title: Қазақ хандығының құрылуы - Сабденова гульмира есбатырқызы қазақ хандығЫ ҚҰрылуының тарихнамасы

text:
Отандық тарихнамада Қазақ хандығының құрылуы жөнінде әртүрлі пікірлер айтылып келеді. Кейбір авторлар қазақ халқының құрамына енген жеке тайпалардың мемлекеттік бірлестіктерін (мәселен үйсін ұлысы, Найман хандығы, Керей хандығы, Қыпшақ хандығы және т.б.) негізге алып, қазақ мемлекетінің бастауын сол кезеңдермен байланыстырады. Енді бір авторлар Шыңғысхан мемлекетіндегі халықтың басым көпшілігін кейіннен қазақ халқының құрамына енген тайпалар құрағандықтан қазақ хандығы тарихын сол уақыттан бастауды жөн санайды. Қазіргі кездің өзінде де қазақ хандығының құрылуы жөнінде басқа да көзқарастар бар екендігін айта кету керек. Әсіресе, ауыз әдебиеті мәліметтеріне сүйенген авторлар Ақ Орда мемлекетін Қазақ хандығы ретінде тану немесе алғашқы қазақ хандығы қазіргі Қазақстан аумағының батыс өңірінде құрылғандығы жөнінде өз болжамдарын ұсынды [413; 414, 112б; 256, 218б].
Дегенмен тарихшы-ғалымдардың басым көпшілігі қазақтың өз алдына жеке халық болып қалыптасқан кезеңіндегі мемлекетін – Қазақ хандығын меже ретінде ұстанады.
Қазақ хандығының құрылуының мерзімі және ірге тасының қаланған жері туралы отандық тарихнамада негізінен екі ағым қалыптасқан. Оған себеп: біріншіден, кейбір дерек көздерінің жанамалық сипаты, оларда тарихи оқиғалардың қайшылықты баяндалуына байланысты болса, екіншіден, авторлардың Қазақ хандығының құрылуына қатысты деректерді сұрыптау, талдау, жүйелеу әдістеріне, олардан тиісті қорытындылар жасауларына байланысты. Аталмыш проблеманы зерттеуде теориялықметодологиялық сипаттағы көзқарастар қайшылығы да кездесіп қалады. Қайсыбір авторлар материалистік методология ықпалынан арылуға тырыса отырып, эмпирикалық зерттеу деңгейіне түсіп кетеді. Әлі де болса біршама авторлар проблеманы таптық қатынастар тұрғысынан пайымдайтыны байқалып қалады.
М.Қ. Әбусейітова ортағасырлық қазақ қоғамының тарихын зерттеуде қайдағы бір “өндіргіш күштер”, “рухани даму деңгейі” деген категорияларға емес, нақтылы тарихқа сүйене отырып, тарихи даму процесіндегі оның бағыт-бағдарын өзгерткен маңызды оқиғаларды бөліп алып қарастыру керек" дейді [54, 31б]. Автор қазақ қоғамы тарихының негізгі кезеңдерін сипаттау үшін дағдылы схемаларға бейімделмей, тарихи құбылыстарды жүйелеу, яғни жүйелі зерттеу әдісіне көшу қажеттігіне назар аударады.
Ондай оқиғалар қатарына Әбілхайыр мемлекеті, Керей мен Жәнібектің Моғолстанға қоныс аударуы сияқты оқиғалар жататындығын көпшілік тарихшылар мойындайды, бірақ Қазақ хандығының іргетасы осы кезде қаланды ма деген мәселе төңірегінде әрқилы пікірлер айтады.
Қазақ хандығының құрылуы қарсаңындағы оқиғалар – Алтын Орданың ыдырауы, Жошы ұрпақтарының арасындағы тақ үшін тартыс, Әбілқайыр ( Көшпелі өзбектер) мемлекетінің тарихы отандық және шетелдік тарихнамада біршама зерттелген [154; 235; 59; 55; 61], ол жөнінде біздер жұмысымыздың осы тарауының екінші бөлімінде де біршама баяндағанбыз. Қазақ хандығының құрылуы, қазіргі кездегі тарихшылардың зерттеу қорытындылары бойынша, өзінен бұрынғы Ақ Орда және Моғолстан секілді мемлекеттердің дамуының заңды жалғасы ретінде қарастырылады. Орыс хан мен Барақ хан ұрпақтарының билігі Ақ Орданың оңтүстік өңіріндегі ХҮ ғасырдың 20-жылдарынан кейін де, яғни осы мемлекеттің қалған аумағында бірнеше ұлыстар, олардың ішінде әсіресе ең ірісі – Әбілхайыр хандығы құрылғаннан соңғы ұақытта да сақталғандығы нақтылы деректер негізінде анықталады. Ақ Орда хандарының ұрпақтары Қазақстан жерінің бір бөлігінде (Арал және Сыр өңірінде) 1428 ж. Барақ ханның өлімінен және Әбілхайырдың бірнеше қыпшақ тайпаларын жаулап алғаннан кейін де билік жүргізген.
Орда-Ежен ұрпақтарының бұрынғы Ақ Орда аумағында өздерінің толық билігін орнату жолындағы күресі мұрагерлік құқық тұрғысынан заңды екендігі танылуы тарихи шындыққа сәйкес келеді. Махмуд бен Вали былай деп көрсетеді: Жәнібек пен Керей Әбілхайырға бағынудан бас тартты. Және өздерінің бұл бас тартуларын Шыңғысхан әулетінің далаға билік жүргізуде мұрагерлік дәстүрмен Ақ Орда хандары ретінде өздеріне шығыс Дешті-Қыпшақта билік жүргізу құқығын қамтамасыз ететіндігімен дәлелдейді” [52].
Ақ Орда хандарының тәуелсіздік үшін жүргізген күресі, мейлі ол әулеттік, Қазақылық дәстүр" т.б. формаларда орын алсын, Әбілхайыр мемлекетінің тарихын жүйелі зерттеу арқылы түсінуге болады. М.Қ. Әбусейітова Әбілхайыр мемлекетінің тарихи маңызын Қазақ хандығының құрылуының бастауында тұруында ғана емес, оның кейін қазақ қоғамына бейімделген қоғамдық құрылысы, әлеуметтік институт құрылымдары, саяси және құқықтық жүйесі, мәдениеттану доктриналары, ағартушылық негіздерін дамытудағы ролімен де байланыстырады және бұл мәселелердің "Зафар-наме", Ата Малик Жувейнидің "Тарихи джахангушай", Өтемішқажының "Чингиз-наме" т.б. жазба деректерде қамтылғанын атап көрсетеді ] 55, 38-40б; 54, 33б].
Сонымен Қазақ хандығы Әбілхайыр хандығы, Ақ Орда, Ноғай Ордасы, Моғолстан сияқты мемлекеттердің заңды мұрагері болып табылады.
Тарихшылар Қазақ хандығының іргетасының қалануын Орыс ханның ұрпақтары Керей мен Жәнібектің ХҮ ғасырдың орта кезінде көршілес Моғолстан аумағына көшіп кетуімен байланыстырады. Бұл мәселе жөніндегі жоғарыда көрсетілген екі тарихнамалық ағым осы оқиғаның тарихи маңызын түрліше бағалаудан туындап отыр деп ойлаймыз. Бірінші ағым өкілдері Керей мен Жәнібектің Шу мен Қозыбасы өңіріне келіп, бөлек өмір сүруін Қазақ хандығының құрылуына шешуші ықпал жасаған оқиға ретінде бағаласа, екінші топтағы авторлар оны "стратегиялық шегініс" ретінде ғана қарастырады да, хандықтың құрылуын Керей мен Жәнібектің ХҮ ғасырдың 60-70-жылдарында бұрынғы Әбілхайыр хандығының аумағында өз билігін жүргізе бастау кезеңіне ығыстырады.
Бұл мәселенің зерттелуін хронологиялық тұрғыдан алып, тарихи ойпікір эволюциясын зерттеуді мақсат тұтсақ, Қазақ хандығының құрылуы туралы Мырза Мұхаммед Хайдар Дулатидің "Тарих-и Рашиди" еңбегіне сүйеніп, тұңғыш рет В.В. Веляминов-Зернов баяндағаны белгілі[221]. Ол бұл оқиғаны, яғни хандықтың құрылуын хижраның 870, яғни 1465-1466 жылдарға жатқызған. Ғалымдар арасындағы пікірталастар осы датаны Қазақ хандығының іргетасының қаланған мерзімі ретінде қабылдауға не теріске шығаруға негізделген [414].
Авторлардың аталмыш дереккөзін қаншалықты дұрыс пайымдаулары мен бағалауына талдау жасамастан бұрын ондағы Қазақ хандығы туралы мәліметтерге көз жүгірте кетелік.
Тарих-и Рашидиде Керей мен Жәнібектің Әбілхайыр хандығынан бөлініп, Моғолстанға қоныс аударуы жөнінде екі рет баяндалады.
Еңбектің екінші дәптерінің 32-тарауында Мырза Мұхаммед Хайдар Дулати ХҮІ ғасырдың 40-жылдарындағы оқиғаларға тоқтала келіп, сол кезеңдегі Қазақ хандығының билеушісі Қасым хан туралы: "Ол туралы қысқаша айтпасақ, онда біздің баяндауымыз түсініксіз болады" деп жазады. Осылай ол келесі тарауды Қазақ хандығының тарихына арнайды. Бірақ бұл жерде автор хандықтың құрылған жылына байланысты ешбір мәлімет келтірмейді.
Біраз уақыттан кейін Мұхаммед Хайдар "Тарих-и Рашидидің" бірінші дәптерін жазады және онда Есенбұға хан тұсында Моғолстан тарихында болған оқиғалар қатарында Керей мен Жәнібек сұлтандардың осы елге көшіп келгендігі туралы айтылады. Осы баяндауында ол "Қазақ сұлтандарының билігі 870 жылдан (яғни, грегориан жыл санауы бойынша, 1465-1466 ж. – С.Г.) басталады" деп көрсетеді [416, 348б].
Зерттеушілер арасында түрлі пікірлердің туындап отырғаны да осы мәліметтің екі ұштылығында болып отыр. Сонымен қатар бұл тарихнамалық ахуал Керей мен Жәнібектің өз қарауларындағы рутайпалармен Моғолстанға көшіп кетуінің себептері, салдары мен нәтижелері, жалпы ХҮ-ХҮІ ғасырлардағы Евразия кеңістігіндегі тарихи оқиғаларға ықпалы жөніндегі мәселелерді ғалымдардың әрқилы қабылдауына да байланысты қалыптасты.
А. Чулошников, А.А. Семенов, С.К. Ибрагимов сияқты ғалымдар қазақ хандығының бұл әрекетін Әбілхайыр хандығына ешбір саяси, не этникалық салдары болған жоқ, оның нәтижесінде қазақ хандығы да құрыла қойған жоқ деп жазады және оны "қазақылық" дәстүр санатындағы жай оқиғалар қатарына жатқызады. Бұл авторлар хандықтың өз алдына отау тігуі ХҮІ ғасырдың 30-40 жылдарында орын алды деп есептейді.
А.А. Семенов бұл қоныс аудыру барлық халықты емес, олардың бір бөлігін ғана қамтыды десе, С.К.Ибрагимов Шайбани ханның сарай тарихшылары да, “Тарихи Абулхаир-хани" авторы да бұл оқиға жөніндн ауыздарына алмауына қарағанда Керей мен Жәнібектің кетісі "Өзбек ұлысын мекендеген тайпалардың саси өмірінде маңызды рөл атқармаған,” – дейді [417; 418].
З. Қинаятұлы "Тарих-и Рашиди" мәліметі Қазақ хандығының құрылуы емес, оның нығайған кезін білдіреді деп жазады. Оның пікірінше, Жәнібек пен Керейдің Шу бойына көшуі Ақ Орда дәуірінде қалыптасқан этноаумағының бір шетінен екінші шетіне қоныс аударып, өздеріне мұрагерлік жол бойынша тиесілі Ақ Орда аумағын Әбілхайырдан азат ету мақсатын көздеген. Олардың Дешті-Қыпшақ халқының басым бөлігінен қолдау табу қазақтардың этнос ретінде ертерек қалыптасқанын, дербес мемлекеттілік үшін күресінің заңдылығын дәлелдей түседі.
З.Қинаятұлы жалпы кеңестік тарихнама тұсында қалыптасқан қазақтар өзбектерден бөлінді, содан кейін барып "қазақ" этнонимі пайда болды деген схемалық тұжырымды, "көшпелі өзбек ұлысы" деген атау тарихи шындықты бұрмалау деп таниды. Автор бұл бірлестікті "Әбілхайыр тұсындағы Ақ Орда" деп атауды ұсынады.
Осы және басқа да дәлелдер негізінде автор Жәнібек пен Керейдің қадамы Ақ Орда билігін қайта жаңғырту үшін Орда-Ежен – Орыс хан ұрпақтарының шайбанилықтарға қарсы жүргізіп келген әулеттік күресінің жалғасы ретінде, ал Ақ Орда қазіргі қазақ даласында құрылған қазақтың алғашқы мемлекеті деген қорытынды жасайды[287].Осы сарындас пікір Ә.Хасенов еңбектерінде де ұшырасады [256, 219б].
Қазақ хандығының құрылу тақырыбына В.В.Бартольд, М.Тынышбаев, М.В.Вяткин, П.П.Иванов, С.Асфендияров т.б. ғалымдар өз үлестерін қосты. Бірақ оның жүйелі түрде зерттелуі Т.И.Сұлтановтың, К.А.Пищулина, В.П.Юдин, М.Қ.Әбусейітова, Н.Мингулов сияқты ғалымдардың есімдерімен байланысты. Соңғы кездері Қазақ хандығының құрылуы, оның алғышарттары, мерзімі, аумағы жөнінде Н.Мыңжани, С.Жолдасбайұлы, Ж.О.Артықбаев, Б.Кәрібаев бірнеше ғылыми мақалалар, бірен-саран монографиялық зерттеулер жариялады.
Бұл авторлар көзқарасында Қазақ хандығының құрылған мерзімі мен жері ғана емес, Керей мен Жәнібектің Моғолстанға келіп қоныстануы жөнінде де пікірлерде алшақтық бар.
Т.И.Сұлтанов Қазақ хандығы тарихының проблемаларымен отыз жылдан астам уақыт бойына айналысып келеді. 1971 жылы жарияланған "Некоторые замечания о начале казахской государственности" деген мақаласында ол Керей мен Жәнібектің көшпелі өзбектердің негізгі тобынан бөлініп кетуі Әбілхайыр билігі әлсіреген және Өзбек ұлысының ішкі қайшылықтары шиеленіскен кезінде өз дербестігін сақтап қалған сұлтандар қарсылығының бір формасы болып табылады деген болжам жасаған еді. Автор қазақ сұлтандарының Моғолстанға көшіп кету себебін феодалдық езгінің күшеюуі, осы негізде әлеуметтік наразылықтың өсуінен, хан саясатына наразы үстем тап өкілдерінің осы жағдайды өз мүддесіне пайдалануынан іздейді[35, 55б]. Автордың бұл тұжырымдарының шектеулілігі сол кезде бірден-бір методологиялық ұстаным болған тарихи материализм принциптерінен туындап отырғаны түсінікті болса керек. Дегенмен сол кездің өзінде ғалым Керей мен Жәнібектің бұл әрекеті түрлі оқиғалар тізбегінің маңызды буын болғандығына назар аударады.
