне тұрған дайын.
Елінің арқа сүйер ері еді сол,
Өзгелер қалмақ жерін шапқан сайын.
Айыбы – жалғыз еді, кедей еді,
Еңіреген ел ішінде өгей еді.
Атса оқ, шапса қылыш өтпес күшін,
Қоңтəжі қоңыр қойға теңемеді.
«Қызымды жан алмайды, ханнан басқа,
Қалыңға берген қазына, малдан басқа.
Ендеше атсыз, затсыз кедейлерге,
Сара саңлақ
272
Тиісті Баян қызым алданбасқа».
Қоңтəжі сол кеткеннен «Қораны» асып,
Өрмелеп тау басына кетті қашық.
Жоңғардың мəңгі қарлы жотасына,
Шығарды қашырға артып, жүгін тасып.
Көшірмек болғанында қызын зорлап,
Қозғалмай, Баян қазды көрін орлап.
Жары үшін, Бөлек үшін жан тапсырып,
Қалды ол ақ жүректің сертін қорғап.
Осыдан түстік жерде Бөлек те өлген,
Оны да тау басына бөлек көмген.
Екі тау – Сайынбөлек, Баянжүрек,
Өзгеден сондықтан да еректенген.
Ару қыз ақ жүрегін қолдап өлген,
Жүрегін Бөлегімен бірге көмген.
«Жаным сүйген Сайынбөлек қабірімді,
Көріп тұр мəңгі-бақи деген көзбен».
Қыз өлді, жүрегі оның жерге айналды,
Арманы тау-шоқылы шерге айналды.
Күйіктен қайнап шыққан ыстық жасы,
Толтырған жүрек астын селге айналды.
«Жер болып сол жүректің сырты қатқан,
Сақталып түскен жалын махаббаттан.
Қазіргі Арасандағы ыстық бұлақ,
Жас еді сол жалыннан қайнап аққан».
Баянның от жүрегі болып бір тау,
Жоңғардың саласында тұрады оқшау.
Қасында Сайынбөлек шоқысы бар,
Әлі күнге қарауылдап тұрғандай жау.
Сара саңлақ
273
«Қорадан» мойнын созып «Қоңтəжі» тұр,
Ызғарлы, тілсіз мылқау, ақ шоқы құр.
Баянды көктей солған бір көре алмай,
Зарланғандай: «Балам, бір басыңды бұр!»
Осылай сырын айтып Баянжүрек,
Күрсінді, кеуде кере бір уһілеп.
Кеше мен, ал бүгін сен, дертіміз тең,
Ғасырлап ашылмайтын неткен түнек.
Бəрі бір, қалмақ па, əлде ұлты қазақ,
Осылай қыздарының көргені азап.
Қосылмай жүрек сүйген жігітіне,
Өтеді шал-шақпытқа болып мазақ.
Сара қыз еліктеме Баянға сен,
Шыдай тұр бұл өмірден қаяу көрсең.
Өзгеріс ел салтында болмай қалмас,
Өлме əзір, қорға өзіңді, аялда сен!
Саңқ еткен таудың үні осылай деп,
Сабыр кеп жүрегіме ұйыды кеп.
Мен сергіп орынымнан тұра келдім,
Жүректен болашаққа алғандай леп.
Түн жарымы, ел ұйқыда, ауыл жым-жырт,
Маужырап жусаған мал күйсеп бырт-бырт.
Өзгенің бəрі орнында, бəрі үйінде,
Бұл рахат тіршіліктен тек Сара сырт...
Ішке Арсалаң, Сахи бастаған қыз-бозбалалар енді. Бар-
лығы да көңілді. «Қымызмұрындықтың» қызуынан арыла
қоймаған.
Сара саңлақ
274
– Саражан, азырақ тыным алшы, – деді Арсалаң, – мен
сенің біраз əндеріңді орындайын. Әріп кітап шығарсам
деп отыр, бұлардың да керегі болар!
