title: Выводы - Сборник материалов IV международной научно-практической конференции «Роль физико-математических наук в...

text:
Выводы
В целях дальнейшего наиболее полного освещения конкретных проблем, связанных с обеспечением
развития экологически чистой выработки электроэнергии, необходимо большое внимание уделить:
созданию концепции возобновляемых источников энергии – солнечная, ветровая, геотермальная и др.;
уделить внимание на развитие водородной энергетики.
Проведенное исследование не решает всех проблем, связанных с активным развитием энергетики для
снижения энергоемкости экономики и, как следствие, к ее прогрессу и устойчивости.
В заключение хотелось бы отметить, что предлагаемая нами система будет способствовать для
экономического роста страны путем развития электроэнергетики.
Список литературы
1. Ацюковский В. Глобальный вопрос человечества: где взять экологически чистую энергию // Энергетика
Сибири, 2005, №3, с 17-19
2. Имашев Г.И. Политехническое образование учащихся в процессе обучения физике в средней
общеобразовательной школе. Монография. - Атырау, Атырауский государственный университет, 2006. - 421 с.
3. Имашев Г. Инновационные подходы в развитии политехнического образования в процессе обучения физике в
средней школе. Монография – Атырау, Атырауский государственный университет, 2011. - 150 с.
4. Физика и научно - технический прогресс. /Под ред. В. Г. Разумовского, В.А. Фабриканта, А.Т. Глазунова, - М.:
Просвещение, 1980. – 159 с.
5. Экология энергетики: учебное пособие/Под общ. ред. В.Я.Путилова. М.: Издательство МЭИ, 2003. С. 193-303.
ӘОЖ 377. + 53 031.4
ТЕРМОДИНАМИКА КУРСЫНДАҒЫ ПОЛИТЕХНИКАЛЫҚ БІЛІМ
Калиева Ж.,Имашев Г.И.
Х. Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті
Аннотация
В работе рассматриваются вопросы формирования политехнических знаний в курсе термодинамикии
инновационные методы совершенствования обучения физике в средней школе.
Abstract
In work questions of formation of polytechnical knowledge are considered it is aware thermodynamics and
innovative methods of improvement of training in physics at high school.
Политехникалықоқытудыңмақсатыадамныңеркінқоғамдағыбарлыққабілеттерініңбелсендідамуынжүзегеасы
ру,барлық жағынандамығанжәнепрактикалықөміргежан-жақтыдайындығыбарадамдардытәрбиелеу.
Жекеадамныңжан-жақтыдамуы–
бұладамныңісәрекетініңбарлықсферасынжәнешығармашылықеңбеккедегенқабілетіменкүштерініңашылужәнежетіл
дірілупроцесі.Политехникалықбілімніңмазмұнынқазіргізаманғыөндірістің,
техниканыңжекежәнежалпынегіздерінжәнеолардыбасқарупринциптерінкөрсететінғылымиұғымдармензаңдардыңж
үйесіатқарады.
137
Бұл жұмыста орта мектепте оқушылардың физиканы оқыту процесінде, соның ішінде термодинамика
курсы бойынша политехникалық білімді дамыту жолдары және инновациялық тәсілдер қарастырылған.
Қай жерде, қай кезде болмасын мектептің басты міндеті өскелең жас ұрпақты оқыту, дамыту, тәрбиелеу
болып табылады. Оқушылардың политехникалық сауаттылығы – өндірісте теориялық білімдерінің қолдану
дәрежесі мен ауқымын кеңейтетін негізгі факторлардың бірі. Бұл міндет оқытудың әр түрлі әдістерін қолдана
отырып оқу пәндерін оқытумен жүзеге асады. Орта мектепте физиканы оқытудағы политехникалық бағыт
оқушылардың ғылыми-техникалық прогрестің ең негізгі даму тенденциялары жөнінде толық түсінік алуы үшін
жалпы физика курсы бойынша алған білімдерін жинақтауды талап етеді.Физика оқу пәні ретінде оқушыларға
өндіріс салаларының физикалық негізін түсінуге кең мүмкіндік береді. Оқушылар физикадан алған білімдерін
өмірмен, техникамен, өндіріспен байланыстыру арқылы, бір жағынан, физикалық құбылыстар мен заңдарды терең
ұғына білсе, екінші жағынан өндіріс технологиясы мен техниканың физикалық негізін түсінеді.
Қазіргі кезде педагогика ғылымдарында политехникалық білімнің мынадай негізгі элементтері көрсетіледі
[1].
1)
еңбек және өндіріс негіздерінің алуан түрімен таныс болу;
2)
алған білімдерін практикада қолдана білу;
3)
политехникалық дағдылар мен біліктілікті игеру;
4)
еңбек ету қажеттілігін қалыптастыру;
5)
физиканы оқытуда адамгершілік және эстетикалық қасиеттерін тәрбиелеу;
6)
саналы түрде мамандық таңдау.
Политехникалықбілім беру мәселесін шешу үшін мектепте оқытылатын физика курсы қазіргі заманғы
техниканың дамуына әсерін тигізетін негізгі физикалық теориялар, заңдылықтар, құбылыстар мен фактілерді
неғұрлым кеңірек қарастыруы керек. Сонымен қатар бұл мәселені шешуде политехникалық материалды дұрыс
таңдаудың да маңызы зор. Политехникалық білім беруде физиканың ролін анықтаумен қатар оны оқытудың
дұрыс және тиімді әдістемесін таңдау да маңызды. Мектеп бітіруші түлек тек физиканы біліп қана қоймай, сол
алған білімін еңбекте, өндірісте өздігінен қолдана білуі қажет [2].
Физиканың политехникалық білім берудегі маңызы мен міндетін ескере отырып, бүгінгі күні оқу пәні
ретінде физиканы оқытудың инновациялық әдістемесіжасақталуда:
-
оқушыларды қазіргі заманғы өндіріс пен технологияның физикалық принципі жайындағы білімдерін
кеңейту;
-
оқушыларды физикадан алған білімдерін физико-техникалық есептерді шешуге қолдана білу
дағдысын қалыптастыру.
-
оқушыларды энергия көздермен, негізгі өлшеуіш приборлармен жұмыс жасай білу дағдысын
қалыптастыру.
-
оқушыларды неғұрлым кең таралған еңбек құралдарының түрлерімен жұмыс жасай білуге
дағдыландыру.
Бүгінгі таңда оқушылардың физиканы оқу процесінде политехникалық білім беру жолдары көрсетілген
көптеген дидактикалық және әдістемелік нұсқаулардың қажеттілігі туындап отыр.
Политехникалық білімнің дидактикалық негізі оның теориясы мен практикасының маңызды компоненті
болып табылады. Орта мектептерде білім берудің көпжылдық тәжірибесіне қарамастан, оқушыларды
политехникалық білімін жетілдірудің нақты жолдары, оқыту әдістері бір жүйеге келтірілмеген. Көп жағдайда
мектептегі политехникалық білім беру жүйесі оқушылардың өз бетімен жұмыс жасай білу қабілетін дамыту
дәрежесі мардымсыз. Бұл жағдай политехникалық білім берудің дидактикалық негізінің нашар жасақталуымен
түсіндіріледі. Техника – технологиялық білім берудің әдістері мен формаларында көбінесе политехнизм принципі
ескерілмейді. Физикалық заңдылықтар мен құбылыстарды түсінудің өзі толық политехникалық білімді қамтамасыз
ете алмайды. Оқушы мектепте алған теориялық білімін өндіріс салаларында, еңбекте өздігінен қолдана білгенде
ғана толық политехникалық сауатты тұлғаға айналады [3].
Оқушылардың қазіргі заманғы техниканың жалпы ғылыми негіздерімен таныстыру және физикалық
білімдерін өндірістік-техникалық есептерді шешуге қолдана білу дағдысын дамыту оларды политехникалық
даярлау болып табылады.
Политехникалықоқыту ғылым және өндіріс негіздері төңірегінде оқушылардың алға қарай кез келген
өндірістік процесс технологиясы мен техниканың ғылыми негіздерін тез түсіне алатын, кез келген мамандықты тез
әрі талапқа сай болатындай меңгере алатын деңгейін қалыптастыру керек.
Политехникалық принциптің қолданылуы оқушылардың білімі, шеберліктері мен өзбетімен өндірістік және
еңбектік тапсырмаларды орындау дағдыларының жүйеленіп дамуына ықпал етеді.
Техника – технологиялық оқытуды тек оқушылардың физика курсы бойынша керекті материалдарды
жетік меңгергенде ғана жүзеге асыруға болады. Сондықтан ең басты мәселе – физиканы оқытудың сапасын
жақсарту.
Техника – технологиялық оқыту проблемасын шешудің мынадай жолдарын атап көрсетуге болады [4].
-
лабораториялық жұмыстарды орындау;
-
үй тұрмысындағы техникамен жұмысы;
-
техникалық мазмұнды есептер шығару;
-
сабақтан тыс политехникалық мазмұндағы жұмыстар орындау.
138
Физиканы техника – технологиялық оқытудың міндеті орта мектепте оқушылардың физикалық
құбылыстар мен заңдарды терең түсіну негізінде теориялық білімдерін техникада қолдана білу дағдысын
қалыптастыру арқылы жүзеге асады.
Термодинамика негіздерін оқып үйрену негізгі мектепте оқылған «ішкі энергия» және оны өзгерту
тәсілдері, «жылу мөлшері», жұмыс ұғымдарын қайталап, оларды одан ары тереңдетіп нақтылай түседі.
Термодинамикада жұмыс ішкі энергияның өзгеру өлшемі ретінде қарастырылады. Ішкі энергияның жүйе күйінің
өзгеру параметрлеріне тәуелділігін талқылайды. Термодинамиканың бірінші заңын оқып үйренеді және
термодинамиканың екінші заңына (ішкі энергияны толық жұмысқа айналдыруға болмайды) түсінік беріледі. Жылу
қозғалтқыштарының жұмыс істеу принциптерін талдап, термодинамика заңдарының практикада қолданылуымен
таныстырады[4].
Жалпы білім беретін мектептегі термодинамика негіздерінің құрылымы 1 -кестеде келтірілген.
1 - кесте
Термодинамика тарауының құрылымы
Құрылымы
Дененің термодинамикалық күйі
Негізгі ұғымдар
Термодинамика-дененің молекулалық құрылысын ескермегендегі жылу
құбылысын қарастыратын бөлім.
Дененің күйін сипаттайтын макропараметрлер P, V, T.
Термодинамикадағы жұмыс - A, жылу мөлшері- Q дененің бірінші күйінен екінші
күйге өтуін сипаттайтын процесс.
Жылу қозғалтқыштарында – отынның жылулық энергиясын механикалық
энергияға
айналдырады.
Жылу
қозғалтқыштарының
пайдалы
әсер
коэффициенті.
Негізгі заңдар
Термодинамиканың бірінші және екінші заңдары.
Қорытынды
Изопроцестер: изотермдік, изохорлық, изобарлық, адиабаттық.
Тұйық жүйедегі жылу алмасу.
Практикада қолданылуы
Бу қазандары, жылу қозғалтқыштары.
Термодинамика бойынша қолданбалы техникалық материалды былай топтастыруға болады:
- оқу матералында ғылыми - техникалық прогрестің кеңінен таралған технологияның, өндірістің басты
бағыттарының физикалық негізінің көрінісі.
- физикалық теориялық сұрақтардың бағдарламалық жәнеқолданбалы материалымен байланысы.
- оқушылардың техникалық ойлау қабілетінің дамуы.
Бірінші бағыт бойынша ғылым негіздерінің политехникалық мазмұны оқушылардың теорияны өндірісте
қолданылу әдістерін түсіну мүмкіндіктерін анықтайды.
Оқушылардың техникалық ойлау қабілетінің дамуына олардың құралдар тобының ішінен ұқсастық
белгілері мен айырмашылықтарын таба білуін жатқызуға болады. Бұл машиналар мен механизмдер құрылысының
жалпы физикалық принциптерімен таныстыру және қарастырылып отырған техникалық объектіні бұрын
үйренілгендерімен салыстыру мақсатында қызмет етеді.Қолданбалы техникалық материалды бөліп алу белгілері
өзара тығыз байланыста қолданылуы қажет. «Термодинамика» тарауындағы политехникалық материал оған
қойылатын талаптардың бәріне бірдей жауап бере алмайды. Сондықтан да политехникалық материалдарды
заманауи талапқа сай іріктеп алукерек. Политехникалық бағыт бүкіл тарауды оқып үйрену барысында жүзеге
асады.Политехникалық білім оқушыларға ғылыми - техникалық революцияның басты бағыттарына және осы
заманға сай өндірістің негізгі салаларына бағыт-бағдар беретін мамандық таңдау негізін және сонымен қатар осы
білімді өндірісте еңбекпен ұштастыра алатын жас ұрпақты дайындауды ұйымдастырады[5].Политехникалықбілімді
жетілдіруде эксперименттік және шығармышылық тапсырмалардың орны анықталды. Бұл бағытта термодинамика
курсын қамтитын эксперименттік тапсырмалар мен есептер педагогикалық байқаудан өтті.
Эксперименттік оқу оқушылардың политехникалық даярлықтарын, қазіргі заманғы техникамен және
өндіріспен байланысты практикалық сұрақтарға жауап беру бейімділіктерін анықтаудан басталды. Бұл сұрақтар
мынадай мәселелерді қамтиды:
1) термодинамика курсындағы құбылыстар мен заңдардың техникадағы қолданысын ашу;
2) оқушыларды өндірістегі жаңа материалдардың физикалық негізімен таныстыру.
Өтілген әрбір жаңа тақырыптан кейін эксперименттік және бақылау сынып оқушылары физика-
техникалық сипаттағы бақылау жұмыстарын орындап отырды. Осы бақылау жұмыстарын талдау екі сынып
оқушыларының білім деңгейін салыстыруға мүмкіндік берді. Білім элементін меңгеру коэффициенті төмендегідей
формуламен есептеледі:
%
100
N
n
K
Мұндағы n – дұрыс жауаптар саны, N – жауаптардың жалпы саны.
Зерттеу мен бақылаулар жүргізу барысында орта білім беретін мектептің екі 10-сыныптары алынды.
Бірінші сынып – бақылау сынып (17- оқушы), екінші сынып – эксперименттік сынып (15-оқушы) деп алынды. Екі
сыныптың да сапа көрсеткіші деңгейлес. Алдымен осы екі сыныпқа да бақылау тесті жүргізіліп, сыныптың
политехникалық білімдерінің көрсеткіштері алынды: бақылау сынып - 51%, эксперименттік сынып - 53%. Содан
соң бақылау сыныбына күнделікті әдістер бойынша сабақ өткізілді де, ал эксперименттік сыныптарға
139
политехникалық білімді қалыптастыру үшін арнайы сабақ жоспарлары, сабақ жүргізудің әдіс-тәсілдері
жасақталды.
Оқу бағдарламасы бойынша 10- сыныпта термодинамика тарауына 10 сағат бөлінген. Осы бөлінген
сағаттар оқушылардың политехникалық білімдерін арттыруға пайдаланылды. Өткізілген политехникалық
мазмұндағы сабақтардың тақырыптары 2 - кестеде көрсетілген.
2 – кесте
Политехникалық мазмұндағы сабақтардың жоспары
Тақырыбы
Сабақтың түрі
Сағат
Жылу табиғаты
Жаңа тақырыпты меңгеру
1
Ішкі энергия
Жаңаинтерактивтісабан
1
Термодинамиканың бірінші заңы
Жаңа тақырыпты меңгеру
1
Термодинамиканың бірінші заңын изопроцестерге қолдану.
Жаңа тақырыпты меңгеру
1
Өзіндік жұмыс
Білімді бекіту
1
Табиғаттағы
жылу
процестерінің
қайтымсыздығы.
Термодинамиканың екінші заңы.
Жаңа тақырыпты меңгеру
1
Жылу қозғаолтқыштары. Жылу қозғалтқыштарының ПӘК-і.
Жаңа тақырыпты меңгеру
1
Жылу қозғалтқыштарының рөлі және қоршаған ортаны қорғау
Жаңа тақырыпты меңгеру
1
Термодинамика тарауы бойынша білімдерін тексеру
Практикалық сабақ
1
Қорытындылау сабағы
Аралас сабақ
1
2 - кестеге көрсетілген тақырыптарға сәйкес политехникалық мазмұндағы сабақтардың жоспарлары
жасалып, педагогикалық эксперименттен өтті.Іріктеліп алынған политехникалық мазмұндағы сабақтар бойынша
жүргізілген эксперимент нәтижесін пайыздық көрсеткіште 3– кестеде көрсетілген.
