title: Сауалнама нәтижесі - Сборник материалов международной научно-практической конференции

text:
Сауалнама нәтижесі
Сауалнама нәтижесі
235
Он жетінші сҿз. Қайрат, ақыл, жҥрек ҥшеуі ҿнерлерін айтысып, таласып
келіп, ғылымға жҥгініпті. Қайрат айтыпты: «Ей, ғылым, ҿзің де білесің ғой,
дҥниеде ешнҽрсе менсіз кҽмелетке жетпейтҧғынын; ҽуелі, ҿзіңді білуге ерінбей-
жалықпай ҥйрену керек, ол - менің ісім. Қҧдайға лайықты ғибадат қылып,
ерінбей-жалықпай орнына келтірмек те - менің ісім. Дҥниеге лайықты ҿнер, мал
тауып, абҧйыр мансапты еңбексіз табуға болмайды. Орынсыз, болымсыз
нҽрсеге ҥйір қылмай, бойды таза сақтайтҧғын, кҥнҽкҽрліктен, кҿрсеқызар
жеңілдіктен, нҽфсі шайтанның азғыруынан қҧтқаратҧғын, адасқан жолға бара
жатқан бойды қайта жиғызып алатҧғын мен емес пе? Осы екеуі маған қалай
таласады?» - депті.
Ақыл айтыпты: «Не дҥниеге, не ахиретке не пайдалы болса, не залалды
болса, білетҧғын - мен, сенің сҿзіңді ҧғатҧғын - мен, менсіз пайданы іздей
алмайды екен, залалдан қаша алмайды екен, ғылымды ҧғып ҥйрене алмайды
екен, осы екеуі маған қалай таласады? Менсіз ҿздері неге жарайды?» - депті.
Онан соң жҥрек айтыпты: «Мен - адамның денесінің патшасымын, қан
менен тарайды, жан менде мекен қылады, менсіз тірлік жоқ. Жҧмсақ тҿсекте,
жылы ҥйде тамағы тоқ жатқан кісіге тҿсексіз кедейдің, тоңып жҥрген
киімсіздің, тамақсыз аштың кҥй-жҽйі қандай болып жатыр екен деп ойлатып,
жанын ашытып, ҧйқысын ашылтып, тҿсегінде дҿңбекшітетҧғын - мен.
Ҥлкеннен ҧят сақтап, кішіге рақым қылдыратҧғын - мен, бірақ мені таза сақтай
алмайды, ақырында қор болады. Мен таза болсам, адам баласын алаламаймын:
жақсылыққа елжіреп еритҧғын - мен, жаманшылықтан жиреніп тулап
кететҧғын - мен, ҽділет, нысап, ҧят, рақым, мейірбаншылық дейтҧғын
нҽрселердің бҽрі менен шығады, менсіз осылардың кҿрген кҥні не? Осы екеуі
маған қалай таласады?» - депті.
Сонда ғылым бҧл ҥшеуінің сҿзін тыңдап болып, айтыпты:
- Ей, қайрат, сенің айтқаныңның бҽрі де рас. Ол айтқандарыңнан басқа да
кҿп ҿнерлеріңнің бары рас, сенсіз ешнҽрсенің болмайтҧғыны да рас, бірақ
қаруыңа қарай қаттылығың да мол, пайдаң да мол, бірақ залалың да мол, кейде
жақсылықты берік ҧстап, кейде жамандықты берік ҧстап кетесің, соның
жаман, - депті.
- Ей, ақыл! Сенің айтқандарыңның бҽрі де рас. Сенсізеш нҽрсе
табылмайтҧғыны да рас. Жаратқантҽңіріні де сен танытасың, жаралған екі
дҥниенің жайында сен білесің. Бірақ сонымен тҧрмайсың, амал да, айла да -
бҽрі сенен шығады. Жақсының, жаманның екеуінің де сҥйенгені, сенгені - сен;
екеуінің іздегенін тауып беріп жҥрсің, соның жаман, - депті. - Сен ҥшеуіңнің
басыңды қоспақ - менің ісім, - депті. Бірақ сонда билеуші, ҽмірші жҥрек болса
жарайды. Ақыл, сенің қырың кҿп, жҥрек сенің ол кҿп қырыңа жҥрмейді.
Жақсылық айтқаныңа жаны-діні қҧмар болады. Кҿнбек тҥгіл қуанады.
Жаманшылық айтқаныңа ермейді. Ермек тҥгіл жиреніп, ҥйден қуып
шығарады.
- Қайрат, сенің қаруың кҿп, кҥшің мол, сенің де еркіңе жібермейді. Орынды
іске кҥшіңді аятпайды. Орынсыз жерге қолыңды босатпайды. Осы ҥшеуің
басыңды қос, бҽрін де жҥрекке билет, - деп ҧқтырып айтушының аты ғылым
236
екен. Осы ҥшеуің бір кісіде менің айтқанымдай табылсаңдар, табанының
топырағы кҿзге сҥртерлік қасиетті адам - сол. Ҥшеуің ала болсаң, мен жҥректі
жақтадым. Қҧдайшылық сонда, қалпыңды таза сақта, қҧдай тағала қалпыңа
ҽрдайым қарайды деп кітаптың айтқаны осы, — депті [4].
Бҧл Абайдың қара сҿзін мҧғалім біріншіден , ҿзі оқушыларды тамсандыра
отырып оқып беруі тиіс. Содан кейін оқушылар топ болып оқып тҥсінуі керек.
Ҿйткені қаншама аударма жҧмысымен айналыспаймыз десек те, оқушылар
шығарманың аудармасын, мағынасын тҥсінбей талдау жҧмыстарын жҥргізе
алмайтынымыз анық. Сондықтан да уақытты ҥнемдеу мақсатында бҧл қара
сҿзді 4 бҿлікке бҿлып, 4 топқа ЖИКСО ҽдісі бойынша аудартып, мағынасын
бір-бірлерін тҥсіндіреді. Нҽтижесінде сынып бҥкіл шығарманың аудармасын аз
ғана уақыт ішінде тҥсінеді. Осыдан кейін миға шабуыл ҽдісі арқылы
оқушыларға «Абайдың 17 қара сҿзін жазудағы басты мақсаты не деп
ойлайсың?» деген сауал беріп, осы сҧрақ айналасында тҥрткі болу арқылы
сҧхбат жҥргізіледі. Бҧл жерде мҧғалімдерге ескеретін жайт, оқушылар
сҧрақтарға қате жауап берген жағдайда, қайта бағыттау техникасын қолданып,
«Ойланып кҿріңдер, кҿмектесе аласыңдар ма?» деген сҿздерді қолдану арқылы
қателер оқудың ажырамас бҿлігі екенін тҥсінуіне, тҽуекелге баруына жағдай
жасауы керек. Сонымен қатар сабақ барысында оқушыға «Абайдың осы сҿзді
жазуға не итерді деп ойлайсың? ( ҥш тҥрлі себепті ата)» сияқты тапсырма бере
отырып, шығарма бойына терең бойлауға, қиялдауға, сол кездегі тарихи
оқиғаларға ҥңілуге жағдай жасау керек. Осыған байланысты тҿменде берілген
тапсырмаларды беруге болады:
1.
Мҽтіннен қазақ халқының тарихынан ақпарат беретін сҿздер мен сҿз
тіркестерін табыңыз.
2.
Мҽтіннен қазақ халқының тҽуелсіздігінен айырылған ел екендігін
сипаттайтын сҿздерді табыңыз.
3.
Мҽтіннен қазақ даласында жҥрген ҽкімшілік реформаны сипаттайтын
сҿздерді табыңыз.
4.
Мҽтінде суреттелетін қазақ халқына тҽн қандай ҽрекет тҥрлері, жағдайды
қазір де бар деп айтуға болады?
5.
Мҽтіннен Абайдың ҿз тҧлғасын кҿрсететін сҿздер мен фразаларды
табыңыз.
6.
Абай «Ҥшеуің ала болсаң, мен жҥректі жақтадым. Қҧдайшылық сонда,
қалпыңды таза сақта, қҧдай тағала қалпыңа ҽрдайым қарайды деп кітаптың
айтқаны осы» деген пікірімен келісесіз бе?
7.
Абай «Қайрат, сенің қаруың кҿп, кҥшің мол, сенің де еркіңе жібермейді.
Орынды іске кҥшіңді аятпайды. Орынсыз жерге қолыңды босатпайды. Осы
ҥшеуің басыңды қос, бҽрін де жҥрекке билет, - деп ҧқтырып айтушының аты
ғылым екен. Осы ҥшеуің бір кісіде менің айтқанымдай табылсаңдар,
табанының топырағы кҿзге сҥртерлік қасиетті адам - сол» деген пікірімен
келісесіз бе?
8.
19 ғасыр қазақ қоғамына тҽн басты проблемалардың тізбесін жазыңыз.
9.
1-абзацта ақын адам бойындағықандай жағымсыз қасиетті меңгзеді?
237
10.
1, 2-абзацты тҿмендегі сҿздерді қолдана отырып, қайта мазмҧндауға
тырысыңыз.
Мал тауып, абұйыр мансапты еңбексіз, құдайға лайықты ғибадат, қайрат,
ақыл, жүрек.
3-абзацты тҿмендегі сҿздерді пайдалана отырып, мазмҧндаңыз.
Ұйқысын
ашылтып,
тӛсегінде
дӛңбекшітетұғын,
ұят,
рақым,
мейірбаншылық дейтұғын , денесінің патшасымын, қан менен тарайды.
11.
Тҿмендегі жоспар бойынша Абайдың сҿзіне талдау жасаңыз.
Қайрат, ақыл, жҥректің сҿз таластыруы.
Қайраттың мақтануы
Ақылдың сҿзі
Жҥректің ҿзін мақтауы
Абай адамның бойындағы бҧрыс қылықтарды қалай сипаттайды.
Ғылымның шешуші сҿзі
Абай неге дауды шешуші, тоқ етерін айтушы ретінде ғылымды таңдап
алды?
12.
17 қара сҿздің мазмҧнын тҥсіну Сізге бҧрыннан таныс Абайдың
бейнесімен қаншалықты байланысады?
13.
Жоғарыда жасалған талдау негізінде Абайдың ғылым, білімді
адам туралы идеалын сипаттап кҿріңіз.
14.
Топқа пікірталас ҥшін бір тақырыпты ҧсыныңыз.Мысалы: «Адам ҿз
ғылымына емес жҥрегіне бойсынып, ҥңілуі тиіс».
Ҽдебиетті оқыту ҽлемдік ҽдістеме ғылымында ҥлкен мҽселе болып отыр.
Ҿйткені қазіргі ақпарат тасқыны ҽдебиетті оқуға уақыт қалдыра бермейді.
Осындай жағдайда орыс тілді мектептерде қазақ ҽдебиетін екінші тіл ретінде
оқытудың қиындығы екі есе артады. Ҿйткені оқушының қазақ тілінде еркін
сҿйлемеуі, қарым-қатынас тілінің орыс тілінде болуы, оқушының ҽдеби
образды сҿздерді тҥсінбеуі оқыту ҥдерісін қиындата тҥседі. Сонымен қатар
шығармада берілген тарихи шындықты оқушының кейде біле бермеуі шығарма
мазмҧнын тҥсінуді кҥрделендіре тҥседі. Сондықтан оқушыны ҽдемілік пен
оқиғалы ҿмірге жетелейтін ҽдебиет сабағы қызықсыз сабаққа айналады.
Оқушылардың бҧл пҽнге деген қызығушылықтары тҿмендеп, сабақта енжар
отырады. Ең бірінші, оқушы шығарманың жазылу мақсатын тҥсінбейді.
Сондықтан оның мазмҧнын да қабылдай алмайды. Ҽдебиет сабағы оқушының
шығармашылық ойлау қабілетін жетілдіріп, ізденіс ҽрекетін туғызуды
қалыптастырудан жаңа сҿздердің мағынасын тҥсіндіру сабағына айналады.
Немесе белгілі, қызықсыз ақпараттарды сҧрайтын жаттанды сабаққа айналады.
Қорыта айтқанда, ҧлы Абайдың лирикалық шығармаларын 5-11 сынып
оқушыларына оқыту барысында ең қажетті сыналған, интерактивті,
қатысымдық ҽдістерді пайдаланып, оларды ҽрбір сабақта жаңалап, жетілдіріп
отыру,
ҽрбір
шығармамен
оқушыларды
таныстыруда
жоғары
шығармашылықпен қарап, ҧлт мҽдениетіне терең ҥңілдіру - бҥгінгі кҥннің ең
негізгі мҽселесі болып табылады. Себебі жастарымыздың патриоттық сезімін
қалыптасыруда, олардың ҿз елінің азаматы болып ҿсуінде, мемелекеттік тілге
238
қҧрметпен қарауына, қазақ халқының мҽдениетімен, ел тарихы, салт-дҽстҥрімен
терең танысуына,сол арқылы қазақ тілін меңгеруіне ҧлы Абайдың
шығармалары бірден бір рухани азық болып табылады.
ҼДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1.
Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі білім беруді дамыту тҧжырымдамасы
// Сарыарқа самалы, 2004ж 8 қаңтар
2.
Қирабаев. С «Қазақ ҽдебиеті оқулығына методикалық нҧсқау» /Алматы, «Мектеп»,
1987, 6б
3.
Черкезова В.М. Русская лит-ра в нац. Школе: Принцип общности и нац. Своеобразия
лит-р народов в препод. Русс. Лит-ры в нац. Школе М., 1981
4.
Абайдың қара сҿздері, 1993, 4б 30б,185б
5.
Кҽкішев. Т. Ҽр дарынның ҿз орны бар.-―Қазақ ҽдебиеті‖, 1990, 2 наурыз 4б).
ҼОЖ 821. 512. 122. 09
КАРТАЕВА А.М.
С. Аманжолов атындағы ШҚМУ, ШҚО, Ҿскемен қ., Қазақстан
АБАЙТАНУДЫ ОҚЫТУДЫҢ ҾЗЕКТІЛІГІ МЕН БҤГІНГІ МІНДЕТТЕРІ
Ҽлемдік ойдың данасы, қазақ халқының ҧлттық мақтанышы Абайды тану,
терең тҥсіну – адамзат баласының қолы оңай жете бермейтін рухани биіктікке
алып барар сара жол. Абай туралы Қазақстан Республикасының тҧңғыш
Президенті Нҧрсҧлтан Ҽбішҧлы Назарбаев: «Абай – біздің ҧлттық ҧранымыз
болуы керек. Абайды таныту арқылы біз Қазақстанды ҽлемге танытамыз, қазақ
халқын танытамыз. Менің балаларым мен ертеңгі ҧрпағыма Абайдан артық,
Абайдан ҧлы, Абайдан киелі ҧғым болмауға тиіс», - деген [1]. Бҧл сҿз барлық
қазақ баласының кҿкейінде тҧруға тиісті қасиетті қағидаға айналуы қажет.
«Қазақтың бас ақыны Абай Қҧнанбаев. Онан асқан бҧрынғы-соңғы заманда
қазақ баласында біз білетін ақын болған жоқ» [2], – деп алаш кҿшбасшысы
Ахмет Байтҧрсынҧлы атап кҿрсеткендей, бҥгінгі ҧрпаққа ҧлы ақын Абай
шығармашылығын тереңдете оқытудың мҽні мен маңызы аса зор. Абайдың:
«Адамзаттың бҽрін сҥй, бауырым деп», - деген жалпы адамзат баласын
гуманизмге шақырған даналық сҿзі елімізде татулық пен тҧрақтылықты,
тыныштық пен тҥсіністікті, достық пен бауырмалдықты уағыздайды. Ҽсіресе
Қазақстанның шығыс ҿңірін мекендеген барлық этностардың ҿкілдеріне
Абайды таныту арқылы бір шаңырақ астында тату ҿмір сҥруге шақырады.
Тҽуелсіздікті баянды ету ҥшін, ел бірлігі мен ынтымағын сақтау жолында,
ҧлттық рух пен рухани танымды асқақ ҧстау ҥшін Абай мҧрасын оқыту кезек
кҥттірмейтін мҽселе екені белгілі.
Қытай халқы ҥшін б. з. д. VI-V ғасырлардан бері Конфуций ілімі кҥні
бҥгінге дейін ҿте жоғары деңгейге қойылып, негізгі рухани қҧндылық, ҿмірлік
ҧстанымға айналған болатын.
Неміс халқы ҽлемге ҿзінің мҽдениетін, ҽдебиетін,
дҽстҥрін «Гете институты» арқылы танытса, Қытай елі «Конфуций институты»
арқылы танытып отыр.
Біз де Абайтану ғылымын, Абай ілімін сол деңгейде
239
насихаттай алсақ, рухани қуатты мемлекетке айналар едік.
Біздің елде де қазақ
ҧлтының мҽдениетін, ҽдебиеті мен дҽстҥрін ҽлемге танытатын «Абай институтын»
ашудың уақыты баяғыда жеткен.
Алғаш 1942 жылы Киров атындағы Қазақ мемлекеттiк университетiнде
М.Ҽуезов «Абайтану» атты арнайы курсты бастап жҥргізген еді. Қазіргі кҥнде
республикамыздың барлық жоғары оқу орындарына жҽне мектептерге
«Абайтану» пҽнін енгізуге ат салысып жҥрген белгілі абайтанушы ғалым
М.Мырзахметҧлы бҧрынғы кеңестік идеологияның талабымен жазылған ескі
танымдағы оқулықтардан шыға алмай жатқанымызды сынға алып, мҥлде жаңа
кҿзқарастағы ғылымға негізделген ҧлттық жҽне шығыстық бағыттан туындаған
Абайдың «толық адам» іліміне негізделген жаңа типтегі оқулықтарды ҧсыну
қажеттігін айтады. Ғалымның айтуынша «Ҥшінші мыңжылдық
–
адамгершіліктің, гуманизмнің заманы болуға тиіс. Ал, енді оқушылардың
адамгершілік тҽртібін жолға қою ҥшін мектепте Абайдың «толық адам» ілімін
ҿз алдына пҽн ретінде ендіріп, адамгершіліктің идеологиясын олардың
санасына біртіндеп сіңіруді мақсат етіп қою керек. Бір сҿзбен айтқанда,
абайтанудағы сең бҧзылуы керек», - дейді [3].
