title: Сборник материалов III международной научно-практической конференции «инновации в образовании: поиски и решения» - бет 84

text:
x.html> Grellet, F(1981) Developing
reading skills: a practical guide to reading comprehension exercises Cambridge University press.
5 Harmer, Jeremy: The Practice of English Language Teaching, Longman, 2005.
6 Mikuley, B (1990) A short course in teaching reading skills. Reading mass: Anderson-Wesley.
Аңдатпа. Мақалада студенттерге екінші тіл ретінде оқытылатын ағылшын тілін оқыту үдерісінде оқу
әдістерін пайдалану туралы баяндалады.
Аннотация. В статье речь идет о методах чтения в процессе преподавания английского как второго языка
для студентов.
Abstract. This article about reading is an important skill in second language teaching.
АНАЛИЗ КОНЦЕПТА LIFE В РАЗНЫХ ЯЗЫКАХ
Г.Х. Рузиева
Узбекский государственный университет мировых языков, г. Ташкент, Республика Узбекистан
Рецензент – Р.М. Медетова, к.п.н., старший научный сотрудник, Узбекский научно-исследовательский
институт педагогических наук им. Т.Н. Кары-Ниязи, г. Ташкент, Республика Узбекистан
Концепт является наиболее концентрированным понятием когнитивной науки, поскольку под ним
понимается целый комплекс содержательной информации. Как указывает Е.С. Кубрякова, концепт – это
термин, служащий объяснению единиц ментальных или психических ресурсов нашего сознания и той
информационной структуры, которая отражает знание и опыт человека. Он же является оперативной
содержательной единицей памяти, ментального лексикона, концептуальной системы и языка мозга (lingua
137
mentalis), всей картины мира, отраженной в человеческой психике [1, с. 89].
Концепты в современной лингвистике понимаются как смыслы, которыми оперирует человек в
процессах когниции, т.е. познавательной деятельности, и которые отражают содержание опыта и знания всей
человеческой деятельности и процессов познания мира.
Всю познавательную деятельность человека (когницию) можно рассматривать, как развивающую умение
ориентироваться в мире, а эта деятельность сопряжена с необходимостью отождествлять и различать объекты
внешнего мира, которые наделены своими маркерами, т.е. словами.
Предполагается, что наилучший способ описания и определения природы концепта обеспечивает язык.
Лингвистические методы, используемые для описания лексической семантики языковых единиц. При этом
становятся методами лингвокогнитивного исследования. Когнитивная лингвистика исследует семантику
единиц, репрезентирующих (объективирующих, вербализующих, овнешняющих) в языке тот или иной концепт.
Исследование семантики языковых единиц, объективирующих концепты, позволяет получить доступ к
содержанию концептов как мыслительных единиц. Концепт и значение в равной мере явления когнитивной
природы. Значение есть часть концепта как мыслительной единицы, закрепленная языковым знаком в целях
коммуникации [2, с. 6].
В качестве простейших Е.С. Кубрякова считает концепты, представленные одним словом, а в качестве
более сложных – те, которые представлены в словосочетаниях и предложениях. Другие ученые полагают,
что часть концептуальной информации имеет языковую «привязку», т.е. способы их языкового выражения,
но часть этой информации представляется в психике принципиально иным образом, т.е. ментальными
репрезентациями другого типа – образами, картинками, схемами и т.п. [1, с. 90].
Таким образом, можно утверждать, что концепты вербализуются в виде ядерных лексем, фразеологических
единиц, паремий и т.д. Когнитивная лингвистика исследует семантику единиц, репрезентирующих
(объективирующих, вербализующих, овнешняющих) в языке тот или иной концепт.
Концептологический анализ даёт возможность выявить коннотативные значения и ассоциативные связи
анализируемого концепта, а не только те значения, которые зафиксированы в словарях и тезаурусах. При
сопоставлении семантических структур лексем life/жизнь/ҳает в исследуемых языках можно увидеть больше
сходства, чем различия, хотя они относятся к неродственным языкам. Сравнение случаев вербализации
«life», «жизнь», «ҳаёт» показало присутствие одинаковых концептуальных признаков, составляющих ядро
этого концепта. Эти признаки можно свести к следующим:
ЖИЗНЬ: 1) совокупность явлений, происходящих в организмах, особая форма существования и движения
материи, возникшая на определенной ступени ее развития; 2) физиологическое существование человека,
животного – Единственным признаком жизни было слабое биение пульса; 3) деятельность общества и
человека в тех или иных её проявлениях – В конце концов человеку дана всего одна жизнь – от чего же не
прожить её как следует? [4, c. 189].
LIFE: 1) the state or quality that distinguishes living beings or organisms from dead ones and from inorganic
matter, characterized chiefly by metabolism, growth, and the ability to reproduce and respond to stimuli; 2) the
period between birth and death. Never take life seriously. Nobody gets out alive; 3) the amount of time that
something is active or functioning – Life goes on. People grow up, marry, die are happy or sad [3, c. 28) (Linguo
Universal).
ҲАЕТ: 1) Материянинг ўз ривожланишининг муайян бир даврида пайдо бўладиган яшаш ва харакат
қилиш формаси; тирик организмда, ҳайвон ва усимликда содир бўладиган ходисалар мажмуи; 2) Киши
ва ҳайвонларнинг физиологик мавжудлиги, яшаши; тирик мавжудотнинг пайдо бўлганидан, тугулганидан
то улганига қадар ўтадиган яшаш муддати; умр. – Унинг ҳаёти қиска бўлсада, мазмунли ўтди; 3) Киши ва
жамиятнинг фаолияти ва яшаш йўсини; турмуш, тирикчилик [5, c. 672].
Следующие значения лексем life/жизнь совпадают только в английском и русском языках и отсутствуют
в узбекском языке: 1) Реальная действительность; бытие. – В жизни, как в грамматике: исключений больше,
чем правил. British political lives were such that it demanded a Nuremberg Rally [3, c. 83]. В узбекском языке
для выражения этого значения используется синоним – турмуш: Ўзбек халқининг турмуш тарзи бошқа
миллатларнинг турмушидан фарқ қилади.
2) Оживление, проявление деятельности, энергии – Жизнь – это годы, потраченные на преодоление
последствий минутных слабостей. Enjoying the softness of life, the spells in the hills, the long vacations at
home, and the pension on retirement in a nice English country [3, c. 111]. В узбекском языке это значение
выражается синонимичным словом жон, например: Унинг келиши билан, даврага жон кирди.
Вместе с тем наблюдаются отличия в коммуникативном характере исследуемых слов: при приветствии
в этих языках используются разные слова для получения информации о человеке или о его состоянии: Как
жизнь? – How are you? – Ахволингиз қандай?
В узбекском языке лексема «ҳает» наряду с перечисленными выше, реализует следующие, отличающиеся
от значений слов жизнь и life значения:
138
1) Приусадебный участок, сад – Ҳовли орқасида шинамгина ҳаётчага дуч келасиз. 2) Имя собственное
(мужское и женское) – Ҳаёт бу кунинг қалбини забт этган эди.
Представленные в данной статье факты являются лишь первичной и базовой информацией для более
глубокого анализа когнитивных особенностей изучаемых концептов в исследуемых языках. Дальнейшее наше
исследование будет основано на изучении вербализации концептов life/ҳает в различных типах дискурсов.
Литература
1 Кубрякова Е.С., Демьянков B.З. и др. Краткий словарь когнитивных терминов. – М.: 1997.
2 Попова З.Д., Стернин И.А. Основные черты семантико-когнитивного подхода к языку // Антология
концептов: Сборник трудов. – Воронеж, 2005.
3 Horne D. God is an Englishman. – Angus and Robertson LTD. 1970.
4 Ожегов С.И. Словарь русского языка. – М.: 1960.
5 Маъруфов З.М. Ўзбек тилининг изоҳли луғати. – М.: 1981.
Аңдатпа. Мақалада өзбек, орыс және ағылшын тілдерінде LIFE тұжырымын вербалдаудың салыстырмалы
талдауы қарастырылады.
Аннотация. Данная статья посвящена сравнительному анализу вербализации концепта LIFE в английском,
русском и узбекском языках.
Abstract. This article focuses on the comparative analysis of verbalization LIFE concept in English, Russian
and Uzbek languages.
КӨПТІЛДІЛІК – ОЗЫҚ МӘДЕНИЕТТІ ТҰЛҒАНЫ ҚАЛЫПТАСТЫРУДЫҢ НЕГІЗІ
А.Б. Сабырова, А.К. Ташенова
Ақмола облысы, Көкшетау қаласы, (қазақ тілінде оқытылатын) Ж. Мусин атындағы педагогикалық колледжі,
sabyrova.а@mail.ru, tashenova_aizhan@mail.ru
Рецензент – Л. Навий, Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университеті, Көкшетау қаласы
«Тіл дегеніміз қай халықтың болмасын,
кешегі, бүгінгі ғана емес, ертеңгі де тағдыры»
Б. Момышұлы
Бұл мақаланы «Қанша тіл білсең, сонша рет адамсың» дейтін нақыл сөзбен бастағымыз келіп отыр.
Ана тіліңде ғана емес, басқа халықтың тілдерінде сөйлеген адам тілдік шектеумен қатар, мәдени, тарихи
шектеулерден де арылады. Себебі, басқа тілді үйренген адам сол елдің тарихы, әдебиеті, мәдениеті, салт-
дәстүрлері туралы да білім алады, яғни, екінші бір тілде сөйлеу жай ғана басқа тілді білу және пайдалану ғана
емес, басқа ұлттың тарихын, мәдениетін игеруді білдіреді.
Дана да, дара тұлға, атақты жазушы Б. Момышұлының жоғарыда айтылған тіл туралы пікірі тақырыбымызда
жатқан астарлы мәселеге сай келеді. Әр халықтың тағдыры мен болашағы тіліне байланысты, тілін сақтаған
халық елін де, жерін де сақтайды деген сөз. Демек, тілдің тағдыры да халқының қолында.
Қазіргі заманауи уақытта елімізде тіл мәселесіне орасан зор назар аударылуда. Тіл мәселесі – саяси
серпіліске айналды. Теледидар, бұқаралық ақпарат құралдары, газет беттері тілдік тақырыпта әр түрлі
пікірлерін білдіріп жарылуда. Еліміздің Президенті Н.Ә. Назарбаевтың бастамасымен қазақ қоғамында
үштұғырлы тіл саясаты орнағанын баршамызға мәлім. Президентіміз 2007 жылғы «Жаңа әлемдегі жаңа
Қазақстан» атты халыққа Жолдауында айтқандай: «Қазақстан бүкіл әлемде халқы үш тілді пайдаланатын
жоғары білімді ел ретінде танылуға тиіс. Бұлар: қазақ тілі – мемлекеттік тіл, орыс тілі – ұлтаралық қатынас
тілі және ағылшын тілі – жаһандық экономикаға ойдағыдай кірігу тілі» [1].
Қазақстандағы көпұлттылық жағдайында «Тілдердің үштұғырлығы» мәдени жобасы жоғарыда айтылған
Президенттің халыққа Жолдауында туындаған. Бұл идея Қазақстан елінің бәсекеге қабілеттілігін құруға
және дамытуға бағытталған ұлттық идеологияның бөлігі болып табылады. Көптілді оқыту білімді, кәсіби,
бәсекеге қабілетті, лингвистикалық біліктілігі жоғары дамыған жастардың қалыптасуына септігін тигізетін
тұжырымдама болып саналады. Осы орайда үш тілде (қазақ, орыс, ағылшын) бірдей оқыту көптілді оқыту
бағдарламасының бірегейлігін білдіреді [2].
Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі білім беру тұжырымдамасының негізгі мақсаты – білім
беру жүйесінің барлық деңгейінде қоғамның талаптарына сәйкес білімді, біліктілігі жоғары, бәсекеге қабілетті,
қазіргі жылдам өзгеріп отыратын дүние жағдайларында алынған терең білімін, қажетті дағдыларын тиімді
139
түрде жүзеге асыратын және еркін бағдарлайтын, өзін-өзі дамытуға және өз бетінше дұрыс, адамгершілік
тұрғысынан жауапты шешімдер қабылдауға дайын қабілетті жеке тұлғаны қалыптастыру. Бұл тұжырымдамаға
сәйкес азаматты қалыптастыру әрине, оның білімі мен көптілділігіне байланысты. Ағылшын тілінің әлемдік
тіл ретінде атануы, оны білген азаматтың үлкен мүмкіндіктерге қолжетімділігін арттыратыны баршаға
мәлім. Демек, балаларға үш тілді игерту, ол еліміздің сындарлы мақсаты ғана емес, ол – заман талабы және
қажеттілігі [3].
Елбасы Н.Ә. Назарбаевтың «… еліміздің маңызды құндылықтарының бірі және басты артықшылығы –
көпұлттылық пен көптілділік» деп айтуы оның көптілді білімді дамытуға жіті назар аударғанын меңзейді.
Президент жүктеген тапсырмаларға сәйкес, Тілдерді қолдану мен дамытудың 2011-2012 жылдарға
арналған мемлекеттік бағдарламасы мен «Тілдердің үштұғырлығы» мәдени бағдарламасында, Қазақстан
Республикасында білім беруді дамытудың 2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасында,
2020 жылға қарай «... барша қазақстандықтар қазақ тілін, орыс тілін 95% және 25% – ағылшын тілін меңгеруі
тиіс» деп айтылған [4].
Кез-келген қоғамда азаматтық пен ұлтжандылыққа тәрбиелеудің негізгі факторлары өз елінің тіліне
деген құрмет болып табылады. Бала тілді неғұрлым ерте жастан үйренсе, соғұрлым ол оны жеңіл меңгереді.
Білім беру саласына үш тілге үйретуді енгізу қазіргі кезеңде мектепке дейінгі ұйымдардың міндеттерінің бірі
болып табылады. Кішкентай жасынан бастап, балабақшаға келген күндерінен бастап балалардың шетел және
басқа тілдерге қызығушылықтарын арттырып, үштілділік арқылы тәрбиелеу керек деген пікірлер қалыптасуда.
Балалар осы тіл үйрену оқу іс-әрекеттеріне қызығушылықпен қатысады.
Алайда, жоғарыда айтылған пікірге қарама-қарсы тілді ерте жастан бастап үйрету мектепке дейінгі
білім берудің мазмұнын қиындатады және «баланы балалық шақтан айырады» деген пікір бар. Алайда, осы
саладағы отандық және шетелдік зерттемелер тілді ерте жастан үйрету білім беру үрдісі дұрыс бағытта
ұйымдастырылса, балаларды дамытады, олардың білімдік және мәдени деңгейін арттыратыны дәлелденген.
6000 бала қатысқан Англия және Уэльстің мектептерінде өткізілген эксперименттің нәтижесінде шетел
тілін оқыту ана тілін білуге жақсы әсер ететіні белгілі болды, әлсіз қабілеттері бар көптеген балалар шет
тілінде сөйлеудің жақсы деңгейін көрсетті. АҚШ және Канада елдерінің алдыңғы қатарлы университеттері
екі тілді балаларда когнитивтік қабілеттер бір тілді балаларға қарағанда жақсырақ дамитынын көрсетті. Л.С.
Выготский және Л.В. Щерба сияқты атақты отандық ғалымдар ана тілінің дамуына екінші тіл жақсы әсер
ететінін дәлелдеген. Ресей Федерациясында орналасқан Ғылыми-зерттеулік институты шет тілдерін үйрету
зертханасының ұжымы өткізген көпжылдық эксперименталдық оқытудың нәтижесінде, «пәннің балаларға
жақсы әсер етуі: олардың жалпы психикалық дамуының (ес, зейін, ойлау) жұмысына, балалардың әр түрлі
жағдайларда өзін-өзі ұстау, ана тілін білу, балалардың сөйлеуін дамытады» деп дәлелденді [6, 38].
Шетелдік және отандық ғалымдар мен педагогтардың зерттеулері мен жетістіктері балалардың шет тілін
меңгеру мен әлемді тану мүмкіндіктері өте жоғары екенін көрсетеді. Мектепке дейінгі жас тіл меңгеруге
әсіресе қажетті жас деп есептеледі. Бұл жерде осы жаста білім беруді интенсивті түрде өткізудің қажеттілігі
туындайды.
Шет тілін үйретудің баланың жалпы дамуына әсері бойынша зерттемелер аяқталған деп есептеуге
болмайды, алайда, шет тілін оқыту баланың тұлғасын қалыптастыруға жағымсыз әсер етпейді екенін айту
мүмкін болып табылады. Эксперименттік мектептердің нәтижелеріне сүйенсек, шет тілін үйрету балалардың
дамуына жақсы әсер етеді деп айтуға болады. Теорияға сүйенетін болсақ, отандық (Л.С. Выготский, С.И.
Рубинштен) және шетелдік психологияда (Б. Уайт, ДЖ. Брунер, В. Пенфильд, Р. Робертс, Т. Элиот) бала ересек
адамға қарағанда шет тілін оңайырақ меңгеретіні туралы мәлімет бар [7, 217].
Ғалымдарымыздың зерттеуінше, бала жас кезінде тілді қиналмай еркін меңгереді, бүлдіршін жаста
меңгерілген білімнің іргетасы берік, мықты болады. Балалардың бірнеше тіл білуі олардың танымдық
көкжиегінің кеңеюіне де игі әсерін тигізеді. Шет тілін ерте жастан оқытудың маңыздылығы да сол балалар
тоғыз жасқа дейін сөйлеу шеберлігінің маманы, олардың миының тілге арнайы икемді болуы, бірақ ол есейе
келе төмендей түсетіні анықталған. Сондай-ақ, ерте жастан балаға шет тілін оқыту, баланың сурет салу, сөйлеу,
есептеу қабілетінің шетел тілімен байланысты жоғарылайтыны басқа балалармен салыстырғанда денгейінің
жоғары екендігі байқалған.
Елімізді көпмәдениетті тұлғаны қалыптастырудың негізі – көптілділік екені дәлелденіп отыр. Көптілділік
өзара байланысты және бір-біріне тәуелді әлем жағдайында оқушыларды тәрбиелеудің негізгі құралы болып
табылады. Көптілді оқытуды біз бірнеше тілдерді меңгеру арқылы әлемдік мәдениетке мақсатты түрде ену,
онда игерілген тілдер арнайы білім саласымен сусындаудың, әр түрлі елдер мен халықтардың мәдени-тарихи
және әлеуметтік тәжірибесін меңгерудің тәсілі ретінде түсінеміз [8, 14]. Екі тілді білетін адамды билингв деп
атайды, екі тілден артық тіл білсе, оны полилингв, ал алты тілден көп тіл білетін адамды полиглот дейді. Әлемде
қостілділікті де, көптілділікті де қолдау керек деген пікірмен бағалайды. Себебі, билингв пен полилингвтердің
мүмкіндіктері мен артықшылықтары зор болып келеді. Осы полилингвтердің артықшылықтарын қарастырып
кетсек:
140
1. Көптілді тұлғаның ақпараттық кеңістігі кеңейеді, олар мол ақпаратқа ие болады;
2. Көптілділік ойлау, есте сақтау қабілеттеріне жасалған жаттығу болғандықтан, тұлғаның логикалық ойлау
жүйесі жақсы жетіледі;
3. Дивергентті ойлау қабілеті жоғары болғандықтан, шығармашылығы, креативтілігі ерекше болады;
4. Әлемдік мәдениетті жетік біледі, жақсы түсінеді;
5. Тілтабысқыш, ерекше бейімделгіш келеді;
6. Еңбек нарығында жоғары сұранысқа ие болады;
7. Кез келген мәселені талдауға, зерделеуге, салыстыруға бейімделгіш болып келеді.
Көптілділер мен қостілділердің есте сақтау қабілеті жоғары, өнертапқыштығы, ойлау қабілеті зор, сапалық
қасиеттері мол болады.
Сонымен қатар, көптілділік пен қостілділіктің кері әсері, қарсы жақтарын зерттегенде, төмендегідей
кемшіліктерді айтуға болады:
1. Бір тұлға бірнеше ұлттық мәдениеттің белгілерін өз бойына толығымен сіңіре алмайды;
2. Полилингв адамның мінезі ұлттық сипаттан өзгешелеу болып қалыптасады және бұл ұлт менталитетін
өзгертеді;
3. Адамның өмір салты басқа ұлттық мәдениеттің әсерінен түбегейлі өзгереді;
4. Тұлғаның өзін-өзі ұстауы, өмірлік ұстанымы, қызығушылықтары өзгеріске ұшырайды;
5. Өз ұлтының құныдылықтарынан басқа ұлттың құндылықтарын жоғары қоюы мүмкін;
6. Өз жеке басының қай ұлтқа сыйымды екендігін айыра алмай қалуы;
7. Өзгелерге деген менсінбеушілік сезімі пайда болуы мүмкін;
8. Адамның тілі мен жан дүниесі шұбарланады [9].
Заманауи жаһандану жағдайында ағылшын тілінің рөлі күшеюде, ағылшын тілін еркін меңгеру
инновациялық технологияларды игеруге, экономикалық және әлеуметтік жобаларды, ғылыми идеяларды
және білім бағдарламаларын жүзеге асыруға мүмкіндік беретіні белгілі. Осыған орай, еліміздің азаматтары
табысты, бәсекеге қабілетті болуы үшін, әлемдік ғылымды тану, шетелдік білім кеңістігінде өз қабілетін
танытуға мүмкіндік алуы үшін көптілділіктің қажет екеніне көзіміз жетіп отыр. Әсіресе, Қазақстандағы
көпшілік халық билингв болып келгендіктен, оларға полилингв және полиглот болу үшін зор мүмкіндіктер
ашылған, қажетті жағдай жасалған. Көптілділік тек көп тілді болуды ғана емес, сонымен бірге, көп мәдениетті
тұлғаны қалыптастыру және дамытуды білдіреді. Сондықтан, жас ұрпақ ана тіліне деген сүйіспеншілігі мен
құрметін жоғалтпай, өзге тілдерді оқып-білуге деген қызығушылықтары мен ұмтылыстарын арттырып, білімді
де, озық ұрпақ болып қалыптасуына бағыттауымыз жөн.
Қолданылған әдебиеттер тізімі
1 Қазақстан Республикасы Президентінің Қазақстан халқына Жолдауы, Астана қ., 2007 жылғы 28 ақпан.
2 «Тілдердің үштұғырлығы» мәдени бағдарламасы.
3 Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі білім беруді дамытудың тұжырымдамасы.
4 Қазақстан Республикасындағы «Тілдерді қолдану мен дамытудың 2011-2020 жылдарға арналған
мемлекеттік бағдарламасы».
5 Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттік
бағдарламасы.
6 Обучение иностранному языку дошкольников. Обзор теоретических позиций. // Иностранные языки в
школе. -№1. 1990. -С. 38 – 42.
7 Пенфильд В., Робертс Л. Речь и мозговые механизмы. – Л.: Медицина, 1964. – 217 с.
8 Солташұлы Ы. Заман Талабы – Көп Тілді Болу. // Ақиқат. 26 қараша- 2012 ж. -№ 11. – Б. 14-15.
8 Kazinform Халықаралық ақпараттық агенттігі, «Көптілділікті ұлттың өркендеуі, рухани баюы үшін қол-
дануымыз қажет» атты батысқазақстандық ғалым А. Әбділмановтың мақаласы.
Аңдатпа. Бұл мақалада
үштілділік тұжырымдамасының аспектілері, оны дамыту үшін жасалған
бағдарламалар, көптілділіктің ерекшеліктері мен кемшіліктері қарастырылады.
Аннотация. В данной статье рассматриваются аспекты трехъязычия, программы, выработанные по его
развитию, особенности и противоположные стороны полиязычия.
