title: «Сауат ашу» пәні оқушылардың - «Сауат ашу» әдістемесінің ғылыми негіздері,бағдарламамен байланыстылығы жоспары

text:
Айтылым, тыңдалым, оқылым және жазылым дағдыларын қалыптастыруға;
Жұппен,топпен, ұжыммен жұмыс жасауға дағдылануынажәне түрлі рөлді (көшбасшы, орындаушы) орындауға үйренуіне;
Өз ұлтының, Қазақстанда тұрып жатқан құрмет сезімінің басқада халықтардың мәдениетіне ізгілік және құрмет сезімініңқалыптасуына негіз қалаушы пән болып табылады.
Алға қойылған осы мақсатқа қол жеткізу үшін мынадай міндеттер шешілуі көзделеді:
Оқу дағдысы (дұрыс және түсініп оқу) мен жазу дағдысын (қатесіз, сауатты, таза, каллиграфия ережелерін сақтай отырып жазу) қалыптастырып, жетілдіру;
Тілдік бірліктер (дыбыс, буын, сөз, сөйлем, мәтін) және орфография, пунктуация туралы қарапайым түсініктерді меңгерту; кітап оқуға қызығушылығын тәрбиелеу;
Қатысымдық дағдыларын (диалог барысында басқа адамның сөзін ести және тыңдай білуін, диалогке/сұхбатқа қатысуға дайын болуын, әркімнің өз көзқарасы мен пікірі болатынын түсінуін; өз пікірін айқын да дұрыс және толық жеткізе білуін) қалыптастыру;
Алған тілдік білімі мен дағдыларын жеке қарым-қатынас тәжірибесінде, күнделікті өмірлік жағдаяттарда қолдануға үйрету.


«Сауат ашу» пәнін оқытуда қолданылатын оқыту стратегиялары мен әдістері
Байланысты:
Сауат ашу әдістемесінің ғылыми негіздері-engime.org
Сөздің фонетикалық құрылымын талдау;
Проблемалық жағдаят жасау;
Оқу мен жазуды сын тұрғысынан ойлау арқылы қалыптастыру ;
Ойын және зерттеу әдістері;
Тәжірибелік, шығармашылық оқу әрекеттері (түрлі шығармашылық жұмыстар жасау);
Оқушылардың білімін жүйелілікпен мониторингілеу;
Ізденуді және қосымша материалдар қолдануды керек ететін тапсырмаларды орындату ;
Оқушылардың зерттеушілік әрекетін және зерттеушілікке негізделген белсенді оқуға ынталандыру;
Оқушыларға алдын ала берілетін түрлі стильдегі жазба мәтіндердің үлгісін қолдану (мұғалім алдын ала модельдер мен үлгілер береді).
«Сауат ашу» пәнінде тыңдалым және айтылым дағдыларын дамытуға ықпал ететін тапсырма үлгілері:
Тыңдалған мәтінді мұқият тыңдап, мазмұнын түсіну және сұрақтарға жауап беру ;
Тыңдалған мәтін бойынша сұрақтар қою;
Тыңдалған мәтін мазмұнының желісін суреттер арқылы беру;
Тыңдалған мәтіннің белгілі бір үзіндісін айтып беру ;
Мәтіннің мазмұнына қарама-қарсы пікір айту;
Өздеріне таныс және қызықты тақырыптар бойынша әңгімелесу;
Белгілі бір тақырыпта пікірталас ұйымдастыру ;
Мәтіннің кейбір оқиғаларын ым-ишарамен көрсету;
Жұпта ым-ишара, қимыл-әрекетті пайдаланып , оқиғаны жазуға дайындалу
(Мысалы, «бағытталған оқу» және «бағытталған жазу»);
Таныс ертегі, әңгімені мазмұндау, өлеңдерді жатқа айту ;
Сәлемдесу, қоштасу, кешірім сұрау, алғыс айту, өтініш жасау, таныс және таныс емес адамдармен , жақындары және достарымен, құрдастары және ересектермен, кіші балалармен қарым-қатынас жасауға байланысты рөлдік ойындар ;
Нені сұрауға және нені сұрауға болмайтыны туралы пікір таластыру;
Сахналау;
Берілген тақырып (сол сабақта өтілген әңгіме, ертегі немесе мысал) бойынша диалог (қуыршақтардың көмегімен) құрастыру.
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/sauat-ashu-edistemesini-filimi-negizderibafdarlamamen-bajlanis.html?page=4#«Сауат_ашу»_пәнінде_тыңдалым_және_айтылым_дағдыларын_дамытуға_ықпал_ететін_тапсырма_үлгілері

title: «Сауат ашу» пәнін оқытуда қолданылатын оқыту стратегиялары мен әдістері


|
«Сауат ашу» пәнінде оқылым дағдысын дамытуға ықпал ететін тапсырма үлгілеріБайланысты: Сауат ашу әдістемесінің ғылыми негіздері-engime.org«Сауат ашу» пәнінде оқылым дағдысын дамытуға ықпал ететін тапсырма үлгілері:
Графикалық сызба арқылы «оқу»;
Кеспе әріптерден буын, сөз құрап оқу;
Мәтіннен қажетті сөйлемді немесе сөзді тауып оқу;
«Көзбен оқы» ойыны арқылы оқу;
Мәтіннен көркем, бейнелі сөздерді тауып оқу.
«Сауат ашу» пәнінде жазылым дағдысын дамытуға ықпал ететін тапсырма үлгілері:
Ақпаратты сурет және белгілер/пиктограммалар арқылы беру;
Сөздердің дұрыс жазылуын (орфографиялық нормаларды) меңгертуге арналған тапсырмалар орындау;
Мәтіннен сөздерді, сөйлемдерді, қысқа үзінділерді көшіріп жаздыру;
Мәтіндегі жазылуы қиын сөздерден сөздік құрастыру;
Сөзден сөйлемдер, сөйлемдерден мәтін құрастырып жазу;
Есте сақтау арқылы жазу;
Байқағаны, сүйікті істері, ойындары туралы тірек суреттермен сөйлемдер, шағын мәтін құрастырып жазу;
Өзі құрастырған мәтінін мұғалімнің көмегімен тексеру.
Үй тапсырмасы: 1) Сауат ашу әдістемесінің мәселелері , ғылыми негіздері. 2) "Сауат ашу" пәнінің бағдарламасын талдау . 3) Сауат ашу пәнінде қолданылатын оқыту стратегиялары ,әдістері. 4) "САУАТ АШУ" ПӘНІ ОҚУЛЫҒЫМЕН ТАНЫСУ.1-сынып.1,2 бөлім
http://engime.org
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: «Сауат ашу» пәнінде оқылым дағдысын дамытуға ықпал ететін тапсырма үлгілері


title: «Сауат ашу» әдістемесінің ғылыми негіздері,бағдарламамен байланыстылығы жоспары

text:
Сауат ашу әдістемесінің ғылыми негізі мен олардың жасалуы тіл білімінің басты бір саласы- фонетика болып табылады.
Тілдің дыбысталу жағы- сөздер мен грамматикалық тәсілдердің өмір сүруінің формасы болып табылады. Егер сөздер- дыбыстардың тіркесі ретінде айтылмаса, онда тілдің өзі: қатынас құралы, пікір алмасу, құралы, танымдық құрал, ойлау құралы болмас еді.
Сауат ашу кезінде дыбыстар және буын түрлерімен қатар сөздің құрамындағы дыбыстардың аз- көптігінің де әсері болады. Бірақ қазақ тілінде екі-үш дыбысты ашық буыннан құралған сөздер өте аз. Сондықтан бір-екі сабақтан кейін-ақ бірнеше дыбыстан (өткен әріптердің қайталанып келуі арқылы) құрылған сөздер мен тұйық буын қатар өтеді.
Сауат ашу кезінде дыбыстар және буын түрлерімен қатар сөздің құрамындағы дыбыстардың аз- көптігінің де әсері болады. Бірақ қазақ тілінде екі-үш дыбысты ашық буыннан құралған сөздер өте аз. Сондықтан бір-екі сабақтан кейін-ақ бірнеше дыбыстан (өткен әріптердің қайталанып келуі арқылы) құрылған сөздер мен тұйық буын қатар өтеді.
Сауат ашу кезінде балалар дыбыстарды айтуға дағдыланумен бірге олардың қалай таңбаланатынымен де танысады. Дыбыстардың таңбасын білу, әріптерді үйрену- сауатты болудың алғашқы баспалдағы. Әріптерді білу арқылы жазуды меңгереді.
Мектепте дұрыс оқыту, дұрыс жаздыру әдістемесінің көптеген мәселелері фонетикаға негізделеді. Тілдің орфоэпиясы мен орфографиясына қатысты алуан түрлі мәселелерді оқып меңгеру ең алдымен, тілдің дыбыстық жүйесін, ондағы жеке дыбыстардың табиғаты мен фонетика заңдылықтарын жете білуді қажет етеді.


title: -тақырып. Жазуға үйрету әдістемесі

text:
4-тақырып. Жазуға үйрету әдістемесі Негізгі мәселелер:
Жазуға үйрету әдіс-тәсілдері.
2. Жазуға қойылатын талаптар. Бастапқы жазуға үйрету, оның мазмұны мен міндеттері, қазіргі «Жазу дәптерлеріне» сипаттама.
3. Оқушылардың каллиграфиялық талапқа сай жазу дағдысын қалыптастыру. Көркем жазуға үйрету.
Жазуға үйрету әдіс-тәсілдері. Жазуға үйрету барысында кішкентай оқушылардың жас ерекшелігімен тікеоей санасудың үлкен мәні бар. Мұғалім жазу процесінің кішкентай оқушы үшін аса қиын да күрделі жұмыс екенін естен шығармауға тиіс. 1-сынып оқушылары алфавиттің екі түрін: баспа әріптер мен жазба әріптер алфавитін – сондай-ақ онлағы бас әріптер мен кіші әріптерді үйренеді. Баспа әріптер мен жазба әріптерді үйрену бір мезгілде (синхрондық әдіспен) өтіледі. Сондықтан оқушылардың жас ерекшелігімен тікелей санасудың үлкен мәні бар.
Жазуға үйрету жүйесі оқушылардың жас ерекшелігіне, даярлығына, сабақтың мазмұны мен мақсатына қарай әр түрлі әдістерді қамтиды. Бұл әдістердің негізгілері: генетикалық әдіс, бастыра жазу әдісі, сызық ішіне жазу әдісі, ритмикалық (тактылы) әдіс. Генетикалық әдіс көркем жазуда әріп элементтерін жазып үйренуді талап етеді. Балалар әріп таңбаларын алфавит ретімен жазып үйренбейді, алдымен оңай әріптерді жазып үйренеді, соңынан біртіндеп жазылуы күрделі әріптерді таңбалауға көшеді. Жазуға үйрету бұрыннан таныс элементтерге жаңа элементтерді қосу негізінде ұйымдастырылады. Әріптер топ-тобымен жазылады.
Басып жазу әдісі бойынша мұғалім дәптерге әріптерді қарындашпен жазады немесе әріп таңбаларын нүктемен белгілейді, ал оқушылар оның үстінен басып жазады. Сол арқылы балалар әріптердің бейнесін дұрыс жазуға жаттығады, әбден үйренген соң, өз бетінше жазып кететін болады. Бұл әдістің үлгілерін бастауыш сыныптарға арналған «Жазу үлгілерінен» де көруге болады. Басып жазу әдісі әсіерсе теріс қалыптасқан жазуды жөндеуге көмек етеді. Сондай-ақ бұл әдіс бойынша мұғалім дәптерге әріптердің жазылу үлгілерін , олардың сөз ішінде өзара қосылу жолдарын көрсетіп, оқушылардан үлгі бойынша жазуды талап етіп отырады.
Жазу кезінде әріп элементтерін таңбалауға сай байсалды ритм, біртектес қайталанатын қозғалыстар жасалынады. Ритм – бүкіл жазу элементтерінің лайықты үйлесімін табуға көмектесетін амал. Тактылау (санау) қозғалысты бірқалыпты жетілдіріп, оқушылардың жазу қарқынын жеделдетуге әсер етеді, жазу процесінде жасалатын қол қимылдарының дұрыс та айқын болуын дамытады, сыныптың бір мезгілде жұмыс істеуін қамтамасыз етеді. Бұл әдіс қазақ бастауыш мектептерінің тәжірибесіне еркін ендірілмеген сияқты. Сондықтан оның қолданылу жолдарын көпшілік болып ойластыруды керек етеді [ТКҚТОМ,108].


Жазуға қойылатын талаптар. Бастапқы жазуға үйрету, оның мазмұны мен міндеттері, қазіргі «Жазу дәптерлеріне» сипаттама. Оқушылар жазу ережесін сақтап отырғанда ғана дұрыс жазуға үйрене алады. Жазуға негізінен мынадай талаптар қойылады:
а) әріпті дұрыс жазу, дәптердің көлденең сызығынан ауытқымау;
ә) әріптердің элементтерін жазғанда ұзынды-қысқалы етпей, бірдей жазу;
б) әріптердің бірін оңға, бірін солға қисайтпай, барлық әріпті бірдей, оңға қарай, сәл көлбете (45) жазу;
в) әріптердің, сондай-ақ сөздердің арасындағы қашықтықты бір қалыпты сақтап (сөздер бір-бірінен м әрпінің көлеміндей қашықтықта болуға тиіс) отыру;
г) бірте-бірте жазу қарқынын тездете түсу.
Бұл талаптар бастауыш мектептің барлық сыныптарында да жазу жұмысының барысында орындалып отыруға тиіс.
Жазуға кірісерде алғашқы күннен бастап орындалуға тиісті гигиеналық талаптар:
а) дәптер партаның үстіне, баланың кеудесінің қақ ортасына тура келетіндей болып, сәл көлбетіле (оңға 65) қойылады;
ә) бала басын оңға не солға, иықтарын, кеудесін алға не артқа қисайтпай, аяқтарын қатар қойып, алдына түзу қарап отырады. Бұл олардың омыртқалары, көкірегі дұрыс жетілу үшін қажет.
б) балалар табандарын еденге (партаның табан тақтайына) еркін басып отырады. Тізені қатты бүкпей, бір аяқты екінші аяқтың үсіне қоймай, аяқтарын алға, я артқа сілтемей отырғаны дұрыс;
в) партаға көкіректі тіремеу керек. Өйткені бұл тынысты тарылтады жаңа өсіп келе жатқан кеудені бұзады;
г) қаламды ұстағанда саусақ қаламнан үш сантиметрдей жоғары тұратындай болып және қаламның жоғарғы жақ ұшы оң иықтың тұсына дәл келетіндей жағдайда болғаны жөн.
д) жазғанда баланың көзі мен дәптер аралығындағы қашықтық 25-30 см сақталуға тиіс.
Әр мектепте оқушылардың партаға түзу, дұрыс отыруы бейнеленген және жазу кезінде қаламды дұрыс ұстау, отыру үлгілері бейнеленген плакаттар болуға тиіс.
Сауат ашу кезінде жазу сабақтарында балалар әріп элементтерін немесе жекелеген әріптерді жазғанда ұзақ уақыт жазып отырмауын қадағалау керек. Өйткені ұзақ уақыт бір-екі элементті немесе бір әріпті жаза берсе, бала шаршайды да, сабаққа зейін қоюдан қалады, сондықтан үш-бес минут жазғаннан кейін қолдарына демалыс беріп, саусақты жаттықтыру сәті өткізіледі. Сонан соң құрамында үйреніп отырған дыбыс бар сөздер ойлап тауып, талдауға немесе ойын, мысалы, «Қай әріпті жоғалттым» ойнауға болады. Сонан соң ғана жазуға көшкені дұрыс. Жұмыс түрі өзгергенде балалар да оған зейін қоя бастайды.
Сауат ашу барысында балалар сөздер мен сөйлемдерді естерінде ұстап жазуға үйренулері қажет. Ол үшін айтылуы мен жазылуының арасында ешбір айырмашылық жоқ сөздер алынады және бұл кезде әріптердің таңбасы арқылы (жазба таңбасы) берілген сөздер мен сөйлемдерді көшіріп жазу ұсынылады, ал сауат ашу аяқталғаннан кейін, баспа таңбалы әріптер жазылған мәтіндер көшіртіледі. Осы жұмыстардың бәрінде де оқушылар жазуға кіріспес бұрын сөздер дыбысқа, буынға талданады.
Жазу жұмыстарында пайдалану үшін арнаулы «Жазу үлгісі» ұсынылады. «Жазу үлгісінде» әріптердің элементтері, жазба үлгілері беріледі.
Жазу жұмыстары, сондай-ақ басқа жұмыс түрлері де алдыңғы, дайындық кезеңіндегі сияқты болып келеді.
Жазу сабағы: Жазуға дайындық (оқушылардың дұрыс отыруы, қаламдарын дұрыс ұстауы, дәптерлерінің партаға дұрыс қойылуы) тексеріледі.
Сөзді буынға, дыбысқа талдау арқылы жаңа әріп бөлінеді.
Жаңа әріптің элементтері бөлшектеліп көрсетіледі, мұғалім оны тақтаға жазып тұрады, оқушылар дәптерлеріне жазады.
Мұғалім жаңа әріпті тақтаға жазады; оқушылар осы әріптен басталатын сөздер ойлап табады, сонан соң олар әріпті дәптерлеріне жазып алады.
Талданған сөздердің ішінен барлық әрпі түгел өтілген сөздерді оқушылар дәптерлеріне жазады.
Қазіргі жазу үлгілеріне сипаттама. Жазу сабақтарында «Жазу дәптерлері» пайдаланылады. «Жазу дәптерлері» сауат ашудың кезеңдеріне сәйкес жазылған.
№1 жазу дәптерінде бояу қарындашпен жазықтық бетінде емін-еркін бояу жұмыстары, жолақтарды бояу, сызықтар жүргізу, суреттерді үзік сызықтарды бастыру арқылы салу, әріп элементтерін көрсетілген үлгіге қарап салу берілген. №2, 3 жазу дәптерлерінде әріп, сөз, сөйлемдердің жазу үлгілері топтастырылған.


