title: Пайдаланған әдебиеттер - С. А. Жиренов Бас редактордың орынбасары

text:
Пайдаланған әдебиеттер:
1. Әбенбаев С. Эстетикалық мәдениет негіздері. – Алматы: Оқу құралы,
2005- 250б.
2. «Мәдени мұра» Қазақ өнерінің тарихы. – Алматы: (Ежелгі дәуір, І том)
«Өнер», 2007 – 199б.
3. Қазақстан ұлттық энциклопедиясы. 1-7 том. – Алматы: 2005-300 б.
4. Қалиев С., Оразаев М., Смаилова М. Қазақ халқының салт-дәстүрлерi. –
Алматы: “Рауан”. 1995- 170 б.
5. Қарамолдаева Г.Ж., Белғозиева Ұ.Б. Халық композиторлары мұралары
арқылы тұлғаның эстетикалық мәдениетін қалыптастыру. – Алматы: Оқу
құралы, 2010 - 25б.
6.Камалова Н.К. Мәдени-тынығу жұмысының ұлттық дәстүрлері. –
Шымкент: Оқу құралы. 2009-64-77б.
7.Камалова Н.К. Мәдени-тынығу жұмысының ұлттық дәстүрлері. –
Шымкент: Оқу құралы. 2009-64-77б.
Резюме
В статье рассматривается традиционные методы развития культуры
связи с молодежи.
Resume
The article reported to the traditional methods of development of the culture
of communication youth
УДК 811.161.1`37:004
КОМПЬЮТЕРНАЯ ТЕРМИНОЛОГИЯ
Дукенова Айнур Даулетовна
Казахский Национальный Педагогический Университет им. Абая, институт
Магистратуры и PhD докторантуры
(Республика Казахстан, город Алматы)
adukenova@list.ru
Аңдатпа. Компьютерлік терминология программалық салалар
мамандармен пайдаланылып жатыр және интернет желілер
қолданушылар үшін өте маңызды, сондықтан көптеген зерттеушілер үшін
57
бүл лингвистикалық тақырыб өте қызықты боп саналады. Интернет
арқылы коммуникациялық тілі әр түрлі ерекшеліктерімен бейнеледі . Жаңа
лексикалық бірліктер осы коммуникацияда түрақты ретінде пайда болады
және көптеген интернет пайданушылар үшін тусініксіз.
Кілт сөздер: интернет, компьютерлік тілі, тілдің лексико-
семантикалық салалары, термин, интернет дискурс и т.б.
Аннотация. Компьютерный сленг — это лингвистическое явление,
которое стало объектом для изучения многих исследователей, в связи со
своим обширным употреблением не только специалистами программного
обеспечения, но и многочисленными пользователями компьютеров.
Специфический
язык
кибер-коммуникации
характеризуется
рядом
особенностей, выделяемых согласно различным критериям. Тем не менее
такая форма общения посредством сети интернет постоянно пополняется
новыми лексическими единицами и являются до конца неясными для
большинства пользователей глобальной сети.
Ключевые слова: интернет, компьютерный язык, лексико-
семантические параметры языка, термин, интернет дискурс и т.д.
Abstract. Computer slang is a linguistic phenomenon, which has been the
object of investigation for many researchers due to its extensive use not only by
software specialists , but also by many computer users. Specific language of cyber-
communication is characterized by several features, allocated according to
various criteria . Nevertheless, this form of communication via the Internet is
constantly filled with new lexical units and are unclear and complex for the
majority of Internet users` understanding .
Key words: internet, computer language, lexico-semantic language spheres,
term, internet discourse, etc.
В настоящее время наблюдается интенсивное развитие сферы
естественных, технических и общественных наук. Все эти области знания, в
свою очередь, оперируют и обогащаются специальными понятиями — т.е.
т е р м и н а м и .
« Термин— это специальное слово ограниченное своим
особым назначением, стремящееся быть однозначным для точного
выражения понятий» ( Реформатский 1996, 61) . Таким образом, возникает
определенная потребность в обеспечении всех сторон человеческой
деятельности новыми наименованиями. Вопросами сущности термина,
закономерностями создания и функционирования термина, стандартизацией
и упорядочением терминологических систем занимается предметная область,
называемая т е р м и н о в е д е н и е м и л и т е р м и н о л о г и е й ( Лейчик 2007,
18) . Терминоведение как самостоятельная лингвистическая дисциплина
появилась в 60—70 гг. ХХ века. Основоположниками этой науки считают
австрийского ученого Э. Вюстера и российских ученых Д. Лотте и Э.
Дрезена. Среди наиболее значимых представителей российской школы
можно выделить С. В. Гринева, О. С. Ахманову, В. А. Татаринова, Б. Н.
Головина и др.
В сотрудничестве с Х. Фельбером Э. Вюстер занимался созданием
58
терминологических словарей, а также разработкой и организацией
терминологических систем (Суперанская 2012, 3). По сведениям канадского
терминолога Г. Рондо, именно в СССР терминология сформировалась как
научная дисциплина, в то время как австрийский центр занимался вопросами,
связанными с практической стороной применения терминологических
единиц (Rondeu 1980, 13; Суперанская 2013, 3).
В мире насчитывается около 6500 разговорных языков, однако только 12
из них являются наиболее популярными (Язык 2014). Международными
языками глобального сообщества считаются английский, китайский,
испанский, русский, арабский, французский, португальский, немецкий,
японский, хинди, бенгальский, индонезийский. При этом развитая научная
терминология функционирует на 60 языках мира (Суперанская 2013, 4). В
таких странах, как Германия, Франция, Россия, очень хорошо налажена
деятельность терминологических комитетов, научных учреждений.
Казахстан, являясь суверенным независимым государством, которое
тесно взаимодействует с мировым сообществом на равных правах, стремится
подчеркнуть значимость и статус своего государственного языка. В
последние десятилетия проводятся активные работы по внедрению и
обогащению
терминами
важных
областей
общественной
жизни,
систематизации и упорядочению казахской терминологии. Исследованиями в
области развития национальной терминологии в Казахстане занимаются
такие известные ученые как Х. К. Жубанов, Б. К. Калиев, А. Ш. Калибекова,
М. Ж. Кудерин, Ж. С. Бейсенова и многие другие. Таким образом,
терминология является сравнительно молодой наукой, которая постоянно
пополняется новыми знаниями.
На данное время возможности интернета превышают всякие ожидания:
мы можем пользоваться не только электронной почтой, но и общаться,
обмениваться
информацией
через
чаты,
мгновенные
сообщения,
дисскуссионные форумы, социальные сети и т.д. Несомненно, интернет-
ресурсы в виде справочных каталогов, поисковых систем, электронных
библиотек, соответствуют запросам пользователей мировой паутины.
Очевидно, что познавательный процесс потребителей интернета становится
более индивидуальным, в силу открытого доступа ко многим источникам
информации и безграничного количества данных. С возникновением
социальных сетей, чатов, форумов, дискуссионных клубов, человек стал все
больше времени проводить в виртуальном мире. Активное общение в рамках
пространства интернета послужило причиной появления своебразного
компьютерного языка. Таким образом, появляется специфичный язык с
характерными чертами, используемый в результате такой электронной
коммуникации. Новые веяния XXI века приносят изменения в нашу
языковую среду. Не подлежит сомнению доминирующая роль английского
языка в лексике русскоязычных пользователей глобальной сети. Это связано
со многими историческими факторами, ведь Интернет появился именно в
США.
Специфичный язык, сформированный в результате виртуального
59
общения, является объектом длительных спор и дискуссий. Приведем пример
из форума ассоциации лексикографов:
Pedant:
В свое время на этих форумах много
спорили
о
целесообразности использования термина "брандмауэр" в русском IT-языке.
Означает ли отсутствие каких-либо помет при этом переводе, что авторы
уравнивают его с МЭ ?
Эдуард Пройдаков: Действительно, было много споров вокруг этого
термина и в настоящее время ситуация примерно такая: индустрия приняла
для себя в качестве перевода значение "межсетевой экран", а ряд авторов и
компьютерных журналистов всё ещё пользуются словом "брандмауэр".
Колян
: Интересно, а почему в списки не попал "фильтр" (и производные
с ним), небезосновательно упоминаемый в дискуссии по файрволу/фаерволу?
Мне кажется (констатирую с грустью), что "вычислительная" лексика на
русском капитально сдала свои позиции за последние 20 лет (Мир
компьютерной лексики 2014).
Существует много примеров влияния виртуального общения на язык.
Например, в Новой Зеландии ученикам разрешается пользоваться
аббревиатурами и другими текстовыми особенностями написания
электронного сообщения в школьных работах (Greiffenstern 2014).
Определенная часть общества считает это своеобразным шагом на пути к
всемирному прогрессу. Появление контроля в интернет-общении и
предотвращение искажения языка приветствуется наибольшей частью
общества.
Компьютерный язык превратился в новый феномен, исследуемый
многими лингвистами. Каждый из них пытается подчеркнуть тот или иной
аспект в значительной мере: ученые описывают компьютерный язык по
отношению к разговорной и письменной форме выражения, некоторые
интерпретируют его как совершенно новый язык, другие отводят
главенствующую роль социальным и прагматическим факторам.
В своей работе Л. Ю. Иванов приводит сравнение некоторых черт языка
пользователей ПК и употребляемого языка. Автор выделяет общие функции
потребителей глобальной сети (ГС) по отношению к традиционно
выделяемым функциям языка (Язык Интернета-заметки лингвиста 2014):
1. коммуникативная функция;
2. когнитивная функция;
3. тезаурусная функция(накопление и хранение информации);
4. культурообразующая функция.
Иванов
подразделяет
коммуникативную
функцию
на
контактоустанавливающую и убеждающую, то есть ситуации, при которых
пользователь заводит знакомства и поддерживает связь с другими
коммуникантами в сети, а также случаи различного языкового воздействия. К
видам языкового воздействия исследователь относит аргументации,
убеждения, пропаганда для достижения различных целей.
Выделяется также определение жанров, характерных для языка сети. К
ним Иванов относит:
60
1. общеинформационные жанры или жанры новостей;
2. научно-образовательные жанры и специальные информационные
жанры;
3. художественно-литературные жанры;
4. развлекательные жанры;
5. деловые и коммерческие жанры.
Все эти жанры Иванов относит к двум общим жанрам: исконно сетевым и
заимствованным. И с к о н н о с е т е в ы е — это те жанры, появившиеся в
результате взаимодействия пользователей в сети (чаты, дискуссионные
клубы). К заимствованным он относит все остальные виды жанров. Именно в
контексте неспециального общения мы можем рассматривать специфические
черты компьютерного языка.
При этом Иванов акцентирует внимание, что данная дифференциация
является неполной:
ГС (глобальная сеть) — активно развивающаяся сфера
коммуникации, так что регулярное появление новых жанров и
отмирание некоторых прежних в ней неизбежно. В связи с этим
дать исчерпывающее описание жанров ГС весьма сложно (2014, 7).
В связи с бурным развитием и постоянным появлением новых терминов
компьютерного языка, его лексические единицы можно отнести к
неологизмам. В. И. Заботкина выделяет следующие способы создания
неологизмов (Новая лексика 2014):
1. фонологические;
2. заимствования;
3. семантические;
4. синтаксические.
В свою очередь синтаксический способ она подразделяет на
морфологический (словообразование) и фразеологический (словосочетания).
По словарю Ахмановой, фонология занимается изучением звуков речи,
звукосочетаний и п р о с о д и ч е с к и х с р е д с т в (1966, 499). В своей работе
Иванов относит просодические явления (тон, длительность и т.д.) к
фонологическому уровню. Также, по его мнению, отличительной чертой
языка пользователей ПК является наличие визуальных средств —
смайликов, выражающих тон передаваемого сообщения:
Ро*Ши*: Мне надо взломать банк умеет кто-то?подробности в аську
670629698 прибыль попалам )))
Rdnaskelo: Добавься ко мне в скайп или аську в профиля увидите, посоветую
вам троян какой-нибудь…
На морфологическом уровне отмечаются такие процессы словообразования,
как словосложение, аббревиатуры, суффиксация, префиксация:
Ruslan89: Видимо ты или просто пасты набивал мы ча не церемонимся
нафиг банить и вручную удалять пасты когда можно удалить всё нахер!!!
Слово флудить произошло от «флуд», которое по словарю компьютерного
сленга Н. В. Белова, означает многократное повторение одинаковых или
61
практически одинаковых сообщений в интернет-форумах и чатах, не
несущих никакой полезной информации (2007, 202).
Компьютерный язык является новым объектом для изучения
лингвистов, поэтому существующие подходы к его изучению неоднозначны.
Для того, чтобы выделить определенные черты и особенности языка
пользователей глобальной сети, необходимо исследовать его в контексте
таких специфических инструментов для общения на сайте, как форумы, чаты,
конференции.
Список использованной литературы:
1. Allan, R. (2001), A History of the Personal Computer: the People and the
Technology. В: books.google.kz. Oxford. [доступ 2 февраля 2014].
2. Barnhart, R. (1995), The Barnhart dictionary of Etymology, ed. HarperCollins.
New York. B: dictionary.reference.com. [доступ 7 декабря 2013].
3. Crowford, A. (2002), Critical Perspectives on the Internet. B: books.google.kz.
Oxford. [доступ 15 января 2014].
4. Computer. B: oxforddictionaries.com. [доступ 2 декабря 2013].
5. Greiffenstern S., Influence on Computers, the Internet and Computer-Mediated
Communication on Everyday English. B: books.google.kz. Berlin. [доступ 25
декабря 2013].
6. Kelly, M./Astray W., Computer: A History of the Information Machine. B:
books.google.kz. [доступ 21 декабря 2013].
7. World Internet Users, (2014), Statistics. B: www. Internetworldstats.com.
[доступ 16 ноября 2013].
