Сағынбаева Әсел Радикқызы
Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ
Қазақ тілі мен әдебиеті мамандығының 1-курс магистранты;
Тексерген: Ержанова Сәуле
Кейбір зерттеушілер бұқаралық әдебиет туралы ежелгі Римге қатысты айтуға болады деп санайды. Бұқаралық әдебиет - бұл қазіргі мәдениеттің бөлігі, жаңа заманның құбылысы. Әдебиеттегі жаңа тенденцияның пайда болуы, ең алдымен капиталистік қатынастардың, урбанизацияның дамуымен және. образдар мен өмір салтының сәйкесінше өзгеруімен байланысты ауқымды әлеуметтік және мәдени өзгерістердің белгісі болып табылады.
Бұқаралық әдебиет тек 19-20 ғасырлардың басында пайда болады, «техникалық қайталану дәуірі» басталады (Вальтер Бенджаминнің термині), бірегейлік идеясы болған кезде көшірмеге байланысты шығарма өшіріледі. Сонымен қатар бұқаралық әдебиет халықтық басылымдардың бұрынғы түрлеріне, «қарапайым әдебиетке» және ішінара фольклорға қатысты сабақтастықты сақтайды. Бұқаралық әдебиеттің белгілі бір ерекшеліктерін (ауызша және институционалдық) дайындау барокко және ағартушылық мәдениеті шеңберінде жүзеге асырылады. Кейбір зерттеушілер бұқаралық әдебиет туралы ежелгі Римге қатысты айтуға болады деп санайды.
Бұқаралық әдебиет - бұл коммерциялық сұраныс пен дайынәдеби (мәдени) үлгілерді пайдалану бағыттары басым болатын көркем мәтіндердің тіркесімі. Бұқаралық әдебиет бұқаралық мәдениеттің бөлігі болып табылады, оны басқалардан көптеген жалпы заңдылықтармен бөледі. 1960 жылдардың басында пайда болған «банальды әдебиет» термині, танымал әдебиет, сонымен қатар паралитизм (грек тілінен аударғанда Παρα- - o) термині «бұқаралық әдебиет» сөзінің синонимі ретінде қолданылады. Алайда, қазіргі уақытта, соңғы термин белсенді әзірлеушілердің өзекті мәселелерді білетін деңгейінде ғана қолданылады (Д. Куэнас). Орыс дәстүрінде, әдетте, «таблоидтық әдебиетке» қарсы тұратын «көркем әдебиет» (ізгілікті жаппай оқу) термині де бар.
Бұқаралық әдебиет - бұл қазіргі мәдениеттің бөлігі, жаңа заманның құбылысы. Әдебиеттегі жаңа тенденцияның пайда болуы, ең алдымен капиталистік қатынастардың, урбанизацияның дамуымен және образдар мен өмір салтының сәйкесінше өзгеруімен байланысты ауқымды әлеуметтік және мәдени өзгерістердің белгісі болып табылады. Батыс Еуропа елдерінің өндірістік процеске, яғни «жаппай қоғамға» ауысуы әдеби процесте әдебиеттің «элиталық» және «бұқаралық» болып бөлінуін білдірді.
Дәстүрлі өмір салтын ұстанатын ережелер мен биліктің тиімділігі төмендейді, осыған орай әдебиетке деген жаппай сұраныс туындайды. Осы мағынадабұқаралық әдебиеттің пайда болуы жоғары әлеуметтік кедергілерді төмендетудің де, бұқара үшін мәдени арналардың қол жетімділігінің де белгісі болды. Осы кезеңде халықтың едәуір бөлігі білім алады, әдебиетті қалай оқуды біледі және күнделікті, анонимді және динамикалық қалалық («буржуазиялық», «азаматтық») өмірде, жаңа мәселелер мен қақтығыстарда тәлімгер ретінде қажет.
Әдебиеттің өзін сапалы әртүрлі бағыттарға бөлу жоспарланған: элиталық және бұқаралық, бұл жабық элиталық салондар дәуірінің аяқталуымен байланысты, тар ғалымдарүйірмелер және әдебиеттерді еркін нарыққа шығару. Бұқаралық әдебиеттің даму процесі 19 ғасырда жүрді және әдеби ізденістердің кәсібиленуімен, жазушылар еңбегіне ақы төлеу жүйесінің қалыптасуымен, журналдық жүйенің қалыптасуымен және рөлінің артуымен қатар жүрді. әдебиет сыншысы. ХІХ ғасырдың аяғында. ХІХ ғасырдың аяғында бұқаралық мәдениеттің негіздері қаланды. Бұл сапалы ауысу Америка Құрама Штаттарында күлкілі жолақ тәрізді бұқаралық мәдениеттің екіұдай өнімінің пайда болуымен ерекшеленді.
Комикстер - бұл ең көп берілген суреттеркез-келген әзіл сюжеттегі қысқа қолтаңбалар. Олар ойын-сауықтан басқа мақсаттарды көздеген жоқ және сауатсыз адамдарға немесе балаларға арналған. Америкадаолар танымал болды. Бұған Екінші дүниежүзілік соғыс басталардан сәл бұрын болған оқиға куә. Баспа қызметкерлерінің ереуілі дүңгіршектерді комикстермен қамтамасыз етуде үзілістерге әкелді. Тұрғындардың ашуы болдысоншалықты керемет, Нью-Йорк мэрі осы бірнеше күнде өз қаласын тыныштандыру үшін радиодан комикстерді жеке оқыды. Бэтмен мен Супермен комикстерінің кейіпкерлері американдық танымал мәдениеттің ажырамас бөлігіне айналды.Оған 50-жылдары пайда болған үлестер де қосылды.Дайджест - Нижний Новгород университетінің бейімделген хабаршысы бар кітаптар. Н.И. Лобачевский. Серия: Әлеуметтік ғылымдар, 2016, б. 128–135 Бұқаралық әдебиет мәдени құбылыс ретінде 129 классикалық әдеби шығармалардың презентациясы. Дайджесттер «Дон Кихотпен» немесе «Соғыс пен бейбітшілікпен» 10-15 параққа қысылған, «білуге» мүмкіндік берді, кейде олардың білімін көрсету үшін. Радионың, кинематографияның қарқынды дамуы және Америкада көптеген жеңіл басылымдардың шығуы кезінде суреттер мен идеяларды түсінікті етіп қайталайтын жүйе жасалуда.Комикстердің қайнар көзі - классика. Әлемдік әдебиет жауһарларының тақырыптары, кейіпкерлері, техникасы алынған, бірақ бейімделген және жеңілдетілген, қол жетімдіқарапайым оқырман опциясы.
Н.А.Кузмина бұқаралық әдебиетке келесі анықтама береді: "көпшілікке арналып жасалған және нарықтық экономика, өнеркәсіптік өндіріс, қалалық өмір салты, бұқаралық коммуникациялық технологияның дамуы, әлеуметтік, экономикалық, адамдар арасындағы қатынастарды біріздендіретін әдебиет"
Бұқаралық әдебиетке нарық конъюнктурасы әмір еткен мәдени қызмет етудің ерекше механизмі тән: «осы типтегі әрбір жеке кітапты жаппай тұтыну процесі әдетте өте қысқа (бір маусымда - екі), ал жаңа туындылардың келуі әрқашан керемет. Нарық заңдары бойынша сынамалардың бәсекелестігі өте шиеленісті, олардың таралуы мен өзгеруі өте тез жүреді ». Осыдан бұқаралық әдебиетке тән «сериялылық» қағидасы (циклизация, бір шығармадан екінші шығармаға ауысатын «культ» кейіпкерлерінің болуы, әр түрлі баспа жинақтарын кең тарату). Академиялық әдеби сынға тән бұқаралық әдебиетке деген жағымсыз көзқарас қазіргі кезде тиісті құбылыстарды барған сайын белсенді зерттеумен ауыстырылуда.
18 ғасырдағы эротикалық және готикалық проза, қарақшы роман және мелодраманыңәртүрлі нұсқалары кейінгі жаппай оқудың құрылымын едәуір болжайды. Бұқаралық әдебиеттің негізгі жанры мен стилистикалық модельдері романтизм мәдениетінің әсерінен қалыптасады: детектив, фантастикалық роман, шытырман оқиғалы роман, теңіз романсы. Тарихи роман жанры бұқаралық әдебиет аясында тривиализация процесін бастан кешіреді. Жаппай оқуға арналған көптеген кітаптар уақыт өте келе балалар әдебиетінің классигіне айналды. 1830 жылдардан бастап фельетон романы бұқаралық әдебиеттің кең таралған баспа түріне айналды, бірақ ол толықтай танымал оқуға жатпайды.
Бұқаралық әдебиеттің маңызды белгілерінің бірі оның осы әдебиеттің маңызды маңызды сипаттамаларын анықтайтын коммерциялық бағыты болып табылады. Белгілі бір жағдайдабұл әдебиет болудан қалады, бірақ коммерциялық өнімге айналады. Сонымен, бестселлерлердің өмір сүруінің таптырмас шарты - жарықтығы мен көрікті дизайны. Оқырманды түрлі- түсті сурет, интригалар, презентацияның қол жетімділігі қызықтырады және бұл шынайы әдебиет деп шын жүректен сенеді. Коммерциализацияның, әдебиеттің сатылым тақырыбы ретінде қолданылуының салдары - бұл мәтіндердің жеңілдігі, «сіңімділігі» және сонымен бірге олардың қызығушылығы. Бұқаралық әдебиетте жұмбақ және жұмбақ нәрселерге деген қызығушылық пайдаланылады, детективтер бестселлер болып табылады. Сонымен қатар, қиял жанрлары және «әйелдер романдары» белсенді дамып келеді. Бұл әдеби опустар оқырманға «байыпты» әдебиеттен айырмашылығы ешқандай күрделі әлеуметтік немесе моральдық проблемалар туғызбайды, кейде олар тіпті «көңіл көтереді». Сонымен бірге бұқаралық мәдениетке қарсы тұрудың қажеті жоқ, әсіресе бұл мүмкін емес, өйткені «бұл нарықтың және өнердің жаңа технологияларының кешені, заманауи коммуникациялардың өнімі, соның арқасында бұқаралық мәдениет, әсіресе батыс нұсқасында адамзаттың рухани әлеміне бүкіл жер шарының параметрлері бойынша, біз қаласақ та, қаламасақ та, күш пен әсері бар ».
Коммерциялық мәдениет шынымен де қарапайымдыққа, стандарттар мен сәйкестікті сақтауға ұмтылады. Бірақ бұл сонымен қатар әртүрлілікке жағдай жасайды. Танымал фантастика әрқашан өткір сынға ұшырады, оны меркантил 30 Б.Л. Цветковтың мотивтері мен көркемдік тапшылығы. Алайда, жоғары әдебиет эстетикасында төмен әдебиет эстетикасынан көп нәрсе бар және керісінше. Олардың тығыз қарым-қатынасы ХХ ғасырдың басында дворян тәрізді әдеби құбылыстың пайда болуына әкелді.
Үлкен әдебиет пен бұқаралық әдебиеттің аралық шекарасы айқын көріне бермейтіні осыдан ба деп те ойға қаласың. ... Әрине, бұқаралық әдебиет уақыт өте келе өзінің өзектілігін жойып, модадан шығады, ол қайта оқуға, эстетикалық қазына ретінде сақтауға арналмаған. ХІХ ғасырдың соңында детективтер мен шытырман оқиғалы романдарды, мелодрамаларды «бір реткі әдебиет», «вагонды беллетристика» деп атағандары бекер емес. – Арнайы тапсырыспен де кітаптар жазылып жатады.
Әдебиеттерді "элиталық" және "жаппай" деп бөлу барлық заманауи оқырмандарға таныс, дегенмен бұл жақында пайда болды. 20 ғасырға дейін оқырмандар мен сыншыларға арналған әдебиеттер жақсы және жаман немесе сәтті және сәтсіз болып бөлінді. Қазіргі заманғы бұқаралық әдебиеттің көптеген түрлері 19 ғасырда болған болса да, "жаппай" оқырман идеясы модернизмнің өнімі болып табылады.
Бұқаралық-бұл жаңа және терең рефлексияға қабілетті азшылыққа қарсы тұратын өзін-өзі ақтайтын орта деңгей. Ортега мәтіні фашизм мен тоталитарлық режимдердің пайда болуын түсінудің алғашқы әрекеті болды, бірақ сонымен бірге бүкіл әлемдік мәдениетті оқырмандар ұрпақтарының қабылдауына әсер етті.
ХХ ғасырдың екінші жартысында ғалымдар бұқаралық, танымал немесе жай поп-мәдениет деп аталатын мәдениетке дәлірек анықтама беруге тырысты. Мысалы, структуралистер, атап айтқанда Ю.М. Лотман бұқаралық әдебиетті нақты критерийлер бойынша ажыратуды ұсынды.
Егер әдебиеттің өзі, оның ішінде классика мен авангард, үнемі өзін-өзі жинап, оқырманның үмітін ақтайтын болса, онда бұқаралық әдебиет үміттерді ақтайды. Қазір бұқаралық әдебиеттің айқын белгілерінің бірі-сериялық.
Серия, әдетте, жалғасы бар классикалық роман емес, бірақ кейіпкерлердің тұрақты жиынтығы бар сол сюжеттің нұсқалары. Танымал әдебиеттерден трилогияның немесе тіпті шексіз сериялардың бөлігі болмайтын кітаптарды іздеуге тырысыңыз-баспагерлер қайталауға дайын авторларды артық көреді.
Осы тұрғыдан алғанда," жаппай " оқырман міндетті түрде тек танымал мәдениеттің иесі емес, өзіндік эстетиканы қабылдай алмайды. Таныс сюжеттік қозғалыстар мен таныс кейіпкерлерді тануға мүмкіндік беретін жайлылық кез-келген оқырмандарды кез-келген уақытта тартады
Бұқаралық әдебиет-қазіргі заманның бір бөлігі мәдениет, қазіргі заман феномені. Әдебиеттегі жаңа бағыттың пайда болуы кең ауқымды әлеуметтік және мәдени өзгерістер, ең алдымен, байланысты капиталистік қатынастардың дамуы, уранизация және тиісті өзгерістер өмір салты мен стилінде. Батыс Еуропа елдерінің индустрияға, яғни "бұқаралық қоғам", әдеби процесте әдебиеттің "элиталық" және "көпшілік". Дәстүрлі тәртіптің ережелері мен билігі тиімсіз болады, және осыған байланысты әдебиетке жаппай қажеттілік туындайды және қалыптасады. Бұл мағынада бұқаралық әдебиеттің пайда болуы ром маркасына айналды, бұл жоғары әлеуметтік кедергілердің төмендеуі және мәдени арналардың көпшілікке қол жетімділігі болды. Осы кезеңде айтарлықтай халықтың бір бөлігі білім алады, қалай жұмыс істеуді біледі және әдебиетке тәлімгер ретінде мұқтаж "буржуазиялық", "азаматтық"), жаңа проблемалар мен жанжалдар.
Жаппай әдебиеттің өлшемі түсінудің жеңілдігі ғана емес," оңай сіңімділік " – танымал кейіпкерлер, типтік жағдайлар, танымал жанрлар, сонымен қатар Батыста бұқаралық әдебиет ең алдымен коммерциялық өнім болды. Коммерциялық мақсаттар қажеттілікті білдіреді сән қалыптастыру, белгілі бір талап түрі және, сайып келгенде, тұрақты бұл басылымдарға сұраныс. Кеңес әдебиетінде жаппай Лита ратураны тарату мен танымал етудің нарықтық негізі болған жоқ. Бұл ру бұқаралық әдебиетін мәдени кеңістіктен шығаруға әкелген жоқ, бірақ оның сипаттамаларын түбегейлі өзгертті – ол идеологиялық тұрғыдан анықталған өнімге айналды. КСРО-да коммерциялық ойын-сауық әдебиет өте жағымсыз көзқарас болды, ол Батыстың мәдени артефактісі ретінде қарастырылды. М. А. Литва, тіпті қойылымның өзі мұндай әр түрлі әдебиеттің болуы туралы мәселе орынсыз болып көрінді. "Бұл бұл кеңестік Әлеуметтік зерттеулердегі"жаппай" проблеманы шешудің ерекшелігіне байланысты болды адам. Кеңес адамы "ерекше" деп саналды, оның ішінде демалуға қатысты, ойын-сауық, демек, оған ра әдебиеті қажет емес, оның көмегімен адамзаттың қалған бөлігі көңіл көтереді,алаңдатады"
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сағынбек Ақмарал Мизамиденқызы

text:
Әдістемелік жинақ Ордабасы аудандық білім бөлімінің әдістемелік кабинетінің әдістемелік кеңесінде таратылып, баспаға ұсынылған № 1 хаттама.23.08.2019ж
Құрастырушы: Сағынбек Ақмарал Мизамиденқызы Аудандық білім бөлімінің әдіскері
Бегімова Сандуғаш Елубайқызы «Атамекен» жалпы орта мектебінің тарих пәнінің мұғалімі
Пікір айтушылар: Б.Бекпейіс Ордабасы аудандық білім бөлімінің әдістемелік кабинет меңгерушісі
С.Реңдібаева Аудандық білім бөлімінің әдіскері
Ашық және жабық тапсырмалар арқылы оқушыларды сыни тұрғыдан ойлауға дағдыландыру Оқу-әдістемелік жинақ. Шымкент-2019. 158 - бет.
Қазақстан және дүние жүзі пәндерінің білім мазмұнын жаңартып, сапалы білім мен саналы тәрбие беру, әр сабақты ұтымды ұйымдастыру ұстаз қабілеті мен шеберлігіне тікелей байланысты.
“Ашық және жабық тапсырмалар арқылы оқушыларды сыни тұрғыдан ойлауға дағдыландыру» тақырыбындағы әдістемелік жинақта бөлім ортақ тақырып бойынша жиынтық/тоқсандық бағалауды өткізуге арналған бағалау критерийлері мен дескрипторлары бар тапсырмалар ұсынылған. Дескрипторлары мен балдары бар тапсырмалар ұсыныс түрінде берілген.
Қазақстан және дүние жүзі пәнінен құрастырылған жиынтық тапсырмалары тарих пәнінің мұғалімдеріне көмекші құрал ретінде ұсынылады.


