title: Сара саңлақ/ Құраст. Ш. Бейсенова-Әшімбаева - бет 19

text:
363
аяғына дейін талассыз түрде айтылып келді. Ж.Жабаев
(ҚРҒА ОҒКҚ, 402-папка, 1-дəптер), І.Жансүгіров (Құ-
нанбайұлы А. Толық жинақ. Қызылорда, 1933), Әрхам
Ысқақов (Екпінді, 1940. 12 желтоқсан), М.Әуезов (Абай
өмірбаянының алғашқы нұсқасында), Қ.Мұхаметханұлы
(Абайдың ақын шə кірттері. Алматы, 1995), Т.Қасенұлы
(Социалистік Қазақстан. 1936. 11 қыркүйек), Турағұл
Құнанбаев (Әкем Абай туралы. Алматы, 1993),
А.Белослюдов (О киргизской поэзии // Сибирский студент.
1915. №3,4) т.б. Ал, «Біржан – Сара айтысы болған, ол ауыз
əдебиетінің үлгісі» деген пікір 30-жылдардың аяғынан
бастау алды. Көш басшысы С.Мұқановтың «Айтыс жəне
ақын» (Әдебиет майданы. 1939. №1) мақаласы.
– Айтыстың көркем шығармаға тəн белгілерін атасақ,
біріншіден айтыс бас-аяғы жинақы оқиғасы бар белгілі
сюжетке құрылған, екіншіден, жері шалғай екі өңір
ақындарының сөз саптауы, өлең құрулары, бүгінгі тілмен
айтқанда стилі бір. Осындай көркемдігі мінсіз айтыс
құру үшін үлкен айтыс ақыны болуы шарт. Ал Біржан,
ең алдымен, айтыс ақыны емес, Сараның да бізге жеткен
айтыстары мұндай көркемдік биіктен көрінбейді.
– Айтыста өзін Арғынмын деген Біржан Арғын емес,
Керей руынан. Сара да айтыста аталғандай Қаптағай
руынан емес. Сара Матайдағы Кенже деген елдің Тас-
темір деген аз ғана руынан шыққан. Өз руының атынан
сөйлемеу айтысқа, жалпы ақындар табиғатына жат нəрсе.
Қалай десек те, Біржанды – Арғын, Сараны – Қаптағай
етіп отырған Әріп. Айтыс Арғын мен Найман, оның
ішінде Матай ақындарының арасында болды деген күнде
Сара саңлақ
364
де, екі ақынның ру жағын сөз еткенде Тобықты мен
Сыбанға ауып кетуі тағы да Әріптің көркем туындының
тартысына ыңғайлаған əдісі.
– Айтыстағы Абай мен Құнанбайға қатысты сөздер
тағы да Әріпке қатысты. Әріптің «Зияда-Шаһмұрат»
қиссасының Абай тарапынан сыналуы, Әріп оны кек
көріп (бұл арада өнер адамдарының арасындағы шəкірттің
ұстазға деген арты жоқ ашуы деп ұққан жөн) айтысқа
Абайды жамандаған сөздер қосады. Бұл туралы Турағұл
Абайұлының естелігінде де айтылған. Қуанышбай
ақынмен айтысында да Әріп бұл құбылысты мойнына ала
жауап қайырған.
Демек, бұл туынды екі ақынның өлең-сөздерін
пайдалана отырып, оған өз жанынан оқиға құрап, көп
өлең қосып, бас-аяғы бүтін сюжетті поэма жазған Әріптің
үлесіндегі дүние де, Біржан мен Сара қосалқы автор болып
саналмағы шындыққа жақын келеді. Бұл арада шығармаға
арқау болған Біржан мен Сараның образды сөз саптаулары
көркем туындының қуатын арттырып отыр. Былайша
айтқанда үш автордың бірлігінен шыққан «Біржан – Сара
айтысы» қазақ əдебиетінің ілкі туындылары қатарынан
орын алды. Сөз соңында тағы да айтарымыз, бұл пікірлер
жаздым болды, кестім үзілді деген үкім емес. Ғасырға
созылған айтыстың нүктесін біз қоймаспыз, сірə, біздің
тараптан айтылған ой айтыс ақиқатын анықтай түсуге
септігін тигізеді деген сенімдеміз.
365
жЕМіСБЕк ТОлЫМБЕкОВ
ақын Сара жӨніндеГі ақИқаТ
Ақын Сараның туғанына 2013 жылы 160 жыл толады,
135 жыл емес. Өйткені оның өмір сүрген жылдар
тізбесінде қателік жіберілген. Оқасы жоққа баланбай,
шындық орнағаны жөн. Сарамен айтысында Біржан
сал өзін «арғынның Алтай, Қарпық ақтанкерімін» деп
таныстырған. Біржанның руы арғын емес. Керей-Ақсары,
оның ішінде Көшек. Біржанның моласы «Степняк»
алтын заводының «Лермов» деген шахтасының қасында.
Аға йындары бұрынғы Көкшетау облысы, Еңбекшілер
ауданында тұрады. «Баласы Қожағұлдың атым Біржан»
дейді. Қожағұл оның атасы. Өз əкесі Тұрлыбай. Өмірден
өтер алдында Теміртас, Асыл, Ақық деген балаларына
бірнеше өлеңдер шығарған. Бір өлеңінде: «Елу беске
келгенде көрген қалқам» деп Теміртасты айтады. Біржан
1891 жылы (1887, не 1897 жыл емес,) 58 жасында
дүние салған. 1833 жылы туған. Сонда «Біржан мен
Сара» айтысы 1895 жылы өтті деген расқа келмейді.
Сарамен айтысында Біржан «мың жарым жылқы біткен
Қожағұлға» дейді. Шын мəнінде ол кедей болған. Мал,
мүлік жинамаған. Оны өзі жасырмаған. Жолаушылап
қараша үйге енген Біржанға бір кедей қызы қатықсыз қара
көже берсе, Біржан ернін ғана тигізіп, ішпей қайтарады.
Сонда кедей қыз:
Сара саңлақ
366
Байлардың жейтін асы жая мен жал,
Шығады нақ кедейден осындай сал.
Қыс аяғы, шаруа күйзеу болды,
Көжеге кекіреймей аузыңды сал, –
дегенінде, Біржан:
Атандық салдықпен Біржан сері,
Серінің күнде думан жүрген жері.
Қарындасым, серіге сөзің өтті,
Көжені басып-басып ап кел бері», –
деп жауап берген. Біржан өмірден өтер шағында:
«Дүние өтеріңді біліп едім,
Білдірмей кедейлікте жүріп едім.
Бұл күнде бір тоқтыдан құным төмен,
Үш жүзге атым шыққан Біржан едім», –
дегенді де айтып кеткен.
Біржан өмірден өтер алдында үш жыл сырқаттанғаны
мəлім. Орынсыз əн салып, отырған жерінің мазасын ала
берген соң, жаратпастары «жындыға» балап, қол-аяғын
байлатып тастаған. Біржанның ақындығынан əншілігі
басым. Өзі композитор, дауысы «орган» іспетті зор болып,
қазақ əні тарихында жаңа жол ашқанның бірі болған.
«Сара мен Біржан» айтысын сыбан Әріп Тəңірбергенов
шығарды деген дəріп бар. Әріп 1924 жылы 62 жасында
өмірден өткен. 1862 жылы туған. Біржан Сараны ізде ге-
нінде қасына бес-алты жігіт ерткен. Соның бірі Бір жан-
ның ағасы Нұржанның ұлы Ахметжан атқосшы болыпты.
Сара саңлақ
367
Ахметжан: «Сараны көрдім, Біржанның Сарамен ай-
тысқаны рас», – деп растаған. Тұранұлы Ысмайыл деген
кісі: «Біржан Сараның даңқын Қоянды жəрмеңкесінен
естіп біліп, топ нөкер Ахметжан, Атығай, Тоқабай, Бар-
шын, Әмірхан дегендерді ертіп, Жетісуға барған. Біржан:
«Ондай ақын қызды өмірімде көрмедім. Басы байлаулы
болған соң тосыла берді. Шаңын көрсетпес саңлақ еді.
Кеудеге, есерлікке басып жеңдім» деп, жиі есіне алды.
Сараға тең түсер адам жоқ деп, əлде неше рет айтқанын
жақсы білемін», – деп Қасым Аманжолов пен Есмағанбет
Ысмайыловқа 1939 жылы айтып беріпті.
Біржанның қасына ерген алты жолсерігіне арнаған
«Алтыбасар» өлеңі Бісмілда Балаубековтың «Ән сапары»
кітабында берілген.
«Біржан мен Сара» айтысы алғаш цензураға 1897 жылы
29 желтоқсанда Петербург қаласынан рұқсат берілген.
Айтыс баспадан екі мəрте шыққан. Біріншісін халық
əдебиетін жинаушы Жүсіпбек қожа Шайыхисламов бас-
тырған. Жүсіпбек қожаның əкесі Шайхыслам Айтқожаұлы
1843 жылы Қызылорда облысы, Тереңөзек ауданының
Шіркейлі деген жерінде туған. 1871 жылы Жетісу
өңіріне келген сапарында, ол ақын Сарадан «Біржан мен
Сара» айтысының қолжазбасын сұрап алады. Ол туралы
«Төребай мен Сара» айтысында Төребай ақын:
«Шайхыслам Жетісуды аралады,
Байлар мен би, болысты жағалады.
Қалдырған Біржан саған қолтаңбаны,
Өзіңнен қалап алып, кете барды», –
Сара саңлақ
368
деп жеткізеді. «Біржан мен Сара» айтыс мəтінін Жүсіпбек
қожаның əкесі Сараның өзінен сұрап алғаннан кейін 26
жылдан соң, Жүсіпбек қожа Шайхысламұлы «өзім Сарадан
жазып алдым» деп 1898 жылы ағайынды Мұхамеджан мен
Шəріпжан Кəримовтың Қазан қаласындағы жекеменшік
баспаханасынан шығарады. Ол туралы тағы Төребай
ақын:
«Арада жиырма алты жыл уақыт өтті,
Кітап боп шығатұғын мезгіл жетті.
Баласы Шайхысламның Жүсіпбек қу,
Қазанда сол қиссаны жария етті», –
дейді.
Айта кетерлік жəйіт, бəз біреулер осы айтыс мəтінінің
алғашқы бетіндегі: «Мұны айтқан əлқисса Жүсіпбек
қожаға Сара қыздың Біржанмен айтысқанын қыздың өз
аузынан осылай деп, бастан аяқ баян қылғаны ай тыс-
тың келер жылында», – деген сөздерге сүйеніп, авторы
Жүсіпбек қожа дейді. Ал баспадан 1898, 1900 жыл-
дары шыққан айтыс мəтінінде мұндай сөздер мүлде
жоқ. Жүсіпбек қожа ақын Сараны алғаш 1890 жылы
ғана көрген. Кеңес өкіметі орнағаннан кейін Сəкен
Сейфуллин, Бейімбет Майлин, Ілияс Жансүгіров, Санжар
Аспандияров, Темірбек Жүргенов секілді көрегендер:
ертеде өткен ақын, жазушылардың қисса, дастан, жыр,
айтыстарын «өзім шығардым» деп, Қазан, Ташкент
қалаларында кітап етіп, бастырып шығартқан Жүсіпбек
қожа Шайхысламұлы автор емес, ел аузындағы деректерді
Сара саңлақ
369
біреулер арқылы жинап, елдің еңбегін пайдаланып жүрген
адам екенін анықтаған. «Жүсіпбек қожаға» атты өлеңінде
белгілі ақын Қуанышұлы Сапарғали:
«Сен өзің еркек емес байтал қожа,
Әр жерде ұрлығыңды айтам қожа.
Бұрынғы ақындардан жыр ұрлайтын,
Екенсің екі жүзді сайтан қожа...», –
деп ұрлығын əшкере қылған. Екіншісі Зайсаннан жі-
бе рілген, толық нұсқасы деп аталады. Ол Орынбор қа-
ласында тұратын Хұсайынов пен Кəрімовтер бірлесіп
ашқан «Хизмəт» баспаханасынан шыққан. Осы нұсқа
Әріптікі саналған. Елі тобықты Қуанышбай ақынның:
«Әріпке сəлем жаздым үш қайтара,
Шығардым деп оттапсың «Біржан-Сара».
Басыңда байлауың жоқ, бір ант едің,
Сайтан болып кетерсің бара-бара», –
деген сөздерін ескерсек, Әріп жазды дегеннің дəйегі
болмайды. Академик Мұхтар Әуезов: «Анығы, Әріп
айтысты негізгі шығарушы емес. Соңғы айтушы болғаны
рас. Ол хал айтысты Әріптікі ете алмайды», – деп шынайы
жазған. Айтыс мəтінін Зайсаннан жіберген автордың
есімі Әмірхан. Ол Біржан салдың қолқанат досы, «Ер
Әмірхан» деп аталған. Сал-сері, өзі палуан. Бек, болысқа
қызметі жақпай сайран салып, өлген солдатты содан
көргендіктен, ұлықтан қорқып, дəм тартып Зайсанға
Сара саңлақ
370
кеткен. Найман-төртуыл ішінде бес жыл өмір сүріп,
Алтай мен Шəуешекке даңқы жеткен асыл. Елі – керей.
Жері – Қызылжар. Жетісуға сан мəрте келіп, кетіп
жүрген. Толғанбай мен Төребай ақындар батасын алған.
Біржан мен Сара айтысқанында Біржанның қасына еріп
келгендердің бірі болған. Өнерімен күнін көрген. Қасына
əнші, ақындарды көп ертіп жүрген. Шəкірттері көптеп
саналған. Төртуыл Сегізбай би ауылынан Қазан қаласына
«Біржан мен Сара» айтысының мəтінін жіберіп, өз есімін
айтыс мəтініне сақтықпен жазбай қойған. Әріптің Сараға
«ғашықтық өлең хаты» деп Тəңірберген Қалилаханов
баспа еткен өлеңмен жазылған хаттар есімі аталған
Әміханға сап келеді. Өйткені, ол хаттар да Сараға Зайсан
мен Шұбарағаш-Ойжайлаудан жіберілген. Сараның
өзі «ары өтіп, бері өткені сыйлық тастап, көбейді қызға
ұнамақ мырзадағы»» деп айтқанындай, оған жігіт-мырза,
шал-шақпыт, бек-болыс, бай-манап, т.б., қолқа салмаған
жан аз болмаған. Ызғарлы жүрегі оларға мызғымаған.
«Жүз жыл жырлаған жүрек» кітабында Мырзатай
Жолдасбеков: «Жамбыл 1875 жылдың күзіне қарай
Қарқара жайлауында ақын Сарамен кездеседі. Айлы
түн алтыбақан басында Сара қыз ауылдың алты ауызын
айтады. Жамбылдың жүрегіне шоқ салады. Жамбылдың
тілегіне тұспалдап жауап қайырады. Бұдан кейінде екеуі
жиын-тойларда бірнеше рет жолығады. Сараның халық
əнінің əуенімен «Угай-угай, ай-угай» деп салатын əні
Жамбылдың жүрегінің жырына, өмірлік сырына айналып
кетсе керек», – деп жазады. Бұл дерек бойынша Сара 1875
жылы əлі тұрмыс құрмаған болып шығады.
