title: Шексiздiк - Сайын Назарбекҧлы

text:
Шексiздiк.
Қазақтар ойлы да, ақын да халық…
Қызыл тiлiн сайратып, талай
-
талай жиынды қызыққа батырса
керек...
Мiне осындай екен бiздiң Ана Тiлiмiз!…
…Ҿткен ата
-
баба тiлiне бiраз таңдай қаққандай болдық. Сондай
тiлдi мҧралыққа қалдырғандарына рақмет сезiмiмiздi бiлдiрдiк. Ендi
тiрiнiң тiршiлiгiне кiрiселiк.
…Басымызға бостандық, елiмiзге егемендiк алған заманда, ал
бiздiң сол мақтаулы тiлге не болған?... Қай баспа бетiн ашсақ та,
оқитынымыз қамқоршысы жоқ жетiмек тiл…
…Қазақ
т
i
л
i
мен
сҿйлейт
i
ндерге
не
болған?..
Қай
т
i
л
қамқоршыларын сҿйлетсек те естит
i
н
i
м
i
з ―қайран т
i
л
i
м‖ деп
жет
i
мс
i
реген ел…
…Қазақтарға, оның iшiнде ―сенген серкелерiмiзге‖ не болған?..
Олжас секiлдi, қазақ елiнiң дана туған ҧлы: ―Қазақ деген халық ҽлi
қалыптасып болған жоқ, олардың шала тiлiмен мемлекеттi басқара
алмаймыз,‖ –
деп, елiмiздiң ―хабар‖ программасынан хабар таратып
отыр. Ол мынау бiз ҿмiр сҥрiп
жҥрген ҽлемге тым жоғарыдан
қарағандықтан, қазақ мемлекетiне, қазақ халқына кҿзi тҥсе бермейтiн
болар. Мҥмкiн, сол сҿзiмен қазақ тiлiнiң ҿркендеуi мен ел болашағына
жаудан бетер қиянат жасап жҥргенiн сезбейтiн де болар…
Сондай белгiлi тҧлғалардан қуат алғандар қазақтың тiлiмен
жҥниежҥзiлiк экономика мен дипломатиялық қарым
-
қатынасты жҥргiзу
мҥмкiн емес деген сҽуегҿлiк жасап, мҽңгҥрттер мен мақауларды
адастыра тҥссе, кҿрдемшелер мен кҿлденеңдердiң аузына жем салып
беретiн бопты…Экономика мен философия ғылымдары негiзiнен ескi
латын тiлiн пайдаланады екен. Дҥниежҥзiнiң барлық мемлекеттерi
пайдаланып отырған латынды бiзге пайдалануға болмайды деп кiм заң
шығарыпты? Ешкiм де шығармаған.
Қазақ халқының ҧл
-
қыздарының iшiнде, қҧдайға шҥкiр, елiнiң
азаттығы ҥшiн,
ҧлтының жаны мен тiлiнiң тазалығы ҥшiн ҿз басын
ойланбастан, бҽйгiге тiгетiн ҧлтжандылар мен отанжандылар
жеткiлiктi.
…Ашығын айтсақ, бiз де солардың бiрi едiк. Бiз бар ҿмiрiмiздi ана
тiл арқасында сҥрген, бар тындырған iсiмiздi ана тiл кҿмегiмен
тындырған, бар қуаныш
-
қайғымызды ана тiл қҧдiретiмен сезiнген
жандардың санатынанбыз. Осы мҽселелер туралы тоқсан
толғанғанбыз, отыз ойланғанбыз. Айтар ойымызды артқа қалдыра
тҧрып, бҥгiнiмiз ҥшiн, ҽуелi, ―шҥкiршiлiк етелiк‖ дегiм келiп отыр.
Кешегiмiздi ойласақ, бiздiң, тҥркi тҧқымдастардың, жазба
мҽдениемiнiң кирилицадан 15 ғасыр, армян, грузин ҽрiптерiнен 10
ғасыр бҧрын ҿмiрге келгенiн бар ҽлем мойындады.
12
Бҥгiнiмiздi ойласақ, елiмiзде ана тiлiмiздiң мерейiн ҿсiрерлiк
жанға жайлы самалдың алғашқы лебi Қызылордадан бастау алып,
байтағымызға
тарай
бастағандай.
Елiмiздiң
тҥкпiр
-
тҥкпiрiнде
мемлекеттiк тiл ҿз тағына ендi отыра бастар деген ҥмiт тудырғандай.
Қазақ халқында ғаламат бiр мақал бар. ―Қуанышта шашылма!‖ –
деп
ҿсиет етiптi бабаларымыз. Тап осы уақыт, тiлге деген бет бҧрыс
мезгiлi, нағыз шашылмайтын, қайта тас тҥйiн болып жинақтала тҥсетiн
кез. Тiлiмiздiң кҥнделiктi ҿмiрiмiздегi, елiмiздi басқарудағы, шет
елдермен қарым
-
қатынас жасаудағы заңды қҧқын талап ету, бiрте
-
бiрте ҿз кҥш
-
қайратын қайтарар шағы. Бҧл
шаруа басымызға алынған
азаттықтың баянды болуын қамтамасыз етер жолдағы ең басты iс.
Бiрақ бҧл жолда ҽлi де болса, қауiп
-
қатерлер мол секiлдi.
Бiздiң пайымдауымызша, маңдайы ашыла бастаған осы шағында
қазақ тiлiнiң алдында бiрнеше кедергiлер тҧрған секiлдi. Бiз солардың
iшiнен ең қауiптi деген жетеуiн атап ҿтелiк:
Қазақ тiлiнiң дамуына керi ҽсерiн тигiзген тарихи жағдайлар;
Ҽлемдiк экономика тiлiнiң қазақ тiлiне тигiзер ҽсерi;
Мемлекет тарапынан жiберiлген солақайлықтар;
Жергiлiктi жердегi басшылар салғырттығы;
Билiк басындағылардың заңсыз ҽрекеттерi;
Орыс тiлдi қазақтардың қазақ тiлiне қарсылығы;
Жалпы қазақ халқының бейқамдығы.
Кҿп айтылған, кҿп зерттелген ҽңгiме болғандықтан ең
алғашқысын сол кҥйiнде қалдырып, ҽлемге билiк жҥргiзiп тҧрған басқа
тiлдер туралы, мемлекет пен мекеме басшыларының солақайлықтары
мен салғырттықтары туралы солармен аралас
-
қҧралас жҥрген тiл
жанашырларына
қалдырып,
билiк
басындағылардың
заңсыз
ҽрекеттерi мен орыс тiлдi қазақтардың қазақ тiлiне қарсылығын
ҿздерiнiң арлары
мен намыстарына, аталары мен бабаларының
аруақтарына тапсырып, бiз ҿзiмiздiң кҥнделiктi ортамызға, кҿшеде
жаяу жҥретiн кҿпшiлiк ортасына оралсақ па деп отырмыз.
Мақаламыздың ендiгi арқауы –
қазақ бейқамдығы туралы болмақ.
Иесiз қалған, кҥтiмi жоқ киiзге тҥскен кҥйедей, немесе қазiргi заман
тiлiмен айтқанда, компьютерге тҥскен жегiдей (вирустай) болып, жас
ҿспiрiмдер тiлiн жайлап бара жатқан, ҧялтқың келсе бетi жоқ, ҧрғың
келсе, етi жоқ бiр пҽлекет пайда болды. Кездейсоқ кҿшеде естiгенде,
тҿбе қҧйқанды шымыр еткiзер ерсi сҿздер, ендi теледидар ҥнiмен
қҧлаққа шалынып, баспа беттерiнен кҿзге тҥсiп қалатын болып жҥр.
Есiңнен тандырып жiберердей ерсi сҿздерге қазақ журналистерi де
кҿндiгiп болған болуы керек, бҧрынғыдай сҿйлесен кiсiлерiнiң
сҿздерiнiң iшiндегi ―арам сҿздердi‖ отап тастауды тоқтатқан секiлдi.
Кейбiреуге мен пайдаланып отырған ―арам сҿз‖ деген теңеу ауырлау
боп кҿрiнуi мҥмкiн. Бiрақ, қазiргi жастар аузында жҥрген тексiздiктiң
паспортындай мына сҿздер: ―Бiздiң пахан‖, ―бiздiң махан‖, ―отырық‖,
―тҧрық‖ (мен бҽрiн бiрдей тiзiп отырмайын, ҿздерiңiз кҿп нҥкте артына
13
ойша жалғап, оқи берiңiздер) арам емей, немене? Арам болғанда да,
iшкелi отырған адал асыңа жуынды қҧйып жiбергендей ҽсер етер
сҿздер.
Халқымыз кейбiр асқа жарарлық жануарлар етi мен жеуге
жарарлық
кҿкҿнiстердi
―арам‖
деп
жариялап,
дастарқанына
жолатпайтын едi ғой. Аузыңа қасықпен салар асың –
тҽнiңнiң азығы
болса, кҿкiрегiңе қҧлағың арқылы жетер сҿз –
жаныңның азығы. Олай
болса бiздiң жанымызды арамдатып қойғанымыз елдiгiмiзге жараспас.
Кейбiреулер ―махан‖, ―пахан‖ деген сҿздердi баласының аузынан
шыққанда бетi шiмiрiкмей қабылдап жатады. Сондай сҿздi баласына
айтқызып отырған ата
-
аналарды, мен, ессiз нҽрестесiнiң аузына ит
емшегiн салып емiзiп отырғандармен теңестiрер едiм. Сондықтан да
ендiгi жерде ―арам сҿздер‖ тiзiмiн жасап, оларды рухани
дастарқанымызға жақындатпаудың қамына кiрiсетiн, жаныңа ―арам‖
боп дарып, бар кiсiлiк қасиетiңдi, қазақтық болмасыңды жоққа шығарар
ҽзҽзiлмен кҥресудiң жолын iздестiрер мезгiл жеттi. Ел болашағы,
нҽрестелерiмiздiң ана тiлдiң ақ уызымен алғаш ауызданар кезiнде,
мектеп қабырғасында ҽлем есiгiн ашар мезгiлiнде ниетi мен
болмысын арамдалмаса екен. Ата
-
ананың сол мақсатта ерiнбей еңбек
етер, мемлекеттiң қаржы шығындар дер шағы… Бҧл басқа тiлден без
деген сҿз емес. Бiздiң балаларымыздың ҧраны:
Жетi мҥшеңе жетi тiл, ең бастысы ана тiл! –
болуы керек.
Сонымен бiрге, кҽзiргi заманда қажетсiз нҽрсе ретiнде
пайдаланудан шығып қалған, кеше ғана кҿзiмiз кҿрген нҽрселер
секiлдi, тiлiмiздiң сҿздiк қорынан тҥсiп қалып,
немесе тҥп мағынасы
кҿмескiлене бастаған қаншама сҿздер бар. Олардың кейбiреулерi ҽлi
кҥнге ҿздерiнiң кҥшi мен кҿркемдiгiн жойған жоқ. Мысалы: бҧйда
пышақ, наз бедеу, ―маңғыт, аузыңа саңғыт‖, кҥмiре (кҥлмей кҥмiре
болғыр), атауыңды iшкiр, тырық… жҽне тағы
сол сияқтылар.
Университеттiң қазақ тiлi кафедрасы сондай сҿздер қорын жасақтап,
елге оларды тҥсiнiктi етсе, ата
-
бабалар рухына еткен сҥбелi еңбек
болар едi.
Сонымен қоса жоғары оқу орындарында кҿркем сҿз мамандары
дайындалып, барлық оқу орындарында ―Кҿркем сҿз жҽне ақындық
ҿнер‖ атты арнайы сабақтар ҿткiзiлгенi дҧрыс деп есептеймiз…
…Тарих қазақ халқының талай бейқамдығына кешiрiм берген…
Тiл мҽселесiнде бейқамдық болуы тиiс емес, ҿйткенi ол
кешiрiлмейдi… Кеткен қате қайта тҥзеттiлмейдi… Тiлiнен айырылған
ҧлттың ендi қайтып ҧлттық мемлекет бола алмайтыны секiлдi, тiлiнен
айырылған азаматтың да ендi қайтiп ҥйiрге қосылуы қиын нҽрсе. Олар
ҿздерiнiң жеке басы мен отбасын бақытты ете алар, бiрақ рухани
мҽселеде қазақ халқына пайдасынан зияны кҿбiрек болатынына кҿз
жеттi. Кеше ғана, сондай ―кемеңгерлерiмiз‖ мемлекетiмiздiң атын
―Қазақ елi‖ деп атауға қарсы болса, ендi мемлекетiмiздiң тiлiн
қазақшаға аудартпауға бар кҥшiн салуда…
14
Осы ғылыми конференцияны ҧйымдастырып отырған Ш.Есенов
атындағы университеттiң ҧжымына, ҽсiресе ―қазақ тiлi мен ҽдебиетi‖
кафедрасына, ана тiлiмiздiң жан ашырларына алға қойған барлық
мақсаттарына аз кедергiмен жетулерiне тiлектестiк бiлдiремiн.
1.3.
Сисем ата зарыға кҥтіп жатырған секілді...
Маңғыстау, 7.08.2004
Іргелері мҥжіліп, кҥмбездері жарылып, қҧлпытастары қисайып, бір
сҿзбен айтқанда шаңырақтары шайқала бастаған Сисем ата бізді
зарыға кҥтіп жатырған секілді боп кҿрініп кетті. Сіздер басқаша ойлап
қалмаңыздар, біздер оларға тірілей қажетпіз.
...Қай елге барсаң да (тіпті шағын ауылға да) адамдар мінезінде
бір ортақ қасиет бар екенін байқайсың. Барлығы да қонақтарына ҽуелі
ҿз елінің кҿне мҽдениетін, ескі ескерткіштерін кҿрсетуге тырысады, ал
сонан соң ҿмірден ҿткен атақтыларымен мақтанады. Бҧл тегін нҽрсе
ме? Ҽрине, тегін емес. Оларға солай еткізіп жатырған жалғыз
-
ақ кҥш
бар. Кез
-
келген ел мҽдениетін сырт кҿзге бағалатар жалғыз кҿрсеткіш
қалыптасқан.
Кҿрсеткіш аты –
ел азаматтарының кҿне мҽдениетке кҿзқарасы!..
Сондықтан да болар ―ҿткенін ойламаған болашақтан ҥміт етпеуі тиіс‖
деген қанатты сҿз ҿркениетті елдердің ҧранына айналғанына біраз
заман болған екен.
Осы мҽселеге байланысты 1997 ж. 30 сҽуірінде жарияланған
Қазақстан
Республикасы
Президентінің
―Қазақстан
Республикасындағы
Ҧлы
Жібек
жолы
бойымен
туризм
инфрақҧрылымын дамыту жайлы Бҥкілдҥниежэҧзілік туризм ҧйымы
мен ЮНЕСКО
-
ның Жобасын жҽне Тҥркі тілдес мемлекеттер
басшыларының Ташкент Декларациясын іске асыру туралы‖ жарлығын
орындау ҥшін ―Жібек жолының тарихи орталықтарын қайта ҿркендету,
тҥркі тілдес мемлекеттердің мҽдени мҧрасын сақтау жҽне
сабақтастыра дамыту, туризм инфроқҧралымын жасау‖ атты
Қазақстан Республикасының Мемлекеттік бағдарламасы дайындалды.
Бағдарлама ғылыми
-
зерттеу жобалау, қалпына келтіру, қайта
жаңғырту консервациялау, музейлендіру т.б. салалар бойынша ірі
-
ірі
біраз жҧмыстарды атқаруды міндеттеген болатын...