Сараның көңілін аулаған топ оның əркезде орындаған
«Ашындым», «Ортақ мұң», «Торығам» əндерін селт етпей
тыңдады. Әріптің бір іздегені де осы болатын. Кеңсе
қызметінде үйренген қысқартпа жазу əдісімен түртіп
алды.
Ертеңіне Қапалға тартты. Одан ары өз ауылына соғып,
балаларының қысқы қамын қамдағаннан кейін, Қазанға
барып қайтпақшы. Мойнына тағы бір зор ауыртпалық
түсті, ендігі қиялынан Сараның қоштасарда өзіне арнаған
«Қарлығаш» əні кетпейді:
Гүл еккен қаратасқа бір қарлығаш,
Мəпелеп өсірем деп шыбықты жас.
Тамырын балшық тасып орнықтырып,
Қорекке тасушы еді аузымен ас.
Шырылдап қос қанатын көлеңке ғып,
Қорғайтын гүл тамырын қызғанда тас.
Қандырмай гүл сусынын қоймаушы еді,
Тамшы ғып ағызса да көзінен жас.
Құрт мұжып, сөлін сормақ көп көбелек,
Шынарға жабылғанда өскен бөлек.
Мейірімді бір қыранның көзі түсті,
Ерте ұшып қалықтаған тау көбелеп.
Шынардың басында еді құзғын-қарға,
Қожаңдап сес көрсеткен басқаларға.
Тырнағын батырысып гүл бүріне,
Сара саңлақ
275
Әурелеп, қарлығашты салмақ зарға.
Қыран құс қиялап кеп шыңнан ұшқан,
Қанатын қырқып кетті қарға қысқан.
Сол құстың екпінінен соққан желден,
Жоғалып құрт-көбелек, осы тұстан.
Баяғы бейнет көрген жас қарлығаш,
Гүл егіп, тырнағымен қашаған тас.
Қыранға мың бір рахмет, алғыс айтты,
Жүректе қуанышы, көзінде жас.
Батырдай қорғау үшін туған елін,
Сата ма қанатының қыран желін.
Мен бір жан қарлығаштың қамын күткен,
Ағатай, əділін шеш осы жердің?!
Шеше алар ма Әріп бұл жолы əділетті тұмшалаған
тастемір тордың түйінін!
Қаржы жинап, кітап басып шығаруға жетерлік пұлдың
басын құрап, Қазандағы құлқыны кең баспагерлердің
оқпанын толтырғанша Әріп көп кешікті... Өзегін өртеген
əділетсіздікпен күресем деп жүргенде, армандаған бақыт
құсынан біржолата айрылып қалғанын сезбей де қалды.
Табандатқан төрт жылғы əмеңгерлік тəлкегі жүйкесін
жегідей жеген Сараның шыдамы шарт сынды. Әріп кеткелі
басын көтеріп, құрбыларымен араласа бастағаны сол
екен, қалыңдық іздегендер тағы табалдырығын тоздырды.
Жиі төсек тартып, жатып қалса да маза бермейді. Әбден
титықтаған қыз іңірде талықсып кеткен екен, Әріптің
«Абылай» поэмасынан оқыған Төле биді көрді. Кəдімгі
қазақтың басын қосқан Абылай ханды бала күнінен
Сара саңлақ
276
тəрбиелеп өсірген Ұлы Жүздің биі. Ашық маңдайлы, ат
жақты, ұзын сақалды, айыр киіз тік қалпақ пен мол түйе
жүн шапан киген дана қария бұған қолын созды:
– Қарағым, қатты торығулысың, білемін. Қапалана
берме, дертің қалыңдай түседі. Келесі жұмада менің тас-
тұ рағыма кел, сол жерден өзіңді өмір бойы құрметтеп
өтер адамыңды табасың, – деді.
Сара бидің алдында иіліп, қолынан сүймекші еді, лезде
ғайып болды.
– Ата, ататай! Кетпеші, мені қайда тастап барасың?
Шошынып оянса, қасында Шəлипан отыр.