Оқушылардың каллиграфиялық талапқа сай жазу дағдысын қалыптастыру. Көркем жазуға үйрету Жазуға сауатты жазу талабы ғана емес, көркем жазу талабы да қойылады. Сондықтан қатесіз жазу қандай керек болса, көркем жазу да сондай қажет. Көркем жазу жеке сабақ болып өткізілмейді, сауат ашу сабақтарында жазу жұмысымен бірге жүргізіледі. Әрбір сабақта жүргізілген жазу жұмыстарының барысында оқушылардың көркем жазуына мұғалім тарапынан көмек беріліп отырылады.
Жазу сабағын жаттықтыру. Балалар жазуды қаламмен жазады. Дайындық кезеңінде балалар жай және түрлі-түсті қарындаштарды және қаламды пайдаланады. Сыныпта әліпби ілініп тұрады.
Мұғалім жаңа әріпті тақтада жазылуын көрсетіп отырып түсіндіреді. Әр баламен қаламды ұстап жүргізіп, бір әріпті жазып көрсетеді. Келесі әріпті бала өзі жазады. Мұғалім аралап жүріп дұрыс жазбаған баламен жеке жазу жұмысын жалғастырады.
Оқу мен жазуға үйрету бірге жүргізіліп отырады. Баланың дұрыс оқуға машықтануымен сауатты да, әдемі жазуға үйретуі осы кезеңде жүзеге асырылады. Сондықтан мұғалім балаларды ұқыпытылыққа, жауапкершілікке үйрете отырып, өз жұмыстарына өздері баға беріп, қорытынды жасай білуге үйретуі тиіс.
Жазу жұмысын жақсарту үшін мұғалім оқушы дәптерін жүргізуге қойлатын төмендегідей біртұтас арнайы талаптарды жүзеге асырады:
Аса ұқыпты, түсінікті етіп жазу.
Көркем жазуға әр сабақ сайын 5-7 минут бөлінеді. Тақтада түсіндіре отырып жазу үлгісі көрсетіледі. Көркем жазу жұмыстарының көлемі:
-1-2 сыныпта – 1-2 жол
-3-сыныпта – 3 жол
-4-сыныпта – 3-4 жол.
Тексерген соң мұғалім 3 жолдан аспайтын түзетуге бағытталған үлгі жазуды көрсетеді.
Бастауыш оқытуда 4 жыл бойына міндетті түрде әріп элементтерін дұрыс қосуға бағытталған жүйелі жұмыс жүреді. Сынып, үй жұмыстарын тексергенде дұрыс жазылмаған әріптерді түзетіп тұру қажет, немесе дәптер шетіндегі қызыл сызықта арнайы көрсетуі қажет. Бұндай әріптер мен әріптердің байланысуын түзету жұмыстарын жазуға беру керек.


title: Оқушылардың каллиграфиялық талапқа сай жазу дағдысын қалыптастыру. Көркем жазуға үйрету


5-тақырып. Сауат ашу кезеңінде жүргізілетін тіл дамыту жұмыстары Негізгі мәселелер:
1. Сауат ашу кезеңінде жүргізілетін тіл дамыту жұмыстарының теориялық негіздері
2. «Әліппені» оқыту барысында жүргізілетін тіл дамыту жұмыстарының әдістемелік ерекшеліктері
3. Сауат ашу барысындағы тіл дамыту жұмыстарының үлгілері
Сауат ашу кезеңінде жүргізілетін тіл дамыту жұмыстарының теориялық негіздері Қазақ мектептеріндегі сауат ашу кезеңінде тіл дамыту жұмыстарын жүргізудің ғылыми негіздерін талдауды, ең алдымен, бұл проблеманың психологиялық аспектілерін зерттеуден бастағанды жөн көрдік.
«Балалық шақта дамудың алдында жүріп, дамуды соңынан ілестіріп отыратын оқыту ғана жақсы»,–деген орыс психологы Л.С.Выготский. Ғылымның пікірінше, бала сол сәтте пісіп-жетілген қабілеттерінің деңгейінде емес, бойындағы дамуға бейім тендециялардың деңгейінде тұрады. Оның ертеңгі болашағын айқындайтын да нақ осы тенденциялар. Осы ойын Л.С.Выготский әрі қарай былайша өрбітеді: «Оқыту мен даму бір-бірімен тең деңгейде бола бермейді, сөйтіп, олар өте күрделі қарым-қатынастарда тұрған екі процесс болып табылады. Оқыту дамудың алдында жүрген кезде ғана жақсы. Сонда ғана ол пісіп-жетілу сатысында тұрған, ең таяудағы даму аймағында жатқан бірқыдыру фукцияларға түрткі болып, өмірге әкеледі. Оқыту ең таяу даму аймағын айқындайтын кезең аймағында жүзеге асқанда ғана жемісті болмақ». Л.С.Выготский «Оқытудың басты міндеті бала санасындағы ең таяу даму аймағына түрткі болу екендігі» туралы тұжырымын қайта жаңғыртып, өз іс-тәжірибелерінде сәтті қолдана білген педагогтер (Ш.Амонашвили т.б.) бұл тұжырымның сауат ашу кезеңіне өте дәл келетінін дәлелдеп берді. Сөйтіп, әдістеме ғылымында балаларды «дамыта оқыту» жүйесі қалыптасты.
Демек сауат ашу барысында оқыту үдерісі, нақтырақ айтқанда, оқушылардың тілін дамыту (сөздік қорын байыту, сөйлеу дағдыларын жетілдіру т.б.) ісі олардың сол сәттегі психикалық-физиологиялық қабылдау мүмкіндіктерінен төмен болмай, керісінше, алға түсіп, балалардың дамуын жетелеп отыруы қажет.
Сауат ашу кезеңінде оқу-тәрбие жұмыстарының нәтижелі болуы балалардың қабылдау мүмкіндігін дамытуға байланысты екендігі белгілі. 6-7 жастағы балалардың жаңа нәрсені (затты, ұғымды, әңгімені, суретті т.б.) қабылдауы көбінісе көру және есту түйсігі арқылы жүзеге асады. Және мектепке келген алғаш бала не нәрсені де тұтас қабылдайды, оның мәніне назар аударып жатпайды. Бұл жастағы балалар қабылдауының тағы бір ерекшелігі – сезіміне тиер әсерлі нәрсені (суретті, әңгімені,мағлұматты) тез қабылдағыштығы. Ал мұғалімнің міндеті – балалардың бойындағы осы қасиеттерді жетілдіріп, қабылдаудың саналы болуына, не нәрсенің де мәнін түсінуге ұмтылу әрекетін тәрбиелеу. Ол үшін, ең алдымен, оқушылардың зейінін, есте сақтау қабілетін, ойлау машығын, қиялын мақсатты түрде дамытуға тура келеді.
Әсіресе, сауат ашу кезеңінде тіл дамыту жұмыстарын ұйымдастырғанда тапсырмалардың түрлерін балалар зейіні шаршамайтындай етіп ауыстырып отыру, абстракциялы әңгімеден гөрі нақтылы, әрі балаларға етене жақын мысалдарды, суреттерді, ойыншықтарды әсерлі қолдана білу, тапсырмалардың орындалу мерзімін бірте-бірте ұзарта түсу қажет.
Сауат ашу барысында оқу-тәрбие жұмыстарын ұйымдастыру тұсында ескеруге тиіс тағы бір психологиялық міндет – оқушылардың есте сақтау қабілетін дамыту. Естің адам өмірінде алатын орнын, балалардың таным үдерісінде атқаратын рөлін психолог ғалымдардың бәрі ерекше атап өткен.
Естің және есте сақтау механизмінің физиологиялық және психикалық ерекшеліктері сауат ашу кезеңіндегі тіл дамыту жұмыстарын ұйымдастырғанда мықтап ескерілуі қажет. Онсыз баланың сөйлеу (жазу) дағдысының орнықты, сөздік қорының мол болуы мүмкін емес.
Мектепке жаңа келген баланың есте сақтау қабілетін дамыту ісінде Ж.Аймауытов осы мақсатқа қажетті төмендегідей шарттарды үнемі ескеріп отыруды талап етеді:
1. Түсіндірілген білімді немесе дағдыны балалар толық, дәл және айқын ұғынғанша қайталап пысықтау.
2. Меңгертілетін ұғымның балалар есінде қалатындай әсерлі болуы. Мысалы, оқушыларға жаңа сөздің мағынасын түсіндіру барысында оқыс оқиғаны, әдемі ойыншықты, әсерлі суретті т.б. пайдалану қажет.
3. Жаттау жұмыстары балалардың есте сақтау қабілетін дамытуға ықпал ететіні сөзсіз. Алайда, мағынасын түсінбей немесе атүсті түсініп жаттау, жаттаған өлең, жұмбақ т.б. бөліктерінің арасындағы логикалық байланысқа мән бермеу күткендегідей нәтижеге қол жеткізбейтінін көрсетті.
4. Естің көру есі және есту есі болатыны белгілі. Сауат ашу кезінде балалар есінің осы екі түрін дамытуға да назар аударып отыру қажет. Әйтпесе, естің бір жақты дамуы кейін балалардың ауызекі тілі мен жазу тілі арасында елеулі алшақтықтар пайда болатынын көрсетті.
5. Үйретілетін ұғымдар мен дағдылардың жүйелі, бір-бірімен байланысты болуы да оқушылардың есте сақтау қабілетін дамытуға оң ықпал жасайды. Әсіресе, сөз мағыналарын салыстыру, ұқсастыру, балалардың бұрыннан білетін сөздерімен байланыстыру әдістері сол сөздерді оқушылардың есінде қалдыруға мүмкіндік беретіні анықталды.
Сауат ашу барысында тіл дамыту жұмыстарына қатысты үшінші психологиялық ерекшелік – балалар психикасындағы ойлау машығын дамыту болып табылады. Сөздің өзі бейнелейтін заттан бөлектеніп, балалар санасында абстракцияланып, үйреншікті ұғымға айналу дағдысы балалар психикасында мектепке келмей тұрып та пайда болатыны белгілі. Алайда, мектеп өмірі, әсіресе, сауат ашу барысында осы дағдының қауырт жетілуін талап етеді. Оқушылар енді тек өздері бұрын көрген немесе бірнеше рет қайталанған үйреншікті ұғымдарды (заттарды, құбылыстарды, оқиғаларды т.б.) ғана сөз түрінде қабылдап қоймай, өздері бұрын көрмеген дүниелер мен қимылдардың атауларын, сапаларын т.б. білдіретін сөздерді оқуды және жазуды меңгеріп, естерінде сақтауға мәжбүр болады, әрі мұндай сөздер әр сабақ сайын кездеседі. Осы жағдайда, мұғалім оқушыларға жаңа сөздердің мағыналарын меңгерту барысында ол мағыналардың ұғым түрінде балалар психикасында абстракциялану механизмін жақсы білуі қажет. Атап айтқанда, жаңа сөздердің мағыналарын суреттер арқылы ұғындыру, бейнелеп көрсету немесе балалардың көз алдына елестейтіндей әсерлі түсіндіре білу әдістері мұғалімнен ерекше шеберлікті талап етеді.
Сауат ашу кезеңінде жаңа сөз мағыналарын меңгерту, балалардың тілін дамыту барысында ұқсату, салыстыру, топтау тәрізді ойлау дағдыларының көмегі көп болатыны белгілі. Мысалы, «қымыз» сөзі оның дәмін татып көрмеген бала санасында «сүт» сөзімен ұқсастырылуы табиғи жағдай. Немесе «алыс», «жақын», «биік», «аласа» сөздерінің мәні салыстырыла ұғынылғанда ғана балалар есінде ұзақ сақталады. Тіпті, қызыл, қызылтым, қызғыш сөздерінің мағыналық реңктерін де балалар салыстыру барысында ұғынады. Сондай-ақ, оқушылардың сөздік қорындағы шашыраңқы ұғымдар оларды белгілі бір белгілеріне орай топтастырылған кезде жүйелене түседі. Бұл әдісті А.Байтұрсынұлынан бастап қазіргі әліппе түзушілерімізге дейін қолданып келе жатқаны белгілі. Бұл тұста әңгіме осы үлгіде тапсырмалардың ойлау дағдысына айналуы, мұғалімнің осы үдерісті басқара білуі жайында болып отыр.
Саут ашу кезеңінде жүргізілетін тіл дамыту жұмыстарының тағы бір психологиялық ерекшелігі – балалар қиялының қуатын пайдалану. Кіші жастағы балалардың қиялы бай болатыны белгілі. М.Жұмабаев қиялдың сауат ашу кезеңіндегі рөлін жоғары бағалай келіп, оқушылардың осы қабілетін дамытудағы ойындар мен ойыншықтарды пайдаланудың, ертегілерді жиі қолданудың ерекше ықпалын атап өтеді. «Оқушылардың ойы, ақылын кеңейтіп», құлқы түзеліп, тілі баю үшін ертегі тым қымбат нәрсе» дейді ол. Сауат ашу кезеңінде жүргізілетін тіл дамыту жұмыстарының бұдан өзге де психологиялық астарлары көп. Біз тек негізгілеріне ғана тоқталдық. Ендігі талдайтынымыз – осы жұмыстардың өзіндік педагогикалық, яғни дидактикалық негіздері.
Кез келген оқыту үдерісі анықталған дидактикалық ұстанымдарға негізделгенде ғана жемісті болатыны белгілі. Сауат ашу барысында тіл дамыту жұмыстары да осы ұстанымдарға сүйеніле отырып жүргізіледі. Дәлірек айтқанда, төменде аталатын ұстанымдар бірінші сынып оқушыларының физиологиялық-психологиялық ерекшеліктеріне бейімделіп қолданылады.
Сонымен, педагогикалық еңбектерде оқытудың бірінші дидактикалық ұстанымы ретінде берілетін білім мен дағдылардың ғылымилық ұстанымы аталады. Әрине, сауат ашу кезінде оқушыларға ғылыми мағлұматтар берілмейді. Бірақ бүкіл оқыту үдерісі, оның ішінде тіл дамыту жұмыстары да ана тілінің ғылыми негізіне сүйеніліп, тұйық және бітеу буынды сөздерді оқыту қажеттігі әдістеме ғылымында дәлелденген шындық. Алайда қазақ тіліндегі п, с, ш, қ, т тәрізді дауыссыз дыбыстардың сөз соңында бір бөлек дыбысталатыны белгілі. Сондықтан ашық буынды сөздерді меңгертумен тым ұзақ әуестену, яғни бітеу және тұйық буынды сөздерді оқытудың кешіктірілуі оқушылар тілінің дамуын тежеп, олардың ауызекі тілі мен жазба тілінің дамуы арасында елеулі алшақтықтардың пайда болуына әкеп соқтырады.
Сондай-ақ, сауат ашу кезеңінде тіл дамыту жұмыстарын жүргізу барысында мүғалім оқушыларға ашып түсіндірмегенмен сырттай олардың сөздері мағыналық реңктері бойынша дұрыс қолдануын қадағалап, қазақ тілінің лексикалық жүйесіндегі көп мағыналық, синонимдік, антонимдік, омонимдік құбылыстарды ғылыми терминдерін атамай-ақ байқатуға тура келеді.
Немесе оқушыларды алғашқы шағын сөйлемдер құрастыра білуге үйрету кезінде қазақ тілінің синтаксистік ерекшеліктеріне сүйеніп, заттың атын білдіретін сөздер мен сынын білдіретін сөздердің тіркесуі қандай жағдайда сөйлем болатынын, қандай жағдайда болмайтынын үғындыру қажет.
Мысалы:
ақ қағаз Қағаз ақ
қызыл көйлек Көйлек қызыл.
Мұның бәрі – сауат ашу барысындағы тіл дамыту жұмыстарын жүргізуі кезінде оқытудың ғылымилық ұстанымдарының қалай ескерілетіне қатысты мысалдар.
Ал оқытудың жүйелілік ұстанымы – сауат ашудың негізгі ұстанымдарының бірі екендігі белгілі. Егер сауат ашуды дыбыстық талдау мен жинақтаудың бірлігінен тұратын тұтас та күрделі үдеріс деп есептесек, бұл үдерістің өн бойында катаң жүйе сақталуы қажет екендігі де түсінікті. Құрамында оқушыларға бейтаныс, үйретілмеген дыбыс бар сөздерді мейлінше аз пайдалану, ал үйретілген дыбыстардың ұмытылып қалмауы үшін бұл дыбыстар қатысатын сөздерді келесі сабақтарда молырақ қамту талабы сауат ашу барысында мұғалімнен үлкен шеберлікті қажет етеді. Оқушылардың тілін дамыту барысында да түсіндірілген жаңа сөздерді олардың белсенді сөздік қорына енгізу ісі де жүйелі сатылардан тұрады. Сондай-ақ оқушылардың сөздік қорындағы шашыраңқы ұғымдарды тегіне, түріне, басқа да белгісіне қарай топтауды мақсат ететін тапсырмалар мен жаттығулар түрлерінің жиі қолданылуы – сауат ашу кезіңіндегі тіл дамыту жұмыстарын жүргізудегі жүйелілік ұстанымын жүзеге асырудың бір мысалы.
Сауат ашу барысында, міндетті түрде, ескерілуге тиісті келесі ұстаным – оқытудың көрнекілік ұстанымы. Алты-жеті жастағы оқушылар көз алдарындағы бейнелі, көрнекті нәрсені тез қабылдайды. Және осы тәсілмен үйретілген ұғымдар естерінде сақталып, ұмытылмайды. Сондықтан оларға жаңа дыбыстарды үйреткенде де, оқу мен жазуды меңгерткенде де көрнекі құралдарға сүйенуіміз қажет. Сюжетті суреттер, ойыншықтар, заттардың нақты макеттері мен суреттері, қима әріптер т.б. сауат ашу кезінде бұрыннан қолданылып келе жатқаны белгілі. Қимылсыз көрнекі құралдардан гөрі түсіндірілетін ұғымның жанды қозғалыстағы қалпын бейнелейтін диафильмдерді, бейнемагнитофонды қолданудың әсері зор. Әрине, бұл құралдармен тым жиі әуестенудің балалар зейінін негізгі мақсаттан басқа бағытқа бұрып кететін де қатері байқалады. Алайда техникалық құралды орнымен қолдану – көздеген педагогикалық мақсатқа оңай әрі жылдам жетудің тиімді тәсілі.
Сондай-ақ, балалардың ауызекі сөйлеу дағдыларын дамыту, олардың сөйлеу екпіндері мен мәнерін тәрбиелеу мақсаттарына магнитофон тәрізді техникалық құралдарды қолдану да жақсы нәтиже береді. Бұл құралды сабақта ұйымдастырылатын ойын үдерісіне араластырып, балалардың ертегі кейіпкерлерінің рөлін қалай ойнағандарын, өлеңді қалай жатқа айтқандарын, бір-бірімен сөйлескендерін өздеріне тыңдату олардың сөйлеу мәдениетін тәрбиелеудегі әсерлі тәсілдер болып табылады.
Сабақтың экскурсия түрінде өткізілуі – балалардың ойы мен тілін дамытудың жақсы формаларының бірі. Тек мұндай сабақтарды мұқият ойластырып, барынша мол әсер беретіндей түрде ұйымдастыру керек.
Сауат ашу кезеңіндегі тіл дамыту жұмыстарын жүргізу барысында, әсіресе, тапсырмалардың жұмбақ жасыру, жаңылтпаш айтып жарыстыру, ребус шешу, балалардың өз беттерімен жазған шығармаларын көтермелеу, сурет бойынша ауызша бірнеше үлгідегі әңгіме құрату сияқты түрлері оқушылардың белсенділігі мен саналы іс-әрекеттік дағдыларын жетілдіруге оң ықпал жасайтындығын көрсетті.
Оқытудың зерттеу тақырыбымызға тікелей қатысты тағы бір маңызды ұстанымы – берілген білімді тәжірибемен байланыстыру ұстанымы. Сауат ашу кезеңіндегі тіл дамыту жұмыстарына қатысты ерекшелік – үйретілетін жаңа сөздер де, берілетін тапсырмалар да, қолданылатын суреттер де балаларға мейлінше таныс, күнделікті өмірімен тығыз байланысты болуы қажет. Кез келген сөз мағынасын балалар өміріне, олардың бұрынғы ұғымына байланыстырып түсіндіргенде ғана оңай әрі берік қабылданады. Бұл тұста оқушылардың белсенділігі де арта түседі.
Сондай-ақ сауат ашу кезеңіндегі тіл дамыту жұмыстарын жүргізу барысында (әсіресе, әліппеден кейінгі кезеңде) оқушыларға өмірлік маңызы бар іс-қағаз түрлерін (бір-біріне хат, қолхат, өтініш, хабарландыру т.б.. жазу, тіпті, өлең мен шағын әңгіме жазу талпындыру) жаздырудың да әрі әсерлі болып, әрі балалардың белсенділігін арттыратыны сөзсіз.
Сонымен, сауат ашу кезеңіндегі жүргізілетін тіл дамыту жұмыстарының жоғарыда айтылған психологиялық ерекшеліктері мен педагогикалық ұстанымдарын бастауыш сынып мұғалімдері үнемі есте ұстауы қажет.


