§ 1.7 Дифракциялық тордағы Фраунгофердің дифракциясы Дифракцияның үлкен практикалық мағынасы бар,жарықтың өткенінде бірқалыпты дифракцмялық тордан байқалады.Дифракциялық тор параллельдік саңылаудың еніне тең болатын,бөлінген аралықтарға тең.Дифракциялық тор ені бірдей а параллельдік саңылаулар қатарынан тұратын,өзара көрінетін ені b-ға тең аралықтарға бөлінеді.a+b=dсуммасы деп периодты немесе тұрақты дифракциялық тор деп атайды. мұндағы саңылау саны.
Дифракциялық торды қарастырайық.
18- сурет
Жазық монохраматтық толқын тордың жазықтығына түссін.Саңылаулар бір-бірінен бірдей қашықтықта болғандықтан,сәуленің қадамының әртүрлілігі, барлық дифракциялық тордың бағытына сәйкес:
Осы бағыттармен саңылаулар жарықты ешқайсысына таратпайды,яғни ол екі саңылауларда да таралмайды максимумның басты интенсивтілігінің бағыты мына теңдікпен байқалады
a sin= (m=1,2,3,…)
(11)
Екі саңылау жіберетін жарықтың сәулелердің интерференциясы кейбір бағыттарда бірін-бірі жауып отырады,яғни қосымша минимумдар пайда болады. Қосымша минимумдар бағыттары сәулелердің бағыттарының әртүрлілігі тең болғанда байқалады.
Сонымен қосымша минимум теңдігі
(m=0,1,2,…).
Керісінше бір саңылаудың қозғалысы екінші қозғалысты үлкейтетін болса, онда басты максимум теңдігі болып (12) табылады.
(m=0,1,2,…)
(12)
Сонымен, екі саңылау үшін толық дифракцияның кескіні мына теңдіктермен байқалады
a sin= басты минимумдар
(13)
d sin=қосымша минимумдар
(14)
d sin=басты максимумдар
(15)
яғни екі басты минимум арасында бір қосымша максимум орналасқан.
Егер дифракциялық тор n салаларынан тұрса,онда басты минимумдардың теңдігі болып (11)орындалады,басты максимумдар теңдігі (12) теңдік,ал қосымша максимумдар теңдігі
()
(16)
мұнда барлық бүтін сандардың жиынын алады,0,N,2N…
N-тордың штрих сандары,d-дифракциялық тордың периоды
Неғұрлым N көп болса,соғұрлым тордан жарықтың энергиясы өтеді және басты максимумдар жанында көп минимумдар пайда болады,сондықтан максимумдар интенсивті және максимумдар әлдеқайда күйіп болады.
sin-дің модулі 1-ден үлкен болмайтындықтан,басты максимумдар саны
Яғни тордың периоды толқын ұзындығының қатынасымен анықталады.
Басты максимумдар орналасуы толқын ұзындығына ға тәуелді дифракциялық максимумдар әртүрлі түстер үшін кеңістікте таралады. sin болғанда экранда 0-дік деп аталатын дифракциялық максимум пайда болады. k=1 болғанда 0-діктің екі жағынан бірінші қатарлық дифракциялық максимум пайда болады.Нөлдік және бірінші қатар арасында өте әлсіз болатын күңгірт зонасының максимумы орналасқан. Дифракциялық тордың шағылысуынан экранда ақшыл жолақтардың орнына ақ түсті болып спектрлер көрінеді, күңгірт аралықпен бөлінген.
Сондықтан әрбір максимум спектрді анықтайды, оның күңгірт бөлігі дифракциялық кескіннің центріне,ал қызыл сыртқа бағытталған .Бұл қасиет дифракциялық тордың спектрлік қосылысты зерттегенде(толқын ұзындығын және барлық монохраматтық компоненттердің интенсивтілігін анықтағанда), яғни дифракцялық торды спектрлік прибор ретінде қарастыруға болады. Дифракциялық тор өлшемдерімен ерекшеленеді, көлемімен, материалымен, штрихымен және олардың жиілігімен (6000- нан 0,25 штрих/мм дейін, спектрдің бөлігін ультракүлгіннен инфрақызылға дейін жабады).
Жарық дифракциясы тек жарық бірөлшемді болатын торда ғана емес, сондай - ақ екі өлшемді торда да байқалады. Кеңістіктегі (үш өлшемді) тордағы дифракцияға өте үлкен қызығушылық тудырады - кеңістіктегі дифракциялық тор ретінде кристалл денелер алынады, себебі олардағы біртекті еместігі (атомдар, молекулалар, иондар) үш түрлі бағытта үнемі қайталанып отырады. Дифракция байқалуы үшін болуы қажет. Сондықтан кристалдар рентген сәулеленуінің дифракциясын зерттеу үшін қолданылады.
Жарық дифракциясы бұлыңғыр ортада да болуы мүмкін. Бұл оптикалық біртекті еместігімен ерекшеленетін орта. Бұлыңғыр ортаға аэрозоль (бұлт, түтін, тұман), эмульсия, әр текті заттардың коллоидты ерітінділері. Жарық, бұлыңғыр ортадан өткен соң, қатарсыз микробіртекті болып орналасқандықтан дифракцияланады. Осыдан интенсивтілігі біртекті болып барлық бағытта орналасады және дифракциялық көрініс көрінбейді.Осы бұлыңғыр ортада жайылу болып табылады. Бұл құбылысты жарықтық сәуленің шаңды ортадан өткенде байқауға болады. Жарық шаңда жайылып осыдан көрінбейтін болып кетеді. Жарықтың жайылуы сонымен қатар,басқа бөліктерден құралмайтын, таза ортада да байқалады. Бұл оптикалық бұзылумен түсіндіріледі, ортаның сыну көрсеткіші тұрақты емес, бірақ нүктеден нүктеге ауысады. Жарықтың жайылуына ортаның молекулаларының хаостық қозғалысынан туатын тығыздықтың флуктуациясы да себеп бола алады. Бұл жайылу молекулалық жайылу болып табылады. Молекулалық жайылу түсіндіріледі, мысалы, аспанның ақшыл көк түсімен Д.Рэйелдің заңымен жарықтың жайылуының интенсивтілігі толқын ұзындығының минус төрт дәрежесіне кері пропорционал (I~ λ -4), сондықтан сары және қызыл сәулелерге қарағанда, ақшыл көк және көк сәулелер тезірек жайылады.
1895 жылы Рентген вакумдық трубкада электрикалық разрядта көз үшін көрінбейтін шағылысу туатынын және көрінбейтін дене арқылы өтетінін тапқан. Рентгеннің айтуымен бұл Х - сәулелер кейбір денелердің флуоресценциясын (көрінетін жарық) тудырады және көрінетін жарықтың сәулелері болғандықтан, фотопластинкаға да әсер етеді.
Кейінгі зерттеулер де рентгендік атау алған бұл сәулелер, заттардың тез электрондармен бомбардировкаланғанда туатынын көрсеткен. Рентгендік сәулелерзаттардағы тез электрондардың жай қозғалысынан, электромагниттік шағылысуды береді.
Дифракцияны табу үшін, толқындардың жолында дұрыс тор құратындай,саңылаулар мен кедергілердің өлшемдері толқын ұзындығына қарағанда өте үлкен болмауы тиіс.Бұл тордың мына формуласынан байқалады d sin φ = kλ. d>>λ біз әрқашан sin φ ≈ φ ≈ 0 теңдігін алатын боламыз,сондықтан біз ешқандай ауытқу байқамайтын боламыз.
Егер монохроматты толқын қандайда бір ортаға түсетін болса, онда оның өрісі орта зарядымен және сол ν жиілікпен байланысқан оның өрісі еріксіз тербелістер тудырады. Тербелетін зарядтар ν жиілікті екінші ретті электромагнитті толқындар тудырады. Жалпы электромагнитті толқындар, ортада таралатын бірінші және екінші ретті толқындардың бір –біріне беттесуін (суперпозициясын) ұсынады және берілген ортаға құлаған алғашқы толқынның ν жиілігіндей жиілігі бар, бірақ өзінің амплитудасын, фазасын және таралу υ жылдамдығын өзгертеді.
Келесі зерттеулер рентгендік деген атқа ие болған осы сәулелер жылдам электрондардың әсерінен болатын заттардың жарылысы кезінде пайда болатынын көрсетеді. Рентген сәулелері заттардағы жылдам электрондардың баяу қозғалуы кезінде пайда болатын электромагниттік сәулеленуі болып табылады. Дифракцияны анықтау үшін толқын жолында дұрыс тор құрайтын саңылаулар мен шектердің өлшемі толқын ұзындығынан үлкен болмау керек. Бұл дифракциялық тор форрмуласынан шығады: dsinφ=kλ. d>>λ болған жағдайда sinφ≈φ≈0 теңдігін аламыз, себебі ешқандай ауытқушылық байқалмайды. рентген толқынының ұзындығы аз болатынын соншалықты, дифракцияны анықтау үшін тіпті кәдімгі торлар да жарамсыз болады. Алайда табиғатта атомдары(иондары) өте қатаң тәртіпте орналасқан кристаллдар да кездеседі. Оның кәдімгі оптикалық дифракциялық тордан айырмашылығы: бөлек таралатын элемент ретінде кристалл атомы(ионы) немесе молекласы болып табылады. Дифракцияның көлемді тордан арақашықтықты өлшеудің есептеу тәсілдерін ең алғаш рет Лауэ ұсынған. Ол көлемді торды түзулер қатары ретінде қарастыруды алға қойған. Бір ретті кристаллдардағы атомдар мен λ рентген сәулеленуінің арақашықтығы (≈10-12 – 10-8) Кристалл торынан рентген сәулеленуіне дейінгі дифракцияны есептеудің қарапайым тәсілін бір-біріне тәуелсіз орыс ғалымы Ю.В.Вульф және ағылшын физиктері У.Г. және У.Л. Брэгги ұсынған. Олар рентген сәулеленуінің дифракциясының нәтижесі ретінде оның параллель кристаллографиялық жазықтықтар жүйесінен шағылуы болып табылады деп қарастырды.
Кристаллдарды бір-бірінен d арақашықтықта орналасқан екі параллель кристаллографиялық жазықтық түрінде қарасытырайық.
19-сурет
Параллель монохроматты рентген сәулелерінің(1,2) шоғыры θ көлбеулік бұрышымен(түсуші сәулелер бағыты мен кристаллографиялық жазықтық арасындағы бұрыш) құлайды және өзара интерферияланатын 1' және 2’ екінші ретті когорентті толқындардың қайнар көзі болатын кристалл торларының атомын тудырады. Атомдық жазықтықтармен шағылған барлық толқындар бірдей фазада орналасқан бағыттарда интенсивтіліктің максимумы байқалады. Бұл бағыттар Вульфа –Бреггов формуласында қанағаттандырылады.
2d sinφ = mλ (m = 1, 2, 3,....) (17)
яғни екі көршілес кристаллографиялық жазықтықтан шағылған және ұзындығы λ толқынның толық мәнінен кем болатын екі сәуле арасындағы жүріс айырмашылығы кезінде дифракциялық максимум байқалады.
Вульф-Брегги формуласы екі маңызды тапсырманы шешуде қолданылады:
1. Рентген сәулелерінің дифракциясын бақылай отырып, кристаллдық структурады белгілі толқын ұзындығымен, және m және θ өлшемдері белгісіз болған жағдайда жазықтықтар арасындағы d арақашықтықты табуға болады. яғни заттың құрылымын анықтау. Бұл тәсілдің негізінде рентгендік құрылымдық анализ жатыр. Вульф-Брэгги формуласы электрон мен нейтрондардың дифракциясы кезінде де дұрыс орындалады. Электрон мен нейтрон дифракциясына негізделген заттың құрылымын зерттеу тәсілдері сәйкесінше электронографиялық және нейтронографикалық деп аталады.
2. Толқын ұзынлығы белгісіз, және кристаллдық құрылымында d арақашықтығы, θ және m өлшемдерінің белгілі мәндерінде түсуші рентген сәулесінің толқын ұзындығын табуға болады. бұл әдіс рентгендік спектроскопияға негізделген.


§ 1.8 Оптикалық құралдардың рұқсат етілген қасиеті Тіпті идеал оптикалық жүйе болғанның өзінде, кез - келген жарқыраған нүктенің сурети жарықтың толқындық табиғатына байланысты қара және сары сақиналар кезектесип айналып туратын шеңберлері бар жарық нүкте ретінде ғана корсетеді,
Рэлея критериясына сәйкес, егер бір жерден шығатын дифракционндық картинаның орталық максимумы баска жердегі дифракционндық картинаның бірінші минимумымен сәйкес келсе, онда екі жақында орналасқан нүктелік жарық көзінің суреті немесе интенсивтілігі бірдей және бірдей симметриялы контуры бар екі жақын орналасқан спектральді түзулер рұқсат етіледі.
20-сурет
Релей критериі орындалған кезде максимумдар арасындағы провал интенсивтігі λ1 және λ2 сызықтарына рұқсат беруге жеткілікті болатындай максимумдағы интенсивтіктің 80% құрайды.Егер Релей критериі бұзылған болса,онда бір сызық бақыланады. Спектрлі прибордың рұқсат бере алу икемділігі өлшемсіз ұзындық
R=λ/(δλ),
(18)
бұндаδλ – екі көршілес спектрлі бөлек тіркелетін сызықтардың толқын ұзындығының минимал айырымының абсалют мәні. Дифракциялық тордың рұқсат бере алу икемділігін табайық. λ2 үшін m–інші ретті максимумы φ бұрышында бақылансын демек dsin φ= mλ2. Максимумнан көршілес минимумға ауысқанда жүріс айырымы λ/N – ге өзгереді, бұнда N – тордағы саңылау саны. Сондықтан, φminбұрышында бақыланатын λ1 минимумы, dsin φvin = mλ1 + λ1 /N шартын қанағаттандырады. Релей критериі бойынша φ = φmin яғни mλ2 + λ1 /N немесе λ2 / (λ2 – λ1) = mN. λ1 және λ2 өзара жақын яғни λ2 – λ1 = δλ болғандықтан
R диф.реш. = mN.
Осылай, дифракциялық тордың рұқсат беру икемділігі спектрдің m ретіне және N саңылау санына пропорционал.