– Қызым, не көрінді? Құдайым-ай, соры арылмады
ғой – деп кеңкілдейді.
– Апатай, үйге ешкім кірген жоқ па?
– Жоқ, құлыным!
– Ту, түсім екен-ау, Төле би бабамызбен сөйлесіп жүр
екенмін.
Шəлипан өте ақылды əйел. Жалайыр руынан шыққан
Балпық бидің жақын қарындасы болып келеді. Төле биді
кім білмейді, қасиетті адам бекерге түске кірмейді деп
топшылады.
– Ештеңе деген жоқ па?
– Келесі жұмаға тастұрағына шақырды.
– Неге?
– Толық айтпады. Қамыққанымды байқап, ар жағын
келе көрерсің деді.
– Бар, қызым, дертіңе шипа болар, зярат етіп қайт.
Бүгін бейсенбі, мен жолға қам жасайын.
Ертесіне Есімбектің қосқан қосшыларымен бірге киелі
мекенге аттанды.
Сара саңлақ
277
«Төле бидің төрі» немесе «Төленің тастұрағы» Кү-
реңбелдің кіндік ортасында. Күреңбел – бір ғана тау сілемі
емес, сонау Іле Алатауынан бастап, «Ешкіөлмеске» дейін
созылып жатқан күрең түсті тау жоталарының барлығының
ортақ атауы. Қазақ халқына шұрайлы шөпті, тұнық
суатты өріс пен қонысты іздеп, өмір бойы қам жеумен
өткен Асан қайғы бабамыз тауып беріп кеткен Жерұйық,
Жиделі– Байсыны. Жетінші-сегізінші ғасырларда «Батыс
Түркістан, оныншы ғасырлардан бастап «Моғолстан»
атанған қазақтың алтын бесігі осы Күреңбел деп еститін.
Сондықтан да он сегізінші ғасырдың басындағы қазақ-
монғол соғысы əсіресі сол жерде қанды қырғынға
айналған. Оған Жетісу жерінде жатқан батыр бабалардың
сүйектері жерленген тауфардағы тастұрақтардың көптігі
куə. Солардың дəл ортасында Төле бидің тастұрағы тұр.
Төле би дүниеден өтерде:
Хала, хан ием Абылай,
Халық батыры Қабанбай.
Жерінде аққан жеті өзен,
Ақ сүтін берген анаңдай.
Сауыры жазық Сарыарқа,
Сасқанда сақтар данаңдай.
Асқар-асқар тауларың,
Жауыңа бермес қамалдай.
Босатып əлі-ақ аларсың,
Амалдай тұр, амалдай.
Туған жерден топырақ,
Бұйырса маған болғаны,
Сара саңлақ
278
Сендерге сеніп көз жұмам,
Болыңдар елдің қорғаны, –
деп көз жұмған жер Балқаш көлінің аяғы болса, Абы-
лайхан оны осында əкеліп, өз қолымен жерлеген деседі.
Міне, адамгершіліктің, ұстазына деген құрметтің үлгісі!
Бұл сондай Абылайханның тері сіңген киелі бел. Жерін
жоңғар басқаншыларынан қайтарып алу жолындағы
Ұлт-азаттық соғыста күллі қазақтың ортақ биі болған
Төлені тең ортаға жерлеудің өзінде үлкен мəн бар
шығар. Қарашы, Күреңбел үшін болған шайқаста қаза
тапқан батырлар осы Төленің зиратын қоршап жатыр.
Түстіктегі Іле Алатауының бір биігінде Райымбек батыр,
одан берірек Малайсары батыр, терістігіндегі Қышқаш
тауының ұшар басында Төлебай батыр, шығысында
Қабанбай мен Шөже батыр, əр тұстан елін бір-бір биіктен
қарауылдап тұрғандай. Төле би тұрағы ортада аталған
батырлардың оңы мен солын шолып, қимылын бақылап
тұр дерсің! Сараның есіне Әріптің поэмасындағы:
Ассызға ас, атсызға болған көлік,
Үйсіннің Төле деген биі өліп.
