title: Кудыкенова г. А - Сборник III республиканской научно-практической конференции магистрантов

text:
Кудыкенова г. А. – магистрант, специальность «Учет и аудит»
«АО Финансовая академия» г.Астана
zarina_130590@mail.ru
Научный руководитель: к.э.н. Кажмухаметова А.А.
ПРИЗНАНИе И ОцеНКА ЗАПАСОВ: СПОСОБЫ СОВеРШеНСТВОВАНИя
Для учета активов, предназначенных для продажи в ходе обычной деятельности, или в
процессе производства для продажи, или в форме сырья или материалов, предназначенных
для использования в производственном процессе, или при предоставлении услуг, предна-
значен подраздел 1300 «Запасы».
Данный подраздел включает следующие группы счетов:
1310 – «Сырье и материалы», где учитываются сырье и материалы, в том числе сельскохо-
зяйственные, предназначенные для дальнейшего использования в производственном процессе;
247
1320 – «Готовая продукция», где учитывается готовая продукция, в том числе сельскохо-
зяйственная продукция;
1330 – «Товары», где отражаются операции, связанные с движением товаров, в том числе
сельскохозяйственных, закупленных и хранящихся для перепродажи;
1340 – «Незавершенное производство», где учитываются затраты по незавершенному
производству;
1350 – «Прочие запасы», где учитываются прочие запасы, не указанные в предыдущих группах;
1360 – «Резерв по списанию запасов», где отражаются операции, связанные с созданием
и движением резервов на снижение стоимости запасов до чистой стоимости реализации в
связи с повреждением или моральным устареванием.
При приобретении запасов момент признания актива не всегда совпадает с моментом
перехода права собственности на запасы. Основным параметром, определяющим момент
признания запасов в качестве актива, является переход к покупателю всех рисков и выгод от
владения ими. Обычно в состав запасов компании включаются те, юридическое право соб-
ственности, на которые перешло к покупателю. Но момент перехода права собственности и
перехода рисков и выгод владения может не совпадать.
Компания заключила контракт на поставку комплектующих материалов для изготовле-
ния оборудования на условиях FAS, то есть продавец передает компании все расходы и
риски по владению товаром в момент размещения товаров вдоль борта судна. По услови-
ям этого же контракта, право собственности переходит к покупателю в момент выпуска в
свободное обращение с таможни на территорию Республики Казахстан. Дата размещения
товара на судне – 16 января 2011 года, дата выпуска в свободное обращение – 29 апреля
2011 года. Датой принятия запасов к учету будет 16 января 2011 года, так как именно в этот
момент выполняются все критерии признания актива.
В случае если стоимость комплектующих материалов по данному контракту выражена
в иностранной валюте, то в соответствии с п. 20 МСФО (IAS) 21 компания будет исполь-
зовать в такой валютной операции при первоначальном признании в качестве текущего об-
менного курса иностранной валюты к функциональной валюте – курс на дату совершения
операции, то есть курс на 16 января 2011 года. Та курсовая разница, которая возникает с 16
января 2011 года до 29 апреля 2011 года, будет отражена как расходы (доходы) текущего
периода в отчете о прибылях и убытках (отчете о совокупном доходе).
Очень интересен порядок признания консигнационных товаров. При продаже товаров по
договору консигнации получатель принимает на себя обязательство продать товары от имени
поставщика (продавца). Например, право собственности на мебельные гарнитуры (консигнаци-
онный товар), находящиеся на торговых площадях компании продавца, сохраняется за произво-
дителями мебели. Такие ситуации встречаются и в автомобилестроении: право собственности
на автомобили, находящиеся на торговых площадках дилеров, сохраняется за производителем.
У бухгалтера может возникнуть вопрос: должна ли компания-дилер, составляя финансо-
вую отчетность, признать поступившие запасы (автомобили, мебельные гарнитуры) актива-
ми и отразить их в бухгалтерском балансе (отчете о финансовом положении)
Если риски и преимущества владениями автомобилями (мебельными гарнитурами) в
соответствии с заключенным договором перешли от производителя к продавцу (дилеру),
то продавец признает активами поступившие запасы и соответствующие консигнационные
обязательства перед производителем. Если риски и преимущества владения товаром оста-
лись за производителем, признание актива у продавца не происходит до момента фактиче-
ского перехода права собственности
Оценка запасов
Одним из важнейших вопросов учета запасов является их оценка. Сопоставление и све-
дение в едином отчете разных объектов учета возможно с помощью такого метода бухгал-
терского учета, как оценка. Оценка – это процесс определения денежных сумм, по которым
248
элементы финансовой отчетности должны признаваться и включаться в отчет о финансовом
положении и в отчет о совокупном доходе.
Первоначальная оценка запасов согласно МСФО (IAS) 2 может осуществляться одним
из трех методов:
– по себестоимости;
– по нормативным затратам;
– по розничным ценам.
Метод оценки запасов по себестоимости.
В себестоимость запасов включаются:
– затраты на приобретение;
– затраты на переработку;
– прочие затраты, произведенные в целях доведения запасов до их текущего состояния и
места их текущего нахождения.
Таким образом, себестоимость запасов складывается из трех элементов.
Затраты на приобретение.
Бухгалтерский учет товарно-материальных запасов занимает важное место в системе
промежуточного финансового учета на предприятии. Он формирует информацию обратной
связи о показателях, характеризующих фактическое состояние и качественные показатели
использования товарно-материальных запасов. Все это способствует улучшению ресурсос-
бережения на предприятии.
Вопросы совершенствования учета производственных запасов всегда находились в цен-
тре внимания в любой организации. Объясняется это сложностью и трудоемкостью данного
раздела бухгалтерского учета, на него приходится свыше 30 % всей экономической инфор-
мации, возникающей на предприятии.
Однако для оперативного ведения учета этот способ представляется более выгодным и
позволяет в любой момент иметь наиболее точную информацию о наличии и движении ма-
териалов в денежном выражении. [1, с. 114].
Также улучшению ресурсоснабжения способствуют упорядочение первичной докумен-
тации, широкое внедрение типовых унифицированных форм, повышение уровня автомати-
зации учетно-вычислительных работ, обеспечение строгого порядка приемки, хранения и
расходования сырья, материалов, комплектующих изделий и т. п., ограничение числа долж-
ностных лиц, имеющих право подписи документов на выдачу особо дефицитных и дорого-
стоящих материалов. Для обеспечения сохранности производственных запасов, правильной
приемки, хранения и отпуска ценностей важное значение имеет наличие на предприятии в
достаточном количестве складских помещений, оснащенных весовыми и измерительными
приборами, мерной тарой и другими приспособлениями. Необходимо также внедрять эф-
фективные формы предварительного и текущего контроля за соблюдением норм запасов и
расходованием материальных ресурсов, уделять больше внимания повышению достоверно-
сти оперативного учета движения полуфабрикатов, комплектующих изделий, деталей и уз-
лов в производстве. Данные бухгалтерского учета должны содержать информацию для изы-
скания резервов снижения себестоимости продукции в части рационального использования
материалов, снижения норм расхода, обеспечения надлежащего хранения и сохранности.
Во-первых, упрощать оформление операций по приходу и расходу товарно-материаль-
ных ценностей. Отпуск материалов в производство, где это целесообразно, можно оформ-
лять на основании установленного лимита непосредственно в карточках складского учета
материалов, предусмотрев в них подпись лица, получающего ценности.
Во-вторых, исходя из требований рыночной экономики, совершенствовать методологию
бухгалтерского учета материальных ресурсов.
В-третьих, следить за тщательным и своевременным проведением инвентаризаций, кон-
трольных и выборочных проверок, которые имеют важное значение в сохранности матери-
алов. [2, с. 100].
249
Важным направлением усовершенствования организации оперативного и складского
учета запасов является рационализация форм документов, документооборота и всей систе-
мы оформления, регистрации и обработки документов.
Учетная информация в системе материально-технического снабжения организации ха-
рактеризуется не только значительными объемами, но и потребностью ее создания за от-
дельные периоды. Например, лимитно-заборные карточки, как правило, оформляются на
предприятиях нерегулярно и поступают в отделы материально-технического снабжения и в
бухгалтерию в большом количестве в основном под конец месяца [2, с. 24].
Подобные поступления учетных документов на обработку и характерная тенденция уве-
личения их количества до конца месяца значительно усложняют работу заводских складов и
в группах материально-технического снабжения. Исходя из данных анализа, объем учетных
работ на конец месяца возрастает на 18–20 %, что существенно влияет на качество работы.
Анализ существующего порядка ведения учета материальных ресурсов на предприятиях
показал, что необходимо совершенствовать систему учета, устранять дублирование инфор-
мации в разных документах, унифицировать формы документов, регламентировать объем и
сроки их передачи на обработку.
Прежде всего, должны быть унифицированы документы, на основе которых производствен-
ные подразделения получают сырье, материалы, покупные готовые изделия из заводских скла-
дов (лимитно-заборные карточки, заборные карточки, требования и накладные и т. д.).
Представляется целесообразной разработка единой формы документа (на отпуск мате-
риала), предназначенной для машинной обработки. В этот документ следует включить все
объекты основного и вспомогательного производства под соответствующими кодами, кото-
рые бы указывали направление использования материальных ресурсов – основные изделия,
запасные части, товары народного потребления, разовые заказы, ремонтно-эксплуатацион-
ные потребности.
Очевидно, что решение как организационных, так и методических вопросов должно ос-
новываться на использовании возможностей современных компьютерных технологий. При
этом наиболее эффективной является организация решения таких задач в комплексной си-
стеме управления предприятием [3, с. 31].
Решение этих и других проблем позволит наладить более действенный и менее трудоем-
кий учет и контроль за наличием, движением и использованием материальных ресурсов, а
также достичь их экономии.
В процессе исследования мы рассмотрели организацию учета, движения запасов на
предприятии, а также обеспечение сохранности материальных ценностей на основе изуче-
ния материалов и анализа хозяйственной практики.
Таким образом, при рассмотрении материальных ценностей как объекта учета и контро-
ля, т. е. исследуя их, мы пришли к следующим выводам.
Огромную роль в решении этой задачи играет четко организованный учет. Он должен
оперативно обеспечивать руководителей и других заинтересованных лиц необходимой ин-
формацией для эффективного управления производственными запасами в целях оптималь-
ных условий для изготовления высококачественной продукции и изыскания резервов сни-
жения ее себестоимости в части рационального использования материалов.
Необходимое условие деятельности организации – хорошо отлаженные хозяйственные
связи, т. к. они обеспечивают бесперебойность снабжения, непрерывность процесса произ-
водства, своевременность отгрузки и реализации.
Четкая классификация материально-производственных запасов по определенным при-
знакам и выбор единицы учета необходимы для своевременной и правильной организации
синтетического и аналитического учета.
Важной предпосылкой организации учета материалов является их оценка. Она имеет
значение и для более эффективной организации обработки данных учета. На рассматривае-
мом предприятии учет ведется по фактической себестоимости.
250
Учет материальных ценностей на предприятии отвечает как условиям производственно-
го потребления материалов, так и требованиям организации складского хозяйства и обеспе-
чивает выполнение одной из основных задач учета – контроля за сохранностью материаль-
ных ценностей во время их приемки и хранения [4, с. 127].
