title: Сабақ тақырыбы Тікбұрыштар, Трапециялар, Симпсон әдістері

text:
Сабақтың ортасы
|
Интегралдың қателігін төмендету үшін интеграл астындағы функция анықталған [a,b] аралығы h қадаммен бірнеше аралыққа бөлу керек: xi+1-xi=h, i=1,2,…,n-1. Қадам тұрақты болған жағдайды қарастырайық.
(1)
түрдегі интеграл берілсін. Дәл әдістерге Ньютон-Котес квадратуралық формулалары жататыны жоғарыда айтылған.
Трапеция әдісі.
Егер n=1 болса квадратуралық формула трапеция әдісі деп аталады. Әдіс бойынша; интегралдық қисық пен ох өсі аралығындағы фигура ауданын табу үшін сол фигураны трапециямен толықтырып, ауданын табуға болады:
(2)
Қателікті азайту үшін аралықты бірнеше бөлікке бөліп әр трапецияның ауданын тауып барлығының қосындысы берілген интегралдың мәні деуге болады:
(3)
Мұндағы
, (4)
.
(4)-формула әдістің қателігін бағалау формуласы деп аталады. Геометриялық мағынасы трапециямен толықтырылған уақытта осы облысқа кірмей қалған аймақтардың қосындысы, кейде оны қиылу қателігі де дейді. Оның мәні өте аз шама болуы керек.
2. Симпсон әдісі.
N=2 болса Ньютон – Котес формуласы Симпсон әдісін аныќтайды. [a,b] аралығын екі симметриялы бөлікке бөледі: нүктелері болса, аралыќ жұп болады, есептеу формуласы:
(5)
Онда есептеу ќателігі 16-ға азаяды. Ал бөлу аралығы таќ болса, онда [a,b] аралыќтың алғашќы үш бөлігінен үшінші дәрежелі парабола жүргізнміз, бұл жағдайда Симпсоннның үштен сегіздік формуласы ќолданылады:
3.Тіктөртбұрыштар әдісі.
[a,b] аралығынан х0 бір түйін алатын болсақ, чғни f(x)=const болады, онда қарастырып отырған аралықта деуге болады. Х0 нүктесін аралықтың тура ортаңғы нүктесі деп алсақ формуласы шығады, оны тіктөртбұрыштар формуласы дейді, әдістің қателігін азайту мақсатында аралықты бірнеше бөлікке бөліп, әр аралықты тіктөртбұрышпен толтырып, ауданын тауып, барлық аудандарды бір біріне қосады:
(6)
Гаусстың квадратуралыќ формулалары
Бұл әдісте х айнымалысын өрнекпен алмастырады: . Сонда Гаусс формуласы былай жазылады:
(5.11)
мұндағы , ал ,
Бұл әдістің ыңғайсыздығы, абсциссадағы мәндер мен коэффициенттер иррационал сандар. Біраќ соған ќарамай интегралдау түйіндерінің саны аз болса да, дәлдігі жоғары.
Абсциссадағы мәндер мен коэффиценттер мүмкін, жоғары дәрежелі көпмүшеліктердің барлығы үшін (5.11)-формула дұрыс болатындай етіп таңдалынып алуы керек. сандары N=2n-1 болғанда бірмәнді болатыны дәлелденген.
мәндерін аныќтау үшін Лежандр көпмүшелігі ќолданылады:
Ал -лерді табу үшін төмендегі жүйе шешіледі:
(5.11.1’)
Бұл жүйені шешу барысында коэффициенттерді төмендегі 14-кесте көмегімен де аныќтауға болады.
14-кесте . (5.11.1’)-жүйені шешу барысында анықталған
коэффициенттер.
n
|
I
|
ti
|
Ai
|
1
|
1
|
0
|
2
|
2
|
1;2
|
|
1
|
3
|
1;3
2
|
0
|
|
4
|
1;4
2;3
|
|
0.34785484
0.65214516
|
5
|
1;5
2;4
3
|
|
0.23692688
0.47862868
0.56888889
|
Мысалы:
N=5 болғанда интегралын Гаусс формуласымен есептеу керек болсын. Айнымалыны ауыстырамыз: . Сонда интеграл мына түрге келеді:
; (5.12)
;
x=0 болғанда t=-1;
x=1 болғанда t=1;
Интеграл астындағы функцияның мәндер кесте сын ќұрамыз:
Алынған мәндерді (4)-ќою арќылы интегралды есептейміз:
.
Канторовичтің интеграл астындағы функцияның ерекшелігін айшыќтау әдісі
Бұл әдістің негізгі идеясы f(x) функциясынан әлдебір g(x) функциясын бөліп алады да f(x)-g(x) айырымынан интеграл алады, мұндағы f(x)-элементарлы интегралданатын болуы керек, ал g(x) – сандыќ әдістердің біреуімен интегралданатын болуы керек:
(5.7)
Бұл әдіс интеграл астындағы функция келесі түрде берілген жағдайда ќолданылады:
Мұндағы функциясы [a,b] аралығында үзіліссіз дифференциалданатын функция болсын. Онда бұл функцияны Тейлор ќатарына жіктеуге болады. Тейлор ќатарына жіктелген функция түрін деп белгілесек:
болады. Сонда айырманы деп ќарастыруға болады.
Мысалы: ;
Интеграл астындағы функияны келесі түрде жазып алуға болады:
. Онда болады. Бұл функцияны Тейлор ќатарына жіктеуге болады:
. Онда: , болады.
Дәрежелік ќатарлар көмегімен интегралдау әдісі
Интеграл астындағы функция [a,b] аралығы жатќан (-R,+R) интервалында жинаќталатын дәрежелік ќатарға жіктелетін болсын:
(5.8)
Дәрежелік ќатарды мүшелеп интегралдауға болады, сонда:
(5.9)
Егер (5.9)-ќатар жинаќты болса, онда (5.10)
Әдіс ќателігі ќатар ќалдығы мен дөңгелектеу ќателігінен тұрады.
Егер ќатардың таңбасы ауыспалы және абсолютті шамасы бойынша монотонды кемімелі болса, онда ќатар ќалдығы тасталатын (отбрасываемый) ќатар мүшелерінің ең біріншісінің абсолют ќателігінен аспайды.
Басќа жағдайларда ќатар ќалдығын бағалау үшін ќатарлары жеңіл бағаланатын сандыќ ќатарлармен мажорлайды.
Мысал:
Интеграл астындағы функция дәрежелік ќатарға жіктеледі және кез келген х үшін жинаќталады:
Ќатардың үшінші мүшесінен бастап ќалған мүшелерін тастап кетуге болады, себебі олар нөлге өте жуыќ.
Интегралдау ќадамдарын таңдау.
Берілген интегралды сандыќ әдістердің ќайсысымен болса да шешу уаќытында берілген дәлдікті ќамтамасыз ететін ќадам таңдау керек. Кейде интегралдау аралығын бірнеше бөлікке бөлу барысында дөңгелектеу, есептеу ќателіктері өсуі мүмкін. Мұндай ыңғайсыздыќќа ұшырамас үшін интегралдау ќадамын дұрыс таңдау керек. Практикада интегралдау ќадамын 2 тәсілмен таңдайды:
Ќалдыќ мүшені бағалау арќылы
Екілік есептеу арќылы.
1-тәсілде берілген интегралды шешуге тиімді бір сандыќ әдісті таңдап алып, сол әдістің ќалдыќ мүшесінің формуласын
(5.13)
бағалау арќылы h –ты аныќтайды.
Мысалы:
Трапеция әдісін таңдайыќ. Ол әдістің ќалдыќ мүшесінің формуласы:
.
;
Табылған мәндерді формуласына ќойып (5.13)-бағалауды баќылаймыз, сонда екендігі табылады. Енді ќадамды табуға болады: . Трапеция формуласына ќойсаќ: .
2-тәсілде берілген интеграл h ќадаммен аралыќты n рет бөледі және ќадаммен аралыќты 2n рет бөледі де екі рет есептеледі. алынған интегралдарды сәйкесінше және деп белгілесек, шарты орындалса, онда деп есептеуге болады, мұндағы I – интегралдың дәл мәні. Егер бұл шарт орындалмаса, онда ќадамды тағы да 2-ге кішірейтеді.
Интегралдау ќадамы берілмеген есептерде, алғашќы ќадамды санына жуыќ сан ретінде алуға болады, мұндағы m=2 трапеция формуласы үшін, m=4 – Симпсон формуласы үшін. Бұл тәсіл есепті ЭЕМ көмегімен шешу кезінде ќадамды автоматты түрде компьютер таңдайтындай жағдай тудырады және бірмезгілде есептеу ќадамдары да баќыланып отырады.
|
Оқулық
|


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi-tikbrishtar-trapeciyalar-simpson-edisteri.html#Бағалау_–_оқушылардың_материалды_меңгеру_деңгейін_қалай_тексеруді_жоспарлайсыз___конверт-сұрақ


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi-tikbrishtar-trapeciyalar-simpson-edisteri.html#Жалпы_баға__Сабақтың_жақсы_өткен_екі_аспектісі_(оқыту_туралы_да,_оқу_туралы_да_ойланыңыз)__1:_2


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi-tikbrishtar-trapeciyalar-simpson-edisteri.html#Сабақ_барысында_сынып_туралы_немесе_жекелеген_оқушылардың_жетістік/қиындықтары_туралы_нені_білдім,_келесі_сабақтарда_неге_көңіл_бөлу_қажет


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi-tikbrishtar-trapeciyalar-simpson-edisteri.html#Саралау_–_оқушыларға_қалай_көбірек_қолдау_көрсетуді__жоспарлайсыз_Қабілеті_жоғары__оқушыларға_қандай_міндет_қоюды_жоспарлап_отырсыз


Осы қасиеттері бойынша оқушыларды 2топқа бөлемін:
1-топ: «Мейірімді балалар» тобы
2-топ: «Бауырмал балалар» тобы
Алдыңғы білімді еске түсіру (ұжымда)
«Жұппен жұмыс»
Бұл жұмыс түрінің мақсаты – балаларды басқа адамды естуге, тыңдауға, диалог жүргізуге, өз пікірін айтуға, дәлелдеуге, басқаның пікірімен санасуға мүмкіндік береді. Жұппен жұмыс істеуде балалар өз серігін өзі таңдайды. Жыл көлемінде әртүрлі адамдармен қарым-қатынасқа жасауға үйренеді.
Жер сфералары неден құрылған?
ҚБ: Отшашу арқылы бір-бірін бағалау.
Оқу мақсатын таныстыру
|


title: Осы қасиеттері бойынша оқушыларды 2топқа бөлемін


title: «Иық тірескен шеңбер» - Сабақ тақырыбы Тікбұрышты параллелепипед Осы сабақта қол жеткізілетін оқу мақсаттары

text:
«Иық тірескен шеңбер»
Оқушылар шеңберге бір-бірінің иығына қолдарын салып, құшақтасқан түрде тұрып, сабақ туралы өз пікірлерін білдіреді. Мұғалімнің де бұл шеңберден орын алғаны дұрыс.
Дескриптор:
жер сфераларын түсіндіру және графиктік кескіндеуді үйренеді.
жер қабықтары қалай орналасқанын біледі.
биосфераның тіршілік иелерін анықтайды.
ҚБ: Бас бармақ арқылы бір-бірін бағалау.
Жұмыс дәптеріндегі жазылым тапсырмаларын орындау
|


title: Жаңа білім мен тәжірибені қолдану

text: Ойлан. Оқушыларға сұрақ қойыңыз: «Уақыт өткен сайын Жердің келбеті өзгере ме?» Адам баласының әр қабатқа қандай өзгерістер әкелетіні жайлы талқылаңыз. Оң және теріс ықпалдарға көңіл бөліңіз. Мысалы, үй жануарларын өсіру (сиырлар, қойлар) және жабайы табиғатта жануарларды жою (жолбарыстар, қар барысы). Оқулықтағы суреттерді қараңыз. Суретте қандай әсердің бейнеленгені жайлы талқылаңыз (өсімдіктер санының биосфера өкілдері ретінде өсуі) және атмосфераның ластануы.


title: Рефлексия (жеке,жұпта,топта, ұжымда)

text:
Рефлексия (жеке,жұпта,топта, ұжымда)
Оқушылар «Еркін микрофон» әдісі бойынша сабаққа кері байланысты ауызша айтты
|
Тапсырманы орындаған оқушыны мадақтау,толықтыру жасау, тиімді кері байланыс орнату.
Кері байланыста оқушылар өз топтарының жұмысымен бірге басқа топтың да жұмыстарын бағалады және ұсыныстарын берді.
|
Саралау –оқушыларға қалай көбірек қолдау көрсетуді жоспарлайсыз?
Қабілеті жоғары оқушыларға қандай міндет қоюды жоспарлап отырсыз?
|
Бағалау – оқушылардың материалды меңгеру деңгейін қалай тексеруді жоспарлайсыз?
|
Денсаулық және қауіпсіздік техникасының сақталуы
|
Саралау іріктелген тапсырмалар, нақты бір оқушыдан күтілетін нәтижелер, оқушыға дербес қолдау көрсету, оқу материалдары мен ресурстарын оқушылардың жеке қабілеттерін есепке ала отырып іріктеу (Гарднердің жиындық зият теориясы) түрінде болуы мүмкін.
Саралау уақытты ұтымды пайдалануды есепке ала отырып, сабақтың кез келген
кезеңінде қолданыла алады.
|
Бұл бөлімде оқушылардың сабақ барысында үйренгенін бағалау үшін қолданатын әдіс-тәсілдеріңізді жазасыз
|
Денсаулық сақтау технологиял ары. Сергіту сәттері мен белсенді іс- әрекет түрлері.
Осы сабақта қолданылат ын
Қауіпсіздік техникасы
ережелерінің тармақтары.
|
Сабақ бойынша рефлексия
Сабақ мақсаттары /оқу мақсаттары дұрыс қойылған ба? Оқушылардың барлығы ОМ қол жеткізді ме? Жеткізбесе, неліктен?
Сабақта саралау дұрыс жүргізілді ме? Сабақтың уақыттық кезеңдері сақталды ма? Сабақ жоспарынан қандай ауытқулар болды, неліктен?
|
Бұл бөлімді сабақ туралы өз пікіріңізді білдіру үшін пайдаланыңыз. Өз сабағыңыз туралы сол жақ бағанда берілген сұрақтарға жауап беріңіз.
|
|
Жалпы баға
Сабақтың жақсы өткен екі аспектісі (оқыту туралы да, оқу туралы да ойланыңыз)?
1:
2:
Сабақты жақсартуға не ықпал ете алады (оқыту туралы да, оқу туралы да
ойланыңыз)?
1:
2:
Сабақ барысында сынып туралы немесе жекелеген оқушылардың
жетістік/қиындықтары туралы нені білдім, келесі сабақтарда неге көңіл бөлу
қажет?
|


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi-tikbrishti-parallelepiped-osi-sabata-ol-jetkizile.html?page=13#Бағалау_–_оқушылардың_материалды_меңгеру_деңгейін_қалай_тексеруді_жоспарлайсыз__Денсаулық_және_қауіпсіздік_техникасының_сақталуы

title: Рефлексия (жеке,жұпта,топта, ұжымда)


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi-tikbrishti-parallelepiped-osi-sabata-ol-jetkizile.html?page=13#Саралау_–оқушыларға_қалай_көбірек_қолдау_көрсетуді_жоспарлайсыз__Қабілеті_жоғары_оқушыларға_қандай_міндет_қоюды_жоспарлап_отырсыз

title: Рефлексия (жеке,жұпта,топта, ұжымда)


title: Тілдік мақсаттар - Сабақ тақырыбы Тікбұрышты параллелепипед Осы сабақта қол жеткізілетін оқу мақсаттары

text:
Пәндік лексика және терминология
• қырлары, қабырғалары, төбелері, негізі, шаршы, дөңгелек, тіктөртбұрышты, үшбұрышты.
одан үлкен, одан кіші, шамамен бірдей өлшемде...
ауданы, периметрі, үсті, көлемі
куб, тікбұрышты параллелепипед, перспектива, қосылу нүктесі, линер, ракурс
Талқылауға арналған сұрақтар:
Фигурада (...) шеті және (...) шыңы бар.
Фигурада дәл негіз ортасында шыңы бар.
Бұл фигураны ойыншықтар арасынан табуға болады.
Неліктен екенін айта аласыз ба…?
куб куб деп аталады ма?
… шың санына байланысты бұл тікбұрышты параллелепипед болу керек пе?
Қалай екенін айта аласыз ба…?
Тегіс фигураны көлемінен ажыратуға болады ма?
Кубты жаюды орындау керек пе?
Перспективада кубты қалай салу керек?
Жазбаша тапсырма:
Жоғарыда аталған сипаттамалары бар фигураларды атап шығыңыз.
Коробканы фигура ретінде сипаттаңыз.
Дұрыс және дұрыс емес пішімі арасындағы айырмашылықты атаңыз.
|


title: Құндылықтарды дарыту - Сабақ тақырыбы Тікбұрышты параллелепипед Осы сабақта қол жеткізілетін оқу мақсаттары

text:
«Ғажайып жылулық шынжыры» жылулық шеңбері
Балалар бір-бірінің қолдарынан ұстап,жылы күлкілерін сыйлайды.Педагог күлкінің маңызына тоқтайды.