Жанында жалғыз атшы Жəпекпенен,
Оралған сапары еді соны көміп, –
деп хан Абылайдың адамшылығын жырлайтын жолдар
оралды. Әріптің бойындағы өзгеден табыла қоймас асыл
қасиеттер сол Төле, Абылай басқан жерлерге жиі бара-
тындығынан емес пе екен?! Шығыс Түркістан, Бейжіңнен
Сара саңлақ
279
деректер жинап келіп, Арсалаң екеуі тастұраққа тағзым
етіп барып, тарасатын. Кейін Әріптің «Абылай» поэмасын
Арсалаң жырлап отыратын. Сараға қалай екенін алдынан
Әріп сияқты бір жанашыр шыға келетіндей көрінеді. О,
құдірет! Неге өйтеді? Ол кім, не айтар екен?
Тастұраққа жүрегі лүпілдей көтерілді. Ешкім де жоқ.
Маңайда жыбырлаған тірі жан байқалмайды. Бұл қалай,
бəрі бекер болғаны ғой... Әлсіз денесін ат соққан Сара
қорым басында ұзақ отырды. Сауығуын тілеп, дұға оқыды.
Қасындағы кілең жас қосшылар қыр қуалап, алыстап
кетті.
Әлден кейін қараса алдында екі аттың тізгінін ұстаған
Бекбай отыр.
– Саражан, өзіңе айтар арызым бар еді.
– Ол қандай арыз? Арыз шешетіндей менің қолымда
құдірет жоқ.
– Құдірет мына өзіңсің, атамыздың аруағын сыйлап əлі
оң жақта отырсың. Мен де жетіскен жан емеспін, бірігіп
шаңырақ көтерсек қайтеді.
Қыздың алма жүзі дуылдай жөнелді... Бекбай заты
момын, ақылды, біртоға жігіт. Тегі Үйсіннен тарайтын
Жақсылық руынан. Көршілес жалпақ жалайыр жұртынан
көшіп келіп, шағын шаруасына ие боп жүрген жан. «О,
тоба! Төле бидің түсінде берген аяны расқа айналғаны осы
болар?! Олақ адам құрықтан қазық жасай алмайды. Сара
да тағдырын оңдыра алмады. Ұнататын адамы Әріптің
жолы бөлек түсе береді, тіпті біріккен күнде нашар
денсаулығымен оны бақытты ете алар ма? Оның қызметі
жол үстінде, онымен бірге көшіп-қонып жүру қайда, халі
Сара саңлақ
280
келмесі анық. Мұның өзіне бір күтуші қажет. Тұрмысқа
шықпайын десе, əмеңгерлердің əлегі анау. Бекбай жайын
жақсы біледі, шынында маңдайына жазғаны сол шығар!
Жиенқұлды менсінбеді. Бейсетбайлардың да бетін
қайтарумен келеді. Шəбден манаптың елшісін де «Ақылы
болса келмесін, елімнен кетпеймін» деп қайырды. Сонда
кімге тұрмысқа шықпақ? Ендігі жерде бұйырған бақты
басқа тепкендей болғаны жарамас. Арысы, мұнда ештеңе
білмей келген емес, түс көріп келдім, аруақты ренжітіп
алармын. Бекбай қолқасын басқа жер таппағандай тура
Төле бидің тастұрағында айтуы тегін емес. Тəуекел, осы-
ның етегінен ұстайын! Бұған əкемдей болған Есімбек, ше-
шемдей Шалипан, жақын сырлас Арсалаң не дер екен?»
Бекбай Сараны құшақтай демеп, атына мінгізді.
Жүрегін ауыртқысы келмегені ме, басқа дым демеді. Тек
ауылға жақындағанда:
– Құда түсуге ағайындарымды жіберемін, – деп кесімін
төтесінен айтты.
Қыз үндемеді. Бекбайға мұңдана қарады. Ол мұны
келіскені деп ұқты.
