title: Мемлекеттік атрибуттары: билік институттары

text:
Қазақ көшпелі қоғамы саяси жүйесінің қалыптасуы мен оның бірігейлік сипаты Евразия көшпелі социумдары тарихының күрделі де, түрлі бұрмалаушылықтарға ұшыраған проблемаларының бірі болып табылады. И.В. Ерофееваның көрсеткеніндей, бұл мәселе төңірегінде осы уақытқа дейін орын алып келген ғылыми пікірталастар "көшпелі феодализм" концепциясы шеңберінде жүргізілді [320, 37б]. Ол орта ғасырлар кезіндегі көшпелілердің мемлекеттік құрылымдарын отырықшы-егіншілікті мемлекеттердің биліктік қатынастар моделі тұрғысынан зерделеуге икемделген еді. Осыдан келіп қазақ қоғамының мемлекеттік атрибуттар ретіндегі билік институттарының генезисі, сипаты мен саяси-әлеуметтік жүйедегі орны жөнінде тарихи шындыққа кереғар пікірлер туындады. Зерттеушілердің кейбірі Қазақ хандығының билік институттары Монғол империясы тұсындағы және одан кейінгі кезеңдегі мемлекеттік бірлестіктердегі басқару жүйесінің көшірмесі деп есептесе, екіншілері хандық биліктен басқа билік институттарының болғандығын мүлдем жоққа шығаруға тырысады. Осыған қарамастан қазіргі уақытта тарих ғылымында ортағасырлық қазақтар қоғамы кең көлемдегі экономикалық және одан тыс мүдделерге, индивидтердің адами өзара қатынастардың сан алуан түрлеріне негізделген әлеуметтік бірлестіктерінің күрделі жүйесі болып табылатындығы туралы пікір орнықты.
Түркітанушы Қ. Сартқожаұлы қазақ мемлекеттілігінің басқару-әкімшілік жүйесінің көне түркі заманынан бастау алатындығы, байырғы түркі тарихимәдени мұраларының өзінде "ел" (мемлекет), "төр" (өкімет) сөздерінің кездесуі оған нақтылы дәлел болатындығы туралы мақала жариялады. Түрік қағандығында қалыптасқан ел басқару жүйесінің тәжірибесі дүние жүзінің көптеген елдеріне үлгі болғандығы жөніндегі автор пайымдаулары ғылымға қосылған елеулі үлес ретінде танылуы керек [515].
М. Қозыбаев та Қазақ хандығында қалыптасқан билік институттарының ерте кезден бастау алатындығы, Х ғасырдың өзінде тұрақты салық жинау жүйесі және бұл іспен айналысатын арнайы әскери отрядтар болғандығы туралы көрсетеді. Автордың пікірінше, хандар өкіметі күшеюімен қатар, орта ғасырларда қара халық арасынан шыққан билер мен батырлардың рөлі күшейе түскен демократия орнады, жасақтарды ұйымдастыру жүйесі, билік пен бағыныштылық қатынастарды реттеуде арналған құқықтық тәртіп орнады [268]. Бірақ белгілі ғалымның бұл ой-пікірлері "Қазақ мемлекеттілігінің кейбір мәселелері" және басқа да мақалаларында нақтылы материалдармен тиянақталмаған, проблеманы тақырыпты қай бағыттарда және қай тұрғыдан зерттеу керектігі төңірегінде ғана көтерілген. Көшпелілерде мемлекеттік басқарудың ертеден келе жатқан дәстүрі болғандығы жөнінде Р. Сыздықова мен М. Қойгелдиевтің "Қадырғали би Қосымұлы және оның жылнамалар жинағы" атты еңбегі назар аударады, себебі авторлар бұл тақырып бойынша "Жами ат-тауарихтан" нақтылы деректер келтіреді. Олар орта ғасырлардағы хандықтарда сарай маңындағы адамның дәреже атағын білдіретін "аға" термині болғандығы және оның "әмірші", "билеуші", "бек", "әмір" (мың бегі, мың ағысы) т.б. мағыналарда қолданылғандығы туралы жазады.
Қадырғали шежіреші "бек" сөзін ру басының ханнан өзге ұлыс билеушісінің титулы немесе әскери, шен иесінің лауазымы (эмир, нойан) ретінде келтіреді. "Жами ат-тауарихта": "Бірі хан, бірі бек болуб йүрүр сүрді, Чингиз ханда бу төрт бек ма лум турур" делінеді [516, 66-67б]. ХYХYІ ғасырларда "бек" атағын хан беретін болып, "рангілер табеліне" кіргенге ұқсайды [52, 493б], ал кейіннен бұл атақпен ресми құқылары мен қызметтері бар адамдар аталған деп көрсетеді Р. Сыздықова мен М. Қойгелдиев.
Қадырғали Қосымұлының шығармасында кездесетін "би" (ру-тайпа басы), "қарачау" (қараша-тәуелді, бағынышты халық), сұлтан (шыңғыс-хан ұрпағы), "нөкер" (жасақшы), "баһадур" (батыр), падишаһ (билеуші, "хан" сөзінің эквиваленті) т.б. терминдер көшпелілер қоғамы әлеуметтік тұрғыдан біршама жіктелген, мемлекеттік атрибуттары қалыптасқан құрылым екендігін дәлелдейді [516-68, 85, 87бб].
Көшпелілерге мемлекетті басқару ісінде аумақтық-әкімшілік бөлініс те тән болды, бұл жүйе, әсіресе, Алтын Орда кезінде жетілдіріле түсті. З. Жандарбек осы мәселеге қатысты Құрбанғали Халидтің "Тауарих хамса" атты еңбегіндегі деректерге назар аударды. Солардың бірі Өзбек ханның ұлы Жәнібек ханның Алтын Орда ұлысын үшке бөлгендігі туралы: "Ұлы жүзге үйсінді датқа қойып, Жалайырды найб сайлады. Орта жүзге арғынды датқа қойып, көмекшілікке найманды қойды. Кіші жүзге алшынды би етіп, көмекшілікке жаппасты берді" [517, 62б].
Жалпы отандық тарихшылардың басым көпшілігі Евразиялық ортағасырлық көшпелілері әлеуметтік тіршілік жобасын негізінен Шыңғыс ханның "Жаза" заңдарына қарап реттеп отырғаны туралы тұжырымды қолдайды. Сонымен қатар В.П. Юдин соңғы кездері, Л. Ералиева т.б. авторлар Қазақ хандығының мемлекеттік басқару жүйесіне көршілес мемлекеттер – Көшпелі өзбек ұлысының, Моғолстанның пәрменді ықпал еткендігі туралы өз пікірлерін ұсынды. В.П. Юдин "Тарих-и Рашиди" авторы Мырза Мұхаммед Хайдар Дулатидың тарихнамалық концепциясы деген еңбегінде монғол империясы ыдырағаннан кейін пайда болған Моғолстанның да, Қазақ хандығының да мемлекеттік құрылысы бірнеше ортақ принциптерге негізделді деп жазды. Олар: 1) Шыңғыс әулетінің (чингизидтердің) жоғарғы билікке құқы; 2) Шыңғыс ұрпақтарының рутайпа басыларымен қатынасын реттейтін тәртіпті сақтау, 3) Шыңғыс-хан тұсында Монғол империясын балалары, немерелері және тайпалар арасында бөліске салуын "мәңгілік" құқық дерек көзі ретінде санау; 4) Шыңғыс ұрпақтарының құқын ескере отырып, рубасыларының белгілі бір ауданда жоғарғы билік жүргізу құқын мойындау; 5) көшпелі тайпалардың иерархиялық құрылымы мен орнының Шыңғыс-хан белгілеген дәстүрлер мен жосындар негізінде анықталуы; 6) мемлекет құрамына енген отырқшы аудандарды басқару тәртібі; 7) дінге көзқарас; 8) көшпелілердің әдеттік құқы және шариат[518, 214-215б].
Ж.О. Артықбаевтың сөзімен айтқанда, Шыңғыс-ханның "Жазасы" бірнеше жүз жылдар бойы далалықтар үшін өмір сүру тәртібінің негізгі ережесі болды [519, 109б] және бұл тұжырым Қазақ хандығына да тікелей қатысты.
Л. Ералиева "Тарих-и Рашиди" материалдары негізінде жазылған "ХІYХYІ ғасырлардағы Моғолстанның әлеуметтік-экономикалық дамуы мәселесіне" деген мақаласында нақтылы басқару институттарына тоқталады. Автор Моғолстанда жоғарғы саяси басшы және жердің иесі хан болды деп есептейді. Сонымен қатар бұл мемлекетте "ұлысбек" атты лауазым, "хан кеңесі" аталған мәжіліс, бас мемлекеттік кеңес (диван), қаржы мәселесімен және салық жинаумен шұғылданатын "дафтарлар" болғандығын атап көрсетеді. Шенеуніктік аппарат Моғолстанның отырықшы-егіншілікті өңірінде күрделілеу болған сияқты [520, 95б].
Отандық тарихнамада Қазақ хандығының билік институттары көбіне статикалық түрде аталып қана келді. Дегенмен 70-жылдардың орта кезінен оларды функциялық қызметі барысында зерттеу, әртүрлі деңгейдегі билік институттарының өзара қарым-қатынасын анықтау қолға алынды. Қазақ қоғамының саяси-потестарлы құрылымы (ру басылары мен ақсақалдардың билігі, хандық билік), әлеуметтік топтар мен жіктер, қоғамдық байланыс түрлеріне қатысты мәселелер қарастырылды. Бірақ мұндай ізденістердің көпшілігі ХYІІІ ғасырға жататын эмпирикалық материалдарға негізделді [519, 113-204б].
Г.Е. Марков көшпелілер қоғамындағы билік институттарының барлығына ортақ қызмет істеу жүйесін сипаттауға әрекеттенді. Ол көшпелілердің қоғамдық құрылымы екі "агрегаттық жағдайда" өмір сүріп келді деген болжам жасады. Біріншісі – аморфтық саяси ұйым, өкімет билігінің әлсіздігі, тіпті, жеке отбасылардың дербестігі тән қауымдықкөшпелілік жағдай. Бұл кезең көшпелілердің біршама шаруашылықэкономикалық тәуелсіздік жағдайдағы ахуалын танытады. Екіншісі – қоғамның анық әскери-саяси құрылымын сипаттайтын "әскери-көшпелі агрегаттық жағдай". Бұл кезеңде саяси өкімет билігі рубасыларының қолында шоғырланды. Көшпелілердің мұндай ерекше жағдайы сыртқы оқиғаларға (көршілерімен соғыс, басқа аумаққа қоныс аудару т.с.с.) байланысты қалыптасты [301, 312б; 521, 28-29б].
Автордың пайымдауына қарағанда, көшпелілердің бұл жағдайын экзаполитарлық детерминанта (сыртқы саяси факторлар) анықтайды. Проблеманы осы қырынан қою алайда, көшпелілердің бұл әскери-саяси бірлестігінің функциялық әрекетін түсіндіре алмайды [108, 51б].
