2. Саяси қызмет – саналы іс-әрекеттің нәтижесі.
Жоғарыда көрсетілгендей, саяси процестің құрамдас бөлігі – қызмет. Ал
“қызмет” дегеніміз – іс, әрекет, еңбек. Қызмет ол еңбектің өзіндік сипаты бар
ерекше түрі. Оның қарапайым еңбектен айырмашылығы қоршаған ортаға,
күнделікті өмірге белсенді араласуы, ал мазмұны жағынан алғанда жағдайды
белгілі мақсатқа сай өзгерту мен қайта құру.
Саяси саладағы қызметтің өз ерекшеліктері бар. Ол билік үшін күреспен,
мемлекеттік істермен, әлеуметтік таптар мен топтардың, халықтар мен
ұлттардың мүдделерімен байланысты. Аристотельдің анықтауы бойынша,
«саясат», «саяси қызмет» ұғымдарының дәл мағынасы – «мемлекет басқару
өнері». Осыған сәйкес саяси қызмет асқан шеберлікті, іскерлікті қажет етеді.
Белсенді іс-әрекет саяси қызметтің негізгі белгілерінің бірі болып табылады.
Саяси саладағы қызметтің тағы бір ерекшелігі – іс-әрекеттің саналы
болуы мен белгілі бір мақсатқа бағытталуында. Бұл сипат қызметтің барлық
түрлеріне тән, бірақ саяси қызметте саналы қимыл атқару ерекше орын алады.
Дәл мағынасында саяси қызмет - қоғам дамуының пәрменді қозғаушы күші
және оның өмір сүру шарты. Осыған орай саяси қызмет саяси оқиғаның
барысына прогресті ықпал етіп, жасампаздық роль атқаруы қажет.
Саяси қызметтің тағы бір сипаты – оның жүзеге асыру әдістері мен
амалдарының белгілі бір моральдық және этикалық түсініктермен
байланыстылығы. Бүлдірушілік, террористік, экстремистік әрекеттер саясатта,
экономикада, мәдениетте өте зиянды; ұлтаралық қатынастарда халықтарды бір-
біріне қарсы қою, саяси бүлік, қорқыту, сатқындық, тұрақсыздық әрекеттер
саяси мақсаттың адамгершілік құнын төмендетеді, саяси қызметтің мәнін және
нәтижесін жоққа шығарады.
Саяси қызметтің түпкі мақсаты - билік үшін күрес. Саяси билікті жеңіп
алу немесе оны сақтап қалу үшін жүргізілетін күрес партиялардың немесе оған
126
қатысушылардың негізгі мақсаты болып табылады. Осы мақсатта күрестің
әртүрлі жолдары мен әдістері қолданылады. Олар өзінің жүргізілу және жүзеге
асу жағынан алуан түрлі. Бұларды жүйелеп, саяси қызметтің күрес жолдарын
бірнеше типтерге бөлуге болады. Соның ішіндегі негізгілері: революциялар,
төңкерістер, реформалар. Революциялар мен төңкерістер тарихта көп орын
алған, жалпы баршаға әйгілі саяси процесс. Ал реформалар – бұл адамдардың
белгілі бір топтарының немесе жеке адамдардың саналы және арнаулы
мақсаттағы саяси іс-әрекеті. Бұған соңғы жылдары Қазақстанда болған елеулі
өзгерістерді жатқызуға болады. Бірқалыптағы демократиялық өзгерістер
арқылы еліміз алдымен саяси егемендікке қол жеткізді. Ал реформалар жүргізу
нәтижесінде еліміз қарқынды әлеуметтік-экономикалық табыстарға жетті.
Саяси қызмет демократиялық реформаларды жүзеге асырып, билік
жүргізу арқылы әлеуметтік топтардың, ұлттар мен халықтардың арасындағы
қоғамдық қатынастарды үйлестіреді. Бұл адам құқықтарын қорғау және
жариялылық, саяси бостандықтар беру жағдайында, әртүрлі бағыттағы саяси
күштер, ұйымдар мен қозғалыстар арасында келісімге келу арқылы жүзеге
асады.
Мысалы, Қазақстандағы саяси қызмет – еліміздің бірлігін нығайтуға
бағытталған өзекті мәселелерді шешуде келісімге келуге бағытталған.
Республиканы мекендеген халықтардың татулығын нығайту үшін барлық
халықтардың және саяси ұйымдар өкілдерінің күштерін біріктіру; барлық
қоғамдық-саяси күштердің еркін пікір алмасуына жағдай жасау, халықтар
арасындағы ынтымақтастық арқылы бейбіт әрі теңқұқықтық, достық байланыс
орнату. Бұның бәрі өз кезегінде әр адамның құқығын міндетті түрде
қамтамасыз ету, құрметтеу, республикамызды мекендеуші әртүрлі этникалық
топтардың мәдени дәстүрлерін дамыту және т.б. саяси қызмет арқылы жүзеге
асады.
Еліміздің бүгінгі таңдағы саяси қызметінің негізгі мақсаты –қоғамды
демократияландыру. Бұл қоғамның мәдени дәрежесімен, қоғамдық пікірдің
алуан түрлілігімен, кемшіліктерді жоюға бағытталған еркін пікір таласқа
әртүрлі көзқарастарға жол ашылуымен, қандай да болмасын маңызды
мәселелерді көтере білуі мен, қоғам дамуының күрделі де, қарама-
қайшылықтарға толы проблемаларын шеше білумен байланысты. Мұның өзі
кез-келген саяси партияның, қоғамдық-саяси ұйымның, әлеуметтік топтардың
прогресшілдігімен айқындалып, дүниежүзілік өркениеттің даму жолын
көрсетеді.
Шынайы демократияға сүйенген саяси қызмет зор жауапкершілікті талап
етеді. Сондықтан қандай да болмасын саяси топтардың қызметі туралы сөз
болғанда олардың нақты іс-әрекетіне қарап баға беруге болады.
Демократияландыру барысында көпсөзділікке, қақтығысқа, алып-ұшпа
әрекеттерге жол беруге болмайды. Қоғамнан, әлеуметтік ортадан тыс
бостандық жоқ. Қоғамға әр уақытта үлкен қауіп болатын – шексіз бостандық.
Сонымен, кез-келген саяси қызмет нақтылы нәтижеге жетуге бағытталып,
әлеуметтік топтар арасындағы қатынастарда, билік саласында, басшылар мен
127
орындаушылар арасында, жекелеген адамдар мен топтар арасындағы
қатынастарды реттеушілік жұмыстарын жүргізіп отырады.
Біздің еліміздегі кең көлемде жүргізіліп жатқан өндірістік реформалар
мен нарықтық экономикаға көшу барысында жаңа әлеуметтік топтар
қалыптасты. Кәсіпкерлер, фермерлер, іскер адамдар бүгінгі жаңа қоғамның
көріністері.
Қазақстанда қазіргі кезеңде саяси қызмет өзінің мазмұны мен сипатына
байланысты негізгі екі бағытқа бөлінеді: теориялық саяси қызмет және
практикалық саяси қызмет.
Теориялық саяси қызметке танымдық, талдамдық, болжамдық және
бағалама – бағдарлық қызметтер жатады. Бұл қызмет түрлері қазіргі жағдайда
саяси ғылымының маңызы мен ролінің басты көрсеткішіне айналып отыр.
Себебі мемлекеттік істерді дұрыс шешу үшін ел басшысы – президенттің
жақын кеңесшілері мен ақыл беруші мамандар саясатшы ғалымдар болуы
қажет.
Практикалық саяси қызмет іс жүзіндегі жұмыстарды реттеуге
бағытталады. Бұл ғылым тілінде регулятивтік қызмет деп аталады, оларға
басқару, құқықтық, ұйымдастырушылық, үгіттеушілік, насихаттаушылық және
тәрбиелік жұмыстар жатады. Қандай да болмасын саяси күштердің іс-әрекеті
осы қызметтермен айқындалады.
Әрине, саяси қызметтің осы екі бағыты бір-бірімен тығыз байланысты.
Саяси теория бұқараның практикалық тәжірибесімен ұштасқанда ғана қоғамға
ықпалды әрі тиімді болады. Саяси қызметтің осы екі негізгі түрі қоғамның
саяси өмірін толық қамтып, оның көптеген салаларына араласады.
Мысалы, экономикалық, әлеуметтік, мәдени, ұлттық, әскери, ішкі және
сыртқы, халықаралық, дүниежүзілік және жергілікті - аймақтық саясаттарға
тікелей қатысы бар.
Саясат жүргізушілердің қызметімен мемлекеттің, партиялардың саяси
бағытына, әртүрлі қоғамдық-саяси ұйымдар мен қозғалыстардың, жеке
адамдардың, саяси басшылардың ұстанатын саясаттарына да байланысты.
Саяси қызмет уақыт мерзімі бойынша ағымдағы саясат және ұзақ
мерзімге белгіленген саяси бағыттарға бөлінеді. Осыдан біз саяси қызметтің
мазмұны өте кең екендігін білеміз. Әр саладағы саяси қызметтің өзіндік
ерекшеліктері бар және олар саясатты жүзеге асырушылардың іс-қимылымен
байланысты.
Саяси қызмет атқарудың әртүрлі әдістері болады. Солардың ішіндегі ең
тиімдісі – пікір алысу, бұл шындыққа апаратын бірден бір жол. Ол ортақ
пікірге, тұжырымдарға келуге көмегін тигізеді. Саяси практикада ақиқат
көзқарастың қалыптасуына мүмкіндік жасайды. Әртүрлі саяси күштердің
арасындағы жан-жақты пікір алысу қоғам өміріндегі алуан түрлі түсініктердің
орын алуымен байланысты. Қоғам дамуының өзекті мәселелері бойынша пікір
алысу және оны талқылау мәдениеті жоғары болуы қажет. Пікір таласы
әншейін бос сөзге, немесе қыңыр іс-әрекетке айналмауы қажет. Пікір талас
мәселенің мәнін жете білуге, әр адамның берік сенімінің қалыптасуына, ойдың
дәлелді болуына, өз пікірін қорғай білуге көмектеседі. Бұндай жағдайда
128
басқаның пікірін сыйлай білудің маңызы зор. Осыған орай, саяси қызметтегі
жалаң уәдеге жол берілмеуі керек. Бұлар саясаттағы субъективизмнің айқын
көрінісі болып табылады.
Демократиялық емес қоғамда басшылардың саяси қызметі шешуші роль
атқарып, оларға әлеуметтік жағдайларды өзгерту де және реттеуде шексіз билік
беріледі. Бұған нақтылы мысал: Сталиннің жеке басына табыну, Хрущевтің
елдің ішкі және сыртқы жағдайымен санаспай, жиырма жыл ішінде коммунизм
орнатамыз деп даурығуы, Брежневтің кезінде кемелденген социализм орнады
деген ұшқары тұжырымы. Сондықтан саяси қызметте осындай ретсіз
көріністерге жол берілмеуі үшін қоғамдық ұйымдар мен мемлекеттік мекемелер
қызметінде демократияға кең жол ашылуы қажет. Мемлекет дәрежесіндегі
дұрыс саяси қызмет: заң шығаратын, атқарушы және сот органдары билігінің
айқын және жүйелі бөлінуін, дербестігін қамтамасыз ету.
Саяси қызмет арнайы мамандық дайындықты талап етеді, өйтпесе саяси
қызметпен айналысушы жеке адамдар мен топтардың мүшелері күрделі
әлеуметтік және саяси мәселелерді ретсіз, заңсыз шешулері мүмкін.
Саяси қызметтегі адамдардың саяси мәдениет деңгейі, жалпы білімі,
саясат жүргізушілердің бір-біріне ықпалы қоғамда қалыптасқан әлеуметтік
қатынастармен үндес болуы тиіс. Басқаша айтқанда, саясат жүргізушілердің
қызметі басқа әлеуметтік күштердің мүдделерімен ұштасқан жағдайда, яғни,
олардың мүдделері өмір талаптарымен, қоғам қажеттілігіне сәйкес келгенде
ғана пайдалы болады. Нәтижесінде саяси күштердің арасында тұрақтылық
қалыптасады, қоғамға пайдалы қызмет етуге мүмкіндік жасалады.
Саяси қызметтің мемлекеттік саясатпен, саясат жүргізушілердің
көзқарастарымен байланысының маңызы зор. Көзқарастар арасындағы күрес,
саяси белсенділік, саяси әрекеттерді қолдау немесе жоққа шығару саяси
қызметке өз әсерін тигізеді. Саяси көзқарастар жеке адамның, әлеуметтік
топтардың, партиялардың тұжырымдары мен түсініктері тұрғысынан көрінеді.
Саяси көзқарастар тек ғана тұжырымдалған, жүйеге келген түрде ғана емес,
үйреншікті, үстірт ойға негізделуі де немесе саяси жағдайды мұқият талдаған,
ғылыми пайымдалған, логикаға негізделген болуы да ықтимал. Сондықтан
азаматтардың, саяси партиялардың, қоғамдық ұйым басшыларының саясаттағы
ғылыми көзқарасының қалыптасуы өте маңызды. Бұл саяси қызметтің нәтижелі
болуының басты шарты. Сондықтан саяси күштердің ықпалының артуы осыған
байланысты болады.
Сонымен, саяси қызметтің мәні, мазмұны, типтері мен әдістері және
негізгі түрлеріне байланысты мынадай анықтама беруге болады: Саяси қызмет
– саясатты жүзеге асыруға және жүргізуге қатысу; әлеуметтік топтардың,
таптардың, бірліктердің, ұлттардың және т.б., ұйымдардың және жеке
адамдардың белгілі бір саяси мүдделерді жүзеге асырудағы іс-әрекеті. Бұл іс-
әрекет қоғам өмірінің барлық салаларына пәрменді ықпал етеді.
129
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Саяси қызмет – саналы іс-әрекеттің нәтижесі


3. Саяси шешімдер және олардың жүзеге асу жолдары Саяси қызметке негіз болушы - саяси шешім саяси қызметтің бағытын
айқындайды. Шын мәнінде саяси қызмет шешімнен туындайды, сол арқылы
қызметтің әртүрлі жолының бірі таңдалады. Саяси шешім арқылы саяси
қызметтің мақсаты мен міндеттері, әдістері және түрлері белгіленеді. Саяси
шешімдердің оң немесе теріс болуы саяси қызметтің нәтижесіне әсер етеді.
Саяси шешім ресми нұсқау, бағдарлама, мәлімдемелер арқылы жүзеге
асырылады. Мемлекет құжаттары, саяси партиялар, ұйымдар, жеке саяси
басшылар, халықаралық бірлестіктер, қоғамдық ұйымдар арқылы жүргізіліп,
олардың қызметі саяси сипат алады.
Саяси шешімдердің сан алуан түрлері болады. Олардың негізгілері:
нұсқау, саяси жарлық, бағдарлама.


title: Нұсқау - Саясаттану

text:
Нұсқау – жоғарғы мемлекеттік органдардың төменгі органдарға
басшылыққа алуы үшін шешім ретінде берілетін тапсырма. Парламент,
атқарушы билік, сот билігі және басқа да үкіметтің нұсқаулары төменгі
органдар үшін орындалуы міндетті болып табылады.
Саяси жарлық – саяси қызметтің мақсаттары мен бағыттарын айқындау.
Айқын, нақтылы жарлықтарсыз дұрыс саяси шешім де шығарылмайды. Онсыз
мемлекеттің, партиялардың және басшылардың дұрыс саяси қызметі де
болмайды. Мысалы, кейбір мемлекеттердегі кіші бизнестегі қазіргі орын алып
отырған қиындықтары - жүйелі саяси бағыттың болмауымен байланысты,
шешімдердің терең ой елегінен өткізілмей, үстірт қабылдануынан және
олардың орындалуына дұрыс басшылықтың жүргізілмеуі салдарынан болып
отыр.


