title: Бiрiншiсi  – - Сайын Назарбекҧлы

text:
Бiрiншiсi –
қонақтарға жағдай жасау. Бiздiң бҧл жҧмыстарды
ҧйымдастырып жҥрген кiсiлерге айтар рахметiмiз мол.
19
Екiншiсi –
Иманғали Тасмағамбетов Мҽдениет Министiрi кезiнде
Бекет
-
Ата мешiтiне бҿлген 40,0 млн. теңге қаржыны iске жарату
шаралары. Бҧл қаржының қаншасы жҧмсалды, не iстелiндi –
бiлмеймiз. Бiрақ қҧрлысшы ретiнде мен сол қаржыдан мешiт ғҧмырын
ҧзартарлық ҽлi кҥнге бiр де бiр теңге жҧмсалмағанын дҽлелдей
аламын.
Жасалынып жатырған барлық iзгi ниеттi қайырым кҿмектер,
жҧмсалып жатырған мемлекеттiк қаржылар, жеке адамдар садақасы –
бҽрi де кҥндiк шаруаға, уақытша тiрлiкке жҧмсалып жатыр.
Менiң осы мақала арқылы елге айтпақ ойым, ойым емес, жан
айқайым, ендiгi жерде барлық шаруаны, барлық ниеттi, барлық Бекет
атаға арналған қаржыны бiр мақсатқа арнау. Ол мақсат аты
–
мешiт
ғҧмырын ҧзарту…
1.5.
Тобықтының ойындағы Бекет
-
Ата мешіті
Суфизм ағымының ғылым екені мойындалды. Сопылар
даналығы ауызша айтылатын жер бетіндегі ең кҿп таралған, ең
ҧтымды пікірлер жиынтығы. Сопылардың табиғатқа кҿзқарасын кеңес
заманында қуғынға салып, оны адам баласына зиянды қҧбылыс
ретінде таныстыратын еді. Оны халыққа фанатик
-
мҧсылманшылық,
соқыр сенімге еру, надандықтың кҿрінісі ретінде қабылдатуға тырысты.
Сондықтан да біздер сопылар туралы кҿп біле бермейміз.
Суфизм жетістіктеріне, олардың бҧлтартпас дҽлелді сҿздеріне
(кҿбінесе Қожанасыр ҽңгімелері боп таратылған) кҿзі анық жеткен
ҽлемнің озық ойлылары оны тек мҧсылман даналарының жетістігі
емес, ол бар ҽлемдегі ойшылар ойының жемісі деп дҽлелдеуге
тырысуда.
Біздің бҧл мақаламыздың негізгі мақсаты суфизм жетістіктерінің
тарихын зерттеп, тамырын анықтау болмағандықтан осы жерден
негізгі мақсатымызға бҧрылалық. Біздің ҽңгімеміз Бекет
-
Ата мешіттері
туралы...
Халық жады бізге Бекет
-
Атаның ҿз қолымен бес мешіт салып
кеткенін жеткізеді. Оғыландыдағы ҿз мҥрдесі қойылған, табиғи ҽктасты
ҥңгіп жасаған мешіті осы кезде тҥгел мҧсылман қауымының қасиет
тҧтары десек артық кете қоймаспыз. Бейнеудегі ҧлутасты ҥңгіп
жасаған мешіті мен Ақкиізтоғай маңындағы мешіті де елге танымал. Ал
Бекет
-
Атаның Арал теңізінің жағасына салған Баялыдағы мешіті
туралы маңғыстаулықтар кҿп біле бермейтін болса, Тобықтының
ойындағы мешіті туралы тек қана Бозашы тҥбегінің қарттары
хабардар. Бекет ата бес мешіт салған дедік. Мҥмкін ―салған‖ деген сҿз
Бекет
-
Атаның мешіт тҧрғызу ҽдісіне сҽйкес келмеуі...
Бекет
-
Атаның барлық мешіттері дерлік ҥңгу арқылы тас
жартастар қойнауына орналастырылған.
20
Бекет ата Нажмедин ҽл Кҥбра қалаған Хиюадағы сопылар
мектебін бітірген, сопылық дҽрежеге жеткен ғҧлама.
Осы жерден амалсыздан біз сопыларға қайта ораламыз.
Сопылар ҽлемдегі бар нҽрсені табиғатпен байланыстырып барып
ақиқатына жетуге, жаратылыс пен адам табиғатынан ҥндестік іздеп,
сол арқылы Ҧлы Жаратылыс қҧпияларын ашыуға тырысқан. Жердің
астыңғы қабаттарындағы біздерге мҽлім емес энергия кҿздерінің
адамға жақсы ҽсер ететінін софылар тым ерте аңғарған. Сондықтан да
бала оқыту ҥшін кҿбіне жер асты, немесе жартастардан ойылған
арнайы жайлар кҿбірек пайдаланылған. Халықтың Шейх Кҥбра,
Нишапур, Шікҽбір ата дейтіндерінің бҽрі де сол ҽл Кҥбрҽ. Нажмедин
ҽл Кҥбраның ҿмірден ҿткен кезі белгілі. Шыңғыс хан ҽскерлері Хиюаға
жақын келіп ҽл Кҥбраға хабаршы жіберіп, ертең ҥлкен соғыс болатын
хабарлап ғҧламаға шҽкірттерін ерітіп қаладан шығып кетуіне мҥмкіндік
беретінін хабарлайды. Бірақ ҽл Кҥбра басқыншыларға қарсы кҥрескен
халықпен бірге соғысып мерт болады. Дҥние жҥзінде ғҧлама
сопыларды дайындайтын оннан астам сопылық мектептер болған.
Солардың ішінде ҽл Кҥбрҽ мектебінің ―даналар‖ дайындайтын мектеп
деген аты шығады.
Сол даналар мектебін бітірген Бекет
-
Ата барлық мешіттерін ақ
тастардан ойып, ҥңгіп жасаған. Қҧрылысшының кҿзімен қарағанда
қабырғасын тастан қалап жасаған ғимраттың тасты ойып жасағаннан
ҽлде қайда оңай екені белгілі. Бірақ табиғат қуатын пайдалану ҥшін
сопылар ауыр еңбектен қашпаған. Сондай мешіттердің
бірі Бекет ата
қолымен
жасалып,
кезінде
Бозашы
тҥбегін
сауаттандырған
―Тобықтының ойындағы Бекет
-
Ата мешіті‖. Білмейтін кісілерге ол
мешіттің Шетпе
-
Қызан жолынан Қаранар тҿбесінің тҧсына жете
(Шетпеден 80 шақырым) оңға бҧрылса он екі шақырым жерде
орналасқанын хабарлаймыз. Тобықты ойы Ақтау қаласынан
Қаражамбас жолымен жҥргенде 200, ал Шетпе арқылы жҥргенде 250
шақырым қашықтықта орналасқан.
Жақын арада ―Маңғыстау‖ газетіне бір топ Бозашы ақсақалдары
обылыс ҽкімі Болат Палымбетов мырзаға хат жолдап, осы мешітті
қайтадан жандандырып, елдің рухани тірлігі ҥшін пайдаға асыруды
сҧрап еді. Сол хат кҿтерген мҽселе бойынша обылыс ҽкімінің
тапсырмасымен,
жаңадан
сайланған
орынбасары
Сҧлтанбек
Мҽкежанов мырзаның сҧрағы бойынша біз мешіт жағдайын біліп
қайттық.
Шетпеден 90 шақырым жерде Тобықты ойындағы мешіт бір ҽк
шоқы бауырын ойып жасаған екі бҿлмелі жай екен. Бір бҿлмесінің
тҿбесінде қалдырылған терезе тесігінің тҧсынан опырылып қҧлаған,
ғимрат қазір жартысына дейін кҿмілген. Маңындағы елдердің
айтуынша алыс
-
жақыннан келген адамдар мешітке тҥнеп, садақа беріп
жататын кҿрінеді. Мешіт ішінде қазан, балта секілді қҧралдар
сақталған. Тобықты ойға жаңбыр кезінде су жиналып кҿлге айналады
21
екен. Мешіттен 750 метр жерде ойды жиектеп жатырған биік жал бар.
Егер мешітті жандандыру мақсаты қойылса онда жаңа мешітті жал
басына орналастыруға болады. Біз ҽңгіме етіп отырған жалдан 700
метр жерде Еділ суын жеткізіп жатырған қҧбыр мен электр жҥйесі
ҿтеді. Мешіт туралы Тҧщықҧдық, Шебір, Қызан ауылдарының
халқымен, ақсақалдарымен
сҿйлескенде егер ҽкімшілік мешітті
жандандыруға шешім қабылдаса ел болып кҿмектесетіндерін айтып,
қуанышты хабар ҥшін бізге рахметтерін жаудырып жатты. Сонда халық
деген кім? Халық кімді қадір тҧтады? Ел бірлігі деген не? Ел басын
қалай біріктіруге болады
?
Біз бҧл сҧрақтарға жауап іздегенде ойымыз Маңғыстауда отырды
да, біз ҥшін халық дегеніміз маңғыстаулықтар болып елестеді. Ел
дегеніміз де сол Маңғыстау елі еді. Ал қалған сҧрақтарға бір адам аты
жауап береді екен. Ол Бекет бабамыздың аты. Осы жерде орыс
халқынан ҥйренер бір нҽрсе туралы айта кеткім келіп отыр. Орыс
этнографтары, тарихшылары, ҽдебиетшілері, жалпы орыс халқы
ҿздерінің ҧлы перзенті Пушкин туралы, оның 37 жылдық ғҧмыры
туралы ерінбей
-
жалықпай деректер жинақтап, ақынның барлық
ғҧмырын, ҽр кҥнін, ҽр сағатын қағазға тҥсірді. Осы кезде елге белгісіз
Пушкин ҿмірінің тек қана бірнеше сағаттары қалғанға ҧқсайды. Пушкин
орыс халқының басын біріктіріп тҧратын кҿптеген қҧрсаулардың бірі.
Егер маңғыстаулықтар, Бекет
-
Атамыздың ҿз қолымен қашап жасаған
ҥшінші мешітін (біреуін Атыраулықтар іске қосты) іске қосып, ел
қадесіне жарата алса, ел рухына қаншама игілікті сенімдерді сіңірген
болар еді...
Біз облыс басшысының осы жҧмысты аяғына дейін жеткізіп
тынатынына сенгіміз келеді.
Осы обылысқа басшылық еткен
аз ғана уақыт ішінде Болат
Палымбетов мырзаның ел қамы ҥшін атқарған жҧмыстары ауыз
толтырып айтуға тҧрарлық.
Кҿптеген елді мекендер газдандырылды...
Жабылып қалған қаншама дҽргерлік орындар қайтадан елге
еңбек ете бастады...
Қҧрылыс жҧмыстары тоқтап қалған мешіт пен театр ғимраттары
аз ғана уақыт ішінде іске қосылды...
Ғасырлар бойы суды тасып ішіп отырған Тиген, Ақшымырау
секілді елді мекендерге су тҧшытатын қондырғылар қойылып, ел
тазартылған су іше бастады...
Жыл сайын кем болғанда жаңадан салынған екі
-
ҥш мектеп ҿз
шҽкірттерін қабылдап жатса, бірнешеуі кҥрделі жҿндеуден ҿтуде.
Облыс экономикасы мен ҿндіріс орындарындағы жҧмыстары
туралы ҽңгіме етпегенде, қалаларымызға, ҿндірістерімізге тартылып
жатырған шет елдер инвестицисы мен бюджеттік қаржылардың тиімді
пайдалану барысы да облыс басшысына рахмет айтуға тҧрарлық
шаруалар.
22
Осындай жақсы істерді санай келе, ризашылық сезімімімізді
білдіре келе біздің ел атынан облыс басшысынан сҧрарымыз –
аудан,
облыс кҿлемінде басшы қызметтегі дҽрежелілердің елдің рухани
тірлігіне деген кҿзқарасы тҥбегейлі ҿзгерсе екен...
...
Осы мҽселеге салқын қарағандықтан обылысымызда ҽлі кҥнге
бір айтыс ақыны жоқ. Бҧрынғы облыс басшыларынан қолдау
таппағандықтан кҥйші, термеші, айтыскер ақындарымыз басқа
облыстарды жағалап
кетіп, сол жақтарда республика бойынша ҥлкен
жҥлделерге ие болып жҥр.
Адам баласына керегі тек қана тҽн азығы бір ҥзім нан емес, жан
азығы рухани байлық пен сенім. Рухани сҧраныстарды ҿнер
қанағаттандырса, халыққа сенім мен қанағатты бҥгінгі ҽңгіме еткет
Бекет
-
Ата мешіттері секілді бабалар мҧрасы ҽкелмек...
«Маңғыстау»
, 22.04.2004
1.6. Қазақ халқының сәулет ӛнеріндегі ҧлттық болмысы
Ҧлт болмысы туралы, ҧлт ерекшегігі туралы айтылған да,
жазылған да пікірлер кҿп. Біздің бҧл мақаламыз солардың
бірі болмақ.
Бірақ біз бҧл мақала арқауы етіп қазақ халқының сҽулет ҿнері, соның
ішінде зираттық туындылары туралы ҽңгіме етпек болып отырмыз.
Кейбір қазақ халқы туралы ҿз пікірлері қалыптаспаған шала
сауатты тарихшылар мен саясаткерлер жҽне солардан тҽрбие алған
біреулер қазақ халқын ҧлт болып қалыптасып ҥлгермеген адамдар
қоғамы деп сендірмек болады.
Қҧдайға шҥкір, ондай ойлылар ішінен біз сҽулетшілер мен
археологтарды кездестірмедік. Оның себебі де бар секілді. Ҿйткені
олар қазақ даласын кезе, ой
-
шҧқырын зерттей жҥріп ҿз пікірлерін
қалыптастыратындардан. Олар біреулердің пікіріне сҥйенбейді,
кҿзімен кҿргеніне, қолымен ҧстағанына сенеді.
Археологтар тастағы салынған суреттер мен аршылған
қалалардан, кҿне мҧрағаттардан ҿз ата
-
бабаларын танып жатса,
сҽулетшілер де бір заманда иленген қыштар мен қазылған
жертҿледен, қаланған тастар мен тҧрғызылған кесенелерден ҿз
бойындағы ҿнер бастауын танып жатады. Осы орайда айта кетуге
тҧратын бір нҽрсе, ол Кеңес ҿкіметі кезінде оқу орындарында ҧлттық
сҽулет ҿнері деген сабақ жҥргізілмесе де, соңғы жҥз жылға жуық
мезгілде таза ҧлттық бір де бір ғимрат не ескерткіш тҧрғызылмаса да,
ҧлттық қолтаңба, ҧлттық шеберлік деген тҥсініктер қағаз бетінен кҿрініс
таппаса да ата
-
бабаның сҽулетшілік ҿнерін, ҽсіресе зираттық сҽулет
ҿнеріндегі ерекшеліктерін бодандық жылдар жоғалта алмапты.
Қазақстан егемендігін алған кҥннен бастап жаңбырдан кейінгі
қҧлпырып шыға келетін дала гҥліндей ҽр ауылда оқыған, оқымаған
шеберлердің не жерден кҿктеп шығып жатқаны белгісіз, не аспаннан
23
жауып жатқаны белгісіз, ҽйтеуір, қазақ даласын жаңа ескерткіштерге
толтырды да жіберді.
Сҿйтсе ҧлттық болмыс ҧлт бойынан ҿшпейді екен. Оны
Аллатағала адам бойынан ҿшпейтіндей етіп жаратады екен. Сан ҧрпақ
бойы ешкім қолына алмаған ҿнерді баяғы қаз
-
қалпында жалғастырып
алды да кетті.
Солардың қатарында біз де болдық. Осы жылдар ішінде біздің
ойымыз
бен
қолымыздан
бірнеше
ескерткіштер
шықты.
Мамандығымыз қҧрылысшы, ҽуестігіміз сҽулетшілік болып ҥндестік
тапса, ойымыз бен ісімізде де ҥндестік байқалып жатты.
Зираттық сҽулет ескерткіштерінің ата
-
бабадан қалған мҽдени
мҧра екенін бала кезден бойға сіңіріп ҿскен секілдіміз. Біз ҿскен
Маңғыстау ҿлкесінде бҧл ҿнер қазақ халқының осы бағыттағы ең
жоғары деңгейге кҿтерілген жерлерінің бірі болды. Бҧл ҿлке қалаған
сҧлбаға
келтіруге, ойып ҿрнектеуге бейім тастардың мол қоры бар
жер. Тҧтас қазақ халқы секілді байтағымыздың батыс шетін
мекендеген тайпалар кҿшпелі ҿмір сҥріп, кҿпшілігі ҿздеріне
айтарлықтай тҧрғын ҥйлер салуға мҽн бермегенмен ―о дҥниелік‖
болғандарына ҿнерін де, малын да аямаған халық. Бірақ олар мҥрде
басына тас ҥйе беруден аулақ болған секілді. Зираттық ескерткіштер
мҥрденің жастығы мен қарілігінен, байлығы мен кедейлігінен,
батырлығы мен пақырлығынан да, сол секілді байлығына, деректер
беріп тҧрады.
Зираттық сҽулет ескерткіштерден қазақ халқының ойы мен
философиясынан да мағҧлымат алуға болады.