Сара саңлақ
371
Қазан қаласында баспахана барын, айтыс мəтінін
жіберген Әмірханға айтқан қажы Насиров Сапа. Насиров
Сапа Сарқан қаласында қажылық құрып тұрған. Нəсілі
өзбек. Уфа, Қазан қалаларынан мұсылманша жоғары білім
алған дəріпті жан болған. Біржан салдың Жетісу, найман
еліне келіп, Сарамен əн жарыстырып, оны Маман мен
Толқынның құрған тұзағынан азат қылғанын, елі садыр,
Шөпшекұлы Ахмет ақынның өлеңмен сипаттағанын
Т.Қалилаханов 2006 жылы, «Күлтегін» баспасы, Астана
қаласынан шыққан, «Ақын Сара Тастанбекқызы» деген
кітабында келтіреді. Сонда Ахмет ақын:
«Кез болып Сараменен Біржан ақын,
Айрықша Ешкіөлместі атап атын.
Қалың ел қаптағайды бір қуантып,
Әсерлі əнін айтқан кешке жақын», –
дейді. Бұл Шөпшекұлы Ахмет ақын емес, кенжебай руы-
нан шыққан, қиссашыл Малайұлы Ахмет ақын болса керек.
Шөпшекұлы Ахмет берірек, Малайұлы Ахмет ақын Сара
заманында өмір сүрген. Біржан салдың Жетісуға келгені
туралы «Талай заман», «Жетісу» атты өлеңдері бар.
Ахмет ақын: «Асығыс атқа мінген Аягөзден, найман Сара
ақын бар деген сөзбен», –деп Біржан салдың Жетісуға
Аягөз арқылы келгенін жеткізеді. Ақын Сара Тəсібек,
Ермек, Тыныбек, Құдайберген, Тостағанбет, Жанақ, Сапа,
Ниязбек, Кеншімбай, Сүйінбай, Орынбай, Сабырбай,
Жамбыл, Жəмшібай, Әсет, Төребай ақындармен
айтысқан. Сараны тоқтатқан алшын Есқожаұлы Төребай
ақын. Ақын Сара:
Сара саңлақ
372
«Жасым бар қырық сегіз, жылым сиыр,
Жасымнан əнші, ақынға болдым үйір.
Төребай дəлел тауып, жеңіп кеттің,
Кінəм жоқ, саған қояр жалғыз түйір.
Кешегі он сегізде жолықпадың,
Кететін еріп саған қол ұстасып,
Қыз берем, ұлың болса би Төребай,
Болайық құда, жекжат, бек достасып», –
деп жеңілгенін мойындаған.
Ақын Сара 1876 немесе 1878 жылы туып, 1916 жылы,
38 жас өмір сүріп, өмірден озды деу, өмірі, заманы,
қатынас ортасына сай келмейді. Ақын Сара 1853 жылы
туып, 1907 жылы өмірден өткен. Бұл деректі əдебиет
зерттеушісі Шеген Ахметов, қаламгер Зейтін Ақышев,
жазушы Бексұлтан Нұржекеұлы, айтыскер ақын, ағарту
ісінің үздігі Түлкібек Құрақбаев қолдаған. Ағартушы
Мəкей Еркінбеков пен артист Қанабек Байсейітов те
заманында растаған. Абайдың ұлы Әбдірахман 1895 жылы
қайтыс болған. 1896 жылы Сараның ауылы Үш Кəукен,
тасыбай елінде отырғанда Құдайбердіұлы Шаһкерім
Әбдірахманның сүйегін түнетіп өтеді. Ол туралы Мəкей
Еркінбековтың естелігі баспа беттерінде басылған.
Мəкей туралы Тəңірберген Қалилаханов: «Әбіштің сүйегі
Сараның үйінде болғанда басы-қасында болған манағы
12-13 жасар бала Құдайбергенге мінгесіп келген», – деп
жазады. Ағартушы Мəкей Еркінбеков 1952 жылы қайтыс
болған.
Сара Абайға жеткіз деп «Көңіл» өлең айтыпты. Оны
жазып алып Шаһкерім Абайға жеткізеді. Сараның ол
Сара саңлақ
373
өлеңі толық сақталып, кітабқа енді. Құдайбердіұлы
Шаһкерімнің анасы Тастемір, Атымайлының қызы, есімі
Күнке. Сараға аталас, туыс, арғы атасы бір, Амандостан
тарайды. Сонда Сара 1878 жылы туса – 18 жаста, онда
əлі күйеуге тимеген. Мейрамбай Байтолықов, Түйтебаев
Тұрлыбек, Еспенбетов Намазбек аталар дерегінде «кү-
йеуге «азаттық» алған кейін, төрт-бес жыл өткен соң шық-
қан» делінеді. Бекбай Сараның үйінде екі жыл қызмет
жасап жүріп, зорға алыпты. Сондықтан Бекбайды сақай-
тастемір елі «Төлеген» деп те атаған. Әбдірахманның
сүйегін түнеткенде Сараның жасы 43-те болған. Сара
былғарымен қапталған мəйітті күзетісіп, қасына шырақ
шағып шығады. Естелігінде Мəкей Еркінбеков: «Шаһ-
керім қажы Абайдың ұлы Әбдрахманның сүйегін алып
келе жатып, жолай ақын Сара ауылына тоқтап, бір қонып,
аттарын жемдеп, суарып, ақын Сараның Абайға көңіл
айтып өлең жолдап, ақбоз атты азаға тартып жіберетіні
осы ара-тұра құдандалық араластың бір іспет көрінісінің
ізгілік белгісі еді», – деп жазады.
Сараның əкесінің лақап есімі Тастанбек. Тастай берік
ісі мен мінезіне бола жеңгелері мен келіндері, ел-жұрт
Тастанбек деп атап кеткен. Ағаштан түйін түйген шебер
болған. Азан шақырып қойылған есімі Сұлтанбек. Отыз
жеті мүшел жасында, Сара туған соң қайтыс болған.
«Қорлық» деген өлеңінде Ақын Сара: «Құдай-ау, əкемді
алдың туа сала, атанттың жесір кемпір, жетім бала», –
дейді. Анасының есімі Жаншөке, қайнар Шынқожаның
қызы. Ақын Сара өте сұлу болған. Ол өзін: «Қамысты
те рең көлдің сұқсырымын», – дейді. Өзін сұқсыр үй-
Сара саңлақ
374
рекке теңеуі, ондай үйрек өте сақ болады. Қаршыға
мен лашынның ең ұшқыры алады. Сара нұр жайнаған
келбетті, ақша жүзді сұлудың өзі болады. Бұлбұл үнді
бұраң бел, өзгеше жаралған нəзік жан болып жетіледі.
Әжімсіз он саусағының бəрі аппақ, аузы оймақтай, отыз
тісі меруерттей екен. Мойынында ақық моншақ. Лебізі
шербет. Қара көз. Кірпігі жібек тудың шашағындай
төгілген, қасы қаламқас. Маңдайы биік біткен, кең. Қолаң
шашты, қос жуан бұрымды, қыздың тотысы атанған.
Өнері сегіз қырлы. Басында шоқпардай үкі таққан кəмшат
бөрік. Үстіне кигені белі қынама оқалы қамзол, шəйі
көйлек. Саусағына күміс сақина, құлағына күміс сырға
салған. «Күй тартсам бал тамады бармағымнан» деп
Құдай берген ақынға айтқанындай, Сара күй де шерткен.
«Туған елім, өскен жерім» деген өлеңінде ақын Сара:
Тастемір, Сақай, Тұңғат ататегім,
Жақсылар жібермеген жауға кегін.
Үш Матай: Кенже, Аталық, Қаптағай,
Тұлпардың тұяғы боп туған едім.
«Көкжайдақ» туған жерім, тегіс екен,
Алқабы арық, тоған, егіс екен.
Жаратқан жан бергенге дəн берген ғой,
Жегенім сол жерімнің жемісі екен», –
деп ататегін, өскен жерін толғаған. Азынақұлұлы Ахмет
ақын:
«Қобызшы Байсақ күйші көрген бала,
Талпынады оның айтқан əнін сала.
Сара саңлақ
375
Қобызды қоңыраулатқан өнерлі адам
Тұрғандай бар қауымнан жеке дара.
Ынтығып ықыласпен тындағанда,
Күй қонад көкейіне көкірек жана.
Құмарта күйге ұмсынып жүргендердің,
Ішінде ерекшелеу еді Сара.
Ән салып, шыға қалса тезек тере,
Той болса ақын қыздар қасына ере,
Ойынан өзі де еркін құрастырып,
Өлеңші болды Сара келе-келе», –
деп Сараның бастапқыда өлеңші болғанын деректейді.
Ақын Сара жас кезіндегі ауыр халы мен қолына домбыра
алғанын өз өлеңінде:
«Қызымын Тастанбектің атым Сара,
Жетім боп жарлы өскен мен бір бала.
Тұрмыстан өспей жатып таяқ жедім,
Болса егер тағдыр сондай, қанша шара.
Жетім деп кемсінбесін мені ағайын,
Қорланбас қорлағанға сөзім дайын.
Аумағы ат шаптырым тастемірдің,
Айнадай, алақандай білем жайын.
Қызы едім Тастанбектің атым Сара,
Елінен шығып жүрген мен бір бала.
Қолыма он үшімде домбыра алып,
Келемін бір сүрінбей жеке дара», –
деп айтады. Мұңы мен серпілісі жайында ақын Сара:
Сара саңлақ
376
«Замандас – мұңы бірге апа, жеңгем,
Көмек көп, жанға сеп, қайғыны жеңген.
Жинаңдар үкі, тана, киім маған,
Аттанам ел ішіне маған сенген.
Үкісін домбырамның толықтайын,
Бекерге іштен тұнып торықпайын.
Айтайын елге шынын, əйел мұңын,
Сайрайын сансыз топта қорықпайын.
Түсіндім, тағдырым көппен бірге,
Жеңіске жете алмаймыз қоспай ірге.
Зар-мұңды көп алдына көрсетейін,
Жалынып ең болмаса қызыл тілге», –
дейді.
Ақын Сараның жайнап түрлене əйел теңдігі «азаттыққа»
ұмтылып бекінгенін, ақындық өнерінің дəріптелуі туралы
Азынақұлұлы Ахмет ақын:
«Ән салып, жиын болса Сара сайрай,
Ішінде сансыз топтың отша жайнай.
Түрленген топ ішінде тоты құсша,
Бастады көргендердің іші қайнай.
Ақын қыз ақ алмастай əнмен сермеп,
Төгілтті сөз маржанын терең тербеп.
Қоғадай топтың басын жапырады,
Қосыла домбырамен қолдағы ермек.
Елдегі жігіттерді ақынсымақ,
Айтысшыл, əбиүрсіз, батыр сымақ,
Қатты айтып, қарсы келсе қателерін,
Сара саңлақ
377
Жаныштап тастайтұғын батыл сынап.
Алдынан адам шықпай бара-бара,
Сайрады Сара топта жеке дара.
Найманның тұғырдағы бұлбұл құсы,
Атанды ақырында ақын Сара.
Сараның ақындығы болды ерекше,
Айтысқа жармаспайтын жəй зерекше.
Жыр қылып заман сырын, тұрмыс мұңын,
Айтатын адамдардай жасы кесе.
Тастанбек өз əкесі жастай өлген,
Емес ед есейгенде көзі көрген.
Көр басып, ұмыт қалған əке атанып,
Ақын қыз елге аян қып шығарды өрден», –
деп айтады.
Ақын Сара теңдік жайын, арманы, еңірегені, бір теңі
болмағаны туралы елден жасырмай:
«Қызымын Тастанбектің атым Сара,
Арман көп, ауызыма халқым қара.
Қорғалар көп ішінен бұта таппай,
Шырылдаған боз торғай мен бір бала.
Еңіреттің ерте бастан туған елім,
Кір жуып, кіндігімді буған елім.
Кең жатқан садыр, матай елдерінен,
Бір теңім болмады ма, ұлдан менің?
Жеткізіп сабырлықпен ұстап бақпай,
Бəйге қып, топқа қосып, тұмар тақпай.
Желкемді көктейінен қидыңдар да,
Сара саңлақ
378
Бөріге байлап бердің жетім лақтай.
Несіне жасырамын елім сенен,
Еріксіз бір жетіммін, дертім терең.
Адамда құтыла алмас құлға бердің,
Көрдіңдер қанша жазық, жапа менен?» –
деп зарланған. Азынақұлұлы Ахмет ақын:
«Той бастап, ақын Сара əн салады,
Дауысын естіген жан таң қалады.
Сол күнде жастау күні жалындаған,
Құбылып тоты құстай толғанады.
Екпіні соққан желдей болғанан соң,
Әркім-ақ айтысудан қорғанады», –
деп ақын Сараның құлшынған келбетін дəріптейді. Үш
Матайдың (Аталық, Қаптағай, Кенже) тотысы атан-
ған Сара қалай «ақ бата, ақ қой қаны» торға түсті. Оны
Сараның өзі «Тағдыр тəлкегі» деп топталынған даста-
нында баян етеді.
Дастанды ақын Құдайбергеннен алып, 1938 жылы
мұрағатқа 313 тапсырған Қалел Сейсенбеков деген аза-
мат. Дастанда Арнай болыс, Телібайды би деп айтып, Мү-
сəпір батыр жазықталады. Арнай Сарбасұлы 1869-1930
жылдары өмір сүрген. Бөрібай көтерілісінің 1930 жылы
бастаушысының бірі болғаны үшін атылған. Оның болыс
болғаны 1898 жылдың тамыз айы.
Арнай болыстыққа Мырзағұлұлы Телібайдың ықпа-
лымен өткен. Тегі Арнай, Телібай би болмаған, болыс
болған, Мүсəпір Сараға қиянат жасамаған жандар. Қайта
Сара саңлақ
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сара саңлақ/ Құраст. Ш. Бейсенова-Әшімбаева - бет 20

text:
379
Телібай мен Мүсəпір Сараға азаттық əперуді қолдағандар
қатарында болған. Дастанда есімдері басқалардың орнына
аталып кеткен. Мысалы: Сарбастың орнына Телібай,
Мүсірептің орнына Мүсəпір. Содан шатыс туған тəрізді.
Сарамен айтысында Тəсібек ақын: «Өлеңім таусылмайды
молдығынан, Сарбастың құтылмайсын зорлығынан», – деп
қаһарлы айтқан. Сондықтан Арнайдың əкесі Сарбас бидің
қиянатынан Тастанбек жанұясы жапа шегіп, жоқшылыққа
ұрынған. Тастанбек өлген соң, Сарбас оның үйелменін
қасына көшіріп алған. Сахарияны жалға салып, жарытып
ақысын төлемеген. Сараны шешесімен жақтыртпай,
Абдыра ауылына көшіртіп тастаған. Тұрысбек қажының
кіші əкесі Толқынның малын бағып, ақысын жарытып ала
алмаған Тастанбектің інісі Жайсаңбек жесір мен жетімге
жаны ашып, Абдыраға келген. Жас кезінен күреске
түскен палуан Жайсаңбек даладан бір мал сойып алып,
Абдыраға əкеледі. Алғаны Толқынның малы болып, қолы
ұзын Тұрысбек қажы іздетіп қудалаған.