8. Ахманова, О. (1966), Словарь лингвистических терминов. Москва.-1996,-
стр. 438.
9. Борковский, А. (1990), Англо-русский словарь по программированию и
информатике (с толкованиями). Москва.
10. Браузер, (2014). Браузер. В: www.wikipedia.org [доступ 6 января 2014].
11. Головин, В/ Кобрин Р. , Лингвистические основы учения о терминах.
Москва.-1987, -стр.19.
12. Заботкина В., Новая лексика. В: www.dalinagroup.com pdf. [доступ 23
ноября 2014].
13. Иванов Л., Язык интернета: заметки лингвиста. В: www.fag-www.ru.
[доступ 26 января 2014].
14. Канделаки, Т., Семантика и мотивированность терминов. Москва.
Квитко И., Термин в научном документе. Львов.- 1997, -стр.48
15. Компьютер. В: www.wikipedia.org. [доступ 26 января 2014].
16. Компьютеризация, Компьютеризация. В: www.wikipedia.org. [доступ 17
декабря 2013].
17. Лейчик, В., Терминоведение (предмет, методы, структуры). Москва- 2007,
- стр.18
18. Мир компьютерной лексики, Брандмауер. В: www.lingvoda.ru. [доступ 25
февраля 2014].
19. Ожегов С., Словарь Ожегова С. В. B: www.ozhegov.ru. [доступ 12 ноября
2013].
62
20. Реформатский, А., Введение в языковедение. Москва, 1996, - стр.62
21. Суперанская, А., под. ред. Канделаки Т. Л. Общая терминология (вопросы
терминологии). Москва.- 2007, -стр.3
22. Язык. В:www.wikipedia.org. [доступ 7 января 2014].
Түйіндеме
Мақала компьютерлік тілдің лексикалық бірлігінің сипаттамасына
арнаулады. Мысалдары электрондық хат үлгілерiнен алынған. Компьютерлік
терминологияның өзгеше сипаттары қарастырылып талданады.
Summary
This article is dedicated to description of the lexical units of computer slang.
Examples are taken from the electronic correspondence in different kinds of
internet-chats. Main groups of computer lexis are compared with the general
language tendencies.
ӘОЖ : 8.808.5(81^355)
АУЫЗША СӨЙЛЕУДІҢ ОРФОЭПИЯЛЫҚ НОРМАЛАРЫ
Лайық Күнзира Анарбайқызы - Абай атындағы Қазақ ұлттық
педагогикалық университеті, PhD докторантура және магистратура
инстиутының 2-курс магистранты
(Қазақстан Республикасы, Алматы қаласы)
kunia9117@mail
Аңдатпа. Дұрыс айту нормаларын меңгеру өзін-өзі жетілдірумен
айналысатын кез келген адамға, соның ішінде теледидар қызметкерлеріне
және т.б керек. Тіл мәдениетін сақтап дұрыс сөйлей алу адамның кәсіби
біліктілігінің міндетті талабы болып есептеледі. Қазақ тілі мемлекеттік тіл
мәртебесін алғаннан бері ауызша түрдегі қазақ сөзі өзінің қызметін өрістете
түсуге мүмкіндік алып, соның нәтижесінде қазақ тілі тұрмыс аясында ғана
емес, басқару орындарында, әр түрлі мекемелер мен білім беру, оқу – тәрбие
жүйесінде кеңінен қызмет ете бастағанмен, қазіргі кезде бұқаралық ақпарат
құралдарының қазақ тілінде берілетін хабарларында ауызша сөздің дұрыс
айта білу мәдениеті аса жоғары деңгейде деуге болмайды.
Кілт сөздер: әдеби тіл, орфоэпия, орфоэпиялық норма, тіл мәдениеті,
орфография, диктор.
Аннотация. Усваивание нормы правильного произношение нужен
каждому человеку занимающейся самоактуализации, в том числе и
сотрудникам телевидении. Разговаривать правильно соблюдая культуры речи
показывает профессионализм человека. Как казахский язык стал
государственным языком слова на казахском языке в устном виде стала
широко использоваться не только в бытовой сфере, но и в органах
63
управлении, в разных учреждениях и системах образовании. В данный
момент казахскоязычных программах нормы правильного произношение не
столько удовлетворяет.
Ключевые слова: литературный язык, орфоэпия, орфоэпическая
норма, культура речи, орфография, диктор.
Abstract. Assimilation the correct pronunciation of norms need every
person engaged in self actualization, including television employees. Speak in
correct of culture indicates professionalism of person. Kazakh language as the state
language of the word became the Kazakh language orally has been widely used not
only in domestic sphere, but also government services in different institutions and
systems of education. Currently of Kazakh programs correct pronunciation is not
so satisfying.
Keywords: literary language, orthoepy, orthoepical norm of speech, spelling,
announcer.
Бүгінгі таңда телерадиоарналардың қоғамдық тәрбие құралы екендігі
мойындалып отыр. Қазақтың кемеңгер ұлы жазушы Мұхтар Әуезовтің
кезінде айтқан «Ел боламын десең бесігіңді түзе» деген қағидасын бүгінгі
қоғамға қарата айтсақ, «Ел боламын десең экраныңды түзе» деген қағидаға
сәйкес келеді. Бұған себеп, қазіргі таңда тілі шыққан баладан бастап еңкейген
қарияға дейін телміретіні – теледидар, тыңдайтыны – радио. Сондықтан
телеэкран мен радионың таралар ауқымы шексіз, көрермен мен
тыңдарманның білім, сана деңгейінің алуандығын ескерсек, эфирдегі әрбір
теле және радио хабардың тағылымды және танымды шығуы,
журналистердің сөз мәдениетінің жоғары болуы маңызды. Сөзi жоғалған
елдiң өзi де жоғалатынын айтқан Ахмет Байтұрсынұлының зерделеуiне көз
жүгіртсек, әлемде бiраз тілдің қолданыстан шығып, қаншама ұлт пен
этностың рухани һәм заттық байлығы құрдымға кеткеніне тарих куә.
Тіл мәселесі ізгілік, адамдық мәселелерімен тығыз байланысты.
Адамның өз туған тіліне деген немқұрайлы көзқарасы оның туған халқына
және өз ұлтының мәдениетіне деген құрметтің жоқтығын білдіреді.
Ал тілді сыйлау, қадірлеу әдеби тілде дұрыс сөйлей алудан басталады.
Әдеби тіл дегеніміз – халықтық тілдің дәстүрлі қалып-нормасы мен стильдік
тармақтары бар тілдік элементтер, яғни сөздер жүйесінің құрылымдық,
қолданыстық жағынан жалпы заңдылықтары аясындағы белгілі бір арнаға,
жүйеге түскен, өңделген түрі болып табылады. Нақтырақ айтқанда, әдеби тіл
– көркем әдебиеттің, ғылымның, білімнің, бұқаралық ақпарат
құралдарының, кеңселік-іскерлік қатынастардың тілі.
Әдеби тіл – лексикалық (сөздің дұрыс қолданысымен байланысты),
грамматикалық (сөз формаларының қолданысымен және өзгерісімен
байланысты), орфографиялық (сөздерді дұрыс жазу ережелерімен
байланысты), орфоэпиялық (сөздерді дұрыс айту ережелерімен байланысты)
нормалардан тұратын үлгілі тіл.
Соның ішінде орфоэпия гректің “orthos” (дұрыс ) және “epos” (сөз,
сөйлеу) деген мағынаны береді. Орфоэпия ауызша сөйлеу тілін зерттейді,
64
нақтырық айтқанда, жазба тілде, әдетте, көрініс таппайтын сөзді дұрыс айту
нормалары мен екпінді қарастырады. Ғалым Н.Уәли оған мынадай
анықтама береді: “Орфоэпия – ауызша сөздің бірізді дыбысталуын
қамтамасыз ететін ұлттық тіл нормасының жиынтығы.” [1, 509 б.] Орфоэпия
дұрыс сөйлей білу мен сөздің әуезділігін сақтауға мүмкіндік береді. Сөздерді
дұрыс айту нормалары дыбыс үндестігіне, яғни ілгерінді, кейінді, тоғыспалы
ықпал заңдылықтарына негізделеді. Орфоэпия тілдің ауызша сөйлеу
нормаларын реттеп отырады.
Ғалым М.С.Серғалиев бұл мәселеге ерекше көңіл бөлген. Ол экран
арқылы айтылатын сөздің өзіндік ерекшелігін айта келіп, қазақ диктор
мектебінің негізін салған Әнуарбек Байжанбаев туралы былайша толғанады:
“Әнекеңнің дауысы сахнаға немесе экранға арналған дауыс емес пе? Әсіресе,
көркем шығарма (өлең болсын, мейлі, проза болсын, мейлі ) оқығандағы
шабытты шағы оны бір тыңдаған адамның жадында сақталуға тиісті. Әр
сөздің арасындағы интонация, сөйлем ішіндегі қажетті бір немесе бірнеше
сөздің басқадан бөлекше айтылуы; сөйлемнің аяқталар тұсы; тіпті сөйлем
ішіндегі, сөйлемдер арасындағы көп нүктенің ескерілуі; кейбір сөз
тіркестерінің бір сөздей оқылуы – санай берсеңіз, тағы осындайлардың бәрі –
бәріне мән беретінді”. [2, 5 б.]
Академик М.С.Серғалиев тележурналистердің ауызша сөйлеу тіліндегі
дауыс мәнеріне баса назар аударумен бірге дұрыс сөйлеу ережелеріне де
тоқталады. Бұл жөнінде ғалым: “Орфография мен орфоэпияның
заңдылықтарын сақтау сауатты жазу мен дұрыс сөйлеу мәдениеттілігінің
көрінісі болып табылады”, - дей келіп, көпшілік алдында сөз нормалары мен
тұрмыстық қатынастағы сөйлеу тіліне тән дыбыстау нормаларын
араластырмай, қалыпты межеден ауытқымай, сауатты сөйлей білу тілдік
қарым-қатынас үшін аса маңызды екенін ескертеді. Сондықтан дұрыс
сөйлеуге бағыт-бағдар көрсететін, қазіргі қоғамымыз үшін аса қажет
орфоэпиялық сөздік құрастыру қажеттігі туралы және оның құрастырылу
жолы жөнінде: “Радио мен теледикторларға, комментаторларға, жалпы эфир
арқылы сөйлеушілерге арналған орфоэпиялық сөздік жасаудың кезі келді.
Ондай сөздікті бір немесе екі автордың құрастыруы тіптен жеткіліксіз,
өйткені мұндай сөздік қазақ сөздерін түгел қамтымаса да, басым көпшілігін
жинауға тиіс; оның үстіне жаңадан пайда болып жатқан сөздердің енгізілуі
жөн; мыңдаған жер–су атаулары, ел, мемлекет аттары сөздіктен тыс
қалмағаны жөн ”,- дейді [2, 5 б.]
Дұрыс айту нормаларын меңгеру өзін-өзі жетілдірумен айналысатын
кез келген адамға, соның ішінде теледидар қызметкерлеріне және т.б керек.
Тіл мәдениетін сақтап дұрыс сөйлей алу адамның кәсіби біліктілігінің
міндетті талабы болып есептеледі. Анық әрі түсінікті айтылған сөз және
дұрыс қойылған дауыс әңгімелесуші адамға көрсетілген құрмет болып
табылады. Жақсы дауыс адамның жақсы қылықтары мен дұрыс киіне білу
қабілеті сияқты басқа адамдарды еріксіз өзіне тартады. Ол үшін тілдің
фонетикалық және фонологиялық сипатын дұрыс меңгеріп, сөйлеу кезінде
65
денені бос ұстап, қысылмай, еркін тұрса, дұрыс демалса, сонда дыбыстар
дұрыс жасалып, жақсы айтылады және естіледі.
Ең бастысы тележурналистер атқаратын қызметін жақсы білсе және өзі
қызмет ететін саланың ерекшелігіне қарай өзіне қажетті талаптарды қоя
білсе болғаны, өйткені “дикторлар – теледидардан тек әр алуан хабар
берушілер ғана емес, сонымен қатар сөзді дұрыс айта білуді, дұрыс дыбыстай
білуді үйрететін ұстаздар болуға тиіс”[3, 6 б.].
Қазақ тілі мемлекеттік тіл мәртебесін алғаннан бері ауызша түрдегі
қазақ сөзі өзінің қызметін өрістете түсуге мүмкіндік алып, соның
нәтижесінде қазақ тілі тұрмыс аясында ғана емес, басқару орындарында, әр
түрлі мекемелер мен білім беру, оқу – тәрбие жүйесінде кеңінен қызмет ете
бастағанмен, қазіргі кезде бұқаралық ақпарат құралдарының қазақ тілінде
берілетін хабарларында ауызша сөздің дұрыс айта білу мәдениеті аса жоғары
деңгейде деуге болмайды. Телехабарларда қызмет атқаратын дикторлар сөзді
дұрыс ырғақпен, үндесіммен дыбыстай алмайтын жайттар жиі кездесіп
жатады. Біздің ойымызша, ауызша тіл нормасының бұзылуы, бір жағынан,
ана тілінен қол үзіп барып, онымен қайта табысқан шақта етек алса,
екіншіден тілдің фонетикалық және фонологиялық сипатын ескермеуден
туындап жатады. Фонетика үшін сөздің жазылуы емес, сөздің дыбысталуы,
айтылуы, естілуі маңызды екені даусыз.
