title: Салқынбай А. Б. Көккөзова М. Б - бет 5

text:
Исатай Кенжеғалиев “Қазақ тiлiнiң тұңғыш профессоры”
атты мақаласында Қ. Басымов туралы ғылыми толық пікірлер
бар.
Қ.Басымовтың балғын шағы шығармашылық, қабiлеттiлiк
пайда болу кезеңi туралы, “Садақ” журналында нақты
жазылған. Белгiлi ғалым Тұрсынбек Кәкiшұлы Жазушылар
одағы кiтапханасынан ұрланған “Садақ” журналын талай
жылдар iздеп, ақыры Қалижан Бекхожиннен тауып, сол
журналды шығаруға қатысқан кiсiлер туралы, Басымов туралы
мәлiметтер жинап жүрiп, оның Қарағандыдағы жұбайы мен
балаларын табады,
72
Сол кездерде баспасөз бетiнде қазақ тiлiнiң алфавитiмен
бiрге жазу емлесiн жасау керек деген мәселе көтерілгені белгілі
жайт. Бұл мәселенi шешуге А. Байтұрсынов, Қ. Қарашевтар
ерекше атсалысып, екеуi екi алфавит жасады. Профессор
Кәкiшевтiң ғылыми зерттеу еңбегiнде Қ.Басымов 1916-1918
жылдары “Садақ” журналының 15 шақты санының әрқайсысына
3-5 мақала жариялаған деп жазады.
Қажым Басымовтың еңбектерiнiң 30-шақтысын белгiлi тiл
маманы профессор Ш.Сарыбаев өзi шығарған библиографиялық
көрсеткiштерде
атайды.
Қажымның
өмiрi
мен
шығармашылығын зерттеген ғалым И.Ұйықбаев “Басымов
еңбегiн мұзтау (айсберг) секiлдi. Бiзге тек үстiңгi жағы ғана
белгiлi, ол су астында, яғни көрiнбей, беймәлiм жатқаны ұлан-
ғайыр”, – дейдi.
Тiл бiлiмi тарихын зерттеушi Т.Қордабаев “Қазақ тiл бiлiмi
мамандарының алғашқы тобы 30-жылдардың бас кезiнен бастап
көрiндi” деп жазды. Ол орфография, морфология, синтаксис
салаларына сүбелi үлес қосты. Мысалы. “Латын әрпiне
негiзделген жаңа емлемiздiң құрылысы”, “Қазақ тiлiндегi түрлi
сөздердi” жазылуы” тағы басқа осындай зерттеулерi мен
педагогикалық жұмысы үшiн Қ.Басымов доцент атағын алды.
1930 жылдан ол Ақтөбедегi ауылшаруашылық жоғары
мектебiнде, мұғалiмдер институтында қазақ тiлi мен әдебиетi
кафедрасының меңгерушiсi болып iстеген. Бұнда да ғылыми
жұмысын жалғастырып “Қазақ грамматикасы қалай құрылуы
керек”, “Тұрлаулы сөздердi” жазылуы туралы” көп еңбегi
көрiндi.
Исатай Кенжеғалиев: Қажекенiң артында бай ғылыми, әдеби
мұра қалды. “Қазақ”, “Айқап” газет – журналдардан бастап көп
басылымдарда еңбегi жиналмай жатыр. Асыл атамыздың есiмi
аталып, рухы қайта оянса екен. Есiл ердiң бағы жансын,- деп
жазады.
Қажым
Басымовты
бiз
бiлемiз
бе?
атты
Рахмет
Иманғалиұлының мақаласына келсек, Т. Кәкiшев былай дейдi:
73
1938 жылы 5-қаңтарда Ақтөбенiң пединститутында жұмыс
жасап жүрген профессор Қажым Басымовты Алматыға оқу
комиссариатының жоғары мектеп басқармасының қазақ тiлi
мен әдеби тiлiнiң методист–консультанты етiп тағайындайды.
Қажым өндiре еңбек етiп, педагогика училищелерiнiң 1,2,3
сыныптарына арнап қазақ тiлiнiң бағдарламасын мұғалiмдер
даярлау
курстарының
қазақ
тiлi
бағдарламасын,
қазақ
мектептерiнiң барлық сыныптарында орыс тiлiн оқытатын
мұғалiмдерге
арналған
бағдарламаны
жасаған.
Мұндай
дүниелердiң бұрын болмағанын ескерсек, Қажым Басымовтың
қосқан үлесi ерекше деймiз. 1938 жылдан Социалистiк
Қазақстан, “Ауыл мұғалiмi” газеттерiне жиырмадан астам
ғылыми мақалалар жариялаған. Басқа авторлармен бiрлесiп,
“Қазақ тiлiнiң емле ережелерi”, “Орта мектептерге арналған
қазақ тiлi мен әдебиетi” бағдарламасын редакциялауы бiр жылға
жетер-жетпес мезгiлде атқарылған жұмыстар екенi қайран
қалдырады.
Исатай
Кенжеғалиевтiң
“Қажым
Басымұлы”
атты
мақаласында айтылған көп маңызды ойлар бар.
Қажым Басымұлы отызыншы жылдар басындағы бiр
мақаласында: “Шынында, барлық сөзiмiздiң екпiнi жалғыз аяқ
буында келе ме? Жоқ, ортасында да келедi. Мысалы:
төсенсейшi, билейiн, оқырман, жасаңдар деген сөздердi алсақ,
екпiн буыны бiр де бiрiнiң аяғына келiп отырған жоқ. Соңғы
буынының алдыңғы буынына, яғни сөз ортасына түсiп отыр” –
деп өзiнен бұрын кең тараған қағидаға түзету жасады.
Соңғы жылдары есiмi ескерiлмей кеткен лингвист-ғалымның
ғылыми мұрасын бiршама зерттеген Шора Сарыбаев әкесi
Шамғалидiң архивiнен табылған Қажымның өз қолымен жазған
жәдiгер есептi “Жұрнақтар” атты дәптердi сөз ете келiп,
ғалымның айтылған дәптерiмен баспа бетiн көрген. “Қазақ
тiлiнiң жалғау-жұрнақтары” деген көлемдi мақаласын жалғау-
жұрнақтар арнайы қарастырылған қазақ тiл бiлiмiндегi тұңғыш
зерттеулерге жатқызады.
74
Қажымның
“Қос
сөздердiң
классификациясы
яғни
топтастырылуы” берiлген мақаласын алайық. Ғалым мұнда қос
сөздерде мағыналық hәм тұлғалық жағынан бiрнеше топқа
бөледi:
1. Екi жағы бiрдей мағыналы әрi тұлғалары бұзылмай
қосарланып айтылатын қос сөздер. Қ.Басымұлы бұларды
айнусыз қайталама қос сөздер деп атайды. Мысалы: ойлай-
ойлай, жүре-жүре.
2. Мағына hәм тұлға жағынан әр түрлi алдыңғысы мағыналы
болғанмен, соңғысы, бұзылып айтылатын қос сөздер. Басымов
бұларды айнулы қайталама қос сөздер деп атаған. Мысалы:
жылқы-мылқы, түйе-мүйе.
3. Екi жағыда толық мағыналы болып, тұлғалары бұзылмай,
жалпы заттың атын бiлдiретiн сөздер. Бұл топтағы қос сөздер
“жалпылы заттық қос сөздер” болып аталған. Мысалы: құрт-
құмырсқа, аяқ-табақ. Мiне, осындай тәсiлмен қос сөздердi жетi
топқа жүйеленген.
Қажым орфография мен терминология мәселелерiн мұқият
зерттеуiн бағалау жөн.
Қажым әсiресе емле мәселесiмен көбiрек шұғылданды. Шын
сауаттылыққа апаратын жолдың басы – орфографияның бар ер–
тұрманына сай ету екендiгiн ғалым жақсы түсiнген. Қажым
сияқты “астана қарындастың қамын ойлап, бiр таңда ұйқысынан
үш шошынған” оқығандарымыз. “Қатесiз жазу үшiн күрес,
әдеби тiлдi өркендету үшiн күрес екендiгiн естен шығармады.
Оқуды жеңiлдету, оңай сауаттандыру, сөйлеу – жазу тiлiн бiр
қалыпқа түсiру тiлiмiздiң өркендеуiне, мәдениетiмiздiң гүлдене
беруiне жол белгiлейтiн iрi мәселе болып саналады”, – деп
жазды Басымов.
Қ.Басымұлының ғалымдық еңбегiнiң маңызды бiр қыры –
оның педагогикалық мәселелерге бiлек сыбана араласуы. Ғалым
мектепте, жоғары оқу орындарында қазақ тiлiн оқыту
мәселесiне көп көңiл бөлдi, мектеп өмiрiне тiкелей қатысып,
сабақ беру тәсiлдерiн, әсiресе бiздiң тiлiмiздiң оқыту сапасын
75
үнемi назарда ұстады. Оның бұл саладағы бiр шоғыр еңбегi
кезiнде мұғалiмдердiң практикалық жұмыстарына зор жәрдем
болды.
Қажым Басымұлы 1939 жылы ақпанның он сегiзiнде
Мәскеуде ұзаққа созылған науқастан қайтыс болды. Қазақ тiл
бiлiмiнiң тарихнамасы бағытында көзге түсер бiрден-бiр еңбек
профессор Төлеубай Қордабаевтың “Қазақ тiл бiлiмiнiң
қалыптасу, даму жолдары” кiтабында “Қазақ тiл мамандарының
алғашқы тобы 30-жылдардың бас кезiнен бастап көрiндi”, – деп
жазылды. Осы тұстан бастап Қ.Жұмалиев, С. Аманжолов, Ш.
Сарыбаев, Қ.Басымовтардың тiлiмiздiң түрлi мәселелерiне
арналған мақалалары жариялана бастады.
Шындығында, Шамғали Сарыбаев пен Басымов Қажым тiл
бiлiмiне жиырмасыншы жылдардан бастап араласқан. Басымұлы
ол кезде Ташкенттегi университеттi бiтiрiп келген жас маман.
Көп ұзамай, 1924 жылы “Тiлшi” газетiнде “Қосымшалар” дейтiн
ғылыми мақаласын бастырды. Осыларды сараптай келiп, белгiлi
тiл маманы Иманбай Ұйықбаев 1958 жылы “Халық мұғалiмi”
журналындағы мақаласында “Басымұлы қосымшалар туралы
iлiмдi қалыптастырушы”, – деп қадап айтқан.
Қажым Басымұлының ғалымдық дүниесiн, мұрасын танытар
арнайы еңбек – болашақ зерттеушiлер, әсiресе жастар қолға алар
келелi iстiң
бiрi. “Ақтаңдақтар”
қазақ
ғылымы
үшiн
жиырмасыншы жылдармен ғана бiтпейдi. Бiз үшiн сұрапыл –
зұламат
кезеңдi
отызыншы-қырқыншы
жылдары
да
тарихымыздан жұлынып тасталған бiр бет елеулi үзiк. Ол
үздiкте тiлiмiздi ұстартуда талай еңбек еткен профессор Қажым
Басымұлының да есiмi бар, – дейді И.Кенжалиев өзiнiң
мақаласында.