title: Бағдарлама - Саясаттану

text:
Бағдарлама – мемлекеттің, қоғамдық бірлестіктер мен ұйымдардың,
саяси қайраткерлер қызметінің мақсаты мен міндеттерінің жиынтығы.
Мемлекеттің, саяси мекемелердің айқын және жан-жақты қоғам өмірінің
барлық салаларын қамтыған бағдарламасы болмаса экономика, саясат және
әлеуметтік өмір терең дағдарысқа ұшырайды. Сондықтан мемлекеттің ғылыми
негізделген бағдарламасы болуы қажет.
Саяси шешімнің бастапқы кезеңі - белгілі бір мақсаттың орындалу тұсы.
Бұнда саяси ағымдар мен әлеуметтік топтардың мүдделері көрініс табады. Осы
тұрғыдан саяси шешімдерді өзгертуші процесс деп те қарауға болады. Ол
бірқатар кезеңдерден тұрады: шешім қабылдау, шешімді жүзеге асыру,
шешімнің орындалуын қадағалап отыру, бақылау жасау, ең соңында белгілі
нәтижеге жету. Осыған орай саяси шешімдерді таңдап алу маңызды роль
атқарады. Ол шиеленіс тудыратын, қарама-қарсы, даулы мәселелерді келісіп
алуды қажет етеді.
Саяси шешімдер қабылдау үлкен тәжірибені және зерделікті қажет етеді,
сондықтан жеке адам, ұйымдар, мекемелер саяси шешімдерді жүзеге асыру
жолдарын терең меңгеруі керек. Сонда ғана бұндай шешімдерден жақсы
нәтиже күтуге болады.
Саяси шешім қабылдаушылар алдағыны көре білуі, айқын бағдарлай
алуы үшін болашаққа болжау жасауы, оған процесс ретінде қарауы үшін саяси
130
өмірдің, үрдістердің, оқиғалардың, құбылыстардың өзгеруі, дамуы барысына
арнаулы зерттеу, талдау жүргізілуі қажет, яғни, пайымды саяси шешімдер
қабылдау үшін ғылым мен техниканың барлық жаңалықтарын қолданудың
маңызы зор.
Саяси шешімді сәтті іске асыру үшін нақты болжам қажет. Өйтпесе
мемлекеттің билеуші топтарының азаматтар алдында берген уәдесі орындалмай
қалуы мүмкін. Бұл саяси тоқырауға, саяси қайраткердің беделінің түсуіне,
үкіметтің немесе парламенттің дағдарысқа ұшырауына душар етеді.
Саяси шешімдердің негізіне шындық, нақтылы жайды ескеру жатады.
Саяси процестердің, құбылыстардың мәнін талдау арқылы айқын мәлімет алу,
толық білім - саяси шешімдерді дұрыс қабылдаудың басты шарты.
Дұрыс шешім қабылдау саяси процестер барысындағы оның жайы мен
нәтижесі жөніндегі мәліметтерге, саяси шешім қабылдап, әдістерін белгілеу
тұсында қарама-қарсы саяси күштердің арасалмағын ескеруге, оқиғалардың
барысын бағдарлайтын деректер алуға негізделуі қажет.
Ал саяси зерттеудің, болжам жасаудың, жоспарлаудың бағыт-бағдарын
айқындаудың негізі - саяси деректер жинау. Саяси мәліметтердің толық және
айқын болуы саяси бағдардың дұрыс саяси шешім қабылдауына мүмкіндік
жасайды. Саяси шешімдер негізінде тұтас, жүйелі саяси тұжырым жасалуы
тиіс. Бұнда нақтылы міндеттерді жүзеге асыру, ол үшін қолайлы жағдай жасау
белгіленеді. Саяси тұжырым - саяси қызметтің құрылымын, тетігін жүзеге
асырудағы теориялық көзқарастар жиынтығы, негізгі құралдарды, қағидалар
мен принциптерді көрсетеді. Жоғарыда атап көрсетілгендей, саяси шешімдер
мемлекеттің, қоғамдық-саяси ұйымдардың, қозғалыстардың құжаттарынан
көрініс табады.
Дұрыс саяси шешім қабылдаудың тағы бір негізі - оның өлшемінің айқын
белгіленуі,
яғни,
құралдары,
белгілі
бір
принциптерге
сүйенген
бағдарламаланың болуы тиісті. Осы арқылы саяси өмірдің, саяси процестер
бағыты жүйеге келеді, оқиғаның барысына дұрыс баға беріледі. Ал саяси
танымның жоғарғы өлшемі тәжірибе болып табылады. Себебі қандай да
болмасын теориялық қағидаларға негізделген саяси шешімдер тәжірибеде
сыннан өтеді.
Саяси өлшем туралы түсінік әртүрлі, оның сипаты саяси қатынастардың
күрделілігімен, әртүрлі саяси күштердің ара-қатынасына байланысты жиі
өзгеріп тұрады. Ол әрекет етуші күштердің саяси мүдделері мен
мақсаттарының оқшаулануымен, күнделікті жағдаймен байланысты. Оған саяси
бағыттың өзгеруі де ықпал етеді. Саяси өлшем, баға беру біржақтылыққа,
субъективті түсініктерге негізделмеуі шарт. Саяси бағаның басты талабы -
қалыптасқан жағдайдың тек сыртқы көрінісін ғана емес, ішкі мәніне назар
аударуды, терең талдауды талап етеді. Егер саяси бағалау процестің мәнін
қамтымаса, ол жалған болады және қате саяси шешім қабылдауға соқтырып,
саяси қызметте сәтсіздікке әкеледі.
Саяси билік өкілдерінің, саясаткерлердің жеке басының қасиеттері де
саяси шешімдер қабылдауда маңызды роль атқарады. Мемлекеттік істерді
басқаруда, ұйымдастыруда саяси басшының адалдығы, сөзі мен ісінің
131
арасындағы алшақтықтың болмауы, өз пікірі мен шешімін ашық айта білуі,
табандылығы, батылдығы саяси басшыға, ел басшысына қажетті қасиеттер. Бұл
туралы көне қазақ жерінің ұлы перзенті Әл-Фараби өзінің «Рахымды қала
тұрғындарының көзқарастары туралы» деген еңбегінде атап көрсетеді. Ол
алдымен имандылықты басты шарт деп санайды. Діни көзқарас тұрғысынан
ғана емес, рухани жағынан бай, білімді, іскер, ар-ұяты кіршіксіз таза адам ғана
елді дұрыс басқара алады. Сондықтан да ойшылдың жоғары парасаттылықты
үлгі етіп тартуы кездейсоқ емес. Әл-Фараби адамның табиғатынан туа біткен
жақсы қасиеттерімен бірге, өмірде, тәрбиенің нәтижесінде қалыптасатын теріс
мінез-құлықтарды да көрсетеді, олар: әділетсіздік, өтірік пен өсек-аяңға түсу,
шындыққа төзбеушілік, еңбексүймеушілік қасиеттер.
Саяси қайраткерлердің бойындағы жақсы қасиеттердің болуы қазіргі
жағдайда да маңызды мәселе. Өйткені еліміздің, халқымыздың тағдыры, бүгіні
мен болашағы саяси қайраткерлердің іс-әрекетімен де тығыз байланысты.
Ой-өрісінің кеңдігі, басшылардың мерзімінде дағдарысты жағдайларды
сезе білушілігі, саяси білім жүйесін игере алуы - зор беделге ие болуының
кепілі. Саяси қызметте және саяси шешімдерді қабылдауда азаматтардың
мүдделері, саяси қатынастар жүйесі, саяси топтар мен ұйымдардың іс-әрекеті
мұқият ескерілуі қажет.
Сонымен, саяси қызмет пен саяси шешімдер саяси ғылымдағы маңызды
мәселелер және осы екі мәселенің бір-бірімен тығыз байланысты екені
қоғамның күнделікті саяси өмірінен де айқын көрінеді.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Қашғаридің - Саясаттану

text:
14
Қазақтың
мақал-мәтелдерін тарихи-әлеуметтік, саяси-құқықтық мол
тәжірбиені, адамдардың қоғамдағы бір-біріне қатынасын, діни, наным сенімге,
билікке көзқарасын таңқаларлық тапқырлыкпен, шешендікпен, нақтылықпен
сүреттейді. Сондықтан қазақ мақал-мәтелдері халықтың ғасырлар бойы
жинақтаған өмір тәжірбиесі негізінде туындаған аса құнды рухани, саяси-
әлеуметтік тұжырымдары болып саналады.
Ауыз әдебиетінің өзіндік ерекшеліктерімен белгілі жанры –
ертегілер.
Әрине, ертегілер дүниенің қияли фантастикалық бейнесіне, аңыздарға
негізделеді. Бірақ ертегілер тек ғана қиял немесе аңыздар емес, онда адам
өмірінің нақты салалары сөз болып, оларға талдау жасалып, өзіндік баға
беріледі. Мысалы: «Тазша бала» немесе «Алдаркөсе» ертегілерінде қазақ
қауымындағы мүлік теңсіздігі, таптық қатынастар, әлеуметтік әділеттік
мәселелері қызғылықты әдеби бейнелер арқылы берілген.
Сондықтан тарихи – саяси ғылыми зерттеулерде қазақтың мақал-
мәтелдеріне, ертегілеріне көп қөңіл бөлінген. XIX ғасырдың өзінде бұларды
жинақтап жүйге келтірген және ғылыми талдау жасаған көрнекті орыс
ғалымдарды М. Терентьев, Н. Пантусов, А. Васильев, Н. Гордеков, В.
Катаринский
және басқалары болса, қазақ зиялыларының ішінен Ш. Уәлиханов
пен А. Құнанбаевтың алатын орны ерекше.
ХХ ғасырдың бас кезінде Кеңес өкіметіне дейінгі уақытта да қазақ халық
ауыз әдебиеті туралы мақалалар баспасөзде, тарихи, қоғамдық-саяси
баспаларда тұрақты орын алды. Ал кеңестік кезеңде, XX ғасырдың 30–50
жылдары Ө. Тұрманжановтың үш жинағы және басқа да көптеген авторлардың
кітаптары жарық көрді.
Қазақ фольклорының маңызды саласының бірі -
батырлар жыры. Қазақ
хандығы қалыптасуынан бастап өз тәуелсіздігін қорғауда сыртқы жауларымен
ұзаққа созылған қантөгіс соғыстарды басынан өткізді.
Осы соғыстарда халқы үшін қан төккен көптеген батырлар туралы
әртүрлі әңгіме, аңыздар тарады. Батырлар жырында халықтың болашаққа,
бейбіт өмірге үміті, еркіндікке талпынысы, ізгі мақсаттарға жетудегі ойы,
арманы баяндалады. Кейбір жағдайда батырлар образы шындыққа сәйкес
келмейтін ойдан шығарылған кейіпкерлер болып саналуы да мүмкін. Бұл
біржақты пікір, себебі батырлар жырындағы қиял, ой-арман шындықтың өзін
айғақты көрсету жолы, оқиға, құбылысты сезім арқылы танып-білу.Қазақ
эпосының мәнін Ш. Уәлиханов: «Тарихтағы халықтың поэтикалық рухының
орны өте жоғары, біріншіден, ежелгі дастандардағы жыраулардың батырлар
ерлігін баяндауы өте дәл, таңғажайып есте сақтау қаблетін білдіреді;
екеншіден, жыраулар әртүрлі уақытта өмір сүргенімен халықтың жадындағы
елеулі оқиғаларды біртұтас мәңгі сақтап қалды; үшіншіден, бұл эпостар
халықтың салт-дәстүрінің, өнерінің, адамгершілік заңдарының жиынтығы;
өткен тарих және саяси өмір туралы тұтас білімді белгілі деректермен
толықтыруға мүмкіндік жасайды» деп түсіндірді. Қазақтың батырлар жырында
ерте замандағы халықтың тағдырын шешуші елеулі оқиғалар туралы өмір
шындығы көрсетілген. Халқымыздың ғасырлар бойы жалғасып келе жатқан
15
өшпес мұрасы, баға жетпес құндылығы: «Қобаланды батыр», «Алпамыс
батыр», «Ертарғын батыр» және т.б.
XV-XVIII ғасырлардағы қазақ өмірін, қоғам тарихын көркем бейнелеудің
ерекше түрі
ақын-
жырау поэзиясы болды. Ән мен өлеңнен құралатын
жыраулық өнердің шығуының өзіндік мәдени, саяси-әлеуметтік себептері бар.
Көшпенді халық арасындағы сауатты хаттанушылар санының аз болуы,
баспасөз, баспахана өндірісінің болмауы бұл өнер түрінің қалыптасуы мен
дамуына өз әсерін тигізді.
Қазақ кауымы арасында шиеленісті саяси-әлеуметтік мәселелер
көтерілмесе де көрші елдермен өзара қатынастарда салт-дәстүрге, ел
шекарасына, ел басқаруға, билікке байланысты жаңа, тосын көзқарастар орын
алды. Сондықтан ақын-жыраулар үшін күнделікті өмірде кездесетін мәселелер,
өз хандығындағы немесе көрші мемлекеттердегі кездесетін елеулі оқиғалардың
бәрі өзекті тақырыпқа айналды. Жыраулардың өнер құралы ретінде ән мен
жырды пайдалануының өзі кездейсоқ емес. Негізінен сауатсыз көшпенді
халықтың ой-сезіміне қара сөзге
қарағанда шешендіктің,
тапқырлықтың өнегесі
болатын өлең сөздің және ән сазының тигізер әсері жоғары болды.
Елге танымал ақын, жырау болу өте күрделі де қиын қызмет түрі. Себебі
белгілі бір оқиғаны толық, нақты баяндау, бірнеше сағат, тіпті кейбір жағдайда
бірнеше күн бойы тоқтаусыз жырлау,
халыққа өнеге болар сөз табу,
болашақты
болжау - ақын, жырауға табиғат сыйлаған ерекше қасиеттер. Сондықтан
ақынды қарапайым халық ғана емес, ел басқарушылары, тіпті хандар да
сыйлаған, құрметтеген. Көп жағдайда ел басқарушылар ақындармен достасқан,
жауласпаған, өз қалауынша қасына алып, саяси, әлеуметтік мәселелерге
ақылшы, кеңесші қызметіне пайдаланған. Ал ақын-жыраудың ең маңызды
міндеті - халық пен билік арасын байланыстырушы қызметі болды.
Қорыта айтқанда, уақыт өте келе қазақ қауымындағы ақын-жыраулар
тобы халықтың дәстүрлі мәдениетін дамытушы ғана емес, билік иелерінің ой-
санасына, саяси көзқарастарына ықпал етуші рухани күшке айналды.
Ақын-жыраулар тобының алдыңғы, аға буынына Қазтуған, Асан Қайғы
(XV ғ), Досманбет (XVI ғ), Шалкиіз (1456-1560 ж.) жатса, ал кейінгі буынына
елге есімі кеңінен танылған, халық алдында зор беделге ие болған жыраулар
Ақтамберді (1675-1768 ж.), Тәтіқара (XVIII ғ.), Бұқар (1668-1781 ж.), Шал -
ақын (1748-1819 ж.) және т.б. жатады.
Осы аталған қазақ халқының өнер иелерінің бәріне ортақ жанр –
Достарыңызбен бөлісу:


title: Бақылау сұрақтары - Саясаттану

text:
132
ХІ тарау
САЯСИ ШИЕЛЕНІСТЕР МЕН КЕЛІСІМДЕРДІҢ
ҚОҒАМ ӨМІРІНДЕГІ АЛАТЫН ОРНЫ
1. Саяси шиеленіс туралы түсінік
Саяси ғылымдағы шиеленістердің әртүрлі жағдайларына қатысты
проблемалардың жиынтығын зерттейтін ғылыми және оқу
проблемалары
сипатындағы
жаңа жеке пән шиеленістану деп аталады.
Жалпы тұрғыдан алғанда
шиеленіс қарама-қарсы топтардың бір-біріне
қайшы мүдделерінің, пікірлерінің, көзқарастарының түйісуі, әртүрлі сипаттағы
пайымдаушылық,
келіспеушілік, ымырасыздық.
Саясаттану зерттеулерінің нысандары болып саяси билік, саяси мақсат
мәселелерімен тікелей және жанама қатысты, саяси сипаттағы шиеленістер
саналады.
Саяси шиеленістер туралы зерттеулер өзінің терең тамырларын ежелгі
философтардан алады. Бүкіләлемдік тарихта бұл мәселелер біздің дәуірімізге
дейінгі YІІ-YІ ғасырлардағы Қытай философтарының, Ежелгі Грекиядағы
Анаксимандр мен Гераклиттің теориялық пайымдауларынан мәлім. Гераклиттің
күрес жалпыға ортақ және “барлығы күрес арқылы және қажеттіліктер
бойынша өтеді” деп түйіндегені белгілі. Осыған ұқсас ойларды басқа үлгіде
Сократ, Платон, Полибий және басқалары да топшылады.
Қоғамдағы шиеленістерді зерттеуге Н.Макиавелли көп көңіл бөлді. Ол
әртүрлі деңгейдегі шиеленістерді сараптай отырып, олардың қоғамдық
процестердің дамуындағы жағымды сипатын атап көрсетеді. Алайда, ХYІІІ
ғасырдың соңына дейін саяси шиеленісті зерттеуші ойшылдар оны ең алдымен
мемлекеттің реттеуші қызметі санап, үстемдік ету мен бағыну мәселелеріне
жатқызды.
Шиеленісті әлеуметтік құбылыс ретінде алғаш рет Адам Смит “Табиғат
және байлық себептері туралы зерттеулер” (1775 ж.) атты еңбегінде талдады.
«Шиеленістің негізінде, - деп атап көрсетті Смит-- қоғамның таптарға бөлінуі
(капиталистер, жер иелері, жалдамалы жұмысшылар) және қоғам дамуының
маңызды қозғаушы күші ретінде саналатын экономикалық қарсыластық
жатыр». Сол сияқты, Гегельдің қарама-қарсылықтың күресі туралы ілімі
шиеленістерді зерттеу үшін маңызды роль атқарады. Гегель шиеленістің негізгі
себептерінің бірі деп бір жағынан “байлықтың жинақталуы”, екінші жағынан
“таптық еңбекке қатынастағы” әлеуметтік алшақтықты көрсетеді.
Шиеленістер
теориясының дамуына, осы ілімнің мазмұнына айтарлықтай
үлес қосқан ХІХ ғасырдың соңымен – ХХ ғасырдың басындағы әлеуметтану
ғылымы болды. Биология ғылымының ықпалында болған әлеуметтану
шиеленістерді
Ч.Дарвиннің
табиғи
іріктеу
теориясынан
алады,
әлеуметтанудағы
психологиялық
қатынастарды
негіздеу
шиеленіске
әлеуметтік-психологиялық көзқарасты таратуды алып келді. Кейін әлеуметтану
133
шиеленістерге төмен баға беретін функционализмнің күшті ықпалында болып,
шиеленістер мәселесі әлеуметтанудан ығыстырылғандай жағдайға жетті.
Алайда, ХХ ғасырдың 50-жылдарынан бастап әлеуметтік шиеленістерді
қоғамның ішкі өміріне ықпалы бар құбылыс ретінде қараған арнаулы еңбектер
пайда бола бастады. Л.Козердің (АҚШ) “Позитивті-функционалды шиеленіс”,
Р.Дарендорфтың (Германия) “Қоғамның шиеленісті моделі”, К.Боулдингтің
(АҚШ) “Шиеленістің жалпы теориясы” концепциялары саяси ғылымда кеңінен
танымал болды.
Жоғарыда аталған ғылыми еңбектермен мұқият танысқанда шетелдік
саясаттанушылардың шиеленісті мәселесін зерттеудегі таным аппаратын және
осы мәселені зерттеудегі символика - логикалық талдауда үлкен жетістіктерге
жеткені аңғарылады. Әлеуметтік шиеленістің шығуы мен оның себептері, даму
бағыты, шешу әдістері осы зерттеушілердің еңбектеріндегі ең басты құндылық.
Жалған бағалардан, деректер мен айғақтарды өз бетінше таңдаудан
сақтандыратын нақты, сызба түріндегі модельдер бейнесінде берілді.
Әлемнің осы заманғы дамыған елдеріндегі әлеуметтік шиеленістер
туралы концепциялардың кеңінен таралуы және ұтымды пайдаланылуы,
сондай-ақ оларды жасаушылардың қоғамдағы жоғары беделі бұл
концепциялардың негізінен әлеуметтік таптардың абстрактылы мүдделеріне
қатыссыз, жалпыадамзат көкейіндегі мүддені және олардың тікелей
қажеттілігін көздейтіндігінен көрсетеді. Мысалы, АҚШ-та саясаттану беделді
қоғамдық ғылымдардың біріне айналып, шиеленістерді реттеу, шиеленіс
жағдайларын меңгеру теориясы ретінде қалыптасты. Оның практикалық
маңызы әлеуметтік құбылыстарды қоғамдық танымды реттеу үшін таным
деңгейі шеңберлерін жоғары алып, саяси шиеленістерді шешудің ғылыми
жолдарын қалыптастыру.
Шиеленістанудың даму эволюциясындағы көрнекті зерттеулер қатарына
Е.Б.Черняктың “Ғасырлық шиеленістер” (Мәскеу, 1988) кітабын жатқызуға
болады. Ғалым бұл еңбегінде саяси шиеленіс мәселесін бүкіләлемдік тарихи
материалдар негізінде зерттеген. Ежелгі Рим мен ерте христиандықтың,
Византия мен Араб халифатының, ортағасырлық папа мен империяның
қақтығыстарына, сондай-ақ түрік анычарлары мен герман ландскнехтері,
британ пираттары мен испан инквизиторларымен болған соғыстарға, ал жаңа
дәуірде – реакцияшыл күштер мен әртүрлі әлеуметтік қақтығыстарға кең
көлемде талдау жасайды.
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/sayasattanu-v2.html?page=80#ХІ_тарау_САЯСИ_ШИЕЛЕНІСТЕР_МЕН_КЕЛІСІМДЕРДІҢ_ҚОҒАМ_ӨМІРІНДЕГІ_АЛАТЫН_ОРНЫ_1._Саяси_шиеленіс_туралы_түсінік

title: Бақылау сұрақтары - Саясаттану


title: Әлеуметтік шиеленістердің негізгі себептері мен түрлері

text:
134
байланысты туындайды. Аталған ассоциациядағы үстемдік қылатын
“әлеуметтік тап” осы өкіметке бағыныштылар тарапынан кедергілерге
ұшырайды. Ал қатынастар тәртібін реттестіретін басқару мен ұйымдастыру
қызметі, Дарендорфтың
пікірінше, адамдардың бірі билік құратын,
басқаратын,
ал екіншісі бағынышты болатын, орындайтын “әлеуметтік таптарға” бөлінетін
адамдардың әлеуметтік теңсіздік шиеленістің түпкі себебі. Осыған байланысты
ол коммунистік-маркстік ілімді адамдар арасындағы антагонизмді білмеу
“әлеуметтік ойсыздық” немесе “утопия” деп жариялады.
Мойындау керек, адам жаратылысының, қоғамдық топтар мен
ұжымдардың “жоғарыға” және “төменге” бөлінуі, олардың арасындағы
жойылмайтын араздықтың, шиеленістердің қайнар көзі болуын дәлелдеу қоғам
дамуы тарихында ашылған жаңалық болып табылмайды.
Батыстық саяси ғылым авторларының көпшілігі «нәтижесінде
шиеленістер адамдардың түсінігімен анықталады» деген пікірге келіп тіреледі.
Шиеленістерді туғызатын себептер ретінде: жеке және қоғамдық
құндылықтардың үйлеспеуі, адамдардың өз мақсаттары мен әрекеттерінен
күткен нәтижелер арасындағы айырмашылықтар, адамдардың іс-қимылдары
тұрғысында бірімен бірі тіл табыспауы, түсінбестіктер, коммуникация
процесіндегі логикалық қателіктер мен семантикалық қиындықтар, ақпараттар
тапшылығы мен сапасыздығы саналады. Бұл тұрғыда әлеуметтік-саяси
қақтығыстар “шиеленісуші пікірлердің” түйісуі ретінде тұжырымдалады, ал
оның негізгі себебі болып адам психикасының жетілмеуі, нақты іс-әрекет пен
ол туралы деректер арасындағы сәйкессіздік саналады. Шиеленістер
себептерінің өзара қатынасын сипаттайтын “сезімдер мен көңіл-күйлерде”,
яғни осы өзара қатынастардың табиғатында ғана емес.
Шиеленістің әмбебаб көзі келіспеушілік талаптарды қанағаттандыру
мүмкіндіктерінің шектелуі. Бұл ешқандай шиеленістерсіз қажеттіліктердің бәрі
толық қанағаттандырылатын қоғам құру мүмкін еместігін көрсетеді. Мысалы,
барлық экономикалық шиеленістер өмірге қажетті материалдық, қаржылық
қорлардың тапшылығына байланысты пайда болады.
Қазіргі қоғамдағы шиеленістердің
түрлерін анықтау теориялық және
практикалық қажеттілікті білдіреді. Шиеленісті түрлерге бөлудің әртүрлі
негіздері бар.
Субъективтілігі бойынша шиеленіс мемлекеттер аралығында
болуы мүмкін (мемлекетаралық),
ұлттар арасында (ұлтаралық, этникалық),
таптар арасында (тапаралық),
конфессиялар арасында (діни),
нәсілдер
арасында (нәсілшілдік), шиеленісуші жақтар арасындағы қатынастар саласы
бойынша (саяси, әскери, экономикалық, сауда, қаржы, кеден және басқалары),
көлемі бойынша (халықаралық,
аймақтық, жергілікті) және т.б. болып бөлінеді.
Шиеленіс түрін көп жағдайда оның құралдары, амалдары, қалыптасу
және шешу жолдары айқындайды. Айта кету керек, барлық қоғамға бірдей
шиеленістер мәселелерін зерттейтін саяси институттардың қалыптасқан жүйесі
жоқ. Әлеуметтану және саясаттану ғылымдары жоғары дәрежеде дамыған деп
саналатын елдердегі саяси институттар шиеленістердің әрқилы түрлерін дер
кезінде шешіп қана қоймайды, сонымен бірге оларға алдын-ала болжам
жасайды.
135
Өкінішке орай, әлемнің көптеген елдерінде осындай ғылыми орталықтар
жоқ, соның салдарынан саяси шиеленістер бақылаудан шығып кетіп, асқынуға
дейін барса, кейбір жағдайда қантөгістік сипат алуы да мүмкін.
Саяси шиеленістер өзінің дамуы барысында әртүрлі кезеңдерден өтуі
мүмкін, осыған сәйкес олардың алдын алу үшін әртүрлі
іс-шаралар қолданылуы
тиіс.
Бірінші кезең –шиеленіс негіздерінің орын алуы, шиеленіс әлі болмаса да
оның себептерінің жинақталуы. Мысалы, ұлтаралық қатынастарда тұрғылықты
жерде құқықтық қолдау алмаған стихиялық демографиялық процестер немесе
белгілі бір этностардың өзіндік санасының өсуі.
Екінші кезең – біліну кезеңі.
Шиеленіс жоқ, алайда әрқилы топтардың талаптары, қарсылықтары айтыла
бастайды.
Үшінші кезең – көріну кезеңі. Алғашқы дүмпулер, алғашқы
қақтығыстардың басталуы.
Осыдан кейінгі басқа кезеңдер, мысалы, ашық қарсылық білдіру,
қақтығыс кезеңінің болуы да мүмкін. Ал шиеленістің ең соңғы кезеңі – бұл
ушығу кезеңі. Соңғысы қарсылық көрсетуге адамдардың үлкен шоғырын
жұмылдырумен,
шиеленіс
аймағының
ұлғайтуымен
ерекшеленеді,
“өркениеттілік” түрінен қарулы күреске көшіп, қарсыласқан екі жақтың да
өмір-тіршілігіне нұқсан келуі мүмкін. Адамдардың үлкен шоғыры тартылып,
ушығу сипатындағы шиеленістерге бұрынғы Югославия провинцияларындағы
соғыс, Ауғанстандағы әскери қақтығыстар, грузин-абхаз-осетин, СУАР
шиеленістері және т.б. соғыстар жатады.
Саяси ушығу кезеңіндегі шиеленістер көбінесе бір қоғамның ішінде кең
орын алады. Мысалы, қылмыскерліктің ұйымдасқан түрі өсуі, сыбайлас
жемқорлық, армиядағы әлімжеттік жасау. Шиеленістің мұндай түрлерінің
жеңіл және тез шешілуі қиын, себебі олар ұзақ жылдар бойына қордаланған.
Олар алғашқы кезде байқалмайды, іштен асқына береді. ТМД мемлекеттерінің
кейбіреуінде бұл аяқ астынан пайда болғандай көрінуі мүмкін, алайда олардың
түбірі ондаған жылдар бұрын тамырланған болатын.
Саяси шиеленістердің негізгі себептері – материалдық игіліктердің,
құндылықтардың, биліктің жеткіліксіздігі кез-келген, тіпті дамыған қоғамның
өзіне де тән құбылыс. Сондықтан әлеуметтік шиеленістерге әдеттегіден тыс
жағдайға (аномалияға) қарағандай қарауға болмайды. Керісінше, әлеуметтік
шиеленіс ақыр соңында саяси қарым-қатынастарды жетілдіреді. Адамзат
тарихының ең ерте кезеңінде тіпті мемлекет сияқты саяси институттарды
туындатып, дамытуға ықпал жасаған әлеуметтік шиеленістер болды.
Шиеленістердің ұдайы шешіліп отыруы қоғамдағы қарама-қайшылықтарды
жою үшін мекемелердің қарқынды дамуына жол ашады.
Егер қоғам ішіндегі шиеленісті факторлар болмаса және әлеуметтік
қатынастар орнықты, ешбір мінсіз үндесіп тұрса, ол кезде шиеленістерді
ауыздықтау мен реттестіру
функцияларын атқаратын саяси институттардың
пайда болуын және олардың қызметтерінің қажеттілігін немен түсіндіруге
болады? Бұның ең қысқа жауабы: шиеленісуші әлеуметтік топтар мен таптар
арасындағы билік айтушы, араша болушылар (арбитр) ретінде мемлекет , саяси
билік, саяси жүйе пайда болды. Сондықтан әлеуметтік шиеленіс – қоғамның
саяси дамуының негізі болып табылады.


title: Ұлтаралық шиеленістер және оны шешу жолдары

text:
137
5)
Экономикалық факторлар, бастапқыда біз айтып өткеніміздей,
шиеленістердің негізгі себептерінің бірі, ол материалдық игіліктердің
жеткіліксіздігінен туындайды. Кейбір қағидадағыдай “таза ұлтшылдық”
болмайды, ұлтаралық шиеленістердің себептері экономикалық мәселелерге
тіреледі. Мысалы, елді орталыққа және провинцияларға бөліп, шет
аймақтардың экономикасының артта қалуына жол берілсе, әсіресе осы шет
аймақтар ұлттық азшылық сипатында болатын болса бұл ұлтаралық шиеленіс
тудыруы мүмкін.
Ұлттық қатынастарды үндестікпен дамытудың жолдарын талдағандағы
ең басты мәселе - ұлттар ынтымақтастығының негізі, ол қоғамды
демократияландыру болып табылады. Ұтымды ұлттық саясат жүргізудің
барлық басқа да жолдары қоғам өмірін демократияландырумен байланысты.
Себебі, әлемдік тәжірибе бойынша демократиялық принциптер жеке тұлғаның
ұлттық-этникалық жағынан қиянат көрмеуіне кепілдеме береді.
Ынтымақты ұлтаралық қатынастардың жоғарыда айтылған жолдары
айқын бағдарланған ұзақ мерзімді және тұрақты сипат алуы тиіс. Алайда,
біздің
өмірімізге ақиқатпен қарағанда, әлемдегі әртүрлі мемлекеттерде ұлтаралық
шиеленістер орын алған фактілер көп кездесіп отыр. Сондықтан бұндай
жағдайларға саяси болжам жасайтын мекемелердің ұсыныстарын сарапқа
салып, ұлтаралық шиеленістерді шешудің төмендегі әдістері ұсынылады:
1. Біріккен
экономикалық
орталықтандырылмаған
инфрақұрылым
ынтымақтастығын құру (келісім).
2. Мәдени инфрақұрылым келісімін құру (консенсус): қостілділік, ұлттық
мәдениет қоғамдары, халық шығармашылығы фестивалдары. Қазақстан
жағдайында – бұл Қазақстан халықтарының форумы, халықтар бірлігі
мен келісімінің Ассамблеясы. (Қазақстан халқы Ассамблеясы),
Қазақстанда
өткізілген
әлемдік
және
дәстүрлі
діндер
мен
конфессияларының жетекшілерінің съездері.
3. Аймақ ашықтығын ұлғайту: ішкі байланыстарды кеңейту,
экономикалық,
мәдени және өзге де байланыстарды (туризм, спорт, ғылыми) дамыту,
яғни, “біздер - олар” принципіне өзіндік үлгіде қарсы тұру. Мысалы,
Қазақстанда басқа мемлекеттің қалаларымен ашық көлік қатынасын ашу
т.с.с.
4. Шиеленісті шешуде үшінші жақтың қатысуы. Шиеленіс асқынып,
қарсыластар бірімен-бірі татуласпаған жағдайда “үшінші соттың” қатысу
қажеттілігі туады. БҰҰ, ЮНЕСКО, ел басшыларының аумақтық,
мемлекетаралық шиеленістерді реттеуге қатысуы.
5. Ұлтаралық қатынастарды ізгілендіру. Шиеленісушілер арасындағы
келіссөздерге жұртшылықты, жазушыларды, ғылым мен өнер
қайраткерлерін, әйелдерді, ақсақалдарды, дін қызметшілерін қатыстыру.
Әсіресе, олардың бірлескен майдан құрып,
нәсілшілдікке, құқық пен адам
бостандығын бұзушылыққа қарсы күресуі оңды нәтиже береді.
6. Саяси-әкімшілік әдістері. Ол федерализм мен аймақтық автономияны
құруды жақтайды. Мемлекет территориясында заң актілері аз ұлттық
халықты кемсіту тұрғысынан қабылданса, пайда болған шиеленісті
138
аймақтық әкімшілік құрылымына өзгеріс енгізуі арқылы реттеуге
болады. Мысалы, Ресей жағдайындағы автономиялардың жаңа
деңгейлерінің пайда болуы. Татарстан, Башқортстан, Бурят, Якут (Саха),
Қалмақ және басқалары.
7. Төтенше шара қолдану әдісі. Яғни, шиеленіс асқынған жағдайда
қолданылатын шаралар жүйесі: заңсыз әскери құрылымдардың
таратылуы, күштеуге кінәлілер есебінен немесе
оған жол берген мемлекет
бюджетінен шығынды өндіру, шұғыл түрде қылмыстық іс қозғау.
Кінәлілерге қарсы ашық және табанды шараларды қолдамайтындар болса
да, осындай қадамға баруға болады, өйтпесе демократияны сылтауратып,
жағдайды ушықтырған элементтерді жазаламау, олардың бетімен
кетушілігі ақырында өкіметті әлсіретеді.
Ұлтаралық шиеленіс дағдарысынан шығудың неғұрлым тиімді және
негізгі әдістері осындай. Тұтастай алғанда бұл күрделі теориялық және
практикалық мәселе. Медицинадағы сияқты, оны
емдеуге қарағанда , алдын алу
әлдеқайда нәтижелі. Ол үшін, ең алдымен шиеленістерді зерттеу және болжау
ғылыми орталықтары қажет. Сонымен бірге ұлтаралық қатынастар ахуалы көп
ретте, түгелдей болмаса да, саяси, демократиялық мәдениет деңгейіне
байланысты. Әлемнің әрқилы аймақтарында белгілі бір топтардың мүддесі
үшін қызмет ететін жалдамалы элементтер, лаңкестер, экстремистер ішінара
кездесіп отырады. Саяси мәдениеті мен білімі жоғары адам бұған жол бермесе
керек. Олай болса, қоғамда неғұрлым келісімді іс-қимыл болуы және
шиеленістер қиратушы сипат алмауы үшін қоғамның тұтастай дайындықта
болуы, әрбір азаматтың білімі, мәдениеті және гуманитарлық саяси деңгейінің
жоғары болуы қажет.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Саяси шиеленістер және оппозиция

