title: Бағалауыштық  деталь - Сатылханова гульмира алихановна

text:
3.1.5 Бағалауыштық деталь – бұл арқылы кейіпкердің сұхбаттасушыға
деген бағасын, тіпті автордың кейіпкерге берген бағасын білуге болады [94].
136
Ағартушы жазушы Ы.Алтынсариннің туындысынан оңай жолмен олжа
табамын деп опық жеп қаза тапқан Қыпшақ Сейітқұлдың ағасына арналған
«Сейітқұлдың бір ағасы бар еді, жол жүріп, ұрлық, барымтаны әдет еткен,
інісінің қанша айтқан ақылына болмай, үш-төрт үймен жалғыз-ақ сол көшпей,
ескі орны Түркістан жағында қалды» [41] деген бағалауыштық жолдарды
кездестіреміз. Автор бағалауыштық деталь арқылы кейіпкер ағасының сөз
түсінбейтін, тура жолға түсуді, еңбекпен нан тапқанды қаламайтын бірбеткей
жан екенін және оның әрекетін жақтамайтынын білдіреді.
Б.Майлиннің «Айт күндері» новелласында: «Мойнындағы дорбаны алып
жерге тастай берді, ішінде бірдеме бар секілді.
- Бірдеме таптың ба әлде?
- Мардымды ештеңе жоқ.
Тырдай жалаңаш алты-жеті жасар бір ұл, бір қыз бала тысқа шыға келді.
Қапшықтан алып жатқан домалақ малдың терісін көріп екеуі бірдей тарпа бас
салды. Таласты.
- Қойыңдар, құрғырлар. Мә, біреуіңе жүректің құлағы бар.
- Күнімен жүргендегі әкелгенің осы ма, - деді қатыны.
- Е, қайтейін, бермеген соң... мынау текенің ені. Мынау жүректің
құлағы... мұны да итке лақтырған жерінен алдым... Жұрттан қайыр кеткен ғой,
құрбандарының қанын бер деп едім, Ұлбала бәйбіше айқай салды: «былтырдан
бері асырағаным жетер» деп... не бергенін қайдан білейін...
- Ай, сорлысың-ау, мана өзім барғанда шек-қарнын аршып бірталай нәрсе
әкелетін едім, аурудан шыға алмадым ғой» [97,88].
Аш отырған кедейдің аянышты күйі. «Жұрттан қайыр кеткен ғой» деталі
арқылы жалшының қалың көпшілікке берген бағасы белгілі болса, әйелінің
күйеуіне «Ай, сорлысың-ау» деп ренішті баға беруі – заманның азғанын, «әйел
еріне қараса, ері жерге қараған» ақырзаманның келгенін білдіретін деталь.
- Есіл ер-ай, қор болған екен.
- Қатыны мен Бәкен қайтыпты.
- Қашан?
- Бүгін.
- Алда, бишара-ай!
- Қайтқандары да дұрыс болған екен, тірідей қор болып еді.
- Айт күні қайтқаны тілеулері дұрыс болған екен бишаралардың.
- Дүние деген осы, жігіттер.
- Едәуір жыл болды-ау. Өгіз өлгеннің басында «айт» болып ат
шаптырғанымызда жиылған адам қанша болса да, бөгелмей-ақ қымызға
қандырып шығарып еді. Ақырында бүгін сол Бәкең қатынымен аштан өліп
отыр... тұз-дәмін татқан жігіттер, ескеріңдер, еттеріңді жеген соң, жаназасын
жерге тигізіңдер, сауап қой» [97,89]. Болды, айтылған әңгіме осы жерде қалды.
Ақсақал сөзін тыңдаған жан болған жоқ. Талай жыл байдың есігінде жылқысын
бағып, қымызын сапырған жалшы Бәкенге «есіл ер», «бишара», «тілеуі дұрыс
екен» деген сипаттағы ауызша бағалар берілді де, қайыр кеткен жұрт
137
жаназасын шығаруға жарамай, ет жеген соң, белеске шығып ойын қуып, бәйге
тігуге кірісті.
Б.Майлиннің «Әже» новелласында отбасын тастап, елеске еріп, ақымақ
болған, соның зардабын тартып, өлер алдында жатқан Злиха мен шешесінің
диалогынан:
- Әже-ай! – деді Злиха ауыр күрсініп, ыңыранды. Ажары сұрғылттанып, жақ
сүйегі сорайып шығып, көзі аларып кеткен. Екі иінінен демін алып оыра
алмайды, - Әже-ай, келер ме екен? – дейді.
- Қайдан білейін, шырағым, пәті жуас адам еді, сенің бір қатеңді кешем десе
келер, келсін деп қайта-қайта айтып тапсырдық қой – деп кәрі кемпір Злиханың
көрпесін қымтап жапты [97,197]. Осы үзіндідегі кемпірдің күйеу баласына
«пәті жуас адам еді» деп берген бағасынан Сарымсақтың момын жан болғаны
аңғарылады. Расында Сарымсақ елде момын екі адам болса, соның бірі. Злиха
не айтса да Сарымсақ соған құл еді.
О.Бөкейдің «Жасын» новелласында кездесетін «Жеңгей болса жеті баланың
киімдерін ертеден қара кешке дейін жуып су басынан шықпайды. Қазір де елең-
алаңнан тұрып алып, тасқа салып мыжғылап отыр. Қиялханды көріп алқам-
салқам омырауын далдалаған болды. Қиялхан көшірмедей дода-дода болып кір
жуып, бұлақ басында отырған жеңгесін аяғандай ту сыртынан ұзақ қарап
тұрды» [106,264] деп берілетін бағалауыштық детальдар Қиялханның күйбең
тірліктен әбден қажыған жеңгесінің бір кездері сылдырлай аққан су
сыңғырындай күлкісі бар, қаз мойын, қолаң шашты қыз болғанына сенбейтінін
білдіреді. Ш.Құмарованың «Досымның орны» новелласында кішкентайынан
бірге өсіп, бірге қуыршақ ойнаған, әліппені құшақтап алғаш мектепке бірге
барған, басы қосылған түнде терезеден сығалаған жұлдыздарды санап мәре-
сәре болатын құрбы қыздардың арасындағы пәк, мөлдір достық баяндалады.
Егіз қозыдай болып кеткен қос құрбы Сәулені жатқа, нақтырақ айтқанда сүйген
жігітіне қимаған Жанаттың алабұртқан көңілі біразға дейін басылмай қиналған,
бірақ амалсыз келіскен сыңайы «Мен Сәулені емес тау жақтан маңқия тойып
маң-маң басып келе жатқан кер бұзауды айдап үйге қайттым» [159] деген
детальдан байқалады. Әрине, Жанаттың бойындағы қызғаныш емес еді, ол
өзінің жүрегінде досының орны қаншалықты ойсырап қалатынын жақсы
түсінген болатын. «Бұлақ бойлап екі адам кетіп барады. Ақ көйлекті, қара
кеудешелі Сәуле екенін бірден таныдым. Аяғын лып-лып жеңіл басып, қолына
ұстаған орамалымен ойнап барады» [159] деген бағалауыштық детальдар
сымбатты, ақжарқын Сәуленің алғашқы махаббаттың әсерімен бақытты екенін,
орамалымен ойнап бара жатқаны – әлі де балалығының, еркелігінің қалмағанын
айғақтайды.
Е.Жетпісбаев «Туған жер топырағы» новелласын жазудағы автордың
мақсаты – өз кейіпкерінің туған жеріне деген құштарлығы мен сүйіспеншілігін
ерекше бағалау. Қаламгер өз кейіпкеріне іш тартады. «Шалдың жүрегі қатты-
қатты соға бастады. Дабыр үйге таяна түсті. Шал екі рет ұмтылып, үшінші
ретте ғана аяғынан әрең тұрды, ентелей кірген кемпірі қолтығынан
сүйемегенде, қайта құлап қалатын еді. Есік алдына шыққан соң да, буыны
138
бекімей босағаға отыра кетті. Көзі таянып келе жатқан қонақта. Енді екі құлағы
бітіп қалған сияқты. Ешнәрсені есітер емес. Кенет қасиетті қонағы бұлдырап,
көрінбей бара жатты. Ең қорқыныштысы осы еді. Жанталаса кірпігін қағып-
қағып жібергенде, жасаураған жанарынан екі тамшы домалап түсті» деген
детальдар кейіпкер бойындағы трагедиялық халді аша түседі. Еліне кеткен
ауылдасына бір уыс топырақ әкелуді өтініп сұрап, соны ұйқы көрмей күтіп
жүрген қария әрекетіне оң бағасын беретіндігі – оның әрекетіне көптің де
қосылып, ортақтасатындығымен аңғарылады. Туған жерінен еріксіз кеткен
пенденің жан күйзелісін беруде автор бағалауыштық детальды пайдалана
отырып, оның психологиялық сезімін көрсете білген: «Алты қанат үй адамға
лық толып, сыймағаны ентелеп есік алдында тұр. Шал өзіне енді келіп,
салмақты әңгімеге көшті.
- Қалай, барып қайттың ба, қарағым. Қашан келдің?
- Бардым, ақсақал. Кеше ғана келдім.
- Ия... Қуанышың бар ма бізге деген?
- Бар, ақсақал, міне, Көктөбеңіздің топырағы, - деп қонақ қойнына түйіншек
алып ұсына берді.
Шал жүгіне отырып, қос алақанын созды. Көк тамырлары адырайған
тарамыс қолдар алақанға түскен түйіншекті көтере алмағандай, қалт-қалт етіп
асылып тұр. Тым-тырыс тыныштық орнады. Енді бір сәтте шалдың шеңгелі
жұмылып, топырақ түйілген түйіншекті бетіне, көзіне басып, маңдайына
жастана жүресінен жығыла кетті. Отырғандардың бәрі де баяғы бір жылдары
сол Көктөбеден ауып келгендер еді. Көбінің-ақ көңілі босап, көздеріне жас
тұрды. Ауыр-ауыр күрсіну, қыстығырланған өксік те білінеді» [160].
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сюжет  құру  және  кейіпкердің  болмысын  берудегі  детальдың

text:
140
мақсат етеді деп әрине новелла басында мүлде ойламайды. Бірақ, автордың
жазушылық ерекшелігі де сол, ол оқырманын алдамайды, финалды бақытпен
аяқтау, оның авторлық ұстанымына қайшы. Ол өмір қандай, дәл сондай етіп
суреттеу арқылы оқырманын ойлануға, барлық нәрсені ақылмен, сабырмен
шешуге шақырады. Және автордың кейіпкерлері негізінен өмірде алдына
мақсат қойғыш, талапшыл, қиындықтан қорықпайтын, қолымен істегенді
мойнымен көтеруге дайын мықты жандар болып келеді. Қалқаш та сондай жан.
Ол алғашында өзін әкесінің қызметі үшін сүйіп, соның арқасында диссертация
қорғап, Алматының төрінен үш бөлмелі пәтер алуды ғана көздеп, өзін
айналдырып жүрген Қанмен қосылып, ауыл жігітінің хатын мазақ қып, күлкі
үшін оқып, қызық үшін жауап бергенімен, уақыт өте келе өз әрекетінің
орынсыздығын, өз табиғатына жат нәрсе жасап жүргенін пайымдайды. Қыздың
өмірлік серігім, жүрегімнің жартысы деп таныған адамының қандай екенін
автор мына детальдар арқылы ұғындырады: «Әкем жұмыстан босағасын,
етегіңді сүйіп, есегің болайын деп жүрген Қанмен бірте-бірте ауыл алыстап,
түбегейлі ат құйрығын кесісіп тындық. Ол бір доктордың өзінен екі-үш жас
үлкен қызына үйленді. Кешікпей, өзің білесің, соның арқасында кандидаттық
диссертация қорғап алды. Ал мен болсам, қалықтап ұшып бара жатқан құсқа оқ
тиіп, құлап түскендей, дел-сал, қансыраған халді басымнан жалғыз кештім.
Ақылдасар, сырласар ешбір ет бауыр жақын досым жоқ екенін сонда ғана
білген едім» [140,299].
Новеллада төрт қана кейіпкер бар. Бірі – Қалқаш, екіншісі – Қан, үшіншісі –
банкетке кездескен, Қалқаштың сырласы – журналист жігіт, төртіншісі – әрине
ақ көңілдің адал махаббатымен сағынышқа толы хат жазып жүрген Есен. Үш
жігіттің де адамдық келбетін автор хат арқылы, онда жазылған сөздермен
байланыстыра отырып, танытады. Қанның болмысын, екіжүзді, аярлығын,
қызғаншақтығын автор диссертация қорғап, банкет жасаған сәтінде
характерологиялық детальдармен шебер бере білген: «Ғылыми атағы өскен жас
жігітке бағышталған небір сүбе майы кере қарыс сөздер әркімнің аузынан
кертіліп-кертіліп шығып, жас ғалымның санасын кептеп-ақ жатыр. Келбетті де,
кербез жігіт осыншалық зор мадақтауларға
малтығып қалса да, жұлығынан
Достарыңызбен бөлісу:


title: Сатылханова гульмира алихановна - бет 55

text:
келтірмей әдейі кердеңдейді. Оның оң иығын ала қона қалған келіншегі де
керемет сөздерге кеңірдектеп қалады. Ал жігіт Қалқаш екеуміздің жарасқан
жайымызға әлденеше рет көз-қырымен қарап өткен» [140,294]. Осы тұста
автордың жас ғалымды ғана емес, банкетке келген ғалымдарды сынға алып
отырғаны «жігітке бағышталған небір сүбе майы кере қарыс сөздер әркімнің
аузынан кертіліп-кертіліп шығып, жас ғалымның санасын кептеп-ақ жатыр»
деуінен анық байқалады. Оның мұндай майлы сөздерге лайық еместігін
байқатады. Тіпті, Қалқаштың өзін көзінен таса қылмай, қызғанып, журналист
жігітпен қатар отырғанын жақтырмай, кетіп бара жатқанда «қасқырға жегізбей
үйіне алып барарсың... Ар жағын өздерің білерсіңдер» деп кекетіп, мысқылдап
айтқан арсыздығы да бездіріп жібереді. Ал хат иесі Есен қиқы-шойқы әріптерін
өз әлінше әдемі жазуға талпынатын, тілдесуге батылы жетпей, сыртынан ғашық
боп жүрген еңбек пен адал махаббаттың жас жауынгері. Ол барынша ашық,
141
қыздан ештеңе жасырмайды: би билеу білмейтінін де, ауылдың қыздары
тартпайтынын да; өзінше қызға «сені Алматыдан ақ шанамен алып қашсам»
деп арманын да жазып қояды, өзінің тракторшылар курсында оқып жүргенін,
жақын арада трактор айдайтынын мақтана жазуының өзі оның ешқандай
еңбектен қашпайтын еңбекторысы екенін білдіреді. Ол Қан секілді өмірін
есепке құрған жан емес, оған ақша, абырой, атақ емес, адал, таза махаббат
керек. Қалқаштың кім екенін білмесе де оған көмек қолын созады, ақша керек
болса айт, жерден шұқысам да тауып берем деп қояды. Оқырман өмірдің
әділетсіздігін танып, налиды. Қан жеңілдің астымен, ауырдың үстімен жүріп,
шалқып, қалқып өмір сүрсе, Есен қандай қызық көрді? Күн-түн демей,
тынымсыз еңбек етіп, шаршаған сәтінде терезеден қарлы адырларға қарап
отырып қана демалатын жігіт ғұмыры келте болды, бригадирдің орынсыз
бұйрығын орындаймын деп пәленбай тонналық «ДТ» -ның астында мыжылып
қалды. Мыжылмай аман қалған – кеуде қалтасында сақтап жүрген Қалқашқа
жазған соңғы хаты ғана. Сонда автордың айтпағы не? Қалқаш сынды не ішем,
не кием демей, үлде мен бүлдеге оранып өскен қаланың ерке қызына ой салу,
соны тәубесіне келтіру ғана ма? Жоқ, олай емес екен. Бұл хаттың маңызы біз
ойлағаннан да мәндірек екен. Есеннің көзі жоқ болса да, жазған хатының өзі
журналистің қыз үйінің табалдырығын аттағанда бойында оянған жеңіл сезімін
азғырып өткен ұятсыз ойларын жым қылды, тіпті жерге қаратып ұялтты.
Әдебиеттің тәрбиелеушілік мақсатын да автор дәл керек жерінде пайдалана
білген деуге болады.
Қосжан Мүсіреповтің «Қызғаныш» новелласында да сюжеттік деталь Есжан
есімді жігіттің жары Айнұрға ауруханада жазған – аманат хаты. Бұл хат
новелланың идеясын ашуға да септігін тигізеді. Оқырманға новелланың
жұлынындай әсер етеді. «Сонау соғыс жылдарындағы ақ шымылдығын
былғамаған жесір келіншектей күн кеш» [156] деген хаттағы аманат сөздердің
өзі авторлық идеядан хабар береді. Сүйген жарының соңғы демі бітердегі жан
сөзі, жан сыры, ғұмырлық тілегі, өмірлік өтініші Айнұрға бір жағынан
жолдасының арқалатқан жүгі мен артқан парызындай, екінші жағынан
тіршіліктің тарау-тарау жолдарын нұсқайтын, бағыт-бағдар танытатын даналық
өсиеттей әсер ететін. Айнұрдың жарының көңіліне кірбің салған, кеудесіне
күйік түсірген кездері болмаған еді, өйткені ол оның аппақ ары, аяулы арманы,
адал абыройы еді. Соны бар жан-дүниесімен ұғынып, сезінген Айнұр өле-
өлгенше Есжанның аманатын аманаттай ақтауға өз-өзіне ант берді. Бұл шағын
дүние арқылы тағы бір арды ойлаған қазақ әйелінің асқақ образымен таныс
боламыз. Қ.Мүсіреповтің «Сағынтсаң да сарғайтпа» келесі бір лирикалық
новелласында да шығарманың лейтомотиві хат болып келеді. Мұнда үй ішінен
сағына хат күтіп жүрген санаторийге демалуға келгендердің ішіндегі
байсалдысы да, жасы жағынан үлкені де Кәкең болатын. Ол да үйіндегі
көгершіндерінен хат алғанда қатты қуанатыны: «байсалды қалпынан көріне-
көзге айрылып, көңілденіп кетеді. Көзілдірігін бір киіп, бір шешіп» әдеттегі
дағдысынан жаңылатындығы, оқып болған соң: «көзінен жас моншақтары
тырс-тырс тамды» [157] детальдары арқылы ішкі толқынысы беріледі.
142
Жанындағылардың өзі не күлерін, не жыларын білмей, балдырғанның ыстық
сағынышқа толы сөздерінен сонау сұрапыл соғыс жылдары есіне түсіп, жүрек
толқынысын басынан кешіреді.
Бірқатар қазақ новеллаларының сюжетіне арқау болатын ерекше бір деталь
бар. Ол – терек. Фольклорда бар шоқтерек мотиві. Қозы Көрпеш – Баян сұлу»
жырында кездесетін кезінде Ә.Марғұлан сипаттаған шоқтерек өзінің
символдық мәнін қазіргі прозамызда да жоғалтпаған. Қай уақытта да жазықсыз
жандарға сая болған, қанатының астына алып, пана болған теректің жөні бөлек.
Прозамыздағы терек сипатына көңіл қойып қарасақ, авторлар үнемі теректі –
айрылысудың, адам басына түскен ауыр қайғы мен мұңның белгісіндей етіп
береді.
Б. Бұлқышевтің «Жауыздық пен махаббат» немесе «Бір құрдас туралы хат»
деп аталатын новелласы бір Отанның, бір тілекті жұршылықтың тағдыры үшін
оқ атып, тізерлесе қатар соғысып жүрген дос жайында сыр шертіледі.
Шығармадағы көзге түсетін ерекше деталь – қарт терек. Бұл жай терек емес,
шығарма атауында беріліп тұрған жауыздық пен махаббаттың тірі куәсі.
Жастар махаббатының, бақытының, лапылдаған жастығының, бір-біріне деген
ыстық сезімінің куәсіндей болған теректің ортасынан қақ бөлінуі арқылы автор
қос ғашықтың бір-бірінен айрылғанын меңзейді. Новелла басында суреттелген
деталь – жансыз терек арқылы автор құрдас махаббатының да өртке
шарпылғанын ұғындырады. Соғыс өрті кешегі сұлу село, бұтағын жайған терек,
сүйгенін көріп күлімдеген арудың өмірін күл-талқан етті. Ғасырлар бойы өмір
сүрген автор құрдасының махаббаты мен уәдесінің куәсі болған қарт терек те
жансыз қалды. Сұлуға өлім, қартқа қайғы, махаббатқа оқ атылғанын ерекше
әсерде көрсететін екі заттық деталь – бірі қарт терек, екіншісі – скрипка.
Фашистер келіп, жапырып, жоқ қып кеткен село халқынан тірі қалған жалғыз
жан, көзі көруден қала бастаған, аяғын сылтып басқан, алты жыл бойы
қартаймай, алты ай немістердің тепкісінде қартайған, өмірінде қолына скрипка
ұстап көрмеген қарт қайғы-қасіреттен музыканы өзіне дос етті, скрипка арқылы
кеудесін кернеп, өртеп бара жатқан қайғы шерін тарқатты. Автор жаны жаралы,
үміті үзілген қарияның жан жарасын жеңілдету үшін заттық деталь –
скрипканы да сәтті енгізген. Өйткені бүкіл селоның трагедиясы скрипканың
қылында, содан төгілген зарында. Автор соғыстан кейінгі село көрінісін
қынжыла, қамыға суреттейді.
Сырбай Мәуленовтың «Туған жердің терегі» новелласындағы діңгек
туынды тақырыбы айтып тұрғандай – терек, туған жердің терегі. Новелла
кейіпкерлері – аналары жастай өліп, әкелері тастап кеткен тастанды балалар
Алмас пен Балғыйшын. Екеуі балалар үйінде ер жетіп, ат жалын тартып мініп,
еңбекке, ел қатарына қосылғанына аз уақыт өтпей соғыс басталып, Алмас
майдан даласында ерлікпен қаза табады. Соғыс біткен соң да «қара қағазға»
сенбей үмітті болып жүрген Балғыйшын досы Жошы арқылы оның баянсыз
тағыдырына қанық болған соң, іздеп қабірінің басына келеді. Жай келмейді,
өздері бала күнінде талай көлеңкесін саялаған қос теректің тұқымын әкеп
отырғызды. Бірер айдан соң қабір басында жас терек желмен бірге күбірлеп
143
сөйлескендей желбіреп тұрды. Туған жердің терегі теңселмей, бұлтты да,
жаңбырды да елемей, тереңге тамыр жайып, биіктеп өсе бермек [162].
Жазушы Хамит Ерғалиевтің «Жалғыз терек» новелласында да сюжетке
арқау болған – терек. Терек қана емес, хат-деталь да сюжет құруға негіз болған.
Новелланың басынан аяғына дейін сымша тартылған терек тұлғасы оқырман
көз алдында біртіндеп биіктей береді. Үш жыл майдан даласында болып, ауыр
жараланған Сәлім елге оралғанда анасының айықпас дерттен о дүниелік болып,
өз еркімен соғысқа аттанған дәрігер жары Зәуренің соғыс даласында мерт
болғанын біледі. Сюжет құруға негіз болған, шындап келгенде жазушының
қолына қалам алғызған бұл саялы теректің мәні зор: Сәлім үшін сырлас
досындай болған бұл кәрі терек оның бала кезінде мұны күтушідей иығынан
түсірмей, талай жаялығын күнге кептіріп, ол аз болғандай жігіт болып бой
түзеген шағында сүйген жарымен екеуі талай рет сүйенген терек бұл. Жазғы
кеште екі жастың сыбдырына сыбдырын қосып, нелер тамаша таңды бірге
күзеткен терек. Адам баласына ғана емес, тірі дүниенің бәріне қайырлы
теректің жоғарғы бұтағындағы құстың ұясы да талай түлекті қанаты қатқанша
тербетіп, жаздың бір әсем күндерінде шырқау биікке ұшырып жіберетін. Ойын
қуған балаға да, жар сүйген жасқа да, ұшқан құсқа да рахымы мол терек
болатын. Соғыс басталғанда Сәлім дәл осы терек түбінен соғысқа аттанып,
« кірпігінің әр талында бір тамшы дірілдеп-қалтырап, бір түрлі жалынышпен
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сатылханова гульмира алихановна - бет 56

text:
жаудырай қалған аяулы қара көздің мөп-мөлдір қарашығының терең түбінде
«енді қайтіп көрісеміз бе» деген сұрақты айта алмай», орамалын желбіретіп, көз
жасына булығып сүйген сұлуы Зәуресі шығарып салған болатын. Зәуресін осы
терек түбінде соңғы рет көріп, қоштасса, осы құба теректің бойындағы құс
ұясының ішіндегі Зәуре тығып қалдырған хат арқылы қайта табысты.
Табысқанда – осы хат арқылы бүкіл шындықты біліп, болған жайға қанық
болды. Көктем сайын ұядағы құс төсегін жаңғыртып жүретін әдетін біліп,
Сәлім соғыстан аман-есен оралса таныс ұяға тағы қол созатынын біліп, асыл да
дана жары соңғы қоштасу хатын сырымызды сыртқа шығармаған досымыз деп
таныған терек бойындағы ұяда қалдырады. Енесі қайтқан соң үзілді-кесілді
талап қойып: «Жаралыға жәрдем беріп, ұрыста жүрген қыз келіннің менен несі
артық, не үшін дәрігермін» деп белсенген бетінен ешкім қайтара алмай, соғысқа
аттануының негізгі себебін жазып қалдырған еді бұл хатта. Хат мазмұнында
елде жүріп еңбек еткеннің де дұрыс екенін, майдан үшін елдегілер де ерен
еңбек етіп жатқанын, жарының майданнан келер сәтін сарғая күтіп, туған үйдің
босағасынан тас қып ұстап отыруды жөн көрген әйелдің жанын шырқыратып,
амалсыз елден бездірген шындығы ашылады: «Қылтамақ дертіне қылар айла
таппадық та, апам дүние салды. Үйдің іші үрейлі мінез көрсете бастады:
бекіткен есік бейуақыт соғылды, әлдекімнің тырнағы терезенің әйнегіне тиді,
тіпті сол әйнектен біреудің көзін де көргенім бар. Осынау бір беймезгіл
сығалаған жанға сырт айналып үйренсем де, өзім туралы өсекті тыңдауға
үйрене алмадым. Оның үстіне әлгі адамның әйнектен арғы көзі секілді сұп-
суық сөзіне де құлағым душар болды. Өлтіре өткір айтам деп әбден өшіктірдім
мен оны. Ия, көзінше езбен жағаласып бет жыртысқанды ар көрдім өзіме. Әйел
144
де – бір елік, жолында тұзақ көп. Ерегеспен құрылған сол тұзақтардың біріне
жазатайым ілікпей тұрып, құтылудың жолы осы-ақ болды» [163]. Ерін
майданға аттандырып салып, енесін қолымен арулап жерлеп қайғы жамылып
жүрген жалғыз әйелдің қайғы бұлтын сейілтудің орнына қастық қылып жүрген
жанның кім екенін жасырып қалады арды ойлаған қайран қазақ әйелі. Елім
аман-есен келсе, тірлігінде мен үшін сонымен жауласып, қастасып жүрмесін,
бейбіт тірлік кешсін деп азаматының абыройын ойлайды. «Кім еді деп ездің
есімін сұрама. Көзсіз көкірек сенің жаныңнан садаға кетсін» деген тілдік
детальдар Зәуренің мықтылығын дәлелдейді. Аз уақытта жалғыздықтың азабын
әбден тарттым, жалғыз қалма деп Сәлімнің шаңырақтың отын өшірмей, некелі
болуын қалап әрі талап етеді. «Соғыс жылдарындағы аналар мен қыз-
келіншектердің тылдағы ерлігін, адамгершілік асқақ сезімін паш ететін
символикалық пландағы монумент тұғыр орнатылса да артық болмас еді-ау!»
[164,182] деген сыншы С.Әшімбаевтың пікірі осындайда айтылса керек.
Тылдағы еңбеккерлер, майдангерлердің қанаттары бола білген әйел-аналар
шындығында халықтың қайыспас қара нары, абырой-ары деуге әбден болады.
Көрмегенді көрсеткен сұм соғыста жеңіске жетуде олардың үлес-салмағы
әлдеқайда артық.
Осы үш новеллада келтірілген терек-деталь арқылы біз жарын, азаматын,
бауырын қалтқысыз, шынайы сүйе білген арулардың кіршіксіз адал махаббатын
танумен қатар, олардың алған бетінен қайтпайтын, батыл да табанды, өткір
мінезді жандар екенін анық түсінеміз. Үш новеллаға ортақ дүние тек терек-
деталь ғана емес, сол терек айналасында өрбіген сюжеттің соғыс шындығынан
алынуы. Соғыс өрті қауызы ашылмаған жас қызды, арды ойлаған құрыштай
қазақ әйелін жалмап үлгеріп, әкесінен тірілей жетім қалып, ағасының
бауырында өскен жас қызды таза жетім қылып, жалғыз қалдырды.
Жазушы Т.Ахтановтың «Күлкі» новелласының фабуласында бір қарағанда
күлкі шақыратындай, жеңіл әзілге құрылған дүние жоқ. Керісінше, оқып
шыққан жанның жүрегінде ауыр мұң, өтелмеген парыз ба әлде бір алданған
сезім сынды өкініш қалады. Мұнда қажыған композитордың сергіп қайту үшін
еліне келген сапары жайында айтылады. Жылтыр қара жігіттің хат әкеліп
беруімен басталып, хат иесі Гаухардың кім екенін білгісі келген оқырманын
ынтықтырып қойған новелла сюжеті біртіндіп шешіледі. Тақырыптың өзі тұтас
новелланың идеялық жүгін арқалап тұрғандай. Автор негізгі кейіпкер
композитор Серәлінің өміріндегі елеулі өзгерісті бастаған да, оны атақ-абырой,
дәреженің биік шыңына жеткізіп, жетелеген де дала қызы Гаухардың назы бар
тартымды, жұмсақ, кәусар күлкісі дегенді айтады. Бір әнінен екінші әні артық
мақталып, сүрінбей өрлеп, даңқы шарықтап бара жатып, көкірегіндегі күй көзі
бітеліп қалғандай дым шықпай, тоқырап қалу себебін автор даңқтың буымен
мастанып жүріп, көп жыл бойы ауылға ат ізін салмай, қашықтап кетуі
салдарынан деп көрсетеді. Бұл тұста авторлық позиция айқын, ол күлкі мен
табиғатты салыстыру арқылы идеяны ашық жеткізеді: «Сыңғырлап аққан
бұлақтай әсем күлкі еркін төгілді. Жасынан құлағына сіңген, осы ерке үн
осынау төскейден, даланың тыныс алғысы келгенде бір толқып қалған
145
кеудесінен шыққандай көрінді. Осы даланың қойнауы мен адырын талай
желпіген шырайлы үн ғой бұл» [132]. Оқиға дамыған сайын сергіп қайту үшін,
тоқырап қалған шабытты қайта шақыру үшін еліне келген Серәлі туған жерінің
сылдырлап аққан өзенін кешіп, ертеңгі самалмен ырғалған құрғақ жусанын
жалаң аяқ басса да көңілінде күй оянған жоқ. Екі құлағы тарс бітіп қалғандай
табиғаттың ешбір дыбысын естімеді. Ән жүректен туатын болса, оның жүрегі
түтігінен салқын қанды ақырын өткізіп қана, тып-тыныш тоңазып жатқан
сияқты. Міне, осы сеңді бұзған, ақын музасын өзіне қайтарған Гаухар күлкісі
екенін автор деталь арқылы әдемі жеткізеді: «Гауһар сыңғырлап күліп жіберді.
Серәлінің бүкіл тұла бойы дір ете қалды. Ұшқын шашқан ойнақы ерке күлкі –
сонау бір алыстап қалған жастық ыстық шағын көз алдына қайтып әкеліп,
мүлги бастаған көңілін шайдай ашты. Самайына лыпылдап қан жүгіріп, жүрегі
лүп-лүп соғады. Бір кезде уыз жүрегін оятқан назды ерке үн, мұның иірімдегі
қара судай тұнып жатқан көңіліне тас тастағандай толқытып, тебірентіп
жіберді» [132]. Міне, ұсақ бөлшек арқылы автор тұтас құбылысты айқын бере
білді. Көз алдымызда композиторды тірілтіп, әсер еткен өңіндегі өзгеріс,
құбылысты айнытпай танимыз. Күлкі-детальды естігенде толқып кеткен
көңілін енді үн, әуен дүниесі жайлап бара жатқанын ұғамыз. «Тұтасқан қалың
бұлттай ауыр ырғалып үнсіз бір күй тербейді көкірегін. Оның әзірге ырғақ,
машығы, нақышты бейнесі жоқ; тек тебіренген толқыны ғана бар. Сол күй
булығып, түйіліп келгенде, ойда жоқта ерке күлкі күнге шағылған күмістей
жылтырап, шыңырап көтеріледі. Серәлі алқынып дем алды. Енді кеудесін
селдей кернеп кеткен күй толқыны бәсең тартып, байсалды әуенге, ойлы
сарынға ауысты. Бірте-бірте төмендеп тереңдей түсті. Осы кезде дүниеде адам
жанының асыл қазынасы, әсем көрінісі, қуанышы бар екенін паш еткендей тағы
да ерке күлкі естілді. Бұл әлі бейнеге түскен музыка емес-ті, бірақ осындайдан
кейін музыка туатын» [132]. Ақын жүрегін жарып шықты музыка, кеудесінде
күмбірлеген күй ойнады. Кімнің арқасында, кім әсер етті? Әрине, кешегі сүйген
қызы, бір көргеннен ғашық болған, соғыста жүрген төрт жылында үзбей хат
жазып, ажалмен үзеңгілес жүрген асыл досына тілектес, қамқорлығын
сөздерімен жеткізіп, дем берген; тіпті оның үлкен композитор болатынына
таудай сенім артып, үйленсең оқуың қиындап кетеді деп, консерваторияға
аттандырып салған асыл дос, шынайы сезім, мәңгілік махаббат иесі – Гауһар
еді. Оның ең алғашқы өлеңінің тууына да дала қызының саф алтындай таза
күлкісі әсер етсе, бітеліп қалған көкірек күйін ашқан да сол күлкі болды.
Алматыға барып, жаңа әсер, жаңа мақсат, іс қызығы билеп әкетіп, ойын атақ,
даңқ, шығармашылық қуанышы билеген, соның салдарынан қолдағы асылынан
айрылған, тіпті мән бермеген десе де болғандай Серәлі қыз алдында расында да
қарыздар еді. Бұл айырылысудың Гауһарға да оңай тимегенін автор мына бір
деталь арқылы шебер жеткізеді: «Талай түндер үнсіз жылап, өз қайғысын өзгеге
білдірмес үшін қанша алысты екен. «Серәлі Мұратовтың әндерін береміз»
дегенде қолы дірілдеп штепсельді жұлып тастады ма екен? Жоқ. Оңаша
бөлменің есігін қымтап, жастығына иек артып, көз жасы моншақтай домалап
тыңдады ғой» [132]. Жанды сурет, жанды деталь, оқырманның жүрегін дір
146
еткізер қуатты деталь. Гауһардың қайғысын бөлісіп, ортақтасып отырып,
композиторға деген өкпе-реніш ызаға ұласып, Гауһар онымен кездескенде
бәрін бетіне айтып, махаббатын қадірлей алмағанына кінә тағар деп күтіп
отырғанда, жанрлық ерекшелігіне сай оқиға түйіні басқаша аяқталады. Бұдан
он бес жыл бұрын жас жүректің алғашқы лебізі, Гауһарға деген махаббаты ән
болып шығып, күй аспанына қанат қаққан балғын талант енді адам тағдырына,
дүние сырына тереңірек бойлайтын ержеткен, есейген, ойлы шағында аса
қадірлі, қымбатты қазынасынан айырылғанын кеш сезінген Серәлі көңілі
ойсырап, жаны құлазып, сүйгенінен кешірім сұрағанда: «Мен сол кезде-ақ
кешкенмін, Серім» деген жауап алып, арының алдында абдырап, тұтқын
күйінде қалады. Ақылды, мейірбан, үлкен махаббат иесі болған, әлі күнге
«серім» деп жүрегінің түкпірінде меншіктеп, адал махаббатын үнсіз
тұншықтырған мұңға толы Гауһар бейнесі көз алдымызда асқақтап, биіктей
береді.
Дала қызының асыл махаббатын қадірлемеген, өзінің мәңгілік музасы
екенін білмеген, түсінбеген композитордың қазіргі жары қандай екен деген
сұраққа мына бір тілдік детальдар арқылы толық жауап аламыз: «Есіктен
Алмагүлдің ұйқылы-ояу ашулы жүзі көрінді: - Қойшы әрі, ақыр заман
орнатпай. Одан да жат та ұйқта, ау сен жұртқа ұйқы берсейші». Міне, өзін түгін
қалдырмай сынаған жиналыстан келіп, аласұрған сезімін, мұқалған көңілін
жарына білдіруге ыңғай танытқан Серәлінің алған жауабы. Бұдан артық
баяндау да, түсіндіру де керек емес сынды. Бір ауыз сөз-деталь арқылы бәрі
анық, түсінікті. Автор түйінді қысқа қайырады.
Ж.Әлмашұлының «Құмай мен қасқыр» шығармасындағы: «Ит пен арлан
қасқыр бірін-бірі жеп қоярдай боп ырылдасып, төніп-төніп келіп, әрлі-берлі
аударысып та үлгерді. Екеуі осылайша едәуір уақыт айқасып, Құмай ең бір
оңтайлы сәтте қасқырдың алқымынан ала түсті. Бір уақытта бөрі ақырын-
ақырын босаңсып барып, сылқ ете түсті. Осы сәт Құмайдың артқы санын жерге
тырс-тырс тамған қызыл күрең қанды көргенде Қалабайдың іші удай ашып,
бойы тітіркеніп кетті» [115,183] – деген сюжеттік детальдан құмайдың
қожайыны үшін істеген жан аямас шайқасына куә боламыз. Деталь
шығарманың авансценасына шығып, кульминациясын көрсетеді. Өйткені, аз
күннен соң құтырған қасқыр тістеген Құмай тазысы көздері қанталап, құтырып,
қария он ойласа бара алмас батылдыққа барып, өз қолымен тазысын атып
өлтіріп, қара жерді терең қазып, көміп тастайды. Тырс-тырс тамған қызыл
күрең қан – сан жыл адал серігі болған тазысының күні біткенін меңзейтіндей.
Ө.Күмісбаевтың «Айтылмаған ән» новелласында «Зәуреште үн жоқ. тұнық
көздерін алысқа ұзатып қадалып қалған. Түк үндемей отырған қалпы қозғалар
емес. Жанарында жатқан жасырын мұң жәудіреп, қызды қай-қайда алып
кеткенін кім білген» ол орамалын бұлғай береді, бұлғай береді – ертеңгі күн
жас жігіттің мұның бәрін ұмытып, қайрылмай кететінін сезгендей, мәңгілікке
қоштасып тұрғандай.
«Адам – өнердің обьектісі, зерттейтін заты, мақсаты. Ал шығарманың күші
адамның бейнесі, оның ішкі-сыртқы дүниесі қаншалықты айқын да нанымды
147
көрсетілгендігімен, оның мінезі, оның қоғамдағы орны мен рөлі, басқа
адамдармен
қарым-қатынасы
қаншалықты
шынайы
да
терең
бейнеленгендігімен өлшенеді» [66,37-38] дейді М.Қаратаев. Яғни, әрбір автор
негізгі идеяны кейіпкер, белгілі бір образ арқылы бейнелеп, өрнектеп жеткізсе,
оның шынайы шешілуі кей жағдайда айқынды характерлі, жинақты образдар
жасай алуында. детальдың күшімен жүзеге асып жатады.
Кейіпкер әрекеті, іс-қимылы арқылы жалпы тұлға болмысының табиғаты
ашылады. Адам болмысының күрделі табиғатын танытуда әр новеллист өзінше
ізденіс жасайды. Кейіпкердің мінезін, болмысын, белгілі бір кезеңдегі сезім
күйлерін тапқыр, ұтымды беру арқылы да сюжет құру шеберлігін арттырады.
Қазақ новеллаларында сюжетті дамыту үшін пайдаланылатын детальдар аз
еместігін жоғарыда келтірген мысалдар дәлелдейді.
Достарыңызбен бөлісу: |