Шаруакер Бекбайды Шəлипан жақсы көретін. Жігіт
оған ертеңіне бар жайды білдірді. Әңгіме кешіне
Есімбектің құлағына тиді.
Есімбекте мал-дүние жетерлік, ешкімнің байлығына
қызықпайды. Тек құдасы пəленше деген атағы жетеді.
Өзінше Шəбден дұрыс. Ертеректе орыс əскері Әулие
Атаны, Пішпекті өздеріне қарататын жорыққа əкесі
Тəнеке батырдың ағасы Қалқабай да қатысыпты. Жүз басы
болған ол басы бір құл мен күң, тоғыз түрлі сыймен қай-
Сара саңлақ
281
тады. Құлдың атын келген соң Келгенбай қояды. Оның
ба лалары кейін өздерін: «Есімбектерге туыспыз, еліміз
Қыдырəлі» десіп, тонның ішкі бауындай жарасып кеткен.
Тасыбай руына қоныстас Қоңыр ауылын мекендейді.
Шəбден сол сый берген Жанай батырдың ұрпағы, бүкіл
қыр ғызға беделі жүріп тұр. «Сараның мұнысы несі,
сыйлас адамдарыммен арамызды суытпақ па?» деп ой-
лады іштей. Бірақ түс туралы естіген соң райынан қайт-
ты. Киеге ұшырармын деп те күдіктенді. «Сара өзі білсін»
деген тоқтамға бекінді.
«Тамшыбұлақтағы» татар көпесі Кəрімов салдырған
Ақмешітте ақ некесін қиғызған Сара Бекбайға тұрмысқа
шықты.
Ол қасындағы Құдай қосқан қосағын аса қадір тұтты.
Ауылдағы той-томалақтан қалдырмады. Іші күйгендер
ызалана көзімен атысты. Соның бірі – Арнай болыс тағы
алдынан көлденеңдей шықты. Сембек деген орташа
шаруаның шаңырағында көптен аңсап көрген бөбегінің
шілдеханасы болды. Домбырасын өңгеріп Бекбай,
шешесі Қамқа, Сара да келген. Елдегі көңіл жетер деген
адамының барлығын шақырыпты. Той басталарда Арнай
айтысуға арнайы іздеп жеткен Жақсылық руының ақыны
Құдайбергенді оңашалай берді.
– Сені бүгін Сарамен айтысады деп естідім.
– Е, несі бар? Жеңгеммен қағысқалы жүр едім, сəті
түсті.
– Ақынды жеңгізетін ақиқат. Саған өткір мысалдар
айтсам...
– Айт. Бұйырса, атақты Сараның тонын теріс айнал-
ды райын.
Сара саңлақ
282
– Жеңгең жүкті екенін білесің бе?
– Түскені кеше ғана, қалай жүкті?
– Әріп анда-санда келетінін білмейсің бе, тəйірі!
Түсінікті ме? Жеңсең тай берем.
Құдайберген ел арасында осындай пыш-пыш əңгіме
естіген, бірақ мəн бермеген. Анау-мынау емес, той иесі-
нің бел құдасы Арнай болыстың өз аузынан естіген соң
байыбына барып жатпады.
Ас беріліп, қымыз ішіліп, ел ойын-сауыққа ден қой-
ғанда Құдайберген жұлқынып ортаға шықты:
Келін боп бұл ауылға Сара келді,
Қолына домбырасын ала келді.
«Төлімен Тасыбайды көбейтсем» деп,
Ішіне бір баласын сала келді.
Сонда Сара Құдайбергеннің атасы бардам адам бол-
ғанын, өзі шаруаға қырсыз, əкесінің жиғанын шашып
болып, тамағын елден асырап жүрген қаңғыма екенін
бетіне басты. Көбінесе Ермек, Түбек дегендердің отынын
жарып, малын бағып күнін көретін. Сара олардың екеуін
де алқалы тойда айтысып жеңген. Олардың алдында
есекке мінген баладай жыбырлайтын Құдайбергеннің
құтырғанын түсінбеді. Жиналған топтың артқы жағынан
көзімен ата қарап, айызы қанған Арнайды аңғарды. «Е,
білдім айтақтаушың кім екенін» деді де, төпелете жөнелді:
Құл-қатын сорпасына күпті болған,
Еліңде Ермек, Түбек мықты болған.