text:
140
парламенттегі күштердің қауіпті шиеленісін болдырмайды. Бұған
қарсыластардың мүдделерін білдіретін және мүмкін болатын саяси шегіністер
мен осы саяси ұтылыстар үшін өзара есе қайтару сипатын білдіретін
позицияларды талдау ықпал етеді.
Бұл міндеттерді жүзеге асыруда саяси күштердің өзара қатынасының
өркениетті сипатын қамтамасыз ететін саяси мәдениет, саяси процестердің
тұрақтылығы мен өзгерістерінің органикалық тұтастығы; қоғам мен мемлекет,
әлеуметтік жіктер мен топтар, халықтар мен ұлттар, азаматтар мен мемлекет
арасындағы келісілген өзара қатынас маңызды роль атқарады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Консенсус – шиеленістерден өтудің әмбебап әдісі

text:
142
Консенсус тарихи эволюцияға ие. Егер орта ғасырларда феодалдық
мемлекетті ішкі тартыстар әлсіретіп, оларды тоқтататын тек ғана абсолюттік
жоғарғы өкімет болса, ХХ ғасырда қоғамдық өзара қақтығысты реттейтін
көпшілік мүддесі, көпшілік принципі арқылы қалыптасатын халық билігі
орнады. Қазіргі саяси шешімдердің негізі болатын жеке адамның құқық теңдігі.
Тіпті олардың тасасында белгілі бір бөліктің, мейлі аз болсын, немесе толық
құқықты меңгерген нақты азаматтардың шоғыры тұрсын, бірде-бір шынайы
адамгершілік көзделген мүдде жалғандықпен жойылып жіберілмейтін жүйені
құру.
Қорыта келгенде, саяси шиеленістер – адамзат қоғамында заңды, міндетті
түрде орын алатын саяси құбылыс, әлеуметтік өзара әрекет үлгісі ретінде
сипатталады, сондықтан шиеленістер кездейсоқ оқиға болып саналмайды.
Саяси шиеленістер -
әлеуметтендіру жолдарының бірі, қоғамның
бақылауындағы болуы қажет саяси құбылыс. Әлеуметтік шиеленіс әлеуметтік
прогресстің басты қозғаушы күштерінің бірі ретінде анықталып, барлық
уақытта жұп түрінде өмір сүреді: шиеленіс – келісім, шиеленіс – тұрақтылық,
шиеленіс – тәртіп, шиеленіс – тыныштық, шиеленіс – консенсус.
Әртүрлі саяси пікірлер әлеуметтік жүйенің тоқырауының алдын алып,
жаңалықтарға (реформаларға) жол ашады. Осы себептен консенсус (келісім)
қоғамның қалыпты жағдайы, ал шиеленіс – уақытша жағдайы болып саналады.
Тұтастай алғанда, әлеуметтік шиеленіс концепциясын жақтайтындар
үшін шиеленістерді антагонистік емес қарама-қайшылықтар тұрғысында
қарастырудың, оларды реттеу мүмкіндігі бар екеніне сенімді болудың маңызы
өте жоғары.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Бақылау сұрақтары - Саясаттану

text:
Бақылау сұрақтары 1. Саяси шиеленістер дамуы барысындағы негізгі кезеңдер.
2. Ұлтаралық шиеленістердің пайда болуының негізгі себептері.
3. Ұлтаралық шиеленістердің шешу жолдары.
4. Қазақстанның қоғамдық-саяси өміріндегі Қазақстан халқы Ассамблеясының
орны
5. Консенсус мәселелерін терең зерттеген ғалымдар
6. Саяси шиеленістер әлеуметтік дамудың басты қозғушы күштері деген
қағиданы қалай түсінесіз?
7. Конфликтология (шиеленістану) қай елдердің оқу орындарында пән ретінде
жүргізіледі?
8. Шиеленістану теориясының негізгі даму кезеңдері


title:
ХІІ  тарау
     ӘЛЕМДІК САЯСАТ ТЕОРИЯСЫ, ҚАЗІРГІ КЕЗЕҢДЕГІ

text:
144
Р.Челлен енгізді, ал классикалық геосаясаттың басқа көрнекті өкілдері болып
А.Т.Мэхэн, Г.Маккиндер, Н.Спайкмен, К.Хаусхофер саналады. Геосаясат
тұрғысынан алғанда шынайы ұлы держава (динамикалық, яғни қарқынды
дамушы мемлекет) өзінің көршілерімен еркін саясат әрекетін «өмір
кеңістіктігін ұлғайту» жолымен қамтамасыз етеді: өз аумағын, тіпті бірнеше
аймақты, кейде тұтас әлемді қадағалап отыру позициясын ұстанады.
Геосаясат жер бетін мемлекетке бөлудің өзгермеушілігін, ал, бір елдің
екінші
бір елге қарсы тұруын, «идеологиялық күрес» және “қырғи-қабақ соғыс”
негізінде шешуді қарастырады.
Дәстүрлі идеалистік бағыттағылар (Ф.де Витториа (1480-1546), Г.Гроций
(1583-1645), И.Кант (1724-1804) т.б) керісінше жалпы адамзат қоғамының
проблемаларын космополис идеясындағы моральдық және саяси бірлік,
адамның бас бостандығы мен мемлекеттік қатынастар негізінде шешуді
ұсынады.
Бұл теориялық зерттеулерде міндеттіліктер қарастырылып, халықаралық
қатынастарды құқықтық және моральдық реттеу жолымен шешудің адамдар
және мемлекеттер арасындағы мәңгі бейбіт өмір сүрудің қажеттілігі мен
мүмкіндіктері анықталды. Бұл жағдайда құқықтарды күштеп бекітуді және
мүдделерді жүзеге асырудың “биологиялық концепциясымен”
алмастыруға тиіс
жалпыадамзаттық құндылықтарды еркін қолдануға баса назар аударылды.
Саяси ғылымда халықаралық қатынастар
проблемасы бойынша бірнеше
теориялық парадигмалар (үлгілер) қалыптасқан. Олар: «саяси идеализм»,
«модернизм», «трансұлттық», «халықаралық қатынастар әлеуметтану» мектебі,
«полемология», «марксистік» «неомарксизм», «неореализм».
Осылардың әрқайсысына қысқаша мәлімет берейік.
Достарыңызбен бөлісу:


title: “Саяси  идеализм” - Саясаттану

text:
“Саяси идеализм”: утопия, морализм,
легализм. (Д.Перкинс,
Ф.Танненбаум, Дж.Шоттуэл, Т.Кук, М.Мус, В.Дин, Р.Кларк, Л.Б.Сон т.б.)
әлемдік саясатты құқық және мораль тұрғысынан қарастырады. Зерттеулердің
негізгі тақырыбы – халықаралық қарым-қатынастарды халықаралық құқық
нормаларымен, адамгершілік негізде және әділеттілікпен реттеу.
“Модернизм” (К.Райт, М.Каплан, К.Дайч, Д.Сингер, Э.Ханс және
басқалары) – бұл “эмпирикалық талдау” теориясы, саясатты жүйелеп талдау
үлгілері. Олар реттілік “ғылыми” айқындауға, нақты ғылымдардың (физика,
кибернетика, математика, психология) зерттеу әдістерін пайдалануға,
“бейидеологиялық” жиынтық пен фактілерді және нақты халықаралық
процестер индикаторларын сандық зерттеуге, эмпирикалық талдауға
негізделген.


title: “Трансұлттық” - Саясаттану

text:
145
мектебінің қызметінің ерекшелігі болып (Ш.Заргбиб, Д.Дрейфюс, Ф.Моро
Дефарж, П.-Ф.Гонидек, Ш.Шомон, Р.Арон, Г.Бутуль, Ж-П.Деррьеник, Р.Боск,
Ж.Унцингер, М.Мерль) халықаралық қатынастар “саяси реализм” сипатында
зерттелді.
Халықаралық
қатынастардың
француздық
мектебіндегі
ерекше
бағыттардың бірі – нақты және жаратылыстану ғылымдарының әдістерін
пайдалана отырып, “ұжымдық арандатушылық” ұстанымын (соғыстарды,
шиеленістерді) зерттейтін
полемология (Г.Бутуль, Л.Пуарье, Ж-Л.Аннэкэн).
Полемологтар көзқарасына үңілсек, соғыс – қоғамның динамикалық барысын
білдіретін күрделі әлеуметтік феномен ұжымдық имитацияның (диалог пен
мәдениетті пайдалану) басты факторы, өркениет жалғасуының тиімді үлгісі,
соғыс-техникалық прогрестің қозғаушы күші, қоғамдық өмірде өз нәтижесін
беретін маңызды, өтпелі үлгісі ретіндегі тең қалыптылықты бұзу мен қалпына
келтірудің қайнар көзі.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Марксистік  парадигма - Саясаттану

text:
Марксистік парадигма экономикалық детерминизм мен таптық
көзқарас халықаралық қарым-қатынастардың, үстемдік пен бағынушылықтың,
таптық күрес пен революциялардың теориялық алғы шарты ретінде түсіндірді.
Халықаралық қатынастар теориясының қазіргі кезеңі – ғылыми
зерттеулердегі жаңа әдістемелердің пайда болуымен, бұрынғы концепциялық
құрылымдарға тән кейбір ережелерді ревизиялау проблематикасының
күрделенуімен сипатталады. Мысалы, “неомарксизмнің” өкілдері (П.Баран,
П.Суизи, С.Амин, И.Валлерстайн және басқалары) осы замандық әлем
тұтастығын халықаралық қатынастарда пайдалану мен бағыну элементтерін
сақтауды, оның өзара байланыстарының симметриялық еместігін мойындайды.


