title: Қызылорда қаласы №217 Б.Шалғынбаев

text:
Қызылорда қаласы №217 Б.Шалғынбаев
атындағы орта мектептің
бастауыш сынып мұғалімі
Бихожаева Камила Ұзақбайқызы
«Ұстаз – әр бір оқушыға ақыл-кеңес айтатын, бақыт жолын
көрсететін, жақсылыққа жол сілтеуші, жанашыр адамның бірі.»
Бастауыш сыныпта оқытудың жаңа педпгогикалық тәсілдерін тиімді қолдау.
Қазіргі мектеп мұғалімдерінің алдында тұрған басты міндет - оқушылардың білім дағдыларын
қалыптастыру. Шәкәрім Құдайбердіұлы «Адамның жақсы өмір сүруіне үш сапа негіз бола алады, олар
барлығынан басым болатын адал еңбек, мінсіз ақыл, таза жүрек. Бұл сапалар адамды дүниеге келген
күннен бастап тәрбиелейді» деп есептейді: Ұрпақ тәрбиесі - бұл болашақ тірегі, мемлекеттік маңызды іс.
Адамзат ұрпағымен мың жасайды дегендей ұрпақ тәрбиесі қай кезде де халықтық мәселе болған.
Міне, өз ұрпағының өнегелі, өнерлі, еңбексүйгіш, абзал азамат болып өсуі үшін халық
педагогикасының негізгі мақсатын шығармашылықпен оқу - тәрбие үрдісіне тиімді пайдалану әрбір
ұстаздың міндеті болып табылады. Сондықтан, ұстаз - мұғалімдер қауымының алдына өте үлкен міндет
жүктелді. Бүгінгі таңда жас ұрпаққа пәнді тиімді ұғындырудың бірі - жаңа технология негіздері болып
табылады.
«Келер ұрпақ алдында зор жауапкершілік жүгін арқалап келеміз» деген Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың сөзі
ұстаз қауымына үлкен тапсырыстарды артып отыр. Еліміздің болашағы көркейіп, өркениетті елдер
қатарына қосылуы, бүгінгі ұрпақ бейнесімен көрінеді. Дүниежүзілік озық тәжірибелерге сүйеніп, жаңа
типті оқыту, яғни әр баланың табиғи қабілетін дамыту үшін қолайлы жағдайлар жасай отырып, оны жан-
жақты дамыту керек. Қазіргі білім беру мазмұны жаңарып, жаңа көзқарас пайда болып, оқытудың жаңа
технологиясы өмірге келді. Яғни педагогикалық технология ұғымы іс-әрекетімізге кеңінен еніп,
қолданылуда.
В.Кларин технология сөзінен қандайда болсын істегі шеберлікті, оқыту-үйретудегі амалдардың
жиынтығы, ал педагогикалық технология (тәрбие технологиясы, қарым-қатынас технологиясы, оқыту
технологиясы) «педагогикалық мақсатқа қол жеткізу жолындағы барлық қисынды ілім амалдары мен
әдіснамалық құралдардың жүйелі жиынтығымен жұмыс істеудің реті» – деп түсінік берді.
Педагогикалық жаңа технология – іс-әрекетке, оқыту барысында жүзеге асатын педагогикалық жүйе. Ол
дара тұлғаны жетілдіруге, белгілі бір мақсатқа жету жолында арнайы ықпалды ұйғаруға қажетті
187
байланысқан
әдіс-тәсілдер.
Ендеше
педагогикалық
технология
–
оқу-тәрбие
үрдісінің
шығармашылықпен оқытумен тәрбиенің тиімділігін қамтамасыз ететін жанды құрамдас бөлігі,
технология – ақырғы мақсатқа жететін әрекеттер жүйесі. Жаңа педагогикалық технология баланың
жетілген тұлға ретінде дамуы үшін маңызы зор.
Сондықтан бастауыш сынып мұғалімдерінің біліктілігін көтеру мен шығармашылық, педагогикалық
әрекетін ұйымдастыруда қазіргі педагогикалық технологияларды меңгерудің маңызы зор. Оқытудың
жаңа технологиясы дегенде, ең алдымен, педагогикалық технология деген ұғымды түсіну керек. Оқыту,
білім беру тәжірибесі педагогикалық үрдістің сапасын үнемі арттырып отыруды талап етеді. Осыған
байланысты ғылым мен тәжірибеде педагогикалық үрдістің сапасын көтерудің бай тәжірибесі
жинақталған. Технология сөзі / techne - өнер, шығармашылық, logos - ілім /
Педагогикалық технология терминінің анықтамаларын көптеген авторлар өз түсінігі мен өз санасында
қалыптасқан көзқарастарын қалыптастырған:
- «Технология» - қалыпты өзгерту, өңдеу әдістері, өнері, шеберлігі, іскерлігі жөніндегі ғылым
жиынтығы. (В. М. Шепель)
- «Педагогикалық технология» - оқыту, тәрбиелеу құралдары түрлерін, әдістері, тәсілдерін үйлестіретін,
әрі анықтайтын арнайы жинақ, психологиялық – педагогикалық ұстанымдар жиынтығы; (Б. Т. Лихачев)
- «Педагогикалық технология» - жоспарланған оқыту нәтижелеріне жету процесін сипаттау болып
табылады. (И. П. Волков)
- Педагогикалық технологиялардың даму сатыларын жан - жақты қарастырып зерттеген ресейлік
ғалымдар – Ф. А. Фрадкин, Е. Ю. Рогачева, Л. И. Богомолова,
С. И. Мезенцева, Г. Н. Осухова, Л. А. Кирсанова және де т. б. Педагогикалық технология -
педагогикалық мақсатқа жету үшін пайдаланатын барлық дара инструменталдық
және методологиялық құралдардың қолдану ретімен жиынтық жүйесін білдіреді.
Педагогикалық технологияның тиімділігі:
1. Оқушы өздігінен жұмыс істеуге мүмкіндік алады, соған дағдыланады;
2. Оқушының жеке қабілеті анықталады;
3. Іштей бір - бірінен қалмауға тырысып, талпынады;
4. Тапсырмалық күрделену деңгейіне сәйкес оқушының ойлау, орындау қабілеті артады.
5. өзін - өзі тексеруге дағдыланады.
6. Мұғалім жекелеген оқушыларға көмектесуге мүмкіндік алады.
7. Орындау қабілетіне қарай бағаланады.
Бастауыш білім – үздіксіз білім берудің баспалдағы. Мұғалімнің негізгі ұстанған мақсаты - білімнің
жаңа үлгісін жасап, белгілі бір көлемдегі білім мен білік дағдыларын меңгерту, оқу мен тәрбие үрдісін
ұйымдастырудың сан түрлі жаңа әдіс - тәсілдерін іздестіру, жаңа технологияларды сабаққа тиімді
пайдалана білуі, бір сөзбен айтқанда - оқу үрдісін дамыту. Бұған Елбасымыз Нұрсұлтан Назарбаевтың
Қазақстан халқына жолдауында айтылған «ХХІ ғасырда білімін дамыта алмаған елдің тығырыққа
тірелетіні анық» деген пікірі нақты дәлел. Бүгінгі білім беру ісінің мақсаты – тек білім, білік дағдыларын
меңгерту ғана емес, өзін - өзі дамытуға ұмтылатын, ақылды, алғыр, ой - өрісі кең, ақпарат көздерін өз
бетімен қолдана алатын, қабілетті де талантты, жастарды тәрбиелеу. Үнемі дамып, өзгеріп отыратын
баланың ішкі болмысы мен табиғатын қалыптастыруда мұғалімнің ықпалы ерекше.
Қазіргі уақытта педагогика ғылымының бір ерекшілігі – баланың тұлғалық дамуына бағытталған жаңа
оқыту технологияларын өмірге енгізуге ұмтылуы. «Педагогикалық технологиялар – бұл білімнің
басымды мақсаттарымен біріктірілген пәндер мен әдістемелердің: оқу-тәрбие процессін
ұйымдастырудың өзара ортақ тұжырымдамамен байланысқан міндеттерінің, мазмұнының,
тұрпаттары мен әдістерінің күрделі және ашық жүйелері, мұнда әрбір құрамның басқаларына әсер етіп,
ақыр аяғында оқушының дамуына жағымды жағдайлар жиынтығын құрайды»
Жаңа технология түрлерін информатика пәнінің кіріктірілген сабақтарында пайдалану, оқушының
шығармашылык, интеллектік қабілетінің дамуына, өз білімін өмірде пайдалана білу дағдыларының
қалыптасуына әкеледі.
Жаңа технологияны қолдану мына кезеңдер арқылы іске асады:
І кезең: оқып-үйрену;
ІІ кезең: меңгеру;
ІІІ кезең: өмірге ендіру;
IV кезең: дамыту.
188
Жаңа технологияны жүзеге асыру, тиімділігіне қарай пайдалану үшін, әр мұғалім өзінің алдында
отырған оқушыларының жас ерекшеліктерін ескере отырып, педагогикалық мақсат - мүддесіне
байланысты, өзінің шеберлігіне байланысты таңдап алады. Жаңа технологияны жүзеге асыруда мұғалім
белсенділігі, шығармашылық ізденісі, өз мамандығына деген сүйіспеншілігі, алдындағы шәкірттерін
бағалауы ерекше орын алады.
Оқушы тұлғасының дамуына, қабілетінің артуына жаңа технологиялар айтарлықтай ықпал жасайтыны
сөзсіз және бұл қазіргі таңдағы білім беру жүйесінің дамуындағы елеулі бағыт. Сондықтан да болар
қазіргі кезде біздің ұстаздар да осы жаңа технологиялар элементтерін өздерінің тәжірибелерінде
пайдаланып жүр. Қысқаша осы технологияларға шолу жасайық
Жаңа педагогикалық технология мақсаты – оқытуды ізгілендіруі, яғни оқу құралдары оқушылардың
өздігінен танымдық іс-әрекетін жүргізе алатындай болуы керек. Жаңа педагогикалық технология түрлері
өте көп
Информатиканы оқытуда жаңа технология түрлерінің міндеті және қолдану мақсаттары төмендегідей
ұсынылады:
Жалпы
алғанда,
жаңа
технологиялардың
40
-
астам
түрлері
бар.
Модульдік
оқыту
технологиясы
Модуль – белгілі бір жүйенің өзіндік бөлшегі (С. И. Ожегов). Модульдік оқыту технологиясының
ерекшелігі – тұлғаның танымдық қабілеттерін және танымдық процестерді арнайы жасалған оқу және
танымдық жағдайлар арқылы дамытуға, тұлғаның қажеттілігін қанағыттандыруға белсенді сөздік қорын
дамытуға бағытталуы. Бұл технология тұлғаның даму ерекшеліктері туралы психологиялық ғылым
мәліметтеріне, тұлғаның қызығушылық аясын дамытуға, тұлғаның танымдық құрылымын дамыту
ерекшеліктеріне негізделген.
Ойын технологиясы. Педагогикалық ойындар технологиясы дегеніміз педагогикалық жұмысты ойын
түрінде ұйымдастырудың әдістері мен тәсілдерінің жиыны. Ойын түріндегі жұмыстар сабақ үстіндегі
қолайлы деген жағдайларда пайда болып, оқушыларды қызықтырушы құрал ретінде қолданылады.
Проблемалы оқыту технологиясы. Проблемалы оқыту – мұғалім басшылығы мен қиын мәселелерді
туғызу және оқушылардың белсенді түрде өз беттерімен мәселелерді шешу. Қорытындысында олардың
ойлау қабілеттері дамып, шығармашылық іскерліктері мен дағдылары қалыптасуына жағдай жасайды.
Сын тұрғысынан ойлау технологиясы. Информатиканы оқытуда тәжірибені шыңдай түсуде көп
жеңілдік ашқан технологиялардың бірі – осы технология. Мақсат пен міндеттердің орындалуы мынадай
ұзақ жоспарлар арқылы іске асады:
- ассоциация;
- бірлестік қызмет;
-топтық жұмыс;
- көзқарасын талдау мен дәлелдеу түрінде қорғау. Бұл технология бойынша:
- оқу үрдісінде қызығушылық артады;
- оқушының өз бетімен білім алуына мүмкіндік беруі туады;
- оқушының ақпараттық тіл байлығы жетіледі.
Топтық жұмыс кезінде сызба-кесте көрнекілік.
Түсіндіре баяндау арқылы тірек желілерін келешекті оза оқыту. Бұл технологияда С.Н.Лысенкова
бойынша материалды меңгеру үш кезеңнен тұрады:- алдынала даярлық;- жаңа ұғымдарды дәлелдеу,
оларды жинақтау, қолдану;- оқу іс-әрекеті және ойлау сақтауға мүмкіндік береді.
189
Деңгейлік саралау технологиясы. Саралап оқыту технологиясы, оқыту процесінің белгілі бөлігін
қамтып, ұйымдастырудың шешімдері, оны оқыту құралдарының жиынтығы түрінде көрінеді. Сыныпты,
топтарды оқытуға әртүрлі қолайлы жағдай туғызуды қажет етеді; әдістемелік педагогикалық-
психологиялық және ұйымдастыру-басқару шаралары біріктіріледі.
Деңгейлеп оқыту технологиясының мақсаты: әрбір оқушы өзінің даму деңгейінде оқу материалын
меңгергенін қамтамасыз етеді.
1) Деңгейлеп оқыту әр оқушыға өз мүмкіндіктерін пайдалана отырып, білім алуына жағдай жасауға
мүмкіндік береді;
2) Деңгейлеп оқыту әр түрлі категориядағы балаларға, олармен саралай жұмыс істеуге мүмкіндік береді.
3) Деңгейлеп-саралап оқыту құрылымында білімді игерудің бірнеше деңгейі қарастырылады: ең төменгі
деңгей (базалық), бағдарламалық, күрделенген деңгей сондықтан әрбір оқушы меңгеруі тиіс.
Жекелеп оқыту технологиясы.Жекелеп оқыту – оқу процесін ұйымдастырудың мына түрлері мен
үлгілерін қарастырады.
- мұғалім бір ғана оқушымен жұмыс істейді;
- оқушы тек оқу құралдары мен өзара қатынаста (оқулықтар, компьютер, т.б) болады. Жекелік оқудың
басты жетістігі баланың қабілетімен оқу қызметінің желісін әдісі мен мазмұнын өз қабілетіне қарай
бейімдеуіне мүмкіндік береді.
Оқытудың ұжымдық әдісі (ОҰӘ). ОҰӘ - оқу процесінде адамдарды өзара және жұптық еңбек
әрекеттерін орындауы.
ОҰӘ принциптері:- жоғары жетістікке талпыну;
- алынған мәліметті бір-біріне лезде кідіріссіз жеткізу;
- оқушылар арасындағы өзара көмек және ынтымақтастық;
- әр түрлі деңгейлік; тақырып пен тапсырмалардың әр түрлілігі;
Топтық технология Бұл сыныпта оқу жұмысын ұйымдастырудың үшінші және төртінші деңгейі.
Бұндай жұмыс белгілі-бір тапсырманы бірлесіп шешуі үшін сыныпты уақытша топтарға бөлуді қажет
етеді. Оқушылардың өзіндік ерекшеліктерін ескеріп, бірлесіп үйренуге мүмкіндік береді.
Дамыта оқыту технологиялары. 1. Л.В. Занковтың дамыта оқу жүйесі. Оқыту қызметінің негізгі
мотивациясы танымдық қызығушылық. Занков әдісі әртүрлі қызметтерге тарту, дискуссия,
дидактикалық ойындарда оқытуда, пайдалану, сол сияқты есті, ойлауды, елестетуді, сөйлеуді байыту
бағытындағы оқыту әдісі.
. Жеке бас шығармашылығын дамытуға бағытталған дамыта оқыту жүйесі. Іздену, ойлап табу
қызметтері процестері оқытудың негізгі мазмүны болады.
Дамыту мазмұны жақыннан орташаға, сонан кейін қашықтағы мақсаттық келешекке көшуден тұрады.
Бұл технологияда ұжымдық жұмыс әдісі кеңінен қолданылады; ойға шабуыл, ұйымдастыру – қызмет
ойыны, еркін шығармашылық пікірталасы.
Оқытудың негізгі әдісі – одақтасудың сөзбен қарым-қатынасы, кезексөз. Нәтижесін бағалау - өзіндік
бағалау деңгейінде әркімнің қалыпты өсуін сезінуді қамтамасыз ету.
Сонымен жалпылап айтқанда оқу үрдісінде оқушының тұлғасының дамуына, ықпал жасайтын жаңа
технология түріндегі сабақтар үлгісінің бәріне жүктелетін міндеттер жүйесі төмендегідей:
Жаңа технологияны қолдануда оқушылардың пәнге деген қызығушылығын арттырып қана қоймай,
үлкен ізденіспен, шығармашылыққа жетелеуге де болады. Нәтижесінде оқушы:
Компьютерде еркін жұмыс жасайды;
Оқыту процесінде жаңа технологияларды қолдана отырып білімін шыңдайды;
Жаңа оқыту үрдісін қалыптастырады;
Өздігінен ізденімпаздық қабілеті артады;
Ақпараттық сауаттылығы мен ақпараттық мәдениеті қалыптасады.