Эффективность деятельности предприятия во многом зависит от правильного определе-
ния потребности в материалах. Оптимальная обеспеченность материалами ведет к миними-
зации затрат, улучшению финансовых результатов, к ритмичности и слаженности работы
предприятия.
Соблюдение условий хранения материалов. Должна быть минимизирована вероятность
порчи материалов на складе. Для этого нужно соблюдать правила пожарной безопасности,
исключить хранение на открытом воздухе. Необходимо минимизировать потери запасов в
результате краж, злоупотреблений, порчи, непроизводительного расходования, для этого
нужно правильно организовать охрану складских помещений.
Кроме того недостаток материалов нарушает режим работы предприятия, в то время как
излишек замедляет оборачиваемость оборотных средств, увеличивает расходы на хранение,
загружает складские помещения. На складе можно применить систему maximum – minimum.
Запас maximum – это сумма всех запасов, minimum – текущий запас + гарантированный.
Производится сравнение фактического наличия с max. и min. и делаются выводы о величи-
не запасов. Считается нормальным если minimum>фактическое наличие > minimum. Анализ
проводят по каждому материалу в отдельности. По тем материалам, где фактический запас
превышает minimum нужно применить меры или продать материалы или отсрочить следую-
щую поставку. Если запасы меньше minimum, нужно принять меры по закупке материалов.
Регулярное проведение инвентаризаций. В организации инвентаризации должны прово-
диться через запланированные промежутки времени с целью обеспечение соответствия дан-
ных бухгалтерского учета фактическому наличию материально-производственных запасов.
В дальнейшем руководство должно, после каждой проведенной инвентаризации опре-
делить, какие ресурсы и в каких количествах необходимы для успешного функционирова-
ния организации и улучшения ее работы, а затем обеспечить эти ресурсы. Важное условие
повышения эффективности использования материальных ресурсов – усиление личной и
коллективной ответственности и материальной заинтересованности рабочих, руководите-
лей и специалистов структурных подразделений в рациональном использовании указанных
ресурсов. Одно из условий рационального использования производственных ресурсов –
нормирование складских запасов и материальных затрат. Под нормой производственного
запаса понимают средний в течение года запас каждого вида материалов, принимаемый как
переходящий запас на конец планируемого года. Эта норма измеряется в днях среднесуточ-
ного потребления каждого вида материалов.
Организация документооборота. На рассматриваемом предприятии отсутствует график
документооборота. Это является значительным упущением, так как точное соблюдение гра-
фиков документооборота способствует своевременному и полному отражению в учетных
регистрах совершаемых хозяйственных операций.
Главному бухгалтеру следует составить схему или перечень работ по созданию и обра-
ботке документов, выполняемых инженерно-техническими, коммерческими, бухгалтерски-
ми службами с указанием сроков исполнения.
Список литературы:
1. Сейдахметова Ф. С. Современный бухгалтерский учет : учеб. пособие. – Алматы : ТОО
«Издательство ЕМ», 2010. – С. 125–126.
2. Андриенко О. Ф. Вопросы учета запасов в соответствии с МСФО // Статистика, учет и
аудит. – 2013. – № 14. – 24 с.
3. Хегай И. Методы оценки ТМЗ – критерии сравнения и выбора // Бюллетень Бухгалте-
ра. – 2013. – № 29. – 31 с.
251
4. Алданиязов К. Н. Производственно-учетная система в управлении предприятием:
управленческий учет, управленческий анализ, управление затратами : учеб. пособие. – Ал-
маты : Нұр-Пресс, 2011. – 127 с.
5. Шеремет А. Д., Негашев Е. В. Методика финансового анализа деятельности коммер-
ческих организаций. – 2-е изд., перераб. и доп. – М. : ИНФРА-М, 2010. – 108 с.
Кыпшакбаева А. С. – «Қapжы Aкaдeмияcы»AҚ
«Eceп жәнe aудит»мaмaндығының мaгиcтpaнты,
bayursak@mail.ru
Ғылыми жeтeкшici:Жұмaбeкoвa Г. Ж., э.ғ.к.,дoцeнт
КӘСІПОРЫНДАҒЫ ҚОРлАР еСеБІН ЖеТІлДІРУ ЖОлДАРЫ
Тауарлы материалды қорлар субъектінің айналым капиталының негізгі бөлігі болып та-
былады. Нарықтық экономика жағдайында айналым қорларының айналымдық деңгейінің
көтерілуі ең негізгі және нақты көрсеткіш болып есептеледі, ал оның негізгі бөлігін та-
уарлы материалдық қорлар құрайды. өнеркәсіпте материал өнімдерінің өзіндік құнының
үлес салмағы 70 пайызды құрайды, ал текстильдік және химиялық өнеркәсіпте 90 пайызға
дейін. Бірақ барлық ұйымдар үлкен қорлар немесе аяқталмаған өндіріске ие емес, мысалы
қаржылық қызметтер көрсететін банктер немесе компаниялар. Алайда оларға ие ұйымдардан
олардың санының әдейі немесе ойламағаннан азаюы сол сәтте пайда және шығын есебімен
бірге (себебі, есепті кезең соңындағы қорлар мен аяқталмаған өндіріс шығындарын анықта-
уда өте маңызды), баланстан толығымен байқалады, мұнда қорлар мен аяқталмаған өндіріс
мағынасы өзімен айналым қорларының қысқа мерзімді дебиторлық қарыздарға қатынасын
көрсететін жалпы өтімділік көрсеткіштерінің төлеміне ықпалын тигізеді. Белгілі қателік-
тердің қаржылық есебінің дұрыстылығына ықпал ету себебімен бухгалтердің бұл аспектіні
есептеуі ең бірден бір негізгі қызметі болып табылады.
Өндірістік цикл және тауарлы материалды құндылықтар есептеменің ең негізгі және
қиын бөлімдеріне жатады. өндіріске қызмет көрсету саласын, көтерме және бөлшек сауда
саласын ұйымдастыру тауарлы материалдық құндылықтардың белгілі мөошерін сақтайды.
Өнеркәсіптік кәсіпорында материалдық құндылықтардың наменклатурасы он мыңдаған
түрмен саналады, ал өндірістік қорларды есептеу туралы ақпарат өндірісті басқарудың бар-
лық ақпаратының 30 пайыздан аса бөлігін құрайды. Сондықтан материалдық құндылықтар-
ды қолдану, қозғалуын қадағалау және есептеуін ұйымдастыру үлкен қиындықтармен
байланысты. Өндірістік запастарды есептеу және қадағалаудың бөлігі болып оларды қол-
данудың экономикалық талдауы саналадады, ол өндірістің тиімділігн көрсетуде резервтерді
іздеуді тереңдетеді. [1, 97б.]
Әлемдік тәжірибе түсініктілік, орындылық, сенімділік және салыстырмалылық сияқты
ақпараттың тиімділігін айқындайтын сапалық сипаттамалар халықаралық стандарттарды
тікелей пайдаланумен немесе оларды бухгалтерлік есепке алу мен қаржылық есеп берудің
ұлттық жүйесін құрудың негізі ретінде қолданумен қол жеткізетіндігін көрсетеді. ХҚЕС пен
ХАС-ты қолданудың экономикалық перспективасы капиталды тиімдірек бөлуден, іске жұм-
салатын қаржының әр алуандығынан және оның табыстылығының өсуінен тұрады, әлемдік
нарыққа шығу жеңілдейді, капиталды тартуға жұмсалатын шығындарды азайту мүмкіндігі
туады. Мұның өзі жаңа бизнес құрылымдарды дамытуға, жаңа жұмыс орындарының пайда бо-
луына, жұмыссыздықтың төмендеуіне, халықаралық нарықтарда қазақстандық ұйымдардың
бәсекеге қабілеттілігін арттыруға, тұтастай алғанда елдің экономикалық өсуіне әкеп соғады.
Бухгалтерлік есепке алу мен қаржылық есеп беру жүйесін дамыту елдің экономикалық
жағдайындағы өзгерістермен тығыз өзара байланыста және шаруашылық тетіктің даму си-
паты мен деңгейіне жауап беруі тиіс.
252
Бухгалтерлік есепке алу мен қаржылық есеп беру жүйесін одан әрі дамытуды ХҚЕС-ке
сәйкес бухгалтерлік есеп пен қаржылық есептілікте қалыптастырылатын ақпараттың сапа-
сын, ашықтығын және салыстырмалылығын арттыру мақсатында мынадай негізгі бағыттар
бойынша жүзеге асыру қажет:
– бухгалтерлік есепке алуды, қаржылық есептіліктің аудитін ұйымдастырумен және жүр-
гізумен айналысатын мамандарды даярлау және қайта даярлау;
– шағын және орта кәсіпкерлік субъектілері үшін бухгалтерлік есепке алумен қаржылық
есеп беруді жүргізу тәртібін оңайлату;
– халықаралық тәжірибенің негізінде бухгалтерлік есепке алу мен қаржылық есеп беруді
реттеу жүйесін өзгерту;
– бухгалтерлік есепке алу мен аудитті дамытудың халықаралық процесіне қатысу.
Бухгалтерлік баланста тауарлы материалды қорлар ағымдағы актив ретінде жіктеледі,
соның ішінде:
– олар операциялық қызметінің бір бөлігі болып табылады және олар ұйымның немесе
өндірістік циклдің жағдайына процедурасында өткізіледі немесе қолданылады деп күтілуде;
– сауда мақсатында аз уақыт көлеміне сақталады және есептік күннен 12 ай барысында
өткізіледі деп күтілуде.
Көптеген ұйымдар тұрақты және алынған қорларын ұстанады. Қорлар деңгейі әртүрлі
болуы мүмкін. Ол өндірістің мінезі мен түріне байланысты. Нақты тұтынушыға жұмыс жа-
сайтындар қорлардың төмен деңгейін ұстанады.
Олар тауарларды дайын болу мөлшерімен тұтынушыларға жеткізеді. Егер тауар тез бұзы-
латын болса, онда ұйым қорларын азайтуға тырысады. Үлкен өндірістік циклі бар ұйымдар
бітпеген өндіріске үлкен соммалы инвестициялар сала алады. Осы немесе басқа қорлар дең-
гейін қолдау қымбат іс болуы мүмкін, себебі ол өзіне қорларды сақтау құнын, сақтандыру,
ұйымның мүмкін құлдырауын енгізеді. Басқа жағынан қарастырсақ, қорлардың болуы да
қымбат іс болуы мүмкін, себебі клиенттерді тез арада қанағаттандыра алмау. [2,116б.]
Өндіріс процесіне еңбек құралдарымен қатар өндірістік босалқы қорлары еңбек заттары
ретінде қатысады. Еңбек құралдарының айырмашылығы еңбек заттары өндірістік процесі-
не бір-ақ рет қатысады және олардың құны өндірілетін өнімнің материалдық негізін құрай
отырып, өнімнің өзіндік құнын құрайды.
Тауарлы-материалдық босалқылар келесідей активтер түрінде болады: өндірісте пайда-
лануға немесе жұмыстар мен қызметтерді орындауға арналған шикізаттар, материалдар,
сатып алынған жартылай шикізаттар және құрастырушы бұйымдар (детальдар), отын, ыдыс
және ыдыстық материалдар, қосалқы бөлшектер және басқа материалдар; аяқталмаған өн-
діріс; субъект қызметі барысында сатуға шығарылған дайын өнім, тауарлар.