title: ақындық - Саясаттану

text:
ақындық өнер. Сол кездегі олардың өлең – жырындағы айтылған идеялары
бүкіл әлемдік саяси және әлеуметтік теориялардағы кейбір тұжырымдарға өте
ұқсас және солармен үндес келеді. Мысалы, Досманбет жырау сол кездің өзінде
адамның өмірге келуінен бастап өзара тең құқықты екені туралы ой қозғайды.
Ақынның пікірінше, адамға теңдік жаратылысынан берілген қасиет, адам
өмірге келгенде бір-бірінен атағымен, даңқымен, билігімен ерекшеленбейді.
Досманбет жыраудың бұл идеялары батыс ғалымдары Т. Гоббс пен Дж.
Локктың «табиғи құқық» қағидаларымен сәйкес келеді. Бұл мәселелерді ақын
«Тәңірінің өзі берген күнінде Ханұлынан артық еді несібем» - деп жырға
қосқан.
16
Қазақ жыраулық өнерінің көш бастаушыларының бірі, өз заманындағы
билік үшін болған күрестердің ешбірінен тысқары қалмаған ақын Шалкиіз
Тіленшіұлы болатын. Ол әлеуметтік теңдік ғана емес, адамдардың бәрінде тең
мүмкіндік болуын қалады. Бірақ ақын мемлекеттік заң алдындағы биліктен,
адамдардың Тәңір алдындағы, Тәңір үкімі алдындағы теңдігін жоғары санайды.
Содықтан ол: «Тәңірі өзіне бермесе,
Менменсіп жүрген ержігіт
Кісіден тартып жарымас»
- деген пікір айтады.
Бұл тұста Шалкиіз жырау ойларының Джон Локктың адамның
жасампаздық қасиетін жүзеге асырудағы теңдік принципінің сақталуын
ұсынатын либералистік идеяларымен үндес екенін атап өту қажет.
Әлемнің әртүрлі түкпіріндегі, әртүрлі уақытта айтылған осы саяси
пікірлердің өзара сәйкес келуі кездейсоқтық құбылыс емес, себебі
жалпыадамзат болмысының, тарихының, мәдениетінің жалпы, әмбебап
заңдылықтары барлық этностар, халықтар үшін бірдей, тұтас. Сондықтан қазақ
халқының мәдениеті де өзіндік ерекшеліктеріне қарамастан осы жалпы
заңдылық негізінде дамыған, қазақ даласындағы саяси білімдер соның бір
бөлшегі болып табылады.
Досманбет пен Шалкиіз жыраулардан кейінгі кезеңде қазақ халқының
тарихы мен саяси өмірі елеулі өзгерістерден өтті. Бұл өзгерістер жаңа буын
ақын-жырауларының қоғамдық-саяси ойларын уақыт талабына сәйкес бағытта
қалыптастыруына себеп болды. Мемлекет билігі тарапынан феодалдық –
патриархалдық қазақ қоғамына дәстүрлі адат және мұсылмандық шариғат
құқықтарын бейімдеу мақсатындағы әртүрлі саяси бағыттағы іс-шаралар
енгізіле бастады. Қазақтың дәстүрлі адат құқығы нақты жазба түрде бекітілмей
халықтың ой-санасында: ар-ұят, әділеттік, үлкенге құрмет және тағы басқа
адамгершілік заңдарымен қатар қолданылды. Ал ел билігі қазақтың
адамгершілік, ата-баба заңдары бойынша белгілі тұлғалардың, билердің
қолында болды.
Қазақ қоғамындағы жазба түрдегі заңдардың қабылдануына дейінгі
қолданылған дәстүрлік адат құқығының алатын орны өте маңызды. Осы заң
ережелері негізінде мемлекеттегі барлық саяси-әлеуметтік қатынастар реттеліп
келді. Адат заңын бұзбауға қоғамның барлық мүшесі бірдей міндетті, ал
қылмыскер, заң бүзушының бәрі міндетті түрде жазаналады. Қылмыскерге
қатысты билер қабылдаған үкім, рулық қауымның тікелей қолдауымен міндеті
түрде, ашық, сол жерде, сол уақытта орындалуы тиіс болды.
Қазақ елінің Ресей империясына қосылғанға дейінгі аралықта қызмет
атқарған билер институты көшпелі халықтың саяси өміріне тән ең тиімді
құқықтық тәртіп сақтаушы билік түрі болып табылады. Бұл билік түрінің
тиімділігі сондай: қазақ жерінде түрменің, тәртіп сақшыларының (мысалы,
полицияның), әртүрлі мемлекеттік кеңселердің қажеттілігінің болмауы, себебі
барлық әлеуметтік мәселе нақты, тез уақытта шешелетін еді.
Қазақ билерінің өзі әртүрлі дәрежеде болды, олар: ата би немесе төбе
би (ең жоғарғы билік денгейі), төтенше, жеке, қалау, аға және ең төменгі
17
деңгейі – бала би болып бөлінді. Олардың жеке өз құқықтары мен міндеттері
белгіленді, ал ең маңызды саяси-әлеуметтік, құқықтық мәселелерді билер
бірігіп, толық келісім арқылы шешті.
Билерде жер дауы, жесір дауы, барымта және тағы басқа күрделі саяси-
әлеуметтік мәселелерді шешу міндеті тұрды. Бірақ қазақ билері тек ғана тәртіп
сақшылары емес, халық тәрбиешісі қызметін де атқарды. Белгілі бір даулы
шиенелісті ауыл, ру болып талқыға салып, сол жиын туралы пікірлерді,
әнгімені барша халық, тіпті жас балаларға дейін еститін, білетін. Бұл өз
кезегінде тәртіп бұзудың, қылмыс жасаудың, келеңсіз оқиғылардың алдын алу
немесе ескерту болатын. Ар - ұжданы таза, өмір тәжірбиесі мол, шешендік
өнерді меңгерген, ата - баба заңын, салт-дәстүрін сақтай білетін, білімді,
ақылды тұлғаны ғана халық би санайтын, кұрметтейтін. Халық билердің
шешендігін, тапқырлығын және әділеттілігін өте жоғары бағалады.
Қазақ халқы «билердің биі», халық даналары деп Төле, Қазбек және
Әйтеке биді ерекше бағалап мақтаныш тұтты.
XVII-XVIII ғасырларда, Тәуке хан тұсында қазақ халқының өзіндік
ұлттық санасының кемелденуіне осы дана, үш Ұлы бидің тигізген рухани әсері
теңдесіз жоғары болды. Қазақ қоғамының болашағын қалыптастырған «Жеті
жарғыны» да дүниеге әкелген осы Төле би, Қазбек би және Айтеке би болатын.
Дәстүрлік адат құқықтары, «Қасымханның қасқа жолы», «Есімханның ескі
жолы» негізінде жаңа әлеуметтік-экономикалық жағдайға байланысты
түзетулер еңгізіліп «Жеті жарғы» жарыққа шықты.
Әлемнің өзге халықтарына ұқсас Қазақ еліндегі саяси ойлардың дамуы
қоғамдағы әлеуметтік-экономикалық өзгерістермен тікелей байланысты. Қазақ
қоғамындағы сан алуан, күрделі өзгерістер XVIIІ ғасырдағы Қазақстанның
Ресейге қосылуынан басталды. Халықтың еркіндікке, әділеттілікке қол созуы,
оның мұң-мұқтажы, болашаққа арманы - өнер иелерінің творчествосына, саяси
көзқарастарына үлкен әсер ететіні белгілі. Исатай мен Махамбет бастаған
халық көтерілісінен кейін ақын Махамбет Өтемісұлының (1804-1846)
өлендерінен айқын саяси ұстанымы байқалады. Ол билік иелерінің, сұлтандар
мен ханның әділетсіз саясаты халықты тонау екенін ашық айтты. Ақын қазақ
қоғамындағы кертартпа саяси күштерге қарсы шығып, халықты өз мүдделерін
қорғау үшін батыл, ашық күреске шақырды. М. Өтемісұлы мемлекет билігінің
патшалық басқару түріне қарсы шығып қазақ ақындарының алғашқысы болып
еркіндік демократиялық бағыттағы пікірлер ұсынды. Ол биліктің көзі, тұтқасы
халық екеніне сенеді, сондықтан ақын:
«Айтып, айтпай, немене,
Халық қозғалса,
Хан тұра алмайды тағында»
деп жырлайды. Осы және басқа да өлендерінен халықтың ұрпақтан-ұрпаққа
келе жатқан қазақ қоғамындағы саяси ойларды Махамбет Өтемісұлы өз
творчествосында толық қабылдай отырып болашақ үшін одан әрі дамытты.
ХІХ ғасырдың екінші жартысында қазақ даласындағы саяси идеология
ретінде ағартушылық кең өріс алды. Қазақтың ойшыл ғалымы демократ-
ағартушы Ш.Уәлиханов (1835-1865) қазақ халқының әлемдегі өркениетті
18
елдер қатарына қосылуы үшін қажетті саяси-әлеуметтік, мәдени қызметтер
атқарды. Шоқан саяхатшы, этнограф ғалым ретінде Орта Азияның, Қазақ
елінің, Батыс Қытайдың тарихы мен мәдениетіне ғылыми зерттеулер жүргізе
отырып, саяси - әлеуметтік, құқықтық мәселелерді іс жүзінде шешу жолдарын
қарастырды, әсіресе қазақ халқын патша шенеуіктері мен жергілікті билік
иелерінің зорлық- зомбылығынан қорғау мәселесін жария етті. Ол қоғамдағы
үстем тап өкілдерінің саяси көзқарастары халықтың ізгі мақсаттарына әсер
ететінін атап көрсетеді. Сол себепті Шоқан Уәлиханов бұхара халықтың
демократиялық құқығы мен бостандығын дамыту жолында елеулі қызметтер
атқарды. Экономикалық, әлеуметтік, саяси реформаларға үлкен мән беріп
революциялық өзгерістерге қарсы пікір білдірді. Ағартушы-ғалым сот
реформасы туралы өзінің прогрессивтік саяси- әлеуметтік идеяларын ұсынды.
«Сот реформасы жайында хат» деген еңбегінде: «Біздің заманымызда халыққа
етене жақын, ең маңызды, оның мұқтажына тікелей қатысты реформа--
экономикалық және әлеуметтік реформа. Ал саяси реформалар экономикалык
істерді жүзеге асыратын құрал ретінде көрінбек, өйткені әрбір жеке адам
баласы қауымдасып өзінің түпкі мақсаты әл-ауқатын жақсартуға тырысады.
Прогресс дегеніміз де осыған сай келеді»- деген қорытынды жасайды (Ш.
Уәлиханов. Таңдамалы шығармалары. Алматы, 1995.127- бет ).
Өзінің осы шығармасында Шоқан Ресей патша өкіметінің саясатындағы
отарлық мақсатты сол кездің өзінде айқын түсініп, қазақ қоғамындағы ертеден
қалыптасқан билер сотының сақталуын талап етті. Дәстүрлі билер қызметінің
ашықтығын, жариялығын, демократиялық принциптерін жоғары бағалайды.
Шоқан Шыңғыс хан заманынан енген ереже бойынша қазақ қоғамының «ақ
сүйек» және «қара халық» болып жіктелуіне қарсы шығып, қоғамда бұл
бөлінудің болуы бір-біріне қайшы мүдделердің шығуын көрсетеді деп есептеді.
Осы және басқа әлеуметтік жіктеулерден әртүрлі дау-жанжал, саяси-әлеуметтік
шиеленістер туатынын дәлелдей келе, қазақ халқын бірлікке шақырды.
Ғалымның пікірінше, тұлғаның адамгершілік қасиеттерін дамыту үшін ең
алдымен оларға еркіндік берілуі қажет. Ал еркіндікті дұрыс пайдалануы үшін
халыққа жалпы білім, әсіресе саяси сауаттылық қажет.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: “Неореализм” - Саясаттану

text:
146
өзара іс-қимыл жиынтығы. Бұл ретте бұл қатынастар мемлекетпен бір мезгілде
туындайды. Мемлекетке дейінгі орын алған тайпааралық қатынастар (жерді
ортақ мекендеу, біріккен аңшылық кәсіп, материалдық құндылықтардың өзара
алмасуы) тұрғысында өзінің және өзге аумақтың егемендігін сақтауды және
қандай да бір саяси ұйымның билік үстемдігін көздеген жоқ. Сондықтан
мемлекеттер арасындағы байланыстар ағылшын философы және заңгері
Д.Бентам (1748-1832) енгізген “халықаралық қатынастар” ұғымымен
сипатталатын болды. Алайда, уақыт өте келе бұл ұғымының мазмұны ұлғайды;
қазіргі кезде мемлекеттік іс-қимылдар, аумақтық құрылымдар шеңберінен
шығатын, мемлекеттер арасындағы саяси, экономикалық, дипломатиялық,
әскери, мәдени және де өзге байланыстар жиынтығын, халықаралық көлемде
(әлем халықтары арасында) негізгі әлеуметтік, экономикалық және мемлекеттік
қызметті бейнелейтін қоғамдық қатынастардың айрықша түрі деп анықталды.
Халықаралық қатынастар түрлері мынадай:
1) қоғамдық өмір салалары мен қатынастардың мазмұны бойынша – саяси,
экономикалық, әскери-стратегиялық, мәдени, идеологиялық, дипломатиялық;
2) өзара іс-қимылға қатысушылар бойынша – мемлекетаралық, әртүрлі
халықаралық ұйымдардың, трансұлттық корпорациялардың (ТНК) және
басқаларының арасындағы қатынас;
3) қатынастар сипаты бойынша-- құқықтық реттеу сипатынан туындайтын
мемлекетаралық қатынастар, іс жүзіндегі мемлекеттің ішкі құзырына кіретін,
алайда халықаралық-құқықтық реттеу (халықаралық жеке құқық) саласына
жататын мемлекеттік емес сипаттағы мемлекетаралық қатынастар.
4) Халықаралық қатынастар ынталылық дәрежесіне қарай --қалыпты – қалыпты
емес, сенімді – алауыздық, ынтымақтастық – шиеленістік болып бөлінеді.
Достарыңызбен бөлісу:


“Әлемдік саясат” және “халықаралық саясат” ұғымдарына
халықаралық аренада болып жатқан оқиғалар жатады. Олардың арасындағы
негізгі айырмашылықтар дәстүрлі емес субъектілердің қатысу деңгейімен
анықталады; халықаралық саясат белсенділігі мемлекеттердің халықаралық
аренадағы өзара іс-қимылын, қызметін бейнелейді және олардың арасында
әртүрлі салада екіжақты және көпжақты байланыс орнатады.
Елдің сыртқы саясаты – мемлекеттің халықаралық саясатындағы
жалпыәлемдік және ұлттық мүдделерін білдіруге қажет негізгі принциптерін
нақты жүзеге асыру, өзге мемлекеттермен және халықтармен қатынастарды
реттеу, тұтастай алғанда халықаралық процестерге тиімді ықпал жасау; бұл
мемлекеттің халықаралық саясаттың жалпы бағыты.
Мақсаттар мен құралдар қатынасының бірлігі негізінде перспективалық
мақсатқа жетудің ұзақ уақыттық жолдарын тиімді таңдау мен пайдалануды,
меңгеруді бейнелейтін саяси-стратегия ұғымы. Стратегия құралдары ретінде
мемлекет бақылауында болатын, мемлекеттік билік органдары қолдануды
жоспарлайтын және мемлекеттік стратегиялық мақсаттарға жету үшін
пайдаланатын мемлекет ресурстары (материалдық және рухани) танылады.


title: “Әлемдік  саясат”  және  “халықаралық  саясат”


title: Саяси  дипломатия - Саясаттану

text:
147
факторын» пайдаланудың «мәдениетті техникасы», «мәжбүрлеу техникасы»,
«реттеу процедурасы» және «келісімге жету техникасы» деп те анықтау жиі
кездеседі. Кеңінен алғанда саяси дипломатия өз өкілдіктері бойынша сыртқы
саяси қатынастар жүргізуші мемлекеттік мекемелердің ресми қызметін, әрбір
мемлекеттің шет елдердегі өз мүддесін қорғау мен жүзеге асыру қызметін
атқарады.
Мемлекеттер арасындағы қатынастар халықаралық аренада екі және
көпжақты келісімдер тұрғысында тіркелген халықаралық құқықтар, нормалар
мен принциптер арқылы реттеледі. Олардың аса маңыздылары: БҰҰ Жарғысы,
БҰҰ Бас Ассамблеясының БҰҰ Жарғысына сәйкес мемлекеттер арасындағы
достық қатынастар мен ынтымақтастыққа қатысты халықаралық құқық
принциптері туралы Декларациясы, ЕҚЫҰ-ның Қорытынды актісінде
сипатталған қатысушы мемлекеттердің өзара қатынасындағы басшылыққа
алатын принциптер Декларациясы.
Халықаралық қатынастарға қатысушылар
“актор” терминімен аталады.
Бұл сөз қатысушылардың әрқайсысы халықаралық қатынастарға айтарлықтай
ықпал етіп, халықаралық саясатта белгілі роль атқаруын, қандай да бір іс-
қимылды жүзеге асыруын сипаттайды. Айта кету керек, халықаралық
қатынастар акторлары сахна актёрларына өте ұқсас. Ал, актерлардан
өзгешелігі, тәртіп тәсілін жалпыға танылған нормалар шеңберінде ғана таңдай
алады.
“Актор” терминіне мағынасы жағынан
“халықаралық қатынастар
субъектісі” ұғымы сәйкес келеді. Халықаралық қатынастар
субъектісі тұтастай
алғанда халықаралық ахуалға ықпал етіп, өзге, әлсіз қатысушыларды, басқа да
іс-қимылдарды жүзеге асыруға мәжбүрлеуді немесе өз саясатының шеңберінде
дербес, белсенді сыртқы саясат жүргізеді.
Халықаралық қатынастарға қатысушылар негізінен екі
түрге бөлінеді:
дәстүрлі (негізгі, алғашқы бастаушы) және типтік емес.
1.
Дәстүрлі қатысушыларға ең алдымен халықаралық құқық пен
халықаралық қауымдастықтың басты субъектісі қатарындағы мемлекеттер
жатады. Мемлекет (ұлттық мемлекет) адамзат қоғамдастығы саяси ұйымының
әмбебап үлгісі ретінде халықаралық, сыртқы саясаттағы билік өкілеттіктерін
орындайтын, ұлттық мүдделерді қорғайтын және жүзеге асыратын,
халықаралық қатынастардың өзге қатысушылар арасындағы байланыстың кең
ауқымын бақылайтын егеменді саяси бірлік болып саналады.
Барлық мемлекеттердің негізін ұлттар құрайды, сөйтсе де халықаралық
қатынаста «олардың бірқатарының мәртебесі өзгелерге қарағанда жоғары»
(Б.Рассет, Х.Стар) болса – мемлекеттердің сөз жүзіндегі заңды теңдігі
(халықаралық құқық бойынша) олардың халықаралық аренадағы ұлттық
қуатының теңсіздігімен (экономикалық әлуетімен, саяси беделімен, жер
көлемінің кеңдігімен және басқалары) қайшы келеді, сондықтан іс жүзінде
мемлекеттің өз егемендігін қорғаудағы тең емес мүмкіндіктері құқықтық
теңдікке сәйкес келмейді. Бұл проблеманы шешудің нәтижелі тәсілі болып
Достарыңызбен бөлісу:


title: халықаралық  стратификация

text:
148
1)
Жоғарғы державалар (супердержавалар) – халықаралық жүйеге және оның
барлығы мүшелеріне сан және сапа жағынан ықпал етуге мүмкіндік беретін
барлық ресурстарды (адами, экономикалық, дипломатиялық, жағырапиялық
және әскери) иемденген мемлекеттер. Бұлар халықаралық саясатта жаһандық
“күш орталықтары” мысалы, “қырғи-қабақ соғыс” дәуіріндегі АҚШ пен КСРО.
2)
Ұлы державалар - әлемдік дамуға елеулі ықпал ететін, алайда халықаралық
қатынастарға
үстемдік
жасамайтын
мемлекеттер.
Олардың
нақты
мүмкіндіктері, өздерінің ролі белгілі бір аймақпен, мемлекетаралық
қатынастардың жекелеген саласымен шектеледі. Жаһандану жүйесінің
қалыптастыру мәселелерін шешу оларға байланысты емес. Бұндай мемлекеттер
аймақтық “күш орталықтары”, “квазижоғарғы державалар” болуы мүмкін,
қазіргі жағдайдағы – Ресей, Қытай,
Ұлыбритания,
Германия, Жапония.
3)
Орта державалар – жақын маңайға берік ықпал ететін Қазақстан және
Еуропа мен Азияның біраз елдері.
4)
Кіші мемлекеттер – халықаралық қатынастарға бәсең ықпал ететін, алайда
өзінің тәуелсіздігі мен аумақтық тұтастығын сақтауға жеткілікті құралдарды
иемденген
Нидерланды, Дания, Швеция,
Австрия және тағы басқалары;
5)
Шағын мемлекеттер – сапа деңгейі ретіндегі жер аумағының көлемі
бойынша шағын, халқының саны 1 миллион адамнан аспайтын Лихтенштейн,
Сан-Марино,
Люксембург, Андорра және т.б.
2.
Типтік (дәстүрлі) емес қатысушылар. Қазіргі уақыттағы экологиялық
проблемаларының өзектілігімен, ғылыми-техникалық прогресс әсерімен,
коммуникацияның дамуымен мемлекеттік емес (трансұлттық, типтік емес)
халықаралық қатынастардың қатысушылары әлемдік аренада іс-әрекет
жасаушылар; “екінші әлем” терминімен (Дж.Розенау) аталатын бұл
халықаралық ұйымдар, (трансұлттық корпорациялар, өзге де қоғамдық күштер
мен қозғалыстар) қазіргі кезде зор маңызға ие болып отыр.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Халықаралық  ұйымдар - Саясаттану

text:
Халықаралық ұйымдар - мемлекеттер ынтымақтастығының дамуы мен
халықаралық проблемаларды шешуге ықпал ету үшін халықаралық келісімдер
(жарғылар, статустар және басқа құрылтайшылық құжаттар) негізінде құрылған
үкіметаралық және үкіметтік емес сипаттағы тұрақты бірлестіктерді құрайды.
Тұтастай алғанда олардың пайда болуы қоғамдық өмірдің әртүрлі
салаларындағы ұлтаралық ынтымақтастыққа бетбұрысты, мемлекеттердің
функциялық ынтымақтастығы қажеттілігін білдіреді.
Халықаралық саяси ұйымдар әртүрлі негіздер бойынша сипатталады.


