title: саны - Сборник материалов III международной научно-практической конференции «инновации в образовании: поиски и решения»

text:
7 саны
Сан
Тақ сан
Кез келген санға қосуға болады
Қасиетті сан
7 күн бар
7 қазына
7 жұлдыз
7 шелпек
Мұнда оқушылар тек санды азайтып, қосып қана қоймай, қазақ халқына тән «7» санының қасиеттеріне
көңіл аударады.
Ал, дамыта оқыту технологиясы тиімді де нәтижелі болу үшін а) жеке тұлға ерекшеліктеріне, ә)
психологиялық даму ерекшеліктеріне, б) пән бойынша білімді игеру дамуына көңіл бөліп отырамын. Сабақ
өткізу формаларын және түсіндіру әдістерінің жаңа тәсілдерін халықтық педагогика элементтерін қолдана
отырып, күнделікті сабаққа қолдануға тырысамын.
Жалпы, менің оқытудағы өз проблемам – оқушыларды өздігімен жұмыс жасауға тәрбиелеу, үйрету,
шығармашылық қабілетін дамыту. Тақырып бойынша берілген тапсырмалар жүйесі дамыта оқыту жүйесін
іске асырады. Яғни, оқушының ойлау, елестету және есте сақтау белсенділігі мен дағдысы дамуын қамтамасыз
етеді.
Сол себепті, сабақтарымда Эльконин, Давыдовтардың дамыта оқыту технологиясын, оқу мен жазу
арқылы сын тұрғысынан ойлауды дамыту технологиясын қолданамын. Өз тәжірибем бойынша білім сапасын
арттыру жолдарын қарастыратын болсам, математика сабағында түрлі дидактикалық дамытпалы ойындар,
шығармашылық тапсырмаларды колданамын. Атап айтсам, Қазақ халқының есептері: «Табақта неше алма?»,
«Қанша кісі?», «Қанша қол?»
Табақта бес алма
Болады жеті алма.
Бір алма атама,
Нешеуін алады?
Қолымда екі алма
Бір алма апама.
Екі алма беремін
Нешеуі қалады?
Қосқанда барлығын
Бір алма апама,
Тәтеме-Сапарға
Барлығы жеті алма.
Оның төртеуі берілді, нешеуі қалғаны белгісіз. Сондықтан бұл есепті белгісіз санды табу тәсілімен шығару
керектігі түсіндіріліп, есепке өрнек құрылады. х+4=7 х=7-4 х=3.
188
СТО технологиясы бойынша Блум таксономиясы, сұрақтар стратегиясы - Блум сұрақтарды екіге бөледі.
Олар жалпақ және жіңішке сұрақтар. Сұрақтар тізімі алдын ала жасалуы тиіс. Алдымен жіңішке сұрақтар,
сосын жалпақ сұрақтар кетеді. Жіңішке сұрақтар – еске түсіруге арналған сұрақтар, жауабы нақты цифрмен
немесе ия, жоқ деген жауап алынатын сұрақтармен беріледі. Бұл технологияны да халықтық педагогика
элементтерімен ұштастыра отырып, 3-сынып оқушыларына математика сабағында қолдана білдім.
Жіңішке сұрақтар
Жауабы
Жалпақ сұрақтар
Жауабы
Салмақ өлшем
бірліктері
г, кг, ц,
тонна
Байырғы қазақ халқы
қолданған өлшем
бірліктері қандай? Олар
туралы не айтар едің?
Бір жапырақ – бір жұлым.
Бір жұтым – ауыз толтырып бір ішерлік (су, сүт, т.б.).
Бір шайнам – ауызға бір салар (тағам).
Бір тілім, үзім - өте жұқа, жарты бөлшек.
Бір тартым – бір рет шегуге жетер шылым.
Ұзындық өлшем
бірліктері
мм, дм,
м, км
Байырғы қазақ халқы
қолданған өлшем
бірліктері қандай?
Тұтам – бес саусақты жұмғандағы көлденең ұзындық.
Сүйем – бас бармақ пен сұқ саусақты жазғандағы
аралық. Қарыс – бас бармақ пен ортан саусақты
кергендегі аралық. Кере қарыс – бас бармақ пен
ортан саусақты керіңкіреп созғандағы аралық. Аршын
– шынтақтан саусақ ұшына дейінгі ұзындық. Құлаш –
иық деңгейінде созылған екі қол ұшының аралығы.
Уақыт өлшем
бірліктер
сек, мин,
сағ, тәул,
апта,
жыл,
ғасыр
Байырғы қазақ халқы
қолданған уақыт
өлшемдері қандай?
ай туғанда, алғаш қар жауғанда, жер көктегенде, жұлдыз
өшкенде, күн батарда, күн арқан бойы көтерілгенде, күн
көтерілгенде, күн күркірегенде, күн төбеге көтерілгенде,
қансонарда, қырау түскенде, таң бозарып атқанда, таң
қылаулап атқанда, шөп сарғайғанда.
Инновациялық технологиялар арқылы математика сабағында халықтық педагогиканы тиімді қолдана
білсек, берген білімнің қай-қайсысы болмасын оқушыларға үлкен әсер етеді, ойларында ұзақ сақталады.
Өйткені, олар еліге отырып қызығады, қызыға отырып тыңдайды, сүйтіп білуге құмарлықтары артады. Халық
педагогикасы арқылы сабақтың тиімділігі мен сапасы артады. Оқушылар алған білімдерін тәжірибеде шебер
қолданатын болады. Оқыту мен тәрбиелеудің өрісі кеңейді. Мұғалімдер ұжымы тиімді мүмкіншіліктерге ие
болады.
Қолданылған әдебиет
1 Жумадуллаева А. Халық педагогикасы – тәрбие өзегі // «Ұлт тағылымы». 2001 ж.
2 Жүнісбек Ә. Жаңа технология негізі – сапалы білім // Қазақстан мектебі, №4, 2008 ж.
3 Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың «Қазақстан -2030» жолдауы.
4 Нұрматова Р. Оқытудың жаңа технологияларын оқу-тәрбие ісіне енгізу. – 2009. – №6. -Б. 26 – 29.
5 Бахтиярова Г. Қазақ педагогикасы материалдарын оқу үрдісіне ендірудің жолдары // «Ұлт тағылымы».
2001 ж.
Аңдатпа. Мақалада ұстаздың өз тәжірибесінде қолданып жүрген инновациялық технологиялардың мәні
мен маңызы ашылған, оны халықтық педагогика элементтерімен ұштастыра оқыту арқылы оқушылардың
логикалық ойлау, шығармашылық ой-қабілетін дамыту және рухани дүниесінің баюына мүмкін болатын
оқытудың тиімді жолдары ұсынылады.
Аннотация. В статье автор на собственном опыте раскрывает значимость и ценность инновационных
технологий, показывает пути и способы, используемые для развития у детей логического мышления,
творческих способностей и обогащения их духовного мира при помощи народной педагогики.
Abstract. The article author on their own experience reveals the importance and value of innovative
technologies, shows ways and methods used to develop the children’s logical thinking, creative abilities and the
enrichment of their spiritual world with the help of folk pedagogy.
189
ДУХОВНО-НРАВСТВЕННЫЕ АСПЕКТЫ ФОРМИРОВАНИЯ ПОЛИКУЛЬТУРНОЙ ЛИЧНОСТИ
А.У. Аупенова
Карагандинский политехнический колледж, г. Караганда, aliya.aupenova@mail.ru
Рецензент – Ж.Ж. Турсынова, к.п.н., директор ГАКО, г. Караганда
Территория Казахстана всегда была полем широчайших межкультурных контактов. И мы по праву можем
гордиться тем, что у нас сосредоточен богатейший материал социальных представлений о культурах разных
этносов, оставивших свой след в памяти потомков, которые даже в условиях продолжительной бесписьменной
жизни, в устной форме сохранили, пусть, хотя отрывочные, фрагментарные, но яркие представления о
морально-этических нормах своих предков.
Среди исследований, посвященных использованию этнического наследия, выделяются:
- подготовка учителя к нравственному воспитанию средствами этнопедагогики (А. Манонов, С.К. Абильдина,
Г.Н. Комарова, Ж.С. Хасанова и др.);
- прогрессивные идеи и опыт народной педагогики в нравственном воспитании школьников (А.Ш. Гашимов,
А.Л. Бугаева, Н.В. Силистрару, Х.Х. Батчаев, Г.Д. Сундуй, С.А. Мухамедьянов, В.С. Болбас и др.);
- прогрессивные традиции народной педагогики в нравственном воспитании (Д. Бешимов, М.А. Муратова,
А.К. Мусурманов, А.А. Исаев, Э.Ш. Анганова, Л.Х. Салимова, А.М. Леонов и др.);
- нравственное воспитание средствами народной педагогики (О.В. Леонова, А.Г. Хузина, Ж.Б. Садирмекова и
др.); музыкального искусства (В.А. Алексеев, А.Ш. Хасанов, Ю.Б. Мандрик, Н. Киргизов, Б. Азимов, С. Бакшыгулова
и др.); декоративно-прикладного искусства (А.М. Гасанов, П.В. Лосюк и др.); синтеза искусств (А.А. Данилов и
др.); народной сказки (Г.А. Муратбаева и др) [1, с. 12].
Доктор педагогических наук, академик, профессор А.А. Калыбекова убеждена, что понятие поликультурной
личности сложно и многоаспектно, в силу того, что оно включает в себя множество компонентов, критериев,
параметров, целую систему личностных качеств. Воспитание такого индивида требует от самих педагогов
высокого профессионально-личностного уровня развития, знания основ общечеловеческих ценностей
мировой и национальной культуры, совокупности профессионально-педагогических компетенций. Асма
Ахметовна исходит из того, что формирование культуры межнационального общения не происходит
стихийно. Необходима социально организованная совместная деятельность Ассамблеи народа Казахстана,
этнокультурных центров, департаментов образования и внутренней политики, семьи, дошкольных
учреждений, школ и вузов. А разработка специального курса позволяет предложить студентам углубленное
изучение основ воспитания толерантности у детей и подростков [2].
Этническое самосознание тесно связано, прежде всего, с динамикой культуры этнической общности. С
одной стороны, оно является отражением объективно функционирующих признаков нации и фиксируется в
соответствующих этнических стереотипах. С другой – оно само способно стимулировать развитие культуры
народа, активно влиять на создание духовных ценностей, на широкое распространение ее исторического
фонда.
Также А.А. Калыбековой отмечено, что «духовное богатство народа очень тесно связано с народной
педагогикой, нравственными проповедями, духовными заповедями религии. Поэтому народная педагогика
рассматривается как духовный феномен, присущий сознанию народных масс, как источник эмпирических
знаний, сведений, идеалов, взглядов, представлений, установок воспитательных действий, выступающих в
единстве педагогической мудрости и педагогической деятельности народа. Между народной педагогикой и
классической (научной) педагогикой имеется диалектическая взаимосвязь. С одной стороны, педагогическая
наука является продолжением народной педагогики, вобрав в себя все лучшее из опыта народов по
воспитанию и обучению. Одновременно народная (этническая) педагогика является частью современной
педагогической науки, отражает воззрения, особенности содержания; многочисленные средства воздействия
среды (природной и социальной) на становление и развитие человека» [3, с. 11].
Первая часть слова – этно … – происходит от греческого ethnos – народ, то есть эта педагогика
основывается на народных традициях и учитывает специфику этнического самосознания. Этнопедагогика в
своей основе опирается на этнопсихологию – междисциплинарную отрасль знания, изучающую этнические
особенности психики людей, национальный характер, закономерности формирования национального
самосознания, этнических стереотипов и т.д. Таким образом, если народная педагогика фиксирует и передает
из поколения в поколение какие-то специфические особенности воспитания того или иного народа (этноса),
то этнопедагогика направлена на научное изучение, обобщение, анализ, на основе которого определяются
не только стереотипы, но и проводится такой анализ, в ходе которого выявляются положительные (сильные)
и отрицательные стороны тех или иных этнических традиций в воспитании, ибо этническая специфика играет
огромную роль, не учитывать которую в педагогической практике просто невозможно [4, с. 268-269].
190
В первом учебнике по этнопедагогике, ее основатель, педагог, профессор, доктор педагогических наук,
академик Российской академии образования, писатель-публицист Геннадий Никандрович Волков одним
из семи сущностных свойств этнопедагогики называет: «… это педагогика всеобщей мудрости воспитания,
скорее всего это не этническая, а полиэтническая педагогика, ибо ее естественное назначение – постоянное
инициирование многостороннего диалога культур» [5, с. 4].
Способ передачи общечеловеческих знаний должен стать предметом педагогического осмысления
на разных уровнях образования. Развитию педагогической мысли в Казахстане присуща тенденция
устремленности к культурам передовых стран. Об этом свидетельствует жизнь и деятельность известных
казахских просветителей И. Алтынсарина, Ч. Валиханова, А. Кунанбаева, других видных представителей
интеллигенции: А. Байтурсынова, М. Жумабаева, А. Букейханова, С. Сейфуллина, М. Ауэзова, С. Муканова,
К. Сатпаева и др. Вся их просветительская деятельность была направлена на сохранение этнокультурных
ценностей нации, на установление связи с другими культурами человечества.