Ескеткіштерден қазақ халқының ҿнерінің эволюциялық даму
процецестерін де анық байқайсың. Мҥмкін ҽу баста мҥрде басына тас
та шаншымаған болар. Бірте
-
бірте мҥрде басына тас шаншып, одан
кейін тас ҥйіп, кейін ҥйген тасты тҽртіпке келтіріп қоршап бастаған
секілді. Адам талғамы ҥнемі жетілу ҥстінде. Енді қоршау тастарды бір
тҽртіпке салып, ҿңделмеген тастарды реттеп қалау, ҿңделмеген
тастардан бір геометриялық фигура жасай қалау, қаланған тастардың
сыртқы беттерін тҽртіпке келтіру, қаланатын тастардың жан
-
жағын
тҥгелдей ҿңдеу, қаланатын тастардың алты жазықтыған ҿңдеп бір
ҿлшемге келтіру секілді жҧмыстар тізбегі жалғасып жатыр...
Содан барып жай қоршау керегетамға айналған, керегетам ҿңделген
сағанаға айналған. Сағана басын иіп ҽкеліп біріктірсе, кҥмбез пайда
болады екен. Содан барып кҥмбез пайда болған секілді...
Жай тас шаншудан қҧлпытас дҽрежесіне кҿтерілу...
Жер шарының моделін қайталауға тырысу...
Кҥмбез бен дҿңгелек қазақ халқының негізгі ойы, философиясы,
ҿнері...
Соншама жыл басқыншы билеушілер ҧмыттыруға тырысқанмен
тас ескерткіштер ҿздерін ҿздері ҥгіттеумен болды. Келіп қарағандар
ішінен танитын кҿзге, бата етіп қол жайғандар ішінен кҿкірегі
24
ойлыларға ―менмін‖
деп тҧратын сол ескерткіштер, ҧрпақ санасының
қалыптасуына, аталар ҿнеріне қҧрметпен қарауға міндеттеп тҧратын.
Соның арқасында тас ҿнерін қалпына келтіру қиын соқпады. Ҿйткені
ол халыққа керек еді. Халық оны сағынған болатын.
Сондай кез туғанда халық жабыла тас қалап, ескерткіштер
тҧрғызып, тындырған істерінен рахат тауып жатты.
Біз де солардың ішінде болдық. Бірақ біз алдымызға мақсат қоя
білдік. Сан ғасырлар тҧрған кҥмбездерді қайталау, ол кҿшірмешінің
жҧмысы болар еді. Шығармашылық керек болды. Халқымыздың
қолтаңбасын сақтай отырып, осы ҿнердегі жеткен бигін биіктете тҥсу
керек болды. Қазақ кҥмбезінің кҥмбездік қасиетін сақтай отырып,
оларды жетістіру қажеттігін тҥсіндік. Сол мақсатта Абыл ақыл кҥмбезі
мен Досан батыр дулығасы ҿмірге келді.
..
Олар
сезімді кісіге ҿзін
-
ҿзі таныстырып тҧрған сҽулет
ғимраттары.
.
Біреуі «мен
ақынның кҥмбезімін»
дейді. Ҿйткені мені сҽулетші
тҿрт домбыра етіп ҿмірге ҽкелді дейді. Мен қазақ халқының мҥлкімін,
қазақ халқы ҿнерлі халық дейді.
Екіншісі «мен батыр бабаларыңа қойылған ескерткішпінҽ
дейді.
Тағы біреуі «мен
жерде де, кҿкте де Домалақ анамын дейді
.
Жер
астында жайы қандай болса, жер ҥстіндегі жайы сондай. Бҽйдібектің
жарымын дейді
.
Бҽйдібектің жеті баласының анасымын дейді. Басыма
жеті балам жер астында да, жер ҥстінде де жеті шырақ жағып, қҧрмет
кҿрсетеді дейді. Мен солардың басын біріктірушімін, солардың
ынтымағының қамқаршысымын дейді. Мені салған сҽулетші ҽлем
жаратылысы туралы ойланған дейді. Ескерткіштің тҿрт жағында тҿрт
тҥнемел орындары бар.
Батыс... Ол
барлығыңның болашақ барар бағытымыз. Мен де сол
жақтамын дейді. Ол жақ туралы ойланатындар, менің кесенемнің
батыс бетіндегі тҥнемелге отырып, бір тҥн ҧйқысыз ҿткізсін деді.
Шығыс бет ҿмір басы. Сондықтан ол жаққа артына ҧрпақ
қалдырғысы келіп бала сағынғандардың Алласына жалынатын,
ҽулиесінен медет сҧрайтын жері.
Оңтҥстік
,
Қҧбыла бағыт. Бҧл тҥнемелге мҧсылмандық жолға
тҥскендердің оңаша ой толғауы ҥшін, мҥмкіншілігінше Алласымен,
ҽулиесімен сырласуы ҥшін жасақталған. Адам тіршілік иесі, сана иесі.
Сондықтан да бір шаруасы тынып жатса, бір шаруасы жҿнделмей
жатады. Адамдар бҧл істері мен ойларына жаратқанының жақтасуын,
табынарының желеп
-
жебеп жіберуіне мҧқтаж. Сондай шаруаларына
арналып солтҥстік жақта бір тҥнемел салынды дейді.
Менің атым ғана домалақ емес, Жаратылыс солай дейді. Кесене
бҧрышсыз сегіз жапырақтан жаратылып, оның жетеуі Бҽйдібектің жеті
ҧлдарының Ҧлы аналарына шырық боп, тағзым етіп тҧрғандай...
Қазақ халқы ҥшін ҥш қасиетті сан. Домалақ ана ескертішін ҥш
айналып қҧрмет тҧтуға, ескерткішпен танысуға жағдай жасалған...
25
1
.7. Сисем ата бабалардан қалған бас енші!..
Адайлар ата мекені Маңғыстаудан Жошы, Бату замандарында
ығысып, екі
-
ҥш ғасырға жуық Қап тауының батысында мал жайып,
Азау теңізінен балық аулап біраз сайран салған секілді.
Алтын Орда қҧлағаннан кейін қазақ хандығы шаңырағын
кҿтерісіп, екі жҥз жылға созылған жоңғар
-
қазақ соғысы аяқталған соң
Алатау, Сауран айналып, ҽлемді бес ғасырдай шарлап, заманнаң сҽті
тҥскен шағында ата қонысы Маңғыстауға қайта оралған сыңайы бар.
Адайлардың Маңғыстау мен Ҥстҥртті, немесе жергілікті ел тілімен
айтқанда Ой мен Қырды мекен еткеніне бірнеше ғасыр жҥзі болды.
Ҥстҥрттен Ойға қҧлайтын санаулы қия жолдардың ең теріс
жағындағы Ҿрмелі жолынан Қырға шыға келсең тау басынан Бозашы
тҥбегі алақандағыдай кҿрініп жатады.
Сол маңайға орналасқан Сисем
ата атты ежелгі қауымға ҧзақ жылдарға созылған ҧлы сапарынан
оралған кҿшпелі адайлар елге еңбегі сіңген билері мен батырларын
жерлеуді ҽдетке айналдырған. Ҥстірттен Ойға қҧлағаннан кейін де
біраз заман Сисем
атаға жеткізіп жерлеуді ҿздеріне мҧрат, ҿлілеріне
қҧрмет деп есептеген. Ел ҿсе тҥскен болар. Уақыт ҿте бҧл ҽдет елге
ауырлау тие бастаған секілді. Содан барып ҽр ру ҿздерінің орныққан
жерлерінің маңындағы ескі қойылымдар мен бос жатқан тҿбелерді
жаңа қауымға айналдыра бастайды. Ҽуелден таспен тарих жасауға
қҧмар бабаларымыз бес ғасырға созылған туған жерге деген
сағынышына арнап, сол жерге жеткізіп барып ҿз жамбастары жерге
тиген аталарға деген қҧрметін бейнелеп ғажайып туындыларды,
зираттық сҽулет ескерткіштерін, ҿмірге ҽкеле бастаған екен.
Ел басының ҿскендігі соншалық Маңғыстауда басы бос тҿбе
қалмауға айналады... Малдың басының ҿнгендігі соншалық Жем ҿзені
адайлардың бір байының жылқысы жабыла су ішкенде қамшының
сабындай ортайып қалады екен дейді...
Біздің бҧ кҥндер мен аталардың со бір кҥндерінің арасында бҥкіл
ҽлемді бір ғасырға жуық лас тулақтай сілкіп
-
сілкіп алған, ата мен
баланың, бар мен жоқтың, ҽйел мен ердің, саналы мен ойсыздың
арасындағы ежелгі мҽселелерді шешуге тырысқан тҿңкеріс атты
қҧбылыс болып ҿтті. Ел ―Байтал тҥгіл бас қайғы‖ кезеңіне жолықты да,
тоз
-
тоз боп ―тҧрымтай тҧсына, балапан басына‖ кҥнін кешті. Тҿбелер
де тҿбе басындағы ғажайып ескерткіштер де есіз қалды. Масат ата
бауырайындағы жайылып жатырған бір отар қойдай ―қошқартас‖
мҥсіндерден бҧ кҥндері арық тоқтыдай бес
-
алтауы ғана қалыпты.
Кеңес ҥкіметінің айтақтағанына ерген атеис ағайындарымыз ҿз
бабаларының басындағы сағаналары мен кҥмбездерін бҧзып ҥйлеріне
от жағатын пеш салды. Тарихи ескерткіштерді бҧзып колхоз қорасын
салу мақтаулы іске айналды. Шеттен келген экспедиция машиналары
26
алып келе жатқан тҧрбалары кейін кетсе, кҥмбезге тіреп тҥзейтінді
шығарды.
Археолог
дейтіндер
Маңғыстау
тастарын
Ресей
мҧражайларына машина
-
машина етіп жҿнелтіп жатты. Мола қазып,
қазына іздеушілер де ата
-
баба мҧрасына орны толмас ойранын
ҽкелді...
Сисем ата бабалардан қалған бас енші!..
Ҿзінің географиялық орналасуы Сисем
-
Ата қауымының сақталып
қалуына пайдасын тигізіп еді.
...Бірақ Сисем
-
Ата қауымын тарихилығынан айыру, сҽулеттік
сҽнін
бҥлдіру ісі енді басталды. Қас қылып жатырған ешкім жоқ.
Ғажайып сҽнді ҥш қҧлпытасты бҥлдіріп, бетін балталап аталарының
атын (жаңылысып) жазғандар да, бҧрынғысын алып тастап бабасының
басына кҥмбез тҧрғызғандар да, енді тҧрғызбақ болып хабарландыру
бергендер де, Сисем атаға жамандық ойламайды. Тек қана сол
істерінің ҽлемдік тарихтан хабары бар, ҽлемдік қҧндылықтың не екенін
тҥсінетін, бағалай білетіндердің жаңа тҧрғызған алтын сарайдан
бабасының басындағы жай қара тастың мың есе, миллион есе қҧнды
деп баға берерін тҥсінбейді, сезінбейді...
Сисем ата бабалардан қалған бас енші!..
Еншімізге ие болалық!..
Достарыңызбен бөлісу: |


title: «Ант» суреті жӛнінде - Сайын Назарбекҧлы

text:
1.8. «Ант» суреті жӛнінде
1912 жылы орыс суретш
i
с
i
В.Орловъ –
Петровъ салған ―Ант‖ деп
аталатын бҧл суретке техника ғылымдарының докторы Алтынбеков
Тҽуке Ҽнесҧлы аспирант кез
i
нде Москваның б
i
р ―алып
-
сататын‖
дҥкен
i
нде кездес
i
п қалады. Сурет иес
i
н
i
ң талабы бойынша ол тек қана
музейге сатылуға ти
i
с екен. Тҽуке мырза ҥш жыл бойы ҥзбей хабар
алып жҥр
i
п, ақыры сҽт
i
тҥс
i
п, 1977 жылы, музей қызметкер
i
есеб
i
нде
суретт
i
сатып алады.
Мамандардың айтуынша бҧл сурет –
―картон‖. Олай деп
суретшiлер болашақ салынбақ ҥлкен полотноның бiр бҿлшегiнiң эскизi
ретiнде кардон қағазға сала салған алғашқы жоба суретiн айтады екен.
Тҥркi тҧқымдас халықтардың бiр кездердегi дҽуiрлеп тҧрған кезiн
бейнелейтiн бҧл тарихи сурет –
бояулары шытынай жарылып, кейбiр
жерлерi тҥсе бастаған, жақтау ағаштары қиюы қашып, ҿзiнiң ескiнiң
кҿзi екенiне шек келтiрмейтiндей жағдайға жеткен кҥйiнде бҧ заманға
жетiп отыр. Сҥреттiң сол жақ тҿменгi бҧрышында В.Орловъ
-
Петровъ
912г. деген жазуы бар.
Он тҿртiншi ғасырдың орта шенiнде Москва Ҧлы кiнҽздерi Алтын
Орда мемлекетiнiң ҽскери кҿмегiмен орыс жерiн бiртҧтас кҥштi
мемлекетке айналдыра бастайды. Москва Ҧлы кiнҽзi Иван Данилович
Калита (1325
-
40ж.ж.)
Алтын Орда ханының Жарлығына (ярлық)
тҧңғыш рет ие болып, барлық бытыраңқы орыс кiнҽздiктерiнен салық
27
жинап, Алтын Орда мемлекетiне тапсыруға қҧқылы болды. Иван
Калита Ҿзбек хан (1312
-
42ж.ж.) кҿмегiмен Тверь (1327), Смоленск
(1340) княздiктерiн Москваға кҥштеп бағындырған. Орыстарды Москва
қол астына бiрiктiру саясаты ҽсiресе Иван II (1353
-
59), Дмитрий
Донской
(1359-
89) сияқты тарихи тҧлғалар кезiнде мықтап қолға
алынған. Бҧл жҧмыстарды Д.Донской ҧлы Василий I, содан кейiн
немересi Василий II, жалғастырады
.
Ҽкесi (Василий Темный) Алтын Орда ханы Барақтың (1422
-27)
iзiн сҥйiп Москваның Ҧлы кiнҽзi атанған Иван III 1476 жылы хан
―Жарлығын‖ жыртып, ендi Алтын Ордаға салық тҿлемейтiндiгiн жария
етедi. Осы сҽттi бейнелейтiн Н.Шустовтың ―Иван III разрывает ханскую
грамоту‖ атты суретi бар.
―Присяга ‖
(Ант)
суретi –
Василия II (Василий Темный) Москва
кiнҽзiнiң (сол кезде ол жастау едi, мҥмкiн оның орнында жасы
толғанша ел басқара тҧратын сенiмдi кiсiнiң) Алтын Орда ханының
табаны басылған саз тақтайшаны сҥйiп ант берiп, ―Москва Ҧлы Кiнҽзi‖
болып тағайындалып жатырған кезi бейнеленген. Демек, бҧл 1425
жылдар шамасы. Сурет –
бiр тарихи уақиға желiсiне байланысты
салынған.
Алтын Орда мен Кҿк Орданы тҧтас билеген, тарихтағы жалғыз
адам, Барақ хан (1422
-
27) Москваның Ҧлы Кiнҽзiн тағайындау рҽсiмiне
келмептi. Бҧрын Алтын Орда хандары орыс жерiмен кҿршi жатқан
астаналары Бату Сарай (Волгоград), Берке Сарай (Астархан маңы),
Сарайшық қалаларынан қиналмай жететiн болса, ендi астанасы Кҿк
Орда жаққа ауып кеткен Бараққа бiреуге табанымды сҥйгiземiн деп он
мыңдаған шақырымға сапарға шығу оңай шаруа емес едi. Ант беру
салтанатының ең негiзгi бҿлiгi ол –
ханның жалаң табанын сҥю.
Мерекеге бара алмайтын болған Алтын Орда ханы (мҥмкiн Барақ хан),
суретте кҿрсетiлгендей, саз тақтайшаға ҿз аяғының iзiн тҥсiрiп берiп
жiбередi.
Кейбiр ауызша деректерде Василий II Алтын Орда ханының ҿзi
келмегенiне қорланып, нағыз табан емес iз табан сҥюге арланып ант
беруден бас тартады да оның орнына (iнiсi ҽлде баласы) ант берiп
таққа отырады. Ҿшiккен ол кейiн сарай тҿңкерiсiн жасап тақты тартып
алады да, iнiсiнiң (не баласының) екi кҿзiн бiрдей ағызып жiбередi. Ол
тарихта Василий Слепой деген атпен қалып едi деседi.
―Москваның Ҧлы Кiнҽзi‖ атағын беру салтанаты екi бҿлiмнен
тҧрған ба деп ойлаймыз. Бiрiншiсi –
хан табанын сҥйiп ханға қҧрмет
кҿрсету ҽдетi болса, екiншiсi –
хан тҧлпарына қҧрмет кҿрсету ҽдетi
болған секiлдi. Москва Ҧлы Кiнҽзi басындағы ―Шапка Мономаха‖ деп
атақ тағылған қҧрметтi тҽжiне арпа толтырып, Алтын Орда ханының
тҧлпары жеп тауысқанша оның аузына ҧстап тҧратын болған. Ҧзақ
уақыт қолын созып тҧрған кiсiнiң қолы талары белгiлi нҽрсе. Осыдан
барып (менiң жеке ойым) ―насколько тяжела ―Шапка Мономаха‖ деген
28
мҽтел шыққан болуы мҥмкiн. Кейбiр тарихшылардың айтуынша ол бас
киiмдi Д.Донскойге Ҿзбек хан сыйға тартқан болса керек.
Мономах (1057
-
1125ж.ж.) –
Москва кiнҽздерiнiң атасы. Смоленск,
Чернигов, Киев кiнҽздiктерiн (1113
-
25ж.ж.) басқаруға половцылар
арқасында қолы жеткен.
