Г.Т. Тӛлеубекова, О.Д. Апышев, М.А. Апышева
С. Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік университеті,
Ӛскемен қ., Қазақстан
КӚРСЕТКІШТІК ЖӘНЕ ЛОГАРИФМДІК ФУНКЦИЯЛАРМЕН
БАЙЛАНЫСТЫ ЕСЕПТЕРДІҢ ШЕШІЛУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
Айнымалысы тек қана дәрежесінде болса кӛрсеткіштік, ал логарифм
таңбасының астында болса – логарифмдік теңдеу деп аталатыны ежелден
тҥсінікті. Оларды шешуде осы екі бір–біріне керікӛрсеткіштік және
логарифмдік функциялардың қасиеттерін кеңінен пайдаланады.Сондай
әдістер болып тӛмендегілер табылады.
-дәреженің негіздерін бірдей негізге келтіріп,
теңдеуінен
теңдеуіне кӛшу;
- жаңа айнымалы енгізу әдістерін, кейбір жағдайда жасанды әдіспен
шешуге әкелді;
- теңдеуді
тҥріне тҥрлендіру, оның бір жағында ӛспелі,
екінші жағында кемімелі функия болады. Осындай теңдеудің шешімі болса,
онда жалғыз ғана шешімі болады, немесе шешімі болмайтынына кӛз жеткізу;
-
кӛрсеткішті-
дәрежелік
теңдеуі
теңдеулер жҥйесін шешуге әкеледі;
- кейбіреулері алгебралық біртектес теңдеулерді (теңсіздіктерді) шешуге
апарады,т.с.с.
50
Жоғарыдағы әдістер логарифмдік теңдеулер (теңсіздіктер) ҥшін де
орындалады, бірақта логарифмнің қасиеттерін пайдаланғанда немесе
потенциалдаған сәтте олардың бӛгде тҥбірлері, немесе шешімдерін жоғалтып
алуымыз мҥмкін, осыны қатаң ескеруіміз қажет (яғни анықталу облысы
кеңеюі мҥмкін).
Біздің айтайық дегеніміз негізінен стандартты емес әдістерді қажет
ететін есептерді шешу. Ондай есептерге арналған дағдыланған жол жоқ, әрбір
есептің ӛзінің шығаратын әдіс- тәсілі бар, тҧжырымдамамыз дәлелді болуы
ҥшін сол ҧшан- теңіз жаттығулардан бірнеше мысалдар келтірейік (тек қана
кӛрсеткіштік, логарифмдік функциялардан жасалған ӛрнектерге байланысты).
1 мысал.
теңсіздігін шешейік.
Шешуі: Мҥмкін мәндер жиыны (ммж) болып
аралығы
табылады.
функциясын енгізейік. А жиынында
оның туындысы
тең және
нҥктесінде нольге айналады.
Функцияны алдымен
аралығында зерттейік.
ҥзіліссіз,
сонымен қатар
функциясы жиынында ӛспелі.
Ал
, яғни
жиыны берілген теңсіздіктің
шешімі болып табылмайды.
сегментінде
-
ҥзіліссіз,
ал
-
де
.
болғандықтан
нҥктесі
берілген
теңсіздіктің шешімі екенін кӛреміз.
Жауабы:
.
2 мысал.
теңдеуін шешейік.
Шешуі:
деп белгілеу енгізейік, онда берілген теңдеуден
аламыз. Ортақ бӛлімге келтірілгеннен кейін
қайтымды теңдеуге айналғанын кӛреміз.
деп тағыда айнымалы
енгізейік, онда
Жауабы:
.
Ескерту:
деп
белгілесек
онда
берілген
теңдеуден
ж
алғыз шешімі екенін кӛреміз, яғни есептің басқа жолмен де шешілетінін
кӛреміз.
51
3 мысал.
теңдеуін шешейік.
Шешуі.
деп ҧйғарсақ, онда теңдеудің оң жағы
тҥріне
енеді, ал
екені белгілі(Коши теңсіздігі). Ал екінші жағынан
. Олай болса мини- макс әдісінен теңдеудің
шешімі бар,
егер бір уақытта
және
. Екіншісінен
аламыз
.
жҥйенің бірінші
теңдеуін қанағаттандыратынын кӛреміз, ал
- тҥбірі болып табылмайды.
Олай болса
берілген теңдеудің жалғыз тҥбірі.
Жауабы:
.
4 мысал.
теңдеуін шешейік.
Шешуі:
деп ҧйғарайық. Онда
, берілген
теңдеуден
Пайда болған теңдеудің
тҥбірі болатыны анық, бірақта ол жалғыз боладыдеп айта алмаймыз,
себебі теңдеудің екі жағында да ӛспелі функциялар тҧр. Сол себепті екі
жағында
бӛлсек, онда
теңдеуін аламыз. Сол жағы-
кемімелі, себебі
функциясы– кемімелі, негізі
ал оң
жағындағы- ӛспелі, себебінегізі
. Монотондығы әртҥрлі функциялар тек
қана бір нҥктеде қиылысатыны белгілі қасиет, олай болса
- жалғыз
тҥбір.
.
Жауабы:
5 мысал.
теңдеуін шешейік.
Шешуі:
Теңдеудің
ММЖ
жиыны
екенін
кӛреміз.
, ал
Коши теңсіздігінен
,
шығады, сондықтан
. Ал екінші жағынан теңдеудің
сол жағы
. Теңдік таңбасы
орын алады, егер бір уақытта екі
жағыда
бірге
тең
болса,
яғни
екі теңдеуді бірдей қанағаттандыратынын кӛреміз.
Жауабы:
.
6 мысал.
теңдеуін шешейік.
Шешуі:
52
теңсіздігінен
, тағы бір рет осы теңсіздікті
теңдеудің оң жағына қолдансақ
, онда
.
Ал
болғандықтан, берілген теңдеу
орынды, егер екі
жағында 54 тең болса, сонымен
, екіншісінен
. Екі тҥбірде бірінші теңдеуді қанағаттандырады,
сондықтан
.
Жауабы:
.
7 мысал.
теңдеуін шешейік.
Шешуі: Кӛрсеткіштік – функциясына қарағанда квадраттық теңдеу деп
есептесек, Виет теоремасынан
немесе
болатынын кӛреміз.
теңдеуінің тҥбірі болып
табылады, ал
– тҥбірі
және ол жалғыз, себебі сол жағы-ӛспелі,оң жағы- кемімелі функциялар.
Жауабы:
8 мысал.
теңдеуін шешейік.
Шешуі: Теңсіздіктің мағынасы –тің
мәндерінде бар болады, бҧдан ММЖ
жиыны екенін кӛреміз.
болғандықтан, берілген қатынас A облысында
теңсіздігіне эквивалентті. Бҧл теңсіздік
теңсіздіктер
жҥйесіне мәндес. Екіншісі A- да оң мәндерді қабылдайды, онда бірінші
теңсіздіктен
немесе
теңсіздігі шығады. Оның
шешімі болып
интервалы табылады. Олай
болса берілген теңсіздіктің шешімі A- облысы мен қиылысқандағы
жиын,яғни
.
Жауабы:
.
53
9 мысал.
теңдеуін шешейік.
Шешуі: Теңсіздіктің сол жағы
- функциясының графигінде жатқан
нҥктесімен
- биссектрисасында жатқан
нҥктесінің ара
қашықтығының квадраты болып табылатынын кӛреміз.
ал
-
пен
- тҥзулері бір- біріне параллель болғандықтан
-
қисығында жатқан
- нҥктесімен
- тҥзуіндегі
- нҥктесінің ара-
қашықтығы
- дағы AB кесіндісінің ҧзындығынан кіші емес, яғни
-
ден.
теңдігі тек қана
орындалады. Сол себепті
графигіндегі нҥктемен
тҥзуіндегі нҥктенің ара қашықтығы
болады, ол тең. Бҧл жағдайда сәйкес - тің мәні
теңдеуін
қанағаттандырады, бҧдан
. Сонымен
мәні, мҧндағы
және
, берілген теңдеудің жалғыз шешімі болып табылатынын
кӛреміз.(1сурет)
Жауабы: (0; ).
Ескерту:
1. Алдағы уақытта логарифмдік және кӛрсеткіштік теңдеулермен
теңсіздіктер жҥйелері туралы сӛз қозғаймыз, ӛзіндік ерекшеліктері бар
54
болғандықтан оларды арнайы жеке қарастырамыз.
2. Біз бір немесе бірнеше параметрлерден тәуелді есептер туралы мҥлдем
мәселені қозғамадық, оны келешектің еншісіне қалдырдық. Қазіргі кезде
ондай есептер Ресей, Беларусь т.б. мемлекеттердегі әртҥрлі деңгейдегі
сынақтарда кеңінен қарастырылып жҥр. Осы тақырыпқа арналған бірнеше
оқу қҧралдары жарық кӛрді, солардың бірі әдебиеттер тізімінде жҥр.
Әдебиеттер тізімі
1. Олехник С.Н. и др. Уравнения и неравенства. Нестандартные методы
решения:Справочник. – М: МГУ,1997.-219c.
2. Супрун В.П. Избранные задачи повышенной сложности по математике.
Минск.,«Полымя», 1998. – 108 c.
3. Амелькин В.В., Рабцевич В.Л. Задачи с параметрами. Справочное пособие по
математике. Минск., «Асар», 1996. – 464 c;ил.
УДК 53
М.М. Тырнакбаева, Г.С. Смолина
Восточно-Казахстанский государственный университет
имени С. Аманжолова, г. Усть-Каменогорск, Казахстан
ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ЦОРОВ НА УРОКАХ ФИЗИКИ В РАМКАХ
РЕАЛИЗАЦИИ ПРОЕКТА «E-LEARNING» ДЛЯ ПОВЫШЕНИЯ
КАЧЕСТВА ОБРАЗОВАНИЯ
В настоящее время в Казахстане идет становление новой системы
образования, ориентированной на вхождение в мировое информационно-
образовательное пространство. «E-Learning»
– система электронного обучения,
пришедшая в систему образования всех стран мира с новыми
инфокоммуникационными технологиями, без которых сегодня немыслима
жизнь ни в одной сфере экономики и общества. Электронное обучение готовит
школьников к будущей жизни, где практически все услуги будут электронными,
а профессиональная деятельность просто будет невозможна без Интернета,
компьютеров и сетевых социальных и профессиональных сообществ[1]. По
этому многие школы оснащены компьютерными классами, и у учителей
появилась возможность использовать современную технику на уроке.
В 2011 году МОН РК запустил пилотный проект на базе 44 школ,
профлицеев и колледжей Астаны, Алматы, Карагандинской области и
Восточно-Казахстанский области. В Казахстане 581 организация образования
подключена к проекту «E-Learning». В Восточно-Казахстанской области
подключены к проекту «E-Learning» 72 учреждения образования, из них 34
школы и три колледжа в г. Усть-Каменогорске.
В школах и колледжах рабочие места учителей оснащены компьюте-
55
рами современной модификации, мультимедиными проекторами и
интерактивными досками. Кроме учительских мест, компьютерами будут
оснащены библиотеки, кабинеты медицинских работников, учительские
комнаты. Новинками стали планшетные компьютеры для школьников.
Школьные компьютеры подключены к Интернету с пропускной
способностью от 4 до 10 Мбит/сек. В 2014 году электронное обучение будет
внедрено в 1317 образовательных учреждениях. В 2015 году электронным
обучением планируется охватить 50% организаций образования, а к 2020 году
довести этот показатель до 90%, причем в организациях всех уровней
образования [2].
Использование в учебном образовательном процессе цифрового
образовательного ресурса позволяет повысить интерес к обучению и помощь
в усвоении учебного материала, а так же комплексное использование
информационных технологий с другими учебными предметами.
Использование компьютера при обучении позволяет интенсифицировать
процесс обучения, делает его более ярким и наглядным, предоставляет
возможность вести обучение в индивидуальном для каждого ученика темпе, а
также позволяет освободить учителя от ряда утомительных функций,
например, бесконечных записей на доске, отработки элементарных умений и
навыков, проверки знаний [3].
Рисунок 1 – Теоретический материал
56
В ходе проведения занятий следует использовать современную
компьютерную технику и современную видеопроекционную аппаратуру. Во
время лекции преподаватель демонстрирует разные по дидактическому
назначению типы ЦОР и образцы их использования для решения различных
дидактических задач. В портале «E-Learning» имеется библиотека который
оснащены электронами учебниками. На пример, тема урока «Давление света»
для учащихся дается текстовая и аудио звучание урока (Рис.1).
В конце урока учитель может анализировать данный урок с помощью
тестом и оценить учащихся. Обучение можно провести как индивидуально
так и группой. Имеется также алгоритм решения типовых задач например по
молекулярной физики. Для учащихся дается алгоритм решение задач в
текстовом и аудио озвучивание, а также условия и демонстрационный опыт
(Рис. 2).
Рисунок 2 – Решение задачи по физике
В конце урока учащимся дается возможность на самопроверку решение
задач и тесты рисунок 3.