title: -тақырып. Сауат ашу кезеңінде жүргізілетін тіл дамыту жұмыстары


«Әліппені» оқыту барысында жүргізілетін тіл дамыту жұмыстарының әдістемелік ерекшеліктері Бүгінгі бастауыш сынып мұғалімдері, сондай-ақ кейбір әдіскерлер де бірінші сынып оқушыларының тілін дамыту жұмыстарын ең әуелі олардың сөздік қорын байытудан, жаңа сөздер үйретуден, бұрын білетін сөздерінің мағыналарын нақтылаудан, басқаша айтқанда, сөздік жұмысынан бастап жүр. Олар сөз тіркестері мен сөйлем құрату, балалардың байланыстырып сөйлеуін дамыту жұмыстарына сөздік жұмысынан кейін, екінші кезекте көшу қажет деп есептейді.
Алайда мұндай жүйе бастауыш сыныптағы оқытудың барлық кезеңдерінде, әсіресе, сауат ашу барысында оң нәтиже бермейді. Себебі, бірінші сыныптың есігін жаңа ашқан балалар «сөз», «сөйлем» дегеннің не екенін білмеуі мүмкін, бірақ олардың бір қатары бірнеше сөйлемнің басын құрап, көрген-білгенін ауызша айтып бере алатынын анықтау тәжірибесі көрсетті.
Сауат ашу кезеңінде жүргізілетін тіл дамыту жұмыстарының жүйесі бастауыш мектептің басқа сыныптардағы жұмыстарға ұқсай бермейді. Себебі сауат ашу барысында оқыту ісі талдау және жинақтау үдерісінің бірлігінен тұратынын жоғарыда айтқанбыз. Яғни әліппеге дейінгі кезеңде, негізінен, оқушылардың бұрыннан қалыптасқан сөйлеу дағдыларына сүйеніліп, оларға мәтіннен сөйлемді, сөйлемнен сөзді, сөзден дыбысты бөлгізу жұмыстары жүргізіледі. Бұл кезеңде балаларды байланыстырып сөйлеу дағдылары бағаланып, оларға сөйлем мен сөз туралы түсінік беріледі. Әрине, әліппеге дейінгі кезенде заттарды тегіне, түріне т.б. белгілері бойынша топтатқызу бойынша жұмыстары нәтижесінде балалардың сөздік қорын жүйелеу жұмысы да жүзеге асырылады. Бірақ бұл кезендегі негізгі міндет – балалардың байланыстырып сөйлеу дағдысы арқылы оларға сөйлемнің, сөздің, дыбыстың ерекшеліктері туралы ұғым беру.
Ал әліппе кезеңінде, яғни оқушыларды нақтылы дыбыстарды оқуға және үйрету негізінде, сөздік жұмысының, балалар күн сайын ұшырасатын жаңа сөздердің мағыналарын меңгерту ісінің бірінші кезекке шығатыны белгілі. Сонымен бірге бұл кезеңде балалардың ауызекі байланыстырып сөйлеу дағдыларын жаңа сапаға көтеру жұмыстары жалғасып, олардың жазба тілінің негіздерін қалыптастыру міндеті жүзеге асырыла бастайды. Сөз тіркесі және сөйлем туралы ұғымдарда осы кезеңде меңгеріледі. Дауыс ырғағын, сөйлем қарқынын меңгеруді тәрбиелеуге байланысты жұмыстар да ұмыт қалмайды.
Әліппеден кейінгі кезеңде балалардың байланыстырып сөйлеуін дамыту жұмысы қайтадан бірінші кезекке шығарылады.
Алайда, бұл кезеңдегі байланыстырып сөйлеу дағдысын дамытуға бағытталған жұмыстардың сипаты әліппеге дейінгі кезеңмен салыстырғанда мүлде өзгеше. Оқушылар сөз тіркесі мен сөйлемді саналы түрде түсініп, өз ойларын жүйелі баяндау тәсілдерін меңгереді. Ең бастысы – олардың жазба тілінің негіздері қалыптасып, өз ойларын баяу болса да баяндап жазу машықтарына жаттығады.
Сонымен сауат ашу барысында тіл дамыту жұмыстарын төмендегіше жүйелеп көрсетуге болады:


title: Сауат ашу кезеңінде жүргізілетін тіл дамыту жұмыстарының жүйесі

text:
1. Балалардың байланыстырып сөйлеу дағдыларын байқау, бағалау.
2. Оларға сөйлем, сөз, дыбыс туралы алғашқы түсініктер беру.
3. Сөздік қорларын анықтау
4. Сөйлеу мәнеріндегі кемшіліктерді байқап, есепке алу.
1. Нақтылы дыбыстарды оқытуды және жазуды меңгертуге байланысты күн ұшырасатын жаңа сөздердін мағыналарын түсіндіріп, олардың белсенді сөздік қорларына енуін қадағалау «сөздік жұмысы»
2. Тілдегі омонимдік, антонимдік, көп мағыналылық құбылыстар туралы алғашқы түсінік беру, олардың қолдану дағдыларын қалыптастыру
3. Оқушылардың жазба тілінің негізін қалыптастыру.
4. Ауызекі байланыстырып сөйлеу дағдыларын жетілдіру.
5. Оқушылардың сөйлеу дағдыларындағы кемшіліктерді (сөйлеу мәнеріндегі, сөз қолданыстарындағы т.б.) бірте-бірте жою бағытында жұмыстар жүргізілу т.б.
1. Оқушылардың оқуға және жазуға үйрену барысында алған білімдеріне сүйеніп, олардың ауызекі және байланыстырып сөйлеу дағдыларын жетілдіру.
2. Жазба тілін дамытуға баса назар аудару. Шағын сөйлемдерден құралған мазмұндама, шығарма жаза білуге қол жеткізу.
3. Оқушылардың сөздік қорларының байып, сөздерді орынды қолдана білу дағдыларының қалыптасуын қадағалау.
4. Сөйлеу мәдениеті мен мәнерін жетілдіруге бағытталған жұмыстар т.б.
Көріп отырғанымыздай, сауат ашу кезеңінде оқушылардың тілін дамытуға бағытталып жүргізілетін тіл дамыту жұмыстарының жүйесі мен құрылымы өте күрделі. Бірақ балалардың философиялық және психологиялық қабылдау мүмкіндіктеріне лайық оңтайлы әдіс-тәсілдерді тиіімді қолдана білсек, бұл жұмыстарды жемісті атқарып шығуға болады.


Сауат ашу барысындағы тіл дамыту жұмыстарының үлгілері Қазіргі әдістеме ғылымында оқушылардың тілін дамытуға арналған жұмыстардың түрлері жайында бірнеше тұжырымдамалар жинақталған. Осы тұжырымдамалардың әрқайсысын жеке-жеке талдап жатпай-ақ, тіл дамытуға бағытталған жұмыстардың жалпы топтап көрсетсек, оқушылардың тілін дамытуға арналған жұмыстарды төмендегіше сипаттауға болады:
1.Әңгіме. Мұның монологтік (әңгімелеу) және диалогтық (сұрақ-жауап) түрлері бар. Жұмыстың бұл түрі әсіресе бастауыш сыныптартың кез-келген сабақта, сабақтың басқа формаларымен ұштастырылып қолданылатын әмбебап түр болып табылады.
Тек мұғалімнің әңгімесі немесе сұрақ-жауап түріндегі бұл жұмыс бастауыш сыныптарда балалар тараптарынан қызығушылық туғызатындай әсерлі, деректі, қысқа болуы шарт. Әңгімелесудің ұзақтығы 5-6 минуттан әріге созылса, балалар зейіні шаршай бастайтыны белгілі. Сондықтан әңгімелесуді жұмыстың басқа түрлерімен алмастырып отыру қажет.
2. Көрнекі құралдармен жұмыс соңғы кезге дейін, негізінен, суретпен, ойыншықтармен, карточкалармен т.б. көрнекіліктермен жұмыс істеумен шектелетін. Соңғы жылдары көрнекі құралдардың түр-түрінің көбеюі (диафильмдер, бейне магнитофондар, лингафондар т.б.) бұл жұмысты шығармашылықпен түрлендіре жүргізуге мүмкіндік берді. Алайда, тәжірибе көрнекі құралдармен шектен тыс әуестену бастауыш сыныптарда балалардың зейінін негізгі мәселеден аулақтатып, оларды өз беттерімен жұмыс істеуге тәрбиелей алмайтынын көрсетті. Сондықтан көрнекі құралдармен жүргізілетін жұмыс түрлері балалардың тілін дамытуға бағытталған өзге жұмыстармен ұштастырыла, қажетті жағдайларда ғана қолданылуы керек.
3. Сабақтағы ойын бастауыш сыныптарда оқушылардың белсенділігін арттырып, кез келген мағлұмат пен дағдыны оңай және әсерлі ұғындыруға мүмкіндік беретін тәсіл екендігі белгілі. Әрі балалардың ойын барысында алған мағлұматтары мен дағдылары ұзақ уақыт ұмытылмай, есте сақталады. Тек белгілі бір білімді немесе дағдыны меңгертуге бағытталған ойын түрін ұйымдастырғанда көздеген мақсаттың нақтылы, айқын болуы талап етіледі. Әйтпесе кез келген ойын сол күйінде қабылданып, балалар оның сыртқы әсерімен әуестенуге айналдырып алады.
4. Әдеби мәтіндермен (шағын өлеңдермен, жаңылтпаштармен; жұмбақтармен, мақал-мәтелдермен, ертегілермен т.б.) жұмыстың бұл түрі бірнеше жолмен атқарылады: а) мәнерлеп оқу; ә) жатқа айту; б) мазмұнын баяндау; в) кейіпкерлерінің рөлдерін бөліп, оқиғаны ойнату; г) жаңылтпаш немесе жұмбақ айтқызып жарыстыру; ғ) мәтінді немесе ертегіні бөліктерге бөліп, оларға ат қойғызу; д) өлеңдердің ұйқасатын сөздерін тастап кетіп, балаларға сол сөзді тапқызу т.б.
5. Экскурсия сабақ (бастауыш сыныптарда) алдын ала дайындықпен ұйымдастырылады. Онда экскурсияның мақсаты нақтылы айқындалып, тіл дамыту жұмыстарының шеңбері ойластырылады. Экскурсиядан соң оқушылардың алған әсерлері туралы ауызекі әңгіме айтқызып, шағын шығармалар жазғызуға болады.
6. Оқушылардың тілін жазу жұмыстары арқылы дамыту. Сауат ашу кезеңінде балалардың жазба тілін дамытуға бағытталған жұмыстардың негізінен үш түрі жүргізіледі: көшіріп жазу (үлгі бойынша жазу); есту арқылы жазу (диктант); есте сақтап жазу (шығармашылық жазу).