Сарбас би Тұрысбекті қолдап, ұрлықты Жайсаңбектен
көріп, Абдыраға келіп, тінтіп, қар астына тығылған етті
тауып алған. Сарбас би жақынын қорғамай, Тұрысбекті
жақтап, Жайсаңбекті Қапал түрмесіне айдатып қаматқан.
Жетім мен жесір мүсіркеген жандардың көмегімен тірлік
кешкен. Сол жылғы қатты қыс пен жұтта Тұрысбек қажы
қыли көз, барымташы Жиенқұлға ісі түскен. Жиенқұлдың
жасы 45-тен асқан еді. Жиенқұл Маман-Тұрысбектің
малын қарап, аман қылмаққа уəде еткен. «Сəті түсті»
деген оймен Тұрысбек Жиенқұлға қамалған Жайсаңбекті
«табан асты босатып ал» деп, түрмедегілермен келісіп
қойғанын білдірген. Жас қызды əпермек ойын да
Сара саңлақ
380
жеткізген. Жиенқұл қуана бəрін құп көріп, Тұрысбек
қажының қайласымен Жайсаңбекті түрмеден босатып,
«қажының өзі құда болам» дегеніне одан келісімін алған.
Сараның шешесі Жаншөке «өзді-өзі келісіп, болыпты
сені соған атастырмақ» деп қызына ұқтырып, «азат болар
жолыңды ізде» деген ақыл берген.
Азаттық аңсаған Сара «ақ бата, ақ қой қаны» өзді-
өзі серттесіп атастырған Жиенқұлға бармай, төрт-бес
жыл күрескен. Омбыға серттескен жігіті Күзембайдың
артынан кетпекші, терең сай, құзға құлап немесе суға ағып
өлмекші де болған. Ақылға салып, ақыры көп көмегімен
«ақ бата, ақ қой қаны» атастырғанды бұзуға, өз өнерімен
көпшілікке жария жасауға бел буған. Ел іші жақсылары
Есімбек, Арсалаң, Байсақ, Толғанбай, Ер Шерубай,
Телібай, Мүсəпір, Ахмет т.б. қолдауымен бостандыққа
ұмтылған.
Ақын Сара Ешкіөлместің баурында тұңғыш рет
«азаттық» деп, ту көтерген асыл жан. Сол «азаттық»
алған дабылы бүкіл қазаққа, жан-жаққа естіліп таралған.
Сара азаттығын өз өнері арқауында алған. Біржан сал «ақ
батаны» бұздырып, Сараға теңдік əперген. Біржан сал:
«Омбыда Дюгомельге өтініш қып,
Қорғауға сол баланы құрма қылдан.
Сарадай балғын қызға қамқорлық қып,
Құтқардым жауыздардың тырнағынан», –
деп ақын Сараға жасаған қамқорлығын өлеңмен баян-
дайды. Сараның азаттығы туралы Ахмет ақын:
Сара саңлақ
381
«Тұрысбек айғайлап тоқтатты елді,
Сара қыз Жиенқұлдан «азат» енді.
Шарт солай: қалың жігіт қаптағайдан,
Қосылсын өзі таңдап əмеңгерді», –
деп деректейді. Ақын Сара ел бірлігі үшін, қаптағай-
тасыбай жігіті Бекбайды таңдап, күйеуге шығуы, осы
шартты да ескеріп, орындағаны болуы мүмкін.
Азаттық əперген «өкіл ағасы» Біржанға алтын білезігін
ұсынған Сара «ағатай ескерткіш қып елге апар» деп
сыйлаған. Біржан күлдария белбеуін «той жыртысы»
деп суыртпақтап жыртып, көпке үлестіріп жіберген.
Сəбит Мұқанов: «Біржан мен Сара айтысын көлденең
біреу шығарды ма деген көңілге күдік туғызатын жағдай,
айтыстың былай басталуында: Біржан сал Сараның
шешесімен, сіңлісімен сөз қағыстырады деп айта келе,
айтыс ақылмен өлшеніп шыққан, ішінде көлденең, артық
сөз жоқ. Жазба əдебиеттің жақсы үлгілері сияқты», – деп ой
қорытқан. Құйма құлақ даналар Айымбетұлы Шүтембай,
Дəмелі Имашқызы, Жылқыбаев Ерғали, Бейсебаев
Бейсенбек, Мейрамбай Байтолықов жазбаларында:
«Тарихта қалдыру үшін, Толғанбай ақын «Біржан мен
Сара» айтысын үш дана қолжазба етіп жазған. Бір данасын
өзіне қалдырып, бір данасын Маман, Тұрысбекке, тағы
бір данасын Біржанға берген», – делінеді. Бостандық
алған Сара өз ықтиярымен елі тасыбай Алтынбайұлы
Бекбаймен (1852-1933 ж.ж.) тұрмыс құрған.
Сара Бекбайдан алты ұрпақ туған. Ұлдары Ермұқан,
Нұрмұханбет, қыздары Рухия, Жақия, Кіпия, Мүнира.
Сара саңлақ
382
Мүнирасы жалайыр, бəйшегір жігітіне ұзатылып, күйеуі
қайтыс болғаннан кейін төркініне қайтып келеді. Мұны
естіген Төребай ақын Бекбай мен Сараға құда түсіп,
Мүнираны Өздембай деген туысына əперіпті. Сонда Сара
Төребайға «қыз берем» деген уəдесін де орындаған болды.
Мейрамбай мен Тыныбайұлы Жаймолда аталар дерегінде
ақын Сара Бекбайдан сегіз ұрпақ көргені айтылады. Атал–
майтын екі ұрпағының есімдері Баймұхан, Жұмахан
делінеді. Екеуінің өмірі бимағлұм. Ертерек шетінеген
тəрізді.
Нұрмұханбеттің келбеті ақын Сараға тартып, өңді,
өнерлі болып, он бес жасында көкпар тартысында аттан
құлап, қатты мертігіп, жұлындары зақымданғанынан
мерт болыпты. Жақия қызы Балпық бидің ауылына
ұзатылыпты. Рухияны қаптағай, ақтілес руынан Сағади
деген ұзатып алыпты. Сағади қуғындалып кетіп, Рухия
ауырып, 1930 жылы өмірден озыпты. Балалары Бекдайыр,
Қозайыр дегендер Үштөбе мен Алматыдағы балалар
үйінде тəрбиеленіпті. Бекдайыр мен Қозайырдан тараған
ұрпақтар қазір бар. Мейрамбай Байтолықов атаның
Намазбекке жаздырған жазбасында ақын Сараның
бір қызы қаптағай, төртқара еліне ұзатылған делінеді.
Мейрамбай Байтолықов ата 1932 жылы сол қызды көрдім
дейді. Сұңғыла Тыныбайұлы Жаймолда ата: «Бекбай
ақын Сарамен аттас, Сара есімді екінші əйелге үйленген.
Бекбайдың үшінші əйелінің есімі Ұлтай. Ал, төртінші
алған əйелінің есімін ұмыттым», – деп деректейді. «Ақын
Сараның арнауы» атты өлеңінде Сара:
Сара саңлақ
383
«Елудің төртеуіне келгенімде,
Дерт жеңіп, қалып барад өлеңімде.
Болды ғой қысқа менің қу өмірім,
Алпысқа жетпей бір күн өлемін бе,
Бір аз күн еңбек еттім дос, жаранға,
Өлеңім аз да болса мақтанарға.
Мені де «ұрпағым» деп, еске ал жұртым,
Сараның айтары осы аттанарда», –
деп уайым шеккен.
Ақын Сараның сүйегі Үлгітірек шаруашылығындағы
«Үш Кəукен» деп аталатын жердегі тасыбай елінің
бейіт қорымы ішіне жерленген. Басына кеңес дəуірі
тұсында кішкене мəрмəр ақ тас қойылыпты. Ол туралы
Т.Қалилаханов «Ақын Сара» кітабында жазады. Қазіргі
«Ақын Сара» ауылына қарасты Ақешкі суының бойындағы
жеке тұрған зират ақын Сараға арнап салынғанымен онда
оның мəйіті жоқ. Құр бір уыс топырақ əкелініп, соған
кесене салынған деседі.
384
ТƏҢірБЕрГЕН қалилахаНОВ
аБаЙдың аЯУлыСы – ақын Сара аУылында
Ұйқыға жаңа кіріскен кез еді. Терезеден тарсылдаған
дыбыс естіледі.
– Ей, бұл қайсың?
– Құдайберген, бармысың үйде? Тез киін, тысқа шық!
– Е, не боп қапты?!
– Не болғанын сұрама, Сара шақыртып жіберді!
– Е, Бекбай өліп пе еді, байы тұрғанда қатын шақырта
ма екен?
– Ей, ол қылжағыңды барған соң Сараның өзіне
айтарсың. Тез киін, өзің есігіңді ашшы, тоңып кеттім.
Құдайбергеннің жұмсауымен мен барып есік аштым.
Ол кезде мұндай электр бар ма, өшіп бара жатқан
қоламтаны күзеп əрең тамызып, май шамның білтесіне от
қойдық.
Келген адам Тасыбай елі, Кəукенбай байдың аулының
жігіті екен, ол езуіне жаңа жеткен жас мұртына қатқан
сүңгіні қолымен ерітіп алып тастап отырды, Сараның
үйіне күтпеген жерден көп қонақ келгенін, солардың
аткөлігін күтісіп, қонағасы сойып бергенге жақын жерде
ыңғайлы жігіттер болмаған соң Құдайбергенді шақыруға
жібергенін айтты. Ол кезде менің туған ағам Құдайберген
Сара саңлақ
385
жиырманың ішіндегі бозбала жігіт еді, қузап киіне
бастады. Менің де 12-13 жасқа келіп есейіп қалған кезім,
бұл хабарға елегізіп тынышсыздана бастадым.
– Сен нағып дөңбекшіп кеттің, – деді Құдайберген.
– Аға, мен де барайын ба?
– Қой, босқа тоңып саған не бар.
– Ей, жүрсе – жүрсін, – деді келген кісі Құдайбергенді
қақпалап. Аттар деген сыймай тұр. Соларды суаруға,
жем-шөп беруге жұмсамаймыз ба...
Мен Құдайбергеннің артына мінгестім. Ол келген
кісіден жай-жапсар сұрамақшы болып еді. «Несін
сұрайсың, мына екі қырқаның астында тұрған ауылға
қазір-ақ бармаймыз ба, барған соң біліп аларсың» деген
соң Құдайберген де қайта тіл қатпады, желе-шауып жүріп
жеттік.
Кəукенбайдың қара шоқысының түбіндегі Сараның
аулына келдік. Солардың кең қақпалы, тастан қоршаған
ашық қорасы болушы еді, іші толы қаңтарып тастаған
ылғи сəйгүлік аттар. Бəрін де кежімдеп тастаған
екен, алқымдарынан бу бозқырауланып бұрқырап
тұр. Былғарылап тастаған өңкей ирбитский қара
кашевкалардың дəртелерін аспанға көтеріп, қақпа
алдында қойдай иіріп тастаған. Тек маңына мал бара
қоймайтын əудем жердегі төбешіктің үстінде бір шана
жеке тұр, қасында 2-3 адам қараңдап көрінеді.
Біздің дабырымызбен Сара да, Бекбай да шығып бізге
жақындай берді. Құдайберген, əдеттегі қалжыңына қайта
басып, «Сен, қатын, басыңа жаулық кимей жатып, түн
ішінде кісі шақыртасың. Әулие болсаң мына Бекбайыңа
əулиесің, ал мен сенің кеселіңді...» дей беріп еді,
Сара саңлақ
386
– Жап аузыңды, көргенсіз ауылдың бозбаласы құса-
май, бұлар арқаның аса қадірлі адамдары көрінеді жəне
де көңілдері қаралы, сүйек əкеле жатыр, – деді Сара. –
Аруақтан қорқу керек, ақырын басып, қыздай қылықпен
ғана жүріп тұратын болыңдар!
Құдайбергеннің жүні жығылды да қалды, енді қалжың
түгіл қатты қақырынатын да түрі жоқ. Бұлардан бетер
мен де жыми бастадым.
Қыстың қақап тұрған кезі, аттарды таңасыратын уақыт
емес. Бірер сағат тұрғаннан кейін кешкі аяз сорған аттар
суынып, қалшылдай бастады. Үнемі адамның күтуінде
жүріп дағды алған сəйгүліктердің суып тұрғаны бұл ғана
дейсің бе, олардың жүруі, тұруы, сууы да иелеріне əбден
қанық қой. «Тоңып барамыз, ашығуымыз жетті ғой»
дегендей, кейбір аттар ауыздықтарын қарш-қарш шайнап,
алақандай көздерін аудара қарап оқырынып қояды.
Жасы 30 бен 40-тың арасында сақал-мұртты, қызыл
шырайлы адам пұшпағына түскен кең қасқыр ішігін
бос жамылып тысқа шықты да жай басқан бетінде
кермеде тұрған аттарды бір шолып өтті. Ол кісі үйге
қайта кірісімен-ақ жедел екі жас жігіт шығып, кермедегі
аттарды босата бастады.
– Інішек, ар жағыңдағы күрең аттан сақтан, байқаусыз-
да теуіп жібермесін, ал мына тарланбоздың тістеп алатын
да мінезі бар, – деп аттардың сырымен таныстырды əлгі
жігіттер.
Осы жігіттердің басқаруымен мен аттарды шөпке
қойыстым, суарыстым, жем берістім... Осындай дала
күйбеңімен жүргенде қазан суыйтын уақыт өтіп те кеткен
болу керек. Үркер жамбасқа барып қалған екен.
Сара саңлақ
387
– Тоңдың ғой, кір үйге қонақтардың əңгімесін тыңда, –
деді Бекбай шақырып.
Сараның төргі үйі кең болатын. Сол төрге еркін жететін
кең дастарқан жайылған екен, оншақты өрімдей жас
жігіттер шай ішіп отыр. Төрдің дəл ортасында отырған
кісі мана аттарды отқа қоярда тысқа шыққан адам екен,
ол бойы жылынып, шайға қанғаннан кейін тіпті нұрланып
кетіпті. Көрікті ғана сақал-мұрты мен ақша жүзінен бұл
адамның жəй ғана адам емес екені көрініп тұр. Өзі де
əр сөзін орынды ғана айтып, ізетпен сөйлеп отыр. Ал
қасындағы бозбалалардың бəрінде де үн жоқ, нақ бір тілін
тесіп тастағандай.
– Қарағым-ай, қадірлі адамның баласы екен, осынша
жерге сүйекті алып жүру оңай ма, оның өлімі ата-анасына
да қатты батқан шығар, – деді Сараның енесі Қамқа
бəйбіше.
Сөйлеп отырған кісінің аты – Шəкəрім екен. Ол кісі
аз уақыт уайым ойына сүңгігендей болып отырды да,
кеудесін тік ұстап, малдасын түзетті.