Ауыз бiрлiктерi азая бастаған Ҧлы Алтын Орда мемлекетi ендi
ҧсақ хандықтарға бҿлiнiп кетедi.
Осы кезеңде Қазан, Сiбiр, Қырым, Ноғай хандықтары Алтын Орда
қҧрамынан шығып, ҿз шаңырақтарын кҿтере бастайды.
Иван III (1462
-
1505ж.ж.) орыс мемлекетiнiң тҧтастығын жҥзеге
асыру жолында ендi Алтын Орда емес Қазақ ханы Жҽнiбектен
айтарлықтай кҿмек алып тҧрған. Ол 1476 жылы Алтын Ордаға салық
тҿлеуден бас тартады. 1480 жылы Алтын Орданың соңғы ханы Ахмет
мол ҽскермен Москваға аттанады. Бiрақ ҥлкен соғыс қимылдарын
бастамай Угри ҿзенiнiң екi жағында екi ел бiр жаз бойы иық тiрестiрiп
тҧрып алады. Бҧл уақиға тарихта ―великое сидение‖ деп атақ алады.
Ахмет артынан келер кҿмектi кҥтедi. Орыстар астыртын келiсiм
бойынша кҿмек болмасын бiлсе де кҥшiн сақтайды. Кҿмек кҿрсетпегенi
былай тҧрсын, басқа ҧсақ хандықтар Алтын Орда иелiгiне тиiсе
бастайды. Ақырында Ахмет хан кейiн қайтады да, ҿш алу мақсатымен
ҽлгi одақтас ҧсақ хандармен болған соғыста кҥйрей жеңiледi. 1480
-81
жылдардағы соғыс нҽтижесiнде Алтын Орда ендi мемлекет атанудан
қалып, аты мҽңгiлiкке ҿшедi.
Сол кезден бастап орыс саясатшылары Ҧлы Дала мемлекеттерiн
бiр
-
бiрiне айдап салып, ҿздерiн
-
ҿздерiне қырғызып, ҿз мақсатына
жетудiң ең ҧтымды жолын табады. Сол ҧтымды саясат арқасында бiр
кездегi Ҧлы мемлекет Алтын Орда бҿлшектенiп қҧлайды да, жеке
-
жеке
ҧсақ кiнҽздiктерден тҧратын орыс елi Ҧлы Империяға айналады.
1.9. Ӛнер және ӛлім
Бҧ тiрлiкке келiп жатқан жан иелерi баршылық. Егер бiз сол
тiршiлiк иелерiнiң iшiнде адам пенделерiн жақсылыққа бегiмдейтiндiгi,
сезiмге қҧштар етерлiгi, табиғатқа жақындата тҥсетiндiгi, қуаныш
сыйлай алатындығы ҥшiн кейбiреулерiн ерекше қҧрметке ие етер
болсақ жҽне билiкке маған берсе, онда мен мал iшiнен жылқыны,
ҧшатындар iшiнен аққуды, жҥзетiндер iшiнен делпиндi, аңдар iшiнен
қҧралайкҿз қарақҧйрықты таңдаған болар едiм. Ал ҿсiмдiк
арасынан?…
Адамдар iшiнде де ҽлгiлер сияқты, айрықша жаратылғандары
кездеседi.
Кезiнде
замандастарына
қадыр
-
қасиетiн
таныта
алмағандары да, тiрiлей қҧрмет ҧшпағына кҿтерiлгендерi де жеткiлiктi.
Бҧл шағын мақаланы бiз осы екi топтың алдыңғысының ҿкiлi, ХIХ
ғасырда Францияда туып, бар болғаны 37 жыл ҿмiр сҥрiп, оның он
29
жылының жартысынан жуығын қорлық пен азапта ҿткiзiп, ақыры
жындылар ҥйiнде ҿзiн
-
ҿзi атып ҿлтiрген Винсент Ван Гот суретшiге
арнағалы отырмыз.
Мақала мағнасын тҥсiнiктiлеу ету ҥшiн алдымен Ван Гог ҿнерiн
кҽзiргi ҧрпақ қалай бағалап отыр деген сҧраққа жауап бере кетелiк.
Адамдар сурет салып сата бастағалы ең қымбат сатылған сурет
―Гоша дҽрiгер‖ атты, Ван Гогтiң жындыханалар ҥйiнде жатып салған
суретi екен. Ол суреттің жасы жҥзге толған шақта 80,0 миллион
долларға сатылыпты.
1987 жылы Париж қаласының Содбис аукционында Ван Гогтiң
―Кҥнбағыс‖ атты суретi 38,0 миллион долларға ҿтiптi.
Ван Гог бҥкiл Ҽлемге танымал ―Тҥнгi кафе‖, ―Картоп жегiштер‖,
―Серуен‖, ―Қызыл жҥзiмдер‖ атты суреттердiң авторы.
Ван Гог туралы ҽңгiмемiздi осы жерден тоқтата тҧрып, ол туралы,
оның замандастары туралы аз ғана ой толғап кҿрелiк.
Ван Гогты кез
i
нде замандастары зорлап жындыханаға салыпты.
Суретш
i
жындыханада отырған кезде, жҥз жылдан кей
i
н 80,0 млн.
долларға сатылар, ҿз
i
н емдеген к
i
с
i
бейнес
i
н полотноға тҥс
i
р
i
пт
i
…
Ван Гог жынды ма едi?… Ҽлде ол ҿз замандастарынан бiрнеше
ғасыр iлгерi кетiп оларға жынды болып кҿрiндi ме екен?…
Бiр аңыз еске тҥсiп отыр.
… Атақты патшаның ақылды уҽзҽрі
болыпты. Бiр кҥнi тҥнде сол
уҽзiрге Жетi Кҿктен хабар тҥсiп, қҽзiр, таң алдында жаңбыр жауатыны,
сол жаңбыр суынан дҽм татқандардың жынданатыны ескертiлiптi. Ол
тек қана патшасына ескертiп ҥлгередi. Жаңбыр жауып елi жындылар
елiне айналады. Бҧларды мойындамай, тiптi патша мен уҽзiрдi дарға
аспақ болады. Ҿлiмнен қорыққан патша: ―Уҽзiрiм, ақылың ҧшан
-
теңiз
едi ғой, бiр айласын тапсашы‖ –
деп жалыныпты. Сонда уҽзiр:
–
Жалғыз жол бар. Басымызды аман қалу ҥшiн бiдер де жаңбыр
суынан дҽм татуымыз қажет дейдi. Олар да басқалар қалпына
келгенде елi мойындап, тағына қайта ие болыпты
-
мыс.
… Мҥмкiн Ван Гог басында да сондай жағдай болған болар. Бiрақ
ол басқалар iшкен судан тартынған болар, ақыры амалсыз ҿзiн
-
ҿзi
ҿлтiрген болар… Ҽйтпесе, бҧдан жҥз жыл бҧрын ҿмiр сҥрген
жындының суретiн бҧ заманның тиiн санаған қулары 80,0 млн.
долларға бағалар ма едi…
Ал ҿнер зерттеушiлердiң айтуы бойынша ―Кҥнбағыс‖ суретi Ҧлы
шығармалардың iшiндегi ең Ҧлысы. Бҧл шығарманың кҿшiрмесiн бiз ҿз
кҿзiмiзбен кҿрдiк. Сап
-
сары кҥнбағыс. Жан
-
жағында сҽулеге ҧқсас
жапырақтары бар, ортасында кҥн
кҿзiнен нҽр алып пiскен пiстесі
бар
кҽдiмгi кҥнбағыс. Бiрақ бҧл сурет сол кҽдiмгi кҥнбағыстығымен Ҧлы
екен. Егер адам баласы, суретшi бҥкiл Ҽлемдiк тiршiлiк символын
салам десе оны тек қана кҥнбағыс арқылы бейнелей алар. Жердегi
тiршiлiк қҧдiретi –
Кҥн. Кҥн –
бiздiң Тҽңiрiмiз. Дҽн /пiсте/ болашақ ҧрпақ,
кҥн қҧдiретiнен жаралған тiрлiк жалғасы. Ҽлемнiң шексiздiгi, ҿмiрдiң
30
қайталанбалығы, бҽрiне ҽмiршi кҥн екендiгi, жердегiлердiң кҥнге бас
иiп, соған бас иiп қҧрмет кҿрсетуi, мiне, солардың бҽрiнiң кездейсоқ
қҧбылыс еместiгiнiң ҥлгiсi –
кҥнбағыс. Ван Гог кҿзi соны кҿре бiлген.
Сондықтан да ол Ҧлы. Ван Гогтың ҧлылығының тағы бiр қыры –
оның
шыншылдығы. Бҥкiл Европа Азияны ҿздерi жаратқандай боп,
бҧратана, жабайы, қор санап жҥрген кезде Европа ҿнер
адамдарының
iшiнде алғашқысы болып Шығыстық ҿнерлi мойындауы да оның
Ҧлылығы едi. Мҥмкiн Ван Гогты жындыханадан шығарған да осы кiсiлiк
шыншылдығы болар. Бiздер, қазақтар, сол шығыстағылардың бiрiмiз.
Бҧ заманда мақтануға тҧрарлық бiр жетiстiгiмiз –
ол бiздiң
жастарымыздың ҿнердi жете меңгеруi, оны басқалардан оздыра
бастауы.
Кҽзiр
Айманның,
Жҽнияның,
Ҽлiбектiң,
Сҽкеннiң,
Бекболаттың, кҥйшi жҽне ҽншi Айгҥлдердiң ҿзгеден мойындары озық,
тҿбелерiнiң биiк кҿрiнуi –
соның айғағы.
Солардың бiрi сурет ҿнерiндегi Ван Гогтi Пiр тҧтушы –
Шымкенттiк Асқат Ахмедияров. Мынау қарбалас заманға тап болып,
мҥмкiн кейiн миллиондарға сатылар дҥниесiн кҽзiр қарын қамы, екi
ҧлының кҥнделiктi мҽпаханасы ҥшiн болмашы тиiнге ҿткiзiп жҥрген
суретшiнiң ҿмiрге қҿзқарасы бiзге бҽлкiм тҥсiнiксiздеу де болуы кҽдiк.
Ван Гогке жан
-
тҽнiмен берiлген, Ҧлы ҿнерiне бас иген, Шығыс
ҿнерiн мойындаған алғашқы Европалық ретiнде қҧрметтеушi қазақ
жасы оны ҿз елiне тҥсiндiрмек болады. Осы ой Асхатты ҧзақ
ойландырып, толғандырып барып бiр арнаға қҧйылады. Ол Ван Гогқа
қҧрметiн оның ―Кҥнбағыс‖ суретi арқылы бермек болады.
… Ҥлкен потолноға Ван Гогтың ―Кҥнбағысы‖ салынады. Ҿнер
сҥйер бiр жанашырдан ҥш қап кҥнбағыс пiстесiн сҧрап қолға тҥсiредi.
ЦУМ дҥкенiнiң ҽкiмшiлiгiнiң келiсiмi мен кҿше асфальтiне бiр қап пiсте
тҿгiледi. Оның ҥстiне таза мата тҿселедi. Мата ҥстiне екiншi қап пiсте
жайылады. Суретшi тыр жалаңаш шешiнедi. Ҥстiн сҧйықтау етiп
дайындаған қамырмен майланады, Ҿзi жайылған пiсте ҥстiне жатады.
Ҥшiншi қап пiстенi ҿз ҥстiне тҿктiредi. Осы
уақыттың бҽрiнде де
магнетофон ―Винсент‖, ―Ван Гог‖ деп қайталаумен болдаы. Шашына
дейiн пiсте жабысқан Асхат орнынан тҧрып, шапанын жамылады. Мен
осы уақиғаны теледидардан ҿз кҿзiммен кҿрдiм.
Бҧндай қҧбылыстарды шет елдерде ―Перформанс‖ деп атайды
екен.
Ол сҿз ҿнер иесiнiң ҿз ойын, iшкi жан
-
дҥниесiндегi кҥрделi
қҧбылыстарды басқаларға кҿрсету ҥшiн таңдап алған ҽдiсi деген мағна
беретiн сҿз екен.
Асхат Ахмедияровтың Ҧлы суретшi Винсент Ван Гогке арнаған
қҧрметi бҧ кҥндерi ҿз басына бҧлт боп оралса керек. Кҿпшiлiк
алдында шешiндiң деп айып тағып бiр айдай тергеу жҥргiзiп, қазақ
суретшiсi Асқат Ахмедияровтың француз Ҧлы суретшiсi Винсент Ван
Гог қҧрметiне арнаған перформансы қылмыс кодексiнiң кiсiнi бас
бостандығынан ҥш жылға дейiн айыруға жеткiзерлiк қылмысына
айналса керек.
31
Бiз кҽзiр бостандықтағы елмiз. Бiз тек қана дҥниежҥзiлiк қылмыс
пен экономика заңдарын бойымызға сiңiрiп қана қоймай, Ҽлемдiк
мҽдени қҿзқарастардан да аулақ болмауымыз керек болар.
Суретшiлер Ван Гог пен Асхат Ахмедияров iстерi сотқа
берiлiптi.
Тiршiлiк бейнесi, ҿмiрдiң мҽңгi қайталанылу қҧбылысы, жердегi жан
иелерiнiң кҥнге бағыныштылығы жҽне оған иiп кҿрсеткен қҧрметi, соны
жан
-
дҥниесiмен тҥсiнген суретшiлер, соны отандастарына тҥсiндiрiп
бермек болған Асхат Ахмедияров –
мiне, осы шағын мақаланың
тҧжырымы.
… Мақала соңына бiр ҧсыныс пен бiр сҧрақ…
Ҧсыныс –
мҥмкiн Асхатты соттағаннан гҿрi жындыханаға салған
дҧрыс болар. Ол да сол жерде болашақ 80,0 млн.долларға ҿтер
бiрдеңе салар…
Сҧрақ –
суретшi Асхаттың бiр сҽт жылт ете қалған ―ҧятты жерiнiң‖
қазақстандықтар ҥшiн теледидар кҥнi
-
тҥнi кҿрсетiп жатырған секс
ленталарынан қауiптiрек болғаны ма?… Кешегi қауым Фадеев,
Маяковский сияқты бiраз ҿнер иелерiн соңғы сызыққа жеткiзiп тынып
едi…
Байқаңыздар,
Шымкенттiк
заңгерлер,
ҿнер
адамы
жарақаттанғыш. Ал ҿмiр мен ҿлiм арасы бiр секунттық жол. Қазақ
халқына Абайына қамшы кҿтерген, Бiржан салының қолына бҧғау
салған, не болмаса кешегi аласапыран заманда талай ҿнер иелерiн
қҧрбан еттi деген атақ та аз жҥк емес.
02.03.1999 ж.
1.10
. Домалак
-
Ана кесенесі
Қазақ халқына ең кҿп таралған аңыз
-
ақиқатардың бірі Домалақ
-
Ана ҽулие (Нҧрила) туралы ҽңгіме
-
аңыздар.
Нҧрила Қожа Ахмет Яссауи ҧрпақтарымен кіндіктес қожалардың
қызы екен дейді. Ҽкесі Ақсақ Темірдің ҽскери қолбасшыларының бірі
болса керек. Батыс жақтағы кҿп соғыстардың бірінде мерт болады.
Анасы да ерте қайтыс болып Нҧрила атасы мен ҽжесінің тҽрбиесінде
қалады. Атасы Тҥркістандағы бір мешіт имамы екен. Сол кезде
салынып жатқан Қожа Ахмет Яссауи мешіті қҧрылысын жҧмыс
кҥшімен, азық
-
тҥлікпен қамтамасыз етуге кҿп еңбек сіңірген Ҥйсін
Бҽйдібек деген адаммен достасады.
Тҥркістанға келген бір сапарында Бҽйдібек Нҧриланың атасын
Қаратауға қонаққа шақырады, ал содан кейін олар сол Бҽйдібек
аулына тҧрақтап қалады. Мешітте бала оқытады.
Атасы, ҽжесі ҿмірден озып, Нҧрила Бҽйдібек аулында ержетеді.
Қанша кісі қҧда тҥсіп айттырса да ешкімге тҧрысқа шығуға келісімін
бермеген қыздан он сегізге толғанда ауыл ҽйелдері себебін сҧрайды.
Сонда Нҧрила атасына берген анты бар екенін, егер тҧрмыс қҧратын
32
болса онда оның ерінің тек қана Бҽйдібек болатынын, ҽйтпесе ешкімге
де шықпайтынын айтады. Нҧриланың атасы ҿмірден озарда ―Сен
қасиет қонған жансың. Білегіңнен ең алғаш ҧстаған ер кісіге тҧрмысқа
шығарсың‖ деп Нҧрилаға соңғы тілек, батасын берген екен.
..
Бҧл аңыздың жалғасы былайша жалғасады... Нҧрила жастау
кезінде мал суарып жҥріп қҧдыққа тҥсіп кетеді. Сол қҧдық маңына келіп
алғаш білегінен ҧстап, тартып шығарып алған Бҽйдібек болады...
Екі ҽйелі бар Бҽйдібек ауыл ақсақалдарының зорлауымен
осылайша Нҧриланы да алады.
Бҽйдібек ата ҧрпақтары:
Сары бҽйбішеден –
Сарыҥйсін.
Зеріптен –
Шапырашты, Ысты, Ошақты.
Нҧриладан –
Албан, Суан, Дулат.
Нҧрила тірілей қасиеттерімен танымал болып, байтақ елге аты
жайылады. Домалақ
-
Ене, Домалақ
-
Ана аталады...