Қорлар есебін ұйымдастыруды жетілдіру жолдарына тауарлы-материалдық қорлар есебін
автоматтандыруды ұсынуға болады.Бухгалтерлік есепке алуды жүргізу мен қаржылық есеп
беруді жасау бөлігінде ақпараттық жүйелерді автоматтандыру процесі маңызды мәселе бо-
лып табылады. ХҚЕС-ті толыққанды енгізу компаниялардың бизнес-жобаларын жан жақты
автоматтандырусыз мүмкін емес, ол бастапқы құжаттарды өңдеуді, автоматтандырылған ре-
жимдегі негізгі көп еңбекті қажет ететін функцияларды барынша оңтайландыруға және адам
факторының қатысуымен байланысты тәуекелдердің пайда болу мүмкіндігіне жол бермеуге
жағдай жасайды. Бухгалтерлік есепке алуды автоматтандыру ұйымдарда есепке алу жұмысын
жолға қоюға елеулі септігін тигізеді, ақпаратты өңдеу принциптері бейнелі түрде өзгереді, бұл
ретте, есепші қызметкерлер деректерді өңдеуге тікелей қатысады. Ұйымдарда бухгалтерлік
есепке алуды автоматтандыру мәселесі ең маңызды болып табылады, себебі олардың қыз-
меттерін тұтынушы Қазақстан Республикасының халқы болып табылады. Ұйымдарда бух-
галтерлік есепке алуды автоматтандыру процесін іске асыру мақсатында ұйымның автомат-
253
тандырылған ақпараттық жүйелерінде енгізілген көмекші бухгалтерлік есепке алу және Бас
бухгалтерлік кітабын жүргізуге қойылатын талаптарды жетілдіру жоспарланып отыр.
Өндіріс барысында еңбек құралдары рөлін атқаратын материалдық құралдар онда бір рет
қатысып және өзінің бар құнын өндірілген өнімнің өзіндік құнына бір уақытта ауыстырады.
өндірістің үздіксіз технологиялық процесін іске асыру үшін, ұйым қоймада сәйкесінше ма-
териалдар, жартылай фабрикаттар, отын және тағы да басқа қорларды сақтау керек. Қазіргі
уақытта ұйымда С бухгалтерия бағдарламалық өнімде тауарлы-материалдық қорлар есебі,-
бақылануы, талдауы, аудиті мәселелерін шешуді автоматтандыру сұрақтарына үлкен мән
беріледі. Ол түгендеу карточкасы негізінде қалыптасатын, тауарлы-материалдық қорлар ту-
ралы ақпараттық базаны жүргізуді құрумен негізделеді.
Тауарлы-материалдық қорлар есебі бойынша 1С бухгалтерия қызметтері, келесі жүйелі
есеп-бақылау операцияларын орындауда тұжырымдалады:
– бастапқы ақпараттарды құжаттауды автоматтандыру;
– тауарлы-материалдық қорлардың қозғалысын бақылау, жедел басқару;
– тауарлы-материалдық қорлардың өзіндік құнын есептеу.
Ақпаратты технологиялыұқ өңдеу барысы келесі этаптардан тұрады:
– бастапқы ақпаратты дайындау;
– енгізу мезетіне нормативті-анықтамалық ақпаратты құру;
– тауарлы-материалдық қорлар қозғалысы деректер жинақтамасын құру;
– жады базасына ақпаратты енгізу және есептеулер жүргізу;
– өзіндік құнды және шығындарды есептеу;
– келесі қолдану үшін ақпараттың құрылуы;
– нәтижелік ақпаратты талдауды және бақылауды жүргізу;
– қолда бар ақпарат бойынша басқару шешімдерін қабылдау.
Жетекші, бухгалтер және аудитор керекті уақыт кезеңіне ақпараттық базадан кез келген
қажетті көрсеткіш мәнін алуына немесе талдау жасауына болады.
Қазіргі уақытта тауарлы-материалдық қорларды қолдануды жобалауға үлкен мән беріледі.
Жобалау үшін бухгалтер белгілі бір кезеңдегі тауарлы-материалдық қорлардың қор қайтым-
дылығына талдау жүргізеді және білім базасын қолдану арқылы басқару бойынша ұсыны-
старды қалыптастырады.
Осылайша, тауарлы-материалдық қорлар есебі, бақылануы, талдануы және аудитіне ке-
шенді тәсілдемелер белгілі бір кезеңдегі барлық қажетті деректерді алуға және ұйымның
қаржы-шаруашылық қызметін басқару деңгейін іс жүзінде жоғарлатуға мүмкіндік береді.
Жергілікті жүйе желісін орнату арқылы қойма шаруашылық орындарында есепті ком-
пьютерлендіру. Есептілікті компьютерлендіру жұмысшылардың және қоймалық есепті
жүргізу бойынша материалды-жауапты тұлғаның жұмыс уақыттарының азаюына алып ке-
леді. Қазіргі уақытта тауарлы-мтериалдық қорлар қозғалысы есебінің компьютерлендірудің
жүргізілмеуі жұмыс уақытының көп бөлігін алады.
Тауарлы-материалдық қорлар есебіне қосымша бақылау жүргізу. Тауарлы-материалдық
қорлар есебіне қосымша бақылау жүргізу кәсіпорын жетекшілері жағынан өте маңызды бо-
лып табылады. Бұл жетекшімен бухгалтерлік құжаттарды қарау, осы саладағы жүргізілетін
нормативті актілерді зерделеуді білдіреді. Мұндай қадам тауарлы-материалдық қорларды
сатып алуға қаражатты тиімді жұмсау, кәсіпорын қызметкерлерінің тауарлы-материалдық
қорларды тәртіппен қолдануды жоғарлатуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, кәсіпорын
жетекшілері бақылауымен, бухгалтерлік есеп мәліметтері бойынша, тауарлы-материалдық
қорларды тиімді қолдану талдауын жүргізу қажет.
Әдебиеттер:
1. Баймұханова С.Б. Қаржылық есеп: Оқулық. – Алматы: Экономика, 2007
2. Толпаков Ж.С. Бухгалтерлік есеп. Оқулық,- Қарағанды: «ҚарағандыПолиграфия» бас-
пасы, 2009
254
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Кыпшакбаева А. С - Сборник III республиканской научно-практической конференции магистрантов

text:
Кыпшакбаева А. С. – «Қapжы Aкaдeмияcы»AҚ
«Eceп жәнe aудит»мaмaндығының мaгиcтpaнты,
bayursak@mail.ru
Ғылыми жeтeкшici:Жұмaбeкoвa Г.Ж., э.ғ.к.,дoцeнт
ҚОРлАР АУДИТІН ЖеТІлДІРУ ЖОлДАРЫ
Табиғи қорлар – табиғи ортаның, қоғамның материалдық және рухани мұқтажын қамта-
масыз ету үшін, өндірісте пайдаланылатын бөлігі. Табиғи қорларды тиімді пайдалану және
адамзатты өне бойын табиғи қормен қамтамасыз ету өте күрделі мәселелердің бірі болып
отыр. Сондықтан табиғи қорларды сарқылтпау үшін қалпына келмейтін табиғат байлықта-
рын тиімді пайдалануға, шикізаттың, отынның, энергияның жаңа көздерін іздеуге барлық
күш жұмылдыруда. Бұл шараларды іске асырудың маңызды жолдары басқа (арзан) шикізат-
ты кеңінен қолдану және жан-жақты толық пайдалану.
Сондықтанда, осы табиғи қорлардан шығатын материалдық қорларды зерттеу оның есебі
мен аудитін тексеру жолдары ұсынылып отыр. Жалпы аудит Қазақстанда 80-жылдардың соңын-
да пайда болды, дәл сол уақытта аудиторлық ұйымдар өздерінің алғашқы қадамдарын жасады.
Және 1993 жылы аудит «Аудиторлық қызмет туралы» бірінші Заңның қабылдануымен өзінің
дүниеге келуін ресми түрде бекітті. Осы уақыт ішінде аудит қаржы нарығы саласында өзінің
лайықты орнын тапты, аудит институты ретінде өзінің өмір сүру құқығын дәлелдеді.
Алайда, осыған қарамастан, аудиторлық кәсіпті жетілдіру өзекті мәселелердің бірі бо-
лып қалады.
Аудиторлық мамандықты өздігінен реттеуді дамыту қазіргі таңда кәсіби қоғамдастықта
белсенді талқылануда. Олар арқылы аудиторлық қызмет сапасына бақылау жүргізілетін
өзін өзі реттейтін ұйымдарды нығайту және күшейту туралы мәселе қойылуда. Бірнеше
кәсіби ұйымдар құру қажеттілігі туындайды, бұл, мәні жағынан, аудиторлық нарықты одан
әрі дамыту үшін иінтірек болады [1,69б.].
Кәсіби ұйымдардың ұйымдар қызметіндегі маңызды нәрсе кәсіби қауымдастықты және
қоғамды тұтастай алғанда толғандыратын мәселелер болуы тиіс: корпорациялық басқа-
ру, салық салу, халықаралық қаржылық есептілік және аудит стандарттарына тиімді көшу
жағдайы. Және осының барлығы өзін-өзі реттейтін кәсіби ұйымдар қызметінің саласына
жатқызылуы тиіс. Осы үшін Заңда көптеген кәсіби аудиторлық ұйымдар құру көзделген,
олар қолайлы бәсекелес ортаны құрады, бұл, өз кезегінде, кәсіпқойлықтың пропорциялық
жағынан өсуіне және аудиторлық қызметтер сапасын арттыруға септігін тигізетін болады.
Аудитор мамандығын дамыту қоғамдық мүдделерге жауап беруі тиіс, онда бұрыш басына
тікелей пайдаланушы мүддесін қою қажет және осы мақсатпен аудиторлардың өздерінің
мүдделері шегінде оны жабық кеңістікте дамыту мүмкіндігін алып тастау қажет. Ауди-
тор пайдаланушы алып жатқан ақпаратқа сенімді болу үшін жұмыс істейді. Бұл, былайша
айтқанда, оның құқығын қорғау, кепілдік беру. Ал өз азаматтары құқығының сақталуына
кепілдік беру – мемлекеттің нақты өлшемдер мен ережелерді анықтауы тиіс функциясы-
ның дәлі өзі. Егер кәсіби ұйымдар аудиторлардың кәсіби деңгейін тексерсе және жетілдір-
се, онда мемлекет олардың заң ормалары мен жалпы ережелерді сақтауына жауапты.
Мемлекеттік қадағалау осы үшін де қажет.Бұл мәселенің жеткілікті үлкен мәні Қазақстан
үшін ғана бар емес, ол әлемнің көптеген жетекші елдерінде маңызды түрде теориялық та,
практикалық та жағынан дамыды. Аудиторлық тексеру нәтижелері көптеген экономика-
лық шешімдер негізі болып табылғандықтан, аудиторлық қызмет барлық елдерде жеткілік-
ті дәрежеде қатаң реттеледі. Жақында АҚШ-та болған оқиғалар көрсеткендей, аудиторлық
ұйымдардың қызметіне қатысты мемлекет тарапынан жеткіліксіз бақылау қор нарығының
күйзелуіне әкеп соқтыра жаздады және бірқатар жетекші американ компанияларының акци-
онерлеріне миллиардтаған залал келтірді.