Обратимся к таблице 1, составленной кандидатом педагогических наук Заурет Бердикуловной
Кабылбековой, в которой отражены результаты анализа педагогических идеалов казахского, русского и
немецкого народов, основанные на исследовании определенных условий воспитания, статуса личности в
народной педагогике каждого отдельно взятого этноса.
Мысленный эксперимент позволил смоделировать ситуацию, при которой стало возможным пронаблюдать
динамику отношений общества к той или иной педагогической парадигме, связанной с идентификацией
поколений с теми или иными общечеловеческими ценностями.
Таблица 1 – Сравнительный анализ этнопедагогических идеалов казахов, немцев и русских
Педагогика
Казахская
Русская
Немецкая
Выразители
педагогического идеала
Ч. Валиханов,
И. Алтынсарин,
А. Кунанбаев
К.Д. Ушинский (1824-
1871)
И.Г. Фихте
(1762-1814)
Ключевой смысл
педагогического идеала
Усвоение общечеловеческих
ценностей, распространение
общеобразовательных знаний
через осмысление своей
культуры. Через русскую
культуру – к мировой,
общечеловеческой.
В русской системе
воспитания нет своего
лица, но есть подражание
другим системам.
Воспитание народа –
забота самого народа, для
этого его надо хорошо
знать.
Самобытность педагогики
определяется своим стилем
творческого усвоения
общечеловеческого
культурного содержания
и отношением к своей и
другим культурам.
Задачи народной
педагогики
Просвещение казахского народа
в рамках национальной и
общечеловеческой культур.
Поднять народ до уровня
образованного слоя
русского общества.
Образование добивается
того, чтобы внешние
культуры не разрушали его
внутреннюю целостность,
свободу и самобытность.
Основные условия
Русско-казахские школы (И.
Алтынсарин). Родной и русский
языки (А. Кунанбаев).
История и родное слово,
восприимчивость к другим
культурам.
Народ и интеллигенция
говорят одним языком.
Отношение к личности
Избавить личность от пороков
путем критического отношения
к своей нравственности.
Развивать в ней познавательные
потребности.
Сохраняя в душе
патриархальное,
воспринимать и чужое,
«независимо откуда оно
льется, с востока или с
запада».
Быть немцем – значит,
сохраняя свою
самобытность, по-своему
перерабатывать для себя
культуру других.
По данным [6,
с. 12
].
У каждого народа есть мыслители, гуманисты и просветители, которые постоянно питают этнос
своей живительной влагой, и созданные ими произведения выражают суть души этого народа. Духовная
составляющая казахстанцев, как и культурно-историческое наследие, имеет свои глубокие истоки. В интервью
агентству «Хабар» в августе 2014 года Глава государства Н.А. Назарбаев отметил: «… на земле казахов много
священных мест. На востоке – это Берель; в центральном регионе – место Аныракайской битвы с калмыками;
на западе – священный Сарайшык (Сарайчик), облюбованный ханами Золотой Орды, на юге – Туркестан.
Но среди них Улытау занимает особое место. Мы должны знать и изучать свою богатую историю… Сколько
сведений передавалось из уст в уста, из поколения в поколение, и мы все это должны сохранить для своих
потомков» [7, с. 1-2].
Переоценивая в глобальном масштабе духовные составляющие, накопленные предыдущими поколениями,
191
мы открываем путь к своим истокам. Этнопедагогическое наследие казахстанского общества, ориентированное
на непреходящие ценности, направленное на формирование нравственного сознания, нравственных чувств,
нравственного поведения обеспечивает высший уровень устремления личности к совершенству, развитию и
саморегуляции, положительного отношения к самому себе и окружающей действительности.
Список литературы
1 Оспанова Г.Б. Казахское этнопедагогическое наследие как фактор духовно-нравственного воспитания
студентов вуза: автореф. дис. канд. пед. наук. – Шымкент: Нұрлы бейне, 2006. - 26 с.
2 Доброта Л. Воспитательный потенциал этнопедагогики // Казахстанская правда. – 2013. – 10 сентября.
3 Калыбекова А. Теоретические и прикладные основы народной педагогики казахов. – Алматы, Баур,
2005. – 200 с.
4 Артемьев А.И. Краткая история педагогики (от истоков до наших дней). - Алматы: Издательство «Бастау»,
- 2013. - 344 с.
5 Волков Г.Н. Этнопедагогика: Учеб. для студ. сред. и высш. пед. учеб. заведений. – М.: Издательский центр
«Академия», 2000. – 176 с.
6 Кабылбекова З.Б. Воспитание поликультурной личности студента в условиях высшего учебного
заведения: автореферат дис. – Астана: ЕНУ им. Л.Н. Гумилева, 2002. – 31 с.
7 Размышления у подножия Улытау // Казахстанская правда. – 2014. – 26 августа.
Аңдатпа. Аталған мақала заманауи қазақстандық қоғамның тұлғалық тәрбиенің кейбір мәселелеріне
арналады. Жұмыста ұлтаралық қарым-қатынас мәдениетіне байланысты аспектлер қозғалып, тұлғаның басқаға
құрметпен қарау көзқарасы қалыптасады. Сонымен қатар жас ұрпақтың рухани-танымдық тәрбиесінің өзегі
ретінде қазақ этнопедагогикасына көңіл бөлініп отыр.
Аннотация. Настоящая статья посвящена некоторым вопросам воспитания личности в современном
казахстанском обществе. В работе затрагиваются аспекты, связанные с культурой межэтнического общения,
процессом формирования поликультурной личности. В том числе уделено внимание и этнопедагогике,
как одному из элементов духовно-нравственного воспитания молодого поколения на основе казахского
этнопедагогического наследия.
Abstract. This article focuses on some issues related to the education of the individual in modern Kazakhstan
society. This paper discusses the aspects related to the culture of interethnic communication, a process of forming
a multicultural identity. Including refers to the ethno-pedagogy, as one of the elements of spiritual and moral
education of the young generation on the basis of the Kazakh ethnopedagogical heritage.
ОҚУ ЖЕТІСТІКТЕРІН ТӘУЕЛСІЗ БАҒАЛАУҒА ОҚУШЫЛАРДЫ ДАЙЫНДАУ
Б.Т. Аушахманова
Білім беруді және тәрбиелеуді дамытудың инновациялық орталығы,
Павлодар қ. aushahmanovaizrov@mail.ru
Пікір беруші – А.Е. Каримова, т.ғ.к., доцент, Павлодар мемлекеттік педагогикалық институты, Павлодар қ.
Ақпараттық кеңістікті кеңейту және жаһандық қоғамдастыққа кіру жағдайында адамзат ресурстарының
қалыптасуындағы білім беру рөлінің өсуі еліміздің әлеуметтік-экономикалық даму деңгейінің өлшемдері
ретінде мектептің білім беру жүйесін жаңа талаптар бойынша жоспарлауы үшін маңызды[1].
Қазіргі таңда білім беру саласы «Қазақстан-2050» ұзақ мерзімді Стратегиясының маңызды басым
бағыттарының бірі болып танылды. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаев республиканы
әлемдегі бәсекеге қабілетті 30 елдің қатарына кіргізу туралы міндет қойған болатын. Бұл мәселені жүзеге
асыруда білім беру жүйесін жетілдіру маңызды рөл атқарады [2].
Білім беру жүйесінің базалық деңгейі орта білім болып табылады. Оны тегін алу құқығына ел
Конституциясы кепілдік береді және орта білім беру жүйесінде материалдық-техникалық, оқу-әдістемелік
базаның нашарлығына, сондай-ақ оқытудың мазмұны мен әдістерін жаңарту қажеттілігіне байланысты еліміз
көптеген мәселелерді шешуде.
Білім беру саласындағы мемлекеттік саясаттың басым бағыты өскелең ұрпақты тәрбиелеу жүйесін
дамыту болып табылады, сонымен қоса орта білімге кері әсер ететін факторлар – ескірген әдіснамалар мен
білім беру мазмұнын іріктеу қағидаттары. Ақпараттың шамадан тыс болуы оқуға деген ынтаның төмендеуіне
және оқушылар денсаулығының нашарлауына әкеледі. Оқыту тұлғаны дамытуға емес, жалаң нәтижелер алуға
бағытталған.
192
Осылайша, қазіргі бар проблемалар орта білім жүйесін қазақстандық қоғам дамуының қазіргі заманғы
талаптарына және әлемдік білім беру кеңістігіне кірігу шарттарына сәйкес жаңғыртуды талап етеді [3].
Осыған орай жас ұрпақты тәрбиелеу мен білім беруде және оларды жоғары нәтижеге қол жеткізуге, ол
тікелей оқушылардың, педагогтердің, ата-аналардың өзара әрекеттестігіне тікелей байланысты[4].
Жас жеткіншектерді еліміздің тәуелсіз бағалау көрсеткіштеріне дайындауда кездесетін кедергілер:
- оқушылардың қосымша сабақтарға тұрақты қатыспау;
- түсіне немесе ұғына ойлауы төмен (түсінуге қиын);
- оқушылардың тиянақты дайындалмауы;
- ата аналар тарапынан әлсіз әрекеттік көмек;
- сынып жетекшілік тарапынан әлсіз бақылау;
- пән мұғалімдері тарапынан жеке-дифференциалды қайталау жеткіліксіз;
- пән бойынша білімдерін реттеу және анықтау бойынша жүйелі жұмыс әлсіздігі;
- ақпаратты іздеу тәсілінен, «жаттанды» жұмысы басым болуы;
- үй тапсырмасын бергенде жас ерекшеліктерінің ескермелуі;
- 9, 11-сыныптарды сабақ беретін мұғалімдердің санаты сәйкес келмеуі (көбінесе өндірістік қажеттілікке
байланысты ауылдық мектептерде кездеседі);
- сынып жетекші мен пән мұғалімдер арасында сабақтастықтың болмауы (талдау жүргізу);
- негізгі пәндер бойынша мұғалімдердің ауысуы (мұғалімдердің оқу жүктемесін толықтыру үшін
сыныпты жүргізіп келе жатқан мұғалімнен басқа мұғалімге амалсыздан беруі кейбір кезде кездеседі);
- бесінші пәнді таңдауда дұрыс бағдар жүргізілмеуі;
- мұғалімдерге әдістеме бойынша курстардың жоқтың қасы, қазіргі кезде алдыңғы қатарда жаңарту
аясында жүргізілуде, ал әдістемесі артқы қатарда көрінуде;
- тәжірибелі ұстаздар мен жас мамандар арасындағы сабақтастықтың әлсіздігі;
- ҰБТ-ға дайындалуда психологиялық тұрғыдан мақсатты дайындықтың төмендігі;
- педагог кәсібі беделінің болмауы мен жоғары білікті кадрлардың бұл саладан кетуі;
- тәуелсіз бағалауға дайындық кезінде арнай бекітілген оқулықтардың тізімі берілмеуі (хронологиялық,
статистикалық көрсеткіштер әр деректе әртүрлі болуы).
Тәуелсіз бағалауға дайындауда жағымды жақтары:
- оқу-әдістемелік қамтамасыз ету бойынша барлық жағдай жасалуда;
- СБР (сандық білім беру ресурсы) сан түрлілігі;
- көбінесе негізгі пән бойынша мамандардың құрамы тұрақты болуы;
- шығармашылық топтардың оң нәтиже беруі;
- ҰБТ-ға тиімді дайындау бойынша тәжірибе алмасулар.
Негізгі орта білім берудің жалпы білім беретін оқу бағдарламалары білім алушылардың ғылым жүйесінің
базалық негіздерін меңгеруге, олардың бойында тұлғааралық және этносаралық қатынастың жоғары
мәдениетін қалыптастыруға, жеке адамның өзін-өзі билеуіне және кәсіптік бағдарлануына бағытталады [5].
Осыған орай жоғарыда аталған мәселелерді шешу жолдарын айтатын болсақ, оқушы сабақ барысында
материалды меңгеруде ақпаратпен жұмыс жасайтыны барлығымызға мәлім. Материалды тез және сапалы
меңгеру үшін фрейм тұрғысы өте қолайлы болып табылады.
Бұл фреймдік тұрғы қазіргі кезде Ресейде дамуда әсіресе, Ульянов мемлекеттік университетінде және
п.ғ.д., доцент Гурина Р.В. сайтында ұсынылған.
Ақпараттардың өсу және білім жиынтығының қарқынды еселенуі ғылыми-техникалық прогрестің
жылдамдығына байланысты, оқу үдерісін үдемелеу қажеттілігінен туындаған, дәлелді инновация –
педагогикада білімді ұсынудың фреймді тәсілдері.
Білімнің меңгерілу, есте қалу және ықшамды түрде ұзақ мерзімді есте сақталатыны – когнитивті менталды
құрылымдар – фреймдер түрінде сақталатыны психологияда белгілі.
Фрейм тіректері ақыл, ақыл-ой әрекетін кезеңдеп қалыптастыру теориясының мәнмәтінінде әрекеттің
бағдарлы негізінде (ӘБН) арналған нұсқаулық ретінде қарастырылады.
Осыған орай, оқу ақпараты оқушыларға ақпаратты құрылымды, орамды түрде, фрейм тіректері арқылы
ұсынылса, оқу үдерісін маңызды түрде үдемелетуге болады.