ЮНЕСКО
дҽрежесінде
150
жылдығы
тойланған
Абай
Қҧнанбайҧлының меретойына арнайы салынған ―Абай
-
Шҽкҽрім‖
кесенесін салып шығу маған тапсырылған еді.
Абай қҧрылысы аяқталар жылы Семей облысының ҽкімдері
ауыстырылды да біз Лукин деген кісімен келісіп жҧмыс жасай алмадық.
Сол келіспеушілік қҧрылыстың сапасына да біраз салқынын тигізді.
Семей облысы миллиард теңгеге той жасап жатып біздің иығымызға
бір шапан да жаппай, той кезінде де шеттетіп еш жерге шақырмай
абырай, атақсыз қалдыруға тырысты. Біз ол тойдан Жақиянов пен
Лукинге ҿкпелі аттандық. Сол елдің арыстан азаматы Тҿкен Ибрагимов
мені жолға шығарып саларда жылап отырып ―Сайын ҿкпесіз аттан.
Жердің тесігі болса кіріп кетердей ҿртеніп отырмын‖ деген еді. Мен
Ділдҽ анамызға ҿз қаржыма сағана тҧрғызып кетпек болып Тҿкенмен
ақылдасқанда ол менімен достығын алға тартып, азаматтық борыш
атты кісілік қасиеттер арқылы тор қҧрып ақыры мені тҧзаққа тҥсірген
болатын. Сонымен біз Тҿкен Ибрагимовтың жеке ҿтініші бойынша
Ҽйгерім, Ақылбай сағаналарын тҧрғызып кеткенбіз. Соңғы екеуін
қаржыландырамыз дегенмен, сҽті тҥспеген.
Сол жылы (1995 ж.) Жидебайдағы кесенелерді ҿз кҿзімен кҿрген
Атымтай Омаров деген Шымкенттік азамат кҽсіптес ағасы Алтынбек
Тҿлепбековке ―аға, осындай тастан біз неге Домалақ
-
Анамызға кесене
тҧрғызбаймыз‖ деп, ақыл салады. Алтынбек те келіседі. Сонымен олар
мені Ақтаудан іздеп табады. Мен келісімімді бердім. Оған себеп
жеткілікті еді.
Біріншіден Домалақ ана бар қазаққа аты белгілі, бар жҧртымыз
мойындаған қасиет иесі болатын. Ол кісіге еңбек ету Алла тағаланың
жақсы қабылдайтын ісі деп ойладық.
Екіншіден шынын айтсақ, бҽріміз де пендеміз. Атақты болғымыз
келеді. Жҧрт мақтаса екен дейміз. Менің болмысымдағы осындай
ҿзімшіл сезімдеріме алғыс орнына Семей облысының басшыларынан
33
кҿрген қорлықтарым ҽсер етіп,
ылғи жҥйкемді ширықтырып жҥретін.
Еңбегімді бағаламады деп, іс істей алатынымды дҽлелдегім келіп,
тағы бір істе ҿзімді сынап кҿрмек болып жҥрген сҽтіме осы Домалақ
ана кесенесі кездесе кетті. Мен арманыма жеткендей боп қатты
қуандым.
Ҥшіншіден жақсы табыс табамын деп ойладым.
Сонымен Мен Шымкентке ҧштым. Самолет ҥстінде отырып егер
келісе алсақ, болашақ кесене қандай болар екен деген
ойға батып
отырғанда, Домалақ ананың қазіргі сҧлбасы кҿз алдыма елестеді.
Ҧмытып қалмауға тырысып қойын дҽптеріме ҥш бунақ
кҥмбезді
кесенені сызып алдым. Тҿменгісінің диаметрі сегіз метрлік дҿңгелекке
іштей сызылған сегіз сегмент, екінші бунақ 16 сегмент, ҥшінші бунақ
кҥмбез отыз екі сегменттен тҧратын еді. Екінші, ҥшінші бунақтар
диаметрі қазір есімде қалмапты.
Кҥмбез алдында екі мҧнара болады деп ойладым.
Аты аталған екі жігітпен 25 миллион теңгеге келістік. Бірақ олар ақша
орнына кҿбіне сауда айналымынан тҥскен қант, вермишель секілді
тамақ бҧйымдарын берді де, менің оларды ақшаға айналдыруға
уақытым да, тҽжрибем де жеткіліксіз болып шықты.
Ақырында менің жеті миллиондық заттарымды Украинаға
жіберген ―орыс достарым‖ бойына сіңіріп кетті.
Сондай олақтықтарымнан ―Парыз‖ атты жауапкершілігі шектеулі
серіктестігімнің есеп шотындағы 17 миллион теңгемнен де ештеңе
қалмады. Кейін орны толады ғой деп ―Парыз‖ есепшотындағы ақшаны
қҧрылысшылар айлығына жҧмсап жіберген едім. Оған ҽлі кҥнге еш
ҿкінішсіз келемін.
Мен Домалақ ана кесенесін қалай болғанда да бітіріп шығуым
керек болатын.
Семей облысы ҽкімінің орынбасары, сол кездегі премьер
-
министр Қажыгелдиннің бажасы Лукин Абай қҧрылысынан кетірмек
болып кҿрсеткен зорлығы маған
қатты ҽсер етті. Мен Домалақ ана
қҧрылысына бар ҿнерімді салуға да, бар дҥниямды аямауға да дайын
болатынмын. Сондықтан да ҿзімді
-
ҿзім тану ҥшін,
ҿзгелерге таныту
ҥшін Домалақ ана кесенесін кҿрнекті етіп шығаруым қажет болатын.
Қҧрылыстың бас шебері ҿз ҧлым Нҧрлан болды. Ол Бҿрлідегі
Омархан
-
Нҧржамал кесенесін салып шыққан шебер болатын.
Домалақ ана басы адам аяқ алып жҥргісіз тастар мен
бетондардың ҥйіндісі
екен.
Облыстың
бас
сҽулетшісінің
ойлап
тапқан
кҿптеген
кедергілерінен қҧрылысымызды бастай алмай тҿрт ай жҥрдік.
Мен ―Маңғыстау, Шыңғыстау, Қаратау, Ҧлытау, Атырау‖ атты
кітап жазып жҥрмін. Егер биылғы жоспар орындалып, Райымбек
бабаның кесенесіне қол
тигізсек бҧл кітап атына Алатау сҿзі де
қосылатын болады. Осы кітап менің асықпай жазатын кітабым болмақ.
Кітапта кесенелерді сала жҥріп ҿзімнің кездескен кісілерім арқылы,
34
олардың мінез
-
қҧлықтары арқылы менің ҿмірге деген кҿз қарасым,
тҥсінігім анықталатын болады.
Ақыры Кесене қҧрылысын бастап кеттік.
Домалақ ананың жатқан жеріне жеткізер жер асты жол
қалдырылды. Кесененің тҿрт жағында тҿрт тҥнемел орындар бар.
Шығыс –
ҿмір. Шығыс жағындағы тҥнемел орын аналардың Алла
тағаладан перзент сҧрап тҥнейтін орны. Батыс –
деген ―о дҥние‖
символы. Бҧл орын пенделердің Алла тағаладан біліп
-
білмей істеген
кҥналарына кешірім сҧрайтын тҥнемел орны.
Оңтҥстік жақ қасиетті Қағба, Мекке жақ. Бҧл орынды діни
тҧлғаларға арнадық. Терістік жақ тҥнемел барлық адамдарға, ҿз
ойындағы тілектерімен келгендерге арналды.
Домалақ ана мҥрдесі жерленген жердің топырағын ашық
қалдырдық. Мҥрде басына барған кісілер алақанын топыраққа тигізіп,
содан кейін алақанын маңдайына тигізіп жатады. Сол жерде
Бҽйдібектің жеті баласының атынан (Сарыҥйсін, Шапырашты, Ысты,
Ошақты, Албан, Суан, Дулат) жеті шырақ жағылған. Сондай электр
шырақтар кесененің ҥстіңгі жағында Домалақ
-
Анаға Н.Назарбаевтың
қойған мрамор қойтас маңында да бар.
Домалақ ана қҧрылысы 1996
-
97 жылдары негізінен салынып бітті.
Негізінен дейтін себебім кесенені айналып шығатын тҿменгі жолға
жҽне кесенені айналып шығатын жоғарғы жолға жергілікті жердің
ақтасын тҿсемек болып кейінге қалдырғанбыз. Бірақ жергілікті жігіттер
ол жерлерге мрамор тҿсейміз деп тас астының гидроизоляциясын
сапасыз орындап, енді тҥнемел бҿлмелер тҿбесіне ылғал кетіп тҧр.
Осындай уақиға Абай кесенесінде де кездескен болатын. Мені бас
қҧрылысшы дҽрежесінен ығыстырған Лукиннің (кейін Ҿскемен
қаласының ҽкімі болып жҥріп ҥстінен қылмысты іс қозған) ҽкелген
бригадасы Абай кесенесі мҧражайының тҿбесін жапқанда ҿте
сауатсыз жҧмыс жасап жатты. Мен араға тҥсіп ештеңе тындыра
алмадым. Сол қателіктер қырсығынан мҧражай ҥстінен ҽлі кҥнге су
сорғалап тҧрған болар. Егер мені сол жерге апарып сҧраса қай жерде
қате кеткенін осы кҥнге дейін айтып бере аламын.
1997 жылы қҧрылысы бітіп, енді ашылу тойын тойлаймыз деп
жҥргенде облыс басшысы ауысып кетті де (тура Абайдағы тағдыр)
Халық Абдуллаев деген кісі облыс ҽкімі болды. Ол кісі екі жыл бойы
Домалақ
-
Ана кесенесін аштырмай ҧстап, ақыры 1999 жылы ғана
кесене лентасы қиылды. Кесене алдындағы мҧнараларға кесенені
қаржыландырған Алтынбек пен Атымтай аттары, сҽулетшісі Сайын
Назарбекҧлы, бас шебері Нҧрлан Сайынҧлы деген мрамор
тақтайшаларды алдыртып тастады.
Абдуллаев кесенені Президентке аштырып атақ алмақ болып
қанша тырысса да сҽті тҥспеді. ―Аққа Қҧдай жақ‖ дегендей кесенені
менің досым, ҽрі пірім Ҽбіш Кекілбаев келіп ашты.
35
Домалақ ана кесенесі бҧл кҥндерде елдің нағыз рухани
байлығына айналды. Кҥні
-
тҥні басы зияратшылардан босамайды.
Бірақ бҧл кесенелерді ҿмірге ҽкелген Алтынбек Тҿлепбеков пен
Атымтай Омаров деген азаматтарға халық атынан, мемлекет атынан
ҽлі кҥнге алғыс та айтылған жоқ, қҧрмет те кҿрсетілген жоқ.
Алыста жҥрсек те Біз Алтынбек Тҿлепбеков деген азаматтың
елге, елге еңбек еткен тҧлғаларға деп жасап жҥрген қайырымдылық
кҿмектерін естіп жатамыз.
Егер менен бір қҧдіретті кҥш: «Сен
тірлікте не бітірдің, ҿмірде не
тындырдың? Тек қана бірінің атын ата»
--
десе, мен мақтанышпен:
―Ҧлым Нҧрлан екеуміз ―Домалақ
-
Ана‖ кесенесін салдық!‖ деп жауап
берген болар едім деп ойлаймын.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сисем ата – - Сайын Назарбекҧлы

text:
1.11. Сисем ата –
Адайлар пантионы
Адам пендесінің табиғаты –
ізденіс, қозғалыс.
Тіршілігі –
кҿш
-
керуен, о да ізденіс пен қозғалыс.
Осы аксиоманы толық пайдалана білгендердің бірі адайлар
тайпасы болса керек. Ҽлемді бес ғасырдай шарлап келіп ата қонысы
Маңғыстауға оралған адайлар Маңғыстау мен Ҥстҥртті, немесе
жергілікті ел тілімен айтқанда Ой мен Қырды мекен еткеніне бірнеше
ғасыр жҥзі болды Ҥстҥрттен Ойға қҧлайтын санаулы қия жолдардың ең
теріс жағындағысының басынан Бозашы тҥбегі алақандағыдай кҿрініп
жатады.
Сол маңайға орналасқан Сисем ата атты ежелгі қауымға ҧзақ
жылдарға созылған ҧлы сапарынан оралған кҿшпелі адайлар елге
еңбегі сіңген адамдарын жерлеуді ҽдетке айналдырған. Ҥстірттен Ойға
қҧлағаннан кейін де біраз заман Сисем
-
Атаға жеткізіп жерлеуді
ҿздеріне мҧрат, ҿлілеріне қҧрмет деп есептеген. Ел ҿсе тҥскен болар.
Уақыт ҿте бҧл ҽдет елге ауырлау тие бастаған секілді. Содан барып ҽр
ру ҿздерінің орныққан жерлерінің маңындағы ескі қойылымдар мен бос
жатқан тҿбелерді жаңа қауымға айналдыра бастайды. Ҽуелден таспен
тарих жасауға қҧмар бабаларымыз бес ғасырға созылған туған жерге
деген сағынышына арнап, сол жерге жеткізіп барып ҿз жамбастары
жерге тиген аталарға деген қҧрметін бейнелеп ғажайып туындыларды,
зираттық сҽулет ескерткіштерін, ҿмірге ҽкеле бастаған екен.
Ел басының ҿскендігі соншалық Маңғыстауда басы бос тҿбе
қалмауға айналады... Малдың басының ҿнгендігі соншалық Жем ҿзені
адайлардың бір байының жылқысы жабыла су ішкенде қамшының
сабындай ортайып қалады екен дейді...
Біздің бҧ кҥндер мен аталардың со бір кҥндерінің арасында бҥкіл
ҽлемді бір ғасырға жуық лас тулақтай сілкіп
-
сілкіп алған, ата мен
баланың, бар мен жоқтың, ҽйел мен ердің, саналы мен ойсыздың
арасындағы ежелгі мҽселелерді шешуге тырысқан тҿңкеріс атты
қҧбылыс болып ҿтті. Ел ―Байтал тҥгіл бас қайғы‖ кезеңіне жолықты да,
36
тоз
-
тоз боп ―тҧрымтай тҧсына, балапан басына‖ кҥнін кешті. Тҿбелер
де тҿбе басындағы ғажайып ескерткіштер де есіз қалды. Масат
-
Ата
бауырайындағы жайылып
жатырған бір отар қойдай ―қошқартас‖
мҥсіндерден бҧ кҥндері арық тоқтыдай бес
-
алтауы ғана қалыпты.
Кеңес ҥкіметінің айтақтағанына ерген атеис ағайындарымыз ҿз
бабаларының басындағы сағаналары мен кҥмбездерін бҧзып ҥйлеріне
от жағатын пеш салды. Тарихи ескерткіштерді бҧзып колхоз қорасын
салу мақтаулы іске айналды. Шеттен келген экспедиция шопырлары
алып келе жатқан тҧрбалары кейін кетсе, кҥмбезге тіреп тҥзейтінді
шығарды.
Археолог
дейтіндер
Маңғыстау
тастарын
Ресей
мҧражайларына машина
-
машина етіп жҿнелтіп жатты. Мола қазып,
қазына іздеушілер де ата
-
баба мҧрасына орны толмас ойранын
ҽкелді...
Бҧ кҥндері, қҧдайға шҥкір, заманымыз бен билеушіміз де, ойымыз
бен сҿзіміз де ҿзіміздікі. Не істейміз десек те еркімізде. Алла тағала
ҧзағынан бергей...
...Осы арада кҿңілге ―ҽттең‖ деген ойдың оралатыны қандай
ҿкінішті. ―Бабалар мҧрасы‖ атты қасиетті сҿз мағынасына бірден мҽн
бере алмай кҿп нҽрселерді бҥлдіріп ҥлгердік. Маңғыстау
-
бағасы жер
астындағы мҧнайынан бірде
-
бір кем емес жер ҥсті сҽулет
ескерткіштеріне бай ҿлке. Бірақ біздер ҽлі кҥнге ҿнер туындыларының
бағасын біле бермейтіндер қатарындамыз. Ҿнер туындыларының
бағасының адам санасы жетпес қымбаттылығы соншалық, мысалы
Сисем
-
Ата секілді бір пантион жақсы ҧйымдастырылған жарнама мен
саяхатшыларға керек тҧрмыс жағдайы жасалған жағдайда бір елді
асырай алатындай қаржы тҥсіруі мҥмкін мҧра. Сисем
-
Атадай пантион
емес, сҽл нҽрсемен дҥние жҥзінің саяхатшыларының назарын
ҿздеріне аудара алған елдер бар.
Біздер ҽуелі пайда жайын ойламай тҧра тҧрып (ақылды пайдаға
асырғыштар мен ҧрымтал сҽтті пайдаланғыштар сҽтті шақ туса
босына қарап қалмас) кісілік тҥсінікке жҥгінсек. Ата
-
баба аманаты
жҿнінде ойлансақ. Бабаларымыз ―ештен кеш жақсы‖ деген екен. Кеш
қалғанымыз рас. Маңғыстаудағы біраз қорымдарды тарихи атағынан
айырдық. Сҽулет мҧрасы деген беделін жойдық. Ҽкем атасының
қасына жатсын деп, екі
-
ҥш ғасыр бҧрын жерленгендер мҥрдесін баса
-
жанша, тыққылап жатырмыз. Қолымыздан келгенін шоқпыттап, салып
жатырмыз, бҥлдіріп жатырмыз. Басында белгі жоқ болса ештеңе емес,
бҧрыннан барын бҥлдіріп жаңадан тҧрғызамыз (масқара ғой)...
