title: Отбасының бірінші міндеті - Сабақтың жоспары: Қоғам ұғымы және оның негізгі түрлері Қоғамдық-экономикалық формациялар жүйесі

text:
Отбасының бірінші міндеті –ұрпақ жалғастыру қызметі. Бұл барлық тарихи кезеңдерде қоғам үшін де, жеке адам үшін де маңызды қызметі болып келеді. Бірақ жұбайлардың балалы болу тілегі , қоғамның қай кезеңінде болмасын, оны қанағаттандыратын әлеуметтік жағдайларға сәйкес өзгеріп отырған., қазір де солай. Мысалы патриархальды отбасы –шаруашылық экономикалық қажеттіліктен туған. Қоғам әртүрлі әлеуметтік саясатты басшылыққа ала отырып, яғни өмірге адам әкелудің экономикалық, саяси, әлеуметтік жағдайларын жасай отырып, ерлі-зайыптылардың өз тілегінен көп не аз баласы болуына итермелейді. Мыс, Қытай отбасында бір бала ғана болу саясаты жүргізілді. Бұл тарихи факт. Мұның зиянды жағы-отбасында бір баланың болуы ұрпақ жалғасуына, халқтың өсуіне кері әсерін тигізеді. Соның нәтижесінде туу азаяды да, елдің еңбек ресурстарының негізі болатын жұмысқа қабілетті адамдар азайып кетеді. Бірақ халқының саны 1 млрд-тан асқан Қытайда шектеулі жер аумағына шамадан артық адам санын орналастыру мүмкіндігінің жоқтығы бала табу мөлшеріне шек қоюға мәжбүр етті.
Отбасының екінші маңызды қызметі- материалдық-экономикалық және тұрмыстық-шаруашылық мәселелері. Отбасының бұл қызметі қазіргі уақытта бірінші орынға көтерілді., себебі халықтың әлеуметтік жағдайы төмендеп кетті. Сонымен бірге отбасы мүшелерінің экономикалық тәуелділігі артты., әсірісе көп балалы отбасында.
Отбасы мүшелерінің шаруашылық-тұрмыстық қызметін ерлі-зайыптылар бірігіп атқаруы қажет. Бұрынғы кезде әйел үйде үй шаруасын жүргізді, бала туды, оны тамақтандырып тәрбиеледі, ал ері шаруашылық жұмысын жүргізді, отбасының экономикалық дербестігіне жағдай жасады. Қазір жағдай өзгерді. Әйелдер ерлермен бірдей жұмыс істейді. Сондықтан шаруашылық-тұрмыстық қызметті бірігіп атқару өмір талабына айналды.
Отбасының қызметтерінің бірі-тәрбиелеушілік қызметі; оны қоғамдық тәрбиенің ең тиімді деген жүйесі де алмастыра алмайды. Оның негізгісі-баланы өмірге келтіру ғана емес, сонымен бірге оған әлеуметтік –мәдени ортаның құндылығын қабылдаттыру , үлкен ұрпақтың тәжірибесін жас ұрпаққа жеткізу, бойына сіңірту, яғни балаларын өздерін қоршаған ортаға және қоғамға пайдалы азамат етіп өсіру әке-шешенің маңызды міндеті.
Отбасының тәрбиелеушілік міндетіне тікелей байланысты оның тағы бір қызметі бар. Оны дамытушы міндет деп атауға болады. Ата-аналар балалардың жеке ерекшеліктерін неғұрлым ертерек байқау керек. Сонда ғана балалар өздерінің ішкі қабілеті мен дарынын тез дамытады. Жас күнінен бастап олардың қабілетін байқап, оған сәйкес тәрбиелеу бағдар беру қажет.
Отбасының жыныстық міндеті де бар. Отбасының бұл міндеті жайлы соңғы уақытқа дейін айтылмай келді, ал бұның маңызы басқа қызметтерінен бір де бір кем емес. Зерттеушілердің көрсетуіне қарағанда, жыныстық жағынан сәйкестік рухани сәйкестіктен кейін үшінші орын алады.
Отбасының қүұрамы деп олардың мүшелерінің өзара жиынтығын айтамыз, оған туысқандықтан басқа рухани, азаматтық қатынастар, билік, бедел қатысы да жатады.
Отбасының туысқандық құрылымы, біріншіден жұбайлар мен балалар, екіншіден балалары мен жұбайлары және әйелдің не болмаса ерінің бірге тұратын туыстары , немере-шөберелерден тұрады.
Жұбайлардың өзара билік белесіне сәйкес отбасының екі түрі болады. 1. Демократиялық; 2. Традициялық немесе авторитарлық.
Бала санына байланысты 4 түрлі отбасы болады: 1. Көп балалы; 2. Орташа (екі балалы) 3. Бірбалалы; 4. Баласыз отбасылар. Отбасы әртүрлі басқа жағдайларға байланысты да топқа, түрге бөлінеді. Олардың шартты сипаты түрліше. Мысалы, баланы тәрбиелеу әсеріне қарай жайлы және жайсыз отбасы болады. Материалдық жағдайына қарай, табысына қарай да отбасы жоғары, орта,төмен болып бөлінеді


url: http://emirsaba.org/sabati-jospari-ofam-fimi-jene-oni-negizgi-trleri-ofamdi-ekonom.html?page=17#Бала_санына_байланысты_4_түрлі_отбасы_болады:_1._Көп_балалы;_2._Орташа_(екі_балалы)_3._Бірбалалы;_4._Баласыз_отбасылар.


title: дәріс.Дін және қоғам - Сабақтың жоспары: Қоғам ұғымы және оның негізгі түрлері Қоғамдық-экономикалық формациялар жүйесі

text:
11 дәріс.Дін және қоғам
Сабақтың жоспары:
1. Дін әлеуметтік құбылыс ретінде.
2. Дін социологиясының зерттеу объектісі мен пәні, діннің мәні..
3. Дін социологиясының атқаратын қызметтері.
1. Дін дегеніміз не ? Ол қашан, неге пайда болды? Дін деген сөздің өзі латынның” байланыстыру”, “қосу” деген етістігінен алынған. Яғни дін адамды бір сенімге біріктіреді. Дін ілімі және оған жақын объективті идеалистік пайымдаулар діни феноменді мәңгілікпен, құдайдың өзі берген мәңгілік нәрсе деген тезистер негізінде түсіндірді. Екеуі де дінді дүниедегі тылсым күштен шығарды. Оны теология “құдай” деп атаса, ал идеалистік философия “абсолюттік ой” деп атады.
Дін ілімінің объективті-идеалистік концепциясымен қатар діннің субъективті –идеалистік концепциясы бар. Бұл концепцияның авторы америкалық У.Джеймс (1842-1910) дінді адамдардың субъективті ішкі күйзелісінен кенеттен туындайтын жеке сананың қалыптасуы ретінде қарастырды.
Діннің әлеуметтік негізі –дінді туғызып, үнемі оған дем беріп отыратын өмірдің объективтік жағдайлары. Бұл жағдайдың бірі адамның табиғатқа, ал екіншілері адамдар арасындағы қарым-қатынасқа байланысты болады. Адамдардың табиғатқа қатынасы олардыағы еңбек құрал-жабдықтары негізінде жанама түрде қалыптасады. Бұлар неғұрлым нашар дамыса, табиғат алдында дәрменсіз келеді. Сөйтіп табиғат күштері оларға көбірек үстемдік етеді. Ф.Энгельс алғашқы қауымдық кезеңдегі діннің әлеуметтік қайнар көзі ол кезеңнің “ экономикалық негізі”.
Дін социологиясы –социология пәнінің бір бөлігі болып табылады. Дін социологиясы ХІХ ғ. ІІ жартысында Европада, дәлірек айтқанда , Франция мен Германияда пайда болды. Дін бұл елдердің қоғамдық өмірінде сол кезде де үлкен орын ала бастады: діни мекемелер мен діни ұйымдар және дін басшылары өздерінің насихат жұмыстарын белсенді түрде жүргізді. Дінге деген қоғамдық ынтасы оянды. Сонымен бірге тарихи-әлеуметтік ғылымдар саласында да ғылыми зерттеу жұмыстары өсті. Дін социологиясын социология ғылымының саласы ретінде қалыптастырған ғалымдар қатарында Э.Дюркгейм, М.Вебер, К.Маркс, Т.Парсонс болды. Э.Дюркгейм 1858-1917 ж.ж. аралығында өмір сүрген француз ғалымы, көрнекті социолог. Оның басты шығармасы:”Діни өмірдің алғашқы түрлері Австралиядағы тотемдік жүйе” деп аталады. Ол еңбектегі автордың негізгі пікірлері-дін өздігінен пайда болады және ол адамдардың алғашқы қауымдастықтарын топтастыру қажеттілігнен туады.
М.Вебер 1864-1920 ж.ж. аралығында өмір сүрген неміс ғалымы, талантты социолог. Оның басты шығармасы: “Протестант және капитализм рухы” деп аталады. Өзінің осы еңбегінде ол діннің мәні адамдардың мінез-құлықтары мен іс-әрекетіне ой элементтерін, парасат енгізу, осылайша олардың өмірлеріне биік мақсаттар әкелу екенін айтты. Ол діннің шығу тектерін шаруашылық қажеттіліктеріне байланысты қарады.
К.Маркс (1818-1883ж.ж.)-марксизм ілімінің негізін қалаушы, аса көрнекті философ және публицист. Оның дін социологиясы саласындағы шығармасының ең бастысы –“Гегельдің құқық философиясына сыны туралы” атты еңбегі. Онда К.Маркс дін адамдардың ауыр әлеуметтік жағдайына байланысты пайда болды және ол жағдайлар жөнделген кезде дін өзінен-өзі жойылады деп қорытынды жасады.
Т.Парсонс (1902-1979ж.ж.) американ социологы, профессор. Оның басты шығармасы: “ Социологияның жалпы теориясының мәселелері” деп аталады.
Осындай социолог ғалымдар, философ-ойшылдардың еңбектерінің негізінде діни социология ғылымы дүниеге келді.
Дін социологиясы өз алдына жеке ғылым болуына байланысты, оның басқа ғылымдар сияқты зерттейтін пәні, іргетасы іспетті категориялар жүйесі, заңдары мен қызмет салалары және арнайы әдістері қалыптасты. Діни социологияның ғылым ретіндегі пәні дін мен қоғам арасындағы диалектикалық байланыстардың жалпы заңдылықтары. Дін мен ғылымның байланыстары 2 жақты диалектикалық байланыс болғандықтан , олардың байланыстарының бірінші жағы- қоғамның, қоғамдық қатынастардың дінге жасайтын ықпалдары. Ал екінші жағы –діннің, діни көзқарастардың, діни элементтер мен функциялардың қоғамға тигізетін кері ықпалы.
Дін деген қоғамдық сананың ертеде пайда болған формасы. Қоғамдық сана қоғамдық болмысты бейнелейтінін және қоғамдық болмыстың түрліше жақтары мен қырларын бейнелейтін қоғамдық сананың формалары көп болады. Діни сананың пайда болған уақыттарына келсек, ол “адамгершілік сана” және “көркемдік сана” түрлерінен кейін , бірақ “саяси”, “құқықтық” санадан бұрын өмірге келді. Діни сананың қоғамдық болмысты бейнелеу тәсіліне келсек, онда ол айналадағы шындықпен қатар одан да жоғары тұратын шындық-бір тылсым күштер бар деп қияли бейнелеуінде. Діннің мәні-қоғамның, болмыстың, адам өмірінің, суреттеп айтқанда “төрт бұрышы түгел болмауына” байланысты, өйткені адам жас кезінде арман тілегі көп болады, бірақ оны орындауға тәжірибесі жетпейді, бірақ олардың орындалуы көңіл толтырмайды, ал кәрілік кезінде өмір көрген түстей болса керек. Ал енді адамдар өмірдегі мұндай ірі-ірі белес сатыларды былай қойсақ, онда олардың орындалуы көңіл толтырмайды. Сонымен өмір болмысының жетімсіздігі –адамдардың мүмкіндігінше бақытты өмірге талпыну мақсаты, оларды көмектесе алатын бір құдіретті күшті іздеуге алып келеді. Халықтың санасында ол құдіретті күш , ол абсолют, еңалдымен ылғи да бар болуы керек, яғни ол мәңгілік болуы керек. Өйткені ол қай заманның адамдары болмасын , оны іздемесе де, ол өзі табылуы керек: өткен адамдар болсын, қазіргі адамдар болсын , болашақ адамдары болсын , бәрі солай түсінуі керек. Ол абсолют екіншіден бәрін естуші , бәрін көруші, білуші болу керек. Өйткені кім қай жерде мінәжат жасап, тілек айтса, оған ол жетуі керек. Ол абсолют үшіншіден ұлы құдірет иесі болуы керек. Адамзаттың барлық болмысын жетілдіре алатын ондай абсолют бұл дүниелде болуы мүмкін емес. Ол бұл дүниеден тысқары және жоғары тұратын тек құдай ғана болуы мүмкін.
“Құдай” ұғымы барлық діндердің , соның ішінде әлемдік діндер-Будда дінінің, Христиан және Ислам діндерінің ең басты ұғымы болып табылады. Сонымен , діннің мәні бір құдіретті күшті , абсолютті табиғаттан тысқары тұратын құдай деп түсініп, сол құдайға құлшылық жасау болып табылады.
3. Діннің адам өміріндегі атқаратын қызметтері сан алуан, көп қырлы, және көп қабатты болып келеді. Діннің қызметтері негізінен 6 салаға, 6 бағытқа бөлінеді. Дін қызметінің бірінші бағыты дүниеге көзқарастық қызметі. Дүниеге көзқарас адамдардың, олардың қауымдастықтарының құдай туралы, дүние туралы жүйеге келтірілген білімдердің жиынтығы. Дін-құдай дүниені де, адамдарды да жаратқан алып күш, теңдесі жоқ құдірет, яғни абсолют күш деп түсіндіреді. Дүние мен адам және олардың өмірлері тек сол абсолюттен туындайды және сол абсолютке тәуелді болады. Осылайша дін дүниенің діни келбетін, діни бейнесін, діни суретін жасайды. Сол бейне , сол сурет негізінде адамдардың сыртқы дүниеге көзқарастары қалыптасады.
Дін қызметінің екінші бағыты-бағалаушылық қызметі болып табылады. Дін қызметінің осы саласы адамның түсініктерін, ұғымдарын, ойларын және мінез-құлықтарын құндылықтар жүйесіне сәйкестендіріп, және қадағалап отырады. Олардың түсініктерінің мазмұны мен мінез-құлықтарының сипаттары осы құндылықтарға сай келсе, онда олар “жақсы” деп бағаланып, алсай келмесе, онда олар “жаман” деп бағаланады.
Дін қызметінің үшінші бағыты –реттеушілік қызметтері. Діни сана, қоғамның құқықтық санасы сияқты, адамдардың бір-бірінің қатынастарын, адамдардың қауымдастықтарға қатынастарын, адмдардың құдайға, мемлекетке қатынастарын, яғни адамның туғаннан бастап, өлгенге дейінгі барлық қарым-қатынастарын реттеп отырады. Ол реттеудің негізіне діни қауымдастықтарың құндылық туралы түсініктері жатады. Сол діни түсініктер адамның барлық қатынастарын реттеп отыратын ережелерден, нормалардан, принциптерден тұрады. Сол ережелер мен нормалар орындалса “дұрыс” болады деп, ал орындалмаса “бұрыс” болады деп есептеп отырады.
Дін қызметінің 4 бағыты -өнерпаздық қызметі. Қандай дәуірде, қоғамда болмасын, адам өмірінің төрт құбыласы түгел бола бермейді. Адамдардың әрқайсысының өмірде міндетті түрді шешілмеген мәселелері болады. Ол мәселелер біреулерде кедейліктен құтылмау, екіншісінде ғашығына қолы жетпеу, үшіншісінде –ел билеушілік дәрежеге жете алмау , төртіншісінде ауру-сырқаудан қорлық көруі, енді біреулерде не мәселені шешуді қолға алса да, ылғи да сәтсіздікке ұшырауы. т.с.с. Сол мәселелерді адам баласы болған соң шешуге тырысады. Сол тырысушылық табиғаттан тысқары тұратын тылсым күш-құдайдың көмегімен шешуге ұмтылыс туғызады.
Дін қызметінің тағы бір бағыты –топтастыру қызметенен тұрады. Дін, дін иелері діни нанымдағы адамдарды белгілі бір мақсаттар төңірегінде топтастырып, ұйымдастырып жатады. Ол мақсаттар негізінен этностардың өзін-өзі сақтау, басқа этностармен араласып жоқ болып кетпеу сияқты қажеттіліктерінен және сол үшін өздерінің жеке мемлекеттерін құрып, оны қорғау сияқты қажеттіліктерінен туындайды.
Достарыңызбен бөлісу: |