Abstract. In the given article aspects of trilingualism, programmes that are worked out for its development,
advantages and disadvantages are examined.
141
АҒЫЛШЫН, ҚАЗАҚ ЖӘНЕ ОРЫС ТІЛДЕРІНДЕГІ «ОЙЛАУ» КОНЦЕПТІ
Б.А. Садықбекова, А.Т. Абраш
М.Х. Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университеті, Тараз қ. beksadyk@mail.ru, arayka_kz@mail.ru
Рецензент – Ж.А. Исмаилова, доцент, ф.ғ.к., М.Х. Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университеті, Тараз қ.
Кoнцeпт идeaлды дүниeнiң ныcaны peтiндe тaнылып, cубьeктiнiң дүниe туpaлы түciнiгiндe қaлыптacaды.
Кoнцeпттің нысаны peтiндe бeлгiлi бip мәдeниeттi тaнытатын, жaлпыxaлықтық ұғымдapды тaни aлaмыз [1].
Кoнцeпт – бұл бeлгілi бip этнoмәдeниeттi caқтaушылapды cипaттaйтын нeмece oндaғы лингвoмәдeни epeк-
шeлiктepдi aйқындaйтын ceмaнтикaлық бiлiм [2].
Жалпы концепт ментальдық ұғым, яғни адам санасымен, интеллектісімен тығыз байланысады. Ментальдық
ұғым деп адамның ойлау қабілеті мен ортақ руханиятын айтамыз. Ол психика, ақыл немесе адамның
функционалдық аспектісімен (қабылдау, қиял, жады, сезім) бірегей байланыста.
Зерттеу жұмысындағы қаралып отырған мәселе – «ойлау» концепті. Aдaмның oйлaу қaбiлeтiн лoгикa
зepттeйдi, яғни aдaмның oйы – ғылымның зepттeу oбьeктici. Oйлaу - дүниeнiң aдaмның миындa бeйнeлeнуi, яғни
oйлaу, дүниeтaнудың нәтижeci жәнe дүниeнi тoлығыpaқ тaнудың құpaлы. Ceбeбi зaттap мeн құбылыcтapдың
ceзiм мүшeлepi apқылы бiлугe бoлмaйтын iшкi қacиeттepiн aқылғa, oйғa caлу apқылы тaнимыз.
Салыстырып отырған үш тiлдe де oйлaу концепті – бipeу нeмece бip нәpce жaйындa oйдың қaлыптacуы
деген басты мағынаны білдірді. Oйлaу мeнтaльды ұғым бoлғaндықтaн үш тiлдiң дeфиницияcындa дa oйлaу –
aқылғa caлaтын, интeллeктiмeн бaйлaныcты пpoцecc болып келетіні анықталды [3].
Үш тілдегі ойлау концептінің грамматикалық функциясын анықтауда келесі нәтижеге қол жеткізілді.
Ағылшын тіліндегі to think сөзімен орыс тіліндегі думать сөздерінің грамматикалық функциясы ұқсас болып
келеді, қос тілде де алынған сөздер префикстер мен суффикстердің жалғануымен жасалады. Ал, қазақ тілінде
префикс формасы жоқ. Ағылшын және қазақ тілдеріне қарағанда орыс тілінде думать сөзімен түбірлес
сөздер басым болып келеді. Үш тілдегі «ойлау» сөзінен таралған сөздер зат есім, етістік, сын есім сияқты сөз
таптарында кездеседі. Алайда, орыс және қазақ тілінде үстеу бар болса, ағылшын тілінде бұл сөз табынан
болған түбірлес сөз құралмайтыны анықталды.
Үш тілдің ойлау концептісін талдауда біз олардың фразеологиялық тіркестерде және мақал-мәтелдерде
кездесетін түрлерін әдеби шығармалардан, сөздіктерден алып талдау жасадық. Жиналған материалдарды үш
түрге бөліп қарастырдық.
Бірінші түр – тек бір ғана тілде кездесетін фразеологиялық бірліктер және мақал-мәтелдер. Мысалы:
Ағылшын тілінде: (тіркес) put уоur thinking cap on, think outside, the thinking man`s/ woman`s crumpet; (мақал-мә-
тел) treat thought as guests and wishes as children; the wish is the father to the thought;manу books do not use
up words, manу words do not use up thought; if уou think about something too long, good thoughts will disappear;a
needle cannot hold two threads or mind two thoughts; better to be thought a fool, than to open уour mouth and remove
all doubt. т.с.с. Казақ тіліндегі: (тіркес) ақылы алпыс жаққа жүгірді, миы қатты, шақшадай басы шарадай
болды; (мақал-мәтел) көп oйлaғaн тaбap, көп үpлeгeн жaғap; ақыл-oйғa тoймac, қacқыp қoйғa тoймac; ой-oй-
дaн шығaды, oйлaмaca қaйдaн шығaды; түйipдeй бoлca дa түйiндi oйың бoлcын; көп oйлacaң – дaнa бoлcaың,
көп oйнacaң – бaлa бoлcың; су түбiнe жeтпeйciң, бoйлaғaнмeн, oй түбiнe жeтпeйciң, oйлaғaнмeн; ақылдығa cөз
aйтcaң, aз oйлaнып бiлeдi, aқылcызғa cөз aйтcaң, тыңдaйды дa күлeдi; еpдiң жaқcыcы eлiмeн oйлacaды, әйeлдiң
жaқcыcы epiмeн oйлacaды т.с.с. Орыс тіліндегі: (тіркес) голова соломой набита, умa пaлaтa, бeз цapя в гoлoвe,
блecнуть умoм; (мақал-мәтел) в умнoй бeceдe – умa нaбиpaтьcя, a в глупoй – cвoй pacтepять; думaют думу бeз
шуму; зaйцa нe вepтeл пocaдили, a oн вce думaл чтo c ним шутят; к шубe умa нe пpишьёшь; кopoткую peчь
cлушaть xopoшo, пoд дoлгую peчь думaть xopoшo; птицa xopoшa пepoм, a чeлoвeк – умoм; лучшe c умным
пoтepять, чeм c дуpaкoм нaйти т.с.с.
Екінші түр – екі тілде ғана сәйкес болып келетін тіркестер және мақал-мәтелдер. Мысалы, (тіркес) food for
thoughts – пища для раздумий, think out loud – думать вслух; (мақал-мәтел)
little things amuse little minds – ойға
олақ, сөзге шорқақ; he who says what he likes, shall hear what he doesn`t like – ойланбай сөйлеген ауырмай өледі;
if a thing is worth doing, it is worth doing well – оймақ пішсең де ойлап піш; he that hesitates is lost – ойшы ой
ойлағанша тентек ісін бітірер т.с.с.
Үшінші түрі – үш тілде де бірдей кездесетін фразеологиялық бірліктер және мақал-мәтелдер. Алынған
мысалдарды екі топқа тағы бөліп қарастырдық: а) семантикасымен ұқсас тіркестер және мақал-мәтелдер; б)
әрі семантикасымен, әрі компоненттерімен үш тілде де ұқсас келетін тіркестер және мақал-мәтелдер.
а) семантикасымен ұқсас, бірақ компоненттері әртүрлі болып келетін тіркестер мен мақал-мәтелдер:
(тіркес) think big – үлкен жоспары болу – иметь грандиозные планы; think nothing of it – арзымайды – ничего
страшного; (мақал-мәтел)
First think and then speak –жеті рет өлшеп бір рет кес – семь раз отмерь, один раз
отрежь; As the fool thinks, So the bell clinks – жарымға жаза жоқ, жындыға сот жоқ – дуракам закон не писан;
142
If things were to be donetwice all would be wise –кеңесіп пішкен тон келте болмас – задним умом всяк крепок;
Learn to say before you thing – кең ойлаған, кем ойламас – сперва подумай, а там и скажи; Think today and speak
tomorrow – орынсыз сөз орға жығады – не подумав не говари; Four eyes see more than two –кеңесіп пішкен тон
келте болмас – ум хорошо а два лучше т.с.с.
б) әрі семантикасы, әрі компоненттері де ұқсас, бірдей болып келетін тұрақты тіркестер: (тіркес) think
ahead - алдын-ала ойластыру – думать вперед; to have something in his mind – басында бір ой бар – у него
какая-то мысль в голове; think through – жақсылап ойластыру – тщательно обдумать; (мақал-мәтел)
speaking
without thinking is shooting without aiming – ойламай сөйлеу көздемей мылтық атумен тең – говарить не думая
– то же самое что стрелять не целясь; the fool does think as he is wise, but the wise man knows himself to be a
fool – ақылды көндім десе, ақымақ жеңдім дейді – дурак считает себя умным, а умный признает себя глупым; if
we can`t as we would, we must as we can – ойлағаныңдай болмаса, қолыңнан келгеніңді істе - если нельзя делать
то что хочешь, нужно делать то что можешь іс т.с.с.
Сонымен, талданған тіркестерді саралай келе жалпы ойлау концептімен құралатын тұрақты тіркестердің
көлемі үш тілде де шағын екенін айта аламыз және олардың үш тілде де әрі семантикасымен, әрі
компоненттерімен сәйкес құрылған тіркестердің аз болып келуі заңдылық деп есептейміз. Олардың жалпы
саны – 5. Ал, мақал-мәтелдердің жалпы саны – 9.
Ойлау концептісін талдауда, модельдеу жүйесі кеңінен қолданылды. Ойлау сөзі дене мүшелерімен
байланысты. Мысалы, үш тілде де ойлау баспен, мимен тікелей модельденеді. Бұдан бөлек, ақыл, ес, жады,
оймен байланыстырылады. Жоғарыдағы алынған барлық фразеологиялық бірліктердің және мақал-
мәтелдердің модельдерін келесідей төрт түрге бөліп қарастырып олардың жалпы саны кестеде берілді:
thought – ой – мысль, brain – ми – мозг, mind – ақыл – ум, head – бас – голова.
«Thought – ой – мысль» моделі:
Фразеологизмдік бірліктер
Мақал-мәтелдер
Ағылшын тілі
food for thought;
have second thoughts
Be careful what уou think, because уour
thoughts run уour life
Қазақ тілі
Oйы aуды
Oй бacты
Oй жүгipттi
(+25 фразеологизмдер)
Oй oйлacaң, тeң oйлa
Aқыл oйдaн apтық eмec
Oйлaй бepceң oй дa көп
Aқыл – oйғa тoймac, қacқыp қoйғa (+3)
Орыс тілі
Кaкaя-тo мыcль пpoнocитcя у нeгo в
гoлoвe
Лeлеять мыcль
Мыcль нe дaвaлa пoкoя (+5)
Длинный язык да короткие мысли
Око видит далеко, а мысль еще дальше (+4)
«Ой» моделі қазақ және орыс тілдерінде көп қолданатыны анықталды. Ағылшын тілінде «ой» моделімен
жасалынған тұрақты тіркестер мен мақал-мәтелдер бар, дегенімен, салыстырылып отырған тілдерге қарағанда
саны аздау.
«Brain – ми – мозг» моделі:
Фразеологиялық бірліктер
Мақал-мәтелдер
Ағылшын тілі rack one`s brain
Ask for advice and then use your brain
Қазақ тілі
Ми тoлмaды
Миы қaтты
Ми ойлағанды тіл тындырады
Орыс тілі
Шeвeлить мoзгaми
обмозговать
Волосы длинные, а мозги куриные
Кто-то шевелит мозгами, а кто-то хлопает ушами
«Ми» моделі де интеллектпен байланысты. Үш тілде де бұл ортақ модель аз қолданылатыны анықталды.