Осы мақала авторының бесінші бабасы Ҽзберген де Сисем
атада жатыр. Сонда мен не ҥшін тҿртінші бабам Тағыбердінің ҿз
қолымен қалаған, ҥшінші атам Сҽрсен басына барып қолымен сипап,
маңдайын тигізген қасиетті тастарды алып тастап, ҿзеннің ақ тасынан
бірдеңе қалқитады екенмін... Ҽр барған сайын ана қара тастармен
сырласып, ҿзіңе дейінгі алты бабаның аруағымен тілдесіп, рухымен
ҥндесіп қайтқаның қаншама рухыңа азық береді... ―Мен тҧрғыздым‖
37
дегенде мақтаншақты ісіріп
-
кептіріп жіберер жалған атақ, жалған
сезімнен гҿрі ҽлгі сезімдер адам жанына рух пен қанағатты кҿбірек
егері сҿзсіз.
2002 жылы Сарайшық кесенесіне соғып, Атырауға жетіп қонған
тҥні тҥсімде Сисем ата басын аралап жҥр екенмін...
Оянып кетіп, бабалар басына барғым келгендей, соларды
сағынғандай бір сезімге бҿленіп, сол тҥнде «Енші» атты
ҿлең жазып
едім. Таныстыра кетейін.
Ерк
i
ңнен тыстау асықсаң Сисем Атаға,
Бабалар рухы жол бастап саған жата ма?..
Ҿр
i
степ ойың, бусанып бойың кетед
i,
Алғандай малып, болмысты мей
i
р, батаға...
...Пантион
-
қауым шеж
i
ре шерт
i
п кеткенде,
Жетед
i
хабар Жерден де, сонау Кҿктен де...
...Байғызға ҧя, жыланға сая кҥмбездер,
Иел
i
к етпес кҿр
i
не т
i
пт
i
еш пенде...
...Елестер сол кез шекс
i
зд
i
к жолда керуен,
Мың ғасыр жасы, толассыз неткен шеру ең?..
...Шақырдың мен
i
не ҥш
i
н, неге, дед
i
ң бе,
Ғаламды кезс
i
н, салсын деп аз кҥн серуен?..
...Рзамын, жетем, жетектет б
i
р
i
н тҥйен
i
ң,
Аударман жҥг
i
н, қалғанша қурап сҥйег
i
м.
Қҧлың боп кҿнем, ботаң боп ерем –
керуен,
Бола алсам –
панаң, болмасам жанам, кҥйем
i
н.
...Қай жерден, қашан орнықтың кел
i
п Алтайға,
Ат бер
i
п тҥгел кет
i
пс
i
ң жыра, сай
-
сайға.
Жет
i
су, Арқа, Қаратау, Жайық, Маңғыстау,
Аралап тҥгел алмайсың тауса алты айда.
Алтайдан аттап, Ед
i
лге жетт
i
ң қозғалып,
Жыртылды жағаң, тоның
да тозды жолда анық.
Мың жылдық сапар –
ҧшпаққа шықтың сан рет,
Шарпылдың талай жалынға, ҿртке ол да анық.
Кездер бар заман, басыңа бақыт орнаған,
Б
i
рл
i
к боп қонып, ел
-
жҧрттың сҽн
i
н қорғаған.
Ойға алсам соны ҿртейд
i
оты ҿк
i
н
i
ш,
Ой деген жауым, ой деген ылғи сор маған.
К
i
л мҽрттер –
қасиет, дауа сҿз
i
нде,
Уҽде қҧлы, билетпей бойын сез
i
мге.
38
Менс
i
нбей т
i
пт
i
Стамбол, Мысыр, Ҧрымды,
Қап тауы жайлау, Азаулы қыстау кез
i
нде.
Ед
i
лд
i
бойлап керуен кҿшкен шағында,
Ордалар салып шалқайған хандар тағында.
Сарайшық, Сарай, Тҥрк
i
стан –
кезек астана,
Ҽлемнен бабам асырған байлық, бағын да...
...Тынығып енд
i
жатыр ма екен бабалар?..
...Ҿкпес
i
бар ма, шыға алмай ойдан балалар?..
...Шаңырақ кейде шайқалып кеткен кез
i
бар...
...Қолымен
i
н
i
жыртылған талай жаға бар...
...Кеш
i
рш
i
қауым аласа тҥссек шамадан,
Кетт
i
ме кемд
i
к
i
н
i
ден, кейде ағадан.
Шуылдап б
i
р кез жатамыз ҥйде бҥл
i
н
i
п,
Кездес
i
п қалып, замандас иттей, қабаған.
Дегенмен ел
i
ң т
i
лейд
i
жалғыз б
i
р т
i
лек –
Қазақ боп туып, қазақ боп ҿлер ҧл т
i
леп.
Б
i
рл
i
к боп басқа, ҥлг
i
боп боп жасқа ҿтсе деп,
С
i
здерден қалған сҿнген жоқ ҽл
i
бҧл т
i
лек...
...Ҿшпегей дағы бабадан жеткен сарын, ҥн,
Кетпегей кем
i
п екп
i
н
i
асау арынның.
...Бастысы солар бабамнан алған енш
i
мн
i
ң,
Арқауы солар ардақтар бойда барымның...
21.03.2002 ж. Атырау.
Ие, сол тҥні пенде басындағы біраз ойлар маған да келген
секілді...
Ҿлеңді ―Енші‖ атаппын... Міне бҥгін ҿзімнің сол кҥнгі сезіміме ҿзім
риза болып отырмын.
...Сисем
-
Ата бабалардан қалған бас енші!..
Ҿркениетті дейтін елдерде ата
-
бабаларының басына тас қойып,
ол жерді қҧрметтеп, аса қамқорлап кҥтетін ҽдет бар. Олар ҽлгі
қауымын ―пантион‖ деп атайды екен. Пантионы бар ел басқаларға
мақтана қарайды. Олар ҿздерінің ежелгі тарихы бар екеніне, текті ел
екеніне мақтанады.
Ал олардың пантионы сҽулеттік сҽнін салыстырғанда да, еткен
еңбектерін салыстырғанда да біздің Сисем
-
Атаның шаңына ілесе
алмайды. Олардың тҥсінігіндегі нағыз пантион, ол –
Сисем
-
Ата!..
Қауымның шет орналасуына байланысты соңғы кездегі
адайлардың ―бабалар басына кҥмбез тҧрғызу‖ бҽсекесі барысындағы
тартыстан аман қалған жалғыз қауым осы Сисем
-
Ата еді...
39
Марқҧм Ізбасар Шыртанов (Алла тағала жанын жҽннҽтта еткей)
бас болып, қауым басында жатқан атақтылар атын елге танытқанда
осылай болар деп ойлады дейсің бе?..
...Енді Сисем
-
Ата қауымын тарихилығынан айыру, сҽулеттік сҽнін
бҥлдіру ісі басталды. Қас қылып жатырған ешкім жоқ. Ғажайып сҽнді
ҥш қҧлпытасты бҥлдіріп, бетін балталап аталарының атын
(жаңылысып) жазғандар да, бабасының басына кҥмбез тҧрғызғандар
да, енді тҧрғызбақ болып хабарландыру бергендер де, Сисем
-
Атаға
жамандық ойламайды. Тек қана сол істерінің ҽлемдік тарихтан хабары
бар, ҽлемдік қҧндылықтың не екенін тҥсінетін, бағалай білетіндердің
жаңа тҧрғызған алтын сарайдан бабасының басындағы жай қара
тастың мың есе, миллион есе қҧнды деп баға берерін тҥсінбейді,
сезінбейді...
Ал
енді
ойланалық.
Адайлардың
ҿздерінің
осындай
надандығынан, ҿздерінің осындай бҽсекшілдігінен Маңғыстаудағы
тарихтық бағалылығы мен сҽулеттік сҽнінен ҽлі айрыла қоймаған
бабалардың бас пантионы Сисем атаны қалай қҧтқарып қаламыз?
Не істеу керек?..
Амал бар секілді...
Біріншіден: Тез арада аудандық ҽлде облыстық ҽкімшіліктің
Сисем атаны қорғау жҿніндегі, ол маңайға енді адам жерлеуге
болмайтындығы,
сол
маңайдың
мемлекеттік
қорыққа
айналдырылатындығы туралы қаулысы қажет. Қаулыда ҧлқсатсыз кісі
жерлегендер мен бҧрынғы салынғандарды жаңартатындарға салынар
айып пен ол ҽрекеттің қылмыстық болмысын кҿрсетер мемлекеттік
заң тармақтарына сілтеме жасалынуы керек.
Екіншіден: Қаражат тауып, Сисем ата басына қорықшы,
шырақшы деген секілді адам ҧстау мҥмкіндігін қарастыру дҧрыс болар
еді.
Ҥшіншіден: Сисем
-
Ата басына жерленген ҿз ата
-
бабасына
қҧрмет кҿрсетем деушілерге айтар ақыл бар. Ҿз бабасына қҧрмет
кҿрсетем деушілерге айтар ақыл –
ҿз аулында, ҿз мекенінде
мҥмкіншілігі келгенше, сол тҧрғызар кҥмбезінің жобасында шағын
болса да мешіт тҧрғызу. Қҧран Кҽримде мҧсылман қауымы ҥшін бір
мешіт тҧрғызған кісінің тірідегі бар кҥнҽсі кешіріледі делінген... Ҿз
аулыңда шағын да болса (мысалы 12 х 12 метр жобада) бір мешіт
тҧрғызсаңыз, сол мешітке бабаңыздың атын берсеңіз, баба рухы да,
Алла тағалада разы болар еді.
Ал ҿзіңіз –
мешіт тҧрғызғаннан алған абырой мен атақтан басқа о
жақтағы жҧмақ ҥйінен дҽме мен ҥміт сезіміне иелік етер едіңіз...
«Маңғыстау»,
27.07.2004
40
1.1
2. Маңғыстаудың Ойында 360 әулие
Маңғыстау… Осы бiр қасиеттi мекендi жергiлiктi тҧрғындары Ой,
Қыр деп екiге бҿледi. Ойдың Оң жаға, Терiс жаға деп аталатын
жағалары Атырау айдынын жиектей, ал шығыс жағы Ҿлi қолтық
сорынан ҧшпа жартас болып басталып, сонау Тҥрiкменстан
шекарасында қыратты тҿбеге айналатын, қҧмды адырлар мен
қыземшек тҿбелi жазықтар, шақпақтасты ақтаулар мен қақапақтасты
қаратаулар, қойтасты қоныр қыраттар мен жҧмыртқа тасты сайлар,
мҽңгiлiктi мойындатар мҥлгiген жартастар мен баянсыздық белгiсiндей
шағылдар, қаншама сҧп
-
сҧр боп жатса да шiлдеде ҽдемi қызғылт рең
пайда болатын емдiк сорлар мен тҽттiлiгiн балға теңеген тҧздар…
Ҽйтеуiр не керек, ой дегенiмiз қарама
-
қайшылық пен ҥндестiктiң ҿзi ме
дерсiң. Ал Қыр дегенiмiз бiр
-
ақ ауыз сҿзбен сипатталар тақтайдай
тегiстiк. Тҥйелi тҥгiл жҥрдек машиналы жолаушыға да кҥнi бойы бiр
тҿмпешiк кездеспес ҧлы дҿң, қыр. Қырдың бiр аты –
Ҥстiрт.
Ой мен Қыр немесе Маңғыстау мен Ҥстiрт бҥкiл ҽлемдiк тарихтың
талай
-
талай тоғысқан жерi.
…Ең байтақ Хорезм мемлекетiн билеген Мҧхаммед Ала
-
Ад
-
дин
1220 жылы Шыңғысханнан жеңiлiп, Маңғыстауға қашып тығылғанмен
қҧрығы ҧзыннан қҧтыла алмапты.
…Ҧлы Жiбек жолының бiр тiнi –
Ноғай жолы, осы Маңғыстау,
Ҥстiрт арқылы ҿтiп, орыс пен ҥндiнi, Париж бен Пекиндi жалғап
жатыпты…
…Маңғыстау отаршыл Россияға ең соңынан бағынған қазақ жерi.
Дҥниежҥзiлiк тарих пен мҽдениетке осы бiр ҥш тҥбектен тҧратын
(Тҥпқараған, Бозашы, Исан) бiр тҥбек (Маңғыстау) сан ғасырлар бойы
азды
-
кҿптi ҿз ҥлесiн қосып келiптi…
Абыл ақын бастаған Ақтан, Нҧрым, Қашаған, Сҽттiғҧл сияқты сҿз
зергерлерi осы топырақ тозаңынан жаратылып, арқа сҥйер асқар
тауына айналғандар.
Ҽлем мҽдениетiне ―Қырымның қырық батырын‖ жеткiзген Мҧрын
жырау осы ҿлке перзентi.
Есiр, Абыл, Қҧлшар, Ҿскiнбай, Мҧрат Ҿскiнбайҧлы… кҥйшiлер
саны қаншама!…
Қосай, Қармыс, Тҿлеп,Атағозы, Қҧлбарақ, Балуанияз, Ер Бекет,
Тҽжiҧлы Досан, Сҥйебайҧлы Исатай… батырлар саны қаншама!…
Шақпақ ата, Қараман ата, Сисем ата, Қаңға баба, Темiр
баба,
Кентi
баба, Мыңкiсi ҽулие, Саназар ҽулие, Қарағашты ҽулие…
Маңғыстаулықтардың табынғанда да, сиынғанда да алдымен
еске алатындары ҽулиелерi. Айтысып отырып қысылған бiр ақыны:
―Маңғыстаудың ойында ҥш жҥз алпыс ҽулие, қысылғанда ҧлыңның
қолтығынан бiр сҥйе‖ деп сыйынған екен. Ҽкеміз ас қайырып отырып
ерекше бiр
сарынға салып сай
-
сҥйегiндi сырқырата: ―Тҥрiкстанның
41
ойында Арыстанбап ҽулие, Қожахмет ҽулие, Хорезмнiң ойында
Шiкҽбiр
-
ата ҽулие, Маңғыстаудың ойында ҥш жҥз алпыс ҽулие: Бекет
ата ҽулие,
Шопат ата ҽулие; Саназар
ҽулие, Мҽтi ҽулие…‖ деп
шҧбырта жҿнелетiн
кездерi болатын. Балалау кезiмiз, кейде тыңдауға
жалығып кететiнбiз. Ендi мынау есейген шағымызда ҿткен тарихқа кҿз
жҥгiртсек жарықтық сол ҽулиелер осы тҥбек перзенттерi екен. Бiрi
табиғат берген қасиетiмен, екiншiсi екерше ҿнерiмен, елiне еңбек етсе,
ендi бiреуi бiлегiнiң кҥшiмен, қолдан келген iсiмен елiне қадiрлi болған.
Келе
-
келе басына ел тҥнеп, аттары аңызға айналған. Тек қана бiз
бҽрiн бiрдей бiле бермеймiз.
Қобыланды батыр жырын тындамаған (қазiргi жастарды
қоспағанда) бiрде
-
бiр қазақ жоқ шығар, Жырда –
Тоқтарбай деген бай
болған, бiр перзентке зар болған. Жаратқаннан бала сҧрап елi мен
жерiнен, малы мен жанынан безiп, ел кезiп, ақыры Баба Тҥктi ҽулие
мен Шашты Ҽзiм ҽулиеге келiп
тҥнейтiн едi ғой. Тҥсiнде Баба Тҥктi
ҽулие тiлегiнiң қабыл болғанын айтып аян беретiн едi ғой. Содан
барып Аналық анамыз елiне пана болған Қобыланды батырды ҿмiрге
ҽкелетiн едi ғой… Осы ҽулиелер (Ҽкесi мен қызы) Маңғыстау
ауданындағы Ҧштаған деген жердiң маңындағы Жабағы Саздыдан ҥш
шақырым жерде бiр тҿбенiң басында нағыз ҽулиелердей болып
елеусiздеу ғана жатыр.
Аты кҿп жерде қайталанатың Бекет ата кҿзi тiрiсiнде аты адай
руының ҧранына айналған кҿрiпкел, емшi, ҽрi аса батыр адам болған
екен. Бекет Оғландыдағы мешiтiн жартастан ойып салып жатырғанда
маңайдағы ел адамдары да
кҿмектеседi екен. Жағдайы жеткенше
бiреуi бес кҥн, бiреуi он кҥнде деген сияқты ауысып тҧрса керек. Тек
қана Жеменей Бокен руынан Байсал дейтiн кiсi басынан аяғына дейiн
ҥн жоқ, тҥн жоқ тасын шаба беріпті. Ҿңi жабырқау осы кiсiге Бекет ата
да назар аударып жҥрiптi. Бiр кҥнi Бекет ата Байсалға: ―Назарыңды
сындырған қайғыны таныдым. Алла
-
тағаланың кҿзiме кҿрсеткенi –
мың
кiсiге татырлық бiр ҧлың болар, атын Мыңкiсi қой, ендi елiңе қайт‖ –
деген екен. Бҧл кҥндерi Мыңкiсi ҽулиенiң атағы бар алшынға белгiсi,
оның ҧрпағының сынық ҧстамайтыны кемде
-
кем. Маңғыстауға атағы
шыққан Ақжiгiт сынықшы қазiр жҥзден асты, Ақшымырауда тҧрады. Ол
Мыңкiсiнiң немересi. Ел Мыңкiсi ҽулиеден тараған ҧрпақты Мыңкiсi
ҧрпақтары деп бiр
-
ақ атпен атайды.
