title: әдебиеті» - СарасөЗ (Әдебиеттану, сын әлемі)

text:
әдебиеті» газетінің бас редакторы Сырбай Мәуленовті, бас ре-
дактор орынбасары Жұбан Молдағаливті, жауапты хатшысы
Төкен Әбдірахмановты, сын бөлімінің меңгерушісі Рахманқұл
Бердібаевты қызметтерінен босатыпты...
Шұғыл шешім. Партия ғой!
Алайда, уақыт өте келе замана желі басқаша есерін, бұл аза-
маттар Алашорда өкілі Смағұл Садуақасов үшін бүгін қарғыс
алғанымен, уақыт өте келе алғыс аларын, мақтана сөйлеп оты-
рарын шұбар хатшы қайдан білсін?!
Қыранжүрек ғалым бір ысынып, бір күйінді. «Жылымық
заманнан да ештеңе күтуге болмайтын болды-ау» – деп опынды
ол. Бұл күйінде Алаш аймүйіздерін қашан ақтаймыз, олардың
алдындағы азаматтық парызымызды қалай өтейміз? деп қапалы
күй кешті. Бірақ, ол осы бір «Өтелмеген парыз» аталатын
мақаласымен-ақ азаматтық парызын өтеп үлгергенін білген
жоқ. «Өтелмек парыз» – Өтелген парыз еді.
14.04.2004.
Түркістан.
естелік – рухани ескерткіш
(Он бесінші ерлік)
Бейсекең жетпісінші жылдары бірсыпыра естеліктерін жи-
настырып «Замандастар» деген атпен «Жалын» баспасына тап-
сырды. Бірақ қолжазба кітап болып басылмады. Есесіне бір
бет сыпайы жауап келді. Онда: «Осыған орай айта кететін
нәрсе – шындық деген ұғымға байланысты айтылатын да,
айтылмайтын да жайлар болады. Мұқаң және Сәкен тура
лы естеліктеріңізде Сіз мұны ескере бермепсіз. Әр естелік
178
179
әңгімеңізге қайта оралып, мұқият қарап толықтырсаңыз /?/
екен. Осындай себептермен қолжазбаны өзіңізге қайтарып
отырмыз» – делінген.
1977 жылы 5-ші қыркүйекте жазылған № 775-ші ресми хат-
ты қолына алып оқып шықты да, ғалым ойға кетті. Бірсыпыра
ойланып отырып, ақырында кеңк-кеңк күлді.
Ойланатын орны бар. Бейсекең не жайында, кім жайын-
да қалам тартпасын тек шындықты жазады. Шындықтан қо-
рыққан қоғам – өспейтін қоғам, керісінше өшетін қоғам. Қо-
ғамдық идеологияны желеулетіп, мансабынан жасқанып,
шындықтың бетіне тура қарай алмаған адам күйеуінің сыр-
тынан жүріп, көзіне шөп салып, күйеуінің жүзіне тік қарай
алмай жасқаншақтайтын жезөкше әйел секілді. Бейсекең
шын дықты айтамын деп күйеді. Ақыр-аяғы естеліктің өзінде
шындық айта алмаса не болғаны, ғалым міне осыған күйінеді.
Үлкен лауазымға ие болып жүрген замандастарының су жүрек
қорқақтығына, айлакерлігіне қайран қалады, өкінішке дес беріп
қапаланады. Өйткені, естелік – шыншыл жанр. Естелік жазған-
да көңілде қылаудай жамандық, өзек өртер өтірік болмасқа
керек. Бейсекең баспагерлердің «айтылатын да, айтылмайтын
да шындық болады» деген «пәлсапасына» налиды. Ақиқатты
пайғамбар жасынан асқан Бейсекеңдер айтпағанда кім айт-
пақ?! Ақиқатты алалау – адалдықты қаралау, шындықты айтпау
– жалғандыққа болысу, өтірікке дес беру. Мұның бәрі кейінгі
ұрпақты өтірікке тәрбиелеу, мәңгүрт ету. Ғалым қалай ойланба-
сын, қалай күйінбесін?!
Ал, күйінетіні – «Замандастар» атап, баспаға ұсынып
отырған жазбалары Сәкен Сейфуллин, Ілияс Жансүгіров, Бе-
йімбет Майлиндерден бері қарайғы тұлғалар жайындағы ес-
теліктері. Ғалым біріне іні, біріне замандас болып, бірінің тәр-
биесін алып, бірінің сыйластығын көріп өскен, өмірінің мәні
тұтқан тұлғалар бұлармен шектелмейді ғой. Аттарын ауызға
алуға қорқатын аймүйіздер жайында да естелік жазған Бейсе -
кең. Аймүйіздер ұмытылмасын деп тонның ішкі бауындай жа-
қын шәкірттерінің біріне олардың кітабын жасырып беріп,
енді біріне олар жайында жазған естеліктерін аманат етіп жүр
ғой. «Замандастарға» ол естеліктерін қосып, ұсынса қайтер еді
мына сауысқаннан сақ баспагерлер? Өтірік сынаған болып
айтсақ та бұл ұлы дарындар жайында айтып, жазып жүрейік тә
деп те құлаққағыс қылып көрді анда-мында. Жоқ. Атауға бол -
майды деген жауап алады. Не амал? Ардақтардың аты өшіп ке-
те ме, қайтеді? Сөйтіп отырып «мұқият қарап толықтырыңыз»
– дейді. Күлмегенде қайтеді?! «Толықтырыңыз» емес, қысқар-
тыңыз деп отыр ғой. Бейсекеңнің осылай тауы шағылады.
Көрнекті ғалым Бейсембай Кенжебайұлы – естелік жанры -
на мейлінше адал бола білген жан. Бұл не деген сөз? Бұл –
Бей сембай Кенжебайұлы – алдындағы ағаларына, заманы бір
құрбы-құрдастарына, кейінгі буын інілеріне адал болды деген
сөз.
От басының ғана емес, бүкіл бір халықтың белін қайыс-
тырып, қатарластарының қабырғасын сөгіп дүниеден дарын-
дар өтеді. Адамзаттың ежелгі жолдасы, аяусыз бір халықтың
аяулы перзентінің бетін қайтпас сапарға бұрумен бірге, сол
ұлтқа ортақ даңқты да ортайтып кетеді. Иесінен кейін даңқ та
жетімсірейді. Қайрап салса қара тасқа өтетін аяулы перзентін
қайтпас сапарға аттандырған, қара жер қойнына берген ел қа-
ралы. Тәубеге келер сәт те – осы! Пендешілік кірінен тазарар
сәт – осы! Бірін-бірі артқа түртіп үйренген ағайынның қазаны
ортақ тұтып, азаны бірге азалар, қансыратып келген қазаға
қатар тұрар осы сәт те осы! Қаза – елдің елдігіне, қаза – кісінің
кісілігіне сын. Ақсақал, азамат орнын жоқтатпаймыз, аяулы
адам көтерген батпан жүкті бөлісе көтереміз, ол әкелген даңқ-
ты тұғырында ұстаймыз деп кейінгі ұрпақтың қозғалақтар
сәті де осы!
Қайталанбас қайраткерін, иә қалаулы қаламгерін есте сақ-
таудың жолын іздеу басталады. Мәдениетті елдерде қыруар
міндетке ұласар ұлан асыр істі қысылшаң сәтте қимас адамға
көп болып, ұйымдасқан түрде рухани ескерткіш жасаудан ба-
стайды. Ол рухани ескерткіштің ныспы – замандастар естелігі.
Естелік дегеніміздің өзі не нәрсе? Ерекшелігі қандай? Шарты
қандай?
Естелік – әдебиет жанры. Онда да мемуарлық әдебиеттің
бір үлгісі. Естелік көзбен көрген шынайы шындыққа құрылса
игі. Ол бұл ретте «бас кеспек болса да, тіл кеспек жоқ» дерлік
шыншыл жанр. Жанрдың қалыпты формасы жоқ. Ықтимал
формаларды қайталаудың өзі қателікке ұрындыруы бек мүмкін.
Естелік – еске алып отырған адамның шын табиғатынан тууға,
еске алып отырған адамның шын болмысына ғана ұқсауға ке-
рек. Көрнекті мемуарист Корней Чуковскийдің өз естеліктерін
«ойдан шығарылмаған әңгімелер» деп атауының сыры да осын-
да!
180
181
Орыс әдебиетінде әдемі естелік үлгісін жасаған қаламгер
– М.Горький. Өмірінің соңында естеліктер сериясын жасамақ
болған М.Горький «Людей совершенно одинаковых – нет, в
каждом имеется нечто свое – и внешнее и внутреннее» – деп
жазған. В.Вересаев та әр адам бойында ірілі-ұсақты қызықты
сипаттар болатынын айта келіп: «Мы замечаем и вспоминаем
это больше тогда, когда человек умрет», – дейді.
Айтылған пікірлерде бір-бірімен сабақтас түсіп жатқан, ес-
телік үшін аса қажетті, өлшем тұтарлық ой ұшқындары бар. Ол
адам баласының бірін-бірі қайталамайтыны, көбіне-көп адам
бойындағы қызықты сипат, бағалы қасиеттерді ол өлген соң
ғана біліп, бағалап еске алатындығымыз. Естеліктің, негізінен
дүниеден өткен адамдар жайында жазылу сырын да осы пікір
еске салғандай. Расында да естелік – тіршіліктің қызығын да,
қиындығын да замандастары мен кейінгі ұрпаққа аманат етіп
қалдырып, фәни жалғаннан өткен жандар жайында жазылады.
Қолына қалам алғандардың дені өкінішке жол беріп сөйлейді.
Олардың біразының естелігі жақсының жақсылығын паш
ету, біразының естелігі әруақ алдында кінә-күнәдан арылу…
М.Горький пікірінен түйсінетініміз – жалғанды жалпағынан
басып жүрген адамдардың бір-біріне ұқсамайтындығы секілді,
тіршіліктен аз-кем үлесін алып, қайтпас сапарға аттанған аяу-
лы адамдар жайлы айтылар естелік те қайталанбауға тиісті.
Қайталадың-ақ әруақ тербеткенің, өзіңнің де, өзгенің де қадірін
түсіргенің.
«Невыдуманные рассказы» дегенді айтқан бір К.И.Чуков-
ский емес. Бір атауды айналсоқтап, өз естеліктерін қинала осы-
лай атауға мәжбүр болғандар ондап саналады. Мұнда не сыр
бар? Демек, естелік авторының табынатын тәңірісі – шындық
болуы шарт. Әсіресе, естеліктің мемуарлық аталас жанрлардан
айырмашылығы – шыншылдығында. Естелікте қаны сорғала-
ған шындық қана айтылуға керек. Тіпті, мемуарлық шығарма-
ның өзінде болмысты типтендіруге, бояй суреттеуге ырық бе-
ріледі. Ал естелік жөні бір басқа. Онда боямаға, қоспаға орын
жоқ. Жанрдың осы қасиетін әбес пайымдайтын кейбір ме-
муаристер үлкеннің атын жамылып мақтануға, өзін көрсетіп
қалуға, әйтпесе әруақ қолымен от көсеуге, оның аузымен
екінші біреуді шенеп есе қайтаруға барады. Әрине, бұл дұрыс
емес. Егер естелік шыншыл болмаса – оқушылар үшін қадірлі
болмайды. Естелік шыншыл болмаса, біз орыс халқының ар-
ұяты – А.С.Пушкиннің трагедиясының шындығына жетпеген
болар едік. Естелік шыншыл болмаса біз Некрасовтың карта
ойынына әуестігін, Достоевскийдің құмарпаздықтан достары-
на қарыздар күй кешетінін, Толстой мен Тургенев арасындағы
пендешілік қатынасты, Герценнің махаббат драмасын білмеген,
түсінбеген болар едік.
Міне, естеліктің шын табиғаты, естеліктің әлем әдебиетін-
дегі тарихи орны. Осы тағлым-тәжірибелерді айтқанда Бей-
секең «Замандастары» қай деңгейден табылмақ? Аяулы ғалым,
әз адам естеліктері нендей һикмет айтады, нендей ізгілік сезін-
діреді? Ол естеліктердің тарихы қандай, табиғаты нендей?
Әрине, «Замандастар» қаз-қалпында жарыққа шықпады.
Шықпайтынын әлгі ресми хат та сезіндіргендей еді ғой. 1984
жылы ғалымның сексен жасқа толуына орай «Жылдар жемісі»
(«Жазушы») аталатын кітабы жарық көрді. Кітаптың жедел
жарық көруіне Баспа комитетінің сол кездегі төрағасы, бел-
гілі ғалым Шерияздан Елеукенов, «Жазушы» баспасының сол
кездегі директоры үздік аудармашы Әбілмәжін Жұмабаев шә-
кірттік бейілден жәрдем етті. Міне, сол еңбектің екінші бөлімі
– «Қаламдастар. Замандастар» аталып, оған Сәкен Сейфул-
лин, Ілияс Жансүгіров, Бейімбет Майлин, Баймағамбет Ізтөлин,
Жамбыл, Үкілі Ыбырай, Мұхтар Әуезов, Сәбит Мұқанұлы,
Сабыр Шарипов, Өтебай Тұрманжанов, Ғали Орманов, Қадыр
Тайшықов, Мәлік Ғабдуллин, Қалмахан Әбдіқадыров жайын-
да естеліктері енгізілді. Үлкен қайраткер, білімдар жан Нәзір
Төреқұлов, мықты әдебиет сыншысы Ғаббас Тоғжанов, қай-
раткер Садықбек Сапарбеков секілді бір шоғыр жұлдыздар
жөніндегі естеліктері кітапқа енбей қалды. Кітапқа енген ес-
теліктердің өзі «құлағы кесіліп құнтиып, құйрығы кесіліп
шұнтиып» жарық көрді. Сексен жылдығына кітабының жарық
көргеніне бір жылаған ғалым, естеліктерінің жұлмаланғанына
екі жылап қарсы алды… Уақыт солай еді! Бұл – ғалымның алпы-
сыншы жылдары жазған естеліктері. Қоғамдағы «жылымыққа»
сәйкес Сәкен, Ілияс, Бейімбет секілді қаламгерлер ақталды ғой
елуінші жылдары. Міне, сол тұста Бейсекең алдындағы тете-
лес ағаларын қалам қуатымен тірілтті. Әрдайым ақ сөйледі.
Жақсы мінез, іс-қаракетін жақсы, жаман мінез, іс-қаракетін
жаман деп жазды естеліктерінде. Мұхтар Әуезов секілді алып
ойшылдардың көп уақыт қуғын-сүргін көргенін де жасырмады.
Көбіне естеліктерінен осындай эпизодтар қырқылып қалып
жатты.
182
183
Алайда, жоғарыда айтқандай, бұл естеліктер Бейсекең қа-
ламынан туған мемуарлық жазбалардың бір парасы ғана.