Ұлы ойшыл Плутарх кезінде былай депті: “…Көптеген табиғи талант дарынсыз ұстаздардың кесірінен
жойылып кетеді. Олар дарынның табиғи құбылысына терең бойлай алмай, тұпарды есекке айналдырып
құртып тынады”. Міне, ұстаз осындай келеңсіздікке жол бермеуі керек. Оқушылардың
шығармашылық қабілетін арттырып, ынталандыру үшін сабақтарды мынадай жолдармен өткізуге
болады:
1. Сабақта кең көлемде көрнекі құралдарды пайдалану;
2. Сабақты түрлендіріп өткізу;
3. Сабақта оқушылар өздері жасаған суреттер, схемаларды пайдалану;
4. Техникалық құралдарды тиімді қолдану;
5. Сабаққа қатысты бейнетаспаларды, фильмдерді көрсету.
190
Қорыта келгенде, О.Бальзактың “ұдай еңбек ету- өнердің де, өмірдің де заңы” дегеніндей,
оқушылардың шығармашылық қабілеті мен белсенділігін артыруда мұғалімге үнемі ізденуге, тұрақты
еңбек етуді міндеттейді. Әрине, артқарылған істерұстаздар тарапынан аз емес. Дегенмен, әлі де болса
бізді ойландыратын, толғандыратын істер жетерлік. Атап айтқанда, олар – білім сапасын арттыру,
оқушылардың біліміне, ойлау қабілетіне сай деңгейлеп оқыту, ғылыми-ізденіс қабілеттерін
қалыптастыру, т.с.с. Өйткені, ХХІ ғасыр- білімділер ғасыры. Ендеше бізге ой өрісі жоғары дамыған,
зерделі, жан-жақты парасатты ұрпақ керек екенін бір сәтте естен шығармағанымыз дұрыс.Біз ұстаздар
қауымы тек бала оқытып қана қоймаймыз, болашақ ел тұтқасын ұстаз елжанды азаматтар тәрбиелейміз.
Қызылорда қаласы №217
Б.Шалғынбаев атындағы орта мектебінің
директордың тәрбие ісі жөніндегі орынбасары,
география пәнінің мұғалімі
Агинов Умиржан Жакенұлы
География сабағында СТО технологиясы стратегияларын.қолданудың тиімділігі.
."Халықтың кемеліне келіп өркендеп өсуі үшін,
ең алдымен азаттық пен білім қажет".
Шоқан Уәлиханов
ХХІ ғасыр әлемдік ғаламда білім күресі деп қарастыратын болсақ, сол күрестің басында ұлт болашағын
бастайтын ұстаз екені даусыз. Осы тұрғыдан алып қарасақ мемлекет білім саласын басты назарда
ұстауының өзі біз үшін үлкен қүрмет. Ұстаздардың біліктілігін көтеру мақсатында оқытылып жатқан
кембридждік бағдарлама біздің тәжірибеміздің аясын кеңейтіп,тәжірибе алмасуда жарқын жол көрсетіп
отыр. Өзім осы бағдарлама курсын оқымасам да мектебіміздегі І,ІІ деңгейлі ұстаздар өткізген коучинг
сабақтар арқылы тәжірибесімен танысу барысында көп мағлұмат алдым. Осы тәжірибені өзімнің
сабақтарымда қолдануды мақсат етіп жан-жақты ізденудемін.Мұндағы менің басты мақсатым өзім сабақ
беретін оқушының алған білімін өмірде қолдану, ал менің білім көшінен тыс қалмау болмақ. Сонымен
қатар білім мен тәрбиені ұштастыра отырып осы салада жаңаша көзқарас қалыптастыру.
Қазіргі кезде егемен елімізде білім берудің жаңа жүйесі жасалып, әлемдік білім беру кеңістігіне енуге
бағыт алуда. Бұл оқу - тәрбие үрдісіндегі елеулі өзгерістерге байланысты болып отыр. Себебі, білім беру
парадигмасы өзгерді, білім берудің мазмұны жаңарып, жаңа көзқарас, жаңаша қарым - қатынас пайда
болуда. Келер ұрпаққа қоғам талабына сай тәрбие мен білім беруде мұғалімдердің инновациялық іс -
әрекетінің ғылыми - педагогикалық негіздерін меңгеруі маңызды мәселелердің бірі.
Ғылым мен техниканың жедел дамыған, ақпараттық мәліметтер ағыны күшейген заманда ақыл - ой
мүмкіндігін қалыптастырып, адамның қабілетін, талантын дамыту білім беру мекемелерінің басты
міндеті болып отыр. Ол бүгінгі білім беру кеңістігіндегі ауадай қажет жаңару оқытушының қажымас
ізденімпаздығы мен шығармашылық жемісімен келмек. Сондықтан да әрбір оқушының қабілетіне қарай
білім беруді, оны дербестікке, ізденімпаздыққа, шығармашылыққа тәрбиелеуді жүзеге асыратын
жаңартылған педагогикалық технологияны меңгеруге үлкен бетбұрыс жасалуы қажет. Өйткені
мемлекеттік білім стандарты деңгейінде оқу үрдісін ұйымдастыру жаңа педагогикалық технологияны
ендіруді міндеттейді.[1]
Білім беру саласы қызметкерлерінің алдына қойылып отырған міндеттердің бірі – оқытудың әдіс
тәсілдерін үнемі жетілдіріп отыру және қазіргі заманғы педагогикалық технологияларды меңгеру.
Қазіргі таңда оқытушылар жаңа технологиялар және интерактивтік әдістемелерін сабақ барысында
пайдалана отырып сабақтың сапалы әрі қызықты өтуіне ықпалын тигізуде.
Бұл тығырықтан шығудың бірден - бір жолы оқу - тәрбие процесінде жаңа технолгиялардың әдіс -
тәсілдерін енгізу, әрбір білім алушылардың білімге деген қызығушылықтарын, талпынысын арттырып,
191
өз бетімен ізденуге, шығармашылық еңбек етуге жол ашу. Жаңа технологиялық процестің негізі –
жаңалықтарды қалыптастырып жүзеге асырудың тұтастық қызметі. Жаңашылдық білім деңгейінің
көтерілуіне жағдай туғызады.
Осыған байланысты білім беру сапасы бойынша басты назар адамның алған білімін қолдануына қажетті
және үздіксіз оқуға мүмкіндік беретін біліктер мен дағдыларды қамтитын сапалы білім беру жүйесін
құруға бағытталуы қажет.
Біз ұстаздар қауымы қандай болмасын жаңалыққа құлақ түре жүретініміз айқын. Жаңа технологияларды
сабақта қолданудың тиімділігін қашан да жолға қоярымыз анық. Қазіргі кезде білім беру үрдісінде
көптеген технологиялар қолданылады. Соның бірі « сын тұрғысынан ойлауды дамыту» техногиясын
басшылыққа аламын.
География пәнін оқушыларға оқытып үйретуде мұғалім үнемі өзінің ой - өрісін кеңейтуге, біліміне білім
қосуға тиіс және оқытудың жаңа технологияларын меңгеруі қажет.
Педагог – ғалымдар қазіргі кезде қолданып жүрген білім беру технологиясы терминін әр қырынан ашып
көрсетуде. Түсіндірме сөздікте «Технология – бұл қандай да болсын істегі, шеберліктегі, өнердегі
амалдардың жиынтығы» делінген.[3]
Б. Лихачев педагогикалық технология оқу үрдісінде белгілі бір мақсат көздейтін педагогикалық ықпал
десе, В. И. Беспалько «Оқу үрдісін жүзеге асырудың мазмұндық техникасы» деген анықтама береді.
М. Кларин «Педагогикалық технология – белгілі мақсатқа қол жеткізу жолында қолданылатын барлық
қисынды ілім, амалдар мен әдіснамалық құралдардың жүйелі жиынтығы және жұмыс істеу реті» деп
жазады.[4]
Мектеп оқушыларының танымдық белсенділігі мен ізденімпаздығын қалыптастыру мәселесінде белгілі
ғалым Сократтың оқыту үрдісіне көңіл бөлемін. Оқу сапасын арттыру үшін күнделікті сабақта жаңа
технологияларды пайдаланамын.
Осы негізде география пәнін оқытуда «сыни тұрғыдан ойлау» жобасы стратегияларын қолдану тиімді
деп санаймын. Бұл – американдық ғалымдардың идеялары негізінде құрылған жоба. Сыни ойлау
дегеніміз – оқушының қоршаған ортаға, ақпарат әлеміне, өзінің іс – әрекетіне сын тұрғысынан қарауын
жетілдіру деген сөз.
«Сыни тұрғыдан ойлау» жобасының стратегияларын пайдалану өз сабақтарымда тиімділігі сол,
оқушылар бұдан өздерін бақылап, талдау жасап үйренеді. Білімді Өз еңбектері арқылы ой елегінен
өткізе отырып,
алады.
Бұл техногияны пайдаланудың тиімді тұстары мыналар:
1. Оқушының пәнге деген жеке қызыушылығын оятады;
2. Танымдық қабілеттілігін қалыптастырады;
3. Әлеуметтік мәдени тәрбие қалыптастырады;
4. Оқушыны шығармашылық жұмысқа баулиды;
5. Оқытушының уақытын үнемдейді
6. Қосымша мәліметтер береді.
7. Оқушыларға сенімділік білдіріледі;
8. Талантты, қабілетті балалар өздерінің қабілеті мен икемділігін одан әрі бекіте түседі, әлсіздер оқуға
ниет білдіріп, өзіне деген сенімсіздіктен арылады.
9. Білім дәрежесі бірдей оқу топтарында оқу жеңілдейді.
СТО технологиясын пайдаланудың мұғалімге де берері мол:
1. Барлық баланы оқыту;
2. Оқу тәрбие үрдісін тиімді ұйымдастыруға көмектесу;
3. Білім берудің формасын оңайландыру міндеттерін атқару;
4. Оқушының жеке қабілетін айқындау, іздену;
5. Оқушы үнемі үй тапсырмасын оқып, орындауға дағдыланады.
6. Оқушыда жылдам ойлап шешу әрекетін қалыптастырады.
7. Сұрақтарға қысқа, нақты жауап беруге машықтанады.
8. Сынып оқушыларының білім сапасын неғұрлым тез айқындауға мүмкіндік береді.
9. Оқушының қай тақырыпты меңгере алмағанын анықтауға болады.
Мысалы, 8 – сынып «Табиғат зоналары»
1. Қызығушылығын ояту:
Білім турнирі /сұрақ - жауап/
1. Қазақстанның ең жақсы игерілген табиғат зонасы?/ орманды дала /
2. Дала зонасының топырағы?/ қара және қызыл қоңыр/
192
3. Егін шаруашылығы үшін шамалы пайдаланылатын табиғат зонасы? /шөлейт/
4. Үстірт, Бетпақдала, Сырдария өзендерінің оңтүстік жағалауында орналасқан сазды зона?/шөл/
2. «Кім тез» ойыны Сөзжұмбақ шешу.
3. А/ Географиялық диктант
1. Өзендері түгелдей дерлік......... суымен толығады...........,............,............. өзендерінің суы халықтың
тұрмыс қажеті үшін ғана емес, өнеркәсіп мақсаты үшін де пайдаланылады.
2. Қазақстандағы............... дала топырағының............................. жазығындағы............... дала топырағынан
айырмасы -........................ сортаң болып келеді.
3. Дала зонасының өзендерінің деңгейі................
Зонаны..............,............,..............,...............,..................,................,..................,............... және бірнеше шағын
өзендер кесіп өтеді.
4. Шөлейтте......... және............... шаруашылығы басым дамыған. Ойдым - ойдым суармалы
жерлерде..................,.................... өсіріледі.
Әрбір сабақтың қалай өткенін мұғалім кері байланыс арқылы білуге болады.
6. Кері байланыс
1. Мен бүгін не істей алдым
2. Маған қ и ы н болды
3. Мені таң қалдырды
4. Қызықты болды
5. Мен енді істей аламын
Көптеген сыныптарда тақырыптар мазмұнына сәйкес білім бекіту мақсатында мынадай кестені
толтыруға болады:
Не білеміз? Не білгім келеді? Не білдім?
Бұл бағдарламаның мені қызықтырғаны сол баланың өзі ізденіп, дәлелдеуі. Ол бұрын тыңдаушы болса,
енді ізденуші, ойлаушы, өз ойын дәлелдеуші, ал мұғалім осы әрекетке бағыттаушы, ұйымдастырушы.
Сын тұрғысынан ойлау – өз алдына сұрақтарға жауап іздеп, жан - жақты пікірлесу, талдау жасап отыру,
яғни оқушы санасын сол тақырыпқа байланысты ояту, ой шақыру, ойын жеткізу оны дәлелдей алу.
Сонымен қатар қасындағы оқушының пікірін тыңдау, сол пікірлерді салыстыру.
Бұл технологияның негізгі ұстанымдар: әлсін – әлі қайталау, міндетті кезеңдік бақылау, тіректерді
пайдалану, келіспеушіліктің болмауы, оқушының жетісіктерінің жариялығы, қателерді түзеуге
мүмкіншілік жасау, барлық балалар дарынды, табысқа жетуге жағдай жасау, оқытумен тәрбиенің бірлігі.
Сын тұрғысынан ойлауды дамыту күрделі процесс болып келеді. Сыни ойлау ақпарат алудан басталып,
қаралатын мәселеге байланысты шешім қабылдаудан аяқталады. Сыни ойлау кез – келген жас
аралықтарына тән. Сыни ойлау күрделі үрдіс болғандықтан, оқушыға сыни ойлау ортасын жасау қажет.
Мұнда әр оқушының ойы шыңдалып, өз даму деңгейіне сай жетістіктерге жетуге болады. Сыни
тұрғысынан ойлау қалыптасқан ортада оқушы: Нақты мақсат қоюға дағдыланады. Өзіне деген сенімі
артады. Оқу процесіне белсенді қатысады. Жолдастарының пікірін сыйлайды. Өзін толғандыратын,
проблемалық сұрақтар қоя біледі. Сараптауға, бағалауға дағдыланады. Пәнге деген қызығушылығы
артады.
Сын тұрғысынан ойлау жобасы мынадай үш құрылымнан тұрады.
Қызығушылығын ояту
Мағынаны тану
Ой толғаныс
Оқушының дербес ойлауын дамыту үшін география сабағындағы бұл технологияның тиімділігі бұрынғы
білім мен жаңа ұғым ұштастырылады. Ал соңғы кезеңде оқушы өз шығармашылығынан қабілетін
таныта алады. Мұнда оқушыға ойланып толғануға уақыт берілуі керек, ойын айтуға оқушы
шығармашылығын қалыптастыратынын атап өту керек. «Қызығушылығын ояту» кезеңінде алдыңғы
өткен тақырыпты тексеру мақсатында тест жұмыстарын өткізу арқылы оқушы білім деңгейін қадағалап,
жаңа сабақты бастар алдында «Топтастыру» стратегиясы арқылы оқушылармен бірлесе жұмыс жасауға
болады. Сабақтың қай құрылымында болмасын осындай стратегияларды қолданғанда «Мен не
үйретемін?», және «Оқушы үйреніп шығады? деген сұрақтарды есінен шығармауы керек. «Мағынаны
тану» кезеңінде оқушыларды топқа бөлу арқылы сұрақтар дайындап оны «Куббизм» стратегиясы
арқылы жүзеге асыруға болады. Сұрақтар үш деңгейде әзірленеді. Дайындаған сұрақтарға оқушылар өз
ойларын білдіріп жауап береді. Бұл технологияның келесі бір кезеңі – ой толғаныс. Мұнда «Венн»
диаграммасын қолдану арқылы тақырыптардың ұқсастығымен мен айырмашылығын көрсетуге болады.
Осы кезеңде пікір - сайыс немесе «5 минуттық эссе» жаздыруға болады. Мұндағы мақсат оқушылардың
193
өзіндік көзқарасын қалыптастыру. Эссе жазғанда сабаққа қабілеті төмен деген оқушылардың 5 - 6
сөйлемнен тұратын ойын жазса, соның өзі оқушыны сабаққа тарта білгеніміз.
Білім беру мазмұнын жаңарту, оқыту әдістерін жетілдіру оқушылар мен мұғалімдердің өзара қарым -
қатынасын жоғары деңгейде ұйымдастыру секілді міндеттердің қай - қайсысы да әрекетсіз іске аспайды.
Оқу - адамның саналы өміріндегі басты әрекет. Оқу әрекеті мұғалімнің басшылығы арқылы оқушының
сана - сезімін дамытуға бағытталады.
“Әрбір бала - болашақ данышпан» деген ойлы қағидаға мән берсек, яғни табиғи таланттарды ашу, жас
талапкерлердің жарқырап көрінуі үшін мұғалімге жүктелер міндет аз емес. Ол міндет - оқушылардың
шығармашылық қабілетін, танымдық белсенділігін, ой - өрісін дамыту үшін аянбай еңбек ету,
оқушының жеке тұлғалық күшін дамыту.