Оқу құралдары арқылы (өшіргіш, қалам, қарындаш т.б.) ортаға бала санына қарай түрлі ручка, (қарындаш, өшіргіш) қойылады
Алдыңғы білімді еске түсіру (ұжымда)
Белсендіру.
Сөйлемдерді толықтырыңдар.
Тіктөртбұрыш – бұл…
а және в – …
а –бұл …
в – бұл …
Тіктөртбұрыштың ауданы тең...
Р = 2∙(а+в) өрнегі … деп аталады.
Ұзындығы мен ені тең тіктөртбұрыш ...деп аталады.
Тең фигуралардың ауданы мен периметрі
Егер фигура бөлікке бөлінсе, онда фигураның кеңістігі бірдей...
Көлемді фигуралардың ішінде біз текшені білеміз, ол барлық қырлары шаршы болып келетін тікбұрышты параллелепипед.
Ал бұл тікбұрышты параллелепипедтің барлық қырлары шаршы емес.
–Қандай фигуралар оның қырлары болып табылады? (Тіктөртбұрыш)
Біз тікбұрышты параллелепипедтің қырлары тіктөртбұрышты болып келеді деп анықтадық.
–Тіктөртбұрыштың қабырғалары қалай аталады?
[ Ұзындық пен ені]
Ұзындығы мен ені төбе жағында болса, бірақ бүйір қырлары да тіктөртбұрышты және тік қабырғалары тіктөртбұрыштарды биіктік деп атайды.
Енді қызыл қарындашты алып, барлық тік қабырғаларды бастырып сыз.
–Бұл қабырғалардың ұзындығы туралы сіз не айта аласыз?
–Олар қанша?
–Өзіңіздің қорытындыңызды модельде тексеріңіз.
–Тікбұрышты параллелепипедте тағы да тең қабырғалар бар ма? Оларды ата.
–Дұрыс, бұл ұзындық .
–Мұндай қабырғалар қанша?
–Оларды көк түсті қарындаштармен, ал енін жасыл түспен бастырыа сыз..
[ Бірдей қабырға 4-тен]
Тікбұрышты параллелепипедтің ұзындығы, ені мен биіктігі тікбұрышты параллелепипедтің өлшемдері деп аталады. Алайда ұзындық, ені мен биіктік сөздерін айту ұзақ болғандықтан, aәрпі ұзындықты, bенін, ал биіктігін сәрпімен белгілейді.
№2 тапсырманы орындау ұсынылады.
Қорапты ал. Оны қарап шық. Сен қандай фигураларды таныдың? Мұндай фигура математикада тікбұрышты параллелепипед деп аталады. Тағы қандай заттар осындай пішінге ие?
Параллелепипедтердің төбесін құрайтын тіктөртбұрыштар – жақтары деп аталады. Параллелепипедтің 6 жағы бар, бір-біріне қарама-қарсы орналасқан жақтары тең болады.
Параллелепипедтің 12 қабырғасы бар, сондай-ақ олар жақтарының қабырғалары болып табылады. Қабырғалардың түйіске нүктесі параллелепипедтің төбесі деп аталады.
|


title: Оқу құралдары арқылы (өшіргіш, қалам, қарындаш т.б.) ортаға бала санына қарай түрлі ручка, (қарындаш, өшіргіш) қойылады


title: Сабақтың ортасы - Сабақ тақырыбы Тікбұрышты параллелепипед Осы сабақта қол жеткізілетін оқу мақсаттары

text:
Жаңаны ашу.
Тікбұрышты параллелепипед үшін барлық алты қырлары тіктөртбұрыштар.
Параллелепипед сөзін қалай түсініп, есте сақтаймыз?
Оның құрамын екіге бөлеміз: параллеле – параллельді дегенді білдіреді (грек тілінен аударғанда), пипед – жазықтық немесе параллель жазықтықтармен шектелген геометриялық дене дегенді білдіреді (грек.)
Қандай геометриялық дене екенін түсіну үшін оған кәдімгі кірпіштің пішіні сәйкес келеді.
Бұл – нағыз тікбұрышты параллелепипед.
Қай жағы қалай аталатынын есте сақтауға тура келеді: бізге қарап тұрған жағы алдыңғы деп аталады,
Дәл осындай жақтар артындада бар – бұл артқы жағы, бүйір жақтары – сол және оң.
Үстіндегі жағы үстіңгі деп аталады, ал фигура тұрған жағы төменгі немесе негізгі деп аталады.
Ортақ қабырғалары жоқ тікбұрышты параллелепипедтің екі жағы қарама-қарсы деп аталады.
Қарама-қарсы жақтары әрқашан тең.
Тікбұрышты параллелепипедтің қабырғалары бар екі қыры шектес жақтары деп аталады
6 тіктөртбұрышты қағаздан тікбұрышты параллелепипедтің жоғарғы жағын көрсететін жабық қорапшаны желімдеп жасау аса қиын емес. Ал егер керісінше барлық қабырғалардың бетін жағалай кессек, не болады? Онда ол қайтадан 6 тіктөртбұрышқа айналады. Бірақ біз барлық қабырғалары бойынша емес, абайлап кесеміз. Алдымен біз тікбұрышты параллелепипедтің бетін жоғарғы бөлікке жататын негізгі үш қабырғасы бойынша кесеміз. Сонда жоғарғы жағын ашқанда, қақпағы сияқты болып тұрады.
Осыдан соң біз бетін, яғни биіктігі болып табылатын төрт параллельді қабырғалары бойынша кесеміз. Енді қалған беттерін оңай ашуға болады және қалғандарын қағаздың тегіс бөліктеріне айналдыра аламыз.Біз тікбұрышты параллелепипедтің бетін қалай жазар едік. Егер керісінше барлық бүгілгендерді жасап, содан кейін кесу жүргізілген фигуралардан біз қайтадан тікбұрышты параллелепипедтің беткі жағын алып, қабырғаларын желімдейміз.
Жаңалық ашу үшін балалар практикалық жұмыс жүргізеді.
Берілген жазбаны белгіленген сызықтары бойынша бүктейміз.
Күлтелерінде желімдеудің реті жазылған.
Күлтелерін жапсыра отырып, алатынымыз:
№ 2 және № 3 желімдеулермен бірге бөлшектерді желімдейміз:
Тікбұрышты параллелепипедтің моделін аламыз:
№3 тапсырма
Шығармашылық тапсырма. Тікбұрышты параллелепипедтің жазбасын салу үшін қандай өлшемдер жасаймыз?
|


title: Түсіндіре отырып, алғашқы бекіту - Сабақ тақырыбы Тікбұрышты параллелепипед Осы сабақта қол жеткізілетін оқу мақсаттары

text:
Түсіндіре отырып, алғашқы бекіту.
Тікбұрышты параллелепипедтің үлгісі бойынша жазбасын дайындау.
Тапсырма топ бойынша беріледі:
№1 топ.
Параллелепипедтің дайын моделінің геометриялық өлшемдері (мм):
Ұзындығы =120мм
Ені = 90мм
Биіктігі = 40мм
№2 топ.
Параллелепипедтің дайын моделінің геометриялық өлшемдері (мм):
Ұзындығы = 90мм
Ені = 65мм
Биіктігі = 50мм
№3 топ.
Параллелепипедтің дайын моделінің геометриялық өлшемдері (мм):
Ұзындығы = 60мм
Ені = 40мм
Биіктігі = 65мм
Өзіндік жұмыс
Осы тікбұрышты параллелепипедтің жазбасын тауып, оны құрастыр. Үлгісі бойынша қағаздан тікбұрышты параллелепипедтің жазбасын дайында.
Мен:
тікбұрышты параллелепипедтің моделін қағаздан құрастыруды білемін.
|


title: Өткен материалмен жұмыс - Сабақ тақырыбы Тікбұрышты параллелепипед Осы сабақта қол жеткізілетін оқу мақсаттары

text:
Өткен материалмен жұмыс
Рефлексия (жеке,жұпта,топта, ұжымда)
Рефлексия (жеке,жұпта,топта, ұжымда)
Оқушыларға «Көңілді қоңырау» кері байланыс парағы таратылады. Оқушылар өздері белгілейді.
|
|
Саралау –оқушыларға қалай көбірек қолдау көрсетуді жоспарлайсыз?
Қабілеті жоғары оқушыларға қандай міндет қоюды жоспарлап отырсыз?
|
Бағалау – оқушылардың материалды меңгеру деңгейін қалай тексеруді жоспарлайсыз?
|
Денсаулық және қауіпсіздік техникасының сақталуы
|
Саралау іріктелген тапсырмалар, нақты бір оқушыдан күтілетін нәтижелер, оқушыға дербес қолдау көрсету, оқу материалдары мен ресурстарын оқушылардың жеке қабілеттерін есепке ала отырып іріктеу (Гарднердің жиындық зият теориясы) түрінде болуы мүмкін.
Саралау уақытты ұтымды пайдалануды есепке ала отырып, сабақтың кез келген
кезеңінде қолданыла алады.
|
Бұл бөлімде оқушылардың сабақ барысында үйренгенін бағалау үшін қолданатын әдіс-тәсілдеріңізді жазасыз
|
Денсаулық сақтау технологиял ары. Сергіту сәттері мен белсенді іс- әрекет түрлері.
Осы сабақта қолданылат ын
Қауіпсіздік техникасы
ережелерінің тармақтары.
|
Сабақ бойынша рефлексия
Сабақ мақсаттары /оқу мақсаттары дұрыс қойылған ба? Оқушылардың барлығы ОМ қол жеткізді ме? Жеткізбесе, неліктен?
Сабақта саралау дұрыс жүргізілді ме? Сабақтың уақыттық кезеңдері сақталды ма? Сабақ жоспарынан қандай ауытқулар болды, неліктен?
|
Бұл бөлімді сабақ туралы өз пікіріңізді білдіру үшін пайдаланыңыз. Өз сабағыңыз туралы сол жақ бағанда берілген сұрақтарға жауап беріңіз.
|
|
Жалпы баға
Сабақтың жақсы өткен екі аспектісі (оқыту туралы да, оқу туралы да ойланыңыз)?
1:
2:
Сабақты жақсартуға не ықпал ете алады (оқыту туралы да, оқу туралы да
ойланыңыз)?
1:
2:
Сабақ барысында сынып туралы немесе жекелеген оқушылардың
жетістік/қиындықтары туралы нені білдім, келесі сабақтарда неге көңіл бөлу
қажет?
|


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi-tikbrishti-parallelepiped-osi-sabata-ol-jetkizile.html?page=7#Бағалау_–_оқушылардың_материалды_меңгеру_деңгейін_қалай_тексеруді_жоспарлайсыз__Денсаулық_және_қауіпсіздік_техникасының_сақталуы


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi-tikbrishti-parallelepiped-osi-sabata-ol-jetkizile.html?page=7#Саралау_–оқушыларға_қалай_көбірек_қолдау_көрсетуді_жоспарлайсыз__Қабілеті_жоғары_оқушыларға_қандай_міндет_қоюды_жоспарлап_отырсыз


title: Пән: Жаратылыстану - Сабақ тақырыбы Тікбұрышты параллелепипед Осы сабақта қол жеткізілетін оқу мақсаттары

text:
Пән: Жаратылыстану
Жер және ғарыш
Күні:31.1.2020ж
Сынып: 3-сынып
|
Мектеп:Қаратөбе ном
Мұғалімнің аты-жөні:Түзелбаева.А
Қатысқандар саны:
Қатыспағандар саны: 0
|
Сабақ тақырыбы
|
Жер қабықтары қалай орналасқан?
|
Осы сабақта қол жеткізілетін оқу мақсаттары
(оқу бағдарламасына сілтеме)
|
3.4.1.1 Жер сфераларын түсіндіру және графиктік кескіндеу
|
Сабақ мақсаттары
|
Барлық оқушылар: жер сфераларын түсіндіру және графиктік кескіндеуді үйренеді.
Көптеген оқушылар: жер қабықтары қалай орналасқанын біледі.
Кейбір оқушылар: биосфераның тіршілік иелерін анықтайды.
|
Бағалау критерийлері
|
жер сфераларын түсіндіру және графиктік кескіндеуді үйренеді.
жер қабықтары қалай орналасқанын біледі.
биосфераның тіршілік иелерін анықтайды.
|
Тілдік мақсаттар
|
Пәнге тән лексика мен терминология:
Биосфера, жер қабықтары.
Диалог пен жазу үшін пайдалы сөздер мен тіркестер:
Жер қабықтарының орналасуын қалай бейнелеуге болады?
Биосфера басқа қабықтармен қалай байланысады?
|
|


text:
Құндылықтарды дарыту
|
Оқушыларды бір-біріне деген құрмет көрсетуіне тәрбиелеу.
|
Пәнаралық байланыстар
|
Жер және ғарыш туралы дүниетану пәнінен алған білімдерін қолданады.
|
АКТ қолдану дағдылары
|
Интернет-ресурстар, дерекқордан және интернеттен сабаққа қатысты ақпаратты іздеу;
|
Бастапқы білім
|
Оқушылар Жердің пішінін сипаттай алады, оның Күнмен байланысын түсінеді, Жердің табиғи және жасанды серіктері туралы ұғымы бар. Астрономияны ғарыш туралы ғылым екенін, «ғарыш» ұғымын түсіндіре алады.
|
Сабақтың барысы
|
Сабақтың
жоспарланған кезеңдері
|
Сабақтағы жоспарланған іс-әрекет
|
Ресурстар
|
Сабақтың басы
|
Психологиялық ахуал қалыптастыру.
«Кездесу» ойыны
Жай әуенмен екі шеңбер болып қарама –қарсы айналады, әуен тоқтаған кезде бір-біріне қарап, баланың қасиетін айтады.
|


title: Сабақ тақырыбы Тікбұрышты параллелепипед Осы сабақта қол жеткізілетін оқу мақсаттары

text:
Пән: Математика
Орта мерзімді жоспар бөлімі:
3В тарауы - Кеңістіктік фигуралар
Күні:31.01.2020ж
Сынып: 3-сынып
|
Мектеп:Қаратөбе негізгі орта мектебі
Мұғалімнің аты-жөні: Түзелбаева.А
Қатысқандар саны:
Қатыспағандар саны: 0
|
Сабақ тақырыбы
|
Тікбұрышты параллелепипед
|
Осы сабақта қол жеткізілетін оқу мақсаттары
(оқу бағдарламасына сілтеме)
|
3.3.2.4 солға және оңға бұрғанда, үстінен және жанынан қарағанда кеңістіктік фигуралардың қалпындағы өзгерістерді түсіндіру.
|
Сабақ мақсаттары
|
Барлық оқушылар: есептерді шығару әдісін түсіндіреді.
Көптеген оқушылар: кеңістіктегі геометриялық куб-фигуралардың жазбасын және олардың моделін құрастыруды өз бетімен дайындай алады.
Кейбір оқушылар: оқулықта берілген тапсырмаларды өз бетінше орындайды.
|
Бағалау критерийлері
|
Кеңістіктік фигура туралы көрініске ие болу математиканы әрі қарай оқу кезінде қолданылады; жобалауда, өнерде, архитектурада және құрастыруда пайдалану
|
|


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi-tikbrishti-parallelepiped-osi-sabata-ol-jetkizile.html#Мектеп:Қаратөбе_негізгі_орта_мектебі__Мұғалімнің_аты-жөні:_Түзелбаева.А__Қатысқандар_саны:__Қатыспағандар_саны:_0


title: АКТ қолдану дағдылары - Сабақ тақырыбы Тікбұрышты үшбұрыштарды шешу Сабақ түрі

text:
Сыныпты ұйымдастыру Оқушылармен сәлемдесу. Сынып тазалығына назар аудару. Оқушылардың сабаққа дайындығын тексеру.
Жағымды психологиялық ахуал туғызу.
Бір мен екі алмаңдар, Үшке алданып қалмаңдар. Кілең төрттік алғандар, Бесті ғана армандар. «Табиғат математика тілімен сөйлейді. Бұл тілдің әріптері – дөңгелектер, үшбұрыштар және басқа математикалық фигуралар». Г. Галилей Сабақ тақырыбы мен мақсатын айқындау Мұғалім:
Экранға қараңыздар.
Не көріп тұрсыздар?
Сіздердің ойларыңызша, сабақта қандай есептер шығарамыз?
-деп, сыныпқа төмендегі тапсырманы ұсынады. Сабақтың мақсатын анықтау Мұғалім білім алушылармен бірге бағалау критерийлерін анықтайды:
-тікбұрышты үшбұрыштың белгісіз элементтерін табу үшін синус, косинус, тангенс және котангенсінің мәндерін қолданады.
Оқушыларғаөзін-өзі бағалау парақшалары таратылады:
Бағалау парақшасы (БП) 8 «__» сынып оқушысы__________
Оқушыдан кері байланыс:
а) жақсы меңгердім
б) қиындық тудырған.....
1
Үй жұмысы
8
2
Тест (№1)
4
3
Жұптық жұмыс
(№2, №3)
№2: 5
№3: 6
4
Сараланған тапсырма
6
Барлығы
Білім алушы тақтада көрсетілген жауаптармен өзінің жұмысын тексереді және әрбір дұрыс жауап үшін 1 ұпай жазады. Жинаған ұпай санын БП енгізеді.
Үй жұмысын тексеру: №1*,2* Тапсырмаларға дескриптор құрады: -есептің математикалық моделін құрады;
-синус, косинус, тангенс және котангенс анықтамаларын қолданады;
-есептің шарты бойынша жауабын жазады.
Өткен тақырыпты қайталау. «Серпілген сауал» әдісі Мұғалім бағыттаушы сұрақтар қою арқылы өткен тақырыпты қайталайды:
Тікбұрышты үшбұрыштың сүйір бұрышының синусы деп нені айтамыз?
Тікбұрышты үшбұрыштың сүйір бұрышының косинусы деп нені айтамыз?
Тікбұрышты үшбұрыштың сүйір бұрышының тангенсі деп нені айтамыз?
Слайд №1
Слайд №2
Слайд №4
Слайд №5
Қосымша 1
Слайд №6
Слайд №7
Сабақтың ортасы
3 минут
3 минут
10 минут
7 минут
8 минут
Есептер шығару (тақтаға үш оқушы шығады)
1. Жарықтың сәулелері 150 бұрышпен түседі. Биіктігі 16 м болатын ағаштың жерге түскен көлеңкесінің ұзындығын табыңыздар. Жауабын ондық үлеске дейін жуықтаңыздар
Жауабы: 59,7м. (2б)
2.
Барлау бұрышы 1200 болатын шамшырақ биіктігі 30 м болатын мұнараның төбесіне орнатылған.
Мұнараның табанындағы шамшырақтың көру аймағына түспейтін d кесіндісінің ұзындығы нешеге тең?
Жауабы: 10м (2б)
3. (3б) К және L радарлық станциялары бір-бірінен 4,2 км қашықтықта «Шығыс-Батыс» түзуінде орналасқан. К станциясы Р нүктесінде азимут бойынша 580-та ұшақты байқап тапты. L станциясы сол ұшақты азимут бойынша 3280-та тапты. Ұшақ әр станциядан неше км қашықтықта болды? Жауабын бүтінге дейін дөңгелектеңіздер.
Жауабы: 9км, 4км.