Фрейм тұрғысы оқушылардың алгоритмдік, дискурсивті және ойлаудың жүйелі түрлерін қалыптастырады.
Шаталовтың классикалық тіректерімен салыстырғанда фрейм сызбалары жоғары деңгейдегі тіректерін
өңдейді.
Фрейм сызбаларына мектеп курсының барлық фактілік материалдарын енгізуге болады.
Оқушылар фрейм тіректерімен нұсқаушының көмегінсіз өздігінен жұмыс істей алады [6].
Мысалы: матрица типіндегі фрейм түрінде тарихи тұлғаларды зерттеу (меңгеру)
193
Тарихи
тұлға
Өмір сүру жылдары және
билік еткен жылдары
Іскерлік
кезеңдері
Көзқарасы
бастамасы
Шешкен
мәселелері
Тұлғаның
тарихи
маңызы
«Қазақстан Республикасы және халықаралық ұйымдар» тақырыбы бойынша фрейм
Халықаралық ұйым атауы ҚР халықаралық ұйымға
кіруі уақыты
Халықаралық
ұйымның
мақсаты
Қазақстанда
істелінген
жұмысы
Қорыта келе, мектептегі білім сапасын арттыруда білім беру үдерісінде оқу жетістіктерін тәуелсіз бағалауға
оқушыларды дайындау аясында, педагогтар ең үздік білім ресурстары мен педагогикалық технологиялармен
және сол технологияларға сүйенетін техникаларды меңгеріп, жас жеткіншектерге білім нәрін сусындатып,
оқушыларымыздың алған білімдерімен тез өзгеретін әлемде табысқа жеткізіп, рухани дамыған азаматын
қалыптастыру оқытушының маңызды нысанасына айналуы тиіс.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Қолданылған әдебиеттер - Сборник материалов III международной научно-практической конференции «инновации в образовании:...

text:
Қолданылған әдебиеттер
1 2015-2016 оқу жылында Қазақстан Республикасының жалпы орта білім беретін ұйымдарында ғылым
негізіндерін оқытудың ерекшеліктері туралы әдістемелік нұсқау хат.
2 Қазақстан Республикасының Президенті - Елбасы Н.Ә. Назарбаевтың «Қазақстан-2050» стратегиясы
қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты Қазақстан халқына Жолдауы. Астана. 2012 жылғы 14
желтоқсан.
3 Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2011 - 2020 жылдарға арналған мемлекеттік
бағдарламасы. 2010 жылғы 7 желтоқсан.
4 Білім беру мекемесі басшыларының анықтамасы №12, 2015. А.П. Плотко, О.Ю. Кадочникова. ҰБТ-ға
дайындық.
5 Қазақстан Республикасының Білім туралы Заңы.
6 Гурина Р.В. Фреймовый подход к обучению Персональный сайт профессора Гуриной Р.В.) // gurinarv.ulsu.
ru/index.php/2011-01-16-14-33-30.html.
Аңдатпа. Білім беру үдерісінде педагогтер ең үздік білім ресурстары және педагогикалық технология-
лармен, сол технологияларға сүйенетін техникаларды меңгеру арқылы оқушылардың оқу жетістіктерін
тәуелсіз бағалауға дайындау.
Аннотация. Для подготовки учащихся к независимой оценке учебных достижений педагоги должны
изучить педагогические технологии и лучшие образовательные ресурсы.
Abstract. To prepare students for the independent evaluation of educational achievements teachers must
study educational technology and the best educational resources.
ТРЕБОВАНИЯ К ОРГАНИЗАЦИИ И ПРОВЕДЕНИЮ ЗАНЯТИЙ ПОСРЕДСТВОМ УЧЕБНОГО
ТЕЛЕВИДЕНИЯ
Б.С. Ахметова
Национальная академия образования им. И. Алтынсарина, г. Астана, akhmetovabotagoz@mail.ru
Рецензент – Г.К. Даулетбаева, тренер по программе НДО «Самопознание» ЦУП, ФАО «НЦПК «Өрлеу» ИПК
ПР по г. Астана
20-е столетие ознаменовалось расцветом многих технологий, таких как радио, телевидение, компьютер-
ная техника и интернет, которые кардинальным способом изменили способы нашего общения, бизнеса и
досуга и в результате повлияли на процесс интеграции человечества во всех областях и на развитие ци-
вилизации в целом. Тем не менее, это не всегда вносило радикальные перемены в наши школы. Каждая
новая технология сопровождалась восторженными ожиданиями изменений в процессе обучения-препода-
вания и иногда конца традиционного образования. Однако, школьные процессы на протяжении десятилетий
менялись очень незначительно, если совсем не менялись. Фактически, оказалось, что печатная технология
имеет гораздо большее влияние, а звуковые и визуальные средства, в общем, рассматривались скорее как
дополнительные средства, чем основной компонент обучения.
Современное развитие цивилизации предъявляет особые требования к образованию, предъявляя новые
запросы в социально-экономическом развитии общества. Интенсификация обучения, интеграция предметов,
появление новых дисциплин, совмещенных специальностей, возрастание роли человеческого фактора
являются стимулами для совершенствования методологии преподавания и использования информационных
194
технологий, особое место среди которых принадлежит учебному телевидению (УТВ).
Все более внедряясь в нашу жизнь, телевидение расширяет свои функции от средства отображения
и хранения информации до средства коммуникации между учащимися и учителем и генерирования
информации при обучении. УТВ, как показано в исследованиях, оптимизирует образовательный процесс в
направлении совершенствования содержания обучения и активизации познавательной деятельности уча-
щихся. Обладая разнообразием средств для наглядного отображения явлений (использование различных
жанров, возможностей киносъемок – ускоренной, замедленной при отображении процессов или явлений
природы в динамике, в цвете, со звуковым сопровождением), телевидение способствует обогащению учебной
информации и создает все необходимые условия для активизации процесса обучения.
УТВ может быть использовано для выполнения всех дидактических функций: предоставления информации,
контроля, закрепления знаний, повторения, обобщения, систематизации и сочетания различных методических
подходов: проблемного, индуктивного, дедуктивного, допускает различную степень самостоятельности и
познавательной активности учащихся. И, наконец, необходимо отметить мощную силу телевидения вообще,
и УТВ, в частности, в воздействии на личность учащегося и формировании его мировоззрения. Таким обра-
зом, активное внедрение УТВ в учебный процесс открывает широкие возможности для повышения качества
обучения.
Какие бы великолепные передачи ни создавались телевидением, опыт Казахстана и стран ближнего
и дальнего зарубежья показал, что УТВ не удавалось полностью интегрироваться в учебный процесс.
Это связано с часто не совпадающими целями и самой природой школы и телевидения. Новые средства
обучения воспринимались как эксперимент, имели вспомогательную функцию и, в силу разных причин, не
меняли существенно процесса обучения и роли учителя. Анализ зарубежных социологических исследований
по внедрению УТВ как такового и в сравнении с другими информационными технологиями помогут учесть
положительный опыт и ошибки при внедрении УТВ в нашей стране.
Тенденции, выявленные в исследованиях по реализации УТВ за рубежом [1-4]:
- учителя в общем рассматривали радио/компьютеры/УТВ как программы, а не как ресурсы;
- и дети, и учитель концентрировались на прилежном конспектировании во время радио- и телепрограмм
в большинстве школ;
- уроки УТВ адекватно не использовали силу визуальной среды;
- управление классом и временем - проблема для многих учителей, особенно, где размер класса большой;
- резюмирование чаще всего механическое;
- возможность поощрять мышление/высказывание среди детей была небольшая;
- учителя чувствовали переизбыток программ;
- программы школы и широковещательные программы не совпадали (как ТВ, так и радио);
- в школах, обеспеченных всеми тремя технологиями, - компьютеры, радио и УТВ (Edusat) - не было ника-
ких попыток объединить все три технологии связно. Фокус интеграции оказался на том, как учителя исполь-
зуют различные педагогические ресурсы, в том числе ресурсы ИКТ, в пределах данной программы, чтобы
проектировать значимую деятельность. В случае с радио- и ТВ уроками, они притянуты исключительно из
программы, предписанной Государственным Правлением;
- в большинстве наблюдавшихся уроков УТВ (более 80%) контент покрывался учителем при преподавании
в классе;
- в двух из 6 школ, где функционировал УТВ, экран телевизора не был виден для всех детей;
- результаты исследований концептуально указывают на педагогический стиль, который отражает авто-
ритарный подход к обучению в классе, резюмируя при этом, что применяемая технология должна сделать
образование динамичным и чувствительным к детям, что не наблюдалось в исследованных школах.
Наша страна не осталась в стороне от всемирного прогресса в области информационных технологий,
обеспечивающих доступ к интерактивным образовательным услугам широких слоев населения. Это
послужило стимулом к появлению идеи создания национального УТВ, которое бы обеспечило системное на-
копление содержания всех уровней образования в цифровом формате как национального стратегического
информационно-образовательного ресурса с возможностью продуцирования на этой базе новых знаний [5].
Национальное УТВ призвано обеспечить учителей, в том числе сельских школ, готовыми дидактическими
разработками для использования в своей практике, что в результате изменило бы качество обучения и
обеспечило бы высокую результативность образования.
Являясь сравнительно молодой, но уже вполне сложившейся системой, УТВ испытывает потребность к
дальнейшему совершенствованию в соответствии с развитием и изменением самой системы образования.
Цели и требования педагогики должны лежать в основе любого технологического новшества. Изученный
отечественный и зарубежный опыт позволил выделить следующие группы требований при разработке и
организации УТВ.
Требования к организации УТВ в учебном процессе:
195
1.
Системность.
2.
Рациональность размещения телеуроков в учебном плане.
3.
Последовательность.
4.
Наглядность. Но чрезмерное увлечение наглядностью отвлекает внимание учащихся от существенных
признаков наблюдаемых предметов и мешает усвоению материала.
5.
Соответствие телепередачи целям, задачам и содержанию темы урока.
6.
Соответствие возрастным нормативам. По данным исследований учебные программы для младших
школьников не должны превышать 15-20 минут, учебные программы для старшеклассников не должны
превышать 30 минут эфирного времени.
7.
Телепередача не заменяет учителя, а является вспомогательным средством и создается для подачи
материала, который средствами телевидения может быть подан лучше, чем учителем.
8.
Телепередача не расширяет, а углубляет программный материал.
Требования к педагогу.
Психолого-педагогическая подготовка:
−
знание возрастных и психологических особенностей учащихся;
−
знание психологических особенностей восприятия аудиовизуальной информации.
Методическая подготовка:
−
навыки в оптимальной организации учебного процесса с использованием аудиовизуальных средств
и телепрограмм;
−
владение методическими приемами, обеспечивающими эффективность разработки и использования
такого вида средств;
−
умения практически разработать различные дидактические и методические пособия с помощью
видеоаппаратуры.
Техническая подготовка включает в себя:
−
знание технических средств обучения, в частности, видеоаппаратуры и правил ее эксплуатации;
−
знание технических возможностей различных средств обучения;
−
умение самостоятельно изготовить дидактическое или методическое пособие с помощью
видеоаппаратуры и компьютера.
Требования к методике проведения урока УТВ.
Установка на активное восприятие. Еще до просмотра передачи необходимо перед учениками четко
поставить основные познавательные задачи и сообщить о предстоящих учебных заданиях.
Контроль и руководство учебной деятельностью учащихся во время и после приема передачи.
Учитель должен следить за качеством усвоения учащимися материала, использовать паузы для повторения
и записей необходимой информации, акцентировать внимание на ключевых моментах содержания
материала, Педагогическая задача учителя - продолжить урок после приема телепередач или использования
любого другого средства в той же логике изложения, в которой подана информация и использовать живую
дискуссию в аудитории вслед за передачей.
Методическое сопровождение.
В помощь учителю необходима разработка соответствующих методических пособий, содержащих
не только план телеурока, краткое содержание сценария и некоторые методические рекомендации, но и
вариативное использование телепередач на уроках с учетом типа класса, типа урока, степени обученности
учащихся, возможных расхождений в планировании по предмету и других факторов. Методические пособия
могут содержать также готовые дидактические материалы и наборы дифференцированных заданий для
закрепления изученного материала.
Обратная связь может быть организована посредством создания веб-сайта с размещением программ
телепередач, фонда учебных фильмов и телеуроков для дополнительного или повторного использования
учащимися и учителями и организации живой дискуссии с целью учета мнений и пожеланий потребителей
учебной телепродукции.
Профильное обучение
Для решения проблемы профилизации обучения единое вещание УТВ должно обеспечить всем учащимся
старших классов обязательный уровень предметной подготовки вне зависимости от направления обучения.
Для восполнения тем инвариантной части естественно-математического или общественно-гуманитарного
направлений, которые не вошли в обязательный (базовый) уровень, необходимо разработать уроки для
УТВ в зависимости от направления обучения, либо учителя для этих целей должны использовать уже
разработанные ЦОРы. Эти уроки должны проводиться за счет учебной разницы в учебных планах естествен-
но-математического или общественно-гуманитарного направлений. На учителей при этом возлагается обя-
занность гибкого планирования уроков и прикладных курсов школьного и ученического компонентов ТУПа
с учетом вышеуказанных аспектов. Для ученического компонента ТУПа УТВ также могут быть разработаны
196
разнообразные курсы по выбору, поставляться в школы в форме видеотеки, которые могут быть использованы
педагогами в зависимости от потребностей.