title: § 1.9 Голография туралы түсінік

text:
§ 1.9 Голография туралы түсінік Голография – баспаның және интерференциялық көріністің тіркелуі негізіндегі толқын алаңының последующего қалпына келуінің ереше түрі. Ол өзінің тууымен толқындық оптика заңдарына – интерференция және дифракция заңдарына міндетті.
1960 жылдары жоғары дәрежелі когенрентті жарық көздері – лазерлер пайда болғаннан кейін галография мүмкін болды. Галография принципінің элементар негіздерін қарастырайық, демек, зат туралы мәліметтердің тіркелуі және қалпына келуі. Толқынды тіркеу және қалпына келтіру үшін заттан шығатын толқынның амплитудасы мен фазасын тіркей алу және қайта қалпына келтіре алу керек. Бұл толқынды заттық толқын деп атайды. Жарық көзінен шығатын когерентті толқынды тіреуші толқын деп атайды. Галографтау мағынасы толқын алаңының суперпозициясы және белгілі фазадағы оған тіреуіш болатын когерентті толқын жағдайында туатын интерференциялық көріністе интенсивтіктің таралуының фотографтануында жатыр. Бұл идея жүзеге былай жүзеге асады. Лазерлі шоқ екі бөлікке бөлінеді, оның бір бөлігі (тіреуші толқын) айна арқылы фотопластинкаға шағылады, ал екінші бөлігі (заттық толқын) заттан ауытқыған бейнесі фотопластинкаға түседі. Тіреуші және заттық толқындар когерентті бола отырып және бір біріне беттесіп, фотопластинкада интерференциялық көрініс түзеді. Фотопластинканы шығарғаннан кейін фотопластинада тіркелген тіреуші және заттық толқындар қосындысынан туған интерференциялық көрініс - голограмма пайда болады. Бейнені қалпына келтіру үшін голограмма тіркеуге дейінгі жағдайына келеді.Оны сол лазердің тіреуші шоғымен жарықтандырады. Жарық дифракциясы нәтижесінде голограмманың интерференциялық құрылымында заттың голографиялану кезінде орналасқан орындағы көлемді жорамал бейнесін тудыратын заттық толқынның көшірмесі қалпына келеді.
21-сурет
§ 1.10 Жарық дисперсиясы Әрбір толқынның таралу жылдамдығы оның жиілігіне тәуелді.
υ = f(ν).
Максвеллдің макроскопиялық теориясына сәйкес, , онда бұл ортаның диэлектриктік өтімділігі сыртқы электромагнитті өрістің тербеліс жиілігіне ν тәуелді екенін білдіреді. Берілген толқынның сыну көрсеткіші:
Ортадағы толқынның ұзындығына және құлайтын жарықтың жиілігіне тәуелді:
Бұл құбылыс – сыну көрсеткішінің құлайтын жарық жиілігіне тәуелділігі – жарық дисперсиясы деген атқа ие. Сынатын жарықта құлайтын жарық секілді сол тербеліс жиілігін ν сақтайды, бірақ, ортаның нақты қасиеттеріне байланысты толқын ұзындығы, сыну көрсеткіші және өзінің таралу жылдамдығын өзгертеді. Әртүрлі жиіліктегі монохроматты толқындардың жиынтығы бос жерде бірдей с жылдамдықпен қозғалады. Қандай да бір ортаға түскен соң, олар әр түрлі жылдамдықпен қозғала бастайды, әрқалай сынады және әр түрлі бағытта шашырап дисперсияланады.Жарық дисперсиясы құбылысын ең алғаш тәжірибелі түрде призма арқылы «ақ» жарық өткізіп зерттеген ең алғаш 1666 жылы Ньютон болды.
22-сурет
Жарық түйіні S жарық көзінен шығып, призмаға қарай бағытталды және ауытқудан кейін экранға құлады. Бұл кезде экранда спектр байқалады, яғни қызылдан күлгінге дейінгі үзіліссіз кезектесетін боялған кемпірқосақ түстерінен тұратын жалпақ жолақ байқалады.Сәулелердің ауытқу бұрышы сыну көрсеткіші өскен сайын артады. Сондықтан, көп ауытқитын күлгін сәулелердің таралу жылдамдығы аз ауытқитын қызылдарға қарағанда аз болады.
Аномальдік дисперсия Жарықтың денемен жақсы жұтылуы байқалатын спектр бөліктерінде толқын ұзындығы λ өскен сайын сыну көрсеткіші n: басында бірден кеми бастайды, кейін тез өседі де, шыныңа жетіп, қайтадан бірден тез кеми бастайды. Бұл жағдайда дисперсияны аномальдік деп атайды.
23-сурет
Суреттегі қисық дисперсиялар: I және III – нормаль дисперсия, II – аномальдік. Аномальдік дисперсияда сыну көрсеткіші n толқын ұзындығы λ өскен сайын жоғарылайды.
Жарық жұтылуы (абсорбция) дегеніміз жарық толқыны энергиясының азаюы құбылысын айтамыз, яғни жарық толқыны энергиясының басқа энергия түрлеріне ауыса отырып, денеде таралып кетуі. Жұтылу нәтижесі: жарық интенсивтілігі азаяды.
Денедегі жарық жұтылуы Бугер заңымен сипатталады:
I = I 0e-αх
(19)
I 0 және I – қалыңдығы х жұтушы дененің кіріс және шығысындағы жазық монохроматтық жарық толқыны интенсивтілігі; α – жұтылу коэффиценті, ол жарық толқынының ұзындығына, химиялық табиғатына және күйіне тәуелді, бірақ ол жарық интенсивтілігіне тәуелді емес. Егер х = 1/α болса, I жарық интенсивтілігі I 0 –ға қарағанда е есе азаяды. Жұтылу коэффиценті толқын ұзындығына (немесе жиілігіне ω) тәуелді және әр зат үшін өзгеше. Металдарда оның мәні үлкен (шамамен 103-105см-1), сондықтан металдар жарықты өткізбейді. Металдарда бос элетрондар жарық толқыны электр өрісінің әәсерінен қозғалады, яғни металда ток өтеді. Бұл айнымалы тез ток джоульдік жылу бөлумен өтеді. Сондықтан, жарық толқыны энергиясы металдың ішкі энергиясына айналып, тез азаяды. Металл өткізгіштігі неғұрлым жоғарлы болса, соғұрлым жарық жұтылуы жақсы болады.
Біратомды газдар мен металл буында атомдар бір-бірінен алшақ орналасқан, сондықтан жұтылу коэффиценті нольге жуық және сызықтық жұтылу спектрі байқалады. Спектрдағы сызықтар атомдағы электрондардың өздік тербелісіне сәйкес келеді (α=10-12-10-11м-1). Атомдар мен молекулалардың тербелісімен анықталатын жұтылу спектрі жұтылу жолақтарымен сипатталады (шамамен α=10-12-10-11м-1). Диэлектриктер үшін бұл коэффицент шамамен 10-3-10-5см-1. Диэлектрикте бос элетрондар жоқ болғандықтан, ондағы жарық жұтылуы атомдағы электрондар иен молекуладағы атомдардың еріксіз тербелісі негізіндегі резонанспен түсіндіріледі. Диэлектриктерде жұтылу спектрі біртұтас болады.
Денелердің түсі жұтылу спектрінің толқын ұзындығына тәелділігімен түсіндіріледі. Мысалы, шыны қызыл және қызғылтсары түстерді жаман жұтады да, жасыл және көк түсті жақсы жұтады. Сол себепті, егер шыныны ақ түспен жарықтандырса, ол қызыл болып көрінеді. Ал егер шыныға жасыл не көк түсті бағыттасақ, онда шыны қара болып көрінеді. Бұл құбылыс жарық фильтрін дайындауда қолданылады. Заттың химиялық құрамына (шынының түрлі тұздармен қосындысы, пленка және т.б.) байланысты олар жарықтың белгілі бір ұзындықтағы толқындарыпн өткізіп, қалғандарын жұтып алады.


title: § 1.11 Доплер эффектісі - Салькеева, А. К. и др

text:
§ 1.11 Доплерэффектісі Доплер эффектісі тек қана акустикада емес, сонымен қатар электромагниттік толқындардың көзі мен қабылдағышының бір - біріне қатысты қозғалысы кезінде байқалады. Бұл жағдайда бақылаушы (қабылдағыш) қабылдайтын жарық толқындарының жиілігі тек толқын көзі мен бақылаушының салыстырмалы жылдамдығымн анықталады. Доплер эффектісінін заңдылықтары арнайы салыстырмалылық теориясына негізделеді, формуласы келесі түрге ие болады:
(20)
Бұл формула вакуумдағы электромагниттік толқындар үшін Доплер эффектісі деп аталады
ν0 және ν – электормагниттік жарықтандырудың жиіліктері;
– Электромагниттік жарықтандыру көзінің қабылдағышқа қатысты жылдамдығы;
с – вакуумдағы жарық жылдамығы;
φ – жылдамдық векторы мен бақылау бағыты арасындағы бұрыш;
Егер φ=0 болса, онда (20) формула келесі түрге келеді:
(21)
(21) формула продольный эффект Доплера деп аталады. Бұл эффект қабылдағышты толқын көзімен қосатын түзу бойымен қозғалысы кезінде байқалады.
Егер <<с, онда . Бұл формуладан шығатын қорытынды толқын көзі мен қабылдағыш бір - бірінен алыстаған сайын ұзынырақ толқындарға қарай ығысу байқалады (ν<ν0, λ>λ0) – бұны қызыл ауысу дейді. Егер толқын көзі мен қабылдағыш бір-біріне жақындаса (ν>ν0, λ<λ0), онда қызғылт ауысу болады.
Егер φ=π/2, онда (20) формула келесі түрге келеді:
(22)
(22) формула поперечный эффект Доплера деп аталады. Бұл эффект қабылдағыштың оны толқын көзімен қосатын түзуге перпендикуляр қозғалысы кезінде байқалады. Поперечный эффект – эффект второго порядка малости, оны продольныйға қарағанда байқау қиын. Бірақ оның маңызы өте зор: бұл эффект акустикада болмағандықтан, релятивистік эффектке жатады. Доплер эффектісінің 2 түрі де тәжиребеермен дәлелденген.


title: § 1.12 Жарық поляризациясы

text:
§ 1.12 Жарық поляризациясы Табиғи және поляризацияланған жарық Максвелл теориясының нәтижесінде жарық поперечный екенін білеміз: электр және магнит өрістерінің кернеуліктері бір-біріне перпендикуляр және толқын бағытына да перпендикуляр тербеледі. Көбінесе барлық тұжырымдамалар жарық векторы – электр өрісінің кернеулік веторы маңайында тұжырымдаланады. Өйткені, жарық затқа әсер еткенде электрондарға әсер ететін толқынның электр өрісі шешуші роль атқарады. Табиғи жарықтағы тербелістер сәулеге әрқашан перпендикуляр, бірақ әр түрлі бағытта болады.
Жарық дегеніміз көптеген атомдардың электромагниттік жарықтануының жиынтығы. Атомдар жарық тоқынын бір-біріне тәуелсіз шығарады, сондықтан денеден толық жарық толқыны оның векторының теңықтималды кез-келген тербелісімен сипатталады.
Табиғи жарық - (сәйкесінше,) векторының теңықтималды кез-келген ориентациясы бар жарық.
Поляризацияланған жарық - векторының тербелісі белгілі бір тәртіппен реттелген жарық. Егер жарық векторының тербелісі бір ғана жазықтықта өтсе, онда жарық жазық поляризацияланған деп аталады. Егер жарықта векторының тербелісінің басым (бірақ барлық емес) бөлігі бірдей бағытталса, онда оны поляризацияланған деп атайды.
24 - сурет
Жазық поляризацияланған жарық векторының тербеліс бағыты арқылы өтетін жазықтық пен осы толқынның таралу бағыты поляризация жазықтығы деп аталады.
(23)
мұндағы Р= поляризация дәрежесі;
Імах және Імін – анализатор арқылы өтетін жеке поляризацияланған жарықтың сәйкесінше максимал және минимал интенсивтілігі. Табиғи жарық үшін Імах=Імін, сәйкесінше Р=0; жазық поляризацияланған үшін Імін =0, сондықтан Р=1.
Табиғи жарықты жазық поляризацияланға поляризатор арқылы түрлендіруге болады. Поляризатор – жарықты бір ғана жазықтыа өткізетін құрылғы. векторының тербелісіне қатысты анизатропты орталар(мысалы, кристаллдар) поляризатор ретінде қолданыла алады. Табиғи кристалдардың ішінде поляризатор ретінде турмалин қолданылады. Турмалин – жасылша келген мөлдір кристалл. Турмалинмен жасалған класикалық тәжиребені қарастырайық.
Т1 турмалин пластинкасы ОО’ оптикалық осіне паралель орналассын. Табиғи жарық осы пластинкаға перпендикуляр түссін. Егер Т1 кристалды сәуле бағыты бойында айналдырсақ, турмалин арқылы өткен жарық интенсивтіліг еш өзгеріске ұшырамайды. Ал егер сәуле жолында екінші Т2 турмалин пластинкасын қойып, оны сәуле бағыты бойында айналдырсақ, онда пластинкалардан өткен жарық интенсивтілігі кристалдардың оптикалық остері арасындағы бұрыш α-ға тәуелді болады және ол Малюс заңы бойынша анықталады:
I=I0cos2α
(24)
I және I0 - сәкесінше екінші кристалға түскендегі және шыққандағы жарық интенсивтіліктері. Егер α=π/2(пластинкалардың оптикалық остері перпендикуляр), жарық толықтай өшеді. Ал егер α=0(пластинкалардың оптикалық остері паралель), жарық интенсивтіліг максимум мәніне ие болады. 234суреттен көріп отырғанымыздай, Т2 пластинкасынан өткен жарықтық тербелістер амплитудасы сол пластинкаға түскен 0 тербеліс амплитудасынан аз болады:
=0 cos2α
(25)
Турмалинмен жасалған тәжиребені келесі түрде түсіндіруге болады. Бірінші пластинка белгілі бір бір бағыттағы ғана жарықты өткізеді (суретте АВ сызығы). Бұл кезде табиғи жарық жазық поляризацияланғанға түрленеді. Екінші пластинка, ориентациясына байланысты, проляризацияланған жарықтың көп не аз бөлігін өткізеді, ол екінші турмалин осіне паралелль .
25 - сурет
Компонентіне сай келеді. Т1пластинкасын поляризатор, ал Т2 пластинкасын анализатор дейді. Бұл атаулар тек пластинкалар қызметін анықтайды, оларды орындарымен ауыстыра беруге болады. Бас жазықтықтары α бұрыш жасайтын екі поляризатордан табиғи жарық өткізсек, біріншісінен шығатын жазық поляризацияланған жарық интенсивтілігі I0= ½ Iтаб. –ге тең, ал екіншісінен өткен жарық интенсивтіліг I=I0cos2α –ға тең болады. Бұдан шығатыны, екі поляризатордан өткен интенсивтілік:
I=½ Iтаб cos2α
(26)
онда Iмах= ½ Iтаб. – поляризаторлар паралелль.
Соңғы жылдары жарықты поляризациялау үшін поляроидтар(поляризациялау фильтрлері) кеңінен қолданып жүр. Поляроид - герапатит кристалдары сияқты көптеген ұсақ қолдан жасалған кристалдар-поляризаторлармен толтырылған, қалыңдығы шамамен 0,1мм. болатын мөлдір полимер пленка. Дайындау кезінде герапатит кристалдарының оптикалық остері бір бағытта тураланады. Поляроидтық пленка салыстырмалы түрде арзан, өте икем, үлкен ауданға ие және көрінетін жарықтың барлық толқындарын шамамен бірдей (аз) мөлшерде жұтады.
Поляроид қолданысының мысалы ретінде оның автокөліктердегі қолданысын атауға болады. Көліктің алдыңғы терезесі мен фарларының шынысына өзара паралелль және көкжиекпен 450 жасайтын поляроидтық пленкалар жапсырылады. Сонда алдыңғы терезенің оптикалық осі қарсы келе жатқан көлік фарларының оптикалық осіне перпендикуляр болады. Маюс заңына сәйкес фарлардың поляризацияланған жарығы қарсы келе жатқан көлік терезесінен өтпейді. Нәтижесінде, жүргізушіге қарсы келе жатқан көлік жарығы кедергі келтірмейді.
§ 1.13 Екі диэлектрик шекарасынағы шағылу және сыну кезіндегі поляризация Айталық, табиғи жарық екі диэлектрик шекарасына(мысалға, ауа мен шыны) түссін. Жарықтың бір бөлігі шағылса, қалғаны сынп, екінші ортада тарайды. Егер түсу бұрышы 0-ге тең болмаса, онда шағылған және сынған сәуле чатичнополярзованный болады. Шағылған сәуледе түсу жазықтығына перпендикуляр, ал сынғанда паралелль тербелістер басым болады. Поляризациялау дәрежесі түсу бұрышы мен сыну көрсеткішіне тәуелді болады. Шотландия физигі Д.Брюстер шағылған жарықтың толық поляризациялану заңдылығын анықтады. Ол үшін түсу бұрышы ib
tgib=n12
(27)
шартына сай келуі керек. Мұндағы n12 – екінші ортаның біріншіге қатысты сыну көрсеткіші. Бұл жағдайда, шағылған сәуленің барлық тербелістері түсу жазықтығына перпендикуляр. ib бұрышы Брюстер бұрышы немесе толық поляризациялану бұрышы деп аталады.
26 - сурет
Жарық Брюстер бұрышымен түссе, онда шағылған және сынған сәуле өзара ерпендикуляр. Мұны оңай тексеруге болады:
- сыну бұрышы; бұдан шығатыны = . Нәтижесінде, +=π/2
Поляризациялану дәрежесін өте көл көбейтуге болады. Ол үшін жарықты шекараға Брюстер бұрышымен түсіріп, көп рет сындыру керек. Егер, мысалға, шыны үшін (n=1,53) поляризациялану дәрежесі≈15%-ға тең болса, 8-10 шыны пластинкасын біріктіргеннен кейін мұндай системадан өткен жарық шамамен толық поляризацияланады. Осындай пластинкалар жиыны стопа деп аталады. Стопа поляризацияланған жарықтың шағылғанын да, сынғанын да сұрыптау үшін қолданылады.