Ғалым Қ. Басымовтың сонау алғашқы білім алуға ұмтылған
шәкірт кезінен бастап үлкен ұстаз, ғалым, әдіскер болғанға
дейінгі өмір жолын біздің әр қырынан алып суреттеуіміздің
өзіндік сыры бар. Міндет, ғалымның біртуар тұлғасын көрсету,
өмір бойғы ұстаздық тәжірибесінен оның сол ғалымдық
76
тұлғасын
айқындаудағы
маңыздылығын
және
ғылыми
әдістемелік еңбектерінен күні бүгінге дейінгі қолданыстағы
өміршеңдігін дәлелдеу.
Ғалым еңбектері мектеп немесе жоғарғы оқу орнына тіке
барып, тіке келумен жазыла салынған дүниелер емес,
төңкерістен кейінгі аумалы-төкпелі заман зардаптары мен
ауыртпалықтарын бастан өткере жүре, ғылымдағы сан түрлі
кедергілерді кездестіре жүре жазылған дүниелер. Міне, осындай
өмір мектебінен сүрінбей өткен, шыңдалып өскен Қажым қазақ
тілі тәрізді бүтін бір ғылымның теориялық та, әдістемелік те
жақтан дамуына орасан зор үлес қосты. Қ.Басымов қай жерде
қызмет етпесін, кіммен жұмыс істемесін тәжірибе жинақтаудан
әсте жалықпаған. Оның тек қана өсу, кемелдену жолында
болғандығын жазба мұрасына қарап отырып анық көруге
болады.
Ұстаз, ағартушы, әдіскер ғалым Қ. Басымов қазақ тілі
ғылымының ардагері, оны оқыту әдістемесі ілімінің негізгі
қалаушылардың бірі деп саналады.
Өмірінің қырық жыл саналы ғұмырын ұрпақ тәрбиесіне
арнады, оның оқу өнегелік тәрбие мұраты мектеп қабырғасынан
болсын, жоғарғы оқу орындарынан болсын лайықты білім алып
шығуына арналған бар саналы өмірі тек ізденістерге толы.
Қ. Басымовты біз сөз етіп кеткен ғылыми-шығармашылық
жолына, ұстаздық тәжірибелеріне, ғалым ретінде қалыптасып
танылуына келер болсақ, бұлардың әрқайсысы арнайы сөз етуге
тұратын
ғылыми-әдістемелік
тақырыптардың
өзектілігін
көрсетеді.
Қ. Басымовтың ұстаздық қызметін үнемі шығармашылық
ізденістерге толы болғандығы бүгінгі күнгі оқу әдістеме
ілімімен өзектес, сабақтас екендігі әрі оның күрделі әрі терең
талдауға негіз болғандығымен маңызды деп білеміз.
Қ.
Басымов
“Грамматиканы
оқыту
жөнінде”
деген
мақаласында грамматиканы оқытудың маңызына тоқталып,
оның өту әдісін баяндайды. Грамматиканы оқыту үстінде
77
оқушының сөйлеу тілі де, жазу тілі де қабаттасып,
грамматиканың
әр
тарауына
ілесе
өз
уақытында
жаттықтырылып отырады.
Орта, орталау мектепті бітірген кейбір оқушының осы күнге
шейін не өз ойын түсінікті етіп сөйлеп бере алмауы, не
дөңгелетіп ойын қағаз бетіне түсіре алмауы, грамматикадан
оқытқан мұғалімнің кемшілігі деп көрсеткен еді. Грамматика
көркем әдебиетпен байланыспай тұрмайды. Грамматика мен
көркем шығарма бірігіп бір-біріне көмек етеді.
Қ. Басымов “Қазақ тілі грамматикасы туралы мынадай
әдістемелік пікір айтады: Кітаптағы көптік жалғау (зат есімнің
көпше түрі) тәуелдік, септік жалғаудан соң үйретілуі әдіс
жағынан өте қолайсыз шыққан. Көптік жалғау зат есімнің
көпшесін үйретпей тұрып, көпше зат есімге тәуелдік, септік
жалғауын жалғатып көрсету қате” деген пікірін білдіреді.
Қажым Басымовтың “Орталау және орта мектептерге
арналған қазақ тілінің жаңа бағдарламасындағы кейбір
жаңалықтар” туралы мақаласына тоқталып өту оның әдіскерлік
қызметінің жаңа қырын танытады.
“Жаңа бағдарлама жасалған соң да бірнеше рет тіл
мамандарының қатысқан мәселесінде сыналып, мінеліп,
түзетілді. Сонда да әлі де болса түк кемшілік жоқ деуден
аулақпыз. Көш бара түзеледі. Қалың оқытушы жұмыс үстінде
ұшырайтын кейбір міндерін тапса, оның оқу құралы әділ білімін
бағасын арқылы білдірулері керек. Келесі басылуында мінсіз
болып шығуына көпшілік пікірі үлкен көмек болады” деп
есептейді. (Қ. Басымовтың осы еңбегі түпнұсқадан өзгертілмей
берілді).
Қорыта айтқанда, Қ. Басымовтың ғылыми әдістемелік
еңбектері, зерттеулері болашақ жас ұстаздарға, студенттерге
үлгі, мұра, көмекші құрал бола алатындығымен құнды екені
анық.
78
Қ. Басымовтың негізгі ғылыми-әдістемелік еңбектері:
Емлемізді түзеу туралы. “Еңбекші қазақ”, 1929, 28 февраль,
№ 48.
Қазақ тілін өркендетудегі индоевропашылдыққа қарсы.
“Социалистік Қазақстан”, 1933.
Емле сөздігіне негізді тиянақ керек. “Жаңа мектеп”, 1930, № 3,
22-27 беттер.
Қазақ әрпін өзгерту туралы. “Лениншіл жас”, 1938, 12
январь, № 6.
Қысқарған сөздерді дұрыс жаза білейік. “Ауыл мұғалімі”,
1938, № 7-8.
Түрлі-түсті сөздердің жазылуы туралы. “Халық мұғалімі”,
1938, № 3-4.
Грамматиканы оқыту жөнінде. “Ауыл мұғалімі”, 1938, №14,
июль.
Қазақ грамматикасының кейбір мәселелері. “Ауыл мұғалімі”,
1938, № 11-12.
Қазақ тілінің жалғау-жұрнақтары. “Жаңа мектеп”, 1930, №6.
26-52 бб.
Қазақ тілінің жалғау-жұрнақтары. “Жаңа мектеп”, 1930, №7.
35-65 бб.
Орталау және орта мектептерге арналған қазақ тілінің жаңа
программасындағы кейбір жаңалықтар туралы. ”, 1938. №10.
Сөйлемнің тыныс белгілерін дұрыс жаза білейік. “Халық
мұғалімі”. 1939. №1.
Сөйлем мүшесі туралы. “Ауыл мұғалімі”, 1938. № 21-22, 16-
25 бб.
Сөйлемнің тұрлаусыз мүшелері. “Халық мұғалімі”, 1939. №7.
Педучилищеде сырттан оқушы мұғалімдер үшін оқу
программасы мен методикалық түсіндірулер. Алматы, 1938.
79
ӘМІР РАҚЫШ
Қазiргi кезде қазақ тiлiн мектепте оқыту мәселесi төңiрегiнде
таза тәжiрибе баяндалатын еңбектермен қатар, қазақ тiлi
әдiстемесi ғылыми-педагогикалық тұрғыда қарастырылып,
мектеп мұғалiмдерiне көмекшi нұсқау сипатта, монографиялық
сипатта, әрi жоғары оқу орындары студенттерiне арналған
оқулық сипатында жазылған еңбектер туды.
Осындай еңбектердiң авторы қазақ тiлi әдiстемесiнiң
мәселелерiн зерттеген, профессор – Әмiр Рақыш Сәтұлы.
Әмiров Рақыш Сәтұлының балалық шағы халқымыздың
басындағы қиын жылдармен, сергелдең кезеңдермен тұспа-тұс
келедi. Ол 1930 жылы 9 қаңтарда Жамбыл облысының Жамбыл
ауданы Жетiтөбе (қазiр Аса деп аталады) аулында туған. Әкесi
Сәт – мұғалiм, шешесi – Мiнәсiп үй шаруасындағы кiсi болған.
Рақыш Сәтұлы оқуды Жамбыл қаласында бастап, Отан
соғысы жылдары туған ауылында жалғастырады.
Ұстаз: “Тiлшi
мамандығын
қалауыма
Ыбырайым
Мамановтың ықпалы себеп болды”, – дейдi. Ы.Маманов –
студенттермен қоян-қолтық араласып жүретiн көпшiл кiсi
болған. Ол кiсi 1 курстан бастап курс жұмысы ретiнде тақырып
берiп, үйiнен сирек ұшырайтын ғылыми кiтаптарды әкеп берiп,
таныстырып, тiл бiлiмiне қызықтырады.
Қазақ
мемлекеттiк
университетiне
түсiп,
М.Әуезов,
I.Кеңесбаев,
Н.Сауранбаев,
М.Балақаев,
Ы.Маманов,
Блюменфельд, Үшаяқов, Е.Исмайлов сияқты ұстаздардың
шәкiртi болғанын Әмiр Рақыш тағдыр берген зор сыйлық деп
есептейдi. Р.С. Әмiр “Қазақ тiлiндегi жалғаулықтар” деген
тақырыпта диссертация жазып, қорғап, 1955-жылы филология
ғылымдарының кандидаты деген ғылыми дәрежеге ие болады.
1957 жылы қазақ тiлiн оқытуды жақсарту мәселесiне
арналған республикалық ғылыми-практикалық конференция
өтедi. Конференция қабылдаған ұсыныстардың мәнi зор болады.
Қазақ тiлiн оқытудың дәрежесiн көтеру бағытындағы көптеген
80
күрделi шаралар жүзеге асады: бағдарламалар, оқулықтар жаңа
сапада қайта дайындалды, қазақ тiлiн оқытатын сағат саны
көбейтiлiп, методикалық базасы күшейтiлдi. Р.С. Әмiр қазақ тiлiн
қазақ, орыс мектептерiнде оқытуға қатысты бағдарламалар
дайындайды. I-IV сыныптарға
арнап
М.Балақаевпен,
А.Асқарбаевамен, Ұ.Асыловпен, У.Жиенбаевамен, К.Бозжановамен,
О.Бекбосыновамен бiрлесе отырып жаңа оқулықтар шығарады.
Әдiстемелiк құралдар дайындап, мақалалар жазады.
Р.С. Әмiр 1958 жылы орыс мектептерiнiң II-IV
сыныптарына арнап шығарған “Қазақ тiлi” оқулығы тiлдi
үйретуде практикалық жолға қоюдың алғашқы үлгiсi болды.
Орыс мектептерiне арналған басқа сынып оқулықтары да осы
бағытпен жазылды.
Рақыш Сәтұлы қазақ тiл бiлiмiнiң күрделi салаларының бiрi
– сөйлеу тiлi синтаксисiнiң ерекшелiктерiн зерттейдi. Көп
жылғы зерттеулерiнiң нәтижесiнде осы тақырыпта докторлық
диссертация қорғайды.
Сөйтiп “Әдеби тiлдiң тiл дами келе ауызекi сөйлеуiмiздiң
әдеби түрiн дамытатынына көзiмiз жетiп отыр. Тiл дамуында
ерсiлi-қарсылы болып жататын осы заңды процестер Р.Әмiр
кiтабында жүйелi баяндалады” – дейді Өмiрзақ Айтбаев.