Ғалым Р.Сыздық тыңдаушыларды да, педагог, режиссерлерді де,
әсіресе тіл мәдениетін қадағалаушы ғалымдарды да алаңдатар жайттар пайда
бола бастағанын айтып, оларды төмендегідей санамалап көрсетеді:
1.Драма актерлері мен опера және эстрада әншілерінің, сондай-ақ
радио мен теледидар дикторларының, комментаторларының, жергілікті
тілшілерінің, кинодубляж жасаушылардың қазақ тіліндегі дауысты,
дауыссыз дыбыстардың үндестік заңдары, сингармонизм заңдылықтары деп
аталатын табиғи гармониясын (үйлесімін) сақтамай бұзып айтулары;
2.Сөйлеу үстінде болатын логикалық паузалар, яғни ой екпіні түскен
сөздерді сәл кідіріп, бөліп айтуды немесе сөздердің мағыналық топтарына
қарай қажет жерінде оларды айрықша бөліп, я болмаса қосып айту сәттерін
біле бермеу;
3.“Қос қанаттың сыңары” деп келген орыс тілінің әсеріне байланысты
кейбір қазақ тілді дауыстыларын сәл өзгертіп (орыс тіліндегіше) айту фактісі;
4.Әрбір сөйлемнің мағыналық интонациясын тап баса алмағандықтан,
оның ішіндегі сөздерді дұрыс айта алмаушылық;
5.Қазақ сөздеріндегі жіңішке дауысты дыбыстарды жуандатып,
(айтеуыр, саулем, саулемсың) немесе, керісінше, жуан сөздерді жіңішкертіп
айтулары (мені сүйген бір әдәм бар) т.т;
Жоғарыда көрсетілген жайттардың себебін ғалым былайша көрсетеді:
“Бұлардың себебі дикторлар көбінесе жазылған дүние бойынша сөз сөйлейді.
Осыдан барып ауызша айтылған мәтінде жазба дүниенің ізі сайрап тұрады.
Бұдан кейбір адамдардың орфоэпиялық ережелерді қаншама жақсы біліп
тұрса да, оның көз жадында сөздердің жазылған түрі мықты сақталып, сол
қалпында айтуға бейімділеу болатыны байқалады. Оның үстіне әрбір
66
айтушы (әнші, актер, диктор т.б) аузынан шығатын сөзін тыңдаушыға
неғұрлым анық, айқын, түсінікті етіп жеткізуге тырысады. Мұндайда әдеттегі
ауызша сөйлеуге тән интуитивті автоматизмге яғни сөздің дыбысталуының
дұрыс-бұрысын ойламастан, сөйлеу дағдысы бойынша өзнен-өзі дұрыс
шығуына (айтылуына) емес, керісінше, осылай айтсам, сөзім тыңдаушыға
анығырақ, түсініктірек жетеді-ау деген ойға жол беріледі” [3, 17 б.]
Телехабарлар тілінің орфоэпиялық нормалары бүгінгі күнде де
сақталмай келеді. Әлі күнге дейін жаңалықтар жазылуы бойынша оқылып,
айтылып келеді.Тілдің орфоэпиялық нормалары адамға мектеп қабырғасында
оқып жүрген кезінде үйретілмесе, одан кейін бұл нормаларды үйрену өте
қиын соғады. Өйткені адам бойында жастайынан қалыптасқан, сіңген нәрсені
өзгерту оңай емес. Әйтсе де өзіне өзі сөзін өткізе алатын адамдар қашанда
мақсатына жетеді.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/s-a-jirenov-bas-redaktordi-orinbasari-v2.html?page=7#Резюме_В_статье_рассматривается_традиционные_методы_развития_культуры_связи_с_молодежи._Resume


title: Пайдаланған әдебиеттер тізімі

text:
Пайдаланған әдебиеттер тізімі:
1.Уәли Н. Орфоэпия / Қазақ тілі. Энциклопедия. – Алматы: IDK TIPO,
1998. – 509 б.
2 Серғалиев М.С. «Хабар» бағдарламасының стилі мен тілі туралы //
Жинақ: Мемлекеттік тіл: терминология іс қағаздары мен бұқаралық ақпарат
құралдарының тілі. – Астана, -1999. – 464 б.
3 Сыздықова Р. Сөз сазы. Сөзді дұрыс айту нормалары / Көмекші оқу
құралы. – Алматы: Санат, 1995. – 120 б.
Резюме:
В статье всесторонне анализируются орфоэпическая норма устной
речи. Автором широко освещаются вопросы культура речи
казахскоязычных тележурналистов.
Summary:
The article comprehensively analyzes orthoepical norm speech. The author of
the wide coverage of speech culture of Kazakh TV journalists.
ӘОЖ: 29(574)
ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ДІНДЕР МЕН ДІНИ БІРЛЕСТІКТЕРДІҢ
ҚАЛЫПТАСУЫ МЕН ДАМУЫНЫҢ КЕЙБІР ҚЫРЛАРЫ
Тұрсынбай Нұржан Арыстанбекұлы - Абай атындағы Қазақ Ұлттық
университетінің 2-курс магистранты
(Қазақстан Республикасы, Алматы қаласы)
nur.a@mail.ru
Аңдатпа. Қазақстандағы діндер мен діни бірлестіктердің қалыптасуы
мен дамуын бүгінгі күнде қажетті ғылыми іс шара болып табылады. Қазіргі
жаһандану үдерістері аясында діндер мен діни бірлестіктердің қалыптасуы
мен дамуын жаңа қырыннан зерттеуді қажет етеді. Бүгінде сарапшылар
67
қауымдастығында алдында қайта тіркеуден өткен діни бірлестіктердің
қызметінің дамуын талдау міндеті тұр.
Кілт сөздер: Қазақстан, дін, діни бірлестіктер, қалыптасу, даму.
Аннотация. Изучение с научной точки зрения формирования и
развития религий и религиозных объединений в Казахстане сегодня является
необходимым научным мероприятием. В современном сфере процессов
глобализации требует нового подхода исследования формирования и
развития религий и религиозных объединений. Сегодня перед экспертным
сообществом стоит задача анализа развитии деятельности религиозных
объединений прошедшие перерегистрацию.
Ключевые слова: Казахстан, религия, религиозные объединения,
формирование, развитие.
Abstract. Study from a scientific point of view the formation and
development of religions and religious organizations in Kazakhstan today is a
necessary scientific event. In the field of contemporary processes of globalization
requires a new approach studies the formation and development of religions and
religious associations. Today, the expert community is to analyze the development
of activities of religious organizations to reregister.
Keywords: Kazakhstan, religion, religious associations, formation and
development.
Қазақстандағы діндер мен діни бірлестіктердің туындау, қалыптасу мен
дамуының кейбір қырлары туралы осы мақаланың аясында талдауды мақсат
еттік. Осы орайда, айтар кетер жайт, бұл мақала аясында барлық діндер мен
діни бірлестіктердің қалыптасуы мен дамуын қамтып талдау, әрине мүмкін
емес. Сондықтан аталған тақырып бойынша саралауды тек кейбір қырлары
тұрғысынан ғана жалғастыруды жөн деп есептедік.
С.А. Сартаев өзі жазған мақаласында «1992 жылы қабылданған «Дін
сенім бостандығы және діни бірлестіктер» туралы заң тым либералды болып
табылады. Соның нәтижесінде шетел миссионерлері, әр түрлі конфессия мен
діни ағымдардың өкілдері осы жағдайды өздеріне оңтайлы қолдана білді.
Қызметі күмән тудыратын, адамдардың өмірі мен денсаулығына қауіп
төндіретін, жалпы қоғам бүтіндігін бұзатын деструктивті ағымдардың
елімізге енуіне толық мүмкіндік жасап бердік» [1, 34] делінген мазмұнда
пікір білдірген. Бұл автордың пікірінің құптарлық тұсы бар. Яғни аталмыш
заңның осал болғандығынан әр түрлі діни ағымдардың (әсіресе секталардың)
елімізде қаптап кетуіне мүмкіншілік бергендігінде болып отыр. Дегенмен,
біздің пайымдауымыз бойынша, ол кезде осындай жағдайдың орын алуына
мынадай факторлар ықпал еткен деп есептейміз: біріншіден, өз егемендігін
алған кезде бұл заң қабылданды. Сол кезде бұл заң ҚАЗССР Конституциясын
басшылыққа алуға мәжбүр болды. Өйткені, жалпыға белгілі, ол кезде Ата заң
қабылданған жоқ; екіншіден, мемлекеттің конфессиялық саясаты толықтай
орнықпаған әрі тәжірибесі әлі қалыптасқан деңгейге жетпеген болатын. Яғни
ол кезде мемлекеттің конфессиялық саясаты, діни бірлестіктермен қатынасы
мен тәжірибесі басталған кезеңде болатын; үшіншіден, аталған заңда дінтану
68
сараптамасы туралы ереже болғанымен, оларды жүргізудің тәжірибесі былай
тұрсын, оларды құқықтық реттеудің тиісті тетіктерінің жетілмеген, сонымен
бірге дінтану сараптаманы жүргізе алатын мамандардың аз болғаны, сондай-
ақ миссионерлер қызметін тікелей реттейтін нормалар бар болғанымен, оның
реттеудің тетігі әлсіз еді. Өйткені, 1992 жылдың 15 қаңтарында қабылданған
«Діни сенім бостандығы және діни бірлестіктер» туралы заңнның 3-бабының
мазмұнында «...жарғылық ережелерде жоқ діни сенімді діни ағартушылық
арқылы...уағыздау мен тарату» делінген. Демек, бұл заңның осал тұстарының
бірі. Сонымен қатар, миссионерлердің әдебиеттерін дінтану сараптамасынан
өткізу жөнінде нақтыланбаған. Ал енді қазіргі қолданыстағы «Діни қызмет
және діни бірлестіктер туралы» заңның 8-бабында миссионерлер қызметін
реттейтін нормалар жеткілікті.
Белгілі қоғам қайраткері, профессор Амангелді Айталы «Діни сенім
бостандығы және діни бірлестіктер» заңның туралы» аты мақаласында «Дін
кең ауқымды, сан қырлы ұғым. Дін тек Аллаға құлшылық ету ғана емес, ол
отбасылық мәдениет, заңдылық, ұлттық-діни дәстүр, ұлттық рухани
мәдениет, діни-ұлттық білім, діни ілім, ұлттық тілдегі діни уағыз. Дін оны
ұстанған ұлттардың рухани мәдениетімен ажырамас байланыста. Осыдан
келіп барлық мәдениетті тек дінге балап болмайды. Мәдениеттің мазмұны
діннен кеңірек. Дін ұлттың мәдениетіне сүйенсе, ұлттық мәдениет діннен
сусындайды. Мұсылман діні қазақ ұлтының мәдениеті, салт-дәстүрінің тірегі
... Кез келген діни бірлестікті дін деп тіркей беру, дін деп мойындау айналып
келгенде тіпті діннің өзін жоққа шығарады. Сондықтан біз бұл мәселеде
толеранттылық (төзімділік) туралы бір түсінік берген орынды» [2] деп ақылға
қонымды пікірін нақты білдірді. Осы орайда, Я.Трофимова, А.Артемьева
және К.Шүлембаева сияқты зерттеушілердің пікірі бойынша, «90-жылдары
қабылданған Қазақстанның білім беру және дін мен діни ұйымдарды реттеу
туралы заңдар өте либералды болып келді» [3].
А.Б. Сатанов пен Қ.С. Өскембаев бірігіп жазған мақалада «Әрине, дін
туралы заңның демократиялық сипатын жоққа шығаруға болмайды. КСРО
ыдырағаннан кейін демократиялық кезеңге аяқ басқан Қазақстан көпұлтты,
көпконфессиялы елге айналды. 130-ға жуық этностардың, 50-ге жуық
конфессиялардың мүддесін ескеру мақсатында 90-жылдары қабылданған
заңдардың көбісі өте либералды болды. Бір жағынан, бұл жаңа ғана
тәуелсіздікке қол жеткізген көпұлтты мемлекет үшін де заңды қадам еді.
Өйткені сол кезде республикада және қазір де ұлтаралық, дінаралық
араздықтардың шығуына жол берілмеуі тиіс болды. Бірақ дін туралы заңның
әлсіз жақтары және олқы тұстары да көп болды. Соны пайдалана отырып,
шетелдің көптеген діни ағымдары, миссионерлері, секталары, бірлестіктері
келіп, Қазақстанда орнығуға мүмкіндік алды. Айталық, 1992 жылы
қабылданған заңда миссионерлік қызмет және Қазақстандағы миссионерлер,
оларды тіркеу жөнінде ештеңе айтылған жоқ. Сондықтан да жергілікті үкімет
органдары діни жағдай туралы ақпаратпен тиісті жағдайда қамтамасыз
етілмеген. Сонымен қатар діни ұйымдарды тіркеу туралы тармақтар
екіжақты қарастырылды. Діни бірлестіктердің тіркелуі жөніндегі баптар мен
69
тармақтардың кейбіреулерінде нақтылық болған жоқ» [4, 53] деп өзіндік
пікірлерін білдірді.
Д.Ғ. Ахметжанов «Тәуелсіз Қазақстандағы этноконфессиялық үрдістер
мен діни ахуал» атты мақаласында кезінде мемлекет тарапынан еркіндіктер
мен құқықтар берілген кейін, тәуелсіздік алғаннан бергі уақытта Қазақстанда
діни ұйымдар мен конфессиялар санының айтарлықтай өскендігін тілге тиек
етіп айта келе, 1989 жылғы 1 қаңтарда Қазақстанда 671 діни қауым, 20
конфессия мен деноминация болғандығын атап өтті. Сонымен бірге сол 20
жылдың ішінде діни бірлестіктер саны алты есе көбейгендігі, ал енді 2010
жылғы 1 қазандағы жағдай бойынша олардың саны 4460, ал конфессиялар
мен деноминациялар саны 42-ге жеткендігі туралы мәлімет келтірген» [5,
158]. Одан әрі қарай бұл автор «Діни бірлестіктердің арасында: Ислам – 2724,
Орыс православ шіркеуі – 304, Рим-католик шіркеуі – 87, протестантизм –
1267, сонымен қатар дәстүрлі емес діндер мен жаңадан құрылған діни
бірлестіктер (Бахаилар, Кришнаидтер, «Соңғы өсиет шіркеуі» және т.б.) – 46
тіркелгендігін» [5, 159] жазған. Ал енді 2009 жылдың 1 қазандағы ресми
мәліметтеріне сәйкес Қазақстанда 4365 діни бірлестіктер мен топтар жұмыс
істейді. Олардың 3695 (84,6%) заңды тұлғалар немесе филиалдар ретінде
тіркелсе, 556 (12,8%) кішігірім топ ретінде есепке алынған. Ал 114-ті (2,6%)
тіркеусіз қызмет етуде» [6].