Важнейшая миссия образования в Казахстане – подготовка поколения высоконравственных,
интеллектуально развитых, творчески работающих профессионалов – граждан Республики Казахстан. «Мы
должны добиться предоставления качественных услуг образования по всей стране на уровне мировых
стандартов. … Развивать практику обучения в режиме он-лайн и создавать в стране учебное телевидение»
(Послание народу Казахстана «Новый Казахстан в Новом Мире» [6]).
Литература
1 Natrajan and Natesan (2004) “Effect of competency based teaching of environmental science through video
on students’ attainment at primary level”. The Primary Teacher, April. -Р. 71-76.
2 Chaudhary, Sohanvir; Garg, Suresh (2010). On Using Satellite-Based Networks for Capacity Building and
Education for All: A Case Study of Rajiv Gandhi Project for EduSatSupported Elementary Education, Educational
Research and Reviews, Vol. 5, No. 4. -Р. 158-168.
3 Moharana, S. (1990). “Effectiveness of educational Television Programme at the Primary School level”, Stud-
ies in Education Broadcasting, Vol. 1.
4 Rebecca Oxford, Young Park-Oh, Sukero Ito, Malenna Sumrall (1993). Learning a language by satellite tele-
vision: What influences student achievement? Original Research Article, System, Volume 21, Issue 1. -Р. 31-48.
5 Совместный приказ И.о. Министра образования и науки Республики Казахстан от 19 февраля 2008
года № 72 и Министра культуры и информации Республики Казахстан от 28 февраля 2008 года № 45. О
создании межведомственной рабочей группы по созданию учебного телевидения. http://online.zakon.kz/
Document/?doc_id=30172173.
6 Новый Казахстан в Новом Мире. Послание Президента Республики Казахстан Н. Назарбаева народу
Казахстана. 28 февраля 2007 г. http://www.akorda.kz/ru/addresses/addresses_of_president/page_poslanie-
prezidenta-respubliki-kazakhstan-n-nazarbaeva-narodu-kazakhstana-28-fevralya-2007-g_1343986887)
Аңдатпа. Мақалада негізгі құзырлар және экологиялық бiлiмнiң контекстiндегi оқушылардың экологиялық
мәдениеттiң және санасының құрастыруы өзара байланысында қаралады.
Аннотация. На основе анализа международного и отечественного опыта в реализации образовательного
телевидения разработаны требования для внедрения и организации учебного телевидения в образовательной
системе Казахстана.
Abstract. The requirements for introduction and organization of educational television in the educational
system of Kazakhstan are worked out on the basis of analysis of international and home experience in realization
of educational television.
ПРОФЕССИОНАЛЬНЫЙ СТРЕСС В ПЕДАГОГИЧЕСКОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ
Ш.Б. Ахметова
Эксперт по оцениванию Центр педагогических измерений, г. Семей
Рецензент – Акименко Н.К., ст. преподаватель КазГЮИУ
Особенностью профессиональной деятельности в системе «человек – человек» является то, что воспитатель,
учитель, преподаватель высшей школы кроме профессиональных знаний и умений в значительной степени
использует интеллектуальные и эмоционально-волевые ресурсы собственной личности и является своего
рода эмоциональным и интеллектуальным донором для воспитанников.
Противоречия между динамично растущими требованиями к качеству профессионально-педагогической
деятельности, объективированные современными социально-педагогическими реалиями (рост объемов
информации, усложнение научно-методической работы) и психо-физиологическими, интеллектуальными и
эмоциональными ресурсами личности педагога, широким спектром профессиональных функций повышает
риск профессионального стресса и синдрома, так называемого профессионального выгорания.
Рассмотрим основные понятия, характеризующие стрессовое состояние человека:
- стресс (англ. - stress, напряжение, давление) – эмоциональное состояние и физиологические изменения
в организме, которые возникают в напряженных обстоятельствах как ответ на непривычные для человека
раздражители. В 1972 году Всемирная организация здравоохранения приняла следующее определение:
стресс – это неспецифическая (т.е. одна и та же на различные раздражители) реакция организма на любое
предъявленное к нему требование;
197
- стрессоры – разнообразные экстремальные воздействия, вызывающие нежелательные функциональные
состояния – стрессы;
- профессиональный стресс – эмоциональное состояние человека, которое вызывается неожиданной и
напряженной ситуацией в трудовом коллективе, конфликтными взаимоотношениями, интеллектуальными и
эмоциональными перегрузками. Психологи отмечают, что в стрессовом состоянии человек чаще допускает
ошибки, ему трудно осуществлять целенаправленную деятельность, переключение и распределение
внимания, у него нарушается течение познавательных процессов (восприятия, памяти, внимания, мышления),
наблюдается расстройство координации движений, неадекватность эмоциональных реакций, возникает общее
торможение или полная дезорганизация деятельности. Кроме негативных физиологических последствий
для организма человека (повышение кровяного давления, сердечный приступ, головная боль, расстройства
желудка и т.д.), стрессы могут в свою очередь крайне негативно влиять на качество педагогического процесса.
Возникновение и переживание стресса зависит не столько от объективных, сколько от психологических,
субъективных факторов, от особенностей самого человека, оценки им ситуации, сопоставления своих сил
и возможностей с тем, что требуется. Всякая неожиданность, которая нарушает привычное течение жизни,
может стать причиной стресса или стрессом.
При этом не имеет значения объективная причина. Важно само субъективное отношение к ней. Поэтому
определенная ситуация одним человеком может восприниматься как стрессовая, а у другого она не вызовет
даже волнения. Огромный вклад в разработку проблемы стресса внес Г. Селье, который одним из первых
сделал попытку формулировки данного понятия, определив стресс как «неспецифический ответ организма
на воздействие вредных агентов, проявляющийся в симптомах общего адаптационного синдрома» [1; 27].
П. Фресс предлагает называть стрессом особый вид эмоциональных ситуаций, а именно «употреблять этот
термин применительно к ситуациям, повторяющимся или хроническим, в которых могут появиться нарушения
адаптации» [2; 48]. По мнению Д. Фонтана, стресс нужно рассматривать как «требование, предъявляемое к
адаптивным способностям разума и тела» [3; 10]. Ю.С. Савенко определяет психический стресс как «состояние,
в котором личность оказывается в условиях, препятствующих ее самоактуализации» [4; 97].
Какими же по характеру бывают стрессоры? На первом месте сильнейший стрессор – смерть близкого
человека, далее – развод. Есть и приятные события, вызывающие состояние стресса (женитьба, беременность,
переход на новое место работы, обучение и т.п.) Некоторые психологи отмечают, что большинство крупных
проблем люди переносят достаточно взвешенно, заботясь тем менее драматическими стрессорами: дневной
суетой, обыденностью жизни, мелочными жизненными неприятностями, плохой погодой, неритмичным
движением транспорта, повышением цены на хлеб и т.д. Если человек считает произошедшее неприятностью,
она, безусловно, вызывает у нее негативные чувства. Само же событие может быть нейтральным.
Многие исследователи стресса считают, что люди наделены достаточной способностью противостоять
резкому и кратковременному стрессу. Настоящая проблема возникает тогда, когда стресс перерастает в
бесконечный: жизнь с родителями-тиранами, изнурительная работа, религиозный фанатизм, ощущение
ловушки ситуации, которой невозможно избежать и др. В настоящее временя стресс играет важную роль в
жизни человека, и привлекает повышенный интерес к изучению этого явления со стороны ученых-психологов.
Так, американский исследователь Вейтц, досконально изучил и описал восемь стрессогенных ситуаций:
- необходимость ускорения переработки информации;
- вредное окружение;
- осознанная угроза;
- нарушение физиологических функций, в т.ч. и болезнь;
- изоляция;
- заключение;
- остракизм (изгнание и преследования);
- групповое давление.
Шведская исследовательница Френкенхайзер добавила к этому списку отсутствие контроля над
событиями, бессилие, невозможность изменить ситуацию. Перечень можно продолжить такими стрессорами,
как необходимость принятия особо ответственных решений и быстрота смены стратегии поведения.
По мнению Д. Фонтена стрессоры профессиональной деятельности следует разделить на общие
и
специфические. К общим стрессорам относят:
1. Отсутствие научного подхода к организации совместной деятельности (безответственность, неритмич-
ность или отсутствие системы в работе). Коллектив время от времени лихорадит, он действует в режиме по-
жарной команды.
2 Недостаточное количество сотрудников, что заставляет других работать в изнурительном режиме. Объем
работы очень большой и работа выполняется или некачественно, или ее высокое качество обеспечивается
сверхусилиями.
3. Нарушение режима рабочего времени. Имеет место работа в сверхурочные часы, изменение ритма
198
деятельности, что приводит к накоплению усталости, упадка сил организма, психического выгорания.
4. Статусные проблемы, связанные с низким служебным статусом, низкой заработной платой, недостаточ-
ными перспективами карьерного роста.
5. Заорганизованность и формализм, которые находят проявление в большом количестве совещаний,
заседаний, на которых ничего не решается, большом количестве планов и отчетов.
6. Неопределенность и непредсказуемость развития событий в организации.
Неопределенность может принимать вид быстрых, непрогнозируемых действий, нарушающих стабильность
функционирования коллектива без объяснения необходимости изменений.
Отдельного рассмотрения требуют специфические профессиональные стрессоры, среди которых можно
выделить:
1. Нечеткие функциональные обязанности. Иногда сотрудники не знают собственных служебных полно-
мочий, не понимают, что они должны делать и где границы их ответственности. Отсутствие регламентации
функциональных обязанностей ставит личность в трудную ситуацию: если бездействует, от нее требуют ак-
тивных действий, а если проявляет инициативу, то обвиняют в превышении полномочий.
2. Нереалистично высокие притязания. Сотрудник может ожидать от себя слишком много, заставляя рабо-
тать в полную силу, в то же время, оставаясь неудовлетворенным результатами деятельности. Эти нереали-
стичные проявления имеют ряд характеристик:
- использования категорического императива типа: «В любом случае я должен»;
- глобальная негативная самооценка и самоуничижение: «Я получил поражение, то есть я неудачник»;
- низкий предел фрустрации, что выплескивается высказываниями типа: «Я такого не выдержу», «Я этого
не перенесу» и т.д.;
- состояние катастрофы, которое находит проявление в выражениях и установках типа: «Если мы этого не
добьемся, то считай, что все усилия пошли насмарку»;
3. Игнорирование руководителем мыслей подчиненного. Руководитель своими действиями может вызвать
стресс у подчиненного тем, что может влиять на его жизнедеятельность морально и материально: большая
или меньшая заработная плата, премия, возможности карьерного продвижения, бесконечные критические
замечания и т.п.
4. Особенности взаимодействия с коллегами по горизонтали могут приводить к стрессам в случаях психо-
логической несовместимости, наличии ярко выраженных акцентуаций, разных взглядов на стратегию учеб-
ного подразделения или учебного заведения в целом.
К специфическим стрессорам можно отнести также внеслужебные стрессоры, вызванные семейными
обстоятельствами: поведением детей, ревностью, предательством супруга, болезнью близких родственников,
финансовыми и бытовыми проблемами.
В педагогической деятельности личность может переживать:
- информационный стресс – явление напряженного состояния организма человека, которое возникает,
когда работник не успевает принимать решения, не справляется с поставленными задачами и обязанностями
в обстоятельствах жесткого ограничения времени или в условиях обработки чрезвычайно больших объемов
информации;
- эмоциональный стресс – явление напряженного состояния организма при переживании вины, гнева или
обиды, в случаях глубоких противоречий или конфликтов между преподавателями и студентами и т.д.;
- коммуникативный стресс – явление напряженного состояния организма, вызванное реальными
проблемами профессионального общения, что находит проявление в повышенной раздражительности,
неумении защититься от коммуникативной агрессии, неумении сформулировать отказ там, где это необходимо.
Возможной причиной коммуникативного стресса может быть также несовпадение темпов и стиля общения.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sbornik-materialov-iii-mejdunarodnoj-nauchno-prakticheskoj-kon.html?page=94#ТРЕБОВАНИЯ_К_ОРГАНИЗАЦИИ_И_ПРОВЕДЕНИЮ_ЗАНЯТИЙ_ПОСРЕДСТВОМ_УЧЕБНОГО__ТЕЛЕВИДЕНИЯ__Б.С._Ахметова


title: Литература - Сборник материалов III международной научно-практической конференции «инновации в образовании: поиски и решения»

text:
Литература
1 Селье Г. Стресс без болезней. – Спб., ТОО Лейла, 2003.
2 Психологический журнал. 1981, т. 2. № 3, -С. 48-54.
3 Кижаев-Смык Л.А. Психология стресса: -М.: Издат. Наука. 2003.
4 Рогов Е.И. Общая психология. Курс лекций. -М.: 1999.
Аңдатпа. Мақалада педагогтардын жұмысында стресстін пайда болатын мәселесі қарастырылған. Автор
стресстін неліктен пайда болатынын және жеке тулғаға қандай әсер көрсететінің де қарастырып жазған.