3.3 Көркемдік детальдың новелла жанрындағы басты қызметі Детальдың тағы бір қызметі – шығармаға шынайылық дарыту.
Суреткерлердің бірқатарының осы бағытта аса өнімді қолданған деталь түрі –
тілдік (сөйлеу) деталь. Тілдік деталь диалог құру, ішкі монологқа ден қою
арқылы жүзеге асатыны түсінікті. «Көркемдік интерпретациядан өтетін өмір
шындығының сенімділігіне айқын кепілдердің бірі – кейіпкер сөздері.
Қаһарманның тек өзіне хас дара характері оның сөйлеу мәнерінен көрінеді. Бұл,
әрине, диалогтың эстетикалық мәнін анықтайды. Монолог арқылы да мінездер
ерекшелігі, ойлау сипаттары, образдың дүниетанымдық арналары өрнектеледі.
Шығарма идеясының небір нәзік тұстары, кейде автор мұраттарының басты
дәні көп ретте ішкі сөздер ағымымен бейнеленеді» [55] дейді Б.Майтанов.
Яғни, өмірлік шиеленісті ситуацияларды сенімді, табиғи қалпында, жеке мінез
ерекшелігін көрсете отырып, тілмен өрнектеуде сөйлеу деталінің мәні зор.
Көркем шығармадағы тілдік детальдар автордың сөйлеу мәнері және
кейіпкердің сөйлеу мәнері болып екіге бөлінеді.
Әдебиеттанушы ғалымдардың зерттеу еңбектеріне сүйенсек, тілдік
детальдің өзі іштей бірнеше түрге бөлініп, төмендегідей қызметтер атқарады:
1. Психологиялық тілдік деталь.
2. Характерологиялық тілдік деталь.
3. Тарихи-мәдени тілдік деталь.
4. Әлеуметтік-анықтауыштық тілдік деталь.
5. Бағалауыштық тілдік деталь.
Қазақ новеллистері кейіпкерлерінің көңіл күй иірімдерін тілдік детальдар
арқылы түрлі ракурста – бірде жегідей жеген ой құшағында, бірде сан саққа
тартқан көңіл екпінінде аша білгендігі байқалды. Кейіпкерлердің сөйлеу тілінде
детальдар көптеп кездеседі. Бір шолып өткенде елеусіз болып көрінген
кейіпкер сөзінің өзі образды ашып көрсетуде аса маңызды болуы мүмкін. Ал
тілдік детальдардың мысалдарын біз новелла кейіпкерлерінің диалог, монолог,
полилогтарынан кездестіреміз. Әрбір көркем прозада диалог үлгісі кездесетіні
148
белгілі. Сондықтан диалог-детальдар өнімді түрде қолданыс тапқан деп айтуға
негіз бар.


title: Психологиялық  деталь - Сатылханова гульмира алихановна

text:
Психологиялық деталь – кейіпкердің сөзі – оның ішкі психологиялық
жағдайының айнасыз көрінісін береді. Ж.Әлмашұлының «Жас лақ жас бала
секілді» атты новелласында кездесетін:
- Бейшараны неге аттым екен! – Толқулы үнмен алғаш рет тіл қатты. –
Өзгесі болса бір сәрі, жап-жас лағы екен. Егер жас бала шетінесе, адам ғой
қандай қайғырар еді. Жас лақ та жас бала секілді. Көңілімді толқытып, ойыма
қайдағы-жайдағыны түсіргенін көрмеймісің! Мүмкін ана үрке қашқан көп
тобырдың ішінде мына бейкүнә лақтың енесі де еңіз-теңіз жылап бара жатқан
шығар. Қарғап, лағнет айтып бара жатқан шығар бізге – даусы дірілдеп, сөзін
толық бітіре алмады. Қатты қайғырып, қамығып отырған соң ба, иегі дірілдеді
[115,181] – деген сөздер кешегі осы аумаққа аты шыққан, қатты қыста қырық
қоян атып әкелген, оның алдын жиырма киікті бір өзі жер жастандырған, ел
аузында аты жыр боп айтылатын аңшы шалдың сөзі. Ал осы қимылы ширақ
қара шалдың осынша боркеміктенуіне әсер еткен таяуда ғана үлкен ұлының
қайтыс болған қайғысы еді. Демек, адамның ішкі сезімі оның сөйлеу деталінде
де айқын көрініс табады.
Ешқандай тірлікке араласпай, ұлының қайғысын көтере алмай, ішқұса
болып жатып қалған шалдың жан жарасының жазылмағаны – еліктің лағын
аттым деп жылауынан, көңілі босаған сөйлеу деталінен байқалады.
«Кәрі жанарынан еріксіз ытқып шыққан мөлдір тамшылар әжімді бетке жол
салып, сырғып барып, қау сақалға еніп, жоқ болып кетіп жатыр. Көз алдыма
әлгіндегі тышқанға атылғалы жылжыған кәнігі мысық секілді қарт елестеді.
Мынау жанары суланған адам тіпті ол еместей, өзге жан, ала бөтен кісідей»
[115,180] – аз күн бұрын ұлынан айрылып, сергіп қайтуға тысқа шыққан
сапарында еліктің жас лағын атып алып, жылап тұрған қау сақал қария. Өз ісіне
өкініп тұр. Өкініші өзегін өртеп барады. Лақтың енесінің еңіз-теңіз жылап бара
жатқанын көз алдына елестетіп, өз жарасының аузын өзі тырнап алған күйде
тұр. Бар эмоциясы бетінде тұр.


title: Характерологиялық  деталь

text:
150
Өзі болса болашақ дәрігер, адам жанын сақтап қалуға ант беріп жүрген
маманның мына үкім секілді айтқан сөздері жігіттің жүрегін ауыртты. «Тірі»
дейді – өлмегеніне кінәлағандай, «бір аяғын ғана» дейді – мүгедек болып
қалғаны аздай. Ел денсаулығын сеніп тапсырар дәрігердің соншалықты
өркөкіректігі, гуманизмнен ада жан-дүниесі, қатігездігі, адамға деген жүрек
жылуының жоқтығы шошындырды сүйген жігітін. «Құлағымның ұшы дыз ете
түсті. Ұйқыдан жаңа оянғандай, көзімді ашып, жан-жағына қарады. Сері
жігіттер тоңбайды, қалтырайды. Мен алты ай қыс бойы жалаңбас жүрсем де,
қалтыраудың өзін нәрендіктік көретін едім. Бірақ дәл осы сәтте жай қалтырап
қана қойғам жоқ, тісім-тісіме тимей қалшылдап кеттім. Сән үшін ғана үстіге
іліп жүрген күздік жеңіл пальто мынадай үскірікте қайдан қамсау болсын,
қойны-қонышымды аяз кеулеп алған. Құйқасы жұқарған жалаң басыма темір
телпек қапталғандай, екі шекемнен қысып тұр. Бас сүйегім шытынап, сынып
бара жатты. Қолымды апарып көріп ем, құлақтарым қаудыр-қаудыр етті,
екеуінің де ұшы кетіп қалған тәрізді [125,136]. Автор диалог-детальды
пайдалана отырып, Күлмираның сөздері арқылы Сәлкеннің де ішкі жан-
дүниесі, ойынан хабар береді. Автор характер иін қандыра түседі. Оның мінез-
құлқын сипаттап жатпай-ақ, оқырманның ешқандай комментарийсыз түсінуіне
жағдай жасайды. Қыз мұнымен де тоқтамайды, құрбысы, жанындағы жалғыз
досы Адия туралы ойын да жайып салады:
- Осы жақсы жігіттердің бәрінің де әйелдері жаман болатын себебі не екен?
– деді Күлмира бір кезде. Көрік десең көркі, білім десең білімі, атақ-абырой
десең атақ-абыройы бар не түрлі жайсаң жігіттердің қасынан
арғымақ атқа
Достарыңызбен бөлісу:


title: ҚОРЫТЫНДЫ - Сатылханова гульмира алихановна

text:
3
НОРМАТИВТІК СІЛТЕМЕЛЕР
Бұл диссертациялық жұмыста келесі нормативтік құжаттарға сілтемелер
көрсетілген:
1. Қазақстан Республикасының білім беруді дамытудың 2011-2020
жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы. 07.12.2010. ҚР Президентінің
№1118
Жарлығы,
Астана
(2014.12.08.
берілген
өзгерістер
мен
толықтыруларымен).
2. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы (2011.19.01.
берілген өзгерістер мен толықтыруларымен). Астана, Ақорда. № 319-ІІІ ҚРЗ.
3. Қазақстан Республикасында білім беруді және ғылымды дамытудың
2016-2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы. 01.03.2016 ж., ҚР
Президентінің №205 Жарлығы.
4. «Нұрлы жол – болашаққа бастар жол». Қазақстан Республикасының
Президенті Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы. –Астана, Ақорда.
2014.
5. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың «Қазақстан-
2050» Стратегиясы қалыптасқан мемлекеттік жаңа саяси бағыты» атты
Қазақстан халқына Жолдауы. Егемен Қазақстан, №828-831 (желтоқсан, 2012)
6. Жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім берудің мемлекеттік
жалпыға міндетті стандартын бекіту туралы Қазақстан Республикасы Білім
және ғылым министрінің 2010 жылғы 19 наурыздағы №130 бұйрығы (2012 жыл
24 тамыздағы толықтыруларымен).
7. Қазақ әдебиетін оқыту тұжырымдамасы. Жоба. Алматы, РБК,1997.
8. Типтік оқу бағдарламалары. Жоғары кәсіптік білім. Бакалавриат.
«5В011700 - Қазақ тілі мен әдебиеті» мамандығы. Алматы. Абай атындағы
ҚазҰПУ, 2007.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Сатылханова гульмира алихановна - бет 60