5 Зертханалық сабақтардың жоспарлары және қысқаша сипаттамасы (сырттай бөлім студенттеріне арналған)
№1 «Әліппе», «Ана тілі» сабақтарының құрылымы
1. «Әліппе» «Ана тілі» сабақтарын дамыта оқыту сабақ құрылымына (мотивациялық-бағдарлау, операционалдық-орындаушылық, рефлексиялық-бағалау кезеңдері) сәйкес жоспарлау;
2. Дамыта оқыту сабақ құрылымының әр кезеңіне құрастырылған материалдардың дұрыстығын тексеру.
№2 «Әліппе», «Ана тілі» сабақтарын жүргізу әдіс-тәсілдері
1. Перцептивтік қырынан анықтау (тілдік әдістер: әңгімелесу, түсіндіру, баяндау, сұхбаттасу, кітаппен жұмыс; көрнекілік әдістер: иллюстрация, демонстрация, бақылау жасау; практикалық әдістер: жаттығу, тапсырмалар, лингвистикалық есептер); логикалық қырынан анықтау ( анализ, синтез, салыстыру, топтастыру, нақтылау, дәлелдеу, анықтама беру, аналогия, дедукция, индукция, модельдеу); танымдық қырынан анықтау (ақпараттық мәлімет беру, эвристикалық әдістер, ізденім-зерттеу әдістері, көрнекілік-ақпараттық әдістер, практикалық-ақпараттық әдістер); психологиялық қырынан анықтау (рефлексиялық әдіс, зейін, ес пен жадыны дамыту, қиялы мен қабылдауын дамыту, ойлауы мен сөйлеуін дамыту, тыңдауын дамыту) әдістерін «Әліппе», «Ана тілі» сабақтарында қолдануға материалдар дайындау.
2. Бір сабақта қолданылатын сөздік, практикалық, көрнекілік әдістеріне материалдар дайындау және әдістемесін көрсету.
№3 «Сауат ашу» пәні және оқу-әдістемелік топтама
1. «Сауат ашу» пәнінің оқу-әдістемелік топтамасын талдау
2.Талдау-жинақтау әдісі және оны қолданудың әдістемесін көрсету.
№4 «Әліппе» оқулығы және сауат ашу сабақтары
1. Әліппеге дейінгі кезеңдегі сөйлеу, сөйлем, сөз, дыбыс, дауысты және дауыссыз дыбыстар материалдарымен жұмыс.
2. Әліппе кезеңіндегі дыбыс пен әріпті таныту сабағының жоспарын жасау және әдістемесін көрсету.
№5 Бастапқы оқу мен бастапқы жазуға үйрету ерекшеліктері
1.Бастапқы оқуды қалыптастыру сабағының жоспарын жасау және әдістемесін көрсету.
2.Бастапқы жазуға үйрету сабағының үлгісін жасау және әдістемесін көрсету.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Зертханалық сабақтардың жоспарлары және қысқаша сипаттамасы  (сырттай бөлім студенттеріне арналған)


title: «Сауат ашу әдістемесі» пәнінің оқу-әдістемелік жабдықтау картасы

text:
Рахметова С. Қазақ тілі әдістемесінің теориясы мен технологиясы. Бастауыш оқыту педагогикасы мен әдістемесі факультеттерінің студенттеріне арналған оқу құралы. –Алматы, 2009.-Б.29-41
1.Жұмабаева Ә.Е. Бастауыш мектептегі сауат ашу кезеңдерінде жүргізілетін тіл дамыту жұмыстарының әдістемесі. –Алматы: Өркениет, 2001. –Б.9-65.
2.Қазақстан Республикасының Білім туралы Заңы. – Астана: Ақорда, 2007. –№319-ІІІ ҚРЗ.www.edu.gov.kz.
2
Сауат ашу үдерісі
Әуелбаев Ш., Наурызбаева Ә.,т.б. Сауат ашу әдістемесі. –Алматы, 2012.-Б.3-9
1.ҚР Жалпы орта білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарттары. Жалпы бастауыш білім.– Алматы, 2003
2. Бағдарламалар. Сауат ашу. Жалпы білім беретін мектептің 1 сыныбына арналған. –Астана, 2010.
3..Әуелбаев Ш., Наурызбаева Ә., Ізғұттынова Р. және т.б. Әліппе. Жалпы орта білім беретін мектептің 1-сыныбына арналған оқулық. –Алматы: Атамұра, 2012.
4.Баймұратова Б.,Ізғұттынова Р. Әліппе серігі. Жалпы білім беретін мектептің 1-сыныбына арналған. –Алматы: Атамұра, 2008.
5.Иманбекова Б., Әбдреймова Қ., Мазаржанова Қ. Сабақ – оқытудың негізгі формасы. – Алматы, 2003.
6.Бултачеева А.М. Методические рекомендации по планированию современного урока. – Алматы, 2009.
3
Сауат ашу әдісі
1.Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. Алматы: Ана тілі, 1992. Б.364-372
2.Рахметова С. Қазақ тілі әдістемесінің теориясы мен технологиясы. Бастауыш оқыту педагогикасы мен әдістемесі факультеттерінің студенттеріне арналған оқу құралы. –Алматы, 2009. Б.41-43
3.Әуелбаев Ш., Наурызбаева Ә.,т.б. Сауат ашу әдістемесі. –Алматы, 2012.-Б.11-17
1.Жұмабаева Ә.Е. Бастауыш мектептегі сауат ашу кезеңдерінде жүргізілетін тіл дамыту жұмыстарының әдістемесі. –Алматы: Өркениет, 2001. –Б.95-104.
2. Бұзаубақова Қ.Ж. Жаңа педагогикалық технология. –Алматы, 2004.
Рахметова С. Қазақ тілі әдістемесінің теориясы мен технологиясы. Бастауыш оқыту педагогикасы мен әдістемесі факультеттерінің студенттеріне арналған оқу құралы. –Алматы, 2009.-Б.43-52
Әмірова Ә.С. Сауат ашу және жазу. Әдістемелік құрал. –Алматы: Алматыкітап, 2005.
Рахметова С. Қазақ тілі әдістемесінің теориясы мен технологиясы. Бастауыш оқыту педагогикасы мен әдістемесі факультеттерінің студенттеріне арналған оқу құралы. –Алматы, 2009.-Б.53-55
Жұмабаева Ә.Е. Бастауыш мектептегі сауат ашу кезеңдерінде жүргізілетін тіл дамыту жұмыстарының әдістемесі. –Алматы: Өркениет, 2001. –Б.91-123.
Дайындағандар:
П.ғ.д., профессор Ә.Е.Жұмабаева
П.ғ.д., профессор С.Р.Рахметова
П.ғ.к., профессор Г.И.Уайсова
П.ғ.к., аға оқытушы Г.Т.Сәдуақас
Каф.меңгерушісі Ә.Е.Жұмабаева


url: http://emirsaba.org/sauat-ashu-edistemesi-peni-jene-oni-nisani-masat-mindetteri-ma.html?page=18#Оқылатын_бөлім__Негізгі_әдебиеттер_(авторы,_аталуы,_басылым_жылы,_оқылатын_бөлім_бойынша_беттері)


8 Білім алушылардың өзіндік жұмыстарын ұйымдастыру және басқаруға арналған материалдар 8.1 СОӨЖ-ге арналған тапсырмалар
№1 Сауат ашу әдістемесінің теориялық негіздері.
1. Сауат ашу әдістемесінің ғылым ретіндегі негізгі белгілерін айқындау.
2. Оқушылардың жас ерекшеліктеріне қарай сауат ашу сабағына қойылатын психологиялық-педагогикалық талаптарды саралау.
3. Бастауыш мектептегі сауат ашудың білім мазмұнымен танысу, бағдарлама мен оқулықтардың құрылымы мен мазмұнын талдау.
№2 Сауат ашу үдерісі. 1. Сауат ашудағы дамыта оқыту сабақтарының құрылымына талдау жасау.
2. Сауат ашу сабағына дайындық және жоспарлау.
3. Сауат ашу сабақтарын ұйымдастыру және оқушылардың өзіндік әрекетіне жетекшілік жасау.
№3 Сауат ашу әдісі. 1. Сауат ашу әдістері мен қазіргі технологияларына нақты мысалдар арқылы жан-жақты сипаттама беру.
2. Дыбыстық талдау-жинақтау әдісіне талдау жасау.
3. Бастапқы оқуды қалыптастыру (буындап оқу, тұтас сөзді дауысты дыбысқа бағыттай оқу) әдістемесін көрсету.
№4 Жазуға үйрету әдістемесі. 1. Жазуға үйрету әдіс-тәсілдерін талдау.
2. Оқушылардың каллиграфиялық талапқа сай жазу дағдыларын қалыптастыру жайы туралы түсіндіру.
3. Көркем жазуға үйрету әдіс-тәсілдерін талдау.
№5 Сауат ашу кезеңінде жүргізілетін тіл дамыту жұмыстары. 1. «Әліппе» оқулығы мен ОӘК-ні тіл дамыту тұрғысынан талдау жасау.
2. Сауат ашудың әр кезеңінде тіл дамыту жұмыстарын жүргізудің ерекшеліктерін айқындау.
3. Оқушылардың тілін дамыту жұмыстарын мысалмен дәлелдеу.
СӨЖ-ге арналған тапсырмалар
№1 Сауат ашу әдістемесінің теориялық негіздері. 1. Сауат ашу әдістемесінің зерттелу тарихына шолу жасап, конспектілеу.
2. М.Жұбанова, Ә.Жұмабаева, Н.Молдабековалардың сауат ашу әдістемесіне арналған зерттеу еңбектеріне жазбаша шолу жасау.
№2 Сауат ашу үдерісі. 1. Сауат ашу әдістемесінің дамуы, қазіргі проблемалары туралы еңбектерді оқып, конспектілеу.
2. С.Рахметованың «Қазақ тілі әдістемесінің теориясы мен технологиясы» оқу құралынан «Сауат ашу әдістемесі» бөлімінің алғашқы 5 тақырыбын конспектілеу.
№3 Сауат ашу әдісі 1. «Сауат ашу технологиясының талаптары» тақырыбына реферат дайындау.
2. «Сауат ашудың» мазмұнын белгілейтін мемлекеттік құжаттарды (стандарт, бағ-дарлама, оқулық) талдап, кестеге түсіру.
3. Сауат ашуды дамыта оқытудың сабақ құрылымы үлгісін құрастырып жазу.
№4 Жазуға үйрету әдістемесі 1. «Жазуға үйретудің психологиялық-педа-гогикалық негіздері» тақырыбына реферат дайындау.
2. Әр қайсысы 4 қатардан тұратын 42 әріптің бас және кіші әріптерін, соларға қатысты сөздер мен сөйлемдерді каллиграфияны сақтап бір дәптерге жазып өткізу.
3. Жазу дәптерлеріне сипаттама жазу.
№5 Сауат ашу кезеңінде жүргізілетін тіл дамыту жұмыстары 1. Сауат ашу кезеңдері бойынша жүргізілетін тіл дамыту жұмыстары түрлерін кестеге түсіру. 2. Сауат ашу кезеңінде қолданылатын дидактикалық материалдар мен шығармашылық жұмыстарды көрсету.


title: Білім алушылардың өзіндік жұмыстарын ұйымдастыру және басқаруға арналған материалдар


title: Білім алушылардың білімін (пәндік біліктілігінің қалыптасу деңгейін) мониторингілеуге және бақылауға арналған материалдар

