text:
Тапсырма
1.
Отбасы мен балабақшаның тығыз байланысы балалар,
оның ата-аналары мен педагогикалық ұжым үшін қажет екенін
дәлелдеңіз.
2.
Балабақша мен отбасының ынтымақтастығы міндеттерін
іріктеп жазып алыңыз.
3.
Елестетіп көріңіз, сіз – бастап жатқан тәрбиешісіз. Сіздің
ата-аналармен жұмысыңыздың табысын не қамтамасыз етеді, ал
не күрделендіреді? Отбасылармен өзара әрекет нәтижелі болу
үшін өзіңізде қандай қасиеттерді дамыту қажет?
4.
Педагог баланың алдында ата-аналарының беделін неге
әркез қолдап, оларға сүйіспеншілік пен бауырмалдықты
тәрбиелеу керек екендігін түсіндіріңіз.
5.
Отбасымен жұмыс істеудің қандай формалары сізге
біршама әсерлі болып көрінеді? Неге? Қай формаларына сіз
өзіңізді біршама дайынмын деп есептейсіз?
6.
Отбасымен өзара әрекет ету ережелерінің тізбесін
жалғастырыңыз:
■
атының және әкесінің атымен атау;
■
ата-аналарға шынайы қызығушылық көрсету;
■
ата-аналарды тыңдай білу;
■
мейірімділік таныту.
|


title:
XXVI ТАРАУ

МЕКТЕПКЕ

text:
465
XXVI ТАРАУ
МЕКТЕПКЕ
ДЕЙІНГІ
ҰЙЫМНЫҢ
МЕКТЕППЕН
ӨЗАРА
БАЙЛАНАСЫ
Балаларды мектепке даярлау
Мектепке дейінгі ұйымның міндеттерінің бірі болып
балаларды мектепке даярлау саналады. Баланың мектепке көшуі
– оның дамуындағы сапалы түрде жаңа кезең.
Бұл кезең «дамудың әлеуметтік жағдаятымен», тұлғалық
жаңа жасалымдармен байланысты, оларды Л. С. Выготский «7
жас дағдарысы» деп атады. Даярлықтың нәтижесі болып
мектепке дайын болуы саналады. Осы екі термин өзара себеп-
салдар қатынастарымен байланысты: мектепке дайындық
даярлықтың сапасына тікелей байланысты.
Психологтар мен педагогтар мектепте оқуға дайындықты
жалпы және арнайы деп бөледі. Демек, мектепке дейінгі ұйымда
жалпы және арнайы даярлық жүргізілуі тиіс.
Арнайы даярлық дегенде баланың білім мен іскерлікті
меңгеруі түсініледі, олар оған бірінші сыныпта негізгі пәндер
бойынша (математика, оқу, жазу, қоршаған әлем) оқудың
мазмұнын игеру нәтижелілігін қамтамасыз етеді.
Жалпы дайындық (және әзірлік) ұғымының мазмұнына
психологиялық, адамгершілік-ерік, физикалық дайындық кіреді.
Дайындық пен әзірліктің белгіленген бағыттарының
арасында тығыз, нәтижені өзара шарттайтын байланыс бар.
Сондықтан педагог әр бағыттың жұмысының ерекшелігін жақсы
білуі үшін және отбасымен бірге баланың мектепке
дайындығына көмек беруі үшін қажет.
Әр бағыттың мазмұны мен ерекшеліктерін қарастырайық.
|


title: Мектепке арнайы дайындық

text:
466
Мектепке арнайы дайындық
Мектептің бірінші сынып бағдарламасын үйрену мектеп
пәндері бойынша белгілі бір білім қоры бар, оқи білетін баланың
бағдарламаны сәтті меңгеретін көрсетеді. Мұғалім оқушының
осы біліміне сүйенеді және ары қарай молайтып дамытады.
Білім осылай арнайы пәндерге оқытудың негізін құрады.
Бірақ та мектепте оқытуға арнайы дайындықты білімді
көлемдік жинақтау ретінде түсіну қате. Көп білген (жаттаған)
сайын жақсы оқиды? Өкінішке орай, бәрі бұлай оңай емес.
Мектепке дейінгі жастағы баланың еске сақтауы жақсы. Ол тез
және көп есіне сақтайды, есіне сақтағанды қайталап бере алады
(З.М.Истомина). Бірақ жақсы оқу үшін бір еске сақтау аз.
Салыстыра, талдау жасай, жиынтықтай, өз бетімен түйіндей
білуі маңызды, яғни танымдық үрдістердің дамуының белгілі
деңгейі қажет. 100-ге дейін санай білу оның математикадан
болашақ табыстары туралы айтпайды. Және де оқи білу (жеке
әріптерден сөздер жинау) оқу және жазудан жақсы нәтижелерге
кепілдік бермейді.
Осы білім мен машықтарды, себеп-салдарлық байланыстар
мен заңдылықтарды түсінуі, оқу мақсатын белгілеп және ұстауға
қабілеттілігі маңызды. Л. Е. Журова, Т.В.Тарунтаева,
Н.Ф.Виноградова, Г.А.Корнеева, А.Н.Макарова және т.б.
зерттеушілер осындай мектепке дайындық мүмкін және қажет
деп анықтады.
Сонымен, балалар мектепке интеллектуалды дайын болуы
үшін, оларға жүйеге құрылған белгілі білім беру, ойлау
қызметінің жеткілікті деңгейін қамтамасыз ету қажет. Балада
білімге құмарлықты, танымдық қызығушылықты және жаңа
ақпаратты ұғынып қабылдау қабілетін дамыту керек.
|


title:
Қалыптасу

– - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
Қалыптасу
–адам
тұлғасы
немесе
оның
жеке
қасиеттерініңдамуындағы өзгерістер, олар ішкі және сыртқы,
табиғи және әлеуметтік, объективті және субъективті факторлар
жиынтығыныңәсерімен жүзеге асады. Қалыптастыру – бұл
адамның барлық өмір тіршілігін ұйымдастыру, тәрбие беру мен
оқытуды жүзеге асыру, оған белгілі бір қасиетті дамытатындай
әсер ету. Мысалы, балаларға есте сақтау тәсілдерін, мәдени-
гигиеналық дағдылардың дос және достық туралы түсінікті
қалыптастыру және т.б.
Оқыту – белгілі бір іскерліктерді, дағдыларды игеруге,
қызмет ету тәжірибесін жинақтауға және күнделікті өмірде
білімдерді қолдана білуге, қабілеттерін дамытуға бағытталған
педагог (білім алушының қызметін атқаратын ересек адам) пен
білім алушылардың (оқушылардың, студенттердің, балабақша
тәрбиеленушілерінің және т.б.) өзара әрекеттесуінің арнайы
ұйымдастырылған үрдісі.
Түрлі тарихи кезеңдерде білім беру категориясы педагогикада
маңыздылардың бірі бола тұрып, әртүрлі тұжырымдалды.
Мәселен, кеңес педагогикасында білім беру дегенде жүйеленген
білімді, іскерліктер мен дағдыларды меңгеру үрдісі (және
нәтижесі) түсінілді.
«Ресей Федерациясында білім беру туралы» Заңында (2012)
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/s-a-kozlova-t-a-kulikova.html?page=34#Оқыту_–_белгілі_бір_іскерліктерді,_дағдыларды_игеруге,__қызмет_ету


title: Балалардың мектепке жалпы дайындығы

text:
467
Балалардың мектепке жалпы дайындығы
Мектепке өткен кезде баланың өмір сүру салты, әлеуметтік
ұстанымсы өзгереді. Жаңа ұстаным өз бетімен және
жауапкершілікпен оқу міндеттерін орындай білуін, ұйымдасқан
және тәртіпті болуын, өз жүріс-тұрысын және қызметін еркін
басқаруын, мәдени жүріс-тұрыс ережелерін ұстануды, балалар
және үлкендермен қатынас жасай білуін талап етеді.
Мектепке жалпы дайындық қажеттілігін толық бағаламау
оқыту үдерісінің формальдануына, негізгі мақсаттың – баланың
тұлғасын қалыптастыру, шешілуіне назардың азаюына әкеледі.
Жақсы интеллектуалдық дайындықтағы баланың нашар оқуы
сирек жағдай емес. Яғни себепті мектепте оқуға арнайы
дайындық ақауларынан емес, жалпы дайындықтан іздеу керек.
Бәрінен бұрын, бала физикалық түрде өмір салтының және
сабақтардың өзгеруіне дайын болуы керек. Мектепке физикалық
дайындық мыналарды бағамдайды: жалпы мықты денсаулық, аз
шаршағыштық, жұмысқа қабілеттілік, төзімділік. Әлсіз балалар
жиі ауырады, олардың жұмысқа қабілеттілігі төмендейді –
бұның бәрі оқытудың сапасына және денсаулық жағдайына
әсер етеді. Сондықтан баланың ерте кезінен тәрбиеші және ата-
анасы оның денсаулығын күтуі қажет.
Мектепке әлеуметтік-психологиялық, адамгершілікті-еріктік
дайындық мазмұнында екі компонентті бөліп белгілейді: оқуға
(оқытуға) дайындық және жаңа өмір салтына әзірлік.
Оқуға (оқытуға) дайындық дербестіктің (өз бетімен іс-әрекет
жасауға) белгілі деңгейінің болуын бағамдайды. К. П.
Кузовкова, Г. Н. Годинаның зерттеулерінен дербестік мектепке
дейінгі кіші жастан бастап қалыптаса бастайды және бұл
мәселеге үлкендердің қамқорлықпен қарауында ол түрлі
қызметтерде едәуір тұрақты танылу сипатына ие болуы мүмкін.
Жауапкершіліктің қалыптасуы да мүмкін (К.С.Климова).
Мектепке дейінгі үлкен балалар үлкендер берген тапсырмаларға
жауапкершілікпен қарауға қабілетті. Бала оның алдына
468
қойылған мақсатты жадына ұстайды, оны едәуір ұзақ ұстауға
және орындауға қабілетті. Оқуға дайын болу үшін, балаға істі
аяғына жеткізе алуды, қиындықтарды жеңуді білу, тәртіпті
болуы керек. Және осы қасиеттер, зерттеулердің деректері (Н.
А. Стародубова, Д.В.Сергеева, Р.С.Буре) және практика
бойынша, мектепке дейінгі жастың аяғына қарай сәтті
қалыптасып үлгіреді.
Оқытуға дайындықтың міндетті сипаттамасы болып білімге
құштарлықтың болуы (Р.И.Жуковская, Ф.С.Левин-Щирина,
Т.А.Куликова), сонымен қатар еркін іс-әрекетке қабілеттіліктің
(З. М. Истомина) болуы саналады.
Жаңа өмір салтына дайындық құрдастарымен жақсы қарым-
қатынас орната білуді (Т. А. Репина, Р. А. Иванкова, Р.
Б.Стеркина), жүріс-түрыс және өзара қатынас нормаларын
білуді (В. Г. Нечаева, Т. И.Пониманская), балалар және
үлкендермен қатынасуды білуді (М.И.Лисина, А.Г.Рузская)
жобалайды.
Жаңа
өмір
салты
белгілі
шыншылдық,
инициативтік, ептілік, оптимизм және басқа сияқты жеке
қасиеттердің болуын талап етеді. Сыныптастармен қатынас
орнатқан кезде балалар әрдайым өз көзқарастарын жанжалсыз
және ренішсіз қорғауды, басқаларға жағымпаздық жасамауды
және де өзін басқаларға қарсы қоймауды біле бермейді. Бұл
ғылым балаға оңай берілмейді, бірақ Е. В. Субботский, Т.
И.Пониманский, Л. А. Пеньевскийдің зерттеулері көрсеткендей,
мектепке дейінгі балалық шақта оның іргетасын (фундаментін)
қалауға болады.
Жоғарыда айтылып кеткен дайындықтың әлеуметтік,
адамгершілік-еріктік сипаттамалары баланың бүкіл өмірі
процесінде, туғаннан 6 жасқа дейін отбасында және мектепке
дейінгі мекемедегі сабақтар кезінде және олардан тыс жерде
біртіндеп қалыптасады.
Оқуға дайындықты мектепке дейінгі және мектеп
нысанындағы ұйымдарды және оқыту әдістерін жақындату
жолымен қалыптастыру қисынды болады. Әрине, балабақшаны
469
мектепке айналдыруға болмайды, бірақ жалпы үқсастық болу
керек: сабақ өткізудің міндеттілігі, жүйелілігі. Бұл тәртіптің
стереотипін шыңдайды, оқутыға міндеттіліктің психологиялық
нұсқауын жасайды; бұған жеке әдістер, амалдар (ойындық)
ұқсас болуы мүмкін; балаларға қоятын жеке талаптар да сәйкес
болуы мүмкін, жолдастарына бөгет болмау, олардың
жауаптарын тыңдау, тәрбиешінің (мұғалімнің) тапсырмасын
орындау және тағы басқа. Бірақ та, балабақшаның сабағын
мектептің сабағына айналдырудың қажеті жоқ.
Мектепке
адамгершілік-еріктік
дайындық
көзқарасы
бойынша баланың сабақтарға қызығушылығына, оқуға
құмарлықты не туғызатындығына назар аударған маңызды.
Р.С.Буре белгілеуі бойынша, оқуға құмарлықты дамытуға
мынандай факторлар себеп болады: таным қажеттілігін
қанағаттандыру мүмкіндігі; тапсырманың мазмұнына, көлеміне,
орындау тәсілдеріне байланысты қиындықтардың болуы; осы
қиындықтарды еңсеру және үлкеннен оң (жақсы) бағалану
мүмкіндіктері (қараңыз.: «Воспитание в процессе обучения на
занятиях в детском саду». — М., 1987). Мектептегідей баға емес,
бағалау. Ш. А. Амонашвили тіпті бірінші сыныпта оқитындырға
да баға қойғанды ұсынбайды. «Баға дегеніміз педагогикалық
Мейірімді перизат киімін киген Жалмауыз кемпір болып
көрінеді», - деп ғалым бағаға өз көзқарасын бейнелі түрде
білдірді.
Адамгершілік-еріктік дамудың стимулы болып бағынышты
мотивтер, жалпыға пайдалы мотивтердің енгізілуі табылады.
Жаңа өмір салтына дайындық адамгершілік нормалары
бекітілетін, моральдік тәртіптің практикасына жағдайлар
жасалатын күнделікті өмірде жүреді. Мектепке әлеуметтік
(соның бірге адамгершілк-еріктік) дайындық туралы қажетті
қасиеттер нық қалыптасқанда және бала оларды жаңа
жағдайларға өткізе алатын кезде айтуға болады.
Мектепке
психологиялық
дайындық
оқу
мотивінің
қалыптақан болуын бағамдайды. Балалардың мектепке қызығуы
470
ертеден байқалатыны белгілі. Бұл үлкен бала-оқушыларды
бақылағаннан,
үлкендердің
балаға
тартымды
даму
перспективасы сияқты мектеп туралы әңгімелерінің әсерінен
болады; және де «тартымды белгісіздік» эффектісі жүреді. Неге
олар мектепке барғысы келеді деген сұраққа жауап бергенде,
балалар, тіпті мектепке дейінгі үлкен жастағылар да, былай
жауап береді: «Өйткені маған сөмке сатып алып береді»,
«Өйткені онда менің ағам оқиды»; «Біз онда үлкен балалар
сияқты алаңда футбол ойнаймыз» және т.б. Бұл мотивтердің
ішінде бастысы жоқ – оқу мотивы («Көп нәрсені үйренгім
келеді»,; «Оқуды, жазуды, есептер шығаруды» және т.б.). Тек
осындай мотивтердің болуы баланың мектепте оқытуға
психологиялық, мотивациялық дайындығын айғақтайды. Бұндай
мотивтер біртіндеп қалыптасады. Олар нық танымдық
қызығушылықтан, білім алу үшін күш салуды білуден «өседі»
және үлкендердің оң бағалауынан күшейеді.
Сонымен, мектепке дайындық жан-жақты болуы тиіс және
баланың фактілі түрде мектепке барғанына дейін ертеден
басталады.
Баланы мектепке дайындық тәрбиелеудің екі институтымен
іске асырылады – отбасы және мектепке дейінгі мекеме. Тек
бірігіп күш салу арқылы ойдағы нәтижеге жетуге болады. Бірақ
дайындықтың диагностикасын арнайы іріктелген, ғылыми
негізделген және тексерілген әдістемелер бойынша психолог-
маман немесе педагог жасайды. Егер осы жауапты іспен
дилетант – арнайы біліктілігі мен дайындығы жоқ адам
айналысса, баланың даму деңгейін дұрыс бағаламай, оған зиян
тигізуі мүмкін.
|