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi-tikbrishti-shbrishtardi-sheshu-saba-tri.html?page=2#Сабақтың_мақсатын_анықтау_Мұғалім_білім_алушылармен_бірге_бағалау_критерийлерін


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi-tikbrishti-shbrishtardi-sheshu-saba-tri.html?page=2#«Табиғат_математика_тілімен_сөйлейді._Бұл_тілдің_әріптері_–_дөңгелектер,_үшбұрыштар_және_басқа_математикалық_фигуралар»._Г._Галилей_Сабақ_тақырыбы_мен_мақсатын_айқындау


title: Топтық жұмыс. Жеке жұмыс - Сабақ тақырыбы Тікбұрышты үшбұрыштарды шешу Сабақ түрі

text:
Топтық жұмыс. Жеке жұмыс. Сыныпта 3 деңгейлік топтар қалыптасқан (1-деңгей, 2-деңгей, 3-деңгей)
1-деңгей оқушылары компьтерден тест орындайды (жеке әрқайсысы)
2 және 3 деңгей оқушылары өз топтарында жұптасып есептер шығарады 1-тапсырма ( тестті ерте бітірген 1-деңгей оқушыларына) АВС үшбұрышында С бұрышы 900-қа тең, ал АВ=8 см, cos∠A=0,5. ВС қабырғасы мен үшбұрыштың сүйір бұрыштарын табыңыздар. [3]
Жауабы: ВC=4 см, 600, 300 Дескриптор: Білім алушы - сызбаны салады;
- тікбұрышты үшбұрыштың сүйір бұрышының косинусының анықтамасын қолданады;
- косинустың берілген мәні бойынша бұрышты табады;
- тікбұрышты үшбұрыштың бұрыштарының қосындысының теоремасын қолданады;
- үшбұрыштың екінші сүйір бұрышын табады;
- қабырғасын табады.
2-деңгей Құс қандай биіктікте отыр? Жауабын ондық үлеске дейін жуықтаңыздар. [5]
Жауабы: 6,6 м.
Дескриптор: Білім алушы – тангенс/котангенс анықтамасы бойынша d арақашықтықты табады;
- тангенс/котангенс анықтамасы бойынша h биіктікті табады;
-жауабын ондық үлеске дейін жуықтайды.
Жауаптары слайдта көрсетіледі, білім алушы өзінің жұмысын бағалап, БП толтырады.
3-деңгей Жауапты ондық үлеске дейін дөңгелектеңіздер. [6]
Әрбір жұп бір-бірінің жұмыстарын тексереді. Қиындық туындаса, мұғаліммен талқылайды. Жұмыстарын бағалап, БП енгізеді.
Сараланған тапсырмалар А деңгей №1. Берілгені:
AD=a Табыңыздар: DC [3]
В деңгей №1. Берілгені:
AC=a Табыңыздар: DC [3]
С деңгей №1 Берілгені: AB=BC;
Табыңыздар: AB. [3]
Мұғалім жауаптарын білім алушыларға таратады және олар өздерінің жұмыстарының қателерін тексеріп, бағалайды. БП толтырады.


title: Қосымша тапсырма - Сабақ тақырыбы Тікбұрышты үшбұрыштарды шешу Сабақ түрі

text:
Сабақ барысында жұптық жұмысты ұйымдастырудың негізі- өздеріне сенімсіз оқушылар анағұрлым өздеріне сенімді оқушылармен жұмыс істеу барысында, есепті шешу және талқылау жолдарын бақылап, үйренеді. Топтық талқылауда барлық оқушының қатысатынына, білімі төмен оқушылардың басқалардан тәуелді болмауына сынып оқушыларының сенімді болуы жоспарланған. Сонымен қатар, оқушылардың үлгеріміне қарай сараланған тапсырмалар ұсынылған.
|
Оқушылардың тақырыпты меңгергенін және мақсатты жеткілікті немесе жеткіліксіз түсінгенін қадағалау үшін, сабақ барысында әрбір оқушының қасына жеке-жеке барып қажет еткен жағдайда көмек көрсетемін. Әр түрлі бағалау түрлерін қолдану жоспарланған.
|
Сынып бөлмесін сабақтан бұрын желдету. Сыныптағы орындық парталардың түзу тұруына назар аудару.
|


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi-tikbrishti-shbrishtardi-sheshu-saba-tri.html?page=4#Бағалау_–_оқушылардың_материалды_меңгеру_деңгейін_қалай_тексеруді_жоспарлайсыз__Денсаулық_және_қауіпсіздік_техникасының_сақталуы


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi-tikbrishti-shbrishtardi-sheshu-saba-tri.html?page=4#Саралау_–_оқушыларға_қалай_көбірек_қолдау_көрсетуді_жоспарлайсыз_Қабілеті_жоғары_оқушыларға_қандай_міндет_қоюды_жоспарлап_отырсыз


title: Сабақ бойынша рефлексия - Сабақ тақырыбы Тікбұрышты үшбұрыштарды шешу Сабақ түрі

text:
Сабақ мақсаттары/оқу мақсаттары дұрыс қойылған ба? Оқушылардың барлығы ОМ қол жеткізді ме? Жеткізбесе, неліктен? Сабақта саралау дұрыс жүргізілді ме? Сабақтың уақыттық кезеңдері сақталды ма? Сабақ жоспарынан қандай ауытқулар болды, неліктен?
Бұл бөлімді сабақ туралы өз пікіріңізді білдіру үшін пайдаланыңыз. Өз сабағыңыз туралы сол жақ бағанда берілген сұрақтарға жауап беріңіз.
Жалпы баға Сабақтың жақсы өткен екі аспектісі (оқыту туралы да, оқу туралы да ойланыңыз)? 1: 2: Сабақты жақсартуға не ықпал ете алады (оқыту туралы да, оқу туралы да ойланыңыз)? 1: 2: Сабақ барысында сынып туралы немесе жекелеген оқушылардың жетістік/қиындықтары туралы нені білдім, келесі сабақтарда неге көңіл бөлу қажет?
Бағалау парақшасы (БП) 8 «_А_» сынып оқушысы__________
Бағалау парақшасы (БП) 8 «_А_» сынып оқушысы__________
№
тапсырма
ұпай
Жинаған ұпай
Оқушыдан кері байланыс:
а) жақсы меңгердім
б) қиындық тудырған.....
1
Үй жұмысы
8
2
Қайталау
Әр дұрыс жауап 1балл
3
Тест (№1)
4
4
Жұптық жұмыс (№2, №3)
№2: 5
№3: 6
5
Сараланған тапсырма
6
Барлығы
Бағалау парақшасы (БП) 8 «_А_» сынып оқушысы__________
№
тапсырма
ұпай
Жинаған ұпай
Оқушыдан кері байланыс:
а) жақсы меңгердім
б) қиындық тудырған.....
1
Үй жұмысы
8
2
Қайталау
Әр дұрыс жауап 1балл
3
Тест (№1)
4
4
Жұптық жұмыс (№2, №3)
№2: 5
№3: 6
5
Сараланған тапсырма
6
Барлығы
«Жамбыл облысы Қордай ауданы әкімдігі білім бөлімінің №1 Дінмұхамед Қонаев атындағы мектеп-гимназиясы» коммуналдық мемлекеттік мекемесі АШЫҚ САБАҚ
Тақырыбы : Үшбұрыштарды шешу
Сынып: 8 «А» Пәні: геометрия Мұғалімі: Г. Абдрахимова Қордай ауылы, 2019 жыл
1.
Жарықтың сәулелері 150 бұрышпен түседі. Биіктігі 16 м болатын ағаштың жерге түскен көлеңкесінің ұзындығын табыңыздар. Жауабын ондық үлеске дейін жуықтаңыздар
(2б)
2. Барлау бұрышы 1200 болатын шамшырақ биіктігі 30 м болатын мұнараның төбесіне орнатылған.
(2б)
Мұнараның табанындағы шамшырақтың көру аймағына түспейтін d кесіндісінің ұзындығы нешеге тең?
3. К және L радарлық станциялары бір-
бірінен 4,2 км қашықтықта «Шығыс-Батыс» түзуінде орналасқан. К станциясы Р нүктесінде азимут бойынша 580-та ұшақты байқап тапты. L станциясы сол ұшақты азимут бойынша 3280-та тапты. Ұшақ әр станциядан неше км қашықтықта болды? Жауабын бүтінге дейін дөңгелектеңіздер. (3б)


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi-tikbrishti-shbrishtardi-sheshu-saba-tri.html?page=5#Жалпы_баға_Сабақтың_жақсы_өткен_екі_аспектісі_(оқыту_туралы_да,_оқу_туралы_да_ойланыңыз)_1:_2


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi-tikbrishti-shbrishtardi-sheshu-saba-tri.html?page=5#«Жамбыл_облысы_Қордай_ауданы_әкімдігі_білім_бөлімінің_№1_Дінмұхамед_Қонаев_атындағы_мектеп-гимназиясы»_коммуналдық_мемлекеттік_мекемесі_АШЫҚ_САБАҚ


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi-tikbrishti-shbrishtardi-sheshu-saba-tri.html?page=5#Сабақ_барысында_сынып_туралы_немесе_жекелеген_оқушылардың_жетістік/қиындықтары_туралы_нені_білдім,_келесі_сабақтарда_неге_көңіл_бөлу_қажет


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi-tikbrishti-shbrishtardi-sheshu-saba-tri.html?page=5#Тақырыбы_:_Үшбұрыштарды_шешу___Сынып:_8_«А»_Пәні:_геометрия_Мұғалімі:_Г._Абдрахимова_Қордай_ауылы,_2019_жыл


Ұзақ мерзімді жоспар
8.2В бөлімі
Тікбұрышты үшбұрыштың қабырғалары мен бұрыштары арасындағы қатыстар
Мектеп: №1 Дінмұхамед Қонаев атындағы мектеп-гимназиясы
Күні: 20.12
Мұғалімнің аты-жөні: Г. С. Абдрахимова
Сынып: 8 «А»
Қатысқандар саны:20
Қатыспағандар саны:-
Сабақ тақырыбы
Тікбұрышты үшбұрыштарды шешу
Сабақ түрі
Оқушылардың білім және білік дағдыларын қалыптастыру
Осы сабақта қол жеткізілетін оқу мақсаттары
8.1.3.8 берілген екі элементі бойынша тікбұрышты үшбұрыштың бұрыштары мен қабырғаларын табу
Сабақ мақсаттары
синус, косинус, тангенс және котангенсінің мәндерін бұрыштарды анықтау үшін қолданады;
тікбұрышты үшбұрыштың қабырғалары мен бұрыштарын табады;
қолданбалы есептерді шығарады.
Бағалау критерийлері
-синус, косинус, тангенс, котангенс анықтамаларын біледі;
-есеп шығаруда синус, косинус, тангенс, котангенс анықтамаларын қолданады;
-қолданбалы есепті шығарғанда математикалық моделңн құрады
- есептің шарты бойынша жауабын жазады.
Тілдік мақсаттар
Пәндік лексика мен терминолия тікбұрышты үшбұрыштың сүйір бұрышының синус, косинус, тангенс және котангенс мәндері;бұрышқа іргелес катет;бұрышқа қарсы жатқан катет.
Диалогқа/жазылымға қажетті тіркестер - тікбұрышты үшбұрыштың сүйір бұрышының синусының анықтамасы бойынша, берілген бұрышқа қарсы жатқан катет.....
- тікбұрышты үшбұрыштың сүйір бұрышының косинусының анықтамасы бойынша, берілген бұрышқа іргелес жатқан катет.....
тікбұрышты үшбұрыштың сүйір бұрышының тангенсінің анықтамасы бойынша, берілген бұрышқа қарсы жатқан катеттің.....
тікбұрышты үшбұрыштың сүйір бұрышының котангенсінің анықтамасы бойынша, берілген бұрышқа іргелес жатқан катеттің.....
Құндылықтарды дарыту
Бір-бірін тыңдау, кезекпен сөйлеу, өз ойын нақты жеткізу, дәлелдер мен мысалдар келтіру, өздігінен үйренуге талпыну, академиялық шыншылдық, топтық және жұптық жұмыстарда ашық болу.


