title: Список литературы - Сборник материалов IV международной научно-практической конференции «Роль физико-математических...

text:
Список литературы
[1] Каменков Т.В. Избранные труды. Т. 1,2. М. Наука. 1971
[2] Камматов К.К. О колебаниях в некоторых существенно нелинейных системах. Дифференциальные
уравнения. 1971
[3] Камматов К.К. Устойчивость и колебания существенно нелинейных систем. Монография. Алматы.
Наука. 2002
[4] Камматов К.К., Шамбилова Г.К., Махатова В.Е. Необходимые и достаточные условия существования
колебаний квазилинейных систем с медленно меняющимися коэффициентами. Алматы. 2005
УДК 378.14.014.13
УДК 004.056.5: 004.75
ВСТРОЕННАЯ СИСТЕМА РЕАЛЬНОГО ВРЕМЕНИ КАК ОСНОВА
ИННОВАЦИОННОГО ОБРАЗОВАНИЯ В МИРЕ
Мкртчян В.С., Матвеева Э.Ф.
ФГБОУ ВПО «Астраханский государственный университет», Астрахань
hhhuniversity@hotmail.com, elvira107@rambler.ru
В настоящее время уделяется большое внимание вопросам разработки программного обеспечения
встроенных вычислительных систем (ПО ВВС). В бытовой технике давно используются встроенные управляющие
системы. Парфенов В.В., Терехов А.Н. в своих публикациях дают определение встроенной системы: «понимается
система, которая погружена во внешнюю среду, частью которой может быть человек (оператор, пользователь);
управляется вычислительной системой; представляет собой взаимодействующую совокупность программных и
аппаратных элементов; взаимодействует с внешней средой посредством обмена дискретными сигналами,
удовлетворяя определенным ограничениям на время приема и обработки входного сигнала и выдачи
соответствующих выходных сигналов» [11, с.1 – 2]. Ключев А.О., Кустарев П.В., Ковязина Д.Р., Петров Е.В.
исследуют технологию программирования и программное обеспечение встроенных вычислительные систем [10].
Они обращают внимание на то, что «в подавляющем большинстве случаев программное обеспечение
встраиваемой системы нельзя рассматривать в отрыве от аппаратного обеспечения, конструкции и особенностей
окружения, необходимо понимать, что проектируется не часть системы, а система целиком [10, с.5]. В
публикациях проф. В.С. Мкртчяна много внимания уделяется облачной образовательно-исследовательской
платформе университета [2 – 9].
Встроенные системы реального времени (embeddedsystems) или, по другой терминологии кибер-
физические системы (cyber-physicalsystems) – это единый комплекс взаимодействующих вычислительных,
коммуникационных,
технологических,
образовательных,
исследовательских,
инженерных
(физических,
химических, биологических и других) процессов. В таких системах встроенные (в реальных физический мир)
компьютеры (любые) непосредственно воздействуют на внешние физические процессы и в свою очередь
действуют под их влиянием. Вычисление (работа программного обеспечения) и управляемые коммуникационные,
технологические, образовательные, исследовательские, инженерные (физические, химические, биологические и
другие) процессы становятся единым целым; предсказать и понять любую из этих частей в отрыве от другой
невозможно. Если части такой системы (например, несколько вычислительных устройств, оснащенных
микропроцессорами) общаются друг с другом, в указанное единство добавляется третий компонент: процесс
240
коммутации (все чаще сетевой). Данную область часто обозначают символом
C
3
(Computation
∙
Control
∙
Communication). В современном мире, когда цифровые процессоры повсеместно в качестве ключевых
компонентов автономных устройств непосредственно (без участия человека) применяются для управления, и их
взаимодействие через систему коммуникации, очевидно, то очевидно так же кардинальное изменение
информационной среды. В университете управления и информационно-коммуникационных технологий (Сидней,
Австралия) совместно с Астраханским государственным университетом, при поддержке правительства Российской
Федерации с 2010 года ведутся исследования по признанной приоритетной области C
3
, в частности, по
применению в образовании. Созданная облачная образовательно-исследовательская платформа представляет из
себя типичную встроенную систему.
Область электронного обучения находится в стадии становления и существенно зависит от развития
технических возможностей взаимодействия ученик-учитель и образовательных технологий. На пути к созданию
эффективного обучения, с помощью инструментов электронного образования, лежит недостаточная координация
действий сторон, обеспечивающих учебный процесс; невозможность совершенствовать электронное обучение в
отрыве от современных информационных, компьютерных и др. технологий; использование сторонами учебного
процесса разнородного программного обеспечения [1, 2, 3].
В настоящее время формируется международный, неправительственный консорциум ученых для
исследования области C
3
непосредственно на облачной образовательно-исследовательской платформе
университета.
Список литературы
1. Катаев М.Ю., Кориков А.М., Мкртчян В.С. Концепция электронного образования на основе технологии Аvatar //
Доклады Томского государственного университета систем управления и радиоэлектроники. №2 (28), 2013. С.95 –
100
2. Катаев М.Ю., Кориков А.М., Мкртчян В.С. Технологические аспекты проектирования виртуальной
интегрированной образовательной среды // Доклады Томского государственного университета систем управления
и радиоэлектроники. №4 (30), 2013. С.125 – 129
3. Kataev, M., Korikov, A., Mkrttchian, V. Education Technology in Virtual Space with help of Avatars. In Innovations in
Information and Communication Science and Technology, Third Postgraduate Consortium International Workshop. E.
Cooper, G.A. Kobzev, A.F. Uvarov, and V.V. Kryssanov (Eds.), (pp. 253-258). Tomsk– Kusatsu 2013, TUSUR Press.
4. Mkrttchian, V. Use ‘hhh” technology in transformative models of online education. In Kurubacak, G., & Vokan Yuzer,
T. (Eds), Handbook of research on transformative online education and liberation: Models for social equality (pp. 340-
351). Hershey, PA: 2011, IGI Global.
5. Mkrttchian, V. Avatar manager and student reflective conversations as the base for describing meta-communication
model. In Demiray, U., Kurubacak, G., & Vokan Yuzer, T. (Eds), Meta-communication for reflective online conversations:
Models for distance education (pp. 75-101). Hershey, PA: 2012, IGI Global.
6. Mkrttchian, V., Stephanova G. Training of Avatar Moderator in Sliding Mode Control. In Eby, G., & Vokan Yuzer, T.
(Eds). Project Management Approaches for Online Learning Design (pp. 175-203).Hershey, PA: 2013, IGI Global.
7. Mkrttchian, V., Training of Avatar Moderator in Sliding Mode Control Environment for Virtual Project Management. In.
Enterprise Resource Planning: Concepts, Methodologies, Tools, and Applications. (pp. 1376-1405)
Hershey, PA: 2013,
IRMA & IGI Global.
8. Mkrttchian, V., Kataev M., Hwang W., Bedi S., Fedotova A., Using Plug-Avatars “hhh” Technology Education as
Service-Oriented Virtual Learning Environment in Sliding Mode. In Eby, G., & Vokan Yuzer, T. (Eds). Emerging Priorities
and Trends in Distance Education: Communication, Pedagogy, and Technology. (pp. 43-55) Hershey, PA: 2014, IGI
Global.
9. Mkrttchian, V. Modeling using of Triple H-Avatar Technology in online Multi-Cloud Platform Lab. In Mehdi Khosrow-
Pour (Ed). Encyclopedia of Information Science and Technology (3
rd
Ed.). Hershey, PA: 2014, IGI Global.
10. Ключев А.О., Кустарев П.В., Ковязина Д.Р., Петров Е.В. Программное
обеспечение встроенных вычислительные систем. – СПб.: СПбГУ ИТМО, 2009. – 212 с.
11. Парфенов В.В., Терехов А.Н.RTST – технология программирования встроенных систем реального времени
[Электронный ресурс] http://www.math.spbu.ru/user/ant/all_articles/048_Terekhov_Parfenov_RTST.pdf
УДК 37.315.7
TECHNOLOGY IN THE FOREIGN LANGUAGE CLASSROOM
Мухтарова С.К.
Кафедра методики преподавания иностранного языка АГУ
There are many great ways to integrate technology into the foreign language classroom. The internet alone is full
of resources that can help with second language acquisition. However, writing about the internet in general would be
very time consuming, because there is so much out there. Therefore, we will be focusing specifically on YouTube, Skype,
and SMART Boards, and the advantages/disadvantages to using these technologies in the classroom.
241
Founded in February 2005, YouTube is the world's most popular online video community, allowing millions of
people to discover, watch, and share originally-created videos. YouTube provides a forum for people to connect, inform,
and inspire others across the globe and acts as a distribution platform for original content creators and advertisers both
large and small. Read the full company history. YouTube has become increasingly popular with teachers in terms of
sharing videos with their students in order to help them better understand a lesson, or to collaborate with other teachers
to share classroom and instructional ideas. In order to use YouTube, the user must have access to a computer with an
internet connection and working speakers if they wish to hear the video. In order to upload videos to YouTube, the user
must have the videos currently uploaded to their computer.
Skype is free software which allows users to connect with other Skype users around the globe. It is similar to
making a phone call, and has audio as well as video capabilities. It can be forwarded to any phone, and can take both
audio and video messages. Skype can be downloaded to any computer, as well as many other devices, such as iPhone,
Nokia, Android, and Sony-Ericsson phones. Many educators are embracing Skype as a valuable asset in the classroom,
as it allows them to connect with students, parents, and teachers face to face, without having to leave the classroom. As
it becomes a more and more popular tool in the classroom, Skype executives are responding by setting up a directory
where teachers can search for and connect with other teachers and resources. The directory will allow teachers to
search by subject and region, and is set to be launched in December, 2010. In order to use Skype software, the user
must have access to a computer with an internet connection, as well as a webcam, if they wish to use the video feature.
According to SMART Technologies, SMART boards "combine the simplicity of a whiteboard with the power of a
computer." SMART boards are "interactive whiteboards" that have touch-sensitive displays. SMART boards are hooked
up to computers and are used to control the computer that they are hooked up to. Furthermore, SMART board users can
write right on the SMART board with digital ink, meaning it shows up on the screen of the computer without actually
writing on the board. SMART boards also come with special software so teachers can save any and all notes that are
taken on the SMART board. There is also a wide variety of software available for purchase that makes it easy to make
games, puzzles, etc., and use them with the SMART board in a classroom.
Using YouTube in a can be a big advantage in a foreign language classroom. There are over 200,000 videos uploaded
per day and within those 200,000 videos are some videos that will aid students in learning a language, whether is a silly
Spanish love song , or it's just vocabulary .
YouTube for students
You can do more research on a subject you are struggling with by searching it on YouTube. This can help to give
ideas and maybe a better understanding than just looking in a book. YouTube can make the subject more accessible to
students.
It gives students a chance to look up native speakers of the language they are currently studying. Sometimes, it
is nice to be able to hear someone who has spoken the language their whole life in comparison to someone who has
only studied it.
For projects or skits, the students can easily upload their videos to YouTube instead of having to put it on a disk
or tape and bringing it into class. This way, it would just be on the internet. This also gives students more accessible
means to a recorder. If the students had to use a tape recorder, they would have to edit everything in their school's AV
room, whereas with YouTube, they can use their digital camera's video recorder to put it online and edit it right on their
computer in the comfort of their own home.
Students are able to build on their current ideas by searching the archive of videos on YouTube. They can find
videos others have put up on that subject.
If a teacher has uploaded their lecture online to YouTube, students that are sick, absent or even for snow days
are able to view the lesson by going on the internet instead of having to ask someone for their notes. This way, the
student is also able to understand exactly what the teacher meant, because they are watching them give the lesson.
YouTube for Teachers
Teachers are able to upload videos to YouTube to give extra help in understanding the lesson better for students,
this gives students a reference when they get lost or can't remember how to conjugate a verb for example.
One teacher in Colorado even went as far as to upload all of his lessons on YouTube, then would give his
students the link that night, and then the next day they would do their homework in class, and if they had questions
they could ask them.
Teachers are able to reach out to students that may have missed class due to being sick or snow days or even
vacation. This makes it less work for the teachers to have to go back and re-explain the lesson. If there is additional
information teachers want to relay to their students that the video didn't explain, there is a spot for a description, and
even points in the video that you can add a caption in.
If teachers do upload their lessons to YouTube and the students have questions, there is a spot for comments
and the students could ask their questions there and could potentially receive feedback from the teacher or from other
students in the class.
Teachers are able to find videos that others have put up in order to relate it back to their lesson.
Teachers are able to share their ideas for a lesson plan with other teachers in their same field.Teachers are able
to pull ideas for a lesson plan from videos uploaded by other educators.
Teachers are able to make their lessons private to just their students. Another advantage to YouTube is there are
videos that will explain how to utilize features like these, for example YouTube 101: Private Sharing.
242
There is a website, www.khanacademy.org, and their goal is to teach the world, about the world, with the use of
online videos. The website is designed to eventually be the world's first free virtual school and the founder, Salman
Khan, has uploaded over a 1,000 videos to YouTube to share these lessons to the world. This may very well be our
future as educators.
There are many advantages to using Skype in the classroom. With the ability to have face-to-face chat with
users anywhere in the world, one can imagine the possibilities! Not only can students and teachers use Skype to have
conversations, but they are also able to use document sharing and conference with more than just two individuals.
Skype for students
Students can explore other cultures. Instead of learning about different cultures from a book, students can see it
in action, and get information from people who live in those cultures themselves.
Students can have modern day pen-pals. Instead of writing letters or emails to pen-pals in another country and
waiting for a response, students learning a foreign language can have live chats with native speakers. This will help
them to learn pronunciation, colloquial expressions, and learn about other cultures. They will have to think on their feet
and converse in real time.
Students can use it to get help with grammar and vocabulary question. Students can use Skype to connect with
their teacher, fellow students, tutors, or even their “pen-pal” to ask questions about homework, essays, and studying.
Students can collaborate and do group work from within their own homes. One of the reasons group work can be
difficult is that students may not have the ability to get together with fellow students after school or on the weekend.
With Skype, students do not need to leave home to do group projects. With the ability to send documents,
presentations, video clips, and photos, students are able to collaborate very effectively, regardless of their location.
It can be used before, during, and after traveling with an exchange program. Students and teachers can meet
host families and exchange students prior to traveling, which would lend more comfort and confidence to the exchange
process. Also, it allows exchange students to call home while traveling abroad. Lastly, students will also be able to
continue to keep in touch with host families for years to come.