Байланысты: Сагындыкова Ш. Мұрат Мөңкеұлы шығармашылығындағы заман зары
1.3 Зар заман ақындарының туындыларының ияеялық үндестігі Қазақ әдебиетіндегі байырлық рух ХVІІІ ғасырда жоңғарлар мен қарсы күресте ХІХ ұлт азаттық күресте, (Махамбет, Нысанбай ) қайта көтерілгенмен, Қазақстанның Ресей құрамына өтуі нәтижесінде зар заман кезеңі басталды.
Қазақ жеріне қол салған патша үкіметі халықты жарылқау үшін келмегенді. Жерінен айрылған халық әдеп - ғұрып пен қазақы мінезінен де айрыла бастады. Патга үкіметі енгізген жаңа әкімшілік шаралар қазақ болмысына тән еместі. Ұрлық, өсек, талас - тартыс, алауыздық, арызқойлық - қазақ қоғамының осы кезеңдегі жемісі болды.
Осы кезде өмір сүрген қазақ ақын - жырауларының бір тобы қоғамда болып жатқан келеңсіз құбылыстарды айаусыз сынға алды.
Олар Қазақстанның Ресейге қосылуымен капиталистік көзқарастардың енуін кері кеткендік деп есептеді. Өткен өмірді ансады, болашақ туралы өз болжамдары мен пікірлерін білдірді.
Қоғамда болып жатқан өзгерістерге өзіндік көз қараста болған және сол бағытта жырлаған ақындарды М.Әуезов Зар - заман жыршылары деп атаған болатын және әдебиет тану тарихында да олар осылай айтылды. Тарих ғылымының докторы М.Қойгелдиев отаршылдық бұғауына мықтылап байлаған халықтың мың -мұхтажы мен қайғы - қасыретін жырлаушыларды Зар -заман мектебінің ойшылдары деп атады. Бұл термин алғаш 1927 жылы енгізілген еді.
Зар - заман кезеңінде ғұмыр кешкен орталық езгіге түскен қазақ халқының тағдырын мұң - зармен жырлаған ақындар шоғыры. Оның белгілі өкілдері : Дулат Бабатайұлы, Шортанбай Қоңайұлы, Мұрат Мүмкейұлы, Әбу бәкір Кердері, Аубан Асан, т.б. Мұхтар Әуезов, Аблай хан тұсынан Абайға дейінгі жүз жылға ұластырып Нарманбетпен аяқталды. Зар - заман тұсынан қазақ әдебиеті жазбаша сипат алғанын отан көрсетеді. Дәстүрлі қазақ қоғамындағы бұрынғы қалыптасқан құндылықтардың өзгеруі, елді басқару жүйесінің басқа санатқа ауысуы, отаршылдықтың белең алуы, халықтың қатты күйзелуі Зар- заман ақындарын тарих сахнасына шығарған. Олар халықтың жай күйін ойлаған үлт- қайраткерлері ретінде танылды. Олардың шоғырлары халықтың салт-дәстүрлерді қабығы бұзылмаған қалпында сақтауға, ұлттың - бітімімен ажырамауға үндейді.
Еркіндікпен бостандықтың, дәстүр мен европалық метрополиядан еңген жаңа тәртіптердің шегінен шиеленісуі Шортанбай, Дулат және Мурат сияқты зар - заман ағымы ақындарының шығармалары арқылы қабылдады. Олар ХІХ ғасырдағы қазақ өміріне тән барлық құбылыстарды аяусыз сынайды. Әлеуметтік, үйлесімділік уақыты ретінде өткен дәуірді идеяландыра отырып , бүгінгі заманның келешегінен де үмітін үзіп, түңіледі, қауіп жұбататын ешнәрсе таппаған Зар - заман ақындарының кеудесін кернеген мұң, зар , шер әбден күнәға батқан замандастарының құлағына жете қоймайды. Қазақ халқының шырайлы жерлерін алып, аздырып, діннен аулақтату сияқты империялық пиғылдар жүзеге асуына қарсыласы қозғалысы Зар - заман ақындарының қайраткерлік поэзиясын өмірге әкелді. Бұрынғы жыраулар поэзиясын үндесіп өршіл рух, әсіресе, Мұрат Мөнкеұлының
(1843 - 1906 ) жырларынан айқын байқалады. Зар - заман ақындарының шығармаларындағы ұлттық болмысы, қазақы қадір - қасиеті сақап қалуға үндеген, ой - пікірлер жанаймен шарасыздықпен соңғы төзімді сарқа айтылғандығымен ерекшеленеді. Мұндай өлеңдермен болжамдықтың бұғауына бас игісі келмеген ұлт қайраткерлерінің өршіл үні айқын аңғарылады. Зар - заман ақындарының шығармаларында сары уайымға салыну, қайғы - мұңға берілу сарыны да байқалады. Бұл кезең ақындары келер күннен үміт жоқтығын налыйды, тығырықтан шығатын жол таппай қыйналады. Олар елдің барлық түсінен Нәубетті ақыр заманың келгені деп ұғады. Зар - заман мектебінің аса ірі өкілдерінің бірі - Шортанбай Қанайұлы ( 1818 - 1881 ) зар - заман атауы да ақынның сол дәуір халін жырлаған өлеңдерінің бірінің атынан алынған. Концерватор ақын қасиетті Түркістан маңында дүниеге келіп, қарқаралы өңірінде өмір сүреді. Ол патша өкіметінің отарлау саясатының қазақ халқының болмыс тіршілігіне кері әсер еткенін , көптеген қайшылықтарды алып келгенін, заманның азғанын, әдеп-ғұрыптың тозғанын, ел - жұртта береке қалмағанын шығармаларының басты тақырыбы етіп алады. Қазақ халқының дәстүрлі шаруашылығы мен тұрмыс салтына едәуір ықпал еткен капиталистік қатынастарды қабылдамаған ақын халық өмірінде болып жатқан өзгерістерге сын көзбен қарады [20,37б]
Шортанбай адамдарының әлеуметтік топқа бөлінуі олардың шыққан тегіне сәйкес болу керек деп есептеді.
Заманның бұзалғанына назары болған ақын әуелгі заманның енді қайта келмейтіндігіне құдасы жоқ құлдың, қонысы жоқ байдың озатынына, байдың тілін жарлы алмай, ханның тілі қара алмай өздері де жөнін біле алмайтынына қынжылыс білдіреді. заман оңайлар еді, бірақ оған әуелден бас білдірдің деп осы жағдайға душар еткендерді ренішін айтады .
Елде ұрлық пен парақорлықтың, өсек пен жалақорлықтың көбейін, ұлы атасын сыйламаған, атасы батасын бермеген әлеуметтік құбылысты заманақырға теңеген шортанбай оның себебін патша өкіметінің отарлау саясатынан іздейді. Шортанбай ақырзаманды бүкіл адамзат ұрпағының жойылуы деп ұқпайды. Оның ойынша, ақырзаман бұрынғы әдет - ғұрыптың бұзылуы адамдар арасындағы сыйластық байырмалдықтың азаюы әркімнің өз басын күйттеуі, қазақ халқының өз еркіндігінен айырылуы, орысқа бодан болуы. Хандық билікті аңсаған ақын Жандарал ұлығың, майыр сынғаның болды, кәпірді піріндей тілмәшті жеңгендей дуанды үйіндей көрдің, енді сені күтіп абақты тұр қасында, қазылған қара көріндей деп сақтандырады.
Шортанбай басқа халықтың заңдары мен тұрмыс ерекшеліктерінің екінші халыққа күшпен енгізілуінің қаншалықты қатерлі екендігін түсіндіреді. Ғасырлар бойы қалыптасқан биліктің, әдеп - ғұрыптың кенеттен өзгеріске ұшырауын ол халықтың адамгершілік нормаларын бұзатын құбылыс ретінде бағалады. Патшалық Ресейдің отаршылдық саясатын батыл айыптады, бұл жағдайдан шығудың жолдарын іздеп арпалысты.
Зар - заман ақындарының өлең - жырларында елмен қоштасу , туған жердің өткенін аңсау сарыңы орын алған. Жалпы алға көшу, қонысты бастау ұғымы көптеген халықтардың фольклорлық шығармаларына тән. Таласуға түскен елден кетіп, жайлы жер, ыңғайлы қоныс іздеу идеясы еркіндікке, бостандыққа ұмытылу мұраттарымен орайлас келеді. Туған жердің табиғатына қарап тұрып, өткен күннің елесін іздеу жастық дәуреннің еске алу үрдісі ата қоныстың бүліншілікке түсіп , өзгенің ойранына айналған сәтте туындаған мұң - шермен астасып жатады [21,14]. Ақындардың бір қатары жұтаған жер мен көшкен елге қайырылып сөз айтып тұрып , басқыншылық пиғыл мен зорлықшыл әрекеттерді зорлана жырға қосады. Зар - заман ақындарының көпшілігіне тән ерекшелік - келешекті көрегендікпен болжап, алдағы уақыттағы ел сипатының өзгерісін қолмен ұстап, көзбен көргендей бейнелеп айтуы. Мұндай болжам өлеңдер Зар - заман ақындарының шығармашылығын алғашқы бастапқы кезеңінде, яғни отарлаушылардың ойранынан бұрынырақ айтылғандығы мен құнды. Бүгінгі көз қарасақ тұрғысынан қарасақ олардың ойлаған қауіпі расқа айналғанына куә боламыз. Бұл ақындардың ішінде өлең - жырдың бар қуатын пайдаланып, ата - баба дәстүрімен астарлай айтып, батыс пен шығыстан келетін кесапатты бірдей болжап бергені. Дулат Бабатайұлы (1802 - 1874).
Зар-заман ақындарының қайраткерлік биікке көтерілуі отаршылдықтың белең алунан басталады. Жыр жүйріктерін бар құдреті бар қабілеті ел жұртының санасын оятуға жұмсалды. Олар қатерді, зорлық - зомбылықты, алдын - ала ескертті, зардаптарын күнілгері таңба басқандай айтып берді. Елдің берекетін кетірген отарлаушылардың құбыжық кейпіндегі бейнесін жасады. Солардың ойранына жол ашқан өз халқының кейбір жандайшаптарын айаусыз сынға алды, кей тұста ел бірлігінің келместігін де түйреп өтті. Зар-заманның бүкпесіз баяндалған оқиғаларын кейінгі ұрпаққа аманат етіп қалдырды. Зар-заманның бүкпесіз баяндалған оқиғаларын кейінгі ұрпаққа аманат етіп қалдырды. Зар-заман ақындарының шоғырының белгілі өкілі - Дулат Бабатайұлы қазақ халқының дәстүрлі жыр үлгісін түр жағынан өзгертіп, өлеңді көркемдеп кестенің жаңа үлгісін жасады. Аталған ақындардың қай қайсысында ұлттық поэзиямыздың мазмұны жағынан байытуға үлес қосты. Кеңес идеология үстемдік еткен кезде Зар - заман ақындардың шығармаларын насихатттауға тиым салынды, олар барлық оқулықтардан алынып тасталды. Соған қарамастан зар - заман ақындарының шығармалары әр жылдарда зерттеу нысанасына айналды. Қазақ әдебиетін тариқын оқып - үйренуге арналған ғылыми жинақтарда олардың кейбір олең тұлғаулары жарық көрген тұстарында болды. Мысалы, 1978 жылы Ленингратта басылып шыққан, Поэты Казахстана жинағында - (құрастырған М.Мағауин ) Зар - заман ақындарын отаршылдыққа қарсы жазылған бір қатар өлеңдері орыс тілінде жарық көрді.
ХХ ғасырдың соңынан бастап Зар - заманның тарихи сипаты, Зар - заманның ақындарының шоғырының белгілі өкілдері, әдеби ағым ретіндегі ерекшеліктері, көркемдік кестелері туралы бір қатар еңбектері жазылды. Зар - заман шығармаларының - жаңалығы мол, өзгеше дәстүрі бар күрделі құбылыс ретінде әдебиеттану ғылымының тұрақты зерттеу нысанасы болып қала бермек [22,73б]
Консерватор ақындар күшті де, әділ хан билігін құп көрді. Олар өз шығармаларында өткен дәуірді аңсады. Әз Жәнібекті, Қасым ханды, Тәуке ханды, Абылайды, Кенесарыны еске алды, олардың ел бірлігін нығайтудағы еңбектерін атады. Замананың бұзылуын ел билеудің бұрынғы дәстүрлерінің жойылуынан деп білді, сондықтан ел арасындағы келеңсіз құбылыстар тамырын тереңге жайды деп тұсіндірді. Олар патшалық отаршылдық саясатты сынаумен қатар былайша жарқын өмірдің қайта орындалатынына сенді. Зар - заман ақындарының уақыт тағдырын дұрыс түсінгені және оны әділ бағалағаны өзінің тарихымен өзектілігін жоғалтқан жоқ. Бірақ олар дәстүрлі құндылықтарды қорғаны мен тығырықтан шығатын жолды, жаңа арна мен бағытты көрсете алған жоқ. Дегенмен, олар патшалық отаршылдық саясатты сынау мен қатар, болашақта жарқын өмірдің қайта орнайтынына сенді. [23,19б]