Б.Кенжебайұлы қаламынан туған естеліктің ендігі бір па-
расы – «ұлтшыл» аталып, ұмытылуға айналған, «Алаш» ата-
лып қоғамнан, туған халқынан аласталған Арыстар жайында
болатын. Тумақ, өнбек, өспек, ақырында – өлмек адам баласы
тағдырындағы ЖАЗУ екенін болжағандықтан ба, жасы келген
адам кейінгі ұрпаққа көрген, білгенін айтып, жазып ұрпақтар
арасындағы рухани сабақтастықты жалғап кетейін деген ойға
бекіді ме, әйтеуір 1970 жылын тұтас естеліктер циклын жазуға
арнады. Алаш атанған азаматтар жайында терең толғанып жаз-
ды. Жазды да бір данасын Қазақстан Орталық мемлекеттік
архивіне өткізді, бір данасын Міржақып Дулатовтың Гүлнар
есімді қызына берді (әкесінің ертелі-кеш бір ақталарын сезіп,
біліп, көңіліне медет етіп жүрсін дегені болар), үшінші данасын
өзінің архивіне салып қойды…
Қазір ғой, Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатов, Жү-
сіпбек Аймауытов, Мағжан Жұмабаев жайында кім-кімге де
жазу абырой. Ал жетпісінші жылдары бұлар жайында жазу –
қатер ғой. Асылы, кісілік, азаматтық үлкен істе де, кіші істе де
көрінеді. Бейсекең қатерге басын тігіп, аталмыш арыстар жай-
ында қарапайым естелік жазып, оны тиісті орындарға тапсы-
руы – әрі үлкен кісілік , әрі хас батырлық, әрі көрегендік. Ендігі
жазылар том-том кітаптан қыранжүрек ғалымның жетпісінші
жылдары жазылған қарапайым естеліктерінің қадірлі бола
беретін себебі де міне осында. Ол естеліктердің «Ұстаз»
(М.Жұмабайұлы), «Телегей теңіз» (Ж.Аймауытұлы), «Мірдің
оғындай еді» (М.Дулатов) аталатын кейбірі «Лениншіл жас»
газетінің 1989 жылғы 4, 6 қаңтар, 25 тамыздағы сандарында
жарық көрді. Жарық көру бойында үлкен-кіші оқырманның
ыстық ықыласына бөленді.
«Апыр-ау, ағамызды білмейді екенбіз ғой, үндемей жүріп
үлкен әрекет істеген екен-ау» – деп екінің бірі таң қалып,
Бейсекеңді қайта «ашып», қайыра танып жатты.
Расында да қайта құруға дейін өмірден өтіп кеткен ға-
лымның қоғам келешегін, атар азат таңын, ақталар азаматта-
рын болжағандай көреген, ерен ерлік істер еді. Аталмыш ес-
теліктердің ішкі жанрлық ерекшелігі, көркемдік кестесі, де-
ректік құндылығы жайында тереңіне шым бойлап сөйлер сәттер
алда келер. Әзірге ол естеліктердің қалай сақталып, бүгінге
қалай жеткені, әдебиет тарихында, кісілік-азаматтық парқында
алатын орны жайында көбірек толғанғың келеді.
Қазақ халқының қайтпас қайраткер-қаламгері Міржақып
Дулатов, жойқын ақыны Мағжан Жұмабаев, жампоз жазушысы
Жүсіпбек Аймауытов жайлы естеліктер. Естеліктер авторы –
аяулы ғалым, филология ғылымының докторы, профессор
Бей сембай Кенжебайұлы. Естеліктер кезінде ұлтшылдық қара
таңбасы басылып туған халқынан аласталып қасірет шегіп,
қан жұтып қайтпас сапарға аттанған қадірменді қаламгерлер
хақында. Дұрысы, сол аяулы адамдар өмірінің бір адамға қа-
тысты бір бөлшегі ғана. Кездікті уақытында қадірлемей,
жоғалтып алып, сабы алтын еді деп өкініп жазылып жатқан
ма қалалар қазір көп. Уақыт ағымына орай сол бір аяулы адам-
дардың жанашырына айналып әлдекімнен төлеу сұрап жат-
қан жайымыз бар бәріміздің де. Бұл тірісінде қадірлей алмай,
дүниеден көшкен соң жоқтап қоя беретін қашанғы әдетімізбен
сабақтас мінез. Ал, мына қарапайым естеліктердің жүзі оларға
қарағанда бір түрлі ыстық, оларға қарағанда бір түрлі жарық,
қадірі де даурықпа көп айқай, енді естіліп жатқан саналуан
сұлу сөздерден артық. Себеп?
Уақыт адамның ірілігін, тірілігін, қысқасы кісілігін әр-
уақытта әрқилы сынайтын әдеті. Кезінде жау жоқта – жау
тау ып айқай салғандар да бүгін дүрдиісіп күпсіне сөйлей ала-
тынын байқап қалып жүрміз. Халық басына қасірет болып
келген отызыншы жылдары майысқақ жандар көп болды. Ал
алдымыздағы естелік авторы сол отызыншы жылдардың қанды
қырғынынан ары ақ қағаздай әппақ күйінде шыққан аяулы жан.
Естеліктің бағалы болатын бір себебі осында. Бұл қарапайым
естеліктердің айырықша қадірлі болатын тағы бір себебі –
оның авторы қайта құру аталатын қоғам жаңаруынан әлдеқай -
да бұрын – жетпісінші жылы жазған. Ешқандай есепсіз адал
жанымен жазылған. Ол бұл естеліктерге дейін де әр жылда-
ры осынау халық деп қасірет шеккен қаламгерлердің қара
тақтаға жазылған есімдерін ағарту, ақтау ұшін қаншама
күресті десеңізші!? Сол жолда өзінің де ұдайы ұлтшыл ата-
нып, жұмыстан қуылып, КОКП қатарынан шығарылғаны
жұрт шылық жадында. Бұл қарапайым естеліктердің қадірлі
бо латыны – түрлі орындар сілкілеп, сілікпесін шығарғанына
қарамастан аяулы ғалым өмірдің өткіншілігін сезіп, бар көр ген-
білгенін хатқа түсіріп естелік жазып отырғандығында.
Естеліктер – 1970 жылы жазылған. Бұл – көрнекті ғалым
184
185
Бейсембай Кенжебайұлының қасіретке ұшыраған жандар жай-
ында дүркін-дүркін күресіп шағылып, шаршап, денсаулығын
әлсіреткен жылдар. Бұрын әлденеше рет бұл ақын-жазушылар-
ды ақтау жөнінде тиісті орындарға хат жолдау, студенттерге
дипломдық жұмыс ретінде ұсынып зерттеу, ҚазМУ-дің ғылы-
ми кеңесінде талқылау, татар досы Х.Махмудов, орыс досы
А.Л.Жовтиспен біріге отырып олардың шығармаларын орыс
тіліне аударту жұмыстарын үздіксіз жүргізген және әрдайым
басы тасқа тиген балықтай болып тиісті жаза көрген қадірменді
ғалым енді өз көрген-білгенін кейінгі ұрпағына айтпақ бо-
лып соңғы рет қолына қалам алды. Айнымас адамшылық,
тегеурінді табандылық емес пе?! Қолына қалам алды да осынау
естеліктерін әдейі қарапайым етіп жазды. Сөйтті де дүниеден
көшерінен екі жыл бұрын мені оңаша шақырып алып, амана-
тын айтты:
«– Әдебиет дегеніміз тұтас әлем – деді ол. – Әдебиет – ұлт-
тың рухани қазынасы. Әр дәуірде өмір сүрген ақын, жы рау, жа-
зушы, жылнамашыларды түгендеп орын-орынға қоймай қазақ
әдебиетінің ғылыми тарихы жасалды деуге болмайды. Ала-
сапыран уақытта ұлтын сүйіп шығарма жазған адамның бәрі
ұлтшылдықпен айыпталды да, алыс сапарға айдалды. Олардың
соңына түсіп, әдеби мұрасын іздеушілер де ұлтшылдық қа-
мытын киді. Соның бірі мен. Жылдар бойы жүргізген әре-
кет тен ештеңе шықпағанына қапалымын. Ал оларды ақтау
үшін жүргізген күресіміздің жеңіске жетпеуінің бір себебі
– кезінде олардың айдалуына себеп болған, кейін мұрасының
өңін айналдырып пайдаланғандардың күні кешеге дейін ара-
мызда тірі жүргені. Әлі де тірі олардың бірсыпырасы. Олар-
ды ақтауға ықпал ете алмау – менің бақытсыздығым. Алайда
менің бақытым – ұстаздығымда! Өзім білген талай сөз олар
жөнінде студенттердің құлағында кетті. Соған қуанамын. Ол
жастар мына сұрқай уақыттың психологиясынан арылса елдік,
халықтық ойы оянып әлі-ақ іздейді бұларды. Жалпы алфавит
ауыстыруға, жазушылардан жау табуға үйір болмау керек.
Бұлардың бірі – халықтың көзі, бірі халықтың – сөзі, бірі – ары,
бірі – жаны. Оларсыз ұрпақтар арасындағы рухани сабақтастық
жалғаспайды. Жалғаспаса халық тарих бетінен жоғалады.
Менің ойлайтыным осы жайлар!
Енді міне мен де қартайдым, қарағым. Жарық дүниені қан-
ша қимағанмен адам баласына аталар жолымен о дүниеге атта -
ну парыз. Сондықтан саған мына жайларды тапсырғалы отыр-
мын. Мынау папкіде ұлтшыл атанып ұсталып кеткен ақын, жа-
зушылар жөнінде жазған естеліктерім бар. Әттең жас ұлғайып,
сырқат меңдей бастаған кезде жаздым. Естелікті, абзалы, көр-
ген, кездескен кісің жайында бар білгенің көмескі тартпай
тұрып, жастау шағыңда жазу дұрыс. Олай етуге біздің қолымыз
байлаулы болды ғой. Енді жас ұлғайғанда «ұйқтап кетсем
оянбаспын» деп Қасым ақын айтқандай жақсылығын көрген,
өнегесін алған ағалар жайында естелік жаздым. Егер, қазақ
іргелі, саналы ел боламын десе бірін-бірі көрсеткіш, бірін-бірі
аяқтан шалғыш мінезден тыйылып, тірі кісіні қойып әруақпен
жауласуды қойып, өткен күнә, кінәсінен арылып, арының ал-
дында ақ сөйлейтін күнге жетер, ұрпақ тәрбиесін ойлайтын
күнге келер. Сондай бақытты күн туса мына естеліктерімді
жариялатарсың. Саған аманат! Менің жазуым қоспасыз таза
естелік. Олардың өмірі мен шығармасы жайында кейінгі
ұрпақ та айта алады, тіпті олар бізден де мықты айтса керек,
бірақ біздің көрген-білгенімізді кейінгі ұрпақ қайдан білсін?!
Сондықтан да бірыңғай естелікке бардым. Аманат саған!»
Өзі жастайынан жетімдік тақсіретін тартқан, жетілу жо-
лында көп адамнан жақсылық көрген көрнекті ғалым осылай
деді тебіреніп. Бәлкім кісінің ойы өз тағдырынан сабақталатын
шығар. Бейсекеңнің халықты құшағына түгел сыйғызуға ты-
рысатыны, әдебиет тарихын тұтас қарауға, оның әрбір кетігін
қалауға бар күшін сарқа жұмсап, ғұмырын сарп етіп өмірден
өткендігі де сондықтан болар. Осындай бірегей елдік ойда
жүрген көрнекті ғалымның алғы күнге иек артып естелік жазып
қалдыруының өзі ең алдымен азаматтық парызды адал атқару.
Ғалымның бұл естеліктері ұрпақтардың, буын-буын өкіл-
дерінің бір-біріне адалдығының куәсіндей. Сонымен бірге
ға лым алдындағы ағаларына адалдығын алғы күнге аманат
етіп отырғандай. Аймүйіздердің тіршілігінде айналасынан
шықпай үйірсектеген көптің ақталғанға дейін ұзақ уақыт олар-
дың есімінен үркектеген сәттері болды. Ал Бейсекең бағзы
сезімнен бір ауытқымай, суымай өтті өмірден. Оның да куәсі
– осы қарапайым естеліктер. Асылдың көзі – Гүлнар Дулато-
ваның маңдайынан сипап, әрдайым әкесінің, әрі олардың тағ-
дырластарының түбі бір ақталатынын айтып, сендіріп, аға-
лықтан таймай өткен ғалым өзінің соңына жазып қалдырған
аманат-естеліктерімен бүгін халықты қайсарлық, тұрақтылық,
табандылық, адалдық, әділдік, ынтымақ сезімдеріне шақырып
отыр. Жазықсыз жапа шеккен жандардың перзентін ғана емес,
186
187
барша ұрпақты олардың ақтығына сендіріп, сенімді сөйлеп
отыр. Халықтың асыл перзенттеріне деген ғалым махаббаты-
ның суымауы, оларды ақтау жолындағы азаматтығы, есімін
ұрпақтар есінде қалдыру жөнінде істеген еңбегі кейінгі ұрпаққа
ғажап ұмытылмас үлгі болғандай.
Ғалымның уақыт алдында көрсеткен табандылығы, қай-
сарлығы, жасаған қажыр-қайраты дарын рухы алдында бәрі-
міз ге бас игізеді. Бұл – әрі ерлік, әрі өшпес өнеге.
Он алтыншы ерлік, немесе зауал алдындағы «Зар»
Көп жұрт Абайды кінәлайды. Не деп? Қазақты жерден
алып, жерге салып, жекігені үшін, ішкенге мәз, жегенге тоқ
тоқмейілсіген қалпы үшін. Бірақ соған қарап ұлы ақынды кі-
нәлауға бола ма? Халқын сүйген, халық тағдыры үшін күйген
үлкен жүректі, қайраткер ойлы адам ғана азалы толғанысқа бар-
мас па?! Әйтпесе, Абайдың жеке басында зарланарлық қандай
қасірет бар? Байлық, көп әйел алушылық, көзі ашықтық, да-
рындылық, өсіп-өнушілік… адам-пенде үшін тіршілік мұрат-
тарын түгендерлік жағдай Абайдың бір басында жетіп арты-
ларлық халде. Алайда, Абай пенделіктен жоғары тұр. Туған
халқының мерез мінез, күңгірт келешегін ойлап зарығады, ту-
ған халқым басым елге бодан бола ма деп тарығады. Өз билігі
өз қолынан кеткен халық бостан болмай, бодан болады деп
жылайды, өлеңмен ой толғап жырлайды. Айтады, зарлайды,
тыңдар құлақ жоқ. Ел есеймеген, қайта басқыншы елдің билікке
таластырып басқаруынан ру-руға бөлініп қырық пышақ бо-
лып барады. Бәрін көре-біле тұра ұлы ақын қалай зарламайды,
қалай қарғамайды? Бұл – Грибоедов айтқандай ақынның асқан
«ақылдан» тапқан қайғысы. Бұл – ұлы Абайдың өзі айтқандай
ілімнен шыққан қайғы!
Қайғыдан қапаланып, қанжұтқан ұлы Абай кетті.
Қараңғыда қармаланып, қармаланып жол таппай халқы
бо дандық тұманына батып қалып бара жатты. Демек, біз ұлы
Абайды кінәлағанша, өзімізді кінәлайық. Империялық саясат
өңін өзгертіп Кеңестік кезеңге келді. Тағы да алдау. Тағы да
алдану. Біреу сыртымен коммунист, біреу ішімен коммунист.
Асыл ойлы азаматтарды атты, асты, айдады. Бассыз, басшы-
сыз халық коммунистік партияның айтқанын істеді, айдауына
жүрді, алдағанына сенді.
Қазақтың орыстануы, дінін, тілін, ділін беруі Абай дәуірі-
нен аспаса кемімеді. Тұманды күні жолға шығып адасқандай
хал кешті халық. Бірақ адастық деп сірә да ойламады. Ойлы,
парасатты көшбасшылар адастық деп айта алмайды халыққа.
Өйткені қалтада – партиялық билет, құйрықта – мансап орын-
дығы, алдыда ішім-жем…
Халықтың ағзасын арамдап, жерін жаралап, ішін кеулеп
жеуі алпыс, жетпіс, сексенінші жылдары тіпті асқынып кетті.