2013 жылдың 17 маусым күні Қазақстан Республикасы Дін істері
агенттігінің бұрынғы төрағасы Қайрат Лама Шариф Қазақстан Республикасы
Парламенті Мәжілісінің Үкімет сағатында жасаған баяндамасында «2011
жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша біздің елімізде 4551 діни бірлестік
қызмет атқарғаны белгілі. 2012 жылдың 25 қазанында аяқталған қайта
тіркеуден кейін олардың саны 3088-ді құрады. Діни бірлестіктер санының
үштен бірінің қысқаруы бірқатар себептер бойынша өз қызметінің
заңдылығын дәлелдей алмаған бірлестіктердің есебінен орын алды. Жалған
діни құрылымдар мен құрылтай құжаттарында дәйексіз мәліметтерді
ұсынған бірқатар діни бірлестіктер қайта тіркеуден өткізілген жоқ.
Қазақстандық дінтанушылардың сараптамалары негізінде діни бірлестіктерді
жаңаша топтастыру ұсынылып, конфессиялар мен деноминациялар саны 46-
дан 17-ге қысқарды» [7] деген болатын.
Осы жоғарыда конфессиялар саны туралы келтірілген екі мәліметті
салыстырып қараған кезде, 1989 жылғы 1 қаңтарда Қазақстанда 20 конфессия
болса, ал 2010 жылғы 1 қазандағы жағдай бойынша жалпы конфессиялардың
саны 42-ге жеткен. Демек, аталмыш жылдардың арасында (20 жылдан астам)
жалпы саны 22 конфессия қосылған деуге болады. Енді Дін істер агенттігінің
бұрынғы төрағаның мәліметіне сүйенсек, онда қайта тіркеудің алдында (2011
жылдың 25 қазан күні) 46 конфессия болған. Осы мәліметке қарасақ, онда 26
конфессия қосылған болып шығады. Қайта тіркеуден кейін осы жоғарыда
баяндалғандай, 46 конфессиядан 17 конфессия қалған. Ендеше 29 конфессия
қысқарған. Осы тұста байқалғандай, қазіргі таңда 17 конфессия 1989 жылғы
20 конфессиямен салыстырып қарағанда, олардың саны жөнінен тек шамалы
ғана кеміді. Демек, тәуелсіздік дейінгі конфессияларға біршама конфессиялар
70
қосылған. Оның негізгі себебінің бірі, сол кейбір конфессиялардың әр түрлі
мемлекеттерден келгендігіне болып тұр. Мысалы, ол протестанттық ағымдар
легі біресе АҚШ, Батыс елдерінен, бірінде Оңтүстік Кореядан келген еді. Сол
себептен бір конфессияға жататындар бір-біріне бағынбай өз алдына бөлек
конфессия болып тіркеліп кеткен деуге болады.
«Эксперттер жалпы, діни бірлестіктердің қызмет етуін жағымды
бағалайды. Олардың айтуы бойынша бұл ұйымдар қоғамның рухани-
адамгершілік дамуына (36,5%) және өсіп келе жатқан ұрпақты адамгершілік
тұрғысынан тәрбиелеуде (19,2%) оң әсер береді. Бұл ұйымдардың болуы
этностық мәдени дәстүрді сақтауға және дамытуға да өз үлесін қосады
(17,3%) деп есептейтіндер де бар. Француз социологы Э.Дюркгейм (1858-
1917) «қоғамдық қатынастар күрделене берген сайын, адамдардың өзара
байланыстары әлсірей бастайды» деп айтқандай, адамдар дінге бет бұра
бастайды, яғни оның өтемпаздық қызметінің әсерін эксперттер (1,9%) де алға
тартады. Зайырлы мемлекеттерде тіркеуден өтпеген діни ұйымдардың
қызмет етуі табиғи құбылыс. Тарихқа көз жүгіртетін болсақ, кез келген ірі
діни бірлестіктер деноминацияға айналмас бұрын азғантай көлемде тарала
бастаған. Мұндай құбылыстар жаһандану процесіне тартылған барлық
мемлекеттерде кездеседі» [8].
Бүгінгі Қазақстан қоғамы – әлемнің кіші әрі нақты көшірмесі сияқты.
Әлемде бар әлемдік діндер мен дәстүрлі діндер Қазақстанда да бар. Адамдар
аралық татулықты сақтау жолы – діндер аралық, мәдениеттер аралық
татулықты сақтау. Оның жарқын көрінісі Астана қаласында өткен Әлемдік
және дәстүрлі діндер басшыларының Форумы. Дін аралық татулық әлемде
бейбітшілікті сақтаудың бір жолы болмақ [9]. Әлемдік және дәстүрлі діндер
басшыларының Форумының Астана қаласында төрт мәрте съезд өткен еді.
Бүгінде бұл іс-шаралар өз жалғасып тауып келеді. Мұндай халықаралық іс-
шаралар Қазақстандағы дәстүрлі діндер мен діни бірлестіктердің қалыпты
дамуына өз ықпалы тигізеді.
Сонымен, қорыта айтқанда, Қазақстан Республикасындағы дәстүрлі
діндер бұрыннан тарихи тұрғыда қалыптасқан қойған, тек дәстүрлі діндерді
ұстанушы діни бірлестіктер ғана жаңарған деп түйін жасауға болады. Ал енді
«жаңа» діни бірлестіктер болса, олар елімізде қалыптасуы мен дамуының
басталған кезеңінен өтті. Бұл ретте, біздің пайымызша, олардың қалыптасуы
мен дамуы өздерінің заңға сәйкес қызмет етуіне де байланысты болып келеді.
Ендігі кезекте Қазақстандағы діндер мен діни бірлестіктердің қалыптасуы
мен дамуы дұрыс қалыпта болуы үшін мына мазмұндағы ұсыныстар беруді
жөн деп есептедік:
1.
Қазіргі Қазақстандағы дәстүрлі діндер мен барлық діни бірлестіктердің
қазақстан қоғамына тигізген пайдалы жақтарын кешенді зерделеу (мүмкін
болса, мемлекеттік қаржыландыру арқылы болып жатса тіптен жақсы) қажет.
Бұл өз кезегінде олардың елімізге елеулі түрде тиісті үлесін қосқан діни
бірлестіктердің беделі көтеріледі;
2.
Дін мәселелері бойынша халықаралық қауымдастықтың тәжірибесін
ескере отырып, қайта тіркеуден өткен дәстүрлі діни бірлестіктер мен «жаңа»
71
діни бірлестіктер өзара қатынасын, бір-біріне ұстанымдары мен көзқарастар
жиынтығын діни-әлеуметтік зерттеулер жүргізу керек;
3.
Қайта тіркеуден өткен діни бірлестіктердің өзара ара қатынасын орнату
мақсатында «Қазақстандағы діни бірлестіктер Ассосациясы» деп аталатын
ұйым құру қажет есептейміз.
Пайдаланылған әдебиеттер
1.
С.А.
Сартаев.
Мемлекеттік-конфессионалдық
қатынастардың
Қазақстандық үлгісін жетілдіру мәселелері. ҚазҰУ хабаршысы, заң сериясы.
№ 3 (63). Алматы, «Қазақ университеті». – 2013. – 34-38 бб.
2.
Амангелді Айталы. «Діни сенім бостандығы және діни бірлестіктер»
заңның тұжырымдамасы туралы. http: // antisektazko.kz 09.04.2012 ж.
3.
Жусупов С. Ислам в Казахстане: прошлое, настоящее, будущее во
взаимоотношениях государства и религии. — 2001/ www.carnegie.ru
(09.09.2010).
4.
А.Б. Сатанов пен Қ.С. Өскембаев. «Қазақстан Республикасының
нормативтік-құқықтық жүйесінің жалпы діни жағдайы мен ислам дамуына
ықпалы». Қарағанды университетінің Хабаршысы. Тарих. Философия
сериясы. № 4 (60)/2010. – 52-61 бб.
5.
Д.Ғ. Ахметжанов. Тәуелсіз Қазақстандағы этноконфессиялық үрдістер
мен діни ахуал. ҚазҰУ хабаршысы, Тарих сериясы. № 3 (66). Алматы, «Қазақ
университеті». – 2012. – 156-160 бб.
6.
ҚР Әділет министрлігі ДІК ресми мәліметтері.
7.
ҚР Дін істер агенттігі ресми сайты.
www.din.gov.kz
8.
«Нұр Отан» ХДП-ның парламентаризм институты еліміздегі діни
ұйымдардың қызметіне қатысты эксперттік сұрау қорытындысы.
9.
Б.Ө. Алтынбасов, А.Ж. Сүтбаева. Қазақстанның бүгінгі діни сенім
бостандығы. ЕҰУ хабаршысы, заң ғылымдары сериясы. № 4 (14). Астана. –
2012. www. enu.kz.
Резюме:
В статье анализируется некоторые аспекты формирования и
развития религий и религиозных объединений в Казахстане. В статье
рекомендуется некоторые предложения рекомендательного характера.
Summary:
The article examines some aspects of the formation and development of
religions and religious organizations in Kazakhstan. The article recommended
some suggestions recommendatory nature.
72
УДК 930.2:75: 929 (574)
СУРЕТШІ ӘБІЛХАН ҚАСТЕЕВТІҢ ЕСТЕЛІКТЕРДЕГІ БЕЙНЕСІ
Тезекбаева Меруерт Қалымбекқызы - Абай атындағы ҚазҰПУ-дың
Магистратура және PhD докторантура институтының 2-курс
магистранты
(Қазақстан Республикасы, Алматы қаласы)
meruert_tezekbae@mail.ru
Аңдатпа. Суретшінің тұлғалық образы отбасылық тұрмысынан
бастап, оның өнер саласындағы өмір күнделіктілік бағытымен жан-жақты
көрсетіледі. Әсіресе, бұрын-соңды зерттеу нысанына алынбаған оның
ағайын –туыстарының, әріптестерінің ортасындағы ашылмаған
қарапайым адам, әке ретіндегі образы беріледі. Сондай-ақ, оның
адамдармен араласып, батасын алып, көптеген жетістіктерге жетсе де,
қарапайым кейпінде қала білгендігі көрсетілген.Сонымен қатар, суретшінің
азамат ретінде, суретші ретінде қалыптасуына ықпал жасаған адамдар
туралы да, естеліктерде берілген материалдарды пайдалана отырып
көрсеткен. Ұлы суретшінің өмірдің ащы-тұщы дәмін бірдей татып,
жастайынан жетімдіктің зардабын көріп, тағдырдың тауқыметін
тартқаны, отбасылық өмірінде де басынан небір қиыншылықтарды өткеріп
оған төзе білген тұлға екендігі жақсы ашылып бейнеленген.
Кілт сөздер: бейне, шебер,галерея, партия, акварель, т.б
Аннотация. Начав из образа художника семейного быта личности,
жизнь в отрасли искусства подробно показывает дневник направлением.
Особенно, объекту исследования никогда не был взятым, -между
родственниками, коллег открываться простой человек, раскрывается
образ отца. А также, он, хоть обращался с людьми, достигает больших
успехов, но оставался простым человеком. Таким образом, используя
материалы по воспоминаниям повлиявшим на формирование его как
гражданина и как художника. Раскрыты моменты из семейной жизни
заслуженного художника , трудностях происходивших в период семеной
жизни, с малых лет остался сиротым и приодолел все припятсвий жизни.
Ключевые слова: образ, мастер, галерея, партия, акварель и т.п.
Аbstract. Beginning from character of artist of domestic way of life of
personality, life in industry of art of отары in detail shows a diary direction.
Especially, to the object research never of brother of отары, that was not taken, -
туыстарының, colleagues between opened simple man, character on time of
father is given. And also, he, though interfusing with people, prayer arrives at
large, increased achievements, and remaining on simple look shown
gentlefolks.One time of citizen of artist, one time of artist formed and also, that
using materials.
Keywords : image ,master ,gallery, party, akvare , ets.
73
Әбілхан Қастеев - қазақтың тұңғыш кәсіби суретшісі. Осы уақытқа
дейін суретші туралы көптеген мақалалар мен зерттеулер, естеліктер
жарияланған. Солардың ішінде естеліктерден атақты суретшінің қарапайым
адами бейнесін, суретшілік жолдағы еңбекқорлығын, табиғи талантын,
болмыс-бітімін, тағы басқа да қырларын танып білуге болады. Әбілхан
атамыздың өмірлік серігі, сүйікті жары Сақыпжамал Қастееваның
естеліктеріне назар аударсақ: «Әбілханның өз қолымен еккен мәуелі бағы
жыл сайын мол жеміс салады. Ойлап қарасам, көктем сайын бүр жарып,
көгеріп, жапырақ жайып, жемісті мол салатын осы бағы секілді, оның
ұрпағына сыйлаған, халқына қалдырған мұрасы екен.
Әбілхан тумысынан қамқоршы болып туған жоқ. Өзі секілді игі жақсы
адамдардың көп қайырын көрді. Талай ардақты кісілерден бата алды.