Байланысты: Сагындыкова Ш. Мұрат Мөңкеұлы шығармашылығындағы заман зары
1.4 Ақындар шығармашылығындағы көріктеуіш құралдарының қолданылу ерекшеліктері Өз ұлтының төл тарихымен тамырлас қазақ әдебиеті тарихындағы XIX ғасыр Зар заман деп аталады. Зар заман - бұл белгілі бастау-бұлағы бар, даму арнасы, қалыптасу жолдары, тамамдалар тұсы айқын, қоғамдық ойдағы және әдебиеттегі құбылыс. Дегенмен, зар заман поэзиясы тек әдебиеттану ғылымының ғана емес, бұл әлеуметтік қоғамдық-саяси ой ағымы ретінде тарихшылар мен философтардың да зерттеу нысаны болып табылады. [24,6б.]
Зар заман атауын әдеби термин ретінде алғаш рет Мұхтар Әуезов қолданысқа енгізді. Ол өзінің 1927 жылы жарық көрген Әдебиет тарихы атты еңбегінде зар заман ақындарына арнайы бөлім арнап, күрделі кезең поэзиясына жан-жақты талдау жасады; зар заманның өкілдерін атады; бұл дәуірдің басы мен соңына дейінгі аралықты белгіледі, сондай-ақ, тарихи және теориялық негіздемелерін ұсынды. [24,3б]
Қазақтың ірі қоғам қайраткері Халел Досмұхамедұлы М.Әуезовтың аталған еңбегі жарық көрген соң бір жылдан кейін, яғни 1928 жылы Қазақ халық әдебиеті. Қысқаша очерк деген ғылыми зерттеуінде өзі жіктеген поэзияның түрлерінің бірін зар заман деп атады.
Белгілі жазушы, зерттеуші Сәбит Мұқанов 1942 жылғы Қазақтың XVIII-XIX ғасырдағы әдебиетінің тарихынан очерктер еңбегінің сүбелі екінші тарауын Зар-заманның жағдайы деп атайды.
1927 жылдан 1942 жылға дейін арнайы аталмағанмен, зар-заманның ірі өкілдері мектеп оқулықтары мен хрестоматияларында даурықтыра аталмай, қатардағы ақындар ретінде қаралып келгеніне С.Мұқанов ерекше екпін түсірмей, әуелі орыс отаршылдығының екі түрін - жаулап алу мен жерді отарлау амалдарын тарихи деректермен дәлелдей келіп, бас бостандығынан жерден айрылған кедейленген халық бұл зорлыққа қарсы басын көтере алмады, көтерем дегенге үкімет көтертпей, қозғала бергенде тарп бас салып, орнында езіп тастап отырды. Осылай қолдан күш, бастан ерік кеткен кезде, қайғыдан тұншыққан халықтың зарынан туған көркем әдебиетті біз Зар заман әдебиеті дейміз. Зар заман әдебиетінің негізін қалаушы қазақ ақын Шортанбай деп ой түйеді.
Әдебиетттану ғылымы саласында зар заман поэзиясы туралы пікір білдіріп, баға берген зерттеушілер өте көп.
Зар заман поэзиясының өкілдері саналған ақындардың шығармашылығы хақында әр жылдарда С.Мұқанов, Қ.Жұмалиев, Ы.Дүйсенбаев, Е.Ысмайлов, Т.Нұртазин, Ә.Қоңыратбаев, С.Талжанов, Х.Сүйіншәлиев, С.Қирабаев, Ғ.Мұсабаев, Т.Кәкішев, Р.Сыздықова, М.Бөжеев, Б.Қорқытов, Қ.Сыдиықов, С.Дәуітов, Қ.Мәдібаева, Т.Тебегенов, Ш.Керімов сияқты ғалымдар мен әдебиетшілер зерттеп, арнайы ғылыми еңбектер мен зерттеу мақалаларын жазған [25, 41б.].
Зар заман әдебиетінің басты өкілдері Дулат Бабатайұлы, Шортанбай Қанайұлы, Мұрат Мөңкеұлы, Кердері Әубәкір шығармалары кейінгі жылдарда жекелей және арнайы жинақтарға басылып шықты. Бұл іске С.Дәуітов [25, 201б], Б.Сандыбайұлы [26,105б] және т.б.ғалымдар өз үлестерін қосты.
Белгілі тарихшы, зерттеуші М.Қойгелдеиев болса, зар заманды ағым ретінде көрсетіп; бұл ағымды туғызған тарихи-әлеуметтік себеп-салдарларды санамалайды; зар заман ақындары ретінде Дулат, Шортанбай, Мұрат шығармашылығын негізге алады.
Отаршылдық дәуірді жан-жақты зерттеген ғалым зар заман әдебиетінің дамуына себепші болған кезең туралы төмендегідей ой тұжырымдайды: XIX ғасырдың алғашқы жартысы - Қазақстан үшін тарихи кезең, яғни саяси, мемлекеттік еркіндіктен біржола айрылып, отарлық ахуалдың, саяси тәуелділіктің дәм-тұзын тату кезеңіне қадам басу уақыты. Егер бұл мезгілді шартты түрде өтпелі кезең ретінде алсақ, саяси дербестіктен орталық тәуелділікке өтудің өзіне лайық рухани болмысы болатындығы мәлім. Дулат, Шортанбай, Мұрат туындыларының ортақ өзегі - тарихи жеңіліске ұшыраған ұлттық көңіл-күйдің күйзелісті жағдайын терең де, дәл ұғынуға меңзей отырып, сапалы, азаттыққа бастайтын жаңа руахни серпіліске жол ашу еді [27,178б].
Зерттеушілер Зар заман ақындары қатарына Шортанбай Қанайұлы, Мұрат Мөңкеұлы, Дулат Бабатайұлы, Кердері Әубәкір сынды ақындарды жатқызған.
Зар заман ақындарының еркіндікті аңсау, елдікті сағыну тақырыбындағы жырларының аясында қазақтардың сол кезеңдегі көршілес ортазиялық мемлекеттермен қарым-қатынастары туралы да айтылып өтетін тұстары бар. Дулат Бабатайұлы (1802-1871) Шығыс Қазақстан облысы, Аягөз ауданында туылған. Кедей ортадан шыққан. Ауыл молдасынан оқып, мұсылманша сауат ашады. Алайда көп іздену арқасында өз заманындағы көзі ашық, көкірегі ояу, ең білімді адамдардың бірі болғаны оның шығармаларынан да анық аңғарылып тұр [27, 388б.].
Зар заман ақындары деген баға алуларының өзі аталмыш кезең ақындарының өткенді аңсауы, еркіндікті сағынуы сарынындағы жырларына байланысты берілген десек, Дулат ақынның Әуелгі қазақ деген жұрт атты шығармасында
-Сен Бұхарада кезіңде,
Бәтуа бар сөзіңде,
Келеді биің сенімді,
Қара бір халқы көнімді,
Тыныш еді еліміз.
Шаңына малың аунаған,
Дәулетің өсіп қаулаған,
Тел емес малды саумаған,
Бұхар-ай, шәрі дейтұғын
Өскен, өнген жеріңіз, [28, 159б.] -деп елдің еркін кезіндегі, терезесі тең тату көршілік қарым-қатынастарды аңсау сарыны байқалады
Шортанбай Қанайұлы (1818-1881). Ақынның өмірбаяны туралы мәліметтер аз. Ақын жөніндегі деректердің көбі шашырап жеткен үзінді. Бір алуан мәліметтерге қарағанда, осы күнгі Оңтүстік Қазақстан облысының Түркістан өңіріндегі Қаратау деген жерде туылған. Екінші бір деректе Ақмешіт қожасы делінеді, бірақ өмір сүріп, ақындық құрған жері Қарқаралыдағы Бесата деген ел [28, 390б].
Шығармалары XIX ғасырдың 70-жылдарында жарық көріп, Бала зары деген атпен Қазан қаласында бірнеше рет басылып шықққан.
Кей кездері қазақтар Ресей отаршылдық саясатының құрсауынан құтылу үшін әлі де болса өз дербестігін сақтап тұрған көршілес елдерге үміт артады. Мысалы Шортанбай ақын өзінің Мына заман қай заман деген өлеңінде:
-Арқадан дәурен кеткен соң,
Қуғындап орыс жеткен соң,
Тіпті амал жоқ, қазақтар,
Енді сенің торыңа.
Орыс - бүркіт, біз - түлкі,
Аламын деп талпынды.
Орыстан қорлық көрген соң,
Отырып билер алқынды ... .
Бұхарға жетер күн болса,
Тыншытар ма едің ұйқыңды?- деп ашынып, көршілес Бұхара әмірлігінен жақсылық күтеді [28,111б.]
Оңтүстіктің қазақтарын бір шетінен патшалық Ресей тықсырып, бір шетінен көршілес ортазиялық елдер тықсырғанда Сыр бойы қазақтарының арқасына қатты батып, тіпті көршілес хандықтарға қарсы көтеріліске шыққаны мәлім. Шортанбай ақын Шалғын жайлар күйретіп деген өлеңінде осы туралы да айтып өтеді:
-Шалғын жайлар күйретіп,
Мың кісі мінер үйретіп.
Ақылы жоқ есер құл
Бір қайрылмас кеткен соң.
Көтерер ме осы жақ,
Кеткенде қайда барасың?
Алдыңызда Қоқан бар,
Орыстан жаман тым-ақ, жау.
Мұрат Мөңкеұлы (1843-1906). Кіндік қаны тамған топырақ - қазіргі Атырау өңірі, Қарабау ауылы. Жүрген жерлері - Еділ, Жайық бойы, Маңғыстау. Ата-тегі мал баққан шаруа қазақ. Мұрат жасында аз-кем молдадан оқыған. Он бестен асқанда өлең шығара бастайды. Мұрат бір жағынан өткен замандар тарихын өрнекетеген дастаншыл ақын болса, екінші жағынан, өзі өмір сүрген ортадағы халықтың мұңын-зарын айтатын әлеуметшіл ақын. Орыс отаршылдығының озбырлығын әшкерелеген ұлы сарынына байланысты, оның шығармалары кеңес үкіметі кезінде жөнді бағаланбай келген.
Ақынның өлең-толғауларын жинап бастырып, 1923 жылы өзінің Аламан аталатын жинағында алғаш ғылыми талдау жасаған-профессор Х.Досмұхамедұлы.
Мұрат Мөңкеұлының Үш қиян атты өлеңінің 7-тармағында өткен заманды аңсау, көршілес Бұқара мен Үргенішпен достық сауда қатынастарының болғандығын аңсау сарынында айтып өтеді:
-Шаңдаттырып даласын,
Талқан етіп қаласын,
Атамыз қазақ болғанда
Әлденеше шапқан жер.
Қоралап айдап дұспанды,
Үргеніш пен Бұхараға
Әлденеше сатқан жер.
Алтын ала, ақ күміс
Қарық олжаға батқан жер,
Алтыннан тұрман таққан жер-
Ақынның аталмыш шығармасының 24-тармағында қазақтардың еркіндікті аңсап, әлі де болса дербес жатқан көршілес елдерге жайлы қоныс іздеп, әрі-бері сергелдеңге түскені жайлы толғанады:
-Үргеніш пен Бұхарадан,
Қоңырат, Ташкент, Қоқаннан
Орнықты қоныс таба алмай,
Адыра қалғыр бұл қоныс,
Асан би шұбап өткен жер
Ноғайлы шұбап босқан жер!
Кердері Әубәкір Шоқанұлы (1861-1905) Орынбор, Троицкіде оқып, медресе бітірген. Орал, Орынбор, Орск, Ақтөбе қалалары маңында бала оқытып, молдалық құрған. Өлеңдері Әдебиет қазақия деген атпен екі рет (1903, 1905) Қазан қаласында Кәрімовтар баспасында басылған. Осы себепті де Қазақ жеріне шығармалары ең көп тараған ақындардың бірі-Кердері Әбубәкір. Ақын туған елі ғана емес, зиялылар, көзіқарақты хат танитындары бар, қазақ тілін түсінетін қырғыз, қарақалпақ, түркімен, өзбек, ұйғыр, татар, башқұрт арасында да мәлім болған
Кердері Әубәкір де зар заманның басқа өкілдері сияқты өткенді сағынышпен, аңсаумен еске алады, Өткен иманшылық заманды жоқтап айтқаны атты шығармасында Хорезм, Үргеніш қалаларын сипаттап, қазақтардың осы бір шаһарларға сапарлап тұратындығы туралы айтылады:
-Көңірсіген көң қыстап,
Тау жырасын ел қыстап,
Қысы, жазы бірдей жылы екен.
Арқаның киік құланы
Қара малмен тең екен.
Әулиесі қойдай күңіренген
Хорезм деген шәр екен.
Қыста нардың қомымен,
Жазда аттың жалымен
Азамат шығар қала екен.
Көзі көрген соларды
Ақсақалдар бар екен
Алатау мен Түркістан
Тамам судың өрі екен [29, 46-47бб.].
Батыста туылған ақын Еділ мен Жайықтың қазақтар үшін тарлық ете бастағанын тілге тиек етіп, Хорезмге де ақырындап отарлау қамыты таяп қалғандығын білдіреді:
-Еділ, Жайық - екі су
Ел қонарға тар болды.
Қарағай, қайың, тал, терек
Тамыр түбі таусылып,
Қамшы сапқа зар болды.
Көлденең жатқан қара шың
Құлай-құлай бор болды.
Малға лайық жері жоқ,
Жерге лайық елі жоқ,
Асыл заттар қор болды.
Мықтыға нашар зор болды.
Қар жаумайтын Хорезм
Тебінгіден қар болды.
Қараның ұлы хан болды
Құлдан туған паң болды [29, 49б.].
Ал Қазағым атты жырында қазақтардың өткен мамыражай күндерін, ертеректегі достық, сауда қатынастарының болғандығын айтады:
-Қыс болса қыстаушы еді қырға барып,
Көлденең шыңыраулы шыңға барып,
Жарлы деп жүз қой бітсе айтушы еді,
Қой, жылқы толықпаса мыңға барып.
Саралап ат, айғырын мырза, байлар
Үргенішке сатушы еді жылда барып.
Ат, айғыр айдаушы еді, атан алып
Мата мен қайтушы еді шапан алып [29,71б.].
Осы Қазағым атты шығармасында қазақтар үшін негізгі орталық, сауда орталығы Үргеніш, Бұқара қалалары болғаны, бірақ Ресей отаршылдығының қанат жаюымен қазақтарда қалалар мен бекіністердің көбейе түскені жайлы айтады:
-Бұл күнде төре қалып, қара болған
Жас бала ақсақалдан дана болған.
Бұрынғы Үргенші, Бұқара жырақ болып,
Салулы қасымыздан қала болған[29, 75б.].


title: МҰРАТ МӨҢКЕҰЛЫНЫҢ ӘДЕБИ МҰРАСЫ - Сағындықова шынар молдабаевна мұрат мөҢКЕҰлы шығармашылығындағы заман зары

