ОРАЛДЫҚ МЕРГЕН ҚАЗАҚ ҚЫЗДАРЫНЫҢ ЖАУЫНГЕРЛІК ЕРЛІГІ
Б.С. Боранбаева
т.ғ.к., Батыс Қазақстан инженерлік-гуманитарлық университетінің доценті
(
Орал, Қазақстан)
ХХ ғасырда КСРО халықтарына ең үлкен қауіп төндірген оқиға, ол – 1941 жылғы
неміс фашистерінің тұтқиылдан жасаған шабуылы. Ұлы Отан соғысы жылдарында бүкіл
Кеңес халқы «Бәрі де Отан үшін, бәрі де Жеңіс үшін» деген ұранмен жұмыла күресті.
Майданға аттанған миллиондаған ұлдар мен қыздар кеудесін оққа тосып, толарсағынан қан
кешіп, қажырлықпен жүргізген шайқастың нәтижесінде Ұлы жеңіске қол жеткізіп, Отанды,
халықты қорғап қалды.
Ұлы Отан соғысы кеңестік халықтарды да бір сыннан өткізгендей болды, сол Ұлы
соғыс сынында қазақтың ұлдарымен қатар қыздары да өздерінің жауынгерлігі,
парасаттылығы және Отанға деген адалдығын әлемге паш етіп, қазақ халқының ұлттық
мінезі мен қасиетін танытты.
Әйгілі қолбасшы Бауыржан Момышұлы: «Соғыс қазақ халқының тарихын күрт
өзгерткен, бұрылыс әкелген, миллиондаған отандастарымыздың арасында өшпес із,
жазылмас жара қалдырды»,- дей отырып, - Ұлы Отан соғысы тек біздің замандастарымызды
ғана емес, адамгершілік, игілік сезімдер тұрғысынан болашақты да толғандыратын тақырып»
[1, 238], -
деп атап көрсеткен еді. Ұлы батыр айтса айтқандай, бұл тақырып әркімді де
толғандырып келеді, зертеушілерді қызықтырып келе жатқаны анық.
190
Демек, майдангер орыс жазушысы Василь Быковтың: «Ұлы Отан соғысының тарихы
тек төрт жылмен шектеліп қалмайды, ол тұтас дәуірді қамтиды, қиындығы мен құпиясы
уақыт өткен сайын біртіндеп ашылады», [2], - деген пікірі өте орынды айтылған деп
санаймыз. Расында, Ұлы Отан соғысы туралы деректер біртіндеп табылуына байланысты
біздің де түсінігіміз бен танымымыз жыл өткен сайын тереңдеп келеді.
Ұлы Отан соғысына қатынасқан қазақстандықтардың арасында жауынгер қыз-
келіншектердің үлесі зор. Тарихшы ғалым М.Қозыбаев өз еркімен майданға сұранып, өтініш
жазған қазақстандықтардың 40 пайызы қыз-келіншектер [3, 38 б.] болғандығын айтады.
Солдат шинелін киген жауынгер қыздар туралы еңбегінде В.С.Мурманцева Ұлы Отан
соғысына 800 мыңнан астам кеңестік жауынгер әйелдердің қатынасқандығы [4, 9 б.] туралы
дерек береді.
Ал тылдағы кеңес әйелдерінің майданға қосқан ерен еңбегі жөніндегі Г.Нұрбекованың
«Женщины Казахстана фронту» атты зерттеуінде: «Всего в боях на фронтах Отечественной
войны из Казахстана, по неполным данным, участвовало около 6 тысяч женщин» [5, 23 с.],-
деп жазады. Ал, осыншама жауынгер қыз-келіншектердің арасындағы қазақ қыздарының
саны қанша? Бұл сұрақ қазірге дейін анықталған жоқ. Сол сияқты, ел басына күн туған
заманда, өз еркімен (тіпті барлығы дерлік) майданға аттанған жауынгер қазақ қыздарының
жауынгерлік өмірі, шейіт болғандарының қаза тапқан жерлері де толық анықталмай келеді.
Ұлы Отан соғысы жылдарында қолына қару алып, сұрапыл соғысқа қатысқан қазақ
қыздары аспазшы, хат тасушы, дәрігерлік көмек көрсету сияқты мамандықтарды игерумен
бірге, сол уақыттағы қыздар арасында сирек кездесетін ұшқыш, танкшы, мерген, пулеметші,
барлаушы, байланысшы сияқты әскери мамандықтардың барлығын да меңгерген.
Жалпы 1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысына қатысқан жауынгерлерден уақыт
110 түрлі мамандықты игеруді талап еткен екен [2]. Осы орайда ер жүрек жауынгер қыздар
туралы Кеңес Одағының маршалы А.И.Еременко өзінің әскери мемуарлық еңбегінде: «Ұлы
Отан соғысында қыздар араласпаған, қыздар меңгермеген әскери мамандық кем де кем» [6,
293 с.],- деп жазған еді. Ендеше соғыс даласында әскери мамандықты игерген қазақ
қыздары: Кеңес Одағының батыры мерген Әлия Молдағұлова, Кеңес Одағының батыры
пулеметші Мәншүк Маметова, шығыстан шыққан тұңғыш ұшқыш қыз Х. Доспанова, сондай-
ақ Литва қаласын азат етуге қатысқан танк экипажының құрамында танк айдаған қазақ
қыздары «Батырлығы үшін» медалінің иегері, кіші сержант Ж.Байтасова, К.Талқанбаева,
жаудың тылына кіріп, танктерге жол ашатын жаудан «тіл» әкелетін (жеңіл танкідегі)
барлаушы К.Тоқбергенова, сонымен бірге осы танк экипажының радист, пулеметші қызы
Ж.Бисембаева т.б. Міне, республика көлемінде майдан даласында ерлік көрсеткен қазақ
қыздарының есімін осылай одан әрі жалғастыра беруге болады.
Ал олардың арасында өз өлкемізден шыққан жауынгер қазақ қыздары да аз болмады.
Олар: 300 рет әуе шайқасына қатысқан ұшқыш Х.Доспанова, І гвардиялық шабуылдаушы
авиациялық полк құрамында Калинин, Солтүстік-Батыс, Брянск, І және ІІ Прибалтика, І және
ІІ Белорус майдандарындағы сұрапыл соғыстарға және «Берлин» операциясына қатысқан
радиобайланысшылар Ғарифа Рахметова, Замиха Наушева, Висла өзені маңындағы
шайқаста дзот үнін өшіріп «ІІІ дәрежелі Даңқ» орденіне ие болған М.Кожахметова, «Ерлігі
үшін» медалінің иегері ефрейтор, мерген қыз Мәлика Тоқтамышова, Карель майданында
партизан бөлімшелерінің ІІ класты байланысшысы болған Майра Мақатова, С.Г.Жунин
басқарған 8-партизан бригадасының байланысшысы, Белоруссия партизаны Қызыл Жұлдыз
ордені мен «Отан соғысының партизаны» жауынгерлік медальдерінің иегері Нұрғаным
Байсеитова, Қызыл Жұлдыз ордені мен «Ерлігі үшін» медалінің иегері әскери медициналық
қызмет капитаны Роза Момынова т.б. Міне, осындай өлкемізден шыққан 17 қазақ қызының
жауынгерлік ерлігі туралы біздің авторлығымызбен баспадан жарияланғалы отырған «Ұлы
Отан соғысына қатысқан Батыс Қазақстан облысының қазақ қыздары» атты еңбекте толық
баян етілді.
Міне, солардың арасында Подольск Орталық мерген қыздар мектебінің түлектері
оралдық мерген ефрейтор қазақ қыздары М.Тоқтамышева мен М.Кожахметованы біреу білсе
191
біреу біле бермейтіні анық. Дерек көзі бойынша Кеңес Одағының Батыры мерген
Ә.Молдағұлова оқыған бұл мерген қыздар мектебі сұрапыл майданға 2484 нәзік жанды
шебер атқыштарды дайындап аттандырған [4, 10 б.]. Облыстық мұрағат дерегіне сүйенсек,
Подольск мергендер мектебін біздің өлкемізден М.Кожахметова, М.Тоқтамышева,
Р.С.Пискунова, О.П. Гунина, Л.Н.Лещева т.б. барлығы 30 мерген қыз бітіріп, майданға
аттанған [7, 4 п.].
Демек, тақырыбымызға қарай ойымызды одан әрі өрбітсек, бұл екі мерген қыздың
екеуі де, Орал облысы Жымпиты ауданының тумысы, яғни, Сырым баба топырағынан
шыққандар. Енді алдымен Мәлика Тоқтамышева жөнінде айтсақ, ол 1924 жылы Орал
облысы Жымпиты ауданында дүниеге келген.
1939 жылы байланысшы (телефонистка) болып жұмыс жасаған Мәлика ел басына күн
туып, Ұлы Отан соғысы басталған уақытта Жымпиты ауылынан Оралға келіп, облыс
орталығындағы 1926 жылдан қызмет жасайтын «Красный Октябрь» (жүннен басылған аяқ
киім (байпақ) шығаратын) фабрикасына жұмысқа орналасады да, 1943 жылы соғысқа
аттанғанға дейін осы жерде қызмет етеді [8,72 б.].
Осылайша 1943 жылы 23 маусымда өз еркімен майданға аттанған Мәлика
Тоқтамышева Оралдық 24 қызбен бірге Москва түбіндегі Подольск Орталық мергендер
мектебіне жіберіледі [9, 262 с.]. Кеңес Одағының Батыры Ә.Молдағұлова оқыған бұл
мергендер мектебінен Мәлика да оптикалық прицелді винтовканы (оптический прицель)
қолдануды меңгерген мерген атанады. Сөйтіп, 1944 жылы 2 наурызда бір топ мерген
қыздармен бірге Мәлика да І Балтық майданы, 145-атқыштар дивизиясы, 509-атқыштар
полкына аттанады [10]. Мәлика анасына айтқан уәдесін бұзбай майданнан үзбей хат жазып
отырды. Енді мерген қыздың жауынгерлік өмірінің хабаршысындай болған сол хаттарға
кезек берсек: «Біздің тұрған жертөлеміз сондай жылы, төрт қыз бірге тұрамыз, біріміз апа,
біріміз сіңлі, құрдас сияқты өте тату доспыз. Бір күні жауды торуға шыққанбыз, фрицтің
мергені бізді көріп қалыпты, оны менің серігім Люба мұрттай ұшырды. Одан басқа
екеуміздің біреумізге қатер еді»,- дейді. Мәликаның үйіне жазған тағы бір сондай хатында: «
Аңдуда отырғанда кірпік қағуға болмайды. Өйткені сені де ол аңдуда. Сондықтан көз жазып
қалмау үшін қадала қарап отырмасаң жаныңа қауіп. Бір мезгілде көзіме бір нәрсе қылаң ете
қалғандай болған еді. Қасымдағы серігім Люба кірпігін қағуға келтірместен қағып сұлатты.
Сұлай түскенін анық көрдім. Ол жалғыз емес. Серігін мен де күтудемін. Сұлағанның қасына
біреу бауырымен жер сызып келіп аударам дегенде, өзі аударылып түсті. Бұл екеуі разведчик
группасынан екен. Бізге енді өте мұқият болу керек. Сонымен сол күнгі отырған жеріміз
құтты болып санды он беске жеткіздім. Люба да қылаң еткенін қиып түсіп, қайтіп қарсы
шықпайтын еткен көрінеді» [8, 73 б. ],-деп қуанып жазады.
Тағы бір хатында «Енді біздің қолдан жердің бетімен қош айтысқандар, қайтып
оралып кеңес өкіметінің жерін баспас. Мылтық – мергенге, мерген – мылтыққа сай әлі күнге
дейін көңіліміз бір-бірімізден қалып көрген жоқ. Әрбір сапарымыздан осындай олжамен
оралсақ, бұлақ суы емес таусылмайтын, күні-түні бірдей калибрге құшақ жайып көрісер
күннің алыстамайтын несі бар» [8, 73 б. ],- дейді.
Сондай-ақ оның: «Мен Отан алдында берген антымды орындауға әрқашан дайынмын.
Бүгін жер кепеден шығып, винтовкамды кеудеме қысып тұрып, дұшпан позициясына көзім
талғанша ұзақ қарадым. Кенет, бірдеңе қарсы жақтан қылаң еткендей болды. Винтовкамның
дүрбісінен қарап едім, арнайы бүркеме халат киген немісті көзім шалды. Көздеп тұрып, атып
қалғанымда неміс солдаты құлап түсті. Мұндай қуанбаспын. Тіпті ыңылдап әндеткім келіп
кетті. Қазір мен өлтірген фашист солдатының саны он беске жетті. Біздің бәріміздің де
фашистерге деген ыза - кегіміз сағат сайын қайнай түсуде. Совет адамдары қандай ержүрек,
батыр десеңізші! Сіздермен кездесер күн де алыс емес. Ия, алыс еместігіне мен кәміл
сенемін. Дұшпанның жуық арада жер құшары сөзсіз. Әзірге сау болыңыздар, сүйікті ата-
анам, бауырларым» [8,73-74 б б.],- деп жазған хат мазмұнынан қазақ қызының патриоттық
бітім болмысын анық көруге болады.
192
1944 жылы 1 май күні жазған хатында Мәлика: «Сендерден бүгін екі айдан бері
күткен хатты алып, амандықтарыңды біліп, сондай қатты қуанып қалдым. Міне, қазір
жорықтан келіп отырмын. Мереке құрметіне санын санағаным жоқ. Люба екеуміз талайын
жайратып құрбан еттік. Немістер өздері бізге жердің бірінші қабат бетінде қадамдап жүруге
ешқандай мүмкін емес, қисаңдар екінші қабатын беріңдер дегесін тілектерің болсын дедік»,-
деп мақтанышын да жасырмайды. Осы хаттан кейін көп кешікпей Мәлика 1944 жылы 6 май
күні Балтық майданы қолбасшысының №820-бұйрығымен «Ерлігі үшін» медаліне ие болады
[8, 75 б.].
Алайда Мәликаның: «Осы уақыт ішінде мен тағы да біраз фашисті жайраттым.
Бұрынғыдай емес, енді олар бұғып, еңбектеп, жер бауырлайтын болды. Қорқақ қой олар,
әрбір солдатының бейшара және опасыз екеніне қөзім анық жетті» [8,74 б.], - деп жазған
хаты оның үйіне жазған соңғы хаты болды.
Тағдырға не шара, қыздарының осы хатын алғаннан кейін ата-анасы көп кешікпей
Мәликаның мерген серіктесі Люба Крайнованың: «Сәлеметсіздер ме, қымбаттыларым. Мен
Мәликанің жақсы құрбысы едім. Екеуміз мергендер мектебін бірге бітіріп, майданға да бірге
аттанғанбыз. Ұрыс шебіне де бірге шығып жүрдік. Амал қанша, сіздерге жайсыз хабар
жолдап отырмын. 11 июнь күні Мәлика дұшпанды аңдып жүріп, неміс мергенімен бетпе-бет
ұшырасып қалды. Қарғыс атқыр фриц алдымен аңғарып, Мәликаден бұрын атып үлгерді.
Сөйтіп, ол екі қастың ортасынан жараланды. Қазір госпитальда жатыр, жазылып қалар,
уайымдамаңыздар» [8, 74-75 бб.] - деп жазған хатын алады.