text:
қосақталған, жабағы жүні түспеген мәстек байтал сияқты, - извини за
выражение, - не түр, не сұқыт жоқ жаман қатындарды көргенде, прямо ішің
күйеді» [125,137]. Сондағы жорғасы – өзі. Қара нанды бөлісіп жеген, өмірдің
бар ауыр қайғысы, шаттық қуанышында қол ұстасып бірге жүреміз деген досы
Адия туралы ойы осындай болса, қуыс кеуде, тәкаппар адаммен енді бірге
қалудың жөні жоқ екенін Сәлкен түсініп, мұнан соң Күлмирасының бетін де
көрмейді, ат ізін де салмайды. Әрине, оны іздеп келуге Күлмира-жорға
байталдың көкірегі де жібермейтіні хақ. Міне, автор осындай шағын реплика,
тапқыр детальмен-ақ қыз мінезін толық ашып береді. Қысқаша айтқанда, автор
кейіпкердің өз сөзімен ғана оның табиғи болмысын, мінез-құлқын көрсете
білген.
О.Бөкейдің «Шұғыла» новелласында шөп шауып жүрген Мұқа мен Нұрлан
арасындағы диалогқа көңіл бөлсек:
- Әй, Мұқа-ай, бұрынғыдай емес, жасқаншақ болып кеткенбісің, қалай.
Нормаңды асыра орындадым. Қылатыныңды қылып ал деп шалқаңнан түсетін
тентектігің қайда?
- Бригадир бұрқырап жүрмесе... Шешсек шешейікші. Менікі тиын болсын
деген ғой, бауырым. Сен секілді сүр бойдақ емеспін, бала-шағам бар, көк қарын
қолға қарап отырған» [140,303]. Таза характерологиялық деталь. Жауын
жаумай тұрғанда жұмысты қойып, көрші жылқылы ауылға барып қымыз ішіп
келейік деген ұсынысқа берген жауаптан байқалатыны – кешегі арқырап
151
жүрген апталдай азаматтың бала үшін, отбасы үшін мінезін, көзқарасын
өзгертіп, ақыл тоқтатуы, сабасына түсуі. Кешегі қылатыныңды қылып ал деп
шалқасынан түсетін тентек жан бүгінде тіпті, бригадирдің көңіліне қарап,
жасқануда. Демек, өмірдің өзі талай асауды сабасына түсіріп, тәрбиелей алады.
Тілдік детальдың кейіпкер мінезін бір ауыз сөзге сыйғызып беретін
характерологиялық сипатын О.Әбділдәұлының «Жаттығу» новелласынан
кездестіреміз. Әдебиет сабағын жақсы көретін, өзін еркін ұстап, барлық
сұрақтарға жауап беріп, желпілдеп отыратын баланың меселін қайтарған
ұстаздың сөзі мен әрекеті оқырман көңіліне қаяу салады. Бір бала есепке
жүйрік болса, екінші бала қара сөзге дес бермейтін ерекшелігін ескермей, оны
тақтаға шығарып, мұқатып, бір жылдық өлеңдерді жатқа айтуын талап етудің
өзі ақылға сыймайды:
- Қат-қат білімің ішіңе сыймай бара жатса жыл басынан бергі жаттауға
берілген өлеңдерді сыпыра қайталап шықшы, қане – деп тақтаның алдына
қаздитып қояды. Тақпақ жаттауға жоқпын енді. Ең осал тұстан ұстағанын ұққан
ұстаз масаттана класқа қарайды:
- Ал, артық сана өзіңді. Ал аузыңа ие болма. Ал сайра!
- Қара сөзге қатыстысын кез келген жерден сұраңыз, айтайын, тәтей. Тек
тақпақ дегенді басым ұстамайды.
- Бүкіл тақырыптарды судай сіңіріп, балдай батыратын жадыңа не көрініпті
жыр сақтамай соншама. Әшейін-ақ өзің жаттағың келмейді ғой. Маңызын ғана
майын тамызып айтып шығуға дағдыланып алғансың» [129,240-241] деген
мұғалімнің тұқырту сөзінен кейінгі баланың психологиялық жағдайы тым
аянышты: «Қипақтаймын, қызырақтаймын. Әлсіздігімді мойындаймын. Еш
нәрседен қаймықпай өзімді еркін сезініп отыратын жалғыз осы бір пән
үстіндегі сәттеріме де сызат түсе бастады ма деп опынамын» [129,241]. Міне,
алғыр бала бойындағы өз-өзіне деген сенімділікті жоғалту. Қала берді, осы
басқалардан ерек көркем шығарманың мәнісін терең түсінетін, бір оқығаннан
қағып алатын сұңғыла баланың осы пәнге деген қызығушылығын өшіру.
Мұғалімнің білетін баланы тақтаға шығарып, көпшіліктің көзінше білмейтін
нәрсесін әдейілеп сұрау арқылы төменшіктетуінен табатын пайдасы да, алатын
нәтижесі де – осы. Түсіне білген адамға туындының маңызын түсініп, майын
тамыза айта білудің өзі оңай шаруа емес. Соны автор шебер қиюластырып
берген. Әрине, бірақ мұғалімнің бәрі бәрдей емес. «Абдулла ағай»
новелласында бала бойындағы өнерге құмарлық, өмірдегі қисапсыз
құбылыстарға құмарлық күн сайын сабақ үстінде, спорт залында, тәжірибе
учаскесінде, бақша ішінде өз жүрегін шәкірттеріне жайып салып тұратын
сүйікті ұстаз Абдулладан шым-шымдап бала бойына даритынын балалардың
өздері де сезетін. Ағайлары тіпті тақтаға шақырғанның өзінде басқалар секілді
фамилиямен емес, «Жарас, Жасан, Ізбасар» дегенде бір түрлі ішің жылып
қалады» [129,204] деген тілдік детальдар арқылы автор ұстаздың оқушыларға
тигізер орасан әсерін, оның мейірімділігін, бүкіл баланың жүрегінен орын алған
ұлылығын жеткізеді. Осы бір ауыз деталь арқылы мұғалімнің ішкі жан-дүниесі
ашылып тұрғандай. Жайдары, жылы жүзді, жанға жайлы жұмсақ мінез,
152
сыралғы мұғалім екенін бірден ұғамыз. Расында оның «Жарас, Жасан, Ізбасар»
деген сөздерін естігенде балалар қорғасындай балқып кетеді, фамилиясын емес
есімін атау арқылы еркелетіп тұрғанын сезінеді. Содан соң қайтсе де
тапсырмасын тастай қып орындап келуге тырысады. Олар үшін ағайларының
қоңыр даусы да құлаққа сондай жағымды, сазды, тыңдай бергісі келеді.
О.Бөкеевтің «Шұғыла» новелласындағы «Шешемнің құрсағы тар соқты
білем. Тулап алты айда туа салдым» деген тілдік характерологиялық деталь
арқылы автор басты кейіпкер Мұқтардың қызуқандылығын, шапшаңдығын,
ашуға тез бой алдыратындығын аңғартқан.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Тарихи-мәдени  деталь - Сатылханова гульмира алихановна

text:
Тарихи-мәдени деталь – шығармадағы сөйлеу деталі суреттеліп отырған
дәуір мен қарым-қатынасқа түсіп отырған мәдени ортаның формасы жөнінде
мәлімет береді. Тілдік детальдың бұл түріне де үздік мысалдарды Б.Майлин
новеллаларынан келтіруге болады. «Құла жорға» новелласында Жамантік
үйінің жанында өткен-кеткенді әңгіме қылып, бұрынғы өткен тыныштық
заманын аңсап отырған бірнеше адамның сөзі беріледі:
- Алашорда болса, көзімізді ашамыз ба деп едік, өзі басқалардан асырып
жіберді ғой – деді біреуі.
- Қайсысы оңдырар дейсің, бәрінікі де алу, құртпай қояр дейсің бе, - сары
шал алдағыны болжап айтқан болды.
Кеспелтек қара кісі насыбайын шырт түкіріп:
- Мұның қызығын әлі «бәлшебек» келгенде көрерміз, - деді.
- Ахметтің учитель баласын көріп едім, сол кәзет алып тұрады екен.
Петрбор, Мәскеу жағы кілең талау дейді. Болшайбек менікі-сенікі болмасын
дейді екен.
- Тыбая-мая, мая-тыбая дейді екен ғой.
- Ол келсе қазақты біттіде де қой» [97,217]. Бұл полилог үлгісінен жазушы
заманындағы халықтың жай-күйіне, тұрмыс-тіршілігіне әсер етіп, ел өміріне
күн санап емес, сағат санап, сәт санап еніп жатқан өзгеріс-жаңалықтарды
қалайша қабылдап, қалайша түсінетінін байқау қиын емес. Аңғал да көнбіс
қазаққа бұл тарихи оқиғаларды түсіндіріп беретін, жаны ашитын үкімет жоқ.
Көзі алайып, әр жерден келген хабарды өздерінше жорамалдап, өздерінше
талдап, бір-біріне түсіндірген түрлері. Жазушының тарихи маңызы бар
«алашорда», «Бәлшебек», «учитель», Петрбор, Мәскеу» сөздерін халықтың
ауызекі тілінде айтылу ерекшелігі бойынша беруі оқырманға сол полилогтың
арасында отырғандай әсер етеді. Автор диалогынан аңғарылатыны – әрбір
кейіпкерін өзінің ой-парасаты, әлеуметтік көзқарасына сай сөйлететіні. Бұл бір
жағынан шығарма кейіпкерлері – мүдделері әртүрлі көзқарас иелерінің
әлеуметтік тұрғыдан өсіп келе жатқанын білдіреді. Осы орайда зерттеуші
З.Серікқалиевтің «кейіпкерлердің пиғылы, ниеті, көзқарасы, өмірлік принципі
көбіне бетпе-бет келіп, пікір таласының үстінде ашылады. Бұл өз мұраты
жолында жұлқыласуға әрқилы, кереғар мінездердің көрінісі. Жазушының
мұндағы жетекші көркем құралы – диалог» [167,72] деген пікірі біздің
ойымызды бекіте түседі.
153
Қазақ жерін жайлаған аштық зұлматын «Күлпаш», «Айт күндері» атты
психологиялық мәні терең новеллаларында ел жайын сөз етеді. Бай Жұмағазыға
тоқал болуға үгіттеп жүрген сіңлісі Раушан мен Күлпаштың диалогына назар
салсақ:
- ...Мына күйіңмен ұзаққа бармай өлесің. Сені өлімнен құтқаратын бізде де
әл жоқ. өзіміз де сол Жұмағазыдан күн көріп отырмыз ...енді, сөзді қойып,
соған ти!..-деді. Күлпаш күрсінді:
- Қалижанды қайтем? – деді.
- Ойбай, апа, баланың басы құрысын, әуелі өз қамыңды же, артынан
алдыра жатарсың, - деді [97,81].
Бұрын-соңды қазақтың тарихында болып көрмеген сұмдық оқиға, қатал
шындық. Қара шаңырақтың ортасына түсіп ойран болмауын, соған еге болар
ұрпақ – ұлды мәпелейтін қазақ дәстүріне сызат түсті. Аштықтың құрбаны
болған Күлпаш қара басын сауғалап, баласын тастап байдың есігіне кетті.
Әйел-ананың кеудесіндегі ұрпақ қамы, ер бала деген киелі ұғым бұғып қалды.
Оны ойлауға аштық мұрша бермей, бүрліктіріп әкетті.
Б.Майлин новелласының заңды жалғасындай болған М.Мағауиннің «Бір
уыс бидай» шығармасында Жақанның екі баласы аштан өлді, жазықсыз әйелі
өзі секілді белсенділердің қолынан қаза тапты. Қарап отырсаңыз, бір
отбасының тағдырын ойрандап, әке-шешесін өлтірген Кепеу нәшәндігі Шупин
екен. Жападан жалғыз жүрген әйелді ұрып өлтірді. Жалынды ұран артығымен
жүзеге асты. Көген мен белдеу қоса кетті, аяғы бүтін жұрт жан-жаққа жабыла
қашты. Көбі жолда қалды. Бұларға бір үзім нан беруші болған жоқ. Босағасына
қаңғырып келіп, төрінен бір-ақ шыққан келімсектерден қайыр көрудің орнынан
еститіндері жай уақытта тіс қаратып, жұдырық түйгізер қорлау, боқтық сөздер.
Бір ауыз тіл білмегендіктен, ондай сөздерді түсінген де жоқ, түсіне қойғанда не
істемек. Келімсек орыс, казак, ноғай, татарлардан еститіні: «Түйелерің
жайылып жүрген далаларыңа кетіңдер!».
«Дүние-ай! Кетер еді-ау, сол далаға, тіпті бұрын құбыжықтай көретін жат
халық жайлаған қаланың маңынан жүрмес еді ғой, кешегі күн болса! Қазан-
қазан асылған семіз бағлан қайда, сапырулы сары қымыз қайда? Дала! Саған ең
аяғы, үсті-басы күл топырақ, арық қарақайыс түйенің өзі де көрік береді екен
ғой! Сол далада бүгін жайылып жүрген түйе түгілі, ін аузында кешкілікте
шақылдап отыратын саршұнақты да көрмейсің. Ініне су құйып, тұзақ құрып
ұстап алып, оларды да жеп тауысқан. Кетер ме еді сол даладан. Енді мынау,
орындарына тұруға дәрмен жоқ, қарындары қампиып, көздері шүңірейіп
жатқандары» [125,10]. Бұл – автордың емес, кешегі мұңсыз, тәуелсіз күнін
армандаған, мыңғырған малынан қастандықпен айрылғаны аздай, өз жеріне
салынған қаланы мекендеген басқа ұлт өкілдерінен көрген қорлығына налыған
әрбір шерменде қазақтың монологы. Аштан өлгендерді жерлеуге өкімет астық
бөліпті деген сұмдық нәрсе тағы шықты. Енді ел арасында өлік жинаушылар
пайда болды. Олар не істеді: өліктерді текшелеп, қатар-қатар қалап жинады,
тіпті әлі тірі, кейбір шала жансарларын да өліктермен бірге қалай салды.
Адамнан аяушылық кетті. Күнесте жатып, бес минут кеш өлгенінен не пайда,
154
қазір өлсе бір қадақ бидай өзімізге қалады деген пиғыл пайда болды. Ал енді
бұл адамдар неден өліп жатыр дегендерге берілетін жауап: «Іш сүзегінен.
Жабайы, надан халық емес пе» деген жауап берілетін [125,10] еді.
Қанды судай ағызған екіншідүниежүзілік соғыс зұлматын көптеген
туындыларына арқау еткен Ғ.Мүсірепов «Ер ана» новелласында көмусіз қалған
өліктерді таңдап жеп, әбден дәніккен құстардың өзін сөйлету арқылы сюжетті
қоюландыра, ширықтыра түседі. Мұнда автор қазақ фольклорындағы
хайуанаттар жайлы ертегілер поэтикасы үлгісін шебер пайдалана отырып, ниеті
жаман құстарды адами қасиеттерге сәйкес суреттеуде көне анимистік көзқарас
басым.
«Әр жерде топтанып отырған тойған құзғындар «қашан ортамызға түсесің,
жаназаңды қашан оқимыз?» дегендей, Наталья анаға тұнжырай қарасады.
- Түседі, түседі, түседі? – деп, құйрығымен ым қағып сауысқандар отыр»
[101,175].
Суреткердің бұл тәсілін кейін жазушы Қ.Жұмаділов өзінің «Құзғынның
өлімі» атты әңгімесінде пайдаланған. Осындағы деталь – құстардың адамның
«жаназасын оқуы». Жанды, жүректі шымырлатар, соғыс зардабын бір ауыз
сөзге сыйғыза білген құнды деталь.
Түйіндей айтқанда, диалог, монолог арқылы көрініс тапқан тарихи-мәдени
детальдар халық тарихында орын алған маңызды оқиғаларды кейіпкер сөзі
арқылы ерекше бір ұмытылмастай әсерде жеткізуге оңтайлы. Сондықтан да
новеллистер өздері мұрат еткен көркем шындықты жеткізуде диалог-деталь
қызметін пайдаланады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Әлеуметтік-анықтауыштық  деталь

