title: Әлеуметтік инновациялар: ерекшеліктері, құрылымы, типтері

text:
жеке қасиеттеріне байланысты. Әлеуметтік инновациялар алуан түрлі және
олар әлеуметтік өмір құбылыстарының көптүрлілігімен негізделген.
Инновациялардың деңгейіне және көлеміне байланысты жаһандық,
аймақтық және жеке инновациялар болып бөлінеді.
Қоғамдық өмірдің салаларына байланысты инновациялар әлеуметтік, саяси,
экономикалық, мәдени, әлеуметтік
құрылым мен институттардағы
инновациялар деп бөлінеді.
Ауқымына қарай жеке объектіде жүзегге асырылатын жеке инновациялар
және көптеген объектіде жүзеге асырылатын диффуздық инновациялар деп
бөлінеді. Әлеуметтік сала
құрылымына байланысты білім, жұмыспен
қамту, басқару, зейнетақы,
мәдениет, спорт, адамдардың денсаулығы
бағытындағы инновациялар болып бөлінеді. Инновацияның
көздері
сыртқы
ортаның өзгеруі, дәстүрлі әдістермен өзгертуге болмайтын
әлеуметтік мәселелердің туындауы,
адамдардың, қоғамның қажеттерінің
өзгеруі.
Инновациялық процесс іс-әрекет ретінде инновациялық қызметті өзіне
қосады. Иновациялық қызмет жаңа не жетілдірілген өнім алу мақсатында
ғылыми білімдерді жіне практикалық тәжірибені
қолдану бағытындағы іс-
әрекет. Оның құрылымы: жаңа идеяны іздеу және жасау процесі; Оны
эксперименталдық апробациядан өткізі; жаңалықты тарату және қолдану.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Инновациялық - Садырова М. С

text:
Инновациялар
ғылыммен,
конструкторлық-технологиялық
базалармен, нақты сектордағы мекемелермен және т.б. институттар
мемлекеттік индустриалды-инновациялық саясатпен
өзара қарым-қатынаста
технологиялық өрлеудің негізіне айналады. Бұл ғылыми орталықтардың
венчурлық фирмалардың, өндірістердің әлеуетінеде сонымен бірге
Қазақстанның инновациялық жүйесі саясатын құруды жүзеге асыру
механизміне де байланысты.
А.В.Дорин инновациялық процестердегі жұмыскерлердің рөлін
келесідей бөліп көрсетеді:
-
лауазымы бойынша инноваторлар, міндетті және өз еркі бойынша
инноваторлар;
-
кәсіпқойлар және кәсіпқойлық шеберлігі төмендер;
-
идеялардың авторлары, оны жасаушылар, іс-жүзіне орындаушылар;
-
белсенді және белсенді емес қатынасушылар;
-
реалистер және
идеалистер;
-
индивидуалистер және коллективистер;
-
рационализаторлар мен стратегтер,
-
өзімшіл еместер мен өзімшілдер.
Инновациялық тұлға ақиқатқа қатынасымен индивидтің әлемдегі рөлі
түсініледі, көшбасшылық дағдысымен, жаңалықтарды енгізуге деген
қабілеттілігінің жоғары болуымен анықталады.
А.И.Пригожин инноваторларды жіктеуде келесідей қырларын бөледі:
-
инновациялық қызмет типі;
-
негізгі мамандығына қатынасы;
- инновациялық қызмет түрі.
Қазіргі уақыттағы менеджерлердің инновациялық мінез-құлық
үлгілерінің келесідей түрлері бар:
Инвестициялық модель – бұл өз қорқынышы мен тәуекеліне
венчурлық инвестициялық жобаларды енгізуді әзірлеу.
Инвенторлық модель – бұл «ноу-хау» сату немесе оны жылжыту.
Ұйымдық модель – бұл қандйда бір идеяларды ойлап табу және іс-
жүзіне асыру,
төтенше шешімдерді қабылдау, жобаларды қажетті
ресурстармен қамтамасыз ету, байланыстар орнату және т.б.
Делдалдық модель – бұл төрешінің, делдалдың рөлінде болу және
соның нәтижесінде пайда табу.
Аквизициялық модель – бұл қолайлы деген уақытта қандайда бір
ресурстарды айналымға шығаруға бағыттылық.
Коммерциялық модель – бұл тауар, қызмет және ақпарат алмасуда
жаңа арналарды құрушы.
Консалтингті модель – бұл мәселелердің ауқымды шеңберіндегілерге
кәсіби көмек көрсетуді қамтамасыз етуші.
Қазақстанның әлемдік қауымдастыққа интеграциялануда тұлға мен
социумның инновациялық даму мәселесін өзекті мәселе етуде. Қоғамдық
өмірдің барлық салаларында (әлеуметтік, экономикалық, саяси, ғылыми және
техника-технологиялық) жеке және қоғамдық
сананың өзгерістерге
дайындығы, оған қатысу жаңа құндылықтарды қабылдау прогрестің талабы
болып саналады.
ХХ-ғасырдың 70-ші жылдары Гарвард жобасының аясында дамудың
әлеуметтік және мәдени дамушы елдердегі жүргізілген салыстырмалы
зерттеу (Аргентина, Чили, Индия, Израиль, Нигерия және Пакистан)
инновациялық тұлға моделін құрастыруға мүмкіндік берді. Соған
байланысты оған келесідей сипаттар тән:
1.Тәжірбиелерге, инновациялар мен өзгерістерге ашықтық. Бұл жаңа
дәрі-дәрмектерді немесе емделудің жаңа әдістерін қабылдауға дайын болу,
қозғалыс көлігінің немесе ақпарат құралдарының жаңа түрін пайдалану,
некенің жаңа үлгісін немесе жастардың жаңаша оқу түрін қабылдау.
2.Пікірлердің плюрализміне дайын болу, керек болса плюрализмді
мақұлдау.
3.Уақытты үнемдеу, бүгін мен болашаққа бағыттылық.
4.Өмірлік қиындықтарға төтеп беру мүмкіндігі мен сенімділігінің
болуы.
5.Болашақта алдына қойылған мақсаттарға жету үшін жоспарлау.
6.Әрекеттерін есептеу үшін әлеуметтік өмірінің реттелетіндігіне
сенім (экономикалық заңдар, сауда
ережелері, үкімет саясаты ).
7.Әділетті үлестірушілікке деген сезімінің болуы яғни, сый-сиапаттар
кездейсоқтықтан емес ал істеген ісінің шеберлігі мен қосқан үлесіне
байланысты болу керек.
Қазіргі Қазақстан қоғамының даму кезеңінде, инновациялық
процестерді экономикалық және әлеуметтік жүйелердің, әлеуметтік
модернизациялау тұрғысында методологиялық зерттеу өзекті болып отыр.
Қазақстан Республикасының индустриалды-инновациялық саясатын жүзеге
асырудағы қажетті шарт, бұл- инновациялық бағытталған, яғни әлеуметтік
белсенді тұлғаны қалыптастыру болып отыр. Инновациялық мінез-құлықты
қалыптастыру дегенімізде, жаңа қоғамдық құрылыстың мамандарын
даярлау, яғни ғылым мен инновациялық
өндіріс менеджерлері, кәсібі
бойынша мамандарды, патенттанушыларды түсінеміз. Мұндағы негізгі талап
мамандардың сәйкестігі, әлемдік ғылым дамуының тенденциясы, Қазақстан
Республикасының әлеуметтік-экономикалық басымдылықтары мен ғылыми-
технологиялық дамуына қызмет жасау. Инновациялық мінез-құлықтың
құқықтық негізі бар. Қазақстан Республикасының инновациялық саясатқа
байланысты құқықтық актілерін шыңдай түсу әлеуметтік топтардың
инновациялық белсенділіктерін артыруға себепші бола алады. Инновациялық
мінез-құлық индустриалды-инновациялық қызмет процесі барысында
тұлғаның, әлеуметтік топтардың менталитеттері трансформациясының
көрінісі болып табылады. Инновациялық
тұлға бойынан көпшілік
мойындаған
халықаралық
талаптар
мен
нарықтық
экономика
қажеттіліктеріне сай келетін жоғары дәрежедегі кәсіби шеберлік, соңғы
өндіріс технологияларын меңгеру сияқты тұлғалық қырлары тән. Яғни,
инновациялық мінез-құлықты жұмысшының құндылығы өте жоғары, ал
әлеуеті тілмен жеткізіп болмайды.
Тиісінше, инноваторлар құрылымын рационализаторлар мен даналар;
кәсіпқой мамандар мен өздігінше жұмыс жасаушылар; материалдық
құралдар, әлеуметтік құрылым мен әлеуметтік қатынастар, әлеуметтік
нормалар саласындағы инноваторлар құрайды.
Аталған инновациялық мінез-құлықты тұлғалар сөзсіз қоғамның
прогрессивті дамуына үлестерін қосады. Себебі, бүгінгі
еліміздің елу
дамыған мемлекеттердің қатарына қосылу межесі тұрғанда мұндай
инновациялық тұлғалар әбден керек.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

text:
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1.
Филиппов А.Ф. Теоретическая социология. В кн.: Теория общества /
Под ред. А.Ф. Филиппова, – М., 1999.
2. Громов И., Мацкевич А., Семенов В.
Западная теоретическая
социология. – Санкт-Петербург, 1996.
1.
Штомпка П. Социология социальных изменений. – М.: Аспект Пресс,
1996
2.
Монсон Пер. Современная западная социология. – Санкт-Петербург,
1992.
3.
Социология на пороге ХХІ века. – М., 1999.
4.
Валлерстайн. Россия и капиталистическая миэкономика // Свободная
мысль. 1996, № 5
5.
Девятко И.Ф., Э. Уоллерстайн о возникновении глобальной социальной
системы: дифференциация. Интеграция и эволюция //
История
теоретической социологии. Том 4. - М., 1999.
6.
Хантингстон. Столкновение цивилизаций и преобразование мирового
порядка. Новая постиндустриальная волна на Западе. Антология / Под
ред.В.Л. Иноземцева. – М.: Academіa, 1999.
7.
Кастельс. Информационная эпоха:
экономика, общество и культура.
Перевод с англ. Под научной ред. О.И. Шкаратана. –М., 2000.
8.
Кастельс М. Становление общества сетевых структур // Новая
постиндустриальная волна на Западе. Антология / Под ред. В.Л.
Иноземцева. – М.: 1999.
9.
Арчер М. Реализм и морфогенез В кн.: Теория общества / Под ред.
А.Ф. Филиппова. М., 1999.
10.
Забирова А.Т. Новейшие теории и концепции социологической науки.
– Астана, 2001.
11.
С.С.Фролов, Социология. М., 1994
12.
В.И.Добреньков, А.И.Кравченко. Социология. Т.3. М., 2000
13.
История социологии в Западной Европе и США. М., 1999
14.
П.Сорокин. Человек, цивилизация, общество. М., 1992
15.
Сарсембаева Р.Б. Гендерные
аспекты системных социально-
экономических реформ в
Казахстане: социологический анализ:
Автореф. дис. д-ра социол. наук: 22.00.04. – Алматы, 2005. – 50с.
16.
Стратегия гендерного равенства Республики Казахстан на 2006-2016
годы. Указ Президента РК от 29 ноября 2005г., №1677 //
Казахстанская правда. - 2005. -3 декабря.
17.
Нельсон Т. Психология предубеждений: секреты шаблонов
мышления, восприятии и поведения. - СПб.: Прайм - Еврознак, М.:
Олма – Пресс, 2003. - 384 с.
18.
Гидденс Э. Социология. Учебник 90-годов. –Челябинск, 1991. -277с.
19.
Дорин А. В. Экономическая социология. М., 1997. С. 164
20.
Права женщин Казахстана на экономическую свободу. Алматы, 2001
Алматы, 1997
23. Спивак В. А. Организационное поведение и управление персоналом. –
СПб, 2000
24. О.М.Дудина, М.А.Ратникова.Профессиональная мобильность:
кто и
как принимает решение сменить профессию.// Социс., 1997, 11.С.48
25. Мельдаханова М. К. Занятость населения и экономический рост:
методология, стратегия и механизм регулирования. – Алматы, 1999. С. 53
26. Әбдірайымова Г.С. Жастар социологиясы. Алматы, 2008.
27.
Юдина Т.Н. Социология миграции. М. 2006.
28.
Ю.А.Карпова Введение в социологию инноватики
29.
Масионис Дж. Социология. - 9-е издание. СПб.: 2004.
30.
Аитов Н.А. Социология образования. Алматы, 1997.
31.Аженов М.С., Садырова М.С. Социология образования. Алматы, 2006.
32. Григорьев С.И., Растов Ю.Е. Основы современной социологии. М.,
2002
33. Әлеуметтану. 1-2 Кітап. Алматы, 2005.
34.Әлемдік әлеуметтану антологиясы. 10 том, Алматы, 2005-2008
35. Абсаттаров Р.Б., Дакенов М. Әлеуметтану. Алматы, 2000
36.Биекенов К.У., Садырова М.С., Нагайбаева З.А. Институционализация
казахстанской социологии. Алматы, 2006
37. Эриксон Э. Идентичность: юность и кризис. - М.: Изд.группа
Прогресс, 1996 С.308-333
38. Гидденс Э. Трансформация интимности: сексуальность,
любовь и
эротизм в современных обществах. - СПб, 2004.