Аннотация. В статье рассматриваются особенности возникновения и проявления стресса в
профессиональной деятельности педагогов. Автор рассматривает основные понятия, характеризующие
стрессовое состояние, дает определение стресса, описывает общие и специфические стрессоры, которые
может переживать личность в педагогической деятельности.
Abstract. This article considers the features of occunercl and effects of stress in the professional work of
199
teachers. The author examines the basic concepts, characterizing stress, dehines stress describes the general and
specific stressors that personality may experience in pedagogical fieid.
МЕКТЕПКЕ ДЕЙІНГІ ҰЙЫМДАРДЫҢ БІЛІМ БЕРУ МАЗМҰНЫН ЖАҢАРТУДА ҚАЗАҚ
ЭТНОПЕДАГОГИКАСЫН ПАЙДАЛАНУ
А.Б. Бадел, Л.К. Боранбаева
«Өрлеу» Біліктілікті арттыру ұлттық орталығы АҚ филиалы Астана қаласы бойынша педагогикалық
қызметкерлердің біліктілігін арттыру институты, Астана қ.
Пікір білдіруші – К.К. Ахметова, «Өрлеу» БАҰО АҚ Ф Астана қ. бойынша ПҚБАИ МКД ППҚ кафедрасының
меңгерушісі, п.ғ.к.
Мектепке дейінгі білім мазмұнын жаңарту – бүлдіршіндерді тәрбиелеу мен оқытудың мазмұнын ашу,
бiлiм мазмұнын жүйелеу, білім сапасын арттырумен және оны қалыптастыруда қазақ этнопедагогикасын
пайдаланумен тығыз байланысты.
Этнопедагогиканың кез келген материалдары қоршаған ортаны танып білуге, оның пайда болуын білуге
ұмтылуға, табиғат пен қоғамның арасындағы байланысты түсіне білуге, қоғамда өзінің орнын анықтап, бағыт-
бағдар жасауға т.б. ықпал етеді.
Қазақ этнопедагогикасының ғылыми-әдіснамалық және теориялық негіздері жөнінде С. Қалиев, Ж.
Қожахметова,
қазақ этнопедагогикасының тарихы жөнінде З. Әбілова, Қ. Жарықбаев, Ә. Табылдиев, қазақ
этнопедагогикасындағы ұлттық тәлім-тәрбие мәселелері жөнінде М.Х. Балтабаев, Қ. Бөлеев, А.С. Елемесова,
Ш. Жұматаева, Р.Қ. Дүйсембінова,
Н.М. Көшеров, М.Қ. Құрсабаев, халық педагогикасын мектепке дейінгі оқу-
тәрбие жұмыстарына енгізуге байланысты Ә.С. Әмірова, Г.Қ. Белгібаева, Ф.Н. Жұмабекова,
Т. Иманбеков, Р.Ә.
Нұрмұхаметова, А.Ә. Қапенова, Р.Б. Маженова, Ж.Т. Сарыбекова, Ш. Сапарбаева, Р.М. Сыздық, Ұ.Т. Төленова, А.
Бадел т.б. ғалымдарымыз ұзақ жылдар бойына өз зерттеулерін жүргізіп келді.
Тәуелсіздік алғанымызға ширек ғасыр болса да, өкінішке орай қазақ этнопедагогикасы мектепке дейінгі
ұйымдардың тәрбиелеу мен оқыту үдерісіне толықтай енгізе алмай келеміз. Сол себепті, мектепке дейінгі білім
беру мазмұнын жаңартуда ежелден келе жатқан халқымыздың салт-дәстүрлерін, әдет-ғұрыптарын, ұлттық
ойындарын, өнер туындыларын, табиғат қорғаудағы халқымыздың тамаша дәстүрлерін заман талабына сай
бағыттап, балабақша жұмысына толық енгізу қажеттілігі туындап отыр [1].
Мектепке дейінгі ұйымдардың білім беру мазмұнын жаңартуда балабақшаның оқу-тәрбие жұмыстарында
жиі қолданылмайтын қазақ этнопедагогикасын пайдаланудың маңызы зор. Атадан балаға жалғасып келе
жатқан халық ауыз әдебиеті үлгілері, салт-дәстүрлер, ұлттық ойындар, ұлттық өнер туындылары, халқымыздың
табиғатты қорғаудағы тамаша дәстүрлері мектеп жасына дейінгі балалардың тұлға ретінде қалыптасуына
әсер етуші басты құрал.
Ғалым К. Ісләмжанұлы қазақтың фольклорлық балалар поэзиясының ішкі жанрлық құрамын анықтап,
ғылыми классификациясын жасады. Мұнда әлпештеу поэзиясы, жеткіншектер поэзиясы және ойындық
фольклорды ойын өлеңдер мен ойынға байланысты жырлар ретінде бөліп қарастырған [2]. Қазақ балалар
фольклорындағы өтірік өлеңдер арқылы бала шындық пен өтірікті салыстыра отырып, жақсы мен жаманды
ажыратуды үйренсе, санамақ, қаламақтарда санға телінген балама сөздер баланың күнделікті қолына ұстап,
көріп жүрген заттары.
Ойынға балалардың барлығын қатыстыру және балалардың ой-өрісін кеңейту мақсатында ойынға шақыру
өлеңдерін қолдану бала танымын кеңейте түсті. Ойынға шақыру жырларын ойын басталар алдында ойын
жүргізуші немесе ойыншылар ойынға қатысқысы келмей отырған балаларға арнап жеке де, хормен де айтуға
болады. Кейбір ойынға шақыру жырларына баланың атын қосып сыпайы түрде айту арқылы балалардың
ойынға деген қызығушылығын туғыздық. Ойынға шақыру өлеңдері де, балалардың тілдерін дамытып,
қызығушылықтарын арттырумен бірге, өлең мазмұнында айтылған ой-таным қабілеттерін жетілдіруге
септігін тигізеді [3].
Балалар ойынының басталуында қаламақтардың
атқарар орны ерекше. Балалар ойнайтын ойындардың
басым көпшілігі екі топқа бөлініп ойнауды көздейді. Мұндай жағдайда балалар әр түрлі тәсілдерді қолданады.
Осындай тәсілдердің бірі балаларды ойынға қаламақты қолдану арқылы бөлу. Ойын жүргізуші екі жолдан
құралған қаламақты айтады. Екі жолдан құрылған қаламақтардың құрылымы өте қарапайым болғанымен,
өлең мазмұнындағы заттық ұғымдардың мәні балалардың заттар жөніндегі түсініктерін жетілдіре түседі.
Қаламақта баланың күнделікті тұрмыста таныс, өз ұғымына жақын заттарды таңдайтынын балалардың
таңдауынан байқауға болады. Сонымен, қаламақтар балаларды ойынға бөлумен ғана емес, баланың ішкі
дүниесімен байланысты болып келетіндігімен де бағалы. Ойын кезінде «кімге арба», «кімге дорба», «кімге
200
балға», «кімге балта керек» деген сияқты ұйқассыз қаламақтар да қолданылды.
Қызықтамалар – негізінен белгілі бір сюжетке құрылып , өлеңдік баяндау түрінде жырланады.
Қызықтамалардың сұрамақтардан айырмашылығы – үлкен бір сюжетке құрылып, ертегілерге ұқсас болып
келеді және сұрақ арқылы басталып, оқиға бірден-бірге өрбіп, бала ойын «одан әрі не болар екен?»
деген қызықтарға тартып отырады. Қызықтамалар өлең ұйқастарынан құрылып, танымдық астарларында
жеңіл әзіл астарласып жатады. Кейіпкерлері жан-жануарлардың, құстардың, адам әрекеттерін бейнелейді.
Қызықтамалар кейіпкерлер өлі және тірі табиғатпен тілдесіп, дүниенің қыры мен сырын, өмірдегі болатын
қарама-қайшылықтарды түсіндіруге көмектеседі. «Түлкі, түлкі, түлкішек», «Түйе, түйе, түйелер», «Қоян мен
аңшы» т.б. белгілі бір мазмұнға сай сюжетке негізделе құрылғандықтан, қызықтамалар жан-жануар, аң-
құсқа арналған шағын өлеңдермен басталып, іркес-тіркес дамып отыратын динамикалық оқиғалар тізбегін
есте сақтап қалу қабілетін талап етеді. Қызықтамалардың кейіпкерлері адам әрекетін бейнелейтін аң, құс,
жануарлар болып келеді. Айталық, «Түйе, түйе, түйелер» қызықтамасында негізгі кейіпкер жерден бастап,
өсімдік, жан-жануарлармен тілдесіп, қарым-қатынасқа түседі. Қызықтамалар қазақ балалар фольклорында
арнайы жиналмаған сала. Алайда, халық арасында кең тараған санаулы нұсқаларын ықшамдап алып, іс-
тәжірибемізде қолдандық. Балалар қызықтамаларды ынталана тыңдай отырып, астарында жатқан әзілді
түсінеді, жан-жануарлар және олардың іс-әрекеттері жөнінде дүниетанымдық түсініктері шыңдала түседі.
Балалар тілі шыға бастаған кезден бастап, жарыса жаттап, қызыға айтып жүретін қызықты жанрлардың
бірі – санамақтар көп жағдайда реттік сандармен басталып дами келе, «сен тұр, сен шық», «сен кір, сен шық»
деген тәрізді сөз тіркестерімен аяқталады. Ал, сюжетті санамақтар белгілі сюжетке байланысты құрылады.
Бұл санамақтардың құрылымына назар аударсақ, реттік сан есімдермен басталып, одан әрі драмалық шағын
сюжет жалғасады. балалардың танымдық ой-өрісінің кеңеюіне жол ашады. Тізбекті санамақтар логикалық
жағынан үйлесе бермейтін сөздер тасқыны ұйқасқа бағынып, тізбектеле айтылады. Мұндай санамақтарды
балалар қызыға айтумен бірге, өздері де заттардың атауларын өз ойларынан ұйқастырып айтуды үйрене
бастады. Мұндай санамақтар балалардың заттардың атауларын толық білуіне көмектеседі. Санамақтың
бір түрі - жұмбақ сөзді санамақтар санға байланысты жұмбақталған заттардың санын табуды ұсынады.
Жұмбақталып келген санамақтар балалардың логикалық қабілеттерін жетілдіріп, дүниетанымдарын кеңейте
түседі.
Балаларға халық әндері туралы түсінік беруде туған жерді, елді, халықты жақсы көруден, бір-біріне
деген сыйластықтан туған әндер екендігін түсіндіре отырып, халық әндерін орындап жүрген бірнеше өнер
жұлдыздарымен таныстырдық. Балалар халық әндерін тыңдай отырып, ән мен әнші жайында түсініктері
қалыптаса түсті. Балаларды күй өнерімен таныстыруда күй ұлттық аспаптардың көмегімен орындалатынын
түсіндірдік. Күй тартатын адамды күйші деп атайтынын түсіндіре отырып, атақты күйші Құрманқазы
атамыздың, Дина апамыздың күйлерінен үзінді тыңдаттық. Саз өнері арқылы ән, күй, би өнерінің шығу
тарихымен, әнші, биші, күйші мамандықтарымен танысты. Адамның көңіл-күйін, қуанышын, мұңын ән-күй
арқылы беретінін түсініп, табиғаттың сұлулығын сезіну қасиеттері жетіледі. Қазақтың қолөнері арқылы
балалар халық шеберлері туралы мағлұмат алады. Қолдан жасалған бұйымдардың аттарымен, жасалу
жолдарымен танысады. Ұлттық киімдердегі, бұйымдардағы ою-өрнектер мен түрлі-түстердің үйлесімділігін
сезіне отырып, қолөнер жайында дүниетанымдық түсініктері қалыптаса түседі [4].
Бүгінде мектепке дейінгі ұйымдардың білім беру мазмұнын жаңартуда ата-баба дәстүрінен жалғасын
тауып келе жатқан асыл мұраларын ұтымды пайдалана алатын іскер, білгір де, білікті ұрпақ тәрбиелеуді осы
шақтан қолға алу бүгінгі қоғам дамуында алар орны ерекше.
Әдебиеттер тізімі
1 Жұмабекова Ф.Н. Мектепке дейінгі кезеңде білім беру мазмұнын жаңартудың әдіснамалық негіздері.
Монография. – Астана, 2010.
2 Ісләмжанұлы К. Рухани уыз: Көпшілік оқырман қауымға арналған. – Алматы, 2002.
3 Қалиұлы С. Қазақ этнопедагогикасының теориялық негіздері мен тарихы: оқу құралы. - Алматы: Білім,
2003. - 280 б.
4 Табылды Ә. Этнопедагогикалық оқылымдар. – Алматы, 2005.
Аңдатпа. Мақалада мектепке дейінгі ұйымдардың білім беру мазмұнын жаңартуда қазақ этнопедагогикасын
тәрбиелеу мен оқыту үдерісінде пайдаланудың жолдары қарастырылған.
Аннотация. В статье рассмотрены пути использования казахской этнопедагогики в воспитательно-
образовательном процессе дошкольных организаций в условиях обновления содержания образования.
Adstract . This article deals with the ways to use Kazakh ethnopedagogics in educational and learning process
of preschool organizations in the update of educational content.