It can be used for absent students and on snow days. Students can connect with teachers on days that they are
out sick, and even watch the class if they are well enough to learn but are not well enough to be in school. On snow
days, provided all students have access, class can be conducted without risking the drive. It can even be used to include
students who have been suspended from school. That way, even if students or teachers can not be in the classroom,
there is no reason to fall behind.
Skype for parents
Parent-teacher conferences can be conducted with Skype. With hectic schedules, it can be difficult to schedule a
time when both parents can visit the school for a conference. Many parents travel with their jobs, or work schedules
which may not be conducive to keeping in touch. Skype can be used with one or both parents so that they can be
engaged in their child’s education, regardless of any obstacles which would keep them from physically being in the
school. A parent could even conference with the teacher face-to-face during a short break.
Schools can broadcast performances and games for those who cannot make it. Students whose parents are
unable to physically be on location for a performance or game of any kind can still watch live and be included in the
extra-curriculars!
Skype for educators
Built in recording allows students to track their work. With built-in recording capabilities, students can record
conversations with a pen-pal or tutor via Skype so that teachers can go back and see how students are progressing,
what steps they are taking to improve, and how the teacher can effectively help students with any trouble spots.
Teachers can collaborate to plan lessons. With the ability to send and view documents over Skype, collaboration
is easy, instantaneous, and personal.
It can be used for mentor purposes. Teachers can have a mentor watch their classroom and provide feedback or
give advice so that they can adapt their teaching strategies to be most effective!
There are also many advantages of using SMART boards in the foreign language classroom.
SMART Boards for Teachers
There are many ways that SMART boards can be used to the advantage of any teacher, but there are also things
that would be of use to a foreign language teacher. First of all, all of the things that a teacher writes on a SMART board
can be saved directly on the computer. Therefore, if a teacher wants to see what he/she said during the previous class,
all she needs to do is bring up that page of notes. Furthermore, the SMART board program can translate these notes to
type, so the teacher could save all notes in any word processor as well. Next, SMART boards allow the integration of
other technology as well. For instance, a teacher can easily attach a camera and use it to take pictures during class and
display them on the SMART board. Finally, common programs, such as Microsoft Word, Powerpoint, and Excel, are well
suited to SMART boards. This means that a teacher could very easily use a SMART board to teach students how to
format a paper in Microsoft Word, create transitions in a Powerpoint presentation, or find the sum of a column of
numbers in Excel. Any way you look at it, there are advantages to using SMART boards as a teacher.
243
SMART Boards for Students
There are many advantages of having a SMART board in the classroom to students as well. First, a teacher can
let the students interact with the SMART board. This way, the students are not just watching the teacher, the students
are getting out of their seats and being active. This would most likely increase students' interest in the subject by
making lessons more fun. Next, the teacher can vary instruction for the students in other ways, too. There are many
programs available to download/purchase that can do anything from creating a version of Jeopardy, to creating
flashcards for the students to study as a group. These would also most likely increase student engagment and levels of
fun. Finally, SMART boards are a tool that can help students with disabilities as well. Some students, including but not
limited to students with Profound and Multiple Learning Disabilities, Autistic Spectrum Disorder, and Severe Learning
Disabilities can benefit from this technology. Some of these students are unable to hold pens, much less write. Using
SMART boards, all you need is a finger, making learning possible despite not being able to use pens and pencils. Other
students find it difficult to concentrate in class, which we have already discussed can be remedied, at least partly, using
SMART boards.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: SMART Boards in General - Сборник материалов IV международной научно-практической конференции «Роль физико-математических...

text:
SMART Boards in General
Take a look at the video link to SMART boards in the previous section. See how fast and easy things are with
SMART boards? One can write on the SMART board, save it, start a new page of notes, then take a screenshot of an
Excel spreadsheet without missing a beat. It would not take very long to create lessons or lesson plans if one had a
SMART board. The quickness of SMART boards makes them a great tool for educators, students, and everyone else.
Some problems using YouTube in a classroom:
Students aren't able to get the proper practice learning the language as they would if they were practicing with
someone in person.
Students aren't able to know if they are making mistakes when they are practicing their phonics.
Some information on the YouTube video may not be completely accurate.
YouTube has been criticized for failing to ensure that uploaded videos comply with copyright laws.
Some students don't have access to internet outside of school. As an educator, ensuring that all students have
access to complete assignments is crucial to student success.
Some schools have YouTube blocked, saying that it violates student's safety, so in some institutes teachers and
students would not be able to access YouTube in the schools, though the teacher can send a request to have it
unblocked during certain times of the day. Also there is a website, www.keepvid.com, where you can download the
YouTube video to your computer, save if on a flash drive and bring it to class to show since it technically isn't pulling
anymore from the website.
Disconnection-some users become disconnected.
Privacy- any time that students and educators are using the internet, it is important to ensure safety by checking that
privacy settings are on.
Although there are many benefits to using Skype in the classroom, educators should be aware of some of the
issues the technology currently faces. By testing the software prior to class time, teachers can deal with these issues.
Some users, particularly Mac users, experience difficulty logging in. The company is currently working on this
issue, but it continues to plague users at this time.
Some users have experienced difficulty with the video aspect of Skype. Depending on the type of webcam, it
may not connect to Skype software
Some users experience issues with sound. The most common issues that users experience are echoes and feedback.
Some users become disconnected mid-conversation and have to re-connect.
Any time that students and educators are using the internet, it is important to ensure safety by checking that privacy
settings are on.
Not all students have access to computers and internet at home. As an educator, ensuring that all students have
access to complete assignments is crucial to student success. If the student does not have the materials at home, the
teacher should make other arrangements.
There are also many problems facing SMART boards in foreign language classrooms. In fact, there are some problems
facing the introduction of Smart boards in any classroom.
First and foremost, cost is an issue facing SMART boards in any education class. SMART boards can cost
anywhere between $1000 and $5000, which could be a problem if one wanted to introduce the technology to an entire
foreign language department, much less to an entire school. With budget cuts terrorizing the nations middle and high
schools, introducing SMART boards could simply be an impossibility or an improbability. Second, it would take some time
and resources to train teachers how to use SMART boards. If the technology is not used properly or effectively, it may
just as well not be used at all. Some teachers do not believe that SMART boards are necessary, and therefore will not be
motivated to take the time to learn how to use it. This is a problem facing SMART boards, because if a school is
considering integrating SMART boards in classrooms, the administration will most likely take teacher interest into
account. Finally, SMART boards are electronic items and are therefore sensitive. In a school environment, where the
pace is fast and children are present, this could be dangerous and/or costly. Also, teachers and students must know how
to properly maintain SMART boards if they are to last a long time (and thus cut down on costs). All of these problems
facing SMART boards could prove to be devastating to their introduction into schools. If the administration/teachers
have never seen SMART boards in action, they may not think it a necessary cost/risk to introduce them into their school.
244
Reference
1. Jacobson R., Fang G., Hale M. // Internet. Google.com.nur.kz
2. Donnelly, R. (2004a) “ Online Learning in Teacher Education : Enhanced with a Problem – based Learning Approach.“
AACEJ, Issue 3.
3. Donnelly, R. (2004a) “ The Effectiveness of Teaching ‘ Online Learning’ in a Problem
4. Encyclopedia of international Computer – based Learning, 1 – 9.
5. Gagne, R. (1985) The Conditions of Learning. 4
th
ed. New York: Holt, Rinehart & Winston.
УДК 681.03
ОСНОВНЫЕ ПРОБЛЕМЫ СОЗДАНИЯ МАШИННОГО ПЕРЕВОДЧИКА ДЛЯ
БЛИЗКОРОДСТВЕННЫХ ЯЗЫКОВ И ПУТИ ИХ РЕШЕНИЯ
Назиров Ш. А., Рахманов К.С., Махмудов А.З.
Ташкентский университет информационных технологий, Ташкент, raxmanov@gmail.com
В настоящие время, в связи с углублением процесса глобализации в мировом сообществе, происходит
взаимопроникновение культур разных народов. В связи с этим необходимы знания разных языков для того, чтобы
изучать культуру, литературу, экономику, технологии и достижения в науке того народа. Для быстрого изучения
языка требуется создание электронного переводчика, предназначенного для перевода с одного языка на другой.
Конечно перевод - это творческий процесс, так как один и тот же текст разные переводчики переводят по-
разному. Но, в последнее время, положение резко изменилось. С появлением развитых средств, методов и
подходов компьютерной лингвистики процесс перевода можно формализовать [1-8]. Если задачу сузить, только
рассматривать близкородственные языки, то задача облегчается больше [9].
Например, рассмотрим тюркские языки. На сегодняшней день существует 30 тюркских языков, из них 23
считаются действующими (узбекский, турецкий, азербайджанский, туркменский, гагаузский, крымско-татарский,
карачаево-балкарский, кумыкский, ногайский, караимский, татарский, башкирский, ойротский, шорский,
хакасский (с диалектами согайским, бельтирским, качинским, койбальским, кызыльским, шорским), тувинский,
якутский, долганский, казахский, киргизский, каракалпакский, уйгурский (новоуйгурский), чувашский (потомок
языка камских булгар)), а 7 мертвых языков (орхонский, печенежский, половецкий, древнеуйгурский,
чагатайский, булгарский, хазарский). Отсюда следует, что тюркские языки составляют большую группу языков,
на которых говорят многомиллионные тюркские народы, из истории известно, что велика роль в мировой
истории тюркских династий, что тюркские народы имеют самобытную культуру, литературу, науку и др. Поэтому
создание электронного переводчика для тюркских языков является одним из важнейших задач современности.
Задачи перевода можно поставить по-разному суть, которых описана ниже.
1. Перевод с узбекского языка на другие тюркские языки. Эту задачу можно представить в виде схемы:
Рис. 1. Схема перевода с узбекского языка на другие тюркские языки
Для создания машинного переводчика, сначала нужно определить словари: узбекско-уйгурский,
узбекско-каракалпакский, узбекско-казахский, … , узбекско-чувашский. На сегодняшний день таких словарей
отсутствуют, поэтому для решения поставленной задачи можно использовать словари, переводящие с русского
на тюркские языки.
Кроме того, здесь огромную роль играет алфавит. Например, в турецком, узбекском, азербайджанском
языках принят латинский алфавит. А остальные тюркские языки бывшего союза используют кириллицу (хотя на
сегодняшний день рассматривается вопрос перехода на латыни казахского, татарского, башкирского и др. языков
Чувашский
Башкирский
Татарский
Киргизский
Турецкий
Туркменский
Азербайджанский
Казахский
Уйгурский
Каракалпакский
Узбекский
.........................
245
[9]). Более того, узбекский и азербайджанский языки до приобретения независимости использовали кириллицу. В
уйгурском языке используется арабский алфавит. Для решения задачи 1 необходимо учесть вышесказанное.
2. Нужно ставить следующую задачу:
узбекский→уйгурский→каракалпакский→казахский→татарский→
киргизский→башкирский→туркменский→азербайджанский→турецкий→…→чувашский→ узбекский.
Результат по такой схеме машинного перевода нельзя предсказать, так как при переводе с одного языка
на другой смысл теряется.
2.
Необходимо ставить задачу переводите с любого тюркского языка на любой другой тюркский язык. Для
решения данной задачи необходимо назначить один из тюркских языков базовым и через него осуществлять
перевод (рис. 2).
Рис.2. Схема перевода с одного тюркского языка на другой
Здесь нужно учесть, что существуют двуязычные машинные переводчики, как: узбекско-уйгурский
(уйгурско-узбекский), узбекско-каракалпакский (каракалпакско-узбекский), ... , узбекско-чувашский (чувашско-
узбекский). Например, если требуется перевод с татарского на каракалпакский, то согласно рис. 2, схема
трансляции перевода можно представить в виде:
татарский→узбекский→каракалпакский
Система перевода между близкородственными языками строится на основе прагматически-
ориентированного подхода к разработке лингвистических моделей [9]. Прагматически-ориентированный подход
позволяет более детально прорабатывать модели определенного языкового уровня в зависимости от целевой
ориентированности разрабатываемой cистемы и определять минимальный набор средств для решения
определенного круга лингвистических задач. Эффективность системы перевода, разрабатываемая на основе
такого подхода, может быть обеспечена на уровне формирования лингвистических моделей разного уровня за
счет учета близости структурных и типовых характеристик языков внутри одной языковой группы.
Языки внутри одной тюркской языковой группы, в число которых входят узбекский, уйгурский,
каракалпакский, азербайджанский, татарский, казахский и турецкий языки, обладают большим сходством на всех
языковых уровнях. Поэтому в работе[9] выдвинута гипотеза, что при разработке систем перевода внутри
тюркских языков основную часть перевода будут обеспечивать лингвистические модели морфологического и
морфосинтаксического уровней. Исходя из этой гипотезы и в соответствии с прагматически-ориентированным
подходом, в работе [9] предложена общая архитектура системы машинного перевода (СМП) которая
представлена на рис.3.
Рис.3. Общая архитектура работы СМП для близкородственных языков
246
Как правило, благодаря практической идентичности синтаксической структуры предложений (отсюда
следует, что для близкородственных языков нет необходимости синтаксического анализа предложений), при
переводе между близкородственными языками имеющиеся неоднозначности в исходном тексте в том же виде
переходят в переводной текст на другом языке. Такая же ситуация со словоформами, в которых имеет место
совпадение многозначности в корневых и аффиксальных морфемах.
На рис. 3 под компонентом графематического анализа понимается выделения слов, цифр, формул и т.д., а
под компонентом морфологического анализа – построение морфологической интерпретации слов входного
языка, под компонентом морфонология (от греч. morphe – форма + phoni – звук + logos – учение) понимается
раздел языкознания, изучающий связи морфологии и фонетики (выражение морфологических изменений путем
использования фонологических средств, выявление фонемного состава морфем и слов и т. д.).
Следующей проблемой является создание лингвистических ресурсов для близкородственных языков.
Для решения задачи создания переводчика требуется большое количество лингвистических ресурсов,
соответственно, необходимо произвести анализ имеющегося на сегодня материала, готового для использования
в проекте. Анализ показал, что для использования в задачах перевода между узбекским и другими тюркскими
языками в настоящее время реально доступны только турецкий-азарбайджанский-башкирдский-казахский-
киргизский-узбекский-татарский-туркменский-уйгурский-русский словари с объемом около 10 000 словарных
статей[10]. Вместе с тем, даже эти словари, изданные в бумажном виде, не представлены в Интернете в
электронном виде. Из этого следует, что необходимо активизировать работу по созданию многоязычного словаря
тюркских языков.