255
Аудит жүйесін жетілдіру үшін орта мерзімді перспективаға арналған негізгі бағыттар:
– орта және жоғары оқу орындарының оқу бағдарламаларына ХАС оқытуды енгізу және
оларды тәжірибеде пайдалану білу;
– кәсіби аудиторлық ұйымдармен аккредиттелген практикадан өтетін аудиторлардың
біліктілігін арттыру жүйесін дамыту және жетілдіру;
– аудиторлық қызмет мәселелері бойынша заңнаманың сақталуын мемлекеттік қадағала-
удың тиімді жүйесі.
Сондай-ақ, бұқаралық ақпарат құралдары арқылы хабарлай отырып, брифингтер, «дөңге-
лек үстелдер» өткізу арқылы аудиторлық мамандықтың мәртебесін арттыру жөнінде жұмыс
жүргізу қажет. Ұқсас іс-шаралар жастарды қызықтыруға тартуға мүмкіндік береді, себебі
қазіргі уақытта аудиторлық қызметтерді талап дүркін-дүркін өсуде, бұл тиісті персоналды
іріктеудің кадрлық мәселесін шешуге мүмкіндік береді.
Аудитті жетілдіру жөнінде сипатталған шаралар аудиторлық кәсіпті одан әрі үдемелі дамы-
туға негіз құрайды. Бұл ретте, мемлекет тарапынан салмақты көзқарас мемлекет пен аудитор-
лық қауымдастық өзара іс-әрекеттерінде де, аккредиттелген кәсіби аудиторлық ұйымдардың
өздерінің арасындаға өзара іс-әрекеттерінде де қажет тепе-теңдік деңгейіне қол жеткізуге мүм-
кіндік береді, олар аудиторлық қызметті реттеу процесінетартылатын болады, бұл Қазақстан
Республикасында аудиторлық мамандықты одан әрі оң дамытуға қызмет етеді.
Бухгалтерлік есепке алу және аудит жүйесін дамыту өсіп және серпінді дамып келе
жатқан мемлекет құруға маңызды жағдай болып табылады [2,47б.].
Материалдық өндірістік қорлармен операцияларды өткізетін нормативтік құқықтық актілер-
мен сәйкесінше келесі мәселелер мен тексерудің негізгі бағыттарын қисынға келтіруге болады:
– қойма шаруашылығының жағдайы және сақтау орындарын бақылау – өлшеу құралда-
рымен қамтамасыз ету; тауарлы-материалдық құндылықтар қабылдау дұрыстылығы;
– тауарлы-материалдық құндылықтардың сақтылығы; материалдық жауаптылықты рәсімдеу;
– материалдарды есептеу ережелерін сақтау және оларды пайдалануды бақылау;
– өндірісте тауарлы-материалдық құндылықтарды есептен шығару дұрыстығы;
– тауарлы-материалдық құндылықтарға түгендеу жүргізудің дұрыстылығы және өз
уақыттылығы, оның нәтижелерінің бухгалтерлік есепте көрініс табуы;
Тауарлы-материалдық қорлар есебінің аудитін жетілдіру жолдары Қазақстан Республи-
касы халықаралық жаңа экономикалық қатынастардың даму жолына түскендіктен, бухгал-
терлік есеп және салықтық заңдарға қосымшалар мен өзгертулер енгізіліп жатқандықтан,
кәсіпорын аудиттің ұйымдастырылуын жетілдіру туралы шешім қабылдауы керек. Қазіргі
уақытта ТМҚ есебінің аудиті бұл – жыл сайынғы түгендеу мен оның нәтижелерін талдау
сияқты жеке түрдегі шаралар болып табылады. Алайда бұл жеткіліксіз аудит [3, 249б.].
Талдау жүргізетін кәсіпорын үшін – тоқсанына бір реттік кезеңділігімен ТМҚ-ды қолда-
ну мен қалыптастыру аудитін қамтамасыз ететін уақыт келді.
Бұл кәсіпоырнға ТМҚ-ды жабдықтау және оларды қолдануға жіберілген қателіктерді
және ТМҚ-ды бүлдіру мен негізсіз ысырап себептерін уақытында жоюға шаралар қолда-
нуға мүмкіндік береді.
Жеке меншік нысанындағы кәсіпорындардағы кенеттен жүргізілетін тексеріс жүйесі ау-
диттің жетілдірілмеген түрі болып саналады. Кәсіпорынның қызметкерлерінен құрылған
түгендеу комиссиясы аудитті жиі кезеңділікпен жүргізе алмайды.
Әрдайым қолданыстаға ішік аудитті енгізуді ұсынғым келеді. Әрдайым қолданыстағы ішкі
аудит кәсіпорынға ТМҚ есебінің ұйымдастырылуы мен кәсіпорынның өндірістік үрдістерінің
тиімділігін ұйымдастыруда да жіберілген қателіктерді уақытында жоюға мүмкіндік береді. Со-
нымен қатар ТМҚ есебі бойынша құжаттаарды рәсімдеудегі ұқыптылықты жоғарлатады, қыз-
меткерлердің жауапкершілігін арттырады және кәсіпорын жұмысының тиімділігін жоғарлатады.
Кәсіпорынға сонымен қатар ТМҚ-ды бағалаудың ішкі аудитін ұйымдастыруды ұсынуға болады.
Материалдық қорларды бағалау және көліктік-дайындау шығын соммалары тікелей са-
тылған өнімнің өзіндік құны арқылы жиынтық табыс мөлшеріне және заңды тұлғалардан
256
алынатын табыс салығы көлеміне де әсер етеді. Қазіргі уақытта материалдық қорларды
бағалауды дұрыс жүргізу салықтық органдармен бақыланады.
Әдебиеттер:
1. Абленов, Д.О. Основы аудита: Учебник / Абленов Д.О. – Алматы: Экономика, 2009.
2. Андреев В.Д. Практический аудит: Справочное пособие – М.: Экономика, 2011. – 336 с.
3. Аренс А., Лоббек Дж. Аудит. / Пер. с англ.; Гл. ред. серии проф. Я.В. Соколов. – М.:
Финансы и статистика, 2010. – 560 с.
лукпанова А. Х. – магистрант, специальность «Учет и Аудит»,
АО «Финансовая академия», г.Астана
aigul1993@list.ru
Научный руководитель: д.э.н. Гамарник Г.Н.
СТАНОВлеНИе И РАЗВИТИе МАлОгО БИЗНеСА В РеСПУБлИКе КАЗАХСТАН
Малое предпринимательство (малый бизнес) – это совокупность независимых мелких и
средних предприятий, выступающих как экономические субъекты рынка.
Главным критерием на основе которого предприятие относят к субъекту малого предпри-
нимательства является средняя численность работников, взятая за определенный период
отчетного времени. Кроме этого могут учитываться такие показатели как размер уставного
капитала, величина активов, объем оборота (прибыли, дохода). Согласно данным Мирового
банка, насчитывается около 50 показателей, по которым предприятия относятся к субъектам
малого предпринимательства, однако во всех развитых странах главным критерием являет-
ся численность работающих.
У нас в Казахстане действуют следующие нормы:
– Малые субъекты предпринимательства имеют численность работающих до 50 человек
и среднегодовую стоимость активов до 500 тыс. долларов США;
– Средние субъекты предпринимательства имеют численность работающих до 250 чело-
век или среднегодовую стоимость активов до 3 млн. долларов США;
– Крупные субъекты предпринимательства имеют численность работающих от 250 чело-
век или среднегодовую стоимость активов от 3 млн. долларов США[1].
Как видим развитие малого предпринимательства играет огромную роль в стабильном
экономическом развитии государства. В Казахстане развитию малого предпринимательства
отводиться особая роль. Озвучивая содержание «Стратегии «Казахстан-2050» Глава нашего
государства Нурсултан Назарбаев заявил: «Отечественное предпринимательство является
движущей силой нового экономического курса. Доля малого и среднего бизнеса в эконо-
мике должна к 2030 году вырасти по крайней мере вдвое. Во-первых, мы должны создать
условия, чтобы человек смог попробовать себя в бизнесе, стать полноценным участником
проводимых в стране экономических преобразований, а не ждать, что государство решит
за него все проблемы. Важно поднять общий уровень деловой культуры и стимулировать
предпринимательскую инициативу» [1].
На сегодняшний день в стране зарегистрировано почти 840 тысяч субъектов малого и
среднего предпринимательства. Доля этого сектора в ВВП страны составляет около 30%.
В ходе экспертного опроса, проведенного среди специалистов, имеющих непосредствен-
ное отношение к малому и среднему бизнесу, было выявлено, что в нашей стране созданы
необходимые условия для интенсивного развития малого и среднего предпринимательства.
При этом 37,5% опрошенных расценили эти условия как нормальные, столько же участни-
ков опроса заявили, что «условия есть, но существуют отдельные проблемы», и 18,8 %
экспертов дали ответ: «в целом главные, определяющие условия созданы» [2].
257
Что же касается оценок результатов, к которым должно привести развитие этой сферы, то
они по приоритетности распределились таким образом: возникнет базовая основа среднего
класса, экономическая и финансовая сферы страны приобретут еще большую устойчивость,
значительно вырастет валовой продукт и уровень жизни, исчезнут наиболее серьезные про-
блемы занятости. Сферы, в которых сегодня в республике задействованы мелкие и средние
предприниматели, отличаются широким разнообразием: одни граждане нашли свою нишу
в торговле, другие активно занялись предоставлением населению всевозможных услуг, тре-
тьи сосредоточились на производстве товаров широкого потребления.
Количество граждан, решивших вести собственный бизнес, вне всякого сомнения, напря-
мую зависит от тех условий, которые создает государство для развития мелкого и среднего
предпринимательства. По результатам опроса для успешного развития малого и среднего
бизнеса необходимо:
– изменить правила регистрации, лицензирования, сертификации и т. д. (75,0% респондентов);
– улучшение система налогообложения предпринимателей (62,5%);
– совершенствование финансово-кредитной регуляции (56,3%);
– упрощение отчетности и бухучета (25,0%)
– обеспечение безопасности бизнеса (25,0%)
– улучшение информационного обеспечения граждан, работающих в этой сфере (25%);
– совершенствование лизингового обслуживания заявили (6,3%)[2].
В Послании народу Казахстана «Новый Казахстан в новом мире» Главой государства Н.
А. Назарбаевым перед Правительством была поставлена следующая задача: государствен-
ные холдинги, играя важную роль в диверсификации экономики, должны вовлекать в этот
процесс, стимулировать и поддерживать казахстанский малый и средний бизнес. Казахстан
перенимает успешный опыт развитых стран, ведь совершенствование механизмов государ-
ственной поддержки малого и среднего бизнеса находится в постоянном центре внимания
Правительства страны.
Мировая практика убедительно свидетельствует, что в странах с развитой рыночной эко-
номикой малое и среднее предпринимательство оказывает серьезное влияние на развитие
народного хозяйства, решение социальных проблем, увеличение численности занятых ра-
ботников. По численности работающих, по объему производимых и реализуемых товаров,
выполняемых работ и услуг субъекты малого и среднего предпринимательства в отдельных
областях играют ведущую роль. Поэтому проблема государственной поддержки малых и
средних предприятий в настоящее время является наиболее актуальной [3].
