text:
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1.
Паллас П.С. Путешествие по разным провинциям Россиского государства. -Ч. ІІ. –Кн. ІІ. – Спб.,
1786; Левшин А. И. Описание киргиз-казацьих или киргиз-кайсацких орд и степей. -А., 1996. -656 с.
2.
Романовский Г.Д. Краткий очерк исследовании восточной части Киргизской степи Западной
Сибири в геологическом горнопромышленном отношених с 1816 по 1893.- СПб., 1896. - 70 с;
Геогностические поездки в восточной части Киргизской степи в 1849 и 1851 годах (штабс-капитана
Влангали) // Горный журнал.- 1853. Ч. ІІ, книжка 5,6. - С. 1-216, 355-388; Татаринов А. Отчет о
действии поисковых партии в Алтайском горном округе в 1850 г. /Горный журнал. –1851. Ч.ІІІ, кн.5.-
С.61-81.
3.
Сборовский А. Отчет стат-экономического и технического исследования золотопромышленности
Кокчетавского района.- Спб., 1908. –125 с.; Коцовский В.Д. Отчет по стат-экономическому и
техническому исследованию золотопромышленности Семипалатинской и Семиреченской областей.
Часть І. Районы правых притоков Иртыша, 1904. –122 с.
4.
Мамытова С.Н. История развития предпринимательства в Прииртышье во ІІ половине ХІХ –
начала ХХ в.: Автореферат канд. дисс. –Павлодар. 2004. –23 с.
5.
Қасымбаев Ж. К. Города Восточного Казахстана в 1861-1917. -А.: Ғылым, 1990. –184с.
459
СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАНДЫҚТАРДЫҢ ҰЛЫ ОТАН СОҒЫСЫНДАҒЫ
ЖЕҢІСКЕ ҚОСҚАН ҮЛЕСІ
Майтышев Е.Қ.
М. Қозыбаев атындағы CҚМУ магистранты
Ғылыми жетекші: т.ғ.д., профессор Ибраева А.Ғ.
(
Петропавловск, Қазақстан)
1941 жылдың 22 маусымында фашистік Германия әскері Кеңес Одағына тұтқиылдан,
соғыс жарияламастан басып кірді. Кеңес халқының ұлы Отан соғысы, яғни Отанын шетел
басқыншыларынан азат ету соғысы басталды. Кеңестік әскери күш бейбіт уақыт жоспарына
сай орналасқандықтан соғыс қимылдары басталған территорияға тартылуы барысында, жау
соғыстың алғашқы бес айында мемлекеттік 5% халқы тұратын аудандарын жаулап алды.
Германия КСРО-ға қарсы барлық қарулы күшінін 70% - 5,5 млн адамнан туратын 190
дивизия, 4300 танк, 5 мың ұшақ шоғырландырылды. Батыс шекаралық округтердегі қызыл
әскер күштерімен салыстырғанда Германия әскери күші адам ресурсінен екі есе, танктен үш
есе, ұшақтан 3 есе, артиллериядан – 1,3 есе басым болды. Осыған қарамастан шекарашылар,
олардың қатарында Брест қорғаушылары алғашқы ұрыста өзінде теңдесі жоқ ерлік көрсетті.
Брест шекаралық отряды жауынгерлердің құрамында жаудын алғашқы соғысына А.
Мүсірепов, В. Лобанов, К. Абдрахманов, К. Иманқұлов, А. Наганов, Жұматов, Ш.
Шолтыров, Т. Деревянко, Батталов және басқа қазақстандың жауынгерлер қарсылық
көрсетіп, айрықша ерлікпен көзге түсті [1, 41 б].
Соғыс жылдары қазақстанда 12 атқыштар және 4 атты әскер дивизиясы, 7 атқыштар
бригадасы және 50-ге жуық жеке полктер мен батальондар жасақталып, майданға
аттандырылды. Қазақстан территориясында жасақталған әскери құрылымдар соғыстың
алғашқы күндерінен бастап жаумен ерлікпен шайқасты. Әсіресе, Москва түбіндегі шайқаста
қазақстандықтар үлкен құрметке ие болды. Москва бағытындағы негізгі жолдардың бірі –
Волоколамск тас жолын қорғауда Алматыда жабдықталған 316-атқыштар дивизиясы
генерал-майор И.В. Панфиловтың басшылығымен теңдесі жоқ ерлік танытты. Қысқа уақыт
ішінде дивизия жауынгерлері жаудың танк, моторлы және екі жаяу әскер дивизияларын
талғандады. Москва түбіндегі шайқаста әсіресе саяси жетекші В.Г. Клочков басқарған
бөлімше – 28 панфиловшылар жаудың 50 танкісіне тойтарыс беріп, асқан ерлік көрсетті.
1941 ж. 17 қарашада дивизияға 8-ші гвардиялық деген атақ беріліп, кейінірек қызыл Ту,
Ленин ордендерімен, ал Риганы жаудан азат еткені үшін екінші дәрежелі Суворов орденімен
марапатталды. Бұл шайқаста ерлік танытқан 28 жауынгер Кеңес Одағының Батыры атағын
иеленді. Сонымен бірге Волоколамск түбінде үлкен ерлік көрсетіп қаза тапқан талантты
қолбасшы, қаһарман командир И.В.Панфиловке Кеңес Одағының Батыры атағы берілді.
Панфиловшы аға лейтенант Б. Момышұлы Москва түбіндегі шайқаста өз батальонымен
жау қоршауын үш рет бұзып шықты. Соғысты Б.Момышұлы полковник лауазымымен, 9-шы
гвардиялық атқыштар дивизиясының командирі болып жүріп аяқтады. Белгілі орыс
жазушысы А.Бектин «Волоколамское шоссе» повесі Б.Момышұлының соғыс жылдарындағы
ерлігіне арналды. Сөйтсе де, Б.Момышұлының соғыс жылдарындағы ерлігі өз дәрежесінде
мойындалмай, тек 1990 жылы еліміздің Президенті Н.Ә. Назарбаевтың тікелей араласуымен
оған Кеңес Одағының Батыры атағы берілді.
И.В. Панфилов дивизиясы құрамында жаумен шайқасқан М. Ғабдуллин 1943 ж. Кеңес
Одағының Батыры атағын иеленді. М. Ғабдуллин бастаған жауынгерлер Бородино селосын
жаудан тартып алып, 7 сағат бойында ерлікпен қорғады. Шайқас нәтижесінде немістер
шегінуге мәжбүр болды. Москва түбіндегі шайқастарда Т.Тоқтаров, Р. Жанғозин, Р. Елебаев
және т.б. қазақстандықтар асқан ерлік танытты. Бұл шайқасқа қазақстандың 238-ші дивизия,
19-
шы атқыштар бригадасы да қатысты.
«Барбаросса» жоспары жүзеге аспағаннан кейін 1942 жылы Германия Кеңестер Одағын
басып алу мақсатында жаңа жоспар қабылдады. Бұл жоспар бойынша фашистер негізгі
460
күшін Сталинград пен Кавказды басып алуға бағыттады. Сталинград пен Кавказды басып
алу операциясына фашистер құпия дайындалып, оған «Блау» деген ат қойды. Фашистер бұл
жерлерді жаулап алуға үлкен мұн берді. Өйткені фашистерге басып алған мемлекеттер
территорияларынан мұнай тасу қолайсыз болғандықтан, Кавказ мұнайына үлкен үміт артты.
Тағы бір себеп – фашистер Кеңестер Одағының қара теңіздегі порттарын басып алып,
одақтастары – Англия, АҚШ-пен байланысын үзуді көздеді. Сонымен қатар Сталинград
қорғаныс өнеркәсіптері көп шоғырланған шикізат көзіне бай орталық болды. Сондықтан
фашистер бұл бағыттағы соғыс қимылдарының сәтті аяқталуына үлкен мұн берді [2, 225 б.].
Жау 1942 жылдың шілде айында Сталинград бағытына 42 дивизия, тамызда – 69, ал
қыркүйекте – 81 дивизия аттандырды. Күш тең болмады. Өйткені кеңестік қолбасшылар жау
шабуылын Москва бағытында күтіп, негізгі әскери күшті осы бағытқа шоғырландырды.
Өйткені «Блау» бойынша, Кеңес барлаушыларын жалған жолға түсіріп, шабуыл Москва
бағытында қайта жанданады деген ақпарат таратылған еді. Сталинград бағытындағы
шайқастарға төмендегідей қазақстандық әскери құрылымдар қатысты: 292-ші атқыштар
дивизиясы ретінде қайта құрылған 74-ші Аралдық атқыштар бригадасы, 387-ші атқыштар
дивизиясы, 27-ші атқыштар кейінгі 72 гвардиялық дивизия, 75-ші атқыштар кейінгі 3-ші
гвардиялық атқыштар бригадасы. 3-ші атқыштар бригадасы Сталинград түбідегі шайқаста 5
мың фашисті жойып, 3 мың фашист офицері мен жауынгерлерін тұтқынға алды. Сонымен
бірге, бұл шайқасқа 81-ші атты әскер дивизиясы, 152-ші атқыштар бригадасы, 129-ші
миномет полкі мен 196-ші жеке батальоны қатысты [2, 198 б.].
1942 жылдың 19 желтоқсанында Боковская-Пономаревка ауданында болған қуе
шайқасында қарағандылық ұшқыш Н.Әбдіров өзінің оқ тиіп өртенген ұшақтын жау танктері
шоғырланған жерге бағыттап, экипажымен бірге ерлікпен қаза тапты. Н.Әбдіров, минометші
К.Сыпатаев пен Р.Рамазанов Сталинградты қорғаудағы ерліктері үшін Ұлы Отан соғысы
батыры атағына ие болды. Сталинградта қаланы жаудан қорғауда ерлік танытқан
қазақстандықтар құрметіне «Казахстанская» аталған көше бар. Бірнеше айға созылған
Сталинград шайқасы 1943 жылдын басында жаудың жеңілуімен аяқталды. Сталинград
шайқасы барысында Кеңес Армиясы екінші дүниежүзілік соғыстағы төбегейлі бетбұрысқа
шешуші үлес қосты [3, 109 б.].
1943 жылы фашистер Кеңестер Одағын басып алу мақсатында жаңа операция
жоспарлады. Бұл операцияға «Цитадель» деген ат беріп, жан-жақты дайындалды. Осы жылы
Германияның әлсірегенін сезген бұрынғы одақтастары бастапқы міндеттерінен бас тартып,
дүниежүзілік соғыстан шығу жолдарын іздеу үстінде болды. Сондықтан Германия бұл
операцияның сәтті аяқталуына бар күшін салып, одақтастарын сақтап қалуға тырысты.
«Цитадель» операциясына фашистер 900000 әскер қатыстыруды жоспарлады. Шайқасқа
іріктелген фашистік дивизиялар: «Рейх», «Ұлы Германия», «Фикинг», «Адольф Гитлер»
және т.б., барлық танктердің 70%, барлық ұшақтардың 65% тартылды. 5-ші шілдеде
басталған Курск шайқасы шілденің аяғында кеңестер әскерінің жеңісімен аяқталды. Курск
иіні мен Днепр шайқастарына көптеген қазақтандық әскери құрылымдар қатысты. Тек Курск
иініндегі шайқастағы ерлігі үшін 123 қазақстандық Ұлы Отан соғысы Батыры атағына ие
болды.
1944 жылы Германияның жеңілетіні белгілі болғаннан кейін, ендігі жерде соғыс
қимылдарын Кеңес Одағы бақылауға алды. Осы жылы Кеңес Үкіметі «Берлин» операциясын
бастайды. Бұл операцияның мақсаты – неміс фашистерін Кеңестер Одағы територриясынан
қуып, Еуропа мемлекеттерін жаудан азат ету болды.
«Достық көмек» идеологиясын жамылған Кеңестер Одағы болашақта азат еткен
мемлекеттер саясатына араласуды, тіпті кейбір мемлекеттерді өз бақылауында ұстауды
көздеді. Өйткені басты жауы – Германияны жеңгеннен кейін, Кеңестер Одағы әлемдік
билікке талпынып, социалистік мемлекеттер жүйесін құруды жоспарлады.
Шығыс Еуропаны жаудан азат етуде қазақстандықтар үлкен ерлік көрсетті. Шығыс
Пруссия территориясын азат етуде көрсеткен ерліктері үшін 20 қазақстандық жауынгер
461
Кеңес Одағының Батыры атағын алды. Олар – В.А. Андреев, Л.И. Беда, П.Т. Брилин, Т.К.
Абилов, В.Г. Козенков, И.И. Корнев, И.В. Кутурга және т.б.
Словакия территориясын жаудан азат етуге 4-ші Украина майданы құрамында
қазақстандық 8-ші атқыштар дивизиясы қатысты. Майданда көрсеткен ерліктері үшін 8-ші
атқыштар дивизиясының құрамындағы 62-ші артиллериялың Карпат полкі қызыл Ту
орденімен, 151-ші Карпат полкі 3-ші дәрежелі Кутузов орденімен, 310-шы атқыштар полкі 3-
ші дәрежелі Суворов орденімен марапатталды.
72-
ші және 73-ші гвардиялық атқыштар дивизиялары Венгрия, Оңтүстік Чехия,
Австрия территорияларын жаудан азат етуге қатысты. Австрия астанасын жаудан азат етуде
алматылық Пупков М.А. Кеңес Одағының Батыры атағын алды. Сонымен қатар Австрияны
азат етуші 105-ші гвардиялық дивизия жауынгерлері: А. Мудрагель, Г. Сливных, Ж. Аминов
қаһармандықтарымен көзге түсті[3, 155 б.].
Ұлы Отан соғысы жылдарында 92 мыңнан астам солтүстік қазақстандықтар әскер
қатарына алынды, 14 мың адам еңбек әскеріне жіберілді, солтүстік қазақстандық 56
жауынгері Кеңес Одағының Батыры атағын алды, 11 адам Даңқ орденімен марапатталды.
Облыстың «Жадынама кітабы» мәліметтері бойынша соғыс барысында 45364 адам қаза
тапты, яғни майданға кеткен әрбір екінші адам үйіне оралған жоқ. Соғыстың алғашқы
жылында Петропавл қаласы Батыстан көшірілген 20 зауыттың ұжымы мен қондырғылар
әкелінді 239, 347, 641, 675, АЛД қорғаныс кәсіпорындарының тобы құрылды. Тері илеу,
хром зауыттарының, байпақ аяқ киім, махорка фабрикаларының, өнеркәсіп артельдерінің
қуаты екі-үш есе өсті. Мыңдаған қалалықтар – қарттар, әйелдер, жасөспірімдер бұл
кәсіпорындардың ұжымын құрады. Петропавл теміржол бөлімшесінің теміржолшылары
жанқиярлықпен еңбек етті. Жұмысшы депосы соғыс қимылына қатысушы әскерге
«Солтүстік қазақстандық» бронды пойызын, ал вагон депосы пойыз - моншаны және әскери
асхана жасап жіберді. Соғыс жылдарында майдангерлер мен гвардияшылар бригадалары,
екіжүздіктер және үшжүздіктер қозғалысы, шикізат пен электр энергиясын өнемдеу үшін
қозғалыс кеңінен қанат жайды [4, 78 б.].