Р.Әмiр Қазақ тiлiн оқытудың мазмұны мен әдiстемесi саласы
бойынша бiрсыпыра еңбектер жазады. Солардың арасынан
сөйлемнiң бiрыңғай мүшелерiн оқыту, әдебиеттi оқытуда
шәкiрттердi шығарма тiлiн түсiне бiлуге үйрету, бастауыш
сыныптардағы бағдарламалар мен оқулықтар, бастауыш
сыныптарда қазақ тiлiн оқытудың ғылыми-методикалық
тақырыптары, орыс мектептерiнде қазақ тiлiн оқыту әдiстемесi,
орыс мектептерiнiң II-VII сыныптарына арналған қазақ тiлi
бағдарламасы мен грамматиканы оқыту таблицаларын айрықша
атауға тұрады.
Осының iшiнде 1993 жылы “Қазақ тiлi мен әдебиетi”
журналының № 3 санында жарияланған “Қазақ тiлiн теориялық,
практикалық
жағынан
тереңдетiп
оқыту
бағдарламасы”
81
мақаласын және осы жылы тура осы журналды” № 10-11-12
сандарында жарық көрген “Жалпы бiлiм беретiн мектептiң 5-9
сыныптарына арналған қазақ тiлi пәнiнiң бағдарламасы” [Жоба]
мақаласын ерекше айтуға болады. Бұл мақалаларда әр сыныпты
бөлек-бөлек өз алдына алып, баланың қабылдау санасына, ойлау
қабiлетiне байланысты бағдарламаны жасап бередi. Екiншi
аталған мақаласында жоба жөнiнде бiр ауыз айтып өтедi:
“Қазақ мектебiнiң оқу-тәрбие жұмысын қоғам өмiрiнде
болып жатқан саяси, әлеуметтiк, экономикалық түбегейлi
өзгерiстерге сай жаңартып қалыптастыру оңай iс емес. Ол үшiн
ерен жұмыс керек. Дегенмен, соған апаратын әрекет, iзденiс
Бiлiм министрлiгi мен бiлiм проблемалары институтында,
сонымен қатар мектептерде қолға алынуда. Қазақ мектептерiнiң
жаңа құрылымын, жаңа оқыту мазмұнын анықтауға арналған
тұжырымдамалар дайындалады. Осы құжаттар негiзiнде “Қазақ
тiлi пәнiн қоғам, мектеп реформасына сай жетiлдiру
тұжырымдамасы”
жазылып, “Қазақ
тiлi
мен
әдебиетi”
журналының бетiнде (1992, № 4) жарияланды.
Ендi жоба ретiнде оқытушыларға 5-9 сыныптарда түпкi
(базалық) бiлiм беру мақсатын көздеп, қазақ тiлiнен алатын
мәлiметтiң, дағдылардың бағдарламасын ұсынып отырмыз.
Тұжырымдаманы оқыған мұғалiмдер қазақ тiлi пәнiне бүгiнгi
қойылып
отырған
талаптармен
таныс
деп
есептеймiз.
Бағдарлама сол талаптарды орындауды мiндет еттi – дейдi
(3.76).
Әдіскер ғалымның мектеп бағдарламасына сәйкес арналып
жазылған мынадай еңбектерін көрсетуге болады: “3-класта
бiрыңғай мүшелердi оқыту”, “Қазақ тiлi мен әдебиетi пәндерiн
оқытуды жақсартайық”, “10-класқа сөз құрамын оқыту”, “Қазақ
тiлiн
тереңдетiп
оқыту
жөнiнде”, “Қазақ
тiлiн
орыс
мектептерiнде оқыту методикасы”, “Бастауыш кластарда қазақ
тiлiн оқыту”, “Қазақ тiлi оқулығын (3-класс) пайдалану жөнiнде
методикалық нұсқау”, “Орыс мектептерiнiң 2-3 кластарына
арналған қазақ тiлi оқулығына методикалық нұсқау”, “1-класта
82
қазақ тiлiн оқыту”; “1-класта оқушылардың тiлiн дамыту үшiн
iстелiнетiн жұмыстар”; “Грамматика, емле, тiл дамыту”; “Қазақ
тiлi”; “Қазақ тiлi. 3 жылдық бастауыш мектептiң 1-класына
арналған оқулық”; “Қазақ тiлi. Сегiз жылдық мектептi” 1-
класына арналған”; “Қазақ тiлi. 2-класқа арналған”; “Қазақ тiлi.
Грамматика, емле, тiл дамыту. 2-класқа арналған”;“2-3 –класқа
қазақ тiлi оқулығына методикалық нұсқау”; “Қазақ тiлi орыс
мектептерi үшiн”; “Қазақ тiлi. 3-класс начальной русской
школы”; “Қазақ тiлi. 3-класқа арналған”; “3-класс. “Қазақ тiлi”
оқулығына методикалық нұсқау (мұғалiмге арналған көмекшi
құрал)”; “Қазақ тiлi оқулығына методикалық нұсқау (орыс
мектептерiнi” 3-класына арналған)”; “Қазақ тiлi. 4-класқа
арналған оқулық”; “Қазақ тiлi оқулығы бойынша жаттығулар. 8-
сыныпқа арналған”;
Әмiр Рақыштың ғылыми-әдiстемелiк еңбектерiнiң тақырыбы
жан-жақты, әр салалы. Мәселен, “Қазақ тiлiндегi шылаулар”,
“Шылаулар мен демеулiктер”, “Көмекшi сөздер”, “Жай
сөйлемдер” тiлiмiздiң грамматикалық құрылысына арналған
мәндi, мазмұнды, тың зерттеулер қатарына қосылады.
Ғалымның сөйлемнiң бiрыңғай мүшелерiн оқыту, әдебиеттi
оқытуда шәкiрттердi шығарма тiлiн түсiне бiлуге үйрету,
бастауыш
кластардағы
қазақ
тiлiн
оқытудың
ғылыми-
методикалық тақырыптары, орыс мектептерiнде қазақ тiлiн
оқыту методикасы, орыс мектептерiнiң 2-7 кластарына арналған
қазақ тiлi программасы мен грамматиканы оқыту таблицаларын
айырықша атауға тұрады.
Ғалымның серiк авторлармен Г.И. Уәйiсова, Ә.Е. Жұма-
баевамен бiрге шығарған “Қазақ тiлi” жалпы бiлiм беретiн
мектептi” 2-сыныбына арналған оқулығы. Оқулық 2-сыныпқа
арналғандықтан iшi-сыртының суреттерi мен бояулары ерекше
көз тартады. Оқулық – оқытушы, мұғалiм үшiн емес,
шәкiрттерге арналып жазылатынын ұмытпауымыз тиiс. Сондай-
ақ оқулықтың алғашқы бетiнде мынадай шартты белгiлердi
байқаймыз:
|


title: Салқынбай А. Б. Көккөзова М. Б - бет 6

text:
”_ _ _ _ _ _ _ _ _
– сөйлем
============
– ереже
– мағлұмат
! – күрделiрек тапсырма
– шығармашылық тапсырма”
Бұл шартты белгiлердiң әрқайсысының түстерi бөлек. Ал
оқулық iшiнде бұлар ерекше тайға таңба басқандай анық болып
тұрады. Ал екiншi бетiнде Диқан Әбiлевтiң “Туған тiл” өлеңi
жазылған:
“Туған тiлiм – бабам тiлi – өз тiлiм.
Туған тiлiм – анам тiлi – өз тiлiм.
Туған тiлiм – данам тiлi – өз тiлiм.
Туған тiлiм – адам тiлi – өз тiлiм”.
Өлеңдi жатқа айту керектiгiн жазып қойған. Әрi оңай, әрi
жаңа мектеп табалдырығын аттаған балаға тiлiне деген
сүйiспеншiлiктi туғызатын бұл өлең өте орынды берiлген.
“Бастауыш мектепте қазақ тiлiн оқыту” еңбегiн
К.Бозжановамен бiрге 1964 жылы жарияланды. Мұнда
“Бастауыш мектеп оқушыларын оқу дағдысын үйрету төмендегi
үш мақсатқа негiзделiп жүргiзiледi.
1. Текстi оқығанда сөздердi бұзбай, орын ауыстырмай,
дұрыс оқуға үйрету.
2. Текстi түсiнiп, саналы оқи алуға үйрету.
3. Текстi мәнерлеп, шапшаң оқуға үйрету.
Бастауыш мектептiң оқу сабағында бұл көрсетiлiп отырған
үш талаптың үшеуiне де оқушыларды бiрте-бiрте дағдыландыру
қажет. Олардың қай-қайсысының да жүзеге асырылуы 1-
сыныптан басталады да, барлық сыныпта қатар жүргiзiлiп
отырады.
Содан кейiн барып шығарманы дұрыс оқуға үйрету,
мәнерлеп оқу, текстi саналы түрде оқуға дағдыландыру,
мәнерлеп оқуды ұйымдастыру жолы, оқу сабақтарын өткiзудiң
үлгiсi, оқушыларды емлеге жаттықтыру, грамматикалық
84
ұғымдарды түсiндiру, қазақ тiлiн оқыту үстiнде оқушыларды
тәрбиелеу деген мәселелерге тоқталады.
Қазақ тiлiн оқу арқылы оқушылар тiл, емле туралы бiлiм
алып, жазу дағдыларына үйренiп қана қоймады. Олар
грамматика мен емленi оқу үстiнде ойын жетiлдiредi, тiлiн
дамытып, iскерлiкке
үйренедi.
Әрине
мұндай
кезде
оқытушының да көп iзденуiн, сабақты жақсы әдiс-тәсiлдермен
өтуi, жалпы шеберлiгi қажет.
Қазiргi кезде бiлiмдi дайын күйiнде беретiн дәстүрлi сабақтар
– баладан ыждаhаттықпен тыңдап, берген тапсырманы мүлтiксiз
орындауды ғана талап ететiн сабақтар өмiрден артта қалып,
мектептегi сабақ беру үрдiстерi күрт жаңару үстiнде. Бұл
“инновациялық” деп аталып жүрген үрдiстi тәжiрибеге
ендiрудiң мәнi – оқу материалын оқушыға дайын күйiнде
жеткiзу емес, оны шәкiртпен бiрлесе шешудiң түрлi жолдарын,
тәсiлдерiн iздестiру: яғни баланы талаптандыру, iзденiс арқылы
олардың бойындағы шығармашылық қабiлеттi ояту. Сабақ
үрдiсiнде осы принцип жүзеге аспаған жағдайда, оқыту құрғақ
сөз болып, шәкiртiмiз құр ереженi жаттау мен сөйлем талдауға
ғана машықтанған роботтарға айналатындығына көзiмiз жетiп
отыр.
Тiлдiң
фонетикалық,
грамматикалық
құрылысына
байланысты материалдарды оқу оқушылардың ой өрiсiн
кеңейтедi деген пікірді әдіскер ғалым үнемі еске салып
отырады. Оқушылар мұнымен қатар сөздердiң iшкi мағыналық
ерекшелiктерiн
де
(бiр
топ
сөздердiң,
заттың
атын
бiлдiретiндiгiн, екiншi топ сөздердiң сынды бiлдiретiндiгiн т.б.)
аңғарады. Бұл мағлұматтар оқушылардың тiл туралы ұғымын
байытып, ой өрiсiн кеңейтедi.
Сөйлемге, сөзге байланысты тақырыпты өту үстiнде
оқушылар сөйлемдi, сөздi тiлдiк категория ретiнде танып ой мен
ұғымнан даралап, бiлiп, абстрактылы түсiнiктердi таниды. Бұл
да оқушылардың ойын дамытатын жай.
