title: Сара саңлақ/ Құраст. Ш. Бейсенова-Әшімбаева - бет 2

text:
19
Жылтылдап сол бір үйден шыққан жарық.
Кейде өшіп, үзіледі, кейде жанып.
Сол үйде тынбайтұғын мен ғанамын,
Уыстап тамызыққа отын салып.
Сақырлап қазан толы қайнаған су,
Үй-іші қара түнек қаптаған бу.
Қақталып көн үстінде жатыр апам,
Естілмейд үйде дабыр, ешбір у-шу.
Телмірген екеу едік түнді күткен,
Дəмелі секілдіміз бір үміттен.
Қазанда қара судың құр қайнауы,
Айтып тұр үйдің халін азық біткен.
Ақысын жалға жүрген Сахаридың,
Бермеген жартылап та, болмаса тым.
Көшіріп іргесінен Абдыраға,
Бұл үйді тентіреткен Арнай мығым.
Жайсаңбек – кіші інісі Тастанбектің,
Қорғаны жесір кемпір, жетімектің.
Абдыра бекетіне қоса келген,
Қорланып ағайыннан алған кектен.
Палуан қажырлы адам қайраты асқан,
Белдескен көп мықтымен бала жастан.
Жоталы жолбарыстай жойдасын ер,
Жүлде алған талай-талай той мен астан.
Сара саңлақ
20
Тастемір, Арнайы болыс, Телібай би,
Сайысқа Жайсаңбекті салып ылғи.
Батыры Байғазының Мүсəпір де,
Жайсаңбек он жасынан алатын сый.
Бас қосып ас, жиында халық ана,
Сайысқан əрбір ерді сынға сала.
«Жайсаңбек нағыз палуан, жарайтын ер», –
Дегенді айтар еді солар ғана.
Елдің сол ардақтысы ер Жайсаңбек,
Бекетке туыстарын сүйрете кеп,
Қамы үшін жесір кемпір, жетім бала,
Ел кезіп кеткен еді азық іздеп.
Ал біздің жарлы үйіміз түн күзеткен,
Сарғайдық Жайсаңбекті тосып көптен.
Үй жылытып, құр қазанға су қайнатып,
Ырыздық тілеуші едік күнде көктен.
...Мінеки, ауытқыды түн жарымы,
Көрінбей күңгірттенді от жарығы.
Сол кезде үй жанына жақындады,
Бір дыбыс күртілдеткен тыста қарды.
Жай басқан ауыр жүктен Жайсаңбек ер,
Сартайжан, үй аман ба? Есік қай жер? –
Дей беріп арқасындағы ала өгізді,
Ақырын жерге қойып, бір сүртті тер.
Сара саңлақ
21
Қарт ана қалтыраған қолын жайып,
«Бұйырсын, адал асы берген ғайып!» –
Деп, бетін сипай бата беріп жатыр,
Қалғандай бір-ақ күнде малға байып...
2. Зорлық
Ақырған аяз кетті, басылды жел,
Ашулы ақ бораннан ашылды жер.
Қар күреп, күресіннен жол салынып,
Қатынап, бір-біріне тасынды ел.
Жалғыз үй жапан дүздің жолындағы,
Бекеттен шеткері бір орындағы,
Елеусіз ел көзіне бір қалыпта,
Өзгермей өте берді өмір-дағы.
Не болды ондағылар, бар ма, жоқ па,
Тіршілік халі қандай, аш па, тоқ па?
Із салып, барып қайту дегендерді,
Бекетте ешкім ойға алған жоқ та.
Әйтсе де көктем шыға басылған қар,
Дегендей: «жария болсын жасырғандар»,
Көзіне ит пен құстың түсе берді,
Күл-қоқыс, сүйек-саяқ шашылғандар.
Жарлы үйден, үрлеу басқан жеке қоныс,
Көбейіп шыққан түтін иіс-қоңыс.
Білініп бірте-бірте бекетке де,
Сөз болып оңды-солды жатты сол іс.
Сара саңлақ
22
«Жаз бойы жар құлағы жастық көрмей,
Жүретін жарлы кемпір азар өлмей.
Қырық үйден қысқа күнде есік ашып,
Тынбайтын арқан есіп, желбау өрмей.
Неліктен қар түскелі қадам баспай,
Қыдырып ешбір үйден есік ашпай.
Тығылып сыртқа қалай шықпай қойды,
Күн-түні молыққан ба дайын асқа-ай».
Дегендей күңкіл сөзден күннен-күнге,
Көбейіп айтылды ақыр ашық түрде.
Бір жат іс жарлы үйінде бар деген сөз,
Таралып ел ішіне кетті мүлде.
Тараған өсек-аяң осындайдан,
Айтылмай Арнайға да тұрсын қайдан.
Бұл хабар құлағына тиісімен,
Шешілді, – деді Арнай, – менің пайдам.
Қан шеңгел, қайсар болыс, қара ниет,
– Қамдан! – деп шабарманға қақты иек.
Құдайын танымайтын асау кедей,
Арнайдың алдына енді басын иед.
Сара саңлақ
23
* * *
Абдыра алақандай абыр-сабыр,
Алпарыс, шапқыласу, айқай-дабыр.
Қамаған қараша үйді қырық шақты атты,
Шуласып бір жаяуға дейді «жабыл!».
Көлденең күресінде тұр Жайсаңбек,
– Жалынам, жазығым жоқ, ағайын! – деп.
– Ұрысың қанды балақ, түстің қолға, –
Дейді Арнай, – кете алмайсың малымды жеп.
Жарлыда қора болсын кілет қайдан,
Жөнімен азық жинап етін жайған.
Кесектей қар астына көмген еттен,
Қызарып қан көрінді анадайдан.
Ай топыр есік алдын атпен басып,
Жүргендер сойыл сүйреп, мылтық асып.
Қазбалап қар астына көмген етті.
Жабылып алдақашан алған ашып.
Жайсаңбек жалбарынад жауап қылып,
– Бір маған жабылуға келдің қырық.
Азығын жетім-жесір тартып алдың,
Отырған жан асырап, талшық қылып.
Келген жоқ ешқайсыңа менен зиян,
Десем де бермейсіңдер сөзіме ырық.
Туысым, елім емес, жау болсаңдар,
Кетіңдер біржолата бізді қырып, –
Сара саңлақ
24
Деді де ашу қысқан арынымен,
Арнайды ат үстінен алды жұлып.
Белбеумен омыраудан қымти ұстап,
Дегенше: «жіберейін жерге ұрып».
Баж еткен дауысымыз тоқтау болды,
Апам мен екеуміздің ара тұрып.
– Ағатай, етке бола елді шаппа,
Ерлікке ерік беріп жазым таппа.
Қорыма ит жейтін бір өлексені,
Болғаны аман болсаң біздің баққа.
Жиылған елдің жақсы адамдары,
Жабылып жұмысың не ағамдағы?!
«Күміс пе күн бетінде жылтыраған?»
Жарлының жанын баққан адал малы.
– Ағатай, «шашпа топырақ – деген, – көпке»,
Шешілер өз жайымен бар болса өкпе.
Азығын қарт анамның алмаңыздар,
Біздің күн көргеніміз елге көп пе.
Арыны əлсіреген Арнай болыс,
Бергендей тілге көніп, сөзге қоныс.
«Шешуге дау аяғын ертіп жүр!» – деп,
Айдауды Жайсаңбекті көрді жөн іс.
Астыртын адамдардан хабар беріп,
Ізінен Жайсаңбектің қылмыс теріп.
Арнайдың ақылымен шақыртылған,
Дау күткен Тұрысбек те отыр келіп.
Сара саңлақ
25
– Қажыеке, қапа болып ғазиз басым, –
Дейді Арнай, – бойға сіңбейді ішкен асым.
Алдында бір ұятқа душар қыпты,
Мал ұрлап мынау менің жақындасым.
Ағайын Құдай сүйіп, қыдыр қонған,
Болғаннан сізбен қыңыр кім бар оңған?!
Ырысты Маман – əкемнің ұрпағынан,
Ішінде жалпақ қазақ кім бар озған?!
Болғанмен жері-суым өз алдыма,
Арыма ағайындық ой салдым да.
Ұрымды өзім барып алып келдім,
Айыбын əперуге көз алдыңда.
Тұрысбек маңызданып қарқ-қарқ күліп,
«Кім өзі салып жүрген елге бүлік?!
Қасқыр да қас қылмайды малымызға,
Матайдың үш баласы түгел тұрып».
Жайсаңбек қусырулы екі қолы,
Кеудесі керіскедей кекке толы.
Бас иген сəлемін де қажы алған жоқ,
Көкиіп көрмегендей болып оны.
«Жə!» – деді сақал сипап қажы бір кез,
Дегендей өз ойымды ішіңмен сез!
– Артын айт, шаруаның, Арнай мырза,
Бұйымтай бізге келген шешілсін тез.
Сара саңлақ
26
– Отырмын, – дейді Арнай, – мен де қам ғып,
Әнеки, мал ұрлаушы қолын қан ғып.
Астында аты, иінінде шапаны жоқ,
Қу кедей із-тозы жоқ жүрген қаңғып.
Айыпқа ат орнына тіксін басын,
Өтесін сөйтіп ішкен арам асын.
Жабатын бұл жарлының шапаны жоқ,
Бермесе күңшілікке қарындасын, –
Дегенде қалт түсіп бір қажы есіне,
Қарады Жайсаңбекке ол тесіле.
– Құтқарса Жиенқұлдың қиқағынан,
Емес пе татығаны бір бестіге!
Бұлар сөз берер емес Жайсаңбекке,
Келтіріп жатыр бəрін өздері епке.
Қарсылық бір-екі ауыз пікір айтты,
Жайсаңбек отыра алмай тектен-текке.
– Мен малын қажы аулының ұрлағам жоқ,
Қалайша бұйырдыңдар арам ниетке?
Малының терісін кім танып отыр,
Сөйлессін əкеліңдер бетпе-бетке.
«Айып» деп күңшілікке бере салар,
Шығарған адамым жоқ əзір шетке.
Мүлкіндей қолындағы саудалайсың,
Абайлап, Арнай, сен де сөзіңді епте!
Сара саңлақ
27
Маманның маңын басып мал алғам жоқ,
Қажыеке, ақты айнытып, қате кетпе.
Ақырын Арнай деді: – Ей, Жайсаңбек!
Көкисің қалай сөйлеп, миымды жеп.
Мамаекең дəулетінің аздығынан,
Отыр ма қажы келіп, пəле іздеп?!
Қажы да қабақ түйген, қашқан сұры:
– Қалжақтап, нені айтасың, – деді, – ұры!
Ар көріп отырсың ба, ақымағым,
Болғанға құтты аулымның қара құлы.
Көнбесе билігіңе – көрсін біраз,
Айдатып жібер бізге! – деді, – мұны.
– Құп болад, – деді оған – Арнай болыс,
Асауға лайықты тегі сол іс.
Сонымен Жайсаңбекті абақтыға,
Апарып, қараңғы үйде берді қоныс.
Сара саңлақ
28
3. қорлық
Баяғы бекеттегі қараша үй,
Көмілген қар астына аласа үй.
Кеткелі Жайсаңбекті Арнай айдап,
Тартуда жылауменен жаңаша күй.
Сахари отар кеткен жылқышы боп,
Қыс бойы бір айналып келе алған жоқ.
«Бір бала, бір кемпірді асырар!» – деп,
Санайтын Жайсаңбекті көңіліне тоқ.
Басқадай жақын да жоқ жаны күйер,
Жас бала, жаман кемпір басын сүйер.
«Жетім ғой, жесір ғой» деп мүсіркеген,
Жəрдемші болды жалғыз көрші үйлер.
Күн өтті, айлар өтті, уақыт озды,
Хал кетті, ас таусылды, киім тозды.
Қамалған жетім, жесір қараша үйге,
Қайтадан қайыршылық қолын созды.
Қыс қатты, жұт болатын белгісі бар,
Сірескен беті мұздақ – тізеден қар,
Ауылында Тұрысбектің тыныштық жоқ,
Азайып қала ма деп мыңдаған мал.
Шөп тартса, күрек ашса, отар барса,
Бұларға жұмыс қолы керек қанша?
Маманның балалары осыны ойлап,
Шығады көзін ілмей таң атқанша.
Сара саңлақ
29
Тұрысбек болғанымен қанша үстем,
Осылай Жиенқұлға ісі түскен.
Ешқашан қол жазғысы келмейді бір,
Топ құрап мал қоритын даяр күштен.
Тілегі, талабы бар олардың да,
Деседі: «сəті осылай оралды ма!»
Қажының көңілін аулап, ойын тауып,
Жасамақ өзінше бір той аулында.
Бұл кезде Тұрысбек те бəрін ойлап,
Серпілді көзінде арам ұшқын ойнап.
Жағдайы Жайсаңбектің еске түсіп,
Болды оған табанасты бір шарт қоймақ.
Шақыртып Жиенқұлды өз үйіне,
Сөйледі содан кейін сəл иіле:
«Саған бір қалыңдыққа қыз айттырдым»,
Деді де тоқтады істің жай-күйіне.
– Қамаудан Жайсаңбекті шығарып ал,
Айттырып қарындасын құдалық сал.
Жəне де өзің əбден ойлана кел,
Бермекшісің қаншама қалыңға мал.
Жүрегі Жиенқұлдың мұздап қалған,
Секілді үміттен бір жылу алған.
Үй болып, өз алдына бала сүйіп,
Қайырылып қарағандай дүние-жалған.
Сара саңлақ
30
Әлгі сөз алды да бар есіл-дертті,
Айрылып ақыл-ойдан есі кетті.
«Қажыеке, қайда айдасаң біз даяр!» – деп
Жиенқұл Тұрысбекке берді сертті.
Сұраусыз Жайсаңбек те жатқан сұлық,
Босанды қамау үйден келіп бұйрық.
«Қажы өзі құда болам депті!» – дейді,
Белгісіз: не жақсылық, не бір қулық.
Білмейді не істерін, Жайсаңбек таң,
Істепті құдалыққа қажы өзі қам.
Тіл алмай, тағы тентек атандырса ел,
Қол ұшын беретұғын табылмас жан.
«Жер қайсы?!» – тағы бір іс бастағанмен,
Сыятын жаман кемпір, жас баламен!
Құрығы Құдайға да жеткен қажы,
Жəбірлер тағы қандай масқарамен.
Қуат бар қайда қашып құтылатын,
Не деймін көрінгенге тұтылатын.
Қажының тілін алмай қарайтыпты,
Десе жұрт тағы мен ғой ұтылатын.
Салмақтап өз басының жай-жағдайын,
Жайсаңбек ой түбіне барған сайын.
Мойындап қарсыласар халі жоғын,
Көнетін құдалыққа айтты ыңғайын.
Сара саңлақ
31
* * *
«Абдыра, Ақсу беті қатқан көк мұз,
Ақ боран аяқ алсаң жабатын із.
Жалбырап желге етегім жар басында,
Келемін су көтеріп мен сорлы қыз».
Жанымнан жанап өтті екі атты адам,
Біреуі жерден тоқтап төрт-бес қадам,
Асыға аттан түсіп, мені құшып,
Қуанып сүйіп жатыр, – деп, – Саражан.
«Әрі ағам, əрі əкем – ол Жайсаңбек,
Қамаудан шыққаны осы көргені көп.
Жиенқұл қасындағы кейін білдім,
Келіпті құда түсіп кетейін деп».
– Қайттың ба, ағатайым, аман-есен,
Жан көкем, сен екенсің, – «бұл кім» десем.
Сен үшін жаратқанға жалбарынып,
Зар қақтық далада мен, үйде шешем.
«Ол күнде жас екенмін əлі бала,
Толмаған қулық-сұмдық, ақыл-сана.
Аға деп Жиенқұлға құлдық еттім,
Бұл күнде маңын баспай жүрген Сара».
...От жағып, зыр жүгіріп, шайын құйып,
Бір мезгіл құлақ тігіп, сөзге ұйып.
Жарқ етіп жайы келсе жауап қатам,
Жайдары мінезіммен, емес тұйық.
Сара саңлақ
32
Жиенқұл – жантақ жамбас, шолақ аяқ,
Жантайған жағына оң қолын таяп,
Қадайды қысық көзін маған ұдай,
Күнде ойнап жүрген ашына құрбымдай-ақ.
Бір мезгіл құжырайтып құныс белін,
Жия алмай, сілекейлі дүрбік ернін.
Қызығып қыз құшардай қиялына,
Шайнауды ұмытады шайдың жемін.
Қарт анам – көкірек ауру, күрк-күрк еткен,
Өз-өзін шымшылайды екі беттен.
Айтарға амалы жоқ, ернін тістеп,
Дер едік, – сорақылық мынау неткен!
Таң да атты. Жиенқұлдар атқа мініп,
Қажының ауылына кетті жүріп.
Қасына Жайсаңбек те қоса ілесті,
Қайтпақ па, əлде қалың жайын біліп.
Жайсаңбек сол кеткеннен қайтпады тез,
Қажының қалауына болды да кез.
Отарға жылқы айдасып кете барды,
Кедейде кер қай заңдық жоқ қой мінез.
Күркілдеп көнде жатқан сорлы ана,
Шақырып, деді маған: – Ботам Сара!
Қай, қозықаным, бақытты бол,
Қуанар ештеңе жоқ жүрек жана!