Біз бҧл Бағдарламаларды тізбелей жазып отырғанда айтпағымыз
–
мемлекетіміздің тарихи ескерткіштерге деген кҿзқарасы анықталған,
оларды сақтауды, қорғауды, рухани, тіпті экономикалық мақсаттарда
пайдалануды міндеттеп отыр. Тек қана ҿкінішті жағдай Президентіміз,
мемлекетіміз соншалықты мҽн беріп отырған осы мҽселені орындау
барысында жергілікті жерлерде кешеуілдеу бар. Маңғыстау –
ежелгі
адамдардан бастап кҥні бҥгінге дейін қызған тіршілік ордасы болған
мекен. Сондықтан да бҧл жерде сансыз тарихи, сҽулеттік дҽрежесі
15
жоғары пантиондар кҿп болған. Бірақ соңғы 100 жылда есіз қалған
ескерткіштер қауымы ҿзінің тарихилығын, ескінің кҿзі деген атағынан
айрыла бастады.
Қымбатты
маңғыстаулықтар!
Қинала
отырып
сіздерге
Маңғыстаудағы ҽлі толық бҥлдіріліп ҥлгерілмеген жалғыз тарихи
пантион қауым Сисем атаны бҥлдіру жҧмыстары соңғы кезде
жеделдете іске асып жатырғанын жеткізгім келеді.
23-
24 шілде кҥндері облыс ҽкімінің орынбасары С.Мҽкежанов
мырза бастаған бір топ адамдар Сисем ата басына барып қайттық.
Кҿпшілігі істеп жҥрген қызметтерімен, кісілік парыздарымен осы
мҽселеге жауапты қызметкерлер болғандықтан ҽлі де болса ҿз
пікірлерін баспасҿз беттерінде айтар деп дҽме еттік те аттарын атап
жатпадық.
Маңғыстауға деген перзенттік парызымыз бҧрын бізге ―Сисем ата
адайлар пантионы‖ атты мақала жаздырған еді. Сол мақаладан
қысқаша ҥзінді келтірелік.
...Сисем
-
Ата бабалардан қалған бас енші!..
Ҿркениетті дейтін елдерде ата
-
бабаларының басына тас қойып,
ол жерді қҧрметтеп, аса қамқорлап кҥтетін ҽдет бар. Олар ҽлгі
қауымын ―пантион‖ деп атайды екен. Пантионы бар ел басқаларға
мақтана қарайды. Олар ҿздерінің ежелгі тарихы бар екеніне, текті ел
екеніне мақтанады.
Ал олардың пантионы сҽулеттік сҽнін салыстырғанда да, еткен
еңбектерін салыстырғанда да біздің Сисем
-
Атаның шаңына ілесе
алмайды. Олардың тҥсінігіндегі нағыз пантион, ол –
Сисем
-
Ата!..
Қауымның шет орналасуына байланысты соңғы кездегі
адайлардың ―бабалар басына кҥмбез тҧрғызу‖ бҽсекесі барысындағы
тартыстан аман қалған жалғыз қауым осы Сисем
-
Ата еді... Енді
―ҽттең‖...
―Ҽттең‖ деп бекер айтпаған болып шықтық. Біздің кҿзімізше
бір КАМАЗ таспен жаңадан жерленген бір адам басын қарайтпақ
болғандар жҧмысқа кірісіп те кетті...
…Бабаларымыз бен аталарымыз тҧрғызған Сисем атаны қалай
сақтап қаламыз?
Сисем атаны қалпына келтіру, ресоврациялау жҽне сол секілді
барлық істелінетін шаруаларды екінші кезекте деп есептеп, ендігі
жерде бір кҥн кешіктірмей Сисем ата қауымын облыстық ҽкімшіліктің,
маслихаттың, аудан ҽкімшілігінің, Сай
-
Ҿтес ауыл ҽкімшілігінің
қамқорлығына алынуы қажет деп есептейміз. Сол маңайды болашақ
мемлекеттік қорық
-
музей болатын жер деп жариялап, 200
-300
гектардай жер бҿліп, ҧрқсатсыз кісі жерлегендерге салынар айыппҧл
мҿлшерін кҿрсетіп, заңдастырған дҧрыс болар еді.
Сисем ата басында қорықшы ҧстап, ендігі жерде қауымға, қауым
маңайына бір де бір мҥрде жерленбеуін қамтамасыз ету қажет. Ендігі
жерде Сисем атада бір де бір ескерткіш жаңартылмауын жҥзеге асыру
16
қажет. Облыс ҽкімшілігі мҽдениет министіріне Сисем атаға айрықша
кҿңіл бҿлу қажеттігін сҧрап, хат жазса дҧрыс болар еді деп есептейміз.
Осындай шаралар арқасында ғана Сисем ата ҿзінің пантиондық
дҽрежесін сақтай алады.
Мҽдениет министірлігі мен Маңғыстау облыс ҽкімшілігінің Сисем
атаны Бҥкілдҧниежҥзілік сҽулет ескертіштер дҽрежесінде ЮНЕСКО
-
ның есебіне алуын сҧрап ҿтініш жапсайтын кезі келген секілді.
1.4. Оғландыдағы Бекет Ата мешіті
Маңғыстаудың Ойында 360, немесе 362 Ҽулие деген сҿзбен
рухымызды ҧшпаққа шығарып, кҿп ортасында бҧтқа тола, сол
ҽулиелердің біріндей
-
ақ қоқиланып келген маңғыстаулықтар –
мына
мақаланы жазып отырған біз бен оқып отырған сіздерсіздер.
“Ҽулиелі Маңғыстау‖ сҿзі бҧ кҥндері қазақ халқының, ҽсіресе,
қазақ зиялыларының кҿкірегіне мықтап орнығып, сол ҽулиелерді
тҥгендеп бас
-
аяғына бармаса да, ең болмаса біріне соғып зиярат етіп
кетуді алдындағы ҿмірлік бір мақсатындай санайтын халге жеткен.
Аруаққа бас иіп қҧрмет кҿрсетушілер
,
басы Елбасымыз
Нҧрсҧлтан Назарбаев болып, атын кез
-
келген қазақ баласы білетін
Байтағымыздың барлық атақты азаматтары қасиетті Маңғыстау
топырағын басқан.
Сол қасиет тҧтқан бабалар ортасында Бекет Ата аты біздерге
ерекше естіледі. Бекет Ата атымен біздің бар жақсылығымыз ҿмірге
келіп, бар сҽттілік қадамымыз басылып жатқандай. Заманның ала
-
қҧйын кезеңіне тап болған бҧл ҧрпақ, Жаратқанға жалбарынуға алған
тҽрбиесінің олқылығы ҽсер етіп, ана сҥтімен жан
-
тҽніне сіңген тҽрбие
-
білімі назарын басқа жаққа бҧрып кетіп, ал ештеңеге сенбей
-
ақ ҿмір
сҥруге кейде жасырын, кейде ашық ҥгіттеліп келген жоғарыдағы Ҧлы
Кҥш иесі барлығы жҽне кҥнде ата
-
аналары аузынан тастамайтын
―Бекет‖ аты ғана тағы бір жолға бастағандай болып ҽрі
-
сҽріге
тҥскендей болған жағдайы бар. Қалай болғанда да Адайларды
Маңғыстаудан, Мағыстаулықтарды Бекет Атадан бҿліп қарау мҥмкін
емес. Енді бҧ кҥндері Бекет Атаны бҥкіл қазақ баласынан, бҥкіл
мҧсылман дҥниесінен ажырата алмас дҽрежеге жеткендейміз.
Атамыздың кіндік қаны тамған жер –
Ақмешіт. 1998 жылы сол
жерде Ақмешіттегі жаңа ескерткіштің ашылуына байланысты ҥлкен ас
берілді. Ата туралы жаңа кітаптың тҧсауы кесілді.
Мен Қазақстанның біраз жерлерінде болып, кҿптеген ҽулиелер
басында болған жанмын. Ҽрине, Қожа Ахмет бабамыз ҥлкен жолдың
бойында орналасқан, данышпан ғҧлама, артында жазба ҿсиеттері мен
асыл сҿздері қалған қасиетті жан. Бір сҽтке де басы қҧрғамайды.
Арнайы келгені бар, жолшыбай соққаны бар –
зиярат етушілер
жетерлік. Ал Бекет бабамыздың –
Хорезм мен Тҥркмен жерінен 400
17
шақырым, Атырау мен Нҿкістен –
500, Ақтау мен Ақтҿбеден 300
шақырым жол жҥріп, Орал, Қызыл
-
Орда, Шымкенттен, тіпті шет елден
сапар шегіп, тек қана ―Желей гҿр Ата, жебей гҿр Ата‖ деп жалбарынып
қайту ҥшін соншама шығындануы еш жерде кездеспейтін жағдай.
1992 жылы Бекет Ата басына ас беріп жатқан кезде
маңғыстаулық емес бір молданың ―Елдің жағдайын ойласақ, жол
жағдайын
ескерсек
Атаға
берілер
ендігі
асты
Ақтауда
ҧйымдастырғанды дҧрыс деп есептеймін‖ –
деген жанашырлық сҿзінің
арты ҥлкен дауға айналған болатын.
Елдің Бекет Ата басына баруға қҧмарлығы неліктен?..
Неге адамдар осы жолдағы шығын мен жол ауырпалығынан
қашпайды?..
Бҧл қҧбылыс себебін дҽл басып айту қиын болар. Тек қана
барлық пендеде болатын ―жан‖ деген нҽзік заттың, ертеңгі кҥні
Алланың ҿзі қайтып алар, кҿзге кҿрінбейтін, ертеңгі кҥнi рухқа айналып
кетер, пенде билігіндегі емес Жаратқан билігіндегі бір қҧпия, адам ҥшін
ерекше тҽтті, ерекше қажет нҽрсе бар екенін мойындай қажет болар.
Қарын қамын жақсылы
-
жаманды кҥн сайын қамдап жатырмыз. Ал
сол рух, сол жан қамын қалай қамдауға болар?.. Бҧл сҧрақ, ҽрине, сҽл
қиындау.
Жан мҧқтажын ҽр адам ҽртҥрлi қамдайды. Бiрi жоғары мансапқа
жетiп, сол арқылы жанын рахат сезiмiне бҿлесе, екiншiлерi сол мансап
арқылы елi мен жерiне кҿбiрек тер тҿгiп, содан жан мҧқтажын ҿтейдi.
Бiреу жинаған миллиондарын қызықтап, соның буына мастана,
жанына ендi ештеңенiң қажетсiздiгiн сезiне рахат тапса, ендi бiреулер
қолынан келген сҽл қайырым кҿмегiн аямай, сол арқылы жанына
тыныштық тауып жҥр. Бiреулер қатыгездiктен тапса, бiреулер
қанағаттан тауып жҥр.
Бҽрi де қолдарынан келгенше жан қамын жасайды, ҿз
мҥмкiндiгiнше жолын табады. Ал жанын қамдаудың жолын таппаған
кiсi –
ол болашақсыз жан. Олар ҿздерiн ҿздерi ҿлтiрiп тынады.
Осындай қиын кезде жанға медеу болар бiр Қасиет, бiр Қҧдiрет
бҽрiне де керек. Мҽселенi осылай алып қарағанда Бекет ата мешiтiнiң
бҧ кҥндерi бҥкiл елге тигiзiп жатқан рухани ҽсерiн, олардың жан
-
қоржындарына ҽрбiр барған сайын қаншалықты азық толтырып жiберiп
жатқанын есепке алу мҥмкiн бе?…
Жақын арада мен Бекет
-
Ата басына екi кҥн қонып қайттым. 5
наурыз кҥнi бiз тҥнеген ҥлкен бҿлмеге 52 адам қонып шықса, келесi
кҥнi 34 адам жайғасыпты. Кҥндiз зиярат етiп қайтып жатқандары
қаншама?…
Аруаққа бас иушiлер –
олардың адам рухына қайрат берерiн,
адам жанына iзгiлiк нҽрiн дарытып, пендедегi қалғып кеткен қанағат
сезiмiн оятар кҥшiн байқағандар. Ең болмағанда
Ата басына барамын
деп ниет еткеннен бастап барып қайтқаннан алған ҽсерлерi тарқағанға
18
дейiнгi оншақты кҥн бойы сол кiсiнiң жанындағы сезiмi ҿзiне ҥлкен
олжа емес пе?…
…Ендi, бiздерге ҽлгi айтқандай кҥш берiп жатқан Атамыздың
мҥрдесiне пана болып тҧрған,
бiр заманда Бекет Ердiң, Бекет Пiрдiң,
Бекет Ҽулиенiң қолына қайла алып, Оғландының шыңынан қҧлап
тҥскен бiр жартастың денесiнен ойып жасаған мешiттiң, қҧран сҿзiмен
айтқанда ―жердегi Алла ҥйi‖
-
нiң жағдайы қандай?…
...
Пiр Бекет қолымен тҧрғызылған Алла ҥйiне адамдар қандай
қамқорлық жасап жатыр?…
…Мҥмкiн, менi, тҿмендегi айтылар сҿздерiм жақпай қалған
бiреулер, жалған жоба жасап, Ата мешiтiне тҿнiп тҧрған ешқандай
қауiп жоқ деп анықтама берiп жҥргендер, тiптi сол бiр табиғаттың бiр
шоқысының қҧлаған қҧламағанында шаруасы жоқтар.
...
Сайын деген қай жақтан шыққан пҽле?…
...
Елдiң ҥрейiн алғандағы мақсаты не?…
...
Ҿз басына пайда iздеп жҥрген бiреу ме?… деуi де мҥмкiн.
Бiрақ, маман ретiнде кҿзiм жеткендiктен, қҧлап тҥсуi мҥмкiн тастың
орнына қайта қойылмайтындығын тҥсiнгендiктен, тарихи қҧжаттардың,
тарихи сҽулет ескерткiштер бағасының ешқандай ақшамен ҿлшеуге
болмайтынын бiлгендiктен, бҽрiнен бҧрын астындағы тiреу топырағы
мҥжiлiп
таусылған
жартас
-
мешiттiң
ғҧмыры,
бiздер
ҥшiн,
Маңғыстаулықтар ҥшiн ең қымбат нҽрсенiң бiр
-
ақ сҽтте жойылып кету
қаупi болғандықтан, мен:
–
Аттан, аттан, Маңғыстаулықтар!… Ата мешiтi соңғы сызығына
жақындап қалыпты! Ендi кешiксең кеш қаласың! –
деп ҧран саламын.
–
Егер тез арада ақылға сияр шара қолданбаса Бекет
-
Ата
мешiтiнiң жақын арада 150 см –
дей жерi ҥзiлiп тҥседi…
Мен Ата басына ҥш жылдан берi соқпаған екенмiн. Сол ҥш жыл
iшiнде мешiт жартасына тiреу болып тҧрған кебiр топырақ iргесi тағы
да бiр метрге жуық жалаңаштанып, бҧрынғы iрге тас қызметiн атқарып
тҧрған кебiр астынан жаңа тасқа айнала бастаған саз қабаты кҿрiне
бастапты. Бҧдан ҥш жыл бҧрын iргетас (фундамент) қызметiн атқарып
тҧрған кебiр топырақ бойында жарқашақ жоқ едi, ендi ҽртҥрлi бағытта
сызаттар тҥсiптi.
Мен қҧрлысшымын. Бiр кездерде Москва Ҥлкен айналым
жолының бойында қалған, сҽулет ескерткiшi деп есептелiнетiн тҿрт
этажды ҥйдi 450 метр жерге жылжытылғанын ҿз кҿзiммен кҿргенмiн.
Жаңа Ҿзен қаласының iргетасы мҥжiлiп, отырып кеткен ҥйлердiң
iргетасына қосымша кҥш берiп, бiраз ҥйлер ғҧмырын ҧзартқан
қҧрылысшымын.
Тҥрiк
қҧрлысшылары
Қожа
Ахмет
Яссауи
ғимаратының iргетасын қайта жасағанда ҽдейi екi кҥн қасында
болғанмын. Маған сенулерiңдi сҧраймын.
Бекет
-
Ата мешiтiнiң басында екi бағытта жҧмыс жҥрiп жатыр.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Қазақ болмысын қалай қалыптастырамыз

text:
4.11.
