title: Саясаттану

text:
ОҚУ ҚҰРАЛЫ
Б. ӨТЕМІСОВ, Қ.ҚАРАБАЛА
САЯСАТТАНУ
АҚТӨБЕ 2011
2
ББК 66я73
Ө-75
Қазақстан Республикасы білім және ғылым Министрлігінің
Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университеті жанындағы
Республикалық оқу-әдістемелік кеңесі мақұлдап (РУМС),
баспадан шығаруға ұсынды.
№ 1 хаттама, 2009 ж. 19 қараша.
Ө-75 Саясаттану
ISBN 9965-526-55-9
«Саясаттану» оқу құралы саясаттану пәніне арналған. Бұл еңбектің
мазмұны саяси білімдердің даму тарихындағы ежелгі заманнан бергі бүгінгі
күнге
дейінгі
сан
алуан
саяси
ойшылдардың,
ғалымдардың
тұжырымдамаларына негізделген. Оқу құралында әрбір күрделі саяси
теориялық мәселе бойынша көлемді және түсінікті түрде анықтамалар, белгілер
келтірген. Әрбір саяси процестің зерттелуі Қазақстанның саяси өмірімен тығыз
байланыстырылып көрсетілген.
Оқу құралы жоғары, арнаулы оқу орындарының оқытушыларына,
студенттерніне жән саяси мәселелермен шұғылданатын оқырман қауымға
арналған.
ББК 66я73
Ө -75
Ө 0801000000
00(05) – 09
Пікір жазғандар:
А.С.Балапанова – саяси ғылымдарының докторы, профессор
(Әл-Фараби атындағы ҚҰУ, философия және саясаттану факультеті)
Ә.С.Қайдарова – саяси ғылымдарының кандидаты,
(Әл-Фараби атындағы ҚҰУ, философия және саясаттану факультеті)
ISBN 9965-526-55-9
Б.Өтемісов, 2011
3
АЛҒЫ СӨЗ
Адамзаттың немесе әрбір қоғамның өмірі көптеген салалардан тұрады.
Мысалы, экономика саласы, мәдени сала, рухани сала және тағы басқалары.
Әрбір салада үнемі дамып отыратын өзіне тән білімдер қалыптасып, осы
білімдер кейін ғылымға айналып, қоғамның қарқынды дамуына негіз болады.
Қоғамдағы осындай салалардың бірі – саяси сала. Саяси салада да
мыңдаған жылдар бойы жинақталған саяси білім қалыптасқан. Саяси ойлар,
саяси идеялар, саяси тәжірибе – жинақтала келіп саяси ғылымның
қалыптасуына негіз болды. Сөйтіп, басқа ғылымдармен қатар саясаттану да өз
алдына дербес ғылым болып бөлініп шықты.
Саяси ғылым немесе саясаттану көптеген өркениетті елдермен бірге
Қазақстанда да мемлекеттік білім беру үлгісі бойынша қоғамтану ілімдерінің
қатарына академиялық пән ретінде енгізілді. Қазіргі кезеңде саясаттану - бүкіл
дүние жүзі ғалымдары мойындаған, өмір елегінен өткен саяси процестерді жан
– жақты зерттейтін ғылым.
Саяси ғылым қоғамдық және саяси құрылыстың мән-мағынасын терең
түсініп білуге, жеке адамның қоғамда алатын орнын, атқаратын міндетін
айқындауға, олардың сан түрлі құқықтары мен бостандықтарын дұрыс
пайдалануға мүмкіндік береді. Саяси ғылымның басты объектісі – қоғамның
саяси саласы және ондағы саяси құбылыстар мен процестер. Бұл ғылым
жалпыадамзаттық
игіліктерге
негізделген
демократиялық
тәртіптерді
құрметтеуге, ортақ саяси мәселелерді ұжымдасып шешуге үйретеді, тұлғаның
өз мақсаттарын мемлекет деңгейінде іске асырудың жолдары мен әдістерін
дұрыс таңдай білуге, демократиялық нормалар мен қоғамдық институттарды
қалыптастыруға көмектеседі.
Саяси ғылымның басты мақсаты – қоғамда әлемдік деңгейдегі
демократиялық саяси мәдениет қалыптастыру, онсыз, саясаттанудың
тұжырымдамалары бойынша, демократиялық қоғам орнатудың өзі де екі талай
деп есептелінеді.
Қоғам мүшелерінің саяси мәдениетінің жоғары деңгейде болуы, осы
арқылы саясатқа белсенді араласып, ұтымды шешім қабылдауы өздігінен
туындамайды. Тұлғаның саяси өмірдегі өз орнын ұғуы және осы өмірдің
субъектісі болуы үшін оларға жүйелі түрде саяси білімдер теориясын, олардың
даму тарихын игеріп, саяси үрдіс қатынасу жолдарын оқып үйренуі қажет.
Осы тұрғыдан қарағанда біз ұсынып отырған оқу құралының маңызы
ерекше деп есептейміз. Бұл еңбектің мазмұны саяси білімдердің даму
тарихындағы ежелгі заманнан бүгінгі күнге дейінгі сан алуан ойшылдардың,
ғалымдардың, қоғам қайраткерлерінің тұжырымдамаларына негізделген.
Авторлар әрбір күрделі саяси теориялық мәселе бойынша нақты тәжірибеден
туындайтын
ұғымдарды,
анықтамаларды,
тұжырымдамаларды
жас
оқырмандарға, студенттерге қарапайым түсінікті түрде баяндауды мақсат етті.
Біздің ойымызша, бұл оқу құралының тағы бір ерекшелігі - әрбір саяси
үрдістің зерттелуі Қазақстанның саяси өмірімен тығыз байланыстырылып
көрсетілуі. Қазақ халқының тарихындағы саяси үрдістердің көрінісі, туған
4
еліміздің әлемдік саяси мәдениетке қосқан үлесі және Қазақстанның егемендік
алғаннан бергі болып жатқан өзгерістері жан – жақты ескеріліп, жаңа
мәліметтермен толықтырылған.
Осы оқу құралын қазіргі білім беру саласындағы сұранысқа үн қосып,
уақыт талабынан туындаған еңбек деп те есептейміз. Себебі бұрын да, қазіргі
уақыттың өзінде де оқу орындарының қазақ бөлімінде оқитын студенттер үшін
қазақ тіліндегі саяси әдебиеттердің, соның ішінде саяси білім мен оның тарихы
бойынша жетіспей келгені мәлім. Авторлар осы мұқтаждықты өтеуді де
ескерді.
5
І тарау
САЯСИ БІЛІМДЕР ТАРИХЫ ЖӘНЕ САЯСАТТАНУ
ҒЫЛЫМЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ
1.Мифологиялық саяси идеялардан саяси ғылымға дейін
Саяси ғылымның негізін қалаушы - гректің ұлы ойшылы, философ
Аристотель
1
болатын. Бұл ойшыл өз заманына дейінгі саяси ойларды зерттеп,
аса маңызды ғылыми тұжырымдамалар жасады. Аристотельдің бұл еңбектері
саяси ғылымның дамуына осы күнге дейін зор әсерін тигізіп келеді.
Саяси ой-пікірлердің, білімдердің даму тарихы Аристотельге дейін де
ұзақ уақытты қамтиды. Жалпы саяси білімдердің дамуы үш кезеңге бөлінеді:
мифологиялық, діни және ғылыми. Мифологиялық кезеңнің өзінде-ақ ежелгі
адамдар тайпаның, қауымның, қоғамның дамуы адамдардың қасиеттерімен
тікелей байланысты екенін түсінеді. Өзінің қауымына ерекше қызмет еткен
тұлғаларды Ежелгі Грекияда құдайларға айналдырды (Кронос, Зевс, Посейдон
және т.б.). Ол кезде барлық әлеуметтік-саяси құрылыс, мемлекет құдайдың
құдіретімен жасалады және дамиды делінді. Ежелгі Грекияда рухани күштердің
мүмкіндіктері де қасиетті адам қалыптастыруға бейімделді. Олардың
түсінуінше қасиетті адам болудың айғағы – тұлғаның өз қауымының өміріне,
өзінің табиғи орталығына бейімделіп қалыптасуы. Географиялық ортаның
саясатқа ықпал етуі туралы түсінік ежелгі гректердің мифологиялық
дастандарында кең орын алған. Ал бұл елде өркениеттің қалыптасуына негіз
болып айналадағы теңіздер саналған.
Мысалы, Гомердің «Илиада» поэмасының кейіпкері Ахиллестің қоршаған
ортаның қасиетті күшін бойына сіңірмеген бір-ақ жері - өкшесі, ақырында оның
қаза болуына себеп болады. «Илиада» поэмасында қоғамдық өмірдегі көсемнің
алатын орны да белгіленген. Көсем Агамемнонның қаза болуына себеп болған
оның тәкаппарлығы. Бұл да басқаларға өнеге, көсем тәкаппар болмауы тиіс.
Гомердің тағы бір поэмасы «Одиссеяның» басты кейіпкері - Одиссей батыр, әрі
ел басқарушы. «Бірақ ел басқарушы болу үшін тек ғана батырлық жеткіліксіз,
оған ұқыптылық, тапқырлық, сақтық та керек» деген пікір «Одиссея»
поэмасының негізгі идеясы. Адамдар қауымы, ел, қоғам қандай болуы керек?
Осыны танып - білу үшін мифтік кезеңнің өзінде басқа ежелгі елдерде де
қуатты мемлекетті, қасиетті адамдарды, олардың арасындағы үйлесімді қарым-
қатынасты бейнелеу үшін ертегілер, аңыздар, поэмалар шыққан. Мысалы,
ежелгі Қосөзенде «Гильгамеш туралы дастан», Үндістанда «Махабхарата»,
«Рамаяна», Қытайда әлеуметтік қатынастарға «дао» жолын енгізу тағы с.с.
Көне заманда саяси ілімдердің қалыптасуы жалпы адамзат тарихының
алғашқы діни-мифологиялық түрінен рационалдық-логикалық деңгейімен
ұштасады.
1
Осы оқу құралына теориялық негіз болған ойшылдар мен ғалымдар туралы мәліметтер кітаптың
соңында алфавит бойынша берілген.
6
Көне египеттіктердің, қытайлықтардың, үнділердің, вавилондықтардың,
еврейлердің, парсылардың, гректердің және римдіктердің әлеуметтік-саяси
алғашқы түсініктері діни сипатқа көше бастады. Бұнда орын алып отырған
билік пен тәртіп құдайдан туындайды деген түсінік басым болды. Сөйтіп, біздің
заманға дейінгі І мыңжылдықта мифологиялық идеологияда өзгеше бетбұрыс
басталды. Бұл діни кезеңнің басталуы болды. Мысалы, буддизм діні бақытқа
сегіз тарапты жол апарады, атап айтқанда: шынайы сезім, дұрыс шешім, дұрыс
сөз, дұрыс іс, дұрыс өмір, дұрыс күш жұмсау, дұрыс ой, дұрыс зейін қою деп
есептеді (Чаттопадхай Х.Индийский атеизм. М., 1973). Осы жолдар арқылы
жалпыға бірдей азаптан арылып, жан рахатына жетуге болады деген ойлар
орнықты.
Біздің заманымызға дейінгі дәуірдің өзінде-ақ Қытайда, Парсыда,
Грекияда саяси білімдердің дамуындағы мифологиялық-діни көзқарас ғылыми
көзқараспен ұштаса бастады. Мысалы, ежелгі Қытайдың саяси ойларында
рационалдық тенденцияның көрінісі ретінде легистерді атауға болады (б.з.д.
УІІ-ІУ ғғ.). Олар өндіріс пен сауданың бірқатар салаларында мемлекеттік
монополияны негіздеу қажеттігін айтты. Легизм өкілдері қоғам өмірі мен жеке
адам
тіршілігінің
барлық
жақтарын
реттеуге
мүмкіндік
беретін
орталықтандырылған қатаң, авторитарлық мемлекет құру қажет деп санады.
Ежелгі Парсыда ақсүйек Мегабиз және патша Дарий қоғамдағы
еркіндіктің артықшылықтарын көрсетіп, барлық билік бір қолға шоғырланған
монархияны сынайды.
Ежелгі Грекиядағы кең көлемдегі саяси-құқықтық түсініктердің
қалыптасуы Перикл, Пифагор, Гераклит, Демокрит және софистердің
есімдерімен байланысты. Құқық, саясат, мемлекет туралы ілімдер Сократтың,
Платонның, Ксенофонттың еңбектерінен айқын көрінеді.
Орта ғасырларда басқа аймақтарда, әсіресе Еуропада саяси білімдердің
дамуы біраз қиындықтар кешті. Еуропада бұл кезеңнің саяси тұжырымдары
діни сипатта болды. Бұның басты себебі:христиан шіркеуі билік үшін кұресте
үстемдік көрсетіп, зорлық-зомбылық жасап, халықты діни соғыстарға
ұшыратты. Ғылым христиан, кейін католик дінінің қызметшісіне айналып
қарқынды дами алмады. Қоғамның осындай саяси жүйесін насихаттаушылар
Ұлы Василий, Иоан Златоуст, Григорий Нисский,Ориген христиандық
әлеуметтік-саяси идеяларының «әкелері» және «ұстаздары» деп аталды. «Билік
жүйесінен басқа барлық адамдар өмірдің бишаралары»деген көзқарас
қалыптасты.
Орта ғасырдағы ойшылдардың ішінде Фома Аквинский ерекше орын
алады. Басты еңбегі – “Теологияның жиынтығы”.
Фома Аквинский: «заң - белгілі мақсатқа сәйкес тиісті тәртіпті
айқындаушы ереже», адам үшін бұл ереже «рахат» деп түсінді. Фома билік
құдайдан туындайды деп тұжырымдайды. Ал «Құдай жауыздықтың емес,
қайырымдылықтың көзі, сол себепті билікті құрайтындардың бәрі
мейірімділіктен туындайды, Құдайдан шығады, ал жамандықтың бәрінің шығу
тегі адамдардан» деп түсіндіреді Аквинат.Фома монархияны жақтады, оның
ойынша, саяси монархия шіркеуге, папаға емес, заңға сүйенеді.
7
Келесі құдайшыл ойшыл орта ғасырлық Мартин Лютер (1483-1546).
Оның еңбектерінде әртүрлі таптардың наразылығы көрініс тапты, олар: серілік
құрушылар, қала тұрғындары, князьдар мен төменгі дін иелері өкілдері
арасындағы келіспеушіліктер
Римдік-католик дініне қарама-қарсы Лютер адам және оның зайырлы
өмірі негізінен күнәлі деп қаралмауы тиіс екендігін дәлелдеуге тырысты. Ол
адам мен құдай арасындағы шіркеу мен дін иелерінің жарастырушылық ролін
теріске шығарды. Лютер өзінің міндетін алғашқы христиандыққа қайта оралу
деп есептеді, бірақ бұл жолды тек дін саласында жүргізуді уағыздады.
Лютердің саяси іліміндегі негізгі тезис – екі әлемнің болуы.
Христианшыл Лютердің пікірі бойынша, адам бір мезгілде екі әлемде: рухани
(аспандағы) және нәрселік (жердегі) әлемде өмір сүреді.
Саяси білімдер дамуының ерекше маңызды кезеңі – Қайта өрлеу дәуірі.
Қайта өрлеу дәуіріндегі саяси - әлеуметтік ғылымдардағы жарқын
жұлдыздардың біріне италиялық Никколо Макиавелли жатады. Оның саясатқа
байланысты
шығармалары:
“Тақсыр”(«Государь»),
“Соғыс
өнері”,
“Флоренцияның тарихы”.
Макиавелли діни саясатқа қарсы шықты. Шындықтың белгісі – сенім
емес, тәжірибе деп білді. «Адамдар мен қоғамның өмірі, тағдыры құдайдан»
деп күтіп отырмай, саяси ойды, саясатты қоғамдағы мәселелерді шешуге
бейімдеу керек. Адамдардың өмірін жақсарту үшін «елді басқаруға қабілеті бар
билік, мемлекет ұйымдастыру керек» – деп түсініп осы мақсатқа жеткізетін
әртүрлі әдіс-тәсілдерді көрсетті. Макиавелли саяси ғылымның мәнін, қызметін,
мақсатын айқындауға жол ашты.
Макиавеллидің шығармаларында саяси ойдың басқа да көптеген
мәселелері зерттелді. Мысалы, табиғат жағдайының адамдардың мінез-құлқына
әсері, мемлекетті басқару түрлерінің алмасу заңдылықтары туралы бағалы пікір
айтты.
Макиавелли халық пен меншік иелерінің арасындағы мүдделердің
қарама-қайшылығын көрсетті. «Адамдар табиғатынан жауыздықпен жаралған,
саясатпен айналысушы ең алдымен осыны ескеруі қажет» деп есептеді.
Италиялық ғалым бір орталықтан басқарылатын мемлекетті жақтады.
Оған мемлекеттің тұтастығын әлсіретіп күйрететіннің бәрі жат, жамандық
болып көрінді. Алауыздықтың, бақталастықтың себебі болатын дворяндар мен
шіркеуге қарсы болды.
Макиавелли мемлекетті негізгі екі түрге: монархия мен республикаға
бөліп, “Тит Ливидің бірінші онкүндігі жөнінде ойлар”атты еңбегінде
республиканы монархиядан жоғары қояды. Ең ұтымдысы - республика: билікте
халық өкілдері, ақсүйектер мен сайланбалы мемлекет басшысы болуы