text:
2 МҰРАТ МӨҢКЕҰЛЫНЫҢ ӘДЕБИ МҰРАСЫ.
2.1 М.Мөңкеұлының ескіліктің шырмауына иірілген өмір ағымы және айтыс өлеңдері
Мұрат – жезтаңдай шешен – жырау, төгілген ақпа ақын. Мұсылманша сауатты, дәуірінің алдыңғы қатарлы азаматы. Кең тынысты керемет шабыттың иесі. Халқының басына түскен замана ауыртпалықтарын көре де, көрсете де білген шынайы поэзия өкілі; елі, жері халқы үшін қасірет шеккен саналы суреткер. Ел тарихын емірене жырлап, аруағы асқан ержүрек батырларының образдар галлереясын қалдырған шын мәніндегі эпик. Табан асты тамаша сөз тапқыш ақпа – төкпе, нағыз профессионал импровизатор. Заманасы артқан ауыр жүгін елімен бірге арқалаған ғажап қайрат иесі.
Ақын 1843 жылы Қазақстанның батыс өлкесіне қарасты Қызылқоға жерінде, Қарабау жайлаған беріш елінде дүниеге келді. Әкесі Мөңке - өз еліне аты мәлім дәулетті адам. Тайсойған, Қарабау жерлерін мекендеген Қаратоқай ұлыстарының белді биі. Жайық бойын қыстай, Атырау аса жайлаған рулы елдің белгілі азаматы. Мұраттың әкесі ерте өліп, ата дәулетінен өз басы ешнәрсе көрмей, ағаларының қамқорлығында өмір кешіп, ер жеткен. Кейінірек Мұрат елі жұтқа ұшырап, өзі адай ағайындарына барып жан сақтаған. Айтылмыш пікірлер ақынның өткен өмірін еске алған өз сөздерінде айқын жырланған [30,142].
Бай Мөңке жер сауырысы, Тілеу Құлан,
Қайран жұрт көшуші едік толықсыған.
Шәй ішіп самаурыннан сәске түсте,
Көп едік тәкаппарсып мырзасыған,
Алланың құлы болсаң бізге күлме,
Тап болар тасқан жұртқа мұндай лаң.
Бұл жолдар, негізінен, қайғылы шақтың, кейбір ауыртпалығы көбірек кездердің сарыны.
Ақынның негізгі шығармаларына иек артсақ, ол онша жоқшылық зардабын тартпаса керек. Қалай болғанда да Мұраттың бозбала шағы өте көңілді өткен сияқты.
Тойсойған Орал бойы жүрген жерім,
Қызығын дәулетінің көрген жерім.
Ат мініп, мырзалардан нар жетектеп,
Қызылын әуестікке киген жерім,
Қиғаш қас, оймақ ауыз, бал тамақты,
Күнінде асаулықтың сүйген жерім…
Ақынның балалық шағы дәулетті ағайындарының ортасында, адал ниетті аға тәрбиесінің қалтқысыз қамқорлығында өткендіктен тез жетіліп, бойындағы табиғи талантының көзі дер кезінде ашылған. Он – он бес жасар Мұратқа “Ділмәр”, “Таңқылдақ”, “Өнері судай тасқан”, - деген асқақ атақтар таңылған. Ақын өзінің өсу – тәлім жолын анық басқан:
Дау емес, жол оқыдым, бала жастан
Өнерім он жасымда судай тасқан,-
деп дұрыс ескертеді. Асылы “Баланы жастан”,-деген емес пе? Талантының бұлақ көзін ашып, оның білімді, саналы боп қалыптасып кетуіне алғашқы тәрбиенің жөні бөлек болған. Есеттей көнекөз тірі шежіре шешен мен Матайдай ақын жанды мәдениетті азаматтардан өнеге алуы шешуші роль атқарған. Айтылмыш адамдар туралы бұрын – оңды жазылған деректер бар. Әсіресе, С.Мұқанов пен Қажым Жұмалиевтердің ескертпелері маңызды. Сондықтан бұл жайларды ежіктеп жату артық сияқты. Бұл тұста бір ескертер жай бар. Ол – соңғы жылдарға дейін ескерусіз қалып келген Мұраттың ақындығы туралы жазылған алғашқы еңбектер. Еліміздің еңсесін басып, зерттеушілеріміздің аузын буып, қаламын қағып, тауын шағып келген зұлмат заманның қасаң қағидасы, қатаң тәртібі, бұзақы бұйрықтары болғанын қазір көпшілік жақсы біледі. Мұраттың өз басы (бай, би баласы ретінде), творчествосы (ұлы халыққа достыққа қарсы феодалшыл - кертартпа) даулы боп құлыпталды. Оның үстіне, Мұрат еңбектерінің ең алғашқы жинағын шығарушы оған алғы сөз жазып, тарихи жағдайға үн қосқан ерекше дарын иесі, төкпе ақын екенін танытқан Халел Досмұхамбетұлы болатын. Ал бұл кісінің тағдыры тағы мәлім: “Алаштың” лидерлерінің бірі, халықтың қас жауы қатарында аталусыз қалып келді. Халық мәдениетін аяқасты етіп таптаған шолақ белсенділік билігі өрістеп тұрған жетпіске тарта жылдар бойы Мұрат творчествосы туралы жылы сөз айту, оның бетін ашып ақындығын таныту қияметтің өзі болды. Сақтана жүріп, әрлі – берлі сөз айтушылар Мұратты кертартпалар қатарына қосты да жіберді. Тек кейінгі қайта құру кезеңі әперген жариялылық, жақсылық өлгенімізді тірілтіп, өшкен шырағымызды қайта маздатты емес пе?! Ие, Мұрат творчествосын алғаш дұрыс танытуға күш салған Халел Досмұхамбетұлының орасан зор еңбегі, кеште болса, өз бағасын алатын күн туды. Қара құлып қақ айырылып, ел – жұрты үшін еткен еңбектің нұры шалғай шартарапқа тарауға мүмкіндік алды. Енді біз де Халелдің асыл сөздерін тірілте отырып, Мұраттай сұрапыл талант иесінің туындыларын өз қалпында елінің алдына жайып салуды зор мақсат санадық. Бірақ, жиналуы, басылымы, танылымы жолға қойылмаған жазушы туралы тиянақты пікір тұжырымдаудың оп – оңай болмасы да белгілі жай. Сөйтсе де, Мұраттай өзі жасаған заман жайын тап басып, оның нағыз шындық сырын аша білген, халқының болашағын ойлап қасірет шеккен шешен ақын мұралары толғантпай қоймайды. Талайдың талқысына түсіп, қаламына дем берері хақ.
Мұрат өзі өмір сүрген дәуірінің перзенті. Өскен орта, жасаған заман қай ақынға да болсын алтын бесік, ұшар ұя, талант талғамын, өнер өрісін, шығар биігін белгілейтін негізгі факторлар.
Мұраттың ақындық ортасын сөз еткенде, оны өсірген қоғамдық құрылыс, әлеуметтік тұрмыс, туған ел – жұртының салт – санасы, өмір құбылыстары ойға оралуы заңды. Мұрат творчествосының өз заманы тілектеріне жауап берерлік мұра болатын себебі де соған байланысты ашылуға тиісті. Сондықтан аталмыш мәселелерді аттап кетуге болмайды. Ол XIX ғасырдың екінші жартысындағы қазақ елінің Россия патшалығында бұратана боп, түгел бағынған, тәуелді кезі. Екі ғасырға созылған отарлау саясатын аяқтай келген патшалық – қазақ қоғамын мүлде өзгертіп, оның байырғы жағдайын, үйреншікті тұрмыс – тіршілігін, наным – сенімін, салт – санасын бұзып жатты. Тәуелді елдің билігі де, отарлардың өз қолындағы жер – су, мал – мүлікке қожалығы да бірте – бірте тежеле түсті. Сауда – саттық талан – тараж көзбе – көз жүріп жатқандықтан, оған да наразылық күшейді. Өзен, сулар мен орманды ну өлкелердің, ата қоныстың қолдан біржола шығып кетуі – заманындағы үлкен қасірет. Отаршылардың зорлық зардабы мен қаскүнем қорлығы күн санап, өрістеп, халықтың қайғы – мұңы ұлғая түсті. Ел басына қайғылы заман орнады. Енді одан құтылудың барған сайын жолы жабылып, біржола басы байлаулы, малы айдаулы халге душар болды. Мұндай қысылшаң жағдайға кездескен туған елге жәрдем берер, ел бастар, ата жолын сақтар ардагер азамат керек – ақ. Амал не, старшын, болыс, атқа мінерлер тобы түгел патша өкіметі қолында, соның дегенін жасап, халық басына қайғы орнатумен келеді. Бұрынғы бас алқа әділ би мен ержүрек батырлардан ел – жұрт түгел айрылыпты.
Ата – баба дәстүрімен ата мекенде өмір сүру, кең жайлау мүмкіндігі құрып бітіпті. Ақынның заман өзгерістері туралы түйіні осындай. Әрине, бұл қорытындыны Мұрат терең толғаныспен жырлай білді. Айтар ойын ашық та анық, әсерлі де әсем өлең жолдарымен кестеледі. Ақын шығармалары мәңгілік көркем туындылар қатарында кең тарап, қанша қысым көрсе де, ұмытылмай ел аузында сақталды. Ақын шығармалары кіші – гірім жинақ ретінде басылған кезі де болған-ды. Оны 1924 ж. Ташкент қаласында “Мұрат ақын сөздері”,-деген атпен Халел Досмұхамедұлы бастырды. Аталмыш жинақтың алғы сөзінде ол ақын жасаған дәуірге, отаршылар қысымына өте дұрыс баға бере білді. Патшалықтың қазақ өлкесіне тек қанап – тонап қоймай, оны Орта Азияға қарай тереңдете түсу үшін стратегиялық плацдарм жасамақшы саяси жоспарларының да болғанын ашып береді. Аталмыш алғы сөзінде Халел Мұрат поэзиясындағы наразылық сарынын да танытады:
“…Екі ғасырдағы патша өкіметінің жұмысы қазақты әбден бағындырып алып, қазақты көпір қылып Азияға аттау болды, қазақтың амалы таптайын деп тұрған патша өкіметінен құтылу болды. Дәуірлеп келе жатқан орыс байларының сауда капиталымен жауласам деп, кіші жүздің жүз жарым жылдай тарихы қанмен жазылғандай болды…
Мұраттың өлеңдерінде патша хүкіметінің қазаққа жұмсаған саясаты айқын байқалады. Хүкіметтің жақсы жерлерін тартып алғаны, ел қамын жегендердің қамалғаны, өлтірілгені анық айтылады”, - дейді ол [31. 35]
Халел Досмұхамедұлының біз келтіріп отырған сөздері бұдан көп жыл бұрын айтылса да, тарихи жағдайды ғылыми тұрғыда, өз кезінде дәл бағалап, Мұрат шығармаларының негізгі идеясы ел тағдыры болғанын дұрыс танытады. Мұрат шығармаларының әрбір жолы кезінде Халел берген бағаға дәл келеді. Замана шындығын ол ақтара суреттеп, оған деген өзінің пікірін ашық айтады:
Әуелі жеңіп орыс елді алды,
Сартау, Астраханның жерін де алды.
Артынып Еділден соң Нарынды алды,
Тоғайдың ағаш, қамыс, талын да алды.
Ар жақтан Қайып алды, Науша қашып,
Тарлықтың сонан бері қаптағаны.
Тамәмді сумен, нумен қоршап ұстап,
Қазақтың мұнан жұтқа шалынғаны.
Қуалап Исатайды өлтірген соң,
Заманның содан бері тарылғаны.
Келтірілген жолдардағы ақынның “орыс”, -деген сөзі қазіргі халықтың қарым – қатынасының нығаюы кезіндегі ұғымға онша сай келмеуі мүмкін. Бірақ Мұрат сол сөзді: “отаршыл патша әкімшілігі” деген ұғымда қолданып отырғаны ескерілуге тиіс. Ақын қолданған “орыс” сөзінің шын мәні халыққа қаратылып айтылмағанын кезінде Халел дұрыс түсінген. Ол “Мұрат заманында қазақ елі патша хүкіметінің шенеуніктері ісінен басқа орысты көрген жоқ. Қазақтың көрген орысы патша хүкіметінің жиһангерлік саясатын жүргізген залымдар. Мұраттың замандастары нағыз орыс халқын, орыстан шыққан жақсыларды, ақ жүректі көрген жоқ”,-деп түсіндірді. Асылы, Халелдің бұл пікірлері де құптауға тұрарлық шындық. Қысқасын айтсақ, Мұрат творчествосының идеялық нысанасы – XIX ғасырдағы қазақ өлкесінің тарихи шындығы. Осы тұстағы ел – жұрттың жан – жақты күйзелістері, ішкі, сыртқы қайшылықтары, қазақ елінің басына түскен күйзелісі. Ақын аталмыш мәселелерді қазбалай тізбектеп, табиғи шындық қалпында әсерлі жырлайды. Өмір бойы халқымен бірге жүріп, солар тартқан тауқыметтерді өзі де бірге кешіп, елінің мұңын мұңдап, жырын жырлаған адал ниетті ақпа ақын болды. Ол өмір қайшылығын шешу жолын іздеп, алас ұрды. Қинала қиял кезді. Ел тілегін өз басы арманындай аңсап, күйзеле күңіренді. Асқақтата жыр толғап, романтизмге де бой ұрды.
Ақын қалдырған мұраларға көз салсақ, оның творчествосы кең арналы, сан салалы, білімді ақын тұрғысын танытарлық келелі. Қайбір саладағы шығармаларын алсақ та, бәріне ортақ бір сарын бар – ол таза халықтық әуен. Мазмұн жағынан бастан – аяқ ел мұңын, халық тірлігін көтерсе, түр, стиль жағынан фольклорлық сарынды сақтайды. Бұлай болу себебі айтпаса да түсінікті. Ақынның бала жастан алған тәлімі, көрген – білгені, өмірден жіпке тізіп түйгендері – бәрі өзі өскен қазақтың қақ ортасынан тарамдалады. Бала жастан ел ақындары дәстүрінде тәрбиеленіп, халық ақындары қатарлы өсіп жетіледі. “Ұяда көргенін ұшқанда ілмеске” шара жоқ. Халық творчествосы, ақындар поэзиясы болашақ ақынның талант көзін ашады. Жас талаптың бойына жиналған кәусар бұлақтай тұнық жыр, ойлы толғаулар төгіле ақтарылады. Сөз бастар алқалы топ, той думандар ақындар қатынасынсыз өтпейді. Себебі, поэзияға деген халық ниеті солай, ел дәстүрі осыны ғана керек етеді. Шаршы топ, алқақотан алдына шығып, өнер талқысынан өту ақындар арманы. Осы бір асқақ арман жас талап Мұраттың да бойын кернеп, ойын билеп тыным таптырмай, тынышын алғаны сөзсіз. Аты елге әйгілі танымал ақындармен ұшырасып, олармен тіл қағысып, өнер сынасып, ұтымды да ұғымды, жүйелі де жүйрік сөздерінің күшін асырып, ақын атағына ие болады. Ескі ауылда ақындыққа келер жол осы ғана, басқа жол жоқ. Мұрат айтысқа тым ерте, әлі жас, 15-16 жастар шамасында түседі. Алғашқа айтыстары және де басқа көптеген тіл қағыстары бізге түгел жеткен жоқ. Жеткендерінің көбі ересек кезде, ақын атағына ие болып, ел кезген шағында өнеріне елдің құмартқан кезеңдегі көпшіліктің көңіліне ұялағандары ғана. Олар көп емес. Баспа бетін көріп жүргені тек бес – ақ айтыс: Жаскелең, Бала Ораз, Жантөлі, Тыныштық, Ізім шайырлармен айтыс, тіл қағыс, дидарласу сөздері. Олардың ең мәндісі, біздіңше, Мұраттың Жантөлі қызбен айтысы. Бұл – екі ақынның әлеуметтік мәселені қозғаған жақсы диалогтары, өзінің тіл ұстарту үлгісімен де елеуге тұрарлық, ақындардың сөз тапқыш, ұтқыр, шешендіктерін таныта аларлық туынды.
Мұраттың Жантөлі қызбен айтысында Жантөлі Сара ақын сияқты күйеуінің кемтарлығы себепті Мұраттан жеңіледі. Басы таз, өзіне тең емес, кемтар адамға қосылғаны бетіне шіркеу болады. Таң сәрінен келіп, үй сыртынан Жантөліге тиіскен Мұрат оны ұтымды сөзбен торлап, бұлтартпайды. Жантөлі де оп – оңай шалдыра қоймайды. Амал не? Өзі сүймей тиген, тең емес күйеуінің қорлығы оның алдын орай береді. Қыран құстың қызыл түлкіні құтқармағаны сияқты Мұрат та алқымдай түседі.
Мұрат:
Жантөлі жас күніңнен болдық телі,
Қыдыртқан жігіттіктің тентек желі.
Көп айдың көрмегелі жүзі болды,
Жантөлі үйіңнен шық көріскелі.
Жантөлі:
Құда – еке, жас күніңнен болдық телі,
Қыдыртқан жігіттіктің тентек желі.
Көп айдың көрмегелі жүзі болса,
Асықпай атыңнан түс сөйлескелі.
Мұрат: …Ақырып, ат ұстамай аттан түс деп,
Қарағым, маған айтшы ненің желі?
Жантөлі: …Болғанда сары жұлдыз қаз келеді,
Қыс өтсе, оған жалғас жаз келеді.
Асығып, ат ұстамады деп айып етпе,
Көңіліміз – ояу, көзіміз – ұйқыда еді.
Мұрат: …Болғанша тапа – тал түс ұйқың қанбай,
Деп пе еді, қас әулие таз немені.
Жантөлі: …Айтқаның қатын өсек басыңа сын,
Құда – еке, дардай етіп ез немені…
Айтыс сөздерін естіп намыстанып отырған Жантөлінің күйеуі екі рет әйеліне “қой енді”, - деп қолымен қақпайлайды. Сонда ызалы Жантөлі күйеуіне:
Бір қақтың ақ бетіме ашуменен,
Жігітке ашу ұят асылы деген.
Ұрынған өзі келіп Берішке тимей,
Мен бе едім ақ қара бас құрт басың жеген?! –
деп, қолындағы домбырасын лақтырып жібереді;
Мұрат: Бір түгіл екі соқса, жаның шықсын,
Осыған кісі келер ме, басын көрген? –
депті.
Айтыс осылайша аяқталады. Бұл арада Жантөлі сөз таба алмай жеңілмейді. Оның да Сара сияқты еркіндігі болмағаны бетіне шіркеу болады.
«Мұраттың айтыстары негізінен қайымдасу түрінде келеді. Қайым өлеңдердің жолдарын қайыра қолданады. Өзінің жаңа ойын соған жалғай салады. Қайым айтыс формасы, көбіне, әзілдесу, қалжыңдасу, пікірлесу ретіндегі диалогтар. Мұратпен айтысқандардың біразы айтыстың осы бір халықтық түрін ұнатқан сияқты» [32.213]
Мұраттың Жылқышы деген ақынмен айтысы оның жасырақ шағында өткен. Төселген сақа ақын Жылқышыны жас та болса, етектеп, тиісе сөйлейді. Оны тұтқынға түскен құлдан шықтың, тегің төмен деп кемітеді. Жылқышының берген сұрауларына мүдірмей жауап қайырады. Айтыс екі ақынның өлеңмен сайысы ретінде айтар сөзге бөгелмей тапқырлық танытқандығымен ғана ескерерлік. Әйтпесе, үлкен мәселе көтерген айтыс емес. Екі ақын да елінің намысын қорғап, өздеріне мәлім жақсы адамдарын тілдеріне тиек етеді. Екеуі де өз елінің сойылын соға алатын ақын екенін танытады. Айтыс жеңіспен аяқталмайды. Тыңдаушы қауым Мұраттың жастығын, сүйтсе де тілге шешендігін танып, айтысты доғарады да, жүлдені Мұратқа ұсынады. Айтыстың аяқталмауына екі ақынның да байұлынан шыққандығы себеп болады. Ағайын арасына жік сала ма деп қауіптенеді. Осы Жылқышымен айтыс Мұраттың ақындық бетін ашады. 15-16 жастағы ақынға жолдама беріп, оның болашағына үміт артады. Әсіресе айтыстың соңғы жолдарындағы Мұраттың сөздері терең толғанысқа толы, өз алдына бір толғау сияқты мәнді дүние. Кекетпе бос сөздер айтуға наразылық білдіріп, ол елге, халыққы пайдалы сөз айтып, еңбегі сіңген белгілі адамдарды ардақтауға шақырады.
Дау емес, жол оқыдым бала жастан,
Өнерім он жасымда судай тасқан,-дей келе
Мұрат ел қорғаған ерді, мырзалығымен танылған азаматты, қайырымы мол дәулет иелерін дәріптеп, дүниенің өткіншілігін еске салады. Сол өлке қазақтарының тарихын, мекен жай, жайлау, қоныстарын термелеп білгірлік танытады.
Ойлашы дүниенің өзі жалған,
Өткен соң жігіттікке әркім де арман.
Баласы кіші жүздің адасқанда,
Есболай әулие еді атқа мінген...
Былайғы судың басы Қобда, Елек,
Екпіндеп сөз айтасың бөлек – бөлек.
Жігіттің халқына тиген пайдасын айт,
Сұрқия ұрыны айтып неге керек...
Мұрат пен Ізім шайыр айтысы дейтін – ұзаққа созылмаған қысқа диалог. Өзі ұрынған Ізім шайыр алғашқы сөзінен кейін Мұраттың өктем де тапқыр сөзінен тосылып, енді аузын ашпай, өзінің жеңілгенін мойындайды. Ілкі екпінді сөздері өзінің зиянына шығып, ұтылып қалады. Ізім өзінің тамадан тарайтын қарабура елінен екенін, - сом алатын, болат темірмін, қара қасқа қабанмын,-деп мақтан сөзін бастағанда, оған Мұрат:
...Қара болсаң, далада,
Қарауытып тұрған моласың.
Тама болсаң, келімсек,
Жетіруға қонақсың.
Сол таманың ішінде,
Ізім бір атты баласың,..
Темір болсаң, жаның жоқ,
Балға – төске түсерсің...
Қабан болсаң, шошқасың,
Шошқа болсаң, торайсың.
Бура болсаң, шөп жерсің,
Басқа малдан көп жерсің,-
деп жауап қайырады. Жауап сөздері логикалы – жүйелі болғандықтан Ізім ұтылғанын өзі мойындапты.
Мұраттың Жаскелең ақынмен айтысы да ұзақ емес. Үлкен бір тойды бастау рәсімі үшін таласқан екі ақын егесіп, көп ұзамай Жаскелеңді сөзден ұтып, тойбастарға Мұрат ие болады. Бұндағы ақын сөздері – түйдек һәм көркем. Әрі сөзі сомдап соққандай айшықты:
Алашта алаш болғалы,
Алаша атқа мінгелі,
Ала шұбар ту байлап,
Алашқа ұран біреу бергелі,
Әлім бе еді ағасы,
Шолпан ба еді анасы?!
Мұраттың Бала Ораз ақынмен айтысы да бастала түсіп басылып қалған қысқа тіл қағыс. Таз деген елдің Бала Ораз ақынын Мұрат Үйшіктегі жәрмеңкеде кезіктіріп айтысқа тартады. Сөз басталған шақта Байұлының екі ақыны тартысып жатқаны ұят деп, жиын басылары бұларды тоқтатып тастапты. Айтыстан үзінді келтіре кетейік:
Бала Ораз:
Жемнің бойын алдырмай,
Жемге қала салдырмай,
Дін қылышын сермедім.
Қарабау мен Қаракөл,
Тайсойған бүйрек ішінде,
Бұқпақтап көшкен берішке,
Тола ма менің шеңгелім?!
Мұрат:
Ондай қашқын, ұрыны,
Мақтауда етіп келгенің,
Топ ішінде өлгенің.
Заманға қарай сөз керек...
Және айтасыз берішті,
Беріштің ісі тегісті.
Келтірілген екі ақын сөздері де елінің басты батыр ерлерін тілдеріне тиек етіп, әрқайсысы өзі шыққан ұлыстарының арын арлап, сойылын соққан. Екеуі де талантты жүйріктер деуге куә боларлық жолдар.
Мұраттың Тыныштықпен айтысы да басқа айтыстарымен сарындас. Елу жастағы Тыныштық пен жігіт Мұраттың айтысы тепе – тең түспейді. Сүйтсе де екеуі де саңлақтар, Тыныштық та жүлде алып жүрген жүйрік. Мұрат оны кемпірсің, елің, байларың сараң деп кемітеді. Өзінің батырлары мен жомарттарын дәріптейді.
А, кемпір, дүниенің өзі жалған
Жалғаншы қолдан кетсе әркімге арман...
Алыстан мойын созып келген күні
Тап болдық тісі қайтқан кемпіріне – ай...
Кемпірмен елудегі айтыс деген,
Шеркештер, қорлық білдім осыныңды – ай...
Ар жақта Тілеубай мен Жолым өткен.
Жерінде көкжал сері болып өткен.
Нарында хан баласы итше сабап,
Ер еді дүниеге қолы жеткен...
Айтыс жанрындағы Мұраттың шығармалары – оның ақындық өнерге дағдылану жолын танытарлық және суырыпсалма ақпа жырау болғандығына куә боларлық туындылар.
Достарыңызбен бөлісу: |