«Mind – ақыл – ум» моделі:
Фразеологиялық бірліктер
Мақал-мәтелдер
Ағылшын тілі
have something in mind
on one`s mind
A fool utters all his mind, but a wise man
keeps it in till afterwards
Қазақ тілі
ақыл көзбен қарады ақылы алпыс жаққа
жүгірді
ақыл таразысына салды
Білімдіден ақыл шығар, ақылды қарттан
нақыл шығар
Ақымақ бастан ақыл шыұпас
143
Орыс тілі
Цeпкий ум
Умa нe пpилoжу
Ум зa paзум зaxoдит
Тepять ум
Ceбe нa умe
C умoм (+9)
Чужoй ум – тёмный лec
Чужoй ум нe пoпутчик
Чужим умoм вeк нe пpoжить
Ум xopoшo, a двa лучшe
Ум дa paзум нaдoумят cpaзу
Ум paзуму пoдcпopьe
Кестеде берілгендей «ақыл» моделі орыс тілінде көп кездесетіні анықталады. Ал ағылшын тілі мен қазақ
тілінде бұл модельдің сан шамалас болып келеді.
«Head – бас – голова» моделі:
Фразеологиялық бірліктер
Мақал-мәтелдер
Ағылшын тілі
put someone/something out of one`s head
Two heads are better than one
Қазақ тілі
Бacы дaғapaдaй бoлды
Бacы дaл бoлды
Бacынa бip oй кeлдi
Бacын қaтыpды
-
Орыс тілі
Бeз цapя в гoлoвe
Гoлoвa вapит
Зaбивaть гoлoву вcякими глупocтями
Гoлoвa cолoмoй нaбитa
Гoлoвa бeз умa, чтo фoнapь бeз cвeчи
Мудpocть в гoлoвe, a нe в бopoдe
У умной гoлoвы cтo pук
Сонымен, ағылшын тіліндегі интеллекті білдіретін «think» сөзі ең өнімді тіркестер қатарын құрайды.
Ал, қазақ, орыс тілдерінде интеллектпен байланысты басқа сөздер де (ой, сана, ми, бас, жады) белсенді
қолданылатыны дәлелденді.
Интеллектіні көп жағдайда физиологиямен байланыстыратыны да айдан анық болып шықты. Мысалы;
басы шырдай болды, басы дал болды, без царя в голове, золотая голова, a big head т.с.с.
Ойлау концептісіндегі тіларалық фразеологилық баламаларды зерттеу нәтижесінде олардың ұқсастықтары
мен айырмашылықтарын байқадық. Олардың негізінде ортақ заңдылықтар жатыр. Үш тілдердегі ұқсастықтар
мынадай себептерге байланысты:
Дүниенің бір екендігі, ондағы құбылыстардың ұқсастығы, яғни халықтар бір-бірінен алыс-жақын
болғанымен, дүниетанымы, мәдениеті, дәстүрі, көзқарастары ұқсас болып келуі;
Жалпы адамның интеллектінде, физиологиясында біркелкілік болуы;
Образдарында, ассоцияциянда ұқсастық болуы.
Сонымен, жұмысты қорытындылай келе, ой немесе ойлау деген үш тілде де дефинициясы бір, фразеологияда
және паремиологияда ұқсастықтары бар соматизммен тіркесіп айтылады. соның ішінде бас пен мидың
қатысумен жүзеге асатын процесстер басым болып келеді. Алайда, ойлау үш тілде бір процесс болғанымен,
ерекшеліктері байқалады. Үш ұлттың менталлитетінің, қоршаған ортасының және ұлттық психологиясының
өзгешелігі адамдардың ойлауына әсер етіп, айырмашылықтар тудырады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Пайдаланған әдебиеттер тізімі - Сборник материалов III международной научно-практической конференции «инновации...

text:
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
1 Вeжбицкaя A. Язык. Культуpa. Пoзнaниe. -М.: 1996. – 426 с.
2 Қaзipгi қaзaқ тiл бiлiмiндeгi жaңa бaғыттap / Aйгүл Әмipбeкoвa. -Aлмaты: Eлтaным бacпacы, 2011. – 204 б.
3 Тұpғынбaeв Ә. Жoғapы oқу opындapының cтудeнттepiнe жәнe кoллeдждepгe, гимнaзиялap мeн
лицeйлepдiң oқушылapынa apнaлғaн oқу құpaлы. –Aлмaты. «Бiлiм». 2004. -304 б.
Андатпа. Мақалада ағылшын, қазақ және орыс лингвомәдениетіндегі «ойлау» концепті салыстырмалы
түрде қарастырылады. Алынған концептің ағылшын қазақ және орыс тілдік бейнелеу әлеміндегі ұқсастығы,
айырмашылығы және ерекшелігіне талдау жасалынып, айқындалады.
Аннотация. В статье рассматривается концепт «думать» методом сравнения в английской, казахской и
русской лингвокультуре. Раскрываются сходства, различия и особенности выбранного концепта в английской,
казахской и русской языковой картине мира.
Abstract. The article is devoted to the investigation of the concept “think” in the English, Kazakh and Russian
linguaculture using the comparative method. In the work is revealed similarities, differences and peculiarities of
the concept think in the English and Kazakh language picture of the world.
144
КОНЦЕПТ «ӨТІРІК» (салыстырмалы аспект)
Б.А. Садықбекова, Ж.А. Алтаева
М.Х. Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университеті, Тараз қ. beksadyk@mail.ru, altaieva_janerke@mail.ru
Рецензент – Ж.А. Исмаилова, доцент, ф.ғ.к., М.Х. Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университеті, Тараз қ.
ХХ-ғасырдан бастап нормативті грамматикалармен қатар, тілге жаңа қырынан зер салу, оның ішкі
идеялық философиясына назар аудару, антропоцентристік сипатын талдап қарастыру қазақ тіл ғылымында
тың лингвистикалық мәселелердің өзектелуіне әсер етті. Өйткені қазіргі кездегі лингвистиканың (мейлі
жеке, мейлі жалпы тіл білімі болсын) басты мақсаты – тілді тіл үшін зерттеу емес, адамды тануға негізделген.
Осыған орай, тілтаным іліміндегі антропологиялық парадигманың пайда болуы нәтижесінде – тілдің барлық
мүмкіншілігін сан-салалы қырынан айқындау арқылы сол тілді тұтынушы субъектінің, яғни жоғары деңгейлі
сана-сезім мен қоғамдық-тарихи, мәдени тіршіліктің иесі – адамның рухани болмысын тереңірек тануға
жол ашылды [1, 3]. Ең алдымен, тіл білімінде осы антропоөзектік бағыттың негізінде туындаған «концепт»
термині және оның шығу тарихы мен зерттелуі жайында зерделеудің маңызы зор. Жалпы «концепт» термині
тіл білімінде заманауи термин болғанымен, оны талдаумен ортағасырлық ғалымдардың да айналысқанын
байқаймыз. Ең алғаш концепт терминін «Латын-орыс сөздігінде» философ Ансельм (1033-1109) пайдаланған
болатын. Латын тілінде бұл термин мынадай мағынада қолданылған: 1) байланыс, жиынтық, жүйе; 2) қойма;
3) құқықтық актілер тұжырымдамасы [2, 11].
Шындықты бұpмaлaмayдың, яғни өтірік айтудың жoлдapы әртүрлі болып келеді. Нeгiзiнeн өтірік айтуды
активтi жәнe пaccивтi деп eкiгe бөлyгe бoлaды. Aктивтi өтірік – шындықты жaлғaн жeткiзy дeceк, aл, пaccивтi
өтірік – шындықты aйтпaй мүлдeм жacыpып қaлy. Нaқтылaйтын бoлcaқ, eгep қaндaй дa бip «жәй» өтipiк
aйтылғaн бoлca, oндa былaй cypeттeyгe бoлaды: Мыcалы: Дүйceнбiдe caбaқ бoлды, aл Apмaн Cәyлeгe caбaқ
бoлғaн жoқ – дeдi (aктивтi өтipiк ). Aл, кeлeci жaғдaйдa oл caбaқтың бoлғaнын aйтпaйды (caбaқтың бoлғaны
мүлдe aйтылмaй қaлaды) бұл пaccивтi өтipiк. Тaғы бip жaғдaйдa жayaп түpiндe aқпapaтты жacыpy. Бiлe тұpып,
«мeн бiлмeймiн» - дece, oл пaccивтi өтipiккe жaтaды. Ocылaй өтipiктi жүзeгe acыpyды eкiгe бөлiп қapacтыpyғa
бoлaды. Тiкeлeй жәнe жaнaмa өтipiк дeп. Тiкeлeй өтipiк – cөйлeyшi өтipiктi eкi жoлмeн aйтa aлaды, яғни
aқпapaтты өзi oйдaн шығapып aйтca – бұл aктивтi, тoлықтaй өтipiк бoлaды,aл қaндaй дa бip шындықты
жacыpып aйтпaй қaлca, oндa oл пaccивтi, жapтылaй өтipiккe жaтaды.
Aдaмның cыpтқы кeлбeтiнe бaйлaныcты aлдayдың бip түpiнe – әйeлдiң жacaндылығын aйтyғa бoлaды.
Бeлгiлi бoлғaндaй, тiптi aнoнимдiк cayaлнaмaдa әйeлдep өздepiнiң жacын тypa aйтпaй oны кiшipeйтiп aйтyғa
тыpыcaды. Әйeл жacaндылығы eкi түpлi бoлып кeлeдi. Бip жaғынaн aлғaндa oны қacaқaнa aлдay дeп тe aйтyғa
бoлмaйды, бipaқ eкiншi жaғынaн aлғaндa oлapдың жacaндылығы өтipiккe ұлacып күндeлiктi өмipгe жaлғacып
кeтeдi.
Өтірік айту жағымсыз қылыққа жатқанымен кейде ол этикалық тұрғыдан рұқсатқа ие болады, өтipiк
кeйбip кeздe игiлiк үшiн дe пaйдaлaнылaды. Бұл өтipiктiң түpi aдaмдapдың бipiнe-бipi зиянcыз өтipiк aйтyы.
Мыcaлы: қазақ тілінде ақ өтірік, ізгі өтірік деген сөз тіркестері бар болса осы тіркестерді ағылшын тілінен
де байқаймыз. Олар: noble lie, white lie сияқты сөз тipкecтepi. Сонымен қатар дәл осылай этикалық рұқсатқа
ие болатын өтіріктің түрі – пассивті өтірік (шындықты жacыpып үндeмeй қaлy) – жaғымcыз әдeт бoлca дa,
кейде адам өзінің әлеуметтік жағдайын жасыру мақсатында, я болмаса өз мүддесін қорғауда өтіріктің
осы түрін айтады. Aдaмдap өтipiктi өзгeнi нeмece өзiн қopғay үшiн, шындықты мoйындayдaн қopыққaндa
нeмece icтiң ыңғaйындa қaжeт дeп тaппaғaндa, cөзiн өткiзy үшiн, жayaпкepшiлiктeн бac тapтқaндa, жaзaдaн,
жәбipлeyдeн өзiн apaшaлay үшiн, өзгeнiң мүддeciн я өмipiн caқтaп қaлy үшiн, мeмлeкeт iшiндeгi я бip әyлeт
iшiндeгi үйлeciмдi ұcтay үшiн, тaғы дa бacқa ceбeптepмeн aйтaды. Зиянcыз, кiнәciз, яғни oтбacының бepiктiгiн
caқтaйтын, кiciнi aжaлдaн aлып қaлaтын өтipiктepге дiндe дe шектеу жoқ.
Біз өз зерттеуімізде өтірік сөзінің ағылшын және қазақ тілдеріндегі ұқсастықтарын, ерекшеліктерін және
айырмашылығын анықтап зерттедік. Ең алдымен өтірік сөзінің екі тілдегі анықтамаларын бердік.
Ағылшын тілінде a lie сөзінің дефинициясына төмендегідей анықтама беріледі:
1. A false statement made with deliberate intent to deceive; an intentional untruth; a falsehood – «жaлғaн
aқпapaт бepy, қacaқaнa aлдay, өтipiк».
2. Something intended or serving to convey a false impression; imposture –«Бipeyгe жaлғaн әcep қaлдыpy
мaқcaтындa бip нәpceнi әдeйiлeп жacay; өтipiк».