3 – кесте
Эксперименттік оқу қорытындысы
Политехникалық
білім
мен
біліктілікті
анықтаушы
элементтер
Дұрыс жауаптар саны, %
Эксперименттік сынып
Бақылау сыныбы
Жылу табиғаты
60
51
Ішкі энергия
66
54
Термодинамиканың бірінші заңы
61
53
Термодинамиканың бірінші заңын изопроцестерге қолдану.
68
49
Өзіндік жұмыс
61
50
Табиғаттағы
жылу
процестерінің
қайтымсыздығы.
Термодинамиканың екінші заңы.
63
51
Жылу қозғаолтқыштары. Жылу қозғалтқыштарының ПӘК-і.
65
50
Жылу қозғалтқыштарының рөлі және қоршаған ортаны
қорғау
67
52
Термодинамика тарауы бойынша білімдерін тексеру
64
51
Бақылау жұмысы
66
50
Сонымен, эксперименттік оқытудың нәтижесін талдау оқушылардың политехникалық білімін
қалыптастыруға арналған әдістемелік жүйенің қолданбалы материалды терең меңгеруге әсер ететінін анықтады.
Қорыта келгенде, орта мектепте физика курсынан политехникалық білім беру үшін тиімді әдістемелік
жүйені таңдаудың маңызы зор.Оқушылардың политехникалық білімдерін арттыру мақсатында жүргізілген
педагогикалық экспериментөз нәтижесін берді.
Әдебиеттер тізімі
1. Атутов П.Р. Политехническое образование школьников. - М.: Педагогика, 1986. – 176 с.
2. Бугаев A.И. Методика преподавания физики в средней школе. – М.: Просвещение, 1981. – 288 с.
3. Имашев Г.И. Политехническое образование учащихся в процессе обученияфизике в средней школе.
Монография – Атырау, 2006. - 421 с.
4.Имашев Г.И. Политехническая подготовка учащихся в средних школах Казахстана. Сб. научных трудов
«Современный научный вестник»:. Выпуск 228.
Том 2. – Экономика: проблемы теорий и практики. Днепропетровск: ДНУ, 2007. – С. 150 -159.
5. Имашев Г. Развитие знаний в курсе физики. Palmary Academic Publishing. Германия. 2012.- 232 с
140
ӘОК373.1.013
ОҚЫТУ ТЕХНОЛОГИЯСЫНЫҢ БІЛІМДІ ТЕКСЕРУ МЕН БАҒАЛАУДАҒЫ ТИІМДІЛІГІ
Куанбаева Б.У., Тумышева А.А., Шамарова А.Х.
Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті,
Атырау облысы, Исатай ауданы, Ж.Мырзағалиев атындағы орта мектеп
В статье рассмотрены эффективность и особенности мониторинга оценивания и проверки знаний
учащихся на основе педагогической технологии
Бүгінгі күнгі білім берудегі өзекті мәселенің бірі оқушылардың алған білімін бақылау, талдау, бағалау
болып табылады. Бағалаудың дәлдігі мен толықтылығы білім берудегі көздеген мақсатымызға жетудің
ұтымдылығын анықтайды. Олай болса, білімді, іскерлікті жєне дағдыны бағалаудағы көздеген бір мақсат, ол
оқушылардың жан – жақты еңбек және шығармашылық әрекеттерін, танымдары мен болмыстарын өзгертуге
бағытталған жолдарын анықтап, тереңдетіп жетілдіре түсу.
Оқыту технологиясын пайдалану – оқушы ынтасын басатын, обьективті емес, жіберген қателіктері үшін
жазалауға бағытталған бағалау тәсілін өзгертуді талап етеді. Таным процесі үстінде кез – келген тұлғаның
белсенділік көрсетуге, әлде бір себептермен қате жіберіп алған жағдайда оны өзі түзетуге құқығы бар болуы
тиісті. Қазіргі бағалауда оқушы өз инициативасын, тек өз мүмкіндігін максимум көрсеткішке, яғни «төрт» пен
«беске» бағалағанда ғана көрсетуге (ал мұндай оқушылар шамамен орта есеппен сыныптың 5-10 пайызын
құрайды) мәжбүр. Әйтпесе, жіберілген әрбір қателігі үшін жазаланады, ал бұл ғалымдардың пайымдауынша
«қателесуден қорқу» синдромын қалыптастырады екен.
Оның үстіне бұлайша бағалау білім сапасын дәл сипаттауға мүмкіндік бермейді. Дидактикалық талаптарға
сүйенсек, білім сапасы, оның дұрыстығы, толықтылығы, әрекеттілігі, жүйелілігі, саналылығы және беріктілігі
сияқты көрсеткіштермен сипатталады. Бес балдық жүйенің бұл кемшілігін үйлестіру үшін кейбір мұғалімдер
оқушының білімін бағалауда – -3,+3,-4,+4, т.б. нормадан тыс бағаларды қоюға мәжбүр. Ал бағалаудағы
тақырыптық бақылау мен өздік жұмыстардың нәтижелерінің жүйелі ескерілмеуі: әр оқушының тақырыпты қалай
меңгергенін дәл білуге, соған сәйкесті қажетті нұсқау беру, оқушы дамуын үздіксіз қадағалауға (мониторинг)
мүмкіндік бермейді. Осыдан келіп, бір тақырыптың «үштігі», екінші тақырыптың «екілігін» жабады. [1]
Бағалаудың «жазалау» емес, өз бетімен жұмыс істеуге, табысқа жетуге жетелейтін, дамыта оқытуды
жүзеге асыруға мүмкіндік беретін тәсілі де бар.
Оқыту нәтижесін бағалау және талдау, мемлекеттік білім беру стандартының талабымен оқыту процесінің
нәтижесін бағалау, контигенттегі оқушылардың ерекшелігін ескере отырып, оқу үлгерімін талдау және мұғалімнің
тәжірибесін жинақтау, озат тәжірибені тарату мақсатында педагогикалық мониторинг жүргізілуде.
Педагогикалық мониторинг дегеніміз не? Ол қалай жүргізіледі? – деген сұрақтарға оқушының оқу
процесін және оқу материалын игеруін бақылау формасының бір түрін – мониторинг дейміз.
Сонымен бірге мониторинг дегеніміз – «мұғалім - оқушы» жүйесінде оқушыларды дамытуда, оқыту мен
тәрбиелеуде сапалы нәтижеге жету үшін жүргізілетін жүйелі түрдегі үздіксіз бақылау әрекеті. Басқаша айтқанда,
мониторинг дегеніміз оқушы мен мұғалім іс – әрекетінің нәтижесін талдау мен мектептің даму болашағын
болжаудың динамикалық жүйесі деуге болады.
Ол ағылшынның «monitoring» деген сөзі, латынның «monitor» - бақылау деген сөзінен шыққан.
Педагогикалық мониторинг жалпыға белгілі бақылау түрлерінен оқушының оқу деңгейі мен оқыту
жағдайына үздіксіз қадағалауды қамтамассыз ететін өзінің ұйымдастыру түрі, жинақтау, сақтау, мәліметті өңдеу
және тарату қызметтері бойынша ерекшеленеді.
Педагогикалық ұжымның оқу мүмкіндігін, оқушының жеке тұлғасын, педагогикалық процестің
компоненттер жағдайын зерттеу педагогикалық мониторингтің мазмұнын құрайды. Педагогикалық мониторинг
арқылы бірыңғай педагогикалық талаптардың орындалуын, мұғалімнің іс-әрекетін зерттеу үлкен нәтиже береді.
Сондай-ақ, педагогикалық мониторинг нәтижесінде оқу және оқыту, білімді игеру дәрежесі, оқушының
танымдық қызығушылығын, нашар үлгерімнің дидактикалық себептерін анықтау мүмкіндіктерін қадағалауға
болады. Қазір бұл мүмкіндіктер қазақ мектептерінде жан-жақты пайдаланылады. Алайда білім беру процесінде
мұғалім мен оқушының қанағаттану дәрежесі мен оқушылардың эмоционалдық жағдайы, мектепішілік қарым-
қатынас сипатын анықтауда педагогикалық мониторингтің маңызды екендігіне қарамастан бұл мәселелерді
айқындауда мониторинг аз жүргізіледі, ұлттық мектепте бұл салада жинақталған тәжірибе де аз.
Білім беру процесін құруда педагогикалық мониторинг ақпараттық, түзетушілік қызметтер атқарады. Енді
соның әрқайсысына тоқталайық.
Педагогикалық процестің нәтижесін айқындай отырып, обьектінің жағдайы жөнінде мәлімет алу, кері
байланысты қамтамасыз ете отырып, нағыз білім беру процесін, оның қиындығын, бұрмалануын анықтау
педагогикалық мониторингтың ақпараттық қызметі болып есептеледі.
Педагогикалық мониторинг нәтижесінде жиналған ақпараттарға толықтық, нақтылық, әділдік, дәл
мерзімділік сияқты талаптар қойылады.
Мониторингтің қозғаушы, ынталандырушы қызметі мұғалімдердің оқушыларды оқытуға, тәрбиелеуге
қызығушылығын дамытады, балаларға терең білуді үйренуге түрткі болады, мұғалімді өзінің педагогикалық
еңбегіне өзіндік талдау жасауға машықтандырады және мұғалім әрекетінің зерттеушілік бағытын күшейтеді.
141
Мониторингтің қалыптастырушы қызметі нәтижесінде оқушының «дамуға жақын аймағына» ықпал ете
отырып, оқушы тұлғасының әлсіз және күшті жақтарын анықтайды. Әрбір оқушыға қозғау салу әрекетінің әдіс
тәсілдерін жеке таңдауға, оқушының педагог назарынан түсіп қалу мүмкіндігін шығарып тастауға көмектеседі.
Оқу процесіндегі болжанбаған, кездейсоқ нәтижелерді табу және белгілеу, оқушылардың жат
әрекеттеріне әсерді күшейту жөнінде шара қабылдау мониторингтің түзетушілік қызметі арқылы жүзеге асады.
Білім сапасы көп айтылып жүрген шақта оқу процесінің әр түрлі қырларын талдауда мониторингтік
зерттеу жақсы құрал болып табылады. Мониторингтік зерттеу нәтижесінде өткен оқу жылындағы оқу процесі
туралы дәл, әділ, тез ақпарат ала аламыз. Ол ақпарат оқушылардың оқу әрекеті мен мұғалімдердің іс – әрекетіне
түзету жайлы уақытылы басқарушылық шешім қабылдауға мүмкіндік береді.
Сонымен мониторинг дегеніміз – педагогикалық әрекеттің обьектілері мен құбылыстарының ұзақ уақыт
қадағалануы. Педагогикалық мониторинг, сондай - ақ оқушылардың өз білімін пән бойынша элементік
талдау,байқау, бағалау.
Бұл жағдай бес балдық бағалау жүйесін кеңейтуге, көп балдық жүйеге көшуге мүмкіндік береді. Мұндай
бағалау обьективті болумен қатар, әр оқушының даму мониторингін құруға мүмкіндік береді. [2]
Физиканы оқыту кезінде әрбір параграфты зерделеу 10-15 минуттық өздігінен орындалатын жұмысты
игеруден басталады. Жұмыс нәтижесінде оқушылар өздігінен қорытынды жасап, анықтамалар мен
заңдылықтарды өздігінен тұжырымдауға тырысады. Одан кейін мұғалімдермен бірге өз жауаптарын
«жауаптармен» салыстырады, дұрыс жауапқа назар аударылып, жаңа тақырып бойынша анықтамалар мен
ережелер жатталады. Алынған ақпаратты бекіту үшін осы тақырыпқа сәйкес мысалдар мен есептер шығарады. Ең
алдымен бұл жұмыс мұғалім көмегімен ауызша, содан соң сынып дәптерінде жазбаша және тақтада орындалады.
Кейін қалған уақытта, әр деңгейлік тапсырмалармен берілген өздік жұмыс жасалады.
Өздігінен жұмысты орындап бітірген оқушы әр деңгейді аяқтағаннан кейін өз жауаптарын мұғалімде бар
«жауап-кілттермен» салыстырып отырады. Олардың дұрыстығына көзі жеткеннен кейін оқушы бұл
тапсырмаларды «+» белгісімен тізімдеменің тиісті графасына белгілейді. Бұл тізімдеме барлық оқушыға көрнекті
болу үшін тақтада және оқушының өзінде де болады. Шарт бойынша бірінші деңгейдің барлық тапсырмаларын
толық және дұрыс орындағаны үшін – 5 ұпай, екінші деңгейде 10 ұпай, үшінші деңгей үшін – 15 ұпай алуға
болады.Оқушы 30 ұпай жинаса, дәстүрлі бағалау жүйесі бойынша «толық беске» ие болады.Қате немесе біреудің
көмегімен орындалған жұмыстың бағасы бірінші деңгейде 0.5 – ке, екінші деңгейде 1.5 – ке төмендейді. [3]
Деңгейлік саралап оқыту технологиясы бойынша оқушылардың іс – әрекеті ұпаймен рейтинг жүйесі
бойынша бағаланады, кейін дәстүрлі бағаларға ауыстырылады. Оқу жылының басында өздік жұмысты толықтай
дерлік орындайтын оқушылар аз болады. Болашақта олардың қатарына мемлекеттік стандарт деңгейінің
талаптарын орындайтын, ал эвристикалық және шығармашылық деңгейге алғаш қадам басқандар қосылады
деген үміт бар. «Әлсіздер» тобына жататындар – мемлекеттік стандарттың минимал талаптарына ғана сай
келетін, тек естігенін қайталап бере алатын және тапсырмаларды үлгі бойынша ғана орындайтын оқушылар.
Олар жаңа тақырып бойынша алдымен «есептелінбейді» бағасын алуы да мүмкін (егер тіпті бірінші –
«үйренушілік» деңгейді меңгермесе).
Сабақтан тыс оқуда ол мұғалім көмегімен қалған оқушыларды қуып жетіп, тіпті келесі деңгейдің екі
тапсырмасын орындады делік. Оның бағасы
4,5 ұпай (бірінші деңгей үшін). 3 ұпай ( 2 деңгей – оқушы 2 тапсырманы орындады, ал 2 деңгейдің әр
тапсырмасын мұғалім көмегімен орындағаны үшін 1,5 ұпай беріледі). Қорытынды: оқушы 7,5 ұпай жинады, бұл
«3» бағасы.
Әр деңгейлік тапсырмалардың әдеттегі тапсырмалардан артықшылығы, ерекшелігі неде?
Деңгейлік саралауда әрбір оқушы, қанша қабілетті болса да, жұмысын жеңіл, бірақ міндетті үйренушілік
деңгейден бастайды.
Бұл сыныпқа саралау тапсырмаларын ұсынғанда балаларды жасанды түрде қабілетті және қабілетсіз деп
бөлінбеуі үшін қажет. Барлық оқушы білім мәресін бірдей бастайды. Олардың әрқайсысы дара қабілетіне қарай
білім меңгеруде өз шыңына жетуге толық мүмкіндігі бар. Дұрыс орындалған тапсырмалар үшін ұпай жинау
құлшындыру шарасы болып табылады.
Әр деңгейдің тапсырмасын орындап болған сайын оқушы «+» белгісімен оны жұмыс дәптерінің соңында
берілген бағалаудың дара тізімдемесіне жазып отырады. Әрбір тақырып бойынша мұндай тізімдеме «плюстер
кассасы» ретінде тақтада ілулі тұрады. Мұндай тізімдемені толтыру оқушыларға деңгейлік тапсырмаларды
орындаудың өзіндік дара жылдамдығын және сыныптастарының жылдамдығын бақылауға мүмкіндік береді.
Оларда бұл кезде оқуға мотивация туындап, сайыс рухы оянады.
Педагогикалық технологияны қолдану жағдайында бағалау процесі арнайы «қосу» әдісімен жүргізіледі.
Оның негізін мемлекеттік стандарт бағдарламасымен қарастырылатын минималды оқушылық деңгей құрайды. Бұл
деңгей тапсырмасын даму деңгейі, қабілеті, дарынына қарамастан барлық оқушылар орындауы қажет. Бірінші
деңгейдің барлық тапсырмасын мезгілінде және дұрыс орындағаны үшін «есептелінді» қойылады. Оның екіліктен
айырмашылығы, оны жою үшін осы бірінші деңгейдің барлық орындалмаған тапсырмалары «есептелінді» таңбасы
алынғанша қайта тапсырылуы тиіс.