title: Мектепке дейінгі мекеме мен мектеп

text:
471
Мектепке дейінгі мекеме мен мектеп
арасындағы сабақтастық
Мектепке
дейінгі мекемеде балабақша мен мектеп
арасындағы сабақтастықты анықтау үшін мақсатты жұмыс
жүргізіледі. Бұл жұмыстың келесі бағыттары бар: мазмұны,
әдістер, оқыту түрі.
Балабақша мен мектеп аталған үш бағыт бойынша жұмысты
нақтылау үшін біріңғай бірлескен жоспар құрады. Жоспар екі
бөліктен тұрады: тәрбиеші мен мұғалімнің бірлескен
жұмысының мазмұны; балаларды мектеппен таныстыру.
Дайындық тобының тәрбиешісі және бірінші сынып мұғалімі
бір-бірінің жұмысымен, балалардың қандай жағдайда екендігін
және қандай жағдайда болатындықтарымен танысады.Тәрбиеші
мұғалімге балалармен танысуға, олардың әрқайсысының жеке
ерекшеліктерін, бейімділіктерін, қызығушылықтарын танып
білуге көмектеседі. Балаларды бірнеше жыл бақылай отырып,
тәрбиеші мұғалімге белгілі-бір балаға ыңғайлы тәрбиелеу мен
оқытудың әдісін анықтауда кеңес бере алады. Ол отбасылық
тәрбиенің оң және теріс жақтарын айтып бере алады. Мұндай
ақпараттың, егер ол шынайы болса, мұғалім үшін пайдасы зор,
әрі жаңа оқушылармен танысуға кететін уақытты қысқартады.
Мұғалімнің балаларды мектепке дейінгі мекемеге барып жүрген
кезінде-ақ сырттай бақылауға алып, өз көзқарасын тәрбиешінің
ойымен сәйкестендіріп, оны талқылауы өте пайдалы. Мұғалім
тәрбиешіге мектепке дайындықтың қандай жақтарына көбірек
көңіл бөлу керектігін анықтауға көмектеседі.
472
Бірлескен жұмыс жоспары, мұғалім мен тәрбиешінің
жұмыс түрлері және тәсілдерімен танысу мақсатында балабақша
мен мектепке баруын, педагогикалық кеңестерге қатысуын,
өзара кеңес алмасуын, конференцияларды ұйымдастыруын,
мектепке дейінгі мекеменің тәрбиелеу бағдарламаларын және
бірінші сыныптағы оқыту бағдарламаларын оқып білуін
қамтиды. Бұрыңғы тәрбиеленушілері бірінші сыныпта оқып
жүрген кезінде тәрбиешінің мектепке барып тұруының пайдасы
зор. Балаларды жақсы көретін жақсы тәрбиеші, әдетте өзі
тәрбиелеген бүлдіршіндерді көзінен таса қылмай, олардың
бірінші сыныптан бастап әрі қарай жеткен жетістіктерін
бақылап жүреді.
Осылайша, тәрбиеші мен мұғалімнің арасындағы мейрімді
іскерлік қарым-қатынас, балабақша мен мектеп арасындағы
сабақтастықты нығайту жұмыстарының тиімділігінің негізгі
шарты болып табылады.
Жоспардың екінші бөлігі – балаларды мектеппен таныстыру.
Тәрбиеші балалар оқитын мектептің даярлық тобына баруды
жоспарлайды. Барлық балалар міндетті түрде сол мектепке
бармаса да, осындай экскурсия олар үшін пайдалы болады.
Бірінші баруды 1 қыркүйекте ұйымдастыруға болады. Балалар
тәрбиешісімен бірге жаңа оқу жылының бірінші күнінің
салтанатты рәсімін бақылайды. Бірінші сыныптағылардың
арасында мектепке дейінгі жастағы балаларға балабақшаның
таныс бұрынғы түлектері де болуы мүмкін. Мектепке барғаннан
кейін балалармен осындай оқиға оларды да келесі жылы күтіп
тұрғандығы туралы әңгімелесуге болады. Пайда болған
эмоционалды
ыңғайлануды
тәрбиешінің
балабақшада
ұйымдастырған бастап келе жатқан оқушылармен кездесу де
қолдайды.
Мектептерге бару, жаңа оқу орындарын көру оқу
бағдарламасынның мазмұныменымен танысып, білумен тікелей
байланысты болуы мүмкін. Сонымен қатар, балаларды сабаққа
апарудың қажеті жоқ. Қалыптасқан жүйедегі мектептеп оларды
473
кітапханмен таныстырып тиімдірек. Болашақта балаларды
кітапханаға жүйелі түрде баруын қамтамасыз етіп, кітаптарды
балабақшада оқуға жағдай жасау керек. Кейде оқу залында
отырған оқырмандардың және студенттердің кітаптарды қалай
оқитынын көрсету қажет. Жана жүйе бойынша сабақ кезінде
спорт залына барып, оқушыларды бақылап, содан кейін
спорттық іс-шараларды өткізе аласыз. Егер мектепте балаларға
арналған театрланған қойылымдар көрсетілетін концерттік зал
болса, оларға баруға болады. Балалармен бос сыныпта жүріп,
үстелде отыруға рұқсат етіңіз. Мамыр айында мұғалім мектеп
туралы балалармен әңгімелесіп, пікір алмасқан дұрыс. Мұның
бәрі жыл бойы біркелкі жүргізіледі. Мұндай жұмыстар жиі
қайталанбауы керек. Балаларды басқа да жаңа нәрсені үйренуге
бос уақыттары болу керек. Бала жаңа ғимаратта өзін еркін
ұстауы керек. Дегенмен, оқушының бойында жаңалықтың әсері,
таңданыс, тартымдылықтың да болғаны дұрыс.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Тапсырма - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
Тапсырма
1. Балалардың мектепке «дайындық жүргізуі» және «дайын
болуы»
ұғымдарының
арасындағы
байланысты
түсіндіріңіз.
2. Балалардың
арнайы
мектепке
дайындық
тұжырымдамасының негізі қандай?
3. Балалардың
мектепке психологиялық дайындығын
қамтамасыз ету үшін мұғалім жұмысының мазмұнын
анықтаныз.
4. Р.С
Буренің «Балаларды мектепке дайындаймыз»
кітабына
сәйкес,
балаларды
мектепке
дайындау
мәселесінде автордың ұстанымын анықтаңыз. Өзіңіздің
топбыңыздың оқушылары үшін мектеп дайындық
кестесін жасаңыз.
5. Балалардың
балабақшадан мектепке ауысуындағы
сабақтастықты қамтамасыз ету үшін жылдық жоспар
жасаңыз.
474
Жетінші бөлім
МЕКТЕПКЕ ДЕЙІНГІ ҰЙЫМНЫҢ
ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ҮДЕРІСІ
XXVII ТАРАУ
ПЕДАГОГИКАЛЫҚ
ҮДЕРІСТІҢ
СИПАТТАМАСЫ
Педагогикалық үдеріс педагогикада ересектер мен
балалардың педагогикалық белсенділігі арасындағы мазмұнды
және ұйымдасқан өзара іс-қимыл ретінде көрінеді (Б.Т.
Лихачев). Бұл белгілі бір жүйе және оның компоненттерінің
қатарына мұғалім мен тәрбиеші арасындағы қарым-қатынастың
мазмұны, құралдары, әдістері, формалары жатады. «Үдеріс» сөзі
жүйелі тәрбиемен білім берудің уақын көрсетеді, ал
«педагогикалық» сөзі адамның (баланың) жеке басын дұрыс
бағыттауға баса назар аударады.
Педагогикалық үдерістің мақсаты, мазмұны, қызметі және
нәтижесі бар. Оның орындаушылары өзара екі байланысты
тәрбиелеуші және тәрбиеленуші тараптан тұрады. Сонымен
қатар, педагогикалық үдеріс белсенділік жағдайында және әсер
ететін адам мен бағытына өте тиімді.
«Педагогикалық үдеріс» термині тар және кең мағынада
қолданылады. Жалпы мағынада бұл жаһандық проблеманы
шешуге бағытталған барлық жағдайлар, құралдар, әдістер және
т.б. жиынтығы. Мысалы, мектепке дейінгі мекемедегі
педагогикалық үдеріс мектепке дейінгі баланы кешенді
тәрбиелеуге және дамытуға бағытталған. Педагогикалық үдеріс
кең мағынада үлкен, маңызды, тапсырма және тұлғаны
қалыптастыруда пайдаланылатын құрылымдар.
475
«Педагогикалық үдеріс» ұғымы тар мағынада оқытудың
мазмұнын, оның құралдары, әдістерін, ұйымдық нысандарын
неғұрлым нақты тапсырмада шоғырландыруды білдіреді.
Сондай-ақ, педагогикалық үдеріс білім берудің моральдық,
эстетикалық және басқа да аспектілерін шешуге: адалдықты,
мәдени
мінез-құлық
дағдыларын,
шығармашылықтың
бастамаларын және тағы да басқа қасиеттерін дамытуға
бағытталған. Сонымен, кең педагогикалық үдерісте бірнеше
педагогикалық «мини-процестер» бірден жұмыс істей алады.
Тар мәселені шешуге бағытталған педагогикалық үдеріс
әрқашан жалпы педагогикалық үдерістің елеулі бірлігі болып
табылады және белгілі бір жүйеге қарамастан, соңғы шеші
кішкене
бөлекпен
байланысты.
Мысалы,
мінез-құлық
мәдениетін тәрбиелеу үшін педагогикалық үдеріс әзірленіп,
жүзеге асырылады. Мұғалімнің (көбінесе мұғалім-зерттеушінің)
назары осы мәселені шешуге көмектесетін әдістерді,
құралдарды, ұйымдастыру формаларын таңдауға аударады. Ол
жеке тұлғаны тәрбиелеу мен дамытудың басқа міндеттерін
шешу жолымен жүзеге асырылады.
Мұның себебі педагогикалық үдеріс қоғам және жеке адамды
бірлік ретінде қабылдайды.
Тар мағынада педагогикалық үдеріс әсер ету компоненттерін
шектеу тұрғысынан да қарастырылуы мүмкін. Мәселен, әр түрлі
іс-әрекеттердің үйлесуі ретінде: ойындар, жұмыс, білім беру,
спорт, белгілі бір мәселені шешуге бағытталған көркемдік іс-
шаралар.
Кейбір
айырмашылықтарға
қарамастан,
барлық
педагогикалық процестерді дамыту үшін бірдей кезеңдерден
өтеді: дайындық, негізгі, қорытынды (И.П.Подласый).
Педагогикалық үдерісте бірінші дайындық кезеңі, мақсат,
нақты
тапсырмалар
айқындалады,
мәселенің
жай-күйі
айқындалады, үдерістің нәтижесі мен схемасы жоспарланып,
негізгі міндеттерді, балалардың жасы мен тәрбиелеу
тұжырымдамасын ескере отырып, әдістер болжанады (қазіргі
476
кезеңде бұл ұғым жеке тәрбиеші «Баланың құқықтарының
декларациясы»
бағдарламасын
іске
асыруды көздейтін
бағдарланған көзқарас).
Осылайша,
тәрбиеші балаларды жұмысқа деген оң
көзқарастарын қалыптастырып, тәрбиелеу маңызды деп
есептейді. Бұл мақсат баланың жасына қарай анықталады. Содан
кейін топтағы жұмысқа қатысуы зерттеледі, нақты балаларға
арналған тапсырмалар қолданылады, әсер ету компоненттері
таңдалады, қажетті нәтиже қалыптасады. Перспективалы жұмыс
жоспарының дайындық кезеңі аяқталып, іс жүзінде жағдайдың
нақтылануы және нәтижені болжау негізінде түзетіледі.
Жоспардың екінші кезеңде педагогикалық үдерістің негізгі
бөлігі жүзеге асырылады. Бұл кезеңде оқушы мен тәрбиеші
арасындағы педагогикалық өзара әрекеттесу жүзеге асып,
аралық нәтижелерді үнемі жедел бақылау жүргізіледі.
Операциялық бақылау ауытқуларды, қателіктерді анықтауға
және түзетуге қажетті толықтырулар мен өзгерістер енгізуге
көмектеседі. Мұғалім қателіктерді талдап, нәтижесін жасырмай,
оң нәтижелерге бұрмаламайды. Дегенмен, олардың себептерін
анықтайды. Сондықтан осы саты негізгі білім беру және білім
беру міндеттерінің шешілуіне тікелей байланысты.
Бұл кезеңде үнемі қолдау мен кері байланысты ескеру
маңызды және баланың әсерін де назардан тыс қалдырмау өте
маңызды.
Үшінші, қорытынды кезең нәтижелерді талдауға арналған.
Талдау негізгі кезеңде де орын алды, бірақ бұл кеңде оң нәтиже
алу себептері мен кемшіліктерді қалыптастырудың себептеріне
толық талдау жасалды. Міндеттердің заңдылығы, таңдаған
құралдардың,
әдістерінің,
ұйымдық
формаларының
жеткіліктілігі қарастырылады. Ең нәтижелі ұпай беретін
идентификациясын анықтайды.
Бұл жұмыс өте қажет. Бірақ онсыз мұғалім өз ісінің шебері
болмайды.
477
Мектепке дейінгі мекемеде педагогикалық үдерісті құрудың
бірнеше қағидаларын төмендегідей белгілейміз:
балалардың жас ерекшеліктерін есепке алу; баланың
қызығушылығына сүйену;
білім беру және тәрбиелік мәселелер бірге жүргізіледі;
бірыңғай педагогикалық үдерісте іс-әрекеттің әртүрлі
түрлерінің жетекші қызмет атқарып, жұмыстарының
өзгеруі және өтемақылық өзара қарым-қатынасы туралы
ережені ескеру;
баланың тұлға ретінде қалыптасуында тәрбиешілердің
балалармен өзара қарым-қатыасын жүзеге асыру;
еркін шығармашылық тұлғаның қалыптасуы үшін ,
ыңғайлы ортаны құру;
бала құқықтары туралы декларацияны құрметтеуге және
ұстануға тәрбиешілер мен оқушылардың педагогикалық
үдерісіне енгізу.
|


