title: Сан атаулары өте көне заманнан келе жатқан сөздер, оларды барлық көне жазба ескерткіштерден кездестіруге болады

text:
Сан атаулары — өте көне заманнан келе жатқан сөздер, оларды барлық көне жазба ескерткіштерден кездестіруге болады. Сан есім сөздердің сөзжасам жүйесі ерте қалыптаскан, өзіндік сөзжасамдық бірліктері бар, ерекшеліктері бар.
Сан есімнің сөзжасамдық бірліктеріне сан атаулары және сөзжасамдық жұрнақтар жатады. Сан атаулары сөзжасамда негіз сөз қызметін атқарады. Сан есімнің жұрнақтары сөзжасамдық қосымшалар қызметін атқарады. Сан есім сөзжасамына басқа сөз таптарының сөздері қатыспайды яғни басқа сөз табынан сан есім сөздер жасалмайды.
Сан есім сөзжасамында тілде қалыптасқан- сөзжасамдық тәсілдердің біразы қолданылады, бірақ бәрі емес. Мысалы сан есімде семантикалык тәсіл қолданылмайды, синтетикалық тәсіл өте өнімсіз, ал сөзжасамның аналитикалық тәсілі сан есім сөзжасамында негізгі қызмет атқарады.
Сан есімнің сөзжасамдық бірліктерінің қызметі белгілі заңдылықтарға негізделген. Сан есімнің синтетикалық тәсіл арқылы жасалуы белгілі косымшалармен ғана байланысты. Сан есім -косымшаға өте кедей сөз табы. Сан есімнің сөзжасам қосымшаларының қолданылуының тілде өзіндік заңдылығы қалыптасқан. Сан есім жұрнақгары басқа сөз табына жалғанбай, тек сан есім сөздерге ғана жалғанады. Басқа сөз таптарының қосьшшалары өз аясында тұйықгалмайтын болса, сан есімде оның сөзжасамдык косымшалары оның өз аясынан шықпайды, яғни баскд сөздерге жалғанбайды. Сан есім қосымшалары жаңа сан атауларын жасай алмайды, тек сандык атауларды түрлендіріп, оган түрлі мағына үстейді. Мысалы, Екінші, үшінші күндері ағаш отырғызушылардың тобы көбее түсті. Иә, айтты — айтпады, өткен жылы төртінші бөлімше колхоз бойынша мемлекетке астық сату жоспарын бірінші болып орындады. (Қ.Боранбаев). Осындағы екінші, ұшінші, төртінші, бірінші деген сан есімдердің кұрамындағы -нші, -інші жұрнағы реттік сан есімдер жасайды, ягаи ол — сан есімнің бір семантикалық тобының жұрнағы. Мұнда осы сөздерге негіз болып тұрған сан атауларынан басқа сандық ұғым, атау жасалмаған. Негіз сөздің сандык ұғымының үстіне ретгік мағына косылған. Сан есімнің сөзжасамдық жұрнақгары мағынаны турлендіруші жүрнақтарға. жатады.
Мұндай сан есім қосымшалары көп емес, оларға реттік, жинақтық сан есімдердің қосымшалары жатады. Сан есімнің сөзжасавдық жүрнақгары сан есімнің мағыналық топтарын жасайды. Сан есімнің түрлі мағыналық топтарын жасауға басқа сөз таптарының көрсеткіштері де қатысады. Бұл қүбылыс та-тіл зандылығынан негізгі орын алмағанымен, тілде бар жағдай. Тілдік бірліктердің өз қызметінен басқа да түрлі қызмет атқаруы-кездесіп отыратын құбылыс. Сан есімнің мағыналық топтарының жасалуында бұл біраз орын алады. Мысалы, Жасы сол кезде кырықтарды алқымдаған, сақалды, мұртты кісі еді (С.Мұқанов). Жасы отыздардағы, қыр мұрынның астына шоқталап мұрт қойған — сіріңке қара жігіг (Ж.Жұмақанов). Мұнда қырықтар, отыздар деген болжалдық сандар сан есімге көптік жалғау жалғану арқылы жасалған, сан есімнің болжалдық семантикалық тобының жасалуына зат есімнің көптік жалғауы қатысып тұр.
Сөзжасамдық бірліктер тек қосымшалар ғана емес екені белгілі. Сан есім сөзжасамының түп негізі қосымшаларда емес, түбір сөзге, сандық атауларға қатысты. Сан атауларына тіліміз өте бай. Қандай болмасын сандық ұғымды дәлме-дәл білдіруге тіл байлығымыз, сандық атауларымыз жеткілікті. Осы бай сан атаулары негізінен бір сандық атау мен екінші сандық атаудың бір-біріне тіркесуі арқылы жасалған. Басқаша айтқанда, сан есімде сөзжасамдық негізгі бірліктер — сан атауларының өзі, өйткені сан есімде сан атаулары бір сандық атау мен екінші сандық атаудың тіркесі арқылы жасалған. Олай болса, сан есімде сандық ұғым негізінен күрделі сан атаулары арқылы беріледі.
Сандық атаулардың негізгі жасалу жолы аналитикалық тәсілмен байланысты болғаңдықтан, бұл тәсіл арқылы сан есімдердің жасалуының өзіндік жолы, тіркесу реті, модельдері бар. Сан атауларын бір-бірімен тіркестіретін морфемалар, жалғастырушы қосымшалар тілде жоқ, сан есімнің жасалуы таза аналитикалық тәсілге жатады. Сондықтан сан есім сөзжасамының аналитикалық түрінде сөзжасамға қатынасатын сыңарлардың орын тәртібінің маңызы өте зор. Мысалы, он бір, он бес, отыз алты, елу сегіз, тоқсан тоғыз т.б. Осы сандық үғымды білдіру үшін сыңарлардың осы орны сақталу керек. Олардың орнын өзгертуге болмайды. Мысалға жоғарыдағы сандардың сыңарларының орнын өзгертіп, бір он, бес он, алты отыз, сегіз елу, тоғыз тоқсан түрінде алсақ, жоғарыдағы мағына сақталған жоқ, мүлдем басқа мағына туды. Бұдан сан есімнің аналитикалық тәсіл арқылы жасалымында сыңарлардың орын тәртібі өте тұрақты, оның ерекше мәні бар.
Сан есім кез келген сандардың бір-бірімен тіркесу арқылы жасалмайды. Мұнда қалыптасқан белгілі заңдылық бар. Ол заңдылык бойынша тілімізде сан атаулының қайсысының калай тіркесуі қалыптасқан. Оны күрделі сандардың тіркесу үлгілерінен көруге болады, ал сан есім сөзжасамдық үлгілерге өте бай. Айталық ондық пен бірлік аралас сандардың жасалу үлгісімен жүздіктердің үлгісін салыстырып қарайық. Ондық пен бірлік аралас сандар он жөне бірлік сыңардан тұратын ондық — бірлік түріндегі үлгі арқылы жасалады да, мағына сыңарлардың мағынасының қосындысынан туады: отыз бес, қырық жеті, елу алты, сексен жеті т.б. Ал жүздік атаулар бірлік-жүздік үлгісімен жасалады да, мағына сыңарлардың мағынасының көбейтіндісінен туады. Мысалы, екі жүз, бес жүз, алты жүз, сегіз жүз т.б. Әр түрлі сандык атаулардың түрлі-түрлі нақтылы үлгілері бар. Ол үлгілердің әрқайсысының белгілі құрамы бар, оған қатысатын сыңарлар тек сан есім сөздер ғана. Әр үлгі бір топ сандардың атауларын жасайды.
Сан есім сөзжасамдық үлгілері күрделі сан атауларының жасалуын көрсетеді, ал сан есім мағыналық топтары да аналитикалық тәсіл арқылы жасалады, бірақ, мұнда сыңарлардың тек қана сан есім болуы міндетті емес, өйткені оған басқа сөз табы, яғни шылаулар да қатыса береді. Мысалы, Оның құны көп болса, 10-15 сом (С.Мұқанов). Айналасы отыз шақты ғана үйлік төрелер бірімен-бірі айнала кұда (С.Мұқанов). Осы мысалда сан есімнің болжалдық тобына жататын екі мысал бар. Оның біріншісі он және он бес сандарының қосарлануы арқылы жасалған, оның сыңарларының екеуі де сан есімнен, ал екіншісі есептік санға шақты шылауының тіркесуі арқылы жасалған.
Нақтылы сандық атаулардың жасалуына қатысатын бірліктер — тек қана сан есімдер. Ал сан есімнің мағыналық топтарының жасалуына сан есімнің өз көрсеткіштерімен қатар, басқа сөз таптарының кейбір көрсеткіштері де белсенді қатысады. Әрине, сан есім мағыналық топтарының жасалуына кез келген қосымша қатыса бермейді. Ондай қызметке араласатын косымшалардың түрлері де, саны да белгілі.
Жоғарыда сан есім сөзжасам жүйесіне берілген сипаттамалардан сан есім сөзжасамының басқа сөз таптарының сөзжасамымен салыстырғанда, өзіндік ерекшелігі молдығы байқалды. Оларды жинақтай келгенде, төмендегі ерекшеліктерді атау кажет. Ол ерекшеліктердің бірі — сан есімнің сөз тудырушы, сандық ұғым жасаушы жұрнақтарының жоқтығы. Сан есім құрамында кездесетін, көне қосымшалардың жағдайы басқашарақ. Олар: -ыз/-із/сегіз, тоғыз/, -ты/-ті/алты, жеті. Бұл морфемалардың этимологиясы белгісіз. Қосымша сөзде кездесетін тілдік бірлік, бірақ ол басқа сандарда қайталанбайды. Ал сан есім сөздердің құрамында кездесетін басқа жымдасқан морфемалардың түп негізі белгілі сөзге барып тіреледі. Бұл заңды, өйткені сан есім сөзжасамының негізі-синтетикалық тәсіл емес, аналитикалық тәсіл. Оған дәлел ретінде құрамы күрделі морфемадан тұратын алпыс, жетпіс, сексен, тоқсан атауларын келтіруте болады. Н.К. Дмитриев кейбір жеке сөздердің этимологиясына келсек, алтмыш /алпыс/, етмеш сөздері /алты/, ете /жеті/ сөздерінен -мыш, -меш жүрнақтары арқылы жасалған, ол алғаш он дегенді білдірген болуы керек. Мұндай сан есім формалары көптеген түркі тілдеріне қатысты дейді. Ол сексен, тоқсан сөздерін сегіз, тоғыз сөздерімен байланыстырады да, олардың құрамындағы екінші сыңары он сөзінің өзгерген түрі деп санайды.
Сын есімнің сөзжасамдық жұрнақтары болмағандықтан, ол өзінің құрамын басқа сөз таптарының лексикалық бірліктері арқылы толықтыра алмайды. Сан есім сөзжасамының басқа сөз таптарының сөзжасамынан негізгі ерекшеліктерінің бірі де осы белгіге байланысты. Сан есім сөзжасамына тек сан атаулары ғана негіз болады, басқа сөз таптары сан атауларының жасалуына негіз бола алмайды. Басқаша айтқанда, сан есім сөзжасамы сан есім аясынан шықпайды. Сан есімдер өзінің ішкі мүмкіндігі арқылы ғана байып, толығып, басқа сөз табының қатысын керек етпейді. Мұндай ерекшелік басқа сөз таптарында кездеспейді. Сондықтан оны сан есім сөзжасамына байланысты негізгі ерекшеліктердің бірі санауға әбден болады.
Сан есімнің жекелеген қосымшалары тек сан есімдерге ғана жалғанады, басқа сөз таптарына жалғанбайды яғни мұнда негіз сөз тек сан есім ғана болуға тиіс. Бұл жағдай сан есім сөзжасамының өз ішінде тұйықталуын туғызған, басқаша айтқанда, сан есім сөзжасамы өз аясында қалады, бұл да-сан есім сөзжасамының бір ерекшелігі.
Сан есім сөзжасамында тағы бір ерекшелік өзіне назар аударады. Сан есім сөзжасамындағы негізгі үлгілер мен тәсілдер қазір өз қызметін тұйықтаған, өте пассивтенген, олар-тілді сан атаулармен қазір күнделікті толықтырып отырған үлгілер мен тәсілдер емес. Анығырақ айтсақ, сан есім сөзжасамының үлгілері мен тәсілдері бір кездері өте белсенді қызмет атқарып, тілдегі сан атауларын жасаған. Тілімізге орыс тілінен миллион, миллиард, триллион сияқты сан атаулары енген, олардың тіркесімен талай сан атауларын жасауда сан есім сөзжасамының тәсілдері мен үлгілері қызмет атқарған. Бірақ сан есім сөзжасамының тәсілдері мен үлгілері қазір жаңа сан атауларын жасап, тілге жаңа сан қосып, үздіксіз қызмет етіп отырған жоқ. Сондықтан да сан есім құрамы басқа сөз таптарымен салыстырғанда, тұрақты деуге болады. Аталған жағдайлар сан есім сөзжасамының өзіндік ерекшелігін танытады. Сандық ұғымдарды білдіретін сөздер басқа ешбір халықтың тілінен кем емес. Қазақ тілінде миллионға дейін күрделі сан атаулары жасалған, сан есімді сөз табы дәрежесіне көтеретіндер де — осы күрделі сан атаулары. Бірақ олар санаттан тыс қалып, сөздіктерде көрінбей жүр. Сан есім атауларынан сөздікте небәрі 20 шақты дара сандардың атаулары ғана беріледі.
Сан есім сөзжасам тәсілдері
Сан есім сөзжасам жүйесінде екі тәсіл кызмет етеді. Олар: аналитикалық және синтетикалық тәсілдер. Аналитикалық тәсіл-сан есім сөзжасамының ең негізгі тәсілі. Аналитикалык тәсіл сан есім сөзжасамында негізгі тәсіл болып саналатын себебі сан есімнің нағыз сандық атауларының бәрі дерлік аналитикалық тәсіл арқылы жасалған. Сан есімдегі негізгі түбір сан атауларынан басқа есептік сандардың бәрі аналитикалық тәсілмен жасалған. Негізгі түбір сан есімдерге көбіне бірлік, ондық атаулары және жүз, мың деген сандар жатады. Есептік сандарды білдіретін негізгі түбір сан есімдердің саны жиырма үш сөзден ғана тұрады. Олар бірліктер: бір, екі, үш, төрт, бес, алты, жеті, сегіз, тоғыз; ондықтар: он, жиырма, отыз, кырық, елу, алпыс, жетпіс, сексен, тоқсан және жүздік пен мыңдық атаулары: жүз, мың, миллион, миллиард, триллион. Мұндағы, алты, жеті, сегіз, тоғыз, алпыс, жетпіс, сексен, тоқсан деген сан атаулары тарихи тұрғыда туынды сөздер болғанымен, қазір олар негізгі түбір деп саналады.
Тіліміздегі сандық ұғымдар тек бірлік, ондық, жүз, мың, миллион, миллиард деген дара сандармен ғана шектеліп қоймайды, ең көп сандық ұғымдар — осы сандар араласып келген, күрделі сандық ұғымдар. Олардың саны қандай көп болса, түрлері, құрамдары сондай алуан түрлі. Сондықтан тілде күрделі сандық ұғымды білдіру үшін, аналитикалык тәсілдің тіркестіру түрі кең қолданылған. Бұл тәсіл бойынша бір сан атауымен екінші сан атауы тіркесіп, үшінші бір күрделі сандық ұғымды білдірген. Мысалы, он+бес, жүз+алпыс, жүз+қырық+үш. Мұндағы құрамы он және бес деген сандардан тұратын күрделі сандық ұғымды білдіру үшін, он және бес саны тіркесіп, он бес деген күрделі есептік сан жасалған. Бұл ондық пен бірлік аралас сандардың тобына жатады. Ал жүз алпыс деген есептік сан жүздік пен алпыс санының қосындысынан тұратын сандық ұғымды білдіреді. Жүз қырық үш саны бұдан да гөрі күрделірек, мұнда жүздік, ондық, бірлік қатысқан.
Күрделі сан атаулары екі түрлі жолмен жасалады: 1) бір сан мен екіншісі сан қосылып, оның қосындысынан үшінші сан атауы жасалады: он+бір=он бір, сексен+тоғыз=сексен тоғыз, жүз+он бес=жүз он бес, мың+сегіз=мың сегіз т.б. 2) жүздік, мыңдық, миллион атаулары көбейту арқылы жасалады: Мұнда бір сан мен екінші сан көбейтіледі. Мысалы, екі х жүз=екі жүз, бес х мың=бес мың, тоғыз х жүз=тоғыз жүз, он бес х мың=он бес мың т.б. Осы екі жолмен тілдегі он бір санынан бастап, миллион, миллиардқа дейінгі сан атаулары жасалған.
Аналитикалық тәсіл сан есімнің семантикалық топтарын жасауға да қатысады. Мысалы, жүзге тарта, мың шамалы, жеті-сегіз т.б. Бірақ онда аналитикалық онша өнімді емес, кейбір мағыналық топтарда ғана ол қызмет атқарады, бірақ оның мағынаға әсері де дәл есептік сандағыдай емес, өйткені онда нағыз сан атаулары жасалмайды, негізгі сандық ұғымға түрлі қосымша мағына қосылады.
Сан есімнің синтетикалық тәсіл арқылы жасалуы өнімсіз, өйткені сан есімде сөзжасам қосымшалары өте аз.
Сан есім сөзжасамының бұл ерекшелігі өте ерте қалыптасқан. Алайда бірлі жарым сандардың құрамында жекелеген қосымша кездеседі. Бірлік сандардың атауындағы —ты/-ті, -ыз/-із морфемаларының алты, жеті, сегіз, тоғыз сандарында қайталанып тұрғанына қарап, оларды осы сандарды жасаушы қосымша санау бар. Мұнымен бірге осы сандардың жасалуына негіз болып тұрған түбір алпыс, жетпіс, сексен, тоқсан сандарының жасалуына да негіз болған. Тек бұл түбірлер қазіргі тілдерде жеке сөз ретінде қолданылады.
Ал сан есім сөзжасамындағы синтетикалық тәсіл негізінен сан есім мағыналық топтарын жасайтын қосымшалармен байланысты. Сондықтан сан есімнің сөзжасамдық жұрнақтары мағына жағынан да басқа сөз таптарынан ерекшеленеді, өйткені олар лексикалық мағынаны түрлендіруші қосымшаларға жатады. Мысалы, Олар төртеу-ақ. Жетеудің кемтігін жаба ала ма?(Ғ.Мұстафин). Келтірілген мысалдағы синтетикалық тәсіл арқылы жасалган сан есімдер: төртеу, жетеу. Бұлардың жасалуына негіз болып тұрған сан есімдер: төрт және жеті. Төртеу, жетеу сандарының мағынасында негіз сөздердің (төрт, жеті) мағынасында жоқ жинақтық-заттық мағына бар. Бұл үстеме мағына негіз сөздегі төрт, жеті сандық ұғымының үстіне қосылған. Сонда негізді сөздің мағынасы негіз сөздің мағынасынан кеңігені көрініп тұр. Сөзжасам теориясы бойынша қашан да негізді сөздің (производная основа) мағынасы негіз сөздің (производящая основа) мағынасынан кең болуға тиісті. Төртеу, жетеу сөздерінің мағынасы осы теорияны растап, оған сай келіп тұр. Келесі бір мәселе синтетикалық тәсіл арқылы жасалған сан есімдердің бәрінде сандық ұғым өзгеріп, екінші бір сандық ұғым жасалмайды. Төртеу, жетеу, бірінші дегендердің бәрінде негізгі сандық ұғым өзгерген жоқ, оларға үстеме мағына қосылды, лексикалық мағына түрленді. Міне, бұл — сан есімнің синтетикалық тәсіл арқылы жасалуының өзіндік ерекшелігі.
Есептік санның жасалуы