Қазақ болмысын қалай қалыптастырамыз
―Ҧлтымның ҧлы боламын!‖ деген ҧлы сезімнен нҽр алған, сол
сезімнен қуат ала арманы мен ҿмірлік мақсаты қалыптасқан кез келген
азаматты, қазақ елінің кҿкірегін қуаныш пен қауіпке толтыра келген
осы тарихи кезең, ой бостандығы мен сҿз бостандығын сыйлаған,
еркін еңбек пен қалаған кҽсіпке айналысуға мҥмкіндік тудырған кезең,
ҧлт болашағы туралы
да толғандырмай қоймайды.
Ҿзіңе
-
ҿзің сене алмай жан қинайтын, шешімі біреу емес (дҧрыс
шешмдерінің ҿзі) бірнешеу болып келетін мҽселелер кҿп. Сол
мҽселелер ойлаушыны ойға батырады, ал ойлар сҧраққа жетелейді.
Ойларға кҿбірек батыратын, сҧрақтарды кҿбірек қойдыратын
мҽселелердің бірі: “Болашақта қазақ халқын, демек ӛз ҧрпағыңды,
қандай тҥрде кӛргің келеді?”
–
деген сҧрақ, сол сҧраққа жауап іздеу
барысында туындар сан тҥрлі ойлар...
...Жыр
-
дастандарымызда жырланатын, ауызша ҽңгімелерде
айтылатын, саяхатшылар мен ғалымдардың жазып қалдырған, ҿз
жазба ҽдебиетімізде қағазға тҥсіп
белгілі болған қазақ халқына тҽн
м
i
нездер мен қасиеттер б
i
здерд
i
ң болмысымызға туа б
i
ткен бе?
Туа б
i
тет
i
н болса, тарихи кезеңдер мен тҿңкер
i
стер, уақиғалар мен
заман ҽсерлер
i
сол қасиеттерд
i
ҿзгер
i
ске ҧшырата алды ма?
Ҽлде оларды (сол қасиеттерді), қазақ халқының (басқа да кез
-
келген халықтың) болмысын қоршаған орта қалыптастыра ма?
Б
i
здер, кҽзіргі қазақтар, ата
-
бабамыздың бізге мҧра етіп
қалдырған бет
-
п
i
ш
i
н
i
ні мен жан
-
дҥниесіне, салты мен дҽст
i
рiне, ҿнері
мен тіліне кҿңіліміз тола ма, ризамыз ба?
Кҿңіліміз толатын болса, кҿкірегіміз риза болатын болса онда
қалыптасқан қазақ болмысын сақтап қалғымыз келе ме?
Кҽзіргі заман қазақтарын осы сҧрақтар толғандыра ма?..
...Осындай
қадау
-
қадау
сҧрақтарға
жауап
беру
ҥш
i
н
ғҧламаларымыз
бен
оқымыстыларымыз
археология
мен
этнографияны, ҧлттардың болмысы мен тҧрмысын, тілі мен дінін
зерттейд
i
. Айта кетуге тҧрарлық бір нҽрсе бҧл сҧрақтарға жауап
202
іздейтіндер тек қана атақты ғҧламалар мен оқымыстылар емес. Ҿз
ҧлтының тағдырына немқҧрайлы қарай алмайтын ҽр зерделі адам бҧл
сҧрақтарды ҿз санасынан
ҿткізеді, ойланады, қолынан келгенінше іс
тындырады.
...Б
i
зд
i
ң ойымызша ҧлт болмысы туа б
i
тпейд
i
, оны бірте
-
бірте
заман мен қоршаған орта қалыптастырады. Болмысынан туа бітпей
бірте
-
бірте қалыптасқан қасиет заман талқысына тҥсіп, шеттетілген
кезде, қоршаған ортасына қажетсіз боп кҿрінуі, соның қырсығынан
кҥрт жоғалуы мҥмкін. Ҿзгеріске ҧшырған, немесе ҧмытылған ҽдет пен
ғҧрып, кісілік пен кішілік, парыз бен борышты сезіну сезімдері,
жоғалтқан ҧлт ҿкілінің болмысына ешқашан ҿздігінен оралмайтын
секілді. Осындай кезеңдер, ҽр қилы замандар бҧрындар да қазақ
халқының біраз табиғи қасиеттерінен айырған болар.
Міне, қазақ халқы тағы да сана мен әдет мәселесін талқыға
салар нағыз ӛтпелі кезеңге тап болды.
Бҧл кезеңнің жақсылығы –
қазақ елінің, оның ҽр азаматының қай жолға тҥсемін десе де сҿз бен
ой еркіндігі ҿз қолында. Осындай кезеңге тап болған екенсің –
ойлан
да толған, қалаған дҧрыс жолыңды тап.
Бірақ... Қазақ халқының ―ақылды ойланамын дегенше тентек ісін
бітіреді‖ деген дана мақалы бар болатын. Сол даналық сҿз бҧл жолы
да расқа шықты. Қазақ зиялылары ―не істейміз‖ деп ойланып, толғанып
болғанша орыс тілді бауырларымыз бен соларды айтақтаушылар ҿз
шаруаларын тындырып та тастады.
―Қазақ орысқа қосылмаса ел бола алмайды‖, ―қос тілді
пайдаланбаса тілі тіл
бола алмайды‖, ―қазақтың қолынан қой
баққаннан басқа не келеді?‖... деген секілді, жауыңнан бетер жаулық
жасайтындар
бірден басын кҿтеріп, айқай шуға батырды да кетті.
Сҿз ең қасиетті нҽрсе. Қазақ халқының кеңес заманында
беттеріне ҧстаған ең кҿрнекті азаматтарының аузынан шыққан бҧл
сҿздерді қуаттаушылар табылып та жатты. Сан ғасырлар бойы басқа
тҥскен ауыр зардаптардан басы мен санасы босап, ойланар сҽтте ел
болмысына, ҽлгілер ҽсер етіп, қате пікірлер орнай бастады. Кейбір
билікке таласу тартысы ҽсерінен, бостандық атты қасиетті ҧғымды
болмашы атаққа айырбастау, демократия деген сҿзді сатқындық пен
опасыздық мағынасына дейін тҿмендету секілді, жек кҿрінішті
процестер жҥріп жатты. Кейбір мҽңгҥрт, нигилист жандар арасында
ҿркениетті саналатын елдерге шексіз еліктеу, сол жолда барлық
ҧлттық қҧндылықтарды талақ етуге дейін бару етек алды.
Демек, осы кезеңде қазақ зиялыларының, қазақтардың қазақ
болып қалғысы келетін ҿкілдеріне сан ғасырлар бойы қалыптасқан ҧлт
болмысын революциялық ҿзгер
i
ске ҧшыратпау жағын қамқорлау
қажетт
i
л
i
г
i
туады.
Ондай ҽрекет жаңа ойлар мен жаңа сҧрақтарды туғызары заңды
нҽрсе. Солар ішіндегі ең батысы:
203
Болашақ қазақтарды қаз
i
рг
i
т
i
рш
i
л
i
к селері (қазақтар) қандай
тҥрде, қандай санада кҿрг
i
сі келед
i?..
Осындай ойлар шытырманының бір жерге тоқайласар, бір тҥйінге
тҥйілер жері болады екен. Ол тҥсінікті болды...
Болары болған, бояуы сіңгендерді қайта тҽрбиелеймін деп
тырысу босқа тҿгілген тер. Ҽуелден дҧрыс жолға бағытталмағандарды
енді даңғылға шығарамын деп тырысу қажет бола қоймас. Ендігі
барлық жҧмыс жас балалар санасы ҥшін кҥрес.
Болашақ ҥшін кҥрес деген ол –
жастар санасы ҥшін кҥрес!
Жастар санасы ҥшін (ел болашағы ҥшін) кҥрес біріншіден
тҿменде қойылмақ сҧрақтарды тҿтесінен қойдыруға амалсыз мҽжбҥр
етсе, екіншіден: қазақ халқының ҧзақ бодандық кезеңдегі
жоғалғалтқандарының шамадан тыс кҿптігі ҽсер етеді. Ойланып
кҿрелік...
...Ел
-
жҧртымыздың
ҿз
i
м
i
з
б
i
лет
i
н
қонақжайлығы
мен
қайырымшылдығынан кҽз
i
р бойымызда қаншасы қалды?
...I
зг
i
л
i
г
i
мен аңқаулығының бҧ кездегі жобасы қандай?
...Қазақ есігіне қҧлып салмаған ел еді, енді қҧлып емес темір есік
жасататын жағдайға жетті.
...Ҥлкен кісі алдын кесіп ҿтпейтін ҽдетпен тҽрбиеленетіндер
ішінен енді ҽкесін қарттар ҥйіне тапсыратындар табылып жатыр.
...Былтыр жоғалтқан тҥйесін биыл тауып алатын жҧрт, енді кҿрші
қорасынан мал ҧрлайтын болды.
Жоғалтқандарымыз кҿп секілді...
Жоғалтқандарымызды енд
i
қайтарып орнына келт
i
ру мҥмк
i
н бе?..
Жоғалтылғандардың бҽрін бірдей қайтаруға тырысу қажет пе?..
Жоғалта қоймағандарымызды бойда сақтап қалу ҥшін не
істейміз?..
Ауыл қазақтары «асфальт қазақтары» деп атаған қалада туып,
таза қалаша тҽрбие алғандар мен ауылда туып таза қазақша
(қазақшылықтың кҽзіргі деңгейінде) тҽрбиеленіп, қалалық қазақтар
«мҽмбет» атап кемсітетін ауыл қазақтарының араларын қалай
жақындатуға болады?..
Бҧл сҧрақтардың ҽр қайсысының ҿз тағдыры бар. Бҧл
сҧрақтардың туындауына себеп болған ҽр кезеңдерде ҿткен тарихи
кезеңдер мен ҽдейі ҧйымдастырылған саясат қортындылары жатыр...
Біз осындай ойлардан туар сҧрақтарға жауап іздеу барысында
кҿңіл тоқтатқан, дҽлелдеуді қажет етпейтін ақиқаттардың бірнешеуін
атап ҿтпек болдық:
ҧлт атанып, егемен ел боламын десе қазақтардың ғасырлар
бойы
қалыптасқан
ҧлттық
қасиеттерін,
елдік,
кісілік
қҧндылықтарын сақтап қалуға тырысудың қажеттілігі;
қазіргі ерекше кҥш алып тҧрған, ҽлсіздер болмысынан ҧлттық
қасиеттерді еріксіз зорлап ығыстырып шығарып бара жатқан,
батыстық жҽне еуропалық –
қатыгездік пен ҽлімжеттікке,
204
ҿзімшілдік пен тексіздікке арқа сҥйеген ҿмір сҥру ҥлгілерінің
қуатты тегеурініне, қазақтың ҿз болмысындағы ҧлттық, азаматтық
қасиеттерін қарсы бағыттап, қарсылық кҿрсету қажеттілігі;
ҽлі жоғалтып ҥлгере қоймаған, ҽлі бойда сақталған ҧлттық
қҧндылықтардың керектер
i
н ҧстап қалу ҥш
i
н, бағзы заманнан бер
i
сол қасиеттермен б
i
рге жасасып келе жатқан, сол қасиеттерді
қалыптастыруға жағдай жасаған ҧлттың тҿл заттары мен ҽдет
-
ғҧрыптарын, ҿнері мен ҿнегесін заман ыңғайына бейімдей
отырып
сақтаудың даусыздығына кел
i
су керектігі.
Жалпы адам боп жаратылғандардың бҧ тірлікте жалғыз
-
ақ
міндеті бар деп ойлаймыз, ол артына ҧрпақ қалдыру. Ҧрпақ
қалдырғанда да жақсы ҧрпақ қалдыру.
Сонымен не тындырып ҥлгердік?.. Не тындырмақпыз?..
Сонымен не бҥлдірдік?.. Қалай тҥзетуге болады?..
Тындырған мен бҥлдіргенді қатар алып жҥрер
болсақ...
Жҧма намазына барып, айлапат мешіттің ішіне адам сыймағанын
кҿріп, оның кҿбі жастар екенін байқағанда қалай қуанбассың. Біз бҧл
мысалды діндарлық сезіммен емес адами сезім арқылы айтып
отырмыз.
Адам болып жаратылып, қазақ болып қалыптасып, ҿз
мҽдениетін, ҿз ҽдет
-
ғҧрпын ҿзге ҧлттардан кем емес оздыра дамыта
алған қазақ халқы бостандығынан айрылған кҥннен бастап, егемендік
алғанына дейін талай рухани қҧндылықтарын жоғалтқан еді. Енді ҿз
билігі ҿзіне тиген шағында жоғалтары бҧрынғыдан кем болмайды ма
деген қауіп туындай бастады. Сҿзіміздің басын осындай кҿптеген
мҽселелерді қамти бастағанмен бҥгінгі ҽңгіме желісі етіп біз тек қана
мектеп жасындағы балалар туралы сҿз етпек болып отырмыз.
Мен ҿз басым кҿшеде келе жатып бір топ қазақ жастарының
даурыға сҿйлесіп келе жатқанын кҿргенде ―қҧдайға шҥкір‖ деп, қанағат
сезіміне бҿленетін жанмын.
Біз секілді егдерген кісілерге сондай сезім сыйлайтын
жастарымыз шағын аудандарға, мектептерге бҿлініп жақ
-
жақ боп
қақтығыс ҧйымдастыратынын естігенде сҥрген ҿмірің, сҿйлеген сҿзің
босына ма деп те қаласың.
Кісілік жолындағы баспалдақтарды бір
-
бірлеп аттап, ҿзінің ҿмірге
деген болашақ даңғылын анықтау жолында жҥрген жастарды кҿріп,
олардың жетістіктеріне бола мақтаныш сезіміне бҿленсең, теледидар
кҿрсететін жезҿкшелік жолға тҥскен қазақ қызы туралы естігенде бҥкіл
тіршілік иелерінің бетіне қарай алмастай намыстанасың.
Қазақ жастары ҽлемдік жарыстарға қатысып бірі ҽлемдік
деңгейде шахмат жҥлдесін жеңіп алып, бірі скрипкадан Поганини
жҥлдесі ҥшін жарыста Италияда ―қазақтың ғажайып қызы‖ атанып
жатса, енді бірі олимпияда жеңіскері, енді бірі Қарақҧм мен Сахара
шҿлін жаяу жҥгіріп ҿтсе... санай берсе қҧдайға шҥкір сан беттерді
205
шимайлап шығуға болады, ал енді бір бауырларымыз арақкештік пен
нашақорлық жолына тҥсіп, ошақ жағып, от басын қҧрып ҥлгермей
жатып, ел бетіне жағылған кҥйедей болып жатады.
Ҽлгідей жағымсыз қылықтар біздің заманның еншісі ме, ҽлде сан
ғасырлар бойы ҽрбір кісі санасы ҥшін айқасқа тҥсіп, бір
-
бірін жеңе
алмай, жарысып келе жатқан қҧбылыстар ма?..
Не
істеу керек?
Біздің қазіргі кезде анық кҿзіміздің жеткені енді қол қусырып қарап
отыруға болмайтыны.
Жақында бір ошақ басында осындай ҽңгімені ҿрбіттік. Ел
сыйлайтын бір қартымыз бірден қазіргі жастардың бҧзылып бара
жатырғандығын уайым қылып, мектеп тҽрбиесін, мҧғалімдерді тҥкке
тҧрғысыз етіп, лауазымды адамдар атына сын айтып, ҿкіметтің
дҽрменсіздігін дҽлелдемек болды.
Ойланбай тыңдайтындарға ол кісінің сҿзінің бҽрі рас кҿрінуі де
мҥмкін. Бірақ біз ҿзінен арнайы сҧрастырып, жалпы жағдайды
анықтағанымызда барлығымыздың басымыздағы ортақ кемшілігіміз
сыншы бойынан да сес беріп шыға келді.