Қашанда алдымен Жәкең (Жамбыл) есіме түсе береді. Жыр алыбы Жәкеңді
жанындай сүйетін. Әр жырын суретпен бейнелейтін. Ұлы ақынның өмірінің
соңғы сәтінде қобдиын арқалап барып, жан тәсілім үстінде сурет салды.
Мұражай үйінің жобасын жасаған да Әбілхан. Бір қарындасы ғана ұқсайды
екен. Соны тауып портретті бітіргенше жаны жай тапқан жоқ.
Әбілхан өзінің өнердегі, еңбектегі жолдастарының да портреттерін көп
жасады. Кенен қайын ағам, кейін Сәкең, Әбділда секілді үзеңгілес игі жақсы
азаматтармен араласты. Өзі басым, қайным Әбділданың Әбілхан туралы
жазған поэмасы оған деген бір үлкен ескерткіш деп білемін.
Жылжып жылдар өтіп жатыр. Уақыт деген қандай ұшқыр. Әбілханның
өзі жоқ болса да, көзі болып отырған балаларының, көргені бар, көрмегені
бар немерелерінің қуанышымен, қызығымен ешнәрсені байқамайтындай
болып көргенімен, өткен күндерге көңіл алаңдайтыны бекер емес.
Әбілханмен қосылған жылдан бастап, қиындықпен өткен отбасылық
өмірімізді еске алсам, бейнетті жылдардың мол болғанын аңғарамын. Еңбегі
еліне танылып, халық суретшісі атанып, ауырлықтың бәрі артта қалғандай
болып, әлі де жаңа, тың дүниелер берсем, деген шағында мейірімсіз ажал
алып кетті арамыздан. Өмірдегі, өнердегі көрген азабын, қиындығын
ойласам, көрер қызығы алда еді- ау! Бәрінен бұрын балаларын есейтіп
өсірген шақта, тіпті солардың да қызығын көре алмады. Бірақ, құдайға шүкір,
соңындағы өнерсүйер ұрпағы Әбекеңнің әрбір туындысынан оның тұтас
рухани негізін танып білуге, сөйтіп одан тәлім алуға тырысуда. Есімі
республикалық өнер мұражайын берілді, бұл да оның рухына деген ел
ықыласы сияқты. Ол да, мен де жетім өстім. Сегіз жасынан байдың малын
бағып, тіршілік тауқыметіне ерте араласты.
Алматыда жүріп Н.Г.Хлудов деген атақты суретшіден білім алып,
суретшілікке үйренді »- деп жары есіне түсіреді [1].Әбілхан Қастеев өмірде
көп қиыншылықтар көрсе де, моймай сурет салуды тоқтатпағандығын және
мінезі жайдарлы адам екендігін көруге болады.
Енді Әбілхан Қастевке суретшілік өнерін шыңдаған майлы бояумен
сурет салуды үйреткен Н.Г.Хлудов туралы айта кететін болсақ: қазақ
халқының тұрмыс- салтын бейнелеп, мәңгілікке мұра етіп қалдырған орыс
суретшісі Николай Гаврилович Хлудов 1850 жылы Орлов губерниясында
74
патша армиясы артиллериясының кіші офицері отбасында дүниеге келген.
1873 —1875 жылы Одесса сурет және мүсін мектебінде оқыған. 1876
жылы Санк-Петербургте суретші Голинскийдің шеберханасында жұмыс
істеді. 1877 жылы арнайы шақыртумен Верный(Алматы) қаласына
суретші Х.Глушковпен бірге келген.Суретшінің ең көрнекті туындылары
1884 жылдан бастап салына бастаған екендігі белгілі болды. Қазақтың
дәстүрлі өмір салты, оның алабөтен этнографиялық бітімі Н.Х.Хлудовты
ерекше ден қойдырғаны соншалықты, оның суреттерінің басым көпшілігі
көшпелілердің күнделікті тыныс- тіршілігіне арналған [2]. Мысалы,
«Салтанатты көш», «Нөсер жауын астындағы көш», «Ілесе алмаған
қошақандар» тағы сол сияқты туындыларды кездестіруге болады.
Әбілхан ең бірінші Хлудовқа Дәлденбаев ертіп келген екен. Сол кезде
Николай Гаврилович Хлудов сексенге келген шал кезі екен. Келген Әбілхан
мен Дәлденбаевты жақтырмай қарсы алған. Дәлденбаев Әбілханды алып
келгенін айтып түсіндірген соң, Хлудов Әбілханды шын көңілмен
қабылдады. Н.Г.Хлудов Жаркентте болғанын айтып, сурет салудың қыр-
сырын үйретті. Акварель бояуының құпиясын ашып, оны қалай
пайдалануды, бояу техникасымен таныстырды.
Н.Г.Хлудов зерек жігітке әбден риза болды. « Қазақтан шыққан
суретші көрмедім, алғашқы шыққан сені көрдім. Енді өлсем арманым жоқ.
Мен өлгенде батамды берем»-дейтін болды.
Әбілхан бір қыс Н.Г. Хлудовтан үйреніп, сурет салудың сырын біраз үйреніп
алды. Әбілханмен қоштасарда оған бір қорап бояғын, қылқаламын тарту
етті. Осыдан кейін жас Әбілхан ауылына жол тартады, бұл 1930 жылдың жаз
айы еді. Ауылына келе салысымен атқа мініп, ел аралады. Өзгерген өлкенің
жаңа тұрмысын қызықтады. Акварель бояумен «Қойшылар», «Ескі қазақ
әйелдерінің тұрмысы», «Киім тігу», « Қос тігу», «Қазақ кемпірі» сияқты
суреттер салды. Қарындашпен сызып «Қарындасым», «Қазақ кемпірі»
сияқты тағы көптеген суреттің нобайларын түсіріп алды.
Одан соң Мәскеуге оқуға барады. Азық- түлік тапшы. Ел- жұрт
ашаршылыққа ұшыраған кез. Тамаққа кәртішке берілетін. Сөйтіп Мәскеуден
бірақ шыққан. Әбілхан қатты қиындықтарға тап келген. Әйтеуір қасындағы
достары сондағы оқу орнының директоры Анна Фурмановаға айтса керек, «
Бұл бізден ілесіп келген. Оқи алмайды. Қолынан сурет салу келеді»,- деп.
Содан көппен бірге оны да жатақханаға орналстырады.
Содан 1935 жылы елге келді. Екеуіміз атастырылып қойылғанбыз. Он
төрт жасымда тұрмысқа шықтым ғой. Әбілхан жұмыс, оқу іздеп кеткенде
елде қалғанмын. Елге оралысымен : « Алматыға барамыз. Сонда тұрамыз»,-
деді. Сөйтіп, 1936 жылы Жаркенттен көз көрмеген қалаға тарттық. Қу
кедейшілік не істетпейді? Шәй ішетін ыдыс- аяқ жоқ. Жалғыз ғана киізді
алып, Алматыға да жеттік қой. Осында Низам деген ұйғырдың екі бөлмелі
үйі бар болатын. Біраз уақыт соның қолында тұрдық, Өздері балалы-
шағалы, оларды аяп, күзде бір ұйғырдың үйін айын бір сомнан беруге
келісіп, жалдап алдық. Не ақша жоқ. Сөйтіп, Әбілхан сурет салып жүріп,
күнімізді көре бастадық.
75
1937-жылдың бесінші майында тұңғышымыз Әбілтай дүниеге келді.
Отырған үйіміздің тарлығын қайтейік, қабырға, едендері суланып, дымқыл
болып кеткен. Жағдайын айтып сол кездегі республика Суретшілер
одағының төрағасы Мұхаммеджан Жанкинге барса: « Медеуде екі бөлмелі үй
бар, соған әзірше барып тұрыңдар. Кейін көре жатармыз»,- деген соң қуана
келістік. Баруын бардық- ау , бірақ баланы орайтын ештеңе таппадық.
Әйтеуір, Әбілхан әкелген жылы матаға салынған суретке орап, жаз бойы
сонда тұрдық. Әбілхан тынымсыз жұмыс істеп, отбасының қамымен жүрді.
Күз түскен соң Жанкинге қайта барған екен. Ол да уәдесін ұмытпапты: «
Қыста қайда барасыңдар, Красин көшесінде екі бөлмелі үйім бар. Бір
бөлмесінде тұрыңдар»,- депті. Қиын уақытта қамқор болған асыл
азаматтардың бейнесін көз алдыма елестетіп, әр кез рухына табынамын. Екі
баласы бар екен. Әйелі Рабиға жылы жүзі адам екен. Жылы қабақ танытты.
Сонымен , күзде болды. Бір күні халық жауы деп Мұхаммеджанды ұстап,
алып кетті. Халықта дегбірі қашып, әбден үрейленіп кеткен. Зар жылап екі
баласымен әйелі қалып еді. Қаңтардың 18- де үйге келіп НКВД
қызметкерлері оны да ұстап әкетті. Үй ішіндегі заттарын , бұйымдарын
өздері отырған бөлмеге жинап, мөрлеп, сыртынан бекітіп тастады.
Жанкиндердің ұлын бір ағасы алып кетті, қызды мектеп- интернатқа
орналастырды. Әркімдерден : « Бәленді ұстап әкетіпті»,- дегенді естігенде
зәре құтымыз қалмайтын. Маған сыр білдірмесе де Әбілхан да НКВД
қызметкерлері тиісіп жүріпті ғой. « Қой терісін жамылған байдың баласы.
Сурет салуды қайдан, кімнен меңгерген?» - деген күдікті сауалдармен
мазалаған көрінеді. Қайдан білейік, қазақта сурет өнеріндегі тұңғыш адам
болғандықтан да , бұрынғы ескі әдетпен тек байдың баласы ғана оқып, білім
алуды, өнер қуады деген оймен біздің отағасын біраз әурелепті.
Сонымен көктем шығып, мамыр айы да келді.Бізге өздерін
лекторларымыз деген әлдекімдер үйден шығуды бұйырды. Сол кезде
қалалық атқару комитетінің басшысы болса керек. Қонысбаев дегенге барса ,
қаланың бір шетінен бір бөлмелі уақытша үй беріпті. «Мұхтар Әуезовке үй
салып жатыр. Содан екі бөлмелі үй береміз»,- деген соң, амалсыз әлгі үйге
қоныс аудардық. Сөйтіп сол кездегі Өзбек көшесіндегі ( кейінен Сейфуллин
көшесі) осы үйде біраз жылдар тұрдық. Балалардың бәрі де осында дүниеге
келді.»,- деп жарымен бас қосқаннан бастап көрген қиыншылықтарының бір
бөлігін осылай әғгімелеген екен. Ал қортындысында Әбілхан аға туралы
былай деп сыр шерткен: « Мен үшін ол- адал да ақкөңіл, жомарт жүректі,
қарапайым да мейірбанды жар, балаларым үшін ақылшы, аңқылдақ, еңбекқор
аяулы әке. Бар өмірін халық өнерін өркендетуге сарқа жұмсаған, соңына
өшпейтін, өлмейтін мол мұра қалдырған, ізбасар іні – қарындастар тәрбиелеп
өсірген Әбілханға ел әлі өз бағасын берер деп ойлаймын. Мен оны мәңгілік
мақтан етемін!»,- деп сөзін аяқтайды [3]. Жары Сақыпжамал Қастееваның бір
ауыз естеліктерінен Әбілхан атаны тек қана шебер суретші ғана емес,
сонымен қатар адал жар, мейірімді әке болғанын да көреміз.
Әбілхан ағаның мерейтойлары өз дәрежесінде аталып өтілген. Соған
байланысты Әбілхан Қастеев 1954 жылы елуге келген мерейтойында
76
сөйлеген сөзіне мән берсек, қылқалам иесі былай деген: « Жолдастар! Бүгін
Үкімет пен партия менің жасымның елуге, творчествалық қызметінің 25 жыл
толуына ерекше назар аударып, қамқорлық жасағандықтың айқын белгісін
көрсетіп отыр. Бұл күн мен үшін ұмытылмас, өмірлік есімде қалатын
күндердің ішіндегі ең қымбатты күн болып саналады.
Менің творчествамның осындай шарықтай дамуы, жұртшылық
жаратқан көптеген құнды еңбектер берілуі- Коммунистік партияның
қамқорлығының арқасында ғана қол жеткен табыстар.
Өздеріңізге мәлім, Октябрь революциясының сәулелі нұры қазақ
елінің үстінде өз нұрын құйғанға дейін, қазақ халқының мәдени исскуства
саласының бар тарауы өсіп- өркендеуге жол жоқ еді. Мұның ішінде бейнелеу
искусствасының дамуына ислам дінінің шырмауы ешбір мүмкіндік бермеген
болатын. Міне, Октябрь таңы атқаннан кейін ғана бұл жанрдың- бейнелеу
искусствасының өрістеп дамуына кең айқын жол ашылды. Менің көркем
сурет искусствасының барлық жанрында халқымыздың талабына сай
еңбектер беруіме әр кезеңде Партия мен Үкіметіміздің көрсеткен көмегі
ерекше зор болды. Халық бізден үнемі өсуді халқымыздың талабына сай
тартымды, идеясы құнды ұстамды еңбектер беруді күтеді. Бұл – халық
талабы! Партия талабы! Сүйікті Социалитік Отанымыздың талабы. Бұндай
талапты Партияның XIX съезі тағы да алға қойған болатын. Менің өзімнің
творчествалық жолымда осы талаптарға сай еңбектер беремін деп сіздерді
сендіремін. Жолдастар! Біздің осындай дәрежеге жетіп отырғанымыз
партиямыздың басшылығы арқасы. Сондықтан сүйікті отанымызды тура
жолмен Коммунистік Қоғам құруға бастап отырған туысқан Коммунистік
Партияға шын жүректен алғыс айтамын!»- деп сойлеген сөзінде отанының
алдындағы жоспарларын атап айтқан.