Үлгермеушілерді лезде анықтап отыру үшін және оларға дер кезінде көмек көрсету үшін мұғалім өзі үшін
барлық оқушылардың үлгерімінің салыстырмалы мониторингысын сызуына болады.
Әрбір оқушының жылдық көрсеткіштері қорытындысы бойынша барлық пәндер бойынша үлгерімінің
көрнекі мониторингін дайындауға болады. Ол бойынша баланың нақты пәнге талғамы анықталады да, оқыту
профилін таңдауға көмек көрсетіледі. Міне, осылай, деңгейлік саралауға негізделген компьютерлік технологияны
142
ендіру өздігінен дамитын, өздігінен дұрыс шешім қабылдай алатын тұлғаны, яғни өзін -өзі жарататын іс-әрекетін
субьектін қалыптастыруды көздейді.
Кез-келгентехнологияның
ұнамды
да,
ұнамсыз
да
тұстары
болады.
Профессор
Ж.А.Қараевтыңпедагогикалықтехнологиясын
оқушықызметінбағалаудағы
келесітиімдіжақтарынатап
көрсетугеболады:
●мұғалімнің де, оқушының да қызметінжандандырады;
●үйренушілік, ізденушілік, шығармашылық деңгейлерініңжалпы оқу іскерлігіқалыптасады;
●демократизация, ізгілендірупринциптерінде бағалаудыңрейтингі жүйесініңболуы;
● оқылған материалдыңмеңгеру нәтижесі нақты көрінеді. Әр оқушының даму мониторингінқұруға болады;
● оқушыөзініңбіліммониторингісін көру арқылыөзін-өзіменсалыстыруға, өзінің жұмыс нәтижелерін көруге
үйренеді;
● оқушыларда «қателесуденқорқу» синдромы болмай, олардаөздерініңбілімінесенімділігіқалыптасады;
● оқушыжолдастарының жұмыс нәтижелерін көре отырыпөзін бағалайалады, жарысқа түседі.
Сабақты осылай бағалаудыдемократиялықсипаттадепесептеугеболады.
Оқу процесінұйымдастырусапасыныңартуынасептігінтигізетінпедагогикалықмониторингтітиімдіпайдалану - ұстаз
шеберлігіншыңдау және оқушы мен мұғалімбіліктілігінарттырудеген сөз. Жетістіккежеткізетінбірден – біржол –
ізденіс, талапты еңбек екенін көруге болады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Әдебиеттер тізімі - Сборник материалов IV международной научно-практической конференции «Роль физико-математических...

text:
Әдебиеттер тізімі
1. Қараев Ж.А. Оқытудың педагогикалық технологиясының жаңа тұрпатты мектептерді дамытудағы
ролі//Бастауыш мектеп, 1997, N1, Б.19-22.
2. Қараев Ж.А, Қуанбаева Б.О. Жетілдірілген педагогикалық жүйені жобалаудың дидактикалық шарттары //
Поиск, 2004, N1, Б.233-236.
3. Кобдикова. Ж. У. Педагогическая технология уревневой дифференциации обучение в средней школе.
Монография, Алматы, “PRINT”, 2000. 165с.
ӘОК373.1.013
ФИЗИКА ЖӘНЕ ЖАРАТЫЛЫСТАНУ ПӘНДЕРІНІҢ БАЙЛАНЫСЫН ЖҮЗЕГЕ АСЫРУ ТӘСІЛДЕРІ
Куанбаева Б.У., Қуанбаева М.О.
Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті,
қалалық №24 орта мектеп
Пәнаралық байланыс ұстанымы оқыту процесінің барлық құрама бөліктерінің өзара байланысын, жүйе
элементтерінің арасындағы байланысын анықтауға бастайды. Ол оқу мақсаты мен мазмұнын анықтауда, оның
түрлері мен әдістерін талдауда басты рөл атқарады.
Білім беру мазмұнын қалыптастырудағы пәнаралық байланыс тенденцияларына тоқталатын болсақ,өзара
байланыс барлық ғылым салаларына жататын құбылыс болғандықтан, оның педагогикада да пайда болуы заңды.
Дегенмен, мұнда оның өз ерекшеліктері бар[1]:
- пәнаралық байланыс - ғылыми интеграцияның бір түрі, ол педагогикалық теория мен практиканың
шеңберінде іске асырылады;
- пәнаралық байланыстың негізгі белгісі - оның педагогикалық бағытталуы мен салыстырмалы дербестігі;
- пәнаралық байланыстың мазмұндық жағын логикалық-мазмұндық негіз, әр текті элементтер, масштаб,
интеграция формалары құрайды; ал ұйымдастырушылық жағын – интеграциялау тәсілдері мен құралдары
қалыптастырады.
Пәнаралық байланыстың құрылымын іске асыру барысында педагогика ғылымындағы көптеген қозғаушы
факторларды ескеру керек. Оқыту үрдісінде пәнаралық байланыста іске асырудың құрылымдық белгілері
мынадай[2]:
-
пәнаралық байланысты анықтау мақсаты
-
өзара байланысқа түсетін оқу пәндерін саралап, іріктеп алу
-
байланыс бөлігі немесе бөлігі болған оқу пәндерінің әрқайсысының ерекшелігі
-
пәнаралық байланыстарды жүзеге асыру жолдары
Сабақ беруде пәнаралық байланысқа мән бермеу оқу пәндері материалдарының бірін-бірі қайталауға,
оқушылардың көптеген ұғымдар мен заңдылықтарды тар шеңберде түсінулеріне әкеп соғады. Білім мазмұнын
меңгеру пәнаралық байланысты ескермейінше мүмкін емес. Өйткені ол - өзара жақын пәндердің
бағдарламасындағы оқу материалын үйлестірудің және іріктеудің маңызды көрсеткіштерінің бірі.
Физика пәнінен сабақ беретін мұғалім басқа пәндерді оқытуда физикалық білім қолданатынын ескергені
жөн. Мысалы, 8-сыныптың физика курсындағы заттардың құрылысы туралы алған білімдерін 9-сыныптың химия
курсында атом ұғымын оқып үйренуде және молекула туралы білімдерін дамытуда қолданады. География
курсында (7-сынып) механикалық энергия (өзен және жел энергиясы) туралы білімдер қолданылады. Еңбекке
баулу сабағында механикалық жұмыс, энергия, ПӘК туралы білімдерін қолданады.
143
Мұндай мысалдар оқушыларға физик курсының пәнаралық байланыста басқа пәндерден алған білімдерді
қолдану сияқты бір жақты сипатта еместігін көрсетеді. Мектеп оқушылары үшін бұл пәнаралық байланыстардың
басқа біріккен оқу пәндерін оқып үйренуде маңызы зор. Сонда, пәнаралық байланысты іске асыру үшін пән
мұғалімдері әр уақытта бір-бірімен қарым-қатынаста болуы керек.
Физиканың жаратылыстану пәндерімен байланысын жүзеге асыру үшін қолданылатын нәтижелі тәсілдердің
бірі – пәнаралық байланыс мазмұнындағы есептерді шығару. Физика сабағында пәнаралық байланысқа берілген
есептерді оқушылардың алған білімдерімен дағдыларын жалпылау мен жүйелеу үшін, теория мен практиканы
байланыстыру үшін, жалпы ғылыми түсініктерді қалыптастыру үшін политехникалық оқыту және кәсіби бағдар
беру үшін қолданылады. Мазмұны бойынша бұндай есептерді 3 түрге бөлуге болады: есептеу есептері, сұрақ
есептер(физиканың биологиямен, еңбекпен, географиямен және т.с.с.) пәнаралық байланысына арналған
дидактикалық тапсырмалар. Есептердің бұл түріне карта мен масштабты пайдаланатын есептерді жатқызуға
болады. Мысал ретінде келесі есептерді таңдадық[3]:
7-сынып оқушыларына өз бетімен немесе үйге берілетін мазмұны пәнаралық байланысқа келетін сұрақ-
есепті мысалға келтірейік.
1. Балық су астына тереңге түскен сайын торсылдағының көлемі азаяды. Балықтың суға тереңдеу себебі не?
2. Су астында үлкен тереңдікте жүзе алатын балықтар тез арада тереңдіктен көтерілген кезде
торсылдақтарының көлемі қалай өзгереді?
3. Шыбындардың үй төбесінде жылдам қозғалатынын және құламайтынын қалай түсіндіруге болады?
4. Адам сұйықты ішкен кезде ауа қысымы қандай рол атқарады?
5. Пипетка мен медициналық банкілердің жұмыс істеу принціптерін түсіндіріңдер.
6. Құстарға арналған автоматты түрде су құйғыштың жұмыс істеу принціпін түсіндіріңдер.
7. Станоктардың астыңғы жағын не үшін ауыр және жалпақ етіп жасайды?
8. Кемпірауызбен қысқаштардың сабы неліктен ұзын болып келеді?
9. Ағашқа шеге қағып қайта суырып алды. Біл жерде бірдей механикалық жұмыс жасалады ма?
Физика есептерін шешу кезінде көбіне математикалық білімге жүгінеміз. Бірақ 7, 9-сыныпта графиктік
функцияға және физикалық шамаларды (жылдамдық, жол, уақыт, салмақ, тығыздық, қысым және т.б.) есептеуге
берілген есептердің маңызы зор.
График бойынша функциялардың түрлерін анықтау және оны аналитикалық түрде жазу. Осы графиктегі
тәуелдіктерді қандай физикалық формуламен байланыстыруға болатындығын анықтауға байланысты физика
пәнінің математика, геометрия, сызу пәндерімен байланысты есептерді көптеп келтіруге болады.
10. 6 тәулік ішінде арықтағы мұздың қалыңдығы тәулігіне 5мм ұлғаяды. Уақыт пен мұз қалыңдығының
тәуелділігін көрсететіндей етіп график сызыңдар. Графикті құрастырар алдында мұздың алғашқы қалыңдығын 1см
деп алыңыз.
13. Тропикалық суларда кездесетін "Ұшқыш балық" 150 м-ге дейін ұша алады. Егер ол 25км/сағ
жылдамдықпен ұшса қанша уақыт ұшып жүреді?
Материалдарды қайталау немесе бақылау жұмыстарын жүргізу үшін келесі түрдегі пәнаралық сипаттағы
есептерді қолдануға болады.
1. Балықтың торсылдақтары не үшін бір-біріне қатынасты екі бөліктен тұрады?Жауабы: Балық алдыңғы
және артқы тарсылдақтарына ауаны толтыру арқылы өзінің қозғалысында бағдарын тік бағытқа өзгерте алады.
2. Өткен жылы біз география пәнінен жер беті атмосфералық қысымының әрбір 10м биіктеген сайын 1мм
сын.бағ. азаятынын білдік. Неге осы заңдылық ауа қабатының жерге жақын қабаттарында ғана орындалады. Бұл
заңдылық биіктеген сайын қандай өзгеріске ұшырайды?Жауабы: Ауа тығыздығы биіктеген сайын тез азаяды.
Тығыздығы аз ауаның жоғарғы қабатындағы атмосфералық қысымы 1мм сын.бағ. қысымға азаю үшін 10м
биіктіктен де көп жоғарылауға тура келеді.
3. Неліктен Қазақстанда Каспий теңізінің жағалауындағы ауыл шаруашылығының шабындықтар мен
егістіктердің айналасы үлкен топырақ үйінділерімен қоршалған?Жауабы: Теңіздер мен көлдер жағалауларындағы
жерлер теңізден төмен орналасқан. Егер үлкен топырақ үйінділері болмаса, қатынас ыдыстар заңдылығы
бойынша бұл жерлерді су басады.
4. Не үшін дене шынықтыру сабағында кейбір снарядтарда жаттығу жасау кезінде алақанды магнезиямен,
ал табанды конифольиямен сүртеді?Жауабы: Үйкеліс күшін көбейту үшін, сырғанауды азайту үшін.
5. Судан шыққан жануарлар сілкінеді. Олардың осы судан сілкініп құрғатылуы физиканың қандай
заңдылығына негізделген?Жауабы: Инерция заңы.
6. Жаңбыр өлшегіш құрал арқылы түскен судың биіктігі 6мм-ге тең екенін анықтады. 1га жерге (массасы
бойынша) қанша су түсті?Жауабы: 6*10
4
кг.
7. Ауыр физикалық жұмыс кезінде адамның жүрегі минутына 150 рет жиырылады. Әрбір жиырылған сайын
массасы 0,5кг жүкті, 0,47м биіктікке көтергендей жұмыс атқарады. Осы жағдайдағы жүректің өндіретін қуатын
анықта.Жауабы: 4,9Вт.
8. Кета балығы Амур өзенімен тәулігіне 50км жүріп өтеді. Оның орташа қозғалыс жылдамдығын анықтаңыз.
Жауабы: = 0,58м/сек немесе 2км/сағ.
9. Ләйлік немесе хат тасушы көгершіннің қайсысы тез орын ауыстырады? Ләйліктің ұшу жылдамдығы
60км/сағ, ал көгершіндікі 17м/сек.Жауабы: Хат тасушы көгершін.
10. Неліктен биік тауларда адам буының жұмыс істеу қызметі бұзылады? Буындары босап, қайырылу, шығу
жағдайларына бейім болады?Жауабы: Атмосфералық қысым буындардың бір-біріне тығыз орналасуына ықпалын
144
тигізеді. Атмосфералық қысымның азаюынан буындағы байланыс әлсірейді. Нәтижесінде буындар босап,
қайырылу, шығуға бейім болады.
11. Неліктен терең су қоймаларындағы су өте суық қыстың кезінде де қатпайды. Мұның табиғатта қандай
маңызы бар?Жауабы: +4
0
С температурада су көбірек тығыздыққа ие болады. Сондықтан да терең су
қоймаларындағы беті мұз қабатымен жабылған суды қатты қыстың өзінде аз температурасын сақтап қалады. Бұл
жағдайдың су астындағы жәндіктер мен өсімдіктердің тіршілігін сақтауда үлкен маңызы бар.
12. Балық суда қозғалған кезде желбезектерінің жағдайы өзгереді ме?Жауабы: Ия, балық өз
желбезектерінің сумен әсерлесуі арқылы суда қозғалады: жылдам қозғалғанда балықтар қарсы кедергіні азайту
үшін өз желбезектерін жиырып алады.
13. Неге судан шыққан балықты қолда ұстау қиын?Жауабы: Өйткені балықтың денесі үйкелісті азайтатын
сілекейлі қабықшамен қапталған.
14. Су өсімдіктері сабақтарының жағалауда өсетін өсімдік сабақтарынан айырмашылығын физикалық
көзқарас тұрғысынан қалай түсіндіруге болады?Жауабы: Оларға су тарапынан кері итеруші күш әсер ететіндіктен
су өсімдіктерінің сабағы жіңішке болады. Олар қатты ағыстарда сынбау үшін өте иілгіш келеді.
15. Жануартану пәнінде "Балық тереңдікке төмендеген сайын оның торсылдақтарының көлемі кішірейеді" –
делінген. Балық төмендегенде оның торсылдақтарының көлемінің өзгеру себебі неде? Жауаптарыңды
дәлелдеңдер.
16. Қара теңіздің ең үлкен тереңдігі 2211м. Егер судың тығыздығы 1030кг/м
3
болса, осы тереңдіктегі теңіз
суының қысымы неге тең?
17. Тұқымды тазалау үшін оны 20% ас тұзының судағы ерітіндісіне салады. Сол кезде рожкие су түбінде
қалады. Неліктен? Жауапты дәлелдеңдер.
18. Судың бетінде арқасымен жатқан жүзуші адам терең дем алады және терең дем шығарады. Бұл кезде
дененің жағдайы судың бетімен салыстырғанда қандай өзгеріске ұшырайды? Неліктен?
19. Неге барлық су өсімдіктерінің сабағы жұмсақ, әрі жеңіл майысқыш болады?
20. Жануартану пәнінде "Балықтар тереңдікке батқан сайын оның тарсылдақтарының көлемі кішірейеді", -
делінген. Балық тереңдікке батқан сайын оның тарсылдағының көлемінің өзгері себебі неде?