title: Мүшелерінің  сипаты  бойынша

text:
150
даму банкісі – МБРР, Халықаралық валюта қоры – МВФ, халықаралық даму
ассоциациясы – МАР, Халықаралық қаржы корпорациясы – МФК); ауыл
шаруашылығы саласында (БҰҰ-ның азық-түлік және ауыл шаруашылығы
ұйымы – ФАО, Халықаралық ауыл шаруашылығын дамыту қоры - ИФАД);
көлік және байланыс (халықаралық азаматтық авиация ұйымы – ИКАО,
халықаралық теңізшілер ұйымы – ИМО, Бүкіләлемдік пошта одағы – ВПС,
халықаралық электрлік байланыс одағы - МСЭ); метереологияда (Бүкіләлемдік
метереологиялық ұйым – ВМО), сондай-ақ арнаулы автономиялық ұйымдар –
халықаралық атом энергиясы жөніндегі агенттік (МАГАТЭ), БҰҰ-ның сауда
және даму жөніндегі конференциясы (ЮНКТАД), БҰҰ-ның даму бағдарламасы
(ПРООН), БҰҰ-ның қоршаған орта жөніндегі бағдарламасы (ЮНЕП). Кейде
БҰҰ-ның жүйесіне Халықаралық инвестиция жөніндегі агенттікті (МАИГ)
және Бүкіләлемдік сауда ұйымын (ВТО) қосады. НПО деген ұйымның
айырмашылығы-- аумақтық емес құрылым. Олардың мүшелері егемен
мемлекеттер болып танылмайды. НПО (“егемендіктен тыс акторлар” үш
мақсатқа сәйкес келеді: құрамы мен қызметі жағынан халықаралық сипатта,
құрылтайшылығы – жеке сипатта, қызметі – ерікті сипатта). Тар мағынада
алғанда НПО – мемлекеттік емес институттар мен бірнеше елді жекелей
біріктіретін арнаулы саладағы ынтымақтастық құрылымдары – діни ұйымдар
(шіркеулердің Экуменикалық кеңесі), ғалымдар ұйымдары (Пагуош
қозғалысы), құқықтық (Халықаралық рақымшылдық) және басқа ұйымдар. Кең
мағынада алғанда НПО құрамына іс жүзінде халықаралық қатынастардың
барлық мемлекеттік емес қатысушылары кіреді: саяси қозғалыстар
(Социалистік интернационал), гуманитарлық (Халықаралық Қызыл Крест және
Қызыл Жарты Ай Федерациясы). Басқа сипаттағы трансұлттық кәсіпорындар
(ТНП) мүшелері: “өндіруші мемлекеттер ассоциациясы”, «мысты экспортқа
шығарушылар ұйымы»; «темірді экспортқа шығарушылар ұйымы». Бұлардың
көпшілігі БҰҰ жүйесіндегі мамандандырылған мекемелер жанындағы кеңесші
мәртебесіне ие болған ұйымдар мен мекемелер.. Олар саяси, экономикалық,
әлеуметтік,
ғылыми-техникалық
проблемаларды
шешуде
БҰҰ-мен
ынтымақтасады. Мысалы, Бүкіләлемдік бейбітшілік одағы – ВСМ,
халықаралық ғылыми одақтар кеңесі – МСНС және басқалары.
Үкіметаралық ұйымдар
қатысушылар шеңбері жөнінде ғаламдық
(бүкіләлемдік) және шектеулі құрамдарға бөлінеді. Ғаламдық (“Ислам
конференциясы” ұйымы - ОИК). Аймақтық шектеулі (Тәуелсіз Мемлекеттер
Достастығы – ТМД, Оңтүстік-Шығыс Азия мемлекеттерінің Ассоциациясы –
АСЕАН, ШЫҰ, араб мемлекеттерінің лигасы – ЛАГ, африкалық бірлік ұйымы
– ОАЕ, Бенилюкс ұйымдары.)
Достарыңызбен бөлісу:


title: Іс-қимылының  мағынасына  қарай

text:
151
ХХ ғасырдың 90-жылдарында әртүрлі жағырапиялық аймақтардың
халықаралық ұйымдары енген трансдіни бірлестіктер (ЕС – АСЕАН, ЕС –
МЕРКОСУР және басқалары) кеңінен тарады.
Қазіргі кезде халықаралық қатынастарға кейбір ұлт –азаттық,
сепаратистік, лаңкестік ұйымдарды (Бен-Ладеннің Аль Кайдасы, Ирландия
республикалық армиясы – ИРА, Палестинаны азат ету ұйымы – ООП),
аймақтық және жергілікті ұйымдарды, жекелеген ұйымдарды жатқызуға
болады. Олардың қызметі кейбір жағдайда мемлекеттердің «тұрпайы» және
«субұлттық» дипломатия мен транс-шекаралық байланыстарды туындатады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Әлемдік саясат және халықаралық  саяси жүйе

text:
152
3) мемлекеттердің сыртқы саяси концепцияларына сәйкес олардың
халықаралық алаңдағы іс-қимыл бағдарламаларының болуы.
Осы жүйе шеңберіндегі халықаралық қатынастардың ұзақ уақыт бойы
қалыптасқан негізгі принциптері: ұлттық (мемлекеттік) егемендік принципі
(ұлттық мемлекет құруды қоғамның саяси ұйымының басты үлгісі ретінде
ұстану) және күштердің (баланстың)
тепе-теңдік принципі (“ұлы
державалардың” жоғары мақсаттарының шығуымен, тәуелсіздіктен айырылу
шегінде тұрған мемлекеттердің бәсекелестікке түсуімен сәйкес келуі.)
Халықаралық қатынастардың еуропалық жүйесі -- халықаралық
саясаттың көлемін (жер шекарасын) ұлғайтып, бүкіләлемдік халықаралық
жүйеге айналды. Халықаралық жүйе құрылымның айтарлықтай күрделенуі
оның іс-қимылындағы элементтер мен типтер санының көбеюімен
ерекшеленді. Мемлекеттердің мақсатты қондырғылары мен сыртқы-саяси
құндылықтарында үлкен өзгерістер жүзеге асты; өз билігіндегі үлесті кеңейтуге
ұмтылу, жүйедегі орынды ұлғайтуға шақырған стратегиялық шекараларға
(ықпал аймақтарына) айрықша қызығушылық, өзара ұжымдық кепілдіктер
жүйесін орнықтырумен алмасты. Бұл өз кезегінде халықаралық ұйымдардың
белсенділігін, экономикалық жағдайын жақсарта отырып, жағырапиялық
факторлар үстемдігін әлсіретуге әкелді. Сыртқы саяси іс-қимылдардағы
соғыстың пайдасы сияқты көзқарастарға қарсы тұру нақты жүзеге асты.
Өзге құрылымдар тәрізді халықаралық қатынастар жүйесі де бірімен
бірінің іс-қимылында орын алатын элементтер жиынтығын иемденеді. Бұған
халықаралық жүйенің қызметін қолдайтын, оның дамуын қамтамасыз ететін іс-
қимыл бастаулары кіреді. Халықаралық жүйенің қызметі халықаралық
қатынастар
ерекшеліктерімен айқындалады, олар:
1) халықаралық жүйе әлеуметтік (қоғамдық), ашық және бәсең ұйымдасқан
жүйе болып
саналады; ол нақты шекараның болмауымен, сыртқы және ішкі
орталықтандырудың, құрамдық бірігудің төмен деңгейімен, автономияны
сақтап қалуымен сипатталады;
2) халықаралық жүйенің негізі болып саяси қатынастар саналады; халықаралық
қатынастардың белгілі бір жүйесіне тиісті өзара іс-қимылдар (ынтымақтастық,
бәсекелестік, шиеленіс) нәтижесінде қол жеткен жетістіктерді,
ресурстар тарату
мен халықаралық аренадағы ықпал деңгейін тұтастай алғандағы күштер
қатынасын анықтайды.
3)
халықаралық жүйе – күрделі қалыптасқан жүйе; ол өзін құрайтын іс-
қимылдардың бірнеше деңгейінің, әртүрлі факторлардың халықаралық
қатынастарға қатысушылар арасындағы күштер салмағының, ішкі
процестердің
және сыртқы ортаның ықпал етуі әсерінен өзгеріп отырады.
Сонымен, халықаралық жүйе - тұтастай алғанда халықаралық алаңдағы
тиісті кеңістік-уақыт контексіндегі қатынастардың формалды емес мекемелері
бола отырып, халықаралық қатынастарға қатысушылардың тәртібі мен
қызметінің нәтижесін анықтайтын және олардың халықаралық саясаттағы
ролін, өзара іс-қимылдарын, тәсілдерін сипаттайтын құрылым.
153
Халықаралық саяси жүйенің қалыптасуы ұзақ уақытқа созылған бірнеше
кезеңдерден өтті. Бұл жүйенің қалыптасуына шартты негіз болып халықаралық
тәртіптің жетілуі саналады.
«
Халықаралық
Достарыңызбен бөлісу:


title: тәртіп» - Саясаттану

text:
тәртіп» ұғымында
мемлекеттер
мен
басқа
институттардың маңызды қажеттіліктерін қамтамасыз етуге, олардың жұмыс
істеуіне, қауіпсіздігі мен дамуына қажетті шарттарды жасау мен қолдауға
бағытталған халықаралық қатынастар құрылымы анықталады. Халықаралық
тәртіп негізін күштердің өзара айқындалған қатынасқа, қалыптылыққа кепілдік
беретін халықаралық қатынастар тәртібі мен ережелерінің жалпыға бірдей
мойындалған жиынтығы құрайды. Ал, халықаралық тәртіп мемлекетаралық
өзара іс-қимылдарды реттеу нәтижесінде қалыптасады.
“Саяси үлгілер мен оны байланыстырушы барлық этностар
аралығындағы «әлемнің саяси қондырғысы” делінетін ұғымнан, абсолютті
егемендіктен бас тарта отырып, заңдық нормаларға (мемлекет құқықтарына)
және жалпыадамзаттық құндылықтарға (адам құқықтарына) жауап беретін


title: “әлемдік тәртіп” - Саясаттану

text:
154
4) 1914-1918-1939 жж. “Версаль жүйесінде” идеологиялық фактор іс-қимылға
ауысты, ұлттық мемлекеттер арасындағы шиеленіске идеология қайшылығы
қосылды (фашизм, коммунизм және либерализм);
5) 1945ж. – ХХ ғасырдың 80-жылдарының соңы “қырғи-қабақ соғыс” дәуірі, ІІ
дүниежүзілік
соғыстан
кейінгі
халықаралық
тәртіп.
Халықаралық
қатынастардың жаңа құрылымының сипаты – биполярлық және конфронтация
(әскери-саяси, экономикалық, идеологиялық ымырасыздық). Жоғарғы
державалар идеология арқылы өзінің қуатын айқындай бастады. Осы кезеңде
халықаралық қатынастар акторы ретінде халықаралық ұйымдардың (әсіресе
БҰҰ) ролі күшейді, халықаралық құқықтың мәні
және оның ұлттық мақсаттары
мен
бағдарламалары мойындалды;
6) ХХ ғ. 90-жылдарының басынан жаңа халықаралық тәртіпті қалыптастыру
кезеңі басталды. Бұл халықаралық саясат балама бағыттардың пайда болуымен
сипатталып жаһандануға, ынтымақтастық пен интеграцияның дамыған
бағытына бетбұрыс, өзара іс-қимыл шиеленістерін сақтайтын ағымдарға бағыт
беру, өзара байланыс, трансұлттық және ұлттық сепаратизм идеяларының
түйісуі болды. Олар проблематикалық және ретсіздікті іс жүзінде шешудің
тәсілдерін енгізді. Биполярлықтың күйреуі империялық (бір ғана жоғарғы
державаның болуы мен көпполярлық (мемлекеттердің мәртебесі мен
ықпалының тепе-теңдігі) баламаларын туындатты.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Абай  Құнанбаевтың - Саясаттану

text:
19
Абайдың ойынша, қазақ қоғамында күшті билік қалыптастырудың
өзіндік кедергілері мен қиындықтарды бар, олар: қазақ халқының еркіндігінің,
тәуелсіздігінің болмауы; қазақтың салт дәстүріне сәйкес қалыптасқан
мемлекеттік басқарудың жойылуы. Ойшыл қазақтың кемеңгер хандары Қасым,
Есім және Тәуке қалаған ата-баба заңдарының құндылығына, өзіндік
артықшылығына жоғары баға береді. Абайдың ойынша, қазақ халқы үшін жаңа
әлеуметтік жағдайларды ескере отырып дәстүрлі билер сотын сақтап қалу
қажет.
Ол үшін қорғаушылар институтын қалыптастыру – билердің әділ, таза
сайлау арқылы сайлануы немесе халық ішіндегі әділ, беделді азаматтардың
тағайындалуы тиісті.
Абай творчествосында басқа да көптеген ерекше саяси, әлеуметтік
ойлар кездеседі, олар: адам дүниетанымы, тұлғаның
әлеуметтенуі,
өз халқының
ерекше қасиеттері және т. б. мәселелер.
Ойшыл тұлғаның әлеуметтік мәнін анықтайтын негізгі екі қасиетті
көрсетеді: адамның ақыл-ойы және еңбек қызметі. Осы екі қасиет адамның
басқа
тіршілік иелерінен өзгешілігін, артықшылығын айқындайды.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Саясаттану

text:
2
ББК 66я73
Ө-75
Қазақстан Республикасы білім және ғылым Министрлігінің
Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университеті жанындағы
Республикалық оқу-әдістемелік кеңесі мақұлдап (РУМС),
баспадан шығаруға ұсынды.
№ 1 хаттама, 2009 ж. 19 қараша.
Ө-75 Саясаттану
ISBN 9965-526-55-9
«Саясаттану» оқу құралы саясаттану пәніне арналған. Бұл еңбектің
мазмұны саяси білімдердің даму тарихындағы ежелгі заманнан бергі бүгінгі
күнге
дейінгі
сан
алуан
саяси
ойшылдардың,
ғалымдардың
тұжырымдамаларына негізделген. Оқу құралында әрбір күрделі саяси
теориялық мәселе бойынша көлемді және түсінікті түрде
анықтамалар,
белгілер
келтірген. Әрбір саяси процестің зерттелуі Қазақстанның саяси өмірімен тығыз
байланыстырылып көрсетілген.
Оқу құралы жоғары, арнаулы оқу орындарының оқытушыларына,
студенттерніне жән саяси мәселелермен шұғылданатын оқырман қауымға
арналған.
ББК 66я73
Ө -75


url: http://emirsaba.org/sayasattanu-v2.html#ББК_66я73_Ө-75_Қазақстан_Республикасы_білім_және_ғылым_Министрлігінің_Әл-Фараби_атындағы_Қазақ_Ұлттық_университеті_жанындағы