text:
«Сауат ашу» бағдарламасының құрылымы мен мазмұны
A) түсініктеме, пәнге қойылатын талаптар, материалдардың сыныптарға бөлінуі, пәнаралық байланыс
B) әдебиеттерді, кезеңдерін, уақытын көрсету, жоспарлау
C) талаптар, тақырыптары, орындайтын адам көрсетілген
D) кезеңдері, әдебиеттері, тест-тапсырмалар берілген
E) авторлар, тақырыптар көрсетіліп, сыныптарға бөлінген
*****
Сауат ашу әдістемесінің ғылыми негіздері
A) психология, фонетика, орфоэпия, орфография, лексикология, физиология, дидактика
B) психология, тарих, педагогика, логика, математика
C) педагогика, экономика, логика, физиология
D) физиология, тарих, орфоэпия, лексикология
E) орфоэпия, лексикология, тарих, педагогика
*****
Сауат ашудың негізгі әдісі
A) буын әдісі, тұтас сөз әдісі
B) тұтас сөз әдісі
C) талдау-жинақтау әдісі
D) буын әдісі
E) дыбыс әдісі
*****
Оқушылардың сауатын ашуда қарастырылатын дауысты дыбыс саны
A) он бес дауысты
B) он үш дауысты
C) он екі дауысты
D) он алты дауысты
E) он жеті дауысты
*****
Қазақ тіліндегі әліппе кезеңінің тақырыптарын қамтитын дауыссыз дыбыстар саны
A) жиырма жеті
B) жиырма бес
C) қырық екі
D) жиырма тоғыз
E) жиырма алты
*****
Сауат ашу барысында қойылатын психологиялық-педагогикалық талаптардың негізі
A) зейін, ес ерекшеліктерін ескеру
B) қабылдау, ойлау ерекшеліктерін ескеру
C) материалдың оқушы жас ерекшеліктеріне сай болуы
D) материалдың оңайлығы, көрнекілігі басым болуы
E) оқушылардың психологиялық ерекшеліктеріне негізделген, педагогиканың ұстанымдарына сай материалдар берілуі
*****
Сауат ашу кезеңдерінің саны
A) төрт
B) екі
C) үш
D) бес
E) алты
*****
Сауат ашу кезеңінде білім, білік, дағдының қалыптасу барысы
A) бірден
B) сатылап
C) тұтас
D) бөлшектеліп
E) бірден, сатылап
*****
Дайындық кезеңіндегі ең алғашқы сабақтың мақсаты
A)сауат ашу сабақтарында дамытыла түсетін білім, білік дағдының негізі қаланады
B) оқушылар жаңа кітаппен таныстырылады
C) оқушылар оқу жабдықтарымен таныстырылады
D) оқушылармен әңгіме жүргізіледі
E) оқушылар сурет бойынша сөйлеуге үйренеді
*****
Оқушыға сөйлемді алғаш рет талдауға үйретудегі тиімді тәсіл
A) мұғалім өз құрған сөйлемді қайталап айтқызу арқылы
B) оқушылардың өздеріне сөйлем құрату арқылы
C) мұғалім өзі сөйлем айтып, сонан соң бір не екі сөзді сызықпен көрсетіп, оған сөз тауып қою арқылы
D) оқулықтан сөйлемдер оқыту арқылы
E) «Кеспе әліппеден» сөйлемдер құратып үйрету арқылы
*****
«Жазу үлгілеріндегі» суреттердің берілу себептері
A) балаларды сурет салуға үйрету үшін
B) саусақтарының ұсақ бұлшық еттерін қатайту үшін
C) балалар кез-келген суретті сала алатын болуы үшін
D) суреттеріндегі салған заттарды танып білуі үшін
E) салған суреттері бойынша әңгіме жүргізу үшін
*****
Дайындық кезеңінде оқушылармен сыныпта әңгімелесу мен оларға әңгіме айтқызудың қажеттілігі
A) оқушылардың тіл байлығын байқау
B) оқушылардың сөйлей алу шамасын білу
C) балалар өмірімен танысу
D) балаларды еркін сөйлеуге үйрету
E) балаларды бір-бірін толықтыруға үйрету
*****
«Кеспе әліппе» не үшін керек?
A) сөзді дұрыс құрап, дұрыс оқу үшін
B) сөзді жазуға қолды шаршатпау үшін
C) әріптердің суретіне үйрену үшін
D) сөзді буынға бөліп дағдылану үшін
E) сөзді талдау-жинақтауға тез үйрену үшін
*****
Дыбыстық талдау-жинақтау әдісінің Ресейдегі авторы
A) Н.А.Корф
B) К.Д.Ушинский
C) Л.Н.Толстой
D) А.Байтұрсынов
E) М.Жұмабаев
*****
Тұтас сөз әдісі алғаш пайда болған жер
A) Қазақстан
B) Ресей
C) Англия
D) Америка
E) Франция
*****
Тұтас сөз әдісі кеңес мектептерінде қолданылған жылдар
A) 1922-1935
B) 1925-1940
C) 1912-1932
D) 1940-1950
E) 1960-1970
*****
Тұтас сөз әдісінің қолайсыз әдістер қатарына шығарылу себептері
A) жаттанды әдіс болғаны үшін
B) сөз мағынасын түсінбеуіне, дыбыстық мәнін айырып, әріптік элементтерін тани алмауына байланысты
C) оқушылар шала сауаттанғаны үшін
D) саналы түсінбегені үшін
E) дыбыстық талдауы жоқ болғаны үшін
*****
Сауат ашудың дайындық кезеңінде жүргізілетін тіл дамытудың басымырақ бағыты
A) сөздік жұмысы
B) байланыстырып сөйлеу жұмысы
C) сөз тіркесі, сөйлеммен жұмыс
D) синониммен жұмыс
E) антониммен жұмыс
*****
Дайындық кезеңінің алғашқы сабақтарында басым қолданылатын көрнекілік түрі
A) жеке сурет
B) техникалық құралдар
C) калейдоскоп
D) сюжетті сурет
E) магнитафон
*****
***
Дайындық кезеңінде практикалық тұрғыда таныстырылатын тілдік бірліктер
A) сөз
B) дыбыс
C) сөйлем
D) сөйлеу, сөйлем, сөз, дыбыс
E) сөйлесу
*****
Дайындық кезеңіндегі жазу сабақтарының мазмұны
A) әріптерді жазады
B) сөздер жазады
C) әріптер мен сөздер жазады
D) түрлі жазуға үйрету жұмыстары жүргізіледі (партаға отыру, дәптерді алдына қою, қалам ұстау, әр түрлі сызықтар сызу)
E) сөйлемдер жазады
*****
Әліппе кезеңінде дыбыстарды ажырату үшін пайдаланылатын әдістің бірі
A) буындағы не сөз ішіндегі үйретілетін дыбысты көтеріңкі әуенмен айқындап айту
B) таңбаын көрсету
C) сөз ішінде келтіру
D) буынға бөлу
E) дауысты не дауыссыз екенін айту
*****
Салыстыру әдісі
А) екі сөз талданады
В) сөзге дыбыстық талдау жасалынады
С) бір сөзбен екінші сөзді біріктіреді
D) өтілген сөз бен жаңа сөз жұпталып айтылып, талданады
Е) суретте көрсетіледі
*****
Сөзді толықтыру әдісі
А) оқушыларға таныс сөз алдына немесе соңына тағы бір дыбысты қосу арқылы жаңа сөз танытылады
В) сөзді ойынан ойлап табады
С) дыбыстан буын құрайды
D) дыбысты таңбалайды
В) сөйлем мен сөзді бөліп алады
*****
А.Байтұрсыновтың «Жаңа әліпбиі» жарыққа шыққан жыл
А) 1912
В) 1925
С) 1930
D) 1920
Е) 1935
*****
Жаңа буын «Әліппе» оқулығының авторлары
А) М.Төрежанов, З.Әйтенова
В) І.Кеңесбаев, Ғ.Бегалиев және т.б.
С) М.Жұбанов, Б. Баймұратова
D) Ш.Әуелбаев, Ә.Наурызбаева және т.б.
Е) Ұ.Ботабаева, Б.Баймұратова және т.б.
*****
Жаңа буын «Әліппе» оқулығын оқыту мерзімі
А) 1жыл
В) 1жыл 6 ай
С) 6 ай
D) 3 ай
Е) 4 ай
*****
Жаңа әріпті үйретуде талдау-жинақтау әдісінің қолданылуы
А) әріп бірден тақтаға жазылады
В) жаңа әріп оқылады
С) әріп бірден «Кесте әліппеден» көрсетіледі
D) «Кесте әліппеден» бірден ішінде жаңа әрпі бар сөз құрайды
Е) алдымен ішінде үйретілетін әрпі бар сөз, жаңа әріптің дыбысы айтылып, жазба түрі кейін көрсетіледі.
*****
Сауат ашу кезеңінде жүргізілетін тіл дамыту жұмыстары бағыттарының саны
А) 1
В) 2
С) 3
D) 4
Е) 5
*****
Әліппе кезеңінде басымырақ жүргізілетін тіл дамыту жұмыстары бағыттарының бірі
А) сөздік жұмысы
В) омониммен жұмыс
С) байланыстырып сөйлеу жұмысы
D) сөз тіркесі, сөйлеммен жұмыс
Е) антониммен жұмыс
*****
Сауат ашу кезеңінде оқушыларды оқу дағдысына үйрету түрлерінің бірі
А) мәтіннің мазмұнын айту
В) мәтінге жоспар жасау
С) дұрыс оқу
D) жаттап айту
Е) біреудің оқығанын тыңдау
*****
Сауат ашу кезеңіндегі оқу және жазу жұмысының жүргізілуі
А)бірлікте
В) бөлек
С) жазу жұмысы болмайды
D) тек оқу жұмысы жүргізіледі
Е) ондай жұмыстар мүлдем қарастырылмайды
*****
Әр сынып бойынша Әдебиеттік оқу пәні мазмұнын, білім, білік, дағды көлемін және сағат санын анықтайтын құжат
А) оқулық
В) сынып жұрналы
С) оқу жоспары
D) оқу бағдарламасы
Е) мұғалім конспектісі
*****
ҚР мемлекеттік стандарты мен оқу бағдарламасына сай ғылыми әдістемелік жағынан дұрыс жасалған оқу пәнінің мазмұнын жүйелі түрде баяндайтын кітап
А) хрестоматия
В) шығармалар мен мазмұндамалар жинағы
С) дидактикалық материалдар
D) оқулық
Е) оқыту әдістемесі
*****
Дыбыстар мен сөздерді дұрыс, анық айтып жаттығу үшін қолданылатын халық шығармасы
А) мысал
В) өтірік өлең
С) мақал-мәтел
D) жаңылтпаштар
Е) айтыс
*****
Алғашқыда сапалы орындауды қажет ететін іс-әрекет бөліктерінің қайталап жаттығудың нәтижесінде автоматталуы
А) білім
В) білік
С) дағды
D) ереже
Е) теориялық білім
*****
Оқығанды түсінетіндей бірқалыпты жылдамдықпен оқу
А) түсініп оқу
В) саналы оқу
С) дұрыс оқу
D) шапшаң оқу
Е) мәнерлеп оқу
*****
Шығарманы мазмұндық ой екпінін қоя, кейіпкердің көңіл- күйін сезіне оқи білу
А) мәнерлеп оқу
В) саналы оқу
С) дауыстап оқу
D) іштей оқу
Е) хормен оқу
*****
Шығармадағы табиғаттың суреттелуі
А) пейзаж
В) тақырып
С) идея
D) портрет
Е) баяндау
*****
Негізгі ой турасынан білдірмей, тұспалдап, жанамалап айтатын шығарма
А) мақал
В) мәтел
В) жұмбақ
D) шешендік сөз
Е) айтыс
*****
Өлең шумағының бөлшегі
А) ұйқас
В) тармақ
С) жол
D) бунақ
Е) ырғақ
*****
Заттың, құбылыстың сапасын ашу үшін екінші бір затпен салыстыру
А) пейзаж
В) мінездеу
С) кейіптеу
D) әсірелеу
Е) теңеу
*****
Ауыз әдебиетінің түрлері
A) ертегі, шешендік сөз, әңгіме
B) ертегі, өлең, батырлар жыры
C) айтыс, шешендік сөз, очерк
D) айтыс, ертегі, жаңылтпаш
E) ертегі, аңыз, баллада
*****
Оқу дағдылары
A) дұрыс оқу, түсініп оқу, шапшаң оқу
B) мәнерлеп оқу, дауыстап оқу, саналы оқу
C) дұрыс оқу, хормен оқу, шапшаң оқу
D) дұрыс оқу, іштей оқу, түсініп оқу
E) дұрыс оқу, рөлге бөліп оқу, мәнерлеп оқу
*****
Оқушыға деген ерекше сүйіспеншілікті, құрметті талап ететін оқыту ұстанымы
A) жүйелілік
B) жас ерекшелігін ескеру
C) саналылық
D) ғылымилық
E) ізгілендіру
*****
Мұғалім тақтаға күз мезгілі бейнеленген суретті іліп, оқушыларға бұл көрініс шығарманың қай бөлігіне сәйкес келетінін айтуды тапсырды. Қолданылған оқыту әдісі?
A) баяндау
B) бақылау
C) техникалық құрал қолдану
D) әңгіме
E) пікірталас
*****
Оқыту үдерісін ұйымдастырудың негізгі формасы
A) сабақ
B) экскурсия
C) сыныптан тыс жұмыс
D) әдістемелік кеңес
E) емтихан
*****
Мәтінді шапшаң оқу барысында жіберілетін қателерден сақтандыру
A) дұрыс, мәнерлеп, түсініп оқуды іске асыру
B) дыбыс, сөз, сөйлем, жол қалдырмай оқу
C) сөздер мен сөйлем араларын ажыратып оқу
D) тыныс белгілерін сақтап оқу
E) ырғақ сақтап оқу
*****
Дыбыс жүйесінің тілдік материалдарын меңгертудің сатылы басқыштарының бірі
A) дыбыстық
B) буындық
C) аналитикалық-синтетикалық
D) әріптік
E) іске асыру
*****
Дыбыс жүйесі материалдарын меңгеру үдерісінің алғашқы элементі
A) дыбыс жүйесі
B) дыбыс жүйесі материалдарын дағдыландыру
C) дыбыс жүйесі материалдарын еске түсіру
D) оқулықтағы жаттығуларды орындату
E) орфографиялық сөздік бойынша жұмыс жүргізу
*****
Грамматика сабақтарында жиі қолданылатын көрнекілік түрі
A) заттың өзі
B) муляж
C) сюжетті сурет
D) жеке сурет
E) кесте
*****
1-сыныпта «Сөз таптары» тақырыбы қай сөз табынан басталады?
A) зат есім
B) заттың сынын білдіретін сөздер
C) заттың атын білдіретін сөздер
D) етістік
E) есімдік
*****
Оқушылар мұғалім оқып тұрған мәтінді тұтас жазбай, берілген тапсырмаға лайықты сөздерді немесе сөз тіркестерін, сөйлемдерді ережеге сүйеніп, теріп жазады. Бұл үйрету диктанттың түрі
A) сөздік
B) шығармашылық
C) терме
D) ескерту
E) көру
*****
1-сыныптың бірінші жарты жылдығы соңында бақылау диктантының көлемі
A) 45-50 сөз
B) 20-25 сөз
C) 65-70 сөз
D) 30-40 сөз
E) 55-60 сөз
*****
Бақылау диктантында «3» деген баға қойылатын жұмыс
A) 3-5 орфографиялық қатесі бар, түзету 3-тен артық емес, ұқыпсыз жазылған жұмысқа
B) орфографиялық қатесі 5-тен көп жұмысқа
C) орфографиялық 8 қатесі бар жұмысқа
D) орфографиялық 1-2 қатесі бар жұмысқа
E) орфографиялық қатесі, не түзетуі жоқ жұмысқа
*****
Оқушылар бақылау диктантын жазып болғаннан кейін, мұғалім мәтінді бастан-аяқ тағы неше рет оқитынын көрсет
A) 2
B) 5
C) оқымайды
D) 1
E) 3
*****
Мұғалімнің бақылау диктантын оқуы
А) сыныпты аралап жүріп
В) орнында отырып
С) бір орнында тұрып
Д) бір отырып, бір тұрып
Е) әр оқушының қасына барып
*****
Әдістемелік еңбектерде тіл дамыту сөзі термин ретінде енгізілген жыл
A) 1940
B) 1930
C) 1950
D) 1945
E) 1935
*****
Тіл дамытудың мақсаты
A) оқушылардың білетін пассив сөздерін активтендіру
B) оқушылардың сөздік қорын байыту, байланыстырып сөйлеуін жетілдіру
C) оқушылардың тілін түзету
D) оқушылардың сөз байлығын арттыру
E) оқушылардың сөйлеу тілін жетілдіру
*****
Бастауыш мектептегі тіл дамытудың негізгі үш бағытын көрсетіп берген ғалым
A) Сыздықова Р.
B) Ысқақов А.
C) Рахметова С.
D) Жұбанова М.
E) Бозжанова К.
*****
Тіл дамыту жұмыстарының бір бағытын белгіле
A) сөз тіркесі, сөйлемдермен жұмыс жүргізу
B) байланыстырып сөйлеуге үйрету
C) оқушылардың сөздік қорын дамыту
D) мәтінмен жұмыс істеуге үйрету
E) мазмұндама, шығарма жазуға үйрету
*****
Оқушылардың сөздігін байыту
A) бұрыннан білетін сөздердің мағынасына түсініктерін тереңдете түсу
B) сөздіктерін қолдануға мүмкіндік жасау
C) оқушыларға бұрыннан білмейтін жаңа сөздер үйрету, олардың мағынасын түсіндіру
D) сөздік қорын анықтау
E) әдеби тілге жатпайтын сөздерді түзету
*****
Мәтінде кездесетін түсініксіз сөздер мен ұғымдарды түсіндіру кезеңдерінің саны
A) 5
B) 1
C) 2
D) 3
E) 4
*****
Оқушылардың сөздік қорын молайта түсу мақсатында ұйымдастырылатын сөздік жұмысы кезеңдерінің бірі
A) мәтін оқылып болғаннан кейін
B) мәтінді оқуға дайындық кезеңінде
C) мәтінді оқу барысында
D)мәтінді оқымай-ақ жүргізіледі
E) мүлде ұйымдастырылмайды
*****
Бұл сөйлем құрауға үйрету мақсатындағы жаттығуда оқушыларға ешбір үлгі берілмейді, олар бұған дейінгі тәжірибесіне сүйеніп, өз бетімен сөйлем құрайды. Бірақ нақты бағыттайтын тапсырма беріледі
A) шығармашылық түрде
B) дайын үлгісіз сөйлем құрау
C) үлгі бойынша жаттығу
D) сурет арқылы сөйлем құрау
E) диафильм арқылы сөйлем құрау
*****
Байланыстырып сөйлеу
A) сұрақтарға жауап беру
B) өлеңді жатқа айту
C) жеке суреттердің аттарын айту
D) сөз тіркестерінен сөйлем құрау
E) логика мен грамматиканың заңы бойынша құрылған, белгілі бір тақырыпта аяқталған ойды білдіретін және өзара байланысты азды-көпті бөліктерден тұратын біртұтастық
*****
Бастауыш мектеп әдістемесіндегі байланыстырып сөйлеу жаттығуларының бірі
A) хабарлы сөйлем
B) хат жазу
C) заттың атын білдіретін сөздер тобы
D) оқушының аты-жөні
E) дауыссыз “у”-ға қатысты сөздер
*****
Жазбаша тіл дамытуда қолданылатын жұмыс түрі
A) шығарма, мазмұндама
B) жаттығу
C) мәтінді көшіріп жазу
D) өлеңді жаттау
E) сөйлем құрау
*****
Мәтіннің мазмұнын түсінген-түсінбегенін байқауда қолданылатын әдіс түрі
A) салыстыру
B) әңгімелеп беру
C) мазмұны бойынша сұрақ қою
D) көрнекілік
E) жаттығу
*****
Мазмұндаманың шығармадан ерекшелігі
A) оқушы автордың ойын айтып, жазып беруге үйренеді
B) еркін тақырыпта жазады
C) техникалық құралдар пайдаланады
D) кез-келген мәтінді мазмұндайды
E) сұрақ-жауап тәсілі қолданылады
*****
Шығарманың түрін белгіле
A) оқылған мәтінді бейнелейтін суреттер бойынша
B) дайын сурет бойынша
C) дайын мәтін бойынша
D) оқыған, естіген әңгімелері негізінде
E) мұғалімнің оқып беруі бойынша
*****
Шығарманың түрін белгіле
A) табиғат құбылыстарын бақылау негізінде
B) дайын мәтін бойынша
C) дайын сурет бойынша
D) мұғалім тарапынан оқылған мәтін бойынша
E) оқылған мәтінді бейнелейтін суреттер бойынша
*****
Фильм бойынша шығарма жаздырудағы алғашқы жұмыс түрі
A) әр кадр сұрақ-жауап арқылы әңгімелейді
B) тек кадр бойынша оқушылардың әңгімесі құрастырылады
C) кадр бойынша оқушылардың әңгімесі қарастырылады
D) фильм мазмұнын бір оқушыға айтқызылады
E) тақтаға сұрақтар жазылады
*****
Оқушы шығармасында кездесетін қателердің жіктелу саны
A) 2
B) 3
C) 1
D) 4
E) 5
*****
Құрылысы жағынан кеткен қателердің бірі
A) ойдың белгілі бір жүйемен баяндалуы ескерілмейді
B) бір сөздің қайта-қайта қайталануы
C) сөзді дұрыс қолданбау, артық сөз қолдану
D) артық сөз қолдану
E) мағыналы сөздердің әрқайсысы тән ерекшеліктерді ұғынбау
*****
Стилистикалық қатенің түрі
A) қарама-қарсы ойды білдіретін деректерді ешбір қиынсыз біріктіріп қою
B) біріңғай ұғым бермейтін сөйлемдерді тіркестіру
C) бір сөздің көп қайталануы
D) қажетті деректерді қалдырып кету
E) есімдік пен зат есімді дұрыс қолданбау
*****
Ғалым С. Рахметова бастауыш сынып оқушыларының жазған жұмыстарында кездесетін қателерді жоюдың жолын көрсетіп берген бағытының саны
A) 3
B) 1
C) 2
D) 5
E) 4