Есептік сандар нақтылы сандық ұғымды білдіреді, нақтылы сандық ұғымдарды атайды. Сан есім сөз табының негізін есептік сандар құрастырады. Олар сан есімнің басқа мағыналық топтарының жасалуына да негіз болады. Сондықтан сан есім кұрамында есептік сандар ерекше орын алады, олардың атқаратын қызметі зор. Есептік сандар ішкі құрылысы жағынан сан алуан. Есептік сандарда көзге түсетін ерекшелік олардағы сандық қатарлар. Сандық қатарлар сандардың белгілі дәрежесіне байланысты. Мысалға бірлік,
ондық, жүздік, мыңдық, миллион, миллиард, триллион сияқты сандық қатарлар бар. Әр саңдық қатардағы атаулар көне замандарда- ақ жасалып, қазір олар дайын сан атауы ретінде қолданылады. Тек миллион, миллиард, триллион сияқты сандық қатарлардағы сандық атаулар кейінірек қосылған деуге болады. Бірақ олар-күнделік өмірде сирек кездесетін атаулар.
Есептік сан атауына жататын 23 атаудан (9 бірлік, 9 ондық, жүз, мың, миллион, миллиард, триллион) басқа сандық атаулардың бәрі күрделі сандар. Сондықтан есептік сан атаулары негізінен : күрделі сандардан тұрады. Ал күрделі сан атаулары бір сан атауымен екінші сан атауының тіркесуі арқылы жасалады. Тіркесетін сан атаулары — жоғарыда аталған дара сан атаулары. Ең кіші күрделі есептік сандар — екі сөзден тұратын ондық пен бірліктің қосылуы арқылы жасалатын сан атаулары. Ондай күрделі есептік сандардың жасалуында ондық атаулары тірек сыңар болады да, бірлік ауыспалы сыңар болады. Бірлік пен ондықтың қосындысынан күрделі сан атаулары жасалған. Мысалы, он+бір=он бір, он+екі=он екі т.б. Бұл үлгімен тоғыз күрделі сан жасалады. Әр ондық пен бірліктердің қосылуынан тоғыздан күрделі сан жасалады. 9 ондық пен 9 бірліктің қосылуынан тілде 81 күрделі сан атауы жасалады. 81 күрделі сан атауы — тек сандық бірлік аралас екі сыңардан құралған күрделі есептік сандар. Мұндай күрделі сандар : он+бірлік үлгісі арқылы жасалады. Мысалы, он төрт, жиырма бес, отыз алты, қырық жеті, елу сегіз, алпыс тоғыз, жетпіс үш, сексен екі, тоқсан бір т.б. Келесі топқа жүздік атауларының жасалуы жатады. Жүздік , атаулары бірлік пен жуздіктің көбейтілуі арқылы жасалады. Үлгі: [ бірлік х жүздік. Бұл үлгі бойынша екі сыңардан құралатын 9 күрделі сан яғни 9 жүздіктің аты жасалады: бір жүз, екі жүз, үш жүз, төрт .Жүз, бес жүз, алты жүз, жеті жүз, сегіз жүз, тоғыз жүз. Үшінші топқа мындық атауларының жасалуы жатады. Үлгі үш түрлі: бірлік х мың, ондық х мың, жүздік х мың. Мысалы, екі мың, отыз мың, жүз мың. Бұл — негізгі үлгілер. Ал оңдықтар мен бірліктер араласқан 81 күрделі санның әрқайсысы мындықтың алдынан келіп, мың сөзіне көбейтіліп, мындықтың атын жасайды. Мысалы, он бес мың, отыз төрт мың, елу екі мың, жетпіс алты мың, тоқсан тоғыз мың т.б. Сол сияқты жүздік атаулары да мың сөзімен тіркесіп, мыңдықтар атауларын жасайды. Мысалы, екі жүз мың, бес жүз мың, сегіз жүз мың, тоғыз жүз мың т.б.
Үшінші топка жүздік, ондык, бірлік аралас сан атауларының мың санымен тіркесіп, мындық атауын жасауы жатады. Мысалы, жүз елу екі мың т.б. Күрделі сан атауларының құрамы екі сөзден басталып, тоғыз сөзге дейін жетіп, миллионнан триллионға дейінгі қатарларда одан да жоғары болуы мүмкін. Бірақ күрделі сандардың кұрамы неғұрлым көбейген сайын күнделікті өмірде оның қолданылуы сирей береді. Күрделі сандардың құрамы қанша сөзден құралса да, олар біртұтас сандық ұғымды білдіреді.
Тілдегі күрделі сандардың — әрқайсысының өзіндік мағынасы бар, әрқайсысы да белгілі санды білдіреді. Оларға синонимдік касиет тән емес. Мысалы, тілдегі қырық бес, елу бес, алпыс жеті, алпыс сегіз, жүз елу бес, екі мың алты жүз сексен тоғыз сияқты күрделі сан атаулыны қанша тізе берсек те, олардың ешқайсысының білдіретін сандық ұғымы бірімен-бірі түйіспейді. Бұл арада күрделі сан атауларының мағына дербестігі дәлелденіп отыр, өйткені тілдегі әр күрделі сан атауының өзіндік мағынасы, өзіндік тұрақты құрамы бар, олар бірімен-бірі еш уақытта толық сәйкес келмейді. Күрделі сандардағы бұл құбылыс жалпы сөз атаулыға қойылатын ортақ шартқа сай. Тілдегі әр сөздің өзінше дыбыстық, морфемдік құрамы, мағынасы болу, сол арқылы сөз бір-бірінен ажырауы-жалпы заң.
Әр күрделі сан атауы мағына жағынан да, құрамы жағынан да алғашқы калпын сақтаған. Күрделі сан атауларының осы қасиеті оның сөз статусына қойылатын талапқа нақтылы сәйкес. Күрделі сандардың құрамы қанша сөзден құралғанына қарамастан, олар сөйлемде бір сөздің қызметін атқарады, бір сөйлем мүшесі болады. Мысалы, Сағат төртте Жапон теңізі мен Тихоокеан аралығындағы Жапония үстінде жүз жетпіс миллион самолет қалықтап, күндізгі сағат бесте Жапонияның түні басталады (С.Ерубаев). Күрделі сандар бір сөз болғандықтан, қосымшалар күрделі сандардың соңғы сыңарына жалғанады. Мысалы, Биыл олардың саны екі жүз сексен екі мыңнан асып отыр (газеттен). Келтірілген мысалда шығыс септік жалғауы екі жүз сексен екі мың деген бес сыңардан тұратын күрделі санды аяқтап тұрған мың деген сөзге жалғанған. Бұл занды, өйткені мың сөзі күрделі санның соңғы сөз мың сыңарымен аяқталады, сондықтан қосымша соған жалғанған. Міне, бұл да күрделі сандардың дербес сөздік қасиетін көрсететін белгілердің бірі.
Күрделі сандар біртұтас сөз болғандықтан, олардың арасына еш уақытта ешбір басқа морфема кіре алмайды, оларды бөліп айтуға болмайды. Күрделі сандар өз тұтастығын берік сактайды.»Әрбір күрделі сан үнемі бір құрамда, сыңарларының орын тәртібін қатал сақтап, тұрақты қолданылады. Бұл да — сөз құрамының түрақтылығына байланысты жағдай. Күрделі сандардың дербестігін дәлелдейді. Күрделі сандар сөйлемге тілдегі дайын қалпында алынады. Бүл — тілдегі сөз атаулыға тән негізгі белгі. Сөйлем тілде бұрыннан жасалып колданылып жүрген дайын лексикалық бірліктерден құралады. Күрделі санның әрқайсысы да тілде көне замандардан келе жатқан, өткен замандарда жасалған, сондықтан олар сөйлемдегі басқа сөздер сияқты дайын қалпында сөз тіркесінің бір сыңары ретінде ғана сөйлемге кіреді. Бұл да күрделі сандардың лексикалық дербестігіне дәлел. Күрделі сандардың жасалуында тірек сыңар негізгі кызмет атқарады. Күрделі сандардың тірек сыңары бірнеше күрделі санның жасалуына негіз болып, олардың бәрінің құрамынан бір орын алып, бәрінде бір мағына береді. Ондай күрделі сөздердің басқа сыңары ауысып, тірек сыңарға түрлі мағына қосып отырады. Ондық пен бірлік аралас күрделі санда жаңа мағына ондық пен бірліктің қосындысынан шығады. Мысалы, он бір, он екі, он үш, он төрт, он бес, он алты, он жеті, он сегіз, он тоғыз. Мүнда он саны тоғыз бірлікпен тіркесіп, тоғыз күрделі сан жасаған. Әр ондықта осылайша 9 бірлікпен тіркесіп, тоғыз-тоғыздан күрделі сан жасайды. Ондықтардың тірек сыңар болуы арқылы барлығы тілде 81 күрделі сан жасалған. Бүлардың бәрінде тірек сыңар болатын ондықтар үнемі бірінші орында, ауыспалы сыңарлар екінші орында түрады. Бірлік пен ондық аралас күрделі сандардың бәрінде тірек сыңардың мағынасы сақталып, олардың мағыналастығын туғызып отырады. Мысалға, отыз бір, отыз екі, отыз үш, отыз төрт, отыз бес, отыз алты, отыз жеті, отыз сегіз, отыз тоғыз деген бір тірек сыңар арқылы жасалған күрделі сандарда отыз санының мағынасы олардың бәрінің мағына байланыстылығын туғызып тұр.
Тілде тірек сыңар болатын сандар көп емес, олар: ондықтар, жүздіктер, мындықтар. Мысалға жүздіктердің тірек сыңар болуын келтірейік. Алдымен жүз сөзі жүздіктердің жасалуына тірек сыңар болады. Мысалы, бір жүз, екі жүз, үш жүз, төрт жүз, бес жүз, алты жүз, жеті жүз, сегіз жүз, тоғыз жүз. Жүз саны тоғыз бірлікпен тіркесіп, тоғыз түрлі жүздіктің атын жасаған яғни бұл үлгіде жүздіктердің аты жасалған. Осы күрделі сан атауларының жасалуына жүз саны негіз болып, бұл күрделі сандардың жасалуына ұйытқы, тірек сыңар болып тұр. Жүздіктердің атында тірек компонент екінші орында, ауыспалы компонент бірінші орында тұрады. Жүздіктердің мағынасы бірлік пен жүздіктің көбейтіндісінен шығады. Жасалған осы күрделі сандардың бәрінде жүз санының мағынасы бар, ол осы жүздіктердің мағына байланыстылығын туғызып, жаңа мағынаға өзек болып тұр. Миллионға дейінгі күрделі сандардың жасауында тірек сыңар қызметінде қолданылатын сандардың ең өнімдісі — мындықтар, мындықтардың түрлері мол. Олардың әрқайсысы талай күрделі сандардың жасалуына негіз болады, анығырақ айтсақ, ондық пен жүздіктер арқылы жасалған күрделі сандарды шығарғанда, қалған күрделі сандардың бәрі мыңдық арқылы жасалады. Мысалға мың саны тоғыз бірлікпен тіркесіп, тоғыз мындықтың атын жасайды: бір мың, екі мың, үш мың, төрт мың, бес мың, алты мың, жеті мық, сегіз мың, тоғыз мың. Мындықтар бірлікпен ғана жасалып қоймайды, ол ондықпен де, жүздікпен де, жүздік аралас күрделі сандармен де тіркесіп жасала береді. Мысалы, он мың, жүз мың, жүз елу мың, тоғыз жүз мың тоқсан тоғыз т.б. Бұлардың барлығында тірек сыңары — мың саны. Ол соңғы орында тұрады, ауыспалы сыңарлар тірек сыңардың алдында тұрады. Тірек сыңардың мағынасы бұл күрделі сандардың бәріне ортақ, бәрінің мағына байланыстылығын туғызады, күрделі сандардың жасалуына негіз болады. Мындықтардың атында мың саны тірек сыңар болғанда, күрделі санның соңғы сыңары болады, ал мындықтардың үстіне қосылған миллионға апаратын күрделі сандарға тірек сыңар болған мындықтар бірінші орында тұрып, ауыспалы сыңар соңында тұрады.
Сөйтіп, күрделі сан есімде тірек сыңардың орны екі түрлі, ол күрделі санның алғашқы сыңары да, соңғы сыңары да бола береді. Мысалға ондық пен бірлік аралас күрделі сандарда тірек сыңар бірінші орында, ауыспалы сыңар екінші орында тұрады. Мысалы, он бір, отыз екі, кырық бес т.б. Ал жүздіктер мен мыңдықтарда екі заңдылық бар. Жүздіктің, мындықтардың аттары жасалғанда, жүз, мың сандары тірек сыңар қызметінде күрделі санның соңғы сыңары болады. Мысалы, тоғыз+ жүз, сегіз+ жүз, алты+мың, жүз+мың, екі жүз алпыс екі+мың т.б.
Реттік санның жасалуы
Сан есімнің синтетикалық сөзжасам жүйесіне жататын қосымшаға -ыншы, -інші, -ншы, -нші жұрнағы жатады. Бұл жұрнақ есептік сан есімнен реттік сан есім жасайды, дара, күрделі есептік сан есімдердің қайсысынан да реттік сан есім осы жұрнақ арқылы жасалады. Мысалы, Жанар тоғызыншы класты бітірді. Ақбалым сегізінші класта еді (Ғ.Мүстафин). Бір мың тоғыз жүз отыз екініш жылдың көктемі (Ғ.Мүстафин). Мысалдағы тоғызыншы, сегізінші деген реттік сан дара сан есімдерден жасалған, ал бір мың тоғыз жүз отыз екінші деген реттік сан есім күрделі сан есімнен жасалған. Бұлардың бәрі -ыншы, -нші жұрнағы арқылы жасалған. Ал ретгік сандардың негізгі мағынасы заттың нақтылы рет қатар санымен байланысты. Реттік сан есімнің тілдің сөзжасам жүйесіне жатқызылуының тағы бір себебі мұнда қосылатын үстеме мағынаның өзіндік бір ерекшелігінде. Мысалы, он кітап дегенде шындық өмірде белгілі бір кезең мен кеңістіктегі нақтылы он кітап сөз болған, ол — бар кітаптың нақтылы саны. Ал оныншы үйде тұрады деген де әңгіме бір ғана үй туралы. Бірақ ол үйдің қатар, рет саны оныншы. Міне, бұл жағдай реттік санда сандық ұғымға да белгілі мағыналық өзгеріс енетінін дәлелдейді. Сондықтан реттік сандардың сөзжасам жүйесіне жатуы өте орынды. Реттік сандардың қолданылуына қарай тағы бір ерекшелігі бар. Ол — реттік сандардың заттануы. Заттанған реттік сан есім зат есімдерше түрленіп, зат есімдер атқаратын синтаксистік кызметте қолданылады. Мысалы, Бірің тапсырғанда, екіншің терезе алдында тұрыңдар (С.М.). Екіншісіне кімді ұсынасыз? (М.И.). Бұл — он бесінші (С.М.). Мен соны байқап, біріншіде бес-алты кұлақ шыққан кезде, екіншісінде тары бас жара бастағанда, үшіншісінде сүттене бастағанда, төртіншісінде пісіп келе жатқанда суардым (Ғ.Мұстафин).
Жинақтық санның сөзжасамы
Жинақтық сан есім жасаушы қосымша -ау, -еу. Бұл қосымша бірден жетіге дейінгі бірлік сандардан жинақтық сан есім жасайды. Ол сандық ұғымды мүлдем өзгертпейді, бірақ есептік санға жинақтау мәнін қосып, оның мәнін абстракцияландырып, заттық үғым да қосады. Мысалы, Біреу де болса жетеді. Бес жыл өткен тойға енді өкініп жатыр екеуі. Үшеуі оңаша отыр. Ішінен мықты үшеуін таңдап алып, шұңқырға сал. Әлсіздеу біреуін үш көлікпен ауылға қайыр. Екеуі тракторға қалсын. Олар төртеу-ақ. Жетеудің кемтігін жаба ала ма? (Ғ.Мұстафин).
Топтық санның жасалуы
Топтық сан атаулары жеке заттардың санын емес, белгілі топтағы заттардың санын білдіреді. Сондықтан олар топтық сан атаулары аталады. Топтық сан атауларын жасайтын арнайы қосымша жоқ. Бұл қызметті шығыс септік жалғауы атқарады. Мысалы, оннан, жүзден, мыңнан т.б. Топтық қосарланған есімдерден де жасала береді: он-оннан, бес-бестен, жүз-жүзден. Мысалы, Әлти жалшыны екіден-үштен емес, елуден-алпыстан жалдайды (С.Мұқанов).
Болжалдық санның жасалуы
Болжалдық сан атаулары екі түрлі тәсілмен жасалады: 1) синтетикалық тәсіл, 2) аналитикалықтәсіл.
Болжалдық сан атауларының синтетикалық тәсілмен жасалуы. Болжалдық сан атауын жасайтын тілде түрлі жұрнақ бар:
1) дай, -дей, -тай, -тей жұрнағы есептік сан атауларынан болжалдық сан атауын жасайды: отыздай адам, кырықтай бала, елудей мектеп, жетпістей қала т.б. Мысалы, Мектепте төрт жүз елудей бала оқиды (С.Мұқанов).
2) -ер жұрнағы арқылы бір ғана болжалдық сан атауы жасалған, ол — бірер деген сез. Мысалы, Бірер адам үйде қалсын, бірер адам сыртта болсын (С.Мұқанов).
3) -даған, -деген жұрнағы өнімді есептік сандардан болжалдық сан жасай береді: жүздеген, мыңдаған, ондаған т.б. Мысалы, Жомарттың есебінше, ол жүздеген сомдар кіріс енгізбек (Ғ.Мұстафин).
Сонымен бірге көптік жалғауы есептік санға жалғанып, болжалдық сан атауын жасап, сөзжасамдық кызмет атқарады: бестер, алтылар, жетпістер т.б. Мысалы, Сағат алтыларда жиналамыз (С.Жүнісов).
Болжалдық сан атауларының аналитикалық тәсіл арқылы жасалуы. Болжаддық сан атауларының аналитикалык тәсіл аркылы 2 түрлі жолмен жасалады: 1) Сан атауларының қосарлануы аркьілы жасалады: он-он бес, кырық-елу, сексен-тоқсан. Мысалы, Оның он бес-он алтыға келген кезі (С.Мұкднов).
2) Есептік сан атауларына жуық, тарта, қаралы, шақты, шамалы, шамасында, артық, астам, аса, таяу, жақын шылаулары тіркесіп, олардан болжалдық сан атауларын жасайды. Мысалы, Құдасының аулына Ұлжан отыз шақты кісімен келген (М.Әуезов).
Бөлшектік санның жасалуы
Тілде бүтін сандық үлгімен бірге, бөлшектік сандық үғым да бар, бірақ оны білдіретін арнайы жұрнақ жоқ. Алайда бөлшектік сандық ұғымды білдірудің өзіндік жолы қалыптаскан. Бөлшектік сандық ұғым есептік сандардың белгілі синтаксистік қатынасқа түсіп, сөз тіркесін жасауы арқылы беріледі: оннан бір, төрттің бірі т.б.
Бөлшектік санды білдіретін сөз тіркесінің сыңарлары белгілі грамматикалық тұлғада тұрады, олар үш түрлі: 1) бөлшектік сан атауын білдіретін сөз тіркесінің бірінші сыңары ілік септікте, екінші сыңары тәуелдік жалғауының үшінші жағында тұрады: онның екісі, үштің бірі, жүздің бесі, мыңның жүзі т.б. Мысалы, Қырықтың бірі қьдыр дейді.
Бөлшектік санның кұрамындағн бірінші сыңар шығыс септікте, екінші сыңары тәуелдік жалғауында тұрады: оннан бірі, жүзден екісі, алтыдан бірі, үштен бірі т.б. Мысалы, Жиналған халықтың екіден бірі ашулы (газеттен). Бөлшектік санның құрамындағы бірінші сыңар шығыс септікте, екінші сыңар атау септікте тұрады: бестен екі, үштен бір, оннан үш, алтыдан бір т.б. Мысалы, Кітаптың екіден бір бөлігін оқыдым.
Бөлшектік сандық ұғым есептік санға жарым, жарты, ширек сөздерінің тіркесуі арқылы беріледі: бір жарым, жарты миллион, ширек ғасыр т.б.