Міне, осындай бір күні – 1966 жылы маусымның 3-і күні
профессор Бейсембай Кенжебайұлы өзінің «Зар» аталатын
толғанысын жазды. Жазба арқылы ішкі запыран-зарын төкті. Ру-
хани өліп бара жатқан халқын сынап отырып, елдікке шақырды.
Жақсыдан қалған көз дерлік оқымысты көрген қуғын-сүргін
секілді құқайға қарамай зарланды.
«– Қазақ өшіп бара жатқан, жойылатын халық.
– Неге?
– Тарихтан, ғылымнан мәлім, халық өзінің жан міне зімен,
тілімен, дәстүрімен, арнамысымен, тарихымен, мә дениетімен
халық. Өзіне хас жан мінезі, тілі, дәстүрі, арнамысы, тарихы,
мәдениеті жоқ халық болмайды». – деп бір қояды ғалым. Оқып
отырып денең дір ете түседі. Өйткені көкірегінде көзі, ар-ұяты
бар адам қазақ жойылатын халық деген пікірге қалай жол беруі
керек? – деп ойлайсың іштей ғалыммен келіспей. Ұлттық әлгі
игіліктерді сақтайтын, дамытатын бүгінгі ұрпақ бар емес пе?
Бар. Бұған ғалым да келіседі. «Ұлттық игілік, нышан белгілер
дің тағдыры сол халықтың азаматтарына, ұрпақтарына,
ұлқыздарына байланысты, солардың қолында» – дейді. Олар
әлгі «игіліктерді ілгері дамытып отырса, халық өсе береді,
жасай береді. Ал, азаматтар, ұрпақтар халықтың халықтық
қасиеттерін, халықтығын қадірлемесе, сақтамаса, ілгері да
мытпаса халық өшеді, жойылады».
Ұлттың сақталу шарты айтылды. Ал, қазақ жойыладыға
жол болсын? Аргумент қайда? Ғалым пікіріне құлақ түрелік.
Ойлы ғалым айтуынша:
1. Осы заманғы қазақ азаматтары, бүгінгі қазақ ұр
пақ тары қазақтың халықтық қасиеттерін, қазақтың мі
незқылығын, әдетсалтын, тілін, мәдениетін, тарихын қа
дірлемейді, сақтамайды, қолданбайды. Көбі оларды ұмытты,
білмейді. Білсе, қазір кейбіреуі емісеміс, шалабұла ғана біледі.
Ұзамай әбден ұмытады, мүлде білмейтін болады.
2. Бүгінгі қазақ өз балашағасына үй ішінде қазақ тілін
188
189
үйретуге ерінеді, жалқау. Тіпті балашағасының ана тілін бі
луі қажет деп ұқпайды; баланың ана тілін білуі мақтаныш
екенін білмейді, тек орыс тілін білсе болады деп қарайды.
Халықтың болашағы саналатын ана тілін білмеуді жастардың
өздері де, атааналары да ұят, намыс көрмейді.
3. Халықтық қасиет, ұлттық игіліктерді ілгері дамыта
тын жазушылар мен ғалымдар. Олар өз шығармалары мен
еңбектерін көбіне орыс тілінде жазады, қолынан келгенін ше
орысша жазуға тырысады. Қазақ тілінде жазған күн де орыс
ша ойлап қазақша жазады, орысша қазақша шүл дірлейді. Қа
зақ тілінің сөз тәртібі бұзылды, сөз қоры жойылып барады.
4. Қазақтың қазіргі бірқатар жазушылары мен ға лым
дары шығармамды, еңбегімді қазақ тілінде жазсам атым
шықпайды, орыс тілінде жазсам, атым жер жүзіне мәлім бо
лады деп ойлайды.
Яғни олар мәдениетін өркендетіп, халық атын шығару
ды ойламай өз атын шығаруды ойлайды, халық аты шықсын
демейді, өз атым шықсын дейді. Атаққұмар.
5. Халықтың арнамысын, правосын жақтайтын, ха лық
тың халықтығын, тілін, мәдениетін, тарихын қор ғайтын,
уа ғыздайтын газеттер, журналдар, баспа орындары. Олар
ха лықтың халықтығын, тілін, мәдениетін, та рихын насихат
тау ескілікті дәріптеу, ұлтшылдық болады деп қарайды. Және
қа зақ азаматтары бірін бірі солай айыптайды, қудалайды.
Оның ескіні дәріптеу, ұлтшылдық емей, халықтың халықты
ғын сақ тау, халықтың мәдениетін өркендету жолында қыз
мет ету екенін бірі білмейді, білгісі келмейді, бәрі бейшара,
қырт.
Осы бейшаралығынан, қырттығынан газет, журнал, бас
па қызметкерлері халықтың халықтығын, тілін, мә де ниетін,
тарихын уағыздасақ, ескілікті дәріптедің, ұлтшыл болдың
деп орнымнан, қызметімнен алып тастайды деп қорқады. Ха
лық қамын ойламай, өз мансабы, қамын ойлайды, мансапқор.
Яғни бүгінгі қазақ халықтық намысы жоқ, халық қа
мын, оның болашағын ойламай, өз қара басының ғана қа мын
ойлайтын тоғышар, жалқау, атаққұмар, мансапқұмар адам
дар. Сондықтан қазақ халық ретінде өшіп барады, барабара
жойылады. Әкесі өлгенді де есіттіреді!
Сонымен басқа бәле тілден дегендей, халықтың халық бо
лып жасауы да, өшіп, жойылуы да оның өзінен, оның азамат
тарынан, ұрпақтарынан.
Азамат, ұрпақ, ойлан! Ойлан! Ойлан!
3 июнь, 1966 жыл». (Б.Кенжебайұлы архивінен. 1, 2, 3 бет-
терден).
Ғалым ойын аяқтады да «Ойлан!» – деген ойлы сөзді
шамырқанып үш рет қайталады.
1966 жылғы 3 маусымда жазылған бұл «Зарды» кезінде бас-
пасөзге ұсыныпты. Баспасөз бұйдасын ұстап отырған жандар
баспаған. Бәлкім «қоқыс қопарып, архив ақтарған, әруақтармен
сырласқан» шалды алжыған, жынданған болар деді-ау. «Тілің
ащы тірілерге тимейсің, Тамұқта да күймейсің» – деген пароди-
яны еске алыңыз… «Зарды» жариялау орнына аяулы ғалымды
мазақтайтын пародия жариялады баспасөз…
Бейсембай Кенжебайұлының бұл «Зарын» қалай түсінуге
болады? Бұл – ұрпағым өшпесе, ұлтым өссе, өркендесе деген
ұлы мұрат. Сол жолда жастарды қамшылау, азаматтарға ой та-
стау, тұтас халыққа үндеу! Әрбір үй Аяз бидің тымағы секілді
үйінің маңдайшасына көшіріп, ойып жазып қойса жарасатын
сөз! Егер ғалым «Зары» кезінде МХК қолына түссе шатақ!
Бүгін ше?
«Зар» – бүгін де зар күйінде. Кеше қауіп – бір орыс халқы
болса, бүгін айнала қауіп. Тіпті қазаққа өзара ынтымағы жоқ
қазақтың өзі қауіп! «Қазақтың қазақтан өзге жауы жоқ» /Абай/.
Абай – Абай. Ал, Бейсембай Кенжебаевтың «қазақ жойылады»
деп зарлауын қалай қабылдаймыз? Бұл – ұлы Абай зарының
жалғасы. Ұлы ақын рухында тәрбиеленген ұлтжанды ғалым-
ның жан айқайы, кейінгі ұрпаққа айта-айта өткен зары! Бұл –
кеше актуальды еді, бүгін одан да актуальды…
Міне, қыранжүрек ғалымның және бір ерлігі!
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Жадыңда тұрар жаңғырып - СарасөЗ (Әдебиеттану, сын әлемі)

text:
4. Жадыңда тұрар жаңғырып...
(Түйін)
Бейсекең жарықтық әкемдей болған адам. 1980-87 жыл-
дар аралығында бір шаңырақтың астында әкелі-балалы болып
тіршілік кештік. Ақирет сапарына ақ жуып, арулап аттандыр-
дық. Бейсекеңнің батасын, елдің алғысын алдық. Өніп-өсуіміз
керек-ақ еді...
Естелік кітабын жинап шығару мақсатында қазақ қалам-
герлеріне сауын айтып хат жаздым. Бәрі бірінің аузына бірі тү-
190
191
кіріп қойғандай «кеңестік тар кезеңде қазақ әдебиетін «Түрік
қағанаты» дәуіріне дейін ілгерілеткен, жұрт сатқанда Алашты
сатпаған, батыр Едіге, хан Абылай, Кенесарыны қазақ үшін қа -
нын төккен, жанын қиған қаһарман ретінде, Абай, Сұлтан-
махмұтты, Мағжан, Міржақып, Жүсіпбекті, Смағұл, Сұлтанбек,
Садықбек, Нәзірді жан аямай қорғап ұлықтаған ұлтшыл азамат,
ұлы ғалым райында мойындай жазыпты. Шүкір.
Ал, лектор ретінде артық сөйлесе жан-жағына жалтақ-
жалтақ қарайтын, ұяң үнді, биязы жүзді, дауысы жәй шығатын,
тартымсыз лектор еді дегенге сайып сөз сөйлепті кейбір
қаламгерлер.
Сәбит Мұқановтың куәлік етуіне қарағанда В.Бартольд
миына қан құйылған, тілі сақау, дауысын алдыңғы партада
отырған бірді-екілі студент зорға еститін «нашар» лектор бо-
лыпты. Біреу кіріп, біреу шығып жатады. Ол екі студент от-
ырса да Түркістан тарихы жайында лекциясын зор шабытпен
оқи береді екен. Құданың құдіреті осындай адамның тартым -
сыз лекциясына үзбей қатысатын 5-6 студент болса керек.
Соның бірі – академик Әлкей Марғұлан. Әлекең лекциясын
тыңдадық. Тартымсыз еді. Шыдамың жетіп тыңдасаң – «нашар»
лектордың берер білімі ұшан-теңіз болатын. Бәлкім Бейсекең
де осындай «нашар» лектор. Бірақ, ұлы ұстаз.
Мына жайға қараңыз: бірінші курс студенті Мағауиннің
қолжазбасын оқып «осы қалпыңда дайын ғалымсың» – дейді,
18 жасар студент Әбіш Кекілбаевтың «Менің ғасырым» по-
эмасын 1960 жылдың ең үздік поэмасы деп Қазақстан Жа-
зушылар Одағында жанр жөнінде баяндама жасап айтады,
мақаласында жазады (Х.Ерғалиев менің «Құрманғазымнан»
студентіңнің поэмасын жоғары қойдың деп зілденеді), 3 курс
студенті Рымғали Нұрғалиевпен «Сабыр Шарипов» атала-
тын, 4-ші курс студенті Қабиболла Сыдиықұлымен «Біржан
Сараның айтысы туралы», 5-ші курстың студенті Алма Қы-
раубаевамен «Мұхаббат нама» жайлы бірлесіп кітап жаза-
ды. Өзі үшін емес. Шәкірті үшін. Жастарды ғылымға баулу,
жазуға үйрету жолы. М.Жолдасбековті «Орхон-Енисей» тас
жазуларына, М.Мағауинді ХV-ХVІІІ ғасыр ақын-жыраулары
поэзиясына, Қ.Сыдиықұлын ХVІІ-ХVІІІ ғасыр ақын-жы рау-
ларына, Р.Нұрғалиевты М.Әуезовтің жабық трагедияларына,
А.Қы раубваеваны Алтын орда дәуірі әдебиетіне салады. Н.Ке-
лімбетовті діндар Шәді төре мұрасына, Қалижанды Ақмола
ақын мұрасына салады. Бәрі де жабық жатқан, ашуға тыйым
салынған, кісі аяқ баспаған тың еді. «Мырзашым қорғады»,
«Мұхтар, Мұхтар, әліақ мықтар», «Қаби жарып шықты»,
«Айналайын Алмам ер орнына жүрді» – Бейсекең әр шәкірті
қорғаған сәтте күнделігіне түсірген көңіл әуендерінің үзігі.
Р.Нұрғалиев докторлық қорғағанда жаңа шапан емес, «кедергі
көп болды, қырсығы кесілсін, құтым барсын» – деп тері сіңген
ескі шапанын кигізді. Шәкіртін бауырынан өнген перзентінен
бір елі кем көрмейтін данабейіл жанның әрекеті. Әйтпесе кім
қорғамай жатыр? Қорғап болғанша, сорып бітетін ұстаздар аз
ба?
Әр шәкіртіне тақырып берер еді. Тақырыппен бірге соған
керекті теориялық, методологиялық әдебиетті қоса ұсыну қа-
шанғы әдеті. «Қайтарымы – кандидатттық!» – дейді ны ғыр -
лап. Осындай жолмен Бейсекеңнің қолдан қыздай ұзатылған
қимас, қымбат кітаптары – М.Мағауин, Р, Нұрғалиев, А.Қы-
раубаева (марқұм), З.Ғ.Бисенғалиде күні бүгін жүр. Марқұм
жай саң ақын Жарасхан Әбдіраш ақсақалдың көңілін сұрай ке -
ліп «Аға, алдыңызда айыптымын. Берниязды ғылымға айнал
дыра алмадым. Қаза бастасам арғы жағынан Мағжан со
паң етіп шыға келеді. Кінәлімін. ХХ ғасырдың басында ғы
орыс поэзиясы туралы кітабыңызды не кандидаттық қа ай
нал дырып «сіңіре» алмай, не өзіңізге қайтара алмай қара
басты мені» – деп көзіне жас алған еді. Шәкірттері осындай
тапсыр мамен берген Бейсекең кітаптарын кейін маған қайтар-
ды. О.Нұрмағамбетова Жирмунскийдің өлең сөздің тео риясы
туралы кітабын, Қ.Сыдиықұлы М.Ю.Лермонтов поэзиясы жай-
ында орыс зерттеушісі кітабын Бейсекең рухына алғыс айтып
қайтарып еді. Ой, жарықтықтар-ай. Түркістанда Бейсекеңнің
түркологиялық музейін ашып жатқан осы бір ұрымтал тұста
шәкірттері жарықтықтың кезінде жәрдем болар деп берген
кітаптарын қайтарар... Адал сүт емген азаматтар еді ғой.
Лекторлық шешендікке байланысты. Лектор – актер болуы
керек. Дұрыс-ақ. Шешен сөйлейтін небір лекторды тыңдадық.
Берері көп болмайды өкінішке қарай. Шәкіртке білім беру ор-
нына, шәкірт алдында роль ойнап шығып кете барады. Соған
қарағанда лектор, лекторлық туралы ұғымымыз қате болуы ке-
рек. З.Серікқалиұлы айтып еді: «Сорымызға қарай мектепте
бізге С.Сейфуллин, І.Жансүгіров, Б.Майлинді оқытқан жоқ.
Олардың есімін осы Бейсағаңдардан университетке келіп
192
193
естідік» – деп. Р.Нұрғалиұлы айтады: «Ахмет Байтұрсынұлы
кітабын Бейсекең маған оқуға жасырып беріп еді» – деп.
У.Қалижан айтады: «Бейсекең Міржақып, Мағжан, Жүсіпбек
секілді Алашорда өкілдері жайында естелік жазып, өзге жаз
баларымен бірге Орталық Мемлекеттік архивіне маған тап
сыртты» – деп. Алашорда өкілдері есімін алғаш Бейсекең
аузынан есітіп едік деген әңгімені Ә.Жұмабай, Т.Кәкішұлы,
Р.Бердібай, Ә.Ыдырысов, Н.Қазыбек айтады естеліктерінде.