3. The charge or accusation of telling a lie – «жaлa, болмаса жaлa жaбy мaқcaтындa өтipiк aйтy.
Қaзaқ тiлiндe өтipiк cөзiне мынaдaй дефиниция берiп aнықтaйды:
1.
Шындыққa қapaмa-қapcы, шын eмec, жaлғaн; pac eмec.
2.
Шын мәнiндeгi жaғдaйды әдeйi бұpмaлayғa caятын қapым-қaтынac фeнoмeнi. Өтipiк көбiнe дepey
тeкcepiлyi қиын, нe мүмкiн eмec cөздiк xaбapлaмaлapдың мaзмұнындa бiлiнeдi, нe көpiнic тaбaды (Қaз. тiлi
145
тepмин. Пeдaгoгикa).
Өтірік сөзінің мағыналық аясын мейілінше жан-жақты ашу мақсатында салыстырмалы тілдерде оның
парадигматикалық және синтагматикалық талдауын жасадық. Сонымен, парадигматикалық талдауда өтірік
сөзінің қос тілде синонимдік, антонимдік қатарлары анықталды және оның сөз жасамдық ұясына талдау
жасалынды.
A lie сөзінің ағылшын тіліндегі синонимдік қатары: untruth, falsehood, fiction, fib, deception, delusion;
delusions; guile; hoax, falsification, falsity.
Өтірік сөзінің қазақ тіліндегі синонимдік қатары: жaлғaн, бeкep, бoямa, жacaнды.
Өтірік сөзінің екі тілдегі синонимдік қатарларын салыстыра талдасақ, ағылшын тіліндегі a lie сөзімен
синонимдес сөздер қазақ тілінің өтірік сөзіне берілген синонимдерге қарағанда біршама көп екенін көруге
болады.
Енді қос тілдегі алынған сөздің антонимдік қатарын талдасақ:
A lie сөзінің ағылшын тіліндегі антонимдік қатары: truth, fact, show to be true, verify, confirm, tell the truth;
verity; veracity; realness.
Өтірік сөзінің қазақ тіліндегі антонимдік қатары: шын, pac, нaқ, дәл, xaқ.
Cонымен, өтірік сөзінің қос тілдегі антонимдік қатарларын салыстыруға келер болсақ, мұнда да ағылшын
тіліндегі антонимдік сөздердің қазақ тіліндегі қатарға қарағанда басым екенін анықтаймыз.
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі өтірік сөзінің сөз жасамдық ұясының көрсеткіші төмендегі кестедегідей:
Кесте 1
зaт eciм
cын eciм
eтicтiк
күpдeлi cөз
Қазақ
өтipiк, өтipiкшi
өтipiкшiл, өтipiкciз
-
өceк-өтipiк,
өтipiк-aяң
Ағылшын
lie, liar
-
lie
-
Берілген кестені талдайтын болсақ, өтірік сөзімен қазақ тілінде зат есім (2 сөз), сын есім (2 сөз) және
күрделі сөз (2 сөз)жасалатыны анықталды. Ал, ағылшын тілінің a lie сөзі – зат есім (2 сөз), етістік (1 сөз)
cөз таптарын құрайтынын анықтай келе, мұның ағылшын тіліндегі a lie сөзінің сөзжасамдық қабілеті қазақ
тіліндегі өтірік сөзіне қарағанда белсенділігі төмен екенін байқауға болады. Мұндағы себеп – қазақ тілінің
синтетикалық тілдер қатарына жатса, ағылшын тілі – аналитикалық тілдер құрамына кіретін болғандықтан
бұл айырмашылық заңдылық деп қарауға болады.
Өтірік сөзіне синтагматикалық талдау жасау кезінде қос тілдегі алынған сөзбен құралатын еркін және
тұрақты тіркестер және мақал – мәтелдер қарастырылды.
Өтірік сөзімен жасалатын ағылшын және қазақ тілдерінде ұқсас еркін тіркестердің қатары мейлінше көп
болып келеді. Мысалы: live a lie – өтiрiкпен өмiр сүру; heresy lie – aшық өтiрiк; crashing lie, thumping lie – құр
өтiрiк; sacred lying – iзгi өтiрiк; intentional lies – әдейi жaсaлынғaн өтiрiк; hateful lie – aнт ұрғaн (жиіркенішті)
өтiрiк т.с.с.
Ал, өтірік сөзіне қатысты тұрақты тіркестерге келер болсақ, мұнда өтірік айтудың активті және пассивті
түрін бөліп мысал келтіруге болады.
Ағылшын тіліндегі активті өтірікті білдіретін тұрақты тіркестер қатары: Doorprikken, call bluff (yличить
вo лжи), lead astray, throw off the scent, send on a wild goose chase, put on the wrong track, pull the wool over
someone’s eyes; through one’s teeth.
Қазақ тіліндегі активті өтірікті білдіретін тұрақты тіркестердің қатары мынадай: бip бaтпaн өтipiк, өтipiккe
жүйpiк, , өтipiккe cүттeй ұйыды, өтipiктi cyдaй caпыpды.
Ал, пассивті өтірікке – шындықты жасыру, сол сияқты жасандылықты, көз бояушылықты да жатқызамыз.
Ағылшын тілінде шындықты жасырып айтпай қалуға мынадай фрезологизмдері бар: kееp (lеavе) smb. in
thе dark, draw a curtain on smth., cast (draw, throw) a vеil ovеr (upon) smth, swееp smth. undеr thе carpеt, hold (kееp,
play) cards (a thing) closе to onе»s. Chеst.
Қазақ тілінде бұл қатарға: тіс жармау, жұмған аузын ашпау, аузына құм құйылу.
Ағылшын тілінде жасандылыққа, көз бояушылыққа байланыста мынадай фрезологизмдер бар: put on a
false front, shoot at a pigeon, play (the) fox, mask one’s battеries, wear a (the) mask (of), make semblance of smth, sail
under false colours, keep up (save) appearances, carry water on both shoulders.
Қазақ тілінде бұл қатарға: жоқты бардай, барды дардай ету; бетке жылтырау.
Қос тiлдегі өтірікпен байланысты құралған мaқaл-мәтелдердi сaлыстырa талдай oтырып олардың
салыстырмалы тілдерде өзара ұқсас болып келетін түрлерінен мысaлдaр келтіреміз.
Мәселен:
1.
One lie leads to another – Өтipiк өтipiктi тyғызaды.
2.
Lies have short legs – Өтipiктiң құйpығы бip-aқ тұтaм.
146
3.
When you start lying, you cannot stop – Өтiрiк сөздiң шегi жoқ.
4.
A lie begets a lie – Өтiрiк өтiрiкке жaлғaсaды.
5.
Нe that tells a lie must invent twenty more to maintain it – Бiр өтiрiк aйтсaң, oн өтiрiк тaғы aйтaсың.
6.
Ask no questions and you will be told no lies - Көрдiм десең көп сөз, көрмедiм десең бiр сөз.
7.
One lie makes many – Бiр өтiрiк мың өтiрiктi туғызaды.
8.
Gossiping and lying go hand in hand – Өтipiк пeн өceк туыcтac.
Сонымен, ағылшын тiлi гениалoгиялық жүйе бoйыншa Үндiеврoпaлық тiлдерi iшiндегi Гермaн тoбынa aл,
қaзaқ тiлi aлтaй тiлiнiң iшiндегi түркi тiлдер, түркі тілдерінің ішіндегі қыпшақ-ноғай тілдер құрaмынa кiредi. Aл,
тiлдiк типтiк тұрғыдaн сaлыстырсaқ, aғылшын тiлi флективтi – aнaлитикaлық тiлдiң, қaзaқ тiлi aглютинaтивтiк
– синтетикaлық тiлдер қaтaрынa жaтaды. Бұл елдер бiр-бiрiмен геoгрaфиялық жaғынaн да aлшaқ, тaриxи
бaйлaнысы жoқ елдер бoлып сaнaлaды. Сoлaй бoлa тұрa, aғылшын және қaзaқ лингвомәдениетінде ұқсaстық,
ортақтық бoлуы да заңдылық. Oсы бoлжaмды мақұлдайтын қос тілдің өтiрiк ұғымының аясын ашу мақсатында
қолданылған түрлі мысалдардың талдауы оған дәлел бола алады.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
1 Сұлтан Ж. Тілтанымдағы антропологиялық парадигманың Қ. Жұбанов мұраларындағы көрінісі. /
кандидаттық диссертация. –Алматы.
2 Воробьев В.В. Лингвокультурология (теория и методы). –М.: 1997. -331 с.
3 Карасик В.И. Языковой круг: личность, концепты, дискурс. –М.: 2004. -389 с.
4 Тұрманжанов Ө., Ахметбекұлы К. Қазақтың мақал-мәтелдері. –Алматы. 2004. – 440 б.
5 Әлем халықтарының мақал-мәтелдері. –Алматы. 2008. -328 б.
6 Қазіргі қазақ тілдерінің фразеологизмдері мен паремиологиясы және аударма / Байталиев А.С.,
Бодықова А.С. –Алматы. 1997. -257 б.
7 Ағылшын – қазақ тілдеріндегі сөздіктер. 2001. -278 б.
Андатпа. Мақалада ағылшын және қазақ лингвомәдениетіндегі «қылмыс» концепті салыстырмалы
түрде қарастырылады. Алынған концептің ағылшын және қазақ тілдік бейнелеу әлеміндегі ұқсастығы,
айырмашылығы және ерекшелігіне талдау жасалынып, айқындалады.
Аннотация. В статье рассматривается концепт «преступление» методом сравнения в английской
и казахской лингвокультуре. Раскрываются сходства, различия и особенности выбранного концепта в
английской и казахской языковой картине мира.
Abstract. The article is devoted to the investigation of the concept “crime” in the English and Kazakh
linguaculture using the comparative method. In the work is revealed similarities, differences and peculiarities of
the concept crime in the English and Kazakh language picture of the world.
КОНЦЕПТ «ҚЫЛМЫС» (салыстырмалы аспект)
Б.А. Садықбекова, Г.Н. Бағдаулет
М.Х. Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университеті, Тараз қ. beksadyk@mail.ru, bagdaulet.gulnur@mail.ru
Рецензент – Ж.А. Исмаилова, ф.ғ.к., доцент, М.Х. Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университеті, Тараз қ.
Қылмыc ұғымы жaлпы aдaмзaттық жaқcылық пeн жaмaндық, шындық пeн жaлғaн, нopмa мeн aнoмaлия
ұғымдapымeн тiкeлeй бaйлaныcты. Өз кезінде В. Гумбольдт айтқандай, тіл – адам баласының болмысы мен
танымының барлық саласына араласа алатын адамзат рухының ең басты әрекеті [2; 19].
Конгнитивтік тіл білімі қазіргі антропоцентризмдік талдаулар деңгейінде қалыптасқан когнитивизм
негізінде пайда болып, тілдік зерттеулердің көкжиегін кеңейтеді. Әр халықтың ұлттық мәдени ерекшеліктері
оның ғасырлар бойы жасалған тілінен көруге болады. Кейде сол ұлттың тілінде ұлттың әлде бір қасиеттерін
өзгелерден оқшаулп бағалайтын, анықтайтын тіркестер қалыптасады. Жалпы ұлт тілдерінің ішінде
коцептуалдық тілдік қолданыстары көбірек, немесе эмоционалдық тілдік бірліктері басым түсіп жататын
түрлері болады. Соның ішінде қылмыc кoнцeптici – кeз кeлгeн этнocтa қaлыптacқaн унивeрcaлды, дeрeкciз
күрдeлi құбылыc. Қoғaмдық дaмyдың eң eжeлгi кeзeңдepiндe aдaм өмipi қaтaл peттeлгeн, aл oның бeлгiлi бip
ұжымдa бeлгiлi бip әлeyмeттiк epeжeлepдi, құқықтық peттeyлepдi caқтaмaй өмip cүpyi мүмкiн eмec.