21. 6-шы сыныптың физикалық география курсында жаздыгүні теңіз жағалауларында күндіз теңізден
құрғаққа, түнде құрғақтан жағалауға қарай сағатын шашыранды желдердің пайда болатыны белгілі. Мұны қандай
физикалық құбылыспен түсіндіруге болады?
22. Салмақсыздық жағдайында космос кораблінде жылу берілудің қандай түрі қолданылады?
23. Ғарыш кемесінің қозғалыс траекториясының қай мезгілде ғарышкерге асқын салмақ түседі?
24. Туристік базадан екі топ туристер бір мезгілде жолға шықты: Біріншісі – Азимутпен 60
0
бұрыш жасай
3км/сағ жылдамдықпен, екіншісі- Азимутпен 120
0
бұрыш жасай 4км/сағ жылдамдықпен қозғалады. Әр топтың
жылу жолдарының траекториясын сызып, сол арқылы 2 сағаттан кейін әр топтың орын ауыстыруымен ара
қашықтығын көрсетіңіз.
25. Қазіргі гальванатехникада электролиз бойынша анодтық пен катодтық процестің қайсысы қолданылады
және қандай мақсатта?
26.
235
U ядросы салмағы бойынша теңдей екі бөлікке бөлінеді. Менделеевтің таблицасын пайдалана
отырып, осы екі бөліктің әрқайсысының қандай изотоптың ядролары болуы мүмкі екенін көрсетіңіз?
Қорыта айтқанда, жаратылыстану, қоғамдық-гуманитарлық және техникалық ғылымдардың үйлесімді
дамуының өзара әсері, ғылымдар арасындағы байланыс нығаймайынша, қазіргі адамзат алдында тұрған
әлеуметтік-экономикалық міндеттерді шешу де мүмкін емес.
Әдебиеттер тізімі
1.Маженова А. Мектептегі “Жаратылыстану” курсыбойыншаоқуматериалы. //ИФМ, 2001. - №5. – Б. 12-17.
2. Зверев И.Д., Максимова В.Н. Межпредметные связи в современной школе. - М.: Педагогика, 1986. – 159 с.
3. Павленко Ю.Г. Физика ответы на вопросы, М., Федеративная Книготорговая Компания, 1997, 160с.
Мақалада физика және жаратылыстану пәндерінің байланысын жүзеге асыруүшін
қолданылатыннәтижелітәсілдердіңбірі – пәнаралықбайланысмазмұнындағыесептердітандай білу қарастырылған.
УДК 531
ДЕФОРМАЦИЯЛАНҒАН CsI КРИСТАЛЫНДАҒЫ
АВТОЛОКАЛДЫ ЭКСИТОНДАРДЫҢ СӘУЛЕЛЕНУІНІҢ ТЕМПЕРАТУРАҒА ТӘУЕЛДІЛІГІ
Сагимбаева Ш.Ж., Күзембаева Н., Бердешова М.
Қ. Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік мемлекеттік университеті, Ақтөбе қ-сы, Қазақстан,
СГК-дар негізіндегі детекторлар сәуле шығаруды иондаушы сцинтилляциялық есептеуіштер ретінде
жақсы қолданылатыны белгілі. Осы жүйелерде CsI немесе NaI кристалына активтендірілген катионды қоспа (Tl,
Na) есебінде соларда электронды қозу энергиясының берілуі қамтамасыз етіледі және соның нәтижесінде
сцинтилляциялық 50%-тік үлкен кванттық шығуына жетеді.
145
СГК-да біросьті сығу кернеуінің өрісінде аннигиляциялық сәулеленумен автолокализациялануының
ықтималдылығы өседі. Бұл эффект біросьті деформация кезіндегі кристалдың меншікті люминесценция шегінде
дәстүрлі сцинтилляторлар жағдайындағыда қоспалы жарық шығарудай емес, экситонның меншікті жарық
шығаруына негізделген Υ-сцинтилляторларды іздеуге мүмкіндік береді.
Осы жұмыста төмен температуралы (80 К) біросьті сығу кернеуінің CsI кристалдарындағы электрондық
қозудың миграция процесіне ықпалы мен 4,25 эВ пен 3,67 эВ кезіндегі сәйкесінше экситондар сәулеленуінің on-
және off – конфигурациялар екі жолағының өзара түрленуі қарастырылды (1 сурет).
CsI кристалында 4,2 К кезінде сәулеленудің 4,25 эВ пен 3,67 эВ-қа сәйкес екі максимумды жолақтары
табылды [3, 5]. [3, 5] авторларының ойынша олар off- (4,25 эВ) және on- (3,67 эВ) конфигурацияларына ие АЛЭ-ң
меншікті люминесценциясы болып табылады. Температураның өсуімен 4,25 эВ кезінде жарық шығару 10÷20 К
ауданында тез өшеді, ал 3,67 эВ кезінде сол температура облысында жарық шығару шенгіне жетеді.
Ескеретін жағдай, 4,25 эВ-қа сәйкес сәулеленуді тек 4,2 К кезінде тіркеуге болады, ал 80 К кезінде іс
жүзінде сөнген деп есептеледі. Бірақ кейбір жұмыстардың өзінде 80 К кезінде осы сәулелену тіркелді. Мұндай
айырмашылық 4,25 эВ кезінде сәулеленудің люминесценция центрінің құрылымдық-сезімталдығына байланысты
екенін көрсетеді.
Осы жұмыста төмен температуралы серпімді деформацияның селективті экситондар (е
0
), электронды –
кемтіктік жұптың (е
-
+е
+
) пайда болуына сәйкес рентген және фотоқозу кезінде CsI кристалының сәулелену
спектріне ықпалының зерттеу нәтижелері келтірілген.
Рентген және фотоқозу кезінде кванттар энергиясы 5,85 эВ-қа сәйкес CsI кристалдарында еркін
экситондардың пайда болуы мен 80 К кезінде сәулелену спектрінде 3,67 эВ пен 4,25 эВ максимумдарымен екі
жолақ тіркелген. Соңғы сәулеленудің интенсивтілігі кейбір өлшеулерде домендеуші болып табылады, ал қоспалық
сәулелену іс жүзінде көрінбейді.
Кванттық энергиясы 6,45 эВ фотоқозу кезінде 3,67 эВ кезіндегі сәулеленуден басқа CsI кристалының
люминесценция спектрінде бөлшектелген электронды-кемтіктік жұптың пайда болуына сәйкес 2,0-3,4 эВ спектр
сәулелену облысында қоспалық сәулелену айрықшаланады. CsI кристалын осындай әдіспен фотоқоздыруда 4,25
эВ-қа сәйкес сәулеленудің үлесі аз.
Сондықтан CsI кристалын біросьті сығу сәулелену интенсивтілігінің 4,25 эВ пен 3,67 эВ аралығында 4,25
эВ кезіндегі сәулелену жолағының толығымен жоғалып, соңғысының пайдасына қайта үйлестірілуге әкеледі. 4,25
эВ кезінде сәулеленудің жолағы АЛЭ-ң on - конфигурациясының орнықтылығының шығындалуы мен осы
сәулеленудің қоспалық табиғатының мүмкіндігімен келісіледі. Соңғы жағдайда
1 сурет – CsI кристалының рентгенлюминесценциясы
сәулелену интенсивтілігі 4,25 эВ кванттық энергиямен фотоқозу кезінде CsI кристалында еркін электрондық
қозудың пайда болуына сәйкес анық айқындалуы тиіс. Бірақ, барлық қоспалық сәулелену электронды қозудың
эффективті миграциясы есебінде анық айқындалғанда экситонның жұтылу жолағының ұзын толқынды кемуінде
селективті фотоқозу кезінде 4,25 эВ-қа сәйкес сәулелену қатыспайды. Эксперименттің осы циклы сәулелену
интенсивтілігінің 3,67 эВ-қа сәйкес сәулелену жолағының пайдасына қайта үйлестірілу эффектісінің қоспаға емес,
АЛЭ-ң біросьті сығуының симметриясы төмендеген кездегі on - конфигурациясының тұроақсыздығына байланысты
екенін дәлелдіді. Температураның өсуімен өлшеулерге кері процесс өтеді: 4,25 эВ-қа сәйкес сәулеленудің
жоғалған жолағы қайта пайда болады да оның интенсивтілігі 140 К-нен бастап домендеуші болып табылады және
200 К кезінде қанығуға жетеді және керісінше көрсетілген температура диапазонында 3,67 эВ-қа сәйкес сәулелену
интенсивтілігі ақырындап кемиді де, 200 К кезінде толығымен жойылады (2-сурет).
Кернеу жоқ кезде CsI кристалының рентгенолюминесценция спектрінің температураға тәуелділігінің өлшеу
анализі 0,54 эВ активация энергиясымен 3,67 эВ және 4,25 эВ сәулелену жолақтарына жауапты термиялық
активтендірілген ауысулар бар екенін көрсетеді. Айтылып отырған ауысулар арасындағы термоактивациялық
барьер энергиясының аналогиялық мәні импульсті электрондық сәулелендірудің наносекундтық рұқсат етуі
кезінде алынды. Деформацияланған CsI кристалының рентгенолюминесценция спектрінің температураға
E N E R G Y , e V
2
3
4
5
IN
T
E
N
SIT
Y
,
a.
u.
0
3
6
9
1 2
C s I 8 0 К
2
1
1 - R g ,
2 - R g ,
146
тәуелділігінің анализінен біросьті сығу кезіндегі 3,67 эВ пен 4,25 эВ сәулеленулермен белгіленген ауысулар
арасындағы термоактивациялық барьердің мәні үш есе өсетіні көрсетілді.
CsI кристалындағы 80 К кезіндегі 4,25 эВ-қа сәйкес келетін сәулеленудің жоғалуын АЛЭ-ң on- және off-
конфигурациялық күйлерінің арасындағы потенциалдық барьердің ұлғаюымен байланыстырған дұрыс және тор
симметриясын төмендету кезінде экситонның on- конфигурациясы орнықты деп есептеуге болады.
2 сурет – CsI кристалының төменгі температурадағы рентгенлюминесценция спектрі.
Экситонның еркін және автолокализацияланған күйлерінің аралығында энергетикалық барьердің бар екені
теориялық түрде анықталған. Барьердің бар болуы экситондардың еркін және автолокализацияланған күйлерінің
болу мүмкіндігін қамтамассыз етеді. Осылайша экситонның автолокализация механизмін түсіндіру үшін
экситонның еркін күйден автолокализацияланған күйге ауысуы үшін активация энергиясының қажеттілігі
туындайды. Бұл сұраққа қажетті мәліметтерді еркін экситонның автолокализациясының температураға
тәуелділігін зерттеу арқылы алуға болады.
Жалпы жағдайда еркін экситонның өмір сүру уақыты үш процесс арқылы анықталады: сәуле шығаратын
аннигиляциясымен, қоспаға немесе ақауға энергия беруі және автолокализациясымен.
Сілтілі галоидты кристалдарда экситондық жұтылу жолағында қоздыру кезінде температураны сұйық
гелий температурасына дейін төмендеткенде автолокализацияланған экситонның люминесценция шығысы түседі.
Сол уақытта
C s I к р и с т алы н ы њ є р т ‰р лі т ем п ер ат у р ад аѓ ы ( 2 % )
р ен г ен олю м и н ес ц ен ц и я с п ек т рі
E N E R G Y , e V
1
2
3
4
5
6
IN
T
E
N
C
IT
Y
,
a
.u
.
5
2 0
3 5
5 0
6 5
8 0
9 5
1 1 0
1
1 - 1 2 0 К 5 - 1 7 0 К 9 - 2 5 0 К
2 - 1 3 0 К 6 - 1 8 0 К 1 0 - 2 7 0 К
3 - 1 5 0 К 7 - 2 1 0 К 1 1 - 2 9 0 К
4 - 1 6 0 К 8 - 2 3 0 К 1 2 - 3 5 0 К
2
3
4
5
6
7
8
E N E R G Y , e V
1
2
3
4
5
6
IN
T
E
N
S
IT
Y
,
a
.u
.
0
2
4
9
1 0
1 1
1 2
147
3-сурет
осындай температура аймағында қоспалы люминесценция шығысының өсуі байқалады. Бұл нәтижелер
автолокализация үшін барьердің барлығын дәлел ретінде көрсетті.
Бұл
жұмыста
(3-сурет)
эксперимент
нәтижелері
бойынша
(3,67
эВ)
-жарқырауы
үшін
автолокализацияланған экситонның активация энергиясы есептелінген. Бұл энергия деформацияға дейін 19,53
мэВ-ке тең болды, бұл осы кристалдағы деформациядан кейінгі (1%) автолокализацияланған экситонның (66,75
мэВ) активация энергиясынан аз. Еркін, автолокализацияланған экситонның және қоспаның люминесценция
шығысының температуралық тәуелділігі автолокализацияланған экситонда барьердің бар болуына күмән
келтірмейді. CsI бояғыш центрлерінде автолокализацияланған экситондардың люминесценциясының сөнуі
бойынша эксперименттік нәтижелер де осы көзқараспен түсіндіріледі.
1 және 2 суреттердегі (I) интенсивтіліктің (E) энергияға тәуелді графиктерінен (I) интенсивтіліктің (T)
температураға тәуелді графигін тұрғыздық (3-сурет).
Аррениус координатында тұрғызылған бұл графиктен
T
1
f
~
1
I
I
lg
0
тәуелділігін сипаттайтын түзу
сызықты аралықты таңдап алдық. Активация энергиясы (Е) мына формуламен анықталады.
3
1
2
2
0
1
0
4
10
T
1000
T
1000
1
I
I
lg
1
I
I
lg
10
86
,
0
3
,
2
Е
мұндағы k=0,86*10
-4
эВ Больцмантұрақтысы.
Достарыңызбен бөлісу: |


text:
Әдебиеттер тізімі
1. Алукер Э.Д., Лусис Д.Ю., Чернов С.А., «Электронные возбуждения и радиолюминесценция щелочногалоидных
кристаллов». Рига, Зинатне, 1979г.
2. Лущик А.Ч., Лущик Ч.Б. Распад электронных возбуждений образованием дефектов в твердых телах. Москва,
Наука 1989г. с. 77-86.
3. Бекешев А.А., Васильченко Е.А., Шункеев К.Ш., Эланго А.А. Влияние одноосного сжатия на люминесценцию
автолокализованных экситонов в CsI при 80К // ФТТ, 1997, 39, 1, C. 87–88.
4. Лущик Ч.Б. Исследование центров захвата в щелочногалоидных кристаллах // Труды института физики и
астрономии, № 3, 1955, 134 с.
5 . Шункеев К.Ш., Сармуханов Е.Т., Сагимбаева Ш.Ж., Бармина А.А., Мясникова Л.Н., Шункеев С.К. Влияние
одноосной деформации на структуру автолокализованных экситонов вщелочногалоидных кристаллах.Журнал
прикладной спектроскопии. – 2007. – T . 7 4 . – № 1 . – С . 6 7 – 7 2 .
1000/T
5
6
7
8
9
lg
(
(1
/
) -
1
)
-1
0
1
CsI
148
ӘОЖ 620.11:006-03
СТАНДАРТТАРДАҒЫ СӨЗДЕРДІҢ ҚАТЕ ЖАЗЫЛУЫ
Шадьярова Ж.К. – т.ғ.м. аға оқытушы, Құспан А.
Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті, Атырау
«Стандарттау» пәні бойынша СРСП-нің (студенттердің оқытушылармен бірге өзіндік жұмысы) өту
барысында стандарттарды талдау кезінде көптеген қателерге тап болдық.
ҚР СТ 1573-2006 Концентратталған жеміс шырындары мен ҚР СТ 1649-2007 Жолаушылар пойызындағы
қоғамдық тамақтану қызметтері бойынша стандарттарда сөздердің қателерін байқадық. Нақты тоқтала кететін
болсақ, ҚР СТ 1573-2006 Концентратталған жеміс шырындары стандарты бойынша:
II парақта –
тамққа,жән;
III парақта –
үйлесітірілген
,
қайталаүға
;
IV парақта –
мне
;
2 бетте –
бөшкелр
;
3 парақта –
мүгжидек;
4 парақта –
формольды;
6 парақта –
талааптарына, жемістрдің;
8 парақта –
жұмсығы;
10 парақта –
атуымен, блгілері;
15 парақта –
түссіздендіртін, технологилық,
23 парақта –
шаттар, шыныдары.