Бҽрімізге ортақ кемшілік дегеніміз не?
Ол кісі де, бҽріміз секілді, кемшіліктер туралы бҽрін ауызбен
айтқанымен, қолдап ештеңе жасамайды екен. Бел шешіп ештеңеге
кіріспейді екен. Оның ойынша оның немерелері мен шҿберелерін біреу
тҽрбиелеп, дҧрыс азамат етіп беруі қажет екен.
Біз сол жерде отырып осындай мақала жазу керек
-
ау, тек жазып
қоймай бел шешіп бір іске кірісу қажет
-
ау деген ойға қалдық. Ҽлгі
ҽңгімемізді жалғастыралық.
Ақсақалға біз бір қарсы мысал келтірдік. Оған жасы отыздан
асқан танысымыз (Алматыда) бар екенін айттық. Сол кісінің ҥйінде
қонақта болғанымызды, сонда кҿргенімізді ҽңгіме етіп бердік.
Сіздерге де айтып берелік...
...Сол ҥйде қонақта отырмыз. Кешкі қонақ асымыз сҽл ҧзаққа
созылып кеткен болуы керек, ҽлгі ҥйдің тоғыз жасар баласы (аты
Тоқтамыс) ҽкесінен кешірім ҿтініп қҧптан намазын оқығысы келетінін
айтып, дастархан басынан ҧлқсат сҧрап тҧрып кетті... Алпыстан асқан
жасымызда алты жасар баладан ҥлгі кҿріп, бетіміз қызарып, кҿкірекке
солайша ой тҥйген едік.
Қонақтық мезгіліміз аяқталып тарамақ болып жатырған
болатынбыз. Ең кіші ҥш жасар қызы (аты Мамыр, қонақтар алдында
мақтанғысы келген болуы керек) ―ҽн ҧранды айталықшы‖ деп, сҧрап
қоймады.
Бес баласын орын
-
орындарына тҧрғызып, отыздан жаңа асқан
бақытты ҽке мен шеше жеті адамдық хормен бірнеше қазақ ҿлеңдерін
айтып кҿңілімізді кҿтерді. Ең соңынан Қазақстан Республикасының ҽн
ҧраны айтылды. Қонақтарға қатты ҽсер еткені соншалық тыңдап
206
отырған бес
-
алты қонақ орындарынан тҧрып, ҥй иелеріне,
балаларына, ҽн ҧранға қҧрмет кҿрсетті...
Сонда жастар санасы ҥшін кҥрес дегеніміз не?
Оны жҥзеге асыру кімнің қолында?
Мақаламыздың басында: ―Жастар санасы ҥшін кҥрес, ол –
болашақ ҥшін кҥрес‖ –
дедік.
Міне, балаларының санасы ҥшін, халқының болашағы ҥшін
қолдарынан келгенінше іс тындырудың бір мысалы.
Міне, қазақ болмысын қалыптастыруға еткен еңбек!
4.12
. Жан экологиясы
Жан мҧқтажы мен тҽн мҧқтажы…
Жан рахаты мен тҽн рахаты…
Бiздер, адамдар, бiраздан берi бҧл сҧрақтарға ерекше кҿңiл
бҿлiп, ерекше мҽн берiп жатпай
-
ақ ҿмiр сҥрiп келген сияқтымыз. Бiрақ,
гректердiң экология деген сҿзiн бiлетiнбiз. Оның –
жандылардың
(адам, аң, ҿсiмдiк) бiр
-
бiрiмен жҽне олардың жан
-
жақтағы ортамен ара
қатынасын зерттейтiн биология ғылымының тарауы екенi де белгiлi
болатын.
Соңғы ғасырлардағы ҿндiрiс кҥштерiнiң ҿсуi, сол арқылы пайда
табу дегеннен шыққан адам мен табиғат арасындағы қарым
-
қатынастың бiржақты ҽрбуiне байланысты, ҽлемдi дҥниежҥзiлiк
деңгейдегi катоклизмге жеткiзу қауiпiн тудырды.
Бҧрынғы ғасырларда адамдар аралындағы негiзгi бҽсеке
дҥниежҥзiлiк билiк ҥшiн болатын болса, ендi адам ҥшiн байлық басты
мҽселеге айналды. Бҧрын дҥниежҥзiлiк билiкке тек қана кҥштiлеу бiр
ел кҿсемi ҧмтылатын болса ендi қалтасында азды
-
кҿптi ақшасы
барлардың бҽрi ҧмтылатын болды. Байлыққа ҧмтылған кез
-
келген кiсi
басқалармен жарысқа тҥстi, содан барып ҿз iсiнiң табиғатпен қарым
қатынасына, басқа адам мен табиғатқа келер зиянға кҿңiл аударып
жатуға уақыт таппайтын жҽне ол ҥшiн қаржы шығаруға да қҧлқы аздау
болды. Соның қырсығымен ауа заводтар тҧрбасымен буланып жатты,
сулар зҽр тҧзбен уланып жатты, жер қҧрап, кҿл кебе бастады. Бiраз
адамдар дер кезiнде экология мҽселесiн кҿтерiн бақты бiрақ бҧл
мҽселенi ҽзiрге шеше алатын
емес. Кҥннен кҥнге бiр
-
бiрiмен саны
жағынан да, сапа жағынан да ҥндес жатқан табиғаттың барлық
жаратқандарының ара
-
қатынасы ендi қайтып тҥзеуге келмейтiндей
болып бҧзылу қаупi кҥшейте тҥсуде. Дiни аңыздардың айтуы бойынша
бҧндай ауытқушылық бҧрындар да болған, ара қатынастар бҧзылған.
Бiрақ олар табиғаттың бҧзылуынан тумаған, адамдар пиғыдының,
адамдар жанының азуынан туған, ақыры ақырзаманға, топан
-
суға
207
айналған делiнедi. Бҧл ҽңгiмемiздi осы жерден ҥзе тҧрып сҿз басына
қайта ораламыз..
…Тҽн қарын тойғызсам екен дейдi, тҽттi жесе, тойып жесе
рахаттанады, ляззат алады. Тҽн мҽселесiн тҥсiндiк деп есептелiк.
Ал жан не iздейдi? Ол неменеге мҧқтаж?
…Ғашық бола алған адамның болмысын ерекше леп кернеп,
бойын керемет ҽсер билеп маңайына жайлы нҧр шашып
тҧрады…Ғашықтар сҥйгенiн жаным дейдi… Сҥйгенiмен қосылған
жанның болмысын ешкiм айтып жеткiзе алмайтын ерекше кҥй билейдi,
жаны рахатқа бҿленедi. Бҧл жан қҧбылысы, оның рахатқа батқан
шағы. Арман етiп кҿрген перзент, орындалған ең бiр асқаң
арманың,
ел қҧрметiне бҿлену…Жiгiт Отан ҥшiн жан қияды. Адамдарды тек қана
жеке бас қуанышы емес басқалар жетiстiгi де ерекше сезiмге
бҿлейдi… Таныс палуанның жықса, аулыңның аты озса, шет елге
кеткен спортшы Отаныңның ҽн
-
ҧранын ойнатса..
Ел қуанарлық iс тындырған, ел сҥйер
ҿнерi бар адамның
қҧрметке бҿленуi…
Мiне, осындай сҽтте кiсi жаны сезiмi ерекше кҥйге тҥседi. Бҧл тiрi
адамда жанның барлығының дҽлелi.
Жаны нҽзiк жандардың алыста жҥрiп Отанды сағынуы, ақынның
арнап жыр жазуы… Аталарымыздың: ―Ер туған жерiне, ит тойған
жерiне‖, ―Отан оттан да ыстық‖, ―Ерiнен айрылған кҿмгенше жылайды,
елiнен айрылған ҿлгенше жылайды‖, ―Сағынған елiн аңсайды, сарыала
қаз кҿлiн аңсайды‖, ―Кiсi елiнде сҧлтан болғанша, ҿз елiңде ҧлтан бол‖,
–
деуi, бҧлардың қай
-
қайсысы да тҽн (қарын) қамы емес екенi айдан
анық. Бҧлар жанды қамдағаннан, жан мҧқтажын жоқтағаннан туған
қортындылар. Демек жан бар. Жанның барлығы рас болса, онда оның
мҽңгiлiгi де рас болғаны. Олай болса о дҥниедегi жҧмақ пен тозақтың
да растығын мойындау қажет болар. Қҧдайтағала адамға жан
жаратудан басқа билiктiң бҽрiн де берген. Адам самолет жасай
алады, ғарышқа ҧшады, бiрақ қолдан ҧшпақ тҥгiл ҽзер жорғалайтын
бит жасай алмайды. Сҥңгуiр қайық жасай алады, бiрақ жерқҧрт жасай
алмайды. Бҧның ҿзi жан билiгi Жаратқанда, екенiнiң дҽлелi сияқты.
Адамзат ақыл
-
ойы табиғаттың сан тҥрлi қҧпия сырына бойлап бара
алды, кҿзге кҿрiнбейтiн талай ғажаптарды оймен, ақылмен болжап
бiле алды, бiрақ жан туралы ҽлi кҥнге мандытып ештеңе аша алмай
келедi, аша алмауға мҥмкiн, себебi ол Жаратқанның билiгiндегi, ҿзiнен
басқаның қолынан келмейтiн, ақылы жетпейтiн ғажабы.
Осылайша бiр шолу жасап бiз тҽн мҧқтажы, тҽн рахаты деген не?
Жан мҧқтажы, жан ракаты деген не? –
деген сҧрақтарымызға қайта
оралалық.
Екеуi де ойлап қараған кiсiге тҥсiнiктi
-
ақ нҽрселер сияқты.
Дегенмен тақырыбымыз жан туралы болғандықтан бiр
-
екi мысал
келтiре кетелiк.
Мысалы: Дҥние жҥзi айтып, жазып жатса:
208
дҥние жҥзiнде ең iзгi халық қазақ халқы
;
олар арақты аузына алмайды екен;
бір Қазақбаев
олимпиада чемпионы атанды;
Жыланбаев жер шарын жаяу жҥгiрiп айналып шықты.
..
Осы хабарларды естiген шақтағы отансҥйгіш жаны бар адамның,
бастан кешер сезiмі мен қуанышын
нан жеп қарын тойғызғандағы
сезiммен салыстыра аласыз ба? Олай болса адамзат баласы тҽн
экологиясын жан экологиясынан бҿлек
қарауға, тiптi тҽн мҽселесiне
алдыңғы қатарлы орын беруге қақысы бар ма?
Жан экологиясы мемлекеттiк дҽрежедегi бiрiншi сҧрақ, ол
мемлекеттiк жоспарға алынуға тиiстi жҽне қате жiберуге қақысы жоқ
бiрден
-
бiр мҽселесi болғаны жҿн.
Ата
-
бабамыз экология мҽселесiне ежелден тиiстi дҽрежеде
назар аударып келген. Адыраспан шығып кетедi деп бiр жҧртта ҧзақ
отырмауды, ескi жҧрт маңына қонбауды ҽдет еткен. Ҿлексенi жер
қаздырып кҿмдiрiп жататын. Малы тоғытылмаған, қойы қҧртталмаған
кiсiлер
ауыл
пысықтарының
ҽзiл
-
оспақ
ҽңгiмелерiнiң
басты
тақырыбына айналып, ел аузында кҥлкiге iлiнетiн. Настық пен
салақтық туралы сандаған мақал
-
мҽтелдер шығарып ҧрпағын
сақтандырған. Суға тҥкiру ҥлкен кҿргенсiздiкке саналған. Тҧяғы жердi
тесiп тастайды деп малды бiр жолмен ҥнемi айдатпайтын. Ҽр сҿзi, iс
-
қимылы табиғатпен астасып жататын.
Жер ана, кҥн ҽке, адам бала…
Кҿп тҧрған су сасиды, ойламаған ми сасиды…
Ас бiреудiкi болғанмен қарын ҿзiңдiкi екенiн ҧмытпа…
Кiрекейдi ҿлтiрме, қор болмасын қонжығы (аю деген сҿз бiздерге
араб тiлiнен кiрiптi)
Тҽнiн таза ҧстағанның денi сау, малын таза ҧстағанның елi сау.
Ауырып ем iздегенше, ауырмайтын жол iзде.
Жер –
ана, ел –
бала
.
Бiр кҥн тойып iшкен шарап, басқа қырық кҥн азап.
Табиғатты қамқорлау мақсатында бҧ заманда да кҥрес жҥргiзiлiп,
қаржы да
бҿлiп жатыр.
Бiреу
-
мiреу не ҥшiн кҥресiп жатыр, қаржыны не ҥшiн бҿлiп жатыр
деп сҧрай қалса айтар жауап та даяр сияқты. Табиғатты қорғау ҥшiн,
экологияны сақтау ҥшiн… дерi сҿздiз. Ғылыми тiлмен айтқанда жер
мен судың, ауа мен судың тазалығын
сақтау ҥшiн, ал дiндҽр қарттар
тiлiмен айтқанда табиғатты Аллатағаланың Жаратқан тҥрiнде сақтап
қалу ҥшiн делiнер едi.
Ал егер бiреу: ―Кiм ҥшiн‖
–
деп сҧрай қалса оған да жауап даяр
сияқты… Адамзат баласы ҥшiн!…
Мiне бҧл барлық заманның, заманында ҿмiр сҥрген барлық
адамның ең басты мҽселесi болуға тиiстi мҽселе. Ҿз елiнiң
тазалығының тҽнi мен жанын қамқорлауды дҥниежҥзiлiк деңгейде
қалай шешiлiп жатқанын айта алмағанмен ҿз жобамызды мҿлшерлеп
209
кҿрелiк. Тҽн мҧқтажын қамтамасыз ету ҥшiн тҽн экологиясына бiраз
назар аударатынымыз сҿзсiз. Ауаң таза, суың тҧңық, жерiң қҧнарлы
болса асың адал, жегенiң жҧғымды, деннiң де сау болары сҿзсiз.
Дҧрыс
-
ақ делiк. Бiрақ
-
ешқашан ҧмытуға болмайтын (дегенмен
ҧмытылып бара жатқан) дҧрыс шешiлуiне шығынына қарамай
қаржыландырылуы керек
(бiрақ ҧмыт қалынған), адамзат тiршiлiгiнiң
бар мағнасы болуға тиiстi (бiрақ болмай жҥрген) –
бiр қасиеттi
шаруаны қалыс қалдырып кетедi. Ол –
жан тазалығы, жан экологиясы.
Жан экологиясын бҧрынғы замандарда жалпы адамзат қалай
шешiп келдi, бiз қалай шешпекпiз?
Егер жауапты сҧрағымыздың бiрiншi бҿлiмiне жауап беруден
бастасақ онда адам баласы ол мҽселенi дiн арқылы шешуге,
Аллатағалаға сенiм арқылы шешуге ҧмтылыс жасады дер
едiк. Бҧл
салада кейбiр мҧсылман елдерi ҥлкен жетiстiктерге жеттi. Қҧран
хадистерiн оқып отырсаңыз тҧла бойында адамшылықтан аттатар бiр
ауыз сҿз таппайсыз. Бҧл мҽселенiң жоқтаушылары жетерлiк,
сондықтан оны дiн уағыздаушыларға қалдырып бiз келесi қҧралға
кҿшелiк.
Екiншi қҧрал
-
адам жанының таза сақталуын қамтамасыз
етер
кҥштi қҧралдың бiрi, ол –
ҽрбiр ҧлттың ҽдет
-
ғҧрпы, салты. Қазақ халқы
ҿздерiнiң ата
-
баба аруағына сиынып олардың аруағына тiл тигiзбеуге
неден де болса тайынбайды. Кiсiнi ҽдет
-
ғҧрып бойынша сыйлау,
оларға ылтипат кҿрсету. Кешiрiмдi болу салты ерекше дамыған
дейдi.