Осы идеяларды дамыту үшін оқытудың және тәрбиелеудің жаңа технологияларын қана отырып, жеке
тұлғаның дамуына қолайлы жағдай жасау, негізгі құндылық - оқушы және оның жеке тұлғасы. Жаңа
технологияны меңгеру мұғалімнің интеллектуалдық, кәсіптік, адамгершілік рухани, азаматтық, басқа да
көптеген адами келбетінің қалыптасуына игі әсерін тигізеді. Өзін - өзі дамытып, оқу - тәрбие үрдісін
тиімді ұйымдастыруға көмектеседі.. Сын тұрғысынан ойлау әдісі оқытуда дамыту технологиясына
жатады. Бұл илюстративті түсіндірмелі, ішнара іздену, пікір сайыс ойын, шығармашылық, өзін өзі
дамыта оқыту әдістерінің бірі.
Сын тұрғысында ойлау әдісі мұғалім қызметінде ұйымдастыра отырып, оқушылардың жеке, топпен
жұмыс жасау негізінде білім алуымен ұштасады. Бұл стратегия оқушының жекелеген мүмкіндіктерін
ашуға бағытталған. Бұл әдістің ерекшелігі оқу әдісінде қолданылады. Оқушылардың ауызша, жазбаша
тілін, ойлау есте сақтау қабілеттерін, әрбір ақпаратты сонымен бірге өзінің және басқаның
шығармашылығына сынай қарауы шығармашылық қабілетін дамытады.
Сын тұрғысынан ойлауды дамыту арқылы:
– Әр оқушы сабаққа толық қатыстырылып, деңгейін анықтай алады;
– Жеке тұлғаның танымдық белсенділігін арттырады;
– Қызығушылығын оятады;
– Сұрақ қойып, өз ойын еркін айтуға;
– Мазмұнын толық түсінуге жағдай туғызады.
– Әр сабақтарымда осы сын тұрғысынан ойлауды дамыта оқыту технологиясының элементтерін тиімді
қолданамын. Оқытудың әр түрлі технологиясын қолдану арқылы жеке тұлғаның қоршаған ортаға,
дүниеге өз көзқарасын қалыптастыруға жол ашады. Жеке тұлғаның қиялын дамыту барысында оларды
бақылуға, зерттеуге, ойлауға, сөйлеуге, ойын толық жеткізуге үйретемін.
Білім сапасын арттырудағы жаңа технологияларды оқып, үйреніп, сараптай келе, мынадай тұжырым
жасауға болады:
- білім алушылардың білім, білік сапасын арттырудағы жаңа технология түрлері сан алуан, оларды
таңдау жэне одан шығатын нәтиже оқытушының кәсіби біліктілігіне тікелей байланысты;
- жаңа инновациялык технологияларды енгізу жүйелі әрі мақсатты түрде жүргізілгенде ғана жетістікке
жетуге болады;
- жаңа оқыту технологияларын енгізу барысында әрбір оқу орнының материалдық - техникалық
базасының бүгінгі талапқа сай еместігі, әрі жетіспеуі, кадрлық әлеуметтің төмендігі көп кедергі
жасайды.
Қазіргі жас ұрпақтың саналы да сапалы білім алуының бірден - бір шарты - оқу орындарындағы білім
беру процесіне жаңа технологияларды енгізу екендігі сөзсіз түсінікті. Сондықтан ғылыми - техникалық
прогрестен қалыспай, жаңа педагогикалық инновацияларды дер кезінде қабылдап, өңдеп, нәтижелі
пайдалана білу – әрбір ұстаздың негізгі міндеті болып табылады. Біздің ойымызша, оқу орындарында
жаңаша басқару жүйесін енгізіп, оны жүзеге асыру міндет.
Білім беру саласындағы оқытудың озық технологияларын меңгермейінше, сауатты, жан – жақты маман
болу мүмкін емес.
Жаңа технологияны меңгеру мұғалімнің зейін – зерделік, кәсіптік, адамгершілік, рухани қасиеттерінің
қалыптасуына игі әсерін тигізеді, өзін – өзі дамытып, оқу – тәрбие сапасын арттыруға мүмкіндік береді.
Ш ығармашылық жұмысымда аяқтай отырып тәуелсіз еліміздің ұрпақтарын ұлттық
құндылықтарымызды сіңірте отырып
білім нәрімен сусындатуда ұсаздар қауымына,әріптестеріме тек қана шығармашылық жетістіктер
тілеймін.
194
Джакабаева Лиза Омаровна
Достарыңызбен бөлісу: |


title: «Өрлеу»БАҰО»АҚ филиалы «ҚР ББЖКБАРИ

text:
«Өрлеу»БАҰО»АҚ филиалы «ҚР ББЖКБАРИ
Екінші (негізгі) деңгей бойынша сертификатталған.
«Алматы облысының білім басқармасы»мемлекеттік
мекемесінің Қарасай ауданының
«Дарынды балаларға арналған үш тілде оқытатын
Әл-Фараби атындағы арнаулы гимназиясы»
коммуналдық мемлекеттік мекемесі
Жаңа технология- іс жүзінде
Президент Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев өз Жолдауында педагогтардың білімін жетілдіруде оқыту
үдерісіне жаңа әдістемелер мен технологияларды пайдаланудың аса зор қажеттігін баса атап өтті.Осыған
орай республикамызда ұстаздардың біліктілігін арттыруда Кембридж бағдарламасы жүзеге асуда.
Кембридж бағдарламасы бойынша, білім беру адамның білім алудағы нақты мүмкіндіктерін пайдалану.
Білім беру үдерісі білім алушының жүріс-тұрысын,ойлау үдерісін есте сақтау және қабылдауын
тәжірибеде зерттеген.Білім алу өте күрделі және жеке үдеріс.Бұл жолда адам көп еңбектеніп маңдай
терін төксе ғана, қандай да бір жетістікке жетеді. Әрине, маманның сапасы мұғалімнің біліктілігіне
тікелей байланысты.
Білім саласындағы болып жатқан түбегейлі өзгерістер ұстаздан үлкен жауапкершілікті талап етеді.
Өздігінен білім алатын, жан-жақты ізденетін, талпынатын, алдағы өмір жолын өзі болжай алатын тұлға
тәрбиелеу -ұстаздың қолында. Ал қоғамдағы жаңа өзгерістер ұстаздардың кәсіби біліміндегі
жаңашылдықты талап етеді.
Кембридж бағдарламасының негізгі міндеті – ұстаздардың білім біліктілігін арттыру педагогикалық
тәжірбиесімен ұстаздар арасында өзара бөлісу.Мұғалімнің күнделікті өткізетін сабағы ,қазіргі заман
талабына сай, әр қилы өзгеріске ұшырап отыруы тиіс.Сабақтың қызықты әрі тартымды өтуі ұстаздың
шеберлігіне байланысты, егерде мұғалім оқушының қызығушылығын арттыра алмаса, берген білім еш
нәтиже бермейді.
Жаңа технологияның басты мақсаты оқушылар арасында ынтымақтастық атмосферасын туғызу, баланы
оқыта отырып үйрету ойындарын пайдалану оның еркіндігін,белсенділігін дамыту,өз бетінше жұмыс
жасауға бірін- бірі тыңдауға,топпен жұмыс жасауға,өз бетінше шешім қабылдауға дағдыландыру.
Мен, өз іс тәжірибемде оқушыларды ұйымдастыруда сыныпта психологиялық атмосфераны
қалыптастыру бағытында ,түрлі тренингтер өткізуден бастаймын.Сабаққа қатысты түрлі топтастыру
жүргіземін.Өзімнің іс-тәжірибемде өзгерістер енгізу арқылы өзімді де,оқушыларымды да өзгерте
алдым.Ең алдымен оқушылармен шаттық шеңбер құру арқылы бір-біріне жақсы тілектер айтып жақсы
көңіл-күй сыйлайды, сабақ басталар алдында «алтын ережемізді» еске түсіріп оны сақтауға, бір-бірімізге
уәде береміз.
Топтық жұмыс, біріншіден, оқушыларға бірігіп жұмыс істеу мүмкіндігін тудырса, екіншіден, өзгенің
пікірін тыңдауға,ұйымшылдыққа тәрбиелейді, бірін-бірі оқытуға, бірінен-бірі үйренуге,уақытты
үнемдеуге жағдай жасайды.
Біз жаңа әдістер ретінде «Диалог арқылы оқытуды» басты назарға аламыз.Бұл әдіс, мұғалім мен оқушы
арасында, оқушы мен оқушының арасында, өзіндік ой-пікірді жүйелеу ,ойын толық айту амалы
қарастырылады.Бұл модульді барлық сабақтарымда қолданамын,себебі оқушы мен мұғалім арасында
диалог жиі болады.Бастауыш сынып оқушылары сабақта тез шаршайды ,сондықтан «мені түсін»,
«жұбыңды тап», «қайталай ғой», «Брейн-ринг», «тірек белгілер» сияқты, оқыта үйрету ойындарын жиі
қолданамын.Ойын арқылы оқушылар арасында диалог болады.
Сын тұрғысынан ойлау стратегиясы бұл әсіресе, табиғатынан тұйық, өз ойын жеткізе алмайтын,
талданған мәселелерден, баяндалған тақырып мазмұнынан тиімді байлам, түйін жасауда жасқаншақтық
байқататын оқушыларға пайдасы ұшан теңіз деп ойлаймын.Сабақ барысында оқушылардың сыни
тұрғыдан ойлау қабілеттерін жетілдіру үшін,ой-өрісін дамытуға арналған деңгейлік тапсырмалар беру,
тіл байлығын жетілдіру, өз ойын мазмұнды, мағыналы баяндауға дағдыландыру.
Бұрын мұғалім қалай сабақ беріп жүрді.
1. Тақырып түсіндіреді.
2. Қазақ тілі бойынша ережелерді түсіндіру.
3. Тақырып идеясын анықтайды, талдайды.
4.Дәптерге жаттығу жазу тапсырылады.
195
5. Мазмұнын айтып береді.
Топпен жұмыс бойынша өткізілген сабақтар үрдісіндегі өзгерістерді байқадым.Оқушыларымның іс-
әрекеті
1. Топқа бөліп, ой қозғайды.
2. Тақырыпқа қызықтырып бағыттайды.
3. Тасырмаларды анықтау ұсынылады, зерттеледі.
4. Шыңға жету мақсатында көптеген тапсырмаларды орындайды.
5. Ойларын жазуды ұсынады.
6. Ой қорытып, оны қағаз бетіне түсіреді.
7. Тұжырымдама жасайды.
Бағалаудың мақсаты ,әр мұғалімнің бағалауды қандай мақсатта және кім үшін қалай өткізу керек
екендігі туралы түсінігіне негізделеді.Бағалаудың басты мақсаты оқытудың қиындықтарын анықтау,
тестілер өткізу,өзіндік түзету өткізуге болады.Оқушының білімі және дағдыларын бағалау арқылы
мұғалімдер олардың болашақта мінез-құлқы мен дамуын болжайды.Оқыту үшін бағалау дегеніміз ,бұл
білім алушылар өздерінің оқудың қандай сатысында тұрғанын,қандай бағытта даму керек және қажетті
деңгейге қалай жету керек екендігін анықтау үшін қолданылатын мәліметтерді іздеу және түсіндіру
үдерісі.Бағалаудың нақты түрлері жоқ,сондықтан қалай түрлендіремін десе де, ол – мұғалімнің өз
шеберлігі.Алғашқы сабақтарда мен оқушыларды бір-бірін «Екі жұлдыз,бір тілек» арқылы бағалауын
ұсындым.Сигнал таяқшалары арқылы әр топ бірін-бірі бағалауды,бағалау парақтары,бағалау
критерийлері арқылы бағалауды үйренді.Менің мақсатым өзгені бағалау арқылы немесе өзгенің
жетістігі арқылы өз кемшілігін тауып оны келесі сабақта болдырмаудың жолын іздейді.Бұл бағалау
мұғалімге де өте жеңіл және тиімді.
Ақпараттық коммуникациялық технология оқушыларға ғылыми ұғымдарды түсіндіруді және олардың
қабылдауын,түсінуін жеңілдетуге мүмкіндік беріп,мұғалімдерге сабақ беруде көмектесетін маңызды
құрал болып табылады. Ақпараттық коммуникациялық технологияны пайдаланатын білікті мұғалім:
оқушылардың білімдерді меңгеруінің,олардың ақыл-ой қасиеттерін,оқуға деген жағымды қатынасын
дамытады.Оқушыға бүкіл өміріне жеткілікті білім береді;білімді арттырады.
Дарынды балаларда болатын ерекшеліктер:пәнге деген қызығушылық өте жоғары деңгейде,құбылыстар
мен пәндер арасындағы байланысты қабылдай алу және сәйкес тұжырымдар жасайды.Олар сабаққа
ерекше көңіл күймен келеді.Дарынды оқушы ойын ашық тереңнен жеткізе алса, енді біреулері сурет
салудан көрінеді.
Білім беру мен басқару және көшбасшылық Адамдар ойлауға қабілетті және ойлау туралы ойлануға да
қабілетті. Білім алуды үйрету, өз бетімен оқуды ойластыру және кейінгі оқу үдерісіндегі мұндай
ойлаудың нәтижелерін саналы қолдану үдерісі ретінде сипаттауға болады.Оқушылардың жас
ерекшеліктеріне сәйкес білім беру Бұл әдістің ерекшелігі-мұғалім бағыт беруші,ол оқушылардың өз
бетімен тақырыпты меңгеруіне жағдай жасайды.Ал оқушылар ізденуші,зерттеуші ретінде ақпарат
мағынасын өз бетінше жете түсіне алады, өткен тақырыппен салыстыра отырып, қорытынды жасай
алады. Барлық жастағы оқушыларға кез-келген мазмұнға сыни тұрғыдан қарап,өзіндік пікір
айтуға,саналы шешім қабылдауға бағытталады.Мұғалім-бағыт бағдар беруші, оқушы- ізденуші.
Осы 7-модульді өз сабақтарыма енгіздім сондағы менің байқағаным топпен жұмыс жасау үрдісі, сын
тұрғысынан ойлау,бағалауды,оқушылар бір-бірімен пікірлесе отырып, ортақ қорытынды шығаруды
үйренді. Тақырыптың түсініксіз жерлерін айқындады. Топтастарының сұрақтарына жауап берді.
Қорытынды шығарады, өз пікірлерін дәлелдейді.Өзара құрмет сезімін тудырды. Басқаның пікірін
тыңдауға сыйлауға, сөзін бөлмеуге үйренді.
Өз сабағымда белгіленген мақсатқа жету үшін, күнделікті үлкен жұмыстар
атқарудамын,оқушыларыммен өзара ынтымақтастығы негізінде жүзеге асуда
Сабақтың соңында тақырыпқа байланысты өз ойларын білдіруді, көкейлеріне не түйді соны қағаз бетіне
түсіруді үйренді және дағдыға айналды. Ізденудің нәтижесінде бүгінгі заман талабына сай сауатты,
білімді де, білікті оқушыларды тәрбиелеуге болады. Осы егеменді, тәуелсіз Қазақстанда өркениетке
бастар жолдың бастауы – мектеп десек, мектептің басты тұлғасы, жүрегі – мұғалім. Мектеп жұмысы мен
оқушы жетістіктерін өрістетудегі негізгі тұлға – ұстаз болғандықтан, ал сол ұстаз заман талабына сай
болуы үшін - әрқашан ізденуді, білімдерін жетілдіруді, жан-жақты, білікті болуды талап етеді.Ол үшін
ең бастысы мұғалім үнемі ізденіс үстінде болуы керек деп ойлаймын.
196
«С. Керімбеков атындағы орта мектеп мектепке
дейінгі шағын орталықпен» коммуналдық
мемлекеттік мекемесі
Педагог – психолог
Бекеева Маншук Халбаевна
«Қиын бала» және отбасы,мектеп арасындағы қарым-қатынас
«Қиын бала» атанып , отбасында да, мектепте де қиындық тудырып жүрген балалар туралы
айтылып та, жазылып та жүр. Әйтсе де, бұл мәселе әлі шешімін тапқан жоқ. Өйткені баланың «қиын»
аталуы азғана уақыттың нәтижесі емес.
Әдетте , бала мектепке дейінгі және оқу кезеңдеріндегі өсу,даму эволюциясынан өтеді. Сол кездерде
жанұядағы тәрбиеде кеткен кемшіліктер мен оқу-тәрбие жұмысындағы ақаулар ұштасып,баланың
қалыпты жағдайдан ауытқуына себепші болады.Атап айтқанда,ересектер тарапынан баланың саналы
деген талап-тілек, мұқтаждықтарын өнегелі тұрғыдан ескермеу,олардың жас мөлшері мен балалық
психологиясына көңіл бөлмеу сияқты кемшіліктер байқалмай кетіп жатады.
А.С. Макаренко: «Тәрбие –баламен сөйлесумен, оған ақыл-кеңес берумен ғана шектелмейді.Тәрбие-
тұрмысты дұрыс ұйымдастыра білуде, балаға әркімнің өз жеке басы арқылы үлгі -өнеге көрсетуінде»,-
деген ғой.Баланы жас кезінен бастап сыйлап,қадір-қасиетін ,ар-намысын бағалап, дұрыс сөйлеп, дұрыс
қарым-қатынас
жасаған
абзал.
Баланың айтайын деген өтінішін ,ақылдасқысы келген мәселесін ата-анасы тыңдап, ақыл-кеңес беруі
керек.
Ата-ана отбасындағы үлкендерді сыйлап, құрметтесе ,кішілерге қамқор болса, бала да сондай болуға
ұмтылады.Баланың тәрбиелі болып өсуіне берекелі отбасының әсері мол екені белгілі.