Адамдар қиыншылықты жеңе отырып, жарым көңіл, жарты құрсақ бола жүріп,
тұрмыстық қиындығына мойымай, шикізатпен, электр энергиясымен, отынмен және
құралжабдықпен қамтамасыз етудегі үзілістерге қарамастан Отанды гитлершіл
басқыншылардан қорғау жолында бар күшжігерін аямай жұмсады. Соғыс аяқталғаннан кейін
бейбіт еңбекке көшуде үлкен қиындықтар кездесті. 126 мың алқапта бұрынғы жыртылған
жерді қайта өңдеуге тура келді. Машина, трактор паркінің қысқаруы да шаруашылыққа кері
әсерін тигізді.
Соғыстан кейінгі алғашқы жылдарда астық тапсыру жоспарын көптеген
шаруашылықтар жартылай ғана орындады. 1946 жылы 102 ұжымшар мемлекетке астық
тапсыруға қатысқан жоқ. Мал шаруашылығындағы жағдай көптеген шаруашылықтарда
тіптен нашар болды. Онда негізінен жүк тартатын көлікке сиырлар пайдаланылды. 1941
жылмен салыстырғанда мал саны облыста 26%-ға кеміді. 1950 жылы ұжымшар өндірісін
нығайту мақсатында БК(б)П ОК мен МК шағын ұжымшарды ірілендіру туралы қаулы
қабылдады. Солтүстік Қазақстан облысындағы 426 ұжымшардан 230 қалды. Күткендегідей,
бұл шара еңбек адамының мүддесіне сәйкес келмеді әрі тиісті нәтижелер бермеді. 1952
жылдың басына таман ұжымшарлардың несие қарызы 32 млн. сомға жетті (1951 жыл
кірісіні? 70%), ал 1950 жылы егіннің жақсы шығуы облыстың жоспардан тыс 7,6 млн. пұт
астық тапсыруына мүмкіндік туғызды [5, 22 б.].
Қазақстанға Мәскеуден, Ленинградтан, Волгоградтан, Челябинсктен, Дондағы
Ростовтан, Харьковтан, Минск, т.б. қалалардан жаңа техникалар үздіксіз келіп жатты.
Кеңестер Одағының құрамдас бөлігі ретінде жаумен шайқаста қазақстандықтар үлкен ерлік
көрсетіп, жеңіс күнін жақындатуға өз үлестерін қосты.
Майдандағы ерлігі үшін 520 қазақстандықтық, оның ішінде 100-ден астам қазақтың
Кеңес Одағының Батыры атағын алуы – ортақ Отанын қорғауда қазақ ұлтының суырылып
алға шыққанын көрсетеді.
462
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Қазақ жауынгері Ұлы Отан соғысы майданында (тарихи-құжаттық зерттеу). – Алматы, 2010. – 616 б.
2. Черчилль У. Вторая мировая война. Книга третья. Т. 5-6, М., 1996. – 575 с.
3. Романенко К. Великая война Сталина. Триумф Верховного Главнокомандующего. –М., 2008. – 575 с.
4. Казахстан в период Великой Отечественной войны Советского Союза. 1941-1945 гг. Сборник
документов и материалов. Том второй. 1944-1945 гг. – Алма-Ата, 1976. – 130с.
5. Исмаилов А.И. Соғыс және Жеңіс. – Шымкент, 2010. – 101 б.
АКМОЛИНЦЫ В ТЫЛУ И НА ФРОНТАХ ВЕЛИКОЙ ОТЕЧЕСТВЕННОЙ ВОЙНЫ
(ПО СТРАНИЦАМ «АКМОЛИНСКОЙ ПРАВДЫ»)
З.Б. Султанбекова
Магистрант 2 курса специальности 6М020300 – «История»
ЕНУ им. Л.Н. Гумилева
(Астана, Казахстан)
«Акмолинская правда» – одно из подразделений центрального печатного органа
компартии СССР газеты «Правда», первая из всех тех, со страниц которой жители области
впервые были осведомлены о начале Великой Отечественной войны. По причине своей
отдаленности от центра военных событий, о начале войны акмолинцы смогли узнать из
прессы лишь 24 июня 1941 года, на первой странице газеты было напечатано обращение по
радио заместителя председателя совета народных комиссаров союза СССР и народного
комиссара иностранных дел В.М. Молотова, датированное 22 июня 1941 года. С призывом
встать на защиту Родины, обращаясь на понимание граждан СССР, Молотов взывал к
сплочению всего народа, к дисциплине, к ответственности и самоотверженности во благо
защиты страны [1]. В этом же номере были опубликованы Указы о введении военного
положения и мобилизации частей армий Западных регионов СССР.
Важно отметить, тот факт, насколько быстро была воспринята весть о войне
акмолинцами, об этом говорят факты происходивших митингов в поддержку Красной Армии
в населенных пунктах области, рабочими заводов и фабрик. Первыми в этом отличились
железнодорожники Алматинского узла, путейцы Щучинской железной дороги. Инженеры,
агрономы, зоотехники, техработники Кушмуруна отправляли запросы в военкомат о своем
вступлении в ряды солдат – защитников. Также желание защищать Родину изъявили
студенты Акмолинской медицинской школы. Были и те, кто хотел во второй раз встать на
защиту Ленинграда. Так, например, инженер железнодорожных путей сообщения Акмолинск
–
Караганда И.С. Васильев, в годы гражданской войны выступал в рядах Красной Армии
защищая Ленинград, просит военкома: «...желаю с оружием в руках защищать интересы
нашего государства от захватчиков – фашистов» [2].
Несмотря на тяжелую военную ситуацию в стране и за ее пределами, в Акмолинской
области продолжали решаться злободневные проблемы аграриев. Газета осведомляет
каждый день читателей как о ситуации на фронте, так и описывает насущные проблемы
колхозов и хозяйств региона. О ходе сеноуборочных мероприятий в 16-ти районах области, о
борьбе с сорняками, о нехватке складов хранения материалов, о заготовках пушнины, о
борьбе с вредителями – грызунами, насекомыми, строительством хлебных заводов.
Своим чередом шла школьная жизнь. В газете много внимания уделяли характеристике
детской самодеятельности. В первые дни войны в школах области проходила детская
художественная олимпиада, проводился смотр певцов, танцоров, чтецов, декламаторов,
исполнителей музыкальных постановок [3].
Интересным фактом являются выпуски Главкинопрокатом фильмов военного жанра, о
которых также упоминается в «Акмолинской правде». Так, например, выходили в прокат
463
фильмы «Фронтовые подруги», «Боевые будни», «Александр Невский», «Щорс»,
«Профессор Мамлок», "Таинственный остров", "Всадники" которые несли в себе
патриотическую агитацию. В прокате также было много детских фильмов и комедий.
Например, «Старый двор». Жители Акмолинской области смотрели также историко-
биографические фильмы – «Первопечатник Иван Федоров», «Парень из тайги». Но, кроме
советских фильмов, в прокат выходили и зарубежные ленты - так в акмолинском кинотеатре
впервые вышел американский звуковой фильм "Песнь о любви". [4]. Все эти фильмы
объединяла одна функция – воспитание в характере советских граждан разных возрастных
категорий добрых человеческих качеств, установление чувства дружбы, сплоченности, долга
перед Родиной, так необходимых на тот момент стране и ее гражданам. Так описывает
дружбу между народами в своей монографии известный историк П.С. Белан: «…Вся семья
советских народов еще теснее сплотилась вокруг партии с лозунгом «Наше дело правое, враг
будет разбит, победа будет за нами» [5, с.11].
Митинг в Атбасаре, организованный трудящимися колхозниками и колхозницами в
пользу армии, был наполнен лозунгами и обещаниями дать большой урожай хлеба, мяса,
молока. Подобные митинги подтверждают самоотверженность акмолинцев в труде и их
страстное желание защитить Родину.
К 16 июля 1941 года местные МТС уже перевыполнили полугодовой план тракторных
работ, заявляют о намерении с утроенной отдачей приступить к выполнению следующего
плана.
Интересна судьба женщин – акмолинок, которые наравне с мужчинами с момента
наступления войны встают за штурвал тракторов, комбайнов, перевыполняют планы
токарных работ. Они просят причислить их в ряды фронтовиков в роли медсестер, солдат,
подчёркивая свое желание воевать с врагом и победить. Женщины были также
задействованы в строительстве домов для эвакуированных с зон боевых действий,
эвакогоспиталей. Таких госпиталей на территории Акмолинской области было семь, в
отчетных данных за 1941 - 1945 годы говорится о том, что в строй этими госпиталями было
возвращено более 70% раненных и свыше 90 % больных солдат и офицеров [5].
После официального выступления секретаря ЦК КП (б) Казахстана Скворцова Н.А. ,
где он четко выразил позицию по отношению к слабому полу страны, что «работа на
производстве – священный долг советской женщины», заметно стала возрастать роль
женского труда – это был вызов тяжелого военного времени, такую труженицу государство
обещало «окружить всяческой заботой, особенно тех, чьи мужья, сыновья и другие члены
семьи ушли на войну. Надо смелее идти на замену мужского труда женским в
промышленности, в транспорте и в сельском хозяйстве».
В планах отмечалось расширение сети детских садов и яслей. Также в этом
выступлении отметилась грядущая перестройка всей работы на военный лад,
актуализировалось необходимость в перевыполнении планов, «собирать урожай до
последнего зерна, досрочно выполнять план хлебозаготовок, перевыполнять планы развития
животноводства,
возглавить
патриотический
подъем
трудящихся.
Проходили
разъяснительные работы о войне, о нуждах армии, проводились агитационные мероприятия
среди населения колхозов, МТС, совхозовобласти [7].
Таким образом, спустя 70 лет после победы в Великой Отечественной войне, вся
смелость, упорство и сила, проявленная нашим народом в той страшной войне, в полной
мере передается в таком историческом источнике, как газета «Акмолинская правда». Являясь
структурным подразделением официальной печати «Правды», несомненно, имела
пропагандистскую и воспитательную функцию, которая повлияла, в некоторой степени, на
объединение народа вокругобщей, на тот момент, цели направленной на сплочения и отпор
общему врагу. Но, главным источником победы явился сильный дух патриотизма
акмолинцев, каждый из которых в равной степени проявил себя в деле обороны страны –
солдаты, которые ушли из Акмолинской области и проявили доблесть и отвагу на фронте,
старики и дети, которые от зари до захода солнца трудились, выдавая продукцию,
464
необходимую для обороны. Женщины, работавшие в 2-3 смены, в сложнейших для них
условиях, сидя за баранками тракторов и комбайнов, за токарными станками
самоотверженно трудились во имя защиты Родины. Все это лишний доказывает, насколько
важна Победа и память о ней, во имя Славы павших и того, что главный фактор победы –
духовная мощь всего советского народа , вызвавшая массовый героизм на фронте и в тылу ее
граждан. Справедливые освободительные цели войны сделали ее поистине Великой,
Отечественной, Народной [8, c.43].
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Список литературы - Сборник материалов Международной научно-практической конференции

text:
Список литературы:
1.
Москва, Кремль, Выступление по радио Заместителя Председателя Совета Народных Комиссаров
Союза СССР и Народного Комиссара Иностранных дел тов. В.М. Молоток 22 июня 1941 года//
Акмолинская правда.- 1941, 28 июня.
2.
Н.С. Васильев, Готовы защищать Родину!// Акмолинская правда.- 1941, 24 июня.
3.
Ф. Чапский, Детская художественная олимпиада// Акмолинская правда.- 1941, 24 июня.
4.
Главкинопрокат, На экранах «Зари»// Акмолинская правда.- 1941, 24 июня - 29 июля.
5.
Белан П.С. Казахстанцы в боях за свободу Украины и Молдавии 1941-1945 гг.-Алма-Ата: Наука,
1984. -
176с., С.11.
6.
http://arh.akmol.kz/news/newsread/news_id-14.
7.
Все силы, все ресурсы Казахстана для победы над врагом!// Акмолинская правда.-1941, 5 июля.
8.
А.Ю. Безугольный. Современный историографический взгляд на ВОВ// Военно – исторический
журнал. №1, 2011.- С.43.
СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСЫ ҰЛЫ ОТАН СОҒЫСЫ ЖЫЛДАРЫНДА
Темірханова А.С.
М. Қозыбаев атындағы CҚМУ магистранты
Ғылыми жетекші: т.ғ.д., профессор Ибраева А.Ғ.
(
Петропавловск, Қазақстан)
Ұлы Отан соғысы бұрынғы Кеңес Одағының кеңістігіндегі әрбір отбасының ғана емес,
Еуропа, АҚШ, Жапония елдерінің өмірінде де өшпес ізін қалдырғаны ақиқат.
Басқыншыларды жеңу бағасы да өлшеусіз – ол миллиондаған адамның құрбан болған өмірі.
Жауды жеңу біздің аталарымыздың, әкелеріміздің батырлығы, ержүректігі және Отанды сүю
сияқты қастерлі сезімдерімен қашалып, бостандығымыз бен тәуелсіздігіміздің кепілі болды.
Бәрі де өзгереді: мемлекеттің атауы, аумақтық шекаралар, айтулы күндер, алайда осынау
өшпейтін ерлік адамдар жүрегінде мәңгілікке қалады.
Осыдан жарты ғасырдан астам уақыт бұрын, бүкіл еліміздегі сияқты, Солтүстік
Қазақстанның ұлдары мен қыздары да ата-ана туған туыс, дос-жарандарымен қош айтыса
отырып Отан ананы фашизм апатынан қорғау үшін майданға аттанды. Соғыстың алғашқы
екі жылының өзінде ақ облыс әскери комиссариаттары 70 мыңнан астам адамды Қызыл
Әскер қатарына шақырып үлгерді. Олар соғысқа не үшін бара жатқанын терең түсінді және
басқыншы жауды жеңетіндеріне кәміл сенді.
Осынау солтүстікқазақстандықтар барлық майданда болып, Ұлы Отан соғысындағы аса
ірі шайқастарға, атап айтқанда Брест пен Смоленск түбіндегі, Москва мен Ленинград
түбіндегі, Сталинград, Тула, Орелдағы, Курск доғасы мен Днепр, Белоруссиядағы, Шығыс
Европа елдері мен Германиядағы, Манчжурия мен Қиыр шығыстағы тағы басқа сұрапыл
шайқастардың бәріне қатысты. Құрлықта да, теңізде де, әуеде де ерлік пен қаһармандықтың
үлгісін көрсетті. Ұлы жеңіске үлкен үлес қосты.