title: Садырова М. С - бет 7

text:
1.4.
Социологиялық теориялардың типологиясын беру өлшемдері
Ресей социологтары социологиялық теориялардың типтерін
анықтаудың екі өлшемін көрсетеді: теорияның типі және деңгейі. Сонымен
қатар бұндай өлшемдердің қатарына мыналарды жатқызуға болады:
- Аймақтық өлшем. Қазіргі кезде социологияны мейнстрим (негізгі ағым)
және оған кірмейтін социология деп бөледі. Бұл әлемдік социологиядағы
ағылшын тілі мен ағылшын-американдық социологиялық элитаның
үстемдігімен байланысты. Социологияны батыстық және батыстық емес деп
бөлу де орын алған. Бұл жерде қоғамды ақпараттандыруға байланысты
Испан социологтарының жетістігін, Бразилия социологтары Э.Ф.
Кордазоның бағыныштылық теориясы мен Э. Рейстің қоғамдық өмір
социологиясын атауға болады. Қытайда, Жапонияда, әсіресе Индияда
қолданбалы социология кеңінен дамуда (Махбуб Уль Хак, Амарития Сен, А.
Аппадураи).
- Социологиялық теориялардың таралу ауқымы. Бүгінгі күні социологияның
мынадай құрылымы ұсынылады: микросоциология, мезосоциология,
макросоциология, социоеталдық социология, әмбебап социологиялық
теориялар.
- Зерттеу саласы.
- Қоғам нақтылықтарын социологиялық пайымдау деңгейі.
- Социологиялық теориялардың мазмұны.
- Социологиялық теориялардың қарқыны.
1.5.
Жаһанданудың қазіргі теориялары
Жаһандану теориясын жазу мен талдамас бұрын “жаһандану” термині мен
жаһандану процесі арасында айқындылықтың жоқ екендігін айта кетейік.
Бұрын “жаһандану” ұғымы ғылымда дүниежүзілік тарихтың орнығуы
(К.Маркс),
әлемдік
жалпы
адамзаттық
өркениет
(М.С.Горбачев,
Ю.А.Замошкин), әлем-жүйе (И.Валлерстайн) терминдерімен көрсетілді.
Жаһанданудың қазіргі таңда кеңінен қарастырылуына қарамастан, бұл
ұғымға қатысты біржақтылық жоқ. Кейбір зерттеушілер жаһандануды
жиырмасыншы ғасырдың соңғы он жылдығындағы әлеуметтік өзгерістің
жаңа түрі ретінде бейнелейді. Басқалары жаһандануды адамзаттың бірлікке
барар жолда жүріп өткен қадамдары деп түсінеді. Үшіншілері жаһандануды
тұтас әлемді қалыптастырушы процестер деп ұғынады. Келіспеушіліктер
жаһандану процесі мен ұғымдарын түсінуде ғана кездесіп отырған жоқ.
Бүгінгі таңда неғұрлым пікірталас тудыратын мәселе - жаһанданудың шегі,
оның қоғамның мәдени және саяси жүйелеріне әсері болып отыр. Осыған
байланысты бірнеше пікір бар. Мысалы, саяси ғылым саласындағы танымал
американдық профессор Самуэль Хантингтонның пікірінше, экономика мен
ақпарат саласындағы жақындасу, мәдени алшақтықты шиеленістіріп,
жаһандық және жергілікті деңгейдегі қақтығыстарға әкеліп соғуы мүмкін.
Басқа бір саясаттанушы Иммануил Валлерстайн жаһандық және жергілікті
мәдениеттер арасында әмбебап пен жергілікті диалектика бар екендігіне
назар аударады. Батыс ғылымында өзге де сценарийлер кездеседі. Мысалы,
У.Ганнерстің ойынша, гомогенизация сценарийі (мәдени бірегейлендіру),
жағдай сценарийі - бөтен, ең алдымен батыс мәдениетінің қаптауы,
“перифериялық сыбайластық” сценарийі, яғни батыстық емес аймақтарда
батыс мәдениетінің құлдырауы және оның сол жерлерде бұрмалануы, сұхбат
және алмасу жолымен біртұтас мәдениеттің “пісіп-жетілу сценарийі”
ықтимал. Алайда тұтас алғанда көп жағдайда жаһандану деп біртұтас
технологиялық, ақпараттық және қаржы нарығының қалыптасуы айтылып
жүр, онда ешқандай шекара жоқ және әлем біркелкі болады.
Кедергі болатын басқа бір жәйт – бұл жаһандық әлеуметтанудың зерттеу
пәні не болуы мүмкін - жеке қоғамдар ма немесе жалпы адамзат
қауымдастығы ма деген мәселе.
Әлеуметтануда жаһандануды әрі феномен және әрі ұғым ретінде
қарастыру - батыстық қазіргі заман қалған барлық әлемге үлгі бола ала ма
деген тағы бір пайымдау тудырады. Жаһандануды сынаушылар бұдан қазіргі
батысты батыстық емес елдер мен мәдениеттерге телу дегенді көреді.
Үшінші әлем елдеріндегі жаңғыру процесін сараптау көрсеткендей,
жаһандану бүкіл әлем дамуының әмбебап және ортақ үлгісі болып
табылмайды.
Ақырында, жаһандану әлеуметтану әдістерін өзгерте ме? Э.Тирикьяни
сияқты қазіргі зерттеушілер әлеуметтанудағы классикалық әлеуметтану
парадигмаларын кейінгі классикалықпен немесе модернистікпен алмастыру
қажет деп тұжырымдайды.
Халықаралық
әлеуметтанушылар
қауымдастығының
президенті
А.Мартинеллидің пайымдауынша, жаһандану технология, қаржы, ақпарат
саласындағы жаһандық тәуелсіздік пен қоғамдардың, саясат пен мәдениеттің
сақталып отырған бөлінуі арасындағы қарама-қайшылық шиеленісін
өршітеді. Жаһандану басқарудың жаңа нысандарын талап етеді. Мартинелли
қазіргі заманғы жаһандану процесін реттеудің үш негізгі перспективасын
атайды:
халықаралық
мемлекеттік
ұйымдардың
либералды
интернационализмі олардың ынтымақтастық этносымен бірге; ұлтаралық
бірлестіктердің жаңа әлеуметтік қозғалысының түбегейлі республикалық
рухы; мульти-азаматтықтың космополиттік жобасы.
Жаһандық әлемді қазіргі әлеуметтанушылық тұрғыдан зерттеу
ерекшеліктерінің бірі - жаңғыру теориясынан (соңғы он жылдықтарда үстемдік
еткен) бас тарту, салыстырмалы интернационалдық саяси экономияның жаңа
мектебінің пайда болуы, өйткені ол салыстырмалы жаһандық әлеуметтік
дүние құрылымы мен тәртібін түсінуге мүмкіндік береді. Салыстырмалы-
тарихи әдіс елдерді, ұлттарды және басқа субъектілерді сараптауда ұқсас
келеді. Жаһандық әлеуметтанудың алдында тұрған басты мәселелер -
жаһандық әлеуметтік қатынастар сахнасында кімдер негізгі субъект болып
табылады және осыған байланысты мемлекет пен оның құрылымдарының
рөлі қандай деген сұрақтарға жауап іздеу.
Жаһандық әлеуметтану сараптамасының тағы бір пәні - әлемдік нарық
пен геосаяси құрылымдарды сараптау. Бұл жәйт қазіргі әлеуметтану
еңбектерінде көбінесе жаһандық процестерді тауар алмасуы мен айналуына
әкеліп тірегендігі үшін жиі сыналады.
Жалпы
жаһандану
туралы
пікірталастарды
төрт
пайымдауға
шоғырландыруға болады: аймақтық немесе өркениеттік; академиялық;
идеологиялық; және жыныстық ерекшеліктер мәселесін қозғайтын
пайымдау.
Аймақтық немесе өркениеттік пайымдауға, жаһандануға басты көңіл
бөлінбейтін пайымдаулар жатады. Бұл жерде мынадай мәселе көтеріліп
отыр: Үшінші әлемнің көптеген елдерінде ең алдымен нақты өркениеттер
мен мәдениеттердің ерекшелігін ескеретін жеке бірегей тұжырымдама жасау
қажеттілігі белсенді түрде талқыланады. Жаһандану теорияшыларының
өздері осы елдер ғалымдарының Үшінші әлем елдерін сараптау мен
бейнелеудің осы тектес ұмтылыстарын жергілікті теориялар мен
тұжырымдамалар деп белгілейді. Сонымен бірге жоғары дамыған елдер
авторларының әлеуметтану тұжырымдамаларында жаһандануға қарсы
тұжырымдамалар жиі кездеседі. Мысалы, француз интеллектуалдары мен
Германияның кейбір әлеуметтану мектептері жаһандануды француз және
неміс қоғамдарына төніп тұрған қауіп деп есептейді. Орталық Еуропа мен
Латын Америкасы елдерінің жаһандануға деген сенімсіздігі мен қауіптенуі
жоғары. Академиялық пайымдауларда әдетте жаһандану белгілі бір ғылым
шеңберінде қарастырылады, жаһандану сараптамасының ең жарқын мысалы
оның экономика пәні шеңберінде зерттелуі болып табылады, осы тектес
әдісті, экономикалық дамудың ерекше нұсқасын Иммануил Валлерстайн
ұсынды. Жаһанданудың идеологиялық пайымдаулары әдетте оған қарсы
шығудан немесе оны қолдаудан тұрады. Жаһандануды жақтаушылар оны
капитализмнің бүкіл әлем бойынша жеңісті жорығы деп суреттейді.
Жаһанданудың қарсыластары одан әлемнің батыстық емес аймақтарында
Халықаралық валюта қоры, Дүниежүзілік банк немесе Дүниежүзілік сауда
ұйымы сияқты ұйымдар үстемдігінің орнығуын көреді.
Қазақстанның әлеуметтану ғылымы үшін жаһандану теориясының
маңыздылығы неде? Ең алдымен оның тәжірибелік маңызы бар. Жаңа заман
әлеміндегі кеңестік дәуірден кейінгі мемлекеттердің мүмкін-діктері мен
болашағын бағалау үшін әлем-жүйе сараптамасына бет бұру көп жағынан
жемісті болып табылады. Бұл әдіс әлеуметтік өзгерістерді мемлекеттік
деңгейде талдауға құрылған дәстүрлі теориядан артықшылығын осыдан
ширек ғасыр бұрын көрсетті, бұл халықаралық ғана емес, кейбір ішкі
“эндогенді” процестерді ұғынуды шектейді. Жаһандану теорияларының
кейбіреулерін егжей-тегжейлі қарастырып көрейік.
Достарыңызбен бөлісу: |


