title: А.Ф. Тлеубердиева - Сборник материалов «миссия молодежи в науке республики казахстан»

text:
А.Ф. Тлеубердиева, Г.А.Бахрамова
М. Әуезов атындағы Оңтҥстік Қазақстан мемлекеттік университеті,
Шымкент қ., Қазақстан
КІШІ МЕКТЕП ЖАСЫНДАҒЫ ОҚУШЫЛАРДЫҢ
ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ДИАГНОСТИКАСЫ
Кіші мектеп жасындағы оқушылардың әрбір психологиялық қасиеттері
бір-бірімен ӛзара байланысты және олар ҥнемі даму ҥстінде болады. Сондықтан
психодиагностикалық зерттеулердің басты мақсаты кіші мектеп жасындағы
оқушылардың жан-жақты және ҥйлесімді дамуына ықпал жасау болып
табылады. Сондықтан барлық психологиялық қызмет кӛрсету жағдайларында
психодиагностика алдында келесі міндеттер тҧр:
1.
Зерттелініп жатқан адамда психологиялық қасиеттің бар екендігін және
оның кӛрініс беру ерекшелігін анықтау.
2.
Анықталған психологиялық қасиеттің даму деңгейін сандық және
сапалық кӛрсеткіштермен бағалау арқылы оның нормаға сай екенін немесе
номадан ауытқуы бар екенін анықтау.
3.
Зерттелінушінің психикалық қасиеттерінің даму деңгейін салыстырмалы
тҥрде талдау және дамуында ауытқуы байқалған балалардың қасиеттерінің
даму динамикасын тҥзету шараларын анықтау.
19 Ғасырдың екінші жартысында жоғары жҥйке қызметінің ерекшеліктері
анықталуы, жҥйке жҥйесінің функциялары мен психикалық қасиеттердің
байланыстылығы дәлелденгенімен байланысты темпераментке жан-жақты
сипаттама берілді. Сеченов, Павлов жҥргізген зерттеулер нәтижесінде олар
екінші сигналдық жҥйенің, нағыз адамдық қасиеттердің қалыптасуына негіз
болатыны анықталды. Бҧл кезді, практикалық психологияның дауына
физиологтардың қосқан ҥлесін ескере отырып, психофизиологиялық кезең деп
атауға болады. [1]
Жекелік психикалық қасиеттерді зерттеу тестілерін қолдану Франция,
Германия т.б. елдерде 19 ғасырдың аяғында кеңінен орын алды.
Психологиялық зерттеу жҥргізуге қолданыла бастаған әдістерді 1870 жылы
Гальтон тест деп атауды ҧсынды. Осы кезден бастап қабілетті зерттеу арқылы
адам мҥмкіндігін анықтауға қызығушылықты қанағаттандыру мақсатымен
Франция, Германия, АҚШ т.б. мемлекеттерде психологиялық зертханалар
507
ашылып, барлық талапкерлердің іс-әрекет тҥрлеріне икемділігін анықтауға
бағытталған зерттеулер кеңінен қолданылды. Гальтонның ҧсынысы бойынша
тест кӛмегімен ӛлшенген қасиеттердің бір-бірімен корреляциялық байланысы
бар екендігі ескерілді.
Психологиялық
зерттеулерде математикалық және статистикалық
тәсілдерді қолдану ҥшін Парсонс, Фишер, Спирмен деген математиктер
шақырылды. Фишер дисперсиялық талдауды, ал Спирмен – факторлық
талдауды психологиялық зерттеуде қолдану жолдарын анықтап берді. Фишер
ҧсынған дисперсиялық талдау әдісі кӛмегімен жеке факторлардың эксперимент
нәтижесіне тигізетін әсерін статистикалық жолмен анықтауға мҥмкіндік туды.
Ал Спирмен жасап шығарған кӛп ӛлшемді факторлық талдау әдісі кӛмегімен
бір-бірімен корреляциялық байланысы ӛте тӛмен кӛрсеткіштер анықталып,
байқалуын статистикалық жолмен талдауға жол ашылды. [2]
Келесі кезеңде Г. Айзенк және Р. Кеттел факторлық талдауды жекелік
қасиеттерді зерттеуге қолданды. Осы кезден бастап жеке адамның
психологиялық қасиеттерін толық бӛліп психологиялық кескіннін жасауға,
барлық кісілік психикалық кӛрсеткіштерін бір-бірімен ҧштастырып анықтауға
жол ашылды. Сонымен қатар интеллектуалдық қасиеттерді зерттеу тестері
кеңінен қолданыла бастады. 1905-1907 жылдары француз ғалымы А. Бине
статистикалық жағынан негізделген интелектуалдық тест жасап шығарды.
Ҧсынылған
тәсілді
ӛңдеп
шығуға
Т.Симон
ӛз
ҥлесін
қосып,
психодиагностикада бҧл әдістеме Бине-Симон шкаласы деп қолданыла
бастады.
Ӛткен ғасырдың 20-шы жылдары жекелік қасиеттерді зерттеуге және
интеллектуалдық қасиеттерді анықтауға арналған тестердің кӛптеген тҥрлері
қҧрылды. Оларды қолдану арқылы жеке тҧлғаның психикалық қасиетттерін
жан-жақты талдауа мҥмкіндік туды. Сонымен қатар топтаға адамдардың ӛзара
қарым-қатынасын зерттеуге арналған Я.Морренонның социометриялық зерттеу
әдісі, К.Левиннің ӛлшеу әдістемелері, Я.Коломенскийдің ҧжымының қалыптасу
деңгейін бағалау тесттілері кеңінен қолданылады. 50-60 жылдары
психологиялық зерттеулерге қызығушылық кҥшейіп, психодиагностикалық
зерттеулер саны және диагностикалық әдістер кӛбейе тҥседі. Кӛптеген
мемлекеттерде психалогиялық зерттеу орталықтары, мамандыққа баулу
кабинеттері, мамандыққа жарамдылықты анықтау қызметін кӛрсететін
кеңселер, жеке адамды мазасыздану жағдайынан шығару шараларын
ҧйымдастыратын
орталықтар
ашылады. Практикалық
психологияның
дамуындағы бҧл кезеңді психодиагностикалық деп атаймыз. [3]
Қазіргі
кезде
психодиагностикалық
зерттеу
арқылы
адамның
мағлҧматтарды қабылдап, оларды жҥйелі тҥрде талдау, мән-мағынасына тҥсініп
жауап қайтару ерекшеліктерін толық анықтайды. Техникалық қҧрал-жабдықтар
қимыл әрекетінің және жауап реакциасының жылдамдығын талап етеді. Ҧзақ
уақыт ішінде ӛлшеу апаратары кӛрсеткіштеріне қадалып отыру оператордың
қызметінің сапасына теріс әсерін тигізуі мҥмкін. Мамандық аурулардың алдын
алу проблемасы, техника мен адам арасындағы қатынасты оңтайландыру және
сл сияқты кӛптеген кҥрделі мәселелер ӛзін зерттеуді және мҥмкіндігінше
508
тезірек шешуді қажет етіп отыр. Сондықтан инженерлік психология ӛте тез
дамып келе жатқан сала.
Психолог оқушыларға, олардың ата-аналарына және педагогтарға
психологиялық
қызмет
кӛрсету
жолдарын
жан-жақты
зерттейді.
Психологиялық қызмет кӛрсету – балалардың психологиялық дамуын
диагностикалау, олардың дамуындағы психолгиялық ауытқулардың алдын алу,
психологиялық кеңес беру, таным процестері мен жекелік психикалық
қасиеттерді ӛңдеу, ата-аналарға және педагогтарға психологиялық кӛмек
кӛрсету мәселелерін шешуге ӛз ҥлесін қосады.
Психодиагностика жҥргізетін психологқа қойылатын келесі талап –
адамдармен тіл табыса білуі. Психолог жарқын жҥзді, ізгі ниетті, сенімді, адал,
ықыласты, барлық адамдармен ынтымақтастықта болуы керек. Онсыз
зерттелінуші психологқа ашық бола алмайды, ал психологиялық диагноз
қоюды жоғары деңгейде жҥргізуге мҥмкіндік болмайды.
Келесі талап – пайдаланылатын психодиагностикалық әдістерді егжей-
тегжей меңгергендігі. Барлық пайдаланылатын әдіс-тәсілдермен психолог
алдын-ала танысып, оны ӛзі орындап, апробациядан ӛткізуі керек. Сонымен
қатар орындау ережелерін, бағалау шкалаларын, нәтижелерін талдау жолдарын
толық меңгеріп алу керек. Тек сонда ғана психологиялық диагнозды нақты
анықтауға болады.
Кіші
мектеп
жасындағы
оқушыларды
зерттеу
барысында
психодиагностикалық белгілер, психодиагностикалық категориялар және
психодиагностикалық қорытындылар ҧғымдары кеңінен пайдаланылады.
Психодиагностикалық белгілерді тікелей байқауға және тіркеуғе болады, ал
психодиагностикалық категориялар – адамның ерекше мінез-қҧлық кӛрсетуіне
себеп болатын, астыртын, бҥркемелі тҥрде әсерін тигізетін ішкі факторлар.
Психологиялық диагноз қоюдың қиындығы осы екі кӛрсеткіштердің
арасындағы байланыстардың біркелкі еместігінде. Осыған байланысты
психодиагностикалық белгілерді жҥйеге келтіріп психологиялық категорияға
келтіру технологияларын жасау – психодиагностика пәнінің негізі болып
табылады.
Психодиагностикалық
зерттеу
әдістері
кӛмегімен
жиналған
материалдарды талдауда стандарттау, математикалық талдау технологиясын
пайдалану ҧстанымдарын психометрика жасайды. Оны психодиагностикада
пайдалану арқылы зерттеу нәтижелері ретке келтіріліп, нәтижесін тҥсіндіру
ережелері жасалады.
Психодиагностиканың осы аталған міндеттерінің әрқайсысы жеке-дара
немесе бір-бірімен ҧштастырылып шешіледі. Олардың қайсыбірін шешкенде де
нәтижелерін талдауға математикалық және статистикалық талдау әдістерінің
элементтері міндетті тҥрде пайдаланады.
Психодиагностика арнайы даярлықты талап ететін психологиялық қызмет
кӛрсетудің ӛте кҥрделі бір бағыты. Психодиагностика жҥргізуге қажетті білім
мен іскерліктің, әдіс-тәсілдерді дҧрыс пайдаланып, зерттеу нәтижесін
талдаудың ӛте кҥрделі және қиындығына байланысты бҧл қызмет арнайы
біліктілікті және мамандандыруды талап етеді. Сондықтан тәжірибеленуші
509
психологтар
арасында
психолог-диагност,
кеңес
беруші
психолог,
коррекциялық тренинг жҥргізуші тренер-психолог деп бӛлінеді. Психологтар
арасындағы осындай жіктелу олардың біліктілігін арттыруға, ӛз бағытында
кәсіби шеберлікке жетуге мҥмкіндік береді.
Кейінгі жылдары әлеуметтік мәселеге айналып отырған «дамуында
ауытқуы бар» бала ҧғымына себепші болатын әлеуметтік – психологиялық
және психо-педагогикалық факторлар ғалымдар назарынан тыс қалмай, жан –
жақты зерттеле басталғаны анық. Осы орайда дамуында ауытқуы бар
оқушының психологиялық дамуының бҧзылуының бірнеше себептерін атап
ӛтейік:
1.
Мидың зақымдану зардаптары
-
сӛйлеу, ықылас қою, есте сақтау, қабылдау қарқынының кешеуілдеуі.
2.
Себептері мен механизмдері
-
анасының жҥкті кезеңінде сырқаттануы;
-
анасының алкогольді ішімдіктер ішуі;
-
шылым шегуі, баланың тҧншығып тууы;
-
баланың жиі – жиі сырқаттануы;
-
генетикалық нейробиологиялық факторлардың әсері.
Салдары мен белгілері
1.
ақыл – ой дамуы қалыпты, бірақ әлеуметтік бейімделуі қиындау.
2.
Кекештік, сӛйлеудің бҧзылуы, дәретін ҧстай алмау, бастың ауруы, тамыр
дистониясы, мектепке бейімсіздену синдромы және негізгі белгісі – мінез-
қҧлықтың ӛзгеруі.
3.
Гиподинамикалық қалып – сылбырлық, салғырттық, баяулық.
4.
Гипердинамикалық қалып – шамадан тыс мазасыздық, қозғалыс
белсенділігінің арта тҥсуі.
Атқарылуға тиісті ҧсыныстар:
1.
Педагогикалық – психологиялық, медициналық зерттеу жасау.
2.
Сырттай жҥйелі бақылау.
3.
Жас ерекшеліктеріне назар аудара отырып, ҧсынылған тиімді
шараларды ҥздіксіз іске асыру.
4.
Ата – ана + мҧғалім + оқушы арасында ынтымақтастық педагогиканы
іске асыру.
Нәтижесі:
1.
Бала тәртібінің алға қадам басуы байқалады.
2.
Адами қасиеттері ашылып, қоғамдық борышын тҥсіне бастайды.
3.
Мҧғалім + ата-ана + оқушы арасында тҥсіністік, сыйластық пайда
болады.
4.
Сана салауаттылығына бет бҧрады.
Осы жҥйелікті қамтамасыз етуге негіз болатын ҧйымдастыру формасын
психодиагностикалық минимум деп атауды Н.Р.Битянова ҧсынған. Оның
ҧсынысы бойынша психодиагностикалық зерттеудің жаппай, горизантальдық
кескін бойынша ӛткізу арқылы қысқа мерзім ішінде бір паралельде оқитын
балаларды толық қамтып, олардың барлық психологиялық қасиеттерін бағалап
шығуға мҥмкіндік туады. Біздің ойымызша, осы форманы мектеп
510
ерекшеліктеріне икемдеп қолдану арқылы қысқа мерзімде барлық
оқушылардың статусын анықтап шығуға қажет – деп есептейміз.
Оқушының психологиялық – педагогикалық статусы дегеніміз кіші мектеп
жасындағы оқушылардын барлық психологиялық қасиеттерін, кҥй жағдайын,
таным процестерін, қарым-қатынас мәдениетін, мінез-қҧлқын, оқуға деген
ынтасын, бағалау арқылы жасалған мінездемесі. Бҧл мінездемені жасау ҥшін
барлық оқушылар жан-жақты зерттеуден ӛткізіледі.
Әдебиеттер тізімі
1. Бейсенбекова Г.Б. Кіші жастағы оқушы тҧлғасының психологиялық -
педагогикалық диагностикасы. Оқу қҧралы. -Қарағанды:САНАТ-Полиграфия,
2010.
2. Нурмухамбетова Т.Р. Психологиялық дамуында ауытқуы бар
балалардың ақыл-ойының даму деңгейін диагностикалау. – Шымкент, 2009.
3.
Кӛмекбаева Л.К. Психологиялық қызметті ҧйымдастыру. – Алматы,
2003.
УДК 37.015.3.
Г.Ж. Тулесбаева, Е.П. Ли
Университет «Туран», г. Алматы, Казахстан
ПСИХОЛОГИЧЕСКИЕ АСПЕКТЫ ПРИ ПОДБОРЕ КАДРОВ
Работа кадровых служб и руководящего состава любой организации
неизбежно связана с необходимостью поиска и отбора персонала. Отбор кадров
является одной из центральных функций управления, поскольку именно люди
обеспечивают эффективное использование любых видов ресурсов, имеющихся
в распоряжении организации, и именно от людей зависит ее экономические
показатели и конкурентоспособность.
Часто руководитель основное внимание обращает на финансовые,
производственные вопросы, вопросы материально-технического обеспечения,
не уделяя достаточного внимания людям, которые обеспечивают работу
организации по всем этим направлениям.
Руководители всех уровней должны осознавать значение поиска и отбора
кадров, уметь оценивать эффективность используемых при этом технологий.
От того, насколько эффективно поставлена работа по подбору персонала, в
значительной степени зависит качество людских ресурсов, их вклад в
достижение целей организации и качество производимой продукции или
предоставляемых услуг.
Проблема профессионального отбора является особо актуальной в наши
дни. Во время подбора персонала обычно оцениваются результаты работы
(достижения), способности, характер работника, его адаптация в данной
511
должности. Но немаловажно учитывать психологические особенности
работников, претендующих на то или иное место.
Агентства набирают целый список трудноустраиваемых клиентов и не
могут понять, в чем дело. Казалось бы, люди имеют хорошее образование, опыт
работы и желание работать, они проходят два, три, а то и шесть семь
собеседований, но так и не находят работу. Это может связано с их
психологическими особенностями и эмоциональным состоянием. А эти
феномены не попадают в зону диагностики с помощью стандартных методик.
Проблема подбора кадров, методы и технологии, используемые при этом
организациями, а так же оценка психологического состояния людей, которым
долгое время не удается пройти все ступени отбора в организацию – вот
основные проблемы.
При решении задачи поиска возможных источников кадрового
пополнения, каждая организация использует свои методы. Поиск работников
для замещения вакантных должностей может осуществляться как за счет
внутренних ресурсов организации, так и за счет внешних источников [1].
При внутреннем отборе наиболее часто используются такие подходы к
выявлению подходящих кандидатов, как:
- выявление наиболее подходящих кандидатов из числа работающих, на
основании формальных характеристик (образование, профессия, стаж работы,
возраст, пол и др.);
- формирование кадрового резерва для выявления потенциальных
кандидатов.
- привлечение работников организации к конкурсу на замещение
вакантных должностей.
Преимуществами внутренних замещений можно назвать множество
различных факторов:
-
предоставление
уже
работающему
сотруднику
возможности
профессионального роста;
- формирование у личности требуемых качеств, для знания новой
должности;
- ограничение текучести кадров;
- сведение к минимуму ошибки при отборе за счет знания работника, его
опыта и деловых качеств, следовательно, его соответствии предполагаемой
должности;
- сокращение затрат на найм;
- повышение лояльности персонала и стимулирование к большой отдаче в
работе.
Большинство же недостатков в отборе среди внутренних кандидатов,
связано в основном с психологическими проблемами – это и застой новых идей,
и угроза возможного накопления сложных личностных взаимоотношений
работников.
Привлечение внешних рынков труда зачастую неизбежно, поскольку
любой организации рано или поздно требуется «свежее дыхание».
Достоинствами данного источника набора можно назвать:
512
- выбор из большого числа претендентов;
- уменьшение угрозы возникновения интриг внутри «застоялого»
коллектива;
- уменьшение затрат на обучение или переподготовку, при условии отбора
квалифицированного сотрудника.
Внешний источник набора при этом совсем не безупречен: относительно
долгий период привыкания нового сотрудника, возможное ухудшение
морально-психологического климата в коллективе с его приходом, когда
первые впечатления о профессиональных и коммуникативных способностях
кандидата не совпадают с реалиями. Все это делает метод использования
внешних источников довольно рискованными.
Базис успешного отбора персонала в организации исходит из принципов
рационального совмещения внутренних и внешних источников отбора на
вакантные должности. Есть разные возможности заинтересовать кандидатов
работой в организации, например:
- возможность быстрого роста, продвижения по службе. Динамично
развивающиеся организации часто дают возможность сделать быструю карьеру
(что предполагает последующий, быстрый рост зарплаты).
- возможность самостоятельной работы, без жесткого контроля со стороны
руководства. Современные компании стремятся освободиться от жесткого
бюрократического регулирования деятельности каждого работника, они гибки
и мобильны.
- теплые, дружественные отношения. Для многих людей высокую
привлекательность имеет климат командной работы, когда каждый работник
понимает, каков его вклад в общее дело, когда он видит, что успех общего дела
зависит от усилий всех работников.
- дополнительные льготы. Если нет возможности предложить высокий
уровень оплаты, следует определить, какие дополнительные льготы могут быть
предложены для привлечения кандидатов. Например: организация бесплатного
питания (или оплата питания), предоставление автомобиля от компании (или
денежные компенсации для работников, использующих личный автомобиль),
оплата мобильного телефона, медицинское страхование за счет компании и т.д.
Для эффективного отбора первостепенное значение имеет определение
критериев, на основании которых будет приниматься решение о преимуществах
соискателей. Каждая организация при отборе использует свой набор критериев,
таких как возраст, пол, образование, знание иностранного языка, компьютера и
многих других[2].
Более точно определить состояние кандидата с точки зрения его
соответствия требованиям, предъявляемым к вакантной должности, а также
потенциала развития можно с помощью специальных тестов, в том числе и на
профессиональную пригодность и психологическое состояние. Тестирование
персонала относят к психологическим и полуконтактным методам отбора.
Наиболее основательно изученной помехой, является страх перед
тестированием. Опыт психодиагностов показал, что испытуемые, ощущающие
страх перед этой процедурой, могут иметь худшие результаты, чем остальные.
513
Чувства страха, индуцированное условиями теста «при принципиально низким
уровне ведет к повышению, а при принципиально высоком уровне страха – к
снижению показателей испытуемых». Исследователи считают, что:
1.
Страх очень влияет на результаты теста.
2.
Каждая тестовая ситуация, не носящая характера игры или
исследования, вызывает страх, с которым одни исправляются лучше, чем
другие, и который на одних действует иначе, чем на других.
3.
Нормальная тестовая ситуация при угрозе нехватки времени усиливает
чувства страха.
4.
Постоянный страх и страх перед тестированием являются помехами
еще большими, чем остальные [3].
Для получения объективной информации о возможностях и способностях
работника используются методы психологического тестирования, в процессе
которого изучается личностно-деловая характеристика работника. Но
применение таких методов требует особой предварительной подготовки
работников, осуществляющих тестирование. Эта работа проводится
специалистами-психологами или социологами [4]. При этом используются
психодиагностические тесты, направленные на оценку уровня развития
отдельных личностных качеств или отнесенность человека к определенному
типу. Оценивают скорее предрасположенность человека к определенному типу
поведения.
Хроническая безработица приводит к тому, что люди, оставшиеся на
длительное время без работы, испытывают чувство неполноценности,
депрессию, стресс, утрачивают основные, жизненные ориентиры, становятся
безразличными ко всему. Находясь в постоянной ситуации неопределенности и
будучи крайне неуверенными в себе, хронические безработные испытывают
моральное и духовное уничижение, ощущают отстраненность от полноценной
жизни [5].
У длительно безработных граждан, резко ограничивается возможность
отстаивать свои права и интересы, снижается уровень референтности по
отношению к прежним коллегам и повышается по отношению к
родственникам, товарищам по поиску работы и т.д. В то же время в ситуации
длительной безработицы происходит, снижение субъективной значимости
профессиональной деятельности [6].
Для поведения большинства безработных на рынке труда характерны
социальный и профессиональный консерватизм, неуверенность в собственных
силах и возможностях, низкая социально-профессиональная мобильность,
тревога о сохранении семьи в связи с профессиональным успехом (у женщин).
Типичен для многих безработных синдром «выученной беспомощности» -
делегирование ответственности за решение проблем своей профессиональной
занятости различным социальным институтам [7].
Выбор нового места работы, когда особенно важны его социально-
экономические характеристики (заработная плата, режим труда, условия труда
и т.д.) не может быть полностью мотивированным. Обеспечение большего
514
соответствия профессии психологическим установкам человека снижает
вероятность повторной безработицы.
Помимо внешних изменений, у безработного происходят глубокие
внутренние изменения, прежде всего изменения в мотивации. Под мотивами
поведения обычно понимаются побуждения к деятельности, связанные с
удовлетворением потребностей человека.
Существует относительный приоритет актуализации мотивов: для того
чтобы поведение человека определялось потребностями высокого уровня,
сначала должны быть удовлетворены потребности низшего уровня. При потере
работы, затрудняется реализация потребностей низших уровней, в связи с
уменьшением финансовых возможностей. Резко ограничивается реализация
потребности в социальных контактах.
Человек утрачивает возможность удовлетворять потребности высших
уровней – потребности в самореализации и в достижении. Подобное
неудовлетворение потребностей вызывает у безработного состояние
дискомфорта, неудовольствие, беспокойство, а также часто приводит к
агрессивному поведению.
Некоторая доля агрессии присутствует во многих ситуациях, связанных с
преодолением, экспансией, соревнованием, защитой, и если она адекватна, то
есть соответствует ситуации, то все в порядке. Вполне во власти человека
направить агрессию в конструктивное русло, на деятельность, требующую
преодоления, экспансии. Большинство людей в обычном состоянии и реализует
этот механизм. Человеку же в состоянии стресса или фрустрации это сделать
труднее, тогда и проявляется деструктивный вариант агрессии. Агрессия
неадекватная, то есть не соответствующая ситуация по силе, выражению и
направленности, имеет более глубокие причины и затрудняет адаптацию
человека [8].
Делая вывод, что в настоящее время при устройстве на работу,
работодателя интересуют только знания, умения и опят работника. Все
теоретические разработки направлены на изучение и оценку навыков, умений,
интеллекта. При подборе кадров совершенно не учитывается психологические
особенности и эмоциональное состояние предполагаемых работников.
Люди, находящиеся в ситуации поиска работы пребывают в почти
постоянном стрессе, что не может не сказаться на их психологическом
состоянии. Агентства, осуществляющие подбор персонала не учитывают этот
факт, что приводит к формированию целых списков трудноустраиваемых
клиентов. Феномены, возможно мешающие найти им работу, не попадают в
зону диагностики с помощью стандартных методик.
Среди видимых проблем отбора персонала можно выделить следующее:
- не установлены четкие критерии для отбора разных категорий
работников.
- не разработаны процедуры отбора новых работников.
- используемые методы отбора нуждаются в совершенствовании и
дополнении.
515
- не разработаны положения и инструкции, регламентирующие работу в
области поиска и отбора кадров.
- не хватает финансовых ресурсов для организации работы в области
поиска и отбора персонала.
-
недостаточный
опыт и
уровень
квалификации работников,
занимающихся отбором кадров.
При этом можно выделить главную проблему, в которой так или иначе
отражаются все вышеперечисленные: во многих организациях проблему поиска
и отбора новых работников пытаются решать бессистемно, нетехнологично, без
учета существующего опыта работы в этой области.
Список литературы
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сборник материалов «миссия молодежи в науке республики казахстан» - бет 57

text:
1.
Плешин Ю.И. Управление персоналом: учебное пособие. – СПб, 1995г.
с.34
2.
Магура М.И. Основные принципы построения системы отбора кадров.
// Управление персоналом. – 1998г. -№11 с.32
3.
Дуракова И.Б. Управление персоналом: отбор и найм. Исследование
зарубежного опыта. – М.:Центр, 1998г., с.125-128.
4.
Теория и практика управления персоналом: Учебно-метод. Пособие,
авт.-сост. Г.В. Щекин, К., МАУП, 1998г. с. 55-56.
5.
Социально-психологическая реабилитация хронических безработных.
Методическое пособие // Е.В. Слабина, Д.А. Береговая, Е.А. Алонова, Е.Л.
Наумова. – Саратов: изд-во Поволж. межрегион. учебн. Центра, 2001г. с. 64
6.
Ильин Е.П. Мотивация и мотивы. СПб., 2000г.
7.
Хомутов В. Хроническая безработица: предпосылки и последствия //
Человеческие ресурсы. 1998г. №4.
8.
Прохоров А.О. Психические состояния и их функции. – Казань, 1994г.
с. 168.
ӘОЖ 37.018
Ж.Т. Турсынбек, М.Д. Ауренова
С. Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік университеті,
Ӛскемен қаласы, Қазақстан
ПЕДАГОГ БАСТАМАШЫЛДЫҒЫНЫҢ ОҚУШЫ ТҦЛҒАСЫН
ҚАЛЫПТАСТЫРУДАҒЫ ОРНЫ
Қазіргі білім беру жҥйесінің мақсаты - бәсекеге қабілетті маман
дайындау.Қазақстандағы білім беруді дамытудың 2011-2020 жылдарға арналған
мемлекеттік бағдарламасы жобасында Қазақстанда оқитындарды сапалы
біліммен қамтамасыз етіп, халықаралық рейтингілердегі білім кӛрсеткішінің
жақсаруы мен қазақстандық білім беру жҥйесінің тартымдылығын арттыру
516
ҥшін, ең алдымен, педагог кадрлардың мәртебесін арттыру, олардың бҥкіл
қызметі бойына мансаптық ӛсуі, оқытылуы және кәсіби біліктілігін дамытуды
қамтамасыз ету, сондай-ақ педагогтердің еңбегін мемлекеттік қолдау мен
ынталандыруды арттыру мәселелеріне ҥлкен мән берілген. Осыған байланысты
қазіргі таңда еліміздің білім беру жҥйесіндегі реформалар мен сыңдарлы
саясаттар, ӛзгерістер мен жаңалықтар әрбір педагог қауымының ойлауына,
ӛткені мен бҥгіні, келешегі мен болашағы жайлы толғануына, жаңа идеялармен
жаңа жҥйелермен жҧмыс жасауына негіз болары анық. Олай болса, білімнің
сапалы да саналы тҥрде берілуі білім беру жҥйесіндегі педагогтердің, зиялылар
қауымының
деңгейіне
байланысты.
Бҧл
жерде
оқушы
тҥлғасын
қалыптастыруда басты орын алатын педагогтдердің жетекші қасиеттірін
дамыту мәселесі маңызды орын алады
Осы қасиеттердің бірі – педагогтің кәсіби бастамашылдық мәселесін
қарастырсақ .
Педагог бастамашылығы педагогикалық қызметтің қажетті қҧралы.
«Бастама» термині (латынша initiate – бастау) іс-әрекеттің жаңа формасына
деген ішкі тҥрткі, ӛз беттлікпен белсенді іс-әрекетке бейімділік, қандай да бір
іс-әрекетті басқару деген мағынаны білдіреді. Бастама белсенділіктің
әртҥрлілігін, тҧлғаның немесе әлеуметтік топтың шығармашылығын кӛрсетеді.
Бастамашылдық - жаңа идеялар мен іс-әрекет формаларын кӛрсетумен
байланысты әлеуметтік белсенділіктің бір тҥрі. Бастамашылдықтың басты
сипаты – іс-әрекеттің еріктілігі. Адам, әлеуметтік топ, немесе мекеме ӛзіне
қарапайым қоғамдық және заң нормалырын сақтауды талап ететін
жауапкершіліктен әлдеқайда жоғары орын алады. Оладамның тҧлғалық қасиеті
ретінде қарастырылады, оның сипаты, тҧлғаның әрекеттері мен оны орындауға
тырысуының байланысы, жаңашыл ҧсыныстардың іске асырылуына
бағытталуы, қызығушылықтар мен қажеттіліктерді қанағаттандыру.
Бастамашылық кез-келген кәсіби мамандық ҥшін маңызды. Әсіресе
педагогика саласындағы кәсіби бастамашылдық ерекше мағынаға ие.
Бастамашылдықсыз педагог қызметітабысты болуы мҥмкін емес десек асыра
айтқандық болмас
Педагог бастамашылдығын дамыту мәселесінің маңыздығын Джон Локк,
Я.А. Коменский, К.Д. Ушинский сынды ғалымдар ӛз зерттеулерінде тоқталған.
Бастамашылдықты дамыту мәселесіне А.П. Нечаев, М.И. Вайсфельд, П.Ф.
Каптерев, П.Ф. Лесгафт, С.Т. Шацкий, А.С. Макаренко [3,Б.115-121] сияқты
педагогтер ӛз еңбектерінде негізге алған назар аударған.
М.И. Вайсфельд, П.Ф. Каптерев, П.Ф. Лесгафт бастамашылдықты
тҧлғаның маңызды ерік сапаларының бірі деп есептеген [3,Б.115-116].
Тҧлғаның бастамашылдығын датытуды зерттеу мәселесі С.Т Щацкийдің
[3,Б.118-119] педагогикалық кӛзқарастарынан да орын алады, ол «адамның
тәрбиесі оның ӛзбеттілігін тәрбиелеумен маңызды болуы керек және бҧл
ҧмтылысы жетккшімен реттелуі керек» - деп есептеген.
Педагогикадағы
бастамашылдық
мәселесін
алғашқы
болып
қарастырғандардың бірі Я.А.Коменский (1592-1670) болды, ол ӛзіндік іс-
әрекет пен ӛзбеттілік кҥшадам табиғатына тән қҧбылыс деп есептеген. Осы
517
идеяны негідге ала отырып, ол тәрбиенің негізгі заңдылығы ретінде дҥниені
тҥсіну мен игеруде тәрбиеленушінің ӛзбеттілігін негіздеді [3,Б.51-54].
Педагогтің бастамашылдығы - педагогтердің кәсіби шыңдалуы мен білім
беру жҥйесінің дамытуының қажетті бастауы .Педагог бастамашылдығы –
педагогика ғылымының зерттеу пәні болу қажеттігі айқын, ал педагогикалық
бастамашылдықты жҥзеге асыру формалары мен әдістерін игеру жас
педагогтердің бастамашылдығын тәрбиелеумен тең .
Педагогтің бастамашылдығы педагог немесе ҧжымның педагогикалық
белсенділіктің әртҥрлілігін , әлеуметтік шығармышылығының іске асырылуын
кӛрінісі. Бастамашылдық қоғам игілігіне немесе жеке мҥдеге бағытталғңан
ерікті қызмет тҥрі. Педагогтің бастамашылдығы – педагогтің ӛзін- ӛзі
дамуытының қозғаушы кҥші деп айтуға әбден болады, ол педагогикалық
ҥдерістің оңтайландыруына, оның тиімділігінің кӛтермелеуіне әсер етеді.
Педагогтің бастамашылдығы – бҧл шығармашылық бастама, білім берудің жаңа
іс- тәжірибесінің жаралуына бағытталған педагог қызметінің міндеттерінен тыс
қызмет. Педагогикалық бастаманы жҥзеге асырудың келесі жолдары белгілі.
Ол:
Педагогикалық іс-тәжірибе және іс-тәжірибе жҧмысы.
Педагогикалықәрекеттестікформаларыныңтҥрі.
Педагогикалықорталықтамеклубтардыңжҧмыстары.
Балалардыӛзін-ӛзіҧйымдастыруфорымдарынапедагогикалыққолдау.
Педагогикалыққоғамныңжәнебірлестіктердіңқызметтері.
Педагогикалықәдебиеттердіңбасылымы.
Педагогикалықжобалар.
Педагог бастамашылдығы білім беру ҥрдісінде маңызды рӛл атқарады.
Педагог бастамашылдығының маңызы мен формалары беглілі кӛрсеткіштермен
сипатталады. Оны анықтау жолдары:.
Оқыту тҥрлерін жаңарту, оқыту іс-әрекетінің әдістері және мазмҧнын
ескеру.
Балалар мен жастардың тәрбиесін нығайту.
Әлеуметтік мәселелерді педагогикалық жолмен шешу (отбасымен ,
мҥмкіншіліктері
шектелген
адамдармен
жҧмыс,
қадағалаусыздықтың
ескертілуі)
Педагогикалық білімдерді тарату.
Білім беру шеңберіндегі мемілекеттік саясаттың қҧрылуына әсер ету.
Білім беру шеңберіндегі жҧмыскерлердің әлеуметтік қорғанысы.
Педагог тҧлғасының ӛзін-ӛзі оқытуы мен тәрбиелеуі.
Білім беру ҥрдісіне әлеуметтік тапсырыстың қҧрылуы .
Жасӛспірімдер мен жастардың педагогикалық еңбекке деген
қызығушылығын туғызу.
Мектепті қоғамдық- мемілекеттік басқару.
Абыройлы кәсіби педагогикалық одақтың қҧрылуы.
518
Сонымен, әдебиеттерде педагог бастамашылдығына қатысты бер
ақпараттырды қортындылай келе педагог бастамашылдығы –оқушы тҧлғасын
қатыстыруда басты орын иесі ретіндегі педагогтің маңызды біліктілігі екеніне
кӛз жеткізе аламыз. Бастамашылдық- педагогтің кәсіби қҧзыреті ретінде ерекше
орын алады. Ол педагогтің ӛзбетті іс-әрекеті ретінде, ерекше және дәстҥрлі
емес тҥрде орындалған жәнеол ӛскелеі ҧрпақ тәрбиесінде жаңа міндеттер мен
мақсаттар ҧсынуда.
Әдебиеттер тізімі
1.
Журнал «Педагогикалық мәселелер» 1\2014ж.
2.
Журнал «Педагогикалық мәселелер» 4\2012ж.
3. Ғ.У Қабекенов, Б.Ә Есенбаева «Әлеуметтік педагогика тарихы» Алматы
«Қарасай » 2011.
4. Қ.Т.Әтемова «Әлеуметтік педагогика» Алматы, 2012.
5. Ғаламтор.
ӘОЖ 159.923.23
А.З. Тенкебаева, Р.А. Муздапарова, А.Р. Ерментаева
С. Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік университеті,
Ӛскемен қ., Қазақстан
ПЕДАГОГ КОММУНИКАТИВТІЛІГІН АРТТЫРУДА
ҚАРЫМ-ҚАТЫНАСТЫҢ ДАРАЛЫҚ СТИЛІНІҢ МӘНІ
Қарым-қатынас мәселесін талдауда оның қҧрылылымдық компонентерін
анықтап алу шарт. Бҧл мәселені алғашқылардың бірі болып В.В. Давыдов
кӛтерген. Г.М. Андреева, П. Яноушек, М.С. Каган, Д.Б. Парыгин, И.С. Кон
зерттеулерінде қарым-қатынас мақсат-бағдарлы, индивидтердің бір-бірін
қабылдай алуы, тҥсіне алуы, ӛзара бірлесіп іс-әрекет жасауы және ақпарат
алмасу процесі деп қарастырылады. Қарым-қатынастың психолингвистикалық
жағы Л.А.Леонтьев, әлеуметтік психологиялық жақтары Б.Ф. Поршнев,
Г.М. Андреева, жас ерекшелік және балалар психологиясы бойынша
В.С. Мухина, Я.Л. Коломинский, педагогикалық психология жағынан В.А. Кан-
Калик еңбектерінде зерттеу пәніне айналған. Қарым-қатынас функцияларын:
Б.Д. Парыгин, Г.М. Андреев, А.А. Бодалев, А.А. Брудный, А.Н. Леоньтев, Б.Ф.
Ломов, Л.А. Карпенко, А.Н. Панферов, Е.Ф. Тарасов, Я. Яноушек және тағы
басқалары анықтаған.
Қарым-қатынасты зерттеуде оның қҧрылымдық компоненттерін анықтау
қажет. Г.М. Андреева қарым-қатынасты бір-бірімен ӛзара байланысты 3
жағынан қарастырады: коммуникативті, интерактивті және перцептивті.
Коммуникативті жағы мәлімет беру және алмасу мәселесімен анықталады;
интерактивті жағы қарым-қатынас жасаушылардың ӛзара әрекеттестігінде
519
болады, ал перцепципті жағы адамның бірін-бірі қабылдауы, ӛзара
тҥсінушіліктері арқылы болады. Біздің зерттеу жҧмысымызда осы теорияны
арқалана отырып, психолог пен педагогтің бірлескен іс-әрекетіндегі қарым-
қатынасының коммуникация, интеракция және перцепциялық ерекшеліктерін
дамытуды мағызды деп санаймыз. Бҧл жағдайда қарым-қатынастың теориялық
негізінде іс-әрекеттің қҧрылымы жайлы тҥсінікті қабылдаймыз. Осы орайда
айта кететін жайт, А.Н. Леонтьев, М.И. Лисинаның қарым-қатынасты
коммуникативті іс-әрекет деп қарастырған тҧжырымдарына сҥйенеміз. Сонда,
қарым-қатынастың қҧрылымын анықтайтын коммуникация, интеракция және
перцепция коммуникативті іс-әрекет деп қарастырылады.
Сонымен
қатар,
қарым-қатынас
бірліктерін
талайтын
болсақ,
Т.В. Драгунов қарым-қатынастың пәні қарым-қатынаста субьект рӛлінде
болатын адамдар дейді. М.И. Лисина еңбектерінде қарым-қатынас мотиві
«затталған қажеттілік» дей отырып, ол қарым-қатынас қҧралдарының ҥш тобын
экспрессивті мимикалық, заттық әрекеттік және тілдік қҧралдарына бӛліп
қарастырған. А.Н. Леонтьев тҥсіндірмесіне негізделсек, адамның қарым-
қатынаста танымдылық іскерлік және тҧлғалық мотивтерінің болатындығы,
баланың коммуникативтік мотивтерінің топтары мен генезисі арқылы
сипатталады. Т.В. Антонова қарым-қатынас тәсілі әрекетік формада
«коммуникациялық біліктілік» десе, Е.Г. Макарова әсер ету, реттеу, байланыс
жасау, ақпарат беру тәсілдері деген. Ал А.А. Бодалев қарым-қатынаста әсер ету
тәсілдерін интеллектуалдық, эмоционалдық және еріктік деп ҥшке бӛледі.
Қарым-қатынас
процесінде
адамдар
әр-тҥрлі
объектілермен
таныстығымен, білім, шеберлік, ғылым, оқу ақпараттармен алмасады. Ӛзара
әрекеттесе отырып, олар бірге еңбектену мен демалуды ҧйғарады,
идеяларының, кӛңіл-кҥйлерінің, кӛзқарастарының біркелкілігін орнатады, басқа
адамдарға, ӛздеріне деген кӛзқарастарымен ортақтасады. Қарым-қатынас
барысында салттары, ӛзін ҧстау стильдері, мәдениеті бір-біріне беріледі.
Қарым-қатынас адамның әлеуметтік детерминациясының кҥрделі процесінің
белгілі факторы, тҧлға дамуының стимуляторы.
В.А. Сухомлинский адамның бірін-бірі қажетсінуін, қарым-қатынасты
қажетсуін адамгершілік қасиеті деп айтқан. А.В. Петровский қарым-
қатынастың кҥрделілігінен шыға отырып, психологияда оның функцияларын
вербальді, вербальді емес деп бӛледі.
Қарым-қатынас механизмдерін қарым-қатынастың тиімділігін анықтайтын,
ӛзара тҥсіністікті сипаттайтын кҥрделі психологиялық қҧрылым деп тҥсінеміз.
Осы орайда В.С. Агеев, А.А. Бодалев сияқты ғалымдар топ ішіндегі және ӛзара
қарым-қатынастың механизмдерін кӛрсетіп, оларға эмпатия, атрибуция, ореал
эффектісін жатқызады. Қарым-қатынас бірліктерінің дамуы, ӛзгерісі
нәтижесінде интегралды, тҧтас қҧрылым пайда болды. Ол коммуникативті іс-
әрекеттің даму деңгейін анықтайды. А.В.Запорожец, М.И.Лисина бҧл ерекше
қҧрылымдарды «қарым-қатынас онтогенезінің сатылары», «қарым-қатынас
формалары» деп атаған. Ал М.И. Бобнева қарым-қатынас барысында адамның
ішкі жан-дҥниесі қалыптасатындығын қарым-қатынас формаларын зерттеу
арқылы кӛз жеткізген.
520
Сонымен, қарым-қатынастың қажеттіліктері, мотивтері, тәсілдері,
қҧралдары, формалары, стилдері психолог пен педагогтің бірлескен іс-
әрекетіндегі қарым-қатынастарын жетілдіру, коррекциялау мәселері ҥшін аса
мәнді деп санаймыз. Психологияда қарым-қатынастың деңгейлері де
қарастырылады, Б.Ф. Ломов ҥш макро, мезо және микродеңгейді сипаттайды.
Макродеңгей индевид басқа адамдармен қалыптасқан қоғамдағы
қатынастарға, дәстҥрге, салтқа сәйкес қарым-қатынас жасауынан кӛрінеді.
Мезодеңгей тақырып мазмҧнымен анықталады. Микродеңгей мазмҧн және
сыртқы кӛрсеткіштер арқылы кӛрінетін контактілі байланыс. Осы кӛзқарасты
танымдық іс-әрекетті дамытуда С.М. Жақыпов әрі қарай дамытқан.
А.Б. Добровия қарым-қатынас бірлескен іс-әрекетті ретейтін, таным мен
сананы қалыптастырудың қҧралы болады деп анықтайды да, қарым-
қатынастың конвенционалды, қарапайым, манипуляциялық, стандартты,
іскерлік, ойын рухани деңгейлерін бӛліп кӛрсетеді. Қарым-қатынастың топтық
жағдайдағы әлеуметтік психологиялық эффектілерін, механизмдерін талдау
мақсатымен В.С. Агеев теориялық және эмпирикалық зерттеу жҥргізген.
Алайда, қарым-қатынастың этикалық жақтарын зерттеуде теория мен тәжірибе
әлі де болса жеткіліксіз деңгейде. Осы орайда біздің зерттеуіміз қарым-қатынас
тренингі арқылы оны дамыту ерекшеліктеріне арналып отыр. А.А. Прудный
бойынша қарым-қатынастың оқыту қызметi хабар ақпарат таралуымен
сәйкестендiрiлуi де мҥмкін. Оқыту қызметi педагогикалық қызметтiң жетекшiсi
болғанымен, ол тәуелсiз емес, яғни, оқытушы мен оқушы, оқытушылардың
ӛздерiнiң арасындағы кӛпжақты әрекеттесуiнiң органикалық бӛлiмi.
Оқушылармен қарым-қатынас педагог ҥшін әрқашанда ӛзiн-ӛзi айқындау
болады деген. Е.А. Климов классификациясы бойынша педагогикалық қарым-
қатынас ―адам-адам‖ схемасының әрекеттесу сипатының ерекшелiктерiн. Iс
жҥзiнде мҧғалім қай пәндi берсе де ол ең алдымен адам санасының
қуаттылығына, танып бiлуге деген қҧштарлығына, шындықты бағалауға
бағытталған. К. Роджерс кӛрсеткен психологиялық қызметтегi қарым-
қатынастың фасилитациясы да елеулi жағдайлардың бiрi. Мҧнда педагог
оқушының ӛз бойындағы барлық жақсылығын кӛрсетуге жағдай жасайды.
Педагог оқушының жетiстiкке жетуiне, қызығушылығының болуына, жағымды
қарым-қатынас атмосферасына, педагогикалық ӛзара әсерлесуiне, ӛзiн-ӛзi
актуализациялап, ары қарай дамуына мҥмкіндiк бередi. Сонымен, қарым-
қатынас процесінiң ӛзi педагогикалық iс-әрекеттiң кәсiби мәндi категориясы
деп қарастырылады. Сондықтан, педагогикалық қарым-қатынас мәселесiн
зерттеп, психологиялық талдау қажеттiлiгi туындайды. Соңғы жылдары бҧл
сҧрақ В.А. Кан-Калик, Я.Л. Коломинский, С.В. Кондратьева, В.В. Кузьмина,
А.А. Леонтьев т.б. басқа еңбектерiнде талқыланған.
И.В. Страхов педагогикалық қарым-қатынасты педагогикалық мақсат
қойылған және оқу-тәрбие жҧмыстарының мiндеттерiмен анықталған
педагогтер мен оқушылардың бiрлестiгi деп анықтама бередi. Ол
педагогикалық қарым-қатынас процесін иелену педагогикалық шеберлiктiң
негiзгi компоненттерiнiң бiрi деп есептейдi. И.В. Страхов педагогикалық
қарым-қатынастың келесi тҥрлерiн кӛрсетедi: мҧғалімнің бiртҧтас сыныппен
521
қарым-қатынасы, оқушылар тобымен және нақты бiр оқушымен, эмоциялы,
салмақты және елеусiз қарым-қатынастағы белсендi және пассивтi бастау. И.А.
Зязюн еңбектерiнде педагогикалық қарым-қатынас бҧл мҧғалім әрекетiнiң
ереше формасы. Педагогикалық қарым-қатынас пәнi кез-келген қҧбылыс, адам
және оның жҥрiс-тҧрысы. В.А. Кан-Калик ―кәсiби педагогикалық қарым-
қатынас‖ деген ҧғым енгiздi. Педагогикалық қарым-қатынас педагогикалық
әсер етудiң басты қҧралдарының бiрi ретiнде кӛрiнедi. Қарым-қатынасқа тҥсу
кезiнде оқу және тәрбие функциялары ғана iске асырылмайды, сондай-ақ,
маңызды мiндеттер шешiледi. Жоғарыда кӛрсетiлгендей, қарым-қатынас кӛп
функционалды жҥйе. Педагог ӛз әрекетiнде барлық функцияларды iске асыруы
тиiс, мәлiметтердiң бастауы ретiнде,басқа адамдарды танушы ретiнде,
ҧжымдық әрекеттердi ҧйымдастырушы ретiнде т.с.с. кӛрiнуi қажет. И.Д.
Багаева, В.А. Кан-Калик, Я.Л. Коломинский, В.В. Кузьминаның еңбектерiнде
кәсiби педагогикалық қарым-қатынастың қҧрылымы сипатталады. Бҧл
мәлiметтерден келесi қорытынды шығаруға болады: педагогтің кәсiби
әрекетiнде оның оқушылармен қарым-қатынасы елеулi орын алады. Яғни
мектептегi психологиялық қызметтiң мiндеттерiнiң бiрi- педагогикалық қарым-
қатынасқа психологиялық кӛрiнiс беру, қолайлы жағдай тудыру, тиiмдiлiгiн
арттыру. Педагогтер мен психологтердің әрекеттерiн бiр арнаға салу осы
қарым-қатынастан басталады.
Біздің зерттеулер ҥшін айрықшы маңызды жайт, ол жоғарғы қарым-
қатынас детерминттілігін (себептілігін), яғни психиканың дамуын дҧрыс
қалыптастыру, дамуды адекватты ҧйымдастыру. Ал бҧл дамудың психикалық
коррекциялау және реабилитациялау міндеттерін шешуде қарым-қатынастың
әрі қҧралы, әрі мақсаты болады.
Педагогикалық
қарым-қатынас
А.А.
Бодалев,
В.А.
Кан-Калик,
Я.Л. Коломинский, В.А. Петровский, А.А. Леонтьев т.б. еңбектерінде мазмҧны,
формалары, тәсілдері бойынша сипатталады. Педагогикалық қарым-қатынас
педагог пен балалар арасындағы нақты психологиялық контакт деп
тҥсіндіріледі. Х.Т. Шерьязданова бойынша педагогикалық қарым-қатынас
дҧрыс ҧйымдастырылса, білім беру процесі, индивидуалды даму, танып, білу,
адамгершіліктік, тҧлғалық даму жетіле тҥседі.
Кӛп ретте қарым-қатынас жайлы қарастырғанда «қарым-қатынас стилі»
деген ҧғым да анықталынады, Х.Т. Шерьязданова, Т.Н. Суркова «қарым-
қатынас стилі» деп адамдардың байланыс жасау тактикасын, не болмаса
позициясын айтады. В.С. Мухина қарым-қатынас стилін «әлеуметтік»
психологиялық әсер етудің дара типологиялық ерекшеліктері деп тҥсіндіреді.
1930 жылдары Р. Липпит, К. Уйтд қарым-қатынас стилінің авторитарлық,
демократикалық және либералды деген классификациясын жасаған еді. Бҧл
зерттеулерді кейіннен Г. Андерсон, А.А. Бодалев, Р.С. Буре, И.М. Юсупова, т.б.
ғалымдар жалғастырды. Әрбір қарым-қатынас стилі педагогтің балаларға әсер
етуін байқатады. Қарым-қатынастағы стиль педагогтің позициясымен
сипатталады, яғни мҧғалімнің балалардан бағынуды талап етуі, іс-әрекетті
кҥшпен
орындатуы,
жазалау
тәсілдерін
қолдануы,
балалардың
бастамашылдығын
табан
асты
етуі,
адамгершілік
қҧндылықтарды
522
қалыптастыруы, ӛз міндеттерін тҥсінбеуі, мінез-қҧлқын, жҥріс-тҧрысын реттей
алмауы, топтық жағдайға бейімделе алмауы және т.б. арқылы кӛрінеді.
Әдебиеттерге талдау жасағанда педагогтік қарым-қатынас стилінде
коммуникациялық тәсіл, қатынас сипаты, даралық, әлеуметтік адамгершілік
қҧндылықтар, әлеуметтік рӛлі мен статусы кӛрінеді. А.В. Мудрик, В.С. Мухина
бойынша
педагогтің
қарым-қатынас
сферасында
барлық
стильдер
қолданылғанымен бірі басымдау болады. Педагогтің қарым-қатынас стилі мен
балалардың эмоциялық қалпында ӛзара байланыс болтатынын А.А. Бодалев
кӛрсеткен. В.И. Карикаш экспериментті тҥрде педагогтер қарым-қатынасының
кең тараған бес тҥрін кӛрсетті. Олар: тҧлғалық іскерлік; таңдаулы іскерлік;
формальді іскерлік; басқа тҥрлердің қосындысынан тҧратын іскерлік;
оқушылармен аралас қатынастығымен кӛрінетін іскерлік. Автордың ойынша
бірінші тҥрдің тиімділігі жоғары, 3-4 тҥрдің тиімділігі тӛмен, ал 2-5 тҥр
тҧрақсыздығымен ерекшеленеді. А.А. Бодалев кейбір адамдардың жағдайға сай
қарым-қатынас стилін дҧрыс таңдай алмауы, оның оқытушылық қызметке
әсерін тиігізбей қоймайтынын айтып ӛткен.
Н.В. Клюева әрбір адам қарым-қатынасты игере алады дейді. Ол ҥшін ҧзақ,
бір мақсатты кӛздеу, ӛзімен-ӛзі жҥйелендірілген жҧмыс жасау керек. Қарым-
қатынастың игерудің басты жолы – ӛзін-ӛзі оқыту, ҥйрету. Бірақ ӛз-ӛзіңді
дамыту барысында ең бастысы оқышымен, қоршаған адамдармен қатынасты
жақсартуды ойлау керек.
Педагогикалық іс-әрекеттің сәттілігі мҧғалімнің оқушымен, олардың ата-
аналарымен дҧрыс қарым-қатынасқа тҥсе алуымен анықталатыны
психологияда аксиома болып кетті. Ол жоғары техникалық педагогикалық
шеберліктің алғы шарты. Қарым-қатынасқа тҥсу шеберлігінің болуы –
тәрбиелеу мен оқытудың сәтті болуының кепілдігі. Жақсы қарым-қатынас болу
ҥшін бірсыпыра психологиялық білім мен психологиялық тренингтер керек.
Әдебиеттер тізімі
1.
Золотнякова А.С. Личность в структуре педагогического общения. -
Ростов н/Д: РГПИ, 1979. – 323 с.
2.
Каган М.С. Мир общения. - М.: Просвещение, 1987. – 256 с.
3.
Кан-Калик В.А. Учителю о педагогическом общении: Кн. Для учителя. -
М.: Просвещение, 1987. – 290 с.
4.
Кан-Калик В.А., Ковалев Г.А. Педагогическое общение как предмет
теоретического исследования // Вопросы психологии. - 1985. - №4. С.9-16.
5.
Леонтьев А.А. Педагогическое общение / Под ред. М.К.Кабардова. 2-е
изд., перераб. и доп. М.; Нальчик, 1996. – 367 с.
6.
Леонтьев А.А. Психология общения. - 3-е изд. - М.: Смысл, 1999. – 340с.
7.
Митина Л.М. Психологическая диагностика коммуникативных
способностей учителя: Учеб. пособие. Кемерово, 1996. – 124 с.
523
ӘОЖ 159.923.23.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Ж. Торгауыт, Ж.К. Аубакирова - Сборник материалов «миссия молодежи в науке республики казахстан»

text:
Ж. Торгауыт, Ж.К. Аубакирова
С. Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік университеті,
Ӛскемен қ., Қазақстан
СТУДЕНТТІК ШАҚТАҒЫ ТҦЛҒАЛЫҚ ДАМУДЫҢ
ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
Бҥгінгі таңда тҧлға - психологиядағы ең ӛзекті мәселелерінің бipi болып
саналады. Ӛйткені коғамымыздың қарқынды әлеуметтік дамуы тҧлғаны
дамытуға жоғарғы талап қояды. Ал қоғамның қaзipгi жағдайында, елдің саяси,
мәдени, әлеуметтік-экономикалық жақтарын жаңарту кезінде - жас ҧрпақтың
болашақта iзгi ниетті адам болып дамуына олардың тҧлғалық дамуының ықпал
ететіні сӛзсіз. Сондықтан да тҧлғаның теориялық зерттеулеріне, жалпы
ҧғымына сарапталған талдауларға зер салайық.
Б.Г. Ананьевтің зерттеуі бойынша студенттік шақ негізгі адамның
әлеуметтік маңызды дамитын сензитивті кезені деп тҧжырымдайды.
С.И. Самыгин, Л.Д. Столяренко, В.Е. Столяренко, Х.Т. Шерьязданова,
С.М. Жақыпов, А.Р. Ерментаева [1] еңбектерінде жоғары білім алу адамның
психикасының және тҧлғалық дамуына зор әсерін тигізетіндігі дәйектелген.
Л.О. Сәрсенбаева еңбегінде қазіргі оқушылар мен студенттердің тҧлғалық
бағыттылығын дамуының теориялық-әдіснамалық негіздеріне тоқталып, білім
беру ҥдерісін психологиялық сҥйемелдеу аясында тҧлғалық -кәсіби
бағытталған ғылыми-практикалық моделін жасап анықтады.
Студенттік жас кезеңі жасӛспірімдік шақпен сәйкес келеді. Сондықтан
жасӛспірім шақтағы тҧлғалық дамудың психологиялық ерекшеліктеріне
тоқталайық.
Жасӛспірім шақта адам ӛзінің ӛмір сҥруіндегі мәнділікті іздейді, ӛзінің
біртҧтастылығын игеруге талпынады, басқалар арасында ӛз орнын табуға
тырысады.
Э. Эриксонның сәйкестікке берген анықтамасынан ҥш элементті бӛліп
кӛрсетуге болады. Біріншісі: жас жігіттер мен қыздар ҥнемі ӛзін «ӛз-ӛздеріне
іштей тепе-теңестірген» деп қабылдауы керек. Бҧл жағдайда индивидиумда
ӛткен шақта қалыптасып, болашақпен жалғасып жатқан мен бейнесі
қалыптасуы керек. Екіншісі: басқа да мәнді адамдар индивидиумның
«тҧтастығы мен тепе-теңдігін» кӛруі керек. Бҧл бозбалалардың бҧрыннан ӛз
бойларында қалыптастырған ішкі тҧтастықтарын ӛздері ҥшін мәнді адамдары
қабылдауына сенімді болуына қажет дегенді білдіреді. Олардың ӛзіндік Мен-
концепциясын, әлеуметтік бейнесін, кӛрініп келе жатан ӛзін-ӛзі тепе-теңестіру
сезімін тани алмаған деңгейінде кҥдік, селқостық, жасқаншақтық қарсы келе
алады. Ҥшіншісі: жастар тҧтастықтың ішкі және сыртқы жоспарларын ӛзара
келісімге келтіргенде «жоғарғы сенімге» жетуі керек. Олардың ӛздерін
қабылдаулары
қайтымды
байланыс
тәсілімен
ӛзара
қарым-қатынас
тәжірибесінде дәлелденуі керек.
524
Ғылымда жасӛспірім кезеңін дамуына байланысты ҥш негізгі бағытқа
бӛлінеді: биогенетикалық, социогенетикалық, психогенетикалық. Биологиялық
теорияның негізін салушы американ психологы С. Холл онтогенездегі
филогенетикалық стадияның қайталануы, даму психологиясының басты заңы
деп қарастырды. Кӛптеген зерттеулерде биогенетикалық бағыттын таза
теориясын басқа да жағдайлармен байланыстырады. Ал А. Гезелл
концепциясында этаптар мен тенденциялардын дамуына мәдениет себепкер
болмайтындығын, тек қана оны жаңартатындығын және жҥйелейтіндігін
тҧжырымдайды. [2]
А. Гезелл зерттеуінде 11 мен 21 жас аралығындағы дамуға мән береді,
себебі әр жастағы жаңаны меңгерудегі маңыздылығына тоқталады. Ал 15 жас
А. Гезеллдің айтуынша жасӛспірімнің индивидуалды айырмашылығының
артуымен ерекшеленеді. Бҧл жастың жаңаны меңгеруі бҧл тәуелсіздікке
ҧмтылу, осыған байланысты жеткіншектің жанҧядағы, мектептегі қатынасы
бҧзылады, алайда ішкі бақылаудан қҧтылуға ҧмтылу, ӛзіндік бақылаудын және
ӛзін саналы тәрбиелеудің бастамасының дамуына негіз болады. Жеткіншекте
осы кезеңде ӛте сезімталдық орын алады. Ал бҧл жаста жасӛспірімнің ішкі
дербестігі арта бастайды, эмоция тҧрақталады, қарым-қатынасқа тез тҥседі,
болашаққа бағыт бағдар жасайды [3].
Социогенетикалық бағыт дамудың әлеуметтену ҥдерісінің, әлеуметтік
факторларымен акцентуацияланады. К. Левин теориясында адамның мінез-
қҧлқы бір мезгілде тҧлғаның және оның ортасының функциясы ретінде
қарастырады, осыған орай жасӛспірім мәселелерін қоршаған орта
факторларымен байланыстырып дәйектейді.
Ғылымда психогенетикалық бағыт психологиялық ҥдерістін ӛзіндік
талдауымен байланысты, осыған сәйкес ҥш бағытты бӛліп талдайды: З. Фрейд
және Э. Эриксон теориялары психодинамикалық бағытқа негізделген, Э.
Шпрангер, Ш. Бюлер персонологиялық бағытпен байланыстырады, Ж. Пиаже,
Л. Кольберг когнитивтік бағдарлау бағыттарын қарастырады.
А.Н. Леонтьев, Д.Б. Эльконин зерттеуінде жетекші іс-әрекет типі,
психологиялық жас кезеңдерге байланысты ӛзгеруінің маңыздылығын негізге
алады. Жасӛспірімдік кезеңде оқу-кәсіби іс-әрекеті жетекші болып табылады.
Д.Б. Эльконин еңбегінде 11-17 жас аралығындағы жетілу кезеңін 2 фазаға
бӛледі, бірінші 11-15 жас кіші мектеп оқушылары, яғни жеткіншектерге
қатысты.Мҧнда жеткіншек әр жақты қарым-қатынасқа тҥсуге ҥйренеді. Ал 15-
17 жас жасӛспірімдердің ең басты оқу-кәсіби іс-әрекетінің арқасында
жасӛспірімнің танымдық-кәсіби қызығушылықтары артады. Эмоция мен
психосексуалды даму жағдайына байланысты анықталады.
Л.И. Божович теориясында мектеп оқушылар арасынан, жасӛспірімдерді
бӛліп қарастырған. Ғалым тҧлғаның мотивациялық сферасының дамуын
дәйектеген. Жасӛспірімнің ӛмірдегі орнын табуы және ішкі позициясын
анықтау, әлемдік кӛз-қарасын, моральдық сана және ӛзіндік сананы
қалыптастырумен байланысты тҧжырымдалады. Жасӛспірімдік кезеңге ӛтуге
байланысты, фактілік дипазонының кеңейетіндігі анықталды. Осыған сәйкес
нормативті
міндетті
әлеуметтік
рӛлмен
байланысты
болатындығы
525
нақтыланады. Бҧл кезеңде жасӛспірімнің ӛмірдегі іс-әрекеті артта тҥседі.
Жасӛспірімдік кезең белсенді өмірлік позициясының қалыптасуымен, ӛзіндік
анықтаумен, ӛзінің мәнділігін сезінумен байланысты қарастырылады [4].
Л.Ф. Обухова психологиялық зерттеулерінде жасӛспірім тҧлғасының
ерекшелігі психологиялық жаңақҧрылымдардың тҥп тамыры, жеткіншек жаста
қалыптасып қойған туындысы болып табылатындығын дәйектейді. Ӛзіндік
тҧлғасына деген қызығушылықтың артуы, сыншылдықтың кӛрінуі – бҧлардың
барлығы ерте жеткіншек жаста сақталады, бірақ, олар мәнді ӛзгерістерге
ҧшырап, саналы тҥрде бейнеленеді. Ең негізгі мәнді ӛзгеріс тҧлғаның ӛзіндік
дамуында болады. Оның айрықша ерекшелігі болып, ӛзіндік рефлексиясының
қарқынды дамуымен байланысты. Яғни, ӛзін-ӛзі тануға, бағалауға, ӛз
мҥмкіншіліктері мен қабілеттіліктерін білуге талпынысы жоғары болады. «Мен
кіммін?», «Мен қандаймын?», «Менің қабілеттерім қандай?», «Менің ӛмірлік
идеалым қандай?», «Мен кім болғым келеді?» - деген сҧрақтарға жасӛспірімдер
жауап іздейді, олар ҥшін мҧндай сҧрақтар ӛзекті болып табылады [5].
Сондықтан жасӛспірімдік кезеңде тҧлғалық даму ерекшеліктері айрықша ӛзекті
болып табылады.
И.В. Дубровина зерттеуі бойынша жоғары сынып оқушысында әзірше
ӛзінің жоспары мен мақсатын жҥзеге асыру мҥмкін емес болса, ал
жасӛспірімдік кезеңде нақты корректировка жасау жағдайы болады.
Жеткіншектерде жаңақҧрылымды меңгеру, бҧл тек ӛзіндік анықтау емес, оған
психологиялық даярлықты да айтуға болатындығын ескереді.
Ал студенттер ҥшін жоғары оқу орнында оқу жылдары – олардың
ӛмірлерінің маңызды кезеңдерінің бірі. Бҧл–білімді жетілдіру, кәсіби
мамандықты алу, ӛзінің армандарын, мҥмкіндіктерін дамыту кезеңі деп
анықталады. Кәсіби ӛзін-ӛзі танудың маңызды жағы– экономикалық және
әлеуметтік жағынан жасӛспірімдердің мамандықтары және еңбек функциялары
ӛзара сәйкес болуы қажет.
Мҧндай зерттеу студенттің сапалары мен қабілеттерін, оның жастық және
тҧлғалық ерекшеліктерін дамытумен дәйектеледі. Мәселен, егер студентті
белгілі бір жастағы адам деп қарастырсақ, онда жасӛспірім басқа жас кезеңімен
салыстырғанда, есте сақтауының жоғарлығымен, зейінінің ауысуының
жылдамдығымен, вербальды-логикалық есептерді тез шешуімен ерекшеленеді.
Сонымен, студенттік жасты ӛткен кезеңдермен салыстырғанда, биологиялық,
психологиялық, әлеуметтік дамуында ең жоғарғы нәтижелерге жетуімен
сипаттауға болады. Студенттік кезең адамгершілік және эстетикалық
сезімдердің дамуының, мінезінің қалыптасу кезеңі деп дәйектеледі. Бҧл
кезеңдегі негізгі ерекшелік ересек адамның әлеуметтік рӛлдерінің барлық
жиынтығын (азаматтық, кәсіби, еңбек және т.б.) меңгеру болып табылады. Осы
кезде экономикалық белсенділік, яғни адамның ӛзіндік ӛндірістік қызметке
қатысуы, еңбек биографиясының басталуы, ӛз жанҧясын қҧрумен
ерекшеленеді. Бҧл кезде бір жағынан, кәсіпкерлікке байланысты арнайы
қабілеттердің қарқынды дамуы, екінші жағынан, мінезінің және интеллектінің
қалыптасуының ерекше кезеңі ретінде сипатталады. Бҧл кезең – спорттық
рекордтардың, кӛркем, техникалық және ғылыми жетістіктердің кезеңі.
526
Студенттік кезде интеллектуалды және физикалық ерекшеліктер кӛбі ӛз
дамуының оптимумына жетеді. Алайда, олардың арасында кӛптеген
қайшылықтар кездеседі.
Жоғары оқу орнында оқу кезеңі жастық шақтың екінші кезеңі мен ер
жетудің бірінші кезеңімен сәйкес келеді. Бҧл кезде дамудың ӛзіндік ерекшелігі
– мінездің саналы мотивтерінің дамуы байқалады. Жоғарғы сыныптарда
байқалмаған сапалар дамиды. Олай болса жасӛспірімнің бағыттылығы,
батылдығы, жігерлігі, дербестігі, инициативасы, ӛзін-ӛзі басқаруы қарқынды
дамиды. Моралды мәселелерге қызығушылығы артатындығымен (мақсаттары,
ӛмір салты, борышы, сенімділігі т.б.) ерекшеленеді.
Ст. Холл, Э. Шпрангер айтқан тҧжырымдарын талқылай келе, студенттің
даму деңгейінің ҥш типін бӛліп кӛрсетеді:
1)
Ӛткір ашулы кризистік уақытпен сипатталады. Ол қайта дҥниеге
келген адамдай уайым – қайғыға тҥседі, тҥп тамырында оның жаңа ӛзіндік
«мені» пайда болады.
2)
Ӛте баяу, ақырын, жайбасар тҧлға. Ересектік ӛмірге ӛзінің жеке
тҧлғасында ешқандай ӛзгеріс енгізбей жай басумен сипатталады.
3)
Студенттік белсенді және саналы тҥрде ӛзін тәрбиелейді, ӛзін - ӛзі
дамытады. Ӛзінің ерік – жігерінің кҥшімен ішкі кризистерімен мазасыздығын
жеңеді, бҧл ӛзіндік бақылау мен ӛзіндік мінез-қҧлқы жоғары деңгейдегі адамға
тән болып табылады. Бҧл жастағы ең басты жаңақҧрылым - Э. Шпрангер
бойынша, «ӛзіндік менінің» ашылуы рефлексияның пайда болуы; ӛзінің жеке
даралығын саналы тҥрде тҥсінуі, тҧлғаның ӛзіндік анықталуы деп дәйектеледі.
Әлеуметтік дамыған тҧлғаны тек қоғамда қабылданған нормаларды
ҧстанумен ғана емес, сонымен қоса белгілі бір топтарға, ҧжымдық және
қоғамдық қҧндылықтарға бағытталғанымен ерекшеленеді. Қҧндылықтар обьект
жайлы біліммен және оған деген қатынастан тҧрады. Психологиялық тҧрғыда
ӛзіндік анықталған тҧлға - бҧл ӛзіне нені қажет ететіндігін (мақсаты, ӛмірлік
жоспары, идеясы) саналы бағалауымен анықталады. Ӛз мҥмкіндіктерін ашу
процесі болып табылады. Осыған сәйкес қоғам, топ талаптарын саналы бағалау,
ҧжым шеңберінде белсенді іс - әрекет жасай бастайды.Сондықтан ӛзіндік
анықталған тҧлғаның кӛрсеткіші ретінде тек субьектіні қабылдау әлеуметтік
маңызды іс - әрекет жасауға даярлықтың, қатынасты жаңғыртуға ғана емес,
сонымен қоса шынайы іс - әрекеттің кӛрсеткіші болып табылады. Э. Шпрангер,
ӛзіндік – сана сезімді, қҧнды бағыт бағдарлықты жасӛспірім дҥниетанымын
зерттеуге бастауы деп санады.
Бҧл жаста алғашқы достық және махаббат сезімдері пайда болады. Бозбала
мен бойжеткен қыздар арасындағы сырласқан эмоциялық қатынастардың пайда
болу кезеңі деп анықталады. Бойжеткен қыздарда, бозбалаға қарағанда бҧл
қҧбылыс ерте басталады. Жасӛспірімде сенімділік, бауыр басу қасиеттері,
жақын адамның тағдырына жауапкершілік сезімі дамиды. Жалпы адамгершілік
қасиеттермен қатар, олар «қандай болу керек?» деген сҧраққа ӛзінше жауап
береді. [6]
527
С.М. Жақыпов зерттеуінде тҧлғаны дамыту, оқу ҥдерісінде студенттін
танымдық іс-әрекетін және психологиялық механизмын қалыптастыру арқылы
қарастырылады.
Н.С. Ахтаева еңбегінде болашақ мамандардың ҧлттық ерекшеліктерін
және тҧлғалық қалыптасуы ҥшін қолайлы жағдайлар туғызуға қажет бірқатар
мәселелерді дәйектейді. Жоғары оқу орны оқытушысын жҥйелі- психологиялық
дайындау жолдары нақтыланады. Тҧлғаны білімдерін, шеберлігін, шеберлігін,
қабілетті мен мҥмкіндіктерін тиімді пайдалануға және байқатуға, оның рухани,
физикалық қуатын, бҥкіл шығармашылық потенциалын жҧмылдыруға арналған
тҥсінігін кеңейтуге мҥмкіндік берді. «Жҥйелі психологиялық дайындық»
ҧғымының мазмҧны мен мәні ашып кӛрсетілді, тҥсінігі берілді. Ғылыми
еңбекте маманды дайындаудың авторлық жҥйелі психологиялық дайындықтың
моделінің модификациялаған қҧрылымы, алғаш рет магистрантар кӛзімен
қарағанда қазіргі оқытушы моделі берілген.
А.Р. Ерментаева еңбегінде тҧлға іс-әрекетпен толыққанды аңғарылмайды.
Ол адами, ізгіліктік мазмҧнға басқалармен тек қарым-қатынас жасау арқылы ие
болатындығын анықтайды. Сонымен қатар студент тҧлғасы қарым-қатынас
нәтижесі болып табылады деп дәйектейді [7]. Сондықтан біз ӛз зерттеуімізде
осы тҧжырымды негізге аламыз.
Жасӛспірімдер қҧрбылармен қарым-қатынасы арқылы мәселелерін шеше
алады. Ол арнайы ақпараттың маңызды кӛзі (қандайда бір себептерге
байланысты ҥлкендерден сҧрауға ҧят немесе сҧрауға болмайтын), іс-әрекетін
және ӛзара тҧлғалық қатынастың арнайы тҥрі (статус пен рӛлдерді, қарым-
қатынастың коммуникативті дағдыларын, стилін меңгеру), эмоционалды
қатынас (топтағы орнын табу, дербестік, эмоционалды ҥйлесімділік және
тҧрақтылық ) болып табылады.
Әдебиеттер тізімі
1.
Выгосткий Л.С. ―Собранные сочинение т.2 ‖ / Л.С.Выготский – М.,
1982ж.
2.
Еникеев М.И.‖ Общая и социальная психология ‖/ М.И. Еникеев-
Питер.,2005г.
3.
Максвелл Дж. ―Психолгия индивидуальных различий ‖/ Дж. Максвелл-
Минск., 2004ж.
4.
Нестерова М.А. ―Дискуссия о психологии рубежа ‖/ М.А. Нестерова-
М., 2001ж; Т-2.
5.
Купер К. ―Индивидуальные различия ‖ / К.Купер – М., 2000ж.
6.
Первин Л.А, Джон.О.П. ―Психология личности: Теория исследования‖ /
Л.А.Первин, О.П.Джон – М., 2000ж.
7.
Поляков М.А. ―Психология развития ‖ / М.А.Полякова – Минск, 2006ж.
528
УДК 669.162.214
З.К. Чункурова
Восточно-Казахстанский государственный университет
имени С. Аманжолова, г. Усть-Каменогорск, Казахстан
ИНФОРМАЦИОННО-КОММУНИКАЦИОННЫЕ ТЕХНОЛОГИИ
НА УРОКАХ МАТЕМАТИКИ В НАЧАЛЬНОЙ ШКОЛЕ
Информационно-коммуникационные технологии (ИКТ) обладают сегодня
огромными возможностями по использованию их в образовательном процессе.
Современные требования диктуют необходимость внедрения ИКТ в учебно-
воспитательный процесс, что влечет за собой необходимость формирования
ИКТ-компетентности учащегося. Ученик, умело и эффективно владеющий
технологиями и информацией, имеет другой стиль мышления, принципиально
иначе подходит к оценке возникающих проблем, организации своей
деятельности. Владение информационно-комуникационными технологиями
помогает ученику чувствовать себя комфортно в современном мире. Уроки,
которые проводятся с использованием ИКТ, являются более успешными т.к.
применение информационных технологий на уроке позволяют учащимся
ориентироваться в «мире информации», овладеть практическими способами
при работе с информацией, а также развивать умения позволяющие
обмениваться информацией. Следовательно, применение ИКТ на уроках, без
преувеличения можно назвать одной из центральных проблем современной
школы, делом общественной важности. Таким образом, выбранная тема
является актуальной в современной педагогике.
«
Информационно-коммуникационные технологии – это совокупность
знаний о способах и средствах работы с информационными ресурсами, и
способ сбора, обработки и передачи информации для получения новых
сведений об изучаемом объекте» (И.Г.Захарова).
Главная цель внедрения ИКТ – появление новых видов учебной
деятельности. Новые информационные технологии обучения – это процессы
подготовки и передачи информации обучаемому, средством осуществления
которых является компьютер [2, c. 23].
Начальная школа – это основа, от которогй зависит дальнейшее обучение
ребѐнка, и это налагает особую ответственность на учителя начальной школы.
Долгое время начальная школа в системе образования являлась «школой
навыка», т.е. рассматривалась как ступень образования, где ученик должен
освоить такие основные навыки, как чтение, письмо, счѐт для дальнейшего
обучения. Сегодня начальная школа представляется иначе. Сегодня она должна
стать первым опытом ребѐнка в образовательной системе - местом пробы своих
образовательных сил. На этом этапе важно развить активность,
самостоятельность, сохранить познавательную активность и создать условия
для гармоничного вхождения ребѐнка в образовательный мир, поддержать его
здоровье и эмоциональное благополучие. Именно эти качества учащихся и
529
развиваются с внедрением ИКТ в образовательный процесс [3, C.10-12].
Использование ИКТ в начальной школе дает преимущества перед
стандартной системой обучения в следующем:
-организовать
одновременно
детей,
обладающих
различными
возможностями и способностями;
- активизировать познавательную деятельность учащихся;
- индивидуально подойти к ученику, применяя разноуровневые задания;
- усилить образовательные эффекты;
- повысить качество усвоения материала;
-осуществить дифференцированный подход к учащимся с разным уровнем
готовности к обучению;
- проводить уроки на высоком эстетическом уровне (музыка, анимация);
-развивать умение учащихся ориентироваться в информационных потоках
окружающего мира;
- овладевать практическими способами работы с информацией [4, c.52].
ИКТ в начальной школе используют на всех предметах. К ним относится
такая наука, как математика. Компьютер может выступать в роли источника
учебной математической информации, мультимедийного наглядного пособия,
тренажѐра, средства диагностики и контроля. В связи с этим ИКТ можно
использовать на различных этапах процесса обучения: при объяснении нового
материала, закреплении, повторении, контроле, обобщении и систематизации, а
так же в домашних заданиях и внеклассной работе.
Внедрение ИКТ в преподавание математики можно начать с готовых
обучающих программ. К таким программам относятся:
1)
"Уроки Кирилла и Мефодия"
В результате работы с данным курсом ученик:
1)
имеет первоначальные представления о математике;
2)
распознает геометрические фигуры;
3)
развивает образное и логическое мышление, воображение;
4)
выработан до автоматизма устный счет;
5)
без затруднения решает математические задачи.
2) "Я учусь решать задачи"
В результате работы с данным курсом ученик может решать разные типы
задач:
- с величинами: цена, количество, стоимость;
- на вычисление геометрических фигур;
- на скорость, время, расстояние;
- на разность, кратность, сравнение.
Использование ИКТ на уроках позволяет погрузиться в другой мир,
увидеть его своими глазами. По данным исследований, в памяти человека
остается 1/4 часть услышанного материала, 1/3 часть увиденного, 1/2 часть
увиденного и услышанного, 3/4 части материала, если ученик привлечен в
активные действия в процессе обучения. Компьютер позволяет создать условия
для повышения процесса обучения: совершенствование содержания, методов и
организационных форм.
530
При использовании ИКТ в начальной школе на уроках математике
успешнее достигаются общие цели образования, легче формируются
компетенции в области коммуникации: умение собирать факты, их
сопоставлять, организовывать, выражать свои мысли на бумаге и устно,
логически рассуждать, слушать и понимать устную и письменную речь,
открывать что-то новое, делать выбор и принимать решения; развивать умение
учащихся ориентироваться в информационных потоках окружающего мира;
овладевать практическими способами работы с информацией; развивать
умения, позволяющие обмениваться информацией с помощью современных
технических средств [5, C. 31-33].
Компьютер позволяет учителю значительно расширить возможности
предъявления разного типа информации. При дидактически правильном
подходе компьютер активизирует внимание учащихся, усиливает их
мотивацию, развивает познавательные процессы, мышление, внимание,
развивает воображение и фантазию.
Во время урока математики при помощи компьютера можно решить
проблему дефицита подвижной наглядности, когда дети на экране сравнивают
способом наложения геометрические фигуры, изучают состав числа.
Применение на уроке компьютерных тестов, самостоятельных работ,
позволяет за короткое время получать объективную картину уровня усвоения
изучаемого материала и своевременно его скорректировать.
На уроках математики можно применять самые разнообразные формы
работы с использованием ИКТ. Интерес к урокам математики значительно
возрастет.
При
условии
систематического
использования
информационных
технологий в учебном процессе в сочетании с традиционными методами
обучения можно значительно повысить эффективность обучения.
Таким образом, внедрение новых информационных технологий в учебный
процесс начальной школы позволяет в доступной форме использовать
познавательные и игровые потребности учащихся для познавательных
процессов и развития индивидуальных качеств.
Успешнее достигаются общие
цели образования, легче формируются такие знания, как: умение собирать
факты, их сопоставлять, организовывать, выражать свои мысли на бумаге
и устно, логически рассуждать, слушать и понимать устную и письменную
речь, открывать что-то новое, делать выбор и принимать решения.
Список литературы
1.
Ксензова Г.Ю. Перспективные школьные технологии. - М., 2000 – 110с.
2.
Питюков В.Ю. Основы педагогической технологии. - М., 1999. - 98 с.
3.
Селевко Г.К. Современные образовательные технологии. // Народное
образование, 1998г.- №5. С.10-12
4.
Яриков В. Г. Информационные технологии на уроках в начальной
школе. - Волгоград: Учитель, 2011.-86 с.
5.
Захарова Н.И. Внедрение информационных технологий в учебный
процесс.//Начальная школа, 2008 г. - №1. С.31-33.
Қазақстан Республикасы ғылымындағы жастар миссиясы
жас ғалымдар мен студенттердің ІV Республикалық
ғылыми-тәжірибелік конференциясының
Материалдар жинағы
2014 жылдың 13-14 қарашасы
Сборник материалов
Миссия молодежи в науке Республики Казахстан
ІV Республиканской научно-практической
конференции молодых ученых и студентов
13-14 ноября 2014 года
Басуға 12.11.2014 ж. қол қойылды Пішімі 60х84/16 Шартты баспа табағы 31,48
Есептік баспа табағы 41,46 Таралымы 500 дана Тапсырыс 828 Бағасы келісімді
С. Аманжолов атындағы ШҚМУ«Берел» баспасы
070020, Өскемен қ., 30-шы Гвардиялық дивизия көшесі, 42
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Әдебиеттер тізімі - Сборник материалов «миссия молодежи в науке республики казахстан»

text:
Әдебиеттер тізімі
1.
Олехник С.Н и др. Уравнения и неравенства. Нестандартные методы решения:
Справочник- М: МГУ, 1997.-219 с.
2.
Супрун В.П. Избранные задачи повышенной сложности по математике. Минск.,
«Полымя», 1998.-108с.
3.
Шарыгин И.Ф. и др. Факультативный курс по математике. Решение задач.
Уч.пособие для 11 кл. сш. – М.; «Просвещение», 1991.-384 с.
35
УДК 517.9
Н. Кайраткызы, Э.М. Магзумова
Восточно-Казахстанский государственный университет
имени С. Аманжолова, г. Усть-Каменогорск, Казахстан
ПОСТАНОВКА ОДНОЙ КРАЕВОЙ ЗАДАЧИ МОДЕЛИ МАГНИТНОЙ
ГИДРОДИНАМИКИ
Рассмотрим краевую задачу магнитной гидродинамики о движении
жидкости в сосуде конечных размеров, стенки которого сделаны из
идеальных проводящих материалов. Жидкость при заданных начальных и
граничных условиях находится под воздействием гидронамических и
электромагнитных сил. Исследована теорема существования этой краевой
задачи.
Постановка задачи и вспомогательные соотношения. Известно, что если
проводящую жидкость поместить в магнитное поле, то при ее движении
возникают токи, создающие свое магнитное поле. Оно сглаживается
первоначальным полем и в свою очередь влияет на движение жидкости и ее
электромагнитное поле. Возникает сложная картина взаимодействия
электромагнитных и гидродинамических полей. Если жидкость несжимаемая
и вязкая, а также изотропная и однородная, то в определенной системе
единиц она описывает следущую нелинейную систему уравнений
,
2
1
2
3
1
3
1
f
H
p
grad
v
v
H
H
v
v
v
k
k
X
k
k
t
K
(1)
,
0
v
div
(2)
t
H
E
rot
, (3)
0
,
j
H
v
E
H
rot
, (4)
.
0
H
div
(5)
Здесь
t
x
v ,
– скорость течения жидкости в точке
3
2
1
,
,
x
x
x
x
во время
t
,
t
x
H
,
и
t
x
E ,
– векторы магнитной и электрической напряженности,
t
x
p ,
– давление,
t
x
f
,
– внешние гидродинамические силы,
0
j
– заданные токи,
– магнитная проницаемость,
– проводимость,
– плотность, которая в дальнейшем для простоты равна единице.
Здесь токами смещения (они пропорциональны
t
E
) мы, как принято в
36
магнитной гидродинамике, пренебрегли. Уранения (1)-(4) должны
выполняться в односвязной области заполненной жидкостью.
Требуется определить движение жидкости в электромагнитном поле ,
если начальный момент времени известен:
x
x
H
H
x
v
v
t
t
,
|
,
|
0
0
0
0
, (5)
и на границе заданы
,
0
|
,
0
|
S
S
H
v
(6)
где – касательный вектор к границе
S
.
Задачи сводится к нахождению вектор-функций
E
H
v
,
,
и функций
p
,
удовлетворящих в цилиндре
T
t
x
T
Q
,
0
,
,
0
системе уравнений
(1)-(4) и начально-граничным условиям (5) – (6).
Пространство
1
2
W
– гильбертово пространство вектор-функций, все
компоненты которых квадратично суммируемы в
и имеют квадратично
суммируемые
обобщенныепроизводные
до
порядка
l
.
Скалярное
произведение в
1
2
W
равно
dx
v
D
u
D
v
u
v
u
l
l ,
,
,
где
D
– оператор обобщенного дифференцирования порядка
.
Пространством
0
1
2
W
назовем подпространство
1
2
W
, являющееся
замыканием в норме
1
2
W
множества бесконечно-дифференцируемых
финитных в
векторов. Мы также будем пользоваться пространствами
0
1
2
2
,
,
W
W
L
l
, элементами которых являются скалярные функции: мы
обозначаем их теми же символами, что и пространства, состоящие из вектор-
функций[2].
Имеет место разложение [1]
,
0
2
G
J
L
где
0
J
– замыкание в норме
2
L
множества гладких финитных в
векторов
x
u
, дивергенция которых равна нулю (то есть
0
3
1
i
i
i
x
u
u
div
), а
G
– подпространство
2
L
, состоящее из
;
,
,
3
2
1
x
x
x
grad
-
однозначная функция класса
1
2
W
. Отметим , что каждая конкретная
функция
x
p
x
u
x
v
разлагается на соленоидальную
0
J
x
u
и
градиентную
G
x
p
. В самом деле, если
x
u
x
v
,
и
x
p
гладкие
функции, то взяв
div
от обеих частей равенства
x
p
x
u
x
v
, получим
x
v
div
p
,
S
s
n
v
n
p
|
|
.
37
Список литературы
1.
Ладыженская О.А., Солонников В.А. Решение некоторых нестанционарных задач
магнитной гидродинамики для вязкой несжимаемой жидкости. – Тр.МИАН СССР. –
T.LIX.- 1960. – C.115-173.
2.
Быховский Э.Б., Смирнов Н.В. Об ортогонольном разложений пространства
вектор-функций, квадратично суммируемых по заданной области, и операторах
векторного анализа. - Тр.МИАН СССР. – T.LIX.- 1960. – C.5-36.
3.
Ладыженская О.А. Математические вопросы динамики вязкой несжимаемой
жидкости. – М.: Наука, 1970. – 288 с.
УДК 691.3
К.Б. Корыкбасова
Восточно-Казахстанский государственный университет
имени С. Аманжолова, г. Усть-Каменогрск, Казахстан
АНАЛИЗ ДАННЫХ
С ИСПОЛЬЗОВАНИЕМ ИНТЕЛЛЕКТУАЛЬНЫХ МЕТОДОВ
В настоящее время информационные технологии широко используются
во всех областях жизни человека. Система образования не стала
исключением. Годами накапливалось множество информации о студентах, их
успеваемости, преподавателях, создавались дистанционные курсы обучения
студентов, образовательные форумы, системы тестирования студентов,
продолжать можно бесконечно. Таким образом, накопилась масса
информации. И в настоящее время крайне актуальным стал вопрос обработки
этой информации, возможности извлечения новых знаний из уже
представленных в базах данных, хранилищах и т.д.
Существует множество задач, в которых методы статистики, машинного
обучения и извлечения знаний (data mining) очень полезны как для учащихся,
так и для преподавателя и для людей, ответственных за весь образовательный
процесс в целом. Анализ данных позволяет лучше понять студентов, узнать
какие предметы вызывают большие затруднения, как лучше построить курс,
чтобы получить максимально высокие баллы, с какими тестами студенты
справляются, какую форму занятий предпочитают, в какой области научных
интересов преуспевают и т.д. Эти данные могут быть использованы для
принятия эффективных решения по управлению образовательным процессом.
Анализ данных – область математики и информатики, занимающаяся
построением и исследованием наиболее общих математических методов и
вычислительных алгоритмов извлечения знаний из экспериментальных
данных; процесс исследования, фильтрации, преобразования и моделиро-
вания данных с целью извлечения полезной информации и принятия
решений. Анализ данных имеет множество аспектов и подходов, охватывает
разные методы в различных областях науки и деятельности.
38
Интеллектуальный анализ данных (DM – data mining) как раз занимается
обработкой и анализом данных из образовательного процесса. Это область
науки, связанная с разработкой методов для изучения уникальных типов
данных, поступающих из образовательной сферы и использование этих
методов для лучшего понимания студентов и условий в которых они учатся.
Основные направления в данной области - использование анализа данных для
поддержки интеллектуальных систем обучения (Intelligence Tutoring Systems),
анализ образовательных процессов, визуализация данных и паттернов
образовательного процесса.
Область Data Mining началась с семинара (англ. workshop), проведѐнного
Григорием Пятецким-Шапиро в 1989 году. Ранее, работая в компании GTE
Labs, Григорий Пятецкий-Шапиро заинтересовался вопросом: можно ли
автоматически находить определѐнные правила, чтобы ускорить некоторые
запросы к крупным базам данных. Тогда же было предложено два термина -
Data Mining («добыча данных») и Knowledge Discovery In Data (который
следует переводить как «открытие знаний в базах данных»).
Знания, добываемые методами Data mining, принято представлять в виде
моделей (рисунок1).
Рисунок 1 – Модели представления знаний Data Mining
В 1993 году вышла первая рассылка «Knowledge Discovery Nuggets», а в
1994 году был создан один из первых сайтов по Data Mining.
Основу методов Data Mining составляют всевозможные методы класси-
фикации, моделирования и прогнозирования, основанные на применении
деревьев решений, искусственных нейронных сетей, генетических алгорит-
мов, эволюционного программирования, ассоциативной памяти, нечѐткой
39
логики. К методам Data Mining нередко относятстатистические методы
(дескриптивный анализ, корреляционный и регрессионный анализ, фактор-
ный анализ, дисперсионный анализ, компонентный анализ,дискриминантный
анализ, анализ временных рядов, анализ выживаемости, анализ связей). Такие
методы, однако, предполагают некоторые априорные представления об анна-
лизируемых данных, что несколько расходится с целями Data Mining (обна-
ружение ранее неизвестных нетривиальных и практически полезных знаний).
Одно из важнейших назначений методов Data Mining состоит в
наглядном представлении результатов вычислений (визуализация), что
позволяет использовать инструментарий Data Mining людьми, не имеющими
специальной математической подготовки. В то же время, применение
статистических методов анализа данных требует хорошего владения теорией
вероятностей и математической статистикой.
Разработка информационной системы мониторинга и управления вузом
обусловлена высокой стоимостью готовых решений, отсутствием жестко
регламентированных функциональных моделей в системе образования и
специфическими особенностями
вузов. Кроме
того, большинство
функционирующих в вузах информационных систем носят фрагментарный
характер, не ориентированы на информационные потребности студентов,
преподавателей, сотрудников вуза и иных заинтересованных лиц, не
позволяют осуществлять мониторинг образовательного процесса, не
обеспечивают комплексную поддержку принятия управленческих решений.
Список литературы
1
Барсегян А.А., Куприянов M.С., Степаненко В.В., Холод И.И. Технологии анализа
данных: Data Mining, Visual-Minings Text Mining, OLAP//- 2-е: изд-во.,перераб.и доп.-
СИб.:БХВ-Петербург, 2008.-384c.-ISBN978-5-94157-991-4.
2
В.А. Дюк, А.В. Флегонтов, И.К. Фомина, Применение технологий интеллек-
туального анализа данных в естественнонаучных, технических и гуманитарных областях
3
О.С. Коваленко, Обзор проблем и перспектив анализа данных
УДК 691.3
Н.А. Сактаганова, К.А. Бисенов
Кызылординский государственный университет имени Коркыт Ата,
г. Кызылорда, Казахстан
ПЛАСТИЧЕСКАЯ ПРОЧНОСТЬ ГАЗОБЕТОННОЙ СМЕСИ
НА ОСНОВЕ ДОБАВКИ ПАВ И НЕФТЕШЛАМА
Освоение новых высокоэффективных технологий при производстве
строительных материалов, которые отличаются простотой изготовления и
мобильностью, ведет к решению задач по ресурсо- и энергосбережению.
Интенсивное развитие строительной индустрии и рост цен на топливно-
40
энергетические носители приводят к необходимости создания и внедрения
ресурсо- и энергосберегающих технологий в производство строительных
материалов и изделий. Получение легких и облегченных поризованных
бетонов на плотных заполнителях представляется актуальным направлением,
т.к. это открывает возможность снижения затрат и материалоемкости
бетонов, сообщения им улучшенных физико-технических свойств, расши-
рения возможностей их применения с целью оптимизации свойств конструк-
ций и изделий. Поэтому разработка комплексной добавки, эффективно
поризующей растворные и бетонные смеси и обеспечивающей стабильную,
однородную структуру поризованных систем, обуславливает несомненную
актуальность работы, направленной на получение таких бетонов.
Исследование набора нарастания пластической прочности газобетонной
смеси является очень важной технологической задачей, устанавливающее
время выдержки изделий до срезки горбушки и для резки массива на блоки до
тепловой обработки. Обычно время необходимое для резки массивов на
передовых предприятиях находится в пределах 2-3 часов, меньшее
количество времени выдержки влияет на технические свойства ячеистого
бетона, так как должны пройти совокупные полные процессы вспучивания
газобетонной массы и одновременность, и прочность сырца. Увеличение
времени выдержки изделий более 3-х часов экономичности не оправданно:
увеличивается время технологического цикла производства, ухудшаются
физико-механические показатели и качество нарезанных изделий. Для
получения газобетона с заданными свойствами необходимо оптимальное
сочетание процессов газовыделения соответствующего газообразователя,
тепловыделения и гидратации вяжущего и набора пластической прочности,
обеспечивающих качественную структуру пор и межпоровой перегородки и
минимальную осадку газобетонной массы. Именно, газобетонная смесь, при
оптимальных условиях протекания процесса структурообразования, заклады-
вает основу получения максимальных физико-механических характеристик и
дальнейшую эксплуатационную стойкость изделий из газобетона любой
плотности [1].
Нами, экспериментально установлено, что наибольшая прочность
нарастание скорости газообразования и повышение коэффициента исполь-
зования порообразования происходит при совместном тонком помоле всех
компонентов в сочетании соотношения С=0,33 и при вводе в сухую смесь
поверхностно-активной добавки и нефтяного шлама, при плотности бетона,
равного 800 кг/м3, которое значительно улучшает пластифицирующие
характеристики газобетонной смеси и бетона.
Как видно на рисунке 1, кинетика нарастания пластической прочности в
начальный период в пределах до 60 минут газобетонной смеси медленнее,
чем у газобетонной смеси с добавкой ПАВ и нефтешлама на основе ТМС.
Время достижения пластической прочности, равной 0,012 МПа, необходимой
для срезки горбушки, достигается в первом случае через 135 минут, а во
втором случае через 120 минут. Нами также установлено, что интенсивность
41
набора пластической прочности газобетонной смеси с добавкой ПАВ и
нефтешлама на основе ТМС ускоряется и намного выше, чем у газобетонной
смеси без добавки.
1 – неавтоклавный газобетон на основе ТМС
2 – неавтоклавный газобетон (контрольный состав)
Рисунок 1 – Кинетика нарастания пластической прочности
Время резки массивов на изделия достигается ими практически
одновременно и лежит в интервале порядка 120-180 минут, т.е. с точки зрения
нарастания пластической прочности газобетонной смеси, они оба
удовлетворяют требованиям ГОСТа 21-43-80. И, как правило, сокращение
длительности выдержки изделий до тепловлажностной обработки может
позволить увеличения цикла оборота форм в производственных условиях.
Исследование
кинетики
нарастания
пластической
прочности
газобетонной смеси на основе ТМС с поверхностно-активной добавкой и
нефтяного шлама показало, что рост пластической прочности у этого состава
идет с равномерным ускорением и через минут 90 минут достигает величины
0,012 МПа, что достаточно для срезки горбушки. Спустя 120 минут после
заливки смесь достигает пластическую прочность, равную 0,02 МПа, и его
можно разрезать газобетонный массив на изделия. Время резки газобетонного
42
массива на изделия в течение 3-х часов соответствует нормам, принятым на
заводах по производству газобетона.
Было установлено, что у состава на основе с добавкой ПАВ и
нефтешлама значительно быстрее идет рост пластической прочности, т.е.
масса схватывается и набирает пластическую прочность значительно
интенсивнее. Это происходило за счет совместного помола всех сухих
компонентов, в составе которых вводились поверхностно-активные добавки и
нефтяной шлам, где в процессе приготовления идет механохимическая
активация всех сырьевых компонентов [2].
Список литературы
1.
Долотова Р.Г. Влияние дисперсности заполнителя на формирование структуры
газобетона / Р.Г. Долотова, В.Н. Смиренская, В.И. Верещагин // Техника и технология
силикатов. - 2006. - № 4. - с. 20-22
2.
Кузнецова
Т.В. Механоактивация портландцементных сырьевых смесей /
Т.В.Кузнецова, Л.М. Сулименко // Цемент. - 1985. - № 4. - с. 20-21.
ӘОЖ 517.28
Достарыңызбен бөлісу: |


С.С. Сарсекеева, О.Д. Апышев, Н.Б. Алимбекова
С. Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік университеті,
Ӛскемен қ., Қазақстан
ТУЫНДЫНЫҢ КӚМЕГІМЕН АЛГЕБРАЛЫҚ ЕСЕПТЕРДІ ШЕШУ
Элементарлық математиканың есептерін шешуде туындының қолдану
аясы ӛте ауқымды. Мысал ҥшін, алгебралық ӛрнектерді тҥрлендіру,
кӛбейткіштерге жіктеу, тепе-теңдікті дәлелдеу, қосындыларды есептеу,
теңдеу, теңсіздіктер және олардың жҥйелерін шешу, параметрлі есептер,
функцияларды зерттеу, жанамалар туралы есептер т.б.
Осылардың ішінен алгебрамен байланысты есептерге қалай туынды
ҧғымы кӛмектесетініне тоқталып, жан-жақты талқылап, олардың шешу
жолдарын кӛрсетейік деген мақсатпен бірнеше жаттығулардың шығару
жолдарын келтіреміз.
Мысал
1
.
2
x
y
параболамен
2
x
3
4
y
тҥзуінің ең жақын ара
қашықтығын анықтайық.
Шешуі:
2
x
3
4
x
2
теңдеуінің нақты шешімдері жоқ
0
D
, сондықтан
олардың графиктері қиылыспайды. Берілген тҥзуге параллель параболаға
жанама жҥргізейік. Бҧрыштық коэффициент
3
4
тең болғандықтан,
3
4
x
2
y
,
43
3
4
y
3
2
x
жанаманың теңдеуі болып
3
4
x
3
4
y
табылады.
Берілген
2
x
3
4
y
тҥзуімен
2
x
y
парабола осы жанаманың екі жағында
орналасқандықтан ең жақын ара қашықтық параболада жатқан
3
4
;
3
2
нҥктесінен
2
x
3
4
y
тҥзуге дейінгі ара қашықтыққа тең, яғни
15
14
d
.
(
0
0
y
;
x
нҥктесінен
b
kx
y
тҥзуіне дейінгі ара қашықтық
2
0
0
k
1
b
kx
y
d
арқылы табылатыны белгілі).
Жауабы:
15
14
.
Мысал
2
.
0
6
x
3
x
)
x
(
f
3
теңдеуінің жалғыз нақты тҥбірі бар екенін
дәлелдейік.
Шешуі:
)
x
(
f
- ҥшінші дәрежелі кӛпмҥшелік болғандықтан бҥкіл
)
;
(
R
-
сан
осінде
ҥзіліссіз,
дифференциалданатын
функция
0
)
1
x
(
3
3
x
3
)
x
(
f
2
2
R
x
. Сол себепті
0
)
x
(
f
теңдеуінің жалғыз ғана
тҥбірі бар, егер
1
с
және
2
с
деген екі тҥбірі бар болса
0
)
c
(
f
)
c
(
f
2
1
, онда Ролль
теоремасы бойынша
1
с
мен
2
с
арасынан аргументтің
c
x
мәні табылып,
0
)
c
(
f
теңдігі орындалуы тиіс, бҧлай болуы мҥмкін емес, себебі
0
)
x
(
f
R
x
. Ал нақты тҥбірі болуы
)
x
(
f
- тің дәрежесінің тақ екендігінен
шығады.
Ескерту:
0
)
x
(
f
теңдеуінің жалғыз нақты тҥбірінің бар болатындығын
тӛмендегідей негіздеуге болады:
)
x
(
f
0
)
x
(
f
, ал
)
x
(
f
, егер
x
,
)
x
(
f
, егер
x
онда ҥзіліссіз монотонды ӛспелі
)
x
(
f
функциясының
графигі Ох – абцисса осін жалғыз нҥктеде қиып ӛтеді, яғни функцияның мәні
нӛлге айналады, ол мән – берілген теңдеудің тҥбірі.
Мысал
3
. Егер
2
2
)
2
x
(
)
4
x
(
)
x
(
f
болса, онда
)
x
(
f
функциясының
4
;
2
аралығында екі нақты тҥбірі бар екенін кӛрсетейік.
Шешуі: Берілген
)
x
(
f
кӛпмҥшелігі тӛртінші дәрежелі болғандықтан,
)
x
(
f
- квадрат ҥшмҥшелік, сондықтан нақты тҥбірлерінің саны екіден
артпайды.
4
;
2
0
)
4
(
f
)
2
(
f
кесіндісінде Ролль теоремасы бойынша
c
x
нҥктесі табылып,
0
)
c
(
f
болады. Ал
4
x
,
2
x
2
1
екі еселі тҥбірлері
болғандықтан
0
)
4
(
f
)
2
(
f
. Олай болса онда тағы бір рет
c
;
2
және
4
;
c
аралы
қатарына
Ролль
теоремасын
қолдансақ
c
;
2
c
1
және
0
)
c
(
f
)
c
(
f
4
;
c
c
2
1
2
. Сонымен
)
x
(
f
функцияының
4
;
2
аралығында
екі
1
c
және
2
c
нақты тҥбірлерінің бар болатынына кӛз жеткіздік.
Мысал
4
.
16
x
6
x
x
y
2
функциясының бҥкіл сан осіндегі анықталған
монотонды кемімелі ҥзіліссіз кері функциясының бар болып, оның
44
мәндерінің жиыны
8
;
2
аралығындажататынын дәлелдейік
Шешуі: Тӛмендегі шектерді анықтасақ
)
8
x
)(
2
x
(
x
lim
16
x
6
x
x
lim
)
x
(
f
lim
0
2
x
2
0
2
x
0
2
x
,
16
x
6
x
x
lim
)
x
(
f
lim
2
0
8
x
0
8
x
болып,
сонымен
қатар
0
)
16
x
6
x
(
16
x
)
x
(
f
2
2
2
8
.
2
x
қасиеттерінен
берілген
)
x
(
f
функциясының
8
;
2
интервалында
- тен
- ке дейін монотонды
кемитінін және ҥзіліссіз болатынын кӛреміз. Кері функцияның бар болуы
туралы жалпы теорема бойынша
;
аралығында анықталған мәндерінің
жиыны
;
2
жататын кері
)
x
(
y
функциясының (берілген
)
x
(
f
y
функциясының графигіне
x
y
биссектрисасына қарағанда симметриалы )
бар болатынын кӛреміз. Іс жҥзінде әдетте берілген
)
x
(
f
y
функциясында
y
пен
x
- тердің орындарын ауыстырып,
y
-ке қарағанда шешеді, біздің
жағдайда квадраттық функция, кері функция болып – иррационал функция
табылатынын кӛреміз.
Мысал
5
.
2
x
x
x
2
5
9
теңсіздігін шешейік.
Шешуі:
2
x
x
x
2
)
x
(
f
5
9
функциясының монотондық аралықтарын
анықтайық.
0
1
x
5
x
18
)
x
(
f
4
8
, себебі дискриминанты теріс, бас
коэффициенті 18 оң сан, сол себепті
0
)
x
(
f
R
x
. Бҧдан
)
x
(
f
функциясы
бҥкіл сан осінде ӛспелі екенін кӛреміз, онда оның графигі Ох осін тек бірақ
нҥктеде қиып ӛтеді,
0
)
1
(
f
болғандықтан берілген теңсіздіктің шешімі болып
;
1
аралығы табылады.
Мысал
6
.
)
4
x
)(
3
x
)(
2
x
)(
1
x
(
x
)
x
(
P
кӛпмҥшелігінің туындысы
)
x
(
P
-
тің нақты әртҥрлі тҥбірлерінің бар болатынын дәлелдейік.
Шешуі:
)
x
(
P
y
функциясы ҥшін
1
;
0
аралығында Ролль теоремасын
қолданайық.
0
)
1
(
P
)
0
(
P
және
1
;
0
сегментінде
)
x
(
P
- ҥзіліссіз, ал
1
;
0
интервалында дифференциалданатын болғандықтан
1
;
0
аралығында ең
болмағанда бір нҥктесі
1
x
табылады да,
0
)
x
(
P
1
теңдігі орындалады. Дәл
осылайша
)
x
(
P
y
функциясына әрбір
4
;
3
,
3
;
2
,
2
;
1
сегментінде Ролль
теоремасын қолданып, олардың ішінен
0
)
x
(
P
теңдеуін қанағаттандыратын
x
нҥктелері бар екенін кӛреміз. Ал
)
x
(
P
- кӛпмҥшелігінің дәрежесі 4-ке тең
болғандықтан,
)
x
(
P
- тің нақты тҥбірлерінің саны 4-тен аспайды. Сол
себепті
барлық
4
3
2
1
x
,
x
,
x
,
x
тҥбірлері
нақты,
сонымен
қатар
4
x
3
x
2
x
1
x
0
4
3
2
1
.
Мысал
7
.
29
x
26
3
2
x
теңдеуінің екі нақты тҥбірі бар болатынын
дәлелдейік.
Шешуі: Берілген теңдеу әртҥрлі
3
2
1
x
x
x
ҥш нақты тҥбірге ие болсын
деп ҧйғарайық.
29
x
26
3
)
x
(
f
2
x
функциясына
2
1
x
;
x
және
3
2
x
;
x
кесіндісіне Ролль теоремасын қолданайық. Онда
3
2
2
2
1
1
x
;
x
,
x
;
x
45
сандары табылады да,
0
)
(
f
)
(
f
2
1
қатынасы орындалады. Бірақ та
0
26
3
ln
3
)
x
(
f
2
x
теңдеуінің тек жалғыз тҥбірі бар. Пайда болған
қайшылықтан берілген теңдеудің екіден артық нақты тҥбірлерінің
болмайтынын кӛреміз.
Берілген теңдеудің нақты тҥбірлері болып
1
x
1
және
2
x
2
табылатынын тексеріп кӛруге болады.
Мысал
8
.
0
4
x
3
1
x
x
3
5
теңдеуін шешейік.
Шешімі:
4
x
3
1
x
x
)
x
(
f
3
5
функциясыын қарастырайық. Бҧл
функцияның анықталу облысы
3
1
;
R
аралығы. Осы аралықта
)
x
(
f
ҥзіліссіз, дифференциалданатын функция
0
x
3
1
2
3
x
3
x
5
)
x
(
f
2
4
,
.
R
x
Сол себепті
0
)
x
(
f
теңдеуінің жалғыз ғана тҥбірі бар. Бҧл дегеніміз берілген
теңдеуіміз тек бір тҥбірге ғана ие,
1
x
бастапқы теңдеуді қанағаттандыра -
тынын оңай кӛруімізге болады және жоғарыда айтылғандай басқа тҥбірлері
жоқ.
Жауабы:
1
x
.
Параметрден тәуелді теңдеулер мен теңсіздіктер, олардың жҥйелері
туралы есептерді мҥлде келтірмедік, себебі ӛзіндік ерекшеліктері бар, оларды
келешекте жеке – дара қарастырмақпыз.
Әдебиеттер тізімі
1.
Олехник С. Н. и др. Нестандартные методы решения уравнений и неравенств.
Справочник. М.: Изд.-во МГУ,1991.- 144 c.
2.
Задачи по математике. Начала анализа : Справочное пособие (Вавилов В. В. и др.)
М., «Наука», 1990.-608 c.
УДК 539.213.536.42
А.Б. Сатимбекова, А.С. Батырханов, Р.Б. Абылкалыкова
Восточно-Казахстанский государственный университет
имени С. Аманжолова, г. Усть-Каменогорск, Казахстан
КИНЕТИКА МАССОПЕРЕНОСА И МЕХАНОХИМИЧЕСКИХ
ПРОЦЕССОВ В МЕТАЛЛАХ И СПЛАВАХ
Проблемы аномально быстрого массопереноса являются предметом
острых дискуссий при изучении структурообразования в металлах и сплавах.
Экспериментальные исследования структурообразования в таких материалах
имеют определяющее значение для выявления и понимания общих
закономерностей, которым подчиняются нанокристаллические вещества,
выяснения их природы и новых возможностей использования в технике.
46
Свойства композиционных материалов зависят не только от физико-
химических свойств компонентов, но и от прочности связи между ними.
Максимальная прочность достигается, если между матрицей и арматурой
происходит образование твердых растворов или химических соединений.
Очевидно, что для образования новых фаз необходимо перераспределение
составляющих компонент сплава, которое может быть осуществлено только
диффузией. Но классическая диффузия требует времени для ее протекания, а
при пластической деформации, как правило, нагрузки воздействуют очень
непродолжительно. Следовательно, для образования новых фаз в таких
условиях в сплавах должна иметь место аномальная диффузия.
В настоящее время под аномальной диффузией понимается диффузия,
для которой среднее от квадрата смещения частицы пропорционально
времени в дробной степени. Она наблюдается в аэрозолях, гелях, электронно-
ионной плазме, в системах, описываемых статистической физикой открытых
систем [1].
Явления, связанные со структурно-фазовыми превращениями в металлах
и сплавах, протекающими в условиях экстремальных механических
воздействий, до конца не изучены [2].
Решение проблем выявления природы структурообразования, меха-
низмов твердофазных реакций важно для создания новых конструкционных
материалов, используемых в машиностроении, а также для решения
проблемы соединения металлических конструкций (диффузионная сварка).
Внешние механические воздействия способны вызывать многочисленные
фазовые переходы, приводить к изменениям фазового и химического состава
вещества при достаточно низких температурах.
Одним из видов твердофазного синтеза являются механохимическая
реакция, которой управляет механическое движение. При этом происходит
сближение молекул и уменьшается энергия активации, т.е. химическая
реакция инициируется механическим ударом [3, 4]. Пластическая деформация
твердого тела обычно приводит не только к изменению формы твердого тела,
но и к накоплению в нем дефектов, изменяющих физико-химические
свойства, в том числе реакционную способность. Накопление дефектов
используют в химии для ускорения реакций с участием твердых веществ,
снижения температуры процессов и других путей интенсификации
химических реакций в твердой фазе. Механохимическим методом производят
деструкцию полимеров, синтез интерметаллидов и ферритов, получают
аморфные сплавы, активируют порошковые материалы.
Механизмы и кинетика механохимических процессов, в том числе,
процессов
механически
активируемого
самораспространяющегося
высокотемпературного
синтеза,
являются
предметом
интенсивных
экспериментальных и теоретических исследований. Изучение критических
явлений привело к представлению о неаналитичности свободной энергии в
критических точках. В работе [5], на примере линейной цепочки атомов
показано, что наступление динамической неустойчивости основного
47
состояния сопровождается нарушением условий термодинамической
устойчивости. Существует большой класс процессов упорядочения через
неустойчивость и рост флуктуаций в термодинамически неравновесных
системах. В этом классе одним из предельных случаев является
спинодальный распад.
Одним из факторов химической реакции является скорость, под которой
подразумевается количество вещества, реагирующего в единице объема за
единицу времени. Эта величина является функцией от температуры и
концентрации веществ, участвующих в реакции. Для описания зависимости
скорости реакции от концентрации компонентов, участвующих в реакции,
обычно пользуются степенным законом:
nB
B
nA
A
C
kC
,
(1)
где – скорость реакции; С
А
, С
В
– концентрации компонентов А, В,…,
участвующих в реакции; k – константа скорости реакции, зависящая от
температуры; показатель n – порядок реакции (по компонентам А, В, …).
Зависимость константы скорости от температуры в работе [4] дается законом
Аррениуса:
)
exp(
0
RT
E
k
k
a
,
(2)
где Т – температура; R – универсальнаягазовая постоянная; Е
а
– энергия
активации (энергия, которой должна обладать молекула, чтобы
прореагировать с другой молекулой); k
0
- предэкспоненциальный множитель.
Мартенситные превращения одной фазы в другую могут служить
примером твердофазных превращений.
Диффузия атомов в твердом теле – одно из основных фундаментальных
свойств, на котором базируется понимание многих явлений. С одной
стороны, диффузионный массоперенос представляет собой один из основных
кинетических механизмов, осуществляющих процессы фазовых превращений
в металлических сплавах. С другой стороны, он является одним из способов
реализации процессов вязкопластического деформирования материалов и
релаксации внутренних напряжений. Экспериментально установлено, что при
пластическом деформировании объемных нанокристаллических материалов
происходит значительное ускорение процессов диффузии [6]. Во многих
случаях оно велико, и одними только структурными изменениями в
дефектной подсистеме металла его объяснить невозможно. В связи с этим
был поставлен вопрос о влиянии действия механических напряжений на
диффузионные процессы при деформировании сплавов [6].
Согласно Бокштейну Б.С. [7], диффузия – это обусловленный хаоти-
ческим тепловым движением перенос атомов, он может стать направленным
под действием градиента концентрации или температуры. Диффундировать
могут как собственные атомы решетки (самодиффузия или гомодиффузия),
48
так и атомы других химических элементов, растворенных в металле
(примесная или гетеродиффузия), а также точечные (дефекты кристаллах и
дефекты структуры кристалла) – междоузельные атомы и вакансии.
Одним из самых быстрых процессов диффузии является реакционная
диффузия. При образовании химического соединения, обладающего иной
решеткой, чем решетки взаимодействующих элементов, под реакционной
диффузией следует понимать перемещение атомов непосредственно
соприкасающихся реагирующих веществ. Интенсивное механическое
воздействие на реагирующие компоненты или смеси приводит к повышению
реакционной способности (механоактивации) за счет пластической
деформации кристаллической структуры и удаления оксидных и
адсорбированных слоев с поверхности частиц порошковой смеси [8,9].
Твердофазный режим, возможный после механической активации, позволяет
сохранить структуру материала, заданную на стадии формирования
исходного порошкового компакта.
Процессы диффузии, как известно, в настоящее время описываются
классическими уравнениями Фика;
,
2
2
dx
C
d
D
dt
dC
(1)
где коэффициент диффузии D является константой, зависящей от природы
растворителя и растворенного вещества.
,
2
n
fd
D
(2)
здесь f – частота атомных прыжков; d – средняя длина прыжка; n – число
степеней свободы: 2≤ n≤6. Параметр fd
2
зависит от свойства материала и от
температуры.
Существует
теория
супер-Аррениусовской
релаксации
[10],
утверждающая, что при динамическом нагружении происходит: локальное
переключение химической связи и межатомные смещения вдоль направления
приложенной нагрузки. Такие смещения происходят кооперативно в системе
возбужденных (активированных) атомов [11]. Считается, что возбужденный
(активированный) атом сдвинут относительно своего положения равновесия
на критическое расстояние, т.е. на такое, когда возможно переключение
химической связи. При этом образуются либо пора (трещина), либо новое
вещество.
Список литературы
1 Климонтович Ю.Л. Статистическая физика открытых систем т.1.: Янус, 1995, 624 с.
2 Васильев Л.С. Структурно-фазовые превращения и критические явления при
интенсивном пластическом деформировании и разрушении металлов и сплавов.
49
Автореферат на соискание ученой степени доктора физико-математических наук. Ижевск,
2010, 40 с.
3 Smolyakov V.K., Comb. Explosive Shock Waves 41 (2001), p.319.
4 Лейцин В.Н., Дмитриева М.А. Модель процессов синтеза в реагирующих
порошковых компактах типа Ti–Al, Ti-C при ударном нагружении. Томский госу-
дарственный университет. // Химия в интересах устойчивого развития, 13 2005, С 271–277.
5 Скрипов В.П., Скрипов А.В. Спинодальный распад (Фазовый переход с участием
неустойчивых состояний) //Успехи Физических Наук, 1979г. Июнь, том 128, вып. 2 – С
193-231.
6 Бокштейн Б.С., Ярославцев А.Б. Диффузия атомов и ионов в твердых телах. М.:
МИСИС, 2005. - 362 с.
7 Бокштейн Б.С. Диффузия в металлах М. 1978. 383 с.
8 Бацанов С. С., ФГВ, 32, 1 (1996) - 115 с.
9 Корчагин М. А., Григорьева Т. Ф., Баринова А. П., Ляхов Н. З. / Химическая физика
процессов горения и взрыва: XII Симпозиум по горению и взрыву, 11–15 сентября 2000,
Черноголовка, 2000, т. I,. 90 c.
10 Maloney C., Lemaitre A., Universal Breakdown of Elastisity at the onset of Material
Failure // Phys/ Rev. Lett. 2004, V. 93, № 19, P. 195501 (1-4).
11 Langer J.S., Lemaitre A., Dinamic Model of Super-Arrhenius Relaxation in Glassy
Materials // 2004, arXiv:cond-mat/ 0411038v1.
ӘОЖ 519.662
Достарыңызбен бөлісу: |