12 дәріс. Қоғамдағы демографиялық процестер Жоспары: 1.Демография пәні,зерттеу объекті 2.Әлеуметтік көші-қон ұғымы
Демография ғылымын тұрғындар жайлы ғылым деп айтуға болады. Бұл сөздің шығуы грек тіліндегі “демос” халық, “кратос”-жазамын сөзімен байланысты. Демография сөзі алғаш рет ғылымда ХІХ ғ. қолданыла бастады. Оны енгізген француз ғалымы Жан Клод Ашил Гииар болды. 1855 ж. Оның “Салыстырмалы демография” деген кітабы шықты. Ұзақ уақыт бойы демография сөзі тұрғындарды талдау сөзімен тығыз байланысты болды. Ол демографияға тұрғындар туралы,иолардың қозғалысы, физикалық, ақыл-ой және рухани жағдайы туралы матеметикалық ілімдердің жиынтығы ретінде анықтама береді. Тек ХХ ғ. ортасына қарай демографтар бұл ғылымның тек халық санының өсуін ғана емес, тұғындар санының үздіксіз жаңару процестерін зерттейтінін мойындады.
Кез-келген ғылым секілді демография да халықтар жайлы ақпаратсыз және соның ішіндегі процестерсіз өмір сүруі мүмкін емес. Тұрғындар туралы мәліметтер халықтың өсуін болжау үшін және әртүрлі жоспарлар мен бағдарламаларды жасап шығу үшін ғылыми зерттеұқу мақсатында да, сонымен қатар практикалық мақсатта да қолданыла береді.
Ол жерде эмпирикалық мәліметтердің шешуші ролін түсіндіріп жатудың қажеті болмас. Себебі кез-келген теория онсыз абстрактілі болады.
Ғылым ретінде демография тұрғындардың көлемін, орналасуын, құрылымын және өзгеруін зерттейді. Яғни халық санын және белгілі кезеңдегі сол халықтың кеңістікте таралуын, тұрғындардың жастық және жыныстық құрылымын, сонымен қатар тұрғындардың тұтастай немесе оның белгілі бір бөлігінің өсу ін немесе азаюын зерттейді.
Қоғамдағы демографиялық процестер деп-тұрғындардың көшіп-қону миграциясын, және табиғи өсуін, немесе азаюын айтамыз.
Әлеуметтік көші-қон (миграция) – тұрғындардың басқа аймақтарға көшуі, қоныстануы нәтижесінде белгілі бір аймақта халық санының өсуі немесе кемуі. Көші-қон қонысішілік , қонысаралық және ауданаралық облысішілік немесе облысаралық, мемлекеттің өз ішінде және мемлекетаралық, аймақішілік және аймақаралық, ұлтішілік немесе ұлтаралық, т.б. болуы мүмкін.
Қоныс аударуға себеп туғызатын факторларды “мәжбүр ететін” және “қызықтырушы” деп бөлуге болады. Көп жағдайда екіншіден гөрі біріншісі басымдау. Әсіресе бұрынғы Кеңес Одағының ыдырауы ұлттық республикалардағы орыс тілділердің қоныс аударуын күшейтіп отыр. Қазақстанда да көші-қон қозғалысының жеделдігін атап өткен жөн.
Қазақ елінің тәуелсіздік алуына байланысты алыс және жақын шетелдердегі қазақтардың туған жерге қайта оралуымен бірге республика ішінде бір аймақтан екінші аймаққа қоныс аудару да жиілей бастады. Көші-қон қозғалысына жаңа шаруашылық қатынастарымен қатар, кейбір аймақтардағы өте нашар эколгиялық жағдай әсер етуде(экоқашқындар). Орыс тілділердің Қазақстаннан қоныс аударуының экономикалық мәселелерді шешуде қиындық туғызары сөзсіз. Себебі, жергілікті(немесе мұсылман) ұлт өкілдері арасында жаңа техника, технология салаларының білікті мамандары аз. Миграцияның екі түрі бар. 1.Эммиграция-адамдардың басқа мемлекетке қоныс аударуын айтамыз. 2. Иммиграция-адамдардың өзге мемлекеттен қоныс аударуы.


title: дәріс. Қоғамдағы демографиялық процестер


title: дәріс. Қоғамдағы демографиялық процесстер

text:
Жоспары: 1.Қоғамдағы урбанизация процесі 2.Халықтың жастық, жыныстық және діни құрамы
Лекцияның мәтіні:
1. Қазіргі заманның аса маңызды әлеуметтік-экономикалық процестерінің қатарына урбандалу жатады. Урбандалу (лат. Urbs-қала) деп қалалардың өсуін және елде аймақта, дүниежүзінде қала халқының сыбағалы салмағының артуын айтады.
Бірақ, бұл урбандалудың неғұрлым тар, демографиялық, статистикалық түсінігі. Сөздің кең мағынасында ол қоғам өмірінде қалалардың мәнінің артуы, қоғамның бірте-бірте еңбегінің сипаты, халқының өмір салты мен мәдениеті жөнінен қалалыққа айналуының тарихи процесі болып табылады. Қазіргі урбандалудың бүкіл дүниежүзілік процесс ретінде көпшілік елдерге тән 3 ортақ белгісі бар.
Бірінші белгісі-қала халқының тез қарқанмен өсуі. Мыс, Дүниежүзі халқының 1900 ж. 14%-індейі, 1950 ж.-29%, ал 1990 ж. 46% қалаларда тұрды. Қала халқы орта есеппен жыл сайын шамамен 50 млн. адамға артып отырады.
Екінші белгісі-халық пен шаруашылықтың негізінен ірі қалалардыа шоғырлануы. Бұл ең алдымен өндірістің сипатынан, оның ғылыммен, біліммен байланыстарының күрделенуінен туады. Ірі қалалар әдетте адамдардың рухани тілегін толығырақ қанағаттандырады, товар мен тұрмыстық қызметтің алуан түрлерімен қамтамасыз етеді, ақпарат қоймаларына есік ашады. Мыс, ХХ ғ. басында дүниежүзінде 360 ірі қала болды. Оларда бүкіл халықтың 5 % ғана тұрды. 80-жылдардың соңына қарай мұндай қалалар 2.5 мыңға жетті., ал олардың дүние жұүзі халқындағы үлесі 4/1-інен асып түседі. Кеңес одағында ірі қалалардың саны 1959 ж. санақ бойынша 148 болса, ал 1989 ж санақ бойынша 300-ге толды.
3-ші белгісі-қалалардың жайылып кетуі, олардың территориялық кеңеюі. Қазіргі урбандалуға қалалық қоныстанудың қарапайым формасынан топталған формасына көшу ерекше тән.
Қазіргі кездегі негізгі мекен-жайлар ретінде қала мен ауыл-селоның айырмашылығы ең алдымен материалдық өндірістің формасымен, экономикалық өмір ерекшеліктерімен анықталады. Қал қазіргі кезде де өнеркәсіп пен сауда-саттық орталығы, осыларға байланысты өнеркәсіптік жұмыс орындарының шоғырланған жері, ал ауыл-село ауылшаруашылық өндірісінің жері.
Урбанизация процесі ХІХ ғ. бастап күшейе түсті де мұның өзі тұрғын халықтың қалаларда шоғырлануын тудырды, ал бұл қалаларда өнеркәсіптің ауылшаруашылығының өркендеуі нәтижесінде , қатынас транспорты мен байланыс құралдарының, медицина мен оқу-білімнің т.б дамуының арқасында мүмкін болады. Урбанизация кезінде тек өнеркәсіптің ғана емес, сондай ақ ғылым мен техниканың , шикізатты өңдеудің, мәдениеттің т.б дамуы да қалалардың өсуінің факторына айналады. Мыс, 1978 ж. АҚШ-та қала халқының саны бүкіл тұрғын халықтың 73.5%, ФРГ-да 92.9%, Ұлыбританияда 76.3%, Францияда 68.8%6 Италияда 66.9 % болды. Ал КСРО-да қала халқы 1926 жылдан 1978 жылға дейін 6.5 есе өсіп, 26.3 млн-нан 171.7 млн-ға жетті.
Урбанизация процесіне тін тағы бір белгі –жаңа қалалардың көбеюі. Бұл процесс біздің елге тән құбылыс. Урбанизация дәуірінде қалалар тек саны жағынан ғана емес, олар көлемі жағынан үлкейіп, ірілене түседі, өйткені экономикалық, саяси-әлеуметтік және мәдени-тұрмыстық факторлар ірі қалалар мен орталықтарда жасалады. Сол себепті де ХХ ғ. миллионер қалалар саны жер жүзінде 170-тен асқан. Урбанизацияның өсуі тек жаңа қалалардың көптеп пайда болуының себепшісі емес. Ол сондай ақ мекен-жайдың қала-село деп аталатын жеке “нүктелік” түрлерінен агломерация деп аталатын жаңа түрлеріне өтудің себепшісі болды.


2. Халықтың құрамы 4 түрлі болады.
1) Жыныстық құрам 2) Жас құрамы 3) Этникалық құрам. 4) Діни құрам.
Жыныстық құрам. Табиғаттағы ер мен әйелдің бастамасы бірдей болады. Орта есеппен әрбір 100 қызға 104-107 ер бала туғанымен 15 жасқа барғанда екі жастың ара салмағы теңеседі. Бірақ мұнан кейінгі жас аралықтарында халықтың жыныстық құрамының қалыптасуы түрлі елдерде түрліше жүреді. Дүниежүзі елдерінің шамамен жартысында әйелдердің саны ерлерден асып түседі. Мұның себебі әйелдердің орта жасының ұзақтығы ерлерге қарағанда 5-8 жас артық болуында. Кейбір елдерде әйелдердің көп болуы ІІ-ші дүниежүзілік соғыс кезінде ерлердің көп шығынға ұшырауына байланысты. Өмірге жаңа ұрпақ келуіне байланысты олардың санының арасындағы алшақтық бірте-бірте қысқарады. Бәрінен бұрын әйелдердің жағдайы тарихи жағынан да, экономикалық тұрғыдан да, әлеуметтік тұрғыдан да қолайсыз болған. (ерте некеге отыру, кедейлік жағдайда баланы көп және ерте туу т.б)
Бүкіл дүниежүзілік арасалмақта Қытай мен Үндістанда ерлердің көп басым болуы ерекше күшті ықпал жасайды. Егер есептен осы екі елді алып тастасақ, дүние жүзінде әйелдердің саны артық болады.
Жас құрамы. Адам өмірін жыл мезгілдері тұрғысынан қараған ежелдгі грек математигі Пифагор онда 4”маусымды” көктем(балалық шақ), жаз(жастық шақ), күз (есейген шақ), және қыс(кәрілік) маусымдарын ажыратуды ұсынды. Қазіргі ғалымдар халықтың жастық,есейген шақ және кәрілік шағын қарастырады. Еңбек ресурстарын өндіріске тарату дәрежесі экономикалық активті халық көрсеткішінде байқалады. Бүкіл дүниежүзіндегі активті халық саны 2 млрд. Қазіргі кезде халықтың санымен қатар сапасы да ерекше маңызға ие болып отыр.
Этникалық құрам. Бүкіл дүниежүзінде бас аяғы 3 мыңға тарта халық немесе этнос бар. Халық саны мұншалықты болғандықтан, оларды жіктеу қажет болады. Халықтарды санына, екіншіден тіліне қарай жіктеу олардың туысқандық принцпіне негізделеді. Мұның өзінде барлық тілдер тіл семьяларына бірігеді, олар өз кезегінде тіл топтарына бөлінеді. Олардың ішінде ең көп тарғаны –Үнді-Европа елі.
Ұлттық-этникалық шекаралар саяси шекаралармен сәйкес келген жағдайда бір ұлтты мемлекет түзіледі: олар Европада ,Латын Америкасы, Австралия, Таяу Шығыс, Чехословакия, Бельгия, Канада т.б елдерде 2 ұлттан тұратын мемлекет бар. Олардың кейбіреуінде ондаған, тіпті жүздеген халықтар тұрады.
Діни құрам. Таралуына және алатын орнына қарай барлық дін дүниежүзілік және ұлттық діндер болып бөлінеді. Дүниежүзілік діндерден ең көп тарағаны –христиан діні. (ол католиктік, протестанттық, праврславиелік деп аталатын 3 тармақтан тұрады)
2-ші Ислам діні. Ол дүниежүзі негізінен Азия мен Американың 28 елінде мемлекеттік дін ретінде жарияланған. 3-ші орында Орта және Шығыс Азияда таралған буддизм.
Ұлттық діндерге Үндістандағы индуизм, Қытайдағы конфуцийзм, Жапониядағы синтоизм жатады. Өте ежелгі діндердің бірі иудаизм де кең тараған. Оның көптеген қағидаларын христиан дінін қабылдаған.