Ағымдық, рубеждік және аралық бақылауға арналған тапсырмалар
1.Сауат ашу үдерісі және кезеңдері
2.«Сауат ашу» пәнінің оқыту аясы («Сауат ашу» пәні оқу бағдарламасының мазмұны мен оқыту мерзімі)
3.Сауат ашудың мектептегі оқу-тәрбие жұмысы жүйесіндегі маңызы
4. Сауат ашу кезеңінде жазуға үйрету әдіс-тәсілдері
5.Сауат ашу кезеңіндегі оқу мен жазу сабақтары, олардың типтері, құрылымы мен мазмұны
6.Сауат ашу сабақтарында пайдаланылатын дидактикалық ойындар және оған қойылатын әдістемелік талаптар
7.Сауат ашуға арналған оқу-әдістемелік топтама
8.Сауат ашу әдістемесінің мазмұнын анықтайтын құралдар
9. Бастапқы оқуды қалыптастыру жолдары
10.Бастапқы жазуға үйрету жұмыстары
11. Оқушылардың каллиграфиялық талапқа сай жазу дағдысын қалыптастыру. Көркем жазуға үйрету.
12.Қазіргі «Жазу дәптерлеріне» сипаттама және олармен жұмыс істеу ерекшеліктері
13.Сауат ашу кезеңінде жүргізілетін тіл дамыту жұмыстарының теориялық негіздері
14.«Әліппені» оқыту барысында жүргізілетін тіл дамыту жұмыстарының әдістемелік ерекшеліктері
15.Сауат ашу сабақтарында оқушылар іс-әрекетін ұйымдастырудың қазіргі педагогикалық технологиялары
16.Әліппе кезеңі және жаңа әріп пен дыбысты таныту сабақтары
17. Сауат ашудың әліппе кезеңін оқытуға арналған тапсырмалар мен жаттығулар
18. Әліппе кезеңіндегі жазу жұмыстары
19.Сауат ашу кезеңінде балалардың жас ерекшеліктеріне қойылатын педагогикалық талаптар
20.Сауат ашу барысындағы оқу мен жазу үдерісінің психофизиологиялық ерекшеліктері
21.Сауат ашу әдістемесінің лингвистикалық негіздері
22.Сауат ашу әдістемесінің психологиялық негіздері
23.Сауат ашу әдістемесінің педагогикалық негіздері
24.Дыбыстық талдау-жинақтау әдісі
25. Жазуға дағдыландыру кезеңдері
26.Сауат ашу кезеңіндегі тіл дамыту жұмыстары
27.Сауат ашу әдістемесінің зерттелу тарихы
28.Сауат ашу әдістемесінің даму тарихы, қазіргі проблемалары
29.«Сауат ашу әдістемесі» пәнінің басқа ғылым салаларымен байланысы, зерттеу әдістері
30.«Сауат ашу әдістемесі» пәні және оның нысаны, мақсат-міндеттері, мазмұны.
31.Сауат ашуға қажетті құрал-жабдықтар
32.Сауат ашу кезеңіндегі жұмыстар, оларды ұйымдастыру ерекшеліктері
33.Сауат ашудың әліппе кезеңін оқыту әдістері
34. Сауат ашу кезеңінде оқушылардың үйренетін біліктері мен дағдыларының шеңбері
35.Әліппеге дейінгі кезеңнің бір сабағының сабақ жоспарын түзу
36. Әліппе кезеңі бір сабағының сабақ жоспарын түзу
37. Жаңа әріп пен дыбысты үйрету сабағының жоспарын түзу
38.1-сынып Ана тілі оқулығының құрылымы мен мазмұнын талдау
39.1-сыныптағы «Тіл және сөйлеу» тарауында берілген материалдарды талдау
40. 1-сыныптағы «Дыбыстар мен әріптер» тарауында берілген материалдарды талдау
41. 1-сыныптағы «Мәтін» тарауында берілген материалдарды талдау
42.1-сыныптағы «Сөйлем» тарауында берілген материалдарды талдау
43.1-сыныптағы «Сөз» тарауында берілген материалдарды талдау
44.1-сыныптағы «Сөз таптары» тарауында берілген материалдарды талдау
45.1-сыныпқа арналған «Ана тілі» оқулығы бойынша бір сабақтың жоспарын түзу


title: Оқытушылардың ресми дайындалған оқу және оқу-әдістемелік құралдары (жарияланған жағдайда)

text:
Негізгі әдебиеттер: 1. Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. Алматы: Ана тілі, 1992.
2. Рахметова С. Қазақ тілі әдістемесінің теориясы мен технологиясы. Бастауыш оқыту педагогикасы мен әдістемесі факультеттерінің студенттеріне арналған оқу құралы. –Алматы, 2009.
3. Әуелбаев Ш., Наурызбаева Ә.,т.б. Сауат ашу әдістемесі. –Алматы, 2012.
Қосымша әдебиеттер: 1.Жұмабаева Ә.Е. Бастауыш мектептегі сауат ашу кезеңдерінде жүргізілетін тіл дамыту жұмыстарының әдістемесі. –Алматы: Өркениет, 2001. – 154 б.
2. Бұзаубақова Қ.Ж. Жаңа педагогикалық технология. –Алматы, 2004.
3.Иманбекова Б., Әбдреймова Қ., Мазаржанова Қ. Сабақ – оқытудың негізгі формасы. – Алматы, 2003.
4.Бултачеева А.М. Методические рекомендации по планированию современного урока. – Алматы, 2009.
5. Әмірова Ә.С. Сауат ашу және жазу. Әдістемелік құрал. –Алматы: Алматыкітап, 2005.
6.Әуелбаев Ш., Наурызбаева Ә., Ізғұттынова Р. және т.б. Әліппе. Жалпы орта білім беретін мектептің 1-сыныбына арналған оқулық. –Алматы: Атамұра, 2012.
7.Баймұратова Б.,Ізғұттынова Р. Әліппе серігі. Жалпы білім беретін мектептің 1-сыныбына арналған. –Алматы: Атамұра, 2008.
Нормативтік әдебиеттер:
1.ҚР Жалпы орта білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарттары. Жалпы бастауыш білім.– Алматы, 2003
2. Бағдарламалар. Сауат ашу. Жалпы білім беретін мектептің 1 сыныбына арналған. –Астана, 2010.
3.Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі білім беруді дамыту тұжырымдамасы // Егемен Қазақстан.–2003. -26 желтоқсан.–№332-333
4.Жалпы білім беретін мектептің бастауыш сатысындағы білім мазмұны тұжырымдамасы. Кітапта: Жалпы білім беретін мектептің оқу бағдарламалары. (І-ІҮ сыныптар). –Алматы: Республикалық баспа кабинеті, 1997.–Б.3-25.
Интернет-ресурстардың тізімі Қазақстан Республикасының Білім туралы Заңы. – Астана: Ақорда, 2007. –№319-ІІІ ҚРЗ.www.edu.gov.kz.


title:
Глоссарий

1.Бастауыш білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты

text:
1.Бастауыш білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты – Қазақстан Республикасындағы жалпы білім беретін мектептің бастауыш сатысының барлық типтеріне ортақ оқушылардың алатын міндетті (минимум) білім деңгейін тағайындайтын құжат.
2. Сауат ашу әдістемесінің жүйесі –белгілі бір мақсат көздейтін, мазмұны, ұйымдастырылуы, ұстанымдары, әдістері мен құралдары анықталған педагогикалық үдеріс.
3. Технология – көздеген нәтиженің орындалу кепілі, нақтылы мақсатқа негізделген болашақ оқу үдерісінің жобасы, сатыланған және тәртіптелген іс-әрекет жүйесі, білім беру стандартының негізгі талаптарына жетудің нақты жолы.
4. Сауат ашу әдістемесін жаңаша жүргізу – мақсаттың басты компонент ретінде танылуы, диагностикаға негізделген болжамды мақсаттар жүйесінің белгіленуі, әдіс-тәсілдердің сұрыпталып алынуы, бақылау жүргізілуі, жоспар емес жоба (ехнологиялық карта) талап етілуі, оқушы іс-әрекетінің алдыңғы қатарда тұруы, мұғалімнің оқушымен субъект ретінде қарым-қатынас жасауы, әрбір сабақтың мұғалімнен жеке шығармашылықты талап етуі.
5. Сабақ жоспары – сабақты тиімді өткізудің, мұғалімнің ойын іске асырудың құралы, шығармашылық ізденістің басы.
6. «Сауат ашу» пәнінің базалық мазмұны - мектепте міндетті түрде оқытылуы тиіс және үздіксіз білім берудің келесі сатылары мен деңгейлерінде оқуды жалғастыру үшін жеткілікті болатын оқу пәні мазмұнының құрамы мен құрылымының тізбесі.
7. Дыбыстық талдау-жинақтау – сауат ашудың негізгі әдістерінің бірі.
8. Кеспе әліппе – әріптерден буын, сөз, сөйлем құратып, оларды талдатып, оқып-үйретуге арналған Әліппе оқулығына қосымша көрнекі құрал.
9. Диктант – орфографиялық дағды қалыптастырудың негізгі бір жолы.
10. Интонация – сөйлеу сазы. Ол сөйлеудің ритмі мен үнін, дауыстың бірде жоғарылап, бірде төмендеуін білдіреді.
11. Синтагма – сөйлемді айтқанда я оқығанда оның ішіндегі сөздердің интонация мен мағынасына, айтылу ырғағына қарай өзара топ-топқа бөлінуі.
12. Кідіріс (пауза) – сөйлеуді сөйлемге, сөйлемді синтагмаға, синтагманы сөзге ажыратып, ара жігін көрсету үшін қолданылатын интонация элементі.
13. Жанр түрлері –әңгіме, ертегі, өлең, мысал, мақал-мәтел, шешендік сөз, аңыз.
14. Сабақ- оқушылардың әрекетін ұйымдастыру формасының негізгі түрі.
15. Каллиграфия –таза, көркем жазу.


Сауат ашу әдістемесінің қалыптасуы мен дамуы Сауат ашу әдістемесі – кештеу қолға алынып, кенжелеу дамыған ғылымның бірі. Оның ғылым ретіндегі қалыптасуының негізі А.Байтұрсынұлының есімімен байланысты. Сауат ашу әдістемесін арнайы зерттемесе де, Т.Шонанұлы, Ж.Аймауытов, М.Жұмабаев еңбектерінің де жас ғылымның бұғанасының қатаюына үлес қосқаны даусыз.
Кейінірек қазақ тілін оқыту әдістемесін зерттеушілер Қ.Жұбанов, Ғ.Бегалиев, С.Жиенбаев, Ш.Сарыбаев, И.Ұйықбаев өз еңбектерінде бұл мәселеге тоқталып, үлкен мән бергенін атау орынды.
Қазақ бастауыш мектебіндегі сауат ашу әдістемесін алғаш жазған ғалым – М.Қ.Жұбанова. Оған ғалымның 1965 жылы «Мектепте сауат ашудың методикасы» деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғауы дәлел. Ғалым С.Рахметова «Қазақ тілін оқыту методикасы», «Қазақ тілін оқыту әдістемесі», «Қазақ тілі әдістемесінің теориясы мен технологиясы»оқу құралдарында сауат ашу әдістемесін арнайы бөлім ретінде қарастырады. Сауат ашу әдістемесі бүгінгі күндері жаңа бағыттағы еңбектермен (Жұмабаева Ә.Е., Молдабекова Н.) толыға түсуде.
Ендеше сауат ашу әдістемесінің даму кезеңдерін 1912-1940 жылдар, 1940-1965 жылдар, 1965-1997 жылдар және қазіргі кезге дейін деп бөліп қарастыруға болады.
Сауат ашу әдістемесінің лингвистикалық, педагогикалық және психофизиологиялық негіздері Сауат ашу әдістемесінің ғылыми негіздерінің бірі лингвистика (тіл білімі) болып табылады. Соның ішінде, әсіресе, фонетиканың рөлі ерекше. Өйткені тіл дыбыстары – әрбір тілдің өмір сүруінің тәсілі. Егер сөздер – дыбыстардың тіркесі ретінде айтылмаса, онда тілдің өзі: 1) қатынас құралы, 2) пікір алысу құралы, 3) танымдық құрал, 4) ойлау құралы болмас еді [4, 15].
Сауат ашу кезеңінде оқушылардың лингвистикалық түсініктерді білу талап етілмейтіні белгілі. Бұл кезде барлық назар балаларға дыбыстарды танытуды, оқуға және жазуға үйретіп, олардың ауызекі және жазу тілін дамытуға аударылады. Сондықтан бала «дыбыс», «әріп», «буын», «сөз тіркесі», «сөйлем», «мәтін» деген сияқты лингвистикалық ұғымдардың мәнін ұғынуға мәжбүр болады.
Бұл аталған тілдік единицалар туралы, алдымен, мұғалімнің толық мағлұматы болуы керек. Сөйлем туралы айтпас бұрын, сөйлеу туралы айқтан жөн.
«Адам сөйлегенде, біреумен сөйлескенде, тыңдаушыға белгілі ойды білдіру үшін я бір нәрсе туралы білу үшін сөйлейді: сондықтан сөйлеу айналадағы заттар, құбылыстар, адам өміріндегі әрекет, тіршілік, өндіріс туралы болады», - деді профессор Н.Сауранбаев. шынында да, заттарды, жаратылыстағы, қоғам өміріндегі құбылыстарды, адам өміріндегі әрекет, тіршілік т.б. білу, білдіру туралы айтылған ой, яғни өзара байланысты сөйлемдер тобы сөлеу болады сөйлеу бірнеше сөйлемнен тұрады, өйткені сөйлеуші бірдеме туралы сөйлегенде, ол жайындағы айтылатын ойлардың жігін ажыратып саралап айтады. Мысалы, Қыс түсті. Күн суытты. Жерде қар жатыр. Өзенде су қатты. Балалар шанамен сырғанап жүр. Бұл сөйлеуде бірнеше сөйлем бар екені іс жүзілік тұрғыдан танытылады. Ол үшін бұл сөйлемдердің әрқайсысы айрықша дауыс ырғағымен бөлініп айтылады да, олардың қандай ойды білдіретіндігі түсіндіріледі.
Адамның психикасы ақыл, сезім және ерік қызметтерінің түрліше формаларынан көрінетіндіктен, оны психофизиологиялық процесс деп атайды. Дүние тануға қажет ақыл-ой қызметі үшін түйсік пен қабылдау, ес пен ойлау, сезім мен қиял, зейін мен еріктің үлкен мәні бар. баланың қуануы, шаттануы, қиялдануы, ренжуі, ашулануы, жылауы, сөйлеуі – осылардың бәрі баланың әлеуметтік өмір тіршілігіне байланысты ішкі дүниесін, психикасын сипаттайды. Баланың нәзік, өскелең табиғатына жарасымды әдептілік, адамгершілік, естілік сияқты қасиеттер оның өсетін ортасындағы тәлім-тәрбиенің арқасында және қайшылықтарды жеңу үстінде қалыптасады, өйткені психикалық дамудың өзі баланың ұмтылуы мен оған жету жолындағы мүмкіндіктерінің арасындағы қайшылықтардың салдарынан туады (мысалы, ми қабығында болатын қозу мен тежелу, механикалық ес пен логикалық ес, ескі білім мен жаңа білім т.б.).
Мектеп табалдырығын жаңа аттаған баланың зейіні тұрақсыз болатыны белгілі. Қабылдауға қиын нәрседен, ұзақ сонар әңгімеден немесе жұмыстан бала зейіні тез шаршайды. Оны шаршатпай, баланың сабақтағы тапсырмаға зейінін ұзағырақ аударуға бірте-бірте тәрбиелеу – сауат ашу кезеңіндегі қиын міндеттерінің бірі. Сондықтан оқудың алғашқы күнінен бастап-ақ балаларды тыңдай білуге, оңай тапсырмаларды дәл орындап жүруге үйрету керек. Бұлардың зейіндері заттарды бақылай білу, олармен жұмыс жасау арқылы тәрбиеленеді. Балалар суреттерді көргенде, әңгіме, ертегі тыңдағанда зейіннің тұрақтылығы арта түседі. Сабақтарда пайдаланылатын ойын элементтерін, іс-әрекеттің нәтижелі түрлерін, іс-әрекет формаларын жиі өзгерту балалар зейінін шаршатпай, бірте-бірте тұрақтылыққа тәрбиелеуге көмектеседі.
Сауат ашу барысында оқу-тәрбие жұмыстарын ұйымдастыру тұсында ескеруге тиіс тағы бір психологиялық міндет – оқушылардың есте сақтау қабілетін дамыту. Естің адам өмірінде алатын орнын, балалардың таным процесінде атқаратын рөлін психолог ғалымдардың бәрі ерекше атап өткен.
Сауат ашу барысында тіл дамыту жұмыстарына қатысты үшінші психологиялық ерекшелік – балалар психикасындағы ойлау машығын дамыту болып табылады. Оқушылар енді тек өздері бұрын көрген немесе бірнеше рет қайталанған үйреншікті ұғымдарды сөз түрінде қабылдап қоймай, өздері бұрын көрмеген дүниелер мен қимылдардың атауларын, сапаларын т.б. білдіретін сөздерді оқуды және жазуды меңгеріп, естерінде сақтауға мәжбүр болады, әрі мұндай сөздер әр сабақ сайын кездеседі.
Тағы бір психологиялық ерекшелік – балалар қиялының қуатын пайдалану. Кіші жастағы балалардың қиялы бай болатыны белгілі.
Психикалық даму дегеніміз – жалпы алғанда, адамның қалыптасуындағы сапалық және сандық өзгерістер, ал жекелеп алғанда, анатомиялық-физиологиялық есею, нерв жүйесінің жетілуі, білімнің артуы, сезім мен моральдық ұғымдардың пайда болуы, психикалық процестердің қайта құрылуы, дүниеге көзқарастың қалыптасуы, белсенділік пен өзінше әрекет етудің көрінісі, белгілі бір мінез-құлыққа дағдылану.
Адамның психикалық қабілеті сезім мүшелеріне сыртқы дүниенің ықпал етуі арқылы, сезім мүшелерін жаттықтыру арқылы дамиды. Мектепке алғаш келген бала ежелеп оқиды, оның көру аумағында бір ғана әріп тұрады, көбінесе қайта-қайта бұрын оқыған әрпіне көз жүгіртіп отырады, әрбір әріпке жекелеп көз тоқтатады, «оқу айсағы» тар болады. Осының салдарынан олардың оқығанды түсіну дәрежесі де төмен. Ал әріпті тану дағдысының қалыптасып жетілуімен қабат баланың «көру, оқу аймағы» кеңейіп, ол бірте-бірте буындап оқуға, онан әрі тұтас сөзді оқуға дағдылана бастайды. Мұндай дағдыға ие болу балаға оп-оңайға түспейді, ол көп күш-жігерін жұмсайды, мұнда әсіресе зейін мен еркі үлкен рөл атқарады. Осының барысында зейін мен еріктің төзімділік қасиеті жаттыға түседі.
Сауат ашу кезінде бала бар зейінін жеке әріптерді, буындарды қосып оқуғы жұмсайды да, сөздердің арасындағы байланыстарға зер салмайды. Сол себепті олардың түсініп оқудан гөрі механикалық оқуы басым болады.
Балаға қойылатын талап пен сол талапты орындай алу мүмкіншілігі арасында да көптеген қиындықтар, кедергілер мен қайшылықтар кездесетіні белгілі. Бала өзін ересек адам етіп көрсетуге тырысады, олардың көпшілігі өзін асыра бағалайды, бірақ оның ақыл-ой өрісі, білімі немесе тәжірибесінің аздығы оған кедергі болады. Сонымен қатар бала ішкі қиыншылықтардан басқа сыртқы қиыншылықтарға да кездеседі. Мысалы, әлеуметтік орта баладан мәдениетті, әдепті, сыпайы мінез-құлықты талап етеді, ал олар мұндай мінез-құлыққа дағдыланып жетпеген. Осы қайшылықтарды жеңу жолында да оған көптеген қиындықтар кездеседі.