Ҿз тегiн қҧрмет тҧту –
ҽр адам мiндетi. Кҿргенсiз дегенге арланба,
тексiз дегенге арлан. Қҧданы сыйлау, жиеннiң не бiр еркелiгiн кҿтеру,
қонақты қҧдайы қонақ деп, қырықтың
бiрi Қыдыр деп ат тағуы… Осы
сыйақты толып жатқан ҽдет
-
ғҧрып, салт
-
саналар адам жанын, адам
қасиетiн жоғары сатыға кҿтерiп келгенi сҿзсiз.
Ҥшiншi қҧрал –
ол мемлекеттiк идеология. Мемлекет ҿз
азаматтарының тҽнiнiң саулығына қаншалықты кҿңiл бҿлсе жанының
тазалығына одан он есе кҿңiл бҿлуi шарт. Ҽйтпесе, iстелiнген iс,
жасалынған
жақсылық, қол жеткен табыс кiм ҥшiн?..
Елiмiзде бҧрындар жетiм болмаған, бiр
-
бiрiн ҿкiл ҽке, ҿкiл ата
болып қамқорлап жатқан. Ажырасу деген ҧғым болмаған, отырып
қалған қыз, ҥйленбеген ҧл дегендерге жол берiлмеген.
…Кешегi кеңес ҿкiметiнiң адам адамға дос, бауыр, туыс деген
идеологиясына пiсiп шыққан бiздер ҽлi кҥнге кез
-
келген кiсiге сондай
кҿзқараспен қараймыз. Одан зиян кҿрiп жатқан пенденi кҿрмедiк. Бiрақ
ол ҥкiмет идеологиясының екi бетi бар болып шықты. Бiрiншi бетi
жаңағы бiз айтқан болса екiншi бетi адамдарды дiнсiздiкке, еңбекке
немқҧрайлы қарауға, ҿзiне сенiмнiң жойылуына, тек қана бiреудiң
нҧсқауымен ҿмiр сҧру формасын бойға сiңiру болып шықты. Ҧлттық
бет
-
бейненi ҿшiрiп жiберуге айналды. Ендi келiп қатыгездiк жастар
бойына қайдан пайда болды, олар ҥлкендi неге сыйламайды, жастар
бойындағы iзетшiлiк қасиет қайда кеттi деп жан
-
жағымызға қараймыз.
210
Жасы он сегiзге толмаған баланы (жiгiттi) жҧмысқа алу ҥшiн ҥш
комиссияның
қортындысы,
ҧлқсаты
қажет
болатын.
Атақты
академиктер, ҿнерлi адамдар қарапайым тас қалаушыдан аз табыс
табатын. Содан барып адамдар адал еңбекке, еңбекпен табыс тауып
тҧрмысын жақсартуға ҧмтылу қасиеттерiн жойды. Соның салдарынан
кҽзiргi нарық заманында елiмiзде дҽрменсiз жандар, қолынан тҥк
келмейтiн инженерлер, табиғи талантынан
он тиын пайда тҥсiре
алмайтын
ғалымдар, ҿнерiн елдiң рухани дҥниесiне пайдаға асырмақ
тҥгiл бiр ҥзiм нанға айналдыра алмай жҥрген дарындар толып кеттi...
…Не iстеу керек?
Аллатағала пендесiне таңдағаныңды ал дегендей барлық
жаратылысты жҧптап жаратыпты…
…Жақсылық пен жамандық, даналық пен надандық, iзгiлiкпен
қатыгездiк, аштық пен тоқтық… Санап санына жетпейсiң. Бiрақ жҧп.
Екеуiнiң бiреуiн аласың. Кейде жарты
-
жартылай да пайдаланып кҥн
кешесiң. Кенет бiзiң ғасырымызда жҧбы жоқ ―Мҽңгҥрттiк‖ деген жаңа
категория пайда болды. Оның қоғамға қауiптi қҧбылыс екенiн алғаш
рет Ҽбiш Кекiлбаев ҿзiнiң ―Кҥй‖ повестiсiнде келтiрсе, кейiн Шыңғыс
Айтыматов толықтыра тҥстi. Кҽзiр кҿзiмiз жетiп жҥр ―мҽңгҥрт‖ кейде қас
жауыннан да жаңағы синонимдердiң екiншiсiнiң қай қайсысынан да
қауiптiрек. Олар: ―Ана тiл деген немене, адам қай тiлде болса да
тҥсiнiссе жетiп жатқан жоқ па?‖… Пушкинге мынадай алып зираттық
ескерткiш салынған жоқ, оның қасында Абай деген кiм едi?… А нам
все равно… Мой адрес Советский Союз‖ –
дейдi. Нағыз тексiздiктен
туындайтын ойлар, айтылатын сҿздер. Барып тҧрған мҽңгҥрттiк.
Мҽңгҥрттiк дегенiмiз, менiң пайымдауымша, адамның жаратылыс
сыйлаған ҧлттық инстингiнен айрылуы.
Ғасырымыздың емi жоқ аурулары:
адам жанының жазылмас ауруы –
мҽңгҥрттiк;
адам тҽнiнiң жазылмас ауруы –
спид.
Дҥниежҥзi спидке қарсы қатты кҥрес бастады. Оған бiздiң елiмiз
де қосылып
жатыр.
Қҧптарлық ҽрекет. Тек қана мҽңгҥрттiктi адам
жанының, қоғамның қауiптi дертi деп тауып оны да спид сияқты қауiптi
дҽрежеге кҿтеру қажет.
Адам жанын
бҧл дҽрежеге жеткiзген коммунистiк идеологияның
жетпiс жылдық ҥгiтiнiң жемiсi едi. Тҽнiмiз де, жанымыз да бiраз дертке
шалдыққан.
Генетика ғылыми адам тҽнiнiң биологиялық, физиологиялық,
психикалық қасиеттерiнiң тҧқым куалайтынын дҽлелдеп бердi. Ал жан
мҽселесi қалай?…
Нҽрестедей пҽк дейдi. Жастай шетiнеген нҽрестенi жҧмаққа
барады деп жатады. Нҽресте жанының тазалығы осы сҿздермен
дҽлелденетiн сияқты ғой. Сонда жанды аздыратын, оның қҧлқын
кiсiлiк, адамгершiлiк нормалардан алшақтататын ҿзiмiз болғанымыз
211
ғой. Немесе жан иесiнiң араласқан ортасының ҽсерiнен десек
дҧрыстыққа жақындайды емес пе…
Демек адам мҽңгҥрт болып тумайды, оны тек қана қоғам
жасайды. Мҽңгҥрттердiң қоғамға қаншалықты зияны бар екенi
бҧрыннан да айтылып келедi, тек қана бiздiң қосарымыз
:
Мҽңгҥрттiк –
жан ажалы,
Спид –
тҽн ажалы.
Ие, бҽрi де адамдар ҥшiн делiнедi. Шындығы солай ма?
Адамдардың (қолында билiк барлар мен қаржы барлардың)
пиғылы соны қалап, iсi соған бағытталған ба?
Бiр
-
екi мысал келтiре кетелiк. Аудармашылық ҿнерiмнiң
оншалықты емес
екендiгiн мойындай отырып жҽне академик Углов
лекциясының ҥзiндiсiн ҿз тiлiнде бергендi жҿн кҿредiм.
…В 1905г. в пьяной царской России пили 3,5 литра чистого
алкоголя на душу населения (1 литр чистого алкоголя равен 2,5 литра
водки). В 1910 г. –
3,6 литра. К 1914 г. производство и потребление
алкоголя подскачило и Россия вышла по количеству выпитого
алкоголя на цифру 4,6 литра на душу населения.
В 1914 г. в России введен ―сухой закон‖, производство и
потребление алкоголя сокращено до минимума –
почти до ―0‖. Сухой
закон в нашей стране просуществовал почти
10
лет и был отменен в
1925г., только после смерти В.И.Ленина.
Уже в 1926г. мы вышли на уровень 0,9л. В дальнейшем
производство и потребление алкологя возрастало и к 1940г. достигло
1,9л…
… На уровень довоенного 1940г. мы вышли только в 1952г. И,
начиная с 1952г., в нашей стране с алкоголем начало что
-
то
твориться совершенно невобразимое. Так какие
-
то 25 лет мы
выскочили на уровень производства и потребления алкоголя 10,8л на
душу населения, превысив в 1980г. средний мировой уровень
потребления алкоголя в пьющих странах почти в 2,5 раза…
…По оценки ВОЗ в нашей стране в 1980г. было 40,0 млн.
алкоголиков и пьяниц. Это практически каждый житель… что в 2000г.
у нас будет 80,0 млн. алкоголиков и пьяниц. Это 60% всего взрослого
трудоспособного населения! Эти цифры ошелемляют. Нас и
уничтожать не надо. Зачем с нами воевать. Мы сами себя
цничтожим…
…Почему же люди пьют?
На этот вопрос академик Углов дал четкий и правильный ответ:
Во все века
распространение алкоголя держалась на лжи.
Что же такое алкоголь? В 1975г.
XXVIII
сессия ВОЗ официально
признала
алкоголь наркотиком, разрушающим человеческое здоровье.
Точно такой же наркотик, как марихуана, гашиш, героин и прочие. У
нас же в стране он идет в графе ―пищевые продукты‖ и продается в
гастрономах…
212
…Осы арадан ҥзiлiс жасап, аздап ойланып кҿрелiк.
Ендi мемлекет қайраткерлерi мен қолы байлыққа жеткен жандар
халық ҥшiн еңбек етiп келiп пе?…
…Мақаламыздың негiзгi тақырыбы сҽл ҿзгешелеу болғандықтан
бҧл мҽселенi де сол жеткен жерiмiзде қалдырып, ҿзiмiздiң ҽңгiме етiп
отырған жан тазалығына, жан экологиясына қарай ауысалық.
Арақ iше жҥрiп тҽн саулығына, жан тазалығына ие болу мҥмкiн
еместiгiн дҽлелдеп жатпай
-
ақ қоялық
.
Ол туралы, тек қана, мҧсылман
дiнiнiң қҿзқарасын келтiре кеиелiк. Дҥние жҥзiндегi қандай дiн бомасын
iшiмдiкке қарсы мҧсылман дiнiндей кҥрес жҥргiзбейдi. Хадистерде –
егер етегiне арақ тамып кетсе оны жуып кетiре алмайсың, оны тек қана
ойып алып тастау керек дейдi. Ал бiздiң елiмiзде араққа қарсы уағызды
арақ iшетiн кiсiлер жҥргiзедi. Қазақ азаматтарының, қазақ халқының
ойламаған жерден қас жауы ҿзiнiң ата дҽстҥрi, қонақ
-
жайлығы болып
шықты. Кҿзге тҥскен, беделге ие болған азаматтарымыздың аптасына
екi рет қонаққа шақырылатыны не ҿз ҥйiнде қонақ қабылдайтыны
сҿзсiз. Демек жетiсiне екi рет тойып iшедi деген сҿз. Ҿлердегi сҿзiн
айтып (достықтан гҿрi қастыққа жақын) ҿлесi мас қылып жiберуге
тырысып жатады. Бiздiң ҿмiр бойы iшiмдiк iшпеген халқымыз ендi
мҥрденi арақтап шығаруды салтқа айналдыра бастады. Садақада iшiп
мас болып қалғанның талайын кҿрдiк. Ал қонақ алдына арақ қоймау
ешкiмнiң ойына кiрмеген нҽрсе, ет асып бермеуi мҥкiн, бiрақ iшiмдiксiз
қонақ шақырылмайды.
Мен ҿз ошағымнан бiр мысал келтiре кетейiн. Он жылға жуық
дастарханыма арақ қоймаймын, ҿзiм iшпеймiн, ешкiмге iш деп
айтпаймын. Осы ҥш сҿзге ант бергенмiн. Ҽзiрге жҥрген жерiмде уағыз
жҥргiзiп келемiн. Маған ҿкпелеп жатқан ешкiм жоқ. Жаңғыз жарым
жетiстiгiм де бар. Жақында бiр бала, аға Сiздiң айтқаныңыздай,
дастарханыма арақ қоймай туған кҥн ҿткiземiн деп қҧрдастарымнан
таяқ жеп қала жаздадым, дегенмен кҽзiр ҥйiмiзде арақ ҧстамаймыз
дегенде тҿбем кҿкке жеткендей болды. Iшетiндердiң бiреуге iшпе деп
уағыз айтуға қақысы жоқ, ол бҧл шаруаға пайдадан зиянын кҿбiрек
тигiзетін ҽрекет.
Ҽттеген
-
ай, айтуға тҧрмайтын арақ тақырыбына
сонша уақытымызды жоғалтқанымыз.
Бҧдан тҿрт
-
бес жыл бҧрын мен
елге арақты қалай қойдыруға болады немесе 21+1 формуласы деген
идея ҧсынғамын. Бiрақ оған ешкiм онша мҽн бермедi. Шындығында
елге арақ қойдырудан оңай нҽрсе жоқ. Ол ҥшiн 19 облыстың жҽне
Алматы мен Байқоныр қалаларының ҽкiмдерi (21) жҽне сол ҽкiмдердiң
ҥсiтнен қарайтын бiр кiсi тҧрмысында, жҥрiс
-
тҧрысында арақ iшпеудi
ҥгiттесе болды. Кейiннен Республиканың негiзгi заңына жаңағы
аталған орындарға арақ iшпейтiн кiсiлер сайлана алады деген бiр
сҿйлем кiргiзсе.
Сҿзiмiздi тҥсiнiктiрек ету ҥшiн бҽрiмiзге белгiлi ауру мен дҽрiгер
ҽңгiмесiн келтiре кетелiк…
213
…Науқасы жазылмай ҧзақ ауырған дерттi кiсiге дҽрiгер: ―Сенiң
дертiңнен сауығып кетуiң ҥшiн мен аурумен кҥресiп жатырмын. Егер
Сен ауруға кҿмектессең олар екеу мен жалғыз, ал Сен маған
кҿмектессең бiз екеумiз ол жалғыз‖ –
демеушi ме едi…
Мақаламыздың бас жағында не iстеу керек? деп сҧрақ қойып,
Аллатағаланың бҽрiн де жҧптап жаратқанын ескерте кеткенбiз:
Жамандық пен Жақсылық, Даналық пен Надандық, Iзгiлiк пен
қатыгездiк…
Елiнiң жан тазалығын сақтап қалу ҥшiн ат салысып жатқан
мемлекет дҽрежесiндегi идеология жоқ болса, онда мҽңгҥрттiк пен
қаскҥнемдiктiң, есiрткi мен iшiмдiктiң Жамандық, Надандық, Жауыздық
дегендерге одақтасып алып Жақсылықты, Даналықты, Iзгiлiктi
жалғызсыратары
сҿзсiз. Мiне не iстеу керек деген сҧраққа жауапты
осы ардан iздеген дҧрыс сияқты.
Жоғарыда қалдырып кеткен ақырзаман, топансу деген
тҥсiнiктердi жадымызға қайта тҥсiре
алсақ жан тазалығын сақтауда
дiнңiн, жҽне тiршiлiктi жаратқан қҧдiретке, сенiмнiң атқарары
айрықша.
Ҽр ҧлттың ҽдебi, ғҧрпы, салты туралы де сҿз еттiк.