керектігін көрсетті. Макиавеллидің пікірі бойынша республикада еркіндік пен
теңдікті жеңіл жүзеге асыруға болады.
Макиавеллидің көптеген ой-пікірлерінің ішіндегі саяси білімдер дамуына
қосқан үлкен үлесі – саяси мәселелерді діни, жалпы этикалық - философиялық
көзқарастан ажыратып, бөлек сала ретінде түсіндіріп саяси ғылымды біздің
қазіргідей түсінуімізге жол ашуы.
8
Макиавеллиден кейінгі кезеңде саяси ғылымның дамуы тәжірибе мен
ғылыми көзқарасқа негізделді. Нәтижесінде саяси салаға мыңдаған ғалымдар,
ойшылдар өздерінің ой-пікірлерін, идеяларын, тұжырымдамаларын ұсынды,
жаңа жағдайларға бейімделген институттар пайда болады.
Саяси зерттеулердің даму нәтижесінде ХІХ ғасырдың екінші жартысында
саясаттану өз алдына жеке пән болып қалыптасты.
1857 жылы АҚШ-тың Колумбия колледжінде (кейін Колумбия
университетіне айналды) профессор Фрэнсис Либер “Тарих және саясаттану”
кафедрасын ашты. Яғни, саясаттану ғылымы тарихта алғашқы рет академиялық
пән мәртебесін алды. Осы колледжде 1880 жылы саяси ғылымның жоғары
мектебі құрылды.
Саясаттанудың қоғам өміріндегі рөлінің өсуіне байланысты 1880 жылы
АҚШ-та “Саяси ғылымдар” атты журнал шықты.
1872 жылы АҚШ-тағы сияқты Францияда да мемлекеттік аппаратқа
арнайы қызметкерлер дайындайтын саяси ғылымдар мектебі жұмыс істей
бастады.
1889 жылы АҚШ-та «Саяси және әлеуметтік ғылымдар» академиясы,
1903 жылы «Америкалық саяси ұйымдар ассоциациясы» құрылды. Қазіргі кезде
осы ассоциацияның құрамында бірнеше бөлімдері, мыңдаған мүшелері бар.
ХХ ғасырдың басында саясаттану жеке академиялық пән ретінде толық
бөлініп шықты. Бұл ғылымның халықаралық мәртебе алып, толық
қалыптасуына ЮНЕСКО-ның басшылығымен 1949 жылы құрылған «Саяси
ғылымдар халықаралық ассоциациясының» қосқан үлесі жоғары.
Сөйтіп, саяси ғылым халықаралық статусқа ие болды. Бүгінгі таңда
Америка, Еуропа, шығыс елдерінің барлық жоғары оқу орындарында
саясаттану жеке пән ретінде барлық факультеттерде міндетті түрде оқытылады,
ал әлемнің ең ірі университеттері саясаттанушы мамандарын дайыдайды.
Мысалы, АҚШ-та саясаттануға мамандандырылған 30-ға жуық сала бойынша
білім беріледі. Көптеген өркениетті елдерде бұл ғылымның қолданбалы түрінің
қалыптасуы кең өріс алған.
Бұрынғы Кеңес өкіметі саясаттануға «халыққа қарсы», «буржуазиялық
ғылым» деп айдар тағып, оқытпаған болатын. Кеңес өкіметі шын мәніндегі
саяси сауатты мамандар даярлауға мүдделі болмады, себебі мемлекеттің саяси
билігінің өзі демократиялық (халықтық) емес болатын.
Қазақстанда саясаттану пәні 1991 жылдан бастап оқу орындары
бағдарламасына енгізілді. Қазір Қазақстанның барлық жоғары оқу
орындарында бұл ғылым жеке пән ретінде оқытылуда.
2.Қазақ даласындағы саяси пікірлердің қалыптасуы.
Қазақ қоғамында да саяси ой-пікірлер қалыптасуының түп тамыры ерте
замандарға барып тіреледі. Мысалы, Қазақстан жерін қола дәуірінде
мекендеген андроновшылар мен сақтардың қауымдық-саяси қатынастар
туралы ойлары мифологиялық деңгейде болған. Мысалы, андроновшылар «о
дүниелік өмір» жер бетіндегі тіршіліктің жалғасы деп есептеді. Олардың
9
аңыздары бойынша ажал құдайы Яманы «өлікті матаушы» деп атады.
Андроновшылардан сақтарға «отқа табынушылық» және «аң стилі» ұғымдары
жалғасты.
Саяси білімдер дамуының мифологиялық кезеңіндегі сақтардың билік
жөніндегі ұғымын патшалардың дулығасының (қола мен алтыннан жасалған
әшекейлі бас киім) білдіруі осыған нақты мысал бола алады. Бас киімнің
алдыңғы жағындағы күн белгісі – күллі космостың тұтас бейнесі, төрт қанатты
пырақ пен төрт алтын жебе – бұл күн өз жолымен жүргенде айналып өтетін
барша үш дүние мен жалғанның төрт бұрышын түгел билейтін өктемдіктің
өзгеше бір белгісі. Бас киімнің алдыңғы жағын сақтар жалғанның шығыс жағы,
артқы жағын – батыс жағы деп есептеген.
Осындай тәжді кигізу көсемге күллі космосты билеуді тапсырды деген
түсінік білдірген. Көсем – дүниенің кіндігі, оның орталығының бейнесіндей
болған, ал оның киіміндегі нышандардың бәрі мифологиялық ұғымдар
Саяси білімдердің мифологиялық кезеңіндегі Іле өлкесіндегі сақ
тайпаларын ығыстырып жаңа тайпалық одақтар құрған - үйсіндер. «Қарғалы
диадемасында» бейнеленген қоғамдық ой-пікір бойынша: әлемді басқарушы
құдайлар, құдайлардан кейінгі адамға жан беруші әйел, құдайлар мен
адамдардың арасындағы байланыс күші жануарлар, ал барлық тірі жандарға
өмір нәрі болатын өсімдік, жасыл табиғат деп түсінген.
Негізінен, Қазақстан жерін мекендеген тайпалардың қоғамдық-саяси ой-
пікірлерін білдіретін тұтас сақталған аңыздар, мифтер өте аз, жазба деректер де
жоқтың қасында. Бұл тайпалардың көшпелі өмір-салтымен де байланысты,
себебі тайпалардың мекен-жайлары бытыраңқы болса, әр тайпаның діни
түсініктері де әр түрлі болды. Барлық тайпаларға ортақ, біртұтас діннің
қалыптаспауы себебінен андроновшылар, сақтар, үйсіндер табиғаттың өздеріне
жағымды, қасиетті күштеріне табынуды күшейте түсті. Сондықтан Ежелгі
Грекиядағы сияқты «этикалық парыздарды» насихаттайтын мифологиялық
аңыздар туындаған жоқ. Бұл тайпалардың әлеуметтік тәртібі, саяси ойы және
құрылымдары өткен ұрпақтардың салт - дәстүр тәжірибесіне, күнделікті өмір
практикасына негізделді. Сол себептен Қазақстан территориясын мекендеген
тайпалардың саяси білімдерінің үш түрі: мифологиялық, діни және
практикалық қатар дамыды деуге болады. Саяси өмірдің жедел өзгеруі саяси
сананың дамуына әсер етті. Сондықтан бұл тайпалардың саяси санасы
мифологиялық деңгейден рационалдық танымға тез ауысты.
Қоғамдық жүйенің дамуындағы осындай ерекшеліктер Қазақстан
территориясын мекендеген ежелгі тайпалардың өміріндегі алғашқы қауымдық-
саяси қатынастардың қалыптасуына негіз болып, ұжымдық меншіктің шығуы
ру мүшелерінің арасындағы байланысты нығайтты. Барлық мәселелерді тайпа
мүшелерінің жиналысы шешіп отырды. Жиналыста ру басшыларын сайлап,
немесе орнынан босатты және рудың салт-дәстүрлерінің қатаң сақталуын
қадағалады. Айыптылар халық алдында жазаланды.
Таңғаларлық жағдай - ежелгі заманның өзінде-ақ Евразия даласында
демократияның айқын көріністері өмірге келген.
10
Сақтардың әлеуметтік құрылысының осындай деңгейге көтерілуіне екі
себеп әсерін тигізді: біріншіден, мүлік теңсіздігінің пайда болуы қоғамның
әлеуметтік жіктелуін күшейтсе, екіншіден, тайпалардың арасындағы
қақтығыстар, соғыстар жиіленді. Бірнеше тайпалар бірігіп, жауынгерлер
қауымына айналды. Ел басқаруға қабілетті басшылар қажет болды. Енді
көсемдер жауынгерлердің арасынан таңдалып алынатын болды. Әртүрлі
сайыстардағы ең мерген жауынгер өзгелерге билік жүргізуге құқық алды. Бірақ
тек ғана мергендік патша болу үшін жеткілікті болған жоқ, оған басқа да
қабілеттілік қажет болды. Мінеки, сондықтан да Есік қорғанына жерленген
адам («Алтын адам») әрі жауынгер (бұған қару-жарақ, оның ішінде алтын садақ
куә), әрі абыз (басына кигізілген ерекше шошақ бөркі), әрі мал иесі (қабір ішіне
бақташының ұзын өрме қамшысы қойылған) болып есептеледі.
Сонымен, бүкіл тайпа мүшелері сайлаған тайпа көсемі – бас қолбасшы
болды. Сақ тайпаларында патшалар сайланатын, яғни, билікті мұра ретінде
алған жоқ. Бірақ олар жауынгерлердің арасынан ғана сайланатын еді. Осы
себептен бұл кезең әскери-демократия құрылысының пайда болған кезеңі
болып саналады.
Үйсіндерде таптық қоғамға тән қатынастар тез қалыптасты, әлеуметтік
теңсіздіктің пайда болуы, тек малға ғана емес, жерге де жеке меншік орнатты.
Бұл мемлекет қалыптасуының алғашқы белгілері болатын.
Б.з. ІІ-ІІІ ғасырларда Ферғанадан Арал теңізіне дейінгі Сырдарияның
бойын толығымен бақылауға алған қаңлылар мемлекеттік дәрежеге жетіп,
қоғамдық билік жүйесін жаңартуға талаптар жасады. Қаңлы тайпаларында
билік мұрагерлікпен әкеден балаға беріліп отырды. Яғни, монархия,
абсолютизм қалыптасты. Билік туралы білімнің даму нәтижесінде қаңлылар
патша билігінің жанынан ақсақалдар кеңесін құрып, билікті бөлісу
ұстанымына бір қадам жақындай түсті. Ақсақалдар кеңесінің құрамына ру
басшылары, әскери көсемдер кірді. Бұл билік өздеріне берілген өкілеттілікті
пайдаланып, бұқараны бағынышта ұстады, бірақ азшылықтың көпшілікке
үстемдігін заңдастырды.
Осындай билік жүйесінің әсерінен болар, қаңлылар арасында
ақсақалдарды құрметтеу, ата-баба аруағына табыну, оларға арнап құрбандыққа
мал шалу сияқты діни сенімдер қалыптасты. Қазіргі кездегі қазақ халқындағы
ата-бабалардың аруағына бас ию салты қаңлылардан жалғасқан дәстүр болуы
да мүмкін.
Біздің заманымыздағы І ғасырдан бастап төрт-бес ғасырдай Қазақстанның
жерін мекендеген «халықтардың ұлы қоныс аударуы» деген атпен белгілі
құдіретті ғұндар да қоғамдық-саяси қатынастар туралы білімдердің дамуы
нәтижесінде, қаңлылардың Ақсақал кеңесі билік жүйесін Халық жиналысымен
толықтырды. Деректі мәліметтерге қарағанда, ғұндар 24 руға бөлінген, олардың
басында ағамандар тұрған. Ағамандар кеңесі мен халық жиналысы бірігіп
жұмыс істеген. «Ғұндардың жыл сайын үш рет Лунциде бас қосатын әдеті бар
еді, онда жылдың бірінші, бесінші және тоғызыншы айында ағамандар
мемлекет істері жөнінде кең отырып кеңескен» («Қазақстан тарихы». Очерктер.
Алматы. 1994 ж., 54 бет).
11
Ғұн тайпаларының мемлекеттік дәрежеге жеткенін айқындайтын тағы бір
дерек – ғұндар қоғамында заң орнына жүрген бірнеше ережелер шығарылды.
Мысалы, б.з.д. ІІІ ғасырда ғұн тайпаларының басшысы (шаньюй) Моденің заңы
әскери тәртіпке мыңбасы, жүзбасы, онбасы жүйесін енгізді.
Шаньюй Лаошан халықтан салық жинау үшін арнайы ереже (кадастр)
шығарып, тұрғындарға, мал басына, жерге санақ жүргізді.
Сақ, үйсін, ғұндар, қаңлы кезеңдерінде қалыптасқан қоғамдық-саяси ой-
сана, дәстүрлері құдіретті Түрік қағанаттары мемлекетінің орнауына негіз
болды. Оған нақтылы дәлел - ғасырлар қойнауынан бүгінге жеткен «Күлтегін»
ескерткіші. «Күлтегін ел үшін күндіз тыным таппаған, түнде ұйықтамаған,
елдігін орнатып, жерін ұлғайтқан» деп жазылған осы ескерткіште. Тасқа қашап
жазылған сөздердің негізгі мазмұны: мәңгілік ел орнатамыз деп өмір кешкен,
сол үшін заманының ұлы империясы – Түрік қағанатын құрып, келешекке
осыншама байтақ жерді, таусылмайтын байлықты, тозбайтын дәстүрді
қалдырып кеткен Бумын, Істемі, Елтеріс, Құтлығ, Білге қағандар, дана Түй-
ұқық, айбынды Күлтегін бәрі де құдіретті, ақылды, білікті қағандар. Бұл сөздер,
біріншіден, кейінгі ұрпаққа жазып кеткен тарихи өсиет-өнеге болса, екіншіден,
«Күлтегін» ескерткішінде «ашты тойындырған, жалаңашты киіндірген, азды
көп қылған, кедейді бай еткен, тату елге жақсылық жасаған» деп жазылған
сөздер ел басқарушы құрамының оқшауланып, саяси билік жүйесіне айналып,
өз еліне, халқына қызмет етуді міндет ретінде мойындау түсінігінің
қалыптасқанын айқындайды.
Байырғы түрік даналары иелік еткен дәстүр де, қалыптасқан қоғамдық-
саяси қатынастар жүйесі де ең алдымен қазақ халқына мирас болып қалған еді.
Саяси білімдер даму тарихының көркем бейнесі, түркі халқының
феодализм кезіндегі әскери және саяси жағдайын шынайы суреттейтін тарихи-
этнографиялық туындысы, түрлі оқиғалардың басын біріктіріп жырлайтын дала
кемеңгерлерінің ертедегі дәстүрін бізге жеткізе алған құнды ескерткіші деп
айтуға болатын ғажайып эпос -«Қорқыт ата кітабы».
Көркемдігі ерекше шығарманы ұрпағына мұра етіп қалдырған ұлы тұлға -
Қорқыт бабамыз орта ғасырдағы Оғыз қағанатының (ІХ – ХІ ғғ.) ерлігін
жырлайды. Эпос Оғыз қағанатының құрылымы мен оны басқарған лауазым
иелерінің міндетін анықтауға толық мүмкіндік береді. Сонымен қатар, «Қорқыт
ата кітабының» орасан зор маңыздылығы, Оғыз қағанатының ғана емес,
бірнеше ғасырларды қамтитын сақ заманынан бергі түрік қағанатының басқару
жүйесін айқындауға мүмкіндік береді.
ІХ ғасырдан бастап Қазақ жерінде саяси білімдердің рационалдық
деңгейге көтерілуіне жағдай туды. Осы кезде Қазақ даласында бірінен кейін
бірі ортағасырлық феодалдық қарлұқ, оғыз, кимек, қарахан, қарақытай, қыпшақ
мемлекеттері қалыптасты. Олардың бәрінде толық мемлекеттік деңгейге
жеткен басқару жүйесі қалыптасты. Екі фактор әлеуметтік топтардың
бірлестігін нығайтуға негіз болды. Олар, біріншіден, этникалық тегі жағынан
қоғамдық топтардың басым көпшілігі түрік тілдес болып, осы мемлекеттердің
көпшілігі
түрік
тіліне
бейімделді.
Екіншіден,
қоғамдық
топтар
шаруашылықтың бір түрімен – мал шаруашылығымен айналысуы біртұтас
12
этностың қалыптасуын жақындатты. Маңыздылығы орасан зор болған тағы бір
фактор – Қазақстанның жеріне ислам дінінің тарауымен байланысты 893 жылы
Таразда ашылған алғашқы мешіттен бастап араб тілі, жазуы, мәдениеті тарады.
Қазақстанның оңтүстігінің Араб халифаты империясының құрамына қосылуы
Түргеш, Қарлұқ, Қарахан мемлекеттерінде феодалдық мемлекеттіліктің үлгісін
жетілдірді. Осы факторлардың барлығы мәдениеттің, білімнің, ғылымның,
оның ішінде саяси ғылымның дамуына негіз болды.
Сол кездегі Қазақ жеріндегі саяси ғылымға мол мұра қалдырған
ойшылдар: Әл-Фараби, Жүсіп Баласағұн, Махмұд Қашғари, Ахмет Яссауй
болды.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sayasattanu.html#І_тарау_САЯСИ_БІЛІМДЕР_ТАРИХЫ_ЖӘНЕ_САЯСАТТАНУ_ҒЫЛЫМЫНЫҢ_ҚАЛЫПТАСУЫ__1.Мифологиялық_саяси_идеялардан_саяси_ғылымға_дейін

