title: Сарсембаева Жанерке Пәні: Академиялық грамматика Силабус бойынша барлығы 7 моөЖ берілген, барлығын орындадым

text:
Силабус бойынша барлығы 7 МОӨЖ берілген, барлығын орындадым
Оқытушы жетекшілігімен орындалатын магистранттардың өзіндік жұмыстары бойынша өткізілетін сабақтардың жоспары
№1 МОӨЖ тақырыбы: Қазақ тілі грамматикасының тарихына шолу.
М.Қашқаридің «Түркі тілдерінің сөздігі» еңбегінің маңызы
Махмуд Қашқари - XI ғасырда өмір сүрген лингивист – ғалым, зерттеуші. Автордың "Диуани лұғат ат-түрік" /Түркі тілдерінің сөздігі/ атты еңбегінің лингивистика ғылымына қосқан үлесі мен өз заманындағы түркі тілдерінің тұңғыш ғылыми грамматикасын жасаған ғалым ретінде танимыз. Сөздікте Махмуд Қашқари түркі тілідерін зерттеуде теңдесі жоқ ғылыми жаңалықтар ашып, түркі тілдерінің грамматикасы мен лексикалық тіркестердің жасалу жолын жақсы таныта алды. Біз үшін бұл еңбектің ең бастысы - Махмуд Қашқари түсіндірме сөздікке ежелгі ауыз әдебиеті үлгілерінен, өзі өмір сүрген орта ғасырдағы поэзиялық шығармалардан аса құнды материалдар - түрлі өлең-жырлар, ертегі-аңыздар, мақал-мәтелдер, қанатты сөздер т.б. көркем сөз үлгілерін енгізген. Әдеби шығармалар мен халықтық фольклордан алынған үзінділерді Махмуд Қашқари осы сөздіктегі әрбір сөздің мән мағынасын оқырманына тереңірек түсіндіру үшін мысалдармен түсіндіріп отырады. Махмуд Қашқари алғашқы қауым адамдарының өмірін, тұрмыс-тіршілігін, еңбегін, сана-сезімін бейнелейтін ауыз әдебиетінің ғажайып үлгілері орта ғасырдағы дидактикалық сарында жазылған жазба әдебиет үлгілерін біз ұлы ғалымның осы кітабынан табамыз. Махмуд Қашқари ұзақ жылдар бойы зерттеген мәселесі - түркі тектес түрлі ру-тайпалардың тіл ерекшеліктері, әдет-ғұрып, салт-санасы, ауыз әдебиет үлгілері, өткендегі тарихы т.б. болды. Осындай ғылыми мақсатпен ол бір жағы Жетісу, екінші жағы Римге дейін ұлан ғайыр жерді мекен еткен көптеген түркі текті рулар мен тайпалар жерін аралап, олардың тұрмыс-салты, тілі, ауыз және жазба әдебиетінің тілі бойынша мол материал жинайды. Махмуд Қашқаридің ғылыми еңбегі "Түркі сөздерінің жинағы" 1074 жылы жазылған. "Түркі тілдерінің сөздігі" -қазіргі түркі халықтардың асыл мұрасы болып табылады. Сөздікте орта ғасырдағы түркі ру тайпаларының бәріне бірдей ортақ алты мыңнан астам төл сөз бен жеке тайпаларға қатысты диалект сөздер бар. Бұл лексикалық жинаққа еңген сөздер, мақалдар, өлен жолдары т.б. түркі тілдерінің сол кездегі сөз тудыру, сөйлем кұру жүйелерін, әдеби тіл мен көріктеу құралдарының өмірге келу жолдарын анықтай түсуге мүмкіндік береді. "Түркі тілдерінің сөздігі" - тіл білімінің ең басты салалары бойынша теориялық тұрғыдан құнды түйіндер жасаған ғылыми еңбек, сондықтан бұл сөздік шын мәнінде энциклопедиялық туынды деуге болады. Мұнда тек тіл мен әдебиетке ғана емес, сондай-ақ сол кездегі ру тайпалар мен халықтардың қоғамдық-экономикалық жағдайына, көне тарихы мен әдет-ғұрпына, салт-санасы мен наным-сеніміне тағы басқа қатысты дерегі бар аса бағалы еңбек. М.Қашқари еңбегінің зор ерекшелігі энциклопедиялық мән-мағынасыда және белгілі тілші ғалым А.Н. Кононовтың зергер сөзімен түйіндесек: «Мұнда XI ғасырдағы түріктердің өмірі туралы: олардың материалдық мәдениетінің бұйымдары туралы, тұрмыс жағдайлары туралы... этнонимдері мен тононимдері, ру-тайпалары туралы, туыстық және жекжаттық принциптері. түрлі қызмет адамдарының титулдары мен аттары, тағам, сусындардың аттары туралы, үй жануарлары мен жабайы жануарлары және құстар, мал шаруашылығы терминдері туралы, халықтық календарь, айлардың және аптадағы күндердің аттары туралы, географаялық және терминология мен номенклатура, калалар туралы, аурулар мен дәрілердің аттары, анатомиялық терминология туралы, металдар және минералдар, әскери және әкімшілік терминологиясы туралы, түрлі тарихи және мифтік қаһармандарының есімдері туралы, діни терминология, балалардың ойындары және тағы басқалары туралы көп жағдайда бірден-бір деректеме болып табылады» -дейді. Махмуд Қашқаридің "Түркі тілдерінің сөздігі" шығармасы лингивистика ғылымына қосылған асыл қазына, тілдік, әдеби, тарихи, этнографиялық, тұрғыдан бай мұра болып табылады. Махмуд Қашқари сөздігінің әдеби мәні зор. Бұл кітапты белгілі бір дәрежеде «Көне түркі тілінің сөздігі» деуге болады. Себебі еңбекте сан ғасырлар бұрын өмірге келген халықтық мақал-мәтелдердің, қанатты сөздердің, көркем тенеулердің, фразеологиялық тіркестердің, т.б. ғажайып үлгілері бар. Махмуд Қашқаридің "Түркі тілдерінің сөздігінде" лингивистика саласына қатысты қанатты сөздер, көркем тенеулер, сөз тіркестері енгізілген. Бұл жөнінде Махмуд Қашқари: "Мен бұл кітапты арнайы әліппе тәртібі бойынша парасатты ғибрат сөздер деп аталатын әдеби үзінділермен көркемдедім" деп жазады. Әдеби шығармалардан алынған үзінділердің тілі мен жазу стиліне қарап қай дәуірдің әдеби туындылары екенін шамалап айтуға болады. Жинақтағы бірқатар өлендер автор өмір сүрген орта ғасырда туындаған қанатты сөздердің, көркем тенеулердің, фразеологиялық тіркестердің үлгілері екенін дәлелдей түседі. Бұл қанатты сөздердің, көркем тенеулердің, фразеологиялық тіркестердің үлгілері оқырманын сөз сырының терең мән-мағынасын түсінуге үндейді. Үш кітапақа жинақталған сегіз бөлімнен тұратын "Түркі тілдерінің сөздігі" мазмұнына қарай қамтылған материялдарды акедемик А.Н. Кононов бес салаға бөліп қараған: 1. Белгілі бір тайпаға қатыстылығы көрсетілген сөздер қоры (лексикасы); 2. Түркі тайпаларының мекен-коныстары жайындағы мәліметтер; 3. Түркі тілдерін топтастыру; 4. Түркілік тарихи фонетика мен грамматика туралы ереже, қағидалар; 5. Түркілердің тарихы, географиясы. этнографиясы, поэзиясы мен фольклоры жайындағы мәліметтер; 6. Сөздікте түркілердің ең көне картасы жасалып, берілген. Махмуд Қашқари еңбегінің энциклопедиялық сөздік екені жайында тілші-ғалым А.Н.Кононов: «Мұнда XI ғасырдағы түріктердің өмірі туралы, этнонимдері мен топонимдері, түрлі қызмет адамдарының титулдары мен аттары, тағам-сусын аттары, астрономиялық терминдер, халықтық календарь, айлардың және аптадағы күндердің аттары туралы, түрлі тарихи және мифтік қаһармандардың есімдері туралы, діни терминология, туралы көп жағдайда бірден-бір деректемелер болып табылады» - деп ой айтады. Сөздікте жеті мың бес жүздей сөз бар, олар сөздікте аттары аталатын түркілердің жиырмаға жуық тайпаларының тілдік қатынасында қолданылатын сөздер. Көп сөздердің мағынасы түсіңдіріледі, анықталады. М.Қашқари түбірі түркілік саналған сөздерді ғана пайдаланған, олардың мән-мағынасы араб тілінде кең тұрғыда түсіндірілген. М.Қашқари түркі тілдеріне алғаш рет классификация жасаушы ғалым. Ол - түркі тілдерін салыстыра зерттеудің көш басында тұрған түңғыш тілші ғалым. М.Қашқари таза тіл деп өзге тілдің ықпалынан аман тілді атайды. Соған сай ол түркі тілдерін таза, өзге тілмен араласпаған және шұбарланған деп екіге бөледі. Ал дыбыстық, морфологиялық белгілеріне қарай түркі тілдерін тағы да екі топқа жіктейді. 1. Шығыс тілдері: шігіл, тұхси, яғма, хакан-түрік; 2. Батыс тілдері: иемек, қыпшақ, оғыз, печенек, бұлғар, сувар. Сөздікте араб, ұйғыр алфавиттері туралы қысқаша мәлімет берілген. Күллі түркі тілдерінде қолданылатын әріптердің санын он сегіз деп, оларды сөздігінде келтіреді. Бұлардан бөлек және жеті әріп барын жазады. Жинақтағы сөздер әріп сандарына қарай жіктеліп берілген. Түркі тілдерінде жеті әріптен тұратын сөз жоқ екендігін ескертеді.


title: Сарсенбаева Әсемай Фпко-101 студенті

text:
Сарсенбаева Әсемай
Фпко-101 студенті
СӨЖ №7
Этникалық ой толғаулары қалыптастыру тарихындағы ғұламалар идеялары
ХІ–ХІІ ғасырларда Жүсіп Баласағұн, Махмуд Қашқари, Ахмед Иүгінеки, Қожа Ахмет Ясауи, тағы басқа ғұламалардың этикопедагогикалық трактаттары кең таралды. Бізге алғаш жеткен Орта Азия мен Қазақстанның түркі тілдес халықтарға ортақ мұра болып саналатын, сол кезеңдегі діни əдебиет ескерткіші — Ж.Баласағұнның «Құтты білігі» болды. Бұл трактатты зерделеу арқылы еңбектің тек адам өміріндегі білімнің рөлі мен бақыт туралы ойлауға ғана арналмағанын айқындадық. Сонымен қатар ең алдымен қоғамның түрлі топтары өкілдерімен қарым-қатынас жасау өнетін жан-жақты мазмұндауымен құнды. Ал, бұл ұлтқа, түрлі халықтың өкілдерімен қарым-қатынас жасап, сыйлау, адамшылық көрсете білуді талап ететін оқушының көп мəдениеті құзырлылығын қалыптастырудың алғышарты болды. -Ж.Баласағұн ұлы ойшыл ретінде адамдарды ашықтыққа, айналамен қарым-қатынас жасауда шынайы болуға үгіттеді. «Сөйлегенде сөзің ұнамды, жүзің ашық болсын» идеясы бүгінгі таңда да өз өзектілігін жоймай келеді.
Бұған қоса Қазақстан ғылымы дамуында ұлы дала ойшылы, «Диуани-лұғат-ат-түрк» атты ертедегі түркі ескерткішінің авторы М.Қашқариді атап кеткен жөн. Еңбек 1804 жылы Венгр ғылым академиясында тұңғыш жарияланды. Сөздікті кезең энциклопедиясы деп санауға болады. «Түркі тілінің сөздігі» — Орта ғасырдағы Азия мен Қазақстан халықтары достастығы, əлеуметтік жəне мəдени өмірінің түрлі салалары туралы алғашқы деректер көзі.
Қазақстанның орта ғасырлардағы тарихында ХІІ ғасырда өмір сүрген ақын, ойшылы А.Иүгінекидің өмірі мен қызметі үлкен маңызға ие. Ахмед Иүгінеки өз уақытында адамдық идеясын көрсете алады. Бейбітшілік пен келісімнің, жас ұрпақ тəрбиесінде өзінің ақыл-ойымен дараланды. «Адамның жүрегін қайырымды істеріңмен жаулап алу үшін өмір сүр» қанатты сөзі бүгінде де өскелең ұрпақ тəрбиесінде зор маңызға ие. Өзінің «Ақиқат сыйы» атты тəлімдік поэмасында сол кездегі адамның моральдық-этикалық ерекшелігін атап қана қоймай, пайдалы кеңестер береді. Өскелең ұрпақты тəрбиелеу мен адамның мінез-құлқын басқару, жағымсыз жақтарын өзгертуде адамның сабырлы болуы қажеттігін, ізгі істер атқаруы тиіс екенін жеткізеді. «Қайғы-азап өтеді, сабырлы бол, бақыттың келуін күт» деп тұжырымдады.
Сопылық поэзия өкілі, ақын, ХІІ ғасырларда өмір сүрген А.Ясауидің де өмірі мен қызметінің маңызы зор болды. Өзінің «Диуани хикмет» («Даналық кітабы») атты трактатында адамгершілік тұрғыда жетілу жолдарын нұсқап, достықта сабырлы болуға, жан тазалығына шақырды. «Барлығымен достық қатынаста бол, олар үшін өзінің таза жаныңды құрбан ет» деді.
Айтылғандармен қатар, осы кезең ескерткіші, мол мұрасы деп ХІV ғасырда өмір сүрген С.Сараи өмірі мен шығармашылығын атауға болады. Ақын-лирик, жазушы-аудармашы этика-педагогикалық мазмұнды насихаттауда үлкен орын алды. Оның поэмалары қызықты қанатты сөздерге толы болды. «Егер бірлесе əрекет етсе, құмырсқа да арыстан терісін сыпыра алады» секілді нақыл сөздерінің дидактикалық мазмұны өте терең, əрі көп идеялы болды. 1391 жылы 70 жастағы Сараи парсы ақыны Сағдидың «Гүлистан» деген поэмасын түркі тіліне аударды. Бұл шығарманы аудару барысында да адалдық, шынайылылық, жомарттықты терең сөз етті. «Егер ұлылық күтсең, жомарт бол, жомарт бол, сонда ғана қайырымдылық пен мейірімділік, еңбек пен парасаттылық биігіне көтеріле аласың», — деп тұжырымдады.
Қазақтың сұлтаны Ораз Мұхамедтің кеңесшісі Қ.Жалаири 1570–1605 жылдары өмір сүріп,«Жамағат тауарих» («Шежірелер тарихы») атты тарихи шығарма жазды. Шығарманы орыс монархы Иван Грозныйға арнады. Білім — баға жетпес қазына, өмірдегі бар жақсылық білімде. «Кімде-кім білімді меңгере алса, көңілді болса, сол бай болады» деген ой мазмұндалды.
Бұдан ары Қадырғали Жалаири тек бірлік пен адамдардың арасындағы келісім ғана қоғамда маңызға ие бола алады екен. «Ешкім де ажалсыз емес, бір өзеннің суын жалғыз іше алмайды», «Кім көп нəрсені меңгеріп, тани алса, сол өзіне жағдай жасай алады немесе оны табыстар күтеді», ол жамандықтан арылып, игілікке жете алады» деп тұжырымдады.
Біз атаған ғалымдар тұжырымдары тарихтың өтпелі сəттері тек жаңа дарындарды туғызып қоймайды, шынайылықты жаңаша сезінуге жағдай жасайды дегенді қорытады.
Осы орайда ұлттың педагогикалық мұратына ХVІІІ ғасырда өмір сүрген Бұқар жырау да əсер етпей қалмады. Оның көреген көзқарасы көшпелі қазақтардың тұрмысын жаңаша тануға жол ашты. Педагогикалық көзқарас тұрғысынан Бұқар жыраудың «Тілек», «Толғау» шығармалары зор мазмұнға ие жəне ұлы даланың жаңа адамдардың қалыптастыру идеясын көтерді. Жырау кең өмір ағынында бірден екі жағаны көреді немесе философиялық тұрғыдан алғанда, адамдық тұрмыстың екі жағы — кейін оралу жəне болашаққа бару. Ол ХVІІІ ғасырда қазақ даласындағы маңызды қоғамдық-саяси жағдайдың куəгері, Абылайдың ақылшысы болды. Бұқар жырау қазақтардың амандығы үшін, үш жүздің бірлігін сақтау үшін Ресеймен достық байланыста болуды қажет деп санап: «Достықпен көшіп-қонайық, өзара бірігейік», — деп санады.