title: Санатова Нургуль Утеулиевна 5-поток 20-группа. Эссе: «Қазақстанда қарттарға әлеуметтік күтімді ұйымдастыру»

text:
ЭССЕ: «Қазақстанда қарттарға әлеуметтік күтімді ұйымдастыру» Қарттар мен науқастарға ерекше қамқорлық қажет. Ата-аналар балаларын тәрбиелегенде, олардың ұлдары мен қыздарының көмегіне мұқтаж болған кез келеді. Жасы мен сатып алынған аурулар өздерин ақтайды. Қарт адамдар өздерин қызмет етуге, тамақ дайындауға, дүкенге баруға, тазалауға мәжбүр етеді, ал кейде типти киіну үшін де күші жетпейді.
Егде жастағы адамдарға қамқорлық жасау оңай емес, көп уақытты қажет етеді. Егер егде жастағы адамдарға қамқорлық жасайтын болса, онда олар жұмыс істеп, демалысқа және жеке өмиріне уақыт жоқ. Бұл жағдайда қарттарға әлеуметтік көмек көрсету қызметі құтқаруға келеді.
ҚАРТТАРҒА ӘЛЕУМЕТТИК КӨМЕК ДЕГЕН НЕ? Мұндай қызмет кез-келген қалада, типти шағын қалаларда таратын провинциялық қалаларда да бар. Әлеуметтік қызметкерлер қарт адамдарға қамқорлық көрсетеді. Ол мыналарды қамтиды:
Гигиеналық күтім;
Дәрілік заттарды қабылдау және олардың қабылдау жилігін бақылауға жәрдемдесу;
Медициналық рәсимдерди жүргизу не олардың қамқорлық жасайтын орынға жүруи;
Қажетти азық-түлік пен дәрі-дермектерді клиент сатып алу, бұлтің есебінен жүзеге асырылады;
Осындай әлеуметтик қолдау түрлі деңгейлерде қамтамасыз етілуі мүмкін. Төсек ауыстыру немесе қарт адамдарды жуу үшін бірнеше сағат бойы көмек сұрай аласыз. Бірақ кейде 24 сағаттық әлеуметтік қызметкердің болуы талап етіледі және бұл мүмкін. Бұл жағдайда әлеуметтік қызмет қызметкері қамқорлық аумағында тұрады деп есептеледі. Қарт адамдарға жии әлеуметтик көмек медициналық білімі бар қызметкерлермен жүзеге асырылады.


Сана ұғымы
Сана – дүниені бейнелеудің ең жоғарғы формасы. Ол адамға ғана тән бас миының қасиеті
Адамзаттың ойлау мәдениетін-де сана ұғымы «жан», «ақыл», «парасат», «рух» туралы түсініктермен байланысты.
Адам санасының орны философия тарихында космоцен-трлік, теоцентрлік, антропоцен-трлік тұрғыдан қарастырылды.
Сана туралы екі философиялық тұжырымдама
1.Идеалистік тұжырымдама.
1.1) Объективті идеализм бойынша, адам санасы - дүниежүзілік рухтың бөлшегі, өнімі немесе басқа түрдегі болмысы (Гегель).
1.2) Субъективті идеализм бойынша, сана – бұл өзі туралы түсінігі бар, өз-өзіне жетікілікті және дүниенің субстанциясы бола алатын адамның қасиеті (Р.Декарт, Дж. Беркли).
2. Материалистік тұжырымдама: сана материяның туындысы, адам миының объективтік шындықты бейнелеу қабілетінің даму нәтижесі. Бұл көзқарастың дәлелі ретінде Ч. Дарвиннің табиғи сұрыпталу теориясы қолданылады. Дене өлгенде сана да жойылады.
Сана - онтологиялық мәселе ретінде
Онтологиялық жағынан: сана — бұл адам болмысында қалыптасатын, адамның тіршілік әрекетінің ерекше түрі, оның объективтік шындықпен өзара қатынас-тарының өнімі.
Сананың биологиялық негізі, субстраты – адамның бас миы.
Сана құрылымы
- сезімдік-перцептілік бөлігі
- эмоциялық бөлігі
- құндылықтық-мотивациялық бөлігі
- жігер, ерік бөлігі
- когнитивтік-логикалық бөлігі
Ес, жады – сана бүтіндігінің фундаменті
Сананың әлеуметтік-тарихи сипаты
Сана антропосоциогенездің нәтижесі. Сананың әлеуметтік алғы шарты – қоғамдық қатынастар, еңбек, тіл.
Жеке дара адамның индивидуалдық санасы және қоғамдық сана ажыратылмас байланыста қалыптасқан.
Егер бала туғаннан адамдармен араласпаса, оның бас миы болса да, санасы қалыптаспайды (Маугли)
Сана - гносеологиялық мәселе ретінде
Гносеологиялық жағынан сананың өмір сүру тәсілі - таным, білім алу
Сананың басты белгісі –ұғымдарды қалыптастыру.
Ұғым, пайымдау, ой тұжырымы - ойлаудың формалары
Сана және өзіндік сана
Өзіндік сана - адамның өзі-өзінің кім екендігіне ой жүгіртіп, бойындағы күш-қуатын, ақыл-ойын, қабілеттілігін, әрбір іс-әрекеттерін атқарудағы ниеті мен мақсат-міндетін, өзінің қоршаған орта мен әлеуметтік жағдайға, өзге адамдарға, өз басына деген көзқарасын білдіретін қасиеттерін анықтауы, аңғаруы
Қазіргі Қазақстанда рухани жаңғыру контекстінде тұлға санасының ашықтығы мәселесі қойылуда: әлемдік үдерістерді түсіну, өзгерістерге дайын болу, алдыңғы қатарлы елдердің тәжірибесінен үйренуге қабілеттілікті дамыту қажет
Қазіргі Қазақстанның рухани жаңғыруы аясындағы ұлттық өзіндік сана
Өзіндік сана индивидке ғана емес, қоғамға әлеуметтік топқа, ұлтқа тән.
Ұлттық өзіндік сана - белгілі бір ұлттық қауымдағы адамдардың осы қауымның идеалдарын, мәдени нормаларын, дәстүрлерін, тұрмыстық стереотиптерін меңгеруін және мүдделері мен жағдайларын білетінін сипаттайтын сезімдер мен түсініктерінің жиынтығы.
Рухани жаңғыру – ұлттық сананың әртүрлі полюстерінің ымыраға келуі.
Философия тарихында бейсаналық туралы түсініктер
Философиядағы бейсаналық әр түрлі көріністер мен әртүрлі атауларға ие болды:
бұл болмыстың тәуелсіз түсініксіз мәні (мистика, романс);
аффектілер және түсініксіз идеялар (Спиноза);
-сезінбейтін қабылдау (Лейбниц);
генерациялау принципі, әлемді құру (Шеллинг);
-адамның еркін әрекет ету принципі (Фихте);
әлемнің негізінде жатқан ерік (Шопенгауэр),
ғаламның панпсихизмге немесе жалпыға бірдей сезіну қабілетіне негізделген рухани қағидасы (Э. фон Хартман);
билікке деген ерік (Ницше),
интуитивті идеялар мен қабылдаулар (Бергсон) және т.б.
Бұл тәсілдердің барлығы, әдетте, не онтологиялық, не психикалық бейсаналыққа бейім.
Фрейд бейсаналық мәселесі туралы
Адам мен қоғам өмірінде бейсаналықтың рөліне назар аударған фрейдизмнің негізін қалаушы - австриялық ғалым - психиатр Зигмунд Фрейд болды.
Оның пікірінше, “бейсаналық - санамен қатар тіршілік ететін және белгілі дәрежеде сананы бақылайтын, әрбір адамға тән айрықша психикалық реалдылық”
Бейсаналық және түс
Бейсаналықтың ерекше көрінісі – ұйықтап жатқан адамның түсіндегі бейнелер
Фрейдтің пікірінше, түс - шын өмірде іске аспай жасырын жатқан адам тілектері мен ұмтылыстарының орындалуы мен көрініс беруі.
Бейсаналықтың өзегі не?
Бұл сұраққа жауап ретінде Фрейд екі «психоаналитикалық жүйе» жасап ұсынды:
бейсаналықтың негізінде «либидо» - жыныстық құштарлық жатыр
2) бейсаналықтың шеңберінде екі негізгі инстинктер бар : Эрос (өмір инстинкті ) және Танатос (өлім инстинкті )
Эрос - адамның конструктивті, жасаушылық тәртібінің негізінде жатыр. Сол арқылы адам өз қажеттіліктерін өтеп, ұрпақ жалғастырады.
Танатос - адамды қауіпті, бөтен көрінетіннің бәрін жоюға, деструктивті әрекетке итермелейді.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sana-turali-eki-filosofiyali-tjirimdama.html#Қазіргі_Қазақстанның_рухани_жаңғыруы_аясындағы_ұлттық_өзіндік_сана

title: Сана туралы екі философиялық тұжырымдама


title: Пайданылған әдебиеттер - Сана туралы ұғым. Сананың негізгі қасиеттері

text:
|
|
бет | 2/2 | Дата | 17.02.2022 | өлшемі | 27,38 Kb. | | #25822 |
| Байланысты: Болатова К
Жарықбаев Қ.Б. Психология негіздері. А., 2005,204-216б.
Тәжібаев Т. Жалпы психология. А., 1993, 144-159б.
Маклаков А.Г. Общая психология, Питер, 2006, 200-234с.
Сеченов и.М. Физиология нервных центров: из лекций, чит. В собрании врачей в Москве в 1889-1890 гг. – М Изд. АМН СССР, 1952
Симонов П.В. Мотивированный мозг: Высшая нервная деятельность и естественно – научные основы общей психологии / Отв.Ред. В.С.Русинов
– М Наука, 1987
Чуприкова А. Психика, сознания как функция мозга. М. 1994г.
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Сана туралы ұғым. Сананың негізгі қасиеттері Болатова К