Әсіресе, отбасында қалыптасқан микроклимат (жанұя мүшелерінің бір-бірімен қарым-қатынасы, үй
тіршілігін әрқайсысының шама-шарқына қарай бөлісіп атқаруы,адамгершілік қадір-қасиеті, қоршаған
ортаға көзқарасы,
дүниетанымы ,олардан алатын әсерлері мен күнделікті әдет-дағдылары) баланың мінез-құлқының
жақсы,не жаман болып өсуіне ықпал етеді. Өкінішке орай, жанұя біткеннің бәрі бірдей ойдағыдай емес.
Дұрыс жанұя болса да, бала тәрбиесіне бақылау жасай алмай қалатындары да кездеседі. Біраз
жанұяларда мораль принциптеріне сай келмейтін жағымсыз қылықтар орын алады. Ендеше қиын
баланың пайда болуындағы объективтік және субъективтік факторлар ретінде мынадай себептерді
айтқан орынды.
Біріншіден, білім мен мәдени өресі төмен ата-аналар баласының ішкі жан-дүниесіне үңілмей,
педагогикалық заңдылыққа сыймайтын талап-тілек қояды,әрі оны сөзсіз орындауын талап етеді. Бұл
жердегі қателік балаға қойылған талаптың оның жасына, қабілетіне,іскерлігіне , мүмкіндігіне сай келу-
келмеуін ескермеуде. Соның салдарынан бала жанұя ортасында адамгершілік қадір-қасиеттері мен
эстетикалық сезім- талғамдары, логикалық ой өрісі жағынан өмір талабына сай өріс ала алмайды. Оған
дәлел, педагогикалық зерттеулердің қорытындысы бойынша үнемі ұрыс- жанжал, төбелес, бірін – бірі
жәбірлеу кездесіп тұратын жанұяларда өскен балалардың 40-43 пайызы, ішімдік орын алған ортада
өскен балалардың 30 пайызы , жезөкшелік пен моральға қайшы әдеттермен айналысатын ата-ана өсірген
балалардың 12 пайызы «қиын бала» аталады. Оларға тән қасиеттер – дөрекілік, қатыгездік, ұрлық,
жалқаулық,қиқарлық,тағы басқа жағымсыз мінездер.
М.Жұмабаев «Педагогика» ғылыми еңбегінде «жас бала –жас бір шыбық, жас кезінде қай түрде иіп
тастасаң,есейгенде сол иілген күйінде қатып қалмақ» деп түйін жасайды.
Қиын балаларды тәрбиелеудегі ұстанымдар.
Оқушының жан-жақты тәлім-тәрбие алуға ,олардың ішкі қасиеттерін анықтап, дарынын шыңдап,сол
арқылы өздері көздеген тәрбие бұлағына жағдай жасауымыз қажет.
Оқу-санқырлы рухани өмірдің тек бір ғана құрамды бөлігі.Егер ұжым ішінде идеялық,азаматтық,
интеллектуалдық, еңбектік,эстетикалық қарым-қатынастар болған жағдайда оқушылар толық мәнді
рухани өмір сүре алады.
Тәрбие күшіне ену дегеніміз- өз жұмысына ,ісіне сену.Себебі,нағыз сенім бар жерде ғана,нағыз
197
талашылдық ,еңбек тәртібі болады.
Қазіргі жас ұрпақтардың –болашақтағы еліміздің ертеңі болып табылатын балалардың сана-
сезімін,мінез-құлығын,ақыл-ойын дамыту үшін өзін-өзі басқаруды нығайтып,ұжымдық шығармашылық
істерге дағдыландырудың тәлім-тәрбиелік маңызы үлкен.
Мектепте оқудан тыс уақытта оқушының таңдауына сәйкес келетін,олардың қабілеті мен ішкі
қажеттілігін қамтамасыз ететін іс-әрекеттерді ұйымдастыру көзделеді.Соған сай олардың қабілетін
ашуға мүмкіндік туғызатын спорт,дене еңбегі,қолөнер,техникалық шығармашылық,т.б.іс-әракетті
үйрету үйірмелері мен секциялар ұйымдастырылады.Әр оқушы кез-келген
үйірмеге ,секцияға,клубқа өз жүрегінің қалауымен қатынасып, өзінің жеке басына тән қасиетін,яғни
өзіндік «менін» басқаларға танытуға мүмкіндік алады.
Әсіресе,ұстазбен
оқушының өзара түсіністігі ,оқушыға сенім көрсету, іс-әрекетке ерік
беру,көтермелеу,адамгершілік қасиеттерін танытуда, өзін-өзі тануға,өзін-өзін тәрбиелеуге жағдай туғызу
Белгілі ғалым Л.С. Выготский былай деп жазған: «Қызығушылық-бала қылығын итермелеуші күш.
Баланың іс-әрекеті оның органикалық қажеттілігімен сәйкестілігін көрсететін инстинктивті ұмтылыс.
Тұлғаны қандай да бір іс-әрекетке шақырғыңыз келсе, ең алдымен оның қызығушылығын тудыру қажет.
Оның сол іс-әрекетке дайын екеніне және оны орындауға барлық күшін бағыттайтынына көз жеткізуге
керек. Сонда ғана тұлғаның іс-әрекетті өз бетінше істей алады, ал мұғалім тек қана оның іс-әрекетін
басқарып және бағдарлап отырады».
Ал, мұғалімге психологиялық білім өзіне-өзі белгілі талап қоя білу үшін де және оқушыларға білу, білім
беру және тәрбиелеу үшін де қажетті өзіндегі жеке адамдық қасиеттерді дамытуға да керек.
Ал оқушының оқуға қызығушылығын тудыру мұғалімнің педагогикалық шеберлігі мен қабілетіне
байланысты болады. Бұл негіз ең біріншіден педагогтың жеке қасиетіне, қабілетіне, оқушымен қарым-
қатынасына, олардың әрекеттерін дұрыс ұйымдастыруына қарай құрылады.
Мінез-құлқында қиыншылығы бар оқушыларды әдетте екі топқа бөліп қарастырады:
1. Тән кемтарлығы және жан жарақаты бар оқушылар;
2. Отбасында, мектепте тәрбиелеуден шет қалған, жеке басын қалыптастыруда сыртқы кері
факторлардың, әлеуметтік жағдайдың әсері болған және өтпелі кезеңнің күрделілігінен мінезі дұрыс
қалыптаспаған оқушылар.
Қиын балалардың психологиялық ерекшеліктерін теориялық тұрғыда
Л.С. Выготский еңбектерінде талқыланды, сондай-ақ А.С. Макаренко тәжірибелерінен де үлкен орын
алды.
Бірқатар қазақстандық педагог зерттеушілер В.Г. Баженов, А. Жұмабаев, К.А. Жүкенова, А.М.
Карабаева, И.Ф. Назаров, В.А. Парфенов, В.А. Трифонов, В.П. Шевченко, Л.В. Лысенко, Л.К. Керимов
және т.б еңбектерінде қиын балалардың қиқарлық сияқты жағымсыз қасиеттерінің қалыптасуына
әлеуметтік-педагогикалық факторлардың әсер ететіндігін зерттеді.
Қоғамда болып жатқан өзгерістерге байланысты, балаларды заманымызға сай етіп оқытып-тәрбиелеу
үшін педагогтарға кәсіби және жеке тұлғасына талаптар қойылады (жоғары білімді, іздемпаз, жаңашыл,
198
креативті және т.б. Педагогтың жұмысы табысты болуы үшін әрбір баланың психологиясын жақсы білуі
тиіс. Егер де бала мұғалімнің тілін алмай жатса, бұл қиын бала деген жаңсақ пікір қалыптасып,
психологтың кабинетіне баруды нұсқайды. Бірақта бұл жағдайда бала мүлдем қиын бала емес шығар,
мәселенің түп тамыры педагогтың өзінің жеке басына қатысты болуы мүмкін, яғни, педагогтың
оқушылардың психологиясы туралы ақпараттардың таяздығынан оқушылармен жұмыс істеуде біршама
қиындықтарға кезігеді.
Сондықтан да, кез келген педагог «Қиын бала кім?», «Қандай балаларды қиын балаларға жатқызуға
болады?», «Қиын балалармен атқарылатын жұмыс түрлері» және жалпы қиын балалар туралы
ақрпараттарды білуге міндетті
Ол үшін педагог психологпен бірлескен іс-әрекетте жұмыстар атқарып, педагогтың психологиялық
білімін жетілдіруі тиіс. Жоғарыда ғалымдардың зерттеулерінде айтылып кеткендей, қиын баланың
пайда болуын отбасы және мектеп тәрбиесімен байланыстырады. Сондықтан қоғам, мектеп және отбасы
үйлесіп, бірігіп жұмыс істегенде ғана жұмысымыз тиімді болатынына еш күмәнім жоқ.
ӘДЕБИЕТТЕР
1 . Фатима Бизақова «Психологиялық түзету – дамыту жұмысы» 2013ж
2 . Ахметжанова Н. Мінез-құлқы қиын балалар / Н. Ахметжанова //Ұлағат
№ 1, 2001.
3. « Практическая психология образования» 2007
Алматы облысы, Алакөл ауданы, Үшарал қаласы
«№2орта мектепшағын орталығы бар»ММ
Мусанова Жанар Маулетқалиқызы
Тәлім сөз -тәрбие құралы
Қазақ халқы бала тәрбиесіне өте көп көңіл бөлген. Баланың ана құрсағына пайда болуына, оның
өмірге келуіне, оның алғашқы қадамына, алғаш жолға шығуына арналған жеке-жеке әдет ғұрпымыз,
жол-жоралғыларымыз бар.
Ұрпақ қамын ойлау –бүкіл қауымға ортақ парыз. Сондықтан бала өсіру, оны өнер
білімге,адамгершілікке тәрбиелеу туралы ақылды адамдар мен ата-баба ғақлиялары бүкіл халыққа ортақ.
Рас, ерте кезде ондай ерекше, педагогикалық қағидалардың барлығы бірдей қағаз бетіне жазылып,
арттық-кемі өңделіп кітап болып шыға берген жоқ. Бірақ халқымыздың ғасырлар бойына қорланып,
қомақтала түскен тәлім-тәрбиелік ойлары болған.
Кімде болса өзінен жасы үлкендерге жол бер әдептілік көрсет.
Кімде болса өзіңмен жасы кішіге, күш-қуаты төменге мейірімді бол.
Кемтарларға жәрдем істе, қарайла.
Ешкімге зұлымдық жасама.
Хайуанаттарға соқтықпа, ренжітпе.
Адамның айыбын шын пейілімен ғана оңашада өзіне айтып түсіндір. Мүмкін болғанынша ол адамды
сол айыпты істен құтқарып ал, түзу жолға сал.
Сен сәбисің. Біреуге үйретем дегеннен гөрі, үйренуге одан бір ғибрат алуға тырыс.
Көпшілік арасында басқаға реніш туғызатын, соқтықпалы сөз айтпа. Ондай іс өте ұят болады.
Асты керегінде ғана және уақытында ішіп үйрен.
Көшеде, сыныпта отырып аузыңды асқа толтырып алу әдепсіздік болады.
199
Көрінген нәрсенің бәріне қызықпа. Қандай кітап оқысаңда өзіңе пайдалы, тағлым алатын жерін
жадыңа тоқып ал.
Өзіне қарап кісі алма, сөзіне қарап кісі ал.
Өзіңе зиян келгелі тұрса да шындықтан тайма, оның ақыры қайырлы болады.
Қандай мұратың болса да өз еңбегіңе сен, басқаға телмірме.
Ғылым үйренуден басқа үшін кісіге жалынба.
Бір жақсы адамды көрсең,соған ұқсауға тырыс.
Атадан ұл туса игі,
Ата жолын қуса игі.
Өзіне келер ұятың,
Өзі біліп тұрса игі, демекші Төле би атамыз, әр бала өз істеген қателігін түсініп білуі керек деп
ойлаймын. Ата-баба үмітіне үкі таға отырып, болашақ ұрпақты халық қазынасымен сусындату арқылы
балалардың бойына адамгершілік,ұлтжандық сезімді қалыптастырады.
Сонымен қатар, қазақ халқы өз ұрпағын биікте жатқан кезінен бастап-ақ өлең –жыр мен әңгіме, ертегі,
тақпақ, санамақ т.б. арқылы тәрбиелік мәні бар сөздер арқылы тәрбиелеп отырған.
«Тыңдаушыдан кетсе де, айтушыдан кетпесін», «Ата мың жасамайды, ұрпақ мың жасайды»- дейді.
Ендеше, ұсынған тәрбие ізгілікке, имандылыққа, адамгершілікке, адалдыққа, еңбексүйгіштікке,
ұлтжандылыққа, отаншылдыққа тәрбиелеу екені сөзсіз.
Ақтөбе қаласы
Ақжар бастауыш мектебі
Муталиева Гүлдана Таупихқызы
ПӘНІ
Әдебиеттік оқу
КЛАСЫ 4
Муталиева Гүлдана Таупихқызы.
ТАҚЫРЫП
Қауын мен қарбыз
МАҚСАТЫ
«Қауын мен Қарбыз» ертегісінің мазмұны туралы түсінік қалыптастыру, көкөністердің
адам ағзасына келтірер пайдасын ұғындыру арқылы негізгі идеяны ашу.өзін де өзгені де
бағалай алуға үйрету арқылы алған білімдерін өмірде қолдана алатын ұрпақ тәрбиелеу.
КҮТІЛЕТІН
НӘТИЖЕ
Ертегінің мазмұнын түсінеді,көкөністердің денсаулыққа пайдалы екенін біледі,өзін де
өзгені де бағалай алады,алғанбілімдерін өмірде қолдана алады.
САБАҚ
КЕЗЕҢ/І
МҰҒАЛІМ ӘРЕКЕТІ
ОҚУШЫ ӘРЕКЕТІ
БАҒАЛАУ
РЕСУРС
ТАР
200
к
ір
іс
п
е
Ынтымақтастықатмосфера
сы "жүректен жүрекке"
1.Топқа
бөлу.Көкөністердің
суреттері бойынша топқа
бөлу.
Миға шабуыл
2.Жұмбақ шештіру.
Іші жұмсақ,сырты қатты
Домаланған ала бас
Етті-секер,сүті-тәтті
Дәмді шырын даяр ас
Олай
болса
бүгінгі
сабағымыздың тақырыбы
не деп ойлайсыңдар?
Оқушылар
бір-біріне
жүрекшені беру арқылы
жылы лебіздерін білдіреді.
Оқушылар
көкөністердің
суретін
таңдап
топқа
бөлінеді.
1-топ Қарбыз 2-топ Қауын
3-топ Қызанақ 4-топ сәбіз
2.Оқушылар
жұмбақшы
шешеді.
Қарбыз Қауын
Көкөніс
суреттері
Қарбыз
қауын
қызанақ
сәбіз
ц
Ж
аң
а
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sapasin-damitu-joldari.html?page=21#Ақтөбе_қаласы_Ақжар_бастауыш_мектебі_Муталиева_Гүлдана_Таупихқызы

title: «Өрлеу»БАҰО»АҚ филиалы «ҚР ББЖКБАРИ


url: http://emirsaba.org/sapasin-damitu-joldari.html?page=21#Алматы_облысы,_Алакөл_ауданы,_Үшарал_қаласы__«№2орта_мектепшағын_орталығы_бар»ММ__Мусанова_Жанар_Маулетқалиқызы

title: «Өрлеу»БАҰО»АҚ филиалы «ҚР ББЖКБАРИ


url: http://emirsaba.org/sapasin-damitu-joldari.html?page=21#«Алматы_облысының_білім_басқармасы»мемлекеттік_мекемесінің_Қарасай_ауданының__«Дарынды_балаларға_арналған_үш_тілде_оқытатын

title: «Өрлеу»БАҰО»АҚ филиалы «ҚР ББЖКБАРИ


url: http://emirsaba.org/sapasin-damitu-joldari.html?page=21#«Қиын_бала»_және_отбасы,мектеп_арасындағы_қарым-қатынас

title: «Өрлеу»БАҰО»АҚ филиалы «ҚР ББЖКБАРИ


url: http://emirsaba.org/sapasin-damitu-joldari.html?page=21#САБАҚ__КЕЗЕҢ/І_МҰҒАЛІМ_ӘРЕКЕТІ_ОҚУШЫ_ӘРЕКЕТІ___БАҒАЛАУ_РЕСУРС_ТАР

title: «Өрлеу»БАҰО»АҚ филиалы «ҚР ББЖКБАРИ


title:
м
ате - Сапасын дамыту жолдары

text:
м
ате
р
и
ал
дың
та
н
ыс
тыр
ы
лы
м
Сөздікпен жұмыс жүргізу
2.Жиксо әдісін қолдану
Кубизм әдісі
Қарбыз мен қауын қандай
шешімге келді?
Қауынды кім тауып алды?
Қарт қауынның дәнін не
істеді?
Қарбыздың жағдайы не
болды?
Бұл
ертегіден
нені
түсіндің?
Бұл ертегі ертегінің қай
түріне жатады?
Оқушылар
сөздікпен
танысады,кітаптағы сөздікті
дәптерге көшіреді.