Байланысты: Сагындыкова Ш. Мұрат Мөңкеұлы шығармашылығындағы заман зары
2.2 Мұрат Мөңкеұлы шығармаларының мазмұндық сипаты мен көркемдік ерекшелігі. Ауыз әдебиетін үлгісіне жетік болғанын әлі де болса анықтай түсетін – оның тамаша толғау, дастан, жырлары. Айта кетуді керек ететін бір жай, Мұрат шежіре – тарихқа жетік, өткен ғасырлардағы жыраулар мен батырлар жырларын жатқа білген. Әсіресе, Қазақстанның Батыс өлкесінің өткен – кеткені, жер, су мекені, атақты адамдары, шешен – жыраулары, тілінен бал тамған өнер иелері, ел қорғаған батырлары, бай – мырзалары, жақсы деген азаматтары – оның туындыларының алтын арқауы. Сыпыра , Асан, Қазтуған, Шалгез, Жиенбет, Доспамбет, Махамбет,Шернияз, т.б. тарихи адамдардың шығармалары бізге осы Мұраттың айтуы арқылы жеткен. Ескі ел тарихынан естіген, білген түйгендерін шашау шығармай әсерлі де, мәнді эпостық шығармаға айналдырып, өзі көзін жұмғанша халқы алдында сайрап өткен. Еңсесі түскен туған елінің көңілін көтеріп, ойын сергіткен. «Мұрат сөздерін ел – жұрты сүйсіне тыңдап, бірі көзіне жас алып қасірет шексе, екінші тобы, бойларын жиып, ертедегі ер азаматтары ісіне қайран қалып, оларға еліктеп, ат арқасына қонып, тәуелсіздік ұранын көтерген. Сондықтан Мұраттың шығармалары - өз кезіндегі тарихи маңызды зор, халқының мұңын көтерген, тәлім – тәрбиелік қызмет атқарған туындылар» [33.67]
Мұратты өз көзімен көрген Мұрын жыраудың естелігі біздің пікірімізді растайды. Ол өзіне алғаш жыр үйретіп, ұстаз болған Мұрат екенін мақтанышпен мойындайды. Одан “Едіге” жырын тіпті жас бала кезінде – ақ үйреніп алғанын, кейін “Қырымның қырық батырын” сол Мұрат арқылы үйренгенін Мұрат білмейтін қазақ жырларының кемде – кем болғанын, қазақ шежірелерін ерекше ынтамен айтып бергенін ескертеді. Мұрат жырды бір қалыпты баяу, әсерсіз орындамайды екен. Ол әрбір жырды ерекшелеп, әртүрлі әуен ырғақ, дауыс сазымен орындауға машық болған. Соған лайық ашық үнді, әдемі даусы, сәнді ырғағы, үйлесімді мақамы естір құлаққа ой саларлық, жұғымды шығады екен. Сондықтан да Мұрын жырау: “Мұрат мен көрген ақындардың ішінде ең күштісі еді”, - деп, ерекше бағалаған.
Енді, ақынның толғаулары мен дастан, жырларына түсініктер бере кетелік. Солардың ішінде “Үш қиян”, “Сарыарқы”, “Қазтуған”, “Өттің бір қапы дүние” - өзара байланысты, әуендес, мазмұндас, сарындас шығармалар. Аталмыш ақын толғаулары қазақ халқының отаршылар тарапынан көрген ауыр зауалдарын бейнелейді. Қысымға шыдамаған ел – жұрттың зар – шері, шерменде көңіл – күйі шертіледі. Туған халқы басынан кешкен жұт жылдары (үлкен қоян) отаршылар төндірген ауыртпалықтармен ұштасады. Екеуі де елді әбден күйзелткен ауыр зауал ретінде танылады. Мысалы, “Үш қиян” мен “Қазтуған” отаршылар қысымынан босқан ел жайын баяндаса, “Сарыарқы” мен “Өттің бір қапы дүние” негізінен қоян жұты кезеңіндегі қайғылы көріністерді суреттейді. Жұтта адам малынан айырылып жұтаса, отаршылар халықты жерден, тәуелсіздіктен айыратын апаттар екенін ақын түсінеді. Табиғат апатынан патшалықтың зобалаңы кем түспеуі, екеуі де панасыз халықты күйзелтіп жатыр дегенді айтады. Күңіренген елдің ыза – кекке толы ащы даусын естіртіп, елімен бірге қасірет шегеді.
“Үш қиян” мен “Қазтуған” толғау – дастандарындағы негізгі пікір, - қазақтың ежелгі қонысы үш өзен саласы (Үш қиян), түгел Батыс Қазақстан өлкесі, Атырау аңғары, Ойыл, Қиыл, Жем, Сағыз ойпаты қолдан шығып, ел жерден, жесір жаудан кесір көріп, барарға да басарға да өрелі өріс қалмай торықты. Заман түзелуден қалды. Аталыдан ар кетті, адамы түгел зар шекті. Ел ішін азғын, тозғын, жылпос – сымпостар жайлап жүр. Дәулеттен бақ тайды, ақшалының күні туды. Пара– пәле көбейді. Ағайындық пен татулыққа жік салды. Арамзалар болыс боп ел билейді. Замана түзелмеске бет бұрды,- деген ой.
Замана қайтып түзелсін,
Қоңсыдан туған би болды...
Азамат ердің баласы
Айдарына малы жоқ,
Топ көрерге зар болды.
Осылайша, тек отаршылар ғана емес, елдегі санасыз, сапасыз бұзақылардың да күні туып, дегені болып жатқаны ақынға ұнамайды. Қазіргі хал, осы келешегіміз не болар деген, Мұрат заманынан еш қайыр күтпейді. Ел жерінен, тәуелсіздігінен айырылып қоймай, болашақ үмітінен де ада болғалы тұр деп бағалайды:
Мен қауіп еткеннен айтамын,
Ақ борықтай иілген,
Кейінгі туған баланың
Ұстай ма деп білегін,
Шая ма деп жүрегін.
Шашын, мұртын қойдырып,
Ащы суға тойдырып,
Бұзама деп іреңін.
Адыра қалғыр заманның
Мен жаратпаймын сүреңін.
Заманның бұзылуына байланысты ендігі адамдарда қайыр, шапағат, салауат деген қалмай барады. Ар, ұят, иман, адамгершілік жоғалып, жабайыланып барамыз деген пікірлерін жырлайды.
Шапағат, қайыр қалмады,
Жақын – жуық жараннан.
Атқа мінген жігіт те,
Қалмады нәрсе қарардан.
Қайыр кетіп қазаннан,
Қуат кетіп азаннан.
Мұндай жағдайға кезіккен ел – жұрты не істеуі керек?! Ендігі жерде зеңбірегі жер қопарған, от оқты қаруы бар патшаның баскесер шапқыншыларына қарсы тұру, ел қорғау мүмкін болмай кетті. Қарсы тұрған талай боздақтар жер құшты, басы есілді, айдалды, атылды. Енді жау айбынар батыр қалмады. Ел жұрттың лажы құрыды. Сондықтан, қанша қымбат болса да үш өзен саласын, батыс жерін жайлаған қазақтар өлкесін түгел тастап, басқа өңірге, алыстағы жиделі байсын жеріне, ел болып, жаппай қоныс аударса дұрыс болар. Басқаша, басқа түскен пәледен құтылар амал қалмады. Үдере көшу – алыс сапар азабын шегу дұшпан табанында тапталғаннан көрі дұрыс,- деп, осы пікірін аталмыш шығармаларына арқау етіп, құлшына жырлайды. Көш басын түзеген халық – елдің ескі жұртымен, қимас мекен жайымен ақын сөздері арқылы қоштасқандай болады. Көшудің заңдылығы жау жағының қысымы де отырып, тағы бір себеп – қоныстың ежелден құтсыздығы, бір қазақ емес талай жұрт (жеті жұрт) мекендеп, қызықтап, ақыры «баянсыздығына» бола тастап, икеткен еді деп, ақын өзінің романтизм сарындағы шығармаларын дүниеге әкеледі [34,12].
Заманнан заман оралған,
Дүние шіркін соны алған
Адыра қалғыр бұл қоныс
Қайырсыз екен азалдан.
Қазақ еліне тұтқа болған өткен дәуір қайраткерлері Асанқайғы, Қазтуған, Орақ, Телағыстар да бұл қонысты тастауға мәжбүр болыпты. Олардан қалған “құтсыз” қоныс енді кімге жақсылық әперер дейсің?
Еділдің бойы – қанды қиян,
Жайықтың бойы – майлы қиян.
Маңғыстадың бойы – шаңды қиян.
Адыра қалғыр үш қиян...
Жеті жұрттың кеткен жер,
Қайырсыз болған неткен жер?
Адыра қалғыр, көк Жайық,
Көпір салып өткен жер.
Асанқайғы, Қазтуған,
Орақ, Мамай, Телағыс,
Шоралар шұбап кеткен жер!
Жердің құтсыздығы – оның баянды қоныс боп, ел – жұрттың қауіп – қатерсіз ен жайлауына мүмкіндігінің жойылуы. Өз еліне іргелес басқалардың көз аларта алмай тұрған кезі – халық дәулетінің тасыған шағы. Сырт елден қауіп – қатер төнбесе, ел дәулеті өркендейді. Жер ана бар байлығын жайып салып, жайлаған ел барлық қызығынкөреді. Сондай құнарлы, жайлы қоныс Еділ мен Жайық, Маңғыстау өлкесі болған- ды. Жер құнарлығына қызыққан қазақ елі бейқам жатып, тез байып, мейманасы тасып, дәулеті асып кетіп еді. Жер құнарлығы ел байлығы боп, ырысын молайтқан сайын, оның бейқамдығы да арта түсті. Сырт жауын қызықтырды.
Мыңнан – мыңнан жылқы айдап,
Жүзден – жүзден нар байлап,
Ақтылы қойдың өрген жер,
Шалқыған дәулет мол бітіп,
Қызығын жұртым көрген жер!..
Арпа, қауын төктірген,
Жеріне жеміс ектірген...
Ата – баба игеріп, қоныстанған осынша бай мекеннің жау қолына көшуі елдің тәуелді бодан болуы үлкен қасірет.
Тұлпар мініп ту алған,
Дұшпанын көріп қуанған,
Алмасын қанға суырған
Аруақты ерлердің
Абыройын төккен жер...
Ердің соңы – Исатай,
Бармағын тістеп өткен жер,-
деп ақын қазақтың айбынды батырларын, олардың өткен істерінің аяғы сәтсіз боп жатқанын еске салады. Ежелгі қоныс тұрақсыз, баянсыз, елге бақ – дәулет әкелуден енді қалған, қантөгіс майданы боп та көрген, одан да мән таппаған. Осыған орай, ел жерінен безіп, көшін қомдаған,- дейді.
Шаңдаттырып даласын,
Талқан етіп қаласын,
Атамыз қазақ болғанда,
Әлде неше шапқан жер.
Қоралап айдап дұшпанды,
Қарық олжаға батқан жер.
Қайырсызда болып барады – ау,
Атамыз өткенАсан би,
Мұны да құтсыз деп айтқан жер.
Ел қамын жеп өткен жиһанкез Асан би де бұл қоныстың қайырсыз боларын біліп, тастап көшкен. Ол – Ақтөбе мен Қорғаншы асып, күйдірген тастан қала салдырып, мекен тепкен еді,-дейді:
Ақтөбе мен Қорғаншы,
Асанқайғы бабаның,
Қызылтастан үй салдырып,
Он жыл тұтас отырып,
Әңгіме құрып кеткен жер.
Сондай – ақ, елге ерлігімен даңқын асырған Сидақ батыр да жауға төтеп бере алмай мекенінен ығысты. Тіпті ертеректе Әз Жәнібектің өзі Еділ бойынан Астраханды салдырса да, кейін қауіп – қатер көбейгесін, қаласын тастай көшуге мәжбүр болған еді,- деп көшудің кректігін заңдандыра түседі.
Алты жыл балшық бастырып,
Тоғыз жыл кірпіш соқтырып,
Сусынын шайға қандырып,
Хандығына жұртын нандырып,
Адыра қалғыр Астрахан
Әз Жәнібек хан салдырып,
Ақылын кәуірге алдырып,
Айласы құрып кеткен жер.
Осы өңірді жайлаған қазақтың бай, батырларының барлығы да амалсыздық тауқіметін тартып, нулы, сулы, жайлы, қимас мекенін тастап көшкен еді. Солардың бірі Қараның ұлы Сидақ батыр. Ол да күңірене көшті. Қоныс баянсыздығын білді.
Орақ, Мамай, Қобыланды, Ертарғын, Едіге би, Асан билер сақтық жасап, халқын тастап, жаудан аулаққа көшуді көксеп өтті. Ол кездегі елдің бәтуәлі басшысы Қабыршақты жайлаған Қарға бойлы Қазтуған еді. “Әттең бір қапы дүния – ай”, солардың да соңынан ере алмадық. Көп нәрсені қапы өткіздік. Алдымызды ойлап, сақтық қамын жасай алмадық. Керенаулар мен өзімшіл құр кеуделер көбейіп, бірлік – тірлік азайды,-дейді.
Бұрынғы өткен заманда,
Ел қорғаны барында,
Белгілі екен ерлерге, Жаудың да келер шамасы,
Қоныстың бәрін жоғалтқан,
Ноғайлы қазақ надан жұрт
Бірлігіңнің де кемісі...
“Үш қиян” Мұраттың шешендігін, суреткерлігін танытарлық таңдаулы толғауларының бірі. Онда ертедегі жыраулар тілі, шеберлігі, образ жүйелері өзінің әсерін тигізген.
Емендей белін бүгілтіп.
Жібектей жалын төгілтіп.
Еріні төмен салпиған,
Құйрығы гүлдей малынған.
Күдері бел, күпшек сан,
Бедеу атқа мінген жер.
Қазақтың өзіне ғана тән тұрмыс, тіршілік қамдары, салттары, көші – қон рәсімдері түгел қамтылады. Халқының кең далада, көлде қонған қаздай жайқала көшіп, үй – жайын қомдап, қонған тұстары қызықты, сән – салтанатты, бейнелі, суретті.
Қырғауылдай қызыл нар
Қыз келіншек жиылып,
Қызықпенен артқан жер,
Айыр өркеш сары інген
Кілем жауып үстіне
Қыл арқанмен тартқан жер.
Немесе:
Табаны жерге тимеген,
Маңдайы күнге күймеген.
Тұлпардан өзге мінбеген,
Салқында ал қара құс тон киген,
Салтанатқа салпы ерінді нар артып,
Салқамдыққа жорғадан өзге мінбеген.
Міне, осындай өзіне, салтына жарасымдысәнді тұрмыс шегіп, киім киіп, ат мініп, ойнап – күліп көңілді өмір сүріп жүрген азаматтың сәні кетті. Түрі бұзылды. Іші залым, сырты сымпыс боп азып жатыр,- деп қана қоймай, олардың нағыз жұғымсыз бейнелерін көз алдыңа елестете жыр төгеді:
Киім кисе жеңі жоқ,
Етегі бар да белі жоқ,
Бармақ сияр жері жоқ,
Қатпа болған түйедей,
Киеңкі болған биедей,
Ел биледі бір сымпыс.
Осылайша ақын,- азғындық белгілері деп, бұрын қолданып келген үйреншікті нәрселерге сай келмегендердің бәрін сынға алады.
Мұраттың “Қазтуғаны” – оның “Үш қиян” толғауының логикалық жалғасы. Негізгі қаһарманы – тарихи адам. XV ғасырда өмір сүрген әрі батыр, әрі шешен жырау, Еділ мен Жайық алқабын жайлаған, Қабыршақты Қарасуды қыстаған – Сүйінішұлы Қазтуған, Мұрат осы Қазтуған атынан өз ойларын баяндап шығады. Оқиға Қазтуғанның монологі ретінде кезіндегі ел билеріне қарата толғанады.
Арайна, билер, арайна,
Арайна десем болғай ма?
Арайнасыз әр қайда,
Ердің ісі оңай ма.
Арайна болған Қазтуған,
Қайғыланып сонда толғай ма?!-
деп Қазтуғанның аузымен ақын өзінің “Үш қиян”, “Сарыарқаларындағы” идеяны өзгеше нәр беріп әсерлі суреттеп шығады. Шығарма – тыңдауға да, оқуға да жеңіл, төгілген жыр. Еділ мен Жайық өлкесінің қазақ үшін “Кеңшілік қоныс болмайтынын” айтып, көшуді уағыздайды.
Еділді қоныс етпеңіз,
Жағалап қалмақ алады.
Жайықты қоныс етпеңіз
Сыдыра біткен көкжиек
Кәпірлер қала салады
Әй, жақсылар жақсылар,
Бұл қоныстан кетпесең,
Оны талақ етпесең...
Күндердің күні болғанда
Қайғыда жүріп өлерсің!
“Қазтуған”- Мұраттың шешендігіне куә боларлық көркем туынды. Ақынның Қазтуған сөзi ретiнде айтып, соның жүрек толғанысын термелеуi өте әсерлi және төгiлген жырға толы. Поэтикалық тiлi де көңiлге қонымды, нәрлi, сәндi .