201
ФОРМИРОВАНИЕ НРАВСТВЕННЫХ ПРЕДСТАВЛЕНИЙ
У ДЕТЕЙ СТАРШЕГО ДОШКОЛЬНОГО ВОЗРАСТА
Б.Ж. Байменова
Костанайский государственный педагогический институт
г. Костанай, baimenova_botagoz@mail.ru
Рецензент – Н.А. Назарова, к.п.н., Омский государственный педагогический институт, г. Омск
Дошкольный возраст – начальный период ценностного становления личности, когда зарождаются
базовые ценностные ориентиры. Сущностные нравственно-эстетические качества личности закладываются
в раннем периоде детства и сохраняются в более или менее неизменном виде на всю жизнь, что приводит к
необходимости уделить процессу воспитания и усвоения ценностей особое значение, так как на ценностных
основах, заложенных в детстве, будет строиться иерархия ценностей взрослого человека, его мировоззрение.
Ценности, усваиваемые в дошкольном возрасте, служат основой и ориентиром в жизненных целях взрослому
человеку. Отечественные педагоги и психологи утверждают, что ребенок дошкольного возраста является
обладателем присущих именно ему зачатков ценностных ориентации (Л.С. Выготский, А.В. Запорожец, А.Ф.
Лазурский, А.Н. Леонтьев. Е.В. Субботский).
По утверждению Б.Т. Лихачева «Период дошкольного детства является едва ли не самым решающим
с точки зрения формирования нравственно-эстетического отношения к жизни». Автор подчеркивает, что
именно в этом возрасте осуществляется наиболее интенсивное формирование отношений к миру, которые
постепенно превращаются в свойства личности» [1].
А.Н. Леонтьев называл детство периодом «складывания личности», когда устанавливаются первые связи
и отношения, зарождаются представления ребенка о самом себе, о ценностях окружающего мира. Он считал
чрезвычайно важным, «...чтобы в детстве ребенок получил умное, заботливое воспитание, необходимо,
чтобы духовные и культурные ценности, которые его окружают, были подлинными ценностями, а не тем
«шлаком» цивилизации, который иногда преподносится под видом культуры. То, что закладывается в детстве,
как правило, служит человеку всю жизнь» [2].
Опыт отечественной дошкольной педагогики позволяет говорить о возможности эмоционального
принятия, понимания и присвоения детьми старшего дошкольного возраста общечеловеческих ценностей
добра, истины, красоты, труда (Р.С.Буре, Г.Н. Година, Р.И. Жуковская, С.А. Козлова. В.Г. Нечаева и др.).
По утверждению психологов, для самого раннего возраста характерно зарождение представлений о
хорошем и плохом на основе физиологических реакций. Затем ребенок начинает ориентироваться на оценки
взрослых об окружающей действительности и о себе. По мнению П. Массена, с самого раннего возраста у
ребенка с помощью взрослого начинают складываться первые критерии оценки происходящего, которые
затем ложатся в основу нравственного развития. Усвоение норм при этом происходит в процессе наблюдения
за реакциями взрослых [3]. Поэтому столь важен пример и оценка взрослого на всем протяжении детства,
начиная с момента рождения ребенка.
Так, Г. Крайг выделяет две последовательные стадии принятия норм и ценностей в раннем детстве и
дошкольном возрасте. По его словам, вначале дети копируют лишь словесные формулировки, например,
повторяя при выполнении того или иного запрещенного действия «нельзя, нельзя!». Позднее ребенок
осваивает в поведении социальные и этические ценности, совершая одобряемые поступки потому, что
он «хороший», а не потому, что от него требуют такого поведения. Ориентация на взрослого и его оценку,
поощрение или наказание мотивирует поведение ребенка и определяет его выбор реакции на ситуацию [4].
Значимость дошкольного возраста в плане приобщения к общечеловеческим ценностям прослеживается
в работах С.Г. Якобсон. Автор указывает, что в дошкольном возрасте возникают условия, благоприятные для
усвоения детьми норм и принципов морали. Вместе с тем, если период, когда ребенок весьма чувствителен к
моральной сфере, не будет правильно использован, наверстать упущенное будет впоследствии чрезвычайно
трудно [5].
Как полагает Козлова С.А., дошкольный возраст – это наиболее сензитивный возраст, когда человек впервые
познает, принимает-присваивает себе ценности общества, в котором он будет жить социализироваться и в
котором формирующаяся система ценностей будет выполнять роль ориентира в целостной картине мира.
Таким образом, на этапе дошкольного детства закладываются основы ценностного отношения к миру,
ребенком усваиваются модели поведения в соответствии с присваиваемыми ценностями.
Отечественные психологи и педагоги (П.П. Блонский, Н.А. Ветлугина. А.В. Запорожец, ЕА. Флерина)
решающую роль в развитии личности ребенка отводят нравственному и эстетическому воспитанию,
утверждая, что зачатки художественного восприятия уже проявляются в дошкольном возрасте и особо
выделяют художественную, творческую деятельность как результат развития личности ребенка.
202
B.C. Мухина полагает, что усвоение моральных норм в категориях добра и зла в дошкольном возрасте
происходит в процессе совместной деятельности с взрослым, под влиянием образцов поведения других людей,
а также сказочных персонажей, наделенных определенными моральными чертами. При этом, по утверждению
В.С. Мухиной, принятие этических эталонов определяется следующими условиями нравственного развития:
знанием норм, привычками поведения, эмоциональным отношением к нравственным нормам и внутренней
позицией самого ребенка. Однако выработка осознанной внутренней позиции ребенка не может быть в
полной мере реализована в дошкольном возрасте, так как ребенок в качестве собственных некритически
заимствует ценности значимых взрослых [6].
Рассмотрение ценности добра непременно выводит нас на категорию красоты, прекрасного, так как они
формируются во взаимосвязи, выступая в единстве. По словам Ветлугиной Н.А. «Нельзя научить ребенка
правде, добру без формирования у него понятий «красивое» и «некрасивое», «истинное» и «ложное», нельзя
научить его стремиться к защите правды, добра, не сформировав у него эмоциональный протест против зла
и лжи, умения ценить прекрасное и доброе в природе и людях» [7]. Первые нравственные и эстетические
представления ребенок получает из художественных произведений: сказок, фильмов, спектаклей и др.,
оценивая героев произведений, ребенок использует в своих суждениях тождественность категорий «доброта»
и «красота», для него красивый герой – это обязательно добрый герой.
Проводя взаимосвязи между добром и красотой, следует отметить, что высший уровень нравственности
начинается в случаях, когда поведением ребенка руководят не принудительные нравственные, а осознанные
эстетические вкусы и оценки, когда правильный поступок несет удовлетворение и радость, тогда реально
осуществляется принцип единства нравственных и эстетических качеств личности. И самую значимую роль в
этом единстве играют эмоции, как и в самом процессе воспитания у детей ценностных ориентиров «доброта»
и «красота».
Отечественные психологи Л.С. Выготский, А.В. Запорожец, А.Н. Леонтьев, СЛ. Рубинштейн разработали ряд
положений об опережающей и регулирующей роли эмоций у детей старшего дошкольного возраста в процессе
усвоения ими социального и общественного опыта, накопленного предшествующими поколениями. Они
выявили зависимость эффективности усвоения социальных норм и ценностей от эмоционального отношения
к ним ребенка. Как отмечают Л.И. Божович [8], А.Н. Леонтьев [2], на протяжении детства происходит усвоение
ребенком создаваемых обществом материальных и духовных ценностей. При развитии эмоциональной
сферы ребенка, которая тесно связана с мотивами его поведения, эти ценности могут стать содержанием
внутренних побуждений детской личности, «переориентировав ребенка на новые ценности».
Как показывают данные исследования А.В. Запорожца, эмоциональные впечатления предвосхищают
возникновение у детей старшего дошкольного возраста особых действенных форм сочувствия другому,
сопереживания, желание помочь действием, поступком. Положение об опережающей роли эмоций
проявляется в том, что ребенок старшего дошкольного возраста может действовать уже по собственной
инициативе, не дожидаясь каких-либо указаний или похвалы со стороны окружающих, что свидетельствует о
превращении усваиваемых социальных норм и требований во внутренние мотивы детской деятельности. У
ребенка появляются стремления сделать что-то полезное, нужное не только для себя лично, но и для другого,
как сверстника, так и взрослого. Дети начинают самостоятельно анализировать и оценивать свои действия,
приобретая тем самым нравственный опыт, в результате которого осуществляется переход к внутренней
саморегуляции поведения личности [9].
Лихачев Б.Т. считает, что целенаправленное педагогическое эстетико-воспитательное воздействие,
вовлечение детей в разнообразную художественную творческую деятельность способно развивать их
сенсорную сферу, поднять до понимания подлинного искусства, красоты действительности и прекрасного в
человеческой личности. Но, по его утверждению, без вмешательства взрослых у ребенка не могут сложиться
правильные представления о ценностях и об искусстве [1].
Таким образом, развитие первичных эмоциональных впечатлений предваряет мотивы действий ребенка
и служит регулятором выполнения нравственных норм, ценностных ориентаций в личности ребенка, так
как эмоциональная сфера ведущая в психике ребенка и является двигателем развития его личности.
Особенности восприятия детей дошкольного возраста: повышенная любознательность, открытость ко всему
новому, эмоциональная отзывчивость, позволяет приобщать детей к произведениям разных видов искусства,
так как искусство эмоционально по своей природе.
Список использованной литературы
1 Лихачев Б.Т. Введение в теорию и историю воспитательных ценностей (Теоретико-исторический анализ
воспитательных ценностей в России в 19-20 веках). - Самара: изд-во СИУ. 1997.
2 Леонтьев А.Н. Психологические основы развития ребенка и обучения / Под ред. Д.А. Леонтьева, А.А.
Леонтьева. - М.: Смысл, 2009.
3 Массен П., Конджер Дж., Каган Дж., Хьюста А. Развитие личности ребенка. - М.: Прогресс, 1987.
203
4 Край Г., Бокум Д. Психология развития. - СПб: Питер. 2005.
5 Якиманская И.С. Личностно-ориентированное обучение в современной школе. - М.: Сентябрь, 1996.
6 Мухина B.C. Феноменология развития и бытия личности. - М.: МПСИ. Воронеж: МОДЭК, 1999.
7 Щуркова Н.Е. Программа воспитания школьников. - М.: Педагогическое об-во России, 2001.
8 Божович Л.И. Проблемы формирования личности. Избр. психол. труды. 2-е изд. / Под ред. Д.И.
Фельдштейна. - М.: Воронеж, 1997.
9 Запорожец А.В. К вопросу о генезисе, функции и структуре эмоциональных процессов у ребенка’/Избр.
психол. труды. - М.: Педагогика, 1986. - Т. 1.
Аңдатпа. Мектепке дейінгі жас – негізгі құндылықтардың, тұлғаның қалыптасуының пайда болу кезеңі.
Адамның маңызды адамгершілік және эстетикалық қасиеттері жас балалық шақта қаланып, кейіннен көп не
аз мөлшерде өмір бойына сақталады. Тәрбие процессіне және құндылықтардын қалыптасу кезеңіне ерекше
мән беріледі, өйткені сол кезеңде қалыптасқан құндылықтар кейіннен ересек тұлғанын иерархиясының
қалыптасуына бағыт береді. Бұл мақалада: Л.С. Выготский, А.В. Запорожец, А.Ф. Лазурский, А.Н. Леонтьев. Е.В.
Субботский сияқты педагогтар мен психологтардың осы жайлы зерттеулері мен көзқарастары қолданылған.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sbornik-materialov-iii-mejdunarodnoj-nauchno-prakticheskoj-kon.html?page=95#МЕКТЕПКЕ_ДЕЙІНГІ_ҰЙЫМДАРДЫҢ_БІЛІМ_БЕРУ_МАЗМҰНЫН_ЖАҢАРТУДА_ҚАЗАҚ__ЭТНОПЕДАГОГИКАСЫН_ПАЙДАЛАНУ__А.Б._Бадел,_Л.К._Боранбаева__«


url: http://emirsaba.org/sbornik-materialov-iii-mejdunarodnoj-nauchno-prakticheskoj-kon.html?page=95#ФОРМИРОВАНИЕ_НРАВСТВЕННЫХ_ПРЕДСТАВЛЕНИЙ__У_ДЕТЕЙ_СТАРШЕГО_ДОШКОЛЬНОГО_ВОЗРАСТА__Б.Ж._Байменова


title: Аннотация - Сборник материалов III международной научно-практической конференции «инновации в образовании: поиски и решения»

text:
Аннотация. Дошкольный возраст – начальный период ценностного становления личности, когда
зарождаются базовые ценностные ориентиры. Сущностные нравственно-эстетические качества личности
закладываются в раннем периоде детства и сохраняются в более или менее неизменном виде на всю жизнь,
что приводит к необходимости уделить процессу воспитания и усвоения ценностей особое значение, так как
на ценностных основах, заложенных в детстве, будет строиться иерархия ценностей взрослого человека, его
мировоззрение. В этой статье использованы исследования педагогов и психологов таких как: Л.С. Выготский,
А.В. Запорожец, А.Ф. Лазурский, А.Н. Леонтьев. Е.В. Субботский.