Оқушылар мәтінді іштей
оқиды,топта талдап түсінеді
басқа
топпен
алмасып
түсіндіреді.Сұрақтар
дайындап қояды.
3Оқушылар өздеріне түскен
сұраққа жауап береді.
Екі жұлдыз бір
тілек
От шашу
кубик
201
Ж
аң
а
м
ате
ри
алд
ы
қ
олд
ан
у
1Сергіту
сәті
Интерактивті тақта
2.Эссе
жазуға
ықпал
ету.Егер
мен
қарбыз
болсам...
3.Мәтіндегі
түйінді
ойды шығаруға нұсқау
беру.
Түйінді ойға сурет салу.
Көршіңе әңгімелеп бер
4"Дән қауынның жүрегі.Ол
өлмесе ол мәңгі жасайды"
Синквейн Ойлан жұптас
бірік
Не? Қандай?
Не істейді?
4Сөйлем
5 Синоним
Интерактивті
тақтадан
қимылды қайталау арқылы
әуенімен жаттығу жасайды.
Әр оқушы жазған эсселерін
топта оқып береді.
Ең үздік эссені ортаға
шығарып оқиды.
Оқушылар мәтіндегі түйінді
ойды тауып айтады
Әр топ сурет салады.
Көршісіне түсіндіріп айта
Мыс:Қарбыз ,қауын
Дәмді
шырынды
пайдалы,тәтті
Өседі шіриді,көбейеді піседі
Біз
бақшадан
қарбыз
жинадық.
Көкөніс ды,талдайды.
Үш шапалақ
критерий
арқылы
бағалайды.
Өзара бағалау
От шашу
Интерак-
тивті
тақта
А3форма
т
Қо
р
ытын
ды
Блум түймедағы
Біз нені көріп тұрмыз?
Менің түсінігімше...
Не үшін?
Неге?
Сіз қалай ойлайсыз?
Сіз нені өзгертер едіңіз?
Үй тапсырмасын беру
Мәтінді оқу
Мыс:Қарбыз ,қауын
Дәмді
шырынды
пайдалы,тәтті
Өседі шіриді,көбейеді піседі
Біз
бақшадан
қарбыз
жинадық.
Көкөніс
Оқушылар үй тапсырмасын
күнделікке толтырады.
Бағалау парағы
Топ басшысы
дайын бағалау
парағы арқылы
бағалайды.
202
«Коркемская основная школа»
акимата Егиндыкольского района,
Акмолинской области,
сертифицированный учитель
3 уровня, 1 категории
Мухамедиярова Шынар Жаксыкельдиновна
«Современное образование: проблемы и инновации»
«Если ученик в школе не научился сам
ничего творить, то и в жизни он будет
только подражать, копировать».
Л.Н.Толстой
Современный мир – это быстро изменяющаяся динамичная система. Каждый элемент этой системы
представляет собой важное звено, от состояния которого зависит состояние системы в целом. И одним
из таких важных звеньев является современная школа, которая сочетает в себе множество разных
основополагающих аспектов.
Современные дети – это люди нового поколения, нового информационного общества. И умение
творить себя, свою жизнь очень важно! [2]
Как отметил Лидер Нации Нурсултан Назарбаев: «Сегодня важно взглянуть на образовательные
процессы как можно шире. Каждому человеку надо привить умение делать, умение учиться, умение
жить вместе в современном мире… Поэтому первостепенная задача современной системы образования -
это подготовка людей, обладающих критическим мышлением и способных ориентироваться в
информационных потоках».[3]
Такой результат обучения может быть осуществлен, через систему формирования ключевых
компетенций учащихся.
В образовании Европейского сообщества придается особое значение следующим ключевым
компетенциям:
• социальная компетентность (способность взять на себя ответственность, совместно вырабатывать
решение и участвовать в его реализации, толерантность к разным этнокультурам и религиям,
проявление сопряженности личных интересов с потребностями предприятия и общества);
• коммуникативная компетенция (владение технологиями устного и письменного общения на разных
языках, в т.ч. и компьютерного программирования);
• социально-информационная компетенция (владение информационными технологиями и критическое
отношение к социальной информации, распространяемой СМИ);
• когнитивная (персональная) компетенция (готовность к постоянному повышению образовательного
уровня, потребность в актуализации и реализации своего личностного потенциала, способность
самостоятельно приобретать новые знания и умения, способность к саморазвитию);
• межкультурные компетенции;
• компетентность в сфере самостоятельной познавательной деятельности
• специальная компетенция (подготовленность к самостоятельному выполнению профессиональных
действий,
оценке
результатов
своего
труда).[6]
Общеобразовательная школа не в состоянии сформировать уровень компетентности учеников,
достаточный для эффективного решения проблем во всех сферах деятельности и во всех конкретных
ситуациях, тем более в условиях быстро меняющегося общества, в котором появляются и новые сферы
деятельности, и новые ситуации. Но школе под силу – формирование основных ключевых компетенций.
В этих условиях, главной проблемой учителя является «поиск средств и методов развития основных
образовательных компетенций учащихся как условие, обеспечивающее качественное усвоение
программы». [5] Следует сказать, что ключевые компетенции формируются лишь в опыте собственной
деятельности, поэтому образовательная среда должна выстраиваться таким образом, чтобы ребенок
оказывался в ситуациях, способствующих их становлению. Ребенок должен уметь:
•
принимать решения, ставить цель и определять направление своих действий и поступков (а это
ценностно-смысловая компетенция);
203
•
работать в команде, принимать и понимать точку зрения другого человека (а это общекультурная
компетенция);
•
самостоятельно находить материал, необходимый для работы, составлять план, оценивать и
анализировать, делать выводы и учиться на собственных ошибках и ошибках товарищей (а это учебно-
познавательная компетенция);
•
кроме того, ученику приходится осваивать современные средства информации и
информационные технологии (а это информационная компетенция);
•
учиться представлять себя и свою работу, отстаивать личную точку зрения, вести дискуссию,
убеждать, задавать вопросы (а это коммуникативная компетенция);
•
ребёнок, выполняя работу над собственным проектом, учится быть личностью, осознавая
необходимость и значимость труда, который он выполняет (а это и социально-трудовая компетенция, и
компетенция личностного самосовершенствования); [1]
Наверное, каждый педагог в своей практике сталкивался с ситуациями, когда учащийся:
- получает задание, но, прочитав его, не может понять, в чем его суть;
- не может применить определенный набор знаний (фактов), которым он обладает, к решению
конкретной задачи и теряется в нестандартной ситуации;
- при выполнении коллективного задания не может согласовать свою позицию и действия с действиями
других и т.д.
Введение понятия “компетенций” в нормативную и практическую составляющую образования
обозначило проблему, типичную для школы, когда ученики могут хорошо овладеть набором
теоретических знаний, но испытывают значительные трудности в деятельности, требующей
использования этих знаний для решения конкретных задач или проблемных ситуаций:
- извлекать главное из прочитанного или прослушанного;
- точно формулировать свои мысли, высказываться по заданной теме;
- сотрудничать с другими при выполнении общего задания;
- планировать свои действия, оценивать полученный результат;
- предлагать различные варианты решения задачи и выбирать наилучший, принимая во внимания
различные – критерии;
- самоорганизовываться и т.д. [4]
Следует также отметить, что в современных условиях главной задачей образования является не
только получение учениками определенной суммы знаний, но и формирование у них умений и навыков
самостоятельного приобретения знания. И данную задачу дольно успешно можно решить, применяя
ИКТ на уроках. Использование ИКТ на уроках является одним из важных средств формирования
информационных компетенций учащихся. На таких уроках они не получают информацию в «чистом
виде» от учителя, а учатся ее добывать, анализировать, осуществлять отбор, что и является
составляющими частями информационной компетентности. [2]
Формирование ИКТ-компетентности не просто требование времени, а необходимость для любого
человека, живущего в условиях информационного общества.
И в завершении, мне хотелось бы сказать, что учитель, проводя работу по формированию ключевых
компетенций на своих уроках, должен, прежде всего, начинать с себя. Современный учитель должен
обладать большим жизненным опытом, научными знаниями, быть инициативной и творческой
личностью. Это необходимо чтобы выработать достаточно высокую компетентность в передаче знаний
учащимся и применение полученных знаний к жизни в комплексе. Тогда мы способны решить многие
проблемы. Ведь, как говорили еще древние греки: «Люди не хотят, чтобы ими управляли, они хотят,
чтобы их вели вперед»!
Список используемой литературы
1.Видюкова Н.В. Актуальность применения информационных технологий при формировании ключевых
компетенций учащихся. Пед. мастерская 2004, №4
2.Гиркин И. В. Новые подходы к организации учебного процесса с использованием современных
компьютерных технологий. // Информационные технологии. 1998. № 6.
3. интернет сайт http://www.zakon.kz «Система образования в Казахстане ориентируется на стандарты
XXI века»
4.Полат Е.С. Новые педагогические и информационные технологии в системе образования.- М.,1999
5. Селевко Г.К. Современные образовательные технологии: Учебное пособие. - М.: Народное
образование, 1998. - с.14 - 15.
204
6. Хуторской, А. В. Ключевые компетенции как компонент личностно-ориентированного образования
/А. В. Хуторской // Народное образование. – 2003. – № 2. – С. 58–64.
Сайдина Жанар Тлеухановна
Қарағанды қаласы
«№74 ЖББОМ» КММ-сі
қазақ тілі мен әдебиеті мұғалімі
МЕНІҢ СҮЙІКТІ КЕЙІПКЕРІМ. ЕТІСТІКТІҢ ШАҚТАРЫ.
І.Сабақтың тақырыбы: Менің сүйікті кейіпкерім.Етістіктің шақтары.
ІІ.Сабақтың мақсаты: а) білімділік: оқушыларға жаңа тақырыпты жан-
жақты меңгерту, оқушылардың сөздік қорын молайту, өздерінің сүйікті ке-йіпкерлері туралы айта білуге
үйрету, етістіктің шақтары туралы түсінік бе-ру; ә) дамытушылық: оқушылардың шығармашылық
қабілеттерін дамыту,
сөйлеу мәдениетіне баулу,алған білімдерін ізденіспен қолдана білуге үйрету;
б) тәрбиелік: оқушылардың рухани байлықтарын байытып, сүйікті кейіпкер-
лерінің бойындағы асыл қасиеттерінен үлгі алуға баулу.
ІІІ.Сабақтың түрі: жаңа тақырыпты меңгерту сабағы
ІҮ.Сабақтың әдісі: сұрақ-жауап, әңгімелесу, түсіндіру, ойын
Ү.Сабақтың көрнекілігі: суреттер
ҮІ.Пәнаралық байланыс: қазақ әдебиеті
ҮІІ.Сабақтың барысы:
І.Ұйымдастыру
Түрлі- түсті белгілердің ішінен қазіргі көңіл-күйлеріңе қайсысы жақын,сол суретті таңдай
қойыңдар.
көңіл-күйім жақсы көңіл-күйім өте жақсы көңіл-күйім жоқ
ІІ.Жаңа сабақ
1.Сабақтың тақырыбы,мақсаты,барысымен таныстыру.
2.Ой шақыру.
Балалар, кино көргенді ұнатасыңдар ма?
Қандай кейіпкерлерді білесіңдер?
Қай кейіпкерлерге ұқсағыларың келеді?
3. «Кейіпкер» сөзінен бірнеше сөздер шығарайық.
205
4.Грамматикалық тапсырма.Етістіктің шақтары.
5.1-тапсырма.Берілген етістіктерді шақтарына қарай кестеге толтырың-дар.
Бардым,
ойнап
отырмын, келеміз,
көрмекші, барыпты,
ойнарсың,
жатыр,
оқитын,
тұрғансыңдар.
6. 2-тапсырма. Өз
сүйікті
кейіпкеріңді сызба
бойынша
сипаттаңдар.
Аты
Мінезі
Қызметі
Жасы
Етістіктің шақтары
Осы шақ
нақ осы
шақ
ауыспалы
осы шақ
Келер шақ
мақсатты
келер шақ
болжалды
келер шақ
ауыспалы
келер шақ
Өткен шақ
жедел
өткен шақ
бұрынғы
өткен шақ
ауыспалы
өткен шақ
• отыр,тұр,жүр,жатыр
Нақ осы шақ
• -а,-е,-й
Ауыспалы осы шақ
болжалды
келер шақ
• -ар,-ер,-р
мақсатты
келер шақ
• -мақ,-мек,-бақ,-бек,-пақ,-пек
ауыспалы
келер шақ
• -а,-е,-й
Жедел өткен шақ
-ды,-ді,-ты,-ті
Бұрынғы өткен шақ
-ған,-ген,-қан,-кен
-ып,-іп,-п
Ауыспалы өткен шақ
-атын,-етін,-йтын,
-йтін
Осы шақ
Келер шақ
Өткен шақ
206
Рөлі
Қай шығармадан?
7.
3-тапсырма.Мәтінді түсініп оқып, өз сүйікті кейіпкерлерің туралы жазыңдар.
8.
Менің ең сүйікті кітабым- «Гарри Потер». Бұл кітаптағы басты кейіпкер Гарри
Потер маған қатты ұнайды. Ол- мейі-рімді және адал дос. Мен одан мейірімділік пен
шыншыл-дықты үйренер едім. Ол өзі Сиқыр мектебінде оқиды. Оның достары Рон,
Грейджер, Гермиона да үнемі қызықты оқиға-ларға тап болып жүреді. Мен Гарри
Потер туралы 3 кітап оқыдым.
8. 4-тапсырма. Берілген етістіктерді үлгі бойынша үш шаққа қойыңдар. Ұстау,тазарту.
Өткен шақ
Нақ осы шақ
Келер шақ
Мен
ұстадым
ұстап отырмын
ұстармын
Сен
Сіз
Ол
ІІІ.Қорытындылау
Етістіктің неше шағы бар?
Осы шақтың неше түрі бар?
Келер шақ қалай жасалады?
Жедел өткен шақтың жұрнақтарын ата.
ІҮ.Үйге тапсырма
«Менің сүйікті кейіпкерім» шағын шығарма жазу.
Етістіктің шақтарын жаттау
Ү.Бағалау
Ақтөбе қаласы Шалқар ауданы
№8 жалпы орта білім беретін мектептің 1 «А» сынып оқушысы
Муапықова Фатима Фарабиқызы
Жетекшісі : Отарова Айнұр Жалгаспаевна
Ғылыми жоба тақырыбы: Менің көшем - Ысқақ Абдуллин көшесі
Ғылыми жобаның жоспары
Мазмұны
І. Кіріспе
Туған өлке тарихы .
ІІ. Туған өлке мұражайы сыр шертеді....
2.1. Көше атауын алған тұлғалы есімдер .
2.2. Ысқақ Абдуллин – туған өлке мақтанышы.
ІІІ. Қорытынды
ІV. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Мақсаты:. Еңбек ері, таңдаулы шопан - Ысқақ Абдуллин туралы толық мағлұмат алу
Міндеті:. Туған өлкеміздің тарихы және есімдері көше атауларына берілген еңбек ерлерін білу.
Зерттеудегі жаңашылдығы: Туған өлкедегі көше атауын алған Ысқақ Абдуллин туралы мәлімет алу
Зерттеу әдістері: салыстыру, түсіндіру, жинақтау
207
Кіріспе
Туған жердің тарихын білу әрбір ұрпақтың борышы, парызы. Мен өзім тұратын Шалқар қаласының
тарихын және өзім тұратын көшенің атауын білгім келеді. Мен тұратын көше –Ысқақ Абдуллин көшесі
деп аталады. Өзіміз тұратын көше атаулары туралы не білеміз? Осы сауал мен қатты қызықтырды. Осы
өзімнің көшемнің атауын білу үшін көптеген мәліметтер іздедім.Өз көшемнің атауын толықтай білу
мен үшін жаңалық болды. Осындай таңғажайып , керемет мағлұматты білу үшін бастауыш сыныптағы
ұстазым-Отарова Айнұр Жалгаспаевна көмектесті. Біз мектептептің, қаламыздың кітапханалары мен
жергілікті мұражайлардан және қала әкімшілігінен мәліметтер іздедік.
Туған өлкенің тарихы
Шалқар қаласы қашан құрылды?
Шалқар ауданы Ақтөбе облысының оңтүстігінде Ақтөбе қаласынан 363 шақырым жерде орналасқан..
Арал аймағына жатады.Жердің көлемі 61, 2 мың шаршы км. яғни облыстағы ең ірі аудан болып
табылады. 1932жылы Ақтөбе облысы құрамында Шалқар қайтадан аудан болып құрылды.Қазіргі таңда
46000-дай халқы бар.
Топырағы ашық қоңыр, жылжымалы құмды. Өсімдіктен жусан басым.
Жануарлар әлемі бай - киік, қасқыр, түлкі, қарсақ, қоян.
Құстардан - бүркіт, көкқұтан, қасқалдақ, аққу, үйрек, т.б мекендейді.
Шалқар
шаһарымыз
шежіреге
бай
өлке.
Шалқардың
суы
тұщы
Елбасы Н.Назарбаевтың «100 мектеп, 100 аурухана» бағдарламасы бойынша білім шаңырағының бірі
– Шалқар қаласындағы №8 орта мектеп 3 қабатты, 1200 орындық Мектеп ғимаратының жалпы аумағы
21056 шаршы метр. Кітапханада 10 мың кітап қоры бар.