Ж.О. Артықбаев Қазақ хандығы мемлекет ретінде екі бастаудың – жоғары билікті танытатын саяси институттың және потестарлық құрылым түріндегі тайпалық ұйымның симбиозы болып табылады деп есептейді. Көсемдік билік жүйесінің күшті де негізгі буыны болуымен қатар, халық пен саяси сословие аралығында көпір (буфер) іспетіндегі қызметті атқарады. Автор қазақтарда мемлекеттік тарихын зерттеудің де нәтижелі жолы жоғарғы билік институты мен оның құрылу динамикасын, эволюциясы мен өзгерістерге ұшырауын потестарлық құрылыммен (көсемдік институтымен) өзара байланыста қарастыруда деп ойлайды [284,
46б].
Сонымен қазақ қоғамында билік жүргізу әртүрлі деңгейде жүзеге асырылды, олардың әрқайсысына тән функциялары болды. Оларға қойылатын талаптар мен жұмыс істеуінің құқықтық негіздері екшеліп, ұрпақтан ұрпаққа халық жады арқылы жетіп отырды. Ғасырлар бойы ел билеу теориясы тұжырымдалды. Қазақ қоғамы "ақсүйек" және "қара сүйек" аталған әлеуметтік-генеалогиялық топтарға бөлінді. Саяси және құқықтық тұрғыдан да, әлеуметтік-мәдени және функциялық-нормативтік тұрғыдан да бұл екі топтың арасында біраз алшақтық болғандығы туралы отандық тарихнамада ортақ пікір қалыптасты. Қазақ хандығындағы басқарудың саяси-потестарлық жүйесі Ю.А. Бромлейдің латын тіліндегі "потестус" ("билік") терминін пайымдаулары шеңберінде Н.Алимбаевтің, Х. Арғынбаевтың, М.С. Мұқановтың [311], Н.М. Масановтың, А.Х. Бикеновтың [523] еңбектерінде де қарастырылды, бірақ олардың зерттеулері де ХYІІІ-ХІХ ғасырлардағы қазақ қоғамына арналған.
Кейбір жағдайда зерттеушілер қазақ қоғамындағы басқару институттарын қарастырғанда потестарлық жүйенің қалай қалыптасқандығын нақтылы көрсете алмайды, оларды әлеуметтікэкономикалық қатынастар сипатымен ("жылу", "сауын", "асар" және т.б.) шатастырады [524; 525] Сұлтандарды рудың "атақты адамдары" ("родовая знать") қатарына жатқызу сияқты қателіктерге де жол беріледі [524, 144б]. Отандық тарихнамада Қазақ хандығының мемлекеттік атрибуттары мен басқару жүйесін зерттеуде соңғы жылдары біршама ілгерілеу байқалды. Бұл тақырыптарға арналған М.Қ. Қозыбаевтың, М.Т. Баймахановтың, И.В. Ерофееваның, Ә. Ғалиевтың, Е. Әбілдің т.б. ғалымдардың еңбектері жарық көрді. А.Х. Бикенов ХYІІІ-ХІХ ғасырлар деректері негізінде қазақтың дәстүрлі қоғамы және оның саяси-потестарлық құрылымын зерттеп, кандидаттық диссертация қорғады [523].
Автор билік ұғымы, оның туыстық негізі, жалпы сипаты; Қазақ хандығындағы билік құрылымы; ру және билер институты; патронимия және ақсақалдар институты; хан билігі, оның этномәдени сипаты, функционалдық қызметі; сұлтандар билігі; төлеңгіттер институты сияқты маңызды тақырыптарға тоқталып, қазақ қоғамына тән дәстүрлі билік институттарының қызметін анықтап берді. Осы негізде ол қазақ елінің мемлекеттік құрылымы көшпелі және жартылай көшпелі қоғамдардың өркениеттік ерекшеліктерінен бастау алатын біртұтас этномәдени құбылыс екендігі туралы қорытынды жасады [527, 2б].
Қазақ хандығында ең жоғарғы билік құқы Шыңғыс-ханның "алтын тұқымы" ұрпақтарының әлеуметтік-корпоративтік тобының қолында болғаны, ханның құрылтай жиналысында солардың арасынан ғана, бірақ хан тағына әскери, сот және диполматиялық істерде танылған және белді рулардың қолдауына ие болған ықпалды сұлтандар сайланып келгендігі туралы тұжырымдар барлық зерттеулерде атап көрсетіледі. И.В. Ерофеева ең жоғарғы лауазымға ие болу үшін тартыста жеке бастарының және генеалогиялық қасиеттері тең түскен жағдайда таразы басы бұрынғы ханның жақын туыстарына – әуелі аға-інілеріне, содан соң ұлдарына, басқа еркек кіндікті ұрпақтарына ойысып отырды деп жазады [320, 42б]. Автор көшпелі қазақтарда хан билігі институтының Моғолстан мен Шығыс ДештіҚыпшақ тұрғындарында бұрыннан қалыптасқан билік институттары негізінде дамып, осы өңір көшпелілерінің "ақсүйек" және "қарасүйек" аталған басты екі әлеуметтік-дәрежелік топқа жіктелген бірнеше ғасырлар бойғы (ХІІІ-ХYІ) жүйесіне арқа сүйегендігі туралы жазады. Отандық тарихнамада хандық биліктің материалдық негізі көшпелілердің бүкіл жерінің Шыңғыс әулетіне тиесілігі жөнінде қалыптасқан құқықтық түсінік екендігі туралы мәселе қойылды. Бұл мәселеге байланысты В.П. Юдин: "Шыңғысхан көзінің тірісінде Монғол империясын балалары мен немерелерінің арасында бөліске салды көптеген халықтар үшін, ал кейбірі үшін ХХ ғасырға дейін құқықтық дерек көзі ретінде танылды" деп жазды [392, 107б].
Осы негізде С. Сағынаева мен Р. Қасымов аталмыш оқиғадан бастау алып, қалыптасқан түсініктер мен психологиялық императивтер хандарға жоғарғы билікті иемденуге, аумақтық талаптар қоюға, соғыс жариялауға, бейбіт келісімге келуге мүмкіндік берді деп жазады. Сонымен, бұл авторлардың пікірінше, бір кезде Шыңғыс-ханның империя аумағын бөліске салуы және оның мұрагерлері кейін де іске асырған "жер бөліністері" көшпелі халықтар үшін құқықтық сананың, қоғамдық көзқарастың және идеологияның жоғары категориясына айналды [526, 83б]. Бұл тұжырым басқа ғалымдар тарапынан әлі қолдау таба қоймаған секілді, нақтылай, зерделей түсуді қажет етеді деп ойлаймыз. Себебі қауым иелігіндегі, ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүр бойынша әр рудың көші-қон жерлеріне хан да, сұлтандар да иелік етпеген. Бірақ қоғамдық сана хан билігін мемлекеттіліктің, қоғамды ұйымдастыру ісіндегі тарихи сабақтастықтың нышаны (символы) қауіпсіздік пен игіліктің кепілі ретінде қабылданғаны тарихи шындыққа жатады.
Ә. Ғалиев [527, 48-49б], Э. Телеуова [528], Е. Әбіл [529, 78-79б], И. Ерофеева [531, 118-123б], Б. Мырзабеков [530] т.б. еңбектерінде хандық биліктің сипаты мен функциялары зерттелді. Бұл авторлардың барлығына да хан функцияларын анықтауда біршама ортақ тұжырымдар тән. Хандық биліктің негізгі міндеттері қатарына олар. сыртқы жаулардан мемлекеттің қарулы қорғанысын ұйымдастыру; мемлекеттің сыртқы саясатының негізгі бағыттарын анықтау; жоғарғы сот билігі қызметін атқару қоғамдық құрылыс пен тәртіпті қамтамасыз ету мәселелерін жатқызады. Сонымен бірге жекелеген авторлар (Е.Әбіл, Ә. Ғалиев т.б.) хандық билік институтын заң шығарушы орган ретінде де қарастырады. Хан мемлекеттік тәртіп пен қоғамдық құрылысты қорғау мақсатында бүкіл хандық тұрғындары орындауға міндетті заңдар мен жарлықтар шығарды, салық түрлері мен көлемін анықтады, хандықты әкімшілік бөлістерге бөлді және олардың басшыларын тағайындады деп көрсетеді Е.Әбіл [529, 79б].
Нақты деректерді зерттеу барысында ХҮ-ХҮІ ғасырларда қазақ хандарының өкілдіктері кеңірек болғандығы анықталды. Ол кезде хан қазақ армиясының бас қолбасшысы болды, елшіліктер аттандырып, елшіліктер қабылдады, халықаралық келісімдерге қол қойды. Билер сотының үстінен берілген шағымдарды қарады, бір жағы төрелер болып келген түрлі ұлыстардың арасындағы жанжалдарды шешіп отырды. Сот істерінде хан әдеттік құқық нормаларын басшылыққа алды.
Қазақтардың хандық билік институтына монархиялық және демократиялық принциптерді ұштастыру тән болғандығы жөнінде тұжырым жасалынды. Бұл институттың тағы бір ерекшелігі ретінде хан тағына үміткерлердің тағайындалып және сайланып қана қоймай, халық тарапынан танылуы да тиісті екендігі аталып өтіледі. Әдетте құқық нормаларын бұзған, әділетсіздікке жол берген хандардан халық сырт айналып, ауа көшіп кетіп отырды. Не болмаса хандардың өздері тақтан тайдырылды [527, 84б; 530, 122б].
Мемлекеттік құрылымның көптеген өлшемдері тұрғысынан алғанда хандық билік институтына деспотиялық сипат жат болды. Бұл мәселе жөнінде біз Б.Тілеповтың "ХҮ-ХҮІ ғасырлардағы Қазақ мемлекеті монархия мен аристократиялық-демократиялық республиканың элементтерінен тұратын, дала демократиясының дәстүрлерін бойына жинақтаған иерархиялық әлеуметтік-саяси құрылым болды" [532, 78б] деген қорытындысымен келісеміз.
Отандық тарихнамада хандық биліктің жоғарыда аталған ерекшеліктерін басқаша пайымдау, бұл институтты мемлекеттік атрибут ретінде санауға келе бермейтіндігі туралы пікірлерге итермелейтін талдаулар да орын алып келеді. И.В.Ерофеева, мысалы хан билігінің негізгі функцияларына экономикадан тыс қатынастарды, қауымаралық қайшылықтар мен жанжалдарды шешіп отыру міндеттері, әскери-саяси және сот қызметін атқару жатты дегенімен, автор қазақ хандарының көшіқон жүйесін реттеу, сот төрелігі және бақылау орнату секілді көшпеліліердің қоғамдық қатынастарына араласу әлеуетінің шектеулі болғанына басым мән береді.Негізінен номадтардың саяси жүйелерінің функциялары түрлі билік қатынастары субъектілерінің (сұлтандар, ру басылары, билер, батырлар) арасында бөлініп кетіп отырды, осының салдарынан көшпелі қоғамдағы бүкіл билік құрылымы дискреттік (шашыранды) сипат алды деп жазады [320, 43б].