title: Саясаттану


title: Саясаттану

text:
Саясаттану
бет 1/29 Дата 15.03.2023 өлшемі 0,52 Mb. #74662 түрі Презентация
Байланысты:
САЯСАТТАНУ+(ПРЕЗЕНТАЦ.)+(2)+-+копия (2) САЯСАТТАНУ (1-15 ТАҚЫРЫПТАРЫ) КІРІСПЕ Презентация мемлекеттік жалпыға бірдей білім беру негізінде «Философия және АДМ» кафедрасында дайындалып барлық мамандықтағы студенттерге арналған. Презентацияның авторы: кафедра доценті Даембаева А.Б. Философия және АДМ кафедра отырысында талқыланды Кафедра меңгерушісі Краснобаева Н.Л. № хаттама ж. ТАҚЫРЫПТАРДЫҢ МАЗМУНЫ 1.САЯСАТТАНУ ҒЫЛЫМ ЖӘНЕ ОҚУЛЫҚ ПӘН РЕТІНДЕ 2.САЯСИ БИЛІК 3.САЯИ ЖҮЙЕ 4.МЕМЛЕКЕТ 5.ДЕМОКРАТИЯ 6.САЯСИ ПАРТИЯЛАР 7.САЯСИ ТӘРТІП 8.САЯСИ ЭЛИТА ЖӘНЕ ТОПБАСШЫЛЫҚ 9. САЯСИ ИДЕОЛОГИЯЛАР 10.САЯСИ ПРОЦЕСС 11.САЯСАТ ЖӘНЕ ТҰЛҒА 12.САЯСИ МӘДЕНИЕТ 13.ЖАҺАНДЫҚ ПРОБЛЕМАЛАР 14.ӘЛЕМДІК САЯСАТ 15.ҚР САЯСИ ПРОБЛЕМАЛАРЫ 1.Саясаттану ғылым және пән ретінде Жоспар: 1.Саясат-саясаттанудың зерттеу объектісі 3.Саясаттанудың ғылым ретінде қалыптасуы САЯСАТ- ҚОҒАМНЫҢ БІР ЕРЕКШЕ, МАҢЫЗДЫ САЛАСЫ. «Саясат» яғни «Политика» деген сөз – гректің «Politicos- » деген сөзінен мемлекеттік , қоғамдык іс деп аударүға болады Ең алғашқы болып бүл үғымды Аристотель (384 - 322 б. ғ.б.) қоғамтанұға кіргізгең. Оның ойы бойынша саясат қоғамның бір өркениетті түрі болып, адамдардың “біртүтас ілігіне” “бақытты өміріне» жетуіңе жұмыс істейді. Саясаттың сипатты белгілері САЯСАТ МЕМЛЕКЕТТІК ҚОҒАММЕН БАЙЛАНЫСТЫ САЯСИ ӨМІРДІҢ ЕҢ ҢЕГІЗГІ МӘСЕЛЕСІ- БІЛІК ТҰРАЛЫ МӘСЕЛЕ САЯСИ ҚАТЫНАСТАРДЫҢ СУБЬЕКТІСІ- ӘЛЕУМЕТТІК ТОПТАРҒА КІРГЕН АДАМДАР – ТАПТАР, ҰЛТТАР, КАСТЫЛАР, ЭЛИТАЛАР, ДЕМОГРАФИЯЛЫК ТОПТАР ӨЗДЕРІНІН МҮДЕЛЛЕРІҢ ҚОРҒАЙ ОТЫРЫП, ОЛАР САЯСИ ҰЙЫМДАРЫҢ КАЛЫПТАСТЫРАДЫ (МЕМЛЕКЕТ,ПАРТИЯЛАР, ҚОЗҒАЛЫСТАР, КӘСІПОДАҚТАР) САЯСИ ҰЙЫМДАР ӨЗДЕРІНІҢ ИДЕОЛОГИЯЛЫҚ ЖҮЙЕДЕРІҢ, САЯСИ ІЛІМДЕРІҢ ҚАЛЫПТАСЫП , ХАЛЫҚТЫҢ САНАСЫНА ЖЕТКІЗҮГЕ ТЫРЫСАДЫ, СӨЙТІП ХАЛЫКҚА ЫҚПАЛЫҢ ЖАСАП, ӨЗДЕРІНІҢ АРТТАРЫНАҢ ЖАЛҒАСТЫРАДЫ , БІЛІК КӨРІСІНЕ ҚАТЫСАДЫ Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/sayasattanu-v3.html#3.Саясаттанудың_ғылым_ретінде_қалыптасуы

title: Саясаттану


title: Саяси партиялар және партиялық жүйелер

text:
Саяси партия ( франц. parti, лат. pars, partis - бөлік, топ)
Партия - мемлекеттік билікті қолға алуға немесе билік жүргізуге қатынасуға бағытталған, ортақ мүдде, бір идеология негізінде құралған адамдардың ерікті одағы
Саяси партиялардың белгілері
Ақылдастардың ерікті, үзақ өмір сүретің бір одағы (клиентеладаң айырады)
Үйымдастырылу қүрылым, жеке бағдарлама, бір негізделіңген идеология болуы (саяси клубтардаң айырады)
3. Мемлекеттік билікті қолға алуға немесе билік жүргізуге қатынасуға бағытталынү (қоғамдық ұйымдардаң айырады)
Саяси партиялардың пайда болу себептері
Қоғамның әлеуметтік қүрылымының және саяси дамуының күрделініу
Бәріне ортақ сайлау қуқығыңың , парламентаризімнін дамуы
Халықтың білім денгейінің көтеріліу
Таптардың шіеленісінің терендетуі
ПАРТИЯЛАРДЫҢ ДАМУ КЕЗЕҢДЕРІ.
1. 17ғ.- 19ғ 70-ж. саяси клубтар ретінде қалыптастырғаң жабық элитарлық саяси топтардың бірлестіктері (Ұлыбританияда тори партиясы)
19ғ 70 ж.20 ғ ортасына дейін Бұқаралық партиялардың қалыптасуы.(таптық,тапаралық партиялар, немістердің әлеуметтік демократиялық партия)
20 ғ екінші жартысынаң бастап саясаттың негізгі орталығы парламенттік іс әрекетіне, сайлаушылардың даусына күреске шығуына айналды. Соған байланысты парламенттік партиялар саяси өмірге келді Таптық партиялардың орнына «бәріне қажет» партиялар келді.


|
Мемлекеттік қаржыландырудың жетістіктері
|
бет | 11/29 | Дата | 15.03.2023 | өлшемі | 0,52 Mb. | | #74662 | түрі | Презентация |
| Байланысты: САЯСАТТАНУ+(ПРЕЗЕНТАЦ.)+(2)+-+копия (2) Мемлекеттік қаржыландырудың жетістіктері: - 1. Барлық партиялардың саяси қызметтеріне тең мүмкіншіліктерді жасап отырады
- 2. Саяси партиялардың өнеркәсіптік олигархиялық және басқа лобби түрлеріне сатылыну мүмкіншіліктерің азайту
- 3.партияның қаржы ағыңдарының түнығың әлдендіру.
Партияның қызметтері - Әртүрлі қоғамдық мүдделерді бір келісімге келтіру
- Саяси лидерлермен элиталарды дайындау
- Азаматтардың саяси әлеуметтендірүі, саясатқа қатыстыру қызметтері.
- Мемлекеттік билікті қолға алуға немесе билік жүргізуге қатынасуға күрес жарияландыру.
- Сайлау кампанияларды дайындау және өткізу қызметтері.
- .Теориялық және идеологиялық қызметтері
Партиялардың түрлері - Идеология
негізінде - Билікке қатысу
негізінде - Саяси «өлшемі»
- негізінде
- 1.Либералдық
- 2.Консервативтік
- 3.Социалистік
- 4.Фашистік
- 1.Билеуші
- 2.Оппозициялық
- 1. мажоритарлық
- 2.басымдық (доминирующие)
- 3 мажоритарлық бейімділігімен (призвание)
- 4.миноритарлық
Партиялардың түрлері - Үйымдастыру
Қурылымына байланысты - Мүшелік сиппатамасы
негізінде - Бағдарламаларының
мақсатына жету тәсілдеріне байланысты - 1.парламенттік
- 2.лейбористік
- 3.авангардтық
- 1.Кадрлық
- 2.Бұқаралық
- 1.революциялық
- 2.реформистік
Партиялық жүйелер - Біреу немесе бірнеше партиялардың бірімен бірі және мемлекетпен биликке жету үшін қалыптастыратың араласу тәсілдеріне сүйенетің жиынтығы.
- 1.Бірпартиялық жүйе
- 2.Екіпартиялық жүйе(бипартиялық)
- 3. Көппартиялық жүйе (коалициялық,бір басымдық партиясы бар, миноритарлық партиялардаң қүрылғаң)
7.Саяси режим (тәртіп) Жоспар:
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Саяси режимнің үғымы 2.Саяси режимнің түрлері

text:
Саяси режим негізінде екі түрге бөлінеді: демократиялық және демократиялық емес.
Демократиялық режим - барлық халықтың тендік пен бостандыққа негізделінген идеясында мемлекеттің басқару ісіне қатысуы
Демократиялық емес режим - халықтың билік жүргізу ісінен алшақтатылуы.
ДЕМОКРАТИЯЛЫҚ ЕМЕС РЕЖИМДЕР
Олардың түрлері сан алуан болады.
1. Тоталитарлық - (латын сезінен - totalis барлық, толық) қоғамдағы мемлекеттік билік бір топтың, бір партияның қолында шоғырланған, елде демократиялық бостандық пен саяси оппозицияның болуына тыйым салған режим. Мемлекет жеке адамның барлық істерін бақылауға алады. Тоталитарлық режимде:
1. Тек бір партия билік жүргізеді.
2. Басқару қатаң түрде бір орталықтан жүргізіледі.
2.Авторитаризм - (гр. 'autoritas' - билік, ықпал ету) - саяси тәртіп түрі. Авторитарлық - біржақты билеу, басқарушылардың бағынушыларға жүргізетін үстемдігі.
Барлық мемлекеттік билікті бір адамның немесе адамдар тобының қолына шоғырландыру арқылы, саяси бостандықтарды барынша жоғары немесе аз деңгейде шектеуді білдіретін саяси режим түрінің бірі.
Тоталитаризмнең айырмашылығы авторитаризм халыққа бір идеологияны мойындатпайды, адамдардың жеке өміріне араласпайды. Бірақ, саяси билікке халық жаппай тартылмайды, шектеулі дәрежеде болады, оппозицияға кедергі жасайды, саяси билік бір ғана саяси лидердің, немесе арнайы топтардың, отбасының қолында болады


title: Авторитарлық режимнің түрлері

text:
жеке адам өктемдігі(тирания)-жеке адамның билікті басып алып уысынан шығармауы
Демократиялық режим
Мұндай режимде ел халқының кең әлеуметтік жіктері, халық, демос (гр.сөзі demos — халық) қоғамды, қоғамдық істерді басқарып, билікті жүзеге асырады.
әлеуметтік өмір агенттері өздері құрған билік құрылымында шешімдердің қабылдануына тең дәрежеде қатыса алатын басқару формасы болып саналады.
Демократияның ерекшеліктері:
Еркіндік принципі;
Саяси бәсекелестік;
Демократиялық режимнің саяси жаңалықтарды кабылдай білу қабілеті;
Саяси қатынастар субъектілерінің іс-әрекеті мен кұрметі үшін саяси кеңістік жасау;
саяси және идеологиялық плюрализм;
Демократиялық түрлері
Либералдық - (латын сөзі - liberalis ерікті). Еркін кәсіпкерлікпен парламенттік демократияны дамытуды қамтамасыз етуді мақсат етіп, мемлекеттің барлық тетіктерін сол мақсат үшін қалыптастыратын режим
8.Саяси элита және саяси топ бастаушылық
Жоспар:
1. Элита түралы теориялар
2. Саяси элиталарды қалыптастырудың түрлері
3.Саяси топ басшылық
"Элита"
француздың "elite" деген сөзінен шыққан, сүрыпталған, тандалған, іріктелген деген мағынаны білдіреді.
. XVIII ғасырдан бастап ол сөзбен жоғары сапалы товарларды атады.
XX ғ. бастап саясатгану мен әлеуметтануда білімі, байлығы, беделі, билігі жоғары адамдардың азғантай әлеуметтік тобын білдіреді.
Элита туралы теориялар
Гаэтано Моска (1854—1941) , еңбегі"Саяси ғылым негіздері" (1896), онда ол қоғам басқарушылар мен басқарылушыларға бөлінеді деді;
үш қасиет:әскери ерлікті, байлықты, діни дәрежені (мәртебені) адамға басқарушылар (элита) қатарына кіруге есік ашады.


title: Элита туралы теориялар - Саясаттану

text:
Олардың орнына жаңа идеямен жаңа элита билік басына келеді.
Элита туралы теориялар
Роберт Михелъс (1876—1936) "Саяси партиялар, демократияның олигархиялық үрдістері туралы очерк" (1911) деген еңбегінде "олигархияның темірдей заңын" шығарды;
Бүқара халықтың өзін-өзі ұйымдастыруга және басқаруға қабілеті жетпейді;
Кәсіби дайындалған адамдардан тұратын басқару аппараты пайда болады. Мұнда ат төбеліндей байлар саяси және экономикалық билікке ие болады.
Элита туралы теориялар
Райт Миллс (1916-1962) "Билеуші элита" атты еңбегінде АҚШ-тың XX ғ. ортасындағы элитасын аталдау жасайды;
Ол элитаны мәртебелер және стратегиялық рөлдер атқаратын топ деп анықтайды;


title: Саяси элита - Саясаттану

text:
қазына-байлықты, қаржы-қаражатты болуге байланысты және т.б. саяси маңызды шешімдер қабылдауға қатысты жоғары мәртебесі мен ықпалы бар ұйымдасқан топты айтады
Саяси элиталарды қалыптастырудың, 2 түрі бар:
гильдия
антрепренерлық
АНТРЕПРЕНЕРЛЫҚ ЖҮЙЕ
АНТРЕПРЕНЕРЛЫҚ ЖҮЙЕ
басқарушы қызметке үміткердің ерекше қасиеттері, көпшілік жұртқа ұнай білу қабілеті басты орын алады.
Ол ең алдымен өзінің тапқырлығын, жасампаздығын, белсенділігін көрсете білуі қажет.
ГИЛЬДИЯ ЖҮЙЕСІ
Мүнда жоғары лауазымды қызметке үміткерге көптеген талаптар қойылады.
Оған кандидаттық білімі, адамдар арасындағы жұмыс тәжірибесі, партиялық стажы және т.с.с. жатуы мүмкін
Талапкерлер белгілі бір таптың, топтың, тектің, партияның мүшелерінің арасынан шығуы керек.
Сондықтан билік басына тандаудың бүл түрі жабық болып саналады.
Саяси салада жүзеге асырылатын стратегиялық және тактикалық жоспарларды орындауға, саяси үрдістерді бір орталықтан басқаруға бағытталған қоғамдық қызмет түрі. Саяси тәжірибеде саяси шешімдерді қабылдау мен жүзеге асыруға байланысты саяси басшылықты реттеуші-басқарушылық деп анықтайды
Саяси басшылық
Саяси басшылықты жүзеге асырушы субъектілер тұрғысынан оны:


title: Саяси басшылық типологиясы

text:
|
Саяси басшылық типологиясы
|
бет | 16/29 | Дата | 15.03.2023 | өлшемі | 0,52 Mb. | | #74662 | түрі | Презентация |
| Байланысты: САЯСАТТАНУ+(ПРЕЗЕНТАЦ.)+(2)+-+копия (2) - IV. Ықпал ету формасына қарай
Формальды
Формальды емес
- қоғамның түбегейлі құндылықтары мен арман-аңсарлары негізінде әр түрлі топтардың басын біріктіріп, мүдделерін үйлестіру, топтастыру;
- халықтың, топтардың қажеттіктерін өтейтін және қарыштап алға басуға мүмкіндік тудыратын саяси бағыт-бағдарлама жасау;
- қоғам алдындағы мақсаттарды жүзеге асырудың әдістері мен тәсілдерін айқындау;
- халықты ынталандыру аркылы қажетті өзгерістерді іске асыру;
- жұртшылықпен, әр түрлі ұйымдар, топтармен тығыз байланыс жасау негізінде өзін-өзі саяси ұйымдастырудың тұрақты түрлерін қамтамасыз ету;
- әділдіктің, зандылықтың, тәртіптің кепілі болу.
Жоспар: 1.Саяси идеология үғымы 2.Казіргі саяси идеологияның түрлері Идеология ұғымы - «Идеология» деген ұғым гректің ideia және loqos деген сөздерінен шыққан. Идея – көзқарас, логос –ілім, ой.
- биліктің қолдауымен іске асырылатын идеялар жиынтығы
- мемлекет, саяси билік үшін қоғамды, азаматтарды бір мақсатқа жұмылдыру үшін пайдаланатын құрал.
Идеология ұғымы - Идеология ұғымын ғылыми айналымға, әдебиетке енгізген француз ғалымы, философы Дестют де Треси (1754-1836 жж.).
- Неміс саясаттанушысы М.Вебер де идеология проблемаларын теориялық тұрғыдан жан-жақты зерттеуге бірнеше еңбектерін арнады.
- Кейінірек идеология 105 деген түсінікті терең зерттеген неміс ғалымы Карл Манхейм болды.
Идеология - мемлекеттің, саяси топтардың, жеке тұлғалардың қоғам мен әлеуметтік топтар алдындағы мақсаттарын іске асыру үшін қолданылатын көзқарастар жүйесі.
теориялық-түжырымдық
бағдарламалық-саяси
өзектілік.
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Саяси идеология деңгейлері