Abstract. Preschool age – initial period of start to being a person , when born the guidelines. Moral-aesthetic
quality of a person being laid at the early childhood and saved more or less unchanged all life ,what leading
to give a lot of attention to upbringing and assimilation values, because at this early childhood values, then
will build hierarchy values ,world outlook of a adult human. In this article used researches of educators and
psychologists as like: L. S. Vygotskyi, A.V. Zaporozhets, A.F. Lazyrskyi, A.N. Leont’ev , E.V. Subbotskyi.
ФОРМИРОВАНИЕ ОСНОВ ФУНКЦИОНАЛЬНОЙ ГРАМОТНОСТИ У МЛАДШИХ ШКОЛЬНИКОВ
О.Б. Бахтина
КГУ «Школа – лицей № 101», г. Караганда, bachtinaOB@mail.ru
Рецензент – Елеусизова К.Д., и.о. директора КГУ «Школа – лицей № 101», г. Караганда
Восемнадцатилетний опыт общения с учениками помог убедиться мне, что не в количестве знаний
заключается образование, а в полном понимании и умелом применении всего того, что знаешь, чему учишь.
Еще Аристотель заметил, что «… ум заключается не только в знании, но и в умении прилагать знание на
деле…».
Со временем проблема не потеряла своей актуальности, более того, сейчас, в условиях модернизации
образования одним из ее направлений является переход от знаньевой к компетентностной модели
образования.
За время работы сформировались мои педагогические принципы и взгляды на работу в системе
образования, о которых я хочу сказать ниже и которые позволили мне достичь практических результатов.
Третий год я являюсь участником городского образовательного проекта «Профессионально–личностная
готовность педагогов к развитию функциональной грамотности школьников» и подхожу к развитию
функциональной грамотности школьников с учетом требований времени.
Детально отнеслась к организации процесса обучения и освоила принципы развития функциональной
грамотности. «В связи с этим, в настоящее время необходимы разработка и внедрение плана мероприятий
по подготовке школьников соответствующего возраста с учетом программы и содержания международных
исследований» [1].
Для создания соответствующей образовательной среды на уроках подобрала ряд методов и упражнений,
способствующих развитию грамотности чтения. Грамотность чтения – это и умение пользоваться различными
видами чтения: изучающим, просмотровым, ознакомительным и умение переходить от одной системы приемов
чтения и понимания текста к другой, и умение понимать и анализировать художественный текст. А также умение
делать эквивалентные замены, сжимать текст, предвидеть, предугадывать содержание текста. Добиваюсь того,
чтобы дети научились выделять основную мысль произведений, предлагать варианты заголовков, отмечать
204
наиболее удачные, уметь находить главную мысль, понимать позицию автора, высказывать собственное
мнение. Использую элементы критического мышления: прием «Работа с вопросником» (должны найти
ответы на вопросы из текста), прием «Уголки» (при составлении характеристики героев), прием «Написание
творческих работ» (отзывы о произведении, продолжение понравившегося произведения, написание
сказки), прием «Логическая цепочка» (построить события в логической последовательности), прием «Чтение
с остановками» (ученики вносят свои предположения о дальнейшем развитии сюжета, о чувствах и мыслях
героев, мотивах их поступков).
На уроках литературного чтения, познания мира, самопознания, при организации формирующего этапа
эксперимента, применялась система подобранных заданий, направленных на формирование развития
грамотности чтения. И эта работа принесла очевидные результаты.
В сочетании с этими упражнениями применяла речевые, неречевые, музыкальные помехи.
Уровень овладения учащимися контролируемыми общеучебными умениями на начало эксперимента и
после представлен в диаграмме 1.
Диаграмма 1. Уровень овладения учащимися
контролируемыми общеучебными умениями
Понять прочитанное, оформить собственное
мнение относительно изученного, помогают
разноуровневые вопросы и тренинг «Рамочная
цепочка», состоящий из 5-ти этапов анализа текста.
Отлично «работает» упражнение на понимание
содержания и обогащение словарного запаса
– перефразирование. Приведу пример. Сказка
«Айога». Замени каждое слово в предложении
«Взяла мать лепешку и отдала соседской девочке»,
сохранив его смысл. «Вынесла женщина хлеб, да
угостила рядом живущего ребенка».
Приведенные примеры упражнений и тренингов,
а также систематическая и целенаправленная работа
с текстом подтверждают, что уровень овладения
учащимися контролируемых общеучебных умений
стал выше, так количество учеников:
- читающих выше нормы, увеличилось на 12%;
- допускающих замену или пропуски букв, уменьшилось на 7%;
- допускающих ошибки в окончаниях, - уменьшилось на 9%;
- допускающих повтор слов и слогов, уменьшилось на 13%.
Таким образом, применяемые техники чтения в начальной школе, помогают ученикам быстрее прочитать
предлагаемый в учебнике текст. А это важно, если учитывать возрастающий объем учебного материала,
который должен освоить ученик. В ниже представленной диаграмме показаны участники и результаты
эксперимента. При этом, вертикальная числовая прямая указывает на время, за которое ученики справились
с заданием. Горизонтальная числовая прямая – порядковый номер учеников, принимавших участие в
эксперименте. Ученики под номером 5, 6, 8, 11 благодаря тренингу научились считывать информацию в 2 и
более раз быстрее.
Диаграмма 2. Участники и результаты эксперимента
В рамках в 2015 году вышеуказан-
ного проекта, продолжается работа над
развитием естественно-научной гра-
мотности. Так учащиеся должны уметь
объяснять и описывать явления, прогно-
зировать изменения или ход процес-
сов, уметь получать выводы на основе
имеющихся данных. Как прийти к та-
кому результату? «Естественнонаучная
грамотность – способность использовать
естественнонаучные знания, выявлять
проблемы и делать обоснованные
выводы, необходимые для понимания
окружающего мира и тех изменений,
которые вносит в него деятельность
человека, а также для принятия
соответствующих решений» [2].
На уроках и во внеклассной
205
работе особое место отвожу исследовательской деятельности, так как навыки исследовательской работы
формируются в процессе выполнения учащимися лабораторных и практических работ.
Начинаю эту работу в 1-м классе с курса «Познание мира», в поурочное планирование включаю работы
исследовательского характера. На начальном этапе использую простые опыты, например «Прорастание
семян», «Корень растения», наблюдение за поведением домашних животных. Учащиеся могут производить
элементарные опыты и измерения, делать выводы по практическим работам и уже учатся строить гипотезы,
постепенно овладевая научным языком.
Ряд исследований под моим руководством учащиеся выполняют дома, а результаты сообщают и
демонстрируют на уроке. Учащиеся в домашних условиях выращивают цветочную рассаду, лук. Наблюдают
за всхожестью семян в темноте и при свете, ведут дневники наблюдения. Обмениваются приобретенным
опытом. Таким образом, приобщение школьников к началам исследовательской деятельности осуществляю
через уроки, защиту проектов и рефератов, поисково-творческую деятельность.
В перспективе своей работы вижу развитие математической грамотности школьников. Практически в
любой ситуации человек должен уметь найти и отобрать необходимую информацию, отвечающую заданным
требованиям. Эти навыки тесно связаны с пониманием информации и умением осуществлять простые
арифметические действия. Использование информации предполагает умение производить различные вы-
числения и подсчеты, отбирать и упорядочивать информацию, использовать измерительные приборы, а так-
же применять формулы.
Еще одно перспективное направление - выявление и организация системной работы с одаренными деть-
ми. Это одна из главных задач современной школы и образовательной практики в условиях модернизации
нашей системы образования. У одаренных детей четко проявляется потребность в исследовательской и
поисковой деятельности, которая приносит свои плоды. Учащиеся активно участвуют в различных творческих
конкурсах и викторинах городского и международного уровней, интеллектуальных играх и марафонах,
олимпиадах, где занимают призовые места.
Известно, чтобы ребенок учился в полную силу своих способностей, надо вызвать у него желание к учебе,
к знаниям, помочь ребенку поверить в себя, в свои способности. Все дело в том, что не любая деятельность
развивает способности, а только та деятельность, в процессе которой возникают положительные эмоции.
Поэтому использую следующие приемы для создания комфорта на уроке: систематическое одобрение,
похвала, направленное формирование положительных оценочных суждений, создание обстановки доверия,
уверенности в успехе, организация деятельности, а не поведения, преобладание положительных оценок
деятельности и ее результатов.
Представим модель работы в виде плодового дерева. Так:
- дерево – это функционально грамотная личность;
- вода – педагогические технологии;
- яблочки – ключевые компетенции;
- лейка – учитель.
Поливая это дерево, спланированной, четко продуманной, слаженной работой, по технологиям, дерево
незамедлительно даст плоды – замечательные, достойные восхищения яблочки (ключевые компетенции), т.е.
образованных, успешных, сильных, способных к саморазвитию людей.
Лейка – учитель, для того, чтобы поливать, должен постоянно заниматься самообразованием. Как без
полива дерево зачахнет, так и без грамотной компетентной работы педагога нельзя добиться развития функ-
циональной грамотности.
Список использованной литературы
1 Национальный план действий на 2012-2016 годы по развитию функциональной грамотности школьников
[Электронный ресурс]URL:httpkzindex.php?id=777 lang =option=com_content view=article
2 Об особенностях преподавания основ наук в общеобразовательных организациях Республики
Казахстан в 2015-2016 учебном году// Инструктивно-методическое письмо. -Астана, Национальная академия
им. И. Алтынсарина, 2015. – 5 с.
Аңдатпа. Функционалдық сауаттылық әр пәнді оқытудың нәтижесінде қалыптасады. Функционалдық
сауаттылық білім берудің негізгі бағыты болғандықтан, мақалада бастауыш сынып оқушыларының ғылыми-
жаратылыстану сауаттылығы мен оқу сауаттылығын дамытудың әдістері мен тәсілдері кеңінен қарастырылған.
Аннотация. Функциональная грамотность как результат обучения формируется посредством каждого
школьного предмета. В статье раскрываются методы и приемы работы над формированием грамотности
чтения, естественнонаучной грамотности младших школьников. Так как функциональная грамотность сегодня
– основное направление образования.
Abstract. Functional literacy as a result of teaching is formed by means of each school subject. In this article
206
I investigate the methods and ways of labour forming literacy of reading and natural scientific literacy of junior
pupils. And so, “Functional literacy”- basic direction of education.
ҰЛТТЫҚ ҚҰНДЫЛЫҚТАР МЕН ИННОВАЦИЯНЫҢ ҮЙЛЕСІМІ –
ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІ САБАҒЫНДА
А.О. Бейсбаева
Қ. Сұлтанбеков атындағы орта мектеп, Жамбыл облысы, beysbaeva@bk.ru
Пікір беруші – Ж.И. Исаева, Қазақ филологиясы кафедрасының доценті, ф.ғ.к.
Қ.А. Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті. Түркістан қ.
Қазіргі білім беру саласындағы міндет – білім мазмұнына жаңалық енгізудің тиімді жаңа әдістерін
іздестіру, оларды жүзеге асыратын жаңашыл мұғалімдерді қолдау. Жаһандану үрдісі кең өріс алып отырған
дәуірде педагогикада көтеріліп отырған мәселелердің бірі – ұлттық құндылықтар мен инновацияны сабақта
үйлестіру. Бұл оқу үрдісінде дара тұлға қалыптастыру арқылы іске асырылады. Мұнда қазақ әдебиеті
сабағының маңызы аса зор. Еліміз тәуелсіздік тізгінін қолына ала бастаған кезеңде әдебиетке жаңаша баға
берілді. Академик З. Ахметов «Төрт ана» кітабында ұлттық рух дегенге былайша анықтама береді: «Ұлттық
рух дегеніміз – өз ұлтының озық салт-дәстүрлерін, әдет-ғұрпын, таңғажайып тілін бала кезеңнен бастап,
қашан жер құшағына енгенше төбеңе ту етіп көтеру, тілін, тәрбиесін берген халықтың лайықты азаматы бола
білу деген сөз» [1, 159] Әрбір тарихи кезеңде ұлттық құндылық мәселелері өзекті болғанын көреміз, себебі
құндылық сол кезеңнің әлеуметтік жағдайын сипаттайды.