И.В.Ерофееваның пікірінше, хан билігінің басты функциясы халықты шет шапқыншылықтан қорғау және көршілес этномәдени өңірлерге әскери жорықтар ұйымдастырумен ғана шектелген.
Басқаша сөзбен айтқанда, жоғарғы билік деңгейінде, яғни хандық билік дискреттік және үзікті сипатта болған, сондықтан да ол көшпелі қоғамның әлеуметтік өмірінде тұрақты рөл атқармаған секілді.
И.В. Ерофееваның бұл пікірлері сайып кегенде Г.Е. Марковтың, И.И. Крадиннің т.б. шетел ғалымдарының көшпелі қоғамның екі агрегаттық жағдайда өмір сүруі, хандық билік толыққанды басқару институты болмағандығы жөніндегі көшпелілерді тарих субъектісі ретінде қарамайтын идеяларына барып тіреледі.
Е.В.Ерофееваның 90-жылдардың орта кезінде айтылған осы пікірлері 2001 ж. жарық көрген "Истрия Казахстана: народы и культуры" деген ұжымдық еңбекте біршама толықтырулармен қайталанды. Мұнда автор хан сайлау барысында туындайтын бір-бірімен өзара байланысты генеологиялық туыстықтың иерархиялық жүйесі (жолы үлкендігі) және меритократия принциптеріне, хандық биліктің функцияларына талдау жасады. Автор Қазақ хандығындағы биліктік бөлініс жүйесін ел басқарудың түрлі принциптерін икемді ұштастыру ретінде емес, хандық биліктің әлсіздігі ретінде сипаттады, сонымен қатар оны көшпелі қоғамда саяси басқару мен мәжбүрлеудің қандай да болсын дамыған институттарының (салық жүйесінің, тұрақты армиясының, шенеуніктік қызметтің) болмауымен түсіндіруге тырысады [41, 118-125б].
И.В. Ерофееваның хандық биліктен басқа да елді басқару институттарына тоқталмауы да осындай жоққа шығарушылықтан, сол кезде Қазақ хандығының өзі шын мәніндегі (еуропалықтар ұғымындағы) мемлекет, ақыр аяғында көшпелілерде мемлекеттілік дәстүр болмаған деген сан рет талданған концепциядан туындайды.
Зерттеушілердің басым көпшілігі Қазақ хандығында ел басқаруға қажетті басқа да мемлекеттік аппаратардың болғандығына нақтылы материалдар келтіреді. Академик М.Т. Баймаханов Қазақ хандығы, толық мазмұнда болмаса да, мемлекеттіктің барлық атрибуттарына иек артты; мемлекеттік механизмнің ұшар биігі ретіндегі хан билігі армия, тәртіпті қорғау органдары, сот және басқа да жазалау мекемелері секілді мәжбүрлеу және күштеу аппаратына сүйенді деп жазады [533, 53б].
Сонымен қатар отандық тарихнамада Қазақ хандығының мемлекеттік басқару жүйесін тым күрделендіріп көрсету мақсатында тарихи деректерге негізделген "аристократ-сұлтандар кеңесі", "батырлар кеңксі" секілді институттар болды деген пікірлер де кездесіп қалады[532, 78-79б]. Сұлтандар билігін "сұлтандар кеңесі" деген ойдан шығарылған институтпен шатастыруға болмайды. А. Сабырханов [534, 151-152], С.К.Ибрагимов [146], Т.И.Сұлтанов [535, 144], М.Қ. Әбусеиітова, Е.Әбіл [529, 79б], Э. Телеуова [528, 45-47б] еңбектерінде сұлтандардың қазақ қоғамындағы орны мен рөлі, олардың ХҮ-ХҮІ ғасырларда зор өкілеттермен пайдаланғандығы көрсетіледі.. Бұл тақырып бойынша арнайы зерттеулердің бірі
Т.И.Сұлтановтың "Сословие султанов в казахском ханстве" деген 1981 ж. жарық көрген ғылыми мақаласы болып табылады. Мұнда және басқа да еңбектерде ханның жақын туыстарының жеке иеліктерді басқарғандағы, дипломатиялық функцияларды атқарып, соғыс кезінде өзінің әкімшілік бөлінісінің (ұлыстың) әскерлеріне жетекші болғандығы, ұлыс басшысы – сұлтанның өз аумағында сот билігін, азаматтық билікті өз қолында ұстағандығы және тікелей ханға бағынғандығы жөніндегі тақырыптарға талдау жасалды. Э. Телеуова Қазақ қоғамының әлеуметтік құрылымы атты мақаласында қазақ хандарының іс-қағаз жүргізу кеңселері болғандығын, қазақ қоғамындағы некелік әдет-ғұрыптар мәселелерін атап өтеді.
Рузбеханның "Михман-намей Бухара" еңбегі деректерінің ғылыми айналымға қосылуы нәтижесінде Қазақ хандығының ХҮІ ғасырдың бас кезінде Таныш сұлтан, Жаныш сұлтан және Қасым сұлтан ұлыстарынан тұрғандығы анықталды. Ол ұлыстардың жоғарғы басшысы хан (ол кезде – Бұрындық) болды [457, 146б]. Қазақ қоғамындағы сұлтандар мен ұлыс жүйесі А.Х.Бикеновтың диссертациясында қарастырылды [523].
М.Х. Әбусеиітова шығыс авторларының шығармаларындағы хандық билік және оның статусы мен функциялары, сұлтандар және билермен қарым-қатынасы туралы мәліметтерді зерттеп, хандық биліктің пәрменділігі мен тұрақтылығы көшпелі ақсүйектер тобының қолдауына байланысты екендігі туралы қортынды жасады[59; 536]. Осы турғыдан алғанда Шыңғыс ұрпақтары (сұлтандар, оғландар) мен қараша халық өкілдерінен (билер, тархандар, батырлар, ақсақалдар) және дін өкілдерінен тұратын "Хан кеңесі" аталған институттың қазақ қоғамында маңызды рөл атқарғандығы жөніндегі зерттеулер тұжырымдары тарихи деректермен
құатталады.Мысалы, Жәнібек ханның баласы Махмуд-сұлтан Шайбаниханнан жеңіліп, Бұрындық ханнан әскери көмек сұрау үшін көшпелі және отырықшы өңірлердің атақты адамдарынан құралған кеңес шақырады.
Б. Тілепов Хан кеңесі институттарының орнына "Хан кеңесшісі" деген лауазымдық қызметті ғана талдаған [532, 79б]. Біздің ойымызша, Хан кеңесшісі Хан кеңесінің мүшесі болған. Сонымен қатар Е. Әбіл еңбегінде де бұл институтқа мән берілмеуі тарихи шындыққа қайшы келеді деп ойлаймыз.
Қазақ хандығы басқару институттарының қоғамдық орны, функциялары мен пәрменділігі секілді проблемаларды хандар, сұлтандар, ру-тайпа басшылары арасында орныққын өзара биліктік қарым-қатынасты жүйелі түрде талдау арқылы шешуге болатындығы жөніндегі методологиялық принцип отандық тарихнамада соңғы жылдары ғана орнығып келеді. Көбіне хандық билікті жеке алып зерттеу басым. Билер институты жөнінде де осыны айтуға болады.
Қазақтың дәстүрлі қоғамдық өмірінде орасан зор рөл атқарған билер институтының генезисі мен тарихи эволюциясын зерттеген А.Оразбаева оны мемлекеттің саяси және әлеуметтік құрылымының тұтастығын тек қана ғұрыптық құқық емес сол сияқты рухани-мәдени салт-дәстүр негізінде қамтамасыз етуді көздеген бірден-бір құрылым деп есептейді. "Оның үстіне, қазақ қоғамындағы билер институтының ерекшелігі сонда, – деп көрсетеді автор, - ол мемлекеттік басқару жүйесімен тығыз астаса отырып, халық пен билеуші топтардың белгілі бір әлеуметтік-саяси құндылықтар төңітегінде топтасуына тікелей ықпал етіп отырады" [537, 107б; 538, 102б].
Т.И. Сұлтанов "би" сөзінің ежелгі төркінін "бек" сөзінен бастау алатынын және бұл терминнің ХҮ ғасырға дейінгі деректерде мүлдем ұшыраспайтындығын айтады. Б. Тілепов билер институтының қалыптасуын қазақтың үш жүзінің пайда болу кезеңімен байланыстырады. Р. Сыздкова, М. Қойгелдиев, А. Оразбаева "би" мен "бек" сөздерін синоним ретінде қарастырып, "би" терминінің пайда болуы ежелгі түркі заманына тірелетіні туралы болжам жасайды[537-108б; 538,144-145б].
Билар институтын тек қана билер сотымен шектеуге болмайды, біріншісінің мазмұны кеңірек. Заңи мәселелерді талқылау оның маңызды функцияларының бірі екендігі ескеріле бермейді.Е.Әбіл билер соты ХҮ-ХҮІ ғасырларда айтарлықтай рөл атқармады деп жазады [528, 80б].
А.Оразбаева да Ақжол, Асанқайғы, Сүйінішұлы Қазтуған, Досмамбет жырау өмірлерінің деректерін талдай келіп, билер институтының әлі де жеке-дара өмір сүрген билік тұтқасы болмаған секілді деп түйіндейді. Олар би де, жырау да, батыр да болған. Автордың пікірінше, хандық биліктен де, халықтың қалың тобынан да ажыраған билер институты кейінгі орта ғасыларға тән [528, 114б].
Қазақ қоғамындағы ақсақалдар институтын зерттеу кейінгі кездері ғана қолға алынды [523, 20-21б]. Жекелеген авторлар хандықтың қарулы күштері мәселесіне,салық жүйесіне назар аударды. Қазақтарға "харадж" (жер салығы), "баж" (кеден салығы", "ушур" (көшпелілерден жиналатын салық) секілді салық түрлері белгілі болды [527, 50б; 529, 80б].
Шығыс дерек көздері ХҮІ ғасырдың бас кезіндегі Қазақ хандығының едәуір әскери күші болғандығын бір ауыздан атап көрсетеді. Хандықтың әскер саны 300 мың адамға жеткендігі айтылады [52, 222б].
Кейбір зерттеулерде Қазқ хандығында заң шығарушы органы – құрылтай болғаны, хандардың халық жиналысында емес, осы құрылымда сайланғаны жөнінде көрсетіледі.Е. Әбілдің пікірінше,бұл институт сұлтандар мен қауым өкілдерінен тұрған және жылына бір рет, әдетте күз айларында, маңызды мемлекеттік мәселелерді шешу үшін (бейбіт келісімге келу, соғыс жариялау, жайылымдықтарды бөлісу, көші-қон бағыттарын анықтау) мақсатында жиналған [529, 78б].
Бірақ бұл тақырып нақтылы деректер негізінде әлі де зерттей түсуді қажет етеді.