text:
155
көрінеді. «Қош бол» деуге де дәті жетпей шыға жөнелді. Манағы асыққаны
асыққан ба, енді әлденендей бір өктем күш, қасірет тырнағы екі қолтығынан
қатты қысып, демін тарылтып барады. Осы бір сөзден өксіп жылаған балдырған
баланың мұңлы үні естілгендей, осы бір сөзден ыстық та мөлдір тамшылары
тырс-тырс тамғандай кейіпкердің аза бойы қаза болды. Суық сөз бүкіл жан-
дүниесін түршіктіріп, жүрегін аяздай қарып өтті.
- Менің балам жетім емес. Кім жетім! Жетім кім?! – деп [168,75] өзімен-өзі
сөйлескен кейіпкер осы бір сөзден қашып құтылудың ретін таппай, жастықты
умаждап жатып солқылдап жылады, жылап жатып өзінің өксумен өткен
балалық шағын көз алдынан өткізіп, қасіреттің тұңғиық теңізіне сүңгіді де
кетті. Балалар үйінде жүргенде ата-аналары табылып, балаларын алып кетуге
келгендегі әрбір көрініс, әрбір кездесу оның кішкентай жүрегін сілкілеп,
аласұртып жіберетін еді. Табылған балаларын ебіл-дебілі шығып, бауырларына
басқан, бордай үгітіліп, қарлығаштай қанатын жайып, еріп-балқып еміренгенін
көргенде Мәкерімнің де балапан жүрегі сондай бір ыстық сезімді аңсайтын.
Соны есіне алды, Нұрәсілін ойлады. Оның да өзі секілді күй кешіп, әкесі мен
шешесі тірі тұрғанда жетім атанғанына, өз тағдырын қайталағанына күйінді.
Кейін мұны нағашы атасы мен әжесі тауып алып, бауырына басты. Бірақ,
олардың елжіреген, тебіренген, жылы, шуақты лебіздерін жүрегі сезсе де,
денесі сезбеді, бойына шымырлап сіңбеді.
- О, Мәкерім, біз сенің балаңды жетім деп интернат-пансионатқа алдық.
Жетім деп – деген Артықбайдың сөзінен кейін көп ойланған Мәкерім өзінің
шын жетім, тас жетім, сорлы жетім екенін ұғынды. Ата-анасыз өскен жетімдігі
аздай, туған тілінде сөйлей алмағандығынан қатайып кеткенін түсінді: «Өзінің
ана тілін бір ауыз білмеген бала тас жетім емей немене! Халқының бір
ғұрпымен таныс емес азамат бейшара емей кім?! Ата-ананың ыстық құшағын,
ана тілімді білмей өстім. Сөйтіп шын жетім, сорлы жетім болдым! Тағдыр-ай,
менен ала алмай жүрген өшің бар ма еді, тағдыр?!» [168,76] деп еңірегенде
етегі
толды кейіпкердің. Сөйлеу деталінің күші де осында, жанын мұздатып, сай-
сүйегін сырқыратқан бір ауыз сөздің құдіреті оның бар жан-дүниесін төңкеріп
тастады. Өміріне қайта қарауға, әрекетінің барлығына есеп беруі қажеттігін
ұғындырды.
Ө.Күмісбаевтың «Айтылмаған ән» новелласындағы «Жұрттың көзі бізде –
ішіп-жеп барады. Тіпті майда балалар мені қуып жүріп қарайды. Өзім де
қысылып барамын. Үстімдегі шолақ көйлекте бүкіл Африканың орман-тоғайы,
аңдары атой салып тұрған-ды. Балақ сыбызғыдай сидиып балтырға жабысып
қалған» [149,10] деген жолдарындағы кейіпкердің анықтауыштық
деталінде көп
нәрсенің басы ашылады. Қаладан келген студенттің үстіне киген суретке толы
көйлегі мен бұтындағы жабысқан шалбары ауыл адамдары мен балалары үшін
таңсықтығы, өздеріне таңсық нәрсеге ауыздарын ашып, ал кішкене балалар
болса қуып жүріп көзін бақырайтып анықтап қарайтын ауыл адамдарының
құмарлығы мен аңғалдығы сайрап тұр бұл жолдардан. Тіпті кейіпкердің өзі
ішіп-жеп бара жатқан жұрт көзінен қысылып, ұялғандығын, мұндай әлем-


text:
157
- Барлық күшім жеткенінше, ақырғы демім біткенінше адамды, оның
әділеттілігі мен ізгілігін айқай салып мақтана айтуды қоя алмаспын! – дедім
мен». Ешқандай боямасыз, бүкпесіз, жүректі жарып шыққан шынайы сөздер.
Баласының өміріне төнген қауіптен арылған ана үшін әрине бұл дәрігер
«сыйынар құдай да, пір тұтар пайғамбар да» болып қалатыны ақиқат.
Жазушы кейіпкерлері өздерінің ой-санасы, алған тәрбиесі, білімі, парасатына
қарай сөйлейді. Баласына өмір сыйлағаны үшін ризашылықпен айтылған
сөздерге дәрігер де «біздің міндетіміз» деп кәсіби тұрғыда жауап береді. Асып-
тасып, еңбегін бұлдап, бағалау жоқ. Бұл диалог-деталь әйел-ананың бойын
билеген эмоцияны, психологиялық ситуацияны ғана емес, характер танытқыш
қасиетке де ие.
Жазушы А.Алтайдың «Құдайсыз қоғамға, имансыз адамға бәрі рұқсат...
ештеңе жат емес екен» деп басталатын «Казино» новелласындағы Жошы мен
сұлбаның диалогы арқылы автордың қоғамға деген көзқарасы танылады. Заман
шындығын, қоғамды жайлаған дерттің, оның себебін де көрсетіп береді:
- Тап қазір қоғамға қарымды қимыл, әлеуетті әрекет керек. Тек сонда ғана
адам өз-өзін ақтай алады. Қоғам кінәлі болса да, оған бәрінен бұрын кінәлі
адам... Кінәлі сайтан емес, кінәлі – сен! Бүлінген дүниеге бүлдіргіш пенде
керек. Сенің күнің енді туып келеді. Әлі-ақ астаң-кестең етер күш құйылады
саған. Сонда ғана сайқал қоғам сауыға бастайды.
- Сайтан иектеген қоғам ғой.
- Сайтан емес, сайтан билік иектеген сайқал қоғам... Билік пен қоғам
жыланның тіліндей екі айырлы болып көрінгенмен, кіндігі бір егіз құбыжық.
- «Сиям егізі» дейсің ғой.
- Сол билікті тудырған да керенау қоғам. Қоғамның өзі кінәлі!
Адамның өзі
кінәлі! – Сапалақ сұлба мұны айнала шеңбер жасады. –Әділеті жоқ адам адуын
мінез танытады. Шексіз билік шектеп шығып, ақыры әділетсіз қоғам суық
қолды сұғанақтыққа барады. Тексіз тағайына тартады – деді сайтан-сапалақ
пәлсапасын шегелей түсіп.
- Қатерлі қоғам – матаулы адам, - деді Жошы да.
- Дау жоқ. Тарпаң қоғам, соқыр сана үстемдік құрғанда жұрт сансырап,
қоғам қорғаншақ күйге енеді... сондықтан саусоқыр қоғам саналы пендесінің
пешенесіне жазылардай сорақы шешім шығарады.
- Ол не? – Жошы қызына сұрады.
- Ой – ойран. Дүние түбі – ойран. Салқын сана сабырлы шешімге келеді.
Кісенді білек, сезімді жүрек шұғыл кіріседі. Суық ақыл, ыстық жүрек сұмдық
әрекетке бет береді. Ол сонарда соқпақ салған бөрідей жалғыз жортады: жалқы
күй кешіп, жалынусыз аттанады. Соқпақ сорабы – сойқан лаң... ойран қоғам,
сайран адам...
- Жоқ. Мүмкін емес! – Жошы лажсыз міңгірледі» [170].
ХІХ ғасырдағы ағылшынның сыншыл реалист жазушысы У.Теккерей өз
қоғамын «қарғыс атқан қоғам» деп атаса, Асқар Алтай өз қоғамын «сайқал
қоғам» деп атады.
158
Түйіндей
айтқанда,
қазақ
новеллистерінің
қолдауындағы
тілдік
детальдардың қызметін былайша саралауға болады:
- Автор диалог құруда белгілі бір мақсатты көздейді, жазушы мақсатының
орындалуына диалог-деталь көп септігін тигізеді;
- Кейіпкердің ішкі әлемінде болып жатқан өзгерістерді таныту құралы
ретінде диалог-детальдарды шебер пайдалана біледі;
- Тарихи-әлеуметтік оқиғаларды кейіпкер тағдырымен сабақтастырып,
байланыстыра беруде тілдік детальдар зор қызметке ие;
- Диалог-детальдар аз сөзге
көп мағына сыйғызады;
- Тілдік детальдар характер танытқыш
сипатқа ие;
- Тілдік детальдар автордың даралық қолтаңбасын танытады;
- Тілдік детальдың көркемдік қолданысы новелла құрылымына жігін тауып
кірігіп, орайласып жатады;
- Диалог-детальдар кейіпкер әрекеті, жалпы тұлға табиғатын ашумен ғана
шектелмейді, ол ерекше психологиялық жүк көтере біледі.
Байқағанымыздай, тілдік детальдар қаламгерлерге шағын жанрда кесек
туындылар тудыруға мүмкіндік беретін тәсіл қызметін атқарған. Бір ғана
диалог тәсілін қолдана отырып, көптеген новеллистер образ бейнесін ашумен
ғана шектелмей, кейіпкер характерін де бере білген. Тілдік детальдың автор
ұстанымын таныту мақсатында да атқаратын қызметі зор.


text:
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазақ новеллаларында кездесетін детальдың дәуір тынысы мен кейіпкер
характерін өмірлік-философиялық нанымдылықпен беруде атқаратын қызметі
зор. Шығармадағы түймедей бөлшек – детальды табу да, тану да оңай емес.
Қазақ әдебиеттану ғылымы детальдың мәні мен оның көркемдік қызметін
зерттеп, білуге әуел бастан-ақ көңіл бөлген. Дана Абайдың: «Жұртым-ай,
шалқақтамай сөзге түсін, ойланшы сыртын қойып, сөздің ішін» деуі де бекер
емес. Тұтас, бүтін көркем шығарма бітімі: бөлім-бөлшектерден, жеке-жеке
элементтерден тұратынын ескерсек, ақын сөзінің байыбын түсінеміз. Сол
сөздің ішін құрайтын көркемдік маңызды компоненттің бірі – аз сөзге көп
мағына сыйғыза алатын деталь. Деталь – оқшау дене емес, шығарманың бүкіл
«қантамырымен өзектесіп, бауырластық тапқан» маңызды бөлшегі.
Зерттеуші, ғалым Т.Ақшолақовтың: «Шығармаға талдау жасағанда, ондағы
көркемдік элементтерді бүтіннің бөлім-бөлшегі ретінде қарастырып, бүтін мен
бөлшектің арасындағы диалектикалық бірлікті үнемі сақтаған орынды.
Табиғаттану саласындағы ғалымдардың әлем кеңістігінің, материяның
микроқұрылымына бойлағанындай, көркем шығарманың микроқұрылымына
батыл енуіміз қажет. Бұл – көркем шығарманың бітіміндегі жаңа сапаларды
ашуға қажетті кілт» [56,16] деген батыл ойының пайымына бойласақ, көркем
шығарманың бойындағы жаңа дүниені ашып көрсетуге қызмет ететін маңызды
да қажетті кілт – деталь. Көркем шығарманың тініне терең бойлау –
зерттеушіден біріншіден, үлкен теориялық дайындықты, екіншіден,
ыждаһаттылық пен зерделілікті талап етеді.
Ал біздің алға қойған мақсатымыз – ұлттық прозамызда туып, әртүрлі
деңгейде даму сатыларынан өткен новеллалардың қазақ әдебиетіндегі алатын
орнын, ерекшелігін, пайда болу, даму жолдарын жүйелі түрде көрсетумен ғана
шектелмейді, бұл жанрда кездесетін деталь түрлерін анықтап, олардың
көркемдік қызметін ажырату, ғылыми айналымға ендіру. Қазақ новеллаларында
кездесетін деталь түрлерін тұтас күйінде зерттеп, нақты мысалдар негізінде
талдау. Осы мақсатта біз новелла жанрын ғасырларға, дәуірлерге, кезеңдерге,
жылдарға бөлмей, тұтас күйінде қамтыдық. Өйткені, қазақ әдебиеттануы
ғылымында новелла жанры бас-аяғы жинақталып, тақырыптық-идеялық
тұрғыдан толық талданып, түрлері ажыратылып, кең көлемде, ғылыми зерттеу
нысанына алынып қарастырылған жоқ. Ал шындығында новелла – үлкен
шеберлік мектебі. Шағын дүниенің ішіне жүзіктің көзінен өткендей мөлдір
дүниені сыйғызу немесе барлық жанрлық талаптарын сақтай отырып новелла
жазып шығу – ірі, шебер суреткердің қолынан келетін дүние. Біз алға қойған
мақсатымызға жету үшін ең әуелі қазақ новеллаларын жинақтап, бір ізге
түсіріп, қазақ әдебиетіндегі новеллистерді анықтауға талпындық. Бірқатар
ғылыми еңбектер мен пікірлерді басшылыққа ала отырып, сонымен бірге
новелланың жанрлық ерекшеліктерін назарға ұстаудың нәтижесінде қазақ
новеллистикасының көшбасында Ыбырай Алтынсарин, Бейімбет Майлин,
Ғабит Мүсірепов сынды алыптар тұратынын анықтадық.
160
Жұмысымыздың бірінші тарауында новелла жанрындағы детальдың
табиғатын анықтап, көркемдік мәнін ажыратып, атқаратын қызметін сараладық.
Ол үшін қазақ әдебиетіндегі новелла жанрының эволюциясына шолу жасап,
ерекшелігін түстеп, тануға ден қойдық.
Новелла жанрының зерттеліп, жүйеленбегенін былай қойғанда, біздің
әдебиеттану ғылымында деталь мәселесіне де қажетті деңгейде көңіл
бөлінбеген. Осы олқылықтың орнын толтыру үшін деталь теориясына қатысты
пікір айтқан шетелдік, ресейлік ғалымдар мен зерттеушілердің теориялық-
әдіснамалық, диссертациялық еңбектерін қарастырып, детальдың көркемдік
қызметіне жан-жақты тоқталдық.
Көркем шындықты беруде детальдың рөлі ерекше. Шындығында көркем
шығармада барлық бүтін жекеден құралады, яғни шындық панорамасы
детальдан тұрады. Шындықты берудегі детальдың рөлін ғалым Б.Кабдулов
жақсы көрсеткен. Әдебиеттанушы ғалымдар детальды көркем туындының ең
ұсақ ажырамайтын құрылымдық элементіне жатқызады, бірақ оның шекарасын
анықтауда әртүрлі көзқараста. Олай дейтініміз, барлық зерттеушілер құбылту
мен айшықтаудың көркем детальға жатпайтынын бірауыздан мақұлдаса да,
детальға нақты не жатады дегенде ортақ пікірге келе алмай жүр. Зерттеуші
Ф.В.Путнин: «поэтикалық тәсілдер, стилистикалық фигуралар мен троптар
көркемдік детальға жатпайды» [73] деп кесіп айтады. Кең ауқымда алып
қарастырғанда детальға сыртқы, материалдық, шығарманың көркемдік әлеміне
жататын дүниелер мен адамның жан дүниесінің қозғалысын білдіретін ішкі
детальдарды жатқызады. Ал тар мағынасында – көркем туындының тек заттық
әлемін, яғни сыртқы, материалдық дүниелерді ғана жатқызады [74].
Детальды жалпытеориялық және әдіснамалық жоспарлы зерттеуде орыс
әдебиеттану ғылымы көш ілгері екенін мойындауымыз қажет. Бұл бағытта
Г.Поспелов, М.Храпченко, Е.Добин, С.Петров, И.А.Щирова, Л.Тимофеев,
В.Кожинов, М.А.Березняк, А.Соколов т.б. ғалымдардың еңбектері маңызды.
Деталь мәселесі жанама түрде болса да А.Чичерин, В.Шкловский, А.Чудаков,
Л.Гинзбург, Б.Галанов сынды зерттеушілер қарастырған. Ал деталь табиғатын
түсініп, талдауда жазушылардың өздері де баға жетпес құнды пікірлерін,
ескертпелерін, көңілге түйген ойларын айтқан еңбектер жазған ғалымдар
қатарында Л.Толстой, М.Горький, А.Чехов, С.Антонов, А.Фадеевтер есімін
атауға болады. Сонымен қатар, деталь мәселесіне арнап жазылған Е.Добин
(«Герой. Сюжет. Деталь», «Искусство детали»), В.Ковалев («Поэтика Льва
Толстого»),
Э.Мартынов
(«Художественная
деталь
в
литературном
произведении»), Р.Шкраба («Характер. Стыль. Деталь»), З.Паперный («Деталь
и образ/Чехов и Толстой»), М.Эпштейн («О значении детали в структуре
образа»), В.Старикова («Деталь в формулировке Ф.Энгельса»), М.Щеглов
(«Верность деталей») сынды ғалымдардың зерттеулері бар.
Қазақ әдебиеттануы ғылымында деталь мәселесіне қатысты ой айтып,
ғылыми маңызды пікірлер білдірген ғалымдар қатарында А.Байтұрсынұлы,
Т.Ақшолақов, З.Ахметов, З.Қабдолов, Б.Кабдулов, Г.Пірәлиева, Қ.Жанұзақова
есімдері аталады.
161
Деталь қолданысы мен қызметін саралау – қазақ новелласының бет-алыс
бағдарын, көркемдік табысын айқындайды. Суреткерлердің қаһарман
характерін өткірлей түсуде тұрмыстық, заттық, портреттік, жүріс-тұрыс
детальдарын қиыннан қиыстырып, орнымен пайдаланатындығы байқалды.
Ондағы мақсат – «детальдың мәні мен күші – кішкентай құбылысқа үлкен
мағына сыйғыза білуінде» [75,97].
Байқағыштық қабілеті зор жазушылар детальды пайдаланады. Адам өмірі
мен тұрмысын жақсы білетін авторлар ұсақ нақтылықтар, жекелеген штрихтар
арқылы кейіпкер образын, характерін, табиғат құбылысын, заттарды жан-жақты
ашып көрсетеді. Көптеген жазушылардың шығармашылығында деталь негізгі
орында тұрады. Новеллистердің бір ерекшелігі – олардың шығармашылығында
басы артық дүние, кездейсоқ ештеңе болмайды. Өйткені, оны шығарманың
көлемі де, жанрлық ерекшелігі де көтермейді. Шығармада кездесетін әрбір ұсақ
детальдің өзі сүзгіден өтіп, таңдалып, талғап алынады.
Жұмыстың екінші тарауында деталь түрлеріне тоқталып, әрқайсысының
атқаратын қызметіне нақты мысалдар келтіре отырып, талдау жасалды.
Әдебиеттану ғылымындағы бірқатар зерттеу еңбектерде детальды суреттеу
Достарыңызбен бөлісу: |