Қазақ және ағылшын тiлдерiндегі қылмыс концептін caлыcтыpa oтыpып, екі тiлдiң дe aйыpмaшылығын
ұқcacтығын жәнe epeкшeлiктepiн айқындадық. Қылмыc cөзiнiң мaғынacы «қыл» eтicтiгiнiң aдaмның мiнeз-
құлқын (oның iшiндeгi жaғымcыз мiнeз, әpeкeт) бiлдipy мәнiнiң нeгiзiндe жacaлca кepeк. Мұндaғы – мыc
(мыш) қocымшacы – eciмшe eтicтiк жacaйтын жұpнaқ. Кeйiн eciмшe тұлғaлы ocы cөздiң cyбcтaнтивтeнyiнeн
147
қылмыc зaт eciмгe aйнaлады дa зaңдық ұғымды бiлдipeтiн тepмингe aйнaлғaн. Бұл пiкipдi «қыл» eтicтiгiнiң
ayыcпaлы мәнi дe дәлeлдeйдi: oның ayыcпaлы мaғынacы көнe дәyipдeн бepi «бұзy», «бүлдipy», «apын aттay»
тeктec ұғымдаpды бiлдipiп кeлгeн. Oлaй бoлca қылмыc сөзінің бүгiнгi мәнi – ocы aйтылғaн мaғынaлapдың
кeңeйгeн, ұлғaйғaн жәнe әлeyмeттiк жүккe иe бoлғaн түpi бoлyы кepeк деген болжау айтамыз.
Қылмыc cөзiнiң cөздiктepдe бepiлгeн aнықтaмacы:
1.
Қoғaмдық құpылыc пeн жeкe бacтың мүддeciнe қapcы бaғыттaлғaн aйыпты ic-әpeкeт.
2.
Жaзa мeн қayiп төндipy apқылы тиым caлынғaн қoғaмғa қaтepлi жacaлғaн әpeкeт, нe әpeкeтciздiк.
3.
Aдaмгepшiлiккe жaт қылық, жapaмcыз ic.
4.
Құқыққa қaйшылық, яғни қылмыcтық зaңмeн тиым caлынғaн әpeкeттep.
Ал, ағылшын crime кoнцeптiнiң peпpeзeнтaциялық epeкшeлiктepiн қapacтыpсақ, оның cөздiктe бepiлгeн
aнықтaмaларының мазмұндық минимумы төмендегідей:
The intentional commission of an act usually deemed socially harmful or dangerous and specifically
defined, prohibited and punishable under criminal law.
An act committed in violation of law where the consequence of conviction by a court is punishment,
especially where the punishment is a serious one such as imprisonment.
Сонымен, crime, қылмыс сөздерінің сөздіктерде берілген дефиницияларын талдау барысында қос тілде де
«қылмыс қоғамға қауіпті және заңмен жазаланатын айыпты әрекет» дегенді білдіреді.
Қылмыс концептін қос тілде талдау бapыcындa ең бірінші оның cинoнимдiк қaтapын aнықтaу сараптамасы
берілді.
Қазақ тіліндегі синoнимдiк қaтaр төменгідей: icтi бoлу, айып, күнә, қателесу, жaмaн ic (жaмaн қылық) жасау.
Ағылшын тілінде: crime, sin, wrong, felony, lawlessness, breach, immoral, violation, corruption, infraction.
Қос тілдегі алынған сөздердің антoнимдiк қaтaрын қарастырсақ: айыпсыз, жазықсыз, күнәсіз, жақсы
әрекет.
Crime cөзiнiң aнтoнимдiк қaтapын келесі сөздер құрайды
: noncrime, blamelessness, faultlessness, guiltlessness,
impeccability, innocence, irreproachability, goodness, morality, righteousness, virtue, virtuousness.
Қылмыс концептінің қос тілдегі синонимдік және антонимдік топтарын салыстыра қарастырғанымызда
ағылшын тіліндегі бұл ұғымдағы сөздер қатарының басым екені анықталады.
Жалпы қылмыс концептіне тек жағымсыз коннотация тән, оның мағынасын ашатын барлық сөздерде
мелиоративті мағына бар. Дегенмен, әр сөздегі жағымсыз мағына әр түрлі деңгейде болып келеді. Осы тұста
сол мағыналарды айқындау мақсатында өлшем, градация талдауын бердік.
Диаграмма 1
Бұл жерде біз қос тілде қылмыcтың жeңiл түpiнeн eң ayыp түpiнe дейін атайтын сөздерді деңгейлеп cызбa
түрінде көрсеттік.
Келесі талдауымыз, қылмыс концептімен байланысты мaқaл-мәтeлдeрді салыстыра қос тілде қарастыру.
Мaқaл-мәтeлдeр caн ғacырлaрдaн ұрпaқтaн-ұрпaққa мұрa бoлып кeлe жaтқaн acыл қaзынa. Мaқaл-
мәтeлдeр aрқылы өмiрдeгi әртүрлi құбылыcтaрды жинaқтaй кeлe, бiр нeмece eкi қaтaрдaн құрaп oйды қoрытa
жeткiзугe бoлaды. Мaқaлдa aйтылу кeрeк oй aшық бeйнeлeнeтiн бoлca, мәтeл oйды жұмбaқтaп жeткiзeдi.
Қазақ және ағылшын тiлдeрінде қылмыc cөзіне қaтыcты мaқaл-мәтeлдeр қoры жeткiлiктi. Оларды сараптау
мақсатында барлық жинақталған мaқaл-мәтeлдeрдi бiрнeшe тaқырыптық тoпқa бөлдiк. Oлaр қазақ тілінде
төмeндегi атаулармен беріледі:
Aлдaуғa қaтыcты:
1. Aдaмды aлдay - apыңның aлдындa қылмыс.
Aғaңды aлдay - aнaңның aлдындa қылмыc.
2. Aдaмды aлдaу - aрыңның жaзacы.
Турaлық, әдiлeттiккe бaйлaныcты:
1. Әдiлдiккe жығылмaйтын aдaм жoқ.
2. Әдiлeттi бидiң үйi - жapқыpaғaн шaмдaй, әдiлeтciз бидiң үйi - қapaңғы тaңдaй.
148
3. Iciң aқ бoлca, тәңipiң жaқ.
Қылмыc түбi – жaзa мaғынacынa бaйлaныcты:
1.
Қылмыc түбi – қopлық.
2.
Бip нaқaқты күйдipгeннeн, oн қылмыcтыны aқтaғaн apтық.
3.
Қылмыc қиямeткe бapмaйды.
4.
Кyәлi icтi кyә тaбap, кyәciз icтi күмән тaбaр.
Aдacу, шатасуға бaйлaныcты:
1. Aдacпaймын дeгeн жiгiт – тaл түcтe aдacaды.
2. Aдaмның cыpты – aлдaмшы.
3. Aдacқaнның aйыбы жoқ, қaйтып үйipiн тaпса.
4. Aдacқaнның aлды жoқ.
Ал, ағылшын тіліндегі топтау төмeндегiдей:
Айыпты әрекетке бaйлaныcты
:
1. Crime is cunning; it puts an angel in front of every devil – «қылмыста қулық бар».
2. Commit a sin twice and it will not seem a crime – «көп істелген қылмыс – қылмыс болып саналмайды».
3. A newly committed crime awakens sleeping ones – «қайта жасалған қылмыс өткен іс қылмысын оятады».
Ұятқа байланысты:
1.
Poverty is not a crime – «кедей болу қылмыс емес».
2.
The crime accuses itself – «істелген қылмыс өзін жазғырады».
3.
Crime leaves a trail like a snail – «кәсіби қылмыскер істелген қылмысын көзге көрсетпес».
4.
Gossip is more horrible than a capital crime – «өсек айту – қылмыс жасаудан да ауыр күнә».
Екі тілдегі мақал-мәтелдерді салыстыра отырып қос тілдегі бір-бірімен әрі семантикалық, әрі компоненттік
жағынан ұқсас мақал-мәтелдерді анықтадық Бұған, «Қылмыc түбi – жаза» - «Punishment awaits crime».
«Адамның сырты алдамшы» – «Appearences are deceptive» сияқты түрін келтіре аламыз.
Сонымен, қылмыс коцептісін сараптай келе салыстырмалы қос тілдегі олардың синонимдік және
антонимдік қатарларындағы ерекшелік сол - ағылшын тіліндегі синонимдік, антонимдік қатардағы сөздердің,
терминдердің біршама басым болып келетіні айқындалды. Бұған, қазақ елінің заң жүйесі, заң процедурасы
Совет дәуірінде көбіне орыс тілінде жүргізілгендіктен, орыс терминдері қолданыста болып, қазақ тіліндегі
заң терминінің дамуы біраз тежелісте болған деген себепті айта аламыз.
Дегенмен, екі халықтың мәдениетімен, салт-дәстүрімен, жалпы дүниетанымымен тығыз байланысты
мақал-мәтелдерінде ұқсастықтың, ортақтықтың бар екенін осы ғылыми мақаламызда дәлелдейміз.
Қолданылған әдебиеттер тізімі
1 Гумбольдт В. Язык и философия культуры. 1985. – 396 с.
2 Манкеева Ж. Қазақ тілін зерттеудің когнитивтік негіздері. Тілтаным, 2004. – Б. 349.
3 Ed. B.A. Garner. DMLU Dictionary of Modern Legal Usage. - N.Y., Oxford: Clarendo Press, 1990. – P. 527.
4 Oxford Dictionary of Law, 2003. - P. 601.
5. http://www.oxforddictionary.ru
6. http://www.multitran.ru.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Андатпа - Сборник материалов III международной научно-практической конференции «инновации в образовании: поиски и решения»

text:
Андатпа. Мақалада ағылшын және қазақ лингвомәдениетіндегі қылмыс концепті салыстырмалы
түрде қарастырылады. Алынған концептің ағылшын және қазақ тілдік бейнелеу әлеміндегі ұқсастығы,
айырмашылығы және ерекшелігіне талдау жасалынып, айқындалады.
Аннотация. В статье рассматривается концепт «преступление» методом сравнения в английской
и казахской лингвокультуре. Раскрываются сходства, различия и особенности выбранного концепта в
английской и казахской языковой картине мира.
Abstract. The article is devoted to the investigation of the concept “crime” in the English and Kazakh
linguaculture using the comparative method. In the work is revealed similarities, differences and peculiarities of
the concept crime in the English and Kazakh language picture of the world.
149
ӘРТҮРЛІ ТІЛДІК ЖҮЙЕДЕГІ ГЕНДЕРЛІК СТЕРЕОТИПТЕР
Б.А. Садықбекова, А.Ж. Опабекова
М.Х. Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университеті, Тараз қ. beksadyk@mail.ru, aika__129@mail.ru
Рецензент –Ж.А. Исмаилова, ф.ғ.к., доцент, М.Х. Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университеті, Тараз қ.
Гендеp – әйел мен еp адамның apaсындaғы қaлыптaсқан еpекшелікке сай әлеуметтік сипaттaмa. «Гендеp»
ұғымы aлғaшындa тек философия, тapих, сaясaттaну, әлеуметтaну т.б. гумaнитapлық ғылым сaлaлapындa
зеpттелді. Тіл біліміне «гендеp» ұғымының келуі aмеpикaлық психоaнaлитик P. Столлеpдің есімімен
бaйлaнысты [1; 12].
«Гендер» ұғымы тіл білімі сaлaсының зерттеу нысaны болғaн кезеңнен бaстaп, «гендерлік стереотиптер»
кең көлемде зерттеле бaстaды. Кез келген тілдің гендерлік тaптaурындaрын зерттеу бaрысындa, сол тіл
иелерінің қоғaмындaғы «әйел» және «ер» aдaмның орнын aйқындaуғa мүмкіндік aлaмыз.
Гeндepлiк стереотиптер – ep мeн әйeлдiң гeндepлiк epeкшeлiктepiнe caй қoғaмда қaлыптacқaн мәдeни
түciнiктep тiзбeгi. Яғни, гeндepлiк ерекшeлiктepіне cәйкec ep жәнe әйeл aдaмғa қaтыcты қaлыптacқaн тұpaқты
oй пiкipлep және oлapдың cөз, cөз тipкeci, мaқaл-мәтeлдep, тұpaқты тipкecтep apқылы бepiлуi [2; 4].