Демек не iстеу керек екенi де айқындалып қалған сияқты…
Надандыққа, Жамандыққа, Жауыздыққа одақтастар аты белгiсi
болса Адамгершiлiкке, Кiсiлiкке, Адалдыққа бiр сҿзбен айтқанда кiсi
жанының тазалығына одақтастар да анық сияқты. Адам жанын
азғындықтан сақтайтын мемлекеттiк идеология, оның одақтастары
дiн, ҧлттық озық салт
-
сана, ҽдет
-
ғҧрып, мҽңгҥрттiкке, қарсы кҥрес
маңайымыздағы ҽр бiр жан ҥшiн ҿзге пиғылдағылармен талас. Кҽзiргi
жастар санасын билеп бара жатқан: ―Есектiң кҿтiн жу да мал тап‖ –
тҥсiнiгiне тойтарыс беру. Оларға нанның керек екенiн, нансыз ҿмiр жоқ
екенiн мойындай отырып, бiрақ сол нанды адалдап жеу керек екенiн
ҧқтырарлықтай –
ҿмiрлi, табиғи қҧрал табу –
мiне iстеуiмiз керек
шаруалар. Бҧл шаруаның формасы ҽртҥрлi болуы мҥмкiн. Ҧлтымыз
тек қана ҽдет
-
ғҧрып арқылы қаншама осы тҧрғылас мҽселелердi
шешiп келген.
―Ми жеме, мидай былшырап кетесiң‖, ―жҧлын жеме қҧдыққа тҥсiп
кетесiң‖, ―жiлiк мойын жеме, ата
-
анаңа қайырсыз боласың‖, ―талақ
жеме, қырық ердiң бағын қайырасың‖ –
деп, бiраз тағамдарды балаға
арам астай етушi едi. Сҿйтсек ҽлгi аталғандардың бҽрi де адам
денесiндегi у жинағыш, қан сҥзгiш мҥшелер екен. Олардың жас
организмге зиянын тигiзуi мҥмкiн екенiн биологтар да медиктер де
мойындап отыр.
Жер сатылу керек, жердi сатуға болмайды деген айтыстардан
кҽзiр ел ҿз бағытынан адасуға айналды. Бiздiң ойымызша адам
баласы ҿз қолымен жасаған затты ғана меншiктене алса керек едi.
Табиғаттың сыйын, Аллатағала бҥкiл адам баласына ортақ етiп
жаратқан ―Жетi қазынаны‖ жеке кiсiнiң иеленуi қалай болар екен?.. Сҿз
214
ретiнде еске сала кетелiк бiрнеше жыл бҧрын осы тақырыпта баспа
бетiнде ҥлкен таластар болып жатты. Бiреулер жетi қазнағы жҥйрiк
тазы кiредi десе бiреулерi ҽйелдiң де жетi қазынаның бiрi едi деп
соқты. Ескi кҿз қариялардың айтуы бойынша Аллатаға алты қазына
етiп адам баласының тҽн мҧқтажын ҿтеуге.
Аспан мен Жер, Жел мен Бҧлт, Кҥн мен Айды жаратты да жан
мҧқтажына білім берді, аспаннан Қҧранды тҥсiрдi дейтiн. Дҽлелдеудi
керек етпейтiн пiкiр емес пе!…
Келелi мҽселелердi бiрi жалпы Отандастарымыздың жан
дҥниесiне қамқорлық жасау десек, сол қамқорлық ҿсiресе жастарға
керегiрек. Кҽзiр кейбiр деректерге қарағанда алты мыңға жуық қазақ
жастары ҽртҥрлi дiндерге кiрген. Бҥкiл дҥние жҥзiнде қазақ халқы
атынан ҿзге дiндi уағыздап ҥгiт жҥргiзуде. Жат пиғылды адамдар бҥгiнгi
кҥнi жекелеген жастар жанына таласса арада елу, жҥз жыл ҿтпей
-
ақ
бҥкiл халқыңның рухани ҿмiрiн билеп кетпесiне кепiлдiк бере аласың
ба?
Ал бiз болсақ қаржы тапшылығын желеу етiп елдiң рухани
тiрлiгiне араласуды тоқтатуға айналдық. Ел кҽзiр қазақ мектептерi
жабылғалы жатыр деп ҥрейленуде. Бiр класста қайтадан қырық бала
оқиды екен дейдi.
Теледидардың кейбiр каналдары адам баласын не қанiшер не
жынды етiп шығаратын мақсат қойғандай
-
ақ аянбай iске кiрiсiп кеттi.
Жат пиғылды баспасҿз, бен телеканалдар арам ойлы ҿзге дiндi
уағыздаушылар Қазақстан халқының жанына таласты кең
тҥрде,
жоспарлы тҥрдi қаражатты аямай жҥргiзiп жатыр
.
Оларға мҽңгҥрттерiмiзде ҿз ҥлестерiн қосып қалуға тырысуда
.
Ашыққан қарын тояр, тҽн мҧқтажды ҿтелер. Ал жан мҽселесiн
қалай шешемiз. Жан мҧқтажын қалай ҿтеймiз.
Таудан аққан бҧлақ
сыйақты егер бiз арна тауып бермесек ол бҧлақ ҿз арнасын тауып
алады. Бiрақ оның суы халқымыздың рухани байлығы деген теңiзге
қҧймай жыра
-
жықпылмен басқа бағытқа кетедi, қҧмға сiңедi, арам
шҿптi суарады. Бҥгiнгi, ертеңгi жастар жанына адамдық, ҧлттық
қасиеттердi еге алмасақ онда қазақ халқының қасiретi –
тағыда бiр
Арал пайда болады, бiрақ ол Сырдың суына шҿлдеген Арал емес,
рухани жан азығына шҿлдеген Арал болмақ.
215
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sajin-nazarbekli-v3.html?page=21#“Болашақта_қазақ_халқын,_демек_ӛз_ҧрпағыңды,_қандай_тҥрде_кӛргің_келеді”

title: Қазақ болмысын қалай қалыптастырамыз


title: Сайын Назарбекҧлы - бет 22

text:
5
. Бҥгін. Ертең. Болашақ
5
.1. Егемен еліміз ӛсірген ең тәтті жеміс
Егемендік алған еліміздің ҿсірген ең тҽтті жемісінен ауыз тигізе,
алғаш басқан сҽтті қадамдарымен барша жҧртты қуанта қозғалған
―Мҽдени мҧра‖ керуені мҽртебелі сапарына аттанғанына екі жылға
жуықтады. Нҧрсҧлтан Ҽбішҧлы аумалы
-
тҿкпелі кезеңде ел бағына
Елбасы сайланып ҧлт бостандығын
қауіпсіз еткен еді. Енді ҧлт
болмысын қалыптастырар мҽдени керуеннің бас ноқтасын да ҿз
қолына алды. Елдің рухани жорығына бағыт алған бҧл сапарда қазақ
тарихы мен мҽдениетінің не бір қағыс қалған қырлары мен ҧмыт
болған сырларының анықтала тҥсері сҿзсіз
.
Бҧл керуен
-
кҿш қозғалысының ҥшжылдық та емес, бесжылдық
та емес мҽңгілік екеніне сенімдіміз.
Мҽдениет керуенінің бҧ заманнан о заманға, сондай
-
ақ бҧ
заманнан болашаққа сапарының жолы мен бағы ендігі жерде
лауазымдылардың ―Мҽдени мҧра‖ бағдарламасын
қаншалықты шын
жҥрегімен мойындауына, ҽр қазақтың санасы мен зердесінің
қаншалықты ҧлтжанды екендігіне байланысты.
―Мҽдени мҧра‖ бағдарламасы –
егемен еліміздің ҿз қолымен
ҿсіріп шығарған ең тҽтті жемісі болды!..
Халқымыздың ―Мҽдени мҧра‖ бағдарламасынан кҥтері кҿп:
―Мҽдени мҧра‖ –
қазақ халқының шаңырағын ҧлт дҽрежесінде
кҿтеріп тҧра алар алтын бақанға айналды дейді, кҿпшілік
қандастарымыз.
―Мҽдени мҧра‖ –
жауапты істерге жауапкершілікпен қарау керек
екенін тҥсіндірген жҽне қалай еңбек етудің жолын анықтап
берген қҧжат болды дейді, іскер адамдар.
―Мҽдени мҧра‖ –
кейбір лауазымы зор биліктілер мен
басшылардың, қалталылар мен қаражатты жҧмсайтындардың
мҽдениетке дегенде алақанын аштырмайтын қҧлыптың ашқышы
секілді болды дейді, кейбір мҽдени қызметкерлер.
―Мҽдени мҧра‖ –
Маңғыстау ҿлкесі ҥшін арнайы дайындалған
бағдарлама секілді деп таң қалады, кҿпшілік маңғыстаулықтар.
―Мҽдени мҧра‖ –
менің жаным мен болмысымның сҧранысы
болып шықты дейді, осы мақала авторы.
Осындай шаруаның соңында жҥргендер бҧрын қалтасы барға қол
жайған тіленшілік, билігі барға бас игіш мҥлҽйімшілдік хал кешіп келген
болса, ендігі жерде бҧл бағдарламаға сҥйенгендер ҽлгі биліктілер мен
қалталыларға мҽдени мҧра жоқтаушыларының еңбегі елге қажет
нҽрсе екенін сездіре, міндет арта сҿйлесе алар дҽрежеге кҿтерілді.
Сондықтан да Елбасымыз Нҧрсҧлтан Ҽбішҧлы Назарбаевқа:
216
қҧранды ҧлттарды қҧрап, ел татулығын қамтамасыз ете алғаны
ҥшін;
ҽртҥрлі діндер сыйластығын қалыптастыра алғаны ҥшін;
саясаттағы кҿрегендігі ҥшін;
адамдарға кҽсіпкерлікке ҧмтылдырар жағдай туғызғаны ҥшін;
лай суды тазартып, жаралы жондарды кҿгертіп жатқаны ҥшін;
ауыр кезеңнен аман ҿтіп, ел еңсесін кҿтере бастағаны ҥшін...
ен далаға шекара қазықтарын қақтырып даламызды Отанымызға
айналдырып бере алғаны ҥшін –
Қазақстанның бірлігі мен
берекесін аңсайтындар атынан рахмет айтқанымыз орынды деп
ойлаймыз.
Рахмет, Сізге, Нҧрсҧлтан Ҽбішҧлы!..
Қазақтар ес жиып етек қымтайтын жобаға жеткеннен бастап
-
ақ:
алдымен ҽлемді жаратқан Ҧлы Жаратылыс алдында;
содан соң дархан ел мен байтақ жерді мирасқа қалдырған ата
-
баба алдында кішілік сезімде болу бар қазаққа жарасар қасиет
деп есептеген халық.
Қазақ халқы ғажайып қанағатшыл халық...
Қазақ халқы ешкімге ҧқсамайтын мҽдениет пен ҽдебиетті мҧра
еткен ел. Сол ата
-
бабаларымыздың біздерге, ҧл
-
қызына, ҽдеті мен
салтын ҧғындырғанын, ҧрпақ жҥрегіне діні мен сенімін дарытқанын
сезіне ҿмір сҥру бабалар рухы алдында мойында борыш, жҥректе
парыз барын мойындай бастаудың, ержету мен саналылы ҿмір сҥрудің
басты белгісі.
Осы парызды ойлай, осы
борышты сезіне еңбек ету адамды
―Азамат‖ атандырар қҧрметті сатыға кҿтермек.
Сондай парыз бен борыш бар екенін ҧмытқандардың есіне
тҥсірерліктей, есіндегілерге еркін еңбек етуге жағдай туғызарлықтай
халқымыздың азаматтық болмысын қалыптастыруға, жастарымыздың
ҧлтжандылық санасын сомдауға ―Мҽдени мҧра‖ бағдарламасы
қабылданған кҥнінен бастап кірісіп кетті. Енді тек қана бір сҽттік
абырой
-
атақ ҥшін жанталасатын жалған патриоттар мен мҽдени
мҧраның ҽуейі жанашырларынан сақтану керек екенін ҧмытпау қажет.
Қазақ халқының ең басты мҽдени мҧрасы Қожа Ахмет Яссауи
кесенесін қалпына келтіреміз деп ҧрандаған ҧлтымыздың жалған
жанашырларының
қазақ халқының сан ғасырлар бойы нағыз даналары
мен дараларына, кҿсемдері мен шешендеріне кҿрсеткен қҧрметтерін
жоққа шығарып берген ―жақсылықтарын‖ ешқашан естен шығаруға
болмайды.
―Мҽдени мҧра‖ бағдарламасы –
қазақ халқын рухани
азықтандырудың, ―біз де ел екенбіз ғой‖ деп мақтаныш сезіміне
бҿлендірудің, ел санасын жоғары сатыға кҿтерудің бағдарламасы!..
217
Президентімізге сол ҥшін де ҿзімді мҽңгілік борыштымын деп
есептеймін.
Фҽриза Оңғарсынова айтқандай ―Ол тегін адам емес!‖...
...Нҧрсҧлтан Ҽбішҧлының анасы Ҽлжан жасы отыз жетіге
жеткенше перзентті бола алмаған екен дейді. Жаратқан Алласына
табынып, қасиетті ҽулиесіне жалынып, Ҽбіш ата мен Ҽлжан ана
Райымбек ҽулиенің басына тҥнейді. Райымбек ҽулие Ҽлжан ана тҥсіне
еніп, аян береді. Содан, қазақ халқының бақытына бола жаратылған,
Нҧрсҧлтан Ҽбішҧлы ҿмірге келеді...
Халқымыз аңыз тҥбі ақиқат десе, міне мынау ақиқатқа айналған
аңыз о кісінің тегін адам еместігін ескертіп
-
ақ тҧрғандай...
Президентіміздің тегін адам еместігін тек қана қазақ халқы емес
дҥниежҥзінің елдері де мойындап болғандай. Ҽлемдегі ең алып елдер
басшыларының қайта
-
қайта Астанада бас қосуы соның дҽлелі секілді.
Нҧрсҧлтан Ҽбішҧлы қарапайым қазақстандықтармен де кездесіп, елдің
хал
-
ахуалын сҧрап тҧрады.
23-
24 мамыр кҥндері Елбасы Маңғыстау ҿңірінде болып, осы
мақала авторының шаңырағына бас сҧғып, дастарханынан ас ауыз
тиді. Президентпен болған сол уақыт біздің отбасымыздың қымбат
мҧрасына айналды. Біз ендігі жерде заты мен тҥрі белгісіз ―уақыт‖
деген ғажаптың да мҽдени мҧраға айнала алатынын кҿзіміз жетті.
Менің бір жасар немеремді қолына алып ―бҧ батырдың аты кім?‖ деп
сҧрады Президент. Біз бҧ баланың аты Досан, бірақ олай деп атауға
именіп Досеке деп атаймыз дедім. Сонда Нҧрекең ―Досан болғанда
орыс патшасын састыратын Досан батыр ма?‖ деп қарсы сҧрақ қойып,
ел тарихына ҿте жетік екенін сездірген еді.
Нҧрекең немерелерімізге кҿңіл бҿліп, олардың қабілеттерін
байқап қарады. Немерем Жҽмила ҿзімнің Нҧрсҧлан Ҽбішҧлына арнап
жазған ―Қазақ халқына бақыт тілеймін!‖ деген ҿлеңімді оқып берді.
Президенттің аузынан естіген ―мына бала дайын актриса ғой‖ деген
мақтауы мҥмкін оның арманына айналар. Астанадан келген жиен
немерелерім: тҿртінші сынып оқушысы Абай домбырадан кҥй тартып,
Айман Мусахожаеваның музыка академиясының екінші класын бітірген
Арайлым пианинода Европа саздарын ойнап берді. Президенттің
―ойнағаның қандай саз?‖ деген сҧрағына басын кҿтермей пианиноға
қараған кҥйі ―Бах‖ деп жауап бергені Нҥрекең кҿңілін кҿтеріп тастап еді.
Нҧрекең балалар ҿнеріне сҥйсініп ―Міне қараңдаршы, балаларымыз
қалай тамаша ҿсіп, жетіліп келеді!‖ деп риза болғанын білдірді.
―Қазақстан 2030‖ бағдарламасы мен Президенттің биылғы
Жолдауы туралы да пікір алыстық.
Біз ―Қазақстанның болашағы қандай?‖ деген сҧраққа ендігі жерде
қиналмай жауап бере алатынымызды, ал биылғы Жолдаудан кейін
ауыл адамдарының ҿз ертеңіне, ел болашағына деген сенімдерінің
нығая тҥскенін айттық.