Сара саңлақ
33
– Апатай, жайын айтшы, болды қалай?
Біреуге болмақшы ма Жайсаң малай?!
Әйтпесе, түндегі бір сұмырай адам,
Сұқтанып отыр еді көзін қадай...
– Я, қарғам, түндегі сол қисық көзді,
Айтып ед бытыстырып бірер сөзді.
Болыпты сені соған атастырмақ,
Келісіп қажы аулында өзді-өзі.
Баж етіп, көн үстінен түстім атып,
Қос қолдап бетті басып қалдым жатып.
«Құдай-ау, менен сорлы жан бар ма?!» деп,
Налыдым қабырғама қайғым батып.
«Құдай-ау, əкемді алдың туа сала,
Атанттың «жесір кемпір, жетім бала».
Тезегін теріп елдің, отын жақтым,
Жоқ болып босағамда жалғыз қара.
Ұмтылып істегенмен қанша талап,
Қолдайтын бір адам жоқ жақын санап.
Дүниенің барлық қайғы-қасіреті
Тұрған ба түгел күтіп, маған қарап?!
Апатай, осы ма еді қорлық деген?
Қорлыққа көндіретін зорлық деген?
Жан шошыр – ақсақ, соқыр бір есектің,
Қорланып, қосағында болдық деген.
Сара саңлақ
34
Беріп пе ең ақ сүтіңді анам қарғап?
Тауып па ең дүниеге осыны арнап?» –
Деп жылап, ащы үнімді ағыттым мен,
Анамның құлағын жеп, күн-түн сарнап.
Қарт анам қолмен сүртіп көздің жасын,
Тіземде жылап жатты қойып басын.
«Жылама, сабырлық ет, – деді ол сосын, –
Тағдырға жазса осылай, не қыласың?!
Кетесің жылай берсең қор боп жасып,
Қорлықтан құтылмайсың бұлай қашып.
Онан да азат болар жолыңды ізде,
Ақылың мен қайратың судай тасып».
Анамның бұл ақылы ішке қонып,
Әр сөзін ұшқыр қиял отыр жорып.
Көз жасы емес, іспенен бақыт табу –
Көңіліме ұялады мақсат болып.
Сара саңлақ
35
4. Бекіндім
«У да-шу шақырысқан таңғы тауық,
Көп болды түн ортасы кеткелі ауып.
Күсембай, Павел қартпен үшеуіміз,
Сырластық түні бойы есік жауып.
...Түн бойы Павел аға берген ақыл,
Барады бойға сіңіп тақыл-тақыл.
Өмірдің үміт күнін елестетіп,
Жас жанды ұмтылтқандай апыл-тапыл.
Соңында: «Енді өздерің ақылдас» деп,
Қарт кетті бөлмесіне ұйқысы кеп.
Оңаша отырысып қалдық бірге,
Талпына таңды күткен екі жүрек.
Үнсізбіз екеуміз де, байланған тіл,
«Мен сендік, – дегендей-ақ, – енді өзің біл!»
Көңіл мас, тілге артық сөз оралмай,
Шерткендей үнсіз тілмен жүректер сыр.
Жабырқап қалған көңіл жалын шалып,
Тұрмыстың түрткісінен тотық алып.
Жайдары сабасына келгендей боп
Жылылық тұла бойға жатыр дарып.
Айнымас айтылды ант, берілді серт!
Ыдырап кеткендей бар кеудеден дерт!
«Сақталсын құпиямыз сырт көздерден,
Әйтпесе боп қалармыз дұшпаннан мерт!».
Сара саңлақ
36
– Саражан, енді осыған белді бекіт,
Қосылсақ тірі жүріп сертке жетіп.
Татымай бір күнгіге ұмытылар,
Бұл күнгі тұрмыстағы кем мен кетік.
Жан қалқам, жасымасқа белді байла,
Айтарсың ағайынға ақыл-айла.
Бірер жыл хат қарасын таныған соң,
Жүрмеспін мен де бекер бұл маңайда!
– Бекіндім, жолың болсын, Күсен жаным,
Болашақ сен деп күтем атар таңым.
Қақтыққан қарақұсқа ілдірмеудің,
Қамдарсың қайда жүрсең, қалқам қамын.
Осындай сертке келіп қос жарлы жас,
Күреспен болашақта қосуға бас,
Қол беріп, қош айтқандай Павел аға:
«Жүрейік, – деді, – Коля, қақпаны аш!»
Көк арба ямщик жеккен тауды беттеп,
Ақсудан малшып өтіп барады ептеп.
Артынан ере тысқа шыққан басым,
Жөнімді ұмытыппын қайта кетпек.
Жағалай Жаркөз деген жардың басын
Сорлыға түсірді алғаш күн шұғыласын.
Ерте ескен таудың таңғы самалымен
Желбіреп тұра бердім жібек шашым.
Сара саңлақ
37
Көрінбей өскен сорлы күйелеш боп,
Секілді ем көз тартарлық көрігім жоқ.
Енді мен жар басына жайнай шыққан,
Нұр шашқан секілдендім гүл қызыл шоқ.
Сол күні домбырамды тарта бұрап,
Анамнан алдамалап рұқсат сұрап.
Бекетте бір кеш бойы өлең айттым,
Бозбала, қыз-келіншек басын құрап.
Сара саңлақ
38
жҮреК
Жүректен жанға жылы сөз бар ма елде,
Жүрексіз тірлік бар ма суда, жерде?
Қашанда өмір жыры – жүрек сыры
Біреуін сол жүректің айтам мен де.
Аяулы болғандықтан асыл жүрек,
Өз орнын кеудеден кең алып бөлек.
Шаң-қоқыс, тозаң-топырақ кіре алмайтын,
Күмбезде берік, жылы өмір сүред.
Бəрінде мұндай жүрек жан-жануар,
Жұрт білед, тулай соғып тұрары бар.
Жерде де мұндай жүрек бар деп айтсам,
Көрмеген көп адам-ақ күлед шығар.
Түстіктен орай жатқан Жоңғар жоны,
Қоңырау тау терістікте қорған-қобы.
Қапалдың жанға жайлы аясының,
Төрінде жер жүрегі біткен орны.
Не болмақ жер жүрегі жерден бөлек,
Жүректің бəріне ортақ шерден бөлек.
Кəдімгі жүрек қандай – ол да сондай,
Сипаттап айтары жоқ елден бөлек.
Жалғыз тау жазықтағы басы мұнар,
Талай сыр, қойнын ашсаң асылы бар.
Көзіңмен көргің келсе жер жүрегін,
Қапалға келіп қайтуға асығыңдар.
Сара саңлақ
39
Осындай ерек біткен Жүрек тауын,
Жағалай біткен жасыл алма бауын.
Күн сайын жылы леппен жауып тұрад,
Кербез шың – «Кер» бұлтынан сепкен жауын.
Күз келіп демін алды суық леппен,
Алғашқы ызғарлы шық шымшып беттен.
Жаз бойы жайнай өскен жасыл гүлдер,
Құнысып қорыққан жандай дір-дір еткен.
Қайрылмай кетіп барад жайдары жаз,
Көбі өтті өмірінің, қалғаны аз.
Дегендай бүрін бүркей жасыл шешек,
Жаутаңдап жаныма кеп айтады наз:
Түн іші. Күзетте жоқ, Сара қайда?
Еш жерден көрінбейді бұл маңайда.
Жүректің үстінде ол жүресінен,
Отырған арыз айтып аспанда айға.
Мұңдасып жер мен адам – екі жүрек,
Сыр тыңдап бір-біріне құлақ түред.
Бұлардың қайғысынан қараңғылап,
Аспанда жұлдыз жымып, ай мүдіред.
Белгілі, – дейді Сара, – менің дертім,
Ақ жүрек адамым бар берген сертім.
Душар боп қажы ауылының қақпанында,
Таба алмай босанудың жүрмін ретін.
Сара саңлақ
40
Бүгін күн мойыныма түспек тұзақ,
Өмірім өспес болды бұдан ұзақ.
Ақтарып жүрегімді саған қосып,
Атанып өлсем деймін «Жынды қыз-ақ!».
Өзіңдей менде де бар біткен жүрек,
Жаралы жалындаған жадап-жүдеп.
«Жаманға басыңды жар етпе!» – дейді,
Асаудай арманымды алға сүйреп.
Сенің де қызғалдағың қурап бүгін,
Жоғалтқан қыстан қорқып қызыл гүлін.
Кəрідей көрге кіруге əзірленген,
Күңкілдеп естілмейді күңгірт үнің.
Айтатын ақылың бар ма, кəрі жүрек?
Дертіме бермейсің бе дəрі, жүрек.
Жер болып қалуыңның жəйі қалай,
Көп ғасыр тұрмақпысың жадап-жүдеп?
«Жүрек пен жүрек сыры бір емес пе,
Сыр ұрлау бір-бірінен мін емес пе?
Жөніңді айт, жөнге сілте, өлген жүрек,
Мендегі тыңдар сені тірі емес пе?
Қозғала бүлк-бүлк етіп жер жүрегі,
Жас қызға жаны аши елжіреді.
«Жүрегі ем мен де өзіңдей бір сұлудың
Жер болдым, тыңда, – дейді, – енді мені!»
Сара саңлақ
41
Заманда сонау, сонау өтіп кеткен,
Бір қыздың Баян деген жүрегі ем мен.
Арманым өз өмірімде азат жан боп,
Өтпекші ем өзім сүйген жігітіммен.
Қоңтəжі деген ханның қызы Баян,
Ару ед аты шыққан əлемге аян.
Хандығы, əкесінің қыруар малы,
Аруды шаққан ақыр болды шаян.
Болғанмен алтын, күміс, дүние көп,
Жыл сайын аза берді Баян жүдеп,
Көрікті дүниеден пайда қанша,
Жай таппай жана берсе жалғыз жүрек.
Дейтұғын қалмақ жігіт Сайын-Бөлек,
Кедейден кесек туып өсті ерек,
Баянның бар арманы болды сол жан,
Айттырып алмағанмен қалың төлеп.
Арманды бір-біріне болды екі жас,
Бəз-бəзда сəті түсіп қосылса бас, –
Жастардың елжіреген мейірімінен,
Еріткен қорғасындай балқитын тас.
Жастардың бір-біріне құмары артып,
Тұтанды ғашық оты жалын шарпып.
Сайынға қызын бермей, көшемін деп,
Бір күні хан бұзылды жүгін артып.
Сара саңлақ
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сара саңлақ/ Құраст. Ш. Бейсенова-Әшімбаева - бет 3

text:
42
Ханның бір батыры еді қалмақ Сайын,
Қашанда қажетіне тұрған дайын.
Елінің арқа сүйер ері сол еді,
Өзгелер қалмақ жерін шапқан сайын.
Айыбы жалғыз еді, кедей еді,
Еңіреген ер ішінде егей еді.
Атса оқ, шапса қылыш өтпес күшін
Қоңтəжі қоңыр қойға теңемеді.
«Қызымды жан алмайды ханнан басқа!
Қалыңға берген қазына, малдан басқа.
Ендеше атсыз, затсыз кедейлерге,
Тиісті Баян қызым алданбасқа!».
Қоңтəжі сол кеткеннен «Қораны» асып,
Өрмелеп тау басына кетті қашық.
Жоңғардың мəңгі қарлы жотасына,
Шығарды қашырға артып, жүгін тасып.
Көшірмек болғанында қызын зорлап,
Қозғалмай Баян көрін қаздырды орлап.
Жары үшін – Бөлек үшін жан тапсырып,
Қалды ол ақ жүректің сертін қорғап.
Осыдан түстік жерде Бөлек өлген,
Оны да тау басына бөлек көмген.
Екі тау: Сайынбөлек, Баянжүрек,
Өзгеден сондықтан да еректенген.
Сара саңлақ
43
Ару қыз ақ жүрегін қорғап өлген,
Өзінің жүрегін де жерге көмген:
«Жан сүйген Сайын-Бөлек жар қабірін,
Көріп тұр мəңгі бақи, – деген, – көзбен!»
Қыз өлді, жүрегі оның жерге айналды,
Арманы таудай тола шерге айналды.
Күйіктен қайнап шыққан ыстық жасы,
Толтырған «Жүрек» астын селге айналды.
«Жер болып сол жүректің сырты қатқан,
Сақталып түскен жалын махаббаттан.
Қазіргі «Арасандағы» ыстық бұлақ,
Жас еді сол жалыннан қайнап аққан.
Баянның сол жүрегі болып бір тау,
Жоңғардың саласынан тұрады оқшау.
Қасында Сайынбөлек шоқысы бар,
Әлікүн қарауылдап тұрғандай жау.
Қорадан мойын созып Қоңтəжі тұр,
Ызғарлы тілсіз, мылқау ақ шоқы құр.
Баянды көктей солған бір көре алмай,
Зарланад, деп: «Балам, бір мойныңды бұр!»
Осылай сырын айтып «Баян-жүрек»,
Кеудесін бір күрсінді кере уһілеп.
Кеше мен, ал бүгін сен, дертіміз тең,
Ғасырлар ашылмайтын неткен түнек.
Сара саңлақ
44
Бəрі бір: қалмақ па, əлде, ұлты қазақ,
Осылай қыздарының көргені азап.
Қосылмай жүрек сүйген жігітіне,
Өтеді махаббаты болып мазақ.
Сара қыз, еліктеме Баянға сен,
Шыдай тұр бұл өмірден қаяу көрсең.
Өзгеріс ел салтында болмай қалмас,
Өлме əзір, қорға өзіңді, аялда сен!
Саңқ еткен таудың үні осылай деп,
Сабыр боп жүрегіме ұйыды кеп.
Мен сергіп орынымнан тұра келдім,
Жүректен өз өміріме алғандай леп.
Түн жарымы, ел ұйқыда, ауыл жым-жырт,
Маужырап жусаған мал күйсеп бырт-бырт,
Өзгенің бəрі үйінде, өз орнында,
Бұл рахат тыныштықтан тек Сара сырт...
Сара саңлақ
45
аШындыМ
Ашулы, арманы арта түскен Сара,
Ой – улы, қиял – қышқыл, жүрек жара.
Аттандым ашындым да, белді байлап,
Болудың мағынасы жоқ енді бала.
Аралап өмір сырын ойым сергек,
Саралап алды-артымды, ақыл тербеп.
Арман мен ақ сырымды өлең қылып,
Ән салу домбырамен болды ермек.
Аңырап ақ домбыра бозінгендей,
Наз-мұңым қос ішектен шығады еңірей.
Той, жиын, шілдехана болса қайда,
Сайрайтын болдым енді даусым сембей.
Қызымын Тастанбектің атым Сара,
Жасымнан жылап өскен мен бір бала.
Он үште өміріме ор қазылып,
Жүрекке өшпестей боп түсті жара.
Жетпеген балапандай темір қанат,
Жан едім жасы балғын, жаңа талап.
Арман боп ақ жүрекке қадалды оқ,
Қандайлық атты екен жау сығалап.
Көз жетпейді ой түбіне, білімім аз,
Ағайын, аясаңдар дертімді жаз.
Білетін дүние сырын апа-жеңгем,
Алдында ақ жүректен айтамын наз.
Сара саңлақ
46
Қуансам əн салар ем саңқылдатып,
Азынаған ақ домбыраны аңқылдатып.
Айрылған балапаннан қоңыр қаздай,
Қоймаса қарт анамды қаңқылдатып.
Дүниеге неге туып, неге келдік,
Көретін болсақ өңкей қорлық, кемдік?
Жетімдік, жеткіліксіз шерлі өмірдің
Дүниеде болған ба тек бəрі мендік.
Бұғаудан босанудың кілтін таппай,
Іздеймін, халқым, сенен тұрмай, жатпай.
Көрінбей көп ішінде кетсем деймін,
Жайыннан жаны қалған ақ шабақтай.
Айтамын күнде еліме арыз-арман,
Әркім-ақ қамығады құлақ салған.
Кемсеңдеп кемпір жылап, қатындардың
Арманы «аһылаған» жүрек жарған.
Болғанмен малды, жанды кейбір ана,
Көңілінде көбінің-ақ болған жара.
Әйелдер тағдырының бəрі де ұқсас,
Зарлаған, – деп ойласам, – жалғыз Сара.
Қамығып, – дейді көбі, – күшіңді алма,
Ашылып, ойнай-күліп көңіліңді алда.
Өзіңдей он үшімде өңменді үзіп,
Мені де берген, – дейді, – жұртым шалға.
Сара саңлақ
47
Жыладым, жалбарындым, амалым жоқ,
Сатылып кете бардым алған малға.
Қылғынта көгендеген ақ тұсақтай,
Қалыңнан қыз құтылып қалған бар ма?
Өмірін өрістетпей өре салып,
Тұқыртқан тұрмыс талай бағландар да.
Әйелге бұл заманда атқан таң жоқ,
Не өнеді айтып бəрін зарланғанда?
Мұны айтып апаларым кеңкілдесіп,
Еске алып, ескі арманын еңкілдесіп.
Жаны ашып, жұбатады мен сорлыны,
«Қайтейік, əйел солай еншің» десіп.
Сара саңлақ
48
арСалаң алдында
Қызымын Тастанбектің атым Сара,
Арман көп, айта берсем, көңлім нала.