– Қарындасым, Саражан, сенің атың бізге де жеткен,
сенің аяулы ақ жүзіңді көріп, қолыңнан дəм тату мына
отырған арқаның сайыпқыран жас жігіттеріне үлкен той
емес пе еді. Бұл жігіттер талай той-думанда алдына жан
салмаған саңлақтар. Басқа уақытта кездессек, бүгінгі
күн айтыстың да, тартыстың да, ойынның да, күлкінің
де ең бір ұмытылмас күні болуға тиісті еді, амалымыз
бар ма, бізде езу тартып күле қоярлықтай жəй болмай
келеді. Арқадағы аты көп жерге жайылған Ыбырай деген
ақсақалды естулеріңіз бар шығар. Өз елінде көбінесе
Сара саңлақ
388
Абай деп айтамыз. Мына мəйіт сол кісінің Әбдірахман
деген үлкен баласы. Жасынан ғылым жолына түсіп, ақ-
қараны танығанда, мына бозбалалардың ақыл берер ағасы
да, Абайдың арқа сүйері де осы еді. Міне, бұл қыршыннан
қиылды.
Бермеген құлға, қайтесіз,
Жұлынарлық ерікті.
Ажал тура келген соң,
Шыдатпайды берікті.
Ғаріптікке кез жетті,
Алғаннан соң серікті,
Өмірін берген Құдайым,
Ажалын да беріпті...
деп зарлайды осы күні ақсақалымыз.
Неге екені белгісіз, əлде қонақтардың қалауы солай
ма, əйтеуір осы кезде Сара шай құюдан босап, енесінен
де жоғары орында қонақтармен тізерлесе отырып қалған
екен, оны əлі келіншек деп атауға да қимайтындай. Ол
көзге қыз киімдерімен көрінді. Жұқа жібектен тігілген
қос етек мол көйлегін төгілдіре бір тізерлей отыр еді.
Шəкəрімнің əлгі сөздерін есіткеннен кейін бір қызарып,
бір қуанып, терең ойға кеткендей болды.
– Шəке, – деді, – Шəкəрім, Абай ақсақал сөздің жөнін
бізден сұрамайтын адам. Оның баласы жөнінде не
айтатынын ақсақалдың өз сөзімен-ақ айтып берейін, ана
домбыраңа қол жалғашы.
Ішінара құсжастыққа шынтақтай жатқан жігіттер де
бас тарын көтеріп отыра қалысты. Үй іші тып-тыныш,
Сара саңлақ
389
отырғандардың қай-қайсысы болмасын, бір қорқынышты
да құрметті хабарды тосқандай.
Шəкəрім домбыраны жай шертіп отырып, мұңды
үнмен термелей бастады.
Жиырма жеті жасында
Әбдірахман көз жұмды.
Сəулең болса басыңда,
Кімді көрдің бұл сынды?
Дүниежүзілік көңілі тоқ,
Ағайынға бауырмал.
Тəкəппар жалған онда жоқ,
Айнымас жүрек күлкің бал.
Ғылым оқып білгенше,
Тыным тыныштық таппаған.
Дүниені кезіп көргенше,
Рахат іздеп жатпаған.
Ұзақ өмір не берер,
Көрген білген болмаса?
Жатқан надан не білер,
Көңілге сəуле толмаса?
Қырым, Кавказ, Түркістан,
Ресей, Сібір қалмады.
Хабарланып əр тұста,
Көрмей дамыл алмады.
Құйрықты жұлдыз секілді,
Туды да көп тұрмады.
Көрген, білген өкінді
Мін тағар жан болмады.
Сара саңлақ
390
Тəуекел зор, ақыл мол,
Қорықпай тосқан тағдырын.
Қиынсынбай өлімді ол,
Білдірмеген еш сырын.
Ата-ананың қызметін,
Алғаш жардың қарызын.
Өтемей кеткен бейнетін,
Қағазға жазған арызын.
Көргені мен білгені,
Жүзге келген шалдан көп.
Бізге уайым жегені,
Арманда боп қалды деп.
Жаңа жылдың басшысы ол –
Мен ескінің арты едім.
Сүйекке тиді, қарт едім,
Қайғы болды күйгендей,
Ол қуатым еді рас,
Көзге қамшы тигендей
Шыр айналды артқы жас...
Шəкəрім домбыраны Сараға қайырып берді де жас
тола бастаған көзіне орамалын апарды. Отырғандардың
бəрі бірдей жерге қарап шұқшиып қалған, бас көтеруге
еш қайсысының батылы жетпейтіндей.
– Қарағым-ай десеңші, қайғы қажытқан сорлы екен
ғой, – деп Қамқа бəйбіше кеңк-кеңк етеді.
Сара сол Шəкəрімнен домбыраны алған қалпымен
қатқан да қалған. Оның жаудырған қара көздері əдет-
тегіден гөрі ажарлана түскендей, əдемі қара кірпіктері
Сара саңлақ
391
оқтай тігіле қалған. Ол қалғандарымыздай емес, басын
жоғары ұстаған, тіпті Шəкəрім нің басынан асыра қарап
отырса да көзіне ешнəрсе көрінбей, қиялы тас іргелі үйдің
қабырғасын жарып өтіп, сонау аспандағы ақ бұлттардың
ар жағында самғап бара жатқандай. Оның мөлдір
көздерінен бөлініп шыққан көкпенкөк маржандар ірі-ірі
болып төмен қарай сырғанай бастады. Әне, оның бірі
алқызыл ақшабеттің алма ойығын көмкере біткен əдемі
қара меңнің үстіне келді де дірілдеп тұра қалды.
Осы бір қайғылы да құрметті тыныштықты Сараның
шолпысының сылдыры ғана бұзғандай болды. Ол түзе-
ліңкіреп отырды, домбырасын құлақ күйіне келтіре бас-
тады. Жүзіндегі ой толқыны əлі кетіп болған жоқ. Не
істеу керек, нендей жауап беру керек мынау отырған
бағ ландарға. Сонау Арқадан атағын естіп келіп отырған
аза маттарға бір ауыз сөз айтпай қалуға бола ма? Абай не
дейді? Ертең мына адамдар барғанда «Сараның аузынан
есіткен сөздерің қайсы?» десе не болды? Әрине, бұл кеш
ойын-сауықтың кеші емес, қаралы кеш, өлген адамның
аруағын, тірілердің көңілін аулайтын кеш. Айтыс-тартыс
дейтіндердің қисыны да жоқ. Абайдың өз аузынан шыққан
жаңағы сөздердің өзі де бір бағытқа сілтегендей емес пе?
Оның сөзіне сөз, үніне үн қосқанның өзі абзал емес пе?
Міне, осы ойлар бірінен соң бірі алмасып, Сараны
толқытып отырған сияқты.
Осы белгілер Сараның жүзінде аңғарылғанымен, оған
«Сен пəлен дей ғой» дейтін ешкім де жоқ еді, түйінін
ақын Сараның өзі шешті. Ол бір ауыр күрсініп алып өз
басына түскендей болды да, нəзік те дана қоңыраулаған
үнін домбыра күйіне қоса бастады.
Сара саңлақ
392
Ал, Шəке-ай, қабырғамды кетті-ау тіліп,
Айтқаны Ыбекемнің қадір біліп.
Қажыған қайғы басып аға-екеме,
Тілеймін ұзақ жылдар ғұмыр-тілек.
Мен неге толғанбаймын, толғанса ол,
Ұлына сəлем еттім қусырып қол.
Мəйіттен мен қалайша аяп қалам,
Халқымның қонақ күткен ықыласын мол.
Санасын Ыбырай аға мені өзіндей,
Баласын күтіп алдым өз көзіндей.
Мен де ортақ қайғысына жүрек жалын,
Әбішке айтқан оның зар сөзіндей.
Қонағым тірісіндей Әбіш бүгін,
Көтерем артсаңыздар нардың жүгін.
Тай сойдым, құрметіне қысыр емген,
Бал тамған қазысынан тартса түгіл.
Төгілтіп бал-бауырсақ дастарқанға,
Ақ ниет, адал жүрек – тұрмын алда.
Даярмын шырақ қойып күзетуге,
Әбіштің аруағын ұзақ таңға.
Төрімде ол да отырсын сіздердей боп,
Жас өмірі жайнағандай алқызыл шоқ.
Риза боп ойнап-күліп аттаныңыз,
Арқаның балғындары – аяулы топ.
Сара саңлақ
393
Жасымнан танушы едім жақсы сырын,
Жақсы үшін құрбандық ед əн мен жырым.
Ыбырайдың аяулы ұлы қонақ болса,
Емес пе бұл мен үшін жақсы ырым.
Бұл сенің ғана емес, бүкіл елге,
Қадірін білмес мұның қандай пенде?
Күйзелді найман елі түгел дерсіз,
Көкірегі қайғылы – жасы елге.
Көп сəлем Ыбекеме дұғай-дұғай,
Көңілін шат, ғұмырын ұзақ қылсын Құдай.
Көп жерге ере шығып қарындасың,
Қош айтып қалды дерсіз қолын бұлғай...
– Уһ, өндірім Әбіш бір аунап түстің, – деді Шəкəрім.
Жұрт көңілі қайта жадырағандай болды. Сонау ақшам
жамырай келген адамдардың əлі күнге дейін шешіліп еркін
сөйлеспей отырғанын ерсі көрді ме екен, қалай, əйтеуір
Қамқа бəйбіше жас жігіттердің аузына сөз салғысы келіп:
– Қарақтарым, жас балалар, сендер неге жауап қат пай-
сыңдар, іштерің жарылып кетпей ме, сөйлесеңдерші, –
деді.
Шəкəрім сол отырған бетінде жауап та қайтармады
жəне жігіттерге де бұрылып қарамады. Осы жағдайды аң-
ғарды білем, Шəкəрімнің оң жақ тізесіне таяу отырған ақ-
құбалау жігіт:
Сара саңлақ
394
Бір жерде бірге жүрсең басың қосып,
Біріңнің бірің сөйле сөзін тосып.
Біріңді бірің ғиззат құрмет етіс,
Тұрғандай бейне қорқып, жаның шошып, –
деген сөзі бар еді. Біз осы сөзді үлгі тұтамыз. Алдымызда-
ғы əз-ағамыз Шəкең сөйлеп отырған жерде біздің артық
айтып қосарымыз жоқ, – деді. Басқа жігіттер де «тауып
айтылды» дегендей бастарын изеп, жайнаң қағысты.
– Қарақтарым, жатар алдында сусындап алыңдар, –
деді, Қамқа бəйбіше қонақтарға бір-бір аяқ езген құрт
ұсынып жатып. – Таң да жақын қалған екен демалсаңдар,
дастарқан жинайық.
– Бəйбіше, сабыр етіңіз, – деді Шəкəрім қолындағы
аяқты алдына қойып, – Абай ақсақалдың мына қарын-
дасына тапсыр деген сəлемдемесі бар еді, мына бəріміз
дəм татып отырған дастарқанға қойдым. Ал мынау менің
өз сыйлығым.
– Қарақтарым-ай, ештеңелеріңнің керегі жоқ, – деп
Қамқаның бажылдағанына жұрт құлақ қоймады.
– Қадірлі бəйбіше, – деді Шəкəрім. – Бұл ауыр жұ мыс-
пен жүрміз.
Абайдай атақты адамның қаза болған баласын алып
келем. Сонау Верныйдан Семейге дейін тоқтаусыз жүріп
отырғанның өзінде жолға кемінде 20 қонуға тура келеді.
Ат-көлігіміздің, азық-қаражатымыз жеткілікті екен-
дігінен ғана емес, басқа себептермен көрінген жерге
түней бермейіз. Біз Әбіштің аруағын қадірлейтін, елді
қа дірлейтін, жөн білетін адам бар жерлерге ғана аялдап
Сара саңлақ
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сара саңлақ/ Құраст. Ш. Бейсенова-Әшімбаева - бет 21

text:
395
келеміз. Ондай белгілі адамдар тіпті көп те емес қой.
Сондықтан да ауылдан аттанып жатқанымызда Абай
ақсақал: «Шырақтарым, найман қаптағай еліндегі ақын
Сара ұзын жолда жақын тұрады деп естігемін, сол баланың
жүзін көріп, Әбішімді сонда бір қондырыңыздар, мына
сəлемдемемді тапсырыңдар, менің қолымды қайтара
қоймас деп ойлаймын», деген еді. Сол бойынша, міне,
ауылдарыңызды əдейілеп іздеп келіп қонып отырмыз.
Абай ағамыз дұрыс болжаған екен, тіріміз де, өліміз де
риза болыстық. Бірақ, байлық көрсетті демеңіздер, мына
о дүниеге кеткен Әбіш халқына істейтін қызметін өтей
алмай арманда кеткен азамат еді. Түрін көрмесеңдер
де ізін көрдіңдер ғой, аруақты ұялтпаңыздар. Мына
сыйлығымызды қабыл алуларыңызды өтінеміз.
Осы кезде түрегеп тұрған Сара «апа, тұра тұрыңызшы»
деді де қауырсынның қаламындай əдемі ақ саусағын
аузына апарады. Оның оймақтай аузы ашылғанда əппақ
тістері маржандай тізіліп тұрды. Оның көзіне, қимас
баласынан шарасыз айырылған, күндіз-түні кірпік қақпай,
баласының өлі денесі болса да қашан көрер екем деп зар
күйін тартып отырған қажыған шал, қартайған Абай
елестей берді. Әңгіме арасында Шəкəрім айтып берген
Абайдың зар-тілегі тағы да ойға орала кетті.
Я Құдай, бере көр,
Тілеген тілекті.
Қорқытпай орнықтыр,
Шошыған жүректі.
Шын жүрек елжіреп,
Сара саңлақ
396
Алладан тілеймін.
Шын қалқам осы күн,
Болып тұр керекті.
Жүрегім суылдап,
Сүйегім шымырлап.
Алладан тілеймін,
Құпия сыбырлап.
Зар етсе пендесі,
Бермей ме Алласы.
Тəн саулық қалқама,
Қабыл боп көз жасы.
Не жазам, япырмау,
Қол шорқақ, тіл мақау.
Сəлəмат өзіңді
Кешікпей көрсем-ау.
Сарғайды жүзіміз,
Сарылды көзіміз,
Қатайып сауықсаң
Сағынған өзіңіз.
Туа өскен жеріңіз
Туысқан еліңіз,
Зар болып тұр көруге
Ұнатса көңіліңіз.
Уайым жеуліміз,
«А, Құдай» деуліміз.
Жазылып келсеңіз
Гүлденер өміріміз».
Сара саңлақ
397
Осындай зармен баласының өмірін адамның, енді
оның өлігін тосып отырғанына ой жіберген адам қалай
қа йыспасын.
– Апа, – деді Сара селк етіп ұйқыдан оянған адамдай, –
бізге бəрі де сауап, Абай ағамыздың сəлемдемесін
қайтарып бере алмаймыз, асса тіпті Әбіштің «қайыр
садағасы» шығар, «Өзекті жанған өлім бар» деген, оны
да құрметтеп алуымыз керек. Әбішпен бірге келе жатқан
мына аға, інілерінің аттарын күтіп, қызмет істеген мына
ауыл адамдарына Абай ағамыздың сəлемдемесін бөліп
беремін…
Сара дастарқандағы ақшадан бір-бір уыс алып есік
жақта отырғандарға үлестірді. Одан менің ағам Құ дай-
берген де алды. Сол жылдың жазында бір жақсы ат сатып
алып Құдайберген Сараның алып бергені деп, көп жылға
дейін оны мініп жүрді.
Ертеңіне қонақтар жайырақ аттанды.
Пар-парлап жеккен жеңіл кашевкалар жолға қарай
тізіле бастады. Енді солардың алдына, түнде төбе басына
бөлек түнеген үлкен ирбит шанасын əкеліп қойды.