Такие обучающий курсы по физике в проекте «E-Learning», позволят
ученику самому разобраться в различных вопросах физики, постичь ее
основы, досконально понять сущность физических законов.
Целесообразно продемонстрировать компьютерные тестирующие программы
и программы по обучению решению задач. На практических занятиях и
лабораторные занятия используется сочетание индивидуальной, групповой и
коллективной форм работы учащихся. Возможны также разные формы
сочетания классный и внеклассной работы учащихся. При выполнении
лабораторных работ учащихся можно воспользоваться виртуальной
лабораторной работой на сайте учителя физики Агаповой Инги Сергеевны
http://ingaagapova.ucoz.ru/index/sajty_zanimatelnaja_fizika/0-28 рисунок 4.
57
Рисунок 3 -Тестовые задания по физике
Рисунок 4 – Изучение второго закона Ньютона
58
В данное время в Казахстане существует сайт помощь для учащихся
«Видео урок по математике» http://matematik.kz/. Такие сайты нужно
создавать по физике и химии. Сегодня учитель физики в своей работе может
использовать следующие сайты:
www.kvant.info,
www.znanie-sila.ru,
http://nauka.relis.ru/,
http://fiz.1september.ru/,
http://physica-vsem.narod.ru/,
http://school-collection.edu.ru/,
http://www.school.edu.ru/,
projects/physicexp,
http://college.ru/physics/.
Понятие цифрового образовательного ресурса вытекает как из понятия
обычных «бумажных» информационных источников (таких как книги,
журналы, газеты, учебники, пособия и пр.) и содержательного материала,
распространяемого с помощью электронных средств массовой информации
(таких как радио и телевидение), так и из уже ставшего традиционным
понятия педагогического программного средства, которое существенно
изменялось в течение последних тридцати лет [4].
Тенденцией современного этапа информатизации образования является
всеобщее стремление к выработке единых педагогических подходов к
разработке и использованию различных цифровых образовательных ресурсов,
таких как электронные справочники, энциклопедии, обучающие программы,
средства автоматизированного контроля знаний обучаемых, компьютерные
учебники, тренажеры и другие. Попытки обеспечения подобного
единообразия явно просматриваются и в стремлении к учету и объединению
разрозненных цифровых образовательных ресурсов в специализированные
коллекции (каталоги) для более эффективного дальнейшего использования в
системе образования. В то же время разработка, каталогизация (создание
коллекций), экспертиза и использование всех, без исключения, цифровых
образовательных ресурсов должны осуществляться в строгом соответствии с
системой требований, порождаемой потребностями современной системы
образования [5].
Применение цифровых образовательных ресурсов на уроках физики
позволяет: учитывать индивидуальные особенности учащихся, развивать
творческие способности школьников, воспитывать интерес к предмету. ЦОРы
вовлекают учащихся в учебный процесс, способствуя наиболее широкому
раскрытию их способностей, активизации умственной деятельности.
Информационные технологии значительно расширяют возможности
предъявления учебной информации. Применение цвета, графики, звука, всех
современных средств видеотехники позволяет воссоздавать реальную
обстановку деятельности. ЦОРы позволяют качественно изменять контроль
деятельности учащихся, обеспечивая при этом гибкость управления учебным
процессом. Кроме того компьютер способствует формированию рефлексии у
учащихся.
59
Список литературы
1 http://3.astana-bilim.kz/e-obucheniye
2 http://profit.kz/news/9910/V-shkolah-Ust-Kamenogorska-vnedryaut-sistemu-e-learning/
3 Тарасова Лилия Ивановна, Гришин Максим Юрьевич. Применение цифровых
образовательных ресурсов на уроках физики.- на сайте: http://ito.edu.ru/2009/MariyEl/III/III-
0-8.html
4 Н.П. Безрукова, А.С. Звягина, Е.В. Оспенникова. Цифровые образовательные
ресурсы в школе: методика использования. Естествознание: сборник учебно-методических
материалов для педагогических вузов — М.: Университетская книга, 2008. — 480 с.
5 Григорьев С.Г., Гриншкун В.В., Макаров С.И. Методико-технологические основы
создания электронных средств обучения. – Самара: Издательство Самарской
государственной экономической академии, 2002. – 110 с.
60
2-секция
ЗАМАНАУИ ЖАРАТЫЛЫСТАНУ ҒЫЛЫМДАРЫНЫҢ
КЕЛЕШЕГІ МЕН ДАМУ МӘСЕЛЕЛЕРІ
Секция 2
ПЕРСПЕКТИВЫ И ПРОБЛЕМЫ
РАЗВИТИЯ СОВРЕМЕННЫХ ЕСТЕСТВЕННЫХ НАУК
УДК 633.854.78
Н.Б. Аксютина, Г.Н. Кузьмина, Н.В. Романова
ТОО «Опытное хозяйство масличных культур»,
г. Усть-Каменогорск, Казахстан
ОЦЕНКА НА УСТОЙЧИВОСТЬ САМООПЫЛЕННЫХ ЛИНИЙ
ПОДСОЛНЕЧНИКА К СЕРОЙ И БЕЛОЙ ГНИЛЯМ В ПОЛЕВЫХ
И ЛАБОРАТОРНЫХ УСЛОВИЯХ
В представленном материале приведены результаты исследований в
питомниках материнских и отцовских линий подсолнечника. Определены
наиболее вредоносные виды патогенных грибов. Проведена серия
искусственного заражения BotritiscinereaPers. и Whetzeliniasclerotiorum (dBy)
в полевых и лабораторных условиях. Выделены слабо поражаемые
толерантные линии.
Исследования иммунитета масличных культур неразрывно связаны с
текущими задачами селекции. Общеизвестно, что наиболее эффективным и
рентабельным путем борьбы с болезнями является создание устойчивых
сортов и гибридов. Селекция на иммунитет добилась неплохих результатов
по устойчивости к заразихе, вертициллезному увяданию и ложной мучнистой
росе, однако, в настоящее время, существует целый ряд заболеваний, к
которым современные гибриды не столь устойчивы.
В результате исследований последних лет в Восточно-Казахстанском
регионе в полевых условиях нами были зарегистрированы и определены
около 10 видов патогенов. Наиболее вредоносными, как во многих мировых
регионах возделывания подсолнечника, так и в Казахстане, является белая и
серая гнили, возбудителями которых являются Whetzeliniasclerotiorum (dBy) и
BotritiscinereaPers.В связи с этим, нами был проведен микологический анализ
существующего генофонда самоопыленных линий насчитывающий около
1400 образцов. А так же, опробован метод искусственного заражения
растений и семян, серой и белой гнилями,как в полевых,так и в лабораторных
условиях. Анализы и учеты проводились методами фитопатологической
экспертизы [1,2]. Определение грибов проводилось по ряду определителей
соответствующих классов грибов [3,4,5].
61
Так, в полевых условиях серой гнилью было искусственно заражено 266
образцов, включающих в себя 110 материнских линий (♀) и 156 отцовских
линий (♂). Полученные семена прошли микологический анализ.По
результатам микологического анализа все изученные образцы, условно,
можно разделить на 3 группы:
1)
сильно поражаемые, где развитие болезни в контроле колебалось от
20% до 90%, а на зараженных семенах от 50% до 100%;
2)
средне поражаемые, где развитие болезни в контроле не превышало
20%, а на зараженных семенах варьировало от 10% до 45%;
3)
слабо поражаемые, где развитие болезни не превышало 10% не
только в контроле, но и на зараженных семенах.
В третью группу можно отнести 16 линий (♀-10; ♂-6) (таблица 1).
Оставшиеся 250 линий были отнесены в первую (♀-109; ♂-79) и вторую (♀-
37; ♂-25) группы, так как показали слабую устойчивость к изучаемому
патогену.
Таблица 1 – Коллекционный питомник слабо поражаемых материнских и
отцовских линий при искусственном заражении грибом BotrytiscinereaPers. в
полевых условиях
№п/п
Происхождение
Повторения
Лабораторная
всхожесть,%
Поражение серой
гнилью,%
1
♀ ВКУ 9Б
Контроль
98
2
Зараженные
92
8
2
♀ ВКУ 14Б
Контроль
94
6
Зараженные
90
10
3
♀ ВКУ 30Б
Контроль
98
2
Зараженные
96
4
4
♀ ВКУ 43Б
Контроль
100
0
Зараженные
100
0
5
♀ ВКУ 46Б
Контроль
100
0
Зараженные
97
3
6
♀ ВКУ 49Б
Контроль
98
2
Зараженные
96
4
7
♀ ВКУ 50Б
Контроль
100
0
Зараженные
100
0
8
♀ ВКУ 102Б
Контроль
98
2
Зараженные
90
10
9
♀ ВКУ 348Б
Контроль
90
10
Зараженные
90
10
10
♀ ВКУ 359Б
Контроль
95
5
Зараженные
90
10
11
♂ ВКУ 9В
Контроль
94
6
Зараженные
92
8
12
♂ ВКУ 94В
Контроль
98
2
Зараженные
92
8
13
♂ ВКУ 154В
Контроль
100
0
Зараженные
90
10
62
14
♂ ВКУ 192В
Контроль
100
0
Зараженные
90
10
15
♂ ВКУ 287В
Контроль
90
10
Зараженные
90
10
16
♂ ВКУ 258В
Контроль
95
5
Зараженные
90
10
Из приведенной таблицы 1 видно, что линии ВКУ 43Б, ВКУ 46Б, ВКУ
50Б, ВКУ 154В, ВКУ 192В проявили лучшую устойчивость к
BotrytiscinereaPers. из всех изученных образцов, здесь на зараженных семенах
процент поражения варьировал до 10%, а в контроле и вовсе был равен нулю.
Исходя из проведенных исследований мы отобрали 28 образцов (♀-7; ♂-
21) по всем 3-м группам поражения для вторичного искусственного
заражения в лабораторных условиях грибом BotrytiscinereaPers., а так же
провели заражение грибом Whetzeliniasclerotiorum (dBy).По полученным
данным можно выделить 2 линии (♀ ВКУ 9Б; ♂ ВКУ 9В), показавшие
толерантность к изучаемым патогенам. (таблица 2).
Таблица 2 – Результаты микологического анализа материнских и отцовских
линий при искусственном заражении грибом BotrytiscinereaPers. и
Whetzeliniasclerotiorum (dBy) в лабораторных условиях
№
п/п
Проис-
хож-
дение
Лабораторная всхожесть при
искусственном заражении
BotrytiscinereaPers,%
Лабораторная всхожесть при
искусственном заражении
Whetzeliniasclerotiorum (dBy),%
Здоровые
Пораженные
Здоровые
Пораженные
1
ВКУ 9Б
60
40
100
0
2
ВКУ 9В
80
20
80
20
На основании полученных результатов можно сделать вывод, что в
условиях
Восточно-Казахстанской
области,
по-прежнему,
наиболее
распространенными
болезнями
подсолнечника
являются
Whetzeliniasclerotiozum (dBy) – белая гниль и BotritiscinereaPers. – серая гниль.
После проведения серии искусственных заражений данными патогенами в
полевых и лабораторных условиях мы выделили2 образца (♀ -ВКУ 9Б; ♂ -
ВКУ 9В), как слабо поражаемые толерантные линии и рекомендуем их для
использования в селекционном процессе.
Список литературы
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сборник материалов «миссия молодежи в науке республики казахстан» - бет 8

text:
1
Биология, селекция и возделывание подсолнечника. Под редакцией В.М.Пенчукова
(М. ВОАгропромиздат.) 1992.
2
ГоловинП.Н., АрсеньеваМ.В., ТроноваА.Т., ШестипероваЗ.Н. Практикум по общей
фитопатологии. Л. Колос 1977.
3
Курсанов Л.И. Определитель низших растений Т.4. «Советская наука» 1956.
4
Определитель болезней сельскохозяйственных культур. Ленинград «Колос» 1984.
5
Литвинов М.А. Определитель микроскопических почвенных грибов. Издательство
«Наука» 1967.
63
УДК 581.76
О.А. Атарова, А.Б. Мырзагалиева
Восточно-Казахстанский государственный университет
имени С.Аманжолова, г. Усть-Каменогорск, Казахстан
ОПЫТ СОХРАНЕНИЯ РЕДКИХ, ИСЧЕЗАЮЩИХ ВИДОВ МЕТОДОМ
МИКРОКЛОНАЛЬНОГО РАЗМНОЖЕНИЯ
Сохранение биологического разнообразия - одна из важнейших задач в
деле охраны природы, которой уделяют большое внимание во всем мире.
Связано это с ограниченностью необходимых для существования человека
биологических ресурсов и угрозой их истощения. Особую актуальность
имеют исследования по разработке методов сохранения растений, как
дикорастущих, так и декоративных видов.
Достижения в области культуры клеток и тканей привели к созданию
принципиально нового метода вегетативного размножения – клонального
микроразмножения.