[1]
Сол сияқты ҚР СТ 1649-2007 Жолаушылар пойызындағы қоғамдық тамақтану қызметтері стандарты
бойынша:
4 парақта –
контингентінің; сандай-ақ;
5 парақта –
Санитарлық-эпидемиологилық;
6 парақта –
тамағамдарды;
12 парақта –
Санитарно-эпидемиологиялық сөздері.
[2]
Сонымен қатар, ҚР СТ 3.11-2003 Жүйенің мемлекеттік тізілімінің құрылымы және жүргізу тәртібі
стандарты бойынша:
Титулдық бетте –
Сауды;
III парақта –
субъекттер;
3 парақта –
бірдейуақытта;
4 парақта –
сертифкаттарының;
5 парақта –
ресімделген;
6 парақта –
тіркеуше;
8 парақта –
күнен, тұпнұсқа, субъекттіңнің;
9 парақта –
әрекетн;
16-17 парақтарда –
Мекен жайы.
[3]
ҚР СТ 1605-2006 Өрт сөндіру техникасы. Жеке қорғану құралдары.Өрт сөндірушілердің арнайы
қорғаныштық аяқ киімдері стандарты бойынша:
2 парақта –
төзімділігн.
[4]
ҚР СТ 1.9-2007 Қазақстан Республикасында Халықаралық, өңірлік және шетелдік мемлекеттердің ұлттық
стандарттарын, стандарттау жөніндегі басқа нормативтік құжаттарды қолдану тәртібі стандарты бойынша:
Титулдық бетте –
жэне;
1 парақта –
ресімделу, ғылымыи-зерттеу;
6 парақта –
олданылады;
10 парақта –
қажетілігі;
27 парақта –
жұзеге;
29 парақта –
қоланылған;
33 парақта –
немеміс;
50 парақта –
сықақтар, кеңееді.
[5]
Осы қате жазылған сөздер: тамаққа, және, үйлестірілген, қайталауға, мен, бөшкелер, мүкжидек,
формальды, талаптарына, жемістердің, жұмсағы, атауымен, белгілері, түссіздендіретін, технологиялық, шарттар,
шырындары және континентінің, сондай-ақ, санитарлық-эпидемиологиялық, тағамдарды, санитарлық-
эпидемиологиялық, Сауда, субъектілер, бірдей уақыта, сертификаттар, рәсімделген, тіркеуге, күннен, түпнұсқа,
субъектінің, әрекетін, мекен-жайы, төзімділігін, және, рәсімделу, ғылыми-зерттеу, қолданылады, қажеттілігі,
жүзеге, қолданылған, неміс, сынақтар, кеңиеді деп түзетілуі керек деп ойлаймыз. Осындай қателермен қатар бұл
сияқты нормативтік құжаттарда терминдердің де түсініксіз жазылуы, диалектіні қолдану, қазақша қыламыз деп,
сөздердің неше түрлі түсініксіз қазақшаға аударылуы да көп кездеседі. Стандартты ашып қалғанда осынша қате
шықты. Ал стандартты түгел оқысаңыз, бірдеңе түсінесіз бе, жоқ па – білмейміз.
Мұның бәрі сауаттылығымызға сын. Ал, сауаттылық - мәдениетіміздің басты белгісі. Ал мұндай қате
жазылған дүниені қалай пайдалануға болады? Қазақ тіліндегі қате жазылған жазуларды көріп, бойыңды өкініш
билейді. Өз мемлекетінде өз тілін мазақтағандай. Бір тосқауыл болуы керек емес пе деп ойлаймыз. Осындай
149
қатемен жазылған стандарттарды қалай әдістемелік көмек ретінде пайдаланамыз? Шындығына келгенде, осындай
өрескел қателер қазақ тілінің, яғни мемлекеттік тілдің абыройын төмендетеді, қазақ тілінің жазылу заңдылығын
қатаң қадағалау керек деп ойлаймыз. Стандарт негізгі нормативтік құжат болғандықтан қатесіз болуы керек. Осы
салада құзіретті органдар осы құжаттарға түзету енгізсе деген ұсынысымыз бар. Қазақ тілінде білім алатын
студенттер және осы қазақша стандарттарды пайдаланатын мекемелер мен қызметкерлерге де жеңіл болар еді.
Әдебиеттер тізімі
1. ҚР СТ 1573-2006 Концентратталған жеміс шырындары;
2. ҚР СТ 1649-2007 Жолаушылар пойызындағы қоғамдық тамақтану қызметтері;
3. ҚР СТ 3.11-2003 Жүйенің мемлекеттік тізілімінің құрылымы және жүргізу тәртібі;
4. ҚР СТ 1605-2006 Өрт сөндіру техникасы. Жеке қорғану құралдары.Өрт сөндірушілердің арнайы қорғаныштық
аяқ киімдері;
5. ҚР СТ 1.9-2007 Қазақстан Республикасында Халықаралық, өңірлік және шетелдік мемлекеттердің ұлттық
стандарттарын, стандарттау жөніндегі басқа нормативтік құжаттарды қолдану тәртібі.
ӘОК 662.621.31
БІРТЕКТІ ГАЗ ҚОСПАСЫНЫҢ ЖАНУЫ
к.ф-м.н. Джумамухамбетов Ж.Г., магистрант Алдигулова Н.Ж.
Х.Досмұхамедов атындағы АтМУ, Атырау қаласы
Жану интенсивтілігі біртекті алдын – ала араластырылған қоспада химиялық реакциялардың
кинетикасына байланысты. Сондықтан жанудың бұл түрін кинетикалық деп атайды.
Біртекті газ қоспасының жануы жанғыш камераға үздіксіз түсіп тұратын жанғыш қоспа отының таралуы
арқасында жүреді. Жанғыщ қоспаны козғалысына қарай ламинарлы және турбулентті жану деп бөледі. Біріншіден
ламинарлы жануды қарастырайық.
Факелді майыстырмау үшін вертикаль орналасқан жанғыш камераға біртекті қоспа беріледі. Ламинарлы
қозғалыста қоспаның қозғалыс жылдамдығы парабола бойынша таралады. Қозғалыс жылдамдығының таралуы
пештен шыққанда да сақталады: пеш қабырғаларының жылдамдығы өте аз, кейіннен олар өсіп, пеш осінің
максималды мәніне жетеді.Нүктенің қиылған жеріне жақын пештің сағасы жанған кезде, ағын жылдамдығы оттың
қалыпты жайылу жылдамдығы
н
- ге тең, от түтіктің перифириясына түсетін қоспаның үздіксіз жануын
қамтамасыз ететін жанғыш сақина қалыптастыра отырып, қалыпты сақталады. Пештің қабырғаларында, қоспа
жылдамдығы
н
–нен кем емес болғанда отын пешке ене алмайды, себебі қабырғалар арасындағы жылу алмасу
нәтижесінде отынның таралу жылдамдығы азайып, сол жердегі түтіктің жылдамдығынан кемиді.
Жанудың сақиналы зонасы пештің перифериясының баяулатылған қозғалысынан және сыртқа бөлінген
ағыстағы жанғыш наздың диффузиясынан пайда болады.Отын перифериядан центрге таралу процесінде бір
мезгілде тасқынға қарап, соның арқасында пеш сағасынан бірнеше қашықтықта түтік осіне жетіп, нәтижесінде
конусты факел пайда болады. Отын фронтын құрайтын жанудың жіңішке зонасы қалыпты жағдайда факелді бөліп
көрсететін жарық – көгілдір түсті болады.
Отынның таралу жылдамдығы артып тасқынның жылдамдығы кеміген сайын факел қысқарақ болады
және керісінше
н
аз көп болған сайын факел ұзынырақ. Пештен алынған қоспаның берілген жылдамдығында
факелдың ұзындығы оттың таралу жылдамдығына байланысты, яғни, табиғаттан жанатын газдан, оның
қоспадағы конецентрациясынан және газ-ауалы қоспаның температурасынан. Пештің диаметрінің ұлғаюымен
факелдың ұзындығы ұлғаяды.Осындай жолмен, жану конусты факелдың бетімен ағады, ал жану зонасының
тереңдігі миллиметрдің оннан бір бөлігін құрайды, факелдің негізгі құрам бөлігі инертті күйде қалады.
Егер қоспада жанғыш заттың артығы болса (α<1), онда көгілдір конуста орналасқан қоспаның
құрамындағы ауа арқасында, жанғыш газдың бір бөлігі ғана жанады. Газдың артығы, жану зонасынан өтіп,
айналадағы атмосферадағы ауамен араласа отырып, көгілдір конустың қасында екінші реттік отынды факел түзе
отырып, өртенеді. α>1 болған жағдайда газдың барлық көлемі факелдың көгілдір конусында жанып кетеді.
Фронтты жалынның біртекті қоспаның бетінде конустәріздес орнықты күй түрінде қолданылады, әрбір
алғашқы нүктесінде оған деген бір қалыпты
н
газдың қозғалысының жылдамдықтарын
н
жалынның
таратуының бір қалыпты жылдамдығынның қиысында теңеседі
н
=
∗
=
н
(1)
мұнда — жергілікті ағын жылдамдығы; — жергілікті ағын жылдамдығы мен сыртқы фронт жалынының бағыты
арасындағы бұрыш.
(1) теңдеуден байқағанымыздай,жанудың жұлқиынының шақыртпай ақ, жіңішке ағыстың жылдамдығын
н
біршама мәндерге арттырамыз. Бірақ
н
- нан кем болмауы керек себебі пештің жалыны негізі алшағырақ.
Егерде жанғыш қоспа тыныштықта тұрса, сол кезде еркін нүктесі фронттың нормаль бетінен U
n
·Δτ.
қашықтықтағы факелдің ішіне азғанаΔτ уақытта ауасады.Бірақ қоспа осы уақытта жалынмен бірге вертикаль
қашықтықта
∗ ∆ қозғалады.
Ламинарлық факел сақина жүзінде тұрақтылып, жануы ағын қабатымен шектелгенде іске асады,
гидродинамикалық және жылулық жағдайдың орайлы сәтінде жаны арқылы жалынның беріктілігі бар болуы
мүмкіндігі құрылады.
150
Бірізділіктің үзіндісіне орай маңыздысы пештен шығар кездегі ахуалы және жылт етуіне орай–пештің ішкі
түтігінің ахуалы болып табылады. Жылт етуімен және шарттың бұзылуынанжалын үзіндісі
= −
н
пештің аузына
жақын маңында өтеді.Факелдің орнықтылығы оның табиғи және жасанды тамырлы тұрақтандырылған бөлігінде
анықталады.
Факелдің пішіні тұтандырылған отанның геометриялық орналасуына тәуелді болады, себебі оның өлшемін
пештің өлшемі арқылы бірқалыпты жағдайда фронтты ауыспалы элементінің жүзгіштігінің арасымен және
шоғырланған ағын жылдамдығымен бойынша анықталады.
Ламинарлық ағын өндірісте көп қолданыла бермейді, ол тек қана жылыту қондырғыларында біртекті газ-әуе
қоспаларының жану әдістерін аларда қолданады.
Әдебиеттер тізімі
1.
Хзмалян Д.Я., Теория топочных процессов. Москва:Энергоиздат, 1980, 351 с.
2.
Белосельский Б.С., Соляков В.К. Энергетическое топливо. Москва: Энергия, 1980г.
3.
Нащокин В.В. Техническая термодинамика и теплопередача. Москва, 1969,560с.
4.
Белосельский Б.С.Технология топлива и энергетических масел. Москва:
Издательство МЭИ., 2005, 348с.
5.
Чокин Ш.Ч., СартаевТ.Ст, Шкрет А.Ф. Энергетика и электрификация
Казахстана. Алматы, 1990, 336с.
УДК 621.315
ФИЗИЧЕСКИЕ СВОЙСТВА ПОЛУПРОВОДНИКОВЫХ СВЕРХРЕШЁТОК
Магистрант Бисенова Т., к.ф.м.н. Джумамухамбетов Ж.Г.
Атырауский государственный университет им.Х.Досмухамедова
В работе показано что, если перпендикулярно слоям полупроводниковой сверхрешётки приложить
сильноепостоянное электрическое поле, то блоховские колебания электронов в полупроводнике со
сверхрешёткой приводят к наличию на вольт-амперной характеристике (ВАХ)полупроводниковой сверхрешётки
участка с отрицательной дифференциальнойпроводимостью (ОДП). Если, кроме постоянного поля, приложить
переменное электрическое поле, то в области ОДП возможно усиление излучения.
Зонная структура полупроводниковой сверхрешётки отличается от зонной структурыобычного
полупроводника. Особенности зонной структуры обуславливают наличие уполупроводниковых сверхрешёток
целого ряда интересных свойств, которые дают многоинтересных возможностей для их приборного применения.
Актуальность работыобусловлена существенными технологическими достижениями в изготовлении и
исследованиисверхрешёток, а также возможностью их широкого приборного применения.Цель данной работы
заключается в том, чтобы, опираясь на модель Эсаки-Тсу,показать, что в области отрицательной
дифференциальной проводимости возможно
усиление излучения, проходящего через полупроводниковую сверхрешётку.
Введение
Энергетический спектр электронов в кристалле, в том числе и в полупроводнике
представляет собой набор разрешённых энергетических зон, содержащих те значения
энергии, которые может иметь электрон, и разделённых запрещёнными зонами
(энергетическими щелями) – промежутками таких значений энергии, которыми электрон
обладать не может. При абсолютном нуле температуры электроны занимают нижние
разрешённые зоны, т. е. спектр состоит из заполненных и пустых зон.Наложение дополнительного
периодического потенциала сверхрешётки вызываетрасщепление зоны проводимости на ряд разрешённых и
запрещённых подзон, ширинакоторых значительно меньше ширины исходной зоны [1].
Модель
Эсаки-Тсу.
Усиление
излучения
в
области
отрицательной
дифференциальнойпроводимости.
Введение одномерного потенциала сверхрешётки приводит к нарушению зоннойструктуры исходных материалов,
возникает серия узких подзон и запрещённых щелей,которые появляются вследствие разделения зоны
Бриллюэна на ряд минизон(рис. 1).
Электрон под действием постоянного электрического поля E, направленного вдоль осиz (ось z перпендикулярна
слоям полупроводниковой сверхрешётки), может перемещатьсявдоль направления этой оси.При этом
квазиимпульс изменяется как
ħ
=
(1)где
k
- квазиимпульс в направлении
z
.
Интегрируя (1), для постоянного электрического поля
E
получим: ( )
=
ħ
(2)
В периодическом потенциале сверхрешётки энергия движения носителей тока вдоль
оси сверхрешётки является периодической функцией квазиимпульса с периодом2π
ħ/d
.
Энергия элекрона в приближении сильной связи имеет вид
151
( ) =
-
∆
1 −
(
) (3)
где
d
- период сверхрешётки вдоль
z
;
Δ
- ширина минизоны;
ε
0
– энергия нижней минизоны[3].
Рисунок 1.Расщепление энергетической зоны E(kz) кристалла с постоянной решётки aна минизоныEj(kz)
потенциалом сверхрешётки с периодом d. Число минизонравно d/a. [2]
Из формулы (3) следует, что скорость электрона, начавшего движение в центре зоны
Бриллюэна в момент времени t=0 : ( )
=
ħ
∙
=
∆
ħ
∙
(
) =
(
)(4)
где
=
ħ
– блоховская частота [3].
Таким образом, если вдоль оси полупроводниковой сверхрешётки с периодом
d
приложено достаточно сильное электрическое поле
E
, так что электрон движется в пределаходной
энергетической зоны от одной границы зоны Бриллюэна до другой почти безрассеяния, то электрон совершает
блоховские колебания с блоховской частотой.
Допустим, что вероятность того, что электрон в течении времени
t
будет двигаться без
рассеяния,
p(t) = exp(-t/τ)
, где
τ
- среднее время между столкновениями. Тогда средняя
скорость дрейфа электрона вдоль оси сверхрешётки:
= ∫
( ) ( )dt=
, (5)[3]
где введено критическое поле
=
ħ
=
ħ
(6) (
υ
=1/
τ
– частота столкновений). Для простотыположим, что
каждый рассеянный электрон возвращается в центр зоны Бриллюэна.При слабом электрическом поле
E
<
Ec
электроны не могут покинуть параболическойчасти дисперсионного соотношения, скорость дрейфа
возрастает. При
E
=
Ec
кривая v(
E
)достигает максимума. При дальнейшем увеличении поля электрон достигает
области v<0, врезультате чего уменьшается скорость дрейфа до тех пор, пока при очень больших
E
время,
втечении которого электрон находится в областях с v<0 и v>0, не станет одинаковым, тогдаскорость дрейфа
падает до 0 при
E
→∞ (см. рис. 2).