Жайық сенi қайтейiн,
Ағашың абат көрiнген.
Жасыл ала қамқадай,
Жапырағы жерге төгiлген.
Бұтағы бұрама күмiс алқадай.
Баттауығы бiлектей,
Ботташығы жүректей,
«Жыраулық поэзияға тән ақпа – төкпе екпiн, бiрыңғай ұйқас, бiр әрiптен басталған ұзақ жолдар – жазба әдебиетке бергiсiз тамаша ақындық табыстар. Тiл образдарын өз кезiне сай ерлiк үлгiде, эпостық дәстүрде бейнелеуi, оларды асқақ эпитет, дәл теңеу, метафоралармен өрнектеулерi – ақын поэзиясының құдіреттi күшi» [35. 156]
«Мұрат ақын шығармаларының ең көлемдiсi “Қарасай – Қази” жыры. Бұл – нағыз эпостық поэма. Орақ батыр мен оның балалары Қарасай, Қазилардың жалғасып жатқан батырлық дәстүрлерiн ардақтайтын ерлiк эпос. Жыр сюжетi шағын желiге құрылған. Ата жолын қуған ұлдардың перзенттiк парыздарын өтей бiлулерi, нағыз ел қорғандары мен арам ниет ездердiң екi жүздiлiктерiн әшкерелейтiн ұтымды оқиғалар, көркем көрiнiстер жинақталған.» [36. 222] Ноғай – қазақтың даңқты батыры екi жүздi, күншiл ағайындарының арамза iстерiнен қапияда қаза табады. Оның өкiнiштi өлiмi ел жұртына, үй – iшiне өте ауыр қаза болғаны баяндалады. Қоштасу, жоқтау сөздерiн айтқандар iшiнде Орақтың досы Ақмырзаның қоштасуы мен жасы жеткеншешесi Кәрбоздың жоқтауы, әйелiнiң азасы өте әсерлi шыққан. Жастай әкеден айырылып жетiм қалған, болашақ батыр ұландар – Қарасай мен Қазидың толғаныстары да оқушының сай – сүйегiн сырқыратардай күштi. Жырдың негiзгi кейiпкерлерi де осы екi жетiм ұлдар. Оларды бейнелеуге жырау бiрден кiрiсiп кетпейдi. Оларға дейiнгi, Орақ қазасына байланысты қайғылы әрекеттердi бейнелеп, шығармаға бiрден психологиялық сипат бере бiледi. Ал дегеннен оқушысы мен тыңдаушысын қайғылы қаракетке, өкiнiштi оқиғаға кезiктiрiп, оны өзiне ерiксiз тартып алады. Бiрден шиеленiскен оқиға бiртiндеп өсiп, шығар билiгiнен көрiнiс табады. Жырдың алғашқы жолдарында ел ағасы Ақмырза би келiп, өлгелi жатқан Орақпен тiлдесiп, қайғысын бiлдiре отырып, батырдың ел – жұртын өзiнен кейiн кiм басқарып, қорғай алатынын сұрап бақұлдасады.
…Қай жаманға тастайсың,
Орда байтақ елiңдi?
Аңдып жүрген көп жаман,
Сындырған екен белiңдi.
Қапылықпен кеттiң бе,
Бiр сермемей қолыңды.
Артыңа тастап барасың,
Алған бiр жұпты телiңдi.
Қарасай мен Қазидай,
Жас қалдырдың төлiңдi!..
Орақ тiлге келiп өлердегi сөзiн айтады. Ел жағдайының қиын екенiн ескертедi. Қамаған жаудың ортасында қалған ел – жұртқа сенiмдi сүйенiш, ел қорғар ер азамат керек деп, ағайындары – Алшы, Смайылдардан еш жақсылық күтуге болмайтынын айтып, қоштасады.
Ақмырза досым келдiң бе,
Орақты жатқан көрдiң бе?..
Қос – қос орда, қос орда,
Қосылып қонбас менен соң…
Баса жайлап шет қонып,
Ел қона алмас менен соң…
Адам тiлiн бiлмеген,
Басы шоқты қалмағың,
Аузы түктi кәуiрiң,
Жан – жағыңды қамалап,
Қала салар менен соң…
“Қарасай – Қази” жырындағы ең тартымды көрiнiс – Қараүлек кәрияның азалы жоқтауы. Ол тек өлген баласын жоқтаған ананың сөзiн айтып қоймайды. Соған қоса, өзi ел – жұртының анасы ретiнде толғап, ел қамын жер азаматтың қазасы түгел елге ауыр тиген, жалпыға ортақ аза болды деп қайғылы Қараүлектiң бейнесi – ел әжесiнiң кейпiнде тұлғалы көрiнiс табады.
Айдынды Орақ, ай да Орақ,
Ай балтасы қанды Орақ.
Байтақ жұртың тозды Орақ…
Аюдай арқыраған Орағым,
Астраханда даңды Орақ,
Арғымақ атың азды Орақ.
Күндей күркiреген Орағым…
Орақты өлтiрген екi жүздi қарабеттер тобына арнаған өжет сөздерi де халық анасы ретiнде айтылған қарғысқа толы сөздер:
Орағымды өлтiрген:
Алшы, Смайыл, Тобаяқ
Есiмнен менiң кетер ме?
Орағымды өлтiрген,
Қалу мен Сары оңбасын,
Ергiз де екi болмасын.
Қараүлек жоқтауының тағы бiр маңызды жерi ол елге төнiп тұрған қауып – қатерiн ерекше ескерте бiлуi. Ақын бұл тұста шарықтай сөйлеп, анасының аузынан өрнектi өткiр сөз толғайды.
Құладынның көрдiң бе,
Аспаннан қу төңкерiп iлгенiн?
Аңдаймысың, жiгiттер,
Ноғайлының мынау үстiнен
Ауыр әскер ертiп жүргенiн.
Үстiмнен жүрген дұшпанның
Езуiн тартып күлгенiн!
Ал, Орақтың жары, Қарасай мен Қазидың анасының бейнесi арқылы жырау батыр ұлан тәрбиелеген асыл ананы, ақылды, мейiрiмдi адал жарды бейнелейдi. Бұл басқа эпостық жырлардың бәрiнде кездесетiнсұлулар сияқты ақылына көркi сай әйел емес, көзi соқыр, аяғы ақсақ мүгедек жар. Сөйтсе де Ер Орақтың сүйкiмдi жары, қалтқысыз досы. Ол - өзiнiң ерiн қалай сүйсе, елiн де солай бiрдей сүйетiн даналығымен ерекшеленген сәттi образ. Орақты жоқтау сөздерi – асқақ батырға сай жар, жақсы ана екенiне куәгер.
Қарсыласқан дұшпанды
Қабыландай соғып жер едi.
Маңдайы күндей балқыған,
Көзi судай толқыған,
Исi зафрандай аңқыған.
Бiр патшадай неме едi,
Өтiп кеттi демесең,
Қай батырдан кем едi…
Жыр оқиғасының тағы бiр шиеленiскен кезi – негiзгi кейiпкерлердiң араласқан тұсы, Қарасай мен Қазидай Орақ ұландарының патриоттық iс - әрекеттерiн бейнелеген крiнiстер. Қарасай он жетi жасар жiгiт боп қалған кезiнде Орақтың өлгенiн пайдаланып, оның жаулары – қалмақтар елге қауiп төндiредi. Жауға қарсы қол бастап, Алшы, Смайылдар аттанады. Олардан жау айбынбайды. Елге қатер төнедi. Осы кезде Орақтың әйелi Қарасайды шақырып алып, оның бейқам жүргенiн айыптайды. Батырдың ұлы бола тұра елде қалып, ата аруағын ақтамағанына өкiнедi. Оны қайрап, былай дейдi:
Атаңа тартып тумадың,
Белiңе садақ бумадың.
Не болды саған балаларым…
Мен саған жерiк болғанда,
Аюдың етiн жегiздiң.
Жолбарыстың сүтiн iшкіздің
Осы сөздерден кейiн Қарасай шеше тiлiн алып, жауға аттану қамын жасайды. Ең алдымен мiнер ат керек. Орақтың қабан құлақ қара аты күтiмсiз және қартайған. Ат iздейдi. Өз жылқысынан мiнер ат шықпайды. Көкше дегеннiң Көкбұйра айғыры ұнайды. Ол атты көкше жай бермейдi. Жалғыз қарындасы Қибатты сұрайды. Қатты қиналады. Қибат та ағасына өкпе айтады. Ақырында анасы: …Қибат түгiл менi сат,- деп бiржола кесiп айтады. Осыдан кейiн бәрi келiсiледi. Ел қамын, жеке бастарының қамынан жоғары қояды. Қарасай Көкбұраға мiнiп, әкесiнiң қару жарақтарын асынып жауға аттанады. Жау шебiне жетпей керi қайтқан Смайыл, Тобаяқтар тобын көредi. Оларға керi қайт, менiмен бiрге жауға шап дейдiОның сөзiн ешкiм елемейдi. Жауға қарсы жалғыз қамданады. Сол тұста жанына қараса, елде қалған iнiсi Қази келе жатады. Жауға бiрге шабады. Екеуi жауын жеңедi. Қастарында қарт батыр Ер Тарғын ғана жүредi. Жыр сюжетi аяқталады. Ал сюжеттiң әрбiр оқиғасы жанға тиер шиеленiскен әрекеттерге құрылып, әр тстағы зар – шер әсерлi шығады. Қибаттың қиналысы, Қази мен Қарасай арасындағы диалогтер жыр сөзiне өшпес күш берiп тұр. Көкбұйра аттың шабысы Тайбурылға ұқсас бейнеленедi. Ол қырық күн бұрын кеткен қолға бiр мезгiлде жетедi. Жетi дөңнен асса да шабысынан таймайды.
Бiрiншi көдер асады,
Аспанға тозаң шашады,
Екiншi көдер асқанда,
Бұйраның бауыры сөгiлдi,
Үшiншi көдер асқанда,
Қолтық етi бөлiндi.
Қарасайдың ерлiгiн, күш – қуатын да жырау батырлар жырындағы үлгiлер бойынша әсерлей суреттейдi. Бұрыннан батырлар күш сынасатын қара тасқа келiп, соны атысады. Смайыл тобындағы батырлардың оғы қаратасты мызғыта да алмайды. Ал Қарасай оғы қақ жарады.
Қарасай барып атқанда,
Қаһарланып тартқанда,
Үй орнындай қара тас
Қақ жарылып кетеді…
Бұдан кейін Қарасай мен он бес жасар Қази жау алдында жолығысып тілдеседі. Қазиге кері қайт деген аға сөзі өтпейді. Не көрсек те бірге көремін деп қайсарланады. Ақыры сан мың қалмақтың қолын қырып, жеңіспен елге оралады. Жыр оқиғасы қуанышпен аяқталады [37,14].
Жырдың тілі, образдылығы ақынның басқа шығармаларынан әлде- қайда озық. Эпостық сарын жырдың барлық тұрғысынан танылады. Қарасайдың Қазиға айтқан сөзіндегі адамгершілік, ағаның ініге деген жанашырлығы өте әсерлі:
Айналайын, Қазижан,
Аспандағы жұлдызым,
Маңдайдағы құндызым,
Артыңда енді кім қалды,
Айналайын, жалғызым?…
Қалмақтың Бөрі ханымен Қарасайдың тілдесіп, тірескен жерлері де жырдың әдемі беттері деуге әбден болады. Қарасай сөзіндегі ұлғайған метафоралар жыр тіліне жан бітіргендей күшті:
-Ай, кәуір – ау, ай, кәуір,
Сөзімді тыңда, сен кәуір!
Мен қас асылдан болармын.
Күркіресем күндей соғармын,
Күлсем жаймашуақ болармын.
Мен бурылша аттан мықтымын.
Бұғалық салсаң үзермін.
Мен буыршыннан мықтымын,
Мұзға салсаң мұңайман…
Жырдың поэтикалық тіліндегі әр түрлі ауыстырулар мен әсіреулер – қазақ эпосында қалыптасқан дәстүрлі тіркестер. Сөйтсе де, өзіндік орыны бар, жаңа бір сыр ашарлық ерекше күш – қуатқа ие боларлық сипаттарға толы. Қазидің ерлігі Қарасайдан кем түспейді. Ол қалмақтың батырымен жекпе – жекке шыққанда жақсы көрініс табады.
Алаша аттың басы деп,
Қалмақ ердің қасы деп,
Қақ жүректің тұсы деп,
Өлер жерің осы деп,
Толықсып тұрған қалмақты
Толғап Қази ұрады…
Қарасай мен Қази асқан ерлік көрсетіп жүріп, шаршап, ұйқыға шыдамай құлап түседі. Сонда Орақтың аруағы келіп, оларды оятады. Бұл сияқты көріністер де ерлік жырлардың дәстүрлі көріністері.
Жау таянып қалған соң,
Ай бетінен көрінеді,
Қарасай, Қази жас бала
Ұйқыдан шаршап құлады…
Аюдай арқыраған Орақтың,
Күндей күркіреген шырақтың,
Күн бетінен шығады,
Екі – үш күн айқай салады,
Аруағы көрден шығады…
Қарасай, Қази, Ер Тарғын
Қалмақты жаулап алады…
Еліне аман қайтады.
“Қарасай - Қази” жыры Мұраттың жыраулық өнерге жетік ақын екенін жақсы танытады. Ол бұрыннан елге кең тараған қазақтың ерлік жырларын орындай жүріп, өзі Қарасай, Қази оқиғасын (бұрын аңыз боп жүрген) үлкен эпосқа айналдырған сияқты. Бізге дейінгі зерттеушілердің оны аталмыш жырлардың авторы санауы тегін емес, шындыққа сай болжам [38,14].
Мұраттың ақындық мұраларының құнды бір саласы, оның лирикалық – арнау, хат, сын – сұқпат, ақыл – нақыл сарындас туындылары. Бұл салаға жататындар негізінен ақын өмір сүрген кезеңнің шындығын, дәуір адамдарын, олардың мінез құлық, іс - әрекеттерін бейнелейді. Дүние, әлем өзгерістері туралы өзінің ойларын түйіндейді. Ойлы – сырлы нақылдар термелейді. Дүниенің жалғандығын, тұрақсыздығын еске салады. Бақ – дәулет, дәреже билік бәрі өткінші. Оған адам алданады, бой алдырады. Дүниеге келген адам өсіп, жетіліп, дүние – мүлік жиып, қызық көріп, әр түрлі әрекеттер жасап жүреді. Ақыры өледі. Талай асыл армандар орындалмай қалады. Пенденің көзі еш нәрсеге тоймайды. Малдылар малына, билер билігіне, сұлулар көркіне, серілер сән – салтанатына, құлқұнқұмарлар барына разы болмай сергелдеңмен қайран өмірді мәнсіз талас, күрестермен, баққұмарлықпен өткізіп алады. Біріне -–бірі алдамшылық, қайырымдылық жасаудың орнына, барын көре алмай, жоғына жәрдем бере алмай тайталас, бәсекемен жүреді. Қазіргі қазақ елін бұзып, бүлдіріп жатқан болыс сайлауы ел арасына іріткі салып, қарсы партиялар бірінің дәулетін бірі шашып, ұлықтарға, көріне көзге, жем болып аласұрып, берекесіздікке беріледі.
Мұраттың “Айжарыққа”, “Есенғали болысқа”, “Есентемір Тұрабай болысқа”, “Қарақожа болысқа”, т.б. өлеңдері – қазақ еліндегі болыстық билікке, патшалық сайлауға наразылық ниетіндегі туындылар. “Би болам деп таласып, Дүние малын шашады”,-деп, Айжарықты сынайды. Ал кейбір болыссымақтар билікпен тапқаны аз болғандай, оған қоса, сауда жасап, елді алдап, мал табуға әбден беріліп жүр,- деп мінейді.
“Оқудан қайтқан жігітке” хат деген өлеңінде Дәулетімбет деген оқып келген жас азаматқа қаратып, өзінің ең жақсы ниеттерін баяндайды. Өнер – білімнің мәнін, оқыған, көзі ашық жастың ел алдындағы азаматтық борыштарын санап көрсетеді. Оқыған саналы адал азамат қараңғылықта қамалған халқын бастап, жарық дүниеге, өнер өріне алып шығуға тиіс деп, оған сенім артады.
Мұрат – сұлулықты, көркемдікті бағалай білген эстетикалық талғамы жоғары ақын болған. Ол төкпе ақынның әрбір шығармасынан айқын көрінеді. Сүйкімді мінез, нәзік жан оны әркез де – ақ қызықтырған. Жаны таза, ақылға дана, сырт пішіні көркем, салтанатты, салмақты қыз бейнесін танытарлық лирикалық шығармалар жазған. Жігіттерге арман боларлық сұлу қыздың образын көз алдыңа елестетер “Қыз” деген өлеңі жеткен. Ақын қыз сұлулығын әр түрлі сымбаттылық бейнеде, ерекше шабытпен суреттей білген. Сұлудың сырт көрінісі, ақылы, мінезі, іскерлігі, жүріс – тұрысы, киім киісі – түгел дерлік қамтылып, бір адам бойына жинақталып тұлғаланған [39,12].
Мұрат шығармаларын тiзбектей жiктеп, талдау соңында айтарымыз – оның тiлге шешен, тапқыр да алғыр ақын болғандығы. Оның шығармалары қамтымаған өз кезiнiң шындығы кемде – кем. Ол - кең тынысты эпик, нәзiк жанды лирик, жүлде алған жүйрiк, сан қырлы саңлақ.