title: Саясаттану


url: http://emirsaba.org/sayasattanu.html#Қайта_өрлеу_дәуірі_._Қайта_өрлеу_дәуіріндегі_саяси_-_әлеуметтік_ғылымдардағы_жарқын_жұлдыздардың_біріне_италиялық_Никколо_Макиавелли

title: Саясаттану


title: Саясаттану және Әлеуметтану

text:
Саясаттану және Әлеуметтану
Личное
Сегодня 21:14
1 Билет
1) Оку пәні ретіндегі ғылыми білімдердің
нақты жүйесін баяндау ең алдымен
оның пәнін қарастырудан басталады.
Ғылым ПӘНІНІҢ бөлінуі, оның негізгі
өлшемдерінің айқын белгіленуі
қарастырылып отырған білімдерді
біртұтас ғылыми-методологиялық негізге
ие тұтастыққа біріктіруге мүмкіндік
береді. Ғьлым пәні қарастырылып
отырған ғылыми білімдер жүйесінің
тәуелсіздігі мен дербес дамуының
түпкілікті шарты болып табылады. Белгілі
дәрежеде ғылым пәнінің өзінде алдын
ала анықталғандық пен тапсырыстық
тұрғыдағы емес, дамудың
рационалды-логикалық негізі
тұрғысындағы ғылыми білімнің нақты
жүйесінің даму мүмкіндігі жасырынған
қалыпта болады. Кез келген ғылым
пәнінің бірден дайын күйінде берілуі
мүмкін емес, ол пайда болудың,
калыптасудың ұзақ жолынан өтуі керек,
өйткені ол объектінің жай ғана бөлігі
ғана емес, осы бөліктің идеалды
конструкциясы да.
2) Авторитарлық режим дегеніміз -
қоғамдағы толық жетілмеген
демократияға негізделген жеке адамның
немесе саяси биліктің бір тармағына
сүйенетін мемлекеттік-саяси құрылым.
Авторитарлық тәртіп көбінесе өтпелі
кезеңде қалыптасады, әсіресе қоғам
тоталитарлық тәртіптен демократиялық
тәртіпке ауыса бастаған жағдайда
қалыптасады. Себебі осындай кезеңде
алда тұрған мақсаттарды
демократиялық тәсілдермен
(сайланбалы органдармен) ғана іске
асыру қиындыққа түседі. Мысалы, ТМД
елдерінің көбінде орын алған
авторитарлық тәртіп, жеке тұлғаның
билігі немесе атқарушы биліктің күшеюі
осы әлеуметтік-экономикалық
қиындықтарға тікелей байланысты.
Авторитарлық тәртіптің негізгі белгілері:
жеке адам билігінің немесе саяси
биліктің бір тармағының күшеюі;
қоғамдық саяси ұйымдардың құқықтары
мен еркіндіктерінің шектелуі;
мемлекеттік жүйедегі қызметкерлердің
билікпен мүдделес саяси партиялармен
бірігуі;
парламент ролінің шектелуі немесе
кейбір жағдайда жойылуы.
3) Әлеуметтік зерттеулер - әлеуметтік,
қоғамтанулық зерттеулердің бір түрі,
қоғамды жекелеген ғылымдардағы
арнайы және нақтылы-әлеуметтік
зерттеулерде жалпытеориялық және
әдістемелік негіз, «өзегі» ретінде
қарастырады. Әлеуметтік зерттеулерді
бір жағынан, жалпылама, абстрактылы,
қоғамды өзіне тән әмбебап белгілеріне,
мәніне, бүкіл әлем заңдылықтарына сай
зерттейтін әлеуметтік-философиялық
зерттеулерден ажыра- тып қарау керек;
екінші жағынан, қоғам¬дағы нақтылы,
арнайы ғылымдардағы саясаттану,
экономикалық теория,
мәдениеттану,әлеуметтік психология,
құқықтану, этнология және т.б.әлеуметтік
зерттеулерден бөліп қарау керек. Бұнда
қоғам әлеуметтік біртұтас түрінде
зерттелмей, оның кейбір жекеленген
құрылымдары, бөлігі, саласы
қарастырылады. Ә.З.-ге сай белгілер:
әлеуметтік шынайылықты зерттеуге
жүйелі көзқарас; әлеуметтік дәйектерге
сүйену; эмпирикалық материалдар
қолдану. Әлеуметтану құрылымына сай
Әлеуметтік зерттеулер теориялық және
эмпирикалық; негізгі және қолданбалы;
макро, микро және орта деңгейдегі
болып бөлінеді. Маңызы жағынан
көпшілік Әлеуметтік зерттеулер бір
әлеуметтік құбылыстың немесе
процестің екіншісінен тәуелділігін
анықтаудан тұрады
анықтаудан тұрады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Саясаттану және әлеуметтану негіздері - бет 10

text:
Байланысты: Саясаттану және әлеуметтану негіздеріФ-31-5
Халықтың әр түрлі жіктерінен түскен талаптарға саяси ж. қандай типке жатуына байланысты әр түрлі қарайды. Мысала, антидемократиялық, тоталитарлық саяси ж. адамдардың талап-тілектерін билікке көрсетілген наразылық ретінде қарайды. Сондықтан олардың әділдігіне сенімсіздік білдіріп,әр түрлі айла-тәсілмен басып-жаншуға тырысады.
Халықтың әр түрлі жіктерінен түскен талаптарға саяси ж. қандай типке жатуына байланысты әр түрлі қарайды. Мысала, антидемократиялық, тоталитарлық саяси ж. адамдардың талап-тілектерін билікке көрсетілген наразылық ретінде қарайды. Сондықтан олардың әділдігіне сенімсіздік білдіріп,әр түрлі айла-тәсілмен басып-жаншуға тырысады.
“Шығыс” – саяси жүйе жұмысының нәтижесі. Сондықтан “кіріс” пен “шығыс” әрдайым бір біріне әсер етіп отырады.
Саяси ж. өзіндік мүмкіндіктердің 4 түрі бар: 1)топтар және жеке адамдардың жүріс-тұрысына басқаруға байланысты реттеу мүмкіндігі; 2)өзінің қызмет етуіне қажетті экономикалық және басқа қорларды табуға байланысты қысымдық мүмкіндігі; 3) қорларды, игіліктерді, қызметтті, үздік (озаттық) белгілерді және т.с.с. Бөлу және қайта бөлу мүмкіндігі; Әлеуметтік ортаның талаптарына әрқашан жауап берерлік, өзгерген жағдайларға бейімдеушілік мүмкіндігі.
Саяси жүйе 5 қызметтерді атқарады: билігін қамтамасыз ету,қоғамдық қатынастарды реттеу, ол қоғамда жинақтаушылық және топтастырушылық қзметі, прогресті дамуына қажетті саяси жағдай жасау, іші\кі және сыртқы бүліндіргіш әрекеттерден қорғау.


title: №4 Үй тапсырмасы  1. Ә.2 63-66 бет  Демократия

text:
Демократия (Д.) деген сөз гректің “демос” – халық және “кратос” – билік деген сөздеріне тұрады, демек халық билігі деген мағынаны білдіреді.
Қазір бұл сөз бірнеше мағынада қолданылады: 1) мемлекеттің тұрпаты (типі) мен жалпы саяси жүйесі; 2) мүшелерінің теңдігіне, басқару органдарының мерзімді сайлануы және көпшелік дауыспен шешімдер қабылдау принциптеріне негізделген кез келген ұйымның ұйымдастырылу түрі; 3) қоғамдық құрылымның мұраты (идеалы) және соған сәйкес көзқарастар.
Әр түрлі елдерде олардың ұлттық, тарихи және т.б. ерекшеліктеріне байланысты Д. сан түрлі рең алуы мүмкін. Дегенімен, Д. мемлекеттердің көп түрлігіне қарамастан, олардың ортақ белгілері болады. Олар:
Халықтың заң жүзінде мемелекеттік биліктің бірден-бір бастау саналуы. Ол мемлекетте ұйымдастырушы, конституциялық биліктің халыққа тән екендігіне көз жеткізеді. Сондықтан АҚШ-тың төртінші президенті А.Линкольн Д. “халық үшін халық сайлаған халық билігі” д.а.


title: Саясаттану және әлеуметтану негіздері - бет 12

text:
Байланысты: Саясаттану және әлеуметтану негіздеріФ-31-5
Халық билігін орнату үшін оған жағдай жасау керек. Ондай жағдай теңдік болған жерде ғана болады. Б.з.д. V ғ. өмір сүрген гректің атақты тарихшысы Геродот сол кездің өзінде Д. деп теңдікке негізделген мемлекетті айтады деген болатын.
Халық билігін орнату үшін оған жағдай жасау керек. Ондай жағдай теңдік болған жерде ғана болады. Б.з.д. V ғ. өмір сүрген гректің атақты тарихшысы Геродот сол кездің өзінде Д. деп теңдікке негізделген мемлекетті айтады деген болатын.
Заң, құқық алдындағы теңдік болуы керек. Заң және құқық – жалпы және барлығына бірдей қоғамдық және саяси өмірдегі Д. негізі және қорғаушысы.
Әділеттілік. Әділеттіліктің бірыңғай ұғымы жоқ. Сайып келгенде, әділеттілік қоғамдық қатынастармен, қоғамдағы саяси құрылыспен, оның мемлекеттілігінің тұрпатымен, саяси мәдениетінің дәрежесімен айқындалады.
Бостандық, еркіндік – бұл Д. бесінші қағидасы. Теңдікке, әділеттілікке, еркіндікке, Д., олардың қағидаларымен сәйкес өмір сүруге үйрету және үйрену керек.
Сонымен біз халықтың мемлекеттік билікті жүргізуге қатысу керектігі, құқық, теңдік, еркіндік дедік. Осы қағидалар бәрі түгел болғанда ғана әділдік болады. Бұл – әділдіктің Д. түсінігі.


Байланысты: Саясаттану және әлеуметтану негіздеріФ-31-5
Онымен қатар демократиялық принципке жүйелі түрде мемлекттің негізгі органдарын сайлау жатады. Ең алдымен
жоғарғы заң органы сайланбалы болуға тиіс. Одан соң төменгі өзін-өзі басқаратын органдарға дейін сайланбалы болғаны дұрыс.
жоғарғы заң органы сайланбалы болуға тиіс. Одан соң төменгі өзін-өзі басқаратын органдарға дейін сайланбалы болғаны дұрыс.
Сонымен қатар шешім қабылдағанда ерте заманнан Д. азшылықтың көпшілікке бағынуы жататын. Кейінірек мұндай бағыну шектелді, азшылықтың өз пікірі болуы, оны сыйлау, онымен санасу керектігі мойындалды.
Қазіргі Д. процесте мынадай Д. рәсімдер де қарастырылған: барлық сайлаушылардың тең дауыс құқығы, сайлаудың еркіндігі, балама үміткердің болуы, тізім бойынша сайламау, Д. үздіксіз қоғамдық бақылау аясында болуы, мемлекеттің дау-дамай, шиеленістерді реттеудегі ықпалды тетіктерін табуы және т.с.с.
Д. болу үшін саяси, экономикалық, құқықтық, мәдени, идеологиялық кепілдіктер жүйесі болуы шарт. Оның маңызды кепілдігіне әр түрлі Д. елдерде қалыптасып жатқан азаматтық қоғам мен құқықтық мемлекеттер жатады.
Қорыта десек, Д. деп – халық билігі, теңдік, құқық, әділдік, еркіндік принциптеріне негізделген мемлекеттік құрылысты айтамыз.


title: Әрине, кейде Д. тек – шындық, өмірдегі бағдар, нысана, қоғамның саяси дамуына мақсаты. ***************************

text:
Д. мемлекеттің ең бірінші түріне Афины республикасы жатады. Ол б.з.д. V ғ. пайда болды. Онда жоғары билік ұдайы шақырылып тұратын халық кеңесінің қолында еді. Ол мемлекеттің ішкі және сыртқы саясатына байланысты барлық мәселелерді шешетін. Халық кеңесіне 20 жасқа жеткен афиналық әрбір азамат қатыса алатын. Саясатқа қатынасу оның бірден-бір лайықты ісі болып саналатын. Құлдардың, әйелдердің, басқа қалалардан Афинаға көшіп келгендердің (“метэк” деп аталатын) мұндай құқығы болған жоқ. Метэктер тек мемлекетке сіңірген ерен еңбегінің, асқан зор қызметінің арқасында ғана ондай дәрежеге жететін.
Заңдар халық жиналысында қабылданатын. Афинаның азаматтары өзін еркін санайтын. Себебі, олар жеке адамдарға емес, заңға бағынатын. Олар соғыс кезінде болсын, бейбіт шақта болсын мемелекет қызмет ететін.
Афина полисинде азаматтық қоғам мен мемлекет ажыратылмады. Азамат және мемлекеттің құқықтары мен міндеттері біртұтас болды. Сондықтан өз құқығын басқа біреуге беру деген ойға да келмейді.


Антикалық Д. тура Д. жатады. Әрбір еркін азамат мемлекеттік билеуге қатысуға құқықты және міндетті болатын. Сондықтан адам мен мемлекеттің арасында қазіргідей партия, парламент, бюрократия болған жоқ
Байланысты: Саясаттану және әлеуметтану негіздеріФ-31-5
Антикалық Д. тура Д. жатады. Әрбір еркін азамат мемлекеттік билеуге қатысуға құқықты және міндетті болатын. Сондықтан адам мен мемлекеттің арасында қазіргідей партия, парламент, бюрократия болған жоқ.
Антикалық Д. тура Д. жатады. Әрбір еркін азамат мемлекеттік билеуге қатысуға құқықты және міндетті болатын. Сондықтан адам мен мемлекеттің арасында қазіргідей партия, парламент, бюрократия болған жоқ.
Афинадағы сияқты Д. мемелекеті Ежелгі Римде де болды. Мұнда Д. одан әрі дамыды. Институцианалдық және әлеуметтік билік бөлінді. Басы бос, бірақ саяси тең құқы жоқ төменгі адамдар мен ақсүйектер арасындағы дау-жанжалдың нәтижесінде “халықтық трибунат” деп аталған, халық билігін білдіретін жаңа орган пайда болды. Соның арқасында адамзат тарихында бірінші болып биліктің аралас түрі дүниеге келді.
Антикалық Д. түрінің осал жері – биліктің шексіздігі және өмірдің барлық саласына араласуы Д. көпшіліктің рақымсыздығына, жауыздығына (деспотияға) айналуына мүмкіндік тудырды. Ондайда қоғамдық құрылыс көбіне тирания сияқты көрінді. Д. мұндай түрі тобырды басқаратын көпірме, лепірме, даурықпаларға (демагогтарға) қолайлы болды. Дегенімен Аристотель Д. жалпы халықтың игілігін ойлап, ұстамды, ұтымды, баянды шешім қабылдай алмайтын тобырдың билігі деп сипаттады. Платон Д. жақсыдан нашарлау, жаманнан тәуірлеу биліктің түрі деп қарады.


title: Жаңа дәуірдегі демократияның классикалық теориясы

text:
Жаңа дәуірдегі Д. классикалық теориясы да антикалық идеялардан бастау алды. Бірақ оның өзіндік ерекшеліктері бар. Оның өзгешілігі ең алдымен барлық адамдар тең, бәрі де саяси шешімдерді қабылдауға қатысу керек деген тезиске байланысты. Оны «қоғамдық келісім» еңбегінде Ж.Ж.Руссо жан-жақтан қарастырады.
Бұл тұжырымдама XIX ғ. дейін басымдық етті. Классикалық философияның негізін салушылар ортақ игілік идеясын барлық адамдар үшін жоғары бақытқа, игілікке жету деп түсінді. Бірақ Руссо да, басқалар да адамның ұтымды, баянды (рационалды) жағын асыра бағалады. Олар қарапайым адамдардың кәсіби саясаткерлер тарапынан етілетін айла-шарғыларына, құлықтарына оңай түсіп қалатындарын, азаматтардың күнделікті өмірне тікелей байланысты емес өзгерістерге немқұрайлықпен, селқос қарайтынын ескермеді. Иозеф Шумпетер (1883-1950) бұл жөнінде өзінің «шумпетерлік» теориясын жасады. Оның ойынша, жалпы ықтиярлық, тілек барлық халықтың еркімен қалыптаспайды, оны жасайтын соған мүдделі кәсіби топтар.***** Демек, Д. Ешқашан халықтың басқаруы емес. Халық тек белгілі бір арадағы институтты сайлайды.