Авторами работы [9] предложена структура многоязычного словаря, в соответствии с которой словарь
должен содержать в себе не только лексическую, но и морфологическую информацию (рис.4).
Рис.4. Архитектура базы данных с многоязычным словарем
Согласно этой модели база данных состоит из N взаимосвязанных компонент для каждого из
используемых языков. Каждая из компонент имеет независимую структуру, обусловленную языковой
спецификой. Компоненты связаны между собой на уровне лексических эквивалентов семантического кода и
морфологических категорий.
Компонент для каждого языка содержит как лексическую, так и морфологическую информацию. Это
сделано с целью оптимизации поиска в базе данных, чтобы в одном словаре базы данных производить поиск
требуемого компонента только один раз, одновременно вытаскивая из него как морфологическую информацию,
так и информацию о лексических эквивалентах найденной лексемы.
Следующим лингвистическим ресурсом являются словари окончаний для каждого из этих языков.
Процесс создания словарей окончаний состоит из двух этапов:
Сравнительный анализ аффиксальных морфем (от греч. morphe – форма, т.е. значимая часть слова, далее
неделимая), используемых тюркских языков;
Определение морфонологических типов.
Сравнительный анализ морфологических категорий узбекского, каракалпакского, татарского, казахского
и турецкого и др. тюрских языков показал, что для именных конструкций системы морфологических категорий
во всех этих языках очень близки и основная масса морфологических категорий и выражающих их аффиксальных
морфем полностью совпадают. Между ними существует только морфонологическая разница, как, например,
количество алломорфов (от греч. allos – другой + morphe – форма, т.е. тоже, что вариант морфемы)
аффиксальных морфем. Есть только небольшие различия, как, например, наличие инструментального падежа в
247
казахском и турецком языках, выражаемого с помощью аффикса, а в татарском языке аналогичная категория
выражается с помощью послелогов.
Основное различие между морфологическими категориями узбекского, уйгурского, каракалпакского,
татарского, казахского, турецкого и других тюркских языков заключается в глагольных категориях, которые
следует тщательно анализировать.
Отметим, что тюркские языки, в свою очередь, делятся на 4 группы: карлукские (узбекский, уйгурский),
огузский (турецкий, азербайджанский, туркменский, гагаузский и др.), кипчакские (казахский, киргизский,
татарский, башкирский, ногайский, каракалпакский, балкарский и др.), чувашский. Отметим, что при переводе с
одного языка на другой внутри групп, качество перевода намного улучшается, так как существующие здесь
проблемы перевода с одного языка на другой, начиная с лингвистических ресурсов и заканчивая проблемой
синонимов, автоматически разрешаются. Например, рассмотрим карлукскую группу тюркских языков. Известно,
что к этой группе основном относятся узбекский и уйгурский языки. Эти языки так близки, только они отличаются
с точки зрения фонетики. Остальные конструкции этих языков почти идентичны, поэтому точность электронного
перевода с узбекского на уйгурский (аналогично с уйгурского на узбекский) будет достаточно высокой.
Выше указанная проблема относится и к другим близкородственным языкам, например, славянским,
германским, романским, иранским и др. языкам.
Теперь обобщим выше описанные проблемы путем формализации.
4. Для близкородственных языков здесь следует ставить следующую задачу: перевод с одного
близкородственного языка на остальные (рис.5.).
Рис.5. Формализация схемы перевода с одного близкородственного языков на другие близкородственные языки
где i=
1, n
,
i
k
L
- языки, относящиеся к группе близкородственных языков.
Здесь также, как и в задаче 1, необходимо изучить проблемы алфавита, словари, синонимы, омонимы, проблемы
лингвистических ресурсов и так далее. Данную задачу можно представить в виде:
1
2
...........
i
i
i
n
k
k
k
k
k
k
L
L
L
L
L
L
(1)
Схема(1) отражает двуязычные электронные переводчики.
5. Задачу 2 можно обобщить в виде
1
2
...
i
n
i
k
k
k
k
k
L
L
L
L
L
(2)
Здесь
i
k
может принимать одно из значений
1
2
1
1
{ ,
,
,
,...,
}
i
i
n
k k k
k
k
Реализовать схему (2), достаточно сложно. Ясно, что при таком подходе точность перевода намного
уменьшается.
6. Задачу 3, можно обобщить по следующей схеме:
L
i
k
L
1
k
L
2
k
L
3
k
L
.
.
n
k
L
248
i
k
L
1
k
L
2
k
L
3
k
L
j
k
L
s
k
L
n
k
L
Рис.5. Формальная схема перевода с одного близкородственного языка на другой.
Близкородственные языки могут делиться на подгруппы (наподобие тюркских языков). Поэтому
1
2
1
2
,
,...,
s
B
B
B
B
s
L
L
L
L
где
1
2
,
,...,
i
i
i
B
B
B
B
i
i
i
ik
L
L
L
L
Наподобие тюркских языков, точность перевода внутри каждого
B
i
L
будет высокой. Пусть
i
A
и
j
B
языки, относящиеся к одному из языков внутри подгрупп близкородственных языков, тогда
:
1
i
j
i
j
A
A
A
B
(3)
Это означает, что внутри подгрупп близкородственных языков, с точки зрения грамматики, словоформ и
омонимов, синонимов, морфологических основ и окончаний и т.д. друг другу достаточно близки.
Конечно, внутри близкородственных (не внутри подгрупп близкородственных языков) получить оценку
типа (3) задача сложная. В этом случае правая часть соотношения (3) может не принимать значения равные
единице, а 0.9, 0.8, 0.7 , тогда при машинном переводе детально анализировать все морфокатегории. Если
перевод с одного языка на другой будет не близкородственным, тогда значения правой части соотношения (3)
будет гораздо меньше чем единица, например: 0.05, 0.06, 3., 0.1, 0.2 и т.д. Тогда, на основе математической
модели этих языков процесс перевода необходимо осуществить по следующей схеме:
графематический анализ →морфологический анализ → синтаксический анализ→ семантический анализ.
Кроме того, здесь существует много проблем: проблема омонимов, синонимов, полнота лингвистических
ресурсов и т.д. Далее следует отметить следующее: Допустим между двумя достаточно дальнородственными
языками существует (разработан) машинный переводчик и пусть результат машинного перевода будет
достаточно высоким. Например, между английским и узбекским языками разработан подобный переводчик. Тогда
этот результат надо использовать при переводе с английского языка и для других тюркских языков. Так, если
требуется перевод с каракалпакского языка на английский, то следует использовать следующую схему перевода.
каракалпакский → узбекский→ английский.
Так как внутри близкородственных языков точность перевода будет достаточно высокой, то мы
сэкономим время и средства, необходимые для перевода.
В настоящее время по схеме рис. (2) и (4)-(5) нами разработаны следующие двуязычные электронные
словари: узбекско-уйгурский, узбекско-азербайджанский, узбекско-туркменский, узбекско-казахский, узбекско-
татарский. Разработан двуязычный узбекско-каракалпакский (каракалпакско-узбекский) машинный переводчик.
Следующей задачей является создание электронного переводчика для всех тюркских языков.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sbornik-materialov-iv-mejdunarodnoj-nauchno-prakticheskoj-konf.html?page=41#УДК_681.03_ОСНОВНЫЕ_ПРОБЛЕМЫ_СОЗДАНИЯ_МАШИННОГО_ПЕРЕВОДЧИКА_ДЛЯ_БЛИЗКОРОДСТВЕННЫХ_ЯЗЫКОВ_И_ПУТИ_ИХ_РЕШЕНИЯ


url: http://emirsaba.org/sbornik-materialov-iv-mejdunarodnoj-nauchno-prakticheskoj-konf.html?page=4#_2.2._=_0,_≠_0_(яғни_осындай_қасиетке_ие_А_матрицасының_рангысы_2-ге_тең)_шартын_қанағаттандыратын__-_де_рангысы_3-ке_тең_А_матрицасы_бар._2.1.

title: Әдебиеттер тізімі - Сборник материалов IV международной научно-практической конференции «Роль физико-математических...

text:
Әдебиеттер тізімі
1. А.Қ. Абиров, М.Е. Есқалиева. Екі айнымалы антисимметриялық көпмүшеліктер алгебрасы. //«Жаратылыстану-
гумманитарлық ғылымдары және олардың Қазақстан Республикасының индустриялды-инновациялық даму
бағдарламасын жүзеге асырудағы рөлі» III халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференциясының жинағы.
Алматы-2007. 65-66 бет.
2. Б.Баймұханов, Е.Медеуов, Қ.Базаров. Алгебра-8. Алматы «Мектеп» 2004.
К ВОПРОСУ О ПОДГОТОВКЕ БУДУЩЕГО УЧИТЕЛЯ НАЧАЛЬНЫХ КЛАССОВ К ФОРМИРОВАНИЮ
ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКИХ УМЕНИЙ МЛАДШЕГО ШКОЛЬНИКА
З.Б.Редько к.п.н., доцент г. Москва, Россия
Исследовательское поведение - один из главных источников получения младшим школьников
представлений об окружающей действительности. В педагогике и психологии исследовательским называют
обучение, построенное на основе естественного стремления ребенка к самостоятельному изучению окружающего
мира. Исследовательский подход как способ познания мира и метод обучения был опробован ещё в
древности.Именно поэтому подготовка ребенка к исследовательской деятельности становится одной из
важнейших задач современного школьного образования. Чтобы вести успешную работу в этом направлении
сам педагог должен владеть приёмами исследовательской работы. Быть педагогом-исследователем - значит
уметь сопоставлять и соотносить различные педагогические ситуации в новых аспектах, выделять в них
скрытые отношения и закономерности, обобщать и дифференцировать педагогические явления. Для этого
необходимы и общая культура, и специальные знания и умения, и профессиональные, в том числе
исследовательские.
Однако практика подготовки будущего учителя начальных классов зачастую не обеспечивает
необходимых умений и опыта исследовательской деятельности. Главной причиной низкой готовности
выпускника педагогического ВУЗа к такой деятельности – недостаточность подготовки к ней именно в стенах
26
ВУЗа. Будущий учитель крайне редко занимает позицию субъекта исследовательской деятельности.
Следовательно, уже в процессе обучения в ВУЗе необходимо создать ему условия для исследовательской
деятельности, т.е. научить работать с учебной литературой, накапливать и анализировать информацию,
систематизировать и обобщать факты, выступать с сообщениями на занятиях.
С точки зрения психологов для полноценного усвоения профессиональных знаний и их превращения в
профессиональные умения с первых шагов овладения профессией следует организовывать выполнение тех
действий, которые отражают будущую профессиональную деятельность учителя. «Если с самого начала
включать знания в деятельность, адекватную целям обучения и специфике усваиваемых знаний, то происходит
одновременное усвоение и требуемое применение знаний, причем учащиеся непроизвольно и прочно
запоминают выполняемую деятельность, а с ней и использованные при ее выполнении знания». [3]
Психологическая наука давно доказала, что психическое развитие человека, в особенности
умственное, осуществляется только в ходе преодоления препятствий, интеллектуальных трудностей, при
наличии потребности в новых знаниях. Одним из главных условий, обеспечивающих развитие мышления
учащихся в процессе обучения, является постановка проблемных заданий, вызывающих проблемные ситуации.
При этом следует иметь в виду, что понятия «проблемное задание» и «проблемная ситуация» не тождественны.
Проблемная ситуация характеризует психическое состояние школьника, связанное с началом его мыслительной
деятельности. Основными компонентами проблемной ситуации являются: неизвестное, которое должно быть
раскрыто (найдено), потребность учащихся «открыть» это неизвестное и их возможности в анализе условия
задания и открытия нового.
Полагаем, что именно в процессе выполнения проблемных заданий у младшего школьника и будут
формироваться исследовательские умения.
Крайне важно, чтобы студенты осознавали, какую роль играет проблемная ситуация в процессе
обучения математике и насколько она способствует формированию исследовательской деятельности младшего
школьника. Учебное исследование ребенка так же, как и исследование взрослого, состоит из выделения и
постановки проблемы (выбор темы исследования); выработки гипотез; поиска и предложения возможных
вариантов решения; сбора материала; анализа и обобщения полученных данных; подготовки и защиты итогового
продукта.
Безусловно, на уроке математики в 1-4 классах исследование в чистом виде невозможно, однако
включение проблемных заданий создают определённые условия для включения каждого ребёнка в
исследовательскую деятельность. Для разработки проблемных заданий будущему учителю необходимо
предвидеть те проблемные ситуации, которые возникают в процессе выполнения детьми проблемных заданий.
С методической точки зрения использование проблемных заданий в учебном процессе требует, прежде
всего, принятия учителем определённой позиции в понимании процесса усвоения знаний, которая связана с
ответом на вопросы:
Как предлагать ученику знания, которые он должен усвоить?
Что ученику надо сделать для того, чтобы усвоить эти знания?
Как показывает практика, именно эти вопросы вызывают затруднения будущих учителей начальных
классов. Они неплохо ориентируются в содержании учебного материала и общих вопросах методики,
представляют характер и ход работы учителя на уроке, но при этом не могут построить конкретную беседу,
точно сформулировать вопросы и т.д.
На практических занятиях по методике обучения математике студенты упражняются в анализе
учебников математики для 1 – 4 классов, выделяя учебные задания, при выполнении которых возможна
постановка проблемных заданий, вызывающих проблемные ситуации. При этом ученик становится
«исследователем», включаясь под руководством учителя в добывание новых знаний (способов действий).
Продумывая организацию деятельности с учебным заданием, педагогу необходимо определить, какие
действия предпримет ученик, приступая к выполнению, как он будет рассуждать, какие знания, умения и навыки
ему понадобятся и т.д. «Необходимость в мышлении возникает в тех случаях, когда человек сталкивается с
некоторыми новыми условиями, в которых он не может выполнить известные ему действия прежними
способами, когда он должен найти новый способ действия». [2] Чтобы найти выход из этой ситуации,
ученику нужно провести небольшое исследование: задуматься (обсудить затруднение и провести анализ),
сформулировать проблему, высказать гипотезу (предположение), обосновать ее (подтвердить или опровергнуть)
и сделать вывод.