Жаһандану үдерісінің анықтамасы мен мазмұнына теориялық
көзқарастар
Қазіргі әлемде болып жатқан өзгерістер жаһандану секілді үдерістермен
сәйкестендіріліп қаралады. Бұл, бір жағынан, батыстың постиндустриалды
елдерін әрі қарай озық дамуға жетелеп, екінші жағынан, дамушы елдердің
жоғары қарқынмен өркендеуіне үлес қосатын объективті табиғи, әрі тарихи
сипат алатын процесс.
Жаһандану
тұжырымдамалары
әлеуметтік
жүйе
дамуының
дәйектемелерін көрсете алады. И.Валлерстайн, Э.Гидденс, Р.Робертсон,
П.Штомпка, М.Элброу секілді шетелдік зерттеушілер жаһандану мәніне
ерекше
ғылыми
қызығушылықпен
зерттеу
жүргізген.
Олардың
жұмыстарында жаһандану адамзат дамуына тұрақты және пайдалы үдеріс
ретінде көрсетіліп, оның оң нәтижелер әкеліп, әлемді біртұтастыққа
жетелейтіндігі айтылады.
Әлемнің жаһандық даму мәселелері ресейлік ғалымдар арасында кеңінен
зерттелуде (А.Володин, А.Панарин, Н.Покровский, А.Уткин, Ю.Яковец,
Р.Яновский). Олар жаһандануды ұнамды құбылыс ретінде қарап, жаһандық
әлем дамуының мәселелерін қарастырады (А.Панарин, В.Рукавишников,
Р.Яновский). Жаһанданудың мәнін анықтаумен қатар, ғалымдар оның
спецификалық өзіндік өлшемдерін атап көрсетеді (Н.Покровский). Оң баға
берумен қатар, жаһандануды елдер мен адамдар арасындағы үлкен теңсіздік
тудыратын жағымсыз үдеріс ретінде де қарастырады (А.Левашова,
Ф.Юрлов). Осы тұрғыдан қарағанда, жаһандану бірполюсті әлемді құрудың
негізін салатын идея ретінде көрсетіледі (В.Иноземцев).
Жаһанданудың ғылыми негізінің пайда болуы қырғи-қабақ соғысының
аяқталуымен байланысты. Ол кезде әлемнің құрылымы жаңа халықаралық
жүйе – жаһанданумен, яғни нарықтың, қаржының, технологияның
интеграциясымен ауысқан болатын. Әйгілі американдық әлеуметтанушы
Э.Гидденс
жаһандануды
XVIII
ғасырдан
бері
Батыс
Европа
модернизациясына жүргізіліп келе жатқан тергеу екенін атап өтеді.
Осы мәселемен айналысып келе жатқан ғалымдар арасында жалпы
«жаһандану» терминінің анықтамасы туралы да (В.Иноземцев, Р.Робертсон,
В.Рукавишников, Ф.Юрлов), бұл процестің дұрыс не бұрыс екендігі туралы
да бірде-бір пікір айтылмаған. Солай бола тұрса да, жаһандануды қиын да
қайшылықты үдеріс ретінде санап, ешқандай күдік тудырмайтын құбылыс
ретінде қарастырады (Э.Гидденс, А.Ковалев, Н.Косолапов, А.Панарин,
Р.Робертсон, В.Яновский).
Жаһандану үдерісінің пайда болуы жөнінде өткір ғылыми пікірталас
туындаған болатын. Тарихшылар (Ф.Бродель) жаһандануға капитализмнің
көп ғасырлар бойғы дамуыңың бір кезеңі деген сипаттама береді.
Экономистер (П.Друкер, Т.Левитт, К.Оме) жаһандану процесінің қаржылық
нарықтың
трансмемлекеттенген
кезінен
басталғанын
айтады.
Саясаттанушылар (С.Хантингтон, Г.Шуман) жаһанданудың пайда болуын
бүкіл әлемдегі демократиялық ұстанымдар мен институттардың таралуымен
байланыстырады. Мәдениеттанушылар (П.Бергер) оны мәдениеттің
әмбебаптануы мен батыстануынан, өмір сүру стилі, мінез-құлық
формаларының белгілі бір қалыпқа келуімен, яғни Батыс елдерінің басқа
елдерге ықпал етуінің басталуымен түсіндіреді. Әлеуметтанушылар
(Э.Гидденс, Д.Мелоуз) жаһанданудың басталуы Батыстың ықпалы артуымен
байланысты екенін құптайды. Біздің ойымызша, жаһанданудың дамуына
индустриалды қоғам дамуынан постиндустриалдыққа өткен Батыс дамыған
елдері түрткі болды. Көріп отырғанымыздай, жаһандану үдерісінің басталу
мерзімі туралы біржақты пікірдің болмауы сол ұғымды әртүрлі тұрғыда
қарастырудың әсерінен болып отыр.
В.Л.Иноземцевтің байқауынша, ХХ ғасырдың 60-жылдарsyың соңында
эпизодты түрде қолданыла бастаған «жаһандану» термині 1981 ж. алғаш рет
американдық әлеуметтанушы Дж.Маклиннің бастамасымен концептуалды
құрылымдардың арасына қосылған болатын. Дж.Маклин «әлеуметтік
қатынастар жаһандануының күшеюінің тарихи үдерісін танып, оған
түсініктемеге беруге» шақырған болатын. 80-жылдардың ортасында
жаһандану тұжырымдамасы кең таралғандығы сонша, М.Уотерс «80-
жылдардың мәні постмодернизм болса, 90-жылдардың басты идеясы
адамзаттың үшінші мыңжылдыққа өтуі ретінде түсінілетін жаһандану
процесі болуы мүмкін» деген пікір айтады. Бұл кезеңде, сонымен қатар,
теорияның негізгі терминологиялық аспектілерін Р.Робертсон дамытқан
болатын.
Жаһандану теориясының классификациясын жасай отырып, оны іс жүзінде
ағынды үдеріс ретінде қарастыруға болады. Бұл жағдайда жаһандануды
қолданыстағы әлеуметтік теориялар көмегімен түсіндріу мүмкіндігі туралы
айтыс туындап келеді. Ғалымдар арасында жаһанданудың онтологиялық
мәнін әлеуметтік өзгерістер мен дамулардың бұрынғы үлгіеріне қатысты
сипаттауға талпыну жиі кездеседі. Логикалық ғылымды классикалық және
классикалық емес әлеуметтануға бөлу тұрғысынан қарайтын болсақ,
жаһанданудың бірнеше түсіндірмесін бөліп қарастыруға болады. Соның
ішінде, модернизацияның бір түрі ретіндегі глобализация (Р.Робертсон,
М.Фезерстоун, Дж.Ритцер, Ф.Фухуяма, С.Хантингтон); модернизацияның
жалғасы ретіндегі глобализация (Э.Гидденс, У.Бек, Ю.Хабермас);
модернизациядан кейін келетін әлеуметтік жүйенің жаңа даму кезеңі
(Я.Питерс, Д.Иванов).
Я.Питерс жаһандану түсінігі парадигмасының өзіндік типологиясын
ұсына отырып, негізі ретінде әлеуметтік өзара байланыстың мазмұнды
белгісін, іс-әрекеттің нақты әдісін және қазіргі әлемдегі өмір сүру салтын
алады. Бұл, ғалымның ойынша,
біріншіден, «Өркениет қақтығысы» - әлем фрагментациясы мәдениеттік
жіктелуде тамырланған (бірінші кезекте, нәсілдік және ұлттық
ерекшеліктерде) өркениеттік айырмашылықтардың әсерінен сөзсіз өмір
сүреді;
екіншіден,
«Макдоналъдизация» - трансұлттық одақ көмегімен
мәдениеттік
гомогендену
модернизация
(батыстану,
европалану,
америкалану) астында өмір сүреді;
үшіншіден, «Гибридтену» - өзара баюға, сонымен қатар мәдениеттік
дәстүрлердің пайда болуына бастайтын мәдениет аралық өзара
қатынастарының кең спектрі.
Оның ойынша, барлық қазіргі заманғы мемлекеттер жаһандану үдерісіне
тартылады. Ұйым стандарты ретінде қазіргі ұлттық мемлекет жаһандану
формасының үлгісі ретінде көрінеді.
Әлем егемен, аймақтық бірліктерге бөлшектелген және бөлінген және
олар өздері бірегей құрылған әлемнің бір бөлігін құрайды. Егемен мемлекет
дегеніміз – әлемдік экономикалық үдерістің қазіргі бейнелері және
әлеуметтік құндылықтардың сақтаушылары. Алайда олардың жаһандану
процесіндегі орындары біркелкі емес. Кейбір мемлекеттердің қуаты
жаһандану арқасында өсіп келе жатса, керісінше кейбір елдерге бұл
әлсіретуші фактор ретінде көрінеді.
Тағы бір жаһандану теориясының классификациясын Н.Покровский
ұсынады. Ол глобализацияның сызықтық моделін; И.Валлерстайнның «әлем-
жүйелік» моделін; жаһандық мәдениеттің моделін (У.Фезерстоун,
Дж.Ритцер); жаһандық қоғамның моделін (Р.Арон, Э.Гидденс); жаһандық
жүйенің моделін (Л.Склэр) атап өтеді.
Жаһандану үдерісі теориялық талдауларының бірнеше түрі бар. Мысалы,
И.Валлерстайн әлемдік еңбек бөлінісіне негізделген экономикалық құбылыс
ретінде қарастырылатын жаһанданудың «әлем-жүйелік моделін» ұсынады.
Әлемде пайда болған еңбек бөлінісі жүйесіне сәйкес экономикалық ядроға,
жартылай периферияға және периферияға нақты құрылымдық бөліну көріне
бастады. Мұның бәрі, жиынтығында, әлемдік капиталистік экономиканың
бірыңғай жүйесін қалыптастырады. Э.Гидденске сәйкес, жаһандану
модернизациямен тығыз байланысты және оны екіжақты қарастыруға
болады: экономикалық жағынан (мемлекет аралық байланыстардың
экономикалық жүйелену үдерісі) және мәдениет жағынан (сананың
жаһандану моделінің құрылуы). Ағылышындық әлеуметтанушының ойынша,
жаһандану 1990 жылдардағы жаңа әлеуметтік-экономикалық және саяси
жағдайлардағы жаңашылдықтың табиғи жалғасы ретінде көрсетіледі. Оған
қоса, ол жаһанданудың негізгі ерекшелігін атайды. Біріншіден, трансұлттық
одақтар басты рөл атқарған кезде экономикалық үдерістер арасында өзара
жаһандық байаныстың пайда болуы. Екіншіден, халықтар мен мемлекеттер
арасында халықаралық қатынастардың жаңа жүйесінің пйда болуы.
Үшіншіден, жаңа әлемдік әскери тәртіптің қалыптасуымен түсіндіріледі.
Төртіншіден, әртүрлі елдер мен жер әлемінің бөліктері арасындағы
айырмашылық пен еңбек бөлінісі болып табылады. Бесіншіден, «мемлекеттік
глобализация».
Р.Мертонның ойынша, жаһанданудың қазіргі кезеңінің негізі тұтыныс
қоғамына және постиндустриалды қоғамға өтуге себепші болған құндылық
бағдардың өзгеруі болып табылады.
Жаһанданудың ғылыми-технократтық моделінің өкілдері өнеркәсіптің
әлемдегі ғылым мен техника рөлінің мәнін түсінуге көңіл бөледі. Осы модель
аясында В.Вернадский, М.Маклюэн және А.Кларктың жаһандану идеясының
концептуалды түсіндірмелері пайда болды.
В.Вернадский жаһандану идеясы ғылыми формада тұжырымдаған
«кейінгі модерннің» алғашқы ойшылы болды. Биосфера мен ноосфера –
оның басты ұғымдары. Бұдан шығатыны – табиғат адамзат санасына
қарсылық көрсететін объект емес, керісінше ғылыми ойлардың маңызды
бөлігі. «Ғылым-табиғат» жүйесінде субъект қатысушыға айналады және
ғаламдық эволюцияның белсенді факторы болып табылады. Әлеуметтік
салада ноосфера постәлеуметтік қауымдастық немесе постөркендеу,
социумның барынша жалпы жүйенің элементіне айналуын туындататын
даму фазасын көрсетеді. Ғылым мен техниканың шексіз мүмкіндігіне сенім
білдіру ноосфера тұжырымдамасын жаһанданудың тиімді баламасына
айналдырады.
М.Маклюэн жаһандану түсінігіне негізгі тақырыптардың бірі – бұқаралық
коммуникация рөлін дамытады. Әлеуметтік кеңістік-уақыт өзгерісінің жаңа
кезеңін ол ақпараттық ағымдардың жылдамдығын өсірген электронды
бұқаралық ақпарат құралдарының пайда болуымен байланыстырады.
Нәтижесінде, Маклюэн атағандай, «жарылыс» пайда болады. Электронды
бұқаралық коммуникация құралдары әлемді бір нүктеге бағыттайды және бір
мезетте көруді қамтамасыз етеді. Аталған логика глобализация идеясының
басты апектілерінің бірі жаһандық сана мәселесіне әкеп соғады. Бұдан
жаһанданудың мәні шығады.
А.Кларк жүйелі машиналар ұйымының құрылуы есебінен іс-әрекеттің
ұжымдық субъектісінің аймағын кеңейтудің болашағына назар аударады.
Ағылшындық
ғалым-жаратылыстанушы
жалпы
өркениетті
дамуды
күрделендіретін және жеделдететін технологиялық өзгерістердің бағытты
сипаттарын ашады. Кларктың жаһандану идеясы – өркениет категориясы.
Соңғы жылдары әлеуметтік-мәдени жарақат теориясы кең тұрғыда
зерттелуде.
Дж.Александер,
Н.Смелзер,
П.Штомпка
секілді
әлеуметтанушылар бұл теориялық құрылыстың белгілі бір дәрежеде анализ
құралына және дәстүрлі ұйымдардың жаһандану деңгейіне өту
интерпретациясына айналуы мүмкін екендігін айта кетеді. Әлеуметтік-
мәдени жарақат теориясы жаһандану теориясын толықтырушы және
кеңейтуші ретінде түсіндіріледі.
Жаһандану әлеуметтік ұйымдармен қатар, әлем санасына да өзгерістер
әкеледі. Бұл тұрғыдан қарастыратын болсақ, жаһандану қазіргі тарихи сәттің
көрінісі емес, әлемдік капиталистік жүйенің эволюциялық өзгерістері
үдерісінің тармақтарының бірі. Неміс әлеуметтанушысы У.Бекке сүйенетін
болсақ, жаһандану қожалықтық, ақпараттық, экологиялық, техникалық,
трансмәдениеттік
қақтығыстар
мен
азаматтық
қоғамның
әртүрлі
саласындағы күнделікті қызметтердегі шекараны жою тәжірибесі арқылы
танылуды білдіреді. Жаһандануды осы жағынан түсіну қашықтықты
мойындамайтын қызмет пен қатар өмір сүру сипатты трансұлттық
әлеуметтік кеңістік (трансұлттық өмір формасы) құрылуына әкеп соғады.
Көптеген ғалымдардың ойынша, жаһандану – ғаламдық ақпараттық
кеңістікті, әлемдік капиталдар, тауарлар мен жұмысшы күш нарығы
құрылуының үдерісінде көрінетін адамдар, сонымен қатар, мемлекеттер
арасындағы өзара байланыс пен өзара тәуелділіктің кеңеюі мен күрделену
үдерісі (А.Володин, Э.Гидденс, А.Зотов, Р.Робертсон, А.Уткин, М.Элброу).
«Жаһандану» түсінігі бүкіл әлемді, бүкіл адамзаттық ұйымдарды қамтитын
үдерістерге деген шағымды білдіреді (Э.Гидденс, М.Элброу). Оған қоса,
кейбір ғалымдар жаһандану априориін жағымды құбылысқа теңеп, жер
әлеміндегі өркениеттің бірлікке ұмтылуы ынтымақтастыққа себепші болуы
керек деген пікірді ұстанады. Жаһанданудың бұл зерттеушілері бірінші
кезекте ақпараттық айырбастың дамуы туралы бірнеше есе өскен
халықаралық экономикалық белсенділік туралы, кейбір жеке мемлкеттерден
қуаттырақ корпорацияның жаңа рөлі туралы, «әлемнің сығылуы» симптомы
туралы айтады (А.Володин, Э.Гидденс, В.Дахин, А.Зотов, Н.Косолапов,
Р.Робертсон, П.Штомпка).
Бұл жағынан қарайтын болсақ, жаһандану үрдісі бүкіл әлемді құрайтын
бірнеше үдерістерді анықтайды. Қоғам әртүрлі жағынан (саяси,
экономикалық, мәдени) өзара тәуелді болады. П.Штомпка былай деп жазады:
«Ешқандай ел өзінен-өзі жеткілікті қоғам бола алмайды. Адамзат, енді,
«статикалық жиынтық», философиялық немесе идеологиялық категория бола
алмайды, ол әлеуметтік мәнге ие болып, жер әлемінде өмір сүретін барлық
халықты қамтитын әлеуметтік жиынтыққа айналады»
Жаһандық үдеріске Қазақстан ғалымдары өз пікірлерін былайша білдіреді.
Мысалы, экономист-ғалым А.Қошанов жаһандануды «жаңа технология мен
ақпараттық жүйе негізіндегі қаржылық-экономикалық, қоғамдық-саяси және
әлеуметтік байланыстарды ашық жүйеге тартушы» ретінде түсіндіреді.
А.Нысанбаев жаһанданудың мәдени табиғаты мен салдарларын зерттей келе,
«пайда бола бастаған бүкіләлемдік «саяси әдеп» жергілікті әлеуметтік-
мәдени ұқсастықты орталықтндырған, біртекті нәрсеге айналдырады.
Жаһандану мен «әлеуметтік-мәдени әртүрліліктің» өзара шарттастығын айта
келе, ол жаһандануды «сәйкестік пен өзгешеліктің, универсализм мен
фрагментаризмнің түсіндірілуін жинақтайтын күрделі және көпжақты
үдеріске» теңейді. Көптеген жұмыстарда жаһандану Қазақстанның
халықаралық қауіпсіздігін қамтамасыз ету жағынан қарастырады.
Қазақстандық саясаттанушы М.Лаумулин жаһандануды қару-жарақпен
қамтамыз етуді бақылау туралы әртүрлі ұйымдар мен келісімдерді қосатын
халықаралық-құқықтық қарым-қатынас жүйесіне Қазақстанның кіруі
маңызды жағдай болып табылатын үдеріс ретінде көрсетіледі. Басқа
зерттеушілер Қазақстандағы интеграциялық үдерсітердің күшейтілуінің
маңызын жаһандану үдерісі ретінде қарастырады. С.Кушкумбаевтың
пікірінше, «интеграция үдерісінің өзі әрі қарайғы әлеуметтік-экономикалық,
саяси және мәдени модернизациясы, жаңа әлемдік шындықтардың қайта
реинтеграциялану үрдістерімен тығыз байланысты».
Жаһанданудың объективті мазмұны шығу тегі әртүрлі механизмдер мен
үдерістердің салдарларынан жинақталған. Ол, өз кезегінде, жаһандануды
ішкі қайшылықтарға толы, алайда жүйелік жинақтық бар құбылыстар мен
қарым-қатынастардың жеке әрі күрделі жүйесін қарастыруға мүмкіндік
береді.
Әдебиетте жаһандану құбылысын құрайтын үдерістердің барлығының
немесе кейбір бөліктерінің бірнеше бастауларын көрсетеді. Бұлар:
-
адамның қожалық етуінің ұзақ мерзімді кереғар экологиялық және
басқа да салдарлары;
-
әлеуметтік өзара байланыстарға және әлемнің өзара тәуелділігіне
әкелетін байланыстың, құрылым мен қарым-қатынастың дамуы;
-
әлемдік экономика мен саясаттың алғашқы субъектілерінің пайда
болуы (трансұлттық корпорациялар, мемлекеттер, билік аралық
ұйымдар);
-
қазіргі кездегі қызығушылықтар мен мақсаттарын қамтамасыз етуге
бағытталған, алайда, ең бастысы, монополиялық бәсекеге қабілеттілік
арқылы әлемдік экономикаға, саясатқа және жеке салаларға басымдық
көрсетуді орнықтыруды алға қоятын субъектілердің (ең бастысы АҚШ)
жеке іс-әрекеттері мен белсенділігі.
Ресей ғалымы Н.Косолаповтың ойынша, жаһанданудың негізі төмендегі
жағдайлардың бірлігінде жатыр:
-
капитализмнің қазіргі кездегі ең жоғарғы даму деңгейі;
-
адамзаттың алдыңғы эволюцияларының ең жоғарғы материалдық
нәтижелері реіндегі техносфералар;
-
техносфера қажеттіліктерін қамтамсыз ету жүйесіндегі орнына сәйкес
мемлекеттердің функционалды стратификациясы үдерісінің басталуы».
ХХ ғ. аяғындағы капитализм біртұтас әлемдік шаруашылықтың
қалыптасуын аяқтап, ең бастысы, жаңа реалийге саяси хаттама керек
екендігін түсініп, өзін-өзі дайындады. «ХХ ғ-дың басты қорытындысы және
өркениет дамуының ең негізгі көрсеткіші деп техносфераның адам өмір
сүруінің жасанды ортасына айналуын санауға болады». Ғалымның пікірінше,
техносфера жаһандану құбылысы мен үдерісінің бірнеше жағынан
қарастырғандағы материалдық негізі ретінде қызмет етеді. Ол халықаралық
еңбек
бөлінісінің,
кооперацияның,
әртүрлі
қызмет
түрлерінің
интерұлттануының жеткілікті көлемі негізінде пайда болады. Ол өмірге
шақырады және экономика, ғылым, мәдениеттің барлық салаларында жаңа
жаһандық өзара байланысқан түрлер мен қызмет типтерін дамытады;
мемлекет аралық шекараларға қарамай, оған қажетті қаржылық ағымдар мен
ұйымдасқан құрылымдарды туғызады; жаһандық маңызға ие көптеген
дәстүрлі мәселелерді шешеді; өзіндік экологиялық және басқа да жаһандық
салдардарды
туғыздырады.
Ол
техносфераның
сыртқы
әлеммен
функционалдық
байланыстарының
жүйесіндегі
орны
арқылы
мемлекеттердің иерархиясын қалыптастырады; мемлекетті жаңа жаһандық
байланыстар мен тәуелділіктер жүйесіне қарай бейімдеп, мемлекеттің
дәстүрлі егемендігін жойып, осы жағдайлар негізінде мемлекеттің орнын
өзгертеді. Зерттеушінің пікірінше, «техносфера оны қамтамасыз етудің
топтасқан шеңберлерін қалыптастыруға ұмтылдырады. Мұндай топтар:
-
бір-бірімен белгілі бір құрылымдық байланыстағы барынша дамыған
(постөркениеттік) мемлкеттердің жиынтығы ретінде техносфераның
өзін;
-
даму деңгейіне немесе техносфераға өте маңызды қызметтерді
атқаруына байланысты техносфераға кіруге үміткер елдерді;
-
техносфераға энергоресурстар мен шикізат көздері ретінде қажетті
елдерді;
-
техносфераға қатысты қызметтерін бірдей экономикалық және өзге де
жағдайларда және де бірдей практикалық нәтижемен басқа да елдер
мен аймақтар жасай алатын (бірге немесе бөлек) орын басушы елдерді;
-
техносфераның өмір сүруіне және қызметіне (қазіргі кезде немесе
мүлдем) қызығушылық танытпайтын елдерді;
-
техносфераға қазіргі кезде және болашақта да қарсы болып қала беретін
елдерді туғызады.
Аталмыш модель белгілі бір дәрежеде И.Валлерстайнның (Wallerstein)
атақты капитализм генезисіне ұқсайды. Генезис қазіргі капиталистік жүйені
тудырған кейбір елдердің әлеуметтік-экономикалық үдерісінің өзгерістері
деңгейінде сананың мүмкіндіктерін мойындамайды. Оның теориялық
конструкциясында елдер көлемді әлемдік жүйелер элементтерінің екі типін
орындайды: таза саяси сипаттағы байланыстар негізіндегі әлемдік
империяның орталықтандырылған редистрибутивті жүйелер типінде және
ерікті байланыстағы нарықтық типке негізделген, алайда құрамына тәуелді
периферия да енетін мемлкеттердің орталықсызданған (капиталистік)
жүйелері. Кейінірек ХХ ғасырда белгілі бір дәрежеде индустрияланған
елдерді сипаттау үшін И.Валлерстайн периферия түсінігін енгізді. Олар
орталық экономикаға бағына отырып, белгілі бір дәрежеде саяси
орталықтануға, және де азаматтық-саяси ұйымға қол жеткізді. Олардың
қатарына оңтүстік Европа елдерінің көпшілігі, кейбір Латын Америка елдері
(Аргентина, Бразилия, Чили) және де Оңтүстік Корея енгізілді. «Орталық»,
«жартылай периферия», «периферия» секілді ұғымдар кең қолданыста
қолданыла бастады.
И.Валлерстайнның қазіргі елдерді орталық, жартылай периферия және
периферия елдерге бөлуі немесе Н.Косолапов ұсынған техносфераның
топтасқан шеңберлері кестесіне сәйкес посткеңестік елдердің де «белгілі бір
шеңберді қамтитынын» болжауға болады. Қазақстанға келетін болсақ, тіпті,
қазіргі Ресей де тек «үшінші шеңберге» ғана үміткер бола алады, яғни олар
қазіргі кезде техносфераға энергоресурстар мен шикізат көзі ретінде қажет.
Біздің ойымызша, Қазақстан әлі субъект бола алмайды, ол сыртқы күштерге
қажетті экологиялық және табиғи ресурстардың ерекше кешені ретінде
жаһандану объекті ғана бола алады. Алайда қазіргі кездегі көптеген дамушы
елдердің ең басты міндеті егемендігін сақтау болып табылады. Өйткені,
капитал мен еңбек иелері елден елдерге еркін көше алатын мүмкіндік алған
жағдайда (техникалық қиындықтарсыз емес болса да, бәрібір еркін) өмірі
мен қызметіне жақсы жағдай жасалынатын жерлерге қарай жаппай көшу
құбылысы көрініс табады. Негізінде бұл жағдай бұрыннан көрініс табуда:
1990 жылдардың басында капиталар мен мамандардың Қазақстаннан Ресей
мен алыс шет елге көшуі – бәріне белгілі дәлел. Бұл заңды үдеріс: кез келген
елдегі кішкентай ауылдардан гөрі қарапайым қалалардың үлкен
мүмкіндіктер беретіндігі секілді «әлемдік қала» әлемнің периферийлік
аудандарына қарағанда жұмыстың үлкен таңдауын, еңбекке жақсы
жағдайлар, өмірдің өзіндік өрнегі мен сапасы секілді жағдайлар туғызады.
Бұрын халық ауылдан қалаға көшетін болса, қазіргі кезде ірі қалалардан
ғылым, мәдениет, білім мен іскери белсенділіктің әлемдік орталықтарына
қарай көшу белең алған. Бұл мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық
басқаруларды тиімді жүргізуі және дамытуымен байланысты; ол
жоғарылаған сайын, халықтың белсенді бөлігінің өзіндік қалыптасу
мүмкіндіктері мен өмір сүру сапасы жоғары елдерге көшу мүмкіндігі
жоғарылайды. Соған қарамастан, жаһандық үдерістері объективтілігінің
салдары, жаһандық қарым-қатынас ішіндегі жүйелердің бағыттаушы
күштерініңің өсуінен құтылуы, біздің ойымызша, ел дамуы болашағы
тұрғысынан қарағанда мүмкін емес және зиянды. Жүйеге қарай ыңғайлану
және елді дамыту жағынан оның мүмкіндіктерін пайдалану маңыздырақ.
Біздің
болжамымызша,
демократизация
үдерісі
дамушы
елдер
техносферасына қайта кірушілерге тең (тең құқылы) жағдай жасауға
көмектеседі.
Бірдей
мүмкіндіктер,
еркін
бәсекелестік,
даму
жағдайындағы
диспропорцияны жеңу, реттелген өсу туралы риторикаларға қарамастан,
Батыстың қазіргі жағдайды сақтап қалуға деген құлшынысын байқауға
болады. Жаһандану үдерісі, транұлттық одақтарды құру оның қолына
бақылаудың қуатты күшін, шыдамдылықты, керек кезінде потенциалды
бәсекелестің ликвидациясын да бере алады.
Әлем жаһандануының қиын да кереғар жағдайларында мұндай
қиындықтардан шығу ұлттық-мемлекеттік білімді сақтап қалу және дамыту
арқылы ғана жүзеге аса алады. Өйткені адамның қарапайым санасында
ұлттық мемлекеттер қоғам ұйымдарының әмбебап формасын құрайды.
Бір жағынан, ұлттық-мемлекеттік организмдердің өзара әрекеті, өзара
ықпалдастығы, өзара тәуелділігі қарқынды сипат ала бастайды. Екінші
жағынан, ХХІ ғасырда ақпаратты-технологиялық даму, өндіру және
айырбастау үдерісіне енген әлсіз және дамушы елдер үшін бір ғана шынайы
жол аймақтық интеграция аясында өзін-өзі тәуелсіз мемлекет етіп
тағайындау болмақ. Мұндай локализацияның негізін тарихи жады,
әлеуметтік-мәдени дәстүр, діл, экономикалық және саяси дамудың
ерекшеліктері құрайды.
Қазіргі жағдайға келсек, ұлттық организмдердің өзара ықпалдастығы
күштілерді күштірек, әлсіздерді одан әрі әлсірете түседі. Бұл кезде ұлттық
дамудың стратегиясы шешуші қызмет атқарады. Қазақстанда, мысалы, ол
«Қазақстан-2030» стратегиялық даму бағдарламасы. Ол елдің ішкі дамуын
арттырып қана қоймай, халықаралық саясатта берік байланыс орнатуды
мақсат етеді. Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, қатаң протекционизм мен
сепаратизм әсерінен әлемдік нарыққа қатыса алмайтын елдер артта қалады.
Бұл жағдайда бір ғана шешім ұлттық-мемлекеттік білімнің болашағын
ақпараттық-технологиялық революция негізінде қарастыру болып табылады.
Бұл кезде ерекше мәселелер тууы ықтимал, мысалы, әлемдік нарықтағы
технологияға қол жеткізу құралдары ретінде экспортты қолдану, ірі
инвестициялардың
ғылымға,
технологияға,
жоғары
білім
алуға
мүмкіндіктерін іздеу.
Бұдан шығатыны, жаһандану Батыстың батысқа ұсынған дамудың
неолибералды моделі деуге болады. Батыстық даму моделінің дәстүрлі қоғам
экономикасына шипалы ықпалы туралы айтып не сеніп керек емес шығар.
Көптеген дамушы елдер дамудың бұл неолибералды моделін қабылдай
алмайды, өйткені оның бүкіл халықтың негізгі деген қажеттіліктерін
қанағаттандыруға мүмкіндігі жоқ.
Жаһандану
мәселелері
туралы
пікірталастар
үшінші
жолдың
қалыптасуына түрткі болды. Ол Батыстың белгілі бір саяси күштерінің
жаһандануының, әлемдік еркін нарықтың, ақпараттық ашықтық пен осы
нарықтың электронды формада қызмет етуінің қалыптасуына айтқан жауабы
болды. Э.Гидденс жаһандану мәселелерімен айналысатын ғалымдарды
скептиктер мен радикалдарға бөледі. Біріншілері жаһанданудың жаңа нәрсе
әкелгенімен келіспейді және «жаһандану» термині әлемдік экономика
өсуінің үрдісін байқатады дейді. Радикалдар су жаңа үдеріс туралы баяндап,
еркін нарық глобализациясы, жаһанданудың экономикаға бағынбай, қоғамға,
мемлекетке, адам өміріне ықпал ететін әлем дамуының басты үрдісіне
айналатындығын айтады. Жаһандану туралы тым жағымды және тым қарсы
пікірлермен қатар, жаһандануға трансформаұлттық реакция да кездеседі.
Трансформаұлтшылдар
дегеніміз
-
жаһандануды
әлеуметтік
трансформацияның жаңа типіне жатқызатын зерттеушілер, бірақ оны
аяқталмаған тип деп есептейді және объективті жағдайлар, қазіргі әлеуметтік
үдерістердің біркелкі еместігі әсерінен де, кемшіліктерін түзеуге бағытталған
саясат салдарының әсерінен де өз сипатын өзгерте алады дейді. Олар үшін
жаһандану объективті құбылыс, Батыстың бес жүз жылдық өркендеуінің
қорытындысы және басқа әлем елдерінің бұл үдеріске жауабын көрсететін
модернизация (Э.Гидденс, Й.Мени, Дж.Несбит).
Көптеген Батыс елдері дамудың үшінші жолын таңдайды. Э.Гидденс және
үшінші жолдың басқа да жақтаушылары негізі индустриаландыру болып
табылатын көптеген батыстық емес елдерге таралған қазіргі қоғамды
жаһандану нәтижесінде құрылатын қоғаммен салыстырғанда дәстүрлі қоғам
деп атауға болады деп есептейді. Жекелеген елдердегі либералды
реформалар олардың модернизациясының бір бөлігі болып табылса,
нарықтың жаһандық либерализациясы жаңа модернизацияның құрамды
бөлігіне айналады.
Жаңа (жаһандық) әлемге енуді жаңа модернизация деп атайды, өйткені
оның заңдылықтары бұрынғымен сәйкес келеді. Батыс шақыруына
модернизациямен жауап қатпаған елдер тәуелді бола бастады, өздеріне тән
абыройына қарамастан артта қалған елдерге айналды, артта қалған елге
айналған соң, ол абыройынан да айрылды.
Үшінші даму жолының өкілдері, негізінде, жаһандық, еркін нарыққа өту,
соның негізінде жаңа қоғам құруды қамтамасыз ететін Батыс
модернизациясының жаңа сатысын ұсынады. Осы арқылы үшінші жолды
жақтаушылар жаһанданудың жаңа шақыру екенін мойындайды, сонымен
қатар, олар мұны әлеуметтік саясатпен, барабар жаңа жағдаймен
байланыстыруды қалайды. Батыс елдерінің бұл даму вариантын қолдануын
саяси модернизацияның жаңа деңгейі ретінде көруге болады.
Қорытындылағанда айта кететін бір жайт, жаһандану құбылысын құрушы
көздер дегеніміз - адамның қожалық ету салдарынан, байланыстың дамуынан
және трансұлттық одақтардың пайда болуының әсері.
Жаһандану капитализмнің дамуымен тығыз байланысты. ХХІ ғасыр
басына қарай капитализм өз қызметі аясына бүкіл әлемді тарта отырып,
біртұтас әлемдік қожалықтардың құрылуын аяқтады. ХХ ғасыр аяғында
экономикалық өсудің, халықтың кепілді болашағын қамтамасыз етудің
қабілетсіздігін айқындаған үлкен дағдарыс орын алды. Халық әлеуметтік
ұйымдардың
автономдылығы
мен
әмбебапталған
стандарттардың
легитимділігі жағынан мақсатшыл бола бастады. Бұл жаңа саяси
символдардың өсуіне және мәдени тиімділіктің гүлденуіне түрткі болды.
Басты саяси символдарға әрқайсысы жаһандану тәжірибесін инстуциялайтын
адам құқығы, әлемдік масштабтағы әлуметтік орта, либералды
демократизация, тұтыну құқығы, космополитизм жатты.
Қазіргі постәлеуметтік елдерге жаһандық әлемде өз орнын табу өте қиын,
өйткені олардың көпшілігінде нарықтық қарым-қатынастардың белсенді өсуі
мен демократизация үдерісі соңғы он-он бес жылда ғана дамып келеді. Қиын
да қайшылықты жағдайдан шығудың бірден-бір амалы жекелеген елдердің
ерекшеліктеріне қарай (ұлттық мемлкеттер) және халықаралық серіктестікке
сүйенген өз даму моделін қалыптастыру болып табылады.
Батыстың дамыған капиталистік елдерінің жаһандануға беретін жауабы
үшінші жол концепциясы болып табылады. Бұл жерде жаһандану әлеуметтік
трансформацяның бір түрі ретінде көрініс табады. Жаһандық әлемге ену
жаңа модернизация деп атала бастады, сондықтан да модернизацияның
танымал және жақсы құрастырылған теорияларына сүйене отырып,
постәлеуметтік елдердегі қазіргі әлеуметтік үдерісдерді зерттеу мүмкін
болып табылады.
Жаһандануды қалай бағаласақ та, ол қазіргі өмір сүрудің дәлелі бола
алады. Әлеуметтік ғылым үшін жаһандану ұғымының маңызы бүкіл әлемді
бір жерге жинақтайтын үдеріс – жаһандық жүйеге назар аудартуында.
Жаһандануды зерттеу жалпы әлеуметтік-ғылыми мойындаудың бір бөлігі
болып табылады. Одан шартты бірліктер мен талдау дәрежелерінің (жеке,
жалпы, социеталды, ұлттық, халықаралық) әлеуметтік тәжірибе мен
ұйымдардың жеке аясы болып табылмайтындығы, тек қана өзара
байланысатындығы шығады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Рональд Робертсонның мәдени центристік теориясы