Мыңкiсi қасиетiмен белгiлi болса Қара Жҥсiп елге шеберлiгiмен
қадiрлi болған адам екен, Маңғыстаудағы мҽдени, тарихи мҧралар
қатарындағы кҿптеген сағана, кҥмбез тамдардың бiразын сол кiсiден
тараған ҧрпақтар салған. Қара Жҥсiп зергерлiк қҧрған жҽне кҿрiк
ҧстаған екен. Сол кiсiнiң кҿрiгiнен шыққан кҥл бiр тҿбешiк болып Форт
-
Шевченко қаласының маңында бҥгiнгi кҥнге дейiн сақталған. Сол кҥл
тҿбенi қасиет тҧтып басына халық тҽубе етедi екен. Қара Жҥсiптен
таралғандар да бiр атпен Қара Жҥсiп балалары дей салынады.
42
Қасиеттi кiсiлердi, елiне еңбегi сiңген қымбатты азаматтарын,
жалпы ҿлi аруақтардың кҽдесiне келгенде маңғыстаулықтар еш
шығыннан қашпаған.
Жем ҿзеңiнiң бойындағы Ақкиiз
-
тоғай деген жерде Жаңайҧлы
Қожаназарға берiлген
аста 1000 киiз ҥй тiгiлiп, 2000 қой сойылған.
Бҽйгеге 500 ат қосылып, байрағына 100 жылқы тiгiлген, Ата алғысына
бҿленген бҧл ауыл қазiр бiр тайпа ел.
Сондай ҥлкен астың бiрi –
Назарҧлы Тҽстемiрге берiлген ас. Оған
да мыңнан астам ҥй тiгiлiптi. Бҽйгеден аты келген Шотан батыр 100
тҥйе байрақ алған. Адай руының iшiнде қазiр Тҽстемiр ҿз алдына жеке
ру, ҿскен, ҿнген ауыл. Ата
-
баба аруағы желеп
-
жебеп жатады деген
осы болар.
Сол қасиеттi ата
-
бабалар қазiр жер астында. Жарықтықтардың
зиратына бара қалсаң –
мыңдаған кҿздер менi таныдың ба, менi де
―тiрiлтсейшi‖ деп жалынып тҧрғандай…
Ҽр тас бiр тағдыр. Ҽр тас сҽулет ҿңерiнiң бiр ескерткiшi. Тек
шiркiн, бҽрiн бiрдей ―тiрiлте‖ алсаң ғой!… Барлық тарихымыз сонда. Ал
ҿз тарихынды бiлуден асқан бiлiк бар ма?… Содан да болар елiмiз:
―Ҿсер ел тарихын таспен жазады, ҿшер ел тарихын жаспен жазады‖ –
деген екен. Аталарымыз таспен жазып кетiптi. Ал бiздер… Тек осы
арада амалсыз ―ҽттеген
-
ай‖ деген сҿз қыстырыла қалады. Оған себеп
бiздiң заманымызда, кҿз алдымызда сол тарихтың кҥнiне бiр ҽрпi
тозаңға айналып, жылына бiр жолы сҥртiлiп жатыр. Турасын айтсақ
ескерткiштер қҧлап жатыр, бҧзылып жатыр, орны жоғалып жатыр.
Сан ғасырлар бойы мiнi қҧрамай тҧрған бҧларға кенеттен не
болып қалды?..
Зерттеу нҽтижесi кҥнҽлiнi де тапты. О заманның шеберлерi бҧ
заманда бiздердiң табиғаттың еркiнен тыс қолдан жасап жатырған
динамикалық тербелiстердiң ҽсерiн есептемептi ғой. Ҽртҥрлi
экспедициялардың жердi жаруы (бар болғаны бiрнеше ғана сынақ
болғандықтан атом сынақ бомбасын сынаған жарылыстарды есепке
алмадық), қауым қасынан кҥнi бойы тербелiс туғызатын магистралды
асфальт жолдар –
мiне олардың қҧрт ауруы. Қҧдай мен иманнан
безiндiрген идеологияның перзенттерi де ҿз ҥлестерiн қосып жатса
керек. Кейбiр ескерткiштер Кеңес ҿкiметiнiң бульдозерiне шыдай
алмаса, кейбiрi алтын iздеушiлердiң сҥйменiне шыдай алмаған.
Осындай ҽртҥрлi себеп пен кҿптеген тарихи мҧралар, сҽулет ҿнерiнiң
туындылары iзсiз
-
тҥзсiз жоқ болды.
Қҧдайға шҥкiр, Маңғыстауда ескерткiштер кҿп. Олардың iшiнде
қҧлағалы тҧрғандары да, ҽзiрге шыдайтындары да жетерлiк. Ендi
ҿзiмiзге бiр сҧрақ қойып
кҿрсек –
қҧлағалы тҧрғандарын қҧтқаруға
болама?
Кҥрделi жҿндеу жҽне реставрация жҧмыстарынан хабары
аздарға қҧрылыс тҽжiрибесiнде тарихи қҧндылығы ҥшiн жарығын
ҿшiрмей, тҧрғынын кҿшiрмей, газы мен суын ажыратпай
-
ақ шақырымға
43
жуық жерге жылжытылып қойылған кҿп қабатты монументалды ҥйлер
бар десек сенер ме? Егер сенсе бҧл ескерткiштердi сақтап қалу
оңшалықты қиын шаруа емес кекнiне кҿзi жетер ме?
Айта кетер ең басты мҽселелердiң бiрi бҧл ескерткiштердiң ендiгi
жерде уақыт сыйға тартқан шенi бар, ол –
кҿненiң кҿзi осы
ғимараттардың дҥниежҥзiлiк мҽдениеттiң бiр бҿлшесi екендiгi.
Ол ескерткiштерде ҿткен ғасырлар бейнесi, аталар ҿнерiнiң
қолтаңбасы, атасына кҥмбез тҧрғызған ҧрпақтың имандылығының
куҽсi сайрап жатыр. Мiне, бiздер ден кҿмек кҥтiп тҧрған сиқырлы да
сҽндi осы ҿнер туындыларына, ҿткен тарихымызға бiздер сондай
тҥсiнiкпен, сондай кҿзқараспен қарай алатын болсақ, онда олардың
ғҧмыры да ҧзара тҥспек.
Маңғыстау, 2
.09.1992
Достарыңызбен бөлісу: |


title: -13 - Сайын Назарбекҧлы

text:
1-13.
Ар
Алпыстан асып жетпіске жақындағандар жастар ҿмірін кҿп біле
бермейді. Қылықтыры мен киімдеріне де кҿп назар аудара қоймайды.
Олардың ―мода‖ деген індетінен де хабары аз. Дегенмен, анда
-
санда
тҿсі мен кіндігі жылтылдап келе жатқан жастар ішінен қазақ қызына
кҿзіміз тҥсіп кетсе амалсыз назарымызды басқа жаққа аударуға
тырысатын болыппыз... Немерелерімізбен шамалас сол балалар
қылығы бізді кҽдімгідей арландырады......Баяғы, солардың жасындағы
заманымызда, біздердің қҧрдас қыздарымыздың бойжете бастаған
заманында, тізесі емес тобығын жасыруға тиіс қос етек қысқартыла
-
қысқартыла бҧ заманда кіндігінен екі елі жоғары шығып кетіпті... Қыз
денесін қызықтай да қызғана да қамқорлайтын қазақ арланбақ тҥгіл
ҧяттан ҿліп кетуге тиіс еді... Ҧяттан ҿлмейтін болыппыз?.. Жастарға не
болған?.. Бізге не болған?..
Шалбарларының ышқыры ышқырлық қасиетінен айрылып,
иесінің артқы жырмаштарын жасыра алмай жылтылдатып бара
жатады... Соны кҿрген кезде денені дір еткізе шаншып ҿтетін бір ауру
пайда болыпты... Ол балаларды жек кҿргеннен емес, жалаңаштанған
жастарға деген аяныштан туған сезім дірілі секілді... Жаңа бойжетіп
келе жатқан қыз баланың анары мен кіндігі, кҥнтимесі –
осы ҥш мҥшесі,
сол баланың ары! Тек қана сол баланың емес ата
-
анасының да, қала
берді халқының да ары. Бала денесінің бҧл ҥш жері ҽу баста Алла
тағала қасиет беріп жаратқан
ерекше мҥшелері. Қызды аяулы
қалыңдық ететін де, қалыңдықты ардақты ана атандыратын да осы
мҥшелері. Кіндігі арқылы қҧрсақта жатып ана нҽрімен нҽрленетін
болса, кҥнтимесі болашақ ҧрпағын ҽкелмек, анары сол баласына
ақсҥтін аузына тамызары...
Діні мен ділі инабатты халықтар денені жалаңаштауға, ҽсіресе
қыз бала денесіне басқаны сҧқтандыруға тыйым салады.
44
Біз инаббатты атанған қазақ халқың ҿкілі емеспіз бе?
Қазақпыз десек, қазақтар ―қызға қырық ҥйден тыйым‖ салған
халық емес пе едік?..
Біз ―ата‖ деген
сҿзді айтардың алдында ҥш рет ―ана‖ дегізіп
алатын мҧсылман қауымынан емеспіз бе?..
Мҧсылманбыз десек, олар аналары мен қыздарын арсыз кҿз бен
пасық ниеттен сақтандыру ҥшін бетін жауып ҧстамаушы ма еді?..
Абай ―Атым адам болғасын...‖ деп, адамдықты мақтан тҧтқан
адам емес пе едік?..
Адамбыз десек, сайтанның азғырғанына еріп кҥҽкер атанғанда,
алғаш адамдық қасиетке ие болғанда Адам
-
Ата мен Хауа
-
Ана
Жаратушыдан ҧялып ҧятты жерлерін жасырыпты деуші еді ғой...
Ақша табудың сан тҥрлі арсыздығына, қатігездігіне баратын
теледидар мен кино ҽрекеті балаларымыздың санасын улауға,
абыройын тҿгуге сан тҥрлі амалдарын қолданып жатыр. Кейбір
киноларда абыройын ашып жҥргендері бақытты жандардай етіп
кҿрсетіп те жатыр. Қазақ жастарының абыройын ашқызғалы сол тажал
жақындап та қалды. Қамданбасақ ашқызады да. Аталарымыз тым ерте
қамданған. ―Жеті Жарғы‖ заманында қыздың арын тҿккенге ҿлім
жазасы кесілген...
Ер жігіт бір замандарда ―Қҧдай қосқан жарынан‖ ажырасуды ойға
алмаған. ―Атың жаман болса сатып қҧтыларсың, қатының жаман
болса қайтіп қҧтыларсың‖ деп тағдырына кҿнген...
Бҧл ғасыр ойланбасаң опық жегізер ғасыр болатын тҥрі бар...
Ал сонда не істеу керек?.. Балаларымыздың азып бара
жатқанына бақырайып қарап отыра береміз бе?..
Ҽуелі ҿз тҧрмысымызды шолып ҿтелік...
Масқара!... Той жалаңаш қыздың биінсіз ҿтпейтін болыпты...
Кешкі ресторан дейтін жерде қызыққҧмар байлар жалаңаш
қыздың екі елі лыпысының астына қол жҥгіртіп, доллар қыстыратын
болыпты...
Қалталы еркектер қыз арын таптауды, ҿмір лҽззатының шыңы
деп ойлайтын болыпты...
Бҧндай сорақылық бірте
-
бірте ҿршіп келеді?..
Қателік қайда?..
Кемшілік ҿзімізде, ҥлкендерде секілді...
Біздің басты кемшілігіміз сол адасып жҥрген қыз балаларымызға,
оларды аздырып жҥрген еркектерімізге адам мен қоғамның олар
туралы пікірін, азғындық қылықтарын жария етіп отыруды, жҧрт
алдында пысын басып отыруды ҧмытыппыз...
―Қырық ҥйден тыйым‖ атты сақтықты тек балаларға емес,
соларды аздырып жҥргендерге де пайдалану керек екенін ҧмытыппыз.
Біреудің жеке ҿмірі деп есептеппіз...
Жоқ, бҧл біреудің жеке ҿмірі емес екен, ол қазақ халқының ҿмірі
мен болашағы, намысы мен ары екен...
45
Осындай талдаулардан ой тҥйдік...
Міне, біз, ҥлкендер атынан қыз балалар мен оларды сол жолға
итермелейтіндер
қылықтарын
адасқандық,
дҧрыс
тҽрбие
кҿрмегендіктен туындаған ҽдепсіздік деп баға беріп отырмыз...
Қауымымыз осыған ҥн қосса екен дейміз...
Баспасҿз бен теледидар беттерінде сондайлардың аттары
аталып, беттеріне кҥйе жағыла бастаса екен дейміз...
Бҧл істе ең басты ҥміт сол қыздарымыздың қасында жҥрген
жігіттерде... Жігіттеріміз саналы тҥрде оларды биге шақырмайтын
болса...
Кҿшеде қол ҧстасып жҥруге ҧялатынын білдірсе...
Ондай қызды тойға ерітіп баруға арланатын болса...
Ҿлімнен ҧят кҥшті деген екен бабаларымыз, ел болып ҧялта
бастасақ, олардың ҧят сезімі еліктеу сезімінен басым тҥсетініне
сенімдіміз...
Біздің бҧл сҿздеріміз қазақ қыздардың бҽрі сондай деген ой
тудыруға тиіс емес.
Қҧдайға шҥкір, Алласы берген ҿнері мен ата
-
анадан кҿрген
ҿнегесін қатар дамытып келе жатқан жастарымыз жетерлік.
Ҽлгіде айтқандай адам пенделері Алласы берген санасына
басшылық ете бастағалы ҽуелі жапырақпен ҽбиҥрін жапқан екен
деседі. Ол болжамның дҧрыстығына ҽлі кҥні қалың орманда, ҿркениет
пен цивилизация деген тҥсініктерден хабары жоқ жабайы адамдардың
сол жерлерін жабарлық лыпы жасап алуы дҽлел.
Соған қарағанда ол ҧятты жерлерді жасыру жоғарының, Жаратқанның
бҧйрығы болар ма?..
Адам баласына ҧят деген сҿзді айтқызар, ҧят деген ойды
ойлатар адамның пенделерінің ҽлгі мҥшелері болар ма?..
Қалай дегенменен де біз жас басымыздан ҽйел адамның, ҽсіресе
қыз баланың ҿз етегіне ие болуы қажет екенін естіп ҿстік. ―Тҿсі‖ тҥгіл
мойнын жасырып, ―топайы‖ тҥгіл тобығын жасырып жҥрген қыздардың
ҿтпей қалғанын, отырып қалғанын кҿрмеп едік.
Бҧ заманда тҧрмыс қҧрған қыздардың
ҥштің бірі ғана берекелі
отбасын сақтай алады дейді.
Міне, бҧл қҧбылысқа жаны ауыратын тек біздер, қарттар емес
екен. Олар ҥшін олардың замандастары да қиналады екен.
Біз бҧл мақалаға, ҽлгі қыздарға арналған аянаш сезімге қоса,
бастауы мҿлдір бҧлақтай таза сезімді жырларға арналған мақтаныш
сезімді де сыйғызбақ болдық.
―Маңғыстау‖ газетінің 10 маусымда шыққан санының соңғы
бетінде
кҿрнекті
ҽдеби,
мҽдени
қайраткеріміз
Ҽзірбайжан
Қонарбаевтың ―жол болсынымен‖ жарық кҿрген ―Жырлайды
маңғыстаулық ақын қыздар‖ атты топтама ҿлеңдер менің денем емес
46
жҥрегімді дір еткізе, баяғы сезімге толы балғын балалық шағыма, тура
солардай ойлайтын шағыма жетектей жҿнелгені...
Қызан аулының ақын қызы Роза Нҧрдҽулетованың ары мен
намысы замандастары ҥшін бізден кем қиналмайтын секілді...
Оның ақын жҥрегі қҧрбы қыздарының қылығына бей
-
жай қарай
алмайды екен...
Кей қҧрбым бар, киім кигіш ―модылы‖,
Сырт кҿзге ол жуастың бір қоңыры.
Ал тіл қатса сҧғып алар ―тікенін‖,
Таудан биік кҿкті сҥйген кҿңілі –
деп, біз сҿзге тиек етіп отырған
қыздар образын дҿңгелете қойыпты.
Кей қҧрбым бар, кет ҽрі емес шараптан,
Айқай дырду, тепкі бимен таңы атқан.
Жҥреді олар қолтығында ҽркімнің,
Бҽлкім оны тағдыр солай жаратқан –
деп, жирма жылдай
шараппен кҥресіп келе жатқан атасына кҿмекке келіпті...
Жастық шақ та бір кез сауал сҧрайды,
Жҧлдыз болып ҿте шығар сыңайлы.
Ҿкініш
-
ау қасиетін жоғалтып,
―Қыз‖ деген сҿз ҥнсіз кейде жылайды..!
Азаматтық пен абырой деген атақтардан байлық пен барлық
дегендер озған шақта, ар мен адалдық атты қасиеттерден азғындық
пен жағымпаздық ілгері шыға бастаған шақта, кісінің кісілігі екінші, тіпті
одан кейінгі баспалдақтарға тҥсіп кететін секілді.
―Батыс мҽдениеті‖ атты жалмауыз адам баласын адам етіп
келген ҧят пен ҽдеп деген қасиеттерді жалмай бізге де ауыз сала
бастапты.
Табыс кҿзін адамның адамгершілік қасиетін ақсату арқылы
кҿздедейтіндер, жастарды ақша қҧрбандығына шалып жіберді.
Сан ғасырлар бойы отбасының беріктігімен атақты болып келе
жатқан талай ҧлттар, батыстық мҽдениетті қабылдап, кҿйлегінің етеген
кіндігінен қанша жоғары шығарса да, ышқырын мықынынан қанша
тҿмендетсе де дҧрыс ошақбасы бола алмай, қазақша айтқанда ҿтпей,
ал ҿткендері ажырасып тынады екен.
Бірақ арланып жатқан олар жоқ. Қандай ортада да кҿрсең де
алшаңдай басып, ыржаңдай кҥліп келе
жатады.
Бҧрын, Кеңес замаындағы арақ ішу науқанында, ақындар мен
артистердің басшылар мен байлардың сол шаруаға қосқан мол ҥлесін
жақсы білетінбіз.
Енді мына жалаңаштану науқанында, жастардың ҧятсыздану
науқанында асаба дейтін жаңа ҿсіп келе жатқан беделді қауым жҽне
47
соларға еліктеушілер ел болмысына, ел мҽдениетіне
бірте
-
бірте ҿз
таңбаларын адырайтып басып жатқанына куа бола бастадық...
Бірақ той иелері де, қонақтары да оларға қой дейтін емес.
Сондай мҽдениет қызметкерлері, асаба деген жаңа дҽрежеге
ие
болған атақты ҽртістеріміз тойда жалаңаш қыздарды билетіп ―қол
соқсаңдаршы‖ деп қиылып тҧратын болыпты. Ал сонан соң олар
жиналыста трибунадан, теледидарда экраннан қазақ халқына ақыл
айтудан, ҧлттық ҽдет пен ғҧрыпты сақтау жолында еңбек етуге
ҥгіттеуден жалығар емес.
Айтар ақыл ҿз кісілігіңнен, ҧлттық болмысыңнан туындап жатуы
қажет, ҽйтпесе алқаштардың халыққа арақ ішпеңдер деген ҥгіті секілді
ҥгіттің нҽтижесі қаншалық...
Маңғыстаулық ақын қыздардың бірі бір сҿзінде: ―Сҿз айтсаң
жҥрегіңдегі сырыңды айт‖ десе, келесі жолы
Жыр дегенім сен емес пе аяулым,
Ҿзіңменен ғашық жҥрек кҥлегеш... деп,
Ҽн шырқаймын ҿзің ҥшін тҥсінші,
Сен жанымда жҥрсең
-
дағы сағынам... дейді, Бақытнҧр
Отаралиева, Маңғыстау аудандық мҽдениет бҿлімінің қызметкері. Бҧл
теңеулерді ойшылдардың ойы, ақындардың аузы ғана айта алмақ. Біз
бҧндай ғашықтыққа, бҧндай кҥлкіге сенеміз...
Маңғыстау ауданының орталығы Шетпе кентінен Н.Жҧбаев
атындағы мектептің 10 сынып оқушысы Фариза Еселбаева деген бала:
Сыбырлайды кҿктем жастық желегі,
Жеткізбейді жырдың асқар белеңі.
Ҿлең сҿзді ҿрге сҥйреп ҿзіңдей,
―Фариза‖ боп жырлай бергім келеді... десе, біз оның арманға толы
мақсатына бола: ‖Айналайын қарылғашым! Фариза болуды арманда!
Жеткізбейтін жырдың асқар белеңіне жетуді арманда. Жыр белеңі
ешкімге де жеткізбеген. Мҧқағалидың ҿзі ―кҥпі киген қазақтың қара
ҿлеңін, шапан жауып ҿзіне қайтарамын‖ деп, торыққан... Бірақ ақын
болудан асқан бақыт жоқ! Арманда!‖
-
дейміз...
11 сынып оқушысы (Шетпе, № 3 мектеп) бізді сырласуға
шықырып, арамыздағы елу жылдық асуды ҿнерімен бір сҽтте
жоғалтып жібере алған.
Ҥміт. Арман. Осы екеуі бірлесіп,
Алма кезек самал болып тҧрды есіп.
Екеуінің ерке тілі екеулеп,
Келешекпен келе жатыр тілдесіп... дейді ол.
48
Кҿңін
-
ҽуен, кҥлкім
-
гҥл,
Бойым нҧрға тҧр батып.
Кім біледі мҥмкін бҧл,
Маған келген бір бақыт... Шыны да солай! Бҧл саған келген бақыт,.
Ақынның бақыты!
Сіздердің, ҿнер жолына тҥскендердің, бҽрі бақытты!
Барлықтарың да бақыттысыңдар, айналайындар. Алғашқы жарық
кҿрген ҿлеңдеріңмен, содан сезінген бақыттарыңмен қҧттықтаймын!...
Етегі мен ышқырынан ада болған қыздарының қылығына нала
шегер замандастарыма нағыз қазақ қыздары олар емес, басқалар,
мына ҿнер иелері деп жҧбатқалы отырмын.
Сіздерді де, елін сҥйетін, елінің ҿнерін сҥйетін замандастарымды
да ҿнерлі қыздарының, ҿміршең ҧрпақтарының, қазақ халқының
болашақ
сҥйікті
аналарының
шығармашылық
табыстарымен
қҧттықтаймын!..
Осылар аман болса, халық аман!
Осыларға бақ тілесек, ҧрпаққа бақ тілегеніміз!..
Аман болыңдар ақын қыздарым!
Алла тағала сіздерге таудай талабын да, бармақтай бағын да
аямағай!
Бақытты
болыңдар,
халқыңды
қуанта
беріңдер
ҿнерлі
жастарым!..
49
2
. Ел мен Жер
2.1.
Ел мен ел Елбасы
, 2008
―Балам дей алар жҧрты болмаса, жҧртым дейтін бала қайдан
шығады?‖ –
деген екен, Ахмет Байтҧрсынҧлы.
Қазақ халқы баласын ―балам‖ деп айта алған халық. Біз, сол
секілді, ―жҧртым‖ деп жанын пида етуге дайын тҧрар ҧлдары да
жетерлік болған халықпыз.
Қазақ халқының Алла тағала жаратқандағы негізгі болмысы –
мейірім мен бейбітшілік, шҥкіршілік пен қанағат деген қасиеттерге
малынған болмыс! Қазақ халқының сондай халық екенін ҽлімсақтан
бері ҽлем мойындаған, саяқатшылары жазған. Еліміз солай бағаланса,
ерлеріміз де батырлық дастандар мен ертегілерде кемелдеріне
келтіріле жырланған.
Дейтҧрғанмен, шындыққа жҥгінсек, біздің қазақта да барлық
ҧлттарға, барлық жҧрттарға ортақ бір қасірет бар. Ол –
кейбір
ҧлдарының ҿмірге бірден шірене кіріп, жер
-
жаһандағы барлық жанды
-
жансыздан алажақ сезініп, бҧлдана ҿмір сҥретін жандар тобы
болатыны.
Олардың бір ерекшелігі –
тҽні байлыққа тойымсыз, қанағаты
дҽрежеге тойымсыз. Жаны жалаға толы, жҥрегі залаға толы болады.
Аузы айқайдан, тілі ҿтіріктен босамайды.
Қҧдайға шҥкір, бҧ кҥндері (ҽлгі қанағатсыздарды қоспағанда)
жҧртымыз:
Еліміз тҽуелсіздікке қол жеткізді, енді тек соның қызығын
кҿрсеткей!;
Басымыз бостандық алды, енді тек соның рахатын кҿрсеткей!;
Аспанымыз ашық болғай, ҧрпағымыз қайғысыз болғай –
дейді бір
ауыздан.
Кешегі бір одақта болған біраз елдер, басына қонған бақыты
тҽуелсіздік тҧғырын орнықты ете алмай ―ҽлгі қанағатсыздар‖ айтағына
еріп айдың кҥні аманында ҿз азаматы ҿз еліне жау болып, ҽлем
алдында туған жер мен туған жҧртының абыройын тҿгіп, ел намысы
мен ер намысын аяққа таптап жатырғанда қазақтар ―қанағат қарын
тойғызар, қанағатсыз жалғыз атын сойғызар‖ деген бабалар ҿсиетін
ҧран етіп, Елбасы берген уҽдеге сеніп, қауіпті кезеңдерден аман ҿтті.
Ҥміт ақталды. Елдің де Елбасының да ҥміті ақталды. Ақталғаны емей
немене бҧ кҥндері қазақстандық азаматтардың кҿпшілігі қарын қамын
ойлауды қойған, ертеңім не болады деген қорқыныштан қҧтылған. Бір
де бір қазақстандық шет жерден нан іздеп қаңғып жҥрген жоқ. Бҧл
еліміздің басты жетістігі, Елбасымыздың басты табысы десе
болғандай қҧбылыс. Оралмандарды орналастыру, келімсектерді
қудаламау, жалпы адам пендесіне адамша қарау еліміздегі басты
50
рухани тҥсіністік десе болғандай. Бҧл мҽселені маңғыстаулықтар
ерекше тҥсінеді. Дҽл қазір Маңғыстау тҧрғындарының жартысына
жуығы аты аталғандар десек қателеспеспіз.
Елбасы ҿзінің осындай рухани қазына ҧйымдастыра алғанына
қуанатын, жетістігіне мақтанатын болар, ел де осы ҥшін Алласына
тҽубе дейді, Елбасына ризашылығын білдіреді.
Маңғыстау халқының саны осы
жылдарда екі еседей ҿсті.
Жаңа аудан пайда болды. Осындай қиын кезеңде кҿрші елдерге
біздің Маңғыстау жері ата қонысындай пана, ана жҧртындай қамқоршы
бола алды.
Тек қана Маңғыстауда емес бҧл мақтануға тҧрарлық
қҧбылыс тҧтас Қазақстан бойынша етек алды. Басқа тҥскен сын
сағатында еліміз ҿзінің елдік қасиетін жоғалтпады. Халқымыз
табиғаттан талантты ел екенін танытып жаңа жағдайға тез бейімделе
бастады.
Осы кезеңдерде тағы бір мақтануға тҧрарлық нҽрсе, ол –
халқымыз бабаларының мҧраға қалдырған ғажайып отанына,
аталарымыздың ҧрпағына мирас еткен сан салалы ҿнеріне, сонымен
қоса ҽуелі Алласына қалды ата
-
баба рухына еңбек етуден айныған
жоқ.
Ҽрине, елдің бҧл табыстарын Елбасының ерекше еңбегінсіз
елестету қиын.
―Елімнің табанына кірген шҿңге менің маңдайыма
кірсін‖ дейтіндер қауымының қатарын аз кҥнгі қиыншылық соншалықты
сиретіп кетті деп айта
алмайтын болармыз. Қайта осы уақытта сол
қауымға мҥшелікке ҿткен саналы жандар қатары толыға тҥскендей,
сапасы арта тҥскендей болды. Ҽрине, қҧжатталған ондай қоғам жоғы
рас. Дегенмен Қағба қақпасының алдында тҧрып қазақ халқына бақыт
тілеген Елбасының сол
қоғамның ең кҿрнекті мҥшесі екеніне сеніміміз
мол.
Ҿз халқын соңына еріте алған, кешегі қиын кезеңдерде бағыты
белгісіз сан соқпақтар ішінен елін ел ететін жолға бастай алған, ҿзі
салған сол соқпақты енді болашаққа жеткізер ҧланғайыр даңғылға
айналдыра алған Елбасымыз Нҧрсҧлтан Ҽбішҧлы Назарбаевты ҽлем
халықтары, ҽлемнің ел басшылары мойындап болды. Елбасы арқылы
оның елін де таныды. Елбасына сол ҥшін, маңғыстаулықтар атынан
айтар алғысымыз шексіз.
Елбасымыз елге басшы ғана емес, тҽуеклшіл де, кҿреген де
тҧлға екенін танытты. Сҿзімізді бірнеше мысалдармен дҽлелдей
кетелік...
...Елбасы жаңа Астана салалық, соған кҿшелік деді. Кҿпшілік
ойланып қалды. Қарсыластары шошып тҥсті. Біз сол кезде Алматыда
тҧратын едік. ―Тҥк бітіре алмай тҿрт
-
бес жылда Алматыға қайта
оралады‖ деген сҽуегҿйлікті талай естідік. Бірақ олай болмады. Қазақ
халқының жаңа мақтанышы, жаңа қаласы –
Астана ҿмірге келді. Ол
тек қана ҿмірге келіп қойған жоқ, басқа қалаларға ҥлгі де ала келді. Бҧ
кҥндерде барлық облыс орталықтары ―болмаса да ҧқсап бағуға‖
тырысып жатқандарын танытуда.
51
Астананың айбыны айқындала бастаған сайын бір кезде ҽлемді
билеген ағылшындар мен бабаларымыздың данышпандығы еске
тҥседі. Олардың бірі ―Мен тым арзан нҽрсе сатып аларлықтай асқан
бай емеспін‖ десе, бірі ―арзанның
сорпасы татымас‖ депті. Бҧ кҥндерде
ел адамдарының санасы ҿз Астанасын кҿріп келуді арман етерлік,
кҿріп келгендері мақтаныш етерлік дҽрежеге жетті...
Елімізде ҽлем жҧртшылығы алдында мақтаныш тҧтарлыры
жеткілікті еді. Соған енді ҿзінің он жылдық мерейтойын атап ҿткен
Астана қосылды.
...Ҽлем тҽжрибесін ҥйренуде елімізде жаңаша ойлай алатын,
жаңа істерге батыл кірісе алатын, ҽлем жҧртшылығы жаңалықтарын
жатырқамайтын, ҿздерін ҽлем жҧртшылығы жатырқамайтын жаңаша
тҽрбие алған, жаңаша сана қалыптастырған ерекше қазақстандықтар
тҽрбиеленіп жатыр.
Кҿптеген кҥрделі эксперименттер арқасында жҧртымыз кеңес
ҿкіметінің адамдарды зорлап теңестіру саясатынан пайда болған
жалқаулық болмысынан қҧтыла бастағандай. Бҧ кҥндері ел санасына
―еңбек ете білсең еңбек жемісін жейтін заман орнады‖ дейтін тҥсінік
қалыптасты. Ел бойкҥйездіктен арыла бастады...
Осылармен қоса Елбасының ҿз еліне бере алған ең басты
сыйлығы да, елінің санасына сіңіре алған ең басты рухани байлығы да
кҿп ҧлтты елде халықтар татулығын қамтамасыз еле
алғаны болды
деп ойлаймыз...
Ел санасы ҥшін кҥрес –
басты мҽселе еді.
Қазір «Мен –
қазақстандықпын!» деуге еліміздің еш азаматы
ҧялмайтындай дҽрежеге жетті!
Біздің балаларымыз бен немерелеріміз ҿркендей дамып келе
жатқан Қазақстан Республикасы атты мемлекеттің азаматтары! Біз,
жасы жеткен адамдар, сол ҥшін Алламызға тҽубе, Елбасымызға
рахмет дейміз!
Біздің жастарымыз қазір, саналы тҥрде, мақтанышпен жҧрты
ҥшін, Отаны ҥшін мақтана алады!
Қазақстан жетістіктері тек қана рухани бағытта емес, экономика
саласында да айтарлықтай.
Мемлекетіміздің экономика саласындағы ҧстанған бағыты мен
саясатының
Қазақстан
халқын
арман
-
мҧратына
жеткізетініне
―Қазақстан 2030‖ бағдарламасы жҽне Елбасының жыл сайынғы
Жолдаулары кҿзімізді жеткізгендей болады.
Елбасының осы ҧлы
мақсат
-
жоспарларына біздер, маңғыстаулықтар, ҿз ҥлестерімізді
саналы тҥрде қоса білсек... Ҽр азамат еліміздің бҧдан ҽрі қарай дамый
тҥсуіне, отанымыздың бірлік
-
берекелі болуына менің қолымнан не
келеді деп, ҿзіне ҿзі сҧрақ қоя алса...
Ел санасы –
орынсызды ойдан
шығаратындар мен қисынсызды қиялдан туғызатындарды ажырата
аларлық, ел ҥшін деп еңірейтіндерді тани аларлық шамаға жетсе...
52
Сондай сана тҽуелсіздігімізді жылдан
-
жылға бекіте тҥсіп, ел санасы
ҥшін кҥресте де жеңіске жетуге ҽсер етер еді.
Мемлекет экономикасы да,
ел ырысы да молая бастады.
Біздің қоғам білімді қоғам, ҽрқайсымыз да ҿз ойымызды ашық
айтып шыға алатын дҽрежеге жеттік. Еліміздің болашағына жан ашу,
сол болашақты бірте
-
бірте жақындатып келе жатқан Елбасы
саясатына қолдау кҿрсету біздің ендігі жердегі басты міндетіміз деп
тҥсінгенде ғана Қазақстан Республикасының жҧлдызы бҧрынғыдан да
кҿрі жарқырай тҥспек. Соған сҿзбен де, іспен де кҿмек кҿрсету ҽр
азамат міндеті.
―Қазақстан
2030‖
бағдарламасы
мен
Елбасының
Жолдауларының орындалу қарқыны мемлекетіміздің ҧзақ жылдарға
арналған даму бағдарламасына сҽйкес дамып келе жатқанына
кҿзімізді жеткізе тҥсуде.
Енді біз елдің болашағы қандай болады деген сҧраққа
басымызды қатырмайтын дҽрежеге жеттік.