Алайда бұл соғыстың бүкіл еліміз сияқты, солтүстікқазақстандықтарға да әкелген
қайғы-қасыреті аз болған жоқ. Ол сан мыңдаған адамның жүрегіне жазылмас жара салды.
465
Облыс бойынша 32 мың жауынгер соғыстан қайтып оралмады. Гитлерлік Германияның
елімізге тұтқұйылдан соғыс бастағанын ести сала бүкіл кеңестер одағының халқы бар күш-
жігерін Отан қорғау ісіне жұмылдырды.
Соғыстың алғашқы жылында Петропавл қаласы Батыстан көшірілген 20 зауыттың
ұжымы мен қондырғыларын қабылдады. Ғ. 239, 347, 641, 675, АЛД қорғаныс
кәсіпорындарының тобы құрылды. Тері илеу, хром зауыттарының, байпақ аяқ киім, махорка
фабрикаларының, өнеркәсіп артельдерінің қуаты екіүш есе өсті. Мыңдаған қалалықтар –
қарттар, әйелдер, жасөспірімдер бұл кәсіпорындардың ұжымын құрады. Петропавл теміржол
бөлімшесінің теміржолшылары жанқиярлықпен еңбек етті. Жұмысшы депосы соғыс
қимылына қатысушы әскерге «Солтүстікқазақстандық» брондыпойызын, ал вагон депосы
пойыз-моншаны және әскери асхана жасап жіберді. Соғыс жылдарында майдангерлер мен
гвардияшылар бригадалары, екіжүздіктер және үшжүздіктер қозғалысы, шикізат пен электр
энергиясын үнемдеу үшін қозғалыс кеңінен қанат жайды. Адамдар қиыншылықты жеңе
отырып, жарым көңіл, жарты құрсақ бола жүріп, тұрмыстың қиындығына мойымай,
шикізатпен, электр энергиясымен, отынмен және құрал-жабдықпен қамтамасыз етудегі
үзілістерге қарамастан Отанды гитлершіл басқыншылардан қорғау жолында бар күш-жігерін
аямай жұмсады [1, 15 б.].
Ауылдағы жағдай бұдан да күрделі болатын. Ерлерді әскерге алу, тракторларды,
автомашиналарды майданға жіберу, жылқы басының азаюы аграрлық сектордың өндірістік
базасының күрт қысқаруына әкеп соқтырды. Егістік алқаптардың төрттен бірі қысқарды.
Мал ұстайтын қоралардың жайсыздығы, 1942-1943 жж. болған қуаңшылық малдың санын
кемітіп, оның өнімділігін төмендетті. Бірақ осындай жағдайдың өзінде облыстың
еңбекшілері жау қолынан азат етілген аудандардың шаруашылықтарын қалпына келтіруге
көмектесті – Сталинградта Донецк теміржолын, Орлов облысын қалпына келтіруге қаражат
жіберіп, Украинаға мыңдаған ірі қара мал берді.
Соғыстың алғашқы күндері облыстың еңбек ұжымдарында, барлық өндіріс
орындарында, құрылыс мекемелері мен оқу орындарында мыңдаған еңбекшілердің
қатысуымен
көп
адам
жиналған
митингілер
мен
жиналыстар
болып,
солтүстікқазақстандықтар Отанды қорғауға, елдің қорғаныс қабілетін күшейтуге дайын
екендіктерін білдірді. Жүздеген жігіттер мен қыздар әскерге шақыру орындарына «Мені
майданға жіберіңіз!» деген өтінішпен келді. Петропавлдықтар еліміз халықтары мен бірге
қатыгез жаудан өз Отандарын қорғауға көтерілді. Сол уақытта болып өткен бір митингіге
қатысушылардың қабылдаған шешімінде: «Біз партия мен үкімет шақыра қалған сәтте-ақ,
станоктардағы жұмыс орнымызды қолымызға қару алып, әскери қызметке ауыстыруға
дайынбыз!», – деп жарияланды. Бірінші болып Қызыл Армия қатарына әскери мамандығы
бар, тәжірбиелі: запастығы командирлер мен саяси жетекшілер, коммунистер мен комсомол
мүшелері шақырылды. Бір аптаның ішінде Петропавл қаласынан әскери авиацияға, танк
және жаяу әскери бөлімшелеріне мыңдаған адамдар аттанып кетті. Қалалық партия мен
комсомол комитеттерінің жолдамасымен көптеген коммунистер мен комсомол мүшелері
әскери училищелер мен полк жанынан құрылған даярлау мектептеріне оқуға жіберілді.
Ұлы Отан соғысы жылдарында 92 мыңнан астам солтүстікқазақстандық әскерге
алынды, 34 мың адам еңбек әскеріне, жіберілді; солтүстікқазақстандық 56 жауынгер Кеңес
Одағының Батыры атағын алды, 11 адам Даңқ орденінің толық иегері болды. Облыстың
Жадынама Кітабы мәліметтері бойынша соғыс барысында 45364 адам қаза тапты, яғни
майданға кеткен әрбір екінші адам үйіне оралған жоқ.
Петропавл қаласында жаңадан әскери бөлімшілер құрамалары құрыла бастады. Тез
арада жеке атқыштар батальоны құрылып, іле-шала майданға аттандырылды. Соғыс
басталғаннан кейінгі бес күн ішінде Петропавлдан майданға 702-құрылыс батальоны
аттанды. 1941 жылы тамызда Солтүстік-Батыс майданға Қазақстанның солтүстік
облыстарындағы әскери міндеттілерден құралған 314-атқыштар дивизиясы жіберілді.
Дивизия Ленинград түбінде, Балтық жағалауында жаумен шайқасты, Польшада,
Чехословакияда жауды талқандады. Александр Невский орденімен наградталған.
466
Ленинград қаласын қорғау Ұлы Отан соғысының тарихынан айрықша орын алды. Жау
Ленинград қаласына бір миллионнан астам адамнан тұратын күшпен шабуыл жасады, оларда
1
7 мыңнан астам зеңбірек пен миномет, 1500-дей танк және 2 мың самолет болды.
Ленинград 900 күн бойы қоршауда тұрды. Қаланың жүздеген тұрғындары мен
қорғаушылары қаза тапты, олардың басым көпшілігі алғашқы ең ауыр ашаршылық
күндерінде және қоршаудағы суық кезінде көз жұмды. Осындай қиын-қыстау күн таяп,
Ленинград қаласына қара бұлт төнген кезде Ленинградтықтарға Қазақстанда жасақталған
310, 314-
атқыштар дивизиясы көмекке барады. 310 атқыштар дивизиясы 1941 ж. шілде
айында Ақмолада құрылған. Ал 314 атқыштар дивизиясы Петропавлда құрылып, қалада
құрылған ең ірі құрама болып тарихта қалды. Дивизияның құрамына негізінен Петропавл
қаласының өкілдері алынды. Өнеркәсіп пен транспорт орындары дивизияны материалдық
ресурстармен, транспортпен, киім-кешекпен және тамақпен қамтамасыз етті. Дивизия
құрамында Солтүстік Қазақстан облысының еңбекшілерінен басқа, Қостанай, Көкшетау,
Ақмола, Павлодар облыстарының тұрғындары болды. Дивизия басшылығы мен саяси
жетекшілер қалалық партия ұйымдарының көмегімен жауынгерлердің әскери
жаттығуларына, саяси шыңдалып, патриоттық тәрбие алуына көп күш салды. Дивизия
командирі генерал-майор А.Д. Шеменков еді [2, 45 б.].
Дивизия штабын – полковник В.И. Кувшин, ал дивизия полктерін – А.А. Мироненко,
В.П. Томашевич, Я.С. Скачков және П.Ф. Ивашко басқарды. Бұлар тәжібиелері мол, өз кезіне
сай әскери дайындықтан өткен жандар еді. Дивизияның әскери комиссары болып М.М.
Мартыненко тағайындалды.
Ал оның саяси бөлімінің бастығы И. Куценко болды. Құрама штабының саяси
бөлімінде және басқада әскери бөлімдерде саяси-тәрбие жұмысын жолға қоюға облыстан
партия ұйымдары жіберген коммунистер мен комсомолецтер ерекше рөл атқарды. Жергілікті
партия ұйымдары жаңадан жасақталып жатқан құрамаға 1800 коммунист пен комсомолецті
жіберді. Бұлар әскери тәртіпті нығайтып жауынгерлерді патриоттық және интернационалдық
рухта тәрбиелеу жолында орсасан зор жұмыстар жүргізді. Советтік Отанды қорғаудағы әр
жауынгер мен командирдің міндеттерін терең түсіндіріп, оларды ауыр жылдарға төтеп
беруге баулыды. 1941 жылғы 4 тамызда дивизия жасақталып болып, ендігі жерде
жауынгерлерді әскери өнерге үйрету, соғыс жағдайына жедел жаттықтыру жұмысы қызу
қолға алынды. 1941 жылдың тамыз айының аяғында 314 атқыштер дивизиясы Солт-Батыс
майданға аттандырылды. Тамыз айының аяғында Тихвин қаласының маңынан бір-ақ шықты.
314-
дивизияның бөлімдері Свирь өзенінің бойындағы Лодейное Поле қаласының маңына 7
қыркүйекте орналасып, генерал В.Д. Цветаевтің 7-армиясының құрамына қосылды. Бұл
кезде жау Ленинградтың Ладога көлі маңындағы жалғыз ашық байланыс жолын кесіп
тастауға ұмтылып қауіп төндіріп тұр еді. Оңтүстік жақтан неміс әскерлері шабуыл жасаса,
солтүстіктен, Онега-Ладога мойнағы тұсынан фин әскерлері шабуыл жасады. Финдер
Гитлердің одақтасы ретінде Россияның, көп жерін олжалағысы келіп еді. Бұл кезде финдер
Лодейное Поле қаласының маңында Свирь өзенінен өтіп, Ладога көлінің оңтүстігінде
шабуыл жасап келе жатқан өздерінің одақтасы – неміс әскерімен қосылғысы келді. Олардың
бұл мақсатын жүзеге асырмау үшін совет командованиесі шұғыл шаралар қолданды.
Свирь өзеніне таяу жердегі Заостровье станциясында эшелоннан түскен 314-
дивизияның бөлімдері өзеннен өтпек болған фин әскерлерімен шұғыл түрде шайқасқа түсті.
Ұрысқа кіріскен осы күндерде дивизияның полктеріне ұзындығы 130 километрлік шепте
қорғаныс ұрыстарын жүргізуге тура келді. Кейіннен қыркүйектің аяқ кезінде өздерінің
көмекке келген 21 және 114-дивизиялардың арқасында 314-дивизияның қорғаныс шебі 30
километр ғана болып қалды. Свирь өзенінің бойында Совет жауынгерлерінің фин
әскерлерімен жүргізген табанды ұрыстары финдердің неміс әскерлерімен қосылуы жөніндегі
жоспарын жүзеге асыртпай тастады. Сөйтіп финдерге қарсы бағытта яғни Ладога көлінің
оңтүстігінде ұрыс жүргізіп жатқан неміс корпусының жағдайын жақсарту үшін Свирь өзені
маңында қайткенде де біздің әскерлердің шебін бұзып өтуді талап еткен неміс
467
командованиесінің дегені орындалмады. Дивизия бөлімдерінің бәрі бұйрықты бұлжытпай
орындай отырып, ерекше табандылық көрсетті.
Құрама басшыларының Солтүстік Қазақстан облысының еңбекшілеріне жолдаған
есебінде көрсеткендей алғашқы бес айдың ішінде дивизияның 160-тан астам жауынгері мен
офицерін шайқаста айрықша көзге түскені үшін-үкімет наградаларына ұсынды. Олардың
ішінде 1941 жылғы 16 желтоқсанда өз денесімен жау пулеметінің үнін өшіріп, өз өмірін
құрбан ету арқылы қарулас жолдастарын құтқарып қалған атқыштар бөлімінің командирі
Н.И.Сафронов, телефоншы К.Қайықпаев, Пресновкада туып-өскен коммунист М.И.Ралдугин
бар еді.
Басқада құрамалар сияқты 314-дивизияда да 1941 жылдың күзінде мергендер
қозғалысы кеңінен өрістеді. Оны бастаған Солтүстік Қазақстан Облысындағы Степан Разин
атындағы ауыл шаруашылық артелінің бұрынғы колхозшысы, 1074-атқыштар полкының
қатарындағы жауынгері Г.П. Зубаков болды. Бұдан кейінгі ұрыстарда құрама жауынгерлері
ерлік көрсетіп отырды. Олар өз өмірлерін қия отырып, фашистердің шепті бұзып өтуіне
мүмкіндік бермеді. Бұл жөнінде соғыстан кейін неміс генералы К.Типпельскирх «Екінші
дүниежүзілік соғыстың тарихы» атты еңбегінде фин армиясының немістердің тапсырмасын
орындай алмағанын мойындайды. Ал екінші бір неміс генералы Бутлар естелігінде жоғарыда
айтылғандарды қуаттай келіп: «Жазғы науқанның ортасында Свирь өзеніне қарай финдердің
шапшаң жылжығанына қарамастан бұл маңда неміс әскерлерімен қосылуының сәті түспеді»
–
деп жазды.
1944 жылы Ораниенбаунның оңтүстігінде 2-Екпінді армияның құрамында 314-
дивизияның полктері шабуыл жүргізді. Дұшпанның табан тірескен қарсылығын баса
отырып, дивизияның бөлімдері 1944 жылғы 1 февральда Кингисепп қаласын азат етіп,
Нарваға шықты. Құрамаға «Кингисепптік дивизия» деген құрметті атақ берілді [3, 98 б.].
1944 жылдың жазында Ладогадан фин шығанағына дейін Ленинград майданы
әскерлерінің құрамында 314-дивизияда шайқас жүргізді.
Қайғылы әрi батырлыққа толы Ленинградты қоршауға алу 1941 жылы 10 маусымда
басталды. Қоршауда қалған 900 күн Ленинградты ерлiк, батырлық пен қайсарлықтың
символына айналдырды. 1944 жылы 14 қаңтарда Кеңес әскерi жауды тойтарып, ал 1944
жылы 27 қаңтарда блокада алынады, салтанатты түрде атылған салют әлемге Ленинградтың
тоығымен азат екендiгiн паш еттi.
Мыңдаған петропавлдықтар Москва түбіндегі шайқаста даңқы шыққан 8-ші
гвардиялық Панфилов дивизиясының сапында ерлікпен соғысты. Қала басшылығы дивизия
командованиесімен тығыз байланыс орната білді. Құраманың делегациясы Петропавлға
келіп, қала еңбекшілерімен кездесулер ұйымдастырып, жауынгерлердің ерліктері жайында
әңгімелеп беріп отырды. Майдан мен тылдың осындай тығыздығы отан сүйгіштікке баулуда
орасан зор роль атқарды.
Ленинград қаласын қоршаудан азат еткен соң 314-атқыштар дивизиясы 1944 жылдың
күзінде Польша жеріне аяқ басты. Ол мұнда 1-Украина майданы әскерлерінің құрамында
ұрысқа түсті. 1945 жылғы 14 қаңтарда 314-атқыштар дивизиясы шайқаса отырып 248
километр ілгері кетіп, Нида, Бела, Черна, Брыница, Одер өзендерінен өтті, 18 қаланы, 26
темір жол станциясын және басқа да 263 елді мекенді жаудан тазартты. 1945 жылдың наурыз
айында 314-дивизия Козель (Козле) қаласын және Леобщюцті (Глубчище) шабуылмен алып,
гитлершілдердің Оппелнь тобын талқандауға қатысты. Осы ұрыстан соң Солтүстік
Қазақстандық құрама II дәрежелі Кутузов орденімен наградталды. 314-Кингиспптік
атқыштар дивизиясы Чехословакияның Солтүстік аудандарында жорық жолын аяқтады [4,
59 б.].
Қорыта айтқанда, Солтүстік Қазақстанда құрылған бұл дивизияның жауынгерлері
Ленинград қоршауын бұзу, Ленинград-Новгород және Прага бағыты сияқты шешуші
операцияларға қатысты. Құрама бөлімдерінің бұл шайқастарда көрсеткен ерлігі мен
қаһармандығы Жоғарғы Бас Қолбасшының бұйрығында 7 мәрте атап көрсетілді.
Соғыс қимылдары жүргізілмесе де, Қазақстан аумағында соғыстың ауыртпалықтары
республика жұртын күйзелтіп, әл-ауқатын қатты құлдыратты.
468
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. История Казахстана: белые пятна. – А.:Қазақстан,1991. – 285 с.
2. Қозыбаев М.К.Қазақстан қаһарлы жылдарда. – А.;1985. – 180 б.
3.
Қозыбаев М.К.Казакстан-арсенал фронта. – А.;1970. – 235 с.
4.
Североказахстанцы в годы ВОВ (1941-1945). – Петропавловск, 1990. – 345 с.
ҰЛЫ ОТАН СОҒЫСЫНА 70 ЖЫЛ:
ОТАНСҮЙГІШТІК ИДЕОЛОГИЯСЫНЫҢ НЕГІЗІ
А. Құрманғалиев
Л.Н. Гумилев атындағы Евразия Ұлттық Университетінің
Археологи және этнология мамандығының І курс магистранты
Ғылыми жетекші: т.ғ.к., доцент Үмітқалиев Ұ.Ү.
(Астана, Қазақстан)
Елбасымыздың «Нұрлы жол – болашаққа бастау жол» атты жолдауында «2015 жыл -
ұлттық тарихымызды ұлықтау және бүгінгі биіктерімізді бағалау тұрғысынан мерейлі
белестер жылы» деп атап өткен болатын. Қазақ хандығының 550 жылдығын, Қазақстан
халқы Ассамблеясы мен Конституциямыздың 20 жылдығын, Ұлы Жеңістің 70 жылдығын
ерекше атап өткен болатын.
Ұлы Жеңіске биыл 70 жыл толып отыр. Жеңіс! 1945 жылдың 9-мамыры күні дәл осы
шаттық хабарды естіп тұрып, бүкіл әлем теңселіп кетті. Жер жүзі халықтарының жүректері
қуаныштан лүпіл қақты... Кеңес Одағының тұрғындары 5 жыл бойы күндей күркіреген
соғыста – 1418 күн мен түндерде, бүкіл жігерімен Жеңіске ұмтылған...
Миллиондаған адамдар мерт болды. Миллиондаған адамдар мүгедек болды.
Миллиондаған адамдар бет алдына босып кетті. Бірақ бәрібір Берлингтегі рейхстаг үстінде
жеңіс туы желбірей көтерілді. Осы жеңісте Қазақстаннан шыққан қаһарманмен
жауынгерлердің қанымен, жанымен мына жарық өмір үшін аянбай ұмтылған зор үлестері
бар еді.
Біз Жеңіс күнін жақындатқан, қаратүнек фашизмге қарсы жан аямай күрескен әрбір
жауынгерге қарыздармыз. Ұлы Отан соғысы және Ұлы Жеңіс. Бұл екі сөз бір-бірінен
толықтыра түседі. Ұлы Жеңіс біздің халқымыздың орасан зор құрбандықтарымен келген
қасіретті арифметикасы.
Соғыс салған зардап әлі күнге дейін толық жойылған жоқ. Олардың Отан үшін қан
кешкен әрбір қадамы, жеңісті жақындата түскен әрбір күні ұмытылмайды. Өйткені, ерлік
шежіресі ұрпаққа ұлағат, ертеңгі күнге үлгі боларлық сабақ. Биыл ТМД елдері осы
соғыстағы ортақ ұлы Жеңістің 70 жылдығын мерекелеуде. Біз соғыстан кейін туған ұрпақ
кешегі Ұлы Отан соғысы жылдарындағы аға ұрпақтың – қазақтар мен қазақстандықтардың
жанкешті ерлігі туралы тек оқулықтардан, көркем әдебиеттен және кинотуындылардан ғана
білеміз.
Жеңістің 70 жылдығы қарсаңында Ұлы Отан соғысында қаза тапқан боздақтардың
рухына бас иіп, олардың ерлігінің саяси – кейінгі буынның азаматтық парызы. Соғыста
біздің әкелеріміз ежелден еркіндік аңсаған ер қазақтың өршіл рухын, батырлығын әлемге
паш етті. Қазақ ұлты ұландарының антқа адалдығын көрсетті.
Отан соғысы майдандарында, жау тылындағы партизандар мен Еуропа елдеріндегі
қарсыласу қозғалысы қатарында шайқасып, фашизм концлагерьлерінде қаза тапқан өжет,
қайсар қандастарымыз рухына бас иеміз. Әрине соғысты, оның қорытындыларын бағалауда
әр ұрпақтың өз көқарасы болуы мүмкін. Уақыттың тарихи-саяси оқиғаларды бағалауға,
саралауға өз таңбасын салуы – табиғи құбылыс. Бірақ олар түбегейлі, принципті мәселеде
469
өзгермеуі керек. Көлемі, қаталдығы, адам және материалдық шығыны жағынан екінші
дүниежүзілік соғыс адамзат тарихындағы ең жойқын соғыс болды.
Ол дүние жүзі халықтарының бестен төртінің тағдырына әсер етті. Соғыс қимылдары
әлемнің 40 мемлекетінің аумағында жүрді. Ең соңғы деректер бойынша бұл алапатта 60 мил.
адам қаза тапты. Кеңес Одағының адам шығыны ресми түрде 27 мил. деп есептеледі. Әлем
1941 жылы соғыста кім бастап, оған адамзат тарихында бұрын-соңды болып көрмеген
қандай қатер төніп тұрғанын бірден сезді.
Бүгінгі ұрпаққа Ұлы Отан соғысындағы Кеңес Одағы мен оның халықтарының
жеңісінің факторлары туралы айту парыз. Оны жас ұрпақ білуі керек. Ол соғыстағы жеңістің
қайнар көздері, негіздері мен қозғаушы күштері туралы ондаған, тіпті мыңдаған еңбектер
жазылған.
Қазақстанның Ұлы Жеңіске үлесі айрықша болды. Республикамыз халқы
қаһарлы жылдары тас - түйіндей бекілді. Қазақстан халқының соғыс қажеттеріне
жұмылдырылуы 24% жеткен. Ал екі майданда бірдей соғысқан Германия халқының соғысқа
жұмылдырылуы 12 % болған. Осы деректен-ақ тылдағы еліміз халқына қандай ауыртпалық
түскенін айқын көруге болады. Салмақ әйелдер мен жасөспірімдерге түсті. Соғыс жылдары
өнеркәсіпте еңбек еткендердің 50% жеңіл, сондай- ақ тамақ өнеркәсібінде 85-90%, ауыл
шаруашылығында 80% астамы әйелдер болды. Жастар жұмыс істейтіндердің 35-40% құрған.
Осындай жұмысшылар құрамымен Қазақстан соғыс жылдары КСРО-да өндірілген
молибденнің 60%, металдық висмуттың 65%, полиметалл рудаларының 79%, мыстың 35%,
қорғасынның 83% берді. Батыс аудандардан көшірілген 220 кәсіпорынды қабылдап,
қысқа мерзімде іске қосты. Өз халқының тұрмыстық-әлеуметтік жағдайы төмен бола тұрса
да республикамыз соғыс жылдары орталыққа 4 829 мың тонна астық, 600 мың тонна ет
тапсырды [1].
Республика малшылары Қызыл Армияға 110 мың ат берді, бұл 10 атты әскер
дивизиясын құруға жетті. Соғыс өртіне шалынған аймақтардан эвакуацияланған жүздеген
мың адамдарды, кейіннен саяси-сүргінге түсіп, депортацияға ұшыраған 1 миллионға жуық
әртүрлі этнос өкілдерін қабылдады. Мұның бәрі республикадағы әлеуметтік-тұрмыстық
жағдайды одан әрі күрделендірілгені белгілі.
Халқымыз осының бәріне ерекше төзімділік көрсетіп, тағдыр талқысымен келгендерге
қол ұшын берді. Ұлы Отан соғысы жылдарындағы ерлігі үшін 500 қазақстандық Кеңес
Одағының Батыры атағын алды. Биылғы жылы Ұлы Отан соғысының аяқталғанына 70 жыл
толып отыр. Соңғы мәліметтер бойынша, бұрынғы Кеңес Одағының 27 миллиондай адамын
жалмаған сұрапыл соғыста Қазақстаннан 1 миллон 600 мыңдай жауынгер жауларға қарсы
жан аямай шайқасты. Одақ бойынша 12 мыңнан астам жауынгерлер, командирлер,
қолбасшылар, партизандар, қарапайым халық өкілдері 1994 жылы белгіленген ең жоғарғы
атақ – Кеңес Одағының Батыр атағын иеленеді. Солардың қатарында осы үлкен атаққа қазақ
ұлтының 103 азаматы ие болыпты. Бұрынғы деректерде, тіпті тарих оқулықтарының
беттерінде бұл сан бірде 97, бірде 98 болып беріліп келген болатын [1].
Қазақсан Ұлы Отан соғысына біртұтас елдің құрамдас елдің құрамдас бөлігі ретінде
кірісті. Мемлекеттік Қорғаныс комитетінің 1941 жылғы қаулысымен Қазақстан және Орта
Азия, Кавказ Респуликаларында ұлттық әскери құрамалар жасақтала бастады. Сол жылы
қазақ жерінде жеті атқыштар дивизиясы, үш атты әскер дивизиясы, үш атқыштар бригадасы
құрылды.
Қазақстанда жасақталған 316 атқыштар дивизиясының (командирі генерал – мойор
И.В.Панфилов) бөлімшелері 1941 жылдың 16 қарашасында Мәскеуге өршелене ұмтылған
неміс басқыншыларының тегеурінді шабуылын тойтарып, жанқиярлық ерліктің жарқын
үлгісін көрсетті. Волоколамск тас жолындағы Дубосеково бекетін қорғаған атақты 28 –ші
панфиловшылар сапында Н.Есболатов, Ә. Қосаев, А.Қожабергенов, М.Сеңгірбаев сынды
қазақ жауынгерлері қаһармандықпен шайқасты. Осы жылдың 18-21 қарашасында Мәскеуді
жаудан қорғау шайқастарында ботальион командирі, аға лейтенант Бауыржан
Момышұлының сарбаздары асқан ерлік көрсетіп, даңққа бөленді.
470
1942 жылы Бородино селосының маңындағы қиян-кескі ұрыста қазақ жауынгері
Т.Тоқтаров ішін оқ тіліп, ішек-қарны ақтарылып түссе де атысты тоқтатпады. Арыстанша
алысып жүріп, 49 фашисті жер жастандырған Төлегеннің ерлігін асқақтатқан «Жас қазақ» әні
бүкіл майдан даласына жайылды. Тарихқа «Сталинград шайқасы» деген атпен енген алапат
ұрыс 6.5 айға (1942 жылдың шілдесінен -1943 жылдың ақпанына дейін) созылып, ақырында,
неміс басқыншыларының бетін қайтарып, меселін басқан бетбұрысты кезеңге айналды.
1943 жылы Невель қаласы үшін ұрыста пулеметші Мәншүк Мәметова ерлікпен қаза
тапты. Оған Кеңес одағының Батыр атағы берілді. 1944 жылы жойқын шабуылға шыққан
Кеңес әскерлері 900 күн жау құрсауында қалып, адамзат тарихы білмеген азапты күндерді
бастан өткеріп жатқан Ленинград қаласын азат етті. «Ленинградтық өренім» деген жыр
жолдап, аштық пен жалаңаштықтан қиналған қала тұрғындарының жігерін жанып, рухтарын
көтере білді.
Ұлы Отан соғысы 4 жылға созылды. Майдан даласында 600 мыңнан астам
қазақстандық қаза тапты. Соғыста қаза тапқандардың саны туралы мәлімет бүкіл әлемді дүр
сілкіндірді. Жекелеген мәліметтер бойынша, адамзат тарихындағы бұл ең зұлмат соғыс 20
миллионнан астам кеңес азаматтарының өмірін қиды. 1 710 қала және 70 мыңнан астам село-
деревнялар, 31 850 өнеркәсіптік кәсіпорын, 65 мың шақырым темір жол, 4 100 теміржол
стансасы, 36 мың пошта-телеграф мекемесі, телефон стансасы және басқа да байланыс
бекеттері жермен-жексен болған немесе жартылай қираған. 40 мыңдай аурухана немесе
басқа да емдеу мекемелері, 74 мың мектеп, техникум, жоғары оқу орны, ғылыми-зерттеу
институттары, 42 мың кітапхана және басқа да көптеген нысандар жойып жіберілген,
тоналған [1].
Бүгін Қазақстанның барлық қалалары мен ауылдарында Даңқ монументтеріне, Ұлы
Отан соғысында қаза тапқан жауынгерлердің ескерткіштеріне гүл шоқтарын қою рәсімдері
өтуде. Бұл соғысты ешкім де ұмытпауы, ешнәрсе де ұмытылмауы керек.
Ұлы Жеңіс әкелген құндылықтар туралы айтқанда ойға ең алдымен сол бір қантөгіс,
жиһангерлік соғыстан аман қайтқан ағаларымыз бен апаларымыздың соғыстан кейінгі
қоғамдық өмірдің әр саласында атқарған адамгершілік, тәрбиелік, отансүйгіштік, жас
ұрпаққа қамқорлық, әділеттілік пен тазалықтық қорғаушысы болған ерекше миссиясы
туралы айту парыз. Иә, майдангерлер қай салада да үлгі болды.
Бүгінгі Тәуелсіз Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық жүйесіне, Қазақстанның
индустриялы, аграрлы ел болып қалыптасуындағы басқару мектебін құрудағы рөлін айту
парыз. Отан соғысынан қайтқан жеңімпаздар аса құштарлықпен, адалдықпен, іскерлікпен
еңбек етті. Отан соғысы жеңімпаздарының ерекше миссиясы туралы айтқанда
ғалымдарымыздың екінші тылдағы ерлігі туралы айту қажет. Белгілі ғалымдар М.Ғабдуллин,
С.Аманжолов, С.Бәйішев, А,Нүсіпбеков, С.Зимонов, А.Абдуллин, Ә.Қайдаров және
басқалары соғыс кезінде ең қиын сәттерде жауынгерлердің арасына саяси- тәрбие жұмысын
жүргізіп, алдыңғы шепте аянбай соғысса, соғыстан кейін ғылымның бүкіл бір саласына
бағдар, басшылық жасап, Қазақстанда іргелі ғылымның дамуына ерекше үлес қосты [2].
Ұлттық акдемияның академиктері атанды. Соғыстың от-майданында жүріп «алты
малтаны ас етіп», «толарсақтан қан кеше жүріп», елге жеңімпаз ретінде оралған олар
соғыстың ерлік рухын, адам бойындағы бар қасиетке сын болған алапат қиыншылықта өзінің
азаматтық арына дақ түсірмей, тіпті дәлірек айтсақ қазақ ұлты ұландарының ерлігі мен
мәрттігі, жанкештілігі мен төзімділігі туралы бүгінгі ұрпаққа жеткізген кешегі өткен
Бауыржан Момышұлы мен Қасым Аманжолов, Жұбан Молдағалиев бастаған жазушылар
мен ақындардың шығармашылық ерлігін, бүгінгі ортамыздағы қайырымдылық пен
әділдіктің,
патриоттықтың
жыршысы
мен
күзетшісіндей Әбдіжәміл Нүрпейісов,
Әзілхан Нұршайықов, Мұзафар Әлімбаев, Қалмұқан Исабаев және басқаларды айту парыз
[2].
Иә, 1945 жылдан бері көп оқиға болды. Бірнеше ұрпақ ауысты. Елімізде түрлі күрделі
оқиғалар болды. Әлемнің саяси картасында Тәуелсіз Қазақстан мемлекеті берік орын тепті.
Кеңес жауынгерлерін өз туының астына топтастырған коммунистік идеология мұрағатқа
кетті. Соғыстың қорытындысында қалыптасқан социалистік лагерь, әлем саяси дамуының
471
бағытын анықтаған Ялта бейбітшілік шарты, Варшава шарты ыдырады. Кеңес халқының
Ұлы Отан соғысындағы ерлігі әлемді таңқалдырып, мойындатты. Оған қазақстандықтар мен
қазақтар қосқан қасиетті де қаһармандық ерлік үлес – ерлікті біз мақтан тұтамыз. Аға
ұрпақтың ерлігі мен әскери даңқы жас ұрпақты Отанымыздың болашағы үшін азаматтық
жауапкершілікке, елін қорғауға әзір болу рухын сіңіреді. Олардың ерлігі алдында тағзым
етіп бас ию тірілерге қажет.
Ер есімі - ел есінде мәңгі сақталады. Ешкім де, ештеңе де ұмытылмақ емес. Тәуелсіз
Қазақстан елі өз боздақтарын қастерлеп, қасиеттейді! Біз өз аталарымызды мақтан тұтамыз
өйткені, олар біз үшін Отан үшін қасық қандары қалғанша күресіп, бізге жеңіс сыйлады.
Бұл жеңістің басты себебі, әрине, халқымыздың Отанға деген сүйіспеншілігі, қайтпас қайсар
ерлігі, сын сағаттағы отаншылдық қасиеті. Екіншіден, ортақ жауға қарсы күрестегі көп
ұлтты КСРО халықтарының ынтымағы мен достығы еді.
Бұл соғыста Кеңес Одағын мекендеген барлық халық бір жеңнен қол, бір жеңнен бас
шығарып отанын қорғады. «Ел үмітін ер ақтар, ер атағын ел сақтар» - дей келе Ұлы Отан
соғысының 70 жылдығына орай ата-бабаларымыздың рухына тағзым ретінде олардың ерен
ерліктерін, жер, Отан, біздердің жарқын болашағымыз үшін жасаған ерліктерін мәңгілікке
есте сақтап, жадымызда ұстаймыз. Қанша жылдар өтседе, бұл соғыста ерлікпен қаза тапқан
әрбір батырларымздың тарих төрінен орын алатыны және ұрпақтары мәңгі жеңіс алауын
сөндірмей, Отан үшін от кешкендерді әрқашанда жүрек түпкірімізде ұстаймыз.
Ешқандай гуманистік, философиялық мәні жоқ солақай ұрандарды жалау қылып, еліміз
үшін «түсініксіз» идеяны насихаттауға белді саясаткерлер, тарихшы ғалымдар сыни көзқарас
тұрғысынан талқылайтын мүмкіндіктер туғызу керек. Елбасы Н.Назарбаевтың бастамасымен
қазіргі күні жоғары оқу орындарында «Сыни ойлау» деген пән енгізілді. Пәннің мақсаты -
адамзат қоғамында орын алатын кез келген тұжырымдарды, идеяларды сыни қабылдау,
байыбына жете зерттеу арқылы, объективті шындыққа қол жеткізу. Менің жеке пікірімді
Жеңіс күнін тойлауға қарсылық деп ұқпай, «сыни ойлау» қағидатымен тәуелсіз еліміз үшін
маңызды Азат идеологияны қалыптастыру талпыныстары деп қарастыру жөн. Өкінішке
қарай, санамызда «ақтандақтар» өте көп ғана, Қазақстан қоғамы құқықтық, инновациялық,
индустриялық тұрғыдан өркендеп дами алады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Пайдаланылған әдебиеттер тізімі - Сборник материалов Международной научно-практической конференции

text:
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1.
Боздақтар – Алматы. – 1995 ж.
2.
Козыбаев М.К. Казахстан – арсенал фронта Алматы. – 1970 г. – 370с.
3.
Төрекелдин М. Кадрлар алтын қорымыз Алматы. – 1984 ж.
4.
Назарбаев Н.Ә. 2015 ж халыққа жолдауынан. «Нурлы жол-болашаққа бастар жол»
ЕРЛІГІ ЕШҚАШАН ҰМЫТЫЛМАЙДЫ
Ұ.С. Сайранбекова студент
т.ғ.к., профессор М.Қ.Каримов
Шәкәрім атындағы мемлекеттік университеті
(Семей, Қазақстан)
Аға ұрпақтың ешуақытта ұмытылмайтын, өнегелі істерінің аса маңыздыларының бірі –
Ұлы Отан соғысы жылдарындағы Отандарын қорғау жолындағы жанкешті ерліктері.
Ұлы Отан соғысы туралы бүгіндері әртүрлі пікірлердің айтылып жүргені мәлім. Біздің
қаһарман аға ұрпақ, сол соғыста Отаны үшін қасық қандарын аямағанда, бүгінгі ұрпақтың
кейбірінің осы соғысқа біздікі емес деп, күмән жасауы ешбір қисынға келмейді.
Ал шындығында, Ұлы Отан соғысы сол кездегі бүкіл Кеңес Одағы халқының, оның
ішінде қазақстандықтардың да Отанды қорғау соғысы болды.
472
Ұлы Отан соғысы (1941-1945жж), бұрынды соңды осы заманғы соғыстарды көрмеген
қазақ халқына үлкен сын болғаны белгілі. Тіпті, сол кездерде соғыстың бас кезіндегі
сәтсіздіктерді, қазақ сияқты бұрын осы заманғы үлкен соғыстарды көрмегендерден көру
байқалған. Ұзақ жылдар бұрынғы Семей мемлекеттік педагогикалық институтында қызмет
жасаған, бүгіндері зейнеткер, профессор Ғазиз Ыдырысұлы Айманов бұл туралы: «Мен
соғыс басталғанда 14-15 жастағы балаң жігіт едім. Бірақ жұрт сәтсіздіктерді біздерден де
көрді. Сол кезеңде, осы сендер сияқталардың соғыса алмауынан әскер жеңілуде дегенді де
естідік. Кейде осы негіздегі кикілжіңдер болып қалатын. Көп ұзамай жауды бөгеген Москва
түбіндегі ауыр ұрыстар басталып, Кеңес информбюросы 28 панфиловшылар, генерал Иван
Васильевич Панфилов, Бауыржан Момышұлы, Мәлік Ғабдуллин, Төлеген Тоқтаров сияқты
ерлеріміздің аттарын халыққа жеткізгенде, жаңағыдай ашынып, ғайбат сөйлегендердің
ауыздары жабылды»,- дейді.»[1,25].
Қазақстандықтардың Ұлы Отан соғысы жылдарында небір ерліктің үлгілерін
көрсеткендері мәлім. Қазақстанның өзінен ғана 497 Кеңес Одағының Батыры шыққаны
белгілі. Қазіргі нақтыланған мәлімет бойынша тек қазақ халқының өзінен 108 Кеңес
Одағының Батыры шықты.[2,485] Бүгіндері, қазақстандық әрбір жауынгердің ерлігі, оның
өткен өмірі зерттеуге тұрарлық. Уақыт өткен сайын жаңа есімдерді, небір оқиғаларды біліп
отырмыз.
Осы жолғы зерттеуімізге негіз болған тұлға – Кеңес Одағының Батыры Қойгелді
Ауқадиев.
Қойгелді Аухадиев 1907 жылы бұрынғы Семей облысының Көкпекті ауданы жерінде
дүниеге келген. Қазіргі деректерде ол кісіні Өрнек ауылында туған дейді. Бірақ, Өрнек
сияқты ауылдың пайда болуы 30-шы жылдардың басындағы колхоз құрылысымен
байланысты болғандықтан, болашақ батырды көшпелілік жағдайдағы ортада дүниеге келді
деп айтамыз. Біздің осы ойымызбен ол кісінің ұрпақтары да келіседі.
Қойгелді ағаның балалық және жалындаған жастық шағы – ақпан, қазан төңкерістері,
азамат соғысы сияқты аумалы-төкпелі заманға және арты қазақ халқын орны толмас
аштыққа ұрындырған ұжымдастыру науқаны кезеңіне тұспа-тұс келді. Қойгелдіні білетіндер
оның үлкен талапшыл жас болғанын айтқан көрінеді. Сол кездегі оның құрбыларында да
болған - әлеуметтік белсенділік Қойгелді ағада да жоғары болыпты. Бұл кісі де өз
құрбылары сияқты комсомол болған, кейіннен коммунистік партия қатарына өткен. Оның
үлкен іскерлік қасиеті сол аштыққа ұрынған елге көмек ұйымдастырудан, аштан аман алып
қалудан көрініпті. Аштыққа ұрынған елдің үлкен бір бөлігі сол кездерде шекара асып,
Қытайға кетіп жатса, ал қалған бөлігі елде қалған. Міне осылар көмекті қажет етті.
Көкпектімен көршілес бүгінгі Тарбағатай, Жарма және Аягөз өңірлерінен де ашыққан жұрт
бұрыннан егін салатын Көкпектіге қарай шұбырған. Әдетте халық айтатындай, азаматтың
азаматшылығы әсіресе қиын-қыстауда көрінетіні мәлім. Қойгелді қаншама баланы
Көкпектідегі ашылған балалар үйіне жиып әкеп, өткізіп тұрыпты. Кешегі күндерге дейін сол
сұрапыл аштықты басынан өткеріп, аман қалғандар, Қойгелді ағадан аз да болса жәрдем
көргендер аз болмапты. Олар Қойгелдінің шарапатын айтып жүрген көрінеді.
Қойгелді Аухадиев Көкпекті ауданы жеріндегі алғашқы ауыл шаруашылық артелі –
«Талапкер» колхозының бірден-бір ұйымдастырушысы және төрағасы болған. Аштықтан
кейінгі халықты көтеру үшін ол колхоздың жұмысын барынша өрге бастыруға тырысқан.
Сөйтіп жүргенде соғыс басталған.
Қойгелді Аухадиевқа жергілікті өкімет орындары оның тылда да керек екендігін
ескертіп, оған соғысқа жібермейтін бронь берген. Бірақ, Қойгелді қоймай сұранып жүріп,
ақыры 1942 жылдың мамырында майданға аттанды.
1943 жылда Қызыл Армия жауды еңсере бастағаны белгілі. Біздің әскерлер шабуылмен
Украина жеріне кірді. Немістермен шайқастар барысындағы ең үлкен кедергінің бірі – су
кедергісі, өзендер болды. Бүкіл Украинаның халқы, Н.В. Гоголь мен Тарас Шевченко жырға
қосқан қасиетті Днепр суын кешіп өту - біздің жауынгерлерге өлшеусіз сын болды. Зерттеу
473
барысында байқағанымыз, біздің бірталай жерлестеріміз Кеңес Одағының батыры атағын
Днепр үшін алған.
Қойгелді Аухадиев орталық майданның 60-армиясына қарасты 6-гвардиялық атқыштар
дивизиясы құрамында шайқасты. 1943 жылдың күзінде 10-гвардиялық полктің командирі
полковник Удылин Днепрдің арғы жағалауына барлаушылар тобын жібереді. Кіші сержант
Қойгелді Аухадиев сол кезде рота парторгі көрінеді. Ол бірден, Днепрден өтетіндерді
бастауға өзін ұсыныпты.
Днепрден, бүгінгі Беларусь Республикасы Гомель облысы Брагин ауданының Нижные
Жары деревнясы маңынан өткен Аухадиевтің шағын тобы өздері басып алған тоқымдай
жерді арттан негізгі күштер өтіп болғанша, табан тірей қорғады. Сөйтіп, олар әскердің
кедергісіз өтуін қамтамасыз еткен. Оқиғаға үңілген кезде болған жағдай айқын көрініс
береді. Днепрдің жау жақ бетіне Қойгелді батыр бірінші болып өтіп шыққан. Өзінің жалғыз
екеніне қарамай, артынан тобы жеткенше жаумен өзі шайқасқа түсіпті. Осы шайқаста бұлар
үлкен шығынға ұшырағандарына қарамай, жаудың тірі күшімен, қару-жарағының
бірталайын жойып жібереді. Ресми мәлімет бойынша Қойгелді батыр бір өзі ғана немістің 24
әскері мен офицерін, бір станокты пулеметін жойған. Артынан келген оның тобы жаудың
тағы да 3 танкісін, оқ-дәрі тиелген 3 авто-көлігін, өздігінен жүретін 2 «Фердинанд»
қондырғысын, 5 станокты пулеметін жойды.
Днепрден өткенде көрсеткен қаһармандық ерлігі үшін Қойгелді Аухадиевке КСРО
Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен 1943 жылы 16 қазанда Кеңес Одағының
Батыры атағы берілді.
Сол кезден бері белгілі ресми мәліметтер Қойгелді Аухадиевтің 1943 жылы 29
қыркүйекте сұрапыл шайқаста, ерлікпен қаза тапқанын айтады. Солардың бірінде оның
Днепрден өту барысында қаза тапты делінеді.[3] Біз осындай қайшылықты мәліметтерді бір-
бірімен салыстыра отыра, батырдың Днепрден өткеннен кейін, Белоруссияға қарай шамамен
100-
150 шақырым бойлай енген кезде Киев облысы Иванков ауданының жеріндегі Парышев
селосы маңында қаза тапқанына көзіміз толық жетті.
Бұған бұлжытпайтын дәлелді батырдың немересі, облысымызға белгілі азамат
Қойгелдин Ержан Тұрсынханұлы бізбен жасаған сұхбатында айтып берді. Ол кісінің
айтуынша, батыр атасы Қойгелдіге Көкпекті ауданы тұрғындарының құрметі ерекше болған.
«Оны бала кезімнен көріп, естіп өстім. Сол сияқты біздің семьяда атамызға деген құрмет, ол
тірі қалпында, жанымызда жүргендей ерекше болды. Атамның жар-қосағы, менің әжем
Нұржәмилә Аухадикеліні өзінің ері туралы ерекше ілтипатпен біздерге айтып отырар еді.
Атам соғысқа кеткенде әжемнің қолында қаршадай балалары: 1936 жылы туған менің әкем
Тұрсынхан және 1938 жылғы оның апайы Рауфа қалыпты. Менің алтын әжем бүкіл қалған
өмірін Қойгелдінің көзіндей осы балаларды жеткізуге арнаған ғой. Әжем менің қолымда
болып, шөберелерін көріп, 2000 жылы дүние салды.
1982 жылы Қойгелді Аухадиев атындағы племзавод-колхоздың бастығы әкем, аяқ
астынан қайтыс болды. Оған көңіл айтулар облыстық газеттерде басылды. Ұмытпасам,
әкемнің қырқы беріліп жатқан күн еді, пошташы бізге бір хатты алып келді. Хат Аягөзден
жазылыпты. Жазған кісі өзінің Қойгелді Аухадиевпен бір бөлімде болғанын, шабуыл кезінде
оның ауыр жараланғанын, әскер шабуылмен тоқтаусыз кетіп бара жатқандықтан жаралының
жанында қала алмағандықтарын, бірақ оны санитарлар келіп тауып алады ғой деп, бір
биіктеу жерге жатқызып, астына қалың кылып қарағайдың жасыл бұтақтарын салып, үстіне
киім жауып, оның үстінен жаңбыр өтпесін деп тағы да бұтақпен жауып, қоштасып жүріп
кеткендерін айтыпты. «Қойгелді екі баласын айтып отырушы еді. Ұлының қайтыс болғанын
газеттен оқыдым. Осы уақытқа дейін сіздермен хабарласпағаныма өкінемін, ендігі арманым -
Қойгелдіні қалдырып кеткен жерді көрсету. Бұл жер бір деревняның жанында болатын.
Бүгінгідей бәрі көз алдымда», - делініпті хатта. Менің үлкен бір өкінішім - осы хаттың бізде
сақталмауы. Шешелеріміздің есі әбден шыққан кезі еді, оларды сөге алмайсың. Ал біздер
жас болдық.
474
Ат жалын тартып мініп ер жеткенге дейінгі арманымның бірі – Қойгелді атамның
басына бару болды. Бірақ, біздің пешенемізге жазылған күрделі заман, күнделікті тіршіліктің
мәселелері, осының бәрі қосылып ойымды іске асыруға бөгет бола берді. Сөйтіп жүргенде,
2007 жылы Украинадағы әріптестер Днепопетровск қаласында өтетін семинарға шақырды.
Мен бұған қатты қуандым. Атамның басына барып қайтудың сәті өзінен-өзі түскендей
болды.
Днепопетровскге сәуірдің 20-да келдім, семинарымыз ойдағыдай өтті. Бітер кезге
жақындағанда украиндық достарға бұйымтайымды айттым. Олар: «әттеген-ай, апарар едік,
бірақ атаңыз жерленген Парышев деревнясы Черноболь апат аймағында қалған, оған
азаматтардың баруына тыйым салынған, тек жылына бір рет, 24 сәуірде онда баруға рұқсат
ететін Ұлттық еске алу күні бар, оған украина азаматтары ғана бара алады. Сіз шетелдіксіз,
бара алмайсыз» дегені. Бұл әңгіме 23 сәуірде болды. Достарым менің қамыққан көңіл-
күйімді байқап, барасыз, мүмкін жіберіп қалар деп жатыр. Ертеңінде достардың бірі
джиппен келе қалды, елең-алаңнан жолға шықтық. Бірер сағаттан кейін Черноболь апат
аймағының шекарасына, сондағы бақылау-өткізу пунктіне жеттік. Ондағылар басында
шетелдіктер жіберілмейді дегенімен, менің Қазақстаннан келгенімді біліп, аумаққа кіруіме
рұқсат етті.
Машина бір кездерде сапалы жасалған жолмен зымырап келеді. Жолдың екі жағында
елді мекендер қалып жатыр. Бәрі қаңыраған бос, жан жоқ. Жолда да жүрген кісілерді
көрмедік. Адамның қолы тимегендіктен өсімдіктер ұйысып өсіп кеткен. Менің есіл-дертім
атамның басына жету болды. 40 шақырымдай жүргеннен кейін жол айрығына келдік. Оңға
қарай көрсетілген айрық белгіде Парышев деп көрсетіліпті. Енді сол жолға түсіп жүріп келе
жаттық. Көп ұзамай жолға таяу тұрған екі обелискіні көзіміз шалды. Біз соларға қарай
бұрылдық. Обелискінің біріндегі жазу көзіме оттай басылды. Онда алтын жұлдыздың
астында Қойгелді Аухадиев деп жазылыпты. Сондағы бойымды билеген ыстық сезімді
айтып жеткізу мүмкін емес. Алқымыма атама деген мәңгілік сағынышымның жасы тығылды.
Сол кезде жанымдағы досым мені видеоға түсірмекші болды. Бірақ апаратта қуаты болмай
шықты. Ол жігіт апаратты қуаттандыруға жаңағы пунктке қайта жүріп кетті.
Мен зират басында жалғыз отырмын. Атам еститіндей өткен өміріміздің барлығын
айттым ғой деймін. Көңілімдегі бар ауырлық кеткендей сезіндім. Қалай болғанда да мені
кереметтей бір қуанышты сезім баурап алды. Сол жерде атама бағыштап өзім білетін
құранымды да оқыдым.
Мен жападан жалғыз отырғанда жанымнан белесепет мінген біреу, оның артын ала
ішінде толы кісісі бар жигули тағы өтті. Енді қарасам, жаңағы белесепетші де,
машинадағылар да маған оралып келіп, « Біздің атамыздың басында не қылып отырған
жансың?» деді. Мен сол жерде оларға Қойгелді Аухадиевтің немересі екендігімді айттым.
Енді олар өздерінің таңқалыстары мен қуаныштарын жасыра алмады. Бәрі мені құшақтап,
амандасып жатыр. «Біз сіздерді өмір бойы күтіп жүрміз»,- деді олар. Сөйтсем,
машинадағының бірі – Парышевтегі болған колхоздың бұрынғы бастығы, екіншісі - партком
хатшысы, үшіншісі – селсоветтің төрағасы, төртіншісі – учаскелік милиция, ал белесепеттегі
–
өкімет арнайы жалақы төлейтін, бұрынғы колхоз аймағын, оның ішінде соғыс
ескерткіштерінің сақталуын бақылап отыратын күзетші екен. Ал мына кісілер рұқсат
берілгенде жылына бір рет келіп, бүлінгенді түзеп, бақылап кетіп отырады екен. Алғаш рет
біздерге атамыздың Парышевтегі ескерткішін көрдік деп Черноболь апаты кезінде, сонда
барған көкпектілік жігіттер айтып келген болатын.
Мен елден әкелген дәм-тұзымды мына кісілердің алдына жайдым. Арамызда,
ешуақытта есімнен кетпейтін тамаша бір әңгіме басталды. Олардың айтуынша, деревняның
маңында кескілескен ұрыстар жүріпті. Әдетте, деревня балалары ауыл маңындағы орманға
барып ойнайтын көрінеді. Сондайдың бірінде Траян деген 14-15 жасар жасөспірім біреудің
ыңқылын естиді, қараса қарағай бұтақтарынан жасалған жамылғының астында жатқан
жаралыны көреді. Ол өз есінде екен. Ол Траянға өзінің Кеңес Одағының Батыры екендігін
айтады. Траян жаралыны иығына салып, ауылға жеткізеді, « Я героя нашел» деп айғайлай
беріпті. Сол кезде сол деревняда мына адамдардың бәрі болған көрінеді. Атамыздың Траянға
өзінің кім және қайдан екендігін, екі баласының барын айтқан сөздерін мына кісілер
475
аудырмай маған айтып отырды. Атамның зиратының жанындағы екінші зиратқа Кеңес
Одағының батыры, осетин халқының ұлы Бутаев Георгий Данилович жерленіпті. Жаңағы
кісілер: «Біздің балалардың барлығы мына екі батырды атамыз деп, үлгі қылып өсті, бұларға
құрмет бізде ерекше болды»,-деді. Оның солай екендігіне мына әңгімелерден кейін күмәнім
болған жоқ.
Мен атамның қабірінің басындағы шөптерді жұлып, ескі жапырақтардан тазалау
ойымда болып кірісе бастап едім, «бұл біздің өмір бойы жасап жүрген шаруамыз, әлі де
жасаймыз» деп маған рұқсат етпей қойды. Сосын олар мені деревнядан біраз жердегі
орманға алып келіп, атамның жараланған және Траян тауып алғандағы жатқан жерін
көрсетті. Менің, атама деген бұлардың құрметіне таң қалмасыма мүмкін болмады. Атамның
жараланып жатқан жеріне де ескерткіш қойылыпты. Байқасам, сәл биіктеу жер екен,
алдында бізге аягөздік ақсақалдың айтқанымен тұспа-тұс келіп тұрды.
Мен атамның зиратына Өрнектегі туыстардың зиратындағы әжемнің және әкемнің
қабірлерінен апарған бір уыс топырақты салып, олардың рухын табыстырғандай болдым.
Украиндық ағайындармен көзге жас ала қоштасып, көп ұзамай елге оралдым. Елге келгосын
атам Қойгелдіге арнап, елді жиып қатым түсірдік. Сол жолы атамның басынан алған
топырақты анасы мен ұлының топырақтарына қостым» деп Ержан аға еске алады.
Бүгінгі таңда, тәуелсіз елімізде Ұлы Отан соғысының батырларына деген құрмет сол
қалпында, ерекше. Соның бір ғана көрінісі – Кеңестер Одағының Батыры Қойгелді
Аухадиевке бүгінгі ұрпақтың көрсетіп отырған құрметі. Қойгелді Аухадиевтің атымен
кезінде асыл тұқымды ангор ешкілерін өсіретін Теректі ауылдық округіндегі плем-колхоз
аталды. Бүгіндері оған қойылған ескерткіш Көкпекті ауданының Үлкен Бөкен ауылының
ортасында тұр. Оның аты энциклопедияларға енген. Аудан орталығы Көкпекті ауылындағы
бір көше батыр есімімен аталады. Сол сияқты Теректі ауылындағы орта мектепке Қойгелді
Аухадиев аты берілген. Осы аудандағы Преоброженское селосындағы батырдың немерелері
салғызған мешітті де халық «Қойгелді мешіті» деп атайды.
Соғыстың аяқталғанына қанша жылдар өтсе де, халықтың жүрегіне соғыс салған
жараны уақыт бірте-бірте жазса да, халқымыздың ұлдары мен қыздарының сол бір қиын-
қыстаудағы жанкешті ерліктері ешуақытта жадымыздан шықпақ емес.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1.
Каримов.М.Қ. Халқымыздың қаһарман ұлы //Бауыржан Момышұлының туғанына 100 жыл
толуына орай «Шығыс» аймақтық командиваниесі өткізген ғылыми-практикалық
конференцияның материалдары. Семей., 2005.-25б.
2.
Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 4-том. – Алматы: «Атамұра», 2010.-
485б.
3.
http://kk.wikipedia.org/wiki/Аухадиев_Қойгелді
О ГЕРОЯХ КАРАГАНДИНЦАХ: ПОДСАДНИК НИКОЛАЙ ГЕОРГИЕВИЧ
П.В. Кашина – студентка 4 курса
Научный руководитель: А.Е.Даниярова - к.и.н., доцент кафедры
«История Казахстана»
Карагандинский государственный технический университет
(Караганда, Казахстан)
Прошло много десятилетий со дня Великой Победы, когда закончилась Великая
Отечественная Война. Молодому поколению очень сложно представить все ужасы тех
событий. Они живут в мирное время, имеют огромные возможности в жизни, и
представление о той страшной войне знают из рассказов ветеранов и книг по истории. Для
многих миллионов людей на планете эти события были реальностью. Искалеченные судьбы,
сотни сирот, страдания матерей – все это заключается в коротком и жестоком слове «война».
476
В преддверии семидесятилетия Великой Победы много говорится о патриотическом
воспитании. Давайте обратимся к словарному определению патриотизма: «Патриотизм - это
любовь к родине, к отечеству; одно из наиболее глубоких чувств, закрепленных веками и
тысячелетиями» [1]. Поэтому особо весомы рассказы и беседы о бессмертном подвиге
нашего народа в Великой Отечественной Войне. Они должны пробудить в душах
современников героический настрой, гордость за нашу независимую Родину, чувство
патриотизма и благодарность предкам, добывшим Победу на поле боя или в тяжелых трудах
в тылу.
Весомый вклад в победу внес Казахстан. На территории республики не велись боевые
действия, однако события войны теснейшим образом были связаны и с краем казахстанцев.
За проявленные мужество и стойкость в борьбе с немецко-фашистскими захватчиками более
шестидесяти тысяч воинов Казахстана были награждены орденами и медалями.
В ряды сражавшейся армии, в годы войны, влились один миллион сто девяносто шесть
тысяч сто шестьдесят четыре казахстанца [2, с. 326].
Вклад советского народа в Великую Победу неоценим. Хочется приклонить колено
перед всеми, кто отстаивал каждый сантиметр нашей земли, с особой гордостью перед
нашими земляками героями – карагандинцами, среди которых был Подсадник Николай
Георгиевич. Родился в Витебской области, до призыва в армию, в 1940 году учился в школе
города Балхаша. В 1943 году окончив Оренбургское военное авиационное училище ушел на
фронт. Николай Георгиевич принимал участие в освобождении от немецко-фашистских
захватчиков Киева, Львова, Кишинева, Румынии, Югославии, Австрии. Весь боевой путь
Николая Подсадника заполнен примерами героизма, мужества и отваги. Указом Президиума
Верховного Совета СССР от 18 августа 1945 года за успешное выполнение 101-го боевого
вылета на самолете ИЛ-2 на бомбометание, разведку и штурм живой силы и техники
противника и проявленные при этом мужество и героизм гвардии лейтенант Николай
Георгиевич Подсадник был удостоен высшей правительственной награды – звания Героя
Советского Союза. Кроме того, за мужество и отвагу был награжден двумя орденами
Красного Знамени, орденом Отечественной Войны II степени и получил 16 благодарностей
Верховного командования. После войны продолжал служить в военно-воздушных войсках [3].
Героизм воинов Великой Отечественной Войны велик. И не случайно, самое большое
количество цветов – свидетельство памяти народной – именно у Могилы Неизвестного
солдата. Вечный огонь подтверждает: «имя твое неизвестно, подвиг твой бессмертен!». Все
эти люди воевали не за собственное благополучие, а за свободу Родины, за независимость
народа. Поэтому они и бессмертны. Человек жив до тех пор, пока о нем помнят.
День Победы это действительно праздник «со слезами на глазах», и он в сердцах всех
людей. Люди вспоминают тяжелейшие испытания, выпавшие на долю сыновей, которые
защищали свою землю, но которым не суждено было дожить до Дня Победы. Много жизней
унесла война, поэтому к радости, неизбежно, примешивается горечь потери. Долг каждого
человека – беречь память о Великом Дне Победы. Дело и подвиги воинов Великой
Отечественной войны не напрасны, память не угасла, а отблески тех лет будут освещать путь
новым поколениям.
В Караганде в областном центре стартовала широкомасштабная молодежная акция «70
жылдыққа – 70 күн!». В ее рамках карагандинские ветераны обратились к молодежи с
посланием беречь мир на родной земле, быть верными родине. Текст этого призыва был
торжественно запечатан в особой капсуле и передан на хранение в областной историко-
краеведческий музей до 100-летнего юбилея Победы [4].
Годы Великой Отечественной Войны показали мужество, героизм и стойкость
советского народа. Современники должны помнить подвиг ветеранов, который они
совершили. Мы, представители современного поколения, обязаны чтить прошлое своего
народа.
Достарыңызбен бөлісу: |


text:
Список литературы:
1.
Большой словарь иностранных слов в русском языке. –М., 1998. – 482 с.
2.
История Казахстана с древнейших времен до наших дней. Очерки. – Алматы: Дәуір, 1993. – 416 с.
477
3.
Герои-карагандинцы. Подсадник Николай Георгиевич // Индустриальная Караганда. – 2015. – 25
февраля. – №24-25.
4.
Кинжитаев Ф. Верны заветам ветеранов // Индустриальная Караганда. – 2015. – 25 февраля. –
№24-25.
ОҚУШЫЛАРДЫҢ БОЙЫНА ОТАН СҮЙГІШТІК ҚАСИЕТТЕРДІ
ҚАЛЫПТАСТЫРУ
Н.А. Махметова 4 курс студенті
Ғылыми жетекші: т.ғ.к., доцент Ибраемова М.С.
Шәкәрім атындағы мемлекеттік университет
(Семей, Қазақстан)
Тарихты оқу барысында оқушылар отаншылдыққа, өз халқына, басқа да халықтарға
деген сүйіспеншілікке, жауынгерлікке, еңбек сүйгіштікке, Отан үшін кез-келген қиындыққа
әзір тұруға, халықтар арасындағы достық пен ынтымақтастыққа, қоғам үшін, халық үшін, ел
үшін қызмет етуге дайын болуға, адалдыққа, шыншылдыққа, тазалыққа, қарапайымдылыққа,
кішіпейілділікке, өз мүддесін халық, Отан мүддесін жоғары қою сияқты басқа да тамаша
қасиеттерге тәрбиеленеді. Бұл қасиеттердің бәрі қосылып оқушыларда жоғары адамгершілік
сапаны қалыптастырады. Ұлы Отан соғысы жылдарындағы халықтардың ұлтқа, дінге, тілге
қарамай ел үшін,жер үшін жауға тойтарыс беріп, ерлік көрсетуі, қазіргі жастар арасында
дәріптелуі өте маңызды.Себебі сол зұлмат жылдарда қан аз төгілмеді.Кеңес-герман
майданындағы адам шығыны 8 млн. 646 мыңға жетті.[1] Жесір қалған ана, ашқұрсақ бала,
тыл жұмысындағы қарт, бұның барлығы сол жылдардың ашық көрініс болды. Бұл «Ұлы
жеңістің» біздің ата-бабаларымызға оңайға соқпағанын білу әрбір азаматтың
міндеті.Оқушылар санасына «отансүйгіштік» деген ұғымды түсіндірудің бірден-бір жолы,
Ұлы Отан соғысы жылдарындағы соғыс қимылдарын, майдагерлер, тыл жұмысындағы
халық тұрмысын ашық сипаттап көрсету.
Бүгінгі таңда тәуелсіз Қазақстан мемлекетінің мәніндегі жаңа тарихы жасалып келе
жатқан кезде – оны әлі пайымдау қажет болады, өткен тарихымызға деген көзқарастың да
дәлелдене түсуі керек екені ескерілуге тиіс. Қоғамда идеологиялық таптаурыннан,
бірізгілікпен , үстірттік пен үстемелеуден ада, шынайы тарих қажет.[2]
Оқыта тәрбиелеудің өзіне бұрыннан таныс, негізгі бағыттарын – оқушыларға
отансүйгіштік тәрбие беруді жүзеге асырумен қоса, кейінгі уақытта көбірек талап етіліп
отырған оқушыларды тәрбилеудің мына жақтарына да үнемі назар аударған дұрыс:
Қазақстан жеріндегі осы күнге дейінгі тарихи үдерістердің, құбылыстардың, оқиғалардың
дамуын тек шындық тұрысынан ғана баяндай отырып, ғылыми көзқарасты қалыптастыру;
тарихи материалды сәтті іріктеп, оны сапалы оқыту арқылы оқушыларды жоғары
адамгершілікке, еңбексүйгіштік пен отаншылдыққа, шыншылдыққа, елжандылыққа,
ұқыптылыққа, жоғары эстетикалық талғамға тәрбиелеуге, экономикалық тәрбие беру.
Тарихи оқиғалар туралы материалдарда қазақ халқының рухы мен намысын
шыңдайтын оқиғалар және оның объективтік себептерін ашып көрсетуге мүмкіндік жасайды.
Отансүйгіштікке тәрбиелеу ісіне тарихын баяндайтын материалдар елеулі үлес қосады.
Өйткені, мұнда туған Отанымыздың қазақ елін ішкі-сыртқы жаулардан қорғап қалу жолында
жүргізілген даңқты күрес тарихы, тарихи қысқа мерзімде республикамыздың экономикасы
мен мәдениетінің қарыштап алға басқанын нақты тарихи деректермен көрсету Отанына
деген мақтаныш сезімін туғызады, қоғамға, өз Отанына, туған республикасына деген
сүйіспеншілігін арттырады. Мысалы, атақты америкалық әскери тарихшылардың бірі Роберт
Леки өз естеліктерінде былай деп жазып қалдырған: «Өзін құрбан ету – соғыс пен
бейбітшілік мәселесі арасындағы бітпес таластың жауабы». Ұлы мұрат жолында жанын қию
арқылы олар ұрпағына – баға жетпес мұра, еліне мәңгілік даңқ сыйлап кетті.[3]
478
Қазақстан Республикасының Білім туралы заңындағы: «адамзаттық құндылықтарға,
ғылым мен практика негізінде жеке адамды қалыптастыруға, дамытуға... шығармашылық,
рухани және дене мүмкіндіктерін дамытуға, адамгершілік пен салауатты өмір салтының
берік негіздерін қалыптастыруға» азаматтық пен елжандылыққа, өз Отаны – Қазақстан
Республикасына деген сүйіспеншілікке, мемлекеттік дәрежесін құрметтеуге тәрбиелеу.[4]
Кеңес елінде, әсіресе жастарды, мектеп оқушыларын тәрбиелеуде отансүйгіштік,
интернационалдық тәрбиеге баса назар аударылып, тәрбиенің бұл саласы кеңінен өріс алды.
Бұл бағыттағы жұмыстар сабақтан тыс уақытта да, сабақ үстінде де белседі жүргізілді. Жеке
оқу пәндері арасында қоғамдық пәндер, әсіресе тарих пәні тәрбиенің бұл салаларын жүзеге
асыруда ерекше орын алады.Отан соғысы жылдарында ерлік көрсеткен майдангерлер
тарихын оқи отырып, жастар бойына сол рухты, сол қайратты сіңіру өте маңызды роль
атқарады. Ұлы Отан соғысына барлығы 35 миллион адам қатысқан.Соның ішінде соғысқа
Орталық Азия республикаларынан 3 миллионға жуық адам қатысса, оның 1 миллион 366
мыңы қазақстандықтар екен. Олардың арасында жауды атып түсіруде рекордтық
көрсеткішке ие болған снайперлер де, сан түрлі соғыс тактикасымен жеңісті жақындатуға
септігін тигізген, бойында ұлтымызға тән батырлық рухы бар қандастарымыз да аз
болмаған. [5]
Сондықтан да Қазақстан Республикасы тәуелсіздік алғаннан кейін халыққа білім беру
саласында болған өзгерістердің бірі – «Қазақстан тарихы» пәнінде орын алып келген
тәрбиелеу ісіндегі сыңаржақтықты жою. Енді «Қазақстан тарихы» пәнінің жаңа
бағдарламалары мен оқулықтарында халықтар тапқа, ал елдер дос, не дұшпан елдерге
бөлінбейді.[6] Оқушылар өз елінің де, басқа елдердің де халықтарына құрметпен қарауға
тәрбиеленеді. Бұл бағыт Қазақстан Республикасының Конституциясында ( Алматы, 1995, І-
бөлім, 2-бап), мемлекеттік органдар тарапынан қабылданған қаулы-қарарларда,
тұжырымдамаларда, Президент Н.Назарбаевтың еңбектерінде, сөйлеген сөздерінде көрініс
тапқан.[7]
Оқытушының тарихты оқыту барысында көңіл бөлетін міндеті – тәрбиелік мақсатта
пайдаланатын материалдың мазмұнын толықтыру және оны оқытудың әдіс-тәсілдерін
белгілеу. Тарихи материал тәрбиелік толық пайдаланылуы үшін, мұғалім әңгімесі
оқушылардың жүрегіне, сезіміне, эмоциясына, бір сөзбен айтқанда, ішкі жан дүниесіне әсер
етіп, оларды толғанысқа түсіріп, ойландыратындай болуы керек. Әрине, осыдан кейін оқушы
өзінше қорытынды жасайды, демек, оқушы жасаған қорытынды оның өзінің ми қызметінің
нәтижесі болуы керек.
Қазақстандық отаншылдыққа, ұлтжандылыққа, елдегі барлық халықтарға достық
қатынасқа тәрбиелеу аса маңызд міндет. Республика тәуелсіздік алғанға дейін «
Қазақстандық отаншылдыққа тәрбиелеу» деген сөз тіркесті қолданған жоқ. Кеңес Одағы
елдегі барлық халықтардың Отаны, яғни «КСРО – біздің Отанымыз» деп үйретілді. Қазір
Қазақстан Республикасы – Тәуелсіз мемлекет. Мұнда көптеген ұлттар мен халықтардың
өкілдері мекендейді. Осы тәуелсіз жас мемлекеттің ойдағыдай дамып, гүлденуі үшін барлық
халықтардың бір-бірімен тату-тәтті, сыйластық, ынтымақтастық қатынас жасауы
тиіс.Қазақстан олардың бәрінің Отаны болғандықтан біздің елді мекендеген барлық
халықтар Қазақстандық Отаншылдық рухында тәрбиеленуі қажет. Сондықтан мемлекет
басшылары барлық ұлттар мен халықтардың ұлттық мүдделеріне сай келетін көптеген
шараларды жүзеге асырды.
Оқушыларды ерлікке, жауынгерлікке, бытылдыққа тәрбиелеу де отаншылдыққа
тәрбиелеумен тікелей байланысты.
Оқушыларды Ұлы Отан соғысы жылдарындағы майдандағы және тылдағы ерліктері
туралы материалдарды әңгімелей отырып, ерлік, жауынгерлікке, еңбекқорлыққа тәрбиелеу
әлде қайда күрделі міндет.Мұндағы негізгі мақсат – оқушыларды елін, халқын қорғай
алатындай батыл, ер, жауынгер етіп отансүйгіштікке тәрбиелеу.Достық, көршілік қатынас ел
басына қауіп төнген кезде айқын көрінеді.1941 ж неміс әскерлері Кеңес үкіметінің жеріне
басып кіргенде, қазақ, өзбек, қырғыз, грузин, башқұрт сияқты барлық ұлттар « 1 жағадан
479
бас, 1 жеңнен қол» шығаратындай ынтымақтастықпен бірлесе отырып, бар күш жігерін,
отан қорғауға жұмылдырды.Қазақ халқы мен орыс және басқа да халықтар арасында
қалыптасқан достық негізін, оның объективтік себептерін дәлелдейтін Отан соғысы кезіндегі
материалдар жеткілікті.Ерлік көрсеткен нар тұлғалы қазақстандықтардың жоғары да атап
кеткенім дей, аз болмады. Солардың ішінде рейхстагқа ту тіккен Рақымжан Қошқарбаев тек
қазақ жұртының ғана емес, бүкіл әлем аузында.Өрімдей жас Әлия мен Мәншүк батырлығы,
нәзік жан болғанына қарамай, майданға сұранып, бар күш жігерін салып, жауға тойтарыс
беруден тынбады.
Ұлы Отан соғысы жылдарындағы халықтың қиын-қыстау кезеңді бастан кешуі, жас
мөлшеріне қарамай, майдада, тылда еңбек етуі әрбір оқушы білуге тиіс міндет. Бүгінгі күнде
қалыптасып отырған бейбітшілік, жаймашуақ заман барлығы осы бабалар ерлігінің арқасы.
Пайдаланған әдибиеттер тізімі:
1.
"Қазақстан" ұлттықэнциклопедиясы, Алматы, "Қазақэнциклопедиясы", 1998 ж. 9-том
2.
Гуманитарлықбілім беру тұжырымдамасы, // ЕгеменҚазақстан. 25 тамыз 1994. №92.
3.
http://e-history.kz/media/upload/1534/2014/06/25/9c133a94aa0d7e4c1780e21cc680fd0a.pdf
4.
ҚазақстанРеспубликасында 2015 жылыбілім беру және оны жетілдірутұжырымдамасы(
концепциясы), //ЕгеменҚазақстан. 17 қазан 2004.
5.
http://www.altyn-orda.kz/kz/%D2%9Baza%D2%9Bsha-%D2%9Baza%D2%9Btardy%D2%A3-
%D2%B1ly-otan-so%D2%93ysynda%D2%93y-erlikterin-%D3%99lemge-tanyta-almaj-
otyr%D2%93anymyz-%D3%A9z-kin%D3%99mizden-emes-pe/
6.
Назарбаев Н.Ә Қазақстанныңегемендімемлекетретіндеқалыптасуы мен дамуыныңстратегиясы.
Алматы: Дәуір, 1992.
7.
Назарбаев Н.Ә. Тарихтолқынында. Алматы, 2002.
УСЛОВИЯ ЖИЗНИ И ТРУДОВАЯ ДЕЯТЕЛЬНОСТЬ ДЕТЕЙ В ГОДЫ
ВЕЛИКОЙ ОТЕЧЕСТВЕННОЙ ВОЙНЫ В КАЗАХСТАНЕ
Д.С. Шаймуханова
Студентка 4-го курса специальности «5В020300» История
Научный руководитель: к.и.н., доцент Рахимбекова А.К.
ЕНУ им. Л.Н. Гумилева
(Астана, Казахстан)
Великая Отечественная война принесла огромные потрясения человечеству, пострадало
большое количество людей разных полов и возрастов. Каждый из них исполнял свой долг,
сражаясь, солдаты защищали Родину и своих родных, рабочие и крестьяне не покладая рук
трудились на заводах и полях, так они поддерживали и помогали друг друга.
Нелегко пришлось не только взрослым, но и детям, им пришлось разделить со своими
«взрослыми» близкими все тяжести военных лет. Они впервые осознали себя в военное
время, впервые столкнулись с тяжелыми лишениями и трагическими потерями. Война была
для всех неожиданностью, и поэтому первые дни отразились в памяти «детей войны»
особенно отчетливо. В своих воспоминаниях ветеран войны Геннадий Лунев, которому на
начало войны исполнилось всего семь лет, пишет: «Как сейчас помню, 22 июня 1941 года
мы, подростки, со взрослыми парнями купались и загорали на пляже, на перешейке. Во
второй половине дня прибежал взволнованный Виктор Артамонов, сын начальника товарной
конторы. Он сообщил страшную весть, что началась война. Естественно, его тревога
передалась и нам, подросткам» [1, с 182]. Так были встречены первые дни войны. По всей
стране проходили митинги, и уже в первую неделю войны вся страна провожала на фронт
первых добровольцев. Теперь, когда на рынке труда почти не осталось работников-мужчин,
480
спрос на женский и детский труд поднялся во много раз. Дети устраивались на заводы и
фабрики, помогали в сельском хозяйстве, или просто занимались домашними делами, пока
их мамы были заняты работой [2, с.11].
Роль школы в жизни детей в военный период возросла в связи со снижением роли
семьи. Школа была посредником между государством и учениками. Ученики разных лет
участвовали в социалистических соревнованиях, в работе на полях и заводах. По
Акмолинской области в 1942 году в сельскохозяйственных работах принимало участие
26056 учащихся, 1732 учителя [3]. Пионеры и школьники занимались сбором пищевых и
лекарственных растений, металлолома и многими другими видами общественно-полезной
работы. [4, с. 63]
Война коренным образом изменила условия обучения и воспитания детей. Школы
встретились в своей работе с многими трудностями военного времени, все вопросы обучения
детей осложнились. Сократилось количество школьных и внешкольных учреждений,
ухудшилась их материальная база. В первый же месяц занятий многие учащиеся перестали
посещать школу. Крайне тяжёлое положение сложилось у школ и по причине нехватки
помещений, так как часть школьных помещений была отдана под госпиталя и частично под
оборонные предприятия. В результате которого школы, да и многие высшие учебные
заведения были вынуждены перейти на 2-х-З-х сменное обучение. По данным «Годового
отчета Акмолинского областного отдела Народного образования о работе школ области за
1942 год» во многих школах были опоздания из-за уборки урожая. Школы области проявили
большую гибкость в отношении приспособленности к военным условиям, в связи с
отсутствием освещения в некоторых школах, уроки были сокращены до 40 минут. В зимние
месяцы некоторые школы временно не работали из-за отсутствия топлива [5]. Многие дети
окончили лишь три–четыре класса.
Основной причиной отсева учащихся из школ являлась материальная
необеспеченность, главным образом отсутствие обуви, одежды, устройство на работу после
ухода отца, старшего брата в армию [4, с. 66]. По воспоминаниям ветерана войны Кизима
Михаила Лукича в школу он пошел г. Акмолинске в 1943 году. В его семье было пять
человек, в школу ходил в одной с братишкой одежде по очереди. В школе был лишь один
учебник на весь класс, тетрадей не было, писали на газетах поверх статей чернилами,
изготовленными из свеклы или химических карандашей [6]. Условия жизни детей того
времени были очень схожи несмотря на расстояния. Совет Оралбаев в годы войны проживал
в Алматинской области Балхашского района в селе Баканас. В 1941 году он пошел в первый
класс, в своих воспоминаниях он описывает условия в которых ему пришлось обучаться:
«Нам, детям военных лет, особенно ученикам начальных классов, очень трудно давалась
учеба. Не хватало учебников. Ручками служили куриные и гусиные перья. В качестве чернил
мы использовали до черноты пережаренное зерно, разбавленное водой, писали на страницах
старых книг и газет» [1, с. 201].
Главной тенденцией изменения содержания школьных программ стала милитаризация:
временно прекращалось преподавание пения, рисования, черчения, основ дарвинизма,
вводились военная подготовка для юношей и санитарная подготовка для девушек.
Предпринимались все меры для внедрения и улучшения военной подготовки, школам было
«наказано» приобрести и заготовить «своими силами» военно-ученическое имущество, а
также пополнить учительские составы, квалифицированными военными руководителями [7].
Трудящиеся шли на жертвы и лишения ради победы над оккупантами. Свои результаты
дали разнообразные формы народной инициативы помощи армии. Развернулось движение за
создание добровольного фонда обороны, за сбор средств на вооружение и теплой одежды
фронтовикам. Движение проявлялась в постоянной заботе о нуждах раненых и инвалидов
Отечественной войны, о семьях военнослужащих, в тесной связи фронта и тыла. Дети
Казахстана сыграли в этом огромную роль, только за 1943 год учащиеся школ с помощью
своих учителей отправили на фронт 2915 штук посылок, было собрано 6294 тонн
металлолома, 52 тонны 832 кг лекарственных трав в фонд обороны, на строительство
481
авиоэскадрильи «Пионер Казахстана» внесено 472901 рубль [8]. В «Годовом отчете
Акмолинского областного отдела Народного образования о работе школ области за 1942-
1943 учебный год», указывается о помощи всех школ области в сборе средств на «танковую
колонну». В результате проделанной работы три школы области получили благодарственные
телеграммы от товарища Сталина [9]. Помощь фронту была неоценимой, в ответ они
получали письма благодарности от бойцов, так например командиры и политработники
части подполковника Зоботина выразили свою признательность «героям-труженикам»
Акмолинской области: «Ваша теплая забота о нас, Ваши подарки еще раз подтверждают, что
дружба фронта и тыла незыблема, что фронт и тыл являются единым боевым лагерям,
готовящим окончательный разгром немецким оккупантам [10].
Дети горели желанием помочь хоть-чем-то фронту. В своих воспоминаниях ветеран
войны Совет Оралбаев рассказывает, как они с другими ребятишками ходили по дворам
собирать теплые носки, рукавицы для отправки в армию, помогали престарелым людям,
таскали им дрова, воду. В летнюю пору разгоняли птиц от урожайных полей и собирали
колосья [1, с. 201].
В условиях военного времени особое значение в сельскохозяйственных областях
приобретает работа кружков юных натуралистов, которые стали организаторами
разносторонней помощи учащихся сельскохозяйственному производству, так можно назвать
четыре района в Акмолинскойобласти где за 1942-1943 учебный год работа юнатов
поставлена удовлетворительно — Щучинский, Ново-Черкасский, Шортандинский,
Акмолинский [5].
Организовывались тимуровские команды, оказывавшие помощь семьям фронтовиков.
Так, тимуровские команды школ Щучинского района оказали помощь 101 семье
фронтовиков, занимаясь подвозкой и распиской кадров, подвозкой сена и многим другим
[11]. Фронтовики были благодарны им за их помощь, они выражали свою благодарность в
письмах родным: «Ты пишешь, что тимуровцы тебе хорошо помогают по хозяйству,
занимаются с Томочкой. Передай им, что я очень благодарен им за их работу и шлю им
сердечный привет», - это письмо написано гвардейцем-казахстанцем М.Харченко своей жене
с фронта [12].
Дети заботились друг о друге безвозмездно, так, например, вспоминая военное время,
Геннадий Лунев рассказывает о своих будних днях проводимых в школе: «В нашей школе в
1942-
1944 гг. ученикам младших классов на большой перемене выдавались по 50 граммов
хлеба. Однако мы, мальчишки, его не съедали, а отдавали Вале Зиминой, у которой отец
погиб на фронте, и их большая семья жила трудно [1, c. 184-185].
Особое внимание уделялось детям фронтовиков. Детей потерявших родителей на
фронте или при эвакуации направляли в детские дома. Широкое движение получило
усыновление сирот. Всего по республике за 1944 году было более 4000 усыновленных и
патронированных детей [13, с. 417]
Крестьянство являлось главным и самым многочисленным источником пополнения
вооруженных сил, но и главным поставщиком продовольствия и сырья не только на фронт, а
также и в города. С помощью плановых заготовок колхозной продукции, в условиях голода и
тяжелейшего физического труда крестьянство обеспечивало армию и военную
промышленность, и несмотря на все трудности и издержки колхозно-совхозной системы,
выполнило свою главную задачу перед страной [14, с. 71]. Основной рабочей силой, как и в
городах были женщины, старики и дети, они в полной мере выполняли свой труд без
выходных и без праздников. Жизнь в деревне имеет свои особенности. Главная из них та, что
работа не прекращается ни в одно из времен года. Во время войны детям приходилось
помогать взрослым на животноводческих фермах, на заготовке кормов и дров. В то время в
колхозах наряду с коровами разводили овец, и дети ухаживали за ними. Зимой ребята ходили
на ферму, убирали навоз, чистили животных, а летом заготовляли веники из веток березы,
осины, ивы. Подтверждением этого могут послужить воспоминания Елеукулова Кощербай
Сембиновича о своем детстве, которое он провел во время войны в ауле Жамбыл
482
Акмолинской области. Когда пришла война, ему было 11 лет, начиная, с мая 1942 года он
трудился на колхозном поле. «С работой в колхозе,- пишет он, дети забывали об отдыхе.
Только во время сенокоса, в дождливые дни разрешалось отдыхать, эти дни были для нас как
праздник, мы высыпались, играли в асык. Но в другие дни не было времени отдыхать,
делали любую колхозную работу. Ребят, которые не явились на работу наказывал бригадир
ударами кнута» [15].
Если дети постарше выполняли работу в колхозе и городе, то дети помладше вели
хозяйство по дому. Так, вспоминает ветеран Михаил Лукич, на начало войны ему было 6 лет,
жили в частном доме в городе Акмола. У его семьи было подсобное хозяйство, после того
как отец ушел на фронт, он вместе со своими братьями и сестрами помогал маме по
хозяйству, ухаживали за скотиной и разводили птиц [6].
Боровиков Николай Васильевич, вспоминая военные будни рассказывает:
«Большинство мужчин призвали в действующую армию и отправили на фронт. В мае 1942
года, окончив четыре класса сельской школы в возрасте двенадцати лет, я вынужден был
пойти работать в колхоз. Первые два года были очень тяжелыми. Техника выходила из строя,
ремонтировать ее было очень сложно» [16, c. 129].
Напряженность чувствовалась во всем, не хватало еды, с фронта поступали письма о
гибели родных, каждый день люди не покладая рук трудились во имя «Победы!».
Воспоминания детей тех лет наполнены различными эмоциями, начиная с радости, когда
гордость за своего отца, брата, дядю, находящихся на линии фронта, переполняют их
«чистую» детскую душу. Затем наступает момент осознания реальности, когда приходят
первые письма, оповещающие о гибели родных, или возвращаются их близкие инвалидами.
Война подкрепила их воспоминания четкими картинами, которые они никогда не забудут.
Совет Оралбаев, вспоминая то время, пишет об одном случае, который впился в его память
очень четко: «Однажды отец машинально шлепнул меня по лицу за то, что я схватил
единственное яйцо, поданное на обед. Но никогда – ни до, ни после этого случая – на меня и
других детей не только не поднимал руки, но и не повышал голоса. Поэтому, может быть,
это случайно запомнилось мне на всю жизнь».
Из всего приведенного выше, следует, что война принесла лишь страдания, и
разрушило жизни миллионов людей, оставив после себя лишь воспоминания о тех страшных
днях. Дети оказались в эпицентре этих событий, и прочувствовали на себе всю
повседневность военных дней. Изменилась и школьная жизнь детей, многие из них
перестали посещать ее, следствием чего было отсутствие одежды, обуви, школьных
принадлежностей и т.д. Дети встретились и с другими сложностями военного времени,
теперь, когда практически все мужчины ушли на фронт, они заменили их на предприятиях и
полях, стараясь не подвести тех, кого заменили. Они помогали в сборе и отправке вещей и
продовольствия на фронт, также участвовали в организации тимуровских команд, которые
оказывали помощь семьям фронтовиков. Благодаря их рвению и труду, которые оказали
значительный вклад в одержание победы над врагом, мы живем свободными людьми и
празднуем уже 70-летие Победы. Их подвиг никогда не забудется, и наша благодарность им
будет вечной.
Достарыңызбен бөлісу: |