Конкретизирует сказанное примерами задания из учебника математики для 2 класса. [1] При
знакомстве с сочетательным свойством сложения ученикам предлагается задание:
«Найди правило, по которому записаны равенства слева и справа, и впиши пропущенные числа»
9 + 1 + 6 = 10 + 6 9 + 1 + 6 = 9 + 7
8 + 2 + 4 = 10 + 4 8 + 2 + 4 = 8 + 6
7 + 3 + 2 = 10 + 2 7 + 3 + 2 = 7 + 5
8 + 2 + 5 = + 8 + 2 + 5 = +
9 + 1 + 7 = + 9 + 1 + 7= + »
Студенты обращают внимание на то, что формулировка задания представляет собой примерный план
организации деятельности учащихся по постановке проблемы и пути нахождения её решения. Работу с заданием
начинаем с его чтения. Чтобы ученик догадался и «увидел» правило, ему необходимо время, в течение которого
он самостоятельно проанализирует записи и выскажет предположение. У некоторых учеников гипотеза
27
появляется уже после прочтения первых двух строк. Такие дети будут работать сами (на черновиках) и
составят новые записи по своему усмотрению. После завершения чтения текста задания на доску следует
вынести записи, которые появились у ребят (9 + 1 + 6; 10 + 6; 9 + 7) и дать к ним пояснения. Как могут
рассуждать дети? Примерно так: «И слева, и справа складываем числа 9, 1 и 6. Получается 16. Но 16 можно
получить, если к 10 прибавить 6 или к 9 прибавить 7. Значит, правило записи равенств справа и слева такое:
слагаемых может быть три или два, но у сумм одинаковое значение». Педагог поинтересуется: «Можно ли в
первую строку добавить сумму 8 + 8? Ведь получается 16!» Обязательно найдутся дети, которые ответят:
«Нельзя! Мы складывали в первом столбце два числа 9 и 1, получили 16. Третье число остается прежним. В
равенстве во втором столбце запись слева такая же, справа первое число осталось, а 1 и 6 сложили». По сути,
учащиеся уже используют сочетательное свойство сложения, на осознание которого нацелено задание. Далее
второклассники проверяют, выполняется ли описанная ими закономерность в следующих равенствах, и
записывают равенства в рабочих тетрадях.
Знакомясь со сложением двузначных и однозначных чисел с переходом в другой разряд, дети выполняют
задание :
«Найди значения выражений:
29 + 1 + 8
46 + 4 + 5
34 + 6 + 1
57 + 3 + 4
45 + 5 + 4
58 + 2 + 3
58 + 2 + 7
29 + 1 + 7
46 + 4 + 4
34 + 6 + 2
57 + 3 + 6
45 + 5 + 2
Подумай! Какие равенства ты можешь использовать для вычислений значений выражений:
58 + 5,
34 + 8,
45 + 7,
57 + 9,
29 + 8,
46 + 8?» [1]
Сравнение выражений, предложенных в задании, позволяет учащимся «открыть» способ сложения
двузначных и однозначных чисел. Предложенное задание можно рассматривать как проблемное, так как
возникает трудность, препятствующая продвижению вперед. Конечно, для разных учеников степень этой
трудности будет различной. Это зависит от двух факторов: от сформированности мыслительных операций
(анализ, синтез, сравнение, обобщение) и от тех знаний, которыми ученик овладел.
Некоторые учащиеся смогут самостоятельно вскрыть суть появившихся изменений и сформулировать
стоящую перед ними задачу (Как нужно действовать, чтобы сложить двузначное число и однозначное?), другим
понадобится помощь учителя. Но эта помощь заключается не в том, что учитель даёт ученикам информацию,
необходимую для выполнения данного задания: «Посмотрите внимательно – прибавляем к двузначному числу
однозначное и получаем «круглое» число» или «Давайте вспомним состав числа 10», а в том, что он предлагает
школьникам вспомогательные вопросы, создающие дидактические условия для активизации мышления.
Главный механизм этого «открытия» – образование новых связей, так как неизвестное ученику
свойство, отношение, закономерность, способ действия раскрываются только через установление связей с уже
известными. Таким образом, поиск неизвестного – это постоянное включение объекта во все новые системы
связей.
Важным методическим условием осуществления этих связей является целенаправленное и
систематическое включение в учебный процесс последовательности проблемных заданий и вопросов, при
выполнении которых ученик активно мыслит и он включается в исследовательскую деятельность.
Список литературы
1. Истомина Н. Б. Математика. 2 класс. Учебник для общеобразовательных школ. Ассоциация ХХI век.
Смоленск, 2008.
2. Матюшкин А. М. Проблемные ситуации в мышлении и обучении. М., 1972.
3. Талызина Н. Ф. Методика составления обучающих программ. М., Изд-во МГУ, 1980.
ӘОЖ 512.64
БЕСІНШІ РЕТТІ КОММУТАТИВТІ МАТРИЦАЛАР АЛГЕБРАСЫНЫҢ ҚҰРЫЛЫМЫ
М.А.Айғабыл
Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті
Коммутативті матрицалық алгебралардың ішкі алгебраларын зерттеген ғалымдар М.Ф.Кравчук,
Д.А.Супруненко, З.М.Дымент, Б.Чарлез (B.Charles) және басқалары [2].
n = 5 болсын.
= ℂ
⊕
жағдайын қарастырамыз, мұндағы
– бесінші ретті матрицаның максималді
коммутативті нильпотентті ішкі алгебрасы (яғни –ның кез келген матрицасының құрамында тек қана бір нүкте
болады).
1.
– ныңυ = 4 класы болсын. Онда ∈
,
= 0,
≠ 0 бар болады және А жордандық қалыпты
формасы бар деп есептейік:
28
=
[ (0), (0)] =
⎝
⎜
⎛
0 0
1 0
0 0 0
0 0 0
0 1
0 0
0 0
0 0 0
1 0 0
0 0 0⎠
⎟
⎞
.
А матрицасымен алмастырылымды кез келген
ℬ ∈
(ℂ) матрицасы мына түрде болады:
B =
⎝
⎜
⎛
0
0 0 0
0 0 0
0
0
0
0 0
⎠
⎟
⎞
.
Егер
∈
, онда
=
= 0.
=
шарты орындалғанда екі матрица алмастырылымды:
⎝
⎜
⎛
0
0
0
0 0 0
0 0 0
0
0
0
0
0
0
0
0 ⎠
⎟
⎞
және
⎝
⎜
⎛
0
0
0
0 0 0
0 0 0
0
0
0
0
0
0
0
0 ⎠
⎟
⎞
,
бұдан
=
⎩
⎪
⎨
⎪
⎧
⎝
⎜
⎛
0
0 0 0
0 0 0
0
0
0
0 0
⎠
⎟
⎞
, , , , ,
∈
⎭
⎪
⎬
⎪
⎫
(1)
шығады, мұндағы
, - нөлдік емес бекітілген параметрлер.
2.
- нің
= 3класы болсын. Онда
= 0,
≠ 0 болатындай ∈
матрицасы бар болады. Мұндай екі жағдай
болуы мүмкін:
2.1.
= 0,
≠ 0 шартын қанағаттандыратын - де рангысы 3-ке тең А матрицасы бар.
2.2.
= 0,
≠ 0 (яғни осындай қасиетке ие А матрицасының рангысы 2-ге тең) шартын қанағаттандыратын
- де рангысы 3-ке тең А матрицасы бар.
2.1.жағдайын қарастырып, А жордан қалыпты формасы деп есептейміз:
=diag[J
3
(0), J
2
(0)]=
⎝
⎜
⎛
0 0 0 0 0
1 0 0 0 0
0 1 0 0 0
0 0 0 0 0
0 0 0 1 0⎠
⎟
⎞
.
А матрицасымен алмастарылымды кез келген
∈
(ℂ) матрицасы мына түрде болады:
=
⎝
⎜
⎛
0 0
0
0
0
ℎ
0
ℎ
0 0
0
0
⎠
⎟
⎞
.
|⋋
− | = (⋋ − ) (⋋ − ) және
∈ шартында матрицасының барлық сипаттамалық сандары
нөлге тең болғандықтан, онда
=
= 0 болады, онда
=
⎝
⎜
⎛
0 0
0
0
0 0
ℎ
0
0
ℎ
0 0
0
0
0
0⎠
⎟
⎞
;
=
−
−
=
⎝
⎜
⎛
0
0 0
0
0
0
0 0
ℎ
0
0
0 0
ℎ
0 0
0
0
0
0⎠
⎟
⎞
∈
матрицасын қарастырамыз. Өйткені
- нің
= 3 класы бар болады, сондықтан - нен алынған кез келген үш
элементтің көбейтіндісі нөлге тең. Бұдан
= 0 матрицасын табамыз
29
=
⎝
⎜
⎛
0
0 0 0 0
0
0 0 0 0
ℎ 0 0 0 0
0
0 0 0 0
0
0 0 0 0⎠
⎟
⎞
.
Осылайша
ℎ = 0 келесідей жағдайлар болуы мүмкін:
1)
= 0, ℎ = 0; 2) ≠ 0, ℎ = 0; 3) = 0, ℎ ≠ 0.
Бірінші жағдайда
ішкі алгебра болады, ал бұдан және ішкі алгебрасы максимал болып табылмайды.
Сондықтан
ℎсандарының бірі нөлден өзге деп есептейміз. ,
,
,
и
матрицалары
- де жатады және
сызықтық тәуелсіз. Мұндағы:
=
⎝
⎜
⎛
0 0 0 0 0
0 0 0 0 0
0 0 0 ℎ 0
0 0 0 0 0
0 0 0 0⎠
⎟
⎞
.
Бұдан басқа кез келген
∈
матрицасы
,
,
,
и
арқылы сызықтық өрнектеледі және
базисін
құрайды.Онда
, ,
,
,
и
матрицасы базисін құрайды және
=
⎩
⎪
⎨
⎪
⎧
⎝
⎜
⎛
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
+
0
+
0⎠
⎟
⎞
, , , , , ∈ ℂ
⎭
⎪
⎬
⎪
⎫
, (2)
немесе
=
⎩
⎪
⎨
⎪
⎧
⎝
⎜
⎛
0 0
0
0
0
ℎ
0
+ ℎ
ℎ
0
0 0
0
0 0
+
0 ⎠
⎟
⎞
, , , , , ∈ ℂ
⎭
⎪
⎬
⎪
⎫
, (3)
мұндағы
, ℎ, ,
, - нөлдік емес бекітілген параметрлер.
2.2. А – ның жордандық нормальдық формасы бар деп есептейік:
=diag[J
3
(0), J
2
(0), J
1
(0)]=
⎝
⎜
⎛
0 0 0 0 0
1 0 0 0 0
0 1 0 0 0
0 0 0 0 0
0 0 0 0 0⎠
⎟
⎞
.
А матрицасымен алмастарылымды кез келген
∈
(ℂ) матрицасы мына түрде болады:
=
⎝
⎜
⎛
0 0 0
0
0 0
0
0 0 ℎ
0 0
⎠
⎟
⎞
.
|⋋
− | = (⋋ − ) (⋋ − ) (⋋ − ) −
және
∈ шартында матрицасының барлық сипаттамалық сандары
нөлге тең болғандықтан, онда
= 0және
= −ℎ. болады. Олай болса
=
⎝
⎜
⎛
0 0 0 0
0
0 0 0
0
0
0 0 ℎ
0 0
−ℎ⎠
⎟
⎞
.
Бұдан кез келген матрица үшін
∈ ℎ =
=
= 0. Қарсы жағдайда
= ( −
−
) +
=
⎝
⎜
⎛
0
0
0 0
0
0
0 0
0
0
0
0
0 ℎ
0 0
−ℎ⎠
⎟
⎞
∈
30
матрицасы кейбір
≠ 0мәнінде 3-ке тең рангысы бар болады, ал бұл2.2. ұйғарымына карсы. Бұдан
=
⎝
⎜
⎛
0 0 0 0
0
0 0 0
0
0
0 0 0
0
0 0 0
0⎠
⎟
⎞
.
+
=
+
шарты орындалғанда
⎝
⎜
⎛
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0 ⎠
⎟
⎞
және
⎝
⎜
⎛
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0 ⎠
⎟
⎞
екі матрицасы өзара алмастырымды.
Барлық қос қостан алмастырымды максимальды ішкі алгебрасы мына түрде болғандықтан:
⎝
⎜
⎛
0 0 0 0 0
0 0 0 0 0
0 0 0
0 0 0 0
0 0 0 0⎠
⎟
⎞
2 өлшемді болады, онда
ішкі алгебрасының базисін
,
,
,
матрицасы құрайды,мұндағы
=
⎝
⎜
⎛
0 0 0 0 0
0 0 0 0 0
0 0 0
0 0 0 0
0 0 0 0⎠
⎟
⎞
,
=
⎝
⎜
⎛
0 0 0 0 0
0 0 0 0 0
0 0 0
ᾶ
0 0 0 0
0 0 0 0⎠
⎟
⎞
,
( , , , ) және ( , , , ) векторлары сызықты тәуелсіз және
+
=
+
. Бұдан
- ны
, ,
,
,
матрицалары құрайды, яғни мынаны аламыз:
=
⎩
⎪
⎨
⎪
⎧
⎝
⎜
⎜
⎛
0
0
0
0
0
ℎ
0
+
+
+
ᾶ
0
0
0
+
0
0
0
⎠
⎟
⎟
⎞
, , , , ,
∈ ℂ
⎭
⎪
⎬
⎪
⎫
. (4)
Барлық қарастырылған жағдайда
∈
матрицасы жордан қалыпты формасында болады деп ұйғарылды.
Егер олай болмаса, онда матрицасын жордан қалыпты формасына кейбір матрицасы көмегімен келтіруге
болатындығын ескеру керек.
Ұйғарым.
= 5 және
= ℂ
⨁ , мұндағы
- бесінші ретті матрицаның максималді коммутативті
нильпотентті ішкі алгебрасы болсын. Сонда ерекше емес
∈
(ℂ)матрицасы табылып, ℬ =
ішкі
алгебрасы
= 4 болғанда (1) алгебрасымен, ал = 3 болғанда (2), (3), (4) алгебраларының бірімен беттеседі.
Әдебиеттер тізімі
1. Курош А.Г. Теория групп. Москва. 1967.