Клональным микроразмножением называют неполовое размножение
растений с помощью метода культуры тканей, позволяющее получать
растения идентичные исходному. В основе получения таких растений лежит
способность соматических клеток растений полностью реализовывать свой
потенциал развития, т.е. свойство тотипотентности. Метод клонального
микроразмножения получает все более широкое распространение во всем
мире [1].
Сущность метода заключается в том, что выделенные кусочки ткани или
отдельные клетки выращивают на искусственной питательной среде в
стерильных условиях. Если полностью дифференцированную клетку
изолировать, то в стерильных условиях на соответствующей питательной
среде она снова начинает делиться, и затем из нее может развиться целый
растительный организм.
В основе получения таких растений лежит способность соматических
клеток растений полностью реализовывать свой потенциал развития, т.е.
свойство тотипотентности. Так, из одной полностью дифференцированной
клетки, выделенной из луковицы лилии можно получить целое, полностью
развившееся растение.
Метод клонального микроразмножения получает все более широкое
распространение во всем мире.
Основная цель наших исследований заключалась в разработке и
совершенствовании методов культуры изолированных тканей растений для
использования в системе сохранения и воспроизводства растительных ресурсов.
В качестве исходного материала были использованы луковицы
завезенная из Южно-Сибирского Ботанического сада Лилия Пенсильванская
(рис 1).
64
Рисунок 1 – Подготовленные луковицы Лилии Пенсильванской к микро-
клональному размножению
Методика исследований базировалась на общепринятых классических
приемах с культурами изолированных тканей и органов растений.
Опытно-экспериментальная работа была проведена на базе лаборатории
биотехнологии УНИЦ Экологии при ВКГУ им.С. Аманжолова.
Питательная среда – основной фактор, обуславливающий успех
клонального микроразмножения. Нами была выбрана питательная среда
Мурасиге-Скуга. Подготовка исходного материала и непосредственно
микроклонирование было проведено по материалам Ф.Л.Калинина
«Технология микроклонального размножения растений» [2].
Экспланты помещены на агаризованную питательную среду Мурасиге-
Скуга без добавления фитогормоновв стерильную пробирку (Рисунок 2). В
условиях in vitro растения культивировали в биологических пробирках при
освещении с интенсивностью 3-5 клк, при 16-часовом фотопериоде,
температуре 24 С и относительной влажности воздуха 70%.
Рисунок 2 –Экспланты помещены в пробирки в питательной средой
65
В опытах с клетками лилии при выращивании на питательной среде в
стерильных условиях сначала клетки быстро делились.
Получалась
недифференцированная
масса
мелких
клеток
–
каллюсмеристематической структуры. Затем в массе однородных клеток
возникали очаги дифференциации, клетки дифференцировались вторично.
Образование листьев на эксплантах внутренних чешуй декоративных
луковиц началось на 11 день после помещения экспланта на питательную
среду (рис 3,4). Через 15 дней молодые растения были высажены в сте-
рильную почву. А через 2,5 месяца рост листьев в длину составил от 7 до 10 см.
Рисунок 3 – Появление листьев
Рисунок 4 – Увеличение массы и количества луковичек
66
Полученные проростки в асептических условиях расчленяли на
фрагменты и переносили для роста и размножения на питательную среду
Мурасиге-Скуга с добавлением 0.5 мг/л 6-БАП (рис 5).
Через 15 дней молодые растения были высажены в стерильную почву. А
через 2,5 месяца рост листьев в длину составил от 7 до 10 см.
Образование листьев у дикорастущего вида Лилия Пенсильванская
происходит значительно быстрее: уже через 7 дней, во всех пробирках были
хорошо видны молодые сформированные листья. Через месяц рост листьев в
некоторых пробирках доходил до 10 см. Вследствие того, что длина
образовавшихся листьев в разных пробирках сильно отличалась, то есть одни
листья были слишком малы, а другие уже перерастали, было принято
решение расширить опыт и высадить часть эксплантов в почву, а часть
саженцев поместить в лабораторные условия для периода адаптации.
Рисунок 5 - Разделение экспланта на 3 части
При подведении итогов можно сделать следующий вывод: коэффициент
выживаемости выше у тех растений, которые были высажены из пробирки
сразу в естественные условия на интродукционном участке. А часть растений,
оставленных на адаптацию в лаборатории погибла по неизвестным причинам.
Таким образом, культуры изолированных клеток Лилии Пенсильванской
характеризовались высокой способностью к регенерации. Результаты
проведенных
исследований
показывают
реальную
возможность
использования методов изолированных тканей для сохранения генофонда в
коллекциях in vitro. Считаем необходимым продолжить исследования по
данной тематике. В настоящее время нами совместно с лабораторией
разрабатывается программа по микроклональному размножению редких и
исчезающих видов растений Казахстанского Алтая, а также некоторых
хозяйственно-полезных растений.
Список литературы
1.
Атанасов А.И. Биотехнология в растениеводстве. Новосибирск, 1993. 242 с.
2.
Калинин Ф.Л. «Технология микроклонального размножения растений», Киев,
Наукова думка, 1992 – 232 с.
67
ӘОЖ 579.6
М.Т. Балпанбаева, К.К. Бурынбетова
С. Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік университеті,
Ӛскемен қ., Қазақстан
ҚАТТЫҚАНАТТЫЛАРДЫҢ (СOLEOPTERA) ТАБИҒАТТАҒЫ МАҢЫЗЫ
Бунақденелілерді зерттейтін ғылым – энтомология деп аталады.
Бунақденелілер класы ҥш жҧп аяқары бар барлық кеңірдектынысты
буынаяқтыларды біріктіреді. Денесі бас, кеуде және қҧрсаққа айқын бӛлінген,
ӛкілдерінің кӛпшілігінің ҧшу қабілеті барлық омыртқасыздардың ішіндегі
осы топқа ғана тән белгі.
Бунақденелілер класы басқа кластарға қарағанда ӛкілдер санына ӛте бай
және ең ҥлкен отрядтардың бірі қаттықанаттылар немесе қоңыздар -
Coleоptera. Қоңыздардың табиғатта 140-тан астам тҧқымдасқа жататын 300
мыңдай тҥрі кездеседі [1].
Қоңыздар ӛте алуан тҥрлі және барлық жерлерде кездеседі. Олардың
табиғаттағы ролі, маңызы ӛте зор. Қоректену тәсіліне қарай қоңыздардың ҥш
тобын ажыратуға болады. Бірінші тобы, бҧл әр тҥрлі ҧсақ жәндіктермен,
негізінде бунақденелілермен қоректенетін жыртқыштар, немесе зоофагтар.
Екінші тобы, бҧл шіріген ӛсімдік және жануар қалдықтарын тҧтынушылар,
немесе сапрофагтар. Мысалы, жануарлар ӛлексесін қорекке пайдаланатын
ӛлексежегіш қоңыздар. Ҥшінші тобы, ӛсімдіктердің кез келген бӛліктерін,
соның ішінде сҥректі тҧтынатын ӛсімдік қоректі қоңыздар, немесе фито-
фагтар. Бҧларға мысал, зауза қоңыздары, жапырақжегіш қоңыздар жатады.
Қоңыздар тіршілік әрекеттері ҥрдісінде топырақты органикалық және
минералды заттармен байытады. Кейбір тҥрлерінің дернәсілдері топырақты
қопсытып, оның қабаттарын араластыруға қатысады.
Қоңыздардың биосферада алатын орны зор, бірақ кейбір тҥрлері
жойылуда. Сондықтан қоңыздардың сирек кездесетін тҥрлері Қызыл кітапқа
енгізілген [2].
Қазақстанда кездесетін қоңыздарды зерттеумен кӛптеген ғалымдар
айналысқан,
олар
–
Г.В. Николаев,
В.О. Козьминых,
Н.Г. Скопин,
Б.А. Вайнштейн, М.М. Сиязов, А.П. Семенов-Тянь-Шаньский, С.И. Медведев,
Г.И. Савайская, И.А. Костин және т.б. Ғылыми еңбектердің мәліметтеріне
қарағанда Қазақстанда 6 тҧқымдасының ӛкілдері кездеседі. Негізгі тҧқым-
дастары: сҥңгуір қоңыздар (Dytiscidae), кіші су сҥңгуіршілер (Haliplidae), су
айналмалылар (Cyrinidae), барылдауық қоңыздар (Carabidae). Аралас
қоректілердің (Polyphaga) - артқы аяқтарының жамбас бӛлігі қысқа,
қозғалмалы болып келетін қоңыздар. Ҥш жҧп аяқтарының табандары әр тҥрлі
бунақты. Негізгі тҧқымдастары: жапырақ жегіштер (Chrysomelidae),
тақтамҧрттылар, шыртылдақ қоңыздар (Elateridae), бізтҧмсық қоңыздар
(Curculionidae), қараденелілер (Tenebrionidae), зерновкалардың (Bruchidae),
мҧртты қоңыздар (Cerambycidae), қабық жегіш қоңыздар (Inidae) және т.б.
68
Қоңыздар ӛте алуан тҥрлі және барлық жерде кездеседі. Олардың арасында
қоректену типі бойынша жыртқыштары, ӛсімдік қоректілері, сапрофагтары,
некрофагтары кездеседі және тіршілік ету ортасы бойынша қҧрылықта,
топырақта, жер тӛсенішінде, суда тіршілік ететін тҥрлері бар. Кӛпшілігі ауыл
шаруашылығының,
орман
шаруашылығының
қауіпті
зиянкестері.
Қаттықанаттылар табиғаттағы зат алмасуында маңызды роль атқарады.
Жер шарының қоңыздарын зерттеумен кӛптеген энтомологтар
айналысқан. Олар қоңыздардың тҥрлік қҧрамына, тіршілік әрекеттеріне,
ерекше белгілеріне назар аударған. Қазақстан ӛңірінде де қоңыздар бойынша
зерттеулер жҥргізілген - Г.В. Николаев, В.О. Козьминых, Н.Г. Скопин, Б.А.
Вайнштейн, М.М. Сиязов, А.П. Семенов-Тянь-Шаньский, С.И. Медведев,
Г.И. Савайская, И.А. Костин және т.б. [3].
Қоңыздардың жануарлар жҥйесіндегі алатын орны:
Буынаяқтылар типі - Arthropoda.
Кеңірдектыныстылар тип тармағы – Tracheata.
Алтыаяқтылар класс / ҥсті – Hexapoda.
Ашық жақты жәндіктер класы – Jnsecta-Ectognatha.
Қаттықанаттылар отряды – Coleoptera.
Қоңыздардың басы (Cranium) мойын бунағы арқылы кеудесiнен анық
бӛлектенген. Басы акроннан (acron) жене бiрігіп кеткен тӛрт сегменттен
қҧралған. Бiрiншi – интеркалярлы (латынша inter – аралық) сегментi
редукцияға ҧшыраған, аяқтары жоқ. Екiнші - мандибулярлы сегменттің жҧп
аяғы бiр буынды жоғарғы жақ аппаратына немесе мандибулаларга айналған,
ҥшінші – максиллярлы сегменттің жҧп аяғы буынды тӛменгi жақ немесе
максилла-I, ал тӛртiншi – лабиальды сегменттің жҧп аяғы буынды тӛменгi
ерiн (labellum) немесе максилла-II ауыз аппаратына айналған. Басының
алдыңғы жағында маңдайында екi мҧртшасы (antennae), екi кҥрделi фасеттiк
кӛздерi, қарапайым майда кӛзшелерi орналасқан (анимация).
Қоңыздардың екi мҧртшасы немесе антеннасы акронның ӛсiндісі,
бiрнеше буыннан қҧралып, негiзiнде дәм және иіс сезу мҥшесiне айналған.
Мҧртшалардың тҥрi әр қилы: жiп тәрiздi, қыл, тақта, ара, тарақ, ҧршық,
тҥйреуiш, қауырсын, таспиқ тәрiздес. Акронға жалғасқан тӛрт сегменттерiнiң
аяқтары тҥрi ӛзгерiп, ауыз аппаратына айналған. Қоректiк заттардың
тҥрлерiне және қоректену тәсiлдерiне байланысты ауыз аппараты кемiргiш
болып келеді.
Қоңыздардың ауыз аппараты кемiргiш типтi және кӛптеген олардың
личинкаларына тән. Кемiргiш ауыз аппараты жоғарғы ерiннен және ҥш жҧп
жақ аппаратынан қҧралады: жоғарғы, тӛменгi жақтан және тӛменгi еріннен
(1-сурет). Жоғарғы ерiн акронның жалғасы, ауыз тесiгiнiң алдыңғы жағын
кӛмкерiп тҧрады. Келесi жҧп тақта – жоғарғы жақ немесе мандибула
(mandibula). Оның iшкi жиегi тiстi немесе аралы. Мандибула басындағы
екiнші сегменттiң тҥрi ӛзгерген аяғы. Ал ҥшiншi және тӛртiншi сегменттердiң
аяқтары – тӛменгi жақ пен тӛменгi ерiндi қҧрайды. Бҧлар буын-буын болып
мҥшелiкке бӛлiнген. Тӛменгi жақтың (maxilla I) буындары: негізгi буын,
69
бағанаша, сыртқы қалақша, iшкi қалақша тӛменгi жақ қармалауышы. Тӛменгi
ерiннiң (maxilla II) буындары: астыңғы иек, иек, сыртқы қалақша, iшкi
қалақша, тӛменгi ерiн қармалауышы. Барлық жақ аппараттары бiрiгiп ауызға
тҥскен қатты жемдердi ҧсақтайды, сонымен қатар тӛменгі жақ пен тӛменгi
ерiн қармалауыштары – дәм және иiс сезу мҥшелерi.