text:
экономикалық, саяси, әлеуметтік және мәдени жүйелену ретінде ұғыну
айқындала түседі және ортақ күнтізбе қабылдау іске асады.
Алғашқы
халықаралық сайыстар (Олимпиадалар) мен мәдени фестивальдер заңды
түрде бекітіледі. Г кезеңі гегемония үшін күрес кезеңі (1925-1969). Бұл
екінші дүниежүзілік және “қырғи-қабақ” соғыстар кезеңі,
әлемдік саяси-
құқықтық жүйенің қалыптасу кезеңі. Робертсон адам құқықтарын қорғау
саясатының қалыптасу мәселесіне зор көңіл бөледі. Бұл кезең сонымен бірге
“үшінші әлем” тақырыбының пайда болуымен маңызды. Және соңғысы, Д
кезеңі - белгісіздік кезеңі (1969 жылдан осы кезге дейін).
Сыртқы кеңістікті
зерттеу кезеңі, бұл жерде ғарыштық зерттеулер, адам құқықтары туралы
халықаралық
пікірталастардың
шығуы
және
кейінгі
материалистік
құндылықтарды насихаттайтын пайымдаулардың
таралуы туралы сөз болып
отыр. Жаһандық феминистік және экологиялық қозғалыстардың пайда болу
сатысы, шын мәніндегі жаһандық бұқаралық-медиа, ғарыштық коммуника-
циялар дүниеге келеді. Халықаралық қатынастар күрделілене түседі.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Садырова М. С

text:
Кіріспе .......................................................................................................... 5 1. Қазіргі заманғы социологиялық теориялар............................... 6 1.1
Социологияның объектісі мен пәні туралы қазіргі көзқарастар 8
1.2
Әлемнің ғылыми суретінің өзгеруі және әлеуметтану
1.3
Қазіргі заманғы социологиялық теориялардың даму кезеңдері 8
1.4
Социологиялық теориялардың типологиясын беру өлшемдері 10
1.5
Жаһанданудың қазіргі теориялары................................................ 11
1.6
Құрылымдық теориялардың даму бағыттары.............................. 40
1.7
Социологиядағы модернизация теориялары................................ 59
1.8
Әлеуметтік өзгерістер теориясының даму бағыттары................ 62
1.9
Әлеуметтенудің социологиялық өлшемдері................................ 75
1.10
Социологиядағы әлеуметтік бейімделу теориялар................... 81
1.11
Діни сенімдерді зерттеудің қазіргі бағыттары.......................... 85
1.12
Білім беру социологиясының теориялық негіздері................... 97


url: http://emirsaba.org/sadirova-m-s.html#Қазіргі_заманғы_социологиялық_теориялар..............................._6