Қарастырылып отырған уақыт ішінде қазақ қоғамының таптық құрылымы, әртүрлі әлеуметтік топтар арасындағы вассалдық тәуелділік формалары туралы да шығыс деректерінде мәлімет өте аз кездеседі, сол себепті де отандық тарихнамада бұл сюжеттер де "ақтаңдақ" тақырыптар қатарына жатады. Бұл орайда Мұхаммед Салихтың "Шайбани-наме" шығармасындағы "қараша" термині жөнінде Б.Я. Владимирцовтың, М.П Вяткиннің, Р.Г. Мукминованың пайымдауларының жарияланғандығын еске сала кетеміз [539, 73б].
Материалистік методология шеңберінде жасалған қазақ қоғамының әлеуметтік құрылымы жөніндегі тұжырымдарға басқа көзқарас қалыптасуда. Ж.О. Артықбаевтың пікірінше, көшпелі қазақ қоғамында әлеуметтік қайшылықтарды іздеудің ешбір мәні жоқ, себебі ондағы сословиелік белгілер материалдық игілікке емес, әлеуметтік статусы және билік арқылы анықталды [399, 83б].
Қазақ халқының құрамында генеологиялық қатынасқа түспейтін субэтникалық топтың тарихына, оның ислам дінін таратудағы қызметіне, бұл діннің Қазақ хандығының рухани өмірінде идеологияляқ негіз болып, интеграциялық, ұйымдастырушылық рөліне арналған зерттеулер жарық көрді [540; 541; 542; 543; 544; 545; 546; 547].
Діннің этноконфессиялық күш ретіндегі рөлі өркениетті елдерде бұрыннанақ танылған. Ал, Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін өмірге келген мемлекеттерде бұл мәселе соңғы жылдары ғана қолға алынды. Ресей федерациясында православиенің орыс халқының қалыптасуында маңызды фактор болғандығы зерттеліп келеді [548; 552; 551; 552]. Отандық тарихнамада ислам дінінің Қазақстанда таралуы мен оның халықтың әдет-ғұрыптарымен астасуын, қазақ этносын қалыптастырушы факторлардың бірі болғандығы Н.Д. Нұртазинаның, А.Ж. Жақсылықовтың еңбектерінде шешімін тауып келеді [549; 550]. Діни идеологияның интеграциялық рөлі атап көрсетіледі.
Қазақ халқын құраған тайпалар мен рулар ол кезде (ХҮғ.) төрт ғасырдан астам уақыт бойы ислам дінін ұстанып келе жатқан. Бір дінге сенушілік қазақ хандарының ислам дінінің сопылық бағытына ден қойып, далалық исламның негізін қалауы да, оның мемлекеттілігінің құрылуы, нығаю процесіне де оң ықпал жасады. Бұл проблема әлі де жүйелі түрде зерттеуді қажет етеді.
Қазақ хандығының ішкі өмірін реттеуде, басқару институттарының арасындағы билік бөліністерін анықтауда Қасым ханның заң реформасының ("Қасым ханның қасқа жолы") орасан зор рөл атқарғандығы тарихи зерттеулерде мойындалды. Сонымен қатар ХҮІ ғасырдың бас кезі қазақ халқының этносаяси бірлігін әрі қарай нығайтуға, мемлекеттік билікті күшейтуге ұмтылысымен, әдеттік құқық нормаларын бір ізге түсірген қазақ хандарының заңи қызметімен сипатталатындығы жөнінде ой түйінделді [465, 46б]. Бұл тұжырым қазақ халқының тарихи гениологиялық аңыздарымен де, ХҮІ-ХҮІІ ғасырларда жазылған Мұхаммед Шайбанидің, Камар ад-Дин Бинаидің, Абдаллах Балхи, Зайн ад-Дин Васифи, Мұхаммед Хайдар Дулати, Махмуд ибн Вали, Шах Махмуд Чорастың, басқа да парсы және түрік дерек көздерімен расталады.
Отандық тарихшылар Қазақ хандығы өзінің құрылған кезінен бастап белсенді сыртқы саясат жүргізгендігін, оның басым бағыттары, формалары мен әдістерін зерттеуде біршама жетістіктерге жетті. Бұл тақырыпты алғашқы қолға алғандардың бірі М. Әбусеитова болды. Оның докторлық диссертациясына және "Казахстан и Центральная Азия в ХҮ-ХҮІІІвв: история, политика, дипломатия" атты монографиясына "Қазақ хандарының дипломатиясы" деген тараулар енді [62, 115-136б]. Олар шығыс дерек көздерінің шашыранды мәліметтері және орыс мұрағаттық материалдары негізінде Қазақ хандығының көршілес мемлекеттермен қарым-қатынастар тарихы қалпына келтіріледі.
ХҮ ғасырдың екінші жартысы – ХҮІ ғасырдың бірінші ширегінде Қазақ мемлекетінің сыртқы саясат мүдделері, мемлекетаралық мәселелерді шешу әдістері мен формалары, хандықтың аумақтағы жағдайы, стратегиялық мақсаттары көбіне оның әскери күш-қуаты арқылы анықталды деп тұжырымдайды автор. Дегенмен автордың қазақ хандары соғыс арқылы және одан түсетін олжаны үлестіру арқылы көшпелі қоғамдағы әлеуметтік қайшылықтарды әлсіретуге тырсты деген секілді пікірі әлі де нақтылай түсуді қажет етеді[54-36, 37б]. Себебі ол кезде Қазақ хандығының ішкі өмірінде әлеуметтік қайшылықтарға мемлекеттік деңгейде мән беретіндей өріс ала қойды деп ойламаймыз, ондай деректер кездеспейді.
Қазақстан тарихшыларының зерттеулері Қазақ хандығында арнайы дипломатиялық қызмет органдары болмағанымен, сыртқы саясат функцияларын хандар, сұлтандар, елшіліктер атқарып отырғандығын көрсетеді.
Қазақ хандығының билік институттарын зерттей келіп, кейбір ғалымдар ХҮХҮІ ғасырлардың өзінде де бір орталыққа бағынған мемлекет болмады деген пайымдауларға бой ұрып жүр. К.А. Пищулинаның "Присырдарьинские города и их значение в истории Казахских ханств в ХҮ-ХҮІІІ вв." деген еңбегіндегі хандар, сұлтандар, билер мен ру-тайпа басшыларының жікшлдік күрестерінен қалжыраған Қазақ хандықтары ешқашан да берік мемлекеттік құрылым болмады деген ой айтылады [373, 42б]. И.В. Ерофеева да осы тәріздес пікірде. Автордың айтуынша зерттеушілердің көпшілігі Қазақ хандықтарындағы саяси басқару жүйесін зерделегенде хандар, сұлтандар және рубасылары арасында қалыптасқан вертикальды байланыстар механизмін "үстемдік-бағыныштылық" сипатындағы қатынастар деп есептейді және осы негізде ХҮІ-ХҮІІ ғасырлардағы Қазақстанда біршама орталықтандырылған мемлекет болды деген қортынды жасайды. Бірақ Қазақ хандарының түрлі ұрпақтарының билік жүргізу тарихи тәжірибесін жүйелеп көргенде, аталмыш хронологиялық шеңберде Қазақстанның саяси жүйесіндегі түрлі билік субъектілерінің арасында ондай қатаң вертикальды тәуелділік болмағандығына көз жеткіземіз дейді ол [320, 44б]. И.В. Ерофееваның бұл тұжырымы да қазақ қоғамында орталық биліктің болмауы, не әлсіздігі, шашыранды сипатта қызмет етуі секілді, қысқаша айтқанда, Қазақ хандығының мемлекеттік болмысының пісіп жетілмегендігі туралы идеясына қосымша қолдау табу әрекетінен туындаған.
И.В. Ерофееваның өзі де атап көрсеткендей, отандық ғалымдардың басым көпшілігі ХҮ-ХҮІ ғасырлардағы Қазақ хандығы унитарлық сипаттағы және монархиялық республика болды. Онда Мұхаммед Хайдар Дулатидің жазып кеткеніндей, ел басқарудың бірнеше рухани, пендешілік, әкімшілік негіздері мен шарттары, өркениеттік принциптері қалыптасты [555, 369б]. Хандықтың толыққанды мемлекет болып қалыптасқандығы оны Қытай деректерінде "го"(мемлекет), шығыс авторларының шығармаларында "мамлакат-и казах", "дөулат-и казах", "улус-и казах"("қазақтар мемлекеті (елі) деп атауларынан да анықтауға болады.
Қазақ мемлекеттігінің сабақтастығын қазақ хандары мен сұлтандарының, қазақ даласынан тыс жерлердегі жошы әулеті билеушілерінің мемлекеттік рәміздері де айқындай түседі. Бұл мәселе бойынша, әсіресе, олардың мөрлерін салыстыра зерттегенде, бұл билік атрибуттарының тарихи бастау көздері мен өркениеттік-мәдени тегінің ортақтығы жөнінде қорытынды жасалынған И.В. Ерофееваның "Символы Казахской государственности" атты монографиясын ерекше атауға болады [556, 5-35б].


title: ҚОРЫТЫНДЫ - Сабденова гульмира есбатырқызы қазақ хандығЫ ҚҰрылуының тарихнамасы

text:
Сан ғасырлар бойы отарлық езгіде болып келген қазақ елінің егемендікке қол жеткізуі өзінің өткен тарихын объективтік шындық тұрғысынан зерделеуге мүмкіндік туғызды. Әсіресе, қазақ хандығының құрылу тарихын жүйелі түрде зерттеп, Еуразия кеңістігіндегі көшпелілердің ежелден келе жатқан бай мемлекеттілік дәстүрі болғандығын, сол негізде олардың дүниежүзілік өркениетке қосқан өзіндік үлесін анықтау отандық тарих ғылымының өзекті мәселелерінің біріне айналды.
Қазақ хандығының дүниеге келуі оның халқының шығу тегі және қалыптасуымен тығыз байланысты. Соңғы тақырыпты әр қырынан қарастырып, егжей-тежгейлі зерттелмейінше, қазақ мемлекеттілігінің басты тарихи кезеңдерін, эволюциясы мен дағдарысқа ұшырауын көз алдымызға келтіре алмаймыз. Сол себепті де біздер өз еңбегімізде қазақ халқының этногенезіне ерекше назар аударып, Қазақ хандығының құрылуының басты алғы шарты ретінде қарастырдық.
Қазақтар этногенезінің теориялық-методологиялық мәселелерінің отандық және шетелдік тарихнамада зерттеу қорытындыларына талдау жасалды.
Этногенетикалық зерттеулердің теориялық негіздерін анықтауға бағытталған әрекеттер өткен ғасырдың 40-жылдарында көрініс бере бастады (Н.И. Кушнер, С.А.Токарев, А.Д. Удальцов, Б.А. Гафуров, Б.А. Литвинский т.б.). Бірақ олар этногенез проблемасына қатысты теориялық, методологилық мәселелердің басын толық ашып бере алмады. Тарихи процестердің барлығын таптық, формациялық шеңберде ұғынуға тырысқан маркстік ілім қазақ халқының этногенезін зерттеудегі негізгі кедергі болды. Мұны 1987 ж. наурызда Алматыда өткен "Қазақ халқының этникалық тарихы және этногенезі" деген тақырыпта өткен ғалымдар арасындағы пікір алмасу форумының жұмысы да айқын көрсетті.