title: Сауат ашу әдістемесінің қалыптасуы мен дамуы


url: http://emirsaba.org/sauat-ashu-edistemesi-peni-jene-oni-nisani-masat-mindetteri-ma.html?page=2#Сауат_ашу_әдістемесінің_лингвистикалық,_педагогикалық_және_психофизиологиялық_негіздері


title: -тақырып. Сауат ашу үдерісі - «Сауат ашу әдістемесі» пәні және оның нысаны, мақсат-міндеттері, мазмұны, басқа ғылым...

text:
2-тақырып. Сауат ашу үдерісі Негізгі мәселелер:
1. Сауат ашудың мектептегі оқу-тәрбие жұмысы жүйесіндегі маңызы
2. «Сауат ашу» пәнінің оқыту аясы («Сауат ашу» пәні оқу бағдарламасының мазмұны мен оқыту мерзімі)
3. Сауат ашу үдерісі және кезеңдері
4. Сауат ашуға қажетті құрал-жабдықтар
Сауат ашудың мектептегі оқу-тәрбие жұмысы жүйесіндегі маңызы Қазіргі мектеп жан-жақты дамыған, зиялылық (интеллекті) деңгейі мен практикалық машығы заман талабына сай жеке тұлғаларды оқытып, тәрбиелеуі тиіс.
Бұл орайда, алғашқы сөйлеу дағдысын меңгергеннен бастап, мектеп есігін ашқанға дейін сөздік қоры біршама молыққан, ана тіліндегі сөз тіркестіру, жіктеу, септеу сияқты заңдылықтарды әзірше табиғи тұрғыдан түйсігімен ғана сезінген 6-7 жастағы баланың сол білгендерін жүйелеп, ана тілінің әлгі заңдылықтарын саналы түрде меңгерте бастайтын, әріп танытып, өздігінен оқуға, жазуға үйрететін бастауыш сыныптағы сауат ашу әдістемесінің рөлі аса зор.
Бастауыш сыныптағы сауат ашу барысында жүргізілетін оқу-тәрбие жұмыстарының әдістемесі психологиялық, физиологиялық және педагогикалық аспектілер тұрғысынан жалпы әдістеме ғылымының ең күрделі де қиын саласы болып табылады. Бұл кезеңде мектеп табалдырығын жаңа аттаған оқушы оқу мен жазуды үйреніп, ана тілінің заңдылықтарын, ондағы ой мен сезімді бейнелеу мүмкіндіктерін саналы түрде меңгеруге кірісіп қана қоймай, оның қабылдау, есте сақтау, ойлау, сөйлеу дағдылары қауырт дамып, психологиялық және физиологиялық тұрғыдан өзгеше «секірісті» басынан өткізеді. Басқаша айтқанда, бала психикасындағы жоғарыдағы аталған қабілеттердің дамуынсыз сауат ашу кезеңінің міндеттерін орындау мүмкін емес.
«Сауат ашу» пәнінің оқыту аясы. ҚР жалпы бастауыш білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандартында «Сауат ашу» пәнін оқытудың басты мақсаты – оқу және жазу дағдыларын қалыптастыру, байланыстырып сөйлеуге үйрету, алғашқы грамматикалық мағлұматтарды меңгерту; ана тіліне сүйіспеншілікке, адамгершілікке, отансүйгіштікке тәрбиелеу; оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамыту», – деп көрсетілген.
«Сауат ашу» пәнінің оқыту аясы:
– қазақ тілінің дыбыстық және әріптік (графикалық) жүйесі,
– қазақ тілінен алғашқы грамматикалық мағлұматтар;
– балалар көркем әдебиет шығармалары.
«Сауат ашу» пәні білім берудің негізгі бағдарламасы негізінде жүзеге асырылады.
«Сауат ашу» пәні оқу бағдарламасының мазмұны: 1. Әліппеге дейінгі кезең: сөздің дыбыстық құрамын бағдарлай білу, саусақтарын жазуға даярлау (әр түрлі сызықтар, өрнектер мен таңбалар сыздыру), сөздік қорын молайту, байланыстырып сөйлеуге үйрету.
2. Әліппе кезеңі: әріптердің баспа және жазба түрлері, бас әріп пен кіші әріп, сөздің дыбыстық-буындық құрылымын модельдеу, сөзді буындап оқу және тұтас сөзбен оқу; сөйлемдерді, мәтіндерді оқу; әріптерді жазу, сөз ішіндегі әріптерді бір-бірімен дұрыс қосып жазу; сөз, сөйлем жазу; мәтінмен жұмыс жүргізу (сұрақтарға жауап беру, оқығанын мазмұндау, мәтін құрастыру).
3. Әліппеден кейінгі кезең: сөз, сөйлем, мәтін оқу және жазу; дауысты және дауыссыз дыбыстар, сөз таптары туралы алғашқы грамматикалық мағлұматтарды меңгеру (заттың атын, қимылын, сынын, санын білдіретін сөздер); сөйлемнің бірінші сөзін бас әріппен жазу, кісі аттары, жер-су атаулары және үй жануарларына қойылатын аттарды бас әріппен жазу.
«Сауат ашу» пәні аптасына 7 сағаттан және оқу жылында 238 сағат оқытылады.
Бірінші жарты жылдықта – 112 сағат, ал екінші жарты жылдықта – 126 сағат.
«Сауат ашу» пәні интеграцияланған мазмұндағы екі оқулық арқылы жүзеге асырылады:
I жартыжылдықта – «Әліппе» оқулығы;
II жартыжылдықта «Ана тілі» оқулығы.
«Сауат ашу» пәнінің базалық білім мазмұны.
Әліппеге дейінгі кезең (14 сағат): Сөйлеу. Сөйлем. Сөз. Буын. Дауысты және дауыссыз дыбыстар. Сөзді дыбыстық талдау.
Әліппе кезеңі (98 сағат): Әріптердің баспа, жазба түрлері. Бас әріп және кіші әріп. Сөз. Буын. Сөйлем. Мәтін. Дауысты және дауыссыз дыбыс әріптері. Сөзді дыбыстық-буындық талдау. Орфографиялық және пунктуациялық ережелер (бас әріппен жазылатын сөздер, сөйлемнің соңына нүкте қою).
Әліппеден кейінгі кезең (126 сағат): Сөйлеу. Ауызекі және жазба тілде сөйлеу. Қазақ алфавиті. Дауысты және дауыссыз дыбыстар. Жуан және жіңішке айтылатын сөздер. Жуан және жіңішке жұп дауыстылар. Буын. Тасымал. Заттың атын білдіретін сөздер. Бас әріптен басталып жазылатын сөздер. Заттың қимылын білдіретін сөздер. Заттың сынын білдіретін сөздер. Заттың санын білдіретін сөздер. Сөйлем. Сөйлемдегі сөздердің байланысы. Мәтін. Әңгімелер, өлеңдер, ертегілер, жұмбақтар, жаңылтпаштар, мақал-мәтелдер.


title: Сауат ашу үдерісі және кезеңдері - «Сауат ашу әдістемесі» пәні және оның нысаны, мақсат-міндеттері, мазмұны, басқа...

text:
Сауат ашу үдерісі және кезеңдері. Мектептегі оқыту үдерісі сауат ашудан басталатыны белгілі. Сондықтан оның балаға ана тілін оқытып, үйретуден алатын орны да ерекше.
Қазақстан Республикасы мемлекеттік жалпыға міндетті білім беру стандартында қойылған талаптардың ішіндегі аса күрделісі – 6-7 жастағы балаларды сауаттандыру мәселесі. 6-7 жасар баланың сауатын ашу, тілін дамыту - олардың физиологиялық-психологиялық ерекшеліктеріне негізделе отырып жүзеге асырылатын, баланың ойын әрекетінен оқу әрекетіне өтуін қамтамасыз ететін үдеріс. Осыған орай балалардың 6-7 жастан бастап сауатын ашу жүйесі: 1-сыныптың тұтасымен сауат ашуға берілуімен, оқу мен жазу жұмыстарының кіріктірілуімен, сабақ уақытының кезеңдерге бөлінуімен т.б. ерекшеленеді.
Сауат ашу үш кезеңнен – әліппеге дейінгі, әліппе, әліппеден кейінгі кезеңдерден тұрады.
Әліппеге дейінгі кезеңнің басты міндеті – оқушыларды оқуға және жазуға даярлау, олардың сөздік қоры мен сөйлеуін анықтап, байланыстырып сөйлеуге үйрету.
Мазмұны: сөздің дыбыстық құрамын бағдарлай білу, саусақтарын жазуға даярлау (әр түрлі сызықтар, өрнектер мен таңбалар сыздыру), тілін дамыту.
Дайындық кезеңінде оқушыларға ертегі, әңгіме оқып беріп, өлең жаттатып, сурет салғызып, білуге құмарлығын арттыруға, қағаз, қалам ұстауға машықтандыруға болады. «Әліппе» суреттерін пайдалана отырып, сөйлем, сөйлемнен әңгіме құратуға және сөздерге дыбыстық талдау жасауға машықтандыру керек. Сабақта сөйлеу, сөйлем, сөз, буын, дыбыс деген ұғымдарды оқушылар тәжірибе жүзінде меңгеретін болады.
Әліппе кезеңінің басты міндеті – оқушыларды оқу және жазуға үйрету, сөздік қорын байыту, байланыстырып сөйлеуін жетілдіру.
Мазмұны:дыбыспен, оның таңбасымен таныстыру, әріптердің баспа және жазба түрлері, бас әріп пен кіші әріп, сөздің дыбыстық-буындық құрылымын модельдеу, сөзді буындап оқу және тұтас сөзбен оқу, сөйлемдерді, мәтіндерді оқу, әріптерді жазу, сөз ішіндегі әріптерді бір-бірімен дұрыс қосып жазу, сөз, сөйлем жазу, мәтінмен жұмыс жүргізу (сұрақтарға жауап беру, оқығанын мазмұндау, мәтін құрастыру).
Әліппеден кейінгі кезеңнің басты міндеті – оқушылардың оқу және жазу дағдыларын жетілдіру, тілін дамыту.
Бұл кезеңде оқушылардың оқу және жазу машықтары жетіле түседі. «Ана тіліндегі» материалдар оқушылардың оқу және жазу машықтарын жетілдірумен бірге коммуникативтік құзыреттіліктерін, байланыстырып сөйлеуді жетілдіру тәсілдерін меңгертуді (мазмұнын айту, монолог және диалог құрастыру) көздейді.


title: Сауат ашуға қажетті құрал-жабдықтар

text:
Сауат ашуға қажетті құрал-жабдықтар. Сауат ашу кезеңіндегі ең негізгі басты құрал – «Сауат ашу-1» және «Сауат ашу-2». Әліппенің бас жағындағы түрлі тақырыптарға салынатын суреттер де оқушылармен жүргізілетін дайындық жұмыстары үшін ең қажетті көрнекі құрал болып есептеледі. Бұл суреттер, бір жағынан, лингвистикалық мақсат көздесе, екінші жағынан, балалардың мектепке дейінгі үйренген сөздік қорын сарқа қолдану арқылы тілдерінің даму деңгейін байқау үшін берілген. Әліппеде әрбір жаңа әріпті үйрету барысында жекелеген заттардың суреттері және тақырыптық суреттер де беріледі. Сонымен қатар онда балалардың ойы мен тілін дамыту үшін сюжетті картинкалар, әңгімелер, жұмбақтар т.б. бар.
Әліппегі қосымша көрнекі құрал – кеспе әліппе. Кеспе әліппеден олар буын, сөз, сөйлем құрайды және оларды талдап, оқып үйренеді. Әріптерді естерінде жақсы сақтау үшін суретті алфавит қолданылады, онда әрбір әріптің суреті мен атауы және сол әріптен басталатын заттың суреті салынады.
Әріптерді сақтауға арналған әріп кассасы жасалады. Әріп кассасының көлемі дәптердің ашып қойғандағы көлеміндей болады. Қызыл, көк түсті төрт бұрыштар жасалады. Қызыл дауысты, көгі дауыссыз дыбыстарды көрсетеді. Сөз құрастыру үшін буындар беріледі. Бұл айтылғандардан басқа кестелер де қолданылуы мүмкін.
Жазу жұмыстарында пайдалану үшін арнаулы «жазу үлгісі» ұсынылады. «Жазу үлгісінде» әріптердің элементтері, жазба үлгілері беріледі.
Әр мектепте оқушылардың партаға түзу, дұрыс отыруы және жазу кезінде қаламды дұрыс ұстау үлгілері бейнеленген плакаттар болуға тиіс.
Сауат ашу кезеңінде пайдаланылатын дидактикалық материалдар да бар. Бұлар: сөздердің дыбыстық құрамын талдауға жаттығу үшін түрлі карточкалар, кейбір жағдайда олар – клеткалармен берілген заттық картинкалар, екінші бір жағдайда – әріптің жартысы мен қалған жартысының орнына клетка т.б. Мұндай үлестіруге арналған дидактикалық материал – оқушыларға сөздің дыбыстық құрамын сызбаға сүйеніп талдауы үшін көмекші құрал болып саналады. Оқушылар сөзді іштерінен айтады да, сызбаны толтыруға кіріседі (дәптерге – түсті бояу қарындашпен, тақтаға – дөңгелекшемен, сызықшамен т.б.). Сөздегі дыбыстарды тәртібімен талдап, дауысты, дауыссыздарды анықтап, оқушылар әріптерден сөз құрауға кіріседі.
Алдыңғы дидактикалық материал екінші бір жолмен тағы қолданылады. 1) өтілген дыбыстардан қиындау буындар кездесетін сөздер құрастыру үшін; 2) балаларға анағұрлым ауырлық келтіретін дыбыстарды қайталап, бекіте түсу үшін; 3) картинкалармен жұмыс жасау үшін, логикалық жаттығулар орындау үшін; 4) әрбір оқушының жеке ерекшеліктерін ескеріп, жұмыс ұйымдастыру үшін.


title: -тақырып. Сауат ашу әдісі - «Сауат ашу әдістемесі» пәні және оның нысаны, мақсат-міндеттері, мазмұны, басқа ғылым...