Қорғалар көп ішінен бұта таппай,
Шырылдар бозторғайдай мен бір бала.
Еңіреттің ерте бастан, туған елім,
Кір жуып, кіндігімді буған менің.
Кең жатқан Садыр, Матай елдерінен,
Бір теңім болмады ма ұлдан менің.
Жеткізіп сабырлықпен ұстап бақпай,
Бəйгеде топқа қосып, тұмар тақпай.
Желкемді көктейінен қидыңдар да,
Бөріге байлап бердің жетім лақтай.
Несіне жасырамын, елім сенен,
Еріксіз бір жетіммін дертім терең.
Адамдай құтыла алмас, қорлық беріп,
Көрдіңдер қанша жазық, жапа менен.
Немді айтам, басымдағы мұңымды айтпай,
Сатылған бір жемтікке құнымды айтпай.
Қаны бір қарындаспын, Арнай аға,
Қарқ қылып қажы берген пұлымды айтпай.
Елімнің биі де бар Телібайдай,
Бергеннің біреуі сол мені байлай.
Бəрі де қажы аулының қамын істеп,
Жабысад терідегі шелі майдай.
Сара саңлақ
49
Елімде батыр да бар Мүсəпірдей,
Жүрген жоқ жағдайымды көрмей, білмей,
Алдында Тұрысбектің құрдай болып,
Жорғалайд жақсылардың бəрі бірдей.
Мұңымды əнмен айтам жылай алмай,
Қайғыға жастай көрген шыдай алмай.
Өшетін көрінбейді қасірет оты,
Қоржиған Жиенқұлды Құдай алмай.
Бүйтермем болсам егер баласы бай,
Тұрса егер əкем тірі, төрт жағым сай.
Бұлаңдап асау кердей жүрген басым,
Тоқтыдай борышқа кеттім, уа дариғай!
Мүсəпір күнде алатын елден шауып,
Мен үшін бере алмай ма бір ат тауып?!
Неткенің осыншама, Арнай ағай,
Қоя алмай бір тентектің ісін жауып.
Секілді айтпасам дерт арылмайтын,
Жүрек мұз, жаудан қорқып жарылмайтын.
Ағайын Жайсаңбекке жаны ашыса,
Жөн бар ма ед бір тайынша табылмайтын.
Таусылмас сөйлей берсем айтар сөзім,
Сүйенген қызыл тілге шын сорлы өзім.
Шырылдап шынжырлаған жас күшіктей,
Төрт болар құлға барсам екі көзім.
Сара саңлақ
50
Өлшеу жоқ қиялымның өрісіне,
Шыдаймын, шығармаймын көбісіне.
Айттырған күйеуіңіз, Арнай аға-ау,
Сыйғандай бір тоқтының терісіне.
Сөйлетті елім мені ұлға балап,
Сатпаймын əнімді мен бұлдамалап.
Мұңымды сендерге айтпай, кімге айтайын,
Қоржиған өл демесең Құлға қарап.
«Ақ бата», «Ақ қой қаны» деген атақ,
Әрқашан көлденеңдеп алдап жатад.
Дегенде-ақ: «Құдай», «Құран» құл боласың,
Қайсыңнан бұл қамалға қолың батад?!
Қор болып дінге уланған ел жүрегі,
«Бұйрыққа ылаж бар ма?» деп жүреді.
Көзсіз ел, көргенсізге жем болғанша,
Суға ағып бір күн өлгім кеп жүреді...
Сара саңлақ
51
орТақ Мұң
Ортақ мұң əркімнің-ақ ойын тербеп,
Азаттық жыры айтылса-ақ арман кернеп.
Намысы əр əйелдің түрткілейді,
«Сараны сайратуға жəрдем бер» деп.
Біреуі ақық моншақ, бірі тана,
Алып кеп: «Омырауыңа, – дейді, – қада».
Шеріктеп, кездеп шығып шəйі көйлек,
Табылды қамзол тігер Қатипа да.
«Құралмақ көп түкірсе – көл» дегендей,
«Жармысын бүтініңнің бөл» дегендей.
Біреуге біреу осылай пейіл тауып,
Азаттық жыр тыңдауға шөлдегендей.
Аз күнде-ақ «қыз» атандым бойым сылап,
Оқалы қамзол киіп, белді қынап,
Шоқпардай үкі таққан кəмшат бөрік,
Ақша жүз ажарыма тұрды ұнап.
Көтерген көп көмегі бір баланы,
Көрікті киімдерге жырғалады.
«Базарлық», «орамалым» деген атпен,
Сақина, болды күміс сырға-дағы.
Сара саңлақ
52
Кешегі күл-көмеште өскен басым,
Толықсып, толған айдай ырғалады.
Ары өтіп, бері өткені «сыйлық» тастап,
Көбейді қызға «ұнамақ» мырза-дағы.
Көркейіп, сырт пішінім өзгергенмен
Кетпейді жүректегі ызғар əлі.
Сара саңлақ
53
аққУ
Қымбатты апа, жеңгем, құрбы-құрдас,
Қайғыма қатар ортақ мұңы мұңдас.
Ғажайып түсімде мен бір іс көрдім,
Көп болып бұл түсімнің жоруын аш.
Білмедім ауысқан ба ай менен күн,
Болмаса өзгерген бе дүние бүтін.
Түсімде батыс жақтан таң сібірлеп,
Шығысты басып тұрды бір көк түтін.
Адасып орынынан аспанда ай,
Көміліп көк түтінге тұр табылмай.
Күн батқан ұясынан кері шығып,
Аспанға сəуле шашты бұрынғыдай.
Айдын көл – күн шағылысқан алдым ашық,
Көзімше көбеюде тасқын тасып.
Сол көлдің ортасында бір аққу құс,
Қорғанып дұшпанынан қонды қашып.
Шүйіліп аспандағы бір қара құс,
Аққуға алдындағы көрсетті сұс.
Көл толқып көбігімен көлегейлеп,
Тудырды қарақұсқа қиын жұмыс.
Ойладым: көл дария – халқым, елім,
Өсетін ортасында қалқып менің.
Сенемін, қара ізіме түскен жауға,
Мені де жегізбес деп халқым тегін.
Сара саңлақ
54
Аққудай бұдан былай қанат сермеп,
Ағытсам асыл сөздер қиял тербеп.
Бостандық бір басыма тумас па екен,
Болатын еркін жүріп, еліме ермек.
Замандас – мұңы бірге апа, жеңгем,
Бір жанға көп көмегі тимес пе екен!
Жинаңдар үкі, тана, киім маған,
Аттанып ел ішіне шығайын мен.
Қоңыр күй қобызындай Молықбайдың,
Үкісін домбыраның толықтайын.
Айтайын елге шынын, əйел мұңын,
Сайрайын сансыз топта, қорықпайын.
Сара саңлақ
55
қарлыҒаШ
Толғанып терең ойға баттым, ағай,
Бір таңға көз іле алмай жаттым, ағай.
Жайдары жүрегіме от боп түсті,
Әр сөзі сіздің жазған хаттың, ағай.
Сөзім жоқ жалғыз ауыз қарсы қояр,
Әр сөзің ем секілді-ақ дертті жояр.
Қорғаған бұтағыңмен бəйтерек ең,
Қай жағынан болса да көңілім тояр.
Таба алмас қазақ қызы сіздей аға,
Етегін жел жаққа ұстап болған пана.
Ақ жүрек, адал ниет, асыл сөзді,
Тең тұтқан ғылым, білім артық баға.
Артық деп айта алмаймын сізден басым,
Қыз алып, қызық көрер қамал жасың.
Сырымның бір түйінін түйіп салдым,
Шешсін деп өзі аңғарып мағынасын.
Гүл еккен қаратасқа бір қарлығаш,
Мəпелеп өсірем деп шыбықты жас.
Тамырын балшық тасып орнықтырып,
Қорекке тасушы еді аузымен ас.
Шырылдап қос қанатын көлеңке ғып,
Қорғайтын гүл тамырын қызғанда тас.
Қандырмай гүл сусынын қоймаушы еді,
Тамшы ғып ағызса да көзінен жас.
Сара саңлақ
56
Қарлығаш қанатымен су себелеп,
Өскен гүл болып шықты елден ерек.
Сол шыбық мəуелі ағаш болған шақта,
Көбіне-ақ жан-жануар болды керек.
Құрт мұжып, гүлін сормақ көп көбелек,
Шынарға жабылғанда өскен бөлек.
Мейірімді бір қыранның көзі түсті,
Ерте ұшып қалықтаған тау көбелеп.
Шынардың басында еді құзғын қарға,
Қожаңдап сұс көрсеткен басқаларға.
Тырнағын батырып ол гүл бүріне,
Шайқалтып жас шынарды салған зарға.
Қыран құс қиялап кеп шыңнан ұшқан,
Қанатын қағып өтті қарға тұстан.
Сол құстың қанатынан соққан желден,
Шынардан құрт, көбелек, қарға да ұшқан.
Баяғы бейнет көрген жас қарлығаш,
Гүл егіп тырнағымен қашаған тас.
Қыранға мың бір рахмет алғыс айтты,
Жүректе қуанышы, көзінде жас.
Ойлады ол өзімдік деп енді шынар,
Кетті деп құрт, көбелек гүлге құмар.
Шынарға енді өзі ұя салып,
Емген ед еңбек жемісін көңіл тынар...
Сара саңлақ
57
Батырдай қорғау үшін туған елін,
Сата ма қанатының қыран желін.
Мен бір жан қарлығаштың қамын күткен,
Ағатай, əділдеп шеш осы жерін.
Сара саңлақ
58
ТорыҒаМ
...Қысылма, қызым! – дейтін Павел ата,
Болды ма айтатұғын сөзі қата?
Жақындап Жиенқұлдың қыл шылбыры,
Барады буындырып жанға бата.
Қайда өзі, азаттығы «ішкі жақтың»?
«Арманы болмақ», – деген ісі ақтың.
Айтқалы Павел ата үміт күтіп,
Қажымай жылға тарта шыдап бақтым.
Қай жақта, Омбы деген қандай қала?
Көз жетер төңірегім мидай дала.
Күсембай қарт Павелмен қатар барып,
Омбыдан үйренбекші қандай сана?
Жұмбағын Павел қарттың жете білмей,
Ойланам оңашада көзімді ілмей.
«Түбінде жетім-жесір жеңеді», – деген,
Сөздері таңдандырад ішке кірмей.
Айтса рас, болса-дағы қай халықта,
Секілді кедей күйі бір қалыпта.
«Бірлесіп барлық ұлттар жеңіс табад!»
Деген сөз ұға алмаймын, шын анық па?
Шынында, орыстан көп халық бар ма,
Көп жерден шықпай ма көп зарыққанда!
Бостандық туын солар көтермекші,
Шынымен сенер болсақ Павел шалға.
Сара саңлақ
59
Қарт айтқан: «Батыс жақтан ататын таң»,
«Әлемге орнап келмек əділдік заң».
Көзімен еш белгісі көрінбейді,
Ол үшін ел ішінде істелген қам.
Тосушы ем жақсылықты шын қуанып,
Қарт айтқан жұбанарлық сөзге уанып.
Көңіліме ешбір медеу көрінбейді,
Айналам қалыбында тұр қуарып.
Төңірегім үнсіз, тілсіз меңіреу дала,
Ыстық жел өрт жүргендей бетті шала.
Өзгенің өзегінде сілкіну жоқ,
Қарт сыры мəлім бе тек маған ғана.
Ақылсыз ағайындар, елім-мешеу,
Селт етпес күнде күйіп жатсың нешеу.
Бүгінгі жіберілген қателікке
Демейді түзетуге ертең кеш-ау.
Қарт Павел Күсембаймен басын қосып,
Жүр ме екен бостандықтың жолын тосып.
Келуі солардың кеш бола ма деп,
Қорқамын Жиенқұлдан жаным шошып.
Адам жоқ ағайыннан ақылдасар,
Жерім жоқ жаудан басымды алып қашар.
Ертең күн екі адам кеп дұзақ салса,
Істермін қанша қайрат мен бір нашар.
Сара саңлақ
60
Сарғайдым, сағынып көп, Күсембайым,
Қинады қиындалып менің жайым.
Жарамның дертін жазар сен деуші едім,
Көлеңкең көкейіме түскен сайын.
Қайтейін, қазір жоқсың сен де мұнда,
Қалмады қақсай-қақсай менде құн да.
«Тағдырдың бұйрығынан» бұлтара алмай,
Күн жетті таба болар Жиенқұлға.
Осылай күңіренемін есіз үйде,
Бұраймын домбырамды мұңлы күйге.
Кеудемді тыныс кере уһілесем,
Омыраудан үзіледі таққан түйме.
Сара саңлақ
61
ШыМылдық
Көк жайлау, көтеріңкі ел, көңілді жаз,
Мал күйлі, жайылым гүлді, жан-жануар мəз.
Өрмелей тау бөктерін өскен қайың,
Бұралып жел қозғаса айтады наз.
Жалтылдап жасыл жапырақ күн нұрымен,
Ырғала күле қарайд бір қырымен.
Бұтаққа-бұтақ тиісіп, гүл сүйісіп,
Сырласып əрқайсысы өз сыбдырымен.
Жоңғардың жотасын тең екі жара,
Талқандай тау кеудесін аққан Қопа.
Жарасып, жасыл жайлау ортасында,
Арқырайд асау тасқын күшке тола.
Арудың бұрымындай Бұрқан бұлақ
Басынан кербез Кердің төмен құлап.
Сұлудың өкше соққан шолпысындай,
Жайлаудың табынына тіреп тынад.
Болғанмен қанша қатал Қоңтəжі шың,
Ызғарлы ақшалмалы басы мығым.
Жайната жасыл кілем жайған жазға,
Амалсыз бастырғандай екі иығын.
Жайлы жаз, жасартатын əлем жанын,
Талқандап тауға салған қыс қамалын.
Ызғарлы мейрімсіз хан-Қоңтəжінің,
Жылытып қозғағандай жүрек қанын.
Сара саңлақ
62
Жылыған жаз нұрына қатыгез хан,
Кеудесін қозғағандай боласың таң.
Көк арша, шар қарағай, аю жүндер,
Бұл таудың баса шыққан көкірегін паң.
Айрықша біткен мұнда əулие тас,
Көп адам тілек тілеп, иетін бас.
Жайнаған жаз нұрына қынасымен,
Құбылып көрінеді ол-дағы жас.
Жайнаған жан-жағымның бəрі де өмір,
Кенелген жаз нұрымен бүкіл өңір.
Өбісіп мал да, құс та, шөп те, гүл де,
Жадырасып жас жарлардай жарқын көңіл.
Қажы ауылы сол жайлауда көшіп-қонып,
Әркім мəз аяқ қолын еркін созып.
Қызынған қымыз ішіп бай-манаптар,
Қыдырып қыз іздейді қырсық қозып.
Қызды да алдыменен мал іздейді,
Қалыңмал бере алатын хал іздейді.
Сондықтан бозбалалар былай тұрып,
Малы көп, байып алған шал іздейді.
«Басы бос» дейді халқым ақын Сара,
Азаттық алған жылап кеше ғана.
Көптеген қызқұмарға болдым душар,
«Сара» деп ынтығатын жүрек жара.
Сара саңлақ
63
Әуре ғып, қалмаған жоқ құрық созып,
Бəсеке, бақ таластық, намыс қозып.
Басымды шатыстырды шал-шақпыт та,
Бірінен аламыз деп, бірі озып.
«Құтылмас көптен қоян» деген мақал,
Қалжың сөз бірі майда, бірі қатал.
Сөзі өтпей өкінішті боп жүргендер,
Дейді екен бай таңдағыш «бедеу байтал».
Қылжақ сөз тұс-тұсымнан мазамды алып,
«Әмеңгер» əлегіне басым қалып.
Азаттық алдым деген сорлы басым,
Күңіренем тағдырыма күнде налып.
Сара саңлақ
64
КӨп СӘлеМ ыБеКеМе, дұҒаЙ-дұҒаЙ
Әй, Шəке-ай, қабырғамды кетті-ау тіліп,
Айтқаны Ыбекемнің қадір біліп.
Қажыған қайғы басып, аға-екеме.
Тілеймін ұзақ жылдар ғұмыр-тірлік.
Мен неге толғанбайын, толғанса ол,
Ұлына сəлем еттім, қусырып қол.
Мəйіттен қалайша аяп қалармын мен,
Халқымның қонақ күткіш ықыласын мол!
Санасын Ыбырай аға мені өзіндей,
Баласын күтіп алдым өз көзіндей.
Мен де ортақ қайғысына, жүрек жалын,
Әбішке айтқан оның зар сөзіндей.
Қонағым тірісіндей Әбіш бүгін,
Көтерем артсаңыздар нардың жүгін.
Тай сойдым құрметіне қысыр емген,
Бал тамған қазысынан тартса түгін.
Төгілтіп бал-бауырсақ дастарқанға,
Ақ ниет, адал жүрек тұрмын алда.
Даярмын шырақ қойып күзетуге,
Әбіштің аруағын ұзақ таңға.
Төрімде ол да отырсын сіздердей боп,
Жайнаған жас өмірі алқызыл шоқ.
Риза боп, ойнап-күліп аттаныңдар,
Арқаның бағландары – аяулы топ.
Сара саңлақ
65
Жасымнан танушы едім жақсы сырын,
Жақсы үшін құрбандық ед əн мен жырым.
Ыбырайдың аяулы ұлы қонақ болса,
Емес пе мен үшін бұл жақсы ырым.
Бұл сенім, мен ғана емес, бүкіл елге,
Қадірін білмес мұның қандай пенде?!
Күйзелді Найман елі түгел дерсіз,
Қайғыдан көкірегі толық шерге.
Көп сəлем Ыбыкеме, дұғай-дұғай,
Көңілін шат, ғұмырын ұзақ қылсын Құдай.
Көп жерге ере шығып қарындасың,
Қош айтып қалды дерсіз қолын бұлғай...
Сара саңлақ
66
қоШ Бол, еліМ!
Жүргенде бір шапандық олжа сынды,
Ел-жұртым көрген еді көз жасымды.
Қанды көз қарақұстың тырнағынан,
Босатып зорға алып ем өз басымды.
Сонда бір қызыл гүлім сарғайып ең,
Жаралы жүрегімнен зар жайып ем.
Бұтаға қорғалаған бозторғайдай,
Халқымнан көмек тілеп қол жайып ем.
Ел-жұртым тілегімен құлақ салып,
Шығып ед жаным күйген өрттен алып.
Қайықтай дауыл қуған қалтылдасам,
Сен едің пана болған, қалың халық.
Мен риза, риза шығар жұрт та маған,
Сезе ме тұщы-ащыны ұрттамаған.
Ақ жүзім күзгі гүлдей солғын тартты,
Күн қаққан шүберектей жұртта қалған.
Ел едік Үйсін – Найман аулы аралас,
Қосылған төскейде мал, төсекте бас.
Көптен-ақ өздеріңе мəлім еді,
Көзімнен жас аққаны қан аралас.
Сара саңлақ
67
Жалайыр жалпақ жуас берекелі,
Жасымнан мəлім еді ел екені.
Арықтап, аңсай іздеп келгенімде,
Ортаңнан қызық көрдім мерекелі.
Бір кезде сайраушы еді тілім бұлбұл,
Жүйткіген желдей өсіп ойым дүлдүл.
Қанаты қиялымның қайрылса да,
Баяғы қалпында тұр көңіл құрғыр.
Сəлем де Жалайырдың қариясына,
Жасы үлкен, ақылдың кен-дариясына.
Кім білсін көрер қанша жарығым бар,
Әйтеуір жеттім тірі елге асыға.
Ортаңда көп күн болдым Балғалы, Андас,
Рахымың, құрметіңе иемін бас.
Дертіме шипа іздеп келіп едім,
Жегі құрт жей берген соң жаныма қас.
Балпық пен Ескелдідей кемеңгер де,
Айтуға сөзге жүйрік тереңдер де.
Ақылмен хан, төрені бағындырған
Қадірлі Қарынбайдай зереңдер де.
Дарынды Дарабоздай бəйбіше өткен,
Ақылы асып туған ерлерден де.
Сара саңлақ
68
Дұшпанның он екіде шебін бұзған,
Атақты Тəттібайдай мергендер де,
Солардай ұлдар менен қыз туғызған,
Кім алғыс айтпас сіздей өнерлі елге!
Сəлем де Мəулімбайдай ақыныңа,
Жас түлек Ақшабектей батырыңа.
Еліне он екі ата Жалайырдың,
Жұрт сүйген ел басшысы – ата ұлына.
Қырымпоз жігіт екен Қыдыралы,
Көбірек қызды ауылды қыдырады.
Түбінде үлкен ақын болар деймін,
Көрінед басылмаған қызуы əлі.
Сөздері салмақты екен қорғасындай,
Құр сөзде құн бола ма үн қосылмай!
Серпінді, зор дауысты əнге шебер,
Жақсы ақын Қыдыралы – міне осындай.
Дейді екен жеңгелері Молдабала,
Кететін сөзге жылжып жорға қара.
Артына хатқа жазып сөз қалдырса,
Ұмытпас халқы оны сонда ғана.
Сара саңлақ
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сара саңлақ/ Құраст. Ш. Бейсенова-Әшімбаева - бет 4

text:
69
Сəлем де Керімқұлдай шешеніңе,
Шежіре, əрі білгір көсеміңе.
Аузына орыс, қазақ қарап тұрған,
Кісі екен көрнекті де, көшелі де.
Аулында, көке, сіздің көп күн болдым,
Бір күнім татығандай неше күнге.
Сары қымыз, сансыз болған зор құрметтің,
Тіпті бір жете алмаймын есебіне.
Сіздердің сый-сияпат, ықыласыңыз
Күш беріп, ем болғандай кеселіме.
Дүние бір ұзақ жолдың керуеніндей,
Тоқтаусыз жүре беред көшеді де.
Білтелі шамнан нəзік сорлы өмірім,
Жоқ болып қалар бір күн өшеді де.
Дүниеге келіп-кетер əркім қонақ,
Солардың біреуі мен – өмірі шолақ.
Сырықтан қазық жасап ала алмайтын,
Ұқыпсыз болмаушы ма ед кейбір олақ.
Адаммын мен де сондай ұқыбы жоқ,
Құр тілді санап жүрген көңіліне тоқ.
Қағазға жалғыз сөзім түспеген соң,
Ұмытылып қалар Сара құр аңыз боп.
Сара саңлақ
70
Әргендей көмекейім текке гулеп,
Солды өмір шешек атып бір-ақ гүлдеп.
Белгілі байлауы жоқ, матауы жоқ,
Есіл сөз босқа кетті желдей улеп.
Дəм татқан қадірлі елге тартып бұйрық,
Осы бір он ауыз сөз менен сыйлық.
Хикая, кітап жазып бере алмадым,
Әріптей болмаған соң хатқа жүйрік.
Кемді күн қызмет еттім дос-жаранға,
Өнерім аз болса да мақтанарға.
Мені де баламыз деп еске ал, жұртым,
Сараның айтары осы аттанарда!
Екінші бөлім
АЙТЫСТАр
72
Біржан Мен Сараның аЙТыСы
Қызы екен Тастанбектің ақын Сара,
Бəйгеден күнде келген жалғыз қара.
Қыз да болса адамның жүйрігі екен,
Көрмедік сөзді адамда ондай дана.
Қызы екен ақын Сара Тастанбектің,
Жақыны Маман, Толқын, Есімбектің.
Сауық қып Садыр – Матай жиылысып,
Аулына алдыртыпты Тұрысбектің.
Аулына Тұрысбектің Сара кепті,
Өлеңді жүндей сабап дүрілдетті.
Сол кезде он жетіде ақын Сара,
Жел сөзге адам болмас одан епті.
Сараның атын білер Арғын, Найман,
Жүйрік шыққан аталық Қаптағайдан.
Баласы Қожағұлдың сері Біржан,
Сараны іздеп шықты əлдеқайдан.
Елі Керей, ұраны Алтай – Қарпық,
Қызыққа тірлігінде жүрген батып.
Сара саңлақ
73
Атасы Алтай – Қарпық, елі Арғын,
Сауықпен жүрген сері дуылдатып.
Сараны есітіпті Біржан анық,
Бұған да жүрген жігіт өнер дарып.
Құдай берген дəулетті аясын ба,
Шығыпты он бір жігіт жолдас алып.
Серілік Құдай салған мұндай өнер,
Пендеге əр не болса тəңірі берер.
Мың жарым жылқысы бар атасының,
Уақыты екен отыз сегіз жасқа келер.
Келеді он бір кісі жолдас алып,
Дулатып түрлі-түсті əнге салып.
Ат жіберіп Сараны алдыртармыз,
Аулына Тұрысбектің жетсек барып:
– Сара да болар, – дейді, – сөзге мығым,
Айтысып Сараменен қылсақ шығын.
Найманның асыранды бұлбұл құсы,
Сараның айттырармын барлық шынын.
Баралық Тұрысбектің ордасына,
Сараның қоямын ба болмасына.
Он бір кісі жолдасым ертең түсте,
Біржанның қарық боларсың олжасына.
Сара саңлақ
74
Арғыннан артық болды салған əнім,
Найманға Арғын түгіл болдым мəлім.
Ән салып тоқсан екі түрлендіріп,
Найманның бір жияйын тірі жанын.
Сара да жетік дейді, сөйлер сөзге,
Найманда аты шыққан осы кезде.
Ауызын қарсы келсе аштырмаспын,
Адамға мақтанар ол менен өзге.
Бөденедей қырғи алған жұмарлармын,
Құдайым қуат берсе енді бізге.
Əлқисса Жүсіпбек қожаға Сара қыздың Біржанмен
айтысқанын қыздың өзі аузынан осылай деп бастан-аяқ
баян қылғаны айтысқанның келер жылында.
Сараның сөзі:
Қызы едім Тастанбектің атым Сара,
Ішінен ер Қаптағай шықтым дара.
Он үште домбыра алып сөз сөйлеп ем,
Келемін бір сүрінбей жалғыз қара.
Қолдай көр, ер Қаптағай, ата-бабам,
Сөзімді тыңда, құрбым, келсе шамаң.
Ақсүйек пайғамбардың тұқымы деп,
Сөзімді естірткелі келдім саған.
Сара саңлақ
75
Тақсыр-ау, күні құрсын ұрғашының,
Билігі болмайды екен бір басының.
Тері-терсек берген соң ит те алады,
Бұлындай берекесіз арбашының.
Әкемнің төрт түлігі бəрі де сай,
Алты ауыл аруақты үш ағам бай.
Бұлаңдап асау кердей жүрсем-дағы
Тоқтыдай борышқа кеттім, уа дариға-ай!
Бұйрықсыз нəсіп етпес зарлағанға,
Тұңғиық сезім терең барлағанға.
Тақсыр-ау, он жетіге биыл шықтым,
Сан жүйрік ілесе алмас самғағанда.
Хан, қара шаршы топта сан сөйледім,
Көз көрмей, бəрі бекер нанбағанға.
Арсалаң, сал Ниязбек іздеп келіп,
Шошыған жүгірістен танбағанға.
Сөйледім қаз мойынды жарма-жалмен,
Әкеме ұлдай боп ем біткен малмен.
Аулында Тұрысбектің сөз сөйлестім,
Баласы Қожағұлдың Біржан салмен.
Сара саңлақ
76
Үйінде отыр едім Тұрысбектің,
Бұл үйге Құдай айдап дұрыс кеппін.
Қасында жеті-сегіз жат кісі бар,
Сөйлес деп даусы шықты Жүнісбектің.
«Бұл үйде кім бар?» – деді келе сала-ақ.
Отыр ем домбырамды қолыма ала-ақ.
Есімбек, Маман құтым, ер Шерубай,
Қасына еріп келген өңшең манап.
Кісі екен отыз екі жолаушымен,
Ақ үйдің жабығынан көрсем санап.
«Сүйінші, іздеген қыз осында – деп,
Біреуін тонап жатыр жаудай талап.
Сырлаған домбырасын қолына алып
Ән шырқап қоя берді жүндей сабап.
Тұрды атын ұстап біреу шаужайынан,
Сөзінің білдім Біржан ыңғайынан.
Толықсып, төңкеріліп əн шырқап тұр,
Сүйтсе де шошымадым айғайынан.
Сара саңлақ
77
Сонда Біржанның қызды шақырып айтқан сөзі:
Бұл үйде Сара бар ма, шықсын бері,
Іздеген келіп тұрмын Біржан сері,
Жолықпай сөзі өктемге жүрген шығар,
Ауылында Тұрысбектің өлер жері!
Сайраған орта жүздің бұлбұлымын,
Арғынның Алтай – Қарпық ақтан кері,
Барабар сөзі теңдес адам болса,
Көңілімнің тарқаушы еді қайғы-шері.
Қырандай аспандағы желді күнгі,
Дауысымның көтерілер шықса тері.
Суырған жер танабын майталманмын,
Жасымнан маған мағлұм қыз не дері.
Алтын менен күмістің нақысындай,
Міні жоқ, бізден шығар сөз бедері.
Шатыр тік көк майсаға, бір тайды сой,
Кешікпей шықсын үйден болса өнері.
Ақ иық мұз балақпын жерге түспес,
Кең қолтық арғымақпын алқымы іспес,
Басайын аптығыңды, тез шық, Сара,
Сен түгіл əкеңдеймен болдым істес.
Сара саңлақ
78
Бұл үйде Сара бар ма, отыр неғып?
Қарсы ұшпай тоты құстай қанат қағып.
Жел қабыз, жез тағалы еңіреумін,
Қара тер шыққан сайын кетем ағып.
Ғаламда мəшһүр болдым өлең жаттап,
Қысқартам адымыңды бір-ақ аттап...
Көмейден құйылады қайран сөзім,
Айғайлап ұран салсам «Қарқабаттап».
Сараның сөзі:
Көктемде Тұрысбектің ауылында,
Көруші ем істің жеңіл, ауырын да.
Біржанның төңкерілген əніменен,
Ешкіөлмес ел жиылды бауырында.
Арындап дəуірлейді барған сайын,
Екпіні соққан желдей, көрдім жайын.
«Шырағым Сара, саған не болды?» – деп,
Есімбек кіріп келді, ағатайым.
«Шырағым, Арғынға орай бар ғой Найман,
Бала едің атағыңды жұртқа жайған.
Кең жерде келістіріп душар болмай,
Қапыда қажы үйінде келді қайдан.
«Тартынба, енді балам, – деді қажы. –
Адымың аттан артық, шықты тайдан,
Сара саңлақ
79
Сөзі бұлақ антұрған көрінеді,
Бар еді бір кісідей өлеңге айлаң,
Аптыққан қу Арғынды бір дөңгелет,
Ағаңа осы болсын тиген пайдаң.
Өнері ұлдан артық қарағым-ай,
Тұрайын мен де тілеп бір Құдайдан».
Қажының əлгі сөзі болды себеп,
Қолтықтап көтере көр, аруақ демеп.
Дулат, Сабыр, Кеншімбай, Сұртай, Жылтыр,
Жанұзақ, қолда! – дедім, – бəрің жебеп!
Аспаннан бойға түсті ғайып пірім,
Даусыма жаңғырығар тұрған жерім.
Ән шырқап ақ ордадан шыға келдім,
Көрген соң аттан түсті Біржан серің.
Қозғадым қырмызыдан сөзді талдап,
Басында баяуладым Біржанды алдап,
Төрт қызы Тұрысбектің қасыма ерді,
Ақ үйден шыға келдім «Найман шалдап».
Таңданып жиылған жан қарап тұрды,
Қыз да болсам Біржанға балап тұрды.
Кəмшат бөрік, күлдəрі белбеуі бар,
Көк торған шапанды адам қарсы жүрді.
Сара саңлақ
80
Түрінен мен таныдым осы Біржан,
Сандалтып Орта жүзді əнмен қырған.
Сарысұр адам екен, тым өңді емес,
Құбылар тоты құстай əлгі антұрған.
Біржан салдың айтқаны:
Осы ма бұл Матайдың бұлбұл құсы?
Көп іздеп бүгін таптым жазы-қысы.
Әуелі қазақшылап көріселік,
Жарқыным берірек кел, жасың кіші.
Баласың, – деді, – менен жасың кейін,
Көрінді Біржан салдың сөзі бейім.
«Көрісем, бері кел», – деп сəнсіп тұрды,
Толғанып үндемедім оған шейін.
қыз көріспеген соң Біржанның айтқаны:
Мен Біржан қызға барман аяғымнан,
Шын қызсам дəуірлеймін баяғымнан.
Бері кел, ұрғашылық қылма жаным,
Дəндеме наймандағы саяғыңнан.
Найманның болады екен қызы надан,
Үлгісіз қалай халық түрі жаман.
Ағаға іні келер біздің елде,
Көп боп па, сұрасуға есен-аман.
Баласы Қожағұлдың Біржан салмын,
Сен түгіл сенен артық құмар маған.
Жалымнан тұтқан қызда арман қалмас,
Сара саңлақ
81
Жібек жал арғымақпын тұмарлаған.
Еркек тілін алмайтын жының бар ма?
Адам деп сөз айтамын Сара саған.
Сонда қыздың берген жауабы:
Ей, Біржан, кімге дəрі амандығың?
Сөз білсең бұ да сенің жамандығың.
Қыссасул-əнбиядан естімеп пе ең?
Белгілі мағлұм болды надандығың.
Адамды топырақтан жаратты хақ,
Надандығың білінсін бұл сөзге бақ.
Хауаға бұрын барған Адам ата,
Бұл салттан кетпекшісің қалай аттап?
Данышпан білгіш қой деп ойлаушы едім,
Арғын да тантиды екен жоқты мақтап.
Найманда екі жүзді наркескенмін,
Желкеңді қимақ үшін қойған саптап!
Тозаңың анда-санда бір бұрқ етер,
Саулатсам бейпіл желді екі жақтап.
Күн көргелі көрдің бе құрдым Арғын,
Жинауға сынық малта Найманды ақтап.
Абыройың ашыларын білмейсің бе?
Көрпеңді көсілсеңші бойға шақтап.
Жерге кіріп кетерсің жынды антұрған,
Шын қазсам асты-үстіңді жездей қақтап.
Делбелігі емес пе Біржан салдың,
Кісісін жеңетұғын жаңа тапты-ақ.
Талпынған жас баланың білегіндей,
Сендейге ұстатпаймын қолымды аппақ!
Сара саңлақ
82
Сонда Біржан сөйлейді:
Сал Біржан домбырасын көкке сермеп,
Жіберді түрлендіріп əннен өрнек.
Сөзіме ызаланып алғаннан соң,
Дауысқа салды Біржан аспанға өрлеп:
Мың жарым жылқы біткен Қожағұлға,
Сөйлеткен сені балап қазақ ұлға.
Асықша ақ жамбыны сұлуға аттым,
Тиыным шыққан емес сендей тұлға.
Сайратқан Орта жүздің бұлбұлымын,
Қызығып жүргенім жоқ алар пұлға.
Күшігін асыраған өлекшіндей,
Азғындап шөктің Сара жылдан-жылға.
Қырсығың өз басыңнан арылған жоқ,
Тегістеп айыбыңды тізсем қылға.
Қолыңды ұстатпайтын ерке болсаң,
Күлімсі берді əкең неге құлға?
Бар екен жаннан артық сөйлер сөзің,
Сүйенген қызыл тілге шын сорлы өзің,
Қолға түскен қалмақтай ықтиярсыз,
Төрт болар құлға барсаң екі көзің.
Сөзіңе таң қаламын сынай алмай,
Айтқаным кетті саған ұнай алмай.
Көзіңді күшік құрлы бір ашпайсың,
Сара саңлақ
83
Қортиған шірігіңді Құдай алмай.
Есекке қосақтаған бір қашырсың,
Күң сырын көпке жаяр жылай алмай.
Құшақ толар еркекке көңілің бар,
Сəнсисің күйгеніңнен шыдай алмай.
Жан жетпес əн шырқасам өрісіме,
Құданың ризамын берісіне.
Елден таңдап айттырған қортық байың,
Бір қойдың сыяр тұлып терісіне.
Алыстан тілеп ұшқан түз құсындай,
Біржанның жан таң қалар келісіне.
Мойыным жүзген қаздай иіледі,
Орта жүз əн шырқасам сүйінеді.
Арғынның жалғыз тоны қолға түссе,
Төрт Найман орта бойлы киінеді.
Найманда байлық бар ма біздің елдей?
Жүрсем де адам боламын мұнда келмей.
Қыз сөзін кек көрмейтін сайтаным бар,
Онымды тастамаймын өзім өлмей.
Атадан Біржан сал боп тудым артық,
Ұраным «Ер Қарқабат, Алтай – Қарпық».
Аққумен аспандағы əн қосамын,
Қозғасам ащы күйді түптеп тартып.
Қырмызы, асыл бекзат бір мінезім,
Сара саңлақ
84
Кетер ем еркек болсаң бір-ақ тарпып.
Қыз итті сыйлайтұғын бар мінезім,
Самғаймын бəйге атындай артып-артып.
Көкшетау дуанына даңқың барған,
Мен Біржан алтын тудай айқындалған.
Естігелі, Сара, сені үш жыл болды,
Сері едім төңірекке құлаш жайған.
Түлкінің жүгірісін қыран байқар,
Ұялсаң, сөзің емес маған айтар,
Қанды көз май жеп алғыш ақиықпын,
Сен түгіл қасқыр көрсе бір-ақ шайқар.
Қайрату сұрамаймын келсе аңым,
Қыз сөзін парық қылмайтын ескі заңым.
Күнінде он көрінсе де айнымаймын,
Көк төбет болды деме мені, жаным.
Түстіктен жұрт таң қалар көргеніме,
Жеңбесем, қуанбаймын келгеніме.
Ақ марал, осы жолы жығылмай кет,
Алтайдың душар болдың мергеніне.
Өзімдей бір басты адам сөз білмейді,
Құданың мың шүкірлік бергеніне.
Қыз сөзі батқан сайын жаным кірер,
Қарамай қатты сөйле өлгеніме.
Адымым күні бүгін қалыбында,
Сара саңлақ
85
Апшымның қуырылып қай сасқаным,
Өтірік ентелетіп желгеніңе.
Көзімнің Көкшетаудан қыры түсті,
Аталық Қаптағайда жүргеніңде.
Аю болсаң да басамын «əп» дегенде,
Түспеймін жаман құстай көргеніне.
Сонда Сараның айтқаны:
Ей, Біржан, жасың үлкен, өзің аға,
Қымбаттығым белгілі білсең баға.
Қамысты терең көлдің сұқсырымен,
Қаңғырған ілдірмеймін қаршығаға.
Ежелден сен белгілі желді көрік,
Таң қалдым сəулетіңді сенің көріп.
Сені айдап ажалыңа алып келген,
Құт Маман, ер Шерубай қасыңа еріп.
Сөйлетпей шыға сала кеттім дерсің,
Түрімді көрсетейін сөйлеп беріп.
Қарны ашқан қырсығы бар еркек мысық,
«Сасық» дер аузы жетпей, майдан жеріп.
Сөйлеспей мен сықылды өнерпазға,
Дəндеме жүрген күңнен тезек теріп.
Өлеңді қолқа қылсаң ағытайын,
Самарқан жібегіндей оннан өріп.
Әншейін сыпайы деп қимай тұрмын,
Көзіңде төрт қылау ем иттей керіп.
Сара саңлақ
86
Сөзбенен жеңемін деп ойламаңыз,
Бір жерден мүдірер деп көңіл бөліп.
Тіліңді тарта сөйле, Біржан батыр,
Жарамас жүдеп қайтсаң, іздеп келіп.
Тартылып таразыға тең келмейсің,
Тірілсең ертең кешке, бүгін өліп.
Арғынның тантықтығы міне осындай,
Кім байқар ер қадірін сөз қосылмай.
Жай тастап құлашымды кең созамын,
Сен түгіл Қожағұлдан бір шошынбай.
Күшпенен көндіремін болмасаң да,
Сестеніп тамам жерден қозғасаң да.
Аптығып арғынсынып сандырама,
Ойлайсың артықпын деп оңбасаң да,
Найманға жалғыз тиын керегің жоқ,
Келесің қайыр сұрап анда-санда.
«Мен пəлен» дегеніңе сескенбеймін,
Шошыр деп қоразданып алдасаң да.
Ақыр өнер барлығын байқасармын,
Өзіңді-өзің мақтап, нанбасаң да.
Қарамды əр-беріден соң бір көрмейсің,
Соңымнан үмітті боп қалмасаң да.
Тоймайтын жеті басты жалмауызсың,
Ескі-құсқы елден жиып жалмасаң да.
Сара саңлақ
87
Қуып жетіп озамын Найман шалдап
Пысықсып ə дегенде самғасаң да.
Әй, Біржан, əліңді біл, жүр жайыңа,
Әке десең көнбеймін ыңғайыңа.
«Жау аяған жаралы болар» деген,
Шын тілеп сөйлейінші Құдайыма.
Жылқының арығындай Арғын кедей,
Тойғансып мас боласың ішпей, жемей.
Құр айғай салғаныңа кім шошиды,
Жеңермін иттей қылып, адам демей.
Найманның аруағынан кет садаға,
Әзəзіл бола берме екі араға.
Жанақ та қобызымен түк қылған жоқ,
Оңай ма сендей сорлы бишараға.
Орынбай іздеп келіп, кеткен қаңғып,
Жеңген жоқ Кеншімбайды о-дағы аңдап.
Жанақ қашан жол алды Сабырбайдан,
Жаманын көтереді Арғын сəн ғып.
Біржанды əке десе менсінбеймін,
Жаратты қыз да болсам сонша паң ғып.
Жынды бота сықылды бір делбені,
Құдайым тірі қойған несін жан ғып?
Сара саңлақ
88
Біржанның айтқаны:
Арғынға, жете алмайды Найман өлмей,
Ежелден артық тумай теңдік бермей.
Жеңбесем, Сара, сені осы жолы
Өлгенім жақсы емес пе үйді көрмей.
Сара айтады:
Ей, Біржан, өнер біткен қай жеріңе?
Бұл жолы пайда ілінбес құр теріңе.
Жеңбек түгіл келмейсің ширегіме,
Әкеңнің менен қорықсаң кір көріне!
Біржанның айтқаны:
Арғынның көз жеткісіз аймағы бар,
Төңірек жеті дуан ойнағы бар.
Кім жетер Жанайдарға Алтайдағы,
Алты жүз бота мен тайлағы бар.
Шалқыған Жəнібек пен Тұрсын, Жанай,
Ит қосты Нұрмұхамбет, Досан, Қанай,
Солардың хисабына көз жетпейді,
Ол түгіл бір Шақамдай болсаң қалай.
Қаржаста бір құтым бар Мұса, Шорман,
Үзілмей келе жатыр ескі қордан.
Қажының белбаласы Садуақас,
Құтқарған сан қыранды түскен тордан.
Сара саңлақ
89
Ұл тумас Қазанғайып ата ұлынан,
Тұқымы дегдар шыққан жатынынан.
«Полковник» шен алады туа сала,
Шырылдап түскен бала қатынынан.
Шыныбай асып еді бір шағында,
Жан жетпес ер Қазекем аруағына.
Жамантай, Құсбек, Шыңғыс, Сартай төрем
Ілінген талай Найман қармағына.
Тəттімбет ардагерім Арғын асқан,
Қырық түрлі күй ілінген бармағына,
Ежелден əрі баймын, əрі молмын,
Шын қызсам шыдамайсың зардабыма.
Адамның ақиығы қажы Құнанбай,
Сан жүйрік сау кеткен жоқ бір сыналмай.
Найманның əулиесі батыр Барақ,
Ішқұста болып кеткен түк қыла алмай.
Ыбырай жас жолбарыс білектенген,
Дұшпанға арыстандай жүректенген.
Өзінің заманының бозбаласы,
Перінің жігітіндей реңктенген.
Ей, Сара, қайсының бар оған жетер,
Өнерін көрген жанның есі кетер.
Адамның жалғыз баста білімпазы
Әлі де жамандамас Найман бекер.
Сара саңлақ
90
Орта жүз Абай қойды атын батпай,
Үйіне ояз кірмес жауап қатпай,
Арғынның асылдығы міне осындай,
Наймандай ағайынын жүрген сатпай.
Бар болса, бұған орай қоймай сөйле,
Әйтпесе сөзіңді қой, босқа шатпай.
Сонда Сараның айтқан жауабы:
Ей, Біржан, сөз сөйлейін анықтатып,
Көңілің ауырмасын қабақ қатып,
Көкшетау, Қызылжарда талай Арғын,
Күн көрген жанын жалдап, жатақ жатып.
Найманнан қай жерің бай мақтанғанмен,
Тентіреп нан жемейміз шілік сатып.
Бармаған соң жайыңды білмейді деп,
Құр босқа мақтанасың тəңірі атып.
Найманда Қаракерей, Сыбан, Мұрын,
Жеті ата Жолымбетке құйған нұрын,
Шерубай, Тана мырза, ер Тəукебай,
Қай қазақ сөз бастаған онан бұрын?
Баласы Қозыбайдың Тілеуберді,
Әліхан оның ұлы əркім көрді.
Құдайдан қорыққан Арғын осал демес,
Қарадан хан боп шыққан Қисық ерді.
Сара саңлақ
91
Жан жетпес Бабатайға жəне Жанақ,
Аққожа би, Ақтайлақ асқан манап.
Ақтамберді, Алтыбай, Райымбек
Жайратқан жауын түгел қойдай қамап.
Кенжеқұл қазақ жетпес бабасына,
Төрт арыс билік айтқан баласына.
Байтоқа, Кеңесбай мен құт Данияр,
Тоймаған сөздің сөйлер шамасына.
Арғын жоқ мақтағанмен Тойғұлыдай,
Қор құйған Қыдыр келіп сабасына.
Бірін-бірі аңдыған қу Арғынсың,
Мақтанған мінсең орыс шанасына.
Екі жыл бақ айналса біреуіңе,
Қайдағы жаулық қылған данасына.
Арғында кісілік жоқ мен білмейтін,
Қарны ашса қастық етер анасына.
Кім жетер Қабанбайға дуа қонған,
Үзілмей тұқымына қуа қонған.
Қожағұл, Әлі, Жақаш, ер Әділбек,
Сүлеймен оның ұлы шықты соңнан.
Ботабай, Байжігітке құт Шиямбай,
Сасан би, шапты Кенже жауға аянбай,
Шынымен құлаш ұрып самғай берсем,
Қаласың жетпек түгіл бір таянбай.
Сара саңлақ
92
Таласпас Тəнекеңнің жан бағына,
Жеңермін егер тартса іс ағына,
Шетінен Қыдыр қонған өңшең құтым,
Мың-мыңнан құт тастаған арт жағына.
Арғынның болады дейтін қызы сойқы,
Шот маңдай, иегі ұзын, мұрны кейкі.
Бұйра шаш, дөң жауырын, қысқа тұмсық,
Дүрбелжін дорбиған күң ойқы-шойқы.
Жігіті Қоқандықтың аңғалындай,
Аптығар өрттің шалқып жанғанындай,
Асыққа ақ жамбыны ертіп құйған,
Найманның жігіт қайда бағланындай.
Екі ауыз əн білгені ақынмын дер,
Қыдырдан түсте бата алғанындай.
Ұятсыз сіздің елдің бəрі даңғой,
Айтпасаң мұнан басқа қалғаныңды-ай,
Қапыда қалдым деме, ақын Біржан,
Көңліңнен қоймай сөйле арманыңды-ай.
Сара ақын екеніне көзің жетпей,
Осындай қайдан білдің қармануды-ай.
Найманнан қарның тойып кетсең-дағы,
Қоймайсың жылда келіп жалмануды-ай.
Елу күн ғайып білген тоты құспын,
Білмеймін, əкеңнен де алдануды-ай...
Сара саңлақ
93
Өз басым ұрғашының қара тілі,
Иранбақ бет бітісім қызыл гүлі.
Біржан сал, ажал айдап өзің келдің,
Іздеуге ойланып ем өткен жылы.
Майысып нəзік белім бұраң қаққан,
Қырық түрлі дана кеудем өнер тапқан.
Сөйлесе май тамызған бұлбұл тілім,
Сықылды гəуһар сағат нақыс шапқан.
Ажымсыз он саусағым бəрі де аппақ,
Болғанда аузым сағат, ернім қақпақ.
Міні жоқ отыз тісім меруерттей,
Ерінбей тіздіргендей адамзатқа-ақ.
Мойыным сұңғағындай жүзген қудың,
Лебізім шырынындай шəрбат судың.
Қаққанда төңкерілген қас бітісім.
Ашылған айбатындай жібек тудың.
Қырмызы қызыл жібек маңдайым кең,
Арғынның айтшы кəне, қай қызы тең.
Тал бойым ұзын да емес,қысқа да емес,
Азар дұшпан болсаң да қай жерім кем?
Сара саңлақ
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сара саңлақ/ Құраст. Ш. Бейсенова-Әшімбаева - бет 5

text:
94
Тамағым жас баланың білегіндей,
Иығым тік сандалдың тірегіндей.
Бет алдым қоңыр қаздың кеудесіндей,
Тал бойым жолбарыстың жүрегіндей,
Арғынды мақтасаң да, жетті Найман,
Жетпек түгіл байлыққа өтті Найман.
Бұралқы үйге сіңген күшік иттей,
Бай болсаң мұнда Біржан, келдің қайдан.
Найманның арғын жетпес қоғамына,
Қаласың бекер мақтап обалына.
Қымыз бенен қыз сатып күн көресің,
Естимін таянды деп жоғалуға.
Мақтанып жоқ нəрсеңді айтпа маған,
Рас, жаным ашиды, Біржан саған.
Сөз білсең көп таласпа меніменен,
Алысып құр кеудеңмен қалмас бағаң.
Ей, Біржан, шыдамаймын қылығыңа,
Мақтанба Құсбек, Сартай ұлығыңа.
Үстіне Жамантайды сомдап қоссаң,
Барақтың пар келмейді сынығына.
Ұстаған Тобықтыға дүре соғып,
Аққан қан ат суарған тұнығына.
Қапанның Байқарамен қосы қонса,
Сара саңлақ
95
Жетпеген қалың тоғай қорығына.
Қазыбек Құнанбайды найзалаған,
Төрем түгіл Төленгіт жорығына.
Садырбай, Жаманбала, Арқабайым,
Тел емген екі енені марқадайын.
Есілге, Едіреймен қамалған қу,
Көкмайса жерің бар ма Арқадайын.
Ақ найман Қожамбетке Арғын жетпес,
Төртуыл Қаратайдан қазақ өтпес.
Көкжарлы Сарыжомарттай қайсының бар,
Қызығы Мысыр шəһардай естен кетпес.
Ерлерім, айта берсем, жатыр талай,
Ойласаң есің шығар санай-санай.
Бура жатыр көптігі толық дуан,
Атасы əулие өткен ер Қонақбай.
Дəулетке Бура-дағы артық асқан,
Кім баймын дегенменен жағаласқан,
Жаяубайлар көрді ғой малдан ыза,
Қозғалып көшіп жұртқа жете алмастан.
Қайсы Арғын жетеді Аман, Көшеріме,
Мен дайын сөзді қалай десеріңе
Кең қолтық өзім теңдес кез келмесе,
Алтайдың көзім толмас есеріне.
Сара саңлақ
96
Тойке мен Жоламандай тумас қазақ,
Дұшпанын иттей байлап қылған мазақ.
Менімен айтысуға қайдан жеттің,
Жыл сайын өлуші едің сүйек қажап.
Өнердің күш көрерсің өкімінен,
Сөзімнің түйсең керек секілінен.
Жарыған жалғыз Арғын көрінбейді,
Жас қызын ұстап берген кекілінен.
Қаракерей Матайға жау болған жоқ,
Барақтың артық қайрат етуінен.
Түйеше құр бойыңа сенгенсисің,
Ісің жоқ Найман қуып жетуімен.
Тойғұлының асында бəйге тікті,
Тоғыз қыз Арғын берген жетімінен.
Төлеуші ең бір түйе ұрлап екі бала,
Антұрған ұялмайсың бітіміңнен.
Құтырмай жайыңа жүр жынды делбе,
Келіп кісі болма сен біздің елге,
Сөз білмейтін жеріңе мақтана бер,
Бұл жақта құр айғайың кетер желге.
Ей, Біржан, көңіліңді тындырайын,
Аруақ пенен Құдайға ұрдырайын.
Найманда түлеп ұшқан ақиықпын.
Топшыңды қанатыммен сындырайын.
Сара саңлақ
97
Ей, Біржан, бұ да жетер бір басыңа,
Құл болып одан-дағы тұр қасыма.
Сен-дағы жас күніңнен ардагерсің,
Құрбың мен жеткізбеген құрдасыңа.
Әуенің жез сырнайдың көмейіндей,
Әніңнің қазақ жетпес бұрмасына.
Ақын емес, жігітсің əңгімешіл,
Мұныңмен шыға алмайсын қыр басына.
Жүз жанақ, он Орынбай жолдас алсаң,
Мен кепіл сен жеңілмей тұрмасыңа.
Есің болса, осымен тоқта, Біржан,
Арғынды бос қаздырмай ұрғашыға.
Сонда Біржанның айтқан жауабы:
Құтыма тіл тигізбе, ер Құнанбай,
Алашқа аты шыққан кер бұландай,
Ескермес он ақынды есіл басым,
Қадалдың маған, Сара, сұр жыландай.
Сен түгіл, жеткен емес еркек қуып,
Төмен болған жерім жоқ, өзім туып.
Шынымен жайпаң қағып самғағанда,
Тұсыма келген емес адам жуық.
Менсінбей қапы қалып өкінермін,
Ызғарлы көрінеді сөзің суық.
Болдырып түстен кейін сандырарсың
Сара саңлақ
98
Байталсың қапелімшіл бір жел қуық.
Барынша өнеріңнің аянбай сал,
Көңілімді көтермей-ақ сөзбен жуып,
Жорғамын сарынымен самғайтұғын.
Бəйге аты серпінімді шалмайтұғын.
Әнімді он екі звод жіберейін,
Есіңнен өле-өлгенше қалмайтұғын.
Ежелден құлаш мойын көк айылмын,
Ылауға жеті күнге талмайтұғын.
Болатпын екі жүзді, жетем құрыш,
Күйсеуін шапқан түйе танбайтұғын.
Гəуһармын бозбалаға сəуле берген.
Дəндеме жаманыңнан жанбайтұғын.
Ой желке, қамыс құлақ қара көкпін,
Тұнықтан жүзіп ішпей қанбайтұғын.
Ұрғашылық қылмасаң бір басыма,
Қазақ жоқ Біржан десе нанбайтұғын.
Даусымның жаңа түсті кəрі жыны,
Дəуірлеп барған сайын болмайтұғын.
Қарқабат, Қарқожа ата-бабам,
Осындай ерегісте қолдайтұғын.
Қырымға қарайтұғын қара кермін,
Аң алмай жерге бекер қонбайтұғын.
Айнымас қанды балақ ақиықпын,
Тұяғым тиген қасқыр оңбайтұғын.
Асылмын аспандағы, құс болғанда,
Сара саңлақ
99
Қаңтарда қалшылдаған тоңбайтұғын,
Тұлпармын «Көрұғлының» ғиратындай
Алдында жүгірсе мал салмайтұғын,
Рүстем дастандаймын дəл өнерге,
Меңгеріп кісі билеп алмайтұғын.
Бір итке елің неге берем дейді?
Сол ма екен лайығың таңдайтұғын?
Он бестен ұрғашыға саятшымын,
Күн сайын қанжығамды қандайтұғын.
Аңдап бас аяғыңды, байғұс Сара,
Мен сенің кісің емес алдайтұғын.
Сонда Сараның айтқан жауабы:
Қазақ жоқ хан Бараққа теңгерілген,
Күшімен Арғын, Найман меңгерілген.
Есіл ер аруақ біткен заманында,
Тоқтыдай сан Тобықты өңгерілген.
Өзіңді ат та қылдың, құс та қылдың,
Дүниеде бар жақсыға теңгерумен.
Жайымды адам күймен айтайын мен,
Басылсаң ала қашпа өрлеуіңнен.
Өнерге екі жағым бəрі бірдей,
Еркек жоқ өз басыма теңгерілген.
Құр босқа бөгелемін келіспей нем,
Сөз пірім он жасымнан меңгерілген.
Небір нəзік көзге олқы көрінсем де,
Сан жүйрік қойдан өңкей өңгерілген.
Сара саңлақ
100
Ұшырған тəрбиелеп ақ тұйғынмын,
Матайдың Қаракерей сеңгерінен.
Даусыма аспандағы құс айналар,
Құбылып тоты құстай төңкерілген.
Антұрған, Құдай қане, жасырмай айт,
Сөзім жоқ бір кісіден кем көрінген.
Сайраған тəмам Найман бұлбұлымын,
Қапаста жел тигізбей жем берілген.
Жұрт сыншы, өзі білмес екі даугер,
Белгі жоқ адымында теңгерілген.
Мақтанғаным болмас-ау, осы кеудем,
Он Арғын шалымынан кең көрінен.
Бірінен бірі дамып асып түсер,
Дауысым алтын тудай паң керілген.
Сара саңлақ
101
Сонда Біржанның айтқаны:
Жарайды, жаным Сара, осы сөзің,
Тас түлек тұрымтайдай екі көзің,
Сөз айтар қандай кісі деген кезде,
Алдымнан Құдай айдап келді кезің,
Бір асқанға, бір тосқан бар-ақ деген,
Талайдың қисық деуші ем құрған тезін,
Шіркін-ай, мұндай жүйрік туармысың,
Сөйлейсің алтындай ғып сөздің жезін.
Қанатын күн шалмаған ақ тұйғынның,
Жапалақ иемденер басқан ізін.
Қор болдың бір қортыққа, Сара қалқам,
Армансыз қылар кімнің үйі-түзін.
Дені сау адам емес Тастанбегің,
Жүр екен тастай алмай о да қызын.
Біліп ем, Сара, сенің сыңайыңды,
Баса алмай армандамын құмарымды,
Ақ үйден айғай салып шыққан кезде-ақ,
Сезгенмін сөзге қайрат қыларыңды.
Сөйлейсің төрт құбыласы түгел жандай,
Білместен неден зар боп жыларыңды.
Майысқан сегіз қырлы жүйрік-ақсың,
Қай жерден болжамайсың тынарыңды.
Шақыртып күйеуіңді осында алдырт,
Көрейін таңдап қосқан сыңарыңды.
Сара саңлақ
102
Тез алдырт күйеуіңді, Сара саңлақ,
Көрейін еркегіңді тиген таңдап,
Рас-ақ жаны ашыса Тұрысбектің,
Белгісі білінеді келсе сонда-ақ.
Шыбықтай жігіт шығар өңі нұрлы,
Өнері өзің теңдес сегіз қырлы.
Шеберден мін алатын мініскерсің,
Ер шығар тоты құстай неше түрлі.
«Жақсыны көрмек үшін» деген Сара,
Өзі түгіл ел қамын жеген Сара.
Мырзаңды Жиенқұлдай шапшаң шақырт,
Ұялып бөгелесің неден, Сара?
Сара саңлақ
103
Сонда Сараның Найманның жақсыларына шағы
нып айтқаны:
Қажеке-ау, мынау қалай ақырады,
Жиенқұл тез келсін деп шақырады.
Көрсетсең асылыңды əпкеліңдер,
Аулыңда ол келгенше отырады.
Арғынға жол бермеген есіл тілім,
Күн өтпей, қор боп ұшқан қызыл гүлім,
Сіздерден ұялғаннан үндемеуші ем
Есекке қосақтаулы өтті күнім.
Өзі білер деуші едім жақсылардың
Ақыры қайғы болды енді мұңым.
Алтайдың саңлағымен сөйлессем де
Жоқ екен жүйрік иттей өлсем құным,
Сіздерге сенетұғын сорлы басым,
Келгенде Жиенқұлға шықпайды үнім.
Өздерің Жиенқұлды көріп едің,
Құдайдан қорықпай шыдап беріп едің.
Шақырған «Найман шалдың» аруағын,
Бəріне қыз да болсам серік едім.
Біржанға көрсетіңдер Жиенқұлды,
Ол мені осы жерде тірі өлтірді.
Ұяттан кісі өлмейді, сағы сынар,
Қайтейін Құдай қосып ием қылды.
Сара саңлақ
104
Итіңді келмесе де, келтір байлап,
Бітпесін зығырданым күнде қайнап.
Ағалар, нəсіліңе дұрыс болса,
Құдайға тапсырамын «Қаптағайлап».
Қажеке-ау, көріп келдің хақтың үйін,
Мен түгіл бөтенге де зорлық қиын.
Жиенқұл ерім болып тұрар ма екен?
Күнінде таңда-махшар болса жиын.
Көзімді аш, көңілімді нала қылмай,
Кетсең де өкпеледім бала қылмай.
Сыртынан өлеңменен шақырайын,
Біржанға өзімді-өзім таба қылмай.
Сəлем де Жиенқұлға келсін жатпай,
Келуге шошынады неден батпай?
Әркімнің қолда бары өзіне алтын,
Біржанға бір тырнағын тұрмын сатпай.
Көрінсін Біржан салға ай секілді,
Ақ құйрық көңіл ашар шай секілді.
Ұсынса қол жетпейтін арғымағым,
Арғынға баламаймын тай секілді.
Тез келіп амандассын Біржан салға,
Көрінсін айбаттанып Арғын шалға,
Сара саңлақ
105
«Әркім теке қояды өз ылағын»,
Әйтеуір мені сатып алды малға.
Бермесін дұшпаныма намысымды,
Біледі, Арғын-Найман дабысымды.
Бар болса шыбын жаны шапшаң жетсін,
Ел таныр арғымақтай шабысымды.
Қылмасын дос Жиекем сөзге сынық,
Шəрбаттай ағып жатқан сөзім тұнық.
Қамалдан тартынбайтын қайран ерім,
Көлге кеп қойып кетсін көзді жұмып.
Асылым Құдай берген өз бағыма,
Теңелмес жеті Біржан тырнағына.
Найманда ұлы дария саяткерім,
Балық боп ілінгенмін қармағына.
Бағының зор екенін көрсін Арғын,
Сықылды салтанатым батыр Тарғын.
Көрмеп пе Біржан ондай болам десе,
Сескенбей шапшаң жетсін біздің балғын.
Бесіннен қалмай жетсін жаны болса,
Бөгелмей жете көрсін əлі болса.
Елден қайыр сұраған кедей Біржан,
Алмай ма мендей қызды малы болса.
Көрінсін салтанатпен менің серім,
Сара саңлақ
106
Сол енді Құдай қосқан барар жерім.
Кедейге қонақ асы тай əкелсін,
Талабы Тəттімбеттей асыл серім.
Сонда Біржан сөйлейді:
Көрейін, кісі жібер, күйеуіңе,
Көнбейді жаман болса сүйеуіңе.
Сабазың қандай екен, көзім көрсін,
Адамның таласатын біреуіне.
Жасырмай көрсет көзге келтіріп-ақ,
Сөзбенен жүдеттің ғой өлтіріп-ақ.
Ұялмай осы топқа көріне ме
Өнерсіз, жігері жоқ делқұлың-ақ?
Сараның айтқан сөзі:
Қажеке-ау, кісі жібер балаңызға,
Әзəзіл болды Біржан арамызға.
Сыртынан мақтасам да керек болды,
Көрсетпей жігітті ұрлап қаламыз ба?
Өзіңнің құла жорғаң барсын оған,
Жиекем Бижан ерін салсын оған.
Біржанды бір қаққаннан қалдырмас ем,
Құдайым мені қайдан қосты cоған.
Қажеке-ау, алдыртыңыз қонақ кетпей,
Біржан тұр көремін деп сөзі бітпей.
Сара саңлақ
107
Ажал да кісі таңдап алады екен,
Сол итті неге қойған алып кетпей?
Қонжиып мінер құла жорға болса,
Келе алмас сол шіркінің қорғаласа,
Рас бізді масқара қылар сонда,
Қорс етіп бармаймын деп онда қалса.
Кісі емес ел намысын ұққандай-ақ,
Ербиер елсіз тауға шыққандай-ақ.
Жиенқұл күжірейіп келер ме екен,
Он мата арқасына тыққандай-ақ.
Бар еді ұлы-қызың, Қажы аға,
Қалдым ғой Біржан деген беймазаға.
Өзіңнің болып тұрған заманыңда,
Дені сау кез болмадым бір тазаға.
Арғынды бір дөңгелет деп едіңіз,
Мен түгіл Найман қамын жеп едіңіз.
Меке мен зиярат қып Байтоллаға,
Бақытыма есен-аман кеп едіңіз.
Көрмейсіз неге менің көз жасымды,
Жеңбек боп Біржан солай сөз қашырды.
Жиылған Қаптағайдың жақсылары,
Басқаға айырып бер өз басымды.
Сара саңлақ
108
Алдырып не қылады оны Біржан,
Көруге ынтық емес соны Біржан.
Арғыннан асып кеткен бай болмайды,
Жеткенмен Жиенқұлға қолы Біржан.
Сонда Біржанның айтқаны:
Шырағым Сара, сендей тумас бала,
Шежіре болармысың мұндай дана.
Обалың Есімбек пен Тұрысбекке,
Жігітің жөндеу екен, ей бишара.
Ел-жұртың қорықпайды екен көз жасыңнан,
Қиып кеткім келмейді мен қасыңнан.
Кемітер қай жеріңді дұшпан шіркін,
Адамзат озар емес өз басыңнан.
Жіберме Жиенқұлға шақыруды,
Өнерсіз үйде білер аһ ұруды.
Қайнайды зығырданым көргеннен соң,
Алдырма бекер мұнда кəпіріңді.
Білесің, Арғын-Найман тегіс затын,
Алашқа шығып еді Біржан атым.
Кісіге сен секілді малын шашпай,
Қазақ та қылады екен кімді қатын.
Сара саңлақ
109
Дұшпаның жамандайды не деп сені,
Белгілі жарар саған берсем нені?
Өнбойың өнер толы жан екенсің,
Айбатың əлемге айқын ай бедерлі.
Садаға тырнағыңнан кетсін Сара,
Сан жүйрік көріп едім мен нелерді.
Сара саңлақ
110
* * *
Сөз айтты сонда Біржан біздің жаққа:
– Ұмытпан, Сара, сені əр уақытта,
Қайырған сөзбен жетіп есіл шіркін,
Көремін қайта айналып қай уақытта?
Есімбек, боққа сатпа асылыңды,
Сыйлай көр қыз да болса, нəсіліңді.
Ұқпасаң, Арғын жоқты айтты дерсің,
Есек-ау, құлағыңа ал осынымды.
Қылайын көп ұзатпай сөзді қысқа,
Өлеңге жан көрмедім мұнан ұста.
Аты ұрғашы демесең қарындасың,
Адамның артығы екен осы тұста.
Шынымен бапты күнде дуға салса,
Ілеспес ақын түгіл ұшқан құс та.
Көңлінде мұңы жоқ деп ойлар еді.
Көрмеген дауысын естіп тұрса тыста.
Обал тұрған орында сауап та бар,
Жиенқұл тең емес қой бұл байғұсқа.
Законде зорлық болмас жанды адамға,
Жақсыны қор ғып болмас бір наданға.
Жəне де аят пенен хадисте бар,
Жылатып берме деген еш адамға.
Сара саңлақ
111
Қажы барған Қаптағайдың арыстаны,
Жалғыз сіз осы күнде данышпаны,
Өзіңе Құдай беріп қойған шақта.
Дұспанның топ етеді алысқаны.
Көрмеп пе Сарадай қыз қатын қылса,
Ішінен өнер қысар аузын жапса.
Қор қылып Жиенқұлға жібергеннен,
Қытайша он есе артық басын шапса.
Тұрысбек, Есімбек пен сау тұр Маман,
Таянды қайтар уақытым елге таман.
Айналып ендігі жыл бір келермін,
Тысқары топырақтан болсам аман.
Сараны Жиенқұлға бере көрме,
Қыз түгіл ер құнына келер шамаң.
Бар болса сүйегінде ойларсыңдар,
«Өлі тілін тірі алмас» деген заман.
Байлаулы бала құстай Сара сорлы,
Жоқ екен осы күнде мұнан жаман.
Әлқисса, Сараның күйеуінен ұялып, Біржанға Жиен-
құлды көрсете алмай: жамиғ Найман тоқтады, мен де
тоқтадым дейді. Намыс қылып жақсыларым Жиенқұлдан
айырар ма екен, деп дəмеленіп ем, болмаса айтар сөзім
басқа еді, – деді.