title: және  психологиялық - Сатылханова гульмира алихановна

text:
162
Жұмыстың үшінші тарауында психологиялық деталь түрлері мен қызметін
талдауға көңіл бөлдік. Психологиялық детальдың өзі іштей іс-қимыл деталі
және тілдік деталь болып екіге бөлінеді. Өз кезегінде психологиялық деталь-
кейіпкердің
ішкі
жан-дүниесін,
оның
уайым-қайғысын
білдіреді;
характерологиялық деталь – кейіпкердің іс-әрекеті, мінез-құлқы оның жеке
тұлғасымен байланысты болса; тарихи-мәдени деталь – жүріс-тұрыс тілі елдің,
дәуірдің мәдени фонымен қалыптасады, сол арқылы оның нормалары мен
дәстүрі көрініс табады. Әлеуметтік-анықтауыштық деталь – персонаждың
жүріс-тұрыс, мінез-құлқына өзі өмір сүріп отырған әлеуметтік ортаның әсері
болады, бұл кейіпкердің әлеуметтік статусы жөнінде хабар береді. Сюжеттік
деталь – шығарманың авансценасына шығып, сюжетті байланыстыру қызметін
атқарады және тартысты ситуацияларды тудырушы қызметін атқарады [171].
Бағалауыштық деталь – бұл арқылы кейіпкердің сұхбаттасушыға деген
бағасын, тіпті автордың кейіпкерге берген бағасын білуге болады.
Әдебиеттанушы ғалымдардың еңбектеріне сүйенсек, адам психологиясын
білдіретін тілдік детальдің өзі іштей бірнеше түрге бөлініп, мынадай қызметтер
атқарады: психологиялық тілдік деталь; характерологиялық тілдік деталь;
тарихи-мәдени тілдік деталь; әлеуметтік-анықтауыштық тілдік деталь;
бағалауыштық тілдік деталь. «Көркем шығарма – ол тұтас бітім. Ондағы
оқиғалар да бір-бірімен өзара байланыста, олар да белгілі бір тәртіппен
орналасқан. Оның бөлімдерінде де пропорция сақталған. Басы артық нәрсе,
бірде-бір оқиға, бейсауат бірде-бір адам, бөлек тұрған бірде-бір деталь болуға
тиісті емес. Бәрі автордың көркемдік ойына қызмет етуі керек. Тек сондай
үндестік тапса ғана шығарма көркем» [90,107] деген ғалым Т.Ақшолақов
пікіріне мән берсек, бүтін туындының гармониясын сақтаудағы детальдың
орны мен рөлі айқындала түседі. Автор нығарлап көрсеткен үш бірлік: оқиға
(сюжет) – адам (образ) – деталь. Үш бірліктің бірі – деталь.
Қорыта келгенде, біз детальдың өзінен ірі, қомақты бейнені сомдаумен ғана
шектелмей, ірі мінезді де көрсете алатын мүмкіндігі барын түсіндік. Кейіпкер
характері ашылмаса, шығарманың идеясы да тереңінен ашылмайтыны түсінікті.
Ал бұл өз кезегінде деталь мәнін күшейте түседі. Әдебиеттану ғылымында
алдымен Е.Добин, кейіннен Б.Кабдулов тұжырымдаған деталь автордың ойын
ұғумен қатар, жеке қолтаңбасын, яғни стилін танытады деген пікірінің де жаны
бар. Деталь эстетикалық әсерді, эмоциялық бояуды күшейтеді. Деталь
кейіпкердің психологиясын, ішкі сырын еркін танытады. Деталь көркем
туындыдағы идеяны ашуға көмектеседі.
Достарыңызбен бөлісу:


title: ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

text:
163
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Ерғалиев Х. Шындық шырқап барады // Жұлдыз, 1966, №2. 3-7б.
2. Назарбаев Н.Ә. «Мәдени мұра» бағдарламасы мемлекеттік бағдарлама
болуы тиіс // Егемен Қазақстан. 2003, 29 қараша.
3. Кабдулов Б. Художественная деталь в литературном произведений. Дис.
канд. филол. наук: 10.01.02.–Алматы, 1982.
4. Рахымжанов Т. Қазіргі қазақ романдарының поэтикасы. Филология
ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін жазылған диссертация. –
Алматы, 1998. -320б.
5. Рахымжанов Т. Қазақ прозасындағы психологизм (ғылыми зерттеу). –
Алматы: Абай атындағы ҚазҰПУ, 2016. -160б.
6. ТаңжарықоваА. Қазақ прозасындағы этнографиялық және фольклорлық
сарындар. Филология ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін
дайындалған диссертацияның авторефераты. –Алматы, 2010. -44б.
7. Мамбекова Д. Кәкімжан Қазыбаев прозасындағы замана тынысы.
Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін
дайындалған диссертацияның авторефераты. -Алматы, 2006. -27б.
8. Байтұрсынұлы А. Байтұрсынұлы А. Әдебиет танытқыш // Бес томдық
шығармалар жинағы. 1 т. –Алматы: Алаш, 2003. -430б.
9. Әуезов М. Уақыт дәне әдебиет. –Алматы: «Қазмем көркем әдебиет», 1962. -
428б.
10. Жұмалиев Қ. Әдебиет теориясы. –Алматы: Білім, 1964. 135б.
11. Қабдолов З. Сөз өнері. –Алматы: «TST-Company», 2006. -360б.
12. Қирабаев С. Тың ізденістер. Кітапта: Уақыт және қаламгер. Әдеби сын. –
Алматы: Жазушы, 1981. 8-кітап. -266б.
13. Бердібаев Р.Қазақ тарихи романы. –Алматы: Ғылым, 1979. -240б.
14. Елеукенов Ш.Замандас парасаты. –Алматы: Жазушы, 1977. -300б.
15. Мырзахметов М. Абайдың адамгершілік мұраттары. –Алматы: Рауан, 1993.
-278б.
16. Лизунова Е.Развитие послевоенной казахской литературы.
17. Мақпырұлы С. Адамтану өнері. –Алматы: «Кие», 2006.
18. Майтанов Б.Қазақ прозасындағы замандас бейнесі. –Алматы: Ғылым, 1982.
-148б.
19. Рахымжанов Т.Қазіргі қазақ романының поэтикасы. –Алматы: АлМУ
баспасы, 1992. -216б.
20. Ергөбек Қ.Қарасөз. Қазақ прозасы туралы ойлар. –Алматы: Ел-шежіре,
2013. -600б.
21. Дәдебаев Ж. Жазушы еңбегі. –Алматы: Қазақ университеті, 2001. -340б.
22. Пірәлиева Г.Көркем прозадағы психологизмнің кейбір мәселелері (Түс көру,
бейвербалды ишараттар, заттық әлем). Монография. –Алматы: Алаш, 2003. -328
бет.
23. Жанұзақова Қ.Әдебиеттануға кіріспе: оқу құралы. –Алматы: «Қыздар
университеті» баспасы, 2013. -251 бет.
164
24. Томашевский В. Теория литературы. Поэтика. –Москва: Аспект-Пресс,
1996. -333с.
25. Хализев В.Е. Теория литературы. -Москва: Высшая школа, 2002. С.305.
26. Путнин В.Ф. Деталь художественная// Литературный энциклопедический
словарь. -Москва: Советская энциклопедия, 1987. С. 90.
27. Есин А.Б. Есин А. Б. Принципы и приёмы анализа литературного
произведения. М.: Флинта, Наука, 2003.
28. Добин Е.С. Добин Е. С. Искусство детали: Наблюдения и анализ. Л.:
Советский писатель, 1975.
29. Кухаренко В.А. Интерпретация текста. М.: Просвещение, 1988.
30. Щеглов М. Литературно-критические статьи. –Москва, 1958.
31. Алтынбекова М. Новелла нақыштары // Жұлдыз, 1966. №2. 143-145б.
32. Сөзстан. Сегізінші кітап. –Алматы: Жалын, 1987. -216б.
33. dic academic
34. dic academic
35. Әдебиеттану
терминдерінің
сөздігі.
Құрастырушылар
З.Ахметов,
Т.Шаңбаев. –Алматы: Ана тілі, 1996. -240б.
36. Мелетинский Е.М. Поэтика мифа. –Москва: Знание, 1976. 407с.
37. Асылбекұлы С. М.Мағауин новеллистикасының көркемдік әлемі // Абай
атындағы ҚазҰПУ Хабаршысы, «Филология ғылымдары» сериясы, №1(51),
2015. 96-100бб.
38. Дербісалин Ә. Ыбырай Алтынсариннің өмірі мен қызметі туралы. –Алматы:
Қазақстан, 1965
39. Жұмалиев Қ. ХVІІІ-ХІХ ғасырдағы қазақ әдебиеті. –Алматы, 1967.
40. Алтынсарин Ыбырай // infoportal.kz.ybyray altynsarin.
41. Алтынсарин Ы. Кел, балалар , оқылық. Өлеңдер, әңгімелер мен мақал,
жұмбақтар. –Алматы: Атамұра, 2006. -168б.
42. Исабеков Д. Суреткер Майлин // Қазақ әдебиеті, 1997. 2 қараша.
43. Елікбаев К. Б.Майлин шығармашылығына жаңаша көзқарас // Қазақ тілі мен
әдебиеті, 2000. №3, 21-25бб.
44. Бейісқұлов Т. Шырғалаң уақыттың шынайы сипаты // Ақиқат, 1994.
№3(наурыз), 85-90бб.
45. Қоңыратбаев Ә. Қазақ прозасының атасы (Б.Майлиннің туғанына 90 жыл) //
Ленин жолы, 1984. 4 октябрь (№191), 4б.
46. Қабдолов З. Шығармалары. Т. 4: Үш алып. Төрт арыс. Ғылыми зерттеулер.
–Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013. -320б.
47. Ерубаев С. Мәңгілік өмір. Новеллалар. –Алматы: Рауан, 1994. -64 бет.
48. Бұлқышев Б. Заман біздікі. Құрастырған С.Асқаров. –Алматы: Жалын, 1984.
-472б.
49. Бұлқышев Б. Адамзатқа хат. Шығармалар жинағы. –Алматы: Санат, 2005. -
208б.
50. Бұлқышев Б. Адамзатқа хат. Шығармаларының жинағы. –Алматы: Жалын,
1977. -208б.
165
51. Нағыметов А. Жанр. Уақыт. Жауапкершілік // Қазақ әдебиеті, 1971. 13
август.
52. Лизунова Е. Роман және замандас бейнесі // Жанр және шеберлік. – Алматы:
Ғылым, 1968. -12-35бб.
53. Ташенов Ж. Солдат хикаялары // Қазақ әдебиеті, 1968, 5 қазан.
54. Сабырбаева Р.Қ. Қалихан Ысқақовтың прозасы. Филология ғылымдарының
кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін жазылған диссертацияның
авторефераты. –Алматы, 2007. -25б.
55. Майтанов Б. Сөз сыны (ХХ ғасырдағы әдебиеттің көріністері). Зерттеулер,
мақалалар, портреттер. –Алматы: «Ғылым» ғылыми баспа орталығы, 2002. -
344б.
56. Ақшолақов Т. Көркем шығарманың эстетикалық табиғаты. –Алматы:
«Ғылым» ғылыми баспа орталығы, 2001. -338б.
57. Чернец Л.В., Исакова И.Н. Теория литературы: Анализ художественного
произведения//http://www.philol.msu.ru/~tezaurus/help.php.active
58. Русские писатели о литературном труде. Т.2. –Ленинград: Просвещение,
1965. С.755.
59. Краснощекова Е.А. Гончаров: Мир творчества. –СПб.: Пушкинский фонд,
1997. -326с.
60. Томашевский Ю.В. Хронологическая канва жизни и творчества Михаила
Зощенко. –Москва: Олимп-ППП, 1994. 364с.
61. Антонов С. Письма о рассказе // Мастерство писателя. –Москва, 1961.
С.187-198.
62. Кабдулов Б. Деталь в художественном произведении // Простор, 1977. №4.
63. Әбішева Ш.С. Жүсіпбек Аймауытов прозасында диалоті қолдану
шеберлігі.Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін
дайындалған диссертация. -Алматы, 2005. -129б.
64. Мәдібай Қ.Қ. Көркемдік кеңістігі. –Алматы: Қазақ университеті, 2014. -215
бет.
65. Майтанов Б.Қ. Көркемдік нәрі: Әдеби-сын мақалалар. –Алматы: Жазушы,
1983. -184б.
66. Қаратаев М. Әдебиет және эстетика. –Алматы: Жазушы, 1970. -352б.
67. Сыдықов Т. Қазақ тарихи романы. –Алматы: Ер Дәулет, 1996. -250б.
68. Молчанов А. На вкус, на цвет. –Москва: Рассвет, 1974. -230с.
69. Колодина Н.И. Художественная деталь как средство текстопостроения,
вовлекающее читателя в рефлективный акт. Автореферат дис.канд.филол.наук.
–Тверь, 1997.
70. Мүсірепов Ғ. Заман және әдебиет. –Алматы: Жазушы, 1982. -541б.
71. Добин Е. Сюжет и действительность. Искусство детали. –Ленинград:
Советский писатель, 1981. 430с.
72. Әшімбаев С. Дәдебаев Ж. Қазіргі қазақ әдебиеті. –Алматы: Қазақ
университеті, 2002. -311б.
73. Путнин В.Ф. Деталь художественная // Литературный энциклопедический
словарь. М.: Советская энциклопедия, 1987. С. 90.
166
74. Березняк М.А. Типы и функции художественной детали в англоязычной
прозе. Автореферат канд.фил.наук. -Одесса, 1986. -30с.
75. Добин Е. Герой. Сюжет. Деталь. –Ленинград, Советский писатель, 1962.
407с.
76. Щирова
И.А. Участие художественной детали в моделировании
эстетический возможного мира // Studialinguistika. –СПб., 1995.
77. Чернец Л.В. Деталь. // Введение в литературоведение: Учебное пособие /
Под. Ред. Л. В. Чернец. М.: Высшая школа, 2004. С. 294.
78. Бекбосынов М.Н., Әліәкбар Ә.Ә. Абай дәуірі және Мәшһүр-Жүсіп
романтизмі. –Алматы: «АрдаПРинт» баспасы, 2013. -380б.
79. Жаворонок И.А. Художественная деталь и её функции в творчестве Л.Е.
Улицкой. Дис. канд. филол. Наук. –Тверь, 2012. -172с.
80. Кухаренко В.А. Интерпретация текста. М.: Просвещение, 1988.
81. Закирова Л.Р. Художественная деталь в прозе Ф.Амирхана (разновидности,
функции, эволюция). -Набережные Челны, 2007.
82. Лазарева Т.И. Художественная деталь в романах С.П.Данилова: типы и
функции. -Якутск, 2014. -150с.
83. Цивин Р. Д. Художественная деталь и её идейно-эстетические функции в
литературном произведении (Современный русский рассказ: С. Антонов, Ю.
Нагибин, Ю. Казаков). Автореф. дисс. . канд. фил. Наук. Киев, 1970.
84. Юркина Л. А. Портрет. // Введение в литературоведение: Учебное пособие /
Под. Ред. Л. В. Чернец. М.: Высшая школа, 2004. С. 258 - 259.
85. Коточигова Е.Р. Вещь // Введение в литературоведение / Под Ред Л.В.
Чернец. М.: Высшая школа, 2004. С.281.
86. Веллер М. И. Технология рассказа // Архивариус. 2005, № 18. С.15.
87. Улицкая Л. Е. «Для меня самое главное человек»: интервью. // Книжное
обозрение. 2004, № 22 - 23. - С. 3.
88. Балданов С.Ж. Художественная деталь в бурятской поэзии. –Улан-Удэ:
Бурятское книжное издательство, 1987. -173с
89. Рахымжанов Т. Романның көркемдік әлемі. –Алматы: Рауан, 1997.
90. Ақшолақов Т. Көркем шығармаға талдау жасау. –Алматы: Мектеп, 1983. -
191б.
91. Кожинов В. Художественное творчество как мышление в образах //
Вопросы литературы. 1959. №10.
92. Дремов А. Художественный образ. –Москва, 1961.
93. Щеглов М.А. Верность деталей. –Москва: Просвещение, 1985. -221с.
94. Кочетова Валентина Геннадьевна. Художественная деталь в прозе И. А.
Гончарова: Дис. канд. филол. наук: 10.01.01. Москва, 2002. -178 с. РГБ ОД,
61:03-10/107-1
95. Крупчанов Л.М. Теория литературы: Учебник. – Москва: Флинта: Наука,
2012.(ISBN
978-5-9765-1315-06978-5-02-037729-5)–(http://www.litres.ru
/pages/biblio-book)
96. Жанұзақова Қ. Әдебиеттанудың теориялық мәселелері. Оқулық. –Алматы:
Қыздар университеті, 2015. -292б.
167
97. Майлин Б. Таңдамалы. –Алматы: Жазушы, 1977. -543б.
98. Тоқшылықова Г. Зұлматты жылдардың әдебиеттегі көрінісі // Абай
атындағы ҚазҰПУ Хабаршысы, 2018. №4.
99. Ергөбек Қ. Арыстар мен ағыстар: Қазақ қара сөзі жайында. –Астана: Таным,
2003. -360б.
100. Сатыбалдиева С. Ғ.Мүсіреповтің ана тақырыбындағы әңгімелеріне талдау
// «Ғабит Мүсірепов және әлемдік әдеби процесс» атты халықаралық ғылыми-
теор. конф. матер. –Алматы: «Ғылым» ғылыми баспа орталығы, 2003. -402б.
101. Мүсірепов Ғ. Таңдамалы. –Алматы: Ана тілі, 2015. -460б.
102. Пірәлиева Г. Ғ.Мүсірепов – психологиялық талдау өнерінің хас шебері //
«Ғабит Мүсірепов және әлемдік әдеби процесс» атты халықаралық ғылыми-
теор. конф. матер. –Алматы: «Ғылым» ғылыми баспа орталығы, 2003. -402б.
103. Қанахин Ө. Қарындастың көз жасы // Жұлдыз, 1966, №5. 54-74бб.
104. Мүсірепов Қ. Асылық // Мәдениет және тұрмыс, 1966. №12 (102).
105. Тоқтаров Р. Адам Ата алмасы // Мәдениет және тұрмыс, 1969, №10. 12б.
106. Бөкей О. Таңдамалы шығармалар. 2-том. –Алматы: Қазақпарат, 2003. -
390б.
107. Игілік Әймен. Мәңгілік менің махаббатым: Лирикалық баян-хикаяттар,
повестер, әңгіме-новеллалар. –Алматы: «Қаратау КБ» ЖШС: «Дәстүр», 2016. -
384б.
108. Мүсірепов Қ. Әпкем // Қазақстан әйелдері, 1965, №10. 6-7б.
109. Мүсірепов Қ. Әлдилеп, аялап // Қазақстан әйелдері, 1967, №1. 10-11б.
110. Ахметова К. Көңілдің кейбір шақтары-ай // Лениншіл жас, 1971. 22
октябрь.
111. Әймен И. Ақ шағалам: Әңгіме-новеллалар, аңыз-әфсаналар. –Алматы:
Жазушы, 2008. -240б.
112. Алдабергенов С. Қызыл күлше //Социалисік Қазақстан. –1971, 10 сентябрь
113. Алдабергенов С. Қыз көзі //Социалисік Қазақстан. –1971, 10 сентябрь
114. Төреханов Э. Қарақат көзі мөлдіреп // Білім және еңбек. -1971, №10. 9б.
115. Әлмашұлы Ж. Ел мен Елес. Әңгімелер, новеллалар, шағын хикаялар,
драмалық хикаяттар. –Астана: «Нұра-астана», 2014. -480б.
116. Рахымжанов Т. Әке көңілі баладай // Қазақстан әйелдері, 1971, 5 май. 20-
21б.
117. Ақыш Н. Мемуарлық шығармадағы патриотизм // Ұлағат, 2006. №6, 28-
34бб.
118. Нәубет. Публицистикалық ой-толғаулар. Құрастырушы Қыстаубаев З. –
Алматы: Жалын, 1990. -448б.
119. Назарбаев Н.Ә. «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасын жүзеге асыру
жөніндегі қоғамдық кеңестің отырысындағы баяндама сөзінен // Егемен
Қазақстан; жарияланған 14.02.2007. -3б.
120. Есали А. Махаббатқа сенуге көмектесіңізші... Новеллалар, очерктер,
эсселер, мөлтек сыр. –Алматы: Раритет, 2014. -224б.
121. Галанов Б.Е. Живопись словом. –Москва: Советский писатель, 1974. -304с.
122. Мақпырұлы С. Қазына. –Алматы: Арыс, 2004. -320б.
168
123. Есназарова Р. Ғ.Мүсірепов // «Ғабит Мүсірепов және әлемдік әдеби
процесс» атты халықаралық ғылыми-теор. конф. матер. –Алматы: «Ғылым»
ғылыми баспа орталығы, 2003. -402б.
124. Сқақбаев М.Көрікті әлемдегі көркемдік ізденістер // Уақыт және қаламгер.
11 кітап. -Алматы: Жазушы, 1985. -272-б.
125. Мағауин М. Шығармалар жинағы: Он үш томдық. 1960-2002 ж. –Алматы:
Қағанат – ҒМО баспасы, 2002. Бірінші том. Әуелгі әңгімелер. 1960-1973. -549б.
126. Чичерин А.В. Сила поэтического слова. –Москва: Советский писатель,
1985. -320с.
127. Ғабдуллин Н. Уақыт сыры. Мақалалар, зерттеулер. –Алматы: Жазушы,
1981. -232б.
128. Нұршайықов Ә. Махаббат, қызық мол жылдар. –Алматы: Жазушы, 1982. -
210б.
129. Әбділдәұлы О. Ана сүті. –Алматы: Алатау, 2017.
130. Бердияров Т. Ән –Алматы: Алатау, 2017.
131. Құмарова Ш. Екі новелла: Жеңіс. Күннің көзі // Қазақ әдебиеті. – 1966.- 9
июль.
132. Ахтанов Т. Күлкі // Қазақ әдебиеті, 1955. 5 август.
133. Момышұлы Б. Кездік // Лениншіл жас, 1969. 25 июль.
134. Қанахин Ө. Қос жүрек // Жұлдыз, 1966, №5. 54-74бб.
135. Найманбаев Қ. Арашашы // Лениншіл жас. – 1964.- 16-17 май.
136. Найманбаев Қ. Домбыра сазы // Лениншіл жас. – 1970.- 6 ноябрь.
137. Әлімқұлов Т.Сенгіштік//Шығармалары-Алматы:ҚАЗақпарат, 2014.Т.7.-
380б.
138. Жұмалиев Қ. Әдебиет теориясы. - Алматы: Мектеп, 1969. - 244 б.
139. Майтанов Б. Пейзаждың көркемдік семантикасы. –Алматы: Қазақ
университеті, 2010. -108б.
140. Бөкей О. Қар қызы: Хикаялар. / Құрастырған Р.Мәженқызы. –Алматы:
Раритет, 2008. -280б.
141. Әдібаев Х. Бір тамшы жас // Қазақстан әйелдері, 1982. №2. 22-24бб.
142. Жүнісов С. Қарындас-ай, енді есен бол! // Қазақ әдебиеті, 1971. 22 октябрь
143. Әшірбекова А.Б. Қазақ романдарындағы адам мен табиғат байланысының
көрінісі (1970-1980 жж). Филол.ғылымд.канд.ғылыми дәрежесін алу үшін
дайындалған диссертация. Қарағанды, 2010. -135б.
144. Сегізбаев К. Әке // Қазақ әдебиеті, 1969. 7 декабрь.
145. Майтанов Б. Суреттеу мен мінездеу. Алматы: ҚазМУ баспасы, 1991. -46б.
146. Әлімбаев М. Дауыл үнді әнші // Лениншіл жас, 1972. 3 март.
147. Мышковская Л.М. Мастерство Л.Н.Толстого. –Москва: Советский
писатель, 1958. -434с.
148. Козлов П.К. В Азиатских просторах. -Москва: Молодая гвардия, 1997.
191с.
149. Күмісбаев Ө. Екі новелла // Мәдениет және тұрмыс, 1965. №4(82). 10-11б.
150. Майтанов Б. Қазақ романы және психологиялық талдау. –Алматы: Санат,
1996. -196б.
169
151. Майтанов Б. Диалог теориясынан тәмсіл // Қазіргі гуманитарлық
ғылымдарының өзекті мәселелері: Ғылыми жинақ. –Алматы-Каунас-Тюмень,
2011. -396с.
152. Ергөбек Қ. Қарасөз: қазақ прозасы жайлы ойлар. –Алматы: Ел-шедіре,
2013. -600б.
153. Жақанов И. Парыз // Социалистік Қазақстан, 1965. 19 ноябрь.
154. Айымбетов М. Ұйқысыз түн // Қазақ әдебиеті, 1971. 15 январь.
155. Мәуленов С. Жүрек // Қазақ әдебиеті, 1969. 25 октябрь.
156. Мүсірепов Қ. Қызғаныш // Лениншіл жас, 1967. 19 февраль.
157. Әлім Қ. Сегіз томдық шығармалар жинағы. Қоштаспаймыз, апа!
Әңгімелер, новеллалар, фельетондар. Т. 2. –Астана: Фолиант, 2007. -348б.
158. Мүсірепов Қосжан. Жүрекке жазылған. Лирикалық новеллалар. Қара
нардан да қайратты // Мәдениет және тұрмыс, 1965. №1. 17-18б.
159. Құмарова Ш. Досымның орны // Қазақстан әйелдері, 1967, №3. 10-11б.
160. Жетпісбаев Е. Туған жердің топырағы // Қазақ әдебиеті, 1972. 1 январь
161. Мүсірепов Қ. Сағынтсаң да сарғайтпа // Мәдениет және тұрмыс. – 1966.- N
3.-5б.
162. Мәуленов С. Туған жердің терегі // Социалистік Қазақстан, 1969. 21
декабрь.
163. Ерғалиев Х. Жалғыз терек // Қазақ әдебиеті, 1960. 25 ноябрь.
164. Әшімбаев С. Шындыққа сүйіспеншілік. –Алматы: Жазушы, 1993. -626б.
165. Нұртазин Т. Бейімбет Майлин творчествосы. –Алматы: Жазушы, 1966. -
340б.
166. Бердібаев Р. Қазақ тарихи романы. –Алматы: Ғылым, 1979. -240б.
167. Серікқалиев З. Мінез қыры. –Алматы: Жазушы, 1987. -225б.
168. Мүсірепов Қ. Жетім // Жұлдыз, 1966, №6. 74-75б.
169. Бөкей О. Таңдамалы шығармалары. –Алматы: «ҚАЗақпарат», 2013. -1032б.
170. Асқар Алтай. Казино. –Алматы: Атамұра, 2008. -368б.
171. Ислам Д., Сатылханова Г. Прозадағы көркемдік деталь қолданысының
авторлық мақсаттағы орны // Ахмет Байтұрсынұлы мұрасы: зерттеу, жүйелеу
және насихаттау // Халықаралық ғылыми-теориялық конф.матер. Жауапты ред.
басқарған Е.Қажыбек, Ж.Сейдуманов. –Алматы: Елтаным, 2017. -396б.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сатылханова гульмира алихановна - бет 6