text:
3-тақырып. Сауаташу әдісі Негізгі мәселелер:
1.Сауат ашу әдісі туралы ұғым. Сауат ашу әдістемесінің қалыптасуы мен дамуы
2. Дыбыстық талдау-жинақтау әдісі
3. Бастапқы оқуды қалыптастыру: буындап оқу, тұтас сөзді дауысты дыбысқа бағыттай оқу
4. Сауат ашуға арналған оқу-әдістемелік топтама
Сауат ашу әдісі туралы ұғым. Сауат ашу әдістемесінің қалыптасуы мен дамуы Сауат ашу барысында жүргізілетін оқу-тәрбие жұмыстарының күрделі аспектілерінің молдығынан болар, әлемдік педагогика теориясында сауат ашудың әдіс-тәсілдерін таңдау мәселесіне қатысты әр түрлі таласты қөзқарастардың орын алғаны белгілі. Мысалы: сауат ашу әдістемесі тарихындағы дыбыстық аналитикалық әдіс (мұны Батыс Еуропада «Жакото әдісі», деп атаса, Ресейде «Золотов әдісі» деп атаған), дыбыстық синтетикалық әдіс ( мұның негізін неміс педагогы Г.Стефани қалап, Ресей педагогы Н.А. Корф одан әрі дамытты), есту немесе буын есту әдісі (мұның негізін орыс ғұламасы Л.Н.Толстой қалаған) сияқты бағыттар осы кезеңдегі күрделі міндеттерді оңтайлы шешу жолдарын табуға тырысқан ғылыми-педагогикалық ізденістердің нәтижесі еді. Кезінде қазақтың ғұлама ғалымы А.Байтұрсынұлы әлемдік педагогика теориясындағы осы талас пікірлерге үн қосып, бірнеше мақала жазғаны белгілі.
Ақырында әлемдік педагогика теориясында сауат ашудың дыбыстық аналитико-синтетикалық әдіс (А.Байтұрсынұлыша айтсақ, «жалқылаулы-жалпылау» әдісі) қолдау тауып, орнықты (оны негіздеген Батыс Еуропа педагогтары К.Грезер, А.Дистерверг, Ресей педагогтары К.Д.Ушинский, В.П.Вахтеров т.б.). Дүние жүзінде бір ауыздан қабылданған осы әдіс күні бүгінге дейін әр қырынан байыпталып, сауат ашуға арналған бағдарламаларымыз бен оқулықтарымызға негіз боп қаланып келеді.
Байтұрсынов «Баяншы» атты еңбегінде: «Сөз – дыбыстың мағыналы болып тізілгені»,– деп түйіндей келіп, дыбыспен жаттығудың негізгі жолдары ретінде мыналарды көрсетеді:
а) әуелі балаларға әр түрлі дыбыс бар екенін білдіру;
ә) балаларға таныс сөздерді алып, олардың ішінде қандай дыбыстар барын айырту;
б) бөлек- бөлек дыбыстарды тіздіріп сөз айтуды білдіру.
Әдіскер ғалым: «Мұны білмей тұрғанда, балаларға хәріп көрсету жарамайды. Ол жайпақпен жүрмей, жармен шыққан сықылды балалардың күшіне тиеді»,– дейді. Одан әрі автор әріптерді үйрету жөні мен ретін былай көрсетеді:
Әр жаңа әріп үшін әуелі сол жаңа әріп ішінде келетін қысқа- қысқа сөздерді айтып, дыбысын айыру.
Үйрететін дыбыстың әрпін кеспе әліппеден алып, тақтаға жазып көрсету.
Ішінде сол әріп бар сөздерді оқыту, жазғызу.
Жазғандағы қателерін балалардың көзінше түзету.
А.Байтұрсынов «Жалқылау (айырыңқы) әдіс» атты мақаласында қазіргі оқыту процесінде пайдаланылып жүрген анализ (талдау), синтез (жинақтау) әдістерінің басты белгілерін анықтайды. «Жалқылау әдіс – жалпылау әдісіне қарсы жөніндегі әдіс. Жалпылаудың асылы ұсақтан ірілету болса, жалқылаудың асылы – іріден ұсақтау», – деп көрсетеді. Ал «Жалқылаулы – жалпылау әдіс» мақаласында әдісті қолдану жүзіндегі баспалдақтарына қарай «Шағын сөзді», «Жазу-оқу», «Дыбысты әдіс», «Тұтас сөзді» деп төрт түрге бөліп қарастырады.
I. Әдіскер «шағын сөзді» әдісін қолданушылардың әліп-би кітабын басшылыққа алатынын айта келіп, кітап ішінде болуға тиіс материалдарды былайша топтайды:1) Сүгіреттердің болуы; 2) Сүгіреттегі нәрселердің атын көрсететін баспа да, жазба да сөздердің болуы; 3) Сол сөздерге ұқсас басқа да сөздердің болуы; 4) үйретілетін әріптерден жасалған сөздер, сөздерден жасалған сөйлемдер, сөйлемдерден жасалған қысқа-қысқа әңгімелердің болуы; 5) Түгел күйінде әліп-би ретінде жазылған әріптердің болуы, яғни алфавиттің берілуі.
А.Байтұрсынов «шағын сөзді» әдісімен оқытуда әріп таныту, жазуға үйрету және бала тілін дамыту туралы былай деп жазады:
«Үйрету кешесі былай:
Әліп-би кітабының 1-і бетінде тұрған сүгіретті оқытушы тақтайға салады да, сол нәрсенің жайынан әңгіме қозғайды. Балалар мен оқытушы әңгімелесе- әңгімелесе барып, сол нәрсе тупасындағы жұмбақтар, өлеңдер сияқты нәрселерді айтқызады немесе өзі айтады. Бұл әңгіменің пайдасы – алынған нәрсені балаларға анық танытып білім береді, сөйлесуге бойын да, тілін де үйретеді.
Салынған сүгіретті балалар дәптерлеріне көшіреді. Бұл көшіру балаларды сурет салуға үйрету емес, салғандары ұқсасын, ұқсамасын әркім әлінше салса болғаны. Мұның пайдасы – сүгірет салуға балалар әуес болғандықтан, сүгірет салғандарына мәз болып өздері рақаттанады, қарындаш ұстауға қолдары үйренеді.
Сүгіреттегі нәрсенің атын көшіру. Оқытушы сөзді тұтас күйінде тақтайға жазады. Балалар дәптерлеріне көшіреді. Дәптерлеріне көшіруден бұрын былай ету керек дейді. Оқытушы тақтайға жазып жатқанда, балалар қарап бағып отырады. Жазып болған соң, балалар орнында отырып, оқытушының жазғанына еліктеп, жазған сияқты болып, сұқ қолдарымен тақтай бетіндегі жазу бойымен жүргізеді. Сонан соң барып қарындашпен дәптерлеріне жазады.
Сөздің дұрыстарын айыру. Ол үшін оқытушы тиісті сөзді алады да дыбыстарын анық етіп ашық дауыспен айтады. Әсіресе, кезінде үйретуге керек болып тұрған дыбысты айқындата айтады.
Сөзді әріптен бұтарлау. Ол үшін оқытушы әріп араларын ашығырақ жазады. Балалар соның ішінен үйретіп жүрген әріпті танып алып, бірнеше рет жазады. Солай бірнеше әріпті танығаннан кейін оқытушы енді әр әріпті жеке күйінде алып тақтаға жазып, бұл қай сөзде, қай орында тұр деп сұрайды. Балалар әліп кітабынан жазылған әріпті сөздің ішінен танып көрсетеді.
Әріптерден сөз жасау. 3–4 әріпті танитын болғаннан кейін солардан құрап сөз жасайды.
Баспа тану. Ол үшін жазба сөзінің астына баспа сөз қойылып, екеуінің әрпі салыстырылады.
II. «Оқу-жазу» деген түрінде оқу мен жазудың қайсысы алда жүру керектігі туралы айтады. Бұрын оқу алда жүріп, жазу соңында жүргенін, «жазу- оқу» әдісі шыққалы оқу мен жазу екеуі қатар жүретін болды,– деп көрсетеді.
III. «Дыбысты әдіс» дегенінде дыбысты әдіспен үйретуде істелетін мынадай жұмыс түрлерін көрсеткен:
1) Балалармен әңгімелесу.
2) Оқу үйретуге даярлайтын жұмыстар.
3) Сөзден дыбыстарды айырып шығару.
4) Әріптермен таныстыру.
5) Білген әріптерінен сөз құрау, соны оқу.
IV. «Тұтас сөзді» әдісін сынайды. «Балалар оқытушының тақтайға жазғанын ғана оқумен барады. Оқу не әріптен, не дыбыстан басталмайды, тұтас тұрған сөздерді оқудан басталады. Мәселен, бір бала шегіртке ұстап әкелген екен. Оқытушы: «Не әкелдә?– деп балалардан сұрайды. Балалар: «Шегіртке әкелді»,– дейді. «Шегіртке әкелді» деген сөйлемді оқытушы тақтайға жазады. Өзі оқиды, балаларға оқытады. Сонан соң «шегіртке» деген сөзді кірістіріп, басқа сөйлемдер алады. Оны жазады, оқиды, оқытады. Сүйте-сүйте «шегіртке» деген сөздің жазуы қайта-қайта ұшырап, балалардың жаттарында қала-қала барып, әбден таныс болып, бірден танитын болады. Бірден танитын болса, бірден оқитын болғаны. Басқа сөздердің де оқуын сол ретше үйретеді...».
Осы мақаласында «дыбысты әдіс» түрін талдай отырып, әдіскер: «Дыбыстарды айырту, құрастырып сөз қылу дұрысталып істеліп, балалар әбден әдісін алған болса, балалар қиналмайды. Бір-екі сөзді әріптеп құрап оқығаннан кейін тез әдісін алады. Алғашқы кезде сөзді ылғи буындап қостырып оқытады. Сонан буындап оқып әдеттенеді. Буындап оқуға жаттыға бара қалыпты оқу түріне түседі», – деген түйінге келеді. Бұдан оның буындап оқытуды оқу процесін тездетудің тиімді әдісі деп есептегенін аңғарамыз. Ол оқушылардан әріп термей, буынды тұтас оқуды талап еткен.
А.Байтұрсыновтың әдістемеге қатысты құнды еңбектерінің бірі – «Ана тілінің әдісі» мақаласы. Бұл мақалада автор үйрету әдістерін үш топқа бөліп сипаттайды:
1) Кей әдістердің негізі қосу, жинау болады, барша ол негізді әдістер жалпылау (синтез) немесе жиылыңқы әдіс деп аталады.
2) Кей әдістердің негізі талдау, айыру болады. Ол негізді әдістердің бәрі жалқылау (анализ) немесе айырыңқы әдіс деп аталады.
3) Кей әдістердің негізінде қосу да, талдау да болады. Ондай әдістер жалқылаулы-жалпылау немесе айырыңқы-жиылыңқы әдіс деп аталады.
Демек, талдау, жинақтау, талдау-жинақтау әдістерінің ғылыми негізін қалаған да – А.Байтұрсынов.


title: Дыбыстық талдау-жинақтау әдісі - «Сауат ашу әдістемесі» пәні және оның нысаны, мақсат-міндеттері, мазмұны, басқа...

text:
Дыбыстық талдау-жинақтау әдісі Талдау тәсілібойынша сөйлеуден сөйлемді, сөйлемнен сөзді, сөзден буынды, буыннан дыбысты бөліп алуға, жеке дыбыстарды әріптермен таңбалауға мүмкіндік жасалып, оқуға негіз қаланады.
Жинақтау тәсілібойынша дыбыстардан буын, буындардан сөз, сөздерден сөйлем, сөйлемдерден сөйлеу құрастырылып, оқу дағдысы қалыптасырылады; оқушылар сөзді алдымен буындап, соңынан тұтас оқуға үйренеді, сол сияқты әуелі – жеке жазу элементтерінен әріптерді шығарып, одан тұтас сөздерді жаза білуге дағдыланады, соның нәтижесінде сөйлемді, мәтінді оқуға, көшіріп не тыңдап жазуға, сондай-ақ өз ойын байланыстырып сөйлеуге, жазуға біртіндеп төселеді.
Талдау-жинақтау әдісі қалай жүргізіледі?
Сауат ашу кезінде талдау мен жинақтау бір-бірімен тығыз бірлікте, байланыста жүргізіледі: балалар талдау арқылы сөздің қандай буындардан, дыбыстардан тұратынын ажыратса, іле-шала жүргізілетін жинақтау арқылы дыбыстардан буын құрап, буындардан сөз құрап үйренеді. Сөйтіп, дыбыстарды жеке-жеке оқымай, бір-бірімен қосып буын етіп, сөз етіп оқитын болады.
Талдау-жинақтауға жаттыққан кезде, мына жағдайларға сүйену керек:
Әрбір өтілетін жаңа дауысты дыбысты сөзден бөліп алып, мұқият зерттеу негізінде оқуға үйрету, онан әрі оның әріпі меңгертіледі және буыны, сөзі оқытылады.
Жалпы дыбыс пен әріпті үйретудің типтік сызбасы мынадай:
1. Мәтіннен сөйлемді бөліп алу. 2. Сөйлемді сөзге бөлу. 3. Жаңа (үйретілген) дыбысы бар сөзді бөліп алу. 4. Жаңа дыбысты бөліп айтып үйрену. 5. Оның баспа әрпін көрсету. 6. Кеспе әліппеден сөзді құрастыру. 7. Ол сөзді оқу. 8. «Әліппеден» жаңа сөздер оқу. 9. «Әліппеден» тіркестер оқу. 10. Жаңа дыбыстың жаңа түрін көрсету және оның бөліктерін (әріптің) жазу, кейінірек сол әріппен сөз жазу.
Бұл схемадан сөзді оқуға құрамындағы дыбыстарын саналы ұғынып, буынды оқу арқылы үйренеді. Сөйтіп, дыбыстық талдау-жинақтау әдісіне үйренуде: 1) оқу бастамасы (единица) буын болып табылады; 2) Сөз көрсетілмейді. Ол сөйлеуден бөлінеді де, ауызша айтылады. Оқушылар сөздің әрпінен дыбысын емес, дыбысынан оның әріптерін тануға көшеді (керісінше емес).
1) Сауат ашу барысындағы негізгі міндет – балаларды тура буынды оқуға үйрету. Әрбір жаңа үйретілетін дауыссыз дыбыс бұрыннан таныс, үйренген дауысты дыбыс арқылы беріледі.
Мұнда сөз құрамындағы үйретілуге тиісті дыбысы бар буын анық естіліп, ал дыбыстың өзі ерекшеленіңкіреп, созылып айтылғаны дұрыс. Мысалы, «р» дыбысы үйретілуі қажет болғанда «ара» сөзіндегі «а-ра» буындары «а—рра» делініп, «р» дыбысы ерекшеленіп, біраз созылыңқырап айтылады.
Дыбыстың артикуляциясын байқату, яғни балаларды сөз құрамындағы үйретілуге тиісті дыбыстың айтылу процесімен таныстыру. Мысалы, мұғалім балаларға «р» дыбысын айтқызып көреді де, ол дыбысты айтуға тілдің қандай жағдайда болатынын байқаңдар дейді. Осы дыбысты қайта-қайта өздері айтып көру арқылы, олар тілдің ұшының дірілдеп тұратынын байқайды. Сонан кейін оқушылардың назары «р» дыбысын айтқанда тілдің қай жерге жуықтайтынына аударылады. Балалар тілдің ұшының таңдайға жуықтауынан «р» дыбыс шығатынын аңғарады.
Сөйтіп, балаларға дыбыстың айтылуымен қатар, өзін де үйретеді. Бірақ мұнда есте болатын жай тіліміздегі барлық дыбыстың артикуляциясын білу керек деген ұғым тумасқа тиіс. Жоғарыда айтылған тәсілмен тек еріндік және тіс пен тіл қатысы арқылы шығатын дыбыстарды ғана үйретуге болады. Ал ш, ж, к, ғ, г, й, и, щ, ц дыбыстардың артикуляциясын аңғару, әрине, қиынға соғар еді. Сондықтан мұғалім дыбысты оқытуға кірісер алдында оны үйретудің тәсілін жан-жақты ойластыруға тиіс.
Сөздің аяғындағы немесе басындағы дыбысты түсіріп айтып, балаларға тапқызу. Мысалы, мұғалім «Әліппедегі» тонның суретін көрсетіп, «он» дейді де, «мен сөзді дұрыс айттым ба?» — деп сұрайды. Балалар дыбысын қосады. «Т» дыбысын оқушыларға айтқызады. Сөйтіп, суреттегі киімнің аты мен айтылған буын (немесе сөз) құрамындағы дыбыстарды жинақтау арқылы қандай дыбысты қосу керектігін саналы ұғады.
Айтылуына қарай дыбыстарды, жазылуына қарай әріптерді салыстыру. Мысалы, қол-көл, тор-төр, от-өт сияқты сөздер арқылы «о» дыбысы мен «ө» дыбысының айтылуындағы айырмашылық аңғартылады. Сонымен бірге жазылуындағы ұқсастықтар мен айырмашылықтарға көңіл бөлінеді. Осылайша, қ-к, с-з, а-ә, ы-і дыбыстар да жұпталып, салыстырып, сөздерді талдап-жинақтау арқылы үйретіледі.
Үйретіліп отырған дыбыстың сөздің басында, ортасында, аяғында келетіні де сөздерді талдау және жинақтау барысында ұғындырылады. Мысалы, «қ» дыбысын үйрету керек делік. Мұғалім бұл дыбысты балаларға айтқызып, таныстырғаннан кейін қар, ақ, оқушы сияқты сөздерді өзі айтып, буынға, дыбысқа таладатады; «қ» дыбысының қай буында, нешінші буында тұрғаны анықталады; қайта жинақтау барысында «қ» дыбысының қай жерде тұрғанына көңіл бөлінеді. Осыдан кейін бұл дыбысқа балалардың өздері сөз ойлап табады.
Буынды немесе сөзді есте сақтау арқылы оқу. Мысалы қала сөзін алайық. Оқушылар оны дыбысқа-буынға ажыратып талдағаннан кейін, жинақтап, кеспе әліппеден құрастырады; енді оқуға келгенде іркіліп қиналады немесе әр әріпті ежіктеп «қ-а»… деп айта бастайды. Сол кезде мұғалім: «құрастырған сөзіміз қалай еді?» — деген сияқты сұрақтар арқылы бастапқы сөз (оқушылардың құрастырған сөзін) еске түсіртеді. «Ол сөзді қалай айтатын едік? (мысалы, қа-ла). Міне, осылайша оқыңдар,» — дейді. Оқушылар кеспе әліппеден құрастырған сөзді бірден оқып береді.
Дыбыс алмастырып оқу. Мысалы, балалар талдау-жинақтау арқылы «қара» сөзін құрастырып, оқыды делік. Енді бірінші буындағы «а» әрпінің орнына мұғалім «о» әрпін қояды, «қора» деп оқиды .