478
XXVIII БӨЛІМ
ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ҮДЕРІСТІ ҰЙЫМДАСТЫРУ
Отандық
мектепке дейінгі білім берудің тарихында
педагогикалық процесті құрудың бірнеше нұсқасы болды. 1920-
1930-шы жылдарда мемлекеттік мектепке дейінгі білім беру
жүйесі әлі де жүріп жатқан кезде педагогикалық үдерісті
ұйымдастырушылық жұмыстарына сәйкес жүргізді. Белгілі бір
уақыт аралығындағы балалар өмірін ұйымдастыру жұмыстарына
бағытталған. Әрбір ұйымдастыру сәті бағдарламаның келесі
бөліктерінің негізінде құрылды: әлеуметтік-саяси білім, еңбек
тәрбиесі, табиғат тәрбиесі, дене шынықтыру, музыка, сурет
(бағдарламадағы тұжырымдар), математика. Әрбір бөлімнің
мазмұны ашылып, нақты жұмыс түрлері ұсынылды. Әр
ұйымдастыру сәтінің соңында ата-аналармен жұмыс мазмұны
көрсетілді. Мәселен, орта және жоғарғы топтарда оқу жылы төрт
тоқсанға (күз, қыс, көктемгі, жаз) бөлінген. Әр тоқсанда төрт
ұйымдастырушылық сәт болды. Күзгі тоқсанда мұндай
ұйымдастыру кезеңдері: «Топтың өмірін дұрыс ұйымдастыру»
(оқу ұзақтығы - 15-18 күн); «Салауатты өмірді жақсарту»
(ұзақтығы 18- 20 күн); «Қазан революциясы» (ұзақтығы 20-25
күн); «Жұмыс бөлмесін ұйымдастыру» (оқу ұзақтығы шамамен
18-20 жұмыс күні). Осылайша, жұмыстар әр тоқсанға бөлінген.
Мерекелерді ұйымдастыру бойынша жұмысқа бөлінген уақыт
ішінде балалар қажетті білімді алып, ойындар, жұмыс,
визуальдық белсенділік және т.б пайдалы істермен айналысады.
Педагогикалық үдерістің құрылысына мұндай көзқарастардың
оң және теріс жағы болады. Оң жағы, балалар ұзақ уақыт бойы
белгілі бір когнитивті материалға назар аударуға мүмкіндік
алды; олар әлеуметтік мінез-құлық, дүниетанымның дағдыларын
дамытады.
Жалпы кезеңде ұйымдастыру жөніндегі нұсқауларға сәйкес
тәрбиеші балалардың жұмысты қалай қабылдап, және оның
дамуына қалай әсер ететініне ерекше көңіл бөлінуі керек. «Қазан
479
төңкерісін атап өту» туралы іс-шарада айтылғандай: «Жөндеу
жұмыстары ұйымдастырушылық сәттің басты ерекшелігі - оның
айқын саяси қанықтылығы. Сондықтан, жөндеуге ұсынылған
материалдарды пайдалана отырып балалардың өзінде бар
тұжырымдамалармен санасып, дамыту қажет.
Бұл көбінесе балалардың өмірі мен балалардың жеке іс-
әрекеттерімен байланысы жоқ көптеген ауызша материал
берілгенде» болады (Мектепке дейінгі мекемелер жұмысының
бағдарламасы. - М., Л., 1932. - 3-беттен қараңыз). Алайда іс
жүзінде бұл тұжырым орындалмады. «Ұйымдастыру сәттерін»
бөлу негізінде педагогикалық процестің құрылуы формализмге
және оқу үдерісін ұйымдастыруға әкелді.
Болашақта
педагогикалық
үдерісті
құрастырудың
төмендегідей
(тақырыптық
және
күрделі)
формалары
қолданылуы мүмкін. Бұл форманың артықшылығы тақырыптық
пішіннің мәні педагогикалық үдерістің негізі ретінде кейбір
тақырыпты бөліп көрсетеді. Оның мазмұны әдетте сыныпта
анықталды. Бір тақырыпты зерттеу бірнеше сыныпта өткізілуі
мүмкін. Тақырып мазмұнға байланысты және басқа да
әрекеттерді қамтуы мүмкін. Бұл нысан мен жоғарыда
қарастырылғандар арасындағы айырмашылығы оқу жылы
ішінде бірдей тақырып қайталануы мүмкін және барлық оқу-
тәрбие
үдерісі
оларға
бағынышты
болмауы
керек.
Бағдарламаның бір бөлімі (көбінесе әлеуметтік және саяси
тәрбие секциясы) тақырыптардың мазмұны бола алады, ал басқа
бөлімдер қатарлас зерттелді.
«Кешендер» - түрлі бөлімдер арасындағы логикалық қарым-
қатынасты орнату әрекеті сипатталатын педагогикалық
үдерістің күрделі құрылысы. Бір «кешенде» балаларға арналған
әр түрлі іс-шаралар немесе басқа тақырыптар, тақырып
бойынша ұқсас мазмұндар болды.
Педагогикалық үдерістің құрылысына осы тәсілдердің
барлығы біріктіріліп, білім берудің ықпалын топтастырыллы.
Үдерістің негізгі мақсаты топты шоғырландырылған, мақсатты
480
түрде жұмыс жасауға ұмтылдыруға бағытталады. Бұл идея оң,
ол мектепке дейінгі балалардың жас ерекшеліктеріне қарай іске
асады. Дегенмен, шоғырлану үдерісі барлық мазмұнға бірден
қолданыла бермейді. Осы мазмұнның кейбір аспектілері
қайталама
болғандықтан,
мұғалімнің
дамуына
назары
аударылады. Негізгі мәселе - адамның әр тарапта бірдей дамуы.
Сонымен қатар, «кешеннің» тақырыбын немесе мазмұнын
таңдау ғылыми негіздемеде болмайды және субъективті,
«дәмдік» сипатта болды.
Жүйедегі заманауи тәсіл - білім берудің басым мақсаттарын
айқындау негізінде педагогикалық процесті ұйымдастыру.
Жетекші (негізгі) мақсат ретінде білім беру міндеті қойылады.
Оның мазмұны белгілі бір жас кезеңіндегі балалардың даму
ерекшеліктерімен және тәрбиелеудің нақты міндеттерінен
туындайды. Негізгі міндет білім беру және тәрбиелік
міндеттердің иерархиясы мен қарым-қатынасын анықтайды.
Әртүрлі қызмет түрлерінің тәртібі мен өзара әрекеттестігі,
мазмұны мен ұйымдастырылу нысандары, мотивациядағы
бірыңғай
нысандар
басым
мақсаттардың
мазмұнына
байланысты. Көп қырлы мазмұн мен нысандар балалардың
әртүрлі қызығушылықтары мен қабілеттерін қанағаттандыруға
және дамытуға мүмкіндік береді. Бұл дамуларды жалпы
педагогикалық құнды арнаға бағыттау бірыңғай түрткі болып
табылады. Педагогикалық үдерістің бұл құрылысының айрықша
ерекшелігі әртүрлі қызмет түрлерінің арасында тәуелділік
ретінде қарастырылады. Жоспардың алдыңғы қатарында бір
және басқа әрекеттерді орындаудағы басымдықты іске асыру
үшін оңтайлы болып табылады. Дегенмен, басқа қызмет түрлері
алынып тасталмайды, тек бірлескен рөл атқарады. Мысалы, егде
жастағы топта балалар арасындағы оң қарым-қатынастарды
қалыптастырудың басты мақсаты басымдыққа ие. Мектепке
дейінгі тәрбиешілермен жұмыс істеудің орталық нысаны
балаларға оң қарым-қатынаста болуға мүмкіндік беретін
бірлескен қызмет болып табылады. Бұл үйлесімділік қағидаты
481
бойынша жұмыс немесе ұйымдастырылған ойын болуы мүмкін.
Бірлескен іс-әрекеттер ретінде сыныптар (қарым-қатынас
туралы әңгімелер), тәуелсіз жеке көркемдік қызметі (бала бүкіл
топ үшін бір нәрсе дайындайды немесе досына сыйлық
жасайды),
мерекелер
және
басқалар
жағдайларда
ұйымдастырылады. Бірақ өзара достықты қалыптастыратын
жетекші және ұжымдық іс-шаралар өткізілуі қажет.
Педагогикалық үдерістің тақырыптық құрылысы бүкіл
әлемде танылған. Сондықтан мектепке дейінгі мекемелер
әлемнің көптеген елдерінмен бірлікте жұмыс істейді. Біз
мектепке дейінгі білім берудің ФМБС талаптарына сәйкес
педагогикалық процестің тақырыптық құрылысына қайта
оралдық. Бұл талаптардың негізінде балаларды тәрбиелеу мен
оның мәселелерін шешуге кешенді көзқарастар жатады.
Интеграция орталығы қандай да бір тақырып болуын білдіреді.
Мысалы, «Білім күні» немесе «Туыстар, жақсы достар» немесе
«Сәлеметсіз бе, Қыс қонақ!» және т.б. Жұмыстар әртүрлі білім
беру бағыттары (әлеуметтік-коммуникативтік, танымдық,
сөйлеу, көркем-эстетикалық, физикалық даму) арқылы жүзеге
асырылады.
Дегенмен, тақырыпқа қосымша басқа да білім беру
салалары үшін жұмыс жоспарланады. Педагогикалық үдерістің
күрделі-тақырыптық құрылысын жоспарлау қиын болса да, бір
уақытта білім беру мен оқытудың көптеген мәселелерін шешуге
мүмкіндік береді.
Бұл тәсілдердің әрқайсысы оң және теріс жағымен
ерекшеленеді. Осы уақытқа дейін мектепке дейінгі мекемедегі
педагогикалық үдерістің оңтайлы түрін іздеу жалғасуда.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Тәрбие ісін ұйымдастырудың жұмыстары

text:
Тәрбие ісін ұйымдастырудың жұмыстары
Жоғарыда айтылғандай, педагогикалық үдерісті құзырлы
жоспарлау тиімді. Мектепке дейінгі білім беру жүйесінде болған
білім беру үдерісін жоспарлаудан бас тарту үрдісі өзін
482
ақтамады.
Ақылға
қонымды
жоспар
мұғалімнің
шығармашылығын шектемейді, бірақ оған ықпал етеді.
Көптеген жылдар бойы педагогтар күнделікті режимге
енгізгеннен кейін қатаң белгіленген сызба бойынша өз жұмысын
жоспарлады. Әрбір уақыт кезеңінде қызметтің міндетті түрлері,
балаларды ұйымдастыру формалары, оқу-тәрбие жұмысының
мазмұны анықталды. Сонымен, таңертең балалармен жеке
жұмыс, таңертеңгілік гимнастика, еркін балалар ойындары
болды. Күннің бірінші жартысында міндетті сабақтар
жоспарланған
болатын.
Олардың
таңдауы
белгіленген
«торларға» тәуелді болды (дүйсенбі - сөйлеу мен модельдеуді
дамыту, сейсенбі - музыка және математика және т.б.). Жаяу
серуендеу, бақылау, жұмыс, ойын ойнау, балалармен жеке
жұмыс жасау жоспарланған. Күннің екінші жартысы ойындар,
ұжымдық жұмыс, ойын-сауық, бос уақытқа арналды.
Мұндай жоспарлау өте жақсы нәтиже көрсетеді. Ол
мұғалімнің жұмысын оңтайландырды, әр түрлі білім беру және
тәрбиелік тапсырмаларды уақытында, айнымалы әрекеттер мен
модерациялауды және дене белсенділігін реттеуге мүмкіндік
берді. Бірақ көптеген кемшіліктер де болды. Мұндай жоспарлау
тәрбие үрдісін ресімдеуге, контенттің қалыптасуына бейімдейді.
Кешенділік пен шоғырлану принциптері алынып тасталды, бұл
әртүрлі қызметтің мазмұны мен мақсаттарын анықтау кезінде
әсер етті. Бір күнді жоспарлаудың мысалы. Сыныптар: 1 - Н.
Сладыковтың «Түсті жер» атты әңгімесін оқиды; 2 -
«Хохломаның» сәндік суреттері; серуендеу - дүкендегі ойын,
көлікті қадағалау, балабақшадағы еңбек. Біз түрлі мазмұн
жиынтығын көреміз. Жоғарыда айтылғанның бәрі маңызды,
бірақ екіншісін ассимиляциялауға көмектеспейді. Баланың
назарын үнемі басқа нәрсеге ауыстырады.
Жоспарлаудың екі негізгі түрі бар: жылдық және күнтізбелік
жоспар. Бұл нысанды бас әдіскер және ағартушы мұғалімдер
пайдаланады. Жылдық жоспар мен әдіснама жыл бойы барлық
қызметкерлердің жұмысын ұйымдастыруды көздейді. Ол кем
483
дегенде 3-4 жетекші тапсырмаларын (оны жұмыскерлердің өзі
анықтайды)
ерекшелейді.
Мысалы:
бағдарламаның
«Байланыстыра сөйлеу» бөлімінде сыныпта және күнделікті
өмірде орындалуын қамтамасыз ету; мектеп жасына дейінгі
балаларда
қарапайым
математикалық
көріністерді
қалыптастырудың тиімді әдістерін енгізу; балаға экологиялық-
жеке көзқарастың тұтас технологиясын енгізе отырып,
экологиялық мәдениеттің негізін қалыптастыру; отбасын
балаларды экологиялық тәрбиемен таныстыру бойынша
жұмысты жүйелендіру.
Содан кейін жылдық жоспар іске асырылатын нысандар
ашылады.
Бұл
семинарлар,
шолулар,
конкурстар,
консультациялар, пікірлер, педагогикалық кеңестер, кездесулер
және
т.б.
болуы
мүмкін.
Жоспардың
бөлек
бөлімі
ұйымдастырушылық-педагогикалық жұмыс (педагогикалық
кеңестердің кездесулері, тақырыптық тексерулер, ата-аналар
комитетінің жұмысының мазмұны, мектеппен ынтымақтастық
және т.б.) тұрады.
Күнтізбелік жоспарда әдіснама жыл сайынғы жоспардан
бастап іс-шараларға нақты күндерді белгілейді.
Мұғалім сондай-ақ топ үшін жыл бойы жалпы міндеттерді
жоспарлайды. Бір ай бойы жинақталуы мүмкін күнтізбелік
жоспарда тапсырмалардың мазмұнын бір апта ішінде
анықталады.
Бүгінгі таңда жоспардың бірыңғай нысаны жоқ. Әрбір
мектепке дейінгі мекеме және тіпті кез-келген тәрбиеші өзіне
ыңғайлы жоспарлау нысанын анықтауға құқылы.
Өткен жылдардағы жоспарларында мұғалім өз жұмысын
жазды. Бухгалтерлік есептің мақсаты күніне педагогикалық
жұмыс сапасын талдау болып табылады. Әрбір жұмыс күнінің
соңында тәрбиеші іс-әрекеттер, ойындар, жұмыс, жеке
жұмыстарды талдауға міндетті; жетістіктер мен кемшіліктерді,
қиындықтарды жазып алды.
484
Оқытушының өз жұмысын талдауға деген талабы мүлдем
заңды және орынды. Алайда талдаудың нысаны күрделі болды.
Мұғалімдер оны ресми түрде орындайды. Мысалы, жоспар
былай делінген: «сабақты өткізу» есеп тәлімгер былай деп
жазды: «сабақ өткізілді». Бұл әдіс бүгін оқытушының өз
жұмысына талдау жасауына негізделеді. Сонымен қатар, ол
нәтижелерді зерттеу маңыздылығын мойындайды және оның
кәсіби қызметіне елеулі әсерін тигізеді. Топтағы балалармен
бүгінгі мектепке дейінгі мақсатты немесе стихиялық (сенімді
болуы, баланы оқыту) жұмыстар жүргізіледі. Әрбір жұмысты
түрлі мамандар: ағартушы, дене тәрбиесі нұсқаушысы, шетел
тілін оқытушылар, бейнелеу өнері қызметін, музыка мұғалімі
және директор жүргізеді. Мұғалім кейде баланың қандай да бір
жаңа әсерін байқаса, оның оң немесе сол екенін анықтайды.
Дегенмен, бақылаудың соңында ол білім алуға қарай бағыттауға
жауап береді. Сондықтан, әр оқушының даму динамикасы мен
сапасын ұжымдық түрде талқылау үшін мерзім мен жүйелі
түрде жүргізілетін жұмыс маңызды.
Кейбір
мектепке
дейінгі
мекемелерде
балалардың
практикалық психологы бар. Оның міндеті - даму процесін
талдау, ауытқуларды белгілеу және уақтылы психологиялық
көмек көрсету. Мұғалімнің функциясы осыдан кем емес.
Мұғалімнің өз тобының отбасыларын біледі ме (білуі керек пе)?
Психолог дамуындағы ауытқулары бар балалардың әлеуметтік,
педагогикалық себептерін анықтауға көмектесуге қабілетті адам.
Алайда, егер ол педагогикалық құбылыстарды үнемі талдауға
үйренсе, өте тиімді болады. Дегенмен, ғылым мен тәжірибе
педагогикалық қызметті талдаудың ең үнемді әдісін табуға тиіс.
Педагогикалық қызмет бүгінгі күннің өзекті мәселелерінің бірі.
Оқытушы практикалық психологтан жиі кеңес алып,
консультацияға бару керек. Ал психолог өз кезегінде мұғалім
қолданатын жеке әдістерді балалар тобымен немесе жеке
баламен жұмыс жасайтын педагогикалық үдерісті талдаудың
кәсіби міндетін қарастыруы керек. Өйткені, мектепке дейінгі
485
мекемедегі психологиялық қызмет балаларды дамытудағы
«кемшіліктерді» анықтап қана қоймайды. Жеке балалармен
жұмыс жасайтын психолог бала бойындағы ақаулықтарды
іздемеуі керек. Ол бала психикасын дамытуға көмектесуі керек.
Сондықтан, психологтың мақсаты объект болып табылатын бала
мен педагогикалық үдерістің барлық түрлерін қолдана отырып
жұмыс жасауы керек. Ал мұнда тәрбиешімен бірлікте жұмыс
істеу қажет. Белгілі бір топтың психологы мен тәрбиешісі
балаларды зерттеуге және олардың табысты дамуын қамтамасыз
ететін
жағдайларды
жасауға
бағытталған
жұмыстарды
жоспарлауы керек.
Шамамен төрт кезеңде бір рет (тым болмағанда жылына екі
рет) мұғалім мектепке дейінгі тәрбиеші, психологпен қатар
баланың әртүрлі бөлімдеріндегі жетістіктерін және жас
ерекшеліктеріне байланысты даму жолдарын зерттейді. Мұндай
жұмыстарға балалармен жұмыс істейтін басқа мамандар ат
салысуы
мүмкін.
Нәтижесі
ата-аналар
жиналысында,
педагогикалық кеңесте талқыланады. Алынған нәтижеге
байланысты болашақ жұмыс мазмұны жоспарланады.
Арнайы топтың мұғалімінің, тәрбиеші және психологтың
қатысуымен балалардың қызметін ұйымдастыру үшін әртүрлі
әдістер әзірлейді. Оларды әртүрлі жағдайларда табиғи және
симуляциялық деңгейді сақтауға, даму деңгейін немесе
динамикасын анықтауда бірлесіп жұмыс жасайды. Сонымен
қатар, балалардың ұзақ мерзімді мониторингі жетекші әдіс
болып қала береді. Бірыңғай тестілеуден гөрі, әртүрлі
әдістермен мұқият зерделеу (сынақтар тек зерттеу элементі
ретінде пайдаланылады), баланың даму деңгейін немесе
кешігуін бағалауға негіз береді.
Тексеру әртүрлі деңгейде орындалуы мүмкін. Барлығы
берілетін тапсырмаға байланысты. Мысалы, белгілі бір жастағы
балаларға арналған ойын іс-әрекеттерінің даму деңгейін білу
қажет. Бұл жағдайда балаларға арналған ойындардың
ұзақтығынан (апта бойы) байқалады. Ойындардың мазмұны,
486
олардың ұзақтығы, сюжеттің ашылуы, рөлдердің болуы, ойын
сипаты және балалар арасындағы нақты қарым-қатынастары
анықталады.
Алынған деректер белгілі бір жастағы ойын белсенділігінің
объективті көрсеткіштерімен байланысты. Мәселен, тәрбиеші
орта
мектеп
жасындағы
балалардың
кішігірім
қауымдастықтарда (2-ден 3 адамға дейін) ойнай алатындай
қарапайым сюжетті қалыптастырып қарым-қатынастар орнатады
және олардың бос уақытының 15-20 минөт ұстайды. Бақылау
балалар бірлікте болуға, «бірге» ойнауға жетелейді. Бала
көбінесе өз рөлін топқа байланысты өзгертеді. Алғашында олар
бір-бірімен
қалай
келісуге
болатындығын
білмейді,
ойыншықтарды қалай бөлісу керектігін білмейді. Мұндай
жағдайда тәрбиеші балалармен жеке сөйлесіп, ұжымның
дамуына әсер етуге тырысады. Ойынның дамымауы туралы
қорытынды жасап, қарым-қатынастың дұрыс ұйымдасуына негіз
жасайды. Психологпен бірге ол шиеленіскен құбылыстардың
себебін белгілеуі керек. Мұның бәрі балалар дамуының
көрінісін нақты және ресми емес түсіндіру және педагогикалық
жұмыстың тиімділігін бағалау үшін маңызды.
Тексеру әдістері әрқашан тапсырмаға сәйкес келуі керек.
Білімді меңгеруді анықтау үшін балалармен әңгіме жүргізіледі.
Бірақ бұл ұғымды сөзбе-сөз қабылдауға болмайды. Мектеп
жасына дейінгі бала суретке, ойыншыққа сөйлеп, әңгімелеседі.
Осылайша, жұмысты жоспарлау екі өзара байланысты
блокты қамтуы тиіс: тәрбие және білім беру міндеттерін шешуге
және кейбір бағыттардағы балалардың даму деңгейін кезең-
кезеңмен тестілеуге бағытталған жүйеленген іс-шаралар жатады.
Дамудың қарқыны мен сапасына назар аудару педагогикалық
қараусыздықтан туындаған ауытқулардың пайызын азайтуға
мүмкіндік береді.
|