Егер, 1953 жылы Б.Кенжебайұлын партиядан шығарып,
М.О.Әуезов екеуін бір бұйрықпен университеттен қызметтен
қуса – соңындағы КГБ салпаңқұлақтарының қызметін адал
атқарғаны...
Осылардан кейін Бейсекең лекциясын сыбырлап жәй оқы-
мағанда, айқайлап оқи ма? Сыбырлап бейтаныс есімді атап,
оның қызметін айтып-айтып қалып, жан-жағына жалтақ-жалтақ
қарамағанда қайтеді Бейсекең?!
Бейсекеңнің «Өтелмеген парыз» («Қазақ әдебиеті», №4,
25 қаңтар, 1957 ж) аталатын бір мақаласын жариялағаны үшін
(онда Алашорда өкілдері аттары аталып кеткен), «Қазақ әде
биеті» газеті бас редакторы С.Мәуленов, Ж.Молдағалиев, жау-
апты хатшы Төкен Абдрахмановты Орталық партия комитеті
бір сәтте қызметінен бір-ақ алып тастады. В.И.Ленинге ба-
рып жолыққан, қазақ жерін аман алып қалған Алашорда өкілі
Әлімхан Ермеков аузынан Сұлтанмахмұт жайында естелік
жазып алып, шығармалар жинағына қосқаны үшін, ақынның
екі томдық кітабын 1962 жылы туратқан да Орталық Комитет.
Лекция мәтінін тиісті орындар қарап «рұқсат» деп қол қойып,
штамп ұрып береді екен. Не деген қорлық! Осыдан кейін,
Бейсекең қалай арындап лекция оқысын?!
Бала Зәкиді (Ахметов) С.Е.Маловқа айтып Ленинградқа
апарып аспирантураға орналастыратын, аспирантура мезгілсіз
жабылып қалғанда шәкіртіне 4-5 ай өз айлығынан ақша жіберіп
тұрған, кандидаттық диссертация қорғар сәтінде арнайы
ұшып барып, шәкіртінің қасындағы темір кереуетке түней жа-
тып қолдаған, атақты Жирмунскийге табыстайтын, ертіп ба-
рып С.Е.Маловтың үйіне қонақ бола отырып аманаттайтын,
қорғатып қайтатын Бейсекең! Университет қабырғасынан жаңа
шыққан Алма Қыраубаева жөнінде баспасөзде зор үміт артып
сұхбат беруі өз алдына, уыздай жас баланы университет ректо-
ры Өмірбек Жолдасбековке алып кіріп «Өмірбек менің жасым
ұлғайды. Менен гөрі мына баладан пайда көбірек. Орныма осы
баланы қызметке қабылда. Көне әдебиет маманы» – деп ағалық
жолмен қиылған, сөйтіп дарынды жас жолын ашқан Бейсекең.
Бейсекеңнің талантты шәкірттерінен аяры болмайтын.
«Мені қазақы қуғыннан бой тасалап Әзірбайжанға апарып
докторлық қорғатқан Бейсекең!» – дейді прфессор Т.Қожакеев.
«Трагедия табиғаты» аталатын кітабым шығып, оның
ішінде Шәкерім шығармасы қаралатындықтан ізіме түсіп
Қарасартов Алматыға келгенде мен үшін алдынан шығып үйіне
түсіріп, Павлодарда қызметтес болғанын бұлдап, «балаңмен
жасты баламен айтыспақпысың?» – деп ұялтып, костюм
шалбар кигізіп райынан қайтарған, қарғадай кезімде қорғап
қалған Бейсекең!» – дейді академик Р.Нұрғалиұлы.
Бұл не? Бұл – шәкірті үшін отқа түсуге бар әкебейіл ұстаз
ұлылығы.
Ұғымға қайта оралайық. Лекторлық дегеніміз не? Лекторлық
– білім. Зейін қойып тыңдаған жанға Б.Кенжебайұлы жәй білім
емес, білім қордасын кендей қопара қазып, қорабаға құйып
ұйыған сүттей ұйытып беретін ұстаз еді. Лекторлық – тәлім.
Шәкірттері үшін шырылдап, пәруай пәлек болып жанұшырып
жүрген, бозбала басына үйірілген сорды өз басына көшіріп
алып, оның қырсығын қиып, жолын ашу – өнеге емес пе?
Туралық, табандылық, тарихқа адалдық, оны шәкірттеріне
қайырымсыз уақытқа налып, бойындағы үрейді қорқынышқа
жібермей, жан-жағына жалтақ-жалтақ қарап қойып, шәкірт
бойына сіңіру тәлім емес пе? Ұстаздық ұлылық! Міне, бұл –
шешен лекция, көсем лекция!
М.Бахтин, А.Лосьев, Л.Гумилев – өмірде көрмеген қи ын-
дығы жоқ жандар. Профессор ғана болып өтті өмірден. Шә-
кірттерімен бақытты еді. Б.Кенжебайұлы да бар болғаны про-
фессор болып өтті. Шәкірттерімен бақытты!
Бейсекең осындай лектор, ұлы ғалым, ұлы ұстаз, алашқа
адал азамат еді!
Оның шынайы ұстаздық бейнесі шәкірттердің, шәкірт бо-
ла-білгендердің әрдайым жадында жаңғырып тұрмақ...
1975 – 2013 ж.
194
195
руХы СыНБаҒаН ҒалыМ
(Әдебиеттану мен сын ардағы
Е.Ысмайылов туралы толғаныс)
Күнделігімді парақтап отырмын.
«28 желтоқсан 1982 жыл.
Бейсекеңнің сәлемін арқалап «Еңбек торысы» (М.Әуе зов)
атанып, қазақ әдебиеттану ғылымына айта жүрер лік тей, сан
ұрпақ оқып қанаттана жүрерліктей үлес қосқан Есмағамбет
Ысмайыловтың үйіне барып қайттым. Ғалым жары «Ә, Бей-
секеңнің баласысың ба?! Естігем айналайын. Бейсекең біздің
отағасының қимас досы. Бейсекеңнің халі қалай, айналайын?»
– деп хал сұраудан бастап дастарханнан дәм татқызды, бір-
сыпыра әңгіме айтты. Ғалым архивін күнемеге ақтардық. Енді
келіп, көрген, білген жайды Бейсекеңе баяндап отырған жай-
ым.
– Есмағамбеттің архиві бай болуы керек еді – деді Бейсекең.
– Халық ақындарымен, әнші ақындармен көп кездескен де, көп
кеңескен адам.
– Біразын Есағаңның әйелі Тұрсекеңе (Кәкішев) беріпті.
Қалғанын архивке тапсырса керек.
– Есмағамбеттің архивінде Шәкәрімнің күнделігі бар еді.
Анау жылдары ұсталды ғой. Сонда НКВД алып қоймаса...
Қарт ғалым Б.Кенжебайұлы Есағаң жайында әңгімелеп
отыр.
...Қызық дерек еді. Ойланарлық жағдай. Шәкәрімнің күн-
делігін іздеу керек екен деп түйдім».
Күнделіктің осы бір тұсына келгенде еріксіз кідірдім де,
Есағаң – Есмағамбет Ысмайылұлы тағдыры жайында ойлан-
дым.
Біздің буынға Есмағамбет Ысмайылұлын көру, дәрісін
тың дауды тағдыр жазбапты. Есесіне профессор Бейсембай
Кен жебайұлы, Темірғали Нұртазин секілді замандастары,
Тұр сынбек Кәкішұлы сынды ұстаз есімін аузынан тастамай
ай тар шәкірттерінен дәріс тыңдау бақыты бұйырды. Әрине,
кім болғанда да ұлттық әдебиеттану саласында сан-салалы ең-
бек қалдырған кісі есімі ескірмесі аян. Дей тұрғанмен уақыт
мұрсатана берсе әрбір тұлғаның өзін көріп, болмаса заманда-
старын тыңдап, көзіндей болып қалған шәкірттерімен сұхбатта-
су да үлкен ғанибет. Қазір Есмағамбет Ысмайылов, Қажым
Жұмалиев, Бейсембай Кенжебайұлы, Сәрсен Аманжолұлы,
Мәлік Ғабдоллаұлы сынды ғалым тұлғаларын еске алушы-
лар азайыңқырап кеткендей көрінеді. Ал біздің жас кезімізде,
яки жетпісінші жылдары студенттік аудиторияларда ұлттық
әдебиеттану ғылымының марқасқаларының өздері мінберден
қасқайып шешіле сөйлеп тұрар еді, болмаған күнде замандас,
қанаттас әріптестері аузынан жиі айтылып, «жарықтық сон -
дай кісі еді ғой» – дегендей естелік лебіздер жиі естілуші еді.
Естелік – иманды жанр, сауапты сөз. Естелік жиі айтылған жер-
де, «ана Есағаң кітабын оқыңдар», – деген нұсқау, сілтеуге ба-
рып саятын. Сондықтан да болар жарықтықтар фәни жалғанда
жоқ кісілердей емес, әлгі қадірлі ұстаздарымызбен үзеңгі қа-
ғыстырып өмірде қатар жүргендей әсер ететін. Бәлкім, бұл
көз көрген, бір жүрген замандастары, алдынан өтіп, тәлі-
мін алған шәкірттерінің рухқа адалдығынан шығар. Аға
буын ның кеңестік кер заманда келеңсіз сөздерді ести жүріп,
табандылықпен жазып, жасап қалдырған ғылымын қадірлеген,
құрметтеген елдік мінезден болар. Әйтеуір, бар ғұмырын
туған әдебиетке бағыштаған, сол жолда көрмеген құқайы
қалмаған, өзара айтысып-тартысып қалып жатса – ол да жеке
бас мүддесінен емес, ұлт тағдыры, ұлт әдебиеті тарихынан,
соның мәселелерінен туындайтын аға буын есімі мен еңбегі
біздің санамызда тұрды, образы ойымызда асқақ тұлғаланып
жүрді. Өздерін көрмеген, білмегенмен, еңбектері арқылы
жақсы білдік оларды. Е, қойшы өмірде жоқ қой демей, есімін
тірілермен қатар ерекше құрметтедік. Бәрі ұстаздарымыздың
арқасы! Ойлап отырсақ, ұстаздардың шыр-пыры шығып, аға
буын есімдерін бала буын – біздердің есімізге салып, жасаған
ғылымын бойымызға сіңіріп жүруінде үлкен мән бар екен. Ол
ұрпақтар сабақтастығы, ғылым жалғастығы үшін аса қажет
мінез, елдік, азаматтық қастерлі қасиет болып шықты. Сол үшін
де ризамыз ғой ғазиз жанды ұстаздарға!
Алдымен студенттік аудиторияда, кейін – үйде жиі естіген
елеулі есім – Есмағамбет Самратұлы Ысмайылов есімі.
Университет қабырғасында ол кісінің есімін зор құрметпен
атайтын, жиі ауызға алатын кісі, біздің қадірменді ұстазымыз,
профессор Тұрсынбек Кәкішұлы.
Дәріс оқып тұрып айтатыны: «Бұл мәселе жөнінде Есағаң
былай дер еді. Оның пікірі мынадай. Әдебиетіміздің айтысты,
дау-дамайлы кезеңін зерттеуге салып жіберген Есағаң. Егер,
Есағаң болмаса сын жанрының тарихын зерттеуге барар ма
196
197
едім, бармас па едім…». Әр кез-әр кезде айтылған пікірлерді бір
жерге жинақтап айтқанда, қадірменді ұстаз Тұрсекең аузынан
біз естіген лебіздер міне, осыған саяды. «А» – деп аузын ашса
ризашылық сезім атып шығар еді. Өйткені, Есмағамбет Ысмай-
ылов – біздің Тұрсынбек Кәкішұлы ұстазымыздың ұстазы! Біз
«немере шәкірт» ретінде Есмағамбет есіміне қа нықтық. Ұстаз
сыйлауды осылай үйрендік. Ысмайылов ғы лыми еңбектеріне
осылай бардық.
Қадірлі ұстаз Тұрсынбек Кәкішұлы ықылас бейілін ауызекі
айтумен шектеліп қалып жатқан жоқ. Ұстазы жайында «Қазақ
әдебиеті тарихына» арнайы тарау жазды. Көбей Сейдеханов
екеуі ұстаз еңбектерін қайта басылымға дайындап, шәкірттік
махаббатын төгіп, тебіреніп тұрып алғысөз жазды. Қайта құру
басталған сәттен тепсініп «Е.Ысмайылов не үшін сотталды?»
– деп айқайлатып тақырып қойып деректі желілі публицисти-
ка лық мақалалар жазды. Ұстазды құрметтеу жөнінде шәкірт
сөзі мен ісі бір жерден шықты. Шола айтылған жайлар
«Е.Ысмайылов – Т.Кәкішұлы шығармашылық тағдырында»
секілді арнадағы арнайы зерттеу объектісі болғандай.
Сексенінші жылдардың өнбойында профессор Бейсембай
Кенжебайұлымен әкелі, баладай бір шаңырақ астында жа-
расымды тіршілік кешкенімізді әдеби орта білсе керек. Сол
кезеңде, жалпы өлісі бар, тірісі бар, кісі баласы жайында сыр-
тынан ғайбат сөз айтуға жоқ, ұлт тағдыры, ұлт әдебиеті тари-
хына қатысты принципті мәселеде қайтуға жоқ, қайсар тұлға
Бейсекең – профессор Бейсембай Кенжебайұлы Есмағамбет
әдебиетші жайында, оның адами болмысы хақында үлкен жү-
рек, мол мейір шапағатпен әңгімелер еді. Қырқыншы жылда-
ры латын әліпбиінде басылып іле қолданудан алынып қалған
«Қазақ әдебиеті» (1941) оқулығын сол кісіден алып оқыдым.
Ысмайылұлы жайында аудиторияда аздап құлағымыз шалатын
әңгіменің шын қою қалпын әкедей болған әзіз адамнан естідім.
О, ол, бір қасіретке толы әңгіме!
Осындай-осындай әңгімелердің әсерінен болу керек жастай
Есмағамбет Ысмайыловтың кітап болып басылған еңбекте -
рін оқыдым. Бейсекеңнің жұмсауымен үйіне барып ғалым жа-
рымен, Шәрипа есімді қызымен таныстым. Үйінде сақталған
кі тапхана, қолжазбаларына сарыла үңілдім. Кітаптарын қол-
жазбасымен салыстырғанда недәуір қысқарып жарық көргені-
не көз жетті. Айталық, мақтаулы «Ақындар» монографиясы
қолжазбасында жуан екі томдық. Одан өтіп Орталық архив-
ке жеке қор бойынша өткізілген материалдарын қарадым.
«Қуырдақтың көкесі» осында екен. Қасіретке қаныға түстім.
Туа бітті жарымжан (құныс) адамның көрмеген құқайы жоқ
екен өмірде. Түрме хикаясы дейміз бе, қуғындалу дейсіз бе,
арандату ма, әйтеуір бәрі бар. Тіпті қырқыншы, елуінші жыл-
дары студенттерге оқитын дәріс мәтінін тиісті орындар алып,
тексеріп қол қойып, штамп басып, рұқсат етіп отырыпты. Адам
хұқын аяқ-асты ету, қорлаудың неше атасы архивтен тіріліп
сөйлеп қоя берді.