2. Супруненко Д.А. Перестановочные матрицы. Минск. 1966.
3. Абиров А.Қ., Айғабыл М.А. Екінші және үшінші ретті коммутативті матрицалар алгебрасының құрылымы.
/«Қазақстан білім қоғамы жолында: білім жүйесін жаңғырту-университетінің 15 жылдығына арналған білім
қоғамының басты бағыты» атты республикалық ғылыми-практикалық конференция/. Жетісай. 2013. 525-526
беттер.
4. Абиров А.Қ., Айғабыл М.А. Төртінші ретті коммутативті матрицалар алгебрасының құрылымы. /«Бектаев
оқулары – 1: Ақпараттандыру – қоғам дамуының материалдары» атты халықаралық ғылыми-тәжірибелік
конференция/. Шымкент. 2014. 11-15 беттер.
31
ӘОЖ 512.1
МАЖОРЛАУ ӘДІСІНІҢ ҚОЛДАНЫЛУЫ ТУРАЛЫ
Т.Н. Ахмурзина
Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті
Теңсіздік және онымен байланысты ұғымдар математиканың барлық қолданбалы есептерінде ғана емес,
сонымен қатар басқа да ғылымдар саласындағы мәселелерді шешуде кездеседі. Жаратылыстану
ғылымдарындағы зерттелетін табиғаттың үздіксіз процестері әсіресе экологиялық мәселелерді, сол сияқты
экономикалық және тағы да басқа халық шаруашылығы мен байланысты мәселелерді шешуде және оларды
сипаттау мен бағалауда теңсіздіктердің пайдаланатындығы белгілі. Сондықтан теңсіздіктерді шешу мен оның
қолданыс аясын зерттеу математиканың негізгі мәселесінің бірі болып табылады.
Э.Беккенбах пен Р.Беллманның «Теңсіздік» атты еңбегінде [1] «...Математиканың негізгі нәтижелері
көбінесе теңдікпен емес теңсіздікпен өрнектеледі» делінген. Сондықтан қазіргі кезде теңсіздіктерді шешу және
дәлелдеуді орта мектеп көлемінде тереңірек қарастыру оқушыларды айқын және дұрыс ойлауға, шамаларды
салыстыра білуге дағдыландырады.
Қазіргі кезде көптеген қолданбалы есептерді шешуде мажорлау деп аталатын әдіс кеңінен қолданылып
жүр. Бұл әдіс алғашқы рет 1903 жылы Р.Ф.Мюрхедтің [2] еңбегінде жарияланды.
Ең алдымен мажорлау дегеніміз не дегенге тоқталалық.
Анықтама.
Бинарлық
қатысы
рет алды қатысы
деп аталады, егер ол рефлексивті және транзитивті
болса.
Сонымен,
a
a
және
c
a
c
b
b
a
,
шарттары орындалса, онда
қатысы рет алды
қатысы деп аталады.
Анықтама.
Бинарлық
қатысы
рет қатысы
деп аталады, егер ол рефлексивті, транзитивті және
антисимметриялы болса.
Демек,
- рет қатысы болуы үшін мына шарттардың орындалуы керек:
1.
a
a
,
2.
c
a
c
b
b
a
,
,
3.
b
a
a
b
b
a
,
Нақты сандардың
n
x
x ,...,
1
тізбегінен құралған
)
,...,
(
1
n
x
x
x
– векторын қарастыралық. Сонда
)
(
)
1
(
...
n
x
x
шарты орындалса, онда берілген тізбекті
кемімейтін
деп атап, сәйкес векторды
)
,...,
(
)
(
)
1
(
n
x
x
x
арқылы белгілейміз. Дәл осылайша,
)
(
)
1
(
...
n
x
x
шарты орындалса, онда берілген
тізбекті
өспейтін
деп атап, сәйкес векторды
)
,...,
(
)
(
)
1
(
n
x
x
x
арқылы белгілейміз. Кемімейтін және өспейтін
тізбектерді
бірдей монотонды тізбектер
деп атаймыз.
Енді бірдей монотонды тізбектер үшін мажорлау әдісі дегеніміз не дегенге тоқталалық.
Анықтама.
векторы векторын мажорлайды деп айтамыз, егер
k
i
k
i
i
i
y
x
1
1
,
1
,...,
1
n
k
;
болғандығынан мына теңсіздіктің орындалатындығы шықса:
n
i
n
i
i
i
y
x
1
1
.
векторы векторын мажорлайды дегенді
x
y
арқылы белгілейміз.
Мажорлаудың анықтамасынан, оның рет алды қатыс болатындығы шығады.
Мажорлаудың қарапайым мысалы ретінде мына тізбекті алуға болады:
)
0
,...,
0
,
1
(
)
0
,...,
0
,
2
1
,
2
1
(
...
)
0
,
1
1
,...,
1
1
(
)
1
,...,
1
(
n
n
n
n
32
Дәл осылайша, мажорлау әдісін пайдаланып, мыналарды дәлелдеуге болады:
1. Егер
l
m
және
0
c
болса, онда
.
0
,
...
,
0
,
,
...
,
0
...
,
0
,
,...,
рет
l
рет
m
c
c
c
m
l
c
m
l
2. Егер
0
i
a
және
n
i
i
a
1
1
болса, онда
0
,...,
0
,
1
,...,
1
,...,
1
1
n
a
a
n
n
.
3. Егер
0
c
болса, онда
n
i
n
i
n
n
i
i
x
x
x
c
x
c
x
nc
x
1
1
1
1
,
...
,
1
,
...
,
1
.
E
– бірлік матрица және
Q
матрицасы бірлік матрицадан жолдардың бір жұбының орнындарын
ауыстырғаннан алынған болса, онда
Q
1
сызықтық түрлендіруі, мұндағы
1
0
–
матрицасына жүргізілген
трансформация
деп аталады. Сонда мына ұйғарым ақиқат болады.
1 – ұйғарым.
Егер
y
x
, онда
x
векторын
y
векторынан
1
n
-ден көп емес трансформация көмегімен
алуға болады.
Дәлелдеу.
Теңсіздіктің анықтамасынан және негізгі қасиеттерінен кез-келген әр түрлі екі теңсіздікті
бірдей монотонды деп қарастыруға болатындығы шығады (қажетті жағдайда олардың біреуін минус бірге көбейту
жеткілікті
болады).
Сондықтан
берілген
x
және
y
векторлары
үшін
y
x
шартынан
n
n
y
y
x
x
...
,
...
1
1
деп қарастыруға болады. Сонда мажорлаудың анықтамасының соңғы шартынан
l
y
болатындай
l
нөмірі табылады. Осындай нөмірлердің ең үлкені –
i
болсын. Онда
m
m
x
y <
болатындай
i
m >
нөмірі табылады. Керісінше жағдайда
n
i
p
n
i
p
p
p
y
x
<
және
1
1
1
1
>
i
p
i
p
p
p
y
x
болып, ал бұл
y
x
шартына қайшы. Енді
j
– осындай нөмірлердің ең кішісі болсын. Енді
j
j
i
i
y
x
x
y
,
min
санын
таңдап алайық және барлық
j
i
k
,
үшін мына шарттар орындалсын деп
k
k
j
j
i
i
y
z
x
z
y
z
,
,
жориық. Сонда
шамасын таңдап алуымызға байланысты
z
векторының компоненттері өспелі емес ретпен
реттелген болады. Сондықтан
z
векторы
x
векторын мажорлайды.
Мажорлау әдісінің орта мектеп математикасында қолданылуын қарастыралық. Мысалға,
B
A >
теңсіздігін
дәлелдеу қажет болсын. Сонда
C
A
болатындай,
B
– дан кіші
C
шамасын табамыз. Сонда
C
шамасы
A
үшін
мажорант
деп аталады, ал дәлелдеу әдісі – мажорациялау болып табылады (өйткені біз
B
<
A
теңсіздігін
дәлелдеудің орнына одан күштірек
B
C
A
<
немесе
B
C
<
A
теңсіздіктерін дәлелдейміз).
Осылайша
B
>
A
теңсіздігін дәлелдеу үшін
B
>
C
A
немесе
B
>
C
A
теңсіздіктерін дәлелдейміз.
C
шамасын
A
шамасы үшін
минорант
деп атайды.
Нақты мысал қарастыралық:
1)
11
31
және
14
17
сандарын салыстыру керек болсын. Мұндай есептерді шығаруда мажорант
немесе минорант болатын санды ерекшелеудің қажеті болмайды және оны тізбек ретінде көрсетіп жазу жеткілікті
болады:
14
14
56
55
11
11
17
<
16
2
<
2
32
<
31
.
Олай болса,
14
11
17
<
31
.
Мұндай түрдегі есептер математикалық олимпиадалардың І – ІІ кезеңдерінде жиі кездеседі және
оқушылардың байқағыштығын дамытуға себепші болады.
Достарыңызбен бөлісу: |


text:
Список литературы
1. www.krugosvet.ru/enc/kultura.../KLASSIFIKATSIYA_YAZIKOV.html.ru.wikipedia.org/wiki/Генетическая_классифика
ция_языков
2. www.krugosvet.ru/enc/kultura.../KLASSIFIKATSIYA_YAZIKOV.htmlna-zakaz-
diplom.ru/.../tipy_klassifikatsii_yazykov_mira_sravnitelnaya.ht.Классификация языковtapemark.narod.ru/les/228a.html
3. Дьячок М. Т., Шаповал В. В.
Генеалогическая классификация языков
. — Новосибирск: НИЭПП, 2002. — 32 с.
4.
Иванов Вяч. Вс.
Генеалогическая классификация языков
// Лингвистический энциклопедический словарь. —
М.: Сов.энциклопедия, 1990. — С. 93—98. —
ISBN 5-85270-031-2
5.
Классификация языков и московская школа компаративистикиПолит.ру
, «Вести FM». 2011
6.
Старостин Г. С.
Как создается единая классификация языков мираПубличные лекции «Полит.ру»
, 2010
249
7. Dalby David. The Linguasphere Register of the World’s Languages and Speech Communities. First Framework
Edition. Hebron (Wales): Linguasphere Press (Gwasg y Byd Iaith), 2000.
Описание по-русски
8. Сулейманов Д.Ш, Гатиатуллин А.Р., Гильмуллин Р.А., Аюпов М.М. К разработке татарско-турецкого
машинного переводчика. Труды I международной конференции «Компьютерная обработка тюркских языков». 3-
4 октября, 2013 г., Астана, 2013. с. 271-277.
9. KarşilaştirmaliTürkLehçeleriSözlüğü/
(
KılavuzKitap
)
Prof.Dr.
AhmetBicanERCİLASUN,
Doç.Dr.
AlaeddinMehmedoğluALİYEV,
Doç.Dr.
Almas
ŞAYHULOV,
Prof.Dr.
ErdenZadaulı
KAJIBEK,
Doç.Dr.
KadiraliKONKOBAYUULU, Doç.Dr. BerdakYUSUF, Doç.Dr.CebbarmehmetGÖKLENOV, Doç.Dr. ValeriyUyguroğluMAHPİR,
Doç.Dr. Ali ÇEÇENOV/ KültürBakanlığı, 1991,ANKARA-1183 s.
10. Труды I международной конференции «Компьютерная обработка тюркских языков». 3-4 октября, 2013 г.,
Астана, 2013.-345 с.
ӘОЖ 37.091.39: 51
СӨЖ САБАҚТАРЫНДА СТУДЕНТТІҢ ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ДАҒДЫЛАРЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУ
Наурызова Н.К., Әлиева А.О.
Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік мемлекеттік университеті, Ақтөбе қ.
Студенттің өзіндік жұмысы – бұл студенттің дидактикалық тапсырмаларды өзінше орындауға, танымдық
әрекеттерге қызғушылығының қалыптасуына және нақты бір ғылым саласында білім жинақтауына бағытталған
студенттің оқу әрекетінің ерекше түрі.
Студенттің өзіндік жұмысы студент білімінің тереңдігі, дағдылары мен біліктілігіне, білім меңгеруіне ықпал
ететін оқу процесінің ең негізгі элементтерінің бірі болып саналады. СӨЖ орындау арқылы студент оқу процесінің
белсенді мүшесі бола отырып, өз ойын еркін сондай-ақ нақты дәлелдермен жеткізе алатын дағдыларды үйренеді
және меңгереді.
Оқу жүйесінде СӨЖ ұйымдастыру кезінде төмендегі мәселелерге аса назар аудару қажет:
тақырыптарға сәйкес СӨЖ тапсырмалары дәл және анық болуына;
лекция және семинар сабақтарының СӨЖ орындауына ықпал етуіне;
СӨЖ тапсырмаларының көлеміне және оны қабылдау формасына;
СӨЖ тапсырмаларын орындауға ықпал ететін әдістемелік құралдардың болуына;
СӨЖ орындауды және қабылдауды әр түрде өткізуге.
Өзіндік жұмыстарды ұйымдастырудың негізгі міндеттері мыналар:
студенттерге оқу-әдістемелік материалдар мен құралдарды қамтамасыз ету және пән бойынша анықтама,
қосымша материалдарды қамту;
өзіндік жұмыстарының сапасын анықтау;
студент алған нақты білім аясында өз бетінше ізденуі мен шығармашылықтарын бағалау;
өзіндік жұмыстардың бақылау түрлерін нақтылау.
Оқытушы студенттердің өзіндік жұмыстарында мынадай педагогикалық шарттарды ұстанса, табысты нәтижеге
жетеді:
оқытушының нақты тапсырмалар беруі;
жұмысты орындаудың және аяқтаудың уақытын белгілеуі;
орындау үшін студенттерге қызықты және өзекті тақырыпты таңдау мүмкіндігін беру;
тапсырманы орындауға қажет әдістерді өз еркімен пайдалануын жүзеге асыру;
өзіндік жұмысты орындауда студенттің белсенділігін арттыру, қолдау, демеу;
өзіндік жұмысты орындауға оқытушының барлық уақытта кеңес беруі;
студенттердің орындаған жұмыстарына өзара өзін-өзі бағалау жүйесін енгізу;
өзіндік тапсырмаларды орындауда студенттердің шығармашылық қабілеті мен әрекеттерін есепке алу;
жұмысты орындаудың және аяқтаудың дербестігінің өзара байланысы;
жұмысты орындаудың және аяқтаудың уақытын белгілеу.