Байланысты: Саясаттану және әлеуметтану негіздеріФ-31-5
Шумперттің тұжырымдамасында либералдық демократия принциптер қалыптасады.
Шумперттің тұжырымдамасында либералдық демократия принциптер қалыптасады.
Либерализм тұлғаның еркіндігін, оның мемлекеттік тираниядан сақталуын көздеді. Либералдық қағидада халықтың, көпшіліктің орынына жеке адам алға тартылады.Жеке адам мен халық орын ауыстырады. Тұлғалар билікке таласады, халық дауыс береді. Демек идеялар мен саяси серкелер сатып алушылар (сайлаушылар) үшін күресуге айналды.


title: Демократияның алуан түрлелік және

text:
Алуан түрліктің (плюрализмнің) элементтері демократияның классикалық теориясын қалаушылардың еңбектерінде байқалған. Оған ең алдымен Джон Локк пен Ш.Монтескье атап көрсеткен биліктің тармақталу теориясы кіреді.
Джон Мэдисон (1751-1836) антикалық полистегі саясти тәртіптің жаппай, барлығын қамтитын бір пікірлігінен іс жүзінде бас тартты. Оның орынына Д. дарашылдық және либералдық принциптерін ұштастырып, мемлекеттік билікті алға тартты.
Джон Мэдисон (1751-1836) антикалық полистегі саясти тәртіптің жаппай, барлығын қамтитын бір пікірлігінен іс жүзінде бас тартты. Оның орынына Д. дарашылдық және либералдық принциптерін ұштастырып, мемлекеттік билікті алға тартты.
Сөйтіп, саяси теорияда тұңғыш рет халық, демек көпшіліктің билігін дәріптеудің орнына азшылықтың мүддесін қорғау идеясына қадам жасалды.
Д. алуан түрлік теориясы саяси процеске барлық азаматтардың тікелей қатысу теориясынан бас тартты. Бұл теорияның жақтаушылар қазіргі Д. мемлекетте саясатты жеке тұлға емес, халық емес, топ деп тұжырымдайды.
Саясатта топтың қатынас тұжырымдамасын жасаған Артур Бентли (1870-1957). Ол кең мағынасындағы мемлекеттің мақсаты – саяси процесске әр түрлі топтардың мүдделерін тартып, оларды келісімге келтіру. Мемелекетке либерализм сияқты «түнгі күзетші» ретінде емес, топтың мүдделер күресіне бақылау жасайтын, қоғамда әлеуметтік әділеттікті қолдайтын қазы ретінде қарайды.
Д. алуан түрлілік теориясының тағы бір ерекшілігі – биліктің араласуы, сінуі (диффузиялануы), демек саяси жүйеде биліктің ыдырауы, бөлініп-бөлініп кетуі.


title: Саясаттану және әлеуметтану негіздері - бет 19

text:
Байланысты: Саясаттану және әлеуметтану негіздеріФ-31-5
Д. тобе топ (элитарлық) теориясы жоғарыда көрсетілген теорияға ұқсас. Ол халықтың саясаттан шеттетілуімен келіседі. Сонымен қатар саяси шешімдерді аз ғана, санаулы адамдар қабылдайды дейді. Олардың айтуынша, саяси процеске таңдаулы, іріктелген, қалаулы топтар арасындағы күрес жатады.
Д. тобе топ (элитарлық) теориясы жоғарыда көрсетілген теорияға ұқсас. Ол халықтың саясаттан шеттетілуімен келіседі. Сонымен қатар саяси шешімдерді аз ғана, санаулы адамдар қабылдайды дейді. Олардың айтуынша, саяси процеске таңдаулы, іріктелген, қалаулы топтар арасындағы күрес жатады.
Ж.Ж.Руссоның ұжымдық теориясына ұқсас маркстік теориясы бар.
Д. экономикалық теориясы билік қатынастардың нарықтық қатынастармен байланыстырады.
Тура Д. халық маңызды саяси шешімдерді қабылдауда, билік жүргізуде тікелей қатысады. Тура Д. процедураларға референдум, плебесциттер жатады.
Плебисцитарлық Д. азаматтардың саяси ықпалы кемиді. Оларға сайлау арқылы заңның немесе басқа шешімнің жобасын қабылдау немесе қабылдамау құқығы беріледі. Оны әдетте президент, үкіме, партия немесе басқа бастамашы топ дайындайды.
Өкілдік демократияда халықтың еркі депуттарға және биліктің өкілетті органдарына беріледі. Азаматтар өздерінің көзқарастарының, мақсаттарының, бағдарламаларының


title: Саясаттану және әлеуметтану негіздері - бет 20

text: жақындығы байланысты депутаттарды сайлайды, оларға өз мүдделерін қорғауды сеніп тапсырады. Д. бұл түрінің жақсы жақтары – еңбектің айқын бөлінуі, шешім қабылдайтын адамдардың құзыреттілігі мен жауапкершілігі. Осал жағы – сайлау аралығында халықтың билектен шеттетілуі, басқарудың бюрократиялануы, авторитарлық үрдістің өрістеуі және т.б.


title: Мемлекет - Саясаттану және әлеуметтану негіздері

text:
Мемлекет – саяси жүйенің басты элементі, оның негізгі ұйымы. Ол – керек кезінде арнаулы күштеу органдарын пайдалана отырып, өз аумағында тұратын адамдардың мүддесін қорғауға тиіс және соған орай олардың арасындағы арақатынастарды құқықтық ережелер арқылы реттейтін қоғамдық механизм.
Мемлекет алғашқы қауымдық қоғамда болған жоқ. Ол құл иеленушілік қоғмада дүниеге келді. Мемлекеттің пайда болуын саналуан теориялар бар:


|
Марксистік теория мемлекеттің пайда болуын жеке меншік пен таптардың шығуымен байланыстырады
|
бет | 22/71 | Дата | 31.12.2021 | өлшемі | 0,55 Mb. | | #22913 | түрі | Оқулық |
| Байланысты: Саясаттану және әлеуметтану негіздеріФ-31-57. Марксистік теория мемлекеттің пайда болуын жеке меншік пен таптардың шығуымен байланыстырады. - 7. Марксистік теория мемлекеттің пайда болуын жеке меншік пен таптардың шығуымен байланыстырады.
- 8. Қазіргі шетелдік зерттеушілер мемлекеттің мәні таптық күресті бітістіруде, татуластыруда деп біледі.
- Сонымен Мемлекет деп белгілі бір аумақ шеңберінде адамдардың әлеуметтік топтар, таптар мен бірлестіктердің қатынастары мен қызметтерін ұйымдастыратын, бақылайтын қоғамның саяси жүйесінің негізгі элементін айтамыз.
- Мемлекеттің белгілері мен қызметтері
- 1. Аумақтық (территориялық) бөліну.
- 2. Ерекше өкімет аппараты.
- 3. Мемлекеттің егемендігі.
- 4. Ашық күш қолдану, зорлықпен еріксіз көндіру.
- 5. Салық салу.
- 6. Мемлекеттің міндетті түрде мүшесі, азаматы болуы.
- Мемлекеттің ішкі және сыртқы міндетті қызметтері (фунекциялары) болады.
- Ішкі қызметтеріне мыналар жатады:
- А) экономикалық салада мемлекет кәсіпкер, жоспаршы, үйлестіруші ретінде мәселелерді шешеді.
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Б) әлеметтік өмірді ұйымдастырады

text:
Г) мәдени-тәрбиелік салада мемлекет халыққа білім беру және оқу-ағарту ісін, ғылымды, әдебиет пен өнерді дамыту жөнінде қамқорлық жасайды.
Сонымен қатар мемлекет бір топтың, таптың негізінде басқарушы күшті қалыптастыруға қатысады, бюджет саясатын жүзеге асырады, қарулы күштерді құры, ұстап, пайдаланады.
Мемлекеттің сыртқы міндеттеріне жататындар: Мемлекеттің тұтастығы мен қауіпсіздігін қорғау; б) өзін-өзі билеу, егемендігін сақтау, басқа елдермен тиімді қарым-қатынасты орнату, олармен бірге алынған міндеттердің екі жаққа бірдейлегін қамтамасыз етуг; в) өз елінің саяси мүддесін ықпалдығына, ұтымдылығына, өтімділігіне, тиімділігіне жағдай жасау, басқа елдердегі жаңалықтар туралы өз еліне дер кезінде мәліметтер беру және т.б.
Мемлекеттің тұрпаттары мен түрлері
Тарихқа белгілі мемлекеттің тұрпаттарына мыналар жатады: құл иеленушілік, феодалдық, буржуазиялық және социалистік.
Мемлекеттің түрі деп оның ішкі құрылысын, ұйымдастырылуын және мемлекеттік биліктің жүзеге асырулу тәсілін айтады. Оның үш жағы бар: 1) басқару түрі, 2) саяси тәртібі (режим), 3) мемлекеттік құрылысы.


Басқару түрі жоғарғы өкімет билігі кімнің қолында екендігін көрсетеді. Соған байланысты мемлекет монархиялық және республикалық болып екіге бөленеді.
Монархия деп мемлекеттің жоғары өкімет билігі жеке-дара, бір билеушінің қолында болып, ол әкеден балаға мұра ретінде қалатын түрін айтады. М. өз кезегінде абсолютті (шексіз) және конституциялық болып екіге бөлінеді. Абсолютті монархия деп жоғарғы өкімет билігі бүтіндей, тұтас, формальды түрде де шектелместен бір адамның (монархтың) қолында тұрған құрылысты айтады. Конституциялық монархияда монархтың билігі белгілі бір дәрежеде заң шығаратын билік парламентпен шектеледі.
Республика деп мемлекеттік биліктің барлық жоғары органдары белгілі бір уақытқа сайланатын немесе өкілдік мекемелер (парламент) арқылы қалыптасатын мемлекеттік басқарудыфң түрін айтады.
Республика президенттік және парламенттік болып екіге бөлінеді. Президенттік басқаруда, әдетте, мемлекеттің де, үкіметтің де басшысы президент болып саналады. Егер президентті парламент немесе соның негізінде құрылған коллегия сайласа, оны “парламенттік президент” дейді.


title: Саясаттану және әлеуметтану негіздері - бет 25

text:
Байланысты: Саясаттану және әлеуметтану негіздеріФ-31-5
халық сайласа, ондай мемлекетті президенттік республика дейді. Ондай президенттің билігі зор. Мұнда атқарушы билік тікелей парламентке бағынбайды. Президент үкіметті өз тағайындап, өзі басқарады. Биліктің бұл түрі шегі бар. Ең алдымен президенттің заң шығаруға өкілеттігі жоқ. Ол бюджетті де шеше алмайды (оны Конгресс шешеді). Парламент президенттің қай тағайындауын болса да бұза алады (оны “вето құқығы” деп атайды). Конгресс президентті орынан ала алады (оны “импичмент” дейді).
халық сайласа, ондай мемлекетті президенттік республика дейді. Ондай президенттің билігі зор. Мұнда атқарушы билік тікелей парламентке бағынбайды. Президент үкіметті өз тағайындап, өзі басқарады. Биліктің бұл түрі шегі бар. Ең алдымен президенттің заң шығаруға өкілеттігі жоқ. Ол бюджетті де шеше алмайды (оны Конгресс шешеді). Парламент президенттің қай тағайындауын болса да бұза алады (оны “вето құқығы” деп атайды). Конгресс президентті орынан ала алады (оны “импичмент” дейді).
Парламенттік тәртіпте елдің жоғарғы басшысы парламентке бағынады.
Қазіргі кезде көптеген елдердің парламенті екі палатадан тұрады. Ол “шектен тыс демократияландыруға” жібермеу үшін парламент ішінде қосымша тежеу факторы ретінде пайдаланды.
Парламент бірпартиялық және екіпартиялық болуы мүмкін. Бірпартиялық парламент, әдетте, кішкентай елдерде кездеседі.
Парламенттің мезгіл-мезгіл үкіметтен есеп беруді талап етуіне, ең маңызды саяси шараларды бекітуге, үкіметке сенім білдірмеуге құқығы бар. Сондықтан күрес дауысты көбірек алудың айналасында болады.
Мемлекет құрылысына қарай да ерекшеленеді. Мемлекет құрылысы орталық өкімет пен жергілікті биліктің міндеттер өрісінің арақатынасын білдіреді. Ол унитарлық, федеративтік және


title: конфедеративтік болып үш түрге бөлінеді

text:
Байланысты: Саясаттану және әлеуметтану негіздеріФ-31-5
конфедеративтік болып үш түрге бөлінеді.
конфедеративтік болып үш түрге бөлінеді.
Унитарлық (латынна біртұтас, біріккен деген сөзінен) құрылыста саяси билік бір орталыққа бағынады, мемлекеттің ішінде өз алдында бөлек басқа құылымға жол берілмейді. Оның жері, конституциясы бір болады. Мемлекеттік биліктің жоғары органдар жүйесі, азаматтығы ортақ.
Федерация деп белгілі бір саяси тәелсіздігі бар бірнеше мемлекеттік құрылымдардың бірігіп одақтық жаңа бір мемлекетті құруын айтады. Ф. мен оған кіретін субъектілердің міндеттерінің арасындағы айырмашылықтар жалпы мемлекеттік конституциямен реттеледі. Әрбір субъектінің өзінің жоғарғы билеу (заң шығарушы, атқарушы, сот) органдары болады. Бірақ олар орталық институттурға бағынуы тиіс.
Конфедерация деп өздерінің кейбір амал-әрекеттерін үйлестіріп, белгілі бір мақсаттарды (әскери, сыртқы саясаттағы және т.с.с.) жүзеге асыру үшін бірлескен егеменді елдер одағын айтады. Онда жалпыодақтық азаматтық немесе ол одаққа кірген мүшелердің бәріне міндетті заң шығарушы билік болмайды. Оның алған шешімдері оған кірген мүшелердің бекітуінен өтуі керек. Конфедерация өмірде сирек кездеседі.


title: Саяси партиялар - Саясаттану және әлеуметтану негіздері

text:
Саяси жүйеге мемлекетпен қатар саяси партиялар да кіреді. «Партия» сөзі латын тіліне шыққан, бөлу, бөлшек деген мағынаны білдіреді.
Тарихқа белгілі алғашқы саяси партиялар Ежелгі Грекияда пайда болды. Олардың мүшелері аз, тұрақтылығы шамалы, жөнді ұйымдаспаған шағын топтар болатын. Мұндай партиялар феодалдық қоғамда да болды. Бірақ шексіз әкімшілік билеген дәуірде олардың айтарлықтай маңызы болмады. Еңбекші топтар болса экономикалық батыраңқылық пен рухани езгінің астында еді.
Қазіргі біздің түсінігіміз бойынша саяси партиялар Еуропада XIX ғ. екінші жартысында пайда бола бастады. Бұған сол кезде болған буржуазиялық революциялар тікелей ықпал етті.
Бірақ саяси партиялар бірден көпшілік партия бола қалған жоқ. Немістің көрнекті саясатттанушысы Макс Вебер саяси партиялардың дамуында мынадай кезеңдерді атап көрсетті: 1) аристократиялық үйірмелер; 2) саяси клубтар; 3) көпшілік партиялар.
Саяси клубтардың аристократиялық үйірмелердің айырмашылығы – олар ең алдымен буржуазияның мүддесін білдіреді.


title: Аристократиялық үйірмелер жер иелерінің мақсатын қорғаған болатын

text:
Дегенімен, көрсетілген үш кезеңді толығымен Ұлыбританияның екі партиясы ғана басынан кешірді. Олар либералдық (виги) және консервативтік (тори) партиялары.
Бірінші саяси көпшілік партия болып 1861 ж. Англияда либералдық партия құрылды. Сонымен қатар бірінші көпшілік германиялық жұмысшы партиясы болып 1863 ж. Жалпы Германияның Жұмысшы Одағы (Ф.Лассальдың басшылығымен) құрылды. XIX ғ. аяғына қарай Батыс Еуропа елдерінде түгелге жақын көпшілік партиялар пайда болды. Мұндай партиялар басқа континеттерде де құрыла бастады.