Өкініші, Есағаң жөнінде шешініп елеулі бірдеңе жаза қой-
маппын. Ілгеріде өз атымды қоймай бір мақала жазғаным бар.
Енді, міне, араға уақыт салып барып, кеңінен толғануға тура
келіп тұр.
Есағаң жасында өлең жазған. Сәбит Мұқанұлы музейінде
қызметтес болған Хакім Бекішев Есмағамбетпен интернатта
бірге оқыпты. Ол кісінің айтуына қарағанда Есмағамбеттің мек-
тепте оқып жүргенде «ақын бала» аты шығып үлгерген. Кейін
бір-ер жинағы жарық көрген. Өлеңдері өзі мойындағанындай
алып-жұлып бара жатқан өнер дүниесі емес, ет пен тері
арасындағы елп етпе желік қана.
Ал, өзі өлеңге ғашық жан. Өлең өлкесіндегі жылт еткен
жаңалық, жақсылықты жұрттан бұрын көріп, байқап, насихат-
тап үлгереді екен.
Отызыншы жылдары келіп әдебиетке араласты. Қиын уа-
қыт. Бір буын ұсталып, қамалып, атылып, келесісі кезек күтіп
тұратын қан-қасап уақыт! Атылғаны атылып кетті, аман қал-
ғаны арын кірлетіп, қарабасына күдік үйелетіп, соңына кү-
бің-күбің сөз еріп, күйіп қалды. Есағаң да соның бірі. Жазушы
Жүсіпбек Арыстанұлы 1937 жылы ұсталып, әупірім-тәңірмен
атылудан аман қалып, 18 жыл түрмеде отырған ауыр тағдыр
кешуін Есағаңнан көретін. Есағаң бала. Бала басымен жа-
лындап әдебиеттің бар саласына араласқан, қай саланы да
табысты жазған бала. Ұлы ағартушы Ахмет Байтұрсынұлы
жазған «Әдебиет танытқыш» авторы атылып, оқулығы өзі-
нің ізінен жабылып, оқушы қисынды ойға сусағанда жерге
құлаған қаламды қайта көтерген – Есмағамбет Самратұлы. Ол
– 1937 жылы «Әдебиет теориясының негіздері» атап оқулық
жазды. Сүйегін орысшадан алып жасаған теориялық еңбек
аударма дәрежесінде болуы мүмкін. «Қазақстан коммунисі»
жорналының бас редакторы Жүсіпбек Арыстанұлына жас
теоретик еңбегі пікірге беріледі. Еңбек құнды шықса деген
198
199
ниетпен Жүсекең сын пікірін молырақ айтады. Талантты бала,
қанатты бала бас редактор алдынан түйіліңкіреп аттанады…
Әрі қарай Жүсіпбек Арыстановтың Сібірге азапты сапары
басталады. Қазақ қарасөзіне «тар жол, тайғақ кешуден» өте
жүріп өзіндік үлес қосқан Хамза Есенжанов та өзінің істі
болып Сібір айдалуын Есмағамбет Ысмайыловтан көретін. Бұл
біз зерделеп отырған тұлғаның алмағайып уақытта жол берген
пендешілігі. Кісі жек көріп кететін жағдай!Ал, шығармашылық
тағдыры кісі қызыққандай.
Есмағамбет бар салада жалындап жазған сыншы ғалым.
Сын мақалалары баспасөз бетінде күніге, күнара жарық кө-
ріп жатыр. Кейін кеуделі жазушы болып қалыптасқан Зейін
Шашкин досы екеуі бірігіп ұлы Абай өлең өлшемдері жайында
толғанады. «Әдебиет және искусство» жорналында отызыншы
жылдары жарияланған мақала өте сауатты. Ұсталып кеткен
ұстаздары ізін жоғалтпау мақсатында оқу құралын құрастыра-
ды, теориясын жасайды. Жеке архивінде ұлы М.Әуезовтің
бала теоретик Есмағамбет Ысмайылов жазған «Әдебиет
тео риясының негіздері» аталатын еңбегіне жазбаша пікірі
сақталған. Жетістігіне – қуану, кемшілігін – сынау бағытында
жазылған пікір. Қырқыншы жылдары М.Әуезовтің «Абай», С.
Мұқановтың «Балуан Шолақ» романдары жаңа жарық көрген
сәтте алғашқы лекте сауатты сыншыл пікірін айтқан, ой-
толғанысын жазған – Есмағанбет Ысмайылов!
1938 жылы Сәбит Мұқанұлы «ХХ ғасырдағы қазақ әде-
биеті: ұлтшылдық-байшылдық дәуірі» – аталатын оқу лық
жазғаны қазіргі көзқарақты оқырманға мәлім. Іле Елжас Бе-
кенұлы бұл кітапты насихаттаған кітапшасын жарыққа шы-
ғарды. Уақытқа иіле ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиеті тұл-
ғаларына (А.Байтұрсынұлы, М.Дулатұлы, М.Жұмабайұлы,
Ж.Ай мауытұлы, Б.Көпейұлы, С.Торғайғырұлы) таптық тұр-
ғыдан келуіне қарамастан, бұл оқулық Сабит Мұқанұлының
өзіне бәле болып жабысқан кезінде. Терезелес, теңдес Ғабит
Мұсірепов Сәбеңнің бұл еңбегін ұлтшылдарды сынаған бо-
лып отырып, насихаттайтын зиянды кітап деп бағалаған. Әрі
қарай әпербақан қазақ жазушылары, ақ көз сыншылар Сәбит
Мұқанұлын сыннан көз аштырған жоқ. Автор партия қатары-
нан шығарылып, түрмеге дайындалған. Аталмыш еңбек зиянды
кітап ретінде қолданылудан алынып, тас түрмеге қамалды, не-
гізгі таралымы өртелді. Қазақ әдебиетінің ең бір күрделі кезе-
ңі рухани қазынасын оқытарлық оқулық жоқ. Оқытушылардың
аузы «әппақ» болды. Не істеу керек? Есмағамбет Ысмайылұлы
отыра қалып оқулық жазды.
«Қазақ әдебиеті» (1941) оқулығы өмірге осылай келеді.
Есмағамбет Ысмайыловтың қазақ әдебиеті тарихшысы ра-
йындағы қадамы осылай басталған. Бұл – ғалымның өзі үшін
Ерназардың «Сорқұдыққа» қонғанындай, небір қияметтерге
сүйреген бейнетті, ал, ғылым үшін көп жеміс үзген зейнетті
қадам.
Әдебиет тарихшысы болу – көп міндетті мойныңа жүктеу.
Ол – әрі әдебиет тарихшысы, әрі эстет болу. Е.Ысмайылов
алғаш аталмыш оқулығын жазарда өз тағдыры үшін азапты
сапардың басталғалы тұрғанын білген жоқ. Бірақ, бастан кешу
былай тұрсын, айтсаң аузың ауыратын, ойласаң жаның күйетін
азапты сапар оның ұлт әдебиеті тарихын зерттеуіне байланыс -
ты басталып кетті. Ғалым архивінде аталмыш кітапқа әдебиет-
ші Ш.Кәрібаевтың жазған пікірі сақталған.
«Е.Смайылов жазған 9 класқа арналған «Қазақ әдебие ті»
оқу құралы туралы рецензия» аталатын жеті беттік пікір өте
сауатты, білімді жазылған. Кітапты, негізінен жарамды деп
бағалаған Ш.Кәрібаев ғалымның ХХ ғасыр басындағы қазақ
әдебиетін 1) Сыншыл реализм әдебиеті 2) Демократияшыл
әдебиет деп жүйелеуінен бастап келіспейді.
Бұлай жүйелеудің шартты екенін, автор солай жүйелеп алып,
екеуінің ара жігін айырып ұстап тұра алмайды деген пікірде.
Пікір айтушы өз ойларын 13 бөлімге жүйелеп, сынап айтады.
Соңына «ХІІ – 1941» – деп айы қойылған. Пікірде пайдалы
ойлар мол. Есағаң рецензент пікірімен келісе бермейтіндігін,
оның себебін осы қолжазбаның тұс-тұсына жазып отырыпты.
Рецензент қолжазбасының алғашқы бетіне Есағаң өзінің ірілеу
қолтаңбасымен «18./ ХІІ-12-де Наркомпроста отырыс болады».
– деп жазыпты.
Кітап латын әліпбиімен басылған. Пікір – кирилицамен.
Есағаң да орысшалап жібереді. Соған қарағанда әдебиетші
кітабы жарыққа шыққан соң ұйымдастырылған талқылаудың
жоралғысы. Бәлкім, жамандықпен ауызданған ортаның кезекті
солақай талқысы болуы да мүмкін.
Сөйтіп өмірге оқулық келді.
Есмағамбет жоғары оқу орындарында сабақ бере жүріп,
күрделі кезең әдебиеті жайында ойын сабақтай берді. Әдеби
процесті жіті бақылады. Дәуірдің елеулі тұлғаларын назардан
тыс қалдырмай зерттеуге, саралай талдап әдебиет тарихына
200
201
енгізуге тырысты. Көбісінің өлідей-ақ жамандықтын аманы
жоқ. Жоғарыда аталған оқулықтың «Омар Қараш» аталатын
тарауын біреу сиямен «оқуға болмайды» деп жазып, Омар
Қараш атын сиямен өшіріп қойыпты. Сенімсіздік иектеген
сергелдең уақыт психологиясы. Белгісіз шәкірт қолтаңбасы!
Ғалым, бәрібір зерттей берді. Зерттей жүріп өрлей берді. Ойы
толыса түсті. Саясат ығына есіп, материалдарды бұрмалауға
бармады. Материалдардың ығына есті. Объективті бағалауға
келер жалғыз жол – осы! Алайда әдебиет тарихына апарар жол
– жақсылыққа апара бермейтін ол жылдары.
Пышақтың қырындай оқулық біртіндеп толды, толысты.
Ғалым еңбегін орысша шығарғысы келді. Бұлай ету әрі кең
өріске шығу, әрі анау-мынау сөзден аман болу амалы. Ғалым
еңбегін орыс тіліне аударуға бірсыпыра кісі қызмет етті. Өзге
ұлттарда мұндай еңбектер әй-шайсыз-ақ жарық көріп жатады.
Несі бар? Қазақ ғалымы да еңбегін Мәскеуден шығарады. Мәс-
кеу баспасы («Советский писатель») қомақты қолжазбаны
КСРО жазушылары одағының Орта Азия әдебиеті бойынша
кеңесші сі П.Скосыревке пікір айтуға береді. Кемине жайында
роман жазған, ұлт әдебиеті жай-жағдайын біледі дейтін П.Ско-
сыревтің «ұлы орысшылдығы» оянды ма, әлде бар білгені сол
ма, қолжазбаны өлтіре сынап пікір жазды. Тұздықты пікір қол-
жазбаны, оны жазған ғалымды да күйретіп кетуге айналды.
Араға пәленбай уақыт түскен соң, қолжазбаны жарыққа шы-
ғармай, жөргегінде өлтіруге себепші болған, ғалымды азапқа
салған пікірді бүгін қайта оқығанда жаның түршігеді.
Иә, мұндай пікірден кейін кітап орыс тілінде Орталық
баспадан шығуы былай тұрсын, авторы жазалануға тиісті.
Есағаң басына қара бұлт үйіріледі.
Қазақ әдебиеті тарихын зерттеу ғалымның негізгі мұраты
болатын. Бірақ, ғалымның ол мұраты басына бәле болып
жабысты. Мәселе қоюлана берді. Ақыры ғалым жиырма бес
жылды арқалап, айдалып кете барды.
Тағы да Бейсекең үні құлағыма келеді: «Есмағамбет ұс-
та лып кетіп барады. Жұрт қанын ішіне тартып алған. Есетті
әкетіп бара жатқанда бір шүй желке ғалым күліп тұрады. Сонда
Мырзабек (Дүйсенов) шәкіртіміз «Шындық жылағанда сұмдық
күледі» – депті. Міне, азамат! (Күн деліктен).
Есағаң сөйтіп тас түрмеде!
Бірақ, ғалым тас түрмеде күйреп кетпей, өзінің ақтығын
дәлелдеп талай тиісті орындарға көлемді, дәлелді дәйекті
хат жазды. Т.Кәкішұлы айтқандай, түрмеде тиісті орындарға
ақталу үшін жазған хатының өзі әдебиет тарихы жайлы ғылыми
ойларға толы еңбек.
Кезінде жазылып, жарық көрген «Қазақ әдебиеті» (1941)
аталатын ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиеті тарихына ар-
налған оқулығы әлі күнге маңызын жойған жоқ. Әсіресе Ғұмар
Қараш, Нарманбет секілді жабылып қалған тұлғаларды зерт-
теуі көңілге қонымды. Қайта құру, тәуелсіздік алуымызға бай-
ланысты аты аталған ардақтар ақталған сәтте Е.Ысмайылов-
тың олар жайындағы зерттеуі де бірге ақталып, өз қызметін
қайыра жалғап жүре берді. Бұл заманаға «күйлемеген» (Абай)
шын ғалымның шынайы келбеті.
Саясат желінің жайсыз соғып тұрған уақыты. Сондай ке-
зеңде Есағаң алғыс алмады, қарғыс алды. Алайда, Есағаңның
ол еңбектері күні бүгін де ғылымға қызмет етеріне күман жоқ.
Марқұм, білімдар әдебиетші Қабиболла Сыдиықұлы Есағаң-
ның Ғұмар Қараш жөніндегі зерттеуін зор ілтипатпен атап
жазды. (Қ.Сыдиықұлы «Сарқылмас қазына»). Сол секілді Нар-
манбет ақын жайындағы зерттеуін шәкірті – Көбей Сейдеха -
нов, ізбасары Балтабай Әбдіғазиев дос баспасөз бетінде жоғары
бағалады. Мұны неге айтып отырмыз? Әдетте, әдебиеттану
еңбектері ескіргіштеу келетін әдеті! Ал, Есағаңның отызын-
шы, елуінші жылдары жазған зерттеу еңбектері күні бүгін де
бағасын жойған жоқ. Бүгін бір әрпін қисайтпай қаз-қалпында
пайдалануға келе бермес. Бірақ, кейінгі буын зерттеушілерге
көп қолқабыс жасайды, бағыт – бағдар береді. Т.Кәкішұлы,
К.Сейдеханұлы, Қ.Сыдиықұлы, Б.Әбдіғазыұлының Есағаңа
шәкірттік бейілі, оның зерттеулеріне деген ықыласы – осының
куәсі. Н.Нұрпейісов (өзге де жастар бар) секілді жас буын
өкілдерінің Е.Ысмайылов әдеби мұрасы мәселелерін зерттеп,
ғы лым жасауы, ғылыми айналымға енгізуі де қуанышты жәйт.
Бас қанішер И.В.Сталин өлді. Есағаң бостандыққа шықты.
Әдебиет тарихын зерттеуді басты мұратына айналдыра
тұра, түрмеден жүрек шайлықты болып оралған ол тақырып
алмастыруға мәжбүр болды. Енді, кеңес өкіметі мойындаған,
саясат сөзін айтқандықтан оң қабақпен қарайтын ұлы Жамбыл
сынды халық ақындары тұлғасына, жалпы ақындар табиғаты
жайын зерттеуге ойысты. Есағаң қайда барса да, қай саланы
зерттесе де өзіне тән алғырлықпен жіті зерттейтін әдеті.