text:
4
АНЫҚТАМАЛАР
Бұл диссертациялық жұмыста келесі терминдерге сәйкес анықтамалар
берілген:
Әдеби үдеріс – белгілі бір дәуірдің әдеби өмірі. Әдебиет аясында көрініс
беретін белгілі бір дәуірдің тұтастай сипаты, жай-күйі, сыр-сипаты; мәдени,
әлеуметтік, тарихи тұрғыдан қарағандағы шынайы бейнесі
Деталь – бүтін дүниеге меңзеп тұрар түймедей бөлшек. Есесіне деталь –
көркемдік кілті, шеберлік шарты. Детальды игерген жазушы шын жазушы,
шебер жазушы. Оның баяндаудың шырайын кіргізуден бастап, характер
жасауға дейін атқармайтын қызметі жоқ.
Деталь – өнердің ең кішкентай, миниатюралық үлгісі. Әлем әдебиетінің
тарихында бұрыннан бар, орныққан тәсіл болғанымен, әрбір жазушыдан
айрықша қабілетті, дарынына байланысты суреткерлік шеберлікті талап етеді.
Деталь, шындығында көркем шығарма кемелдігінің белгісі.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Детальдың  негізгі  қызметі

text:
Детальдың негізгі қызметі – ұсақ бөлшектер арқылы тұтас құбылысты
бере білу. Ол суреттеп отырған зат туралы тұтас түсінік береді.
Детальдың ең басты құндылығы – оның дәлдігінде жатыр. Жазушы
әрқашан шығарманың шырайын ашатын, оқиғаның өзегін көрсете алатын ең
қажетті, ең керекті жалғыз сөзді жаңылмай таба білуі керек.
«Декамерон» – итальян новеллисі Боккаччоның (он күндік күнделік) жүз
новелладан (он күн бойына әрқайсысының айтқан 10 новелласы) тұратын
туындысы. Жазушыны қоғамдық моральдың азғындауы, екіжүзділік пен
пайдакүнемдік, есепшілдік, эгоизм сынды мәселелер толғандырды.
Диалог – сөйлесу түрінде жазылған. Диалог драмадағы характер
ерекшелігін ашу үшін қолданылады. Драмадағы диалог – кейіпкерлердің
рухани әлемін, ішкі драматизмін психологиялық тұрғыда тереңінен көрсетудің
құралы.
Монолог – әдебиеттегі диалогқа қарама-қарсы ұғым; автордың кейіпкерді
сөйлету тәсілі. Яғни кейіпкердің ішкі көңіл-күйінен хабар беретін, жан-
дүниесінің тереңінде тұнып жатқан сырды ақтаруының бір тәсілі.
Новелла – көлем жағынан әңгімеге теңдес прозалық шығарма, кейде
өлеңмен жазылады. Новелланың әңгімеден айырмасы – онда әдеттегіден тыс,
өзгеше жағдай, ғажайып оқиға баяндалады. Оқиға желісі таң қаларлықтай
қызықты етіп өріледі және тосын, күтпеген жерден аяқталады.
Новелла жанры – әлем әдебиетінде ертеден келе жатқан кексе жанр.
Новелланың қайнар көзі ең алдымен латындық exemple, сонымен қатар,
фаблио, мысал, халық ертегілері болып келеді. ХІІІ ғасырдағы окситан тілінде
бұрыннан бар, дәстүрлі материалды өңдеп жаңадан әңгімелеген дүниені таныту
үшін «nova» сөзі қолданылған. Осыдан келіп итальяндық novella шыққан, ал
ХV ғасырдан бастап бұл сөз Еуропа елдеріне кеңінен тарап кетті.


title: Новеллистің    ерекшелігі

text:
5
Портреттік деталь түрлері: статикалық және динамикалық. Портрет
классификациясының бірнеше формалары бар. Олар
образдылық сипатына
қарай төмендегідей болып бөлінеді:
Дерексіз портрет – мұнда автор сезімдік белгілерге көңіл бөлмейді,
сырттай қарап бақылаушының жалпы алған әсеріндей ғана сипаттап өтеді;
Көркем портрет – кейіпкердің сыртқы келбетін дәл, нақты суреттейді;
Пластикалық портрет – жазушының назары көбіне жағдайды белгілеп,
жазып алуға бөлінеді;
Архитектуралық портрет – гиперболаға жиі жүгінеді, теңеулердің
көмегімен адамның сыртқы пішіні мен сәйкес келетін өнер пішінінің
арасындағы байланысты орнатады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Мінездемелік  портрет - Сатылханова гульмира алихановна

text:
Мінездемелік портрет – кейіпкердің мінезі жөнінде жан-жақты, толық
мәлімет беріледі.
Типтік портрет – кейіпкердің қандай да бір әлеуметтік тобы (әлеуметтік-
типтік портрет) немесе ұлты (этникалық портрет) жөнінде мәлімет беретін
белгілерді қамтиды.
Шарждалған портрет, яғни дәл келтіру – кейіпкердің жалпы нормадан
ауытқып, көзге ұрып тұратын ерекше белгілеріне тоқталу
Пейзаж – (француздың – paysage, pays – ел, мекен) – көркем туындының
маңызды және композициялық компоненттерінің бірі: табиғатты суреттеу,
кеңірек алғанда, сыртқы әлемнің кез келген ашық кеңістігін суреттеу.