title: Садырова М. С


title: Садуахас Дулат Саясаттану

text:
Қазақстан Республикасы білім жəне ғылым министрлігі
Əл - Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті
Факультеті «Философия жəне Саясаттану».
Кафедрасы «Философия».
СӨЖ
Тақырыбы:
"Қазақстан жастарының саяси белсенділігін арттыру
жолдары"
Орындаған:Садуахас Дулат
Тексерген:Мусатаев.С.Ш.
Алматы 2023
Əрбір елдің, жалпы əлемдік қауымдастықтың болашағы жастармен тікелей байланысты. «Жастар
мен қоғам үнемі өзгеріп отыратын қарым-қатынаста. Бүгінгі жастар білім алып, өмірлік тəжірибе
жинақтаса, ертеңгі күні өмірлік даналығын жаңа ұрпаққа жеткізетін белсенді жасампаз күшке
айналады.
Қоғамның сақталуы мен дамуы, оның мəдениеті мен тарихының сабақтастығы, аға буынның өмірі
мен кейінгі ұрпақтың өсіп-өнуі үшін басқа əлеуметтік топтармен алмастырылмайтын ерекше
жауапкершілік жастарға жүктеледі. Ол дамудың органикалық субъектісі: экономикалық, саяси,
əлеуметтік-мəдени. Қоғамның жастарды əлеуметтендіру жəне интеграциялау əрекеттерінде
кездесетін проблемалар тез өзгеріп жатқан əлемде жастардың қажеттіліктері мен ұмтылыстары
мен қоғамның олардан не ұсынатыны жəне не талап ететіні арасындағы сəйкессіздіктен
туындайды.
Əрбір қоғамның ілгерілеуі жастар өкілдерінің реформаларға қатысу дəрежесімен анықталады. Бұл,
бір жағынан, оның елдегі халық санындағы айтарлықтай үлесіне байланысты болса, екінші
жағынан
- жастардың жас ерекшеліктеріне байланысты жаңалыққа бейім болуымен. Ол ескіргеннің бəріне
сын көзбен қарайды, күнделікті өмірге, инерцияға жəне тоқырауға төзбейді, өзгерістерді
қабылдайды.
Өнеркəсіптік дамыған елдердегі жастар туу деңгейінің төмендеуіне жəне өмір сүру ұзақтығының
жоғарылауына байланысты жалпы халық санының салыстырмалы түрде аз бөлігін құрайды. Олар
жұмыс істеудің қолайлы салаларындағы мүмкіндіктерінің шектеулілігіне жəне олардың
болашағына қатысты белгісіздікке байланысты ерекше проблемалары бар əлеуметтік топқа
жатады.
Жастар қайшылықты жағдайға тап болған қоғамдағы ірі өзгерістердің агенттері, бенефициарлары
жəне құрбандары болып табылады: бір жағынан олар қалыптасқан тəртіпке сəйкес келуге
ұмтылса, екінші жағынан олар осы тəртіпті өзгертетін күш рөлін атқарады. . Даму деңгейі əртүрлі,
əлеуметтік-экономикалық жағдайлары əртүрлі елдерде тұратын əлем жастары қоғамдық өмірге
толыққанды қатысуға ұмтылады.
Бұл ұмтылыс мыналарды қамтиды: жастардың мүддесіне сай білім алу; қабілеттеріне сəйкес
жұмысқа орналасу мүмкіндіктеріне қол жеткізу; қоғам өміріне толық қатысуды қамтамасыз ету
үшін қажетті тамақ жəне тамақтану;
денсаулықты нығайтуға жəне ауру мен тəуелділіктен қорғауға жəне зорлықзомбылықтың барлық
түрлерінен ада болу үшін қолайлы қоршаған орта мен əлеуметтік жағдайлар; нəсіліне, жынысына,
тіліне, дініне немесе кемсітудің басқа түрлеріне қарамастан адам құқықтары мен негізгі
бостандықтары; шешім қабылдау процестеріне қатысу; ауылдық жерлерде де, қалада да
жастардың өмір сүру деңгейін көтеру мақсатында мəдени демалыс, бос уақытты өткізу жəне
спортпен айналысуға арналған орындар мен объектілер.
Қазақстан Республикасының 1995 жылғы Конституциясында еркін сайлау – мемлекеттік билікті
ұйымдастырудың негізгі қағидасы, ал халық – егемендіктің иесі жəне мемлекеттік биліктің
бірден-бір бастауы ретінде айқындалды.
Қазақстан Республикасының Конституциясында, сондай-ақ «Қазақстан Республикасындағы сайлау
туралы» Конституциялық заңда сайлау құқығының мынадай қағидаттары бекітілген:
а) əмбебаптық қағидасы жынысына, ұлтына, нəсіліне, дініне, əлеуметтік тегіне жəне т.б.
қарамастан, белгілі бір жасқа толған Қазақстан Республикасының барлық азаматтарының
сайланбалы органға сайлауға жəне сайлануға құқығы бар екенін білдіреді. мемлекеттік билік.
Жалпыға бірдей сайлау құқығы белсенді жəне пассивті сайлау құқығы болып бөлінеді.
Белсенді сайлау құқығы – Қазақстан Республикасы азаматтарының 18 жасқа толған кезде сайлауға
дауыс беруге қатысу құқығы.
Пассивті сайлау құқығы – Республика азаматтарының Конституцияда белгіленген шектеулермен
Президент, Парламент Мəжілісінің жəне мəслихаттың депутаты болып сайлану құқығы.
Əмбебаптық принципі ерекшеліктерді біледі.
б) теңдік принципі сайлаушылардың Республика Президентін, Парламенті Мəжілісі мен
мəслихаттары депутаттарын сайлауға тең дəрежеде қатысуын жəне сайлаушылардың
əрқайсысының бір дауысқа ие болуын білдіреді. Əрбір сайлаушы бір ғана тізімге енгізілуі мүмкін,
осы сайлауда (Президенттің, Парламент депутаттарының жəне т.б.) бір рет қана дауыс бере алады.
в) тікелей сайлау құқығы принципі Президентті, Парламент Мəжілісі мен мəслихаттар
депутаттарын, Республиканың жергілікті өзін-өзі басқару органдарының мүшелерін азаматтардың
тікелей сайлайтынын білдіреді. Қазақстан Республикасында тікелей жəне жанама сайлау
белгіленеді депутаттар. Жанама сайлау құқығы сайлаушылардың Парламент Сенаты депутаттарын
– мəслихаттардың депутаттары болып табылатын Республика азаматтарын сайлауға қатысуынан
көрінеді. Таңдаушылар Сенат депутаттарын сайлауға тең дəрежеде қатысады, ал Сенат депутатын
сайлауда таңдаушылардың əрқайсысының бір дауысы болады;
г) жасырын дауыс беру принципі Республика Президентін, Парламенті Мəжілісі мен Сенатының
депутаттарын, мəслихаттар депутаттарын, жергілікті өзін-өзі басқару органдарының мүшелерін
сайлауда дауыс берудің мынадай жағдайда жүзеге асырылуынан көрінеді. сайлаушының еркіне
бақылау жасау, сондай-ақ сайлаушының еркіне қысым жасау мүмкіндігін жоққа шығаратын
шарттар;
д) Қазақстан Республикасы азаматтарының сайлауға ерiктi қатысу принципi сайлаушыны сайлауға
қатысуға немесе қатыспауға мəжбүрлеу үшiн ешкiмнiң оған ықпал етуге құқығы жоқтығында
көрсетiледi. Сайлау кезіндегі сөз бостандығын сайлау күні үгіт-насихат жұмыстарын жүргізуге
тыйым салу да қамтамасыз етеді. Сайлаушылардың сайлауға өз еркімен қатыспауы – келмеу деп
аталады.
Қазақстан Республикасының сайлау жүйесі деп Қазақстан
Республикасының Президентін, Қазақстан Республикасы Парламенті Мəжілісі мен Сенатының
депутаттарын, мəслихаттар депутаттарын, ауылдық (кенттік) округтердің əкімдерін сайлау тəртібі
түсініледі. . Сайлау жүйесінің екі түрі бар – пропорционалды жəне мажоритарлық.
Пропорционалды сайлау жүйесі алынған дауыстар мен жеңіп алынған мандаттардың арасындағы
пропорционалдылық принципіне негізделген. Пропорционалдық жүйенің жұмыс істеуі үшін
бірқатар ірі аумақтық округтерді құру жəне кемінде екі құрылған саяси партияның болуы қажет.
Мажоритарлық сайлау жүйесінің екі кіші түрі бар: абсолютті көпшілік жəне салыстырмалы
көпшілік. Абсолюттік көпшіліктің мажоритарлық жүйесі бойынша бірінші турда да, екінші турда
да сайлаушылар тізімдеріне енгізілген азаматтардың 50 пайызынан астамы қатысса, сайлау өтті
деп есептеледі; Кандидат, егер оған берілген дауыстардың саны дауыс беруге қатысқан
сайлаушылар санының 50 пайызынан астамын құраса, ол сайланды деп есептеледі. Салыстырмалы
көпшіліктің мажоритарлық жүйесі бойынша дауыс беруге қатысқан сайлаушылар санына
қарамастан сайлау өтті, ал басқа кандидаттарға қарағанда көбірек дауыс алған кандидат сайланды
деп есептеледі. сайлаушылар тізіміне оған дауыс берген азаматтардың саны.
Қазақстанның жастар саясатының міндеттері мен ұстанымдары оның басты мақсатынан
туындайды. Ел дамуының қазіргі кезеңінде мемлекеттік жастар саясатының мақсаты –
«толыққанды рухани, мəдени, білім,
жастардың кəсіби жəне физикалық дамуы, шешім қабылдау процесіне қатысу, табысты
əлеуметтену жəне оның əлеуетін елдің одан əрі дамуына бағыттау». Жарияланған мақсатпен қатар
«Мемлекеттік жастар саясаты туралы» Қазақстан Республикасының Заңы оның мақсатын жүзеге
асыруға бағытталған жастар саясатының міндеттері мен қағидаттарын белгілейді.
Қазақстанның жастар саясатының негізгі міндеттеріне мыналар жатады:
- жастардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау;
– жастарды елдің əлеуметтік-экономикалық жəне қоғамдық-саяси өміріне тарту;
азаматтыққа тəрбиелеу жəне қазақстандық патриотизм сезімін нығайту» [49].
«Мемлекеттік жастар саясаты туралы» Қазақстан Республикасының Заңы белгіленген
міндеттермен бірге жастар саясатының негізгі қағидаттарын айқындайды:
- мəдени-адамгершілік жəне рухани құндылықтардың басымдылығы қағидасы; азаматтық,
жауапкершілік, еңбексүйгіштік принципі;
конфессияаралық келісім жəне ұлтаралық толеранттылық қағидаты; ұрпақтар сабақтастығы
принципі, отбасы тəрбиесінің басымдығы;
— мемлекеттік жастар саясатын қалыптастыруға жəне жүзеге асыруға қатысу принципі;
— мемлекеттік жастар саясатын қалыптастыру мен жүзеге асырудың ғылыми, кешенді жəне
дəйектілік ұстанымы.
Қойылған міндеттер мен белгілі бір қағидаттарға сəйкес Қазақстанда жастар саясатын жүзеге
асыру жүзеге асырылуда. Атап айтқанда, жастардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау
міндеттерін орындау заңнама нормаларын сақтау арқылы жүзеге асады.
жоғарыда сипатталған құжаттар. Қазақстанның əлеуметтікэкономикалық жəне қоғамдық-саяси
өміріне жастарды тарту міндетін жүзеге асыру мемлекеттік бағдарламалар мен жастар
бастамалары негізінде жүзеге асуда. Жастар арасында азаматтық тəрбиелеу жəне қазақстандық
патриотизм сезімін нығайту мəселесін шешумен əртүрлі деңгейдегі мемлекеттік органдар да,
қоғамдық ұйымдар да айналысады.
Мəдени-адамгершілік жəне рухани құндылықтардың басымдылығы қағидатын сақтау ерекше
маңызды. Қазақстандық ғалымдардың «Қазіргі қоғамдық-саяси шындықтағы Қазақстан
жастарының қоғамдық белсенділігі» атты еңбегінде көрсетілген пікіріне сəйкес, жастардың рухани
тəрбиесіне, адамгершілік бейнесін қалыптастыруға жағдай туғызу, олардың бойында жастарға
қарсы тұру қажет. жастар ортасындағы экстремизм, агрессия, зорлық-зомбылық жəне əлеуметтік
мінез-құлық көздеріне баса назар аударылады.
Азаматтық, жауапкершілік, еңбексүйгіштік қағидасы да қоғамдық жəне мемлекеттік
институттардың назарынан тыс қалған емес. Жастар ортасындағы азаматтық, жауапкершілік,
отансүйгіштік мəселесін ғалымдар, ұстаздар, мемлекеттік қызметкерлер қарастырады. Жастардың
бойында осы қасиеттерді дамытуға бағытталған бірқатар ісшаралар əзірленуде.
Конфессияаралық келісім мен этносаралық толеранттылық қағидаты – кез келген мемлекеттің
бейбітшілігі мен гүлденуінің негізі. Қазақстанда ұлтаралық келісім заң жүзінде бекітіліп қана
қоймай, іс жүзінде жүзеге асырылуда. Ел азаматтарының этникалық теңдігі қоғам мен саясаттың
барлық саласында жүзеге асады. Бұл қағидатты жүзеге асыруда 1995 жылы 1 наурызда ел
Президенті Н.Ə.Назарбаевтың бастамасымен құрылған Қазақстан халқы Ассамблеясының алатын
орны ерекше. Назарбаев.
Ұрпақтар сабақтастығы принципі, отбасы тəрбиесінің басымдығы проблемалық мəселелермен
байланысты. Əртүрлі салалардағы дағдарыстық құбылыстар отбасының қоғамдағы жағдайына
əсер етті, бұл оның құндылығы мен рөлінің төмендеуіне, соның ішінде бала тəрбиесіне,
моральдық-этикалық принциптерге, əке мен бала арасындағы қарым-қатынасты шешуге əкеліп
соқты. Осы мəселелерді шешу үшін жəне ұрпақтар сабақтастығы, отбасы тəрбиесінің
басымдылығы қағидатын сақтау мақсатында елімізде осы мəселелермен айналысатын түрлі
қоғамдық ұйымдар құрылды.
Жастардың мемлекеттік жастар саясатын қалыптастыруға жəне іске асыруға қатысу қағидатын
сақтау, əдетте, жастар ұйымдарының қызметі арқылы жүзеге асады. «Мемлекеттік жастар саясаты
туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 28-бабына сəйкес «жастар ұйымдары мемлекеттік
жастар саясатының өзекті мəселелерін, саладағы консультативтік-кеңесші органдардың қызметін
талқылауға қатысуға құқылы. мемлекеттік жастар саясаты, республикалық жəне облыстық жастар
форумдарының жұмысы жəне жастардың өзін-өзі басқару органдарының қызметі » . Сондай-ақ
жастардың жастар саясатына қатысуы волонтерлік қызмет пен жастардың өзін-өзі басқаруы
арқылы жүзеге асады.
Мемлекеттік жастар саясатын жүзеге асыруда ғылыми, кешенді жəне дəйектілік ұстанымын жүзеге
асыру осы мəселедегі ғылыми зерттеулердің нəтижелеріне негізделген. Бұл принципті сақтауда
«Молодеж» ғылыми-зерттеу орталығының қызметінің нəтижелері маңызды рөл атқарады.
Қазақстан Республикасы дамуының қазіргі кезеңінде адами капитал мəселесі, атап айтқанда,
жастар ерекше өзекті болып табылады. Жастардың еліміздің қоғамдық-саяси өміріне қатысуы
Қазақстанның мемлекеттік саясатының стратегиялық маңызды аспектісі болып табылады.
Қазақстанның жастар саясатының заңнамалық базасы осы саладағы қатынастарды реттейтін
бірқатар құқықтық құжаттарға негізделген.
Қазіргі Қазақстандағы жастар саясатының мақсатын, міндеттерін жəне қағидаттарын айқындайтын
негізгі құқықтық құжат 2015 жылғы 9 ақпанда
қабылданған «Мемлекеттік жастар саясаты туралы» Қазақстан Республикасының Заңы болып
табылады. Осы Заңның мақсаты, міндеттері, қағидаттары, мемлекеттік жастар саясатының
бағыттары. Сондай-ақ, қолданыстағы Заңда мемлекеттік органдардың мемлекеттік жастар саясаты
саласындағы құзыреттері, мемлекеттік жастар саясатын қалыптастыру мен іске асырудың негізгі
тетіктері жəне жастардың осы
үдеріске қатысуы көрсетілген. Осы Заңға сəйкес Қазақстан Республикасындағы Мемлекеттік
жастар саясаты əлеуметтікэкономикалық жүйе болып табылады. мемлекет жүзеге асыратын жəне
ел жастарын қолдау мен дамытуға бағытталған ұйымдық-құқықтық шаралар.
Қазақстанда «Қазақстан 2020: Қазақстан Республикасының мемлекеттік жастар саясатының 2020
жылға дейінгі тұжырымдамасы туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2013 жылғы 27
ақпандағы № 191 қаулысында ұсынылған бағдарламалық құжаттардың сан алуан жиынтығы бар:
болашаққа жол». Осы Тұжырымдаманың негізгі тармақтары бірқатар келесі нормативтік құқықтық
актілерді енгізу арқылы іске асырылады:
- Қазақстан Республикасының Конституциясы;
– «Мемлекеттік жастар саясаты туралы» Қазақстан Республикасының Заңы
— «Қазақстан 2050: қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» Стратегиясы;
— Білім беруді дамытудың 2011 — 2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы;
— «Өңірлерді дамыту» бағдарламасы;
— «Бизнестің жол картасы 2020» бағдарламасы;
— «Қолжетімді баспана-2020» бағдарламасы, т.б.
Қазақстан Республикасының 2020 жылға дейінгі «Қазақстан 2020: болашаққа бастар жол»
мемлекеттік жастар саясатының тұжырымдамасында жастарды табысты əлеуметтендіруге
бағытталған мемлекеттік жастар саясатының тиімді моделін қалыптастыру, жастардың жастарды
табысты əлеуметтенуіне бағыт-бағдар беру мақсаты қойылған. елдің одан əрі дамуына олардың
əлеуеті.
Сонымен, Қазақстан Республикасының жастар саясаты туралы заңнамасының өзіндік эволюциясы
жəне еліміздегі жастар саясатының мақсаттарын, міндеттерін, қағидаттары мен бағыттарын
айқындайтын берік құқықтық базасы бар.
Қазақстанның жастар саясаты тоғыз негізгі бағытты қамтиды:
1.
Жастарға қолжетімді жəне сапалы білім беру, ғылымитехникалық əлеуетті дамыту
бағытында.
2.
Қазақстандық жастардың денсаулығын сақтау жəне нығайту, салауатты өмір салтын
қалыптастыру бағыты.
3.
Жастарды жұмыспен қамту жəне жұмысқа орналастыру үшін жағдай жасауға бағыт беру.
4.
Жастар арасында кəсіпкерлік белсенділікті дамытуға жағдай жасауға бағыт беру.
5.
Жас отбасылар үшін қолжетімді тұрғын үй жүйесін дамыту бағыты.
6.
Жас қазақстандықтардың құқықтық мəдениетінің деңгейін көтеру, сыбайлас жемқорлық
көріністеріне төзбеушілікке тəрбиелеу бағыты.
7.
Жастар арасында экологиялық мəдениетті қалыптастыру бағыты.
8, Дарынды жастарды дамытуға жəрдемдесу бағыты.
9, Қазақстандық жастардың мəдени бос уақытын жəне демалуын қамтамасыз ету жөніндегі
нұсқаулық.
Бұл бағыттар өмірдің маңызды мəселелеріне жəне жастар проблемаларына қатысты.
Қолданыстағы «Мемлекеттік жастар саясаты туралы» Қазақстан Республикасының Заңы 5-9 бапта
мемлекеттік органдардың мемлекеттік жастар саясаты саласындағы құзыретін белгілейді. Осы
Заңға сəйкес мемлекеттік жастар саясатын əртүрлі мемлекеттік органдар жүзеге асырады:
— Қазақстан Үкіметі;
- əр түрлі салаларда: білім беру, денсаулық сақтау, еңбек, кəсіпкерлік, мəдениет, діни қызмет жəне
т.б. өкілеттігі бар жергілікті өкілді жəне атқарушы органдар; - Басқа мемлекеттік органдар.
Мемлекеттік жастар саясатын жүргізуге түрлі деңгейдегі министрліктер мен ведомстволар,
облыстық, қалалық, аудандық жəне ауылдық мəслихаттар мен əкімдіктер, ведомстволық
бағынысты басқармалар мен департаменттер, түрлі мекемелер қатысады. Аталған мемлекеттік
органдардың əрқайсысы өз құзыреті шегінде белгіленген шекте қызмет етеді.
Қазақстанның қазіргі даму кезеңінде жастар саясатын жүргізетін мемлекеттік құрылымдардың
алдында. əртүрлі
маңызды міндеттер. Осы міндеттердің ішінде жастардағы процестердің барысын талдау жəне
оның осындай нақты жағдайын анықтайтын қажетті жағдайларды анықтау басымдылық болып
табылады.
қоғамдық-саяси дамуы.
Мемлекеттік жастар саясаты саласында Қазақстан аумағында болып жатқан процестерді түсіну
үшін ТМД елдерінің тəжірибесін талдаудың маңызы зор.
Бірқатар ТМД елдеріндегі мемлекеттік жастар саясатының кейбір аспектілерін қарастырайық.
Оның Украинадағы басты міндеті - жас адамның шығармашылық күштерін барынша өмірге
əкелетін, оның өзін-өзі дамытуға жəне өзін-өзі жүзеге асыруына мүмкіндік беретін тиісті
жағдайлар жасау. Жастар заңнамасының базасы қалыптастырылды, əртүрлі деңгейдегі жастар
істері органдарының жүйесі, кəмелетке толмағандарға арналған орталықтар мен əлеуметтік
қызметтердің желісі құрылды, тұрғылықты жері бойынша балалармен жəне жасөспірімдермен
жұмыс істеу жүйесі қалпына келтірілді. Дегенмен, Украинаның жастар заңнамасындағы
баптардың айтарлықтай бөлігі жұмыс істемейді. Оның бір себебі – материалдық жəне қаржылық
жағдай. Оқу ақысын төлеуге, жеке кəсібін ашуға, тұрғын үй құрылысына несие беру жүйесін
енгізуде алғашқы қорқақ қадамдар жасалуда.
Тəжікстанда 1992 жылы «Мемлекеттік жастар саясаты туралы» Заң қабылданды, Жастар ісі, дене
шынықтыру жəне спорт жөніндегі мемлекеттік комитет біршама ертерек ұйымдастырылды.Оны
реформалаудан кейін комитеттің функциялары Еңбек жəне халықты жұмыспен қамту
министрлігіне берілді. Тəжікстан Республикасы.Мемлекеттік жастар саясатының қалыптасу
процесінің баяу дамуы да азаматтық соғыстың жағымсыз салдарымен байланысты, оның
құрбандары ең алдымен жастар болды.
Жастар ортасындағы дағдарыс пен БҰҰ-ның жастарға деген көзқарасты қайта қарауға шақыруы
1997 жылы 23 мамырда Тəжікстан Республикасы Президентінің ел жастарының өкілдерімен
кездесуіне ықпал етті. Осы кездесудің нəтижесі «Жастармен жұмысты жақсарту жөніндегі кейбір
шаралар туралы» Жарлыққа қол қою болды. Елбасының Жарлығына сəйкес сол жылы еліміздің
үкіметі жанынан Жастар ісі жөніндегі комитет құрылып, үйлестіруші жəне салааралық орган
мəртебесіне ие болды. 1998 жылы республика үкіметі «Тəжікстан жастары» ұлттық бағдарламасын
бекітті.
Қазақстанда қазіргі уақытта жастар белсенді сайлау құқығын пайдаланбайды. Мұны жастардың
сайлаудың «тазалығына» күмəндануымен түсіндіруге болады. Жаңалықтарда жемқорлық пен
парақорлық, заңдардың əділетсіз орындалуы туралы жиі
айтылатындықтан, мұның бəрі билікке сенімсіздік туғызады. Жастардың электоралдық
белсенділігін арттыру үшін билік жастарды уəдемен асырамай, сайлауалды бағдарламаларын
орындауы керек деп ойлаймын. Сонда жастар сайлаудың қаншалықты маңызды екенін түсінеді.
Жастарды интернет арқылы да оқытуға болады. Жақында сайлау болатынын көбі біле бермейді,
сондықтан олар қатыспайды. Сіз түсінуге өте оңай жəне мүмкіндігінше аз мəтінді сайттарды
жасауыңыз керек. Сондай-ақ жастарды тəрбиелейтіндей мектептер мен институттарға
депутаттарды шақыру керек деп ойлаймын. Мектептер сайлау құқығын үйрете алады.
Əдебиеттер тізімі:
Мемлекеттік жастар саясаты: Қазақстан əлемдік тəжірибе контекстінде. Л.Ю.Зайниева
Қазақстан Республикасындағы жастар саясаты. А.И.Свинарчук,А.Қ.Қалпышев, Қ.Е.Смағұлов
Интернет-ресурс:
https://poisk--ru-ru.turbopages.org/poisk-ru.ru/s/s11697t9.html https://
cyberpedia-su.turbopages.org/cyberpedia.su/s/17xa264.html
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Садуакасова Фатима Умбеталыевна