Осындай шығармашылық машықпен зерттелген ақындар өмірі
мен шығармашылығы жайындағы зерттеуі «Ақындар» аталып
202
203
қазақ тілінде жарық көрді. «Акыны» деген атпен орыс тіліне
аударылды. Республика ішінде де, тысында да монография
мақталды, әдебиеттану ғылымының үлкен табысы ретінде
бағаланды.
Расында ақындықтың арғы тегі, оның жыршы, жыраудан
айырмашылығы, әрқайсысының өзіне тән дербес ерекшелігіне,
шығармашылық психологиясына дейін дендеп барады ғалым.
Расында, «Ақындар» сапалы ғылыми монография!
Кейін архивіне енгенде байқадым, Есағаң ақындықтың
арғы тегін зерттеймін деп жүріп ХV – XVІІ ғасырлардағы ақын,
жыраулар поэзиясына дейін барыпты. Нақтырақ айтқанда,
Шәлгез жайында ғалым архивінде бірсыпыра мәлімет сақтал-
ған. Өзі де бірсыпыра ойларын қағазға түсірген.
Есағаң өмірінің аяғында тағы бір арман пайда болды.
Ақындық – қазақ өнерінің ғажап бір үлгісі. Ақындық – ұлтты
көркейтетін, ерекшелігімен көрсететін, сөз өнерінің бір са-
ласы.
Олай болса әрбір халық ақыны арнайы зерттелуі керек.
Ақындық өнердің әрбір құпиясы назардан тыс қалмауы керек.
Есмағамбет Ысмайылұлы ақындық өнер ерекшелігін зерттей-
тін мектеп қалыптастыруды ойлайды. Көбей Сейдеханов, Ораз-
гүл Нұрмағамбетова, Нысанбек Төреқұловты ақындық өнер ке-
зең дері мен ерекшелігін зерттеуге баулыды. Шәкіртінің үшеуі
де кейін белгілі ғалым болып қалыптасты. Олар – Е.Ыс ма-
йыловтай көрнекті ғалым шәкірттері екенін мақтан тұтып өтіп
келеді. Тіпті, «тонның ішкі бауындай» етене шәкірті, марқұм
Көбей Сейдаханұлы тәрбиесін көріп, тәлімін алған ұстазы
жайында «Әдебиет жанашыры» аталатын жап-жақсы әдеби
сын очерктік портрет кітабын жазды. Шәкірт тәрбиелеуде –
ұстаз еңбегі жанды. Ғалымның «Ақындар» аталатын ғылыми
монографиясынан толқын-толқын зерттеушілер тәлім алып,
Есағаңның зерттеушілік мектебі қалыптасты. Ғұмырын ғы-
лымға арнаған Есағаңдай абзал адамның мектебі жалғасып,
өмір сүріп, ертеңге кетіп барады.
КОКП ХХ съезі, Хрушевтік «жылымық» – Есмағамбеттің
көктен күткені. Ал, ол жерден табылды. Қаламгер шабыттанды.
Елуінші жылдардың аяғы, алпысыншы жылдардың басында
төгіліп еңбектенді, төгіп еңбек берді. Соның бірі – кеңес қа-
зақ әдебиетінің негізін салушы саналатын – Сәкен Сейфул-
лин жайындағы еңбегі. Кеңес өкіметі дәуірлеп, кеңес идео-
ло гиясы дүрілдеп тұрған сәтте Сәкен Сейфуллин өмірі мен
шығармашылығын зерттеу – ұтымды болғаны хақ. Өзі де қазақ
әдебиетінің бар жанрында еңбек еткен, жаңа кезеңдегі әдебиет-
тің қалыптасуына ерекше ықпалды зор тұлға! Шығармашылық
мүмкіндігі мейлінше зор тұлға – большевиктік дүниетаным
жемісі еді. Ол не жөнінде жазса да өз дүниетанымы тұрғысы -
нан жазды. Ол үшін Сәкен Сейфуллинді кіналау жөн бе екен?
Қазір гі таңда да Америкада коммунистік көзқарастағы жазушы-
лар өмір сүріп, тіршілік етіп, шығарма жазумен шұғылданып
келеді. Америкадағы коммунист жазушылар көзқарасы үшін
кіналанбайды. Өзге көзқарастағы қаламгерлермен бір қатар
өмір сүріп, еңбек етеді. Шығармаларын жұрт оқиды. Есма -
ғамбет Ысмайылов коммунистік көзқарастағы Сәкен Сейфул-
линді ақталған соң алғашқылардың бірі болып зерттеді. Неге?
Көзқарасы үндесті ме?
Рас, Есмағамбет – қазақ әдебиеті тарихын зерттеймін деп
сотталған ғалым. Бірақ, оған қарап, көзқарасы, Кеңес үкіметіне
деген құнты – пейілі теріс болып, содан зардап шекті деуге
келмейді. Ол кәдімгі коммунистік көзқараста қалыптасқан
ғалымның бірі. Қалыптасу жолында – отызыншы жылдары
аяғын жамандыққа шалдырып алса, ол да коммунистік көзқарас
әсері. «Дүние ғаламды халық жаулары қаптады» – деген құй-
тырқы жалдап сөзі елді үйіте, жүрек отын алып үрейлендіре,
қойдай иіріп басқару үшін Бас қанішер И.В.Сталиннің ойлап
тапқаны. Саяси сайқалдық әрекеттер. Өзгелер секілді Есағаң
да кеңес өкіметі бағыт-бағдарына күмән келтірмеген, қапысыз
сенген кісі. Ал, олар жазықсыздан жазықсыз зәбір жапа шегіп
жүргенін Адамзат үшін керексіз қоғамның кесірі деп емес,
жекелеген дұшпандардың кесепаты деп ұғады. Дегенде бастан
кешкен талайсыз тағдыр он сан ойға салып, сан толғантты-ау.
Сәкен тағдырына ол солай жетті, Сейфуллин тақырыбына ол
солай келді емес пе?
Кесірлі қоғамнан көресіні көрген, тар жолдан тайғақ
кешіп өткен С. Сейфуллин заманадан теперіш көріп, түрме
дәмін татқан Есмағамбет Ысмайылов үшін табиғаттас тұлға!
Қиындыққа мойымай қайыспай еңбек еткен, соңына өнімді
әдеби мұра қалдырған С.Сейфуллин – Есмағамбеттей әдебиет-
ші үшін идеал. Сәкен тағдырынан өз тағдырын көрді. Сәкен
қайсарлығынан өзі қайсарланды. Жылымық кезең туды, отыра
қалды да Сәкен Сейфуллин әдеби мұрасын зерттеді. «Ақын
және революция» (1964) солай туды.
204
205
«Жылымық» кезеңінде Сәкен Сейфуллин өмірі мен шы-
ғармашылығын зерттеген бір Есағаң емес, Сәбит Мұқан ұлы-
нан бастап, Серік Қирабайұлы, Тұрсынбек Кәкішұлы тағ-
дырын Сәкенге байлап еңбек етті. Сәйділ Талжанов, Асқар
Тоқ мағамбетов, Тәкен Әлімқұлов – ақын өмірінен көркем дү-
ниелер жазды. Ғылымды бөлектей сөйлегенде «Ақын және
революция» – Сәкен жайлы алпысыншы жылдары туған
еңбектің ырым алдысы. Ал, рухы, ішкі мазмұнына келгенде,
«Ақын және революция» ақиық ақын тағдырын төңкеріс та-
рихы, кеңес өкіметі идеологиясы тұрғысынан зерттеген ең бек.
Есағаңның аталған еңбегі Сәкенттануда көшбасшы, Бейім бет-
тану, Ілиястануда жетекші рольде болды. Шапшаң зерттеп, тез
жазатын Есағаң тындырған істің бірі міне, осындай!
Сәкен жайында монография жазу ғалымды жайшылықта
қырбайлау жүретін Сәбит Мұқанұлымен қайта табыстырып
жіберді. Сәбең жарықтық аталған кітап редакциясын басқарды.
Есағаң қайтыс болғанда қайғырып сөйлеуі де, бес томдық
әдеби мұрасын жарыққа шығару жөніндегі комиссияның
төрағасы болып, білек сыбанып кірісіп жүруі де содан. Әдебиет
төңірегіндегі пікір қайшылығын, тіпті айтыс-тартысты да өмірге
көшірмеу, қалай дегенде де өсер елге тән, кешірімшіл мінез…
Бүгінгідей рушылдыққа үш қайнаса сорпасы қосылмайтын
әдебиет әңгімесі.
Әрбір қоғамдық жаңару тұсында ұлт әдебиеті тарихының
қайта жазылатын әдеті. Қазақ әдебиеті тарихы үшін «Сәкен
Сейфуллин» монографиялы тарауын жазған Есағаң, 1917-
29 жылдар әдебиеті, яки жаңа әдебиеттің қалыптасу дәуірін
зерттеуді Мырзабек Дүйсенов, Тұрсынбек Кәкішұлы секілді
екі шәкіртін екі қанатына алып, бірге атқарысты. «Асқар
Тоқмағамбетов» очерктік тарауы және бар. Жастайынан бірге
өскен досы – Қасым Аманжолов жөнінде арнайы монография
жазамын деп те дайындалған Есағаң. Оған ғалым архиві куә!
Ғалымның әр еңбегі өз деңгейінде мінсіз міндет атқарған
тәп-тәуір дүниелер. Соның арасынан арқалы ақын Қасым
Аман жолов жайындағы зерттеуі – бір жаңа бағыт басы,
әдебиеттанудағы тың арна секілді көрінеді.
Үзіндісінен оқып көргенде байқағанымыз, бұл қызықты
еңбек болғандай екен. Өзара дос – жар ақын мен ғалым өмірде
– сыйласып жиі араласқан. Күнделік жазбалары болған ба,
әйтпесе, жиі араласудың әсері ме, Есағаң Қасым ақынның қай
өлеңін қалай жазды, қалай өңдеп, жөндеді деген мәселелерге
жиі барады, мәселені нақты, затты біліп жазады. Естелік секілді
еркін формада жазылған еңбек өлеңі өртке тиген дауылдай өр
ақын Қасым Аманжоловтың ақындық шеберханасына бастап
бара жатар еді. Ал, шеберханалық процесті зерттеу ол жыл -
дары (алпысыншы жылдары) бізде атымен жоқ, әйтпесе аз.
Ғалым өмірінің ерте үзілуі осындай қызықты зерттеуді орта
жолда қалдырды.
Есағаң Көкшетауда туып, темір қанаттанып өскен азамат
екені әмбеге аян. Ақындық та, ғалымдық та, жер жәннаты
атанған – туған жер табиғатынан құнар тартса керек. Көкшетау
– сұлу жер, тамылжыған табиғат қана ма екен? Әдебиеттегі «Зар
заман» ағымына себепкер құйқалы Сарыарқа өзі ақын, өзі саз-
гер, өзі әнші болып келетін, әдебиетте «әнші ақындар» аталған
ғажайып шығармашылық тұлғалардың тууына, мектебінің қа-
лыптасуына да себепкер болған. Ақан сері, Біржан сал, Естай
ақын, Балуан Шолақ, Үкілі Ыбырай – арқа ажары, бұқараның
ән, күй базары, өзге ел өнер тарихында кездесе қоймайтын (кез-
десе қалса «Бард» деп әспеттеп жататын), қазақы өнердің ырыс-
құты! Есағаң бойына балаң шағында дарыған уыз, бір жағы, өзі
көріп, біліп, тыңдап, тамсанып өскен осы «Әнші ақындар»!
Әріде ұлы Мағжан, Сәкендер ден қойған, беріде Ахмет Жұ-
банов, Әбділда Тәжібайұлы зерттеген Ақан, Сәбит Мұқанұлы
тағдырынан роман жазатын Балуан Шолақ, Ғали Әбетов және
өзге де әдебиетші, өнертанушылар жан-жақты ден қойған
«Әнші ақындар» – Есағаң өмірінің ақабалы сәттерінде барын
салып зерттеуге кіріскен саласы. Жеке-жеке портрет ретінде
«Әнші ақындар» өмірі мен шығармашылығын Есмағамбет
Ысмайылұлы құлшына зерттеуге кіріскен, бірін үлгерсе, бірін
үлгермеген үлкен сала. Үкілі Ыбырайға қатысты зерттеуі ғой
деймін, өзі бақилық сапарға аттанған соң «Әдебиет және ис-
кусство» (Жұлдыз) жорналында мүнақыппен бірге жариялан-
ды. Сәби шақтан санаға сіңіп, балбыраған балалық сәтінде
уыздай бойға табиғи дарыған өлең, ән, әншілік әбден толысқан
мезетінде өзіне тарта қайыра баураған еді. Есағаң да өзіне
тән зерттеушілік машықпен ел аралап, өздері өр, үндері асқақ
әнші ақындарды көзімен көріп, тіпті соңына еріп бір жүрген
кісілермен кездесіп, кеңінен әңгімелесіп, молынан материал
жинаған. Сол материалдарды тарихи шындыққа орайластырып,
портреттік зерттеулер ретінде жаза бастады. Өкініші – бәріне
бірдей үлгере алмады.
206
207
Ғалым бар, сыншы бар. Екеуі тоғысқан сәт жемісті. Кей-
де сыншы зерттеуші бола алмайды, зерттеуші сыншы бола ал-
майды кейде. Әр жанр, әр сала талабы – әдебиетте басқа! Әрі
әдебиетте машық деген мәселе бар. Бәрі қалыптасуға байланы-
сты. Есмағамбет Ысмайылов еңбектерін байыптап оқығанда
байқалатын бір жай – ол ғылымда – ғалым, сында – сыншы.
Екі салада да жүйрік жазады. Бірақ, өзара шатыстырмайды. Әр
салада өзіне тән бағдар, бағыт ұстайды, стильді де соған орай
ұстанады. Ғалым табиғатында сыншылық өмір сүре береді.
Сыншы табиғатында ғалымдық сиректеу өмір сүреді.
Есмағамбет Ысмайылов, негізінен ғалым болатын. Ал,
сыншылық оған жат емес-ті. Жайшылықта әдебиет тарихының
зерттеушісі, фольклорист ретінде байсалды еңбектеніп жүрген
Есмағамбет Ысмайылұлы «жылымық» кезеңінде сыншы болып
та белсеніп сөйледі.
Жаңарған уақытқа орай жарқырап шыққан Олжас Сүлей-
менов, Әбіш Кекілбайұлы, Қадыр Мырзаәліұлы, Тұманбай
Мол дағалиұлы, Сәкен Жүнісов секілді жас таланттарды қуа-
ныш көріпті. Жерден жеті қоян тапқандай көпшілікке айтып
жүріпті. Оқу орындарында, ғылыми-зерттеу институтында
олармен кездесу ұйымдастырады. Әдебиет тарихы, фолькло-
ры, сол кезең әдебиеті жайында ғылыми-теориялық конфе-
ренция өткізуге ұйтқы болады. Елеулі шығармаларға пікір
айтады, әдебиеттегі тенденцияны айқындап мақала жазады.
Соның бәрінің нәтижесіндей болып «Жаңа белеске» атала-
тын сын кітабы келді өмірге! «Жаңа белеске» – сол кезеңдегі
әдеби процесті жіті саралайтын сарамжал пікірлерге толы сын
кітабы. Арғы жағында «сын – өзара сын» деген жасанды ұран
ұстанып, жадағай, жазалаушы сынды өрістетіп, әдеби сын абы-
рой-беделін құлдыратқан кезеңде «Жаңа белеске» қазақ әдеби
сынының абыройын арттырып, беделін өсіруге көп қызмет етті.