Дегенмен онда жасалған Р.Б. Сүлейменов, К.М. Байпақов, К.А. Ақышев, Х.А. Арғынбаев, М. Әбусейітова т.б. ғалымдардың баяндамалары аталмыш проблеманы зерттеуде біршама ілгерілеу бар екендігін көрсетті.
Содан бергі уақытта отандық тарихнамада этностың түзілу процесінің методологиялық мәселелері кешенді түрде зерттеле қойған жоқ, бірақ оның жекелеген, кейбір құрамдас бөліктері К.А. Пищулина, М.К. Қозыбаев, Б.Е. Көмектовтің еңбектерінде көтерілді.
Проблеманың маңызды қырларының бірі "этнос" категориясының мазмұнын анықтау болып табылады. Жұмыста осыған орай отандық және шетелдік әдебиеттегі (этностың түрлі анықтамалары, олардың генеологиялық негіздері талқыланды (В.Ф. Геннинг, Ю.Б. Бромлей, Н.Н. Чебоксаров, В.Н. Павленко т.б.). Осы негізде көпшілік ғалымдардың зерттеу әдістеріне этносты оның басты ерекшеліктері (немесе белгілері) арқылы айқындауға тырысушылық тән екендігі; жалпы алғанда, этностың қалыптасуының басты шарты және қозғаушы күші, түптеп келгенде, этникалық процестің барлық жақтарының, әлеуметтік-экономикалық құрылымының пайда болуының мойындалғандығы жөнінде қорытынды жасалды.
Осы методологиялық принципке негізделген ғылыми мектептің өкілдері этностың және оған тән белгілердің қалыптасу процесін зерттеуде екі мәселеге назар аударады. Олар: а) қандай да болмасын этностың өндіріс тәсіліне негізделген қалыптасу процесін өмір сүруге қабілетті дербес (автономды) әлеуметтік организм ретінде қарастыру; ә) этностың нақтылы шаруашылық – тарихи-мәдени кешен жағдайында қалыптасуы. Қазақ халқының тарихын осы концепциялар шеңберінде пайымдайтын болсақ, біріншіден, қазақтардың этногенезі деп қазақ халқының бірігуі және қалыптасу процесі, яғни оған қатысқан тайпалар мен халықтардың тарихы деп ұғынуымыз керек; екіншіден, қазақтардың этникалық тарихы деп қалыптасып үлгерген қазақ халқының тарихы, яғни оның түрлі ортамен: табиғатпен, әлеуметтік-мәдени және өз этникалық аясымен этномәдени өзара ықпалдастық тарихы деп түсіну қажеттілігі.
Отандық тарихнамада 70-80-жылдары орын алған этногенез проблемасын зерттеуді субстраттық-суперстаттық процестермен шектеу этникалық процестердің заңдылықтарын, әсіресе, адаптациялық (бейімделу) тетіктерін түгел түсінуге мүкіндік бермеді. Осыған байланысты ғылыми әдебиетте жергілікті тұрғындар мен мигранттардың өзара ықпалы мен әрекеті сипатын анықтаушы және бағыт беруші фактор қандай деген сұраққа жауап іздестірілді. Зерттеушілердің этногенез және этникалық тарих, ең алдымен, табиғи, әлеуметтік-экономикалық және өзіндік этникалық орталармен өзара әрекет процесі екендігі жөнінде қорытындыға келуі проблеманы методологиялық тұрғыдан дұрыс түсінуде маңызды рөл атқарды. Бұл өз тарапында қоғам мен табиғаттың өзара әрекетінің адамның биологиялық бейімделуден тыс – мәдени дамуының нәтижесі ретінде көрінетін өзіндік эволюциясын зерттеу қажеттілігін алға қойды.
Монографияда Ю.В. Бромлей, В.П. Алексеев, В.А. Анучин, К.А. Пищулина, Н.Э. Масановтың этногенез проблемасына байланысты зерттеу әдістері мен концепциялық тұжырымдарына біршама тоқталынды, жетістіктері мен осал тұстары атап көрсетілді. Қазіргі кезде отандық тарих ғылымында қазақтардың этногенезі проблемасының теориялықметодологиялық негіздері әлі де болса толық зерттеле қоймағандығы, әсіресе этностену процесінің ішкі тетіктері мен заңдылықтарының, көшпелі өмір жағдайындағы ұлттық сана-сезімнің қалыптасу ерекшеліктерінің жеткілікті сарапталмағандығы жөнінде қорытынды жасалынды. Халықтың қалыптасу процесін зерттеуде оның этникалық атауының қашан, қандай тарихи жағдайда пайда болғандығын анықтаудың маңызы зор. Ол өркениеттілік талабы да болып табылады. "Қазақ" сөзіне оның этимологиялық мәніне сан алуан ғалымдар мен көпшілік оқырмандар тарапынан жіті назар аударылуы осы заңдылықты танытады. Диссертацияда "қазақ" терминінің әлеуметтік мағынадан этнонимдік мазмұнға дейінгі эволюциясын, ол туралы жазба дерек көздерінің мәліметтерін бір жүйеге келтіріп зерттеген отандық және шетелдік ғалымдардың еңбектері сараланды. Олардың қатарында қытай тарихшылары Хэ Цютао, Су Бэйхай, Чжань Симань, араб және парсы авторлары Әл Омари (ХІY ғ.), Ибн Халдун (ХІY-ХY ғ.), Шараф ад-Дин Әли Иезди (ХY ғ.), Абд ар-Раззак Самарқанди (ХY-ХYІ ғ.), батыс ғалымдары П. Пельо, Л. Крадер, А. Фон Габэн, Г. Рамстедт, А. Вамбери, башқұрттар З.У. Тоған, Р.Г. Кузеев, әзірбайжан М. Сеидов т.б. бар. Проблеманың зерттелу деңгейін, негізгі концепциялық тұжырымдарды сипаттауға Қазақстан мен Ресей ғалымдарының жұмыстары кеңінен қамтылды (В.Ф. Минорский, В.В. Радлов, В.В. Бартольд, С.А.
Плетнева, С.Е. Малов, А.Н. Бернштам, Н.И. Веселовский, А. Самайлович, П. Бутков, В.Ф. Шахматов, Н.Я. Марр, В.П. Юдин, М. Тынышбаев, М. Ақынжанов т.б.). Зерттеу нәтижесінде "қазақ" терминінің семантикасын анықтауда екі ғылыми мектептің қалыптасқандығына назар аударылды. Біріншісі – лингвистикалық бағыт. Оның өкілдеріне, "қазақ" сөзінің этимологиясын қай тілден іздегеніне қарамастан, проблеманы лингвистикалық тұрғыдан талдау тән (Ә. Қайдаров, А.Н. Бернштам, М. Сеидов, Ә. Сарай, В. П. Юдин т.б.). Бұлар этнонимдерді зерттеу этникалық тарихтың күрделі де қатпарлы процестеріне енудің маңызды құралы деп есептейді, бірақ түркілік этнонимияға этногенетикалық зерттеулер үшін қосымша дерек көзі ретінде қарайды.
Қазіргі уақытта отандық және шетелдік ғалымдар "қазақ" сөзінің түптөркінін "қазақылық институттан" іздейді. Бұл пайымдау өз кезегінде Мұхаммед Хайдар Дулатидің "Тарих-и Рашиди" еңбегінде берілген түсінікке барып аяқ тірейді. "Қазақ" терминін зерттеудегі отандық тарихнаманың жетістіктері мен кемшіліктері Б. Көмековтің 1998 ж. жарық көрген "Қазақстан тарихының екінші томындағы материалында баяндалған. Бұл ғалымның пікірінше, "қазақ" сөзі тұтас алғанда алуан түрлі еріктілерді атау үшін қолданылған, тек ХY ғасырдың екінші жартысында қазақ халқы құрылғаннан соң ғана "қазақ" атауы этникалық маңызға ие болған.
"Қазақ" термині жөніндегі еңбектерді саралау нәтижесі жалпы халықтың қалыптасуы мен оның этнонимі арасындағы арақатынас мәселесін күн тәртібіне қойды. Осыған орай Б. Көмековтің "Ақ Орда этникалық құрамы жағынан қазақ халқы болса да, оның атауы деректемелерде кейірінек жазылып, анықталды" деген тұжырымы жаңа ізденістерге жол ашу керек сияқты. Сонымен халықтың құрылуы мен оның атауы (этнонимі) арасындағы уақыт алшақтығы, немесе бір кезеңде орын алуы төңірегіндегі проблемалар жаңа зерттеулер нысаны болмақ.
Тарихнамадағы этномиялық бағыттан гөрі қазақ этногенезін күрделі процесс ретінде қарастыру жемістірек болды. Ш. Уәлиханов, В.В. Вельминов-Зерновтың еңбектерінен бастау алған қазақтар этногенезі проблемасын ғылыми негізде зерттеу өріс алды. Олар бір-бірімен өзектес шығыс деректерін әсіресе, Мұхаммед Хайдардың "Тарих-и рашиди" еңбегін пайдалана отырып, қазақ халқының қалыптасу процесінің аяқталу кезеңіне сипаттама берді.
Қазақ этногенезі тақырыбы ХІХ ғасырдың екінші жартысында А. Мейердің, М. Красовский, В.В. Радлов, Г.Н. Потанин, А.Н. Харузин, Н.А. Аристовтың еңбектерінде қарастырылады.
А. Мейер, М. Красовский "Тарих-и Рашиди" мәліметтерін өздерінше пайымдап, қазақ халқын "өз жетекшілерінің төңірегінде шоғырланған тобыр" ретінде қалыптасқан деп және мұны кездейсоқ оқиға ретінде көрсетуге әрекеттенді. А. Харузин: "Қырғыз халқында ежелгілік те, тұтастық та жоқ, онда этнологиялық және антропологиялық бүтіндіктің болмауы былай тұрсын, жеке-жеке элементтерді өз төңірегіне топтастыратын айқын ұйытқы (өзек) да болған жоқ" деген тарихи шындыққа кереғар қорытынды жасады.
Қазақ халқының тарихын Ресей империясының отарлық мүдделеріне сәйкестендіре зерттеген бұл ғалымдар қазақтардың автохтондығын жоққа шығаруға, бергі кезеңде құралғандығы, ежелгі сақ, ғұн, үйсін субстратымен байланысының жоқтығы, оның үстіне этникалық нышандары толық пісіпжетілмегендігі сияқты пікірлерді дәлелдеуге тырысты.
Бұл тұжырымдарға ХІХ ғасырдың өзінде-ақ тойтарыс берілді. Н.А. Аристов қазақтардың халық болып қалыптасуына тегі алтайлық түрік тайпалары ғана емес, оларға дейінгі жерглікті этникалық қабаттың маңызды рөл атқарғаны жөнінде идеяға негізделген өз ғылыми концепциясын ұсынды. Қазақ халқының автохтондығы туралы ізденістер басқа да ғалымдар тарапынан жалғасын тапты (С.И. Руденко, А.Н. Самойлович, М. Тынышпаев, С.Ж. Асфендиаров).