Бҥгінгі кҥні республикамыздың бірнеше жоғары оқу орындарында
«Абайтану» пҽні мҽселен Абай атындағы ҚазҦПУ-да, М.Ҽуезов атындағы
Оңтҥстік Қазақстан мемлекеттік университетінде, Тҥркістан қаласындағы
Қ.Яссауи атындағы халықаралық қазақ-тҥрік университетінде, Е.Бҿкетов
атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінде, ал кҿрші Д.Серікбаев
атындағы Шығыс Қазақстан техникалық мемлекеттік университетінің барлық
мамандықтарында Абайдың даналық философиясын оқытуға арналған «Адам
бол» атты пҽн оқытылып жатыр. Сонымен қатар, Ҽл-Фараби атындағы
ҚазМҦУ мен Қарағанды экономикалық университеті «Абайтану» пҽнін
оқытуды қабылдады.
Сондай-ақ біздің С.Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік
университетінде де 2012 оқу жылынан бастап университеттің «Тарих»,
«Халықаралық қатынас» мамандықтарында «Абайтану» пҽні оқытылып келеді.
Бірнеше жылдар бойы ғалымдар мен ҧстаздар қауымы кҿтеріп келген
мҽселе «Абайтану» пҽнін 2013 оқу жылында Білім жҽне Ғылым министрлігі
тарапынан мектеп бағдарламасына енгізгені туралы хабарлама барлық халықты
елең еткізді. Бҧның алдында 1998 жылы орыс мектептерінің 10-11
сыныптарына таңдаулы пҽн ретінде де енгізіліп, кейіннен ҥлкен сынға ҧшырап
оқу бағдарламасынан алынып тасталған болатын. Не себепті? Міне қазір де
«Абайтану» пҽні мектеп бағдарламасына енетін болды деп қуанып отырмыз, ал
Абайды танытып оқыту ҥшін теориялық ғылыми негіз болу керек. Қҧр сҿзбен
«Абай, Абай» дей бергеннен ештеңе шықпайды немесе ақынның 1-2 ҿлеңін
жатқа айтып «Абайды» білем деп айтуға болмайды. Ҧлы М.Ҽуезовтің ҿзі «Абай
мҧхит болса, менің Абайға қосқан ҥлесім теңіздің тамшысындай» деген ғой.
Қаншама ғасырлар ҿтсе де зерттеушілеріміз ҽлі кҥнге дейін «Абайдың
жҧмбағын» іздеп, соны шешумен келеді. Яғни Абай ҽлемі тҥпсіз терең, оған
бару ҥшін ҥлкен теориялық даярлық, аса сақтық, ҥлкен жауапкершілік жҽне
240
тынымсыз еңбек керек. Сондықтан «Абайтану» пҽнінің бағдарламасын,
оқулығын жазу ҥшін ғалымдарымыз бен ҽдіскер мамандар жҽне тҽжірибелі
ҧстаздар қауымынан тҧратын ҧжымдық топ қҧрылу керек. Ол бірнеше рет
талқыланып, сараланып, сараптамадан ҿтіп бір-ақ енгізілуі тиіс. Абайды
танытудың кҥрделілігі де сонда оның ҿмір сҥрген заман болмысын,
дҥниетанымын, ақындық кітапханасын, рухани нҽр алған кҿздерін, ақындық
мектебін, ақындық ҽлемін толық танып меңгере алмай жатқанымызда.
Оқушыға Абайды оқыту ҥшін алдыңғы кезекте мҧғалімдер ҿздері терең
меңгерулері керек. Ол ҥшін мҧғалімдерге арналған арнайы курстар оқытылып,
оларға арналған оқу-ҽдістемелік қҧралдары жазылуы керек. Сол себепті
Абайтануды жҥйелі тҥрде жаңаша оқытудың бағдарламасын жасау қажет.
Мектепте Абай шығармашылығын оқытуды тҧңғыш рет арнайы жазып,
ақын мҧрасын шҽкірттерінің жҥрегіне бойлатып, рухани нҽрін санасына сіңіріп
келе жатқан ҽйгілі ҧстаз Қанипа Омарғалиқызы Бітібаева ҿзінің кҿп жылғы
ҧстаздық еңбегі мен тҽжірибесінде Абайды жас ҿскіндерге жеткізу, сҧлулығы
мен тереңдігіне ҥңілту, қауыштыруды, рухани жан дҥниелеріне бойлатуды
алдына мақсат етеді. Ҧстаздың сҿзіне жҥгінсек: «Абай поэзиясының
сҧлулығынан бойымызға нҽр алып, жан дҥниемізді тазартып, сҧлу жанды жас
ҧрпақ тҽрбиелеу – адами да, ҧстаздық та борыш», - дейді [4, 10 б.].
Абай шығармашылығын оқытуға арналған ҽдіскер ҧстаз Қ.Бітібаеваның 4
еңбегі бар. Белгілі ҽдіскер ғалым Ҽ.М.Дайырова «Мектепте Абай
шығармашылығын оқытуды арнайы қарастырған ҽзірге бізге белгілі бірден-бір
еңбек – Қ.Бітібаеваның оқу қҧралдары. Қ.Бітібаеваның бҧл зерттеуі оқушыны
Абаймен қауышу қуанышына кенелтіп, мҧғалімге ҥлкен кҿмекке келетін
пайдалы да зҽру еңбек екендігі сҿзсіз», - деп бағалайды [5].
Ҧстаз 5 тен 8 сыныпқа дейінгі оқушыларға ақын шығармашылығын
оқытудың бағдарламасын бере отырып, оны танытудың тың технологиясын,
жаңаша оқытудың жҥйесін, ҥлгісін береді. Қ.О.Бітібаеваның Абайды оқытуға
арналған оқу қҧралдары ақын мҧрасын жасҿспірімдерге оқытып меңгертудің
жан-жақты жолдарын іздеп, оның тҥйінді дҽнін оқушылардың бойына дарытып,
адамдық қасиеттерге баулыған инновациялық технологияға негізделген
ғылыми-ҽдістемелік еңбек ретінде республиканың орта мектептері мен жоғары
оқу орындарында мҧғалымдерге пайдасын тигізіп келеді.
Абай мҧрасы – Адамды адам етіп тҽрбиелеудің, жан-жақты дамыған зияткер
тҧлға қалыптастырудың қайнары. Ҽлемдік білім кеңістігіне ену жағдайында
бҽсекеге қабілетті ҽлеуметтік жауапты тҧлғаны қалыптастыру – біздің басты
міндетіміз. Рухы мықты, Толық адам – Абай шығармаларының алтын қазығы.
Ақын адамды: пенде, адам, жарым адам, толық адам деген категорияларға
жіктейді. Соның ішінде ақынның бар аңсары – толық адам. Абай адамның
рухани жағынан кемелденіп жетілу жолында толық адам ҧғымын адамшылық
сатысының ең жоғарғы басқышына қояды. Толық адам –ақынның армандаған,
аңсаған мҧрат-мақсаттарының ең биік қол жетпес асқар шыңы.
Ҥш-ақ нҽрсе – адамның қасиеті:
Ыстық қайрат, нҧрлы ақыл, жылы жҥрек.
241
Абай іздеген толық адам осы қасиеттерден туындайтын талапты, еңбекқор,
ізгілікті, мейірімді, қанағатшыл, рахымды, тҧла бойы толған ар, ҧят,
пенделіктен қол ҥзген имандылық жолындағы абзал азамат.
Қазіргі қоғамда ҿмір сҥріп отырған адамдар ҥшін ауадай қажет ҧлттық
қҧндылықтар, рухани байлықтар, адамдық биік қасиеттер Абайдың даналық ой-
толғамдарынан
табылады.
Бҥгінгі
ҿмірімізде
рухани-моральдық
қҧндылықтардың аяқ астында қалуы біздерді жаңаша бағдар алуымызға
бағыттап отыр. Ҿйткені қазіргі уақытта ҽлемде материалдық игілік, яғни рухани
қҧндылықтан басым тҥсіп, дҥниеқорлық, пайдақорлық, адамға жат пиғылдар
ҿріс алып барады. Қоғамның болашағы жас ҧрпақтың ой санасын осы жат
қылықтардан аулақ ҧстап, ҧлттық рухани қазына кҿздерінен нҽр алып
толығудың бірден-бір жолы Абайдың толық адам ілімінің негіздерімен бҥгінгі
жас ҧрпақтың ой-санасын, дҥниетанымын кісілік, имандылық рухымен
тҽрбиелеу міндетін алға қояды.
Дҽл қазіргі уақытта рухы мықты ҧрпақ тҽрбиесі ҥшін Абай қҧдіреті қажет
болып отыр. Ҽр адам баласы Абай ҽлеміне ҥңіліп, Абайға бет бҧрғаны дҧрыс.
Сҧлтанмахмҧт Торайғыров: «Асыл сҿзді іздесең, Абайды оқы, таңырқа» деген.
Ҽрбір азамат Абай қарасҿздерін ҿзінің дҧрыс жолға салар бағдаршамындай
кҿруі керек. Ҿмірдің тҥрлі сауалына жауап іздеп, қысылғанда Абай поэзиясына
жҥгінсеңіз, бар асылыңызды Абайдан табасыз, одан рухани азық аласыз.
ҼДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1.
Назарбаев Н. А. Мир должен знать Абая. - Алматы: Б. и., 1995. - 14 с.
2.
Байтҧрсынов А. Қазақтың бас ақыны / Кітапта: Абайды оқы, таңырқа...
Қҧраст. М.Мырзахметов. – Алматы: Ана тілі, 1993. – 160 б.
3.
Мырзахметҧлы М. Абайтану. Оқу қҧралы. – Алматы, 2010. – 152 б.
4.
Бітібаева Қ. Абай шығармашылығын оқыту. – Алматы: Мектеп, 2003. –
232 б.
5.
Дайырова Ҽ.М. Абай тағлымы. Халықаралық ғылыми-практикалық
конференция материалдары. – Алматы, 1995.
ҼОЖ 821.512.122.09
АМИНГАЗИНОВА А.А., КАРТАЕВА А.М.
С. Аманжолов атындағы ШҚМУ, ШҚО, Ҿскемен қ., Қазақстан
ҚАНИПА БІТІБАЕВАНЫҢ АБАЙ ЖҼНЕ М. ҼУЕЗОВ
ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫН ОҚЫТУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ
Ҧстаз – ҿз халқының перзенті, ҿз ҧлтының қорғаушы кҥші іспеттес болса,
қазақ тілі мен ҽдебиеті пҽні мҧғалімінің басты мақсаты қазақ ҽдебиетін ҧлттық
рухани қҧндылық кҿзі ретінде таныту. Қазақстанның еңбек сіңірген мҧғалімі,
КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты, Қазақстан Республикасы
педагогика ғылымдары академиясының академигі Бітібаева Қанипа
Омарғалиқызы – ҽдебиетті оқытудың ҿрісі кең, ҿзгеше жҥйесін қалыптастырып
242
жҥрген шын мағынасындағы ҧстаз, санаулы тҧлғаларымыздың бірі. Ҧстаздың
«Ой тастау, ойланту, ойлау» технологиясы ҽдеби айтыс, пікірлесу, диологиялық
ҽңгіме, проблема шешу, іздену сияқты ҿнімді ҽдістермен қатар оқушылардың
ҿз бетімен ізденуіне, зерттеу жҧмысына негізделеді. Жобалау, модель жасау,
оқушыларды ҿз беттерімен жаңа ҿнім жасауға бағыттау – ҧстаз
технологиясының ең негізгі алтын діңгегі. Оның барлығында оқушы жеке
тҧлға, дара субъект ретінде қабылданады. «Біздің бҥгінгі кҥні алдымызға
қоятын негізгі мақсатымыз – тілді қадірлеп, мҽдениетті дамыта білетін, біздің
жолымызды ары қарай жалғастырып, жетілдіріп ҽкететін азаматтар дайындау.
Ол ҥшін біз тілімізді - ҧлттық қазына, ал ҽдебиетімізді – ҿнер деп оқытуымыз
қажет», - дейді ҧстаз [1].
Елінің бай тарихы мен бҥгінгі жеткен рухани жетістіктерін терең
сабақтастықта қарастыра отырып, ҧстаз ҧлттық қҧндылықтарды кҿркемсҿзді
танудан, кҿркемсҿзге деген қастерлі сезімді ҧрпақ бойына қалыптастырудан
іздейді. Ҧлы педагогтың қазақ ҽдебиетін жҥрегімен сезінуге, оны оқыту
мҽселелерін жан-жақты талдауға арналған еңбектері мен жаңашыл
кҿзқарастары ҧстаздар қауымына нағыз бағдаршам болып келеді. Ҧстаздың
басты ҧстанымы — кҿзбе-кҿз ҽңгіме, ойлы сҧхбат, пікір еркіндігі, оқушының
білімді ҿз еңбегімен алуына жағдай жасау, оқу жҥйесін тереңдете беру, оны
игертудің тиімді жолдарын іздеу. Ҧстаз ҿтілетін жаңа тақырыпқа алдын ала
тапсырма беріп, ой тастайды да сабақтың ҿн бойында ол шешуші роль атқарып
отырады. Ҥй тапсырмасы, жаңа сабақ, оларды бекіту, қорытындылау
кезеңдерін бірлікте қарастырып бҥтінге айналып кетеді. Сабақтың ҿн бойында,
ҽр кезеңдерінде оқушылар «ой тастауда» белгіленген ауқымды мақсатқа
жетудің жолдары жҥйелі тҥрде ойландыру; ойлау іс ҽрекеттері арқылы жҥзеге
асып отырады. Ҽдіскер ҧстаздың ҽдебиетті оқыту ҧстанымы ой салу, ойлау,
ойланту, бір шешімге келу пҽлсапасынан тҧрады. Ой салу - ҧстаз тарапынан,
ойлану - шҽкірт тарапынан, ойланту – (ойлауы жетіспей жатқан оқушыға тҥрткі
жасап, ойлантуға алып келу) ҧстаз тарапынан, бір шешімге келу - оқушы
тарапынан жҥзеге асады.
Ҧстаз тҽжірибесінің тағы бір ерекшілігі, оқушылар сабаққа ҿздері мақсат
қойып келеді. Ол мақсаттарды ҧстаз диагностика, болжам ҥшін пайдаланады.
Оның сабақ жоспары оқушы-субъектінің еркіндігіне жол ашады, оқушының да,
ҧстаздың да іс ҽрекеті тҥпкілікті нҽтижеге қол жеткізудің ҿнімді еңбегіне
айналады. Бҧл туралы атақты педагог Қ.Бітібаева былай дейді: «Мақсатым –
сабақты қызу еңбекке қҧру: сабаққа оқушыларды тыңдаушы дҽрежесінде емес,
еңбек етуші, білімді ҿз еңбегімен алушы (білімді ҿз еңбегіне қарай алушы)
дҽрежесінде қатыстыру. Олар – пікір айтушылар, қызу айтысқа қатысушылар,
кҿркем шығармаға деген ҿз кҿзқарасы, эстетикалық талғамы қалыптасып келе
жатқан азаматтар. Сол себепті де оларды сабақта ҥнемі іздендіріп отыруды
мақсат етемін» [2]. Бос отыратын, сабаққа селқос, тек орындаушы, тек дайынды
қайталап айтушы оқушы болмайды. Ҧстаз да, оқушы да жаңаны іздеуші,
табушы, бірліктегі одақ деңгейіндегі еңбек етуші дҽрежесінде болады. «Қашан
бала ғылым-білімді махаббатпен кҿксерлік болса, сонда ғана оның аты Адам
243
болады» деген ҧлы Абай сҿздерін ҧстаным еткен ҧстаз, «Ғылым таппай,
мақтанба», «Болмасаң да, ҧқсап бақ, бір ғалымды кҿрсеңіз» деп, дарынды
шҽкірттерін ғылым-білім нҽрімен сусындатудан жалықпай келеді.
«Алты алаштың басы қосылса, тҿрдегі орын мҧғалімдердікі», - деген екен
«ғасыр ақыны» атанған ҧлы Мағжан Жҧмабаев. Дана айтқандай, кҿзі тірісінде
алты алашқа «Қазақтың Қанипасы» аталып, аңыз боп тараған, ҧстаздықты
абырой шыңына шығарған біртума тҧлға, қазақ педагогикасының жарық
жҧлдызы. Оның есімі Одақ кезінде педагогикалық санаулы шоқ
жҧлдыздарының қатарында аталды, еліндегі ҽріптестері Алтынсариннің
ізбасары деп бағалады. Белгілі журналист, ақын, ҧстаз Ҽлібек Қаңтарбаев
«Қалдырған ізің мҽңгілік» атты республикадан шыққан кітапта былай деп
тебіренеді: «Ол туралы аңыз да, аңызға бергісіз шындық та молынан айтылады.
Аңызы – оны шҽкірттері мен ҽріптестері кҿк пен жердің арасындағы кҿгілдір
сағым сынды қиял-ғажайып кейіпкерге айналдырып жіберуінде». Аңызға
айналған ҧстаздың ҿмір жолына ҥңілсек еңісі мен қыраты, кҿлі мен шҿлі,
шоқысы мен шыңының қатар келіп отырғанына кҿзіңіз жетеді.
Расында да, ол жаңашыл ізденістерімен, ҽдебиетті оқытудың тың,
инновациялық технологиясымен аты аңызға, ҿзі қҧбылысқа айналды.
Ҧстаздықты абырой шыңына шығарды.
Абай мен Ҽуезов ҥндестігін оқыту технологиясы тың мҽселе. Ақын мен
жазушының ҽдеби жалғастығында рухани туыстай бір тамаша тҧтастық бар.
Абай қалыптастырған дҽстҥрдің жазушы шығармашылығында кҿрініс беріп,
келісімді жалғасын тапқан соны қырларын ашуы мҥлде жаңа танымдарға
бастайды.
Абай еліміздегі тҥбірлі ҿзгерістер негізінде ҽлемге танылып жатыр. Абай
аты ҽлемді шарлады. Қазіргі уақытта жас ҿскіндерге нағыз Абайды, дана
Абайды қайта танытып, қауыштыру кҥн тҽртібінде тҧрған мҽселе.
Қазақ ҽдебиетін оқытудың ҿзекті мҽселесі Абай шығармашылығын жас
ҿскіндерге жеткізу, сҧлулығы мен тереңдігіне ҥңілту, қауыштыруды, рухани
жан дҥниелеріне бойлатуды ҿзінің кҿп жылғы ҧстаздық еңбегі мен
тҽжірибесінде ҽйгілі ҧстаз Қ.Бітібаева алдына мақсат етеді. Ҧстаздың ҿз сҿзіне
жҥгінсек: «Абай поэзиясының сҧлулығынан бойымызға нҽр алып, жан
дҥниемізді тазартып, сҧлу жанды жас ҧрпақ тҽрбиелеу – адами да, ҧстаздық та
борыш», - дейді [3; 10].
Абай шығармашылығын оқыту айналасында Қ.Бітібаеваның «Абай
шығармашылығын оқыту» атты еңбегі 2003 жылы Алматы қаласындағы
«Мектеп» баспасынан, «Мектепте Абай шығармашылығын оқыту» атты оқу
қҧралы 1994 жылы Ҿскеменнен шықты. Белгілі ҽдіскер ғалым Ҽ.М.Дайырова
«Мектепте Абай шығармашылығын оқытуды арнайы қарастырған ҽзірге бізге
белгілі бірден-бір еңбек – Қ.Бітібаеваның оқу қҧралдары», - деп бағалайды [4; 2
б.]. Ары қарай ғалым: «Қ.Бітібаеваның бҧл зерттеуі оқушыны Абаймен қауышу
қуанышына кенелтіп, мҧғалімге ҥлкен кҿмекке келетін пайдалы да зҽру еңбек
екендігі сҿзсіз», - деген пікір айтады. Шынында да ҧстаз Абай
шығармашылығын жаңаша оқытудың жҥйесін, ҥлгісін береді. Ол ҥшін Кеңестік
244
кезеңдегі ақын шығармашылығын оқытудағы кемшіліктерге ҽділ пікір
білдіреді. Саясат қҧрсауында Абайды тап кҥрескері етіп, оны «ҽлеуметшіл
Абай» дҽрежесінде ғана оқытылуын сҿз ете отырып, автор оның саяси-
ҽлеуметтік лирикасын ғана емес, ҧлы дана мҧрасын толық, жан-жақты оқыту
проблемасын қозғайды. «Абай поэзиясын тақырып-тақырыпқа бҿлшектемей,
тҧтастай қарастыру» мҽселесін кҿтереді [5; 4б.]. Ҽсіресе автордың Абай
поэзиясының алтын арқауы – Адам, оған деген махаббат екеніне тоқтала
отырып, Толық Адам проблемасы айналасында ізденуді алдыға тартады. Ақын
поэзиясындағы баға жетпес ҥш асыл қазына: Алланы сҥю, Алла махаббатпен
жаратқан Адамды сҥю, хақ жолы деп ҽділетті сҥю, яғни осы ҥш сҥю
айналасында оқыту керектігін зерттеуінің басты ҧстанымы етеді. Сондай-ақ
автор Абайдай ҽлемдік алыптың мҧраларын оқытуда оқулықтағы беріліп
жҥрген ҿлеңдерінің аздық ететінін, оны таныту ҥшін тҿменгі сыныптан бастап
жаңа бағдарлама жасау керектігін ҧсынады.
Сонымен қорыта келгенде, Абай шығармашылығын оқушыларға жан-жақты
тереңдетіп оқытуда бҧл еңбектің ғылыми ҽрі ҽдістемелік жағынан маңызы зор.
Себебі адамзаттың Абайдай ірі тҧлғасының шығармашылығын жасҿспірімдерге
оқытып меңгертудің жан-жақты жолдарын іздеп, оның тҥйінді дҽнін тауып
оқушылардың бойына дарытып, адамдық қасиеттерге баулыған инновациялық
технологияның талаптарына сай нағыз гуманистік тҧрғыдан жазылған ғылыми
ҽдістемелік еңбек демекпіз.
Қанипа Омарғалиқызының қай еңбегі болсын ҧстаздардың бағдар
шамындай. Сол себептен болар, ҧстаздың еңбектеріне деген сҧраныс та ерекше.
Халқымыздың бҥгінгі тарихында, мҽдениеті мен ҽдебиетінде Мҧхтар
Ҽуезовтің алатын орны ерекше, оны бір сҿзбен айтып жеткізу қиын. Аса алып
тҧлға – табиғат пен қоғамның айрықша бір кҿрінісі. Мҧхтар Омарханҧлы
Ҽуезов қазақ мҽдениеті мен ҽдебиеті ҥшін дара да кҥрделі тҧлға. Ол - ҽлемдік
тҧлға.
Ҽлемнің жазушылары мен ғалымдары жоғары баға берген адамзаттың
Ҽуезовінің шығармашылық мҧрасын бҥгінгі жҽне болашақтағы ҧрпаққа таныту
- ҽдебиеттегі маңызды мҽселелердің бірі. Себебі ҽдебиеттегі кесек тҧлға Ҽуезов
шығармашылығын мектепте оқыту мҽселесі ҿте кҥрделі сала болғандықтан,
терең білімпаздық пен аса ізденімпаздықты қажет етеді. Ҽр шығармасын оқыту
ҥшін ҥлкен дайындық, терең эрудиция, ҥлкен жҥрек пен сезім қажет. М.Ҽуезов
шығармашылығын зерттеуші жазушы-ғалым Т.Жҧртбайдың сҿзімен айтсақ:
«Ҽуезовтің ҿмірі мен шығармашылық жолының ҿзі қазақ мҽдениетінің рухани
тарихындағы қҧбылыс. Ол сан-салалы жҽне жинақтай зерттеуді қажет етеді», -
деп ескертеді [6; 18б.].
Жазушының шығармашылығына арналған зерттеулер негізінен жекелеген
ғылыми тақырып пен жанрлық, теориялық, танымдық тҧрғыда дара-дара
қарастырылды. Алайда М.Ҽуезов шығармашылығын мектепте тҧтас оқыту,
жасҿспірімдерге таныту, рухани жан дҥниесіне бойлату мҽселесі ҽйгілі ҧстаз
ҽдіскер Қ.Бітібаеваның еңбектеріне дейін арнайы жазылмаған. Тек М.Ҽуезовтің
245
«Абай жолы» роман-эпопеясын оқытудың жолдары мен талдаудың тҥрлері
белгілі ҽдіскер-ғалым Т.Ақшолақовтың, Қ.Тасболатҧлының еңбектерінде ғана
кездесетін. Осы тҧрғыдан алғанда, Қ.Бітібаеваның еңбектері ҽдіскер ғалымдар
мен жоғары оқу орындарының оқытушылары, студенттері, мектеп мҧғалімдері
ҥшін ғылыми ҽрі ҽдістемелік жағынан сонылығымен, қҧндылықтарымен
ерекшеленетін аса қажетті еңбектің қатарынан саналады.
Адамзаттың ақыл-ойының ғҧлама жазушысы Ҽуезов шығармашылығын
қалай оқыту керек, оны жастардың бойына қалай сіңіру керек, осы мҽселе ҽрбір
ҽдебиетші
ҧстазды
ойландырып
келгені
рас.
Себебі,
М.Ҽуезов
шығармашылығын оқыту дегеніміз - ҥлкен мҧхитқа сапар шеккенмен тең деген
сҿз. Қай кезеңде, қай туындысын алсақ та, Ҽуезов туындыларының тақырыбы
мҽңгілік мҽселені қозғайды. Қазақ халқының ҿткен тарихын баяндап, толғағы
жеткен мҽселелерді кҿтеріп, ел тҧрмысының шынайы болмысын кҿрсетіп,
адамдар тағдырының шындығын суреттейді. Осыған байланысты М.Ҽуезов
шығармашылығын оқытуды алға тартқан Қ.Бітібаева ҿз сҿзінде былай дейді:
«Ҧстаздар қауымы Ҽуезов тағлымын оқу мен тҽрбие беруде тиімді пайдалануы,
қажетке айналдырудың кҿзін тауып, қонымды жолын ізденуі керек. М.Ҽуезов
шығармашылығын оқытудың тиімді жолдарын іздеу бҥгінгі оқыту ҥрдісінің
талап деңгейінен туындайды», - дейді [7; 6 б.].
Мектепте М.Ҽуезов шығармашылығын оқытуды тҧтастай қарастырып,
іргелі еңбек жазған Қ.Бітібаева «Ҽдебиет пҽнін оқытудың тиімді жолдары»
атты оқу қҧралында: «... ҽдебиет пҽні жас жеткіншектерге жай ғана білім беріп
қоймайды, ол ҿмірдің ең қымбаттысы, ең асылы – жақсылық пен ізгіліктің
ҧрығын себеді. Ҽдебиет пҽнінің ҽр сабағын – адам бойындағы асқақ арман,
берік сенім, ҽсемдік пен сҧлулыққа қҧштарлық тҽрізді ең мҿлдір сезімдер мен
кісілік қасиеттер туралы сырласу сабағы десек те болады. ...Бҧл пҽн жас
қауымды мақсатты ҿмір сҥруге ҥндейді, оны туған анасын сҥюден Отанын
сҥюге, бҥкіл адамзатты сҥюге дейін жетелейді. Ҽдебиет пҽнінің алдында тҧрған
осындай қасиетті мақсат ең алдымен сабақ процесінде, оның ҽр тақырыбында
жҥзеге асырылуға тиіс. Сондықтан ҽр сабақты, яғни ҽр сабаққа бҿлінген 45
минутты тиімді етіп ҧйымдастыра білу ісі мҧғалімнен ерекше творчестволық
жҧмысты, ойлы да зерделі еңбекті талап етеді», - дейді [8; 4-5 б].
Сонымен, қорыта келгенде, ҽйгілі ҧстаз ҿзінің кҿп жылғы тҽжірибесінде
«Абай жолы» эпопеясын оқытудың қия-қалтарыстарын тҥгел зерделейді.
Соның ішінде М.Ҽуезов шығармашылығын оқытуда оқулық пен оқу
бағдарламасында кездесетін кемшіліктерге білгірлікпен сын айтады. Ҽуезовтің
ҧлылығын таныту мақсатында автор ғҧлама жазушының публицистикалық
шығармаларын, прозалық шығармаларын, «Абай жолы» роман-эпопеясын,
драматургиясын, ғылыми еңбектерін тҧтастай оқыту керектігін баса айтады.
Осыған қоса, жазушы шығармашылығын оқытудың алдына бірнеше мҽселелер
де қояды. Бҧл жағынан алғанда, Қ.Бітібаеваның М.Ҽуезов туындыларын
мектепте оқыту мҽселесі терең зерттеуге бағытталған еңбек болса, екіншіден
теориялық білімді ҧштаудың ҽдістемелік негізгі кҿзі болып табылмақ.
246
Ҧстаздың ҽдебиетті оқыту пҽлсапасы ой, ойлау, ойланту мҽселелерінен
тҧрады. Ҽр сабақта оқушыға ой салу, ойланту ҧстаздың ҽдістемесінің биік
жемісі. Ол ҽдебиетті - ғылым, ҿнер пҽні ретінде қарастырады. Байырғы
ҽдістемемен оқытылып келе жатқан ҽдебиет пҽніне жаңа бетбҧрыс ҽкеліп,
инновациялық технологиямен оқыту мҽселесін қазіргі педагогика ғылымының
кҥн тҽртібіне қойды. Қазақ ҽдебиетін оқыту ҽдістемесін мҥлде тың арнаға
бҧрды деуге болады. [ 9; 144 б.].
Қорытындылай келе, "Қазақстан ҥшін Ҽуезов екінші Абай, біз ҥшін
шығыстың Шолоховы" Николай Погодин.
Бҧл тҧжырымда бҧлтартпас шындық бар. Айтты-айтпады, қазақ ҽдебиетінің
XIX ғасырдағы асқар белі - Абай, XX ғасырдың заңғар биігі - Ҽуезов.
Ҽдебиетке ең қатал сыншы, ең ҽділ тҿреші уақыт десек, сол уақыттың ҿзі
осыны дҽлелдеп отыр.
Абай - ҧлттық мҽдениетіміз бен тарихымыздағы ерекше тҧлға. Біртуар
қайталанбас тҧлғаның азаматтық, ақындық, халықтық мҧрасы - айтылар ойға
сыймас, қыр-сыры мол дҥние. Қазақ жерінің ақыны, данышпаны кҿп
болғанымен, Абай біреу-ақ. Абайы бар елдің мерейі ҥстем. Абай - қазақтың бар
жерінде туып, бар жерінің туын ҧстап тҧрған кемеңгер.[10,456 б.].
Поэзия Абай ҥшін ой-қиялының қанаты болса, проза Ҽуезов ҥшін тіл
ҿнерінің қайнар кҿзі. Бҽйтерекке шығып, сан тҥрлі ҥнмен сайрай алмаған
сандуғаш, сандуғаш па? Сол сияқты қанатсыз ҿнер — ағаш басындағы ала
қарғаның ҥніндей. Абай жҽне М.Ҽуезов шығармашылығын оқытудың ең тимді
жолы Қ.Бітібаеваның технологиясын қолдану.
ҼДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1.
Бітібаева Қ.О. Қазақ ҽдебиеті – тҧлғаның рухани дамуының бастауы
халықаралық ғылыми-тҽжірибелік конференцияның материалдар жинағы / Қ.О.
Бітібаева. - Алматы, 2005. – 14 бет.
2.
Бітібаева Қ.О. Ҽдебиет пҽнін оқытудың тиімді жолдары : мҧғалімдерге
арналған қҧрал / Қ.О. Бітібаева. - Алматы : Рауан, 1990. – 15 бет.
3.
Бітібаева Қ.О. Абай шығармашылығын оқыту / Қ.О. Бітібаева. – Алматы:
Мектеп, 2003. – 232 бет.
4.
Ақшолақов Т. Кҿркем шығармаға талдау жасау / Т. Ақшолақов. –Алматы:
Мектеп, 1983. - 114 бет.
5.
Бітібаева Қ.О. Педагогикалық технология талаптары / Қ.О. Бітібаева //
Қазақ тілі мен ҽдебиеті. - 2000. - №3. - 8 бет.
6.
Қаратаев М. Эпостан — эпопеяға / М. Қаратаев. – Алматы: Жазушы,
1969. - 220 бет.
7.
Бітібаева Қ.О. Абай шығармашылығын оқыту / Қ.О. Бітібаева. – Алматы:
Мектеп, 2003. – 232 бет.
8.
Мҽшһҥр Жҥсіп. М. Ҽуезовтің портрет жасау шеберлігі / Мҽшһҥр Жҥсіп //
Қазақ тілі мен ҽдебиеті. – 1995. - № 4. - 96-102 бет.
9.
Бітібаева Қ.О. М. Ҽуезов шығармашылығын оқыту / Қ.О. Бітібаева. -
247
Ҿскемен, 1994. – 120 бет.
10.
Бітібаева Қ.О. Абай шығармашылығын оқыту / Қ.О. Бітібаева. –
Алматы: Мектеп, 2003. – 232 бет.
ҼОЖ 821.512.122.09
СЕЙПУТАНОВА А.Қ.
С. Аманжолов атындағы ШҚМУ, ШҚО, Ҿскемен қ., Қазақстан
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сборник материалов международной научно-практической конференции - бет 18

text:
МЕКТЕПТЕ АБАЙ ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫН
ОҚЫТУ ЖҼНЕ Қ.О. БІТІБАЕВАНЫҢ ҼДІСТЕМЕСІ
«Қазақ» деген атаумен қатарласа аталып, егіз ҧғымға айналған ҧлы тҧлға -
Абай хакім. Хакімнің тҧңғиық ойларының тереңіне бойлау, одан ғибрат алу –
қазақ ҧлтының мҽңгілік ел болу жолдарының бірі десек те болады. Абайды тану
арқылы ҿзімізді танимыз.
Елбасымыз Н.Ҽ.Назарбаев: «Абай қазақ халкының рухани қазынасына
ҿлшеусіз ҥлес косқан ғҧлама ғалым ғана емес, сонымен қатар, ол қазақ
халқының ел болуына ҧлан-ғайыр еңбек еткен данагер. Абай - ҽлемдік
ойшылдардың катарындағы ғажайып тҧлға... Абай ҽрқашан біздің ҧлттық
ҧранымыз болуы керек. Абайды тану арқылы біз Қазақстанды ҽлемге
танытамыз. Менің балаларым мен ертеңгі ҧрпағыма Абайдан артық, Абайдан
ҧлы, Абайдан киелі ҧғым болмауға тиіс» [1, 186б.] – деген еді.
Абай ҽлемі – сарқылмас қазына ҽрі ҧлт болашағын рухани індеттен сақтап
қалатын баға жетпес мҧра. Ал осы тҧнғиық ой мен сыршыл сезім иесін жас
ҧрпаққа бҥгінгі ҧстаздар қалай танытып, қалай оқытып жатыр деген заңды
сауал туындайды. Ҿйткені, Абайды жас ҿскіндерге ҧлттық қҧндылық, ҧлт
мақтанышы, ҽлемдік ҿркениетке ҥлес қосқан ҧлы тҧлға ретінде таныта оқыту -
басты міндеттердің бірі.
Мектепте Абай мҧрасын оқыту ҽдістемесінің бай тарихы бар. Абай ҽлемін
жас ҿскіндерге кеңінен таныту талабы 1930 жылдардан шығармаларын мектеп
оқулықтарына енгізуден кҿрініс тапты [2, 11б.]. Сол жылдардан бастап Абайды
мектепте оқыту қазақ ҽдебиеті оқулығының авторлары М. Ҽуезов, М.
Жолдыбаев, Ҽ. Қоныратбаевтардың еңбектері аркылы жолға қойылып,
С.Сейфуллин мен Ҿ.Тҧрманжанов, Е.Ысмайлов пен Т.Ақшолақовтардың оқу
қҧралдары арқылы жаңа сапаға кҿтерілді.
Абайдың ҽдеби мҧрасын орта мектептің ҽдебиет оқулығына енгізіп,
шығармаларын жҥйелі тҥрде кҥрделі такырыптарға жіктеп танытуда ғалым
Қ.Жҧмалиевтің
еңбегі
зор
екені
баршамызға
мҽлім.
Сондай-ақ,
Қ.Мҧхамеджановтың «Абай в школе», Қ.Ҿмірҽлиевтің «Абайдың нақыл
сҿздерін оқу-тҽрбие ісінде пайдалану» атты енбектері хакім мҧрасын мектепте
оқытуды арнайы қарастырған маңызды еңбектер санатынан орын алды.
1942-1943 жылдардан жоғары оқу орындарында тҧрақты тҥрде ҿтіле
бастаған Абайтану курсы Абай шығармашылығын мектепте оқыту ісін
жандандырды. Бҧл жерде Абайтану курсын негіздеп, болашақ ҧстаздардың
кҽсіби даярлығының ҿсуіне М.О.Ҽуезовтің ҿлшеусіз еңбек сіңіргенін ерекше
248
айтуға болады.
1960 жылдары Абай мҧрасын орыс тілді мектептерде оқыту ҽдістемесі тың
ізденістерді ҿмірге ҽкелді. 1968 жылы И.Орешникованың орыс мектебінің қазақ
ҽдебиеті мҧғалімдеріне арналған «Абай в русской школе» деген ҽдістемелік
қҧралы жарық кҿрді. Кітапта Абайдың ҿмірі мен шығармаларын орыс
мектептерінде оқыту тҽжірибелері жинақталды.
Ақынның мҧрасы тҽуелсіз сана тҧрғысынан бағаланып, ой теңізінің жаңа
қырлары мен сырларының ашылуы, бҧрын бҧрмаланып келген бірқатар
тҥсініктердің тҥзетілуі 150 жылдық мерейтойы қарсаңында жарық кҿрген
зерттеулерде кҿрініс тапты. Ҧлы ақынның халқына сіңірген енбегі жоғары
бағаланды. Ғалымдар, ҽдіскер ҧстаздар бірлесіп оның адами жҽне ақындық
тҧлғасын жаңа денгейде - қазақ халкының рухани кҿсемі - деңгейінде оқыту
жолында тер тҿкті. Сол ізденістер нҽтижесі хакім шығармашылығының жаңа
сапада оқытылуына мҧрындық болды. «Абайдың тҽлімгерлік тағлымы»
жинағына кірген Ш.Беркімбаеваның «Абай мҧрасы білім беру жҥйесінде»,
Ҽ.Дайырова, Г. Қҧрманбаева, С.Дҥйсебаевтардың «Болашақ негізгі мектепте
Абай шығармаларының берілу жҥйесі жҽне оқытудын кейбір мҽселелері»,
Қ.Бітібаеваның «Ҧлы Абайды ҧрпағымен кайта кауыштырудың кейбір
мҽселелері», С. Рахметова, П. Жаманқҧловалардың «Бастауыш сыныптарда
Абай шығармашыларын оқыту» сияқты теориялық маңызы зор мақалалары
ҧстаздар қауымының ҽдістемелік қоржынына қомақты ҥлес қосты [3, 33 б.].
Ҧлы ақынның 170 жылдық мерейтойы қарсаңында да «Қазақ ҽдебиетінің
сындарлы саласы» (М.О.Ҽуезов) абайтанудың қол жеткізер табыстары мол
болмақ. Сонымен қатар Абайды оқыту ҽдістемесі де ілгерілеуін тоқтатпақ емес.
Ҧзақ жылдар бойы қазақ ҽдебиетін оқыту ҽдістемесі саласында тың
ізденістер жасап, толымды еңбектер берген зерттеуші – Қанипа Омарғалиқызы
Бітібаева. Ҧстаз Абайды оқыту дҽстҥрін жаңашыл ізденістерімен байытты.
Ҧлағатты
ҧстаз
жайлы
естелік
еңбектерге
зер
салсақ,
Абай
шығармашылығына барынша ынтық болуы балалық шағынан-ақ басталғаны
айқын аңғарылады. «Қазақтың Қанипасы» атты кітапта ақынға деген
қызығушылық қасиеті ананың сҥтімен, ҽкенің батасымен сіңгенін, сондай-ақ,
студенттік шағын қазақ зиялыларының рухани орталығы Семей қаласында
ҿткізгенін ҽрі Қ.Мҧхамедханов сынды ірі абайтанушыдан дҽріс алып, тағлымын
тыңдауы да ерекше ҽсер еткендігін мақтанышпен айтады.
Ҧстаздың 1994, 2003 жылдары жарық кҿрген екі кітабы Абай мҧрасына
жаңғырған сана, жаңаша кҿзқарас тҧрғысынан қарауымен қҧнды. Ҧстаз «Абай
шығармашылығын оқыту» (2003) еңбегінде ҧлы хакімді оқушыларға
танытудың жаңа жҥйесін жасаған. Аталмыш еңбектерді ғылыми-ҽдістемелік
қҧндылығы зор, Абайтануға қосылған зор ҥлес деп білеміз.
Педагог ғалымның басқа еңбектерін былай қойғанның ҿзінде Абайтануға
қосқан ҥлесі, ақын шығармашылығын оқытуға арналған ҽдістемесі арнайы
зерттеуді қажет етеді. Ҧстаз еңбегіне зер салсақ, Абайды жас ҿскінге таныту
дҽрежесі қандай, қазір кҥн тҽртібінде нендей кҿкейкесті сауалдар тҧр, оны
оқытудың жаңа заманға лайық бағыт-бағдары қандай болмақ т.б. мҽселелерге
жауап табарымыз сҿзсіз.
249
Осы орайда ҽдіскер-ғалым Ҽ.М.Дайырова: «Мектепте Абай шығармаларын
оқытуды арнайы карастырған ҽзірге белгілі бірден бір еңбек – Қ.Бітібаеваның
«Мектепте Абай шығармаларын оқыту» (Ҿскемен, 1994) атты кітабы». Автор ҿз
еңбектерінде Абай хакімнің шығармаларын оқытудың ең ҿзекті мҽселелерін
сҧрыптап алып, проблема етіп қоя білген жҽне оларды қазіргі педагогика
ғылымы жетістіктеріне иек арта отырып шешудің жолдарын кҿрсеткен» –
дейді. Сондай-ақ, еңбекке талдау жасай келе: «Қ.Бітібаеваның бҧл зерттеуі
оқушыны Абаймен қауышу куанышына кенелтуге мҧғалімге ҥлкен кҿмекке
келетін пайдалы да зҽру еңбек екендігі сҿзсіз» [11, 15б.] деп кҿрсетеді.
Ғалымның осы пікірі Қанипа Омарғалиқызының ҽдістемелік оқулықтары Абай
мҧрасымен жас ҿскіндерді сусындату айналасындағы жаңа сападағы еңбектер
екеніне кҿзімізді жеткізе тҥскендей.
Автордың «Абай шығармашылығын оқыту» (2003) еңбегі IX бҿлімнен
тҧрады. Еңбектің ҽр бҿлімі Абай мҧрасын оқытудың ең кҿкейкесті мҽселелері
мен сауалдары тҿңірегінде ой қозғайды. 1-3 бҿлімде автор: «Қазір жас
ҿскіндерге нағыз Абайды, дана Абайды кайта танытып, қайта қауыштыру
мҽселесі кҿтерілуде. Кезінде оқулықтарда Абай тек ҥстем тап ҿкілдерін,
қоғамдағы ҿз заманында орын алған кемшіліктерді сынаушы, жҥрегі у мен
зарға толы «ҽлеуметтік Абай», біржақты Абай ретінде ғана қарастыру
басшылыққа алынды. Ал осы тҧлғаның басқа қыры қағыс қалды» [5, 4б.] -
деген тҥйін жасап, кеңестік кезеңдегі ҽдебиеттанудағы кемшіліктер Абайды
оқыту ісіне де салқынын тигізгенін орынды сынға алады. Абайды оқытудың
альтернативті бағдарламасын ҧсынып, бағдарламаға енген шығармаларын
оқытудың ҽдістемесін береді. 4-бҿлімде Абай мҧрасын оқытуды тақырып-
тақырыпқа саралап беріп, оны оқытудың тың, инновациялық жолдарын
ҧсынады. 5-бҿлімде Абай туралы ҽдеби-сын еңбектерді оқыту амалдарын сҿз
етеді. Кейінгі бҿлімдерде ҧлы ақын мҧрасын окыту барысында оқушылардың
білім-білік дағдыларын жетілдіру тҽсілдері, дидактикалық материалдардың
ҥлгілері, сыныптан тыс жҧмыстарды жҥргізу жолдарын ҧсынады.
Автор аталмыш еңбегінде абайтану саласындағы іргелі еңбектерге де ден
қояды. М.Ҽуезов, С.Мҧқанов, Қ.Жҧмалиев, 3.Ахметов, М.Мырзахметов,
Р.Нҧрғали, Т.Жҧртбаев т.б. ғалымдардың ғылыми ой-пікірлерін сана сарабына
салып, ғылым жетістіктерін мектеп партасындағы ҽр баланың жҥрегіне жеткізу
жайын да басшылыққа алады. Ғалымдардың пікір-тҧжырымдарын сабақтап,
ҽрбір тақырып, тапсырманы ҧсыну, орындау барысында пайдаланудың
тҽсілдерін нақты мысалдар негізінде кҿрсетіп береді. Абайды оқулық не
мҧғалім тҥсінігі арқылы ғана емес, ғылыми еңбектер негізінде тереңдете таныту
жҽне ҽлем ҽдебиетімен байланыстыра оқыту қажеттігін дҽлелдейді.
Ҧсынған бағдарламасында Абай ҽлемін ғылыми негізде танытуды маңызды
орынға қояды. Мҽселен, ҧстаздың: «Абай поэзиясының алтын арқауы болып
Адам тҧрады, Адамға деген махаббат тҧрады» деген ойлары абайтану ілімінің
алыптары М.Ҽуезов, Қ.Жҧмалиев, З.Ахметов, М.Мырзахметов, Ғ.Есімов
сияқты ғалымдардың пікірлерімен сабақтас. Оған дҽлел ретінде академик
М.Ҽуезовтің: Абайдың тҧлғасын танытатын ерекшеліктерін «Ҽкенің ҧлы
болмай, халықтың ҧлы боламын» деген тартысында, «Ҽкесінің баласы -
250
адамның дҧшпаны, адам баласы - бауырың», деген ой Абайдың адамгершілік,
гуманистік жолы, – деген қҧнды пікірін келтіруге болады [5, 269б.]. Сондай-ақ,
белгілі абайтанушы ғалым М.Мырзахметовтің: «Абай шығармаларында кҿп сҿз
болатын тҥбірлі, желілі негізі бар толық адам жайлы ҿте кҥрделі, тамыры
ғасырлар қойнауында жатқан гуманистік танымға мейілінше мол тҥрде кҿңіл
бҿлген» [6, 230б.] – деген пікірін басшылыққа алуы, ҽрі дамытуы ҧстаз ҧсынған
альтернативті
бағдарламаның,
Абай
мҧрасын
оқытуда
ҧстанған
концепциясының ғылыми негізділігін айқындай тҥседі.
Қ.О.Бітібаева ақынның «ҽлеуметтік теңсіздік жайында», «ҿнер-білім
тақырыбындағы», «махаббат тақырыбындағы» шығармасы дегендей ҽр жерден
ҥзіп-жҧлып, таптаурын жолмен оқытуға тҥбегейлі қарсы. Ол – Абай поэзиясын
тҧтастай, кешенді қарастырудың ҽдістемелік негізін жасап, бағдарламасы мен
ҽдістемелік оқу қҧралдарын ҧсынған тҧңғыш ҽдіскер деп білеміз. Сондай-ақ,
ҧлағатты ҧстаз Абай тағылымын Егеменді еліміздің негізгі идеологиясы, жас
ҧрпақты тҽрбиелеудегі басты ҧстаным дҽрежесінде оқыту қажеттігін айрықша
атап кҿрсеткен. Бҥгінгі ҧстаздарды ҽдебиет сабағында Ҧлы ақын мҧрасын,
тағлымын исі қазақтың жҥрегіне жеткізу жолындағы бҥкіл ҧлттың тҽрбие
кітабына айналдыруға бағыттайды.
Қанипа Омарғалиқызы Абайдың ҽрбір шығармасын оқыту барысындағы
мҧғалім мен оқушының іс-ҽрекетін, оқу еңбегін жан-жақты кҿрсете білген,
оның алгоритмін ҧсынған.
Бҥгінгі таңдағы білім беру – ҿсіп келе жатқан ҧрпақтың ақыл-ойы мен
дамуының, мҽдениетінің деңгейін анықтаушы фактор.
Елбасымыз Н.Ҽ. Назарбаев айтқандай, экономиканың қарқынды дамуы ҥшін
қазіргі нарық қатынасы талаптарына жауап бере алатын, сыни ойлана алатын,
шығармашыл адамдар қажет.
Белгілі ғҧлама Эдисон былай деген екен: «Ҿркениеттіліктің басты міндеті –
адамды ойлай білуге ҥйрету». Ал, ой жоқ жерде жҥйелі сҿйлеу жоқ. Осы
орайда Кембридж (PISA) бағдарламасы бойынша сыни ойлау технологиясы
2009 жылдан Қазақстанға еніп, курстар жҥргізіліп жатса, Қ.Бітібаева
кҿрегендікпен, шебер ҽрі білікті ҧстаз ретінде кеңес заманының ҿзінде-ақ, «Ой
тастау, ойланту, ойлау» технологиясын енгізіп қойған еді. Жоғарыда
айтқанымыздай ҧстаздың «Ой тастау, ойланту, ойлау» технологиясы ҽдеби
айтыс, пікірлесу, диологиялық ҽңгіме, проблема шешу, іздену, миға шабуыл
сияқты ҿнімді ҽдістермен қатар оқушылардың ҿз бетімен ізденуіне, ғылыми
зерттеу жҧмысына, шығармашылық қабілетті дамытуға негізделеді.
Ҧстаздың осы технологиясы арқылы Абай туындыларын меңгерту
барысында жасалған ҽдеби талдаулары бала ҧғымына лайықтылығымен,
тҧжырымдылығымен ерекшеленеді. Ақынның 100-ге тарта ҿлеңіне талдау
жасап, ҽр ҿлеңнің негізінде жатқан ҿзекті ой мен проблематиканы, ақынның
кҿркемдік-эстетикалық табысын дҽлме-дҽл танытады.
Қ.О.Бітібаева мектепте Абайды танытудың жаңашыл технологиясын ҧсына
отырып, білім беру жҥйесін модернизациялауды, нҽтижеге бағытталған білім
беру ҧстанымдарын басшылыққа алады. Ҧстаздың бҧл тҧрғыдағы еңбектері
оқушы қҧзіреттілігін қалыптастыруға тҥрткі жасайтын тапсырмалар жҥйесімен,
251
дидактикалық материалдардың алуан тҥрлілігімен, ғылымилығымен қҧнды.
ҼДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1.
Назарбаев Н. Ҽ. Ғасырлар тоғысында / Н. Ҽ. Назарбаев. - Алматы, 1998. -
272 б.
2.
Дайырова Ҽ. Абай мҧрасы мектепте оқыту ҽдістемелік еңбектерде // Абай
тағлымы : Республикалық ғылыми-практикалық конференция материалдары /
Ҽ. Дайырова, Б. Ҽрінова. - Алматы : Рауан, 1995. - 326 б.
3.
Ҽрінова Б. А. Қазақ ҽдебиетін оқыту ҽдістемесінің ғылым ретінде
қалыптасуы мен дамуы : монография / Б. А. Ҽрінова. - Алматы : Жазушы, 2004.
- 152 б.
4.
Бітібаева Қ. Абай шығармашылығын оқыту / Қ. Бітібаева. - Алматы :
Мектеп, 2003. - 231 б.
5.
Ҽуезов М. Абай Қҧнанбаев / М.Ҽуезов. - Алматы : Санат, 1995. - 320 бет.
6.
Мырзахметов М. Жоғарғы оқу орындарында Абай мҧрасын меңгерудің
ғылыми-педагогикалық негіздері : Республикалық ғылыми-практикалық
конференция материалдары / М. Мырзахметов. - Алматы : Рауан, 1995. - 288 б.
ҼОЖ 821.512.122.09
ЗАЙСАНБАЕВА Г.Н.
«Ҿрлеу» БАҦО» АҚ филиалы ШҚО бойынша ПҚ БАИ, ШҚО, Ҿскемен қ.,
Қазақстан
АБАЙ ТАҒЛЫМДАРЫ ЖҼНЕ БІЛІМ БЕРУДЕГІ
АКСИОЛОГИЯЛЫҚ БАҒЫТ
Қоғамдағы болып жатқан жаһандық ҿзгерістер білім беру жҥйесінен де
жаңаша кҿзқарас,тың бағыттарды талап етуде. Қазақ елі жаһандық
қауымдастықтың дамыған елдері қатарына ену ҧлы мақсаттарын алдына қойып
отырған – қарқынды дамушы ел жҽне ҽлемде болып жатқан ҿзгерістер,
дағдарысты жағдайларбізді айналып ҿтпейтіні белгілі.Осынау аумалы-тҿкпелі
ҿзгермелі қоғамда елдің елдігін, тҽуелсіздік тҧғырының беріктігін сақтап қалу
ҥшін ҿскелең ҧрпаққа дҧрыс тҽрбие мен терең білім берудің маңыздылығы
артып отыр.
Қазақстанда қолға алынып жатқан бетбҧрыстар халқымыздың рухани
ҿрлеуі, болашақ ҧрпақтың адами қасиеттерінің дамуын алға тартып, Абайдың
«толық адам» тҧжырымының ҿзектілігін алға тартуда. Елбасының Қазақстан
халқына Жолдауында да: «Мҽңгілік Ел – ата-бабаларымыздың сан мың жылдан
бергі асыл арманы. Ол арман – ҽлем елдерімен терезесі тең қатынас қҧрып,
ҽлем картасынан ойып тҧрып орын алатын Тҽуелсіз Мемлекет атану еді. Ол
арман – тҧрмысы бақуатты, түтіні түзу ұшқан, ұрпағы ертеңіне сеніммен
қарайтын бақытты Ел болу еді. Біз армандарды ақиқатқа айналдырдық.
Мҽңгілік Елдің іргетасын қаладық» -делінген [1]. Сондықтан тҥтіні тҥзу,
ертеңіне сенімді ҧрпағы бар бақытты, зайырлы қоғамды орнатуда білім беру
саласы мамандарына басты салмақ тҥсіп отырғаны белгілі. Қазіргі жағдайда
252
педагогикалық қызметкерлердің кҽсіби біліктілігі деңгейі ел дамуының бір
кҿрсеткіші десек артық айтпаған болармыз.Бҧл ретте «Ҿрлеу»Біліктілікті
арттыру ҧлттық орталығының Шығыс Қазақстан облысы бойынша филиалы
білім берудің басым бағыттары бойынша ҧстаздардың біліктілігін арттырып,
жан-жақты белсенді қызмет атқарауда. Қазіргі таңда «Абайтану» пҽнін
мазмҧндық, ҽдістемелік тҧрғыда ҧйымдастыру бағытында мҧғалімдердің
біліктілігін арттыру курстары да ҿткізілуде.
С.Назарбаева бастамасымен «Бҿбек»
Ҧлттық ғылыми-тҽжірибелік, білім беру
жҽне сауықтыру орталығы ҽзірлеп, енгізіп отырған,
болашақ ҧрпақты жоғары
руханиятқа жетелейтін, адамгершілік қасиеттерін жарқыратып, жандандыратын
ілім, «Ҿзін-ҿзі тану» рухани-адамгершілік білім бағдарламасы білім берудің
басым бағыттарының бірі болып табылады.Оқушыларға «ҿзін-ҿзі тану» пҽні
арқылы рухани-адамгершілік білім беру жҽне рухани-адамгершілік білімді ҿзге
пҽндермен ықпалдастыру, оның жҥйе тҥзуші ҽлеуетіне мҥмкіндігінше жағдай
жасау бҧл бағдарламаның басты бағыты болып табылады.
«Ҿзін-ҿзі тану» рухани-адамгершілік бағдарламасы ҽр адамның Рухани
бастауларына жол сала отырып, оның Ҧлылықтың бір Бҿлшегі екенін, Ҧлы
Рухтың иесі екен сезіне отырып, айналадағы барлық адамдармен ҽлеуметтік
ортасына, ҧлтына, дініне қарамастан Хакім Абайдың «Адамзаттың бҽрін сҥй,
бауырым деп» - дҽрежесінде, ынтымақтастықта ҿмір сҥруге ҥйретеді.
Бағдарлама ҽр баланың шексіз Білімге тереңдей тҥсіп, сол арқылы Ақиқатты
танып, айналаны Риясыз сҥйіспеншілікке бҿлеп, шексіз Мейіріммен
қатыгездікке қарсы тҧра білуге, ойының, ісінің, сҿзінің бірлігімен Жан
тыныштығына жетуге жол нҧсқайды. Ҿзін-ҿзі тану пҽні ҿмірдің бізге қоятын
сансыз сҧрақтарына ҿзіміздің жауап іздеуімізге кҿмектеседі.
Жалғыз қалғанда жаныңды аяздай қаратын, ауыртатын, кҿзіңнен шынайы
жасты парлататын, ҿкіндіретін, ҿсіретін, шабыттандыратын, шаттандыратын
СҦРАҚТАР жауабын қайдан іздейміз?
Жауабын тҥпсіз-шексіз, мҽңгілік Білімнен, сол Білім шексіздігінде Мҽңгілік
Рухымен жарқыраған Даналықтың қҧпиясын таныған Ҧстаздарымыздан
іздейміз. Адам ҿз-ҿзін танымай ҿзгені тани алмайды, ҧлт та солай, ҿз ҧлтының
жаһҧтын кҿрмейтіндер адамзаттың асылын қалай танысын! Сондықтан да
ҧрпағымызды тҽрбиелеуде, Ҧлтымызды, сол арқылы Адамзатты тҽрбиелеген
Ҧлт Ҧстаздарын тануымыз керек. Ҧлтымыздың ҧлы ҧстаздары Тҿныкҿк,
Кҥлтегіннен бастау алып, Абай, Шҽкҽріммен негізі қаланып, Мағжан,
Жҥсіпбектермен жалғасын тауып келе жатқан Даналық иірімдері Бҥкіл
адамзаттық Сана Мҧхитының тереңдеріне бойлатып, Шынайы Ақиқатты
тануымыздың бастаулары болмақ.
Бҧл ретте адамзаттың даналық биік шыңынан кҿрінген Абай
тағлымдарының маңызы зор. Жаһандану жағдайында ҽрбір ҧлт ҿз
қҧндылықтарын қалай сақтап қалмақ, тҽрбиеде нені мақсат етіп, ҧрпағымызға
қалай жҿн сілтейміз. Бҧл сҧрақтардың жауабына да біз Абай тағлымдарын
терең зерделеу арқылы жете аламыз.
Білім берудегі аксиологиялық бағыттың, яғни қҧндылық бағдарлы
оқытудың ҿзегі де Абай шығармашылығы болмақ. Аксиология (грекше ἀξία –
253
қҧндылық жҽне λόγος – ілім) – «қҧндылық» категориясын зерттейтін
философия саласы. Адам ҥшін аса маңызды заттар, қҧбылыстар, қасиеттер,
жай-кҥйлерді қҧндылықтар деп аталынады [2].
Адам ҿмірінде басты деп танылатын қҧндылықтар ҽртҥрлі болуы мҥмкін.
Адам ҿміріндегі қҧндылықтар жҥйесі ҽр кезеңде ҽртҥрлі маңызға ие болады. Ол
жайында Абай 15-сҿзінде: «Пенде адам болып жаратылған соң, дҥниеде ешбір
нҽрсені қызық кҿрмей жҥре алмайды, сол қызықты нҽрсесін іздеген кезі
ҿмірінің ең қызықты уақыты болып ойында қалады»- деген [3].Дҥниенің
қызығы адам ҿміріндегі қҧндылықтардың негізі болады. Қҧндылықтар адам
ҿмірінде ҿзгеріп, бірінің орнын бірі алмастырып отыратыны да табиғи
ҥдерістер.
Ҿмірдегі жеке адамның басына тҥсетін тҥрлі жағдаяттар: сырқаттану, жақын
адамдардан айырылу, материалдық қиындықтар т.б.жағдайлар қҧндылықтарды
қайта қарастыруға себеп болып жатады. Тҧлғаның ҿмірдегі бағыт-бағдарына
қоғамның бағыт алған қҧндылықтар жҥйесі де айтарлықтай ықпал етеді. Жеке
тҧлғаға басқа бір беделді тҧлға да ҿзінің қҧндылықтық кҿзқарастарымен зор
ықпал ете алады. Бҧл ретте ҿсіп келе жатқан жеткіншекке ата-анасы, ҧстазы,
т.б тҧлғалар ҽсер етуі мҥмкін.
Қҧндылықтар туралы мҽселені алғаш рет Сократ кҿтерді. Сократ бҧл
мҽселені ҿз философиясының негізі етіп алды жҽне оны игілік тҧрғысында
қарастырды.
Педагогикада жалпыадамзаттық қҧндылықтарды білім мазмҧнына мақсатты
тҥрді енгізу мҽселесі ХХ ғасырдың 80-90 жылдары жолға қойылды (И.Я.
Лернер, В. Оконь, Л.Я. Зорина жҽне т.б.).
Қҧндылықтарға бағытталған білім беруде қазіргі орта білім мазмҧнын
жаңартуда жалпыадамзаттық қҧндылықтарға негізделген материалдарды оқу-
тҽрбие ҥдерісіне енгізу маңызды болмақ.
Бҧл ретте Т.И. Петракова ҧсынған қҧндылықтар жҥйесінің жіктемесі оларды
ҥш тҥрге бҿліп қарастыруды кҿздейді: табиғи, жҥре пайда болған жҽне
абсолюттік.
Табиғи құндылықтар – бҧл адамның табиғи кҥші мен жан-дҥниесінің
қабілетілігі қҧндылықтары: яғни ақыл-ой, сезім, кҥш-жігер (ақылдың
айқындығы, ойдың ҧшқырлығы, сезімнің тазалығы, естің сенімділігі, кҥш-
жігердің қайраттылығы).
Жүре пайда болған құндылықтар – бҧл адамның интеллектуалды жҽне
адамгершілік тҧрғыдан дамуы барысында меңгерген қҧндылықтар (ҽдептілік,
сыпайылық, сыйластық, жанашырлық, кеңпейілділік, ақкҿңілділік, сабарлылық
жҽне т.б.)
Абсолюттік жалпыадамзаттық құндылықтар – ол уақытқа бағынбайтын,
ешқандай ортамен, қоғаммен шектелмейтін, бҥкіл адамзат ҥшін маңызы зор
қҧндылықтар [3]. Жалпыадамзаттық қҧндылықтар табиғи қҧндылықтар мен
жҥре пайда болған қҧндылықтарды қоса қамтиды.
Рухани-адамгершілік
білім
беруде
Мҽңгілік
жалпыадамзаттық
қҧндылықтарды негізге аламыз. Бҧл адамның бойындағы рухани
қҧндылықтары, яғни Ақиқат, Сҥйіспеншілік, Дҧрыс ҽрекет, Ішкі тыныштық
254
жҽне Қиянат жасамау. Бҧл қҧндылықтардың ҽрқасысын терең философиялық
таныммен зерделей аламыз. Абай шығармаларының ҿзегі де Мҽңгілік
жалпыадамзаттық қҧндылықтар болып табылады.
Абайдың мына ҿлеңіне жҥгінсек:
Ақыл мен жан - мен ҿзім, тҽн – менікі.
«Мені» мен «менікінің» мағынасы – екі.
«Мен» ҿлмекке тағдыр жоқ ҽуел бастан,
«Менікі» ҿлсе ҿлсін, оған бекі– дейді.
Мҽңгілік жалпыадамзаттық қҧндылықтарды біз Абай ҿсиет еткен «Мен»,
яғни ҿлмейтін, ақыл мен жан, рухани қҧндылықтар деп танимыз. 41-
қарасҿзінде Хакім былай дейді: «Адам ҧғылы екі нҽрседен: бірі –тҽн, бірі –жан.
Ол екеуінің қайсысы жибили( туа біткен қасиет), қайсысы кҽсіби (жинақталған,
еңбекпен табылған) оны білмек керек. Ішсем, жесем демектің басы - жибили.
Ақыл, ғылым –бҧлар -кҽсіби» [4; 113]. Яғни туа біткен қасиеттерімен ғана
шектелген адамның деңгейі мен жинақталған, еңбектенген рухани білімнің
адамның тҧлғалық дамуындағы маңыздылығын ҿсиет етеді. Тҽн қуатымен
сырттан табатын дҽулеттің, яғни материалдық қҧндылықтарды мақсҧт еткен
қоғамның кеселдерін де айқындап береді. «Ішпек, жемек, кимек, кҥлмек, кҿңіл
кҿтермек, қҧшпақ, сҥймек, мал жимақ, мансап іздемек, айлалы болмақ,
алданбастық – бҧл нҽрселердің де ҿлшеуі бар» [4; 114]. Қоғамдағы ҿлшеусіз
материалдық қажеттілік неге ҽкеліп соқтырып отырғанына бҽріміз куҽміз.
Рухани-адамгершілік білім Мҽңгілік жалпыадамзаттық қҧндылықтар
негізінде оқушылардың рухани бастауларының кҿзін ашуды, сол арқылы
адамгершілік қасиеттерді дамытуды мақсат етеді. Ҧлы тҧлғаларымыздың Абай,
Шҽкҽрім, М. Жҥсіп Кҿпейҧлы т.б ҿмірі, тағлымдары, даналық сҿздері, ҿсиет
ҽңгімелері арқылы балалардың шығармашылық ізденістерін ҧйымдастыра
отырып, мҧғалім ҿз бойындағы биік рухани-адамгершілік білімімен шҽкіртіне
жол кҿрсетеді. Сондықтан да Абай тағлымдарының тереңдігі қазіргі ҧрпаққа
басты қажеттілік болып отырған рухани-адамгершілік білім беруде
шҽкірттердің жҥрегінде ҧстаздар арқылы жол тауып, білім берудің барлық
деңгейлеріде белсенді енгізілуі қажет
ҼДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1.
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ҽ.Назарбаевтың Қазақстан
халқына Жолдауы. 2014 жылғы17қаңтар
, BNews.kz «www.bnews.kz»
2.
Жаңафилософиялық энциклопедия , http://iph.ras.ru/elib
3.
Петракова
Т.И.
Духовные
основы
нравственного
воспитания
http://www.twirpx.com
4.
Абай Қара сҿздері.- Алматы: Ҿнер, 2010.-124 б.
255
Достарыңызбен бөлісу: |


title: секция - Сборник материалов международной научно-практической конференции

text:
5 секция
ЖАҺАНДЫҚ ҾРКЕНИЕТ ЖҼНЕ АБАЙ ШЫҒАРМАЛАРЫНЫҢ
ТАРИХИ, ФИЛОСОФИЯЛЫҚ, ЭТИКАЛЫҚ,
ҼЛЕУМЕТТІК-САЯСИ АСПЕКТІЛЕРІ
ГЛОБАЛЬНАЯ ЦИВИЛИЗАЦИЯ И ИСТОРИЧЕСКИЕ,
ФИЛОСОФСКИЕ, ЭТИЧЕСКИЕ, СОЦИАЛЬНО-ПОЛИТИЧЕСКИЕ
АСПЕКТЫ ПРОИЗВЕДЕНИИ АБАЯ
ҼОЖ 669.162.214
АМИРГАЗИНА Қ.Н.
Ҿскемен қаласындағы химия-биология бағытындағы Назарбаев Зияткерлік
мектебі, ШҚО, Ҿскемен қ., Қазақстан
АБАЙ ЖЫРЛАҒАН ИМАНДЫЛЫҚ
Адамгершілігі мол, ел тағдырына немқҧрайды қарамайтын халық қана
жаһандандық ҿркениет заманында ҿзінің табиғи ҧлтжандылық қасиетін сақтап
қалады. Бҥгінгі таңда ҽлемдік деңгейге кҿтеріліп, дамыған елдер қатарына
қосылуда рухани байлығымызды жіберіп алмауға кҿңіл бҿлу маңызды. Осы
тҧста есімі бҥкіл ҽлемге ҽйгілі қазақ халқының Ҧлы ақыны Абайдың
философиялық шығармаларындағы ойлары ҿз ҿзектілігін еш жоғалтқан емес.
Ҿз халқын терең тҥсініп, дҧрыс адами қасиеттерді жинау барысындағы бағыт
беруде имандылыққа кҿп жҥгінген. Ҿз заманында билік адами қасиеттерге
кҿнбейтін кезде, ақын қатты налып:
«Ҿз бетіңмен тҥзелер дей алмаймын, - ҿз қолыңнан кеткен соң енді ҿз
ырқың,»-дейді. Алайда ақын билікті ҿзгерте алмаса да, адам жанын емдейтін
жол іздейді. Жастардың жарқын болашағын қамтамасыз ететін бірден бір жол
имандылық деп таниды.
«Алланың ҿзі де рас, сҿзі де рас,
Рас сҿз еш уақытта жалған болмас».
Қазақ халқының ҧлы ақыны Абай осылай Аллаға иман келтіру арқылы
ҿзінің мҧсылмандығын дҽлелдей отыра, Исламның шарттарына, «имандылық»
сҿзіне терең тҥсінік бере білген.
«Иманның асылы ҥш деп сен тахқық біл...
Ол Алланы сҥю, ҽділетті сҥю, бҥкіл адам баласын сҥю»-дейді.
Дананың осы сҿздері бҥгінгі кҥні жемқорлыпен аянбай кҥрес жҥргізуде
табылмайтын рухани қару екендігі хақ. Араб тілінде тек қара танып, адам
санасын қалыптастырудағы Исламның ҧлы ғылым екендігіне кҿзін жеткізе
алмайтын жай молдалар туралы, Аллаға ҿтірік сеніп, имандылықтан мҥлдем
аулақ болғандар туралы «Абыралыға» атты ҿлеңінде былай деген:
«Қҧранды молда теріс оқыр,
Дағарадай болып сҽлдесі».
256
Пайғамбарымыз Мҧхаммед (с.ғ.с) «Мен де ҿздерің секілді Алланың
қҧлымын, уа сіздерге Алланың сҿзін жеткізуші елшісімін», деген екен. Олай
болса, Алланы шын қастерлеп, бірлігіне сеніп, сҥйіп аялауы керек. Ол туралы
Абай: «Алла деген сҿз жеңіл,
Аллаға ауыз қол емес.
Ынталы жҥрек шын кҿңіл,
Ҿзгесі хаққа жол емес».
Алла адамзатты ізгі махаббатпен жаратқан, солай болғандықтан бҧл ҿмір
бірі-біріне сҥюмен тҽуелді дейді. Махаббат адамның тартылыс заңы. Ең
алдымен адам сҥйіп жаратқан Аллаға махаббатын арнауы керек дей отыра,
Абай: «Алланы сҥй, Алланың қҧдіретін сҥй,
Адамзаттың бҽрін сҥй бауырым деп», жазады. Сондықтан адамдар бір–
біріне дос, бауыр, жанашыр жан болуы керек деген тҥсінік береді. Алғаш
ҿмірге келгенде жаны қалай таза, пҽк болса, адамзаттың осы дҥниедегі парызы
– ҿмірден ҿткенде де солай жаны ақ болып, ҿзін солай ақ жолмен тҽрбиелеп,
арамдықтан аулақ, зҧлымдыққа жол бермей абзал болып ҿтуі керек деген
философиялық ойды айтады. Мҥлдем софылық ағымға беріліп, дҥниенің
қызығы – ғылым, ілімнен бас тарту кҥпірлік болар деген екен. Ҧлы ақын да
Пайғамбарымыздың «Ең жақсы адам- адамдарға жақсылық істеген адам» деген
сҿзін айтқан. [1]
Ақынның заманында феодализм халықты ҥркіту, қорқыту арқылы ғасырлап
қара тҥнекте ҧстап келгені бізге тарихтан белгілі. Алайда адамзат ой-ҿрісінің
дамуының арқасында тҥнектен жарық жол тапқандар аз болмаған. Бҧл кезең
тарихта «қайта ҿрлеу» заманы болды.Аталған заманның ҿз қаһармандары
болды. Сол кезде Абаймен қатар ҽлемдік ҽдебиет ҿкілі неміс ақыны Гетенің
есімі аталады. Гете де Ҧлы Абай сияқты жас ҧрпақты тҽрбиелеу жолында
Имандылыққа, шындыққа, адалдыққа апарар жол Хақ дін Исламның қолында
деген. [2]
Қазақ халқының кҿзін ашып, оқытып, жастарға тҽрбие беріп, ҿз еліне,
жеріне деген шексіз махаббатын жыр жолдарына сыйғыза білген, жақсылық
пен жамандықтың атын атап, жҧртына таныта білген Имандықтың нағыз
таразысы – Абай. Ал Шығыс елінде Ислам ілімі мен ғылымды бірдей алып
жҥре білген адамды «Хакім» деп таныған екен. Сонда біздің елдің ҧлы азаматы
Абай –Хакім болған. [1]
Абай шығармашылығы мен ҽдебиетті халықты тҽрбиелеудегі қҧрал ретінде
қолданғанда, ҽрқашан ҿзектілігін еш жоғалтпайтын ҿсиет поэзиясы мен
қарасҿзді таңдады. «Ҿсиет ҿлең халық дертінің тарих қайшылықтарының бҽрін
емдеп, тазартатын ҿзгеше қҧралы деп білді». Ҿз заманында аталған қаруды
данышпан ақын надандықпен кҥресте пайдаланды. Ал қарасҿздерінде ақын
азаматтық сындарын халыққа жеңілдетіп айтады. «Жетінші» жҽне «Қырық
ҥшінші сҿздері» - «Сыналар, ей жігіттер келді кезең» деген сҿздері қазіргі
жаһандану саяси-ҽлеуметтік кезеңдерде қазақ елінің саналы азаматтарына еш
жамандыққа бармай, халқыңның болашағын ойлауға, ҽлемдік дағдарыстан
жҧртын аман алып шығуға бар кҥшін бір жҧдырыққа жҧмылдыруға
257
меңзегендей болады. [4] Мҧнда Абай «жан сыры» деген тҥсінікті адамның ішкі
рухани кҥші деп соған кҿп кҿңіл бҿледі. Абай танымында адам ҿз кҥшімен
тҧрмыс қажеттілігін ҿтейтін ғана дҽулет жинаса, ал жан қуатымен рухани
байлық жиынтығын халық игілігіне жаратып, жан-жағына таратса деген терең
ойға ҥңілдіреді. Абайдың айтуынша бҧл ойды тҥсіну ҥшін, адамға бірінші ақыл
қажет. Ақылдыны есті дей отыра, ҿмір мақсатын анықтай білетін, ҿзгені тҥсіну
ҥшін жанын салатын адамды айтады. Есті адам жоғарыда айтылғандай
қҧмарлыққа берілмей, ҿз ақылына жҥгініп, жоғары мақсаттарды кҿздеуге бар
кҥшін салады. Жоғары мақсат дегеніміз, елдің мҥддесін ҿзінікінен жоғары
қойып, халықтың қамын ойлау болады. Егер жҥрек пен қайратты дҧрыс жолға
салса, Абайдың ойынша саналы да мҽнді ғҧмыр кешесің. Ақынның осы
философиялық ойын дамылсыз жҥзеге асыру барысында білім мен еңбек
ауадай қажет.
Ҽлемдік жаһандануда Елбасының қолдауымен жастарымыз арнайы
«Болашақ» бағдарламасымен кҿптеген шетелдерде оқып, біліммен сусындауда.
Алған білімдерін келешек елдің иелері ішкі рухани байлығымен бірдей кҿтеріп,
мемлекетімізді кҿркейтуге жаратар деген ҥміті данышпанның ҿсиет ҿлеңдері
мен қарасҿздерінде жарық кҿргені анық.
Абайдың:
Жамандық кҿрсең нҽфрҽтлі
Суытып кҿңіл тисаңыз.
Жақсылық кҿрсең ғибратлы,
Оны ойға жисаңыз.
Ғалым болмай немене,
Балалықты қисаңыз?
-
осы негізгі пікірі жастардың білім алғанда жақсы адам болуы немесе
болмауы тек адамның ҿзіне байланысты деген терең ойды білдіреді. Абай «Он
тоғызыншы сҿзінде» «Адам ата-анадан туғанда есті болмайды:есітіп, кҿріп,
ҧстап, татып ескерсе, дҥниедегі жақсы, жаманды танидыдағы, сондайдан
білгені, кҿргені кҿп болған адам білімді болады.Естілердің айтқан сҿздерін
ескеріп жҥрген кісі ҿзі де есті болады... Сол естілерден есітіп білген жақсы
нҽрселерді ескерсе, жаман дегеннен сақтанса, сонда іске жарайды, сонда адам
десе болады», деген ойы қазіргі жастардың нашақорлық, ішімдік, темекі шегу,
қатігездікке бой алдыру, ланкестік жолына тҥсу сияқты жағымсыз ҽрекеттеріне
тосқауыл болатын керемет қҧрал болып табылады. Бҧл кері ҽрекет еліміздің кҿк
байрағын кҿкке желбіретер болашағымыз, жастардың ғана мҽселесі емес бҥкіл
халықтың, ҧлтымыздың жанына батары анық.
Аталған мҽселені шешу барысында басқа елде жоқ, Ҧлы Абайдың тамаша
туындыларын қолдансақ, Абай жырлаған имандылықты ҧстансақ болашақтың
кепілі осы болмақ.
ҼДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1.
Қалмҧқан Исабаев. Абай сҥйген – Гете.(мҽтін) Алматы ақшамы. 1993 , 6-
қыркҥйек
258
2.
Қажыҧлы М. Гете жҽне хақ дін Ислам (мҽтін) Заң. 1995 №16 12-13б
3.
Мҽкішев Ж. ислам жҽне Гете. Жас қазақ 2007 29 маусым. 8б
4.
Қҧлмат Ҿмірҽлиев. Абай афоризмі. Алматы. «Қазақстан» 1993, 102-109б
ҼОЖ 1(574)
ЖҤСІПБЕК Р.Р., ЖАНАР Қ.
Жҽңгір хан атындағы БҚАТУ, БҚО, Орал қ., Қазақстан
БАТЫС ЕМЕС, ШЫҒЫС ЕМЕС, АБАЙДЫҢ ҾЗ ЖОЛЫ БАР...
Адам ақылы жетіп болмайтын екі нҽрсе бар.Біріншісі ҽлем, екіншісі сол
адамның ҿзі. Кҿп адамдар ескілікті тҥзу жол санайды, ҽрі оған риясыз сенеді.
Кҿненің кҿзі болғандықтан аспанының Темірқазығындай кҿріп, жоғалтудан
бойын қорқыныш билейді. Бірақ ескі жол қашанда дҧрыс бола бермейді. Уақыт
біздерді, біздің ҽлемді ҿзгерткісі келеді. Сол сҽтте ҽбден ескіріп, қараңғылық
қҧшағында қалған адамдардың ортасына сҽуле тҥседі. Ол - Мыңжылдықтар
адамы.
Қазақ ҽдебиетінің ―Алтын ғасырының‖ бастауында тҧрған Абай
Қҧнанбайҧлы қазақ ортасына жарық сҽуледей тҥсіп, ҿз жолын тастап кетті.
Бҥгінгі ҧрпақтары сол жолдың ізін тек сарғайған қағаз беттерінен ғана оқып
білетіні ҿкінішті.
Біз ҥшін Ҧлы ақынның ҿзі бір тҿбе,шығармасы бір тҿбе. Қазақтың
маңдайына біткен біртуар азамат Міржақып Дулатов: ―Біз бҥгін ардақты
ақынымыз марқҧм Абайдың рухына дҧға қылып, қараңғы заманда шырақ
жаққан басшымыздың есімі, қҧрметі, терең мағыналы асыл сҿзі атадан балаға,
немереден шҿбереге ҥзілмей сақталуын тілейміз. Зҽредей шҥбҽ етпейміз,
Абайдың ҿлген кҥнінен қанша алыстасақ, рухына сонша жақындармыз. Ҥнемі
бҧл кҥйде тҧрмас, халық ағарар, ҿнер-білімге қанар, сол кҥндері Абай қҧрметі
кҥннен кҥнге артылыр. Бірінші ақынымыз деп қадірін халқы жиі-жиі зиарат
етер, халықпенен Абай арасы кҥшті махабатпен жалғасар. Ол кҥндерді біз
кҿрмеспіз, бірақ біздің рухымыз сезер, қуанар‖ – деп тебірене қалам тербеген
болатын.
Бабамыздың асыл мҧрасы саналатын ―Қара сҿздер‖ бҧл кҥндері алтын
ҽріптерге айналарын сол кездері сезінді ма екен? Біздің осы кҥнгі сҿйлеп,
жазып жҥрген ҽдебиет тіліміздің тарихы жалғыз ғана Абайдан басталады деп
кесіп айтпасақ та, сондай сапалы тілді қазақтың жазба ҽдебиетінде анық биік
белге ҿрлетіп шығарған Абай екені даусыз.
Белгілі ҽдебиет тарихын зерттеуші, абайтанушы Бейсембай Кенжебаев Абай
қара сҿздерінің теориялық тҧрғыдан негізделуінде 1955 жылы бірнеше мҽнді
мҽселеге назар аударды. Ғалымның қара сҿз жанрлары туралы айтқан
пайымдамаларында қисынды ой, дҧрыс бағдар, табылған тоқтам аз емес.
Алайда, осындағы кҿп жай абайтанудың былайғы дамуында, қарасҿздердің
ендігі зерттелуінде кҿп ескеріле бермеген. Б.Кенжебаев Абайдың қара
сҿздерінің ―Ғақлия‖ деп аталып жҥргеніне, тегінде Абайдың қара сҿздерін
259
ғақлия деп қана атау дҧрыс емес деп уҽж айтады. ―Ҿйткені ғақлия-ғибрат,
мысал жҿнімен дін, мінез-қҧлық жайында айтылған ҿсиет, насихаттау сҿздер.
Абайдың қара сҿздерінің бҽрі бірдей мҧндай ғибрат, мысал болып, бҽрі бірдей
дін, мінез-қҧлық туралы болып келе бермейді. Тек бірнеше сҿзі (1, 15, 25, 28,
32, 34, сҿздері) ғана дін, мінез-қҧлық туралы ғибрат, мысал – ғақлия болып
келеді. Естуіміз, Абайдың ҿзі о баста тек осы сҿздерін ғана ―Ғақлия‖ деп атаса
керек‖[1, 288 б.].
Ғалым Абайдың қара сҿздерінің ара-тҧра нақыл, мҽтел сҿздер – изречение,
афоризм деп айтылатынына да қосылмайды. Абайдың 37 қара сҿзі ғана билер
сҿзі тҽрізді шыққан нақыл мҽтел, афоризм дейді. Белгілі қисыны, ҧйқасы,
ырғағы бар тақпақпен айтылатын тҥйдек ой. ―Бақпен асқан патшадан, мимен
асқан қара артық. Сақалын сатқан кҽріден еңбегін сатқан бала артық‖.
Сонымен Б. Кенжебаевтың Абай қара сҿздерінің жанры жайлы тҥйіні:
―Біздіңше Абайдың қара сҿздерінің басым кҿпшілігі сын, сықақ жҿнімен
сюжетсіз жазылған кҿркем ҽңгіме, басқаша айтқанда, кҿркем проза, кҿркем
публицистика Эссе – жазба‖. Ҽрине, Б. Кенжебаевтың қара сҿздер жайлы
тҧжырымына толық қосылуға болмас. Дегенмен де ойға тартар жҿні бар.Б.
Кенжебаев мынадай ойға тартар тың, тосын шешіммен тоқтайды:―Абайдың
қара сҿздері кҿркем проза. Абай қазақтың кҿркем прозасының негізін салушы.
Бірақ Абай бҧл жҿнінде жалғыз, тҧңғыш емес, оның серігі, қҧрдасы бар. Ол
Абайдың замандасы Ыбырай Алтынсарин. Ыбырайдың кҿптеген тамаша ҧсақ
ҽңгімелері, новеллалары қазақтың кҿркем прозасының басы, негізі. Ыбырайдың
бҧл ҽңгімелері Абайдың тҧсында, Абай қара сҿздерін жаза бастаған кезде, қайта
онан сҽл ілгері жазылды‖ - деп тҥйіндейді.Сондықтан Абай қара сҿздері сырт
формасы жағынан ―Кабуснамаға‖ ҿте ҧқсас болса да, мазмҧны мҥлде бҿлек. Бҧл
тҧста біз Абайдың аталмыш шығарманы оқығаны жҽне тҥрі, стилі жағынан
болса да ҥлгі тҧтқанын ескеруіміз керек. [2, 542 б.].
Қара сҿздің жанры туралы абайтанушы ғалым Ғарифолла Есім ―Сҿз жанры‖
дейді: ―Абай ойына келген нҽрселерін еркін айту ҥшін ҿзі арнайы жанр ойлап
тапқан. Ол сҿз жанры. Ақынның қара сҿздері нағыз еркін ойдың жанры. Мҧнда
ешқандай бір дҽстҥрге, тҽсілге бағынушылық жоқ. Ой еркін айтылған, мазмҧн
ҿзін лайықты форма тапқан‖Ҽ. Қоңыратбаев ―Фараби жҽне Абай‖ деген
мақаласында осы отыз сегізінші қара сҿзі жайында: ―Бҧған ҽзірше ешкімнің тісі
батпай жҥр. Мҧны тҥсіну ҥшін араб тілін білу жеткіліксіз, сонымен бірге ислам
философиясын да білу қажет. Мҧнда Абай Фейербахша дінді реформалап, соны
жаңашылыққа бейімдегісі келеді. Қайшылығы бар. Ол Фейербахтың ―Махаббат
діні‖ деген еңбегіне ҧқсайды. Алайда Абайдың отыз сегізінші, қырық ҥшінші
сҿздерінің бас тақырыбы алла емес, адам бойындағы табылмаған қасиеттер.
Дінді Абай антропология теориясымен тҥсіндіреді. Ҿйткені адам қҧдайды ҿзіне
ҧқсатып жасаған, сондықтан негізгі жаратушы адам, ол ҿзін аллаға ҧқсатуға
тиіс‖- дейді.
Абай Алланы сҥюін, Алланы тану жолындағы адам баласының тҥйсік
аласапыранын ҿлеңде де, қара сҿзде де ҥздіксіз қозғады. Оның дҥниетаным
шеңбері жайлы кесім айту – алынбайтын алыс асу. Дегенмен де Абайдың ҿлең
260
сҿзі мен қара сҿзін толтырған, дҥние, жаратылыс жайлы толғаныстарын
тоғайтып отырған, толықтырып отырған қайнар кҿздерді кҿре білу, олардан
Абайдың сіңіргені мен адамзат даналығына ҿз қосқанын ажырата тануға
ҧмтылыс заңды.Бҧл жҿнінде абайтанудағы қилы кезеңдегі тҧжырым-
тҥйіндердің қайшылығын ғылымның ендігі жетістігімен ой желісін
қҧнарландыра отырып, тігісін жатқыза жҽне бір қарастыру да кҿкейтесті.
Ғарифолла Есімнің тҽсілі де ойға тартады: ―Мен Абайды тануда ҿзгеше
тҽсіл қолдандым. Оның аты еуропаша герменевтика, арабша – бари ирманийас.
Бҧл тҥсінік туралы ғылым немесе тҥсінікті тҥсінудің тҽсілі. Тҥсінікті тҥсіну
деген сҿз, біреудің ойлау тҽсілін меңгеру‖
Ахмет Байтҧрсынов ―Ҽдебиет танытқыштың‖ ―Қара сҿз‖ бҿлімінде жасаған
теориялық негіздемелердің, сҿз жоқ, Абайдың қара сҿздеріне ҽбден қатысы бар.
Мҧнда ғалымның ҿзінің тҧжырымдарына Абайдың қара сҿздерін негіз етіп
отырғанын байқауға болады. А.Байтҧрсыновтың бҧл пікірлеріне ден қойып
қарасақ, Абай қарасҿздерінің теориялық негіздемесін бекіте тҥсер тҥйін-
тҧжырым жатқаны даусыз. [3, 247б].
Нҽрсе турасында тиісінше сҿйлеу ҥшін тиісінше ойлау керек. Тиісінше
ойлағанда ойымыз, ҧғым тҥрлеріне қарай бірнеше тармаққа бҿлінеді.
1.Ғалам тарапына.
2.Қҧдай тарапына.
3. Ғылым тарапына,
4. Ҽлеумет тарапына,
5. Ҥгіт-тҽрбие тарапына,
6. Сын тарапына
Ахмет Байтҧрсынов осыларды таратып, ҧғындыруда кҿбіне Абай қара
сҿздерін негізге алып отырғаны кҿрінеді.
Адам танымының шектеулілігіне қатысты, ғылымға, ҽлеумет жайын
қозғаған кҿсемдік ҧғымдарға, басқаға тапқан білімді ҥйретуге жҧмсағанда ҥгіт –
қара сҿздеріндегі ҧғымы, басқаның ісін таразылап, ҧнамды, ҧнамсызын
тексергенде сын ҧғымы жҥйесі пайда болады дейді.
Қара сҿздердің, ең ҽуелі, баса қозғаған мҽселесі А. Жақсылықовтың
Мҧхаммед пайғамбардың хадистеріне ҧқсайды деп атап кҿрсеткеніндей,
Алланы тану – теологиялық таным.
Қара сҿздерде ҿмір философиясы, қазақ ҽдебиетінде ежелден келе жатқан
сарын – не жақсы, не жаманның жайы тҥйінделген. Халық ҧстанған ҿмір сҥру
қағидасы, Абайдың ҿмір қағидасы қҧрғақ ақыл – жалаң дидактика емес.
Адамның дҥние жаратылыстың еріктен тыс заңдылықтарымен ҥйлесім тауып
ғҧмыр кешудің қисындары. [4, 132 б ].
Келтірілген мҽлеметтерге қарап бабамыздың философиялық терең
пайымдары бізге соншалықты қарапайым тілмен берілгені туындының бағасын
кҿкке кҿтеріп ҽкетті. Абайдың бҧл туындысы Батыс классикасы мен Шығыс
классикасының бір қазанда қайнатқаннан пайда болған керемет дҥние деп
атасақ артық болмас еді. Себебі Еуропадағы қара сҿз шеберлері мен
Шығыстағы тілінен бал тамған ҧлы шайырлардың қазынасын еркін игерген
261
бабамыз ҿз алдына жаңа жанр, жаңа жол салып ҿтті. Міне, бҧл еңбек
сонысымен қҧнды.Орта ғасырда ҿмір сҥрген Ҧлы Мағолдар империясының
негізін қалаушы,атақты Ҽмір Темірдің ҧрпағы,қҧдіретті патша Бабыр ҿзінің
―Бабырнамасын‖ жазарда кҿркем ҽдебиеттегі асыра сілтеп, айшықтаудан
алыстап ҿмірдің шындығын жазып тарихта қалса, Абай атамыз қара халықтың
қараңғылықтағы ҿмірін ―Қара сҿзімен‖ ҿрнектеді.
Қорыта айтқанда қазақ топырағынан тҥлеп ҧшқан, адамзат мақтанышы
Қҧнанбайдың ҧлы Абай ҿз алдына ҿмір шындығын ҿрнектеген, жаңаша
бағыттың негізін қалаған тҧлға. Оның ―Қара сҿз‖ жазып, қайғы жегені
қатардағы қарапайым халықтың қамы болатын.Абай қазақтың қазақ екенін
сезіндіре білді.Оның қарапайым қаламынан алтынға бергісіз сҿздер тҿгіліп
жатты.Мҽңгі ортаймайтын қазына, һҽм Мыңжылдықтар адамы...
ҼДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Кенжебаев Б. Ҽдебиет белестері. – Алматы, 1986. -288 б.
2. Сҥйіншҽлиев Х. Қазақ ҽдебиетінің тарихы. – Алматы, 1997. - 542 б.
3. Есім Ғ. Хакім Абай. – Алматы, 1995. -247б.
4. Қоңыратбаев Ҽ. Қазақ эпосы жҽне тҥркология. Алматы, 1987. -132б.
УДК 669.162.214
ДЖИЛКИБАЕВА А.А.
ВКГУ имени С. Аманжолова, ВКО, г. Усть-Каменогорск, Казахстан
РЕФЛЕКСИИ ОДИНОЧЕСТВА В ПОЭЗИИ АБАЯ
О новизне лирических переживаний говорят многие стихотворения Абая,
посвященные теме одиночества. «Множественность состояний, в которых
пребывает человеческое сознание, может бесконечно расширяться: состояние
благополучного покоя; одиночество; пребывание в толпе; в момент
нравственных и физических потрясений, вызванных смертью близких;
созерцание преступлений и зверств, совершаемых людьми или другими
существами; в моменты творчества или счастья; во время сна» [1, c. 234].
Одним из прогрессирующих состояний лирического героя Абая становится
одиночество. Поэт не только фиксирует это состояние, но тонко прослеживает
движение мысли и чувства одинокого человека.
Исследуя литературно-художественные, религиозные и философские
рефлексии одиночества, Г. Тихонов выделяет две основные тенденции. Первая
тенденция состоит в понимании одиночества как такого негативного или
пассивного состояния, которое разрушает человеческую личность. При этом ее
сторонники широко используют эпитеты: вынужденное, тяжкое, безысходное,
пугающее. Вторая тенденция сопряжена с квалификацией одиночества как
творческого, активного, желанного, необходимого начала, из которого
рождается полноценная личность. Эти тенденции рассматриваются как стороны
единого процесса становления личности, что заставляет признать, что природа
262
одиночества изначально противоречива, многолика и вряд ли исчерпаема.
Опираясь на ранее разработанные теории, Г. Тихонов все многообразие
проявления форм одиночества структурирует, выделяя два типа одиночества:
эмоциональной или социальной изоляции. «Под первым типом понимается
отсутствие тесной эмоциональной привязанности, неспособность найти
душевный отклик и понимание у других людей. Люди, переживающие
подобное одиночество, склонны испытывать чувство глубокого уединения
независимо от того, доступно или недоступно им общество других. Однако
такого рода одиночество не только негативно, но способно также быть
импульсом к самопостроению индивида, является толчком к творчеству. Под
вторым типом понимается отсутствие привлекательных социальных связей: он
проявляется в формах изгнания, остракизма, неприятия и даже вынужденного
увольнения. Доминирующими симптомами такого типа одиночества наряду с
чувством маргинальности является скука, бесцельность жизни, ощущение
намеренного отторжения. Но и в этом случае индивиды способны не только на
отчаяние, но и на творческую компенсацию, генерацию особой микросреды и
специфических жизненных смыслов» [2, с. 91]. Здесь же признается, что это
разграничение условно и не отражает всей сложности структуры феномена
одиночества. Соотношение внутренних и внешних факторов одиночества
всегда своеобразно, конкретно, отсюда и многообразие форм одиночества.
Человек в художественном мире Абая переживает разные формы
одиночества. Это и «онтологическое» одиночество, то есть одиночество,
проистекающее из того, что на свете есть лишь одно мое «я», а все остальное –
не мое, чужое, и это «я» - смертно. В «Восьмистишьях» это состояние
определяется так: «Не ол емес, бҧл емес, Менің де кҥнім – кҥн емес» [3, 89] – (
Я не тот, и не этот я, и жизнь моя не завидна).
«Сенбе жҧртқа... Ҿзіңе сен....
Жҥрегіңе сҥңгі де, тҥбін кҿзде,
Сонан тапқан – шын асыл,
тастай кҿрме» [3, 214]
(«Не верь никому….Верь только себе…
В глубь сердца своего погрузись,
его глубины познай, найденное там
и есть истинное сокровище, храни их»).
Как видим, лирический герой Абая глубоко интровертирован, обречен на
одиночество, оно для него необходимо как условие сохранения своего «я», как
импульс к творчеству. В стихотворении «Ҿлсем орным – қара жер сыз болмай
ма» («Когда умру, не стану ль я землей?») можно найти субъективные причины
одиночества лирического героя Абая, который называет себя «человек-
загадка». Замкнутость внутреннего мира всегда обрекает человека на
одиночество. «Человек-загадка» Абая, несмотря на то, что вовлечен в
«переживание общности», все-таки сохраняет внутреннее одиночество своего
«я», как основу бытия индивида:
«Жҥрегімнің тҥбіне терең бойла,
263
Мен бір жҧмбақ адаммын, оны да ойла» [3, 226]
(«Измерь глубину моей души (сердца),
И поймешь, что я человек-загадка»)
Это одиночество может быть объяснено самодостаточностью и
обделенностью полноценным бытием, а критицизм поэта можно понять как
активное отталкивание нежелаемого внешнего мира. Человек из близкого
окружения поэта, Шакарим в 1914 году писал: «Ибрагим мырза жил в
казахской степи, поэтому и не получил должного признания в мире. А был он
гениальным поэтом, просветителем, философом. Он родился в ничтожной
среде и прожил унизительную жизнь» [4].
С точки зрения философской антропологии «феномен одиночества
обусловлен как индивидуальным ощущением самодостаточности (личность-
микрокосм), так и характером социальных связей, враждебных индивиду или
притягательных (личность – социальная роль). Сами по себе недостаток,
изобилие или и особенности социальных связей автоматически не порождают у
индивида состояние одиночества. Оно может возникнуть в зависимости от
реакции личностного микромира индивида на эти связи, привлекающие его или
отталкивающие, соответствующие или не соответствующие его потребностям и
исполняемой им социальной роли. Так что в зависимости от конкретного
контакта индивида и социума виновником одиночества в той или иной степени
оказывается и индивид, и социальная среда, и микрокосм «я», и исполняемая
социальная роль» [2, с. 92].
Лирический герой Абая берет на себя роль воспитателя нравов, его
раздражало сонное состояние окружающих, их равнодушие к собственной
судьбе. Он гневно осуждает порядок жизни, при котором процветают всяческие
человеческие пороки, для него важно было пробудить в родном народе
нетерпимость к своим недостаткам, чтобы каждый осознал себя Человеком с
большой буквы. Он был убежден, что осмысленность своего существования
человек достигает тогда, когда постоянно овладевает знаниями, стремится
постигнуть истину. Но поэт не находит поддержки, он «один сражается против
тысячи», отсюда горечь и отчаяние, рожденные невыполнимостью своей
миссии:
«Я гордо презирал невежество и тьму,
Всегда считал глупцов достойными презренья.
Мне переделать мир хотелось одному,
Но переоценил я разум свой и рвенье». [4, 35]
(Перевод Л. Озерова)
В неравной борьбе, не находя поддержки у других, его герой сдается,
признается в своем бессилии изменить мир в лучшую сторону, и это повергает
его в глубокое одиночество, воплощенное в поэтические образы «одинокого
путника», «человека на утесе», «могилы шамана», «израненного сердца»,
«бредущего во тьме сироты» и др.
Эту особенность поэтического мировосприятия почувствовал мудрый
Джамбул, который в своем стихотворении «К портрету Абая» писал:
264
«Течением мысли, как море глубок…
А сердце мне шепчет: «Он был одинок…»
Без радости, но с душой непреклонной,
С досадою гений из мира ушел». [4, 10]
Человеку в художественном мире Абая для победы над одиночеством
недостаточно быть просто внутренне свободным, ему необходимо
«самоинициирование жизни», «поступка «из себя», что предполагает
возможность сознательного служения во имя общего блага. Но специфические
социальные условия, непонимание современников, делают его усилия
бесплодными, его труд напрасным:
«По какой-то неведомой воле
Всем надеждам земным вопреки,
Я отменными зернами поле
Засевал. А росли – сорняки» [4,187]
(Перевод М. Дудина)
Досада,
смятение,
безысходность
часто
становятся
основным
эмоциональным фоном стихотворений Абая. Как видим, чаще всего его
лирический герой безмерно одинок не из-за «абсурдности» человеческого
существования, а в силу обстоятельств вполне конкретных и в основе своей
социальных. Поэт не ограничивается тем, что художественно констатирует
отчуждение, он вскрывает общественные корни этого психологического
состояния.
Отсталость,
приверженность
к
патриархально-родовым
предрассудкам, разобщенность казахов, непрерывные внутренние раздоры,
косность среды вступают в противоречие с его идеалами, поэт горестно
восклицает: «Бҧл не заманға ісім тҥсті!» - «О, в какую эпоху я живу!» Но Абай
не поэтизирует одинокую личность, а наоборот, тяготится сознание
вынужденного одиночества, ему хотелось бы достичь такой связи с народом,
чтобы его мысли, слова немедленно находили бы отклик и претворялись
народом в реальное дело. Но вместо отклика и поддержки он «один против
тысячи сражался». В своем завещании «Ҿлсем орным - қара жер сыз болмай
ма» («Когда умру, не стану ль я землей») Абай пишет о своем народе:
«Ҿзі ермей, ерік бермей, жҧрт қор етті» [3, 226]
(«Не дал мне воли народ, сам за мной не пошел,
сделал меня несчастным»)
Одиночество воплощено в «Восьмистишьях» в образе эха, единственном
ответе на его зов:
«Жартасқа бардым
Кҥнде айғай салдым
Онан да шықты жаңғырық» [3, 89]
(«Поднимался на утес,
Каждый день кричал (призывал),
Но отвечало мне только эхо»)
Невозможность
найти
отклик
и
понимание
у
окружающих,
разочарованность в своих современниках, неспособность создать гармоничные
265
отношения с миром людей усугубляют отчуждение, делают одиночество
трагическим:
«Сҿзімді ҧғар елім жоқ,
Моласындай бақсының
Жалғыз қалдым – тап шыным!» [3, 90]
(«Нет людей,
Которые вняли бы моим словам.
Мое истинное состояние –
Я одинок, как могила баксы (шамана)»)
М. Ауэзов назвал его «поклонником критического разума, просвещенным и
пламенным борцом за культуру, трагическим одиночкой в мрачной среде
ханжей, стяжателей, косных седобородых старшин-феодалов» [4, 11].
Лирический герой Абая - «трагический одиночка» - осознает, что жизнь
разрушила все его мечты и надежды, показала тщетность всяких попыток
сделать человеческие отношения справедливыми и искренними. Таким
образом, мы видим, что в художественном мире Абая воплощено все
многообразие проявлений одиночества в жизни человека.
Мироощущение и миропонимание Абая «нашли свое выражение не через
рационализированную
логику
понятий,
а
отлились
через
формы
художественной образности как «образная философия» [5]. Поэтическая
медитация Абая — это часто стихотворная цепочка силлогизмов, но так как
каждый силлогизм представлен поэтическим образом, произведение в целом
приобретает метафорическое, символическое значение. «Обращаясь к вечным
темам, художник фиксирует и передает живую, чувствующую человеческую
мысль во всей ее всесильности и бессилии» [1, 230]. Рассказ о самом себе
постепенно выливается в размышление о жизни, о времени, о смерти, о
человеке. Мысль достигает предельной концентрации и точности выражения,
что делает многие строки Абая образцами поэтической афористики. Авторский
образ соединяет в себе глубину обобщающей мысли с живописностью
конкретного
переживания,
отражающего
индивидуальную
судьбу.
Интеллектуальная поле художественного мира Абая включает и персональное
сознание автора, и трансперсональное сознание: поэт поднимает личное до
объективно-всеобщего, а его в свою очередь превращает в личное.
СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ
1.
Савельева В.В. Художественная антропология: монография. – Алматы:
АГУ им. Абая, 1999. -234 с.
2.
Тихонов Г. Антология одиночества: философский аспект // Простор. -
1996. - №1. – 92 с.
3.
Абай (Ибраhим Кунанбаев). Екі томдық шығармалар жинағы. 1-том. –
Алматы, 1986.
4.
Абай. Стихи. Переводы русских поэтов. Составители: Л. Степанова, Г.
Бельгер. Алматы: Ғылым, 1995. – 8 с.
5.
Монтень М. Опыты. В 3-х книгах. Кн. 1. – М., 1983. – 94 с.
266
ҼОЖ 821.512.122:069.5
КАШАКУ Г.
Шығыс Қазақстан облыстық сҽулет-этнографиялық жҽне табиғи-
ландшафттық мҧражай-қорығы, ШҚО, Ҿскемен қ., Қазақстан
МҦРАЖАЙ-ҚОРЫҚТЫҢ ЭКСПОЗИЦИЯЛАРЫ
МЕН КҾРМЕЛЕРІНДЕ АБАЙ ҚҦНАНБАЕВТЫҢ ҾМІРІ
МЕН ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫНЫҢ КҾРСЕТІЛУІ
1995 жылы ақын атамыз Абайдың туғанына 150 жыл толуын ел болып
тойлағанымыз бҥгінде тҽуелсіз Қазақстан Республикасы тарихының бір
парағына айналды.
Ақынның 150 жылдық мерейтойына орай мҧражай-қорық қабырғасында
«Абай жҽне оның дҽуірі» атты кҿрме ҧйымдастырылған. Осыдан кейін атаулы
кҥндерге орай ақынның ҿмірі мен шығармашылығына арналған кҿрмелерді
ҧйымдастыру мҧражай-қорықтың ҿзіндік дҽстҥріне айналды. Содан бері
ҥлкенді-кішілі 6 кҿрме жабдықталған. Кҿрмелер мен экспозициялардың
атаулары: «Мҽңгі ақиқат аясында» (2004), «Абай жҽне Пушкин. Мҽдениеттер
диалогы» (2009), «Атамекен» (2010), «Абай жҽне абайтанушылар: М.О.Ҽуезов,
Қ.Мҧхамедханов» (2012), «Қайдасың, қасқа қҧлыным» (2013) жҽне «Ҿлең –
сҿздің патшасы...» (2015). Ҽр кҿрме ҿзіне тҽн жаңалығымен ерекшеленеді.
«Абай жҽне оның дҽуірі» атты кҿрмеде Абай дҽуіріндегі зайырлы
ҽдебиеттер мен діни ҽдебиеттер, қҧлшылық заттары мен этнографиялық
материалдар кҿрсетілді. Осы кҿрмеде алғаш рет бҥгінде Қазақстан
абайтанушыларының арасында ҥлкен маңызға ие болып отырған Шығыс
Қазақстан абайтанушыларының материалдары ҧсынылды [1].
«Мҽңгі ақиқат аясында» атты кҿрме Шығыс Қазақстан ҿңірінде ҿмірге
келген қазақ ҽдебиетінің атасы Абай Қҧнанбайҧлының, ақын шҽкірттерінің
жҽне бізге замандас ақын-жазушыларымыздың ҿмірі мен шығармашылығына
арналған болатын. Онда жергілікті 40-тан астам ақын-жазушылардың ҿмірі мен
шығармашылығы жайында мағҧлматтар ҧсынылып, замандас жазушылардың
мемориалдық заттары қойылған. Танымал график, КСРО жҽне Қазақстан
Суретшілер одақтарының мҥшесі Эдуард Васильевич Чубук (1939-2006)
мҧражай-қорықтың тапсырысы бойынша кҿрме ҥшін арнайы Абайдың жҽне
ҿзге де ҿлкелік ақын-жазушылардың графикалық портреттерін салды [2].
Мҧражай-қорық ҿз кҿрермендері арасында қазақ жҽне орыс ҽдебиеттерінің
классиктері Абай мен Пушкиннің шығармашылық мҧраларын насихаттау жҽне
ҿз қорындағы ақындардың есімімен байланысты жҽдігерлерді кҿрсету ҥшін
«Абай жҽне Пушкин. Мҽдениеттер диалогы» кҿрмесін ҧйымдастырды.
Қазақ жҽне орыс ҽдебиеті ғҧламаларының поэтикалық жҽне прозалық
шығармаларының негізгі идеясы – адамгершілік, шындық, ҿзара тҥсіністік,
жақсылық жҽне ҽлеуметтік ҽділеттілік. Олар ҿз қоғамындағы ҽлеуметтік
мҽселелердің тҥп-тамырына терең бойлап, оларды қарапайым ҽрі тҥсінікті
тілмен жеткізді. Адамзаттың жағымды жҽне жағымсыз қасиеттері қай халықты
267
болмасын толғантқан келелі мҽселе. Осы орайда, қазақ жҽне орыс
халықтарының данасы Абай мен Пушкиннің армандары сарындас болатҧғын.