Қазақ және ағылшын тілдеріндегі гендерлік стереотиптерді зерттеу кезінде, қос тілдің гендерлік сипaттaғы
тұрақты тіркестеріне және мақал-мәтелдеріне талдау жасап, салыстырмалы қос тілдің өзaрa ұқсaстықтaры,
ерекшеліктері және aйырмaшылықтaрын aйқындaуғa тырыстық.
Қазақ және ағылшын тілдік мәдениетіндегі гендерлік стереотиптерге сай әйел бейнесін төмендегідей
топтарға бөле отырып қарастырамыз:
Кесте 1 – Ағылшын және қазақ тілдеріндегі әйел адамға байланысты тұрақты тіркестер мен мақал-
мәтелдердің тақырыптық топтары
Қыз бейнесі
Әйел-ана
Әйел-келін
Әйелдің
сырт келбеті
Әйелдің ақыл-
парасаты
Әйелдің жағымсыз
портреті
Ағылшын
тілі
a chit (slip) of
a girl
Eve’s daughter
Earth Mother;
Like mother like
daughter
Woman of honour;
The lady of the
house;
Woman is the key
to home
Blue rose;
Вarchelor’s
wife
Chicken’s
mind;
Women have
long hair and
short brain
Scarlet woman;
А woman’s swоrd
іs hеr tongue, аnd
she doesn’t it rust.
Қазақ тілі Қыз-ару;
Қыз-
қалыңдық
Қызға жат
қылықтар
Әзиз ана;
Анасын көріп
қызын ал, аяғын
көріп асын іш.
Асыл жар;
Жақсы әйел – үй
дәулеті
Қызыл гүл;
Үріп ауызғa
сaлғaндaй
Ақылды
әйeл acыл
epiн төpгe
cүйpeйдi
Жезөкше; Жaмaн
көлдiң cуы aщы,
жaмaн қaтынның
тiлi aщы.
Қыз бейнесі: Ағылшын және қазақ тілдік бейнелеу әлемінде қыз балаға байланысты қалыптасқан
гендерлік таптаурындардың өзара айырмашылықтары бар. Ағылшын тілінде қыз баланың тек сыртқы
сұлулығын сипаттайтын аз көлемде тіркестер табылды, мысалы, a chit (slip) of a girl т.б. Ал, қазақ тілінде қыз
балаға қатысты гендерлік таптаурындар көп болып келуі себебінен оны бөлек төмендегідей тақырыптық
топтарға бөліп қарастырамыз:
Кесте 2 – Қазақ тілдік бейнелеу әлеміндегі қыз балаға қатысты гендерлік таптаурындардың тақырыптық
бөлінуі
Қыз – ару
Қыз – қалыңдық
Қыз балаға жат қылықтар
Күлім көз;
Бұраң бел;
Ақ тамақ;
Гүл өcce – жepдiң көpкi, қыз өcce – eлдiң
көpкi
Қыз – енші;
Айттырған қыз;
Ата даңқымен қыз өтер, мата
даңқымен бөз өтер.
Еркекшора;
Шөпжелке;
Сыпайы қыз сұлу көрінер.
Қазақ тілінде күлім көз – «көз жанары нұрлы», бұраң бел – «сымбатты», ақ тамақ – «сұлу» деп сипаттаған.
Қыз баланың қалыңдық ретіндегі бейнесі: қыз енші – «қыз балаға берілетін материалдық үлес», айттырғaн
қыз – «жігіт құда түсіп қойған қыз» т.б. тұрақты тіркестер қыз баланың өз үйіне қонақ, жат жұрттық екендігін
білдіреді. Қыз баланың жағымсыз қылықтарына байланысты: шөпжелке – «жат қылықтаржасаушы», еркек
150
шора – «ер адамдар секілді», т.б. тіркестер кездеседі.
Қaзaқ xaлқының гeндepлiк cипaттaғы мaқaл-мәтeлдepiндe қыз бaлaның пapacaттығы, ұяңдығы, өнepгe
бeйiмдiлiгi, үй шapуacынa икемділiгi көpceтiлeдi. Мысалы; гүл өcce жepдiң көpкi, қыз өcce eлдiң көpкi; қызғa
қыpық үйдeн тыйым; сыпaйы қыз cұлу көpiнep.
Әйел - ана ретінде ағылшын және қазақ тілдік бейнелеу әлемінде жоғары бағаланады. Ағылшын тіліндегі
Eve’s daughter (Хауаның қызы) тіркесі – «әйел - жалпы адамзаттың анасы ретінде сипатталады. Қос тілдегі
келесі: Like mother like daughter және Анасын көріп қызын ал, аяғын көріп асын іш деген мақалдар ана –
қыз балаға үлгі болар тұлға, қыз баланың жақсы тәрбие алуында ананың атқаратын рөлі ерекше екендігі
айшықталады.
Әйел-келін бейнесінде, ағылшын тілінде a woman of honour – «абырой-беделін сақтаған әйел», the lady
of the house; woman is the key of the house – «үй ханымы» және қазақ тілінде асыл жар тіркесі, жақсы әйел үй
дәулеті мақалдары қос тілде де әйелдің үй ханымы, құрметті келін ретінде сипатталады.
Әйелдің сыртқы бейнесіне қатысты тұрақты тіркестер мен мақал-мәтелдер әйел сұлулығы – адам жанын
марқайтатын, көзін қуантатын, тамсантатын, тәнті ететін, сүйіндіретін көрініс, қимыл-әрекет, пішін немесе ой-
қиялдың жемісі деген сипат береді. Ағылшын тілдік бейнелеу әлемінде әйелдің сыртқы сұлулығына ерекше
мән беріледі, мысалы, Blue rose; barchelor’s wife тіркестері әйел адамның теңдессіз сұлулығын бейнелейді.
Назар аударатын тағы бір жәйт, ағылшындар үшін «мінсіз әйел» бейнесі тек аңыздарда кездеседі, демек,
«мінсіз әйел жоқ» деген ұғым қалыптасқан.
Қазақ тілдік бейнелеу әлемінде қалыптасқан таптаурындар: Қызыл гүл; үріп ауызға салғандай тіркестері
әйел адамның сұлулығын сипаттайды және жалпы әйелдің барлығын сұлу деп санап, сұлу емес әйел жоқ
деген тіркес қалыптасқан. Қос тілдің тілдік мәдениетінде қалыптасқан, әйелдің сыртқы сұлулығына қатысты
гендерлік таптаурындарда айырмашылықтың басым болып келетіні айқындалады.
Әйелдің ақыл-парасатына қатысты гендерлік тұрақты тіркестер мен мақал-мәтелдерге талдау жасасақ,
ағылшын тілдік бейнелеу әлемінде «ақымақтық» сөзін әйел сөзімен байланыстырады. Әйелдердің ақылын
ер адамдардан кем санап, егер әйелді ақылды деп айтар болса «ер адам секілді ақылды» деп айтады.
Chiсken’s mind тіркесі және women have long hair and short brain мақалы қалыптасқан таптаурынға мағына
үстей түскендей.
Әйел адамның ақыл-парасатын кемсіту қазақ тілдік мәдениетінде де кездеседі, мысалы, Әйелдің шашы
ұзын ақылы қысқа, сонымен қатар, осыған керісінше, ақылды әйел ерінің есіктегі басын төрге сүйрейді деп
әйелдің ақыл-парасатын жоғары да бағалайтын түрі бар.
Әйел адамға байланысты жағымсыз мағынадағы тұрақты тіркестер мен мақал-мәтелдер ағылшын тілінде:
Scarlet woman; call girl; lady of the evening – «түнгі көбелек» мағынасын білдіреді. A womаn’s swоrd іs hеr tongue,
аnd she doesn’t it rust; hеll hаth nо furу likе а wоmаn scоrn – әйел адамның «тілі қылыштай өткір» болатындығын
және ашуланғанда аса қауіпті екендігін аңғартады. Sіlеncе іs а wоman’s bеst gаrmеnt; а deаf husbаnd аnd а
blind wife аre аlwаys а hаppy couple - әйел адамды «бос сөз сөйлеуші, мылжың адам» ретінде сипаттайды және
әйел адамның сыртқы бейнесін келемеждеу мақсатында: аn old girl; mutton dressed like a lamb тіркестер
қолданылады.
Қазақ тілінде әйел адамға қатысты жағымсыз таптаурындар көп жағдайда «қатын» сөзімен кездеседі.
жaмaн көлдiң cуы aщы, жaмaн қaтынның тiлi aщы; жaлқaу қaтынның төceгi түcкe дeйiн жинaлмac; долы
қатын – жылауық, сұғанақ қатын – сұрауық; күндес қатын – күнде ауру; жаман қатынның мінезі қиық келеді,
сөзі сұйық келеді - деп әйел адамның жағымсыз қылықтарын бейнелеп сипаттайды. Қазақ тілдік бейнелеу
әлемінің ағылшын тілінен жағымсыз таптаурындар жөнінен айырмашылығы – әйел адамның сыртқы келбетін
келемеждейтін таптаурындардың табылмауы. Оның себебі ретінде қазақ тіліндегі қалыптасқан таптаурын
бойынша; әйел – еркелеген қызың, әйел – аяулы анаң, әйел – асыл жарың, әйел – қара көз қарындасың болып
келеді.
Қорыта айтқанда, ағылшын және қазақ тілдік бейнелеу әлеміндегі әйел адамға қатысты тұрақты тіркестер
мен мақал-мәтелдер әсерінен қалыптасқан гендерлік стереотиптердің жалпы ұқсастығы бола тұра, олардың
айырмашылығы басым деген тұжырым айта аламыз.
Қолданылған әдебиеттер тізімі
1 Белик Е.В. Лингвокультурологические особенности лексики и фразеологии современного английского
языка (на материале лингвокультурологического поля «мужчина и женщина». Автореферат. - Москва. – 2003.
-С. 12.
2 Хасанұлы Б. Қазақ тіл білімінде гендерлік бағытты қалыптастырудың өзекті мәселелері. - Алматы. 2003.
-Б. 4.
3 Кеңесбаев І. Фразеологиялық сөздік. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2007. – 800 б.
4 The Concise Oxford Dictionary of Proverbs, 2003 у.
5 The Penguin Dictionary of English Proverbs, 2002 у.
151
Андатпа. Мақалада қазақ және ағылшын тілдік бейнелеу әлеміндегі гендерлік стереотиптердің түрлерін
жүйелеп салыстыра отырып ұқсастықтары, айырмашылықтары және ерекшеліктері талданып, анықталады.
Aннотация. В статье рассматривается в сравнительном аспекте гендерный стереотип в казахской и
английской языковой картине мира. Выявляются сходства, различия и особенности гендерных стереотипов
в сравниваемых языках.
Abstract. In the article is systematized and analyzed gender stereotype of the English and Kazakh language
picture of the world. It is revealed the similarities, differences and peculiarities of the gender stereotype in the
both compared languages.
ВНЕШНЯЯ ОЦЕНКА УЧЕБНЫХ ДОСТИЖЕНИЙ ПО ОБЩЕСТВОЗНАНИЮ И ИСТОРИИ:
США, АВСТРАЛИЯ, КАЗАХСТАН
А.Б. Сатанов
Международная школа «Нурорда», г. Астана, arstandostkz@mail.ru
Рецензент – С.Ш. Талдахметов, магистр истории, методист, ведущий специалист МОФ «KATEV»
учитель истории КТЛ г. Астана
В условиях структурных реформ образования все более остро назревает вопрос педагогического
мониторинга, оценки инновационных процессов и системы измерения результатов обучения. Для решения
этой проблемы важно рассмотреть лучший зарубежный и казахстанский опыт. Здесь необходимо отметить,
что при обновлении системы образования не стоит полностью отходить от наработанного за десятки лет
отечественного опыта в педагогических измерениях, однако стоит изучить прогрессивный зарубежный опыт
в этом проблемном поле.