Так как ток пропорционален скорости электронов, то в достаточно сильных полях ток
убывает с ростом напряжённости электрического поля, т. е. на вольтамперной характеристике (ВАХ) появляется
падающий участок. Падающий участок ВАХ соответствует областиотрицательной дифференциальной
проводимости (ОДП).
Пусть помимо постоянного электрического поля на полупроводник со сверхрешёткой
действует переменное электрическое поле
E = E
1
cos(ωt)
. Покажем, что в области
отрицательной дифференциальной проводимости поглощаемая мощность отрицательна, тоесть возможно
усиление падающего излучения.
a)
b)
152
Рисунок 2. Энергия и скорость электрона в самой низкой минизоне (a) и результирующаяскорость дрейфа как
функция от E (b).
При EЗависимость v(E) линейна в этом режиме.
При E ≥ Ec электрон достигает области зоны Бриллюэна, где скоростьстановится меньше, чем до рассеяния.
Кривая v(E) достигает максимума при E=Ec. ПриE>Ecэлектрон входит в область с v<0[3].
Плотность тока можно записать как
=
=
(7)
где
E = E
0
+ E
1
cos(ωt)
,
E
0
– постоянное поле.Положим
E
1
<<
E
0
. Тогда
j
можно представить в виде
= (
) +
∙
(
)(8).
Средняя плотность поглощаемой мощности:
= 〈
〉=〈 (
) ∙
(
)〉 +
∙
(
) (9)
j
(
E
0
)=
env
0
E
0
2
/
Ec/
1+(
E
0
/
Ec)
2
=
const
(10)
атаккак
〈cos(ω
t
)
〉=0 , то〈
j
(
E
0
)
E
1
cos(ω
t
)
〉=0 (11)
Тогда из (9) с учётом (11) получим
w
=1/2*(∂
j/
∂
E)
E=E0
E
1
2
(12)
Так как в области отрицательной дифференциальной проводимости
∂
j/
∂
E<
0 , то
w
<0, т.е. возможно усиление
излучения.
Заключение
Используя модель Эсаки и Тсу, было показано, что в области отрицательной
дифференциальной проводимости возможно усиление излучения, проходящего через
полупроводниковую сверхрешётку.
Список литературы
1. Ф.Г. Басс Полупроводники со сверхрешётками.
≪Природа≫, 1984 г.
2. А. П. Силин Полупроводниковые сверхрешётки. УФН,том 147, вып. 3. 1985 г.
3.BernhardRieder. Diss: Semiclassical Transport in Semiconductor Superlattices with Boundaries.
УДК 621.315
МАГНИТӨРІСІНІҢТОПОЛОГИЯСЫ
Магистрант Ержанов Н., ф-м.ғ.к. Джумамухамбетов Ж.Г.
Х.Досмухамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті
Бұйымның техникалық жағдайын диагностикалау үшін пайдаланатын, дефектінің тұтастығын, оның
орның бағалайтын және геометриялық параметрлерін табатын қиратпай тексеретін магниттік әдістің өзекті
міндеті болып саналады. Магниттік дефектоскопияның белгілі әдістері магниттік өрісті сандық түрде бағалауға
мүмкіндік бермейді, себебі поляризацияланған зарядтардың массасы, өрістің шашырау көздері анықсыз
қалады.Өлшенген магнит өрісі бойынша дефект параметрін математикалық бағалау корректі емес класына
жататын кері есептерге жатады, себебі дефектінің жеңілдетілген моделі нақты дефектінің параметрін
қанағаттыратын баға алуға мүмкіндік бермейді [1].
Ең алғашқы дипольдік модельдің бағасын Р.И.Янус берген [2]. Қашықтағы дефектінің өлшемі оның
сызықтық өлшемінен үлкен болса, онда ол моменті P диполь сияқты болатының көрсетті: P = -MV мұнда V-
дефектінің шың көлемі, M – үлгінің магниттелуі. Радиусы R
o
, магниттік өтімділігі μ
o
сфералық дефект магниттік
өтімділігі μ біртекті кеңістікте болса, онда ол моменті бар диполь сияқты әсер ететінің С.В.Вонсовский көрсетті:
Тоғы бар өткізгіштің магнит өрісімен аналогия бойынша жазылған Ферстер моделіне де назар аударатын
жайт [3]. Екі модельде Н.Н.Зацепин, В.Е.Щербинин, Р.В.Загидуллин, В.Ф.Мужицкиймен тиянақты зерттелген.
Олардың жұмыстарында [4, 5] осы модельдерді бейнелейтін аналитикалық теңдеулер, эксперимент
қорытындысы, сонымен қатар модельдің дәлдігіне әсер ететін факторлар көрсетілген. Кемтістік өрісі оны
қоршайтын беттік және көлемдік магнит зарядтарымен қалыптасады. Көптеген жағдайда беттік зарядтар негізгі
фактор болып саналады, ал көлемдік зарядтар азғантай өзгертулер еңгізеді. Бірақта әлсіз өріс аймағында
көлемдік зарядтар кеңістікте локальды минимум мен максимум мәндерін жасап кемтістік өрісін қалыптастыруға
едәуір үлесін қосады. Материалдың техникалық қанығу күйіне дейін магниттеліну шартымен магниттік
дефектоскопияның есебі шешіледі. Бұл жағдайларда магниттік өтімділікті тұрақты деп, ал магниттелінуді бертекті
деп санауға болады. Әлсіз өрісте магниттеліну қисығының сызықты еместігі ескеріледі, соның салдарынан
көлемдік магнит зарядтары және олардың қосымша өрістері пайда болады. [2,] жұмыстарда сызықсыз магнетикте
пайда болатын көлемдік зарядтардың кемтістіктің шашырау өрісіне әсері тиянақты зерттелген. Азғантай сыртқы
өрісте кемтістіктің маңында материал біртектісіз магниттелінеді, магнит өрісінің әлсіреу және күшейту зоналары
153
пайда болады. Жүргізілген есептеулердің сапалы қорытындылары ішкі кемтістіктің шашырау өрісінің дипольдік
моделін қолдануға болатындығына келтірілген, бірақ дипольдің эффективтік өлшемі магниттеліну бағыты
бойынша созылған болады, ал перпендикуляр бағытта сығылады. [4, 5] модельдері өріс бойынша шектеулері жоқ,
сондықтан оларды Жер өрісінде магниттелінуде кемтістіктердің өрісін бағалау үшін қолдануға болады. Кемтістік
өрісінің макроскопиялық сипаттамалары классикалық магниттік дефектоскопияда зерттелінеді. Бұл мәселенің
шешу негізі болып кемтістік өрісінің микротопографиясы қойылғаны [2] жұмыста көрсетілген. Сонымен қатар
кемтістіктер топталып құрылатының ескеру керек. Осы мәселені шешу үшін өріс топологиясы туралы толық нақты
ақпарат болу қажет. Еркін кеңістікте магнит өрісі үшін ∂
B
i
/∂
r
j
бірінші туындысының екінші сатылы тензордың 5
тәуелсіз компоненті және ∂
2
B
i
/∂
r
j
∂
r
k
екінші туындысының үшінші сатылы тензордың 20-дан аса тәуелсіз компоненті
бар. Сондықтан, шашырау өрісінің тензор компоненттерінің микротопологиясын талдау кемтістіктердің топтарын
жақсы айыруды қамтамасыз етеді. Кемтістіктердің ені
, терендігі
, биіктігі
модельденіп 1-
суретте көрсетілген.
Сурет1. Жазық-параллельді пластинадағы кемтістіктер
Магнит өрісінің құраушылары:
,
.
Ауадағы
N
кемтістігі бар магнит өрісін әрбір кемтістіктің өрісінің қосындысы ретінде қарастыруға болады:
,
(1)
Кемтістіктер өзара әсерлесетіндіктен аддитивті қосумен қорытынды өрісті алуға болмайды, ол үшін
әсерлесуді бейнелейтін түзетулер еңгізу керек. Бір кемтістіктің өрісін мына түрде жазуға болады:
,
(2)
мұнда
TF
j
(
z
) - j- кемтістіктің топографиялық факторы, σ
j
- j-кемтістігінің қабырғаларындағы басқа
кемтістіктердің әсерін ескерумен магнит зарядының тығыздығы. Топографиялық фактор кемтістіктің геометриясы
мен орналасуы туралы ақпарат береді, магнит зарядтарының тығыздығы кемтістіктің өлшемімен, сыртқы өріспен
және материалдың сипаттамасымен анықталады. Екі зарядтың топографиялық факторы және заряд тығыздығы
келесі теңдеуден анықталады:
,
(3)
,
(4)
154
,
(5)
.
(6)
(1-6) формулалар бойынша магнит өрісінің есептеулері Mathcad жүйесінде жасалынды. 2-3
суреттерде параметрлері 2
b
1
=0,002 мм, 2
b
2
= 0,01 мм,
h
11
= 1 мм,
h
1
=
h
2
= 1 мм,
h
21
= 5 мм,
d
= 20 мм, сыртқы
өрістің кернеулігі
Н
0
= 40 А/м, материалдың магниттік өтімділігі μ = 5000 тең екі кемтістік үшін магнит өрісінің
нормальды
B
y
(
x
, 0) және тангенсиалды
B
x
(
x
, 0) компоненттерінің графиктері берілген.
Сурет 2.
x
1
= 20 мм тең кездегі өрістің тангенсиалды және нормальды компонентінің топологиясы
2-суреттен көргендей
x
1
= 20 мм болғанда кемтістіктің орналасуы шашырау өрісінің нормальды және
тангенсиалды компоненттерінің максимумына сәйкес келеді. Әрбір кемтістіктің топологиясы бірдей және
дипольдік сипаттамасы бар. Кемтістіктер арақашықтықтары
x
1
= 3 мм болғанда олар бірігіп кетеді (сурет 3).
Сурет 3.
x
1
= 3 мм тең кездегі өрістің тангенсиалды және нормальды компонентінің топологиясы
Егер арақашықтық кемтістіктің сызықтық өлшемінен 20 есе көп болса , онда өзара әсерлесу өте азғантай
болады. Бұл кезде кемтістіктерді шешу үшін сигналдарды өңдеу әдісін қолдану немесе өріс кемтістіктері туралы
қосымша ақпарат алу керек. Кемтістіктерді магнитометриялық тіркеу әдісінің бірі бұл тензорлық микротопология.
Датчиктің кішкентай өлшемінде және жоғарғы сезімталдығында оның кеңістіктегі туындыларын зерттеп өріс
кемтістігі туралы қосымша ақпарат алуға болады. Себебі әлсіз өрісте кемтістіктің қасында материалдың
магниттелінуі көп өзгереді, сондықтан кемтістік өрісінің компонент туындыларының топологиясы өте ақпаратты
болады. Бұл әдістің тиімділігін өрістің тек қана екі туындысымен шектеліп бағалауға болады. Дипольдық
жақындауда[2] өріс мына өрнекпен көрсетіледі
,
(7)
,
,
,
,
мұндаr
p
– магнит моментінен бақылау нүктесіне дейінгі радиус-вектор, m – дипольдің магниттік моменті.
Кеңістіктік туындылар (7) мына өрнекпен анықталады
,
1, 2, 3.
(8)
155
Сонымен, (8) теңдеуден өрістің B үш құраушысы үшін 9 кеңістіктік туынды алуға болады, оның тек қана
5-і еркін кеңістікте тәуелсіз болады:
,
,
,
,
,
.
Осы туындыларды тіркеу үшін Холл сенсорлары тең қабырғалы үшбұрыштың төбелерінде орналасқан
тензорлық магнитометриялық датчикті қолдану керек (сурет 4). Әлсіз магниттелген ферромагнетикте магнит өрісі
шеқара жазықтығы бойымен бағытталады, ал диполь моменті m өріс бағытымен [2]. Сонда
m
z
= 0 тең деп алуға
болады. Кемтістікпен байланысты диполь координаталар басында
x
= 0,
y
= 0,
r
=
z
орналасады деп санап,
өрістің туындыларын бағалауға болады:
,
.
(9)
Сурет 4. Магнитометриялық датчиктің тензорлық схемасы
(9) теңдеуденкемтістіктің өлшемі ретінде мына шама болу мүмкін:
.
(10)
1,2,3, нүктелеріндегі (сурет 4) магнит индукцияны
x
және
y
координаталары бойынша Тейлор қатарына
бөлейік және қосындылардың сызықтығымен шектелейік:
(11)
мұнда
B
1
,
B
2
,
B
3
- 1, 2, 3 нүктелеріне сәйкес Холлсенсорымен өлшенетіниндукция компоненттерінің мәні,
B
0
– координата басындағы магнит индукция компоненті. (11) формулаларды ескере отырып, аламыз
. (12)
(10) және (12) теңдеулерді салыстыра отырып кемтістіктің тензорлық өлшемі ретінде шаманың
топологиясын қолдануға болатының көреміз.
156
,
(13)
(13) формуладан алынған тензорлық өлшемнің тангенсиалды және нормальды компоненттерінің
топологиясы (5-6) суретте келтірілген.
Сурет 5. Тензорлық өлшемнің
x
1
= 20 мм тең кездегі нормальды және тангенсиалды компоненттерінің
топологиясы
Сурет 6. Тензорлық өлшемнің
x
1
= 3 мм тең кездегі нормальды және тангенсиалды компоненттерінің
топологиясы
0> Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sbornik-materialov-iv-mejdunarodnoj-nauchno-prakticheskoj-konf.html?page=23#Модель_Эсаки-Тсу._Усиление_излучения_в_области_отрицательной_дифференциальнойпроводимости.


text:
Әдебиеттер тізімі
1. Загидулин Р. В. Распознавание дефектов сплошности в ферромагнитных изделиях: дис. д-ра техн. наук; ОАО
«Геофизика». Уфа, 2001, 412 с.
2. Янус Р. И. Некоторые расчеты по магнитной дефектоскопии // ЖТФ, 1938,т. 8, № 4,с. 307 – 315.
3. Ферстер Ф. Неразрушающий контроль методом полей рассеяния. Теоретические и экспериментальные основы
выявления поверхностных дефектов конечной и бесконечной глубины.//Дефектоскопия. 1982, № 11,с.3- 24.
4. Загидулин Р. В., Мужицкий В. Ф., Курозаев В. П. Расчет магнитостатического поля внутреннего дефекта и
дефекта внутренней поверхности в ферромагнитной пластине. 1. Магнитное поле дефекта внутри
ферромагнетика // Дефектоскопия. 1997, № 1,с. 46 – 54.
5. Загидулин Р. В., Мужицкий В. Ф., Курозаев В. П. Расчет магнитостатического поля внутреннего дефекта и
дефекта внутренней поверхности в ферромагнитной пластине. 2. Магнитное поле дефекта в воздухе //
Дефектоскопия. 1997,№ 1,с. 55 – 62.
УДК 621.313
АСИНХРОНДЫ МАШИНАНЫ ГЕНЕРАТОР РЕЖИМІНДЕЗЕРТТЕУ
Тумышева А.А.
Атырау қ., Х. Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті
anar_ta86@mail.ru
Аннотация
Работа посвящена изучению физических параметров асинхронных машин и использованию в режиме
генератора. Определены вольт - амперные характеристики, описывающие зависимости электрических величин в
различных машинах.
Abstract
Work is devoted to studying of physical parameters of asinhron machines and use in generating regimes. Are
defined volt - the ampere characteristics describing dependences of electrical quantities in various machines.
Инновациялық технологияның дамуы өндірістің көптеген салаларына, техникалық жүйелердің құрылымы
мен элементтеріне түбегейлі ықпал етіп қана қойған жоқ, қазіргі өндірістегі компьютер қызметі мен еңбек
адамының ролін барынша өзгертті. Инновациялық жобаларды жүзеге асыруда ғылыми-зерттеу жұмыстары
модельдер көмегімен жүргізіледі.