Ауданда жаңа емхана мен аурухана бой көтерді 2007 жылы аудандық ауруханадан денсаулық сақтау
Министрлігінің бұйрықтарына сәйкес емхана дербес бөлінді. Аурухана 2006 жылы Аудандық аурухана
ғимараты салынып, аурухана жаңа ғимаратқа көшірілді, бұрынғы аурухана ғимаратына туберкулез
ауруларына қарсы жаңадан ашылған 60 койкілік (төсек) аурухана орналасты.
Бүгінде
қаламызда
көптеген
жаңа
ғимараттар
бой
көтеріп
жатыр.
М. Шыманұлы мен І. Үргенішбаев көшелерінің қиылысында еңселі мешіт бой көтеруде. Имандылыққа
бет бұрған, адамгершілікті, адалдықты жанына серік еткен жандар үшін Алланың бұл үйі жамағатқа
үлкен
қуаныш
болды.
Шалқар қаласындағы Мырзағұл Шыманұлы көшесінің бойынан салынған Қазанғап атындағы Саз
мектебінің жаңа ғимараты пайдалануға берілді.
Шалқар
тарихында Шалқар жеріндегі батырлар, ақындар, жазушылар, күйшілерде бар.
Көтібар Бәсенұлы (1757 - 1893) Бәсен батырдың 6 баласының бірі болған. 1775 жылы шектіліктер мен
түрікпендер арасындағы ұрыста батырлығымен көзге түскен. Патшалық Ресейдің Отарлық саясатына
қарсы
күрескен.
Қарағұл Қонақбайұлы (1806 - 1890) әрі батыр, әрі би, әрі молда, әрі мырза Есет Көтібарұлының қол
бастаған
сенімді
серіктерінің
бірі.
Есет батыр (1803 - 1889) Ұлы борсық бойында, шалқар ауданында ақши деген жерде дүниеге келген.
15 жасында жайық қазақтарына қарсы күресте көзге түсіп «Батыр бала» атанған.
Сары Батақұлы ақын, әнші, композитор. Қазіргі Ақтобе облысы Шалқар ауданындағы 1863 жылы
туған. Оның әндері адамның жан дүниесін, ой – арманын, қиял - сезімін қозғайды.
Әйгілі жазушы, Әбдіжәміл Нұрпейісов Қызылорда облысы, Арал ауданында дүниеге келген. Оның
балалық шағы Шалқарда өтті. Осында №1 қазақ орта мектебін бітіріп, 1940 жылы армия қатарына
алынды.
208
Туған өлке мұражайы сыр шертеді........
Шалқар аудандық тарихи-өлкетану музейі 1987 жылы қараша айында ашылып 2007 жылы музейге
күрделі жөндеу жұмыстары жүргізіліп,. Олар Музей жаңаша заманауи технологиялармен
жабдықталған. Музей экспозициялары жаңа жәдігерлермен жылма-жыл жаңартылып, толықтырылады.
алқар
аудандық
тарихи-өлкетану
музейі
1987
жылы
қараша
айында
ашылып, алғашқы екі жыл қоғамдық негізде жұмыс істеді. 2007 жылы музейге күрделі жөндеу
жұмыстары жүргізіліп, экспозициялар қайта жасақталды. Олар 7 бөлімге топтастырылған. Музей
жаңаша заманауи технологиялармен жабдықталған
1. Этнография бөлімінде қазақтың ұлттық киімдері, киіз үй жабдықтары,қазақтың белгілі қолөнер
шебері Айдос Мұратовтың жасаған бұйымдары: ер-тұрман, адалбақан, ағаш керует,
сандық экспозицияда қойылған. Айдос ата Алматыдағы опера және балет театрының безендіру
жұмыс-тарына қатысқан, күйші Қазанғап Тілепбергенұлы-мен де кездесіп, домбыр жасап берген. Ұста,
зергер Кеңес Орынбаевтың пайдаланған көрігі, ат абзелдері қойылған.
2.
Батырлар бөлімінде қазақ елінің астанасы болған қасиетті де, киелі Түркістанды жаудан қорғайм
ын деп Сайрам соғысында опат болған, елдің бірлігін ту етіп ұстаған Тілеу Айтұлы,
алдағы мың жылдығын болжап өткен Мөңке Тілеуұлы, Мырзағұл Шыманұлы, Достан би,
«Біздің
ел
отырады
Қобда
жайлап,
Қоңынан
жарылады
бота-тайлақ,
Әлімнің
найза
батырлары,
жауына
аттанады.
«Бақтыбайлап»
-
деп,
аты ұранға шыққан Бақтыбай Төлесұлы, шекті руынан шыққан белгілі тарихи тұлға
,ұлы
жазушы
Мұхтар
Әуезовтың
«Айман-Шолпан»
драмасындағы
басты кейіпкер Көтібар Бәсенұлы, ержүрек батырлар Есет – Дәрібай, Қарағұл, Әзберген, Қайдауыл,
Арыстан, Жарас мерген туралы тарихи деректер сыр шертеді.
3. Өнер бөлімінде татулық пен бірліктің жаршысы болған сазгер Сарышолақ Боранбайұлы, аузы –
от, тілі – орақ, әрі батыр, әрі ақын Сары Батаұлы. Күй жанры өзгеге ұқсамайтын,
өзіндік қолтаңбасы, орындаушылық дәстүрі бар күйші Қазанғап Тілепбергенұлы және күйшінің кө
зін көріп, дәстүрін жалғастырушы шәкірттері Кәдірәлі Ержанов, Бақыт Басығараев,
Сәдуақас Балмағанбетов,, Нұрболат Жанаманов т.б. баспасөз және алғашқы мұғалімдер:
Спандияр
Көбеев,
Мейірхан
Орынбасаров,
Хайролла Бектенғалиев,, Орынбай Данияров туралы деректер жинақталған.
4.
Елбасы
тапсырмасы
бойынша
жасалған
«Мәдени
мұра» бағдарламасы аясында халқымыз көптеген құндылықтарымыз және асыл қазыналарымызбе
н
қайта
қауышты.
Соның айғағы ретінде біздің өлкемізде де көне тарихтың куәсіндей сонау Қыпшақ заманында XI-
XII ғасырда бой көтерген «Балғасын күмбезінің» жұрнағы, миллион жылдық тарихы бар, небір а
ңыздарды бойына сақтап тұрған сырлы «Сынтас», Бозой елді мекенінің оңтүстік батысында
орналасқан төрт күмбезді, кірер есігі құбылаға қаратылып салынған «Аққолқа» бейіті және т.б.
тарихи ескерткіштерге арналған экспозиция жасақталған.
5.
20-40-
шы жылдарындағы өлке тарихы бөлімінде: Қаладағы алғашқы өнеркәсіп ошағы болған теміржолы,
совет өнертапқышы Казанцев Флорентий Пименович ойлап тапқан қуатты тежегіш туралы,1918
жылдардағы
азамат
соғыс,
1918
жылы
жасақталған
Әліби
Тоғжанұлы
Жангелдин
керуені.
Ауыл
шаруашылығы,
Ұлы
Борсық,
Кіші
Борсық
және
Қарақұмды
қамтыған
көлемді
кәсіпорын
-
каучук заводы, 1930 жылдары аудан териториясында геологиялық барлау жұмыстары жүргізіліп,
ауданның
солтүстік
батыс
өңірінен
көмір
қоры
табылған,
ал
1938
-
1939 жылдары алғашқы көмір өндіре бастаған шахта және басқа да тарихи деректер сыр шертеді
.
6.
Ұлы Отан соғысы жылдарына арналған бөлімде:Совет одағының батыры І.Үргенішбаев туралы жә
не соғысқа дейін мектепте ұстаздық еткен кездегі, бала кезіндегі пайдаланған заттары экспозицияғ
а
қойылған.
Даңқ
орденінің
толық
иегері
Шамсудин
Рафиковтің,
басқа да жерлестеріміздің майдандағы ерлігі мен тылдағы еңбегі туралы баяндалады және
соғыс
жылдарындағы
қару
–
жарақтар,
сонымен
қатар
ауған
соғысында
ерлікпен
қаза
тапқан
Имамадин
Тұрғанбаев,
Ү.Шүйіншалин,В.Прохоренконың төс белгілері, жауынгерлік киімдері экспозициядан орын алған.
209
7.Табиғат бөлімінде емдік қасиеті бар шипалы суы «Шалқар суы», аң-құстар, шөл-
шөлейт аймақтың өсімдіктер дүниесін зерттейтін Арал маңы тәжірибе станциясы, тарихи –
табиғи байлық «Ізтас» орналасқан.
8.Тәуелсіз Қазақстан бөлімінде Қазақстан Республикасының мемлекеттік нышандары мен рәміздері
не
арналып
бұрыш
жасалған.
Атақты
жерлестеріміз
Нәби
Жақсыбаев
–
Қазақстандағы
алғашқы
түрлі-түсті
металургия
инженері,
Төлепберген
Төлебай
–
экономика ғылымының докторы, профессор, Владимир Михайлович Архипов – генерал – полковник,
Тәңірберген
Жалмағанбетов
–
генерал
–
майор,
Төлеубай
Төлепбергенов
–
тарих ғылымының кандидаты, Бегежан Сүлейменов – тарих ғылымының докторы, Төлеу Бәсенов –
алғашқы қазақ сәулеткері, Әбдіжәміл Нұрпейісов - №1 қазақ орта мектебінің түлегі, жазушы, Дәулет
Үмбетжанов – физика – математика ғылымдарының докторы, Бибігүл Иманғазина – жазушы,
Серік Ақшолақов – нейро –хирург, әлем дәрігері, Үмбетбай Уайдин – сатирик жазушыт.б., Еңбек
ерлері Смағұл Маманбаев, Елубай Ерімбетов, Алексей Тихонов, Жұмабек Дүйісов, Ысқақ Абдулин,
Нағым Қобландин туралы топтастырылған.
Ысқақа Абдуллин –таңдаулы шопан.
Жоғары да аталған ақын, жазушылар, батырлар атында көше бар. Көше атауын алған тұлғалы есімдер
: М.Шыманұлы, Есет Батыр, С.Батақұлы, С.Жаманқұлов, Ә.Жангелдин, А.Тихонов,Ж.Дүйісов,
Т.Бәсенов, Т.Жалмағанбетов, Н.Жақсыбаев, Е.Ерімбетов, Қазанғап, Әйтеке би , Ы.Абдуллин . Туған
өлке көше атаулары қандай жарасымды! Шалқар қаласының көшелерінің атаулары да затына сай.
Мен тұратын көшенің атауы-Ысқақ Абдуллин көшесі деп аталады. Ы.Абдуллин кім? Оны біз білеміз
бе?
2008 жылы 24 сәуірде Шалқар қаласы әкімінің № 85 шешімімен Қаңбақты көшесіне
«Ысқақ Абдуллин »атағы берілді. Көшенің ұзындығы 500 метр. Қазіргі таңда Ысқақ Абдуллин
көшесінде 40 үй қоныстанған.
Мен , Муапықова Фатима Фарабиқызы Ысқақ Абдуллин № 21 үйде тұрамын. Келесі көшеде Елбасы
Н.Назарбаевтың «100 мектеп, 100 аурухана» бағдарламасы бойынша саланған № 8 жалпы орта білім
беретін мектеп орналасқан.
Ысқақ Абдуллин 15.10.1936 жылы Шалқар ауданы Жаңа қоныс ауылында дүниеге келгеен.
Облыстың таңдаулы шопаны. « Еңбек даңқы» орденінің толық иегері, Қаз. КСР Мемлекеттік
сыйлығының лауреаты
1954-66 ж.ж « Жаңа қоныс» ұжымшарында шопан, аға шопан .
1966-74 ж.ж « Айшуақ» кеңшарында аға шопан.
1974-87 ж.ж. «Жас жігер» қой өсіруші комсомол- жастар бригадасының жетекшісі , кейін осы
кеңшарда малдәрігерлік меңгерушісі болып қызмет атқарды.
Ақтөбе облысының 1969 ж. Таңдаулы шопаны.
Қазақстан Компартиясының XV сьезінің делегаты ( 1981)
КСРО халық шаруашылығы жетістіктері көрмесінің алтын, күміс медальдарының иегері.
«Еңбектегі ерлігі үшін» медалімен, Қаз. КСР Жоғары Кеңесінің Құрмет грамотасымен
марапатталған.
1975, 1976, 1982 жылдары « Еңбек даңқы» орденінің толық иегері атанды.
Одақтық дәрежедегі дербес зейнеткер атанған адам. Атында көше бар. 2001 жылы өмірден өтті.
Қорытынды
Ысқақ Абдуллиннің өмір жолы туралы көптеген мәлімет алдым. Мен өз көшемді мақтан етемін.Өзім
білген деректерді құрбыларыммен де бөлісемін. Әрбір ұрпақ өз өлкесінің тарихын білсе,қадірлесе өз
көшесіне қамқорлықпен қарар еді. Көшеме «Ысқақа Абдулиннің » есімі неге берілді деген сұраққа
жауап тапқандаймын.
“Қасиетті қазақ жері- ата-бабаларымыздың даңқты тарихын атының тұяғымен қазып кеткен жер ”-
демекші, ата - бабамыздың ерен еңбегін қадірлеп, туған жерімізді , өзіміз мекен еткен көшемізді таза
ұстауымыз керек. Және өз зерттеу жұмысымды Елбасының сөзімен аяқтағым келеді : «Мәңгілік Ел –
ата-бабаларымыздың сан мың жылдан бергі асыл арманы.Ол арман – әлем елдерімен терезесі тең
қатынас құрып, әлем картасынан ойып тұрып орын алатын Тәуелсіз Мемлекет атану еді.
Ол арман – тұрмысы бақуатты, түтіні түзу ұшқан, ұрпағы ертеңіне сеніммен қарайтын бақытты Ел болу
еді.Біз армандарды ақиқатқа айналдырдық. Мәңгілік Елдің іргетасын қаладық »
Пайдаланылған ақпарат көздері
210
Газеттер,журналдар, ғаламтор желісі
«Шалқар» энциклопедиясы Шалқар, 2009
«Ақтөбе» газеті 2012 жыл
Отарова Айнұр Жалгаспаевна
Ақтөбе облысы Шалқар қаласы
№ 8 жалпы орта білім беретін мектептің бастауыш сынып мұғалімі
Қазақстан Республикасының Білім Беру Ісінің Құрметті Қызметкері
Білімі: Жоғары
Санаты : Жоғары
Еңбек өтілі: 18 жыл
Әдебиеттік оқу 4- сынып
Сабақтың тақырыбы: Қазантаста С.Кенжеғұлов
Сабақтың мақсаты:
Білімділік: Мәтін мазмұнын түсініп, идеясын ашуға негіз жасау.
Дамытушылық.Топтық немесе жеке жұмыстар арқылы шығармашылық дағдыларын дамыту, өзінше
ойлау, сөйлеу мүмкіндігіне еркіндік беру, қолдау.
Өмірдегі қарама-қайшылықтар мен жағымды- жағымсыз деген түсініктерді ажыратып, баға беру арқылы
шындыққа қарым –қатынасын қалыптастыруға жағдай туғызу
Сабақ типі: Жаңа білімді меңгерту
Оқыту әдісі : топтық
Сабақ көрнекілігі: кеспе қағаздар, слайдтар
Сыни ойлауды дамытуға арналған сабақтардың « қағидасы»
1 Оқу барысында ақпаратты дайын күйде ұсынбаңыз. Оқушы жаңа білімді өз бетімен іздеуі тиіс.
2. Тапсырма берген кезде жалпылама әдісті пайдаланыңыз
3. Сауал қойлған соң азғантай үнсіздік пайдаланған жөн.
4. Оқушыларды тапсырманы өз бетінше орындау тиіс
5. Оқушылар өз жауаптарын түсіндіре алуы тиіс.
6. Жауапты бағалауға асықпаңыз.
7. Бала жұмысын бағалайтын марапат сөздерді қолдануға болады.
8. Барлық жауаптарды талқыға салу керек. Қате жауапты тауып, себеп-салдарын ұғыну қажет.
Сыни ойлауды дамыту сабағына үш кезеңнен тұратын сабақ түрі жатады.
1-кезең- қызығушылықты ояту( кіріспе , ой қозғау)
2-кезең- мағынаны ашу( танымдық кезең)
3- кезең- ой толғаныс ( рефлексия)
1-кезең
Қызығушылықты ояту мына қызметтерді атқарады:
- Дәлелдеме ( мотивациялық)- тақырыпқа, жаңа ақпаратқа қызығушылықты ояту;
- Ақпараттық- бар білімді актуалдандыру және жүйелеу;
-Сындарлы қарым-қатынас, байланыс (коммуникативті)- жанжалсыз ой алмасу;
-Мақсат қою-зерттелген тақырыптың мақсатын анықтау.
211
1.
Қызығушылықты ояту. Топқа бөлу.Балаларға мақал-мәтелдер беріледі.Мақал-мәтелдердің
мағынасына қарай топтарға бөлінеді.