title: § 1.14 Қосарланып сыну - Салькеева, А. К. и др

text:
§ 1.14 Қосарланып сыну Жарық кейбір кристалдардан өткенде екі сәулеге бөлінеді. Бұл құбылыс қосарланып сыну деп аталады. Алғаш рет оны Дания физигі Э.Бартолин 1670ж. исландтік шпатта (көмірқышқыл кальцийдің бір түрі, СаСО3 – гексональдік жүйе кристалы) байқаған. Егер исландтік шпат кристалына жарықтың жіңішке шоғын бағыттасақ, онда кристалдан түскен жарыққа және бір-біріне паралелль екі бөлек сәуле шығады. Сәулелердің біреуі бастапқы жарықтың жалғасы болып табылады, ол кәдімгі деп аталады және сызбада о әрпімен белгіліненді. Екіншісі бастапқы жарықтан ауытқиды және ерекше деп аталады; сызбада е әрпімен белгіленеді.
27-сурет
Қосарланып сынуқұбылысы кубтық жүйеге жатпайтын барлық кристалдарда байқалады. Бір ості деп аталатын кристалдарда арнайы бағыт бар, жарық сол бағыттан өткенде 2-ге бөлінбей таралады. Бұл бағыт кристалдың оптикалық осі деп аталады. Айта кететін жайт, оптикалық ось кристалдың қандай да бір нүктесі арқылы өтетінін түзу сызық емес, ол кристалдағы белгілі бір бағыт. Бұл бағытқа паралелль кез - келген түзу кристалдың оптикалық осі болады. Оптикалық ось арқылы өтетін кез - келген жазықтық кристалдың бас қимасы немесе бас жазықтықтағы деп аталады. Көбінесе бас қиманы сәуле өтетін жерден алады. Кристалдар өздерінің симметрия түрлеріне байланысты бір ості немесе екі ості болады, сәйкесінше бір немесе екі оптикалық оске ие болады. Исландтық шпат бірінші түрге жатады.
28-сурет
Зерттеулер көрсеткендей, өзара перпендикуляр жазықтықтарда кристалдан шыққан сәулелер жазық поляризацияланған болады. Жарық векторының тербелісі кәдімгі сәуледе бас жазықтыққа перпендикуляр, ерекше сәуледе жазықтықта өтеді. Кристалдан шыққанда екі сәуле бір-бірінен тек поляризациялану бағыттарымен ерекшеленеді. Сондықтан «кәдімгі» және «ерекше» деген атаулар кристал ішінде ғана мағынаға ие. Кәдімгі және ерекше сәуленің түрліше сынуы олардың әр түрлі сыну көрсеткіштеріне ие екенін көрсетеді. Кәдімгі сәуленің кез-келген бағытында жарық векторының тербелісі әрқашан оптикалық оске перпендикуляр, сол себепті, кәдімгі сәуле барлық бағытта бірдей жылдамдықпен тарайды, сәкесінше, сыну көрсеткіші n0 тұрақты шама болады. Ал ерекше сәуле үшін жарық векторының бағыты мен оптикалық ось арасындағы бұрыш 900 емес, ол сәуле бағытына тәуелді, сондықтан ерекше сәулелер әр түрлі бағытта әр түрлі жылдамдықпен тарайды. Нәтижесінде ерекше сәуленің сыну көрсеткіші ne өзгеретін шама болады да, сәуле бағытына тәуелді. Бұдан шығатыны, кәдімгі сәуле сыну заңына бағынады, ерекше сәуле үшін бұл заң орындалмайды.
Кристалда кәдімгі сәуле барлық бағытта бірдей жылдамдықпен тарайды. Ал ерекше сәуле әр түрлі жылдамдыққа ( векторы мен оптикалық ось арасындағы бұрышқа тәуелді) ие болады. Егер сәуле оптикалық ось бойымен таралса, онда =, = , өйткені оптикалық ось бойында жарық таралуының бір ғана жылдамдығы бар. мен арасындағы өзгешелік бірості кристалдағы қосарланып сыну құбылысын түсіндіреді. Айталық, бір ості кристалдағы S нүктесінде жарықтың нүктелік көзі болсын. (а) суретінде кәдімгі және ерекше сәулелердің таралуы көрсетілген. Бас жазықтық сызба жазықтығымен сәйкес келеді, ОО` – оптикалық ось бағыты. Кәдімгі сәуленің толқындық жазықтығы – сфера, ал ерекше сәуленің толқындық жазықтығы – айналу эллипсоиды. Эллипсоид пен сфера бір-бірін оптикалық оспен OO` қиылысу нүктелерінде жанайды. Егер , онда ерекше сәуленің эллипсоиды сфераға іштей сызылған болады; жылдамықтар эллипсоиды оптикалық оске қарағанда созыңқы болады; ал бір ості кристалл оң деп аталады (сур.а). Егер , онда айналу эллипсоиды сфераға сырттай сызылған болады; жылдамдықтар эллипсоиды оптикалық оске перпендикуляр бағытта созылған болады; осындай кристалды теріс деп атайды (сур.б).
Николь призмасы (никол) деп аталатын поляризатор кең таралымға ие болды. Бұл призма – көлбеулеп қиылған, канадалық бальзаммен жапсырылған исландтық шпат. Бальзамның сыну көсеткіші кәдімгі( және ерекше( сәулелердің сыну көрсеткіштерінің арасында жатады, және 1,55-ке тең (>>). Призманың оптикалық осі ОО` кіру шекарасымен 480-қа тең. Шекараның алдында жарық екіге (кәдімгі және ерекше) бөлінеді. Сондағы түсу бұрышының мәні кәдімгі сәулені бальзамы бар қабатта толық шығылдырады да, бағытын өзгертсе, ерекше сәуле осы қабаттан еркін өтіп, бастапқы сәуледен кішкене ауытқығанмен, оған паралелль түрде кристалдан шығады.


title: Қосарланып сыну - Салькеева, А. К. и др

text:
Қосарланып сыну кәдімгі және ерекше сәулелердің сыну көрсеткіштерінің айырмасын пайдаланып, оларды бір-бірінен мүмкіндігінше алшақ жібереді. Қосарланып сыну кристалдар дихроизм қасиетіне ие, басқаша айтқанда, олар жарықтың электр векторының ориентациясына байланысты жарықты түрліше жұтады. Сондықтан оларды дихроизмді кристалдар деп те атайды. Кәдімгі сәуле толығымен дерлік 1мм. ұзындықта жұтылады, кристалдан тек ерекше сәуле шығады. Толқын ұзындығына да тәуелді жұтылудағы өзгешелік келесі жағдайға әкеп соқтырады: дихроизмді кристалды ақ жарықпен жарықтандырғанда ол әр түрлі бағытта түрлі түске боялады. Поляроидтарда мұндай қасиетке ие.
Әр түрлі кристалдар мәні және бағыты бойынша әр түрлі қосарланып сыну тудырады. Сондықтан, олардан поляризацияланған жарық өткізіп, кристалдан шыққандағы интенсивтілік өзгерісін өлшеп, олардың минерологиялық анализ жасауға оптикалық қабілеттерін анықтауға болады. Бұл мақсатта поляризацияланған микроскоптар қолданылады.
§ 1.15 Поляризацияланған жарық анализі Айталық, жазық поляризацияланған жарық кристалл пластинкаға нормальға түссін. Пластинка оптикалық оске паралелль болсын.
30-сурет
Жарық пластинка ішінде кәдімгі(о) және ерекше(е) сәулелерге бөлінеді. Олар кристалл ішінде беттескенмен, таралу жылдамдықтары әр түрлі. (о) және (е) сәулелерінің жарық векторлары бір-біріне перпендикуляр бағытта тербеледі. Пластинкадан шығарда екі перпендикуляр тербеліс бірігіп, жаңа жарық толқынын тудырады. Толқын векторының ұшы вектордың уақыт бойынша өзгерісі нәтижесінде эллипс сызады. Сол эллипс теңдеуі:
(28)
Ео және Ее - кәдімгі және ерекше сәуле кернеуліктері;
φ – фазалар айырымы. Бұдан шығатын қорытынды, пластинкадан өткен жарық жазық поляризацияланғаннан эллипсті поляризацияланғанға айналады.
(о) мен (е) сәулелерінің пластинкадағы оптикалық жүріс айырымы Δ:
Δ = (nо– nе )d
(29)
ал фазалар айырымы:
(30)
Егер Δ = (nо– nе )d = λ/4, φ = ± π/2 , онда (28) келесі түрге келеді:
Егер (пластинканың шығысында жарық айналу поляризациясы).
Егер оптикалық оске паралелль қиылған пластинканың жүріс айырымы:
Δ = ((nо– nе )d = ± ( m + ¼) λo (m = 0, 1, 2,…),
(31)
болса, онда пластинка ширек толқын (λ/4пластинка) деп аталады. Плюс таңбасы теріс кристалдарға, ал минус таңбасы оң кристалдарға сай келеді. Жазық поляризацияланған жарық λ/4 пластинкасынан өткенде эллипстік поляризацияға айналады.
Егер пластинка үшін:


title: Айналу поляризациясы - Салькеева, А. К. и др

text:
Айналуполяризациясы жарықта кез - келген екі перпендикуляр фаза айырымы ± π/2-ге тең. Егер осындай жарық жолына λ/4 пластинкасын қойсақ, ол қосымша ± π/2 фазалар айырымын енгізеді. Қорытқы фазалар айырымы 0-ге немесе π-ге тең болады. Қорытынды: айналу поляризациясы жарық λ/4 пластинкасынан өткенде, жазық поляризацияланғанға айналады. Ал егер сәуле жолына поляризаторды да қойсақ, оның толық жұтылуына қол жеткізуге болады. Табиғи жарық λ/4пластинкасынан өткенде өзгермейді.
Сөйтіп, егер пластинканың кез - келген жағдайында поляризаторды айналдырғанда интенсивтілік өзгермесе, түсетін жарық табиғи. Егер интенсивтілік өзгерсе және толық өшуге қол феткізуге болса, жарық айналу поляризациясы болғаны. Егер толық жұтылу мүмкін болмаса, жарық табиғи мен айналу поляризациясының қосындысы.
Кубтық кристалдарда және мөлдір изотропты ортада қосарланып сыну әр түрлі әсерлер нәтижесінде орын алуы мүмкін. Мысалға, денелердің деформациясы кәдімгі және ерекше сәулелер сыну көрсеткіштерінің айырымы пайда болған оптикалық анизотропия көрсеткіші бола алады. Тәжиребе көрсеткендей, осы айырым берілген нүктедегі кернеуге σ пропорционал:
nо– nе = kσ
(33)
к – зат қасиетіне тәуелді пропорционалдық коэффицент.
Қиылысқан Р және Р` поляризаторлар арасына шыны пластинка Q қояйық.
31-сурет
Бастапқы күйде шыны жарық өткізбейді. Егер шыныны деформацияға ұшыратса (мысалға, біржақты сығу), жарық жүйеден өте бастайды және өткен сәулелер түрлі түсті жолақтарға толы көрініс береді. әрбір жолақ пластинканың бірдей деформацияланған бөліктерін көрсетеді. Сонда пластинка ішіндегі кернеулік туралы жолақтар сипаты мен орналасуына қарап айтуға болады.
Қолдан жасалған қосарланып сыну арқылы кернелікті оптикалық тәсілмен зерттеуге болады. Қиылысқан поляризаторлар арасына мөлдір изотропты материалдан (мысалы, целлулоид немесе плексиглас) қандай да бір зат моделі қойылады. Сосын моделге зат қабылдайтын әсердей әсер беріледі. Жарықтың әсерінен пайда болған көрініс кернеуліктің таралуы мен мәні туралы тұжырымдауға мүмкіндік береді.
1875ж. Керр сұйықтарда және аморфты қатты денелерде электр өрісінің әсерінен қосарланып сыну құбылысн байқады. Бұл құбылыс Керр эффектісі деп аталады. 1930ж. Керр эффектісі газдарда да байқалды. Сұйықтардағы Керр эффектін байқауға арналған құрылғы сызбасын қарастырайық. Құрылғы қиылысқан екі Р және Р` поляризаторлар және олардың арасына орналастырылған Керр ұяшығынан тұрады. Керр ұяшығы – ішінде конденсатор пластинкалары және сұйықтық бар герметикалық кювет. Пластинкаларға кернеу бергенде, олардың арасында біртекті электр өрісі пайда болады. Оның әсерінен сұйық өріс кристалл қасиеттеріне ие болады. Кристалдың оптикалық осі өріс бойымен тураланған. және сыну көрсеткіштерінің айырымы өріс кернеулігінің квадратына пропорционал:
(34)
кәдімгі және ерекше сәулелер арасында жолдың l бөлігіндегі жүріс айырымы:
(35)
Фазалар айырымы:
(36)
Соңғы теңдеуді келесі түрде жазу келісілген:
Δ=2πB l 2
(37)
В – Керр тұрақтысы, ол заттың температурасына және ұзындығына λ0 тәуелді.
Керр эффектісі молекулалардың оптикалық анизотропиясымен түсіндіріледі. өріс жоқ кезде молекулалар хаостық қозғалыста болады, сондықтан сұйық анизотропияны байқамайды. Өріс әсері нәтижесінде сұйық анизотроптыға айналады. Өрістің бағытталған әрекеттеріне молекулалардың жылулық қозғалысы қарсыласады. Іс жүзінде температура өскен сайын В Керр тұрақтысының азаюы осымен түсіндіріледі.
Реттелген молекулалар пайда болу (жоюлу) үшін 10-10сек. уақыт керек. Бұл дегеніміз, Керр ұяшығы – инерциясы жоқ құлп. Конденсатор пластиналарының арасындағы кернеу нольге тең болғанда, құлп тұйықталған болады. Кернеу пайда болған кезде ұяшық бірінші поляризаторға түсетін жарықтың басым бөлігін өткізеді.


title: § 1.16 Поляризация жазықтағын айналдыру

text:
§ 1.16 Поляризация жазықтағын айналдыру Табиғи айналу Егер қандай да бір зат жазық поляризацияланған жарықтан өтсе, онда тербелістер немесе поляризация жазықтығының айналуы байқалады. Мұндай қасиетке ие заттар оптикалық актив деп аталады. Оған кристалл денелер (мысалы, кварц), таза сұйықтар (скипидар, никотин) және оптикалық актив емес ерітіндідегі актив заттар(қанттың судағы ерітіндісі).
Кристалл заттар, мысалға кварц, поляризация жазықтығын қаттырақ айналдырады, егер жарық оптикалық осьбойымен таралса. Бұрылу бұрышы θ сәуленің кристалда өткен жолына l пропорционал:
θ=α l
(39)
α коэффиценті – айналу тұрақтысы; ол градустың милиметрге қатынасымен өрнектеледі және толқын ұзындығына тәуелді.
Ерітінділердегі бұрылу бұрышы сәуле жолына l және актив заттың концентрациясына С пропорционал:
θ=[α]С l
(40)
[α] – үлестік айналу тұрақтысы;
l - жарықтың оптикалық актив заттағы өткен жолы;
С – ерітіндідегі оптикалық актив заттың концентрациясы, кг/м3.
Үлестік айналу заттың табиғатына, температурасына және вакуумдағы жарық толқынының ұзындығына тәуелді. Сондықтан бір зат тебеліс жазықтығын, толқын ұзындықтары түрлі болған жағдайда, әр түрлі бағытта айналдырады. Мысалы, қалыңдығы 1дм., ерітіндінің 1см3-на 1г. Қант келетін қызылша қантының судағы ерітіндісі қызыл жарықты(λ=0,656мкм) 530-қа, сарыны(λ=0,589мкм) 66,50-қа, жасыл жарықты(λ=0,535мкм) 820-қа бұрады. Бұл құбылыс айналу дисперсиясы деп аталады. Көбінесе λ кеміген сайын, θ өседі.
Тербеліс жазықтығының айналуына негізделген ерітіндідегі оптикалық актив зат концентрациясын анықтайтын қарапайым әрі өте дәл әдіс бар. Оның мәні төменде түсіндірілген:
Жарық S көзінен жарықфильтрі F және поляризатор P арқылы өткізіп, оны монохроматтық поляризацияланған жарыққа айналдырады. Окулярдын О бақылай отырып, анализаторды А жарық өткізбейтіндей қып бұрады.
32-сурет
Әлбетте, бұл жағдайда поляризатор мен анализатордың бас жазықтықтары перпендикуляр болады. Бұрыштық бөлінділері бар К айналымда анализатор орналасуының θ 1 санағы жүргізіледі. Сосын поляризатор мен анализатор арасына зерттеліп жатқан ерітіндісі бар шыны түтік R қойылады. Бұл кезде окулярдағы көрініс біраз жарықтанады, өйткені ерітінді тербеліс жазықтығын қандай да бір θ бұрышына бұрады. Сондықтан анализаторды тура сондай бұрышқа бұру керек. Осыны істегеннен кейін К айналымы бойынша тағы санақ θ 2 жүргізеді. Бұрышты θ=θ1- θ2 табады. (40) формула бойынша
С = θ /[α] l. Бұл қатынас ерітіндідегі оптикалық актив зат концентрациясын анықтайды, оны өлшейтін аспап пояриметр деп аталады.
Кейін М.Фарадей магнит өрісі әсерінен болтын оптикалық актив емес заттардағы поляризация жазықтығының айналуын байқады. Бұл құбылыс Фарадей эффектісі немесе поляризация жазықтығының магниттік айналуы деп аталды; және ғылым үшін маңызы зор болды: алғаш рет оптикалық және электромагниттік процестер арасындағы байланысы бар құбылыс байқалды.


title: Бақылау сұрақтары - Салькеева, А. К. и др

text:
Бақылау сұрақтары 1. Электромагниттік толқындар дегеніміз не?
2. Электромагниттік толқындардың қасиеті қандай?
3. Электромагниттік толқынның таралу жылдамдығы қандай?
4. Электромагниттік толқындардың көзі болып не атқарады?
5. Умова - Пойнтинг векторының физикалық мағынасы неде?
6. Дипольдің сәле шығару бағыты диаграммасының физикалық мағынасы неде?
7. Жарықтың таралуының негізгі заңдылықтары.
8. Өзіне түскен сәуленің поляризация жазықтығын бұратын затты қалай атайды?
9. Жарықтың толық ішкі шағылуының шекті бұрышының шартын жаз.
10. Ферма қағидасын тұжырымдаңыз.
11. Егер жарық сыну көрсеткіші n1ортадан сыну көрсеткіші n2 ортаға өткенде не өзгереді? 12. Қандай затта аномальды дисперсия байқалады?
13. Қандай толқындар когерентті деп аталады?
14. Қандай шама уақытша когеренттілік деп аталады ? Когеренттіліктің ұзақтығы?
15. Оптикалық жол ұзындығы деген не? Оптикалық жол айырымы деген не?
16. Интерференция құбылысы дегеніміз не?
17. Қалыңдық жолақтары деген не?
18. Жарықтың өту кезіндегі Ньютон сақинасының центріндегі күңгірт және жарық дақтар.
19. Оптикадағы жарықталыну құбылысы неге байланысты?
20. Гюйгенс принципі.
21. Гюйгенс-Френельпринципі нені түсіндіреді?
22. Френель аумағы деген не?
23. Френель дифракциясы қалай байқалады? Флаунгоуфер дифракциясы?
24. Гюйгенс принципінің көмегімен жарықтың жолындағы бөгетің көлеңке жағына өтуін түсіндіріңіз.
25. Дифракциялық тордың периоды дегеніміз не?
26. Бір саңылаулы дифракциялық тордың минимум шарты және максимум шарты.
27. Вульфа-Брэггер шартының практикада қолданылуы?
28. Голография туралы түсінік.
29. Қалыпты дисперсияның аномальды дисперсиядан қандай айырмашылығы бар?
30. Жарық дисперсиясының электрондық теориясының негізі неге байланысты?
31. Қандай құбылыс көлденең жарық толқындарын дәлелдейді?
32. Қандай жарық жазық поляризацияланған делінеді?
33. Табиғи жарықты жартылай поляризацияланған жарықтан қалай айырады?
34. Брюстер бұрышы арқылы түскен сәуленің шағылған және сынған сәулелерінің өзара перпендикуляр екенін көрсет.
35. Жарық сәулесінің қосарлана сынуы деген не және ол қалай байқалады?
36. Кристалдың оптикалық осі деген не ?
37. Что называется пластинкой в четверть волны? В полволны?
38. Қандай зат оптикалық активті деп аталады?
39. Электромагниттік толқындар дегеніміз не?
40. Электромагниттік толқындардың қасиеті.
41. Электромагниттік толқынның таралу жылдамдығы қандай?
42. Электромагниттік толқындардың көзі болып не атқарады?
43. Умова-Пойнтинг векторының физикалық мағынасы неде?
44. Дипольдің сәле шығару бағыты диаграммасының физикалық мағынасы неде?
45. Жарықтың таралуының негізгі заңдылықтары.
46. Өзіне түскен сәуленің поляризация жазықтығын бұратын затты қалай атайды?
47. Жарықтың толық ішкі шағылуының шекті бұрышының шартын жаз.
48. Ферма қағидасын тұжырымдаңыз.
49. Егер жарық сыну көрсеткіші n1 ортадан сыну көрсеткіші n2 ортаға өткенде не өзгереді? 50. Қандай затта аномальды дисперсия байқалады?
51. Қандай толқындар когерентті деп аталады?
52. Қандай шама уақытша когеренттілік деп аталады ? Когеренттіліктің ұзақтығы?
53. Оптикалық жол ұзындығы деген не? Оптикалық жол айырымы деген не?
54. Интерференция құбылысы дегеніміз не?
55. Қалыңдық жолақтары деген не?
56. Жарықтың өту кезіндегі Ньютон сақинасының центріндегі күңгірт және жарық дақтар.
57. Оптикадағы жарықталыну құбылысы неге байланысты?
58. Гюйгенс принципі.
59. Гюйгенс-Френельпринципі нені түсіндіреді?
60. Френель аумағы деген не?
61. Френель дифракциясы қалай байқалады? Флаунгоуфер дифракциясы?
62. Гюйгенс принципінің көмегімен жарықтың жолындағы бөгетің көлеңке жағына өтуін түсіндіріңіз.
63. Дифракциялық тордың периоды дегеніміз не?
64. Бір саңылаулы дифракциялық тордың минимум шарты және максимум шарты.
65. Вульфа - Брэггер шартының практикада қолданылуы?
66. Голография туралы түсінік.
67. Қалыпты дисперсияның аномальды дисперсиядан қандай айырмашылығы бар?
68. Жарық дисперсиясының электрондық теориясының негізі неге байланысты?
69. Қандай құбылыс көлденең жарық толқындарын дәлелдейді?
70. Қандай жарық жазық поляризацияланған делінеді?
71. Табиғи жарықты жартылай поляризацияланған жарықтан қалай айырады?
72. Брюстер бұрышы арқылы түскен сәуленің шағылған және сынған сәулелерінің өзара перпендикуляр екенін көрсет.
73. Жарық сәулесінің қосарлана сынуы деген не және ол қалай байқалады?
74. Кристалдың оптикалық осі деген не ?
75. Қандай зат оптикалық активтілік деп аталады?


title: Линзалар - Салькеева, А. К. и др

text:
Линзалар– жарық сәулелерін сындаратын 2 жазықтықпен (олардың бірі әдетте сфералық, кейде цилиндрлік пішінді, ал екіншісі сфералық немеесе жазық болады.) шектелген көрінбейтін денелер. Олар заттың оптикалық бейнесін құрайды. Линзаға материал ретінде шыны, кварц, кристалл, пластмасса және тағы басқалары қолданылады.
Оптикалық қасиеттеріне қарай линзалар жинақтық және шашыратқыш болып бөлінеді. Егер линзаның қалыңдығы линзаны шектейтін беттің радиусынан кіші болса, онда ол жұқа линза деп аталады. Сыртқы пішіні бойынша қос-дөңес, жазық-дөңес, қос-ойыс, жазық-ойыс, ойыс-дөңес, дөңес-ойыс болып бөлінеді. Линза бетінің қисығының центрі арқылы өтетін түзу бас оптикалық ось деп аталады. Бас оптикалық оське параллель тарайтын параксиальді жарық шоғырының сәулелері бас оптикалық осьте жататын нүктеде қиылысады.
5-сурет
Линзаладың оптикалық центрі– сәулелер сынбай өтетін қасиетке ие бас оптикалық осьте жататын нүкте.
Фокальді жазықтық – бас оптикалық оське перпендикуляр, линзалардың фокусы арқылы өтетін жазықтық.
Оптикалық ось –линзаның оптикалық центрі арқылы өтетін және бас оптикалық осьпен сәйкес келмейтін кез келген түзу.
Фокус аралығы – линзаның оптикалық центрі және оның фокусының арақашықтығы.
Жұқа линзаның формуласы:
(9)
a және b – линзаның зат және оныңбейнесінен арақашықтығы . f – фокус аралығы.
Шашыратқыш линза үшін f және b теріс таңбамен алынады.
Егер a=, яғни сәулелер линзаға параллель шоғырмен түссе, онда b арақашықтығы
b=OF=f – фокус аралығына тең болады. Егер , яғни бейне шексіздікте орналасса, онда а=OF=f.
Жинағыш линзаға қарағанда шашыратқыш линзаның жалған фокусы болады. Жалған фокуста бас оптикалық оське параллель орналасқан шашыратқыш линзаға түсетін сәулелердің ойдан шығарылған жалғасы болады.


title: Линзаның оптикалық күші - Салькеева, А. К. и др

text:
формуласымен есептеледі.
f – фокус аралығы. N=n/n1 – сынудың салыстырмалы көрсеткіші (n және n1- сәйкесінше линзаның және қоршаған ортаның абсолют көрсеткіші).
R1 және R2– жазықтықтардың қисықтық радиустары.(R>0 дөңес жазықтық үшін, R<0 ойыс жазықтық үшін)
a және b – оптикалық центрдің сәйкесінше затқа және оның бейнесіне дейін арақашықтығы. Оптикалық күштің өлшем бірлігі- 1 дптр(диоптрия). Фокус аралығы 1 м-ге тең линзаның оптикалық күші: 1дптр=1/м.
Заттың бейнесінің линзадағы тізіуі келесі сәулелердің көмегімен жүзеге асады:
1) Линзаның бас оптикалық осі арқылы өтетін және өз бағытын өзгертпейтін сәулелер;
2) Бас оптикалық оське параллель орналасатын және сынғаннан кейін линзаның екінші фокусы арқылы өтетін сәулелер;
3) Бірінші фокус арқылы өтіп, сынғаннан кейін ол линзадан оның бас оптикалық осіне параллель болып шыгатын сәулелер(немесе олардың жалғасы);
§ 1.2 Фотометрия негізі Фотометрия – жарық және оның көзінің интенсивтілігін өлшеумен айналысатын оптика бөлімі. Фотометрияда келесі өлшемдер қолданылады:
1) Энергетиклық –оптикалық сәулеленудің энергетикалық параметрлерін сипаттайды.
2) Жарықтық – жарықтың физиологиялық әрекеттерін сипаттайды және көзге немесе басқа да сәулеленуді қабылдағыштарға әрекетімен бағаланады.
Нүктелік жарық көзі - өлшемдері өте аз және барлық бағыттарда бірдей сәуле шығаратын жарық көзі. Жер бетінен бақылағандағы жұлдыз немесе бірнеше ондаған метрден бақылағандағы электр лампочкасын нүктелік жарық көзі ретінде қарастыруға болады. Мұндай жарық көзінен шығатын жарық толқынының шебі сфералық болады. Егер заттың беті өзіне түсетін жарықты түгелдей шағылыстырса, онда бұл бет абсолют ақ бет деп аталады (шағылу коэффиценті (ρ=1 ) Өзіне түсетін жарық толығымен жұтылатын бет (ρ=0) абсолют қара бет деп аталады.
Жарықтың кеңістікте таралуы туралы тапсырмаларды денелік бұрыш туралы ұғым енгізілген. Денелік бұрыш деп конустық жазықтықпен шектелген кеңістіктің бөлігін айтамыз. Денелік бұрыш сфера бетінде (денелік бұрыш төбесінде центрі О болатын) конуспен қиылған бөлігінің ауданының оның радиусына қатынасымен анықталады, яғни
(11)
6-сурет
Денелік бұрыштың өлшем бірлігі стерадиан (ср) болып табылады.
1 ср – төбесі сфера центрінде орналасқан, сфера бетінде қабырғасы r болатын квадраттың ауданына тең аудан сызатын денелік бұрыш.
Ең үлкен денелік бұрыш 4π стер-ға тең (сфералық беттің толық ауданы 4π r2). Осыдан, жарық көзінің айналасындағы кеңістікті қамтитын денелік бұрыш 4π стер-ға тең болады.
ω = 4 πr2/r2 = 4 π.
Суреттен көріп отырғанымыздай О бақылау нүктесінен жүргізілген r радиуспен α бұрыш жасайтын n нормаль векторы бар dS ауданы денелік бұрыштан көрінеді.
0>


title: § 1.3  Энергетикалық өлшемдер

text:
§ 1.3 Энергетикалық өлшемдер Сәулелік ағын – негізгі энергетикалық фотометриялық өлшем – Ф. Бұл өлшем бірлік уақыт ішінде берілген бет арқылы өтетін энргияны сипаттайды. Өлшем бірлігі –Вт.
Сәулелену ағыны (Фе) – тасымалданатын сәулелену энергиясының тасымалдау уақытына қатынасымен анықталатын сәулелену қуаты. Тасымалдау уақыты электромагниттік тербелістердің периодынан әлдеқайда көп болады.
(13)
Сәулелену ағынының өлшем бірлігі – Вт (Ватт)
Жарықтың энергетикалық күші (сәулелену күші) Ie – жарық көзінің сәулелік ағынының сәулелену тарайтын денелік бұрышқа қатынасымен анықталатын өлшем.
(14)
Өлшем бірлігі – Вт/ср ( Ваттың стерадианға қатынасы)
Егер нүктелік жарық көзінен шығатын ағын барлық бағытта бірдей тараса, онда
және Ф = 4πΙ,
Ф – жарық көзінен барлық бағыттарда, яғни толық ω = 4π денелік бұрышта таралатын толық сәулелік ағын. Егер ағын бірқалыпсыз болса, онда (14) формуламен жарық көзінің сәулеленуінің орташа күші анықталады.
Энергетикалық жарықтық (сәулелік) (Ве) – бетті сәулелендіретін жарықтың энергетикалық күшінің (∆Ie) бақылаушыға перпендикуляр бағытталған элементтің жазықтыққа проекциясының ∆S ауданына қатынасымен анықталады.
(15)
Өлшем бірлігі- Вт/(ср*м2)
Күн және басқа көзден жарық алатын маттық жазықтық сияқты жарық көздері үшін:
Ве = const =B
Бұл жағдайда Ве өлшемі бақылаудың бағытына тәуелді емес. Осыдан алатынымыз:
dIt = BdScosφ = dI0cos φ, яғни мұндай көздің жарық көзі нормальмен (Ламберт заңы) жасалған бұрыштың косинусына пропорционал, және нормаль бағыты бойынша ең үлкен шамаға ие болады.


Фотометрияның негізгі заңы (Ламберт заңы): Жазықтыққа перпендикуляр болатын жарық шоғырының жарықтануы жарық көзіне дейінгі арақашықтықтың квадратына кері пропорционал.
; E1 = E2 => Энергетикалық жарықтық (сәулеленулігі) Re - сәулелену шоғырының беттік шағылуы. Жарқырайтын S бет барлық бағытта Ф сәулелік шоғырын таратады. Сонда, аудан бірлігімен жіберілетін сәулелік ағын
(16)
Ол сәулеленудің (жарықтығы) тығыздығын сипаттайды және Вт/м2 –пен өлшенеді. Жарықтық интегралды өлшем болып ьабылады және жарықтығы барлық бағытта бірдей берілетін көздер үшін келесі өрнекпен байланысты болады:
R = πB
(17)
Энергетикалық жарықтану (сәулеленуі) Ее – жарықтанған бетке түсетін сәулелік энергияның интенсивтілігін сипаттайды. Е өлшемі сандық мәні жағынан жарықтандырылған беттің бірлік ауданына түсетін жарық ағынының өлшеміне тең., яғни
(18)
Өлшем бірлігі – Вт/м2 Егер кеңістікте еркін орналасқан dS ауданы О нүктелік жарық көзінен жарықтандырылса, онда формула бойынша
(19)
r – аудан мен жарық көзінің арақашықтығы;
α – ауданға жүргізілген нормаль және бағытталған сәуле арасындағы бұрыш;
ал dω – О нүктелік жарық көзінен шығатын dS ауданы көрінетін денелік бұрыш. (14) формула бойынша болғандықтан, бұл беттің жарықтығы:
(20)
(20) формула екі жарықтану заңын түсіндіреді:
1. Ауданның жарықтануы нүктелік жарық көзінен арақашықтығының квадратыга кері пропорционал (кері квадраттар заңы).
2. Ауданның жарықтануы ауданға жүргізілген нормаль және бағытталған сәуле арасындағы бұрыш косинусына тура пропорционал (косинустар заңы)
Бірнеше жарық көзі болған кезде ауданның жарықтығы осы жарық көздерінің әр біреуі тудыратын жарықтықтың қосындысына тең болады. Мүлдем бөтен жарық көзімен жарықтандырылатын ақ беттен түсетін барлық жарық ағыны Фтүсу шағылыстырылады. Бұл бетті екінші ретті жарық көзі деп қарастырсақ, (16) және (18) анықтамалардың негізінде оның жарығы оның жарықтануына тең деп айта аламыз, яғни R = E.
Егер бұл идеал таралатын бет болса және оған Ламберт заңы орындалса, (17) формула негізінде мынадай формула аламыз:
(21)
Ақ емсе шағылушы беттер үшін олардың шағылу коэффиценті
1-ден кем болады және олардың жарықтығы мынаған түрге келеді:
(22)
Атап өтілген фотометриялық өлшемдер (Ф, I, B, R, E) жарық энергиясына нақты сипаттама береді. Бұл өлшемдердің есептік анықталуыбір уақытта сәулелік энергияны және әр түрлі толқын ұзындықтарында түсетін жарықты қабылдай алатын қабылдағышты қолданған кезде қолданылуы мүмкін. Мұндай қабылдағышқа өзіне түсетін барлық жарық энергиясын жылу энергиясына айналдыратын, және жылу энергиясын әр түрлі мөлшерде өзгертетін термоэлемент жатады.


title: Фотометрияның негізгі заңы (Ламберт заңы)


title: § 1.4 Жарықтық (визуальді) бірліктер

text:
§ 1.4 Жарықтық (визуальді) бірліктер Оптикалық өлшеулердің көбінесе жарық энергиясын қабылдағыш ретінде адам көзі, сондай-ақ фотосезімтал қабаттар және фотоэлемент қарастырылады. Бұл қабылдағыштардың бәрі әр түрлі ұзындықты толқындардың сәулелік энергиясына бірдей сезімтал бола бермейді және көбінесе таңдамалы жарық қабылдағыштары болып табылады. Әрбір мұндай қабылдағыш әр түрлі ұзындықтардағы толқындарға қисық сезімталдығымен сипатталады. Суретте орташа адамдық көздің күндізгі көрудегі спектральді сезімталдығының қисығы көрсетілген. Ол осы жағдайда көрудің қисығы деп аталады. Ордината осі бойынша логарифмдік масштабта көру коэффиценті орнатылған. Шартты белгі ретінде 0,555мк=555нм деп алынған. Көзбен ең жақсы қабылданатын бөлік – көрінетін спектрдің сары-жасыл бөлігі. Көру сезімталдығы бірдей болу үшін, толқын ұзындығы 510 нм немесе 610 нм болатын жарық энергиясы толқын ұзындығы λ=555нм болатын жарық энергиясынан 2 есес көп болу керек. λ<380 нм және λ>780 нм болған кезде көру коэффиценті 0-ге тең.
Осыдан мынадай қортынды жасауға болады: жарық интенсивтілігінің субъективті бағасының объективтіден айырмашылығы бар. Осыған байланысты фотометриялық өлшемдерді сипаттау үшін арнайы көрінетін жарыққа ғана жарамды көру бірліктерін енгізу керек.
Жарық күші денелік бұрышта нүктелік жарық көзімен тудырылатын жарық ағынының денелік бұрышқа қатынасымен есептеледі. Егер жарық ағыны Ф О нүктесінде жарық көзімен ω денелік бұрышта тудырылса, онда жарық күші I келесі қатынаспен анықталынады:
(23)
Өлшем бірлігі – 1 кд (кандела).
1кд – белгілі бір жағдайларда арнайы конструкциясы бар эталонды жарық көзінен шығарылатын жарық күші.
Ф Жарық ағыны – көрушінің сезімімен бағаланатын жарық энергиясының ағыны (оның спектрлік сезімталдығы берілген таңдамалы жарық қабылдағышқа әсері бойынша) (23) формула бойынша
Ф = I ω
(24)
Осыдан, бірлік жарық ағыны дегеніміз – 1 ср денелік бұрышта және 1 кд жарық күшінде нүктелік жарық көзінен шығатын жарық ағыны. Бұл өлшем бірлік – люмен (лм) деп аталады. 1лм=1кд * 1ср.
Жарықтық (R) –
R = Ф/S
(25)
Өлшем бірлігі – лм/м2 Беттердің есептік жарықтануын есептеу үшін жарықтану түсінігі енгізілген.
380>


title: Жарықтану (Е) – - Салькеева, А. К. и др

text:
Жарықтану (Е) – ауданы S болатын бетке түсетін жарық ағынының сол ауданға қатынасына тең болатын шама.
Е = Ф/ S
(26)
Егер S беттің өлшемдері оның О нүктелік жарық көзіне дейінгі арақашықтығынан кем болса, онда болады.
S0 – S-тық жарық ағынының осіне перпендикуляр болатын жазықтыққа проекциясы.
α – S пен S0 арасындағы бұрыш. Сонда
S= ω r2/ cos α
(27)
Осы белгілеуді (27)- ге қойып, және (24)формуланы есепке алғанда келесі формуланы аламыз:
(28)
Осылайша нүктелік жарық көзімен тудырылатын беттің жарықтануы жарық күшіне және жарықтың осы бетке түсу бұрышының косинусына тура пропорционал, ал бетке дейінгі арақашықтықтың квадратына кері пропорционал.
Жарықтанудың өлшем бірлігі – люкс (лк)
1 лк – 1 м2 ауданға түсетін 1лм жарық ағынының шамасымен тең болатын беттің жарықтануы. 1лк=1лм/1м2.
Жарықтанудың жарық сәулесінің түсу бұрышына тәуелділігі жыл мезгілінің ауысуымен түсіндіріледі: солтүстік жарты шарда жер бетінің жарықтануы жазда ең үлкен мәнге ие болады (Күн сәулесінің түсу бұрышы α кем болғанда) және қыста ең кіші мәнге ие болады (α үлкен болғанда).
Жарықтанудың мұндай өзгерістері сәйкесінше Жер бетіндегі температураның өзгеруіне әсерін тигізеді.
Осыған дейін біз тек нүктелік жарық көздері туралы айтып келдік. Алайда көбісі жағдайда жарық көздері ұзартылған болып келеді: мұндай жарық көздерін қарастырғанда көз олардың формасы мен өлшемдерін нақты анықтай алады.
Ұзартылған жарық көздері үшін жарық күші жеткілікті шама болып қала бермейді. Шынымен де, жарық күші бірдей, бірақ өлшемдері әр түрлі 2 жарық көзінен, өлшемі аз жарық көзі үлкеніне қарағанда әлдеқайда жарық болып көрінеді, себебі ол бірлік ауданнан өте үлкен жарық күшін береді. Сондықтан ұзартылған жарық көздері үшін қосымша сипаттама – Жарқырау енгізіледі.


title: Жарқырау (Ве - Салькеева, А. К. и др

text:
Жарқырау (Ве) – қандай да бір φ бағыттағы жарықталған беттің жарық күші I –дің Sаудан арқылы анықталатын жарықталған беттің берілген бағытқа перпендикуляр болатын жазықтыққа проекциясының қатынасымен анықталатын B өлшемі болады.
Вφ= I/ (Scos φ)
(29)
Өлшем бірлігі – кд/м2 Ұзартылған жарық көзінің жарқырауы берілген жарық көзінің көрінетін бетінің ауданынан осы беттің ауданына дейін сәулеленетін жарық күшімен өлшенеді.
B = I/S0, I – жарық күші; S0 – көрінетін бет.
Фотометриялық өлшеулерде қолданылатын және жарық көздерін салыстыру үшін қызмет ететін құрылғылар фотометрлер деп аталады. Визуальді фотометрлерде көздің ерекшелігі есепке алынады, себебі ол жарықтанудың теңдігін мейілінше нақты есептеуге мүмкіндік береді.
§ 1.5 Жарық интерференциясы Жарық өте күрделі құбылыс: кейде жарық электромагниттік толқын қасиеттерін көрсетсе, кейде ерекше бөлшектер(фотондар) ағыны ретінде байқалады. Гюйгенс принципіне негізделген толқындық теория: толқын жетіп отыратын ортаның әрбір нүктесі екінше ретті толқындардың центрі болып табылады, ал бұл толқындардың иілу нүктелері келесі уақыт мезетіндегі толқындық фронттың орналасуын береді. толқындық фронт дегеніміз t уақыт аралығында тербеліс жететін нүктелердің геометриялық орны.
х осі бойынша таралатын жазық электромагниттік толқын келесі теңдеулермен жазылады:
Е = Еm cos(ωt – kx + φ)
H = Hm cos(ωt – kx + φ)
(1)
α бастапқы фазаның мағынасы t және x-тің басын таңдауға байланысты болады.
Электромагниттік толқында 2 вектор тербеледі – электромагниттік және магнит өрістерінің кернеуліктері. Тәжерибе көрсетіп отырғандай, физиологиялық, фотохимиялық, фотоэлектрлік және жарықтық басқа да әрекеттері электрлік вектор тербелістерінен туындайды. Сондықтан, жарықтық вектор туралы айта отыра электр өрісінің кернеулік векторын қарастырамыз. Жарықтық вектордың амплитудасының модулін А әріпімен белгілейік. Уақыт бойынша кеңістікте жарық векторының проекциясы өзгеретін заң келесі түрде келтіріледі:
у = А cos (ωt – kx + φ)
(2)
Осы заңды жарық толқынының теңдеуі деп атайды. Ал А өлшемі – жарық толқынының амплитудасы.
Көрінетін жарықтың толқын ұзындығы мына аралықта шектелген:
λ0 = 0,40 – 0,75 мк..
Ал көрінетін жарық толқынының жиілігі келесі аралықта шектелген:
ν = (0,75 – 0,40) ∙ 1015 Гц.
Уақыт бойынша жарық ағынының тығыздығының орташа мәні, яғни толқынның таралу бағытына перпендикуляр болатын беттің бірлік ауданы арқылы өтетін орташ уақыт бойынша жарық ағыны айтады және кеңістіктің берілген нүктесіндегі I жарық интенсивтілігі деп аталады. Электромагниттік толқын арқылы тасымалдантын энергия ағынының тығыздығы S=[EH] Пойтинг векторы арқылы беріледі.
Уақыт бойынша Пойнтинг векторының орташа мәні Е векторының амплитудасының квадратына пропорционал ( Н векторының амплитудасы Е векторының амплитудасына пропорционал), яғни жарық векторының амплитудасына пропорционал. Ендеше, I жарық интенсивтілігі жарық толқынының амплитудасының квадратына пропорцонал:
I ~ А2
(3)
Айталық жиіліктері бірдей екі толқын, бір - біріне беттесіп , кеңістіктің кейбір нүктесінде бір бағыттағы тербеліс тудырады:
у1 = А1 cos (ωt + φ 1 ),
у2 = А2 cos (ωt + φ 2 ),
бұл жерде у деп векторлары өзара перпендикуляр жазықтықтарда тербелетін Е электр және Н магнит өрісінің кернеулігінің мәнін түсінеміз.
Электр және магнит өрістерінің кернеулігі өрістердің суперпозиция принципіне бағынады. Сондықтан, егер берілген нүктеге бірдей жиіліктегі екі толқын келетін болса, онда қорытқы өріс олардың геометриялық қосындысына тең:
у = у1 + у2 = А cos (ωt + φ)
Берілген нүктедегі қорытынды тербелістің амплитудасы анықталады:
А2 = А1 2 + А22 + 2 А1А2 cos (φ2 – φ1 )
(4)
Егер тербеліс жиілігі екі толқында да бірдей, ал фазаларының айырмасы φ2 – φ1 тұрақты болса, онда ол толқын когерентті деп аталады. Бұндай толқындардың көзі де когерентті деп аталады. Яғни когерентті толқын – тербелісі фазаларының айырмасының тұрақтылығымен ғана ажыратылатын, уақыт өтуі бойынша өзгермейтін, бірдей жиіліктегі толқындар. Бұл шартты монохроматты толқындар – кеңістіктегі шектеусіз бір анықталған және қатаң тұрақты жиілікті толқындар қанағаттандырады.
Когерентті емес толқын жағдайында φ2 – φ1 үзіліссіз өзгереді, ендеше уақыт бойынша орташа мәні cos (φ2 – φ1 ) нөлге тең. Бұл жағдайда бізде төмендегі теңдік шығады:
(5)
Назарымызға (3) байланысты алып, когерентті емес толқындар беттескендегі интенсивтілігі, әр толқынның жеке интенсивтіліктерінің қосындысына тең деп қорытамыз:
I = I1 + I2
(6)
Толқындардың когеренттік жағдайында cos (φ2 – φ1 ) тұрақты мән қабылдайды, сондықтан:
(7)
Кеңістіктің cos (φ2 – φ1 )>0 болатын нүктесінде, I1 + I2-ден I артық болады; cos (φ2 – φ1 )< 0 болатын нүктесінде, I1 + I2 -ден I кем болады.
Осылай, когерентті жарық толқындарын беттестіргенде кеңістіктегі жарық ағыны қайта таралады, қорытындысында интенсивтіктің кейбір жерде– максимумы, ал кейбір жерде – минимумы пайда болады. Бұл құбылыс толқындардың интерференциясы деп аталады. Жарық интерференциясы деп екі немесе бірнеше когерентті жарық толқындарын беттестіргенде кеңістіктегі жарық ағыны қайтатаралады, қорытындысында интенсивтіктің кейбір жерде – максимумы, ал кейбір жерде – минимумы пайда болуын айтамыз.
Әсіресе интерференцияланатын толқындардың екеуі де бірдей I1 = I2 болған кезде, интерференция анық байқалады. Онда (7) формулаға сәйкес, минимумда I = 0, максимумда I = 4I1. Когерентті емес толқындар үшін осы шартта барлық жерде бірдей жарықтану I = 2I1 шығады.
Табиғи көздері миллиардтаған хаосты жарқырайтын және өшетін сәулеленулерден – атом мен молекуладан тұрады. Жеке атомның сәулелену уақыты 10-8 секундқа жалғасады. Осы уақыт ішінде бойы шамамен 3 м төмпешіктер мен шұңқырлар ( әлде ,толқындық айналым деп атайды) бірізділікпен құрылады. Толқындық айналымжарықтың атомдармен жеке қысқа импульс түріндегі үзілмелі шағылуы. Кеңістіктің кейбір нүктелері арқылы көзден әлдебір қашықтықта өтеді және толқындық айналымдар беттеседі, көздің әр - түрлі атомынан жіберілген және әр - түрлі жиілігі, амплитудасы және бастапқы фазасы болады. Бұндай толқындар когерентті емес толқындар болып табылады, ендеше тұрақты интерференциялық көрініс бермейді. Екі әр - түрлі жарықтың табиғи көздері арқылы жіберілетін толқындар когерентті емес болып табылады.
Бір көзден сәулеленетін толқындарды екі бөлікке бөлу әдісімен әр-түрлі оптикалық жолдардан өткен соң бір бірімен беттескенде және интерференциялық көрінісін бақылағанда, когерентті жарық толқындарын алуға болады.
Когерентті толқынның екіге бөлінуі берілген О нүктесінде орындалсын. Интерференциялық көрініс бақыланатын М нүктесіне дейін, бір толқын сыну көрсеткіші n1 ортада s1 жол жүреді, екінші толқын сыну көрсеткіші n2 ортада s2 жол жүреді. Егер О нүктесінде тербеліс фазасы ωt тең болса, бірінші және екінші толқындардың сәйкес v1 = с/n1 , v2 = с/n2 – фазалық жылдамдықтары, онда М нүктесіндегі бірінші толқын А1 cos ω (t + s1/v1 ) , екінші толқын – А2 cos ω (t + s2/v2 ) тербеліс тудырады. М нүктесіндегі толқындар арқылы туатын тербеліс фазаларының айырымы мынаған тең:
(8)
(λ0 – толқынның вакуумдағы ұзындығы және ω/с = 2πν/с = 2π/λ0 тең деп алсақ).
Берілген ортадағы жарық толқынының s жолы осы ортаның сыну көрсеткішіне қатынасының геометриялық ұзындығы L жолдың оптикалық ұзындығы деп аталады, ал ∆ = L2 – L1 – толқын арқылы өтетін жолдың оптикалық ұзындығының айырмасы оптикалық қадам айырмасы деп аталады. Егер вакуумдағы толқын ұзындығы оптикалық қадам айырмасы ∆ бүтін санға тең болса:
∆ = ± m λ0 ( m = 0, 1, 2, …)
(10)
онда фазалар айырымы δ, 2π ге еселі болады, яғни (δ = ± mπ) және берілген нүктеде туатын тербеліспен фазалары бірдей болады. Демек, (10) шарт интерференция максимумының шарты болып табылады. Егер вакуумдағы толқын ұзындығы оптикалық қадам айырмасы ∆ жартылай бүтін санға тең болса:
( m = 0, 1, 2, …)
(11)
онда δ = ± (2m + 1) π, М нүктесінде туатын тербеліс пен екі толқын бір біріне қарама қарсы әсерлеседі. Демек, (11) интерференциялық минимум шарты болып табылады.


title: Когеренттік уақыты - Салькеева, А. К. и др

text:
Когеренттік уақыты – бір айналымның орташа ұзақтығы .
Когеренттіктің ұзындығы (айналым ұзындығы). уақытында вакуумдегі толқын ара қашықтығына жайылуын когеренттіктің ұзындығы (немесе айналым ұзындығы) деп атаймыз.
Уақытша когеренттік. Толқын неғұрлым монохроматтыққа жақын болса, (и ) соғұрлым көп болады. Кеңістіктің бір ғана нүктесінде орындалатын, толқынның монохроматтылық дәрежесін анықтайтын тербелістің когеренттігі уақытша когеренттік деп аталады.
Жазықтықтағы толқындардың когеренттік қасиеттерін сипаттау үшін уақытша когеренттік пен бірге олардың таралу бағыттарына перпендикуляр кеңістіктік когеренттік деген ұғым енгізіледі. Өлшемі мен өзара орналасуы интерференцияны(жарықтың монохроматтылығының қажетті дәрежесінде) бақылауға мүмкіндік беретін екі көз кеңістікті-когерентті деп аталады. Интерференция байқалатын толқынның көлденең бағытта жайылуының максимал ара қашықтығы когеренттік радиусы ( немесе кеңістіктік когеренттік ұзындығы) деп аталады. Осылай, кеңістіктік - когеренттік когеренттік радиусымен анықталады.
Когеренттік радиусы
rког.= λ/φ,
бұнда λ – жарық толқынының ұзындығы, φ – көздің бұрыштық өлшемі.
Жарық интерференциясын бақылау әдістері Жарық интерференциясын алу үшін когерентті жарық шоғын алу керек, ол үшін әр түрлі тәсілдерді қолданамыз.Кейбір әдістерді қарап шығайық.
1.Юнг әдісі
8 - сурет
Жарық көзі өте қатты жарықтанған саңылау, одан жарық толқыны бірдей қашықтықта орналасқан жіңішке S1 және S2 когеренттік көз болып саңылауға түседі. Интерференциалық көрініс ( ВС облысы ) S1 және S2 біршама арақашықтықта паралель орналасқан (Э) экранында бақыланады.
2. Френельдің бипризмасы
9-сурет
Френельдің бипризмасы сыну бұрышы аз, табандары қосылған бірдей екі призмадан түрады. S көзінен шыққан жарық - екі призмада да сынып, бипризманың арғы жағынанда S1 және S2 жорамал көздерден шыққандай болып жарық сәулелері таралады. S1 және S2көздері когерентті болып табылады. Экранның бетінде (штрихталған аймақ ) когерентті толқындар беттесіп интерференция бақыланады.


title: Салькеева, А. К. и др

text:
РЕСПУБЛИКАНСКАЯ МЕЖВУЗОВСКАЯ
ЭЛЕКТРОННАЯ БИБЛИОТЕКА
Салькеева, А.К. и др.
Оптика бөлімі 1. Сәулелік (геометриялық ) оптика туралы түсінік § 1.1 Фотометриялық өлшемдер Оптика – жарық табиғаты, жарықтық құбылыстардың заңдылықтары және жарық пен заттың әсерлесуін зерттейтін физика бөлімі.
XVII ғасырдың соңында жарық табиғаты туралы 2 түрлі теория қалыптасты: негізін Ньютон қалаған корпускулалық терория және негізін Гюйгенс қалаған толқындық тероия. Корпускулалық теория бойынша жарық дегеніміз жарық көзінен өте үлкен жылдамдықпен шығатын материалдық бөлшектер(корпускулалар)ағыны болып табылады. Ал толқындық теория бойынша, жарық – бұл «әлемдік эфирде»,яғни бүкіл әлемді алатын қозғалмайтын тығыз ортада өте үлкен жылдамдықпен таралатын және жарық көзінен шығатын толқын. Екі теорияда да жарықтың сынуы мен шағылуы түсіндіріледі. Алайда дифракция, интерференция, жарық поляризациясы сияқты құбылыстар екі теорияда да толық түсіндірілмейді. XIX ғасырда Юнг пен Френель толқындық тероияны жетілдірген болатын. Гюйгенс-Френель принципі осы теория негізіне салынған.
Максвелл теориясы бойынша жарық электромагниттік толқын болып табылады. Жарықтың электромагниттік теориясының дәлелінің негізі Физо, Фук, Майкельсон тәжерибелері болып табылады. Физо, Фуко, Майкельсон тәжерибелері жарықтың электромагниттік теориясының айқын дәлелі бола алады. Сондай-ақ, Лебедев тәжірибесі де жарықтың электромагниттік тероиясының маңызды дәлелі бола алады. Оның қатты денелердегі өлшеген жарық қысымы Максвелл теориясы негізінде есептелген электромагниттік толқындардың қысымымен тең болып шықты. Осылайша, жарықтың дуализмдік қасиеті бар: кей жағдайда толқындық, кей кезде корпускулалық қасиеттері байқалады.
Әр түрлі орталарда жарық әр түрлі жылдамдықтармен қозғалады. Бұл жылдамдық жарықтың вакуумдағы жылдамдығынан кем болады. Барлық нүктелерінде Жарық бірдей жылдамдықпен қозғалатын орта біртекті орта деп аталады.
Толқындық теория негізінде монохроматты жарықтың екі түрлі біртекті орталардың бөлінуінің жазық шекарасындағы жарықтың шағылу және сыну құбылыстарының заңдылықтарын қарастырайық.
Жарықтың түзусызықты таралу заңы: Оптикалық біртекті ортада жарық түзусызықты таралады. Мысалы: колеңкенің болуы. Егер жарық өте кішкентай саңылаудан өтетін болса, бұл заң бұзылады. Саңылау неғұрлым кіші болса, соғұрлым жарық түзусызықты таралудан ауытқиды.
1- сурет
Шағылу заңы: шағылған сәуле түскен сәулемен екі ортаның бөлу шекарасы перпендикулярмен бөлінген жазықтықта жатады. Шағылу бұрышы мен түсу бұрышы өзара тең.
(1)
Сыну заңы: сынған сәуле түскен сәулемен екі ортаның бөлу шекарасы перпендикулярмен бөлінген бір жазықтықта жатады. Түсу бұрышынң синусының сыну бұрышының синусына қатынасы берілген орталар үшін тұрақты шама болып табылады.
(2)
- 2-ші ортаның 1-ші ортамен салыстырғандағы сыну көрсеткіші. Сыну көрсеткіші жарықтың бір ортадан екінші ортаға өткендегі жарық жылдамдығының қалай өзгеретінінкөрсетеді, және 2 ортадағы жарық жылдамдығының қатынасымен анықталады.
(3)
Егер жарық вакуумнан қандай да бір ортаға өтсе (вакуумдағы жарық жылдамдығы с әріпімен белгіленеді және ол -қа тең), онда осы ортаның вакуммен салыстырғандағы сыну көрсеткіші абсолю сыну көрсеткіші деп аталады.
n= c/v
(4)
(5)
яғни жарық жылдамдығы с болатын вакууммен салыстырғандағы осы орталардың абсолют көрсеткіштері болады. ni=c/vi. Осы қатынасты қолдана отырып сыну заңын мына түрге келтіреміз:
(6)
Осы симметриялы қатынастан жарық сәулелерінің қайтымдылығы туады. Яғни түскен және сынған сәулелер орындарымен ауысады.
Бөлу шекарасына түсетін көрінбейтін жұтылмайтын орталар үшін Фтүсу сәулелік ағыны 2 құрамдас бөлікке бөлінеді:
Фтүсу=Фшағылу+Фсыну
(7)
Шағылу коэффиценті =Фшағылу/Фтүсу жарықтың электромагниттік теориясының формулаларымен есептеледі, және 2 ортаның да сыну көрсеткішіне, түсу бұрышына, сондай-ақ сәуленің поляризация дәрежесіне тәуелді. Егер n2=n1 болса, онда және сыну көрсеткішінің шамасы бірдей ортаның болу сызығы көрінбей қалады.
Ауаның сыну көрсеткіші оның тығыздығы өскен сайын ұлғаяды және nауа -1 айырмасы жазықтыққа тура пропорционал. Жер қабатынан көтерілген сайын ауа тығыздығы азаяды, соған сәйкес оның сыну көрсеткіші де кемиді. Үстіге жіберілген жарық сәулесі өз жолында сыну көрсеткіші кемитін бір текті емес ортаға жолығады. Ортаның біртекті болмауы бір уақытта екі түрлі құбылыс тудырады: жарықтың қисық сызықты таралуы; және оның жиіленген үзіліссіз жан жаққа таралуы. Осымен жұлдыздардың жарқырауы түсіндіріледі, яғни жылы ауаның шығыстағы ағымдары көріне бастайды. Жер қабатында ауаның қатты ысуы мираждың пайда болуына алып келеді: сәулелердің майысуының есебінен алыста орналасқан заттар көрініп, жақыннан көрінген сиақты болады.
Электромагниттік тоерия негізінде диэлектрлік өтімділігі және магниттік өтімділігі ортада электромагниттік толқындардың таралу жылдамдығы мынаған тең:
Осыдан, ортаның сыну көрсеткіші -ға тең. Бұл жерде μ және ε сәйкесінше магниттік және диэлектрлік өтімділіктер.
2-сурет
Сыну көрсеткіші екі түрлі орталардан, сыну көрсеткіші төмен орта оптикалық аз тығыздалған деп аталады, ал сыну көрсеткіші жоғары орта – оптикалық көп тығыздалған.
Оптикалық көп тығыздалған ортадан аз тығыздалған ортаға өткенде (n21) сыну бұрышы β түсу бұрышы α –дан үлкен болады. Түсу бұрышы қандай да бір α=αпрмәніне ие болған кезде, сыну бұрышы 90 градусқа тең болады (3 сәуле).
Бұл жағдайда сынған сәуле орталардың шекара жазықтығы бойымен өтеді. Түскен бұрышы α үлкен αпр болған жағдайда, сынған сәуле болмайды, ал түскен сәуле орталардың бөлу шекарасынан толығымен шағылады. (4 сәуле.)
Толық ішкі шағылу құбылысы байқалады.
Толық ішкі шағылу кезінде сыну бұрышы β=90˚ болған шартта ғана шекті бұрыш анықталады, яғни β=90˚ болғанда (8) өрнегін аламыз.
(8)
Толық ішкі шағылу құбылысы әр түрлі оптикалық приборларда (биноколь, перископ), сондай-ақ сыну көрсеткіштерін өлшеуде қолданылады.
3-сурет
Бұл приборлардың негізгі бөлігі толық шағылу призмалары болып табылады.
Толық шағылу жіңішке, еркін түрде иілген көрінбейтін оптикалық материалдан жасалған жіптер түрінде келетін жарық суларында қолданылады.