218
Президенттің ҽр жылғы Жолдауларының ойдан алынбайтынын,
олардың ―Қазақстан 2030‖ бағдарламасының орындалып жатқан
тармақтары екенін тҥсінгенімізді, содан барып ―Қазақстан
-
2030‖
бағдарламасы еліміздің жарқын болашағы екеніне кҿз жеткізгенімізді
ҽңгіме еттік.
Ҽңгіме тақырыбы халықтың ҽлеуметтік жағдайына ауысқан кезде
біз Маңғыстау ҿңірінің Жары Мҽтжан аттты бір биінің сҿзін еске алдық.
Ол би адам тіршілігінің мағынасын бір ауыз сҿзге сыйғызып: ―Менің
кҿже қарнымды тойдырған бір жер бар, ол –
Хорезмнің ойы,
Амударияның бойы. Менің кҿңіл қарынымды тойдырған бір нҽр бар, ол
–
ҥлкендердің сҿзі, Ермембет бидің ҿзі‖ дейді екен. Біздің ―Мҽдени
мҧра‖ деп жҥргеніміз Мҽтжан бидің ―кҿңіл қарын‖ атты теңеуі болып
шықты.
―Мҽдени мҧра‖ бағдарламасы –
ҧлтжанды қазақтың арманы мен
ҥмітінен ҿріліп есілген киіз ҥйінің белдеу арқаны!..
―Мҽдени мҧра‖ бағдарламасы –
қазақ халқын қазақ болып ҿмір
сҥре алатынының кепілі!..
Осы бағдарлама арқасында, облыс ҽкімшілігінің кҿмегімен,
жақын арада Тобықты ойындағы Бекет
-
Атаның тҿртінші жер асты
мешіті халықтың рухани сҧранысына еңбек ете бастайтын болады.
―Мҽдени мҧра‖ Маңғыстау ҿңірі ҥшін арнайы дайындалған
бағдарлама секілді болды деген сҿзді біз бірнеше маңғыстаулық
жерлестеріміздің аузынан естідік...
Дҽл осындай ойды ҿз аймағына сҽйкестендіріп еліміздің басқа
ҿлкеде тҧратын ҿкілдері де айтып жатырған болар.
Бҧ кҥндері ҿзім еңбек еткен:
Шыңғыстау ҿңіріндегі Абай
-
Шҽкҽрім мҧнаралары, Омархан
-
Нҧржамал, Тоқтамыс батыр кҥмбездері, Ділдҽ, Ҽйгерім, Ақылбай,
Шҽкір Ҽбенов сағаналары;
Қаратау
ҿңіріндегі Домалақ
-
Ана кесенесі;
Атырау ҿңіріндегі ―Хан ордалы Сарайшық‖ кесенесі;
Маңғыстау ҿңіріндегі Абыл ақын (1777 –
1864 жж), Досан батыр
(1829
–
1876 жж) кҥмбездері менің кҿзіме бҧрынғыдан да кҿрі
жарқыраңқырап елес беретін болды...
Сегіз томдық
―Қазақ халқының шежіре тарихы‖, он екі томдық
―Маңғыстау
мҧралары‖
атты
кітаптар
осы
―Мҽдени
мҧра‖
бағдарламасының арқасында жарық кҿрмекші.
Біздің ―Қазақтың киіз ҥйі‖ атты еңбегіміз де ҥстіміздегі жылы
халық қолына тиіп қала ма деген дҽмеміз бар.
Президенттің ҥстіміздегі жылғы Жолдауы мен ―Мҽдени мҧра‖
бағдарламасының арқасында менің бҧл ҿмірден, ҿзімнің тындырған
жҧмыстарымнан қанағат табуымның шамасы арта тҥсті. Бҧл
бағдарлама менің кҿңіл қарынымды тойдыру ҥшін, менің рухани
сҧранысыма нҽр беру ҥшін, менің баяғыдан бері істеп келе жатқан
219
істерімнің дҧрыстығына, тҥскен соқпағымның елге қажет болып
шыққанына кҿз жеткізу ҥшін жасалғандай болды...
Ҿмірде қанша адам болса сонша пікір бар. Менің ойыма
келіспейтіндер де табылар.
Бір ҽкеден ҿніп, бір ананы еміп ҿскен, бір шаңырақтың астында
тҧрып, бір тҿсектен ҿріп жатқандар ішінде де кҿзқарастары сҽйкес
келе бермейтіндер кездеседі.
Коммунистік партия ҥндеулерін бойға сіңіре (біз де солардың бірі
едік), қыр астындағы коммунизмен дҽмете ҿмір сҥргендер ішінде
нақтылы іс пен нақтылы сҿз заманы келгенде ҿз орнын таба алмай
қалғандар баршылық.
Басқалар еңбегін пайдалана ҿмір сҥретіндер мен сҥргісі
келетіндер ҽлі кҥнге ҿз ойларынан қайта алмай жҥр.
―Битке ҿкпелеп тонын отқа салып‖ жҥргендер қаншама десеңізші
.
Олар Президенттің кҿрегендігін мойындайды. Егемен елінің тындырып
жатқан істеріне қуанады. Бірақ биліктің тҿменгі сатысында отырғандар
неге ҿкімет шешімін дҧрыс орындамайды? Неге бір бет қағаз алу ҥшін
жеті жерден анықтама жинауым керек? Неге, неге... атты сҧрақтарға
жауап іздеу барысында олар ақыры ҥйірінен адасып, басқа қауым
ортасынан шындық іздемек болады...
Ҿмір бойы ҿз басының кемшілігі біреуден кҿретін, бар жетпесіне
бола билік басына барғандарға ҿшігіп жҥретін жандар да кездеседі...
Жай халық ішінде ҿздерінің барлық пікірлерін біреудің ҥгітімен
қалыптастыратын адамдар қаншама...
Соларға ҽйтеуір біреуге қарсы пікір айту ҥшін жаратылғандар
тобы қосылады...
Жекешелендіру заманында есебін тауып зор байлыққа ие болып,
содан ―Алла тағаланың сҥйіктісі біз екенбіз‖ деп, ҿздері ойлап тапқан
қиялға сене бастағандар, билікте болып шеттетілгендер, Президенттік
тақтан дҽмелілер –
біз жоғарыда тізіп шыққандар басын біріктіріп ел
жасамақ. Егемен елінің болашағына сенген, Қазақстанның тҧңғыш
Президентінің соңына ерген еңбекші халқына қарсы қоймақ,
оппозициялық кҥш жасамақ.
Олар ел сеніміне ие болу ҥшін жаңа мемлекет тҧрғызып
жатқандардың жіберген ҽр қатесін, ҽлі орындалып ҥлгермеген
болашағын ҿз ҥгіттеріне пайдаланбақ болады.
―Билік қолда, байлық жетеді, біз неге қазақ халқының басына ―қой
ҥстіне бозторғай жҧмыртқалайтын заман‖ орнатпаймыз‖ деп, елді
Президентімізге, жҧртты ҿкіметімізге қарсы ҿшіктірудің сан тҥрлі
амалдарын ойлайды. Бҧлардың кҿпшілігі сауатты адамдар. Қазақ
тарихын да ҽлемдік тарихты да жақсы білуі мҥмкін. Бірақ олар ата
-
бабаларының бір кездерде ―қой ҥстінде бозторғай жҧмыртқалаған‖
замандар орнатқанын, бірақ ҿздері секілді билікке таласушылар
қырсығынан алып империялар мен Қағанаттардың, Ордалар мен
220
Хандықтардың ҧсақ ҧлыстарға бҿлініп тынғанын, ақыры жауларына
жем болғанын естеріне тҥсіргісі келмейді.
Ертедегі бабаларымыздың қытай қамалынан Балқан тауына
дейінгі жерлерде еркін кҿшіп, еркін жайлаған заманы болған.
Тҥркілердің сондай алып империяларын ҿздері қҧлатқаны туралы,
бастарынан ауызбірлік кеткен кҥні ҿздері талан
-
таражға салғаны
туралы ҽңгіме етпейді...
Қазақ халқы кешегі Алтын Орда, Ноғай Орда заманында да
жаман ҿмір сҥрмеген болуы керек. Ҽйтпесе Қарға бойлы Қазтуған
―Еділім, менің Еділім‖ деп зар жыламаған болар еді. Ақтамберді сол
кҥндерді аңсап ―кҥлдір
-
кҥлдір кісінетіп, кҥреңді мінер кҥн қайда‖ деп,
армандамас еді. Сол Ордалардың да тҥбіне хан тағына талас жеткен
болатын...
Қазақ хандығы заманында да ел билеушілері елді ҥш жҥзге бҿліп
алып халықты ―ақтабанға‖ ҧшыратып тынған.
Қара халық
билеушілердің оңай билік жҥргізуі ҥшін ойлап шығарған марапатына
сеніп, ―жҥзсің‖ дегенге шаттанып, ―русың‖ дегенге баптанып, соның
қырсығынан елдігін ҧмытқан болатын. Оларға сендер жҥз де емес, ру
да емес ―елсіңдер‖, ―елміз деп мақтаныңдар‖ деп
ақыл айтқан даналар
ҿз тҥсініктерін ҿткізе алмаған болатын. Содан барып Бҧхар жырау
―ҽттең дҥние қайтейін, баста бірлік болмады
-
ау‖ деп кҿкірегі қарс
айрыла кҥрсінген еді...
Ел берекесінің алтын ҧясы елдің ауызбірлігі екендігін Мҧрат
Мҿңкеҧлы сҿзінен де аңғарамыз:
...Ҽттең, бір қапы дҥния
-
ай,
Мынау Нарын деген қонысың
Нарынбай байдың қонысы еді.
Сарыкҿл, Самар –
санды су,
Самарбайдың қонысы еді...
...Қабыршақты, Қарасу
Ол –
Қазтуғанның қонысы еді.
Алтыатаның аржағы,
Телҿкпенің бер жағы
Мынау Самар деген суыңыз
Ол –
Едіге бидің қонысы еді...
...Қоныстың бҽрін жоғалтқан
Ноғайлы, қазақ надан жҧрт
Бірлігінің кемісі.
Ақыр тҥпке келгенде
Бҽрін де алды тҥп
-
тҥгел
Кҿкала шекпен, жез тҥйме
Аузы тҥкті орысы... демеп пе еді...
Билікке талас елде алалық туғызбақ. Оның ел берекесін кетірер
тірлік екеніне тағы бір мысал келтірелік.
221
1917 жылғы тҿңкерістен кейін ел сҿзін ҧстағандар ―Алашорда‖
мемлекетін қҧрмақ болған заманды алалықшы. Соншалық аңсай
кҥткен бостандыққа, тҽуелсіздікке жету мҥмкіндігі туған шақта қазақ
жерінің ҽр тҥкпірінен жеке
-
жеке ―Алашорда‖ қҧру кімге қажет еді?
Қазаққа ма? Халыққа ма? Жоқ, оларға қажет емес еді. Ол тек қана
билікке таластан туған, ҿзімшілдік запыраны жанын ҿртеп бара
жатқандықтан ел арманы ―береке
-
бірлікті‖ жоққа шығарғандар қылығы
еді
.
Сол ―билікке талас‖ дейтін дерттің тамыры ҽлі қурамапты, сабағы
ҽлі солмапты. Ғасырлар бойы кҥткен тҽуелсіздік ел басына қайта
оралған шақта, елдің бірлігіне жабыла қызмет ету орнына биліктен
дҽмелілер енді бас
-
басына партия қҧрып, кҿкпарға қазақ халқының
бақыты мен арманын тігіп жатыр.
Биліктен дҽмелілер Нҧрсҧлтан Назарбаевтың ―Мен қазір сауатты
елді билеп отырмын‖ деген сҿзінің астарына ақыл жҥгірте алмайтын
секілді. Ол сҿз Президентіміздің ҿз еліне толық сенуінен туған сҿз.
Қазақ халқы қазір сауатты. Сауатты халық ҿз мемлекетінің қозғаушы
кҥші –
заң мен ақыл екеніне кҿзі жетсе, тҧрмысы тарықтырмаса
ешқашан да ҿз мемлекетіне қарсы шықпақ емес...
Елбасының ҧлттар мен діндер арасына сенім орната алған
саясаткерлігі, ел тҧрмысын жақсарту жолындағы еңбегі ел ауызбірлігін
кҥшейте тҥсті.
Нҧрсҧлтан Ҽбішҧлы Қағба қақпасының алдында Алладан қазақ
халқына бақыт тілеген екен, Аллатағала тілегін беріп келе жатқан
секілді.
Нҧрсҧлтан Ҽбішҧлы ―қазақта бірде бір кедей шаңырақ болмаса!‖
деп арман етеді екен, сол арманына тезірек жетсе деп біз де
Аллатағаладан тілек тілелік.
Бҧ кҥндерде кҿпшілік жҧрт Президенттің жақтасы екенін мақтана
айтатын дҽрежеге жетті.
Билікке ҧмтылмайтын, ҧлт болмысы ҥшін ҽр адамның қолынан
келетін, жанына жақын істермен айналысқаны дҧрыс екеніне, сол
арқылы еліне кҿбірек пайдалы болатынына сенетіндер баршылық. Біз
де солардың санатынанбыз.
Қазақстан Республикасының егемендігіне, қазақ халқының бірлігі
мен берекесі ҥшін ештеңеден тайынбайтын, керек болса жанын қҧрбан
ететіндер тобынанбыз.
Жасымыз жетіп қалған шақта еліміз тҽуелсіздігін алған болатын.
Біз қолдан келген жҧмысымызды жақсы атқару арқылы ел
егемендігіне, Қазақстан болашағына ҿз ҥлесімізді қоссақ болды деп
жайына жҥре берген жандардың бірі едік...
Бірақ соңғы кезде оның қате пікір екеніне кҿзіміз жеткендей
болды. Тек қана ҿз қолынан келер шаруаны тындыру ҧлтжанды адам
ҥшін аз екен. Ҽр ҧлтжанды адам ҿз ҧлтының санасы ҥшін де кҥресуі
қажеттігін тҥсіне бастағандаймыз. Зейнеткер едік деп жан тыныштығын
222
іздеп жатып алу ҧрпағымыздың ертеңі не болады деген сҧрақты ҧмыту
болып шығады екен. Саналы адам олай етпеуге тиіс екенін сезіне
бастадық. Барлық болашақ, елдің ертеңі тек қана ел санасына, ҧрпақ
тҽрбиесіне байланысты.
Ел берекесі отансҥйгіштік сезіммен аузбірлікте екенін тҥсіне білу
балаға ана сҥтімен бірге бойына сіңірілуге тиісті қасиеттер.
―Ҽзір астың атасы, піскен астың қожасы‖ болуға қҧмарлар қай
заманда да ҧрымтал жерден қосылып қалуға, есебін тауып асап қалуға
дайын тҧратын болса керек. Ел жағдайы жақсара тҥскен сайын, ел
шаруашылығы тҥзеле тҥскен сайын саясаткерлер мен билікке
таласушылардың ел ноқтасын ҧстауға ынтасы, содан барып ел
санасын ҿз пайдасына бҧру ҥшін кҥресі кҥшейе тҥсетін секілді.
―Ҿтірікті шындай, шынды жымдай‖ дегендей, ―тҥймедейді
тҥйедей‖ етіп жіберетін баспасҿз қҧралдары бар екенінен бҽріміз де
хабардар болармыз. Біздердің ақылымыз жетпейтін бір нҽрсе –
барлық кҿпшілік орындарда тек қана оппозиция сҿзін сҿйлейтін
басылымдар сатылатыны. Ал ―Ақжол‖ секілді газеталар ауыл
-
ауылға,
ҥй
-
ҥйге тегін таратылады
.
Сондай шақта ҧрпағы қапы қалмасын деген болуы керек
аталарымыз ―Ақылды ойланамын дегенше тентек ісін тындырар‖ деп
мақал шығарып беріпті.