85
Сөздердiң грамматикалық топтарын (заттың атын бiлдiретiн
сөздер, заттың қимылын бiлдiретiн сөздер т.б.) сөйлемдердiң
грамматикалық түрлерiн (хабарлы, сұраулы т.б. сөйлемдер) тану
үстiнде оқушылар талдау, топтау, қорыту әдiстерiне төселiп
жетiледi. Талдау, топтау, қорытындылау – ой жұмысының көп
жұмсалатын тәсiлдерi. Бұл тәсiлдердi меңгеру арқылы өздерiнiң
ойлау қабiлетiн жетiлдiредi.
Оқушылардың ой өрiсiнiң жоғары болуына тiл
сабақтарында пайдаланылатын жаттығу материалдарының да
әсерi мол. Сондықтан жаттығу материалдарының мазмұны бай,
әрi тұрмыс тiршiлiктiң әр саласын қамтуға, сөздiк қоры әр
салалы
болып
келуге
тиiс.
Мұнымен
бiрге
мұғалiм
оқушылардың өздерiне мысалды өмiрдiң әр саласынан келтiруiн
талап етiп, соған үйретiп отыруға тиiс. Бұл оқушылардың
қиялын жетiлдiрiп, ширақ ойлауға үйретедi. Өйткенi олар әр
саладағы тiршiлiктi еске түсiрiп, көз алдына елестетiп, содан
мысал құрастыратын болады.
Тiл сабақтарын оқу арқылы оқушылар iскерлiкке үйренуге
тиiс. Олар жұмысын ұқыпты, таза, әрi ұтымды әдiспен
ұйымдастырып iстеуге төселедi – деп жазады ғалым өз
еңбектерінде.
Р.Әмір мәтінді дұрыс оқуға көп көңіл бөледі: “Оқушы
қандай болмасын текстi дұрыс оқуға дағдыланбайынша, оның
бiлiмдiк және тәрбиелiк мәнiн де жете меңгере алмайды.
Сондықтан текстi оқығанда оқушының әрбiр сөздi дұрыс айтуын
қадағалап отыру керек. Оқушының шығармасы я текстi қатесiз
оқуы деген сөз:
1) Оқып отырғанда сөз iшiнен әрiптi, жеке буынды, не сөздi
қалдырып кетпей оқуы;
2) кейбiр буынды не жеке сөздi қайталап оқымауы;
3) кейбiр дыбыстардың, сөздердiң орнын ауыстырмай, сөздi
бұзбай оқуы;
4) орфоэпиялық талаптар тұрғысынан қате жiбермей оқуы;
86
5) текстегi сөздердiң мағынасына қарай, лайықты дауыс
ырғағын, интонациясын сақтап оқуы”.
Оқушылардың оқу дағдыларын байқау жұмысын жүргiзген
кезде, жоғарыда көрсетiлген талаптардың орындалмайтын
себептерiнiң әртүрлi екендiгi анықтайды да, мынадай жолдарын
көрсетедi:
1) Оқу сабағындағы негiзгi мақсат – текстi дұрыс оқып шығу
емес, одан ұққанын айтып берумен шектелуi;
2) Текст оқығанда мұғалiмнiң оқушыны қатты қадағаламауы;
3) Әрбiр оқушының оқу темпiн мұғалiм жете бiлмей, кейде
оны асықтыруы деп нақты көрсетедi де, мұғалiм тарапынан
“қайталап оқыту” талап етiледi.
Ендi қате болдырмаудың, болған күнде оны қандай
жолдармен түзету керектiгi жөнiнде былай дейдi:
1. Егер тексте бiр сөздi қайта-қайта қайталап оқыса, ол
жерде екi не үш рет жазылмағанын ескертiп айту;
2. Оқушы жылдам оқу мақсатына берiлiп, сөздi сөйлемдi
дұрыс оқымайды. Сондай кезде қайтадан қайталап оқыту,
қатесiн ескерту;
3. 1-2 сынып оқушылары үшiн оқылуы қиындық келтiретiн
сөздерден қате жiбергенде, сөздi буынға, буынды дыбысқа
талдау тәсiлiн қолдану;
4. Кейбiр оқушының қатесiн түзету үшiн қатесiз оқитын
оқушымен бiрлесiп хор ретiнде оқыту;
5. Шылауларды (да, де, та, те, мен, пен), сұраулы, лептi
сөйлемдердi, қос сөз, қаратпа сөздердi қосып оқып жiбередi. 2-
сынып оқушысы грамматикалық ұғым алмағандықтан, олардың
дұрыс оқылуын талап ету;
6. Ендi бiр оқушылардың тарапынан жiберiлетiн қате қазақ
тiлiнде кейбiр бiрiккен сөздердiң оқылуы мен жазылуындағы
өзгешелiкке байланысты. Мұндай кезде сол сөздi буынға,
дыбысқа талдату арқылы жүзеге асыруға болады.
87
Бастауыш
мектеп
оқушыларының
оқу
дағдыларын
жетiлдiруде қойылатын бағдарламалық талаптың бiрi –
оқушыны мәнерлеп оқуға үйрету болатын.
“Мәнерлеп оқу” деген сөз – екiншi түрде айтқанда, қандай
текстi болмасын дұрыс сөздердi бұзбай, сөз қалдырмай, аяғын
жеп қоймай, әрбiреуiн анық, дыбыстарын дұрыс атап оқуы.
Текстi саналы түрде түсiнiп оқу мәнерлеп оқи бiлудiң
талаптарын қамтыса, керiсiнше, оқушыны мәнерлеп оқуға
үйрету, – қандай текстi болса да саналы түрде түсiнiп оқуын
қамтамасыз етедi, -деп жазады ғалым.
Қандай болмасын мәтiннiң мазмұнын дұрыс ұғып, онда
айтылғандарды саналы түсiну үшiн және тыңдаушыға дұрыс
ықпал ету үшiн оқушының дауыстап оқудағы дауыс ырғағы мен
мәнерiнiң де зор маңызы бар.
Еңбекте мәнерлеп оқудағы құралдың әрқайсысына жеке-
жеке тоқталады:
1. Логикалық екпiн – мағына жағынан мәнi басым сөзге
ерекше екпiн түсiре айту. Ондай сөз оқылғанда басқа сөздерден
өзгешерек, өзi не болып тұрған мәнiн аңғартарлық дауыстың
болуын тiлейдi.
2. Мәнерлеп оқуға үйретудегi керектi құрал – паузалардың
(кiдiрiс) орынды болуы. Тыныс белгiлерiне байланысты
паузалар әр түрлi болып келедi.
Пауза үш түрлi – грамматикалық, логикалық, психологиялық.
Грамматикалық пауза тыныс белгiлерiне байланысты болса,
екiншi, логикалық пауза оқылып отырған сөйлемдегi мағынаны
айқындаудағы мәнi зор сөздердiң немесе сөз тiзбектерiнiң, басқа
сөздерден бөлiнiңкiремей, ой екпiнiнiң сазын бере айтылуы.
3. Мәнерлеп оқуға үйретудегi тағы бiр керектi нәрсе – оқу
қарқынының бiр қалыпты болуы. Егер тез, жылдам оқудың жөнi
осы деп, қандай шығарманы оқыса да, сөздердi бiр-бiрiнен
ажырата алмайтындай, үстемелеп оқыса, бiрiншiден, түсiнiксiз
болса, екiншiден, құлаққа жағымсыз болады. Сонымен қатар
тым сылбыр, баяу оқу да сөздердiң және текстiң ұғыну
88
мүмкiндiгiне нұқсан келтiредi, дауыстың дұрыс шығуына,
жақсы естiлуiне де кемiстiк келтiредi. Сондықтан текстi
оқығанда оқушыны орынсыз асығудан және тым сылбыр,
кiбiртектеп оқудан сақтандырып отыруы керек.
Р.Әмір грамматикалық ұғымдарды түсіндіруге терең мән
берген әдіскер. Грамматика сөздердiң, сөйлемдердiң құралу,
байланысу
заңдылығын,
амалын
белгiлейдi.
Сондықтан
грамматика ұғымдарын оқушылар сөздердi, сөйлемдердi талдау
арқылы таниды.
Мұнда әдiскер грамматикалық ұғымдарды түсiндiруде
оқушылардың барлық сезiм мүшелерiн (көру, есту) қатыстыра
отырып танытса, сонда ғана ұғымды игеру оқушыларға оңай
тиетiнiн ескертедi.
Грамматикалық
ұғым
бергенде,
мұғалiмдер
өтiлетiн
категорияның белгiлерiн практикалық жолмен тиянақтап жете
танытудың жолын iздейдi. Мысалы: қос сөздер танытылатын
болса, оқушылар олардың қайталап, қосақталып келетiнiн,
кейбiреуiнiң алдыңғы сыңарының қысқа, мағынасыз бөлшек
екенiн, бiр екпiнмен айтылатынын, жазылғанда арасына
сызықша қойылатынын байқап алуға тиiс.
2-сыныпта грамматикалық ұғымдарды тануға жаттығулар
үшiн мынадай жұмыстар ұйымдастырылады деп көрсетеді:
1. Жазба
текстен
тиiстi
грамматикалық
категорияны
(қимылды бiлдiретiн сөз, сұраулы сөйлем т.б.) тауып талдау
сұрағын қою т.б.
2. Ауызша ойдан мысал табу, оны талдау
3. Ауызша айтылған сөзден грамматикалық категорияны
тауып, талдау.
Кiтаптың өн бойынан бағалы әдiстемелiк кеңестердi
кездестiруге болады. Бұл кiтаптың тағы бiр пайдалы жерi
балаларды жалықтырмайды, кез-келген жерде сұрап, кейде
жаздырып, қайсыбiр уақытта тақтаға шығарып немесе қызық
әңгiмелер айтып сабақты түрлендiрiп отыруды мұғалiмдерден
89
қатты талап етедi. Және оның жақсы үлгiлерiн мысал ретiнде
түрлi әдiстер арқылы өз тәжiрибесiмен баяндап кетедi.
1971 жылы ғалым А.Асқаровамен бiрлесiп “II-III класс қазақ
тiлi оқулығына методикалық нұсқау” шығарады. Бұл нұсқау
орыс мектептерiне арналған. 2-класта оқытылатын бұл қазақ тiлi
оқулығы 1970-71 оқу жылында жаңа бағдарлама бойынша қайта
жазылады. Мұнда 65 параграф қамтылған. Әрбiр параграф бiр
сағат мөлшерiне өтуге арналған.
Оқу басталысымен, алғашқы үш апта бойы ауызекi сабақтар
жүргiзiледi. Бұл алғашқы сабақтардың мазмұны төмендегiдей:
1. Сыныптағы әрбiр оқушының қазақ тiлiнен қаншалық сөз
бiлетiнiн анықтайды.
2. Оқушыларға таныс дыбыстардан жасалған қазақ тiлiндегi
сөздермен таныстырады. Ол үшiн кез келген жеңiл сөздердi ала
бермей (жер, тау, дала), программалық талаптарға сай, оқулықта
берiлген материалдарға сәйкес сөздер ғана алынады (терезе,
доп, ал, бер, т.б.).
3. Оқулықта берiлген материалдардың негiзiнде, мұғалiмнiң
көмегiмен, сөз мағынасын түсiндiрiп, сол сөзге сұрақ қою,
сұраққа жауап қайтару және қысқа-қысқа сөйлемдер құрау
үйретiледi (мынау не? Ол – класс. Мынау не? Ол – терезе, т.б.).