Сара саңлақ
283
Балам түгіл төсімде емшегім жоқ,
Еліңде қызың көп пе жүкті болған?
Күй тартсам бал тамады бармағымнан,
Бассам теңіз ойылад салмағымнан.
Бір тарпып ақ тайлақша тастар едім,
Атаңның қорқып тұрмын аруағынан.
Артыңда айтақтаған Арнай ма еді,
Соңымнан қуып жүрген қайтпай кегі.
Өсекке еріп білдей болыс басыменен,
Ұсақтығын танытты – ұсақ тегі.
Көпшілік шу етті. Бекбайдың қарапайымдылығын
сый лайтын жігіттер жағы:
– Өсек тасығанша өлгені жақсы да!
– Тфу, қара жер!
– Айтысты күллі қазаққа таратамыз, беттері күйсін!
– Неғып тұрсыңдар, əлі де айыздарың қанған жоқ па,
жоғалыңдар, – деп көтерілді. Беделсіз болыс не десін,
бармағын тістеген қалпы ығысып шыға берді. Арнай
болыс қашпас па еді, қалың жалайыр ішінде өз еліндегідей
ешкімге қамшы үйіре алмасын сезінді. Тойдың қадірлі
қонақтары батыр Ақшабек, шешен Керімқұл, жас ақын
Қы дыралылар сазайын бермей тұрғанда қараларын
өшірді.
...Төскейде малы, төсекте басы қосылған үйсін мен
найман қатар құрметтеген Сара өзін біраз жыл сергек
ұстады. Енесі Қамқа бəйбішенің орны бөлек, баласынан
кем көрмеді. Бекбай болмай қалғанда, тойларға өзі ертіп
барады. Қамқа олардан бес немере сүйді. Жалған дүние
Сара саңлақ
284
кімді бар мақсатына жеткізген, əйтсе де Сара үшін əмең-
герлік, түрлі өсек-аяңнан арылған жаңаша тіршілік
парақтары ашылды.
...«Әбіш қайтыс болыпты» деген суық хабар құлағына
тиген Әріп байыз тауып отыра алмады. «Жасаған-ием,
науқасшаң деп еді, жас ғұмыр ақыры үзілген екен-ау!» деп
күрсінді. Жақсылардың өмірі қысқа келетіні несі. Орысша
оқыған жігіт жастайынан ел арасындағы дау-дамайларды
шешуге араласып, жұртына қамқор боларлық айбынға
айналып қалған. Соңғы кезде Верныйда қызмет істейтін.
Анау жылдары ғой, Абайдың үйінде əділетсіздіктің
аранына түскен ержүрек Базаралы, Оразбай мен шешен
Жиреншелер бас қосқанда:
– Сыбанның жас перісі өлең айт! – деп қоймаған соң
Әріп домбырамен бірталай сілтеген. Аяғында қанша
батыр, барымташы болса да Құнанбай мен Тəкежан
төңірегіндегі апайтөстердің айласынан аса алмай,
қуғындалып, өштерін байдың тоқалын жағалаудан
алғанын əзілдей отырып қағытқан. Өлең былай біткен:
Жасыңда шепті бұздың жаудан қашпай,
Ер болып өсіп едің адам аспай.
Балағаз, Базаралы бірге шықтың,
Бірігіп тұлпар аттай тізе ашпай.
Ер едің мықты ат кетпес тақымыңнан,
Қатты, қайсар кетуші ең ақылыңнан.
Тірі сынап секілді жұрт қозғалды,
Кім опа көрер дейсің жақынынан.
Мұзбалақ қыран едің бұлғын ілген,
Сара саңлақ
Достарыңызбен бөлісу: |