Өкінішке орай ауыр жараланған Мәлика арада үш күн өткен соң 1944 жылы 14 июнь
күні қаза табады. «Ерлігі үшін» медалімен наградталған қазақтың мерген қызы Мәлика
Тоқтамышованың денесі Витебск облысы Городок ауданы Большой городок селосында
жауынгерлер зиратына қойылады [11, 89 б.] .
Батыс Қазақстан облыстық мемлекеттік мұрағат қорында 1944 жылы Орал қалалық
әскери комиссариатына далалық жылжымалы госпитальдан:
21 июня 1944 г.
№ 22/ VI. Секретно
Город Уральск – Горвоенкамату
В прилагаемом нами извещении о смерти ефрейтора Тухтамышевой Марьям
Гумаровны – внесите поправление на Тохтамышеву Малика Гумаровна, уточнено по
комсомольскому билету
Зав. Медицинским делопроизводством сержант Ковалев» [12, 53 п.],- деген мазмұнда
жазылған мына жеделхат сақталған. Онда майдан даласында мерт болған мерген
Тоқтамышева Малика Ғұмарқызының аты-жөні комсомол билеті арқылы анықталып
жазылғаны айтылады.
Демек, Ұлы Жеңіс жолында ажал құшқан қазақтың мерген қызы Мәликаның есімі
ұмытылмайды. Бұл ерлік өскелең ұрпақ жадында мәңгілік сақталады.
Енді, Мәлика Тоқтамышева сияқты Орал өңірінен шыққан тағы бір мерген қазақ қызы
Висла өзені маңындағы шайқаста дзот үнін өшіріп «ІІІ дәрежелі Даңқ» орденіне ие болған,
«Берлин» операциясына қатысқан Мүслима Кожахметова.
1941-
1945 жылдардағы сұрапыл соғысқа қатысқан кеңестік патриот қыздар туралы
Кеңес Одағының Маршалы К.К. Рокоссовский: «Когда я думаю о том, что свершил наш
народ в те суровые и грозные годы, меня особенно восхищает стойкость советских женщин,
на долю которых выпали столь жестокие испытания. Рядом с мужчиной шагали они по
пыльным дорогам войны, вязли в болотах, ходили в штыковые атаки. Девушки – снайперы
днем и ночью выслеживали врага на самом переднем крае» [4, 7-8 с.] -, деп жазған еді.
Әскери қолбасшының тебірене жазғанындай, жеңіс күнін жақындатуға үлесін қосқан сол
мерген қыздардың арасында дзот үнін өшірген қазақ қызы Мүслима Кожахметова да болды.
Қожахметова Мүслима Батыс Қазақстан облысы Жымпиты ауданының Қособа елді
мекенінде 1924 жылдың 15 тамызында дүниеге келген. Соғыс басталған уақытта 8 - класта
оқып жүрген Мүслима кешкі мектепке ауысып, күндіз баспаханада жұмыс істейді.
193
1943 жылы 9-класс бітірген соң өз еркімен майданға жіберуді сұрап, жазған өтінішін
әскери комиссариат жасы жетпейтінін айтып, кері қайтарады. Алайда өжет қыз алған бетінен
қайтпай, әлденеше рет сұранып жүріп, ақыры 1943 жылы 24 маусымда Оралдан аттанған 24
қызбен бірге (деректерді саралап қарағанымызда осы топтың ішінде мерген Малика
Тоқтамышева да бар) Москва түбіндегі Подольск Орталық мерген қыздар мектебіне
жіберіледі.
Осылайша мерген қыздар мектебін сәтті аяқтап, ефрейтор шеніндегі мерген атанған
Мүслима Кожахметова 1944 жылы 14 наурызда Калинин майданының Великие Луки қаласы
маңындағы 21-дивизияның 3-атқыштар армиясына жіберіледі [13].
Осылайша мерген қыз Мүслима Кожахметова қаруластары рота командирі Нина
Лобковская, Клавдия Киселева, Руфа Ускина, Фатима Мухамбетжановалармен бірге
Ресейдің солтүстік батысындағы қалың орманды аймағындағы Михайловск, Святые горы,
Псков қалаларын азат етуге қатысып, одан соң соғысты Эстония, Латвия, Польша
жерлерінде жалғастырып, Берлинді алу операциясымен аяқтайды. Сұрапыл соғыста
мергендігімен көзге түскен Мүслима 1944 жылы 27 мамырда алғашқы «Ерлігі үшін»
медалімен марапатталады. Қазақ қызының Жеңіс күнін жақындатуға қосқан үлесі бағаланып
ол «ІІІ дәрежелі Даңқ» ордені Одерден өту шайқасында «Қаһармандығы үшін» сондай-ақ
«Варшаваны азат еткені үшін», «Берлинді алғаны үшін» [14, 3 п.] медальдарына ие болады.
Жауынгер ана сол бір сұрапыл күндер туралы айтқан естелігінде: «Майданда орден
жайдан-жай беріле салмайды. 1945 жылдың басында Висла өзені үшін қатты шайқас болды.
Менің қасымдағы Зинаида Викторовна екеумізге взвод командирі жаудың пулеметшілер
дзотын басып алуға бұйрық берді. Бұйрықтың аты бұйрық. Екеуміз 500 метр жерге 2
сағаттай еңбектей жүріп жетіп, қарлы шұңқырға келіп жайғастық. Енді жаумен арамыздағы
қашықтық – 150 метр. Түннің бір уақытында қуатты прожекторлар жарқылдай бастады.
Немістер болса беті жабылған окопқа тастай болып бекініп алған. Түннің ысқырық аязы
болса күшіне басып, буып тұр. Осы кезде жер бауырлап жатқан біз жаудың жасырын
жамылғыларымен бүркелген техника шоғырларын байқадық. Нысананы үздіксіз атқылап,
бірінші тапсырманы абыроймен орындадық. Ертеңіне күн батуға таянғанда Зина екеуміз
көмейінен снарядтар төккен жау дзотының үнін өшірдік. Осыдан соң біздің жақ жаппай
шабуылға шықты. Алайда осы жерде мен контузияға ұшырадым. Бұл мен үшін естен кетпес
күн болды. Кейін маған осы шайқастағы ерлігім үшін «ІІІ дәрежелі Даңқ» орденімен
марапаттады» [13],- дейді.
Екінші дүниежүзілік соғыс тарихындағы сұрапыл шайқастардың бірі – бұл 1945 жылы
16 сәуір - 8 мамыр күндері аралығында өткізілген соңғы стратегиялық шабуыл «Берлин
операциясы». Деректерге жүгінсек, Германия астанасы Берлинді алу операциясына 2,5 млн.
кеңес жауынгерлері, 42 мыңға жуық зеңбірек, миномет, 6250-ден астам танк және
артиллериялық зеңбірек пен 7500 әскери самолет [4. 52 стр.] қатыстырылған. Бұрын-соңды
болып көрмеген осы жойқын соққыға бүкіл кеңес халқының ерік-жігері, күш-қуаты демеу
берді, ал оны тікелей жүзеге асыруға Қазақстаннан келген мыңдаған жауынгерлер де өз
үлестерін қосқан еді. Міне, солардың арасында қазақтың мерген қызы Мүслима
Кожахметова да болды.
Сөйтіп, мерген қыз Мүслима Кожахметова 1945 жылы маусым айында Жеңіспен елге
оралды.
Бейбіт өмір тірлігіне белсене араласқан ол Оралдағы ет комбинатының мал сою
цехында 36 жыл бойы еңбек етіп, зейнет демалысына шықты. Отбасында екі ұл, екі қыз
тәрбиелеп өсірді. Алайда тағдыр оған Ұлы Жеңістің 70 жылдық мерекесін тойлауды
жазбады. Майдангер ана 1998 жылы өмірден озды.
Демек, Отан үшін от кешкен қазақтың мерген қыздарының жауынгерлік ерлігі мен
адамгершілікке толы, өнегелі өмірін жас ұрпақ үлгі етеді, мақтаныш тұтады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1.
Момышұлы Б. Қанмен жазылған кітап – Алматы: Қазақстан. 1991.- 400 б.
2.
Аупбаев Ж. Қазақтың танкист қыздары // Лениншіл жас. 1984. 14 июнь.
194
3.
Қозыбаев М. Честнов С. Бессмертие. Алма-Ата. 1964.
4.
Мурманцева В.С. Женщины в солдатских шинелях. – Москва: Воениздат. 1971.– 160 с.
5.
Нурбекова Г.Д. Женщины Казахстана – Фронту. Трудовой подвиг женщин Казахстана в
промышленности и сельском хозяйстве республики в годы Великой Отечественной войны.–Алма-
Ата: Казахстан. Изд. 2-ое. 1988.
6.
Еременко А.И. Сталинград. – Москва: Воениздат. 1961.
7.
Батыс Қазақстан облыстық мемлекеттік мұрағаты. (БҚОММ). 273-қор, 1- тізбе, 14-іс. 2-бума. 3-
парақ.
8.
Ибрагимова Т. Мәңгілік алау. – Алматы: Қазақстан. 1983. – 91б.
9.
Абишев Г. Казахстан в защите социалистического отечество. – Алма-Ата: Казахстан, 1969. – 320с.
10.
Ибрагимова Т. Мерген қыз Мәлика // Орал өңірі, 2 мамыр, 1975.
11.
Боздақтар Книга памяти. БҚО. ІІ бөлім. Орал. 1995.
12.
Батыс Қазақстан облыстық мемлекеттік мұрағаты 923- қор, тізбе-1, 131-іс, 53- парақ.
13.
Қ. Тұрсынұлы Дзоттың үнін өшірген // Қазақстан – Заман, 2005. 7 қаңтар.
14.
Батыс Қазақстан облыстық мемлекеттік мұрағаты. 273-қор, 1- тізбе, 15-іс. 2-бума. 3-парақ.
ПОВСЕДНЕВНОСТЬ КАЗАХСТАНЦЕВ ВОЕННОГО ВРЕМЕНИ:
ФРОНТ И ТЫЛ
В.Ф. Кузьмин
Майор запаса, старший преподаватель военной кафедры
Казахского гуманитарно-юридического инновационного университета
(
Семей, Казахстан)
Правители гитлеровской Германии, внимательно следившие за происходящим в СССР,
учитывали фактора его силы и слабости. План военного похода (“Барбаросса”) рассматривал
СССР как “искусственное и рыхлое объединение огромного числа наций”, как своего рода
“этнический конгломерат, лишенный внутреннего единства” и потому не способный на
длительное и упорное сопротивление. На захваченной советской территории фашисты
планировали создание рейхскомиссариатов Остланд” (Белоруссия и Прибалтика), “Украина”,
“Московия” (Центральная Россия), “Кавказ”. Уже в ходе войны их дополнили идеи
образования марионеточных государств, В частности, на территории от Каспия до озера
Зайсан и от Мугоджар до Кушки намечалось образовать “Гросс-Туркестан”, “Пантуркестан”
или “Империя Магомета”. Суть планов гитлеровцев состояла в том, чтобы превратить
Страну Советов в колонию, а ее народы—в рабов германских претендентов на мировое
господство.
В таких условиях началась война. Народам Казахстана, как и всей страны, было что
защищать и было чем защищать свою жизнь, свободу и независимость. Среди вопросов
истории участия республики в войне следует обратить особое внимание на военно-
мобилизационную работу Советов, военных комиссариатов и общественных организаций.
Как известно, по переписи 1939 г. население Казахстана составляло 6,2 млн. человек. В ряды
сражающейся армии в годы войны влились 1196164 казахстанца, для работы в
промышленности были мобилизованы еще 670 тыс. человек. Даже с учетом размещения в
республике примерно 1,5 млн. жителей прифронтовой полосы и репрессированных народов
процент мобилизации оказался очень высоким: на фронт и в оборонную промышленность
отправился каждый четвертый житель республики. Столь высокий процент мобилизации
оказался возможным главным образом благодаря аграрному характеру экономики и
высокому удельному весу крестьянства среди населения.
Успех мобилизации предопределили вера людей в идеалы социализма, ненависть к
фашизму, сложившиеся узы дружбы народов, отечественный характер начавшейся войны.
Все это вместе взятое оказалось сильнее наследий сталинизма. Патриотические чувства
победили чувство обиды на Советскую власть и у большинства тех, кто пострадал в годы
195
гражданской войны и коллективизации. Следует также признать, что Советское государство,
партия коммунистов, комсомол и другие объединения трудящихся и их руководители Н. А.
Скворцов, Н. Д. Ундасынов. А. Казакпаев, Ж. Шаяхметов и другие продемонстрировали
высокие организаторские способности в военно-мобилизационной работе, а также в
руководстве экономикой и всеми сферами жизни республики в военные годы.
Казахстан в период Сталинградского сражения стал прифронтовым районом. 3
сентября 1942 г. было объявлено военное положение на побережье Каспийского моря.
Вражеская авиация много раз бомбила станции Сайкин, Джаныбек и Шунгай, через которые
в город-герой на Волге шли пополнения и воинские грузы, а оттуда эшелоны с ранеными и
мирными жителями. В Уральске и Гурьеве были созданы городские Комитеты Обороны.
Опираясь на поддержку всего населения, они обеспечили выполнение заказов Действующей
армии по ремонту оружия и боевой техники, поставкам продовольствия и лечению раненых.
Ключевой проблемой истории республики тех лет является проблема работы тыла. На
первом этапе войны (июнь 1941-1942) была осуществлена перестройка экономики на
военный лад. В короткий срок удалось многие предприятия промышленности переключить
на выпуск оборонной продукции, Это потребовало перераспределить трудовые,
материально-технические и финансовые ресурсы на нужды военной экономики, создать
новые схемы кооперирования и специализации производств. В сельском хозяйстве была
изменена структура посевных площадей, начато возделывание новых культур, пересмотрены
формы организации труда. Во всех отраслях экономики и сферах жизни общества пришлось
организовать массовую подготовку и переподготовку рабочих и руководящих кадров, в
основном из женщин и молодежи. Пришлось увеличить продолжительность рабочей неделе
отсрочить отпуска, запретить или ограничить право перехода на другую работу. Резко
ухудшилось государственное снабжение продовольствием и промтоварами, во много раз
возросли цены на рынках. Все трудности были преодолены.
На базе разведанных запасов месторождений марганцу цветных и редких металлов
развернулось строительство новых горнодобывающих предприятий. В июне 1942 г. вступил
в строй Восточно-Коунрадский молибденовый рудник, который вскоре стал давать 60 тонн
молибдена из каждых 100 тонн, добывавшихся тогда в стране. За 38 дней был создан
Джездинский марганцевый рудник. Всего за 1941-1945 гг. было построено 25 рудников,
шахт и карьеров, 11 обогатительных фабрик. Казахстан стал давать 85% свинца, 30% меди,
65% металлического висмута, 70% полиметаллических руд, производившихся в Союзе
Героические страницы в историю военной экономики вписали шахтеры Караганды.
Добыча угля выросла на 70 проц., а коксующегося - почти в два раза. Нефтепромыслы Эмбы
и Актюбнефти дали в 1943 г, максимальную добычу нефти за все время своего
существования. В Гурьеве вступили в строй вторая очередь машиностроительного завода им.
Г. И. Петровского, морской порт, нефтеперерабатывающий завод. Были построены и
введены в эксплуатацию нефтепровод Гурьев - 0рск, промысел Комсомольский, установки с
отбором бензина и дизельного топлива на промысле Кульсары и Искине. Завершение
строительства Урало-Эмбенского нефтяного комплекса явилось еще одним подвигом
тружеников республики, увеличившим добычу ценного стратегического сырья -
высокооктановой нефти, столь необходимой для победы над врагом.