«Новые горизонты» деген атпен орыс тіліне аударылып, жарық
көрді. Ғалым-сыншы еңбегі орыс аудиториясында да жақсы
қабылданды.
Зерттеу объектілерінің қайсысына да шым батып баратын,
байыптап зерттеуге тырысатын ол назарға алған, ден қойған
мәселесінің білгір маманы ретінде көрінетін ұдайы.
Есмағамбет Ысмайыловтың өмірде жақын арласып, тату
ғұмыр кешкен досы – Бейсембай Кенжебайұлы. Табанды екі
ғалым мұраттас еді деуге келеді.
...Ғалым күнделігін парақтап отырмын. Күнделігінен
табылған мына бір жазба да өмірдегі сыйластық сөзіндей,
қимастық көзіндей екен.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: «есмағамбетті жерлегенде - СарасөЗ (Әдебиеттану, сын әлемі)

text:
«есмағамбетті жерлегенде
Уа, әлеумет!
Мына жатқан Есмағамбет Самұратұлы, үлкеніміз де,
кішіміз де сүйіп, ардақтап Есеке деп атаған әзіз, асыл адам,
адал дос, қайратты қызметкер еді. Есмағамбет аянбай,
жалықпай халыққа, қоғамға қызмет қылды, нағыз қызметші
болды. Ол жастарды, халқымыздың болашақ ұрпақтарын
тәрбиеледі.
Ардақты Есмағамбет!
Қазақ университетінің өзің істес болған коллективі,
көптеген оқушылары саған әбден риза, сені ұмытпайды, сенің
ісіңді алға алып барады.
Бауырым Есмағамбет! Қош бол! Топырағың торқа болсын!
Қош!»
(б.кенжебайұлы күнделігінен)
Есағаң, Қажекең, Бейсекең бастан кешкен қиындықтар –
қазақ әдебиеті тарихы ғылымы алдына тартылған кермелер.
Қазақ ғалымдары тап болған қиындықтар. Сол керілген
кермелерді үзіп, сол қиындықтарды жеңе жүріп жасалды
қазақ әдебиеті тарихы ғылымы! Еңбек, еңбек бәрін жеңбек.
Е.Ысмайылов өз еңбегіне сүйенген, содан абырой тапқан, істі
болып айдалып, тас түрмеге қамалып, ебіл-дебілі шығып езіліп
жүріп те ел-сел еңбек берген әдебиет қадірлісі еді.
Түркістан
16.ХІ.2011 жыл.
208
209
дҮНИе ШІрКІН, дҮрКІН-дҮрКІН,
ӨТедІ БІр КҮН...
(Әдебиет сыншысы Мұхамеджан Қаратаев
туралы триптих)
1. Дүние шіркін...
Көңіл түкпірінде жылы ұялап жатқанымен әл-әзір қадірлі
ұстаз – Мұхаметжан Қожасбайұлы тағдыры жайында жазу ойда
жоқ еді. Жедел толғануға бір жай себеп болды.
Турасына көшкенде Алматыдан келген ағайын ғылымға
қатысы бар бір қыздың мені жата-жастана сұрағыштағанын ай-
та келді. «– Мұхамеджан Қаратаевтың жары – марқұм Марху-
ма шешеміздің ол кісіге аманат етіп қалдырған қолжазбасы бар
еді. Қолына тапсырайын десем, кездесе алмай жүргенім…» –
дейтін көрінеді әлгі қыз бала. Әрі биыл ұстаздың туғанына 100
жыл...
Қыз баланың сәлемін есітіп, біраз ойға баттым. Расында ұс-
таз Мұқаңды ұмыта бастағаным ба, – деймін өзіме-өзім сұрау
беріп. «Ұмытқан жоқпын. Замана ғой дөңгелетіп ала жөнеліп,
мойын бұрғызбай, алды-артыма қаратпай дірдектетіп әкетіп
бара жатқан» – деп өзіме-өзім ақталамын.
Сөзім дәйексіздеу шығады. Тән мен Жан өзара айтысып
бара жатқан соң, қиялды тез тиып, қолыма жедел қалам алдым.
Естелік пе, толғаныс па, әйтеуір эссе сипатты бірдеңе жазып,
іштегі уытты сыртқа шығаруды ойладым.
Жетпісінші жылдар.
Жоғары курстың студентіміз.
«Қазақ әдебиеті» кафедрасының меңгерушісі профессор
Б.Кенжебайұлының шақыруымен академик Мұхамеджан Қо-
жасбайұлы ҚазМУ-дің филология факультетіне дәріс беретін
болыпты. М.Әуезовтен лекция тыңдау бақыты бұйырмаған,
тіпті Т.Нұртазин, М.Ғабдуллин секілді біздің алдымыздағы
курсқа сабақ берген аты бар профессорлардың бізге келгенде
танабы тартыла қалғанына қынжылып жүрген біздер бұған
ерекше қуандық. Қуанбағанда ше?! Ол кезде академик сыншы
Мұхамеджан Қаратаевтың аты аспандап, даңқы дәуірлеп тұр-
ған сәт. Халықаралық сыншылар ассосациясы мүшесі, Бүкіл-
одақтық сыншылар секциясы бастығының орынбасары, «Қа зақ
совет энциклопедиясының» Бас редакторы, жылына бір кітап
беріп тұрған білгір сыншы. Абыройлы жиындардың төрінде
отырар ірі тұлға! Сондай адамнан тәлім алу, әрине үлкен
бақыт!
Мұқаң келіп, біздің курсқа лекция оқиды екен дегенді
естігенде Алматыға ауылдан оқуға аттанарда ол кісінің «Туған
әдебиет туралы ойлар» – аталатын кітабын бірге ала келгенім
есіме түсті. Ауылдық кітапханадан «Эпостан эпопеяға» ата-
латын қомақты сын кітабын алып оқығаным, Т.Нұртазин,
С.Қирабаевпен бірге жоғары оқу орнына арнап жазған оқулы-
ғын қарап шыққаным да есте. Әрине, біз ол кісінің кітабын
оқығанмен өзінің үлкен тағдыр кешкенін біле бермейтін
бозбаламыз. 1938 жылы «халық жауы» науқанымен ұсталып,
ұзақ жыл Сібірдің дәмі бұйырып, «Туған әдебиет туралы
ойларға» тұппа-тура жиырма жыл кешігіп, зарығып жеткенін
ол кезде біз қайдан білейік. «Туған әдебиет туралы ойлары»
– Мұқаңның 30-шы және 50-ші жылдары жазған әдеби сын
мақалаларынан бас құрау сырын біз кейін, о, кейін түсіндік.
Сөйтсек, отызыншы жылдары Абай атындағы қазақ педа-
гогикалық институтын тәмамдаған, Санкт-Петербургте аспи-
рантурадан өткен, азулы сыншы, эстет әдебиетші Қазақстан
Жазушылар Одағында жауапты хатшы қызметін атқарып тұрып,
«халық жауы» болып ұсталып кетіпті. Сібірге айдалған жап-
жас Мұхамеджан да біраз қағазға қол қойған деседі, атынан
бірсыпыра мақала да жазылыпты. Мүмкін. «Мүмкін» деу –
көлгірсу, тұп-тура шындық. Өзгені қайдам, архив ақтарған
маған аға буында отыз жетінің құйынынан аман адам жоқ
сияқты көрінеді. Біреу – аз, біреу – көп, біреу – көрініп, біреу
көрінбей істеді. Мен 37-нің кеселінен тысқары тұрған едім деген
дәпкештіктің керегі жоқ. Оған ешкім иланбайды. Қалай дегенде
бәрі де қоғам дертіне қызмет көрсетпей «заманға күйлемей»
тұра алмаған. Ол бір алмағайып заман еді ғой, ағайын!
Жұртты бір айналдырған құйын Мұхамеджан Қаратаев,
Өтебай Тұрманжанов, Жүсіпбек Арыстановты екі айналдыр-
ған. Сібірде біраз уақыт ағаш қырыққан, завод салған олар аз
уақыт ауылға келіп, қайта ұсталып, тағы да бес-алты жылдан
азап шеккен. Демек, бұлар құйын бір айналдырғанда шыр
айналдырған, содан да зыр айналдырған, жиырма жылын қара
орман арасында өткізіп, әупірім тәңірмен аман қалған ауыр
тағдыр иелері! Алғаш оралып елге келгенде, Мұқаң Жамбылда
педагогикалық орта оқу орнында өзге балалармен бірге Шерхан
Мұртазаға сабақ беріпті. Аз уақыт қана. Содан Сібірге қайта
кеткен. «Кеткен» емес-ау, қайыра Сібір айдалған. Ол сәт жазу-
210
211
шы Шәрбану Бейсенованың «Бір махаббаттың баяны» атала-
тын повесінде психологиялық иіріммен тамаша айтылған.
Кейін, аты аталған азаматтардың қай-қайсысымен де жиі
араласуға тура келгенде олардың өмір жасы өксіп кете жаздаған
жандар екенін таныған едім. Пенденің басына бермесін!
Мұқаң кешігіп жатты. Біздер оның кешіккенін ғылымға
арналған өмірінің дені Академияда, энциклопедияда өтіп келе
жатқан, жоғары оқу орнында сабақ бермегенінен деп білдік.
Бір-бірімізге солай шығар деп кесіп-пішіп асығыс әңгіме айтып
үлгердік. Ұзамай қалың шашын артына қайырған, пілкөзденген
жуантық қара кісі кіріп келе жатты. Дәріс басталар сәтте Мұ-
қаң «Бір себеппен кешіккенін, әйтпесе тәжірибелі ұстаз» екенін
айтып өтті. Академиктің бұл сөзі – біздің сөзімізді тыңдап
тұрғандай болып шыққанын қараңыз.
Әдебиеттің эстетикалық мәнін түсіндіріп, лекциясын бас-
тап кетті академик. Обалы не, лекцияны тартымды, жүрдек
оқыды. Бәріміз де Мұқаңа шәкірт болсақ деп армандадық. Ол
кезде «Социалистік реализм әдісі» туралы ойларын да күдік-
сіз қарап, қапысыз қабылдап жаттық. Студент біз ғана емес,
Мұқаңның социалистік реализм туралы еңбегін Б.Сучков,
Д.Марков секілді «одақтық» ғалымдар да қапысыз қолдайтын.
Бүкілодақтық әдеби процесте мойындалған – М.Қаратаев! Көп
ұстазға көрсете бермейтін құрметіміз еді, бір топ студент қояр-
да-қоймай Мұқаңмен суретке түстік. Сол жылдары Мәскеуде
орыс тілінде жарық көрген «Асулар алда» аталатын сын кі-
табынан үлкен үміт күтетінін айтып, туған әдебиет жайында
міндет артып, қолтаңба жазып сыйлады. Біз ұстазды жақсы
көрдік. Ол кісі шәкірт ретінде бізді шеккі көрмеген болса ке-
рек. Сөйтіп, әдеби сынға мамандануда осы бір алды кең, кең
дүниені тарылтпайтын мейірбан, білімдар адамның әсері көп
тиді. Өзгені білмеймін, академик Мұхаметжан Қаратаевтан
дәріс алғанымды өз басым мақтаныш көремін…
Оқу бітірген соң Т.Кәкішұлы қамқорлығымен Ғылым ака-
демиясына қызметке барған мен 1975-76 жылдың аралығында
қызметтен қысқарып, жұмыс таппай сандалып далада қалдым.
Шыр-пыры шығып Бейсембай Кенжебайұлы қызмет іздеді ма-
ған. Өзім де іздеймін табанымнан таусылып, баспаған та бал-
дырық, ашпаған есік қалмады. Ашқан есігімнің бірі – «Қазақ
совет энциклопедиясы» Бас редакторының есігі. Обалы не,
Мұқаң сондай жылы шырайлы қабылдап, ұстаздық сөзін айт-
ты. «Жеткіншек жастарды қысқартқанша, Академияға жеміс
бермейтін кәрілерді қысқартса-шы, шіркіндер. Келешекті
ойлағандарыңа болайын?!» – деді әлдекімдерге ренжи. Ақы-
рында: «Бір ай уақыт бер. Біреуді қысқартсам да сені қызмет -
ке қабылдаймын!» – деді жайсаң ұстаз. Маған жаны ашы-
ғандықтан сондай бір әрекетке бармақшы болды. Әйтпесе, кісі
орны толық қой. Әр қызметкердің арқасында бір-бір шүй желке
тұратыны және белгілі.
Мәдениет министрлігі, Халық шығармашылығы үйі, «С.Мұ-
қановтың мемориалдық музей-үйі» дегендей қызмет табылды
да мен қайта Мұқаңды мазалай қойған жоқпын. «С.Мұқанов
музей-үйін» экспозициялау барысында арнайы Ғылыми ке-
ңес құрып, Мұқаңды төраға етіп бекіттірдік (Бекітетін Мә-
дениет министрінің бәленбайыншы орынбасары, ұлттық
болмысы үшін шетқақпай көріп жүрген Өзбеккәлі Жәнібек).
Ақыл-кеңесін аяған жоқ, жарықтық. Сыйластығы ғой, Сәбит
Мұқанов дегенде жоқ уақытты табатын. С. Мұқанов жөнінде
телехабарлар сериясын жасадым. Келіп, хабарға қатысып,
сөйлеп жүрді. Телеқорда бар болуға тиісті. С.Мұқановтың 16
том дық таңдамалы шығармалар жинағын баспаға дайындап
шығардық. Таңдамалыға М.Қаратаев соңғы сөзін лайық көрдік.
Өтініш айтып едік, сөзге келмей жазып берді. «Таңдамалыны
академиялық басылымға жақындатайық, Құлбек, сен толық
түсінік жаз!» – деді Мұқаң. Шама-шарқымша түсінік жаздым.
«Жас алаш», «Егемен Қазақстан», «Қазақ әдебиеті» га зет-
терінде, «Ақиқат» жорналында қызмет істеген жылдарымда
тым жиі араласуға мүмкіндік болған жоқ. Ағымдағы баспасөз-
ге мақала ұсынса, жеделдетіп жариялайтынбыз. Академиктің
мақала жазуы – ағымдағы баспасөз үшін үлкен абырой санала-
тын кез. Мақалаларын орынсыз тықпалап, мазаны алатын кісің
Мұқаң емес. Кезіндегі тілмен айтқанда, кеңестік, орта азиялық,
республикалық жиындарда өте абыройлы жүрді, өзін білімді
көрсете білді, академик деген атына орай өзін асқақ ұстап оты-
рар еді мінберлерде.
1984 жылы әкемдей болған әзіз адам – профессор Б.Кен-
жебайұлының 80 жылдық мерейтойын өткізгенде ерекше
ықыласпен қызмет еткен екі адамның бірі – Мұхаметжан
Қаратаев, бірі – Әбділда Тәжібаев! Ақылдасып, кеңескен бір
оңаша сәттері «Қарағым, Бейсекеңнің батасын ала бер. Бұл
кісіге бәріміз де қарыздармыз. Ағалығы, ұстаздығы өз алдына.
Сібір айдалып, жау атанып, жаза өтеп келгенде, дұшпан таба-
лап, дос бойтасалап жатқанда, қасқайып алдымыздан шыққан,
212
213
қорықпай үйіне шақырып, дәм берген, бізге қызмет іздеген,
адал да алып Адам» – деген мұңға булығып, – Біз академик
болып туды деп отырсың ба? Біз Бейсекеңнің тәрбиесін көріп
өстік. Бейсекеңнің еңбегі атақпен өлшенбейтін еңбек. Әлі-ақ,
күні туады!»