text:
487
Тапсырма
1. Жалпы педагогика саласындағы әртүрлі оқулықтарда
ұсынылған «педагогикалық үдерістің» тұжырымдамасын
анықтау (Б.Т. Лихачев, Ю.К.Бабанский, И.П. Подласый);
ұқсастықтар мен айырмашылықтарды табу; өзіңіздің
анықтамаңызды беріңіз немесе егер анықтама тапсаңыз,
түсіндіріп берініз.
2. Білім беру міндеттерінің негізінде таңдалған нақты
педагогикалық процестің диаграммасын жасаңыз.
3. Тәжірибе көрсеткен топты тәрбиелеудің жұмыс жоспарын
талдаңыз. Экспрессивті сындар мен пікірлерді көрсетіңіз.
488
XXIX ТАРАУ
Достарыңызбен бөлісу: |


title: МЕКТЕПКЕ  ДЕЙІНГІ  БАЛАЛАР  ҰЙЫМЫН

text:
МЕКТЕПКЕ ДЕЙІНГІ БАЛАЛАР ҰЙЫМЫН
БАСҚАРУ
Біздің еліміздегі мектепке дейінгі білім берудің қазіргі
заманғы жүйесі мектепке дейінгі білім беру ұйымдарының
әртүрлі құрамына кіреді. Мектепке дейінгі мекемелер әртүрлі
типтерге, санаттарға өзгереді.
«Ресей Федерациясындағы білім туралы» заңға сәйкес, білім
беру ұйымының түріне және онда енгізілген бағдарламаға
сәйкес белгіленеді. Мысалы, мектепке дейінгі білім беру
бағдарламасы жетім балаларды тәрбиелеуге немесе ата-
анасының қамқорлығынан тыс қалған «Балалар үйі» немесе
Отбасылық балалар үйінде» жүзеге асырылады.
Мектепке дейінгі тәрбие беру ұйымдары төмендегідей
түрлерге бөлінеді:
Жалпы білім беретін балабақша: мектеп жасына дейінгі
балаларды
дамыту
(интеллектуалдық,
көркем,
дене
шынықтыру және т.б.) түрлерге бөлінеді
Өтемақы түріндегі балабақша - психикалық немесе дене
дамуындағы ауытқулары бар мектеп жасына дейінгі
балалардың денсаулығын түзеу мен дамыту жұмыстарына
баса назар аударады.
Балаларды қадағалау және оңалту балабақшасы - санитарлық-
гигиеналық, профилактикалық және денсаулық сақтау
шаралары мен рәсімдеріне баса назар аударады.
Балабақшалардың біріктірілген түрі - бұл балабақша жалпы
даму,
өтемақы,
денсаулық
сақтау
топтарын
басқа
комбинацияда қамту арқылы жұмыс жасаумен ерекшеленеді.
Мектепке дейінгі ұйым үш санаттың бірі ретінде жіктеу
критерийлері және оның қызметінің Федералды білім беру
стандартын мектепке дейінгі білім беру талаптарына
сәйкестігінің деңгейімен анықталады:
■
бірінші категория — балаларды дамыту орталығы;
489
■
екінші категория —жалпы дамыту, өтемақы, аралас типті,
қадағалау және оңалту үшін балабақшаларының біріккен
түрі;
■
үшінші категория – балабақша.
Мектепке дейінгі ұйымдар балалардың мекемеде болу
ұзақтығымен басқа ұйымдардан ерекшеленеді: балабақша 12
сағаттық, 9 сағаттық және тәуліктік балабақша. Соңғы жылдары
қысқа мерзімге тұратын (3-5 сағат) топтардың желісі пайда
болды.Мұндай топтар әр түрлі сипаттар болуы мүмкін:
балаларды мектепке даярлау, дене шынықтыру, көркем өнерге
баулу, түрлі ойындар ұйымдастыру және т.б. Мұнда балалар
ұсынылған мақсаттарын іске асыруға бағытталған нақты
бағдарлама барысына сарапшылар немесе маман жұмыс істеп,
өңдеп отырады. Әдетте, мұндай топтар ақы төленеді және
балалар бір жыл бойы балабақшаға барады. Бұл ұйым баланы
балабақшаға толық күніне беруді қаламайтын немесе қажет
етпейтін ата-аналарға ыңғайлы. Балалар ұйымда қысқа мерзім
арасында топтарының немесе мектепке дейінгі ұйымдарының
арасында түрлі сайыстар өткізіледі.
Әрбір мектепке дейінгі мекеменің өз жарғысы бар. МДМ
және ата-аналар арасындағы келісім, МДМ және құрылтайшы
арасындағы келісімшарт жасалады.
Жарғы ұйымның мен қызметін анықтайтын және ұйым
жұмысын реттейтін ережелер жиынтығы болып табылады.
Жарғы
мектепке дейінгі ұйымның міндеттері мен
функцияларын айқындайды, функционалдық міндеттер мен
қызметкерлердің әрбір санаты бойынша талаптарды белгілейтін
басқару жүйесін, білім беру және тәрбие жұмысын ұйымдастыру
ерекшеліктерін, оқушылардың отбасымен қарым-қатынас
сипатын анықтайды. Жарғы мектепке дейінгі ұйымның жалпы
жиналысында талқыланады және қабылданады. Оның білімі
мен орындалуы ұжымның барлық мүшелері үшін міндетті
болып табылады.
МДМ мен ата-аналар арасындағы келісім, МДМ және
құрылтайшы арасындағы келісім балалардың өмірі мен
490
денсаулығын сақтауға, толыққанды білім алуға, дамытуға
бағытталған тараптардың өзара міндеттемелері мен шарттарын
реттейді.
Мектепке дейінгі ұйымның жетекшісі – басшы. Оның
міндетіне балалардың толыққанды дамуы үшін жағдай жасау:
үй-жайларды жабдықтау, педагогикалық қызметті жабдықтау,
тамақтануды ұйымдастыру, медициналық қызмет көрсету және
т.б жатады.
Менеджер мектепке дейінгі мекеменің барлық салаларына
жауапты, ол педагогикалық және қызметкерлерінің жұмысын
бақылайды, қаржы-шаруашылық қызметтің құзыреттілігіне,
жабдықтың, үй-жайдың, ұйымның, жер учаскесінің қауіпсіздігін
қамтамасыз етеді. Менеджердің функциясы - шығармашылық
атмосфераны ұйымдастыру, команда мүшелерімен іскерлік
достық қарым-қатынас жасау, қызметкерлердің кәсіби өсуіне
жағдай жасау.
Директордың жетекшісі негізгі орынбасарыныңы қызметі:
балалардың тәрбие жұмысы және экономикалық қызмет
бойынша мәлелелере жауап береді.
Аға оқытушы (әдіскер) міндеттері - тәрбие жұмысы
бастығының орынбасары оқытушыларға тікелей басшылық
жұмысын жүргізеді. Бұл олардың күнделікті қызметін оқыту
және қадағалауды ұйымдастыру, оларға көмектесе отырып,
мұғалімдердің тәжірибесін зерттеуді білдіреді. Аға оқытушы
жұмыс нысандары өте көп: педагогикалық кеңес, консультация,
дөңгелек
үстелдер,
семинарлар,
топтарға
сапарларды
ұйымдастыру, сабақтарға өзара қатынасу педагогтар, ата-аналар
кездесулерін
өткізі
мұғалімдер
үшін
оқу-әдістемелік
материалдарды әзірлеуді жүзеге асыруда және олармен бірге
материалдарды
оқу,
әдістемелік
зерттеуге
қажетті
әдебиеттермен жабдықтау.
Мектепке дейінгі ұйымның мұғалімі
түрлі жастағы
балалармен тікелей жұмыс істейді. Ол балалар даму
ерекшеліктерін білуге, балалармен жұмыс істеу әдістерін білуге
491
міндетті.
Оқытушыны
толыққанды
дамуы
үшін
топ
құрамындағы әрбір баланың денсаулығы мен өміріне жауап
береді. Оқытушының міндеті ата-аналармен дұрыс байланыс
орнату, баланы тәрбиелеудегі тәжірибесін зерделеу және оларды
сыпайы тәрбиелеу, балаларға дұрыс бағыт таңдауға көмектесу.
Мектепке дейінгі ұйымдарда балалар практикалық психологы
лауазымы жақында пайда болды. Психологтың міндеті ата-
аналар мен тәрбиешілерге белгілі бір баланы тәрбиелеуге
көмектесу болып табылады. Психолог жүйелі түрде балаларды
зерттеуді жүргізеді, психикалық функциялардың, сезімнің даму
деңгейін белгілейді, дамудың ауытқуларын анықтайды.
Психолог балаларды топтағы балалармен еркін қарым-
қатынас жасауын бақылайды; тәрбиешілердің балалармен
қарым-қатынасының сипатын бақылайды. Психолог ата-
аналармен мәселелерді талқылайды, оларға кеңес береді.
Сонымен қатар, психологтың өз тұжырымдарына егжей-
тегжейлі жауап беруі маңызды. Практикалық психологтың
жұмысы оның сөзі мен ақыл-парасаттылығы үшін жоғары
біліктілік пен жауапкершілікті білуді талап етеді. Жақсы
психолог мұғалімге баланың проблемаларын түсінуге және
дұрыс жолды табуға көмектеседі.
492
Мектепке дейінгі ұйымда әртүрлі мамандар жұмыс істей
алады: дене шынықтыру тәрбиесі, көркемөнер, театрлық қызмет,
логопед. Олардың әрқайсысының өз функциялары бар, бірақ
олар өз жұмыстарын міндетті түрде тәрбиешідің жұмысымен
үйлестіруі керек. Себебі тәрбиеші балабақшаның педагогикалық
ұжымындағы жетекші тұлға болып табылады. Ол баланы
тәрбиелеуге, оның жеке басын қалыптастыруға жауап береді.
Мектепке дейінгі мекеме жұмыс істейтін бағдарламаны
талқылауға және іріктеуге барлық педагогикалық ұжым
(менеджер, аға оқытушы, педагог, маман) қатысады, мақсатты
іске асыруға бағытталған күш-жігерді бағыттайды.
Қазіргі мектепке дейінгі ұйымның маңызды міндеті басқа
әлеуметтік мекемелермен төмендегідей қасиеттер арқылы
ерекшеленеді: білім беру органдары, мектептер, басқа да
мектепке дейінгі ұйымдармен байланыс орнату. Бұдан басқа,
мектепке дейінгі ұйым шағын ауданда тұратын барлық
балабақшаларға
қамқорлық
орталығының
болуы,
тіпті
балабақшаға бару, т.б. Ондай балалар үшін түрлі іс-шаралар
өткізіледі, қысқа мерзімді демалыс топтары ұйымдастырылады,
ата-аналарға кеңес беріледі. Бұл әлеуметтік рөл өте маңызды.
Бұл жұмыстарды соңғы жылдары көптеген мектепте дейінгі
ұйымдарда қалыптасқан әлеуметтік тәрбиеші қолданады.
Әкімшілік желідегі мектепке дейінгі білім беру ұйымы
аудандағы тиісті бөлімге, Ресей Федерациясының Білім және
ғылым
министрлігіне,
мектепке
дейінгі
ұйымды
қаржыландыруға ғана емес, өз қызметін ұйымдастыруға, сондай-
ақ мектепке дейінгі міндеттердің орындалуына жүйелі көмек
көрсетуге және бақылап отыруға мұқтаж.
Достарыңызбен бөлісу: |


text:
493
2.
Мектепке
дейінгі
ұйымға
ұсынуға
болатын
бағдарламалардың біреуін талдап, пайдасын дәлелдеңіз.
3.
Сіз жұмыс істейтін немесе тәжірибеде жұмыс істейтін
менеджердің және балабақшаның мұғалімінің жылдық жұмыс
жоспарын оқып, мұғалімдердің осы жоспарларды жүзеге
асырудағы орнын анықтаңыз.
494
Қосымша
Балалар құқығы туралы конвенция
ПРЕАМБУЛА
Біріккен
Ұлттар
Ұйымының
Жарғысында
айтылған
қағидаттарға сәйкес қоғамның барлық мүшелерінің тән қадір-
қасиетін тең және ажырамас құқықтарын тану жер бетіндегі
еркіндікті, әділеттілікті және бейбітшілікті қамтамасыз ету үшін
негіз болып табылады,
Біріккен Ұлттар Ұйымының халықтарының Жарғысында
адамның негізгі адами құндылықтарына деген сеніміне,
адамның қадір-қасиетіне және құндылығына растағанын,
әлеуметтік прогресті және бостандықта өмір сүрудің жақсы
стандарттарын алға жылжытқандығын ескере отырып,
Біріккен Ұлттар Ұйымының адам құқықтарының жалпыға
бірдей декларациясында және Адам құқықтары жөніндегі
халықаралық пактілерде әрбір адамның нәсілдік, діни және өзге
де нәсілдер сияқты ешқандай айырмашылықсыз, онда
көрсетілген барлық құқықтар мен бостандықтарға ие болуға тиіс
екенін мәлімдегенін және мойындағанын ескере отырып,
жынысы, тілі, діни, саяси немесе өзге де көзқарасы, ұлттық
немесе әлеуметтік тегіне, мүліктік жағдайына, өзіндік, өзге де
мәртебесіне,
Біріккен Ұлттар Ұйымының адам құқықтарының жалпыға
бірдей декларациясында балаларға ерекше қамқорлық пен көмек
алуға құқығы бар деп мәлімдеді,
Отбасы қоғамның негізгі бірлігі мен табиғи орта ретінде оның
барлық мүшелерінің, әсіресе балаларының әл-ауқаты мен
игілігін қамтамасыз ету үшін қоғамдағы жауапкершіліктерді
толығымен алуы үшін қажетті қорғаныс пен көмекке ие болу
495
керек, баланың отбасы жағдайында, бақыт, махаббат және
түсіністік жағдайында өсіп-өркендеуіне, оның жеке басының
толық және үйлесімді дамуына,
Бала қоғамда тәуелсіз өмір сүруге толық дайын болу керек
және Біріккен Ұлттар Ұйымы Жарғысында айтылған
идеалдардың рухына тәрбиеленгенін, әсіресе бейбітшілік, қадір-
қасиет, төзімділік, еркіндік, теңдік және ынтымақтастық
рухында,
Бала және бала құқығының Декларациясының 1924 жылы
Женева декларациясында, 20 қараша 1959 Бас Ассамблеясы
қабылдады.
Адам
құқықтарының
жалпыға
бірдей
декларациясының, Азаматтық және саяси құқықтар туралы
халықаралық фактімен (танылған осындай арнайы балаларды
қорғау қажеттілігі қамтамасыз етілді. Мұны назарға ала отырып,
атап айтқанда, мақалалар 23 және 24, 10-бабында атап айтқанда,
экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы
халықаралық
фактінің
және
жарғылар
орнатылды.
Мамандандырылған мекемелер мен халықаралық органдардың
тиісті міндеттерінде Бала құқықтары туралы Декларацияның
негіздері
көрсетілген.
Мұнда
балалардың
әл-ауқатына
байланысты тізбектері көрсетілген. Сондай-ақ туғаннан кейін
бұрын, тиісті құқықтық қорғауды қоса алғанда арнайы қорғау
мен қамқорлықты қажет етеді».
Балаларды қорғауға және өмірін жақсартуға қатысты, әсіресе
балаларды күтуге және олардың ұлттық, халықаралық деңгейде
түрлі іс-шараларға қатысуына байланысты әлеуметтік және
құқықтық принциптер туралы Декларацияның ережелерін,
Біріккен Ұлттар Ұйымының Кәмелетке толмағандарға қатысты
сот төрелігін жүзеге асырудың ең төменгі стандартты ережелері
(Пекин ережелері) және төтенше, қарулы қақтығыстарда
әйелдер мен балаларды қорғау туралы Декларация сүйене
отырып Дүние жүзінің барлық елдерінде өте қиын жағдайларда
өмір сүретін балалар бар және бұл балалар ерекше назар
аударуды қажет етеді.
496
Баланы қорғау және үйлесімді дамыту үшін әрбір халықтың
дәстүрлері мен мәдени құндылықтарының маңыздылығын
мойындай отырып, әр елдегі, әсіресе дамушы елдерде,
балалардың өмір сүру жағдайларын жақсарту үшін халықаралық
ынтымақтастықтың маңыздылығын ескеру керек.
Төмендегі белгілерге сүйену қажет:
Достарыңызбен бөлісу:


title:
І БӨЛІМ

    1-бап - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
І БӨЛІМ
1-бап. Осы Конвенцияның аясында бала 18 жасқа дейiн толық
адам, бала кәмілеттік жасқа толмайынша.
2-бап 1. Қатысушы мемлекеттер нәсіліне, тегіне, жынысына,
тіліне, дініне, саяси немесе өзге де ерекшеліктерге қарамастан
қандай да бір кемсітусіз өздерінің юрисдикциясында тұрған
әрбір бала үшін осы Конвенцияда көзделген барлық құқықтарды
құрметтейді және қамтамасыз етеді. Ұлттық, этникалық немесе
әлеуметтік тегіне, мүлігіне, денсаулығы мен туғанына, ата-
анасына немесе заңды қамқоршыларына, кез-келген басқа
жағдайларға байланысты осы декларация қолданылады.
2. Қатысушы мемлекеттер баланың мәртебесі, қызметі,
көзқарасы немесе нанымдары, баланың ата-аналары, заңды
қамқоршылар немесе басқа отбасы мүшелерінің негізінде
баланы кемсіту, жазаның барлық түрінен қорғауды қамтамасыз
ету үшін барлық тиісті шараларды қабылдайды.
3-бап. 1. Балаларға қатысты барлық іс-әрекеттерде оларды
әлеуметтік қорғаумен айналысатын мемлекеттік немесе жеке
мекемелер, соттар, әкімшілік немесе заң шығарушы органдар
жүзеге асыратын баланың мүдделеріне басымдық беріледі.
2.Қатысушы мемлекеттер ата-анасының, қамқорлығын немесе
заңға сәйкес оған жауапты басқа адамдардың құқықтарын және
міндеттерін есепке ала отырып, оның игілігі үшін қажетті
баланы осындай қорғаныс пен қамқорлықпен қамтамасыз етуге
497
міндеттенеді. Осы мақсатта барлық тиісті заңнамалық және
әкімшілік шараларды қабылдайды.
3. Қатысушы мемлекеттер балаларды күтуге немесе қорғауға
жауапты мекемелерге, қызметтерге және органдарға құзыретті
органдар белгілеген нормативтерге, атап айтқанда, қауіпсіздік
және
денсаулық
саласындағы,
сондай-ақ
олардың
қызметкерлерінің саны мен сапасы тұрғысынан және
құзыреттілігін қадағалайды.
4-бап. Қатысушы мемлекеттер осы Конвенцияда талданған
құқықтарды жүзеге асыру үшін барлық қажетті, заңнамалық,
әкімшілік және басқа да шаралар қабылдайды. Қатысушы
мемлекеттер экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтарға
қатысты олардың қолда бар ресурстарының барынша көп
мөлшерін және қажет болған жағдайда халықаралық
ынтымақтастық шеңберінде шараларды қабылдайды.
5-бап.
Қатысушы
мемлекеттер
ата-аналардың
жауапкершіліктерін, құқықтары мен міндеттерін, сондай-ақ
тиісті отбасы мүшелерінің, қамқоршылардың немесе бала үшін
заңды түрде жауапты басқа адамдардың баланың танылған
жұмысының нәтижесі бойынша дұрыс басқаруы және
басшылыққа алатындығы туралы хабардар етіп, осы
Конвенцияға қол қояды және оны баланың дамып келе жатқан
қабілеттеріне сәйкес жүзеге асырады.
6-бап 1. Қатысушы мемлекеттер әрбір баланың өмір сүрудің
ажырамас құқығы бар екенін мойындайды.
2. Қатысушы мемлекеттер баланың өсуі мен дамуы
мүмкіндігінше мүмкіндігінше қамтамасыз етеді.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: -бап - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
498
азаматтығы болмаған жағдайда өз міндеттемелерін орындауын
қамтамасыз етеді.
8-бап 1. Қатысушы мемлекеттер заңға сәйкес баланың
құқығына араласуға жол бермей, баланың жеке басын, оның
ішінде азаматтығын, аты-жөнін және отбасылық қатынастарын
сақтау құқығын құрметтеуге міндеттенеді.
2. Егер бала өзінің жеке басының элементтерінің бір бөлігін
немесе барлық түрінен заңсыз айырылған болса, оған қатысушы
мемлекеттер оның жеке басын тез қалпына келтіру үшін қажетті
көмек пен қорғауды қамтамасыз етеді.
9-бап. 1. Қатысушы мемлекеттер баланың сот қарауға
жататын құзыреттi органдары осындай бөлу баланың ең жақсы
мүдделеріне үшін қажет деп, қолданыстағы заң мен рәсімдерге
сәйкес, анықтау жағдайларды қоспағанда, олардың ерік-қарсы,
олардың ата-аналары бөлінген емес қамтамасыз етеді. Мұндай
анықтау ата-аналар баланы теріс, не ол туралы қамқорлық емес,
немесе ата-анасы бөлек тұрып жатқан және шешім баланың
тұрғылықты орны ретінде жасалуы керек кезде, мысалы, белгілі
бір жағдайда қажет болуы мүмкін.
2.
Осы баптың 1-тармағына сәйкес кез келген рәсімге барлық
мүдделі тұлғаларға сот талқылауына қатысуға және олардың
көзқарасын көрсетуге мүмкіндік беріледі.
3.
Қатысушы-мемлекеттер ата-аналардың біреуінен немесе
екеуінен де ажыраған баланың ата-аналарымен үнемі жеке
қарым-қатынаста болуын және тікелей байланысын қамтамасыз
ету құқығын қамтамасыз етеді, баланың мүдделеріне қайшы
жағдайларды болдырмайды.
4.
Мұнда бір (адам мемлекеттiң юрисдикциясында жатқанда,
кез келген себеп бойынша кездесетін өлім қоса алғанда) қамауға,
бас бостандығынан айыру, жер аудару немесе қайтыс кезінде
қатысушы мемлекет қабылдаған қандай да бір іс-әрекет баланы
отбасы мүшесіне қай жерде жүргеніне қатысты қажетті
ақпаратты, отбасына көмек қажет болған жағдайда, баланы
басқа отбасы мүшесіне немесе баланың ата-анасы көмек береді.
Бұл ақпарат баланың әл-ауқатын кедергі жасамайды. Қатысушы
мемлекеттер мұндай салуанамалар жүргізуге мүдделі тұлғаны
жағымсыз салдарлар әкеп соқпауын қамтамасыз етеді.
14-бап 1. Қатысушы мемлекеттер баланың ойлау, ар-ождан дін
бостандығына деген құқығын құрметтейді.
2. Қатысушы мемлекеттер ата-аналардың құқықтары мен
міндеттерін
және
қажет
болған
жағдайда
заңды
қамқоршылардың құқықтарын сақтап, баланың баланың даму
қабілеттеріне сәйкес өз құқығын жүзеге асыруына басшылық
жасайды.
499
3. Өз дінін немесе сенімін көрсету еркіндігі заңмен бекітілген
және мемлекеттік қауіпсіздікті, қоғамдық тәртіпті, адамгершілік
пен қоғамдық денсаулықты қорғау үшін немесе басқа
адамдардың негізгі құқықтары мен бостандықтарын қорғау,
қажетті шектеулерге ғана ұшырауы мүмкін.
15-бап. 1. Қатысушы мемлекеттер баланың қауымдастық
бостандығы мен бейбіт жиналыстар бостандығы құқығын
таниды.
2. Осы құқықты жүзеге асыруға қатысты заңға сәйкес
қолданылатын және ұлттық қауіпсіздік немесе қоғамдық
қауіпсіздік, қоғамдық тәртіп, денсаулық сақтау немесе
моральдық мүдделер үшін басқа адамдардың құқықтары мен
бостандықтарын қорғау мүддесінде демократиялық қоғамда
қажет болатын жағдайларды қоспағанда, ешқандай шектеулер
қолданылмайды.
16-бап 1. Бала белгісіз, заңсыз жүйенің назарында болмауы
керек. Оның жеке, отбасылық өміріне, үйіне, беделіне заңсыз
шабуыл жасалған жағдайды құқығы толық қорғауы керек.
2. Бала қажетсіз ұйымдардың жеке өміріне араласудан немесе
кедергіден заңдарды түрде қорғалуға құқылы.
17-бап Қатысушы мемлекеттер бұқаралық ақпарат құралдары
арқылы жүзеге асатын маңызды функцияны тануға және
баланың ұлттық, халықаралық деңгейдегі ақпараттар мен
материалдың қолында болуын қамтамасыз етеді. Атап айтқанда,
мұндай ақпарат пен материалдарды әлеуметтік, рухани және
адамгершілік әл-ауқатын насихаттауға бағытталған. Ол сондай-
ақ баланың денсаулығының физикалық және психикалық дамуы.
Осы
мақсатта
қатысушы
мемлекеттер
төмендегідей
тұжырымдар ұсынады:
a)
бұқаралық ақпарат құралдарын балаға пайдалы ақпарат пен
материалдарды әлеуметтік және мәдени тұрғыда қамтамасыз
етіліп, рухында жүйелілікке шақырады және 29-баппен
қаралады;
b)
әртүрлі мәдени, ұлттық және халықаралық көздерден
осындай ақпарат пен материалдарды дайындауға, алмастыруға
және таратуға халықаралық ынтымақтастық жауап береді;
c)
балалар әдебиетін өндіру мен тарату жұмыстарын жүргізу;
d)
бұқаралық ақпарат құралдарын аз ұлттар тобына немесе
байырғы халыққа жататын баланың тілдік қажеттіліктеріне
ерекше назар аударуды қадағалау;
e)
13 және 18-баптардың ережелерін назарға ала отырып,
баланы оның денсаулығына зиян келтіретін ақпарат пен
материалдардан қорғаудың тиісті қағидаттарын әзірлеуге
шақырады.


білім беру «жалпыға бірдей пайда әкелетін және адамның,
отбасының, қоғамның және мемлекеттің мүддесі үшін
жүзеге асырылатын тәрбие беру мен оқытудың бір мақсатқа
бағытталған үрдісі», сонымен қатар, адамның игеретін
білімінің,
дағдысы
мен
іскерліктерінің,
құнды
ұстанымдарының, қызмет ету тәжірибесінің, зияткерлік,
рухани-адамгершілік, шығармашылық, физикалық және
(немесе) кәсіби дамуының, оның білім алу қажеттілігі мен
мүдделерін қанағаттандыру жиынтығы ретінде анықталады.
Осындай анықтамада Л.С.Выготскийдің бала оқи және
тәрбиелене отырып дамиды деген тұжырымы жүзеге
асырылады. Осымен бірге білім берудің жақын педагогикалық
үрдістерінің, атап айтқанда, тәрбие берудің, оқытудың,
ағартудың бірлігі ретіндегі бірігу сипаты аталып өтіледі.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: 18-бап - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
500
18-бап 1. Қатысушы мемлекеттер баланы тәрбиелеу және
дамыту үшін ата-аналардың ортақ және тең жауапкершілігінің
қағидаттарын қамтамасыз ету үшін бар күш-жігерін жұмсайды.
Баланы тәрбиелеу және дамыту үшін ата-аналар немесе қажет
болған жағдайда заңды қамқоршылар жауапты. Мүдделердің ең
бастысы– баланың дұрыс дамуы.
2. Қатысушы мемлекеттер ата-анасмен жұмыс істейтін
балалардың қызметтері мен мекемелері балаларға үшін
тағайындалған күтім көрсетуді пайдалануға құқылы болуын
қамтамасыз ету үшін барлық қажетті шараларды қабылдайды.
19-бап 1. Қатысушы мемлекеттер баланы физикалық немесе
психологиялық зорлық-зомбылықтан, теріс пайдаланудан
немесе елемеуден, қараусыздан, оның ішінде сексуалдық
зорлық-зомбылықтан қорғау үшін барлық қажетті заңнамалық,
әкімшілік, әлеуметтік және білім беру шараларын қабылдайды,
ата-аналардан заңды қамқоршылардан немесе балаға қамқорлық
жасайтын басқа адамдардан балаға деген жауапкершілікті талап
етеді.
2. Мұндай қорғау шаралары, егер қажет болса балаға және
оған қамқорлық жасайтын жақындарына көрсетіледі. Сондай-ақ
алдын алу мен анықтаудың, есеп беруді, бағыттауды, тергеуді,
емдеуді және қадағалауды қамтамасыз етудің басқа түрлеріне
қажетті әлеуметтік қолдау бағдарламаларын әзірлеудің тиімді
рәсімдерін қамтиды. Жоғарыда аталған балаларды зорлық-
зомбылық жағдайларына байланысты шараларды, сондай-ақ,
қажет болған жағдайда, сот ісін жүргізуді бастауды көздейді.
20-бап 1. Отбасы ортасынан уақытша немесе мүлдем
айырылған, өзінің мүддесі үшін жауап бере алмайтын бала
мемлекеттің ерекше қорғалуы мен көмегін алуға құқылы.
2.
Қатысушы мемлекеттер өздерінің ұлттық заңдарына сәйкес
осындай балаға күтім жасауды көздейді.
3.
Мұндай құқық өзіне тазалықты, атап айтқанда, ислам
құқығы бойынша «білім беру», «бала асырап алу» немесе қажет
болған
жағдайда
баланы
тиісті
күтім
мекемелеріне
орналастыруға ықпал етеді. Нұсқаларын қарастыру кезінде
баланы тәрбиелеудегі сабақтастықты және оның этникалық
шығу тегіне, діни және мәдени ерекшелігіне және ана тіліне
назар аудару керек.
21-бап. Бала асырап алу жүйесінің болуын растайтын және
рұқсат беретін қатысушылар баланың қызығушылықтары
алдыңғы деңгейдегі тәртіп бойынша ескерілуін қамтамасыз
етеді, олар:
a)
Баланы асырап алуға құзыретті өкімет қана рұқсат ете
алуын қамтамасыз етеді. Олар қолданылатын заң мен
501
процедураларға сәйкес және іске қатысты дәлелді ақпараттың
негізінде, баланың мәртебесі ата-анаға, туысқандарға және
заңды қамқоршыға қатысты болғандықтан, асырап алудың
мүмкін екендігін анықтайды. Қажет болған жағдайда
қызығушылық танытқан тұлғалар кеңес алу негізінде асырап
алуға саналы келісім беруі тиіс;
b)
Баланың тәрбиесі мен асырап алуын қамтамасыз ететін
отбасына беріле алмаса және де бала тұрып жатқан елде қандай
да бір тиісті күтуді жүзеге асыру мүмкін болмаса, онда басқа
елде асырап алу баланы күтудің альтернативтік тәсілі ретінде
қарастырылуы мүмкін;
c)
Басқа елде баланы асырап алған жағдайда өз елінде баланы
асырап алуға қатысты қолданылатын кепілдіктер мен
нормалардың қолданылуын қамтамасыз етеді;
d)
Басқа елде асырап алған жағдайда сол тұлғалармен
байланысты ақталмаған қаржылық пайда көруге әкелмеуін
алдын алу мақсатында қажетті шаралар қолданады;
Осы баптың жүзеге асырылуын екі жақты және көп
жақты келісімшарт пен келісім жасап, осы негізде баланың
басқа елде тұруын құзыретті билікпен немесе ұйымдармен
қамтамасыз ету. 22-бап. 1. Қатысушылар босқын мәртебесін
алғысы келетін немесе халықаралық және ішкі құқыққа және
процедураларға сәйкес босқын болып саналатын балаға оны
қолдайтын ата-аналары немесе басқа да тұлғалардың осы
Конвенцияда немесе басқа да халықаралық құжаттарда
жазылған қолданылатын құқықтарды пайдалануда тиесілі
қорғаныс пен гуманитарлық көмекті қамтамасыз етуде қажетті
шараларды қолданады.
2. Осы мақсатта қатысушылар, осындай баланы қорғауға
және кез-келген босқын балаға ата-анасын табуға немесе
туысын табуға көмектесуде Біріккен ұлттар ұйымына және
үкіметаралық ұйымдар мен үкіметтік емес ұйымдарға ат
салысады. Ата-аналар немесе басқа отбасы мүшелерін табу
мүмкін болмаған жағдайда, осы балаға осы Конвенцияда
көзделгендей кез-келген себеппен өз отбасылық орта
жағдайында уақытша немесе уақытша айырылған кез келген
басқа бала сияқты қорғаныс беріледі.
|