Сара саңлақ
112
Енді Сараның өзінің айтқан сөзі:
Сал Біржан, жүріп кетті амандасып,
Екі күн арпалыстым табандасып.
Шіркінге қимағаннан жорға бердім,
Басында сөйлессем де жамандасып.
«Қош Біржан, сау бол, – дедім, – сағым-керім,
Арда күрең жігітсің алым-берім.
Қашан өзің өлгенше есіл-көзел,
Күнде той, күнде жиын жүрген жерің.
Жүре көр ақын Біржан бізді сұрай,
Тысқары топырақтан қылса Құдай.
Аптығып Арғынсынып сандырама,
Көзіңе қыз көрінсе мұнан былай.
Жолықтым, атағыңа құмар едім,
Болмаса, келместей ғып сығар едім.
Сыйладым сағың жерде қалмасын деп,
Аттатпай адымыңды қияр едім.
Боп қалды бір көргенім көз таныстай,
Сен-дағы жол бермедің бір қалыспай.
Есекем еркек болса бере қоймас,
Кісідей қарапайым бір салыспай.
113
Сара Мен ТӘСіБеК
Сара қыз кезінде Тəсібек деген жігітпен айтысқан
екен. Тəсібек Кенжеге сіңген аз ғана ауыл Ошақтыдан
шыққан өлеңші жігіт көрінеді. Айтыс кезінде Сара 13
жаста, Тəсібек 30 шамасында болса керек. Бұл айтыстың
өлеңдері мынадай:
Сара:
Қонады қалың үйсін Қараталға,
Мінеді Сарбас ағам өрме жалға.
Тəсібек, өтірік айтпай, шыныңды айтшы,
Өзіңнің Айтқожадай атаң бар ма?
Тəсібек:
Кем емес Айтекеңнен атам Дүзен,
Қаракөк үзілмеген тіпті бізден.
Айтекең, би Дүзекең біздің қазақ,
Қалмақтың шебін бұзып, шідер үзген.
Сара саңлақ
114
Сара:
Мен едім ақын Сара күлімдеген,
Дұшпанға басқан ізім білінбеген,
Мақтанба көрмегендей ау, Тəсібек,
Ілікке ата-бабаң ілінбеген.
Тəсібек:
Ауылым өрлей көшіп, өр қыстаған,
Жұғымды малға жайлы жер қыстаған.
Ей, Сара, өтірік айтпай, шыныңды айтшы,
Би болып неше қалмақ мөр ұстаған?!
Сара:
Тəсібек, жеңіп кетсең, жебегенің,
Қалмасын бүгін маған демегенің!
Лə-илəһи, иллиолла, мұсылманмын,
Мені қалмақ дегенің, не дегенің?
Тəсібек:
Өлеңім таусылмайды молдығынан,
Сарбастың құтылмайсың зорлығынан.
Үлкен шешең қалмақтың қызы дейді,
Сені қалмақ дегенім сондығынан.
115
Сара Мен ерМеК
Атақты халық ақыны Қуат Терібаев Сараның бір-
сыпыра өлеңдерін жатқа білуші еді. Сол кісі айтатын ақын
Сара өлеңдерінің бірі – оның Арғын мен Найман рулары
шекарасында өткен бір тойда арғын жігіті Ермекпен
шайқасы. Оны Қуат былай деп əңгімелеуші еді:
Той бастап ақын Сара əн салады,
Дауысын естіген жан таң қалады.
Сол күнде жастау кезі жалындаған,
Құбылып тоты құстай толғанады.
Екпіні соққан желдей болғаннан соң,
Әркім-ақ айтысудан қорғанады.
Осындай Сарадан жасқанған ауыл ақындары аузын
ашпай отырып қалған соң той иесі Сараға: «Шырағым,
тойды сен баста, тойбастарың əзір» депті. Сонан соң Сара
тойды бастап, əр түрлі өлеңдер айтып отырыпты.
Сара:
Әуелі сөз сөйлейін бір Құдайдан,
Кім қалар ажал келсе өлім жайдан.
Сиынып бір өзіңе сөз сөйлейін,
Сара саңлақ
116
Қолдай гөр аруағы Арғын, Найман!
Құлаштап нелер жақсы өткен дүние,
Сұңқардай тоят алып қанат жайған.
Құсындай құдіреттің кез боп қалдым,
Дəм татпас тірі жүрсе адам қайдан?!
Бұл тойдың құрметіне кез болған соң,
Азырақ сөз сөйлейін жақсы жайдан.
Қызы едім Тастанбектің ел білетін,
Жел сөзді ғадетім бар желдіретін.
Ортада білгенімше сөз сөйлейін,
Ешкім жоқ бұл маңайда мен білетін.
Қолыма домбыра алып, əн шырқасам,
Әркім-ақ əуеніме телміретін.
Білдіріп жағдайымды халайыққа,
Азырақ сөйлейтұғын келді ретім...
Ермек өз ауылындағы тойды өзі бастап əдеттенген өжет
жігіт екен. Есіктен кимелеп кіріп келе жатып айғайлап
қоя береді.
Ермек:
Кім едің менен бұрын той бастаған,
Алдымнан жүйрік аттай ойқастаған?
Той болса бұл өңірде мен бастаушы ем,
Қандай қыз тəртібі жоқ далбастаған?!
Сара саңлақ
117
Сара:
Сен кім ең, маған қарай қырындаған,
Дауысың əнге келмей қырылдаған?!
Той иесі ағайым өлең айт деп,
«Тойбастарын» ұсынды бұрын маған.
Дауысымды естіген жан сүйсінеді,
Бойы ұйып, сүйек балқып шымырлаған,
Он үште домбыра алып өлең айттым,
Түсімде бата берген Қыдыр маған!
«Бұл кім деп далбастаған» кемітесіз,
Сабырсыз жан екенсіз шыбындаған.
Бастасаң бағанадан қайда жүрсің,
«Тойбастар» бүгін сізге бұйырмаған!
Ермек:
Сұрасаң менің атым ақын Ермек,
Тоқтатпас көкірегімді өлең кернеп.
Той болса бұл өңірде мен бастаушы ем,
Өзіңдей надан қыздар үлгі көрмек!
Әншейін сыпайылық-сыйлап тұрмын,
Әйтпесе тастар едім қатты жерлеп.
Маған да Аққожа атам бата берген,
Білмесең жағдайым сол айтып бермек.
Сара саңлақ
118
Сара:
Саған ба, Аққожа атаң бата берген?!
Жігітсің қараны ақ деп қата көрген.
Надан қыз мен сықылды көріне ме,
Орынсыз дұрыс па екен шата берген?!
Кернеген көкірегің өлең болса,
Аянбай өнеріңді мата бермен.
Жел сөзім өңменіңнен өтіп кетсе,
Қашарсың бой тасалап таса жермен!
Ермек:
Өзіңе өзің болдың арыстандай,
Білмейсің жақын қандай, алыс қандай,
Озған ба байтал шауып арғымақтан,
Қайратсыз қатарласып, қағысқанға-ай.
Сен де бір сондай байтал қара жілік,
Қамшыла, қатарымнан қалыс қалмай.
Мен емес қыздан қорқып қорғалайтын,
Жөндеп айт өлеңіңді шалыстанбай.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сара саңлақ/ Құраст. Ш. Бейсенова-Әшімбаева - бет 6

text:
Сара:
Ей, жігіт, байқап сөйле, көп есірме,
Абайла, əлің қалай егесуге.
Ақын емес, дəлбірік ақымақсың,
Қарғаша қаңқылдайсың күресінде.
Атаң ұл, анаң қыз боп көрмеген бе,
Сен неге қарамайсың рəсімге?!
Ер, əйелдің алдына олжа түссе,
Сара саңлақ
119
Алдымен кім аларын білесің бе?!
Құлдықтан құтылмаған бір сорлысың,
Мұңыңды қуаныш қып жүресің бе?!
Дəлбірік біліп қалдым мінезіңді,
Менімен жарамайсың тіресуге!
Ермек:
Сен бе едің ақын Сара жан мақтаған,
Қолыңда домбыраң бар бармақтаған.
Қайткенде тұзағыма түседі деп,
Бір қусың құр құдыққа қармақ салған.
Өзіңдей сан ақынмен айтысқанмын,
Жеңілген талай қыздар қалжақтаған!
Сөзіңе сөз табарлық өнерім бар,
Айлаңнан қорықпаймын далбақтаған.
Сара:
Тауып айт өлеңіңді сен ант ұрған,
Жауабың дəмді болса, сонда бұлдан.
Мен Сара талайларға тағлым бергем,
Ел-жұртым жауабыма мойын бұрған.
Жасымнан домбыра алып өлең айттым,
Қиналып көргенім жоқ өлең, жырдан!
Өзіңдей арсыз ақын кез келгенде,
Асырып тастаушы едім алты қырдан!
Сан жүйрік кездескенде шаршы топта,
Мен едім шақ келтірмей сөзбен қуған.
Соларға жол көрсеткен асыл сөзім,
Сара саңлақ
120
Тұрсың ба сескенер деп сендей сұмнан?!
Өлеңге а дегеннен ағындаймын,
Іркілсем – бойыңа өлшеп шағындаймын.
Көп өлең көкіректе тұр сақтаулы,
Сескеніп адамзаттан жаңылмаймын.
Той десе топшыл басым қалған емес,
Өлеңге Құдай берген аңырмаймын.
Сен түгіл сенен артық жүйрік келсе,
Ешкімге тізе бүгіп бағынбаймын...
Сара саңлақ
121
Сара Мен құдаЙБерГен
Сара Бекбайға шыққаннан кейін оған жеңге ретінде
қалжыңдай беретін Құдайберген деген ауыл ақыны
бірде оны мұқатпақ болып, ауыл-үй арасындағы өсекті
малданып, бір ауыз өлең айтады.
құдайберген:
Келін боп бұл ауылға Сара келді,
Қолына домбырасын ала келді.
Төлімен Тасыбайды көбейтсем деп,
Ішіне бір баласын сала келді.
Сара:
Еліңде, Ермек, Түбек мықты болған,
Құл, қатын сорпасына күпті болған.
Балам тұрсын, төсімде емшегім жоқ,
Еліңде қызың көп пе жүкті болған?!
Күй тартсам бал тамады бармағымнан,
Бассам теңіз ойылад салмағымнан.
Бір тарпып ақ тайлақша тастар едім,
Атаңның қорқып тұрмын аруағынан...
Сара саңлақ
122
ТӨреБаЙ Мен Сара
Төребай Есқожаұлы 1850-1910 жылдар арасында
өмір сүрген адам, руы – Жағалбайлы. Үлкен бабалары
сонау жаугершілік заманда Жалайыр сиыршы руының
төрелеріне Төлеңгіт болып келіп, содан қазіргі Қаратал,
Көксу бойларын мекендеп қалған деседі. Төребайдың бізге
белгілі айтыстарының бірі 1900 жылдарда наймандағы
Тұрысбек қажының ауылында болады. Сондағы бір
шілдехана тойында Сарамен кездескен Төребай айтыстан
бас тарта алмайды. Бұл айтыстың ішінде болған
Сейдахмет Кебекұлы «Есімде қалғаны мынау еді» деп
айтып отыратын еді. Айтысты əуелі Сара бастаса керек.
Сара:
Біледі, Үйсін, Найман Сара екенім,
Жасымнан өлең қуған жан екенім.
Еліне Төребай да болыс бопты-ау,
Ығында жүруші еді Қаракеңнің.
Құда деп жігі-жапар құрметтепті,
Ауылы Тұрысбек пен Тəнекеңнің.
Жалайырлар білместен келген шығар,
Сараның бұл ауылда бар екенін.
Сара саңлақ
123
Төребай:
Жиналыпсың шілдеге маңайыңмен,
Сараны естіп келдім, барайын мен.
Қаракеңнің ығында жүрсем-дағы
Айтысқамын қыздардың талайымен!
Арғын, Найман елімен сөзің бітсе,
Бір айқасып көрсеңші Жалайырмен.
Сен де туған анадан мен де туғам,
Бір сөйлесіп сенімен қалайын мен.
Төребаймен əуелі байқасып көр,
Шапанымды жеңілсем жабайын мен!
Сара:
Жалайыр теріс қарап ұйықтайды,
Жылылап текеметін тұйықтайды.
Жылқысын бергі шеттен қуа қашып,
Сексенбайдай батырлар иықтайды.
Күз болса алып келіп жей береді,
Алдыңғы барған ізін суытпайды.
Жалайыр да бірталай ел емес пе,
Өзгелерді қоқаңдап жуытпайды.
Сексенбай алған болса, алаңсыз боп,
«Қалғаны сау болсын» деп ұйықтайды.
Төребай:
Ақын емен жүретін қаздай қалқып,
Сексенбайды мақтадың Сара шалқып.
Батыр деген атақтан адыра қалсын,
Сара саңлақ
124
Момын елді жылатып жеген тартып!
Ел қорғайтын батырды мақтасаң ед,
Жөн білетін Сара едің, кеттің тантып!
Бұрынғы ата-баба мақалы бар,
«Енді қортық бүлдірер, қойды – шартық!
Шетте жатқан теріні ит сүйрейді,
Сексенбайдың сол иттен қай жері артық?» –
дегенде өзінің сүрінгенін түсінген Сара күліп жіберіпті де,
Төребайдың үстіне ішігін жауыпты. Сонда ауыл ақса қал-
дарының бірі: – жоқ, шырағым Сара, бұл жеңіліске кі нə лі
сен емессің, Сексенбайдай тентекке тию салмай отыр ған
біз кінəліміз, – деп Сараның шапанын жапқан екен.
Сара саңлақ
125
Үшінші бөлім
«ЖЫрШОлПАНЫМ
ӨЗІңСІң КӨГІМДЕГІ...»
126
Əріп ТƏҢірБЕрГЕНОВ
СараҒа
Жар тұттым əуелден-ақ өзіме арнап,
Нəзік бел, қиғаш қасты, қалам бармақ.
Жігітке лəзім еді іздемекке
Ол жарға уəжіп еді күтіп алмақ.
Жаманға жақсы тұрып көз салса,
Жігіттің содан еді көңілі қалмақ.
Сəулем ең, ол пиғылдан аман жүрген
Жоқ болсын шарт бойынша сөзден танбақ.
Жан-жаннан жатырқамай келсең қасқа
Ойнар ек əзілдесіп тілді жалғап.
Әншейін анау-мынау сүймесіндей
Жіберген емес едің сөзбен алдап.
Тұңғиық шыға алмасқа кетті суға
Тəуекел дариясына қатар жалдап.
Қаттаудай оқ өткізбес махкамым бол
Самарқан жібегінен өрген талдап.
Секілді Шамсі-Қамар Духтар бану
Затыңды жанға арам мендей тану.
Сара саңлақ
127
Заты жоқ жасықтықтың нышанасы
Адамға ар айтқан сөзге жетпей қалу.
Талап бар жаралған соң тірі жанда,
Мұратқа кімі жетіп, кімі арманда.
Базарда бағың сына дегендейін
Басымды бұл майданға қылдым пəнда.
Ықлас ыждаһат пен жиһат етіп,
Шыбын жан шыдай алмас əрбір таңда.
Жеміс ең пісіп тұрған бақшадағы
Ерік бар ма бұйырмаса біз меһманға.
Талпынған көңіл есер бір шəрманда
Нəпсіге ақыл еріп жүр пəрманда.
Шыраққа түсіп жанған мен пəруана
Ес білмес, ол неғылмас, би дəрманда.
Ықлас назарың сал пəрда тартып,
Уақытымда көңіл құсы тудың артып.
Лəйланың Мəжнүні секілденіп
Мас еткен мен ғарыпты нұрың шарпып.
Жар етіп айдың бетін бұлт алсын,
Діңкемді бүйте берсең құрытарсың.
Есілген қырмызыдай қып-қызыл гүл
Махбуб қай мінезін ұмытарсың.
Тауаның аз, талабың қысқа болса
Араға жаман атақ жуытарсың.
Сара саңлақ
128
Жасымнан ұмытпаған ойда барсың,
Әл-қуат ақылымды алған жарсың.
Өзіме диуаналық əсер беріп
Ішіме сөнбейтін от салған жарсың.
Тарлықта наздық қылып тұра алмасаң
Бояма əсіре қызыл жалған жарсың.
Арада оттан ыстық қызу кетсе,
Біріндей көз таныстың қалған жарсың.
Сөзде тұр шарттан аумай мейрім қансын
Дұшпанның көре алмаған іші жансын.
Уағдаға бір айтылған тоқтасалық
Шат болып достарымыз бір жұбансын.
Жақтық сөз, жақсы мінез, жайдары ашық,
Жанымды жадыратқан қайран ғашық.
Сегіз қыр, сексен сырмен шарға тартсаң
Түсінбес айтқаныңа кейбір жасық.
Өрнексіз жол білмеген надандарға
Туып ең нақыш беріп өрнек ашып.
Қараңғы көңілімнің ай мен күні,
Жарығың азаймайды күңгірт басып
Сөз бірге, ақыл үйлес, мінез тату,
Тұрады сені көріп көңіл тасып.
Махаббат бізде болмай, жатта болса.
Аһ ұрам у ішкендей ішім ашып.