Шананың іші толы көрінеді, əбден жұмсақталған болу
керек. Сара Қамқа енесімен бірге келіп шананың сыртқы
жабысын аштырды. Ақ қозының жүнінен əдемілеп
бастырған ақ киіз екен, сымбалдап тігіп тастағандай боп
көрінеді.
– Әбіш аға, аруағың риза болсын, мынау менің бетіңе
жапқан орамалым, – деп, Сара ақ киіздің үстіне алтын
зермен əшекейленген жайнамаз тəріздес бір судырлаған
жұқа кілем əкеліп жапты.
Сара саңлақ
398
– Қарақтарым, Әбіштің сарқыты болсын, еліне жеткен–
де қонақасына сойыңдар, – деп Қамқа бəйбіше Әбіш
жатқан шананың артынан тусырап кеткен бір боз биені
байлады да, оның үстіне қара бұлдан кежім жапты.
Разы болған «қош-қош» айтысып, бекет жолына
қарай кетіп бара жатты. Біз Сараның қасында, түнде
Әбіштің сүйегі түнеген төбешіктің басында ұзақ қалдық.
Шаналар көз ұшынан əбден үзілген кезде Сараның үй-
ішімен ұйықтамай əлгі төбеде Әбіштің қасына келіп
шырақ жағып күзеткенін есіттім. Солардың айтуларына
қарағанда, Әбіш Алматыда бұрынырақ өліп, уақытша
аманат қойылғанға ұқсайды. Осы жолы оның сүйегін
былғарыға тігіп əкеледі екен дегенді есіттім.
Ұмытпасам, осы оқиға ХІХ ғасырдың соңғы жыл-
дарының бірінде болды. (Осы əңгімені айтушы, Әбіштің
сүйегі Сараның үйінде болғанда басы-қасында болған
манағы 12-13 жасар Құдайбергенге мінгесіп келген
Мəкей Еркінбеков дейтін адам. Ол матай елінің ішіндегі
төрелерге жатады. Жас кезінде Сарамен ауылдас болған.
Бұл секілді көрген-білгендерін жұрттың бəріне айтқан. Ол
өзі Жетісудағы бұрынғы сауатты адамдардың бірі болған.
Көп жыл бойына Талдықорған облысы, Ақсу ауданының
Қарасу балалар үйінің директоры болып тұрып, 1952
жылы қайтыс болған).
Сара саңлақ
399
СЕрікзаТ дүйСЕНҒазиН
«Біржан Мен Сара аЙТыСында»
аТалаТын ақындар ТУралы
Қажының əлгі сөзі болды себеп,
Қолтықтан көтере көр бəрің демеп.
Дулат, Сабыр, Кеншімбай, Сұртай, Жылтыр,
Жанұзақ, қолда! – дедім, – бəрің жебеп!
«Біржан – Сара айтысында» Жетісудың бұлбұлы атан-
ған ақын Сара Тастанбекқызының аузымен айтылатын
осы ақындардың біразы көпшілікке белгісіз екені анық.
Аталған ақындардың бір атадан тараған феномен аталып
жүрген Сыбанның он жеті ақынына қатысы бар ма, жоқ
па, біз соған жауап іздеп көрмекпіз.
Алдымен ХІХ ғасырдың басындағы қазақ поэзиясының
тұлғасы болып танылған Дулат Бабатайұлына тоқталайық.
Дулаттың өскен ортасы Аягөз өңіріндегі тамырынан
ақындық қасиет үзілмеген, Найман елінің ішіндегі
Қаракерей руының Сыбан деген атадан тараған ақындар
мен билер əулеті. Көрнекті қаламгер Қ.Жұмаділов:
«Аягөзде бір тамырдан тараған екі үлкен мектеп бар. Билер
мектебі жəне ақындар мектебі. Жеті атаға созылған билер
мектебі: Нар дауысты Нарынбай – Қу дауысты Құттыбай –
Байғара – Ақтайлақ – Кеңесбай – Жарқынбай – Жұмахан
Сара саңлақ
400
болып жалғасса, ақындар мектебі: Ақтамберді, Ақтайлақ,
Сабырбай, Кеншімбай, Әріп болып кете береді», – дей
келіп: «Жеті атаға созылған жаңағы билер мен Ақтамберді,
Ақтайлақ, Дулат бастаған Сыбанның он жеті ақыны –
Жанкөбек, Бикөбек, Бөрікбек деген ағайынды кісілерден
тараған немере-шөберелері»[1], – деп жазады. Бұл пікірде
де біраз қайшылықтар кездеседі. Оны нақты мəліметтерге
сүйене отырып, зерттеу барысында он жеті ақынның
тарихын екшеп таразылау үстінде таратып айтамыз. Осы
ретте, «Сыбанның он жеті ақындары кімдер, оған «Зар
заман» əдебиетінің өкілі Дулат Бабатайұлы кіре ме?», –
деген сұрақ туындауы заңды. Атақты «Біржан – Сара
айтысында» Найман елінің намысын қорғаған Сараның
аузымен Ақтамберді, Ақтайлақ, Кеншімбай, Дулат,
Сабырбай, Сұртай, Жылтыр, Жанұзақ, Түбек ақындардың
аты аталады дедік. Бұл ақындарды əдебиет зерттеушісі
Қ.Мұхамедханұлы Қаракерей руының атақты ақындары
дегенмен [2,55], халық ақыны Қ.Алтынбаев: «Олардың
ішіндегі Кеншімбай, Сұртай, Жылтыр, Жанұзақ дегендер
Байғараны былай қойғанда, тіпті Сыбанға үш қайнаса
сорпасы қосылмайтындар»[3], – деген ойын ақтарады.
«Бі діхан, Айсары, Көкенбала айтысында» Айсары,
Көкенбаланың:
Еліңде жүйрік те бар, жел тоқым бар,
Тобыңда сонау тұрған кім мақұлдар.
Көсілген көмекейің ақын болсаң,
Еліңде Байғарадай неше ақын бар, –
деген сауалына Бідіхан:
Сара саңлақ
401
Құдай-ау, айналайын құдіретіңнен,
Берейін барын тауып өз шетімнен.
Елімде Ақтайлақ пен он жеті ақын,
Көтерген көңілдерін құрметпен ел, –
дей отырып, қыздардың: «Түгендеп он жетінің атын ата», –
деген сауалына уəж ретінде Түбек, Сабырбай, Көшкінбай
(Кеншімбай болуы керек. – С.Д.), Сұртай, Жылтыр,
Жанұзақ, Өзбек, Өмірбек, Шəріп, Жандос, Кəдір, Тұғыл,
Әжібек, Дəрібек, Бідіхан, Шəке, Сəми жəне оның төрт
баласы бəрі де ақын деп жауап береді[4,61]. Бұл жерде
Ақтайлақ он жетіден жеке айтылып тұр. Осы тақырып
төңірегінде біраз ізденістер жасаған Қ.Алтынбаев
Семейден шығатын «Үш анық» газетінің 1992 жылғы
№6 санында жарияланған «Қара ормандай Қаракерей»
мақаласында жəне «Абай» журналының 1998 жылы
шыққан №4 санында жарияланған «Аңызға айналған он
жеті» мақаласында да толымды мағлұматтар береді. Ал
«Біржан – Сара айтысында» Сара тарапынан аталған
барлық ақындар туралы кеңірек мəліметті Қ.Алтынбаев,
Е.Жұмахан деген қосалқы автормен бірлесіп жазған
«Ақсуат» атты тарихи-деректі туындысында жазады.
Мəселен, Кеншімбай ақын туралы: «Кеншімбай Күшікұлы
1846 жылы Тана мырзаға үзеңгілес серік ретінде
қосылып, Жетісуға дейін бірге барған. «Шұбар ағаш ой
жайлау» деген жерде (қазіргі Лепсі стансасы) Арғынның
атақты ақыны Орынбай Кертағыұлымен айтысып,
бүкіл Найманның аруағын үстем еткен. Он тоғыз жасар
Кеншімбай сол сапардан көз тиіп, ауырып қайтады да,
Сара саңлақ
402
ауылына келген соң жанарынан айырылады. Содан үш
жылдан соң дүние салған. Оның туған, өлген уақытын
1827–1849 жылдар деп есептейміз. Кеншімбай мен
Орынбай айтысының кей үзінділерін қарттардың аузынан
сирек те болса естіп қаламыз. Айтыс тексі фольклор
жинаушы Асфандияров арқылы Ғылым Академиясына
тапсырылыпты. Кеншімбайдың сүйегі Матай, оның
ішінде Елқонды тармағынан. Жарма ауданының Расцвет
ұжымшарының жеріндегі Аюлы тауының етегіне
жерленген»[5,255], – дейді. Ендеше жазушы Қ.Жұмаділов
айтқандай, Кеншімбай Сыбан руының ақындар мек-
тебіне кірмейді екен. Айтыста Кеншімбайдан кейін
аталатын Сұртай ақынды: «Ақсуат ауданы көлемінде
айтыс өнерінің ең бірінші ту ұстаушысы, таланттар
шеруінің бас сардары деп Нұраш баласы Сұртайға ден
қоямыз», – дей келіп: «Сұртай Нұраш баласының сүйегі
Қыржы, одан бергісі Қожамқұл, одан бергісі Жолшора,
оның ішінде Бықы-Қанай аталығынан. Зираты Сұлутал
кеңшарының Ақши деген жерінде», – деп, ары қарай
Сұртай ақынның Мұрын елінің билеушісі Тана мырзамен
тұстас болғаны жөніндегі мəліметтерге тоқталады [5,254-
256]. Ал Жылтыр ақын жайында: «Жылтыр Бақайұлы –
Найманның Бура тармағынан, оның ішінде Қаратаз
аталығынан. Ескі тас зираты Шар қала сының күнбатыс
желкесіндегі «Бас қарауыл» деген төбеде тұр. Жылтыр
тірлігінде Көкпекті округінің аға сұлтаны Әлімхан
Тілеубердиннің сарай ақыны болған. Тобықтының Боран-
бай ақынымен айтысқан. Ол айтысты қарт тарлан Шəкір
Әбенов жатқа айтатын» [5,255], – деген дерек келтіреді.
Сара саңлақ
403
Осылардың арасындағы өмірбаяны жазылмаған ақын –
Жанұзақ Шынанұлы. Аталмыш кітапта бұл ақын
туралы да: «Жанұзақ Шынан баласы – Байжігіт руының
Жұмық тармағынан шыққан. Бүгінгі Шығыс Қазақстан
облысының Тарбағатай ауданында туып-өскен. Жасынан
сөзге үйір Жанұзақ ауылындағы бір үйге қонақ келіп
қонса, ескі сөз естімек үшін сол қонақтың қасынан түні
бойы кетпейді екен. Сол себепті «Қонақ біреу болса,
Жанұзақпен екеу» деген мəтел тарапты. Ақынның
өмірбаяны, шығармашылығы жайында дерегіміз жоқ»
[5,256], – деп түйіндейді. Сонымен Сараның аузымен
ай тылған жеті ақынның жəне Бідіхан ақын айтатын он
жеті ақынның төртеуі Сыбан еліне қатысы жоқ екені
айғақталды. Бідіхан ақын айтатын ақындардың жо ға-
рыда аталған төртеуін алып тастағанмен, аттары атал май-
тын Сəмидің (Сəметтің болуы керек. – С.Д.) төрт ақын
баласын қосқанда он жеті саны шығады. Бұл сəл қи-
сынға келіңкірейді. Дегенмен он жеті ақын туралы айту-
шылардың көбі осы айтысқа сілтеме жасайды. Бірақ ай-
тыста аталатын Сыбан елінің ақындарынан кімдердің он
жеті ақынның қатарына кіретіні туралы дəйектер өте аз.
Көптеген зерттеу еңбектері мен танымдық əңгіме-
лер ден, айтыстардан біз білетін нақты Сыбан елінің
ақындары – Ақтайлақ, Дулат, Түбек, Сабырбай ақындар.
«Біржан – Сараны» абайтанушы Қ.Мұхамедханұлы Сыбан
руынан шыққан белгілі ақын Әріп Тəңірбергенов жазды
деген бірнеше дəлелдерін ұсынады [2,24]. Айтыста Сыбан
елінің ақындарының аты көбірек аталуы сондықтан деген
пікірлер туралы бірнеше ғылыми зерттеу жұмыстары
Сара саңлақ
404
жүргізілді. Алайда, Қ.Мұхамедханұлының бұл пікірі
айтыс туралы бірден-бір ақиқат пікір дей алмаймыз.
Жалпы Сыбанның он жеті ақынын анықтау төңірегіндегі
пікірлердің дені де ала-құла. Осы мəселенің анық-
қанығына жетуге талпыныс жасаған Б.Ысқақов: «Қалихан
Алтынбаев ақынның мəліметіне қарағанда Аягөзде
тұратын Шөкімұлы Ғаббастың айтуынша «Біржан –
Сара айтысында» мақтанышпен аталатын он жеті ақын
түгелімен Найманның Жанкөбек руындағы Байғара,
Ақтайлақ əулетінен тараған. Бəрі де шетінен шешен,
ақпа-төкпе ақындар болған. Олар мыналар: Байғараұлы
Ақтайлақ, Ақтайлақұлы Алшынбай, Өзбек, Сабырбай,
Өмірбек, Түбек (Ақтайлақтың бауырына салған баласы
екен), Сəметұлы Нұрлыбай, Орынбай, Уəйіс, Бытыхан,
Артықұлы Кəдірбек, Байсаұлы Көкен, Өтепұлы Дəрібек,
Түсіпұлы Әйтімбет, Тілеуімбет, Әлсейітұлы Шəке, Райұлы
Байтұяқ» [6,143], – дейді. Ғ.Шөкімұлының таратуындағы
тізімде Дулат Бабатайұлының аты аталмайды. Семей
өңірінен шыққан елге белгілі азаматтардың тарихын
таразылаған Ә.Сəдуақасұлының «Тарихыңды танып біл»
еңбегінде Дулаттың аты он жеті ақынның қатарында
аталады. Оның таратуындағы : «Әріп, Дулат, Ақтайлақ,
Сабырбай, Қуандық, Түбек, Омар, Сəдір, Байбала,
Толымхан, Ақылтай, Шалбай, Рухия, Нұрлыбай, Ғаббас,
Бəдіхан жəне бəрінің атасы Ақтамберді жырау» [7,133], –
деген тізім жоғарыдағы пікірге қайшылығын көрсетеді. Екі
шежірешінің айтуында тек Ақтайлақ, Сабырбай, Түбек,
Нұрлыбай, Бытыхан (Бəдіхан) ақындар ғана сəйкеседі.
Ал қалған ақындардың барлығы Сыбанға жатқанымен, он
Сара саңлақ
405
жеті ақынның қатарына жатқызу үшін сол кезден жеткен
деректерге сүйенуге тура келеді. Сыбанның оқыған
азаматтарының бірі, ақын Әріп Тəңірбергенов атақты
Әсет Найманбайұлымен айтысында Әсеттің:
Байғара он жеті ақын сенен шықты,
Тау мен тасты мақтауға Әріп мықты [2,126], –
деген жолдардан он жеті ақынның Байғарадан бері қа-
рай басталғанын аңғарамыз. Жоғарыдағы тізімде Әріп
ақынның аты кездеспейді. Ол жайында Әсет те қар-
сыласына ештеңе айтпаған. Айтыстың негізіне сүйенсек,
он жеті ақын Байғараның ұлы Ақтайлақтан басталып
Әріпке дейін өмір сүрген ақындар болып шығады.