1969 жылы ағаның шеберлікті еңбек шыңдайды деумен ағаның
естеліктерінен сыр шертудеміз. Мысалы, Әбілхан аға «Мен республикамның
бейнелеу өнерімен бірге жасап келемін. Бүгінгі жеткен дәреже тұрғысынан
кейде өткен жолыма да көз салып қоямын. Өнердегі ұзақ өмірім ішінде не
істедім, жеткен жерім қайсы, кемшіліктерім неде? Творчества адамы ең
алдымен өзіне есеп беруі тиіс. Жеткен жер суреткерді ешқашанда
қанағаттандырмақ емес. Ол өмірдегі ең үлкен еңбегі әрқашанда алда
тұрғандай сезінеді. Соны жүзеге асырам деп ұмытылады. Осы ұмтылыста
жігер бар , тынымсыз ой бар деп білемін. Бітіргендерімді көз алдыма
келтіріп, тағы бір қарап өткенде осынша дәрежеге жеткенімді бергенімді
жемісті еңбектің арқасы деп білемін. Себебі еңбек қана іс тындырады, еңбек
қана дарын қанағатын ұштайды, еңбек қана шеберлікті шыңдайды.
Сондықтан мен қолыма қалам алған әрбір жас талапкерді ерінбей жалықпай,
табандылықпен еңбек етуге шақырамын. Өнер адамы ізденбесе өмірді
көруден, оны сезуден қалады. Жақсы шығарма ойдан тумайды, өмірден
туады, іздену арқылы, сезіну арқылы дүниеге келеді. Білмеген , көрмеген
немесе ізденіп сезінбеген нәрсе жайлы қалам тарту қиын. Өнерге құмар
жандар , оны қолымен жасаушылар, тек осы жолмен ғана өз ойынан шығады,
жұртышлық назарын аударады. Мен қазақ халқының ұлт батыры Амангелді
77
жөнінде кезінде көп іздендім. Батырды көргендермен, үзеңгілес жолдас
болғандармен , туған- туысқандарымен сөйлестім, архив деректеріне де көз
жібердім. Халық аңыздарына да құлақ түрдім. Оның жерлестері арасынан
батырдың мінезін, штрихтарын іздедім. Кейде тіпті ұқсас адамдарды да
ұшыраттым. Міне, мұның бәрі маған Амангелді Имановтың
жұртшылығымыз жақсы қабылдаған портретін жасап шығуға көмектесті.
«Жас Абай» да осындай жолмен дүниеге келді. Мәншүк Мәметованың
бейнесі де жұртшылық алдына осылай шықты.
Мен қолым босап кеткен әрбір мезетті халық арасында болуға, ел
аралауға пайдаланамын. Жетісуда, тегі, мен бармаған және көрмеген жер жоқ
сияқты. Асы және басқа жайлауларда сан рет болуға тура келді. Жетісу
табиғат, оның таулары мен өзендері, көзімді жұмар болсам көкірегімде
сайрап тұрады. Неге десеңіз, оларды көп көрдік, көп сезіндік. Ал көрген
нәрсені салу, бейнелеу, суретшіні творчества рахатына бөлейді,
қанағаттандыра түседі. Қазақстан еңбекшілері жайлаудағы өмірді көрсеткен
менің акварельдерімді жақсы біледі, олар көп өмірді көруден және білуден
туған еңбектер. Бұларды көбірек айтып отырған себебім: көзбен көрген,
жүрекпен сезінген өмір суретшіні реалистік шығарма жасауға бастап
отырады. Сондықтанда жас суретшілерге айтар ағалық ақылым: өмірден
үйреніңдер, оны көріп, сезіңдер, сонда ғана шынай туынды жасай аласыңдар
демекпін.
Міне, ұлы шебердің еңбекқорлығы жа кейінгі ұрпаққа үлгі ретінде
қалады.
Ол
кісінің
бойындағы
ізгі
қасиеттер,
ұлттық
мәдениеті,қарапайымдылық оның әрбір туындысында көрсетіледі.
Ал Қазақстанның мәдениетіне еңбек сіңірген қызметкері Л. Плахотная
Әбілхан ағамен бірге болған кездерін есіне ала отырып, өзінің естеліктерінде
былай дейді: « Қазақстанның ең бірінші халық суретшісімен танысу мен үшін
үлкен мақтаныш. Қайда және кімнен үйренді, қалай суретші болды, осындай
табыстарға қалаша жетті деген мәселелерді жете білгім келді. Мен жұмыс
істеген жерде өте сирек болса да , бірақ әрқашан да Казизоға өте сүйкімді де
қайырымды, әдепті Әбілхан Қастеев жаңа шығармалаға толы папкісімен
келіп, ондағы өзі салған бояуы басым, әр алуан түрлі реңкі сұрғылт және
күлгін түсті сурет түрі суретшіні де, көрермен Сізді де баурап алып, бей- жай
қалдырмайтынды. Оның жаңа бір дүниесіне суретшімен бірге біз де
қуанышқа бөлетенетінбіз....
Менің Қастеевпен таныстығым 1944 - жылдың соңында болған еді.
Бұдан аз ғана бұрын қазақ халқының белгілі ағартушы ақыны Абай
Құнанбайұлы, кеңес үкіметін батыл күрескері, 1916 - жылғы халық
көтерілісінің басшысы Амангелді Иманов портретін жасау бәйгесі өтті.
Ұлттық батыр бейнесін жасауға Қастеев алты жылдан астам уақытын
бөліп, маңдай терін көп төкті.
Суретші өз ғұмырында екі жүзден астам көрмелерге қатынасып, оның
шығармалар көрмесі АҚШ, Бразилия, Канада, Франция, Германия, Үндістан,
Индонезия, Чехия, Польша, Монғолия елдерінде болып қайтты.Үкімет
суретшінің шығармашылық еңбегін өте жо,ары бағалап, Қастеев Қазан
78
төңкерісі, екі мәрте Қазақстан Жоғарғы Советінің, Алматы қалалық атқару
комитетінің депутаты болып сайланады.»- деп еске алады [4].
Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері, суретші, Әбілхан ағаның
шәкірті Үкі Әжиев өзінің ұстазының мінезін, сапарларда болған оқиғаларын
былай суреттейді: « Әбекең өте мейірімді, қарапайым, тамаша адам болатын.
Кәсіби білімі жоқ болғанымен, шеберлігі кез келген оқыған- тоқыған
академигіңнен жоғары еді. Басты ерекшелігі- қарапайым өмірді сүйетін.
Жасандылықты, жылтырақты ұнатпайтын.
1968 жылы сол кездегі Одақ суретшілерінен құралған шығармашылық
топ Еділ мен Каспий бойын араладық. Әбекеңнің мұндай сапарға бірінші рет
шығуы екен. Тобымызда Н.Петрашкевич, Л. Кунчис, В. Богаткин секілді
акварельдік кескіндеменің майталмандары да бар екен. Әбекеңе осы
суретшілердің жоғары шеберлікпен салынған реалистік жұмыстары қатты
ұнайтын. Сапар барысында олардың да Әбекеңнің туындыларына таң-
тамаша қалған кездеріне талай рет куә болдым. Сапар кезінде байқағаным,
кейбір суретшілер сурет салуда өздеріне қолайлы тәсілді қолданатын.
Мәселен, көрініс табуға тиіс ағаш сол жақта орналасқан болса, оны
парақтың оң жағына бейнелейтін. Мұндайда Әбекең : « Көрерменді осылай
алдауға бола ма екен ?»- деп кейістік білдіретін. Өзі не нәрсені болса да еш
өзгеріссіз қағазға түсіргенді ұнататын. Әлі есімде, Ульяновск каласына табан
тіреген алғашқы күні қаламен танысып, Ульяновтардың мұражай- үйінде,
В.И. Ленин оқыған гимназияда болдық. Келесі күні таңғы сағат 4- те ұйқыдан
тұрып, Әбекең, тағы бір суретші үшеуміз табиғат көріністерін салуға
шықтық. Әбекеңнің бір ерекшелігі- өз бетімен жеке кетіп жұмыс істеуді, жөн
көретін. Біраздан соң қайтып келсем, Әбекең жоқ. Түскі асқа да келмеген соң
іздеуге шықтым. Ақыры алыстан ақ қолшатырын көзім шалды. Ұзап кетіпті,
екі- үш демалып әрең жеттім. Кедергі жасамау үшін шетте тұрып көз салсам,
кешегі көргендерін тамаша көрініс етіп салыпты. Әбекең сырттай біреудің
бақылап тұрғанын сезіп, жалт бұрылды да: «Жақсы шықты- ау деймін,
қалай?»- деді күлімдеп. Бас бармағымды шошайта қасына жақындасам,
қанша уақыт күн астында тұрғандықтан, қарайып, бет терісі құрғап, еріндері
кеберсігеннен қанталап кетіпті. Міне, Әбекең бір жұмысты бастаса, табан
аудармай еңбек етіп, ақырына жеткеше тапжылмайтын, осындай еңбекқор
жан болатын. Ғажабы- ол кісінің ғылыми тәсілі болған емес, еліктеушілік
дегенді мүлде білмеді. Әр туындысында өзіне тән қолтаңбасымен өзіндік
өрнегін сала білді. Әбекеңнің қарапайымдылығын, даналығын мойындаған
көзбояушы акварельшілер зат болмысын өз қалаулары бойынша салуды
мүлдем доғарды. Тіпті суретшілер арасында «Шынайы болсаң, Қастеевтей
бол» деген сөз мәтелге айналып кетті. Ал Астраханьнан Бакуге кемемен
сапарымызда теңізде алты баллдық дауыл тұрып, көп суретшілер іште жатты.
Әбекең тілсіз жау тыныстанғанша кеменің жоғарғы жағында жүрді. Көп
ұзамай сол бақылаулар тамаша жұмыстар болып дүниге келгенде
таңғалғанмын. Сапар қорытындысы ретінде Баку қаласындағы Ленин
атындағы мұражай залында көрме ұйымдастырдық. Сонда Әзірбайжан
Компартиясы Орталық комитетінің хатшысы Петр Елистртов жолдас
79
Қастеевтің суреттеріне ерекше тоқталып, өзін автормен таныстыруды өтінген
болатын» [5].
Ал суретшінің ұлы Нұртас Қастеев әкесі туралы естеліктерінің бірінде:
«Әкем жастайынан көп қиыншылық көрген, сол бізге сабақ болсын
деймекен, шынымен де, қолы босағанда қасына шақырып алып, төрт
жасынан жетім қалғанын, кішкентайынан байдың қойын баққанын әңгімелеп
беретін. Бізге айтып отырғанының бәрі ертегі секілді, аузымызды ашып
тыңдайтынбыз. Қой бағып жүргенінде үңгірге кіріп сурет салатынын, мүсін
жасайтынын, одан кейін татар байына жалшы болғанын, Түрксібте жұмысшы
болғанын айтатын.
Әкем өте жуас, мейірімді, байсалды кісі болатын. Бізге ренжіп, ұрсып,
қол жұмсап көрген емес. Қайта әкемнен гөрі анам қаталдау болды. Сабақ
оқымасақ, тыңдамасақ, бірдеңені бүлдірсек, анам жазалайтын. Ал әкем
қазақтың дархан даласы қандай кең болса, мінезі де сондай кең пейілді жан
еді. Анам бізді үстімізден арыз айтып,өйтті- бүйтті, «неге әке болып
ұрыспайсың, жекімейсің?» дегенде ғана газетті шиыршақтап алып,
құйрығымыздан ақырын ғана ұратын. Әбден ұрмай жаман үйренгеннен бе,
соның өзіне өкпелеп жылайтынбыз. Әкелік ақылын айтатын. Әкеміздің
алтын әке болғанын өзіміз де перзент сүйіп, әке атанғаннан кейін түсіндік.
Ес жия бастағаннан қарапайымдылықты, кішіпейілділікті, адамға
қиянат жасамауды, біреудің сыртынан жалған сөз айтып, жолын кеспеуді
санамызға сіңіріп өстік. Әкем дүние жиған адам емес, бізге де ондай
пендешілік мінезді дарытпады. Өзінің қаншама атақ- даңқы бола тұра, «Мен
әлем танитын Қастеевпін» деп кеудесін қаққан емес. Қандай мақтау естісе де,
қарапайым қалпынан танбайтын»[6].
Тарихи деректер Әбілхан Қастеевтің өмір жолы мен қызметін,
жайдарлы мінезін көрсетеді. Әрбір естеліктерде суретшінің байсалдылығы,
суретке деген ықыласы ерекше байқалады. Суретшінің өмір жолының
ауырлығына қарамастан сурет салу әуестігінен бас тартпаған, керісінше
қиын- қыстау кезде қолы қалт босай қалса қылқаламын алып сурет салуға
құмарланған деседі. Әбілхан Қастеевтің халық игілігіне атқарған
жұмыстары да ауыз толтырып айтарлықтай. Сондықтан тұңғыш қалқалам
шеберін келер ұрпақ ұмытпай және мәңгі халықтың жадында қалады.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/s-a-jirenov-bas-redaktordi-orinbasari-v2.html?page=8#_ӘОЖ:_29(574)__ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ_ДІНДЕР_МЕН_ДІНИ_БІРЛЕСТІКТЕРДІҢ_ҚАЛЫПТАСУЫ_МЕН_ДАМУЫНЫҢ_КЕЙБІР_ҚЫРЛАРЫ

title: Пайдаланған әдебиеттер тізімі


title: Пайдаланған әдебиеттер тізімі

text:
Пайдаланған әдебиеттер тізімі:
1.
Қастеева С. Жомарт жан, кең пейілді жан еді. Аға сөзі. Алматы.2003, 188
2.
Н.Г.Хлудов.Шығармалар
каталогы:
кескіндеме
және
графика,
Алматы,20003ж,10 б
3.