1-топ «Еңбек» тобы
2-топ. « Бірлік» тобы
3-топ « Мамандық « тобы
Үй тапсырмасы Диқан баба
« Қабырға газеті» және « Галереяға саяхат» әдісі арқылы тексеріледі
Күтілетін нәтиже: Оқушылар білімді сараптайды, жинақтайды, бағалайды, таным әрекеті процесінде
қарым-қатынас шеберлігі артады.
Бұл әдіс 4 қадам арқылы жүзеге асады.
1- қадам- кез-келген тақырыпты аяқтаған соң, оқушылар өздеріне ұнаған түсті таңдап, әр түрлі
геометриялық фигураларды қиып алады. Жанр таңдап( өлең, өтініш, әңгіме т.б) тақырыпты қалай
түсінгендерін жазады.
2-қадам: қабырға газеті бөлме қабырғасына ілінеді.
3- қадам: Галлереяға саяхат- мұғалім белгі берісімен , қабырға газеттерін қарайды., сараптайды ,
талдайды.
4-қадам: галереяға саяхат аяқталған соң топтар жұмыстарға шолу жасайды, өз пікірлерін қорғайды ,
сұрақтарға жауап береді.
«Мағынаны тану» кезеңі мынадай қызметтерді атқарады:
-
Ақпараттық-(тақырып бойынша жаңа ақпарат алу)
-
Жүйелілік-( алынған ақпаратты білім деңгейі бойынша топтастыру)
-
Мотивациялық-( тақырыпқа қызығушылығын, танымдық ұмтылысын құптау)
-
Коммуникативтік- ( жаңа ақпаратты алуда жанжалсыз ой алмасу)
-
Мақсат қоюшылық- пайда болған жағдайға байланысты оқыту мақсатына түзетулер енгізу)
-
« Мағынаны тану » Жаңа сабақ
-
Мына суретте не бейнеленген? /Тастар/
-
„Тастардың өзіндік тарихы бар Тастарда сөйлейді екен. Ал, олар қалай сөйлейтіні туралы аңыз әңгіме
оқығыларың келе ме? Аңыз дегеніміз не? Дәптерге „Аңыз” сөзіне байланысты балалар ассоциация
жазады.
Бүгін біз С.Кенжеғұловтың „ Қазантас” аңыз әңгімесімен танысамыз.Автор туралы мәлімет беріледі.
«Қазантас» мәтіні не туралы болуы мүмкін?
«Қазантас” әңгімесі «Болжам кестесі » әдісі арқылы жүргізіледі.
Дәптермен жұмыс
Аңыз
212
Жүзеге асыру қадамдары. 1-қадам: мұғалім әңгімені үзіп оқиды.
2-қадам:үзінді оқылып болған соң мұғалім оқушылардың әрі қарай не болатынын жорамалдауын
сұрайды және оны кестенің бірінші бағанына жаздырады:
Мәтіннен 1-үзінді
Не болады?
Өз сөзіңді неге сүйеніп айтып
тұрсыз?1-үзіндіге
сүйеніп,дәлелдеңіз.
Шын мәнінде не болады?
Мәтіннен 2-үзінді.
Не болады?
Неге сүйеніп айтып тұрсыз?2-
үзіндіге сүйеніп,дәлелдеңіз.
Шын мәнінде не болды?
3-қадам: оқушылар өз болжамдарын 1-үзіндінің мазмұнына сүйене отырып,кестенің 2-бағанын
толтырады.
4-қадам:мұғалім мәтіннің 2-үзіндісін оқиды.
5-қадам мұғалім берген ақпаратты оқушылар өз болжамдарымен салыстырады.
Жұмыс осылайша жалғаса береді.
-Осы балалардың басында болған оқиғаға ұқсас қандай мәтінді білеміз.
(Асан мен Үсен)
„ Асан мен Үсен” және „Қазантас” әңгімесін „ Шығармалар кестесі” арқылы орындаймыз.
« Шығармалар кестесі»
Әңгімелер тақырыбы
Бай баласы мен жарлы баласы
Қазантаста
Авторы
Ы.Алтынсарин
С.Кенжеғұлов
Оқиға орны
Көшкен ел жұрты
Көшкен ел жұрты
Кейіпкерлері
Асан мен Үсен
Баттал мен Қойшыбай
Оқиға
Жұртта адасып қалу
Жұртта қалу
Себебі
Көшкенде ұмыт болған
Жұртта қалу
Неге жылады?
Қорықты , қарны ашты
Қорықты , қарны ашты
Оқиға немен аяқталады?
Аман есен үйге оралады
Бір бала тасқа айналады
Себебі
Досының айтқанын тыңдады
Білгеннің тілін алмады
Шығармалар кестесіне қарай отырып, қандай мақал-мәтелдерді келтіруге болады. ?
Әңгімедегі мақал-мәтелдерді теріп жазу.
Туған өлкедегі ескерткіштер туралы мұғалім қосымша ақпарат беріледі.
Қосымша ақпарат: Шалқар ауданы аумағында тарихи-археологиялық және мәдени ескерткіштер,
қорғандар мен обалар сақталған. Олар: Есет-Дәрібай мазары, Тұяқбай тамы, Тоқпан күмбезі, Балғазын
күмбезі т.б
213
«Есет-Дәрібай» мазары
Әңгімедегі Баттал мен Қойшыбайды «Венн диаграммасы» арқылы салыстыру.
„ Қазантаста” әңгімесіндегі ескерткішті бейнелейтін сөзді табу
«Ауыл балалары Қазантасқа талай барып,жартастағы суреттерді қарап тамашалайтын едік.Әсіресе сол
төбедегі бала бейнесі ақшыл сұр тасқа қызыға қарайтынбыз.Кәдімгі бала сияқты екі қасы,екі аяғы,басы
бет-бейнесі ап-айқын.Тұрқы 12-13 жасар баланың бойындай »
Қорытынды:Бұл тас ескерткіш – жалқау болма деген ескерту сияқты символ.
«Рефлексия» кезеңі мынадай қызметтерді атқарады:
Коммуникациялық - жаңа ақпарат туралы пікір алмасу;
Интерриаризациялық - жаңа білімді иемдену;
Мотивациялық -ақпарат кеңістігін әрі қарай кеңейту;
Бағалау - жаңа білімнің бұрынғы біліммен сәйкестігі,
өз ұстанымын жасау, үрдісті бағалау.
Рефлексия. Осы әңгімедегі Баттал секілді ерке,жалқау балаға хат жазып, автор орындығында хатты
оқу. Бағалау
„ Бүгін сабақта жүрегіммен не әкетіп барамын ” айдарымен оқушылар өздерін бағалайды.
Үй тапсырмасы.
„Сыр сандық стратегиясы” Бүгінгі сабақтан есте қалған 10 заттың атын жазу.Осы аталған заттардың
ішінен қатты ұнаған үшеуін белгілеп, солар туралы толығырақ мәлімет жазады.
Баттал
Қойшыбай
214
Рысмамбетова Райхан Иманғалиқызы
№217 Б.Шалғынбаев атындағы орта мектептің
қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі
«Егер де біз қазақ деген ұлт болып тұруды тілесек, қарнымыз ашпас қамын ойлағанда тіліміздің де
сақталу қамын қатар ойлау керек.»
(А.Байтұрсынұлы)
Қазақ тілін сапалы оқытудың жаңа технологиялық
әдіс –тәслдері мен түрлері.
Бүгінгі күнгі ғылым мен техниканың дамуы қазақ тілін үйретудің жаңаша жолдарын талап етеді.
Тәуелсіз Қазақстанның әр азаматы мемлекеттік тілде еркін қарым - қатынас жасауы керек. Ол үшін
адамдармен қарым - қатынас жасау, яғни коммуникацияға түсуді үйрету қажет. Ф. Ш. Оразбаева өзінің
« Тілдік коммуникация негіздері»атты еңбегінде: «Коммуникация – қарым - қатынас, араласу,
хабарласу, байланыс деген сияқты мағыналарды білдіре келіп, адамдардың тіл арқылы сөйлесу процесін,
тілдесу ерекшеліктерін, тілдің әлеуметтік мәні мен қоғамдық қызметін, адамдар арасындағы қарым -
қатынасты, өзара түсінушілікті көрсетеді»,- деп атап өтті.
Мектепте қазақ тілін оқыту үдерісі тұтас білім беру жүйесіне тән жаңашаландыру үдерісін
басынан өткеруде. Осындай жағдайда қазақ тілінен берілетін білім мазмұны мен оқыту
әдістемесінің жаңашалануы оқушылардың жеке басының дамуы мен әлеуметтенуіне негіз
қалайтын жалпы орта білім беретін мектептің 10-11 сыныптарында бейіндік оқыту, 5-9
сыныптарда бейіналды оқыту әдістерін анықтауды және жүйелеуді талап етіп отыр. Оқушылардың
тілдік-лингвистикалық білімінің сапалы болуы - барлық пәндердің сапалы оқытылуының негізі
болып табылады. Өйткені қазақ тілі - маңызды қарым-қатынас құралы, жеке тұлғаның
әлеуметтенуінің негізгі құралы.
Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі мәртебесіне ие болып отырған қазақ тілі ана тілі
пәні ретінде де, мемлекеттік тілді үйрену пәні ретінде де 1 сыныптан бастап 12 сыныпқа дейін
оқытылады. Мұның өзі оқушылардың қазақ тілінен (басқа тілдерден де) филологиялық даярлығын
күшейтуге назар қойылып отырғанын айқын танытады. Осылай қазақ тілі сабақтары бейіналды
сыныптарда да, бейіндік оқыту сыныптарында да білім берудің маңызды бір бөлшегі ретінде
анықталады. Қазақ тілі пәнінің функционалдық қызметі сондықтан да ерекше назар қойып
оқытуды қажет етеді.
Осымен байланысты, қазақ тілін сапалы оқыту әдістемелері мен сабақ түрлері арнайы
қарастырылып, белгілі бір жүйеге түсірілуі керек. Оқушылардың сауаттылығын дамыту
бағытында «Қазақ тілін ана тілі ретінде оқыту әдістемесі» мен «Қазақ тілін мемлекеттік тіл
ретінде оқыту әдістемесі» салалары зерттелуі күн тәртібінде өзектілігімен қойылып келеді.
Бұл әдістемелердің әрқайсысында да қазақ тілінің коммуникативтік құзыретті қалыптастыру
міндеті басқы орынға қойылып қарастырылуы керек.
Қазақ тілін оқытуды ұйымдастырудың сапалылығы күн өткен сайын артып келеді. Мұғалімдердің
сабақ формасы мен түрлерін, әдістерді жетілдіріп отыруға баса назар аударатыны бүгінгі күні
көпшілік назарына тегіс танымал болып келеді.
Қазақ тілі сабақтарының тиімділігін арттырып, оқушылардың алған білімінің сапалы болуына не
ықпал ете алады? Қазақ тілі сабақтарының тиімділігі, ең алдымен, оқушылардың іші пыспайтын,
оқу іс-әрекеттеріне толы, нәтижесі жоғары деңгейде болу белгілерімен танылады. Ол үшін
мұғалім сабаққа даярлығын тиімділікті арттыру мақсатында құруы керек. Сөз жоқ, мұғалімнің
215
кәсіби шеберлігі мен білімінің жан-жақтылығы, деңгейі жоғары болуы бұл ретте үлкен орын
алады.
Сабақ жоспарын әзірлеу – сабақтың әдістемелік сценарийін жасау мұғалімнен режиссерлік
қабілеттен кем емес таланттылықты керек етеді. Сабақтың әдістемелік сценарийінде сыныптағы әр
оқушының «өзіндік ролі» айқын берілуі керек. Сабақтың барлық кезеңдерінде мұғалімнің сабақ
берушілік қана емес, басшылық, жетекшілік, қолдаушы, ынтымақшылдық болмысы айқын сезіліп
тұруы керек. Мұғалім қазақ тілі сабақтарын «грамматикалық ережені айту», «жаттату»,
«талдаулар жүргізу» сияқты ғана дәстүрлі әдістермен шектемей, оқушылардың функционалдық
сауаттылығын, яғни күнделікті өмір жағдаяттарында керек болатын білім мазмұнын теориялық
және практикалық бағытта ұйымдастыруы міндетті. Сабақ үстінде оқушылардың «жеке» - «екеу» -
«үшеу» - «төртеу» - «бесеу» немесе «топ» – «команда» – «сынып» – «жеке» түрінде жұмыс істеуін
ұйымдастырып, тапсырмалардың осы желіде орындалуын қадағалауы тиіс.
Қазақ тілі сабақтарының «Қызықты грамматика әлемінде», «Квест-сабақтар», «Жоба сабақтар»,
«Ойын сабақтар» сияқты оқу іс-әрекеттері белсенді өтетін түрлермен көбірек ұйымдастырылуы
арқылы оқушылардың өз бетімен қазақ тілі меңгеру дағдыларын қалыптастыруға мүмкіндік мол
болады.
Осы айтылғандармен қатар қазақ тілі сабақтарында оқушылардың «рефлексиялық жаттығулар»
орындауына, білімін тексерудің тестілік түрін қолдануына, жаңа ақпараттық технологияларды
мұғаліммен және өз бетімен қолдануына, жоба жұмыстарын түрлі формада қорғауына, өзара
пікірталастар мен семинар-сабақтар ұйымдастыруына жағдайлар жасап, белсенділігін арттыру
жолдары көзделеді.
Қазақ тілі сабақтарының көздейтін түпкі нәтижесі – оқушылардың білім алу ізденісі арқылы
өздерінің қолын жеткізетін әдістерді қолдану. Сол арқылы оқушылардың өмірлік тәжірибесі
байытылып, жеңіске жету және оны қуанышты эмоциямен сезініп, алдағы сабақтарға қызыға
құлшынысы артуы сияқты жайлы сезімдерге бөленуі керек. Мұндай жайлы сезімдер оқушының
рухани баюына, ішкі қуаты ашылуына, жеке тұлға ретінде қалыптасуына игі ықпалын тигізетіні
белгілі.
Қазақ тілін оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамыту бағытында оқытуды
ұйымдастыруда сабақтың мынадай түрлерін тиімді нәтижеге қол жеткізеді деп ұсынуға болады .
Қазақ тілі сабақтары
Дәстүрлі сабақ
Қалыпты емес
сабақтар
216
Оқушылар білімін құзыреттілік негізінде бағалау сабақ барысында тиімділігін байқаймыз.
Мектепте білім беру сапасын дамытудың басты бағдарларының бірі –оқушылардың білімділік
деңгейін бағалау технологиясын жаңашаландыру болып белгіленді. Оқушылардың білімін бағалау
мәселесі өзекті тақырып ретінде көп зерттеліп келеді. Жалпы адам баласының еңбегін
шынайылықпен бағалау мәселесі - адамзат үшін әлі де болса өзекті болып табылатыны белгілі.
Соның қатарында оқушының ой еңбегінің бағалану мәселесі де күн өткен сайын ізгілендіру мен
демократияландыру жағдайында адамгершілік талаптарымен шешілу жолдарын іздестіруде.
Қазақ тілінен оқушылардың білімін шынайылықпен бағалаудың мақсаты:
- оқушылардың оқу қызметі нәтижесінде қолы жеткен шынайы ақпарат туралы мәлімет алуы және
ол табыстарының білім беру стандарттарының талаптарына сәйкес келуі;
-
мұғалімнің оқыту қызметіндегі жайлы және теріс үрдістерді анықтау;
-
оқушылардың қол жеткен табыстарының жоғары не төмен көрсеткіште болу себептерін
нақтылау және оларды болашақта түзету амалдарын қарастыру.
Қазақ тілін оқушылардың функционалдық сауаттылығын қалыптастыру бағытында оқыту
барысында білім алу нәтижесін бағалау және тексерудің қазіргі жүйесінің пәні - негізгі құзыреттер
деп аталады.
Білім беру барысын оқушылардың негізгі құзыреттерін қалыптастыру арнасына қарай бұрудың
жалпы білімді тексеру мен бағалау жүйесіне тигізетін әсері үлкен болмақ.
Білім алушылардың құзыреттілігінң сипаттамасы оның көпқырлы, көпқұрылымды болмысын
көрсетеді. Құзыреттілік – пән бойынша алынған білім мен білік-дағдының жайы жиынтығы емес.
Бұл – білім алу, оқу барысында оқушының түрлі ақпараттармен жұмыс жасау әдістерінің
арқасында және ол білімді өмірде қолдануы арқасында топтастырыла жинақталған жаңа бір
сапалық қасиеті болып табылады.
Бұл мәселе туралы арнайы қарастырылуы керек. Дегенмен де, атап кететін мәселе бар. Ол – оқушы
білімін бағалаудың жаңа түрлері оқушының репродуктивтік білімін емес, оны ң өз бетімен
болашақта өз өмірінде және басқалар үшін қолданбалы маңызы бар өнім тудыра алатын
біліктілігін бағалайтын жүйе ретінде қалыптасып келе жатқандығында.
– Тіл ұлттық сананы түзейтін құрал. Ол үшін бүгінгі күн тәртібіндегі мәселе
әркімді қазақшаны еркін сөйлей, оқи және жаза алатын дәрежеде
1.
Рефлексиялық «Тұнық ая» сабағы
2.
Іскери ойындар сабағы.
3.
Пресс-конференция сабағы
4.
Жарыс сабақ.
5.
КТБ сабағы.
6.
Театрландырылған сабақ.