Сөзімізге тағы бір дəлелді дауға түскен Ақтайлақ бидің
өз сөзінен де көреміз:
Ел ағадан азады, тон жағадан,
Аңғал бөрі жортады тау сағадан.
Ақтайлақ би бастатқан он жеті ақын
Не деп үміт қыласың, мұндар-ау, Байғарадан [8,133], –
деген уəжі он жеті ақынның Ақтайлақтан басталатынынан
хабар береді. Дəл осыған ұқсас шумақты «Жанақ пен
Сабырбайдың айтысында» Сабырбайдың аузымен сəл
өзгертіліп айтылады:
Ел ағадан болғанда, тон жағадан,
Тойған бөрі жортады тау сағадан.
Сара саңлақ
406
Ақсақалы Ақтайлақ он жеті ақын:
Қалайша үміт қыласың Байғарадан? [4,29]
Деректердің барлығы ауызша жеткендіктен бұл
шумақты нақты қайсысы айтқандығын дəл айту қиын.
Айтыс үстінде Сабырбай Ақтайлақұлы əкесінің айтқан
бұрыннан белгілі сөзін жаңғыртып, өз атынан пайдалануы
мүмкін. Семей өңірінде жастайынан сөз сайыстарына
түсіп, ХХ ғасырдың алғашқы жартысында кəрі құлақ
ақындардың біразымен дəмдес болған ақын Қалихан
Алтынбаев он жеті ақынды: «Ақтайлақ Байғараұлы,
Сабырбай Ақтайлақұлы, Түбек Байқошқарұлы, Нұрлыбай
Сəметұлы, Орынбай Сəметұлы, Ташқан Сəметұлы, Уəйіс
Сəметұлы, Әділбай Сəметұлы, Тілеуімбет Түсіпұлы,
Әйтімбет Түсіпұлы, Шəке Әлсейітұлы, Рай Байсалұлы,
Кəдірбек Артықұлы, Өмірбек Өтепұлы, Дайырбек Бай-
салұлы, Байтұяқ Өтепұлы, Көкен Байсалұлы», – деп, Түбек
ақын мен Әлсейітұлы Шəкенің Байғараға жатпайтынын,
оның арғы атасы нар дауысты Нарынбайдан тарайтынын,
ел аузында он жеті ақынның құрамында аталатынын
ескертіп өтеді [9]. Түбектің Ақтайлақтың өкіл баласы
екені туралы мəліметті жоғарыда келтірген болатынбыз.
Бұлардың ішіндегі мұрасы бізге етене танысы Ақтайлақ,
Сабырбай, Түбек ақындар ғана. Бұл тізімде Байғарадан
тарайтын біз білетін Сабырбайдың қызы Қуандық пен
Әріп ақындар жоқ. Әріп Тəңірбергеновтің мұрасын
зерттеуші ғалым Б.Ердембеков он жеті ақынның дұрыс
топтамасы осы Қ.Алтынбаевтың түзген тізімі екенін атап
көрсетеді [10,53].
Сара саңлақ
407
Қ.Мұхамедханұлы Әріптің «Тəуке мен Ұрқия айтысы»
шығармасындағы Ұрқия ақын айтатын:
Мінеки, батыр Тəуке келдім жақын,
Ешкімге кеткен емес сөзден ақым.
Сабырбай, Түбек пенен Әріп, Саржан,
Шығыпты Жанкөбектен он жеті ақын, –
деген жолдарына түсінік беру кезінде: «Байғарадан (Жан-
көбек) шыққан он жеті ақынның ішінен: Сабырбай, Түбек,
Әріп, Саржанды атайды. Сабырбай ақын – Ақтайлақтың
кенже баласы. Түбек Байғарадан шыққан атақты ақынның
бірі. Байғараның бір баласы Байсал. Байсалдан – Әлі –
Тəңірберген – Әріп»[2,161], – деп Әріпті жəне бізге
белгісіз Саржан деген ақынды он жеті ақынның тізіміне
кіргізіп қояды.
«Қазақ əдебиеті» энциклопедиясында: «Өзі шыққан
Найман ішіндегі Сыбан руының Түбек бастаған 16 ақыны
атақты Жанақ ақынмен айтысып, жеңілгенде он жетінші
бала ақын Сабырбай ғана белгілі жыр дүлдүлін ұрымтал
жерден тапқырлық танытып жеңеді. Бұл айтыс белгілі
шығыс зерттеушісі, түркітанушы В.В.Радлов жинап
құрастырған «Образцы народной литературы тюркских
племен» атты кітаптың (1870) қазақ əдебиетіне арналған
3 томына енгізілді, одан Ы.Алтынсариннің «Қырғыз хрес-
томатиясында» (1906) жəне С.Сейфуллин дайындаған
«Қазақтың ескі əдебиет нұсқалары» жинағында (1931)
жарияланды»[11,447], – деген дерек бар. Бұл дерекке
сүйенетін болсақ, Сыбанның он жеті ақыны деген атау
Сара саңлақ
408
осы Жанақпен айтысқаннан кейін пайда болуы мүмкін
деген ой ұшқыны қылаң береді. Тұқымына ақындық пен
шешендік дарыған Сыбан елінің он жеті ақынын бөліп
алып атауының ұстанымы да осы айтыстан кейін шығуы
əбден мүмкін. Олай болса би ретінде дау-шарларға
түскен Ақтайлақ шешен де он жеті ақынның тізімінен
шығып қалады. Себебі тарихта Түбекпен болмаса,
Ақтайлақ пен Жанақ айтысты деген дерек жоқ. Оның
үстіне Жанақпен айтысқан он жеті ақын туралы деректің
барлығы Түбек бастатқан ақындар деп беріледі. Егер
айтысқа Ақтайлақтың қатысы болса Түбектің əкесінің
орнында болған, күллі Алашқа атағы белгілі беделді
адамның есімі бірінші аталмас па еді деген күмəнді
сұрақ туады. Академик-жазушы М.Әуезов «Абай жолы»
роман-эпопеясында Сабырбайдың прототипін Қадырбай,
Жанақтың прототипін Садақ, Түбектің прототипін Шүмек
ақындар деп алып, Абай үлгі алған ақындар ретінде
суреттейді. Романда «Садақ пен баланың айтысы» деген
Арқаға белгілі айтыс жөнінде сұраған Абайға Қадырбай
ақын: «Біздің Садекеңмен айтысар шамамыз кəне?
Ән шейін бір жалғыз ауыз сөздің тұсында болымсыз
тосқауыл айтқаным ғой. «Айтысты, жеңді» дейтін сөз
емес. Тек қана Сыбанның Шүмек бастатқан он алты
ақынын жеңіп отырған соң, мұндағы елдің намыс етіп,
көтеріп əпкеткені...» [12,265], – деп жауап береді. Көркем
шығарма дегенмен М.Әуезов өзі жазғандай, оқиғасы
тарихи шындыққа негізделіп жазылған роман-эпопеяда
да Сыбанның Түбек бастатқан он алты ақыны екені
жазылады. Он жетіншісі – Сабырбай. Тағы бір мысал,
Сара саңлақ
409
М.Көпеевтің жазбасындағы «Түбек пен Жамшыбайдың
айтысында» Түбек ақын:
Өлеңнің текшелеулі қаласымын,
Ақынның өзім теңді данасымын.
Байғарадан он алты ақын шыққан,
Ақтайлақ: Қарабайдың баласымын [13,282], –
дейді. Бұл жерде Түбек Байғарадан менен басқа он алты
ақын шыққан дегенді мегзеп тұр. Бұл жерде де Ақтайлақ он
алтыдан оқшау тұрғаны байқалады. Ақынның тұспалына
қарағанда, Ақтайлақ он алты ақынның əкесі немесе сол
əулеттің бас ақсақалы сияқты. Егер солай болған жағдайда
Ақтайлақ биді он жетінің құрамына кіргізіп қойғанымыз
шындыққа жанаса ма? Бұл сұрақтың жауабын іздеуде
шежіре жинаушылардың айтқанымен емес, тарихи
мəліметтердегі нақты деректерге сүйенгеніміз абзал. Енді
осы деректерді негізге алатын болсақ Абайдай ғұламаның
сүйікті шəкірті болған атақты Әріп Тəңірбергенов те
он жеті ақынның тізіміне ілікпейді. Өйткені, поляк
саяхатшысы А.Янушкеевичтің 1846 жылы қазақ даласына
жасаған сапары жайлы күнделігінде: «Жол бойы тілмаш
маған жақын арада қайтыс болған, бұл өлкедегі атақты
жыршы əрі ақын Жанақ туралы айтты» [14,198], – деп
жазады. Ал нақты деректерде 1856 жылы туды делінген
Әріп ақын Жанақ қайтыс болғанда əлі дүниеге келмеген
болып шығады. 1843 жылы дүниеге келді делінетін
Сабырбайдың атақты ақын қызы Қуандық та бұл топқа
кірмейді. Ендеше қайшылыққа толы он жеті ақын
Сара саңлақ
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сара саңлақ/ Құраст. Ш. Бейсенова-Әшімбаева - бет 22

text:
410
мəселесі күрмеуі оңай шешіле қоймайтын күрделі зерттеу
жүргізуді талап етеді. Біздің алдымызға қойып отырған
мақсатымыз – Дулат Бабатайұлының он жеті ақынға
қатысы болғандықтан енді сол мəселені таратып айтуды
жөн көріп отырмыз. Жазушы Қ.Жұмаділов, шежіре жи-
наушы Ә.Сəдуақасұлы Дулатты он жеті ақынның тізіміне
кіргізгенімен, Қ.Алтынбаевтың топтауында атақты
ақынның аты аталмайды. Аталған деректердің ішіндегі
Ақтайлақ Байғараұлынан басқасы сəл қисынға келетіні
Қ.Алтынбаевтікі десек, Дулат Бабатайұлы аталған он жеті
ақынның құрамына кірмейді. Бұлай кесіп айтуымыздың
бірнеше дəлелді себебі бар.
Біріншіден, Дулат Бабатайұлының шығармашылығын
зерттеген Қ.Өмірəлиев ХІХ ғасырға тəн поэзияны екі
топқа бөлді [15,71]. Оның біріншісі, Дулат, Махамбет,
Әбубəкір Кердері сияқты заман күйін толғаған əлеуметтік
маңызы зор толғаулар тудырған ақындар болса, екіншісі,
Жанақ, Түбек, Сабырбай, Шөже, Балта, Орынбай, Майкөт
т.б. сияқты суырыпсалма айтыс ақындары болды. Екі
жаққа да қатысы бар аралық топта Шортанбай Қанайұлы,
Мұрат Мөңкеұлы секілді үшінші топты құраған ақындар
да болды. Егер он жеті ақын Жанақпен айтысқан
айтыс ақындары десек, суырыпсалма айтыс өнеріне
қатысқандығы жөнінде ешбір дерегі жоқ Дулатты бұл
топқа жатқыза алмасымыз анық.
Екіншіден, он жеті ақынның Сыбан – Жанкөбектің
Байғара атасынан тарайтыны туралы мəліметтерді жоға-
рыда келтірдік. Барлық деректерде Дулат Сыбанның
Жарасқұл деген атасынан тарайды деп жазылған. Ше-
Сара саңлақ
411
жіреге сүйенер болсақ, Жарасқұл Сыбаннан тарайтын
Жан көбекпен қанаттас өзінше бір ата. Ақынның «Бараққа»
деген толғауының кіріспесінде де Барақ төре Дулатты
кекетіп «Жарасқұлшам, сөйле» дейтіні бар. Мəселен, ел
аузынан жеткен «Ақтайлақ пен Дулаттың қағысуында»
«Ақтайлақ шешен:
Мұзға байлаған тоқтыдай,
Саудырлаған Жарасқұл.
Жапырақ жеген ешкідей,
Жаудырлаған Жарасқұл, –
дегенде, Дулат жұлып алғандай:
Аяққа илеген терідей,
Жылбыраңқы Жанкөбек,
Мосыға артқан бақырдай,
Төңкерілмелі Жанкөбек,
Ұстараның жүзіндей,
Аударылмалы Жанкөбек, –
деп Ақтайлақтың адымын аштырмапты» [16,277], – деген
əңгіменің ыңғайынан жалпы Сыбаннан тарағанымен
Дулат кіші ата жағынан келгенде Жанкөбек руының
ақындарымен өнерде бақталас болғаны аңғарылады. Бұл
тұрғыдан келгенде Дулат Бабатайұлын он жеті ақынның
құрамына кіргізуге ешқандай ғылыми негіз жоқ.
Қорыта айтқанда, біздің топшылауымызша Сыбанның
он жеті ақыны деген атау Түбек бастатқан ақындардың
Жанақ ақынмен болған айтысынан кейін пайда болған.
Бұл айтыс ХІХ ғасырдың 30-40 жылдар арасында өткен.
Сара саңлақ
412
Олай болатын болса, жоғарыдағы аталған он жеті ақын-
ның құрамы нақты емес дегіміз келеді.
Жетісудың жүйрігі, сөз саңлағы Сара Тастан бек қы-
зының қарсыласына айбат қылып, мақтан етіп айта-
тын ақындарының барлығын Сыбанның он жеті ақы-
нының құрамына кіргізу ғылыми тұрғыда негізсіз болып
табылады. Сондықтан бір атадан тараған ғажайып
генофонд он жеті ақынның құрамын анықтау талмай
ізденісті талап етеді.
413
ПАЙДАлАНЫлҒАН ӘДЕБИЕТТЕр:
1. Жұмаділов Қ. Үлкен олжа. //Қазақ əдебиеті, 2001, 15
маусым.
2. Мұхамедханұлы Қ. Абайдың ақын шəкірттері. – Алматы:
3-кітап, 1995.
3. Алтынбаев Қ. Дала молшылығы// Үш анық. 1992. №21
4. Айтыс. Екінші том. – Алматы: Жазушы, 1988.
5. Алтынбаев Қ. Жұмахан Е. Ақсуат. – Алматы: Ер-Дəулет,
1998.
6. Ысқақов Б. Жыраулық дəстүр жəне қазіргі жыраулар.//
Қазақтың қазіргі халық поэзиясы. – Алматы: Ғылым, 1973.
7. Сəдуақасұлы Ә. Тарихыңды танып біл. – Алматы:
Шартарап, 1996.
8. Ақтайлақ би. Құраст. Қорабаев С.–Алматы:Журналист
фотостудиясы.1991.
9. Алтынбаев Қ. Аңызға айналған он жеті.// Абай. 1998. №4
10. Ердембеков Б. Әріп ақын. – Алматы: Ғылым, 2001.
11. Қазақ əдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. –
Алматы: Аруна, 2005.
12. Әуезов М. Абай жолы. 1-кітап. – Алматы: Жеті жарғы,
1997.
13. Мəшһүр-Жүсіп. Шығармалары. 6 том. – Павлодар: 2005
14. Янушкеевич А. Күнделіктер мен хаттар. – Алматы: 1979.
15.Өмірəлиев Қ. Қазақ поэзиясының жанры жəне стилі. –
Алматы: Ғылым, 1983
16. Бабатайұлы Д. Шығармалары мен тағылымы. – Алматы:
Раритет, 2003.