title: Сабақ тақырыбы Тікбұрышты үшбұрыштарды шешу Сабақ түрі


title: Сабақ Тақырыбы: Тік дөңгелек конус. Конустың жазықтықпен қималары

text:
Қанабек Байсеитов МДШО орта мектебі
Ашық сабақ
Тақырыбы: Тік дөңгелек конус.Конустың жазықтықпен қималары
Пәні: геометрия
Сыныбы :11
Өткізген пән мұғалымы:Ұлықпан.Айжан
Қанабек Байсеитоыв МДШО орта мектебі
Математика пәнінің мұғалімі- Ұлықпан.Айжан.
Геометрия 11сынып
Сабақтың тақырыбы:Тік дөңгелек конус, оның элементтері. Конустың жазықтықпен қималары.
Сабақтың мақсаты:
Оқушыларға конус және оның элементтерімен, конустың жазықтықпен қималарымен таныстыру, конустың қималарына байланысты есептер шығару.
Оқушылардың айналу денелері туралы түсініктерін кеңейту.
Күнделікті өмірмен байланысын көрсету, халықтық педагогикамен байланыстыру, оқушылардың бойында эстетикалық тәрбиені қалыптастыру.
Сабақтан күтілетін нәтиже: 1. Оқушылар конусты, конус элементтерін, конус жазбасымен, конустың биіктігін және бүйір қырын, қимада пайда болған фигуралардың аудандарын формула бойынша есептеп таба алады.
2. Алған білімдерін жүйелі түрде өз сөздерімен жеткізе алады, есептер шығаруда пайдалана біледі.
Белсенді оқыту әдістері: АКТ, СТО: суретті көрнекілік,топпен жұмыс, макеттер, үлестірме материалдары.
Бағалау: формативті бағалау, топтық бағалау.
Дереккөздер: 11 сынып геометрия оқулығы, үлестірмелі материалдар.
Тапсырмалар: 11 сынып геометрия оқулығы, дидактикалық материалдар, үлестірмелі тапсырмалар
Рефлексия: Білемін, білдім, білгім келеді.
Сабақ кезеңдері - мұғалім әрекеті: Оқушы әрекеті:
Ұй тапсырмасын тексеру(ауызша)2 минут №24,25
№24 1) берілгені –цилиндр,
d=12 см, h=3,5 см №24
S=?
S=2πR(h+R) = 2π·6( 3,5+6)=114π см²
h
2) берілгені –цилиндр,
R
R=18 см; h=2,5 дм=25 см.
S=?
S=2πR(h+R) = 2π·18(25+18)=1548π см². №25
№25 берілгені тіктөртбұрыш
4 см
a=5 см, b=4 см.
S цилиндр-?
S=2πR(h+R)=2π·5(4+5)=90π см².
5см
Қайталау сұрақтары; ия-жоқ стратегиясы: (6 минут)
Цилиндр деген көпжаққа жатады.
Көлбеу және тік дөңгелек цилиндрлер болады.
Цилиндрдің бүйір бетінің ауданының формуласы S=2πRh
Цилиндрдің жазбасы үшбұрыш, трапеция.
Дөңгелектің ауданы S=2πR²
Цилиндрдің толық бетінің ауданы S=2πR(h+R)
Дұрыс көпжақтар
Цилиндрді жазықтықпен қиғанда тіктөртбұрыш, дөңгелек, эллипс пайда болады.
Тік цилиндрдің биіктігі жасаушысына тең.
Шеңбердің ұзындығы C=2πR формуласымен есептеледі
Жауаптары:
- ; 2. +; 3. +; 4. -; 5. -; 6. +; 7. -; 8. -; 9. +; 10. +
Қызығушылығын ояту жаңа тақырыпты анықтау : Қазір балалар бізге Гүлмира сөзжұмбақ құрастырып әкелді. Екі топ болып сөзжұмбақты шешейік- сөзжұмбақ шешу: (2минут)
1
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
д
|
ө
|
ң
|
г
|
е
|
л
|
е
|
к
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
2
|
о
|
қ
|
т
|
а
|
у
|
|
|
|
|
3
|
ц
|
и
|
л
|
и
|
н
|
д
|
р
|
|
|
|
|
|
|
4
|
р
|
а
|
д
|
и
|
у
|
с
|
|
|
|
|
|
|
5
|
э
|
л
|
л
|
и
|
п
|
с
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Цилиндрдің табандырында жататын фигура қалай аталады? дөңгелек
Цилиндр сөзін грек тілінен аударғанда қандай мағына білдіреді?оқтау
Тік төртбұрышты оның қабырғаларының бірінен айналдырғанда шығатын фигура... цилиндр
Шеңбердің центрін шеңбер нүктесімен қосатын кесінді. радиус
Цилиндрді жазықтықпен қиғанда қандай фигура пайда болады?эллипс
Жаңа сабақты түсіндіру: сөзжұмбағымыздың тірек сөзі конус болып шықты. Сонымен бүгінгі сабағымыздың тақырыбы : Тік дөңгелек конус, оның элементтері. Конустың жазықтықпен қималары. Сызығышты бір катетінен айналдырып көрсету. Элементтерін айту.
«Бізді қоршаған орта - ол толығымен геометрия» А.Д. Александров
Клоунға бола аласың бас киім,
Тіп – тік болып тұра аласың тас түйін.
Бір катеттен айналғанда үшбұрыш,
Конус болып қаланады басты үйің.
Көрнекі түрде тақта мен макеттерді пайдалану арқылы түсіндіру. 7 минут
Конустың жазықтықпен қималарын оқушылардың өздеріне зерттеуге беру. Оқушы пікірін тыңдау, олықтыру. Келесі кезекті тапсырма берілген Анаргүлге береміз. Анаргүл бізге бізді қоршаған ортадағы конус тәріздес заттар туралы презентация жасап келді.
Жаңа сабақты бекіту. Оқулықпен жұмыс
Есеп шығарту:І –топ № 8, 11;
№8. Берілгені –конус, осьтік қима тең қабырғалы үшбұрыш, R=4
S қима-? S=, S==16 см².
№11.Берілгені: конус, L=13 дм, R=5 дм,h= = =12 дм
ІІ-топ № 9, 10
№9 Берілгені: конус, h=8 м, R=6 м. L=? L= = =10 м
№10берілгені конус, L=8 м, SAO= 60 º, S таб = ? АО= АS = * 8= 4 . S, S=π*=16π см2. Сергіту сәті «Үй, тұрғын, дауыл »
ҰБТ есептері: І-топ L=13, h=5 . R-ты тап? R= = =5
∟АВС=1200, L=6. R, h-? ВАО =30º, h= АВ= * 6= 3, R= = =3
Жаңа сабақты бекіту топпен жұмыс І топ – кластер “Конус”
ІІ топ – “Венн диаграммасы” цилиндр және конус ( Екі топқа тапсырма беріледі. 1-топ Конус туралы алған түсініктерін жазады ( кластер жасайды), 2 топ Цилиндр мен Конусқа Венн диаграммасын құрастырады)
Ортақ қасиеттері
конус
Цилиндр
Конус
Рефлексия: инсерт таблицасы
Білемін
|
Білдім
|
Білгім келеді
|
|
|
|
Бағалау.
р/с
|
Оқушының аты-жөні
|
Үй жұмысы
|
Сөзжұмбақ
|
Конус қимасы
|
Есеп шығару
|
ҰБТ есебі
|
Топпен жұмыс
|
Рефлексия
|
1
|
|
|
|
|
|
|
|
|
2
|
|
|
|
|
|
|
|
|
3
|
|
|
|
|
|
|
|
|
4
|
|
|
|
|
|
|
|
|
5
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Үйге тапсырма
Конус туралы ребус құрастырып келу,
Қайталау тақырып 6.1-6.2 №14
Конустың жазбасы, ауданы.
р/с
|
Оқушының аты-жөні
|
Үй жұмысы
|
Сөзжұмбақ
|
Конус қимасы
|
Есеп шығару
|
ҰБТ есебі
|
Топпен жұмыс
|
Рефлексия
|
1
|
|
|
|
|
|
|
|
|
2
|
|
|
|
|
|
|
|
|
3
|
|
|
|
|
|
|
|
|
4
|
|
|
|
|
|
|
|
|
5
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi-tik-dogelek-konus-konusti-jazitipen-imalari.html#«Бізді_қоршаған_орта_-_ол_толығымен_геометрия»_А.Д._Александров___Клоунға_бола_аласың_бас_киім,___Тіп_–_тік_болып_тұра_аласың_тас_түйін.


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi-til-alfaviti-sintaksis.html?page=2#2-топ_1.Иденфикаторлар_(айнымалылар_атауы)_2.Айнымалы_3-топ_1.Сызықтық_орындау_2.Сызықтық_алгортим_4-топ

title: Практикалық жұмыстар - Сабақ тақырыбы: Тіл алфавиті. Синтаксис

text:
Практикалық жұмыстар. тапсырма*. Төменде берілген программа кодтарын жазуда жіберілген қателерді тап.
код
a = int input()
b = int intut()
t = А + B
print(c)
2-код
a = 8 :
b =118 с
:= а + b
print(c)
3-код
a = int(input())
k = 3 . (a + b) – 4ab
t = a . b print(k);
print(t)
тапсырма**. a, b, с бүтін сандары берілген. Осы сандардың қосындысы мен көбейтіндісінің соңғы цифрларының қосындысын экранға шығар.
Мысалы
Нәтиже
Түсініктеме
9
4
2
7
9 . 4 . 2 = 72
9 + 4 + 2 = 15
2 + 5 = 7
Топтық тапсырма.
Әр топқа сабақта өтілген терминдерді бөліп беремін.Өзіне берілген терминдерді басқа топқа түсіндіріп береді
топ
1.Python тілінің алфавиті.
2.Қызметтік сөздер.
2-топ 1.Иденфикаторлар (айнымалылар атауы)
2.Айнымалы
3-топ 1.Сызықтық орындау
2.Сызықтық алгортим
4-топ 1.Амалдар мен өрнектер
2.Input() Функциясы
Презентация
Python бағдарламасы
Сабақтың соңы
Үй тапсырмасы
Сабақты бекіту. Өзін-өзі бағалау «Жапондық бағалау» әдісі арқылы бағаланады. Үй тапсырмасы
Жүк көлігі мен мотоциклші бір уақытта кездесіп, қарама- қарсы жаққа қарай қозғалыс жасаған. Тапсырма: А) 6 сағаттан соң олардың арасындағы қашықтықты есептейтін сызықтық программаның кодын құрастыр (1-сурет). Ә) К сағаттан соң олардың арасындағы қашықтықты есептейтін сызықтық программаның кодын құрастыр (2-сурет).
1 сурет 2 сурет Мақсаты: Мұғалімнің көмегінсіз өтілген тақырыпты пысықтау оқулық


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi-til-alfaviti-sintaksis.html?page=2#Ә)_К_сағаттан_соң_олардың_арасындағы_қашықтықты_есептейтін_сызықтық_программаның_кодын_құрастыр_(2-сурет).__1_сурет_2_сурет


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi-til-alfaviti-sintaksis.html?page=2#Жүк_көлігі_мен_мотоциклші_бір_уақытта_кездесіп,_қарама-_қарсы_жаққа_қарай_қозғалыс_жасаған._Тапсырма


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi-til-alfaviti-sintaksis.html?page=2#Топтық_тапсырма_._Әр_топқа_сабақта_өтілген_терминдерді_бөліп_беремін.Өзіне_берілген_терминдерді_басқа_топқа_түсіндіріп_береді__топ


title: Сабақ тақырыбы: Тіл алфавиті. Синтаксис

text:
1.Оқушылармен амандасу, түгендеу.
2.Өткен сабақты пысықтау.
«Банокомат» әдісі арқылы сұрақтар қойылады.Әрбір сұраққа 15 секунд уақыт беріледі.
Программалау дегеніміз не?
IDE-нің неше құрамдас бөлігі бар?
3. «Программалау тілі» ұғымы туралы не білесің?
4.Компилятор дегеніміз не?
5.Интерпретатор дегеніміз?
6.Print қандай оператор?
Жаңа тақырыппен таныстыру, сабақтың мақсаттарымен таныстыру. птерден сөз, сөздерден сөйлем құралатыны сияқты программалау тілінің де өз алфавиті бар. Программалау тілін үйренуді бастаған кезде оның командаларын жазу үшін қандай таңбалар қолдану керектігін анықтау керек. Python тілінің алфавиті төмендегідей құрылымға ие (1-схема).
Идентификаторлар (айнымалылар атауы) – әріппен басталатын цифрлар мен әріптер тізбегі. Идентификатор латын әріптерінен, төменгі сызу таңбасы _k1 және 0 мен 9 арасындағы цифрлардан құралады. Мысалы, A, s25, a1b88, tri_plus_dv, zzz. Python-ның әріптер регистрі үлкен және кіші әріптерге ажыратылып берілген. Мысалы, komp1 және KOMP1 – екеуі екі түрлі айнымалыға жатады. Программада қолданылатын айнымалыларды идентификатор деп атайды.
Айнымалы – мәні мен типі бар шама. Программамен жұмыс барысында айнымалылардың мәнін өзгертіп отыруға болады. Қызметтік сөздер. Кейбір атауларды программалау барысында айнымалы ретінде қолдануға болмайды. Мұндай сөздер қызметтік сөздер деп аталады. Мысалы: for, if, class, def және т.б. Python тілінің синтаксисі • Программадағы жолдардың соңына нүкте мен үтір қою міндетті емес. • Бірнеше команданы бір жолда нүктелі үтір (;) арқылы жазуға болады. •
Үш санның қосындысының мәні а айнымалысына меншіктеледі. Меншіктеу – айнымалыға жаңа мән жүктеу. 3. а айнымалысының мәні экранға шығады. Компьютер жадында айнымалылардың мәндерінің өзгеруін шартты түрде кесте арқылы көрсетейік. Программаның 1-жолы орындалғанда компьютер жадындағы 3 ұяшық a, b, c атауларын алып, оларға тиісті мәндер меншіктеледі. 2-қатар орындалғанда а, b, c ұяшықтарындағы.


title: Жаңа тақырыпты меңгеру - Сабақ тақырыбы: Тіл алфавиті. Синтаксис

text:
Жаңа тақырыпты меңгеру.
Learningapps бағдарламасында Python тілінің алфавитінің түрлерін салыстырады.
Практикалық жұмыстар.
тапсырма*. Төменде берілген программа кодтарын жазуда жіберілген қателерді тап.
код
a = int input()
b = int intut()
t = А + B
print(c)
2-код
a = 8 :
b =118 с
:= а + b
print(c)
3-код
a = int(input())
k = 3 . (a + b) – 4ab
t = a . b print(k);
print(t)
тапсырма**. a, b, с бүтін сандары берілген. Осы сандардың қосындысы мен көбейтіндісінің соңғы цифрларының қосындысын экранға шығар.
Мысалы
|
Нәтиже
|
Түсініктеме
|
9
4
2
|
7
|
9 . 4 . 2 = 72
9 + 4 + 2 = 15
2 + 5 = 7
|
|
Презентация
https://learningapps.org/watch?v=psoycgf7223
Python бағдарламасы
|


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi-til-alfaviti-sintaksis-v2.html?page=2#Ә)_К_сағаттан_соң_олардың_арасындағы_қашықтықты_есептейтін_сызықтық_программаның_кодын_құрастыр_(2-сурет).


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi-til-alfaviti-sintaksis-v2.html?page=2#Жүк_көлігі_мен_мотоциклші_бір_уақытта_кездесіп,_қарама-_қарсы_жаққа_қарай_қозғалыс_жасаған._Тапсырма


title: сурет 2 сурет - Сабақ тақырыбы: Тіл алфавиті. Синтаксис

text:
Үй тапсырмасы Жүк көлігі мен мотоциклші бір уақытта кездесіп, қарама- қарсы жаққа қарай қозғалыс жасаған. Тапсырма: А) 6 сағаттан соң олардың арасындағы қашықтықты есептейтін сызықтық программаның кодын құрастыр (1-сурет).
Ә) К сағаттан соң олардың арасындағы қашықтықты есептейтін сызықтық программаның кодын құрастыр (2-сурет).


title: Сабақ тақырыбы: Тіл алфавиті. Синтаксис

text:
1.Оқушылармен амандасу, түгендеу.
2.Өткен сабақты пысықтау.
«Банокомат» әдісі арқылы сұрақтар қойылады.Әрбір сұраққа 15 секунд уақыт беріледі.
Программалау дегеніміз не?
IDE-нің неше құрамдас бөлігі бар?
3. «Программалау тілі» ұғымы туралы не білесің?
4.Компилятор дегеніміз не?
5.Интерпретатор дегеніміз?
6.Print қандай оператор?
Жаңа тақырыппен таныстыру, сабақтың мақсаттарымен таныстыру. птерден сөз, сөздерден сөйлем құралатыны сияқты программалау тілінің де өз алфавиті бар. Программалау тілін үйренуді бастаған кезде оның командаларын жазу үшін қандай таңбалар қолдану керектігін анықтау керек. Python тілінің алфавиті төмендегідей құрылымға ие (1-схема).
Идентификаторлар (айнымалылар атауы) – әріппен басталатын цифрлар мен әріптер тізбегі. Идентификатор латын әріптерінен, төменгі сызу таңбасы _k1 және 0 мен 9 арасындағы цифрлардан құралады. Мысалы, A, s25, a1b88, tri_plus_dv, zzz. Python-ның әріптер регистрі үлкен және кіші әріптерге ажыратылып берілген. Мысалы, komp1 және KOMP1 – екеуі екі түрлі айнымалыға жатады. Программада қолданылатын айнымалыларды идентификатор деп атайды.
Айнымалы – мәні мен типі бар шама. Программамен жұмыс барысында айнымалылардың мәнін өзгертіп отыруға болады. Қызметтік сөздер. Кейбір атауларды программалау барысында айнымалы ретінде қолдануға болмайды. Мұндай сөздер қызметтік сөздер деп аталады. Мысалы: for, if, class, def және т.б. Python тілінің синтаксисі • Программадағы жолдардың соңына нүкте мен үтір қою міндетті емес. • Бірнеше команданы бір жолда нүктелі үтір (;) арқылы жазуға болады. • Программа жазу барысында басқа программалау тілдеріндегідей begin..end және {..} жақшалар қолданылмайды. Керек болған жағдайда ондай жақшалардың орнына 4 бос орын немесе табуляция қойылады. Python-да толыққанды программа жасау үшін программа терезесінде File (Файл) – New File командаларын орындап, жаңа программа жазу алаңын дайындап аламыз. Бұл бетке жазылған программа кодын орындау үшін Run – Run Module командаларын басамыз. Төмендегі программа кодына назар аударайық: Мысал: Нәтиже: a = 4; b = 12; c = 10 a = a + b + c print (a) 26 Бірінші мысалдың программа кодына түсініктеме берейік: 1. a, b және с айнымалыларының мәні сәйкесінше 4, 12 және 10-ға тең. 2. Үш санның қосындысының мәні а айнымалысына меншіктеледі. Меншіктеу – айнымалыға жаңа мән жүктеу. 3. а айнымалысының мәні экранға шығады. Компьютер жадында айнымалылардың мәндерінің өзгеруін шартты түрде кесте арқылы көрсетейік. Программаның 1-жолы орындалғанда компьютер жадындағы 3 ұяшық a, b, c атауларын алып, оларға тиісті мәндер меншіктеледі. 2-қатар орындалғанда а, b, c ұяшықтарындағы.