Саяси партия тапты немесе әлеуметтік топты ұйымдастырады, олардың саяси сауаттылығын арттырады, жұмысына ұйымшылдық және мақсаттылық сипат береді. Оның белгілі бір идеологиясы болады
Саяси партия тапты немесе әлеуметтік топты ұйымдастырады, олардың саяси сауаттылығын арттырады, жұмысына ұйымшылдық және мақсаттылық сипат береді. Оның белгілі бір идеологиясы болады.
Қазіргі қоғамда саяси партиялар мынадай қызметтерді атқарады:
а) қоғамның ірі топтарының мақсат-мүдделерін анықтау, тұжырымдау және негіздеу;


title: Саясаттануға кіреспе - Саясаттану және әлеуметтану негіздері

text:
Political study (грек. Polis – қала, study ағыл.– ілім, оқу) – билікті жүргізу туралы ғылым.
Әдетте, саясаттанудың негізін салушы деп данышпан ғылым Аристотельды (б.з.д. 384-322 ж.ж.) атайды. Себебі ол “Саясат” “Politica” еңбекті жазды. Оның бұл еңбекте басты тұғыры “ ... адам өзінің табиғаты бойынша саяси хайуан”. Ол саясаттың негізі адамның өзімшіл, хайуандық табиғатында жатыр деп ұқты. Жеке адам көзсіз құмарлыққа берілгіш келеді. Сондықтан адамның адамгершілік қасиетін арттыру үшін саясат жүргізі керек деп түсінді. Жалпы бұл жазған еңбегінде саясаттану мәселелерін этика, философия мәселелерімен бірге қарады.
Казақстанда (ҚСРО) саясаттануды партияға қарсы, халыққа қарсы, буржуазиялық ғылым деп айдар тағып, оқытпаған.


Сонымен партия деп мемлекеттік билікті қолға алуға немесе билік жүргізуге қатынасуға бағытталған, ортақ мүдде, бір идеология негізінде құралған адамдардың ерікті одағын айтады
Соныменпартия деп мемлекеттік билікті қолға алуға немесе билік жүргізуге қатынасуға бағытталған, ортақ мүдде, бір идеология негізінде құралған адамдардың ерікті одағын айтады.
Сонымен партия деп мемлекеттік билікті қолға алуға немесе билік жүргізуге қатынасуға бағытталған, ортақ мүдде, бір идеология негізінде құралған адамдардың ерікті одағын айтады.


-шы жылдардың аяғында екі партиясынан басқа әмбебап партиялар (универсалдық немесе сайлаушылар партиясы) үшінші түрін бөліп шығарды. Онда әлеуметтік, этникалық, діни және т.б. өзгешіліктеріне мән бе
60-шы жылдардың аяғында екі партиясынан басқа әмбебап партиялар (универсалдық немесе сайлаушылар партиясы) үшінші түрін бөліп шығарды. Онда әлеуметтік, этникалық, діни және т.б. өзгешіліктеріне мән берілмейді.
Саяси жүйедегі рөлі мен іштей ұйымдасуына байланысты саяси партияларды төрт түрге топтастырады:
Саяси жүйедегі рөлі мен іштей ұйымдасуына байланысты саяси партияларды төрт түрге топтастырады:


title: -шы жылдардың аяғында екі партиясынан басқа әмбебап партиялар (универсалдық немесе сайлаушылар партиясы) үшінші түрін бөліп шығарды. Онда әлеуметтік, этникалық, діни және т.б. өзгешіліктеріне мән бе


url: http://emirsaba.org/sayasattanu-jene-eleumettanu-negizderi.html?page=31#Саяси_жүйедегі_рөлі_мен_іштей_ұйымдасуына_байланысты_саяси_партияларды_төрт_түрге_топтастырады


title: Қандай саяси тәртіпті қолдауына байланысты партиялар демократиялық, авторитарлық, тоталитарлық болып жіктеледі

text:
Саяси өмірдегі алатын орны, билікті жүзеге асыруға қатысына қарай саяси партиялар билеуші және оппозициялық болып бөлінеді.
Саяси өмірдегі алатын орны, билікті жүзеге асыруға қатысына қарай саяси партиялар билеуші және оппозициялық болып бөлінеді.
Жұмыс істеу жағдайына, заңның рұқсат етуіне байланысты партияларды ресми, жартылай ресми, құпия деп жіктейді.
Партиялық жүйе деп мемлекеттік мекемелерді қалыптастыруға шынымен мүмкіндігі бар, елдің ішкі және сыртқы саясатына ықпал ете алатын саяси партиялар жиынтығын айтады.
Билік үшін күреске қатысып жүрген саяси партиялардың саны жағынан олар көппартиялық, екіпартиялық және бірпартиялық болып топтастырылады.
Саяси партиялардың ішінде фракциялар (латынның “бөлшектену”, “бөлектену” деген сөзінен) болуы мүмкін. Бұл сөз екі мағынада қолданылады: 1) бір партияның парламентте, мемлекеттік органдарда, қоғамдық ұйымдарда өздерінің саяси нұсқау, мақсаттарын ұйымшылдықпен жүргізу үшін құрған ұйымы; 2) бір партияның ішінде өзіндік бағыты, құрылысы, тәртібі бар, бірақ сол партияның қатарынан шықпаған мүшелердің бөлігі. Мұндай жағдай азшылықтың құқы бұрмалаған кезде дүниеге келуі мүмкін.


Мемлекеттік билікті жүзеге асыру үшін партиялар коалиция (латынның “бірлестік” деген сөзінен) құруы мүмкін. Коалиция деп жалпы мақсатқа жету үшін партиялардың жасаған бірлігін айтады
Байланысты: Саясаттану және әлеуметтану негіздеріФ-31-5
Мемлекеттік билікті жүзеге асыру үшін партиялар коалиция (латынның “бірлестік” деген сөзінен) құруы мүмкін. Коалиция деп жалпы мақсатқа жету үшін партиялардың жасаған бірлігін айтады.
Мемлекеттік билікті жүзеге асыру үшін партиялар коалиция (латынның “бірлестік” деген сөзінен) құруы мүмкін. Коалиция деп жалпы мақсатқа жету үшін партиялардың жасаған бірлігін айтады.
Саяси қозғалыс деп өкімет билігі үшін күрес арқылы қазіргі жағдайды өзгертуге немесе үкіметке ықпал жасай отырып, оны нығайтуға тырысқан қоғамдық күштерді айтады. Бұл қозғалыс өкімет үшін немесе үкіметті жүзеге асыру тәсіліне ықпал ету үшін күреседі, демек ол бұл жолда саяси тәсілдерді пайдаланады.
Мысалы, Жаңа Өзендегі (1989) әлеуметтік жағдайға наразылықтан онда “Бірлік” ұйым құрылды, ал Ақтау (Маңғыстау облысының бас қаласы) қаласында сол уақытта “Парасат” ұйым дүниеге келді; 3) ұлттық мәселелердің шешілмеуі. Мысалы, Қазақстанда “Азат”, “Желтоқсан” партиялары солай ұйымдастырған болатын.


title: Қоғамдық ұйымдарға - Саясаттану және әлеуметтану негіздері

text:
Қоғамдық ұйымдарға халықтың белгілі бір тобының мүддесін білдіріп, қорғайтын, алдына қойған әлеуметтік мақсатқа жету үшін ерікті түрде мүшелікке кірген, оған материалдық көмек көрсететін, өзін-өзі басқаратын адамдардың бірлестігі жатады.
Қоғамдық ұйымдарғахалықтың белгілі бір тобының мүддесін білдіріп, қорғайтын, алдына қойған әлеуметтік мақсатқа жету үшін ерікті түрде мүшелікке кірген, оған материалдық көмек көрсететін, өзін-өзі басқаратын адамдардың бірлестігі жатады.
Көпшілік ұйымдардың ішінде кәсіподақ бар. Кәсіподақ – бір мамандықтың немесе өндірістің бір саласында еңбек ететін адамдарды біріктіретін қоғамдық ұйым.


Саясаттану және әлеуметтану негіздері
Кәсіподақтар өз міндеттерін үш түрлі жолмен шешеді
жүктеу/скачать
0,55 Mb.
бет
35/71
Дата
31.12.2021
өлшемі
0,55 Mb.
#22913
түрі
Оқулық
1
...
31
32
33
34
35
36
37
38
...
71
Байланысты:
Саясаттану және әлеуметтану негіздеріФ-31-5
Кәсіподақтар өз мі
ндеттер
ін
үш түрлі
жолмен шешеді
:
жұмысшылардың экономикалық
, әлеуметтік тұрмыс жағдайын түзетуде өкіметтен жекелеген жеңілдіктерге жетуі. Бірақ бұл жолдан үлкен өзгерістер күтуге болмайды.
үздіксіз
ереуілге шығып
, өкіметке күшпен қысым жасау. Бірақ бұдан экономикаға нұқсан келеді.
3) кәсіподақтардың өз көзқарасын өкіметтің
саясатымен сәйкестендіріп
,
мемлекет
, кәсіпкерлердің
өкілдерімен бірлесе отырып
, өзара тиімді шешім іздестіру.
№ 7 Үй
тапсырмасы
1.Ә.-2 93-116 бет оқу (кітәп нұсқасы)
Ә.-2 75-92 бет (электрондық нұсқасы)
жүктеу/скачать
0,55 Mb.
Достарыңызбен бөлісу:
1
...
31
32
33
34
35
36
37
38
...
71
©emirsaba.org 2024
әкімшілігінің қараңыз
Басты бет
Lessons
Curriculum vitae
Documents


title: Саясат субъектілері - Саясаттану және әлеуметтану негіздері

text:
Ал тұлға деп қоғамдық өмірдің нақтылы тарихи жағдайлары қалыптастырған, саналы іс-әрекет ете алатын, өз жүріс-тұрысына жауап беретін, еңбек етіп, қарым-қатынас жасаушы, айналдағына танып-білуші жеке адамды айтады.
Субъект (латынның негізінде жату деген сөзінен) деп белсенді іс-әрекет жасаушы, сана мен жігер бар жеке адам немесе әлеуметтік топты айтады.
Объект (латынның қарсы қою деген сөзінен) деп субъектінің танымдық және басқа іс-әрекеті неге бағытталса, соны айтады. Ал саясаттың объектісіне саясат, саясат әлемі жатады.


title: Қарапайым демократиялық жолмен дамыған елде саясат адам үшін және адам арқылы жасалады

text: Саясатпен кәсіби айналыспайтын “орташа” адам саясаттың толық субъектісі болуы үшін ол әлеуметтік мұқтаждықтар мен мүддені, ондағы қайшылықтардың неден туғанын және оларды жою жолдарын өз басының пайдасы әлеуметтік мүддені мүмкіншілігімен қаншалықты сәйкес келетінін білуі керек. Сонымен қатар ол саяси “ойындардың” ережелері мен тетіктерінен хабары болу керек.


|
Саясатқа қатысу шамасына қарай жеке адамдардың саяси белсенділігі мен ететін ықпалына байланысты оларды мынадай түрлерге бөлуге болады
|
бет | 38/71 | Дата | 31.12.2021 | өлшемі | 0,55 Mb. | | #22913 | түрі | Оқулық |
| Байланысты: Саясаттану және әлеуметтану негіздеріФ-31-5Саясатқа қатысу шамасына қарай жеке адамдардың саяси белсенділігі мен ететін ықпалына байланысты оларды мынадай түрлерге бөлуге болады: - Саясатқа қатысу шамасына қарай жеке адамдардың саяси белсенділігі мен ететін ықпалына байланысты оларды мынадай түрлерге бөлуге болады:
- а) саясатқа айтарлықтай әсер етпейтін, оған селқос қарап, белсенділік білдірмейтін қоғамның қатардағы қарапайым мүшесі;
- ә) қоғамдық ұйымға, қозғалысқа кіретін, бірақ саяси жұмысқа тура араласпайтын (шешімдер қабылдамайтын) азамат;
- б) саяси ұйымдардың (партияның және т.б.) мүшесі болып есептелетін, саяси өмірге саналы түрде, өз еркімен тікелей араласатын адам;
- в) қоғамдық, әсіресе саяси қайраткер;
- г) саяси қызметтің арасында күн көріп, табыс тауып, оны өмірінің мақсатына айналдырған кәсіби саясатшы;
- д) ұйымдастырушы, идеялық, ресми не бейресми, абырой, бедел, ең “соңғы саты” болып саналатын саяси басшы, көсем.
- Жеке адамның саяси белсенділікке қатысу мүмкіндігі молайып, биіктеген сайын, оның қоғамдағы орны да жоғары болады.
- адамның әлеуметтік және саяси мәртебесі оның саяси субъектілігінің негізгі өлшемі болып саналатын азаматтық-құқықтық заңда айқындалады.
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Саясаттану және әлеуметтану негіздері - бет 39

text:
Байланысты: Саясаттану және әлеуметтану негіздеріФ-31-5
Саяси субъект ретінде адамның конституция бойынша мемлекет мекемелерінің, сот ұйымдарының және т.б. қызметін тексеруге жанама кепілдік беретін құқық та жатады. Бұл құқықтардың сырт (формальдық) кепілі – заңдар мен сот практикасы.
Саяси субъект ретінде адамның конституция бойынша мемлекет мекемелерінің, сот ұйымдарының және т.б. қызметін тексеруге жанама кепілдік беретін құқық та жатады. Бұл құқықтардың сырт (формальдық) кепілі – заңдар мен сот практикасы.
Тұлғаның саяси өмірге белсенді араласуы үшін материалдық, әлеуметтік-мәдени, саяси-құқықтық алғышарттар қажет. Ең алдымен, адамның ішер тамағы, киер киімі, жатар орны, тұрмыс жағдайы, белгілі бір дәрежеде білімі, кәсіби дайындығы, саяси мәдениеті болу керек. Егер осы алғышарттар болмаса, тұлғаның қоғамдық саяси өмірге белсене қатынасып, оның нағыз субъектісіне айнала коюы қиынға түседі. Сондықтан шын демократиялық мемлекет өз мүшелерінің жалпы мәдениетін, оның ішінде саяси сауатын көтеруге тырысады.


title: Саясаттану пәні, ұғымдары, әдіс тәсілдері

text:
Саясаттанушылардың бір тобы оған қоғамды билікті жүргізетін немесе оған әсер ететтін мемлекет, партиялар және басқа саяси институттар туралы ғылым ретінде қарайды.
Екінші тобы саясаттануды ғылымға қатан негзделген, әсіресе тәжірибелік (эмпирикалық) әдіс-тәсілге сүйенген, нәтижесінде тексеріп білуге болатын ілім ретінде түсінеді. Оны жақтаушыларды бихевиористер дейді. Олар с. математика, кибернетика және т.с.с. нақтылы ғылымдарға телиді.
Бұл тұрғыдан с. дегеніміз саясат туралы, саясаттың адам және қоғам арасындағы қарым-қатынастар туралы жинақталған ғылым.
Қоғамда саяси құбылыстарды мен өзгерістердің мән-мағынасын түсініп-білу үшін мынадай әдістер пайдаланады: салыстармалы әдіс, жүйелеу ә., социологиялық ә., тарихи тәсіл, бихевиористік ә., нормативтік ә.
Бұрынғы Кеңес Одағы саясатты талқылауға ең дұрыс және мығзымас тәсіл болвп есептелген диалектикалық-материалисттік әдіс болатын. Ол табиғатты, қоғамдағы және санадағы құбылыстар мен процестерді бір-бірімен тығыз байланыста және үздіксіз даму жағдайында болады деп санайды.


url: http://emirsaba.org/sayasattanu-jene-eleumettanu-negizderi.html?page=3#Саясаттанудың_қоғамды_зерттеу_үшін_пайдаланатын_әдістер_мен_онда_атқаратын_қызметі


title: Саяси идеология - Саясаттану және әлеуметтану негіздері

text:
Саяси сана деп өмірдегі саяси қатынастарды бейнелейтін, оларды түсініп-сезінетін, адамдардың бұл саладағы іс-әрекеттеріне бағыт-бағдар беретін әлеуметтік сезімдер, түсініктер, көзқарастар жиынтығын айтады. Әлеуметтік, ұлттық мүдделерді, мемлекет алдындағы мақсатты жүзеге асырумен байланысты болса, қоғамдық сана саяси мағанаға ие болады. Саяси сананың негізгі мәселесі – мемлекеттік билік, оның қызметі.
Саяси сана мына қызметтерді атқарады:
1) қоғамдық сананың саяси ғылым, саяси теория сияқты құрамдас бөліктері арқылы саяси шындықты бейнелеу;
2)тұжырымдамалық түрде субъектінің мақсат-мүдделерін білдіру арқылы оның саясат әлеміндегі іс-әрекеттеріне бағдар беру. Бұл қызмет іс жүзінде идеология атқарады;
3) саяси психологияның әр түрлі көріністері арқылы көңіл-күйді білдіру. Өйткені, әлбетте, адамдарды іс-әрекетке итермелейтін психологиялық себептер.
Саяси сана қарапайым саяси сана және теориялық саяси сана, саяси психология және саяси иделогия атты деңгейлерден тұрады.
Қарапайым (күнделікті тұрмыстық) саяси сана қалыптасып жүйеге түспеген, күнделікті саяси өмірден туған әдет-ғұрып, дағды, дәстүрлі нанымдар, тағы сол сияқтылардың жиынтығы. Саясаттың тереңіне бойламай, себеп-салдарын сараламай, көбіне сыртқы белгілеріне байланысты қорытынды жасайды. Бұл саяси сананың төмеңгі сатысына жатады.