text:
Категории
|
Вопросы
|
Да / нет
|
Обязательные вопросы
|
Общее состояние прививающегося лица? Наличие острого заболевания?
|
нет
|
Наличие аллергии на какие-либо лекарства, продукты питания или вакцины?
|
нет
|
Были ли серьезные реакции на введение какой-либо вакцины в прошлом?
|
нет
|
Наблюдались ли судороги или патологии головного мозга и нервной системы?
|
нет
|
Наличие астмы, заболеваний легких, сердца, почек, метаболических заболеваний (диабет)?
|
нет
|
Наличие онкологического заболевания?
|
нет
|
Наличие ВИЧ/СПИД, каких-либо других проблем со стороны иммунной системы?
|
нет
|
Лечение в последние 3 месяца кортизоном, преднизолоном и другими стероидами, противоопухолевыми препаратами, прохождение лучевой терапии?
|
нет
|
Проведение иммунизации за последние 4 недели?
|
нет
|
Наличие контакта с инфекционным больным, в том числе с больным КВИ, в течение последних 14 дней
|
нет
|
Переболел ли коронавирусной инфекцией? Когда?
|
нет
|
Для лиц женского пола
|
Наличие беременности или вероятность наступления беременности в течение следующего месяца?
|
|
Нахождение в периоде грудного вскармливания
|
|
Дополнительные сведения, которые по мнению врача являются необходимыми
|
|


8– тарау. «Қазақстанның XIV-XV ғасырлардағы мәдениеті» XIV-XV ғасырларда Қазақстандағы хандықтар гаруашылығының басым түрі - ... болды.
XIII ғасырдың соңындағы жазба деректерге қарағанда киіз үйлердің ... түрлері болған?
Әсіресе Оңтүстік Қазақстан – Отырар, Сауран, Сығанақ сияқты т.б. ірі қалалар маңында салынған қыстақ, кенттердің тұрғындары ... қатар жүргізілген.
Қай тарихшы шөлдеп келе жатқанда кыпшақтар сиыр сүтінен жасалған қышқыл сусын бергенін, оны олар «Айран» деп айтатындарын жазған?
Фурманов
Киселев
Рубрук
XIV-XV ғасырларда Қазақстанда мекендеген ру-тайпалардың әдеби туындылары ауызша таралды, ғылыми тілмен айтқанда ... түрінде дамыды.
Ел ішінде айтылып жүрген ертегілер, аңыз-әңгімелер, мақал – мәтелдер, жұмбақтар, эпостық жырлар жататын ауыз әдебиетінің ғылыми тілін атаңыз:
Философия
Филология
Фольклор
Ауыз әдебиетіндегі кең тараған жарналардың бірі - ...
«Құламерген», «Жоямерген», «Жерден шыққан Желім батыр», «Ертөстік», т.б. ауыз әждебиеттінің қай түріне жатады?
a) Эпостық жырлар
b) Ертегілер
c) Жаңылтпаштар
9. Батырлық жырлар қай уақыттан бастау алды?
a) VI-VII ғасырлардан
b) IX ғасырдан
c) IX-X ғасырлардан
10. Қыпшақтар мен қияттардың қызылбастар мен қалмақтарға қарсы соғысын суреттейтін қай батырлық жырды білесіз?
a) Алпамыс батыр жыры
b) Қобыланды батыр жыры
c) Наурызбай батыр жыры
11. Алтын Орда ыдырған кездегі туған батырлық жырлар - ...
12. Баламалы сұрақ
XIII-XV ғасырларда автор белгілі ауызща поэзияның үлгілері дами бастайды.
13. XIV-XV ғасырлар аралығында ауызша әдебиетпен қатар жазбаша әдебиет те дами бастаған. Олардың көпшілігі қай тілде дамыды?
a) Өзбек
b) Моңғол
c) Қыпшақ
14. XIV-XV ғасырларға жататын ... жазбаша әдебиет шығармалары белгілі болған.
15. «Кодекс куманикус» қай тілде жазылған?
a) Өзбек
b) Маңғыт
c) Қыпшақ
16. Сәйкестендір:
1) Хорезми шығармасы «Хұсрау мен Шырын»
2) Кутб шығармасы «Жүсіп – Зылиха»
3) Дурбек «Мухаббатнама»
17. Халықаралық қарым – қатынастарда сөздік ретінде пайдаланылған еңбекті ата:
a) «Мухаббатнама»
b) «Кодекс куманикус»
c) «Оғызнама»
18. Сүйіспеншілік, әділеттілік тақырыптарын арқау еткен шығармалар:
a) «Мухаббатнама», «Оңызнама»
b) «Хұсрау мен Шырын», «Жүсіп – Зылиха»
c) «Кодекс куманикус»
19. Аспаптық музыка туындылары - ... тәрізді күйлер белгілі.
20. Баламалы сұрақ
Қазақстанда ислам діні VIII ғасырда тарай басталды.
21. «...XI X ғасырдың аяғына дейін ислам діні тұрғындардың жүрек түкпіріне толық жете қоймаған еді» деген пікірді «Ислам діні» атты мақаласында айтқан?
a) Ә. Марғұлан
b) Ш. Уалиханов
c) Баласағұни
22. Атақты Өтеміс қажы өзінің ... кітабында «Дешті уалаяты Берке занға бағынған кезде дінсіздердің көп бөлігін ислам дініне кіргізді» деп жазған.
23. XIVғасырда ислам дініне қатты көңіл бөлген хандар - ...
24. Сәйкестендір:
1) Арыстанбаб кесенесі орналасқан Сығанақ каласының маңында, Төменарық кентінің солтүстік-батысында 8 км жерде
2) Қожа Ахмет Йасаум кесенесі орналасқан Түркістан қаласының дәр ортасында
3) Көккесене орналасқан Отырар қаласының батыс жағында 3 км жерде, Сырдария өзеніне жақын
25. Үстіңгі қабатында күмбез барабанын айналдыра жасалған галереясы бар сәулет өнерінің ескерткішін ата:
a) Қожа Ахмет Йасауи кесенесі
b) Алаша хан кесенесі
c) Бабаджа қатын кесенесі


title: – тарау. «Қазақ хандығы» - Садуова Жанар Қабденовна Павлодар қаласы, 2017 жыл Түсініктеме

text:
Моғолостан ханы Есен-бұға мен Жәнібекті ... қарсы пайдалану үшін құшақ жая қарсы алды.
Керей мен Жәнібек қай жылы Қазақ хандығын құрды?
1440-1441 ж.
1460 – 1465 ж.
1465 – 1466 ж.
Керей мен Жәнібек Батыс Жетісуды құтты мекен ете отырып, Қазақ хандығын қай жерге ұлттық туын тікті?
Таразға
Дешті Қыпшаққа
Қозыбасыға
Керей ... баласы болды.
Жәнібек ... бел баласы.
Қай кезде Әбілқайыр ханның қол астынан 200 мыңдай адам үдере көшіп, Керей, Жәнібек хандардың қол астына келді.
XV ғасырдың 50-70 жылдары
XV ғасырдың 20 жылдары
XV ғасырдың 40 жылдары
Балмалы сұрақ
Қазақ хандығының бастапқы кездегі алып жатқан жері Батыс Жетісу жері – Шу мен Талас өзендерінің аумағы болды ма?
Моғолстан ханы Есен-бұға қашан қайтыс болды?
1454 ж.
1466 ж.
1462 ж.
«... Олардың маңына жиналғандардың саны 200 мыңға жетті ... Қазақ сұлтандары хижраның 870 жалдары (1465-1466) билей бастады» деп жазған.
Рузбихан


10-тарау. «Қазақ хандығының нығыюы. XVI-XVII ғасырлардағы Қазақ мемлекеті» Бұрындық хан болған уақыт?
1480-1511 ж.
1490-1511 ж.
1485-1495 ж.
... жылы Қасым хандықты қолына алды.
Хандықтың кеңеюі мен нығаюына белсене араласып, өз елін алыс-жақын елдердің бәріне танымал еткен тұлға
Тәуке хан
Қасым хан
Бұрындық хан
Қай хан тұсында қазақ халқының саны 1 миллионға жетті?
Тәуке хан
Қасым хан
Бұрындық хан
Моғолстан билеушісі ... жылы 1514 жылы Шығыс Түркістанға көшіп кетуі Қасым ханның Жетісудағы билігінің нығая түсуіне себепші болды.
XVI ғасырдың басында қазақ ханы Қасым ханның сыртқы саясатының басты бағыты-... бойындағы қалаларды қаратып алу жолындағы күрес болды.
1503,1505,1506 жылдары қазақ жеріне тонаушылық жорықтар жасаған хан?
Мөңке хан
Ахмет хан
Шайбани
Баламалы сұрақ
1510 жылдың қысында Шайбани хан Мерв түбінде Иран шахы I Исмаилмен шайқаста қаза болды.
Баламалы сұрақ
1511 жылы Шайбани хан Қысымға қарсы тағы бір шапқыншылық жорық жасады.
Қасым хан Мұхамед Хайдардың дерегіне қарағанда ... жылы қайтыс болды.
Қазақ хандықтарын біріктіріп, оларды аймақтық жағынан ұлғайтуға Қазақ хандығының халықаралық жағдайын нығайтуға Қасым ханның қай баласы үлес қосты?
Бұрындық
Керей
Хақназар
Хақназар ханның өмір сүрген жылдары:
1535-1585 жж.
1538-1580 жж.
1540-1580 жж.
Көп нүктенің орнына тиісті сөздерді қой:
... жылы Ресей патшасы Қазан хандығын бағындырды.
Баламалы сұрақ
1556 жылы Ресей Астрахан хандығы, Қырым хандығын өзіне бағындырды.
Баламалы сұрақ
Ноғай Ордасы XVI ғасырдың ортасында ішкі талас тартыстан кейін әлсіреп, мемлекет ретінде өмір сүруден қалды.
Моғолстан ханы ... Жетісу мен Ыстықкөлдің маңындағы жерлерді басып алу ниетімен XVI ғасырдың 50-60 жылдары Қазақ хандығына қарсы үлкен соғыс бастады.
Баламалы сұрақ
Ойраттар Шығыс Моңғолияны мекендеген тайпа болды ма?
Жетісудің батыс бөлігі Шу, Талас өңірі Хақназардың билігінде болды
1580 жбасы
1590 ж соңы
1570 ж соңы
Сібір ханы мен Монғолстан билеушілерінің қазақтарға қарсы шапқыншылық жорықтары жиілеп кетті
XVI ғ басы
XVI ғ ортасы
XVI ғ соңы
1579 ж өзбек ханы абдаллах хан көп әскер жинап, кімге қарсы 2-ші жорығын бастады?
Ахмед ханға
Баба сқлтанға
Хақназар ханға
Хақназардан соң хан тағына Жәнібек ханның немере інісі ... отырды.
Шығай ханның хандық құрған мерзімі
1579-1585 ж
1580-1582 ж
1577-1582 ж
Қазақ-бұхар соғысы ... ерекше қан төгісті соғыс болды.
Тұрсын ханның сенімді тірегі қай ру
Арғын
Шапырашты
Қатаған
... жылы 4,5,6-шы қазақ-бұхар соғысында Қазақ хандығының әскерін Тұрсын хан бастап, қазақтар толығымен жеңіске жетеді.