title:
Халықтың құрамы 4 түрлі болады.
1) Жыныстық құрам 2) Жас құрамы 3) Этникалық құрам. 4) Діни құрам.
Жыныстық құрам


title: дәріс. Адам және саясат - Сабақтың жоспары: Қоғам ұғымы және оның негізгі түрлері Қоғамдық-экономикалық формациялар жүйесі

text:
14 дәріс. Адам және саясат.
Жоспары:
1.Тұлға – саясаттың субьектісі мен обьектісі.
2.Жеке адамның құқығы менбостандықтары.
1.Саясаттың субьектісіне әлеуметтік топтар,таптар,ұлттар,мемлекеттер,саяси партиялар, қозғалыстар жатады. “Тұлға”,”субьект”,”обьект” деген терминдер нені білдіреді ?
Тұлға деп қоғамдық өмірдің нақтылы тарихи жағдайлары қалыптастырған,саналы іс- әрекет ете алатын,өз жүріс-тұрысына жауап беретін,еңбек етіп, қарым қатынас жасаушы,айналадағыны танып-білуші жеке адамды айтады.
Субьект (латынның негізінде жату деген сөзінен) деп белсенді іс-әрекет жасаушы,сан мен жігері бар жеке адам немесе әлеуметтік топты айтады.
Обьект (латынның қарсы қою деген сөзінен) деп субьектінің танымдық және басқа іс-әрекеті неге бағытталса, соны айтады.
Басқа сөзбен айтқанда,обьект-- зерттелген зат.Сонда саясаттанудың обьектісіне саясат, саясат әлемі жатады.
Саясаттың субьектісі дегенде өз мүдделеріне байланысты саяси өмірге белсене араласып, басқалардың санасына,іс-әрекетіне, жағдайына ықпал ететін, саяси қатынастарға белгілі өзгерістеренгізетін,саясатты жасайтын адам, ұйм неәлеуметтік топты айтады.Саясат субьектісінің құрамы іс-әрекеттерінің түрлері мен тәсілдері,көздеген мақсат-мүдделері және т.б. қоғамның нақты,тарихи жағдайымен айқындалады.
Кәдімгі, қарапайым, демократиялық жолмен дамыған елде саясат адам үшін және адам арқылы жасалады..Себебі әлеуметтік топтар,қоғамдық ұйымдар,қозғалыстар қаншалықты маңызды орын алғанымен солардың бәрі адамдардан,олардың іс-әрекетінен тұрады. Олай болса, саясаттың бас субьектісі адам дейтініміз содан.
Адамдарды саяси жұмысқа итермелейтін негізгі себеп мұқтаждық пен мүдде. Мұқтаждыққа өмірде керек,бірақ қолда жоқ зәрулік жатады. Ол табиғи және әлеуметтік болып екіге бөлінеді.Табиғи зәрулікке тамақ ішу, киім кию, баспана және т.с.с мұқтаждықтар жатады. Әлеуметтік мұқтаждық қоғамда пайда болады. Оған еңбек ету, басқа адамдармен қатынаста болу, қоғамдық өмірге араласу және т.б.қажеттіктер жатады.Мұқтаждықты адам сезініп,оны өтеуге тырысса,ол –мүддеге айналады.
Қандай адам болмасын белгілі бір әлеуметтік топқа, тапқа, ұлтқа, мемлекетке жатады. Осының өзі де өмір жағдайы мен жүріс- тұрысына, саясатқа араласуына әсер етпей қоймайды. Таптың , топтың және т.б. өкілі ретінде жеке адам саясатқа жанама түрде тартылады. Сонымен қатар ол басқаларға қарап еліктеп,белгілі амал, әрекет жасайды, оны өзінше дәлелдейді.Сөйтіп, ол саясатқа тікелей қатысады, саясаттың субьектісіне айналды.
Тұлғаның қоғамдық- саяси өмірге белсене араласуының жан-жақты маңызы бар.мұндай қатынас арқылы адамның барлық қабілетін дамытуға мүмкіндік жасалады. Азаматтық қоғам мен саяси институттардың арасында тығыз байланыс орнайды.Қоғам мүшелері мемлекет істерін басқару арқылы өз мүдделері қанағаттандыруға, мемлекет істерін басқару арқылы өз мүдделерін қанағаттандыруға, мемлекет құрылымдарының қызметіне бақылау жасауға, олардың бюрократияланып, шектеншықпауына әсер етеді.
Саясатпен кәсіби айналыспайтын “орташа” адам саясаттың толық субьектісі болуы үшін ол әлеуметтік мұқтаждықтар мен мүддені, ондағы қайшылықтардың неден туғанын және оларды жою жолдарын өз басының пайдасы әлеуметтік мүдденнің мүмкіншілігімен қаншалықты сәйкес келетінін білу керек. Сонымен қатар ол саяси “ойындардың” ережелері мен тетіктерінен хабары болуы керек.Бұл “ойында” оның қандай орында болғысы келеді және оған қандай мүмкіншілігі бар, қандай мақсат қойып, оны қандай әдіспен жүзеге асыруға болатынын білуі тиіс.
Жеке адамдардың саяси белсенділігі мен ететін ықпалы әр түрлі.Саясатқа қатысу шамасына қарай оларды мынадай түрлерге бөлуге болады: а) саясатқа айтарлықтай әсер етпейтін, оған селқос қарап, белсенділік білдірмейтін қоғамның қатардағы қарапайым мүшесі;ә) қоғамдық ұйымға, қозғалысқа кіретін, бірақ саяси жұмысқа тура араласпайтын (шешімдер қабылдамайтын) азамат; б) саяси ұйымдардың (партияның және т.б.) мүшесі болып есептелінетін, саяси өмірге саналы түрде, өз еркімен тікелей араласатын адам; В)қоғамдық, әсіресе саяси қайраткер; г) саяси қызметтің арқасында күн көріп, табыс тауып, оны өмірінің мақсатына айналдырған кәсіби саясатшы; д) ұйымдастырушы, идеялық, ресми не бейресми, абырой, бедел, ең” соңғы саты” болып саналатын саяси басшы, көсем.
Жеке адамның саяси белсенділікке қатысу мүмкіндігі молайып, биіктеген сайын, оның қоғамдағы орны да жоғары да болады. Адамның әлеуметтік және саяси мәртебесі оның саяси субьектілігінің негізгі өлшемі болып саналатын азаматтық құқықтық заңда айқындалады.
Адамның саяси өмірге қатысуға мүмкіндік беретін құқығы конституциялық сипаттағы қарапайым демократиялық еркіндікке (бірлестіктер құруға, дінгекіруге, өз көзқарастарын ашық айтуға, жиналыстар мен демонстрациялар сияқты жұрт алдында манифестация жасауға, сайлауға және тағы сайлануға т.с.с. құқылыққа) тікелей байланысты.Мұнда мемлекет мекемелерінің, сот ұйымдарының және т.б. қызметін тексеруге жанама кепілдік беретін құқық та жатады.Бұл құқықтардың сырт (формалдық) кепілі--- заңдар мен сот практикасы.Ал негізгі материалды кепіліне құқықтық ттәртіпті бұрмалауға жол бермейтін саяси және қоғамдық ұйымдардың қызметі жатады. Сонымен бірге мұнда, бірінші жағынан, әлеуметтік топтар мен азаматтардың арасындағы тұрақты өзара байланысы және екінші жағынан, олардың жоғарыда көрсетілген ұймдармен байланысы кіреді.
Тұлғаның саяси өмірге белсенді араласуы үшін материялдық, әлеуметтік-мәдени, саяси-құқықтық алғышарттар қажет. Ең алдымен, адамның ішер тамағы, киер киімі, жатар орны, тұрмыс жағдайы, белгілі бір дәрежеде білімі, кәсібі, дайындығы саяси мәдениеті болуы керек. Шетелдің зерттеушілерінің анықтағанындай, қоғам бай болған сайын, ол демократиялық дамуға бейім келеді екен. Мемлекеттің жақсы тұрмысы оны демократиялық негізде тиімді басқаруға керекті көпшілікке жоғары білім, кәсіби дайындықты қамтамасыз етеді. Білімдіадамның мәдениеті де жоғары болады.Бұлармен қатар саясатқа белсенді қатысуға саяси-құқықтық алғышарттар да әсер етеді.Оған қоғамдағы демократиялық саяси тәртіп, жоғары саяси мәдениет, билік құрылым дарының қалыптасуында, саяси басқару шешімдерін қабылдап,іске асыруда қоғам мүшелерінің қатысуы және т.б. жатады.Егер жоғарыдағылардағыдай алғышарттар болмаса, тұлғаның саяси өмірге белсене қатынасып,оның нағыз субьектісіне айнала қоюы қиынға түседі. Сондықтан шын демократиялық мемлекет өз мүшелерінің жалпы мәдениетін ,оның ішінде саяси сауатын көтеруге тырысады.
2. Саяси ғылымда негізгі орын алатын және мәні өте зор мәселелерінің бірі-- жеке адамның құқығы мен бостандықтары .Жеке адамның құқығы деп кісіге белгілі игілік алуды қамтамасыз ететін адамдар мен мемлекет арасындағы ережелердің өзарақатынастарын айтады. Жеке адамның бостандығына кісіге өзбілгенінше істеуге мүмкіндік беретін,мемлекет пен адамдардың арақатынасының принциптері жатады.
Бұл мәселеге адамдар өте ертеде ақ назар аударған болатын. Ежелгі грек фәлсафасышылары (филосовтары) барлық адам дүниеге келгенде тең болып туады.Сондықтан олардың бәрінің де тең табиғи құқығы бар деген ойды өрістетті.Аристотель болса саяси құқықты табиғи және шартты құқық етіп екіге бөлді. Ол табиғи құқықты мемлекет орнатқан құқықтан жоғары қойды. Табиғи құқық шартты құқыққа үлгі болуға тиіс деп санады. Себебі, шартты құқық жиірек өзгеріп отырады және олар өкімет жұмысы мен адамдар арасындаға келісімнің нәтижесінде пайда болады.
Бірақ феодолизм дәуірінде адам құқығы жөнінде мүлдем басқаша ұғым пайда болады.Адам туғанынан тең деп үйрететін табиғи құқық жоққа шығарылады. Ал құқықтың өзін хан, патшалардың қол астындағы адамдарға жасап отырған рақымы деп түсіндірілді. Әр сословиенің өзіне тән құқығы болды.
Біздің қазіргі ұғымымыздағыдай адам құқығы капитализм дәуірінде дүниеге келген либерализммен тығыз байланысты. Либералдар монархияның билігін парламент арқылы шектеп, сайлау құқығын кеңейтуді және саяси бостандықты өрістетуді талап еткен болатын.
Жеке адам құқығы мәселесіне аса зор үлес қосып, тарихта өшпес аттарын қалдырған ойшылдарға Т.Гоббс, Дж. Локк, Ш.Монтескье, Ж.Ж:Руссо, И. Кант, Т.Джеферсон, Т.Пейн және т.б. жатады. Олар адам құқығының негізгі қағидаларын ең алғаш анықтап, белгілеп берді.Олардың ішіндегі ең құндылары Америка Құрама Штаттарының Тәуелсіздік Декларациясына енді.(ол1776 жылдың 4шілдесінде бекітілді.) .Декларацияның негізгі баптарына барлық адамдардың өмір сүруге, еркіндікке, жеке меншікке , бақытқа және қауіпсіздікке туғанынан тең құқығы бар ; өкімет билігінің қайнар көзі—халық,, үкімет—халықтың қызметшісі; барлық мемлекеттік өкімет халықтың мүддесіне жұмыс істеуге тиіс, ал егер олар бұл сенімді ақтамаса, халықтың мүддесіне жұмыс істеуге тиіс,ал егер олар бұл сенімді ақтамаса, халықтың ондай ұнамсыз, лайықсыз үкіметті жоюға еркібар; өкіметтің заң шығарушы , атқарушы, сот билігі болып бөліну керектігі және т.с.с жатады. Бұл қағидалар одан әрі АҚШ тың Конституциясы мен құқықтар туралы билігінде дамытылды.(Биль деп ағылшын парламентінде немесе Американың конгресінде қаралуға ұсынылған заң жобасын айтады) Мысалы, Билльде жоғарыда айтылған баптармен қатар қандай адам болмасын шынайы, ашық, әділ сотқа құқығы бар деп көрсетілген.Ол жеке адамның еркіндігінде өкімет тарапынан қандай болмасын озбырлық байқалатын болса, одан қорғай алады. Құқық туралы Билльде үкімет өз жұмысын халық алдында ашық жүргізуі керектігі талап етілген. Жұрт үкіметтің не істеп жатқанын әрдайым біліп тұруы керек және оны дер кезінде сынға алып тұруға тиіс.
Қазіргі саяси ғылымда адам құқығына байланысты әр түрлі көзқарастар бар. Оларға табиғи- тарихи, заңдық-позитивтік және марксистік түсініктер жатады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сабақтың жоспары: Қоғам ұғымы және оның негізгі түрлері Қоғамдық-экономикалық формациялар жүйесі - бет 23

text:
Табиғи -тарихи бағытты жақтаушылардың ойынша, адамның табиғи құқықтарының пайда болуы мемлекетке не заңға байланысты емес. Бұл құқықтарға адам дүниеге келгеннен-ақ,жаратылысынан ие болып туады, олар адам ға туғанынан тән.Мемлекет бұл құқықтарды сыйлап, қамтамасыз етуі немесе оларды бұзуы, басып-жаншуы мүмкін, бірақ оларды бұзуы, басып-жаншуы мүмкін, бірақ оларды ешқашан еш адамнан тартып ала алмайды.Олар адамның табиғи,жалпыға бірдеу және өзгермейтін заңдары деп есептеледі.
Заңдылық-позитивтік бағытты қолдаушылар, керісінше,азаматтардың құқығының пайда болар, шығар жері, көзі мемлекетте деп санайды. Жеке адамның құқығына тек қана мемлекет кепіл келтіріп, шарт бола алады. Олардың ойынша , құқық пен заңның арасында айтарлықтай айырма жоқ. Жеке адамның құқығы құқықтың басқа жүйелерінен бөлек ерекшеленбейді және ол мемлекеттік құқықтың үстінен қарап, жоғары тұра алмайды. Азаматтардың құқықтарының өзі мемлекеттің мақсат мүддесіне және мүмкіншілігіне сәйкес өзгеріп отырады.
Марксизм де адам құқығын мемлекетік құқыққа бағындырып, тәуелді етеді. Бірақ заңдық-позитивтік бағытпен салыстырғанда,ол құқықтың әлеуметтік-экономикалық, әсіресе таптық мәні бар деп сипаттайды. Ол құқықты үстем таптың заңға айналдырған еркі, қалауы депүйретеді. Марксизм коммунистік қоғамда мемлекет те, саясат та, құқық та болмайды деп уағыздайды. Соған орай ол жеке адамның құқығына жөнді мән де берген жоқ.Бұдан марксизм жеке адамның еркі мен құқығы жөнінде ештеме демеді деуге болмайды. Олар туралы бұрынғы Кеңес Одағының заңдарында бірталай баптар болды. Себебі, дүние жүзінің халықтарының алдында өзін-өзі әшкерелегісі келмеді,демократиялық мемлекет болып көрінгісі келді. Адамдарға берілген бостандық пен құқықты партия мен үкіметтің өз азаматтарына жасап отырған игілігі ретінде көрсетті. Бірақ тотолитарлық тәртіп кезінде оның бәрі сөз жөнінде ғана қалып отырды.Шын мәнінде, өмірдің барлық салалары,әсіресе бостандықты сүйіп,ол туралы ойын ашық айтуға тырысқан (Сахаров сияқты) азаматтардың жеке өмірі,тыныс тіршілігі қатаң тотолитарлық бақылаудың астында болды, жеке адамның құқығы мемлекетке түгелдей тәуелді еді.
Қазіргі кезде әлемдік саяси ғылымда адам құқығына табиғи тарихи тұрғыдан қарап, соған орай түсіну басым. Жалпы алғанда, “адам құқығы” деген ұғымның өзі кең және тар мағынада қолданылады. Оның кең мағынасы жеке адамның құқығы мен бостандықтарының өте бай барлық түрдегі жиынтығы кіреді. Тар мағынасында мемлекет тарапынан берілмеген, ол тек конституциялық-құқықтық түрде жеке мемлекеттік шеңберде бекітілген құқықты білдіреді. Оған ең алдымен өмірге келген қандай адам болмасын өмір сүруге құқығы барлығы жатады. Одан басқа адам құқығына кіретін жайлар мыналар. Барлық адамдардың заң алдындағы теңдігі; тәннің дербес құқығы(тәнге зәбір келтіруге болмайды); адамзаттық ар-намысты сыйлау,оны қорламау; негізсіз,заңсыз тұтқындамау немесе ұстамау;дінге сену және ұждан бостандығы; ата-аналардың балаларын тәрбиелеуі; қанаушыларға қарсылық көрсету құқығы және т.с.с


title: дәріс.Ұлттар және ұлтаралық қатынастар

text:
15 дәріс.Ұлттар және ұлтаралық қатынастар.
Жоспары:
1.Этникалық қауымдастықтар және олардың формалары.
2.Этностардың даму процестері.
3.Ұлтшылыдық және оның түрлері.
1. Қоғамның әлеуметтік құрылымында класстар мен қабаттардан кейін маңызды орынды этникалық қауымдастықтар алады. Этникалық қауымдастықтар дегеніміз:- тұрмыстары, территориясы, әдет-ғұрыпы ,сенімі, тілі және т.б ортақ факторлары арқылы біріккен адамдардың тұрақты топтары. Адамзат тарихи даму процесінде этникалық қауымдастықтардың ру,тайпа, халық, ұлт секілді негізгі формалары пайда болды.
Этникалық қауымдастықтардың ру-тайпалық формасы алғашқы қауымдық қоғамға тән. Ру-қандық туысқандық топтар, ал тайпа –рулардың біріккен жиынтығы. Ал сауда қатынасы мен жекеменшік, кластар мен мемлекеттер пайда болғаннан соң әртүрлі тайпалар халықтарға біріге бастады. Осыған байланысты бұрынғы қандық-туысқандық байланыстың орнына шаруашылық, тілдік, мәдени байланыстар келді. Ақыр соңында феодалдық қоғам ыдырап және капиталистік қатынастар мен ұлттық , нарықтық қатынас кезінде адамзаттың неғұрлым дамыған тарихи формасы-ұлт пайда болды. (5-схема)
Халықтар мен тайпалардың ортақ территориясына, экономикасына, тіліне, дініне, мәдениетіне, ұлттық танымына қарай күрделі бөлінуі мен бірлігі нәтижесінде ұлттардың ұзыннан-ұзақ қатары пайда болды. Сондықтан ұлт және халық ұғымын шектеу оңайға соқпайды. Кейбір ғалымдар ұлт пен халық арасындағы айырмашылықты ашып көрсетуден бас тартты. Ұлттардың маңызды көрсеткіші ретінде адамдардың ұлттық танымын, яғни өздерінің қайсыбірэтносқа жататындығын сезінуі мен ұғынуын айтуға болады.
Этнос ұғымына байланысты тағы да екі ұғым:ұлттық және халық ұғымдары бар. Әлемнің көптеген елдерінде бұл ұғымдар мемлекеттік органдар арқылы емес, ерікті адамдар арқылы анықталады. Бұның өзі өркениетті демократиялық қоғамдағы жеке тұлғаның ұлттық танымы мен бостандығының көрінісі болып табылады.
“Халық” ұғымы көбіне ұлттардың белгілі бір елге бірігуін білдіреді. Басқаша айтқанда халық –белгілі бір мемлекеттің, елдің , республиканың барлық тұрғындары. Мысалы, Ресей халқына татарлар, якуттер, еврейлер, әзербайжандар, белорустар, немістер, орыстар және т.б ұлттар-яғни Ресей жерінде қоныстанған барлық ұлттар мен халықтар жатады.
(5-схема)
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Этникалық қауымдастықтардың негізгі формалары

text:
Территориялық, шаруашылық, тіл бірлігіне байланысты біріккен рулардың жиынтығы.
Халық
Ортақ территориясына, шаруашылығына, тіліне, мәдениетіне қарай біріккен тайпалар жиынтығы.
Құлиеленушілік және феодалдық кезең.
Ұлт
Ортақ территориясына, экономикасына, тіліне , мәдениетіне, ұлттық танымына және белгілі бір мемлекетке бірігуіне байланысты біріккен адамдар қауымдастығы.
Капиталистік кезең
2. Адамзаттың этникалық даму процеі өте күрделі және әрдайым жүріп отыратын процесс болып табылады. Яғни этностар пайда болады, бөлінеді, бірігеді, өркендейді және кейде жойылады да. Мысалы, финикийлер, скифтер және т.б сол сияқты ірі қауымдастықтар бір уақыттарда жойылып кетті. Ал қазіргі этностардың көбісі ерте заманнан ақ пайда болған. (мыс,армяндар б.э.д VI-IV ғ.ғ; грузиндер-б.э.д І-мыңжылдықта) Ал ағылшын (XVIғ.), орыс(XVII-XVIII ғ.ғ), неміс (ХІХ ғ.) және т.б ұлттар кейіннен пайда болды. Ал ХХ ғ. І-жартысында түрік, ХХғ. Ортасында австралиялық, ХХ ғ. ІІ-жартысында куба сияқты ұлттық қауымдастықтар пайда болды.
Этностардың бірігуіне мысал ретінде галлдардың, франктердің және т.б халықтардың француз ұлтына бірігуін айтуға болады.
Ал этникалық бөлінуге ежелгі русьтердің (XIV-XV ғ.ғ.) белорустарға, украиндарға және орыс ұлтына бөлінуін жатқызамыз.
Қазіргі кезде ұлттар мен халықтардың 2000-ға жуық түрлері бар. Әлемнің көптеген елдері көпұлтты болып келеді. Мыс, Қазақстанда 130-ға тарта, Қытайда 55, Индияда бірнеше жүздеген, Ресей федерациясында да жүзден аса ұлттар мен халықтар бар. Әлемдегі адамдардың ұлтаралық некелері, көшіп-қону миграциясы, мемлекеттердің көпұлттылығын көтере түседі.
Қазіргі қоғамдағы ұлттардың көптүрлілігі адамдардан, басқа ұлттармен қарым-қатынаста шыдамдылықты, мейірімділікті, ашықтықты талап етеді. Өйткені көпұлтты пәтерде бейбіт өмір сүру үшін өзіміздің көршілерімізбен тату-тәтті тұруымыз керек. Бірақ адамдардың кейбір бөліктері жалпыға ортақ бұл талаптармен санаспай, ұлтшылдыұ идеясын жоғары ұстайды.
Ұлтшылдар өздерінің “үлгілі” ұлттарын басқаларға қарсы қоя отырып, басқа ұлттарға сенімсіздікпен қарап, өз елдеріндегі қолайсыз жағдайлар мен кризистік құбылыстарды әрдайым солардан көріп отырады. Ұлтшылдық негізгі екі формаға бөлінеді: “жаулаушы” және “қорғанушы”. (6-схема)
Жаулаушы ұлтшылдық-ұлтшылдықтың ең агрессивті түрі болып табылады. Мұндай ұлтшылдық әртүрлі жағдайларда, әсіресе колониализм саясатында , яғни ұлы державалардың (Ұлыбртания,АҚШ, Франция) әлсіз ұлттың үстінен үстемдік жүргізуінде көрінеді.
Колониалдық кезеңдерге(XVI-XX ғ. ортасы) тарихи баға бергенде , ұлтшылдық идеология мен саясаттың бұл түрі-ұлы державалық шовинизм(Никола Шовен) деген атқа ие болды. Шовинизмге жақын адамзатқа қарсы идеологияларға расизм, апартейд және антисемитизмді жатқызуға болады.


title: дәріс. Қоғам әлеуметтік шындық - Сабақтың жоспары: Қоғам ұғымы және оның негізгі түрлері Қоғамдық-экономикалық формациялар жүйесі

text:
2 дәріс. Қоғам әлеуметтік шындық.
Сабақтың жоспары:
1.Әлеуметтік қозғалыс ұғымы
2.Қоғам мен әлеуметтік институттар
1. Әлеуметтік қозғалыс дегеніміз-әлеуметтік өзгерістерді тудыратын күш. Көптеген авторлар әлеуметтік қозғалыстың маңызды ролін көрсетеді, “қазіргі қоғамды өгертетін басты әдіс ретінде”; “әлеуметтік өзгерісті жасаушы” және “тарихи қайраткерлер” ретінде қарайды. Әлеуметтік қозғалыстар басқа әлеуметтік өзгерістердің субъектілерінің ішінен қандай орын алады? Бұл сұрақтың шешімін табу үшінәлеуметтік өзгерістердің пайда болу жолдарын қарастыру керек. Олардың кейбіреулері “төменнен”қарапайым адамдардың көпшілігінің белсенділігінен болады; басқалары “жоғарыдан”, үстем таптың басқаруынан келеді.(басқарушылар, менеджерлер, әкімдер т.б), олар өздерінің қалауларын қоғамның басқа мүшелеріне орындаттыра алады. Кейбір өзгерістер алдын-ала ойластырылған іс-әрекеттің, алдын-ала жасалған жобаның нәтижесі болып табылады; басқалары іс-әрекеттің жанама нәтижесі, басқа мақсатқа жету арқылы істелінген іс болып табылады.
Бұл екі жікжарғының бірлігі(орналасу және қайраткердің ниеті) әлеуметтік қозғалыстың 4 түрін береді.
Астарлы(жасырын, айқындалмаған) өзгерістер, “төменнен пайда болатын (Мысалы, күнделікті өмірде адамдардың арқасында, өздерінің жеке мақсатын қанағаттандыру үшін шешім қабылдап, экономикада, демографияда т.б) өзгерістер келтіруі.)
2.“Жоғарыдан” орындалатын латентті(астарлы, жасырын) өзгерістер (Мысалы, үкіметтің іс-әрекетінің арқасында күтпеген жанама нәтижелер әкелетін немесе жорамалданған өзгерістерге қарама-қарсы болатын өзгерістер)
3.“Жоғарыдан шығатын айқын өзгерістер (Мысалы, жоспарлардың табысты орындалуы, үкіметтің, әкімшіліктің немесе басқару аппаратының реформаларды әрекетке келтіруі)
4.“Төменнен” шығатын айқын өзгерістер (мысалы, көпшіліктің қысымымен үкіметтің саяси реформаларға кірісуі), қоғамға өзгерістер енгізу үшін адамдардың бірігу және топтасу жағдайы.
Қоғам әрдайым өзгеріп, бір жағдайдан екінші жағдайға ауысып, үздіксіз даму үстінде болады. Осыған байланысты социологтар қоғам қозғалысының екі бағытын көрсетеді. Олар: прогресс және регресс деп аталады.
Прогресс (лат. Progressиs-алға жылжу) –дегеніміз қоғамның төменнен жоғарыға жылжуын айтамыз. Бұның негізінде қоғам ғылым мен мәдениетте жетістіктерге жетіп, аадамдардың тұрмыс жағдайы жақсарады. Әлемдік әлеуметтік прогресске біз тек қана адамдардың әлеуметтік қорғалуы мен атериалдық байлықтарын ғана емес, сонымен қатар әртүрлі елдер мен кластар арасындағы қайшылықтың бәсеңдеуін, және жалпы адамзаттық қызығушылық пен өркениеттің дамуын да жатқызамыз. Бұған мысал ретінде К.Маркстің 5 қоғамдық формациясын айтуға болады. Ол- тарихи даму өткеннен болашаққа қарай, ескі сападан жаңа сапаға өту арқылы жүретінін дәлелдеп берді.
Алайда қоғамда прогрессивтік күштермен қатар керітартпа реакцияшыл күштер де әрекет етіп, әлеуметтік жаңалықтарға кедергі жасауы, тіпті тарихи кері қайтаруға әрекет жасауы мүмкін. Ол ол ма, тоқырау кезеңдері мен кері кету фактілері де болып тұрады. Бұл жеке елдер мен мемлекеттерде кездеседі.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Регресс(лат.rеgressиs-кері жылжу)-

text:
Регресс(лат.rеgressиs-кері жылжу)- қоғам дамуының бәсең тенденциясын және қоғамның жоғарыдан төменге өтуін көрсетеді. Бұл бағыт өндіріс пен адамдардың тұрмыс деңгейінің қарқынының төмендеуінен, қоғамда ішкілікке, нашақорлыққа салыну, тұрғындардың денсаулығының төмендеуі, өлімнің көбеюі және т.б келіп шығады.
Қоғамдық прогресстің жалпы адамдық критерийі-қоғамдық құбылыстың адамның адамдық табиғатына, оның жан-жақты еркін даму қажеті мен мүддесіне объективті түрде сәйкес келуі немесе сәйкес келмеу дәрежесі. Марксист емес социологтар мен тарихшылардың бірқатары қоғам дамуының прогрессивтік сипатын мойындамайды. Мысал ретінде”мәдени-тарихи тип теориясы” дегенді алуға болады. Бұл теорияның негізін салған Ресей социологы Н.я.Данилевский дүниедегі халықтарды “тарихи” және “тарихи емес” деп екіге бөлді. “ Тарихи емес” халықтар “өзіндік цивилизация” жасап, тарихи процестің субъектісі болуға қабілетсіз болады, ал тарихи халықтарға, айрықша мәдени-тарихи цивилизацияға қабілетті халықтарға славяндар, гректер,, роман-герман халықтары сияқты 13 халық жатады. Бұл “тарихи” халықтарды бөліп алудың негізі мынадай 4 белгіні ұштастырып көрсету дейді ол: дін, мәдениет, саяси және қоғамдық экономикалық құбылыс.
Әлеуметтік қозғалыстар даму формасына қарай әлеуметтік эволюция және революция және реформа болып бөлінеді.болып бөлінеді.
Әлеуметтік институт ұғымы (лат: “instititum” –“айқындау”, “қондыру” деген сөзінен алынған.)-қоғамдық қарым-қатынастардың тұрақтылығын қамтамасыз ететін мамандандырылған іс-әрекетті жүзеге асырудың бір түрі. Әлеуметтік ғұрыптар мен санкциялар(уақытша тыйым салу) арқылы Әлеуметтік институттар )жанұя, мектепке дейінгі балалар мекемелері, мектеп, мораль, құқық, спорт, дін,,әскер, денсаулық сақтау,мемлекет) қоғамда ұйымдастырушы, реттеуші, басқарушы, тәрбиелеуші қызметтерін атқарады. Әлеуметтік институт белгілі бір адамдар тобының мақсаты мен тұрақты қызметін жүзеге асыру тәсілі ретінде , қоғамдық еңбек бөлінісі нәтижесінде пайда болды. Егер топ дегеніміз- бір-бірімен қарым-қатынас жасайтын индивидтер жиынтығы болса, ал институт дегеніміз-адамзат қызметінің анықталған салаларында ғана болатын әлеуметтік нормалар жиынтығы мен әлеуметтік байланыстар жүйесі. Тағы да бір анықтамасы, әлеуметтік институт дегеніміз қоғамның негізгі қажеттіліктерін қанағаттандыратын қоғамдық құндылықтар мен процедураларды біріктіретін әлеуметтік нормалар мен байланыстардың ұйымдастырылған жүйесі. Бұл анықтама бойынша қоғамдық құндылықтар дегеніміз қоғамдық процеураларда бөлінетін идеялар мен мақсаттар, ал қоғамдық процедуралар дегеніміз топтық процестердегі стандартталған тәртіп үлгілері, ал әлеуметтік байланыстар жүйесі дегенімізсол тәртіп жүзеге асырылатын рольдер мен статустардың қиылысуы. Мысалы, отбасы институты мыналарды қамтиды, біріншіден қоғамдық құндылықтар жиынтығын, яғни махаббат, балаларға қарым-қатынас, отбасылық өмір, екіншіден қоғамдық процедуралар жиынтығын, яғни балаларды тәрбиелеу қамқорлығын, отбасылық ережелер мен міндеттерді, үшіншіден, ролдер мен статустардың қиылысуын, яғни ерлердің, әйелдер мен балалардың т.б отбасы мүшелерінің статустары мен ролдері.
Институционалдық формаларды олардың сфералары мен іс-әрекеттеріне байланысты әлеуметтік институттардың 4 түрін көрсетуге болады. Олардың әрқайсысы әлеуметтік институт ретінде әртүрлі қызмет атқарады.
1.Экономикалық институт- белгілі бір ұйымдардың экономикасының нәтижелі дамуын қамтамасыз етеді.
2. Мәдени институт- қоғамның моральдық құндылықтарын қамтитын ғылымның, білімнің, өнердің дамуын қамтамасыз етеді.
3. Саяси институт- қоғамда басқару мен биліктің құрылуын қамтамасыз етеді.
Отбасы-әлеуметтік жүйенің алғашқы және соңғы , маңызды құрылымы болып табылады. Отбасыда жеке тұлға ретіндегі адам тәрбиеленеді.
Әрбір әлеуметтік институт бірнеше әлеуметтік-мәдени элементтерді қамтитын күрделі әлеуметтік жүйе болып табылады. Бұл элементтерді 5 негізгі топтарға бөлуге болады.
рухани-идеологиялық элементтер . Мыс, махаббат, сенімділік, бейбіт отбасын құруға ұмтылу т.б
материалдық элементтер- үй, пәтер, жиһаз, көлік
мінез-құлық элементтері – сыйластық, шыдамдылық, компромисске дайындық,сену, өзара көмек т.б
мәдени –символикалық элементтер – неке заңдылығы, неке жүзігі т.б
ұйымдық-құжаттық элементтер –жанұя құқығы, некеге тұрудың азаматтық актісінің жүйесі, неке және туу туралы куәліктер, алименттер т.б.


title: дәріс. Қоғамдық ғылымның даму тарихы

text:
3 дәріс. Қоғамдық ғылымның даму тарихы. Сабақтың жоспары:
Ертедегі дәуірінің әлеуметтік ой - пікірлер.
Социологияның ғылым ретінде қалыптасуы.
Эмииль Дюркгейм ғылыми көзқарастары..
Марксизм ілімі.
1. Социологияның кеш пайда болуынан(XIX ғ), оған дейін қоғам және қоғамдық құбылыстар туралы ойлар болмады деген пікір тумауы керек. Мәселен конфуцийшылар қоғамтанушылар болып есептеледі. Олардың қоғам туралы іліміндегі негізгі мәселе – адамдар арасындағы қарым-қатынас және тәрбие мәселесі. Конфуций ертедегі Қытай қауымдастығындағы адамдардың өзін -өзі абыроймен ұстау дәстүрін, олардың шыншыл және өнегелі болатын, жаман халықтардан бойларын аулақ ұстау дәстүрін көрсетеді. Конфуций адамдар арасындағы қатынасты – борыш пен заңды мойындайтын, оны бірінші орынға қоятын адам мен өз пайдасын көздейтін адамды салыстыра отырып, олардың адамдық образдарындағы айырмашылықты ашу арқылы көрсетеді.
Ежелгі грек философы Платонның “Жалпы социологиядан” тарихтағы алғашқы еңбегі “Мемлекет” болып саналады. Платонның пікірінше, мемлекет адам мүдделерінің әртүрлі болуына негізделіп құралатын болған, содан еңбек бөлінісі пайда болады. Қоғамдық еңбектің бөлінуіне байланысты Платон адамдарды үш топқа бөледі: жоғары билеуші топ, қолөнершілер және құлдар. Адамдар Платонның пікірінше табиғатынан тең емес. Жаратылысынан адамның бірі аристократ, екіншісі-шаруа, үшіншісі құл болып туылады және өмір бойы солай өтеді.
Платонның іліміндегі социология үшін басты нәрсе, ол қоғамдық еңбектің бөлінуі және оның қоғамдық қатынас, әрі жеке адамдар арасындағы қатынас үшін маңызды фактор болуы.
Социологиялық ой дүниесінде Аристотельдің де алатын орны ерекше. Аристотель ежелгі Грецияның саяси тәжірибесін қорытындылай келе, адам әлеуметтік жаратылыс деген қорытындыға келеді. Мемлекет адамдардың туа біткен “бірігіп өмір сүруге ұмтылғыштық“ қасиетінен пайда болады деп көрсетеді. Оның пікірінше қоғам үлкен екі институтқа бөлінеді: құл иеленушілер және құлдар. Бұл да Платонның идеясын қолдайды, яғни адамдар жаратылысынан тең емес деп түсінеді. Аристотель мемлекеттің мақсаты – адамдардың бақытты өмірін қамтамасыз ету деп санайды. Мемлекет қоғамдағы жалпы мүддеге қызмет етуі керек деп көрсетеді. Аристотель жеке меншікті жақтайды. Адамдар, дейді Аристотель , - тек өзіне қатысты заттар жөнінде көбірек қамқорлық жасайды, ал меншік ортақ болған жағдайда оған ерекше ынта білдірілмейді, енжарлық танытады. Меншіктің ортақ болуы ынтымақты азайтады, адамдардың ықыласын кемітеді.
Социология ғылымының өз алдына бөлек ғылым ретінде шығуы психологияның, антропологиялың ,құқықтың жеке аумақтарының дамуымен байлаенысты болады. Социология ғылымының қалыптасуына тікелей әсер еткен неміс классикалық философы, қоғам құрылысының жаңа әлеуметтік ғылымға айналуында негізгі рольді атқарған Сен-Симон мен Фурьенің социалистикалық теориясы болды.
Сен-Симонның шәкірті және ізбасары француз философы О.Конт(1798-1857) социология ғылымының негізін салушы болып есептеледі. О.К. негізгі еңбегі “Позитивтік философия курсында” ғылымдардың топтастырылуы және социологияның пән ретіндегі ерекшеліктері қарастылрылды. Ол социологияның дамуын жаратылыстану ғылымдарының жолымен, соның ішінде физика ғылымымен байланыста болады деп есептейді. Конт “социология”, “әлеуметтік физика” түсініктерін ғылымға енгізді. Социология О.Конттің пікірінше қоғамды 2 жақты қарайды: әлеуметтік статика(өмір сүріп отырған қоғам құрылымдары өзгеріссіз, тұрақты) және әлеуметтік динамика . Әлеуметтік статика қоғамдық құрылым, оны ұйымдастыру мен үйлесімділігі туралы теория. Қоғам О.К пікірінше әртүрлі өзара байланысты бөліктердің бірлігінен тұратын органикалық тұтастық. Қоғамдық прогресс туралы позитивтік теорияны О.Конт әлеуметтік динамика деп атады. Жалпы адамзат зердесінің позитивтік дамуы дегеніміз-адамдардың әлеуметтік танымы мен әлеуметтік басқару ғылымдарының жетілуі .
О.Конт тарихи дамудың 3 сатысы заңын қалыптастырды. Олар:теологиялық, метафизикалық, позитивтік сатылар. О.Конт теологиялық кезеңді (ХІІІғ дейін)қоғам дамуындағы анықтаушы кезең деп есептейді. Бұл кезеңде адамзат ойлауында дін үстемдік етті және адамзат ақыл-ойы жаратылыстың басталуын діни тұрғыда түсінуге ұмтылды.
Ал метафизикалық кезеңде (ХІV-XVғ)қоғамда белгісіз абстрактілі түсініктер, метафизикалық концепциялар үстемдік етті. Позитивтік кезеңге ХІХ ғ. Басталатын дәуір сәйкес келеді, яғни бұл тұсқа ірі өнеркәсіптің, ғылымның келуі, қоғам дамуында қондырмалық ғылымға сүйену, социологияға сүйену дәуірі сәйкес келеді.
ХІХ ғ. Ғалым-философы Г.Спенсер(1820-1903) социологияның қалыптасып-дамуында маңызды роль атқарады. Спенсердің социологиялық теориясы негізгі 2 ұстанымның негізінде қарастырылған: қоғамды организм ретінде түсіну және әлеуметтік эволюция идеясы. Қоғам дегеніміз, организ,-деп көрсете отырып, Спенсер биологиялық және әлеуметтік организмдер арасындағы ерекшеліктерді анықтайды. Спенсердің айтуынша әлеуметтік организм негізгі 3 жүйеден тұрады:”реттеуші”, “өмірге қажетті құралдарды өндіруші” және “бөлуші”.
Спенсер социология тарихында алғаш болып “жүйе”, “функция”, “құрылым” т.б түсініктерді тұрақты қолдана бастады.
Спенсер қоғамды 2 типке бөледі: әскери және өнеркәсіптік. Олардың өмір сүруге деген күресі әртүрлі. Қоғамның бірінші типі әскери шиеленістергі, атыс-шабысқа және жеңілгендерді езіп-жаншуға толы. Ал екінші типі өнеркәсіптік бақталастыққа негізделген. Бұл жерде интеллектуалдық және моральдық сапаның және жұмысқа деген қабілеттілік пен ынтаның қарқыны жоғары. Күрестің бұл түрі қоғамға өте пайдалы болып есептеледі. Бұның нәтижесінде қоғамның интеллектуалдық және моральдық деңгейі жоғарылайды.
3.Э. Дюркгейм (1858-1917)-ХІХғ. Социология тарихындағы ірі тұлғалардың бірі, француз социологы. Э.Дюркгейм ілімінің негізінде “социологизм” жатыр. Оның айтуынша қоғам адамдарды біртұтастыққа біріктіретін ерекше “нақтылықтардан” көрінеді. Ол қоғам дамуының жалпы және жеке заңдарын бөліп талдайды. Заңдастырылған әлеуметтік нақтылық қоғамда үстемдік ете отырып, жеке адамның қалыптасуын реттейді. Э.Дюркгейм жалпы “ұжымдық” қасиеттердің жеке ерекшеліктермен бірігуін “әлеуметтік дерек” деп атайды. Оның ойынша социология әлеуметтік деректер туралы пән бола отырып, ерекше нақтылықтарды зерттеумен айналысады. Әлеуметтік дерек дегеніміз-бақыланып отыратын нақтылық. Ол әлеуметтік деректердің екі түрін бөліп көрсетеді.: 1) материалдық( халықтың тығыздығы,адамдар арасындағы қарым-қатынастар,); 2) рухани(ұжымдық сана, дін, мораль, құқық) деректер. Э.Дюркгейм қоғамдағы өзгерістердің даму барысын еңбектің бөлінуінің дамуы тұрғысына қарай отырып, оны индустриялану процесінің бір бөлігі ретінде көрсетті. Ол діннің қоғамдағы ролін, еңбек бөлінісінің әлеуметтік салдарымен байланыстыра қарады. Еңбек бөлінісі тереңдеген сайын адамдар арасындағы өзара бағыныштылық арта түседі, яғни олар өздерінің қажеттіліктері мен сұраныстарын басқа адамдар арқылы орындайды.
4.Марксизм-ХІХ ғ. Бірінші жартысында пайда болды. Оның негізін салушылар К.Маркс пен Ф.Энгельс, оның дамуына үлес қосқан В.И.Ленин. Марксизмнің пайда болуының алғы шарттары: капиталистік қарым-қатынастардың жаңа, сапалы деңгейге көтерілуіне байланысты қоғамда қарама-қайшылықтардың шиеленісуі және жұмысшы қозғалысының таптық іліміне деген қажеттілік.
К.Маркс пен Ф.Энгельс өздерінің теориялық еңбектерінде эмпирикалық социологиялық зерттеуді қолданды. Мысалы, К.Маркстің түбегейлі еңбектерінің бірі “Капиталда”, “Жұмысшыларға арналған анкетада”, “Англиядағы жұмысшы табының жағдайы” деген еңбектерінде , эмпирикалық зерттеулердің, статистикалық материалдардың жиі қолданылғандығын көруге болады.
Марксизм концепциясын сынға ала отырып, көптеген батыс социологтары К.Маркстің әлеуметтік-саяси ойды дамытудағы тарихи үлесін маңызды деп атайды. Марксизмнің дами бастауы Батыс Европада ХІХ ғ. 40ж.ж. революциялар қызған кезге дәл келеді. Осы әлеуметтік-саяси жағдайлардың нәтижесінде Франциядағы, Англиядағы, Германиядағы және Батыс Европаның басқа елдеріндегі құбылыстарды талдай отырып, К.Маркс пен Ф.Энгельс социалистік қозғалысқа таптық идеология тұрғысынан баға беріп, өз көзқарастарын ғылыми социализм деп атады. Капиталды, жалдамалы жұмыс күшін және жер меншігін К.Маркс буржуазиялық қоғамның ішкі құрылымындағы негізгі элементтер деп тапты. Бұдан біз 3 үлкен қоғамдық таптарды анықтай аламыз-буржуазия, пролетариат және шаруалар.
Мемлекеттік мәселелер, демократия мен билік, көпшілік саяси қозғалыстағы орындар мен рольдер, қоғамдық прогресс идеялары және пролетариат тарихы марксизм теориясында маңызды орын алады.
Кез-келген көтеріліс, дейді К.Маркс, ескіні жояды. Саяси көтеріліс ескі билік пен ескі қарым-қатынасты жойса, ал әлеуметтік көтеріліс-шығармашылық және ұйымдық қызметтерді атқарады.
К.Маркс пен Ф. Энгельстің әлеуметтік-саяси көзқарастары Германиядағы социал-демократтардың бағдарламаларында орын алған және Батыс Еуропадағы, кейінірек Ресей мен Шығыс елдеріндегі жұмысшылар мен интеллигент топтарының арасында кең таралған.


title: дәріс. ХХ ғ. қоғамдық ғылымдар - Сабақтың жоспары: Қоғам ұғымы және оның негізгі түрлері Қоғамдық-экономикалық формациялар жүйесі

text:
4 дәріс. ХХ ғ. қоғамдық ғылымдар.
Сабақтың жоспары:
1.П.Сорокиннің социологиялық теориясы
2.Социологиядағы құрылымдық функционализм (Т.Парсонс,Р.Мертон)
П.А.Сорокин(1922)- тегі орыс американдық социолог. Эмиграциядан кейін батыс социологиясында көрнекті орынға ие болды. П. Сорокин АҚШ-та үстемдік еткен эмпиризмдік тенденцияны сынап, кең түрде танылған мәдениеттің жалпы социологиялық жақтарын қамтитын “интегралды социология” туралы ілімді дамытты. Мәдени өзгеріс теориясын ұсына отырып, П.Сорокин диалектиканың көмегімен әлеуметтік-мәдени өзгерістердің дұрыс қайталанып тұру тәртібін түсіндіруге тырысып, оның негізін іздеді.
П.Сорокин 1927 ж. ғылымға “әлеуметтік мобильділік” ұғымын енгізді. Ол әлеуметтік мобильділікті жеке адамның, бір әлеуметтік топтан екіншісіне өтуі емес, әрбір әлеуметтік жағдайдың өзгеруі деп түсіндіреді. П.Сорокиннің түсіндіруі бойынша, әлеуметтік мобильділік 2 бағытта жүзеге асады: а) тікелей-жоғарғы, төмен өзгеру; б) көлденеңінен-бір дәрежедегі өзгерістер. П.С. негізгі еңбектері: “Революция социологиясы”. “Әлеуметтік мобильділік”, “Қазіргі социологиялық теориялар”, “Адам, Цивилизация, Қоғам”, “Социология жүйесі ”т.б П.Сорокин “Социология жүйесі” еңбегінде өзара әрекетті әлеуметтік құбылыстың қарапайым моделі ретінде қарастырды. “Әлеуметтік мобильділік” еңбегінде ол стратификация және мобильділік мәселелерін қарастырды. Әлеуметтік мобильділік дегеніміз тек қана индивидтер мен топтпрдың әлеуметтік орын ауыстырулары емес, адамзат іс-әрекетінің процесінде қалыптасқан әлеуметтік объектілерді қамтиды. Әлеуметтік жіктеу теориясын дамыта отырып Сорокин оның экономикалық, саяси және кәсіби түрлеріне терең зерттеу жүргізген.
П.Сорокин өзінің 4-томдық “Әлеуметтік және мәдени диалектика” атты еңбегінде өзінің ғылыми еңбектеріндегі көзқарастарын бір жүйеге келтіреді. Адамдар әлеуметтік өзара қатынастар жүйесіне мына факторлардың нәтижесінде түседі: санасыздық,(рефлекстер), биологиялық саналылық(аштық, шөл) және әлеуметтік саналық(мән, ғұрып, құндылықтар)
Р.Мертон-(1912 ж)-американ социологы, функционалдық талдаудың теориялық негізін қалыптастырған ғалым. Р.Мертон негізгі еңбектері:” Әлеуметтік теория және әлеуметтік құрылым”, “Функционалдық талдаудың парадигмалары”, “Социологиядағы құрылымдық талдау”. Ол “Орта деңгейлі” теорияны қалыптастырып енгізу керек деген өте маңызды ғылыми ұсыныс жасады. Оның айтуынша мұндай теория арнайы теориялар аралығында орналаса отырып, әлеуметтік әдет-ғұрыптардың , әлеуметтік ұйымдар мен әлеуметтік өзгерістердің түрлерін түсіндіруге бағытталады. Бұл теорияның негізінде функционалдық жатыр. Р.М. функционалдық талдаудың 3 жолын көрсетті:
функционалдық бірліктің қағидасы-қоғамды теориялық тұрғыдан қарастырудың бірлігі әлеуметтік деректердің тереңдігінде. 2. Функционалдықтың жан-жақтылық қағидасы-мәдениеттің барлық түрлері өзіндік функционалдық қасиеттерге ие болады. Р.Мертонның айтуы бойынша оларды аналитикалық тұрғыдан талдау қажет. 3. “мәжбүрлік қағидасы”-функциялардың мәжбүрлілікке ие болмай қоймайтындығын көрсетеді.
Р.Мертонның айтуынша функционалдық объект ретінде қайталанып отыратын және стеоротипті әлеуметтк құбылыстарды(әлеуметтік рольдер, әлеуметтік процестер, әлеуметтік құрылым т.б) алуға болады. Әлеуметтік нақтылық жеке адамнан жоғары бола алмайды. Р.Мертон әлеуметтік құрылым өзіне адамдарды не олардың іс-әрекетін біріктіре отырып, олардың қарапайым жиынтығы емес екендігін көрсетті. Оның айтуынша әлеуметтік құрылым дегеніміз-қоғамдағы барлық мүшелер мен топтар қатысатын әлеуметтік қатынастардың ұйымдасқан жүйесі.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Т.Парсонс(1902-1979)- - Сабақтың жоспары: Қоғам ұғымы және оның негізгі түрлері Қоғамдық-экономикалық формациялар жүйесі

text:
Т.Парсонс(1902-1979)-американдық социолог, “құрылымдық функционализмнің негізін салушы, әлеуметтік жүйелер туралы теорияны қалыптастырушы. Негізгі еңбектері: “әлеуметтік іс-әрекеттің құрылымы”, “әлеуметтік жүйе”, т.б Парсонстың теорияларына М.Вебердің, Э.Дюркгеймнің Ф.Теннистің,Г.Зиммельдің,К.Маркстің т.б еңбектері үлкен әсерін тигізді. Оның теориялық мұрасын 3 кезеңге бөліп көрсетуге болады: 1)әлеуметтік іс-әрекет теориясын өзіне дейінгі социологиялық ой-пікірінің дамуының негізінде көрсетеді. 2)әлеуметтік іс-әрекеттің жалпы теориясында құрылымдық функционализмді негіздейді және әлеуметтік функциялардың қоғамның тұрақтылығына тигізетін әсерін талдайды.; 3) әлеуметтік іс-әрекет және жеке адам мәселесі. Парсонс қоғамдық дамудағы 3 негізгі құрылымды көрсетеді.: жеке адам, мәдениет және әлеуметтік құрылым. Парсонс әлеуметтік жүйелердің ішкі бөлінуінің мынадай басты құрылымын көрсетеді: объективті ролдерді орындаушы актерлер,осыдан туындайтын әлеуметтік рольдердің бағыттық түрлері; бағдарладың экономикалық негіздері; мәдени бағдарлар жүйесі; ресми және бейресми функциялар.
Парсонс жеке адамды әлеуметтену процесінде қарастырды. Әлеуметтену-қоғамдық функциядағы материалдық пен идеалдықтың бірлігі.
5 дәріс. Қазақ жеріндегі әлеуметтік ой-пікірлер. Сабақтың жоспары:
1.XIX ғасырдағы қазақ ағартушыларының қоғамдық көзқарастары.
2.XX ғ. Басындағы қазақ зиялыларының саяси-әлеуметтік көзқарастары.
1. Абай (Ибрагим Құнанбаев) 1845-1904 –қазақтың көрнекті ақыны.
Абайдың социологиялық ой пікірлерімен “қара сөздерінен” таныс бола аламыз.
Абайдың қарастыратын мәселелерінің бірі –жеке адамның құрылымы. Бұл жерде оның көз қарастары Э. Дюркгеймнің, П. Сорокиннің көз қарастарымен сәйкес келеді. Ол жеке адамда биологиялық “мен” және әлеуметтік «мен» болатындығын дәлелдейді. Абай «жан мен тән адамға табиғат арқылы берілген» деп өзінің 43 қара сөзінде көрсетеді. Абай адамның мәнінің негізінің әр түрлілігін жеке адамдардың өзара байланысына және өзара әрекетіне байланысты екенін, сонымен бірге оған тигізетін әлеуметтік ортаның да әсерін сипаттайды.
Абай адамның табиғатының екі жақтылығын көрсете отырып, адамның сұраныстарын табиғи және жасақталған деп бөледі. Табиғи сұраныстарға тамақ ішу, дүниені білуге деген ұмтылыс және оны танып білуді жатқызса, ақыл мен білімді адамның еңбектік іс-әрекеті арқылы қалыптасатын сұраныстарына жатқызады.
Абайдың әлеуметтік көз қарастарын жеке адамды әлеуметтік сипаттауынан да көруге болады. Абай «қара сөздерінде» жеке адамның әлеуметтенуінің кезеңдерінің ерекшеліктерін көрсетеді; балалық, жасөспірімдік, жетілу кезеңдері. Абай дүниеге келгеннен бастап сәбиді екі түрлі сұраныс қалыптасады деп көрсетеді. 1) Тамақ ішу мен ұйқыға деген сұраныс; 2) Білуге деген ұмтылыс. Бұл жерде Абай әлеументтену процесінің бейімделу және интериоризация кезеңдерін сипаттайды.
Абай әсіресе білімнің адамның қалыптасуына тигізетін әсерін жоғары бағалады, “Рухани сапа-адамның ерекшелігін бейнелейтін көрініс”деп есептейді. Ой алғырлығы, Ұмтылыс, жүрек қалауы, Қызығушылық, әрекет етуге қабілетті болу-адамның қоғамға араласуына керекті алғы шарттар екендігін де Абай жазбаларынан таба аламыз.
Уалиханов Шоқан (1835-1865)- ағартушы ғалым. ХІХ ғасырдың ортасында Қазақстандағы әлеуметтік ғылыми ой-пікірдің дамуына Ш. Уалиханов өз үлесін қосты. Қазақ халқының саяси -әлеуметтік өмірі Ш. Уалихановтың “Сот реформасы жайында хат”, “Сахарадағы мұсылманшылық туралы”,”Өлкенің үкімет басқару жүйесі мен саяси жағдайы”, “Баянауыл округі туралы” “Қазақтардың өрісі мен қонысы туралы” деген еңбектерінде айқын көрінеді.
Бұл шығармалары сол кездегі қазақ қауымының басынан өткен патриархалдық- феодалдық құрылыстың кертартпалық сипаттарын қатты сынайды. Согнымен қатар Шоқан қазақ қоғамның әлеуметтік құрылымының, саяси-әлеуметтік , экономикалық территориялық жағдайларын мұқият зерттеп, оған обьективтік ғылыми бағалар берген. Көзімен көрген, ақыл-ойын түйген жайлар қазақтың, қырғыздың т.б. бұратана халықтардың патша үкіметінің орталық саясатынан езіліп-қаналуымен қатар орыс халқының қамын, бұқарасының өзі де патшаның шексіз өктемдігінен аз тепкі көрмей отырғанына Шоқан жеткізеді.


title: Ыбырай Алтынсарин - Сабақтың жоспары: Қоғам ұғымы және оның негізгі түрлері Қоғамдық-экономикалық формациялар жүйесі

text:
ЫбырайАлтынсарин (1841-1889 ж.ж.)-X1X ғасырда қазақ жерінде әлеуметтік ойды дамытуға үлес қосқан азаматтардың бірі. Ыбырай Алтынсарин қазақ қоғамының жай-күйін зерттей келе длүние жүзілік алдыңғы қатарлы өркениеттен артта қалған қоғамның тежелеу себебі қазақ арасында оқу-білімнің таралмағандығынан деп білді. Сондықтан ол бар күшін, жігерін, уақытын жас түлектерді оқытуға жұмсады. Ыбырай Алтынсарин орыс әкімшілігінің отаршылық саясатын сынай келе орыстар мен қазақтардың бір-бірімен жақындасуына күштеп кіріспей, оның табиғи жолмен өтуі керектігі туралы пікір білдірген. Кез-келген халық прогреске жету үшін отырықшылыққа көшіп,егіншілікпен айналысуы керек. Сонда ғана халықты ағарту ісін дұрыс жолға қоюға болады деп тсіндірді.
Ыбырай Алтынсарин қазақ қоғамындағы адамдардың өзара қарым қатынасында ескілікті, Әдет –ғұрыптың қандай орын алып келгенін зерттеп, оның әлеуметтік өмідегі маңызы туралы ғылыми пікірлер айтады. Соның ішінде отбасындағы құда болу, үйлену тәртіптерін мұқият талдайды, оның пікірінше, қазақ қоғамын нығайту үшін көптеген әдет ғұрыптар маңызды рол атқарған.
2. Бөкейханов Әлихан (1870-1937жж.)-XX ғасырдың алғашқы ширегіндегі Қазақстанның қоғамдық ой пікірінің дамуына үлес қосты. Қазақ қоғамындағы әлеуметтік қатынастармен танысып, зерттеу үшін ол орыстың демократялық әдебиетімен танысты, оны қазақ тіліне аударды. Маман экономист ретінде ол царизмнің қоныс аудару саясатын, оның әлеуметтік сипатын зерттейді. Орал қаласындағы «Факел» газетінде Бөкейхановтың бағдарламасы басылған, онда алғашқы рет қазақ қоғамының саяси және әллеуметтік дамуы үшін өмірлік мәні бар міндеттерді іске асыру белгіленеді. Мәселен, онда қазақ жерін сол халықтың меншігі, ол бөлінбейтін болу керек деп танылған заңдар қабылдану үшін күрес , қазақ жастары оқитын мектептер, медреселер, жоғары оқу орындарын ашу, орыс гимназияларында оқып жүрген қазақтарға ана тілін оқыту міндеттері қойылды. Осы қойылған міндеттердің өзін ғана іске асыру көптеген түбірлі саси және әлеуметтік мәселелерді шешкен болар еді.
Мағжан Жұмабаев (1893-1938) Уфа қаласындағы Ғалия медресінде (Жоғарғы мектеп) оқыған. Омбының мұғалімдер семинариясын бітірген. Кейініректе В:Я: Брюсовтың тікелей басшылығымен әдеби-көркем инистутын бітірген. В.Я. Брюсов Мағжанға берген мінездемесінде оны «қазақтың Пушкині »- деп атаған. Сол уақытта Мағжан советтік шығыс мәдениетінің ең білімді қайраткер ақындарының бірі болды. Ақынның творчествасын қазақ халқының өмірінде бұрын болмаған ірі өзгерістер мен әлеуметтік дағдарыстар дәуірімен, нақты тархи шындықпен тығыз байланыста қараған жөн.
Мағжан дүниені көбіне-көп философиялық тұрғыдан таниды. Өмір мен өлім, ондағы адам тағдыры туралы мәселелер Мағжан ақынның поэзиясының ең негізгі де маңызды мәселелері. Шығармаларының ішіндегі ең шоқтысы биік поэмасы –“Қорқыт”поэмасы. Өмір мен өлім мәселесі халықтық философияда, әсіресе ертедегі Қорқыт бабамыздың есімімен тығыз байлданысты “қайда барсаң Қорқыттың көрі” деген сөз қалғаны белгілі . Мағжан өлімге байланысты өз философиясын беруде өзінің осы әйгілі бабасына оралады. Мағжанның творчествасында қала және ауылдың өмір сүруі бейнесіне, ана болашағына, ұлылығына арналған, Шығыс халықтарын оянуға шақырған өлеңдерді кездестіруге болады. Ол барлық ірі ақындар тәрізді өз өлеңдері арқылы өз заманының, қоғамының зор мәселелерін көтерген, өмірдің мән жайы, зұлымдық пен мейірімділік жайлы жазған. Мағжан поэзиясынан өмірді біртұтас құбылыс ретінде, адамды сол ұлы табиғат, жаратылыстың бір туындысы ретінде қабылдайтын ақын тұлғасын, дүние танымын көреміз.


title: Жүсіпбек Аймауытов - Сабақтың жоспары: Қоғам ұғымы және оның негізгі түрлері Қоғамдық-экономикалық формациялар жүйесі

text:
Жүсіпбек Аймауытов (1889-1931). Оның творчествалық мұрасына ондаған жылдар бойы тиым салынды . Жүсіпбек бұрынғы Семипалатинск губерниясының Павлодар уезінде кедей семьяда дүниеге келді. Алаш орда ұйымына кірді. Халықтық губерниялық бөлімін басқарды. Мұғалім болып жұмыс жасады, журналист болды. 1925 ж. РКП(б)-ның қатарынан шығарылды. 1931ж. 42 жасында ату жазасына бұйырылды.
Адам мәселесінің өзегі Ж. Аймауытовтың көзқарасы бойынша мәдениет, оқу-білім, тәрбиеге келіп тіреледі. Бірақ бұл соңғыларын ол адам болудың қажетті шарттары деп есеаптей отырса да, ол ерекше мән бере қарастырады. Мысалы; мәдениеттің де мәдениеті бар, ғылым ме,н білімнің , тәрбиенің де өз мәнісі болу керек. Бұлардың мән-мәнісін ол адамгершілік пен руханилық деп түсінеді.
Қоғам қанша дамығанмен, ғылыми жетістіктерге жеткенмен , табиғатитың тылсым күштерін және итергенімен, адамда руханилықпен адамгершілік жетіспесе, қандай жетістіктер болмасын адамзатқа рахат пен ләззат әкелмейтінін ол былай көрсеткен: «Бұрын адам хайуан қалпында жүргенде тамаққа таласып, қандай алысып жұлысса, бұл күнде жетіліп, мәдениетті болған, адамда сол қалден ұзап шыға алмай отыр. Мәдениеттің ілгері басқышындағы халықтар ғылымның жемісін зорлық, зомбылық, қиянат, озбырлыққа жұмсап отыр».
6 дәріс. Қоғамның әлеуметтік құрылымы
Сабақтың жоспары:
1.Қоғамның әлеуметтік құрылымы жайлы ұғым.
2.Әлеуметтік топ және оның түрлері.
1.Әлеуметтік құрылым социология ғылымының тарихында өте маңызды мәселелердің бірі. Әлеуметтік құрылым туралы социологияда әртүрлі концепциялар аз емес. Оларды топтастырғанда 2 бағытты ажыратуға болады. Социоло.гтардың бір тобы әлеуметтік құрылымды, олардың элементтерін, процестерін нақты өмірде бар деп түсінсе, ал екінші бағыт өкілдері таптарды, әлеуметтік топтарды, жалпы әлеуметтік құрылымды, тек қана сананың, адамдардың ойының нәтижесі деп түсінеді. 1-ші бағыт : құрылымдық функционализм, ал екінші бағыт- символдық интеракционизм деп аталады. Біз осы 1-ші концепцияны, яғни құрылымдық функционализмді қолдаймыз. Әлеуметтік құрылым біртұтас әлеуметтік организм ретінде қарастырылады. Осы организмнің өзі оны құратын элементтерден тұрады. Ал ол элементтер өзара қарым-қатынаста, байланыста болуы негізінде ол құрылымды жасайды.
Біздің ойымызша қоғамның әлеуметтік құрылымы нақты, объективтік құбылыс, ол өзгеріп,
дамып отырады, оның жаңа элементтері, бөлшектері пайда болуда.
Әлеуметтік құрылым дегеніміз- әлеуметтік топтардың, страталардың, таптардың және әлеуметтік институттардың жиынтығы, олардың байланыстары, ара-қатынастары. Әлеуметтік құрылымның басты негізгі элементтері - әлеуметтік топтар, страталар, таптар. Әлеуметтік құрылымға кіретін үлкен топ-ол тап. Тап деген ұғым екі мағына береді. –ші кең мағынада тап дегеніміз- өндіріс құрал-жабдықтарына белгілі қатысы бар, қоғамдық еңбек бөлінісінде нақтылы алатын орны бар, ерекше әдістер арқылы алынатын табыстың өзіндік мөлшері бар үлкен әлеуметтік топтар. Көбіне тап дегеніміз тар мағынада қолданылады. Бұл мағынада тап дегеніміз: әлеуметтік топтар, страталар. Олардың басты белгілері: кіріс, табыс, мамандық, билік, білім деңгейі т.б
2.Әлеуметтік топ-қоғам дамуының белгілі бір сатысында нақты тарихи жағдайда қалыптасқан, ортақ құндылықтардың, ғұрыптардың, әлеуметтік-экономикалық қатынастардың негізінде қалыптасатын тұрақты адамдар тобы. Әлеуметтік топ үлкен, орташа, шағын болып бөлінеді. Үлкен әлеуметтік топқа таптар, топтар, этникалық және демографиялық қауымдар жатады. Орта топтарды белгілі бір өндіріс орнында жұмыс істеп, бір аймақта тұратындар құраса, шағын топтарды өзара тығыз байланыстағы, жүздес, таныс, туыс адамдар құрайды. Топтық құрылымның негізгі екі түрін анықтауға болады. 1) ресми топ мүшелерінің саны мен арақатынастарына олардың арнайы атқаратын қызметтеріне байланысты анықталатын құрылым, 2) бейресми топ- адамдардың өзара қарым-қатынастарында табиғи түрде, рухани-психологиялық үйлесімдіктер негізінде қалыптасатын құрылымдар. Топтың іс-әрекетін ұйымдастыратын ресми құрылым, бір жағынан, топ мүшелерінің басшылыққа алуға тиісті бұрыннан немесе жоғарыдан бекітілген ережелердің, бұйрықтардың, жиынтығы болса, екінші жағынан, топтың мүшелерінің өз еріктерімен қабылдаған шарттары, талаптары да болуы мүмкін.
Шағын топтардың 8 түрі бар. Олар:
1)диффуздық немесе атаулық топтар-белгілі бір уақытша мақстаттық негізінде құрылған топтар. Мыс, алыс жолға бірге шыққан бір купедегі, автобустағы жолаушылар
2)ассоциациялық немесе уақытша тұрақты топтар-ортақ істіжүзеге асыру үшін жиналған топтар. Мыс, қысқа мерзімге жалданып жұмыс істейтін топ.
3)Корпорациялық топтар-әрқайсысы өз мақсатын басқаларсыз орындай алмайтын, бірақ бір-біріне ешқандай сыйластығы, іштей тілектестігі жоқ адамдардан құралған топтар.
4)Автономиялық топ-ресми құрылымның негізінде ұзақ уақыт бірге тұрақты жұмыс істейтіндердің топтары.
5)Гиперавтономиялы топ-қоғамнан ұзақ уақыт тәуелсіз өмір сүре алатын топ. Мыс, туристік, экспедициялық топтар.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: )Кооперация - Сабақтың жоспары: Қоғам ұғымы және оның негізгі түрлері Қоғамдық-экономикалық формациялар жүйесі

text:
6)Кооперация-ресми және бейресми құрылымдары қалыптасқан саны жағынан қоғамда ең көп тараған топтар.
7)Ұжым- қоғамдық имандылық және адамгершілік тұрғыдан алғанда сапасы жоғары әлеуметтік қарым-қатынастары қалыптасқан топ.
8)Сығымдалған топ-саны жағынан аз, бірақ өзара үйлесімділігі өте жоғары топтар.
Қазіргі социологияда көбірек көңіл әлеуметтік стратификация деген ұғымға бөлінеді. Әлеуметтік стратификация деген теорияның негізгі ұғымы “страта”. Страта дегеніміз социологияға геология ғылымынан енген термин. Осы ғылымда жердің қыртысы, қабаты деген мағынаны береді. Социологтар бұл ұғым арқылы қоғамдағы әлеуметтік топтарды белгілейді. Бірақ та страта тап болмайды. Нақты әлеуметтік құрылым қоғам дамуына байланысты өзгеріп отырады.
Қоғамдағы адамдардың әлеуметтік жағдайына байланысты қабаттарға бөлінуін-әлеуметтік стратификация деп атаймыз.
Әлеуметтік құрылым туралы көптеген концепциялар бар. К.Маркс әлеуметтік құрылым туралы көптеген концепциялар бар. К.Маркс әлеуметтік құрылым туралы көптеген зерттеулер жүргізген ірі ғалым. ХІХ ғ. әлеуметтік стратификациялау теориясының ірге тасын қалаушылардың бірі десек те болады. К.Маркстің түсіндіруінде адамзат тарихында 5 типті қоғам орын алады. Олар: алғашқы адамдар қоғамы, құлиеленушілік қоғам, феодалдық қоғам капиталистік қоғам, және ең соңғы қоғам коммунизм. Әрбір қоғамның немесе формацияның өзіне тән, сәйкес құрылымы болады. Қоғамның әлеуметтік құрылымы К.Маркстің түсіндіруінше әлеуметтік топтардың жиынтығы және олардың қарым-қатынастары, байланыстары. Әлеуметтік құрылымның ішіндегі ең маңыздысы-таптар. Таптық қоғам қанаушылық орын алған қоғамнан басталады. Таптық қоғамдар деп Марксизмде құлиеленушілі, феодалдық, капиталистік қоғамдарды айтады. Ал алғашқы қауымдық қоғамда тап болмаған, яғни қанаушылық та орын алмаған. Тап деген әлеуметтік топ коммунистік қоғамда жойылды. Маркстік теория бойынша әрбір қанаушылық қоғамда 2 тап орын алады. К.Маркс осы таптарды негізгі таптар деп қараған. Мысалы, құлиеленушілік қоғамда құлдар мен құл иелері, феодалдық қоғамда феодалдар мен шаруалар, капитализмде капитал иелері мен пролетариат. Осы таптардың арасында күрес үздіксіз жүріп отырды. Соның салдарынан бір тап жеңіліп, екіншісі жеңіске жетеді, ал кейде күреске қатысқан таптардың барлығы жеңіледі., жеңіске басқа бір жаңа тап ие болады.
2. М. Вебердің де бұл мәселе туралы көзқарасы К.Маркстің көзқарасына өте жақын деуге болады. М.Вебер де К.Маркс сияқты таптың экономикалық негізіне көбірек көңі бөліп, тапты экономикалық категория деп түсінген. Бірақ та М.Вебердің К.Маркстен бұл мәселе бойынша айырмашылықтары бар. Біріншіден М.Вебердің пікірі бойынша таптың белгілерін тек қана, К.Маркс сияқты меншікпен доғаруға болмайды. Таптың көптеген әлеуметтік белгілері бар. Оның ішінде мамандық , білім деңгейі, қызметкерлік қабілеті, дипломы т.б белгілері бар. Екіншіден әлеуметтік құрылымдағы маңызды мәселенің бірі статус деп аталады. Статус, престиж деген категориялар қоғамды тапқа бөлуде аса маңызды роль атқарады. Ал ондай категориялар К.Маркстың таптық құрылым теориясында орын алмайды. Жалпы осы статус деген ұғым М.Вебердің социологиясында орын алады. Оның ойынша стратификациялаудың 3 өлшемі бар. Олар:


title: Сабақтың жоспары: Қоғам ұғымы және оның негізгі түрлері Қоғамдық-экономикалық формациялар жүйесі

text:
Сабақтың жоспары: 1. Қоғам ұғымы және оның негізгі түрлері 2. Қоғамдық-экономикалық формациялар жүйесі. 3 Қоғам дамуының тарихи үш сатысы.
Жалпы қоғам дегеніміз не? Жалпы алғанда қоғам дегеніміз-адамдардың бірлесуі, жиынтығы. Хайуандардың да, оның ішінде адам тектес маймылдардың да жиынтығы, тобырлары бар, бірақ олардың кейбір сырт көріністері адам қоғамына ұқсас болғанымен, оларды қоғам деуге болмайды. Қоғам, санасы, ақыл-ойы бар адамдар жиынтығы. Қоғам адамдардың қалай болса солай жинала салуы емес, ол адамдар арасындағы айтарлықтай тұрақты және жеткілікті дәрежедегі берік қарым-қатынасы бар бірлестік. Күнделікті тұрмыста қоғам ұғымы түрліше мағынада қолданылғанымен, бірақ социологияда “қоғам” деп мына төмендегідей сипаттамаларға ие жиынтықты айтады: 1) өмір сүретін территория бірлігі болуы; 2) өзара байланысы тұрақты және біртұтас адамдар жиынтығының болуы; 3) өзін-өзі қамтамасыз етіп, басқарып отыруы. 4) әлеуметтік байланыстар негізін құратын мінез-құлық нормалары мен әдет-ғұрыптар жүйесін құратын дамыған мәдени дәрежесінің болуы.
Жоғарыда айтылған жайлардың бәрін ескере отырып, “ қоғам” ұғымына мынадай анықтама беруге болады: Қоғам өз қажеттіліктерін қанағаттандыру барысында өзара байланысудың тарихи қалыптасқан формасында біріккен адамдар жиынтығы. Адамзат тарихы қоғам ұғымына байланысты 2 кезеңге бөлінеді: 1) адамдардың әлеуметтік тіршілігіне дейінгі кезең. 2) Әлеуметтік өмір кезеңі.
Қазіргі кездегі саналы тіршілік иесі ретіндегі адамның пайда болу уақытына байланысты көптеген болжамдар бар. Солардың бірі анатомиялық адам осыдан 200 мың жыл бұрын пайда болды. Ал іс-әрекетті қазіргі адам шамамен 50-мың жыл бұрын пайда болды. Алғашқы адамдар тобы алғашқыда қарапайым қоғам деп аталды. Кейіннен адамдардың аңшылық пен терімшіліктен мал және егін шаруашылығына , көшпелі өмірден отырықшылыққа , өндірістің дамуы мен жеке меншіктің пайда болуына және қоғамды қарама-қарсы таптар мен мемлекеттің пайда болуына байланысты күрделі қоғам пайда болды және әлемде әртүрлі елдер құрыла бастады.
Қоғам, мемлекет, ел ұғымдары өте жақын. Егер қоғам дегеніміз бір-бірімен қарым-қатынасқа түсетін адамдар жиынтығы болса, мемлекет оларды басқарушы билік органы, ал ел дегеніміз- олар өмір сүріп отырған нақты территория.
2. Формациялық жүйенің негізгі критериі – қоғамның кластық құрылымы болып табылады. Ол қоғамның тарихи дамуына қарай 5 қоғамдық формацияға бөлінеді: 1. Алғашқы қауымдық 2.Құлиеленушілік 2.Феодалдық 3.Капиталистік 4. Коммунистік (К.Маркс)
К.Маркс құл иеленушілік, капиталистік, феодалдық қоғамдарды антогонистикалық (гр. Antogonisma-күрес), эксплуататорлық(фр.-пайдалану) қоғам деп қарайды. Ал коммунистік қоғамды әділ, үйлесімді, адамдарда жекеменшік жоқ, барлығы тең, адамдардың еңбек бостандығына байланысты қарқынды еңбек ететін, тұрмыс жағдайы жоғары деңгейдегі қоғам деп есептейді. Бірақ ХХ ғ. Қоғам дамуының нақты тәжірибесі көрсеткеніндей капитализм мен социализмнің бақталастығында мұндай қорытындылар негізсіз болып қалды.
Социалистік құрылыстың көп жылдық тәжірибесі көрсеткеніндей социализм: 1) Адамдарды бір орталықтан басқарды және қарапайым адамдарда құқық болмады. 2) Іс жүзінде орындалмаған “Ұлы” мақсаттар мен бағдарламалар 3) Адамдардың тұрмыс-тіршілігі төмен болды. 4) Әлеуметтік теңдестірулер мен жеңілдіктер тек қана “жоғарыдағыларға” арналды. Жекеменшіктің ешкімдікі болмағандығы себепті адамдардың жұмысқа деген қабілетін түсірді.
Қоғамның 3 сатылы теориясы 1950-1960 ж.ж батыс социологтары, Даниел Белль мен Уолт Ростоу, Раймон Арон және т.б ғалымдар ықпалымен пайда болды. Бұлардың концепциялары қоғам дамуының әртүрлі дәуірінде ауысып отырғандығын көрсетеді. Олар адамзаттың дамуына байланысты қоғамды 3 типке бөледі: 1. Индустрияға дейінгі 2. Индустриялық 3. Индустриядан кейінгі. Адамзат тарихында индустриялық кезең созылмалы түрде жүрді. Ал әрбір келесі сатыға алдыңғыға қарағанда аз уақыт кетеді. Бұның себебі: әлем халықтарының санының өсуі, олардың білімі мен белсенділігінің артуы, ғылымның кеңінен дамуы, халықаралық
қатынастардың дамуы, ғылыми-техникалық прогресс және т.б болды.


url: http://emirsaba.org/sabati-jospari-ofam-fimi-jene-oni-negizgi-trleri-ofamdi-ekonom.html#Қоғам_өз_қажеттіліктерін_қанағаттандыру_барысында_өзара_байланысудың_тарихи_қалыптасқан_формасында_біріккен_адамдар_жиынтығы.


title: Сабақтың жоспары: Психика мен психология туралы жалпы ұғым Психологияның салалары мен тармақтары

text: Психика мен психология туралы жалпы ұғым Психология нені зерттейтін ғылым? Кез-келген адам, өз тәжірибесіне сүйене отырып, қалай болғанда да қоршаған дүниені, әр түрлі заттар мен құылыстарды қабылдауға, тануға қабілетті екендігіне есеп береді. Біздер құстардың сайрауын, музыкалық аспаптардың дыбыстарын, адамның дауысын, ұшып бара жатқан самолеттың шуын естиміз. Біздер әр түрлі заттарды, ағаштарды, басқа адамдарды және жануарларды, машиналар мен ғимараттарды көреміз, заттардың түсі мен пішінін ажыратамыз. Біздер гүлдердің хош иісі мен бензиннің иісін сеземіз және қант пен тұздан алынған дәм түйсіктерін ешқашан шатастырмаймыз. Әрбір адам, оқылған кітап туралы ойланудың, қиын есептің шешімін табудың, ертеңге өз іс-әрекетін жоспарлау дегеннің не екендігін біледі Біздер таныс адамның бейнесін, оқу материалын есімізге түсіре аламыз. Өмірде қабылдамаған, мысалы тропикалық орманды немесе ертеде жойылған мамонтты елестетуге қабілеттіміз, тіпті өмірде жоқ нәрсені де қиялдай аламыз мысалы ертегі кейіпкерін, фантастикалық машинаны т.б. Адам тек қоршаған дүниені танып қана қоймай, өзі де осы қоршаған заттар мен құбылыстарға қатынасын білдіреді. Ол қоршағанды бейтарап, салқынқанды қабылдамай, белгілі сезімдерді сезінеді: кейбір заттар мен құбылыстар оны қуантады, кейбіреулеріне селқос қарайды, үшіншілері оны қынжылтады, ал кей-кезде қорқыныш пен өшпенділік тудыртады. Жақсы кітап біздерде ләззат сезімін, адамның қасиетсіз мінез-құлқы - наразылық, ашу, жанкешті қылық – таңданыс туыртады. Адам тек қоршаған дүниені қабылдап, оған қандайда бір қатынас білдіріп қана қоймай, бұл дүниеде әрекет етеді, өзінің белсенділігін танытады, шешім қабылдайды, мақсатқа ұмтылады, қиындықтарды жеңуде, кедергілерді жоюда ынта мен табандылық танытады, яғни ерік іс-әрекетін жүзеге асырады. Ақыры, әрбір адам басқалардан ерекшеленеді: біреуі муыкаға қызығушылық танытса, екіншісі – спортқа; біреу математика саласында қабілеттер танытса, басқасы әдеби шығармашылық саласында.


title: Тікелей қарым-қатынас - Сабақтың жоспары: Психологияға ғылым ретінде анықтама. Ғылыми және тұрмыстық психологияның айырмашылығы

text:
Тікелей қарым-қатынас, бұл - тіршілік иесіне табиғатынан берілген табиғи мүшелердің: дауыс үні мен екпіні, ым-ишара, бас, дене, қол қимылдары және т.б. көмегімен жүзеге асырылатын қа-рым-қатынас.
Жанамаланған (тікелей емес) қарым-қатынас ақпарат ал-масудың арнайы құралдарының көмегімен жүзеге асырылады. Бұл табиғи (таяқ, тас лақтыру, жерде, құзда, ағашта қалған іздер және т.с.с.) немесе мәдени құралдар (таңбалық жүйелер, әртүрлі символ-дар, телефон, мөр, радио, теледидар және т.б.).
Әдебиеттер:
Жарықбаев Қ., Жалпы психология: Оқулық / Қ. Жарықбаев.- Өнделіп, бесінші басылуы.- Алматы: Эверо, 2004.- 378 б.
Намазбаева Ж.И., Жалпы психология: Оқулық / Ж.И. Намазбаева.- Алматы: Абай атындағы ҚазҰПУ, 2006. - 296 с.
Жалпы психологияға кіріспе: Оқу құралы / Жауапты ред. С.М. Жақыпов.- Алматы: Қазақ ун-ті, 2007. - 230 б.
Жарықбаев Қ., Қазақ психологиясының тарихы / Қ. Жарықбаев.- Алматы: Қазақтан, 1996. - 160 б.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: дәріс. Жеке адам психологиясы - Сабақтың жоспары: Психологияға ғылым ретінде анықтама. Ғылыми және тұрмыстық психологияның...

text:
5 дәріс. Жеке адам психологиясы
«Жеке адам» ұғымының анықтамасы мен мазмұны.
«Индивид», «субъект», «тұлға», «жеке даралық» ұғымдарының арақатынасы.
Тұлғаның дамуында биологиялық және әлеуметтік детерминант мәселелері.
Тұлғаның құрылымы туралы көзқарастардың дамуы.
Тұлғаның дамуының жалпы заңдылықтары. Тұлғаның дамуы мен өмірлік жолы.
Тұлғаның бағыт-бағдары.
Тұлға теорияларының салыстырмалы талдануы (персонализм, психоанализ, гуманистік психология және т.б.)
Кеңес психологиясындағы тұлға туралы ұғым (А.Ф.Лазурский, Б.Г.Ананьев, С.Л.Рубинштейн, А.Н.Леонтьев, В.Н.Мясищев, К.К.Платонов және т.б.).
Психология ғылымында «тұлға» категориясы базалық ұғымдарға жатады. Алайда «тұлға» ұғымы жалғыз психологиялық ғана емес оны басқа да қоғамдық ғылымдар зерттейді. Олардың ішінде философия, социология, педагогика және басқа да ғылымдар бар.
Тұлға деген кім дегенде психологтар әртүрлі жауап береді. Оның себебі тұлға феномені өте күрделі. И.С.Конның пікірінше «тұлға бір жағынан іс-әрекет субъектісі ретінде нақты индивидті (адамды), оның әлеуметтік рөлдері мен индивидуалды қасиеттерінің бірлігінде түсініледі, басқа жағынан тұлға индивидтің әлеуметтік қасиеті ретінде, басқа адамдармен тура және жанама өзара әрекет процесінде еңбектің, танымның және қарым-қатынастың субъектісі ретінде сол адамның интеграцияланған әлеуметтік мәнді қырлардың жиынтығы ретінде түсініледі.
Тұлға қоғамдық байланыстар мен қатынастарда көрінетін, өзі және қоршағандар үшін маңызды мәнді болып табылатын өнегелі қылықтарын анықтайтын орнықты әлеуметтік шарттанған психологиялық сипаттамалары берілген жүйедегі нақты адам.
Тұлға – еуропалық тілмен персона деп аталады. Бұл сөздің шығуы тарихта жасырын болды. Латын тілінде персона этрусск мәдениетенен келген. Этрусск – Римді VI ғасырға дейін жаулаған Аппенин жарты жағалауының солтүстік-батыс бөлігінің елді мекені. Б.э.д. ІІІ ғасырда Римді этрускілер басып алды, осы мәдениеттен латын тілінде кейбір терминдер қалған, солардың бірі персона (реrsona) «термині». Бұл сөз, көне театрда актерлар киген масканы және граматикалық субъектіні білдіреді. Психология ғылымында тұлға деп басқа адамнан айырмашылығы бар, көзге түскен, дарынды адамды айтпайды, бірақ белгілі бір жастан бастап кез келген адамды айтады. К.К.Платоновтың ойынша, «тұлға ол күй...рух пен жан, ол бірде берілетін құрметті атақ емес. Ол өз бейнесін жоғалтуы мүмкін, адамның намысын жоғалту мүмкін...тұлға ішкі және сыртқының гармониясы, интеграциясы, қосылуы».
Тұлға психологиясына не кіреді. Тұлға психологиясындағы анықтамалардың көптігі, әркелкілігі, олардың дәл еместігі деген сұрақтар негізсіз. Біз тұлғаның құрылымын айтпай ол туралы нақты сұрақтарды талдай алмаймыз. Өмірге жаңа келген нәресте «адам» деп аталғанымен, «тұлға» деген атқа көпке дейін ие бола алмайды. Өйткені, кісі болып, ер жету үшін бала оны мен солын, өзінің «менін» басқа «мендерден», яғни басқа адамдардан ажырата білуі тиіс. Сондықтан да нәресте, сәби, бөбектерді кісі, тұлға деп айту қиын. Есейіп, ер жетіп, өз бетінше әрекет ете алатын адамды ғана кісі, не тұлға дейміз. Қандай да болмасын бір іспен айналысатын, азды-көпті өмір тәжірибесі, білімі мен дағдысы, икемі, дүниетанымы, сенімі мен талғам-мұраты, бағыт-бағдары бар адамды тұлға деуге болады. Мінез, қабілеті бірсыдырғы қалыптасып үлгерген, өзінің іс-әрекетін тізгіндей білетін, өз бойындағы жаман-жақсы қылықтары үшін жауап бере алатын адамды да кісі, не тұлға дейміз. Тұлғаның түрлері сан алуан. Оның жақсы, озық, ерен, тонжарған түрлерімен қатар жауыз, керітартпа, бұзық, қасқай т.б. толып жатқан өкілдері болады. Мәселен, бүкіл әлемді қан қақсатқан Гитлер адамзатқа жаны қас жауыз тұлға.
Имандылықтың ерекше бір көрінісі халқымыз ерекше қастерлейтін кісілік ұғымы, кісінің аса өнегелі түріне жатады. Төл тілімізде «Он үште отау иесі» (қыз балалар үшін ), «Он бесте отау иесі» ( ұл балалар үшін ) дейтін аталы сөз бар екені де хақ. Осы жасқа келгенде бал дәурен балалық шақ аяқталады. Бұл - өмір талабынан, ауқымы кең тыныс – тіршіліктен туындайтын құбылыс. Халқымыз кез-келгенді кісі дей атай бермей, оны имандылық пен адамгершіліктің басты белгісі, ес жиып, етек жабу нәтижесінде біртіндеп қалыптасатын адамның азаматгық ар-ожданы, кісілік, кескін-келбеті, адамшылықтың өлшемі деп түсінген.
Тұлғаның жеке басынының психологиясын ұғыну үшін ең алдымен оның әлеуметтік жағдайын, яғни оның қандай қоғамның мүшесі, қандай таптың өкілі екендігін, нақтылы кәсібін, білімін, іс-тәжірибесін білуіміз қажет. Жеке тұлғаның өмірінің бағытын көрсететін компоненттер өте көп. Олардың бастылары: мотивтер мен қажеттер, бейімділік пен қызығулар, дүниетаным мен сенім, мұрат пен талғам.
Достарыңызбен бөлісу: |