ХХ ғасырдың 30-жылдарында Қазақстанда археологиялық зерттеулердің жандануына байланысты отандық тарихнамада "қазақ этногенезінің кейбір контурларын анықтауға ғана" қол жеткізілді. С.П. Толстовтың зерттеулері нәтижесінде қазақтардың арғы тегі үнді-иран және сақ-скиф тайпалары екендігі туралы пікір орныға бастады. ХХ ғасырдың 50-жылдары қазақ халқының шығу тегі жөнінде бірнеше еңбектер жарық көрді (А.Н. Бернштам, В.Ф. Шахматов, М.Б. Ақынжанов, Х.М. Әділгереев, С. Ибрагимов т.б.). Оларда халықтың қалыптасу процесі адамдардың тайпаларға, тайпалардың тайпалық одақтарға бірігуінен бастау алатындығы жөніндегі методологиялық ұстаным зерттеудің тарихи принципі ретінде қабылданды. Қазақ халқының құрамына енген тайпалық компоненттердің, оның ішінде қыпшақтардың тілдік және этникалық тегі, анықтала бастады. Ғылыми айналымда қазақтар этногенезі негізінен автохтонды және бұл процесс көне дәуірлерден ХY-ХYІ ғасырдың бас кезіне дейін жалғасты, ол Қазақстан аумағында феодалдық қоғамның қалыптасып, нығаюына байланысты деген схемалық көзқарас орнықты.
60-70-жылдары көне дәуір мен орта ғасырларда Қазақстан аумағындағы этногентикалық процестердің Орта Азиядағы осы тәріздес құбылыстармен байланыстылығы туралы қорытынды жасалды (Р.П. Мукминова, Б.Д. Джамгерчинов, Т.А. Жданко, Б.А. Ахмедов, К.Ш. Шаниязов т.б.).
Осы кезеңде жарық көрген В.П. Юдиннің, Ю.А. Зуевтің, В.В. Востров, М.С. Мұқанов, О. Ысмағұлов, Т.И. Сұлтанов, К.А. Пищулина және басқа да зерттеушілердің еңбектерінде Қазақстан аумағын мекендеген ежелгі тұрғындар мен қазақ халқының арасындағы сабақтастық тақырыбы, генетикалық байланыстар, сонымен бірге бұл процестегі шығыстан келген тайпалар мен халықтардың алатын орны сияқты мәселелер бойынша қол жеткен таным деңгейі нақтылы көрініс тапты.
80-90-жылдардағы отандық тарихнамада қазақ халқының қалыптасу процесінің автохтондық және миграциялық сипаты деген екі ағым арасындағы күрес жалғасты. Осы екі көзқарас шеңберінде қазақ этногенезі процесінің негізгі сатылары, оның қозғаушы күштері, яғни шешуші факторлары зерттелді.
Қазақ халқының автохтондығы жөніндегі мектеп өкілдері (М.Қ. Қозыбаев, Б.Е. Көмеков, К.А. Пищулина, О. Ысмағұлов, С. Жолдасбайұлы т.б.) халқымыздың құрылу процесінің көне замандардан бастау алып, негізінен ХY ғасырдың орта кезіне қарай аяқталу сатысына көшкенін, бұл процесте түркілік компоненттердің басым болғандығын қолдайды. Қазақ халқының қалыптасуы әр алуан факторлардың өзара ықпалдастығы және жиынтығы нәтижесі ретінде қарастырылды. Этноәлеуметтік организм ретіндегі қазақ халқының құрылуы феодалдық қатынастардың орнығуы мен нығаюы, ортақ территорияның, тілдік, материалдық және рухани мәдениеттің қалыптасуына байланысты барлық халықтарға тән жалпы заңдылықтар негізінде жүзеге асқандығы туралы қорытынды жасалынды. Қазақтардың шығу тегі мен автохтондық концепция шеңберінде дамыды, олардың құрамында кірме элменеттердің басым рөл атқарғандығы туралы миграциялық концепция қағидалары жоққа шығарылды.
Қазақ халқының этногенезі проблемасы Қазақ хандығы тарихының құрамдас бөлігі болып табылады, оның құрылуының басты алғы шартын құрайды, көшпелі қоғамдағы мемлекеттік тақырыбымен де тығыз байланысты. 1917 жылға дейінгі орыс тарихнамасында қазақ тарихында бір орталыққа бағынған мемлекет болған жоқ, үш жүзге бөлінген тайпалар конфедерациясы ғана өмір сүрді деген пікір үстем болып келді. Мұндай көзқарас кеңес дәуірінде де жалғасын тауып, көшпелілік пен мемлекеттіліктің антогонистік ұғымдар екендігін ғылыми негізде дәлелдеуге тырысушылар көрініс бере бастады. Мұның өзі Қазақ хандығының құрылуы көшпелілер қоғамындағы мемлекеттік проблемасын зерттеудің, оның теориялық-методологиялық негіздерін анықтаудың өзектілігін арттырып отыр.
Тарихи метариализмді өзінің теориялық-методологиялық бағыт-бағдары ретінде ұстанып келген авторлардың көшпелілер қоғамының әлеуметтік және саяси сипаты жөніндегі ізденістері "көшпелі феодализм" концепциясы шеңберінде дамып келді. Бұл концепция бойынша орта ғасырлар мен жаңа заманның бас кезінде қандай да болсын көшпелілердің мемлекеттігілі феодалдық қоғамдық қатынастардың пайда болуы тұрғысынан қарастырылды. Осыдан барып қазақ қоғамының саяси ұйымдасуы "бір орталыққа бағынған мемлекет", "мемлекеттік бытыраңқылық" секілді түсініктермен сипатталды. Оның үстіне көшпелі социумдардағы биліктік құрылымдардың ерекшеліктері ескерілмеді, көбіне ол отырықшыегіншілікті мемлекеттердегі биліктік қатынастар моделі арқылы түсіндірілді. Осының нәтижесінде отандық тарихнамада методологиялық тұрғыдан бір сарындас еңбектер пайда болып, оларда қазақ хандығы "тұрақсыз", "уақытша және эфемерлік бірлестік" ретінде сипатталды. Көшпелілер тек шаруашылық қауым болып қана өмір сүреді, кей кезеңдерде ғана тарихи ахуалға сәйкес "әскери-көшпелі қауым (империя)" құрып отырды деп есептелінді. Қорытындылап айтсақ, отандық тарихнамадағы материалистік проблемасы жөніндегі ой-пікірлері қазақтарда мемлекеттіліктің болуы түгіл, оның мүмкіндігінің өзін жоққа шығарудан "ерте феодалдық" сипаттағы мемлекеттілік болғандығын мойындауға дейінгі эволюцияны бастарынан өткерді.
"Көшпелі феодализм" концепциясының дағдарысқа ұшырауына байланысты көшпелі қоғамның әлеуметтік сипаты мен онда мемлекеттің пайда болу заңдылықтары мен жаңа танымдық тұрғыдан қарастыруға бағытталған ізденістер дүниеге келді. Бұл құбылыс қоғамдықэкономикалық формация теориясының шығармашылық элементтерін түгелдей жоққа шығармаумен қатар, гуманитарлық ой-пікірдің өркениет теориясына бет бұрып келе жатқандығын көрсетті.
"Өндірістің азиялық тәсілі" концепциясы жандандырылып, оны көшпелілер қоғамына тарату көшпелілердің отырықшы-егіншілікті қоғамдардан түбірінен айрықша өз даму арнасы барлығы туралы идеяны қалыптастырды. Осы түсінікке сәйкес көшпелілер арасындағы таптардың пайда болуы және ерте таптық қатынастар туралы жаңа пайымдаулар жасалынды. Мемлекеттіліктің қалыптасуы – бір мезеттік әрекет нәтижесі емес, ол дегеніміз қоғамның тұрақты да басты саяси институты -қоғамдық қатынастарды басқару, реттеу және бақылау функцияларын атқарушы және өз кезегінде ішкі және сыртқы қауіпсіздікті қамтамасыз етіп отыратын, құрылымдық жүйелер тән мемлекеттің пайда болуына әкелетін ұзақ та күрделі процесс екендігі туралы пікір тұжырымдалды. Сонымен бірге тарихи материализм принциптеріне негізделген әдіснамадан мүлдем бас тартып, мемлекеттің пайда болуын көшпелі қоғамның дамуының ішкі заңдылықтары мен ерекшеліктерінен іздеу талпынысы да бой көрсетті.
Сонымен қазіргі замандағы тарихнамада қарастырылып отырған проблема бойынша үш ағымның қалыптасып отырғандығын көреміз. Біріншісіне негізінен көшпелілердің этносаяси тарихына басым мән бере отырып, оны көшпелі социумның ішкі және сыртқы саяси қатынастарымен байланыстыра қарастыратын және осы зерттеу әдісі нәтижесінде мемлекеттің де, мемлекеттілік дәстүрдің де болғандығын айқындаған ғалымдар тобы жатады. Екінші ағым өкілдері көшпелілерде кейбір кезеңдерде ғана ірі мемлекеттік бірлестіктер-көшпелі империялар ғана құрылған дейді. Бұл авторлар "ахуалдық мемлекет" концепциясы төңірігенде шоғырланған. Yшінші топты көшпелілер қоғамында мемлекеттің болмағандығы және мұндай институттың пайда болу мүмкіндігінің өзін жоққа шығарушы авторлар құрайды. Бұл жағдай әлі де болса көшпелілер қоғамындағы мемлекеттілік проблемасы туралы ойпікірлер эволюциясының жүріп жатқандығын көрсетеді. Солай бола тұрғанымен қазақтардың көшпелі қоғамында мемлекет те, мемлекеттілік және заңдылықтар негізде құрылып, өмір сүргендігі отандық тарихнамада дәлелденген. Осыған байланысты тарих ғылымындағы маңызды проблемалардың бірі Қазақ хандығының құрылуының алғы шарттарын негіздеу болып табылады. Бұл тақырыптың тарихнамасы қазақ халқының этногенезі жөніндегі автохтондық және миграциялық концепциялар ықпалымен қалыптасты. Соңғысы Қазақ хандығының құрылуын Жәнібек пен Керейдің Шу бойына қоныс аудару кезеңінен бастаса, алғашқы көзқарастағы авторлар бұл құрылымның алғы шарттарын ерте заманнан іздестіреді. Басқаша айтқанда, бірі қазақ хандығының дүниеге келуін ахуалдық оқиға ретінде қарастырады да, оны қандай да болмасын заңдылықтар немесе тарихи факторлар әрекетінің нәтижесі деп есептемейді. Екіншілері Қазақ хандығының құрылуының қайнар көзі көне дәуірден – ғұндар, үйсіндер, қаңлылардың мемлекеттік бірлестіктерінен, Түрік қағандығынан басталатындығы туралы пікірді қолдайды. Олар Қазақстан аумағындағы түрік тілдес тайпалардың ішкі қоғамдық-экономикалық дамуы нәтижесінде емес, "кездейсоқ оқиғалар" жиынтығының ықпалымен мемлекеттілік құрылымға бірікті деген секілді пікірді нақтылы тарихи материалдарды жүйелі түрде зерттеу арқылы теріске шығарды. Бұл ағым өкілдерінің еңбектерінде Қазақ хандығының құрылуының алғы шарттары мынандай ретте баяндалады: 1) Ежелгі үйсіндер (усуньдер) ұлысының кезеңі; 2) Батыс-Түрік қағанаты уақыты; 3) Жошылықтар – шағатайлықтар ұлысының қалыптасу дәуірі; 4) Қазақ хандығының құрылуы.