4. Оқулықтағы суреттер бойынша жүргiзiлетiн жұмыс тұтас
сабақтың ажырамас бiр бөлiгi ретiнде болады. Жаңа сабақты
түсiндiру және қорытындылау кезеңдерi сол суреттерге
байланысты жүргiзiледi.
5. Әр сабақта түсiндiрiлетiн жаңа сөздердiң жалпы саны
алты сөзден артпайды. Бүгiнгi үйретiлген сөздер келесi
сабақтарда жаттықтырылып, жаңа сөздермен толығады.
6. Ауызекi сабақтар оқулықта, тақтада жазылған сөздер мен
сөйлемдердi оқуға және таныс сөздер мен суреттер бойынша
сөйлем
құрап
айтуға
негiзделедi.
Ал
жазу
жұмысы
жүргiзiлмейдi.
7. Ауызекi сабақтар кезiнде ы дауысты дыбысының
дыбысталу ерекшелiгiне көңiл бөлiнедi де, орыс тiлiндегi ы
90
дыбысы мен қазақ тiлiндегi ы дыбысының жасалу өзгешелiгiн
салыстыра талдайды.
Р. Әмір бастауыш сыныптардағы тіл дамыту жұмыстарына
да баса көңіл бөледі. Оқушыларға қазақ тiлiн оқыту жұмысы
алдымен сөз танудан, сөйлеуге үйретуден басталады. Мектепке
келген бiрiншi күннен бастап оқушылар мұғалiмнiң көмегiмен
әр сабақ сайын үйренген жаңа сөздерден сөйлем құрайды. Сөз
саны көбейiп, оқушылардың сөздiк қоры молайған сайын
жүйелi, мағыналы сөйлемдер, шағын әңгiме құрастырып айтып
беретiн дәрежеге жетедi. Ол сөйлемдер мен шағын әңгiмелер
оқушылардың күнделiктi көрiп, бiлiп жүрген заттарымен,
iстерiмен, өмiрмен байланысты болып келедi. Оқулықта
берiлген материалдар негiзiнен оқушылардың ауызша және
жазбаша тiлiн ширатуға, жетiлдiруге, дамытуға арналған.
Алдыңғы сабақта үйретiлген сөздер келесi сабақтарда үнемi
қайталанып, сөйлемдер мен шағын текст құрастыруға көмекшi
болады.
Оқушылардың тiлiн ширатып, дамытуға шағын өлең,
тақпақтар мен жұмбақтарды жаттату пайдалы. Ол үшiн
мұғалiмдер алдымен тақпақты мәнерлеп оқып бередi. Тақпақтың
әр
жолына
тоқталып,
оның
мағынасын
түсiндiредi.
Оқушылармен бiрлесе отырып, орысшаға аударады. Оқушы
тақпақтың мағынасын жақсы түсiнсе, оны мәнерiне келтiрiп
дұрыс оқиды, әрi тез жаттайды. Сыныптағы балалардың
дарындылық қасиетiн ескере отырып, тақпақтың ауыр-жеңiл
түрлерiн даралап берiп, оны сыныпта, мектепте өткiзiлетiн
кештерде айтқызуға болады.
Оқушылар текспен бiршама жұмыс жасауға үйренген кезде,
қызықты мысал, әңгiме, ертегiлердi оқып беру қажет, ол –
оқушыларды елiктiрiп, бiлуге құмарлығын, қазақ тiлi сабағына
деген сүйiспеншiлiгiн арттырып, ой-өрiсiн дамытады.
Грамматиканы оқытуда орыс мектептерi үшiн болғандықтан
екi тiлде де жете түсiндiре айтуды және мұғалiм сабаққа келерде
грамматикалық материалдарды алдын ала жүйелi жобаға
91
келтiрiп, әр сұрақтың сырын ашып, таныта бiлсе, ондай
материалдар оқушылардың ұғымына жеңiл қалыптасатынын
баса айтады.
Тiл үйретудiң негiзi – оқушылардың сөздiк қорын байыту
және сол сөздердi дұрыс айтуға дағдыландыру. Сондықтан қазақ
тiлi сабағында бұл жұмысқа баса көңiл аударылуы тиiс.
“Оқушылардың сөздiк қорына текст арқылы енетiн жаңа
сөздердiң мағынасын түсiндiрiп беру – iстi бастапқы қадамы
ғана. Мұғалiм жаңа сөздердiң мағынасын сурет көрсету немесе
заттың өзiн көрсету арқылы, орысша аудармасын беру арқылы
түсiндiредi. Жаңа үйренген сөздер оқушылардың есiнде
сақталуы үшiн, ол үнемi қайталанып отырылады”- деп жазады
әдіскер-ғалым.
Әдiскер сөз үйреткенде мағынасына қарай топтап үйреткендi
жөн көредi. Бұл – өте ұтымды әдiс. Осындай жағдайда бала
есiнде берiк сақталады.
Р. Әмір оқушыларды сөйлем құрауға үйретудің мәнісін, оның
алғы шарттарын жақсы танытқан. Мұнда мұғалiм алдымен
орысша сұрақ айтып, оның қазақшасы қалай болатынын,
қазақша қалай жауап беру керек екенiн үйретедi. Сосын қазақша
сөздердiң түбiрi мен қосымшасын ажыратып түсiндiредi.
Алғашында қазақша сөздермен жұмыс жасаған балалар оларды
орысшаға аударады.
“Сөйлемнiң жаңа өтiлген түрiн өз бетiмен құрауға
оқушыларды үйрету үшiн жаттығудың мынадай түрлерi
пайдаланылады:
1. Сөйлемнiң бiр сөзi түсiрiлiп, оның орнына сұрақ қойып,
оқушы сұраққа сөз қосып, сөйлемдi толықтырып айту, жазу.
2. Орысша сөйлемдер, текст берiп, оны қазақша аударту
3. Оқушыларға бiр-бiрiне сұрақ қойдырып, жауап бергiзу
4. Текст оқытып, мазмұнын айтқызу
5. Сурет бойынша сөйлем құрастыру, әңгiме айтқызу”, - деп
жазады ғалым.
92
Оқушыларды жүйелi сөйлеуге үйрету де тіл үдістемесінің
негізгі бағыттарының бірі. Тiлдi меңгеру сөйлемдердi өзара
ұштастырып жүйелi сөйлеу дәрежесiне жеткенде кемелiне
келедi. Сондықтан қазақ тiлi сабағына оқушылар тек сөз бiлiп,
сөйлем құрап қана қоймайды, жүйелi әңгiме айтуға, күрделi
пiкiр бiлдiруге дағдыланады.
“Оқушыларды жүйелi сөйлеуге үйрету үшiн мынадай
жұмыстар iстелiнедi:
1. Әңгiме, ертегi оқытып, оның мазмұнын айтқызу
2. Сурет бойынша әңгiме құрату
3. Көргендi, iстеген iстерi жөнiнде әңгiме айтқызу”.
Әдiскер жоғарыдағыдай жұмыстардың басты мақсаты –
оқушылардың еркiн, өз сөзiмен әңгiме айтуға, жүйелi пiкiр
айтуға үйрету деп бiледi. Бұл үш жұмысына қарап отырсақ,
расында балалардың ойлау қабiлетiн, еркiн сөйлеу қабiлетiн
көздегенi байқалып тұр. Аталмыш жұмыстар мұғалiмнiң сұрақ
қою көмегiмен жүзеге асады.
Қарап отырсақ, жоғарыда әдiстеменiң барлығы мұғалiм
шеберлiгiне байланысты екенiн көремiз. Н.Ә.Назарбаевтың
“Қазақстанның болашағы – қазақ тiлiнде және тiлiмiздiң –
мемлекеттiк қызметте де, өндiрiсте де, ғылымда да, бiлiмде де
дәл орыс тiлiнiң қолданылуындай болып қолданылу үшiн
қолдан келгеннiң бәрiн iстеу керек” – деген тұжырымдары бар
екенi белгiлi. Қазақ тiлiн оқытуда осы тұжырымдарға
сүйенгенiмiз жөн.
Олай болса мемлекеттiк тiл тағдыры – қазақ ұлтының да
тағдыры. Қазақ тiлiн оқытудың маңыздылығын бүгiнгi таңда
өмiрдiң өзi-ақ көрсетiп отыр. Сондықтан қазақтың әр сөзiн
қонымды әдiспен, терең оймен, ажарлы тiлмен жас өрендердiң
санасына жеткiзе бiлу үшiн қазақ тiлiнiң мұғалiмi – өте кемел
адам болуы керек. Ұлт тiлiнiң рухын аспандататын да,
асқақтататын да осы қазақ тiлiнiң мұғалiмдерi. Жан Жак
Руссоның “Ұстаздық ету уақыт ұту емес, өзгенiң бақытын аялау,
өзiңнiң уақытыңды аямау. Бiрақ бұған өкiнбеу керек, жер
93
үстiнде адам тәрбиелеуден асқан абыройлы iс, ардақты жұмыс
жоқ. Ұстаздық – ұлы нәрсе” – деген байламы өте дұрыс
айтылған тұжырым.
Сөйтiп,
Рақыш
Әмiр
Сәтұлының
мақалаларындағы,
кiтаптарындағы әдiскерлiк нұсқаулар мұғалiмдерге жоғарыда
атап көрсеткенiмiздей нақтылы көмек көрсететiн пайдалы
көрсеткiш болып келедi.
Адам тәлiм-тәрбиесiз, өнер-бiлiмсiз, iс-әрекетсiз өмiр сүрмек
емес. Сол өмiрiнде ол өзiн қоғамнан тыс жүрген жанмын демей,
ата-ананың ұлы-қызы болғандықтан халықтың, Отанның ұлы-
қызымын деп есептейдi. Кiсiнi сондай саналы ойға баулитын,
еңбек процесiне белсене қатысуға мүмкiншiлiк туғызатын
қарым-қатынас құралы – ұлы мәртебелi ана тiлi.
Адам бiлiмдi, тәлiм-тәрбиенi тiл арқылы алады, мәдениеттi,
өнердi, ғылымды, техниканы тiл арқылы үйренедi.
Тiл – ұлт ерекшелiктерiнiң бiрi, ұлт мәдениетiнiң бiр
формасы. Сондықтан онда әрбiр халықтың ұлттық сана-
сезiмiнiң,
ойлау
тәсiлiнiң,
мiнез-құлқының
нысаналары
сақталады. Халықтың сондай ерекшелiктерi, мәдениетi, әдет-
ғұрпы, әдеби мұралары, оның психикалық қалпы тiл арқылы
ұрпақтан-ұрпаққа ауысып отырады.
Ана тiлi мектепте өтетiн пәндердiң оқу материалдарын әрi
саналы түрде, әрi жеңiл игерудi қамтамасыз етумен қатар, тәлiм-
тәрбие жұмыстарын ойдағыдай жүргiзуге және балалардың
патриоттық, ұлттық сезiмдерiн дамытуға жәрдем етедi.
Сондықтан да қазақ тiлiн оқыту әдiстемесiн жетiк меңгеру,
оны дамыту әрбiр педагогқа жауапкершiлiк жүктейдi. Оның
басқа пәндер сияқты оқушыларға қазақ тiлiнен бiлiм берудiң де
өзiне лайықты әдiстерi бар. Ол әдiстер қазақ тiлiнiң өзiне тән
ғылыми жүйесiн оқыту мен одан жүргiзiлетiн практикалық
жұмыстардың түрлерiне сәйкес болып келедi.