Теориялық саяси сана жағдайлардың мән-мағынасын анықтап, оларды айтарлықтай жоғары дәрежеде теориялық тұрғыдан жинақтап бейнелейді.
Теориялық саяси сана жағдайлардың мән-мағынасын анықтап, оларды айтарлықтай жоғары дәрежеде теориялық тұрғыдан жинақтап бейнелейді.
Теориялық саяси сана қарапайым саяси сананың негізінде пайда болады және олар бір-біріне ықпал етеді. Ол қарапайым саяси сананы өңдеп, мәдени өзгертіп отырады.
Теориялық саяси сана қарапайым саяси сана сияқты кездейсоқ тумайды. Оны арнайы дайындығы жоғары саяси сауаты бар теоретик адамдар ойлап тапты.
Саяси психология саяси өмір жағдайының ортақтығы негізінде адамдар ұжымдарында, әлеуметтік топтар, таптарда, жеке адамдарда туындайтын сезімдердің, көңіл-күйдің, әдет-ғұрыптардың, мінездің ерекше белгілерінің жиынтығы жатады. Ол қарапайым саяси сана сияқты саяси өмірдің тікелей тәжірибесінен туады.***
Саяси психологияда адамдардың көңіл-күйін зерттеп, олардың қандай саяси әрекетке қалай жауап берерін болжай білген жөн. Себебі, бұл саладағы қателік қоғамды дау-дамай, шиеленістер, адамдар, ұлттар арасында қырғиқабақтық, тіпті егес тудыруы мүмкін.
Ал идеология деп адмдардың үлкен әлеуметтік топтарының іс-әрекетіне бағдар беріп, олардың мақсат-мүдделерін білдіретін және қорғайтын идеялар мен көзқарастар жүйесін айтады.
Идеология әр түрлі – саяси, құқықтық, этикалық, діни, эстетикалық, философиялық болып келеді. Саяси идеология (с.и.) белгілі бір адамдар тобының қоғам құрылысы және дамуы, ондағы қатынастарды орнық-


title: Теориялық саяси сана жағдайлардың мән-мағынасын анықтап, оларды айтарлықтай жоғары дәрежеде теориялық тұрғыдан жинақтап бейнелейді


тыруға немесе өзгертуге қызмет ететін тұжырымдамалар мен пікірлердің жиынтығы жатады. Олар билік арқылы немесе оған ықпал ету арқылы өз мақсат-мүдделерін білдіреді және қорғайды
тыруға немесе өзгертуге қызмет ететін тұжырымдамалар мен пікірлердің жиынтығы жатады. Олар билік арқылы немесе оған ықпал ету арқылы өз мақсат-мүдделерін білдіреді және қорғайды.
тыруға немесе өзгертуге қызмет ететін тұжырымдамалар мен пікірлердің жиынтығы жатады. Олар билік арқылы немесе оған ықпал ету арқылы өз мақсат-мүдделерін білдіреді және қорғайды.
С.и. Ағартушылық дәуірде дүниеге келді.
Қоғам өмірінде идеология маңызды рөл атақарады және ол келесі қызметтерінен білінеді:
1. Идеологияның танымдық рөлі. Ол саяси жүйені, саяси өмірді суреттеп, түсіндіреді.
2. Бағдарламалық қызметі.
3. Жұмылдыру, іске тарту қызметі бар.
4. Амортизациялық қызметі бар.
5. Бағалау қызметі бар.
Сонмен қатар саяси идеология саяси қызметке қатысушылардың іс-әрекетіне мақсаттылық, жүйелілік, дәйектілік енгізеді.
С.и. арқылы тап өзіндік санаға, жеке тұтастық сезімге ие болады. Көзқарастары бірыңғай қоғамдастықтың мүшесі болып сезіну – әрбір саяси қозғалыстың мүшесін байланыстырып тұратын түйіні. Сонымен қатар идеология – сезім тудыратын нышандар жиынтығы. Олар адамдар мен топтардың іс-әрекеттеріне мән-мағына беріп күшейтеді, асқақтатады.
Саяси идеологиялармазмұны, мақсаты жағынан прогрестік, либералдық, революциялық, консервативтік радикалдық, реакциялық, шовинистік, ұлтшылдық және т.с.с. болып бөлінеді.


title: тыруға немесе өзгертуге қызмет ететін тұжырымдамалар мен пікірлердің жиынтығы жатады. Олар билік арқылы немесе оған ықпал ету арқылы өз мақсат-мүдделерін білдіреді және қорғайды


title: Саясаттану және әлеуметтану негіздері - бет 43

text:
Байланысты: Саясаттану және әлеуметтану негіздеріФ-31-5
Бүгінгі танда идеологияны тудыратын объективті себептер жойылған жоқ. Керісінше, қазіргідей өтпелі заманда оның маңызы зор. Қоғамда саяси сана, саяси идеологияның деңгейі неғұрлым жоғары болсы, соғұрлым саяси қате шешімдер қабылдау ықтималдығы азаяды.
Бүгінгі танда идеологияны тудыратын объективті себептер жойылған жоқ. Керісінше, қазіргідей өтпелі заманда оның маңызы зор. Қоғамда саяси сана, саяси идеологияның деңгейі неғұрлым жоғары болсы, соғұрлым саяси қате шешімдер қабылдау ықтималдығы азаяды.
С.и. бұқаралық ақпарат құралдарымен (БАҚ) тығыз байланысты. Оған баспасөз, радио, теледидар, бейнежазу, дыбыс жазу кіреді. Бүгінгі танда олар қоғамдық сананы қалыптастыруда шынайы болмыстан кейінгі негізгі құрал болып отыр.
Демокртиялық қоғамда БАҚ қоғамдық пікірлермен қатар заңға сүйенеді. Олар өздері журналистік тергеу жүргізе алады. Тергеу қортындылары жарық көргеннен кейін кейде арнаулы парламенттік комиссиялар құрылады, қылмыстық істер ашылады немесе маңызды саяси шешімдер қабылданады.
БАҚ-тың рөлі, әсіресе Президент, Парламент сайлаулары кезінде артады. Олар үгіт-насихат, жарнама, т.т. арқылы саяси серкелер туралы кеңейтілген мағлұматтар беріп, арнайы бейнесін (имидж) жасайды.


Саяси идеологияның тұнғыш түрлерінің біріне либерализм (латынша либералис – еркін деген сөзінен) жатады.
Либералдық идеологияның негізгі принципі – адамның еркіндігі, тұлғаның табиғи құқықтары мен бостандықтарының қасиеттілігі мен ажырамастығы, олардың қоғам және мемлекет мүдделерінен жоғары тұруы.
Либерализмнің қате жақтарын ескерген кейін неолиберализм (жаңарған либерализм) пайда болды. Онда еркін нарықтық тетіктерді қалпына келтіру үшін мемлекет белгілі мөлшерде экономикалық және әлеуметтік салаға (салық, бюджет, жоспарлау арқылы) араласу керектігі негізделді.
Либерализмнің қате жақтарын ескерген кейін неолиберализм (жаңарған либерализм) пайда болды. Онда еркін нарықтық тетіктерді қалпына келтіру үшін мемлекет белгілі мөлшерде экономикалық және әлеуметтік салаға (салық, бюджет, жоспарлау арқылы) араласу керектігі негізделді.
Консервативтік (латынның консервативус – қорғаушы деген сөзінен) идеология Ұлы Француз революциясының (1789) саяси идеялары мен оқиғаларына жауап ретінде дүниеге келді. Бұл революцияны олар қоғамдық былықтың, бүліншілік пен күйзелістің себебі деп санады. Ол ағым дәстүрлі монархиялық биліктегі саяси өмір құрылысын, феодалдық тәртіптер мен оның рухани құндылықтарын сақтағысы келеді. Олар бойынша өмірде әдет-ғұрып, дәстүр негізгі рөл атқарады. Сондықтан қоғамдық дамудың негізгі өлшемі әдет-ғұрыпты және халықтың мінезін өзгертуде. Олар ағартушылық пен революцияға, сана мен прогреске қарсы тұрды. Олардың саяси идеологиясының өзекті мәселелері – күшті мемлекет, айқыгн саяси жіктелу, биліктің төбе топ қолында болуы. Еркіндікті тұлғаның қоғам мен мемлекетке бағынуы және оларға адалдығы деп түсінді.
XIX ғ. аяғы XX ғ. басында неолиберализм сияқты неоконсерватизм (жаңарған консерватизм) дүниеге келді. Ол жеке адамның құқықтары мен бостандықтарының басымдығын мойындауға бет бұрды. Билікке төбе топ, аристократиялық көзқарастар тұрғысынан қарауды бәсендетті.


title: Саяси идеологияның тұнғыш түрлерінің біріне либерализм (латынша либералис – еркін деген сөзінен) жатады


Байланысты: Саясаттану және әлеуметтану негіздеріФ-31-5
Мемлекеттің экономикалық және әлеуметтік қызметтері едәуір шеттетілді.Мемлекеттік меншік жекешелендіріле бастады.
Мемлекеттің экономикалық және әлеуметтік қызметтері едәуір шеттетілді.Мемлекеттік меншік жекешелендіріле бастады.
Коммунистік (латынның коммунис – жалпы д. сөзінен) идеялары XIX ғ. орта кезінде дүниеге келген. Коммунистердің ойынша, социализмді орнататын бірден-бір құрал – социалистік революция. Оны жасай алатын бірден-бір күш – жұмысшы табы. Мемлекеттік биліктің таптық сипаты болады. Социалистік революция нәтижесінде ескі мемлекет түбірімен қиратылады да, оның орнына жаңа мемлекет – пролетариат диктатурасы орнайды. Барлық тарихи прогресс қоғамдық-экономикалық формациялардың жүйелі түрде ауысумен байланыстырылады. Олар жеке меншікті жойып, қоғамдық меншікті орнатқысы келеді. Коммунистік қоғамда мемлекет, саясат болмайды деп санады.
XIX ғ. аяғы XX ғ. басында бұл саяси идеология революциялық және реформистік болып екіге бөлінді. Реформистік бағыт кейін өзінше бөлек идеялық-саяси бағытқа – социал-демократияға айналды.


title: Социал-демократия идеологиясы

text:
Байланысты: Саясаттану және әлеуметтану негіздеріФ-31-5
Социал-демократия идеологиясы “демократиялық социализм” идеясын алға тартты. Оның басты құндылықтары – еркіндік, теңдік, әділеттілік және ынтымақтастық. Бұл құндылықтарды, олардың ойынша, экономикалық, саяси және рухани демократия арқылы ғана жүзеге асыруға болады. Ол аралас экономиканы, мемлекеттік әлеуметтік-реттеу рөлін, саяси өмірді демократиялық түрде ұйымдастыруды талап етеді.
Қазір социал-демократтар экологиялық қауіпсіздікке, адамды қоршаған ортаны жаңартуға, жандандыруға көп көңіл бөлуде. Олар Еуропадағы әлеуметтік және экологиялық түлеген индустриалды өркениеттілік орнатпақ.
Қазір социал-демократтар экологиялық қауіпсіздікке, адамды қоршаған ортаны жаңартуға, жандандыруға көп көңіл бөлуде. Олар Еуропадағы әлеуметтік және экологиялық түлеген индустриалды өркениеттілік орнатпақ.
Фашизм (Италяның фашизмо – бірлестік д. сөзінен шыққан)1919 ж. Италия мен Германияда пайда болған. Оларда халықтың басын біріктіріп, рухтандыратын ұлттық бірігу және қайта өркендеу идеялары болды.
Бұл идеологияның басты ерекшеліктері – еңбекшілерді басып-жаншу үшін зорлықтың шектен шыққан түрлерін қолдану, шовинизм, нәсілшілдік, экономиканы мемлекеттік-монополиялық реттеу тәсілдерін кеңінен пайдалану, азаматтардың қоғамдық және жеке өмірін бақылау т.т. Соғысқа дайындалу, көсемшілдік идеялары кең тарайды.
Біздің республиканың өміріне елеулі ықпал етуші – жаңарған либерализм (неолиберализм). Десе де либералдық құндылықтарды басшылыққа алған реформаның бастапқы кезеңі біз үшін онша сәтті болмады. Мүліктік теңсіздік өрістеп, көпшілік жұрттың өмір деңгейі төмендеп, күзеліске ұшырауда. Нарықтың жабайы түрінен ығыр болған біраз жұрт баяғы әлеуметтік қорғалуды, теңгермешілікті дұрыс көрсеткендей. Коммунистік, ұлтшылдық және т.с.с. идеологиялардың әсері көбейіп жатыр. Әрине, баяғы кеңестік жолға қайта оралу жақсылық әкелмейтін белгілі.
Қорыта айтқанда саяси идеологиясыз саясат бола алмайды. Бұл төңірегінде немістің осы мәселелер жөніндігі ірі маманы К.Мангейм құлатылған идеологияның орнына лайықты алмастыру болмаса, ол жерде сөз жоқ утопия пайда болады деген.


title: Әлеуметтанудың объектісі, пәні мен әдістері

text:
«Әлеуметтану» ұғымы латын тілінің «Societas» қоғам және гректің logos – ілім, ұғым деген сөзінен шыққан.
Әлеуметтану ұғымын XIX ғасырдың ортасында франуцуз ағартушысы Огюст Конт енгізді. Оның алғашқы мазмұны қоғамтану болатын.
Объект дегеніміз – бізді қоршап тұрған объективтік нақтылы өмір, ол қоғам, адамдар, оның алуан түрлі бірліктері (отбасы, топ, тап, әлеуметтік мекемелер, институттар, мемлекет, т.б.), тіпті адамның өзі, оның барлық іс-әрікеті, қызметі, санасы, тәртібі, т.б.
Сондықтан ә. пәннің басты міндеті – әлеуметтік жүйелерді типологизациялау (демек, ортақ белгілеріне қарай жіктеу, топтау), әрбір әдеуметтік объектінің байланысы мен қатынастарың зандар деңгейінде зерттеу – бұл зандылықтардың әрбір әлеуметтік жүйесін басқару, оның тәртібін реттеу, оның іс-әрекетті, қызмет ету тетіктерін анықтау болып табылады. Сонымен, әлеуметтілік – әлеуметтік байланыс пен қатынастарды ұйымдастырудың негізгі бастамасы ретінде болса, ал, әлеуметтік заңдылықтар бұлардың мәні мен мазмұнын негізі болып есептеледі.