Проблеманы зерттеу барысында Евразия кеңістігіндегі ыдырау-бірігу процестеріне, ондағы кірме элементтердің рөліне, өзара қарым-қатынасына шолулар жасалынды. Қазақ мемлекеттілігінің дамуы жолындағы маңызды сатылары – Ақ Орда, Әбілқайыр хандығы, Моғолстан, Ноғай ордасы, Сібір хандығы мемлекеттерінің тарихы біршама зерттелді. Бұл бірлестіктердің аймақтағы этникалық жағынан біртекті мемлекеттердің осыдан кейінгі уақыттағы генезисі үшін, қазақ, ноғай, қырғыз, өзбек, ұйғыр, сібір татарлары халықтарының этникалық қауымдастық-тарихының неғұрлым толық шоғырлануы үшін мүмкіндіктер туғызғандығы анықталды. Тарихшылардың басым көпшілігі осы пікірде болғанымен, Алтын Орданың ыдырауы, жаңа ұлыстардың пайда болуы, әсіресе, Ақ Орда, Көк Орда мемлекеттері жөнінде пікірталастар әлі де орын алып келеді. Алтын Орда мен Ақ Орда мемлекеттерінің әр кезеңдердегі қарым-қатынастары да түпкілікті зерделенбеген, Евразия кеңістігіндегі мемлекеттілік дәстүр сабақтастығы проблемасын, оның құрамдас бөлігі Алтын Орда, Ақ Орда, Көк Орда т.б. мемлекеттік бірлестіктер тарихын кешенді түрде, жаңа танымдық тұрғыдан зерттеу қажеттілігі айқын сезіледі.
Мемлекеттік дәстүр дегеніміз бір мемлекеттен екіншілеріне ауысып отыратын мемлекеттік құрылымның принциптері мен компоненттерінің, жалпы және маңызды белгілерінің тарихи-генетикалық сабақтастығы болып табылады. Евразия кеңістігінде, оның ішінде Қазақстан аумағында ерте және орта ғасырларда пайда болып, бірін-бірі ауыстырып отырған мемлекеттердің қоғамдық құрылысы, институттары, т.б. белгілерінің көп жағдайда өзара ұқсастығы, не қайталап отыруы көп тарихи дәстүрдің айқын дәлелі екендігі көрсетілді. Осы проблема шеңберінде саяси элита тарихы зерттеле бастады. Қазақ хандығының генеалогиясы, осы билікті топтық хандықтың құрылуға ықпалы, оның тарихи тағдыры мен қызметі зерделенді. Өз мүдделері мен сұраныстарын жүзеге асыру барысында және тарихи қажеттілік итермелеген ортағасырлардағы элита көшпелілер дүниесін шоғырландырушы күш болғандығы туралы соны тұжырым орнығып келеді.
Жалпы алғанда отандық тарихнамада қазақ хандығының дүниеге келуінің заңдылықтары мен ерекшеліктері, оның негізінің қалануындағы алғы шарттар ретінде Қазақстан аумағындағы мемлекеттік бірлестіктердің пайда болу жағдайларының орталығы, әртүрлі шаруашылық құрылымдардың өзара ықпалына байланысты экономиканың, отырықшылық пен қала өмірінің тұрақтануы, сыртқы қауіп-қатерге қарсы бірлесіп күресу қажеттілігі, этникалық процестердің жаңа бағыт алуы, интеграциялық факторлардың күшеюі, ең бастысы – қазақ халқының қалыптасуы, оның діни наным-сенімі, тілі мен дінінің ортақтығы мәселелері біршама пайымдалды.
Осы негізде Қазақ хандығының құрылу тарихы көптеген ғалымдардың зерттеу нысандарына айналды. Бұл тақырып жөнінде отандық тарихнамада негізінен екі ағым қалыптасты. Оған себеп: біріншіден, кейбір дерек көздерінің жанамалық сипаты, оларда тарихи оқиғалардың қайшылықты баяндалуына байланысты болса, екіншіден, авторлардың Қазақ хандығының құрылуына қатысты деректерді сұрыптау, талдау, жүйелеу әдістеріне, олардан тиісті қорытындылар жасауларына байланысты. Аталмыш проблеманы зерттеуде теориялық-методологиялық сипаттағы көзқарастар қайшылығы да кездесіп қалады. Қайсыбір авторлар материалистік методология ықпалынан арылуға тырыса отырып, эмпирикалық баяндау деңгейіне түсіп кетеді. Әлі де болса біршама авторлар проблеманы таптық қатынастар тұрғысынан пайымдайтыны байқалады.
Тарихшылар Қазақ хандығының іргетасының қалануын Орыс ханның ұрпақтары Керей мен Жәнібектің ХY ғасырдың орта кезінде көршілес Моғолстан жеріне көшіп кетуімен байланыстырады. Бұл турады аталмыш екі тарихнамалық ағым осы оқиғаның тарихи маңызын түрліше бағалаудан да туындап отыр. Бірінші ағым өкілдері Керей мен Жәнібектің Шу мен Қозыбасы өңіріне келіп, бөлек өмір сүруін Қазақ хандығының құрылуына шешуші ықпал жасаған оқиға ретінде қабылдаса, екінші топтағы авторлар оны "стратегиялық шегініс" ретінде қарастырады да, хандықтың құрылуын Керей мен Жәнібектің ХY ғасырдың 60-70-жылдарында бұрынғы Әбілқайыр хандығының аумағында өз билігін жүргізе бастау кезеңіне ығыстырады. Диссертацияда осы екі ағым өкілдерінің еңбектеріне тарихнамалық талдау жасалынды, авторлардың көзқарастары эволюциясына тоқталынды, зерттеу әдістеріне, пайдаланған дерек көздерінің танымдық мүмкіндіктеріне көңіл бөлінді. Хандықтың негізгі Батыс Жетісуда қаланды деушілер 1458 және 1465-1466 жылдарға, ал бұрынғы Ақ Орда аумағында (Шығыс Дешті Қыпшақта) ғана мүмкін болды деген көзқарастағылар 1470-1472 жылдарға тоқталады. Соңғы тұжырым иелері Қазақ хандығының құрылуы барысындағы сыртқы факторларға басым маңыз береді. Осыған орай мемлекет негізінің қалануы нақтылы оқиға мен нақтылы уақыт арқылы анықталу керек те (мысалы: құрылтай жиналысы; хан сайлауы; жеке бөлініп шығып, өз тәртібімен өмір сүруі т.с.с.), ал оның кейін аумағының кеңеюі, нығаюы тарихи процесс ретінде қарастырылуы басы ашық зерттеу әдісі екендігін атап өткен жөн.
Проблеманы зерттеу нәтижелері Жәнібек пен Керейдің қарамағындағы халқымен Әбілқайыр ұлысынан бөлініп, басқа жұртқа ауа көшуі Қазақ хандығының құрылуына зерттеуде тек осы оқиғамен шектелмей, бұл мәселені ортағасырлық Қазақстанның әлеуметтік, саяси, шаруашылық дамуының және қазақтардың этникалық, тарихи ерекшеліктерінің нәтижесі ретінде қарастыру қажеттілігі туралы методологиялық ұстаным жаңа дерек көздері негізінде нақтыланды.
Отандық тарихнамада ХY ғасырдың 70-жылдарынан ХYІ ғасырдың бірінші ширегіне (Қасым ханның өліміне) дейінгі мерзім Қазақ хандығының нығаю кезеңі ретін сипатталады. Оның басты факторы хандықтың этникалық аумағының қалыптасуы болды.
Бұл тақырып ХІХ ғасырда А.И. Левшиннің, В.В. Вельяминов-Зернов, Ш. Уәлихановтың еңбектерінде көтерілді. Өткен ғасырдың 30-40-жылдарында жарық көрген С. Асфендиаровтың "Қазақстан тарихы", П.П. Ивановтың "Қазақтар және Қоқанд хандығы" т.б. зерттеулерде ХYІ ғасырдағы қазақ жерінің шекаралары туралы шағын деректер ұшырасады. Олар алғашқы рет "Қазақ ССР тарихы" атты еңбекте жүйеленіп, Жәнібек хан ұлысының этникалық аумағы біршама анықталды.
Өткен ғасырдың 70-жылдарынан бастап археологиялық, палеоэтнологиялық, топографиялық зерттеулердің, ауыз әдебиеті мәліметтерін ғылыми айналымға қосу, бұрыннан белгілі жазба дерек көздерінің ақпараттарын жаңаша пайымдау нәтижесінде Қазақ хандығының алғашқы этникалық аумағы нақтыланды. Қазақ хандығының алғашқы ту тіккен жері Қаратаудың солтүстігі мен Шудың төменгі ағысы (Көк Мұрын, Той) екендігі туралы мәселе қойылды (Ә. Марғұлан, С. Жолдасбайұлы). Тарихи-топографиялық, картографиялық мәліметтерге сүйенген ғалымдар Мұхаммед Хайдар хандықтың батыс және шығыс шекаралары жөнінде ғана сөз еткен деп көрсетті. Осы негізде олар Жәнібек пен Керей ұлысының аумағы "Тарих-и Рашидиде" көрсетілгенінен үш-төрт есе кеңірек болған деген қорытындыға келді. Мемлекет шекарасы батыста Шу жазығымен, Қаратаудың солтүстік-шығыс етегімен шектелген. Шығыста Іле Алатауының солтүстік-батыс жағын, Бесбатыр, Дегерес, Қозыбасы жоталарын қамтыған. Егер бұл тұжырым ғалымдар тарапынан қолдауға ие болса, Қазақ хандығының біршама ауқымды территорияда ту тіккенін, қазақ жерлерін біріктіруге кіріскенде жеткілікті экономикалық және адам ресурстарына арқа сүйегендерін көреміз. Ал, отандық тарихнамада алғашқы Қазақ хандығының күш-қуаты туралы айтыла бермейді, оның өз аумағын кеңейтудегі себептері қарсыластарының дағдарысқа ұшырауы, өзара тартыстары, әскери сәтсіздіктері сияқты факторларды пайдалануда қазақ хандарының ептілік танытуымен, нәтижесінде әскери-саяси қолайлы жағдайлардың қалыптасуымен түсіндіріледі.