Напряженно работал железнодорожный транспорт. Вступили в строй магистрали
Акмолинск - Караталы, Гурьев - Кандагач - Орск, Джамбул - Чулактау и. Талды-Курган -
Текели. В годы войны перевозки каменного угля выросли в два раза, а руд и нефтяных
грузов - в 4 раза.
Составной частью перестройки тыла стал прием и размещение эвакуированных
предприятий. В Казахстан прибыли и были введены в строй действующих 220 фабрик,
заводов, мастерских, артелей и промкомбинатов (в ходе войны 20 из них были
реэвакуированы). Наибольшее количество предприятий приходилось на долю пищевой
промышленности (54 завода и фабрики), легкой и текстильной промышленности (53).
Размещались они, как правило, на базе родственных предприятий. Строившийся
196
Актюбииский ферросплавный завод получил оборудование Запорожского ферросплавного, в
Караганде разместился завод горношахтного оборудования им. Л. И. Пархоменко. Комплекс
медного Балхаша стал еще совершеннее, когда вступил в строй Кольчугинский завод
цветного проката. Многие эвакуированные предприятия начиняли работу в наспех
приспособленных помещениях и даже под навесами. Нередко на новые места прибывала
едва десятая часть прежнего коллектива рабочих и инженерно-технического персонала. В
таких условиях налаживалось производство не только старых видов продукции, но и ряда
новых образцов вооружения и боеприпасов. Ведущая роль в этом принадлежала, примерно
20 заводам машиностроения, и металлообработки, прибывшим из западных районов. На их
базе в нашей республике возникли машиностроение, станкостроение, черная металлургия,
оборонная промышленность. Не покладая рук трудились во имя Победы десятки и сотни
тысяч рабочих. О трудовых свершениях наиболее выделявшихся из них - шахтеров Ж.
Абдрахманова, Ж. Мукановой и Т. Кузембаева. горняков Г. Хайдина и В. Дементюка,
нефтяников Р. Искариева и Б. Утеулина и многих других гвардейцев тыла сообщалось в
сводках Совинформбюро, писали газеты. Их труд умело организовывали и обеспечивали
такие инженерно-технические работники и руководители предприятий, как И.
Бермагамбетов, А. И. Вартанян, Д. А. Кунаев, П. X. Резчик, А. М. Сиразитдинов, А. Г.
Стаханов.
Труженики нолей республики осенью 1941 г. сдали государству более 100 млн. пулов
или в расчете на одного трудоспособного колхозника 79.5 пудов хлеба. В 1942 г. посевные
площади в Казахстане возросли за счет освоения новых земель на 842 тыс. га, что составляло
30 проц. прироста посевных площадей СССР. В историю республики навсегда вписаны
имена прославленных животноводов, растениеводов и механизаторов - П. Ангелиной, Ч.
Берсиева, В. Бондаревой, И. Жахаева, А. И. Дацковой, М. Демченко, Н. Доскожановой, Ким
Ман Сама, С. Курманбаева, Ж. Мукашевой, С. Омарбекова и др. В Казахстане было
размещено 532,5 тыс. человек эвакуированных, 102,5 тыс. депортированных поляков, более
361 тыс. репрессированных немцев. 507 тыс. жителей Северного Кавказа. Таким образом, в
нашей республике в годы войны нашли вторую малую родину около 1,5 млн. человек.
Особой темой является патриотизм народа, Проявился он не только в труде, но и во
многих других делах. В их числе - добровольные взносы денежных средств на вооружение,
сбор и изготовление теплой одежды и обуви для фронтовиков, забота о раненых, инвалидах
и семьях воинов, помощь населению освобожденных от фашистской оккупации районов.
В трудах историков раскрыт плодотворный труд интеллигенции в грозные годы
войны. В качестве примера можно назвать деятельность Комиссии АН СССР по
мобилизации ресурсов Урала, Западной Сибири и Казахстана, разработавшей долгосрочную
программу развития производительных сил Центрального Казахстана, Урало-Эмбенского
района и расширения рудной базы цветной металлургии республики. В работе Комиссии
деятельное участие приняли работники 13 эвакуированных научных учреждений, институтов
Казахского филиала АН СССР, которым успешно руководил академик К. И. Сатпаев. В годы
войны в составе Казахского филиала были созданы 14 новых научно-исследовательских
институтов и в ноябре 1944 г. Советское правительство приняло решение о его
реорганизации в республиканскую академию, которая была открыта в июне 1946 г.
В научной и научно-популярной литературе показаны боевые дела казахстанцев на
фронтах Великой Отечественной войны. Это позволяет ограничиться лишь наиболее
важными моментами.
Прежде всего необходимо выделить вопрос о потерях нашей республики в людях. Они
впервые, хотя пока еще и не окончательно, определены в связи с подготовкой Книги памяти:
всего погибло в боях, умерло от ран, болезней и во вражеском плену, а также пропало без
вести около 410 тысяч казахстанцев, то есть каждый третий из ушедших на фронт.
Второй вопрос - о числе награжденных воинов-казахстанцев. В литературе
встречаются разные цифры. Называли более 60 тыс., потом - свыше 200 тыс. человек. В
действительности их было гораздо больше - из доживших до Победы около 800 тыс.
197
казахстанцев, проходивших службу в Вооруженных Силах, в Действующей армии
находились в любом случае больше половины и все они были награждены хотя бы одной
медалью - “За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.”.
Мало написано и о целой группе, казахстанцев - Героев Советского Союза. Более того,
из-за несовершенства делопроизводства в воинских частях того времени даже количество
наших земляков, отмеченных орденом Ленина и медалью “Золотая Звезда”, определить
удалось не сразу: после окончания войны их насчитывалось 369 человек, в 1968 г. - 447, а к
настоящему времени известно, что из 518 Героев Советского Союза - казахстанцев 497
солдат, сержантов и офицеров заслужили это звание в боях минувшей войны. Первым его
был удостоен сын крестьянина из села Успенка Павлодарской области генерал-майор
танковых войск Семенченко Кузьма Александрович, танковая дивизия которого хорошо
зарекомендовала себя ударами по врагу на Киевском направлении в первые дни и недели
войны. Последним - 11 декабря 1990 г. - звание Героя получил посмертно Бауржан Момыш-
улы. В дни битвы за Москву, он, старший лейтенант, со своим батальоном трижды побывал в
окружении и не только выходил из объятий смерти, но и обеспечил отход на новый рубеж
всей Панфиловской дивизии. В конце войны полковник Момыш-улы, успешно командовал
9-
й гвардейской стрелковой дивизией. В числе Героев - две первые женщины Востока -
Маншук Маметова н Алия Молдагулова, а также четыре аса, заслуживших высшее отличие
дважды: Талгат Якупбекович Бегельдинов, Леонид Игнатьевич Беда, Сергей Данилович
Луганский и Иван Фомич Павлов. Высоко чтут в народе и тех, кто отмечен всеми тремя
степенями ордена Славы, В нашей республике 110 человек стали полными кавалерами
ордена солдатской доблести.
Особо следует сказать о вкладе в разгром немецко-фашистских захватчиков
соединений и частей Советской Армии, сформированных в Казахстане. Всего в 1941-1942 гг.
на территории республики было создано 12 стрелковых дивизий, 7 стрелковых бригад, 4
кавалерийских дивизии и около 50 отдельных полков и батальонов других родов войск. В их
числе - 2 казахские национальные стрелковые бригады и 3 казахские национальные
кавалерийские дивизии.
Все оставшиеся до конца войны 12 стрелковых дивизий заслужили почетные
наименования. Кроме того, пять из них отмечены одним, четыре - двумя, а две дивизии -
тремя орденами каждая. Назовем полное название пяти казахстанских соединений,
заслуживших звание гвардейских. Это - 8-я гвардейская стрелковая Режицкая ордена Ленина
Краснознаменная ордена Суворова имени Героя Советского Союза генерал-майора Н. В.
Панфилова, 27-я гвардейская стрелковая Новобугская Краснознаменная ордена Богдана
Хмельницкого, 30-я гвардейская стрелковая Рижская Краснознаменная, 72-я гвардейская
стрелковая Красноградская Краснознаменная, 73-я гвардейская стрелковая Сталинградско-
Дунайская Краснознаменная дивизии.
Обобщая, можно повторить две фразы из передовой статьи газеты “Правда” за 6
февраля 1943 г.: “Хорошо бьются казахи на фронте, хорошо работают для фронта их отцы,
матери, жены в тылу. Казахстан могуче подпирает фронт всеми богатствами своей земли,
всеми сокровищами своих гор ”.
Вклад тыла Казахстана.
Для работы в промышленности было мобилизовано 670 тысяч человек.
Кроме того, фронтовикам отправлялись теплые вещи, подарки. Труженики Казахстана
отправили на фронт 2,5 миллиона штук теплой одежды, на фронт было доставлено 1600
вагонов подарков.
Население Казахстана стало собирать средства на строительство танков, самолетов, а
также целых колонн и эскадрилий. Всего добровольные взносы казахстанцев в фонд
обороны Родины составили более 4 миллионов рублей. В целом, на средства, добровольно
собранные тружениками республики, не считая минометов и зенитных установок, по
стоимости того времени, можно было произвести 1 890 танков или 3 790 самолетов.
198
На эти средства были созданы и отправлены на фронт:
танковая колонна "Колхозник Казахстана"
танковая колонна "Комсомолец Казахстана"
танковая колонна "Осоавиахимовец"
танковая колонна "Рабочий совхоза"
танковая колонна "За Радяньску Украину"
воздушная эскадрилья "Советский Казахстан"
авиаэскадрилья истребителей "Советский Казахстанец"
подводная лодка "Комсомолец Казахстана"
самолет "Боевые подруги"
На территорию Казахстана прибыло около 1,5 млн. человек из числа эвакуированных,
депортированных и репрессированных.
Используя опыт царского правительства 1916 г., решением ГКО наряду с действующей
армией были созданы специальные строительные батальоны, которые формировались из
представителей коренных национальностей Средней Азии, Казахстана и репрессированных
народов, переселенных в наш край.
В Трудовую армию из Казахстана было направлено через военные комиссариаты 700
тыс. человек.
Трудармейцы, в основном, участвовали в строительстве оборонных объектов,
предприятий оборонного значения, железнодорожных узлов и электростанций. А
специальные строительные батальоны в основном, занимались реконструкцией и
строительством военных объектов прифронтовых районов. Они практически работали под
огнем неприятеля.
Например, на строительстве столь нужной для войны шестой домны Магнитогорска
принимали участие 10 тысяч казахов. Жизнь и условия работы в тылу мало чем отличались
от фронтовых. Удельный вес людей, призванных в Трудармию из Казахстана был очень
высок. Так, каждый четвертый житель республики привлекался к строительству оборонных и
фронтовых объектов. Мобилизационный уровень республики был выше по сравнению с
Германией, которая воевала в два фронта. Если немцы мобилизовали 12% населения, то в
Казахстане он превысил 24%.
Для работы в промышленности было мобилизовано 670 тысяч человек.
Казахстан принимал эвакуированные предприятия. В 1941-1942 годах в Республику
было перебазировано 220 заводов и фабрик, цехов и артелей, в основном из Украины,
Белоруссии, Молдавии, Москвы, Ленинграда, в том числе 54 завода и фабрики легкой
промышленности.
Основными районами размещения перебазированных предприятий были Алма-Ата,
Уральск, Петропавловск, Чимкент, Семипалатинск. Караганда, Актюбинск.
Всего в 1941-1945 годах в Казахстане было построено 460 предприятий, включая и
эвакуированные.
Казахстан стал давать 85% свинца, 35% меди, 60% молибдена, 65% висмута, 79%
полиметаллических руд. Шахтеры Караганды за годы войны выдали 34 млн. тонн угля, на 39
% возросла добыча нефти.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: ОРАЛДЫҚ МЕРГЕН  ҚАЗАҚ ҚЫЗДАРЫНЫҢ ЖАУЫНГЕРЛІК ЕРЛІГІ


title: Список литературы - Сборник материалов Международной научно-практической конференции

text:
Список литературы:
1.Учебник «История Казахстана».Автор М.К. Козыбаев. Алматы 1993г.
2.История Казахстана (очерк) Алматы 1993г.
3.Журин Н.И. «Сверяя шаг по Ильичу». Алматы 1969г.
4.Даниленко Р.К. «Алия – наша гордость» Алматы 1995г.
5. СССР В ВЕЛИКОЙ ОТЕЧЕСТВЕННОЙ ВОЙНЕ 1941-1945. Военное издательство министерства
обороны СССР, М., 1970 г.
199
ҰЛЫ ОТАН СОҒЫСЫ ЖЫЛДАРЫНДА СЕМЕЙДЕГІ ЖЕҢІЛ ӨНЕРКӘСІП
ОРЫНДАРЫНЫҢ ӨНІМ ШЫҒАРУ ҚАРҚЫНЫ
Р.Ж. Мұхамеджанова
т.ғ.к., доцент
Семей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекетттік университетінің
(Семей, Қазақстан)
Тыл мен майдан жұбы бір, жігі ажырамас тұтас қимыл көрсетті. “Бәрі де майдан үшін,
бәрі де жеңіс үшін” деген ұран ел есінде. Сол ұран майдандағы жауынгерлер мен тылдағы
еңбекшінің міндетіне міндет, қайратына қайрат қосты. Қан мен тер бірге төгіліп, жеңіс
арнасына бірге құйылды. Тылымыздың мықтылығынан құрсанған жауды жеңдік. Ұлы жеңіс
бүкіл халыққа ортақ. “Өткенді ескермеген өшеді, қастерлеген өседі”- деген сөзді еске алсақ,
дәл қазіргі күннің талабына сай айтылған өнегелі сөз екенін ұғынуға болады. Сондықтан,
Ұлы Отан соғысы жайлы сөз қозғағанда, ардагер ата-апаларымыздың майдан мен тылдағы
еңбегіне тоқталмай кетуге болмайды.
Соғыс жылдарының алғашқы күндерінде қой жүнін өңдеу фабрикасының ұжымы
көптеген қиыншылықтарға кездесті, шикізатты жеткізетін және дайын өнімдерді шығаратын
адамдар жетіспеді, бұл өндірістік жоспарды орындай алмау қаупін туғызды. Фабриканың
жұмысшылар ұжымы артық шығынсыз, өз күштерімен теміржол тармағын ұзартып, оны
цехқа дейін жеткізді. 1941 жылдың бірінші жартысында фабрикада барлығы 496
жұмысшылар күнделікті нормаларын артығымен орындап отырды [1;13]
Тері комбинатында да , соғыстың бастапқы жылдарында илеуіш, химикат жабдықтары
қысқартылып, жұмысшыларт саны азайды(себебі жұмысшылардың 40% Армияға
шақырылды). Өнімдерді шығару ұлғайтылды. Егер 1941 жылдың бірініші
жартыжылдығында комбинат ай сайын 690 мың рубльге өнім шығарып тұрған болса, 1941
жылдың екінші жартыжылдығында өнімдер шығару 875 мың рубльге жетті. Әсіресе, Қызыл
Армияның жауынгерлеріне арнайы тапсырыстарды орындаған ұжым; тұлыптар, қолғаптар
және аң терісінен тігілген желеттер шығаруда жоғарғы көрсеткішке ие болды. [2;8].
Кәсіпорындармен қатар, қаладағы “Красный кожевник”, “Пимокат” сияқты артельдер де
арнайы тапсырмаларды орындауға кірісті. Былғары комбинаты тұлыптар, қолғаптар
дайындап, майдан қажетін өтеуге ат салысып жатты.[3;164]
“Гражданин” пароходында барлық жұмысшылар әйелдерден болды. Партия
ұйымдарының жетекшілігімен эвакуацияланған өнеркәсіптерде кадрлар дайындау жүргізілді.
Сөйтіп, аяқ киім фабрикасында 1942 жылдың басында 850 жұмысшы жұмыс істеді, олардың
750-
уі өндіріске бірінші рет келгендер болса, қысқа мерзімде үйретіліп , олар білікті
мамандар болып шықты. Соғыстың 3 жылында қалада 17 527 білікті маман жұмысшылар
дайындалып болса, соның 13 356-сы әйелдер болды.Соғыс жылдарында қала тұрғындарының
және Семей қаласына қарасты аудандар мен ауылдардың еңбеккерлері майдан үшін жан
аямай еңбек еткенін мынадай мәліметтерден көреміз. Көптеген әйелдер ерен еңбегі үшін,
ордендер мен медальдармен марапаттарға ие болды. Ет комбинатының инженері
К.М.Старухина соғыс жылдары 5-рет үкіметтік наградаға ие болса, тері заводының
жұмысшысы П.С. Миронова “Еңбек Қызыл Ту” орденімен марапатталды. Ал, кеме жөндеу
заводының жұмысшысы М.К.Александрова – “Құрмет белгісі” орденімен мараппаталды.
Бүкілодақтық социалистік жарыста озып шыққан М.И.Калинин атындағы ет- консерві
комбинаты, ет-сүт өнеркәсібі қызметшілері 1942 жылдың 1-ші жарты жылдық жоспарын
113,7% орындады және еңбек өнімдерін 114 %-ке арттырып, 1237,5 мың сом үнем жасады.
12 шілдеде комбинат ұжымының ет-сүт өнеркәсібінің қызметкерлері Халық Комиссарынан
комбинатқа мемлекеттік қорғаныс комитетінің ауыспалы Қызыл Туы және 1-ші дәрежелі
сыйлығы берілгендігі жайлы жедел хат алды. Сондай-ақ тыл еңбекшілерінің бірі Квитко
тамыз-қыркүйек айларындағы нормаларын 325%-ке орындап, жаңа орналасқан
жұмысшыларды машинист мамандығына үйретіп отырды. [4;2]
200
Семей қаласында 1941 жылы 30 қыркүйекте партия ұйымдарының хатшыларының
мәжілісі болды. Онда Қызыл Армия жауынгерлерін жылы киім–кешектермен қаматамасыз
ету мәселесі қарастырылды.
Осыған байланысты КП (б) К қалалық комитетінің хатшысы Шестов Николай
Митрофанович сөз алып:
Қызыл Армияның жауынгерлері мен командирлері кеңес жерін герман фашизимінің
шапқыншылығынан қорғауда. Біздің міндетіміз қызыл әскерлерді барлық керек-
жарақтарымен соның ішінде жылы киімдермен қаматамасыз ету. Жылы киімдермен кеңес
әскерлерін қамтамасыз ету бұл қайырымдылық емес, ол барлық халықтық жалпы
мемлекеттік іс! – деді. Жоғарғы Ертіс өзеншілері жылы киімдер жинауды қолдап, олар 150-
ден астам жылы киімдер жинады. Өзен сауда және танспорт жұмысшылары 19 жылы
киімдер, сонымен бірге 10 жылы көйлек, 3 пар пима, 3 метр бойка жинап өткізді.[5;2]
Семейдегі “Инпошив” артельде алдыңғы қатарда келе жатқан аяқ киім цехінің бірі
болды. Инпошив артелінің ұжымы Қызыл Армия жауынгерлеріне арнап, 80 пар малақай, 20
пар жылы қолғап, 2 шолақ тон және басқа да көптеген бұйымдар жіберді. Крупская
атындағы артелінің ұжымы, майданға соңғы (1942ж) 3-4 айдың ішінде 3 шолақ тон, 8 пар
пима, 25 пар жылы қолғап, 20 малақай, 4 мақталы шалбар, 4 фуфайка, 10 пар жылы шұлық
жөнелтті. [6;]
Семей станциясының теміржолшылары да Кеңес Армиясының жауынгерлеріне деген
жылы киімдер қорына көп үлес қосты. Контор, шеберхана жұмысшылары 6 мақталы
фуфайка, 5 мақталы шалбар, 2 пар пима, 5 құлақшын- малақайлар, қолғап сол сияқты қажетті
дүниелерді майданға жөнелтті. 400-ден астам жылы киімдер жинауда Қызыл Армияның
жауынгерлеріне Семей қаласының байланысшылары да көмек көрсетті олар 50 малақай, 30
пар пима, 82 пар қолғап- бес саусақтар, 30пар жаңа киімдер, 13 тері желеттер, 7 шолақ
тондар және тағы басқа бұйымдар өткізді.. [7;5].
Қаладағы “Пимокат” артелінің мүшелері Қызыл Армияның жауынгерлеріне 99 пар
пиманы сыйға тартты. Ал, аяқ киім фабрикасының ұжымы жауынгерлерге 10 пар пима,
шолақ тон, 20 құлақшын, 19 пар жылы көйлек, шұлық, қолғап тапсырды.
Майдан үшін, майдандағы жауынгерлерге деген шексіз көмекті тек қала
тұрғындарының тарапынан ғана емес, сонымен қатар, Семей қаласына қарасты аудан, ауыл
еңбеккерлерінің атқарған жұмыстарынан да байқаймыз. Мысалы, Аякөз ауданындағы
Сталин атындағы ауылшаруашылық артелінің мүшелері, Қызыл Армияға жылы киімдер
жинаудың бірінші күнінде: 5 қой терісінен тігілген тон, 2 жылы көйлек, 6пар жүн қолғап, 4
пар шұлық және 95 күндік еңбек ақыларын аударған. 1942 жылы Семейдегі “Красный
кожевник” артелінің ұжымы жауынгерлерге жылы киім тігу жұмыстарын белсенді
ұйымдастырған. Артелдегі шолақ тон тігетін цехтың стахановшылары бастығы Е.М.
Неустроева мереке алдындағы (7 қараша) жарыста үздік болып алға шықты. [7;]
Соғыс жылдарында басқа өндіріс орындарына үлгі көрсетуші ұжымдар көп болды.
Соның бірі- жүн өңдеу фабрикасы 1941 жылдың жоспарын қараша айының 16- шы
жұлдызында орындап шықты. Ал, жоспардан тыс 2 миллион 707 мың сомның өнімі
өндірілді. 1942 жылы Семей кеме жасау заводы Бүкілодақтық жарыстың жеңімпазы деп
танылды. Семей станциясының ұжымы 1942-1943 жылдардың қысына мемлекет
қаржысынсыз- ақ, әзірлік жасау жөніндегі Түркістан- Сібір теміржолындағы жарыстың
инициаторы болды. 1943 жылдың көктемінде егіс жұмыстарына қызу әзірлік кезінде Семей
қаласынан облыс шаруашылықтарына көмекке артта қалған МТС- тарға 90 жұмысшы, 15
токарь, 57 слесарь, 7 электр маманы, 14 ұста мамандығы жұмысшыларын қосымша жіберді.
Семей теміржол станциясындағы 1-шеберхана ұжымының жиналысында шебер ұста Сергей
Подколзин майданға көмек көрсету туралы өз ұсыныстарын айта келіп, ендігі жерде өз
нормасын 300 %- ға орындайтындығын мәлімдеді.[8;227 ]
Кеме жөндеу зауытының ұжымы өздерінің жақсы көрсеткіштері үшін, Қазақстан
Республикасы Жоғарғы Кеңесі президиумының жоғарғы наградасына ие болды. Зауытта
стахановшылардың, тыл еңбекшілерінің қатары күн санап өсуде болды. Мысалы, ағаш өңдеу
201
цехының стахановшысы Толстова күнделікті нормасын 200- 400 %-ға орындаса, ағаш
шебері Н.Н. Павлов 200- 560 %-ға, майдандағы жауынгер 4 баланың әкесі, ағаш ұстасы
Брагин 222%- ға, қалыптаушы (формовщик) Жұмағұлов 240% орындады. Ал,
рационализатор Санаров өзінің енгізген ұсынысы бойынша 19 000 сом үнемдеді. Сонымен
қатар, зауыт жұмысшылары кемелердің қыс жағдайындағы техникалық дайындық
жұмыстары жөніндегі күнделікті жөндеу жұмыстарын мерзімдерінен бұрын орындауға,
отынның, электр қуатының материалдардың 5 пайызын үнемдеуге міндеттемелер
алды.[9;118]
Соғыс жылдарында вагон депосында ескі вагондарды қайта қалпына келтіріп, жөндеу
үшін өндіріске экономикадан бірнеше миллион ақша бөлді. Семейдегі вагон депосында ескі
оратылған сым қалдықтарынан шеге жасау өндірісі іске қосылды. Жаңа Семей ауданынның
вагондарын техникалық қадағалаушы мастері Бабанский депоға 306 килограмм сым жинап,
өткізген, ал Шар ауданының мастері Орлов 80 килограмм, Жармада 120 килограмм сым
жиналынып өткізген. Семей темір жолының шебер ұстасы С.Подколзин ескі буферлік
пружиналардан спиральды бұрғы жасауды ойлап тапты. Халық шаруашылығының басқа
салаларындағы сияқты мұнда, яғни теміржол транспортында да әйелдердің рөлі
айтарлықтай болды. 1942 жылы Турксибтегі жұмысқа шамамен үш мыңдай әйелдер
дайындалып жіберілсе, қосымша тағы үш мыңдай әйелдер оқытылып жатты. Соғысқа дейін
Қарағанды теміржолында 1840 әйелдер жұмыс істесе, 1942 жылдың наурызында 4000 әйел
адамдар жұмыс істеді де, тағы екі мыңдайы оқу үстінде болды [10;216-218].
Қалалық және аудандық партия комитеттеріндегі әйелдер өз жұмысын өнеркәсіп
орындарында, әскери бөлімдерде, совхоздар мен жергілікті кеңестерде әйел кеңестерін, ал
колхоздарда әйел ұйымдарын құрудан бастады. Республикада әйелдер кеңесінің саны артты.
Мысалы, 1943 жылы Семей облысында 58 әйелдер кеңесімен 220 әйел ұйымдастырушылар
болды. [11; 69].
Соғыс әйелдер шаруасы емес. Алайда, майдангер қыздар қауіп төніп тұрған жау оғына
қарамай ер адамдармен бірге шабуылдарға қатысты, жаралы жауынгерлерді ұрыс даласынан
алып шығып, медсанбаттар мен госпитальдерде күтті. Олар байланысшы да, механик те
болып жұмыс істеді. Соғыс кезінде байланыс бөлімшелерінің 80 пайызын құраған
байланысшы әйелдердің жорық жолдары да қауіп- қатерге толы болды. Шайқас тағдырын
шешетін байланысты жолға қою үшін, өздерін қатерге тіге жүріп, олар фашизиммен күресте
қомақты үлес қосты. [12;93].
Семей ет комбинатының жұмысшысы Бармашова қорғаныс қорына 10 790 сомға
мемлекеттік облигация және 2 мың сом ақша берді. Трензелева деген оқытушы мемлекеттік
банкқа алтын бұйымдарымен 500 сомға облигация өткізді. Семей облысының “Көк-
Жартас”артелінің колхозшысы Айдарханова 3 жұп күміс сырға, 2 білезік, ескі күміс тиындар
өткізді. 1941 жылдан бастап, Қазақстанда балалар үйлерінің саны көбейе берді. Егер 1941
жылы 17 949 баласы бар 140 балалар үйі болса, 1945 жылы олар 182 болды. Олардағы
балалар саны 27008 балаға жетті. Балаларға көмек ұйымдастыруда Семей қаласының әйелдер
кеңесі 1943 жылы қыркүйек пен қазан айларында көркемөнерпаздар кешін ұйымдастырып,
одан түскен 20 000 сом қаржыны балалар қорына аударды. [11;134]
Ер азаматтар майданға кеткенде кадр даярлау мәселесі ерекше қолға алынды. Соғыстың
алғашқы жылдарында- ақ 1347 әйел слесарь және токарь мамандықтарын еркін меңгерсе,683
әйел күрделі өндірістік операцияларды меңгеруге жетісті. Соғыстың алғашқы үш жылында
ғана 13 348 әйел кадрлары өндіріс үшін еңбек етуге даярланса, соның ішінде 1700- ге жуығы
қазақ қыздары еді.[8;27]
Семей өңірі еңбеккерлері де Жеңістің жақындауына өз үлестерін қосты деп айтуға
болады. Олар жауынгерлерді киіндірумен қатар, азық- түлікпен қамтамасыз етуге аянбай
еңбек етті. Соғыс жылдарында қала жеңіл өнеркәсіптер орталығына айналды. Қалалықтар
соғыс даласындағы майдангерлерге және уақытша оккупацияда болып, азат етілген
аймақтарға да үнемі қол ұшын беріп тұрды. Өнеркәсіп орындары соғыс кезіндегі
202
қиыншылықтарға қарамастан әскери тапсырмаларды орындап, кез келген уақытта
сұраныстарды артығымен орындауға тырысты.
Эвакуацияланған кәсіпорындардың ішінде, Семейде орналасқан жеңіл өнеркәсібі
жақсы дамыды,соғыстың соңғы жылдарына таман біздің қаламыз жеңіл өнеркәсіптің ірі
орталықтарының біріне айналды. Соғысқа дейін қалада не бәрі 2 ірі өнеркәсібі болды
былғары комбинаты және алғашқы жүн өңдеу фабрикасы (ПОШ). Ұлы Отан соғысы
жылдарында эвакуациялық құрылғылардың негізінде 7 жаңа кәсіпорын құрылды.
Семей кәсіпорындарының Ұлы Отан соғысы кездеріндегі шығарған өнімдерінің
жалпы сипаттамасы
Р.С
Кәсіпорындар
1926-
27жж бағалардан өзгеріссіз шығарылған өнімдер
(мың сом көлемінде)
1940ж
1941ж
1942ж
1943ж
1944ж
1945ж
1
Аяқкиім фабрикасы
-
-
3767
4824
4470
7600
2
«Большевичка украины»
тігін фабрикасы
-
10918
4869
6230
6230
7700
3
Володарский ат. тігін
фабрикасы
-
-
3603
7097
7000
8000
4
Жіп иіру фабрикасы
-
-
245
703
6345
729
5
Шұлық фабрикасы
-
-
635
1236
2162
2650
6
Осташковский былғары
зауыты
-
-
4050
6065
6020
6500
7
Былғары комбинаты
8247
9448
11088
9186
9200
9400
8
Алғашқы жүн өңдеу
(ПОШ)фабрикасы
17856
18241
17059
16948
16900
17200
9
Шұға комбинаты
-
-
-
841
890
744
Семей кәсіпорындарының Ұлы Отан соғысы кездеріндегі шығарған өнімдерінің жалпы
сипаттамасын жоғарыдағы мәліметтерде берілген. Біз көрсеткен мәліметтердің барлығынан
Ұлы Отан соғыс кезіндегі тылдағы еңбекке семейліктердің айтарлықтай үлесі болғандығын
байқаймыз.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1.Құсайынов М. Қазақстандықтар Ұлы Отан соғысы жылдарында.Алматы 1985
2. Городецкая В.С., Потылицина В.А. Наш край в годы Великой Отечественной войны 1941-1945 гг.
Семипалатинск, СПИ 1991
3. Семипалатинску 250 лет. Алма-Ата.,1968
4.// Екпінді 1945, 9 мамыр
5. Прииртышская правда 1943 №6685
6. ШҚО ҚЗТҚО 611 қ.-1т.-13 ic.-11 п.
7
.Прииртышская правда 1942 №4341,4592,4688.
8.
//Екпінді 1943,№3227 ,3368
9.
Беликов А.М.Тыл кует победу, Москва,1965
10.
Козыбаев М.К. Қазақстан арсенал фронта Алма-Ата,1970
11. Әбжанов Қазақстандықтардың жеңіске үлесі//Қазақ тарихы 1996,№4,43-45. Абжанов К.
Перестройка экономики Отечественной войны// Известия АНКазССр Сер.общ. наука 1984, №6 ,с .16-
20.
12.
Потапов А.В. Гвардейцы фронта и тыла Алма-Ата., 1974.
203
ҰЛЫ ОТАН СОҒЫСЫ ЖЫЛДАРЫНДАҒЫ ҚЫЗЫЛОРДА ОБЛЫСЫНДАҒЫ
ЭВАКОГОСПИТАЛЬДАР ҚЫЗМЕТІ
А.Ж. Оразбақов
т. ғ. к., доцент
Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті
З.О. Атеева
№ 212 мектеп, тарих пәнінің мұғалімі
(Қызылорда, Қазақстан)
Соғыс жылдарында майданда және госпитальдарда жұмыс істеуге 700 мың медицина
саласының қызметкерлері шақырылды. Олардың 280 мыңы дәрігер, 11 мыңы фармацевтер,
57 мыңы фельдшерлер, қалғандары медбикелер және санинструкторлар болды. Бұған қоса
Қазақстандағы медициналық оқу орындары оның ішінде Қызылордада орналасқан
Симферопольден көшірілген Қырым медициналық институтын қосқанда 5 мыңнан аса
дәрігерлер мен 17389 фельдшерлер оқу орындарын соғыс кезінде бітіріп көбісі майданға
аттанды.
Медицина қызметкерлері тылдағы госпитальдарда ғана емес, шайқас далаларында да
қажырлы еңбегімен көзге түсіп, жаралыларды өлімнен құтқарып, өз өмірлерін қиды. Тек
1941 жылдың өзінде 427 дәрігер, 611 фельдшерлер қаза тапты. Бұл кеңес әскерлерінің
шегінген кезеңі болған. Шегінген кезде көбісі мерт болып, із-түзсіз жоғалып кеткендер
қатарына ілінді. 1941 жылы 1273 дәрігер мен 1776 фельдшерлер із-түзсіз кетті. Соғыста
бетбұрыс байқалды деген 1943 жылдың өзінде майдандардағы және тылдағы госпитальдарда
3556 дәрігер мен 7637 фельдшер қаза тапты[1,43 б.]. Қаншама санитарлар алғы шеппен,
тылдағы госпитальдарды бомбалау кезінде қаза тапты. Ұлы Отан соғысы кезінде 117
госпиталь жау қолына түсті, 17 госпиталь қоршаудан шығу кезінде үлкен шығындарға
ұшырағандықтан таратылды, 14 госпиталь із-түссіз кеткендер санатында. Бұлардың
қатарындағы дәрігерлердің 41%, фельдшерлердің 43%, медбикелердің 100% жуығы әйелдер
болды [2,306-309 б.]. Соғыс кезінде әскерге шақырылған медицина саласы қызметкерлерінің
200 мың дәрігері, жарты миллионға жуық орта медициналық қызметкерлері 1 миллион
адамға лайықтап жасалған 6000 эвакогоспитальда әскери киім киіп, өздерінің отан
алдындағы борышын өтеді. 22326905 жаралы мен ауруларға көмек берді. Олардың 14685593-
і жаралы болса, 7641312-сі аурулар болды. Госпитальдарға жараланып я сырқаттанып
түскендердің 17157243-і, я 76,9% қайтадан әскер қатарына жіберілді. 3798158-і, я 17%
әскерден босатылды немесе демалысқа жіберілді, 1371504-і, я 6,1% қайтыс болды. Жарақат
алған жауынгерлердің 70,8% қолынан не аяғынан жарақат алғандар болды [3,244 б.]. 1352
күнге созылған бұл соғыста күніне 11398 кеңес әскерінің солдаттары мен офицерлері
жараланып я қаза тауып отырған. Кеңес халқы да өз көмегін аямады, соғыс кезінде 5,5
миллион адам қан тапсырып донор болды.
Ұлы Отан соғысының бастапқы айларында эвакогоспитальдар екі жүйеге бағынды,
Қызыл Армияның бас әскери-санитарлық басқармасына және Денсаулық Сақтау Халық
комиссариатына, ал 1941 жылдың қазанында бұл екі мекеменің эвакогоспитальдары
Денсаулық сақтау Халық комиссариатына берілді. 1941 жылдың 10 қазанында Халық
комиссарының орынбасары С.И. Миловидов басқарған эвакогоспитальдардың бас
басқармасы құрылды. Осыған сәйкес Қазақстанда және облыс орталықтарында оның ішінде
Қызылордада эвакогоспитальдар басқармасы құрылды. Госпитальдардағы жаралыларға
сапалы ем жасау үшін әрбір госпитальда дәрігерлерден «госпитальдық кеңес» құрылды.
Мемлекеттік және қоғамдық мекемелердің жаралыларға көмегін реттестіріп отыру
үшін «Жаралыларға және ауруларға көмек беретін жалпы одақтық комитет» құрылды.
Комитет жұмысын ВКП(б) ОК хатшысы А.А.Андреев басқарды.
Бұл комитет госпитальдар орналасатын ғимараттарды жөндеуге, отынмен қамтамасыз
етуге, тағы басқа көмек беру істерімен айналысты. Мысалы осы комитеттің тікелей
204
араласуының арқасында облыстық партия комитетінің шешімімен облыстағы үш госпитальға
қосымша құрылыс материалдары беріліп, 1942 жылдың өзінде Жаңақорғандағы 3980
госпиталінде пештер қайта салынып, балшықпен емдеу бөліміне жылыту жұмыстары
жүргізілді және госпитальге су торабы тартылды. Ал 3978 және 3979 госпитальдарында
ағымдағы жөндеу жұмыстары жүргізілді.
Облыс көлемінде орналасқан елді мекендердің еңбекшілері әсіресе бақша дақылдарын
өсіретін шаруашылықтар көбінесе өз еріктерімен госпитальдардағы жаралыларды өз әке-
балалары сияқты көріп қауын, қарбыз, әңгелек, жүгері және бақша өнімдерінен дайындалған
қауынқақ, тұздалған қияр, помидор сияқты азықтарды жаралыларға әкеліп тұрды. Қала
мектептері мен орта және жоғары оқу орындарының білім алушылары мен оқытушылары
госпитальдарға көмек жасау үшін оларды бөліп алып, концерттер қойып, жаралылардың
үйіне хат жазуға көмектесті және басқа да көмектерін аямады.
Осындай жұмыла кіріскен жұмыс арқасында Қазақстан Халық Комиссарлар кеңесінің
1941 жылғы №1829-821 қаулысына сай 1941 жылдың қазанына дейін Қазақстанда 6400
орындық эвакогоспитальдар жұмысын бастады. Қазақстан үкіметінің екінші тапсырмасына
сәйкес 1941 жылдың соңына дейін тағы 5800 адамға орындар дайындалды. Бұған қоса
санаториялар мен демалыс үйлерінің базасында 1941 жылдың соңына дейін 910 орындық 6
эвакогоспиталь ашылды.
1941 жылдың желтоқсанында Солтүстік Қавказдан 9150 орындық 20 эвакогоспиталь
Қазақстанға көшірілді. Оның 1800 орындық үш госпиталі Қызылорда облысына
орналастырылды. 1941 жылдың 22 желтоқсанында Қызылорда облысындағы үш
эвакогоспиталь Ташкентте орналасқан № 60 эвакуациялық пунктке бекітілді. Алайда
Ташкенттің Қызылордадан қашықта орналасуы және басқа республика жерінде болуы
Ташкент тарапынан Қызылорда госпитальдарына керек заттардың толық емес және
уақытылы түспеуінің себебі болды. Осыған байланысты Қызылорда облыстық партия
комитеті 1942 жылдың 9 желтоқсанында Ташкентті болып жатқан жағдайлар туралы
хабардар етті [4,141 п]. Қызылордадағы госпитальдан айығып шыққандар Ташкентке
жіберіліп, сол жерден әскерге аттанатын болды. Қызылорда госпиталдеріне көп көмекті
Қырым медицина институтының ұжымы көрсетті. Қызылордаға көшіп келгенде Қырым
медицина институты өзінің жеке құрамын толық сақтады. Мұнда 21 профессор, кафедра
меңгерушілері, оқытушылары толық болды және бес курста 530 студент оқыды. Оның
бірінші курстағы 200 студенті Қызылордада қабылданды және құрамында біздің көп
жерлестеріміз болды [5,98 б.]. Бұл институт Қызылордада 4 рет 200 маманнан шығарып,
жартысын майданға, қалғандары Қызылорда облысының аудандарына, Қазақстанның басқа
жерлеріне және азат етілген аудандарға жіберілді. Бұған қоса институт емдеу-хирургиялық
госпиталі есебінде жұмыс істеді.
Қызылордадағы эвакогоспитальдар осы институттың клиникалық базасына айналды.
Соғыс кезінде Қазақстанда оның ішінде Қызылордада жұмыс істеген дәрігерлердің 38,8%
КСРО-ның әр қалаларынан келген жоғары дәрежелі ғалым мамандар болды. Бұлар әскерге
кеткен жергілікті дәрігерлердің орнын толықтырды. Қазақстан және Қызылорда
дәрігерлерімен орта медицина қызметкерлерінің санын көбейткен келесі бір топ соғыс
жылдары күштеп Қазақстанға қоныс аударылған халықтардың өкілдері болды. Күштеп
қоныс аударылғандардың құрамындағы медицина саласының қызметкерлері облыстың
барлық ауруханалары мен емханаларына жұмысқа алынды.
Госпитальдар ғалымдардың озық ойларын тікелей іске асырған орындарға айналды.
Озық ойлы іс-тәжірибелер арқасында емдеудің жаңа үрдістері пайда болған Алматы, Семей
госпитальдарымен бір қатарда Қызылордада орналасқан 3978, 3979 және Жаңақорғанда
орналасқан № 3980 госпитальдар болды. Бұдан бөлек облыс аймағында Қысқы мерзім
болсада жаралыларды емдеумен айналысқан №1581, №2061, №2103 және Арал, Қазалы
қалаларында орналасқан тағы екі эвакогоспитальдар болған. Ашып айтсақ:
1.
№ 3978 әскери эвакогоспиталі 1941-1944 жылдар аралығында қазіргі «Жібек жолы»
сауда ойын-сауық орталығына қарсы жерде орналасқан қалалық емхана негізінде жұмыс
205
істеді. 1941 жылдың 24 қарашасындағы мәлімет бойынша осы госпитальда 557 жауынгер
емделуде болды.
2.
№3979 әскери эвакогоспиталі 1941-1944 жылдар аралығында қазіргі Қорқыт Ата
атындағы Қызылорда мемлекеттік университетінің №1 оқу ғимаратының қарсы бетінде
орналасты. 1941 жылдың 24 қарашасындағы мәлімет бойынша бұл госпитальда 247
жауынгер емделуде болды.
3.
Қызылорда қаласына көшіп келген Қырым медицина институты емдеу-
хирургиялық госпиталі ретінде 2 жылдан астам уақыт жұмыс істеді.
4.
Жаңақорған қыстағындағы №3980 әскери эвакогоспиталі кейін больница 1941-1945
жылдарда Жаңақорған санаториі жанында, саноторий базасын пайдаланып жұмыс істеді.
5.
Арал қаласында әскери-ветериналдық академияның филиалы және әскери-емдеу
госпиталі жұмыс жүргізіп, қалада жалпы 500 төсектік емдеу орындары жарақат алған
жауынгерлерді емдеумен айналысты.
6.
Қазалы қаласында әскери-санитарлық бақылау пункті жұмыс істеп, 500 төсектік
емдеу орындары жаралы жауынгерлерге қызмет көрсетті.
7.
Облыс территориясында №1581 көшіру-емдеу госпиталі болды, мұнда 1941
жылдың 6 қарашасынан – 1942 жылдың 20 тамызына дейін жаралы жауынгерлерді емдеді,
орналасқан жері туралы мәліметтер жоқ.
8.
Облысымызға №2061 әскери-емдеу госпиталі көшіп келіп, 1941жылдың 26
маусымынан 1942 жылдың 22 тамызына дейін жаралы жауынгерлерді емдеу жұмысын
жүргізді, орналасқан жері туралы мәлімет жоқ [6].
9.
Соғыс шайқастары жүргізіліп жатқан КСРО территориясынан №2103 әскери-емдеу
госпиталі көшіп келіп, 1941 жылдың 6 қарашасынан 1942 жылдың 20 тамызына дейін
жаралыларды емдеді, орналасқан жері туралы мәлімет жоқ [7,11 б.].
Жаралы жауынгерлерді емдеп, қатарға қосуда қосымша дәрі-дәрмектердің, әсіресе
витаминдердің көмегі көп болды. Бұрын Қазақстанға басқа республикалардан әкелінген дәрі-
дәрмектер соғыс жылдары Қазақстанда өндіріле бастады. Медицина саласының ғалымдары
жаралыларға өте пайдалы гематогенді Алматы, Орал, Қызылорда ет комбинаттарында
шығаруды жолға қойды.
1942 жылдың 20 қаңтарында Қазақстанға эвакуацияланған 26600 орындық, тағы 55
госпиталь келді. Бұл госпитальдар облыстарға бөлініп берілді. Бір жағынан облысқа
эвакуацияланған госпитальдар келіп жергілікті мамандармен толықтырылып жатса, екінші
жағынан қоршауда қалып жойылған және жаңадан құрылған әскери құрамалар үшін
Қазақстандағы госпитальдар майдандарға адамдарымен, құрал-саймандарымен, керек-
жарағымен жіберіліп жатты. 1941 жылы 9350 орындық 26 госпиталь жіберілсе, 1942 жылдың
қаңтарында тағы 3900 орындық 13 госпиталь жіберілді.
Егер соғыс барысында бір поездбен келген жаралылар бір облыс орталығында
қалдырылса, енді облыс орталықтарындағы госпитальдар жарақатына қарай маманданып
бөліне бастады. Сондықтан бір қалаға басынан жараланғандар, екінші бір қалаға аяғынан,
үшінші қалаға денесінен жараланғандар поездан түсіріліп кететін болды.
1942 жылдың екінші жартысында майдан тұрақталып, майданнан алыс Қазақстанға
жаралыларды тасу қажеттілігі жойылғасын және майдан шептеріндегі госпитальдар
көбейгесін Қазақстанға жаралыларды әкелу қысқарды. 1942 жылғы 24 қыркүйектегі
Қазақстан Халық Комиссарлар Кеңесінің қаулысына сәйкес эвакогоспитальдардағы орындар
23475-
тен 15500-ге қысқарды. 1942 жылы Қазақстанда 43310 орындық 106 эвакогоспиталь
жұмыс істеген. Ал жалпы алғанда 1941-1945 жылдары Қазақстанда 59465 орындық 155
эвакогоспиталь болған, бұлардың 44915 орындық 110 госпиталі жаралыларды қабылдаған.
Ал 14550 орындық 45 госпиталь жаралыларды қабылдамастан майданға жіберілген.
Қазақстан госпитальдарындағы жауынгерлер орта есеппен 72 күн ем алған. Бұл
негізінен госпиталдардағы емін жалғастыру үшін келгендер есебінен болып тұр. Ал
жараланғаннан кейін Қазақстан госпитальдарына түскендер орта есеппен госпитальда 148,5
күн ем алған. Соғыс жылдары госпитальдарды тексерген көптеген комиссиялар емделіп,
206
айығып шыққан жауынгерлердің госпитальдарда көп екенін айтады. Сырт көзге олар айығып
шыққан болып көрінгенімен, госпиталь дәрігерлері оларды толық айықтырып шығуға
тырысты және осыған байланысты олар көп жағдайда «Дені сауларды әдейі алып қалып
жатыр» - деп сөгіс алып жатты. Осыған байланысты Қазақстан үкіметі мен кәсіподақтары
бірігіп 1942 жылдан бастап емдеуден өткен жаралыларды тезірек қатарға қосу үшін
санаторийлер мен демалыс үйлері базаларында емдеуді жалғастыратын 1560 орындық
бірнеше госпитальдар ашу туралы шешім қабылдады. Осыған сәйкес Қазақстан үкіметінің
1942 жылғы 12 желтоқсандағы №581 өкімімен Қызылорда облысының Жаңақорған
поселкісінде 300 орындық балшықпен емдейтін аурухана ашылып, жұмысын тоқтатқан
№3980 госпитальдың медициналық құрамы, құрал-саймандары және «Жаңақорған»
курортының қосымша шаруашылығы осы ауруханаға берілді. 1918 жылдан жұмыс істеп келе
жатқан Жаңақорған курортының негізінде құрылған № 3980 госпиталінде бұған дейін
жаралыларды емдеу жұмысы жүргізілген болатын. 1942 жылдың 1 қаңтарынан -1
қыркүйегіне дейін мұнда 796 жаралы хирургиялық жолмен ем алып күн жылыған наурыз-
шілде айларында 386 адам балшықпен ем алған. Бірінші қыркүйекке дейін бұл
жаралылардың 188 ғана госпитальда қалған, қалғандары ем алып, жазылып шықты.
Жаңақорған госпиталіне аурулары асқынып кеткендерді әкелетін, олардың 30% қайтадан
әскер қатарына алынғаны басқа госпитальдарға қарағанда төмен болса да, ауруы асқынып
түскен Жаңақорған госпиталінің ем алушылары үшін жоғары көрсеткіш болды. Бұл
госпитальдан емделіп шығарылған басқа жауынгерлердің 8% қосымша әскери бөлімдерге
жіберілсі, 59% уақытша жарамсыз деп танылды. Осы көрсеткіштерден-ақ Жаңақорған
госпиталінің ауыр жаралылармен жұмыс істегені көрініп тұр. Госпитальдың бас дәрігері
Медовардың Қызылорда облыстық партия комитетінің бюросында айтқанындай -
«Балдақтарымен келгендер бізден балдақсыз кетті». Соғыс жылдары мамандар жетіспей
жатқанда осы госпитальдың негізінде жергілікті орта кәсіптік білімі бар мамандар дәрігердің
жұмысын атқаруға тартылып, жақсы маман болып шықты [3,269-270 п].
Қызылорда облыстық денсаулық сақтау бөлімі соғыс жылдары облыс көлеміндегі
госпитальдардағы емдеу жұмыстарын қадағалап, назарда ұстады және емделушілердің
жазылып шыққандығын куәландыратын комиссиялар құрып госпитальдармен тығыз
байланыста болды.
1943-
1944 жылғы қысқартулардан кейін 1945 жылы Қазақстанда 810 орындық 11
госпитальдар жұмыс істеді. Олар Ақмола, Алматы, Батыс Қазақстан, Семей, Оңтүстік
Қазақстан облыстары және Алматы қаласында орналасты. 1945 жылдың өзінде Қазақстан
госпитальдарының жұмысы қауырт болғанын 1945 жылдың 24 мамырында Алматыға 400
жаралысы бар соңғы эшелонның келгенінен көруге болады.
Соғыстың бітуімен Қызылорда облысындағы госпитальдар өз жұмысын тоқтатса да,
Жаңақорғандағы жаралыларға арналған аурухана жұмысын тоқтатқан жоқ. Бұл жерде айта
кететін тағы бір нәрсе 1943 жылдан бастап кеңес жауынгерлерін емдеген Ақтөбе, Ақмола,
Жамбыл, Семей және Повлодар облыстарындағы 8 госпиталь әскери тұрғындарды емдеуге
көшіп 50-ші жылдарға дейін жұмыс істеді, ал Қызылордадағы құрылыстарда жұмыс істеген
басым көпшілігі жапон тұтқындары қалалық емханада емделді.
Соғыс жылдары Қазақстан госпитальдарына түскен жаралылардың 55,5% қайтадан
әскер қатарына қосылды. Бұл Қазақстандағы медицина саласы қызметкерлерінің арқасында,
госпитальдарды керек-жарағымен қамтамасыз еткен жергілікті мекемелер мен халықтың
қажырлы еңбегі және Жаңақорған санаторийі сияқты емі қонымды жерлердің болуы
арқасында іске асты деуге болады. Госпитальдардан шыққандардың қатарға қайта
қосылғандары жағынан Қазақстан Ресеймен Украина госпитальдарынан кейінгі 3-ші орынды
алды. Госпитальдардан шыққан басқа жауынгерлердің 4,6% ем алу үшін отпускке жіберілсе,
38,7% запасқа жіберілді.
Соғыс кезінде мыңдаған жауынгерлер мүгедек болып қалды. Емделіп шыққанан кейін
олар қайыр сұрамай жұмыс тауып кетуі үшін госпитальдарда мамандық алып шығатын түрлі
үйірмелер жұмыс істеді. Мұнда мүгедектерден ювелирлер, колхоз санақшылары, колхоз
207
председательдері, шаштараздар, мұғалімдер, электромонтерлер, киномеханиктер,
музыканттар, мүсіншілер тағы көптеген мамандар даярланды. Соқырлар үшін баянистер
курсы жұмыс істеді. Осындай курстарда Қазақстан бойынша 1942-1945 жылдары жалпы
саны 83359 соғыс мүгедегінің 28483-і мамандық алып шықты, оның 4176 басшылық
қызметке орналасты. Ал жалпы Ұлы Отан соғысы кезінде 2 млн 576 мың КСРО азаматы
мүгедек болып қалды. Осындай қосымша үйірмелер 1942 жылдан бастап Қызылорда
облысындағы барлық госпитальдарда жұмыс істеді. Бұған тікелей госпиталь басшылары
және жергілікті собез қызметкерлері жауапты болды. Олар тек оқытуға ғана емес, сонымен
қатар жұмысқа тұрғызуға көмектесті. Осыған байланысты көптеген мүгедектер бірінші
кезекте Қызылорда госпитальдарына және Қызылорда мен Жаңақорғандағы мекемелерге
орналастырылды.
Ұлы Отан соғысы кезінде Қызылорда қаласына эвакогоспитальдардың жұмыс істегенін
куәландыратын белгі есебінде Ақмешіт мөлтек ауданындағы «Сырдария» сауда орталығына
қарсы бейіттің төрінді орналасқан госпитальдарда қайтыс болған солдаттардың бейіттеріне
қойған белгілерді айтуға болады. Қызылордадағы госпитальдарда қайтыс болған 69
солдаттардың есімі, кезінде Мырқы Исаевтың басшылығымен шығарылған «Боздақтар»
кітабында енгізілді [8,449-484 б.].
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sbornik-materialov-mejdunarodnoj-nauchno-prakticheskoj-konfere.html?page=29#ҰЛЫ_ОТАН_СОҒЫСЫ_ЖЫЛДАРЫНДАҒЫ_ҚЫЗЫЛОРДА_ОБЛЫСЫНДАҒЫ__ЭВАКОГОСПИТАЛЬДАР_ҚЫЗМЕТІ__А.Ж._Оразбақов


url: http://emirsaba.org/sbornik-materialov-mejdunarodnoj-nauchno-prakticheskoj-konfere.html?page=29#ҰЛЫ_ОТАН_СОҒЫСЫ_ЖЫЛДАРЫНДА_СЕМЕЙДЕГІ_ЖЕҢІЛ_ӨНЕРКӘСІП__ОРЫНДАРЫНЫҢ_ӨНІМ_ШЫҒАРУ_ҚАРҚЫНЫ____Р.Ж._Мұхамеджанова


title: Список литературы - Сборник материалов Международной научно-практической конференции

text:
Список литературы:
1.
Кизимова Е.А., Кизимова С.П. Шаршаны. Брянск: Изд-во БГУ, 2003.
2.
Козлов Н.Д. Повседневная жизнь советских людей на оккупированной территории в годы Великой
Отечественной войны в современной историографии // Война и повседневная жизнь населения
России XVII – ХХ вв. (к столетию начала Первой мировой войны): матер. межд. науч. конф., 14-16
марта 2014 г. / под общ. ред. проф. В.Н. Скворцова; отв. ред. В.А. Веременко. СПб.: ЛГУ им. А.С.
Пушкина, 2014. С. 37-44.
3.
Личный архив С.П. Кизимовой.
4.
Пивоварова Л.Н. «Этот русский генерал сделан из материала, из которого делаются маршалы…»
(о генерале армии Н.Ф. Ватутине) // Военная история России: люди и события (к 70-летию
Великой Победы): материалы междунар. науч. конф., 12–14 марта 2015 г. / под общ. ред. проф.
В.Н. Скворцова, отв. ред. В.А. Веременко. СПб.: ЛГУ им. А.С. Пушкина, 2015. С. 254–259.
5.
Февр Л. Бои за историю. М.: Наука, 1990.
8
ҰЛЫ ЖЕҢІСКЕ – ҚОМАҚТЫ ҮЛЕС
(АҚМОЛАЛЫҚТАРДЫҢ ТЫЛДАҒЫ ЕРЕН ЕҢБЕГІ ХАҚЫНДА)
Т.С.Садықұлы
т.ғ.д., профессор, тарих факультетінің деканы
Б.С. Ақтайлақ
1 курс магистранты
Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық универсиететі
(
Астана,Қазақстан)
Екінші дүниежүзілік соғыс адамзат тарихындағы ең ауыр һәм ең қанды соғыс болып
қала бермек. 1939-1945 жылдар аралығын қамтыған бұл соғыс әлемнің әр жерінде болса да,
әрбір жерде соғыс қимылдарының өзіндік ерекшелігі болды. Осындай әлемдік соғыстың бір
бөлігі Шығыс Еуропада 1941-1945 жылдардың аралығында Кеңес Одағы мен фашистік
Германия арасында болды.
Ұлы жеңіске сол кезде КСРО-ның құрамында болған Қазақстан, оның ішінде Ақмола
өңірі де өзіндік үлес қосты. Ақмолалықтар Кеңес Одағының сенімді тылы ретінде майданға
көмегін аямады.
Фашистік Германияның КСРО жеріне баса көктеп кіргеніне байланысты 1941
жылдың 22 маусымында сол кездегі Сыртқы істер халық комиссары Н.М.Молотов радиодан
сөйлеп, жауға қарсы күш жұмылып әрекет етуге шақырды. Ақмолалықтар бір ауыздан елді
қорғауға дайын екендігін сол күннен бастап-ақ білдіріп жатты. Мәселен, 23 маусымда
Ақмоланың Облпромсоюз қызметкерлері фашизмге қарсы митинг ұйымдастырып, неміс
әскерінің елге басып кіруін айыптады. Мекеме қызметкерлері осындай қиын жағдайда
жұмылған жұдырық болып, жауға қарсы аттанса ғана жеңіске жететіндігін ұғынды. Сондай-
ақ олар бұл соғысқа қарапайым неміс халқының өзі де мүдделі еместігін көрсетті. «Бұл
соғысқа оларды итермелеп отырған қанқұйлы Гитлер бастаған фашизм», – деп көрсетті
митинг қатысушылары және «Біз қолымызға қару алып, ақтық деміміз қалғанша жаумен
алысамыз», – деп халықтың жігерін қайрады [1, 23 п.]. Мұндай сипаттағы митинг 24
маусымда қала құрылысшыларының тарапынан да ұйымдастырылды [1, 25 п.]. Бұдан кейін
Ақмола педагогикалық училищенің мұғалімдері де митингке шығып, туған жерді қасық қаны
қалғанша қорғауға дайын екендігін білдіріп жатты. «Бізге соғыс ашқан жаудың қаһарлы әрі
бақайшағына дейін қарулы екендігін білеміз. Күрделі жағдайға тап болғандығымызды
ұғынамыз... Жеңістің біздің жағымызда болатынына сенімдіміз», - деп ұрандады училище
мұғалімдері [1, 40]. Мұның бәрі соғыстың алғашқы күндерінен-ақ ақмолалықтар арасында
патриоттық сезімнің жоғары деңгейде болғандығын, олардың туған жерді қорғауға
дайындығын көрсетті. Осы себепті қала тұрғындары соғыс жағдайына байланысты тез арада
ұйымдасып, бірлесіп әрекет етуге көшті.
1941 жылдың 16-ша тамызынан бастап ақмолалықтар өздерінің айлық
жалақыларының бір бөлігін қорғаныс қорына өз еркімен өткізе бастады [2, 89]. Бұған
қатысты құжаттарға назар аударсақ, қорғаныс қорына берілетін қаржы мөлшерін әр адам өзі
белгілеп отырған. Осы жылдың 9-шы қыркүйегінде Ақмола қаласының коммунистер
партиясының отырысы болып, майдандағы сарбаздар үшін жылы киімдер жинау жайлы
қаулы қабылданды. Ол бойынша майданға жылы киім жинайтын арнайы комиссия құрылды
[3, 107 п.]. Ақмолалықтардың бірлесіп әрекет етуі кезінде жоспар бойынша белгіленген
жылы киімдердің 20 түрінен тұратын тізімінен тыс, жылы заттардың 6 түрі қосымша
жиналды. Мұның өзі қала тұрғындарының майданға көмек көрсету мәселесіне
жауапкершілікпен қарағандығын көрсетеді. Майдангерлерге арнап жиналған заттардың
арасында бас киім, тон, пима, қолғап, шинель, орамал, көрпе сынды суықта қажет болатын
заттар болды [4, 71 п.]. Майданға жылумен көмек бұдан кейінгі жылдарда да өз жалғасын
тауып жатты. Мұрағат құжаттарынан байқайтынымыз әрбір кезде ақмолалықтар тізімнен тыс
9
басқа да жылы заттарды беріп отырған. 1942 жылдың 1 қаңтарында ақмолалықтар
майдандағы сарбаздарды жаңа жылмен құттықтап, оларға сыйлықтар жіберген [4, 79 п.].
Қалыптасқан соғыс жағдайына байланысты қала билігі халыққа саяси үгіт
жұмыстарын жүргізіп отырды. Мұндай шаралар қаланың әрбір тұрғының қамтуға
бағытталды. Үгіттеу екі тілде: қазақша және орысша жүргізілді [3, 78 п.]. Үгіт жұмысының
жеті бағыты болды. Сол бағыттарының бірі үйде отырған әйел адамдарды, оның ішінде қазақ
әйелдерін қамтыды. Қазақ қыздарына майданда болып жатқан жағдай мен алдыда тосып
жатқан жұмыстар түсіндірілді. Үгіт жұмысы салдарынан ақмолалық әйелдер көптеп өндіріс
жұмыстарына тартыла бастады.
1941 жылдың 24 қарашасында Ақмола қаласының еңбекші депутаттарының Қалалық
кеңесі әскери құрама жасақтау үшін атқарылатын іс-шаралар жайлы қаулы қабылдады [5,
102 п.]. Келесі айдың 19-ында атқыштар дивизиясын құру және оны Ақмолада орналастыру
шешімі қабылданды. Әскери қалашық үшін 12 барак, Ақмола қаласының мұражай ғимараты,
№7 мектеп, Сталин-туы газетінің редакция ғимараттары бөлінді [6, 107 п.]. Қалашықтың
жалпы сыйымдылығы 10200 адамды құрады.
1941 жылдың 15 шілдесінен 18 тамыз аралығында Ақмола қаласында 310-шы
атқыштар дивизиясы құрылды. 30 шілдеде әскери құрама әскери ант қабылдап, 17 шілдеде
толығымен жасақталды [7, 1 п.]. Осы жылдың күзінде дивизия алғаш рет жаумен кездесіп,
қыркүйек-желтоқсан айлары аралығында Ленинград майданындағы соғыс қимылдарына
қатысты. Одан кейін Волхов майданы, Солтүстік-Батыс майдан, Карель майданы, 2-ші
Белорусь майданы, Шығыс Померания жерлерінде болды. Жаудың 23595 офицері мен
сарбазын жер құштырып, 2120 адамды тұтқынға алған және 510 елдімекенді азат еткен. Төрт
жылға созылған соғыс кезінде Ақмола жерінен аттанған дивизияның 6540 адамы үкіметтің
марапаттарына ие болған [7, 6 п.].
1941 жылдың 22 тамызында 387-ші атқыштар дивизиясын жасақтау қолға алынды.
Әскери құрама 15-ші қыркүйекке қарай толығымен жасақталды. Дивизия құрамының 60 %
бұған дейін азамат соғысына қатысқандықтан, бұл әскери құрама аз уақыттың ішінде
жасақталып, дивизия сарбаздарына жалпы әскери оқулары ғана жүргізілді. 6-шы қарашада
дивизия толығымен жасақталып, Пенза облысының Беково елдімекеніне орналастырылды [8,
2 п.]. Осы кезден бастап, 1945 жылдың мамырына дейін дивизия Батыс майдан, Сталинград
майданы, Оңтүстік майдан, 4-ші Украин майданы, 2-ші Украин майданында жаумен
соғысып, өз ерлігін көрсетті.
1941 жылдың 25 желтоқсанында Ақмолада 72 Гвардиялық атқыштар дивизиясын құру
қолға алынды. Алғашқы кезде дивизия № 459, кейін 1942 жылдың 18 қаңтарындағы №004
бұйрықпен 29-шы атқыштар дивизиясы деген атқа ие болды [9, 2 п.]. Дивизия
сарбаздарының Сталинград үшін болған шайқаста көрсеткен ерлігі үшін 1943 жылдың 1-ші
наурызында дивизия атауы 72-ші Гвардиялық деп өзгертілді. Осы жылдың 19-шы
қыркүйекте Красноград қаласын азат еткені үшін дивизияға Красноградттық атауы берілді.
Төрт жылға созылған соғыс кезінде дивизия Сталинград түбіндегі шайқасқа, Белгород-
Харьков түбінен неміс әскерін ығыстыру, Украина жерін азат ету үшін болған шайқастарға
қатысты [9, 4 п.].
Ақмола жерінде құрылған 106-шы атты әскер дивизиясы жайлы мәліметтер өте аз.
Бұл дивизия 1942 жылдың көктемінде құрылды. Харьков түбіндегі шайқаста қырғынға
ұшыраған кеңес әскерінің арасында осы 160-шы атты әскер дивизиясы да болды.
Соғыс кезінде Ақмолаға жау қолына өткен аудандардан адамдар мен өндіріс
орындары көшіріле бастады. Эвакуация жұмыстары мейлінше тез жүргізілді.
Ақмолаға көшірілген зауыттардың бірі Украинның Запорожье облысы Мелитополь
қаласынан көшірілген «Мелитополь білдек құрастыру зауыты» болды. Соғысқа дейін зауыт
ауылшаруашылығы техникаларының бөлшектерін жонатын білдектер жасаумен айналысты.
Бұл зауыт Украина жеріндегі ірі зауыттардың бірі болды. Оның бірнеше цехтары болған.
Зауыт модельдеу, металл құю, ұсталық, екі механикалық, жону-құрастыру, сынақ өткізу,
10
құрал-жабдықтар, жөндеу, электрмен пісіру, күш беру және электр цехтарынан тұрды [10, 17
п.].
Зауыттың көшірілуі жайлы қызықты мәліметті зауыттың құрал-жабдықтар цехының
бастығы А. Соколовтың зауыт директоры Николай Муровьевке 1941 жылдың 29
қарашасында жазған хатынан білуге болады [11, 5 п.]. Оның хатында 11-ші қыркүйекте
зауытты көшіру мәселесін қадағалау үшін НКВД өкілдерінің келгендігі айтылады. НКВД
өкілдері зауытты шығысқа көшіру шараларымен қанағаттанғандығын, ал келесі күні, яғни
12-
ші қыркүйекте қаланың неміс люфтваффелері тарапынан қатты бомбыланғандығын
жеткізеді.
Ресми құжаттарға назар аударсақ, зауыттың жабдықтары тиелген соңғы эшалон 9-шы
қыркүйекте қаладан шығып Ақмолаға қарай жол түзеген [10, 7 п.]. Зауыттың директоры Н.
Муровьевтың көшіру жұмыстары жөнінде жоғарыға жіберген мәліметтерінде зауыт
жабдықтарының толығымен көшірілгендігі айтылады. Алайда төмендегі деректер мұны
теріске шығарады. Үкімет қанша тырысқанымен зауытты толығымен көшіре алмаған. Оған
шамасы жетпеген; уақыт тапшы болған. Немістер қалаға жақындап қалған еді. Оған дәлел
құрал-жабдықтар цехының бастығы А. Соколовтың сөздері болмақ. Цехтың бастығының
мойындауына қарағанда 1941 жылдың 4-ші қазанында неміс әскерінің Синельниково мен
Палоги стансалары арқылы қалаға жақындау себебінен, зауыт жабдықтарының немістер
қолына түспеу үшін біраз жабдықтар бөлшектеніп, жерге көмілген екен. Мәселен, металл
құю цехының крандары бөлшектеніп, цехтың оң жақ бөлігінде көмілген. Көшіріп үлгермеген
білдектер мен өзге де құрал-жабдықтар зауыт ауласында көмілді [11, 7 п.]. Зауыт
жұмысшылары немістер қолына тиген күннің өзінде бұл білдектердің ешбірі іске
жарамауына баса назар аударды.
Украин жерінен көшірілген зауыт 1941 жылдың 7 қазанында Ақмолаға келді. Ақмола
қаласы 1939 жылы ғана облыс орталығы болған еді. Сондықтан мұндай үлкен көлемді
зауытты қаланың қабылдауы қиын жағдайда өтті. Осыған байланысты зауыт әртүрлі
ғимараттарда орналастырылды. Қалалық еңбекші депутаттарының атқару комитеті кеңесінің
шешімімен зауыттың негізгі бөлігі Педагогикалық училище алаңында орналастырылды. Бұл
ғимаратқа сыймағандықтан, зауыт цехтары қаланың әрбір жерінде орналастырылды. Кейбір
цехтардың арасы 3,5 км дейін жетіп отырды [10, 18 п.]. Ақмолаға көшірілген зауыт ОГПУ-
дің атындағы №317 объект деген атқа ие болды.
Ақмолаға зауытпен бірге 165 адам көшірілді. Олардың арасында зауыт директоры
Н.А. Муравьев бастаған В.И. Романин, И.П. Гончаров, Л.С. Тимченко, И.С. Красников
сынды адамдар болған [12, 43 б.]. Олар зауыттың қалаға орнығуы мен тезірек алғашқы
өнімді шығаруға өз үлесін қосты.
Ақмолаға көшірілгеннен кейін зауыттағы жұмыс күшінің тапшылығын толтыру
мақсатымен, жұмысшылар қатарына қала тұрғындары да көптеп тартылды. 1941 жылдың
қазан-қараша айлары аралығында 200-ге жуық қала жастары жұмысқа тартылды. Ер
азаматтардың майданға аттануына байланысты жұмысқа тартылғандардың көп бөлігі қыз
балалар еді. Келесі жылдың 1 ақпанында жаңадан келген 140 жұмысшылардың 86-сы, яғни
61 % әйелдер болған. Белгіленген жоспарды орындап, көзге түскен ақмолалықтардың
арасында Абельдинова, Клижбекова, Құсайынов сынды қала тұрғындары болды [10, 21 п.].
Ақмола қаласына көшірілгеннен кейін зауыт тек қана соғыс қаруларын шығарумен
айналысып, мина, гранат сынды қару түрлерін шығаруға көшкен. Зауыттың шығарған
өнімдерінің сапасына тоқталатын болсақ, шығарылған өнімнің көп бөлігі жарамды болып,
майданға жөнелтіліп жатты. [10, 22 п.].
Кездескен қиындықтарға қарамастан зауыт майданға көмек көрсетуін тоқтатпады.
Соғыс қаруы майданға тұрақты жеткізіліп тұрды. Майданға көрсеткен көмегі үшін зауыт
жұмысшылары «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы ерен еңбегі» медалімен
марапатталды [13, 12 п.].
КСРО-ның Совнаркомы 1942 жылдың 7 мамырында Ақмолада «Қазақсельмаш»
зауытын тұрғызу жөнінде қаулыны шығарды [14, 7 п.]. Жаңа зауытты бұған дейін автобаза
11
болған «Сельхозтранс» ғимаратында орналастырды. Ақмолалықтар зауытты бір жылдың
ішінде жедел тұрғызды. 1943 жылдың 21 шілдесінде зауыт өзінің алғашқы өнімін шығара
бастады. Осы жылы борон «Зиг-Заг» өнімінің 1971 данасын шығарды [14, 8 п.]. Өнім шығару
көрсеткіші жыл өткен сайын артумен болды. «Қазақсельмаш» зауыты соғыстың соңғы
жылдарында толығымен аяғынан тұрып, Ақмола қаласының өндірістік қуатын паш етті.
Соғыс жылдары әрбір адамға қиындық әкелді. Әсіресе немістер қолына өткен
аудандардың халқы үлкен зиян көрді. Олар бас сауғалап, елдің шығыс аудандарына көшуге
мәжбүр болды. КСРО ХКК-нің (СНК) 1941 жылдың 9 тамызында №1948 ережесінде
«Майдан даласынан көшірілген азаматтарды тіркеу ережесінде» мұндай азаматтар 24
сағаттың ішінде орналасқан мекенжайын көрсете отырып, милиция органдарында
төлқұжаттарын тіркеу міндетті болды. Егер төлқұжаттары болмаса, азаматтар Ақмола қаласы
еңбекші депутаттарының атқару комитетінің кеңесінде белгіленуі міндеттелді [15, 46 п.].
Айта кететіні, Мәскеу мен Ленинград қалаларынан келген азаматтар белгілі бір
артықшылықтарға ие болып отырған. Мәселен, олардың жүріп-тұруына, қалаған жеріне
барып тіркелуіне кедергі жасалмаған. Баспананың жеткіліксіз болуына байланысты қалаға
көшірілген адамдарды ақмолалықтар өз үйіне кіргізіп, қазақтың қонақжайлығын көрсетті.
Баспананың жеткіліксіздігі қалада үйлердің құрылысын жандандырды.
1943 жылдың 27 қазанында ақмолалықтар Орел облысында соғыстың тигізген
зардаптарын жоюға өз көмегін берді. Орел облысының шаруашылығын көтеру үшін Ақмола
қаласы жылқы, ірі қара малын, трактор, ауылшаруашылығының заттарын, т.б.
қажеттіліктерді жөнелтті [16, 17 п.].
Ақмолалықтар Ұлы жеңіске қомақты үлес қосты. Майдан даласына Ақмола жерінен
төрт дивизия аттанды. Олардың барлығы фашизмді күйретуде ерлік пен табандылық
көрсетті. Ақмолалықтар майдан даласына өндірісте шығарған өніммен ғана емес, сонымен
қатар жылы киімдерді жіберумен де көмектесті. Бұл жағынан тылдағы ақмолалықтар
майдандағы әскерге үлкен қамқорлық көрсетті. Соғыс жылдарында қаланың экономикасы
жаңа деңгейге көтеріліп, қаланың дамуы жалғасын тапты. Соғыс аяқталғаннан кейін
зауыттар өз жұмысын жалғастырып, қаланы экономикасында үлкен рөл атқармен болды.
Ақмола қаласы маңызды эвакуация орталықтарының бірі ретінде, мыңдаған адамды
бауырына басты. Соғыс аяқталғаннан кейін олардың біразы қалады қалып, Ақмоланың
дамуына өз үлесін қосты. Мұның бәрі бүгінгі тарих. Тәуелсіз Қазақстан Республикасының
бас қаласы Астана тарихы.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1.
Астана қ. Мемлекеттік мұрағаты. Қ. 1п, Т. 1, Іс 251
2.
Астана қ. ММ. Қ. 329, Т. 1, Іс 2
3.
Астана қ. ММ. Қ. 1п, Т. 1, Іс 241
4.
Астана қ. ММ. Қ. 1п, Т. 1, Іс 419
5.
Астана қ. ММ. Қ. 1п, Т. 1, Іс 242
6.
Астана қ. ММ. Қ. 32, Т. 1, Іс 102
7.
Астана қ. ММ. Қ. 430, Т. 14, Іс 1
8.
Астана қ. ММ. Қ. 430, Т. 14, Іс 9
9.
Астана қ. ММ. Қ. 430, Т. 14, Іс 15
10.
Астана қ. Мемлекеттік мұрағаты. Қ. 1п, Т. 1, Іс 422
11.
Астана қ. ММ. Қ. 89, Т. 1, Іс 5
12.
Алпысбаева Г.А. Астана в новое и новейшее время. Астана. 2008, - 276 с.
13.
Астана қ. ММ. Қ. 32, Т. 3, Іс 35
14.
Астана қ. ММ. Қ. 32, Т. 3, Іс 34
15.
Астана қ. ММ. Қ. 1п, Т. 1, Іс 419
16.
Астана қ. ММ. Қ. 32, Т. 3, Іс 83
12
МАЙДАНДЫҚ «ОТАНДЫ ҚОРҒАУДА» ГАЗЕТІНІҢ ЖАУЫНГЕРЛЕР АРАСЫНДА
ЭТНОСАРЛЫҚ ТАТУЛЫҚ ПЕН ДОСТЫҚТЫ ТӘРБИЕЛЕУДЕГІ РӨЛІ
К.И.Искакова
Философ.ғ.к., Қазақстан тарихы кафедрасы профессоры
Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ
(
Астана, Қазақстан)
Фашизмге қарсы соғыстағы жеңіске жетудің қайнар бұлағын құраған майдандағы
ұлтаралық қатынастар, әртүрлі ұлт өкілдері жауынгерлерінің арасындағы достық пен
түсінушілік, өзара көмек көрсету мен бірін-бірі қолдауы. Отан соғысы тақырыбын зерттеуге
үлкен үлес қосқан тарихшы-ғалым, академик М.Қ.Қозыбаев: «Ұлы Отан соғысындағы тағы
бір үлкен тақырып – халықтар достығы... Біздің халқымыз қиындықтарда әр кез бірге болған.
Отан үшін, ел болу үшін күресіп жатқанымызда халықтар достығының тарихын біз әрқашан
да еске алып отыруымыз керек. Осы жайлардан Ұлы Отан соғысының тарихы бізге керемет
сабақ береді», - деп жазды [1]. Отан соғысы КСРО халықтары достығының берік екенін
байқайтын сұрапыл сын болды. Бұл сыннан халық абыроймен өтті. Халықтар достығы
соғыстың қиыншылықтары мен сындарынан кеңес адамдары фашист басқыншыларына
қарсы ортақ күресінде одан сайын шынықты.Фашизмге қарсы сұрапыл соғыс кезінде
ұлттық әскери құрамалар құру идеясы туған болатын. Мемлекеттік Қорғаныс Комитеті мен
Қорғаныс халық комиссариаты бұл туралы директиваны 1941 жылы 13 қарашада қабылдады.
Оны көрші республикалардың еңбекшілері қолдады. Мұндай құрамаларды құрып, адам
құрамын тәрбиелегенде ұлттық әскери-патриоттық дәстүрлердің ерекшеліктері,
өзгешеліктері ескерілді: туысқандық ынтымақтастық, өзара құрметтеу, халықтар достығы
дәстүрлерін негізге алды.Отан соғысының барысында Әзірбайжан, Армения, Грузия,
Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Түркіменстан, Өзбекстан, Латвия, Эстония, Литва
республикаларының еңбекшілерінен 80-нен астам ұлттық дивизиялар құрылды. Жүзден
астам дивизиялар мен бригадалар Сібір мен Қиыр Шығыстың еңбекшілерінен жасақталып,
майданға жіберілді. Бұлар көп ұлттың өкілдерінен құралды. Соғыстың ең қиын алғашқы
кезеңінде Қазақстан Республикасында 16 атқыштар және атты әскер дивизиялары, 7 бригада
құрылып, үйретіліп, майданға аттандырылды. Құрамы жөнінен алғанда бұл бөлімшелер мен
құрамалар көп ұлтты еді [2].
Соғыс жылдары фашистік агрессияға қарсы тойтарыс беруге көтерілген Кеңес одағы
Қарулы күштерінің құрамында барлығы 35 млн. адам болса, бұлардың 1 млн. 366,2 мыңы
қазақстандықтар болатын [2; 136]. Соғыс жылдарында жаумен шайқасып жатқан армия
қатарына 1 млн. 366 мыңдай қазақстандықтар қосылса, тек Ақмола облысынан 86 мыңдай
адам майданға аттанды. 1941 жылы қыркүйекте Ленинград майданы құрамында соғысқан
қазақстандық құрама – 310-шы ақмолалық атқыштар дивизиясы құрамында «40%-і -
қазақтар, 30%-і - орыстар, 25%-і – украиндықтар, 5%-і – басқа ұлттар өкілдері болды» [3].
1941 жылдың тамыз айында Ленинград әскери қимылдың тікелей орталығына,
сұрапыл қан майданға айналады. Ленинградты бүкіл ел, барлық ҚСРО халықтарының ұл-
қыздары қорғады.Ленинградты қорғаушы батырлардың ішінде қазақ халқының даңқты
ұлдары аз болған жоқ. Олардың әрқайсысы орыс, украиналық, грузин, өзбек
туысқандарымен және Кеңес Одағының басқа да халықтарымен тізе қосып, жаумен жан
аямай күресті.Ленинград майданындағы ұлты қазақ жауынгерлердің санын келесі деректен
анықтауға болады: «Как сообщало Политуправление Ленинградского фронта, незадолго до
прорыва блокады в частях и соединениях фронта служили, кроме русских, представители
почти сорока национальностей Советского Союза. В войсках фронта насчитывалось 7436
воинов-казахов» [4; 229].
Қазақтардың Ленинград майданында көптігін, әрі жақсы соғысып жүргенін, олардың
арасында үгіт-насихат жұмысын жақсарту қажеттігін, әсіресе егде тартқан қазақ
жауынгерлерінің орысша білмейтіндігін ескеріп, Ленинград майданы әскери кеңесінің
13
ұсынысымен Қызыл әскердің Жоғарғы Саяси Басқармасы Ленинград майданында қазақ
тілінде газет шығаруды ұйғарды, онда қызмет істейтін адамдарды іздестіруге кірісті.
Түймебай Әшимбаев, Бейсен Жұмағалиев, Ақмұқан Сыздықбеков деген үш жауынгер
жігіттер майданның қазақ газетін шығару үшін іріктеліп алынады. Түймебай - аудармашы,
Ақмұқан - тілші, Бисен - әдеби қызметкер, әрі корректор қызметін атқарады. Ленинград
майданының қазақ тіліндегі «Отанды қорғауда» газетінің бірінші номері 1942 жылдың 7
қаңтарында шығарылды.Газет жиынтығын Т.Әшімбаевтың өзі және туған-туыстары сақтап
келген. 2008 жылдың мамыр айында «Отанды қорғауда» газеті кітап түрінде қайта басылып
шығарылды [5], ал 2008 жылдың қазан айында Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ де тұсаукесері
өткізілді [6]. «Біз, түрлі ұлттардың жауынгерлері – орыс, қазақ, татар, грузиндер – бәріміз бір
кісідей, өзіміздің туған үйіміз үшін қандай ұрыссақ, Ленинград үшін сондай ұрысып
отырмыз, сондықтан біз дұшпанды жеңудеміз», - деп жазды лейтенант А. Мутхенов«Отанды
қорғауда» газетінінде [5; 324]. Түрлі ұлттың жауынгерлері, берік достықпен байланысқан.
Олардың достығы ұрыста, оқуда, соғыс өнерін үйренудегі бір-біріне көмек көрсетуінен
көрінеді.«Отанды қорғауда» жинағында жауынгерлер санасына ұлттар достығы сезімінің
берік орын алғандығына арналған көптеген мақалалар бар. Ортақ жауға қарсы күресте нағыз
майдандық туысқандықтың орнауының белгісі ретінде - бір ұлттың жауынгерлерінің қазаға
ұшырауы екінші ұлт жауынгері өзінің жеке басының қайғысы ретінде сезінгендігін
көрсететін мысалдар жеткілікті.Мысалы,Сержант Александр Мамин, қызыләскерлер
Сағынбай Тастыбаев, Павел Захарченколар бірімен бірі ел басына күн туып, ердің күшін
сынайтын майдан өмірінің қатал кезеңінде танысып, бірлесе соғысқаны айтылса, келесі
санында аға сержанттар – Шанхан Қосаев пен Иван Гуза айрылмастай достығы, ол екеуінің
ағалы-інілі адамдай болып кеткендігі баяндалады. Иван Шанханның соғыс құралдарын
үйреніп алуына көп көмек берді. Екеуі бірге жатып бірге тұрды, бір котелоктан ас ішті. Иван
Шанханды барлау ісіне баулыды. Оған барлаушының қандай қасиеттері болу керектігін
айтты деп жазды«Отанды қорғауда» газеті [5; 440].
«
Әскери бөлімнің күші жауынгерлік достық пен жолдастық бірлікте, ынтымақта.
Жауынгерлік достықтағы басты нәрсе - өзара түсіністік, адамның адамгершілігін құрметтеп
сыйлай білушілік», - деген екен қазақтың қас батыры Бауыржан Момышұлы.Достық,
жолдастық бірлік, бауырластық, ынтымақ сияқты қасиеттерді қай халық болсын, қай
заманда болсын құрметтеген, ал соғыста, майданда бұл қасиетті ұғымдардың маңызы
бірнеше есе ұлғайған. Майдандағы достық туралы мыңдаған естеліктер, әңгімелер көп.
Соның бірін еске түсірсек: Соғыс кезі, айналада тозаққа айналған қан майдан. Әлдеқашан
оққа ұшқан досының жанына баруға жас жауынгер командирден рұқсат сұрайды. «Ол
әлдеқашан оққа ұшты»,- деген командирдің сөзіне тоқтамай, «Баруым керек, оның өлгенін
білемін. Сонда да сөзсіз баруым керек»,-депөз басын қатерге тіккен жауынгер от пен оқ
ішінде серігіне қарай жүгіре жөнеледі... Сәлден соң қайта оралған жауынгерге: «Айтпадым
ба? Ол әлдеқашан өлді»,- дейді өкінішпен командир.Сонда жауынгер: «Иә, командир мырза,
ол өлді. Бірақ, мен барған сәтте басын көтеріп «Келеріңді біліп едім, досым деген жалғыз
ауыз сөз айтты да, өз қолымда жан үзді...»,-дейді. Келтірілген мысал майдандағы жас,
жыныс, ұлт таңдамайтын достықтың көрінісі. ХХ ғасыр адамзатына алапат қатер әкелген
жау екі бүйірден қысып, төбеден төңіп тұрғанда, өмір мен өлім арасында алпарысып жүріп
берілген достыққа серт пен ант туралыайтылған ағалар мен аталардың әрбір әңгімелері
ерлік дастаны, ХХІ ғасыр адамдарына аманат деп білу крек. Майдандағы достық пен
жеңіске деген сенім Ұлы жеңістің кепілі болып табылады.
«Отанды қорғауда» жинағында майдан шебінде әртүрлі халықтың көрсеткен ерлік пен
батырлығын дәлелдейтін төмендегі мақала берілген. Мақаланың аты - «ҚСРО-ның барлық
халықтарында да Отан соғысының батырлары бар». Онда мынадай деректер берілген:
«ҚСРО-ның барлық ұлттарының жауынгерлері жаппай ерлік көрсетті. 1944 жылдың 1
январына дейін наградталғандардың ішінде: орыстар – 1.053.162, украиналықтар – 219.241,
беларустар – 37.036, грузиндер – 8.562, армяндар – 9.614, азербайжандар – 4.611, өзбектер –
9.812, қазақтар – 15.571, қырғыздар – 1.554, тәжіктер – 1.198, түркмендер – 1.170,
14
литвалықтар – 1.069, латыштар – 1.678, эстондар – 1.353, еврейлер – 32.067, татарлар –
27.449, башкқұрттар – 4.750, удмурдтар – 2.996, чечендер – 297, корейлер – 29, курдтер – 27»
[5; 341].
Наградталғандардың ішінде аджарлықтар, ойроттар, ненцылар, эвенкилер,
нағайбақтар, вогулдар, мансилер және басқа да толып жатқан ұлттардың жауынгерлері
болды.Расында да, фашизмге қарсы алапат соғыста жеңіске жеткізген – халықтардың
айнымас берік достығы мен ынтымағы, әртүрлі ұлттардың өкілдері - жауынгерлерінің
жеңіске деген зор тілегі, білегінің сарқылмас күші, қайнаған жігері мен қажырлы еңбегі. Ал,
«Отанды қорғауда» жинағы зұлмат соғыс тарихының осы бір теңдесі жоқ беттерімен
тереңірек танысуға мүмкіндік туғызды.
Атақты майдангер жазушы Борис Горбатов «Жеңіс туы» атты мақаласында: «Егер де
менен ұрысқа қатысушы ретінде емес, тек көріп тұрған адам ретінде де, Рейхстаг төбесіне
жеңіс туын кім тікті? – деп сұраса, мен: бәрі де тікті, барлық кеңес жауынгерлері тікті, - деп
жауап берер едім. Жеңіс туын тіккен кеңес халқы, оның жауынгер перзенттері»,- деп жазды
[7; 147].
Отаны, елі, халқы үшін жанын шүберекке түйген Т.Ә.Әшімбаев «Қазақ
ұлтшылы», «Кеңес Өкіметіне қарсы қылмыс жасады» деген жалған жаламен1945 жылы
жабылып, алты жылға бас бостандығынан айырылып, тек 1957 жылы толық ақталды.Соғыс
жылдары әртүрлі этнос жауынгерлерінынтымақ пен бірлікке шақырған кіші ғылыми
қызметкерден Институт директоры лауазымына дейін көтерілгенТ.Ә.Әшімбаевбейбіт кезде
деэтносаралық татулыққа көп көңіл бөлді. Ұлтшылдыққа, рушылдыққа ешқашан өзі де
салынбай, өзі басқарған ұжым мүшелері арасында да жол берген емес. 1986 жылғы
Желтоқсан оқиғаларынан кейінгі Г.В.Колбиннің «пайызқуғыш»(«процентомания»)
саясатыкездері Түймебай Әшімбайұлына «ұлтшыл» деп күйе жағып, кінәләғысы
келгендердің жымысқы әрекеттері іске аспады.Оның орнына экономика ғылымдарының
докторы ғылыми дәрежесін, профессор, ҚазКСР Ғылым Академиясының мүше-
корреспонденті, академигі ғылыми атағын иеленуінің өзі майдангер-ғалымның
патриоттығының, толеранттығының жемісі екендігіндәлелдегені сөзсіз.Түймебай
Әшімбайұлы Әшімбаевтың майдангерлік ерлігі, өмір жолы келешек ұрпаққа еңбекқор, әрі
тату болуды өсиет етеді.
Ұлы Отан соғысының отты жылдары уақыт өткен сайын алыстағанмен, келешек
ұрпақ халық ерлігінің ұлылығын және Отан үшін жан аямай арпалысқан батырлардың
есімдерін ешқашан ұмытпақ емес. Әкелер мен аталардың майдандағы достығы халық
бірлігінің мызғымастығына арқау болды. Ардагерлердің ақыл-парасаты, даналығы мен
өмірлік мол тәжірибесі бүгінгі жаңа Қазақстанды құруға, көп этносты елімізде бейбітшілік
пен келісімді сақтауға елеулі көмегін тигізуде.Аға буынның қаһармандық істері асқан
қайраттылықтың, мұқалмас табандылық пен жанқиярлықтың өшпес өнегесі ретінде
ұрпақтан-ұрпаққа жалғаса бермек.Айтылғанға орай,«Әділдіктің ақ жолынан таймай, тағдыр
жүктеген ауыр сындарды мойымай көтеріп, ел алдындағы, халық алдындағы парызын адал
атқарған Түймебай ағамыздың ғұмыр жолы кейінгі ұрпақтарымызға үлгі-өнеге болары
шүбәсіз шындық», - деп жазған И.Қозыбаевтың сөздерін еске түсіре кету орынды [8].
Ленинград майданында соғысқан жауынгер қазақтардың ұлттық сезімін ұштаған
«Отанды қорғауда» газетін шығару ісі – майдандағы өзге ұлт өкілдеріне үлкен өнеге болып,
олардың арасындағы достықты нығайтуға өз үлесін қосып, халқымыздың Ұлы Отан соғысы
жылдарындағы ерлігі тарихының айтулы бір белесі бола алды.
Достарыңызбен бөлісу: |