К.Маркс пен Ф.Энгельс «әлеуметтік» ұғымға қоғамдағы, ондағы үдерістер мен қатынастарды зерттегенде екі ұғымды қолданады. Бірі – «қоғамдық», екіншісі – «әлеуметтік»
Байланысты: Саясаттану және әлеуметтану негіздеріФ-31-5
К.Маркс пен Ф.Энгельс «әлеуметтік» ұғымға қоғамдағы, ондағы үдерістер мен қатынастарды зерттегенде екі ұғымды қолданады. Бірі – «қоғамдық», екіншісі – «әлеуметтік».
К.Маркс пен Ф.Энгельс «әлеуметтік» ұғымға қоғамдағы, ондағы үдерістер мен қатынастарды зерттегенде екі ұғымды қолданады. Бірі – «қоғамдық», екіншісі – «әлеуметтік».
«Әлеуметтік» дегеніміз, нақтылы қоғамдағы қоғамдық қатынастардың жиынтығы. Бұл қатынастардың жиынтығы жеке тұлғалар мен олардың белгілі бір тобының белгілі бір кеңістікте, уақытта іс-әрекеттерінде атқарған қызметтерінде байқалады.
Қорыта айтқанда, әлеуметтілік – әр түрлі жеке тұлғалардың бірігіп істеген қызметінің жемісі, нәтижесі. Бұл олардың бір-бірімен байланыс-қатынастарынан тікелей көрінеді.
Негізінде әлеуметтану екі үлкен категорияға басты назар аударады. Ол – қоғам және тұлға. Ал, қоғам туралы әлеуметтану мәселесі қозғалғанда төмендегі категориялар арқылы (жалпы ұғымдармен) зерттеу жүргізеді. Ол – “әлеуметтік бірлік”. Бұл адамдардың арасындағы әр түрлі қарым-қатынастар.


title: Саясаттану және әлеуметтану негіздері - бет 49

text:
Әлеуметтік бірлестіктер қоғамды қайта құру, өзгерту субъектісі болып саналады және бұл – әлеуметтік субъектінің өзін-өзі ұйымдастыруының тұрақты түрі. Әлеуметтік бірлестіктің түрлеріне: отбасы, адамдардың әлеуметтік-таптық, топтық, әлеуметтік-демографиялық, ұлттық, территориялық, мемлекеттік және бүкіл адамзаттық қоғам бірліктері, қозғалыстары, т.б. жатады. - Әлеуметтік бірлестіктер қоғамды қайта құру, өзгерту субъектісі болып саналады және бұл – әлеуметтік субъектінің өзін-өзі ұйымдастыруының тұрақты түрі. Әлеуметтік бірлестіктің түрлеріне: отбасы, адамдардың әлеуметтік-таптық, топтық, әлеуметтік-демографиялық, ұлттық, территориялық, мемлекеттік және бүкіл адамзаттық қоғам бірліктері, қозғалыстары, т.б. жатады.
- Әлеуметтанудың басқа қоғамдық және гуманитарлық ғылымдардан ең басты айырмашылығы – оның өзіне ғана тән әлеуметтік-экономикалық, саяси, рухани, құбылыс, процестерді зерттейтін арнаулы әдістерінің болуында. Олар: сұрыптау, бақылау, сұрау, құжаттарды талдау, сараптау, модель (үлгілеу), тест, т.б.
- №10 Үй тапсырмасы
- 1.Ә.-1 4-9 бет оқу
Достарыңызбен бөлісу: |


Саясаттанудың ең алдымен танымдық (гносеологиялық) қызметі бар. Одан кейін мына қызмттері бар: бағалау (аксеологиялық), реттеушілік (басқару), өмірді жетелдіру және болж қызметтері
Байланысты: Саясаттану және әлеуметтану негіздеріФ-31-5
Саясаттанудың ең алдымен танымдық (гносеологиялық) қызметі бар. Одан кейін мына қызмттері бар: бағалау (аксеологиялық), реттеушілік (басқару), өмірді жетелдіру және болж қызметтері.
№1 Үй тапсырмасы
1. Ә.2 5-12 бет
Әлеуметтануға кіріспе
«Әлеуметтану» ұғымы латын тілінің «Societas» қоғам және гректің logos – ілім, ұғым деген сөзінен шыққан.
Әлеуметтану ұғымын XIX ғасырдың ортасында франуцуз ағартушысы Огюст Конт енгізді.
Сондықтан ә. пәннің басты міндеті – әлеуметтік жүйелерді типологизациялау (демек, ортақ белгілеріне қарай жіктеу, топтау), әрбір әдеуметтік объектінің байланысы мен қатынастарың зандар деңгейінде зерттеу – бұл зандылықтардың әрбір әлеуметтік жүйесін басқару, оның тәртібін реттеу, оның іс-әрекетті, қызмет ету тетіктерін анықтау болып табылады.


title: Әлеуметтанудың құрылымы және атқаратын қызметі

text:
Әлеуметтік білім – теория мен практиканың бірлігінде қалыптасады. Эмпирикалық (демек, тәжірибелік) әлеуметтік зерттеулер – нақтылы құбылыстар мен процестер туралы жаңа мағұлмат, хабарларды алумен байланысты. Теориялық – абстрактілі философиялық әдістерді (демек, сауалнама, сұрыптау, бақылау, құжаттарды талдау, сараптау, үлгілеу, тестілеу, т.б.) қолдану арқылы іске асады.
Әлеуметтік білімнің негізгі принциптері
Қоғам біртұтас әлеуметтік жүйе.
Қоғамның жеке салаларының дамуын жәнеде т.с.с. дүниелерді немесе әлеуметтану әлеуметтік қалыптасу мүмкіндігін зерттейді.
Әлеуметтік топтар – үлкен мен кішігірім топтар, кәсіби мамандырылған топтар, демографиялық және этникалық топтар.
Саяси әлеуметтануда зерттеу объектілер бар.
Әлеуметтік институттар.
Қоғамның жеке салаларында және сондай-ақ кішігірім жүйесінің қызметтерінде теория бар.


Байланысты: Саясаттану және әлеуметтану негіздеріФ-31-5
Әлеуметтік білімнің үш негізгі деңгейі бар: а)жалпы әлеуметтану теориясы; ә) эмпирикалық (тәжірибелік) әлеуметтану; б) орта деңгей теориялар.
Әлеуметтік білімнің үш негізгі деңгейі бар: а)жалпы әлеуметтану теориясы; ә) эмпирикалық (тәжірибелік) әлеуметтану; б) орта деңгей теориялар.
Әлеуметтанудың атқаратын қызметі
Әлеуметтану да басқа ғылымдар сияқты, ең алдымен таным функциясын атқарады.
Әлеуметтанудың атқаратын қызметінің бір ерекшелігі, мұнда тұжырым мен іс әруақытта бірлікте болады. Осыдан барып әлеуметтік теория мен тұжырымдамалар көбіне тәжірибелік мәселелерді бағытталады.
Көптеген елдерде атқарушы мекемелер мен билік өкілдері, саяси партиялар және алуан түрлі бірліктер өздерінің мақсатты саясаттарын жүргізуде әлеуметтанудың барлық мүмкіншіліктерін пайдаланып отырады. Бұл тұрғыдан алғанда әлеуметтану әлеуметтік бақылау функциясы атқарады.
Әлеуметтанудың тәжірибелік бағыты – оның әлеуметтік құбылыстар мен процестердің болашақ дамуының бағытын анықтауында. Бұл жерде біз әлеуметтанудың болжайтын қызметін байқаймыз.
Әлеуметтану қоғамның қай саласында болмасын (экономика, саяси, рухани, т.б.) әлеуметтік даму жоспарын жасау қызметін атқарады.
Әлеуметтану қоғамда идеологиялық функцияны да атқарады.


title: №11 Үй тапсырмасы 1. Ә.-1 10-15 бет оқу

text:
Тұлғаның рөлдік тұжырымдамасының мазмұны мынадай: қоғамдағы әрбір адам ондағы алуан түрлі әлеуметтік топтарға кіреді. Әрбір топтағы адамның белгілі бір орны, өзінің көзқарасы, бағыты болады, оған белгілі бір талап-тілектері қойылып, ол оны орындайды. Сонымен, нақтылы жағдайда бір адам бірде әке немес шеше, екінші жағдайда осы адам дос, үшінші жағдайда бастық болады, демек нақтылы адам әр жағдайда әр түрлі рөлдерде қызмет атқарады.
Сондықтан, әлеуметтік рөл қоғамдағы адамдардың белгілі бір алатын орнына, жағдайына, олардың басқалармен қарым-қатынастарына байланысты және қабылдаған ережелерге сәйкес адамдардың атқаратын қызметтері.
Басқаша айтқанда, әлеуметтік рөлдегеніміз, қоғамдағы адамдардың белгілі бір қызмет атқарған жағдайда белгілі бір тәртіп нормаларын сақтауын айтамыз. Ал, рөлдік жүйе дегеніміз, адамның қоғамдағы алатын орнына, жағдайына, тұрмысына сәйкес істейтін қызметінің жиынтығы. Адамдардың әлеуметтік рөлдерді бойына сіңіріп, игеріп, меңгеруі тұлғаны әлеуметтендеру процесінің бір бөлігі, оның қоғамға, топқа толық енуінің негізгі қажетті шарты.
Жан-жақты дамыған тұлға өзінің рөлдік мінез-құлқын белгілі бір әлеуметтік ситуацияға байланысты пайдаланып оны бейімділік құралы


ретінде қолданады. Басқаша айтқанда, рөлдік мінез-құлық дегеніміз, индивидтің (адамның) іс жүзіндегі мінез-құлық.
Сонымен, жан-жақты дамыған тұлға белгілі бір әлеуметтік жағдайда бейімделу құралы ретінде рөлдік мінез-құлықты пайдаланады. Рөлдік мінез-құлықты рөлмен алмастыруға болмайды. Әлеуметтік рөлдің негізгі компоненттері сатылы жүйе ретінде құрылады.
Джордж Герберт Мидтің (1863-1931) әлеуметтану теориясының пайда болу негізінде өткендегі болған әрекет, оқиға (қысқаша “акт”) ұғымы жатыр. Бұл акт ұғымы әрекеттеуші субъектінің шынайы өмірді қабылдауға ерекшелігін анықтайды. Мидтің пікірінше, әрекет етуші субъекткең мағынада физикалық “ субъект” , “тірі форма”, әлеуметтік “мен” (“я”) ретінде қарастырылады. Объектілер ұғымының мазмұны, Мидтің пікірінше, индивидтің өткендегі барлық ерекшелігімен сипатталатын тәжірибесі. Осыған орай объектілер индивидпен олардың арасындағы қатынастарды бейнелейді.
Жалпы тұлғанның рөлдік теориясы тұлғаның бейімделу процестерін көп дәрептей отырып, оның белсенді, творчестволық жағын жоққа шығарады.
Мидтің пікірінше, адамның тұлғаға айналу процесі үш түрлі сатыдан құрылады


title: Олар: “әлеуметтік статус” және “әлеуметтік рөл”

text:
Мысалы, әрбір адам әлеуметтік жүйеде бірнеше қызметтерді атқарады. Осыны статус дейді. Әрбір адамның бірнеше статусы болуы мүмкін, бірақ, оның жағдайын бір ғана статус анықтайды. Бұл жалғыз статус басты немесе интегралды деп аталады.
Әлеуметтанушылар статустардың екі түрін бөліп көрсетеді. Біреуі – қоғамның берілген (предписание), екіншісі – адамның өз еңбегінің нәтижесінде қол жеткізген (приобретенный) статус. Қоғамның берілген статус – бұл тұлғаның этникалық шығу тегімен, туған жерімен, отбасымен, т.б. байланысты. Еңбегі арқылы қол жеткізген статус адамның қажырлы еңбек етуіне байланысты. Тұлғаның табиғи (ер адам, әйел, бала, ж.т.б.), кәсібіне қарай – қызметі (лауазым) статустар түрлері болады.


title: Саясаттану және әлеуметтану негіздері - бет 55

text:
Байланысты: Саясаттану және әлеуметтану негіздеріФ-31-5
Қорыта айтқанда, қандай да бір қоғамда адамның әлеуметтік жүйедегі орны бар. Ал, қоғамның адамға белгілі бір талап қою оның әлеуметтік рөлінің мазмұның, мәнін құрайды. Сонымен, әлеуметтік рөл дегеніміз, әлеуметтік жүйеде белгілі бір статус бар адамның орындайтын іс-әрекетінің жиынтығы.
Әрбір статус бірнеше рөлдерден құрылады. Нақтылы статустан шыққан бірнеше рөлдердің қосындысы рөлдер жиынтығы (набор) дет атайды. Әлеуметтік рөл рөлдік тосу, күту, үміт ету және рөлдік мінез-құлық болып екіге бөлінеді.


title: Саясаттану және әлеуметтану негіздері - бет 56

text:
Байланысты: Саясаттану және әлеуметтану негіздеріФ-31-5
Рөлдік тосу, күту, үміт ету (ожидание) – бұл ойын ережесіне сәйкес нақтылы рөлден бірдеңені үміт ету, тосу, күту, ал, рөлдік тәртіп дегеніміз, адамның өзінің рөлі щеңберінде белгілі бір міндеттерді атқару. Күнделікті өмірде адам бір рөлді асып, осыған байланысты құқықтар мен міндеттерді анық түсінеді, бұдан іс-әрекеттің, жұмыстың жобасын, оларды атқарудың реттерін біледі және өзінің мінез-құлқын айналасындағы адамдардың мүдделерімен сәйкестендіреді.
Рөлдік тосу, күту, үміт ету (ожидание) – бұл ойын ережесіне сәйкес нақтылы рөлден бірдеңені үміт ету, тосу, күту, ал, рөлдік тәртіп дегеніміз, адамның өзінің рөлі щеңберінде белгілі бір міндеттерді атқару. Күнделікті өмірде адам бір рөлді асып, осыған байланысты құқықтар мен міндеттерді анық түсінеді, бұдан іс-әрекеттің, жұмыстың жобасын, оларды атқарудың реттерін біледі және өзінің мінез-құлқын айналасындағы адамдардың мүдделерімен сәйкестендіреді.
Қоғам бұл мәселеде әр уақытта “осылай болу керек” деген қағиданы басшылыққа алады. Осыған сәйкес қоғамда бақылау жүйесі орнаған. Ол қоғамдық пікірден тәртіп сақтау органдарына дейін бар және осыған орай қоғамдық-әлеуметтік санкция жүйесі орнап, қызмет атқарады. Ол адамды ұялатып бетіне басудан (порицание), кінәлаудан, айыптаудан (осуждение), күштеуге дейінгі шараларға барады.


title: Ә.-1 80-85 бет оқу   Қазіргі Қазақстандағы әлеуметтік стратификация мен мобильдік

text:
Егемендік, тәуелсіздік алған уақыттың ішінде республиканың әлеуметтік құрылымында жаңа таптар, топтар, жіктер пайда болды. Олар: бизнесмендер, кәсіпкерлер, фермерлер, банкирлер, алуан түрлі жеке фирмалардың, дүкендердің, қонақ үйлерінің, мейманханалардың, т.б. жеке меншік иелері. Қоғамдағы белгілі бір әлеуметтік-экономикалық топтар екінші бір топтарға ауысып, өтіп жатыр, демографиялық жағдай, ел-жұрттың миграция мәселелері мен үдерістері де ерекше болып отыр. Жалпы алғанда, негізінде табысқа және экономикалық жағдайға байланысты қоғамда топқа, жікке бөлінушілік күшейе түсуде. Осылардың нәтижесінде Қазақстанда ауқатты, дәулеті орташа, кедей адамдар пайда болды. Қоғам мүшелерінің бұлайша жіктелуіне меншік форомасының өзгеруі, жалпы нарық қатынастарының орын алуы ықпал етті.
Көпшілікке мәлім, нарықтық экономика меншіктің алуан түрлігін қажет етеді. Ал, осы жағдай Қазақстанның әлеуметтік құрылымына зор әсер етті, өйткені меншік нысананың алуан түрлігі жалпы экономиканың одан әрі бөлшектелінуін күшейтті, демек қоғамдық меншікті жекешелендіру процесі басталды. Осы-


title: Саясаттану және әлеуметтану негіздері - бет 58

text:
ларға сәйкес меншіктің жаңа типтері қалыптасуда. Олар: жеке, корпоративтік, акционерлік, ұжымдық, жартылай мемлекеттік, т.б. орта, кішігірім мекемелерге, сауда үйлеріне, мейманханаларға, дүкендерге, әр түрлі акционерлік қоғамдарға қожалық ететін иелер пайда болды. ларға сәйкес меншіктің жаңа типтері қалыптасуда. Олар: жеке, корпоративтік, акционерлік, ұжымдық, жартылай мемлекеттік, т.б. орта, кішігірім мекемелерге, сауда үйлеріне, мейманханаларға, дүкендерге, әр түрлі акционерлік қоғамдарға қожалық ететін иелер пайда болды.
Достарыңызбен бөлісу: |


|
Сонымен, Қазақстан ірі орта және шағын кәсіпкерлікпен айналасатын бизнесмендер тобы қалыптасып келеді
|
бет | 59/71 | Дата | 31.12.2021 | өлшемі | 0,55 Mb. | | #22913 | түрі | Оқулық |
| Байланысты: Саясаттану және әлеуметтану негіздеріФ-31-5Сонымен, Қазақстан ірі орта және шағын кәсіпкерлікпен айналасатын бизнесмендер тобы қалыптасып келеді. Академик К.А.Сагадиевтің пікірі бойынша, Қазақстан Республикасында бизнесмендерді 4 топқа жіктеуге болады.
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