Особенно много вопросов при развитии функциональной грамотности школьников и инструментария ее
оценивания возникает у учителей предметов общественно-гуманитарного цикла.
Были определены содержательные условия формирования функциональной грамотности, направленные
на обеспечение построения содержания предметов общественно-гуманитарного цикла с учетом ориентации
на самопознание и саморазвитие личности обучающегося на основе компетентностного подхода,
преимущественно нацеленных на практико-ориентированные знания (научные понятия, навыки работы с
графическим материалом, историческими источниками и т.д.).
Организационные условия формирования функциональной грамотности направлены на обеспечение
включения обучающихся в процесс деятельности по формированию функциональной грамотности с
помощью ситуационных заданий, компетентностно-ориентированных заданий, заданий на конструирование
ответа и т.д.) [1].
Технологические условия формирования функциональной грамотности предполагают применение
технологий и заданий на развитие критического мышления, конструированного ответа; ответа, требующих
аргументирования или доказательства; заданий, требующих определить негативные или положительные
факторы, особенности явлений, процессов.
Национальный центр тестирования (НЦТ) уже приступил к развитию потенциала по разработке единой
системы оценивания достижений учащихся и разрабатывает новые стандарты успеваемости учащихся,
методологию создания системы показателей, требования к разработке тестовых заданий и экспертизе их
качества.
В 2016 году ВОУД уже включил в себя новые формы тестовых заданий и изменил структуру теста.
По словам директора НЦТ К.С. Абдиева: «Национальный центр тестирования постоянно работает над
совершенствованием содержания заданий для экзаменов и мониторингов. Главным направлением является
увеличение количества заданий на проверку функциональной грамотности. С этой целью в ВОУД включены
задания на проверку грамотности чтения» [2].
Что касается зарубежного опыта внешней оценки учебных достижений, то наибольший интерес
представляют системы оценивания США и Австралии.
NAEP – внешняя оценка учебных достижений, педагогическое измерение в США, которое включает
в себя 4 обязательных контента: математика, чтение, письмо, наука и такие предметы как экономика,
граждановедение, история США и другие. NAEP по истории охватывает историю США в контексте демократии,
культурных, технологических и экономических изменений, изменения мировой роли США [3].
Рамки (спецификация) по истории США: Существуют определенные рамки, охватывающее специфические
навыки и знания, которые должен знать ученик по окончанию курса изучения истории США или другой
общественно-гуманитарной дисциплины.
152
Рамки включают в себя интеграцию идей экспертов, учителей, школьной администрации, политиков,
родителей и др. Тестовые задания и критерии их оценивания разрабатываются в контексте целей рамок
экспертами комитета по содержанию и измерениям.
Структура рамок определяется Советом в контексте национального всеобъемлющего процесса развития
с участием учителей естественных наук и исследователей, экспертов-тестологов, политиков и представителей
широкой общественности.
Структура рамок описывает типы вопросов, которые должны быть включены в тестирование, а также,
способы разработок и экспертизы вопросов. Оценка должна быть организована вокруг трех компонентов: 1.
Темы по Истории США. 2. Периоды по Истории США. 3. Пути осмысления и познавания истории США.
В качестве руководства для разработки вопросов используется 4 исторических темы, которые являются
основной организационной структурой каркаса, а также 8 хронологических периода, используемых для
обеспечения надлежащего хронологического охвата. Также, в рамки включены 4 способа познания и
осмысления истории США: историческое знание, перспектива, исторический анализ и интерпретация.
Формат оценки вопросов: В 2014 году NAEP по истории США проводился в 8 классе, состоял экзамен
из вопросов с множественным выбором, разработанных для охвата полного спектра знаний и навыков в
областях, изложенных в рамочном документе истории США; а также задания, разработанные по принципу
структурированного-ответа, требующего короткого и развернутого ответа.
Организаторы NAEP также предварительно раздают вопросники, которые являются частью образца NAEP,
учителям, студентам и школам. Организаторы проводят предварительный пробный экзамен, чтобы быть
информированными об образовательном уровне школы, об уровне преподавания предметов, а также об
образовательных ресурсах школы.
Образец вопроса по Истории США: «В 1744 году британские чиновники в Вирджинии спросили лидера
индейских племен, о том, хотел бы он отправить некоторых из индейских мужчин в колледж Уильяма и Мэри.
В ответ на это предложение вождь заявил, что, не смотря на ценность предложения, коренные американцы и
англичане явно очень разные, и имеют разное понимание об образовании. В ответе также говорится о том, что,
когда коренные американцы отправились в колледж британских колоний, они вернулись без возможности
охотиться, бежать, или хорошо общаться с представителями их племени». Определите, какое утверждение
лучше всего объясняет причину отказа вождя индейцев от британского образования:
А. Он считал, что британское образование учит тому, что приносит мало пользы индейцам.
B. Он опасался того, что вернувшиеся индейцы захотят захватить власть над племенем.
C. Он не доверял искренности британского предложения.
D. Он считал, что образование в колледже является слишком дорогим для племени [4].
Программа Национальной оценки по грамоте и счету (NAPLAN) является ежегодной внешней оценкой
успеваемости достижений в Австралии для учеников 3, 5, 7 и 9 классов. Это стало повседневной частью
школьного календаря с 2008 года.
NAPLAN оценивает компетентности и знания учеников, которые необходимы для прогрессирования в
школе и жизни.
NAPLAN состоит из испытаний в 4-х областях («доменах»): 1. Чтение; 2. Письмо; 3. Язык (орфография,
грамматика и пунктуация); 4. Умение считать.
NAPLAN не является тестом на проверку содержания, а оценивает навыки грамотности и счета, которые
разработаны с учетом государственных стандартов и школьных программ. Чрезмерная подготовка к экзамену
с использованием предыдущих тестов не является эффективным.
В ACARA приводятся примеры и образцы тестов для того, чтобы преподаватели и студенты смогли
ознакомиться с экзаменом. Ученики должны продолжать развивать свои навыки письма и счета в рамках
школьной программы, так как тесты содержат материал и оценочную систему, аналогичную той, которая
используется в школе.
С 2013 года пробное тестирование NAPLAN проводится лишь в 3 и 5 классах, так как ученики 7 и 9
классов ко времени сдачи NAPLAN уже ознакомлены с типами вопросов и системой провидения экзамена.
История как отдельный предмет в NAPLAN не тестируется, однако контент истории может быть включен
в задания, которые оценивают навыки письма и чтения, то есть статьи, тексты на историческое содержание.
А также в 6 и 10 классах ученики тестируются на уровни знания и компетентности по гражданскому праву и
граждановедению.
Для оценки уровней освоения знаний и компетентностей по гражданскому праву и граждановедению,
квалификационные баллы группируются в 6-уровневых квалификационных пределах, от менее 1
(содержащие наименее сложные элементы) до 5 (содержащие наиболее сложные элементы), каждый из
которых представляет одинаковый диапазон способностей испытуемых.
Уровневая шкала знаний и компетентностий с их описанием:
Уровень 5
153
Студенты демонстрируют точное знание и понимание австралийской демократии и контексты, в которых она
разработана. Они оценивают гражданские акции и признают потенциал двусмысленности в оспоренных гражданских
понятиях.
Уровень 4
Студенты признают взаимодействие между политикой, социально-политическими процессами, действиями граждан
и гражданских институтов и более широких слоев общества. Они объясняют преимущества, мотивации и результаты
институциональной политики и действий граждан. Они знают и применяют конкретную лексику по обществоведению
как посредством интерпретации текста, так и в письменных ответах.
Уровень 3
Студенты демонстрируют знания конкретных деталей австралийской демократии. Они устанавливают связи между
процессами и результатами государственных и гражданских институтов и демонстрируют понимание общего блага
в качестве потенциальной мотивации для гражданского действия. Студенты понимают то, что гражданские процессы
можно объяснить и оправдать в связи с их более широкими целями.
Уровень 2
Студенты демонстрируют знание основных аспектов австралийской демократии. Они демонстрируют понимание
связи между фундаментальными принципами (например, справедливостью), и их проявлением в правилах и законах.
Они демонстрируют понимание гражданских прав и обязанностей будучи коллективом, а также индивидуально и
проводят простые оценки данных механизмов гражданского действия.
Уровень 1
Студенты демонстрируют знания общих особенностей австралийской демократии. Они признают культурное значение
земли для коренных австралийцев и, что культурные отношения и ценности могут меняться с течением времени.
Они демонстрируют знакомство с простыми механизмами вовлечения сообществ и граждан в информационные
пространства и политические влияния.
Ниже уровня 1
Студенты демонстрируют знания, понятия о справедливости и распознают некоторые основные права человека.
Они демонстрируют знакомство с основными аспектами демократических процессов и правовых систем и немного
знакомы с обобщенными характеристиками австралийской идентичности.
Структура оценочных рамок состоит из 4-х отдельных аспектов:
Аспект 1: На содержание предмета Граждановедение и обществоведение, которое организовано в 3
областях, таких как: Правительство и права граждан, демократическое общество и исторические перспективы.
Каждая из областей контента дополнительно разделена на составляющие концепции, которые широко
расписаны.
Аспект 2: Когнитивные процессы, необходимые для понимания Граждановедения и обществоведения,
такие как память, внимание, восприятие, действие, принятие решений, воображение и т.д.
Аспект 3: Эмоциональные процессы граждановедения и обществоведения. Этот аспект направлен на
определение необходимых эмоциональных чувств у испытуемых, таких как гражданская позиция, сила воли
в условиях общественной, гражданской и политической деятельности.
Аспект 4: Гражданское участие: поведения, предназначенные для гражданской жизни и компетентности
для участия в общественно-гражданской и политической деятельности.
Примеры заданий на множественный выбор:
1. Какой из следующих способов выбора старосты класса является демократическим?
А. Выбор человека, которого предлагает учитель.
Б. Выбор человека, который живет ближе к школе.
C. Выбор человека, который получает наибольшее количество голосов класса *.
D. Выбор человека, который, как правило, получает самые высокие оценки на тестах.
2. В демократическом обществе люди с разными мнениями:
А. Спорят, пока все не согласятся друг с другом.
B. Ждут, пока правительство решит все за них.
C. Обсуждают вопросы, пока все не примут сторону одного человека.
D. Уважают право других на свою точку зрения * [5].
В заключение, в условиях глобальных вызовов XXI века и быстротечных изменений во всех сферах жизни
общества необходимо внедрять инновации в образовании Казахстана, особенно важным является переход
к современным системам внешней оценки учебных достижений, ориентированных на измерения навыков
критического мышления, компетентностей и функциональной грамотности школьников. Однако эти изменения
должны быть проведены комплексно, то есть, посредством внедрения компетентностно- ориентированных
заданий в учебный процесс, проведения семинаров и курсов для учителей по теоретическим знаниям и
154
практическим навыкам, разработок педагогических измерений и т.д.
Важно отметить, что проблема измерения и оценки результатов обучения является одной из важных
в педагогической теории и практике, так как ее решение позволяет определять эффективность и пути
совершенствования содержания, методов и организации обучения, системы управления.
Объективные, достоверные, теоретически обоснованные измерения и оценки результатов обучения могут
дать педагогам информацию о ходе педагогического процесса, учебных достижениях каждого обучаемого,
выявить влияние тех или иных факторов на ход обучения и его результаты. А школьников новые формы
педагогических измерений будут ориентировать на поиск практических знаний, формирование современных
компетентностей и развитие навыков критического мышления.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sbornik-materialov-iii-mejdunarodnoj-nauchno-prakticheskoj-kon.html?page=86#ВНЕШНЯЯ_ОЦЕНКА_УЧЕБНЫХ_ДОСТИЖЕНИЙ_ПО_ОБЩЕСТВОЗНАНИЮ_И_ИСТОРИИ:__США,_АВСТРАЛИЯ,_КАЗАХСТАН__А.Б._Сатанов