title: Сабақ Тақырыбы: Тілдің мәні. Тілдің қоғамдық мәні, табиғаты мен қызметі

text:
№2 практикалық сабақ
Тақырыбы: Тілдің мәні. Тілдің қоғамдық мәні, табиғаты мен қызметі.
Сұрақтар:
1.Қоғам, қоғамдық формация дегеніміз не?
2. Тілдің табиғаты?
3.Тілге биологиялық, психологялық, таптық көзқарастар.
4. Тілдің коммуникативтік, экспрессивті, эмотивті, номинативті қызметтері?
Тіл – атадан балаға үйретілген құрал. Жаңа туған бала өз ата-анасының тілінде сөйлеуі де, сөйлемеуі де мүмкін. Жаңа туған жас бала өзі өскен ортаның тілінде сөйлейді. Бұл – тілдің биологиялық құбылыс еместігін дәлелдейді.
Лингвистердің енді бір тобы тілді психикалық құбылыс деп түсіндіреді. Мұның мәнісі: «тіл – құдай тағаланың жаратқан нәрсе емес, оны жеке адам жасайды, жеке адамның рухы туғызады» ,- деген түсініктен туған.. Бұл да қате пікір. Егерде тіл рухтың көрінісі болса, әр адамның жеке-жеке тілі болған болар еді де, бір тұтас халықтың, ұлттың тілі болмас еді. Тіл – жалпы халықтық құбылыс, сөйлеу – сол құралды пайдалану.
Кеңес лингвистикасында Николай Яковлевич Марр тілге таптық сипат берді. Революция тілде де болады деген қате пікірлер айтты. Осы айтылған пікірлерді саралай келе тіл, шын мәнінде, қоғамдық құбылыс. Тіл мен қоғамның өзара байланысы екі жақты. Біріншіден, тілсіз ешбір қоғам өмір сүре алмайды. Тіл жоқ жерде адамдардың қоғамда бірлесіп еңбек етуі, қоғамдық өмірді ұйымдастыруы мүмкін емес. Қоғамның өмір сүруі, адамдардың бірлесіп еңбек етуі үшін қатынас құралы, пікір алысудың құралы – тіл қажет.
Тіл – адам қоғамы дамуының шарты. Екіншіден, тіл қоғам бар жерде ғана өмір сүреді. Қоғам – тілдің өмір сүруінің шарты, ұжымнан тыс тіл жоқ.
Тілге анықтама беруде ең алдымен оның әлеуметтік қызметі, яғни қоғамдағы адамдардың қатынас құралы болу қызметі негізге алынады. Лингвистикада тілдің мұндай қызметі коммуникативтік (латынша «қатынас», «байланыс») функциясы, қызметі деп аталынады.
Тілдің екінші қызметі – адам ойын қалыптастыру және сол ойды жеткізу құралы болу. А.А.Реформацкий тілдің мұндай қызметін экспрессивті функциясы деп те атайды.
Үшінші қызметі эмотивті (латынша «алаңдату», «қызықтыру») функциясы. Мұны тілдің аффективті, эмоционалды қызметі деп те атай береді. Өйткені тіл адамның еркі, ішкі күйініш-сүйініш, сезімін білдіре алады. Яғни тіліміздегі тілдік бірлік адамның сол затқа, ұғымға деген өзіндік (субъективті) қатынасын, эмоциясын білдіре алады. Ол үшін одағайлар, еліктеуіш, кішірейту, еркелету қосымшалары, бұйрық етістік формалары, интонация мен сөздердің орын тәртібі тәсілдері қолданады. Мысалы: әке – әкешім – әкетай, алақай, қап, т.б.
Төртінші тілдегі толық мағыналы дербес сөздер заттар мен құбылыстарды білдіріп номинативті (латынша «атауыш») қызмет атқарады. Яғни тіліміздегі әрбір сөз, сөз тіркесі – белгілі бір заттың, ұғымның, қимылдың, сынның аты, атауы болып табылады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сабақ тақырыбы: Тіл-рухани қазына Мақсаты

text:
1 Сөз мәдениеті, адам өміріндегі сөз мәдениетінің рөлі туралы түсінік беру.Сөз – адам болмысының айнасы, өмірлік əрекетінің негізгі құралы, Сөз мәдениеті пәніне қатысты ұғымдармен таныстыру
2. Тақырыпты оқушылардың өздерінің меңгеруіне жағдай туғыза отырып, жеке, топтық, жұптық, жұмыс жасау барысында сыныптың қарым-қатынасын дамыту. Оқуға уәж туғызу, шығармашылыққа баулу;
3. Адамгершілікке, ынтымақтастыққа тәрбиелеу.
Сабақ түрі:
Тақырыпты өздігінен меңгерту сабағы.
Әдістері:
Жеке, топтық, жұптық жұмыс, жоғары деңгейлі сұрақтар, деңгейлік тапсырмалар.
Қажетті қосымша құралдар:
Слайд-презентация, топ идеясын қорғауға қолданылатын құралдар (түрлі түсті маркерлер, «А-3» қағаздары, скотч, қайшы т.б.)
Күтілетін нәтиже:
Әдеби тілдің ерекшеліктерін ұғынып, оны тәжірибеде қолдана білу. Қазақ тілінің мемлекеттік тіл ретіндегі маңызын білу. Әдеби тілдің нормаларын білу және күнделікті өмірде сақтай білу.
1. Амандасу. Оқушылар өз жұбының қолына қолын қойып тұрып,, жазғы демалыстан кейінгі толғаныстарымен бөліседі.
2. Топқа бөлу. (Қатарға бөліну арқылы).
Оқушылармен амандасады.
Оқушылар бір-біріне тілектер айтады, сәттілік тілейді
ІІ Жаңа тақырыпқа шығу
3-беттегі мәтінді оқыту.
Сабақ тақырыбын, мақсатын айтып беріңдер.
Ауызша түсіндіреді
Оқығандары, түсінгендері бойынша қысқаша тұжырым жасайды.
ІІІ Тақырыпты меңгерту кезеңі.
Талқылауға арналған сұрақтар:
Түркі тілінде сөйлейтін халықтар
Қыпшақ-ноғай тілдеріне жататын тілдер
С.Аманжоловтың тілдің қалыптасуы жайлы пікірі
«Қазақ тілі-дамыған, жетілген, бай, икемді тілдің бірі» -дегенді қалай түсінесің?
Карл Линнейдің пікірі не жайлы?
Халық батыры Б.Момышұлының тілсіздік туралы айтқаны.
Тіл мәдениеті
Тіл туралы Заңдағы тілге байланысты баптар
Тақырыпты өздіктерінен оқиды,жұбымен, топ мүшелерімен талқылайды. Топ идеясын қорғайды.Бағалау жасайды.
Пікіралмасады, екі жұлдызша, бір ұсыныс айтады. бағалайды.
Сергіту сәті
«Қайталап көрсету»
Оқушылармен бірге орындайды.
Бір оқушыны алға шығарып, оның қимылын қайталату.
Қолдану
Тіл құдіреті, тіл мәдениеті жайлы мәтіндерді оқыту. Пікір алмастыру.
Ауызша өз түсінгендерін айтып беруге тапсырма береді.
1. Қорытынды рефлексия бойынша тақырыптың қиын тиген тұсын қайталаңдар. 2. Көрнекті ақын-жазушылардың тіл жайлы шығармаларын жаттап келу.
Түсіндіреді
Күнделікке жазады
ІХ Мұғалімнің
Бағалауы.
Журналға, күнделікке баға қояды
Сабақ кезеңдері
Мұғалім әрекеті
Оқушы әрекеті
Сабақ тақырыбы:
Сөз мәдениеті ұғымына түсінік
Мақсаты:
1 Сөз мәдениеті, адам өміріндегі сөз мәдениетінің рөлі туралы түсінік беру.Сөз – адам болмысының айнасы, өмірлік əрекетінің негізгі құралы, Сөз мәдениеті пәніне қатысты ұғымдармен таныстыру
2. Тақырыпты оқушылардың өздерінің меңгеруіне жағдай туғыза отырып, жеке, топтық, жұптық, жұмыс жасау барысында сыныптың қарым-қатынасын дамыту. Оқуға уәж туғызу, шығармашылыққа баулу;
3. Адамгершілікке, ынтымақтастыққа тәрбиелеу.
Сабақ түрі:
Тақырыпты өздігінен меңгерту сабағы.
Әдістері:
Жеке, топтық, жұптық жұмыс, жоғары деңгейлі сұрақтар, деңгейлік тапсырмалар.
Қажетті қосымша құралдар:
Слайд-презентация, топ идеясын қорғауға қолданылатын құралдар (түрлі түсті маркерлер, «А-3» қағаздары, скотч, қайшы т.б.)
Күтілетін нәтиже:
Әдеби тілдің ерекшеліктерін ұғынып, оны тәжірибеде қолдана білу. Қазақ тілінің мемлекеттік тіл ретіндегі маңызын білу. Әдеби тілдің нормаларын білу және күнделікті өмірде сақтай білу.
І Ұйымдастыру кезеңі
1. Амандасу. «Шаттық шеңбері»
2. Топқа бөлу. (Сөздер арқылы).
Оқушылармен амандасады.
Оқушылар бір-біріне тілектер айтады, сәттілік тілейді
ІІ Жаңа тақырыпқа шығу
3-беттегі мәтінді оқыту.
Сабақ тақырыбын, мақсатын айтып беріңдер.
Ауызша түсіндіреді
Оқығандары, түсінгендері бойынша қысқаша тұжырым жасайды.
ІІІ Тақырыпты меңгерту кезеңі.
Талқылауға арналған сұрақтар:
Әдеби норма туралы не білесіңдер?
А.Байтұрсыновтың оқулығы
Орфографиялық және орфоэпиялық норма хақында не білесіңдер?
Инверсия, оның ерекшелігі
Лексикалық, грамматикалық нормалар турасында не айтасыңдар?
Оқушыны қадағалайды,бағыттайды
Тақырыпты өздіктерінен оқиды,жұбымен, топ мүшелерімен талқылайды. Топ идеясын қорғайды.Бағалау жасайды.
Пікіралмасады, екі жұлдызша, бір ұсыныс айтады. бағалайды.
Сергіту сәті
«Биші кірпі» видеосы арқылы жаттығу
Оқушылармен бірге орындайды.
Интерактивті тақтаға қарап, қимылдар жасау
Қолдану
1-тараудың 1-бөлімін оқыту. Тезис-конспект жасату.
6-жаттығу. Қанатты сөздердің мәнін ашу. Асты сызылған сөздерге фонологиялық талдау жасау.
1. Қорытынды рефлексия бойынша тақырыптың қиын тиген тұсын қайталаңдар. 2. 7,8-жаттығуларды орындау.
Түсіндіреді
Күнделікке жазады
ІХ Мұғалімнің
Бағалауы.
Журналға, күнделікке баға қояды
Сабақ тақырыбы:
Сөз мәдениеті және тілдік қарым-қатынас
Мақсаты:
1 Сөз мәдениеті, адам өміріндегі сөз мәдениетінің рөлі туралы түсінік беру.Сөз – адам болмысының айнасы, өмірлік əрекетінің негізгі құралы, Сөз мәдениеті пәніне қатысты ұғымдармен таныстыру
2. Тақырыпты оқушылардың өздерінің меңгеруіне жағдай туғыза отырып, жеке, топтық, жұптық, жұмыс жасау барысында сыныптың қарым-қатынасын дамыту. Оқуға уәж туғызу, шығармашылыққа баулу;
3. Адамгершілікке, ынтымақтастыққа тәрбиелеу.
Сабақ түрі:
Тақырыпты өздігінен меңгерту сабағы.
Әдістері:
Жеке, топтық, жұптық жұмыс, жоғары деңгейлі сұрақтар, деңгейлік тапсырмалар.
Қажетті қосымша құралдар:
Слайд-презентация, топ идеясын қорғауға қолданылатын құралдар (түрлі түсті маркерлер, «А-3» қағаздары, скотч, қайшы т.б.)
Күтілетін нәтиже:
Әдеби тілдің ерекшеліктерін ұғынып, оны тәжірибеде қолдана білу. Қазақ тілінің мемлекеттік тіл ретіндегі маңызын білу. Әдеби тілдің нормаларын білу және күнделікті өмірде сақтай білу.
І Ұйымдастыру кезеңі
1. Амандасу. Оқушылар өз жұбының қолына қолын қойып тұрып,, жазғы демалыстан кейінгі толғаныстарымен бөліседі.
2. Топқа бөлу. (Қатарға бөліну арқылы).
Оқушылармен амандасады.
Оқушылар бір-біріне тілектер айтады, сәттілік тілейді
ІІ Жаңа тақырыпқа шығу
3-беттегі мәтінді оқыту.
Сабақ тақырыбын, мақсатын айтып беріңдер.
Ауызша түсіндіреді
Оқығандары, түсінгендері бойынша қысқаша тұжырым жасайды.
ІІІ Тақырыпты меңгерту кезеңі.
Талқылауға арналған сұрақтар:
Түркі тілінде сөйлейтін халықтар
Қыпшақ-ноғай тілдеріне жататын тілдер
С.Аманжоловтың тілдің қалыптасуы жайлы пікірі
«Қазақ тілі-дамыған, жетілген, бай, икемді тілдің бірі» -дегенді қалай түсінесің?
Карл Линнейдің пікірі не жайлы?
Халық батыры Б.Момышұлының тілсіздік туралы айтқаны.
Тіл мәдениеті
Тіл туралы Заңдағы тілге байланысты баптар
Оқушыны қадағалайды,бағыттайды
Тақырыпты өздіктерінен оқиды,жұбымен, топ мүшелерімен талқылайды. Топ идеясын қорғайды.Бағалау жасайды.
Пікіралмасады, екі жұлдызша, бір ұсыныс айтады. бағалайды.
Сергіту сәті
«Қайталап көрсету»
Оқушылармен бірге орындайды.
Бір оқушыны алға шығарып, оның қимылын қайталату.
Қолдану
Тіл құдіреті, тіл мәдениеті жайлы мәтіндерді оқыту. Пікір алмастыру.
Ауызша өз түсінгендерін айтып беруге тапсырма береді.
1. Қорытынды рефлексия бойынша тақырыптың қиын тиген тұсын қайталаңдар. 2. Көрнекті ақын-жазушылардың тіл жайлы шығармаларын жаттап келу.
Түсіндіреді
Күнделікке жазады
ІХ Мұғалімнің
Бағалауы.
Журналға, күнделікке баға қояды
Сабақ тақырыбы:
Тілдік норма және жаңа қолданыстар
Мақсаты:
1. тілдік норма жайлы пікір қалыптастыру, тілдік норма түрлерінің ерекшеліктері туралы мәлімет беру.
2. Тақырыпты оқушылардың өздерінің меңгеруіне жағдай туғыза отырып, жеке, топтық, жұптық, жұмыс жасау барысында сыныптың қарым-қатынасын дамыту. Оқуға уәж туғызу, шығармашылыққа баулу;
3. Адамгершілікке, ынтымақтастыққа тәрбиелеу.
Сабақ түрі:
Тақырыпты өздігінен меңгерту сабағы.
Әдістері:
Жеке, топтық, жұптық жұмыс, жоғары деңгейлі сұрақтар, деңгейлік тапсырмалар.
Қажетті қосымша құралдар:
Слайд-презентация, топ идеясын қорғауға қолданылатын құралдар (түрлі түсті маркерлер, «А-3» қағаздары, скотч, қайшы т.б.)
Күтілетін нәтиже:
Тілдік норма және жаңа қолданыстар ерекшеліктерін ұғынып, оны тәжірибеде қолдана білу. Қазақ тілінің мемлекеттік тіл ретіндегі маңызын білу. Әдеби тілдің нормаларын білу және күнделікті өмірде сақтай білу.