Іс жүзінде электр машиналары белгілі бір жұмыс түрін орындауға арналған. Асинхронды машиналар мен
тұрақты ток машиналар негізінен механикалық энергия көзі ретінде қолданылады. Электр энергиясының көзі
157
ретінде олардың қолданылуы шектеулі келеді. Синхронды машиналар электр энергиясын алудың негізі және
айтарлықтай аз мөлшерде механикалық энергияның көзі болып қолданылады. [1]
Асинхронды машиналар айнымалы ток машиналарына жатады жөне олардың жалпы өндірістік орындалуы
асинхронды қозғалтқыш түрінде жасалады. Асинхронды машиналар электртехникалық құрылысы бойынша
энергияны түрлендіргіш болып табылады, ал асинхронды генератор ретінде қосымша құрылымдық және сұлбалық
өзгеріс енгізбей жұмыс істей алмайды. Асинхронды қозғалтқышты ойлап тапқан орыс инженері М.О. Доливо-
Добровельский болып саналады.
Асинхронды машинаны генератор режимінде жұмыс істету үшін іске қосу әдістерін зерттеу . Асинхронды
генератордың жұмыстық қасиеттерін зерттеу.[2]
Жұмыстың бағдарламасы
1.Асинхронды генераторды тәжірибе жүзінде зерттеудің сұлбасын оқып үйрену.
2. Асинхронды двигатель мен тұрақты ток двигателін жұмысқа қосып қарау.
3.Асинхронды двигательді асинхронды генератор режимінде зерттеу.
4.Тәжірибе мәліметтерін өңдеп, есеп жазып, жұмысқа қорытынды жасау.
Жұмысқа түсініктеме
Зертханалық жұмысты төмендегі модульдер қолданылады:
- Стендалық қорек көзі ( МПС)
- Қоректену модулі (МП)
- автотрансформатор модулі ( ЛАТР) SA1 ауыстырып-қосқышын
-күштік модуль (СМ)
-қосымша кедергі модулі № 1 ( МДС1)
-қуат өлшегіш модулі ( МИМ)
-кіріс/ шығыс модулі ( МВВ)
Зертханалық жұмысты бастамас бұрын модульдерді қалыпты жағдайға келтіру, ол үшін:
- ЛАТР модулінің SA1 ауыстырып-қосқышын төменгі жағдайына қойып, автотрансформатордың тұтқасын сол жақ
шеткі жағдайына келтіру.
- МДС1 модулінің SA1 ауыстырып-қосқышын « ∞ » жағдайына қою керек.
- МДС2 модулінің SA1 ауыстырып-қосқышын « ∞ » жағдайына , SA2 – « 0» жағдайына қою керек.
Зерттелетін асинхронды машина М1, тіркеме двигатель- тұрақты ток машинасы М2 және жылдамдық датчигі М3
электромашиналық агрегаттың құрамына енеді. [3]
Сынама іске қосу.
Асинхронды машинаны айнымалы ток тізбегіне асинхронды генераторды тікелей тізбекке қосу арқылы жүргізетін
сұлба 1 суретте келтірілген.
Сурет 1
Тұрақты ток двигателінің қозу орамын қоректендіру МП – модулінің « = 220 B » клеммасы арқылы жүзеге
асырылады. Қозу орамына бірізді қосымша кедергі енгізіледі. Тұрақты ток двигателінің якорь тізбегін коректендіру
үшін ЛАТР модулі қолданылады. Якорь тогын I
А
, якорь кернеуін U
Я
және айналыс жиілігін n өлшеу үшін
компьютер қолданылады. Ол үшін күштік модульдің ДТ, ДН және ПЧН шығыстарын кіріс / шығыс модулінің
сәйкес А
1
, А
2
, А
3
кірістеріне жалғайды.
158
Статор тогын, кернеуі және двигательдің қуаты МИМ модулі арқылы өлшенеді. Агрегаттың айналыс
жиілігінің «n » мәнін сондай-ақ СМ индикаторынан да бақылауға болады.
Q F
1
және QF
2
автоматтарын бірінен кейін екіншісін қосу арқылы асинхронды двигательді сынама іске қосу
жүргіземіз.
Тұрақты ток двигателін іске қосамыз. Ол үшін МДС1 модулінің SA1 ауыстырып- қосқышын « 160 » жағдайына
қосып якорь тогын бақылау керек. Егер якорь тогы артса, қорек модулінің
Q F2 автоматын ажыратып, асинхронды машинаның А және В фазаларының орнын ауыстыру керек.
МДС2 модулінің SA1 ауыстырып- қосқышын « 0 » жағдайына қою. Автотрансформатор модулінің SA1
ауырғышын жоғарғы жағдайына қойып, автотрансформатордың тұтқасын оңға бұрап, ТТД-ның якорь тізбегіне
кернеу беріледі. ТТД –ні іске қосылады. Тәжірибе аяқталған соң модульдерді қалыпты жағдайларына
келтіріледі.[4]
Жұмыстың сипаттамаларын алу.
Жұмыстық сипаттама дегеніміз асинхронды генераторға берілген қуаттың Р
1
фазалық токтың I
p
, п.ә.к. ή
А
ГЕН
, сырғанаудың асинхронды генератордың желіге берген қуатына Р
2
тәуелділігін айтады.
I
Ф
, Р
1,
n, s, ή , соsφ = f ( Р
2
) U
ф
= const және i= const
Тәжірибе төмендегі ретпен жүргізіледі :
-МПС және МП моделдерінің сәйкес QF
1
, QF
2
автоматтарын – іске қосып, асинхронды двигательді айналысқа
келтіреді;
-ТД –ін іске қосу 1 пунктіндегі рет бойынша іске асырылады.
-Якордегі кернеуді арттыра отырып, асинхронды машина генераторлық режимге өте нүктесіне жеткенше
ТТД- ның айналыс жылдамдығын өзгерту керек. ( тізбектен алатын активті қуат нольге тең).
-Егер бұл режим орындалмаса, онда қосымша кедергі модулінің SA1 ауыстырып қосу арқылы қозу
орамының магнит ағынын әлсіретеміз.
Әрі қарай якорьдегі кернеуді, өсіру немесе қозу орамын босаңсыту асинхронды машинаны асинхронды
генератор режиміне өтуге және желіге активті қуатты беруге соқтырады. Тәжірибе якорының тогы 1,5 А болғанша
жүргізіледі. [5]
Тәжірибе мәліметтерін 1 кестеге енгізеді.
Кесте 1
ТТ двигателі жағынан
Тәжірибе мәліметтері
Есептеу мәліметтері
U
Я
I
Я
M
ЭМ
I
ЯО
M
О
M
1
P
1
В
А
Нм
А
Нм
Нм
Вт
400
1,5
70
0,17
0,26
70
366
410
1,6
91
0,18
0,25
91
476
420
1,7
130
0,19
0,24
130
680
Тәжірибе аяқталған соң модульдерді бастапқы қалпына келтіріп қоюды ұмытпаңдар.
Асинхронды генератор тарапынан есептеу мәліметтері.
Асинхронды генератордың айнымалы ток тізбегіне берген толық активті қуаты Вт
Р
2
=P
1
-∆P
XX
− ∆P
ЭМ
Мұндағы ∆P
XX
- асинхронды машинаның бос жүріс шығыны ( белгілі)
∆P
ЭМ
- статор орамындағы шығын:
∆P
ЭМ
= 3 I
Ф
2
r
C
r
C
- статор орамының кедергісі ( белгілі)
Асинхронды генератордың қуат коэффициенті
Cosφ = P/m
1
U
Ф
I
Ф
Асинхронды генератордың сырғанауы ( n >n
1
)
S=n
1
- n/ n
1
Асинхронды генератордың п.ә.к. %
η
A ген
= Р
2
/Р
1
100%
мұндағы Р
1
– асинхронды генераторға тұрақты ток двигателі тарапынан берілген қуат
Р
1
= М
1
2πn / 60= M
1
φ
Мұндағы М
1
– тұрақты ток двигателі білігіндегі пайдалы қуат
M1= M
ЭМ
- М
0
Мұндағы М
ЭМ
тұрақты ток двигателінің электромагниттік моменті
Асинхронды генератор тогы
Тәжірибе мәні
Есептеу мәліметтері
U
Ф
I
ф
n
P
2
cosφ
S
η
а.ген
В
А
айн/мин
Вт
%
390
1,15
1500
90
0,07
0,15
50
380
1,3
1200
92
0,06
0,09
52
159
М
ЭМ
= C
M
I
Я
М
0
- бос жүріс моменті
М
0
= C
M
I
ЯО
Мұндағы С
М
- тарировкалау қисығынан алынады.
I
ЯО
– тарировкалау қисығынан алынады.
Есептеу мәліметтері бойынша асинхронды генератордың жұмыстық сипаттамасы тұрғызылады:
Р
1
, I
Ф
, cosφ , η
A ген
, S=f ( Р
2
)
Әдебиеттер тізімі
1 Балабатыров С.Б. Электротехниканың теориялық негіздері 1-2бөлім// Алматы, 2010, 140-150б.
2 Нұрманов М.Ш., Автоматиканың электрондық құрылғылары //Алматы: ҚазПТИ, 1990, 23-34 б.
3 Кабашев Р.А., Кадырбаев А.К., Кекилбаев А.М. Жылу техникасы
Алматы, 2008
4 Нәдіров Е.Ғ., Балабатыров С.Б., Ғали К.О., Әбдіқадіров А.А., Дағарбек Р. Электротехника және электроника
негіздері Алматы, 2012
5 Исаханов М., Өмірзақов Ш. Электр машиналары Астана, 2010
УДК 539.3
ВЫЧИСЛИТЕЛЬНЫЙ АЛГОРИТМ И МАТЕМАТИЧЕСКАЯ МОДЕЛЬ ОПРЕДЕЛЕНИЯ ПОЛЯ
ТЕМПЕРАТУР ОСНОВАННЫЙ НА ЭНЕРГЕТИЧЕСКОМ ПРИНЦИПЕ
1
Кенжегулов Б.З.,
2
Кудайкулов А.К.,
3
Ташенова Ж.М.,
1
д.т.н., профессор, Атырауский гос. университет им. Х.Досмухамедова, Атырау
2
д.ф.-м.н..профессор, Евразийский национальный университет им.Л.Н.Гумилева,Астана
3
PhD докторант, Евразийский национальный университет им. Л.Н. Гумилева, Астана
Аннотация. В наше время когда, научная инженерная техника хорошо развивается особенно
информационные технологии, автоматизированная компьютерная техника, с помощью них можно определить
поле распределения температуры, оно является одной из актуальной проблемой. Также сейчас очень много
различных приборов для определения температуры. Но эти приборы не могут дать научный анализ для
определения поле распределения температуры и для исследования нельзя внести новые параметры. Исходя из
этого, в научной работе для определения закономерности поле распределения температуры несущего элемента
стержня разработан спецальный программный комплекс.
Ключевые слова: температура, стержнь, тепловая энергия, алгоритм
Несущие элементы многих технологических конструкций являются частично теплоизолированными по
боковой поверхности и жестко защемленными двумя концами. Кроме того, из-за потребности технологии эти
стержневые элементы являются переменными поперечными сечениями. Поэтому, если профиль поперечного
сечения является круг, то радиус является зависимой от координаты, т.е.
)
(x
r
r
. Предположим, что радиус
поперечного сечения рассматриваемого частично теплоизолированного стержня меняется линейно по ее длине,
т.е.
b
ax
r
, где
0
const
a
,
0
const
b
. При воздействии разнообразных источников тепла,
т.е. при одновременном наличии локальной температуры, теплового потока, теплообмена а также точечных
внутренних источников тепла по длине стержня распределяется поле температур с некоторым законом
)
(x
T
T
. При наличии поле распределения температуры выражение потенциальной энергии упругой
деформации рассматриваемого стержня имеет следующий вид[1,2,6,7]:
V
V
x
x
dV
x
ET
dV
П
)
(
2
(1)
где
)
( x
u
u
- поле распределение упругого перемещения по длине рассматриваемого стержня,
x
u
x
-
упругая составляющая деформации,
E
- модуль упругости материала стержня,
- коэффициент теплового
расширения материала стержня,
x
u
E
x
x
- упругая составляющая напряжения,
V
- объем стержня.
Учитывая, что рассматриваемый стержень имеет форму усеченного конуса [6], определим выражение его
объема
3
3
)
(
2
0
2
0
L
S
L
r
r
r
r
V
(2)
160
где
0
r
и
r
- соответственно радиусы поперечных сечений левого
)
0
(
x
и правого
)
(
L
x
концов
стержня,
- длина рассматриваемого стержня,
)
(
2
0
2
0
r
r
r
r
S
(рисунок 1).
Рисунок 1 – Расчетная схема задачи
Учитывая, что процесс распределения поле температур по длине рассматриваемого стержня является
установившимся, поле распределение упругого перемещения в пределах длины одного дискретного
квадратичного элемента длиной
n
L
аппроксимируем полным полиномом второго порядка[1,3]
c
bx
ax
x
u
u
2
)
(
,
0
,
,
const
c
b
a
(3)
где
n
- число дискретных квадратичных элементов. Поля распределения упругого перемещения в пределах одного
квадратичного дискретного элемента, представляя как кривой, проходящей через трех равностоящих узлов
имеем
k
k
j
j
i
i
u
x
u
x
u
x
x
u
)
(
)
(
)
(
)
(
(4)
где
)
(x
i
,
j
j
u
x)
(
,
k
k
u
x)
(
– функции формы для квадратичного дискретного элемента с тремя узлами
i
u
,
j
u
и
k
u
– узловые значения упругого перемещения (рисунке 2)
Рисунок 2 – Дискретный квадратичный элемент с тремя узлами
)
0
(
x
u
u
i
,
)
2
/
(
x
u
u
j
,
)
(
x
u
u
k
(5)
Здесь
)
0
(
x
локальная система координат для квадратичного дискретного элемента с тремя узлами
(рисунок 1). Поле распределение упругого составляющего деформации
x
в пределах каждого квадратичного
дискретного элемента имеет следующий вид[1,6]
k
k
j
j
i
i
x
u
x
x
u
x
x
u
x
x
x
u
)
(
)
(
)
(
(6)
Для одного квадратичного дискретного элемента потенциальная энергия упругой деформации в соответствии (1)
имеет следующий вид[1,2,3,5]
1
1
1
1
)
(
2
)
(
2
2
1
V
x
V
x
V
V
x
x
dV
x
ET
dV
E
dV
x
ET
dV
П
0
1
0
2
1
)
(
2
dx
x
T
ES
dx
ES
x
x
(7)
i
j
k
x
L
L
x
x
0
x
r
161
где
3
)
(
2
2
1
k
k
i
i
r
r
r
r
S
Общий вид функционала выражающую потенциальную энергию упругой деформации рассматриваемого стержня
переменного сечения ограниченной длины и защемленного обоими концами будет следующим
ЧКЭ
n
n
П
П
1
(8)
где
ЧКЭ
- общее число квадратичных дискретных элементов в рассматриваемом стержне.
Здесь при
1
n
, значение
i
,
j
,
k
определяется следующим образом
n
i
,
1
n
j
,
2
n
k
.
Далее при
ЧКЭ
n
,...,
4
,
3
,
2
, значения
i
,
j
и
k
определяются по схеме
1
n
i
,
2
n
j
,
3
n
k
.
Минимизируя потенциальную энергию упругой деформации (8) рассматриваемого стержня по узловым
значениям упругого перемещения, строится математическая модель термонапряженного состояния защемленного
обоими концами стержня переменного сечения и ограниченной длины, в виде следующей разрешающей системы
линейных алгебраических уравнений
0
i
u
П
,
)
1
2
(
1
n
i
(9)
Решая эту систему численным методом Гаусса стоится поле распределения упругого перемещения
)
( x
u
u
,
L
x
0
по длине стержня.
После чего, определяется поле распределения упругих составляющих деформаций и напряжений в
соответствии законов Коши и Гука
x
u
x
,
x
u
E
E
x
x
(10)
На основе законов термодинамики [2] строится поле распределения температурного составляющих деформаций
и напряжений
)
( x
T
T
,
T
T
E
(11)
Тогда поле распределения термоупругих составляющих деформаций и напряжений [3]
).
(
);
(
x
ET
x
u
E
x
T
x
u
T
x
T
x
(12)
Значения составляющих деформаций и напряжений определяются на середине половины (между
соседними узлами) каждого квадратичного дискретного элемента. Эту процедуру можно показать на примере
одного квадратичного дискретного элемента с узлами
i
,
j
и
k
. При этом глобальные координаты этих узлов будут
соответственно
i
x
,
j
x
и
k
x
.