Мемлекетіне, халқына жақсылық тілейтіндер кҿпшілік. Содан
барып олар еліне жаны ашығандықтан кҿптеген сҧрақтарға жауап
іздейді.
Біз де жай халықтың бірі есебінде, халық ішінде жҥрген адам
болғандықтан, оппозиция ҿкілдерінің ел санасын бҧру ҥшін
пайдаланатын бірнеше сҧрақтарын бҿліп алып жҽне осы мақала
арқылы сол сҧрақтарға жауап беруге тырысып кҿрсек пе дедік...
Алғашқысы етіп оппозиция ҿкілдерінің халық аузына салып
қойған ―Қазақ халқының тҧрмысы мҧнайлы араб елдерінен неге
тҿмен? Олар жаңа туған бала атағына ақша салып қояды екен, біз
неге солай істемейміз?‖ деген сҧрақты алалық.
Кез
-
келген тҿңкеріс кезінде сол елдің басқа елдермен қарым
-
қатынасы ҥзілетіні, содан барып жаңа ҿкіметке шаруашылықты
қайтадан жасауға, ҧйымдастыруға біраз уақыт керек екенін сауатты
қауым жақсы біледі. Мысалға Сауд Аравиясын алатын болсақ
біріншіден ол елдің қазіргі билеушілері ҿкімет басына келгелі қаншама
жыл болды. Екіншіден ол елді мекендейтін халықтар тҧрмысы мен
санасын біздің қырық қҧрам халқымызбен қалай теңестіре аламыз. Біз
де Мекке, Мединеде болдық. Дҥкендері толған қытай мен корейдің,
тҥрік пен иранның заттары. Ҿздері шығарып
сатып жатқандары басқа
ел заттарының аз ғана мҿлшерін қҧрайтын секілді. Сонда олардың кҥні
мҧнай қажет болмай қалған жағдайда не болмақ?.. Мемлекет ҿз затын
шығарып ҿзі пайдаланса, ҿзге елдерге сатса ғана кҥшті мемлекетке
айналады.
223
Мемлекет жағдайы тҥзелмей ел жағдайы тҥзелмек емес. Соны біздің
ауыл адамдарына дейін тҥсінеді екен. Ҿткен сайлауда мҧнайдан
тҥскен ақшаны ҥй
-
ҥйге бҿліп берелік деп ҧран тастаған партия
ҿкілдеріне кҿкірегі ояу, кҿзі ашық адамдарымыз ―қамқорлық балық
ҥлестіруде емес, балықты қалай ҧстауды ҥйретуде‖ дегенін естігенбіз.
―Ҿкімет елге ақша бҿліп бермесін, жҧмыс тауып берсін. Жақсы
еңбекақы тҿлесін‖ дейді.
Ал Маңғыстаудағы жҧмыссыздық пҽлен пайыз деген статистикаға
айтар
жауабымыз
Тҥркіменстан,
Ҿзбекстан,
Қарақалпақстан,
Тҽжікстан, Ҽзірбайжан елдерінің кҿптеген азаматтары (қанша екенін
ешкім санап шыға алмас деп ойлаймыз) осы ҿлкеден тамағын асырап,
тапқанын еліне жіберіп жатады.
Қазақстанымызбен бірге қарқынды ҿркендеп келе жатқан
Маңғыстау ҿңірін алатын болсақ салынып жатқан заводтар мен ҿндіріс
орындары жақын арада мемлекет алдына жаңа мҽселелер туындатар
реті бар. Жҧмыссыздық емес жҧмыс кҥші жетпейді атты мҽселені
шешуге тура келер. Ҿкіметіміздің қазір соған дайындық бастағаны,
салынып жатқан заводтар мен ҿндіріс орындарына қай маман қанша
мҿлшерде қажет деген зерттеу жҧмыстарын жҥргізіп, соған жастарға
мамандық алып беру жағын қамдаған дҧрыс болар еді...
Ҽрине, жеке адамдардың басында болып тҧратыны секілді
мемлекет алдын да, ҽсіресе жаңадан қҧрып жатқан мемлекет
алдында, қиыншылықтар кездесері заңды нҽрсе.
Президентіміздің мамырдағы Маңғыстау сапарында облыс
интелегенциясы ҿкілдерімен кездесуінде айтқан бір сҿзі мені қатты
толғантты.
...1996 жылдары мемлекетіміздің жағдайы ҿте қиын болды.
Оқытушылардың айлығын, зейнеткелердің пенсиясын тҿлей алмай
жаттық. Бірақ Ақтау фортын салуға қаражат бҿлдік. Міне енді соның
арқасында Каспий теңізіндегі ең жасақталған фортымыз бар.
Жҧмсалған қаржы елге еңбек ете бастады, деп еді. Ойлап
кҿрелікші... Ақтау фортын салып шығуға (ойдан алынған сан) 15 млрд.
теңге жҧмсалды делік. Сол қаржыны Қазақстанның 15 миллион
халқына бҿліп берсек жан басына 1000 теңгеден келеді екен... Ондай
ақшаман тҧрмысыңды тҥзеп кете алмамысың?..
Бюрократия неге қҧрымайды?
Сыбайлас жемқорлыққа неге тосқауыл жоқ?
Шенуініктер пара алады, неге қойдырмайды?
Біз сол сҧрақтарға қарсы сҧрақ қойып кҿрсек...
Кофуций заманында да (бҧдан екі мың жыл бҧрын) бюрократияға
қарсы кҥрес жҥргізген қытай мемлекеті ҽлі кҥнге бюрократтарды жеңе
алған жоқ екен. Олар соларға қарсы кҥресін
ҽлі жалғастырып жатыр...
Сол межені қазақ халқы қалай он ҥш жылда аттап ҿтпек?..
Жастар тҽрбиесіз, азып барады дейді...
224
Сол сҿзді айтып отырған ақсақалдардың ҿздеріне олардың
ҽкелері де айтқан. Ҽкенің балаға риза болмауы Асанқайғы заманында
да, Қҧнанбай заманында да болған. Ҽкенің балаға риза болмауы адам
жаратылысынан, Алланың ҽке бойына сіңіретін қасиеті болар, асылы.
Ҽйтпесе қазіргі жетінші сынып оқушысының білімін біздер ҽлі ҧғынып
болған жоқпыз ба деп кҥдіктенемін. Біздің ҧрпақтың оларды кем
кҿретіні олардың жаратылысты тҥсінуі, жан
-
жақтағы қабылдауы
ҿзгерек.
Егемендіктің арқасында ҧрпағымыз музыка ҽлемінде дҥниежҥзін
таң қалдыруды ҽдетке айналдырды емес пе!
Ең дарынды халықтардың маңдайына жазылар шахмат ҿнері де
қазақ баласына тағын ҧсынбады ма!..
Олимпиаданың чемпионы, ҽлемдік жарыстардың жеңімпаздары
шығып жатқан жоқ па!
Сағыз сатып бастап миллиондарға қолы жеткен іскер
жастарымыз қазір ҿз алдына бір қауым қҧрады емес пе!..
Киношыларымыз
голливутпен
қарым
-
қатынас
жасаса,
ҧлдарымыз ғарышқа кҿтерілді емес пе?
Ҽлемдік мҽдениет ақындарыңды ардақтап, жазушыларыңа
жастық қойып жатқан жоқ па?
Ҽлемдік саясаткерлер ішінде Президентіңіздің оқ бойы озық келе
жатқанын барша жҧрт мойындап отырған жоқ па?..
Ҽрине, кемшіліксіз адам да, қоғам да болуы мҥмкін емес. Адам
мен қоғам барлық кемшіліктерінен ада болған кҥні аруақтарымыз
аңсай кҥтіп жатқан ақырзаман орнайды дейді. Жер офат болып,
адамдар жҧмақтар мен тамҧқтағы орындарына жайғасатын болса
керек... Аруақтар заман ақырын зарыға кҥткенімен тірілер ―мың кҥн
жҧмақтан бір кҥн тірлік‖ деп, тіршіліктегі ҿміріне қанағат етеді екен.
Дегенмен ҧлттық тҽрбие мҽселесінде мемлекеттік саясат ел
алдында ҥлкен беделге ие бола алмай келе жатыр дегендер сҿзінің
жаны бар секілді.
Кешегі
Кеңес
заманындағы
отансҥйгіштік
тҽрбие
мен
октябршілдер, пионерлер, комсомолдар деген ҧйымдар орнына жаңа
қоғамдық бірлестіктер тезірек ҧйымдастырылса...
Оны ҧсынуды мҽдениет пен тҽрбие мҽселелерін қамдайтын
институттарға жҥктесе...
Олардың ғылым мен білім негізіне сҥйене ҧсынылған
қортынды
ойларын халық талқылауына, оқу орындарының талқысына салса...
Ҧрпақ тҽрбиесі, ҧлттық тҽрбие деген заңдар қабылданса...
Жас кезінде адам баласы ҿнеге мен тҽрбиені қабылдағыш
болады. Жастардың қиял мен арманға толы сол уақытында оларды
кҿше тҽрбиесі мен тентектер қолына тҥспеу жағына кҥресу қажет екені
кезек кҥттірмейтін мҽселе.
225
Егер тҽрбиелі жастар басынан да кемшілік кҿріп жатсаңдар онда
оған басты себеп жаһандану процесінің қазақ даласына ендей де
бойлай да жайыла бастағаны...
Тек қана қазақ халқына емес, дҥниежҥзілік мҽдениетке қауіп
тҿндіріп келе жатқан жаһандану (глобализация) қҧбылысы елдердің
ҧлттық болмысын жоғалтып тынуы мҥмкін екендігі мойындалған.
Сан ғасырлар қалыптастырылған қазақ мҽдениетіне оның қауіпті
қҧбылыс екенін шалдарымыз
баяғыда
-
ақ айтып кеткен.
...Бҽленшедей ҧлың болар, тҥгеншедей қызың болар. Заманың
анадай болар, адамын мынадай болар деп философтарымыз бен
дала даналары елді баяғыда сақтандырған. Сол сҿздерді кҿпшілік
кҿріпкелділікке сыйғызады. Олай болмаса керек. Шет елдерге бара
жҥріп, басқа жерлерді кҿре жҥріп жаратылысынан байқампаз, кемеңгер
аталарымыз қортынды шығара алған болар...
Олар сол заманның ҿзінде
-
ақ дҥниежҥзілік жаһандану процесінің
етек алып келе жатқанын сезгендер... Содан барып елін ерте
сақтандыра бастаған кҿрегендер...
Сондықтан да жаһандану (қашып қҧтыла алмайтын) кезеңінде
ҧлттық болмысты жоғалтып алмау мҽселелерін ойластыру мемлекет
пен халықтың ат салыса атқарар қызметі.
Енді ―неге халықтың тҧрмыс жағдайы тҥзелмей жатып Астана
қаласын саламыз?‖ деген сҧраққа жауап беріп кҿрелік.
Біріншіден: Ҿз еліміздегі кейбір оппозиция ҿкілдері ―жҧрт аштан
ҿліп жатыр, халық болашағына сенбейді‖ деп қағаз бетін кҥйелеп,
халық кҿңілін қаралауға тырысқан уақытта Президент Н.Назарбаев
дҥниежҥзі елдерін аралап, ҥлкен қаржы иелерімен сҿйлесе жҥріп
Қазақстанның болашағы зор екеніне сендіре білді. Қазақстан
жҧртшылығына ―Астананың ҿркендеуі –
Қазақстанның ҿркендеуі‖
екенін тҥсіндіре алды. Астананың жҽне сол сияқты қалалардың
қазақтануы Қазақстанда халықтар татулығын, діндер келісімін
ҧйымдастырудың бірден
-
бір дҧрыс жолы екеніне кҿзі жеткен
Президент кейбір қарсылықтарға қарамастан, ҽдейі істегендей қақаған
боранда ҿкіметті Астанаға кҿшірді.
Дана бабамыз Абай ―Болмасаңда ҧқсап бақ, бір жақсыны
кҿрсеңіз‖ деген екен. Сол сҿз растығын бҧ кҥндері Қазақстан қалалары
дҽлелдеп жатыр. Барлығы да Астанаға ҧқсауға, Астана жобасымен ҥй
салуға ҽуестенуде. Қалаларымыздың сҽні арта тҥсуде.
Астана тек қана Қазақстанда емес дҥниежҥзілік ҿлшемде
халықтар достығы мен дінаралық келісім қаласына айналды.
Астананың сҽні мен кҿркі арқылы қазақ халқының даму қарқынына
баға берілетін болды.
Астана қҧрылысы халық тҧрмысын тҿмендеткен жоқ, керісінше
жақсарта тҥсті. Алғашқы кезде Президентіміз ел аралап елін танытса,
енді шет ел байлары Астананы бір кҿргеннен Қазақстанға инвестияия
салуға даяр екенін мҽлімдей бастады.
226
Жарты халқы Астанаға кҿшіп кеткен Алматының бҧ кҥндерде ҥйге
халқын, кҿшеге машинасын сыйғыза алмай жатырғанын кҿргенде
Алматы астана болып қала бергенде кҥйі не болар еді дегізеді.
Астананы Астанаға кҿшіру де ҥлкен саясат пен кҿрегендіктің жемісі
болды. Енді:
Астана –
бар қазақ мақтанышы!
Астана –
қазақ елінің болашақ бейнесі!..
Біз бҧл мақала арқылы қазақ халқының мҽдениеті мен ҽдебиетін
елдің бас байлығы деп есептейтін Қазақстанның бір азаматының
―Мҽдени мҧра‖ бағдарламасына, Республике Президентіне деген кҿз
қарасын білдірмек болдық.
―Баланың ҿзі ҿскендей, келіннің ҿзі тҥскендей‖ демекші, Егемен
Қазақстанның бҥгінгі дейінгі жолы туралы ҧмытып, жетістіктеріне кҿз
жҧма қарап, тҥбінде орындалуға тиісті, бірақ мерзімі жетпей жатқан
шаруаларды ҿкімет жҧмысының кемшілігі ретінде алға тартатындарға
ой салмақ болдық.
Іскерлігі мен саясаткерлігін дҥниежҥзі мойындаған, елімізді қауіпті
ҿткелден аман ҿткізіп, енді ҥмітті белге жеткізген Президентіміз
Нҧрсҧлтан Ҽбішҧлы Назарбаевтың ел бірлігін сақтау жолындағы
еңбегіне тҽнті екенімізді, басқаларға ―ешкім ҿз елінде пайғамбар
аталмайды‖ мҽтеліне сыйғызылған мағына туралы да ойлану
қажеттігін ескертпек болдық.
Мақалымызды 12
-
13 ғасырда ҿмір сҥрген Майқы би данамыздың
бір ауыз сҿзімен аяқтамақпыз...
...Ҧл жаман болса ҧрыншақ,
Сҥргенің ҿмір бекер
-
ді.
Жаман айғыр қашанда,
Жатырына шабады.
Иттің
-
дағы тегі бар,
Тексіз болса ол шіркін
Иесін де қабады.
Жақынның бҽрін жатсынған
Туысқан қайдан табады?
Жанның ҧлы Ар мен Хҧн,
Тартқызбас бізге зар мен мҧң.
Тҥбі бірге тҥртпейді,
Одан болмас тҧл мен кҥң.
Бектен жалғыз Алшын
-
ды,
Біз ҥшін қанға малшынды.
Жауды кҿрсең жаныңда,
Сойылың соғар қамшың
-
ды...
...О, Тҽңірім табынам!
Біріге қалсам шамығам,
Бер бесеуге береке!
227
Арыс атам атынан,
О, Тҽңірім табынам!
Алтау ала болса, ауыздағы кетеді,
Бесеу біріксе, берместі алады,
О, Тҽңірім табынам!..
«Егемен қазақстан», 30.12.2005
Достарыңызбен бөлісу: |