Аталмыш мақаласынан он шақты жыл кейін жарық көрген "ХҮ-ХҮІІ ғасырлардағы Арал өңірінің көшпелі тайпалары" атты монографиясында Керей мен Жәнібектің Моғолстанға Есенбұғаның тірі кезінде көшкендігін алға тарта отырып және Есенбұға мен оның туысы Жүнісханның арасындағы билік үшін талас-тартыс барысын зерделей келе, бұл оқиғаның хижраның 863 (1458-59) немесе 864 ж. (1459-60) орын алғандығын жазды
[330].
Мұнан кейінгі уақытта (90-жылдары) жазылған еңбектерінде Т.И.Сұлтанов осы тұжырымын қосымша дәйектермен, дерек көздерімен нақтылай түсті. Автор ізденістерінің негізгі бағыт-бағдары – Қазақ хандығының Әбілхайыр ханнан кейін және Шу мен Қозыбасыда емес, Керей мен Жәнібектің ата қоныстарына (Сыр мен Арал өңіріне) оралып келгеннен соң құрылғандығы туралы ой.
Т.И.Сұлтанов Керей мен Жәнібектің өздеріне бағынышты халықпен ауа көшуін Шәдидің "Фатх-наме" ("Жеңістер кітабы") шығармасы арқылы айқындауға да әрекеттенді. Онда хижраның 864 ж. (яғни 1459 ж. қазан айы – 1460 ж. қыркүйегі) Шығыс Дешті-Қыпшақтың көшпелі өзбектерінің қырық жеті жастағы қолбасшысы, Жошы ұлы Шайбанның ұрпағы Әбілхайыр ханның отбасында үлкен қасірет болды: тегі бүркіт тайпасы әйелінен туған үлкен ұлы, әлі тым жас Шах-Будағ сұлтан қаза болды,- делінеді] 52,49-50б]. Ұлының қазасы үшін кек алуға ұмтылған Әбілхайыр өз қарсыластары – Жошы ұрпақтарының біраз ханзадаларын қырғынға ұшыратады, елдерін ойрандайды. Бірақ саяси қарсыластарының ішінен кездейсоқ аман қалған Орыс ханның ұрпақтары Керей мен Жәнібек сұлтандар сол жылы көрші Моғолстанға бағыт алады және оның басым аумағын құраған Жетісуға ат басын тірейді.
Қазақ хандығының құрылуы қарсаңындағы оқиғалар тізбегін автор осылайша баяндайды. Алайда Т.И.Сұлтанов бұл еңбегінде де ("О первом казахском государстве" 1995 ж.) Керей мен Жәнібектің Жетісуға көшіп келіп, Шу мен Қозыбасы өңіріне қоныс тебуін қазақ хандығының негізін қалаған оқиға деп есептемейді.
Қазақ хандығының құрылу қарсаңындағы оқиғалардың мерзімдерін Т.И.Сұлтанов төмендегіше белгілейді: Әбілхайырдың таққа отыруы 14281429 жылдар; Керей мен Жәнібектің Моғолстанның батыс өңіріне келіп қоныстануы – 1459-1460 жылдар; Есенбұға ханның қайтыс болуы – 14611462 жылдар; Әбілхайыр ханың қазасы – 1468-1469 жылдар; Керей мен Жәнібектің Дешті Қыпшақтан қашқан тайпалар есебінен күшеюуі және
Моғолстаннан бұрынғы ата мекеніне (Әбілхайыр хандығына) оралуы – 1469-1470 жылдар; Қазақ хандығының құрылуы – 1470-1471 жылдар [419]. Бұл даталарды автор Махмуд ибн Валидің "Бахр ал-асрар", Масуд ибн Усман Кухистанидің Тарих-и Абул-Хайр-хани деген шығармасындағы, В.В.Бартольдтың [386, 489-490б], С.Ф. Акимушкиннің [420, 159б], Б.А. Ахмедовтың [235,46б] зерттеулеріндегі мәліметтерді салыстыра зерттеу негізінде анықтаған.
Осы пікір Т.И.Сұлтановтың 1996 жылы сәуір айында Алматыда "Қазақстан мемлекеттілігінің эволюциясы" атты тақырыпта өткен халықаралық конференциясында жасаған баяндамасында да қайталанды.
Т.И.Сұлтанов; а) "Тарих-и Рашидидің" мәтініне жіті көз жүгіртсек, Хайдар Мырза Әбілқайыр ханды 870 жылға дейін, не болмаса сол 870 ж.(1465-1466) қайтыс болды деп ойлаған; б) бірақ ХҮІ ғасырда жазылған "Тарих-и АбулХайр хани" және Махмуд ибн Валидің "Бахр ал-асрар" деген шығармаларында Әбілхайыр 870 ж. емес, төрт жылдан кейін, яғни 874 ж. (1469 ж.) қайтыс болған. Бұл дата қазақ хандығының негізі қаланған жыл ретінде қабылдануы тиіс ", -дейді [330 ,113-114б].
Сонымен Т.И.Сұлтанов Керей мен Жәнібектің Моғолстанға келу ұақыты мен Қазақ хандығының құрылған уақыты бір мезгілде орын алды деп есептемейді. Ол алғашқы оқиғаны "қазақ" этнониміне байланысты маңызды құбылыс ретінде бағалағанымен, Керей мен Жәнібектің алдарына қойған басты стратегиялық жоспарды жүзеге асырудағы тактикалық шегініс деп есептейтін сияқты көрінеді. Олай дейтініміз втордың "Поднятые на белой кошме. Потомки Чингиз-хана" ,С.Г. Кляшторныймен қосылып жазған "Казақстан: летопись трех тысячилетии" еңбектерінде аталмыш оқиғалар жөніндегі көзқарастарында ұшырасатын пікірлеріне байланысты. Автор "Поднятые на белой кошме" зерттеуінде Керей мен Жәнібек сұлтанның Моғолстанға көшуін Әбілқайырмен күресте өз мақсатына жете алмайтындығын біліп, бас сауғалаған адамдардың әрекеті ретінде сипаттайды. "Болашақ – қашанда жұмбақ. Ол кезде (1459-1460 ж. – С.Г.) шындығында да олар қашқындар болды. Ол уақытта Керей мен Жәнібек көршілері – моғолдардың басшыларымен қатынастары қалай өрбитінін де, жат жердегі өмірлерінің қиындықтарын да, енді он жылдан кейін Өзбек ұлысына қайта оралып, Шығыс Дешті-Қыпшақта жаңа мемлекеттің – Қазақ хандығының негізін қалайтындығын да білген жоқ" – деп жазады [421].
Қысқаша айтқанда, автор қазақ хандығының құрылуын кездейсоқ оқиғалардың нәтижесінде 1470-1471 ж. дүниеге келген құбылыс ретінде бағалауға бейім. Аталмыш дата Әбілқайырдың 1468 (не болмаса 1469 ж.) Моғолстанға қарсы жорығы кезінде 57 жасында қайтыс болуы, Шығыс Дешті Қыпшаққа қайта оралып келген Жәнібек және Керей ханмен болған бір ұрыста Шейх-Хайдардың қаза табуы, басқа Шайбан ұрпақтарының Хажы-Тарханға қашып барып, Тоқай-Темірді паналауы туралы Шығыс авторларының шығармаларындағы мәліметтерге негізделген.
Н.Э.Масанов Қазақ хандығының құрылған уақыты 1465 немесе 1466 жылдан бұрын емес деп жазады.Оның пікірінше де, Қазақ хандығының құрылуының уақыты шамамен 1459 жыл "Көшпелі өзбектер мемлекетімен түркі тілдес көшпелілер тайпаларының үлкен тобының Моғолстанға қоныс аударып кетуіне және ол бірлестіктің 1468 жылы Әбілқайыр ханның өлімінен кейін ыдырауға ұшырауымен байланысты [41-113,115б] Керей мен Жәнібектің іс-әрекеті Әбілқайырды тақтан тайдыра алмағаннан кейін олардың "қазақылық" өмір салтына көшкендігімен түсіндіріледі. Бұл жорамалды қабылдайтын болсақ, онда Орыс ханнан бері қарай дербес мемлекеттілік үшін жүргізіліп келген күрес тарихы жоққа шығарылады.
Хандықтың 1465-1470 жылдары аралығында құрылды деген пікір бұрыннан да Х. Әділгереевтің, Т. Шойынбаев, М. Ақынжанов, Г.Ф. Дахшлейгердің еңбектерінде айтылып келген. Б. Ермұмановты да осы қатарға қосуға болады [422].
Қазақ хандығының Әбілхайыр хан өлгеннен кейін ғана құрылғандығы жөніндегі пікір соңғы кездері өткізілген ғылыми-теориялық конференцияларда да айтылды. Оларда жасалған кейбір баяндамаларда бұрыннан белгілі екі тарихнамалық бағыт өкілдерінің тұжырымдары мен уәждерін қайталау ғана емес, ғылыми тұрғыдан негізсіз пайымдаулар да орын алды. О.Ж. Бекмағанбетовтің 1998 ж. Жезқазған қаласында өткен халықаралық ғылыми-теориялық конференцияда жасаған "Ұлытау – қазақ мемлекетінің тарихи орталығы" деген баяндамасында: "Алғашқы қазақ хандары Моғолстанға төніп тұрған қалмақтарға қарсы жорықтарға да қатысты. Сөйтіп "қазақ" атана бастады", немесе: "Әбілхайыр хан Қазақ хандығының нығаюына еш мүмкіндік бермеді [421, 164б] деген секілді тарихи шындыққа қайшы тұжырымдар жасалынған. Сөйтіп қазақ хандығының құрылуын бір адамның өліміне ғана сайып, дербес отау тігуін де сол мерзім шамасымен анықтауға талпынады. Керей мен Жәнібектің Моғолстанға көшу уақытын ХҮ ғасырдың 60-жылдары орын алды және бұл көштің ешқандай саяси маңызы бола қойған жоқ" деп көрсетеді [421, 164б].
Шын мәнініде Керей мен Жәнібектің өздеріне қарасты тайпалармен Моғолстанға қоныс аударуы күнделікті (дағдылы) оқиғалардың да бірі емес, "қазақылық" дәстүрдің де [424, 30б] жалғасы емес еді. Формасы жағынан біршама ұқсастық болғандығымен, мазмұны-мақсаты тұрғысынан бұл ұлы көштің сипаты өзгеше болды. Ол Евразия кеңістігіндегі саяси күштердің ара салмағына өзгеріс енгізген оқиға санатына жатты. К. Ақышев пен М. Хабдулина Есенбұғаның Керей мен Жәнібектің әскери жасағына Моғолстанның батыс шекараларын қорғатуға үміт артуы қазақ ұлысының көшіп келген ұақытының өзінде-ақ онша әлсіз болмағадығын дәлелдейді деуі тарихи шындықтан онша алшақ емес [425, 13б].
Логикалық тұрғыдан мұндай тұжырымдар авторларды Қазақ хандығының құрылуы Моғолстанға көшіп келгеннен кейін көп ұзамай-ақ орын алды деген қорытыындыға жетелеуі керек еді. Алайда олар Қазақ хандығының негізі Жетісуда емес, кейінірек, Әбілхайыр хандығында қаланды деп жазады. Сонымен қатар авторлар қазақтар мен өзбектердің мемлекеттілігінің де, олардың халық ретінде қалыптасуының да бастауы Әбілхайыр хандығы болды деген қорытынды жасайды [425, 130б; 426, 7б].
Т.И. Сұлтанов, М.Қ. Әбусейітова сияқты ғалымдармен қатар аталмыш тақырыпты жүйелі түрде, арнайы зерттеп жүрген К.А. Пищулина Қазақстан аумағындағы мемлекеттіліктің даму тарихы көне және орта ғасырлардағы, түркілік және монғолдық кезеңдерде осы жерді мекендеген тайпалар мен халықтардың тарихымен байланысты екендігін, дегенмен дербес қазақ мемлекетінің құрылуы мен дамуы Қазақ хандығының үлесіне тиесілі екендігін айтады. Автордың зерттеулері бойынша, Өзбек ұлысының бөлшектенуінің және Керей мен Жәнібектің өздеріне бағынышты рутайпалармен көрші елге көшіп кетуінің негізгі себептері Әбілхайыр хандығында орын алған кең көлемдегі әлеуметтік-экономиалық және саяси дағдарыс болды. Қазақ хандығының билік жүргізе батаған нақтылы датасын анықтауды автор Мұхаммед Хайдардың "Тарих-и Рашиди" еңбегіндегі көрсетілген 1465-1466 жыл екендігіне тоқталады.
Автор Керей мен Жәнібектің Моғолстанға ХҮ ғасырдың 50жылдарында көшіп келгендігін мойындайды және Қазақ хандығы Шу мен Қозыбасы өңірінде негізін қалады деп есептейді [427; 59]. 1979 жылы жарық көрген "Қазақ ССР тарихы" мен 1998 жылғы бес томдық "Қазақстан тарихының" екінші томында 1465-1466 жыл Қазақ хандығының Батыс Жетісуда негізі қаланған уақыт ретінде қабылданды [28, 255-263б; 428, 312316б].
К.А.Пищулина Қазақ хандығының, Мұхаммед Хайдар көрсеткендей, хижраның 870 ж. және Шығыс Дешті-Қыпшақта емес, Шу-Талас өңірінде құрылғандығына нақтылы дәлелдер келтіреді. Тарихи процесс барысына шешуші ықпал жасаған оқиғалар қатарына ғалым он жыл бойына Шығыс Дешті-Қыпшақтан қазақ рулары мен тайпаларының осы өңіріне келіп қоныстануы, Жетісуда іс жүзінде моғол хандарының билігінен шығып кеткен қазақтың Ұлы жүзінің қалыптасуын, 1462 ж. Есенбұға қайтыс болғаннан кейін Жетісуда қазақ әміршілеріне қарсы тұрарлық нақтылы күштердің болмағандығын жатқызады. Осындай жағдайда, деп жазады автор, жаңа саяси бірлестік – Қазақ хандығының көрсетілген аумақта жеке отау тігуіне толық мүмкіндік болды және ол жүзеге асырылды. Ол үшін қазақ хандығына Әбілхайыр ханның қайтыс болуына байланысты (1468 ж.) Дештідегі дүрбелең кезеңді күтуінің қажеті болған жоқ [427, 54б].
ХҮ ғасырдың 60-жылдарының аяғы мен 70-жылдардың бас кезі және кейінгі жылдар қазақ хандарының басқа өңірлер мен ол жерлерді мекендеген тұрғындарға билігінің орнығуы, Қазақ хандығының құрылуына Түркістанның және Дешті-Қыпшақтың далалық аудандарын жаулап алыну кезеңі деп жазады автор [59, 246-264б].
Батыс Жетісуда Қазақ хандығының құрылуына оң ықпал жасаған факторлардың бірі ретінде К.А. Пищулина көшіп келгендерді олармен туыстас түрік тектес, не түркіленген қаңлы, керей, дулат және басқа да қазақ тайралардың қарсы алуы болды дейді. Дешті-Қыпшақ пен Жетісудың тайпалары тілі, мәдени дәстүрі, өмір салты тұрғысынан бір-біріне жақын болды, сол себепті орталық және оңтүстік Қазақстаннан жаппай Жетісуға қоныс аудару онша күрделі қарсылыққа ұшырамады. Автор Махмуд бен Вали, Мұхаммед Хайдар Дулати, Фазлаллах бен Рузбеханның шығармаларындағы және басқа да дерек көздеріндегі мәліметтерді саралай келіп, Қазақ хандығының Батыс Жетісуда құрылуын тездеткен басқа жағдайларға, оладың ішінде қазақ билеушілерін замандастарының Әбілхайыр хандығы ыдырағанға дейін-ақ дербес ел басшылары ретінде қабылдағанына, Барақ хан қайтыс болғаннан кейін де Қазақстан аумағының бір бөлігінде Ақ Орда хандарының билігі үзілмегендігіне, сол себепті Жетісудағы жаңа хандық пен Ақ Орда хандығының арасындағы тікелей әулеттік байланыс болғандығына назар аударады [427, 54-56б].