Сара саңлақ
129
Шолпандай адам едің жаһан көркі,
Тіл шаршап көп айтуға жетпейді еркі.
Қымбатты жаннан ғазиз асыл еркем,
Шықпаған бұл қасіреттен жанның беркі.
Бұл сөзге сəулем не деп айтар екен,
Дүние бір бейнесіз сайқал екен.
Күн түскен күзгі шөптің мисалындай
Махаббат базарынан қайтар екен.
Кəмелі өзге жаннан көп санасы,
Әйелдің əулетінде сіз данасы.
Ақылға ишаратпен айтпай түскен
Өткір зейін пікірдің нышанасы.
Баулыған балапандай құсым едің,
Дəм айдап түзден торға түсіп едің.
Құрт жесе қызыл шешек не амал бар,
Тұғырдан жаңа түлеп ұшып едің.
Еш сенде арман да жоқ қазір дəмде
Саяда қызыл гүлдей өсіп едің.
Сатылма он төрт жармақ ақша үшін
Бұл ғайни заманымыз Жүсіп едің.
Бар Құдай жазған тағдыр қалу бəлə,
Жазудан ғайри іске қылма пəла.
Мағлұмың енді қандай халге түсер
Қасіреттің қапасынан мен мұбтала.
Сара саңлақ
130
Кісідей арқалаған нахақ жала,
Тағдырға тəбдил таппай қалма шала.
Құр көңіл алып ұшқан ешбір болмас,
Жоқ болсын бір тозаңдай көңілде ала.
Нəрсені іздеу мұқалдір болмайтұғын,
Ой терең дария құйсаң толмайтұғын.
Қанатым тасқа соғып қалды қирап
Қыран ем мұраттыны қоймайтұғын.
Қырық шалғым бəрі бірдей қалды қирап,
Таба алмай ем дауасын жүрмін жинап.
Күте тұр біраз заман, уақыты жетсін
Кəмал толып жеткенше қайта ширап.
Жас ғұмыр далбасалық күнмен өтті,
Жиһатпен көп шаршадым жанды қинап.
Машақат саудасының базарғанын
Тоса тұр жолыққанша толық сыйлап.
Паруана өлім іздеп түсер отқа,
Шын ғашық аямайды басын сотқа.
Ғашыққа тіршіліктің керегі жоқ
Мал түгіл бас байладық расходқа.
Ақ екен раушан жүзің атқан таңнан,
Ай сəулем, жүзің жарық жаққан шамнан.
Жер жүзінің жігітін аралатып
Көңілің ауса маған сонша жаннан.
Сара саңлақ
131
Ай мен күн сырнай тартып, жұлдыз билеп
Той қылса көкте Мəлік қуанғаннан.
Шаттанып жер жүзінде император
Сырласып министрлер үлгі салған.
Ойласам сендей жанды қай жан алған
Мен едім атағына көрмей қанған.
Қолынан қой жарысы келмейтұғын
Жамандар құрметі жоқ құмарланған.
Шарапсың мыңнан таңдап бізге тамған.
Ғашықтық халімді мен баян қылдым
Жалының жүрегімнің басын шалған.
Қолы жетпей, наданның аузы жетіп
Құл құтырса, құдыққа қармақ салған.
Сенің тілің шарабан таһурадай
Сорса алтын қасықтай балға малған.
Ғашықтық мен шығарған мирас емес
Жүсіп пен Зылихадан үлгі қалған
Ізденіп Баһрам да Күлəндамді
Михнатпен ақырында сүйтіп алған.
Көп жүріп жиһан кезді Сəйфүлмəлік
Жамалды Иранбақтан іздеп барған.
Ғашықтық майданында шаһит болып
Бозжігіт Ануаз үшін қандай болған.
Бұлардың зар тартқаны Лəйлі–Мəжнүн
Ізденіп ақырында мəнсап қонған.
Зияда, Қорлы, Ғайын, Фархад–Шырын –
Бұл күнде хабарым бар сондай жолдан.
Сара саңлақ
132
Мұштари, Сахаридай жаннан кешіп
Көзімнен аққан жасқа алдым толған.
Ақырын Қозы-Көрпеш – Баяндай боп
Көзімнің қызыл нұры бұ жол солған.
Беліне алтын шоғың алты оралған
Бұл күнде басқа қыз жоқ сіздей болған.
Пəрдеңнен ақ жүзіңді бір шығарсаң
Күндік жер мəшһүрлəніп нұрға толған.
Шараптан əбилəззат сілекейің
Ақ меруерт отыз тісің қырлап жонған.
Кірпігің патшалардың əскеріндей
Жігітке көздің тасы сағым қонған.
Махбуба қазір уақыт қам қылмай біл
Бір күні қыз қияпат кетер қолдан.
Қай жақсы заманыма тұс келер деп
Бұл күнде хабарың бар оң мен солдан.
Уағданы махкам тұтсаң серт байласып,
Босанба жазылса да біздің тордан.
Мұратқа Лəтахнату жетпегі бар
Бұл сөзді молда айтады суал сорған.
Енналлаһо халиқул миғады деп
Аят кəрім құранда мəзкур болған.
Бұл сөздің ишаратын адам білер,
Үлгісіз не деп айтсам надан білер.
Басы жетпес орынға аяқ салып
Жақсы мен не себептен жаман күлер.
Ізденіп жар таппақтық қиын жұмыс
Сара саңлақ
133
Бір көрмекке қызулық əркім күйер.
Халықтың бəрі бірдей жаралмайды
Асылды мыңнан біреу тауып сүйер.
Тең тауып жар алғанның кемі бар ма,
Сұңқардай тұғырдағы тоғыз түлер.
Жамандық аз-ақ күні жасырынып,
Жатпайды ұрланғанмен бір күн білер.
Анадан ақылы асқан туар көсем,
Өзіңмен бірдей болсын жарың шешен.
Жасықтан ашық мінез табылмайды
Айта алмас көп ішінде аман-есен.
Талапсыздың талабы қорынуда
Шығады жүз сөйлессең сөзі кешен.
Осындай михнаттан ерте сақтан
Не қасиет қалады пəлен десең.
Көп шер бар көкіректе тарқалмаған,
Тіл байғұс асығыс боп айта алмаған.
Ей қалқа естісеңіз есіркерсіз
Арызым құлағыңа байқалмаған.
Бір Құдай көңіліңе салсын рақым
Жомарттай сұраушыны қайтармаған.
Жасты көз, жылаулы сөз ғарып едім
Ғамкин көз əр тарапқа жаутаңдаған.
Сара саңлақ
134
Шығардым мен кітап қып əзіл үшін
Сорлымын арманымды тауыса алмаған.
Қамыс бармақ қайысып іс тіккенде
Бойына ине балқып өте алмаған.
Мен түгіл жансыз темір нұрыңа мас,
Қасыңнан сөкпе мені кете алмаған.
Тауыңда Қауқапты сен бір дарқат,
Алсам деп саядағы екі алмадан.
Сұңқардың қаз алмағы қайырудан
Аққуды қарға қылар күте алмаған.
Ит еркелеп үйреніп ауыз жалар
Сөз көп қой қыз балаға қиқаңдаған.
Жаманды жақсы көріп үйір қылма
Залал бар жылы сөзден сипаңдаған.
Мен кірдім бақшаңызға сайран етіп,
Тұрам ғой тамашаңда халім кетіп.
Көз көріп, көңіл мас боп дидарыңа
Сындырдым сүйегімді ойран етіп.
Мəшрикты мағрипқа жазған Алла
Әзəлде қосар ма екен пəрман етіп.
Ғашықтың талабынан бос қалмайын
Көрейін қолым жетсе дəрмен етіп.
Жаралды тəні пəнде нұрдан жайнап,
Шағылып туған едің нұрдан қайнап.
Сара саңлақ
135
Талпынам таза туған ажарына
Белімді тəуекелге махкам байлап.
Наз етіп ғашықтығым айтылған соң
Көңіл үшін көз жасыма рақым ойлап.
Михнатта ауыр жүктер мойныма алып
Бір жанды құрбандыққа тұрмын сайлап.
Айырған асыл сəулем сөздің нарқын,
Байқаған жаман, жақсы кісі парқын.
Тас та асыл гауһардайын адам өлшеп
Нəсілің таза туған затты шəрифім.
Ұядан тудың жеке асыл өсіп,
Сауаптан кім жаман дер үміт кесіп.
Жақсы едің кір шалмайтын сүйегі асыл
Тот баспас сап алтындай бедер көшіп.
Жұпар жел мас боламын самалыңа,
Туып ең нұр безеніп заманыңа.
Сағымдай жазғытұрғы толқын ұрып
Қарасам көз алмасар жамалыңа.
Аларсың менен хабар жазған хаттан,
Бағыма таза гүлсің өскен бақтан.
Я ата, я анада кемдігі жоқ
Асылдан шыққан тегің арғы заттан.
Сара саңлақ
136
Жанға рақат айтқан сөзің қандай майда,
Өзіңдей жанның бəрі болу қайда.
Ұжмақтың Нагим атты хор қызындай
Әпзалат Ғишатадан болдың пайда.
Саржадай керілген қас, кірпігі оқтай,
Ішіме қайғы салдың жанған шоқтай.
Шер болып еш жібімес менің кеудем
Хасіреттен жұмарланып жатыр топтай.
Қарағым құшақтасам құмарланып,
Қосылған екі ғашық жұбайланып.
Жан тынып, ішімдегі жалын шықса
Аузымнан ақ сағымдай мұнарланып.
Құшақтап қыл беліңнен бір таң жатсам
Ақ торғын орамалдай жұмарланып.
Ми, тамыр, ақыл ойда арман қалмай
Мастансам қызығына тым алданып.
Бəйшешек көтеріліп көңіл гүлдеп
Семіріп нəпсі мұрат бір жалданып.
Қардан ақ, қаннан қызыл ет пен бетің,
Иықтан қолаң шашың гүл талданып.
От сөнсе жүректегі жанып тұрған
Сорғанда тілден лəззат маһир қанып.
Етке ет, бетіңе бет тиіскенде
Айтысқан сертке жетсем əбден қанып.
Бұл менің ғашықтығым сізге жарық
Айтыспай асыл сəулем білсең нарық.
Сара саңлақ
137
Білім, ғылым, ақылды, таза затты
Арасын асыл, жасық қылған парық.
Бір сөзде ақиқат бар инабатты
Алмасаң сыр шықпайды іштен жарып.
Бір сырдың, сегіз қырдың бəрі өзіңде
Неткен жан жамандайды аузы барып.
Шапақтың кешкі батқан қызылындай
Төрт құбылаң тең жаралған дидар шəриф.
Махаббат базарының мағшұғында
Құзырдан құрмет күткен мен бір ғарып.
Жүзіңіз назар салып қарағанда
Еміреніп жан қозғалар ми таралып.
Махаббат шын ғашық жар дегізіп ең,
Әуелден тілің үшін емізіп ең.
Ақырда сөз аяғы қайым болсын
Дегендей қамал тоят жегізіп ең.
Сүйікті заты орайлас, ақылы үйлес,
Гауһарсың бағаң қымбат қолға тимес.
Қызарған бет табылар, ниет табылмас
Жаманды мың көргенмен көңілің сүймес.
Парық кетіп арадағы шарт бұзылса,
Қалайша тəн мен жаным отқа күймес.
Сара саңлақ
138
Мүбəдə тастап мені кетсең жатқа,
Ешнəрсе басқа өлімнен хайла емес.
Шын ғашық күллі сырды баян етпес,
Уағда айтқан əуел бастан шарттан кетпес.
Надандар махаббаттан ғапыл болған
Ғашыққа жəрдем беріп тағайын етпес.
Асыл ең жаннан түйін сөзге бекем,
Айнымас, сүйсе қайтпас, сөзден танбас.
Бір жанын менің үшін пида қылып
Ауыздан шыққан сөзді екі қылмас.
Жатайық таң жадырап ашылғанша,
Күн нұры жер жүзіне шашылғанша.
Дүниені сен болмасаң қылам талақ,
Жарым деп бір затсызға асылғанша.
Тұғырда тоят жем боп өлген жақсы,
Қу барып қара құсқа қатылғанша.
Таза құс талпынбай-ақ аштан өлсін,
Жем іздеп бір жемтікке шатылғанша.
Деп ойлап, өз нəпсіме дем беріп ем,
Талғамай тəртіпсізге жем беріп ем.
Жас күнімде қызылға қол сермедім
Бір жеуге өлексені ем көріп ем.
Пəрда ашып бағасыз тəн жыртқанымша
Сара саңлақ
139
Әншейін жай жүруді жөн көріп ем.
Бұлардан көңіл суып, қызық тозып,
Таза жүрек нəпсімді меңгеріп ең.
Нəпсіңе жүрегімді сұлтан қылып,
Тоқтатып өз бойыма дем беріп ем.
Жолыққан таңдап жүріп таңдағаным,
Сіз едің бойға лайық қамдағаным.
Бұрыннан іздеп жүріп жаңа тауып
Өзіме ылайық деп сомдағаным.
Көрікті сіздей гүлді бақ жаратпас,
Басқаға өзіңе аян қонбағаным.
Жаралған жаһан көркі нəсілің бекзат
Гүліндей Фирдаусидің солмағаным.
Бұрынғы перизаттай мисал үшін
Дүниенің ақырында орнағаным.
Сіз бір гүл аман тұрған қазан ұрмай,
Тездікпен сола көрме, бақта тұрмай.
Көруге жамалыңды жиһадтамын,
Басқаға хор да болса мойын бұрмай.
Жүзіне көрген құмар, сүйінемін,
Көргенше дидар қосып күйінемін.
Сипатың көзден таса болғаннан соң
Мастанып дəрманда боп иілемін.
Сара саңлақ
140
Зат билеп парқ айырса мен де сендік
Көргем жоқ пиғылыңда қазір кемдік.
Сізден соң басқа қызық керек емес,
Егерде осы жолы кетсе теңдік.
Шыға алмай талпынамын торда тұрып,
Биікте миуа алсаң ойда тұрып.
Уағдадан күйсе-жанса жылжымассың,
Арықтап кейін қалма жолда тұрып.
141
Фариза ОҢҒарСЫНОВа
«СаЙраҒан жеТіСУдың БұлБұлыМын...»
Сараның жырлары
Арнау
Ақын Сара, саңлағы жыр-жарыстың,
шашылғандай бейуақта шыңнан ұшқын,
арманшылдау жанымды алау шарпып,
қанатымды жырыңа шыңдап ұштым.
Арман – жолда шың-құздар өріндегі
адастырмай албырттау көңіл мені –
жалқы Темірқазығым – Махамбет те,
жыр-Шолпаным – өзіңсің көгімдегі!
Жыр-əлемде жолдар аз таң нұрындай,
зулап өтер дауылға, шаңға ұрынбай,
бұралаң жол, бұрқасын өткелімен
сендік тағдыр менің де тағдырымдай . . .
Бас тарттым да басқаның соқпағынан,
жол таңдадым жел ұрып, шоқ қарыған.
Адасайын, адассам, шағылысқан
Темірқазық, Шолпанның оттарынан!
Сара саңлақ
142
1
Сайраған Жетісудың бұлбұлымын,
айбынды, үнім асқақ, нұрлы жырым,
айтыссам, ақ бұлақтай ақтарылам,
кешпеймін кейбіреудей жыр жылымын.
Өсірген өжет етіп өлке мені,
елдердің елдігімен көркем елі.
Жырымда найзағайдың ұшқыны бар –
тіл тартпай талай ақын өртенеді!
Жырыңнан жүректерде нұр жанбаса,
жықпаса, жығылмаса, жынданбаса,
күймесе, қайғырмаса, мұңданбаса,
жылтыңдап жайдақ судай жылмаңдаса,
жыр емес, ондай жырың – құр далбаса!
Жыршы емес,
елдің жүгін тарта алмаса,
таңдайға алмас сөзді арқандаса,
іштегі буырқанған жай тасқынын
жасқанып, ақтара алмай жалтаңдаса!
Жаныңда құрсаулаған бір ақ шабыт,
таулардан тасқындаған бұлақша ағып,
бір екпін əкелмесе жасыл жайға,
не мазам – ондай жырға құлақ салып!
Сара саңлақ
143
Жыртпаса мұң сауытын бұлқып адам,
иығы арылғандай мұң күнəдан,
жыр жанын дауылдарға бастамаса –
мың артық-жыр көгінен бір құлаған!
Құрта алмай шапқыншының сан жасағы,
азапты асыл жыр мен əн қашады.
Жыр сөзі – шындық сөзі. Қашанда да
жердегі жыр күресі жалғасады.
Күн кешсін, азап шексін құлдықта адам,
Бəрібір жоғалмайды шындық тəмəм.
Қашанда асылдарды «арзан» дейді
түйсігі аз, тымырсықтар жырды ұқпаған.
Даланың жазылмайды заңдары да,
Бірақ бас бұрғызбайды зарла, жырла,
ақылға, асыл сөзге, өнерліге
бас иген қаһар төккен хандары да.
Алмас жыр жанарымдай жарқылдасын,
ұқсын да тау өзінің паң тұлғасын,
сезінсін дала өзінің шалқарлығын,
тынбасын, тұма бұлақ сарқылмасын!
Сара саңлақ
Достарыңызбен бөлісу: |