Салем бердик Мама мени кеширинизши мен сизди катты жаксы коремин билемин ренжитиндей орныныз бар. Егер Алла тагалам менин жанымды алып сизге берем десе келисер едим за то кулагымда озимде тыныш жатар едим
Салем бердик Мама мени кеширинизши мен сизди катты жаксы коремин билемин ренжитиндей орныныз бар. Егер Алла тагалам менин жанымды алып сизге берем десе келисер едим за то кулагымда озимде тыныш жатар едим. Ойткени мен шаршадым омир мени сынаумен келеди мен иштен тынып журегимди езип биттим сизге айтпай ак кояынщы деймин бирак болмады сиз ушин шыдап багайыншы дедим бирак оган шамам жетпеди мени кешириниз сизди папаны Заринаныда аганы барин жаксы корем. Егер Алла калап босанып жатсам сиздер кандай жаксы адам екендеринизди айтамын мени кеширмейтинизди билем.


Салеметсіздер ме құрметті World skills чемпионатының сарапшылары!
5-6 жастағы топ балаларының ата-аналары үшін. Ата-аналар бұрышын безендіруге ақпараттық бағытты таңдап алдым.
1.ақпаратта: Сабақ кестесін қойдым, топ 5-6 жастағы балалар болғандықтан, осы топтың ата-аналары мектепке дейінгі ұйымда балалардың қандай оқу қызметтері бойынша білім алатынын хабардар болуы керек.
2.ақпаратта: Педагогтың кеңесі таным білім беру саласы бойынша қамтылған. Мектепалды даярлық тобының балаларына арналған жұмбақ есеппен, санамақтар ұсындым.
3.ақпаратта: Дәрігердің кеңесі денсаулық білім беру саласы бойынша Жазғы демалыстағы жалпы қауіпсіздік ережелері туралы ақпаратты алдым.
4.ақпаратта: Психологтың кеңесі Әлеумет білім беру саласы бойынша
Баланы мектептегі оқуға дайындаудың психологиялық бағыттары тақырыбында мектепке дейінгі баланың өмірінде әлеуметтік, психологиялық жағынан және физиологиялық жағынан да қиын кезең. Бұл кезеңде мектеп өмірімен танысады, әлеуметтік ортасы өзгеріп және оқушының жаңа әлеуметтік рөлін меңгере бастайды, соған байланысты психологтың кеңесін ұсынамын.
5.ақпаратта: Коммуникация, шығармашылық білім беру саласын қамти отыра «Бірге жаттайық» деген бөлім таңдап отырмын. Балабақшамен қоштасу әнінің сөзі және QR-code көмегімен ата-аналар осы әннің сөзі туралы ғана ақпарат алмайды, әуенін де тыңдай алады.
Осы ақпараттарды ата-аналарға ұсыну үшін, алдарыңызда көрсетіп отырғандай безендіру жұмысын жасадым. Ата-аналар бұрышы балаларға да қызықты болу үшін мынадай берілетін ақпараттарды үйшік ішіне орналастырдым және әрбір білім беру саласы бойынша ақпарат беруді жөн көрдім.Әрбір ақпаратқа байланысты суреттерді қолдандым. Безендіру жұмыста түстерді сәйкестендіре отырып, көз тартарлық ата-аналар бұрышын жасағаныма сенімдімін. Назарларыңызға рахмет!!!


ТАНЫСУ
◦ Hi there! I’m Erke. Your English Coach and CEO of Soyle_Say. You know it’s my
online educational school and my little world of English!
◦ Салем мен Ерке. Сенің ағылшын тренерің және Сөйле Сэй мектебінің негізін
қалаушысы. Өзіңіз білетіндей бұл менің онлайн білім беру мектебім және ағылшын
Әлемім!
◦ Осы уақытқа дейін 2590-нан аса студетті өз методикам бойынша ағылшынша
сөйлеуге себепкер үйреттім.
Есімдіктер (Personal Pronouns):
1) I [aɪ] / [ай] - Мeн
2) You [ju] [ю]- Сен , Сіз
3) He [hi] [хи] - Ол (ұлға)
4) She [ʃi] [ши] - Ол (қызға)
5) It [ɪt] [ит] - Ол (оно, нейтральный род)
6) We [wiː] [уи] - Біз/ Біздер
7) They [ðeɪ] [дзей] - Олар
99 БАЗА
Жалғаулықтар (Сonjunctions)
8) Then [зен] - сосын
9) And [ænd] [энд] - Және
10) Or [ɔːr] [оръ] - Немесе
11) But [bʌt] [бат] - Бірақ
12) So [soʊ] [соу] - Сондықтан
13) If [ɪf] [иф]- Егер
Сұраулы есімдіктер
(Interrogative Pronouns):
14) When [wɛn] [уен] - Қашан
15) Where [wɛr] [уэр] - Қайда
16) What [wɒt] [уат] - Не
17) Who [huː] [ху] - Кім
18) How [haʊ] [хау] - Қалай
19) Why [waɪ] [уай] - Неге ? Не үшін?
20) Which [wɪtʃ] [уичь] - Қайсы?
Тәуелдік есімдіктер
(Possessive Pronouns):
21) My [maɪ] [май] - Менің
22) Your [jɔːr] [ёр] - Сенің (singular informal),
Сіздің (singular/formal or plural)
23) His [hɪz] [хиз] - Оның (мужской род)
24) Her [hɜːr] [хё] - Оның (женский род)
25) Its [ɪts] [итс] - Оның (оно, нейтральный
род)
26) Our [aʊər] [ауә] - Біздің
27) Their [ðɛər] [дзейр] - Олардың
ОТБАСЫ МҮШЕЛЕРІ (Family members)
28) Family - /ˈfæməli//фәмли/ — отбасы
29) Mom/ Mother - /ˈmʌðər/ -/Мазэ / - анашым
30) Dad/ Father - /ˈfɑːðər/ -/фазәр/ - акешім
31) Parent(s) - /ˈpɛrənt(s)- /па(ә)рент(s)/ — Ата-ана
32) Daughter - /ˈdɔːtər/ -/доутэ/ /- Қызы/дочка
33) Son - /sʌn/-/сан/ - ұлы / сын
34) Brother - /ˈbrʌðər/-/бразэ/ - аға
35) Sister - /ˈsɪstər/-/систэ/ - әпке/апа
36) Grandmother - /ˈɡrændˌmʌðər/-/грәндмазе/- әже
37) Grandfather - /ˈɡrændˌfɑːðər//грәндфазе/- ата
ЕҢ КЕРЕКТІ ЕТІСТІКТЕР (Action Verbs):
38) Say [seɪ] |сай емес - СЭЙ/ - Айту
39) Go [ɡoʊ]- [гоу] - Бару
40) Went [wɛnt]- [уент] - Барды (“Go” етістігінің өткен шағы)
41) Come [kʌm]- [кам ] - Келу
42) Came [keɪm] -[кейм] - Келді (“Come” етістігінің өткен шағы)
43) Do [do]- [дьу] - Жасаy
44) Did [did]- [дид] - Жасалды/жасадым/істедім (“do” етістігінің өткен шағы)
45) Take [teɪk] -[тейк] - Ал
46) Took [tʊk] -[тук]- Алды (“take ” етістігінің өткен шағы)
47) Give [ɡɪv]- [гив] - Беру
48) Gave [ɡeɪv]- [гейв] - Берді (“Give” етістігінің өткен
49) Eat - /iːt/ (ит) -
50) Drink - /drɪŋk/ (дринк) - ішу
51) Sleep - /sliːp/ (слип)
52) Run - /rʌn/ (ран)
53) Know [noʊ] - Біл
54) Knew [njuː] - Білді (“Know” етістігінің өткен шағы) 🇬
55) See [siː] - Көр
56) Saw [sɔː] - Көрді ( “See” етістігінің өткен шағы)
57) Think [θɪŋk] - Ойла
58) Thought [θɔːt] - Ойлап көрді
59) Want [wɒnt] - Калау/хочу
60) Wanted [ˈwɑːntɪd] - Қаладым
61) Cry — /край/ — жылау
62) Help - /hɛlp/ (хелп) - көмектесу
63) Talk - /tɔːk/ (тьок) - әңгімелесу
64) Show - /ʃoʊ/ (шьөу) - көрсету
65) Play - /pleɪ/ (плэй) - ойнау
66) Put - /pʊt/ (пут)- қою
67) Need/ нид/ - керек
68) Start - /stɑːrt/ (старт) - бастау
69) Write - /raɪt/ (райт) - жазу
70) Remember - /rɪˈmɛmbər/ (римембер) - есте сақтау ! Помнить
71) Read - /riːd/ (рид) - оқу
72) Love - /lʌv/ (лав) - жақсы көру
73) Hate - /heɪt/ (хэйт) - жек көрк
74) Ask - /æsk/ (аск) - сұрау
75) Travel - /ˈtrævəl/ (трэвэл) — саяхаттау
ЕҢ КЕРЕКТІ СЫН ЕСІМДЕР
76) Good - /ɡʊd/ (гуд) - Жақсы
77) Bad - /bæd/ (бэд) - Жаман
78) Big - /bɪɡ/ (биг) - Үлкен
79) Small - /smɔːl/ (смол) - Кішкентай
80) Happy - /ˈhæpi/ (хэпи) - Бақытты
81) Sad - /sæd/ (сэд) - Кедергі
82) Hot - /hɒt/ (хот) - Жылы
83) Cold - /koʊld/ (колд) - Суық
84) New - /nuː/ (ню) - Жаңа
85) Old - /oʊld/ (олд) - Ескі
ЕҢ КЕРЕКТІ ЗАТ ЕСІМДЕР
86) House -/haʊs/ хаус/ - үй
87) Room - /ruːm/ - /рум/ - бөлме
88) Bed - /bɛd/ бед/ - Төсек
89) Book - /bʊk/ бук/ - кітап
90) Pen - / /pɛn/ пен/ - қа́лам
91) Table - /ˈтеɪbl̩/ /тэибл/ - үстел
92) Chair - /тʃɛr/ /чэя/ - орындық
93) Water - /ˈwɔːtər/ - су
94) Food - /fuːd/ фуд/ - тамақ
95) Thing - /θɪŋ/ /сзиң/ - заттар
96) Time - /таɪm/ / таим/ - уақыт
97) Door - /dɔːr/ /до:/ - есік
98) Window - /ˈwɪndoʊ/ - терезе
99) WORLD - /wɜːrld/ /уорлд/ - Әлем
ОСЫ БАЗАЛЫҚ АҒЫЛШЫН ТІЛІНІҢ
СӨЗДЕРІН ТЕЗ ЖАТТАУДЫҢ 3 ТЕХНИКАСЫ:
1. (TIME FRAME TECHNIQUE ) Уақыт интервалы арқылы жаттау!
◦ Кешкі уақытта жоғарыдағы сөздерді 10-15 сөзге бөліп алып жаттап шығыңыз
(Орташа есеппен 15 сөзден аспағаны дұрыс)
◦ Ең маңыздысы осы жаттаған сөздерді таңертең қайталау ! БҰЛ МІНДЕТТІ
ТҮРДЕ ЖАСАЛУ КЕРЕК ЭТАП.
◦ Бұл техниканың бар құндылығы осында: таңертең закреплять етесіз
сөздерді!!
◦ Араға уақыт салып таңертең қайталауды әдет етуу!
◦ Неге таңертең қайталау керектігін - түсіндіру керек емес деп ойлаймын.
Таңғы уақытта жасалған кез
келген дүние - ЭФФЕКТИВТІ
болады!
1 ОҚПЕН 2 ҚОЯН АТУ ТЕХНИКАСЫ!
◦ Жаттаған сөздерді міндетті түрде жазыңыз! (Қазір дәптерге жазғыңыз
келмесе - ТЕЛЕФОНЫҢЫЗДАҒЫ - ЗАМЕТКИ НЕМЕСЕ БЛОКНОТҚА жазып шығыңыз!
◦ Неге жазу керек?!
◦ Тағыда жазған кезде есте сақталады, так как сөзбен тікелей әрекет
жасалуда
◦ Екіншіден жазу арқылы сіз writing skill қалыптастырасыз , яғни жазу
қабылетіңізді
◦ Сөздің аудармасын ғана емес қалай жазылатынында білесіз уже! БИНГООО!
◦ Бірақ, бұл техникада эффективті болу үшін былай жасау керек
◦ Жоғарыда көрсетілген суреттегіндей, сіз дәптеріңізге немесе электронды
блакнотыңызға осылай жазып алдыңыз делік…
◦ Тағы бір бетке жаттаған сөздерді мына мен көрсеткен вариантта жазып
қойыңыз. АУДАРМАСЫЗ ЖАЗУ КЕРЕК
◦ Міне осы сөздердің переводын араға уақыт салып, (1 күннен соң) жазып шығу
керек.
◦ Қазақша сөздің қасына - ағылшынша аудармасын, ағылшынша сөздердің
қасына - қазақша аудармасын.
◦ Көбіне қазақшадан — ағылшыншасын жазған нәтижелірек, қолыңызды
жаттықтырасыз, ағылшыншасын жазып
 Ескерту: жаза алмай қалған сөзді осылай қызылмен белгілеп қойыңыз! Яғни
сөз дұрыс жатталмады дегенді білдіреді, сол сөзге қайтадан оралып жаза беру
керек, 1-2 сағаттан кейін тағы да жазыңыз осы сөзді
(OlD TECHNIQUE or DECORATION ) Ескірген метод немесе әсемдеу
техникасы
Жаттаған сөздерді :
◦ Стиккерге жазып: бөлмеңізге/ төсегіңізге/ блакнотыңызға жабыстырып қою,
көзге көрінетін жерде тұруы маңызды..
◦ Және, маркерлер арқылы сөздерді әсемдеп қою, сізге бұл нәрсе ағылшын
оқу эстетикасын шығаруға көмек береді
◦ Қалауыңызша қосымша құралдармен — әсемдей беру сіздің оқуға деген
мотивацияңызды арттырады және бұл дүниенің бәрі ертең сізде ЕСТЕЛІК
болып қалады .
◦ Бұл техниканы — әрбір тіл үйренуші қолданып көру керек… Тіл үйренудің
эстетикасын көре біліңіз … Өзіңіздің кішкентай әлеміңізді - ашыңыз!
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Морфология сальмонелл - Сальмонеллы – возбудители брюшного тифа, паратифа А, В

text:
Морфология сальмонелл. Мелкие грамотрицательные палочки с закругленными концами. Размеры: 0,7 -1,5 мкм.в поперечнике, 2-5
мкм в длину. Подвижные микроорганизмы (перитрихи), но встречаются неподвижные варианты.
Некоторые имеют микрокапсулу.
Культуральные свойства Факультативные анаэробы, хемоорганогетеротрофы, оптимальная температура роста 37
0
С, значение рН
6,8-7,2. Хорошо растут на простых питательных средах. В МПБ образуют диффузное помутнение (S –
форма) или осадок (R – форма). На МПА колонии меньшего размера, чем E. coli, полупрозрачные,
нежные. Могут расти в виде R-, S-, Q- колоний. В качестве накопительной среды используется
селенитовый бульон. На дифферициально-диагностических средах эндо Левина и Плоскирева вырастают
в виде прозрачных или беловатых колоний, что отличает их от окрашенных в цвет индикатора колоний E.
coli. На висмут-сульфитномагаре (среда Вильсон-Блер) образуют колонии черного цвета, с металлическим
блеском, окруженные черным ободком прокрашенной среды. После снятия колонии на агаре остается
темное пятно. В отличии от S.paratyphi - А, большинство штаммов S.paratyphi – В при росте на агаре способны
образовывать по краю колоний слизистый валик.
Биохимические свойства: Биохимические и антигенные свойства сальмонелл являются основными для их видовой
дифференциации. Возбудители паратифов биохимически более активны, чем брюшнотифозная палочка.
Сальмонеллы не ферментируют лактозу и сахарозу. Глюкозу, манит, мальтозу расщепляют до кислоты
(брюшнотифозные) или до кислоты и газа (паратифозные). По способности разлагать ксилозу и арабинозу
различают 4 типа: К+А+; К-А-; К+А-; К-А+. Индол не образуют, желатин не разжижают, образуют H
2
S (в
отличие от шигелл) переводят нитраты в нитриты. Сальмонеллы - оксидазоотрицательные,
каталазоположительные, реакция Фогес-Проскауэра – отрицательная