Алдымызда әлемдік өркениеттің жалпы сипаттарына көз салып, қоғамдық дамуға өзіндік арнамен
қосылуға ұмтылыс жасап отырған, жаңа тұрпатта даму даму жолына түскен өзгеріс үстіндегі елімізге өнер,
ғылым мен білім жүйесін жаңа сапалық белгілермен жетілдіре түсу міндеті тұр. Дара тұлғаға бағдарланған
білімнің мақсаты – болашақта демократиялық қоғамның мүшелерін даярлау. Ол азаматтар бірлесіп еңбек
ете алуы, түрлі топтардан шыққан адамдарды сыйлай білуі және өзінің бастамашылдығын таныта отырып
ұстанымдарын енгізе алуы, «Мәңгілік Ел» құндылықтарын тез өзгермелі өмір жағдайында шебер пайдалана
алуы тиіс. Ол үшін оқыту белсенді әдістермен қамтамасыз етілмек. Сонда баланың оқуға қызығушылығы оянып,
оқу бала үшін мәнді, мағыналы болып көрінген жағдайда ғана оқу белсенді бола алады. Бүгінгі таңда ақпарат
құралдары арқылы келіп жатқан бала тез қабылдайтын келеңсіз қылықтар мен жағымсыз көріністерден, іс-
әрекеттерден сақтандыруда да әдеби шығармалардағы өнегелі үлгілерді орнымен пайдалана білсек ұтарымыз
анық. ХХІ ғасыр мектебінің мақсаты жас жеткіншектерді жауапкершілігі жоғары, парасатты, адамгершілік
мәдениеті қалыптасқан, өмірге икемді, ұлжанды тұлға қалыптастыру. Шектеулі уақытты тиімді пайдаланып,
оқушылардың білім алу сапасын қалай жақсартуға болады деген сауалға жаңа педагогикалық технологияны
пайдаланып жұмыс істеуге бет бұрған мұғалім дәл жауап бере алады. Әдебиет көркем шығарма арқылы
білім берумен қатар бала тәрбиесі де қатар іске асырылып отыруы тиіс. Сындарлы оқыту бағдарламасы
бойынша жүргізілетін жұмыста мұғалім – оқушыларда ойын, пікірін, идеяларын, дүниетанымын, көзқарасын,
ұстанымын, түсінігін, дәлелдерін сұрайтын ұйымдастырушы. «Тұлға өзінің проблемаларын тиімді және рухани
тұрғыдан (әлеумет талаптарына сәйкес) шеше білетіндей өмір сүре алуды үйренуге міндеттеледі» [4, 18]
Нәтижеге бағдарланған білім моделі осы міндеттемені жүзеге асыруға бағыттаушы қазақ тілі мен әдебиеті
пәнінің мұғалімдерінің орны ерекше. Оқушы әдебиетті пән ретінде ғана игеріп қоймайды, сол пәндік білім
негізінде көркем шығарманы дүиетанымдық, әлеуметтік, тәрбиелік бірлікте қарастыра отырып, әдебиетті
ұлттық құндылық ретінде меңгеруге бағыт-бағдар алады.
Сын тұрғысынан ойлауды дамыту бағдарламасының мақсаты – барлық жастағы оқушыларға сабақ
барысында кез келген мазмұнға сыни тұрғыдан қарап, екі ұйғарым, бір пікірдің біреуін таңдауға саналы
шешім қабылдауға жаттықтыру. Бұл технология бойынша оқушыға білім дайын күйінде беріле салмауы
керек. Алдымен, ең бастысы, мұғалім шеберлігі арқылы баланың білімді игеруге қызығушылығын ояту қажет.
Бұл мәселе әр түрлі әдіс-тәсілдер арқылы баланың алдына жан-жақты мақсат қойып, іске асыруға жол ашады.
Сыни ойлау оқушылардың ойлау дағдыларын дамытып, оларды оқу мен өмірде туындайтын мәселелерді
өздігімен шешуге бағыттайды [3, 35].
Көркем шығармадағы кейіпкер әрекетін бағалау барысында оқушы алған жағымды әсердің бала бойында
келешекте көрініс табуына мүмкіндік беру үшін баланың өзі күнде көріп жүрген мәселелерді мысалға келтіре
отырып, оқушы әрекеттерін ізгілікке бағыттап отыру мұғалім міндеттерінің біріне айналады. Қазіргі күнде
маңызын жоймаған міндет – жас ұрпақты ұлттық құндылықтарға бағыттау, азаматтық пен патриотизмге, өз
Отаны – Қазақстан Республикасына сүйіспеншілікке, халық дәстүрлерін қастерлеуге тәрбиелеу. Ал Қорқыттың
нақыл сөздері мен әңгімелері осы ұлттық рухты қалыптастыру, көтеру қажеттігін өтейді. Қорқыттың нақыл
207
сөздерінің өн бойынан қазақ халқының ұлттық ерекшелігі көрініс береді. Осы бағыттағы зор міндеттер мен
асыл мұраттар ішінде ұлттық сана, салт-дәстүрді қалыптастыруда, адамдар бойындағы түрлі мінез-құлықтарды
танып-білуге, адамзат дамуындағы түрлі қайшылықтар мен қақтығыстарды іс-әрекет, сөйлеген сөз, өзара
қарым-қатынастармен көрінетін образдар жүйесі арқылы сезінуге қызмет ететін әдебиеттің орны ерекше.
Біз үшін тарихи мәні бар өркениетке негізделген ұлттық идея қымбат. Мәселен «Ойлан, Жұптас, Пікірлес»,
«Төрт сөйлем әдісі», «Көршінің сұрағына жауап», Блум жүйесі, «Үшбу хат» әдістері оқушының шығармашылық
мүмкіндігін анықтап, ары қарай осы қабілеттерді дамытуға жол ашады. Дәйекті түрде тақырыпты аша түсу
үшін 8-сыныбына өткізілген сабақтан мысал. Әдебиет пәнінен «Қорқыт ата кітабы» тақырыбындағы өткізілген
сабақ құнды ойлар мен пайымдауларға толы болды. «Проблема айқындау» кезеңі бойынша «Ой қозғау»
тәсілімен «Қорқыт кім?» сұрағы төңірегінде оқушылар бар білгендерін берілген уақыт ішінде ортаға салып,
жаңа білім игеруге белсендірілді. Оқушы өз білетінін еске түсірді, қағазға жазды, көршісімен бөлісті, тобында
талқылады. Осылайша жаңа білім жайлы ақпарат жинап, оны бұрынғы Қорқыт туралы білімімен ұштастырды.
Әдебиет сабағындағы «Проблема шешу» кезеңінде оқушылардың қарым-қатынас қажеттілігінен ғана емес,
олардың сөйлеу мәдениетін жоғары деңгейде игеруге ұмтылысынан, оқу еңбегіне саналы түрде қызығуын
тәрбиелеумен де анықталады. Бұл оқушы оқу материалының болашақтағы қажеттілігіне жарайтынын түсінген
жағдайда іске асырылады. Демек, «Проблема шешу» кезеңінде «Ойлан, Жұптас, Пікірлес» тәсілімен жекелей,
жұппен, топпен оқушылар ақпаратпен танысып, сұрақтарға өзіндік пікір айтуға, жауап беруге дайындалды.
Берілген сұрақтар реті – Қорқыт бейнесін суреттеу; Қорқыт бейнесін Абаймен салыстыру; Тарихи жағын
зерттеу, Болжау жасау (қалай ойлайсыңдар, Қорқыт көп аңыздарда өлімнен қашты дейміз, өлімнен қашуының
себебі неде? Қорқыттай дана адам қазіргі біздің қоғамда кездесе ме? Қорқыттың нақыл сөздері біздің
қоғамға қажет пе? Нақыл сөздері күнделікті қолданыста ма, мәнін жойды ма?) Берілген сұрақтар тақырып
бойынша жұмыста белсенділік көрсетуіне жағдай жасады. Мұндай проблемалық сұрақ негізінде оқушыға
бейтаныс бейне, шешуді керек ететін мәселе, проблема туады. Ол сұрақтар көтерілген проблема арқылы
өрбиді. Оқушылардың берген жауаптарынан шығармадан алған әсерлерін, мәтінді толық оқуларын, өз
беттерінше пікірлерін, ойларын жеткізе алуларын көруге болады. Берілген сұрақтар мәтінді пайдаланып,
мәтін мазмұнын ашуға жетелейді, іс-әрекеттерді жинақтап, пікірлерін айтуға дағдыландырады. «Проблема
шешу» кезеңінде «Қос жазба күнделігі» тәсілін қолданып, нақыл сөздердің ішінен өзін ерекше толғандырған
«Мыңғырған мал жиғанмен, адам жомарт атанбас». «Анадан өнеге көрмеген қыз жаман, Атадан тағылым
алмаған ұл жаман», «Тәкаппарлықты Тәңірі сүймес» үзінділерін жазды. Кестенің оң жағына неліктен осы
нақыл сөзді таңдаудағы пайымдау мен дәлелдерін жария етті. Оқушылар Қорқыт нақылдарының күнбе-күнгі
тіршілікпен, тәрбиемен қабысатын тұстары молдығын пайымдады.
«Проблема шешімін қолдану» кезеңінде 5-7 минуттық «Үшбу хат» тәсілімен «Әлемге әйгілі – Қорқыт
ата» тақырыбында эссе жазылды. Нәтижесінде оқушының «Мені» көрініп өз ойларын құрастырып, оларды
нақтылап, дәлелді түрде жеткізіп, ақпаратты жүйелеп, оған талдау жасауды үйренді. Оқуға деген қызығушылығы
оянған олар өз бетінше оқып, жеке топтарда талдап, талқылай ой бөлісті. Бұл сабақтан шығатын қорытынды
– оқушылар Қорқыттың нақыл сөздері және оның мәні туралы білім – көзқарастарын бір жүйеге келтірді. Ал
«Дерсеханұлы Бұқаш туралы жыр», «Байбөрі баласы Алып Бамсы» жырларын оқытуда «Көршінің сұрағына
жауап» әдісі қолданылды. Сабақ аяғында оқушылар параққа, Баланың Бұқаш атануы, Баланың өліміне себепші
кімдер? Бұқаштың қайта тірілуі, Әкесінің тұтқынға түсуі оқиғаларына түсініктеме беруге сұрақтар құрастырып
жазды. Жазып болғаннан кейін олар парақтарын сағат тілі бойынша жылжытып, сол жағында отырған
серіктеріне берді. Осылайша оқушылар көршісінің сұрағына жауап беріп, «Дерсеханұлы Бұқаш туралы жыр»
жырынан алған білімін тарих пәнімен ұштастыра сабақтың «Проблема шешімін қолдану» кезеңін аяқтады.
Дұрыс таңдалған әдіс-тәсілдер баланың танымын қалыптастырады. Әдеби талдау арқылы оқушылардың
әр түрлі эмоциясына, сезіміне әсер етеді, ойларына ой, пікірлеріне пікір қосып, жан дүниесін оятады. Осы
мәселелерде мұғалім өзі таңдап алған әдіс-тәсілдердің нәтижелі болуы ол мұғалімнің қаншалықты дәрежеде
оқыту әдістерін жете біліп, меңгеруіне байланысты. Егер мұғалім оқушылардың теориялық білімдерін өмірге
пайдалана білуі үшін оны практикалық әдістермен үйлестіргенде нәтижесі болатынын білмесе, әрине, онда
мұғалім таңдап алған әдіс-тәсілдер жүйесінің нәтижелілігі туралы сөз қозғаудың да қажеттілігі жоқ.
Елбасы Н.Ә. Назарбаев «Қазақ елінің болашағы – бүгінгі жастар. Ұстаздар оларға қалай білім берсе,
Қазақстан сол дәрежеде самғайды, өзін әлемге танытады» [7] - деп атап көрсетті. Яғни, әрбір елдің бола-
шағы, оның білім ордасы мектебінде шыңдалады. XXI ғасыр ұрпақтарының тілімізді ту етіп, келесі ұрпақтарға
тапсыруына, жылдар мен ғұмырлардан туған тілімізді дамытып, биіктете беруіне үлесімізді қосу – парыз. Жас
ұрпақтың рухани ерік-жігерін қазақ әдебиеті арқылы көтере білу – біздің борышымыз. Шығармашыл дара
тұлға қалыптастыру, білім мен тәрбие беру – мемлекеттік істің ең маңыздысы.
Қорыта келгенде, О. Бальзактың «Ұдайы еңбек ету – өнердің де, өмірдің де заңы» дегеніндей,
оқушылардың шығармашылық қабілеті мен белсенділігін арттыруда мұғалімге үнемі ізденуге, тұрақты
еңбек етуді міндеттейді. Әрине, атқарылған істер аз емес. Дегенмен, әлі де болса мұғалімді ойландыратын,
толғандыратын істер жетерлік. Атап айтқанда, олар – білім сапасын арттыру, оқушылардың біліміне, ойлау
208
қабілетіне сай ізденіс қабілеттерін қалыптастыру. Өйткені, ХХІ ғасырда бізге ой өрісі жоғары дамыған,
зерделі, жан-жақты парасатты, ұлтын сүйетін ұрпақ керек екенін бір сәтте естен шығармаған жөн. Қазіргі
таңда оқушының шығармашылығын дамытуда мұғалімнің өзіне де үнемі ізденіс пен зерттеу тәсілдерін
қажет етеді. Жаңа әдістерді пайдалану – оқушылардың өз бетінше дамуына, оқушы мен оқытушы арасында
байланыс орнатуына, оқушының жан-жақты ізденуіне, оқушының өзін және өзгені бағалауына, өз ойларын
жетік айтуына қол жетеді. Ұлттық құндылықтарды бойына терең сіңіріп өскен оқушылар алған білімдерін өмір
бойы жадында сақтап, оны кез келген жерде қолдана алса, онда білім сапалы болады. Мәңгілік егемендіктің
болашағы ұлттық құндылықтармен сусындаған жас жеткіншектеріміздің қолында. Демек, қазақ әдебиеті
пәніне енген шығармаларындағы азаматтық үн, ұлттық рух, ұлжандылық сезім – тек білім емес, тәрбиенің де
асыл кені. Міне, осы шығармалар арқылы халқымыздың ғасырлар бойы жинақтаған рухани құндылықтарын
бала бойына сіңіріп, өз елінің, Отанының адал азаматын тәрбиелей аламыз.
Достарыңызбен бөлісу: |