Қазақ тiлiн оқыту – қазақ әдеби тiлiнiң маңызын, әдiс
тәсiлдерiн, амалдарын, оқушыға ана тiлiнен бiлiм берудiң, оны
меңгертудiң жолдарын үйрететiн ғылым. Мұғалiм ана тiлiнен
94
теориялық бiлiм беру арқылы оқушының өзiн қоршаған ортаға
көзқарасын қалыптастырады.
Қазiргi кезде қазақ тiлiн мектепте оқыту мәселесi төңiрегiнде
таза тәжiрибе баяндалатын еңбектермен қатар, қазақ тiлi
әдiстемесi ғылыми педагогикалық тұрғыда қарастырылып,
мектеп мұғалiмдерiне көмекшi нұсқау сипатта, монографиялық
сипатта, әрi жоғары оқу орындары студенттерiне арналған
оқулық сипатында жазылған еңбектер туды. Сондай еңбектердiң
авторы болып жүрген қазақ тiлi пәнiн оқыту әдiстемесi
ғылымына өзiндiк ой-өрнегiмен, тегеурiндi тұжырымдарымен
үлес қосқан әдiскер, ғалым, филология ғылымының докторы,
профессор - Рақыш Әмiр Сәтұлы.
Р.Әмір туралы жазылған мақалалар мен Р.Әмірдің
Достарыңызбен бөлісу: |


title: ғылыми және әдістемелік еңбектері

text:
ғылыми және әдістемелік еңбектері:
Хасенов Ә. Ұстаздық жолда // Қазақстан мұғалiмi. 1980, 11-
қаңтар.
Айтбаев Ө. Сөз-ой сәулесi // Қазақ әдебиетi. 1973, 6- сәуiр.
Әмiров Р.С. Жалпы бiлiм беретiн мектептi” 5-9 кластарына
арналған қазақ тiлi пәнiнi” бағдарламасы (жоба) // Қазақ тiлi мен
әдебиетi. 1993, № 10-11-12.
Салқынбай А. Жаңа ғасыр ұстазы // Қазақ тiлi мен әдебиетi.
2003, № 2
Бозжанова К., Әмiров Р. Бастауыш Мектепте қазақ тiлiн
оқыту. Алматы, 1964 жыл.
Асқарбаева А., Әмiров Р., 2-3 класс: “Қазақ тiлi” оқулығына
методикалық нұсқау. Алматы, 1971.
Әмiров Р. 3-кластарға оқыту жұмысы (методикалық
нұсқаулар жинағы) Алматы. 1973 жыл.
Әмiров Р. 3-класс “Қазақ тiлi” оқулығына методикалық
нұсқау (мұғалiмдерге арналған көмекшi құрал). Алматы. 1971
жыл.
95
Әмiров Р. Қазақ тiлi оқулығына методикалық нұсқау (орыс
мектептерiнi” 3-класына арналған). Алматы. 1991.
Әмiров Р., Асылов Ұ., Жиенбаев У. “Қазақ тiлi” 4-сыныпқа
арналған оқулық. Алматы. 1997 жыл.
Әмiров Р., Асылов Ұ. Қазақ тiлi оқулығына әдiстемелiк нұсқау:
бастауыш мектептi” 4-класына арналған. Алматы. 1997 жыл.
Әмiров Р., Әмiрова Ж. “Қазақ тiлi” оқулығы бойынша
жаттығулар. 8-сыныпқа арналған. Алматы. 1994 жыл.
Әмiров Р. 1-класта қазақ тiлiн оқыту. Мұғалiмдерге көмекшi
құрал. Алматы. 1962 жыл.
Әмiров Р. 1- класта оқушыларды” тiлiн дамыту үшiн
iстелiнетiн жұмыстар. Алматы. 1957.
Әмiров Р., Асқарбаева А. 2-3 класс “Қазақ тiлi” оқулығына
методикалық нұсқау. Орыс мектептерi үшiн. Алматы. 1983 жыл.
Әмiров Р., Бәкiрова А. Қазақ тiлi грамматикасы, емле, тiл
дамыту. 1-класқа арналған оқулық. Алматы 1984 жыл.
Балақаев М., Әмiров Р. Қазақ тiлi. Алматы. 1965.
Уәйiсов Г., Әмiров Р., Жұмабаева Ә. Қазақ тiлi 2-класқа
арналған. Алматы. 1998.
Әмiров Р., Әуелбаева Ш., Бәкiрова А. Қазақ тiлi. Грамматика,
емле, тiл дамыту. 2-класқа арналған. Алматы. 1997 жыл.
МАМАНОВ ЫБЫРАЙЫМ
Қазақ тіл білімі мен әдістемесіне өзіндік үлес қосқан әдіскер
ғалымның бірі. Маманов Ыбырайым 1907 жылы 10 мамырда
Талдықорған облысы, Ақсу ауданында дүниеге келген.
Ыбырайым - “Айман-Шолпан” жырында айтылатын атақты
Маман байдың ұрпағы.
Ы. Маманов 1927 жылы Алматы қаласындағы оқу-ағарту
институтын бітірген соң, 1927-1928 жылдары Талдықорған
облысындағы Сарқанд ауданы, Коммуна мектебінің директоры
болып қызмет етеді. 1929-1932 жылдары Орал қаласында орта
мектеп мұғалімі, 1932-1938 жылдары Көкшетау облысы,
96
Еңбекшілдер ауданында орта мектепте мұғалім болып қызмет
атқарады. 1938-1940 жылдары Алматы пед. училищесінің
оқытушысы. 1940-1991 жылдар арасында қазіргі әл-Фараби
атындағы Қазақ ұлттық университетінде оқытушы, доцент
болып қызмет еткен.
“Қазақ тіліндегі көмекші етістіктер” деген тақырыпта
кандидаттық диссертация қорғаған. Ғалымның “Етістік”,
“Қазіргі қазақ тілі. Лекциялар курсы” атты зерттеулерінің қазақ
тіл білімінің теориялық тұрғыда дамуы үшін маңызы ерекше деп
білеміз.
Ы. Мамановтың Д. Әлімжановпен бірігіп жазған “Қазақ тілін
оқыту әдістемесі” деп аталатын оқулығы орта мектеп
мұғалімдері мен Жоғары оқу орындарының филология
факультеттеріне арналып, 1965 жылы жарық көрген. Еңбек
“Орта мектепте қазақ тілін оқытудың жалпы мәселелері”, “Қазақ
тілінен білім берудің методтары мен оқу жұмыстарын
жүргізудің жолдары”, “Грамматиканы оқыту методикасы” деп
аталатын үш тараудан тұрады.
Мектепте қазақ тілін оқытудың негізгі міндеттері мен
мақсаттары анықталатын бірінші тарауда әдістеменің өзге
пәндермен байланысы көрсетіліп, орта мектептерде қазақ тілін
оқыту бағдарламаларының негізгі принциптері баяндалады.
Мұнда оқытудың бағдарламалық негізіне терең мән беріледі,
оның теориялық та, практикалық та маңызын белгілейді: “Әрбір
класта қазақ тілінен өтілетін материалдардың көлемін дәл
белгілеу; тілді оқыту жұмысын тәртіпті және жүйелі жүргізуге
бағыт беру; мұғалімнің тілді оқытуға арналған жылдық,
тоқсандық, айлық және жеке тақырыптарға арналған сабақ
жоспарларын творчестволық тұрғыда жасауына ұйытқы болу;
мұғалімдердің
методикалық
шеберлігін
арттырып,
әр
тақырыптың мазмұнына қарай пайдалы әдістерді қолданып
отыруға, өз білімдерін толықтырып отыруға міндет жүктейді;
мұғалімдердің сабақтарын ұқыпты дайындалып, оған керекті
материалдарды күн ілгері әзірлеу құнттылығын арттырады;
97
мұғалімдердің
оқушылармен
кластан
тыс
жүргізетін
жұмыстарын жақсартуды, оларды өтудің әдістерін белгілейді;
тілдік материалдарды бір-бірімен ұдайы байланыстырып, ұдайы
қайталап отырудың әдістерін үйретеді т.б.”
Ғалымдар қазақ тілін оқытудың ең ұтымды әдістері ретінде
фонетикалық, грамматикалық, морфологиялық синтаксистік
тәсілдерді атайды. Шынында да, дәстүрлі грамматикада сөз
тұлғаларының
формалық
деңгейін
анықтауда
мұндай
тәсілдердің оңтайлылығын, әрі мазмұннан формаға принципі
бойынша талдау үшін, мұның қажеттілігін ешкім жоққа шығара
алмасы анық. Сондай-ақ, анализ-синтез, салыстыру, индукция-
дедукция, баяндау, әңгімелесу тәсілдерін пайдаланудың тиімді
жолдары көрсетіледі. “Мұғалім индукция-дедукциялық методты
жақсы білсе, біріншіден, индукциялық тәсіл мен дедукциялық
тәсілдің
ара
жігін
ажыратып,
оларды
бір-бірімен
шатастырмайтын болады; екіншіден, индукциялық тәсіл мен
дедукциялық тәсілді практика жүзінде байланыстыра біледі;
үшіншіден, оқушыларды өздерінің белгілі бір білім шындығы
мен
зат
танытудағы
ойлау
қабілеттілігімен
дұрыс
қорытындылар шығарып үйренуге шеберленеді” /80/.
Зерттеушілердің
пайымдауынша,
әңгімелесу
методы
оқушылардың сабақ үстінде білім алу талабын арттырып,
белсенділігін күшейтеді. Олар жауап беріп, өз пікірлерін
дәлелдеуге тырысады, бірінің айтқанын екінші толықтыра түсіп,
тілдерін дамытады, үйге берілген тапсырманы жақсы орындауға
үнемі талаптанады.
Еңбекте көрнекілік пен оны пайдаланудың жолдары нақты
көрсетіледі. Көрнекі құралдардың түрлері ретінде: таблицалық
көрнекілік, схемалық көрнекілік, плакаттық көрнекілік, сурет
көрнекілігі, диаграммалық көрнекілік, модельдік көрнекілік,
альбомдық көрнекілік, диапозитивтік көрнекілік, символикалық
көрнекілік, тақта көрнекілігі, кескінді әріптер мен буынға
бөлінген сөздіктер көрнекілігі, карточкаларды пайдалану
көрнекілігі, зат пен нәрсенің өзін көрсету көрнекілігі. Бұл
98
көрнекіліктерді қазіргі кезде де ыңғайына орай қолдана білген
жөн.
Еңбекте
фонетиканы,
грамматиканы,
орфографияны
оқытудың әдістемесі де берілген. “Оқушылардың грамматиканы
жақсы білуінің бір шарты – анықтамалар мен ережелерді саналы
түрде толық меңгеруі” деп пайымдаған ғалымдар оларды
оқытуға, ережелердің құрылысы стильдік жағынан бір-біріне
ұқсас, бір жүйеде болуына басты назар аударады. Сондай-ақ,
“грамматика сабағында грамматикалық талдау жасаған кезде, үй
тапсырмасын тексерген кезде, грамматикадан жаңа материал
түсіндірген кезде болсын, әйтеуір қисынын тауып, оқушыларға
тиісті сөздердің емлесін үйретіп, керек жерінде есіне салып,
грамматика мен емлені ұдайы байланыстырып отыру керектігін”
мақсат тұтады.