text:
Теориялық-түжырымдық деңгейде нақты тап (ұлт, мемлекет) идеалы мен құндылықтарын немесе саяси даму мақсаттарын ашатын негізгі қағидалар қалыптасады.
Бағдарламалық-саяси деңгейде әлеуметтік-философиялық принциптер мен идеалдар бағдарламаларға, саяси элитаның нақты ұрандары мен талаптарына айналады. Яғни, басқару шешімдерін қабылдаудың нормативтік негіздерін қалыптастырад
Өзектілік деңгей идеология мақсаттары мен принциптерінің азаматтармен игерілуін, оларды өз істерін- де қолдану деңгейін сипаттайды.
Саяси идеология қызметі
1) идеологияның танымдық рөлі. Ол саяси жүйені, саяси өмірді суреттеп, түсіндіреді;
2) бағдарламалық қызметі. Ол қоғам, әлеуметтік прогресс, түлға және билік және т.с.с негізгі түсініктер туралы мағлүматтар беріп, адамның іс- әрекетіне бағыт-бағдар көрсетеді;
3) жүмылдыру, іске тарту. Қоғамның жоғары, құнды идеяларын алға тартып, мақсат-мүдделерді айқындап, саяси идеология саяси іс-әрекетке тікелей түрткі болып, қоғамды, әлеуметтік топтарды оларды іске асыруға жүмылдырады, рухтандырады, шабыттандырады;
Саяси идеология қызметі
4) амортизациялық қызметі. Саяси іс-әрекетті түсіндіру тәсілі болып, идеология әлеуметтік шиеленістерді бәсеңдетеді. Ұсынылған мүраттар сәтсіздіктен кейін күш жинап қайта серпілуге шақырады;
5) бағалау қызметі. Идеология халық санасына қоғамның қазіргі және болашақтағы дамуына өлшемдік баға берерлік жағдай жасайды, үстемдік етіп отырған қоғамдық тәртіпке белгілі бір көзқарас тудырады.
Саяси идеологиялар тарихы пен теориялары
Идеялардың негізгі көзі, бастауы ғалымдардың ой-пікірлері мен тұжырымдамалары.
кезінде идея ретінде ұсынылып, кейін идеологияға, теорияға айналған Конфуцидің мемлекеттік билік пен халық арасындағы теңгергіштік заңы, Аристотельдің орташылдық, орта таптық концепциясы, Гоббстың антиэтатизм принципі, Монтескьенің билікті бөлу туралы заңы және т.


title: Жасырылған,тұйық (скрытые)

text:
Жанжалдық (конфликтік) процесстер: революция, көтерілістер, қозғалыстар, азаматтық соғыс, дағдарыс, жанжалдар
Консенсус негізінде – реформалар, сайлау, келіссөздер, жиналыстар
Саяси процестердің өтү режимдері
Функциаландыру режимі
Бұрыннаң қалыптасқаң саяси қатнастардың және институттардың қайта өндірісі,ескішілдікке негізделінгең, өтіп жатқан қүбылыстар мен оқиғалардың қайталандыруы
Қүлдырау режимі
Саяси жүйенің ыдырау,
Ортаға тебуші
тенденциялардың дамуы
Даму режимі Саяси қатнастар
мен институттардың
өзгерістерің көрсетеді
Саясатты қазіргі
заманнын
талаптарына
байланысты
жаңа
денгейіне көтеру


title: Саясаттану - бет 22

text:
Тұлға деп қоғамдық өмірдің нақтылы тарихи жағдайлары қалыптастырған, саналы іс-әрекет ете алатын, өз жүріс-тұрысына жауап беретін, еңбек етіп, қарым-қатынас жасаушы, айналадағыны танып-білуші жеке адамды айтады.
Субъект (латынның негізнде жату деген сөзінен) деп белсенді іс-әрекет жасаушы, сана мен жігері бар жеке адам немесе әлеуметтік топты айтады.
Объект (латынның қарсы қою деген сөзінен) деп субъектінің танымдық және басқа іс-әрекеті неге бағытталса, соны айтады. Басқа сөзбен айтқанда, объект – зерттелетін зат. Сонда саясаттанудың объектісіне саясат, саясат әлемі жатады
Саяси ғылымда негізгі орын алатын және мәні өте зор мәселелердің бірі – жеке адамның құқығы мен бостандықтары. Жеке адамның құқығы деп кісіге белгілі игілік алуды қамтамасыз ететін адамдар мен мемлекет арасындағы ережелердің өзара қатынастарын айтады. Жеке адамның бостандығына кісіге өз білгенінше істеуге мүмкіндік беретін, мемлекет пен адамдардың арақатынасының принциптері жатады.
1948 жылы 10 желтоқсанда БҰҰ Бас Ассамблиясы Адам құқықтарының халықаралық Декларациясын қабылдады. Онда адам құқықтары аталып қана қойған жоқ, оларды қорғау шаралары да қарастырылған. Бұл Декларация және басқа адам құқықтары жөніндегі келісімдер міндетті түрдегі заңдық құжаттарға жатпайды. Дегенмен, оларды мойындап, қол қойған елдер онда көрсетілген тәртіптерді сақтаулары тиіс.
Жеке адамның құқықтарының жіктелуі
барлық құқықтарды негативтік және позитивтік (қолданушы) етіп бөлу
Негативтік мағынада бостандық мемлекет тарапынан жеке адамға зорлықтың, шектеудің жоқтығын білдіреді
Позитивтік мағынада құқықтар таңдау, талғау еркіндігін, ең бастысы адамның өз мақсатына жете алушылықты, жеке дамуға қабілеттілігін көрсете білуді білдіреді.
Адамдардың құқықтары мен бостандықтары әр түрлі болады
Азаматтық құқықАзаматтық құқыққа табиғи, адамнан ажыралмайтын, негізінен, негативтік құқыққа жататын адамдардың құқықтары кіреді
Саяси құқықтар азаматтардың мемлекетті басқаруға және қоғам өміріне белсенді қатысуын белгілейді. Оған сайлауға және сайлануға құқықтық; одақтар мен ассоцияцияларға, демонстарциялар мен шерулерге, жиналыстар мен жиындарға, митингілер мен пикеттерге еркіндік; ақпарат хабарлар құқы, сөз, пікір, оның ішінде баспасөз, радио, теледидар арқылы айтылатын сөз, дінге сену бостандығы және т.б. жатады.


title: Экономикалық құқыққа - Саясаттану

text:
Экономикалық құқыққа жеке адамның тұтыну заттарын, жеке меншігін, жұмыс күшін, іскерлігін, еркін пайдалана алуы жатады
Әлеуметтік құқық әрбір адамға лайықты өмір деңгейін және әлеуметтік қорғануды қамтамасыз етуді білдіреді
Мәдени құқық адамның рухани дамуын өрбітіп, өрістетуге бағытталады. Оған білім алуға, мәдени қазыналарды көруге рұқсат, өнер мен техникалық жасампаздыққа, қоғамның мәдени өміріне еркін араласуға құқығы және т.б. жатады.
12.Саяси мәдениет
Жоспар:
1.Саяси мәдениет ұғымы
2.Саяси мәдениеттің жіктелүі
Саяси мәдениет (ағылш.political culture, латын.cultura - тәрбие, білім, даму) - белгілі бір қоғамға немесе әлеуметтік қауымдастыққа тән саяси сана мен іс-әрекеттердің жиынтығы.
Яғни, өкімет пен азаматтардың өзара қатынастарына байланысты тарихи қалыптасқан саяси нұсқаулар, қазыналар, адамның өзін-өзі ұстауы жөніндегі жарлық, қаулылар жүйесі.
Саяси мәдениет-құндылактардың және ұстанымдардың, білімнің және көзқарастың құралдар мен тәсілдердің, көріністер мен өмір нормаларының , бағыт-бағдарлардың және олардың белгілерін білдіретін жүйе болып табылады.
«Саяси мәдениет»ұғымың 18 ғғ. неміс ғалымы И.Гердер енгізді
Саяси мәдениет туралы концепциялар 20ғғ. ортасында батыс саясаттануда үсынғаң
Алғашқы негіздеушілердің арасында американдық ғалымдар Г.Алмонд,С.Верба
Саяси мәдениетті қалыптастыратын
Саяси мәдениетті қалыптастыратын
қоғамдық күштер:
Мемлекет.Ол бұл міндетін заң шығару , атқару және сот органдары арқылы атқарады.
Қоғамдық ұйымдар , әсіресе партиялар.Олар азаматтарды өз партиясының бағдарламаларымен таныстырады , партия мен мемлекеттің қатынасы жөнінде мағлұмат береді.
Діни ұйымдар.Олар мынау дұрыс,мынау бұрыс деген түсінік тудырып,бағыт беріп,адамдарға саяси сана мен өзін-өзі ұстаудың негізгі ұлт-өнегесін жасайды.
Ақпарат құралдары:баспасөз,радио,телеидар.
Бизнес әлемі. Дамыған капиталистік елдердің саяси өміріне саудагерлік пен бәсекелестік едәуір әсер етеді.


title: САЯСИ МӘДЕНИЕТТІҢ ҚҮРЫЛЫМЫ

text:
САЯСИ МӘДЕНИЕТТІҢ ҚҮРЫЛЫМЫ КОГНИТИВТІК БАҒЫТТАР БАҒАЛАУ-НОРМАТИВТІК БАҒЫТТАР МІНЕЗ –ҚҰЛЫҚТЫҚ БАҒЫТТАР САЯСИ ДӘСТҮРЛЕР
САЯСИ ӘДЕТТЕР
САЯСИ МІНЕЗ –
ҚҰЛЫҚ ТӘСІЛДЕРІ
САЯСИ САНА
САЯСИ САНА-СЕЗІМ БАҒАЛАУ. -
САЯСИ ТАНУ
САЯСИ БІЛІМ
САЯСИ МӘДЕНИЕТТІҢ ҚЫЗМЕТТЕРІ
Танымдық қызметі - қоғам мен саясаттың дамуын айқындайтын заңдылықтар мен принциптерді танып –білуге, субъектті саяси салада табысты жұмыс істеуге керекті біліммен, қоғамды басқарудың әдіс – тәсілдерімен қаруландыру.
Реттеушілік қызметі – саяси жүйенің қалыпты жұмысын, дамуын, саналы қоғамдық тәртіпті қамтамасыз ету, әлеуметтік – таптық, ұлттық қатынастарды реттеу.
Тәрбиелік қызметі - әркімді қоғамдық – саяси қызметке әрекетке, саяси белсенділікке ынталандыру, табандылыққа, кемшілікке, төзімділікке, қоғам алдында жауапкершілікке баулу.
Біріктірушілік қызметі – қазіргі өмір сүріп отырған саяси жүйені қолдау арқылы әлеуметтік топтар, талаптарды біріктіру, бұқараны мемлекет пен қоғам жұмыстарын басқаруға жұмылдыру.
Қорғау қызметі – қоғамның қарыштап алға дамуына сәйкес келетін саяси құндылықтарды, қазыналарды сақтау.
Сабақтастық қызметі – саяси тәжірибені бір ұрпақтан екінші ұрпаққа жалғастырып, саяси процесті тоқтауыз ұласып дамуын қамтамасыз ететін тарихи сабақтастық
шағын мәдениет(СУБМӘДЕНИЕТ)
Жеке қоғамдық топтардың саяси мәдениетінің ерекшеліктері.
Саяси мәдениет салалық шағын мәдениеттің толық жиынтығы емес.
Ол өмір сүріп отырған қоғамдағы халықтың негізгі бұқарасының саяси санасы мен мінез-құлқын сипаттайтын ең тұрақты, тұрпатты белгілерін жинақтайды.
Ол этникалық, расалық, діни, білім, жыныс-жасы тағы басқа айырмашылықтарына байланысты өзгешеліктерін көрсетеді.


title: Г.Алмонд пен С.Верба ұсынған саяси мәдениет түрлері

text:
2.ҒАЛАМДЫҚ ПРОБЛЕМАЛАРДЫҢ ЖІКТЕЛҮІ, ОЛАРДЫН ШЕШУ ЖОЛДАРЫ
ҒАЛАМДЫҚ – ЖАЛПЫ, БӘРІН ҚАМТУШЫ
САЯСАТТАНУДА БҮЛ ТҮСІНІК 20 ҒАСЫРДА ПАЙДА БОЛҒАН ПРОБЛЕМАЛАРДЫ АНЫҚТАЙДЫ
БҮЛ ПРОБЛЕМАЛАР БӘРІ ӘЛЕМГЕ, САЯСИ ӨМІРГЕ ТАРИХИ ӨЗГЕРІСТЕР ӘКЕЛІП ОТЫР
К глобальным проблемам современности относится совокупность наиболее острых, жизненно важных мировых общечеловеческих проблем, решение которых требует объединения усилий народов и государств.
АҒП ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ ПЛАНЕТАРЛЫҚ,
ЖАЛПЫӘЛЕМДІК,
КОМПЛЕКСТІК СИПАТТАМА
АДАМЗАТТЫҢ АЗҒЫҢДАУШЫЛЫҚ,
АПАТ
ҚАУІП ҚАТЕРІ
БАРЛЫҚ МЕМЛЕКЕТТЕРМЕН
АДАМЗАТТЫҢ ТОПТЫҚ
ЖИГЕРІҢ ТАЛАП ЕТУ
ЖЕДЕЛ, ТИІМДІ
ШЕШІМДЕР ЖЕТПЕУШІЛІК
АҒП ПАЙДА БОЛУ СЕБЕПТЕРІ
АДАМ МЕМЛЕКЕТ КҮШТІ МЕМЛЕКЕТТЕР ҚОРЛАРҒА ҚАРАЙ ШЕКТЕЛМЕГЕН МҰҚТАЖДЫҚ


title:
ТАБИҒАТ
ТҮЛҒА - Саясаттану

text:
ТАБИҒАТ ТҮЛҒА КҮШСІЗ МЕМЛЕКЕТТЕР ҚОРЛАРДЫН ШЕКТЕЛГЕН СИПАТТАМАСЫ ШИЕЛЕНІСТЕР АҒПРОБЛЕМАЛАРДЫҢ ЖІКТЕЛУІ МЕМЛЕКЕТТЕР АРАСЫНДАҒЫ ҚАТНАСТАРДАН ШЫҚҚАН ТАБИҒАТ ПЕН ҚОҒАМ АРАДАРЫНДА АДАМ МЕН ҚОҒАМ АРАСЫНДА
РИМДІК КЛУБ. 1968Ж ҚАЛЫПТАСҚАН. НЕГІЗДЕУШІ Аурелио Печчеи. ҮЖЫМНЫҢ МАҚСАТЫ: «ҒТР ЗАМАНЫҢДАҒЫ АДАМЗАТТЫҢ ДАМУЫНЫҢ ЕРЕКШЕЛІГІН ТҮСІНУІҢ ТЕҢЕРТУ».
30 МЕМЛЕКЕТ ЖӘНЕ 100 АСТАМ ҒАЛЫМДАР БИЗНЕСМЕНДЕР ҚОҒАМДЫҚ ҚАЙРАТКЕРЛЕР.
ҚЫЗМЕТ БАҒЫТТАРЫ:


title: СЫРТҚЫ САЯСАТТЫҢ МАҚСАТТАРЫ

text:
Әлемдік саясаттың және халықаралық қатнастардын субъектері
Сыртқы саясаттың субъектері
1.Егеменді мемлекеттер
2.Мемлекетаралық
бірлестіктер
3.Партиялар және қоғамдық
үйымдар
1.Егеменді мемлекеттер
2.Мемлекетаралық
бірлестіктер
3.Экономикалық,саудалық,
әскери т.б.одақтар (ЕО,ВТО,НАТО)
4.Халықаралық және аймақтық үйымдар
(БҮҮ, ШОС)
5.Халықаралық үкіметтік және үкіметтік
емес үйымдар