414
СӨз Соңы
Қазақ мəдениетінің тарихынан алар өзіндік орны бар
Сара Тастанбекқызы Жетісудың бұлбұлы, өнер саңлағы
атанған еді. Өнерпаз арудың тағдыры екінің бірінің
маңдайына жазылмаған азапты тағдыр болды. Жүйрік
тілі мен өткір сөзінің, өзіне жанашыр өнер адамдарының
арқасында басын Жиенқұлдан азат еткенімен, бақытқа
қолы жете қоймады. «Бір кем дүние» дегендей, төрт
құбыласы сай болып ғұмыр кешу оның пешенесіне
бұйырмады. Алайда, ақын қыздың өнердегі мəртебесі
биік, жұлдызы жоғары еді. Халқы аяулы ақынының есімін
ардақтап, ұрпақтан ұрпаққа жеткізді. Жетісу бұлбұлы
атанған ол өрен жүйріктік пен тапқырлықтың символына
айналды.
Сара Тастанбекқызының өмірі мен өнері көптеген
зерттеу еңбектерге арқау болды. Ақын қыздың Арқаның
ардагері Біржан салмен айтысы ел ішінде мəшһүр болумен
бірге сонау ХІХ ғасырдың аяғында-ақ баспа бетін көрді.
Екі нұсқада жарық көрген бұл айтыс мəтіні бірнеше
мəрте қайта жарияланды. 1898 жылы Қазан университеті
литографиясымен «Қисса, Біржан сал менен Сара қыздың
айтысқаны» деген атпен Жүсіпбекқожа Шайхысламұлы
Сара саңлақ
415
бастырып шығарды. Осы нұсқа 1900,1901 жəне 1907,1912,
1913 жылдары қайталанып басылды. 1900 жылы жарық
көрген нұсқасын біз Қазан қаласындағы Татарстан
Республикасының Ұлттық мұрағатындағы Н.Ф.Катанов
қорынан таптық (№969 қор, №2 тізбе, №42 іс). Ал, Қазан
Федеральды университеті кітапханасынан жəне Татар
ұлттық кітапханасынан айтыстың еш нұсқасы табылмады.
Айтыстың екінші нұсқасы «Қисса, Біржан сал мен ақын
Сараның айтысқаны» деген атпен Қазанда 1899 жылы
басылды. Осы нұсқа 1902 жылы қайта басылды. Негізінен
алғанда бұл екі нұсқаның арасында көп айырмашылық
жоқ екенін зерттеушілер атап айтқан. Екінші нұсқаны
бастырушы ақын Әріп Тəңірбергенов.
Біржан мен Сара айтысы əдебиет зерттеушілерінің
назарына да ерте ілікті. М.Әуезов, С.Мұқанов, Қ.Жұ-
малиев, М.Ғабдуллин, т.б. əдебиет білгірлері айтыстың
көркемдігі туралы құнды пікірлер айтты. Бұл екі ақынның
айтысы жайлы қайшылықты пікірлер орын алғаны да
шындық. Тіпті кейбір əдебиетшілер тарапынан айтыс
мүлде болмаған деп те айтылды. Алайда, айтыс мəтінінің
екі нұсқада жарық көруінің өзі ел аузында көп таралып,
көп айтылып, сосын қағаз бетіне түскенін айғақтаса керек.
Даулы пікірлерге нүкте қойған сөз зергері Ғ.Мүсіреповтің
«Ақын Сараға соқтықпасақ қайтер» деген мақаласы
болды (Қазақ əдебиеті. – 1978. 12 желтоқсан). Кейіннен
Ө.Ақыпбекұлының «Ақын Сараға соқтыға береміз бе?»
деген мақаласы да ақын қыздың Біржанмен айтысы
айналасындағы кейбір пікірлерге салмақты жауап болды
(Жас Алаш. – 1996. 8, 10, 12 қазан).
Сара саңлақ
416
Күштінің əлсізге тізесі батып, қысым көрсетуі Сара
қыздың басына бұғалықтың түсуіне себеп болды. Тал
бойына сұлулық пен өнер қатар дарыған арудың басын
азат ету жолындағы талпынысы Біржан сал сияқты
өрен жүйрік өнерпаздың тап келуімен оңға басты. Сан
ғасыр бойы қалыптасқан салт-сана Сараның басындағы
бұғалығын толығымен сыпыра алған жоқ. Өнерін
жұбаныш етіп, мұңлы ғұмыр кешкен сөз саңлағы небары
38 жасында өмірден озды. «Дүниеге келіп кетер əркім
қонақ. Солардың біреуі мен – өмірі шолақ» деп ақын
апамыздың басындағы көктасқа өз сөзі қашалып жазылған
екен. Өмірі қысқа болғанмен, өнері ғұмырлы болды.
Қанша буын ұрпақ Сара сөзін жаттап, өнеріне тəнті
болды. Ұлттық өнеріміз – айтыс жанрының дамуында
Сараның алдаспандай жыры үлгі болды. Халқы есімін
ардақтап, пір тұтып келеді. «Сомдаған жүрегінде жыр
мүсінін, Әйгілі Сара апамның сіңлісімін» деп, бір кездері
айтыскер Жұмаш Оспанбекова толғанса, қазіргі айтыс
арулары сөз сайысында Сара атын айтпай кеткен емес.
Айтыстың классикалық үлгісіне айналған «Біржан-
Сара айтысы» ХХ ғасыр басында қазақ жастарының
ойын-сауығында сахналық көрсетілімге шықты. 1914
жылы Семей қаласында қазақтың ұлы ақыны Абай-
дың дүниеден өткеніне он жыл толуына орай əдеби
кеш ұйымдастырылады. Осы кешті ұйым дас ты руда
Нұрғали, Нəзипа Құлжановтар, М.Әуезов, Қ.Сəтпаев,
Ж.Аймауытовтар белсенділік танытады. Ұйым дасты ру-
шы лар Біржан-Сара айтысының инсценировкасын жасап,
Сара саңлақ
417
сахнаға шығарады. Осы қойылым туралы Томск қа-
ласында орыс тілінде шығатын «Сибирская жизнь» газеті
(1915, № 52), Орынборда шығатын «Қазақ» газетінде де
(1915, 9-май) хабарлама берілген. Сондай-ақ «Айқап»
журналының 1915 жылғы 5 санында жарияланған
«Қазақша оқу жайынан» деген мақалада да Семей
қаласында Нəзипа Құлжанова ұйымдастырған əдебиет
кешінде «Біржан-Сара» айтысының сахнаға шыққаны
айтылады.
Белгілі композитор М.Төлебаевтың «Біржан-Сара»
атты көп актілі лирика-драмалық операсы дүниеге
келді. Либереттосын жазған – Қ.Жұмалиев. Бұл опера
алғаш рет 1947 жылы 7-қазанда Алматы қаласындағы
Қазақ опера жəне балет театрында қойылды. Алғашқы
қойылымда Біржан ролін Ә.Үмбетбаев, Сара ролін
К.Байсейітова орындады. Қойылымның режиссері
Қ.Жандарбеков болды. Опера 1949 жылы өңделіп, 1957
жылы қайта қойылды. 1958 жылы Мəскеуде өткен Қазақ
өнері мен əдебиетінің онкүндігінде көрсетілген. Музыка
зерттеушілері тарапынан жоғары бағаланып, 1949 жылы
операға КСРО Мемлекеттік сыйлығы берілді. Ұлттық
бояуы қанық романтикалық шығарма ұлттық опера
өнерінің классикалық туындысына айналды.
Қазақтың үлкен ақыны, поэзия патшайымы атанған
Фариза Оңғарсынова өзінің Сараға деген шексіз құрметін
былайша жеткізеді:
Ақын Сара, саңлағы жыр-жарыстың,
шашылғандай бейуақта шыңнан ұшқын,
Сара саңлақ
418
арманшылдау жанымды алау шарпып,
қанатымды жырыңа шыңдап ұштым.
Арман – жолда
шың-құздар өріндегі
адастырмай албырттау көңіл мені –
жалқы Темірқазығым – Махамбет те,
жыр-Шолпаным – өзіңсің көгімдегі!
Жыр-əлемде жолдар аз таң нұрындай,
зулап өтер дауылға, шаңға ұрынбай,
бұралаң жол, бұрқасын өткелімен
сендік тағдыр менің де тағдырымдай...
Қазақтың тағы бір талантты ақыны Ақұштап Бақты-
гереева ақын апасы туралы:
Атағың ерте тарап ел ішіне,
Айтыста қол соқтырдың жеңісіңе.
Алдында өнеріңнің бас игіздің
Арқаның Біржан салдай серісіне.
Құрбыдан ойың озық дара туған,
Мөп-мөлдір пəк сезімнен жаратылған.
Билеген төре-заман, баста қайғың
Ертерек айырды ма қанатыңнан.
Біржандай сүрінбеген жарыста мың,
Жігітпен қатар самғап қалыспадың, –
деп толғайды.
Сара саңлақ
419
Ақын қыздың тағдыры жазушы Ш.Күмісбаевтың
«Арман» атты əңгімесіне арқау болған.
Сара Тастанбекқызының шығармашылық ғұмырын
зерттеуде көп еңбек еткен Тəңірберген Қалилаханов еді.
Ол кісі Сараның «Тордағы тоты» кітабының шығуына
мұрындық болып, алғысөзін жазды. Сол кітапқа енген
өлеңдерді Сараның көзін көрген замандастарынан
жазып алған да Т.Қалилаханов. Ақын қыздың тағдырын,
шығармашылығын халыққа танытуда қажырлылықпен
еңбек еткен ақсақал «Ақын Сара» (Алматы: Жазушы,
1993), «Ақын Сара Тастанбекқызы» (Астана: Күлтегін,
2006) кітаптарын жарыққа шығарды. Сара өмірінің
қыр-сырына, мұң-шеріне үңілді. Сол қажырлы еңбе-
гінің арқасында өнерпаз тағдырын бүгінгі ұрпаққа
танытып, жеткізді. С.Қайнарбаев та ақын қыздың өмірі,
шығармашылығы жайлы мақалалар жариялады.
Сара есімі өзі туып-өскен жері мен елінде, қазақ
даласында барынша ардақталуда. 1972 жылы сол кездегі
Қапал, қазіргі Ақсу ауданындағы Абай ауылында
петербургтік мүсінші М.Ващенко жасаған ескерткіш
орнатылған. 1993 жылы саңлақ арудың 115 жылдық
мерейтойына орай туған жері Ақсу ауылдық округіне
қарасты Ақын Сара ауылындағы мектептің ауласына
Т.Досмағамбетовтің жобасы негізінде қола ескерткіші
қойылды.
Талдықорған қаласындағы ақын Сара мен Біржан сал
көшелерінің бойында ақын апамыздың Т.Досмағамбетов
авторлығындағы қола ескерткіші тұр. 1993 жылы Қапал
ауданының Қапал ауылында ақын Сара мұражайы
Сара саңлақ
420
ашылды. Сарқан ауданына қарасты Сарқан ауылындағы
мектепке 1999 жылы ақын Сара есімі берілді.Бұл
мектептің негізі 1939 жылы қаланған.
Астана қаласында ақын Сара атындағы көше бар.
Алматы қаласында Сара ақын көшесі бар.
«Біржанның інілері, Сараның сіңлілері» деген айдар-
мен қазіргі айтыс саңлақтарының сөз сайысын өткізу
дəстүрге айналған.
Белгілі суретші Муллашев Камиль Ақын Сараның
тамаша портретін кескіндеген.
Міне, ақын қызының есімін халқы осылай ардақтап,
ұрпақ осылай құрмет тұтып келеді.
Өнердің ұлттық құндылыққа айналып, өнерпаздың
халық ықыласына мəңгі бөленуінің айғағы бұл.
1993 жылы Қапал ауылына қарасты Қарашоқы қоры-
мындағы ақын бейітінің басына биіктігі он метр кесене
орнатылды. Бұл кесене республикалық дəрежедегі ескерт-
кіштер қатарында. ЮНЕСКО-ның тізіміне енгізілген.
Ақын Сара туралы бұл кітапта өнерпаз арудың ақындық
болмысы мен тағдырын танытуды мақсат еткен едік.
421
ТҮСініКТер
«Менің Шолпан жұлдызым» – қазақтың көрнекті
ақыны, Мемлекеттік сыйлықтың иегері, Қазақстанның
халық жазушысы Фариза Оңғарсынованың бұл мақаласы
осы кітап үшін арнайы жазылды.
«Ақын Сара арманы (немесе, ақын Сараның кі та
бын шығару туралы ой қалай туды...)» – мақала авторы
Шəрбану Бейсенова, жазушы-журналист. Халық аралық
«Алаш» əдеби сыйлығының иегері, Қазақстанның еңбек
сіңірген қайраткері. Мақала осы жинақ үшін арнайы
əзірленді.
Бірінші бөлім
ӨлЕңДЕр. ДАСТАНДАр
«қарлығаш» – Сараның бұл өлеңі Қаптағай елі Көлдей
руының қарты Қайырбеков Әділбек ақсақалдың аузынан
жазып алынған. Жазып алушы Тəңірберген Қалилаханов.
Бұл жинаққа Сараның 1980 жылы шыққан «Тордағы
тоты» кітабы жəне «Жеті ғасыр жырлайды» («Жазушы»,
2004) жинақтары бойынша берілді.
«Шымылдық» – Сара бұл өлеңді Қора жайлауының
табанындағы Шымылдық қарағай деген жердің сұлу-
лығына арнап шығарған. Өлеңді айтып беруші Қа йыр-
Сара саңлақ
422
беков Әділбек ақсақал. Жазып алушы Т.Қали ла ханов.
Бұл жинаққа «Тордағы тоты», «Жеті ғасыр жыр лайды»
жинақтары бойынша берілді.
«Торығам» – бұл өлеңді Сара Тастанбекқызының
өмірі мен шығармашылығын зерттеуші Тəңірберген
Қалилаханов 1956 жылы Қапал ауданындағы Баянжүрек
тауының оңтүстік-батыс тұмсығын қыстап отырған
Есімбеков Айт деген адамнан жазып алған. Айт – Біржан-
Сара айтысындағы есімі Тұрысбек қажымен қатар
аталатын Есімбектің белбаласы. Айт ақсақал жасында
сауықшыл жігіт болған екен. Өзі де домбыра шертіп, əн
салатын, қисса-дастандарды жатқа білетін адам. Әйгілі
Әсет ақынның Бақтыбай ақынмен айтысын көзімен көрген
жан екен. Жазып алушы Т.Қалилаханов. Бұл жинаққа
«Тордағы тоты», «Жеті ғасыр жырлайды» жинақтары
бойынша берілді.
«Арсалаң алдында» – өлең 1955 жылы Қапал
ауданының тұрғыны Бейсебаев Бейсенбектің аузынан
жазылып алынған. Бейсенбек жасында домбыра ұстап,
өлең айтып, жыр-дастандарды көп жаттаған адам. Ол
Толғанбайдың Түбекпен айтысын, Тəйкөт ақынның
Бексұлтан төреге айтқан өлеңдерін жазып алып, Қазақстан
Республикасының Ұлттық Ғылым академиясының
қолжазбалар қорына тапсырған. Арсалаң Біржан-Сара
айтысында аты аталатын ақын. Ақын Сараның «Арсалаң
алдында» дейтін бұл өлеңі басы байланып, Жиенқұлға
атастырылғаннан кейін, соған наразы болып жүрген жыл-
дарында айтылса керек. Жазып алушы Т.Қалилаханов.