title: МЕКТЕП ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ ТӘРБИЕНІҢ

text:
502
МЕКТЕП ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ ТӘРБИЕНІҢ
ТҰЖЫРЫМДАМАСЫ
Әрбір бала бақытты болуға құқылы. Бұл құқықты ересектер
атқаруы тиіс.
Советтік балабақша жаңаруының негізгі ұстанымы –
балалардың денсаулығын сақтау және нығайту (физикалық,
психикалық), балалармен білім беру жұмысының мақсаттары
мен
принциптерін
гуманизациялау,
балабақшадағы
тәрбиешілердің жұмысы мен балалардың жағдайын жақсарту,
баланың әлеуметтік қалыптасуының барлық аясы арасында
сабақтастықты қамтамасыз ету, педагогикалық кадрларды
даярлау сипатын түбегейлі өзгерту, мектеп жасына дейінгі
тәрбиелеуді қаржыландыру және басқарманың жағдайын
өзгерту.
Тұлғаның қалыптасуында мектепке дейінгі тәрбиенің
маңызы.
Туғаннан мектепке дейінгі кезең баланың физикалық және
психикалық дамуының кезеңі, адамға өмір бойы қажетті, оны
адам қылатын қасиеттер мен белгілер, физикалық және
психикалық қасиеттердің алғаш боп қалыптасуының кезеңі
болып табылатындығын бүкіл әлемнің мамандары растайды.
Бұл кезеңнің дамудың келесі кезеңдерінен айырмашылығы
әрекеттің алуан түрлерін игеру және кез-келген арнайы білім
мен дағдыларды алда меңгеру үшін негіз болатын жалпы
дамуды қамтамасыз етеді. Баланың психикасының қасиеттері
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
мен

баланың - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
503
және т.б. Бұл іс-шараларды ұйымдастыру, оларды басқару,
оларды жетілдіруге қамқорлық жасау, ұжымдық әуесқойлықты
сатып алу және тиісті тәжірибенің балалардың жинақталуына
байланысты еркін әуесқойлық кейіпкер әрқашан мұғалімдердің
назарында болуы керек. Мектепке дейінгі жастағы баланың
психикалық дамуына сәйкес келетін дәстүрлі «балалық» іс-
әрекеттің сипаттамалық көріністері, бір жағынан, балаларға
олардың сөзсіз тартылуы және екінші жағынан әмбебап білімнің
бастамасы (байланыс және қарым-қатынас орнату) болып
табылады. Күнделікті заттар мен қарапайым құралдарды
пайдалану, жоспарлау әрекеттерін жасау, жоспарды құру және
іске асыру, модельге және ережеге мінез-құлқына бағыну және
т.б.).
Екінші
жағынан,
психикалық
қасиеттер
мен
шеберліктердің қалыптасуы олардың дамуы бүгінгі баланың
өмірінде тікелей көрсетілетін қасиеттердің қалыптасуына зиян
тигізбеуі керек. Кез-келген қысым, кез-келген форвардтық
жүгіру, бұл жерде жасанды жеделдетуге әкелуі мүмкін, сөзсіз
шығындармен бұл жерде қауіпті. Баланы психологиялық
дамуын жеделдету, оның толыққандығы мектеп жасына дейінгі
балалық шақта жасалмайды, жасына қарай емес, олардың
негізінде жүзеге асырылады. Арнайы зерттеулердің деректері
мен үздік балалар мекемелерінің тәжірибесі балалардың іс-
әрекеттерінің дамуы мен әлемнің танымдық нысандарының,
егер бұл негізделген болса, жаңа психикалық қасиеттердің пайда
болуына және соңында балалық шақтың жаңа сатысына көшуіне
әкелетінін көрсетеді. Мұндай өтпелі кезең спазмалы, ол жас
дағдарыс түрінде көрінеді, одан кейін алғышарттар орын алған
психологиялық жаңа аурулар одан әрі даму үшін негіз болады.
Кез-келген жас деңгейінде бала барлық балаларға арналған
жалпы белгілерді ғана емес, психиканың және мінез-құлықтың
жеке ерекшеліктерін де алады. Адам болу - өзгелерге тиесілі
барлық нәрсеге ие болу ғана емес, сондай-ақ өз талғамымен,
мүдделері және қабілеттерімен теңдесі жоқ адам болу.
Балаларды тәрбиелеу мен тәрбиелеуде жас және жекелеген
тәсілдердің үйлесуі тек олардың эмоционалдық әл-ауқатын және


504
толығымен ақыл-ой дамуын қамтамасыз етуі мүмкін.
Балалармен педагогикалық жұмыстың мақсаттары мен
принциптерін гуманизациялау.
Мектепке дейінгі білім беру сапасы ересек адам мен баланың
арасындағы қарым-қатынастың сипаты бойынша анықталады.
Отбасылық және әлеуметтік білім беру тәжірибесінде мұндай
қарым-қатынастың екі түрі бар (немесе моделі), бірақ іс жүзінде
әлдеқайда көп. Олардың арасындағы айырмашылықтар процесте
ғана емес, сонымен бірге оның түпкілікті нәтижесі - баланың
нәтижесі ретінде анықталады. Оқу-тәрбие үлгісі келесі
Достарыңызбен бөлісу: |


title: толығымен ақыл-ой дамуын қамтамасыз етуі мүмкін


title: белгілермен сипатталады - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
белгілермен сипатталады. Мақсат - балаларды білімге, дағдыға
және дағдыға үйрету; мойынсұнуға үйрету; ересектер мен
балалар арасындағы өзара әрекеттесу үрдісінде «Мен сияқты
істеңдер!» ұраны. Байланыс жолдары - нұсқау, түсіндіру, тыйым
салу, талаптар, қауіп-қатерлер, жазалар, белгілер, дауыстар.
Тактика-диктан және қорғаншылық. Мұғалімнің міндеті -
бағдарламаны жүзеге асыру, басқару және қадағалау
органдарының
талаптарын
қанағаттандыру.
Әдістемелік
нұсқаулар осы жағдайларды қандай да бір ерекшеліктерге жол
бермейтін заңға айналдырады. Балаға тек білім беру жүйесінің
күштерін қолдану нысаны ретінде қарау керек.
Педагогикалық үрдістің орталығы - балалармен жұмыс
істеудің алдын-ала нысандары, ең алдымен, сабақ түрі бойынша
салынған сабақтар. Балалардың өздерінің қызметі сыртқы тәртіп
пен формальды тәртіптің пайда болуына кедергі келтіреді. Бала
белсенділігінің негізгі түрі ретінде ойын уақытында бұзылады
және қатаң ересектермен реттеледі.
Бұл модель шеңберінде өнер туындылары ересектердің
утилитарлы мақсаттар үшін пайдаланылады: фрагментті білім
алу, баланың назарын қалаусыз мінез-құлықтан алға тартып,
гуманистік, өнердің жалпы дамуының мәнін ескереді.
Нәтижелері: ересектер мен балаларды өзара иеліктен шығару.
Балалар бастамашылығын жоғалтады, ал болашақта олар теріс
әсер етеді. Ересектердің білім беру әсерінің тиімділігіне елеусіз
сенімі
пайда
болады.
Оқытушылармен
байланыста
болғандықтан, балалардың мінез-құлқы күрт өзгереді және
күтілетін нәрселерге ешқандай қатысы жоқ. Балалардың
мойынсұнуы көбінесе «қосарланған стандарттарға» - «өздері
үшін» және «тәте үшін» сәйкес өмір сүру қабілетін игерудің ғана
дәлелі болып табылады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Тұлға  бағытталған  модель  бірінші  үлгіге  балама  болып

text:
505
мәселелерді шешуге бағытталған: балаға әлемдегі сенімдерін
дамыту, өмір қуанышының сезімі (психологиялық денсаулық);
тұлғаның бастамаларын қалыптастыру (жеке мәдениеттің
негізі); баланың даралығын дамыту. Оқытушы әрбір баланың
дамуына белгілі бір заңдарға ықпал етпейді, бірақ олардың өсу
мүмкіндігін
максималды
толығымен
дамыта
отырып,
балалардың жеке дамуының ықтимал себептерінің пайда
болуына жол бермейді. Білімдер, дағдылар мен дағдылар мақсат
емес, жеке тұлғаны толыққанды дамыту құралы ретінде
қарастырылады. Байланыстыру әдісі баланың көзқарасын
ескеру, оның сезімін және эмоцияларын елемейтіндігіне
көздейді. Байланыс тактикасы - ынтымақтастық. Мұғалімнің
ұстанымы баланың мүдделерінен және оның қоғамның
толыққанды мүшесі ретінде одан әрі даму перспективасынан
алынады. Ересектер баланы шығармашылыққа (фантастика,
музыка және т.б.) қосу арқылы жеке тұлғаның толық дамуы,
оның гуманизациясы, өнердің бірлескен игерілуіне, баланың
шығармашылық, көркемдік қабілеттерін танытуға және
дамытуға жағдай жасайды. Ынтымақтастық жағдайында баланы
толық серіктес ретінде қарау (балаларға манипуляциялық
тәсілмен бас тарту). Педагогикалық үдерістегі айрықша
құндылық балаға өз іс-әрекеттерін көрсетуге мүмкіндік беретін
ойынға қосылады. Ойын ересектердің балалармен және
балалардың бір-бірімен еркін қарым-қатынасына негізделген,
балалар өмірін ұйымдастырудың негізгі нысаны болып
табылады. Күтілетін нәтижелер - дамушы баланың «жасындағы
еркіндік дәрежесі» (оның жас ерекшеліктерін ескере отырып):
оның қабілеттері, құқықтары, болашағы. Ынтымақтастық
жағдайында
балалардың
ықтимал
эгоцентризмі
мен
дараланғандығы ескеріледі, ұжым қалыптасады. Қиял мен
қорлықтан қорыққандықтан, олардың қиял мен ойлауы
босатылды. Танымдық және шығармашылық қабілеттер дамиды.
Жеке қарым-қатынас үлгісі балалармен жүйелі түрде оқыту
мен тәрбиелеуді тоқтатады, олармен жүйелі педагогикалық
жұмыс жүргізеді. Қоғамдық мектепке дейінгі тәрбие жалпы
білім беру жүйесіндегі алғашқы байланыстың бірі болып
табылады және сол себепті дамыған тұлғаны дамытуда бірінші
кезеңді
қамтамасыз
етеді.
Балаларды
тәрбиелеу
мен
тәрбиелеудің іргелі шарты қоғамның өз денсаулығы туралы
қамқорлығы болып табылады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Балалардың денсаулығын сақтау және қорғау

text:
506
денсаулығына қамқорлық педагогтың жұмысын реттейтін
барлық құжаттарда көрініс тапса, онда «баланың психологиялық
сауығуы» туралы талап мағынасыз сөз тіркесі сияқты көрінеді.
Шындығында, бұл талап оның даму міндеттеріне қатысты өте
маңызды.
Балалардың
денсаулығы
олардың
психикалық
денсаулығымен,
олардың
эмоционалдық
әл-ауқатымен
ажырамас бірлікті қалыптастырғандықтан, баланың физикалық
және психикалық денсаулығына қол жеткізу жолдары тар дене
тәрбиесі мен медициналық қызметтің тар педагогикалық
құралдарымен шектелмейді. Олар балалар мекемесінде
балалардың өмірін ұйымдастыру, тақырыптық және әлеуметтік
ортаны ұйымдастыру, режим және балалар қызметінің әр
түрлерін, сондай-ақ балалардың жасы мен жеке сипаттамаларын
қамтиды.
Достарыңызбен бөлісу:


Балалармен педагогикалық жұмыстың мазмұнын қайта
құрылымдау.
Мектепке дейінгі балалық кезеңде бала әмбебап рухани
құндылықтарға сәйкес келетін жеке мәдениеттің негізін алады.
Жеке мәдениеттің негізі баланың табиғатқа бағдарлануын,
адамның қолымен жасалынған объектілерді, қоғамдық өмірдің
құбылыстарын, ақырында өз өмірінің және белсенділігінің
құбылыстарын қамтиды.
Жеке мәдениеттің негізі адамның адами элементі, әмбебап
құндылықтардың (сұлулық, жақсы, шындық және т.б.) және
өмір құралдары (шындық туралы, әлемге белсенді әсер ету
жолдары, болып жатқан нәрсені эмоционалдық бағалау).
Жеке мәдениеттің негізін қалыптастыру дегеніміз, белгілі бір
аймақтағы және кейбір уақыттағы адамдардағы кейбір адамдар
үшін құнды болуы мүмкін емес, сондай-ақ, баланың жалпы,
адамгершілік құндылықтарға тікелей дәлелдейтінін білдіреді.
Адамзаттың әмбебап (әмбебап) құралдарына сүйенеді. Сонымен
бірге мектепке дейінгі жастағы білім беру мен тәрбиелеу
процедуралары шартты түрде бөлінуі мүмкін.
Мектепке дейінгі жастағы балаларды тәрбиелеу
Егер тәрбиелік және тәртіптік тұрғыда тәрбиелеу мінез-
құлықты бақылауға немесе «ұсыныс» арқылы мүмкін болатын
ауытқулардың алдын алуға жол берілсе, онда ересек адам мен
баланың өзара әрекеттесудің адамға бағытталған моделі
тәрбиелеу үдерістерін түбегейлі әртүрлі емдеуден тұрады:
тәрбиелеу - баланы адамзат әлеміне енгізу мәндер.
Мектеп жасына жеткен соң, шындыққа деген көзқарастың
құндылық негіздері қалыптасуы мүмкін.
|


title: Мектепке дейінгі тәрбиешілерді оқыту

text:
507
Мектепке дейінгі тәрбиешілерді оқыту
Адамға бағытталған көзқарас шеңберінде оқытудың мазмұны
мен принциптері де түсіндірілуге тиіс. Әдетте, білім беру
білімнің, дағдылардың және қабілеттердің трансформациясы деп
түсініледі, бұл дамудың мүмкін емес болатын осы психикалық
қызметтердің (көңіл-күй, қабылдау, есте сақтау, ойлау, еркіндік
және т.б.) белгілі бір деңгейін білдіреді. Осындай «мектептегі»
мектепке дейінгі білім беру үлгісі мектепке дейінгі жасында
алдын-ала орнатылған, бұл негізсіз. Білімді, дағдыларды және
дағдыларды үйренуден бастап оларды сатып алудың және
оларды өмірде қолданудың мүмкіндігін үйрену керек. Ересектер
балаға әлемді білудің амалдары мен тәсілдерін, оны адамзаттың
дамыған және мәдениетінде бекітілген трансформациясы мен
тәжірибесін жеткізеді. Оларды меңгеру және нақты адам
қабілеттерін дамытуға алып келеді.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Білім  мәдениетін  қалыптастыру