title: ҚОРЫТЫНДЫ - Сағындықова шынар молдабаевна мұрат мөҢКЕҰлы шығармашылығындағы заман зары

text:
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазақ әдебиетінің тарихы зерттеп – зерделенген сайын жаңа дерек – дәйектермен, байлам –байыптамаларыман толыға түспек. Соның нәтижесінде белгілі бір тақырып төңірегіндегі тұжырымдарға өзгеше қырынан келіп, ізденіс танытуға мүмкіндік туады. Әдебиеттанудың негізін қалаған ғұлама ғалымдар бағыт – бағдарын көрсеткен, зерттеу ауқымын аңғартқан түйінді мәселелер жеткілікті. Соның бірі қазақ поэзиясындағы зар заман құбылысы екені дау тудырмайды. Бұрын біржақты бағаланып, әдебиет тарихын баяндайтын оқулықтарда зарланып –жылаудың, торығып – түңілудің мысалы ретінде қарастырылған бұл шығармалардың өзара үндестігі, идеялық мазмұндастығы өз алдына, кей тұста ақындардың ой орамдары, өлең өрімдері де сабақтасып жатады.
Зар заман тақырыбы кеңестік кезеңде де, тәуелсіздік туы көтерілген соң да талдап – талқылаудан, зерттеп – зерделеуден кенде болған жоқ.
Отаршылдық кезеңде айқын көрінген зар заман ағымының бастау көздері ескі дәуірлерден басталады. Ежелгі әдебиет нұсқаларының өзінде жаугершілік пен шапқыншылықтан, зорлық пен зомбылықтан қажып – қалжыраған халықтың көңіл – күйі нақты көрініс тапқан. Елді өзге жұрттың билеп – төстеуін халықтың байырғы ұғымдары мен наным – сенімдері тұрғысынан қабылдау нышандары байқалды. Зар заман өлеңдерінде дәуір сипатының өзгерісі түрліше түсіндірілді. Бұл өлеңдерде ыза мен кек, күмән мен күдік айқын көрінеді. Осының бәрі қилы кезең құбылыстарына бой үйрете алмаған арпалыстың, болжаусыз болашаққа алаңдаушылықтың, жұрт санасындағы сапырылыстың әсері екені анық. Осы кезде қыр–сырын өзінше түсініп–түйсінуге ұмтылған ақындар тарих сахнасына шықты.
Зар заман ағымы – отаршылдық дәуірдегі елдің әлеуметтік ахуалының көркем бейнелеуінің көрінісі. Сондықтан бұл құбылыс басталар жері, тамамдалар тұсы айқындалған, тарихи өзгерістер аясында жетіліп – жаңаланған, өрлеп - өркендеген, тұйықталып – түйінделген ағым ретінде қарастырылады. Зар заман – алдымен отаршылдыққа қарсы саяси ағым. Қазақ халқының мақсат – мұраты, арман – аңсары, сондай – ақ, жоқ – жітігі, өкініш - өксігі осы ағымның аясына сыйғызылды.
Қазақ әдебиетінде зар заман деп аталғанымен, отаршылдықтың езгісін көрген бірқатар елдің поэзиясында кездесетін құбылыс. Көбіне жат жұрттың билігіне мойынсұнған көшпенді халықтардың әдебиетінде айқын байқалады.
Өткен дәуренді романтикалық сарынмен жырлаған, алдағы кезеңде антиутопиялық әуенмен бедерленген зар заман өлеңдері түрлі сезім – түйсіктерді тоғыстырады. Келешектен жақсылық күткенде алдымен жаманшылықты ойға алатын ежелгі түсінік осы адамға да өзек болған.
Зар заман өлеңдерін қазақ әдебиетінде өзіндік орны бар қара сөздің хас шеберлері туғызған. Бұл шығармалар көркемдік өрнектері, әсемдік айшықтары, көріктеу тәсілдері жағынан поэзияның озық үлгілері саналады.
Бұл шығармалар өз ұлтына жаны ашитын ақындардың қайраткерлік тұлғасын да танытады. Зар заман жырлары отарлаушылықтың бүкіл саяси әдіс – тәсілдерін әшкерелейді, мақсат – мүддесін толық аңғартады, қазақты күйреп – күйзелуге ұшыратқан қайғылы шежіреге қанықтырады.
Зар заман ақындары атанған топ өкілдерінің өлеңдерін тек пессимистік көңіл – күй ауқымында ғана қарастыруға болмайды. Зар заман поэзиясының өзегіндегі ой – пікірлер тәуелсіздік идеясымен сабақтас. “Ел азды”, “Жер азды”, “Ұрпақ азды”, “Табиғат тозды” тұжырымдары – аспан асты, жер үстіндегі дүниенің бәрі түгел құрып – бітті, бұзылып – бүлінді, төгіліп – таусылды, деген сөз емес, жалпы халықтық дабыл көтерудің өлеңмен өрілген түрі. Бұл – бодандық бұғауындағы елдің санасын сілкінтуге, азаттыққа ұмтылдыруға үндеген Мұраттың жыр түріндегі жан – айқайы.
Ежелден ақынның міндеті елдің көзіндегіні ғана емес, көңілдегіні де сараптап айта білу, жақсылықты дәріптеу, жылағанды жұбатып, шерлінің дертіне дауа іздеу, ел жоғын жоқтап, мүддесін көздеу болатын болса, бұл міндетті ұлы ақын Мұрат адал атқарған. Ол замандастарын қандай қиын жағдайда да адамшылық, тазалық жолын сақтауға шақырады. Суреткердің мағынасы терең, тағылымды сөздері кеудесінде намысы бар, ұлтын сүйе білер әрбір адамға ой саларлықтай. Ақын мұрасының өзегі болып жатқан, берік қазығы – ұлттық мүдде мәселесі. Әдебиеттің басты мақсаты дәуір, қоғам, адам, шындықты нақты, тартымды, көркем бейнелеу болса, осы талапқа сай өміршең туындыларын кейінгіге мұра еткен Мұрат ақынды қалай ардақтап қадір тұтсақ та артық етпейді.
Зар заман жырлары өзіндік дәстүрі бар, ерекшелігі мол күрделі құбылыстың көрінісі ретінде әдебиеттануғылымының нысанасы болып қала бермек. Бұл халық тарихына қайта үңіліп, елдің шерлі шежіресінен сабақ алу үшін де қажет.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ - Сағындықова шынар молдабаевна мұрат мөҢКЕҰлы шығармашылығындағы заман зары

text:
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1.Ахметов.З “Әдебиеттану терминдер сөздігі”, 1998 ж.-18 бет.
2.Әуезов.М. “Зар заман ақындары”. Әдебиет тарихы. Алматы, 1991 жыл, 192-222 б.б.
3.Әуезов.М. “Қазақ әдебиетінің қазіргі дәуірі”. “Әлем”. Алматы – 1991 ж.– 286-300 б.б.
4. Бердібай.Р. “Жұлдыздар жарығы”. Алматы – 2000 ж.
5.Дүйсенбаев.Ы. “Ғасырлар сыры”. Алматы – 1970 ж.– 63 б.
6.Досмұхамедұлы.Х. “Аламан”. Алматы: Ана тілі, 1943 ж.– 265 б.
7.Дербісалин.Д. “Әдебиет туралы толғаныстар”. Алматы, 1990 ж.– 62 б.
8.“Нар заман мен Зар заман поэзиясы” (Асан Қайғыдан Әбубәкірге дейінгі жыр – толғаулар). Құрастырған Е. Дүйсенбайұлы.Алматы, 2002 ж.
9.“Ай, заман – ай, заман - ай”, Алматы, 1991 ж..
10.Жұмалиев.Қ. “Қазақ эпосы мен әдебиет тарихының мәселелері”, 1 том, Алматы, 1958 ж.– 361 б.
11. Жұмалиев.Қ. “Қазақ әдебиеті”, Алматы – 1943 ж.– 265 б.
12.“Зар заман: жыр толғаулар”. Алматы, 1993 ж.– 176 б.
13. Кәкішев.Т. “Санадағы жырлар”. Алматы, 1992 ж. – 31 б.
14.Қирабаев.С. “Зар заман шындығы”. Қазақ әдебиеті, 1997 ж, 23 қыркүйек.
15.Қирабаев.С. “Талантқа құрмет”. Алматы – 1998 ж, 28-29 б.б.
16.Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері және Абай поэзиясының тілі. 2 том. Алматы, 1960 ж. – 316 б.
17.Қабдолов.З. “Сөз өнері”. Алматы. Қазақ университеті. 1992 ж. – 352 б.
18. Кекілбай.Ә. “Күй тәңірі” /Егемен Қазақстан/, 1993 ж. 6 қазан.
19.Мәдібаева.М. “Зар заман ағымы және Шортанбай мұрасы”. Ф.ғ.к. диссертация. Алматы – 1995 ж.
20.Мырзахметов.М. “Отаршылдық дәуірдегі әдебиет”. Жұлдыз. 1993 ж. №7.
21.Мағауин.М. “Ғасырлар бедері”. Алматы, 1991 ж. – 40 б.
22.“Философия және мәдениеттану”. (“Зар заман ақындарының әлеуметтік философиясы”). Құрастырушылар: Ж. Алтаев, т. б. 179 –188 б.б.
23.Омарұлы.Б. “Зар заман поэзиясы”. Алматы 2000 ж.
24.Омарұлы.Б. “Бұғауға бағынбаған жырлар”. Алматы, Ана тілі, 1998 ж.
25.Өміралиев.Қ. “XV – XIX ғасырдағы қазақ поэзиясының тілі”.Алматы,1997.
26.Сыздықов.Қ. “Зар заман ақындары”.Алматы, 1995
27.Сыздықов.Қ. “Ақын - жыраулар”. Алматы – 1974 ж., 17 б.
28.Сүйіншәлиев.Х. “Алғы сөз”, (құрастырушыдан). XIX ғасыр әдебиеті. Хрестоматия. Алматы: Ана тілі, 1992 ж.- 224 б.
29.Сүйіншәлиев.Х. “Қазақ әдебиетінің тарихы”, Алматы – 1997 ж., 435 –554 б
30.Шәріп.А. “Қазақ поэзиясы: утопия және антиутопия” Жұлдыз, 1998 ж.,№
31.“Бес ғасыр жырлайды”. Алматы, 1989 ж.
32.Ысмайлов.Е. “Әдебиет жайлы ойлар”. Алматы, 1968 ж. – 159 б.
33. Шортанбай. Толғаулар. Айтыстар. Дастан. Алматы: Айқап, 1993 ж. – 80 б.
34.Әдеби мұра және оны зерттеу.Алматы, 1961. 372 б.
35.Қасабеков.А, Ж. Алтаев. “Қазақ философиясы”. Алматы: Ер – Дәулет, 1996 184 б.
36. Қоңыратбаев.Ә, Қоңыратбаев.М. “Көне мәдениет жазбалары”. Алматы, Қазақ университеті, 1991 ж. – 39 б.
37.Қашқари Махмұд. “Түбі бір түркі тілі” (“Диуани лұғат ат - түрк”). Алматы: Ана тілі, 1993 ж. – 86 б.
38.XIX және XX ғасырдағы қазақ әдебиеті (жинақ) (құрастырған М.Әуезов, М. Жолдыбаев, Ә. Қоңыратбаев). Алматы: Қазақстан, 1934 ж. – 56 б.
39.Бұқар жырау Қалқаманұлы. Шығармалары. Алматы: “Мұраттас” орталығы, 1992 ж.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: АННОТАЦИЯ - Сағындықова шынар молдабаевна мұрат мөҢКЕҰлы шығармашылығындағы заман зары