text:
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
Инженерлік - Технологиялық университеті Қазақстан
СӨЖ
Пән бойынша:
Тақырыбы: Сана туралы ұғым. Сананың негізгі қасиеттері
Орындаған:Болатқызы Камила
Мамандық: РЭТ 20-1 Тексерген:_________________
Алматы-2022
Сана туралы ұғым.Сананың негізгі қасиеттері.
Психика жануарларға да, адамдарға да бірдей тән әрекет болғанымен олардың психикалық әрекеттерінің арасында жалғыз сан жағынан да ғана емес, сапа жағынан да көп айырмашылықтар да бар. Адамның психикасының айрықша өзгешелігі адамда сананың болуымен байланысты. Жануарларда сана жоқ, олардың өздерінің биологиялық мұқтаждықтарымен байланысты соқыр сезім әрекеттері және туысынан кейін тіршілік ету үшін күресінде пайда болатын санасыз дағдылану әрекеттері ғана бар.
Сана психиканың дамуында ең жоғары сатыға шыққан, сапа жағынан айрықша өзгешеліктері бар, адамға ғана тән нәрсе. Сана деп – еңбек арқылы пайда болып, адамның жаратылысқа және басқа адамдарға мақсатты түрде бет алып қатысуында орын алатын психикалық әрекетті айтамыз. Адамның санасы тек қана тұрмыстың нәтижесі болып қоймай, сол тұрмыстың өзін қайта құрып өзгерте алады. Адам белгілі, нақты тарихи қоғамдық жағдайларда өмір сүріп, тіршілік ететіндіктен, оның санасы қоғамның тұрмысының ықпалын да болып, сол тұрмысты сәулелендіріп отырады. Сондықтан таптық қоғамда адамдардың санасы таптық сана болады. Қоғамдық эксперименттің өзгеруімен бірге адамның санасы да өзгеріп отырады.
Сананың негізгі қасиеттері. Сана психика дамуының жоғары сатысы ретінде, ең алдымен, жалпыны және болмыстағы елеуліні тану қабілеті сияқты қасиетімен ерекшеленеді. Жалпыны білу адамның болмыста мейлінше дұрыс бағдар ұстауын қамтамасыз етеді, істі біліп әрекет жасауына, өзін дұрыс алып жүруге мүмкіндік береді. Жалпыны біле отырып адам әрбір жеке міндетті практикалық тұрғыдан шеше алады. Заңдылықтарды біле отырып, белгілі бір оқиғаның болатынын алдын ала болжай да аласыз. Жалпы мен елеулі жайындағы білімдерді жинақтау ғылымды И.П.Павловтың сөзімен айтқанда, "болмысты және өз басымызды дұрыс алып жүруге жоғары бағдарлылықты" қалыптастырады. Ғылым, өнер, мәдениет (сөздің кең мағынасында) қоғамдық сананы құрайды.
Тұлғаның санасы мен қоғамдық сана диалектикалық бірлікте болады. Тұлға санасы оның болмысын ғана бейнелеп қоймайды, сонымен қатар адамзат жинақтаған білімді меңгеру нәтижесі де болып табылады. Екінші жағынан, қоғамдық сана тұлғалар мен бұқара көпшіліктің шығармашылық іс-әрекетінің нәтижесінде қалыптасады.
Сана объективтік болмыс жайында қорытылған білімнен ғана емес, сондай-ақ сол болмысқа белгілі түрдегі қатынастардан да көрініп отырады. Демек, адам өзін табиғаттан бөліп алады, белгілі автономия танытады, белгілі дәрежеде бағалай отырып, оқиғаларға байқастап жанасады. Адам қатынастарды интеллектуалды (бағалау арқылы) және эмоционалды (сүю, ұнату, өшпенділік, жек көру, жирену түрінде көрінеді) сипатта болуы мүмкін. Көп жағдайларда саналы қатынастар интеллектуалды-эмоционалды сипатта, екеуі аралас келеді. Сана адамның шығармашылық қабілеттілігінен көрінеді. "Адамның санасы объективті дүниені бейнелеп қана қоймайды, сонымен қатар оны жасайды".
Хайуан еш нәрсені де орната алмайды. Егер ол өзі мекендеген жердің жағдайын өзгертсе оны саналы түрде түсініп істемейді, оның тіршілік етуі соған жеткізеді. Адам дүниені саналы түрде өзгертуге талаптанады, оны өз қажетіне бейімдегісі келеді, тіпті ол табиғаттың жеке элементттерінен табиғатта кездеспейтін жаңа заттар жасайды. Шығармашылық адамның бүкіл Жерді мекендеуіне және ғарышқа да жол табуына мүмкіндік береді.
Сананың аса маңызды қасиеті оның есеп беруі болып табылады. Адам өзінің ниеті мен күйзелісі, ойы мен түйсігі туралы өзіне-өзі есеп береді, демек, сана тек қана сыртқы білімді емес, өзін білуді де қамтамасыз етеді, яғни сана өзіндік сана-сезім түрінде де көрініс табады. Адам есеп беруінің арқасында өз күшін реттей алады, өзін түзетіп және дамытып отырады.
Білім негізінде тұлғаның. іс-әрекетіндегі және мінез-құлқындағы саналылық мөлшерін анықтауға болады. Тұлға мінезі мен іс-әрекетінде білімге сүйенеді, ол өткендегіні ескеріп және болашақты болжай отырып, неғұрлым тиімді тәсілді таңдап алады. Бұл ретте адам өзін-өзі бақылайды және өз күшін жоспарына қарай реттеп отырады.
Адамның жануарлардан айырмашылығы - ол өзін танитын және білетін, өзін түзетіп және жетілдіріп отыруға қабілетті тіршілік иесі. Өзіндік сана-сезім
сананың өзіңді білу мен өзіңе қатынастың бірлігі ретінде көрінетін бір түрі. Өзіндік сана-сезім сыртқы ортаны және өзіңді өзің танудың бейнелеуінен біртіндеп қалыптасады.
Басқаларды тану арқылы өзіңді тану. Жас бала бастапқыда өзін қоршаған ортадан бөліп қарамайды. Ол ойыншықты қозғап та, аяғын қимылдатып та - бірінен-бірін айырмай ойнай береді. Бірте-бірте ол өзін, өзінің мүшелері мен тұтас денесін қоршаған заттардан бөле қарап, ажырата бастайды. Бұл физикалық саралау процесі сыртқы дүние мен өзін танудың нәтижесінде және алғашқы кезде проприоцептивтік деңгейінде (өз мүшелерінің қалыпты жайы мен қимыл қозғалысын сөзіну) өтеді. "Баланың өзін-өзі аңғаруынан кейін, есейген соң өз санасының актілеріне сын көзбен қарауға, яғни өзінің бүкіл ішкі дүниесін сырттан келіп қосылатын барша құбылыстардан бөліп қарауға, оны талдауға және сыртқымен салыстыруға, бір сөзбен айтқанда, өз санасының
актін зерттеуге мүмкіндік беретін өзіндік сана-сезім туады" - деп, И.М.Сеченев дәріптеген. Күрделі психикалық құбылыстарды, әсіресе өз басының қасиеттерін танып білу - іс-әрекет және қарым-қатынас процестерінде өтеді. Қарым- қатынас процесінде адамдар бірін-бірі біліп, біріне-бірі баға береді. Өзгенің осындай бағалауы әр адамның өзін-өзі бағалауынан көрініс танытатын болады.
Адамның өзін-өзі тануда, оны басқаның бағалауы мен ұжымдық бағаның маңызы ерекше. Егер бір адамның іс-әрекеті мен мінез-құлқын сыңар жақты бағалау тұрақты сипат алса, онда сол адам өзінің қабілеті немесе мінезі жайындағы осы сыңар жақ бағаны малданып алады да соған мойын ұсынады.
Өзін-өзі тану өзіндік сана-сезімнің қалыптасуында маңызды рөл атқарады. Өзін-өзі тану - адамның өз психологиялық және физикалық ерекшеліктерін зерттеп білуі. Адам өзін тікелей де, жанама түрде де танып біледі.
Өз іс-әрекеті мен мінез-құлқын талдау арқылы адамның өзін-өзі тани алуы. Өзін жанама тану өз іс-әрекетінің нәтижелерін талдау жолымен жүзеге асырылады. Белгілі бір саладағы жетістіктерін талдай және бағалай отырып, жұмысқа жұмсалған уақыт пен күшті есептей отырып, өз қабілеттерінің деңгейін анықтауға болады. Қоғамдағы өз мінез-құлқын бағалау арқылы адам өз басының адамгершілік және психологиялық ерекшеліктерін танып біледі. Жанама танымда өзін-өзі зерттеп жүрген тұлғаға айналасындағылардың өзі жайындағы көзқарасын талдаудың да маңызы зор. Жақын адамдардың, қызметтес жолдастардың объективті бағасы өзіңді тереңірек танып білуіңе көмектеседі.
Өз басының қасиеттеріне берген өз бағасы мен басқа жұрттың бағасын салыстыру да маңызды. Ол өз танымының өзгелердің ойымен бірдей шығу- шықпауын, өзін-өзі не артық, не кем бағалап жүргенін айқындауға мүмкіндік береді.
Бұдан шығатын қорытынды, басқа адамдармен неғұрлым кең қарым- қатынаста болу өз басыңның жағымды және жағымсыз жақтарын жан-жақты салыстыруға, танып білуге комектеседі екен.
Өзін-өзі байқау арқылы өзін-өзі тану. Тікелей өзін-өзі тану, өзін-өзі байқау формасында көрінеді. Қабылдау, елестету, ойлау процестерінде адам белгілі бір сәтке зейінін психикалық іс-әрекет объектісінен жеке басының жағдайына аударады және оны бағалайды. Өзін-өзі бақылау осыған негізделген. Адамның өзін-өзі байқауы үшін байсалды, қалыпты жағдай неғұрлым қолайлы болады. Психикалық іс-әрекеттің сылбырлығы немесе оның шамадан тыс шиыршық атуы өзін-өзі тану мен өзін-өзі байқаудың мүмкіндігін кемітеді. Жүрек алып-ұшып, тым өрепкіген сәтте, бір нәрсемен құштарлана әуестену немесе бір нәрсені шоғырландыра көру кезінде өзін-өзі бақылау мүмкіндігі тарыла түседі. Мұндай жағдайда адамның өзінің көңіл-күйі туралы өзіне-өзі есеп беруі толыққанды болмайды. Сондықтан өзін-өзі байқау неғұрлым толық және әрі айқын болуына жеткізетін шекара табалдырықтар деген болады. Тұлғалар іскерлігі мен дағдылануына қарай өз психикасын әр түрлі деңгейде байқай алады.
Өзін-өзі бақылау және өзін-өзі тәрбиелеу. Өзін-өзі тану - адамға өз басын жетілдіру үшін, сондай-ақ өмір және еңбек жоспарларына сәйкес өз іс-
әрекетін жолға қойып отыру үшін қажет. Адам өз күшін біле отырып, оны еңбекте барынша тиімді пайдалануға ұмтылады. Бұл үшін ол өзінің қимылы мен әрекетін, қылығы мен мінез-құлқын бақылап және талдап отырады. Адам өзін-өзі бақылау арқылы іс-әрекетіндегі қателіктерін байқайды, еңбегін дұрыс ұйымдастыра алады. Өзін-өзі бақылау жедел сипатта болады және сол сәтте өтіп жатқан әрекетті ұйымдастыруға мүмкіндік береді. Демек, ол өз бойыңдағы жақсы мен жаманды аңғаруға, сол арқылы болашақ өмір жолыңды құруына көмектеседі. Егер ешқандай күш салу іс-әрекетті жақсарта алмаса, онда адам өз бойында белгілі бір қажетті қасиетті дамытудың немесе қалыптастырудың ұзақ мерзімді жоспарын жасайды.
Өзін-өзі тәрбиелеу адам дамуының жаңа мүмкіндіктеріне жол ашады. Өзін жетілдірумен айналыса бастаған адам тәрбиелеудің объектісі ғана емес, сонымен бірге субъектісіне де айналады, яғни оны тек қоғам тәрбиелеп қана қоймайды, ол өзі күш жұмсап та тәрбиеленеді.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сана туралы ұғым. Сананың негізгі қасиеттері


title: Санау жүйелері Цифрлер орындарын ауыстырмай дұрыс теңдікті қалай алуға болады? 2

text:
Информатиканың теориялық негіздері
Шығармашылық емтихан
Тапсырма: Нұсқаға (вариантқа) сәйкес екі бөлімнен бір-бір тапсырмаларды орындау керек.
Санау жүйелері
1. Цифрлер орындарын ауыстырмай дұрыс теңдікті қалай алуға болады?
2. Келесі теңдік қашан әділ болады?
3. 41, 101001, 32, 8, 1
с
андар арасындағы байланыс қандай?
4. 13, 1101, 8, 4, 1
с
андар арасындағы байланыс қандай?
5. Келесі жазбаларды қалай түсіндіруге болады?
6. Төмендегі теңдік қай жағдайда дұрыс?
7. Информатиканың бір жанкүйері Кутузов көшесі, 153, корпус 6 ғимаратта тұрды. Бірақ ол
үй нөмірінің
белгісіне қараған кезде, ол 69 нөмірлі үйде тұрамын деп мәлімдеді. Үйдің
белгісі қандай болды?
8. Екі ойын сүйегі бар. Сіз олардың беттеріне бір цифрдан жаза отырып,
осылайша
текшелерді қатар қойып, айдың кез-келген күнін ала аласыз ба? Міндетті шарт –
айдың
алғашқы күндері де екі саннан шығуы керек (01, 09 және с.с.).
9. PostScript бағдарламалау тілінде бүтін сандарды тек ондық санау жүйесінде ғана емес,
сонымен қатар басқа 34 жүйеде де өңдеуге болады. Неліктен 35 түрлі сандық жүйелер
қолданылады?
10. Осы теңдік 104
х
= 555
y
әділ болу үшін позициялық санау жүйесінің ең кіші
х негізі
қандай екенін анықтаңыз.
11. Жазу неғұрлым үлкен болса, соғұрлым қысқа болады деп айтуға болады. Бұл не туралы?
12. Қабырғаларының ұзындығы келесі сандармен көрсетілген үшбұрыш бар ма: 20
8
, 100
2
және 15
16
?
Логика алгебрасының негіздері
1. Берілген мәлімдеме
ақиқат болу үшін ең кіші
x санын жазыңыз:
(
x > 16)
И НЕ (
x тақ сан)
2. X санының мәндерінің қайсысы үшін берілген мәлімдеме
ақиқат:
НЕ(X < 10)
И (X < 11)
И (X > 8)
3. Берілген мәлімдеме
ақиқат болу үшін
x натурал сандарының санын анықтаңыз:
(
НЕ (
x ≥ 15)
И НЕ (
x < 8))
И (
x тақ сан)
4. Берілген мәлімдеме
ақиқат болу үшін
x натурал сандарының санын анықтаңыз:
НЕ ((
x ≥ 33)
ИЛИ (
x < 19))
И (
x жұп сан)
5. Берілген мәлімдеме
жалған болу үшін
x натурал сандарының санын анықтаңыз:
НЕ ((
x < 8)
И (
x < 21))
ИЛИ (
x тақ сан)
6. Берілген мәлімдеме
ақиқат болу үшін ең үлкен үш
таңбалы x санын анықтаңыз:
НЕ (
x 3-ке аяқталады)
И НЕ (
x > 115)
7. Берілген мәлімдеме
ақиқат болу үшін
x натурал сандарының санын анықтаңыз:
(
НЕ (
x ≥ 25)
И НЕ (
x < 10))
И (
x жұп сан)
8. Берілген мәлімдеме ақиқат болу үшін
натурал екі таңбалы x сандарының санын
анықтаңыз:
НЕ (
x тақ сан)
И НЕ (
x > 51).
9. Берілген мәлімдеме
ақиқат болу үшін натурал екі таңбалы
x сандарының санын
анықтаңыз:
НЕ (
x жұп сан)
И НЕ (
x > 67).
10. Берілген мәлімдеме
ақиқат болу үшін ең кіші үш таңбалы
x санын анықтаңыз:
(
x 3-ке аяқталады)
И НЕ (
x < 230).
11. Берілген мәлімдеме
жалған болу үшін натурал екі таңбалы
x сандарының санын
анықтаңыз:
НЕ (
x тақ сан)
И НЕ (
x > 40)
12. Берілген мәлімдеме
жалған болу үшін ең кіші натурал
x санды анықтаңыз:
НЕ ((
x < 12)
И (
x < 21))
ИЛИ (
x тақ сан)