text:
Білім мәдениетін қалыптастыру. Табиғи құбылыстарда
баланың бағдарлануының кеңеюімен ол тірі және тірі емес
тұжырымдамаларды иеленеді, себебі мен әсері, кеңістігі мен
уақыты және т.б.
Адам қолымен жасалған заттармен танысып, ол жасанды
табиғаттан, әдемі, нәзік, шынайы және басқалардан ерекшелене
бастайды.
Адамның қарым-қатынасы әлемге жақсылық пен зұлымдық
ұғымдарында, жеке және басқалар туралы, шындық пен өтірік
туралы, әділеттілік пен әділетсіздік туралы және т.б.
Оның ішкі әлемі, оның өсу мүмкіндіктері балаға қалаған
және ықтимал нәрселер туралы ойлау, білу және тағы басқалар
туралы түсінік береді. Мұнда - жоғары психикалық
функциялардың пайда болу көздері, жетілген пішіндері
кейінірек, мектептегі жылдарда пайда болады. Әлемді
қабылдаудың жаңа формалары, когнитивтік міндеттерді
шешудегі еріксіздік элементтері, танымға деген қызығушылық
туады, ол тұтастай алғанда таным мәдениетін қалыптастырады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Педагогика – білім беру туралы жалғыз ғылым

text:
47
тәрбиеленушілердің саналы түрде ұйымдастырылған, мақсатты
және жоспарлы түрде өзара әрекеттесуі. Педагогикалық үрдіс
барысында оның барлық қатысушылары өзгереді.
Қазіргі педагогика жоқ жерден пайда болған жоқ: оның, адам
туралы басқа да ғылымдардікі сияқты, бастау көздері бар.
Педагогикалық ғылымның қайнар көздері
Өскелең ұрпақты тәрбиелеу мен оқыту туралы ғылыми
ұғымдардың өайнар көздерінің бірі болып халық педагогикасы
саналады. Ол белгілі бір халықтың өмір сүру тарихы бойына
қалыптасқан педагогикалық тәжірибені білдіреді.
Халық
педагогикасында
халықтың
мәдениеті,
оның
құндылықтары мен идеалдары, адам қандай болу керектігі
жайында түсініктері көрінеді. Халық педагогикасының
қалыптасуына әлеуметтік-экономкиалық, геосаяси факторлар
әсер етті және етеді. Қазіргі халық педагогикасының алтын
қорын балалар мен бозбалаларды тәрбиелеу мен оқыту
саласындағы тарихи қалыптасқан және өмірмен тексерілген
халық дәстүрі құрайды. Халық даналығы тәжірибе және
уақытпен тексеруге төтеп берген мақал-мәтел, жаңылытпаш
түріндегі көптеген педагогикалық кеңестерді сақтап қалды.
Халықтың педагогикалық данышпанының айқын көрінісі
ретінде К.Д.Ушинский фольклор шығармаларын (жырлар,
аңыздар,
ертегілерді)
атады.
Қазіргі
таңда
ойындар,
ойыншықтар,
әндер,
әлдилержәне
т.б.
сияқты
халық
педагогикасының құралдары өз тәрбиелік құндылықтарын
жоғалтпады.
Жоғарыда аталып өткендей, адамзат қоғамында тәрбие беру
тәжірибесі діннің ықпал етуімен қалыптасты.
Діни кітаптарда (Киелі кітап, Құран, Талмұт және т.б.)
адамзаттың мораль мен адамгершілік туралы түсініктері «Ата-
анаңды сыйла», «Өлтірме», «Ұрлық жасамаңдар» және т.б.
шоғырланған. Киелі нұсқада адамдар арасындағы қарым-
қатынастардың мұраттары ашылады. Христиан ілімі оларды
жақынына деген сүйіспеншілік, бірін-бірін сүюге және
кешірімді болуларына шақыру, кемелділікке ұмтылу идеясымен
толықтырды.
48
Біздің елімізде XX ғасырдың көптеген онжылдықтарында
дінге қатысты теріс көзқарас дамыдытты, бірақ тарих оның
адамдарды «адамдандырудағы» рөлі қаншалықты зор екенін
көрсетеді. Л.Н. Толстой ақылға қонымды білім беру тек дін мен
адамгершілікке негізделген жағдайда ғана мүмкін деп жазды.
Сондықтан педагогика (шетелдік және қазіргі заманғы отандық)
балаларды тәрбиелеу мен тәрбиелеу мүддесінде діни ілімдердің
оң жағын пайдалану жолдарын іздейді.
Педагогикалық ғылым өткен кезеңнің педагогикалық ой-
пікірлері арқылы жасалған барлық нәрселерді ескере отырып,
мұқият сақталып, дамыды. Бұл отандық педагогикалық
мәдениеттің ескерткіштері, мысалы, Вл.Мономахтың «Балаларға
нұсқаулығы», «Жастардың шынайы айнасы», «Домострой» және
т.б.
Педагогика үнемі ұлы ойшылдардың, педагогтердің
классикалық мұрасына, педагогикалық ой мен практиканың
дамуына ықпал еткен негізгі идеялары мен тұжырымдарына
жүгінеді. Сөйтіп, педагогика, әр кезеңдегі педагогикалық
көзқарастарды талдау, жинақтау, түсіндіру арқылы, өзінің
теориялық
негіздерін
кеңейтіп,
әлемдік
педагогикалық
мәдениеттің үздіксіздігін қамтамасыз етеді.
Бұрын қалыптасқан және әртүрлі елдерде, жеке оқу
орындарында, педагогтердің жеке қызметінде қалыптасқан
педагогикалық тәжірибе, балалар мен жастарды тәрбиелеу,
оларға білім беру, оқыту тәжірибесі педагогиканың қайнар көзі
болып табылады.
Әрине, ұлттық және әлемдік білім беру тәжірибесіне нақты
әсер еткен инновациялық шығармашылық педагогикалық
тәжірибе
ерекше
қызығушылық
тудырады
(Пушкин
уақытындағы Царское Село лицейі, Вальдорф мектебі,
Л.Н.Толстой
атындағы
Ясно
Поляна
мектебі,
В.А.
Сухомлинский атындағы Павлыш мектебі және т.б.). Бірақ
ғылымды дамыту үшін оң және теріс тәжірибеде жаппай
тәжірибені ескеру маңызды. Бұл тәрбие теориясы шындықтан
ажырамау үшін, тәжірибенің сәтсіз себептерін анықтап, оқыту
мен тәрбиелеу үдерісін жетілдіруге ықпал ететін қағидаттарды,
ережелерді, ұсыныстарды ұсынуды қамтамасыз ету үшін қажет.
Қазіргі педагогика эксперименталды ғылымға айналады,
яғни ол көптеген арнайы эксперименттік зерттеулер арқылы
көптеген ғылыми білім алады. Ғылыми-зерттеу институттары
49
эксперименттік жұмыспен айналысады, ол педагогикалық
университеттердің, институттардың бөлімдерінде жүргізіледі.
Зерттеу
жұмыстарының
нәтижелері
педагогикалық
журналдардың,
монографиялардың,
ғылыми
мақалалар
жинақтарының беттерінде жарияланады. Белгілі бір мәселе
бойынша тәуелсіз зерттеулерді оның авторлары докторлық
немесе кандидаттық диссертациялар ретінде рәсімдейді.
Педагогикалық зерттеулер нәтижелерінің жеткіліксіз енгізілуі
елдегі ақпараттық қызметтің нашар болуына байланысты.
Көптеген керемет ғылыми идеялар іске аспай қалады, себебі
педагогтердің көпшілігі өзін-өзі оқыту қажеттілігін сезінбейді.
Алайда педагогтің шынайы білімі, тәрбиелеу өнері ғылыми
білімге негізделгенін есте сақтау керек. Заманауи өмір
педагогтың алдында күрделі міндеті қойған сайын, соғұрлым
оның педагогикалық мәдениетінің деңгейі де жоғары болуы
шарт.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Іс-әрекетті  қалыптастыру  -  әлемге  практикалық  қарау

text:
508
туылған эмоциялардың бірлескен пайда болуы. Басқа
адамдармен араласып, оларға мейірімділік танытып, олардың
мінез-құлқына еліктей отырып, бала жаңа сезімдердің гаммасын,
қоршаған ортаға деген көзқарасты байытатын эмоционалдық
реңктердің бояғыштарын табады.
Бала бірінші рет білетін қуанышты, жұмысты, табиғатты,
өнер туындыларын, оның жетістіктерімен мақтана бастайды.
Адам тәжірибесінің тізілімі, олардың өз сезімдерін
меңгерудегі түсінігі және пайдалануы байытылған, яғни сезім
мәдениеті туады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Тәрбие мен оқытудың бірлігі

text:
Тәрбие мен оқытудың бірлігі
Бұндай бірліктің шарты болып материал таңдауға және
тәрбие мен оқытуды ұйымдастыруға жалпы ортақ тәсілдеме
саналады. Сонымен бірге айрықша ''балалық'' қызмет түрлерінде
қалыптасатын
және
білінетін
баланың
мүмкіндіктерін
максималды жүзеге асыру қажет. Осындай жүзеге асыру ерекше
амал-тәсілдердің көмегімен жететін балалар қызметі мазмұнын
және нысандарын байытуды ұйғарады. Ондай амал-тәсілдерді
жасау және олардың нақты балабақша практикасында кең түрде
сапасын анықтау бүгінгі мектепке дейінгі педагогика мен
психологияда ең өзекті мақсатты құрайды.
Мұнда үлкен рөлді өнер ойнайды. Баланың өмірі өнер
әлемінде, оның бар әртүрлілігімен және байлығымен өту керек.
Өсіп келе жатқан адамға тигізер әсер күшімен басқа ештеңені
онымен салыстыруға келмейді. Өнер психикалық өмірдің -
эмоционалдық сфераның, бейнелі ойлаудың, көркем және
шығармашылық
қабілеттердің,
ең
маңызды
жақтарын
қалыптастырудың бірегей құралы болып саналады. Нақты
мектепке дейінгі балалық шақта эстетикалық түсініктің, көркем
мәдениеттің негіздері қаланады, көркемдік қызметке сұраныс
пайда болады. Осыған байланысты, баланың өмірін өнермен
қандырып, оны музыка, ертегі, театр, би әлеміне енгізу қажет.
Балалардың өнермен танысу нысандарын байыту маңызды, оны
күнделікті
өмірге
енгізу,
балалардың
эстетикалық
шығармашылығы үшін жағдайлар жасау маңызды.
Баланың рұхани әлемі келесі жағдайларда негізделеді.
Ашылатын перспектива. Мектепке дейінгі жастағы балалар
жаңа білім, қызмет етудің жаңа тәсілдерінің көкжиегін
кеңейтетін, балалардың жаңа болжамдар жасауына, гипотезалар
шығаруына, одан ары жаңарақ білімге қозғалыс қажеттілігін
белсенді етуіне түрткі болатын жүйеде жаңа білім, машықтар,
509
қызмет тәсілдерін игереді.
''Негізгі салалардың ұсынылуының тең бағалылығы''. Бұл
қағидаға сәйкес, әр балаға тіршілік әрекеттерінің (''табиғат'',
''қолдан жасалған әлем'', ''қоғам'', ''мен өзім'') негізгі салаларын
игеру үшін тең мүмкіндіктер берілуі қажет.
''Еркін таңдау''. Егер тәрбиеші баланы бір нәрсеге сендіруге
(кейбір көзқарастарға, бағдарларға) тырысқан жағдайда, ол жеке
тұлғалық мәдениет базисінің қалыптасуына тікелей қатысы
болуы қажет. Бұл мақсаттың тысында баланың міндетіне ештеңе
артылмайды, ештеңеге иландырмайды. Оған өзін-өзі шешуге,
еркін таңдауға (не, қалай және кіммен істейтінін және т.с.с.)
құқық берілген.
Жеке мәдениет базисінің қалыптасуы кезінде тұлғаның
келесідей басты жасаушылары туылады және дамиды: қиялдау
және оған негізделген шығармашылық, өз бетімен әрекет
жасауға қабілеттілік түріндегі еріктілік, баланың әлемде
белсенді әрекет жасау қажеттілігі.
Мектепке дейінгі жастағы балалардың шығармашылығы әлі
де жетілмеген формада шықса да, оның ішінде балалардың
үлкендерден алған білім мен машықтың шекарасынан өз бетімен
шығуға мүмкіндік және ерекше сурет, жаңа ертегі, т.б. сияқты
жаңа өнім жасауға мүмкіндік беретін маңызды қасиеттер бар.
Баланың өмірін ұйымдастыру. Даму жағдайлары.
Баланы тәрбиелеу, оқыту және дамыту оның балабақшадағы
және отбасындағы өмірінің жағдайларымен анықталады.
Балабақшадағы осы өмірін ұйымдастырудың басты нысандары
болып ойындар және олармен байланысты белсенділік
формалары, сабақтар, заттық-практикалық қызмет саналады.
Ойын - еркіндік, заттадың, іс-әрекеттердің, қатынастардың
бағыныштылығы сезімдерін қамтамасыз ететін, өзін ''осында
және қазір'' толықтай іске асыруға, толық эмоционалдық
комфорт жағдайына жетуге, теңдердің еркін қатынасуымен
салынған балалар қоғамына араласуға мүмкіндік беретін
мектепке дейінгі жастағы балалар үшін ең құнды қызмет түрі.
Ойынның баланың дамуы үшін үлкен мәні бар. Онда
қиялдауға, әрекеттер мен сезімдерді еркін реттеуге қабілеттілік
дамиды, өзара әрекеттестік және өзара түсіністік тәжірибесін
алады. Ойынның бала үшін субъективті құндылығы мен оның
объективті дамытушы мәнінің үйлесімі ойынды балалардың
өмірін ұйымдастырудың лайықты формасы етеді, әсіресе
қоғамдық мектепке дейінгі тәрбие жағдайында.
Балабақшадағы ойын келесідей ұйымдастырылуы қажет:
біріншіден, тәрбиешінің балалармен бірігіп ойнауы сияқты өтуі
тиіс, мұнда үлкен адам ойнаушы серіктес ретінде және сонымен
510
бірге ойынның ерекше ''тілінде'' сөйлеуші ретінде ойынға
шығады. Балалардың кез келген ойын қабылдайтын тәрбиешінің
табиғи эмоционалды мінез-құлқы, баланың еркіндігі мен
қысылып-қымтырылмаушылығының, ойыннан ләззат алуының
кепілдігі, балаларда ойын тәсілдерін өздері меңгеруге
тырмысуына ықпал етеді. Екіншіден, барлық жас ерекшелігі
кезеңдерінде балалардың еркін дербес қызметі сақталуы тиіс,
онда олар бар қолжетімді ойын құралдарын пайдаланады, еркін
бірігеді және бір-бірімен өзара әрекеттеседі, ойында белгілі
мөлшерде үлкендерден тәуелсіз балалық шақ әлемі қамтамасыз
етіледі.
Сабақтар. Балабақша өміріндегі елеулі орынды сабақтар
алады. Олар педагогтың білімді, машықтарды, дағдыларды
балаға өткізуіне көзделген.
Тікелей оқыту сабақтарды ұйымдастырудың басым формасы
болмауы тиіс. Оқыту ойын қызметінің контекстінде де жүзеге
асуы тиіс.
Ойын материалдарымен операциялар жасау процесінде
балада танымдық қабілеттері дамиды: сызбалар мен модельдерді
қолдана білу, танымдық өзін-өзі реттеу – зейін, ес, қиялдау –
заттар мен таңбалардың қатынасы бойынша әрекеттер есебінен,
алмастырушы
заттармен
әрекеттер
есебінен
болады.
Дидактикалық ойындардың толығырақ жүйесін құру, бар
ойындардың икемді модификациялау арқылы жетіспейтін
буындарын орындау мен жаңаларын жасау қажет. Сонымен,
үлкен
адамның
тікелей
әсері
формасындағы
қажетті
түсіндірмелердің үйлесуімен ойын мектепке дейінгі оқытудың
ерекше формасын құрайды – өзіне тән ойын мен сабақ синтезі,
онымен осы оқытудың екі формасының дәстүрлі қарама-қайшы
қойылуын шешеді.
Сабақтың мазмұнын анықтайтын бағдарлама, тұлғалық
мәдениет базисінің қалыптасуына қажетті ұғымдарды, қызмет
құралдары мен тәсілдерін баланың меңгеруіне бағытталған
болуы қажет.
Балабақшадағы балалардың өмірін ұйымдастыруды қайта
құру топтарды жинақтап құрудан басталады. Олардың толуын
азайту қажет, кіші жастағы топтың тығыздығы үлкен
топтардағыдан гөрі аздау болуы тиіс. Екі топты уақытша
біріктіруді қолданып тұру жөн, «қосарланған» топты
ұйымдастыруда (көптеген басқа елдерде бар) балалармен бір
уақытта екі тәрбиеші жұмыс істейді, олардың біреуі ойын
немесе сабақты кішірек топша балаларымен кезектестіріп
өткізеді, ал екіншісі бұл уақытта қажет еткендерге
индивидуалды
көмек
көрсетіп,
қалғандарының
еркін
511
қызметтерін бақылайды.
Жас ерекшелігі бойынша бөлінген топтар балалар
мекемесіндегі негізгі ұйымдастыру бірлігі болып саналады
(ортақ ойын бөлмесі, жатын бөлме және басқасы). Топта
сабақтардың бір бөлігі және жеке режимдік моменттер
өткізіледі. Сол уақытта балалар уақыттың көп бөлігін,
сабақтарды қосқанда, балабақшаның ішінде құрылған түрлі
жастағы қоғамдастықта өткізе алады, топ ашық жүйе
(санитарлық-гигиеналық талаптарға сай мөлшерде) болып
табылады. Баланың басқа жастағы серіктестерімен жүйелі
түрдегі байланыстары толық бағалы қатынас тәжірибесінің
қалыптасуына, үлкен жастағы және кіші жастағы балалардың
өзара әрекеттестігі кезінде өзара оқыту арқылы дамудың
қосымша мүмкіндіктерінің ашылуына пайдалы. Сонымен,
мектепке дейінгі мекемеде жасанды мүшелеуден бос, балалар
қатынасы формаларының алуан түрлілігімен толық бағалы
балалар қауымдастығы құрылады.
Балалардың әлеуметтік тәжірибесінің молаюына әртүрлі
балалармен қатынас қана емес, түрлі үлкендермен де қатынас
жасау әсер етеді. Ата-аналардың балабақша өміріне белсенді
қатысуы тек балалар жоқта ғана қажет емес (ата-аналар
жиналысы, терезелерді жуу және басқа). Ол толық бағалы
әлеуметтік ортаны қалыптастырады, отбасы мен балабақша
бірлігін орнатады. Балабақшада ата-ана жат емес) ата-ананың
балаларын әкеліп-әкететін уақыттары анық реттелмейді.
Жеке уақыт. Балалардың өмір реттелуінде баланың өзінің
әртүрлі және еркін қызығушылығын көрсетуге орын
қарастырылған. Бұл тек мерекелер ғана емес, өзіне ұнайтын
іспен айналыса алатын, басқа сабақтарды мәжбүрлемейтін жай
уақыт. Бос уақыты болып және оны толтыра білу бала үшін
ұжымдық істерде қатысқаннан маңызы аз емес.
Балабақшада
пәндік ортаны ұйымдастыру баланың
психологиялық саулығының мақсатына бағынуы қажет.
Бөлмелердің интерьерін жасау, балалар жиһазын, ойындары мен
ойыншықтарын, дене шынықтыру жабдықтарын және спорттық
жабдықтарын өндіру ғылыми қағидаларда – өзіне тән «балалық
шақ эргономикасына» негізделуі қажет. Балаға сәйкес
интерьердің жоғарғы мәдениеті «артық сән-салтанат» емес,
«дамытушы ортаны» құру шарты. Балабақшадағы баланың
өмірін байыту формасы кеңістікті икемдірек және вариативті
қолдануды талап етеді.
Үй-жай мен ауладағы зоналар мен бұрыштардың қатаң
функционалды түрде бекітілуінің альтернативасын олардың
баланың қажеттіліктері мен қызығушылығын қанағаттандыруға
512
бейімделуі құрайды. Бұл жағдайда бала өзін әрдайым
ойыншықтардың толыққұқықты иесі ретінде санауға мүмкіндік
алады, балабақша ішінде еркін орын ауыстырып жүре алады,
айналасындағы балалар мен үлкендердің өмірінен ләззат алады.
Отбасы, балабақша, мектеп.
Отбасы мен балабақша хронологиялық тізбекте сабақтастық
нысанымен байланысты, бұл баланы тәрбиелеу мен оқытудың
үздіксіздігін қамтамасыз етеді. Бірақ мектепке дейінгі жастағы
бала отбасы мектепке дейінгі мекеме педагогтарының қолына
өткізетін эстафета емес. Бұл жерде параллельдік қағидасы
маңызды емес, екі әлеуметтік институттың өзара сіңісу қағидасы
маңызды.
Балабақша
елдегі
бүкіл
педагогикалық
саясаттың,
миллиондаған стихиялы түрде құралған тәрбие жүйелерінің
қайта құрылуының орталығы бола алады және болуы қажет. Бұл
отбасылық тәрбиені реформалау үшін де қажетті қадамды
дайындайды. Отбасы мен балабақшаның өздерінің ерекше
қызметтері
бар
және
бір-бірін
алмастыра
алмайды.
Сабақтастықтың маңызды талабы отбасы мен балабақшаның
арасында сенімді іскерлік байланыстың орнауы болып
табылады, оның барысында ата-ананың, педагогтың тәрбиелік
ұстанымсы түзетіледі, бұл әсіресе мектепке дайындық кезінде
ерекше қажет.
Балабақша мен мектеп жұмысындағы сабақтастық бүгінгі
күні баланың өзін дайындауға саяды. Нәтижесінде тәрбиеші мен
мұғалімнің баламен өзара қатынасының жүйесінде ортақ және
түрлілікті анықтау, баланың өзінің әлеуметтік ұстанымының
өзгерісі назардан тыс қалады. Балабақша мен бастауыш
мектепте педагог пен ата-ана ынтымақтастығының ортақ
мақсаты бар.
Балабақша тәрбиешісі. Тұлғаны тек тұлға тәрбиелей алады.
Бағдарлама мен әдістемелік инструкциялардың шеңберіне
шыңдаулы тәрбиеші фигурасының иесіздігі, оған жай өз рөлін
орындаушы ретінде қарау және алдын ала жазылған қызметтік
міндеттерді нақ орындалуын қатаң қадағалау мектепке дейінгі
тәрбие жүйесінің көптеген кемшіліктерін негіздеді.
Балабақша тәрбиешісін дайындау жоғары педагогикалық
білім беру жүйесінде басымдыққа құқығы бар; ол курс
оқушыларының психологияны, педагогиканы, философияны,
психиатрияны, балалар психотерапиясын, дефектологияны
тереңдетіп оқылуының міндеттілігінде жүзеге асыру керек;
тәрбиешілер іскерлік ойындарда, тренингтік топтарда қатысуы,
актерлік шеберлік негіздерімен танысуы қажет.
Болашақта тәрбиешілерді, әр мектепке дейінгі жастағы
513
балалар
тобында
біреуі
педагог-психологтың
жоғарғы
біліктілігі, ал екіншісі – тәрбиеші біліктілігі болатын
дифференциалды дайындауды енгізу қажет. Педагог-психолог
балалармен оқыту бағдарламасын еркін таңдаумен оларды
шығармашылықты өзгерту құқығымен негізгі сабақтарды
өткізеді; бір жастық деңгейден екіншіге өткен кезде баланың
жағдайы мен даму деңгейін анықтайды; ішкі отбасылық
қатынастардағы бала жағдайының диагностикасын өткізеді.
Педагог-психологқа қарағанда тәрбиеші балалар мен түрлі
ойындар, серуендер, экскурсиялар және т.б. ұйымдастырады.
Таяудағы жылдары елде түрлі мамандарды тартып балабақша
тәрбиешілердің
және
ата-аналардың
психологиялық-
педагогикалық кеңес беру орталықтарын ашу керек.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Мектепке дейінгі педагогика бойынша курстық