Қарастырылып отырған мәселе жөнінде екінші бағыттың өкілдері (С. Жолдабайұлы, Б. Кәрібаев, Н. Мыңжани т.б.) Қазақ хандығы Қозыбасы мен Шу өңірінде, бірақ Керей мен Жәнібек сол жерлерге барып ат басын тірегеннен кейін-ақ бой көтерді деген пікірді ұстануда. Н.Мыңжани Керей мен Жәнібектің қазақ тайпаларын бастап Шығыс Дешті Қыпшақтан Жетісу жеріне қоныс аударуы 1456 ж. орын алды және бұл қадам Қазақ хандығының құрылуына мұрындық болған маңызды оқиға дейді [429,
233б].
Ә.Хасенов Қазақ хандығының құрылған ұақытын бұдан да ертерек кезден, Ұлық-Мұхаммедтің қайтыс болған (1445 ж.) уақытынан бастауды ұсынған [256, 233б].
Пікірталастар барысында бұл екі пікірдің негізсіздігі көрінді. Сонымен бірге Ә.Хасеновтың "қазақ атанған ру-тайпалар Еуропа даласынан атамекеніне ат басын бұрды" деген тұжырымының дәлелсіздігі, Керей мен Жәнібектің ата-тегін анықтаудағы ағаттықтар атап өтілді.
Қ. Салғариннің Қазақ хандығының іргесі қалануы мен сыртқа танылып Жәнібек пен Керейдің билікті толық қолына алу уақыттарын ажырату жөніндегі ұсыныстары назар аударады [429]. Бірақ бұл ойды автор нақтылы деректер негізінде өзінше өрбіте алмаған, сол себепті аталмыш пікір К.А. Пищулина дамытқан концепцияның бір үзігі ретінде ғана көрініс берген.
Соңғы кезеде Қазақ хандығы тарихын жіті зерттеп жүрген ғалымдардың бірі Б. Кәрібаев екендігі белгілі. Автор "Қазақ хандығының құрылғандығына 540 жыл", "Мұхаммед Хайдар Дулатидің "Тарих-и Рашиди" еңбегіндегі кейбір тарихи оқиғалардың мерзімі туралы", "Қазақ хандығының құрылу тарихына қатысты кейбір ақаулар және оларды дұрыс түсіндіру мәселесі" , "Мұхаммед Хайдар Дулати Қазақ хандығының құрылуы туралы", "Қазақ хандығының құрылуы" , "Қазақ хандығы құрылуының деректері жөнінде", "Мұхаммед Хайдар Дулати және ХҮ-ХҮІІ ғғ. Қазақ хандығы тарихының мәселелері", Керей мен Жәнібектің көшу себептері деген еңбектерінде Қазақ хандығының құрылу мерзімін анықтауды өзекті проблема ретінде қойып, ол туралы Мұхаммд Хайдар Дулати еңбегінің ізімен "Қазақстан тарихының" екінші томында қабылданған уақыттың (1465-1466 ж.) негізсіздігіне басты назар аударады [430; 431; 432; 433; 434; 435].
Б.Кәрібаевтің еңбектерінде Қазақ хандығының құрылуына этникалық, саяси, аумақтық тұрғыдан тікелей қатынасты және болашақ қазақ хандарының ата-бабаларының ежелгі иелігі болып есептелетін Ақ Орда мемлекеті де құрамына енген Әбілхайыр хандығының (1428-1470 ж.) ішкі, сыртқы саясаты, ондағы әулеттік күрес тарихы, Керей мен Жәнібектің өз жақтастарымен бөлініп шығуына себепші болған тарихи факторлар зерттелді. Автор тәуелсіздікке ұмтылған түрлі ұлыстардың сепаратистік ісәрекеттерін ортақ экономикалық негіздің ортақ экономикалық мүддесінің болмауымен түсіндіреді [434].
Мұндй ахуал жағдайында орталық өкіметті сыртқы, не ішкі саясат саласындағы кез-келген сәтсіздік ірі оқиғалар мен процесстерге түрткі болары анық. Осындай оқиғалардың бірі ретінде Б.Кәрібаев 1457 ж. Сығанақ қаласы түбінде Әбілхайыр ханның Үз-Темір тайшы қалмақтарынан жеңіліс табуы және оңтайлы кезеңді пайдаланған Керей мен Жәнібектің "Көшпелі өзбектер" мемлекетінен бөлініп, Жетісуға келіп қоныстануы деп есептейді.
Орта ғасырлар авторларының Қазақ хандығының қурылуы жөнінде уақытты болжап қана айтулары еңбектерінің аталмыш оқиғадан көптеген жылдар кейін жазылуында және жергілікті халықтың жадында сақталған ауызекі әңгімелерге сүйенуінде болса керек. Осы жағдайларға назар аударған тарихшылар (С.Жолдасбаев, Б.Кәрібаев) Қазақ хандығы құрылған кезбен тұспа-тұс жазылған бірде-бір жылнаманың жоқтығын, негізгі дерек көздері ретінде пайдаланылып жүрген Усман Кухистанидің "Тарихи Абулхайыр-хани" кітабының 1543-1544 жылдары, Хожамқұлбек Балхидың Тарихи Қыпшақи туындысы 1722 жылы, "Шайбани-наманың" 1504-1510 жылдары жазылғандығын мәлімет нақтылығына ықпал жасаған мәселе ретінде көтерді. Негізгі дерек ретінде пайдаланылып жүрген Мұхаммед Хайдардың "Тарих-и Рашиди" еңбегі де 1542-1546 жылдары жазылған. Автордың өзі 1499 жылы туған, яғни ол Қазақ хандығының құрылуына байланысты оқиғалардың куәгері болмаған.
Б. Кәрібаевтың зерттеу әдістеріне бұрыннан белгілі жазба және жанама деректерді, аңыз-әңгімелерді салыстыра талдау, тарихи оқиғаларға кеңістік пен уақыт өлшемдері негізінде кешенді көзқарас тұрғысынан қарау тән екендігін С.Жолдасбайұлы атап көрсеткен [436, 27б]. Б.Кәрібаевтың зерттеулері нәтижесі Жәнібек пен Керейдің Шу мен Қозыбасыға қоныс тепкен кезі 1457 жылдың күз айы (аңыз бойынша: тышқан жылы) екендігін дәлелдейді.
Автор ХҮ ғасырдың орта кезіндегі тарихи оқиғалардың өзара байланысын зерделей отырып, хандықтың құрылу уақытын 1458 жылдан бастау керек дейді [43,71-72б; 432].
Шындығында да, оның Мауренахрдың шығыс атырабын билеуші Жүніс ханның Моғолстан ханы – інісі Есенбұғаға қарсы 1458 жылғы жорығы кезінде оған, яғни Жүніс ханға қазақтар тосқауыл болған деген уәжі нанымды көрінеді. Бірақ автордың кейбір еңбектерінде қазақ хандары өз елімен 1458 жылдың көктемі немесе күзінде көшкен деген пікір де кездеседі [432].
Қазақ хандығының құрылу мерзімі жөніндегі мәселеде С.Жолдасбайұлының да, Б.Кәрібаевтың да көзқарастары соңғы жылдары біршама өзгеріске ұшырады. 1993 ж. С. Жолдасбайұлы "Қазақ хандығы тарих сахнасына қалай шықты?" деген мақаласында "Тарихи Рашиди" мәліметтеріне сенім білдіріп, дербес қазақ мемлекеті ХҮ ғасырдың 60жылдарында құрылды деп жазған болатын [437]. Бірақ автор жылдар өте келе және Мұхаммед Хайдар Дулатидің "Тарих-и Рашиди" еңбегін тереңдей пайымду нәтижесінде оның кейбір мағлұматтарына сын көзбен қарай бастады. Хандықтың құрылу мерзімі жөніндегі көзқарасы эволюциясына, ғалымның өз сөзімен айтқанда, мына жағдайлар себеп болған: "Біріншіден, М.Дулати бұл мәселені (Керей мен Жәнібектің Шу мен Қозыбасы тауына барып орнығуы – С.Г.) сонау… Кашмир қаласында жүріп жазды. Екіншіден, хандық құрылғаннан 100 жылдан кейін жазып отыр. Үшіншіден, автор бұл деректі ел аузында сақталған аңыз-әңгімелер негізінде жинақтаған " [438].
Мұндай уәждер бұрынырақ В.В. Бартольд, Т.И. Сұлтанов, В.П. Юдин т.б. ғалымдар тарапынан айтылған. Бірақ, жоғарыда көрсетілгендей, хижраның 870 жылын қайта тексеріске салу барысында әртүрлі қорытындылар жасаған.
С.Жолдасбайұлы Керей мен Жәнібектің Жетісуға 1457 жылдың күзінде келгендігі туралы пікірлерді қолдайды және оны М. Елеуұлының Шу бойы тұрғындарының арасынан жинаған аңыз мәліметтерімен тиянақтайды [438; 440; 441].
С. Жолдасбайұлы да, Б. Кәрібаев та Қазақ хандығының құрылуының нақты мерзімін анықтауға қатысты төрт оқиғаға назар аудару қажеттігін айтады. Олардың біріншісі – Қалмақ тайшасы Үз-Темірдің 1457 жылы Әбілхайырды жеңіліске ұшыратуы. Екіншісі – моғол ханы Есенбұғаның 1462 ж. қайтыс болуы. Үшіншісі – Жүніс хан мен Есенбұға арасындағы
1458-1459 жылдардағы (Т.И.Сұлтановтың анықтауы бойынша) шиелніс кез і. Төртіншісі – Әбілхайыр ханның Моғолстанға қарсы жорығы кезінде 1468 ж. қайтыс болуы [436, 27б]. Авторлар осы оқиғаларды салыстырмалы зерттеу арқылы Қазақ хандығының негізі 1458 ж. қаланды деген қорытынды жасайды. Шу бойы қазақтарының аңыздарында да Керейдің ақ киізге көтеріліп, хан сайлануы осы жылмен тұстас келеді.
Тарихнамада бір пікірдің орнығуы – одан өзге көзқарастардың негізсіздігін дәлелдеумен қатарласа жүруі заңды құбылыс. Осыған орай С. Жолдасбайұлы белгілі ғалымдар Т.И. Сұлтанов пен К.А. Пищулина еңбектеріндегі кейбір тұжырымдар мен оқиғалардың орын алған уақыты жөнінде өз пікірлерін білдірген. Мысалы Т.И. Сұлтановтың айтуынша, ағайынды моғол хандары Жүніс пен Есенбұға арасындағы шиеленіс 14581459 жылдары орын алған деп, осы жанжалдан сескенген Есенбұға Керей мен Жәнібекке көшіп келуге рұқсат берген сиқты болып көрінеді. С. Жолдасбайұлы бұл оқиға Т.И. Сұлтанов көрсетіп отырған мерзімнен әлдеқайда ерте – 1455-1456 ж. басталған еді деп, "Тарихи Рашиди" мәліметіне сүйенеді [416, 168-169б].
Т.И. Сұлтанов, тағы да басқа ғалымдардың Қазақ хандығының 1470 ж. құрылғандығы жөніндегі болжамның негізсіздігіне С. Жолдасбайұлы дәйекті уәж келтіреді. Ол, біріншіден, Әбілхайыр ханның қаза болған уақытын Т.И. Сұлтанов тышқан жылы деп жаза отырып, оны хижраның 874 жылы деп қателесіп, сиыр жылымен шатастырылуына байланысты. Осы ағаттық туралы С. Жолдасбайұлы былай деп жазады: "Жалпы мүшел жыл мен жыл аттарын көрсететін ел аузында сақталған аңыздар ешқашан қате жібермейтінін ескерген жөн. Мәселен Махмұд ханның Түрік сұлтаны Фатихқа жолдаған хаты тауық жылы, хижраның 870 жылдың 5-ақпанында жазылғанын есепке алып қарағанда, шындығында тышқан жылының 1468 ж. екендігіне ешбір дау жоқ. Сондықтан да Шу бойындағы ел аузындағы сақталған аңыз бойынша, Қазақ хандығының тышқан жылы көшіп келген мерзімі жазба деректеріне сәйкес келеді. Олай болса, көшіп келу 1457 жылы екендігіне ешбір дау болуы мүмкін емес" [438; 273; 74].
Сонымен, С.Жолдасбайұлының пікірінше, Мырза Хайдар Дулатидың Жәнібек пен Керей билікті хижраның 870 ж. (яғни 1465-1466 ж.) өз қолдарына алды деп көрсетуі хандықтың күшейе бастаған, өзінің көшіп келген жағындағы иеліктерін қайтарып ала бастаған мезгілін білдіреді. Соңғы кезде қарастырып отырған проблема жөнінде Б.Кәрібаевтың көзқарастарында да кейбір өзгерістер болғандығы байқалды. Автор Қазақ хандығының құрылған уақытын нақтылы бір датамен белгілемей, оны, Т.И. Сұлтановтың ізімен, процесс ретінде қарастыруға бейімдік танытты. 1999 ж. Алматыда Мұхаммед Хайдар Дулатидың туғанына 500 жыл толуына орай өткен халықаралық конференциясында жасаған баяндамасында ол Т.И. Сұлтановтың мына ұстанымын еске салды: "Қазақ хандығының құрылуы бір мерзімде емес, сипаты жағынан күрделі, уақыты жағынан ұзақа созылған көп қырлы процесс (астын сызған біз. – С.Г.) болды; дәлірек айтсақ, саяси процестер этникалық процестермен бір уақытта қатар дамыды, бір-бірімен астасып жатты" [189, 238б].
Осы уәждерге табан тіреген Б.Кәрібаев: "Сөйтіп, 1450 жылдардың соңы мен 1470 жылдардың басын Қазақстан тарихында Қазақ хандығның құрылу кезеңі деп атауға болады", – деп жазады [435, 154-155б].
Осы пікірін Б.Кәрібаев, негізінен Қазақ хандығының 1458-1461 жылдар арасында өзінің сыртқы саясатын өзі дербес жүргізетін, толыққанды мемлекет болмағандығымен түсіндіреді, 1461 жылға дейін Керей мен Жәнібек "өзбек-қазақтардың" билеушілері болғанымен, сыртқы саясатта, әсіресе, Жүніс ханға, Әбу Сайд мырзаға қатысты саясатта Есен-Бұға ханның тобында болды. Өйткені, жаңадан құрыла бастаған хандықта сыртқы саясатта дербес, өзіндік бағыт ұстанатын күш әлі де болса жеткіліксіз болатын. Сондықтан да бұл жағдайды, яғни 1458-1461 жылдар аралығын, Б.Кәрібаев Моғолстанның саяси ықпалындағы Қазақ хандығы немесе "мемлекет құрамындағы мемлекет" деп сипаттайды [435, 156б].
1461-1468 жылдары Қазақ хандығы ресми билікке, оған ұмтылушы Жүніс ханға қатысты саясатын өзі таңдап жүргізеді. Осы кезеңде Моғолстандағы саяси күштермен одақтастық дәрежеде қарым-қатынас жүргізе бастады.
Б.Кәрібаев Қазақ хандығының құрылу барысындағы үшінші кезең 14681469 жылдар аралығын құрайды деп есептейді. Оның пікірінше, бұл уақыт Әбілхайыр ханның қайтыс болып, 1470 жылдардың басында оның ұрпақтары билігінің Дешті-Қыпшақта жойылуымен анықталады дейді.
Сайып келгенде Б. Кәрібаев Қазақ хандығының құрылу мерзімін Керей мен Жәнібектің саяси билігінің Дешті-Қыпшақтың басым бөлігінде орнауымен және ол жерден Әбілхайырға бағынышты ру-тайпалардың ығыстырылып шығаруымен байланыстырады[435, 158б]. Сонымен автор өзінің бұл мақаласында Т.И. Сұлтановтың тұжырымына қарай ойысады. Б. Кәрібаев толыққанды, дербес, ішкі, сыртқы саясатын тәуелсіз жүргізген Қазақ хандығының Дешті-Қыпшақта билік жүргізе бастауы 1472 жылға саяды деді. Себебі осы жылы Әбілхайыр хан ұрпақтары Түркістан аймағына қоныс аударды, ал Жүніс хан Іле өзені бойында қалмақ тайпаларынан жегіліп, Сыр бойындағы Қара-тоғай деген жерде қыстайды.
Осы мәліметтерді қорыта келіп, Б. Кәрібаев: алғашқы кезеңнің (14581461) басты ерекшелігіне хандықтың құрыла бастауы; екінші кезеңнің ерекшелігіне хандықтың өзіндік даму жолын айқындай бастауы, ал үшінші кезеңнің ерекшелігіне хандықтың құрылуының аяқталуы жатады[435, 159б] дейді.
Автор тұжырымдарының логикалық ойлау заңдлықтары негізінде жасалғандығын жоққа шығаруға болмайды. Дегенмен Қазақ хандығының құрылуы барысындағы сыртқы факторларға басымдылық берілген сияқты. Сонымен қатар мемлекеттің негізінің құрылуы нақтылы оқиға мен нақтылы уақыт арқылы анықталуы керек те (мысалы: құрылтай жиналысы; хан сайлауы; жеке бөлініп шығып, өз тәртібімен өмір сүруі т.б.), ал онан кейін аумағының кеңеюі, нығаюы тарихи процесс ретінде қарастырылуы зерттеу әдістерінің басы ашық мәселесі емес пе деп ойлаймыз. М.Қ. Әбусейітова Қазақ хандығының құрылуы жөнінде нақтылы бір датаны атамағанымен, бұл мемлекеттің қалыптасуын "қазақ" терминінің этникалық және саяси мәнге ие болуы кезеңімен (ХҮ ғасырдың аяғы – ХҮІ ғ-дың басы)
байланыстыратын сияқты[33, 41б; 54. 34б]
Қорыта айтқанда, ғылыми әдебиетте Қазақ хандығының құрылған мерзімі жөнінде түрлі көзқарастардың орын алып отырғанын көреміз. Хандықтың негізі Батыс Жетісуда қаланды деушілер 1458 және 1465-1466 жылдарға, ол бұрынғы Ақ Орда аумағында (Шығыс Дешті-Қыпшақта) ғана мүмкін болды деген көзқарастағылар 1470-1472 жылдарға тоқталады.
Проблеманы зерттеу нәтижелері Жәнібек пен Керейдің өздерінің қарамағындағы халқымен Әбілхайыр хандығынан бөлініп, басқа жұртқа ауа көшуі Қазақ хандығының құрылуына себепші болған маңызды саяси оқиға болғандығын көрсетеді. Сонымен қатар Қазақ хандығының құрылуын зерттеуде жалғыз ғана Керей мен Жәнібектің Шу бойына келіп қоныстануымен шектелмей, бұл мәселені ортағасырлық Қазақстанның әлеуметтік, саяси, шаруашылық дамуының және қазақтардың этникалық, тарихи ерекшеліктерінің нәтижесі ретінде қарастыру қажеттігі туралы отандық тарих ғылымының 60-жылдардағы методологиялық жетістігі [33, 66б] қазіргі кезде жаңа дерек көздері мен жаңа ұстанымдар тұрғысынан дамытылды. Бұл бағыттағы зерттеу нәтижелері мен қортындылары
"Қазақстан тарихының" 1998 ж. жарық көрген екінші томында баяндалды.
Дегенмен онда Қазақ хандығы тарихын зерттеуде кейбір шешілмей келе жатқан түйіндері мен қайшылықты пікірлердің орын алып отарғандығы айтылмаған. Осыған орай біздер болашақ зерттеу нысандары ретінде қазақ хандарының ата-тегін (Орда-Еженненнен, Тоқай-Темірден), Ақ Орда мен Көк Орданың орналасқан аумақтары, құрылған уақыты, саяси тарихы сияқты тақырыптарды ұсынар едік.


3 ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫНЫҢ НЫҒАЮЫ ТАРИХИ ЗЕРТТЕУЛЕРДЕ (ХY ғасырдың 70-жылдары – ХYІ ғасырдың бірінші ширегі)
3.1 Этникалық аумағының қалыптасуы
Қазақ халқының сан ғасырлар бойғы отарлық бұғаудан босап, өз алдына дербес шаңырақ көтеруіне байланысты, 90-жылдардың бас кезінде кейбір көрші мемлекеттердің баспасөз беттері мен тарихи зерттеулерінде Қазақстан аумағы жөнінде тарихи шындықты бұрмалау, оның батыс, шығыс аймақтарын өздеріне қарату әрекеттері орын алғаны белгілі.
Осы саяси фактор ықпалымен болсын, тарихи таным тұрғысынан болсын, қазақ халқының этникалық аумағының қалыптасу тарихын зерттеу отандық ғалымдар алдына маңызды проблема ретінде қойылды. Соның нәтижесінде М. Қозыбаевтың, М. Мұқанов, К. Нүрпейісов, Ю. Романов, А. Ақышев, И. Ерофеева, К. Пищулина, Н. Әлімбаевтың қатысуымен жазылған 1990 ж. "Ақиқаттан аттамайық" атты шолу мақала жарық көрді [442; 443, 92, 132б]. Онда Қазақстан шекарасының тарихын анықтауда қазақ халқының шаруашылық, мәдени-географиялық, этнологиялық ерекшеліктерін ескеру керектігі жөніндегі методологиялық маңызы бар мәселе көтерілді. Солай бола тұрғанымен бұл үрдіс аталмыш проблеманы зерттеуде кең көлемді ізденістерге ұласа қойған жоқ.
ХY ғасырдың 70-жылдарынан ХYІ ғасырдың бірінші ширегіне (Қасым ханның өліміне) дейінгі мерзімде Қазақ хандығының этникалық аумағының қалыптасуы арнайы зерттеу нысаны болмағанымен, бұл кезеңге отандық тарихнамада қазақ мемлекеттілігінің нығайып, халықаралық аренаға шығуы ретінде ерекше назар аударылды. К.А. Пищулина ХY ғасырдың соңғы он жылдықтары мен ХYІ ғасырдың басында Қазақ хандығы экономикалық жағынан нығайды және қазақтардың этникалық жерінің едәуір бөлігін қосып алып, аумақтық жағынан кеңейе түсті деп жазса [444, 344б], Кәрібаев Б. ХY ғасырдың соңы мен ХYІ ғасырдың бастапқы жылдары Қазақ хандығы тарихында ерекше орын алады деп көрсетеді [445; 446, 139б]. Соңғы автор бұл мерзімді Қазақ хандығының оңтүстік және оңтүстік-шығыстағы көршілері – Темір ұрпақтарының мемлекеті мен Моғолстан хандығының әлсіреуі және күйреу процестері орындалған, Қазақ хандығының территориялық жағынан кеңейіп, мемлекеттік тұрғыдан нығаю кезеңі ретінде сипаттайды.
Бұл тұжырымдар ХY ғасырдың 70-жылдарынан ХYІ ғасырдың бірінші ширегі аралығындағы уақытты Қазақ хандығының нығаюы мен этникалық аумағының қалыптасуы ретінде қарастыруымыздың ғылыми негізділігін, тақырыптық мазмұны мен хронологиясының үндестігін танытады.
Қазақ хандығының этникалық аумағы, тұрғындарының көші-қон бағыттары мен орналасуы туралы негізгі дерек көздері "Тарих-и Рашиди", "Тауарих-и гузида-йи нусрат-нама", "Фатх-нама", "Шайбани-нама", "Михман-нама-йи Бухари", "Зубдат ал-асар", "Тарихи Кыпчак-хани" сияқты шығыс авторларының шығармалары, орыстың "Книга Большого чертежа", австриялық дипломат С. Герберштейннің "Записки о Московии" деген күнделігі, болып табылады. Бұлардағы Қазақ хандығының аумағы туралы мәліметтер шашырандылығымен, басқа оқиғалар санатында ұшырасатын жанамалық сипатымен көрінеді, бірақ олардың аталмыш проблема тарихының деректік негіздерін құрайтындығына күмән тудырмайды. Басқаша сөзбен айтқанда, қазіргі таңда Қазақ хандығының этникалық аумағының қалыптасу тарихын зерттеуде қол жеткізген жетістіктердің объективттік сипатта екендігінде сөз жоқ.
Бұл проблемаға қатысты кейбір тұжырымдар ХІХ ғасырда – А.И. Левшиннің, Ш. Уәлихановтың, В.В. Вельминов-Зерновтың еңбектерінде ұшырасады. Өткен ғасырдың 30-40-жылдарында жарық көрген С. Асфендияровтың "История казахского народа"[195, 101б], П.П. Ивановтың "Казахи и Кокандское ханство"[447, 92б] т.б. зерттеулерде ХYІ ғасырдағы қазақ жерінің шекаралары туралы шағын деректер келтірілген .
Қазақ халқының тарихы алғашқы рет біршама толық баяндалған "Қазақ ССР тарихы" деген еңбекте Жәнібек хан ұлысының этникалық аумағы Шу өзенінің төменгі ағысындағы Созақтан Таразға және Шу жазығынан Сайрамға дейінгі жерлерді қамтиды деп жазылды [295, 104б]. Осы анықтама "Қазақ ССР тарихы" деген кейінгі кезеңдерде жарық көрген нұсқаларында да қайталанып отырылды.
С. Жолдасбайұлы өткен ғасырдың 70-жылдарында жазба деректердегі жер аттары мен археологиялық зерттеулер деректерін салыстыра отырып, ХY ғасырдың екінші жартысындағы Қазақ хандығының шекарасын анықтауға ұмтылды. Автор Керей мен Жәнібектің Шу бойы мен Қозыбасы тауы өңіріне көшіп келгендігі туралы деректі нақтылап, бұл мемлекеттің алғашқы аумағы Қаратаудың солтүстігі мен Шудың төменгі ағысы (Көк мұрын, Той) деп жазады [295, 74б]. Оған тағы бір дәлел ретінде автор қазақтардың алғашқы ордасы, аңыз бойынша, Көк Мұрын мен Тойда болған дейді. Бұл жерлер Шудың төменгі ағысындағы Қара Мұрын сайынан 104 шақырым жерде. Ә.Х.Марғұланның пікірі бойынша, Той арқылы Бетпақдаланы басып өтетін керуен жолымен кейінгі уақытта қазақтар Сарысу, Кеңгір, Ұлытауға дейін барып жайласа, ал қыста оңтүстікке қайта оралып, Қаратау және Шу, Сырдария, Талас өзендерінің бойындағы қыстаулары мен қалаларында қыстаған [448, 27б].
"Тарих-и Рашидиде" Қазақ хандығының алғашқы ту тіккен, шаңырақ көтерген жері туралы мәлімет бар. Осы мәселені нақтылап зерттеген К. Ақышев, М. Хабдулина қазақтардың ХY ғасырдың 50-жылдарында Шу мен
Қозыбасы өңіріне барып орналасқаны жөнінде айта отырып, Мұхаммед Хайдар хандықтың батыс және шығыс шекараларын ғана белгілеген болу керек дейді. Бұл тұжырым авторлардың ХY ғасырдағы ескерткіштердің орналасуы жөніндегі тарихи топографиялық, сонымен қатар ХYІІ-ХYІІІ ғасырдың картографиялық негіздерін зерттеу қорытындыларына иық тірейді [425 ].
К.А. Пищулина Қазақ хандығы алғашқы кезде Жетісудың батыс тарабын (Шу мен Талас алқаптарын) алып жатты; ол Орталық және Оңтүстік Қазақстаннан қоныс аударып келген ру-тайпаларды ғана емес, Жетісу алқаптарын, тау сілемдерін ежелден мекендеп келе жатқан басқа да тайпаларды біріктірді деп қана көрсетеді [449, 58б]. Тұжырымның біршама жалпыламалық сипаты дерек көздерінің Қазақ хандығының алғашқы мекені туралы танымдық мүмкіндігінің шектеулігінен туындаса керек. К. Ақышев пен Х. Хабдулина жүргізген археологиялық, палео-этнологиялық және топографиялық зерттеулері Мұхаммед Хайдар айтып кеткен Шу мен Қозыбасы өңірінің шекараларын анықтауға мүмкіндік берді. Жәнібек пен Керей ұлысының аумағы аталмыш дерек көзінде көрсетілгенінен үш-төрт есе кеңірек болып танылды. Мемлекет шекарасы батыста Шу жазығымен, Қаратаудың солтүстік-шығыс етегімен шектелді. Шығыста Іле Алатауының солтүстік-батыс жағын, Бесбатыр, Дегерес, Қозыбасы жоталарын қамтыды
[423].
Егер бұл тұжырым ғалымдар тарапынан қолдауға ие болса, Қазақ хандығының біршама ауқымды территорияда ту тіккенін қазақ жерлерін біріктіруге кіріскенде Керей, Жәнібек, Ақназар хандардың жеткілікті экономикалық және адам ресурстарына арқа сүйегендерін көреміз. Ал, отандық тарихнамада алғашқы Қазақ хандығының күш-қуаты туралы айтыла бермейді, оның өз аумағын кеңейтудегі себептері қарсыластарының дағдарысқа ұшырауы, өзара тартыстары, әскери сәтсіздіктері сияқты факторларды пайдалануда Қазақ хандарының ептілік танытуымен, нәтижесінде әскери-саяси қолайлы жағдайлардың қалыптасуымен түсіндіріледі.
Алғашқы қазақ хандарының сыртқы саясат саласындағы іс-әрекеттері ата-бабаларына тиесілі Ақ Орда мемлекетінің жерін өздеріне қаратуға тырысқаны барлық зерттеулерде көрсетіледі. Бірақ бұл мемлекеттің аумағы нақтылы анықталмаған. Ортағасырлық деректерде Шайбани мемлекеті мен Ақ Орда шекараларының бірдей болғандығы ғана айтылады. Б.Д. Греков, А.Ю. Якубовский, К. Шаниязовтың зерттеулеріне қарағанда, Ақ Орда құрамына Сырдарияның орта және төменгі ағысындағы өңірлерден басқа, Дешті-Қыпшақтың далалық және орманды алқаптары, яғни қазіргі Қазақстан мен Батыс Сібірдің аумағы кірген [381, 226б; 450, 87б]. Орталығы Сығанақ қаласы болған.