title: Сатылханова гульмира алихановна

text:
АБАЙ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ
УНИВЕРСИТЕТІ
ӘОЖ 821.512.122.0 Қолжазба құқығында
САТЫЛХАНОВА ГУЛЬМИРА АЛИХАНОВНА
ҚАЗАҚ НОВЕЛЛАЛАРЫНДАҒЫ ДЕТАЛЬДЫҢ КӨРКЕМДІК
ҚЫЗМЕТІ
6D021400-Әдебиеттану
Философия докторы (PhD)
дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация
Отандық
ғылыми кеңесші
ф.ғ.д., қауым. проф.м.а.Таңжарықова А.В.
Шетелдік ғылыми кеңесші
доктор, профессор Неджие Йылдыз
(Гази университеті, Түркия. Анкара қ.)
Қазақстан Республикасы
Алматы, 2019


url: http://emirsaba.org/satilhanova-gulemira-alihanovna.html#САТЫЛХАНОВА_ГУЛЬМИРА_АЛИХАНОВНА___ҚАЗАҚ_НОВЕЛЛАЛАРЫНДАҒЫ_ДЕТАЛЬДЫҢ_КӨРКЕМДІК_ҚЫЗМЕТІ

title: Сатылханова гульмира алихановна


title: Сатилова Диана втипо 22-12

text:
Сатилова Диана ВТиПО 22-12
ЭССЕ
Психология менің өмірімде және кәсібімде
Психология менің өмірімнің және ақпараттық технологиялар (IT) мамандығымның ажырамас бөлігі болып табылады. Бұл эсседе мен психологияның күнделікті іс-әрекеттеріме және ат әлеміндегі жетістіктеріме қалай әсер ететінін бөліскім келеді.
Біріншіден, психология менің өмірімде ақпараттық технологияларды белсенді қолданатын адам ретінде маңызды рөл атқарады. Ат индустриясының қарқынды дамуы, тұрақты өзгерістер мен инновациялар мені пайдаланушы ретінде икемділікті, бейімделуді және жылдам шешім қабылдауды талап етеді. Психология негіздерін білу менің шешімдеріме қандай факторлар әсер ететінін және технологияны қолдануда өнімділік пен тиімділікті қалай жақсартуға болатынын жақсы түсінуге көмектеседі.
Менің ат мамандығымда психология да маңызды рөл атқарады. Топта жұмыс істеу, клиенттермен және серіктестермен қарым – қатынас жасау, жобаларды басқару-мұның бәрі тұлғааралық қатынастар мен қарым-қатынасты терең түсінуді қажет етеді. Психологияны білу маған әріптестермен, клиенттермен және басшылықпен жақсы қарым-қатынас жасауға, сондай-ақ қақтығыстарды саналы түрде шешуге көмектеседі.
Менің мамандығымның маңызды аспектісі - пайдаланушы интерфейстерін әзірлеу және пайдаланушылармен өзара әрекеттесу. Психологиялық принциптер маған ыңғайлы және интуитивті өнімдерді жасауға көмектеседі, бұл пайдаланушылардың қанағаттану деңгейін және жобалардың сәттілігін арттыруға көмектеседі.
Қорытындылай келе, психология менің күнделікті өмірімде де, ат мамандығымда да маңызды рөл атқарады. Бұл маған өзімді және айналамдағы адамдарды жақсы түсінуге, әріптестеріммен және пайдаланушылармен тиімді қарым-қатынас жасауға және олардың қажеттіліктері мен үміттеріне сәйкес келетін өнімдерді жасауға көмектеседі. Бұл білім менің жұмысыма терең мағына береді және оны сәтті әрі қанағаттанарлық етеді.


title: Сатып алынатын қызметтердің техникалық ерекшеліктері

text:
Санитарлық қызметтер (дезинфекция, дезинсекция, дератизация және т.б.)
Ашық алаңдарды дезинсекциялау, үздіксіз дезинсекциялау 32 000 ш.м.
Су мұнараларында, су қоймаларында, құдықтарда су құбыры желісін дезинфекциялау 20 ш.м.
Үй-жайларды дератизациялау 3 рет – 800 ш.м
Дезинсекция (шыбындар) -100 ш.м
Қызметтер Тапсырыс берушінің өтініші бойынша көрсетіледі, кеткен кезде төлем көрсетілген қызмет фактісі бойынша жүзеге асырылады.
Әлеуетті Жеткізушінің баға ұсынысы қызмет шеңберінде қажетті қызметті жүзеге асыруға байланысты барлық шығындарды қамтуы тиіс. Жеткізуші барлық бақылаушы органдардың алдында көрсетілген қызметтер үшін толық қаржылық және заңдық жауапкершілікте болады.
Акмола обласы, Ақкөл ауданы Домбыралы ауылы, Достык көш, 91 ТОК "Арман"
2023 күнтізбелік жыл ішінде сұраныс бойынша қызмет көрсету
Услуги санитарные (дезинфекция, дезинсекция, дератизация и аналогичные)
Дезинсекция открытых пространств, сплошная дизенсекция 32000 кв.м.
Дезинфекция водопроводной сети в водонапорных башнях , резервуарах, скважинах 20 кв.м
Услуги оказываются по заявке Заказчика, по факту выезда, оплата производится по факту оказанных услуг.
Ценовое предложение потенциального Поставщика должно включать все расходы, связанные с выполнением необходимых мероприятий в рамках услуги. Поставщик несет полную материальную и юридическую ответственность перед всеми контролирующими органами за оказанные услуги.
Акмолинская область, Аккольский район, с.Домбыралы ул. Достык, 91 ТОК "Арман"
услуга по заявке, в течении календарного 2023 года


Сатып алу логистикасының мақсаттары мен міндеттері, дәстүрлі
жабдықтаудан принципті айырмашылығы. Логистикадағы
материалдық ағындарды басқарудың итеруші және тартушы
жүйелері
Сатып алушылық логистика – бұл материалдық ағымдарды кәсіпорынды
материалдық ресурстармен қамтамасыз ету процесінде басқару. Онымен арнайы
қызмет – жабдықтау қызметі айналысады. Бұл қызметтің іс-әрекеті үш деңгейде
қарастырылуы мүмкін, себебі жабдықтау қызметі бір мезгілде:
- кәсіпорын кіретін микрологистикалық жүйенің мақсаттарының орындалуын
қамтамасыз ететін элемент;
- Микрологистикалық жүйе элементі, яғни кәсіпорын мақсаттарының
орындалуын қамтамасыз ететін осы кәсіпорынның бөлімшелерінің бірі;
- элементтері, құрылымы, дербес мақсаттары бар дербесжүйе болып табылады.
Аталған деңгейлердің әр қайсысында жабдықтау қызметінің мақсаттарын
қарастырайық:
1. Макрологистикалық жүйенің элементі ретінде жабдықтау қызметі тауарды
жеткізіп берумен байланысты техника-технологиялық, экономикалық және
әдістемелік мәселелерді келістіріп, жеткізіп берушілермен шаруашылық
байланыстарды бекітеді. Логистиканың негізгі идеясы –барлық қатысушылардың
келісімді әрекеттерінен қосымша пайда алу. Осы ой жабдықтау қызметі өз
кәсіпорынның мақсаттарына оны жекелеген объект ретінде емес, бүкіл
логистикалық макрожүйенің звеносы ретінде қарастыра отырып жетуін талап
етеді. Бұл жабдықтау қызметі өз кәсіпорынына жұмыс істей отырып, бүкіл
макрологистикалық жүйенің әрекет етуінің тиімділігін арттыру мақсатына жетуді
ойлауды білдіреді.
2
. жабдықтау қызметі оны ұйымдастырған кәсіпорынның элементі
болғандықтан микрологистикалық жүйеге үйлесімді болуы тиіс. Жабдықтау
қызметі және өндіріс пен өткізу қызметтерінің арасында материалдық
ағымдарды басқару жөніндегі әрекеттердің үйлесушілігінің жоғары деңгейін
қамтамасыз ету жалпы кәсіпорынның логикалық жүйесінің міндеті болып
табылады. «Жабдықтау - өндіріс - өткізу» тізбегі маркетингтің қазіргі
концепциясының негізінде құрылуы керек.
3. жабдықтау қызметінің әрекет етуінің тиімділігі, аталған мақсаттарды
кәсіпорын деңгейінде де, макрологистика деңгейінде де жабдықтау
қызметінің өзінің жүйелік ұйымдастырылуына байланысты болады.
Кәсіпорынды еңбек заттарымен қамтамасыз ету үшін келесі
міндеттерді шешу керек: не, қанша, кімнен, қандай шартпен сатып
алу қажет?
Сонымен қатар, келесі жұмыстарды орындау қажет:
· келісім-шарт жасау;
· келісім-шарттың орындалуын бақылау;
· жеткізіп беруді ұйымдастыру;
· қоймаларды ұйымдастыру.
«Нені сатып алу» міндетіекі альтернативтік шешімнің біреуін қабылдауды қамтиды
– комплекттеуші бұйымды өзіне өндіргені дұрыс па, әлде басқа өндірушілерден
сатып алған дұрыс па? («жасау немесе сатып алу» міндеті). Мұнда экономикада
логистиканың дамуының деңгейі маңызды сыртқы фактор болып табылады.
Комплекттеуші бұйымдардың дербес өндірісі кәсіпорынның нарықтық конъюктура
өзгерістеріне тәуелділігін төмендетеді, яғни кәсіпорын нарықта қалыптасқан
жағдайға байланыссыз тұрақты жұмыс істей алады. Бірақ комплекттеуші
бұйымдардың жоғары сапасы мен төмен өзіндік құнын оларды өндіруге
маманданған өндіруші қамтамасыз ете алады. Қоғамда логистиканың дамуының
деңгейі неғұрлым жоғары болса, соғұрлым кәсіпорын комплекттеуші бұйымдардың
өз өндірісінен жеңіл бас тартып, бұл міндетті мамандандырылған өндірушіге
тапсырады.
Сыртқы ортадағы жағдайға байланыссыз кәсіпорынның өзінде өз өндірісінен
бас тартуды ұйғаратын факторлар әрекет етуі мүмкін.
Комплекттеуші бұйымдарды сатып алуды дұрыс көріп, яғни өз өндірісінен бас
тарту жөніндегі шешімді келесі жағдайда қабылдау керек:
· егер комплекттеуші бұйым қажеттілігі шамалы ғана болса;
· комплекттеуші бұйымдарды өндіру үшін қажетті қуаттар жоқ болса;
· қажетті мамандық кадрлары жоқ болса.
Керісінше шешімді мына жағдайда қабылдайды:
· егер комплекттеуші бұйымдар қажеттілігі тұрақты және үлкен болса;
· егер оларды бар құрал-жабдықта өндіруге болса.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сатып алу құны

text:
1
- нұсқа
1. Берілген мәліметтерді қолдана отырып, төмендегі cұраққа жауап беріңіз
Айтолқын жазғы демалысын Оңтүстік Африкада өткізуді шешті. Төменде ақша айырбастау пунктінің кестесі көрсетілген
|
Сату құны
|
Сатып алу құны
|
1 ZAR
|
15,5 KZT
|
15,0 KZT
|
*ZAR - Оңтүстік Африка ренді
KZT - Қазақстан теңгесі
Айтолқынның жазғы демалысына 341 000 теңге алып шықты. Оңтүстік Африкаға жеткенде ақшасын неше рендіге айырбастай алады?
А) 21500
В) 22000
С) 23750
Д) 23700
Е) 22500
2. Төменде берілген сандар белгілі бір заңдылықпен орналасқан. Сұрақ белгісінің орнына сәйкес келетін санды табыңыз
16 ? 10 -1 -2 -13
А) 12
В) 5
С) 1
Д) -5
Е) 6
3. Қазір әкесі 54 жаста . Баласы 20-да, қызы 6-да. Неше жылдан кейін баласы мен қызының жастарының қосындысы әкесінің жасына тең болады?
А) 28
В) 20
С) 26
Д) 24
Е) 30
4. 952* санындағы жұлдызшаның орнына қандай цифрды қойғанда, пайда болған сан 4-ке қалдықсыз бөлінетін болады?
А) 4, 8 , 12
В) 0, 10
С) 2, 6
Д) 0, 4 , 8
Е) Кез келген цифр
5. Берілген қосындыны анықтап, төмендегі тапсырманы орындаңыз
ААВ
ВСА
+__ СВС
2553
Өрнектің мәнін табыңыз ; А+В+С
А) 27
В) 19
С) 25
Д) 31
Е) 23
6. Көкшетау сөзіне төмендегі жауаптардың қойсысы сәйкес келеді?
А) 28426037
В) 58134629
С) 03736948
Д) 19541376
Е) 37364850
7. 301 дана натурал сандарын өзара қосқанда, қосындысы 302 шығатын болса, олардың көбейтіндісі неге тең?
А) 0
В) 1
С) 2
Д) 301
Е) 302
8. Қоржында 8 көк, 11 қызыл және 4 қара түсті доптар бар. Қоржынға қарамастан
ең кемінде неше доп алынса, олардың арасында бірдей түсті екі доп міндетті түрде табылады?
А) 2
В) 3
С) 4
Д) 5
Е) 6
9. Берілген мәліметтерді қолдана отырып, төмендегі сұраққа жауап беріңіз
Саламат көзілдірік сатып алу үшін бес оптикаға барып көрді. Төмендегі кестеде әр оптикадағы бағасы мен жеңілдік түрі көрсетілген
Оптика
|
Бағасы
|
Жеңілдік түрі
|
1
|
10 000 тг
|
Әр айдың 21-не дейін - 30
|
2
|
13 000 тг
|
Әр айдың жұп күндері - 50
|
3
|
8 000 тг
|
Әр айдың 23-нен кейін - 20
|
4
|
15 000
|
Әр айдың тақ күндері - 65
|
5
|
6 000
|
Жеңілдік жоқ
|
Егер Саламат наурыздың 11-і баратын болса, ең арзан көзілдірікті неше теңгеге сатып алады?
А) 5 250 тг
В) 6 000 тг
С) 6 400 тг
Д) 6 500 тг
Е) 7 000 тг
10. Нұрислам кітап дүкенінен 84 кітап сатып алды. Бұл кітаптарды Нұрислам және оның екі досы сәйкесінше 6:1:5 қатынасындай етіп бөліп алды. Нұрислам өзіне неше кітап алған?
А) 7
В) 21
С) 35
Д) 42
Е) 49
11. Төмендегі сандар тізбегінде неше жай сан бар?
7, 10, 11, 16, 21, 23, 39, 43
А) 4
В) 5
С) 6
Д) 7
Е) 8
12. Шаңғы жарыс жолында Айнұрдың алдында 25 спортшы тұрды. Айнұрдың артында 19 спортшыдан кейін Елдос кезекте тұр. Елдостан кейін 7 спортшы бар. Айнұрдың нөмірі нешінші?
А) 26
В) 24
С) 27
Д) 28
Е) 30
13. Ойыншықтар дүкенінде.
Ойыншықтар дүкеніндегі әр түрлі үстел үстіндегі ойын түрлерінің бағалары келесі 14-кестесінде көрсетілген.
Ойыншық түрлері
|
А
|
В
|
С
|
D
|
E
|
F
|
G
|
Бағалары (теңге)
|
1130
|
1500
|
1030
|
920
|
850
|
4100
|
3250
|
Бағасы 1500 теңгеден аспайтын ойыншық түрлері санын табыңдар.
А) А, В, С
В) А,С, Д, Е
С) А,С, Д
Д) А,С,
Е) E F G
14. Мына комбинациядағы Х және У мәндерін табыңыз?
А) 19, 35
В) 20, 35
С) 18, 43
Д) 18, 45
Е) 20, 40
15. Көпбұрыштар. Геометриялық фигуралардан кескінделген мозаика берілген. Суретті қолданып, келесі сұрақтарға жауап беріңдер.
. Суретте қанша тіктөртбұрыш кескінделген?
А) 26
В) 20
С) 22
Д) 28
Е) 30
16. Теңбүйірлі үшбұрыштың табанындағы сыртқы бұрыштарының қосындысының мәні 318°. Берілген үшбұрыштың бұрыштарының шамалары неге тең?
А) 28, 28, 124
В) 21, 21, 138
С) 22, 22, 136
Д) 26, 26, 128
Е) 30, 30, 120
17. Бірінші пойыздың жылдамдығы 70 км/сағ, ал екінші пойыздың жылдамдығы біріншінің жылдамдығынан 5км/сағ-қа кем. Егер ұзындығы 270 км жолда пойыздар бір-біріне қарама-қарсы бағытта бір мезетте қозғалатын болса, онда қанша сағаттан кейін кездеседі?
А) 3 сағ
В) 1,5 саң
С) 2 сағ
Д) 2,5 сағ
Е) 1 сағ
18. Қабырғалары 20 см болатын шаршыға, бір төбесі осы тіктөртбұрыштың төбесімен сәйкес келетін, ал үш төбесі оның үш қабырғасының ортасы болып табылатын
төртбұрыш іштей сызылған
. Боялған фигураның ауданы неге тең?
А) 200
В) 300
С) 250
Д) 350
Е) 100
19. 2016 жылы 1 литр бензиннің бағасы 125 тг. Ал 2007 жылы 1 литр бензиннің бағасы 23,2%-ға арзан болған. 1 литр бензиннің 2007 жылғы бағасы қандай?
А) 95 тг
В) 100 тг
С) 100,625 тг
Д) 95,625 тг
Е) 96 тг
20. Велосипедші 4 сағат бойы 18 км/сағ жылдамдықпен жүрді. Жолды 1 сағатқа тезірек жүріп өту үшін, ол қозғалыс жылдамдығын қаншаға арттыруы керек?
А) 8 км/сағ
В) 5 км/сағ
С) 6 км/сағ
Д) 3 км/сағ
Е) 4 км/сағ
1 - нұсқа
1 В
2. А
3. А
4 Д A
5. Е
6 Е
7. B
8. C
9. А
10. Д
11 А
12. А
13. В
14. С
15 А
16. В
17 С
18 А
19 E
20 С