Морфологияға байланысты бағдарламаға енген бесінші
сыныптан бастап, алтыншы, жетінші сыныптарда жалғасатын
теориялық материалдардың барлығына әдістемелік талдау
жасайды. “Мұғалімнің ең бірінші мақсаты – оқушыларға сөз
негіздерін (түбір сөз) саналы түрде өздері таба алатын етіп
дағдыландыру” – деп жазады зерттеуші әдіскер ғалымдар /139/.
Мұның да мәні ерекше. Әсіресе, жас мамандар өздері түбірін
таба алмайтын негіздерді мысалға алмауы керек екені анық.
Мысалы: көтер, тышқан т.б. сияқты тұлғаларды мысалға
келтіріп, ұятқа қалған жас оқытушылар бар. Ғалымдар осыдан
сақтандырып отыр. Ең дұрысы, “оқушыларға сөздердің
құрамындағы негізгі түбір, туынды сөз, жұрнақ және
жалғауларын тапқызып, дағдыландыру үшін, мұғалім арнайы
сөйлемдар дайындап келіп, тапсырмалар беріп отырғаны” дұрыс
екенін ғалымдар ескертеді.
Ы. Мамановтың негізгі ғылыми-әдістемелік шығармалары:
Қазақ тiлi (оқулық). А., 1949;
Қазақ тiлiн оқыту методикасы (оқулық), А., 1965;
99
Қазiргi қазақ тiлi. Етiстiк. А., 1966;
Сопоставительная грамматика. А., 1966 (авт. бiрi);
Қазақ тiлiн оқыту методикасы. А., 1965;
Бақылау жұмыстары (сырттан оқушылар үшiн). А., 1955;
Пединституттың сырттан оқу бөлiмiнiң оқу жоспарына
түсiнiк.
А., 1964; Қазiргi қазақ тiлiнiң бақылау жұмысы. А., 1958.
ӘЛІМЖАНОВ ДӘУЛЕТ
Қазақ тілінің оқыту әдістемесінің дамуына үлкен үлес қосқан
ғалымдардың бірі. Шын аты –Дәулетияр. 1912 жылы
маусымның 7 күні Алматы облысы Шелек ауданындағы
Малыбай ауылында дүниеге келген. 1954 жылы профессор
С.Аманжоловтың
жетекшілігімен
“Некоторые
вопросы
принципа наглядности в преподаваний казахского языка” деген
тақырыпта кандидаттық диссертация қорғайды.
Профессор Ғ. Қалиев “Ұлағатты өмір” атты мақаласында Д.
Әлімжановтың өмірбаяны мен шығармашылық жолы туралы
мәнді деректер береді. Бұл деректер бойынша, Дәулет екі
жасында анасынан жетім қалып, кедейліктің тақсіретін тартқан.
Жеті-сегіз жасынан бастап ауылдың малын бағып күнін көрген.
1923-1925 жылдары елге келген Кеңес үкіметіне сүйеніп, еті тірі
бала “Қызыл отау” арқылы сауатын ашады да, кейін осы ауылда
ашылған
мектепте
сабақ
оқуын
жалғастырады.
Кейін
комсомолға өтіп, белсенді болып, оқуын терңдетеді, 1931 жылы
жұмысшылар факультетіне түседі. 1933 жылы Абай атындағы
педагогика институтының жанындағы дайындық курсына түсіп,
1934 жылы тіл және әдебиет факультетінің қазақ бөліміне
студент болып қабылданады. 1938 жылы институтты бітірген
соң, осы институттың қазақ тілі және қазақ тілін оқыту
әдістемесі кафедраларына оқытушылық қызметке қалдырылады,
кафедра меңгерушісі (1961-1971), деканы қызметтерінде
болады.
100
Ғ. Қалиев Д.Әлімжановтың ғылыми шығармашылығы туралы
мынадай пікір айтады: “1940 жылдан кейінгі кезде қазақ тілін
оқыту әдістемесінің дамына, пәе ретінде қалыптасуына Дәулет
Әлімжанов айтарлықтай үлес қосты: ол өзіне дейінгі еңбек еткен
ғалымдардың
зерттеулерін,
пікірлерін
жинақтап,
өзінің
тәжірибелерін және республика мектептеріндегі алдыңғы
қатарлы оқытушылардың тәжірибелерін сараптап, сол курстың
ғылыми тұрғыда лекциясын жасады; сол арқылы “Қазақ тілінің
оқыту әдістемесі” белгілі жүйеге келтіріліп, жас мұғалімдерге
де, тәжірибелі мұғалімдерге де әрі теориялық, әрі практикалық
басшылық беретін үлкен ғылыми пәнге айналдырды” /Ұлағатты
өмір. 224 б/.
Дәулет Әлімжанов 1954 жылы профессор С.Аманжоловтың
ғылыми жетекшілігімен “Қазақ тілін оқытудағы көрнекілік
принциптерінің
кейбір
мәселелері”
деген
тақырыпта
кандидаттық диссертация қорғайды. Оқытудағы көрнекілік
принциптерін талдау туралы жазылған бұл зерттеу қазақ
әдістемесіндегі жаңа бағыттың, ғылыми саралаудың басы
болды.
Ғалым филология ғылымдарының кандидаты Ы.Мамановпен
бірге “Қазақ тілін оқыту методикасы” атты оқулықты 1965
жылы “Мектеп” баспасынан шығарады. Бұл оқулық қазіргі
күнге дейін әдістеме саласы бойынша негізгі оқулықтың бірі, әрі
оқушы үшін табыла қоймайтын сирек еңбек.
Д.Әлімжановтың негізгі әдістемелік еңбектері:
Қазақ тiлiнiң грамматикасы. Бастауыш мектептiң 3-класына
арналған. А., 1983 (авт. бiрi); Некоторые вопросы принципа
наглядности в преподаваний казахского языка. АКД., А., 1954;
Қазақ тiлiн оқыту методикасы. А., 1965 (авт. бiрi);
Қазақ тiлiн оқыту методикасының программасы. А., 1961;
Фонетикалық таблица. А., 1962;
101
Қазақ тiлiн оқыту методикасының бақылау-пысықтау
жұмысы. А., 1964, 1968, 1969;
Қазақ тiлi методикасының мәселелерi. А., 1969 (авт. бiрi);
Университеттер мен жоғарғы оқу орнында қазақ тiлiн оқыту
әдiстемесiнiң программасы. А., 1965;
Қазақ тiлi методикасының мәселелерi. А., 1969 (авт. бiрi);
Қазақ тiлiнде морфологияны оқыту методикасының кейбiр
мәселелерi. А., 1972.
АЙҒАБЫЛҰЛЫ АЙТБАЙ
Қазақ тілі әдістемесінің дамуына өз үлесiн қосқан ғалымның
бірі – Айтбай Айғабылұлы. Айтбай Айғабылұлы 1936 жылы
Ташкент болысы, Шыназ ауданы, Көтерме ауылында дүниеге
келген.
1959 жылы Низами атындағы Ташкент педагогикалық
институтын бiтiрiп, 1959-1972 жылдары мектепте мұғалiм,
мектеп директорының орынбасары болып жұмыс iстеген.
1972 жылы Алматыға келген Айтбай Айғабылұлы Қазақ
энциклопедиясына
редактор
болып
орналасады.
Энциклопедияның шұрайлы да, шырайлы боп шығуына
тындырымды еңбегiмен үлес қосқан Айғабылұлының еңбегi
еленiп, көп ұзамай аға ғылыми қызметкерге жоғарылатады.
1976 жылы белгiлi ғалым К.Ахановтың жетекшiлiгiмен
“Қазақ тiлiндегi бау-бақшаға байланысты кәсiби сөздер”
тақырыбында кандидаттық диссертация қорғайды.
1978 жылы Ы.Алтынсарин атындағы педагогика ғылымдары
ғылыми-зерттеу институтында қазақ тiлiн оқыту әдiстемесi
бөлiмiнiң меңгерушiсi қызметiне ауысады. Мұның өзi ұстаздық
тәжiрибенi ғылыммен, әдiстемемен байытуға жағдай жасайды.
Осы тұста одақ бойынша оқу жүйесiн, оқулықтарды жетiлдiру
мәселесi қолға алынған едi. Мектепке арналған қазақ тiлi
оқулықтарын да жаңадан жасау, барлығын қайта қарау қажет
едi.
102
А. Айғабылұлының педагогикалық тәжiрибесi, ғылыми
дайындығы осы қажетке жарады. Ұстазы К.Ахановтың мектепке
арналған морфология оқулығына өмiр талабына сай бiрсыпыра
қосып, алулар жасауға тура келдi, тың жаттығулармен,
картиналармен толықтырылды. Мұның өзi А. Айғабылұлының
толық құқықты автор болуына мүмкiндiк бередi. Автор ретiнде
осы оқулыққа түсiнiк, методикалық нұсқаулар, сонымен қатар
қазақ тiлiн оқыту әдiстемесiне байланысты еңбектер жазады.
Атап айтқанда “Қазақ тiлi мен әдебиетiн оқыту” (1982), “Қазақ
тiлiн оқыту методикасы” (1988) атты еңбектердi” авторларының
бiрi ретінде А.Айғабылұлы әдiскер-ғалым ретiнде танылады.
А.Айғабылұлы
1984
жылы
әл-Фараби
атындағы
университетке қызметке келедi. Сөйтiп, оның ұстаздық,
ғалымдық келбетi университет қабырғасында кемелiне келiп,
кең құлашын жаяды. Өмiрiнiң соңына дейiн осы университетте
қызмет атқарады.
1997 жылы академик Ә.Қайдаридың басшылығымен “Қазақ
тiлi морфонологиясы” деген тақырыпта докторлық диссертация
қорғайды.
Тiл кез-келген танымдық iс-әрекеттiң құралы, ойлаудың
формасы және оны дамытудың негiзi болып саналады. “Тiл –
ұлттың жаны.” Сол жанның ендiгi тағдыры бүгiнгi ұрпақтың
осынау ұлы мұраға деген қатынасына, көзқарасына, тарих және
келешек
алдындағы
өз
мiндетiн
қалай
түсiнетiндiгiне
байланысты. Ал санаға сәуле себер сондай тұрлаулы түсiнiк пен
ұлағатты ұғымды қалыптастыру мұғалiмнiң маман ретiндегi
парызы ғана емес, адам, азамат ретiндегi қарызы болып
есептеледi. Себебi “мектептiң тiлi бола алмаған тiл ешқашан
мемлекеттiң
де
тiлi
бола
алмайтындығы”
ақиқат
(Х.Досмұхамедұлы). Сондықтан да болашақ қоғам иелерiн
тәрбиелейтiн жалпы бiлiм беретiн мектептерде оқытылатын ана
тiлi пәнiнiң маңызы ерекше.
Мектепте оқытылатын ана тiлiнiң қай саласын оқыту болса
да оқушының тiлдiк фактiлердiң терең түсiнуiне, оны күнделiктi
iс-тәжiрибесiнде қолдануына мұғалiм мүмкiндiк беруi керек.
Анга тілінің лексикалық құрылымын оқыту мектеп
оқушылары үшiн қызықты сала болумен бiрге, үлкен
103
жауапкершiлiктi де қажет етедi. Себебi, бала лексиканы ғылыми
тұрғыда түсiндiре алмаса да, ол сөздiң ең басты белгiсi оның
мағына бiлдiруiнде екенiн, сөз мағыналарының әр түрлi
болатындығын, кейбiр сөздiң бiрнеше мағынасы бар екенiн, ал
ендi бiр сөздердiң дыбысталуы мен мағыналары жағынан бiр-
бiрiмен байланыста болатынын бiледi.