|
Сабақ тақырыбы: «Тірек-қимыл аппараты. Адамның қаңқасы»
|
Дата | 17.02.2023 | өлшемі | 4,3 Mb. | | #68838 | түрі | Сабақ |
| Байланысты: сүйек през бейсенбі (1) - Сабақ тақырыбы: «Тірек-қимыл аппараты. Адамның қаңқасы»
- Қимылдауға, секіріп, жүгіруге бізге не көмектеседі?
- Қаңқа қандай функциялар атқарады?
- Қысқа
- Омыртқа
- Алақан
- Табан
- Саусақ
- сүйектері
- Жалпақ
- Жауырын
- Бассүйек
- Төс
- Жамбас
- сүйектері
- Сүйектің химиялық құрамының маңызы?
- Қолдың еркін қозғалатын қаңқасы
- Адамның қаңқа сүйектерінің бөлімдерін атаңдар
- Омыртқа жотасының бөлімдері
- Кеуде қуысының сүйектерін атңдар?
- Қолдың еркін қозғалатын қаңқасы
- Аяқтың еркін қозғалатын қаңқасы
- Жамбас, кәрі жілік, жауырын, ортан жілік, омыртқа, асықты жілік, қабырға, төс, ми сүйегі, алақан саусақтары, табан сүйегі, тоқпан жілік
| | | - Кәрі жілік
- Ортан жілік
- Асықты жілік
- Тоқпан жілік
| - Жамбас
- Жауырын
- Қабырға
- Төс
- Ми сүйегі
-
| | - Сен білесің бе?
- Адам қанқасында 1200 г кальций,
- 530 г фосфор,
- 11 г магний бар.
- Сүйек кірпіштен 30 есе,
- ал граниттен 2,5 есе қатты.
- Қаттылығы жағынан қорғасыннан
- 9есе асып түседі.
- Адамның ортан жілігі тік тұрған күйінде 1,5 т,
- ал асықты жілігі 1,8 т қысымға шыдайды.
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Сабақ тақырыбы: «Тірек-қимыл аппараты. Адамның қаңқасы»


title: Пысықтау сұрақтары - Сабақ Тақырыбы: Тірі жасуша біртұтас динамикалық жүйе. Прокаритотты және эукариотты жасушалар

text:
Пысықтау сұрақтары
1. Нуклеин қышқылдарының құрамы мен құрылысы.
2. Нуклеин қышқылдарының маңызы
3. Нуклеин қышқылдарының да ақуыздар сияқты әр түрлі құрылымдары болады.
№ 6практикалық сабақ
Тақырыбы: ДНҚ-ның құрылысы және физико-химиялық құрамы және олардың тұқымқуалаушылық ақпаратты іске асырудағы мәні.
Мақсаты:Нуклеин қышқылдарының генетикалық рөлі. ДНҚ құрылысы. Уотсон-Крик моделі. ДНҚ-ның қос тізбекті құрылысымен танысу.
Жұмыстың орындалуына түсініктеме: Нуклеин қышқылдарының генетикалық рөлі. ДНҚ құрылысы. Уотсон-Крик моделі. ДНҚ-ның қос тізбекті құрылысымен танысып дәптерге жазып алу
Қажетті құрал-жабдықтар:ДНҚ-ның қосширатылған кескінделген модельі. Кестелер мен таблицалар
Тапсырма: 1. ДНҚ тізбегінің құрылысын танысып жазу. Схемадан ДНҚ құрылысын салып алып, мыналарды белгілеу. ДНК түрлерін түсіндіру
Қысқаша сипаттама: ДНҚ жануарлардың, өсімдіктер мен микро-организмдердің барлық жасушасының ядросында болады. Гистон ақуызымен бірге ол нуклеогистон комплексін түзеді де, хроматиннің негізгі массасын құрайды. ДНҚ ядроларда кездесуімен қатар өсімдіктер митохондриясы мен пластидтерінен де табылған.
ДНҚ-ның спиралінің диаметрі 20 ангстрем. Бір – бірімен параллель жатқан көрші жұп негіздердің ара қашықтығы 3,4 ангстрем. Спиральдің бір айналымына жұптасқан 10 азоттық негіздер кіреді, яғни спиральдың бір айналымы ұзын ДНҚ молекуласының бойындағы 34 ангстрем бөлікті алып жатыр. ДНҚ молекулаларын созса, ұзындығы 2 метрге жетеді, яғни диаметрі 20 ангстрем, ұзындығы 2 метр. ДНҚ молекуласын 100º с температурада қайнатса оның тізбектері бір – бірінен ажырайды.
ДНҚ нуклеотидінің құрамы:Дезоксирибонуклеин қышқылы (ДНҚ) - тірі организмдердегігенетикалық ақпараттың ұрпақтан-ұрпаққа берілуін,сақталуын,дамуы мен қызметін қамтамасыз етуіне жауапты нуклеин қышқылының екі түрінің бірі.ДНҚ-ның негізгі құрылымдық бірлігі – үш бөліктен құралған нуклеотид. Бірінші бөлігі – дезоксирибоза (бескөміртекті қант); екіншісі – пуриндік негіздер: аденин (А) мен гуанин (Г) және пиримидиндік негіздер: тимин (Т) мен цитозин (Ц); үшіншісі – фосфор қышқылының қалдығы.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: ДНҚ құрылымы - Сабақ Тақырыбы: Тірі жасуша біртұтас динамикалық жүйе. Прокаритотты және эукариотты жасушалар

text:
ДНҚ құрылымы: ДНҚ – ұзын макромолекула, оның негізгі құрылыс мүшелері дезоксирибонуклеотидтер болып табылады. Нуклеотид үш құрылымды элементтен: органикалық қосылыстан, көмірсутегінен және фосфор қышқылынан құралған. ДНҚ – да дезоксирибоза деп аталатын көмірсутегімен фосфор қышқылы барлық нуклеотидтерде бірдей. Нуклеотидтерде органикалық қосылыстар бірнешеу: аденин, тимин, гуанин және цитозин. ДНҚ молекуласы ширатылған қос тізбекті спираль тәрізді иірілген. Әр тізбектің нуклеотидтерінің бір – бірімен кезектесіп жалғасқан көмірсутегімен фосфоттардың қатары осы спиральдың қаңқасы болып табылады.
Шиыршықтың ішкі кеңістігінде бір тізбектің азоттық негіздері екінші тізбекке сәйкес негіздермен сутегілік байланыстар құрап, бір – бірімен берік ұстасып тұрады. Азоттық негіздердің химиялық құрылыстарының ерекшеліктері бір тізбектің аденині екі сутегілік байланыс нәтижесінде екінші тізбектің тек цитозинмен ғана біріге алатынын көрсетеді. Яғни, бір тізбектің бойындағы азоттық негіздердің қандай кезекпен орналасқаны белгілі болса, онда ол тізбекпен бірігіп тұрған екінші тізбектің бойындағы азоттық негіздердің орналасу тәртібін де өте оңай анықтауға болады. Осындай бірімен – бірі сәйкес келетін тізбектерді бір – біріне комплементарлы деп атайды. ДНҚ тізбектерінің бағыты бір – біріне қарама – қарсы.
Көп уақытқа дейін ДНҚ-ның құрылымының үш түрлі қалыпы белгілі болған, олар қолайлы жағдайларда өзара өзгеру арқылы құбылып отырған. Осы үлгілердің жалпы қасиетттері төмендегі кестеде жинақталған.
ДНҚ құрылымдық топтар ретінде бірнеше типте кездеседі 1-кесте
Шиыршық
типі
|
Бір орамдағы
негіздер жұбының
саны
|
Бір жұптық айналым бұрышы 1),
градустар
|
Негіздік
жұптардың ара қашық-тығы, °А
|
Шиыршық диа-
метрі, °А
|
A
|
11
|
+32,7
|
2,56
|
23
|
В
|
10
|
+36,0
|
3,38
|
19
|
С
|
9 '/з
|
+38,6
|
3,32
|
19
|
Z
|
12
|
-30,0
|
3,71
|
18
|
1) Айналым бұрышы (+) белгісімен оң шиыршықталған және (-) белгімен сол шиыршықталған ДНҚ көрсетілген. Шиыршықтардың В-пішіні Уотсон және Крик өз үлгісін құрған, типі ДНҚ талшықтарында өте жоғары ылғалдылықта (92%) және төменгі иондық күші бар ерітінділерде кездеседі.
А-пішіні ДНҚ талшықтарында 75% ылғалдылықта және қарама-қарсы зарядталған натрий, калий немесе цезий иондарының ортасын қалайды. В-формасындағы шиыршық осіне міндетті түрде перпендикуляр орналасқан, негіздер А-пішінде шиыршықтың осіне қарай көлбей орналасқан және бір орамдағы олардың саны көбірек. Биологиялық тұрғыдан А-форма қызықтырады, себебі оның конформациясы, ДНҚ-РНҚ будандарының құрылымына және РНҚ-ның қос шиыршықты бөлшектеріне жақын болуы мүмкін. Оның себебі РНҚ-ның В-пішініне кіруге 2-гидроксильдік топ бөгет жасайды.
С-форма, ДНҚ 66% ылғалдылықта болғанда литий иондарынын қатысуымен түзіледі. Оның бір орамында Д-ДНҚ-мен салыстырғанда негіздер жұбы аз.
Бұл үш формаларда нуклеотидтер бірізділігінен тәуелсіз барлық ДНҚ-лар бола алады. Келесі пішіндер негіздер жұптарының ерекшелігіне байланысты ғана ДНҚ-лары болады.
Д және Е-пішіндерде (мүмкін, бір пішіннің әртүрлі варианттары болуы ықтимал) бір орамда әлдеқайда аз жұптар (8 және 7,5) болады және тек ДНҚ құрамында гуанин жоқ молекулаларында табылған.
Z-пішін классикалық құрылымдағы топтардан мүлде өзгеше. Бұл форма - сол шиыршықты, ал басқалары оңға қарай шиыршықталған. Оның орамында жұптар саны көбірек, яғни аз шиыршықталған және жіңішкелеу. Өзінің атын шиыршықтың бойында қант-фосфат желісінің зигзагты (zigzag - ирек) орналасу түріне байланысты алған. В-формадағы ДНҚ-ның иілімі жатық .
Z-формалы қос шиыршықтар пурин-пиримидин бір ізділік кезектесе орналасқан полимерлерде табылған. Осыған дейін ДНҚ-ны біз оқшау жеке құрылым ретінде қарадық. Шындығында ол белоктармен байланысты, ал белоктар В-пішіннің Z-пішініне айналуына бірсыпыра әсер етуі мүмкін. Мысалы, гистондармен байланыстағы ДНҚ (эукариоттық ядродағы негізгі хромосомалық белоктар) бір формадан екіншісіне ауыспайды, ал бос ДНҚ-да сондай жағдайда байқалады. Сөйтіп, in vivo Z-ДНҚ түзілу үшін басты шарттың бірі, оның құрылымын тұрақтандыратын ерекше белоктардың қатысуы мүмкін.
Қос шиыршық супершиыршықталуы (лат. "super" - шамадан тыс деген ұғым) мүмкін. ДНҚ жөнінде біз осыған дейін желінің бойына орналасқан қос тізбекті молекула ретінде сөз қылдық. Алайда ДНҚ сақина тәріздес молекула немесе соған ұқсас түрде болуы мүмкін. Кішкене вирустардың геномы шынында сақина түріндегі ДНҚ, мүнда қос шиыршықтың екі тізбегі үздіксіз шеңбер түзеді. Бактериялық және эукариоттардың геномдарында ДНҚ үлкен тұзақ тәрізді болады. Мүнда ең бастысы мынада: әрбір түзақтың түбі тұйықталған сондықтан бос үштар қалмайды. Қос шиыршықтың бұл формасының маңызы оның құрылымға қосымша тұрақты тежеу салуында. Егер қос тізбекті ДНҚ-ны қос шиыршық осімен айналдырса, онда суперорамдар пайда болады. Мысал ретінде резина таспасын келтіруге болады. Оны өз осінде айналдырса тығыз кернеулі құрылым пайда болады (қос шиыршық) әр жерлерінде крест тәрізді құрылымдар түзіледі. Бұл кезде көрсетілгендей кескін шығады.
Әрдайым супершиыршық үйымдасқанда жіпшелер өз осінде айналады және супер орамдар көбейген сайын иірімдер күшейе береді. Супер орамдар жасау үшін қай бағытта бұрсақта резина таспаларына бәрі бір (резина таспасының екі шеті бірдей). Бірақ қос шиыршық -онсыз бұралған құрылым (қос тізбектің айналымынан көрініп тұр), сондықтан оның бұрауға әсері, қалай қарай бұралатынына байланы-сты.
Теріс супер орамдар ДНҚ-ның өз осінде сағат тіліне қарсы - қос шиыршықтың оң орамына кері бағытта оралады. Бұл негізінен бұралу күшінің кернеуін біраз осалдатып, қос шиыршықтың құрылымын реттейді. Осыдан екі негізге бүрышы доғал орам немесе тіпті ДНК негіздерінің жұптасуы бұзылуыы мүмкін. Теріс орамды ДНҚ толық бұралынбаған деп аталынады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: ДНҚ қызметі - Сабақ Тақырыбы: Тірі жасуша біртұтас динамикалық жүйе. Прокаритотты және эукариотты жасушалар

text:
ДНҚ қызметі: ДНҚ организмдердің басым көпшілігінде тұқым қуалаушылықтың материалдық негізі болып табылады. Ол адамның және барлық басқа организмнің клеткаларында болады. Организмдегі барлық клетка ядроларында ДНҚ саны әрдайым бірдей болады.Уотсон мен Крик ДНҚ молекуласының моделі бойынша ДНҚ молекуласы бір оське бағытталған спираль тәрізді айнала оралған екі комплементарлық тізбек болып табылады. Әрбір тізбек кәдімгі полинуклеотид болып саналады, онда нуклеотидтер фосфор қышқылының қалдықтары арқылы өзара байланысқан. Спиральдағы полинуклеотидтердің екі тізбегі бір – біріне азот негіздері жағынан бағытталған. Сол себептен қос тізбекті спиральдың ішінде азот негіздері орналасады. Көміртек пен фосфат топтары спиральдың сыртына орналасады. Бұл жағдайда бір тізбектің негіздері жоғарыда айтылғандай сутектік байланыстар арқылы екінші тізбектің негіздерімен байланысқан.
1951 жылы американдық генетик Джеймс Д.Уотсон Англияға келiп, Кеммбридждегi Кавендени Лабораториясында жұмыс iстей бастайды. Зерттеулердi физик Фрэнсис Крикпен бiрге жүргiздi. Екеуi де тұқымқуалау заты белок емес, ДНҚ екенiне көз жеткiздi. Уотсонның айтуы бойынша – “молекулалардың iшiнде ДНҚ ең алтыны”. Генетикалық материал болуы үшiн ДНҚ 4 талапқа жауап беру керектiгiн олар бiлдi.
Генетикалық аппаратты клеткадан клеткаға және ұрпақтан ұрпаққа тасымалдау; сонымен бiрге оның құрамында өте көп мөлшерде ақпарат болу керек. (пiл, ағаш және адам дамуын басқаратын гендер жиынтығында өте көп мағлұматтар болуы керектiгiн ойлап қараңыз).
Әр клеткалық бөлiну алдында хромосомалар екiеселенуi болады. Ақпараттық көшiрiлуi өте нақты дәлдiкпен жүру керек.
Екiншi жағынан, эволюцияға материал болу үшiн ген кейде өзгередi немесе мутацияланады.
Жинақталған информацияны “оқу” және тiрi организмде оның қайта құрылу механизмi болуы керек.
Уотсон және Крик тәжiрибелiк зерттеулер жүргiзген жоқ, бiрақ ДНҚ құрылысы туралы белгiлi мәлiметтердi бiрiктiрiп жинақтады. Жиналған мәлiметтер негiзiнде ДНҚ-ның темiр моделiн құруға тырысты. ДНҚ құрылысы оның биологиялық функциясын көрсетедi. Бұл үлкен қос спираль, оның “шеттерi” кезектескен дезоксирибоза және фосфат молекулаларынан тұрады, ал “деңгейлерi” азотты негiздерден құралады. Әр деңгейде 4 негiздiң екеуi түзедi. (А, Т, Г, Ц). Негiздер саны қарап вируста 5000 –нан адамның 46 хромосомасында 5 млрд-қа дейiн жетедi. Егер адамның бiр клеткасындағы ДНҚ-сын сызық бойымен орналастырсақ, 1,5 м ұзындықтағы жiпшенi аламыз. Оның ақпарат мөлшерi әрқайсысы 500 сөзден тұратын 600 000 басқа парағына бөлiнедi, ол 1000 кiтабы бар бибилиотекаға тең бөледi. ДНҚ молекуласы қажеттi генетикалық ақпаратты сақтауға қабiлеттi. Уотсон мен Крик ДНҚ-ның екi тiзбегiн қосуға тырысқанда өте қызық жаңалыққа тап болды: пуриндер пуриндермен қосылмайды, және пириминдерде сондай қасиетке ие. Тек пурин мен пиримидин арасында ғана жұптар түзiлу алады, аденин сутектi байланыс арқылы тиминмен, ал гуанин – с цитозинмен байланысты. ДНҚ моделiнiң ең гуанин – с цитозинмен байланысты. ДНҚ моделiнiң ең негiзгi қасиетi, 2 тiзбек комплиментарлы, яғни әр тiзбек екiншiсiн толықтыратын негiздерден тұрады. ДНҚ молекуласы “өзiн жасап шығарған кезде”, “таралады”, азотты негiздер арасындағы сутектi байланыстар үзiледi. Екi тiзбек ажырайды, және әрбiрiнiң бойында жаңа тiзбек түзiледi. Егер аналық тiзбекте тимин болса, оған аденин жалғасады, және гуанин де цитазинмен жұп құрады. Сонымен әрбiр бастапқы тiзбекке комплементарлы тiзбек түзiледi. Нәтижесiнде аналық ДНҚ-ның екi көшiрмесi шығады. Осылай ДНҚ құрылысының ашылуы ескi сұраққа жауап беруге көмектестi; қандай жолмен тұқымды ажырату екi еселенедi және ұрпақтан ұрпаққа берiледi. 1962 жылы 9 жылдан соң өздерiнiң тамаша гипотезасы жарыққа шығарған соң Уотсон, Крик және Уилкинс Нобель сыйлығына ие болды және олардың зерттеулерiнiң өте маңызды екенiн көрсетедi. Кейiнiрек, құрылысы күрделi және өте ұзын болғандықтан, ДНҚ репликациям\сының процесi ферментiн қатамыздың бiрнеше кезеңнен жүредi. ДНҚ тiзбегiнiң апырат таралуы және комплементарлы негiздердiң дұрыс орналасуы үшiн арнайы ферменттер қажет. Бұл ферменттер жұмасының механизмi фильмде көрсетiлген ДНҚ репликациясының процесiн түсiнуге жол атады ерiген немесе суспензияланған заттар болады. Сонымен бiрге барлық клеткаларда ДНҚ бар, оның құрамында тұқымқуалайтын информациясы жазылған. Генетикалық код барлық организмдер үшiн, бактерия болсын, ағаш болсын немесе адам болсын бәрiне бiрдей. Дезоксирибонуклеин қышқылы (ДНҚ) — тірі организмдердегі генетикалық ақпараттың ұрпақтан-ұрпаққа берілуін,сақталуын,дамуы мен қызметін қамтамасыз етуіне жауапты нуклеин қышқылының екі түрінің бірі.


title: ДНҚ-ның клеткадағы басты қызметі - Сабақ Тақырыбы: Тірі жасуша біртұтас динамикалық жүйе. Прокаритотты және эукариотты жасушалар

text: ДНҚ-ның клеткадағы басты қызметі — ұзақ мерзімге РНҚ мен белокқа қажетті ақпаратты сақтау. ДНҚ-ның ерекшелiгi. Бiр организмнiң барлық клеткаларындағы ДНҚ молекуласының құрамы, құрылымы бiрдей болады да, жасына, ортадағы жағдайына тәуелдi емес. ДНҚ молекуласының нуклеотидтiк құрамы, құрылымы, тiзбегiндегi нуклеотидтердiң реттелiп орналасуы организмнiң ерекше қасиетiн анықтайды. ДНҚ молекуласының полинуклеотид тiзбегiндегi нуклеотидтердiң ретi – ұрпақтан-ұрпаққа берiлетiн генетикалық мәлiмет. Полинуклеотид тiзбегiндегi нуклеотидтердiң реттелiп орналасуы ДНҚ молекуласының бiрiншi реттiк құрылымы деп аталады. ДНҚ молекуласының екiншi реттiк құрылымын 1953 ж. Уотсон мен Крик анықтады. ДНҚ құрылымының анықталуы XX ғасырдағы биологияның ең маңызды жаңалығы деп саналады. Уотсон мен Крик теориясы бойынша екi полинуклеотид тiзбегiнен құралған ДНҚ-ның молекуласы кеңiстiкте оң қос қабат спираль болып табылады. Қос қабат спиральдағы екi тiзбектiң жолдамасы – антипараллель, бiр тiзбектегi нуклеотидтер арасындағы байланыс 3’5′-бағыттағы қалдықтардан түзiледi, екiншi тiзбектегi нуклеотидтер арасындағы байланыс 5’3′ бағыттағы қалдықтардан түзiледi. Екi полинуклеотидтi тiзбек өзара бұранда сияқты жалғасып, азоттық негiз арқылы байланысады. Гидрофобты азоттық негiздер спиральдiң iшiне орналасқан, ал гидрофильдi пентозды-фосфорлы қалдықтар ДНҚ молекуласының сыртқы жағына қарай бағытталған. Спиральдiң бiр айналымына азоттық негiздiң 10 жұбы келедi. Спиральдiң диаметрi 2 нм болады. Қос қабат спиральдегі азоттық негiздердің қабысуы өте ерекше. Бiр тiзбектегi аденинге – екiншi тiзбектегi тимин, ал гуанинге цитозин қарсы тұрады. Бұл – ДНҚ молекуласының құрылымыныњ өте ерекше маңызды қасиетi. Спиральдағы азоттық негiздердiң осылай орналасуы ДНҚ тiзбегiндегi сєйкестiк-үйлесiмдiлiк (комплементарлық) деп аталады. Қос қабат спиральдi азоттық негiздердiң арасындағы сутектiк байланыс және гидрофобты әрекеттесулер бiрiктiрiп ұстап тұрады. Мұнда аденин мен тиминнiң арасында екi сутектiк байланыс түзiледi, ал гуанин мен цитозиннiң арасында үш сутектiк байланыс түзiледi. Қосақтың әрқайсысында азоттық негiздердiң пентозды-фосфорлы керегесi-мен қосатын гликозидтік байланыстарының арасындаѓы қашықтығы бiрдей – 1,085 нм. Дезоксирибонуклеин қышқылы (ДНҚ) – барлық тірі клеткалардың негізгі генетикалық материалы болып табылатын күрделі биополимер. ДНҚ-ның негізгі құрылымдық бірлігі – үш бөліктен құралған нуклеотид. Бірінші бөлігі – дезоксирибоза (бескөміртекті қант); екіншісі – пуриндік негіздер: аденин (А) мен гуанин (Г) және пиримидиндік негіздер: тимин (Т) мен цитозин (Ц); үшіншісі – фосфор қышқылының қалдығы. Нуклеин қышқылдарында мономерлік қалдықтар (нуклеотидтер) өзара фосфодиэфирлік байланыспен байланысқан. ДНҚ барлық тірі организмдердің болашақ ұрпағының құрылысы, дамуы және жеке белгілері туралы биол. мәліметті сақтап, оларды жаңадан пайда болатын клеткаларға бұлжытпай «жазу» жүйесінің негізі болып табылады. 1940 жылдың аяғында америкалық биохимик Э.Чаргафф (1905 ж.т.) әр түрлі организмдердің ДНҚ молекуласына талдау жасап, оның құрамындағы А мен Т, Г мен Ц негіздерінің молярлық мөлшері тең екенін көрсетті (бұны Чаргафф ережесі деп атайды). 1952 ж. ағылшын биофизигі М.Уилкинс (1916 ж.т.) және т.б. ғалымдар рентгендік талдау арқылы ДНҚ молекуласы құрылымының спираль бойынша оң жақ оралымын (В – ДНҚ), ал 1979 ж. америкалық ғалым А.Рич (1929 ж.т.) молекула құрылымының сол жақ оралымын (Z – ДНҚ) ашты. Азотты негіздер спираль осіне перпендикуляр түрінде орналасады. ДНҚ-ның үш сатылы құрылымының кеңістіктік моделін алғаш рет 1953 ж. америкалық ғалым Д.Уотсон (1928 ж.т.) мен ағылшын биологы Фрэнсис КрикФ.Крик (1916 ж.т.) жасады. Модель бойынша ДНҚ молекуласы қос тізбектен құрылған. Қос тізбек бір-бірімен азотты негіздер арасында пайда болатын сутекті байланыстар арқылы жалғасады. Бұл қос тізбекті негіздерге комплементарлық (ұқсас) принцип тән, яғни аденинге әдетте тимин, ал гуанинге цитозин сәйкес келеді. ДНҚ-ның бір-біріне қарама-қарсы бағытталған екі спиральді полинуклеотидті тізбегі бір осьті айнала оралып жатады. Уотсон мен Крик моделінің көмегімен ДНҚ-ның өздігінен екі еселену (репликация) қасиеті ашылды. Осы жаңалықтары үшін Уотсонға, Крикке және Уилкинске Нобель сыйлығы берілді (1962). Екі еселену кезінде комплементарлы орналасқан азотты негіздердің сутекті байланысы үзіліп, ДНҚ жіпшелері екіге ажырайды да, екі ұқсас спиральді ДНҚ тізбегі пайда болады. ДНҚ-ның екі еселенуінің мұндай процесі жартылай консервативтік деп аталады, себебі жаңа түзілген ДНҚ молекуласында бір тізбек бұрынғы болады да, екінші тізбек жаңадан түзіледі. Осының нәтижесінде организмнің барлық клеткаларындағы генетик. материал өзгеріссіз қалады. Бұл ғыл. жетістіктер тірі организмнің тұқым қуалаушылығы мен өзгергіштігін молек. деңгейде түсіндіруге жол ашты.


title: ДНҚ-ның екі еселенуі (репликациясы)

text:
НҚ-ның макромолекуласы екі полинуклеотидті тізбектен құралады. Олар кеңістікте қос оралма түзеді. ДНК жасушаның ядросында, митохондриде, хлоропластарда кездеседі. Нуклеотид үш құрылымды элементтен: органикалық қосылыстан, көмірсутегінен және фосфор қышқылынан құралған. ДНҚ организмдердің басым көпшілігінде тұқым қуудың материалдық негізі болып табылады.
|
Рибонуклеин қышқылдары рибосомалық (рРНҚ), ақпараттық (аРНҚ) және тасымалдаушы (тРНҚ) болып бөлінеді. Рибонуклеин қышқылы тізбегі бірнеше ондаған нуклеотидтерден бірнеше мыңдаған нуклеотидтерге дейін созылатын біржіпшелі полинуклеотидтерден тұрады.
аРНҚ ДНҚ жасаушысының нақты аумағындағы көшірмесі бола тұрып, бір белоктың алғашқы құрылымының ақпаратын сақтайды;
Белок синтезінде амин қышқылдарын рибосомаға жеткізетін РНҚ-ны тасымалдаушы деп атайды; Белоктар комплекісінде олар рибосома құрамына кіреді және белок биосинтезінде аминқышқылдар арасындағы пептидтік байланыс синтезін жүзеге асырады.
|
Химиялық құрамы бойынша нуклеотидтерге жатады. Ол үш құрылымды элементтен турады: фосфор қышқылынан, рибозадан,
органикалық қосылыстан (аденинен). АТФ жасушаны энергиямен қамтамасыз етіп турады.
|


text:
№ 7практикалық сабақ Тақырыбы: Ақуыз биосинтезі: (ДНҚ, м-РНҚ, и-РНҚ, р-РНҚ тізбегі)
Мақсаты: Биосинтез процессінің өтуіне қатысатын рибонуклеин қышқылдарының құрылымы және атқаратын қызметтерімен танысу. Генетикалық код. Прокариоттар мен эукариоттардағы тРНҚ трансляциясы, трансляция кезеңдері, оның механизмдері мен регуляциясы. Ақуыздардың трансмембрандық көшуі, ақуыздың котрансляциялық және посттрансляциялық модификациясы.
Жұмыстың орындалуына түсініктеме:Ақуыз биосинтезіне қатысатын нуклеин қышқылдарының тізбегі орнын және атқаратын қызметтеріне сипаттама беріп сызба ұүсқасын салу
Қажетті құрал-жабдықтар:ДНҚ репликациясының аша тұрпатында кескінделген сызба.
Қысқаша сипаттама: Ақуыз синтезі - өте күрделі процесс. Ақуыз синтезінің негізінде жатқан молекулалық процестер өте күрделі. Олардың көпшілігі жазылып суреттелгенмен толық мазмұнын, айталық транскрипция, репарация және ДНҚ-ның репликациясы тәрізді түсіндіру әзір мүмкін емес. Мысалы, белок синтезінде РНҚ молекулаларының кез келген бір класы емес, үш класы (иРНҚ, тРНҚ және рРНҚ) қатысады, бірақ неге бұлай болатыны айқын түсінікті емес. Сондықтан ақуыз синтезінің егжей-тегжей негізінен, әліде белгілі бір теорияда жалпыланбаған жалаң факты ретінде қабылдауымыз керек.
Ақуыз синтезінің процесінде басты агент рөлін тРНҚ молекулалары атқарады. Оларға полимеризацияланбай тұрып, яғни полипептидтерге бірікпей тұрып, амин қышқылдары жалғасады. тРНҚ-ның молекуласына карбоксилдік ұшымен қосыла отырып, амин қышқылдары белсенді түрде энергияға бай түрге айналады, ол өз бетімен пептидтік байланыс түзе алады, сөйтіп полипептидтерді синтездеуге мүмкіндік туады. Бұл белсенділік процесі - ақуыз синтезіне қажетті кезең, себебі бос амин қышқылдары полипептидтік тізбекке тікелей жалғаса алмайды. Өсіп келе жатқан полипептидтік тізбекке дәл сол амин қышқылы қосылуы керектігі амин қышқылына байланысты емес, оны тіркеп алған тРНҚ молекуласына тәуелді. Мұны бір ерекше әсем тәжірибенің көмегімен анықтауға мүмкін болды, онда ерекше тРНҚ-ға жалғанған амин қышқылын химиялық әдіспен басқа амин қышқылына (цистеинді аланинге) айналдырған. Кейін мұндай будан молекулалар клеткасыз жүйеде жұмыс істегенде, дұрыс емес амин қышқылы ақуыз тізбегіне сол тРНҚ "қызмет" жасағанда үнемі қосылып отырған.
Ақуыздардың синтезделуі негізінен екі кезеңнен тұрады:
1. Ядролық кезең немесе транскрипция. Мұнда ДНҚ қос тізбегінің біреуінің комплементарлы көшірмесі болып табылатын и-РНҚ синтезі жүреді. Осы жолмен синтезделген и-РНҚ әрі қарай синтезделетін ақуыздың негізі болып табылады.
2. Цитоплазмалық кезең яғни трансляция. Цитоплазмада 4 әріптік генетикалық информацияның триплеттік кодтың көмегімен 20 әріптік амин қышқылдарынан тұратын ақуыздың тізбегіне айналу процесі жүреді.
Сонымен бірге онда ақуыздың үшінші, төртінші реттік құрылысының кеңістікте орын алуы және олардың клетка метаболизміне тікелей қатынасуына мүмкіндік туады. Осы айтылған әрбір кезеңге қажет өзінің ферменттері, факторлары, индукторларымен тежеушілері болады. Клеткасыз жүйелер тіршілігін зерттеу осы факторларды ашуға мүмкіндік туғызды. Бұл қандай факторлар?
1.Белоктардың синтезі рибосомада жүреді;
2. Белоктардың синтезі үшін қажет энергия АТФ және ГТФ арқылы қамтамасыз етіледі, айта кету керек, бір пептидтік байланыс түзілу үшін 4 макроэргтік қосылыс қажет; 3.20-ға жуық амин қышқылдары; 4.20-дан астам аминоацил - т-РНҚ синтетаза ферменті; 5.20-ға жуық т-РНҚ; 6.Мg2+ ионы, конц 5-8 тМ қажет.
Сонымен барлығы 200-ге жуық макромолекулалар, ақуыздық факторлар қажет:


title: Трансляция - Сабақ Тақырыбы: Тірі жасуша біртұтас динамикалық жүйе. Прокаритотты және эукариотты жасушалар

text:
Трансляция- цитоплазмада жүретін кезең. Бұл кезең кезінде тек қана 4 әріптік нуклеотидтік тілдің 20 әріптік аминқьшқылының тілге аударылуы ғана жүріп қоймайды, сонымен қатар амин қышқылдарының ақуыздық тізбектегі өз орнын табу мәселесі шешіледі. Трансляцияның өзі 5 кезеңнен тұрады.
Трансляцияның 1-ші кезеңі: амин қышқылдарының активтелуі. Бұл кезеңге қажетті заттар: 20 амин қышқылы, АТФ, Мg2+, 20т-РНҚ, 20 аминоацил -т-РНҚ - синтетаза ферменті. Бұл кезең жиырмадан астам аминоацил - т-РНҚ-синтетаза ферментінің қатысуымен өтеді. Бұлар айрықша талғамдылық көрсететін ферменттер, атап айтқанда осы ферменттің көмегімен амин қышқылы өзіне тән т-РНҚ таныса, т-РНҚ өзіне тән амин қышқылдарын таба алады. Сондықтан бұл ферментті "адаптор" деп те атайды. Аминоацил-т-РНҚ-синтетаза ферменттерінің осындай айрықша қасиет көрсетуіне т-РНҚ-ның құрылысының өзгешілігі жағдай жасайды.
Трансляцияның 2-ші кезеңі - полипептидтік тізбектің инициациясы. Бұл кезеңге қажетті компоненттер: и-РНҚ; белок синтезін бастаушы кодон (АУГ). Бұл кодон барлық жағдайда метионинге немесе формилметионинге тән болады; N -формилметиониннің т-РНҚ-сы; үлкен және кіші суббірліктер; ГТФ; Мg2+-иондары; ақуыз синтезін бастаушы ақуыздық факторлар, оларды Ғ1, Ғ2, Ғ3 деп белгілейді.
Бұл кезеңде ақуыз синтезінің ядролық кезеңінде түзілген, белгілі бір полипептидтің, амин қышқылдың құрамы туралы информациясы бар и-РНҚ рибосоманың кіші суббірлігімен қосылады. Сонан соң бұл и-РНҚ + кіші суббірлік комплексі ақуыз синтезін бастаушы амин қышқылы метионинді тіркеген т-РНҚ мен қосылады. Енді бұл түзілген комплекс рибосоманың үлкен суббірлігімен қосылып, активті, ақуыз синтезін жүргізуге дайын рибосоманы құрайды.
Осы активті рибосоманың түзілуіне Ғ1, Ғ2, Ғ3 ақуыздық факторлар да өз үлесін қосады. Рибосоманың кіші суббірлігі 21 ақуыздан және 1600 нуклеотид тізбегінен тұратын бір р-РНҚ-нан тұрса, үлкен суббірлік 34 ақуыздан және 3200 және 120 нуклеотидтік тізбектерден тұратын екі р-РНҚ-дан тұрады.
Осы жоғарыда түзілген комплекстердің нәтижесінде үлкен суббірлікте екі центр пайда болады. Оларды: пептидилді, амино-ацилді центрлер деп атайды.
Пептидилдік центрде синтезделетін пептид тізбегі орналасса, аминоацилді центрде осы пептидтік тізбектің өсуіне қатысатын аминоацил-т-РНҚ орналасады. Кез келген ақуыздың синтезі прокариоттарда М- формилметиониннен басталса, эукариоттарда метиониннен басталады. Метиониннің активтелуі де басқа амин қышқылдарының активтелуі сияқты АТФ пен т-РНҚ-ның және метионил - т-РНҚ - синтетаза ферментінің қатысуымен жүреді. Кесте түрінде: Метионин + т - РНҚ + АТФ Е метионил - т-РНҚ + АМФ + Рн Рп Е - метионил - т-РНҚ - синтетаза.
Ал прокариоттарда әрі қарай формил тобының қосылу реакциясы жүріп, N -Формилметионин түзеді: Метионил - т-РНҚ+ N10- формил – ТГФҚ___ТГФ + формилметионин - т-РНҚ.