Мəселені мəдени-тарихи талдау Қазақстанда ағартушылық ойдың ерекше рөлі атқарғандығын көрсетеді. Ағартушылық ой — этникалық өзін-өзі танудың қалыптасу үдерісінде негізгі мəдени құндылықтарының бірі. Ағартушылық əлем бейнесін ашуға күшті əсер етті, айналадағы шындық туралы көзқарастың жеке жүйесі тұлғаға өзін табиғи, тұрмыстық ортамен етене ұқсауға көмектесті. Ағартушылық əрекеттің түрлі форма əсерімен жəне сезімдік айқын қарым-қатынастары арқылы адамдар талантты ақын-жыраулардың, тіпті көшпенді ғұмырда да жазу-сызусыз ауызша түрде ұлы ойшылдық əрекеттен нəр алды жəне танымдық қызығушылықтары мен қажеттіліктерін сақтап қалды. Анағұрлым кейінірек Шоқан Уəлиханов, Ыбырай Алтынсарин, Абай Құнанбаев, Шəкəрім Құдайбердіұлы, Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатов секілді ағартушылар ақын-жыраулардың еңбектерін айқындап, басқа халықтардың мəдениетіне жақындастыру үшін алғышарттар құрудағы рөлін атап өтті.
Шоқан Уəлиханов алғашқы қазақ зиялысыларының бірі болды. Ол көшпелі өмір жағдайында қолданылған ағартушылықтың философиялық жəне əлеуметтік-педагогикалық ұстанымдарын негіздеді. Жалпыадамдық пен ұлттық құндылықтар ерекше үйлесімді негізделетін ізгілікті ағартушылықтың жақтаушысы болды. Ағартушылық жариялылықтың ұстанымдарына белсенді көңіл бөле отырып, ол өзінің «Жоңғария очерктері», «Қырғыздар», «Қытай империясының батыс өлкесі жəне Құлжа қаласы», «Сот реформалары туралы жазбалар» еңбегінде, Ф.М.Достоевскийге жəне А.Н.Майковке жазған хаттарында тек туған халқының тағдырына ғана емес, барлық адамзаттың тағдыры үшін алаңдап, өз ойын айтады.
Шоқан Уəлихановтан кейінгі көрнекті ағартушы, педагог-ұстаз Ыбырай Алтынсариннің еңбегі ұшан-теңіз. Ол қазақ халқы үшін мектептік білім беру жүйесін əзірлеп, ұлттық мəдени даму үшін ағартушылық мекеменің рөліне ерекше мəн берді. Біз оның педагогикалық қызметінен жалпы білімдік ілімдерді таратуға ұмтылып, қазақ халқына орыс мəдениетін жақындатуда үлес қосқанын ерекше атап өткіміз келеді. Ыбырай Алтынсарин қазақтың орта ғасырда шыққан алғашқыларының бірі болып, əдістемелік жəне дидактикалық аспектіде көп көңіл бөлді. Ол халықты достық қарым-қатынасқа шақырды. Сонымен қатар екі халық арасындағы ұқсастықты айқындады. «Қырғыздардан жақын əрекет еткен барлық орыстар қырғыз халқының орыстармен ұқсас екенін айғақтаған жəне қырғыздар мен орыс тұрғындарының арасында шынайы достық қатынастар аз емес болған. Осылай табиғи жақындасуы олардың құрылымындағы адамдық ұқсастықтың нəтижесі болса керек. Ыбырай Алтынсарин екі халық арасындағы ұқсастықты айқындай отырып: «Орыс жəне қазақ халқы тұрмысы, саулығы, тəжірибелік ақылы, діни жəне ұлттық ойлауы мен ізгі жүрегі мен сенімділігі жағынан ерекшеленеді», — деп тұжырымдайды.
ХІХ ғасырдың екінші жартысында Қазақстан еуропа мəдениетін игере бастады, көшпенді халық педагогикалық ойларға ден қоя бастады, Ұлы даланың болашақ адамдарының үлгісі қалыптаса бастады. Діни сеніммен білімге өткен күрделі жауапкершілік кезең басталды. Абай Құнанбаев (1845– 1904) өмір сүрген заманда жаңа педагогикалық мұраттың қалыптасуы басталды. Абай философиялық идеяларын зерттеуші Ғ.Есімнің айтуынша: «Абай қазақ халқының мəдениетін таратуда ерекше орын алды. Ол өзіне дейінгі рухани мұраны жинап, ұлттық мəдениетте жаңа бағыт қалдырды». Бұл тек қана қарапайым мұсылман қазақ емес, сонымен бірге еуропалық ағартушы, білімді өте белсенді меңгерген, өзіндік тағдыр сыйын иеленген адам болды. Ол уақытта тек білімді игеріп қана қоймай, шынайы өмірде көп мəдениетті қалыппен жүзеге асыру аса маңызды болды. Ол жалпыадамзаттық құндылықтарды өз халқының игілігіне жаратудың үлгісін көрсетті. «Адамдар басқа халықтың тілі мен мəдениетін меңгеру арқылы ұятқа қалмай жəне олармен терезесі тең адам болды». Абайдың бұл сөздері бүгінгі таңдағы тəуелсіз Қазақстанда мəдениетті тұлға тəрбиелеудің əдіснамалық алғышарттарына айналуда.
Ойымызды қорытар болсақ, Абай — көрнекті философ жəне ағартушы, оның көзқарастары бүгінгі педагогикалық қажеттіліктерге жауап береді жəне адамдарды жаңарту жолдарын іздестіреді, халықтың руханилылығын көтеруге, оны жетілдіруге мол үлес қосатыны даусыз. Қазақ философиялық-педагогикалық ой тармақтарында ол сенімді түрде мəдени қатынастың жəне басқа халықтың əріптестік қарым-қатынаста болуы өте қажет екенін айтып, оларды достыққа шақырады. Ол өзінің «Қара сөздерінде» қазақтың əлеуметтік-мəдени дамуы деңгейіне талдау жасап, өз кезінің өркениет дəрежесін қабылдау мүмкіндігін жан-жақты көрсетеді. Сонымен қатар Абай өзбек, орыс, татар халықтарының тұрмыс-тіршілігіне салыстырмалы талдау жасады. Осы айтылған Абайдың ізгілік жайлы ойлары əл-Фарабидің философиялық жəне педагогикалық көзқарастарымен ұштасып жатқанын айту керек. Əл-Фараби өз кезінде өскелең ұрпақ үшін білім мен тəрбие егіз ұштасуы қажет екенін айтқан болатын. «Тəрбиеміз берген білім — адамзаттың қас жауы», — деген де əл-Фараби еді.
Осы орайда əр кезеңде өмір сүрген ойшылдардың тұжырымдары мен пікірлері адамның тұтас тұлға ретінде қалыптасқан түрліше қырларының жүйелік негізделуіне үлес қосты. Осындай ойшылдардың табиғат пен адам психологиясының бағыттары, сана бірлігі мен əрекеті жайлы терең философиялық ойлары Қазақстанның ұлттық мектептерінде оқыту мен тəрбиелеу мазмұны мен мақсатын анықтауда белгілі бір əдіснамалық қызмет атқарды.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Инновация дегеніміз не? - Сарсенбаева С. С., Рамазанова Ш. Х., Баймаханова Н. Т. Медициналық жоғАРҒы оқу орындарындағы...

text:
Инновация дегеніміз не?
Инновация – жаңа кіріспе, жаңаны енгізу, жаңалықты енгізу. Бұл жаңаны меңгеру
және енгізу үрдісі. Жаңалық – маңыздылықты, әдістілікті меңзейтін құбылыс. Жаңа құрамы
мен технологиясы, әдістемесі. Осыған қарай, жаңа кіріспе деңгейіне қарай– тӛмен (ерекше
атауларда, анықтамаларда ӛзгертулер түріндегі инновациялар),орта (маңыздылықты
қозғамайтын түрлердің ӛзгерісі), жоғары (жүйені немесе оның басты компотенттерін
ӛзгертеді) болып жіктеледі.
Инновациялық үрдіс – білімнің құрамын дамыту мен қалыптастырудың және
жаңалықты ұйымдастырудың кешенді жұмысы [6]. Жаңалықты тәжірибеге енгізу үрдісі
ретінде новаторлар деп аталатын жаңалықты енгізушілердің мақсатты бағытталған,
ұйымдастырылған жұмысының үрдісі.
Оқытудың инновациялық әдістері – «оқытушы – студент» ӛзара жұмысының жаңа
әдістерімен сипатталатын, оқу материалдарын меңгеру үрдісіндегі тәжірибелік
жұмыстардағы жаңалық. Инновациялық оқыту оқытудың белсенді әдістері мен түрлерінен
10
тұрады, себебі соңғысы кәсіби білімді меңгеру үрдісінде студенттердің жылдамдылығымен
және белсенді ойлауы мен тәжірибелік жұмыстарын жігерлендірумен сипатталады.
Оқыту әдістері ойлағандарды жүзеге асыру механизмдері болып табылады. Ол барлық
мақсаттарды, міндеттерді, оқыту принциптерін ӛмірге айналдыруға мүмкіндік береді.
Оқытудың жаңа әдістері мен әдістемелерін енгізу арқылы жалпы білім беру мен оқыту
үрдісін реформалау жүзеге асырылады, оны кез-келген оқытушы нақты бір сабақта жүргізе
алады.
Студенттерді оқытудың сапасын, тиімділігін арттыру әртүрлі тақырып және жағдай
бойынша оқыту әдісін дұрыс таңдай білу және қолданумен тікелей байланысты, сонымен
қатар, оқу үрдісінің барысында субъект-субъекттік қатынасты қамтамасыз етумен
байланысты.
Студенттерді оқытудың қазіргі шарттары инновацияларды, жаңалық және
жаңакіріспені енгізу қажеттілігімен ерекшеленеді. Берілген оқыту әдістері студенттерде
клиникалық және тез ойлау қабілеттерін дамытады, шығармашылық және инновациялық
жұмыс тәжірибесін қалыптастырады, компетенцияларын жетілдіреді, озық жұмыс істеуге
үйретеді, тек қатысушы емес, сонымен бірге, оқытушыны да дамуға жігерлендіреді.
Анықталғандай, белсенді оқыту әдістерін қолдану барысында ӛздерінің айтқандарының
80%ын, ал ӛздерінің істегендерінің 90%ын есте сақтайды [7].
Инновациялық оқыту әдістерінің ерекшеліктері: болашаққа құштарлық, тұрақты
мазасыздану, тұлғалық және оның дамуына бағытталуы, мәселені шешуге шығармашылық
жолмен келу, қатынастың серіктестік түрі, бір-біріне кӛмектесу, топта жұмыс істей алу,
бірігіп шығармашылық ету, мақсаттарына жетуге ұмтылу, тапсырмаларды креативті жолмен
шешу, тұлғалық-бейімделген жолға аса назар аудару.
Инновация және дәстүрлі әдістердің ерекшелігі?
Оқытудың дәстүрлі әдістері негізінен бұған дейін 400
жыл бұрын пайда болған сыныптық оқу жүйесі арқылы
жүзеге асырылады. Дәстүрлі оқытудың міндетті элементі –
оқу, ол түгел сыныппен бірмезгілде сабақ жүргізу болып
табылады. Оқытушы сабақ үстінде хабарлама жасайды, білім
береді, игерімі мен дағдыларын қалыптастырады, жаңа
материалдарды меңгеруін анықтау үшін қатысушылардың
меңгеру нәтижелерін бағалайды. Дәстүрлі оқыту негізінен
репродуктивті сипат алады. Оқытушы жалғыз әрекет етуші тұлға болып табылады.
Оқытушының басты күші оқу ақпаратын жақсы жолмен таныстыруға бағытталған.
Қатысушы осылайша оқытушыға меңгерген оқу материалдарының мазмұнын жеткізуі қажет.
Дәстүрлі оқытудың негізгі әдісі түсіндірмелі-көрнекілік. Дәстүрлі оқыту әр
оқытушыға бейімделуіне мүмкіндік беретін ӛзгертулер енгізуді қажет етеді.
Модернизацияның бір жолы оны ұйымдастыруға оқытуды дамыту элементтерін енгізуден
тұрады. Яғни, оқу міндеттерінен, оқу әрекеттерінен, бақылау әрекеттерінен және білімін
меңгеру дәрежесін бағалаудан тұратын оқу жұмысын қалыптастыру. Дәстүрлі оқытуды
жетілдірудің басқа жолы ақпараттық және оқытудың дамытушы түрлері мен әдістерін
интеграциялау негізіне бағытталған. Мысалы, педагогикалық шеберлік технлогиясы.
Бұл технология Францияда жасап шығарылған. Оның негіздерін атақты психологтар
мен қоғам қызметкерлері Анри Валлон, Поль Ланжевен және Жан Пиаже қалаған. Олар мен
11
олардың ізбасарлары — мыңдаған педагогтарды біріктірген жаңа білім берудің француздық
топтары, — қоғамдағы транформацияның ӛршуі білім берудегі жағымды ӛзгерістерді
жігерлендіреді деп болжайды. Шеберлік «түсінікті және қарапайым формулаларға» сәйкес
құрылады: оқушы білімді ӛзі іздеуі қажет; қатысушының еңбегі мағыналы болуы керек;
барлығы мүмкіндікке ие; оқушы қимылдауы қажет; оқушылар қолмен жұмыс істегенді
жақсы кӛреді.
Технологияпедагог-шеберменарнайы ұйымдастырылған кеңістікте дамиды, ол
оқушыларға жеке және ұжымдық ізденуде «білім құрастыруына немесе ашуына» мүмкіндік
береді.
Шеберлік — бұл сабақ жүргізудің ерекше түрі. Ол ӛзара байланысты сатылар ретінен
тұрады. Әр сатыда оқу тапсырмасы анықтаушы бірлік болып табылады, ол балалардың
танымдық қызметін бағыттайды. Сонымен қатар, оқушылар зерттеу жолдарын, мақсатқа
жету құралдарын, жұмыс қарқынын және т.б. таңдауға мүмкіндіктері бар. Оқушылармен
орындалған тапсырмаларды оқытушы тексермейді. Сыныпта жұмыс нәтижелерін және сол
танымдық үрдісте ӛзін-ӛзі тексеру, ӛзін-ӛзі бағалау ұйымдастырылады, нәтижесінде факт,
үрдіс және құбылыстарды ӛзбетінше тану қабілеті (жағдайлар туралы жеке ойы) дамиды,
тұрақтанады, оқушы тәжірибесінің субъектілі қателігі немесе шектелуі жойылады, оның
білімі, игерімі, қатынастары, сезімі мен мүмкіндіктері жағынан жеке жетістіктерге жетуі
жүзеге асырылады.
А.А. Окунев жазғандай, шеберлікте «білім дайын түрде берілмейді, құрастырылады.
Осы құрастырылу үрдісінде дұрыс емес анықтамалар, қателіктер болуы мүмкін, бірақ бұл
қылмыс емес. Оқышулар қателік жіберу және дұрыс емес ойы туралы сӛз есту, тапсырманы
орындай алмау, оқытушының не ойлағанын таба алмау туралы қорқыныш сезімінен
арылады. Таным баспалдағы болып табылатын қателіктер негізінде нақты, ғылыми білімі
қалыптасады. Сабақтың соңында Сабақтың басты сұрағының дұрыс жауабы айтылмауы
мүмкін. Ол кезде келесі шеберлік сабағын бастауға жақсы негіз пайда болады».
Дәстүрлі оқыту кезінде білімді оқытушы береді және оқушы — жазуға болатын «таза
ақ парақ тәрізді», білімді «қапталған», құрылымдандырылған күйінде алатын болса, ал
шеберлікте жүргізілетін сұрақтардың барлығы бойынша сабақтың басында қатысушылар
ӛзінің гипотезаларын, ойларын, модельдер құрылымын, сызбаларын және т.б.алға тартады.
Оқушылардың нұсқалары, жаңалықтары — бұл сәйкесінше қатысушылар игеретін
танымдық, ойлау және әрекет ету мүмкіндіктерінің жеке құрамы.
Рефлексия — тұлғаның ойында және (немесе) сезініп жүрген ӛз әрекетін түсіну үрдісі.
Шебер мен оқушының кейінгі жұмысының жетілуіне алып келетін шеберлік барысында
оқушыда пайда болған сезімдердің кӛрінісі; бұл шеберліктің барлық сатысындағы
анықталған жетістіктер мен жеңілістердің талдауы, бұл ӛзінің қателігін сезіну және осы
кедергіні оны жеңу нәтижесінде шешу.
Рефлексия барысында әртүрлі ойлау жұмыстары жүргізіледі:
шеберлікте қолданылған және қатысушымен меңгерілген қызмет әдістерінің талдануы және
бекітілуі мүмкін;
жеке оқушымен, топта немесе барлық сыныппен құрылған білімі талданады;
шешілмеген мәселелер белгіленеді, «білімсіздік аймағы» анықталады;
алдағы ізденіс жұмыстары туралы шешім қабылданады: жобалар тақырыбы таңдалады,
меңгеру және талдау үшін сұрақтар ұсынылады және т.б.
12
Рефлексия барысында айтарлықтай тиімділікке жетуге болады: біріншіден, оқушылардың
керекті оқу әрекеттерін меңгеруіндегі тиімділікке бақыланбайтын рефлексияны қосқаннан
кейін ғана жетуге болады, соның есебінен сатылардың жұмысы анықталады, мысалы,
математикалық есепті шешуде; екіншіден, рефлексия әрекет етуге деген ішкі талпынысқа,
балаға оқу мазмұнын «жақындатуға» жағдай жасайды; кейін, сабақта рефлексияны жүзеге
асыра отырып, оқушылар сәйкес ойлау процедураларын орындайды, бұл оқушының кейінгі
ересек ӛмірінде маңызды.
Инновациялық әдістердің басты ерекшеліктерінің бірі оқушылардың белсенділігі
оқытушының белсенділігімен тең келуінде. Студенттер дәріскер немесе оқытушының
пассивті монолог оқуының тыңдармандары емес, тікелей және кері байланыс нәтижесінде
шығармашылық және эмоционалды түрде білім беру үрдісіне қатысады.
Дәстүрлі әдіс қайталу барысында ережелерді меңгеруге бағытталған, ал
инновациялық әдістер белгісіз, үнемі ауыспалы болып кӛрінетін жаңа жағдайда әрекет етуге
шақырады. Бұл әр науқас үнемі «ӛзгеріп отыратын белгісіздік» болып саналатын дәрігер
қызметінде, әсіресе, дедуктивті қызметінде маңызды.
Педагогқа арналған креативті жаттығу.
Дәптер парағын немесе А4 парағыналыңыз, оны 2 бӛлікке бӛліңіз, біріншісіне
Сіздің ойыңызша дәстүрлі оқытуға не жататындығын жазыңыз, ал 2-шісіне, Сіз
қандайәдістерді инновациялық деп санайсыз. Тізімді, негізінен, маңыздылығына қарай
орналастырыңыз. Қолдану жиілігіне қарай. Екі бағанды салыстырыңыз. Сіз қандай
маңызды айырмашылықты байқадыңыз? Дәстүрлі, инновациялық әдістердің ішінде
қайсысы сізге ұнайды? Неліктен? Ӛзіңізге және Сізбен бірге жаттығуды жасауға қатысып
отырған ұжымдастарыңызға жауап беріңіз.
Қатысушының инновациясы мен компетенциялары
Медициналық сипаттағы білім беру бағдарламаларының негізінде – болашақ дәрігер
компетенциясын (когнитивті, операционалды, аксиологиялық, құқықтық компетенция,
сонымен қатар ӛзін-ӛзі жетілдіру компетенциясы) қалыптастыру, белгілі бір оқыту мерзімі
ішінде кәсіби, интеллектуалды, ӛзін-ӛзі ұстау қабілеттері мен дағдыларын дамыту
мақсатының жатуына байланысты,инновациялық әдістерді қолдану объективті түрде
заңдылық болып табылады. «Компетенция» термині (латын тілінен) «адам жақсы меңгерген,
ол туралы түсінігі мен оны жүзеге асыру үшін тәжірибесі мол сұрақтар шеңбері» дегенді
білдіреді [8].
Компетентті түрде оқытуды жалпы медициналық және, соның ішінде, педиатриялық
білім берудің жаңа жолы деп қана қарастырмай, сонымен қатар, қазіргі заман талабына оны
сәйкестендіру механизмі ретінде қарау қажет. Ол педиатрды дайындау үрдісін
ұйымдастыруда айтарлықтай түзетулер енгізеді, оған әрекетшіл және тәжірибелік-
бейімдеуші сипат береді. Компетентті түрде оқыту қазіргі қоғам мен медициналық
құрылымдар талап ететін дәрігер-педиатрдың жаңа сапалы моделін қалыптастыруға
мүмкіндік береді. Болашақ педиатр компетенттілігі – бұл бала денсаулығын сақтау
саласында тапсырмаларды шешу мүмкіндігі, ӛзінің дәрігер-педиатрлық кәсіби рӛліне
дайындығы.
13
Ӛз ойларыңызға ӛте мұқият болыңыз –
олар істеріңіздің бастауы.
Лао-цзы
«Педагог-қорғаушыдан» «педагог-менеджерге»
Метаморфоза мәні - авторитаризмнен демократизацияға ауысу. Авторитарлы педагог
ұраны: «Мен айтқандай етіп жаса!», осыған қоса, қатысушыларды бір-бірімен немесе белгілі
стандарттармен салыстырады. «Педагог-менеджер» ұраны: «Сен ережелер мен олардың
салдары туралы білесің, ӛз таңдауыңды жаса», студенттердің жетістіктерін олардың бұрынғы
жетістіктерімен салыстырады, оқушылардың қызығушылығына бейімделеді. Педагог
студенттермен ӛзара қатынастың бастаушысы болады, оқытуды жоспарлау және
ұйымдастыру, негіздеу және бақылау қызметтерін атқарады, сонымен қатар, ол аналитик-
эксперт, жоба жасаушы болады, кәсіби қызметке инновациялық әдістерді енгізуді жүзеге
асырады, студенттердің психикалық саулығын бір деңгейде ұстап тұрады, коммуникативті
дағдыларын кӛрсетеді [2,32-33б.].
Қазіргі кезде педагогтарды шартты түрде кӛшбасшы, позитивист, нейтрал және
негативист деп бӛлуге болады.
Кӛшбасшының қарапайым адамнан қандай
айырмашылығы бар?
Кӛшбасшылық міндеттері мен
мәселелері:
Студентті қызықтыру және оның сенімін ояту үшін оқытушыға кӛмектесетін әдістер [4, 42-
43 б.]:
- меңгерілетін мәселе және жүргізілетін технология бойынша тәжірибелі адам немесе
студенттер ортасында оқытушының эксперт ретінде белгілі болуы;
- қызығушылық, энтузиазм, белсенділік, эмоционалдылық;
- ӛзін-ӛзі ұстау нәтижесінде оқушыларды тітіркендірмейтін немесе олардың
психологиялық қолайсыздығын шақырмайтын тәлім кӛрсету;
- сӛйлеу мәдениеті (қарапайым және кәсіби);
- ойындық технологияларды қолдана отырып, сабақты жүргізу бойынша тәжірибелік
дағдыларының болуы;
10% дағдылары мен
білімі
40% танымы
50% қоршаған ортасы
Кӛш-
басшы
Таным
Жос-
парлау
Жетек-
шілік
Тәрбие-
леу
Ӛзектілігі
Топ
Әсері
Эмоц.
ӛзін-ӛзі
басқ.
14
- серіктестік қатынас деңгейінде жұмыс жасай білуі, осының арқасында ол
қатысушыға оқытушының да жасай алатындығын және оқығысы келетіндігін кӛрсетеді;
- ӛзін-ӛзі сенімді ұстауы және қатысушы мен пәнге деген сыйластық қатынас кӛрсету.
Егер компетенттілік деңгейі тӛмен, оқушыларды қажетті құралдармен қамтамасыз ете
алмаса, сабаққа дайындалмағандығын немесе сенімсіздігін кӛрсетсе, ұялшақтық немесе
қатыгездік танытса, сонымен қатар, әріптестерінің ұжымдық талдауының нәтижесінде
оқушылардың сенімінен шығып қалуға болады.
Назар аударыңыз! Педагог егер жауабын білмейтін болса, оны білетіндігі туралы түр
танытпауы керек.Бұл жағдайда, үзіліс жасап немесе ұятқа қалғаннан бұрын дұрысы
мойындау: «Мен дәл қазір жауап беретіндігіме толық
сенімді емеспін».
Оқытушыға сабақты жүргізу кезінде, дәстүрлі
болсын, немесе интерактивті болсын, вербальды емес
сигналдарды қолдануы қажет:
жымию, қолын қысу (кедергілерді жеңудің
дәстүрлі әдістері);
ӛзін-ӛзі ұстау мәнері (алғашқы ой алғашқы тӛрт
минут ішінде қалыптасады);
оқытушының қалпы (үстелге сүйеніп тұрмай,
мінбеге жатпау, аяқтан-аяққа ауыспау, қолын
беліне таянбау, қолын кеудесіне немесе ішіне айқастырып ұстамау);
кӛзі, кӛзқарасы (вербальды емес коммуникация әдісінің ең маңызды әдісі, аудиториямен
кӛрулік қатынастың болуы – маяк техникасы – топты кӛзбен үнемі тексеріп отырыңыз,
маяк жарығы сигналы бойыншанемесеүш қадамдық фиксация – қатысушылардың
басынан жоғары деңгейде орналасқан әртүрліүш нүктені таңдаңыз);
қолдары (сіздің сӛздеріңізді, кӛзқарасыңызды бекіту, кӛрнекілік, визуальды кӛмек үшін,
сӛздердің маңыздылығын күшейту, нақтылау үшін);
аяқтары, денесі (оқытушы студенттермен ӛзара қатынас кезінде бір жақтан екінші жаққа,
ойынға қатысушылардың айналасында жүрмеуі, теңселмеуі және т.б. билеу қимылдарын
жасамауы қажет).
Назар аударыңыз! Араласу кезіндесеріктестердің интерактивті ӛзара әрекет етуде
теңдігі
бірдей
болуы
керек,
кінәлаудың
болмауы,
соның
ішінде,
екеуара,
«сақтанупозициясы» болмауы, сенімділік, жақындық, шынайлылықтың болуы қажет.
Адамдарды ӛзіне ерікті түрде үлкен жауапкершілікті алуға қалай баулаға
болады?
Н.Власова
15
•
Лазер сәулесіне ұқсас ұстаным. Ӛзінің кім екендігін сезінбесе, адам жанып жатқан
алауды елестетеді. Ӛз ұстанымын түсіну оны лазер сәулесінің қуатымен жігерлендіреді.
Әлемді ұлы негіздеригере бастағанда, біз кенет ӛзіміздің жануар емес адам және біздің
жанымыз бар екендігімізді түсінеміз.У.Черчиль.
•
Өзінің табиғи тағайындалымын орындамау – бұл өзін-өзі өлтіру. Ұстаным бұл мақсат,
бұл мен жүзіп кетуді қалайтын сол тұңғиық арна. Егер адам ӛзінің қай арнада жүзетіндігін
білмесе, оған ешқашан серіктес жел табылмайды.Сенека.
•
Табиғат әркімге оның ұстанымықанша болса, сонша мүмкіндік береді. Табиғатпен
берілген мүмкіндіктерді түсініп, жүзеге асыра білмеу, мұра етіп кеткен байлықты қолдана
алмаумен тең.
•
Мүмкіндік – бұл тау шыңына алып баруды қажет ететін тас секілді. Жатқан тастың
нақты есебі бар.Жатқан тастың астына су ақпайды.
•
Тілектер магнитті алаң тәрізді, өз белгісіне сәйкес келетін нәрсені тартады. Жетістік
пен жеңіліс, кӛңілділік пен уайымға берілу жаман адамдардың гені, жасауы немесе
қалауының салдары емес, ол ӛз қалауымыздың салдары.
•
Біздің тілектеріміз – өмірлік қуат түрі. Күшті қуатты күшті және жетістікті жағдайлар
тартады. Сенімсіздік пен қобалжумен шақырылған әлсіз сезімдер тек нашар жағдайлар мен
ресурстарды тартады.
•
Барлық істің бастауы шешім қабылдауды меңзейді. Егер іс ойластырылса, ол істің соңы
болады. Егер болмаса, ол тек шырмалаң ғана.
•
Шарықтау кедейлер тәрізді емес, байлар тәрізді ойлайтындардың жағында. Егер біз
қажет уақытында алға қадам жасауға дайын емес болсақ, артқа қадам жасағымыз келіп
тұрады. Мен ӛз ӛзіме сенбейінше, ӛмір маған сенбейтіндігі белгілі.
•
Арманды тілекпен ауыстыра алмаймыз.Атақ, деңгей, қоғамдағы орны немесе қаржылық
жағдайы сияқты ӛмірдегі жетістіктеріне үнемі арқа сүйеу – мені ӛз тілектерінің
қожайынынан олардың құлына айналдырады. Осыны ойлай отырып, мен ӛзімнің ӛмірлік
қуатымды қорқыныштарды жеңуге жұмсаймын.
•
Табиғат байжәне барлық қажетті ресурстармен қамтамасыз етеді. Мен мені
қоршағандарға қараймын да, оларды ӛз ресурстарым ретінде қабылдаймын. Олардың ішінде
қайсысы менің мақсатым мен менің орындайтын ісіме арналған? Табиғатпен ұсынылған
мүкіндіктерді кӛру үшін, ӛз қажеттілік күшін жеңу қажет.
•
Егер мен жұмысты құштарлықсыз, тек парызым ретінде ғана орындайтын болсам,
онда мен ол салада еңбек етіп жүрген жоқпын. Кейде мұны жасауға тек менің парызым,
немесе қалыптасқан жағдайлар ғана мәжбүрлейді. Кейде бұл іске үлкен ресурстар мен
күштер жұмсалуына байланысты оны тастап кету қиындық тудырады. Бірақ бәрібір мен бір
күні ӛзіме ұнамайтын нәрсені ерте ме немесе кеш пе тастап кеткім келеді. Сондықтан,
неліктен мұны қазір жасамасқа?
•
Арман сізді қажетті қуатпен қамтамасыз етеді, бірақ міндетті түрде әрекет ету
керек. Әрекет ету – бұл мақсатқа жетелеу, ішкі күш, жауапкершілік, ӛзгерістерге дайындық,
икемділік, жігер және ерлік. Мен ӛзіме: «армандама және қынжылма, әрекет ет!» деймін.
•
Жетістікке жету үшін бір ғана алып қадам жасау аздық етеді. Бір рет тістеп қарбызды
тауысу мүмкін емес, ал біртіндеп жеп тауысуға болады. Ал мақсаттар кӛп болса, оларды
сәйкестендіру және ретін анықтап алу қажет. Жоспарсыз жұмыс істеу, ағымсыз жүзумен
тең. Маған тӛзімділік қажет болады. Әйтпесе, мен ӛзіме ӛзім «Ӛзінің жүзеге аспаған ӛмірінің
қылмыскері» деген атақты бере алмаймын.
16
•
Өзінде құндылықтарды сақтаған ұлы сөздер тіпті ересек адамның санасына әсер етіп
оны тәрбиелей алады:
•
Жұмыста жанатын болсаң, бұл жұмысқа ұнайды.
•
Кімде ешқандай жауапкершілік болмаса, тербеледі де тұрады.
•
Егер жұмысты бар жаныңмен жақсы кӛрсең, сол кезде ғана ӛмір сүресің.
•
Егер жұмыс сізді бақытты етеді деп ойласаңыз, сіз дұрыс ойлайсыз.
•
Қызметкерді ешкім кез-келген жағдайда жұмысын жақсы кӛру құқығынан айыра
алмайды, тіпті тікелей емес міндеттердің ӛзінде.
•
Адамның таңдауы бар: жұмысын сүю немесе күндізгі теледидар бағдарламаларын сую.
•
Құштарлықсыз еңбек – ӛлім емес, бірақ ӛмір де емес.
•
Жұмыста ақша таппайды. Жұмыста ӛмір сүреді.
•
Құштарлықсыз жұмыс жанның әжімденуімен тең.
•
Барлық уақыт пен халықтың жақсы емшісі – жұмыстан қанағат алу.
•
Адамды тығырыққа тіремейтін ӛмір, ӛмір деп айтуға тұрмайды. (Сократ)
•
Қайғы туғандарыңның ӛмірі туралы сӛз қозғалған кезде ғана бақытсыздық болып
саналады. Қалған барлық жағдайда бұл ӛмірдің шырмалаңынемесе жаңа тапсырмасы.
•
Егер алға жүрмесең, артқа қадам жасағың келіп тұрады.
•
Ұстаным лазер сәулесі тәрізді. Ұстанымсыз адам сӛніп жатқан шоқ тәрізді.
•
Еріншек ешқашан жеңіске жетпейді, ол ерінеді.
•
Адамдар егер тілеген тілектеріне ие бола алмайтындығына сенуді қойса, онда барлығына
қол жеткізетін болады.
•
Жеңіліс жолы болмайтындар тәрізді ойлайтындардың қасынан табылады. Кӛптеген
адамдар жұмылған қолдағы тежегішпен ӛмір сүреді.
Қазіргі көшбасшы – төрт рөлді алып жүруші:ұйымдастырушы, психолог және
психотерапевт, саясатшы, жетекші-жанашыр.
Бүгінгі күні педагогтың инновациялық қызметінің төрт деңгейі белгілі:
адаптивті (инновацияларға тұрақсыз қатынас);
репродуктивті (педагог-новаторлармен қатынас орнатуға деген құштарлықпен кӛрінеді);
эвристикалық (мақсатқа талпыну, түсіну, жаңалықтар енгізу жолдары мен әдістерінің
тұрақтылығы);
креативті (шығармашылық белсенділік, инновациялық қызметтің жоғары нәтижелілігі).
Достарыңызбен бөлісу: |


Педагог және студентке 5 минутқа арналған креативті жаттығу.
А4 парағын алыңыз, оны 4 секторға бӛліңіз. Әр сектордакескінді түрде педагог-
новаторды, педагог-кӛшбасшыны, педагог-нейтрал және педагог-негативистті елестетіңіз
және сӛзбен суреттеңіз. Суреттер мен анықтамаларды талдаңыз, салыстырыңыз, әртүрлі
деңгей педагогтарын қандай қасиеттер біріктіреді және не ерекшелендіреді. Суреттермен
ауысыңыз және ӛз ойыңызбен бӛлісіңіз.
Адамға балық беріңіз, ол бір күн тоқ жүреді.
Адамды балық аулап үйретіңіз, ол ӛмір бойы тоқ жүреді.
Шығыс нақылы.
17
Ұсынылатын оқыту әдістері
Дәстүрлі:
Ауызша сұрау – материалды меңгергеннен кейін пәннің бір немесе бірнеше бӛлімдері
бойынша сұраққа жауап және ситуацияларды талдау түрінде жүргізілетін бақылау.
Жазбаша сұрау –курстың жеке сұрақтары бойынша тәжірибелік сабақтар орындау,
ситуацияларды талдау, есеп шығару, қойылған сұрақтармен жұмыс істеу түріндегі бақылау.
Біріктірілген сұрау – бір немесе бірнеше тақырып бойынша жазбаша және ауызша
білімін бағалау түрлерін бір мезгілде қолдануды қарастыратын бақылау.
Интерактивті (инновациялық):
Кейс-стади – ӛзбетінше ойлау қабілетін
және шешім қабылдау дағдыларын кӛрсетуге
мүмкіндік
беретін
мәселелі
сипаттағы
сұрақтарды топпен талдау.
Іскерлік, рөлдік ойындар – студенттерге
әртүрлі кәсіби рӛлдерде сӛйлеуге және сабақты
мәселелі жағдайды қалыптастыруға мүмкіндік
беретін оқыту әдісі.
Милық шабуыл әдісі – топта жұмыс
істеуде
шығармашылық
белсенділігін
жігерлендіру негізінде студенттерге ситуация шешімі жауабының ең кӛп бірнеше жолын
айтуға мүмкіндік беретін, идеялар мен шешімдерді қабылдаудың оперативті әдісі.
Топтық дискуссия әдісістуденттерді кәсіби жағдайды талдауға, мәселені құру дағдыларын
қалыптастыруға үйретуге, басқа қатысушылармен қатынасқа түсу игерімін дамытуға,
сонымен қатар, әртүрлі кәсіби мәселелер бойынша шешім қабылдау дағдыларын
қалыптастыруға бағытталған әңгімелесудің арнайы түрі.
Портфолио – белгілі уақыт аралығында орындалған оқушылардың әртүрлі
жұмыстарының жинағы (1,2 аралық бақылау аралығында, семестрде, оқу жылында).
Тестілеу – әртүрлі күрделіліктегі ӛзара байланысты тапсырмалар жинағынан тұратын,
білімін мен студенттің басқа да педагогты қызықтыратын жақтарын сенімді және нақты
түрде бағалауға мүмкіндік беретін педагогикалық ӛлшеу әдісі (В.С. Аванесов).
PBL (problembasedlearning – мәселеге-бейімдеп оқыту) әдісі - қойылған мәселемен
ӛзбетінше жұмыс істеу нәтижесінде студент әртүрлі пәндер бойынша компетенттілік
құрылымдарын игеретін оқыту әдісі. PBL барысында пәндердің кӛлденеңінен де (бір
деңгейлі пәндер), тігінен де (негізгі және профильді пәндер) интеграциясы болады.
TBL (teambasedlearning – кіші топтарда оқыту) әдісі – студентте топта жұмыс істеу
дағдысын дамытуға мүмкіндік беретін оқытудың топтық әдісі.
Ӛз білімін қалай «қалауға» болады?
Педагогикалық үрдістің негізгі құрылымдары болып табылады:
· мақсаттары – не үшін оқу керек (оқу);
· мазмұны – нені оқу керек (оқу);
· мәдістері мен құралдары – қалай оқу керек (оқу).
Сабақты жүргізу кестесінің мысалы:
18
1.
Сабақ тақырыбы….
2.
Мақсаты….
Мысалы:
•
негізгі үрдістер мен құбылыстар туралы білімін қалыптастыру….
•
науқасты тексеру кезінде алынған мәліметтерді талдау дағдысын қалыптастыру…
•
тағайындау кезінде негізгілерін анықтау дағдысын қалыптастыру…
•
қазіргі компьютерлік технология негізінде медициналық-биологиялық мәліметтерді
ӛңдеу дағдысын қалыптастыру;
3.
Компетенттік жолмен оқытудың міндеттері…
Мысалы:
•
студенттерді этиологиясы, патогенезі және клиникалық симптоматикаларымен
таныстыру...
•
диагностика және емдеу принциптеріне оқыту...
•
алдын-алу әдістерінің негізгі принциптерін оқыту…
•
ауру ауырлығын анықтап үйрету…
•
басқа адамдармен тиімді тіл табысу дағдысын дамыту…
•
тұлғааралық қатынас орнату дағдысын жетілдіру…
•
маманның жеке қасиеттерін дамыту…
•
дәрігер мен науқастың тиімді қатынасы үшін дағдысын қалыптастыру және дамыту...
•
Қазақстан Республикасы амбулаторлы және стационарлық медициналық қызметінің
нормативті-құқықтық базаларымен таныстыру…
•
негіздеу…..жетілдіру… аналитикалық мүмкіндіктері…
•
ақпараттармен жұмыс істеп үйрену…
•
оқу жылы ағымында үздіксіз білімін жоғарылатуға жетілдіру…
4.
Сабақтың негізгі түсініктері:
- жаңа:
- бұрын анықталған:
5. Сабақты жүргізу жоспары (таймер парағы).
6. Сабақтың сұрақтары…
7. Сабақты жүргізу түрлері:
- әдістері
- құралдары
8. Қорытынды (мақсаттарының күрделілік дәрежесін бағалау, тапсырмалар шешу,
нәтижелілік, кері байланыс жүргізу және т.б.).
Назар аударыңыз! Оқытушыға бір сағат бойы үздіксіз сӛйлеу міндетті емес. Егер сіз
айтатыныңыздың барлығын айтып болсаңыз, бірақ әлі 10-15 минут уақыт қалса, тағы да бір
нәрсе айту керек деп ойланудың қажеті жоқ.Студенттер, әрине, ерте қайтатындығына жиі
қуанышты болатындығы белгілі.
Тәжірибелік сабақ сценарийінің мысалдары.
ТӘЖІРИБЕЛІК САБАҚ ЖҮРГІЗУ ЖОСПАРЫ
19
Курс: IV. Мамандығы: 051301 – Жалпы медицина
Пән: Балалар аурулары
№ 5Блок. Тыныс мүшелерінің аурулары
1
Тақырыбы №1: Жедел және созылмалы бронхит, жедел және созылмалы
облитерациялық бронхиолит.
2 Сабақтың ұзақтығы– 6 акад. сағат (270 мин.).
3 Мақсаты: Диагностикасы мен емдеу әдістері бойынша білімі мен дағдыларын
қалыптастыру....
4 Оқыту міндеттері:
1
Этиологиясы мен патогенезі туралы білімін қалыптастыру…
2
Диагностика және емдеу принциптерін үйрету…
3
Клиникалық кӛріністерін анықтауға үйрету...
4
Зерттеу әдістерін негіздеп тағайындау және олардың нәтижелерін талдау дағдыларын
қалыптастыру…
5
Перкуссия және аускультация жүргізу әдістерін дамыту…
6
Тыныс мүшелерінің рентгенограммаларын оқу принциптерін, олардағы патологиялық
ӛзгерістерді анықтау принциптерін үйрету...
7
Негізгі алдын-алу принциптерін үйрету…
8
Ұжымдастарымен, науқас және оның ата-аналарымен коммуникативті қатынас
дағдысын дамыту;
9
Студенттерді кәсіби әдебиеттерді иеңгеруге жігерлендіру.
5 Сабақтың жоспары
№
Оқыту мазұны мен әдістері
Құралдары мен әдістемелік
қамсыздандыру
Уақыты
(мин)
1
Ұйымдастыру бӛлімі.
Сабақтың мақсаты мен міндеттерін
анықтау
Үлгірім журналы
Әдістемелік нұсқаулар
5 мин
2
«Тізбек» әдісі бойынша ауызша сұрау
8 сұрақтары бар карточкалар
40 мин
3
Тыныс мүшелерінің аурулары бар
ауруларды қарау әдістемесін крсету.
Тыныс мүшелерінің перкуссиясын
(аускультация) кӛрсету
Науқас
45 мин
Кеуде қуысы мүшелерінің (КҚМ)
рентгенограммасын меңгеру
КҚМ
рентгенограммаларының
жинағы, рентгенограммалар
альбомы (электронды
нұсқасы)
4
Тақырыптық науқасты клиникалық
талдау.
Дискуссия.
Шешім қабылдау.
Науқас,
ауру
тарихының
кӛшірмесі,
кеуде
қуысы
мүшелерінің
рентгенограммасы,
ауру
тарихының презентациясы
45 мин
Үзіліс
30 мин
5
Науқас курациясы.
Науқас және медициналық
қызметкерлермен қатынаста
Науқас, ауру тарихы,
медициналық құжаттар
35 мин
20
коммуникативті дағдыларын жетілдіру.
Ауру тарихын меңгеру
Тәжірибелік дағдыларын дамыту –
тыныс мүшелерінің перкуссия және
аускультациясын.
6
Реферативті
хабарлама
немесе
электронды
баяндамалар
презентациясы.
Ой алмастыру.
Рефераттар
Компьютерлер
30 мин
7
Дидактикалық материалдарды меңгеру. Дидактикалық материалдар
кешені, оқу әдебиеттері.
30 мин
8
«515» әдісі бойынша қорытынды білім
деңгейін бақылау.
Қателіктермен жұмыс.
Тапсырма
20 мин
9
Сабақтың қорытындысын шығару.
Мақсаттарын
жүзеге
асыру
және
қойылған тапсырмалар шешімін талдау.
Сабақ тақырыбы бойынша қорытынды
бағаларын хабарлау.
Үйге тапсырма.
Әдістемелік нұсқаулар.
20 мин
6 Сабақты жүргізу сценарийі:
Кез-келген ғылымның кілті сұрақ белгісі болып табылады
Оноре де Бальзак
Бір ақылды адам сұрақ белгісін ойлар ауланатын
қармақпен салыстырған болатын. Сұрақтың әр типі
ӛзекті, ол туралы ойлануды қажет етеді. Педагогтар мен
психологтар ертеден осы сұрақтардың жіктелуін
құрастыруға ұмтылды. Бұл тәжірибелік мақсатта қажет
болды. Сұрақтардың әр типі ол туралы ойлануды қажет
ететіндігін білгендіктен, интеллектуалды потенциалды
толық кӛлемде жүзеге асыру үшін біз ӛз ойымызды да,
біздің оқушыларымыздың ойын да саналы түрде басқара
аламыз [8].
Америка психологы Бенджамин Блумның сұрақтар
жіктелуі бар, ол сұрақтардың алты типін қарастырады, сіз
кӛптеген идеяларды аулай алатыналты үлкен «қармақты»:
Қарапайым сұрақтар.
Нақтылайтын сұрақтар.
Сұрақ-талдау.
Бағалаушы сұрақтар.
Шығармашылық сұрақтары.
Тәжірибелік сұрақтар.
* «Тізбек» әдісі бойынша ауызша сұрау.Ұзақтығы – 40 мин.
Әдістемелік қамсыздандыру: сұрақтары бар 8 карточка.
1 қадам.Тақырыптың ӛзектілігі, мақсаттары, міндеттерін оқытушы негіздегеннен кейін,
студенттерге ұсынылатын сұрақтары бар карточкалар бойынша сабақтың теориялық бӛлімі
21
талданатыны түсіндіріледі. Студенттерге мәселені (сабақ тақырыбын) келесі сұрақтар
бойынша ашу үшін тапсырма беріледі: «не?», «кім (қоздырады)?», «қашан (ауырады)?»,
«қандай (белгілері)?», «қандай (зерттеу)?», «қалай (емдеу)?», «неліктен?», «қандай
жолмен?»
2 қадам.Оқытушы «тізбек» әдісін жүргізу шарттарын атайды:
сұрақтарға жауаптар нақты және қысқа болуы керек.
егер студент сұраққа жауап беруден қиналса немесе толық емес және нақты емес жауап
беретін болса, оқытушы карточканы қатысушылардың қалауын ескере отырып, басқа
студентке «береді». Осыдан кейін студент сұраққа жауап береді.
ауызша сұрау аяқталғаннан кейін студенттер бір-бірінің сұрақтары бар карточкалар
санын санайды. Кімде карточка болмаса, ол сабаққа толық дайын емес екендігін білдіреді,
және сабақтың соңында қорытынды бағасы 1 баллға тмендетіледі. 1 карточкадан артық
карточкасы бар студентке қорытынды баллы 0,5-1 жоғарылатуға болады, ол сұрақтардың
күрделілігіне байланысты. Осы шешімді шығаруда студенттер қатыса алады.
жауаптарды бекіту үшін тақтада алдын-ала салынған 4 тік бағанадан тұратын кестеге
жүгінуге болады:
Сұрақ/
белгі
Жедел бронхит
Жедел бронхиолит
Созылмалы бронхит
Әр жауап беруші тақтаға барып, кестеге қысқаша түрдетарын жазады, оны ауызша
толықтырады. Берілген әдістеме жауабын жақсы таныстыру, топтағы барлық студенттердің
есте сақтауы үшін, дифференциялық диагностика жүргізуде, қорытынды жалпыландыруда
қолайлы.
3 қадам. Сұрақтары бар карточкалар студенттер алдына беті тӛмен қаратылып қойылады.
4 қадам. Әр студент кезегімен ӛзіне бір ұсынылған карточканы алады, қалған карточкалар
қалауы бойынша таратылады. Егер ешкім карточкаларды алғысы келмесе, оқытушы
сұрақтары бар карточкаларды ӛзі қалаған студенттерге ұсына алады.
5 қадам. Оқытушы студенттерге сұрақ қояды «Ӛтінемін, кімде бірінші сұрақ, карточкаңызды
кӛтеріңіз?».Студенттер ӛзбетінше кім бірінші жауап беретіндігін ұсынуы қажет. «Не?» деген
сұрағы бар студент жедел бронхит, жедел бронхиолит, созылмалы бронхит, созылмалы
облитерациялық бронхиолит нозологияларына анықтама бере отырып, бірінші болып жауап
беруі қажет. Оқытушы студентке ешқандай кӛмексіз сұрақтарға жауап беруге мүмкіндік
береді.
6 қадам. Екінші болып салыстырмалы аспектіде ауру этиологияларын аша отырып, «кім
(қоздырады)?» деген сұрақпен карточкасы бар студент жауап беруі керек.Сұрақ ӛте
қарапайым құрастырылғандықтан, ауру этиологиясына аса назар аудара отырып, оқытушы
оны нақтылайды және анықтап береді.
7 қадам. Үшінші болып салыстырмалы сипатта аурудың жасқа байланысты, мезгілдік және
әлеуметтік ерекшеліктерін аша отырып, «қашан (ауырады)?» деген сұрағы бар студент жауап
береді.
8 қадам. Тӛртінші болып салыстырмалы сипатта аурадың клиникалық ерекшеліктерін аша
отырып, «қандай (белгілері)?» деген сұрағы бар студент жауап береді. Сұрақ нақты емес
құрастырылғандықтан, оқытушы нақтылап және анықтап беруге құқылы.
22
9 қадам. Бесінші болып салыстырмалы сипатта аурудың лабораториялық-аспаптық тексеру
ерекшеліктерін аша отырып, «қандай (зерттеу)?» деген сұрағы бар студент жауап береді.
10 қадам. Алтыншы болып «қалай (емдейді)?» деген сұрағы бар студент жауап береді,
салыстырмалы сипатта ауруды емдеу принциптерін аша отырып.
11 қадам. Жетінші болып «неліктен?» деген сұрағы бар студент жауап береді, аурудың
болуы мүмкін асқынулары мен олардың себептерін аша отырып. Сұрақ нақты емес
құрастырылғандықтан, оқытушы оны нақтылап және анықтап беруге құқылы.
12 қадам. Кейін «қандай түрде?» аурудың алдын-алу шараларын жүргізу және жедел
респираторлы патологиямен ауырып кеткен балаларды бақылау қажет деген сұраққа жауап
беріледі.
13 қадам. Оқытушы сұрақтарға жауап беру аяқталғаннан кейін барлық топ студенттеріне
тақтадағы толтырылған кестеге назар аударуын сұрайды және бір студентке
жалпыландыруға тапсырма береді.Жалпыландыру кезінде студентті оқытушы түзетіп
отырады.
Кейін оқытушы қорытынды жасайды – сұрақтар қаншалықты ашылды, олардың
нақтылығы мен толықтығы, терминологиялық тұрғыда сӛйлемдерінің дұрыс болуы,
«тізбекте» жұмыс кезінде коммуникативті дағдыларын кӛрсетуі, студенттердің қайсысы
үздік, қайсысы жақсы дайындалған, ал кімнің білімін толықтыру қажеттігін айтады.
14 қадам. Оқытушы студенттерді карточкалар кӛмегімен сұрау туралы ойларымен бӛлісуін
сұрайды – не қызықты болды, немесе керісінше, күрделі болды ма және т.б. Егер уақыт
жеткіліксіз болса, жазбаша түрде «кері байланыс» ұсынуға болады.
«Тізбек» әдісі бойынша ауызша сұрау аяқталғаннан кейін, оқытушы студенттерді сабақтың
келесі сатысына ӛтетіндіктерін хабарлайды.
Оқытушы тыныс мүшелерінің аурулары бар науқасты
объективті қарау әдістемесін түсіндіреді: Мажитова З.Х., Шаким Г.А.,
Орынбасарова К.К. және басқалары. Ауру және сау баланы зерттеу. -
Алматы. –2007 ж.. – 50 б. (мемлекеттік және орыс тілдеріндегі)
әдістемелік нұсқауға сәйкес.
Тыныс мүшелерінің перкуссиясын кӛрсету.
Ұзақтығы – 20 мин.
1
Оқытушы «Медициналық манипуляцияларды, операциялық шараларды жүргізуге
науқастан ақпараттық келісім алу» туралы түсініктеме береді
2
Науқас немесе оның ата-анасынан берілген манипуляцияны орындау үшін рұқсат
алу қажеттілігі туралы студенттке мәлімет берді.
Осы зерттеу әдісін жүргізу себебі туралы науқас пен оның ата-анасын
ақпараттандырды.
3
Ӛзара амандасқаннан және танысқаннан кейін науқастың оң жағына отырды.
Баланың жанынан перкуссия жасауға қалыпты жағдайды таңдады.
Барлық ережелерді қатаң сақтай отырып, ретімен ӛкпенің салыстырмалы
перкуссиясы әдістемесін кӛрсетті: жауырынаралық кеңістікте саусақ–плессиметр
тік қойылады, қалған барлық жағдайда – кӛлденеңінен қойылады.
4
Алдыңғы жағынан ӛкпе ұшы дыбыстары салыстырылды, кейін алдыңғы жағынан
ортаңғы-бұғана сызығы бойынша оң жақтан және сол жақтан IVқабырғаға дейін
23
Ӛкпе перкуссиясын кӛрсету аяқталғаннан кейін, оқытушы студенттерді сабақтың келесі
сатысы «Кеуде қуысы мүшелерінің (КҚМ) рентгенограммаларын меңгеруге» ӛту туралы
ақпараттандырады.
«Кеуде қуысы мүшелерінің (КҚМ) рентгенограммаларын меңгеру» бағдарламасы.
Ұзақтығы - 25 мин.
Оқытушы кеуде қуысы мүшелерінің рентгенограммаларын оқу ережелерімен таныстырады:
1
Сурет сапасын (жұмсақ, тығыз, орташа тығыздықта) бағалады. Сурет сапасын
бағалау кезінде онда ӛкпе ұштарының және костодиафрагмальды синустардың
болуына назар аударды.
2
Суреттердегі кӛлеңкелерді суреттеу кезінде оның сипатына (ошақты, фокусты,
тартылған), интенсивтілігіне (жұмсақ, орташа, тығыз), шетіне (тегіс, тегіс емес),
құрылымына (біртекті, біртексіз), орналасуына аса назар аударды.
3
Ӛкпе түбірлерінің жағдайын адекватты бағалады: орналасуы (ығысуы, пішіні,
шеті, ӛлшемдері).
4
Плевра жағдайын бағалады, жабысқақтардың болуы, сұйықтық жиналу белгілері,
пневмоторакс болу немесе болмауы туралы айтты.
5
Рентгенологиялық қорытынды жасады.
Кейін әр студентке кеуде қуысы мүшелерінің патологиясы бар
(сабақ тақырыбы бойынша) науқастың 1 рентгенографиялық суреті
ұсынылады, оқушы оны ӛзбетінше талдауға талпынуы қажет. 10
минут уақыт беріледі. Кейін әр студент кезекпен қорытынды
жасайды. Оқытушы әр жауапты түзетіп отырады.
«Тақырыпқа
сәйкес
науқасты
клиникалық
талдау»
бағдарламасы.
Ұзақтығы – 45 мин.
1 Нұсқа. Диагнозы белгілі науқас.
2 Нұсқа. Ауру тарихының кӛшірмесі.
Оқытушы клиникалық ойлау қабілетін қалыптастырады және студенттерді белсенді қатысуға
жігерлендіреді. Оқытушының жетекшілігімен, студенттер реті бойынша кезегімен науқасқа
кестеге сәйкес сұрақтар қояды (науқастың ата-анасына, волонтерға, оқытушыға):
1
Ӛзара амандасқаннан және танысқаннан кейін науқастың қасына отырды, қатынас
орнатты, аты-жӛнін, жасын, қайда оқитындығын (егер оқушы болса) сұрады.
Анасынан анамнез жинады.
2
Сұрақтар қойды: неге шағымданады? (балаға қатысты). Жауап алғаннан кейін
туындау себебі мен аталған симптомдардың күшеюі туралы нақтылады, немен
салыстырмалы перкуссиясы жүргізілді.
5
Қолтықасты сызықтар бойынша прекуссия қабырғааралықтары бойынша жасалды.
6
Артқы жағынан перкуссия жауырынүсті аймағында оң және сол жағынан, кейін
жауырынаралық кеңістікте жасалды.
7
Оң жақта бауырдың орналасуына байланысты оң жақ тӛменгі бӛлікте
физиологиялық түрде перкуторлы дыбыстың қысқаруы анықталатындығын
кӛрсетті.
24
басылатындығын сұрады. Дұрыс сұрастыру нәтижесінде аурудың жетекші
симптомдарын анықтады.
3
Ауру анамнезінде оның қашаннан бері ауыратындығын, басталуын, ауру пайда
болуына не әсер еткендігін нақтылады. Хронологиялық тәртіпте ауру ағымын,
ӛршуін, оның ұзақтығын, осыған дейінгі алған емін, оның тиімділігін сұрады.
Соңғы рет жағдайының нашарлауына не әсер еткендігін нақтылады.
4
Аурудың жалпы белгілерін анықтады: дене қызуы, қалтырау, ұйқы, тәбет, шӛлдеу,
әлсіздік, мазасыздық, кӛңіл күйі және т.б.Аурудың кӛріністерін анықтады. Нақты
жүйелер мен мүшелердің патологиясы туралы болжам жасады.
5
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Педагог және студентке  5 минутқа арналған креативті жаттығу


url: http://emirsaba.org/sarsenbaeva-s-s-ramazanova-sh-h-bajmahanova-n-t-medicinali-jof.html?page=3#5_Сабақтың_жоспары__№__Оқыту_мазұны_мен_әдістері__Құралдары_мен_әдістемелік__қамсыздандыру__Уақыты


title: жасқа  дейінгі  балалардың  анамнезінде

text:
3 жасқа дейінгі балалардың анамнезінде анықтады: баланешінші жүктіліктен
және туыттан, антенатальды және перинатальды кезеңдері қалай ӛтті. Жетіліп
туылған немесе уақытынан бұрын. Босану кезінде асфиксия болу немесе болмауы,
патологиялық туыт (ұзақтығы, акушерлік шаралар, асқынулар). Қандай дене
салмағымен және дене ұзындығымен туылды.
Емшекке қашан ыалынды, нәресте емшекті қалай алды, кіндік қалдығы қалай түсті
және кіндік жарасы қалай жазылды, физиологиялық дене салмағын жоғалту болды
ма және қашан ол қалпына келді? Нәрестелік кезеңдегі аурулары. Перзентханадан
үйіне нешінші күні шығарылды.
Баланың физикалық дамуы, статика мен моторикасының дамуы, психикалық
дамуы. Ұжымда және үйіндегі баланың тәртібі. Ұйқысы және оның ұзақтығы.
Нәресте қандай тамақтану түрінде, ему белсенділігі, тамақтану уақыты, үстеме
тамақтар, оның мӛлшері, қосымша тамақ, оның мӛлшері, енгізу реттілігі, кӛтеруі.
Нәрестені емшектен шығару уақыты. Осы ауру басталғанға дейінгі баланың
тамақтануы. Тістерінің жарып шығу тәртібі мен уақыты. Бұрын ауырған аурулары,
ағымының ерекшеліктері, асқынулары. Егулерін жоспар бойынша алды ма,
егулерден кейінгі асқынулар болды ма? Туберкулиндік сынамалар, олардың
нәтижелері. Инфекциялық аурулармен қатынасы.
6
Ересек жастағы балалар анамнезі.
Нешінші бала? Ерте жастағы кезеңде қалай дамыды? Үйінде және ұжымдағы
тәртібі, мектеп жасындағы балалар үшін – мектептегі үлгірімі. Бұрын ауырған
аурулары және хирургиялық араласулар, олардың ағымы, асқынулары.
Профилактикалық егулері. Егулерге асқынулар болды ма? Туберкулиндік
сынамалар, оның нәтижелері. Инфекциялық аурулармен қатынасы.
7
Отбасылық анамнез.
Ата-анасының жасы, олардың және әкесі мен анасы жағынан жақын
туысқандарының денсаулық жағдайы. Тұқымқуалайтын аурулары. Жанұяда неше
бала және олардың денсаулық жағдайы, егер ӛлген болса, қандай себептерден
ӛлді?
8
Материалдық-тұрмыстық жағдайы.
Ата-анасының мамандығы, жұмыс жағдайы, жанұя мүшелерінің саны. Мекен
жайы. Бала балалар мекемесіне барды ма? Бала күтімімен кім айналысты? Баланың
жеке тӛсек орны болды ма? Күн тәртібі сақталады ма? Серуендеу және ұйқы
ұзақтығы. Тамақтану тәртібі, мектептегі жүктеме. Қосымша жүктемелердің болуы.
Кейін студент анамнез бойынша қорытынды жасайды:
- қай жүйенің патологиясына күманданасыз?
- ауру жедел немесе созылмалы ма?
- жанұя анамнезіне немесе жанұя-тұрмыстық анамнезден
қандай жағымсыз факторлар осы аурудың дамуына әсер етті
немесе оны тудырды?
25
Науқасты клиникалық талдау кезінде оқытушы дискуссия тудырады. Науқастың кеуде
қуысы мүшелерінің рентгенографиясын талдау. Талдау соңына қарай болжам диагноз
туралы шешім қабылданады, тексеру схемасы құрастырылады. Барлық қорытындылары
тақтаға жазылады. Оқытушы сұраудың қандай психологиялық атмосферада ӛтіп
жатқандығын ескеріп отырады. Қандай коммуникация әдістері – вербальды (сӛздік),
вербальды емес (мимика, қимылдары, дауыс интонациясы) қатысушымен қолданды.
Үзіліс 30 минут.
Науқас курациясы. Ұзақтығы – 35 мин.
Ауру тарихын меңгеру. Тыныс мүшелерінің перкуссия және аускультациясын жүргізу
дағдысын дамыту.
Реферативті хабарлама немесе электронды баяндамалардың презентациясы.
Ұзақтығы – 30 мин. Дайындалған реферат немесе презентация таныстырылады.
Оқытушы студенттерді ӛз ойларымен алмасуға, сұрақтар қоюға, талдауға жігерлендіреді.
Дидактикалық материалдарды меңгеру.Ұзақтығы – 30 мин.
Студенттерге ӛзбетінше меңгеруге арналған дидактикалық материалдар кешені ұсынылады.
«515» әдісімен қорытынды білім деңгейін бағалау.Ұзақтығы – 30 мин.
Оқытушы қорытынды білімін бақылау «515» әдісімен жүргізілетіндігі туралы
ақпараттандырады. Әдістің шарттары: 5 минут ішінде әр студент осы сабақ үрдісінде
меңгерген 15 жаңа медициналық термин (глоссарий) құрастыруы қажет. Студенттерге
орындалған тапсырма нәтижелерін ӛзара тексеру ұсынылады. Оқытушы жауаптарына түзету
енгізеді.
Сабақтың қорытындысын шығару. Ұзақтығы – 20 мин.
Берілген сабақ мақсаты мен міндеттерін жүзеге асыру анықталады. Студенттерде қандай
компетенциялар қалыптастырылғандығы нақтыланады (білім, дағды, коммуникативті дағды,
құқықтық аспектілері, ӛзбетінше жетілу). Қорытынды бағалары хабарланады. Студенттердің
ойы тыңдалады.
Үйге тапсырма беріледі.
Интерактивті оқыту әдістерін жүргізу нұсқалары
* «Кіші топтарда жұмыс» әдісі.
Ұзақтығы – 45 мин.
1 қадам. Сабақ ӛзектілігін, мақсаттарын, міндеттерін
анықтағаннан кейін оқытушы студенттерге осы әдістің
кӛмегімен студенттерді ауызша сұрау жүргізілетіндігін,
сабаққа дайындалудың теориялық деңгейі анықталатындығын
түсіндіреді.
2 қадам.Оқытушы шарттарды атайды:
кіші топтар құрылады (жұптар), оларға нақты тапсырмалар
беріледі;
егер студенттер тобы 8 адамнан тұратын болса, онда 4 кіші топ құрастырылады, егер 6
студент болса, 3 топ.
жауап, шешім дайындауда кіші топ мүшелерінің барлығы белсенді қатысуы керек;
студенттер ұжымжа жұмыс істеу дағдысын, клиникалық ойлау қабілетін кӛрсетеді,
мәселені түсіну мен шешу жолдарының жалпы жолдарын іздейді;
26
сұрақтарға жауаптар нақты, схемалары анық және түсінікті болуы керек;
кіші топтарда жұмыс істеу уақыты – 15 мин.;
топтағы жұмыстар нәтижелері 5баллдық бағана бойынша бағаланады;
әр топқа 3 карточкадан беріледі, олар – жасыл (дұрыс жауап), қызыл (дұрыс емес жауап),
сары (толық емес жауап, толықтыруды қалаймын). Бұл карточкалар студенттермен кіші
топтар алдына қойылған тапсырмалар шешімінің нәтижелерін бағалау үшін қолданылады.
әр кіші топқа жауап беруге 5 мин. Уақыт белгіленеді (құмсағаты). Егер қатысушы
берілген уақытта үлгірмесе, оқытушы кіші топты жазалайды (1 балл алынады), нақты емес
және толық емес жауап үшін де 1ден 3ке дейін балл алынады.
3 қадам. Оқытушы кіші топтарға тапсырма береді.
диагностика алгоритмінің схемалық түрін құрастыру;
дифференциялық диагностика кестесін құрастыру;
күтілетін нәтижелермен зерттеу жоспарын жасау;
емдеу жоспарын жасау (принциптері, препараттардың аты, дозасы, емдеу курсы).
4 қадам.Кіші топтардан спикер таңдалады. Әр кіші топ кезекпен жұмыс нәтижелерін
кӛрсетеді.
Оқытушы тапсырманың дұрыс шешілгендігі туралы басқа кіші топтың қатысушыларымен ой
бӛліседі және сәйкес түрлі түсті карточканы кӛтеруін сұрайды. Егер толығырақ және нақты
жауап берілсе немесе маңызды мәліметтермен толықтырылса, осы студент таныссушысы
болып табылатын кіші топқа 1 балл қосылады. Оқытушы студенттерідң жауаптарын түзетіп
отырады.
5 қадам. Кіші топтарда жұмыс істеу қорытындысы шығарылады. Әр кіші топтың
қорытынды баллы хабарланады. Оқытушы осы сұрау түрі туралы студенттердің ойын
сұрайды – не қызықты болды, немесе керісінше, не күрделі болды және т.б. Егер уақыт
жеткіліксіз болса, жазбаша түрде «кері байланыс» жүргізуге болады.
Оқытушы «кіші топтарда жұмыс» әдісі бойынша сұраудың аяқталуына қарай студенттерге
сабақтың келесі сатысы «Тақырыптық науқасты клиникалық талдауға» ӛтетіндігін
хабарлайды.
* «Рӛлдік ойын» әдісі. Ұзақтығы – 45 мин.
Белсенді оқытудың имитациялық ойындық әдісі, келесі
белгілермен сипатталады:
тапсырманың болуы (мәселе) және шешім шығаратын
қатысушылар арасында рӛлді бӛлу;
ойын қатысушыларының ӛзара қатынасы. Әрқайсысы
ӛз рӛліне сәйкес басқа қатысушылардың ойымен келісуге
немесе келіспеуге құқылы, ӛз ойын білдіре алады немесе т.б.;
сабақ үрдісіне оқытушы түзету шараларын енгізеді. Оқытушы талдауды үзіп, осы
тапсырманы шешу кезінде ескерілуі қажет кейбір жаңа мәліметтерді хабарлай алады, талдау
арнасын басқа жаққа бұра алады және т.б.;
оқытушы және студенттер ойынының қорытындысын шығару және нәтижелерін бағалау.
Назар аударыңыз! Рӛлдік ойын ӛз функцияларын атқаруы және педагогикалық мақсатты
шешуі үшін, топтық ӛзара қатынас мақсатын, қатысушыларды таңдау принциптерін ескере
отырып, ойынға қатысатын топтарды құрастыру және ұйымдастыру аспектілерін толық
27
қарастыру қажет, сонымен қатар, ойындық кеңістік пен қажетті заттарды дайындаумен
байланысты барлық сұрақтарды ойластыру керек. Бұл ойын моделінің даму потенциалы мен
артықшылықтарын рационалды қолдануға мүмкіндік береді [4, с.81-83].
1 қадам. Ойынға кіріспе. Тақырыптың ӛзектілігін, мақсатын және міндеттерін негіздегеннен
кейін оқытушы студенттерге рӛлдік ойындар кӛмегімен сабақ тақырыбы талданатындығын
хабарлайды. Рӛлдік ойын барысында студенттер сабақ тақырыбы, құқықтық сұрақтар
бойынша білімдерін, шешім қабылдау дағдыларын, ұжымда жұмыс істеу дағдыларын, кәсіби
сӛйлеу қабілетін, сұрақтар қоя алу, диалог жүргізу дағдыларын кӛрсетеді
2 қадам. Рөлдерді бөлу. Оқытушы «Тыныс мүшелерінің аллергиялық аурулары бар науқас»
рӛлдік ойынын жүргізу тәртібі мен шарттарымен таныстырады:
студенттерге әрқайсысындаатқаратын рӛлі кӛрсетілген 7 карточка (ата-ана-науқас,
аймақтық дәрігер, стационардың қыбылдау бӛлімінің дәрігері, маман-пульмонолог-
аллерголог, функционалды диагностика бӛлмесінің дәрігері, дәрігер-лаборант, эксперт-
аналитик) ұсынылады;
әрқайсысы кезекпен карточка алады, және ӛз рӛлімен танысады, жазбаларын қолдануға
болады, қысқаша әрекет жоспарын құрастырады (5 мин);
«ата-ана-науқас» карточкасында диагнозы келтіріледі (поллиноз немесе бронх демікпесі),
сол бойынша шағымдары құрастырылуы керек. Студент бұл карточканы қатысушылардың
ешқайсысына кӛрсете алмайды. Барлық ойын жолы тәуелді осы қатысуша тәуелді, себебі ол
шағымдарын дұрыс құрастыруы және ӛзінің «симптоматикалық» сезімдерін жеткізе алуы
керек;
«эксперт-аналитик» рӛлі студентке басқа қатысушылардың әрекетін қадағалауға,
негізділігін және әр маманмен жүргізілген шаралардың дұрыстығын талдауға, дәрігер
жазбаларындағы қателіктерді анықтауға мүмкіндік бередіжәне жеке жазба қағазына белгі
қойып отырады. Соңына қарай «эксперт-аналитик» әлсіз, күшті тұстары, қателіктер және т.б.
кӛрсетілетін қорытынды жасайды. Осы ойыншы алдына қойылған талаптар рӛлдік
карточкада кӛрсетілуі керек;
шынайы клиникалық жағдайға ұқсас болуы үшін ойын қатысушыларына 112 үлгіні
қайталайтын дәптерлер, ауру тарихы, жолдамаға арналған бланкілер болады; Оның барлығы
үстелдің ортасына қойылады; әр ойынша оған берілген құжаттардың қайсысына жазба
жасайтындығын ӛзі біледі;
әр ойыншы ойынға кезекпен түседі (нӛмірі карточкада кӛрсетіледі);
оқу бӛлмесінде рӛлдік ойынға сәйкестендіріліп, столдар мен үстелдер қойылады.
3 қадам.Ойынға кірісу. «Рӛліне» сәйкес, әр студент ӛз тәртібін анықтайды, сұрақтары мен
жауаптарын құрастырады; оқытушы қажет болған жағдайда, рӛлдік ойындағы әр
қатысушының траекториясын ӛзгерте алады.
4 қадам.Жағдайды (мәселені) меңгеру және жүйелі талдау. «Ата-ана-науқас» ойыншысы
кіреді, «аймақтық дәрігерге» шағымданады, карточкада берілген диагнозға сәйкес шағымын
және анамнезінқұрастырады.
5 қадам. Ойын үрдісі. «Аймақтық дәрігер»«ата-ана-науқас» ойыншысына сұрақтар қояды,
объективті зерттеу жүргізеді (нәтижелерін ауызша айта отырып). Жетекші синдром және
болжам диагноз туралы қорытынды жасайды. Ары қарай тексеру жоспарын құрастырады.
Баланың даму тарихында сәйкес жазбаларды кӛрсетеді (дәптерде). Басқа зерттеу әдістеріне
арналған жолдаманы және стационарға жатқызу жолдамасын (егер оны қажет деп тапса)
толтырады.
28
6 қадам. «Ата-ана-науқас» ауруханаға жатқызуға жолдамамен және толтырылған 112
үлгісімен стационардағы қабылдау бӛлімінің дәрігерімен әңгімелеседі, ол да сұрақтар қойып,
науқасты дәрігерлік қарау жүргізеді, ауру тарихын толтырады. Диагноз қояды, қосымша
зерттеу әдістері мен емдеу жоспарын толтырады, қандай аурулармен дифференциялық
диагностика жүргізу қажет екендігін кӛрсетеді.
7 қадам. «Функционалды диагностика бӛлмесінің дәрігері» және «дәрігер-лаборант»
ойыншылары (қажет болған жағдайда оларды біріктіруге болады), зерттеу әдістерінің
нәтижелері бойынша қорытынды жасайды (жоспарға сәйкес).
8 қадам. «Ата-ана-науқас» маман-пульмонолог-аллергологқа барады, ол да ӛз кезегінде
шағымдарын, сұрайды, анамнезін толықтырады, зерттеу әдістерінің нәтижелерін талдайды
және соңғы клиникалық диагнозды негіздейді. Емін түзетеді. Ауру тарихына жазбалар
жасалады.
9 қадам. «Эксперт-аналитик» ойыншысы карточкада қойылған сұрақтар тізімі бойынша
қорытынды жасайды. Әр ойыншыға ұсыныстар айтады. Барлық ойыншылар ойларымен
бӛліседі (бағалау және ӛзін-ӛзі бағалау).
10 қадам. Плениум. Ойыншы «ата-ана-науқас» карточкада алдын-ала кӛрсетілген ӛз
диагнозының құпиясын ашады. Қатысушылар ой бӛліседі.
11 қадам. Ойын қорытындысын шығару. Оқытушы жалпы хабарлама жасайды – сұрақтар
қаншалықты ашылды, нақтылығы мен толықтығы, терминологиялық тұрғыда сӛйлемдерінің
дұрыстығы, коммуникативті дағдыларын кӛрсету,студенттердің ішінде кім үздік
дайындалған, кім білімін толықтыруды қажет етеді.
12 қадам. Рефлексия. Ойыннан «арылу». Оқытушы студенттерге карточкалар кӛмегімен
сұрау түріндегі сабақтың жүргізілуі туралы ойларын сұрайды – не қызықты бодды, немесе
керісінше, не күрделі болды және т.б. Егер уақыт жеткіліксіз болса, жазбаша түрде «кері
байланыс» жүргізуге болады.
Рӛлдік ойынның аяқталуына қарай оқытушы студенттерге шаршағандарын басу үшін және
жүктемежен арылу үшін бой жазуларын ұсынады.
Түсініктің нақты логикалық анықтамасы – шынайы білім шарты.
Сократ
* «Балық сүйегі (білім діңгегі)» әдісі.
Ұзақтығы – 40 мин.
«Балық сүйегі» әдісінің артықшылықтары:
жағдайды суреттеу, тез қимылдау, негізгісін анықтай
білу игерімі қалыптасады;
кӛпшілік алдында баяндамамен сӛйлеу дағдысы қалыптасады;
коммуникативті дағдыары қалыптасады – жауап беріп жатқан
адамға деген сыйластық қатынасы;
алынған мәліметтерді талдау дағдысы қалыптасады;
әдіс теориялық біліміндегі кемшіліктерді анықтауға мүмкіндік береді;
сабақтың соңында теориялық білімі мен тәжірибелік дағдыларының сызықты жүйесі
шығарылады.
1 қадам. Тақырыптың ӛзектілігін, мақсатын, міндеттерін негіздегеннен кейін оқытушы
студенттерге ұсынылып отырған әдіс кӛмегімен сабақтың теориялық бӛлімі
талданатындығын түсіндіреді.
29
2 қадам. Оқытушы «балық сүйегі» әдісінің жүргізілу шарттарымен таныстырады:
- студенттерге ұсынылған карточкалардың кӛмегімен жан жағы аурудың этиологиясы, емдеу
әдістері туралы сұрақтарға жауаптардан тұратын «балық қаңқасын» құрастыру ұсынылады,
Балықтың негізі (қаңқасы, каркасы) осы ауру кезіндегі клиникалық синдромдар
(симптомдар) сұрақтарына жауаптардан тұрады. Балықтың құйрығы аурудың алдын-алу
сұрақтарының жауаптарынан тұрады. Сонымен қатар, сұрақтарға жауаптар нақты, анық және
біреу керек.
Дұрыс жауап үшін әр студентке 0 баллдан 100 баллға дейін беріледі.
3 қадам. Қатысатын студенттердің ішінен экспертті таңдау қажет, ол жұмыс тобындағы
студенттердің жауаптарын бағалайды және түзетеді.
4 қадам. Үстелге студенттердің алдына таза карточкалар қойылады, олардың саны
ұсынылатын жауаптардың санына сәйкес келеді.
5 қадам. Тақтаға балық сүйегінің суреті барплакат ілінеді.
6 қадам. «Ауру этиологиясы» деген сұраққа әр студент ӛзіне таза бір карточка алып, оған
оның ойынша дұрыс деп санайтын жауапты жазады.
7 қадам. Студенттер жауабы бар карточканы этиологиясы (ауруды тудырушы себептер)
бойынша сұрақтары бар жағына бекітеді. Сонымен қатар, студент неге осы жауапты дұрыс
деп санайтындығын түсіндіреді.
8 қадам. Балық қаңқасының бір жағын құрастырып болғаннан кейін, студентерге балықтың
негізін қалау ұсынылады, ол «патогенезінің негізгі механизмдері», «негізгі клиникалық
синдромдары» сұрақтарынан тұрады.
9 қадам. Этиологиясына сәйкес студент таза карточкаға жауабын жазады. Студенттерге
ұсынылған жауапты талдау барысында, оқытушы студенттердің жауабын түсіндіреді және
түзетулер енгізеді.
10 қадам. Кейіннен студенттерге балықтың екінші жағын құрастыру ұсынылады, ол негізгі
емдеу әдістерінен тұрады.
11 қадам. Жауабы бар карточканы студенттер емдеу әдістері туралы сұрақтары бар жағына
бекітеді (препараттар тобы мен дозаларын кӛрсете отырып). Сонымен қатар, студент
неліктен осы жауапты дұрыс деп санайтындығын түсіндіреді. Оқытушы қажетінше
жауаптарға түзетулер енгізеді.
12 қадам. Барлық сұрақтарға жауап берілгеннен кейін оқытушы қаланған балық қаңқасына
барлық студенттердің назар аударуын ұсынады және студенттердің біреуіне жалпыландыру
ұсынылады. Оқытушы жалпыландыру барысында студентті түзетіп отырады.
13 қадам. Эксперт–студентке студенттердің сұрақтары бойынша олардың дұрыстығына
қарай жалпыландыру жасау ұсынылады.
14 қадам. Оқытушы одан кейін қорытынды жасайды – сұрақтар қаншалықты ашылды,
жауаптардың нақтылығы мен толықтығы, терминологиялық тұрғыда дұрыс сӛйлеуі, жұмыс
кезінде коммуникативті дағдыларын кӛрсетуі, студенттердің қайсысы үздік, қайсысы жақсы
дайындалған, кімнің білімін толықтыруы қажет екендігі анықталады.
15 қадам. Оқытушы студенттерге карточкалар кӛмегімен сұрау түрі туралы ойларын
жеткізуін сұрайды – не қызықты болды, немесе керісінше, не күрделі болды және т.б. Егер
уақыт жеткіліксіз болса, жазбаша түрде «кері байланыс» жүргізуге болады.
30
Ескерту:
Токио
университетінің
профессоры КаоруИшикава (KaoruIshikawa)
(1915-1989),сапа басқару саласының ірі
маманы. «KonSi–Fishbone-IshikawaDiagram»
бағдарламасы әртүрлі қызмет саласында
қолданыс тапқан. Қызмет кӛрсету немесе
ӛнім сапасын тӛмендетуге алып келетін сапа
басқару жүйесінде себептерін анықтау үшін
Исикаваның «Балық сүйегі» диаграммасы
ерекше
қолданылады.
Исикаваның
диаграмма
құрастыру
әдісішынайы
тәжірибелік жағдайларға жеңіл қолданылуында, әсіресе, аналитикке кездесетінкомпания
жұмысының
барысында
туындайтын
мәселелі
жағдайларды
меңгеруде
(WWW.MARKETING-SOFT.RU).
* «Конференция» әдісі. Ұзақтығы – 50 мин.
Белсенді оқытудың берілген әдісі сабақтың тақырыбы
күрделі болған кезде, сирек кездесетін ауруларды
меңгеруде (тұқымқуалайтын, туа біткен және басқа
аурулар), клиникада тақырыптық науқастар болмаған
кезде, клиникалық талдауларды жасау мүмкіндігі
болмаған кезде қолайлы.
«Конференция»әдісінің артықшылықтары:
1.
Берілген ауру ерекшеліктерін суреттеу дағдысы
қалыптасады
2.
Жылдам қимылдау дағдысы қалыптасады
3.
Негізгілерін анықтау дағдысы қалыптасады
4.
Кӛпшілік алдында баяндамамен сӛйлеу дағдысы қалыптасады
5.
Коммуникативті дағдылары қалыптасады – жауап берушіге деген сыйластық қатынасы
6.
Берілген мәліметтерді талдау дағдысы қалыптасады
7.
Әдіс теориялық біліміндегі кемшіліктерді анықтауға мүмкіндік береді
8.
Сабақтың соңында теориялық білімі мен тәжірибелік дағдылары бойынша білімдерінің
сызықтық жүйесі түзіледі
Әр баяндамашы конференцияға дайындалу барысында тақырыпты терең меңгереді.
Баяндамалар кӛрнекі материалдарын (схемалар, А3 форматындағы кестелер, фотосуреттер,
суреттер) кӛрсету арқылы ауызша түрде болуы да мүмкін, сонымен қатар, электронды
презентация түрінде болуы мүмкін.
Презентация 8-10 слайд кӛлемінде болуы керек, бірінші слайдта тақырыбы,
баяндамашының аты-жӛні, факультеті, курсы, топ нӛмірі, дайындаған күні кӛрсетіледі.
Кейіннен тақырыптың ӛзектілігі, статистикалық мәліметтер беріледі, тақырып ашылады,
қорытынды жасалады. Слайдтарда мәтіндік бӛлімі 10 қатардан аспауы керек, бағана шрифті
30 болуы керек. Презентацияда негізінен ақпараттық кӛрнекіліктер болуы керек. Слайдтарды
рәсімдеу қарапайым болуы керек, ӛте қанық шрифттер, анимациялық суреттер,
карикатуралар және т.б. қолданылмайды, анимация қолданылу ұсынылмайды. Түстерге
қойылатын талаптар – 1 слайдта 3 түстен артық болмауы керек. Студент баяндама
материалын терең меңгеруі қажет, баяндама мәтіні немесе слайдтан оқып беру
ұсынылмайды.
|


title: Сарсенбаева С. С., Рамазанова Ш. Х., Баймаханова Н. Т. Медициналық жоғАРҒы оқу орындарындағы белсенді оқыту - бет 5

text:
31
Берілген оқу құралында мысал ретінде ұсынылатын конференция тақырыбы
«Балалардағы тыныс мүшелерінің тұқымқуалайтын аурулары». Оқытушымен алдан ала (3-4
күн бұрын) 6-7 баяндама (тақырыптары тӛменде келтірілген) бӛлінеді.
1 қадам. Конференцияның ӛзектілігін, мақсаты мен міндеттерін анықтағаннан кейін
оқытушыберілген тақырып сұрақтарын негізінен «конференция» түрінде меңгерген дұрыс
екендігін түсіндіреді. Студенттерде баяндамаларды жақсылап тыңдалғаннан кейін сәйкес
тақырып бойынша теориялық білімі қалыптасады. Конференцияның әр қатысушысына
белсенді қатысу, баяндама тыңдау аяқталғаннан кейін сұрақтар қою ұсынылады.
Конференция соңында кері байланыс жүргізілу және талдау жоспарланады.
Ескерту: сабақтың осы түрінің маңыздылығын арттыру үшін алдын-ала конференция
бағдарламасын
дайындаған
дұрыс,
мамандықтар
бойынша
ғылыми-тәжірибелік
конференциялардың бағдарламаларына ұқсас (егер мүмкіндік болса, типографиялық әдіспен
басып шығару немесе сәйкесінше рәсімдеп ПК шығару). Мұны жауапты студентке тапсыру
(қалауы бойынша, белсенді студентке немесе топ старостасына).
Бағдарламада конференция аты, күні мен ӛткізілетін орны, тӛрағасы, хатшы,
баяндамалар аты мен баяндамашылардың аты-жӛні, әр баяндамашыға берілетін уақыт (5-7
мин) беріледі. Тӛраға студенттердің дауыс беруі нәтижесінде таңдалады, хатшыны оқытушы
тағайындай алады. Егер берілген ұсыныстар қандай да бір себептермен орындалмаған болса,
оқытушы келесі 2-қадамға кӛшеді.
Баяндамашылар үшін «мінбе», «кафедраны» дайындау.
Конференция барысында видеотүсірілім жүргізуге болады.
2 қадам.Оқытушы «Конференцияны» жүргізу шарттарымен таныстырады:
студенттермен тӛраға таңдалады;
баяндамалар нақты және анық, кӛрнекілермен рәсімделген (электронды презентация
түрінде) болуы керек, регламент 5-7 минут;
баяндама аяқталуына қарай конференция қатысушыларына сұрақтар қойылуы мүмкін;
баяндамашыны баяндама жасау кезінде үзуге болмайды;
студенттер баяндаманы аяқталғаннан кейін толықтыра алады;
талдау кезінде барлық конференцияға қатысқан студенттер қатыса алады;
3 қадам.Конференция тӛрағасы конференцияның ашылуы туралы хабарлайды және барлық
қатысушыларға жақсы жұмыс тілейді. Баяндама тақырыбын хабарлайды және мінбеге
баяндамашыны шақырады (кейін баяндама тақырыптары келтіріледі). Кейін тӛраға
баяндамаларды және баяндамашылардың аты-жӛнін атайды, аудиториядан сұрақтары бар ма
немесе жоқ па сұрайды, конференция барысында баяндамаға, сонымен қатар, сұрақтар мен
жауаптарға да түзетулер енгізе алады.
4 қадам. «Идиопатиялық фиброздаушы альвеолит (Хаммен-Рич синдромы)». Баяндамашы
мінбеге шығып, ауызша түрде баяндама жасайды. Қойылған сұрақтарға жауап береді.
5 қадам.Екінші студент «Біріншілік ӛкпелік гипертензия (Айерз синдромы)» тақырыбына
баяндама жасайды, этиологиясын, патогенезін, клиникалық ерекшеліктерін, диагностика
және ауруды емдеу әдістері мен салыстырмалы тұрғыда дифференциялық диагностикасын
баяндайды. Оқытушы баяндамашымен ұсынылған ақпаратты нақтылап, толықтыра алады.
6 қадам.Үшінші баяндамашы «Біріншілік цилиарлы дискинезия (Картагенер синдромы)»
тақырыбына баяндама жасайды, этиологиясын, патогенезін, клиникалық кӛріністерін,
диагностика әдістерін, аурудың емдеу әдістерін баяндайды және салыстырмалы тұрғыда
32
дифференциялық диагностика жүргізеді. Оқытушы қажет болған жағдайда баяндамаға
түзетулер енгізе алады.
7 қадам. Тӛртінші студент «Жанұялық ӛкпелік эмфизема (α1-антитрипсин жетіспеушілігі)»
тақырыбына баяндама жасайды, этиологиясын, патогенезін, клиникалық ерекшеліктерін,
диагностика және ауруды емдеу әдістері мен салыстырмалы тұрғыда дифференциялық
диагностикасын баяндайды. Қойылған сұрақтарға жауап береді. Оқытушы баяндамашымен
ұсынылған ақпаратты нақтылап, толықтыра алады.
8 қадам. Бесінші қатысушы «Идиопатиялық гемосидероз» тақырыбын баяндайды,
этиология, патогенезі, клиникалық ерекшеліктерін, диагностика әдістерін, ауру емі туралы
айтады және салыстырмалы тұрғыда дифференциялық диагностика жүргізеді. Қойылған
сұрақтарға жауап береді. Оқытушы қажет болған жағдайда баяндамаға түзетулер енгізеді.
9 қадам. Алтыншы баяндамашы «Гудпасчер синдромы, Альвеолярлы микролитиаз»
тақырыбына баяндама жасайды, этиология, патогенезі, клиникалық ерекшеліктері,
диагностика әдістері, ауру емі туралы айтады және салыстырмалы тұрғыда дифференциялық
диагностика жүргізеді. Оқытушы қажет болған жағдайда баяндамаға түзетулер енгізеді.
10 қадам. Оқытушылар баяндамалармен таныстыру аяқталғандығын хабарлайды, барлық
баяндамашылар туралы айтады, қорытынды шығарады. Қатысушыларды конференция
тақырыптарының мақсаттарына жеткені және қойылған міндеттердің шешілгендігі туралы
ақпараттандырады.
11 қадам. Оқытушы ӛзі қорытынды жасайды:
қаншалықты сұрақтар ашылды;
жауаптардың нақтылығы мен толықтығы;
терминологиялық тұрғыда дұрыс сӛйлеуі;
сұрақтар қою және жауап беру кезінде коммуникативті дағдыларын кӛрсетуі;
студенттердің ішінде кім үздік, кім жақсы дайындалған, кімнің білімінде кемшіліктер
бар;
тӛрағалық және конференция қатысушыларының белсенділігін талдайды.
12 қадам. Оқытушы конференция түрінде сабақты жүргізу түрі туралы студенттердің
ойымен бӛлісуін сұрайды – не қызық болды, немесе керісінше, не күрделі болды және т.б.
Егер уақыт жеткіліксіз болса, жазбаша түрде «кері байланыс» жүргізуге болады.
Ескерту: егер конференция кезінде видеотүсірілім жүргізілген болса, онда конференцияны
талдай отырып, түсірілімді кӛруді ұйымдастыруға болады.
* Видеотүсірілім ұйымдастырылуымен жүргізілетін мини-конференция
Бұл әдісте видеотүсірілім кӛрсетіле отырып, топтың басқа мүшелері
ойларымен бӛліседі, резидент-педиатрларды оқытуда №1 бала
аурулары кафедрасында кеңінен қолданылады. Ұзақтығы – 100 мин.
Оқытушы миниконференция әдісі кӛмегімен талдауға келетін
сабақтың
тақырыбын
таңдайды,
мысалы
«Балалардағы
тұқымқуалайтын алмасулық аурулар». Алдын-ала қатысушыларға 3-
5 мин созылатын хабарлама дайындау ұсынылады. Сабақ
тақырыбының нақты тапсырмасын ашу үшін. Ауызша баяндама оқытушымен ұсынылатын
электронды презентациямен кӛркемделуі және талаптарға сәйкес рәсімделуі керек (6-7 слайд,
тақырыбы, мақсаты, нәтижесі, қорытындысы, кӛрнекіліктер).
33
Миниконференцияға қатысуға интерндер, басқа кафедра резиденттері, бӛлімше
дәрігерлері, кафедра оқытушылары щақырылады. Оқытушылар немесе резиденттермен
конференция бағдарламасы дайындалады. Сабақтың басында педагог сабақтың ӛзектілігін
негіздейді, мақсаты мен міндеттерін қалыптастырады. Конференция тӛрағасы мен хатшысы
таңдалады. Кейін кезекпен резиденттер (4-5) баяндама жасайды, бірмезгілде видеожазбаға
түсіріледі. Бұл сатының ұзақтығы –20 мин кӛп емес. Әр баяндамадан кейін 3-4 сұрақ
қойылуы мүмкін. Резиденттер (қатысушылардың) жауаптары нақты және қысқа болуы керек.
Барлық баяндамалар аяқталғаннан кейін кері байланыс жүргізіледі, ол да
видеокамераға түсіріледі.
Оппонент баяндамашыны келесі критерийлер бойынша бағалауы керек:
баяндама мазмұны қаншалықты тақырыпқа сәйкес келеді?
алға қойған мақсаттары мен міндеттерінің жүзеге асырылуы (толық, аздап,
орындалмаған)?
баяндамалардың құрылымы;
баяндау жүйелілігі (анық, анық емес, ретсіз);
баяндаманың негізгі сәттерін анықтау (интонациясы, үзіліс жасау,слайдқа назар
аударужәне басқалары);
баяндаманы дайындауда қолданылған материалдардың жаңалық деңгейі;
кӛрнекілік материалдарын қолдану (иллюстрацияжәне басқалары);
регламент сақтауы;
материалды меңгеруі (мәтінді слайдтан, конспекттен оқыды,материалды толық
меңгерген және басқалары);
ораторлық шеберлігі (оқу мәнері тартымды, эмоционалдылық, сӛйлеу мәдениеті);
аудиторияның реакциясы (тыңдарман қызығушылығы);
аудиториямен қатынасы (толық, толық емес, қатынас жоқ);
ӛзін-ӛзі ұстау мәнері (сенімді, қимылдары, шыдамсыз, мимикасы, монотондылық);
психикалық жағдайының сыртқы кӛрінісі (ұстамды, сенімді, тынымсыз);
сыртқы келбеті.
Осы сұрақтар тізімі барлық миниконференция қатысушыларына қойылады. Оқытушы,
бірінші кезекте резиденттерден олардың әріптестерінің қалай баяндама жасағандығы туралы
ойын сұрайды. Ойларын жеткізу нақты, анық, 3 мин артық болмауы керек. Оқытушы
регламент сақтамаған қатысушыны тоқтатып, баяндаманы үзуге құқығы бар. Әр баяндамашы
ӛз баяндама жасауына қатысты ойлары жазылған толтырылған парақтарды алады, оларды
меңгереді. Бұл сатының ұзақтығы – 20 мин.
Кері байланыс жүргізілгеннен кейін 40 мин аралығында видеожазба қаралады.
Миниконференцияның барлық қатысушылары баяндамашы ретінде де,оппонент ретінде де
ӛзінің баяндамасына баға бере алады.
Сонымен қатар, кері байланыс жүріп жатқан кезде, осы кері байланыс объектісінің ӛз
баяндамасы туралы теріс бағаларды түсіндіруге, әріптестерінің әділетсіздігі туралы айтуға
мүмкіндігі бар. Видеожазба кӛмегімен әр қатысушы ӛзін сырттай кӛре алады (қалай
баяндады, адамдармен қатынасқа қалай түседі, ӛз кӛзқарасын дәлелдеуі, сұрақтарға жауап
беруі және т.б.) және кейін ӛзін-ӛзі ұстау стилін, баяндама жасау мәнерін жасауға болады.
Қатысушы ӛзін жұмысының объективті суреті негізінде бағалай алады. Ереже бойынша,
34
берілген технология, күшті эмоция шақырады, оқуға, ӛбетінше дамуға, ӛзбетінше жетілуге
шақырады.
Видеоматериалдар тек теориялық білімін емес (баяндама мәтіні), сонымен қатар,
тәжірибелік дағдыларын (ораторлық шеберлік, сӛйлеуі, баяндау тәртібі, оппоненттерге
жауап беру дағдысы) бекітеді.
Видеожазбаны қатысушылардың келесі жолға баяндамаларын бағалауда қайта кӛруге
болады.
* Эссе құрастыру. Ұзақтығы – 30 мин.
Оқытушы әр студентке тақырып (мәселе) береді, ол оны эссе түрінде жазбаша тапсыруы
керек. Эссе құрастыру уақытында студентті қажет әдебиеттермен қамтамасыз етуі керек.
Эссе жеке парақтарда оқытушыға тапсырылады. Жоғарғы оң жақ бұрышында студенттің
аты-жӛні, топ нӛмірі мен сабақ ӛткен күні қойылады.
Эссе құрастыру шарты: кӛлемі үлкен емес (бір А4 парағынан кӛп емес), нақты тақырып
бойынша, тақырыпты ашуда жеке кӛзқарасы, ӛз ойы келтіріледі.
Эссе жоспары:
1)
Тақырыбы (мәселе тақырыбы, мысалы, «Жоғарғы мектеп педагогикасының жаңалығы»,
«Емдеудің инновациялық әдістері…», «Мәселеге қазіргі кӛзқарас…»);
2)
Кіріспе, эссе жазудың мақсаты;
3)
Негізгі бӛлімі (мазмұны, мәселе мәнін ашу, тақырыпты ашуға кӛмектесетін аргументтер,
талдаулар, цитаталар, сандар, кестетер, диаграммалар, фактілер);
4)
Мәселеге деген менің кӛзқарасым (студент тек ӛз кӛзқарасын білдіреді, моральды,
эмоционалды, мәселеге этикалық қатынасы);
5)
Мәселені шешу жолдары (мәселені шешуде қазіргі бар жолдар мен әдістемелерді
негіздеу, сонымен қатар ӛз әдістері мен жолдарын жасау және ұсыну);
6)
Ӛзін-ӛзі бағалау (ӛз жұмысын бағалау, автордың ойымен жұмыстың ашылған және
ашылмаған тұстары);
7)
Библиография (қолданылған әдебиеттер тізімі).
Жалпы білім беру оқу білетін, бірақ нені оқу керек екендігін түсінбейтін кӛпшілікті таң
қалдырды
Дж. Тревельян
* Журналдық клуб.Ұзақтығы – 60 мин.
Әдіс алғаш рет С.Ж.Асфендияров атындағы ҚазҰМУ
№1 бала аурулары кафедрасында резидент-педиатрларды
оқытуда қолданылды.
Әдістің мәні: журналдық клуб отырысының
тақырыбы анықталады, мысалы «Балалардағы тыныс
мүшелерінің аурулары. Ауруханаішілік және ауруханадан
тыс пневмония. Этиологиялық факторларына байланысты
пневмонияның емі» немесе кез-келген басқа.
Журналдық клуб жүргізерден бұрын 2 апта ішінде әр қатысушының (оқушының) ол
анықтауы керекміндеті анықталады, мысалы: балаларда пневмония диагностикасының жаңа
технологиясы; атипті пневмония емінің қазіргі аспектілері; пневмониясы бар балаларда
жүрек-қантамыр жүйесінің жағдайы және т.б.
35
Хабарлама дайындау негізі периодты медициналық (рецензияланатын, атақты)
журнал болып табылады. Оқытушы ұсыныс береді, мысалы, «Педиатрия», «ҚР Педиатрия
және балалар хирургиясы» «Пульмонология», «Терапевтитік Мұрағат» журналдарының
мазмұнын қарау, сонымен қатар, 2005-2011ж.ж. аралығында шығарылған шетелдік баспалар.
Баяндама 8-10 слайдтан тұратын электронды презентация түрінде дайындалуы керек,
ұзақтығы 5 минуттан кӛп емес. Слайдтаға ақпаратты әдебиет кӛздеріне сілтеме жасалуы
керек (тӛменгі оң жақ бұрышында мақала авторының аты-жӛні жазылады, мақала тақырыбы,
шығарылған жылы, нӛмірі, беті келтіріледі). Қатысушылар материал жинауын жүргізу
дағдыларын, кәсіби әдебиетттерді талдау, тұжырым құрастыру, баяндама және
презентациялар дайындау, оны баяндау шеберлігін кӛрсетеді.
Кері байланыс. Оқытушының хабарламасынан кейін, қатысушылардың ішінен
тағайындалады – аналитик, критик, қорғаушы, эксперт. Рӛліне байланысты әр қатысушы
ӛзінің әріптесінің дайындығын бағалайды. Аналитик баяндаманың ғылыми сипатын,
мақсатарының жүзеге асырылуын және қойылған тапсырманың орындалуын, қолданылған
әдебиеттердің жаңалығын бағалайды. Критик әлсіз жақтарын анықтайды, қорғаушы –
баяндаманың жағымды жақтарын анықтайды. Эксперт жалпы қатысушылардың
баяндамасын сипаттап,қорытынды шығарады. Келесі баяндамаларды бағалау үшін рӛлдер
қайтадан бӛлінеді. Осыған байланысты, әр қатысушы журналдық клуб қатысушысы,
аналитик, критик, қорғаушы, эксперт ретінде ӛзін сынап кӛре алады.
Оқытушы қорытынды шығарады.
* «Басқарушы қол» әдісі
Бес саусақтан тұратын жұдырық – еңбек жеңісінің қуатты
энергиясына ие:
Саусақтарды ретімен атайық:
•
Бірінші – Мәселе (міндеті, мақсаты).Мәселені түсіну, және
одан ең маңызды ақпаратты немесе мәліметті бӛлу.
•
Екінші – Адамды шешім шығаруға жігерлендіру. Егер мәселеге
эмоционалды қызығушылығы болмаса, оны анықтауда белсенділік
болмайды. Тапсырма мақсатын оны жеке құндылықтармен немесе адам қажеттіліктерімен
байланыстыра отырып, нақты анықтап алу.
•
Үшінші – Қиындықтар. Бұл болуы мүмкін барлық кедергілер мен қиындықтар, олар
арқылы шешім шығаруға және ӛз тактикасы мен күтетін нәтижесін ӛзгертуге мәжбүр
болады.
•
Тӛртінші– Чек-парақтар. Чекпарақтар – бұл істер, стандарттар, дағдылар, аспаптар,
ресурстар мен негізгі компетенциялар жинағы, олар мәселені шешу үрдісінде қажет болады.
•
Бесінші- Үрдіс.Жеңіске жетуді бақылау. Үрдісті түзету және қолдауды бағалау жүйесі.
* «Дефектілі тапсырмалар» әдісі.
Қазіргі кезде дефектілі немесе графиктік тапсырмалар, сонымен қатар, «мылқау
фотосуреттер» талдау әдістемесі сияқты студенттерді белсенді оқыту түрлері ойлап табылды
және кең қолданыс тапты.Алдын-ала жоспарланған қателіктері бар дефектілі тапсырмалар
студенттердің назарын белсендіреді, олардың ойлау қабілеттерін дамытады, эксперт,
рецензент ретінде сӛйлеу дағдысын қалыптастырады. Дефектілі тапсырмалар мазмұндық,
әдістемелік, басқа да сипаттағы нақты қателіктері болады. Нақты қателіктер таңдалады, олар
бірінші орынға шықпайды, керісінше кӛлеңкеленіп тұрады. Студенттердің міндеті
36
тапсырманы шешу барысында қателіктерді бату болып табылады. Дефектілі, графиктік
тапсырманы шешу осы материалдарды меңгерудегі қиыншылықтарды анықтай отырып,
жігерлендіруші, бақылаушы және диагностикалық қызметтерді атқаруға мүмкіндік береді.
Тәжірибелік сабақтарды жүргізуде қайталаудың рӛлі ескеріледі. Бірақ ол әртүрлі болуы
керек. Тәжірибелік сабақ барысында алған білімін бекіту үшін ӛткен сабақтарды қайталау
бала аурулары кафедрасында жаңа кӛзқарастарға сәйкес әртүрлі нұсқада жүргізіледі. Power
Point форматындағы презентация кӛмегімен қайталау меңгерілетін материалдың
кӛрнекілілігі мен студенттерге жетуін арттырады. Мәтіндік, белгілік, графиктік және т.б.
ақпараттармен сипатталатын презентация кезіндеоқу үрдісі айтарлықтай артады,
меңгерілетін тақырып айтарлықтай терең қабылданады.
1. Мысал Ер бала, 12 жаста. Бір апта бұрын баспамен ауырғаннан кейін «ет жуындысы»
тәрізді зәрі пайда болды. Емханада тексерілу барысында артериялық гипертензия анықталды.
Жалпы зәр анализіндесалыстырмалы тығыздығы 1018, белок 6,2 г/л, эритроциттер 5-7 кӛру
аймағында. Нечипоренко бойынша зәр сынамасы – лейкоциттер 2500, эритроциттер 1500 бір
мл-де. Тапсырма: жіберілген қателіктерді табыңыз.
Жауап: Бала диагнозы «Жедел гломерулонефрит, нефритикалық синдром». Жалпы зәр
анализінің нәтижелері қате – айқын гематурияның болмауы, себебі бала зәрінің түсі «ет
жуындысы» түстіжәне Нечипоренко сынамасы. Ал осы науқаста макропротеинурия 6,2 г/л
дейінгі бұл ауруға тән емес болуы мүмкін.
2. Мысал Бала 6 жаста МӚНС стероидорезистентті түрі диагнозымен, селективті емес
цитостатикциклоспорин А 2 мг/кг дене салмағына тәулігіне тағайындау ұсынылды, күнара
берілетін преднизолонмен 0,5 мг/кг бірге. Тапсырма: жіберілген қателіктерді табыңыз.
Жауап: Циклоспорин А селективті иммунодепрессант, ИЛ-2. ИЛ-3, ИЛ-4 ӛндірілуін тежейді,
цитотоксикалық Т-лимфоциттер пролиферациясын тежейді. Терапиялық дозасы 5-6 мг\кг
тәулігіне.
Жоғарғы курс студенттерін оқытудағы
педагогикалық стратегия және тактика
Педиатрия факультеті жоғарғы курс студенттерін мамандыққа оқытудың негізгі
міндеттері қатысушының танымдық қызығушылығын белсендіру, клиникалық ойлау
қабілетін дамыту, творчествалық мүмкіндіктерін қалыптастыру, құштарлығын сүйемелдеу
және болашақ мамандығын таңдауда кӛмектесу болып табылады. Осы мақсатта Қазақ
Ұлттық медициналық университетінің бітіруші түлектерді шығарушы кафедрасында
оқытудың мемлекеттік білім беру стандарттарымен (типті және жұмыс бағдарламалары,
семинар мен тәжірибелік сабақтардың тақырыптық жоспарларымен) оқу – әдістемелік
жұмыстарында жас маман - педиатр мектебі қарастырылған. Педиатрия факультеті
студенттерін мамандыққа бағыттау бағдарламасын жасап шығару туралы ойдың тууына
мамандардың кәсіби сферадан коммерциялық сфераға (фармацевтикалық фирмалар немесе
медициналық емес ұйымдарға) қарай ағуы себеп болып отыр. Осыған байланысты,
мамандығына деген құштарлығын қалыптастыруда педиатрия кафедрасы педагогтарының
тәрбиелік ролінің маңыздылығы сӛзсіз. Бұл ӛз кезегінде педиатрияның ӛзекті мәселесі –
оқытушы мен қатысушы арасындағы ӛзара қатынасын кӛрсетеді.
Тәрбие беру парызы жанұя мен мектеп қабырғасында беріледі деп есептеледі.
Расында да негізгі тәлім-тәрбие балалық шақта қалыптастырылады. Мектеп қабырғасынан
қалыптасқан Тұлға шығады. Студент бұл 18 жастан жоғары, жанұя құру, дүниеге бала әкелу
мүмкіндігі бар адам. Бұрынғыдай талдайтын болсақ, оқушы – ӛзбетінше шешім қабылдай
37
алатын мүмкіндігі бар ересек адам. Бірақ, тәжірибе жүзінде кӛріп жүргендей жеке және
жатық ӛмір қателіктері нақ осы жаста жасалады. Сондықтан, жоғарғы оқу орнындағы
педагогикалық жұмыс неғұрлым белсенді және дара болуы керек.
Қазіргі кезде педагогиканы тәрбиелеу тек оқыту мен білім беру туралы ғана емес,
ӛнегелі, дені сау, эстетикалық және сол сияқты тұлғаны қалыптастыру туралы ғылыми пән
ретінде қарастыру керек. Оқытушы мен қатысушы қалыптары бірдей теңдікте емес екендігі
барлығымызғы белгілі. Педагог ӛзінің тәрбиеленушілерімен толық формальды және
формальды емес байланыстар жүйесі арқылы байланысты, олардың мінезі үшін қоғам
алдында, қатысушының жанұясы алдында, ӛзінің ар-ұяты алдында жауапты. Ол ӛзінің
тәрбиеленушілері алдында да жауапты, бірақ бұл жауапкершілік сипаты психологиялық
тұрғыда қарастырылады және тәрбиешінің тұлғалық ӛнегелілігімен анықталады. Педагогтың
жауапкершілігі құқықтарымен тығыз байланысты, оның кӛмегімен ол ӛзінің міндеттерін
атқара алады. Ақылды тәрбиеші қолындағы билік бір ағымға қарай қозғалысты қамтамасыз
етіп, екіншісін тежеп отыратын реттеуші таяғына ӛте ұқсас, дегенмен жалпы алғанда
қозғалыстағы әр қатысушыға қауіпсіздікті қамтамасыз етеді, апаттан сақтайды. Билікті
дұрыс қолдана білу, кінәліні жазалап, лайықтыны марапаттау педагогтың жоғары біліктілігін
кӛрсетеді. Бірақ билік – үшкір құрал сияқты, ебедейсіз қолда – қауіпті.
Сонымен, педагог пен студент құқығы мен міндеттерін тең деп айту қиын. Бұл
жетекші мен бағынушы қатынасы, бұл белгілі бір арақашықтық сақтайтын қатынас. Адам
қандай орында отырмасын, қандай құқықтар мен міндеттер иегері болмасын, егер ол ӛзін
қоршағандардан тек қана оның тілегін орындаушыларды кӛретін болса, ол ешқашан
қызметтес серіктестерін таппайды, ӛз жұмысында жетістіктерге жетпейді. Егер билік иесі
педагогты қоршаған қатысушылардан қайталанбайтын, оның орнын ешкім баса алмайтын
Тұлғаларды кӛріп, олардың ойын, сезімін құрметтеп, сӛз бостандығына жол беретін болса, ол
осы ісімен олардың ӛзімен тең екендігін мойындайды, ал теңдік – барлық кезде
ынтымақтастық, бірақ кез келген ынтымақтастық – теңдік емес. Педагогикадағы
ынтымақтастық – бұл тұлғаларды сыйлау, олардың мүмкіндіктерінің орындалуына кӛмек
беруге дайын болу, болашаққа деген сенім.
Ынтымақтастық – Тәрбиеші, Педагог, Оқытушы қызметі жӛнінде есеп беру нүктесі,
ал тәрбие жӛнінде есеп беру нүктесі – ұлы нүкте. Ол студенттің кәсіби тағдырын анықтайды,
тәрбиешінің педагогикалық ұстанымын және принципиальды позициясын кӛрсетеді. Ол
оқытушының жан дүниесі, интеллектуалды, тіпті физикалық күштерінің, оның этикалық
тәрбиелілік дәрежесін жинақтайды.
Қазіргі жағдайда жоғарғы оқу орындарында оқу үрдісін ұйымдастыруда біз
студенттерге
тек
білім,
іскерлік
және
дағдыларының
болуы
сияқты
компетенттілікталаптарымен шектеліп қана қоя алмаймыз. ДДҰ компетенттілік
қалыптасуымен байланысты адам ақылы аумағын тағы үш құрамдас бӛлікпен кеңейтуде:
ӛткірлік, оқуға қатынасы/позициясы және дұрыс мән беру. Ӛткірлік тез шешім қабылдау,
ойлау, талдау, икемділік, шапшаң ойлау, түйсік сияқты қасиеттерді біріктіреді. Оқуға
қатынасы/қалпы студенттің оқытуға әрекетін (мотивациясын) кӛрсетеді. Дұрыс мән беру
жағдай мен әрекетті дұрыс қабылдау, ӛзін-ӛзі бағалау, оқытушымен және жолдастарымен
жақсы қатынас құра білуді қамтиды. Осыған байланысты педагогтарға қатысушылардың
психилогиялық типі және орындай алу мүмкіндігі бойынша шартты түрде 4 топқа
бӛлінетіндігіне назар аудару керек: ӛзіне берік, сенімді, күманданушылар және үмітін
үзгендер. Осыған байланысты студенттер тобы бірнеше «психологиялық типтерден»
|