text:
АННОТАЦИЯ
Кочевой народ, надетый на ярмо боданизма, с нежной ностальгией вспоминает свободу прошлых лет, обычаи и традиции, соответствующие только их природе, и эпоху пиров и пиршеств. В то же время естественно, что скорбящие массы страны высказывают свое мнение о положении в своей стране, изменившемся характере времени, произволе колонизаторов, поведении новых правителей, неприятных поведение рабов. Если эта счастливая истина отражена в литературе казахского народа, открывающего ворота жизни с песнями и оставляющего тему с причитаниями, то неудивительно. Не было возможности по-настоящему оценить такие духовные ценности в период, когда ум был поражен холодностью политики и дарована свобода мысли и мнения. Даже если оценивать мысли и выводы поэтов современной эпохи в казахской литературе с точки зрения совокупности их взглядов на период, в котором они жили, из наследия поэтов можно многому научиться. .
«Зар заман» - явление в общественной мысли и литературе, имеющее известное начало - исток, канал развития, пути становления, концы. Песни «Зар заман» — это знак того, что судьба нации, проанализированной колониализмом, зашла в тупик. «Зар заман жылары» — это не литературное название, придуманное вдруг. Это понятие введено учеными, которые считаются первооткрывателями не только казахской литературы, но и нашего народного ума.
Современная поэзия является не только объектом исследования литературоведов, но и эта важная тема как течение общественной, общественной и политической мысли не остается в стороне от исследований историков и философов. «Поэты нового времени» М. Определение Ауэзова впоследствии стало незаменимой фразой, когда их наследие было исключено из общества. Горе поэтов, омраченных отсутствием бытия и тоскующих по прошлому, выражалось в понятиях «горе» и «желтая тревога». В литературоведении тенденция «жаловаться» преувеличивалась, и другие ценности в поэзии затмевались ею. До вчерашнего дня видные представители казахской литературы Дулат Бабатаулы, Ш. Канайулы, М. Монкеулы, Кердери Абубакир оценивались как представители реакционного направления против направления просвещенной демократии. В тысячах школ и десятках учебных заведений читались лекции о поэтах движения, которое тянет назад не только общество, но и литературу. Вот почему понятие «Зар заман» стало бесспорным эквивалентом пессимизма.
Первая причина представления произведений этих поэтов заключается в том, что в своих стихах они не довольствуются настоящей жизнью, а возлагают большие надежды на будущее, тоскуя по сценам казахской кочевой жизни. Поэты, воспевшие «Зар заман», «Ку заман» и «Тар заман» с целями и идеалами прогрессивной программы, неустанно тянувшей общество вперед, известны своей духовной гармонией.
Во-вторых, поэты прошлого восстали против колониализма. В их стихах и поэмах слова «русский» и «кауир» часто употребляются как имена завоевателей, вторгшихся и разоривших казахскую степь. В поэзии Зар Заман подробно описано тяжелое положение казахского народа, угнетенного произволом колониализма. Политическая бдительность не могла этого не заметить.
В-третьих, в творчестве некоторых из них имели место апокалиптические (эсхатологические) темы. Тенденция неприятия происходящих вокруг перемен, связывая их с наступлением конца времен, и обращение к религиозной мистике упоминалась и в изложении бремени в литературе.
Еще один момент, который был замечен в многолетней традиции изучения и оценки поэзии зарзаманского периода, заключается в том, что художественные ценности, оригинальные выражения и полевые мысли этих поэтов-жырау игнорируются с точки зрения политической точки зрения. вид оценивали по размеру чешуи.
Несмотря на строгие идеологические трудности, были времена, когда произведения Дулата, Шортанбая, Мурата, Абубакир, известных представителей упомянутой эпохи, были опубликованы в советский период. Даже в то время, когда эти торжества были запрещены, писатели и ученые положительно отзывались о современной поэзии и ее представителях.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: ABSTRACT - Сағындықова шынар молдабаевна мұрат мөҢКЕҰлы шығармашылығындағы заман зары

text:
ABSTRACT
The nomadic people, wearing the yoke of Bodanism, remember with fond nostalgia the freedom of yesteryear, the customs and traditions that fit only in their nature, and the era of feasts and feasts. At the same time, it is natural for the grieving masses of the country to express their opinion about the situation in their country, the changed nature of the times, the arbitrary actions of the colonizers, the behavior of the new rulers, and the unpleasant behavior of the slaves. If this happy truth is reflected in the literature of the Kazakh people, who open the gates of life with songs and leave the subject with laments, there is no wonder. There was no opportunity to truly appreciate such spiritual values in the period when the mind was affected by the coldness of politics and the freedom of thought and opinion was presented. Even if we evaluate the thoughts and conclusions of the poets of the modern era in Kazakh literature from the point of view of the totality of their views on the period in which they lived, there is a lot to be learned from the legacy of the poets.
"Zar Zaman" is a phenomenon in public thought and literature, with a well-known beginning - a source, a development channel, ways of formation, and ends. Zar Zaman songs are a sign that the destiny of the nation, which has been analyzed by colonialism, is at a dead end. "Zar Zaman Zhylary" is not a literary name invented suddenly. This is a concept introduced by scientists who are considered pioneers not only of Kazakh literature, but also of our nation's mind.
Contemporary poetry is not only a research object of literary studies, but this important topic as a current of social, public and political thought is not left out of the researches of historians and philosophers. "Poets of modern times" by M. Auezov's definition later became an indispensable phrase when their heritage was excluded from society. The grief of the poets, who were saddened by the lack of existence and longed for the past, were expressed in the concepts of "grief" and "yellow anxiety". In literary studies, the trend of "complaining" was exaggerated, and other values in poetry were overshadowed by it. Until yesterday, prominent representatives of Kazakh literature Dulat Babatayuly, Sh. Kanayuly, M. Monkeuly, Kerderi Abubakir have been evaluated as representatives of the reactionary direction against the direction of enlightened democracy. Lectures were given in thousands of schools and dozens of educational institutions about the poets of the movement, which pulls back not only society, but also literature. That is why the concept of "Zar Zaman" has become an indisputable equivalent of pessimism.
The first reason for presenting the works of these poets is that in their poems, they are not satisfied with the present life, but have high hopes for the future, longing for the scenes of Kazakh nomadic life. The poets who sang "Zar Zaman", "Ku Zaman" and "Tar Zaman" with the goals and ideals of the progressive program, which unceasingly dragged the society forward, are well known for their spiritual harmony.
Secondly, the poets of the old days rose up against colonialism. In their poems and poems, the words "Russian" and "Kauir" are often used as the names of the invaders who invaded and destroyed the Kazakh steppe. In the poetry of Zar Zaman, the difficult situation of the Kazakh nation, which was depressed by the tyranny of colonialism, is described in detail. Political vigilance did not fail to notice this.
Thirdly, apocalyptic (eschatological) themes took place in the works of some of them. The trend of not accepting the changes happening around, associating them with the coming of the end of time, and turning to religious mysticism was also mentioned in the account of the burden in literature.
Another thing that has been noticed in the long-term tradition of studying and evaluating the poetry of the Zar Zaman period is that the artistic values, original expressions and field thoughts of these poets - Zhyraus are ignored from the point of view of political point of view. was evaluated by the size of the scales.
Despite the strict ideological difficulties, there were times when the works of Dulat, Shortanbay, Murat, Abubakir, famous representatives of the mentioned era, were published during the Soviet period. Even at the time when these celebrations were banned, writers and scientists expressed positive opinions about modern poetry and its representatives.
МАЗМҰНЫ
Достарыңызбен бөлісу: |


title: НОРМАТИВТІК СІЛТЕМЕЛЕР - Сағындықова шынар молдабаевна мұрат мөҢКЕҰлы шығармашылығындағы заман зары

text:
НОРМАТИВТІК СІЛТЕМЕЛЕР..................................................................
АНЫҚТАМАЛАР............................................................................................
КІРІСПЕ.............................................................................................................
|
9
10
12
|
1
|
ЗАР ЗАМАН АҒЫМЫ–ЗАМАН ШЫНДЫҒЫ МЕН ХАЛЫҚ ТАҒДЫРЫНЫҢ ӘДЕБИЕТТЕГІ КӨРІНІСІ
|
|
1.1
|
Ағымның зерттелуі және теориялық негіздері.................................
|
14
|
1.2
|
Зар заман поэзиясының бастау көздері.............................................
|
22
|
1.3
|
Зар заман ақындарының туындыларының идеялық үндестігі........
|
32
|
1.4
|
Ақындар шығармашылығындағы көріктеуіш құралдарының қолданылу ерекшеліктері...................................................................
|
36
|
2
|
МҰРАТ МӨҢКЕҰЛЫНЫҢ ӘДЕБИ МҰРАСЫ
|
|
2.1
|
М.Мөңкеұлының ескіліктің шырмауына иірілген өмір ағымы және айтыс өлеңдері...................................................................................
|
41
|
2.2
|
Мұрат Мөңкеұлы шығармаларының мазмұндық сипаты мен көркемдік ерекшелігі..........................................................................
|
49
|
ҚОРЫТЫНДЫ.................................................................................................
|
61
|
|


text:
Сағындықова шынар молдабаевна мұрат мөҢКЕҰлы шығармашылығындағы заман зары
Сагындыкова Ш. Мұрат Мөңкеұлы шығармашылығындағы заман зары
НОРМАТИВТІК СІЛТЕМЕЛЕР Осы диссертацияда келесі стандарттарға сілтемелер пайдаланылды: СМЖ ОҚУ ПР 7.28-2020 сапа менеджменті жүйесі. Рәсім. Магистранттар мен докторанттардың ғылыми (эксперименттік) –зерттеу жұмыстарын ұйымдастыру және өткізу. ҚР СТ ИСО 9001-2017 сапа менеджменті жүйесі. Негізгі ережелер мен сөздік. ҚР СТ ИСО 9001-2017 сапа менеджменті жүйесі. Талаптар: Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2018 жылғы 31 қазандағы № 604 бұйрығымен бекітілген Жоғарғы оқу орнынан кейінгі білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты; МЕСТ 7.1 – 2003. Баспаханaлық жұмыс және кітапханалық, ақпараттық стандарттар жүйесі. Кітапханалық жазба. Библиографиялық сипаттама. Дұрыс құрылысы мен жалпы талап. МЕСТ 7.5 – 98. Кітапхaнaлық және бaспa ісі, ақпараттық стандарттар жүйесі. Журналдар, жинақтар, ақпараттық баспа. Жарияланған мақалалардың рәсімделуі. МЕСТ 7.9 – 95. Кітапхaнaлық және бaспa ісі, ақпараттық стандарттар жүйесі. Рефераттар мен аннотация. Жалпы талап. МЕСТ 7.32 – 2001. Кітапханалық және баспа ісі, ақпараттық стандарттар жүйесі. Ғылыми жұмыс бойынша есеп. Құрылысы мен дұрыс рәсімделуі. И 1 ИУС № 6-2005 22. 06. 2005 И П ИУС № 5-2002 01. 05. 2002 СТРК ИСО 690-2-2007. Ақпараттар мен құжаттар. Библиографиялық сілтемелер. Электрондық құжаттар және олардың бөлімдері. СТРК ИСО 5127-2007. Ақпараттар мен құжаттар. Сөздік. АНЫҚТАМАЛАР ЗАР ЗАМАН – Қазақ әдебиетіндегі кезең атауы. Аталған кезең Ресей империясының отарлау саясаты салдарынан Қазақ хандығындағы бұрынғы ел басқару жүйесінің жойылып, халықтың саяси, экономикалық және рухани езгіге ұшыраған тарихи уақытты сипаттайды. Алғаш Шортанбай Қанайұлы осы кезеңнің ауыртпалықтары туралы “Зар заман” атты зарлы толғау шығарып, ол ел ішінде кең таралды. Бұдан кейін басқа да ақындар осы тақырыпқа көптеген өлең-жырлар шығарды. Оларды қазақ әдебиетінзе "Зар Заман ақындары" деп атайды. жүктеу/скачать 148,65 Kb. Достарыңызбен бөлісу: |


title: МЕМУАР – - Сағындықова шынар молдабаевна мұрат мөҢКЕҰлы шығармашылығындағы заман зары

text:
|
|
бет | 6/15 | Дата | 20.09.2023 | өлшемі | 148,65 Kb. | | #108897 | түрі | Диссертация |
| Байланысты: Сагындыкова Ш. Мұрат Мөңкеұлы шығармашылығындағы заман зарыМЕМУАР – авторлардың өздері куә болған тарихи оқиғалар мен қоғам қайраткерлерінің өнегелі өмірлері жайлы көркем естеліктер жазбасы.
ДЫБЫСТЫҚ АЛМАСУ – сөз ішінде немесе сөздер арасындағы қатар тұрған дыбыстардың алмасуы.
МЕТАТЕЗА – сөз ішіндегі дыбыстардың не буындардың өзара орын ауысуы.
АУЫСПАЛЫ МАҒЫНА – сөзді қолдану барысында пайда болған туынды мағынасы.
МЕТОНИМИЯ – өзара байланысты балама ұғымдарды қолдану, құбылыс орнына оның ерекше қасиетін көрсету.
МЕТАФОРА – екі нәрсенің ұқсастығы негізінде туындаған ауыспалы мағына.
ИНДИВИДУАЛДЫ МЕТАФОРА – автордың жеке қолданысындағы метафоралар.
СИНЕКДОХА – бүтіннің орнына бөлшекті, жалпының орнына жалқыны, көптің орнына жекені қолдану.
КӨНЕРГЕН СӨЗДЕР – күнделікті қарым-қатынас барысында сирек немесе мүлдем қолданылмайтын, тарихи шығармалар мен кітаптарда кездесетін сөздер.
ГРАДАЦИЯ – алдыңғы ойдан соңғы ойдан, соңғы ойдан келесі ойдың үстемеленіп, дамып отыруы.
АНТИТЕЗА – қарама-қарсы екі құбылысты қатар алып суреттеу.
АКРОТЕЗА – қарама-қарсы құбылыстардың өзін теріске шығара отырып, басқа құбылыстарды қатарластыра қойып, ойды мақұлдау.
АВТОРЛЫҚ ФРАЗЕОЛОГИЗМДЕР – дәстүрлі түрде қолданыстағы тұрақты сөз тіркестерін автордың өңдеуге ұшыратып қолдануы.
ҚАЙТАЛАМА – сөйлем немесе мәтін ішінде дыбыстың, сөздің, сөз тіркесінің я сөйлемнің бірнеше рет қайталанып қолданылуы.
ФОНЕТИКАЛЫҚ ҚАЙТАЛАМА – шығармаға көркемдік үстейтін әдіс. Сөйлемдердегі немесе өлең жолдарындағы сөздердің бірдей дыбыстан басталуы.
ЛЕКСИКАЛЫҚ ҚАЙТАЛАМА – сөйлем немесе мәтін ішінде бір сөздің бірнеше рет қайталануы.
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: КОНТАКТІЛІ ҚАЙТАЛАМА - Сағындықова шынар молдабаевна мұрат мөҢКЕҰлы шығармашылығындағы заман зары

text:
Жұмыстың өзектілігі. Түрлі саяси науқандардың тұсында зар заман ағымына әр қилы мән берілді, әдеби мұрамызды бағалау әр түрлі тұрғыда жүргізілді. Ғасырдың алғашқы ширегінде М. Әуезов әуелгі пікірлерді ілгері дамыта отырып, қазақ әдебиеті тарихындағы айрықша әдеби ағымды ғылыми негізде тұжырымдады. Қазақ әдебиетінің тарихындағы айрықша бір кезең туғызған өзгеше, өз өрнегімен, өзіндік мазмұнымен қалыптасқан әдеби кезең жүйелей отырып, дамыта зерттеуді, зерделеуді қажет етеді.
Мұрат ақынның заман шындығын жырлаған әдеби мұрасын айтуда зар заман ағымының сипатына, қалыптасып – дамуының ұзақ жолына кідіріс жасамай өту мүмкін емес.
Зар заманның әдебиетіміздің ұзақ тарихындағы өзіндік орнын, көркемдік сипаттарын, ғылыми – теориялық негіздерін жүйелеп, ағым өкілдерінің әдеби мұрасын сол негізде тұжырымдау – ғылым қажеттілігі.
Жұмыстың мақсаты мен міндеті. Диссертациялық жұмысты жазуда қазақ әдебиеттану ғылымының көп жылғы ізденісі, жинақталған ғылыми пікірлерді пайдалану арқылы төмендегідей міндеттерді шешу көзделді:
-Зар заман ағымының әр кезеңдердегі зерттелуіне шолу жасап, ғылыми тұжырымдарды жинақтау.
-Дәстүр жалғастығын негізге ала отырып, ағымның бастау көздерін анықтау.
-Мұрат Мөңкеұлы шығармаларындағы зар заман ағымының сипаттарын, мазмұндық, көркемдік көрінісін жүйелеу.
-Мұрат ақын мұрасының зар заман поэзиясындағы, әдебиет тарихындағы алар орнын, әдеби туындыларының тарихи маңыздылығын анықтау.