При определении поле распределении температуры число дискретных элементов должно быть два раза
больше чем при определении поле упругих перемещений.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Апробация разработанного вычислительного алгоритма на тестовых задачах

text:
162
где
)
(
80
0
см
L
х
. Таким образом, при заданном параболическом законе распределения температуры
по длине стержня необходимо найти значение истинного, т.е. термоупругого напряжения
)
(
, а также
сжимающего усилия
)
(
R
.
Рисунок 3 –
Расчетная схема жестко-защемленного стержня находящегося под действием поля температуры
Аналитическое решение этой статистически неопределимой задачи приведено в работе [5-7]. Где
найдено, что значение термоупругого напряжения
)
(
625
2
см
кГ
,а сжимающего усилия
)
(
12500
кГ
R
. Эту задачу будем решать следующим образом:
рассматриваемый стержень возьмем как один квадратичный элемент с тремя узлами (рисунок 4)
Рисунок 4 – Квадратичный конечный элемент с тремя узлами
Тогда координатами узлов будут
;
1
1
х
;
2
2
х
3
3
х
. При этом
);
(
0
1
см
х
);
(
40
2
2
см
L
х
)
(
80
3
см
L
х
. В пределах этого конечного элемента поле перемещений представим в виде
3
3
2
2
1
1
)
(
)
(
)
(
)
(
u
x
u
x
u
x
x
u
(13)
Тогда поле упругих деформаций
)
(
х
определяется соотношением[4]
3
3
2
2
1
1
)
(
)
(
)
(
u
x
x
u
x
x
u
x
x
x
u
х
(14)
Для рассматриваемого стержня, в данном случае, конечного элемента, выражение
функционала потенциальной
энергии выглядит следующим образом
V
V
x
x
x
dV
ET
dV
П
2
(15)
Здесь учитывая предыдущие формулы, получим
2
2
2
1
3
7
3
16
3
16
3
2
3
16
3
7
2
2
k
k
j
j
k
i
j
i
i
V
x
x
u
u
u
u
u
u
u
u
u
EF
dV
П
.
(16)
Теперь проинтегрируем выражение
V
x
dV
x
T
E
П
)
(
2
,
(17)
2
L
2
L
1
3
2
2
6400
45
10
)
(
x
x
T
0
x
80
L
x
x
163
и получим
V
k
j
i
dV
u
x
u
x
u
x
x
E
П
]
)
4
(
)
8
4
(
)
3
4
[(
1
45
10
2
2
2
2
)
40
30
10
(
k
j
i
u
u
u
EF
.
(18)
Теперь подставляя (16) и (18) в (15) получим полное проинтегрированное выражение потенциальной энергий
стержня
)
40
30
-
10
-
(
-
3
7
3
16
-
3
16
3
2
3
16
-
3
7
2
2
2
2
k
j
i
k
k
j
j
k
i
j
i
i
u
u
u
EF
u
u
u
u
u
u
u
u
u
EF
П
(19)
Из-за того, что оба конца стержня жестко защемлены
0
k
i
u
u
.
(20)
Поэтому минимизируем потенциальную энергию по перемещениям точки
j
0
j
u
П
.
(21)
Теперь пользуясь (19), построим следующее уравнение
0
)
30
(
3
16
3
16
3
16
2
EF
u
u
u
EF
u
П
k
j
i
j
.
Учитывая
0
k
i
u
u
, получим следующее уравнение
0
30
3
16
EF
u
EF
u
П
j
j
.
(22)
Отсюда выходит
8
45
16
90
EF
EF
u
j
.
(23)
Последнее выражение показывает, что перемещение средней точки стержня в установившемся поле
температуры, прямо пропорционально только
коэффициенту теплового расширения материала стержня и его
длине.
Теперь будем вычислять значение упругой деформации стержня. Тогда из выражения (14) находим
выражение определяющее значение упругой деформаций
k
j
i
x
u
x
u
x
u
x
x
u
)
4
(
)
8
4
(
)
3
4
(
1
2
.
(24)
Но учитывая, что
0
k
i
u
u
и значение
j
u
выражение упругой деформации для рассматриваемого
стержня будет следующим
)
8
4
(
8
45
x
x
.
(25)
Значение упругой деформации в первой половине (
i
,
j
) стержня находим следующим образом
4
45
)
2
4
(
8
45
4
8
4
8
45
4
2
)
,
(
x
x
x
x
x
x
j
i
x
i
j
.
(26)
А также значение упругой деформации для второй половины (
j
,
k
) примет следующий вид
4
45
4
24
16
8
45
4
3
8
4
8
45
4
3
2
)
,
(
x
x
x
x
x
x
x
k
j
x
j
k
j
.
(27)
Далее находим значения упругого напряжения, соответственно закону Гука в первой и второй половине
стержня
164
.
4
45
;
4
45
)
,
(
)
,
(
)
,
(
)
,
(
E
E
E
E
k
j
x
k
j
x
j
i
x
j
i
x
(28)
Теперь в первой и второй половине стержня находим значения температурного напряжения
.
2
/
)
(
;
2
/
)
(
2
/
)
,
(
2
/
0
)
,
(
dx
x
T
E
dx
x
T
E
k
j
T
j
i
T
(29)
Теперь найдем интегралы в последних формулах
1)
8
15
5
1
)
15
10
(
1
)
45
10
(
1
)
(
2
3
2
2
/
0
3
2
2
2
/
0
2
2
2
2
/
0
x
x
dx
x
dx
x
T
8
55
8
15
40
2
3
3
.
(30)
2)
8
145
)
15
10
(
1
)
45
10
(
1
)
(
2
/
3
2
2
2
/
2
2
2
2
/
x
x
dx
x
dx
x
T
.
(31)
Подставляя найденные выражения (30) и (31) в (29), получим следующее выражение
.
4
145
2
8
145
;
4
55
2
8
55
)
,
(
)
,
(
E
E
E
E
k
j
T
j
i
T
(32)
Далее для первой и второй половины стержня находим значения истинного термоупругого напряжения
.
25
4
100
4
145
4
45
;
25
4
100
4
55
4
45
)
,
(
)
,
(
)
,
(
)
,
(
)
,
(
)
,
(
E
E
E
E
E
E
E
E
k
j
T
k
j
x
k
j
j
i
T
j
i
x
j
i
(33)
Таким образом, в любом сечении стержня значение истинного термоупругого напряжения будет
)
/
(
625
10
2
10
125
25
25
2
6
7
см
кГ
E
.
В результате значение осевого сжимающего усилия равняется
EF
F
R
25
.
(34)
По сделанному
расчету сжимающее усилие равно
)
(
12500
20
625
кГ
F
R
.
Результат приведенного метода, универсального вычислительного алгоритма является самой высокой.
Заключение.Построены основные соотношения квадратичного конечного элемента с тремя узлами.
Выявлены свойства построенных
функций форм и их градиентов. В сочетании энергетического принципа и
квадратичного конечного элемента построены математическая модель и вычислительный алгоритм,
соответствующего функционала, выражающего полную тепловую энергию рассматриваемого стержня с учетом
заданных тепловых потоков, теплообменов и теплоизоляций. Минимизируяпоследние по узловым значениям
температур, построена разрешающая система линейных алгебраических уравнений. Разработана математическая
модель и вычислительный алгоритм определения поля перемещения в стержне ограниченной длины жестко-
165
защемленной одним концом при наличии источников тепла и осевой силы. На тестовых примерах доказаны
точности, устойчивости и сходимости разработанного вычислительного алгоритма.
Список литературы
1. Сегерлинд Л. Применение
метода конечных элементов. – М.: Мир, -1979. – 392с.
2. Ноздрев В. Ф. Курс термодинамики: учеб.пособие. М.: Мир, 1967. – 247 с.
3. И.А. Бергер, Я.Г. Пановко. Прочность. Устойчивость. Колебания. Том – 1. Изд-во «Машиностроение», М.:
1968г., 568 с.
4. Химушин Ф. Ф. Жаропрочные стали и сплавы: учеб.пособие. М.: Металлургия, 1969. – 749 с.
5. Писаренко Г.С. и др. «Сопротивление материалов», изд.«Высшая школа», Киев, 1973,-672с.
6. Кудайкулов А.К. и др. Математическое (конечно-элементное) моделирование прикладных задач
распространения тепла в одномерных конструктивных элементах. – Туркестан: Байтерек, - 2009. – 168 с.
7. Кенжегулов Б.З. Численное моделирование многомерных температурных и одномерных нелинейных
термомеханических процессов в жаропрочных сплавах – Атырау: АтГУ им.Х.Досмухамедова, - 2013. – 326с.
УДК 53 ББК 22.3 я73 С 95
12 ЖЫЛДЫҚҚА КӨШУ ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ ЖАРАТЫЛЫСТАНУ – МАТЕМАТИКА БАҒЫТЫНДАҒЫ
ФИЗИКА ПӘНІН ОҚЫТУДА БЕЙІНДІК ЖӘНЕ ТАҢДАУ КУРСЫНЫҢ РОЛІ
Сырбаева Ш.Ж. – Х. Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті,п.ғ.к., доцент
Мирамғалиева С.Б. - Атырау қаласы №32 орта мектебінің
I-санатты физика пән мұғалімі
Аннотация
В данной статье обоснованы
методы критического мышления путем развития интересов к изучению
практических работ по физикепри выборе будущих профессии выпускников средней школы.
On the basis ofmethods of critical thinking the author shows how to achieve the development of interests to
studying of practical works, on physics in choosing future professions of school - leavers of secondary schools.
12 жылдық білім жүйесіне көшу әлемдік білім кеңістігіне еркін кіруді мақсат еткен қазіргі заман талабынан
туындаған мәселе. 12 жылдық білім беруге көшу жағдайында тұлға құзырлығын қалыптастыруға тиісті
құзіреттіліктерді жүзеге асыруда оқушының жеке даралық ерекшеліктеріне мән бере отырып, білімді баланың
еркін игеруін жүзеге асыру мұғалімдерден тиімді әдіс-тәсілдерді жетілдіре отырып, тың әдістемелік негіздерді
қалыптастыруды қажет етеді. Бәсекеге қабілетті өзгеріске бейім жеке тұлға тәрбиелеу – ізденіске толы
шығармашылық жұмыстардың нәтижесінде болмақ. Олай болса,физиканы оқыту үдерісінде оқушыларға тек білім
беру ғана емес, қоршаған ортаны танып білуге, дүниетаным негіздерін қалыптастырып, өзбетінше әрекет етіп,
проблемалар шешуге үйрету қажет. Осы мақсатта 10-11 сыныптарда жүргізілетін бейімдік және таңдау курсының
рөлі өте зор. Бейіндік оқытудың мақсаты жалпы және кәсіби бағыттағы білім берудің арасындағы сабақтастықты
қамтамасыз ету арқылы оқушылардың бейінділіктері мен қажеттіліктерінің толық жүзеге асуына жағдай
жасау.Осы негізде физика пәнін оқытудағы жүргізілетін бейіндік және таңдау курсы табиғат пен қоғамдық
құбылыстарын тереңірек түсіне алатын, ақпаратпен саналы түрде жұмыс жасай алатын жан-жақты дамыған, ой-
өрісі кең азаматты тәрбиелеуге өз үлесін қоса алады. Осы мақсатта жаратылыстану-математика бағытындағы 10
сыныпқа арналған «Физика және техника» бейіндік курсының бағдарламасын ұсынамын.
Бағдарламаның түсінік хаты:
Берілген курс оқушыларға ғылыми-жаратылыстану бағытында оқудағы механика заңдарының техникалық
құрылғыларды қолданылуына, техникалық құрылғылардың жұмыс істеу принципінің физикалық негіздерімен
танысуға байланысты сұрақтарды жүйелі түрде оқуға бейімдейді, шығармашылықпен жұмыс істеуге пән аралық
байланысты тереңдетуге жетелейді.
Оқушыларды іргелі физикалық теориялардың негіздерімен таныстыру, игерілген білімдерін бақылайтын
құбылыстар мен процестерді түсіндіруге қолдана алу біліктілігін қалыптастырады. Оқушылардың ғылыми ойлауын
және дүние танымын дамытады.
Курстың мазмұны: Физиканың барлық бөлімдері техникамен тығыз байланысты, бұл арада механиканың
алатын орны ерекше, механика заңдары барлық техникалық құрылғыларда іске асырылады. Транспорттық
құрылыстық, ауыл шаруашылық машиналардың жұмыстық негізіне механикалық принциптері алынады.
Авиациалық және космостық техника механиканың дамуы нәтижесінде пайда болды. Көптеген энергетикалық
құрылғылар жылу электр станциялары, гидро электр станциялары, бу және газ турбиналары, жел энергетиалық
қондырғылардың және іс әрекеттері қозғалыстың механикалық түрлерін өзгертуге негізделген. Бұл курста
оқытылатын І және ІІ-ші бөлімніңмазмұны механикаландырудың, авиацияның, космонавтиканың, энергетиканың
бірқатар техникалық мәселелерін талдауға мүмкіндік береді.
Курс айналмалы қозғалыс берілісінен басталады. Бұл мәселелерді оқып үйренудің маңыздылығы
айналмалы қозғалыс берілісінің принципі қолданылмайтын бірде –бір техникалық құрылғының жоқтығына
байланысты.
Келесі бөлімінде тербелмелі және толқынды процестерді пайдалануға негізделген және оның техника
құрылғыларының құрылысы мен жұмыс істеу принципімен танысады.
166
Ядролық техника бөлімінде ядролық және термоядролық қондырғылардың артықшылықтары зарядталған
бөлшектерді тіркеудің әртүрлі техникалық әдістері мен зарядталған бөлшектердің үдеткіштері туралы білімдерін
жетілдіреді.
Болашақтың термоядролық энергетикасы адам баласын тек энергиямен ұзақ уақытқа қамтамасыз етіп
қоймай, сонымен бірге биосфераны зиянды заттардан тазарту мүмкіндігін туғызады.
Бүгінгі заманымыздың талаптарына сай экологиялық
проблемалар жайлы мәліметтер энергетикалық
сұранысты қанағаттандыратын қор көздері еш уақытта таусылмайтын жел, күн энергиясын, жұмыс істеу принципі,
энергияны пайдалану технологиясын, тиімділігін және оның келешегі, қарқынды дамуы туралы өз жобаларын,
шығармашылықтарын қорғайды, зерттеу жұмыстарын жүргізеді.
Курстың мақсаты:
-
Оқушыларды болашақ кәсіпті таңдап алуға дайындау, олардың шығармашылық қабілеттерін дамыту,
білім алуға ынталандыру, қазіргі заманғы өркениетті физиканың рөлін ашу.
-
Оқушылардың ақпаратты сын көзімен ой елегімен өткізе алу, түсіндіре алу, түрлендіре алу, игеру, оның
ғылыми сапасын бағалай алу сияқты қабілеттерін дамыту.
Курстың міндеттері:
-
Оқушының үйренуге өзін-өзі басқаруына, зерттеп үйренуіне, сапалы оқуына жағдай жасау.
-
Ізгілендіру үдерісін сақтай отырып, өзін-өзі дамыта алатын жеке тұлғаның қалыптасуына ықпал
ету.Оқушыларды қабілеті мен бейіміне қарай оқыту арқылы танымдық іс – әрекетін ұйымдастыра отырып,
оқушылардың құзіреттілігін қалыптастыру.
Курс сабақ кестесіне енгізілген, уақыт қоры 34 сағат. Курстың мақсаты мен міндеттерін жүзеге асыру
барысында оқытудың мына формалары қолданылады: лекция, дәріс сабақ, семинар, практикалық жұмыстар,
экскурсия, эксперимент, жоба қорғау, жеке жұмыс, топпен жұмыс.
Барлық өткізілетін курс сабақтарындапроблемалық сипаттамалармен оқушының өз бетінше жұмыс істеуін
қамтиды.
Курстың қорытынды сабағы: Сынақтық жұмыстар және жобаны қорғау.
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/sbornik-materialov-iv-mejdunarodnoj-nauchno-prakticheskoj-konf.html?page=25#УДК_53_ББК_22.3_я73_С_95_12_ЖЫЛДЫҚҚА_КӨШУ_ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ_ЖАРАТЫЛЫСТАНУ_–_МАТЕМАТИКА_БАҒЫТЫНДАҒЫ_ФИЗИКА_ПӘНІН_ОҚЫТУДА_БЕЙІНДІК_ЖӘНЕ_ТАҢДАУ_КУРСЫНЫҢ_РОЛІ