Сандарды цифр деп аталатын арнайы символдардың көмегімен бейнелеу қабылданған. Сандарды цифр деп аталатын арнайы символдардың көмегімен бейнелеу қабылданған. Сандарды атау және жазу ережелері мен әдістерінің жинағын- санау жүйесі деп атайды. Санау жүйесі екі ірі топқа бөлінеді: позициялық және позициялық емес
Позициялық санау жүйесінде цифрдың мәні оның тұрған орнына (позициясына) тәуелді болады. Мысалы: 738
7 – жүздікті
3 – ондықты
8 – бірлікті
білдіреді.
Позициялық емес санау жүйесінде санның әрбір цифрының мәні оның алатын орнына байланысты емес. Мұндай санау жүйесінің мысалы ретінде римдік жүйені алуға болады. Мысалы: ХХХ саны
Х (10) саны кез келген позицияда онды білдіреді.
Позицицялық санау жүйесінде араб цифрлары қолданылады.
Олар:
0,1,2,3,4,5,6,7,8,9, ... n
Позициялық емес санау жүйесінде рим цифрлары қолданылады. Олар :
І - 1
ІІ - 2
ІІІ - 3
IV - 4
V - 5
VI - 6
VII - 7
VIII - 8
IX - 9
Х - 10
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сандарды цифр деп аталатын арнайы символдардың көмегімен бейнелеу қабылданған


|
ОНДЫҚ САНАУ ЖҮЙЕСІ Бұл жүйеде сандарды жазу үшін он цифр қолданылады – 0,1,2,3,4,5,6,7,8,9
|
бет | 3/5 | Дата | 06.01.2022 | өлшемі | 141,11 Kb. | | #14849 |
| Байланысты: Тақырып 2.1ОНДЫҚ САНАУ ЖҮЙЕСІ Бұл жүйеде сандарды жазу үшін он цифр қолданылады – 0,1,2,3,4,5,6,7,8,9. Ондық жүйе позициялық болып табылады, өйткені ондық санның жазылуында цифрдің мәні оның позициясына немесе сандағы орнына байланысты. Ондық санау жүйесінде есептеуді үйрену
10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 0 -1 -2 -3 -4 -5 -6 -7 -8 -9 -10
3 8 4 , 9 5 0 6
384,9506=3*102+8*101+4*100+9*10-1+5*10-2+0*10-3+6*10-4
Дәрежелер сызғышы
Үтірден бастап солға қарай санаймыз
Үтірден кейін оңға қарай санаймыз
Мысалдар: 856,25 = 8*102+5*101+6*100+2*10-1+5*10-2 12937,1=1*104+2*103+9*102+3*101+7*100+1*10-1 2013 = 2*103+0*102+1*101+3*100 Тапсырмалар: А) 3678,89810 Ә) 7,2908310
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: ОНДЫҚ САНАУ ЖҮЙЕСІ Бұл жүйеде сандарды жазу үшін он цифр қолданылады – 0,1,2,3,4,5,6,7,8,9


title: Б) 37000,00110 В) 0,003210 - Санау жүйелері. Сандарды бір санау жүйесінен екінші санау жүйесіне аудару

text:
|
|
бет | 4/5 | Дата | 06.01.2022 | өлшемі | 141,11 Kb. | | #14849 |
| Байланысты: Тақырып 2.1Б) 37000,00110 В) 0,003210 Екілік санау жүйесі және сегіздік санау жүйесі Екілік санау жүйесі және сегіздік санау жүйесі ЕКІЛІК САНАУ ЖҮЙЕСІ Компьютерде, әдетте ондық емес, позициялық екілік санау жүйесі, яғни негізгі «2» санау жүйесі қолданылады. 0 МЕН 1 ЦИФРЛАРЫНЫҢ КӨМЕГІМЕН ЖАЗЫЛАДЫ ДА, ЕКІЛІК САН ДЕП АТАЛАДЫ. Екілік санды тек 0 мен 1 цифрларынан тұратын ондық саннан ажырату үшін, екілік санның жазбасының индексіне екілік санау жүйесінің белгісі тіркеледі. Екілік санды тек 0 мен 1 цифрларынан тұратын ондық саннан ажырату үшін, екілік санның жазбасының индексіне екілік санау жүйесінің белгісі тіркеледі. Мысалы:10101,1112 ЕКІЛІК САННЫҢ ӘРБІР РАЗРЯДЫН (ЦИФРЫН) БИТ ДЕП АТАЙДЫ. Мысалы: 1010101 Мысалы: 1010101 1*26+0*25 +1*24+0*23+1*22+0*21+1*20
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


url: http://emirsaba.org/sanau-jjeleri-sandardi-bir-sanau-jjesinen-ekinshi-sanau-jjesin.html?page=4#Екілік_санды_тек_0_мен_1_цифрларынан_тұратын_ондық_саннан_ажырату_үшін,_екілік_санның_жазбасының_индексіне_екілік_санау_жүйесінің_белгісі_тіркеледі.


title: = 8510 - Санау жүйелері. Сандарды бір санау жүйесінен екінші санау жүйесіне аудару

text:
10101012 = 8510 Берілген мысалда екілік сан жеті орынды бүтін саннан тұрады. Сонымен, 1010101 екілік саны 85 ондық санына сәйкес немесе 10101012 =8510 Тапсырма: А) 10010112 Ә) 100000112 Б) 110011012 В) 100011012 Г) 11001111012 Жауаптар А) 75 Ә) 131 Б) 205 В) 141 Г) 829 Сандарды ондық санау жүйесінен екілік санау жүйесіне ауыстыру Сандарды ондық санау жүйесінен екілік санау жүйесіне ауыстыру 891 891
2
2
1
445
2
2
6
55
13
111
27
222
2
2
2
2
2
0
1
0
1
1
1
1
1
1
3
Жауабы:
89110 =11011110112
Бүтін оң ондық санды екілік санау жүйесіне ауыстыру үшін осы санды 2-ге бөлу керек. Алынған бөліндіні қайтадан екіге бөліп және т.с.с. алынған бөлінді 2-ден кіші болғанша бөле беру керек.
Ауыстыруды тексеру үшін көбейту амалын қолданамыз.
төменнен жоғары қарай жазамыз
Ондық сандарды екілік санау жүйесіне ауыстырыңдар: - 322
- 150
- 283
- 428
- 315
6. 181 - 176
- 125
- 229
- 146
- 221
Жауаптар: - 322=101000010
- 150=10010110
- 283=100011011
- 428=110101100
- 315=100111011
6. 181=10110101 - 176=10110000
- 125=1111101
- 229=11100101
- 146=10010010
- 221=11011101
Сегіздік санау жүйесі Сегіздік санау жүйесінде сандар сегіз цифрдың көмегімен көрсетіледі: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 357=3*82+5*81+7*80 357 санынының индексі 8 санау жүйесін білдіреді. 3578 =23910 Тапсырмалар Төмендегі сандарды сегіздік санау жүйесінен ондық санау жүйесіне ауыстыру қажет: - 555 365
- 235 157
- 517 335
- 636 414
- 237 159
8
8
8
8
8
Он алтылық санау жүйесі Екілік сандарды жазуды қысқарту үшін негізі 16 санау жүйесі қолданылады. Бұл жүйені оналтылық деп атайды. Оналтылық санау жүйесінің негізі: 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 A B C D E F A=10 B=11 C=12 D=13 E=14 F=15 Мысалы: 3E5A116 = 3*164 + Е*163 + 5*162 + А*161 + 1*160 3E5A1 16 = 25539310 Тапсырмалар 16=10 - 1A4C 6732
- 31F 799
- 591D 22813
- А2C3 41667
16
16
16
16
- 10 = 2 (ондықтан екілікке)
- 10 = 8 (ондықтан сегіздікке)
- 10 = 16 (ондықтан оналтылыққа)
- 2 = 8 (екіліктен сегіздікке)
- 2 = 16 (екіліктен оналтылыққа)
- 8 = 2 (сегіздіктен екілікке)
- 16 = 2 (оналтылықтан екілікке)
891 891
2
2
1
445
2
2
6
55
13
111
27
222
2
2
2
2
2
0
1
0
1
1
1
1
1
1
3
Жауабы:
89110 =11011110112
Бүтін оң ондық санды екілік санау жүйесіне ауыстыру үшін осы санды 2-ге бөлу керек. Алынған бөліндіні қайтадан екіге бөліп және т.с.с. алынған бөлінді 2-ден кіші болғанша бөле беру керек.
Ауыстыруды тексеру үшін көбейту амалын қолданамыз.
төменнен жоғары қарай жазамыз
10 = 2 ауыстыру ережесі
891 89110 = 15738
8
8
8
111
13
1
104
888
8
-
-
-
3
5
7
төменнен жоғары қарай жазамыз
Ауыстыруды тексеру үшін көбейту амалын қолданамыз.
10 = 16 ауыстыру 893 89310 = 37B16
16
16
55
48
882
3
-
-
11
7
төменнен жоғары қарай жазамыз
Ауыстыруды тексеру үшін көбейту амалын қолданамыз.
11 цифры оналтылық жүйеде латынша В әрпімен белгіленеді
2 = 8 ауыстыру
Екілік жүйе
|
Сегіздік жүйе
|
000
|
0
|
001
|
1
|
010
|
2
|
011
|
3
|
100
|
4
|
101
|
5
|
110
|
6
|
111
|
7
|
1101111011 екілік санын соңынан бастап, үш саннан тұратын топқа бөліп жазамыз : 1 101 111 011 = 1573
Осы топ сандарды кестеге сәйкес сегіздік жүйеге ауыстырамыз. Нәтижесінде 1573 сегіздік саны шығады.
2 = 16 ауыстыру
Ондық
|
Оналтылық
|
Eкілік
|
0
|
0
|
0000
|
1
|
1
|
0001
|
2
|
2
|
0010
|
3
|
3
|
0011
|
4
|
4
|
0100
|
5
|
5
|
0101
|
6
|
6
|
0110
|
7
|
7
|
0111
|
8
|
8
|
1000
|
9
|
9
|
1001
|
10
|
A
|
1010
|
11
|
B
|
1011
|
12
|
C
|
1100
|
13
|
D
|
1101
|
14
|
E
|
1110
|
15
|
F
|
1111
|
1101111011 екілік санын соңынан бастап, төрт саннан тұратын топқа бөліп жазамыз : 00011 0111 1011 = 37В.
Осы топ сандарды кестеге сәйкес сегіздік жүйеге ауыстырамыз. Нәтижесінде 37В оналтылық саны шығады.
8 = 2 және 16 = 2 ауыстыру 8 = 2 және 16 = 2 ауыстыру ережелерін орындау үшін біз сегіздік және оналтылық жүйелердің кестелерін қолданамыз. Мысалы: Ескерту : Егер екілік жүйеге ауыстырғаннан кейін екілік санның алдында немесе соңында нөлдер болса, олар алынып тасталынады. 1238 = 001 010 0112 = 10100112 А1416 = 1010 0001 01002 =10100001012
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Санау жүйелері. Сандарды бір санау жүйесінен екінші санау жүйесіне аудару

text: Сан ұғымы – математикадағы сияқты информатиканың да іргелі негізі. Егер математикада сандарды өңдеу әдістеріне көп көңіл бөлінетін болса, информатикада сандардың берілу әдістерінің маңызы ерекше, өйткені солар ғана жадының қажет ресурсын, есептеу жылдамдығы мен қателіктерін айқындайды.


text:
|
ОНДЫҚ САНАУ ЖҮЙЕСІ Бұл жүйеде сандарды жазу үшін он цифр қолданылады – 0,1,2,3,4,5,6,7,8,9
|
бет | 2/3 | Дата | 21.10.2022 | өлшемі | 91,8 Kb. | | #44547 | түрі | Сабақ |
| Байланысты: 1 прак арх.компОНДЫҚ САНАУ ЖҮЙЕСІ Бұл жүйеде сандарды жазу үшін он цифр қолданылады – 0,1,2,3,4,5,6,7,8,9. Ондық жүйе позициялық болып табылады, өйткені ондық санның жазылуында цифрдің мәні оның позициясына немесе сандағы орнына байланысты. Ондық санау жүйесінде есептеуді үйрену
10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 0 -1 -2 -3 -4 -5 -6 -7 -8 -9 -10
3 8 4 , 9 5 0 6
384,9506=3*102+8*101+4*100+9*10-1+5*10-2+0*10-3+6*10-4
Дәрежелер сызғышы
Үтірден бастап солға қарай санаймыз
Үтірден кейін оңға қарай санаймыз
Мысалдар: 856,25 = 8*102+5*101+6*100+2*10-1+5*10-2 12937,1=1*104+2*103+9*102+3*101+7*100+1*10-1 2013 = 2*103+0*102+1*101+3*100 Тапсырмалар: А) 3678,89810 Ә) 7,2908310 Б) 37000,00110 В) 0,003210 Екілік санау жүйесі және сегіздік санау жүйесі Екілік санау жүйесі және сегіздік санау жүйесі ЕКІЛІК САНАУ ЖҮЙЕСІ Компьютерде, әдетте ондық емес, позициялық екілік санау жүйесі, яғни негізгі «2» санау жүйесі қолданылады. 0 МЕН 1 ЦИФРЛАРЫНЫҢ КӨМЕГІМЕН ЖАЗЫЛАДЫ ДА, ЕКІЛІК САН ДЕП АТАЛАДЫ. Екілік санды тек 0 мен 1 цифрларынан тұратын ондық саннан ажырату үшін, екілік санның жазбасының индексіне екілік санау жүйесінің белгісі тіркеледі. Екілік санды тек 0 мен 1 цифрларынан тұратын ондық саннан ажырату үшін, екілік санның жазбасының индексіне екілік санау жүйесінің белгісі тіркеледі. Мысалы:10101,1112 ЕКІЛІК САННЫҢ ӘРБІР РАЗРЯДЫН (ЦИФРЫН) БИТ ДЕП АТАЙДЫ. Мысалы: 1010101 Мысалы: 1010101 1*26+0*25 +1*24+0*23+1*22+0*21+1*20 10101012 = 8510 Берілген мысалда екілік сан жеті орынды бүтін саннан тұрады. Сонымен, 1010101 екілік саны 85 ондық санына сәйкес немесе
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


url: http://emirsaba.org/sanau-jjeleri-sandardi-bir-sanau-jjesinen-ekinshi-sanau-jjesin-v2.html?page=2#Екілік_санды_тек_0_мен_1_цифрларынан_тұратын_ондық_саннан_ажырату_үшін,_екілік_санның_жазбасының_индексіне_екілік_санау_жүйесінің_белгісі_тіркеледі.


title: =8510 Тапсырма - Санау жүйелері. Сандарды бір санау жүйесінен екінші санау жүйесіне аудару

text:
Сандарды ондық санау жүйесінен екілік санау жүйесіне ауыстыру
Сандарды ондық санау жүйесінен екілік санау жүйесіне ауыстыру
891
891
2 2 1 445 2 2 6 55 13 111 27 222 2 2 2 2 2 0 1 0 1 1 1 1 1 1 3 Жауабы: 89110 =11011110112 Бүтін оң ондық санды екілік санау жүйесіне ауыстыру үшін осы санды 2-ге бөлу керек. Алынған бөліндіні қайтадан екіге бөліп және т.с.с. алынған бөлінді 2-ден кіші болғанша бөле беру керек.
Ауыстыруды тексеру үшін көбейту амалын қолданамыз. төменнен жоғары қарай жазамыз
Ондық сандарды екілік санау жүйесіне ауыстырыңдар:
322
150
283
428
315
6. 181
176
125
229
146
221
Жауаптар:
322=101000010
150=10010110
283=100011011
428=110101100
315=100111011
6. 181=10110101
176=10110000
125=1111101
229=11100101
146=10010010
221=11011101
Сегіздік санау жүйесі
Сегіздік санау жүйесінде сандар сегіз цифрдың көмегімен көрсетіледі:
0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7
357=3*82+5*81+7*80
357 санынының индексі 8 санау жүйесін білдіреді. 3578 =23910
Тапсырмалар
Төмендегі сандарды сегіздік санау жүйесінен ондық санау жүйесіне ауыстыру қажет:
555 365
235 157
517 335
636 414
237 159
8 8 8 8 8
Он алтылық санау жүйесі
Екілік сандарды жазуды қысқарту үшін негізі 16 санау жүйесі қолданылады. Бұл жүйені оналтылық деп атайды.
2 2 1 445 2 2 6 55 13 111 27 222 2 2 2 2 2 0 1 0 1 1 1 1 1 1 3 Жауабы: 89110 =11011110112 Бүтін оң ондық санды екілік санау жүйесіне ауыстыру үшін осы санды 2-ге бөлу керек. Алынған бөліндіні қайтадан екіге бөліп және т.с.с. алынған бөлінді 2-ден кіші болғанша бөле беру керек.
Ауыстыруды тексеру үшін көбейту амалын қолданамыз. төменнен жоғары қарай жазамыз 10 = 2 ауыстыру ережесі
8 8 8 111 13 1 104 888 8 - - - 3 5 7 төменнен жоғары қарай жазамыз Ауыстыруды тексеру үшін көбейту амалын қолданамыз.
10 = 16 ауыстыру
893 89310 = 37B16
16 16 55 48 882 3 - - 11 7 төменнен жоғары қарай жазамыз Ауыстыруды тексеру үшін көбейту амалын қолданамыз. 11 цифры оналтылық жүйеде латынша В әрпімен белгіленеді
2 = 8 ауыстыру
Екілік жүйе
Сегіздік жүйе
000
0
001
1
010
2
011
3
100
4
101
5
110
6
111
7
1101111011 екілік санын соңынан бастап, үш саннан тұратын топқа бөліп жазамыз : 1 101 111 011 = 1573 Осы топ сандарды кестеге сәйкес сегіздік жүйеге ауыстырамыз. Нәтижесінде 1573 сегіздік саны шығады.
2 = 16 ауыстыру
Ондық
Оналтылық
Eкілік
0
0
0000
1
1
0001
2
2
0010
3
3
0011
4
4
0100
5
5
0101
6
6
0110
7
7
0111
8
8
1000
9
9
1001
10
A
1010
11
B
1011
12
C
1100
13
D
1101
14
E
1110
15
F
1111
1101111011 екілік санын соңынан бастап, төрт саннан тұратын топқа бөліп жазамыз : 00011 0111 1011 = 37В. Осы топ сандарды кестеге сәйкес сегіздік жүйеге ауыстырамыз. Нәтижесінде 37В оналтылық саны шығады.
8 = 2 және 16 = 2 ауыстыру
8 = 2 және 16 = 2 ауыстыру ережелерін орындау үшін біз сегіздік және оналтылық жүйелердің кестелерін қолданамыз.
Мысалы:
Ескерту :
Егер екілік жүйеге ауыстырғаннан кейін екілік санның алдында немесе соңында нөлдер болса, олар алынып тасталынады.


text:
Сан ұғымы – математикадағы сияқты информатиканың да іргелі негізі. Егер математикада сандарды өңдеу әдістеріне көп көңіл бөлінетін болса, информатикада сандардың берілу әдістерінің маңызы ерекше, өйткені солар ғана жадының қажет ресурсын, есептеу жылдамдығы мен қателіктерін айқындайды.
Сандарды цифр деп аталатын арнайы символдардың көмегімен бейнелеу қабылданған.
Сандарды цифр деп аталатын арнайы символдардың көмегімен бейнелеу қабылданған.
Позициялық санау жүйесінде цифрдың мәні оның тұрған орнына (позициясына) тәуелді болады. Мысалы: 738
7 – жүздікті
3 – ондықты
8 – бірлікті
білдіреді.
Позициялық емес санау жүйесінде санның әрбір цифрының мәні оның алатын орнына байланысты емес. Мұндай санау жүйесінің мысалы ретінде римдік жүйені алуға болады. Мысалы: ХХХ саны
Х (10) саны кез келген позицияда онды білдіреді.
Позицицялық санау жүйесінде араб цифрлары қолданылады.
Олар:
0,1,2,3,4,5,6,7,8,9, ... n
Позициялық емес санау жүйесінде рим цифрлары қолданылады. Олар :
І - 1
ІІ - 2
ІІІ - 3
IV - 4
V - 5
VI - 6
VII - 7
VIII - 8
IX - 9
Х - 10


title: Ондық санау жүйесінде есептеуді үйрену

text:
Компьютерде, әдетте ондық емес, позициялық екілік санау жүйесі, яғни негізгі «2» санау жүйесі қолданылады.
ЕКІЛІК ЖҮЙЕДЕ КЕЗ КЕЛГЕН САН
0 МЕН 1 ЦИФРЛАРЫНЫҢ КӨМЕГІМЕН ЖАЗЫЛАДЫ ДА, ЕКІЛІК САН ДЕП АТАЛАДЫ.
Екілік санды тек 0 мен 1 цифрларынан тұратын ондық саннан ажырату үшін, екілік санның жазбасының индексіне екілік санау жүйесінің белгісі тіркеледі.
Екілік санды тек 0 мен 1 цифрларынан тұратын ондық саннан ажырату үшін, екілік санның жазбасының индексіне екілік санау жүйесінің белгісі тіркеледі.
Мысалы:10101,1112
ЕКІЛІК САННЫҢ ӘРБІР РАЗРЯДЫН (ЦИФРЫН) БИТ ДЕП АТАЙДЫ.
Мысалы: 1010101
Мысалы: 1010101
1*26+0*25 +1*24+0*23+1*22+0*21+1*20
10101012 = 8510
Берілген мысалда екілік сан жеті орынды бүтін саннан тұрады. Сонымен, 1010101 екілік саны 85 ондық санына сәйкес немесе
10101012 =8510
Сандарды ондық санау жүйесінен екілік санау жүйесіне ауыстыру
Сандарды ондық санау жүйесінен екілік санау жүйесіне ауыстыру
891
891
2
2
1
445
2
2
6
55
13
111
27
222
2
2
2
2
2
0
1
0
1
1
1
1
1
1
3
Жауабы:
89110 =11011110112
Бүтін оң ондық санды екілік санау жүйесіне ауыстыру үшін осы санды 2-ге бөлу керек. Алынған бөліндіні қайтадан екіге бөліп және т.с.с. алынған бөлінді 2-ден кіші болғанша бөле беру керек.
Ауыстыруды тексеру үшін көбейту амалын қолданамыз.


Ондық сандарды екілік санау жүйесіне ауыстырыңдар:
Сегіздік санау жүйесі
Сегіздік санау жүйесінде сандар сегіз цифрдың көмегімен көрсетіледі:
0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7
357=3*82+5*81+7*80
357 санынының индексі 8 санау жүйесін білдіреді. 3578 =23910
Тапсырмалар
Төмендегі сандарды сегіздік санау жүйесінен ондық санау жүйесіне ауыстыру қажет:
555 365
235 157
517 335
636 414
237 159
8
8
8
8
8
Он алтылық санау жүйесі
Екілік сандарды жазуды қысқарту үшін негізі 16 санау жүйесі қолданылады. Бұл жүйені оналтылық деп атайды.
Оналтылық санау жүйесінің негізі:
0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 A B C D E F
A=10 B=11 C=12 D=13 E=14 F=15
Мысалы:
3E5A116 = 3*164 + Е*163 + 5*162 + А*161 + 1*160
3E5A1 16 = 25539310
Тапсырмалар 16=10
1A4C 6732
31F 799
591D 22813
А2C3 41667
16
16
16
16
Ауыстыру ережелері
10 = 2 (ондықтан екілікке)
10 = 8 (ондықтан сегіздікке)
10 = 16 (ондықтан оналтылыққа)
2 = 8 (екіліктен сегіздікке)
2 = 16 (екіліктен оналтылыққа)
8 = 2 (сегіздіктен екілікке)
16 = 2 (оналтылықтан екілікке)
891
891
2
2
1
445
2
2
6
55
13
111
27
222
2
2
2
2
2
0
1
0
1
1
1
1
1
1
3
Жауабы:
89110 =11011110112
Бүтін оң ондық санды екілік санау жүйесіне ауыстыру үшін осы санды 2-ге бөлу керек. Алынған бөліндіні қайтадан екіге бөліп және т.с.с. алынған бөлінді 2-ден кіші болғанша бөле беру керек.
Ауыстыруды тексеру үшін көбейту амалын қолданамыз.
төменнен жоғары қарай жазамыз
10 = 2 ауыстыру ережесі
10 = 8 ауыстыру
891 89110 = 15738
8
8
8
111
13
1
104
888
8
-
-
-
3
5
7
төменнен жоғары қарай жазамыз
Ауыстыруды тексеру үшін көбейту амалын қолданамыз.
10 = 16 ауыстыру
893 89310 = 37B16
16
16
55
48
882
3
-
-
11
7
төменнен жоғары қарай жазамыз
Ауыстыруды тексеру үшін көбейту амалын қолданамыз.
11 цифры оналтылық жүйеде латынша В әрпімен белгіленеді
2 = 8 ауыстыру
Екілік жүйе
Сегіздік жүйе
000
0
001
1
010
2
011
3
100
4
101
5
110
6
111
7
1101111011 екілік санын соңынан бастап, үш саннан тұратын топқа бөліп жазамыз : 1 101 111 011 = 1573
Осы топ сандарды кестеге сәйкес сегіздік жүйеге ауыстырамыз. Нәтижесінде 1573 сегіздік саны шығады.
2 = 16 ауыстыру
1101111011 екілік санын соңынан бастап, төрт саннан тұратын топқа бөліп жазамыз : 00011 0111 1011 = 37В.
Осы топ сандарды кестеге сәйкес сегіздік жүйеге ауыстырамыз. Нәтижесінде 37В оналтылық саны шығады.
8 = 2 және 16 = 2 ауыстыру
8 = 2 және 16 = 2 ауыстыру ережелерін орындау үшін біз сегіздік және оналтылық жүйелердің кестелерін қолданамыз.
Мысалы:
Ескерту :
Егер екілік жүйеге ауыстырғаннан кейін екілік санның алдында немесе соңында нөлдер болса, олар алынып тасталынады.


title: Ондық сандарды екілік санау жүйесіне ауыстырыңдар


text:
Сан ұғымы – математикадағы сияқты информатиканың да іргелі негізі. Егер математикада сандарды өңдеу әдістеріне көп көңіл бөлінетін болса, информатикада сандардың берілу әдістерінің маңызы ерекше, өйткені солар ғана жадының қажет ресурсын, есептеу жылдамдығы мен қателіктерін айқындайды.
Сан ұғымы – математикадағы сияқты информатиканың да іргелі негізі. Егер математикада сандарды өңдеу әдістеріне көп көңіл бөлінетін болса, информатикада сандардың берілу әдістерінің маңызы ерекше, өйткені солар ғана жадының қажет ресурсын, есептеу жылдамдығы мен қателіктерін айқындайды.
Сандарды цифр деп аталатын арнайы символдардың көмегімен бейнелеу қабылданған.
Сандарды цифр деп аталатын арнайы символдардың көмегімен бейнелеу қабылданған.
Сандарды атау және жазу ережелері мен әдістерінің жинағын- санау жүйесі деп атайды.
Санау жүйесі екі ірі топқа бөлінеді:
позициялық және позициялық емес
Позициялық санау жүйесінде цифрдың мәні оның тұрған орнына (позициясына) тәуелді болады. Мысалы: 738
7 – жүздікті
3 – ондықты
8 – бірлікті
білдіреді.
Позициялық емес санау жүйесінде санның әрбір цифрының мәні оның алатын орнына байланысты емес. Мұндай санау жүйесінің мысалы ретінде римдік жүйені алуға болады. Мысалы: ХХХ саны
Х (10) саны кез келген позицияда онды білдіреді.
Позицицялық санау жүйесінде араб цифрлары қолданылады.
Олар:
0,1,2,3,4,5,6,7,8,9, ... n
Позициялық емес санау жүйесінде рим цифрлары қолданылады. Олар :
І - 1
ІІ - 2
ІІІ - 3
IV - 4
V - 5
VI - 6
VII - 7
VIII - 8
IX - 9
Х - 10
ОНДЫҚ САНАУ ЖҮЙЕСІ
Бұл жүйеде сандарды жазу үшін он цифр қолданылады – 0,1,2,3,4,5,6,7,8,9.
Ондық жүйе позициялық болып табылады, өйткені ондық санның жазылуында цифрдің мәні оның позициясына немесе сандағы орнына байланысты.
Санның цифрына бөлінетін позицияны разряд деп атайды.


title: Санау жүйесі дегеніміз

text:
Санау жүйесі дегеніміз – арнайы белгілер (цифрлар) жиынтығының көмегімен сандарды атау мен белгілеу тәсілі. Қазіргі кезде пайдаланылатын санау жүйелерінің позициялық және позициялық емес болып бөлінетін екі түрі бар.
Позициялық санау жүйесінде – санға енген ірбір цифрдың мәні, оның санда тұрған орнына (позициясына) байланысты. Мысалы, 757,7 санында бірінші 1-лік цифры 7 жүзді, екіншісі бірлікті, үшіншісі – бірдің оннан жетілік үлесін білдіреді, яғни мына өрнектің қысқартылған жазбасын білдіреді:
700+50+7+0,7=7*102+5*101+7*100+7*10-1=757,7.
Позициялық емес санау жүйесінде – санды құраған әрбір цифрдың мәні, оның санда тұрған позициясына байланысты емес. Ондай санау жүйенің мысалы ретінде римдік санау жүйесін келтіруге болады. Римдік жүйеде цифр ретінде латын әріптері қолданылады:
Сан
Римдік таңбасы
1
I
5
V
10
X
50
L
100
C
500
D
1000
M
Сан түсiнiгi – математикалық сияқты ақпараттануда да басты негiз. Егер математикада сандрды өңдеу әдiстерiне көп көңiл бөлiнетiн болса, онда ақпараттану үшiн сандарды ұсынуды пайдаланады. Себебi, тек солар ғана жадтың қажеттi қорын, жылдамдықты есептеуде жiберетiн қатенi анықтайды.
Санау жүйесi деп белгiлi бiр мөлшердегi таңбалардың көмегiмен сандарды өрнектеу мен жазудың жиынтығы.
Санау жүйесi екi топқа бөлiнедi .
позициялық позициялық емес.
1.Позициялық емес санау жүйесiнде әрбiр цифрдық мәнi оның алатын орнына байланысты емес. Мұндай санау жүйесiнiң мысалы ретiнде римдiк жүйенi алуға болады. Осы жүйеде жазылған ХХХ санында Х цифры кез келген позицияда 10-ды бiлдiредi. Позициялық емес санау жүйесiнде арифметикалық әрекеттердi орындау қиын болғандықтан, позициялық санау жүйесi қолданылады.
Мысал: римдік С.Ж.
I-1, V-5, X-10, L-50, C-100 D-500, M-1000
Позициялық емес СЖ құрылымы қарапайым .
Римдік санау жүйесін қарастыратын болсақ, I,X,V, L(50), C(100), D(500), M(1000) және т.б. белгілер жиынтығынан тұрады.
Мұнда бірнеше сан негізгі (I,X,V), ал қалғандары осы негізгі сандарға қосу (VI, VII) немесе алу (IV, IX) арқылы алынады.
Мысал: CCXXXII саны екі жүздіктен, үш ондықтан және екі бірліктен тұрады.
Римдік санау жүйесінде сандағы цифрлар солдан оңға қарай кемуі бойынша жазылса, онда олардың мәндері қосылады.
Мысал :
XXVII 10+10+5+1+1+=27
MMMD 1000+1000+1000+500=3500
MDCCLXVII 1000+500+100+100+50+10+5+1+1=1767
Ал санның жазылуында цифрдың мәні өзінің оң жағындағы цифрдан кем болса, онда ол сан оң жақтағы саннан азайтылады.
IV 5-1=4
XIX 10+(10-1)=19
MCMXCIV 1000 + (-100+1000) + (-10+100) + (-1+5)=1994.
MCMXCVIII 1000+ (-100+1000) +(-10+100) + 5+1+1+1=1998.
Санау жүйесi төртке бөлiнедi ондық санау жүйесi;


title: Санау жүйелері - Санау жүйесі

text:
1.1. Санау жүйелері
Ондық санау жүйесі
Алфавиті: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 (S=10).
«Ондық» аты былайша түсіндіріледі: бұл жүйенің түп төркінінде он негізі жатыр. Бұл жүйеде санды жазу үшін он цифр қолданылады:
0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9.
Ондық жүйе позициялық болып табылады, өйткені ондық санды жазуда цифрдың мәні оның позициясына немесе санда орналасқан орнына байланысты.
Санның цифрына бөлінетін позицияны разряд деп атайды.
Сандарды өзге санау жүйесінде түсіну үшін алдымен өзімізге үйреншікті, таныс ондық санау жүйесінде сандардың қалай құрылатынын қарастырайық. Ондық санау жүйесінде санау 9-ға жеткен кезде жаңа разряд (ондық) енгізіледі де бірліктер нөлге айналып, санау қайтадан басталады. 19-дан кейін ондық разряды 1-ге артады, ал бірліктер қайтадан нөлге айналады. Осылай жалғаса береді. Ондық 9-ға жеткеннен кейін үшінші разряд – жүздіктер пайда болады.
Мысалы, 935 жазуы 9 жүздіктен, 3 ондықтан және 5 бірліктен тұратын сан екенін білдіреді. 5 цифры-бірліктер разрядында, 3-ондықтар разрядында, 9-жүздіктер разрядында тұрады. Егер осы санды қосынды түрінде жазатын болсақ:
935=9·102+3·101+5·100
Қарапайым тілде түсіндірсек, осы қосындыдағы 9, 3, 5 сандары сәйкес 935 санындағы цифрлар. Бұл жазбадағы 10 саны санау жүйесінің негізі болып табылады. Санның әрбір цифры үшін 10 негізі цифрдың орнына байланысты дәрежеленеді және осы цифрға көбейтіледі. Бірліктер үшін негіз дәрежесі -нөлге, ондықтар үшін – бірге, жүздіктер үшін-екіге тең және т.с.с. Мысалы, 555,55 ондық саны мынандай қосындымен белгіленеді:
555,5510 = 5·102 + 5·101+ 5·10°+ 5·10-1+5·10-2.:
Осылайша, ондық санның кез келген цифрының салмағы-оның белгілі бір бүтін дәрежесі, ал дәреженің мәні сәйкес цифрдың позициясын бекітеді.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Екілік санау жүйесі - Санау жүйесі

text:
Алфавиті:0, 1. (S=2).
Компьютерлік технологияда екілік санау жүйесі жиі қолданылады. Ол есептеу техникасының тілі болып табылады. Мұндай жүйені электроникада (жартылай өткізгіш транзисторлар мен микросұлбалар) жүзеге асыру өте оңай, себебі ол үшін бар жоғы екі орнықты жағдай талап етіледі (0 және 1).
5
Егер бұл ондық санау жүйесі болса, онда он жағдайдан тұратын құрылғыны құру қажет болар еді. Бұл өте күрделі және екілік санау жүйесіне ерекше көңіл бөлінуінің бірден-бір себебі болып табылады.
Екілік санау жүйесінде 0 және 1 цифрлары пайдаланылады. Нақты құрылғыда бұл қандай да бір физикалық құбылыстың бар болуын немесе оның жоқ болуын сипаттайды. Мысалы, электр заряды бар немесе жоқ, кернеу бар немесе жоқ және т.б.
Екі саны екілік санау жүйесінің негізі болып табылады. Екілік санау жүйесіндегі амалдар ондық санау жүйесінде орындалатын амалдарға ұқсас, айырмашылығы бұл жерде тек қана екі – 0 және 1 цифрлары қолданылады. Разряд шегіне жеткен кезде, жаңа разряд пайда болады да алдыңғысы нөлге айналады.
Тек қана 0 және 1 цифрларынан тұратын екілік саннан ондық санды ажырату үшін екілік санды жазуда екілік (кез келген) санау жүйесінің индексіне белгі (санау жүйесінің негізі) қосылады, мысалы, 110101,1112. Екілік санның әрбір разрядын (цифрын) бит деп атайды.