Бұл жинаққа «Тордағы тоты», «Жеті ғасыр жырлайды»
жинақтары бойынша берілді.
Сара саңлақ
423
«Ортақ мұң» – ақын Сараның Жиенқұлға баруға разы
болмай айтқан өлеңдерінің бірі.
Бұл өлең Сараның жақын бауыры Мейрамбай мен
Түйтебаев Тұрлыбек деген кісіден жазылып алынған.
Тұр лыбек, сондай-ақ Ағанасұлы Тəйкөт, Азнақұлұлы
Ахмет, атақты Толғанбай ақындар мен Молықбай қо-
бызшы туралы көптеген деректерді де біледі. Сараның
əкесінің ертерек қайтыс болғаны, оның шешесінің есімі
Жаншөке, Жайсаңбек, Сахари деген ағаларының бол-
ғаны, олардың кедейліктен Абдыра бекетіне келіп тұр-
ғаны туралы бірсыпыра деректер осы кісінің айтуынан
алынған. Жазып алушы Т.Қалилаханов. Бұл жинаққа
«Тордағы тоты», «Жеті ғасыр жырлайды» жинақтары
бойынша берілді.
«Аққу» – бұл өлең де Түйтебаев Тұрлыбек қария-
ның айтуынан жазылып алынған. Жазып алушы
Т.Қалилаханов. Бұл жинаққа «Тордағы тоты», «Жеті ға-
сыр жырлайды» жинақтары бойынша берілді.
«Ашындым» – бұл өлеңді де Тұрлыбек қария айтып
берген. Жазып алушы Т.Қалилаханов. «Тордағы тоты»
кітабында жарияланған.
«Жүрек» – Есімбек Айт ақсақалдан жазып алынған.
Жазып алушы Т.Қалилаханов. «Тордағы тоты», «Жеті
ғасыр жырлайды» жинақтары бойынша берілді.
«Көп сəлем Ыбекеме, дұғайдұғай» – бұл өлеңді
айтып беруші – Мəкей Еркінбеков. Мəкей ақсақал ақын
Сараны көрген адам. Өлеңнің тарихы былай көрінеді:
Абайдың үлкен баласы Әбіш Верный қаласында қайтыс
болып, кейін соның мəйітін алып қайтқан сүйекшілер
ақын Сараның үйін əдейілеп іздеп келіп, бір қонып
шыққан. Сол сүйекшілер тобын бастап келген Шəкəрім
Сара саңлақ
424
деген кісінің əңгімесін естіп, өлген баласы Әбішке қатты
қайғырған Абайға арнап, Сара осы өлеңді айтыпты. Өлеңді
Мəкей Еркінбековтің айтуынан жазып алған Шығанбаев
Жұмабай – азамат соғысы жылдарында Жетісудағы
Черкасск қорғанысшыларына ылаушы болған ақсулық
жігіт. Ақсу аудандық оқу бөлімінің меңгерушісі болған.
Жазып алушы Т.Қалилаханов. «Тордағы тоты», «Жеті
ғасыр жырлайды» жинақтарында жарияланған.
«Тағдыр тəлкегі» – «Жоқшылықта», «Зорлық»,
«Қорлық», «Бекіндім» деген бір-бірімен тікелей байла-
нысты өлеңдерден топталған. Бұл дастанды 1938 жылы
тапсырған Қалел Сейсенбеков деген кісі екен. Құдайберген
деген кісінің дəптерінен жазып алыпты. «Тордағы тоты»,
«Жеті ғасыр жырлайды» жинақтарында жарияланған.
«қош бол, елім» – бұл ақын Сараның елімен арыз-
дасуы. Өлеңді ел аузынан 1959 жылы хатқа түсірген
Толғанбай ақынның ұрпағы Тостағанбетов Жəрдембек.
Күй тартып, əн салатын, өлең шығаратын Жəрдембектің
біраз өлеңдері «Жазушы» баспасынан шыққан халық
ақындары жинағына енген.
Сара саңлақ
425
Екінші бөлім
АЙТЫСТАр
«Біржан мен Сараның айтысы» – Айтыс «Қисса
Біржан сал менен Сара қыздың айтысқаны» деген атпен
1898 жылы Қазан университетінің баспаханасында
басылған алғашқы нұсқасы. Айтыстың мəтінін түп
нұсқасымен салыстыра қарап, кейбір өзгерістерді ретке
келтірген – ҚР Ұлттық Ғылым академиясы Орталық
ғылыми кітапханасының қызметкері Рысбек Сарғожин.
Бұл кітапқа «Тордағы тоты» жинағынан алынып берілді.
«Сара мен Тəсібек» – мұғалім Мəкей Еркінбековтің
жазып тапсырған естеліктерінен алынған. Бұл кітапқа
«Тордағы тоты» жинағынан алынып берілді.
«Сара мен Ермек» – Сараның көп өлеңдерін жатқа
білетін атақты халық ақыны Қуат Терлікбаевтің айтуынан
есінде сақтап, 1957 жылы хатқа түсірген Қапал селосының
тұрғыны Арын Мұхаметжанов. Кітапқа «Тордағы тоты»
жинағынан алынып берілді.
«Сара мен құдайберген» – ақын Сараның қайын
сіңлісі Биғайша Кəукембай қызының айтуынан жазылып
алынған. Кітапқа «Тордағы тоты» жинағынан алынып
берілді.
«Төребай мен Сара» – бұл айтысты ел аузынан жазып
алған Е.Ақжолтаев. Айтыс Е.Ақжолтаевтың Талдықорған
облыстық «Октябрь туы» газетінде 1976 жылғы 14
октябрьде жарияланған «Төребай Есқожаұлының мұрасы»
атты мақаласынан алынып, «Тордағы тоты»жинағына
кіргізілген.
Сара саңлақ
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Үшінші бөлім - Сара саңлақ/ Құраст. Ш. Бейсенова-Әшімбаева

text:
426
Үшінші бөлім
«ЖЫрШОлПАНЫМ ӨЗІңСІң КӨГІМДЕГІ»
«Сараға». Бұл өлең алғаш рет «ХХ ғасыр басындағы
қазақ ақындарының шығармалары» деген кітапта (1963)
да жарияланып, өлеңге төмендегідей түсінік берілген:
«Орталық кітапхананың қолжазба қорындағы нұсқа
бойынша берілді. Жазылған жылы белгісіз, кейбір
деректерге қарағанда, тегі 1895-1900 жылдары шығарылса
керек… Бұл өлең Ақан серінің «Тағырыпың» деп аталатын
өлеңімен ұқсас, бірқатар жерлері сөзбе-сөз келіп те
отырады. «Тағырыпың» Ақанның 1935 жылы басылған
өлеңдер жинағына енген. Бірқатар ұқсастықтары бар
демесек, «Сараға»-ның өзгешеліктері де бар. Ал əлгіндей
ұқсас жерлердің кімнен-кімге қаншалықты ауысқандығын
дəл анықтау да қиын. Көптеген мағлұматтарға қарағанда
Әріптің осы өлеңді атақты Сара қызға арнап, ғашықтық
хат ретінде жазғандығы анық», – деген жолдар (343-бет)
өлеңге толық түсінік беруді қажетсінеді. Осы өлеңге
қатысты баспасөз беттерінде Әріп пен Сара арасындағы
таныстық, ғашықтықты жоққа шығаратын «Бұл толғау
Ақан серінің «Тағырыпың» өлеңінің көшірмесі», – деген
пікір айтылады. (қараңыз: Ақыпбекұлы Ө. Әріп ақын
Сараға ғашық болған ба? // Қазақ əдебиеті. 1996. 19
қараша). Онда Әріптің арнауы Ақан серінің «Тағырыпың»
мен «Шамсиқамар» өлеңінің жиынтық көшірмесі деген
біржақты байлам жасалған. Дұрысы, Ақанның да, Әріптің
де осы өлеңнің қолжазбасы сақталып қалмағаннан
кейін, ақиқатты туындының өзінен іздеуге тура келеді.
Біріншіден, өлең тілі араб-парсы сөздерімен көмкерілген.
Бұл жасынан араб, парсы, қытай тілдерін жетік білген
Әріп ақынға жақын құбылыс. Араб-парсы сөздерін
Сара саңлақ
427
қолдану Ақан сері шығармаларында аса сирек. Екіншіден,
өлеңдегі:
Ізденіп Баһрам да Күлəндəмді,
Мехнатпен ақырында сөйтіп алған…
Зияда, Хорлы, Ғайын, Фархат – Шырын
Бұл күнде хабарым бар сондай жолдан, –
деген жолдардағы Баһрам мен оның сүйгені Күлəндам
Әріптің «Қисса и Баһрам» (Қазан, 1908, 1912) деген,
ал, Зияда, Хорлы, Ғайын «Зияда – Шаһмұрат» (Қазан,
1890, 1892, 1896, 1912) деген шығыстық сюжетке құ-
рылған дастандарының басты кейіпкерлері. Демек, бұл
сəйкестіктер «Сараға» өлеңінің Әріп Тəңірбергенұлы
туындысы екендігін толық қуаттай түседі. Сондай-ақ,
Сараның Әріпке жазған жауап хаты да бар. Әріп пен Сара
арасындағы таныстық, ғашықтық туралы деректер де
жеткілікті. Сараның «Қош бол, елім!» деген өлеңіндегі:
Хикая, кітап жазып бере алмадым,
Әріптей болмаған соң хатқа жүйрік, –
деген сөзі көп нəрсені аңғартады.
«Сайраған Жетісудың бұлбұлымын» – көрнекті ақын,
ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты, Қазақстанның
Халық жазушысы Фариза Оңғарсынованың он томдық
шығармалар жинағының екінші томынан алынып берілді.
«Айтыс» – қазақтың көрнекті ақыны, Халықаралық
«Алаш» əдеби сыйлығының лауреаты, Қазақстанның
еңбек сіңірген қайраткері Сəкен Иманасовтың бұл
поэмасы «Жұлдыз» журналының 2011 жылғы 12 санында
жарияланған. Ақын поэмасы осыдан қырық жылдай
уақыт бұрын жазылған.
Сара саңлақ
428
«Ақын Сара ауылында» – көрнекті ақын, Халық-
аралық «Алаш» əдеби сыйлығының лауреаты Ақұштап
Бақтыгерееваның жыр жинағынан алынды.
«Абайдың аяулысы – ақын Сара ауылында» –
Т.Қалилахановтың «Ақын Сара Тастанбекқызы» кіта-
бы нан алынды. Қапал аудандық «Өмір нұры» газетінде
жарияланған.
«Кесенедегі құс ұясы» – жазушы Мұхамбетқали
Қазбанбетовтың бұл хикаяты 1993 жылы «Жерұйық»
об лыстық газеті ұйымдастырған конкурста бас бəйгені
жеңіп алған.
Төртінші бөлім
ЗЕрТТЕУлЕр, МАқАлАлАр
«...Бұл өлең шыққан екен бірталайдан» («Біржан –
Сара айтысын» зерттеудегі көкейкесті мəселелер) –
филология
ғылымдарының
докторы,
профессор,
С.Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік
университетінің проректоры Бауыржан Амангелдіұлы
Ердембековтің «Әріп ақын» атты монографиясынан
(Алматы, 2001) алынып берілді.
«Абайдың аяулысы – ақын Сара ауылында» –
Сараның өмірі мен шығармашылығын зерттеуші Тəңір-
берген Қалилахановтың «Сара Тастанбекқызы» кітабын-
да жарияланған.
«Біржан мен Сара айтысында» аталатын ақындар
туралы» – филология ғылымдарының кандидаты,
Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті
қазақ əдебиеті кафедрасының доценті Серікзат Мақсұтұлы
Дүйсенғазиннің зерттеу мақаласы.
429
МазМұны
Менің Шолпан жұлдызым (алғысөз орнына) ............. 3
Ақын Сара арманы ......................................................... 12
Бірінші бөлім
ӨлЕңДЕр. ДАСТАНДАр
Тағдыр тəлкегі ................................................................. 18
Жүрек ............................................................................... 38
Ашындым ........................................................................ 45
Арсалаң алдында ............................................................. 48
Ортақ мұң ......................................................................... 51
Аққу .................................................................................. 53
Қарлығаш ........................................................................ 55
Торығам ............................................................................ 58
Шымылдық ...................................................................... 61
Көп сəлем Ыбекеме, дұғай-дұғай ................................... 64
Қош бол, елім! ................................................................. 66
430
Екінші бөлім
АЙТЫСТАр
Біржан мен Сараның айтысы ......................................... 72
Сара мен Тəсібек ...........................................................113
Сара мен Ермек .............................................................115
Сара мен Құдайберген ..................................................121
Төребай мен Сара .........................................................122
Үшінші бөлім
«ЖЫрШОлПАНЫМ ӨЗІңСІң КӨГІМДЕГІ»
Ə.Тəңірбергенов. Сараға .................................................126
Ф. Оңғарсынова.
«Сайраған Жетісудың бұлбұлымын...» ........................141
М. Айтхожина. Ешкіөлместегі ескерткіш
(поэмадан үзінді) ...........................................................159
С.Иманасов. Айтыс .......................................................165
А.Бақтыгереева. Ақын Сара ауылында .......................219
З. Елғондинова. Алаштың ару қызы ақын Сара ..........222
М.Қазбанбетов. Кесенедегі құс ұясы (хикаят) ...........225
Төртінші бөлім
ЗЕрТТЕУлЕр, ЕСТЕлІКТЕр
С.Латиева. Ақын Сараның қазақ өнеріндегі ізі ..........306
Б.Ердембеков.
Бұл өлең шыққан екен бірталайдан ...............................317
Ж.Толымбеков. Ақын Сара жөніндегі ақиқат ..............365
Т.Қалилаханов.
Абайдың аяулысы – ақын Сара ауылында ..................384
С. Дүйсенғазин.
«Біржан мен Сара айтысында»
аталатын ақындар туралы ..............................................399
Сөз соңы ..........................................................................414
Түсініктер .....................................................................421
Қазақстан Республикасы “Жазушы” баспасы, 050009.
Алматы қаласы, Абай даңғылы, 143-үй.
Е-mail: Zhazushi@mail.ru
ИБ № 7304
Теруге 20.07.2014 жiберiлдi. Басуға 15.09.2014 қол қойылды.
Қа лы бы 84х108
1
/
32
. Офсеттi басылыс. Қарiп түрi «Times New
Roman». Бас па табағы 27,0+16 бет фотожапсырма. Шартты
баспа табағы 23,0+16 бет фотожапсырма. Таралымы 2000 дана.
Тапсырыс № .
Редакторы Сәндібек Жұбаниязов
Техникалық редакторы 3айра Бошанова
Көркемдеушi редакторы Нұрлан Тазабеков
Компьютерде беттеген Дилярам Мансурова
САрА САңлАқ
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sara-sala-rast-sh-bejsenova-eshimbaeva.html?page=23#Төртінші_бөлім__ЗЕрТТЕУлЕр,_МАқАлАлАр__«...Бұл_өлең_шыққан_екен_бірталайдан»