При этом очень важную роль играет кредитная поддержка малого и среднего бизне-
са. В Казахстане почти каждый пятый кредит субъектам малого и среднего бизнеса выдает-
ся за счет средств Фонда развития предпринимательства «ДАМУ», сообщается на заседании
Правительства РК управляющим директором Фонда национального благосостояния «Сам-
рук-Казына» Кайрат Айтекенов. Он напомнил, что в прошлом году через фонд «ДАМУ»
была запущена программа «Дорожная карта бизнеса-2020», в рамках которой одобрено 240
проектов. Их общая сумма составила более 90 млрд. тенге, уже заключено 145 договоров.
«В рамках реализации антикризисной программы также появились новые инструмен-
ты поддержки бизнеса. На сегодня фонд «ДАМУ» реализует широкий перечень программ
финансовой и нефинансовой поддержки МСБ – это «ДАМУ – Өндіріс», финансирование
лизинговых сделок и другие», – отметил К. Айтекенов [4].
В настоящее время Фондом реализуется 15 государственных программ непосредствен-
ной финансовой поддержки частного предпринимательства, и 11 консультативных программ
направленных на обучение и подготовку предпринимателей. если создать соответству-
ющие условия, обеспечивающие комплексную поддержку малого и среднего бизнеса
на общегосударственном и региональном уровнях, и возможности для его относитель-
ного безрискового финансирования (кредитования), извлечения нормальной нормы
258
прибыли, то денежные средства инвесторов неизбежно устремятся в малый и средний
бизнес, содействуя тем самым не только становлению и развитию последнего, но и по-
вышению на этой основе эффективности экономики в целом.
Список литературы:
1. Сайт http://yvision.kz
2. Институт сравнительных социальных исследований «ЦЕССИ-Казахстан»
3. Сайт http://articlekz.com
4. Сайт http://www.damu.kz
Мадибаева Қ. Б. – студент, мамандық «Есеп және аудит»
«Қаржы академиясы» АҚ, Астана қ.
karla1994@mail.ru
Ғылыми жетекші: магистр Байтуова Л.Т.
АҚША ҚАРАЖАТТАРЫНЫҢ ҚОЗҒАлЫСЫ ТУРАлЫ еСеП ҚАРЖЫлЫҚ
еСеПТІлІКТІҢ НегІЗгІ НЫСАНДАРЫНЫҢ БІРІ РеТІНДе
Ақша қаражаттарының қозғалысы туралы есеп тарихы 1863 жылы Dowlais Ironworks
компаниясының менеджері құрастырған есеп бастау алады. 1992 жылы Халықаралық
қаржылық есептілік стандарттар Кеңесі ХҚЕС 7 «Ақша қаражаттарының қозғалысы тура-
лы есепті» әзірледі.
1997 жылы бұл есеп Қазақстан Республикасында енгізілді.
Халықаралық тәжірибеде ақша қаражаттарының қозғалысы туралы есеп ХҚЕС негізгі
нысаны ретінде қолданылады.
Ақша қаражаттарының қозғалысы туралы есеп қаржылық есептілік пайдаланушылары-
на ақша қаражаттарының кірістелу көздері мен шығысталу бағыттары жайлы мәліметтер-
мен қамтамасыз етеді. Бұл мәліметтер көмегімен кәсіпорын ақша қаражаттары мен оның
баламаларын жұмылдыру мен пайдалану қабілетін бағалауға болады.
Бұл есеп көмегімен келесі мәліметтер:
– Есепті кезең барысында ақша қаражаттарының қайдан келіп түскенін;
– Есепті кезең ішінде ақша қаражаттарының қалай жұмсалынуын;
– Есепті кезеңдегі ақша қаражаттарының қалдығы қаншалықты өзгергенін;
– Ақша қаражаттарының қызмет түрлеріне (ағымдағы, инвестициялық, қаржылық) бай-
ланысты ағымы мен шығынын, сонымен қоса, олардың ақша қаражаттары қалдығының өз-
геруіне ықпалын;
– Ақша қаражаттарының ағымы мен шығыны дебиторлық және кредиторлық міндетте-
мелерге қалай әсер еткені анықталады.
Кез келген кәсіпорын үшін ақша қаражаттары ең жоғары өтімді активтер болып табыла-
ды. Бұл көрсеткіш кәсіпорынның бюджет, жұмыскерлер мен кредиторлар алдында міндет-
темелерді орындау мүмкіндігін сипаттайды.
Алдыңғы кезеңдердегі ақша қаражаты қозғалысы туралы ақпарат ақша қаражатының бо-
лашақ ағындарының мөлшері, уақыты және айқындығы туралы түсініктерді қалыптастыру
үшін негіз ретінде пайдаланылады. Ол ақша қаражаттарының болашақ ағындарының бол-
жау дәлдігін тексеру кезінде, сондай-ақ, рентабельділік, таза ақша ағындары мен бағалар-
дың өзгеруін талдауда пайдалы болып табылады.
ХҚЕС 7 сәйкес, кәсіпорын кезең ішіндегі ақша қаражаттарының қозғалысын операци-
ялық, инвестициялық және қаржылық қызметке сәйкес жіктеп ұсынуы тиіс. Бұл жіктеу пай-
даланушыларға кәсіпорынның қаржылық жағдайы мен ақша қаражаттары мен оның бала-
маларының сомасына әрбір қызметтің әсер етуін бағалауға мүмкіндік береді. [1]
259
1 Кесте – Халықаралық стандарттарға сәйкес қызмет түрлерінің анықтамасы
Қызмет түрі
Анықтама
Операциялық қызмет
Инвестициялық, қаржылық қызметтен басқа кәсіпорынға табыс
әкелетін негізгі қызмет
Инвестициялық қызмет
Ақша қаражаттарының баламаларына жатпайтын, ұзақ мерзімді
активтер мен басқа да инвестицияларды сату және сатып алу
Қаржылық қызмет
Кәсіпорын меншік капиталы мен қарыз қаражаттарының
мөлшері мен құрамын өзгертуге алып келетін қызмет
ХҚЕС 7 стандартына сәйкес есепте қолма-қол ақша қаражатының қозғалысы ғана емес,
сондай-ақ олардың баламаларының өзгерістері де көрсетіледі.
Ақша қаражаттарының баламалары – алдын ала белгілі ақша қаражаттары сомасына тез
айналатын және олардың құны шамалы тәуекелдікке ұшырайтын қысқа мерзімді, жоғары
өтімді салымдар.[2]
Ақша қаражаттарының қозғалысы туралы есептің операциялық қызмет бойынша ақша-
лай қаражаттардың қозғалысы тікелей немесе жанама әдістер арқылы анықталады.
Тікелей әдісте ақша қозғалыстарының негізгі түрлері ашылады. Операциялық қызметте
тікелей әдісті пайдаланған кезде ақшалай қаражаттардың түсуі мен шығуының нәтижесі:
өнімді, жұмысты, қызметті сатқаннан түскен түсімнен, алынған аванстан, пайыздан, диви-
дендтен, роялтиден және т.б. табыстардан; жабдықтаушылар мен мердігерлердің қарызын
төлегеннен, берілген аванстан, төлеген жалақыдан, бюджет пен бюджеттен тыс төлемдері-
нен және т.б. шығыстардан тұрады.
Бұл әдіс бойынша ақша қаражаттары ағынының қозғалысы кәсіпорынның Бас кітабы
негізінде жасалады. Оған ақша қаражаттары шотымен жасалынған барлық операциялар
кіреді. Бұл әдіспен жасалған есеп ақша қаражаттарының келіп түсу көздері мен шығыста-
лу бағыттарын, сондай-ақ, ағымдық міндеттемелерді өтеу үшін керекті ақша қаражаттарын
көрсетеді. Тікелей әдіспен жасалған есеп ақша қаражаттарының болашақ ағыны туралы
мәліметтерді алуға мүмкіндік береді.[3]
Жанама әдісте таза табыс немесе зиян өзгерген ағымдағы активтер мен міндеттемелеріне,
ақшасыз операцияларына, сондай-ақ өткен жылдармен салыстыра отырып, қаржылық және
инвестициялық қызметтердің нәтижесі болып табылатын табыстар мен шығыстарға түзету
жасалынады. Бұл әдісте баланс мәліметтері мен қаржы-шаруашылық қызметінің нәтижесі
туралы есеп беру мәліметтерін негізге алады. Бұл әдіс қаржы-шаруашылық қызметінің нәти-
жесі туралы есеп берудің әрбір баптарына түзету енгізуді көздемейді. Тек қана таза табыс
сомасын өткен жылдармен салыстыру арқылы есептік кезеңнің көрсеткіштеріне түзетулер
енгізіледі. Бұл әдіс көбінесе консолидацияланған есептілік құру барысында қолданылады.[4]
2 Кесте – Ақша қаражаттарының қозғалысы туралы есептің құрылымы
№
Атауы
І
Операциялық қызмет бойынша ақша қаражаттарының қозғалысы
1
Ақша қаражаттарының түсімі
Өнім өткізуден түскен түсім
Алынған аванстар
Басқа да түсімдер
2
Ақша қаражаттарының жұмсалуы
Жабдықтаушыларға төлем
Берілген аванстар
Несие пайызы бойынша төлемдер
Еңбекақы бойынша төлемдер
260
Бюджетке төленетін басқа да төлемдер
Басқа да төлемдер
3
Операциялық қызметтен түскен ақша қаражаттардың таза сомасы
ІІ Инвестициялық қызмет бойынша ақша қаражаттарының қозғалысы
1
Ақша қаражаттарының түсімі
Басқа да түсімдер
2
Ақша қаражаттарының жұмсалуы
Негізгі құралдарды сатып алу
Материалдық емес активтерді сатып алу
3
Инвестициялық қызметтен түскен ақша қаражаттардың таза сомасы
ІІІ Қаржылық қызмет бойынша ақша қаражаттарының қозғалысы
1
Ақша қаражаттарының түсімі
Басқа да түсімдер
2
Ақша қаражаттарының жұмсалуы
Несие пайызы бойынша төлем
Басқа да төлемдер
3
Қаржылық қызметтен түскен ақша қаражаттардың таза сомасы
Жиынтығы:
Есепті кезең басындағы ақша қаражаттары мен олардың баламалары
Есепті кезең соңындағы ақша қаражаттары мен олардың баламалары
Ақша қаражаттары қозғалысы туралы есептің тікелей немесе жанама әдіспен құрасты-
рылудың айырмашылығы – қолданушыға керекті ақпараттылығында. Тәжірибе жүзінде
есептің тікелей әдіспен жасалуы кәсіби қаржыгер болып табылмайтын акционерлер мен
басшыларға әлдеқайда түсінікті екені анықталған.
Ақша қаражаттарының қозғалысы туралы есеп қандай әдіспен жасалса да, ол кәсіпорын-
ды жедел басқару құралдарының бірі болып табылады. Ақша қаражаттарының қозғалысы
туралы есепте, қаржылық есептіліктің сыртқы қолданушыларын қызықтыратын, кәсіпо-
рынның есепті және өткен кезеңдердегі ақша қаражаттарының ағымы мен шығыны туралы
мәліметтер көрсетіледі.
Бұл есепті талдау қолданушыларға кәсіпорынның өтімділік пен төлем қабілеттілігін,
қаржылық икемділігін бағалауда маңызды орын алады.
Ақша қаражаттарының қозғалысы туралы есептің негізгі мақсаты – кәсіпорынның есепті
кезең ішіндегі ақша қаражаттарының кірістелуі мен шығуы туралы мәліметтермен қамта-
масыз ету. Сонымен қатар, кәсіпорынның инвестициялық және қаржылық қызметінің тал-
дау құралы ретінде танылады.
Қорыта айтқанда, ақша қаражаттарының қозғалысы туралы есеп – ақша қаражаттарының
ағыны негізінде құрастырылған кәсіпорын қаржылық жағдайының өзгерісі есебі. Бухгал-
терлік баланс пен кірістер мен шығыстар туралы есеппен салыстырғанда ақша қаражаттары
туралы есеп басқа да есептіліктерде көрсетілмеген кәсіпорын қаржылық жағдайы мәлімет-
терін бухгалтерлік есептіліктің сыртқы қолданушыларына ашып көрсетілуіне бағытталған.
Әдебиеттер тізімі:
1. Прокопович Д.А. Отчет о движении денежных средств по МСФО // Вестник профес-
сионального бухгалтера. – 2012г. – № 5.
2. 7 (IAS) Халықаралық қаржы есептілігінің стандарты «Ақша қаражаттары қозғалысы
туралы есеп» – электрондық басылым, www.minfin.kz
3. Садиева А.С., Жуматов М.К., Акимова Б.Ж., Тлеуова Э.М,: Бухгалтерский учет в соот-
ветствии с МСФО. – Астана: АО «Центр подготовки, переподготовки и повышения квали-
фикации специалистов органов финансовой системы. - 2010г.
4. Кеулімжаев Қ.К., Құдайбергенов Н.А. Бухгалтерлік есеп: теориясы және негіздері. –
Алматы: Экономика. – 2011ж.
261
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sbornik-iii-respublikanskoj-nauchno-prakticheskoj-konferencii.html?page=36#АҚША_ҚАРАЖАТТАРЫНЫҢ_ҚОЗҒАлЫСЫ_ТУРАлЫ_еСеП_ҚАРЖЫлЫҚ__еСеПТІлІКТІҢ_НегІЗгІ_НЫСАНДАРЫНЫҢ_БІРІ_РеТІНДе


url: http://emirsaba.org/sbornik-iii-respublikanskoj-nauchno-prakticheskoj-konferencii.html?page=36#«условия_есть,_но_существуют_отдельные_проблемы»,_и_18,8_%__экспертов_дали_ответ:_«в_целом_главные,_определяющие_условия_созданы»_[2].


title: Майтанов А. А - Сборник III республиканской научно-практической конференции магистрантов

text:
Майтанов А. А. – магистрант, специальность «Учет и аудит»
АО «Финансовая академия»
1202kz@mail.ru
Научный руководитель: к.э.н. Аманова Г.Д.
ПеРСПеКТИВЫ РАЗВИТИя И ПУТИ СОВеРШеНСТВОВАНИя НАлОгОВОгО
УЧеТА РеСПУБлИКИ КАЗАХСТАН
В Послании Президента Республики Казахстан Н.А. Назарбаева народу Казахстана от
2015 года определены основные приоритеты продвижения Казахстана в число наиболее кон-
курентоспособных и динамично развивающихся государств мира. Приоритетами являются:
«Новый уровень устойчивости и конкурентоспособности финансовой системы в условиях
либерализации и вступление в ВТО на выгодных для Казахстана условиях» одной из задач
ставит повышение уровня эффективности и экономической отдачи секторов экономики [1].
Совершенствование системы налогообложения заключается в совершенствовании зако-
нодательной базы, а также в совершенствовании механизма обложения.
Законодательная база Республики Казахстан, необходимая для успешного ведения своего
бизнеса, в основном уже сформирована. Но, вместе с тем, практика показала, что абсо-
лютное большинство проблем возникает именно из-за несовершенства принятых законов и
других документов республиканского уровня. Чтобы досконально разобраться в налоговом
законодательстве, нужны специальные знания. Ведь на данный момент законодательная
база состоит из множества инструкций, писем, разъяснений, которые не только не взаимос-
вязаны, но и противоречат друг другу.
Налоговая система Республики Казахстан в ее конечном виде рассчитана на очень законо-
послушных граждан. В настоящее время механизм исчисления подоходного налога с юридиче-
ских и физических лиц сталкивается с препятствиями, приобретающими постепенный государ-
ственный характер. Во-первых, цель, которую преследует налогоплательщик – это уплатить
как можно меньше налога. Данная цель достигается очень простым способом: при увеличении
суммарной величины вычетов юридических лиц, происходит уменьшение налогооблагаемого
дохода, что приводит к уменьшению суммы налога. Запрещающие меры, на наш взгляд, не в
состоянии изменить ситуацию. Во-вторых, у отечественных хозяйствующих субъектов не в пол-
ной мере сформировалось понятие налоговой дисциплины. Ярким примером тому может слу-
жить то, что плательщики сетуют на несвоевременное перечисление причитающихся им сумм,
уклоняются от уплаты или отсрочивают уплату налогов, хотя осознают, что решение данной
проблемы лежит в них же самих. В-третьих, на сегодняшний день мы имеем в своем распоря-
жении практически полностью убыточные отрасли народно-хозяйственного комплекса.
Одним из главных условий успешного осуществления налоговой реформы является мак-
симальное сближение, как правило, не совпадающих, а то и прямо противоположных, инте-
ресов и точек зрения всех, участвующих в процессе налогообложения сторон (государства в
лице налоговой администрации с одной стороны, и налогоплательщиков с другой стороны).
В свою очередь налогоплательщики, юридические и физические лица, должны быть
полностью уверены, что налоговое законодательство, во-первых, достаточно стабильно,
чтобы гарантировать хотя бы на ближайшую перспективу законность совершаемых в соот-
ветствии с ним действий без риска невольно оказаться жертвой его очередного внезапного
изменения; во-вторых, в равной степени защищает интересы всех, участвующих в процессе
налогообложения, сторон, и значит, при необходимости, можно рассчитывать на его реаль-
ную защиту; в-третьих, справедливо не только по своей форме, но и, по сути, не делая ни
для кого исключений и объективно отражая истинные потребности всего общества; в чет-
вертых, принято не задним числом, а гласно, после широкого обсуждения с участием всех
заинтересованных сторон, включая налогоплательщиков.
Но, если в условиях рынка рассматривать этот вопрос системно, то увидим, что налого-
вая система также влияет на расходную часть бюджета.
262
Одна из предпосылок нормального функционирования системы налогообложения – ста-
бильность налогового законодательства. В этом заинтересованы и налогоплательщики и
налоговики. Но положение не меняется. По-прежнему налоговое законодательство перио-
дически пересматривается в связи с разработкой смежных законодательных актов, вносят
разные поправки, дополнения, корректировки [2, с.97].
Подавляющее большинство налогоплательщиков предпочитает использовать метод уче-
та доходов по мере поступления выручки на расчетный счет предприятия, что обусловлено
следующими особенностями экономической ситуации в Республике Казахстан:
-инфляция делает невыгодным использование метода начислений, поскольку более позд-
ний момент поступления реальных денег к продавцу по сравнению с моментом уплаты на-
лога автоматически повышает реальный уровень эффективной налоговой ставки;
-кризис неплатежей в экономике приводит к тому, что хозяйствующим субъектам, ис-
пользующим метод начислений, грозит изъятие через налоги части оборотных средств, по-
скольку в этом случае налоги уплачиваются в том числе с доходов, реальное получение
которых весьма проблематично.
Таким образом, необходимо, для простоты и удобства, чтобы налоговый и бухгалтерский
учет были едины, при этом вся отчетность и весь учет производился по бухгалтерскому учету.
По мнению первого заместителя директора Института экономических исследований Е.
Темирханова «уже много лет фискальные сверх изъятия формируют сверх рыночные цены».
Все казахстанские налоги, в том числе и подоходный налог, уплачиваются независимо от от-
рицательной рентабельности или полученного балансового убытка. Объектом налогообло-
жения стал не результат, а процесс предпринимательской деятельности [3].
Для решения проблем, связанных с подоходным налогообложением, выдвигаются раз-
личные предложения, например, А.Алипов предлагает применить на практике налогоо-
бложение совокупного валового дохода (валовой выручки). Ее принципиальное отличие
от действующего ныне механизма обложения заключается в том, что объектом обложения
рекомендуется рассматривать сумму совокупного валового дохода за минусом налога на
добавленную стоимость, включенного в стоимость выпускаемой продукции, выполненных
работ и оказанных услуг. При этом подоходный налог предлагается взимать по ставке 5%.
Для рентабельных и сверх рентабельных предприятий предусматривается понижающий ко-
эффициент основной ставки – соответственно 25% и 50%. Ставку налога на добавленную
стоимость необходимо снизить до 15% [4, с.56].
На мой взгляд, был бы справедливым возврат к уплате налога текущими платежами, ког-
да уплата налога производится по фактически полученному доходу.
В мировой практике в качестве льготы применяется налоговый инвестиционный кредит,
он был рассмотрен выше, т.е. вычет из налога на прибыль части инвестиционных расходов
компании (часто с условием использования этого кредита для последующих инвестиций).
Применительно к практике налогообложения подоходным налогом в Республике Казах-
стан хорошо известны налоговые кредиты (хотя их так не называют) по налогу на добав-
ленную стоимость. К примеру, обороты по реализации товаров, готовой продукции за пре-
делы СНГ облагаются по нулевой ставке, в то же время по материалам и другим затратам
на производство разрешен зачет на НДС, следовательно, через бюджет Республики – эти
налогоплательщики финансируют свою деятельность. Даже при условиях невозвратности
НДС из бюджета денежными средствами, такое состояние расчетов с бюджетом наиболее
выгодное для налогоплательщика, т.е. он освобождает себя от авансовых платежей по НДС,
использует данную задолженность бюджета в будущем. Кроме того, в этой ситуации НДС
не восстанавливается и его можно квалифицировать как невозвратный налоговый кредит.
При выборе пути реформ необходимо должным образом оценить действующую налоговую
систему. Говоря о принципе одноразового налогообложения надо упомянуть о двух типах нало-
гов, которыми облагается сразу вновь созданная стоимость. Первый тип – налог на добавлен-
ную стоимость, которым облагается вновь созданная стоимость на этапе потребления и второй
тип – подоходные налоги, которыми облагается вновь созданная стоимость на этапе получения
263
доходов. Прямые подоходные налоги в любое конкретное время превосходят НДС на размер
накопления. Однако в долговременной перспективе различия между объектами, облагаемыми
этими налогами, исчезают, ибо накопления делаются, чтобы позже их можно было потребить.
При введении в 90-е гг. НДС немало было высказываний о том, должен ли этот налог
действовать наряду с прямыми подоходными налогами, или новый налог должен полно-
стью заменить прежние, применяемые с начала столетия подоходные налоги. Мнения были
одинаково твердыми, однако одно из них отстаивало простые и низкие налоги, а другое -за-
щищало увеличивающееся перераспределение. Как мы видим сегодня, второе мнение по-
бедило, выдвинув в качестве последнего аргумента возрастающие потребности бюджетов.
«В интересах развития предпринимательства в Республике Казахстан и укрепления нало-
говой базы предлагается снижение ставки НДС до 13% с одновременным снижением льгот
по нему, а также пересмотр применения нулевой ставки НДС, ограничившись лишь ее при-
менением при экспорте товаров».
Список литературы:
1. Послание Президента Республики Казахстан Н.А.Назарбаева Народу Казахстана
«Стратегия «Казахстан-2050»: Новый политический курс состоявшегося государства»
(Астана, 14 декабря 2012 года)
2. Темирханов E.E. Гармонизация налоговых отношений. – Алматы //
3. Факсинфо, 2010, с.459
4. Григорьева О.И. Статья: Налоговый учет в Республике Казахстан, 2012 г.
5. Финансы: Учебник для ВУЗов. Под ред. Проф. М.В. Романовского, проф. О.В. Вру-
блевской, проф. Б.М. Сабанти. – М.: Изд. «Перспектива»; Изд. «Юрайт», 2010, с.520
Майтанов А. А. – магистрант, специальность «Учет и аудит»
АО «Финансовая академия»
1202kz@mail.ru
Научный руководитель: к.э.н. Аманова Г.Д.
НАлОгОВЫе ОБяЗАТелЬСТВА ПО НАлОгУ НА ДОБАВлеННУЮ
СТОИМОСТЬ НА ПРеДПРИяТИИ
Понятие «Налоговый учет» вошло в практику хозяйствования с вводом Закона «О нало-
гах и других обязательных платежах» (1995 год) широкую интерпретацию. По определению
профессора В.К. Родостовца «Налоговый учет» – это оперативный учет, который обязан
вести налогоплательщик в течение налогового года для учета доходов и вычетов, причем
большинство вычетов и ряд доходов не формируется в бухгалтерском учете. Далее он же
отмечает, что налоговый учет – это самостоятельный вид учета, имеющий свой предмет и
методы его осуществления [1, С. 277]. Многие практические работники рассматривают на-
логовый учет, как часть или разновидность бухгалтерского учета. Определение и содержа-
ние налогового учета следует рассматривать в тесной связи с процессом исчисления налога,
подлежащего уплате в бюджет, т.к. налоговый учет своей основной целью имеет точный
расчет размера налогового обязательства. Однако, для расчета налогового обязательства не
всегда применяются бухгалтерские данные, хотя методология налогового учета почти везде
основана на бухгалтерском учете.
Положения и нормы, регламентирующие порядок и условия ведения налогового учета,
содержатся в налоговом законодательстве, где подчеркивается что, то или иное положение
применяется в строго ограниченных случаях, когда осуществляется расчет тех или иных
налоговых показателей с выделением термина «налоговое обязательство».
В этой связи несовпадение бухгалтерского и налогового учета дает основание казахстан-
ским авторам, рассматривать налоговый учет с двух точек зрения:
264
– налоговый учет в широком смысле слова;
– налоговый учет в узком смысле слова [2, с. 267].
Налоговый учет – важное звено информационной системы финансово-экономической деятель-
ности организации, формируемых на принципах бухгалтерского учета в целях определения нало-
гооблагаемой базы и изъятия налогового учета государственного бюджета. Возникновение нало-
гового учета в нашей республике связано с периодом реформирования отечественной экономики.
Вследствие того, что бухгалтерский учет в настоящее время формируется на основе Зако-
на «О бухгалтерском учете и финансовой отчетности» и международных стандартов финан-
совой отчетности, а налоговый учет – на основе административного права, что обусловлено
нормами главы 14 Налогового кодекса Республики Казахстан, возникла необходимость пол-
ного разделения двух видов учета [3].
Налоговым обязательством признается обязательство налогоплательщика перед государ-
ством, возникающее в соответствии с налоговым законодательством.
Раздельный налоговый учет ведется налогоплательщиком на основании учетной доку-
ментации с соблюдением требований, установленных настоящим Кодексом.
Налогоплательщик не может объединять объекты налогообложения и (или) объекты, связан-
ные с налогообложением, в целях исчисления налоговых обязательств по видам деятельности, для
которых настоящим Кодексом установлены требования по ведению раздельного налогового учета.
У налогоплательщика не будет права на отнесение НДС в зачет по товарам, работам,
услугам, указанным в счете-фактуре, оплата за наличный расчет которых с учетом НДС
независимо от периодичности платежа превышает 1000-кратный размер МРП, установлен-
ного законом о республиканском бюджете и действующего на дату выписки счета-фактуры.
Сумма НДС по таким счетам будет учитываться в стоимости приобретенных товаров, работ,
услуг (Закон РК от 21.06.12 г. № 19-V).
Данное ограничение наличных денежных расчетов до 1000 МРП распространяется толь-
ко на сделки между юридическими лицами и не распространяется на сделки ИП. При этом,
необходимо отметить, что в связи с изменениями, внесенными в ст. 257 Налогового кодекса,
с 01.01.2016 г. налог на добавленную стоимость не будет зачитываться и будет учитывать-
ся в порядке, установленном пунктом 12 статьи 100 настоящего Кодекса, если подлежит
уплате в связи с получением: товаров, работ, услуг, указанных в счете-фактуре, оплата за
наличный расчет которых с учетом налога на добавленную стоимость независимо от пе-
риодичности платежа превышает 1000-кратный размер месячного расчетного показателя,
установленного законом о республиканском бюджете и действующего на дату выписки сче-
та-фактуры. Данные последствия с 01.01.2015 г. по ограничению отнесения НДС в зачет
будут распространяться на всех плательщиков НДС.
В пункте 2 статьи 260 Налогового кодекса, говорится о том, что выбранный метод опреде-
ления НДС, относимого в зачет, не подлежит изменению в течение календарного года. Также
обращаем внимание на то, что НДС, учитывается в стоимости приобретенных товаров.
Наибольшую трудность в бухгалтерской работе предприятия представляет правильный
учет и расчет налога на добавленную стоимость (НДС). Дополнительную сложность при
этом создает заинтересованность налоговой службы вне замедлительной суммы этого нало-
га. Стремление собрать как можно скорее налог – и не только с объема реализованной про-
дукции (работ, услуг), но и с сумм полученных авансов и предоплаты за будущую поставку
– заметно усложнило учетные записи по удержанию налога на добавленную стоимость с
перегонкой удержанных сумм со счета на счет.
В процессе проверки достоверности налогооблагаемой базой по налогу на добавленную
стоимость вначале должен удостовериться в правильности исчисления предприятием обо-
рота по реализации товаров (работ, услуг), имея в виду полноту включения в него всех со-
вершенных хозяйственных операций в денежном выражении.
Для предприятий можно рекомендовать следующие предложения, в том числе по отдель-
ным, наиболее важным налогам, по НДС:
265
– изучение системы ведения налогового учета, проверка правильности формирования
книги покупок, определения объекта налогообложения;
– по налогу на прибыль:
– проверка правильности формирования себестоимости оказываемых услуг для целей
налогообложения, определения прочих доходов и расходов для целей налогообложения, пе-
редачи информации о суммах, подлежащих включению в налоговую базу;
– по прочим налогам:
– изучение системы ведения налогового учета, проверка правильности определения
объекта налогообложения, налоговой базы, применения ставок налогов, законности и обо-
снованности применения льгот по уплате налогов, своевременности уплаты, отражения в
бухгалтерском учете операций по начислению платежей и их перечислению, проверка пра-
вильности и своевременности составления форм отчетности по видам налогов;
– проверка правильности применения налоговых ставок, льгот при расчете и уплате на-
логов, начислений, полноты и своевременности перечисления налоговых платежей; провер-
ка правильности составления налоговой отчетности;
– изучение и оценка операции по списанию задолженности по пени в порядке реструкту-
ризации налоговых платежей.
Таким образом, налоговый учет представляет собой систему сбора, фиксации и обработ-
ки хозяйственной и финансовой информации, необходимой для правильного исчисления
налоговых обязательств плательщика.
Список литературы:
1. Радостовец В.К. и др. Бухгалтерский учет на предприятии. Издание 3 доп. и перераб.
– Алматы: Центраудит, 2002, с.728
2. Жакупова О.М. Финансовый учет, Учебно-практическое пособие I, II, III. Караганда,
2013, с.145
3. О налогах и других обязательных платежах в бюджет (Налоговый кодекс). Кодекс
Республики Казахстан от 12 июня 2001 г., №209-11 (с изменениями и дополнениями от
01.01.2013г.). – Алматы: Каржы-Каражат
Мерғали К. М. – студент, мамандық «Есеп және аудит»
«Қаржы академиясы» АҚ, Астана қ.
kulai95@mail.ru
Ғылыми жетекшісі: э.ғ.к. Садуақасова К.Ж.
ҚАРЖЫлЫҚ ТАлДАУДЫҢ ТеОРИялЫҚ НегІЗДеРІ
Қаржылық жағдайды талдау кәсіпорының шаруашылық қызметін талдаудың қорытын-
дылаушы кезеңі болып табылады. Және ол 3 сатыны қамтиды- жабдықтау, өндіріс және
өткізу; бұлардың жиынтыгы коммерциялық, өндірістік және қаржылық қызметті қүрай-
ды. Кәсіпорынның қаржылық қызметі – бұл оның осы қызмет нәтижесінде меншікті және
тартылған капиталдың көлемі мен құрамына өзгеріс әкелетін қызметі болып табылады.
Ол қаржы ресурстарының жүйелі түрде түсуі мен тиімді пайдаланылуына, есеп және не-
сие тәртібін сақтауға, меншікті және қарыз қаражаттарының арасындағы арақатынастың
рационалдылығына, сондай-ақ кәсіпорынның тиімді қызмет етуі мақсатында қаржылық
тұрақтылыққа қол жеткізуге бағытталуы тиіс. Кәсіпорын қызметінің қаржылық, өндірістік
және коммерциялық жақтары арасында тығыз байланыс пен өзара тәуелділік бар. Осылайша
қаржылық қызметінің жетістігі, көбінесе оның өндірістік- сату көрсеткіштерімен анықта-
лады. Кәсіпорынның өзі алатын төлемдерді және ақша қаражаттарын алуы оның өнімді
сатуына, алдын ала қарастырылған сұрыпталымды ұстап тұруына, өнім сапасының қажетті
деңгейге сәйкестігіне және оны бір қалыпты өндіруге және төлеуге байланысты болады.
Жоғары сапалы өнімді үздіксіз өндіру және өткізу кәсіпорынның қаржылық ресурстарының
266
қалыптасуына оң әсерін тигізеді. Өндіріс процесінде өнім сапасының төмендеуі және оны
сатудың қиындықтары кәсіпорын шотьіна ақша қаражаттарының келіп түсуіне кедергі жа-
сайды. Кері байланыс та бар, ол ақша қара-жаттарының болмауы материалдық ресурстар-
дың келіп түсуінің іркілісіне, демек өндіріс процесінің тоқтауына әкеліп соқтыруы мүмкін.