Сурет 1 – Қоңыздардың кемiргiш ауыз аппараты: 1- жоғарғы ерiн, 2 –
мандибула (жоғарғы жақ), 3 – 7 тӛменгi жақ (3 – негiзгі буын, 4 – бағанаша, 5
– жақ қармалаушы, 6 – сыртқы шайнау қалақша, 7 – iшкi шайнау қалақша), 8-
12 – тӛменгi ерiн (8 – иек асты, 9 – иек, 10 – ерiн қармалауышы, 11 – сыртқы
қалақша, 12 – iшкі қалақша).
Кемiргiш ауыз аппараты, қоңыздардың ауыз аппараттарының iшiндегi ең
байырғысы және алғашқы тҥрi. Тҥрлi қорекпен қоректенуге кӛшуіне
байланысты насекомдардың ауыз аппараттары едәуiр ӛзгерiстерге ҧшыраған,
бiрақ кемiргiш ауыз аппаратының негiзгi бӛлiктерi оларда сақталып қалған.
Қаттықанаттылар немесе қоңыздар отрядына жататын жәндіктердің
ортаңғы кеудеге бекінген алдыңғы жҧп қанаттары қатты хитиннен тҧрады. Ол
элитра немесе қанатҥсті деп аталады. Элитра басым кӛпшілік қоңыздар
тҧқымдасына жҧмсақ сегменттелген қҧрсақты тҥгел жауып жатады да
қорғаныш қызметін атқарада. Ал кейбір тҧқымдастарында мысалы тақта
мҧртты қоңыздарда қҧрсақ ҧшы немесе пигидий жабылмай, ашық қалады.
Енді бір тҧқымдасы стафилинидтерде немесе қосқанаттыларда элитра
қҧрсақтың тек жартысын ғана жауып тҧрады. Мҧндай жағдайда артқы
кеудеге орналасқан жҧқа жҥйкеленген жарғақ тәрізді ҧзын екінші жҧп
қанаттар бірнеше рет қатпарланып, қысқарған элитра астына тығылады.
70
Элитра қоңыздардың сыртқы қанқасының да қызметін атқарады. Қоңыздар
ауада ҧшқанда жҧқа жарғақ тәрізді артқы жҧп қанаттарының кӛмегімен
ҧшады. Сондықтан да оларды артқы моторлы қоңыздар деп атайды. Артқы
қанаттарының жҥйкелері қоңыздарды анықтау кезіндегі систематикалық
критерийлер. Қоңыздар ауада тек артқы жҧп қанаттары арқылы ҧшатын
болғандықтан, оларды функциональды қосқанаттылар деп есептеуге болады.
Олардың ауыз аппараттары кеміруші, ӛйткені қатты қорекпен қоректенеді.
Кӛздері тек кҥрделі немесе фасетті кӛздер. Қаттықанаттылар отрядына 250
мыңға жуық тҥрлер біріктіріледі, олар 100 тҧқымдасқа жіктеледі. Олардың
кӛлемі 0,3-1мм ден (қауырсынқанаттылар) 15 см-ге дейін. Ең ҥлкен қоңыздар
тропикалық ендіктерде мекендейді мысалы, (голиаф деп аталатын қоңыз).
Аяқтары 3 жҧп, кеуде бӛлімдерінің тӛменгі жағына бекінген. Басым
кӛпшілігінің аяқтары жҥгіруші, кейбіреулерінде қазушы, жҥзуші. Саусақтар
саны 3-5 дейін. Бырылдақ қоңыздарда, жҥзгіш қоңыздарда, тақтамҧртты
қоңыздарда саусақтар формуласы 5-5-5 яғни ҥш жҧп аяқтарында да бірдей.
Жапырақ жеуші қоңыздар мен ҧзын тҧмсықты қоңыздар тҧқымдастарында
саусақтар формуласы 4-4-4 яғни ҥш жҧп аяқтарында да бір мҥшеге кеміген,
ҥшінші топ тҧқымдастарында саусақ формуласы 5-5-4 яғни алдынғы екі жҧп
аяқтарында бес-бестен, ал артқы жҧп аяқтарында-4 буынды. Бҧл топ
тҧқымдастарына ғана қоңыздар - чернотелкалар және нарывниктер (meloidae)
жатады. Саусақтарының формуласы қоңыздар тҧқымдасын анықтауда ҥлкен
маңызды критерий болып табалады.
Қҧрсақтары астынғы жағынан 5-7 стерниттер деп аталатын тығыз
хитинделген пластинкалармен жабылған, ал ҥстінгі жағынан жҧқа
жарғақтармен. Ӛйткені қҧрсақты ҥстінен қанатҥсті немесе элитралар жауып
тҧрғандықтан.
Қоңыздардың кеуде немесе кӛкiрек бӛлiмi ҥш сегменттен тҧрады;
алдыңғы кеуде (protothorax), ортаңғы (mesothorax) және артқы кеуде
(metethorax). Сонымен қатар ортаңғы және артқы кеуде сегментiнде бiр-бiр
жҧп қанаттары орналасқан.
Қоңыздардың кӛпшiлiгi жақсы ҧшатын жәндiктер, олардың ҧшуы
қанаттарының қҧрылысы мен қозғалысына байланысты. Қанаттары кеуде
бӛлiмiндегі хитинделген терi жамылғысының ӛсiндiсi, дорзо-вентральдi
бағытта қабысып жҧқа тақтаға айналған, ҧзына бойына да, кӛлденең де
бiлеуленіп жатқан жiп тәрiздi жҥйкелерi айқын кӛрiнедi. Жҥйкелер – ӛте
жiңiшке, қанат қуысында таралған трахея мен нерв тҥтiкшелері олар iшкi
миксоцель қуысымен жалғасқан. Қанаттың жҥйкелену сипаты қоңыздардың
систематикасындағы басты белгiлердiң бiрi.
Қанаттың ҧзына бойына орналасқан негiзгi жҥйкелерi: костальдi жҥйке
немесе коста (С); субкостальдi немесе субкоста (Sс); радиальдi немесе радиус
(R); медиалдi (ортаңғы) немесе медиа (М); кубитальдi немесе кубитус (Cu);
анальдi немесе аналис (А) және югальдi жҥйке (Ju). Бҧлар дихотомиялық
тҥрде бҧтақтанады. Ҧзына бойы жҥйкелермен қоса кӛлденеңiнен орналасқан
жҥйкелерi де бар, олар орналасуына байланысты кӛршi бойлық жҥйкелердiң
71
атымен аталады. Мысалы, медиокубиталъдi жҥйке – медиальдi және
кубитальдi жҥйкелердi қосатын, радиальдi жҥйке – бҧтақталған екi радиальдi
жҥйкелердi қосатын.
Қорта келе қоңыздардың басым кӛпшілігі ӛсімдік тозаңдандырушылары
ретінде пайдасы кӛп деп айтуға болады. Кӛптеген жыртқыш қаттықанат-
тылар адамның шаруашылық саласының әрекетіне зиян келтіретін
буынқаяқтыларды жойып, биологиялық кҥреске қатысады. Кӛпшілік
қоңыздар ағаштармен ауыл шаруашылық ӛсімдіктердің ӛте қауіпті
зиянкестері. Олар ӛсімдіктердің тірі ҧлпаларымен қоректеніп зиян келтіреді,
ӛсімдіктердің әртҥрлі мҥшелерін: тамыр жҥйесін, сабақтары мен діндерін,
жапырақтарын, гҥлдерін, жемістерін зақымдайды.
Әдебиеттер тізімі
1.
Арнольди Л.В. Жесткокрылые или жуки // В кн. Вредители леса. - М.- Л.: Наука. -
1955. – [Б.16-21].
2.
Қайымов Қ., Муханов Б., Сәтімбекҧлы Р., Шаймарданқызы М.
Жануартану. - А.: Рауан. 1998. - [Б.115-116].
3.
Дәуітбаева. К.// Қаттықанаттылар немесе қоңыздар // Қазақ ҧлттық
энциклопедиясы. Том V. А; 2002. - [Б. 674].
УДК 633. 854. 78.0з
М.М. Бату, Н.С. Губарева, Г.Н. Кузьмина
Восточно-Казахстанский государственный университет
имени С. Аманжолова, г. Усть-Каменогорск, Казахстан
СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ МЕТОДОВ
ОЦЕНКИ И ОТБОРА УСТОЙЧИВЫХ ФОРМ ПОДСОЛНЕЧНИКА
К СЕРОЙ ГНИЛИ
В настоящее время в Восточно-Казахстанской области рентабельность
выращивания подсолнечника доходит до 80%. В общем объеме валовой
прибыли от реализации продукции растениеводства большую долю занимали
семена масличных культур (39,1%). В связи с этим увеличение производства
семян подсолнечника в отрасли растениеводства все больше имеет значимую
существенность[1].
Увеличение производства семян подсолнечника во многом зависит от
усилия планомерной защиты культуры от вредителей и болезней.
Существуют более чем 40 видов возбудителей болезней грибного,
бактериального и вирусного происхождения. Вред, причиняемый болезнями,
зависит от иммунитета сорта или гибрида и погодных условии в период
вегетации[2]. Наиболее существенным методом борьбы является выведение
устойчивых гибридов, для чего применяются жесткие инфекционные фоны.
Нами была проведена работа по оценке сортов и гибридов на жестком
72
искусственном инфекционном фоне.
Актуальностью данной работы является выведение генетически-
устойчивых сортов и гибридов, так как устойчивый сорт является основным
рычагом борьбы в повышении урожая и сокращение ареалов распространения
патогенов культуры подсолнечника.
Новизна нашего исследования заключается в следующем:
1.
Совершенствование метода искусственного заражение и оценки
генетического и селекционного материала подсолнечника в лабораторных
условиях.
2.
Отбора устойчивых образцов в генофонде подсолнечника к серой
гнили для введения в селекционный процесс.
Главной целью наших исследований было совершенствование методов
искусственного заражения, оценки и отбора устойчивых форм подсолнечника
к серой гнили.
В задачи исследования входило:
1.
Выделение патогенных изолятов возбудителя;
2.
Совершенствование методов искусственного заражения выделенными
изолятами;
3.
Проведение оценки и отбора устойчивого селекционного и
генетического материала подсолнечника в лабораторных условиях;
4.
Включение устойчивых образцов в селекционный процесс.
Для изучения искусственного заражения серой гнилью были выделены
изоляты из почвенно-климатических зон Восточного Казахстана. Для этого
использовали семенной материал, который отличался высокой степенью
поражения серой гнилью. Семенной материал был взят из следующих
хозяйств:
1)
Кокпектинский район, к/х Арна, сорт Заря
2)
Бородулихинский район, к/х Достык, сорт Заря
3)
Глубоковский район, ТОО ОХМК, Казахстанский 465
4)
Зыряновский район, к/х Антюхов, Скороспелый 87
Для выделения изолятов провели фитопатологический анализ семян
подсолнечника рулонным методом. Анализу подлежало 50 семян в 4-х
кратной повторности. После чего проводилось определение вида возбудителя
и дополнительно «доращивание» возбудителя во влажной камере.
К выделению возбудителей болезней в чистую культуру на искусствен-
ные питательные среды прибегают, когда во влажной камере паразитный
гриб и его спороношение готово к пересеву. Помимо искусственного
заражения испытуемых образцов, чистые культуры грибов позволяют вы-
явить ряд немаловажных обстоятельств. Так, уже сам характер роста гриба на
питательных средах может служить надежным указанием на степень его пара-
зитизма.
Результаты выделения и определения степени заражения сортов
возбудителем Вotrytis cinerea в лабораторных условиях представлена в
таблице1.
73
Таблица 1 Результаты выделения и определения степени заражения сортов
возбудителем Вotrytis cinerea в лабораторных условиях (2013-2014)
Как показывают данные таблицы 1, наиболее патогенным оказался
возбудитель, выделенный из Глубоковского района Восточного Казахстана.
Выделенная нами чистая культура Вotrytis cinerea в дальнейшем
использовалась для отработки метода искусственного заражения.