title: Антигенная структура - Сальмонеллы – возбудители брюшного тифа, паратифа А, В

text:
Антигенная структура Антигенная структура сальмонелл – довольно сложная, имеются О-, Н-, Vi-, М- антигены.
О- антиген - липолисахаридно-протеиновый комплекс, термостабильный (выдерживает кипячение в
течение 2,5 часов, автоклавирование при 120
0
С – 30 мин.), чувствительны к формальдегиду, но устойчивы
к спирту. Это - групповой антиген – по нему, согласно классификации Кауфмана и Уайта, семейство
делится на 67 серогрупп. Их обозначают заглавными буквами латинского алфавита (А, В, С, Д и т.д.).
Некоторые группы имеют общие О-антигены, но каждая группа содержит один основной антиген.
(Например, в группе А – это - 2, в группе В – 4, в группе С – 6, Д – 9 и т.д.)
Н- антиген – белковый, типоспецифический (делит сальмонеллы на серовары), термолабильный,
разрушается при нагревании до 75
0
-100
0
С, а также под действием соляной кислоты, спирта,
протеолитических ферментов. На этом основано получение Н-диагностикумов. У Н- антигенов
сальмонелл различают 2 фазы. Первая из них (специфическая) различна у серотипов, входящих в одну
группу. Сальмонеллы этой фазы обозначаются строчными латинскими буквами от а до z. Сальмонеллы,
имеющие Н- антигены II фазы (неспецифической) содержат в своем составе общие для всей группы
компоненты; эта фаза обозначается арабскими цифрами.
Vi- антиген – поверхностный (капсульный), термолабильный, чувствительный к соляной кислоте и спирту,
разрушается при кипячении за 10 мин. Он препятствует агглютинации сальмонелл О-антисыворотками.
Vi- антиген встречается только у вирулентных сальмонелл. Он не является прямым носителем
вирулентности, однако установлен параллелизм между его присутствием и действием бактерий на
макроорганизм.
М- антиген – слизистый, водонерастворимый, разрушается под действием кислот и спиртов.
Несмотря на многочисленность антигенов, при серологической идентификации во внимание
принимаются 3 из них: О-, Н-, Vi.


title: Факторы патогенности - Сальмонеллы – возбудители брюшного тифа, паратифа А, В

text:
Брюшной тиф регистрируется повсеместно во всех климатических зонах. Паратиф А встречается чаще
всего в странах Юго-Восточной Азии, Африки в виде спорандических случаев или в виде ограниченных
вспышек
Наиболее высокий уровень заболеваемости регистрируется в развивающихся странах. В РФ при
невысокой средней встречаемости данной патологии есть регионы с высокими показателями
заболеваемости. Так, в последние годы они довольно часто регистрируются в Дагестане, Карачаево-
Черкесии, Калининградской области, Приморском крае. Это связано с миграцией населения,
расширением уличной торговли пищевыми продуктами и вытекающими из этого последствиями.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Патогенез и клинические особенности

text:
Патогенез и клинические особенности. Отмечаются следующие стадии патогенеза:
1. Стадия внедрения возбудителя. Возбудитель попадает в организм через рот. Сальмонеллы,
преодолев барьеры неспецифической защиты организма, проникают в тонкий кишечник, где
происходит адгезия к энтероцитам за счет пилей – I.
2. Стадия поражения лимфоидной ткани. Сальмонеллы в лимфатических фолликулах тонкой кишки
фагоцитируются макрофагами, с которыми проникают сначала в лимфоузлы, затем в кровь.
3. Бактериемия отмечается к концу инкубационного периода. С током крови макрофаги вместе с
поглощенными сальмонеллами циркулируют по организму. Микробы в них могут даже
размножаться.
4. Интоксикация. Под воздействием бактерицидных факторов крови сальмонеллы погибают; при
этом высвобождается эндотоксин, он накапливается и обусловливает сильнейшую интоксикацию,
которая сохраняется на протяжение всего заболевания. Эта стадия патогенеза соответствует
периоду выраженных клинических проявлений заболевания. К этому времени постепенно
повышающаяся в предшествующий период температура тела достигает максимальной величины
(39
0
-40
0
С) и держится на этом уровне от 4 до 8 недель.
5. Стадия паренхиматозной диффузии. С током крови макрофаги с фагоцитированными
микроорганизмами циркулируют по организму и после гибели фагоцитов микробы могут попасть
в различные органы: костный мозг, селезенку, печень, желчный пузырь и т.д. Вместе с желчью
возбудители снова попадают в тонкий кишечник.
6. Выделительно-аллергическая стадия. При повторном контакте с сенсибилизированной
лимфоидной тканью развивается гиперчувствительность замедленного типа. В результате может
развиться некроз солитарных фолликулов и пейеровых бляшек. Это приводит к образованию язв и
создает угрозу перфорации стенки кишечника. По мере накопления антител организм постепенно
освобождается от возбудителя – они выделяются всеми железами: слюнными, потовыми,
кишечными и особенно - печенью и желчным пузырем.
7. Постепенная реконвалесценция.


title: Клинические особенности - Сальмонеллы – возбудители брюшного тифа, паратифа А, В

text:
использованием поливалентной групповой сыворотки, затем – групповых и типовых
диагностических
сывороток. С целью серодиагностики ставятся реакции: Видаля, РПГА с О-, Н-, Vi-
эритроцитарнымидиагностикумами. Диагностическое значение имеет кожно-аллергическая проба с
эбертином выявляющая состояние замедленной гиперчувствительности.
Профилактика.
А. Неспецифическая: ранняя диагностика,
изоляция больных, дезинфекция в
очаге инфекции. Большое
значение имеет работа по выявлению бактерионосителей, регулярный контроль
за соблюдением
санитарного режима в детских учреждениях, предприятиях питания, за
работой систем
централизованного и нецентрализованного водоснабжения.
Б. Специфическая:
1. Вакцина ТАБТе – химическая сорбированная вакцина, содержит полные антигены
брюшнотифозные, паратифозные А и В и столбнячный анатоксин.
2. Vi- антиген предназначен для детей 7-15 лет.
3. Брюшнотифозная спиртовая вакцина, обогащенная Vi- антигеном.
4. Вакцина НИИСИ Александрова и Гефен содержит полные антигены возбудителей брюшного тифа,
дизентерии, холеры, столбнячный анатоксин (в таблетках).
Лечение.
Эффективными препаратами являются: левомецитин, левомецитинасукцинат натрия, бисептол,
рифампицин, брюшнотифозные бактериофаги.
Достарыңызбен бөлісу:


Сальмонеллы – возбудители сальмонеллезов.
Сальмонеллезы – группа полиэтиологичных острых кишечных заболеваний, поражающих человека,
животных, птиц и протекающих по типу острых гастроэнтеритов.
Бактериальную природу этих заболеваний установил Гертнер в 1888 году, выделив возбудителя из мяса и
селезенки коров, погибших от инфекции, вызванной S. enteritidis.
Леффлер (1890 г.), С.С. Мережковский (1893) обнаружили другого возбудителя S. typhimurium,
вызвавшего аналогичные заболевания у человека и у мышей.
В настоящее время возбудителями сальмонеллезов являются: S. typhimurium, S. enteritidis, S. anatum, S.
heldelberg, S. derby, S. sendai и др. Они относятся к 4 серогруппам: А,В,С,Д.
По морфологическим и культуральным свойствам они не отличаются от других представителей данного
рода сальмонелл.
Биохимическая активность и антигенная структура идентична таковым у сальмонелл –
возбудителей тифо-паратифозных заболеваний.
Факторы патогенности: белки наружной мембраны, играющие роль адгезинов; микрокапсула,
эндотоксин (ЛПС); некоторые сальмонеллы выделяют экзотоксин.
Резистентность у сальмонелл – достаточно высокая: в воде, почве живут 3 месяца, в колбасе – 2-4 мес.,
в мороженом мясе – до 1 года. В мясном фарше размножается при + 5
0
С. Хуже выдерживают высокую
температуру: при 50
0
С выдерживают 1 час, при 70
0
С погибают через 10 мин., при 100
0
С – моментально. В
яйцах при хранении их в холодильнике S. enteritidis могут проникать через неповрежденную скорлупу и
размножаться в желтке. В толще мяса могут сохраняться после тепловой обработки. Чувствительности к
дезинфицирующим растворам: в присутствии 3% хлорамина или раствора карболовой кислоты гибель
бактерий наступает через 3-5 минут. Эпидемиология. Сальмонеллы – возбудители сальмонеллезов патогенны для человека, крупного рогатого скота, лошадей,
свиней, птиц. Эпидемиологическую опасность представляют инфицированные сальмонеллезом
животные – у них заболевание протекает, как острая или вялотекущая инфекция, - они выделяют
возбудителей с мочой, калом, слюной, молоком. Источником заражения человека в 50 % случаев
является мясо инфицированных животных или продукты из них, яйца больных кур, содержащие
возбудителей. При этом продукты, содержащие сальмонеллы, по внешнему виду и вкусу не отличаются
от качественных. Реже заражение происходит через рыбу, фрукты, овощи (овощные салаты). Описаны и
водные эпидемии (в США в 1965 г. переболело около 16 тысяч человек, заразившихся от
недоброкачественной воды). Возможен также контактно-бытовой путь инфицирования.
Современная эпидемиология сальмонеллезов характеризуется постоянным ростом заболеваемости как
среди людей, так и среди животных. Заболевание распространено повсюду, особенно в теплое время
года (с мая по октябрь). Начиная с 90-х годов прошлого столетия участились случаи госпитальных
вспышек сальмонеллеза.


title: Сальмонеллы – возбудители сальмонеллезов


title: Патогенез и клинические особенности

text:
Патогенез и клинические особенности. Возбудители попадают в организм человека с обсемененными пищевыми продуктами. В желудке
происходит частичная гибель сальмонелл. Воротами инфекции являются клетки слизистой тонкого
кишечника. Здесь сальмонеллы внедряются между ворсинками, колонизируют и повреждают их. Это
вызывает умеренное воспаление слизистой оболочки. Эндотоксин, выделяющийся при разрушении
сальмонелл, обуславливает интоксикацию. Установлено также, что он может вызывать нарушение
функций нервной, сосудистой, пищеварительной систем.
Вырабатываемый сальмонеллами экзотоксин (энтеротоксин) вызывает диарею, нарушение водно-
солевого обмена и обезвоживание организма. Он обладает также цитотоксическим действием, вызывая
гибель энтероцитов. Сальмонеллы проникают в подлежащие ткани слизистой оболочки,
транспортируются через нее в макрофаги и могут поступать в лимфу и кровь, вызывая бактериемию и
генерализацию инфекционного процесса.
Признаки болезни появляются после короткого инкубационного периода (12-24 часа).
Начала заболевания – острое: озноб, диспептические расстройства (рвота, понос), боли в животе,
интоксикация (головная боль, слабость, тошнота). Температура повышается до 39
0
С, падает артериальное
давление. Из-за диареи могут появиться признаки обезвоживания организма. Заболевание протекает
обычно в течение 3-5 (реже 7) дней и заканчивается выздоровлением. При генерализованных формах
сальмонеллез протекает более тяжело и длительно.
Как субклиническую форму сальмонеллеза рассматривают бактерионосительство. Выделяют
остроебактерионосительство, если срок выделения сальмонелл составляет от 15 суток до 3 месяцев.
Более длительное выделение возбудителей расценивается, как хроническое бактерионосительство.
Иммунитетпри сальмонеллезах –
постинфекционный, гуморальный и клеточный, типоспецифический, ненапряженный и недлительный (в
отличие от брюшного тифа).
Профилактика. Неспецифическая профилактика заключается в осуществлении ветеринарно-санитарных и
противоэпидемических мероприятий, в проведении санитарно-просветительной работысреди
населения.


title:
Лечение
В основном - Сальмонеллы – возбудители брюшного тифа, паратифа А, В

text:
Лечение
В
основном, проводится симптоматическая терапия.
Антибиотики, как правило, не применяются; их
назначают только в случаях наиболее тяжело протекающего заболевания и при
развитии
генерализованных форм заболевания
Особенности лабораторной диагностики.
Основной
метод диагностики – бактериологический. Материалом для исследования служат промывные
воды желудка, рвотные массы, кровь, моча, а
также остатки пищи, употреблявшейся заболевшим.
Окончательный диагноз устанавливается только после выделения возбудителя из организма
больного и
из остатков подозрительной пищи. Исследование предусматривает обязательное определение серовара
возбудителя, что необходимо для выявления источника инфекции.


Сальмонеллы – возбудители брюшного тифа, паратифа А, В.
Брюшной тиф – антропонозное острое инфекционное заболевание, характеризующееся поражением
лимфоидного аппарата
кишечника, бактериемией, выраженной интоксикацией, розеолезной сыпью.
Паратифы А и В сходны по характеру и клиническим проявлениям с брюшным тифом,
но протекают более
легко.
Название болезни дал еще Гиппократ; оно происходит от греческого слова typpos (туман, спутанное
сознание).
Возбудителя брюшного тифа выявил впервые Эберт (1880), немецкий гистолог, увидевший его при
микроскопии гистологических препаратов – срезов селезенки, периферических лимфоузлов,
взятых у
умерших от тифа больных.
В 1884 г. Гаффки (ученик Коха) получил чистую культуру возбудителя. В этом же году Гвин описал
возбудителя паратифа А, а Шотмюллер – возбудителя паратифа В. Этих сальмонелл выделили в чистой
культуре и изучили Ашар и Бедсон в 1896 году.
Родовое название связано с именем американского ветеринарного врача Сальмона, выделившего
возбудителя сальмонеллезов у больных свиней.
Согласно определителю Берджи (9-е издание, 1994 г.), в род Salmonella включены 2 вида: S. вongori и S.
сholeraesuis и 2 одноименных подвида. Первый из них содержит 2000 сероваров, второй – 4 серовара:
S.typhi, S.paratyphi – A, S.gallinarum, S.pullorum. Патогенные для человека сальмонеллы входят в подвид S.
choleraesuis. Однако в
большинстве учебных пособий и справочников
для удобства при изложении
материала используется исторически сложившаяся таксономия, рассматривающая серовары, как виды
(например, S. typhi, вместо S. choleraesuis)
Таксономия.
Семейство: Enterobacteriacеae
Трибы:
Escherichia
Род: Salmonella
Вид: S. typhi
S.paratyphi – A
S.paratyphi – В
Сальмонеллы вызывают такие заболевания,
как брюшной тиф, паратиф – А, паратиф – В. Сальмонеллы –
возбудители тифа и паратифов А и В вызывают заболевания только у человека.


title: Сальмонеллы – возбудители брюшного тифа, паратифа А, В