Плахотная Л. Суретші Әбілхан. Аға сөзі. – Алматы, 2003, 48 б
4.
Әжиев Ү .Жұлдызы жоғары еді. Аға сөзі. – Алматы, 2003
5.
Қастеев Н. Әкем қазақтың тарихын жақсы білетін // Аңыз адам, 2011.
№14, 15 б.
6.
Әбілхан Қастеев. Алматы, «Өнер», 1986
Резюме:
В этой статье рассматривается жизнь и деятельность первого
профессионального
художника
Абилхана
Кастеева
опираясь
на
80
воспоминания. На основе воспоминаний изображен образ художника.
Правильно систематизировал, обсуждал их через исторические данные.
Summary:
This article discusses the life and work of the first professional artist
Abilhana Kasteev relying on memories. Based on the memoirs shows image of the
artist. Properly systematized, discussed them through historical data.
ӘОЖ 801.73
ҚЫТАЙ МЕН ҚАЗАҚ ЕЛІНІҢ ӘДЕБИ БАЙЛАНЫСТАРЫ
Ұларбек Шәмсия - Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық
университетінің 2- курс магистранты
(Қазақстан Республикасы, Алматы қаласы)
Ularbekr@mail.ru
Аңдатпа. Бұл мақалада Қытай мен Қазақ әдеби байланыстарының
даму кезеңдері және екі ел арасындағы мәдени-әдеби қатынастарының
істелінген жұмыстары жайында нақты мәлімет беріледі.
Кілт сөздер: дипломатиялық қарым-қатынас, рухани мәдениет,
қаламгер, романтизм, шығарма.
Аннотация. В данной статье рассматривается точные сведение в
период развития казахско-китайсской литературной взаймосвязи между
двумя странами и литературно-культурологические отношения о
проделанной работе.
Ключевые слова: дипломатические отношение, духовная культура,
писатель, романтизм, сочинение.
Abstract.
In this article it is considered exact integration period during
development Kazakh-Chinese literary connecting between two countries and the
literary and culturalogical relations about the work.
Keywords: diplomatic relation, spiritual culture, writer, romanticism,
composition.
Қазақ пен қытай арасындағы әдеби мәдени байланыстар кеше мен бүгін
ғана емес, сонау түркі дәуірінен, тіпті одан бұрын басталғанын қазіргі таңда
ғылыми зерттеулер дәлелдеп бағуда. Ғылыми зерттеулерге қарасақ,
қазақтың бірнші қытайтанушысы Шоқан Уәлиханов болған еді. Қытай
әдебиетінің қазақ тіліне аударылуын негізінен бүгінгі Қытайда тұратын
қандастарымыз жүзеге асыруда.Тіпті қазақ әдебиетінің де, қытай тіліне
аударылуына солар мұрындық болуда. Ал, осы екі әдебиеттің арасындағы
байланысты зерттейтін ғалымдардың саны аз болып отыр. Өйткені
Қазақстан мен Қытай елі арасындағы жүйелі түрде қалыптасқан әдеби,
мәдени байланыс жоғары деңгейде қарқынды дамымай отыр. Дегенмен, екі
ел арасындағы әдеби байланыстар жекелеген ғалым, жазушылар арқылы
81
жүзеге асып отыр. Олардың қатарынан марқұм Жақсылық Сәмитұлы,
Әзімқан Тышанұлы, Нариман Жабағытайұлы сынды атақты аудармашылар
болды. Жалпы, Шыңжан халық баспасынан жарық көрген «XX ғасыр
Жұңго қазақ аудармашылары» атты жинақта аты атап тұрғандай қазақ-
қытай әдеби байланысын қалыптастырушы, аудармашы ғалымдар жайында
көптеген мәліметтер берілген. Бір айта кетерлігі, қытай әдебиетін қазақ
тіліне аудару мәселесі Қытай еліндегі мемлекеттік саясатқа байланысты
жүйелі түрде қолға алынған. Яғни бұл күнде қытай тілінен қазақ тіліне
аударылып жатқан дүниелер ұшан теңіз. Сан ғасырлық қойнауында жатқан
Қытайдың патшалық дәуірдегі әдебиетінен тартып, кешегі XX ғасырдағы
Қытай әдебиеті де негізінен қазақ тіліне аударылып, өз оқырмандарын
тапты. Сол қатарда қытай халқының шоқтығы биік туындылары Сау
Шуечиннің «Қызыл сарайдағы түсі», «Ло Гуанжұның «Үш патшалық
қисасы», У Чыңынның «Батысқа саяхаты», Шы Найан мен Ло Гуанжұның
«Су бойындасы» және «Таң дәуірінің таңдамалы өлеңдері» қазақ тіліне
аударылды.
Дипломатиялық қарым-қатынастар орнаған кезден бастап Қытай мен
Қазақстан арасындағы гуманитарлық ынтымақтастық белсенді дамып келе
жатыр. Екі елдің үкіметтері білім, мәдениет және өзге де салалардағы
ынтымақтастық туралы бірқатар келісімдерге қол қойды. Жиі кездесулер
механизмі тиімді жұмыс жасап жатыр, өңірлер мен екі елдің халқықтары
арасындағы достастық байланыстар қарқынды дамып келеді. Білім саласында
екі елдің ведомстволары көп-қырлы ақпараттық және дербес тәжірибе
алмасуларды жүзеге асыруда, оның ішінде тілдік сала да бар.
Қазақстандық ақпарат құралдары ҚХР Мәдениет министрі Цай У мен
сұқбаттасқанда, екі елдің қарым-қатынасы жайында былай деген еді:
«Қытай мен Қазақстан ежелден тату көрші, біздің елдерімізді Ұлы Жібек
жолы тығыз байланыстырып тұрды. Дипломатиялық қарым-қатынас орнаған
сәттен бастап екі елдің қарым-қатынасы сәтті даму үстінде, әрі оның
маңызды бөлігі мәдени байланыстар да айтарлықтай дамуға қол жеткізіп
отыр. 2005 жылы құрылған мәдени және гуманитарлық ынтымақтастық
жөніндегі қытайлық-қазақстандық комитет жыл сайын тұрақты өтіп келеді.
Соңғы бірнеше жылдың ішінде екі тарап та бір-біріне өздерінің үздік
ұжымдарын жіберіп, мәдени күндерін, кино апталықтарын өткізіп, ірі мәдени
іс-шараларға мұрындық болды».
Жалпы айтқанда ұзақ тарихы Қытай әдeбиeті дүние жүзіндегі аса бай
әдeбиeттeрдің бірі болып табылады. Ғалымдардың пайымдауынша қазіргі
қытай әдeбиeттану ғылымында қытай жазба әдeбиeтінің үш мың жылдық
тарихы бар дeп болжамдар айтады. Шынымен де қытай әдeбиeтінің ескі
нұсқаларының көп бөлімі oсы заманға жeтіп oтыр. Сондықтан қытайдың
бай әдeбиeті өз ұлтының баға жетпес құндылықтары болып табылады.
Қытай мен қазақ бұрыннан бері көрші болып келе жатқан елдер. Осы
жылдар тоғысында екі елдің арасында әдеби және мәдени байланыстар
болғаны рас. Жалпы, әдеби байланыс – белгілі бір ұлт әдебиетінің басқа да
әлем халықтары әдебиетімен қарым-қатынасы. Әдебиет әлеміндегі рухани
82
алмасулар – көркемдік дамудың, әдеби процестің өзіндік заңдылығы.
Бүтіндей алғанда, әдеби байланыстың әлем әдебиеті тарихында алатын орны
зор. Ұлттық әдебиеттердің даму деңгейі сол кезеңдегі әдеби байланыстың да
бағыты мен көркемдік рөлін анықтайды [1].
Қытай мен Орталық Азия халықтарының өзара байланыстары
халықтардың рухани мәдениетін байытып, проза мен поэзияда өшпес ізін
қалдырды. Қытай-қазақ халықтарының өзара байланыстары халықтардың
рухани мәдениетін дамытып, әдеби салаға көп септігін тигізді.Таң дәуірінің
өлеңдері қытай поэзиясының алтын ғасыры саналып, оны қытай поэзиясын
дамытқан жаңа мазмұндар мен үлгілерге бай поэзия деп атап кетуге болады.
Ал бұл жаңа мазмұндар көрші халықтармен тығыз мәдени байланыстан
пайда болған еді. Бұл байланыстың әсерін біз Қытайдың атақты
ақындарының шығармаларынан көре аламыз. Солардың ішінде, Таң дәуірінің
жарық жұлдызы Ли Бай өлеңдерінде Орталық Азия халықтарының өмірін,
тұрмыс-тіршілігін, тамаша табиғатын суреттеген өлеңдер аз емес[2,167 б. ].
Ли Байдың шығармалары қытай поэзиясындағы романтизмді дамыта
түседі. Оның «Тянь-Шанның ай жарығы» атты шығармасы өте әйгілі. Мұнда
ақын жарық ай Тянь-Шанның көрініп, теңіздей қою тұман тауларды баурап
тұрғанын, жел ұзақтан соғып, Үймын қақпасына жеткендігі туралы жазады.
Бұдан біз ақынның Тянь-Шань тауының сұлулығын суреттегенін көре
аламыз. Сонымен қатар,У-Ди патша әскер жинап, Байдынға аттанғаны, осы
кезде Батыс өңір адамдары Цинхай көліне үнсіз қарап тұрғаны бейнеленеді.
Ақын соғыстың ауыр зардаптары мен жарларын күткен келіншектердің
мұңын Тянь-Шанның бұлыңғыр табиғаты мен тауды қаптаған қою тұманмен
бейнелейді. Мұндағы тұман белгісіздіктің белгісі. Себебі соғысқа кеткен
жауынгерлердің өмірі белгісіздікке толы, олардың қайта оралатыны да екі
талай [ 2, 167 б. ]
XIX ғ. екінші жартысынан бастап қытай әдебиетінде біраз өзгерістер
болса да, қытай қазақтары арасында сақталған ауыз әдебиеті мен сол кезеңге
дейінгі жазба шығармалары қазақ әдебиетінің құрамдас бөлігі болып
табылады. Қытайдағы қазақ әдебиеті өз алдына дербес даму арнасы ретінде
сол елдегі әкімшілік өзгерістерге сай, өз кезеңдерінде дамыды. Қытайдағы
қазақ әдебиеті осы кезеңдер тудырған заман талабына сай қалыптасты. Оның
ішінде жалпы қазақ әдебиетінің XX ғасырдың басына дейінгі кезеңінде
қалыптасқан
шығармашылық
дәстүрі‚
тәуелсіздік‚
ұлт-азаттық
сарындарымен қатар, Қытай коммунистік идеологиясының мүддесін
көздейтін әдеби ағымдар да көрініс тапты. Қытайдағы қазақ жазба
әдебиетінің алғашқы өкілдері Өмірұзақ (1830 – 1929), Отарбай (1834 – 1914),
Төлебай Бөжек (1857 – 1931) ақындар болып саналады. Көптеген басқа да
қаламгерлер қытайдағы қазақ әдебиетінің дамуына белсенділік танытты.
Қытай Халық Республикасы құрылғаннан кейін қытайдағы қазақ
әдебиетінің бағыт-бағдары өзгеріске ұшырады. Көп шығармалар жазылды.
Қажығұмар Шабданұлының «Жат ұрпақ», «Өгейдің күні» жыр-дастандары,
«Бақыт жолында», «Жарқын қыз» атты әңгімелері, «Қылмыс» романдары
дүниеге келді. І.Оспанұлының (1924 – 1999) «Шаттық жыры», «Тянь-Шань
83
жырлары», «Меруерт» атты өлеңдер жинағы Қытайдағы қазақ әдебиетіне
қосылған бағалы еңбектер болып есептелінеді.
Қытайдағы «мәдени төңкерістен» кейін, тарихи тақырыпты жазылған
роман жанры өз нәтижесін берді. Ж.Мырзаханұлының «Арман асуында»,
«Таңқурай», О.Ахметұлының «Өзгерген өңір», «Көкбелес», «Құмдағы іздер»,
О.Әбділұлының
«Ұстаз»;
Ж.Біләлұлының
«Жондағы
жорықтар»,
«Торғайлар», Т.Ырыскелдіұлының «Тасқын», «Тау тағысы», «Ұлы көш»,
Ғ.Қанапияұлының «Бұрқасын», Ш.Құмарұлының «Бөке батыр», «Көз жасы
сарқылмайды», «Ертіс кілкіп ағады» және көптеген тағы басқа романдар
соңғы жылдардың бағалы туындылары болып табылады. Қытайдағы қазақ
әдебиеті қорында қазіргі уақытта 100-ден астам роман, 600 хикаят, 900-дей
өлеңдер жинағы, 150-ге жуық әдеби-сын кітаптары бар.
Қазақ қаламгерлерінің көптеген шығармалары қытай, ұйғыр, моңғол,
қырғыз, ағылшын, корей тілдеріне аударылды. Сонымен қатар Қытайдағы
әдебиеттің жетекші өкілдері Күңзы, Мыңзы, Ли Бәй, Ду Фу, Лу Шүн, Мау
Дүн, Лау Шы, Ба Жин, Сау Иүй, Жанбозан, Уаң Мың секілді сөз
зергерлерінің шығармалары қазақ тіліне тәржімаланды. Қытай тілінде
жазатын Әкбар Мәжитұлы, Еркеш Құрманбекқызы, Шәріпхан Әбдәлиұлы,
Қайша Тәбәрәкқызы, тағы басқа ақын-жазушылар жетілді. 1950 жылдардан
бастап қазақ фольклоры мен ауыз әдебиеті үлгілерін жинап бастыру ісі
жүйелі түрде қолға алынды.
Осы аталған әдеби байланыстар екі елдің татулығын жақындастырып,
одан әрі қарай қазақ пен қытай арасындағы әдеби байланыстарын дамытуына
септігін тигізеді.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1.Абдраимова Н. Қытай мен Орталық Азия халықтарының проза мен
поэзиядағы өзара әсерлері //халық.ғылыми-теориялық конференция
материалд.- Алматы, 2009.
2. Қазақ Ұлттық энциклопедиясы. –Алматы, 2003.
Резюме
В данной статье рассказывается о проделанной работе двух стран в
области литературы, а также литературно-культурных отношениях Китая и
Казахстана и их дальнейшие развития.
Summary
The diplomatic relations between China and Kazakhstan and connections in
literature between two countries are considered in this article.
84
ӘОЖ 801.73
М. ШАХАНОВТЫҢ ТІЛДІК ТҰЛҒАСЫ
Нұрғазиев Таңат - Абай атындағы ҚазҰПУ магистранты
(Қазақстан Республикасы, Алматы қаласы)
Аңдатпа. Мақалада М. Шахановтың тілдік тұлғасы қарастырылады. Біз
білетіндей, мәдениетті жасаушы және онда өмір сүруші адам, тұлға. Тұлғаны
зерттеу барысында адамның әлеуметтік табиғаты алдыңғы қатарға шығып,
адамның өзі әлеуметтік мәдениеттің субъектісіне айналады. Осы орайда
ақынның тілдік тұлғасын зезрделеу арқылы ұлттық мәдениетпен қатар әр
ұлттық болмыс ұғымына түсінік беріледі.
Кілт сөздер: тілдік тұлға, М. Шаханов, концепт.
Аннотация. В статье рассматривается языковая личность поэта М.
Шаханова. Как известно, творит культуру и живет в ней человек, личность.
Именно в личности на передний план выходит социальная природа человека,
а сам человек выступает как субъект социокультурной жизни. Рассматривая
поэзию поэта на уровне речевой личности проявляются как национально-
культурная специфика языковой личности, так и национально-культурная
специфика самого общения.
Ключевые слова: языковой личность, М.Шаханов, концепт.
Аnnotation. The article considers the linguistic identity of the poet
M.Shakhanov. As is well known, creates culture and lives of persons, personality.
It is in the person comes to the forefront the social nature of man, and the man
himself appeared as the subject of social and cultural life. Considering the poetry
of the poet at the voice of the person appear as cultural identity of linguistic
identity and cultural identity of the communication.
Keywords: linguistic identity, M.Shahanov, concept.
Бүгінгі күні тілді адам арқылы, ал адамды тіл арқылы зерттеу
лингвистикалық заңдылыққа айналып отыр. «Антрополингвистиканың
ғылыми бағдарламасы көп аспектілі, сонымен бірге өзара шатасқан
түрде жүзеге асырылады [1;17]», - дейді тілші Ш.С. Ниятова.
Ғылымның тарихы мен философиясын арнайы зерттеген Томас
Кун өзінің «Ғылыми революциялардың құрылымы» деген әлемге әйгілі
еңбегінде: «Әр тарихи дәуірге тиесілі ғылым атаулының негізінде ірге
теуіп, әбден қалыптасқан ғылыми әдіс-тәсілдердің, базалық ұғымдардың
өзгерісі, яғни " парадигмалардың" ауысуы - заңды құбылыс [2;49]», -
деген шешімге келген.
Бұл аталған парадигмалық өзгеріс бүгінде барлық әлеуметтік-
гуманитарлық ғылым салаларына, соның ішінде тіл туралы ғылымға
тікелей қатысты болып отыр. Өйткені қазіргі кездегі лингвистиканың
85
(мейлі жеке, мейлі жалпы тіл білімі болсын) басты мақсаты - тілді тіл
үшін зерттеу емес, адамды тануға негізделген.
Осыған орай, тілтаным іліміндегі антропологиялық парадигманың
пайда болуы нәтижесінде - тілдің барлық мүмкіншілігін сан - салалы
қырынан айқындау арқылы сол тілді тұтынушы субъектінің, яғни
жоғары деңгейлі сана-сезім мен қоғамдық-тарихи, мәдени тіршіліктің
иесі - адамның рухани болмысын тереңірек тануға жол ашылды [3;14]», -
дейді тілші Сұлтан Жайық Исаұлы.
Расында да антропоцентристтік бағыттың зерттеу аспектілері кең
болғанымен, ондағы мәселенің бәрі тілдік ұғымына шоғырланады. Тілші
Ю.Н. Караулов: «Тілдік тұлға тілдің ар жағынан басталады [4;25]», - дейді.
Осы орайда, М. Шаханов поэзиясын тілдік тұлға тарапынан талдау
мақсатында тілдік тұлғаның не екенін анықтап алғанымыз жөн.
Тілді тұлға тарапынан сипаттау, өзінің бастау арнасын дәуірінің озық
философ-ғалымы В. фон Гумбольдттан бастау алады. Ол тілді адамның
ішкі жан дүниесінің мүшесі (органы) деп танып, халық пен тілді өз
түсінігі бойынша екі түрлі құбылыс деп, өзара тығыз байланыстырған
болатын. Одан бертін келе, структуралық тіл білімінің бастау
арналарында тұрған А. Бодуэн де Куртенэ, «Мәскеу лингвистикалық
мектебінің» өкілі болған академик А. А. Шахматов сынды ғалымдар бұл
зерттеуді жалғастырады. Алғаш рет «тілдік тұлға» терминін қолданған
«Кеңес тіл білімінің» көрнекті ғалымы В.В.Винаградов болды. « Тілдік
тұлға» атауын ғалым «О художественной прозе» (1930ж.) атты еңбегінде
дүниеге алып келді.
Бүгінгі күні, « Махамбеттің тілдік тұлғасын» зерттеп жүрген тілші
Ш.С.Ниятова тілдік тұлғаға: «негізгі базалық ұғым» деген атау бере отырып,
поэтикалық шығармалардың тілдік тұлға ұғымын аша түсу үшін келесі
ерекшеліктерді ескерген жөн деп санайды.
Психологиялық белгілерді (лингвопсихология);
тілдік тұлғаның философиялық алғышарттарын (ғалам бейнесі);
этноұлттық ерекшеліктерін;
әлеуметтік-сипаттама мінездемелерін;
тарихи-мәдени түпбастауларын айқындауды қажет етеді [1;24]», -
дейді.
Бұл ерекшеліктердің шешімін «тезарус» ұғымының өне бойында
жататынын
айта
кетіп,
тілші:
«Тілдік
тұлғаның
тезарустық
(лингвокогнитивтік) деңгейі автордың поэтикалық контекстегі сөздерге
толық талдау жасауға, олардың мағыналық реңктерін барынша
айқындауға, жалпы тілдік біпліктердің ақынның сөз саптауында қандай
өзгерістерге ұшырайтындығын, әр түрлі айшықтала бедерленуін,
түрленуін көрсетуге мүмкіндік береді. Күрделі де көп қырлы «тезарус»
ұғымы - бір жағынан ғаламның идеалды бейнесі деп, екінші жағынан
адамның білімдері жүйесі ретінде түсіндіріле отырып, лексикалық
құрамды (сөздік қорды) ұйымдастыру тәсілі ретінде көрінеді» [1;6] , -
дейді. Яғни, ақын немесе жазушының сөздік қорының ұйымдастырылуы
86
арқылы оның дүние танымын, түсінігін, болмысын білуге болады деген
сөз. Енді, сол зерттеліп отырған ақын немесе жазушы шығармалары
арқылы «тілдік тұлғаны» қалай пайымдап, екшелеп алуға болады деген
сұраққа, осы терминді алғаш қолданған ғалымға жүгінеміз.
Көрнекті ғалым В.В. Виноградовтың пікірінше: «Жазушының әр
жылдары жазылған, жарық көрген туындыларын бір жазықтыққа
орналастыру мүмкін емес. Олар хронологиялық тәртіппен сипатталуы
тиіс, өйткені, ақынның барлық шығармалары, іштей компазициялық
тұтастықта болуына және әрқайсысының айырмасына қарамастан, бір
ғана поэтикалық сананың органикалық дамуында алынған көріністер ғой.
Олар сөнген индивидуалдық сананың шығармашылық еңбектерінің
жемісі, қатып қалған ескерткіштері іспетті [5;38-40]», - дей келе ғалым,
«тілдік тұлғаның» тұтастығы мен хронологиялық принципін аңғартады.
«Тілдік тұлға» ұғымының тіл ұстанушыны ма, әлде, тілге
антропоцентристтік тұрғыдан жасалған талдауларды айтамыз ба деген
сұрақтың бүгінгі күні туғаны заңды құбылыс. Бұл сұраққа тілші
Ш. С. Ниятова: «Тілдік тұлға деп, бір жағынан, кез-келген тіл
ұстанушыны айтсақ, екінші жағынан, тілдің жүйелік ұғым-түсініктерін,
мәтіндерді функционалды талдаумен қосатын (бірліктерін) индивидтің
тілдік қабілетін сипаттаудың кешенді тәсілін түсінеміз [11;15]», - дейді.
М. Шахановтың өлеңдері сан-салалы тақырыптарға құрылған.
В. В. Виноградовтың пікірін ескере отырып, өлеңдердің жазылу
жылдарына көңіл бөлген кезде, осы жұмыста аталатын концептілер
тізбегі шығады. Олар арқылы ақынның «тілдік тұлғасын» байқау қиын
емес.
Өзіндік ой орамдары мен әсерлі шыққандары «кәрілік, жастық,
махаббат, сатқындық, достық, намыс, бақыт» тақырыптарында жазылған
өлеңдер.
«Сан ғасыр бойы ұрпақтан-ұрпаққа беріліп келе жатқан
мәдениетіміздің тілдегі көрінісі уақыт өте келе тіл қолданысынан
шығып, немесе мағынасы күңгірттене бастаған тілдік белгілермен қатар,
заман ағымымен өзгеріске ұшыраған ұлтымыздың салт-дәстүрі, әдет-
ғұрпы, тарихы, этнографиясына тілші, мәдениеттанушы ғалымдар
тарапынан нақты ізденістерді талап етеді» [6;3], - деп тұжырымдаған тілші
Ислам Айбаршаның пікірін ескеріп, халық болмысының психологиясы
мен танымдық деңгейін ақынның «12 – 3 = ?» поэмасынан байқауға
болады.
«Ертеде бір хан билепті, қайсар әрі қайратты,
Қартайса да шапқан аттың құлағында ойнапты»
деген өлең жолдарында кездесетін «хан» сөзі мен «аттың құлағында
ойнау» тұрақты тіркесі түркі тілдес елдердің, оның ішінде қазақ
халқына етене жақын. Оған мысал, ХІХ ғасырдың жыраулар поэзиясы
бола алады:
«Ханның бағы таярда,
87
Дұшпаны сырттан көбейіп,
Жаны ашыр досы аз қалар.» (Базар жырау) немесе,
«Айтысқа амандасып түстік міне,
Кеп отыр жүйрік аттай ойқастағым» (Айтыс).
Ақынның сәтті болып шыққан эпитеттері қатарында дәстүрлі «ақша
бұлт, құзар тау, жойқын ауа» т.б. болса, ақынның өзіндік сөз
қолданысындағы эпитеттер қатарында «тарпаң тағдыр, асау ой, бейқам
ел» т.б. атап өтуге болады. Р. Сыздықованың: «Суреткердің, айталық,
ақынның поэтикалық тілін зерттеуде өз алдына бөлініп шығатын дербес
тақырып - ақынның өзіне тән көркемдік қолтаңбасы. Бұл орайда ақын
тіліндегі сөз – символдарды, өзі сүйіп, жиі пайдаланған троптарды және
өзге тіл элементтерін эстетикалық қызметте жұмсауының принциптерін,
стильдік ерекшеліктері арқылы көрінетін «автор образын» ашып талдау
қажет болады [7;224]» , - деген сөзін ескере отырып, келесі
тұжырымдарға тап боламыз.
М. Шахановтың өзіндік тұлғасы батыр адам, әр жылдары шыққан
«Сенім патшалығы», «Нарынқұм зауалы», «Жалын», «Махаббатты
қорғау» өлеңдері мен поэмаларынан көрініс тапқан;
Ақынның адам өмірінің әр кезеңіне тоқталып, тарих желкенінде
түйілген сан түрлі оқиғалар мен қоғамдық формацияларға өзіндік берген
бағасы мен тұжырымына қарап отырып сөз зергерінің философтық қырын
байқаймыз. Өлеңдері мен поэмаларында ол «Шыңғыс ханның қателігі
немесе жеңілген жеңімпаз халқындағы Отырар дастаны», «Күре тамырды
іздеу», «Құрметсіз, шыншыл тұлғалар немесе Түрік қағанатының құлауы»,
«Алтын, күміс және қалайы» сынды туындылардан көрініс тапқан.
Адам жанының сан-қилы құбылыстарын, эмоциялық сілкіністерін
әуенді, әсерлі жырлаған ақынның лирик екеніне көзіміз жетеді. «Алғашқы
махаббатқа хат», «Оралу», «Жанерке» сияқты жалынды жырларындағы
қолданылған суреттері өзіндік мінезі мен бояуға бай:
«Асығады пойыз алға, ойнап ерке желменен,
Сол пойызда қыз келеді бақытына шөлдеген».
Қорыта айтсақ, шығармадағы қолданылған жекелеген сөз
қолданыстар арқылы сол шығарманы жазып отырған адамды және адам
арқылы сол шығарманың жазылу себебі мен ерекшеліктерін байқауға
болады.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/s-a-jirenov-bas-redaktordi-orinbasari-v2.html?page=9#ҚХР_Мәдениет_министрі_Цай_У_мен_сұқбаттасқанда,_екі_елдің_қарым-қатынасы_жайында_былай_деген_еді

title: Пайдаланған әдебиеттер тізімі