Студенттердің өзіндік жұмыстарын орындау критерийлері (талаптары):
әдебиеттермен жұмыс істей білу;
негізгі тақырыпты толық және түпкілікті баяндау;
шешімдер шығару;
тақырыпты анализдеу;
қолданылған әдебиеттер тізімін жазу.
Оқытудың мақсат міндеттеріне және пәннің мазмұнына, оқыту әдістерінің ерекшеліктеріне, студенттің даму
дәрежесіне қарай өзіндік жұмыстарды бірнеше топқа бөлуге болады. Оның негізгі жиі кездесетін бір тобы - сабақ
мақсатына қарай қолданылатын жұмыстың түрлері. Олар мыналар:
жаңа білімді меңгеруі;
жаңа білімді бекіту;
білім мен дағдыларды қайталау, бақылау және тексеру.
250
Студенттің өзіндік жұмысын ұйымдастыру жоғарғы оқу орындарындағы негізгі нормативті құжаттармен
сәйкестендіріліп, жүзеге асады.
Студенттің өзіндік жұмыстары әр түрлі әдістер арқылы іске асырылады, мысалы: жаттығу, кітаппен және басқа да
ақпарат көздерімен жұмыс жасау, бақылау жұмысы, есеп шығару, мәнжазба, эссе жазу, эксперимент жүргізу,
презентациялар даярлау, сөзжұмбақ құрастыру т.б.
Эссе – бұл ұсынылған тақырып бойынша өздік жазба жұмысы. Эссенің мақсаты өз ойын жазбаша түрде жеткізу
және өз бетімен шығармашылық ойлау дағдыларын дамыту. Эссе жазу студентке өз ойын дәл және сауатты
жеткізуге үйретеді, ақпаратты жүйелеуге, талдаудың негізгі категорияларын қолдануға, себеп – салдар
байланыстарын бөлу, қажетті мысал келтіру, өз қорытындыларын дәлелдеу, сөйлеудің ғылыми стилін үйренуге
дағдыландырады. Эссе мазмұны қойылған мәселе бойынша нақты баяндалады. Тақырып ерекшелігіне қарай, эссе
түрлері қомақты деңгейлік болу мүмкін.
Эссе субъективті және объективті болып екі түрге бөлінеді. Субъективті эссенің негізгі мақсаты авторды жан-
жақты ашу, таныту болса, объективті эссе белгілі бір ғылыми тақырып бойынша автордың көзқарасын ашу,
танытуды мақсат етеді.
Эссенің құрылымы:
кіріспе (эссенің 30% көлемі, тақырыптың негізгі мәні мен негіздемесі тезис түрінде көрсетіледі);
негізгі бөлім (эссенің 60% көлемі, тақырыпқа сәйкес бар біліміңізбен: теория, фактілер, идея, ақпараттар,
ассоцация, теңеу, сұрақтар қою, т.б. қолданып, дәлелдейсіз);
қорытынды (эссенің 10% көлемі, жалпылау мен аргументтеріңіздің логикалық қорытындысы);
Эссені бағалау деңгейі:
тақырыптың өңделу деңгейі;
тақырыпқа байланысты арнайы оқулықтармен қамтылуы;
қорытындылардың ғылыми жағынан дәлелділігі;
баяндаманың сауаттылығы;
жұмысты дайындау ұқыптылығы.
«Информатика» пәні барлық мамандықтарда оқу пәні ретінде маңызды орын алады. Бұл пәнді оқыту барысында
Microsoft Office бағдарламалары MS Word, MS Excel, MS Power Point, MS Access және информатиканың жалпы
теориялық негіздері қарастырылады.
Microsoft Excel ортасының мүмкіндіктері арқылы көптеген математикалық амалдарды, күрделі есептерді
жеңілдетумен қатар сөзжұмбақ құрастыру, тест тапсырмаларын жасау сияқты жұмыстардың нәтижесіне қол
жеткізуге болады.Excel мүмкіндігінің көпжақтылығы тек математика саласында ғана емес, ғылыми зерттеу,
әкімшілік жұмыстарында да кеңінен қолданылады.
Пән бойынша өзіндік жұмыстың бірі - «Excel электрондық кестесі ортасында сөзжұмбақ құрастыру». Ал
жалпы сөзжұмбақ құрастыру, оны шешу студенттердің ойлау қабілетін шыңдайды, табандылыққа, төзімділікке,
тапқырлыққа, шапшаңдыққа үйретеді, алғырлық, есте сақтау сияқты қабілетін арттырып, өздігінен ізденуге
итермелейді. Студент осы өзіндік жұмыста сөзжұмбақ құрастыра отырып, тақырып төңірегінде мағлұматтарды
толықтырумен қатар Excel ортасының мүмкіндіктерін жетілдіре түседі және пәнге деген қызығушылығы артады.
Төменде осы тақырып бойынша жұмыстың орындалу ретін беріп отырмыз.
MS Excel электрондық кестесін жүктеңіз: Пуск–Программы– Microsoft Office – Microsoft Excel.
Сөзжұмбақ тақырыбын жазу үшін бір немесе екі жолды қалдырып, мәтін жазатын ұяшықтарды біріктіріңіз.
(Главная-Выравнивание-Переносить по словам)
Сөзжұмбақтың макетін жасап алыңыз. Ол үшін қажет ұяшықтарты ерекшелеп, ұяшық шекарасын таңдаңыз
(Главная-Формат ячеек-Границы).
Қажет деп тапсаңыз, құю (Заливка) функциясын қолданып, қажет аралықтарды әр түрлі түстермен
ерекшелеп бояп қоюға болады.
Әрбір ұяшықтың ені мен биіктігін бірдей етіп таңдаңыз. Ол үшін қажет ұяшықтарды ерекшелеп, тышқанның
оң жағын басып ВЫСОТА СТРОКИ немесе ШИРИНА СТОЛБЦА таңдап, қажет мәнін енгізіңіз.
Сөзжұмбақ сұрақтарын енгізіңіз. Қажет болған жағдайда сөйлемді бірінің астына бірін түсіріңіз (Главная-
Выравнивание-Переносить по словам).
Студент жауабын таңдаңыз. Ол үшін мәтіндік мәліметтермен жұмыс жасайтын СЦЕПИТЬ функциясын
пайдаланамыз. (Формулы-Вставить функцию-Категория-Текстовые-Сцепить) командасын орындаймыз.
Студенттің жауабы бағанына =СЦЕПИТЬ (бірінші әріпі бар ұяшық;екіншіәріпі бар ұяшық;үшіншіәріпі
бар
ұяшық;
т.с.с.;)
формуласын
қолданамыз.
Мысалы:
=СЦЕПИТЬ(C10;C11;C12;C13;C14;C15;C16;C17;C18;C19;C20;C21).
Жауаптың дұрыстығын тексеру үшінЕСЛИ функциясын қолданамыз, яғни =ЕСЛИ(дұрыс жауабы бар
ұяшық=студенттің жауабы бар ұяшыққа;1;0) жазамыз. Сонда егер жауап дұрыс болса, 1 балл, кері
жағдайда 0 балл қойылады. Мысалы: =ЕСЛИ(V4="салыстырмалы";1;0).
Дұрыс жауаптар санын табу үшін СУММ функциясын пайдаланамыз, яғни = СУММ(дұрыс жауабы бар
бірінші ұяшық: дұрыс жауабы бар соңғы ұяшық).
Пайыздық көрсеткішті есептеу үшін дұрыс жауаптар санын 100%-ға көбейтіп, сұрақтар санына бөлеміз.
Мысалы: =W19*100/16.
Егер сөзжұмбақ шешу барысында комментарий бергіңіз келсе, онда тағы да ЕСЛИ функциясын қолданамыз.
Ол үшін дұрыс жауаптар санын, оның жартысын және ¾ бөлігін пайдалана отырып, қажет сөзді ұяшыққа шығара
аламыз, яғни =ЕСЛИ(дұрыс жауаптар саны=0;"Әлі дұрыс жауап жоқ";ЕСЛИ(дұрыс жауаптар саны
251
<8;"Орташа";ЕСЛИ(дұрыс жауаптар саны <12;"Жақсы!";"Өте жақсы!Жарайсың"))). Мысалы:
=ЕСЛИ(V39=0;"Әлі дұрыс жауап жоқ";ЕСЛИ(V39<8;"Орташа";ЕСЛИ(V39<12;"Жақсы!";"Өте жақсы! Жарайсың!!!")))
Бір ерекшелігі ұяшықтарға сөзжұмбақ жауаптарын енгізе бастағаннан-ақ барлық есептеулер іске қосылады,
яғни студенттің жауабы, жауаптың дұрыстығы, дұрыс жауаптар саны, пайыздық көрсеткіш және комментарий де
беріледі.
Қорыта келгенде Excel ортасында сөзжұмбақ құрастыру студенттер үшін өзіндік жұмыстың ерекше бір
түрі болып табылады. Бұның ерекшелігі орындаушы сөзжұмбақ нәтижесін дәл сол уақытта біліп, қатесін түзей
білуінде.
Әдебиеттер тізімі
1. Ерекешева М.М. және т.б. Информатика. Оқу құралы, -Ақтөбе: Литер-А, 2007
2. Под ред. С.В.Симоновича. Информатика Базовый курс, учебник для вузов. «Питер»2002.-640 с.
3. Тасмамбетов Ж.Н. Информатика оқу құралы.-Ақтөбе: Ж.Ж.Жанәділов баспахансы, 2008.
4.
http://www.proshkolu.ru/
252
ӘОЖ 004.43
СЫЗЫҚТЫҚ БАҒДАРЛАМАЛАУДЫҢ БҮТІНСАНДЫ ЕСЕБІН ШЕШУДІҢ «ҚИЫПТАСТАУ» ӘДІСТЕРІ
ҮШІН ГОМОРИДІҢ 1- АЛГОРИТМІН ІСКЕ АСЫРУ
Б.С.Салтанов
Халел Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті, Атырау қ.
Аңдатпа
Сызықтық жоспарлаудың толық бүтінсанды және дискретті есептері үшін жасалған қиып тастау әдісінің
жалпы сұлбасының іске асырудың Гомори алгоритмі қарастырылған. Мұнда айнымалылары бүтінсанды (дискретті)
мәнге ие болатын дискретті бағдарламалаудың есептері, яғни математикалық бағдарламалаудың есептері.
Мұндай типті есептердің математикалық бағдарламалаудың есептеріне қарағандағы түбегейлі өзгешелігін атап
өтілген. Негізгі мақсат таңдаудың көлемін қысқарту болып табылады.
Дискретті бағдарламалаудың есептерін шешу барысында пайда болатын көптеген мәселелер шешудің
жасалған тиімді әдістерінің көбісі сызықты мақсатты функциялары мен шектеулері бар есептерге бағытталған
.
Қиып тастау әдістерінің алгоритмдері сызықтық бағдарламалаудың толық немесе жартылай бүтінсанды
және дискретті есептері үшін жасалған. Қиып тастаудың жалпы сұлбасының мәні бүтінсанды (дискретті)
сызықтық бағдарламалаудың есебін шешуден (БСБ) - “Ω
ц
F – есебінен” – сызықтық бағдарламалау (СБ) есептерінің
тізбегін – “Ω
k
F – есептерін” k=0,1,2,… шешуге көшу болып табылады.
Ω
0
F – есебі Ω
ц
F – есебінен бүтінсандық талабын алып тастаумен алынады.
Әрбір келесі k- есеп алдыңғы (k-1)-есебінен оның мүмкін болатын шешімдердің облысын анықтайтын шарттарға
тағы да бір дұрыс қиып тастау деп аталатын шектеу қосылуынан туындайды.
Әрбір k-(k = 0,1,2, . . .) СБ есебін шешкеннен кейін алынған тиімді шешім бастапқы Ω
ц
F-есебінің
шартарын қанағаттандыратындығы тексеріледі. Оң жауап болса, Ω
k
F-есептерін шешудің итерациялық үрдісі
аяқталады – алынған СБ есебінің тиімді шешімі бастапқы есептің шешімі болып табылады.
Әрбір k- СБ есебінің шешімі k- үлкен итерация деп аталады. Анықталған шарттарды орындағанда
бастапқы есептің шешімі итерациялардың ақырғы санынан кейін алынатындығы дәлелденген. Егер есептерінің
шешімі болмаса, онда бастапқы есептің де шешімі жоқ болады. Алгоритмнің блок-схемасы 1- суретінде
көрсетілген.
1 сурет – Алгоритмнің блок-схемасы
Қосымша шектеулер – дұрыс қиып тастаулар – болу керек:
- сызықты болуы,
- «қиып тастау» болуы, яғни мүмкін болатын шешімдердің облысынан бастапқы есептің талаптарын
қанағаттандырмайтын СБ есебінің тиімді шешімін қамтитын бөлігін қиып тастау;
Ақпаратты
енгізу
k:=0
Ω
k
F-есебінің шешімі
k:=k+1
Қиып
тастаудықұру
Дұрыс қиып тастау
үшін жол таңдау
Х*(Ω
k
F) -
бүтін
Есептің
шешімі бар
Нөмірін есте сақтау
Шешімді
шығару
Ω
k
F-есебінің шешімі
жоқ
Соңы
0
1
0
1
253
- «дұрыс» болуы, яғни қиып тасталынатын облыста бастапқы есептің мүмкін болатын шешімдерінің облысына
жататын ешбір нүкте қамтылмауы керек.
Қиып тастаудың үш алгоритмі белгілі:
1) Бүтінсанды СБ есебін шешудің Гоморидің 1-алгоритмі,
2) Жартылай бүтінсанды СБ есебін шешудің 2-ші Гомори алгоритмі,
3) Дискретті СБ есебінің шешудің Дальтон-Ллевилин алгоритмі.
Осы әдістерден бүтінсанды СБ есебін шешудің Гомори ұсынған 1-алгоритмін қарастырамыз.
Гоморидің бірінші алгоритмі. Дұрыс қиықтың құрылуы БСБ есебін мына түрде жазамыз:
max
1
)
(
n
j
j
x
j
c
x
f
m
1,
i
i
b
n
1
j
j
x
ij
a
,
, (1)
n
1,
j
x
j
,
0
,
n
1,
j
бутiн,
-
x
j
мұндағы, x
i
– СБ есебі тиімді шешімінде бүтін емес координата.