Подготовка семян к искусственному зараждению состояло из следующих
этапов:
1)
подготавливаются семена в трех вариантах, это - семена со снятой
лузгой, частично снятой лузгой в зоне зародыша и целые семена;
2)
подготовленные семена промываются в марлевом мешочке под струей
холодной воды;
3)
семена
раскладываются
пинцетом
на
двойные
полоски
фильтровальной бумаги, смоченной водой до полной влагоемкости,
зародышем от себя;
4)
на семена со снятой лузгой, семена с частично снятой лузгой в зоне
зародыша и целые семена наносятся мицелиий со тспорами серой гнильи;
5)
таким же образом, как в пункте 3 приготавливается рулон с целыми
сменами. Этот рулон будет контрольным и не заражается мицелием серой
гнили;
6)
сверху
разложенные
семена
закрываются
третьим
листом
фильтровальной бумаги, смоченным водой. Затем накладываем полоску
полиэтиленовой пленки и сворачиваем нетугой рулон;
7)
рулоны с семенами помещаются в стеклянный сосуд, на дно которого
наливаем 20 мл воды;
8)
после появления проростков рулон раскрывается и проводится подсчет
пораженных растений, которые представлены в таблице 2.
№
и
золят
а
Наименование
района
Название
хозяйства
Сорт
%
Здоровы
е
Б
оль
ные
Прор
ос
ши
е н
а 10 дн
Не
п
ророс
ши
е н
а 10 дн
1
Кокпектинский
К/х Арна
Заря
46,0
54,0
84,0
16,0
2
Бородулихинский
К/х Достык
Заря
4,0
96,0
10,0
90,0
3
Глубоковский
ТОО
«Масличные
культуры»
Казахстанский
465
0
100
0
100
4
Зыряновский
К/х Антюхов Скороспелый 87
20,0
80,0
58,0
42,0
74
Таблица 2 – Влияние Вotrytis cinerea на характер заражения и прорастания
семян подсолнечника (сорт – Казахстанский 465)
Результаты, которые приведенные в таблицы 2 показали, что нанесение
инфекции на семена и дальнейшее их развитие, снизило всхожесть семян с
76% в контроле до 48% во втором варианте, т.е. на 28%. Общий же балл
поражения, как проростков, так и семян составляет 100%.
Это говорит о высокой патогенности использованного нами для
искусственного заражения изолята возбудителя. При анализе характера
поражения видно, что поражается стебель выросшего проростка и его семена.
При этом на стебле отмечается размягчение ткани, слабое потемнение, далее
развитие мицелия и спороношения, а затем образование мелких склероций.
Далее проростки погибали, их количество составило 48%.
Изученные способы подготовки семян показали резкое снижение
всхожести зародышей, которое составило по обоим вариантам 22%. Процент
снижения всхожести по сравнению с контролем составил 54%. Все семена
были полностью поражены, а процент поражения составил 92-98%. На
семенах со снятой лузгой и на семенах со снятой лузгой в зоне зародыша
отмечалось сильное поражение семян и оно составляло соответственно 70-
76%, т.е. снятием лузги мы не усилили развитие болезни, а только изменили
естественный характер поражения. Поэтому считаем, что заражение целых
семян дает более объективные данные и раскрывает характер поражения
образцов.
Таким образом, при оценки генетического материала подсолнечника в
лабораторных условиях наилучший способ - это нанесение патогенного
изолята на целые семена и проращивание их в рулонах.
Оценка селекционного материала подсолнечника на устойчивость к
серой гнили.
ТОО «Масличные культуры» проводят работы по селекции гетеро-
зисных гибридов подсолнечника, и для оценки и отбора устойчивых
форм нам были предоставлены образцы материнских, отцовских линии
Вариант
Варианты
Всхожесть
% пораженных
всходов и семян
По
ра
же
нн
ые
пророс
тк
и
Пора
же
нн
ые
се
м
ен
а
Общи
й ба
лл
пора
же
ни
я
1 - семена, не заражен-
ные серой гнилью
А) контроль - семена
целые
76%
0
0
0
2 - семена, зараженные
серой гнилью
А) семена целые
48%
48%
52%
100%
Б) семена со снятой
лузгой
22%
22%
70%
92%
В) семена со снятой
лузгой в зоне зародыша
22%
22%
76%
98%
75
и высокопродуктивных гибридов.
Результаты оценки селекционного материала мы разделили на
следующие 3 группы:
1.
Образцы 100% здоровые при искусственном и естественном
заражении, т.е. иммунные сорта;
2.
Образцы 100% пораженные при искусственном заражении и 0%
пораженные при естественном заражении, называются выносливыми;
3.
Образцы, не обладающие выносливостью и иммунитетом, т.е.
неустойчивые, при искусственном и естественном заражении.
Из 18 материнских линии, только один образец имел устойчивость к
серой гнили, и мы внесли его в первую группу: ВКУ47А. Он составил 5,5%.
Во вторую группу вошли 6 образцов материнских линий. Они составили
33,3%.
В третью группу вошли 11 образцов, не обладающие выносливостью и
иммунитетом, т.е. не устойчивые к серой гнили, которые составили 61,2%.
Из 31-ой отцовской линий был выявлен один образец, относящийся к
первой группе, имеющий иммунную устойчивость к серой гнили – это
ВКУ8В. Он составляет 3,2%.
Ко второй группе – образцы обладающие признаками относительно
выносливости, при естественном заражений, вошли 11 образцов. Процент их
составил – 35,5%.
Третья группа состоит из 19 образцов отцовских линии, которые не
обладают устойчивостью, как при искусственном, так и при естественном
заражении. Их процент составил – 61,3%.
При подборе пар для скрещивания необходимо знать не только
иммунитет отцовских, материнских линии, но и высокопродуктивных
гибридов, отобранных для скрещивания с целью улучшения хозяйственно-
полезных признаков.
Устойчивые
Выносливые
Неустойчивые
3,20%
5,50%
0%
35,50%
33,30%
11,10%
61,30%
61,20%
88,90%
Рисунок 1 – Результаты поражения исходного селекционного материала
76
Данные высокопродуктивные гибриды, не имеют устойчивости. Отсюда
следует, что первая группа составила нулевой процент.
во вторую группу вошѐл лишь один высокопродуктивный гибрид, это –
ВКУ49А * ВКУ246В. Он составляет 11,1%.
третья группа состоит из оставшихся 8 высокопродуктивных гибридов,
которые составляют 88,9%.
Результаты
пораженности
исходного
селекционного
материала
объединены и представлены на графике.
Рассмотрев графический рисунок 1, можно сказать, что иммунных
отцовских и материнских линий очень мало, но ими необходимо насыщать
высокопродуктивные гетерозисные гибриды и отбирать в процессе селекции
те, которые совместят иммунитет с высокопродуктивными свойствами.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Список литературы - Сборник материалов «миссия молодежи в науке республики казахстан»

text:
Список литературы
1.
Казах Зерно [Электронный ресурс] // GRIN : пер. с англ. – Электрон: дан. - 2014. -
Режим доступа: http://kazakh-zerno.kz/index.php?option=com_content&task=view&id=57961,
свободный. - Загл. с экрана.- Яз. рус.
2.
АО «КазАгроИнновация» Зерно [Электронный ресурс] // GRIN : пер. с англ. -
Электрон: дан. - 2014. - Режим доступа: http://kai.gov.kz/magazine/vestnik062012/486-3,
свободный. – Загл. С экрана. – Яз. Рус.
УДК 573.6
Д.А. Грушковская, Г.Н. Кузьмина
Восточно-Казахстанский государственный университет
имени С. Аманжолова, г. Усть-Каменогорск, Казахстан
МИКРОКЛОНАЛЬНОЕ РАЗМНОЖЕНИЕ ЗЕМЛЯНИКИ САДОВОЙ
В УСЛОВИЯХ INVITRO
Введение. Земляника садовая – широко распространенная ягодная
культура, отличающаяся способностью к быстрому вегетативному
размножению, скороплодностью, урожайностью, высокой пластичностью.
Ягоды содержат комплекс жизненно необходимых для организма человека
биологически активных и легко усваиваемых веществ.
Землянику поражают более 10 видов вредителей и более 20 болезней.
Одни из них повреждают и поражают вегетативные части растения, другие –
генеративные органы и ягоды, иногда повреждения и поражения носят
комплексный характер.
Вирусные и фитоплазменные заболевания на землянике обычно
протекают в хронической форме и передаются с посадочным материалом.
Лечение пораженных этими патогенами растений в плодоносящих и
маточных насаждениях невозможно. Поэтому основными методами борьбы с
77
подобными патогенами и вредителями являются профилактические, и первую
очередь – использование здорового посадочного материала [1].
Для оздоровления посадочного материала широко применяются
биотехнологические методы и, в частности, микроклональное размножение
растений.
Микроклональное размножение – это выращивание в пробирке на
специальной питательной среде из частей растения-донора полноценных
дочерних растеньиц, которые затем адаптируют к обычным климатическим
условиям [2].
Растения, полученные методом клонального микроразмножения,
свободны от болезней, вирусов и вредителей. Это достигается за счет
использования в качестве эксплантовмеристематических апексов, в клетках
которых наблюдается наименьшая концентрация вирусов.
В связи с этим, проведены исследования, цель которых заключалась
в изучении особенностей регенерации растений земляники при микро-
клональном размножении.
Материалы и методика исследований. Растениями-донорами для
взятия исходных эксплантов послужили сорта земляники: Орлец,
Первоклассница, Веденсил-7 и Альфа.В качестве материала для введения
земляники в культуру invitroиспользовали верхушечные столоны (усы) и
неукоренившиеся розетки в период с июня по сентябрь. Взятые в маточных
насаждениях в полевых условиях испытуемые объекты подвергали
стерилизации по следующей схеме: очищенные от земли усы и розетки
освобождали от верхних листьев, в течение 15 минут промывали водой с
использованием детергента и в последующмй в течение 30 минут - под струей
проточной воды. Далее материал, в условиях ламинар-бокса, стерилизовали в
течение 3 секунд в 70%этиловом спирте, затем с использованием различных
растворов дезинфицирующих агентов (таблица 1), после чего промывали
материал стерильной дистиллированной водой 5 раз.
Таблица 1 – Стерилизация исходного растительного материала
Стерилизующий агент
Время обработки, мин
Бытовой препарат «Domestos» (разбавленный водой в
соотношении 1:3)
5
Бытовой препарат «Белизна» (разбавленный водой в
соотношении 1:3)
5
Пероксид водорода, 3%-ный раствор
5
После проведения поверхностной стерилизации производили вычленение
меристематических апексов из почек усов и розеток. Выделенныеэкспланты
помещали на модифицированную питательную среду Мурасиге-Скуга(рН-
5,8) (рисунок 1), как на безгормональную, так и на обогащенную
фитогормонами (таблица 2).Культивирование эксплантов осуществляли в
световойкомнате при 16 часовом фотопериоде, температуре 23-25
0
С в течение
3-4 недель[3].
78
Таблица 2 – Модифицированная питательная среда Мурасиге-Скуга для
культивирования апикальных меристем земляники
Компоненты
Содержание, мг/л
Минеральные элементы
по Мурасиге-Скугу
Хелат железа
по Мурасиге-Скугу
Аскорбиновая кислота
1,5
Тиамин
0,5
Пиридоксин
0,5
Никотиновая кислота
0,5
Мезоинозит
100
БАП (бензиламинопурин)
0,3
Сахароза
30 000
Агар-агар
7 000
Рисунок 1 – Экспланты земляники сорта «Веденсвил-7»
Результаты исследований. В проведенных нами исследованиях
отмечено, что успех введения в культуру invitroтканей определяется
эффективностью стерилизации (таблица 3).
Таблица 3 – Результативность стерилизации при введении в культуру
invitroэксплантов земляники
Стерили-
зующий
реагент
Эффективность
стерилизации, %
Сортообразец
Средне
е по
сортам
Орлец Первоклассница Веденсви-7 Альфа
«Domestos» жизнеспособные
38,9
37,5
47,6
36,4
40,1
инфицированные
27,8
25,0
14,3
22,7
22,5
погибшие
33,3
37,5
38,1
40,9
37,5
«Белизна»
жизнеспособные
42,3
25,0
57,1
33,3
39,4
инфицированные
7,7
33,3
28,6
14,3
21,0
погибшие
50,0
41,7
14,3
52,4
39,6
Пероксид
водорода,
3%
жизнеспособные
26,1
4,8
25,0
0
14,0
инфицированные
17,4
9,5
40,0
40,9
27,0
погибшие
56,5
85,7
35,0
59,1
59,1
79
Как показал сравнительный анализ действия различных стерилизующих
агентов наименьшим эффектом стерилизации обладалраствор пероксида
водорода, гдебактериальная и грибная инфицированность эксплантов
составляла 27,0%. В опыте отмечено наиболее жесткое действие данного
дезинфицирующего агента на жизнеспособность меристематических
верхушек, где количество жизнеспособных регенерантов не превышало 14,0
%.Характер реакции сортов на данный стерилизатор заключается в
следующем: наибольший выход жизнеспособных эксплантов выявлен у сорта
«Орлец» (26,1 %), меньшее количество инфицированных – у сорта
«Первоклассница» (9,5 %) и погибших – у сорта «Веденсвил-7» (35,0 %).
Применение бытового препарата «Domestos», содержащего гипохлорид
натрия в концентрации более 5%, обеспечивало больший стерилизующий
эффект материала –22,5 % инфицированных эксплантов.В данном варианте
опыта отмечена наибольшая жизнеспособность регенерантов – 40,1%, то есть
использование агента оказывает наименьшее угнетающеевоздействие на
возобновление роста и развития тканей растения.
Водный раствор препарата «Белизна» показал лучший результат при
стерилизации объектов, инфицированность при котором составила 21,0%.
Наибольший выход живых меристем (57,1 %) и наименьший процент погибших
(14,3 %) в анализе сортов выявлен у образца «Веденсвил-7», большее
количество санитарных эксплантов отмечено у сорта «Орлец» (7,7 %).
Наблюдения показали, что экспланты земляники, не проявившие
признаков бактериальной и грибной контаминаций, через 7-10 дней после
посадки на питательные среды вступали в фазу активногороста.
В эксперименте нами было изучено влияние концентрации фитогормона на
развитие регенерантов и образование ими дополнительных побегов из
изолированных меристематических верхушек различных сортов земляни-
ки. Испытанные генотипы проявляли различную реакцию на состав ком-
понентов индукционной среды при пролиферации пазушных почек (таблица 4).
Таблица 4 – Влияние гормонального состава на рост и развитие растений
земляники
Состав среды
Количеств
о листьев,
шт.
Количеств
о корней,
шт.
Высота
растения
, см
Фаза
развития
, балл
Коэффициен
т
размножени
я, шт. на
эксплант
Сорт «Орлец»
безгормональна
я
1,8
0,3
1,2
1,8
0,0
БАП 0,3 мг/л
2,6
0,2
0,5
2,8
2,9
Сорт «Первоклассница»
безгормональна
я
1,6
0,4
0,9
1,9
0,0
БАП 0,3 мг/л
2,3
0,0
0,4
1,5
0,7
80
Сорт «Веденсвил-7»
безгормональна
я
2,1
1,4
0,8
1,8
0,0
БАП 0,3 мг/л
2,5
0,8
0,9
2,2
0,3
Сорт «Альфа»
безгормональна
я
1,8
0,5
0,8
1,9
0
БАП 0,3 мг/л
1,0
0
0,5
1,4
0,9
Коэффициент размножения земляники в культуре invitro на питательной
среде с БАП 0,3 мг/л специфичен для каждого сорта и колеблется в пределах
от 0,3 до 2,9. Среди опытных образцов наибольшим коэффициентом
размножения характеризовался сорт «Орлец» и минимальным - сорт
«Веденсвил-7».
Безгормональная питательная среда, хотя пригодна для развития
апикальных меристем, но не способствует индукции дополнительных
микропобегов.
Растения, развивающиеся на среде, содержащей фитогормон
образовывали большее количество хорошо сформированных, крупных
листьев в отличие от регенерантов на среде без гормона.
Более высокой степенью развития характеризовались регенеранты сорта
«Веденсвил-7», побеги которых были утолщенные, кустистые и обладали
хорошо развитой корневой системой (рисунок 2).
Рисунок 2 – Микропобеги земляники сорта
«Веденсвил-7» в культуре invitro
Отличительной особенностью культуры земляники invitro является то,
что пролиферация корневой системы осуществляется на среде без
содержания ауксинов. В нашем опыте данный факт был отмечен у всех
исследуемых образцов. Среди которых наибольшей корнеобразовательной
способностью характеризуется сорт «Веденсил-7».
Согласно данным визуальной оценки по фазам развития изолированных
тканей выделился сорт «Орлец», обладающий фазой развития в 2,9 балла
(образование растениями-регенерантами розеток с листьями и зачатками
почек). Наименьший балл отмечен у микрорастений сорта «Альфа» - 1,4,
81
проявивших слабое увеличение меристематическогоэкспланта в размерах.
В данный момент нами проводится работа по микроразмноже-
ниюinvitroклонов земляники, при которой для индукции образования
адвентивных почек мы используем 6-банзиламинопурин в концентрации
0,4, 0,5 и 1 мг/л, а также более слабый цитокинин - кинетин в концентрации
5 мг/л.
Как уже было отмечено, на безгормональной среде происходит
спонтанное
образование
корней.
Выявленная
особенность
может
использоваться как этап минующий стадию ризогенезаinvitro.
Интенсивное образование корневой системы было выявлено у сорта
«Веденсвил-7», который и послужил в дальнейшем для адаптации
invivo(рисунок 3).
Рисунок 3 – Растения-регенеранты
земляники в условиях адаптации invivo
Перед высадкой в почвенныйсубсрат растения-регенеранты промывали в
1 % растворе КМnО
4
. В качестве почвенного субстрата использовали перлит,
вермикуллит, песок в соотношении 1:1:1. Растения высаживали в
пластиковые контейнеры и закрывали пластмассовыми покрытиями для
создания условий повышенной влажности.
Выводы. Таким образом, на основе анализа полученных данных можно
сделать вывод, что оптимальным стерилизующим агентом для обеспечения
стерильности от возбудителей и сохранения высокой жизнеспособности
мериклоновявляется водный раствор бытового препарата «Белизна». На этапе
введения в культуру invitroдобавление в питательную среду БАП 0,3 мг/л
способствует наиболее высокому выходу хорошо развитых растений-
регенерантов с одного введенного экспланта.
Список литературы
1
Инновационные технологии возделывания земляники садовой: науч.-прак. изд. -
М.: ФНГУ «Росинформагротех», 2010. – 88 с.
2
Калинин Ф.Л. Технология микроклонального размножения растений / Ф.Л.
Калинин, Г.П.Кушнир, В.В.Сарнацкая. - Киев: Наукова думка, 1992. - 232 с.
3
Матушкина О.В. Технология микроклонального размножения земляники
(методические рекомендации) / О. В. Матушкина, И. Н. Пронина. – Воронеж : Кварта,
2012. – 20 с.
82
ӘОЖ 332.54:502.334
И.А. Егінбай, М.С. Кадырова
Инновациялық Еуразия университеті, Павлодар қ., Қазақстан
АҚСУ ҚАЛАСЫ ТОПЫРАҒЫНЫҢ ХИМИЯЛЫҚ ҚҦРАМЫНА
ӚНДІРІСТІК КЕШЕНДЕРДІҢ ӘСЕРІ
Қазіргі кезде жердің шӛлейтке айналуы – бҥкіл жер шарының қамтитін
глобальды экологиялық және экономикалық мәселе. Қоршаған ортаның
адамның денсаулығына әсер тигізе отырып, экологиялық проблемалардың
таза тҥрде кездеспейтінін ескеру керек. Олар арқашанда тікелей немесе
жанама тҥрде саясатпен, экономикамен, жаңа технологиялармен, адам мен
қоғамның жалпы мәдениетімен және әрбір адамның экологиялық сана
сезімінің жетілген деңгейімен байланысты келеді. Егер жалпы ҧлттың және
әрбір жеке адамзаттың жауапты экологиялық сезімі қалыптаспаса, ол
жағдайда экологиялық проблемалар шешіледі деп айту қиын [1].
Сондықтан зерттеу жҧмыстың негізгі обьектісі: Ақсу қаласының
топырағының ӛндірістік кешендердің іс әрекетінің нәтижесінде химиялық
ластану болып келеді.
Ақсу қаласында екі ӛндіріс зауыттары орналасқан: «Ақсу ферроқортпа
зауытты» (АЗФ) және «Еуразиялық энергетикалық корпорация» (ЕЭК). Ауа
атмосферасының қорғау туралы есеп беру бойынша АЗФ-та 2013 жылдың
бірінші жартысында барлық зиянды заттардың бӛлінуі 11690,117 тоннаға
жетті. Бірақ алдығы жылмен салыстырғанда зиянды заттардың бӛлінуі
тӛмендеді, ӛйткені зауыт газ ӛңдеу қҧралдарын жаңартты.
Ал Еуразия Энергетикалык Корпорация (ЕЭК) керісінше 2013 жылдың
бірінші жартысында тіпті 72988,417 тоннаға дейін бӛліді. Алдыңғы жылмен
салыстырғанда
зиянды
заттардың
бӛлінуі
жоғарлады.
Ӛйткені
электроэнергияны кӛп мӛлшерде шығара бастады.
Ақсу қаласының топырақ қҧрамына мен қасиеттеріне зиян келтіруші,
ластаушы кӛздер металлургия ӛндірісі болып есептеледі. Ауаға тҥтін – газ
қалдықтармен бірге кӛптеген қышқыл газдар, металлдар кӛптеген
канцерогендік заттар бӛлінеді. Топырақ фитоуытты болып, ӛсімдіктер дҧрыс
ӛсіп ӛңбейді. Бҧл процесс топырақтын шӛлейтке айналуы процессін
жылдамдатады.
Зерттеу жҧмысының мақсаты: химялық анализ арқылы топырақ қҧрамын
зерттеп, антропогендік әсердің зияндылығын ашу, топырақ қҧрамын жақсарту
шараларын зерттеу.
Ғылыми болжам: Адам ӛзіне қажет тамақтық, сусындық заттарды
ӛсімдіктер мен жануарлардың кӛмегі арқылы, негізінен, ӛзіміз кҥнде басып
жҥрген қара жерден, оның жоғарғы қҧнарлы қабаты - топырақтан алынады.
Топырақ – жер бетіндегі тіршіліктің тірегі, ҧясы, асыраушы анамыз, халық
қазынасы. Егер де топырақ қҧрамы тозбаса, адамзаттың да денсаулығы мен
83
материалдық жағдайы да дҧрыс болар еді.
Зерттеу міндеттері:
топырақтың аллея, парк, сквер жарамдылығын анықтау;
саяжай топырағының сортаңдану себептерін анықтау;
топырақтың химиялық қҧрамының ӛзгеру себептерін анықтау;
топырақ қҧрамын жақсартуға арнайы ҧсыныстар жасау.
Зерттеу әдістері: теориялық шолу; химиялық анализ жҥргізу.
Тәжірибелік зерттеу кезеңдері: топырақтан сынама алу; химиялық анализ
жҥргізу.
Ғылыми зерттеу жҧмысы зертханалық жағдайда Тюрин және Каппен
әдістер негізінде жасалынды. Аксу қаласының 6 жерден топырақ ҥлгісін
алып, зерттеу жҥргіздік.
Яғни:
1. АЗФ – 500 м
2. АЗФ – 1 км
3. Саяжай «Ягодка» (АЗФ – 2 км)
4. Саяжай «Ягодка» (АЗФ – 2,5 км)
5. Саяжай «Ягодка» (АЗФ – 6 км)
6. Ақсу мәдени паркі
Зерттеу жҧмысында Тюрин әдісі қолданылды.
Әдістін мәні: гумустын жалпы мӛлшерін жанама жолмен, топырақтағы
кӛміртегі мӛлшерін бойынша анықтайды.
Гумустын проценттік мӛлшерін есептеу бойынша келесі формуланы
пайдаландық:
Х = ( а – в ) * 0,0010362* N*100 K/С
Мҧнда:
10 мл. хромды қоспаны титрлеуге жҧмсалған Мор тҧзыны ерітіндісінің
кӛлемі;
гумусты тотықтырғанан кейін колбадағы қалдықты титрлеуге жҧмсалған
Мор тҧзы ерітінсінің кӛлемі;
N – Мор тҧзы титріне тҥзету;
К – гигроскопикалық ылғалдылықтын коэффиценті;
С – анализге алынған қҧрғақ топырақтың нақты мӛлшері (г) есептеу 100
г. топыраққа шақанда;
0,00100362 – қарашіріндіге есептелетін коэффициент.
Тюрин әдісін қолданып, нәтижесінде:
АЗФ – 500м әлсіз гумусталған.
АЗФ – 1км ӛте әлсіз гумусталған.
саяжай «Ягодка» (АЗФ – 2 км)
әлсіз гумусталған. саяжай «Ягодка» (АЗФ – 2,5 км),
саяжай «Ягодка» (АЗФ – 6км),
Ақсу мәдени паркі әлсіз гумусталған.
Келесі Каппен әдісі қолданылды.
Әдістің мәні: Топыраққа бейтарап тҧздың ерітіндісімен әсер еткенде
84
барлық сутегі және алюминий иондары сіңірілмейді. Олардың толық
ығыструшы топырақты сілтілік металдардың тҧздармен ӛндейді, мысалы
натрий ацетаты.
Гидролитикалық қышқылдықтың мәнін мына формула бойынша
есептедік:
Н = a*T*0,875
Мҧнда:
а – титрлеуге кеткен 0,1 н сілті ерітіндісін кӛлемі.
Н – гидролитикалық қышқылдылық, мг/экв. 100 г. топыраққа.
Т – сілтінің титріне тҥзету.
0,875, 100 г. топыраққа шаққандағы коэффицент.
Каппен әдісі бойынша қышқылдығын зерттеу нәтижесінде: АЗФ–500 м,
саяжай «Ягодка» (АЗФ – 2 км), саяжай «Ягодка» (АЗФ – 2,5 км), саяжай
«Ягодка» (АЗФ – 6 км) орындарында әлсіз қышқылды, ал Ақсу мәдени
паркінде топырақ қышқылдығы бейтарап.
Ақсу қаласының қара-қоңыр топырағы эрозияға шалдыққан. Осы
экологиялық мәселені шешу мақсатымен тәжірибие жҧмыстары жҥргізілді.
Топырақтың қҧнарлылығын арттыру ҥшін әртҥрлі агро-техникалық
шараларды жҥргізу қажет, сонымен қатар тыңайтқыштарды қолданып,
топырақта жетіспейтін қоректік элементтерді ӛсімдіктер тыңайтқыштар
есебінен ала алады.
Қорыта келгенде, зерттеу жҧмысының нәтижесі бойынша Ақсу
қаласының топырағының қҧрамын қалпына келтіру туралы келесідей ҧсыныс
жасауға болады:
1.
Топыраққа органикалық зат (кӛң) енгізу (әсіресе сортандалған жерде);
2.
Гумус мӛлшері аз орындарға кӛпжылдық шӛптер себілу;
3.
Әк қосу арқылы гумус тҥзілуі карбонатты жерлерде жылдам жҥрудің
тездету;
4.
Әлсіз қышқылдығы топыраққа әктеу әдісін қолдану;
5.
Ақсу мәдени паркінде топырақ жамылғысын ауыстыру.
6.
Алаң, аллея, скверлерде қҧрғақшылыққа тӛзімді кӛпжылдық
ӛсімдіктер отырғызу.
Қоршаған ортаның токсиканттармен ластану дәрежесі олардын
миграциялануға қабілеттерімен байланысты. Элементтер миграциясы – Жер
қыртысы мен жер бетінде химиялық элементтердің ауысып отыруы және
таралып орналасуы. Атмосфералық ауада, жауын-шашында, табиғи суларда,
топырақта жҥріп жататын биохимиялық ҥрдістердің кҥрделілігі ауыр
металдардың қандай қосылыстарының табиғи және антропогенді ҥрдістердің
қайсысында басым болатынын болжауға әзірше мҥмкін етпей тҧр. Топырақ
қабатының деградациясы трофикалық тізбектің әлсіреуіне әкеледі және ҥлкен
экологиялық дағдарысты жағдайға жеткізеді [2].
Антропогенді фактор әсерінен болатын экологиялық апаттардың алдын
алу, оларды болдырмау, зардаптарын жою – адамзат қоғамының бірінші
кезекті міндеті. Ол ҥшін, ең алдымен, биосферада тепе-теңдік тҥрлерінің
85
(химиялық , биологиялық , географиялық , әлуметтік т.б.) сақталуы мен
гидросфера тепе-тендігінің адам әрекеттері нәтижесінде бҧзылып жатқан
себептеріне терең ҥңілу – негізгі қажеттіліктердің бірі болып саналады.
Табиғат байлығын тиімді пайдалану, қоршаған орта, жер су тазалын
сақтау, олардың зиянды заттармен ластануына жол бермеу – кӛкірегі ашық ,
кӛнілі ояу әрбір азаматтың парызы [3].
Әдебиеттер тізімі
1. Бейсенова Ә.С. Қазақстан аумағының физикалық-географиялық тҧрғыдан
зерттелуі. –Алматы: Мектеп, 1990.79-100 б.
2. А.Ж.Ақбасова, Г.Э.Саинова. Экология: Жоғары оқу орнына арналған оқу қҧралы. –
Алматы: ―Бастау‖ баспасы, 2003.-292б.
3. Ш.Т. Тайжанов. Топырақтану: Экология мамандығы студенттеріне арналған оқу
қҧралы.-Павлодар, 2004.
УДК 502.51-027.21
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сборник материалов «миссия молодежи в науке республики казахстан»

text:
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
МИНИСТЕРСТВО ОБРАЗОВАНИЯ И НАУКИ РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН
С. АМАНЖОЛОВ АТЫНДАҒЫ
ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАН МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ
ВОСТОЧНО-КАЗАХСТАНСКИЙ ГОСУДАРСТВЕННЫЙ УНИВЕРСИТЕТ
ИМЕНИ С. АМАНЖОЛОВА
«ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ
ҒЫЛЫМЫНДАҒЫ ЖАСТАР МИССИЯСЫ»
жас ғалымдар мен студенттердің ІV Республикалық
ғылыми-тәжірибелік конференциясының
МАТЕРИАЛДАР ЖИНАҒЫ
2014 жылдың 13-14 қарашасы
СБОРНИК МАТЕРИАЛОВ
«МИССИЯ МОЛОДЕЖИ В НАУКЕ
РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН»
ІV Республиканской научно-практической конференции
молодых ученых и студентов
13-14 ноября 2014 года
Ӛскемен • Усть-Каменогорск
2014
ӘОЖ 001(063)
КБЖ 72
Қ 18
Бас редактор
Ә.Ӛ. Қуандықов, С.Аманжолов атындағы ШҚМУ ректоры, экон.ғ.д.
Бас редактордың орынбасары
Б.А. Ердембеков, стратегиялық даму және ғылыми жұмыс жӛніндегі проректор, филол.ғ.д.,
профессор
Редакция алқасы
А.Б. Мырзағалиева, оқу-әдістемелік жұмыс жӛніндегі проректор, б.ғ.д.;
И.В. Ровнякова, тәрбие жұмысы жӛніндегі проректор, пед.ғ.к.;
М.Д. Әуренова, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бӛлімінің бастығы, психол.ғ.к.;
М.А. Саденова, ғылыми жұмыс және халықаралық байланыстар
жӛніндегі департамент директоры, х.ғ.к.;
Б.З. Медеубаева, ҒЗЖ ұйымдастыру бӛлімі бастығы міндетін атқарушы;
Д. Ерболатұлы, физика-химиялық зерттеулердің сынақ орталығының директоры, ф.-м.ғ.к.;
С.А. Ислямова, С. Аманжолов атындағы ШҚМУ «Берел» баспасының директоры;
Г.М. Борамбаев, шаруашылық департаментінің директоры, пед.ғ.к.;
Ж.Б. Рахметулина, экономика және бизнес факультетінің деканы, экон.ғ.к.;
Н.М. Темірбеков, математика, физика және технологиялар факультетінің деканы, техн.ғ.к.;
Г.М. Ахметова, тарих, халықаралық қатынастар және құқық факультетінің деканы, т.ғ.к.;
Г.Е. Садыканова, экология және жаратылыстану ғылымдары факультетінің деканы, б.ғ.к.;
К.М. Нағымжанова, психология-педагогика факультетінің деканы, пед.ғ.д.;
С.К. Оразалин, филология факультетінің деканы, филол.ғ.к.;
Г.Б. Куленова, мәдениет және спорт факультетінің деканы, мед.ғ.к.
Қ 18 «Қазақстан Республикасы ғылымындағы жастар миссиясы»: жас ғалымдар мен
студенттердің ІV Республикалық ғылыми-тәжірибелік конференциясының материалдар жинағы
=
«Миссия молодежи в науке Республики Казахстан»: сборник материалов
ІV Республиканской научно-практической конференции молодых ученых и студентов. –
Ӛскемен: С. Аманжолов атындағы ШҚМУ «Берел» баспасы, 2014. – 542 б. – Қазақша, орысша.
ISBN 978-601-7328-80-1
Жинаққа Қазақстан Республикасында магистратураның ашылуына 20 жыл толуына арналған
«Қазақстан Республикасы ғылымындағы жастар миссиясы» атты жас ғалымдар мен студенттердің ІV
Республикалық ғылыми-тәжірибелік конференциясының қорытындысы бойынша ғылым мен техника
салаларындағы зерттеулер нәтижелері ұсынылған, жас ғалымдар, магистранттар мен студенттердің
мақалалары енгізілген.
В сборнике представлены статьи молодых ученых, магистрантов и студентов, посвященные
актуальным проблемам в области науки и техники, принявших участие в ІV Республиканской
научно-практической конференции посвященной 20-летию со дня открытия магистратуры в
Республике Казахстан на тему: «Миссия молодежи в науке Республики Казахстан».
ӘОЖ 001(063)
КБЖ 72
ISBN 978-601-7328-80-1
© С. Аманжолов атындағы ШҚМУ, 2014
3
1-секция
МАТЕМАТИКА, ФИЗИКА ЖӘНЕ ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫҢ
ӚЗЕКТІ МӘСЕЛЕЛЕРІ
Секция 1
АКТУАЛЬНЫЕ ПРОБЛЕМЫ
МАТЕМАТИКИ, ФИЗИКИ И ТЕХНОЛОГИИ
УДК 908 (574.42)
Р.О. Азангулова, А.Р. Сыздыкпаева
Восточно-Казахстанский государственный университет имени
С. Аманжолова, г. Усть-Каменогорск, Казахстан
ОЦЕНКА ПОРТАЛА ДИCТАНЦИОННОГО ОБУЧЕНИЯ ВУЗА
На сегодняшний день перед ИТ-службами вузов встала задача анализа
состояния систем дистанционного обучения. Оценка состояния позволит
выявить слабые места в управлении порталом ДО.
На сегодняшний день нет формализованного подхода к оценке портала
высшего учебного заведения. Для анализа портала дистанционного обучения
ВКГУ им.С.Аманжолова были использованы следующие критерии оценки,
представленные в таблице 1. Основу для построения критериев составляет
ГОСО РК 5.03.004-2009 Организация обучения по дистанционным
образовательным технологиям, СТ РК 34.016-2004 «Технические и программные
средства дистанционного обучения. Общие технические требования».
Таблица 1 – Критерии оценки
№ Критерии оценки портала дистанционного обучения
1.
Функциональность. % (Ф)
2.
Надежность. % (Н)
3.
Стабильность. % (С)
4.
Наличие средств разработки контента. % (Ср)
5.
Система проверки знаний. % (Пз)
6.
Удобство использования. % (У)
7.
Мультимедийность. % (М)
8.
Качество технической поддержки. (Кп)
Функциональность (Ф) обозначает наличие в системе набора функций
различного уровня, таких как К1 - наличие форума, К2 - наличие чата, К3 –
возможность проведения видеоконференций, К4 – наличие блог, К5 – наличие
анализа активности обучаемых, К6 – наличие управление курсами и
4
обучаемыми, К7 – вики, К8 – наличие удобной системы обмена сообщениями,
К9- календарь, К10 – использование HTML-редактора WYSIWYG.
Расчет данного критерия осуществляется по формуле:
,%
100
*
10
4
1
i
i
K
Ф
Надежность. Этот параметр характеризует удобство администри-
рования и простоту обновления контента на базе существующих шаблонов.
Удобство управление и защита от внешних воздействий существенно влияют
на отношение пользователей к системе и эффективности ее использования. К
основным критериям можно отнести следующие:К1 – администрирования, К2
– простота обновления контента на базе существующих шаблонов, К3 –
организацией бесперебойного питания технических средств, К4 –
использование лицензионного программного обеспечения, К5 – защита
информации, испытания программных средств на наличие компьютерных
вирусов, К6 – предоставление оборудования, вычислительная мощность
которого соответствует нагрузкам на Систему, вызываемую потоком
пользователей, К7 – время восстановления после отказа, К8 – отказы из-за
некорректных действий оператора, К9 – регулярное выполнение приказа
министерство образования и науки РК.
%
100
*
9
5
1
i
i
К
Н
Стабильность. Означает К1 - степень устойчивости работы системы по
отношению к различным режимам работы и К2 – степени активности
пользователей.
%
100
*
2
5
1
i
i
Ê
C
Наличие средств разработки контента. Встроенный редактор учебного
контента не только облегчает разработку курсов, но и позволяет
интегрировать в едином представлении образовательные материалы
различного назначения. Возможность использования: К1 – текстовых файлов,
К2 – гипертекстовых файлов, К3 - графических файлов, К4 – различных
файловых форматов.
%
100
*
4
5
1
i
i
К
Ср
Система проверки знаний. Позволяет в режиме онлайн оценить знания
учеников. Обычно такая система включает в себя: К1 – тесты, К2 – задания и
5
контроль активности обучаемых на форумах, К3 - глоссарий, К4 – база
данных, К5 – опрос.
%
100
*
6
5
1
i
i
К
Пз
Удобство использования. При выборе новой системы необходимо
обеспечить удобство ее использования. К1 – модульность, К2 – обеспечение
доступа, К3 – масштабируемость и расширяемость, К4 – кросс-
платформенность СДО, К5 – перспективы развития платформы, К6 – наличие
(отсутствие) казахской локализации продукта, К7 – поддержка SCORM.
%
100
*
7
5
1
i
i
К
У
100% мультимедийность. Возможность использования в качестве
контента различных файловых форматов, таких как К1 – аудио, К2 – видео,
К3 – gif- и flash-анимации, К4 – 3D-графика.