Біздің бҧ кездердегі басты мақтанышымыз –
ілгері басып келе
жатқан, ҿз даңғылына тҥскен Қазақстанның ҧлы кҿші болса, басты
қуанышымыз –
осындай тарихи кезеңде кҿш бидасының Нҧрсҧлтан
Назарбаев секілді кемеңгер адамның қолында болуы...
Ақын
-
жазушы ретінде біз Нҧрсҧлтан Ҽбішҧлының сҿйлеген ҽр
сҿзінде, ҽр тынысында ―қайткенде елімді ел етемін‖ деген бір ҧлы
сарынның лебін сеземіз... Сол сарыннан нҽр алып, сол ниетке
бағындырылған, ақылдан туған іс
-
ҽрекеттердің ҿмірге келіп
жатқандығын анық байқаймыз...
Елбасы Қағба қақпасының алдында Алла тағаладан ҥш
тілек
тілепті...
Ҥшеуі де бір тілек екен...
Ҥшеуі де «қазақ халқына бақыт тілеймін» деген бір ауыз сҿзден
тҧрыпты...
Бҽрімізде елімізге бақыт тілейміз, сондықтан да ел бақыты
дегеннің не екенін тҥсінгіміз келеді.
Ел бақыты деген не екен деген сҧраққа жауап іздеп, біз бірнеше
ауыл адамдарынан: ―Сізге бақытты болу ҥшін не керек?‖ –
деп сҧрақ
сҧрап кҿрдік...
Ғажап!
Бір
-
бірінің ауыздарына тҥкіріп қойғандай:
Ел іші тыныш болып, ошақ басы аман болып, нан
-
шайымызға
тарықпасақ екен! –
дейді.
Балаларымыздың ҿсіп
-
ҿнгенін, елге пайдасы тиер азамат
болғанын кҿрсек екен! –
дейді.
Алла тағала жан
-
жағымызда болып жатқандай ҧрыс
-
керістен
сақтаса екен дейді.
Сондай тілектерге қоса қиын кезде елін бір белеске аман
-
есен
53
жеткізген Елбасына деген ризашылығымен,
оған Алла тағаладан
денінің саулығын бергей деген тілектер де айтылып жатады.
Қҧдайға шҥкір! Ойлап қарасақ ел адамдарының ҿз аузынан
ҿздеріне тілеген бақыттарының барлығы да ел ішіне тамырын салып,
жапырағын жайып жатырған тіршілік мҽселелері екен. Енді тек сол
тілектердің байтақ еліміздің сҽнін келтіре тезірек гҥл жайнауын
кҥтеміз...
Ойлануға ҽр адамның да қақысы бар...
Осы мақаланы жаза отырып мен қазір ҿткен Президент сайлауы
туралы ойға батып отырмын...
Сайлау... Сайлаушылар... Сайлаушы қолында бір парақ қағаз...
Қазір сайлаушы сол қағазға ҿз ойын тҥсіреді...
Ол ой оның ҿмір туралы ҿз тҥсінігі болмақ.
Ол Президенттік мҽртебеден дҽмелілер тізімін оқып ойға батып
отыр...
Мынау біздің ҿз Президентіміздің аты дейді... Еліміздің алғашқы
Президенті, ең алғаш егемен еліміздің бостандық туын кҿтерген, қиын
-
қыстау заманнан мҥдірмей ҿткен, сын сағатта сыр бермеген кемеңгер
адам дейді...
Ал мынау кім? Менің Президентім осы болсыншы дейтіндей оның
елге еткен еңбегі нешік, менің ҿз басыма қандай пайдасы тиді?..
Біздер, қазақстандықтар, маңғыстаулықтар, сайлаушылармыз.
Тікелей не қосымша дауыс беру арқылы біз еліміздің барлық
басшыларының таққа отыруына ҽсер етеміз.
Сайлаушының осындай ойларға батып қабылдар шешімі оның
Қазақстан Республикасының қазіргі даму қарқынын сақтай отырып
ҿркендей беруі ҥшін қосқан ҿз ҥлесі болмақ. Сайлаушының шешімі ҿз
жеке басының Қазақстанда тҧратын халықтардың достығы мен бейбіт
ҿмірін сақтап қалу ҥшін істеген ҽрекеті, олардың бақытты болашағы
ҥшін кҿрсеткен қолынан келер қамқорлығы болмақ. Сайлаушы солар
туралы ҿз ойын бір парақ дауыс қағазына тҥсіреді де жҽшікке тастап
жібереді... Ол бір
-
ақ дауыс...
Ойлап қарасаң ол бір дауыс. Бірді бірге қоссаң екі дауыс... Сосын
қоса бересің, қоса бересің...
Комиссия мҥшелері санай береді, санай береді... Содан барып
кҿп дауыс алған кісі халық қалаулысы атанады... Ел иесі сол кісі болып
шықпақ...
Ел ҿз тағдырын сеніп тапсырған кісісінің, болашақ ел иесінің
қарсы жағынан бір
-
ақ дауысы артық болуы мҥмкін. Бір
-
ақ дауыс!..
Егер сол бір дауыс менің даусым болса ше?..
Олай болатын болса ел тағдыры менің қолымда болып шықты
ғой...
Ел тағдыры бір сайлаушының қолыңда...
Ел болашағы бір адамның шешімінде...
Ҽр қазақстандық ҿз санасын осы дҽрежеге жеткізе алса...
54
«Қазақстан
болашағы»
атты,
барлық
қазақтар
мен
қазақстандықтардың бҥгінінің бары, ертеңінің қамы, ҿмірінің, саналы
тіршілігінің мағынасы деуге тҧрарлық сҿзді естігенде біз Қазақстанның
шығар шыңының биік екеніне, соған жету жолындағы алдына қойған
мақсатының айқын екеніне сенімдіміз.
Сол мақсатқа жету ҥшін таңдап
алынған жолдың бҧралаң емес даңғыл екеніне, басқалардың
таптаурын жолы емес біздің ҿз елімізге ғана тҽн жол екеніне кҿз жетті.
Осылайша арманымыз анықталған шақта, оған жетер даңғыл
салынған шақта еліміздің ҿзіміз арман ететіндей ел болуы ҥшін ҽр
қазақстандыққа бір ерекше қҧлшыныс, ерекше жігер керек секілді.
Ондай жігер мен талап тек қана Президенттің, ҿкімет басшыларының
ғана емес, мына біздердің, қарапайым халықтың да іс
-
қимылынан
сезіліп жатса ғой шіркін!..
Сонда ел тағдырының қолымызда екеніне кҿз жетер еді.
Ел
тағдыры қолымызда болар еді дейтініміз, жҧртымыздың бірлігі мен
берекесі біздің бір жеңнен қол, бір жағадан бас шығаруға
тырысуымызға байланысты. Жан
-
жақты бақылай отырып біз ҿкімет
басшылары мен ел азаматтарының сҿзінен ҥндестік, саясатынан
ауызбірлік кҥтеміз. Сол елімізді Нҧрсҧлтан Ҽбішҧлы белгілеген межеге
тезірек жеткізер негізгі қозғаушы кҥш болар еді десек қателеспейтін
секілдіміз. Біздер бҧрынғы заманда ойымызды біреу ойлап, сҿзімізді
біреу сҿйлеп, біздер ҥшін барлық мҽселелерді басқалар шешіп,
ҿзіміздің ешкім емес екенімізге дағдыланған «бодан» болған елдің
адамдарымыз. Қалыптасқан сол дағдымен ҽлі кҥнге ҽркімнің аузына
қарап, ҿз ойын еркін ашып айта алмайтындар табылып қалады. Біз
сол ҽдеттен қҧтылатын уақыт жеткенін, тіпті ҿтіп бара жатқанын
байқай бастадық.
Ендігі жерде біздер, қазақстандықтар, халқымыздың
бақытына туған осындай ҧлдар дарынын толығырақ ел мҥддесі ҥшін
пайдалана тҥсудің мҥмкіншілігін пайдалануымыз қажет секілді.
Қазақ халқының ҿз ата
-
баба аруақтарына деген пейілі тым
ерекше жаратылған халық. Соны тҥсіне білген еліміз, елін тҥсіне білген
Елбасымыз ―Мҽдени мҧра‖ жылдарын жариялап, елдің рухани
аштығына ҽкеліп соқтырған, ата
-
баба мҽдениетін менсінбеу, ҿз ҧлтын
басқадан кем санау, бір сҿзбен айтқанда мҽңгҥрттену процесін
тоқтатуға мҥмкіндік жасап берді.
Ойлап қарасақ Отанды кҿркейтіп ҧстауға тырысатындар да, ел
билігін қолына алғысы келіп оларға қарсы шығатындар да ҿз елінің
азаматтарының, сіз бен біздің кҿмегімізге зҽру. Біздер арқылы олар
ойлағанын жҥзеге асырады. Бізге неге ҿз арман
-
мақсаттарымызды
жҥзеге асырмасқа...
Ел тірегі
–
ел азаматтары. Халық кҿзіне тҥсіп жҥргендерінің бірі
мемлекет тҧғырын берік етуге тырысса, екіншілері соның неғҧрлым
тҧрақсыздығына, шатқаяқатап тҧруына қызмет етеді. Олар сондай
55
сҽтті пайдаланып ҿз байлығын арттыра тҥсуге, билік басына жақындай
тҥсуге жағдай туғызады. Біздер сондайларды тануға тырыссақ...
Ел қуаты –
ел экономикасы. Елдің кҿпшілік азаматтары тапқан
қаржысын ел игілігіне жҧмсап жатса, енді бірі бар тапқанын билікке
жету жолына жҧмсап жатады. Сондайларға пейіл бермесек...
Ел берекесі
–
елдің ауыз бірлігі. Ел азаматтары мен ел
басшылары ел тыныштығы ҥшін ―жарғақ қҧлағы жастыққа тимей‖ еңбек
етіп жҥрсе, енді бірі билік жолындағы таласта, елді ереуілге шақырып
жатады. Сондайларға қарсы тҧра алсақ...
―Ҿсер
елдің
баласы
бірін
-
бірі
батырым
дейді‖
депті
бабаларымыз. Сондай батырлар еңбегін елемей кетуге болмас.
Кешегі аумалы
-
тҿкпелі заманда Қазақстаным ҥшін деп, қазағым
ҥшін деп талай кісі қуаты мен кҥшін, талабы мен талантын сарқа
жҧмсап, елімізді осы дҽрежеге жеткізді.
Соның арқасында қазақ халқының басына бақыт қонды. Сол ҥшін
тағдырымызға да, азаматтарымызға да айтар алғысымыз мол.
Алғашқысы –
Аллатағалаға аумалы
-
тҿкпелі қиын кезеңде ел басында
Нҧрсҧлтан Ҽбішҧлы Назарбаевтың тҧрғаны ҥшін айтар алғысымыз!
Келесісі –
қазақ халқының бақытына бола жаралған ҧлдарына,
қазақ халқының ең ҧлтжанды, ең саясаткер, кҿргені мен білігі мол
ҧлдарына
Президентіміздің
қасынан
табылып,
Елбасының
жоспарларын жҥзеге асыруға еңбек еткені ҥшін айтар алғысымыз!
Сол азаматтарымыз Қазақстан тҽуелсіздігін жариялады.
Тҽуелсіздікті тҧрақтандыруда. Бҧ кҥндерде Қазақстанды ҽлем танитын
дҽрежеге жеткізді. Оларға осы еңбектері ҥшін, ҿзіммен пікірлес
маңғыстаулықтар
атынан шексіз рахметімізді жаудырамыз!
Нҧрсҧлтан Ҽбішҧлының арманына ҥлес қосу деген сҿз –
Қазақстанды жуық арада ең жедел қарқынмен дамып келе жатырған
елдердің алғашқы ондығына шығару ҥшін еңбек ету деген сҿз!
Нҧрсҧлтан Ҽбішҧлының арманына ҥлес қосу деген –
Қазақстанды
жуық арада ең бай елдердің алғашқы елулігіне шығару ҥшін еңбек ету
деген сҿз!
Нҧрсҧлтан Ҽбішҧлының арманына ҥлес қосу деген –
ол
«Қазақстан 2030» бағдарламасының жеңістерін ҿз қолыңмен іске
асыру деген сҿз!
Аллатағала біздерге сондай санамен еңбек етуге жазғай,
еңбегіміздің жемісін кҿруге жазғай!
Бҽріміздің де сҥйікті Қазақстанымыздың, Маңғыстауымыздың
ҿркендей беруіне қосар ҥлесіміз мол болғай!
Елбасының атына сын айтушылар да табылып жатады.
Нҧрсҧлтан Ҽбішҧлы бір кездесуде:
...19
96 жылдары мемлекетіміздің жағдайы ҿте қиын болды.
Оқытушылардың айлығын, зейнеткелердің пенсиясын тҿлей алмай
жаттық. Бірақ Ақтау фортын салуға қаражат бҿлдік. Міне енді соның
56
арқасында Каспий теңізіндегі ең жасақталған фортымыз бар.
Жҧмсалған қаржы елге еңбек ете бастады, деп еді.
Ойлап кҿрелікші... Ақтау фортын салып шығуға (ойдан алынған
сан) 15 млрд. теңге жҧмсалды делік. Сол қаржыны Қазақстанның 15
миллион халқына бҿліп берсек жан басына 1000 теңгеден келеді
екен... Ондай ақшаман сол кезде тҧрмысыңды тҥзетіп ала алар ма
едің?..
Бюрократия неге қҧрымайды, дейді біреулер...
Сыбайлас жемқорлыққа неге тосқауыл жоқ?
Шенуініктер пара алады, неге тоқтатпайды?
Біз сол сҧрақтарға қарсы сҧрақ қойып кҿрсек...
Қытай ғҧламасы Кофуций ҿз заманында осыларға қарсы кҥрес
жолдарын ҧсынған екен. Бҧдан екі мың жыл бҧрын бюрократия мен
парақорларға қарсы кҥрес бастаған ҧлы қытай елі сол кҥресін
жалғастыруда. Толық жеңіске жете алған жоқ.
Сол межені қазақ халқы қалай он ҥш жылда аттап ҿтпек?..
Жастар тҽрбиесіз, азып барады дейді...
Сол сҿзді айтып отырған ақсақалдардың ҿздеріне олардың
ҽкелері де айтқан. Бҧдан екі жарым мың жыл бҧрын Сократ ойшыл да
солай депті. Ҽкенің балаға риза болмауы Асанқайғы заманында да,
Қҧнанбай заманында да болған. Ҽкенің балаға риза болмауы адам
жаратылысынан, Алланың ҽке бойына сіңіретін қасиеті болар, асылы.
Ҽйтпесе қазіргі жетінші сынып оқушысының білімі жетпістегі бізде жоқ.
Олар ҧғымын біздер ҧға алмай кететін болармыз. Біздің ҧрпақтың
оларға деген ҿкпеміз олардың жаратылысты басқаша тҥсінуі, басқаша
қабылдауы болса керек.
Адам баласы қолына қалам алып, ойын хатқа тҥсіргелі ҽлгі
сҧрақтарды қойып келеді, жазып келеді, кҥресіп келеді. Жайғдайды
жақсартуға болатын болар, тҥпкілікті жойып жіберуге қай заманның да,
қай ғасырдың да қолынан келмей келеді.
Қалай десек те біздің сҥйікті Қазақстанымыздың ілгерілеуі де,
білімденуі де қарқынды! Ол кҿрсеткіште Елбасының ерекше ҥлесі бар
екені сҿзсіз!
Қҧбылмалы ҽлемдегі, соған бейімделіп отыруға тиіс еліміздегі
қҧбылыстарға ҿз ойлы санамен, кҿкірек кҿзімен қарай алатындар
атынан, Қазақстанның бірлігі мен берекесін аңсайтындар атынан,
сондай маңғыстаулықтар атынан:
қҧранды ҧлттарды қҧрап, ел татулығын қамтамасыз ете алғаны
ҥшін;
ҽртҥрлі дін ҿкілдерінің бір
-
бірімен сыйластығын қалыптастыра
алғаны ҥшін;
саясаттағы кҿрегендігі, соның арқасындағы ел тыныштығы ҥшін;
адамдарға кҽсіп пен талапқа ҧмтылдырар жағдай туғыза алғаны
ҥшін;
57
лай суды тазартып, жаралы жондарды кҿгертіп жатқаны ҥшін;
ауыр кезеңнен аман ҿтіп, ел еңсесін кҿтере бастағаны ҥшін
...
шексіз даламызды шекара қазықтарын қақтырып ҿз ҥйімізге, ҿз
Отанымызға айналдырып бере алғаны ҥшін –
Елбасымызға,
Нҧрсҧлтан
Ҽбішҧлы
Назарбаевқа
зор
ризашылығымызды білдіргіміз келеді.
Сонымен қоса біз, маңғыстаулықтар, Нҧрсҧлтан Ҽбішҧлының
ҿлкемізге келген ҽр сапарынан ауқамды, маңызы ҽлемдік дҽрежедегі
жаңа бастамалардың хабарын естіп дҽндеген елміз.
Қҧрметті Нҧреке! Сіздің тағы да ат басын Маңғыстауға
бағыттағаныңызды естіп, еліңіз елеңдеп отыр.
Сіздің осы сапарыңызға, сонымен қоса болашақтағы елім деп
басқан барлық қадамыңызға сҽт сапар тілейміз!
Жедел ҿркендеп, жаңа табыстарымен ҽлем назарына ілігіп
отырған Қазақстан ҥшін, ҥмітке толы болашақ ҥшін рахмет, Сізге,
Нҧрсҧлтан Ҽбішҧлы!..
«Маңғыстау», 23.09.2008
Достарыңызбен бөлісу: |