НБ– СБ есебі соңғы симплекс-таблицасының (тиімді шешімге сәйкес) базисті емес айнымалылар жиынтығы
деп белгілеп алайық.
x
i
базисті емес айнымалылар бойынша ыдырату мына түрде болады:
НБ
j
j
x
j
i
x
i
x
i
x
,
0
,
(2)
[x
i
]- x
i
,{x
i
}= x
i
-[x
i
] аспайтын бүтін сан екенін белгілейік. Гомори алгоритмі үшін келесі теорема орынды.
Теорема 1.
НБ
i
j
x
j
i
x
i
x
i
z
,
0
,
Гоморидің 1- алгоритмінің дұрыс қиығы болып табылады, мұндағы
j
i
x
i
x
,
i
,
0
,
0
БСБ есебін Гоморидің 1- алгоритмімен шешу мысалы.
f (x) = 4x
1
+ 5x
2
+ x
3
max
3x1 + 2x
2
≤10;
x
1
+ 4x
2
≤11;
3x
1
+ 3x
2
+ x
3
≤3;
x
j
≥ 0, x
j
- бүтін, j = 1,3.
Бүтінсандықтың талаптарын тастау арқылы СБ есебін симплекс-алгоритмі көмегімен шешеміз. Соңғы
симплекс-таблица мынадай түрде болады:
2.1 к е с т е – Симплекс-кесте
№п/п
Базис
С
баз
А
0
С
1
С
2
С
3
С
4
С
5
f
А
1
А
2
А
3
А
4
А
5
1
А
1
4
9/5
1
0
0
2/5
1/5
0
2
А
2
5
23/10
0
1
0
-1/10
3/10
0
3
А
3
1
7/10
0
1
0
-9/10
-3/10
0
f
194/10
0
0
0
2/10
4/10
1
Осылайша, Ω
0
F – есебі тиімді шешімі
x = ( 9/5, 23/10, 7/10, 0, 0 ), f =194/10 .
Барлық үш координаталар бүтін емес. Дұрыс қиық құру үшін x
3
координатасын таңдаймыз.
Сонда (2) сәйкес [x
30
] = 0, {x
30
} = 7/10;
[x
34
] = -1, {x
34
} = 1/10;
254
[x
3,5
] = -1, {x
3,5
} = 7/10.
(z
i
) жаңа айнымалыны x
n+k+1
сияқты белгілейміз , мұнда k - Ω
k
F есебінің нөмірі. Сонда дұрыс қиық үшін мынаны
аламыз:
.
10
7
10
1
10
7
10
7
10
1
10
7
5
4
5
4
7
x
x
x
x
x
Соңғы симплекс-таблицаға Ω
0
Fесебінің жаңа мәнін жаза отырып, Ω
0
Fесебінің бірінші симплекс-таблицасын
аламыз.
1-Симплекс-кесте
№п/п
Базис
С
баз
А
0
С
1
С
2
С
3
С
4
С
5
С
7
f
А
1
А
2
А
3
А
4
А
5
А
7
1
А
1
4
9/5
1
0
0
2/5
-1/5
0
0
2
А
2
5
23/10
0
1
0
-1/10
3/10
0
0
3
А
3
1
7/10
0
0
1
-9/10
-3/10
0
0
4
А
7
0
-7/10
0
0
0
-1/10
-7/10
1
f
194/10
0
0
0
2
4
0
1
Ω
1
F есебін шешу. -7/10 мүмкін емес шешім болғандықтан, А
7
векторын енгіземіз.А
5
енгіземіз.
Есептеуді жалғастыра отырып, 2- кестесінде көрсетілген нәтижені аламыз.
2. – Симплекс-кесте
№п/п
Базис
С
баз
А
0
С
1
С
2
С
3
С
4
С
5
С
7
F
А
1
А
2
А
3
А
4
А
5
А
7
1
А
1
4
2
2
А
2
5
2
3
А
3
1
1
4
А
5
0
1
0
0
0
17
1
-10/7
f
19
0
0
0
13/70
0
40/70
1
x={2,2,1}, f(x) = 19 алғашқы есебінің тиімді шешімі.
Әдебиеттер тізімі
1. Дроздов Н.А. Алгоритмы дискретного программирования. Тверь.-2002г.
2. Козлова Н.В. Дискретное программирование экономической информации обработки данных. М.-1988г.
3. Сигал И.Х., Иванова А.П. Введение в прикладное дискретное программирование. М.:ФИЗМАТЛИТ, 2002.
4. Данциг Дж. Линейное программирование.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сборник материалов IV международной научно-практической конференции «Роль физико-математических наук в современном образовательном пространстве» - бет 43

text:
УДК 681.14
СТУДЕНТТЕРГЕ АКАДЕМИЯЛЫҚ ҰТҚЫРЛЫҚТЫҢ ТИІМДІ ЖАҚТАРЫ
Сарсембаева А.Ж., Әлиева А.О.
Қ.Жұбанов атындағы АӨМУ, Ақтөбе қаласы,
aidonia.1992@mail.ru
Қазақстан Республикасының білім беруді дамытудың 2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттік
бағдарламасына сәйкес қазақстандық білім беру туралы құжаттардың шет елдерде тануын қамтамасыз ету үшін
және академиялық ұтқырлық жөніндегі мәселелердің тиімді шешілуі үшін, Қазақстан Республикасы Болон
декларациясына қосылу мәртебесіне ие болған және еуропалық білім кеңістігіне толық енген бірінші Орталық-
Азиялық мемлекет болып табылады. Болон Декларациясының негізгі ұстанымдарының бірі - оқытушылар мен
студенттердің академиялық ұтқырлығы.
Қазақстанда академиялық ұтқырлықты жүзеге асырудың негізгі мақсаты - ол білім берудің сапасын
халықаралық ақпараттық қоғамға бейімделген жаңа мамандарды тәрбиелеу арқылы арттыру. Қазіргі таңда
академиялық ұтқырлық серіктес жоғары оқу орындар арасында студенттер, магистранттар алмасудың тиімді
формасының бірі.[1]
Академиялық ұтқырлық - білім алушылардың (студент, магистрант) немесе оқытушы-зертеушінің нақты
бір академиялық мерзімге (оқу және өндірістік сараптамадан өтуімен бірге, 1-семестрден кем емес) басқа ЖОО-ға
(шетелдік, Қазақстандық) барып білім алу немесе зерттеу жүргізу үшін басқа білім беру мекемесіне орналастыру,
кейін білім алушы, оқытушы немесе зерттеуші өзінің негізгі оқу орнына оралады. «Базалық ЖОО» деп біз
255
студенттердің алғашқыда оқуға түсіп, дипломын алғысы келген ЖОО-ны айтамыз. Академиялық ұтқырлық
эмиграциямен немесе шет елде ұзақ мерзімді білім алумен (жұмыс істеумен) байланысты емес.
Академиялық ұтқырлық
сыртқы (халықаралық) және ішкі (ұлттық) академиялық ұтқырлық
болып
ажыратылады.
Сыртқы академиялық ұтқырлық
– шетелдік жоғары оқу орындарында білім алу, оқытушы-
зерттеушілердің білім беру салалары мен ғылыми мекемелердегі қызметі.
Ішкі академиялық ұтқырлық
- білім
алушылардың, оқытушы-зерттеушілердің Қазақстанның беделді жоғары оқу орындарында білім алуы, қызмет етуі.
Ішкі академиялық ұтқырлық - ол Қазақстандық ЖОО-да білім алу жәнеоқытушылардың алдынғы қатарлы білім
беру немесе ғылыми мекемелерінде зертеу жумыстарын жүргізу.
Академиялық ұтқырлықтың
негізгі мақсаты
- таңдалған кәсіби бағыт бойынша жан-жақты білім алу,
әлемдегі танылған білім орталықтарына қол жеткізуді қамтамасыз ету, Европа және Азия елдер
мәдениетімен кеңірек танысу.
Студенттердің академиялық ұтқырлығы - жеке тұлғалық және кәсіби дамуға аса маңызды процесс,
өйткені оның қатысушылары әр түрлі жаңа өмірлік жағдайларды шешу және оларды талдау негізінде әлеуметтік
тәжірибе жинақтайды.[2]
Білім алушылардың академиялық ұтқырлығын жүзеге асыру тетігі:
1. Білім
алушы
өз
қалауымен
басқа
жоғары
оқу
орнын
таңдай
алады.
ЖОО-да академиялық ұтқырлық бағдарламасының үйлестірушілік қызметін халықаралық ынтымақтастық
басқармасы (бөлімі) жүзеге асырады.
2. Білім алушылардың сұранысы негізінде бағдарлама үйлестірушісі Қазақстан Республикасының Білім және
ғылым министрлігінің (одан әрі -министрлік) мақұлдауымен басқа жоғары оқу орындарымен ынтымақтастық
жөнінде келісім-шарт жасауды ұйымдастырады. Бұл ретте серіктес жоғары оқу орнының білім беру бағдарламасы
өз елінде аккредитациядан өткен және білім берудегі аккредитацияланған ұйымдар мен аккредитацияланған білім
беру бағдарламаларының реестрында тіркелген болуы тиіс.
3. Ішкі академиялық ұтқырлықты қамтамасыз ету үшін, білім беру және материалды-техникалық, ақпараттық
және интеллектуалды ресурстарды белсенді қолдану үшін ұлттық университеттердің консорциумы құрылады,
оның мақсаты келісім-шарт негізінде бірлескен білім беру бағдарламасы мен ғылыми зерттеулерді жүзеге асыру
болып табылады.
4. Одан кейін ЖОО-серіктестің ресми шақыруының негізінде білім алушылар жеке оқу жоспарын құрады және
оны кафедрамен немесе факультет деканатымен мақұлдайды.
5. Одан әрі білім алушылар бағдарлама үйлестірушісіне келу мақсаты көрсетілген сұранысты, келу орны мен
мерзімін, тіл үйрену курсын, мамандығын, ұсынылған қаржыландыру көздерін көрсетеді.
6. Сұраныс-негіздемеге қоса кафедра меңгерушісінің жазбаша мінездемесі, ЖОО-серіктестің оқуға қабылдау
туралы жазбаша растауы, жеке оқу жоспары мен сынақ кітапшасының көшірмесі беріледі.
7. Одан әрі бағдарлама үйлестірушісі білім алушылар арасындағы конкурсты жүргізетін комиссияның жұмысын
ұйымдастырады.
8. Бағдарлама үйлестірушісі білім алушылармен, яғни іріктеу конкурсынан өткендермен үш жақты (білім
алушылар, жіберуші және қабылдап алушы ЖОО арасында) келісім-шарт жасауды ұйымдастырады, Ұлттық
компаниялар, әлеуметтік серіктестер есебінен білім алуға жіберілген жағдайда төрт жақты келісім жасалады.
Келісімде міндетті түрде білім алушының жеке мәліметтерін (Т.А.Ж., жіберуші ЖОО, елі), оқып үйрену жолдарын
(қабылдап алушы ЖОО, елі), жеке оқу жоспарын: пәндердің тізімі, оның ішінде қабылдаушы ЖОО-да оқу үшін
таңдалған пәндердің коды көрсетіліп, кредит саны (ұлттық кредиттік жүйеге сәйкес), КАЕЖ кредит саны, оқу
семестрі анық көрсетілуі қажет.
Академиялық ұтқырлықты қаржыландыру төменде көрсетілгендей есепке сәйкес жүзеге асырылуы
мүмкін:
1. Республикалық бюджет қаржысы есебінен;
2. ЖОО-ның бюджеттен тыс қаржысы есебінен;
3. ұлттық компаниялар гранты, әлеуметтік серіктестер, халықаралық қорлар ұсынған қаражаттан;
4. білім алушының жеке қаражатынан.
Академиялық ұтқырлық бағдарламаларынан өту барысында студенттерде келесі қасиеттер қалыптасады:
жаңа адамдармен қарым-қатынастың тиімді, жағымды стилі мен түрін таңдай білу іскерлігі;
сыни тұрғысынан ойлау қабілеті;
өз біліміндегі кемшіліктерді көру, олардың жою жолдарын табу білу дағдысы;
оқуға деген мотивациясының артуы;
өзін-өзі қабылдауың өзгерту, өзін-өзі басқару құзыреттілігінің қалыптасуы.
Академиялық ұтқырлық студенттердің төмендегідей мүмкіндіктерін дамытады:
жоғары білім беру мекемесіндегі басқа жүйеде өзін сынауын;
жақын облыстардан қосымша білім алуын;
алға қойылған тапсырмаларды шешу үшін шетел оқыту зертханаларын және ғылыми орталықтарда қазіргі
техникалық жабдықтарды пайдалануын;
шет тілдерін меңгеру дәрежесін жетілдіруін;
қоршаған әлеммен қарым-қатынас жолын таңдауға икемделуін;
салыстырмалы салада қабілетті ойлауын;
мәдениаралық қарым-қатынаста қабілеттігін;
256
өзін-өзі тану қабілеттілігін өзгертуін;
басқа да мәдениеттерді білу және т.б. күшеюіне себепші болады.
Ішкі академиялық ұтқырлықты қамтамасыз ету үшін, білім беру және материалды-техникалық, ақпараттық және
интеллектуалды ресурстарды белсенді қолдану үшін ұлттық университеттердің консорциумы құрылады, оның
мақсаты келісім-шарт негізінде бірлескен білім беру бағдарламасы мен ғылыми зерттеулерді жүзеге асыру болып
табылады.
Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік мемлекеттік университеті студенті академиялық ұтқырлық
бағдарламасына қатысу үшін ТҚЕЖ үйлестірушісіне төмендегідей құжаттарды тапсыруы керек:
білімалушыныңөтініші;
жекекуәлігініңнемесетөлқұжатының (ҚРтысаймақтардағы ЖОО барғанда) көшірмесі;
транскрипт;
У-086
үлгісіндегімедициналықанықтамажәнеқажеттіүлгідегіанықтама
(ҚРтысаймақтардағы
ЖОО
барғанда);
2 түрлі-түстіфотосурет.
Академиялық ұтқырлық бағдарламасына мүмкіндігіне қарай 2-3 курс студенттері қатысқаны дұрыс, басқа
жағдайда 2 семестрдегі 1-курс студенттері және 1-семестрдегі 4-курс студенттері қатыса алады.
Студент академиялық ұтқырлық бойынша алыс шет елдерге шығатын кезінде шетел тілі бойынша
тестілеуден өтеді. Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік мемлекеттік университеті студенті алыс шет елдермен
академиялық алмасуға оның тілді меңгеруі В2 немесе intermediate деңгейінен төмен болмаған жағдайда
жіберіледі.
Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік мемлекеттік университеті студенті академиялық ұтқырлыққа мына
жағдайларда қатыса алмайды:
1-курстың 1-семестрінде немесе 4-курстың 2-семестрінде оқыса;
академиялықборышыболса;
алысшетелдердегі ЖОО баратынкезіндетілдімеңгерудеңгейікөрсетілгендеңгейгесәйкескелмесе.[3]
Сонымен қатар академиялық ұтқырлықтан өтудің басты мақсатының бірі - ол престижді білім алу
негізінде болашақта жалақысы жоғары жұмысқа орналасу мүмкіндігіне ие болу.
Әр түрлі елдің университеттерінен келген студенттердің ұтқырлығы ашық білім беру кеңістігінде
жобаланады, азаматтарды кәсіп таңдауында үлкен жетістікке жетуіне, университет түлектерінің жұмысқа
орналасу жүйесін жақсартуға, осы елдердің білім беру саласында мәртебесін жоғарлатуға мүмкіндіктер береді.
Бұл тарихи қадам жоғары білімнің сапалылығын және жоғары оқу орындары түлектерінің бәсекеге
қабілеттілігін арттыруға бағытталған.
Алдағы он жылда, яғни 2020 жылға дейін еңбек нарығының қажеттілігін қанағаттандыратын, елдің
индустриалды-инновациялық дамуын нығайтатын, білім саласындағы күшті әлемдік тәжірибелерге сәйкес келетін
жоғары білім сапасының жоғары деңгейде болуына қол жеткізу.[4]
Әдебиеттер тізімі
1.
КОНЦЕПЦИЯ АКАДЕМИЧЕСКОЙ МОБИЛЬНОСТИ ҚазақстанРеспубликасы ЖОО-да
білімалатындардың академиялықұтқырлығытұжырымдамасы.19.01.2011ж., Астана.
2.
Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2011 - 2020 жылдарға арналған Мемлекеттік
бағдарламасы. Қазақстан Республикасы Президентінің 2010 ж. 7-желтоқсандағы № 1118 Жарлыгы.
3.
Қазақстан Республикасы ЖОО-да білім алатындардың академиялықұтқырлығы тұжырымдамасы 19 каңтар
2011 жыл.
4.
Эдыов Ж.М. Халықаралық білім беру кеңістігіне ықпалдастыру тақырыбындағы академиялық ұтқырлығы.
ӘОЖ(УДК)004.424
XML ҚҰЖАТЫН ТАЛДАУДА JAVA ПРОГРАММАЛАУ ТІЛІН ҚОЛДАНУ
Сауханова Ж.С. физика-математика ғылымдарының кандидаты, доцент
Сауханова М.С. информатика магистрі, аға оқытушы
Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті,Астана қаласы
saukhanova@mail.ru
World
Wide
Web
Consortiumконсорциумымен
(
W3C)таңбалаутілінің
синтаксис
ережелерініңжалпыжинағыретінде
Extensible Markup Language(
XML
)
– кеңейтілмелі таңбалау тілі қолданылуға
ұсынылған. XML тілі сыртқы жүйелермен құрылымы анықталған ақпараттар алмасу үшін қолданылады.
XML тілінің негізгі идеясы – тегтер көмегімен құрылымы анықталған ақпараттарды мәтіндік ағаш түрінде
анықтау. Ағаш құрылымы бизнес-объетілерін, ақпарат конфигурациясын жақсы сипаттайды. Кез келген
технологияны қолданып мұндай ақпараттарды тез құрып, тез талдау жасауға болады. Сонымен қатар
ақпараттардың XML тілінде берілуі бұл ақпарттардың оқылуын (human-readable) жеңілдетеді.
257
ЗаманауитехнологиялардыңбарлығыдерлікXML тілімен жұмыс істеу құралдарымен жабдықталған.
Сондықтан XML тілі мен JAVA тілінің арасындағы байланыстарды ақпараттарды құруда, өңдеуде қолдану
дағдыларын қалыптастыру болашақ мамандарды дайындауда өте қажет.
XML тілі мен JAVA тілінің арасындағы байланысты қарапайым мысал арқылы көрсетейік.
XML құжатын құру үшін еркін таратылатын кроссплатформалы Eclipse IDE ортасында келесі амалдарды
орындаймыз.
1. Eclipse IDE ортасында Java перспективасын таңдаймыз.
2. File -> New -> Java Project әрекеттерін орындап, пайда болған терезеде проект есімін, мысалы, MyXmlProject
атауын енгіземіз. Нәтижесінде Eclipse IDE ортасының Project Explorer терезесінде берілген есіммен аталатын
проект пайда болады.
3. Project Explorer терезесінде MyXmlProject проектісін таңдап, New -> Other нұсқауларын орындап, XML
бумасының ішіндегі XML File жолын таңдаймыз. Содан соң Next -> Next батырмаларын басу арқылы MyXml.xml
файылын Create XML File from an XML template жолын таңдау нәтижесінде алдын-ала анықталған шаблон
көмегімен құрамыз.
Қарапайым XML құжаты келесі түрде берілсін:
"1.0"
encoding=
"UTF-8"
?>
"http://www.example.org/MyXMLSchema"
>
"1"
>
Философия Java. 4-е издание
БрюсЭккель
"2"
>
Объектно-ориентированное моделирование на С++
ИльяТруб
Әрбір XML құжаты декларациядан басталады. Онда кем дегенде XML стандартының версиясы
көрсетіледі. Басқа атрибуттар ретінде символдар кодировкасы және сыртқы байланыстар көрсетіледі. Біздің
жағдайда XML стандартының версиясы және символдар кодировкасы берілген. Декларация және ?> тегтерінің
арасында орналасады.
Әрбір XML құжаты тек бір ғана түбір элементінен (root element немесе document element) тұрады.
Жоғарыда келтірілген мысалда түбір элементі – books. Одан әрі пайдаланушыға қажетті XML элементтері - тегтер
құрылған. Олардың атрибуттары және мазмұны болады. Ашылатын тег элемент есімінен тұрады, мысалы ,
ал жабылатын тег түрінде жазылады. Тег мазмұны деп ашылу және жабылу тегтерінің ішінде орналасқан
контентті айтады. Олар мәтіндер, кірістірілген тегтер, атрибуттар болуы мүмкін. Атрибут есімнен және мәнннен
тұрады, атрибут мәндері апостроф немесе тырнақшалар ішінде жазылу керек. Сонымен біздің мысалда ,
, тегтері бар. , тегтері тегіне кірістірілген және тегінің id есімді
атрибуты бар. Тег есімдері регистрді ажырататындығын ескеру керек (case-sensitive).
Атрибут xmlns:tns=
http://www.example.org/MyXMLSchema
есімдер кеңістігі үшін префикс енгізеді.
XML – құжатында қандай тегтер болатындығын, олар өзара қалай байланысқандығын анықтау үшін
XSD схемасын құрамыз. Ол үшін Eclipse IDE ортасында келесі амалдарды орындаймыз.
1. Project Explorer терезесінде MyXmlProject проектісін таңдаймыз.
2. New -> Other нұсқауларын орындап, XML бумасының ішіндегі XML Schema жолын таңдап, MyXmlSchema.xsd
файылын құрамыз.
XSDсхемасы да XML – құжаты болып табылады.
"1.0"
encoding=
"UTF-8"
?>
"http://www.w3.org/2001/XMLSchema"
targetNamespace=
"http://www.example.org/MyXMLSchema"
xmlns:tns=
"http://www.example.org/MyXMLSchema"
>
"books"
>
"book"
type=
"tns:Book"
minOccurs=
"2"
maxOccurs=
"unbounded"
/>
"Book"
>
"title"
type=
"string"
/>
"author"
type=
"string"
/>
258
"id"
type=
"positiveInteger"
/>
XSD схемасының бірінші жолында XML декларациясы орналасқан. Кез-келген схеманың түбір элементі
schema деп аталады.
Атрибут
xmlns=
http://www.w3.org/2001/XMLSchem
a
келісім
бойынша
сәйкес
схемамен
анықталған
элементтер, атрибуттар және схемалар түрлері үшін есімдер кеңістігін береді.
Атрибут targetNamespace=
http://www.example.org/MyXMLSchema
осы схемада анықталған элементтер,
атрибуттар үшін есімдер кеңістігін береді.
Атрибут xmlns:tns=
http://www.example.org/MyXMLSchema
берілген есімдер кеңістігі үшін префикс енгізеді.
Мазмұны атрибуттардан және кірістірілген элементтерден тұратын элементтер күрделі элементтер деп
аталады. Күрделі элементтер complexType элементінің көмегімен анықталады, name атрибуты типтің есімін
береді. sequence элементін элементтердің орналасу тәртібін көрсету үшін, сонымен қатар элемент типін көрсету
үшін string, boolean, integer, ID, float, gYear сияқты тағы басқа да жәй типтер қолданылады. minOccurs және
maxOccurs атрибуттары элементтің қайталану санын көрсетеді. Келісім бойынша мәндері бірге тең, элементтер
санының шектелмегендігін көрсету үшін maxOccurs атрибутының мәнін unboundedдеп беру керек.
Ендігі кезек осы құрылған XML құжатының дұрыстығын және XSD схемасына сәйкестігін анықтауымыз
керек.
Ол үшін XML жадыда орналасқан байттар тізбегі ретінде берілгендіктен оны одан әрі талдау қажет. Яғни
жолдар жиынтығынан программада қолдануға болатындай деректерді алу керек. ХML әмбебап формат
болғандықтан оларды өңдейтін әмбебап құралдар - XML-анализаторлары бар. Олар парсерлер деп аталады.
Парсерлер - XML-құжатын талдай алатын әдістер жиынтығынан тұратын кітапхана (Java тілінде: класс).
Төменде XML-анализаторларының бірі SAX (Simple API for XML) парсерін қолданып,XML құжатының XSD
схемасына сәйкестігін анықтау коды берілген [1].
packagekz.enu.parse;
importjava.io.IOException;
importjava.io.File;
importjavax.xml.XMLConstants;
importjavax.xml.transform.Source;
importjavax.xml.transform.stream.StreamSource;
importjavax.xml.validation.Schema;
importjavax.xml.validation.SchemaFactory;
importjavax.xml.validation.Validator;
importorg.xml.sax.SAXException;
publicclassParserSAX {
publicstaticvoid main(String[] args) {
String fileName="MyXml.xml";
String schemaName="MyXMLSchema.xsd";
Schema schema= null;
String language = XMLConstants.
W3C_XML_SCHEMA_NS_URI
;
SchemaFactory factory= SchemaFactory.
newInstance
(language);
File schemaLocation = new File (schemaName);
try {
BookErrorHandlerbh= newBookErrorHandler();
schema=factory.newSchema(schemaLocation);
Validator validator = schema.newValidator();
Source source = newStreamSource (fileName);
validator.setErrorHandler(bh);
validator.validate(source);
System.
out
.println (fileName + " is valid");
} catch (SAXException e){
System.
err
.println(fileName + " is not valid because
"+ e.getMessage());
} catch (IOException e){
System.
err
.println(fileName + " is not valid because
" +e.getMessage());
}
}
}
Ұсынылған кодтағы BookErrorHandler класы XML құжатының дұрыстығын тексереді. BookErrorHandler
класының коды төменде келтірілген.
packagekz.enu.parse;
259
importorg.xml.sax.helpers.DefaultHandler;
importorg.xml.sax.SAXParseException;
publicclassBookErrorHandler extendsDefaultHandler{
publicvoid warning (SAXParseException e){
System.
err
.println ("WARNING - "+ e.getColumnNumber()+ " :
" +e.getLineNumber() + " - "+ e.getMessage());
}
publicvoid error (SAXParseException e){
System.
err
.println ("ERROR - "+ e.getColumnNumber()+ " : "
+ e.getLineNumber() + " - "+ e.getMessage());
}
publicvoidfatalError (SAXParseException e){
System.
err
.println ("FATAL - "+ e.getColumnNumber()+ " : "
+ e.getLineNumber() +" - "+ e.getMessage());
}
}
BookErrorHandler класы org.xml.sax.helpers.DefaultHandler класының мұрагері, XML құжатын талдау
барысында туындайтын қателерді өңдейтін warning (SAXParseException e), error (SAXParseException e),
(SAXParseException e) әдістерін анықтайды.
Бизнесте деректер әртүрлі ақпараттар көзінен алынуы мүмкін, мысалы, мәліметтер қорынан, web-
қосымшалардан, электорондық кестелерден, т.б. Осы әртүрлі ақпараттар көздері деректерді XML құжатын ретінде
сақтай алады. Сондықтан деректер алмасу үдерісінде платформаға тәуелсіз XML тілінің маңызы өте зор және
болашақта да өсе бермек.
Жоғарыда XML құжатын құру, оған сәйкес XSD схемасын анықтау және олардың дұрыстығын JAVA
программалау тілінде берілген парсерлер көмегімен талдау көрсетілді.
Әдебиеттер тізімі
1. Блинов И.Н., Романчик В.С. Java. Методы программирования. – Минск: издательство «Четыре четверти», 2013.-
896 с.
2. Б. Эккель. Философия Java. // СПб: Питер, 2001. – 880 с.
УДК 004.415.24
ИНФОРМАЦИОННАЯ БЕЗОПАСНОСТЬ
Сладкова М.Ю., Бекбаева З.А., Кабдолова А.Е.
Атырауский государственный университет имени Х.Досмухамедова г. Атырау
Түйіндеме
Ақпаратты қорғау - ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге бағытталған шаралар кешені. Тәжірибе
жүзінде ақпаратты қорғау деп деректерді қолданылатын ақпарат пен қорлардың тұтастығын, қол жеткізулік
оңтайлығын және керек болса, жасырындылығын қолдауды түсінеді. Ақпаратты қорғаудың маңызы - ақпараттың
сыртқа кетуінің, оны ұрлаудың, жоғалтудың, рұқсатсыз жоюдың, өзгертудің алдын алу үшін жүргізілетін шаралар
кешені.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sbornik-materialov-iv-mejdunarodnoj-nauchno-prakticheskoj-konf.html?page=43#Академиялық_ұтқырлықты_қаржыландыру_төменде_көрсетілгендей_есепке_сәйкес_жүзеге_асырылуы__мүмкін