%
100
*
4
5
1
i
i
К
M
Качество технической поддержки. Возможность поддержки работо-
способности, стабильности СДО, устранения ошибок и уязвимостей как с
привлечением специалистов компании разработчика СДО, так и
специалистами собственной службы поддержки организации. К1 –
надежность, легкая расширяемость и масштабируемость, К2 – автоматически
синтезируемый в соответствии с ролью пользователя интерфейс, К3 –
информационная безопасность: использование защищенного протокола
передачи данных и многоуровневой системы проверки полномочий, К4 –
легкая интеграция с другими информационными системами, К5 –
работоспособность на Windows, UNIX, Linux-платформах и Sun Solaris, К6 –
модульная структура, упрощающая доработку системы под конкретные
нужды учебного заведения.
%
100
*
6
5
1
i
i
К
Kп
Итоговая оценка портала дистанционного обучения вычисляется путем
вычисления арифметического среднего всех оценок
(%)
,
8
Кп
М
У
Пз
Ср
С
Н
Ф
ИО
6
В результате проведенного анализа и оценки портала дистанционного
обучения ВКГУ им.С. Аманжолова по данной модели выявлены задачи,
требующие решения.
Список литературы
1.
ГОСО РК 5.03.004-2009. Организация обучения по дистанционным
образовательным технологиям
2.
СТ РК 34.016-2004 «Технические и программные средства дистанционного
обучения. Общие технические требования»
3.
Якушев А. Анализ технологий и систем управления электронным обучением/
А. Якушев // – Режим доступа: http://inno.cs.msu.su/implementation /it-university/07/
4.
Артемова О.Г. Проблемы использования дистанционного обучения / О.Г.
Артемова, Н.А. Мальцева // – Современные образовательные технологии и методы их
внедрения в систему обучения: Материалы научно–методической конференции. – Вязьма:
ВФ ГОУ МГИУ, 2011. – 282с.
5.
Шаров В. С. Статья Дистанционное обучение: форма, технология, средство/В.С.
Шаров// – Журнал: Известия Российского государственного педагогического университета
им. А.И. Герцена. 2009.
ӘОЖ 908(574.42)
А. Ақанов, Г.Н. Базарбаева
ХББ Назарбаев Зияткерлік мектебі, Ӛскемен қ., Қазақстан
ГЕОМЕТРИЯЛЫҚ КӚПЖАҚТАРДЫ ӚСКЕМЕН ҚАЛАСЫНЫҢ
АРХИТЕКТУРАСЫНДА ҚОЛДАНУ
Тақырыптың ӛзектілігі:
Ежелгі кезде кӛпжақтарға қҧрылысшылар, ғалымдар, суретшілер, әсіресе
архитекторлар кӛп қызыққан. Олар кӛпжақтарды архитектура саласында
қолданып, қаншама ғимараттар тҧрғызған. Осы деректерге сҥйене отырып,
солар секілді қазіргі кезде де архитектураға геометриялық кӛпжақтарды
пайдалануға болады. Иә, қазір Ӛскемен қаласының архитектурасы қарқынды
дамып келе жатқандықтан, мҥмкіншілік ӛте кӛп. Бірақ осы кездегі
архитекторлардың
бҧрынғы
архитекторлардың
кӛпжақтарға
деген
қызығушылығын пайдаланбауы – ӛзекті мәселелердің бірі болып саналады.
Кез келген қалаға кӛз жҥгіртсең, барлығы біркелкі ғимараттардан, бір-біріне
ӛте ҧқсас архитектурамен жасалған ҥйлерден тҧрады. Осы біркелкілікті жою
ҥшін геометриялық кӛпжақтарды архитектурада қолдану ӛзекті мәселенің бірі
деп ойлаймын.
Зерттеу мақсаты:
Геометриялық кӛпжақтарды пайдалана отырып Ӛскемен қаласының
архитектурасын кӛркейтетіндей кішігірім ҥй моделін (жаздық кафе, гҥлдер
сататын, суреттер кӛрмесін ҧйымдастыруға арналған павильон) ҧсыну.
7
Зерттеу міндеттері:
−
Кӛпжақтар архитектурасының теориясын талдау ;
−
Қазіргі Ӛскемен қаласының архитектурасын сипаттау ;
−
Ӛскемен қаласында кӛпжақтараға ҧқсайтын ғимараттарды анықтау;
−
Ҧсынылатын моделді қандай жағдайда колданатынын белгілеу;
2.1.
Кӛпжақ туралы ұғым
Стереометрияда кеңістіктегі фигураларды дене деп атайды. Әрбір денені
дене бетімен шектелген кеңістіктің бір бӛлігі ретінде қарастыруға болады.
2.2.
Кӛпжақтарды архитектурада қолдану
Кӛпжақтарды кҥнделікті ӛмірде кӛптеп кездестіруге болады. Мысалға:
ӛзімізді қоршаған ғимараттар, табиғатта кездесетін кристалдар, бактериялар
т.б. Ежелгі пефогерейцтер кӛпжақтарды «қҧдайдың сыйы» деп санап,
ӛздерінің ӛмірдің қырларын сипаттайтын философиялық шығармаларында
қолданған. Ежелгі кезде бҧл кӛпжақтарға қҧрылысшылар, ғалымдар
суретшілер, әсіресе архитекторлар кӛп қызыққан. Оларды кӛпжақтардың
сҧлулығы, ҥйлесімділігі қызықтырған.
Адам бҥкіл тіршілік ету кезеңінде, екі жаста ағаш кубиктармен ойнайтын
баладан, кемел математикке дейін кӛпжақтарға деген қызығушылығы
жалғасады. Ал енді осы кӛпжақтарды қандай мақсатта архитектура саласында
қолданады екен соны анықтау ҥшін жан-жақты зерттеумен айналыстым.
Зерттеу нәтижесінде мен кӛпжақтарға деген қызығушылықтың неліктен
пайда болғанын түсіндім. Кӛпжақтардың архитектурада ҥлкен рӛл
атқаратын себебі қҧрылыста кӛпжақтар ғимаратқа мынадай қҧндылықтарды
беретіні ҥшін бағаланатынын кӛрдім:
−
Беріктілік;
−
Тҧрақтылық;
−
Сҧлулық (әсемділік және кӛркемділік).[1]
1- мысал. Пирамидалар
1-сурет – Египеттегі пирамида
8
Әрине бҧл ғимарат тӛртбҧрышты пирамида формасында салынған.
Дәл осы геометриялық форма бҧл ғимараттың тҧрақтылығын сақтап тҧр.
Пирамиданың биіктігі ӛсу арқылы оның массасы азая тҥседі. Тап осы екі
сипат пирамиданың тҧрақтылығын, тӛзімділігін кӛрсетеді, ал бҧл дегеніміз
тӛрт жақты пирамида тҥрінде салынған ҥйлер жер тартылысына берік
болады.[2]
2- мысал. Тетраэдр тәрізді
2-сурет – Париж қаласындағы ғимарат
Ғимарат тетраэдрдың формасында салынған. Менің зерттеуім бойынша
бҧл ғимараттың су бетінде тҧрғызылған себебі, судағы тетраэдрдің кескіні
фигуралардың ҥйлесімділігін сақтай отырып, оның жалғасы ретінде кӛрінуі
ӛте әсем болып тҧратындықтан ба деп ойладым.[3]
Сәулетші Р.Б.Фуллердің қҧрылыс конструкциясында тетраэдр мен
октаэдрден қҧралған әсем торларды кең қолданған болатын. Фуллердің бҧл
жҥйесі алюминийдан тҧратын қҧбырлардан дҧрыс октаэдр мен тетраэдрдің
формасындағы ара ҧясындағы балауыздың орналасуын кӛрсеткен. Оның
ҧсынысы бойынша кӛпжақтар архитектурада міндетті тҥрде қолданылуы
керек деген ойды ҧсынған.
3-сурет – Астана қаласы
9
Менің зерттеуім кезінде кӛптеген кӛпжақтарға ҧқсас ғимараттардың бар
екеніне кӛзім жетті. Әсіресе қазіргі кезде Астана қаласындағы кӛптеген
қҧрылыстар ерекше геометриялық сипаттармен жасалған. Цилиндрге ҧқсас
ҥйлер, шар сияқты «бәйтерек», кітапхана, тҧрғын ҥйлер мен офистер т.б.
кӛптеген мысалдарды айтуға болады [4][5].
2.3.
Ӛскемен қаласындағы кӛпжақтарға ұқсайтын ғимараттар
4-сурет – Алтай технопаркі
1) Гексаэдр – ғимараттың негізгі бӛлігі.
2) Дұрыс пирамида – ғимараттың тӛбесіндегі бӛлік.
5-сурет – Шығыс Қазақстан Мемлекеттік Университеті
Менің бҧл жобадағы басты мақсатым геометриялық кӛпжақтардың
ерекше тҥрін пайдалана отырып, Ӛскемен қаласының архитектурасын
кӛркейтетіндей кішігірім ҥй моделін ҧсынып, қаламның архитектурасын
дамытуға ӛз ҥлесімді қосу болды. Сондықтан мен «ромбоусечѐнный
кубооктаэдр» деген кӛпжақты таңдап алып, оның әсемдігі мен ерекшелігін
осы жоба арқылы және оны 3D форматта кӛрсетіп, қаланың архитекторлар
қауымына ой салу болды [6].
2
1
10
6-сурет – Ромбо қиылған кубооктаэдр
Кӛпжақ 12 шаршыдан, 8 алтыбҧрыштан және 6 сегізбҧрыштан тҧрады.
Бҧл кӛпжақтың барлық қабырғаларының ҧзындықтары тең.[7]
Бҧл кӛпжақтан жасалған ғимаратты саябақтардың ішіне және адамдар
дем алатын демалыс орындарына салуға болады. Ғимарат жоғарғы сапалы
шыныдан жасалады. Айтып отырған «ромбо қиылған кубооктаэдр» тәрізді
ғимаратты әйнекпен, қара рамалардың ҥйлесімімен жасаса ішінен де,
сыртынан да қарағанда керемет иллюзияны беретін болады. Ғимарат ӛзінің
ерекшелігімен және әдемілігімен тҧтынушыларды ӛзіне қаратып, кӛп
тҧтынушы жинау арқылы салуға кеткен шығынды, аз уақыт ішінде ӛтеуге
болады. Себебі ғимарат келбеті – халықты ӛзіне тез қаратады.
Менің ҧсынған моделім осы кӛпжақтарды архитектурада пайдаланудың
бір мысалы. Қорытындылай келе, менің ӛз қаламның сәулетшілеріне осы
кӛпжақтарды біздің қаламыздың архитектурасында кӛптеп пайдалану
арқылы, алдағы уақытта қаламызды кӛркейтетіндей ғимарттар тҧрғызуды
ҧсынамын.
Әдебиеттер тізімі
1.
http://www.bazernet.kz/load/k_pzha_tar_zh_ne_olardy_t_rleri/102-1-0-
1790
2.
http://architector.ua/blog/arch/page/163/small/
3.
http://www.liveplanblog.ru/rubriki/arhitektura
4.
http://900igr.net/fotografii/geometrija/Pravilnye-mnogogranniki-v-
geometrii/019-Mnogogranniki-v-arkhitekture.html
5.
http://krasivyemesta1.ru/parizh-eto-samyiy-krasivyiy-gorod-v-evrope-i-
mire/
6.
http://www.flickr.com/photos/karimmassimov/6809318686/?rb=1
7.
Веннинджер М. Модели многогранников. Пер. с англ. В.В. Фирсова.
Под ред. и с послесл. И.М. Яглома., М.,"Мир", 1974. Стр 45-56.
11
УДК 637.116
А.А. Асылбеков, М.К. Бралиев, Ж.Н. Абдрахманов
Западно-Казахстанский аграрно-технический университет
имени Жангир хана, г. Уральск, Казахстан
РЕЗУЛЬТАТЫ ИСЛЕДОВАНИЙ
ПО ОПРЕДЕЛЕНИЮ ХАРАКТЕРА ЗАВИСИМОСТИ РАСХОДА
ЖИДКОСТИ ИЗ КАМЕРЫ ПАРАБОЛИЧЕСКОЙ ФОРМЫ ОТ УРОВНЯ
ЖИДКОСТИ
В КАМЕРЕ
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sbornik-materialov-missiya-molodeji-v-nauke-respubliki-kazahst.html#Зерттеу_нәтижесінде_мен_кӛпжақтарға_деген_қызығушылықтың_неліктен__пайда_болғанын_түсіндім.


url: http://emirsaba.org/sbornik-materialov-missiya-molodeji-v-nauke-respubliki-kazahst.html#«ҚАЗАҚСТАН_РЕСПУБЛИКАСЫ__ҒЫЛЫМЫНДАҒЫ_ЖАСТАР_МИССИЯСЫ»_____жас_ғалымдар_мен_студенттердің_ІV_Республикалық