Ол кезде ауру-сырқаулы Б.Кенжебайұлын көп кісі көзге іле
бермейді. Тіпті, күні кеше тәлім алып алдынан өрген кейбір
«шәкірттерінің» өзі жүре сөйлесіп, төбеден қарап, тасыраң
мінез көрсетіп қалған сәт еді. Бар атақ бір өзінде, бірнеше
қызмет бір басында дерлік Мұхаметжан Қаратаевтың осы
бір кішіпейілдігі менің есімнен кетпейді-ақ. Турасын айтсам,
Бейсекең 80 жылдық тойының қара жұмысынан қашпады. Той
күні төбедей болып төрде отырды.
1990 жылдан Мұхамеджан ағамен ҚРҰҒА-ның Әдебиет
және Өнер институтында қызметтес болдық. Сексенге жа қын-
даған қария неге екенін біртүрлі еңсесі түсіп кетіп ті. Шама -
сы, сол кезеңде «Қайта құру» дауылымен, жариялылық жа-
уынымен Мұқаңдай әдебиетші үстіне нешетүрлі лай, кір су
құйылып жатты. «Бүкір, алысқа түкір» – дегендей мазақтаулар,
Жазушылар одағындағы бір жиналыста бетіне тік келіп, батыр-
сып ғайбат сөз айтушылар болды. Ауыр тағдыр кешкен адам
еді ғой деген аяушылық болмады. Батырсыған бәнделер-ай,
шіркін, өздері сүттен ақ, судан тазадайын. Бейнелеп айтсақ,
Мұхамеджан аға 1937-38 жылдардың қара құйынын басынан
қайыра өткізіп жатқандай болды. Ертеректе «Литературная
газета» бетінде «Дала батырлары не деп жылайды?» аталатын
сын мақаласы жарық көрген Мұқаңның. Ащылау. Сын кімге
ұнаған? Сыналған жазушының бірі – Сафуан аға Шаймерденов
жиындарда ауызша, баспасөзде жазбаша сынайды Мұқаңды.
Көңілде дық қалған. «Академик» райында маған дауыс берме-
ген» деп әукесі салбырап Рақаң-Бердібаев қиқуға-қиқу қосады.
Мүсілім Базарбаев құдыққа құлаған Мұқаңның құлағында
ойнайды... «Бұлар неге оқиғаға терең талдау жасамайды, неге
мәселенің бетін қарпиды?» – дер еді, ондайда Мұқаң. – Не
бұлар бізді жеңіл тағдыр кешті деп ойлай ма, сонда? Ол заман-
ды басқа бермесін. Басқа берсе сатқынның көкесі – осылардан
шығар еді?..».
Күні кеше ғана шәкірт болып баурына кірген, академиктің
«шарын» сайлауда қалай аламыз деп жүгіріп жүрген жағым-
паздың көбісі көзге шұқығандай еткенін қайтерсің. Кезінде
даусыңды бермеген едің, енді не болдың «шоқ-шоқ» – дер еді
олар. Бейне өздері қартаймайтындай, бейне өздері ақ киіп,
өмірі ақ жайнамаз үстінде өтіп келе жатқандай, бейне өздері -
нің өкшесі қисаймайтындай...
Алпыс, жетпіс жылдық мерейтойы шалқып өткен Мұ-
хаметжан Қаратаев өзінің 80 жылдық тойына әбіржіп, жердің
үстімен емес, астымен келгендей кеудесінде жаны бар, кірпігі
қимылдап әзер жетті. Жайшылықта «баяндаманы мен жасай-
ын, мен-мен» деп кеуде ұрып таласар жандар бұғып-бұғып
қалыпты. Енді, Мұқаңның 80 жылдық тойына баяндаманы кім
жасайды? – деген сұрақ туды. Адам дегенің айнымалы тал күбі.
Саусақ көтерер кім бар?
Мұқаңның 80 жылдық тойында Ш.Елеукенов, Ж.Ысмағұ-
лов, Б.Ыбырайымов және осы жолдардың авторы баяндама
жасады. Құрманғазы және Қонаев көшелерінің қиылысындағы
«Достық үйінде» дастарқан жайылды. Ресми жиын аяқталып,
бәріміз киімілгішке келсек, Мұқаң тұр абдырап. Тойына киіп
келген сусар бөркін біреу ұрлап кетіпті.
«– Әй, мұнысы несі-ай, – дейді Мұқаң, не ренжірін, не
ренжімесін білмей, – Алпыс жылдық тойымда да осындай бір
сусар бөрік жоғалтқанмын. Жетпіс жылдық тойымда да осын-
дай бір сусар бөрік жоғалттым. Енді, міне, тағы да бір сусар
бөрік…»
Шынында тосын жағдай. Бір кісінің өміріндегі үлкен-үлкен
үш той. Үш тойда үш бөрік жоғалған. Бір кісінің әрекеті-ау.
Ол ғалымның алпыс жасынан бермен қарай ізін аңдып бірге
келе жатыр емес пе?! Демек, Мұқаңның ұрысы қасында. Бірақ,
көзбен көріп, қолмен ұстамаған соң кімді ұры тұтарсың?!
Күлерімізді де, бөркін ұрлатқан ұстазға көңіл айтарымызды
да білмей далмыз. «Сасқан үйрек артымен сүңгиді» – дегендей,
– Мұқа, ұрыңыз өзіңізбен бірге жасасып келе жатқан секілді.
Мына бөрік те сол ұрыға бұйырсын. Бірақ, Сіздің тоқсан
жасыңызға бірге бармасын – деп тілейік. Тоқсан жасқа келген
тойыңызда бөрік ұрлау дәстүрі үзіліп қалады десеңіз, тәбәрік
тұтып, өзіміз-ақ ұрлайық – дедім мен. Қарадай қолайсызданып
тұрған жастар ду күлді.
– Тоқсанға келер болсам, бір бөрікті өзім-ақ сыйлайын са-
ған – дейді Мұқаң маған қарап.
Осы сөзге бәтуаласып, Мұқаңның басына тарлау соққан,
тойға түскен бөріктің бірін кигізіп, тойханаға кеттік.
Қызықты, думанды той өтті. Мұхаң көңілді отырды. Ака-
214
215
демиядағы той дастарханын ұйымдастыруда, басқаруда «Тіней
Оразайдың Мұртазасының Файзолласы» ерекше еңбек етті.
Көңілділік ұзаққа бармады. Көңілдің жыртығына той жа мау
бола алмады. Мұхаң көз алдымызда шөжіп те, шөгіп те бара
жатты. Тіпті жүрісі кібіртік тартатынды шығарды. Ғылыми Ке-
ңестің мәжілістерінде де сөйлемеуге айналды Мұхаң. Сөйлей
қалса кеше бір ауыз бағасына зәру азаматтар жұрт көзінше
бетінен ала түсіп, берекесін кетіретін мінез тапты. Ондайда
Мұқаң үндемей құтылады. «Үндемеген үйдей бәледен құты-
лады…»
Албырт шақта, ұйытқи соққан қара құйын кезінде қателік
кетпеді дей алмаспыз. Алайда, сол қателікті «қайта құру» тұ-
сында үрмелеп өсіріп, өшкен отты шоғынан үрлеп жағып де-
гендей, азаматтар науқанға айналдырды. Әуел баста 1937-38
жылдары ұсталып кеткен, екінші толқында – соғысқа кетіп опат
болған азаматтардың босап, қаңырап қалған қызмет орындары-
на жастай отыра-отыра кетіп, Кеңес өкіметінен жайшылықта
түсіне кірмес жақсылықтар көрген азаматтар жәбір көрген бо-
лып мүсәпірси қалып, келмеске кеткен өкіметті де, Мұқаңдай
ұстаздарын да күстаналай бастады. Көбі соның дәлелсіз, дә-
йексіз күстаналаулар, дәлелсіз кіржағулар. Олар өздерінің
осын дай пендешілігімен кейінгі буын көз алдында пендешілік
батпағына батып бара жатқанын білді ме екен, сонда?!
Ұстаз ақталар ма еді, мән-жайды түсіндірер ме еді, бірақ
саясат желі, уақыт желі – аға буын жағынан емес, оларға қарсы
беттен соғып тұрды. Тағдыр!
Дегенде, ұстазға жанымыздың ашуы шығар, әйтпесе іні ле-
рінің көрер көзге орынсыз ұрынуын көргендіктен бе, әйтеуір
«Мұха-ау, Сіз бастан кешкенді – бұлар бастан кешкен жоқ. Сіз
көрген көресіні бұлар көрген жоқ. Айтыңыз. Жазыңыз. Тіпті
мемуар жазсаңызшы дейтінмін әрдайым. Бүгін басылмаса,
ертең басылады. Күш-қуатыңыз барда жаза беріңіз». Ондай
жанашыр пікір айтушы шәкірті жалғыз мен болмауым керек.
Бірді-екілі кісі теріс айналды екен деп, Мұқаңнан жұрттың бәрі
безінген жоқ. Әсіресе, шәкірттері жау жоқта батырсып, бұлт
жоқта найзағай отын жарқылдатып жүрген айғайшыларға тіпті
де ден қойған жоқ. Ұстаз – ұстаз қалпында, шәкірт – шәкірт
орнында!
Дәл жылы, айы-күнін түстеп айту қиын, Абай атындағы опе-
ра және балет театрында түрік халықтары ақындары мүшайра-
сы өтті. М.Қаратаевты Тұмағаң – Молдағалиұлы қолтықтап
келе жатты. Тұмағаңның бұл кісілігіне қатты сүйсіндік. Жүгіріп
барып, Мұқаңа сәлем бердік бәріміз.
– Тұмаш рахмет, мені енді Құлбекке тапсыр, – деді Мұқаң.
Жақсы екі құлақты сөмке таратылған екен тойға. Тұмағаң-
ның көзінше сөмкені «Мә, тәбәрік!» – деп маған сыйлады.
Тұмағаң да, өзгелер де күліп, кәукілдесіп жатты. «Ақын бізге
бермей, тәбәрікті сыншы Құлбекке бересіз, ә» – деп қояды
Тұмағаң риясыз көңілден.
Мұқаң үйінен шыға алмайтын, қызметке келе алмайтын
халге душар болды. Ұмытпасам, аталмыш институт дирек-
торы Серік Қирабайұлы кеңесшілік қызметтегі Мұқаңа тіпті
еркіндік берді. Күнұзын үйінде болады. Кейде біз барып сәлем
беріп, Мархума шешейдің шәйін ішеміз. Күнұзын үйде отыру-
дан жалыға ма, кейде бір азаматқа сүйеніп, институтқа келіп
қайтады.
Осындай күннің бірінде институт директоры қабылдау
бөлмесінен хабар түсті. «Сізге Мұқаң келіп кетсе дейді». Іле-
шала Мұқаң үйіне бардым. Ол кісінің үйі институт іргесінде
болатын.
Ұстаз жүдеу. Мұқаң Мархума шешемізге қарады. Біртүрлі
бала секілденіп жәутеңдей қарағаны.
– Айта берейін бе? – дейді, жарықтық бәйбішесіне қарап.
– Айта берсейші, Мұқа. – Өзіміздің бала ғой.
– Айтсам, Құлбек, былай. – Ол әңгімесін сабақтады. Менен
күш-қайрат кетіп барады. Аяғым жүрмейді. Құ лай беремін.
Сібірде ағаш кесіп, сумен ағызудан тапқан пайдам шығар. За-
мана алай-түлей болып кетті. Енді ұзақ жасамаспын.
Сенің Бейсекеңе жасаған қызметіңе дән ризамын. Ар дақты
ағамыз жайында естелік мақала жаздым. Саған ризашылығым-
ды айттым. Мен де сені шәкіртім деп жақсы көремін.
Өздерің «Сібірдегі өміріңіз жайында мемуар жаз са ңыз-
шы» деп қолқалайтын едіңдер. Мен соны біраздан бері жазып,
аяқтадым. Оңай болған жоқ. Жылап отырып жаздым. Жасымда
бастан кешкен қасіретті қартайғанда қайтадан көз алдыңа еле-
стету қиын-ақ екен.
Мұқаң ентіге сөйлеп, біраз демалды. Қазір жариялаудың
қажеті жоқ-ау. Мен осы қолжазбаны саған аманат етемін. Жа-
рық дүниеден өтермін, жағдай түзелер. Сол кезде артық, кемін
өзің қарап, таразылап жариялатарсың.
Міне, Мұхамеджан Қаратаевтың маған айтқан сөзі. Өз
ретімде мен де «өте дұрыс болған» – деп, Г.И.Серебрякованың
216
217
«Қара құйынын», Өзбекстан Республикасының бірінші хат-
шысы болған Акмал Икрамовтың баласы жазған кітапты, ау-
дармашы Анна Борзер, Семен Липкин жазып, жариялаған кі-
таптарды мысалға ала отырып, біткен іске бітімші, тілекшінің
сөзін айттым. Шамамның келгенінше, шәкірттік бейілден жі-
герлендірдім қимас ұстазды.
Бірсыпыра әңгімелестік. Ұстаз ризашылығымен хошта-
сып, ол қолжазбаны қарағыштайтын болып, мен тағы оралып
келетінімді айтып, қара шаңырақтан шығып, үйге қайттым.
Көңілім қабарып, мұң шайнап жеттім үйге!
1992 жылдың жазынан Түркістан қаласына қызметке ауы-
стым. Алматыға келіп, кетіп жүремін. Қ.А.Ясауи атындағы
халықаралық қазақ-түрік университеті – жаңа оқу орны.
Бар ісін жаңадан бастау керек. Ол үшін Түркістанда аялдауға
тура келеді.
Бірде, Әбіраш Жәмішев телефондап, ұстаз Мұхамеджан
Қаратаевтың қайтыс болғанын, Мархума шешейдің атымызды
атап, «Сол бала естімей қалмасыншы» – деген тілегін жеткізді.
Жедел жолға шығып, Алматыға жетіп, Академияның Бас
ғимаратындағы қоштасуға үлгердім. Апамызға көңіл айттым.
Ұстаз қабіріне қайғыра тұрып топырақ салдық. Дастарқаннан
дәм таттық.
Алматыға келесі бір келгенде, Мархума шешейдің қоныс
аударып кеткенін естідім. Әне-міне іздеп барамын деп жүргенде
газеттен Мархума шешеміздің де о дүниелік болғанын оқып
білдім... О, жалған дүние!
«Дүние шіркін, Дүркін-дүркін, Өтеді бір күн» – дегендей,
дүние дөңгеленіп кетті. Қазақ әдебиетінің бір іргелі қара ша-
ңырағына айналған М.Қаратаевтардан хабар-ошарсыз қал ға-
ныма біраз уақыт.
Енді, міне, бір бейтаныс қыздың сыртымнан сұрау салып,
Мұқаң аманатын айтқан сәлемі жетіп отыр. Тым белгісіз кісі
емеспіз. Іздесе табады. Хабарын берсе – іздеп тауып аламын.
Бар мән-жай – осы!
Ұстаз рухы сәламаттықта болсын! Шәкірт көңілі бәз-баяғы.
Мұқаң үшін біз қызметке дәйім дайынбыз…
Биыл ұстаздың туғанына жүз жыл!
Отызыншы жылдары «құйында» қате-кемшілік жіберіп
алғаны айдай – ақиқат. Әйтсе де сын сардары бола білген
М.Қаратаевты әдебиет тарихынан сызып тастай алмаймыз.
Жылай отырып – қорғап, сынай отырып – «ақтағымыз» келеді.
Достарыңызбен бөлісу: |