11-тарау. «Қазақ мемлекетінің XVI-XVII ғасырлардағы әлеуметтік- экономикалық жағдайы»
Қазақ хандығының құрылымы неше сатыдан қаланды?
а) 9
b) 8
с) 7
2. Сәйкестендір:
1) Қазақ халқының ең бірінші қоғамдық ұйымы ауыл
2) Бірнеше рудан құралды арыс
3) Бірнеше ұлыстардан құралды жүз
3.Бірнеше рудан құралған арысты басқаратын адамды тап:
а) Ауылбасы
b) Би
с) Рубасы
4.Баламалы сұрақ
Сұлтандар әдетте хандар мен ақсүйектердің әулетінен шыққан болды.
5.Ұлы жүз құрамына қандай тайпалар кірді?
а) Наймандар, уақ, керей, қыпшақ, қоңырат.
b) Жалайыр, албан, суан, дулат, сарыүйсін, сіргелі, ысты.
с) Найман, уақ, керей, қыпшақ, қоңырат.
6.Орта жүз құрамына қандай тайпалар одағы кірді?
а) Жалайыр, албан, суан, дулат, сарыүйсін, сіргелі, ысты.
b) Наймандар, уақ, керей, қыпшақ, қоңырат.
с) 12 ата Байұлы, жетіру, 6 ата Әлімұлы
7.Кіші жүз құрамына қандай тайпалар одағы кірді?
а) 12 ата Байұлы, жетіру, 6 ата Әлімұлы
b) Наймандар, уақ, керей, қыпшақ, қоңырат
с) Жалайыр, албан, суан, дулат, сарыүйсін, сіргелі, ысты.
8.Ру басшылар хан болып сайланатын адамды ақ киізге отырғызып көтереді. Содан соң хан отырған киізді, ханның хан сайланғанға дейін киіп келген киімдерін жапырақтап кесіп, ханды сайлауға қатысатындықтың белгісі ретінде үлесіп алады. Жиналған ханның бар малын да бөлісіп алып, үйлеріне тарайды. Бұл дәстүр......деп аталады.
9.Ханды қорғайтын, онымен бірге жорыққа шығатын, малын бағатын хан жасағы қалай аталады?
а) Рубасылар
b) Әскербасылар
с) Төлеңгіттер мен қараша
10.Қазақ хандығы қандай топтарға бөлінді?
а) Басшылар мен атқарушылар
b) Дінбасылар мен әскербасылар
с) Феодалдар тобы мен қараша
11. Мұсылман дінбасылардың жоғарғы топтарына кімдер кіреді?
а) Ауылбасылар, ақсақалдар
b) Имамдар, рубасылар
с) Ишандар, имамдар, қожалар
12. XVI- XVIIғасырларда Қазақ хандығындағы шаруашылықтың негізгі басты саласы .....болды.
13. Баламалы сұрақ
Маусымды жайылым 5 кезеңге бөлінді.
14.XVI- XVIIғасырларда қазақтарда шаруашылықтың қандай саласы анық байқалды:
а) Көшпелі мал шаруашылығы, балық кәсібі
b) Жер өңдеу, жартылай көшпелі мал шаруашылығы, отырықшы шаруашылығы
с) Көшпелі, жартылай көшпелі мал шаруашылығы, отырықшы шаруашылығы
15.Көшпелі мал шаруашылығы негізінен........басым болды.
16. Қызылқұмда тұрушы көшпелі ауылдар негізінен қандай мал өсірді?
а) Жылқы, қой
b) Қаракөл қойын, нар түйе
с) Жылқы, түйе
17.Көп нүктенің орнына тиісті сөздерді қой:
Қыста туған қозыларды аман сақтау үшін.....қазылып, жас төлдер сонда ұсталды.
18. Сәйкестендір.
1) Жұт кезінде ешкі қандай жұқпалы ауруға шалдығуы мүмкін ... топалаң
2) Жұт кезінде қой қандай жұқпалы ауруға шалдығуы мүмкін..... жамандат, маңқа
3) Жұт кезінде жылқы қандай жұқпалы ауруға шалдығуы мүмкін..... кебенек
19. Көктемгі көштің қозғалуы жас төлдердің жағдайына байланысты күніне .........шақырымнан аспайды.
20.Тоғыту дегеніміз не?
а) Маусым айының аяғында тоқтыларды тереңдеу судан айдап өткізу
b) Қыркүйек айының аяғында тоқтыларды тереңдеу судан айдап өткізу
с) Қаңтар айының аяғында тоқтыларды тереңдеу судан айдап өткізу
21.Ертеден егіншіліктің өркендеген жері?
а) Батыс Қазақстан, Орталық Қазақстан
b) Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан
с) Солтүстік Қазақстан мен Шығыс Қазақстан
22. Астықты сақтау үшін жерден.......қазылды.
23.Қай қала Дешті Қыпшақ үшін «сауда аймағы» болды?
а) Тараз
b) Сайрам
с) Сығанақ
24.Қай кезден бастап Йасы Түркістан атанды?
а) XIV
b) XV
с) XVI
25. ..... XIV- XVII ғасырларда Қазақ хандығының қоғамдық, әлеуметтік,-экономикалық өмірінде басты орын алады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: -тарау. «XVII ғасырдың екінші жартысындағы Қазақстан»

text:
1628-1654
Көп нүктенің орнына тиісті сөздерді қой:
... жоңғарлардың қалың қолы қазақ жеріне ... баса көктеп кірді.
Қай жылы жоңғар шапқыншылары Шығыс Түркістанға аттанып, Шалыш, Ақсу, Қашғарды басып алады?
1667 ж
1664 ж
1665 ж
Қай жылы жоңғар шапқыншылары Жаркентті өзіне қаратып алады?
1665
1670
1667
Тәуке ханның билік еткен жылдары?
1680-1720
1680-1715
1680-1725
Қай қазақтың ханы билерге арқа сүйеуге, сонымен қатар сұлтандардың билігін шектеуге тырысты?
Қасым хан
Тәуке хан
Бұрындық хан
Феодал шонжарлардың өкілдері мен билерден құралған «хандық кеңестің» және «билік кеңестің» рөлін атқарды?
Тәуке хан
Қасым хан
Есім хан
Тәуке тұсындағы хандық өкіметтің астанасы?
Түркістан
Сығанақ
Сауран
Қай жерде Тәуке хан үш жүздің басын қосып, құрылтай жасады?
Түркістан
Алмалық
Күлтөбе
Әйтеке бидің руы?
Найман
Алшын
Арғын
Қазақша «жарғы» деген сөз ... деген ұғымды береді.
Жеті жарғы бойынша жылына ... рет, ... айларында қазақ елінің барлық ру – тайпа басшылары жиналуы тиіс болды.


title: -тарау. «XVII-XVII Қазақстанның мәдениеті

text:
Қолөнер кәсібі мен сауда орталықтары ... қалаларында болды.
Баламалы сұрақ
Ақын суырып салма ақындығымен қатар, ән шығарып, оны өзі орындайтын жезтандай әнші.
Қазақ ауыз әдебиеті тақырыбы мен жанры жағынан кең өрістеді:
XIV – XV ғ
XV – XVI ғ
XVI – XVII ғ
Қай уақытта қазақ тілі өзіне тән ерекше белгілері бар, дербес тілге айналады?
XIV ғ
XV ғ
XVI ғ
Керейлер тіліндежазылған поэмаларды ата:
«Едіге», «Ер Сайын»
7.Көп нүктенің орнына тиісті сөздерді қой:
... ғасырларда қазақ тілінде тарихи шығармалар жазыла бастады.
8.«Жами ат – тауарих» еңбегінің авторы
Қ. Жалаири
А. Иүгнеки
Қожа Ахмет Йасауи
9. Ораз Мухаммедтің даңқын жырлаған туынды- ...
10. Түндегі жүріс бағытын бағдарлауға пайдаланылған жұлдыз атауы
a) Жетіқарақшы
b) Темірқазық
c) Ақбозат
11. Қазақтар үшін астрономиялық сағат рөлін атқарған жұлдыз- ...
12. Ертеде қазақтар Меркурийді қалай атаған?
a) Таң жұлдызы немесе Кіші Шолпан
b) Темірқазық
c) Жетіқарақшы
13. Баламалы сұрақ
Қазақтар XVI – XVII ғасырларда ресми түрде ислам дінің ұстанды.
14. ислам дінің қазақтар арасына таратушылар - ... дінбасылары болды.
15. Қасиетті оттың ежелгі аты - ...
16. Қазақтарда тұрғын үйдің қанша түрі болды?
a) 5
b) 3
c) 2
17. Жазғы үйдің 2 түрі болды. Бірі – кәдімгі киіз үй, екіншісі араб үстіне орнатылған жылжымалы ... болды.
18. Киіз үй қандай бөлімнен тұрады?
a) Шаңырақ, туырлық, уық
b)Шаңырақ, уық, кереге
c) Шаңырақ, кереге, түндік
19. Сәйкестендір:
1) Үйді жауып тұратын киіздер туырлық, үзік, түндік
2) Киіз үйдің бауы ошақ
3) От жағатын орын басқұр
20. Ер адамдардың биік өкшелі, қонышы тізеден жоғары саптама ... етік киеді.
21. 30-40 жастағы әйелдер не киеді?
a) Желек
b) Сәукеле
c) Кимешек
22. 1490 жылы Азов қаласында туып, 1523 жылы Астрахан маңында қаза болған жырау
a) Доспамбет
b) Жиенбет
c) Ақтамберді
24. Сәйкестендір:
a) Лирикалық поэмалар «Қарамерген», «Алтын сақа»
b) Батырлық жырлар «Күлше қыз», «Мақпал қыз»
c) Ертегілер «Төрехан», «Телағыс»
25. Шах Махмұд Шорас еңбегі - ... атты еңбегінде қазақ хандары Бұйдаш, Хақназар, Тәуекел, Есім, Жәңгір кезіңдегі XVI-XVII ғасырлардағы қазақ-моңғол қарым қатынастарының тарихы баяндалады.


1 – тарау жауаптары: «Ерте орта ғасырлардағы мемлекеттер» c
b
a
a
b
1) 552-603 ж
2) 756-940 ж
3) IX ғ соңы –XI ғ басы
1) Бұмын қаған
2) Тобо қаған
3) Самани әулеті
8. 1) 552 -554 ж
2) VIII ғ басында
3) X ғасырда
9. 1) Cуяб
2) Күнгіт
3) Янгикент
10. 1) Қаған
2) Бұрықтар мен тархандар
3) Бұқара халық
11. иә
12. иә
13. иә
14.жоқ
15.иә
16. теле
17. Шу
18. Мыңбұлақ
19.Салық жинаушылар
20. Қытай
21. Тархандар
22. Сұлу
23. Арабтар
24.9
25. жабғу
2-тарау жауаптары: «VI-IX ғасырлардағы отырықшы және жартылай көшпелі мәдениет» Тас ғасырының орта кезеңінде
с
b
a
c
b
c
Бай – шонжарлар
Тұрмысы орташа қалыптығы қала тұрғындары , қолөнер шеберлері
Егіншілер, кедейлер
Егін шаруашылығымен, қосымша мал өсірумен, қолөнермен
Қытай және араб
Іле, Шу,Сырдария,Ертіс
Биік киіз қалпақтар, аң терілерінен бөрік, малақайлар
Қала тұрғындарында
Авар қағанының түрік қағанына айтқан « сен менің есімдегі теміршім едің сөзінен»
Шу,Іле бойлары мен Қаратауда
А
1) Тараз қаласының шығыс жағынан 40 км жерде
2) Қазақстан пен Қарақалпақстан шекарасы арасында
3) Мырзашөл керуен жолының бойына
20. а
21. с
22. с
23. 1) ® « Күлтегін » мен «Тоныкөк»
2) ® «Қорқыт ата», «Оғызнама»
24. VIII-IX ғасырларда
25. иә


title: – тарау жауаптары: «Ерте орта ғасырлардағы мемлекеттер»


3- тарау жауаптары: «Дамыған орта ғасырлардағы мемлекеттер»
1) → 942-1212ж
2) → 1125-1212ж
3) → XI-XIII ғасырдың басы
2. а
3. с
4. с
5. 1) → Жетісу мен Шығыс Түркістан
2) → Жетісу
3) → Орхон, Керулен; Аргун
6. жоқ, Сатұқ боғра хан
7. 1) → Қарлұқ
2) → қаған
3) → уәзірлер
8. с
9. 1) → Сүлейман
2) → Әли Арслан
3) → Маркус
10. иә
11. 1)→ салжұқ
2)→ кундар
12.иә
13.иә
14. b
15.c
16.иә
17.иә
18.b
19.b
20. Бөрілер
21. 999
22. XII ғ II жартысынан
23. Битөбе
24. Монғол
25. Елюй Даши
4-тарау жауаптары: «Ұлы Жібек жолы»
b
b
a
a
Xғ
X-XII ғ. басына дейін
Жылтыратылған оюлы кірпіштер
жоқ, қойға
иә
иә
VI ғ.
С
С
B
Тараз, Баласағұн, Испиджаб
IIғ ортасы
1)→ Оңтүстік-батыс Жетісу
2) Алматы,Қапшағайдан өтіп, Шеңгелді, Алтынемел, Дүнгене, Қойлық қалаларын басып өтіп,Алакөл жанымен жоңғар қақпасы арқылы шығысқа қарай өтеді.
3)Тараздан шығып, Сарқан жері арқылы солтүстік-шығыс Қазақстанға бет алады.
Отырар
Теңіз жолдарының ашылуына
Ресей
Қытай
А
С
С
Тараз, Сайрам
5-тарау жауаптары «IX ғасырдың екінші жартысы – XIII ғасырдың басындағы Қазақстан мәдениеті»
А
Арыс өзенінің Сырдариядағы қосылатын тұсындағы сағалары
Жетісу аймағы
B
Испиджаб, Отырар, Сауран
Мешіттердің
Шығыс моншасы
С
B
Жоқ,үшінші
Иә
B
Иә
С
А
1)→ Алматы,Талғар
2) → Испиджаб, Отырар, Фараб
3)→ Отырар,Тараз,Йасы
1)→ XI-XII
2)→ X-XII
3) →X ғ аяғы немесе XI ғ басы
18. 1)→ 709ж
2)→ 737-748ж
3) →751ж
19.b
20. 1)→ 870-950
2)→ 1030-1090
3) →1021-1075
21.b
22.b
23.b
24.Ахмет Иүгнеки
25.иә
6-тарау жауаптары: «XIII – XV ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақстан»
A
B
A
Иә
1) Батый хан
2) Тоғылық Темір
3) Едіге
6. 1) XIV ғ 2-ші жартысы
2) XIV ғ ортасы – XIV ғ басында
3) 1370 ж
7. а
8. керейіттер, қыпшақтар
9. 1428 – 1468
10. 92
11. 1219 – 1224
12. Жоқ, Шағатай мен Үгедей
13. а
14. с
15. b
16. с
18. Жоқ, Абдар-Рашид
19. 1391
21. а
22. Шайбани ханның
23. Мустафа
17. иә
24. 1219-1220
25. b
7-тарау жауаптары : «Қазақ халқының қалыптасуы»
B
C
B
VI-IX ғ
150-200
Иә
1) «өзбек»
2) «маңғыт»
3) моғол
8. b
9. с
10. Бір-біріне ұқсас
11. «92 баулы өзбектер»
12. иә
13. Рузбихан
14. а
15.b
16. b
17. иә
18. а
19. Түркістан
20. Шығыс Дешті Қыпшақта
21. с
22. b
23. Таңбалы Нұра
24. b
25. «өзбек-қазақтар»
8-тарау жауапары: «Қазақстанның XIV-XV ғасырларындағы мәдениеті»
Мал шаруашылығы
Арба үстіне тігілген, жылжымалы
Отырықшы мал және егін шаруашылығы
С
Фольклор
С
Ертегілер
B
A
B
«Ер Тарғын», «Орақ-Мамай», «Ер Қосай»
Иә
С
«Оғызнама», «Кодекс куманикус»
С
1) «Мухаббатнама»
2) «Хұсрау мен Шырын»
3) «Жүсіп-Зылиха»
В
В
«Ескендір», «Қамбар батыр», «Шора батыр»
Иә
В
«Шыңғыснама»
Өзбек хан мен Тоғылық Темір
1) Отырар қаласының батыс жағында 3 км жерде, Сырдария өзеніне жақын
2) Түрікстан қаласының дәл ортасында
3) Сығанақ қаласының маңында, Төменарық кентінің солтүстік-батысында 8 км жерде
В
9 – тарау жауаптары: «Қазақ хандығы»
1. Әбілқайыр ханға
2. с
3. с
4. Барақ ханның ағасы Болат сұлтанның
5. Барақ ханның
6. а
7. иә
8. с
9. b
10. с
11. Ұлытаудан Есілге дейін
12. Түркістан мен Қаратау аралығында
13. Ертістен батысқа қарай, Орталық Қазақстанда
14. Жетісу, Тарбағатай, Ертіс бойы, Зайсан көлі маңы мен Обь және Тобыл өзендері аралығы
15. Іле, Шу, Талас өзендері бойында, Ыстықкөл маңы мен Оңтүстік Қазақстан өңірінде
16. Қаратау бауыры, Сырдария мен Жетісу өзендері бойында
17. Жетісуда
18. Қаратауда, Сырдария ойында, Жетісуда
19. с
20. b
21. b
22. c
23. a
24. 1482-1485
25. Алтын Орда
10 – тарау жауаптары: «Қазақ хандығының нығаюы. XVI – XVII ғасырлардағы Қазақ мемлекеті »
а
1511 ж
b
b
Саид ханның
Сырдария
с
иә
Жоқ, 1510 жылы
1518 жылы
с
b
1552
иә
иә
Абд ар-Рашид
Жоқ, Батыс Моңғолия
с
b
b
Шығай хан
b
1603-1624ж
с
1620-1621 ж
11-тарау жауаптары. « Қазақ мемлекетінің XVI – XVII ғасырлардағы
әлеуметтік-экономикалық жағдайы»
1. c
2. 1) ауыл
3. b
4. иә
5. b
6. b
7. a
8. Ханталапай
9. с
10. с
11.с
12. көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығы
13.жоқ,4
14.с
15.Қазақстанның оңтүстік,оңтүстік-батыс,оңтүстік-шығыс және орталық
16. b
17.Жеркепелер
18.1) кебенек
2) топалаң
3) жамандат,маңқа
19.8-10
20.а
21.b
22.Ұра
23.с
24.а
25.Сайрам
12-тарау жауаптары : «ХVII ғасырдың екінші жартысындағы Қазақстан»
1.b
2.1643 жылы
3. с
4. b
5. b
6. b
7. a
8. a
9. c
10.b
11.Әділдік
12. 1 рет, күз
13. жоқ, тартылмады.
14.иә
15.Түркістан
16.XVII ғ соңы – XVIII ғ басы
17.а
18. иә
19.Батыс Монғолия
20.а
21. Қалдан-Бошқоты
22. с
23.b
24.Шайбани
25.с
13 –тарау жауаптары: «XVI – XVII ғасырлардағы Қазақстанның мәдениеті »
Сығанақ, Сауран, Түркістан
жоқ, сал-сері
с
b
b
1) дулат-үйсін
2) кердері тілінде
3) қыпшақ тілінде
7. XVI – XVII
8. а
9. Қ. Жалаиридің «Жылнамалар жинағы»
10. b
11. Жетіқарақшы
12. а
13. иә
14. Түркістан, Астрахан және Бұхара
15. Алас
16. с
17. Үй-күйме
18. b
19. 1) туырлық, үзік, түндік
2) басқұр
3) ошақ
20. Шоқайма
21. с
22. а
23. b
24. 1) «Күлшеқыз», «Мақпалқыз»
2) «Төрехан», «Телағыс»
3) «Қарамерген», «Алтын сақа»
25. «Тарих»
Пайдаланылған әдебиеттер:
1.Оқулық: Н.С. Бакина, Н.Т. Жанақова «Орта ғасырлардағы Қазақстан тарихы»7- сынып. Алматы «Атамұра» , 2012 жыл.
2. «Қазақстан тарихы:әдістемелік журнал »-12.2009.
3.Е.Дәуенов. «Қазақстан тарихы» пәні бойынша пән олимпиадасына дайындық кезінде жеке білім беру траекториясын қалыптастыруға арналған оқу құралы. Павлодар -2012
4.КТЛ «Шың» баспасының тест материалдары,2012 жыл.
5. «Қазақстан тарихы пәні бойынша оқушылардың республикалық ғылыми жарыстарына арналған тест сұрақтары», «Дарын».Астана-2008,
6.Оқулық: Жолдасбайұлы С. «Қазақстан тарихы» 10- сынып.А: «Мектеп», 2009
7.Оқулық :Т. Тұрлығұл , С.Жолдасбаев; Л.Қожакеева «Қазақстан тарихы» 11-сынып . А. «Мектеп» , 2011
8. Электрондық оқулық 11- сынып
9. Электрондық оқулық 10-сынып
10. Электрондық оқулық 7- сынып
Достарыңызбен бөлісу: |