Соңғы уақытта ғалымдар Орта Азия мен Қазақстан кеңістігіндегі этникалық және аумақтық процестерді динамикалық сипатта қарастыруға әрекет жасауда. Осы зерттеу әдісі жөнінде К.А. Пищулина "Территория" деген еңбегінде этносты құраған этникалық компоненттерді, этникалық аймақты қатып қалған қағида күйінде емес, жанды тарихи құбылыс ретінде, қозғалыс үстінде қарауды ұсынады.
Отандық тарихнамада (С. Асфендияров, К.А. Пищулина, Т.И. Сұлтанов, Н. Мингулов, Б. Кәрібаев т.б.) қазақ хандығының этникалық аумағының қалыптасуының негізгі кезеңдері мен бағыттары зерттелінді. ХY ғасырдың 60-жылдарының аяғы мен 70-жылдардың басында хандық халқының саны Орталық және Оңтүстік Қазақстаннан Әбілқайырдың өлімінен кейін орын алған дүрбелеңнен бас сауғалап келген көшпелілер есебінен арта түскендігі, сонымен қатар 70-жылдардан бастап Оңтүстік-шығыс Қазақстанда қазақ әміршілеріне қарсы тұрарлықтай күштің болмағандығы жөнінде тоқтамға келінді. Шығыс Дешті Қыпшақтың далалық аудандары мен Оңтүстік Қазақстанның (Түркістанның) қала орталықтарында үстемдік орнату жолындағы күрес ХY ғасырдың 70-80-жылдарында Жәнібек және Керей хандар мен олардың мирасқоры Бұрындық ханның іс-қимылдарының негізгі бағыты болғандығы шығыс деректері негізінде анықталды. Әсіресе Қазақ хандығының қуаты ең артқан уақыты ХYІ ғасырдың алғашқы ширегінде, Қасым ханның (1511-1521 жж.) тұсында орын алғандығы дәлелденді. Бұл кезде хандықтың шекарасының батыста Жайыққа дейін, оңтүстік-шығыста Іле мен Қаратал өзені аралығына жеткендіні талас тудырмайды.
Қазақтардың этникалық қоныстарының бір мемлекет құрамында жинақталуы халықтың тағдырына орасан зор оң ықпал жасады. Ол халықтың өзінің қалыптасу процесінің аяқталуына, Қазақ хандығының мемлекеттік атрибуттарының жетілуіне, өндіргіш күштердің дамуына жағдай туғызды.
Сонымен қатар диссертацияның негізгі бөлімінде Қазақ хандығының құрылуы және нығаюы кезіндегі этникалық проблемаларды көршілес түркі халықтарының тарихымен өзара байланыста зерттеу ғана методологиялық тұрғыдан дұрыс ұстаным екендігіне назар аударылды. Осыған байланысты
С.Г. Агаджановтың, С.М. Абрамзонның, Т.А. Жданконың, Р.Г. Кузеевтің, Л.П. Потаповтың, П.П. Ивановтың, К. Шаниязовтың, Б.А. Ахмедовтің іргелі зерттеулері қазақ мемлекеттінің этникалық аумағының қалыптасуы, халқының орналасуы және этникалық компоненттері секілді проблемалары тақырып тарихнамасының құрамды бөлігі екендігі көрсетілді. Сонымен қатар Б. Кочекаевтың, И.Х. Калмыковтың Р.Х. Кереитов пен А. Сикалиевтің ноғай халықтарының құрамындағы ортақ ру-тайпалар жөніндегі еңбектеріне талдаулар жасалынды.
Дегенмен жұмыста қазақ халқының құрамындағы автохтондық негіз бен миграциялық (кірме) элементтердің өзара процесі, рулық-тайпалық құрылымының зерттелуі жөніндегі еңбектер негізгі нысан ретінде іріктелініп алынды. Оларға А.И. Левшиннің, Н. Аристовтың, А. Харузиннің,
М. Тынышпаевтың, К.А. Пищулина, В.П. Юдин, М.С. Мұқанов, В. Востров т.б. көптеген авторлардың зерттеулері жатады. Қазақ халқының этникалық тарихын зерттеу дегенмен бірқалыпты болмады. Тақырып тек өткен ғасырдың 60-жылдарынан бастап қолға алынды. Қазақ халқының ХІY-ХY ғасырлардағы рулық-тайпалық құрылымы және орналасуына шешуші ықпал жасаған оның үш-төрт географиялық аймақта орналасқан этникалық ұйытқы негізінде қалыптасқандығы туралы идея ұсынылды. Бұл концепцияның мәні болашақ қазақ этносының ұйытқысы Әбілқайыр хандығында (көшпелі өзбек мемлекетінде), Ноғай ордасында және Моғолстанда кіріге бастағандығы туралы тұжырымға саяды (К.А. Пищулина). Қазақ этносы қалыптасуы және орналасуының тағы бір ошағы Солтүстік Қазақстан мен Батыс Сібір өңірі болғандығы туралы пікір ешбір талас тудырмағанымен, бұл мәселе әлі түпкілікті зерттеле қойған жоқ.
Қазақ хандығы халқының рулық-тайпалық құрылымы, орналасуы сияқты проблемаларды зерттеудегі жетістіктері мен бірге, тарих ғылымында кейбір тайпалардың автохтондығы, тілдік атрибуциясы, нәсілдік тегі жөнінде пікірталастар да орын алып келеді.
Монографияда орта ғасырлар кезінде Қазақстан аумағындағы этникалық процестердің түрлі қырларын (сіңісу, ажырасу, орналасу т.б.) зерттеуде, рулар мен тайпалардың ортақ материалдық және рухани мәдениетінің қалыптасуы мен әр кезеңдердегі ата-қоныстарын анықтауда этнологтар, антропологтар, археологтардың алатын орны ерекше екендігі көрсетілді. Қазақ халқының үш жүзге бөлініп орналасуы жөніндегі проблеманың зерттелу деңгейіне тоқталынып, бұл тақырып бойынша ортақ пікірлер мен болжамдар сараланды.
Жұмыста қазақ рулары, тайпалары мен жүздері тарихын зерттеу ғылыми-танымдық, практикалық маңызы бар проблемалар қатарына жататындығы, сонымен бірге халық бірлігі мен тұтастығының тарихи тамырларын ашуға бағытталуы керектігі туралы қорытынды жасалынды.
Ортағасырлық Қазақстан тарихының түрлі бұрмалаушылықтарға ұшырап келген проблемаларының бірі қазақ көшпелі қоғамы саяси жүйесінің қалыптасуы мен оның бірегейлік сипаты болып табылады. Қазақ қоғамының мемлекеттік атрибуттар ретіндегі билік институттарының генезисі, сипаты мен саяси-әлеуметтік жүйедегі орны жөнінде тарихи шындыққа кереғар пікірлер туындады. Зерттеушілердің кейбірі қазақ хандығының билік институттары Монғол империясы тұсындағы және одан кейінгі кезеңдегі мемлекеттік бірлестіктеріндегі басқару жүйесінің көшірмесі деп есептесе, екіншілері хандық биліктен басқа жартымды билік институттарының болмағандығын дәлелдеуге тырысты. Осыған қарамастан қазіргі уақытта тарих ғылымында ортағасырлық қазақ қоғамы кең көлемдегі экономикалық және одан тыс мүдделерге, индивидтердің адами өзара қатынастарының сан алуан түрлеріне негізделген әлеуметтік бірлестіктерінің күрделі жүйесі болып табылатындығы туралы пікір орнықты. Қазақ мемлекеттілігінің, әкімшілік-басқару жүйесінің көне түркі заманынан бастау алатындығы, сонымен қатар Х ғасырдың өзінде тұрақты салық жинау жүйесі болғандығы, кейінірек хандар өкіметі күшеюімен қатар, қара халық арасынан шыққан билер мен батырлардың рөлі күшейе түскен демократия, билік пен бағыныштылық қатынастарды реттеуге арналған құқықтық тәртіп орнағандығы зерттелді (М. Қозыбаев, Р. Сартқожаұлы, Р. Сыздықова, М. Қойгелдиев т.б.). Отандық тарихнамада Евразияның ортағасырлық көшпелілері әлеуметтік тіршілік жобасын негізінен Шыңғыс ханның "Жаза" заңдарына қарап реттеп отырғандығы туралы пікірге негізделген бағыт та бар (В.П. Юдин, Ж.О. Артықбаев т.б.).
Ұзақ уақыттар бойы Қазақ хандығының билік институттары көбіне статикалық түрде аталып қана келді. Өткен ғасырдың 70-жылдарының орта кезінен бастап оларды функциялық қызметі әртүрлі деңгейдегі билік институттарының өзара қарым-қатынастары барысында зерттеу қолға алынды. Қазақ қоғамының саяси-потестарлы құрылымы (рубасылары мен хандық билік), әлеуметтік топтар мен жіктер, қоғамдық топтар мен жіктер, қоғамдық байланыс түрлеріне қатысты мәселелер көтерілді. Бірақ мұндай ізденістердің көпшілігі ХYІІІ ғасырға жататын эмпирикалық материалдарға негізделді (Г.Е. Марков, Ж.О. Артықбаев, А.Х. Бикенов, И.В. Ерофеева т.б.).
Қазақ хандығының мемлекеттік атрибуттарын зерттеуде көбіне жоғары билік институтына назар аударылды; хандық биліктің сипаты мен функциялары зерттелді. Қазақтардың хандық билік институтына монографиялық және демократиялық принциптерді ұштастыру тән болғандығы жөнінде тұжырым жасалынды.
С.К. Ибрагимов, Т.И. Сұлтанов, М.Қ. Әбусейітова, Е. Әбіл еңбектерінде сұлтандардың қазақ қоғамындағы орны мен рөлі, олардың ХY-ХYІ ғасырларда зор өкілеттіктермен пайдаланғандығы көрсетілді. Билер институты бойынша кандидаттық диссертауия қорғалып, бірнеше ғылыми мақалалар жарық көрді (А. Оразбаева т.б.). Жұмыста хан кеңесі, құрылтай жиналысы т.б. мемлекеттік институттар жөніндегі ой-пікірлер сараланды.
Дегенмен де Қазақ хандығындағы басқару институттарының қоғамдағы орны, функциялары мен пәрменділігі секілді проблемаларды хандар, сұлтандар, ру-тайпа басшылары арасында орныққан өзара биліктік қатынасты жүйелі түрде талдауға негізделген іргелі еңбектің жоқтығын атап өту ләзім. Мұндай зерттеудің өзектілігі кейбір авторлардың осы күнге дейін Қазақ хандығының мемлекеттік болмысының пісіп-жетілмегендігі туралы идеяны түрлі жолдармен насихаттау әрекеттеріне тойтарыс беру қажеттілігінен туындайды.
Монографияда Қазақ хандығы тарихын зерттеудегі басқа да олқылықтар, "ақтаңдақ" беттер мен тақырыптар анықталып, болашақ ғылыми ізденістердің бағыт-бағдарлары атап көрсетілді.