7.
Кеңес беру сабаұтары.
8.
Компьютерлік сабақтар.
9.
Шығармашылық сабақтар.
10.
Аукцион сабақтар.
11.
Сынақ-сабақтар.
12.
Формулалар сабағы
13.
Бәйге сабақтар.
14.
Ойын сабақтар.
15.
Қиял-ғажайып сабақ.
16.
– фантазии
17. уроки – концерты.
1.
Жаңа сабақ – әңгімелесу элементі бар
сабақ, презентациялы дәріс сабақ,
конференция сабақ, саяхат сабақ.
2.
Білімді бекіту, білік-дағдыларды
қалыптастыру сабағы - практикум, саяхат,
лабораториялық жұмыс, іскери ойын,
пікірталас сабақ, диспут.
3.
Білімді жинақтау және жүйелеу
сабағы – семинарлар, конференция,
жинақтау сабағы, әңгімелесу сабағы,
ізденіс сабақ.
4.
Оқушылар білімі мен білік-
дағдыларын тексеру, түзеу сабағы – сынақ
сабақ, емтихан, тестілеу, бақылау
диктанты.
5.
Аралас сабақ - практикум, -
конференция,семинар, бақылау жұмысы.
217
білгізу. Академик Рәбиға Сыздықтың сөзімен айтқанда: «...Бүгінгі біздің барша мақсат- мұратымыз
қазақ тілін келесі ұрпақтарға әйтеуір аман есен
жеткізу ғана емес, ғасырлар бойы жинақталған сөздік байлығын, дыбыстық
гармониясын, грамматикалық жүйелілігін бұзбай, оларды қырнай түсіп жетілдіре түсіп жеткізу екенін
жақсы түсінсек».
Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданы
Т.жүргенов атындағы орта мектептің
химия пәнінің мұғалімі
Кенбейлова Арай Айтмурзаевна
Класы: 11
Тақырыбы: Көмірсутектердің табиғи көздерінің шығу тегі, пайдалы қазбаларды өндіру, оларды
өңдеу мен қолданудың экологиялық аспектілері. Қазақстандағы мұнай, газ және көмір өнеркәсібінің
дамуы.
Сабақтың мақсаты: Білімділік: Оқушыларға Қазақстандағы көмірсутектердің табиғи көздері, мұнай,
мұнайға серік газдар, олардан алынатын өнімдер, отынның түрлері, газ, мұнай, тас көмір өндірілетін
орындар, олардың республикадағы экономика және энергетика саласындағы проблемаларды шешудегі
маңызы
туралы
білімдерін
қалыптастыру;
Дамытушылық: Қоршаған ортаны қорғау проблемалары туралы қорытынды шығара білу, талдау,
жүйелеу, көмірсутектердің табиғаттағы айналымын көрсететін реакция теңдеулерін құру дағдыларын
қалыптастыра отырып дамыту, есте сақтау қабілеттерін дамыту, сөздік қорын молайту.
Тәрбиелік: Сабақ уақытын бағалауға үйрету, еңбекқорлыққа және пәнге қызығушылығын арттыру.
Сабақ типі: Жаңа сабақ.
Сабақ өткізілу түрі: Мұғалімнің ауызша түсіндіруі, кітаппен өз бетінше жұмыс істеу, жаттығулар
орындау.
Пәнаралық байланыс: география, биология, тарих, экология.
Құралдар мен реактивтер: Оқулық, мұнай өнімдерінің үлгілері, тірек сызбалар.
1.Ұйымдастыру кезеңі:
Үй тапсырмасын тексеру кезеңі:
Айналым бойынша берілген тапсырманы тексеру.
Оқушыларды білімді, саналы және белсенді түрде меңгеруге дайындау кезеңі:
Көмірсутектердің табиғи көздері. Мұнай, мұнайға серік газдар.
1.Білімді жаңғырту:
Фронталды сұрақтар қою:
* Көмірсутектердің табиғи көздеріне нелер кіреді?
*Мұнай мен газдың қалай түзілетінін түсіндіріңдер?
* Казахстандағы мұнай мен табиғи газдың ірі кен орындарының қай жерде орналасқанын көрсетіңдер?
Жаңа сабақты түсіндіру кезеңдері:
1.«Табиғи газ-химия өндірісінің маңызды шикізаты», «Мұнайға серік газдар»тақырыптарына
оқушылардың дайындаған хабарламалары
2. 11-Б-2 қолданып дайындаған мұғалімнің толықтыруы:
ТАБИҒИ ГАЗ
*Табиғатта кездесуі және құрамы. Біздің ғаламшардағы табиғи газдың қоры өте көп (шамамен 10 м).
Табиғи газдың негізгі құрам бөлігі метан. Сонымен бірге онда этан, пропан, бутанда бар.Мынадай
заңдылық бар: егер көмірсутектің молекулалық массасы неғұрлым үлкен болса,онда ол соғұрлым табиғи
газда аз болады.
Казахстандағы газдың негізгі кездесетін орны :
*Қолданылуы. Табиғи газ жанғанда көп мөлшерде жылу бөлінеді, сондықтан ол энергиялық тиімді, әрі
арзан отын ретінде жылыту қазандықтарында,домна пештерінде, мартен, шын жасау пештерінде
218
қолданылады. Табиғи газды өндірісте қолдану еңбек өнімділігін арттыруға мүмкіндік береді. Сонымен
қатар газды жақанда одан көмірқышқыл газы мен су буы бөлінетіндіктен ауа онша ластанбайды. Табиғи
газ химия өндірісінің маңызды шикізат көзі: ацетилена, этилена, сутек,көмір,әртүрлі хлортуындылар
алынады. Бұл заттар өз кезегінде спирт, жасанды каучук, түрлі пластмассалар, сірке қышқылы,
бояғыштар, дәрі-дәрмектер, тағы да басқа заттар.
*Табиғи газды сығу арқылы пропан мен бутан қоспасын бөліп алады. Табиғи газ фракцияларға бөлінеді:
1. Құрғақ газ – метан мен этан қоспасы, химиялық шикізат есебінде қолданылады, оны крекингілеу
арқылы күйе, сутек, еріткіштер алады:
СН
4
→С+2Н
2
2СН
4
→С
2
Н
2
+3Н
2
С
2
Н
6
→С
2
Н
4
+Н
2
СН
4
+О
2
→2СО +4Н
2
→2СН
3
ОН
СН4+2Н2О→СО2+4Н2
Күйе автомобиль шиналарын жасауда, бояғыш зат ретінде, сутек, органикалық синтезде қолданылады;
2. Пропан-бутан қоспасын дегидрлеу арқылы химиялық белсенді қанықпаған көмірсутектер алынады:
С
4
Н
10
→С
2
Н
6
+С
2
Н
4
С
2
Н
6
→С
2
Н
2
+2Н
2
n Н
2
С=СН
2
→( -Н
2
С—СН
2
-)n
этилен полиэтилен
Көмірсутектерден каучук, пластмассалар алынады.
Табиғи газ арзан отын есебінде –химия өндірісі үшін бағалы шикізат .
Мұнайға серік газдар
*Мұнайға серік газдар мұнайдың астыңғы қабатында ,немесе онда қысыммен еріген күйде болады. 1т
мұнайда 30 дан 300 м газ болады. Мұнайға серік газдарды бұрындары жештеңкеге қолданбай жағып
жіберетін. Ал қазіргі кезде оларды арзан отын, химия өндірісінің бағалы шикізаты ретінде қолданылады.
Табиғи газға қарағанда, серік газдарда метан мөлшері аз, бірақ оның гомологтарының мөлшері көп.
Серік газдарды тәжірибелік мақсатта былай жіктейді
1- кесте.Мұнайға серік газдар сипаттамасы
Аталуы Құрамы Қолданылуы
Бензин газы Пентаа, гексан және басқа көмірсутектер қоспасы Ббензинге двигатель жұмысы хақсы болу
үшін қосады.
Пропан-бутан фракциясы Пропан мен бутан қоспасы Сығылған газ түрінде отын ретінде қолданылады.
Құрғақ газ Құрамы бойынша табиғи газға келеді. СН және Н және басқа заттар алу үшін, отын есебінде
қолданылады.
Мұнайға серік газдардан алынатын заттар:
Парафиндер С1-С4, этилен, мұнай газы, бутадиен, этил спирті, пластмассалар. жасан. каучук, бутен,
пропилен, еріткіштер.
Кокстеу: шикізат ретінде таскөмір қолданылады, өңдегенде жұмсқ поралы металлургиялық коксқа
айналады. Коксты металлургиялық заводтарда домна пештері үшін қолданады. Кокс пешінен бөлінетін
тура кокс газы –бұл газдар мен будың қоспасы, одан конденсация арқылы су мен аромат көмірсутектер
шайыры, адсорбциялап аммиак алады. Одан қалған газ қоспасын қалған кокс газы деп атайды .
Кокс газы – күделі қоспа,құрамы %:
Н2- 54-59, СН4-23-28, СО-5-7, N2-3-5,
CmHn- 2-3, СО2- 1,5-2,5; О2- 0,3-0,8.
Жану жылуы 16700- 17200 кДж/м. Кокс газы кокс және домна пештерінде немесе химиялық шикізат
ретінде қолданылады.
Кокс пеші — 70 камерадан тұратын жоғары температураға төзімді реактор батареялары.
Тас көмір шайыры –бұл 300 түрлі заттар қаспасынан тұратын күрделі сұйық қоспа. Бұлар- нафталин,
фенантрен, карбазол, антрацен, фенол, крезол, пиридин негіздері, аз мөлшерде бензол, толуол, ксилол,
жоғары температурада қайнайтын жоғары молекулалы қосылыстар. Фракцияларға айырғаннан кейін
қалған қалдықты электродтар, оқшаулағыш материалдар жасау үшін пайдаланады(гудрон, пек).
Соңғы жылдары көп жылу бөлетін күн энергиясын, ядролық энергияны қолдану үшін зерттеу
жұмыстары жүргізілуде.
Қазақстандағы газ, мұнай және тас көмір қоры жөнінен әлемдегі табиғи ресурстары бай елдердің
қатарына жатады. Көмірсутектің отын, мұнай және табиғи газ бүкіл әлемнің өркендеуінің өзегі болып
отыр. Қазақстан әлемдік рынокқа көмірсутекті, отынды шығарушы елдердің бірі.
219
> Тас көмір – Қазақстанның энергетикалық ресурстарының негізгі түрі. Республиканың отын
балансындағы оның арасалмағы 70 пайызға дейін. Қазақстанда жалпы геологиялық қоры, шамамен 160
миллиард тоннадай болатын тас көмірдің, кокстелетін көмірдің, қоңыр көмірдің түрлері бар. Қазіргі
кезде республикада, жалпы алғанда 400-дей кен орнынан жылына 100 млн тоннаға жуық тас көмір мен
қоңыр көмір өндіріледі.
Қазақстанның ең ірі көмір базасы-Қарағанды көмір алабы. Республикамыздың орталық бөлігінің 3000
км ауданының алып жатқан Қарағанды көмір алабының жалпы геологиялық қоры 60 млрд тоннаға
жуық. Негізгі кен орындары- Абай, Сарань, Шерубайнұра, Шахтинск, Михаеловка және т.б. Көмір
қатпарларының тереңдігі 50-300метрге дейін, ал Михаеловкада көмір жер бетіне өте жақын
жататындықтан, ашық әдіспен өндіріледі. Қарағанды көмір алабы елімізде жұмсалатын барлық көмірдің
тең жартысын береді. Соның ішінде кокстелетін көмір де бар. Маңызы жөнінен Қарағандыдан кейін
екінші орынды алатын Қазақстан көмір алабы – Екібастұз. Ол 200 км жуық шағын ауданды алып жатса
да, жалпы қоры 17 млрд тоннадай. Екібастұз алабының артықшылығы көмір қабаттарын жер бетіне
жақын 100 метрге дейін жатқандықтан, өндіру ашық әдіспен жүргізіледі де, өзіндік құны арзанға түседі.
Екібастұз көмірі, негізінен, отын ретінде электр және жылу станцияларында қолданылады. Негізгі кен
орындары – Алып, Солтүстік және Шығыс кеніштері.
Қоры жөнінен болашағы зор тас көмір және қоңыр көмір кеніштерін қатарына: Қостанай облысындағы
Құсмұрын, Майкөбе, Шығыс Қазақстандағы кендірілікті жатқызуға болады. Бұл жерлерге жақын маңда
ірі тұтынушы кәсіпорын және темір жол болмағандықтан, өндіру ісі басталмай отыр, дегенмен
жергілікті халық отын ретінде пайдалануда.
> Мұнай мен газ- көмірге қарағанда –жану жылуы жоғарғы отын әрі химиялық өнеркәсіп үшін бағалы
шикізат. Қазақстанда алғаш рет мұнай бірінші рет дүниежүзілік соғыс кезінде досор, Ембі және Мақатта
өндірілді. Қазіргі кезде Қазақстанда 160-тай мұнай кен орны жұмыс істейді. Ал 60-қа жуық кен орында
зерттеу жүргізілуде. Негізінен, республикамыздың батыс өңірі – мұнайлы өлке болып табылады.
Атырау өңірін ең алғаш орыс ғалымы Н.А.Северцев зерттеген. Ол 1860 жылы «Горный» журналына
қазіргі Доссор туралы есебін жариялаған. Сөйтіп 1899 жылы Атырауда алғашқы мұнай ұңғымасынан
мұнай атқылады. Теңіз, Мақат Атырау облысында; Шұбарқұдық, Кеңқияқ Ақтөбе облысында; Қаратөбе,
Мартыши, Камышин Орал облысында; Оңтүсітік Маңғыстауда Жетібай, Қарамандыбас, Тасболат, Өзен,
Теңге т.б.; Қызылордада Құмкөл және Қумасай, Қызылқия, т.б. кен орындары бар.
> Табиғи газ өндірісі- Қазақстанның ең жас өнеркәсіп саласы. Табиғи газ, негізінен, Маңғыстау
түбегінде, Ембі алабында, Орал, Атырау кеніштерінде өндіріледі. 2001 жылы Жамбыл облысында
Амангелді кен орны ашылды. Қазақстан аумағындағы барлық газ қоры – 9,5 трлн м болып есептеледі.
Оның 68 пайызы Батыс Қазақстан облысында орналасқан.
> Қазақстанда мұнай және газ өндірісінің өсуіне байланысты оларды өңдейтін кәсіпорындар да даму
үстінде. Мысалы, Атырау, Павлодар, Шымкент мұнай өңдеу зауыттары. Мұнай өндіру және мұнай-
химия өнеркәсібінің дамуына байланысты қоршаған ортаны
қорғау мәселелеріне де көңіл бөлініп отырады..
> Экологиялық ахуал
Мұнай суда ерімейтін болғандықтан, суға төгілсе, судың бетін бүркеп, оттектің, ауа құрамындағы басқа
газдардың еруіне кедергі келтіреді. Нәтижесінде, табиғи су қоймаларындағы микроорганизмдер мен
жануарлардың тіршілігі жойылады. Мұның соңы экологиялық апатқа соқтыруы мүмкін.
Мұнай қалдықтарын қорек ретінде пайдаланып, зиянсыз өнімдерге айналдыратын бактериялар бар
екендігі анықталған. Соларды мұнайды өндіру, тасымалдау және өңдеумен байланысты туындайтын
ластанулар кезінде пайдалану арқылы қоршаған ортаны экологиялық тұрғыдан қауіпсіз етіп, қорғау
мүмкіндігі қарастырылды.
Теңіз кен орнында қоршаған табиғи ортаның жағдайына кешеді мониторинг жүргізіледі. Мысалы,
«теңіз-шевройл» компаниясы шаруашалық қызметінің қоршаған табиғи ортаға тигізетін әсерін
бақылаудың ТМД елдері ішіндегі ең озық жүйесі жұмыс істейді.
Білімді қорытындылау және жүйелеу:
- тапсырмаларды оқушылар өз бетінше орындайтындай дәрежеге жеткізу;
- оқушылар білімі мен сыныптың ерекшелігіне қарай отырып тапсырманың күрделілігін анықтау;
Қорытынды:
1. Табиғи газда метан 80-95 %; ал серік газдарда – 20-25 %.
2. Табиғи газды жылу электростанцияларында, завод қазандықтарында, әр түрлі өндірістік пештерде
қолдану кокс шығынын азайтып үнемдеуге, шойындағы күкірт мөлшерін азайтуға, пештердің енбек
өнімділігін арттыруға мүмкіндік береді.
3. Т.Г күнделікті қолданудың маңызы зор.
220
4. Т.Г бұл көмірсутектердің маңызды көзі..
5. МСГ- жақсы отын және барышша маңызды шикізат.
6. Бұл газдың қолданлуы, табиғи газдың қолданылуынанда кең көлемде, метанмен бірге оның
құрамында этан, пропан, бутан, пентанның да мөлшері бірщама. .
7. МСГ қолдану үшін оны фракцияларға бөледі.
8. Бұрын мұнай өндіргенде серік газдар қолданылмай, өртелетін.
Жаңа ұғымдар: Табиғи және мұнайға серік газдар,құрғақ газ, фракциялар, пропан – бутан қоспасы.
Үй тапсырмасын беру кезеңі:
Достарыңызбен бөлісу: |