Ал лексиканы оқыту үстiнде сол бiлiмдерi жүйеленiп әрбiр
лексикалық бiрлiктiң өзiндiк ерекшелiктерi мен белгiлерi
тиянақталады. Бала осыған дейiнгi күнделiктi iс-тәжiрибесiнде
қолданылып жүрген сөздерiн белгiлi-бiр жағдайға орай, дәл
орынды жұмсай бiлуге үйренiп, қалыптасады. Ана тiлiнiң
құнарлы да бай сөз қорымен, оның iшкi салаларымен танысады.
Өз тiлiнiң сұлулығымен, әуездiлiгiн, байлығын, сөзжасамдық
құдiретiн сезiнедi. Ең бастысы, ана тiлi адамның бүкiл саналы
тiршiлiгiнiң бастау көзi екендiгiн оның рухани қажеттiлiгiнiң
негiзi екендiгiн түсiнедi. Бұл түсiнiк баланың тiл туралы сапалы
бiлiм алуына, ол бiлiмдерiн өзiнiң тәжiрибесiнде берiк
орнықтыруы мен логикалық ойының дамытылуына басты түрткi
болады.
Лексика бөлiмiнiң бiлiмдiк, танымдық маңызы оқушылардың
тiл бiлiмi туралы ұғымының кеңеюiне, тiлдiң ең кiшi бөлшегi –
сөздiң
фонетикамен,
морфологиямен,
синтаксиспен,
стилистикамен қатысып түсiнуiне, сөйтiп, бүкiл тiлдiк жүйенi тұтас
ұғып, оған өз көзқарасының қалыптасуына мүмкiндiк бередi.
Лексиканы оқытуда алға қойылатын мақсаттардың бүгiнгi
жастарды заманымызға лайық тәрбиелеп шығу үшiн үлкен
маңызы бар.
Қазақ
тiлiн
оқыту
бағдарламасы
мен
оқулықтарын
жетiлдiруге байланысты бiрсыпыра талаптар жаңарғаны белгiлi.
Оқушыларға бiлiм беру мақсаты мен мiндетi тек оқыту
процесiмен iске асатындықтан, оқыту жүйесiн барынша тиiмдi
жолға қою – бiрден-бiр негiзгi мәселе.
“Оқытудың негiзi – сабақ, ондағы қолданылатын метод, әдiс,
түрлi жолдар десек, осы төңiректе тәжiрибеде жаңа әдiс, ескi
104
әдiс деп сабақ беру дәстүрiмiздегi тәжiрибенiң өзiн бөле-жара
әңгiме ету етек алды. Тiптi, бiр кезде бүкiл сабақты
бағдарламалап яғни программалап оқыту, кейiнiрек проблемалы
оқыту туралы идея көтергенде де, өзге метод, әдiстер iске
алғысыз болып қала бередi”.
Әдiстердiң бiрiн жарамды, бiрiн жарамсыз деп есептеуге
немесе бiрiне аз, бiрiне көп көңiл бөлуге болмайды. Сабақта
өтiлетiн материалдың мазмұн-мақсатына орай әдiс таңдалады.
Мысалы, қазақ тiлiнен оқушыларға жаттығу жұмысын
орындатуда да түрлi әдiс таңдалады. Айталық, жаттығу
мұғалiмнiң нұсқауымен орындалса, түсiндiру әдiсi, оқушылар өз
бiлiмiне сүйенiп орынды репродуктивтi әдiс, егер оқушылар
мәтiндi өзгерту немесе редакциялау сияқты шығармашылық
еңбекпен орындалса, зерттеу әдiсi қолданылады.
Көрнектi педагог В.А.Сухомлинский “Правда” газетiнде
жарияланған бiр мақаласында “Қазiр тәжiрибелi мұғалiмдер
оқушыдан оқулық тексiн жаттауды талап етпейдi. Олай оқыту
ақыл-ойды тежеу қаупiн туғызады. Тәжiрибелi мұғалiмдер өз
жұмысын оқушыны ойландыратындай, бұрыннан бiлетiн
бiлiмiне
сүйене
отырып,
фактiмен
құбылысты
салыстыратындай, өз бетiмен қорытынды жасай алатындай етiп
құрады” – деп жазған.
Мұғалiм қай тақырыпты өтсе де, оның мақсатын анықтауы
қажет. Ол мұғалiмнiң өзi үшiн қажет. Өйткенi осы сабақты не
үшiн өтем, ненi оқушы есте сақтауы керек, қай мәселе қосымша
материал ретiнде қалады, баланың дүниетанымына, ертеңгi күнi
сөйлеу, жазу дағдысына көмек болатын тұсы қайсы? – деген
сұрақтардың жауабы мұғалiмге анық болмай, ол сабақта
қолданылатын әдiс құралдар бiрiн-бiрi толықтыра алмай қалады.
А.Айғабылов “Қазақ тiлi сабағы құрғақ өтiлмей, мәдениеттi
сөйлеу, жазу дағдысымен ұштасып жатуы үшiн, әрбiр тiлдiк
категорияның өмiрде қолданылу аясын ашатындай мақсат
қойылуы керек дей келiп, “лексиканы оқыту барысында
оқушыларды” сөз байлығын арттыру, жеке сөздi сөйлем iшiнде
105
орын-орнымен пайдалануға баулу синоним сөздердi iрiктеп
жұмсауға үйрету т.б. мақсат қойылады.
Оқушылар жеке сөздiң лексикалық мағыналарын ұға отырып,
өз жазба жұмыстарына бақылау, редакция жүргiзу арқылы жеке
сөздердiң орынды қолданылуы ойдың дәл анық жеткiзiлуiне
мүмкiндiк беретiнiне көзi жетедi. Кәсiби диалект, көнерген,
жаңа сөздердiң орнын түсiнедi. Мысалы, келбеттi, әдемi
сөздерi синоним болғанмен, әдемi үй десек те, келбеттi үй
деуге болмайды.
Сондай-ақ, көнерген сөздердiң тек өткен өмiрдi баяндайтын
тарихи еңбектерде, көркем шығармаларда қолданылатынын, ал,
неологизмдердiң тек бүгiнгi тұрмысымызды баяндайтын
хабарларда кездесетiнiн түсiндiрсек, көнерген сөздер мен
неологизмдердiң қандай сөздер екенiн бiлумен қатар, не үшiн
қажет екенiн көрсетiп, оқушының ертеңгi күнi оны өз орнымен
пайдалануына мүмкiндiк жасаймыз. Сөздiң жасалу жалпы
түсiндiргенде, оқушы сөздiң мағынасы мен оның құрамындағы
морфеманың өзара мағынаның байланысын аңғаруға үйренiп,
оны өздерi қолдана бiлуге дағдылануы керек. Мысалы, егiстiктi
жер мен егiстiк жер дегендегi егiстi мен егiстiк сөздерiндегi –
ек, –iс,–тi, –тiк морфемаларының мағынасына көз жеткiзбей,
тiркестердiң мағынасын түсiнбейдi. Сондай-ақ қазақ тiлiнде
морфемалардың (түбiр мен қосымшаларды”) тiркесуi қалай
болса, солай бiр үлгiмен келе бермейдi. Мысалы, ұшқыш пен
сыпырғыш сөздерiндегi –қыш, –ғыш аффиксi (морфема) бiр
болғанмен, бiрiнде маман адамды, бiрiнде құралды бiлдiрiп тұр.
Егер сыпыр сөзiнен ұшқыш сияқты адам ұғымын жасағымыз
келсе, – ғыш жұрнағын емес, –ушы қосымшасы арқылы
сыпырушы деген сөз жасаймыз. Мұның барлығы оқушының сөз
байлығын саналы игерiп, еркiн қолдануына мүмкiндiк бередi ” –
дейдi әдiскер /14.30/.
Сонымен мектепте оқытылатын лексика курсын екi бөлiп
қарастыруға болады. Бiрiншiсi – арнайы өтiлетiн курс та,
екiншiсi – өзге тiл бiлiмi салалары бойынша берiлетiн
106
мәлiметтер. Әуелi 5-6 сыныптарда өтiлетiн арнайы курстың
лингвистикалық негiзiн қалай түсiндiруге болатынын профессор
Айтбай Айғабылов былай түсiндiредi: “Тiлiмiздегi сөздердiң
жалпы қызметiн бiрдей санауға болмайды. Оның үстiне олар
қалай болса солай пайда бола салған шашыранды атаулар емес.
Олар – заңды түрде бiр-бiрiмен байланысты, жинала келе тiл
жасайтын аса күрделi дүние. Мысалы, сөз (тiлдiң кiшкене бiр
бөлшегi) затты (парта, үй), құбылысты (жел, аяз), оның
белгiлерiн (қатты, биiк), мөлшерiн (бiр, екi), қимылын (оқы, тұр)
бiлдiрумен бiрге сөзбен сөздiң мағыналық қатысын (үйге дейiн,
ауыл жаны), әртүрлi сезiм-сезiктi (аh, ойбай), кейде белгiлi бiр
дыбысты (iңгә, мияу) да аңғартады. Сондықтан тiлiмiздегi
сөздердiң жеке түрiн дербес мағынаны аңғарту, аңғартуына
қарай атау сөздер, көмекшi сөздер және одағай деп үшке
бөлемiз.
Немесе
лексикалық
мағыналы
сөздер
және
грамматикалық мағыналы сөздер деп, екiге бөлуге болады.
Лексика бөлiмiне енетiнiн материалдық лингвистикалық
негiзi де осы айтылған принциппен шектеледi. Яғни тек қана
лексикалық мағынасы бар сөздер туралы мәлiмет берiледi де,
грамматикалық мағынаны аңғартатын сөздер (көмекшi есiм,
шылау, одағай) грамматика аясында сөз болды. Әрине,
лексикалық мағынасы бар сөздердiң грамматикалық мағынасы
болатынын мұғалiмнiң естен шығаруына болмайды. Дегенмен,
бұл жерде лексикалық мағына негiзгi белгi ретiнде алынуы
керек /3.4/
Ал, егер былайша лингвистикалық негiзiн ажыратып алмай,
лексиканы тiлiмiздегi жалпы сөздердiң жиынтығы деп түсiндiре
салсақ, оқушылар лексикалық талдау кезiнде, жаттығу үстiнде
жанасады да, сабақтың негiзгi мақсаты орындалмайды.
Мұғалiмдер көп жағдайда оқулықты өздерiне тiрек етедi.
Онысы дұрыс та. Алайда, оқулық оқушы үшiн жазылғанын,
онда мұғалiм үшiн көп нәрсенiң жасырын сыр болып қалып
қоятынын әр кез есте сақтау керек. Егер мұғалiм оқулықтағыны
ғана бiлсе, оқушыға берер бiлiмнiң түпкi мақсатын, одан шығар
107
нәтиженi нақтылай алмайды. Сондықтан мұғалiм лексикалық
мағынаны өзге (грамматикалық) мағынада жақсы ажырата алуы
керек.
Лексикалық мағынасы бар сөздердiң өзi әр түрлi қосымшалар
жалғануы арқылы дыбысталуы қауызын өзгертiп отырады: адам,
адамдар, адамдары, адамдарымыздың, адамдық, адамсу т.б. Ал
олар сол қосымша арқылы грамматикалық мағына қабылдады
ма, жоқ лексикалық мағына қабылдады ма деген мәселенi
ерекше ажырату керек. Өйткенi Достарыңызбен бөлісу: |