text:
514
Дербес
қызметтегі
балалардың
өзара
әрекеттестігін
ұйымдастыру.
Балаларда мінез-құлық мәдениетін тәрбиелеудегі балабақша
мен отбасының бірлескен қызметі.
Фольклорлық шығармалармен танысу негізінде балаларда
әзіл-оспақты түсінуді тәрбиелеу.
Балалардың
кезекшілігін
ұйымдастыру
(нақты
топ
мысалында).
Мектепке дейінгі үлкен жастағы балалардың ұжымдық
еңбегі: мазмұны, ұйымдастыру тәсілдері, педагогикалық
нұсқаулық.
Мектепке дейінгі кіші жастағы балаларда тапсырмаларды
орындау барысында еңбек дағдыларын қалыптастыру.
Табиғи материалдармен ойнау барысында балалардың
сенсорлық тәрбиелеу.
Режимдік моменттерде балалардың сенсорлық тәжірибесін
байыту.
Оқыту процесінде дидактикалық ойындар мен жаттығуларды
қолдану ерекшеліктері.
Мектепке дейінгі үлкен жастағы балалармен тәрбиелік-ағарту
жұмысындағы дидактикалық сөздік ойындар.
Табиғи материалдармен балалар ойындарын ұйымдастыру.
Театрланған
ойындарды
дамытудың
педагогикалық
шартттары (нақты жас ерекшелігі тобы мысалымен).
Балалардың
сюжеттік-рөлдік
ойындардың
нұсқаулық
ерекшеліктері (нақты жас ерекшелігі тобы мысалымен).
Мектепке дейінгі мекемедегі серуендердің тәрбиелік-ағарту
рөлін жоғарылату жолдары .
Режимдік моменттерде балаларда жасанды әлем туралы
түсініктердің қалыптасу шарттары.
Балалар еркелігі: себептері, алдын алу және жеңу жолдары.
Мектепке дейінгі үлкен жастағы балаларда мектепке
ынтасын тәрбиелеу.
Қырсық баланы тәрбиелеудің ерекшеліктері.
Балалардың сұрақтары мен оларға жауап берудің талаптары.
Ұлттық педагогика құралдарымен балаларда ақкөңілдікті
тәрбиелеу.
Ұлттық ойыншық алғашқы тарихи түсініктерді қалыптастыру
құралы ретінде.
Ерте жастағы балаларды тәрбиелеудегі дидактикалық
ойындар мен ойыншықтар.
Ерте жастағы балаларда заттық қызметтің дамуының
педагогикалық шарттары.
Мектепке дейінгі жастағы балаларда отбасы туралы
түсініктің қалыптасуы.
515
Мектепке дейінгі жастағы балаларда салауатты өмір салты
туралы алғашқы түсініктердің қалыптасуы.
Балалардың тұрмыстағы қауіпсіздік тәртіп ережелерімен
танысу.
Балаларды конақжайлылық дәстүрлерімен таныстыру.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Педагогикалық сөздік - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
Педагогикалық сөздік
Абстракциялау
-
зерттелетін пәннің, құбылыстың,
процестің барлық шарттарын қарап, ерекшеліктерін анықтау.
Басқа да тараптың назарын аудару мақсатында бұл процесті
зерттеуші топтың қызығушылық сипатталады.
Автономиялық сөйлеу - «өзі туралы» сөйлеу, ол балалардың
сөйлеуін дамытуда ересектердің сөзін меңгеруге өту кезеңі.
Абырой, бедел - адамның жеке қасиетіне немеес еңбегіне
байланысты танылған белгілі бір қасиеті.
Ө к т е м ш і л д і к - оқытушының немесе басқа көшбасшының
шәкірттеріне өз ықпалына бағындыруға, жеке бас тіуелсіздігіне
қол сұғу.
Б а с қ ы н ш ы л ы қ - тұлғааралық қарым-қатынаста зорлық-
зомбылық әрекеттеріне ұмтылуға бейімділік, ауытқыған
психикалық құбылыс.
Б е й і м д е л у - жеке, тәуелсіз тұлғаның әлеуметтік ортаға
байланысты зорлық-зомбылыққа бейімделуі. Осы үдерістің
нәтижесіне жаңа жағдайларға бейімделу.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: А д е к в а т т ы қ - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
А д е к в а т т ы қ ,
б а р а б а р л ы қ
-
қолайлы, белгілі
шарттарға сай.
Т е з ө с і , а к с е л е р а ц и я - балалар мен жасөспірімдердің
алдыңғы ұрпақтармен салыстырғанда физиологиялық дамуының
жеделдетілуі.
А л ь т р у и з м - тұлғаның басқа адамдарға жанқиярлық
қызмет көрсетуге бағытталған мінез-құлқы, өз мүдделерін
басқалардың мүддесінен жоғары қоюы.
А к с и о м а т и к а - кейбір теориялардың негізінде дәлелдеуді
қажет етпейтін аксиома жүйесі; өзін-өзі танытатын ұсыныстар,
жорамалдар тағы басқалар.
Б е л с е н д і л і к ( а к т и в н о с т ь ) — 1) қызметтің мәні; 2)
бастамашылдық, жандану, күш, адамның шығармашылық
қабілетсіздігі.
Ж е к е
а д а м н ы ң
Достарыңызбен бөлісу: |


title: б е л с е н д і л і г і - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
516
материалдық және рухани мәдениетті дамытуға елеулі үлес
қосуындағы шығармашылық, еріктілік әрекеттер мен қарым-
қатынастарда көрініс табуы негізінде әлемдегі әлеуметтік
маңызы бар өзгерістерді жасауға қабілеті.
Ө з е к т і л і к — жасырын білім, дағдылар және сезімді
нақты, жарамды етіп беру.
А м п л и ф и к а ц и я —мектеп жасына дейінгі баланың
белгілі бір қызметіне тән резервтердің (ойын, көркем шығарма,
ертегілерді қабылдау және т.б.) дамуыту. Жеңілдету – біршене
компоненттердің қосылу нәтижесінде оның даму қарқынын
жеделдету нәтижесінде баланың дамуын жеңілдету.
А п п е р ц е п ц и я — тәрбиелеудің өткен тәжірбиеге, білім
қорына тәуелділігі.
Достарыңызбен бөлісу:


П е д а г о г т а р д ы а т т е с т а ц и я л а у — мемлекеттік және
муниципалдық білім беру мекемелерінің қызметкерлерінің
біліктілік деңгейін, педагогикалық кәсібилігін және өнімділігін
кешенді бағалау.
А т т р а к ц и я — адамдар бір-біріне өзара жақындасу үрдісі,
жақындастыруды қалыптастыру механизмі, достық сезімдер,
сүю, махаббат сезімдерінің қалыптасуына баулу.
А ф ф е к т и в т і к , қ ы з б а л ы қ — адам мінез-құлқының
(дискілер, ұмтылыстар, құмарлықтар, құмарлықтар және т.б.)
өмірлік маңызы бар саласына, санасына қатысты.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: П е д а г о г т а р д ы   а т т е с т а ц и я л а у


title: Б а з а л ы қ   б і л і м   б е р у

text:
Б а з а л ы қ б і л і м б е р у — жалпыға бірдей білім берудің
қажетті деңгейі, адамның әртараптандырылған дамуы мен
құндылық-этикалық бағдарлануын қамтамасыз ету, одан әрі
білімін жетілдіруге мүмкіндігі. Азаматтық және кәсіби даму
үшін жалпы мәдени негізді қалыптастыру.
В е р б а л д ы — ауызша.
Ө з а р а ә р е к е т т е с т і к — кейбір әрекеттерді бірлескен
жүзеге асыру процесі, осы процесстің субъектілерінің бір-біріне
ықпалы.
Ж а с — адамның даму кезеңі, дене мен жеке тұлғаның
қалыптасуының нақты дамуының деңгейі.
Достарыңызбен бөлісу: |


Ә р т ү р л і ж а с т а ғ ы т ұ л ғ а л а р д ы — жеке адамның
(физиологиялық, психикалық, әлеуметтік) дамуын реттейтін
заңдарды, сондай-ақ олардың жас құрамына байланысты білім
алушы топтарының әлеуметтік-психологиялық сипаттамаларын
ескере отырып қолдану.
Ү й л е с і м ( г а р м о н и я ) — тепе-теңдік, тәртіптілік, бірін-
бірі толықтыру, осы бөліктердің антагонизмін есепке алмағанда,
тұтастай түрлі құрамдас бөліктердің сәйкестігі; кез-келген
әрекеттің өзара үйлесімді.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Ә р   т ү р л і   ж а с т а ғ ы   т ұ л ғ а л а р д ы


title: Г е н е з и с - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
517
Г е т е р о г е н — көп деңгейлі.
Б і л і м б е р у м е н т ә р б и л е у д і г у м а н и з а ц и я л а у -
педагогикалық мүдделерге адамзат проблемаларының назарын
аудары. Білім беруді мен тәрбиелеуді адам баласына қатысты
әлемдегі ең құнды құндылық ретінде қалыптастыру.
Б і л і м
б е р у д і
г у м а н и т а р и з а ц и я л а у
—
жаратылыстану-математикалық және гуманитарлық циклдар
арасында әр адамның рухани жағынан баюына, адами тұлғаны
дамытуға, технократия мен қатыгездікке қарсы тұру мақсатында
оқытудағы гармоникалық тепе-теңдікті орнату
Б а л а л ы қ — ересек адам алдындағы адам дамуының
кезеңі; организмнің қарқынды өсуі және жоғары ақыл-ой
функцияларын қалыптасуының негізгі кезеңі.
Достарыңызбен бөлісу: