text:
Список литературы
1 По Т.И. Султанову границей между Восточным и Западным Дешт-и
Кипчаком была р. Урал. Границы Восточного Дешт-и Кипчака на востоке –
р. Иртыш, на западе – р. Урал, на севере – р. Тобол, на юге – оз. Балхаш и
местности, примыкавшие к среднему течению р. Сыр-Дарьи (Кляшторный
С.Г., Султанов Т.И. Государства и народы Евразийских степей. Древность и
средневековье. – СПб.: Петербургское Востоковедение, 2004: 2-е изд.,
исправл. и доп. с. 218).
2 Восточное Кипчакское ханство, располагавшееся в Восточном Дешт-и
Кипчаке, разделялось на центр в Торгайских степях Центрального
Казахстана, восточную часть в г. Сыгнаке на Сырдарье и западную часть со
ставкой на Жаике (Урал) (Кумеков Б.Е. О древнетюркских государственных
традициях в Кимакском каганате и Кипчакском ханстве // Известия
Национальной Академии наук Республики Казахстан Известия НАН РК. –
Сер. обществ. наук. – 2003. – № 1. с. 74-77). По мнению С.М. Ахинжанова
оно разделялось на три кипчакских владения. Первое, в районе Мангышлака,
которое в середине XII в. попало под власть хорезмшаха. Второе
располагалось в Западном Казахстане севернее Аральского моря, во главе его
стояли ханы из племени ильбари (ельбори). В начале 30-х гг. XII в. поход
хорезмшаха Атсыза и внутренние беспорядки привели к приходу к власти в
этом объединении племени байаутов на место ильбари (ельбори). Третье
объединение находилось на территории Сыгнака, оно возникло после
разгрома Атсызом племени ильбари (ельбори) и вобрало в себя территории
кимекской области Андар аз-кифчак. Во главе объединения стояли
представители племени кимеков, известного в источниках как уран
(Ахинжанов С.М. Государственное объединение кыпчаков // История
Казахской ССР (с древнейших времен до наших дней). В пяти томах. Т. I. –
А-А.: Наука КазССР, 1977. с. 66-67; Ахинжанов С.М. Кыпчаки в истории
средневекового Казахстана. Издание исправленное. – А.: Гылым, 1999. с.
282-285).
3 Кумеков Б.Е. Государство кимаков IX–XI вв. по арабским источникам.
– А.-А.: Наука, 1972. с. 129; Кумеков Б.Е. О древнетюркских
государственных традициях // Известия НАН РК. – Серия общественных
наук. – 2003. – № 1. с. 74-77; Кумеков Б.Е. Арабские источники по истории
кипчаков, куманов и кимаков VIII – нач. XIII вв.: диссертация в виде научного
доклада на соискание научной степени доктора исторических наук: 07.00.09.
– СПб: Санкт-Петербургский филиал Института востоковедения Российской
Академии наук, 1994. с. 34-35.
4 Султанов Т.И. Чингиз-хан и Чингизиды. Судьба и власть. – М.: АСТ:
АСТ МОСКВА, 2007. с. 136.
5 По сегодняшний день в Тургае компактно проживают крупные родовые
группы кыпчаков из среды казахского народа (Мұқанов М. Қазақ жерінің
тарихы. – А.: Атамұра – Қазақстан, 1994. с. 60-61).
6 По сведениям Джузджани хорезмшах Мухаммед в 1218-1219 гг.
совершил поход в Восточный Дешт-и Кипчак на кипчаков Кадыр-хана, сына
Сакафтана Йемекского. В походе он столкнулся с армией Джучи и дал
сражение (Tabakat-i-Nasiri: A General History of the Muhammadan Dynasties of
Asia, Including Hindustan, from A. H. 194 (810 A. D.) to A. H. 658 (1260 A. D.)
and ... from Original Persian Manuscripts. Volume 2. Translated by H. G.
Raverty. This Elibron Classics book is a facsimile reprint of a 1881 edition by
Gilbert & Rivington, London. Delhi: Low Price Publications, 2010. p. 1096-1097).
По ан-Насави это произошло в 1215-1216 гг. на р. Иргиз и Джучи
преследовал не меркитов, а найманов Кучлук-хана (Перевод извлечений из
«Сират ал-Султан Джалал ад-Дин Манкубирти» ан-Насави // Из истории
казахов / Составитель Е. Аккошкаров. А.: Жалын, 1997. с. 246). В.В. Бартольд
считал, что поход был начат зимой 1215/1216 г. и столкновение с монголами
произошло в 1216 г. (Бартольд В.В. Сочинения. Том I. Туркестан в эпоху
монгольского нашествия. – М.: Издательство восточной литературы, 1963. с.
436). Относительно места сражения в исторической литературе существует
несколько мнений. Дискуссия отражена в публикации С.М. Ахинжанова,
который считал, что сражение произошло в междуречье Кумак и Джарлы в
окрестностях Уральских гор (Ахинжанов С.М. Кыпчаки в истории
средневекового Казахстана, с. 233-235).
7 Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды.
Извлечения из персидских сочинений, собранные В.Г. Тизенгаузеном и
обработанные А.А. Ромаскевичем и С.Л. Волиным / Ответственный редактор
М.Х. Абусеитова. Переработанное и дополненное издание. Подготовка к
новому изданию, введение, перевод, комментарии, составление указателей
М.Х. Абусеитовой и Ж.М. Тулибаевой. – А.: Дайк-Пресс, 2006. с. 39;
Султанов Т.И. Завоевание монголами территории Казахстана // История
Казахской ССР (с древнейших времен до наших дней). В пяти томах. Том II.
А.-А., «Наука» КазССР, 1979. с. 116; Кадырбаев А.Ш. Войны и военная
организация народов древнего и средневекового Казахстана (II тысячелетия
до н.э. – XIV век н.э.) // Исторический опыт защиты Отечества. Военная
история Казахстана: Учебное пособие для курсантов военных училищ и
студентов гражданских учебных заведений / Составители: П.С. Белан, Т.Б.
Балакаев. - А.: «БОРКИ», 1999. с. 41; Ахинжанов С.М. Хорезм и Дешт-и
Кыпчак в начале XIII в. (о месте первого сражения армии хорезмшаха с
монголами) // Взаимодействие кочевых культур и древних цивилизаций. – А.-
А.: Наука, 1989. с. 326-335.
8 Д Оссон К. От Чингисхана до Тамерлана (Перевод и предисловие
проф. Н. Козьмина) 2-е издание. - А.:, «Санат», 1996. - 256 с. с. 94; Груссе Р.
Чингисхан: Покоритель Вселенной / Рене Груссе; пер. с фр., вступ. сл. Е.А.
Соколова; послесловие А.С. Железнякова; прил. - 4-е изд. - М.: Молодая
гвардия, 2008. с. 167.
9 Султанов Т.И. Завоевание монголами территории Казахстана, с. 116-
117
10 Он был предводителем кипчаков, находился на службе у хорезмшаха и
приходился ему родственником по материнской линии (Ахинжанов С.М.
Кыпчаки в истории средневекового Казахстана, с. 219-222). Это родство
сыграло свою роковую роль в развязывании войны между Хорезмом и
Монгольской империей.
11 Бартольд В.В. Туркестан в эпоху монгольского нашествия, с. 466-467;
Султанов Т.И. Завоевание монголами территории Казахстана, с. 117; Д
Оссон К. От Чингисхана до Тамерлана, с. 109; Владимирцов Б.Я. Чингис-хан
// Владимирцов Б.Я. Работы по истории и этнографии монгольских народов /
Б.Я. Владимирцов; Редколлегия: В.М. Алпатов (пред.) и др.; Сост. Г.И.
Слесарчук. – М.: Восточная литература, 2002. с. 187
12 Петрушевский И.П. Поход монгольских войск в Среднюю Азию в 1219-
1224 гг. и его последствия // Татаро-монголы в Азии и Европе. Сборник
статей. Издание 2-е, перераб. и дополнен. - М.: Наука. Главная редакция
восточной литературы. 1977. с. 113-114.
13 Ахинжанов С.М. Кыпчаки в истории средневекового Казахстана, с.
227-228; Хартог Л. Чингисхан. Завоеватель мира / Лео де Хартог. - М.:
Олимп: АСТ: Астрель; Владимир: ВКТ, 2008. с. 129; Перевод извлечений из
«Сират ал-Султан Джалал ад-Дин Манкубирти» ан-Насави, с. 252.
14 Историк Э. Хара-Даван приводит цифру в 230000 человек. А.Ш.
Кадырбаев считает, что численность армии была 150000 человек, вместе с
тюркскими союзниками. Так или иначе не оставляет сомнений факт высокой
подготовки монгольских войск. Большинство их составляли конники с 5-6
заводными лошадьми, вспомогательные войска в лице покоренных народов
и племен, китайцев, уйгуров, туркмен (Хара-Даван Э. Чингис-хан как великий
полководец и его наследие. Культурно-исторический очерк Монгольской
империи XIII–XIV веков. - А.-А.: Изд-во «КРАМДС – Ахмед Яссауи», 1992. с.
138; Кадырбаев А.Ш. Войны и военная организация народов древнего и
средневекового Казахстана (II тысячелетия до н.э. – XIV век н.э.), с. 41).
15 Хара-Даван Э. Чингис-хан как великий полководец и его наследие.
Культурно-исторический очерк Монгольской империи XIII–XIV веков, с. 140;
Перевод извлечений из «Сират ал-Султан Джалал ад-Дин Манкубирти» ан-
Насави, с. 253.
16 История Казахстана в персидских источниках / Ответственный
редактор М.Х. Абусеитова, сост. М.Х. Абусеитова. – А.: Дайк-Пресс, 2007.
Том V. Извлечения из сочинений XIII – XIX веков. с. 25-27.
17 Кадырбаев А.Ш. Войны и военная организация народов древнего и
средневекового Казахстана (II тысячелетия до н.э. – XIV век н.э.), с. 42.
18 Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды.
Извлечения из персидских сочинений, собранные В.Г. Тизенгаузеном и
обработанные А.А. Ромаскевичем и С.Л. Волиным / Отв. редактор М.Х.
Абусеитова., с. 40
19 Петрушевский И.П. Поход монгольских войск в Среднюю Азию в 1219-
1224 гг. и его последствия, с. 128, 130.
20 В.В. Бартольд пришел к мысли, что у Мухаммеда не было иного
выхода как рассредоточить свои силы в гарнизонах Мавераннахра и
отступить, так как он не мог рассчитывать на верность своих подданных,
особенно после ссоры с матерью Теркен хатун. Среди населения хорезмшах
также не пользовался популярностью. Соответственно сбор войск в одно
целое мог повлечь роковые последствия для династии хорезмшахов в целом
(Бартольд В.В. Туркестан в эпоху монгольского нашествия, с. 472-473).
21 Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. Том 1.
Извлечения из арабских сочинений, собранные В.Г. Тизенгаузеном.
Подготовка к новому изданию, введение, дополнения и комментарии Б.Е.
Кумекова, А.К. Муминова. с. 48
22 Сокровенное сказание монголов: Анонимная монгольская хроника
1240 г. – Элиста: Калмыкское книжное издательство, 1990. с. 258.
23 Оллсен Т.Т. Прелюдия к западным походам: монгольские военные
операции в Волго-Уральском регионе в 1217-1237 годах // Степи Европы в
эпоху средневековья. Т. 6. Золотоордынское время. Сб. науч. работ / Гл. ред.
А.В. Евглевский; Ин-т археологии НАН Украины; Донецкий нац. ун-т – Т. 6.
– Донецк: ДонГУ. 2008. с. 360; Allsen T. Prelude to the Western campaigns:
Mongol Military Operations in the Volga-Ural region, 1217-1237 // Archivum
Eurasiae Medii Aevi. – 3. – 1983. pp. 5-23.
24 Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. Том 1.
Извлечения из арабских сочинений, собранные В.Г. Тизенгаузеном.
Подготовка к новому изданию, введение, дополнения и комментарии Б.Е.
Кумекова, А.К. Муминова. с. 83.
25 Султанов Т.И. Золотая Орда. Государство Чингизидов в Евразийской
степи. – А.: Мектеп. 2004. с. 31
26 История Казахстана в персидских источниках / Отв. редактор М.Х.
Абусеитова, сост. М.Х. Абусеитова. – А.: Дайк-Пресс, 2007. Том V.
Извлечения из сочинений XIII–XIX веков. с. 45.
27 Ольбурлик – ведущее, элитарное племя, из которого из поколения в
поколения происходили кипчакские ханы. Возможно, семантика термина
«борили» связана со значением «волк». В исторической и этнографической
литературе широко известны культ волка, как легендарного родоначальника
ряда тюркских этносов и тотемическая роль волка на ранних ступенях
развития тюркских племен. Борили (ельборили) были древнетюркским
племенем центральноазиатского происхождения. По мнению Б.Е. Кумекова
генеалогическим родоначальником ханского рода ельбори был Абар-хан
(Табар-хан по Махмуду аль-Кашгари) (Кумеков Б.Е. Арабские источники по
истории кипчаков, куманов и кимаков VIII – нач. XIII вв., с. 34). По мнению
П.Б. Голдена этимология этого слова остается неизвестной, а этимология: <
бөри «волк» невозможна. Об Өльбөрли, см. Golden P.B. Cumanica II: The
Ölberli (Ölperli): The Fortunes and Misfortunes of an Inner Asian Nomadic Clan
// Archivum Eurasiae Medii Aevi (1985 [1987]), pp. 5-29. По мнению С.А.
Плетневой Бачман происходил из племени бурджоглы и возможно был
потомком хана Боняка (Плетнева С.А. Половцы. - М.: Наука, 1990. с. 178).
Это ошибочно, так как у кипчаков были два разных племени ельборили и
бурджоглы, а Бачман по сведениям Рашид ад-Дина относился именно к
ельборили.
28 Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды.
Извлечения из персидских сочинений, собранные В.Г. Тизенгаузеном и
обработанные А.А. Ромаскевичем и С.Л. Волиным / Отв. редактор М.Х.
Абусеитова., с. 84.
29 История Казахстана в персидских источниках / Отв. редактор М.Х.
Абусеитова, сост. М.Х. Абусеитова. – А.: Дайк-Пресс, 2007. Том V.
Извлечения из сочинений XIII – XIX веков. с. 46; Korobeinikov D. A broken
mirror: the Kipchak world in the thirteeth century // The Other Europe in the
Middle Ages Avars, Bulgars, Khazars, and Cumans Edited by Florin Curta with
the assistance of Roman Kovalev. - Leiden – Boston: Brill, 2008. с. 405.
30 (См. История Казахстана в персидских источниках / Отв. редактор
М.Х. Абусеитова, сост. М.Х. Абусеитова. – А.: Дайк-Пресс, 2007. Том V.
Извлечения из сочинений XIII–XIX веков. с. 45-46; Сборник материалов,
относящихся к истории Золотой Орды. Извлечения из персидских сочинений,
собранные В.Г. Тизенгаузеном и обработанные А.А. Ромаскевичем и С.Л.
Волиным / Отв. редактор М.Х. Абусеитова., с. 84-85). Основываясь на этом П.
Пельо выдвинул дату – зима 1236-1237 годы (Pellio P. A propos des сomans //
Journal Asiatique. – 1920. – Ser. 11. – Vol. XV. с. 161). Возможно, П. Пельо
основывался на переводе слова «Бачман» с персидского как январь-февраль
(Чингисхан. История завоевателя мира, записанная Ала-ад-Дином Ата-
Меликом Джувайни / Пер. с текста Мирзы Мухаммеда Казвини на англ. яз.
Дж. Э. Бойла. С предисловием и библиографией Дэвида О. Моргана. Пер.
текста с английского языка на русский Е. Е. Харитоновой. М.: Магистр-
Пресс, 2004. с. 408, 658). Эта дата не может быть принята нами хотя бы по
той причине, что при описании поимки Бачмана не идет речи о зиме,
напротив, отмечаются отсутствие льда на реке и прилив. Е.П. Мыськов
считает, что дата поимки Бачмана весна-лето 1237 г. указанная Рашид ад-
Дином неверная, в действительности эти события происходили между весной
1238 г. и осенью 1240 года. Р.П. Храпачевский предлагает дату 1238-1239
годы (Мыськов Е.П. Политическая история Золотой Орды (1236-1313). -
Волгоград: Издательство Волгоградского университета, 2003. с. 27-28;
Храпачевский Р.П. Военная держава Чингисхана / Р.П. Храпачевский. - М.:
АСТ: ЛЮКС, 2005. с. 353-354).
31 (См. Кычанов Е.И. О некоторых обстоятельствах похода монголов
на запад (по материалам «Юань ши») // Тюркологический сборник / 2001:
Золотая Орда и ее наследие / Редкол. т.: С.Г. Кляшторный (пред.) и др. – М.:
Вост. лит., 2002. с. 79-80). К сожалению, мы не располагаем сведениями из
«Юань Ши» о переходе Бачмана на сторону монголов и его правлении
русскими и асами.
32 Аль-арс, ал-ас – пятое племя в родоплеменной иерархии кипчаков
Восточного Дешт-и Кипчака, тюркизированные элементы ираноязычного
этнического пласта обитавшие по соседству с Аральским морем. (Кумеков
Б.Е. К анализу этнического состава кыпчаков XI – начала XIII вв. по данным
арабских источников. // Проблемы этногенеза и этнической истории народов
Средней Азии и Казахстана. Тезисы докладов Всесоюзной конференции (20-
23 ноября 1988). - М.: АН СССР, 1988. с. 74-75; Кумеков Б.Е. Арабские
источники по истории кипчаков, куманов и кимаков VIII – нач. XIII вв., с. 26).
33 Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды.
Извлечения из персидских сочинений, собранные В.Г. Тизенгаузеном и
обработанные А.А. Ромаскевичем и С.Л. Волиным. – М.-Л.: Издательство АН
СССР, 1941. с. 35; Кумеков Б.Е. Об этническом составе кыпчаков IX –
начала XIII вв. по арабским источникам // Проблемы этногенеза и
этнической истории народов Средней Азии и Казахстана. Выпуск 11.
История и археология. Отв. ред. Б.А. Литвинский, Т.А. Жданко. – М.: АН
СССР, 1990. с. 122; Кумеков Б.Е. Арабские источники по истории кипчаков,
куманов и кимаков VIII – нач. XIII вв., с. 26.
34 Саки К. Юрта на пирамиде, или о Байбарсе со слов средневековых
летописцев // http://www.arba.ru/article/726.
35 Сведения о кипчаках на службе у юаньской династии представлены в
работе (Dardess J.W. Conquerors and Confucians. Aspects of Political Change in
Late Yüan China. New York: Columbia University Press, 1973 – 245 р.).
36 Кычанов Е.И. Сведения в "Юань-ши" о переселениях кыргызов в XIII в.
// Известия Академии наук Киргизской ССР. - Фрунзе, 1965 – Серия
общественных наук - том V - вып.1 - C. 59-65, с. 62-63; Қазақстан тарихы
туралы қытай деректемелері. V том. Әулеттік тарихы жылнамалар. 3 бөлім.
- Алматы: Дайк-Пресс, 2006. – 256 с., с. 193-204.
37 Halperin C.J. The Kipchak connection: the Ilkhans, the Mamluks and Ayn
Jalut // Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of
London. – Vol. 63. – №. 2 (2000). с. 240.
38 Кадырбаев А.Ш. Тюрки (кыпчаки, канглы, карлуки) в Китае при
династии Юань: автореф. ... канд. истор. наук: 07.00.03 – Всеобщая история.
– Л.: Ленинградское отделение Института востоковедения АН СССР, 1984. с.
12, 15.
39 Halperin C.J. The Kipchak connection: the Ilkhans, the Mamluks and Ayn
Jalut, с. 240.
40 Рашид-ад-Дин Сборник летописей. Том I. Книга первая. / Перевод с
персидского Л.А. Хетагурова. Редакция и примечания проф. А.А. Семенова.
– М.-Л.: АН СССР, 1952. с. 151.
41 Исследователь Ч. Гальперин отмечает важную роль кипчаков во
взаимоотношениях между Золотой Ордой, Ильханидами и Мамлюкским
Египтом (Halperin C.J. The Kipchak connection: the Ilkhans, the Mamluks and
Ayn Jalut, с. 245).
42 Tabakat-i-Nasiri: A General History of the Muhammadan Dynasties of
Asia, Including Hindustan, from A. H. 194 (810 A. D.) to A. H. 658 (1260 A. D.)
and ... from Original Persian Manuscripts. Volume 2. с. 961, 1097; Кумеков Б.Е.
Об этнонимии кыпчакской конфедерации западного Дешт-и Кыпчака XII –
начала XIII века // Известия НАН РК. – Серия общественных наук. – 1993. –
№ 1. с. 62-63.
43 Султанов Т.И. Образование улусов. Золотая Орда // История
Казахской ССР (с древнейших времен до наших дней). В пяти томах. Том II. -
А.-А., «Наука» КазССР, 1979. с. 120-121.
44 Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. Том 1.
Извлечения из арабских сочинений, собранные В.Г. Тизенгаузеном.
Подготовка к новому изданию, введение, дополнения и комментарии Б.Е.
Кумекова, А.К. Муминова. с. 174.
ДЕШТ-И КИПЧАК И ВНЕШНИЙ МИР.
ТИПОЛОГИЯ
КОНТАКТНЫХ
ЗОН
МЕЖДУ
КУМАНО-
КИПЧАКСКОЙ
ОБЩНОСТЬЮ
И
ВНЕШНЕГО
МИРА
д-р Константин Голев,
Болгария, София
Софийский университет
им. Св. Климента Охридского
То, что кумано-кипчаки, доминирующие в Евразийских степях в XI – XIII
веков, являются бесписьменной общностью, известно давно. Поэтому
основной корпус источников об их динамичной истории (за редкими
исключениями, такими как «Тайная история монголов») составлен из
сведений представителей оседлых обществ, с которыми кумано-кипчакские
племена граничат. По этой же причине контакты этой кочевой общности с их
оседлыми соседями гораздо лучше освещены в источниках, чем само
внутреннее развитие группировок в Дешт-и Кипчаке. Эта характеристика
базы источников вместе с актуальной в последние десятилетия тенденции
исследования зависимости между кочевниками и Внешнего мира в целом [см.
напр.: 1; 2; 3; 4;] выразились в сравнительно большое число исследований
проблем, связанных с взаимодействием обитателей Дешт-и Кипчака с
окружающими этого степного пространства оседлыми обществами [см.
напр.: 5; 6; 7; 8; 9, с. 34-61; 10; 11; 12, с. 38-40; 13, с. 97-115, 129-130; 14, с.
216-256, см. так же с. 257-290; 15;16; 17; 18; 19; 20; 21; 22; 23; 24; 25; 26; 27;
28; 29; 30; 31; 32; 33; 34; 35;].
Накопленная на сегодняшний день научная литература по этому вопросу
позволяет синтезировать установленные характеристики контактов кумано-
кипчаков с их различными оседлыми соседями. В этом исследовании
представлены в рамках единой относительной типологической схемы
взаимоотношения
кумано-кипчакской
общности
с
седентарными
обществами, населяющими обширную зону контакта Внешнего мира с
Дешт-и Кипчаком. Такая структура изложения призвана подчеркнуть
некоторые сходства в развитии этих отношений, которые в некоторой
степени обусловлены конкретными географическими особенностями
контактной зоны со степью, населенную описанными обществами. Не имея
определяющей роли для контактов кочевников с оседлыми обществами, вне
всякого сомнения, географическое расположение, физический облик и
размер контактной зоны оказывают существенное влияние на траекторию их
развития.
Необъятная
степная периферия и разнообразные общества, ее
населяющие, разделены на три типологические категории, две из которых
представляют параллели между отношениями участвующих в них обществ с
кумано-кипчаками, а третья описывает только одну самостоятельную зону,
характеристики которой отличаются от тех для остальных категорий
контактных зон. Проведенные параллели в разных типологических категорий
предлагаемых контактных зон раскрывают некоторое сходство в
протекающих процессов несмотря на факт, что рассматриваемые общества
могут обитать весьма отдаленных друг от друга контактных зон.
Для обозначения границы между Дешт-и Кипчаком и Внешним миром
используются термины „контактная зона” и „граничная полоса“ не только
потому, что о линейной границе между двумя ареалами в физическом смысле
этого слова не всегда можно говорить, но прежде всего потому, что ясной
разделительной линии между самих граничных сообществ обычно не
существует. Кочевники часто инфильтрируются в соседние седентарные
государства и находят возможности для карьерного развития в них, но этот
процесс обратим и случаи, когда степные элементы снова возвращаются в
Дешт-и Кипчак, отнюдь не редки. Это явление придет граничной зоне
дополнительную текучесть. С другой стороны, сами оседлые общества в
степной периферии находятся под сильным влиянием своего соседства с этой
зоной и отличаются по ряду характеристик от своих классических
седентарных соседей.
Дополнительную интенсивность контактов между двумя мирами дает
оживленный торговый обмен, происходящий в значимых городских центрах
под контролем степных вождей или их ближайших соседей, напр. города
Крыма, Сыгнак и т.д. К этим формам контакта между Внешним миром и
степи следует добавить и масштабную транзитную торговлю, пути которой
пересекают Дешт-и Кипчак в разных направлениях.
Разумеется, контакты кумано-кипчакской общности с Внешным миром
иногда выходят далеко за пределы непосредственно граничащих со степью
обществах. Известны напр. самостоятельное нападение куман в Польше на
границе XI и XII столетья [36, с. 154-155; 12, с. 38] или проникновения
куманских отрядов на службу венгерского короля в таких отдаленных
европейских регионах как Италия в 1132-1133 г. и Тюрингия в 1203 г. [37, с.
37-38, 46-47; 38, с. 253, 294; 32, с. 416; 39, с. 56-57]. В эпоху крестовых
походов куманские отряды и отдельные представители этой общности,
возможно, доходили даже до войск Айюбидов в Святой земле [38, с. 268 и
приведенные там данные источников]. Со своей стороны, оседлые
государства, находящиеся далеко за пределами кумано-кипчакских
пространств, тоже иногда наносят удары по интересам куманской элиты на
контролируемой ей территории, как в случае морской кампании сельджуков
Румского султаната в Крыму в конце второго или в начале третьего
десятилетия XIII века [40; 31, с. 275-277; 42]. Хотя эти случаи
взаимодействия с Внешним миром часто являются интересными эпизодами в
истории кумано-кипчакской общности, их последствия для нее и для
затронутых седентарных государств слишком эфемерны, чтобы оказать
существенное влияние на протекающие там исторические процессы. Поэтому
именно продолжительные контакты между кумано-кипчаками и широкой
периферии степи оказываются решающими для развития обществ на
периферии и для самих кочевников, формируя целостный облик отношений
между кумано-кипчакской общности и Внешним миром.
В первой категории, которой условно можно назвать „На степном
пограничье“ обособлены русские княжества, Хорезм и – насколько позволяет
очень скудные письменные источники – Волжская Болгария. Эти
государственные образования поставлены в одной типологической единице,
так как они расположены вдоль обширной контактной зоне со степью,
которая предполагает взаимодействие с более чем одной группировкой и
активное вмешательство кумано-кипчаков в их развитии. Это вмешательство
может выражаться в обычном предоставлении военных контингентов на
прибыльной службе в армии соседних владетелей, что дополнительно
помогает для их завоевательной экспансии. Но протяженные границы степи в
сочетании с отсутствием централизованной власти в самом Дешт-и Кипчаке
и милитаристской культуры его жителей предполагают и регулярные
организации набегов кочевников на территорию таких оседлых соседей.
Другой типичной чертой кумано-кипчакского сожительства с ними является
готовность, с которой кочевники реагируют на возможность поддержки
претендента на престол или вмешательства в фракционную борьбу своих
соседей. Для них все эти сценарии являются более или менее равносильными
вариантами приобретения благ Внешнего мира, которые они применяют к
конкретным обстоятельствам [20, с. 71-73; 21, с. 82-83, Т. Нуунан
дополнительно детализирует спектр разных активностей, через которые
кочевники успевают получить необходимые товары от своих оседлых
соседей, 25, с. 319-320]. Все они в принципе характерны для
взаимоотношений кумано-кипчаков с обществами Внешнего мира в целом,
но обширная граница и длинный период сожительства с государствами
первой категорий придают довольно динамичный характер постепенно
установившемуся равновесию, часто характеризуемое нервными пиками
номадной военной активности. В то же время, даже когда кумано-кипчакские
элементы устанавливаются в рамках оседлых обществ этой категории –
таков пример Хорезма – наличие прямого контакта с остальными
кочевниками в степи через обширное степное пограничье содействует более
трудному и сопровождаемого с некоторой обратимостью интегрированию в
оседлом обществе, так же и заметной нестабильности, вносимой
присутствием кочевников во внутреннем климате страны [24; 43; 44]. Такое
беспокойное и противоречивое сожительство с динамичной кумано-
кипчакской общностью приводит и к попыткам седентарных сил в этой
категории – по крайней мере для русских княжеств и Хорезма – проводить
крупномасштабных военных кампаний глубоко в степи. Поэтому не
удивительно, что именно эти политии несут ответственность за наиболее
систематических и эффективных попыток проникновения внешних армий в
Дешт-и Кипчак во всем периоде кумано-кипчакского господства на этом
огромном пространстве [примеры успешных степных кампаний русских
князей см. в: 45, стб. 277-279, 283-284; 46, стлб. 289, 291, 339-340, 394-396,
414, 418, 420, 425; 47, стб. 252-255, 260, 264-268, 284, 460, 532, 538-541, 629-
633, 637, 659; 48, с. 66; Хорезм также не колеблется войти в степь: 49, с. 69,
284, 286, 349-350, 357, 370-373; 44, с. 22, 26; 24, с. 211; 50, с. 237, 267-270,
1096-1097; 51, с. 346-347; 52, с. 7-8; 53, с. 206-207; 54, с. 48-49; 55, с. 34, 36 и
карты №17 и №18 на с. 35 и с. 37] .
В следующую типологическую группу – назовем ее „По ту сторону гор“,
можно поставить отношения Грузии и Венгерского королевства с кумано-
кипчакской общностью до вторжения монголов в Восточную Европу. Общая
черта двух стран является то, что они отделены от своих кочевых соседей и
прямого контакта со степью обширной цепью гор – в первом случае
Большого Кавказского хребта, а во втором – Карпатских гор. Эта характерная
географическая
особенность
значительно
ограничивает
опасность
проведения кочевых набегов на территорию этих монархий, хотя не удаляют
ее полностью. С другой стороны, местные династии имеют возможность
привлекать кочевых контингентов в своих армиях, когда в них есть нужда.
Поэтому кумано-кипчаки, населяющие Дешт-и Кипчак, являются иногда
досадным, иногда полезным трансальпийским соседом, но не является
основным фактором в развитии этих стран. Их значение резко меняется,
когда кумано-кипчакские группировки устанавливаются постоянно на
основной территории Грузии и Венгрии вследствие миграции через горные
хребты, вызванной катастрофическими обстоятельствами [для Венгрии см.,
например, сведение Рогериуса, 56, с. 136-141; а для Грузии – Ипатьевскую
летопись, 47, стлб. 716; К'арт'лис ц'ховреба и комментарии исследователей,
57, с. 166-167; 19, с. 58, 68-72; 58]. Устанавливаясь на основную территорию
своих соседей, кумано-кипчакские группировки начинают играть очень
важную роль в их развитии [19, 22, 46-51, 59, 60, 28]. Несмотря на то, что
исторические примеры и в обеих стран явно показывают, что контакты
проникших за горами кумано-кипчаков с их степными родственниками
сохраняются и возможна даже обратная миграция в степях [61, §75, с. 154-
159; 59, с. 81; 60, с. 254-255; 62, с. 43-44; 47, стлб. 716; 19, с. 65, 72; 22, с. 48],
динамика этих контактов не может сравниваться с аналогичными процессами
в Хорезме, где обширная степная граница легко пересекается мятежными
степными вождями, скоро снова отмечаемые источниками на видных
административных позициях. Горный барьер, который блокирует доступ к
степи, гораздо легче контролируется седентарным государством-хозяином.
Так горы играют роль буфера, который несколько снижает острые пики в
отношениях с кочевниками, характерных для обществ, что в
непосредственной близости от них.
Следует отметить и любопытный опыт Венгерского королевства и
католической церкви для экспансии в области непосредственно за
Карпатами, который записал одну из крайне редких в средние века попыток
седентарной силы в аналогичных географических условиях утвердиться на
территориях, находящихся под постоянным контролем кочевников, будь то и
в пределах только периферийной части Дешт-и Кипчак [63, 62, 64, 65, 38,
стр. 291-294, 299-301, 33, стр. 146-148, 152-158, 32, 39, стр. 56-64]. В истории
куманской доминации региона этот случай латинской экспансии практически
уникален.
Последней из рассмотренных контактных зон является северная
периферия Балканского полуострова. Географические особенности ее границ
со степью очень характерны. Балканы контактируют со степью на самом
западном конце Евразийского степного коридора – узкой степной зоне между
восточным склоном Карпатской дуги и северном побережье Черного моря,
которое открывает доступ к относительно маргинальной для кочевников
Валашской равнине в сочетании с наличием полноводного Дуная, за которым
простираются
территории
фактического
Внешного
мира.
Этот
географический облик контактной зоны и процессы, происходящие в ней в
течение XI - XIII веков, не позволяет мне выявить достаточно близкие
параллели для нее среди остальных граничащих со степью обществ. Именно
поэтому эта зона представлена самостоятельно в предложенной
типологической схеме. Будучи однако единственной из рассмотренных зон, в
которой во время куманского господства в степи меняются последовательно
две разные государственные формирования – Византийская империя и
Второе болгарское царство – то взаимоотношения ее обитателей с кумано-
кипчаками можно разделить на два отдельных этапа. Существование прямого
контакта с кумано-кипчакской общностью неизбежно предопределяет
проведение грабительских набегов в этой территории, так же как и везде по
обширной граничной полосы Дешт-и Кипчака с Внешным миром. После
первоначальной „героической епохи” овладения степного пространства и
проверки его границ с оседлым миром по всем направлениям,[П. Голден
ставит условно верхнюю границу этого активного периода около 1120 – 1125
г., 22, с. 41; 21, с. 99-100; 20, с. 79] куманы как будто серьезно уменьшают
интенсивность своей активности на Балканах. До конца византийского
присутствия в Паристрионе они напоминают о себе одной серией из трех
нападений в рамках чуть больше одного десятилетия около и после середины
XII века, которые по существу не являются более чем типичными
куманскими набегами с целью грабежа, хотя и организованы в
соответствующем масштабе [66, 226-228, 247, 48, стр. 11, 12, 67, стр. 226-227,
228-229, 68, стр. 108, 13, 104-107, 69, 70, 117-121 р, 38, стр. 263-264, т. 33,
стр. 128-130, 71, стр. 384-386, 394-396].
Вероятным объяснением снижения куманского интереса следует искать в
относительно узкой контактной зоне со степью и относительной
маргинальности региона с точки зрения самых кочевников, но главным
образом в том, что в XII веке они получают достаточно возможностей для
удовлетворения потребностей ресурсов от Внешнего мира на территориях с
разнообразными возможностями, расположенных гораздо ближе к основным
центрам кочевых концентраций. Прежде всего, внимание куман обусловлено
чрезвычайно динамическими процессами в русских княжествах, с которыми
кочевники непосредственно соседствуют по длинной в сотни километров
полосе. В то же время относительно узкий коридор степи в современной
Молдове и нижнего течения Дуная отнюдь не является серьезным
препятствием для кумано-кипчаков, чей образ жизни требует свободного
преодоления больших водных преград [48, с. 12; 67, с. 139, 165, 272; 36, с.
154-155; 72, с. 263; 73, с. 1012; 33, с. 115;]. Вот почему при наличии
достаточно сильных стимулов массовое появление куманских отрядов на
Балканах вполне ожидаемо, а узкая контактная зона не препятствует
поддерживанию постоянной связи с куманскими центрами, также как и
ежегодный приход и уход куманских военных отрядов. Именно такие
стимулы предлагают Асеневци и этим объясняется резкий пик куманского
присутствия к югу от Дуная в двух десятилетиях между 1186 и 1208 г. [6; 26;
74; 75; 34; 29; 31, с. 13-68; 38, с. 272-289; 33, с. 138-146; 76;]. Хотя союз с
куманами, несмотря на некоторые перерывы, продолжал и потом до самого
монгольского нашествия, активность кочевников на полуострове вне
сомнения затухает. Итальянский исследователь Франческо Далалио
абсолютно прав, когда отмечает среди причин, которые отвлекают куманское
внимание от полуострова наряду с очевидным воздействием Монгольского
нашествия и тот факт, что после поражения Борила при Пловдиве в 1208 г.
организация крупномасштабных военных кампаний со стороны Ассеневцей
сильно уменьшается [34, с. 52], а вместе с этим уменьшаются и возможности
для обогащения куманских союзников. Вскоре монгольский удар снова
посылает большие массы кумано-кипчаков на территориях в соседстве со
степью, в том числе и на Балканах. Но на этот раз кочевники не просто ищут
возможности обогащения за счет Внешнего мира, но и убежище, и новый дом
для себя и своих семьей. Это внезапное изменение обстоятельств вызывает
после себя и изменение характеристик их поведения.
Предлагаемые параллели между процессами, которые характеризуют
отношения кумано-кипчак со своими соседями из разных типологических
категорий, ни в коем случае не преследуют выделение статически
детерминированных моделей поведения кочевников. Следует отметить, что
существует множество параллелей между контактами кумано-кипчаков с
обществами, поставленными в разных типологических единицах, которые
отражают некоторые общие закономерности взаимодействия кумано-
кипчаков с оседлыми обществами [см., например, сравнительное
исследование Ал. Николова заселения куман в Венгрии и Болгарии, 39].
Представленные здесь параллели предназначены скорее для обозначения
относительно схожих траекторий развитий отношения кочевников с
окружающими кочевых обществ Внешним миром под влиянием схожих
внешних факторов, таких как географическое положение зоны контакта. Этот
аспект отношений между кумано-кипчаков и их соседей не был бы
достаточно освещен при рассмотрении их контактов только с одной
конкретной общностью или при самостоятельного изучения самого кумано-
кипчакского общества.
Но какова бы ни была конкретная специфика отношений кумано-
кипчаков с окружающими их седентарных обществ в периоде их господства
в Западной Евразии, можно повсюду отчетливо проследить одну общую
тенденцию. Либо медленно и непоследовательно, либо легче и быстрее, но
неизменно с ходом осваивания захваченного пространства кумано-кипчаки
устанавливают устойчивый баланс в своих отношениях с окружающими
седентарными странами [20, с. 79-81; 21, с. 99-101;]. Первоначальный захват
Дешт-и Кипчака в XI век ведет к непосредственному контакту с Внешним
миром по протяжению всей огромной граничной зоны. Этот прямой контакт
является новым и шокирующим опытом для части племен, участвующих в
расширении, а устойчивость новых соседей постоянно подвергается
испытанию до конца первой четверти XII века.
После этого кумано-кипчаки постепенно выстраивают равновесные
отношения с окружающими обществами, иногда одна и та же группировка
может поддерживать контакты с более чем одно граничное общество [как,
например, противоречивые отношения Котяна с Русью и венграми в первой
половине XIII века, 47, стлб., 746, 760-761, 770-771; 56, с. 136-141; 38, с. 301],
а в других случаях один и тот же седентарный правитель способен
поддерживать контакты с различными кочевыми группировками [например,
попытки русских князей вести переговоры параллельно с двумя куманскими
группировками, отмеченные в источниках под 1169 и 1193 г., 46, стлб. 357-
361; 47, стлб. 555-559, 765-676; 16]. Этот баланс далеко не всегда гарантирует
отсутствие взаимных набегов и даже проведения широкомасштабных
кампаний, но они также являются частью динамичным и иногда очень
противоречивым на первый взгляд сожительства.
Одной из основных причин широкого распространения практики
создания такого равновесия является комбинация значительного куманского
интереса к ресурсам Внешнего мира в сочетании с почти полным отсутствием
желания покинуть степные районы и обосноваться на постоянное жительство
на территориях этого Внешнего мира (за исключением сравнительно
короткого эпизода пребывания группировки Отрок в Грузию). Такая
констелляция факторов в сочетании с широкими возможностями приложения
временно предоставляемых куманами „услуг” среди управляющих кругов
самого Внешнего мира ведут в перспективе к неизбежному установлению
равновесных отношений, а резкие флюктуации в контактах кочевников с
окрестным миром не должны вводить в заблуждение исследователя о
сущности их истинного характера – постепенно установленный баланс.
С приходом монголов все меняется – как и везде в Евразии.
1. Khazanov, А. М. Nomads and the Оutside World. Cambridge: Cambridge
University Press, 1983; Second edition, 1994.
2. Barfield, T. J. The Perilous Frontier. Nomadic Empires and China.
Cambridge MA – Oxford UK: Blackwell, 1989
3. Golden, P. B. Nomads and Sedentary Societies in Medieval Eurasia.
Washington, D. C.: American Historical Associattion, 1998.
4. Golden, P. B. Central Asia in World History. Oxford-NewYork: Oxford
University Press, 2011.
5. Голубовскiй, П. Половцы въ Венгрiи (Историческiй очеркъ). Кiевъ:
Типографiя Императорскаго Университета Св. Владимiра, 1889, с. 1-28 (=
Кiевскiе Университетскiя Извѣстiя, № 12 (1889 – декабрь), с. 47-72).
6. Расовскiй, Д. Роль половцев в войнах Асеней с Византийской и
Латинской империи в 1186 – 1207 г. Списание на Българската Академия на
Науките, № 58 (1939), с. 203-211.
7. Расовскiй, Д. А. Русь, Черные клобуки и половцы вь XII векъ. Известия
на Българско историческо дружество, № 16-18 (1940) = Сборник в памет на
проф. П. Ников, с. 369-378.
8. Попов, А. И. Кипчаки и Русь. Учение записки Ленингр. Госуд.
Университета. Серия исторических наук., Вып. 14, № 112 (1949), 94-119.
9. Каргалов, В. В. Внешне-политические факторы развития феодальной
Руси (Феодальная Русь и кочевники). Москва: Высшая школа, 1967.
10. Мургулия, Н. П. К вопросу переселения половецкой орды в Грузию. –
В: Из истории украинско-грузинских связей. ред. А. Д. Скаба и др., Киев,
1971, с. 40-54.
11. Острогорски, Г. Још једном о пронијарима Куманима. – В: Зборник
Владимира Мошина. Београд, 1977, стр. 63-74.
12. Tryjarski, E. “Some Early Polish Sources and their Importance for the
History of the Altaic Peoples” Journal of Asian History, 3 (1969), pp. 34-44.
13. Тъпкова-Заимова, В. Долни Дунав – гранична зона на византийския
запад. София: Издателство на Българската академия на науките, 1976.
14. Федоров, Я. А., Федоров, Г. С. Ранние тюрки на Северном Кавказе.
Москва: Издательство Московского университета, 1978.
15. Diaconu, P. Lez Comans aus Bas-Danube aux XI-XII siecles. Bucuriesti:
Editura Academiei Republicii Socialiste România, 1978.
16. Pritsak, O. “Non-‘Wild’ Polovcians” in: To Honor Roman Jakobson:
essays on the occasion of his seventieth birthday, 11 October 1966. Vol. II. The
Hague – Paris: Mouton, 1967, pp. 1615-1623; reprinted in: Pritsak, O. Studies in
Medieval Eurasian History. London: Variorum Reprints, 1981, article XIII.
17. Pritsak, O. “The Polovcians and Rus” Archivum Eurasiae Medii Aevi, II
(1982), pp. 321-380.
18. Golden, P. B. “The Polovci Dikii” in: Harvard Ukrainian Studies III/IV
(1979-1980), Eucharisterion: Essays presented to Omeljan Pritsak on his Sixtieth
Birthday by his Colleagues and Students. Part I, eds. O. Pritsak, I. ev enko, F. E.
Sysyn, Cambridge, MA: Ukrainian Research Institute, 1980, pp. 296-309;
reprinted in: Golden, P. B. Nomads and their Neighbours in the Russian Steppe.
Turks, Khazars and Qipchaqs (Variorum Collected Studies). Aldershot: Ashgate,
2003, article X.
19. Golden, P. B. “Cumanica I: The Qipčaqs in Georgia” Archivum Eurasiae
Medii Aevi, IV (1984), pp. 45-87. reprinted in: Golden, P. B. Nomads and their
Neighbours in the Russian Steppe. Turks, Khazars and Qipchaqs (Variorum
Collected Studies). Aldershot: Ashgate, 2003, article XI.
20. Golden, P. B. “Nomads and Their Sedentary Neighbors in Pre-Činggisid
Eurasia” Archivum Eurasiae Medii Aevi, VII (1987-1991), pp. 41-81.
21. Golden, P. B. “Asspects of the Nomadic Factor in the Economic
Development of Kievan Rus” in: Ukraininan Economic History: Interpretive
Essays. ed. I. S. Koropeckyj, Cambridge MA: Harvard Ukraininan Research
Institute, 1991, pp. 58-101.
22. Golden, P. B. “Nomads in the sedentary world: the case of the pre-
Chinggisid Rus’ and Georgia” in: Nomads in the Sedentary World. eds. A. M.
Khazanov and A. Wink, Richmond: Curzon Press, 2001, pp. 24-75.
23. Σαββίδης, Α. Γ. Οι Κομάνοι (Κουμάνοι) καιτο Βυζάντιο, 11ος - 13ο ςαι.
μ.Χ. Βιζαντινά, № 13.2 (1985), σελ. 938-955.
24. Ахинжанов, С М. Кыпчаки в истории средневекового Казахстана.
Алмааты: Гылым, 1995.
25. Noonan, T. S. “Rus’, Pechenegs, and Polovtsy: Economic Interaction
along Steppe Frontier in the Pre-Mongol Era” Russian History, Vol. 19, Nos. 1-4
(1992), pp. 301-326.
26. Павлов, Пл. Средновековна България и куманите: военнополитически
отношения (1186-1241). Трудове на Великотърновския Университет „Св. Св.
Кирил и Методий”, Исторически факултет, Т. XXVII, № 3 (1992), с. 8-61.
27. Павлов, Пл. Куманите във Византийската империя (1237 г. – първата
четвърт на XIV в.)Епохи, № 1-2 (1997), с. 37-53.
28. Berend, N. “Cuman integration in Hungary” in: Nomads in the Sedentary
World. eds. A. M. Khazanov and A. Wink, Richmond: Curzon Press, 2001, pp.
103-127.
29. Stoyanov, V. Kumans in Bulgarian History (Eleventh-Fourteenth
Centuries). – in: The Turks. Vol. 1, Early Ages, eds. H. C. Güzel, C. C. Oğuz, O.
Karatay, Ankara: Yeni Türkiye, 2002, pp. 680-689.
30. Nikolov, A. “Cumani Bellatores in the Second Bulgarian State (1186-
1396)” Annual of the Medieval Studies Department, 11 (2005), CEU, Budapest,
pp. 223-229.
31. Vasary, I. Cumans and Tatars. Oriental Military in the Pre-Ottoman
Balkans, 1185-1365. Cambridge: Cambridge University Press, 2005.
32. Spinei, V. “The Cuman bishopric – genesis and evolution” in: The Other
Europe in the Middle Ages. Avars, Bulgars, Khazars and Cumans. ed. F. Curta,
Leiden – Boston: Brill, 2008, pp. 413-456.
33. Spinei, V. The Romanians and the Turkic Nomads North of the Danube
Delta from Tenth to the Mid-Thirteenth Century. Laiden – Boston: Brill, 2009.
34. Dall’aglio, F. “The Military Alliance between the Cumans and Bulgaria
from the Establishment of the Second Bulgarian Kingdom to the Mongol
Invasion”, Archivum Eurasiae Medii Aevi, XVI (2008-2009), pp. 25-54.
35. Узелац, А. Кумани у средњевековноj Србиjи. Гласник – Историjски
архив Ваљево 43 (2009), стр. 5-17.
36. Gallus, Anonymus. Gesta primcipum Polonorum. The Deeds of the
Princes of the Poles (Central European Medieval Texts, Vol. 3). Translated and
annotated by P. W. Knoll and F. Schaer, with a preface by T. N. Bisson and with
editorial corrections, Budapest – New York: Central European University Press,
2003.
37. Расовскiй, Д. А. Печенеги, торки и берендеи на Руси и в Угрии.
Seminarium Condacovianum. VI Сборникъ статей по археологiи и
византиновѣдѣнiю. Прага, 1933, с.1-66.
38. Spinei, V. The Great Migrations in the East and South East of Europe from
the Ninth to the Thirteenth Century. Cluj-Napoca: Romanian Cultural Institute,
Center for Transylvanian Studies, 2003.
39. Николов, А. Куманското заселване в Унгария и България (XII-XIII):
параллели и различия. – рукопись.
40. Якубовский, А. Ю. Рассказ Ибн-ал-Биби о походе малоазийских
турок на Судак, половцев и русских в начале XIII в. – Византийский
временник, № 25 (1927), с. 53-76.
41. Пашуто, В. Н. Внешняя политика Древней Руси.Москва: Наука, 1968.
42. Peacock, A. C. S. “The Saljūq Campaign against the Crimea and the
Expansionist Policy of the Early Reign of ‘Al ’ al-Din Kayqub d” Journal of the
Royal Asiatic Society, Third Series, Vol. 16, No. 2 (Jul., 2006), pp. 133-149.
43. Akhinzhanov, S. M. “Kipcaks and Khwarazm” in: Rulers from the Steppe:
State Formation on the Eurasian Periphery. eds. G. Seaman and D. Marks,
(Ethnographics Monograph series, Monograph, No. 2). Los Angeles: Ethnograpics
Press, University of Soutern California, 1991, pp. 126-131.
44. Буниятов, З. М. Государство хорезмшахов Ануштегинидов, 1097-1231.
Москва: Наука, Главная редакция Восточной литературы, 1986.
45. Полное собрание русских летописей. Том I. Лаврентьевская летопись.
Вып. 1: Повесть временных лет. Издание второе. Ленинград, 1926
46. Полное собрание русских летописей. Том I. Лаврентьевская летопись.
Вып. 2: Суздальская летопись по Лаврентьевскому списку. Издание второе.
Ленинград: Издательство Академии наук СССР, 1927.
47. Полное собрание русских летописей. Том II. Ипатьевская лѣтопис.
Изданiе второе. С.-Петербургъ, 1908.
48. Гръцки извори за българската история. Том XI, София: Издателство на
Българската академия на науките, 1983.
49. Juvaini, Ala-ad-Din Ata-Malik. The History of the World-Conqueror. Vol.
I-II. Trans. J. A. Boyle, Manchester: Manchester University Press, 1958
50. al-Juzjani Tabaqat-i-Nasiri: A General History of the Muhammadan
Dynasties of Asia, including Hindustan; from A.H. 194 (800 A.D.) to A.H. 658
(A.D. 1260) and the Irruption of the Infidel Mughals into Islam. Vol. I-II. Transl.
H. G. Raverty. New Delhi: Oriental Books Reprint Corporation, 1970 (First
published in 1881, in the Bibliotheca Indica Series by Asiatic Society of Benghal).
51. Бартольдъ, В. Туркестань въ эпоху монгольскаго нашествiя. Часть
вторая, изслѣдованie, Санкт-Петербургъ: Типографiя В. Киршбаум, 1900.
52. Тизенгаузен, В. Сборникь матерiаловь, отсносящихся къ исторiи
Золотой орды. Том I (арабски извори), Санкт Петербургъ, 1884
53. Ibn al Athīr. The Cronicle of Ibn al Athīr for the Crusading Period from al-
K mil fi’l-ta’rīkh. Part 3. The Years 589-629/1193-1231: The Auūbids after
Saladin and the Mongol Meance. trans. D. S. Richards, Aldershot – Burlington,
Ashgate, 2008
54. ан-Насави, Шихаб ад-Дин Мухаммад. Сират ас-султан Джалал ад-Дин
Манкбурны (Жизнеописание султана Джалал ад-Дина Манкбурны). Издание
критического текста, перевод с арабского, предисловие, коментарий,
примечания и указатели З. М. Бунятова. Москва: „Восточная литература”
РАН, 1996.
55. Bregel, Y. An Historical Atlas of Central Asia. Leiden – Boston: Brill,
2003.
56. Anonymus and Master Roger. Gesta Hungarorum. The Deeds of the
Hungarians. Edited, translated and annotated by M. Rady and L. Veszpremy.
Epistola in miserabile Carmen super destruction Regni Hungarie per tartaros facta.
Epistile to the Sorrowful Lament upon the Destruction of the Kingdom of Hungary
by the Tatars. Translated and annotated by J. M. Bak and M. Rady. Central
European Medieval Texts Vol. 5. Budapest – New York, Central European
University Press, 2010.
57. Biro, B. M. “The Kipchaks in the Georgian Martyrdom of David and
Constantine” Annales Universitatis Scientiarium Budapestinensis de Rolando
Eotvos nominatae, (sectio linguistica) 1973, pp. 161-168.
58. Мургулия, Н. П. К вопросу переселения половецкой орды в Грузию.
– В: Из истории украинско-грузинских связей (ред. А. Д. Скаба и др.). Киев,
1971, с. 40-54.
59. Pálóczi-Horváth, A. Pechenegs, Cumans, Iasians. Budapest: Corvina,
1989.
60. Berend, N. At the Gate of Christendom. Jews, Muslims and “Pagans” in
Medieval Hungary c. 1000 – c. 1300. Cambridge: Cambridge University Press,
2001.
61. Simon of Kéza. Gesta Hungarorum. The Deeds of the Hungarians. Edited
and translated by Lásló Vesprémy and Frank Schaer, with a study by Jenö Szücs.
Budapest – New York, Central European University Press, 1999.
62. Параска, П. Ф. Политика Венгерского королевства в Восточном
Прикарпатье и образование Молдавского феодального государства. В:
Карпато-дунайские земли в средние века. Кишинев, 1975, с. 33-52.
63. Пашуто, В. Т. „Половецкое епископство” in Ost und West in der
Geshichte des Denkens und der kulturellen Beziehungen: Festschrift fur Eduard
Winter zum 70. Geburtstag. W. Steinz, P. N. Berkov, B. Suchodolski and J.
Dolansky (eds.).Berlin, 1966, с. 33-40.
64. Шушарин, В. П. Свидетельства писменных памятников королевства
Венгрии об этническом составе населения Восточного Прикарпатья первой
половины XIII века. История СССР., 1978, № 2, с. 38-53.
65. Kovács, Sz. “Botrz, a Cuman Chief in the 13
th
Century” Acta Orientalia
Academiae Scientiarum Hungaricae, Vol. 58 (3), 2005, pp. 255-266.
66. Гръцки извори за българската история. Том VII, София: Издателство
на Българската академия на науките, 1968.
67. Гръцки извори за българската история. Том VIII, София: Издателство
на Българската академия на науките, 1972.
68. Гръцки извори за българската история. Том X, София: Издателство на
Българската академия на науките, 1980.
69. Бибиков, М. В. Византийские хроники и локализация половецко-
византийской войны 1148 г. В: Летописи и хроники. 1976 г. М. Н. Тихомиров
и летописоведение. Москва, 1976., с. 17-22;
70. Бибиков, М. В. Византийские источники по истории Руси, народов
Северного Причерноморья и Северного Кавказа (XII – XIII вв.). В:
Древнейшие государства на территории СССР. (1980), Москва, 1981, с. 5-151.
71. Златарски, В. История на българската държава през средните векове.
Том 2. България под византийско владичество /1018-1187/. София:
Академично издателство „Марин Дринов”, Второ фототипно издание, 1994.
72. Три еврейских путешественника. пер. П. В. Марголин, Москва,
„Мосты культуры”, 2004, (первое издание в 1881 г., Санкт Петербург).
73. Гаркавец, А. Н. Великая степь в античных и византийских
источниках. Сборник Материалов. Алматы, изд. „Баур”, 2005.
74. Павлов, Пл. Куманите във военната история на средновековна
България (1186 г. – краят на XIII в.). Научни трудове на ВНВУ „Васил
Левски”, II. Военна история и история на България. Велико Търново 1988, с.
179-185.
75. Павлов, Пл. За ролята на куманите в българската военна история
(1186-1241 г.) В: Военноисторически сборник, 1990, № 6, с. 14-23.
76. Malingoudis, Ph. “Die Nachrichten des Niketas Choniates überdie
Enststehung des zweiten bulgarischen Staates” Byzantina, 1978, 10, S. 49-148
|


КӨНЕ ҚЫПШАҚ ЖАЗБА ЕСКЕРТКІШТЕРІН ЗЕРТТЕУДІҢ
ӨЗЕКТІ МӘСЕЛЕЛЕРІ
Cабыр М. Б
Батыс Қазақстан облысы
инженерлік-гуманитарлық
университеті
Еліміздің басты рухани дамуының көзі – қазақ тілінің тарихын зерделесек
көне қыпшақ жазба ескерткіштеріне барып сүйенеміз. Елбасы Нұрсұлтан
Назарбаев «Тарих толқынында» атты кітабында «Егер біз мемлекет
болғымыз келсе, өзіміздің мемлекеттігімізді ұзақ уақытқа меңзеп құрғымыз
келсе, онда халық руханиятының бастауларын түсінгеніміз жөн» деді[1,10б.].
Халқымыз мекендеген ұлан-ғайыр аймақтағы руханияттың алты мың
жылдық тарихи дамуын 12 кезеңге бөліп көрсетті. Осы кезеңдердің ішіндегі
жетінші, сегізінші кезеңдердің мәні зор. Жетінші кезең – XI ғасырдан бастау
алып, түркілердің тұңғыш сопысы Қожа Ахмет Яссауидің ілімімен
өрнектеледі. Сегізінші кезең - XII-XIV ғасырлар. Бұл -тарихтағы
қарахандықтар дәуірі, Қыпшақ конфедерациясының қалыптасуы, Монғол
шапқыншылығы, Алтын Орданың өркендеуі сияқты елеулі оқиғаларға толы
кезең. Осы кезеңдерде телегей теңіз біртұтас түркі тілінен қазақ халық тілінің
даралану үрдісі басталады. Тіл халықтың, ұлттың анасы дейміз. Қазақ тілінің,
қазақ ұлтының бастауларын көне түркі заманынан бастау алып, орта түркі
заманында дәуірлеген қыпшақтар қауымдастығынан іздейміз. Қыпшақтар
қауымдастығы, олардың тарихы мен мәдениеті туралы соңғы кездерде
жазылған тарихи, лингвистикалық еңбектер қыпшақтану саласының
түркітанудан бөлініп шыға бастағанын көрсетеді. Қыпшақтану –
түркітанудың құрамдас бөлігі болғанымен, өзіндік бағыт-бағдары, мақсат-
мүддесі бар сала. Қыпшақтану – далалық көшпелі өркениеттің қыпшақтық
тарихын, ділін, тілін, этнографиясын, мәдениетін т.б. қырларын тұтас
зерттеуді көздейді. Бүгінгі қыпшақ тектес этностардың арғы тегін, түп-
тамырын бүгінгі қалпымен салыстырып, тарихи жалғастық сабақтастық ізін
ашып көрсетуді мақсат етеді.
Араб ғалымдарының ғылыми еңбектеріне сүйенсек, қыпшақтар IX
ғасырда белгілі болған. «Қыпшақ» сөзі ең алғаш Селенга өзенінің бойынан
табылған Элетміш Күл Білге қағанының (747-757) басына қойылған
құлпытаста кездеседі. Онда «түрк кыбчак еліг йыл ол дурмысың» (түрік
қыпшақтар бізді елу жыл басқарғанда) деп жазылған [2]. XI ғасырларда
қыпшақ тайпалары өсіп-өркендеп, оғыздарды ығыстырып, тарих сахнасына
шықты. Гегемондық жағдайда қыпшақ қауымдастығына басқа тайпалар да
қосылып, қыпшақтанып, қыпшақ тілінің шеңбері кеңейе түсті. IX-XIII
ғасырлардағы Еуразиялық қуман қыпшақтары мен Дешті-и-Қыпшақ
мәдениетінің таралу өрісі ғылымда белгілі. XI-XIII ғасырларда Шығыс
Дешті-и-Қыпшақ даласында қыпшақтардың негізгі этникалық кеңістігі
қалыптасты. Бұл кеңістік қазіргі Қазақстан аймағын толығымен қамтыды.
Кейін монғол үстемдігі кезінде құрылған Алтын Орда қыпшақтардың негізгі
отаны болды. Алтын Орда және мәмлюктер билігі тұсындағы Мысыр мен
Сирия жерлерінде негізгі қатынас тілі қыпшақ тілі болып, халықаралық тіл
дәрежесіне көтерілді. Қазақ тілінің қалыптасуына негіз болған көне қыпшақ
ауызекі тілі және көне қыпшақ әдеби тілі осы тұста өркендеді. Орта
ғасырларда қыпшақ тілінде көптеген грамматикалық еңбектер, сөздіктер,
әдеби шығармалар жазылды. «Қыпшақтанудың» негізгі теориялық
бағыттарын профессор Б.Көмеков былай белгілейді:
1.
қыпшақтар және көшпенділік өркениет;
2.
көшпенділік және отырықшылық өркениеттердің өзара байланысы
және өзара әсерлесуі;
3.
қазақ халқының этникалық, тарихи және мәдени қалыптасуы;
4.
Еуразия және Жерорта теңізі аймақтарындағы қыпшақтардың көне
және орта ғасырлардағы тарихы;
5.
қыпшақтануға байланысты жазба дерекнамаларды толықтыра түсу;
6.
Орта Азия және Шығыс Еуропа халықтарының қалыптасу
ерекшеліктерін айқындау және т.б.[3].
Біздің бұған қосарымыз, орта ғасырларда көне қыпшақ әдеби тілінде
жазылған шығармаларды лингвистикалық тұрғыдан кешенді зерттеу қажет.
Олардың тілін бүгінгі жекелеген қыпшақ тілдерімен салыстыра зерделей
отырып, көне қыпшақ әдеби тілінің бүгінгі мұрагері қай тіл екендігін
анықтау. Орта ғасырлардағы «қыпшақ тілінің» тілдік заңдылықтары бүгінгі
10 шақты қыпшақ тілдерінің ішінен қазақ тіліне әлде қайда жақын, ұқсас
келетініне дәлел көп. Мағжан ақын сөзімен айтсақ, «қыпшақтардың бір кезде
дәуірлеп жасаған жазира даласының қара шаңырағының мұрагерлері де сол
қазақтар». Яғни, қазіргі қазақ тілі - көне қыпшақ тілінің жаңа заманға сай
өзгерген, дамыған, түрленген түрі. Қыпшақтану проблемасы ең әуелі тілге
байланысты өріледі.
Көне қыпшақ тілі туралы ең алғаш мәлімет берген автор – М.Қашқари.
«Диуан лұғат ит – түрік» атты еңбегінде қыпшақ тілінің кейбір
грамматикалық, лексикалық ерекшеліктерін талдап көрсетеді. М.Қашқари
түркі тілдерін зерттей келе ХІ ғасырда жеке қолданылған “қыпшақ тілі”
болғандығын атап көрсетеді. Сонымен қатар, ол “қырғыз, қыпшақ, гуз,
тухси, яғма, чығыл, арғу, йаруқ тайпалары – бәрі бірдей түрікше бір тілде
сөйледі” деп жазады. Белгілі ғалым Н.Т.Сауранбаев осы деректерге сүйене
келіп “бұл аталған тайпалар тілдері өзара бірігіп кетіп, бірегей тілге
айналған да, ортасынан бір топтан қыпшақ тілін шығарған” дейді[4,18б].
Шынында да ХІІ ғасырларда қыпшақ тайпаларының салмағы саяси аренада
арта түсті. Қыпшақтардың мемлекеттік одағына әр алуан тайпалар бірікті.
Қыпшақ тілі сондықтан аралас тіл болды. Бірақ басқа тайпалардың тілінен
гөрі үстем тайпа қыпшақтардың тілі гегемондық роль атқарды.
М.Қашқари түркі тілдерінің лексикалық ұқсастықтарын айта отырып,
олардың дыбысталу жүйесіндегі кейбір айырмашылықтарды ашып
көрсетті. Қыпшақ тілінің мынадай басты фонетикалық ерекшеліктерін
назарға ұсынды:
й дыбысының орнына дж(ж) дыбысын қолданады: йанджу емес
джанджу (шуда).
ш дыбысының орнына с дыбысын айту: талыс, қысыр.
д дыбысының орнына т дыбысын қолдану: дәуә емес тәуә (түйе), бүгде
емес бүкте (қанжар).
д дыбысының орнына й дыбысын қолдану: қадық емес қайық.
ғ дыбысының айтылмай түсіп қалуы: чумғақ емес чумуқ (шымшық
торғай, қара торғай), тамғақ емес тамақ.
Демек, ХІ ғасырдың ортасында қолданылған қыпшақ тілінің
фонетикалық негізгі көрсеткіші – дж(ж), с, т, й дыбыстарының
қолданылуы мен ғ(г) дыбысының айтылмай түсіп қалуы болып отыр.
Осы фонетикалық ерекшеліктер бүгінгі қазақ тілінің бойында
сақталған.
Көне қыпшақ жазба ескерткіштерін жүйелеу де маңызды мәселе. Көне
қыпшақ тілінде жазылған ескерткіштер негізінен ХІ-ХҮІІ ғасырлар
аралығын қамтиды. Оларды жазу үлгісіне қарай бес топқа бөлінеді:
1)
Готикалық көне шрифтімен жазылған ескерткіштер (ХІІІ – ХІҮ
ғасырлар).
2)
Араб әрпімен жазылған мұралар (ХІ -- ХІҮ ғасырлар).
3)
Армян жазуымен берілген мұралар ( ХҮ – ХҮІ ғасырлар).
4)
Орыс әліпбиімен жазылып қалған деректер (ХІ—ХІІІ).
5)
Шығыс Европа аймағын мекендейтін кейбір халықтардың тілінде
сақталып қалған және сол елдердің өзіндік жазу үлгілерімен берілген
сөздер (адам аттары мен жер-су аттары т.б.).
Сонымен қатар ескерткіштер белгілі бір саяси - әкімшілік орталықтарда
туып, солардың талап-тілектеріне сай жазылып отырғандықтан, қазақ
ғалымдары (Айдаров Ғ., Құрышжанов Ә., Томанов М.) шартты түрде
мынадай топтарға бөліп қарастырады: куман қыпшақтарының тілінде
жазылған ескерткіштер, половец қыпшақтарының тілінде жазылған
ескерткіштер, Орта Азия қыпшақтарының тілінде жазылған ескерткіштер,
Алтын Орда қыпшақтарының тілінде жазылған ескерткіштер, Мамлюк
қыпшақтарының тілінде жазылған ескерткіштер, Армян колониясының
тілінде жазылған ескерткіштер.
Біз осы айтылғандарды ескере отырып, ескерткіштерді ХХ ғасырда жеке
–жеке болса да зерттеп, құнды пікірлер айтқан ғалымдардың тұжырымдарын
басшылыққа алып, мынадай екі үлкен топқа бөліп қарастырамыз:
1)
Көне қыпшақ ауызекі сөйлеу тілінде жазылған ескерткіштер.
2)
Көне қыпшақ жазба ескерткіштері.
Көне қыпшақ ауызекі тілінде жазылған ескерткіштері тобына өз
заманының ауызекі сөйлеу тілінің элементтерін бойына жинақтаған,
қыпшақтардың тарих сахнасына шығып, гегемондық рөл атқарып тұрған
кезінде ХІІ – ХІҮ ғасырларда жазылған «Кодекс Куманикус» (Кумандардың
кітабы), «Терджуман турки уа араби» (Түркіше – арабша тәржіма ), «Китаб
ал-идрак ли-лисан ал-атрак» (Түркі тілі туралы жазылған түсіндірме кітап).,
«Китаб ат-туһба аз-закия фи луғат ат-туркийа» (Түркі тілі туралы жазылған
ерекше сыйлық), «Китаб-бұлғат әл-муштақ фи-лұғат ат-түрік вал-қыпшақ»
(Түрік пен қыпшақ тілдерін жақсы оқып үйренушілер үшін жазылған кітап»),
«Әл-каванин әл-күллия ли-дабт әл-лұғат ат-түркия» (Түркі тілдерін үйрену
үшін жазылған толық құрал), «Китаб ад-дурра ал-мудия фил-лұғат ат-түркия
алат-тамам вал-камал» (Түркі тілі туралы жан-жақты және толық аяқталған
інжу-маржан кітабы), «Аш –Шудур ад-даһабия вал-қита ал-ахмадия фил-
луғат ат-түркия» (Түркі тілдері туралы жазылған алтын тізбе»). т.б.
жәдігерліктерді жатқызамыз.
Көне қыпшақ жазба ескерткіштері қатарына Алтын Орда дәуірінің құнды
әдеби мұрасы, Низамидың парсы тілінде жазған осы аттас поэмасының еркін
аудармасы, Құтып ақын жырлаған «Хұсрау мен Шырын» поэмасын
жатқызуға болады. А. Зайончковский «Хұсрау мен Шырын» поэмасының тілі
қыпшақ диалектісінде жазылған деп тұжырымдаған. Ескерткіштің тілінде
қыпшақ элементі өте айқын көрінеді деген пікірді А.М.Щербактан да
кездестіреміз. Алтын Орда әдебиетінің ХIY ғасырдағы аса көрнекті
өкілдерінің бірі Сайф Сарайидың «Гүлстан бит-түрки» поэмасы да осы
топқа кіреді. Белгілі түріктанушы Э.Н.Наджип ақын өз шығармаларын
қыпшақ тілінде жазғанын айта келіп, әрі оның қазақ халқының негізін
құраған ру тайпаларынан шыққанын ерекше атап көрсетеді. Алтын Орда
дәуірінде ХІҮ ғасырда дүниеге келген құнды жәдігерліктің бірі Хорезмидің
«Мұхаббат наме» поэмасы да осы қатарда. Аталмыш поэма қазақ тіл
білімінде аз да болса зерттеліп көне түркі жазба ескірткіштерінің тіліне,
жалпы тіл тарихына арналған кітаптарда біраз пікірлер жинақталды. Ал өзбек
әдебиетінің тарихында өзбек әдебиетінің көркем туындыларының бірі
ретінде қарастырылды. Ғылымда бұл поэманың тілі туралы сан түрлі
пікірлер орын алған. Мәселен, Кюпрюлюзаде алтынордалық-шағатай тілі
десе, А.Н.Самойлович Хорезм мен Алтын Ордадағы Жошы ұлысының әдеби
тілі дейді. Ал Э.Н.Наджип ұйғыр, оғыз тілдерінің әсеріне ұшыраған қыпшақ
тілі десе, С.А.Аманжолов А.Яссауи тіліне жақын, қазіргі өзбек және қазақ
тілінің аралығындағы тіл деп таныса, А.М.Щербак ескі өзбек әдеби тілінің
бір түрі деп топшылайды. Біздің пікірімізше «Мұхаббат-Наме» тілінде
қараханидтік жазба әдеби тілінің азын-аулақ ықпалы байқалғанмен, көне
қыпшақ тілінде жазылған. Бұл мұрағаттың қазақ тіліне жақындығы мен басқа
түркі тілдермен байланысын анықтауда лексикалық, морфологиялық,
фонетикалық белгілерге ерекше көңіл бөлген жөн.
Аталмыш топқа енетін құнды жәдігерліктің бірі-Махмуд бин Али ас-
Сараидың “Нахдж әл-Фарадис” шығармасы. Біздің дәуірімізге бұл
ескеркіштің бірнеше көшірмесі жеткен. Мұрағаттың лексикасы мен
грамматикасында кейбір көне элементтердің, атап айтсақ тіс арасынан
шығатын шуыл дыбыс з мен сөз соңындағы ғ дыбысы, көне жалғаулардың
кездесуі өз дәуірінің заңдылығы. Шығарманың тілінің түсініктілігі оның
басқа тілдерге қарағанда қыпшақ тіліне жақын екенін аңғартады.
Аталмыш ескерткіштердің тілін көне қыпшақ тілі деп тұтас алып
қазіргі қазақ тілімен лексикалық деңгейде салыстыра зерттесек көптеген
ортақтықтар мен сабақтастықтар айқын көрінеді. Негізінен Алтын Орда
дәуірі тұсында жазылған әдеби шығармалардың дені аралас тілді болып
келген. Б.Сағындықұлы жазба жәдігерліктер тіліндегі сөздерді үш топқа
бөліп қарастырады: 1) оғыз тобындағы тілдерге тән сөздер; 2) қарлұқ-
ұйғыр тобындағы тілдерге тән сөздер; 3) қыпшақ тобындағы тілдерге тән
сөздер.
Мысалы, Оғыз тобындағы тілдерге ғана тән сөздер: бағырсуқ (іш) Г,
Мн; алын (маңдай) ХШ, НФ, Г; бул- (тал-) ХШ, НФ, Г, Мн; көлкә
(көлеңке) ХШ, Г, Мн; кәндү (өз) ХШ; өртүклү (жасырын) ХШ, НФ, Г, Мн;
соған (жуа) Г; утан- (ұял-) Г, Мн; чоғ (көп) ХШ, НФ, Г; қарынча
(құмырсқа) ХШ, Г; қурт (бөрі) Г; йарын (ертең) Г; йылдырым (найзағай)
ХШ, НФ т.б.
Қарлұқ-ұйғыр тобындағы тілдерге тән сөздер: асиғ (пайда) ХШ, НФ;
андағ (сондай) ХШ; белгүр- (білім-) ХШ, НФ, Г, Мн; пуш- (өкпеле-) ХШ,
НФ; ишан- (нан-) ХШ; билә (көмектес септігінің мағынасын береді) ХШ,
Г, Мн; ойағ (қырағы) ХШ, НФ, Г; кеслән (кесіртке) ХШ; көсә- (тіле) ХШ;
сүчуг (тәтті) ХШ; сүркә- (сүрт-) ХШ, НФ; тегүр- (жеткіз-) ХШ, Мн; телур
(ақылдан адас-) ХШ, Мн; уча (арқа) ХШ; йорут- (жарық ет-) ХШ, Мн; т.б.
Қыпшақ тобындағы тілдерге тән сөздер: бақлан (бағлан) ХШ; басын-
(басын-) ХШ; бақыр (жез) ХШ; байағы (баяғы) Г; болмачы (болмашы) ХШ;
ентик- (ентік-) ХШ; ем (ем) ХШ, НФ; ерик- (ерік-) ХШ; ен- (ен-) ХШ, НФ,
Мн; еңра- (еңіре-) ХШ, Мн; иркил- (іркіл-) ХШ, НФ; йимән- (имен-) ХШ;
күң (күн) ХШ; кери (кері) ХШ, Г; сүңгү (сүңгі) ХШ, Г,НФ; чық (шық) ХШ;
сал- (сал-) ХШ, Г, Мн, НФ; таңсұқ (таңсық) ХШ, Г; тый- (тый-) ХШ, Г;
тәбрән- (тебірен-) ХШ, Г; талпы- (талпын-) ХШ, НФ; таңырқа- (таңырқа-)
ХШ; тун (түн) ХШ, НФ; үрк- (үрік-) ХШ, Г; қавурт (қауырт) ХШ, т.б.
Бұл келтірілген деректерден байқағанымыздай ескерткіштердің тілінде
оғыз, қарлұқ-ұйғыр, қыпшақ элементтері аралас келіп отырған. Бірақ
қыпшақ элементтері басым, жиі кездеседі.
Қазіргі таңда түркі лексикологиясының алдында тұрған маңызды
міндеттердің бірі жекелеген тілдерді синхрондық тұрғыдан да, диахрондық
тұрғыдан да кешенді зерттеуге алу. Тарихи-салыстырмалы әдіске сүйенген
зерттеу ғана бүгінгі тірі тілдің тарих қойнауында қалған жазба
жәдігерлікке алыс-жақынын, туыс-жекжат екенін анықтай алады. Қандай
да бір тілдің лексикасы басқа тілдік категориялардан қашанда бұрын
сөйлейді, мол ақпарат бере алады. Көрнекті ғалым К.М.Мусаев “Когда
говорят, что язык представляет собой кладовую истории народа – его
носителя, прежде всего имеется в виду его лексика, которая
непосредственно реагирует на все изменения в жизни народа” деп
тұжырымдайды [5,23б]. Сондықтан да қазіргі қазақ тілінің байырғы сөздік
қоры ұлт тарихымен, жалпы түркілік тарихпен сабақтаса қалыптасты.
Қазақ тілінің лексикасы қазіргі қыпшақ тобындағы тілдермен, одан әрі
жалпы түркі тілдерімен толық не ішінара лексика ортақтығымен
ерекшеленеді. Қазақ жұрты жеке ұлт болып қалыптасқанға дейін түркі
халықтарының ортақ арналарымен жүріп өтті. Қазақ лексикасы жалпы
түркілік қабаттан өрістейді. Оның негізі, сөздік құрамы, фоно-
морфологиялық құрылысы ежелгі түркі тілінен бастау алады.
Қазіргі қазақ тіліндегі жалпы түркілік қабат түбір және тарихи
сөздерден тұрады. Олардың ата түркі дәуіріндегі жалпытүркілік ежелгі
түрін салыстырмалы-тарихи негізде жаңғырту арқылы байырғы қалпына
келтіруге болады
Келесі қабат - қыпшақтық қабат. Қазақ тілінің лексикасы қазіргі
қыпшақ тобындағы тілдермен толық не жартылай ортақтығымен,
ұқсастығымен ерекшеленеді. Сонымен қатар қазақ тілінің қыпшақтық
лексикасының сілемдерін қыпшақ тіліне тікелей қатысты орта ғасырлық
жазба ескерткіштер тілінен де іздеген жөн. Жазба мұрағаттар лексикасын
зерделей қарасақ қазіргі қыпшақ тобындағы тілдермен, қала берді қазақ
тілімен ортақ, тұлғасы да, мағынасы да сайма-сай лексикалық
параллельдерді оңай анықтаймыз.
Пікіріміз мәйекті болу үшін ортақ сөздердің тізімін жасайық.
Зат есім сөздердің қатары:
Адым – адым. [НФ] Төрт миң адым йәргә араб мил теб айтур – Төрт
мың адым жерді арабтар мил деп атайды.
Азық - азық. [НФ, ХШ] Пайғамбар Абубәкр бирлә ол ғарда үч күн
турдылар соң чықыб Мәдинә тарафынға азм қылдылар азықлары түгәнды –
Пайғамбар Абубәкірмен сол үңгірде үш күн тұрды, сосын одан шығып
Мәдинаға қарай кетті, олардың азықтары таусылған еді.
Ай – ай. [ХШ, НФ, Мн, Г] Сафар айының йигирмә бешиндә - Сафар
айының жиырма бесінде.
Алма – алма. [ХШ, НФ, Мн, Г] Қызыл алма дөңәлму дур фәрән қызы -
Қызыл алма дөңгелек пе, о сұлу.
Алмас – алмас. [ХШ] Алмаз от андын соң лалга урды алмас – бұдан соң
лағылға алмас қосты.
Ана – ана. [ХШ, НФ, Г] Пайғамбар алты йашқа йетмиш әрди қин анасы
Аминә вафат болды – Анасы Әмина қайтыс болған кезде пайғамбар алты
жаста еді.
Ант – ант. [ХШ, НФ, Г] Фариштә қоймас айтур, антны сақла – Антыңа
адал бол, дейді періште.
Арық - арық. [ХШ, НФ] Йа шайх бу арық сувларыдын нишә ичмәзсиз –
О шейх, сіз бұл арықтың суын неге ішпейсіз.
Арпа – арпа. [НФ, ХШ, Г] Әй тоқ көзүңгә арпа әтмәги көрүнмәс хуш,
ликин мәним алтымда иззәтли мукаррамдур - Әй тоқ адам саған арпа наны
ұнайма, ал мен үшін (ол) құрметті де сүйікті.
Арқа – арқа [ХШ, НФ, Г]. Йигит ол вақт уйанды ким күнәш ыссысы
арқасына отты – Күн ыстығы арқасын қыздыра бастағанда жігіт оянды.
Ел – ел. [ХШ, НФ, Мн, Г] Қылур Йусуфни Мисир елиндә султан - Ол
Жүсіпті Мысыр еліне сұлтан қылып бекітті.
Балта – балта. [ХШ, НФ]. Тақы мәбәрак еликингә бир улуғ балта алды
– және (пайғамбар) мүбәрәк қолына балта алды.
Жан – жан. [ХШ, НФ, Мн, Г]. Ким ош тән тәнгә жан жанқа улашты –
міне тән тәнге, жан жанға қосылды.
Көз – көз. [ХШ, НФ, Мн, Г] Башындан көзүндән өпүб қучуб көп мал-у
нимәт бериб азад қылды – Ол басынан, көзінен өбіп, көп байлық беріп
және азат қылды.
Орман – орман. [НФ, Г] Карван түн қата йүрүб сахар вақтын келиб бир
орман йанында қондылар – Керуен түн бойы жүріп, таң ата бір орманға
келіп тоқтады.
Екі дәуір тіліне ортақ зат есімдер өте мол, ескерткіштер тілінде
туынды, негізгі, деректі, дерексіз т.б. зат есімдер кең орын алған.
Сын есім сөздердің қатары:
Ала – ала. [ХШ, НФ] Бу түн күн ала ат-тек йүгрүр талмаз – бұл түн мен
күн ала аттай талмай жүйткиді.
Арық - арық. [Г] Бир арық ақил адами айтты бир сәмиз аблаха, келиб
қаршы негә болса тази от, бир тавилә әшәндән ол йахшы – Бірде бір арық
дана семіз наданға айтты: арабтың пырақ аты арық болғанмен бір керуен
есектен жақсы.
Ақсақ - ақсақ. [ХШ] Сабыр бирлә кечәр аз умр неткү, азақ ақсақ нетәк
мәнзилә йәткү - Ұзақ өмірде үлкен сабыр керек, ақсақ адам үйіне
жеткендей сабыр қажет.
Сары – сары. [ХШ, Г] Қарарсызлықда болмыш меңзи сары –
Тыныштықтың жоқтығына жүзі сары болды.
Кең - кең. [ХШ, НФ] Умми-Муид пайғамбарны тарифләйүр әйәси кең
турур көзи ашаққа үкүшрәк бақар йергә бақар – Умми-Муид пайғамбарды
сипаттайды: оның алақаны кең, көзі көбіне төменге қарайды, ол жерге
қарайды.
Тар – тар. [ХШ, НФ, Мн, Г] Қачан ким болса тар ағзың шакар бир, саба
гүл ғунчаның ағзыны йыртар – Сенің тар (кішкене) аузың шекер төккенде,
роза гүл шоғынан таңғы самал жел соғады.
Қалың - қалың. [ХШ, Мн] Қалың өврәккә кирмши тек лачын - қалың
жабайы үйрек тобына кірген лашындай.
Қара - қара. [ХШ, НФ, Мн, Г] Йумақ билән кетәрми лавны қара
көмүрдән –жуғанмен қара көмірдің түсі өзгерер ме.
Қызыл - қызыл. [ХШ, НФ, Г] Йа хожа, йүк билән қызыл алтун алыб
келүр, йа бахр ичиндә ғарқ болуб қын билән өлүр - Қожа не жүкпен бірге
қызыл алтын алып келер, не теңіз түбіне батып азаппен өлер.
Ұзақ - ұзақ. [ХШ, НФ] Аташ хафыдан тутты ұзақ йол – Атасынан
қауіптеніп ұзақ жолға аттанды.
Бұдан басқа да негізгі немесе туынды сын есімдер көптеп кездеседі:
астыңғы, аталық, бойлы, малсыз, ақ, бай, көк, сынық, тамашасыз т.б.
Сан есім сөздер ескерткіштер тілінде көп қолданылады. Дені ішінара
дыбыстық өзгерістерге бой ұрған, ал тұлғасы да, мағынасы да қазақ тіліне
дәл келетін төрт сан есім ғана бар. Олар:
Төрт – төрт. [ХШ, НФ, Мн, Г] Бу китабны төрт баб үзә қылдық — Бұл
кітапты төрт тараудан құрадық.
Алты — алты. [ХШ, НФ, Мн, Г] Қачан ким алты йашқа йетти ол шах,
қамуғ йөнләрни аңлаб болды агах – Шахқа алты жас толғанда, ол барлық
жөн-жосықты түсініп, аңғарымпаз болды.
Он – он. [ХШ] Йәтиб он йашқа кеш бағланды белгә - Он жасқа келіп
беліне қорамсақ байланды.
Тоқсан –тоқсан. [НФ] Тақы пайғамбар аләйхи-с-сәлам тоқсан тевә
нишан қылды – Пайғамбар алейхи-с-сәлам тоқсан түйені белгіледі.
Етістік сөздер қатары:
Айыр-айыр. [ХШ, Г] Тутуб мискин кишиниң пәнжәсиңи, айырмық күч
билән айны хатадур – Байғұс, кедей кісінің қолынан ұстап, күшпен айыру -
үлкен әділетсіздік.
Ал – ал. [ХШ, НФ, Г] Хидайат нұрыны көңлүмдин алма, йана мени
қараңғулуққа салма – Жол көрсетуші нұрды көңілімнен алып, мені тағы
қараңғылыққа тастама.
Ем – ем. [ХШ] Сүт әммәзмән бар ағызымда отуз тиш – Сүт ембеспін,
аузымда отыз тісім бар.
Бар – бар. [ХШ, НФ, Мн, Г] Бир ким әрсә барды тақы Фатимақа хабар
берди – Бір адам барып Фатимаға хабар берді.
Басын – басын. [ХШ] Қонақмән теб басынмаңыз бизни - Қонақпын деп
бізді басынбаңыз.
Кет – кет. [НФ, Мн, Г] Көңүлдин сабр көздин уйқу кетти – Жүректен
сабыр, көзден ұйқы кетті.
Көм – көм. [ХШ, НФ] Бардылар бир чуқур қаздылар ол әтни анда
көмдиләр – Барып бір шұңқыр қазып, етті соған көмді.
Күл – күл. [ХШ, НФ, Мн, Г] Бұл латифа сұлтанға хуш келди дағы
күлди – Бұл әңгіме сұлтанға ұнады, ол күлді.
Ойна – ойна. [ХШ, НФ, Мн, Г] Кел әй сақи кетүргил, бада-и наб, күлә
ойнайу ичсүнләр бу асхаб – О шарап құюшы, әкел мөлдір шарапты, мейлі
достар күліп, ойнап ішсін.
Орна – орна. [ХШ, НФ] Тамуғнуң хайбаты көңлүмдә орнады –
Тамұқтың қорқынышы көңілімде орнады.
Өл - өл. [НФ, Г] Ирақдан тирак келгинчә йылан захмлы ер өләр –
Ирактан дәрі келгенше, жылан уымен уланған ер өлер.
Сайра – сайра. [ХШ, Мн, Г] Чечәксән банда сайрар бұлбұл үңдур – Сен
гүлсің, ал сенің үстіңде сайраған бұлбұл – сенің құлың.
Табыл – табыл. [Мн, Г] Табылғай мақсудум табқуңда – Сенің
қызметіңде менің мақсатым табылғай.
Қайна - қайна. [ХШ, НФ, Мн] Тақы от чибчуқ кувәч ичиндә қайнаса әт
тақы харам турур – Егер сол шымшық қазан ішінде қайнаса, ол етті жеуге
болмайды.
Қана - қана. [НФ] Тақы йүзи қанады – оның беті қанады.
Ескерткіштер тілінде қазақ тілімен толық лексикалық параллель бола
алатын етістіктер өте көп. Олар негізгі және туынды, көмекші, салт,
сабақты, болымды, болымсыз тұлғаларында ұшырасады.
Үстеу сөздердің қатары:
Ең - ең. [Г] Ең әксүк – Ең кедей.
Аз – аз. [ХШ, НФ, МН, Г] Жүмлә сахабалар қондылар ол йәрдә сув аз
әрди – Барлық сахабалар қонды, ол жерде су аз еді.
Былай – былай. [ХШ] Сәңә хукм етиб аймазмән былай қыл – Саған
бұйрық бере алмаймын, былай қыл.
Көп – көп. [ХШ, НФ, Мн, Г] Көңүл бахрында көп гәвхәрлариң бар –
Сенің жүрегіңнің теңізінде көп гауһарлар бар.
Тағы – тағы. [Мн] Қылур Ааййубны михнәт бәлә йар, тағы от ичрә
Азар отдын асрар – Ол Айюбиді азаптың досы қылды, ол Азарды тағы
оттан құтқарды.
Қайра - қайра. [ХШ, НФ] Тақы жумла қайра Мадинаға қайыттылар –
Және бәрі қайра Мәдинаға қайтты.
Бұл мәліметтерден байқағандай ескерткіштер тілінде күшейткіш,
мөлшер, сын-бейне үстеулері орын алған.
Есімдіктер қатары:
Анда – анда. [ХШ, НФ, Г] Үч күндин соң анда кәлгәйсән - Үш күннен
соң анда келерсің.
Мұнда – мұнда. [ХШ, НФ, Мн, Г] Мухаббат-нама сөзин мұнда биттим –
Мұхаббат-наме поэмасын мұнда бітірдім.
Ол – ол. [ХШ, НФ, Мн, Г] Ол йазуклы сөкти йарамас сөзләр сөзләди –
Ол жазықты сөкті сұлтанды, жарамас сөздер сөйледі.
Мен – мен. [ХШ, НФ, Мн, Г] Мен асру бенава – Мен өте бақытсызбын.
Сен – сен. [ХШ, НФ, Мн, Г] Ичим күйди сениң чаксыз назыңдын –
Сенің шексіз назыңнан ішім күйді.
Қайсы - қайсы. [Г] Бир залим хаким бир алим ергә сорды ким
ибадатлардан фазилрәж қайсы турур – Бір залым хакім бір ғалымнан
сұрады: құдайға құлшылық қылудың қайсы дұрыс.
Бұл деректерден байқағандай жәдігерліктер тілінде сілтеу, жіктеу,
сұрау есімдіктері қолданылған.
Көмекші есімдер қатары:
Ара – ара. [ХШ, НФ, Г] Тикәнләр арасында гүл төрәтти – Тікендер
арасында гүл жаратты.
Арт – арт. [ХШ, НФ, Г] Ол йигит бир карван артына түшүб кетти – Ол
жігіт бір керуен артына түсіп кетті.
Аст – аст. [ХШ, НФ, Г) Сениң атақ ағыр таш астындан тәрбренгинчә
кәрәк мәним атам жәннәткә кирмши болғай – Сенің әкең ауыр тастың
астынан қозғалғанша, менің әкем жаннатқа кіріп болады.
Маң - маң. [ХШ] Йақын бу маңда бар бир йахшы бағым, бүтүн ол бағда
тиккәйләр отағым – Осы жақын маңда менің жақсы бағым бар, шатырды
сонда тігейік.
Орта – орта. [ХШ, НФ, Мн, Г] Тәкмә бир ай ортасында үч күн руза
тутғыл - Әр айдың ортасында ораза тұт.
Мұндай ортақ сөздер қазақ халқының, оның тілінің пайда болуына
негіз болған этногенетикалық, глоттогенетикалық құбылыстарының
тамыры. Көне қыпшақ жазба ескерткіштерін зерттеудегі өзекті мәселе
жекелеген сөздердің тарихын, этимологиясын қазіргі тілдік деректер
негізінде зерделеу болмақ.
Достарыңызбен бөлісу: |