title: Сегіздік санау жүйесі - Санау жүйесі

text:
Алфавиті:0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7. (S=8).
Екілік санау жүйесі компьютер үшін өте қолайлы, ал адам үшін қолайсыз. Бір жағынан сандарды екілік санау жүйесінен ондық санау жүйесіне және керісінше ондық санау жүйесінен екілік санау жүйесіне аударудың машақаты көп. Нәтижесінде программалаушылар көбінесе сегіздік және он алтылық санау жүйесін пайдаланылады. 8-де, 16-да екі санының дәрежесі болғандықтан екілік санды оларға және керісінше аудару өте жеңіл болып есептеледі.
Сегіздік санау жүйесінде 8 цифр қолданылады: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7.


url: http://emirsaba.org/sanau-jjesi.html?page=5#1.2._Сандарды_бір_санау_жүйесінен_басқа_санау_жүйесіне_ауыстыру__Сандарды_ондық_санау_жүйесінен_екілік,_сегіздік,_он_алтылық_санау_жүйелеріне_ауыстыру

title: Он алтылық санау жүйесі - Санау жүйесі

text:
Он алтылық санау жүйесі
Алфавиті: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, A, B, C, D, E, F (S=16).
Он алтылық санау жүйесінде 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 цифрлары мен латын алфавитінің A, B, C, D, E, F әріптері пайдаланылады.
Екілік санау жүйесі, сегіздік санау жүйесі, ондық санау жүйесі және он алтылық санау жүйелерінің арасындағы байланыс 1-кестеде келтірілген.
6
1-кесте. Санау жүйелерінің арасындағы байланыс.
Ондық
|
Екілік санау
|
Сегіздік санау
|
Он алтылық санау
|
санау
|
жүйесіндегі
|
|
жүйесіндегі
|
жүйесіндегі сандар
|
жүйесіндегі
|
сандар
|
|
сандар
|
|
|
сандар
|
|
|
|
Триад
|
|
Тетрад
|
|
|
|
|
(үштік)
|
|
(төрттік)
|
0
|
0
|
0
|
|
000
|
0
|
0000
|
1
|
1
|
1
|
|
001
|
1
|
0001
|
2
|
|
2
|
|
010
|
2
|
0010
|
3
|
|
3
|
|
011
|
3
|
0011
|
4
|
|
4
|
|
100
|
4
|
0100
|
5
|
|
5
|
|
101
|
5
|
0101
|
6
|
|
6
|
|
110
|
6
|
0110
|
7
|
|
7
|
|
111
|
7
|
0111
|
8
|
|
|
|
|
8
|
1000
|
9
|
|
|
|
|
9
|
1001
|
|
|
|
|
|
A
|
1010
|
|
|
|
|
|
B
|
1011
|
|
|
|
|
|
C
|
1100
|
|
|
|
|
|
D
|
1101
|
|
|
|
|
|
E
|
1110
|
|
|
|
|
|
F
|
1111
|
1.2. Сандарды бір санау жүйесінен басқа санау жүйесіне ауыстыру
Сандарды ондық санау жүйесінен екілік, сегіздік, он алтылық санау жүйелеріне ауыстыру
Бүтін ондық сандарды екілік санау жүйесіне ауыстыру
Ереже: Бүтін ондық санды екілік санау жүйесіне ауыстыру үшін осы санды 2-ге бөлу қажет. Бөлінді 2-ден кіші болғанша алынған бөліндіні 2-ге бөле береміз. Ең соңында алынған бөлінді (2-ден кіші) ізделінді санның біріншісі болады, ал екіншісінен бастап алынған қалдық сандардың соңғысынан бастапқысына дейін, немесе төменнен-жоғары қарай жазамыз. Яғни нәтижесі кері бағытта алынады.
Егер ол бөлшек сан болса, онда бүтін бөлігі жоғарыда айтылғандай 2-ге бөлінеді де, бөлшек бөлігі екіге көбейтіліп шыққан мәннің бүтін бөлігін ескермей, бөлшек бөлігі қажетті дәлдікке дейін екіге көбейтіледі де көбейтіндінің бүтін мәндері жоғарыдан төмен немесе солдан оңға қарай алынады.
7
Ондық сандарды сегіздік санау жүйесіне ауыстыру
Ереже: Ондық жүйеден сандарды сегіздік санау жүйесіне ауыстыру үшін бөлінді 8-ден кіші болғанша сандарды 8 санына бөле береміз. Нәтижесін кері бағытта жазамыз.
Егер ол бөлшек сан болса, онда бүтін бөлігі жоғарыда айтылғандай 8-ге бөлінеді де, бөлшек бөлігі сегізге көбейтіліп, шыққан мәннің бүтін бөлігін ескермей, бөлшек бөлігі қажетті дәлдікке дейін екіге көбейтіледі. Көбейтіндінің бүтін мәндері жоғарыдан төмен немесе солдан оңға қарай жазылады.
Ондық сандарды он алтылық санау жүйесіне ауыстыру
Ереже: Ондық жүйеден сандарды он алтылық санау жүйесіне ауыстыру үшін бөлінді 16-дан кіші болғанша сандарды 16 санына бөле береміз. Алынған қалдықтағы сан 10-15 аралығындағы сандар болса, онда олар сәйкесінше A-F дейінгі латын әріптерімен алынады да, нәтиже кері бағытта жазылады.
Егер ол бөлшек сан болса, онда бүтін бөлігі жоғарыда айтылғандай 16-ға бөлінеді де, бөлшек бөлігі он алтыға көбейтіліп шыққан мәннің бүтін бөлігін ескермей, бөлшек бөлігі қажетті дәлдікке дейін он алтыға көбейтіледі де көбейтіндінің бүтін мәндері жоғарыдан төмен немесе солдан оңға қарай алынады.
Екілік санау жүйесіндегі сандарды ондық, сегіздік, он алтылық санау жүйелеріне ауыстыру
Екілік сандарды ондық санау жүйесіне ауыстыру
Ондық сандар сияқты, кез-келген екілік санды екілік санға кіретін цифрлар салмағының айырмашылығын анық бейнелейтін қосынды түрінде жазуға болады. Бұл қосындыда негіз ретінде 2 саны қолданылады.
Қорытындыласақ, екілік сандарды ондық санау жүйесіне ауыстыру үшін берілген екілік санды ереже бойынша қосынды түрінде жазып, алынған қосындының нәтижесін ондық жүйеде есептеу керек.
Екілік сандарды сегіздік санау жүйесіне ауыстыру
саны 2-нің үш дәрежесіне тең болғандықтан, кез келген цифрды сегіздік сан түрінде жазу үшін оны үш цифрдан тұратын топқа (триад) бөліп, сегіздік санау жүйесіндегі сәйкес цифрлармен (1-кесте) алмастырсақ жеткілікті, яғни топтағы әрбір үштікке сегіздік санау жүйесінің бір цифры сәйкес келеді.
Топқа бөлу амалын санның соңынан бастап, жетпейтін цифрларды (бүтін санда ол басындағы топқа қатысты болады, топтағы цифрлар саны 3-тен аз болса) санның басында 0-мен толықтыру керек.
8
Екілік сандарды он алтылық санау жүйесіне ауыстыру
Санды екілік санау жүйесінен сегіздік санау жүйесіне аударғандай амалдар орындалады. Тек ескере кететін жағдай 16 саны 2-нің төрт дәрежесіне тең болғандықтан, кез келген цифрды он алтылық санау жүйесінде жазу үшін оны төрт цифрдан тұратын топқа (тетрад) бөліп, он алтылық санау жүйесіндегі сәйкес цифрлармен (1-кесте) алмастырсақ жеткілікті. Яғни топтағы әрбір төрттікке он алтылық санау жүйесінің цифры сәйкес келеді. Топқа бөлу амалын санның соңынан бастаймыз және жетпейтін цифрларды (топтағы цифрлар саны 4-тен аз болса) санның басында 0-мен толықтырамыз.
Сегіздік сандарды ондық, екілік, он алтылық санау жүйелеріне ауыстыру
Сегіздік сандарды ондық санау жүйесіне ауыстыру
Ондық, екілік сандар сияқты, кез-келген сегіздік санды сегіздік санау жүйесіне кіретін цифрлар салмағының айырмашылығын анық бейнелейтін қосынды түрінде жазуға болады. Бұл қосындыда 8 саны негіз ретінде қолданылады.
Қорытындыласақ, сандарды сегіздік санау жүйесінен ондық санау жүйесіне ауыстыру үшін берілген сегіздік санды ереже бойынша қосынды түрінде жазып, алынған қосындының нәтижесін ондық жүйеде есептеу керек.
Сегіздік сандарды екілік санау жүйесіне ауыстыру
Сегіздік сандарды екілік санау жүйесіне ауыстыру үшін әрбір цифрды оның сәйкес екілік санау жүйесіндегі санмен (1-кесте) алмастырса жеткілікті. Әрбір цифрды үш цифрдың көмегімен жазу керек (екілік санау жүйесіндегі 1 санын 001 ретінде жазамыз).
Сегіздік сандарды он алтылық санау жүйесіне ауыстыру
Сегіздік сандарды он алтылық санау жүйесіне ауыстыру үшін алдымен берілген сегіздік санды екілік санау жүйесіне, содан кейін алынған екілік санды он алтылық санау жүйесіне аударамыз.
Он алтылық санау жүйесінен екілік, сегіздік, ондық, санау жүйелеріне ауыстыру
Он алтылық санау жүйесінен екілік санау жүйесіне ауыстыру
Он алтылық санау жүйесінен екілік санау жүйесіне ауыстыру үшін әрбір цифрды оның сәйкес екілік санау жүйесіндегі санмен (1-кесте) алмастырса жеткілікті. Әрбір цифрды төрт цифрдың көмегімен жазу керек (екілік санау жүйесіндегі 1 санын 0001 ретінде жазамыз).
9
Он алтылық санау жүйесінен сегіздік санау жүйесіне ауыстыру
Он алтылық сандарды сегіздік санау жүйесіне ауыстыру үшін алдымен берілген он алтылық санды екілік санау жүйесіне, содан кейін алынған екілік санды сегіздік санау жүйесіне аударамыз.
Он алтылық санау жүйесінен ондық санау жүйесіне ауыстыру Ондық, екілік, сегіздік сандар сияқты, кез-келген он алтылық санау
жүйесіндегі санды қосынды түрінде жазуға болады. Бұл қосындыда 16 саны негіз ретінде қолданылады.
Он алтылық жазылудың көмегімен алуға болатын максималды екі разрядты сан – бұл FF.
FF = 15·161 + 15·160 = 240 + 15 = 255
255 – бұл 8 битке тең бір байттың максималды мәні: 1111 1111 = FF.
1.3. Санау жүйелеріне қолданылатын арифметика
Екілік арифметика
Қосу. Екілік санау жүйесіндегі сандарды қосу үшін екілік қосу кестесі қолданылады, қосқанда оларың кіші разрядынан бастап қосылады. Егер 1+1 болып келсе, 0 сол разрядта қалады да 1 келесі разрядқа беріледі.
2-кесте. Екілік санау жүйесіндегі сандарға амалдар қолдану кестесі.
Екілік қосу кестесі
|
Екілік алу кестесі
|
Екілік көбейту кестесі
|
0+0=0
|
0-0=0
|
0x0=0
|
0+1=1
|
1-0=1
|
0x1=0
|
1+0=1
|
1-1=0
|
1x0=0
|
1+1=10
|
10-1=1
|
1x1=1
|
Азайту. Екілік жүйедегі сандарды азайтқанда олар кесте бойынша бір бірінен азайтылады. Егер разряд жетпесе көршілес үлкен разрядтан 2-ні аламыз және қарыз беруші разряд қарызға 1 береді де, ол келесі разрядқа 2 болып барады.
Екілік жүйедегі сандарды көбейту үшін 2-кесте бойынша сандар бір біріне көбейтіледі де, шыққан мәндер өзара қосылады.
Сегіздік арифметика
Қосу. Сегіздік санау жүйесіндегі сандарды өзара қосу үшін ең алдымен олардың кіші разрядтарынан бастап қосылады. Егер қосылып шыққан сан 7 ден үлкен болса, онда сол сан 8-ге бөлінеді, шыққан санның кіші разрядты сол разрядта қалады да, үлкен разряд келесі разрядқа беріледі.
Азайту. Сегіздік санау жүйесіндегі сандарды өзара азайтқанда ең алдымен кіші разрядтарынан бастап азайтылады. Егер азайтылатын сан
10
азайтатын саннан кіші болса, онда ол үлкен разрядтан қарыз алады. Үлкен разряд қарыз бергенде 1 береді де, ол 8 болып барады, яғни кіші разряд үлкен разрядтан бір алғанда 8-ді береді.
Көбейту. Сегіздік санау жүйесіндегі сандарды көбейткенде олар кәдімгі көбейту ережесі бойынша көбейтіледі, көбейтіліп шыққан сан 7 ден үлкен болса онда сол сан 8-ге бөлінеді де кіші разряды сол орында қалады да үлкен разряды ойда деп алып, келесі көбейтілген санға қосамыз, осылайша көбейтіліп алынған сандар бір біріне қосылады.
Он алтылық арифметика
Қосу. Он алтылық санау жүйесіндегі сандарды қосу үшін ең алдымен оларды кіші разрядтарынан бастап қосамыз, қосылып шыққан сан 15-тен үлкен болса онда оны 16-ға бөлеміз. Одан шыққан санның кіші разряды сол орында қалады да, үлкен разряды келесі разрядқа беріледі.
Азайту. Он алтылық санау жүйесіндегі сандарды өзара азайтқанда ең алдымен кіші разрядтарынан бастап азайтылады. Егер азайтылатын сан азайтатын саннан кіші болса, онда ол үлкен разрядтан қарыз алады. Үлкен разряд қарыз бергенде 1 береді де, ол 16 болып барады, яғни кіші разряд үлкен разрядтан бір алғанда 16-ны береді.
Көбейту. Он алтылық санау жүйесіндегі сандарды көбейткенде олар кәдімгі көбейту ережесі бойынша көбейтіледі. Көбейтіліп шыққан сан 15-тен үлкен болса, онда сол сан 16-ға бөлінеді де, кіші разряды сол орында қалады. Үлкен разряды ойда деп алып, келесі көбейтілген санға қосамыз. Осылайша көбейтіліп, алынған сандар бір біріне қосылады.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sanau-jjesi.html?page=5#1.3._Санау_жүйелеріне_қолданылатын_арифметика__Екілік_арифметика__Қосу_.