Шығындар көлемі өндіріс процесінің тиімділік деңгейімен анықталады. Олардың тиімділігі
қаншалықты көп болса, кәсіпорын өнімді өткізу көлемін сақтай отырып ресурстарды, со-
ның ішінде қаржылық ресурстарды соншалықты аз жұмсайды. Және керісінше, шикізат
пен материалдар шығындарының нормасының өсуі, еңбек өнімділігі деңгейінің төмендеуі,
басқа да ресурстардың мөлшерден тыс жұмсалуы және өндірістік емес шығындар қосым-
ша қаржы қаражаттарының қажеттілігіне себепші болады. Еңбек және материалдық ресур-
стар шығыны ең алдымен енімнің өзіндік құнында, содан соң табыста талдап қорытылады.
Соңғы айтылған көрсеткіштің көлемі кәсіпорының өзіндік қаражаттарының көлемін өзгер-
те отырып, оның жалпы қаржылық жағдайында елеулі көрініс табады [1].
Кәсіпорынның қаржылық қызметінің қалыпты болуы әсіресе өз кезеңіндегі қойылған
мақсаттарға қол жеткізу үшін қажетті жағдайларды туғызады, оның төлеу қабі-леттілігікің
кепілі болып табылатын өнім өндірудің үздіксіздігін және кәсіпорынның қаржылық жағдай-
ының тұрақтылығын қамтамасыз етеді.
Қаржылық жағдайды талдауды қаржылық тұрақтылықтан бастаған жөн және оған мыналар
жатады: кәсіпорын активтерінің құрылымдық және құрамдық динамикасын талдау; кәсіпорын
активтерінің қалыптасу көздерінің құрамдық және құрылымдық динамикасын талдау; кәсіпо-
рынның қаржылық тұрақтылығының абсолюттік және салыстырмалы көрсеткіштерін талдау;
баланс өтімділігін талдау; кәсіпорынның төлем қабілеттілігін және несие қабілеттілігін талдау.
Нарықтық экономикада талдау екіге бөлінеді: ішкі басқару (өндірістік), сыртқы қаржылық
талдау. Талдаудың басқөру және қаржылық деп бөлінуі практикада бухгалтерлік есептің
қаржылық және басқару есебі деп бөлінуіне негізделген. Ішкі басқару талдау – ұйымды
басқаруды ақпараттық-талдаулық қамтамасыз етудің интеграцияланған жүйесі ретінде
басқару есебінің құрамдас бөлігі болып саналады. Сыртқы қаржылық талдау – ашық жария-
ланатын қаржылық есептіліктің деректері бойынша кәсіпорын жөнінде ақпаратты пайдала-
нушылар- мемлекеттік органдар немесе меншік иелері, контрагенттерге қызмет көрсететін
қаржылық есептің құрамдас бөлігі болып саналады. Қаржылық талдау сыртқы және ішкі
пайдаланушылар үшін де қолданылады.
Қаржылық есеп және ашық жарияланатын қаржылық есептілік ақпараттың сыртқы пай-
даланушылардың көзқарастарын қамтамасыз ететін халықаралық және ұлттық стандар-
тармен реттеледі. Басқару есебі кәсіпорын басшылығы мен меншік иелері көзқарасында
басқару шешімдерін өңдеуге бағытталған жүйелі дәстүрлі есеп пен проблемалы есептен
тұрады. Басқару есебі мелекетпен реттелмейді. Оны ұйымдастыру мен әдістерін кәсіпо-
рын басшығы анықтайды. Онда алдыңғы орынға бухгалтер қызметіндегі басқару міндеттері
қойылады. Оны шешу дәстүрлі бухгалтерия білімін ғана емес, сондай-ақ техникалық-эконо-
микалық жоспарлау, статистика мен шаруашылық қызметті талдау, жетілген есептеу техни-
касын, дамыған математикалық аппарат білімін талап етеді.
Қаржылық талдауда жарияланатын қаржылық есептілік деректері негізінде келесі жүргізіледі:
– қаржылық жағдайды талдау, оның ішінде қаржылық тұрақтылықты, баланс өтімділігін,
ұйымның төлем қабілеттілігін талдау.
– банкроттылықты талдау мен диагностикасын жүргізу.
– абсолюттік көрсеткіштерді (пайда) талдау.
– қатысты көрсеткіштерді (рентабельділік) талдау.
Басқару есебінің қаржылықтан айырмашылығы кәсіпорында ішкі шаруашылық бай-
ланыстарды бейнелейді, яғни кәсіпорында жұмыс жасайтын тұлғалар арасындағы байла-
ныстарды бейнелейді. Сондықтан оны ішкі есеп деп, ал қаржылықты сыртқы деп атайды.
Басқару талдаудың ақпараттық базасы бұл кәсіпорынның қызметі жөнінде ресми және бей-
267
ресми ақпараттар жүйесі болып саналады: өндірістің техникалық дайындығы жөнінде, нор-
мативтік және жоспарлық жаңа ақпарат, шаруашылық есеп, оның ішінде оперативтік, бух-
галтерлік, статистикалық есеп деректері, сыртқы қаржылық және барлық ішкі шаруашылық
есептілік жүйесі, басқа ақпарат түрлері.
Активтердің қорлану көздерін талдаған кезде меншікті және қатыстырылған капиталдың
көрсетілген көлемі белгіленіп, есеп беру кезеңіндегі олардың өзгеру себептері анықталып,
оларға баға беріледі. Бұл кезде өз меншігіндегі капиталға басты назар аударылады, себебі өз
қаражаттарының қоры болуы оның қаржылық тұрақтылығының барлығын көрсетеді.
Меншікті капиталды ғана анықтап қоймай, сонымен бірге капиталдың жалпы сомасындағы
оның үлес салмағын да анықтау маңызды. Бұл көрсеткіш тәуелсіздік коэффициенті деп аталады
және оның теориялық мәні 0,5-0,6 аралығында. Бізге белгілі, неғұрлым кәсіпорынның қаражаты
көп болса, соғұрлым үздіксіз жұмыс қамтамасыз етіліп, нарық жағдайында алға шығуға көмек-
теседі. Сондықтан кәсіпкерлер әр түрлі резервтерді құру жолымен және жарғылық қорға бөлін-
беген табысты тікелей қосу арқылы меншіктік капиталды көбейтуге тырысады.
Қаржылық қортынды есептің көптеген элеметтерінің мазмұны «Қазакстандық тұжы-
рымдамалық (концепция) негізде» каралған. Ресми түрдегі осы тұжырымдамалык кұжатта
қаржылык қортынды есеп жөніндегі ұғым және оның сипаты, сондай-ак активтерді, пассив-
терді, табыстар мен шығындарды, меншікті капитал мен міндеттемелерді танудың мазмұны
мен қасиеттері берілген Бұл тұжырымдамада қаржылық қортынды есептің кұрамдас эле-
менттері, капитал қалыптастыру және оның қозғалысы, ақпараттарды танып білудің крите-
рийлері, бұлардың мақсаты мен құрылымы, сондай-ак қаржылық қортынды есептің негізгі
элементтерін есеп тәжірбиесінде қолдану жөніндегі ұсыныстар қаралған.
ХҚЕС 1 «Қаржылық есептілікті ұсыну» стандартына сай қаржылық қортынды есептің
негізгі мақсаты: ұйымның қаржылық жағдайы; ұйымның қызметінің нәтижесі;ұйым-
ның қаржылық жағдайының өзгерісі жөнінде анық және толық ақпараттар даярлау болып
анықталған [2].
Аталған стандарт халықаралық қаржылық қортынды есеп стандарттарына негізделіп,
Қазақстан Республикасы 28 ақпан 2007 жылғы «Бухгалтерлік есеп және қаржылык кортын-
ды есеп» жөніндегі Заңына сәйкес каржылық қортынды есеп үлгілерінің барлығын жасау
үшін қолданылады.
ХҚЕС 1 «Қаржылық есептілікті ұсыну» стандарты төмендс жүйеленген негіздерден (1-
сүлбе) тұрады.
Қаржылық қорытынды есептің кұрамы: бухгалтерлік баланс; табыстар мен шығындар
қорытындысы; ақша козғалысынын қорытындысы; меншікті капитал өзгерісінің қорытын-
дысы; есеп саясаты; түсіндірме хат.
Бухгалтерлік баланстың қазақстандық типтік құрылымы және оның тараулары мен бап-
тары төмендегідей түрде қалыптасқан: активтер; пассивтер; қыска мерзімді активтер қысқа
мерзімді міндеттемелер; ұзақ мерзімді активтер ұзақ мерзімді міндеттемелер; капитал.
Табыстар және шығындар жөніндегі корытынды есеп түрі калыпты жағдайда шаруашы-
лык қызметін атқарушы ұйымдардың таза пайдасы немесе шеккен зиянына қосылатын қо-
сымша кұндык бағалар өзгерісінің есебін жүргізуге арналған. Сыртқы пайдаланушылар
үшін табыстар және шығындар жөніндегі қорытынды есеп қысқа үлгіде жасалынады. Ақша
қозғалысына арналған қорытынды есепте қалыпты өндірістік және қаржылық жағдайда ка-
лыптасқан ақша қаражаты мен сыртқы көздерден алынған ақша қаражаты арасындағы өз-
герістерді дәлме-дәл ажыратылып көрсетілуі керек. Ақша қозғалысы жөніндегі қорытынды
есеп ақша қозғалысы есебін жүргізуге арналған жекелеген счеттардағы мәліметтер негізін-
де жасалынып, есепті кезеңнің басындағы және аяғындағы калған ақшанын калдығымен
салыстырылып көрсетіледі. Операциялык, инвестициялық және қаржылық қызметтерге
байланысты акша ағыны жөніндегі мәліметтер сүлбеде берілді [3].
Меншікті капитал өзгерісі жөніндегі қорытынды есеп ұйымдардың меншікті капиталы-
ның жағдайы мен қозғалысын, жарияланған жарғылық капитал, төленбеген және қосымша
268
төленген капитал өзгересін, сондай-ақ резервтік капитал мен бөленбеген табыстың (зиян)
қалыптасуы жөніндегі көрсеткіштерден тұрады [4].
Есеп саясаты ҚР бухгалтерлік және қаржылық корытынды есеп, бухгалтерлік есеп стандарт-
тары және бухгалтерлік есептің типтік шоттар жоспарының талаптарына және ұйымдар қы-
зметін жүргізу ерекшеліктеріне сай бухгалтерлік есеп пен қаржылық қорытынды есеп жасау
үшін ұйымдардың қабылданған принциптерін, негіздерді, ережелер мен тәжірибені айтады.
Есеп саясатының мақсаты ретінде бухгалтерлік есеп операцияларын орындау барысында
қателер жібермеу, фактілерді бұрмалау, ұйымдардың қаржы жағдайын бағалау, шаруашылық
қызметінің үзіксіздігін қамтамасыз ету, материалды активтерді бағалау мен есептен шығару,
таза пайда резервін құру бағытындағы мейлінше жоғары дәрежедегі икемді есеп ақпаратта-
рын қалыптастыру болып табылады.
Әдебиеттер тізімі:
1. Аманова Г.Д. Экономический анализ. –Астана: АО «Финансовая академия», 2015 г.- 226с.
2. ХҚЕС 1 «Қаржылық есептілікті ұсыну» стандарты
3. Анализ хозяйственной деятельности предпрития. /Учебник под общ ред В.И.Страже-
ва, М. Высшая школа, 2008 г.
4. Анализ финансово- хозяйственной деятельности предприятия: Учебное пособие М.В.
Мельник, Е.Б. Герасимова, 2008.
Достарыңызбен бөлісу: |