Олар ҿз шығармалары арқылы жас ҧрпаққа адамзат бойындағы ең таңдаулы
қасиеттерді ҿсиет етті [3].
«Атамекен» атты тҧрақты экспозиция қазақтың ҧлы ақыны жҽне ойшылы
Абай Қҧнанбаевтың, абайтанушы Қайым Мҧхамедхановтың жҽне бізге
замандас ақын Тоқтарбек Қызықбаевтың ҿмірі мен шығармашылығынан сыр
шертті [4].
«Абай жҽне абайтанушылар: М.О.Ҽуезов, Қ.Мҧхамедханов» атты кҿрме
Абай Қҧнанбайҧлының жҽне оның ҿмірі мен шығармашылығын зерттеушілер
Мҧхтар Ҽуезов пен Қайым Мҧхамедхановтың ҿмір жолдары мен
шығармашылықтарынан хабардар етті. Кҿрмеде Абай Қҧнанбайҧлы қазақ
жазба ҽдебиетінің негізін салушы, ойшыл, ағартушы, композитор ретінде
таныстырылды [5].
Кҿрнекті жазушы- жерлесіміз Оралхан Бҿкейдің туғанына 70 жыл толуына
орай ҧйымдастырылған «Қайдасың, қасқа қҧлыным?» атты экспозицияның бір
бҿлімі қазақ жазба ҽдебиетінің негізін қалаушы ҽрі классигі Абай Қҧнанбаевқа
арналған [6].
Қазақтың бас ақыны Абай Қҧнанбаевтың туғанына 170 жыл толуына орай
биыл мҧражай-қорықта «Ҿлең – сҿздің патшасы...» атты алғаш рет ауқымды
кҿрме ашылды. Ол мҧражай-қорықтың Солжағалық кешеніндегі Кіші
павильонда жҧмыс істейді. Кҿрменің атауы Абайдың танымал ҿлеңінің бірінші
тармағынан алынған. Оның орыс тіліндегі академиялық аудармасын 1954 жылы
аудармашы-ақын В.Звягинцева орындаған.
Кҿрме мҧражай-қорықтың қор топтамаларындағы Абайдың ҿмірі мен
шығармашылығына қатысты жҽдігерлер негізінде ҽзірленді. Кҿрмедегі киіз
ҥйдің негізгі қҧрылымы ағартушы ҿмірінің басым бҿлігі ҿткен баспананың
метафорасы ретінде алынды.
«Ҿлең – сҿздің патшасы...» атты кҿрмеден кҿрініс.
Фотосуретті тҥсірген: В.М.Корж. 2015 жыл
268
Абай шежіресі
Кҿрмеге ақын ҿмірбаянына қатысты кейбір деректермен таныстыратын
кҿмекші қҧралдар дайындалды. Олар: ақын ҿмірбаяны, Абай шежіресі, Абай
туған жердің ҽсем кҿріністері, Семей жҽне Ҿскемен ҿңіріндегі ақын есімімен
байланысты ескерткіш орындардың фотосуреттері.
Абай шежіресін қҧрастыру ҥшін Ш. Қҧдайбердіҧлының, М. Жанболат-
ҧлының, Қ. Макиннің шежірелері мен «Қазақстан тарихы этникалық
зерттеулерде» (Том 10. Арғын) еңбегі жҽне «Абай» энциклопедиясы
пайдаланылды. Шежіреде Арғыннан Қҧнанбайға дейінгі 17 атаның жҽне
Қҧнанбай мен оның ҧлдарының кіндігінен тараған ер балалардың есімдері
кҿрсетілді. Сондай-ақ, шежіреде ғылыми еңбектер мен ғаламтордан алынған
Қҧнанбай мен оның ҧрпақтарының суреттерінің репродукциясы берілген.
Мҧрағатшы-ғалым Б.Байғалиевтің «Абай
ҿмірбаяны
архив
деректерінде»,
Ж.Қасымбаевтың «Аға сҧлтан Қҧнанбай
Ҿскенбаев жҽне оның айналасы» жҽне
ақынның
ҧрпағы
Г.Исраилқызының
«Ризамын, асылдың сынығы боп ҿткеніме»
атты еңбектері арқылы Абай ҿмірбаянының
бҧрын
айтылмаған
кейбір
ақтандақ
беттерімен танысасыздар.
Алланың ҿзі де рас, сҿзі де рас,
Рас сҿз ешуақытта жалған болмас [7] -
деген Абай ҿз шығармаларында шынайы
иманды, нанымды жҽне сенімді насихаттады.
Кҿрменің «Абай жҽне ислам» бҿлімінен
Қҧран Кҽрім кітабын, қҧран жҽне намаз оқу
барысында пайдаланылатын бҧйымдарды
кҿресіздер. Ақынның «Ҿлең – сҿздің
патшасы, сҿз сарасы» атты ҿлеңінен алынған
«Ҽуелі аят, хҽдис – сҿздің басы...» деп
басталатын ҥзінді ҧсынылған.
Абай «Физули, Шҽмси, Сҽйхали...» деп
басталатын ҿлеңін шығыстың классикалық
ақындарына арнаған. Абай жҽне шығыс
ақындары шығармаларындағы ҥндестікті
танымал
ҽдебиеттанушы-ғалымдар
зерделеді. Ал, біз кҿрмеге Абайдың
шығармашылығына
ықпалын
жасаған
шығыс ақындары мен ойшылдарының
портреттерін ҧсындық.
Кҿрменің кҿркемдік шешімін шығару барысында Абайдың кҿркем
шығармаларына негізгі басымдылық берілді.
269
«Ҿлең – сҿздің патшасы...» атты кҿрмеден кҿріністері.
Фотосуретті тҥсірген: В.М.Корж. 2015 жыл
Кҿрмеге қор топтамасындағы Абай шығармаларының 1936 жылдан ХХІ
ғасырдың басы аралығында шыққан басылымдары қойылды. Олардың ішінде
ең сирегі жҽне қҧндысы – латын қарпінде: 1936 жылы шыққан «Абай
Қҧнанбайҧлы. Таңдамалы ҿлеңдері» жҽне 1940 жылы шыққан «Абай
Қҧнанбайҧлы. Толық жинақ». Бҧл жинақтарға енген Абай ҿлеңдерін жинаған,
ақынның толық ғылыми ҿмірбаяны мен ҿлеңдеріне тҥсініктемелер жазған,
Абай атамыздың кҿзін кҿрген жандарға ол туралы естеліктер жазғызған Мҧхтар
Омарханҧлы Ҽуезов еді.
«Дҥниеге кҿзімді ашқан кісі – Михаэлис» [8] деген Абай жер аударылып
келген орыс зиялыларының ақыл-кеңесімен ҽлем ҽдебиетінің озық ҥлгілерімен
танысады. Сондықтан, кҿрменің «Абайдың достары» бҿлімінде ақынның орыс
достарының портреттері берілген.
Ҽрі қарай кҿрмеге Абай аудармалары арқылы қазақ халқына танымал
болған А.С.Пушкин, М.Ю.Лермонтов, И.В.Гете, И.А.Крылов сынды ҽлем
ҽдебиеті классиктерінің шығармалар жинақтары қойылған. Кҿрмеден Абай
аудармаларының жҽне шетел классиктері шығармаларының тҥпнҧсқасын оқи
аласыздар.
Қҧлақтан кіріп, бойды алар
Жақсы ҽн мен тҽтті кҥй.
Кҿңілге тҥрлі ой салар.
Ҽнді сҥйсең, менше сҥй... [7] – деген Абай ҿз туындыларына жҽне
аудармаларына ҽн жазып, ҿзін кҿрнекті композитор ретінде де кҿрсете білді.
Абайдың айналасында қобыз, домбыра, сыбызғы сияқты қазақтың музыкалық
аспаптары ғана емес, сонымен қатар Абайдың туыстары мен шҽкірт-достары
ойнаған басқа халықтардың гармонь, скрипка, мандолина сынды ҿзге де
музыкалық аспаптары болды. Кҿрме ҥшін арнайы мҧражай-қорықтың
тапсырысы бойынша шебер Ерболат Ахаев Абай домбырасының стилінде
домбыра жасады. Кҿрермен назарына ҧсыну ҥшін қаладағы музыкалық
мектептен уақытша пайдалануға скрипка аспабы алынды.
Абай шығармалары орыс тіліне ХХ ғасырдың 40-шы жылдарынан бастап
аударылды. Ақын шығармаларын орыс тіліне С. Липкин, А. Гатов, В. Рождес-
270
твенский, П. Шубин, В. Звягинцева, А. Глоба, Л. Собольев, С. Санбаев, М.
Сҧлтанбеков, Ҽ. Қодар, Е.И. Курдаков сынды ҿзге де аудармашы-ақындар
тҽржімалады. Кҿрмеге 1954 жылдан 2010 жыл аралығында шыққан ақын
шығармаларының орыс тіліндегі аудармалары қойылды. Сондай-ақ, кҿрмеден
Абайдың ағылшын жҽне араб тілінде басылған шығармалар жинақтарын кҿре
аласыздар.
Шығысқазақстандық жазушылар шығармашылығын зерттей келе, біз
олардың шығармаларының иллюстрациялануына ерекше кҿңіл бҿлдік. Жҽне
бҧл тақырыптың толық ашылмағанын ҿзіміз ҥшін белгілеп алдық. Ҿзіміздің
жергілікті суретшілерімізбен бірлесіп жҧмыс істеу арқылы осы олқылықтың
орынын толықтыруды ойладық. Бҥгінде мҧражай-қорықтың қор топтамасында
кҽсіби суретшілермен қатар ҽуесқой суретшілердің де туындылары бар.
Мҧражай-қорықтың тапсырысымен Қазақстан Суретшілер одағының мҥшесі
Б.К. Исин кҿрме ҥшін арнайы Абай шығармаларының желісі бойынша ҿзінің
бірегей туындыларын орындады. Олар: Абайдың «Қансонарда бҥркітші
шығады аңға», «Жазғытҧры», «Жаз», «Кҥз», «Қыс» ҿлеңдеріне салынған
иллюстрациялар.
КП 75-36326. Б.К. Исин. Абайдың «Кҥз» ҿлеңіне иллюстрация кенеп,
майлы бояу 2015 жыл
Ақын ҿлеңмен ҿрген табиғаттың керемет қҧбылысын, суретші кҿркем
қҧралдар арқылы бейнеледі. Мысалы, Абайдың «Кҥз» ҿлеңіне салынған
иллюстрациядан ақын ҿлеңінде жырланған тҥсі суық сҧр бҧлт қаптаған
аспанды, дымқыл тҧман басқан жерді, жапырағынан айрылған ағаш, қурайды,
жабырқаңқы ауылдың келбетін кҿресіз.
Суретші Б.К.Исиннің Абайдың «Жаз» ҿлеңіне салған иллюстрациясынан
ҿзенде шыбындап тҧрған жылқыны, ҥй тігіп жҥрген қыз-келіншекті, аяңдап
келе жатқан салт аттылар мен ақ кҿйлекті, таяқты қартты кҿргенде, ойға еріксіз
ақын ҿлеңінің мына бір жолдары оралады:
271
...Мал ішінен айналып,
Кҿңілі жақсы жайланып,
Бай да келер ауылға,
Аяңшылы жылпылдап...
...Ақ кҿйлекті, таяқты
Ақсақал шығар бір шеттен,
Малыңды ҽрі қайтар деп,
Малшыларға қаңқылдап,
Бай байғҧсым десін деп,
Шақырып қымыз берсін деп,
Жарамсақсып, жалпылдап... [9]
КП 75-36325. Б.К. Исин. Абайдың «Жаз» ҿлеңіне иллюстрация
кенеп, майлы бояу 2015 жыл
Кҿрмеде Абай шығармаларын безендірген қазақстандық суретшілер
Қ.Қожықов (1944-1948), Қ.Ҽ. Каметов (1986) жҽне И.Исабаевтың (1990-шы)
графикалық туындыларының, сондай-ақ, Е.А.Бҧхарбаевтың кескіндемелік
туындысының репродукциялары ҧсынылған.
Ақын шығармалары арқылы туған жерінің ҽсем табиғаты мен терең тарихын
танимыз. Сол табиғаттың ҽсем кҿрінісін бейнелеген Қазақстан Суретшілер
одағының мҥшесі, мҧражай-қорықтың қызметкері Г.М.Бекбердинованың
туындылары кҿрменің кҿркін ашып тҧр.
Кҿрмеде суретшілердің шығармаларындағы Абай бейнесі кескіндемелік
жҽне графикалық туындылар арқылы кҿрсетілген.
Ақынның кескіндемелік портреттерін суретшілер Девятов пен Б.К.Исин
бейнелеген.
Девятов есімі мен ҽкесінің аты белгісіз суретші. Кенептің артқы жағындағы
жазуға қарағанда 1954 жылы Қазақ бейнелеу ҿнеріндегі ҽріптестерімен бірлесіп
салған кҿрінеді [10]. Портретте Абай ойлы жанарын алысқа бағыттап, терең
272
ойға шомып тҧрғандай кҿрінеді. Жидебай табиғатының аясында екі қолын
артына салып, шиыршықталып оралған қағазды ҧстап тҧр. Картинаның артқы
планында Абай замандағы қазақ ауылының келбеті кҿрініс тапқан.
Қазақстан Суретшілер одағының мҥшесі, жерлесіміз Болат Кҽрімҧлы Исин
ҿзінің туындысында ақынның жанарына жан бітіре бейнелеген. Ол кҿрме ҥшін
арнайы ҽзірленген жҽдігерлердің бірі.
КП 42-27562. Девятов. Жидебай жайлауындағы Абай портреті
кенеп, майлы бояу 1954 жыл
Абай атамыздың портретін кҿзі тірісінде ақынның досы, ҽуесқой суретші
П.Д. Лобановский салған болатын. Кҿрмеде сол П.Д. Лобановскийдің, Ҽ. Қас-
теевтің, Яр-Кравченконың, Н.Ҿтепбаевтың, Ю.Г.Хабаровтың графикалық
туындыларының репродукциялары ҧсынылған. Сондай-ақ, кҿрме қырғыз
суретшісі И.Л.Ильинаның М.Ҽуезовтың «Абай жолы» романына салған
иллюстрацияларымен безендірілді.
Абайтанушы жерлесіміз Б. Ердембеков «Абайдың ақындық мектебі»
ҧғымын Абайдың айналасындағы ақындар жҽне қазақ ҽдебиетіндегі Абай
дҽстҥрінің мҧрагерлері деп екі тҥрлі мағынада қарастырып жҥр [11]. Кҿрмеде
Абайдың ақын шҽкірті ҽрі інісі Шҽкҽрім Қҧдайбердіҧлы мен Абай дҽстҥрінің
мҧрагері, жастық шағында ақынмен бірнеше мҽрте жҥздескен, Абайды
«Қазақтың мҽңгі айнасына» балаған Тҿлеу Кҿбдіковтің ҽдеби шығармашылығы
ҧсынылды.
Кҿрмеге Ҽ. Бҿкейханов, М. Ҽуезова, Р. Сыздық сынды қазақстандық жҽне
М. Ҽуезов, Қ. Мҧхамедханов, Р. Нҧрғалиев, С. Қасқабасов, Е.И. Григорьев,
А.М. Қартаева сынды шығысқазақстандық абайтанушылардың еңбектері
273
қойылған. Олардың ішінде Мҧхтар Ҽуезовтің абайтану іліміне іргелі ҥлес
қосқанын ерекше атап ҿткен жҿн [12].
Мҧражай басшылары мен мамандарының «Мҧражай-қорықтың
мҽдени жҽне рухани қҧндылықтарды сақтау, дамыту жҽне танымал ету
жҿніндегі жҧмыс тҽжірибесі» атты Халықаралық семинар-кеңесіне келген
қатысушылардың «Ҿлең – сҿздің патшасы...» кҿрмесін кҿру сҽтінен кҿрініс
2015 жылғы 27-29 мамыр. Фотосуретті тҥсірген: В.М.Корж
Мақаламызды Мҧхтар Ҽуезовтің мына бір сҿзімен тҥйіндегенді жҿн кҿрдік:
«Абай лебі, Абай ҥні, Абай тынысы – заман тынысы, халық ҥні. Бҥгін ол ҥн
біздің де ҥнге қосылып, жаңғырып, жаңа ҿріс алып тҧр...» [13].
ҼДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. КП 51-30346/2 Шығыс Қазақстан облыстық сҽулет-этнографиялық жҽне
табиғи-ландшафттық мҧражай-қорығы. – Ҿскемен: «Шығыс Полиграф»
баспаханасы, 2008. – 260 б.
2. «Мҽңгі ақиқат аясында» атты кҿрменің қҧжаттамасы. – Ҿскемен:
ШҚОЭМҚ, сирек кітаптар мен икон жазу бҿлімі, 2004. – 45 п.
3. «Абай жҽне Пушкин. Мҽдениеттер диалогы» атты кҿрменің қҧжаттамасы.
– Ҿскемен: ШҚОЭМҚ, сирек кітаптар мен икон жазу бҿлімі, 2009. – 16 п.
4. «Атамекен» экспозициясының қҧжаттамалары. – Ҿскемен: ШҚОЭМҚ,
сирек кітаптар мен икон жазу бҿлімі, 2010. – 30 п.
5. «Абай жҽне абайтанушылар: М.О.Ҽуезов, Қ.Мҧхамедханов» атты
кҿрменің қҧжаттамасы. – Ҿскемен: ШҚОЭМҚ, сирек кітаптар мен икон жазу
бҿлімі, 2012. – 17 п.
6. «Қайдасың, қасқа қҧлыным?» экспозициясының қҧжаттамалары. –
Ҿскемен: ШҚОЭМҚ, сирек кітаптар мен икон жазу бҿлімі, 2013. – 38 п.
7. Абай (Ибраһим Қҧнанбаев). Екі томдық шығармалар жинағы. Т.1.
Ҿлеңдер мен поэмалар. – Алматы: Жазушы, 1986. – 304 б.
274
8.
Достарыңызбен бөлісу: |