title: Он алтылық санау жүйесі - Санау жүйесі


title: Он алтылық санау жүйесі - Санау жүйесі


url: http://emirsaba.org/sanau-jjesi.html?page=5#Екілік_санау_жүйесіндегі_сандарды_ондық,_сегіздік,_он_алтылық_санау_жүйелеріне_ауыстыру

title: Он алтылық санау жүйесі - Санау жүйесі


url: http://emirsaba.org/sanau-jjesi.html?page=5#Он_алтылық_санау_жүйесінен_екілік,_сегіздік,_ондық,_санау_жүйелеріне_ауыстыру

title: Он алтылық санау жүйесі - Санау жүйесі


url: http://emirsaba.org/sanau-jjesi.html?page=5#Сегіздік_сандарды_ондық,_екілік,_он_алтылық_санау_жүйелеріне_ауыстыру

title: Он алтылық санау жүйесі - Санау жүйесі


title: Санау жүйесі

text:
Санау жүйелері – цифр деп аталатын символдар көмегімен сандарды таңбалайтын атаулар ережесінің жиынтығы. Санау жүйелерінің негізі ретінде әртүрлі символдар саны немесе осы жүйеде цифрларды таңбалауға қолданылатын белгілер алынады.
Басқаша айтқанда, санау жүйесі – сандарды жазудың символдық әдісі, жазбаша таңбалардың көмегімен сандарды беру.
Санау жүйесі:
сандар жиынын (бүтін немесе нақты) береді;
әрбір санды бірегей (кем дегенде стандартты) көрсетеді;
бөлінеді.
Позициялық емес санау жүйесіне рим сандары жатады. Бірнеше сандар негіз болып алынған (мысалы, І, V, X), ал қалғандары осы негізгі сандарды қосу (VІ, VІІ сияқты) немесе алу арқылы ( ІV, ІX сияқты) алынады.
Позициялық санау жүйелерінде әр цифрдың мәні оның сан ішіндегі позициясына – тұрған орнына байланысты өзгеріп отырады. Мысалы, 666,6 санында бірінші 6 жүзді, екіншісі — 6 ондықты, үшіншісі – 6 бірлікті, ал соңғысы — бірдің оннан 6 бөлігін ғана көрсетеді..
Санау жүйесінің негізіне кез келген натурал санды алуға болады – екі, үш, төрт, бес, т.с.с. Сондықтан, позициялық санау жүйелері шексіз көп бола береді: екілік, үштік, төрттік, т.с.с. Негізі q болып келген санау жүйесінде сандарды жазу мынадай өрнектің қысқаша түрі болып табылады:
an-1 qn-1 + an-2 qn-2 + ... + a1 q1 + a0 q0 + a-1 q-1 + ... + a-m q-m,
мұндағы ai — санау жүйесінің цифрлары; n және m — берілген санның бүтін және бөлшек разрядтары сандары.
666,6 санын мынадай түрде де жазуға болады.
600 + 60 + 6 + 0,6 = 6.102 + 6.101 + 6.100 + 6.10—1 = 666,6.
4
ЭЕМ–де қолданылатын позициялық санау жүйелеріне екілік, ондық, сегіздік, он алтылық санау жүйелер жататындықтан біз тарауда тек осы санау жүйелерін қарастырамыз.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Санау, өлшеу және сөйлеу

text:
Пикош
Осылайша, осы үш элементар нүктеден адамның табиғи алғашқы қажетті қабілеттері қалыптасады - "санау, өлшеу және сөйлеу". Песталоцци дәл осы қабілеттерді табиғи түрде максимумға дейін жеткізу табиғат туралы білімді қамтиды деп санайды. Сонымен қатар, кең мағынада біз әлемді және оның заңдылықтарын сандық, формальды зерттеуді, форма бойынша — құбылыстар мен заттардың қасиеттерін бақылауды, ал сөз бойынша — зерттеу объектісін жүйелеу және сипаттау мүмкіндігін түсінеміз. Бұдан шығатыны, бастапқы білім қарапайым сипаттамалармен - сөзбен, формамен және санмен байланысты болуы керек. Песталоцци оларды кез-келген жаттығудың бастапқы нүктелері ретінде танылған ең табиғи, табиғаттың өзі деп санайды. Баланың бақылауларын ретке келтіру, оның алдында не тұрғанын түсінуге көмектесу үшін мұғалім алдымен оның назарын оның алдында қанша түрлі заттар, олардың пішіні мен құрылымы қандай және олар қалай аталады, яғни оларды сөзбен қалай білдіруге болады.
Сол сияқты, балаларды танымның екінші негізгі бағыты — форманы анықтау, яғни өлшеу өнеріне үйрету де құрылады. Бастапқыда балаларға форманың қарапайым элементі — түзу сызық көрсетіледі, содан кейін олар біртіндеп пішінін қиындатады, балаларды қарапайым фигуралармен таныстырады: бұрыштар, доғалар; фигураларды сыртқы түрі мен жазықтықтағы орналасуы бойынша жіктейді. Әрі қарай, бала өзі көрген формаларды атауға, белгілі бір объектінің формасын, оның дұрыс формадан ауытқу дәрежесін анықтауға үйренеді. Бұл жерде Песталоцци геометрияның бастауларын бастауыш мектепте енгізген алғашқы мұғалім болғанын атап өткен жөн.
Песталоццидің пікірінше, балаларды заттардың пішінін тануға және анықтауға үйретумен қатар, оларды заттарды қағазға бейнелеуге, яғни сурет салуға үйрету өте қажет.
Сурет салу өнері оның пішінін және оған тән белгілерді сызықтар арқылы бақылап, дұрыс көбейту арқылы елестету қабілетінен тұрады.
Мұнда Песталоцци сонымен қатар қарапайым білім беру әдісін қолданады, балаларды алдымен сызықтар, содан кейін фигуралар жасауға үйретеді, тек біртіндеп геометриялық сызықтарды байқау артық болады және сурет салу мүмкіндігі қалады.


2. Оқу пәнінің дайындық кезеңіндегі базалық білім мазмұны
(пәнсіз оқыту)
10. Әлеуметтік даму.
11. Мақсаты: сана сезімін, жақын қоршаған аймақта бағдарлауды, өзіне-өзі қызмет көрсету дағдыларын қалыптастыру.
12. Міндеттері:
1) өздігімен және ұқыпты тамақтануды үйрету;
2) өз денесін күте білуді қалыптастыру, тазалық ережелерін орындау;
3) өзі киініп-шешінуді үйрету;
13. Үлгілік мазмұны:
1) өзі және жақын қоршаған орта туралы түсінік: мен – ұл, мен – қыз, менің денем, менің заттарым, менің сүйікті ойыншығым, менің отбасым, менің үйім, менің сыныбым, менің мектебім, мен ... жасай аламын, мен... үйреніп жүрмін;
2) санитарлық-гигиеналық дағдылары: таңғы және кешкі тазалық процедуралары, тазалық заттарын пайдалану, тазалық заттарын сақтау тәртібі, физиологиялық қажеттіліктерді өтеуге керек көмек белгісін көрсете білу (қолымен, сөзбен, белгімен); бет орамалды қолдану; көрсетілген көмек түріне алғыс айту;
3) тамақтану: тамақты қабылдауда тәртіп және кезеңділік, қасық, шыны, сұйықтық ішуге арналған сабанша; тамақтану ұқыптылығы, майлықты пайдалану; тамақтанғаннан кейін алғыс айту; тамақты ажырату (сұйық-қатты, суық-ыстық), тағамдардың және азық-түліктің аттарын айту (сорпа, ботқа, шай, шырын, сүт, нан, картоп, қызанақ, қияр және т.с.);
4) киініп-шешіну дағдылары: киімді және аяқ-киімді тану; киімді пайдалану қызметіне қарай ажырату; киініп-шешіну кезеңдігі, киімді сақтау орнын білу; ауа-райына және жыл мезгіліне қарай киім таңдау; түйме, баулар, замоктар, жапсырмаларды қолдану дағдылары; құрбысына киінуде (шешіну) көмектесу; сырт киімінің тазалығын бақылай білу.
14. Қимыл-қозғалыс дамуы.
15. Мақсаты: Балалар дамуының жеке көрсеткіштерін ескере отырып қозғалыстарын түзетіп және белсенділігін арттыру.
16. Міндеттері:
1) балалардың қозғалыс тәжірибесін даму және жетілдіру;
2) өз денесі, оның бөлшектері және олардың қызметі туралы түсініктерін қалыптастыру;
3) қайталау, сөзбен тапсырма беру арқылы қимылдарды қайталауды үйрету;
4) ойын және ойын жаттығулары барысында отырғанда, жатқанда, тұрғанда, жүргенде және т.б. қозғалыста келісімділік, нақтылықты дамыту.
17. Үлгілік мазмұны:
1) қол, жіп, шеңбер ұстап берілген бағытта жүру; түзу, қисық жолда жүгіру; кірпіш, ағаш, жұмсақ төсемелер және т.б. төселген жолда жүру және жүгіру; қарқынын өзгертіп жүру және жүгіру (тез-баяу);
2) шеңберде қозғалу (қол ұстасып билеу);
3) төмен орналасқан бөгеттерден қолдау арқылы және өздігімен аттау;
4) доппен ойнау: лақтыру, аунату, қақпаға домалату, қайта лақтыру; ойын мақсатына еңбектеп, төртаяқтап жету, бөгеттің астынан өту;
5) биік емес қоршаулардан аттап (секіріп) өту; екі аяғымен секіру; екі аяғымен, бір аяғымен сызықтан секіру; баспалдақпен жоғары шығу, түсу және т.б.;
6) сумен, құммен ойнау.
18. Танымдық дамуы:
1) сенсорлық тәжірибенің дамуы.
19. Мақсаты: заттық (зерттеулік) әрекет негізінде түйсік және қабылдауды дамыту.
20. Міндеттері:
1) көру және тактильді (дене мүшелерімен сезу) анализаторларын «Дәл сондай» нұсқауын пайдаланып затты мөлшерлерінен (үлкен-кіші), түсінен, пішінінен (доп, текше, шеңбер, төртбұрыш) тану;
2) дыбыстық зейінін қалыптастыру, заттарды дыбысы және әрекеті бойынша ажырата білу: ойыншық шиқылдайды, қағаз сытырлайды, су ағады, тамшылайды, музыка ойнайды және т.б.;
3) қол қимылының тепе-теңдігін және тактильді (дене мүшелерімен сезу) түйсігін қалыптастыру.
21. Үлгілік мазмұндар:
1) көру арқылы қабылдау: қоршаған заттық ортада (Бұл не? Бұл не үшін?) балалардың зерттеу әрекеттерін (қарастыру, бақылау, ізденіс) ұйымдастыру; жақын ортадағы заттардың аттарын қайталау, таныс заттарды тану, олардың белгілерін анықтау (түс, пішін, мөлшер); белгілері бойынша заттарды топтастыру. Зат пен оның фотосуреттегі бейнесін сәйкестендіру. Өзін және таныс адамдарын суреттен тану;
2) есту арқылы қабылдау: дыбыстардың әртүрлі шығуына қарай:адамның дауысы, тарсыл, шылдыр, сыбдыр, музыка, сытыр, сағаттың тықылдауы және т.б. есту зейінін дамыту; дыбыстың шығуын табуға арналған ойындар; дыбысты шығаруға арналған ойындар (шапалақтау, таптау, дабыл, музыкалық аспаптар және т.б.; музыкаға сәйкес қозғалысты дамыту); дыбыстарды тану және нақты бейнемен сәйкестендіру;
3) тактильді (дене мүшелерімен қабылдау) түйсік және қол және саусақтар қимылының тепе-теңдігі: қол тигізгенге жағымды сезімді дамыту, саусақтармен ойнау; қасықты, тіс щеткасын, сабынды, тарақты, басқа заттарды ұстауды, ұстап тұруды үйрету; ұсақ заттарды пинцет және қысқаш тәрізді ұстауға үйрету; әртүрлі заттармен зерттеу ойындары; қатты және жұмсақ қойылмалы заттармен мозаикалармен, көп қуыршақтармен ойын әрекеттері; сумен, құммен, қабыршықтармен ойын әрекеттері, құрғақ бассейнде ойындар; үрлемелі, жүзбелі ойыншықтармен ойындар; түймені, замоктарды, жапсырмаларды, қыстырғыштарды ашып-жабу әрекеттері; жүзікті, түймелерді, моншақтарды жіпке ілу, әртүрлі ұсақ заттарды кішкене тесікке кіргізу әрекеттері. (Жарманы, құмды және басқа құйылмалы материалдарды түрлі бейімделген заттардың көмегімен) қайта құю, елеу, жапқышты ашып-жабу, майлықтарды, дастарханды жинап жаю. Мозайка, пазл, конструктор құрастыру;
4) дәм түйсіктері: сөз негізінде түйсікті топтастыру: ыстық-суық, тәтті-қышқыл, тұзды, ашты, қатты-сұйық.
22. Кеңістікті қабылдау және уақыт қатынасы.
23. Мақсаты: жақын қоршаған ортадағы заттар мен құбылыстардың уақыттық және кеңістік сипатына балалардың назарын аудару.
24. Міндеттері:
1) өз тәжірибесі (бұл болды, бұл қазір болуда, бұдан кейін болады) мысалдарымен өткен, осы және келер шақтарды түйсіну;
2) күн тәртібін орындау негізінде тәулік бөлігі туралы түсініктерін қалыптастыру;
3) қоршаған ортадағы заттардың кеңістікте орналасуымен таныстыру, кеңістікте оранласуды белгілейтін сөздерді және қысқа сөздерді түсінуі;
4) сөйлеу барысында қолдануды үйрету (кеңістік және уақыт қатынастарын білдіретін сөздерді даму деңгейіне сәйкес).
25. Үлгілік мазмұны:
1) өміріндегі жағдайларды «алғашқыда», «кейін», «кеше», «бүгін», «ертең» ұғымдарымен сәйкестендіру;
2) кеңістіктегі заттарды қайталау арқылы, үлгі бойынша «осында», «ана жерде», «қасында», «алыс», «жақын», «үстінде», «ішінде», «артында», «арасында», «астында», «алдында», «артында», «жоғарыда», «төменде» ұғымдарына сәйкес орналастыру.
26. Сөйлеу тілі және қарым-қатынас дағдыларын дамыту.
27. Мақсаты: сөйлеу тілі және сөзсіз қатынас орнату негізінде ойында, практикалық әрекет түрінде балалардың қарым-қатынас орнату қажеттілігін дамыту.
28. Міндеттері:
1) оқушылардың мұғалімге деген сенімін қалыптастыру;
2) құрдастарын жағымды сезіммен қабылдауды қалыптастыру;
3) қаратпа сөзге, өтініштерге, дауыс ырғағына, ым-ишараға назар аудару;
4) әрекетті қолжетімді сөйлеу тілімен жеткізу: дауыс ырғағының ауысуы, дыбыс кешендері, сөздермен, жай сөйлеммен;
5) сұрақтарға жауап беруді үйрету, өтінішті немесе тілегін сөздің көмегімен немесе белгілер арқылы жеткізу (фотосуреттер, суреттер, таңбалар);
6) бір сөзді және жай сөйлемдерді пайдалану арқылы аяқалған әрекетке есеп беру.
29. Үлгілік мазмұны: Ойыншықтарды қолдану арқылы дауыс ырғағын ауыстыру, дауысқа еліктеу. Дыбыстарды, дауыстарды, шуларды тану және шығуымен сәйкестендіру. Қоршаған ортадағы заттардың атын білдіретін сөздерді; зерттейтін заттардың қасиеттерін сипаттайтын және олармен өткізетін әрекетерді білдіретін сөздерді: жұмсақ-қатты, үлбіреуік-тегіс, ыстық-суық, сулы-құрғақ, кіші-үлкен, ал, сал, қапта, бер, таста, алып бер, беріп жібер, қойып қой, дөңгелет, сырғанат және т.б. түсінуін дамыту (мүмкіндігінше айтуды). Дыбысты қабылдау арқылы естуді дамыту, айту, өздігімен сөйлеу тілі (жеке дара дамуын ескере).
30. Әрекеттің дамуы.
31. Мақсаты: заттық-тәжірибелік, бейнелеуге дейінгі және қарапайым бейнелеу, құрылымдық, еңбектік және ойын әрекеттеріне қызығушылығын арттыру.
32. Міндеттері:
1) балалар әрекеттерінің барлық түрлеріне арналған қажетті материалдар мен аспаптармен, бейімделген заттарды қолдана білуді қалыптастыру;
2) түрлі материалдармен жұмыстың қолжетімді әдіс-тәсілдерін үйрету.
33. Үлгілік мазмұны:
1) ермексаз илеу: материалдармен танысу және жұмысқа дайындық, бөлшектерге бөлу, материалды жағу, оқтаудың көмегімен жаю. Пішіннің көмегімен жасалған бұйымдарды шағару. Ермексаз, балшық, қамыр, қардан бұйымдар жасау;
2) аппликация: материалдармен танысу, жабыстыратын материалдар және аспаптармен таныстыру (желім, қамыр, скотч). Қағазбен (бүгу, жырту, мыжырайту), желіммен (ашу, жабу, бет жағынна жағу), қайшымен жұмыс жасау дағдылары. Жинау және желімдеу;
3) сурет салу: сурет салуға арналған құралдар мен материалдар (қарындаштар, фломастерлер, бояулар, бор, бояу жаққыштар, ысқыш және т.б) және оларды қолдану әдістерімен таныстыру. Қағазда, тақтада қарындаштың, фломастердің, бордың, бояу жаққыштың, ысқыштың көмегімен із қалдыру. Қалыптың, трафареттің, дайын контурлы сызықтар мен тіректі нүктелердің көмегімен заттың суретін салу. Қағаз парағында бағдарлану. Сурет салуда түстерді пайдалану;
4) қарапайым еңбек әрекеті: щетка және крем қолдану арқылы киім және аяқ киімге күту; жұмыс орнын (заттарды өз орнына реттестіру, шаң сүрту,щетка және қалақтың көмегімен ұсақ қоқысты жинау) және сынып бөлмесін жинастыру, бөлмедегі гүлдерді күту;
5) ойын әрекеті: ойыншыққа деген қызығушылығы негізінде тұындаған пәндік-ойын әрекеттері, желісті-қайталау ойыны, ертегілерді сахналау, қозғалысты ойындар; қолжетімді үстелдік ойындар.
Достарыңызбен бөлісу: |