Дерек көздерінде Керей мен Жәнібектің далалық өңірлердегі қазақтардың этникалық аумақтарын Қазақ хандығының құрамына қосып алуға бағытталған іс-қимылдары туралы аз айтылады. Оның есесіне Әбілқайыр ханның немерелерінің Түркістан мен далалық өңірлерде шайбанилар үстемдігін қайта қалпына келтіруге тырысқан әрекеттеріне және оларға байланысты оқиғаларға көбірек көңіл бөлінген. Шайбанилық тарихшылардың мәліметтері көбінесе Түркістан және Арал теңізінің жағалауы, Қаратаудың Солтүстік беткейін ғана қамтиды.
Қазақ хандары да өздерінің ата-бабаларының Сыр бойындағы иеліктерін қайтаруға ұмтылды. Бұл әрекеттер ортағасырлық дерек көздерінде бұрмаланып көрсетілді. Сарай тарихшыларының тұжырымдарына сын көзбен қарамаған кейбір отандық зерттеушілер де Қазақ хандығының этникалық аумағының қалыптасуы көршілес мемлекеттердің жерлеріне шапқыншылықтар нәтижесінде қалыптасты деген ғылыми негізі жоқ пікір айтады. С.Е. Толыбеков: "Көшпелі қазақ хандығы құрылған сәттен бастап ол кейде Моғолстанмен одақтасып, кейде жеке өзі Орта Азияның көршілес отырықшы тұрғындарын "тонаушылықпен айналысты", – дейді [302, 184185б]. Белгілі ғалымның мұндай сыңаржақты пікірі, әрине, дерек көздерінің ерекшеліктерінен ғана емес, кеңес тарихнамасында көшпелілерді "қиратушы", "жабайы" күш ретінде көрсететін идеологиялық концепцияның үстем болуынан туындап отырғаны белгілі. Сол себепті соңғы уақытта ғалымдар Орта Азия мен Қазақстан кеңістігіндегі этникалық және аумақтық процестерді динамикалық (статикалық емес) сипатта қарастыруға бейімділік танытада. Осы зерттеу әдісі жөнінде К.А. Пищулина "Территория" деген мақаласында былай деп көрсетеді: "Қазақ жайлаған, одан бұрын қазақ халқын құрған ру-тайпалар жайлаған жер жайлы... пікір қайшылығынан, дерек қайшылығынан тек қана бір жол арқылы – этносты құрған этникалық компоненттерді, этникалық аймақты қатып қалған қағида күйінде емес, жанды тарихи құбылыс ретінде, қозғалыс үстінде қарау көршілес халықтардың тарихи тағдырымен салыстыра отырып, әрбір этникалық топтың өзінің қазіргі, негізгі жеріне қай уақытта, қалай жылжыды, міне, осындай нәрселерді анықтау арқылы ғана арылуға болады" [420, 49б].
К.А. Пищулина, Т.И. Сұлтанов, Н. Мингулов, Б. Кәрібаев, П.П. Иванов, С. Асфендияровтың еңбектерінде қазақ хандығының этникалық аумағының қалыптасуының негізгі кезеңдері мен географиялық бағыттары қарастырылды. Алғашқы төрт ғалымның зерттеулерінде 60-жылдардың аяғы мен 70-жылдардың басында Орталық және Оңтүстік Қазақстаннан Әбілқайырдың өлімінен кейін орын алған дүрбелеңнен бас сауғалап келген көшпелілер есебінен Қазақ хандығы халқының саны арта түскендігі, сонымен қатар 70-жылдардан бастап Оңтүстік-Шығыс Қазақстанда қазақ әміршілеріне қарсы тұрарлықтай күштің болмағандығы жөнінде қорытындылар жасалынды, Сыр өңірі үшін күрестің экономикалық және стратегиялық маңыздылығына тоқ-талынды [48, 105б; 427, 61б; 451, 69121б; 189, 241-243б; 452, 73-89б; 453].
Түркістан тарихын зерттеушілер Е. Смағұлов пен М. Тұяқбаев ХY ғасырдың 60-70 жылдары кезіндегі бұл өңірдегі саяси және әскери ахуал жөнінде Сыр бойы қалалары үшін тимуридтер, шайбанидтер, қазақ және моғол хандары бір-бірімен күрес жүргізді, Сырдария далалары олардың соғыс алаңына айналды деп жазды [454-40].
Б. Кәрібаев қазақ хандары Түркістан аймағындағы істерге ХY ғасырдың 70-жылдарынан араласа бастады деп қана жазса [453-86], К.А. Пищулина Шығыс Дешті Қыпшақтың далалық аудандары мен Оңтүстік Қазақстанның (Түркістанның) қала орталықтарында үстемдік орнату жолындағы күрес ХY ғасырдың 70-80-жылдарында Жәнібек және Керей хандар мен олардың мирасқоры Бұрындық ханның іс-қимылдарының негізгі бағыты болды деп көрсетеді [444, 345б].
Дерек көздерін тереңдей оқып және осы негізде пайымдауға байланысты Қазақ хандығының ХY ғасырдың соңына қарайғы уақыттағы Оңтүстік Қазақстан аумағында өзіне қаратқан иеліктері жөнінде шағын айырмашылықтар бар екендігі байқалады. Мысалы, Б. Кәрібаев ХY ғасырдың соңғы ширегінде Қазақ хандығы Сырдың Солтүстік өңіріндегі Сығанақ, Созақ және Сауран қалаларының төңірегіне ие болды дейді [453, 86б]. Дегенмен бұл мәселеде Сыр өңірі және ондағы қалалар, үшін күрес барысын зерттеуде Қазақ хандығы тарихын көптен зерттеп келе жатқан К.А. Пищулина нақтылық танытады және бұл мәселе төңірегіндегі тұжырымдары толық та, нанымды көрінеді. Автордың көрсетуінше, ХY ғасырдың аяғында (яғни Б. Кәрібаев айтып отырған мерзімде) Қазақ хандарының билігі Сығанақта, Сауран мен оның төңірегінде (солтүстігінде), Қаратаудың Созақпен қоса алған жапсарлас ауданы және оның теріскейі мен күнгейіндегі, Сырдарияның төменгі ағысындағы басқа да қоныстарда, Арал өңірінде орнаған. Сонымен ХYІ ғасырдың соңғы үштен бірінде Оңтүстік Қазақстанның едәуір бөлігі, көптеген далалық аудандар Қазақ хандығына қараған ] 449, 58б; 444, 353б]. Н.Н. Мингулов та "К некоторым вопросам изичения Ак-Орды" деген еңбегінде нақ осындай тұжырымға келген [48, 118б]. Бұл автор тек Қазақ хандығына Арал өңірінің солтүстік жағалауы қарағандығы жөнінде ғана өз пікірін білдіреді, сонымен қатар Орталық Қазақстанның көп бөлігінің де қосылып алынғандығы туралы жазады.
Осы мәліметтерге қарағанда, С. Смағұлов пен М. Тұяқбаевтың ХY ғасырдың соңында Мұхаммед Шайбани өз қол астында Отырар, Йасы, Арқұқ, Өзгент, Сығанақ, Сауран қалаларын сақтап қалды, Қазақ хандығына тек Созақ уалаяты ғана қарады деген тұжырымдары әлі де нақтылай түсуді қажет етеді деп ойлаймыз [454, 21б]. Бұлай деп айтуымызға К.Ш. Шаниязовтың зерттеу қорытындылары да дәлел бола алады. Ол өзінің "ХІYХYІІ ғасырлардағы өзбектердің этникалық динамикасы және этникалық байланыстарының кейбір мәселелері" деген еңбегінде: "ХY ғасырдың аяғы – ХYІ ғасырдың бас кезінде қазақ халқының күшейіп алғаны сондай, олар өз көші-қондарын қорғауға қабілетті болып қана қоймай, шайбанилық өзбектерге қарсы сәтті жорықтар да ұйымдастыра алды. Өзбектердің бір бөлігі Мауреннахрға кетіп қалғаннан кейін қазақтар біртіндеп Шығыс Дешті-Қыпшақтың далалық өңірін өздеріне қаратты", – деп жазды [450].
Осы кезеңде Қазақ хандығының Жетісудағы иеліктері де кеңейді. К.А. Пищулина Оңтүстік-Шығыс Қазақстан халқының бір әулет хандарының (Моғолстандағы Шағатай ұрпақтарының) билігінен шығып, басқа әулет хандарының(Жошыдан тараған Ақ Орда хандары ұрпақтарының) билігіне көп шиеленіссіз, қантөгізсіз өтуінің себебін олардың, яғни Қазақ хандығы мен Моғолстанды мекендеген ру-тайпалардың этникалық тегінің, тарихи тағдырларының ортақтығымен түсіндіреді. Автор осы және басқа да факторлар жиынтығы, аймақтағы әскери-саяси оқиғалардың барысы мен қорытындылары моғол хандарының Оңтүстік-Шығыс Қазақстандағы ықпалы әлсіреп, ХYІ ғасырдың басында толық жойылуына және бұл өлкенің Қазақ хандығына қарауына әкелді деп көрсетеді [427, 63б; 444, 366б].
Қазақ хандығына Моғолстан жері түгел енген жоқ. Себебі оның аумағы Ертістен Алтайға дейін созылып жатты. Оған, М. Қозыбаевтың көрсетуінше, Оңтүстік-Шығыс Қазақстан, Жонғария территориясы және Шығыс Қазақстанның бір бөлігі енді [443, 111б]. Ал, Мұхаммед Хайдар Моғолстанның аумағы жөнінде былай дейді: "Қазіргі күнде Моғолстан атанып отырған аумақтың көлемі... шығыс шеті қалмақтар жерімен шектесіп, Барыскөл (Баркөл), Еміл және Ертіс өзендерін қамтиды. Оның жеріне солтүстікте Көкше теңіз (Балқаш), Бум және Қаратал өзендері кіреді. Моғолстан батыс жақта Түркістан және Ташкентпен шектеседі, ал оңтүстікте Ферғана уалаятымен, Қашқар, Ақсу Шалшы және Тұрпанмен шектеседі" [221,237-238б]. Ал, Махмуд ибн Вали: "Моғолстанда Жайқұннан (Амудариядан) қалыспайтын көптеген ұлы өзендер бар, олар Іле, Еміл, Ертіс, Чуйлық (Шу) және Нарын, бұл өзендер Сайқұннан (Сырдариядан) кем емес. Бірсыпыра өзен-сулары Көкше теңіз (Балқаш) көліне құяды. Көкше теңіз – Моғослтан мен Өзбекстанның (Шығыс-Дешті Қыпшақтың) арасын айырып тұрады" [455].
Дерек көздеріндегі мәліметтердің түрліше берілуі, әрине, тарихи оқиғаларға байланысты Моғолстанның жер көлемінің өзгеріп отыруына байланысты болу керек деп ойлаймыз. Дегенмен бұл мемлекеттің негізгі жері – Іле өңірі, Жетісу және қазіргі Қырғызстан аумағы еді. Н. Мыңжанидың зерттеу нәтижелері де ХYІ ғасырдың басында Жүніс хан ұрпақтары арасындағы алауыздықтар салдарынан Моғолстанның ыдырағанын, Жетісу мен Іле өңірінің Қазақ хандығының негізгі бөлігіне айналғанын растайды [456].
ХYІ ғасырдың бас кезіндегі Қазақ хандығының сыртқы саяси жағдайы әлі де болса тұрақтана қоймағандығы жөніндегі ортақ пікірге келінді. Себебі ол кезде Йасы әлі де өзбектер билеген аумақта болды. Шайбани хан өмірінің соңғы жылдары Сырдың төменгі ағысындағы қазақ жерлеріне бірнеше рет жорық жасады. 1509 жылы ұйымдастырылған сондай жорықтардың бірінде өзбек жасақтары Сығанақтан асып, қазақ қыстауларын аяусыз тонады.
Осы кездегі Қазақ хандығының аумағы жөніндегі мәліметтер Рузбеханның "Михман-намеи Бухара" деген еңбегінде қамтылған. 1509 ж. жазылған бұл дерек көзін талдаған С.К. Ибрагимовтің мақаласында қазақ қыстауларының орналасқан жерлері, Дешті-Қыпшақтағы көші-қон жолдары туралы айтылады. Автор, әсіресе, Фазлаллах бен Рузбеханның шығармасындағы "Түркістан елдері мен қазақ жерлерінің орналасуы туралы әңгіме" деген бөліміндегі "Қазақтар Дешті-Қыпшақ деп аталатын көлемі 600 фарсанг (бір фарсанг – 6,7 шақырым) тегістік жерде орналасқан" деген мәліметтеріне назар аударады [457].
Шығармасының келесі бір жерінде қазақтардың жаз кезінде Еділ жағалауында және оның маңайында екі-үш ай бойы көшіп-қонып жүретінін жазады. Ол кезде Еділ маңын Ноғай ұлысына кірген рулар қоныстанған. Олай болса, деп көрсетеді С.К. Ибрагимов аталмыш уақытта Ноғай ұлысының бір бөлігі Қазақ хандығы құрамына енген болып шығады.
Хандықтың оңтүстіктегі аймағы Түркістан қаласына дейін жеткен. С.К. Ибрагимов бұл жөнінде де Рузбеханның қазақтар қыс кезінде өздері Сырдария деп аталатын Сейхун өзені бойындағы қыстауларына оралады, олардың Сейхун өзені бойындағы мекендері 300 фарсагке дейін созылып жатырғанға ұқсайды деген сөздерін келтіреді. Қазақ қыстаулары Қарақұмда да болған [457, 145б]. С.К. Ибрагимов өзбек тайпаларының бір бөлігінің Мауреннахр мен Хорасанға кетуіне байланысты ХYІ ғасырдың бас кезінде Қазақ иеліктерінің шекаралары анықтала түсті, халқының рулық құрамы да ерекшеленді деп есептейді. Осы негізде ол Қазақ хандығы тарихының алғашқы кезеңі ХY ғасырдың 60-жылдарынан 1506-1507 жылдарға дейін кезеңді қамтиды деп жазады.
Бірақ бұл тұжырым тарихи оқиғалардың дамуы мен аяқталуы, Қазақ хандығының нығаю процесі тұрғысынан негізсіз бе деп ойлаймыз. Оны автор өзі де сезінетін сияқты. Шындығына келгенде, деп жазады С.К. Ибрагимов, батыста маңғыт әмірлерімен, Жетісуда моғолстан хандарымен солтүстікте сібір хандарымен (олар да Шайбани тегінен) болған күресте алғашқы қазақ иеліктерінің шекаралары Орталық Қазақстан мен Сырдария жағалауларында бірде кеңейіп, бірде шегеріліп отырды деп жазады ] 457, 149б].
Қазақ хандығының аумағы Шайбани ханның Ұлытауға жасаған жорығында күйрей жеңілуінен кейін (1510 ж.) кеңейе түскендігі тарихи мәліметтерімен расталады. К.А. Пищулина Қазақ хандығының қуаты ең артқан уақыты ХYІ ғасырдың алғашқы ширегінде, Қасым ханның (15111521 ж.) тұсында орын алды деп жазады [449-59]. Осы өзгерістің көрінісі ретінде 1512 жылдан Қазақ хандығы парсы деректерінде "Қазақстан" деп атала бастады [458, 252б].
Қасым хан тұсында Қазақ хандығының батыс шекаралары кеңейіп, Ноғай Ордасы халқының, әсіресе, алшындардың біраз бөлігінің қазақтарға қосылғандығы М. Тынышпаев еңбектерінде көрсетілді. Ол Бұрындық ханның Сарайшықты мекендегені, 1512 жылдың қысын Қасым ханның Қаратал деген жерде өткізгендігі жөнінде, басқа да мәліметтерді талдап, 16 ғасырдың бас кезіндегі Қазақ иеліктерінің аумағын анықтауға тырысты. М. Тынышпаевтың пікірінше, қазақтардың этникалық аумағы Сарайшықтан Жоңғар тауларына, Ұлытаудан Сырдарияның орта ағысына дейінгі жерлерді алып жатқан [159, 61б, 72].
Ғалымның Қазақ хандығының аумағы туралы бұл мәліметтері 1512 ж. Қасым ханның Сайрамды басып алып, Сүйініш Қожа хан билеген Ташкент аймағын қаңыратып кеткен жорығынан кейінгі мерзімге қатысты болуы керек. Қалай болғанда да М. Тынышпаевтың тұжырымы Абдаллах бен Мұхаммед бен Али Насруллахидың мәліметтері 1513 жылға қатысты "Зуббдат ал-Асар" шығармасындағы: "Қасым хан – Дешті Қыпшақ падишахы. Ол ұлы істерге жаратылған; қазақ және манғыт әскерлерін жинап, Ташкент пен Түркістанға жорық ұйымдастырды" деген хабарына сәйкес келеді [459, 112б].
Б. Кәрібаевтың 1513 ж. Қазақ хандығына Түркістанның Сайрам аймағына дейінгі жерлер енді деуі де тарихи шындыққа қайшы келмейді
[452].
Қасым хан тұсындағы Қазақ хандығының өрлеуі мен жер көлемінің кеңеюі Т.И. Сұлтановтың еңбектерінде қарастырылды. Автор 1514 жылдың көктемінде Шағатай ұрпағы Саид ханның Жетісудан кетіп, Шығыс Түркістанда Шығыс хроникаларында Моғулия аталған (орталығы Жаркент) жаңа мемлекеттің негізін қалауы нәтижесінже Жетісуда қолайлы саяси жағдайдың орнағанын, оны ұтымды пайдалана білген Қасым ханның мемлекет шекарасын барлық бағытта кеңейте түскендігіне назар аударады. Бұл кезде хандықтың шекарасы оңтүстігінде Сырдарияның оң жағалауына дейін жетіп, Түркістан қалаларының бір бөлігін, оңтүстік-шығысында Жетісудың тау етектері мен жазықтарының бір бөлігін қамтиды, солтүстікшығысында Ұлытау және Балқаш көлі өңірі арқылы өтіп, Қарқаралы тауларының сілемдеріне дейін, Солтүстік-батысында Жайық өзені аңғарына дейін жеткен [283- 375-376б].
К.А. Пищулина ХYІ ғасырдың бірінші ширегінде хандықтың шекарасы батыста Жайыққа дейін, оңтүстік-шығыста Іле мен Қаратал өзені аралығына дейін жетті деп көрсетеді [449].
Ортағасырлық деректерде де көрсетілгендей, Қасым ханның Жетісуда қыстап, жазда Жайық бойын мекендеуі хандық шекарасының өлшеусіз кеңейгендігіне дәлел бола алады [403].
Қасым хан тұсында Қазақ хандығының нығайып, сыртқы саясатында дербес іс-әрекетке көшкендігін басқа да зерттеушілер атап көрсетеді [460, 140б].
Қазақ хандығының ХYІ ғасырдың бірінші ширегінде күш-қуатының артқандығы Мұхаммед Хайдардың еңбегінде анық көрсетілді. Онда: "Қасым хан Дешті-Қыпшақтың толық әміршісіне айналды, Жошы ханнан кейін одан ешкімнің күш-қуаты артып көрген жоқ. Оның әскер саны жүз мыңға жетті", – деп көрсетілді. Осы кезеңде Қазақ хандығы, оның көршілерімен қарым-қатынасы Московия мемлекетіне белгілі болды. Орыс тыңшысы Занько Зудов Азовта болған кезінде 1521 ж. қысында Қасым ханның қайтыс болғаны туралы Москваға хабарлаған [461; 462]. Осыған байланысты Қадырғали би Қосымұлының "Жылнамалар жинағында" Қасым хан "тоғыз жүз отызда Сарайшықта офат болды" [463] деген мәліметіне көптеген тарихшыларымыздың әлі де иек артып жүргендігін айта кетуіміз керек. Бұл мәселеге назар аударып отырған себебіміз біздің зерттеуіміздің хронологиялық шеңбері Қасым ханның қайтыс болуымен (1521 не 1523 ж.) шектелуіне байланысты Қасым хандығы Батыс Еуропаға да танымал болғанға ұқсайды. Австриялық дипломат Сигизмунд Герберштейннің (14861566 ж.) "Записки о Московии" деген еңбегінде қазақтар мекендеген аумақ туралы, оның Көшім тұсындағы Сібір хандығымен, Ноғай Ордасымен, Орта Азия "татарларымен" шектесетіндігі жөнінде, Сарайшық қаласы туралы да шағын мәліметтер берілген [464, 170,181б]. Бұл деректерді С. Герберштейн Московияда 1517, 1526 жылдары болған кезінде жинаған. Авторға шайбанилық "татарлар", қалмақтар да белгілі. Император Максимилианның Москваға аттандырған Франческо Да-Колло басқарған екінші елшілігі де "Жайыққа жалғас жатқан қазақ жерлері" туралы қосымша деректер алып қайтты [198, 77б].
Н. Атығаев "Дүрбелең кезеңнің" хроникасы (1521-1559 ж.)" деген мақаласында Қазақ хандығы Батыс Еуропаға Қасым тұсында емес, кейінірек, ХYІ-ғасырдың 30-40 жылдарында, белгілі болған деген жорамал айтады [462, 151б].
Біздің ойымызша, бұл жорамалға негіз жоқ. Себебі С. Герберштейннің еңбегінде айтылатын Шидак мырзаның (Сеид-Ахмедтің) Қазақ хандығы туралы мәліметке қатысы жоқ. Автор Московияда 1517, 1526 жылдары болған және қазақтар туралы мәліметті Москваға келген көпестерден алған сияқты. Ал, оның айтып отырған Шидак мырзасы Сеид-Ахмед болған күннің өзінде де, ол туралы мәлімет басқа дерек көздерінен жетуі мүмкін.
Қорыта айтқанда, тарихи әдебиетте Қасым хан тұсында Қазақ хандығының Батыс Еуропаға белгілі болғандығы [128, 271б] туралы тұжырым тарихи шындыққа сай келеді. Қазақ хандығының жер көлемінің Еділ-Жайыққа дейін кеңейіп, нығая түскендігін 1521 жылдың басында Қырым ханы Мұхаммед-Гирейдің түрік сұлтаны Сүлеймен ІІ-ге жолдаған хатынан да көруге болады. Онда ноғай жеріне "қазақ" деген атпен мәлім сансыз бір тайпа ел ханымен көшіп барып орналасты" делінген [465, 34б].
Қасым тұсында қалыптасқан Қазақ хандығының аумағын кейінгі кезеңдегі дерек көздерінде кездесетін, олардың ішінде мәліметтері ХYІ ғасырдың орта кезіне қатысты "Книга Большого чертежа" [466, 35б] деректермен салыстырғанда қазақ халқының этникалық территориясының негізі ХYІ ғасырдың 20-жылдарында қалыптасып, шекарасы тұрақтанғандығын көрсетеді.
Қазақтардың этникалық қоныстарының бір мемлекет құрамында жинақталуы халықтың тарихи тағдырына үлкен оң ықпал жасады. Ол халықтың өзінің қалыптасу процесінің аяқталуына, Қазақ хандығының мемлекеттік атрибуттарының жетілуіне, өндіргіш күштердің дамуына жағдай туғызды. Шаруашылық жүргізудің көшпелілік пен отырықшылыққа негізделген симбиозы қалыптасты Отырар, Сығанақ, Арқұқ, Йасы, Сайрам басты қалалық орталықтар болды [373, 457б].
Бірақ түбі бір түркі тектестіктен де жақын қазақ, өзбек, ноғай, қырғыз, моғол халықтарының өзге отау тігіп, аумақтық шекараларын белгілеуі бірте-бірте олардың шаруашылық укладтары тілі, материалдық және рухани мәдениетіндегі ерекшеліктердің дамуына жол ашты.


title: Халқының орналасуы және этникалық құрамы

text:
Қазақ хандығының құрылуы және нығаюы кезіндені этникалық проблемаларды көршілес түркі халықтарының тарихымен өзара байланыста зерттеу ғана методологиялық тұрғыдан дұрыс ұстаным ретінде танылды. Сол себепті С.Г. Агаджановтың [361], С.М. Абрам-зонның [467], Т.А. Жданконың [468], Р.Г. Кузеевтің [168], Л.П. Пота-повтың [469], Б.Х. Кармышеваның, К. Шаниязовтың [242; 243; 244], П.П. Ивановтың, Б.А. Ахмедовтың [235] іргелі зерттеулері қазақ мемлекетінің этникалық аумағының қалыптасуы, халқының орналасуы және этникалық компоненттері секілді проблемалары тарихнамасының құрамды бөлігі болып табылады. Бұл ғалымдардың еңбектеріндегі, әсіресе, көшпелі өзбектердің этникалық құрамы, түрікмендер, қырғыздар, башқұрттар мен моғолдардың тарихы жөніндегі мәліметтері мен тұжырымдарынсыз қазақ халқының орта ғасырлардағы этникалық тарихын объективтік және толық негізде зерттеу қиынға соғады. Бұл жағдай Б. Кочекаевтың, И.Х. Калмыков, Р.Х. Керейтов, А. Сикалиевтің ноғай халқының тарихы, ноғайлардың қазақ халқымен тарихи, этникалық және мәдени байланыстарына арналған еңбектеріне де тікелей қатысты [471].
Р.Х. Керейтов ноғай халқының қалыптасуына қыпшақ, қаңлы, үйсін, керейіт тайпаларының белсенді қатысқаны, жалпы ноғай мен қазақ халықтарының рулық құрамының өте жақын екендігі туралы жазса [247-4447], М.Г. Сафаргалиев [472], А. Сикалиев [473-132], Б. Кочекаев [401 ХYІ ғасырда Ноғай ордасы құрамында үйсін, қаңлы, телеу, құман, қыпшақ, жалайыр, керейіт, найман, алшын, қият, қоңырат тайпалары болғандығы жөнінде мәліметтер келтіреді.
Қарастырылып отырған тақырыпты зерттеуде Б. Ахмедовтың "Көшпелі өзбектер мемлекеті" (1965 ж.) деген монографиясындағы Дешті- Қыпшақ тұрғындары туралы білдірілген негізгі тұжырымдарының да ғылыми құндылығы жоғалған жоқ. Бірақ соңғы кездегі тарих ғылымының жетістіктері көшпелі өзбектердің бұрын да көрсетілген этникалық құрамына жаңа қауымдар мен тайпаларды қосу керектігін, яғни кейбір өзгерістер енгізуді қажет ететіндігін көрсетеді.
Көшпелі өзбектер мен қазақтардың этникалық аумағындағы ұлан-байтақ жерлерді алып жатқан Әбілқайыр хандығын деректемелерде "Государствр кочевых узбеков" деп атағаны белгілі. Алайда онда Орта Азиядағы өзбек халқының болашақ компоненті ретінде тек көшпелі өзбектер ғана өмір сүрген жоқ. ХYІ ғасыр авторы Рузбехан Исфаханидің айтуына қарағанда, онда қазақтар мен маңғыттар да тұрған және олар халықтың басым көпшілігін құраған. Батыс деректерінде осы Өзбек ұлысын "Қыпшақ хандығы" деп те атайды.
Аталмыш методологиялық ұстанымның ерекшелігі қазақ халқының құрамына енген рулар мен тайпалардың орналасуы мен этникалық тарихын миграциялық факторды, сол арқылы ассимилияциялық процестерді ескере отырып зерттеу болып табылады. Осы тұрғыдан келіп, қазақ және түрікмен халықтарына назар аударған Д. Қыдырбекұлы мен Г. Аннақұлиева олардың этногенезі процесінде және жақын генетикалық қатынаста болуында миграциялық процестердің маңызды рөл атқарғандығы туралы пікір қорытады [474, 48б]. Бұл да бұрыннан қалыптасқан, ғалымдар тарапынан танылған, соңғы бестомдық "Қазақстан тарихында" барынша дәлелденген. Оның дәлелі ретінде бірінші томында оғыз тайпаларының қазақтардың, қырғыздардың, татар, башқұрт, түркімен, өзбек, қарақалпақтардың қалыптасуына бір компоненті ретінде ат салысқаны көрсетілген [337].
Осы халықтардың этногенезіне қарлұқ және қыпшақтар да қатысқан. Адай тайпасы ІХ-Х ғасырларда оғыз мемлекетінің құрамында, одан соң қыпшақ одағында болып, қазіргі Батыс Қазақстанның үлкен кеңістігінде (Ойыл, Ембі, Сағыз, Жайық өзендері алқабында) және одан тыс жерлерде де қоныс тепті. Адайлар Алтын Орда, Көк Орда және Ноғай Ордасының, ХY ғасрда Қазақ хандығының құрамына енді.
Миграциялық процестің көне замандардан жалғасып келе жатқандығын басқа да рулар мен тайпалар тарихы дәлелдей түседі. Таз руының құрамында абдал тармағы бар. Олар болса (абдалдар) ІY-Y ғасырларда Батыс Қазақстан аумағын мекендеген эфталиттерден (ақ ғұндар) тарайды. Алаша руы түркімен тайпасы сарықтар құрамында кездеседі [337]. Мұндай мысалдарды көптеп келтіруге болады. Отандық ғалымдардың бұл бағыттағы ізденістері қазақ халқының құрамына енген этникалық компоненттердің ежелгі заманнан өзара аралас-құралас болғандығы жөніндегі идеяны негіздеуге бағытталған. Қазақ және басқа да түрік тектес халықтардың этникалық құрамын, көне замандарда, орта ғасырларда олардың орналасуы, бір өңірден екінші өңірге қоныс аударуын зерттеуде топонимдер мен этнонимдерді зерттеудің ғылымға қосар өзіндік үлесі бар [475; 476; 477]. Отандық ғалымдар, көбінесе, көне этнонимдерді зерттеуді қолға алды. Ә. Әбдірахманов өз еңбектерінде тайпа атаулары негізінде қазақ халқының құрамына әртүрлі тарихи кезеңдерде иран ("созақ", "чапраз"), араб ("қожалар") және монғол этнокомпоненттерінің (қатаған, манғытай) енгендігін дәлелдеуге тырысты [478; 479].
Қазақ халқының рулық-тайпалық құрылымын зерттеу Ресейде ХYІІІ ғасырдың өзінде-ақ қолға алынды және бұл бағыттағы ғылыми ізденістер отарлық саясат мүддесіне бағындырылды. Сол себепті қазақ рулары мен тайпаларының орта ғасырлар кезіндегі тарихына көп көңіл бөлінбеді. А.И. Левшин[214, 65б], Н. Аристов[223], А. Харузин[218, 65-66б, 68, 71б, 76, 89б] сияқты тарихшылар жалайыр, қаңлы, қоңырат, үйсін, найман, керей (керейіт), қыпшақ, арғын, алшын тайпаларының көне заманнан белгілі екендігі, орналасуы, өзара қатынастары сияқты мәселелер төңірегінде шағын ескертулермен ғана шектелді.
Қазақ халқын құраған ру-тайпалар туралы алғашқы зерттеулердің бірі – М.Тынышпаевтың "Қырғыз-қазақ халқы тарихының материалдары", "Қырғыз-қазақ руларының генеалогиясы" да қарастырылған бұл еңбек ғалымының 1924 және 1925 жылдары Орыс географиялық қоғамының Түркістан бөлімінде оқыған лекцияларынан тұрады. Онда кейбір қазақ рулары мен тайпаларының Қазақ хандығы құрамына ену тарихы, орналасуы, тілдік, нәсілдік тегі туралы құнды мәліметтер қамтылған. Батыс және ортағасырлық шығыс авторларының деректері негізінде М. Тынышпаев үйсін, қаңлы, арғын, керей, уақ, найман, қоңырат, қыпшақ, алшын т.б. этникалық топтардың көне дәуірден ХYІІІ ғасырдың орта кезіне дейінгі тарихына, ұрандары мен таңбаларына тоқталады [159, 6-41б].
Автор жинақтаған мәліметтерден мына жағдайларды аңғаруға болады: 1) жалайырлар Ақ-Орда мемлекетіндегі белгілі тайпалардың бірі және Орыс хан мен оның балаларының жасақтарының ұйытқысы болған; 2) Қазақ хандығы құрамына алғашқы енгендердің бірі – қаңлылар, себебі олар ХІY ғасырдың аяғында Сырдария мен Талас аралығын қоныстанған; 3) арғындар ХY ғасырдың бас кезінен Барақ ханның, одан кейін Жәнібектің қоластында болған; 4) осы кезден, дәлірек айтсақ, арғындар мен керейлер (әсіресе, ашамайлы руы) өзара тығыз қатынаста болады. Керейлер 1420 жылғы
Барақтың Ташкент пен Ходжентке жасаған жорығына қатысады [159 - 2, 7,
10, 13б ].
М. Тынышпаевтан кейін отандық тарихнамада қазақ халқының этникалық тарихын тереңдеп зерттеуге әрекеттер жасалына қоймады, себебі "рушылдық", "ұлтшылдық" деген айып тағылып, идеологиялық қуғындауға ұшырау қаупі баршылық еді. Тақырып тек 60-жылдардан ғана арнайы зерттеу нысанына айнала бастады. Орта ғасырлар кезінде қазақ халқының құрамына енген этникалық компоненттері жөнінде бірнеше іргелі еңбектер жарияланды, бұл проблеманы зерттеу әдістері мен методологиясы қалыптасты.
К.А. Пищулина қазақ халқының ХІY-ХY ғасырлардағы рулық-тайпалық құрылымы және орналасуы мәселесін зерттеуде оның үш-төрт географиялық аймақта орналасқан этникалық ұйытқы негізінде қалыптасқандығы туралы идеяны басшылыққа алады. Бұл концепцияның мәні болашақ қазақ этносының ұйытқысы Әбілқайыр хандығында (көшпелі өзбек мемлекетінде), Ноғай ордасында және Моғолстанда көріне бастағандығы туралы пікірге тіреледі. Осы этникалық-географиялық ошақтардың барлығында бірдей ру-тайпалар (қыпшақтар, кеңгерес, қоңырат, найман, арғын, қаңлы, алшын, қарлұқ, алаш және т.б.) қазақ халқының негізін қалады.
Қазақ этносы қалыптасуының тағы бір ошағы Солтүстік Қазақстан мен Батыс Сібір өңірі болғандығы туралы пікір ешбір талас тудырмағанымен, бұл мәселе әлі түпкілікті зерттеле қойған жоқ. К.А. Пищулина: "Батыс Сібір тайпаларымен көрші болып, оларға елеулі ықпал еткен қазақ тайпаларының негізгі ұйытқысы қыпшақтар еді. Есіл, Торғай далаларының, Ертіс бойының қыпшақтары: құлан-қыпшақ, қытай-қыпшақ, сағал-қыпшақ, торайғырқыпшақ және мажар (мадьяр) – қыпшақ бірлестіктеріне бөлінді", – деп жазады.
Батыс Сібірде ең ірі этникалық-саяси құрылымдардың бірі Орта Еділ, Тобыл, Есіл мен Тура аумағындағы түркі тілді тайпалардың бірлестігі болды да, онда керейіттер басты рөл атқарды деп көрсетеді зерттеушілер (М.К. Қозыбаев, К.А. Пищулина, М.С. Мұқанов және т.б.). К.А. Пищулинаның қазақ этногенезінің бірнеше этникалық ұйытқылар негізінде дамығандығы туралы концепциясы отандық тарихнамада әлі де болса кең көлемде талқыланып, бағасын ала қойған жоқ. Соған қарамастан орта ғасырлар кезіндегі қазақ рулары мен тайпаларының этникалық тарихы мен орналасуын зерттеу жеке-жеке этносаяси бірлестіктер шеңберінде жүзеге асырылып келеді.
Қазақ халқының басты этникалық ұйытқыларының бірі негізін Ақ Орда мемлекеті құрған Өзбек ұлысы жөнінде, оның халқының құрамы, орналасуы туралы іргелі еңбек Б. Ахмедовтың "Көшпелі өзбектер мемлекеті" екендігі жоғарыда айтылып өткен. Отандық тарихнамада бұл тақырып Т.И. Сұлтановтың еңбектерінде зерттелді. Оның "Арал өңіріндені тайпалар" деген кітабы мен "Опыт анализа традиционных списков 92 племен илатийа" деген мақаласында ортағасырлық шығармаларда айтылатын 92 өзбек, шындығына келсек, қыпшақ көшпелі тайпаларының тізімдерін сараптау жасалынып, олардың ішінде қазақ және өзбек халықтарының құрамына енген ортақ ру-тайпалар анықталған. Автор ХYІ ғасырда Ферғанада жазылған Ахсикентидің "Маджму ат-таварих" шығармасының үш тізімінде көрсетілген "92 илатийа тайпаларының" 20-сы қазақ халқының құрамында да кездесетіндігіне назар аударады [480; 481].
Көшпелі өзбек тайпаларының Қазақстан аумағындағы этногенетикалық процестерге қатысты мәселе басқа да зерттеушілер тарапынан жалғасын табуда [482].
Отандық тарихнамада Қазақ хандығының шаңырақ көтерген аумағы Моғолстан мен Жетісу халқының этникалық құрамын зерттеу басым бағыт ретінде қалыптасты. Н. Мыңжан Моғолстан мемлекетінің негізгі халқы дулат (дуғлат), қаңлы (бекшік), үйсін, керей (керейіт), арғынот (арғын), барын, барлас, бұлғач, т.б. тайпалар болды; олардың басым көпшілігі ежелден осы өңірде өмір сүрген түркі тілдес тайпалар, сонымен бірге түріктеніп кеткен монғолдар еді деп жазады [456, 228б].
К.А. Пищулина еңбектерінде Моғолстан мен Жетісу халқының рулықтайпалық құрамы, олардың Қазақ хандығының құрылуы мен нығаюы кезеңіндегі этникалық процестер мен саяси оқиғаларға қатысуы, қазақ халқының қалыптасуындағы рөлі шығыс дерек көздері негізінде жан-жақты зерттелді [428].
В.П. Юдин Моғолстан мен Моғулияның "моғолдар" деген атпен белгілі рулары мен тайпаларының ХІY-ХYІІ ғасырлардағы аумақтық орналасуы, тілдік, нәсілдік атрибуциясы, қазақ, қырғыз, ұйғыр халықтарымен этникалық байланыстары мәселелерін қарастырды.
Моғолдардың рулық-тайпалық құрамын зерттеуде негізгі дерек көздері Мырза Мұхаммед Хайдардың "Тарихи Рашиди", Шах Махмуд бен Мырза Фазыл Чорастың "Тарих", белгісіз автордың "Тарихи Қашғар" атты шығармалары болып табылады. ХІY және ХY ғасырларға жататын кейбір мәліметтер Хафиз-и Абру, Шараф ад-дин Али Йезди, Низам ад-дин Шами, Абд ар-Раззак Самарқанди, Мирхонд және Хондемирдің шығармаларында да ұшырасады. Осы дерек көздері негізінде Моғолстан халқының этникалық құрамын зерттеген В.П. Юдин кераит (керей), қаңлы (қаңлы – бекшік), аркануд (арханут), сулдуз, доглат, чорас, күрлеуіт, қарлұқ, итаршы, көнші, байрин, калучи, бұлғашы, арлат, барлас, дохтуй, йарки, ордабегі, меркит, шункарши (шулкарши) нарин, долан, балықшы, татар тайпаларының саяси тарихы, көші-қон жерлері, олардың қазақ тайпалармен қарым-қатынастары, этнонимдеріндегі өзгерістері сияқты мәселелерді көтерді [61, 72-83б]. Автор моғолдардың бәрі дерлік түрік тілдес болғандығы, олардың түрік тілінің қыпшақ тармағына жататын қазақ және қырғыз тілдеріне жақын тілде сөйлегендігі туралы маңызды қорытынды жасады [61, 81б].
Моғолдар мен қазақтардың Ұлы жүзінің рулық-тайпалық құрамдарын салыстыру авторға моғолдардың, әсіресе, дулат және қаңлы тайпаларының қазақ халқының қалыптасуында маңызды рөл атқарғандығы жөнінде тұжырым жасауына мүмкіндік берді. Ұлы жүз халқының басым көпшілігінің моғолдардан тұрғандығы жөніндегі пікірді қолдамайтындар "Тарих-и Рашиди" және басқа да ХY-ХYІ ғасырларға жататын деректерде моғолдардың дербес этнос ретінде көрсетілгендігіне иек артады. В.П. Юдин бұл дәйектің негізсіздігі Мұхаммед Хайдардың бұл мәселені өз табы мүддесі тұрғысынан зерделегендігіне және автордың Моғолстанның тек оңтүстік бөлігін ғана білгендігіне, ал солтүстік, солтүстік-шығыс аудандарындағы оқиғалар туралы хабары көп болмағандығына байланысты деген уәж айтады [61, 86б].
Бірақ 1998 ж. жарық көрген "Қазақстан тарихының" екінші томында: "В.П. Юдиннің пікірінше, "моғолдар" термині, Дунайдан Ертіске дейінгі аумақта тараған "өзбектер" термині сияқты, этноним сипатында болған, яғни халықты білдірген", – деп жазылыпты [283]. Сілтеме жасалынып отырған В.П. Юдиннің көзқарасы қаншалықты дұрыс пайымдалғанын айтпағанның өзінде, "көшпелі өзбектердің" де, "моғолдардың" да этносаяси бірлестіктер болғандығы туралы ескерте кеткен жөн сияқты. Оған Б. Ахмедовтың да ("Государство кочевых узбеков"), В.П. Юдиннің де ("Моғолстан мен Моғулияның моғулдарының рулық-тайпалық құрамы...") еңбектері дәлел бола алады. Бұл проблеманың кейбір қырлары С. Жолдасбайұлының "М.Х. Дулати және ХY-ХYІ ғасырлардағы Қазақ хандығы" монографиясында қарастырылды. Автордың тұжырымдары көп жағдайда В.П. Юдиннің, К.А. Пищулинаның зерттеу қорытындыларын жаңа мәліметтермен нығайта түседі.
С. Жолдасбайұлы "Тарихи Рашиди", "Зафар-наме" мәліметтері негізінде қазақ халқының құрылуына арқау болған тайпалардың бірі қаңлылар болғандығын, олардың Тұғлық Темір уақытында Жетісуды, ал енді бір бөлігінің Сырдария өңірін мекендегенін көрсетеді [436, 72-73б]. Сонымен қатар автор қыпшақ, жалайыр, қатаған, керей, дулат тайпаларының шығу тегі таралуы, тілдік нәсілдік атрибуциясы мәселелерін талдаған. Бұл этностар туралы отандық тарихнамада орын алып келе жатқан көзқарастарға өз пікірін білдірген. Олардың қатарында қаңлы тайпасының этнонимі, дулат тайпасының алғашқы қоныстанған аумағы, басқа тайпалармен қарым-қатынастары мәселелері жатады. "Тарихи Рашидидегі", басқа да дерек көздеріндегі мағұлматтарды салыстыра отырып, дулат тайпасының автохтондығы және түрік тілдес болғандығы туралы қорытынды жасаған. Сол сияқты қазақ халқының құрамына енген жалайырлар Шу мен Сырдария бойын мекендеген [436-75, 79-80б].
Отандық тарихнамада керейлер Шыңғыс-хан әскерлерінен жан сауғалап, Қазақстанның солтүстік-шығысы мен батысына қарай жылжығаны айтылып келді. Ал, С. Жолдасбайұлы олардың Жетісу өңірін де мекендеп келгеніне дәлелдер ұсынады [436]. Қыпшақтар туралы Қазақ хандығына арналған барлық еңбектерде айтылады. Отандық тарихнамада Б. Көмеков, С. Ақынжанов т.б. ғалымдардың іргелі зерттеулері нәтижесінде қыпшақтану саласы қалыптасты [263; 265; 483].
Мұхаммед Хайдардың көрсетуіне қарағанда, Мұхаммед Шайбанихан Орта Азияға біржолата үдере көшкенде қыпшақтардың бір бөлігі оған ере кеткен. Қалғандары бұрынғы ата-мекендерін тастамай, қазақ халқының құрамына енген. ХY-ХYІ ғасырларда "қыпшақ" этнонимі, әсіресе, Оңтүстік Қазақстан аумағындағы тарихи оқиғаларға байланысты жиірек ұшырасатындығына С. Жолдасбайұлы да назар аударды.
А.Ш. Қадырбаев қыпшақтардың, қаңлылар, қарлұқтар, наймандар, жалайырлар және басқа да түрік тайпаларының Монғол империясы мен Юань империясының саяси және қоғамдық өміріне араласуын, олардың Қазақстан аумағына қоныс аудару кезеңін анықтап, қытай деректері негізінде біршама соны тұжырымдар жасады [333; 484].
М.С. Мұқанов пен В.В. Востровтың қазақтардың этникалық тарихы жөнінде жазылған еңбектері негізінен ХYІІІ ғасырдан кейінгі кезеңдерді қамтиды. Дегенмен оларда орта ғасырлардағы қазақ рулары мен тайпаларының орналасуына қатысты мәліметтер ұшырасады, сонымен қатар наймандар, керейттер, қоңыраттар, арғындар, уақтар мен қыпшақтардың шығу тегі, рулық құрамы, таралуы, тілдік атрибуциясы жөніндегі пікір таластарға, аңыз-әңгімелер мен басқа да дерек көздеріне көңіл бөлінген[251; 485].
Қазақ хандығы халқының рулық-тайпалық құрылымы, орналасуы сияқты проблемаларды зерттеуде аталмыш жетістіктермен бірге, тарих ғылымында кейбір тайпалардың автохтондығы, тілі, нәсілдік тегі жөнінде пікір таластары жалғасып отыр. Yйсіндер мен қаңлылар Қазақстанға шығыстан келген түркі тілдес тайпалармен араласып, ассимиляциялық процеске ұшырауы нәтижесінде ғана YІ-YІІІ ғасырларда "түркіленді" деген болжамдар айтылып келеді. Б. Ермұқанов қытай деректеріндегі "усунь" мен қазақтың "үйсіні" бір тайпа емес деп пайымдайды. Сонымен бірге ол үйсіндер монғол шапқыншылығы кезінде Қазақстанға келіп орналасқан, кейін түркіленген монғол тайпасы деп жазды. Олар (үйсіндер) ДештіҚыпшақты мекендеді, Жетісуға ХY ғасырдың екінші жартысында ғана қоныс аударды дейді [422-31,76б].
Бірақ көне және орта ғасырлар заманындағы Қазақстан тарихымен шұғылданып жүрген ғалымдардың көпшілігі үйсіндердің Жетісуда ежелгі заманнан бері мекендеп келе жатқандығы, түрік тілділігі, түрік нәсілінен екендігі туралы пікірді ұстануда. К. Ақышев [426; 486; 488], Ю. Зуев [489], Г.А. Кушаев [350], С. Жолдасбайұлы [279] және т.б. авторлар үйсіндердің сақтардың этникалық, мәдени жалғасы, мұрагері екендігіне күмән тудырмайды.
Орта ғасырлар кезінде Қазақстан аумағында орын алған этникалық процестердің түрлі қырларын (сіңісу, ажырасу т.б.) зерттеуде, рулар мен тайпалардың ортақ материалдық және рухани мәдениетінің қалыптасуы мен әр кезеңдердегі ата-қоныстарын анықтауда этнологтар, антропологтар, археологтардың алатын орны ерекше[489; 490; 491; 492; 493; 494; 495].
Қазақ хандығы халқының рулық-тайпалық құрамы мен орналасуы туралы мәселе көтерілгенде қазақтардың үш жүзге бөлініп қоныс тепкені жөніндегі проблемадан аттап өтуге болмайды.
Қазақ аңыздарында қазақтарды Yлы жүз, Орта жүз және Кіші жүзге бөлген Ақназар хан делінеді. Бірақ мұны дәлелдейтін нақты материалдар жоқ.
М. Тынышбаевтың пікірінше, жүздер (ордалар) Батый ханның кезінде пайда болған. Лэн-Пуль Стэнли қазақ жүздерінің негізін Жошы ұлдарының мұрагерлік иеліктері құрағандығын айтады. Оның айтуынша, Жошы ұлысының "заңды" басшысы үлкен ұлы – Орда-Ежен болды. ОрдаЕженнің иелігіне Жошы ұлысының шығысындағы жерлер берілді. Ақ Орда аталған бұл мемлекет құрамына жалайыр, қаңлы тайпалары, ұсақ рулар енген. Бұлар Ұлы жүзді (Yлкен Орданы) құрды дейді француз ғалымы.
Yйсіндер, арғындар, наймандар, керейлер ол кезде Шағатай ұлысы құрамында болды да, Жошының кіші ұлы Тоқай-Темірдің үлесіне Кавказ және Қырым тиіпті-мыс. Осылай батыста Кіші жүз (Кіші Орда) орныққанға ұқсайды [159, 76б].
Орда-Ежен мен Тоқай-Темірдің иеліктерінің аралығында Батый өлгеннен кейін Шайбанның иелігі орналасты. Бұл кеңістікте қыпшақтар, қоңыраттар, маңғыттар, шырындар, барындар көшіп-қонып жүрді. Тиісінше, Шайбан ұлысы Орта жүзді құрады. Кейінірек шағатайлықтардан іргесін ажыратқан наймандар, арғындар, керейлер осында көшіп келген
[159].
Л.-П. Стэнлидің де, М. Тынышпаевтың да өрбітіп отырған сюжеті кейбір жазба деректерде ұшырасатын Шыңғыс-ханның Жошы ұлысын үш ордаға бөлуіне байланысты мәліметтерге негізделген. Жұмысымыздың бірінші тарауында Шыңғыс-ханның "Алтұн босағалы ақ орданы Сайын ханға", "Күмуш босағалы көк орданы Еженге", "Болат босағалы боз орданы Шайбанға" салғызғаны, оларға үлестік иеліктерін бөліп беріп, мәртебелерін анықтағандығы туралы Өтеміс қажының "Шыңғыс-наме" еңбегіне иек артқанбыз.
В.В. Вельяминов-Зернов [221], А.П. Чулошников [14] қазақ жүздерінің пайда болуын ХY-ХYІ ғасырларға жатқызады. М.П. Вяткин қазақтардың орталығы Ұлы жүз болған, одан ХYІІ ғасырда Орта жүз бөлініп шыққан деген жорамал жасайды.
С. Аманжолов, А.Ю. Зуев [249], А. Сейдімбеков [496] қазақ жүздерінің пайда болуын ежелден келе жатқан "оң қанат", "сол қанат" және "орталық бөлікке" негізделген түркілік-әскери тактикалық құрылыммен байланыстырады. Осы мәселені тарата зерттеген Қытайдағы қазақ тарихшылары үш жүз төркінін ерте заманнан бері Орталық Азияны қоныстанған көшпелі елдерде бүкіл ел аумағын "оң, сол және орта", яғни "батыс, шығыс және орта" деп үш өңірге айырып басқарушылық-дағдылы дәстүр деп жазады. Бұл бөліктер кейде ұлы, кіші, орта, кейде қара, сары, ақ, көк (орда) деген аттармен де аталып келді. "Біз бұл жағдайларды тарихта өмір сүрген көшпелі елдердің көбінен, мысалы, хұн тәңірқұтынан, үйсін күнбилігінен, Батыс Түрік қағандығынан, Түркеш қағандығынан және Шыңғысхан патшалығынан кездестіреміз", – дейді авторлар [456, 278б].
Бұл ғаслымдардың пікірінше, қазақ жүздері әскери бөлік сипатында емес, тым ерте кезден бастап қалыптасқан этникалық, аумақтық бірлестік ретінде дүниеге келген Н. Мыңжан оларды қазақтың халықтық негізін құрған үш ірі этногенездік ұйытқы ретінде қарастырады, үш жүз бойынша қазақ халқын құрайтын ру-тайпалардың құрамын, орналасуын, ежелгі және Қазақ хандығы тұсындағы мекендерін анықтайды [456, 278-279б]. Автор Қазақ хандығы кезінде қазақ жүздері өзінің тарихы қалыптасқан көшіп-қону салтын сақтады, әр жүздің көші-қонының аумағы белгілі болды деген тұжырымға келеді.
Қазақтардың орналасуы төмендегіше сипатталған: 1) Ұлы жүз қазақтары Балқаш көлінің оңтүстігіндегі, Іле өзенінен Сырдарияға дейін созылған өңірді мекен етті; 2) Орта жүз қазақтары Жетісудың солтүстік жағында орналасты. Олардың қыстаулары Сырдария, Қаратау, Мойынқұм өңірінде, ал жазғы жайлаулары Тобыл, Есіл, Нұра, Сарысу өзендерінің тармақтарында және Орталық Қазақстанның далалық аудандарында болды; 3) Кіші жүз қазақтары қазіргі Батыс Қазақстан жерін қоныстанды. Олардың қыстаулары Сырдарияның төменгі жағында, Жайық өзенінің құйылысында, Ырғыз өзені мен Торғай өзенінің қосылған жерінде, ал жазғы жайлаулары Жайық өзенінің тармақтары, Ырғыздың бойында, Тобылдың бас жағында, Мұғалжар таулары маңында болды [456, 279-280б].
З. Қинаятұлы да қазақ жүздерінің тым көнеден келе жатқан жүйе екендігін, олардың қалыптасуының Х-ХІ ғасырлардағы қыпшақ дәуірінен бастау алатындығын қолдайды [497].
Қырғыз тарихшылары А.М. Мокеев, Н.К. Керімбековалар да түркі халықтарының ежелден "оң қанат", "сол қанат" сияқты бірлестіктерге топтасып өмір сүріп келгендігі туралы пікір білдіреді және бұл құрылымдарды қырғыз халқының қалыптасуы процесіндегі маңызды саты ретінде қарастырады. А.М. Мокеев бұл жөнінде: "Қырғыздардың этникалық топтасуының орталығы Тянь-Шань аумағы болды. Деректерге қарағанда, ХY ғасырдың аяқ кезінде қырғыздар өздерінің мемлекеттілікке дейінгі этносаяси құрылымы: тайпалардың "оң қанат", "сол қанатқа" бөлінген екі жақты (дуальды) ұйымын қайта құрды. Орталық Азияны мекендеген түркі тайпаларының бұл секілді тарихи дәстүрлі ұйымының қайта жандандырылуы белгілі бір саяси функцияларды орындауға, оның ішінде жаңа этникалық аумақты қорғауға бағытталған және осы екі қанатқа енген тайпалардың басын топтастыруға қабілетті құрылымның қалыптасқандығын көрсетеді. Тек қана осы құрылым қалыптасып болғаннан кейін ғана қырғыз этногенезі процесі аяқталды және ТяньШаньдағы қырғыз халқының этникалық тарихы басталды", – деп жазды [498, 87-88б]. 1994 ж. қыркүйекте Бішкекте өткен халықаралық конференцияда да осындай тұжырымдар жасалынды [499, 4б].
Осы секілді салмақты уәждерге қарамастан отандық тарихнамада қазақтардың үш жүзге бөлінуі ХY-ХYІ ғасырлардан бұрын орын алмағандығы және бұл оқиғаның (құбылыстың) негізін табиғигеографиялық, шаруашылықтық факторлар анықтағандығы туралы тұжырым басымдылық танытып отыр. Бұл пікірді алғашқы болып айтқандардың бірі В.В. Бартольд болатын. Ол қазақтың бір жүзінің тірегі Жетісу, Сырдың орта бойы, екіншісі Сырдың құйылысы, Сарысу бойы болса, үшіншісі Қазақстанның батысындағы өзен-көлдер деп көрсетеді. С. Асфендяров қазақ халқының тарих сахнасына шығуымен қатар оның үш жүзі де пайда болды, алғашқы кезде "жүз" дегеніміз жалпы өз мүдделері үшін біріккен көшпелі қауымдардың одақтары еді деп жазады [500-33, 34б]. Автордың келесі бір еңбегінде жүздердің дүниеге келуі ХYІ ғасырдың аяқ кезінде, өзбектер мен ноғайлардан ажырасқаннан соң орын алған сияқты [226, 101б]. Осы кезде, автордың пікірінше, көшпелі-жайылымдық шаруашылық жүргізудің табиғи өңірі болған және Ұлы жүз, Орта жүз және Кіші жүз ру-тайпаларының орналасуы да осы табиғи-географиялық жағдайға икемделе өмір сүрудің көрінісі болып табылады.
Т.И. Сұлтанов қазақ жүздерін Ақ Орда, Көк Орда, Жүз Орда сияқты атаулармен байланыстырады, бірақ бұл жөнінде нақтылы дерек жоқ екендігіне назар аударады [283]. Осы себепті кейбір авторлар бұл мәселені зерттеуде қазақ шежірелері мәліметтерін басшылыққа алуды ұсынады [501, 57-58б].
В.П. Юдин монғол дәуірінен кейінгі уақытта Қазақстан аумағындағы мемлекетердің үштік ұйымдасу принципін ойдан шығарылған тарихи деректермен расталмайды деп жазады. Т.И. Сұлтанов та [502, 69б], В.П. Юдин [392-143б] де жазба деректерде "жүз" атауы 1616 ж. ғана ұшырасатынын атай отырып, А.И. Левшиннің [211], П.И. Рычков [503-70], И.Г. Георги [504, 119-126б], Н.А. Аристовтың [224], Ш. Уәлихановтың[505, 203-218б] мәліметтері де кейінгі кезеңдерге ғана қатысты екендігін атап көрсетеді. М. Б. Ақынжанов, Х.М. Әділгереев, С.К. Ибрагимов, Б.Е. Көмеков, В.В. Востров, М.С. Мұқановтың қазақ жүздері тақырыбына арналған ой-пікірлері жөнінде де осыны айтуға болады.
Х. Арғынбаев қазақ жүздерінің қалыптасу уақыты мен олардың оқшаулануына себеп болған факторлар жөнінде В.В. Бартольдтың[506, 512б] М.П. Вяткиннің [334, 99б], С. Асфендияровтың пікірлеріне қосылады [507, 17б]. К.А. Пищулина жүздердің қалыптасу процесін өз концепциясы тұрғысынан – әуел бастан қазақ халқының қалыптасуында орын алған үштөрт этникалық ұйытқының болуымен түсіндіреді. Қалыптасып келе жатқан халықтың құрамына енген ру-тайпалардың үш мемлекеттік бірлестік құрамында болуы (Өзбек ұлысы, Ноғай Ордасы, Моғолстан) кейін үш жүздің қалыптасуына жол ашты деп есептейді автор.
К.А. Пищулина Ақ Орда мен Моғолстан этникалық, этносаяси жағынан тұрақтанған мемлекеттер еді: Ақ Орда құрамында Қыпшақ бірлігіндегі тайпалар топтасса, Моғолстанда үйсін одағы ру-тайпалары топтасты; осылардың негізінде Орта жүз бен Ұлы жүз тайпалары бірікті дегенді айтады [59, 212-213, 227бб]. Автордың бұл тұжырымы В.П. Юдиннің тарапынан сынға алынып, әуел баста екі жүз ғана пайда болса, олар Ұлы жүз және Кіші жүз аталуы керек еді деп жазды [251, 140б]. Сонымен қатар қазақ жүздерінің пайда болуы табиғи-географиялық жағдайға байланысты екендігі туралы пікірдің біржақтылығын В.В. Востров, М.С. Мұқанов[251, 14б], К.А. Пищулина[59-99] атап өтті.
Қазақ жүздерінің шығу себептері, қазақ рулары мен тайпаларының орналасуы басқа ғалымдар тарапынан да зерттелді. Ұлы жүз, Орта жүз, Кіші жүз шежірелері жарияланады [508; 509; 510; 511; 512; 513]. Бірақ оларда келтірілген мәселелер мен пайымдаулар жоғарыда айтылған бағыттар ауқымында өрбітіледі.
Академик М. Қозыбаевтың пікірінше, қазақ қауымдастығының үш этноаумақтық бірлестік негізінде қалыптасуы және бұл құбылыстың әрі қарай дамуы ғасырлар бойы жүрді. Жүздердің негізіне табиғи – географиялық факторға бейімделген тұрмыс салты, ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүрлер, оның ішінде мемлекеттік, рулық-тайпалық байланыстар дәстүрлері жатты. Этноаумақтық бірлестіктер – жүздер елді қорғау мүддесіне қызмет етті [288, 9б]. Елбасы Н.Ә. Назарбаевтың атап көрсеткеніндей, "халықтың туысқандық негізі бойынша атаға бірігу, жер ыңғайына қарай тайпаға бірігу, шетсіз-шексіз даланың жағдайына саяси инстиуттарды қалыптастырды. Әкімшілік басқарудың қажеттігіне орай бірігу мемлекеттік мүдде тұрғысынан ұлтқа бірігу процесі кезең-кезеңімен, эволюциялық жолмен қақтығыссыз өтті" [514].
Қазақ хандығы тұсындағы этникалық аумақты, рулар мен тайпалардың орналасуын, жүзге бөлінудің түпкі себептерін зерттеу ғылыми-танымдық, практикалық маңызы бар проблемалар қатарына жатады. Біздің ойымызша, бұл мақсат жаңа дерек көздерін іздестіру, оларды ғылыми айналымға қосу арқылы жүзеге аспақ. Қазақ рулары, тайпалары мен жүздері тарихын зерттеу халық бірлігі мен тұтастығының тарихи тамырларын ашуға бағытталуы керек.