К.Маркс пен Ф.Энгельс «әлеуметтік» ұғымға қоғамдағы, ондағы үдерістер мен қатынастарды зерттегенде екі ұғымды қолданады. Бірі – «қоғамдық», екіншісі – «әлеуметтік»
К.Маркс пен Ф.Энгельс «әлеуметтік» ұғымға қоғамдағы, ондағы үдерістер мен қатынастарды зерттегенде екі ұғымды қолданады. Бірі – «қоғамдық», екіншісі – «әлеуметтік».
К.Маркс пен Ф.Энгельс «әлеуметтік» ұғымға қоғамдағы, ондағы үдерістер мен қатынастарды зерттегенде екі ұғымды қолданады. Бірі – «қоғамдық», екіншісі – «әлеуметтік».
«Әлеуметтік» дегенімыз, нақтылы қоғамдағы қоғамдық қатынастардың жиынтығы.
Әлеуметтік білім – теория мен практиканың бірлігінде қалыптасады. Эмпирикалық (демек, тәжірибелік) әлеуметтік зерттеулер – нақтылы құбылыстар мен процестер туралы жаңа мағұлмат, хабарларды алумен байланысты.Теориялық – абстрактілі философиялық әдістерді (демек, сауалнама, сұрыптау, бақылау, құжаттарды талдау, сараптау, үлгілеу, тестілеу, т.б.) қолдану арқылы іске асады.


title: К.Маркс пен Ф.Энгельс «әлеуметтік» ұғымға қоғамдағы, ондағы үдерістер мен қатынастарды зерттегенде екі ұғымды қолданады. Бірі – «қоғамдық», екіншісі – «әлеуметтік»


Әлеуметтік мобильдік басқа көрсеткіштерде кездеседі. Мысалы, жұмысшы немесе кеңсе қызметкері өздерінің мамандығының өсуіне және жаңа мамандық алуына байланысты екінші бір жоғары топқа өтуге тырысады
Байланысты: Саясаттану және әлеуметтану негіздеріФ-31-5
Әлеуметтік мобильдік басқа көрсеткіштерде кездеседі. Мысалы, жұмысшы немесе кеңсе қызметкері өздерінің мамандығының өсуіне және жаңа мамандық алуына байланысты екінші бір жоғары топқа өтуге тырысады.
Әлеуметтік мобильдік басқа көрсеткіштерде кездеседі. Мысалы, жұмысшы немесе кеңсе қызметкері өздерінің мамандығының өсуіне және жаңа мамандық алуына байланысты екінші бір жоғары топқа өтуге тырысады.


title: Саясаттану және әлеуметтану негіздері - бет 61

text:
Қалалардағы тұрмыстық қызмет көрсету саласында жұмыс, қызмет істеушілердің саны кобеюде. Бұл құбылыстың басты себептері: көптеген өндіріс орындары ғылыми-техникалық прогрестің жетістіктерін, әсіресе, автоматтандыру, кибернетиканы кеңінен қолданып, көптеген жұмыс қолын өндірістен босатты, олар жұмыссыз қалды. сондықтан олар тұрмыстық, қызмет көрсету саласында еңбек етіп жүр.
Халықты көптеген қоғамдық және жаратылыс тану ғылымдары зерттейді. Осылардың ішінде демография ерекше орын алады. Демография гректің “demos” – халық, “grafo” – жазу, сипаттау деген сөздеріне шыққан.
Халық кең мағынасында (немесе ел-жұрт) адамдардың жиынтығын білдіреді. Ол белгілі бір территорияда (немес жер көлемінде) өмір сүреді, іс-әрекет, қызмет жасайды. Демография (дграф.) халықтың құрамын, санын және оның өсуін, өңуін, кобеюін, азаюын зерттейді. Әр қоғам халқының өзінің өсу, өңудегі ерекше даму заңдылықтары болады. Ал, мұның өзі қоғамның нақтылы әлеуметтік-экономикалық жағдайына байланысты. Халықтың санын, құрылымын және оның қозғалысын, дамуын, өзгеруін демография ғылымы, дәлірегі, оның ішінде демографиялық статистика зерттейді.


title: Саясаттану және әлеуметтану негіздері - бет 62

text:
Байланысты: Саясаттану және әлеуметтану негіздеріФ-31-5
Демография халықтың алуан түрлі ерекшелік сипаттамаларын еске ала отырып, оның сандық заңдылықтарын зерттейді. Екінші жағынан, дграф. адамдардың кейбір сапалық сипаттамаларын, мысалы, белгілі бір орындалып жатқан қызмет тұрғысынан халықтың қоғамдағы әлеуметтік жағдайын зерттейді. Демографиялық зерттеудің өлшемі – нақтылы адам.
Оның өмір-тіршілігінде физиологиялық және психологиялық ерекшеліктері, әсіресе, оның тұрған орны, отбасы жағдайы, қызмет түрі, мамандығы, жұмыс орны, қоғамдық жағдайы, білімі, тілдерді білуі, т.б. біртіндеп өзгеруі мүмкін. Дграф. статистикалық әдістердің ерекше зор маңызы бер, кейбір ғылымдар дграф. мен дграф. статистиканы ұқсас ғылымдар деп есептеп, бір-бірімен шатыстырады. Дграф. халықты зерттейтін барлық ғылымдарды қажетті материалдармен қамтамасыз етеді.


title: Саясаттану және әлеуметтану негіздері - бет 63

text:
Байланысты: Саясаттану және әлеуметтану негіздеріФ-31-5
Оның өмір-тіршілігінде физиологиялық және психологиялық ерекшеліктері, әсіресе, оның тұрған орны, отбасы жағдайы, қызмет түрі, мамандығы, жұмыс орны, қоғамдық жағдайы, білімі, тілдерді білуі, т.б. біртіндеп өзгеруі мүмкін. Дграф. статистикалық әдістердің ерекше зор маңызы бер, кейбір ғылымдар дграф. мен дграф. статистиканы ұқсас ғылымдар деп есептеп, бір-бірімен шатыстырады. Дграф. халықты зерттейтін барлық ғылымдарды қажетті материалдармен қамтамасыз етеді.
Ал, дграф. статистика (халық статистикасы) – белгілі бір халықтың санын, құрамын, орналасуын және өзгеріс-қозғалысын немесе оның жекелеген тобын сипаттайтын деректерді жинауға, өңдеуге, баяндауға және талдауға статистикалық тәсіл қолданылатын статистика саласы.


title: Қоғамның демографиялық құрылымы

text:
Нақтылы өмірде “халық” атты ұғымның екі мағынасы бар: 1) халық кең мағынадағы ұғымды береді, демек тұтас елді қамтитын ұғымды білдірмек. 2) Қоғамдық дамудың әр түрлі сатыларындағы таптық және топтық құрамы, жыныс, жас шамалары алуан түрлі болып келетін, тарихи өзгеріп отыратын әлеуметтік үлкен топтардың бірлігі.
Сайып келгенде, халық - жеке адамдар, еңбекшілер бұқарасы, материалдық және рухани игіліктерді, бүкіл адамзат тарихын жасаушы, қоғам өмірінде түбегейлі өзгерістер жасаушы күш. Қоғам дамуындағы адамзаттың шешуші рөлін жоққа шығарып келген теріс, ғылыми емес, адамдарды тобыр деп есептейтін реакцияшыл әлеуметтанудың “қате” пікірлерін ғылыми әлеуметтану әр уақытта әшекерлеп отырады.


title: Саясаттану және әлеуметтану негіздері - бет 65

text:
Байланысты: Саясаттану және әлеуметтану негіздеріФ-31-5
Сайып келгенде, халық - жеке адамдар, еңбекшілер бұқарасы, материалдық және рухани игіліктерді, бүкіл адамзат тарихын жасаушы, қоғам өмірінде түбегейлі өзгерістер жасаушы күш. Қоғам дамуындағы адамзаттың шешуші рөлін жоққа шығарып келген теріс, ғылыми емес, адамдарды тобыр деп есептейтін реакцияшыл әлеуметтанудың “қате” пікірлерін ғылыми әлеуметтану әр уақытта әшекерлеп отырады.
Халықтың ішінде бір ұлт болмайды. Ол бірнеше ұлттан құралуы мүмкін. Ұлт деп, адамдардың арғы ата-тегі бір, дәстүрі, салты бір, іс-қимылдары ұқсас келетін топты айтамыз. Ұлт деп, діні бір, тілі бір адамдардың жиынтығын айтуға болады.


title: Ә.-1 114-121 бет оқу  Құқық әлеуметтану

text:
Құқықтық әлеуметтану жалпы әлеуметтанудың жан-жақты терең дамуымен, оның жалпы құқық ғылыммен іштей тығыз байланыстарының нәтижесінде пайда болды.
Шетелдік әдебиеттерде құқытық әлеуметтануды жалпы әлеуметтаныдың арнаулы теориясы деп қараса, Ресей құқықтанушылары (В.В.Лапаева, В.А.Туманов, т.б.) құқық әлеуметтануын жалпы құқық ғылымының бір саласы және ол құқықтық ғылым деп санайды.
Ал, қазір құқық әлеуметтануы құқықты негізінде үш мағынада қарайды.
Біріншіден құқық – бұл міндетті түрде орындалатын әлеуметтік ережелердің жиынтығы. Екіншіден, құқық белгілібір қызметі атқаруды адамның, қоғамның мүмкіншілігі, бостандығы, егемендігі болуын қамтамасыз етеді. Үшіншіден, құқық куәлік ретінде де қолданылады.
Құқық әлеуметтану (қ.ә.) құқықты біртүтас, бірыңғай жүйе, ерекше бір әлеуметтік құрылым ретінде қарайды. Ол құқықтың қоғамдық қатынастар жүйесінде алатын орны мен атқаратын қызметін (функциясын), оның шығуы мен дамуын, өзгеру тетігін, , құқықтық (юри-


дикалық) ережелердің құрылымын, олардың қоғамдағы адамдарға, топтарға, жіктерге т.б. пайдалалығын, тиімділігін, басқа да қоғам салалармен, құбылыстармен байланыстарын, ықпалын зерттейді
Байланысты: Саясаттану және әлеуметтану негіздеріФ-31-5
дикалық) ережелердің құрылымын, олардың қоғамдағы адамдарға, топтарға, жіктерге т.б. пайдалалығын, тиімділігін, басқа да қоғам салалармен, құбылыстармен байланыстарын, ықпалын зерттейді.
дикалық) ережелердің құрылымын, олардың қоғамдағы адамдарға, топтарға, жіктерге т.б. пайдалалығын, тиімділігін, басқа да қоғам салалармен, құбылыстармен байланыстарын, ықпалын зерттейді.
Қ.ә. әр тұрлі қоғамдық қатынастар жүйесінде, демек құқық пен құқықтық сананың әр уақытта таптық сипатта болатынын, сонымен қатар қоғамда құқықтық реттеудің көмегімен әлеуметтік қорғауды, бақылауды қамтамасыз етуді және қоғамдық өмірді ұйымдастыруды зерттейді.


Саясаттану және әлеуметтану негіздері
Қ.ә. пәні – құқық. Ол оны үш тұрғыдан талдайды
жүктеу/скачать
0,55 Mb.
бет
68/71
Дата
31.12.2021
өлшемі
0,55 Mb.
#22913
түрі
Оқулық
1
...
63
64
65
66
67
68
69
70
71
Байланысты:
Саясаттану және әлеуметтану негіздеріФ-31-5
Қ.ә. пәні – құқық. Ол оны үш
тұрғыдан
талдайды
.
Құқық
әлеуметтік институт
, демек алуан түрлі ережелердің (нормалардың),
бұйрық-жарлықтардың
, талап-тілектердің жиынтығы.
Қоғамдық қатынастар жүйесінде құқықтық
әлеуметтік ережелердің дамуы
,
қоғамдық тәртіпті қолдау
, тілек-талаптарды реттеуші сала ретінде талданады.
Ол құқықты, құқықтық сананы және құқықтық шығармашылықты қалыптастыру үдерісі
ретінде және құқықтық
, юридикалық ережелерді қоғамның барлық деңгейінде әлеуметтік тәртіпке айналдыру үдерісі ретінде қарастырылады.
жүктеу/скачать
0,55 Mb.
Достарыңызбен бөлісу:
1
...
63
64
65
66
67
68
69
70
71
©emirsaba.org 2024
әкімшілігінің қараңыз
Басты бет
Lessons
Curriculum vitae
Documents


title: Ғылым заңдары табиғат пен қоғамды алуан түрлі ұғымдарда бейнелей отырып, адамдардың практикалық ережелерін қалыптастырмайды, ал

text:
ережелерді (нормаларды) алатын болсақ, олар адамдардың, олардың алуан түрлі топтарының өмірде, практикалық қызметтерінде белгілі бір негізделген ережеден шықпауын және әр уақытта ережеге сәйкес іс-әрекет етуін қадағалайды.
ережелерді (нормаларды) алатын болсақ, олар адамдардың, олардың алуан түрлі топтарының өмірде, практикалық қызметтерінде белгілі бір негізделген ережеден шықпауын және әр уақытта ережеге сәйкес іс-әрекет етуін қадағалайды.


title: ҚСРО-да әлеуметтанудың тарихы

text:
Ол кезде әлеуметтануды тарихи материализммен шатыстырды. Себебе тарихи материализм – бұл әлеуметтік философия. Ол қоғамды тек абстрактылы түрде қарап оны нақтыламайды (!). Іс жүзінде әлеуметтану нақтылы әдістермен қоғамды, оның дамуын жан-жақты зерттеп, ғылыми теорияны қалыптастыру міндетті.
Әлеуметтік білімнің негізгі қағидалары
Қоғам біртұтас әлеуметтік жүйе.
Қоғамның жеке салаларының дамуын жәнеде т.с.с. дүниелерді немесе әлеуметтану әлеуметтік қалыптасу мүмкіндігін зерттейді.
Әлеуметтік топтар – үлкен мен кішігірім топтар, кәсіби мамандырылған топтар, демографиялық және этникалық топтар.
Саяси әлеуметтануда зерттеу объектілер бар.
Әлеуметтік институттар.
Қоғамның жеке салаларында және сондай-ақ кішігірім жүйесінің қызметтерінде теория бар.


url: http://emirsaba.org/sayasattanu-jene-eleumettanu-negizderi.html?page=70#2._Норма_–_тек_жай_ереже_емес,_ол_жалпы_халықтың_белгілі_бір_тәртіп_“мөлшерін”_белгілейтін_ұғым.

text:
|
Нормалардың объективтік заңдылықтар мен ғылым заңдарынан (ережелерден) ерекшілігі
|
бет | 70/71 | Дата | 31.12.2021 | өлшемі | 0,55 Mb. | | #22913 | түрі | Оқулық |
| Байланысты: Саясаттану және әлеуметтану негіздеріФ-31-5Нормалардың объективтік заңдылықтар мен ғылым заңдарынан (ережелерден) ерекшілігі: 1.Нормалар (ережелер) белгілі бір мақсаттың практикалық ережесі болып саналады. 2. Норма – тек жай ереже емес, ол жалпы халықтың белгілі бір тәртіп “мөлшерін” белгілейтін ұғым. Ал, ереже адамдардың табиғатпен қатынасында немес олардың қоғамдық қатынастарына қолданылады. Осыған орай ережелердің екі үлкен тобы болады: - Адамдардың табиғат қатынастарына байланысты тәртібі болады (мұны көбінесе техникалық нормалар дейді).
- Әлеуметтік норма (ереже) адамдардың өзара бір-біріне қарым-қатынастардағы тәртібін реттейді.
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Нормалардың объективтік заңдылықтар мен ғылым заңдарынан (ережелерден) ерекшілігі