title: - тарау жауаптары: «Дамыған орта ғасырлардағы мемлекеттер»


title:
Мазмұны

Түсініктеме - Садуова Жанар Қабденовна Павлодар қаласы, 2017 жыл Түсініктеме

text:
Түсініктеме 4
1- тарау. Ерте орта ғасырлардағы мемлекеттер 5-6
Түрік қағанаты ( 552-603 ж )
Батыс Түрік қағанаты ( 603-704 ж )
Түргеш қағанаты ( 704-756 ж )
Қарлұқ қағанаты ( 756-940 ж )
Оғыз мемлекеті ( ІХ ғ. соңы-ХІ ғ. басы)
Қимақ қағанаты ( ІХ ғ. соңы-ХІ ғ. басы)
2-тарау. VI-IX ғасырлардағы отырықшы және жартылай
көшпелі мәдениет 7-8
Жартылай көшпелі және отырықшы мәдениеттердің өзара әсері
Архитектура және өнер (VI-IX ғ.)
Түріктердің рухани мәдениеті
3-тарау. Дамыған орта ғасырлардағы мемлекеттер 9-10 Қарахан мемлекеті ( 942-1212 ж )
Наймандар, керейіттер, жалайырлар
Қарақытайлар (1125-1212 ж)
Қыпшақ хандығы (XI-XIII ғ. басы)
4-тарау. Ұлы жібек жолы 11-12 Ұлы Жібек жолының қалыптасуы және тарихи маңызы
Ұлы Жібек жолының тармақтары. Ұлы Жібек жолының Қазақстандағы сілемі
5-тарау. IX ғасырдың екінші жартысы-ХІІІ ғасырдың басындағы
Қазақстан мәдениеті 13-14
Қалалық мәдениеттің дамуы
ІХ-ХІІ ғасырлардағы қолөнер, сауда және шаруашылықтың дамуы
Сәулет өнері мен құрылыстың дамуы
Дін және мәдениет. Исламның таралуы
Ғылым мен білімнің дамуы
6-тарау. ХІІ – ХV ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақстан15-16
Моңғолдардың Қазақстан жерін жаулап алуы
Алтын Орда (ХІІІ ғ. ортасы- ХV ғ. ортасы)
Ақ Орда (ХІІІ ғ.- ХV ғ. басы)
Моғолстан (ХІV ғ. ортасы- ХVI ғ. басы)
Әмір Темірдің басқыншылық жорықтары
XIII-XV ғасырлардағы Ноғай Ордасы. Солтүстік Қазақстан және Батыс Сібір Әбілқайыр хандығы
Ақ Орданың, Моғолстанның, Әбілқайыр хандығының, Ноғай Ордасының мемлекеттік-әкімшілік құрылысы
XIV –XV ғасырлардағы Қазақстанның экономикалық жағдайы
7-тарау. Қазақ халқының қалыптасуы17-18
Қазақстан аумағындағы этносаяси қауымдастықтың қалыптасуы
Қазақ халқы қалыптасуының соңғы кезеңі


8- тарау. Қазақстанның XIV-XV ғасырлары мәдениеті 19-20
XIV-XV ғасырлардағы Қазақстан мәдениетінің дамуы
Қазақстанның XIV-XV ғасырлардағы сәулет өнері
9-тарау. Қазақ хандығы 21-22
Қазақ хандығы құрылуының алғышарттары
Қазақ хандығының құрылуы
Қазақ хандығының ішкі-сыртқы жағдайы
10- тарау. Қазақ хандығының нығаюы. 23-24
XVI-XVII ғасырлардағы Қазақ мемлекеті Қасым ханның тұсында Қазақ мемлекетінің өрлеуі, жер аумағының кеңеюі
Хақназар хан тұсында Қазақ хандығының күшеюі
Тәуекел хан тұсында Қазақ хандығының нығая түсуі
Есім хан тұсындағы Қазақ хандығы
11-тарау.Қазақ мемлекетінің XVI-XVII ғасырлардағы әлеуметтік- 25-26экономикалық жағдайы Қазақ хандығының басқару жүйесі
Қазақ хандығының XVI-XVII ғасырлардағы экономикалық жағдайы
12-тарау.XVII ғасырдың екінші жартысындағы Қазақстан27-28
Қазақ хандығының әлсіреуі
Тәуке хан тұсында Қазақ хандығы
Қазақ хандығының Жоңғар, Сібір хандықтарымен және Ресеймен қарым-қатынастары
13-тарау. XVI-XVII ғасырлардағы Қазақстанның мәдениеті29-30
Қазақ халқының мәдениеті
Қазақ халқының шығармашылық дәстүрі
XVI-XVII ғасырлардағы тарихи шығармалар
1-13 тарау жауаптары 31-43
Пайдаланған әдебиеттер: 44
1-тарау. «Ерте орта ғасырлардағы мемлекеттер» 1. Батыс Түрік қағанатының саяси билігі кімдердің кезінде күшейе түсті?
Ешбар Елтеріс қаған
Шегу мен Тон қаған
Білге қаған
2. Үшлік қаған қай жылы қытайлармен күресте жеңіске жетті?
707ж
704ж
706ж
3. Түргештер туралы алғашқы деректер ... кездеседі.
«Күлтегін» ескерткіші мен Қытай деректерінде
Византия деректерінде
Ж.Баласағұни еңбектерінде
4. Дұрыс жауап таңда:
Оғыздар халықтық дәрежеге көтерілгенде ... тайпадан тұрған.
12
18
24
5. Қарлұқтардың арабтарға қарсы күресі қанша уақытқа созылды?
1 ғасырға жуық
2 ғасырға жуық
3 ғасырға жуық
6. Сәйкестендір:
Түрік қағанаты 756-940ж.
Қарлұқ қағанаты IX ғ соңы- XI ғ басы
Қимақ қағанаты 552-603ж
7. Сәйкестендір:
Түрік мемлекетінің негізін салушы Самани әулеті


title: - тарау. Қазақстанның XIV-XV ғасырлары мәдениеті


title: Сәйкестендір - Садуова Жанар Қабденовна Павлодар қаласы, 2017 жыл Түсініктеме

text:
10. Сәйкестендір: Түріктердің жоғарғы билеушісі қалай аталған Бұқара халық
Түрік қағанатында сот істерін кімдер атқарған Бұрықтар мен Тархандар
Түрік қағанатындағы «қара бұдундар» дегендер кім Қаған
11. Баламалы сұрақ:
Соғдылар иран тілдес халық болды ма?
12. Баламалы сұрақ:
Түріктер 555жылы Арал теңізіне дейін жеткен.
13. Баламалы сұрақ:
Шығыс түріктері Монғолияда 682жылы өз мемлекетін қалпына келтірді.
14. Баламалы сұрақ:
Соғдыларды Түрік қағандығы VII-VIII ғасырларда жаулап алды.
15. Баламалы сұрақ:
Қимақтарға X ғ. Қараған мемлекеті шабуыл жасады ма?
16. Көп нүктенің орнына тиісті сөздерді қой:
Түрік қағанатының негізгі құрамы түрік тілдес халықтар болды. Олардың ішіндегі басым көпшілігі ... тайпалары болды
17. Батыс Түрік қағанатының орталығы Суяб қаласы ... өзеннің бойында орналасты.
18. Батыс Түрік қағанатының жазғы орталығы ...
19. Батыс Түрік қағанатында «селиф» атағына ... ие болды.
20. 659 жылы Жетісуға басып кірген мемлекет ...
21. Батыс Түрік қағанатында сот істерін жүргізді ...
22. Қағанның шайқастарға тікелей өзі қатынасуына әрі ылғи да жеңіске жетуіне байланысты арабтар «сүзеген» деп ат қойған ... қаған
23. 751 жылы Атлах қаласы маңында түркештер ... көмегімен қытайлықтарға күйрете соққы берді
24. Араб тарихшысы әл-Марвазидің айтуы бойынша қарлұқтар ... тайпадан тұрды.
25. Оғыздардың жоғарғы билік иесі ...
2-тарау. «VI-IХ ғасырлардағы отырықшы және көшпелі мәдениет» 1.Қолға мал үйрету, археологиялық зерттеулерге қарағанда ,.......басталған.
2.Қай дәуірде көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығы өріс алады.
а)Тас дәуірі
b)Қола дәуірі
с) Темір дәуірі
3.Қай ғасырларда Қазақстанның оңтүстік және Жетісудың оңтүстік-батыс аймақтарында қалалық мәдениет дамыған?
а)V-VII ғ
b)VI-IX ғ
с) VII-X ғ
4.Испиджаб қаласын Махмұд Қашғаридің жазуына қарағанда қалай аталды?
а) Сайрам
b) Суяб
с) Мыңбұлақ
5.Оңтүстік Қазақстанда отырықшылық мәдениет орталығы болып қандай қалалар болған?
а) Отырар, Йасы
b) Сауран, Сығанақ
с) Отырар, Йасы,Сауран, Сығанақ, Құлан
6.Жетісуда отырықшылық мәдениет орталығы болып қандай қалалар болған?
а) Отырар, Йасы
b) Тараз, Талхир, Алмалық, Қойлық
с) Тараз, Талхир, Йасы
7. VI-IX ғасырлардағы қалалардың құрылыс жүйесі қанша бөліктен жасалған:
а) 5
b) 4
с) 3
8.VI-IХ ғасырлардағы қаланың орталық бөлігінде......тұрды.
9. VI-IХ ғасырларда қаланың орталық бөлігін қоршай орналасқан екінші дәрежедегі үйлерде.......орналасты.
10. VI-IХ ғасырларда қаланың орталық бөлігін қоршай орналасқан үшінші бөлігінде ...........тұрды.
11. VI-IХ ғасырларда қыстақ-кент тұрғындары негізінен ......айналысты.
12.Киіз үй туралы хабар............деректерінде кездеседі.
13. VI-IХ ғасырлардағы қыстаулар көбіне ....өзен бойларында орналасқан.
14.Ерлер......сияқты бас киімдердің түрлерін киген.
15.Қыш құмыра жасау өнері дала тұрғындарына қарағанда ....жақсы дамыған
16.Түріктердің кен қорыту ісімен таныс екенін Vғасырдан байқауға болады.
17.Түсті металдар өндірілген жерлер............
18.Архитектура латын тілінен қандай мағына береді
а) Құрылысшы
b) Өнерші
с) Суретші
19.Сәйкестендір:
1) Ақыртас ғимараты орналасқан Мырзашөл керуен жолының бойына
2) Білеулі ғимараты орналасқан қаласының шығыс жағынан 40кмжерде
3)Мырзарабат пен Якка сардобасы орналасқан Қазақстан мен Қарақалпақстан шекарасы
20.Құрылыс үйге ұқсас ескерткіштерді ата:
а) Дың
b) Якка
с) Мырзарабат
21.Қай қалаларда будда ғибадатханаларының орындары табылды.
а) Жезқазған
b) Сайрам,Тараз
с) Ақбешім, Суяб
22.Баба-ата мешітінің сыртқы көрінісі жартылай сфера тәрізді қанша күмбезден тұрады?
а) 7
b) 6
с) 5
23.Сәйкестендір:
1)Түрік жазба әдебиетінің көне ескерткііштері «Қорқыт ата»,» «Оғызнама»
2) VIII-IХ ғасырларға жататын шығармалар «Күлтегін мен «Тоныкөк»
24.Көне түрік жазуы бүкіл халық игілігіне айнала бастады VIII-IХғасырда
25.Баламалы сұрақ
Көне түрік әліпбиі 35әріптен тұрады.


3-тарау. «Дамыған орта ғасырлардағы мемлекеттер» 1.Сәйкестендір:
1) Қарахан мемлекеті XI-XIIIғасырдың басы
2) Қарақытайлар 1125-1212ж
3) Қыпшақ хандығы 942-1212ж
2. «Икта» деген не?
а) Феодалдарға шартты түрде берілетін жер үлесі
b) Жауынгер
с) Мұрагер
3.Қарахан мемлекетінің астанасы:
а) Отырар
b)Тараз
с)Баласағұн
4.Наймандар мен керейіттер, жалайырлар ұлыстары қай ғасырда пайда болды?
а) VIII ғ.
b) XIIғ. соңы
с)XIIғ. басында
5.Сәйкестендір:
1) Қарахан мемлекетінің алып жатқан аумағы Жетісу мен Шығыс Түркістан
2)Қарақытай мемлекеті аумағы Орхон, Керулен, Аргун
3)Жазба деректер бойынша керейіттер тайпасы мекен еткен жерлер Жетісу
6.Баламалы сұрақ
Қарахан мемлекетін негізін қалаушы Мұқан қаған
7.Сәйкестендір:
1)Қарахан мемлекетінің құрылуында басты рөл атқарған тайпа уәзірлер
2)Қарахан мемлекетінде жоғарғы өкімет билігі кімнің қолында қаған
3)Қарахан қағанатында халық кеңесшісі қызметін атқарған қарлұқ
8.Дінбасыларға, діни мекемелерге ірі жер иеленушілер өсиет етіп қалдырған жерлер:
1)Иқта
2)Муқта
3)Вакф
9. Сәйкестендір:
1)Қарахан мемлекетінде ислам дінін мемлекеттік дін деп жариялаған Әли Арслан
2)960-990 жж Қарахан мемлекетінің қағаны Сүлеймен
3)Керейіт мемлекетінің шарықтау шегі қай хан тұсына тұспа-тұс келеді Маркус
10.Баламалы сұрақ
«Найман» сөзінің моңғол тіліндегі мағынасы «Сегіз» дегенді білдіреді.
11.Сәйкестендір:
1)1141 жылы Каталаун даласындағы шайқаста қарахандықтар бірлесе отырып, қарақытайларға шабуыл жасаған тайпа кундар
2)Махмұд Қашғари қыпшақ тілінде «яланкуг» деп кімдерді атаған құлдарды Венгерлер қыпшақтарды қалай атаған салжұқ
12.Баламалы сұрақ
ХІ-ХІІІ ғ. Алтайдан Еділге дейінгі аумақтың аталуы Қыпшақ даласы ма?
13.Баламалы сұрақ
Қыпшақтардың Орыс далалары, Орта Азия базары мен Қазақстан оңтүстігіне баруына кедергі келтірген Оғыз мемлекеті.
14. «Қыпшақтар аздап бидай, арпа өсіреді, көр өсіретіні- тары...» деген мәлімет кімнің еңбегінде кездеседі?
а)Әл-Марвази
b)Әл-Омари
c)Әл-Фараби
15.Найман мемлекетінің орталығы:
a)Отырар
b)Талхиз
c)Балықты
16. Баламалы сұрақ
Керейіттер Шыңғысханның әсерінен әлсіреді ме?
17. Баламалы сұрақ
Жалайырлар билеушілерін Гурхан деп атады.
18.Керейіттерде малдың қай түрін өсіру басым болды?
a) Түйе
b) Жылқы
c) Қой
19.Қарақытайлар мемлекетінің орталығы?
a) Ақ Орда
b) Ғұз Орда
c) Алтын Орда
20......Қыпшақтардың ішінде ең беделді тайпа.
21.Қарахан мемлекеті Мауараннахрды.....жылы толығымен бағындырды.
22. Найман мемлекетінің аты .....ғасырдан шыға бастады.
23.Керейіт мемлекетінің орталығы.......қала болды.
24.Жалайырлар туралы деректер......шежірелерінде кездеседі.
25.Қарақытай мемлекетін.........құрды.