title: Трансляцияның 3-ші кезеңі - Сабақ Тақырыбы: Тірі жасуша біртұтас динамикалық жүйе. Прокаритотты және эукариотты жасушалар

text:
Трансляцияның 3-ші кезеңі: элонгация деген атпен белгілі. Бұл кезеңге қажетті заттар: екінші кезеңде түзілген активті рибосома; и-РНҚ-дағы кодондарға сәйкес келетін аминоацил - т-РНҚ; Мg2+; ақуыздық факторлар; ГТФ; пептидилтрансфераза; транслоказа.
Бұл кезеңде амин қышқылдарының біртіндеп бірінен кейін бірінің пептидтік байланыс арқылы орналасуы нәтижесінде полипептидтік тізбектің өсуі байқалады. Рибосоманың и-РНҚ-ның бойымен бір кодонға жылжуы үшін, аминоацил т-РНҚ-ның кодонына сәйкес келіп комплементарлы түрде байланысуы үшін 2 молекула ГТФ-тың гидролизі кезінде бөлінетін энергия жұмсалады. Аминоацил - т-РНҚ и-РНҚ кодонына сәйкес байланысуы.
Трансляцияның 4-ші кезеңі- Терминация яғни синтездің бітуі, аяқталу кезеңі, керекті заттар:
1) АТФ; 2) ақуыз синтезінің біткенін білдіруші и-РНҚ-дағы кодондар;
3) полипептидтің рибосомадан босап шығуына қажет ақуыздық факторлар, и-РНҚ-да соңғы амин қышқылын көрсететін кодон біткен соң, мағынасыз, мәнсіз кодондар басталады. Олардың саны үшеу: УАА, УАГ, УГА. Міне осы кодондардың басталуы, полипептидттің синтезінің біткенін хабарлайды. Сонан соң, синтезді бітіруші факторлар (Ғ1, Ғ2) өздерінің әрекетін бастайды. Бұл факторлар: 1) полипептидтің соңғы т-РНҚ-дан гидролиздік жолмен ыдырап шығуын және т-РНҚ-ның босауын; 2) соңғы т-РНҚ-ның пептидилдік бөлімнің "бос" күйінде бөлінуін; 3) рибосоманың 305 және 505 суббірліктерге диссоциациялануын қамтамасыз етеді.
Трансляцияның 5-ші кезеңі - кеңістіктегі полипептидтік тізбектің орналасуы және процессинг. Бұл кезеңде полипептид өзінің кеңістіктегі екінші- , үшінші - реттік құрылысын түзіп, биологиялық активті түріне көшеді. Сонымен қатар бұл кезеңде бірінші амин қышқылы метиониннен және кейбір керек емес амин қышқылдарынан ажырап, кейбір амин қышқылдарының қалдықтары өзіне фосфат, - метил - , карбоксил - , ацетил топтарын қосып алуы мүмкін. Ал кейде ақуыздар өзіне олигосахаридтер мен коферменттерді қосып, өзінің биологиялық қызметін атқаруға дайын болады.


title: Ақуыздардың синтезі - Сабақ Тақырыбы: Тірі жасуша біртұтас динамикалық жүйе. Прокаритотты және эукариотты жасушалар

text:
Ақуыздардың синтезі бір рибосомада өтуі мүмкін немесе бір уақытта бірнеше рибосомада (полисомада) жүруі мүмкін. Полисома бір и-РНҚ бойында бола алатын рибосомалар тобы (80-ге жуық рибосома) болуы мүмкін. Мұндай бір и-РНҚ-ның бойындағы информацияны бір уақытта бірнеше рибосоманың көмегімен ақуыз синтезіне қолдану синтездің тез және тиімді өтуіне мүмкіндік тудырады.
Бактерияларда транскрипция және трансляция бірімен-бірі ілесіп жүреді, яғни ДНҚ-на тәуелді РНҚ-полимераза и-РНҚ-ның синтезін жүргізіп жатқан кезде, и-РНҚ-ның бір шетінде ақуыз синтезі де басталып жатады. Бактериялардың екінші бір ерекшелігі и-РНҚ-ның тіршілік ету уақыты бірнеше минут қана, сонан соң олар тез нуклеаза ферментінің әсерімен ыдырап кетеді.
Ақуыздың синтезі көптеген антибиотиктер әсерінен тежеуге ұшырауы мүмкін. Кейбір микроорганизмдер үшін қорғаныш антибиотиктер, басқа организмдер үшін өте улы болып табылады. Мысалы: пурамицин - элонгация кезеңінде әсер етсе, тетрациклин аминоацил - т-РНҚ-ның рибосомадағы аминоацилдік центрімен байланысуына кедергі жасайды; стрептомицин - рибосоманың кіші суббірлігімен қосылып оның қызметін нашарлатады; дифтерия токсині-элонгация факторын тежейді; левомицетин - пептидилтрансфераза ферментінің активтілігін нашарлатады; эритромицин - үлкен суббірлікпен қосылып, транслоказа ферментінің жұмысын тежейді.
Ақуыздар синтезінің реттелуі.Ақуыз синтезінің реттелуі и-РНҚ-ның синтезі және трансляция (яғни ақуыз синтезі) кезеңінде жүреді. Бұл бағытта аса көп жұмыс істеген француз ғалымдары Жакоб және Моно болды. Бұл ғалымдар осы жұмысы үшін Нобель сыйлығына ие болды. Олар ақуыздарды синтездеу теориясын оперон теориясы деп атады. Бұл ғалымдардың пікірі бойынша бактерияларда ең кемінде геннің үш түрі болады:
оператор гені (0-ген);
реттеуші ген (R –ген);
ақуыздардың бірінші реттік құрылысын анықтайтын құрылымдық ген (S – ген).
ДНҚ молекуласының осы үш ген орналасқан бөлімін оперон деп атайды да, бірімен-бірі тығыз байланысты болады. Реттеуші ген оператор геніне репрессор арқылы әсер етіп отырса, оператор гені құрылымдық генге әсер етеді


Барлық ферменттік ақуыздардың синтезін реттеуді үш топқа бөлуге болады: 1) репрессибилді, яғни ақуыздардың синтезін тежеу;
2) индуцибелді, ақуыз синтезінің жылдамдығын арттыру;
3) конституитивті немесе кейбір ақуыздар синтезінің жылдамдығының тұрақты болуы.
1. Ақуыздардың синтезін тежеу немесе репресибилді жүйелеркебінесе анаболизм реакцияларына қатысатын ферменттердің синтезінде қолданылады. Мұндай жүйелерде құрылымдық гендер (S – гендер) тұрақты жұмыс істеп тұрады. Реттеуші геннің қатысуымен активсіз белок - репрессор синтезделеді. Енді осы ақуыз - репрессорды активті күйге көшіру үшін корепрессор қажет. Корепресеордың қызметін кейбір кіші молекулалы заттар, реакция нәтижесінде түзілген немесе реакция аралық заттар, гормондар атқара алады. 2. Ақуыз синтезінің жылдамдығын арттыру немесе индуцибелді жүйелер.
Бұл жүйе түрінде реттеу катаболизм реакцияларына тән. Мұндай жүйелерде құрылымдық гендер сыртқы орта туғызған жағдайларға тәуелді, яғни клеткаға катаболизм реакцияларына қатысатын ферменттер қажет болғанда ғана жұмыс істейді.
Бұл жүйелерде реттеуші геннің қатысуымен синтезделетін ақуыз - репрессор активті болады да, ол оператор генімен комплекс түзеді. Сондықтан оператор гені құрылымдық гендердің жұмысын қамтамасыз етпейді. Бірақ активті белок - репрессордың сыртқы ортадағы клеткаға түскен төменгі молекулалызаттармен қосылыс түзіп активсіз күйге көшетін қасиеті бар.
Ол кезде оператор гені белок-репрессордан босап, құрылымдық гендердің жұмысы басталады, яғни и-РНҚ құрылымдық гендердегі сол клеткаға түскен заттардың катаболизмін қамтамасыз ететін ферменттердің бірінші реттік құрылысын жазып алады.
Ақуыз синтезінің осы индуцибелді жолмен реттелуі Е. colireжүргізілген тәжірибелер арқылы дәлелденген. Е. coli әдетте тек глюкозамен ғана қоректенеді. Ал егер осы ортаға лактозаны қоссақ, оны галактоза мен глюкозаға ыдырататын лактаза / β - галактоэидаза/ ферменті синтезделгенше, микроорганизмдердің өсуі біраз уақытқа тоқтайды. Клеткаға түскен лактоза /индуктор қызметін атқарады/ активті ақуыз репрессормен қосылып оператор генінің ақуыз - репрессормен қосылуына кедергі жасайды. Соның арқасында оператор гені мен құрылымдық гендер қажетті и-РНҚ түзілуіне, ал ол рибосомада лактозаны ыдыратуға қажет β -галактозидаза ферментінің синтезін қамтамасыз етеді.


title: Барлық ферменттік ақуыздардың синтезін реттеуді үш топқа бөлуге болады


3. Конститутивті немесе синтезделу жылдамдықтары тұрақты болатын ақуыздар. Мұндай ақуыз - ферменттерінің құрылымдық гендері тұрақты жұмыс істейді де, басқа геңдердің ықпалы әсер етпейді. Бұл ферменттердің қатарына гликолиз, үш карбон қышқылдарының цикліне қатысатын ферменттер жатады.


title: Конститутивті немесе синтезделу жылдамдықтары тұрақты болатын ақуыздар


text:
Пысықтау сұрақтары: Ақуыздың қандай түрлері болады?
Ақуыз синтезі қалай жүреді?
Ақуыз биосинтезі қандай кезендерден тұрады?
Кодон, цистрон, ген дегеніміз не?
Ген коды дегеніміз не?
Трансляция дегеніміз не?
Транскрипция дегеніміз не?
«Ақуыздар» тақырыбы бойынша есептер
Қажетті түсініктемелер;
Бір аминқышқылды қалдықтың орташа молекулалық массасы 120
Ақуыздардың молекулалық массасын есептеу:
а Мтіп= . 100% в мұнда Mmin - ақуыздардың барынша аз молекулалық массасы, а – компоненттің атомдық немесе молекулалық массасы, в - компоненттің пайыздық мөлшері
1-тапсырма.Адамның гемоглобинінің кұрамында 0,34% темір бар. Гемоглобиннің минималды молекулалық массасын есептеп шығарыңыз.
Шешуі: Мтіп= 56 : 0,34% -100% = 16471 2-тапсырма. Адамның қан сарысуындағы альбуминнің молекулалық массасы 68400. Осы ақуыздың молекуласындағы аминқышқылдар қалдығын анықтаңыз.
Шешуі: 68400 : 120 = 570 (альбумин молекуласындагы амин қышқылдар) З-тапсырма.Ақуыз кұрамында 0,5% глицин бар. Егер Мглицин = 75,1 болса, осы ақуыздың минималды молекулалық массасы неге тең? Осы ақуызда амин қышқылдарының қалдығы қанша?
Шешуі: 1)Мтіп= 75,1 : 0,5% -100% = 15020 2)15020 : 120 = 125 (осы ақуыздагы амин қышқылдары)
8практикалықсабақ Тақырыбы: Эукариоттар мен прокариоттар жасушасының молекулалық құрылымының айырмашылықтары
Мақсаты:Тірі жүйедегі энергия алмасуын ажырату үшін энтальпия, энтропия және бос энергия ұғымдарына сипаттама беру


title: Жұмыстың орындалуына түсініктеме - Сабақ Тақырыбы: Тірі жасуша біртұтас динамикалық жүйе. Прокаритотты және эукариотты жасушалар

text:
Жұмыстың орындалуына түсініктеме: Ақуыз құрамына кіретін амин қышқылдары, кейбір белоктардың амин қышқылдар құрамы, амин қышқылдарының негізгі қасиеттері, биологиялық мәні, номенклатурасы, классификациялық топтарымен танысып дәптерге жазып алу
Қажетті құрал-жабдықтар:Амин қышқылдарының қысқартылған атауы, молекулалық массасы, ақуызда кездесетін орташа мөлшері түсірілген кесте.
Тапсырма: Берілген кестені толтырып, сұрақтарға жауап беру.
Амин қышқылдарының номенклатурасы
№
|
Амин қышқылдары түрлері
|
Қысқаша атауы
|
Молекулалық массасы
|
Ақуызда кездесетін орташа мөлшері %
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Амин қышқылдарының жіктелуі
Амин қышқылдарының физика-химиялық қасиеттері
№
|
Амин қышқылының физикалық қасиеттері
|
Амин қышқылының химиялық қасиеттері
|
Негізгі қызметтері
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Пысықтау сұрақтары: 1. Амин қышқылдары дегеніміз не?
2.Ақуыз құрамыны кіретін амин қышқылдарын атаңыз?
3. Амин қышқылдарының жіктелуі?
3. Полярлы амин қышқылдары дегеніміз не?
4. Полярсыз амин қышқылдары дегеніміз не?
5. Гидрофильді амин қышқылдары дегеніміз не?
6. Гидрофобты амин қышқылдары дегеніміз не?
7. Амин қышқылдарының физика-химиялық қасиеттері?
9 практикалық сабақ
Тақырыбы: ДНҚ транскрипциясының РНҚ түзілу процесі
Сабақтың мақсаты: ДНҚ транскрипциясының РНҚ түзілу процесі мен РНҚ-дағы ДНҚ транскрипциясының ұстанымдары мен механизмдерін меңгеру
1тапсырма. ДНҚ транскрипциясының РНҚ түзілу процесін менгеру.
2 тапсырма. Схема бойыншы транскрипция кезендерінің тузілу процесін менгеру.
1. транскрипция инициациясы; 2.транскрипции элонгациясы; 3 терминации транскрипция терминациясы
3 тапсырма. Схема бойыншы элонгация тузілу процесін менгеру.
Бақылау сұрақтары:
1. ДНҚ транскрипциясының РНҚ түзілу процесі қалай жүреді?
2. Транскрипцияның кезендерің атаныз?
Әдебиеттер:1-7 (негізгі), 8-16 (қосымша)
Тақырыпқа арналған ақпараттық материал
ДНҚ транскрипциясының РНҚ түзілу процесі. РНҚ-дағы ДНҚ транскрипциясының ұстанымдары мен механизмі. Транскрипцияның инициация, элонгация және терминациясы. Транскрипция коды-ақпараттық РНҚ синтезі
Транскрипция (лат. transcrіptіo – қайта көшіріп жазу) – тірі клеткалардағы рибонуклеин қышқылыныңбиосинтез процесі. Ол дезоксирибонуклеин қышқылы (ДНҚ) матрицасында жүреді. Транскрипция аденин, гуанин, тимин және цитозиннің қайталанбалы тізбегінен тұратын ДНҚ молекуласындағы генетикалық ақпараттың іске асуының бірінші кезеңі. Транскрипция арнайы ДНҚ және РНҚ полимераза ферменті арқылы жүреді. Транскрипция нәтижесінде РНҚ молекуласының полимерлі тізбегі түзіледі. Бұл тізбек ДНҚ молекуласының көшірілген бөлігіне комплементарлы болады.
Транскрипция процесін үш этпқа бөлуге болады. Бірінші этап-транскрипцияның инициациясы – РНҚ жіптерінің синтезделу бастамасы, нуклеотидтер арасында бірінші байланыс түзіледі. Одан кейін жіптердің ұзаруы жүреді, оның ұзаруы – элонгация, синтез аяқталған соң - терминация, синтезделген РНҚ-ның босап шығуы жүреді. Ол бірнеше белокты субъбірліктерден тұрады: екі α-субъбірліктері (бұлар кішкентай субъбірліктер), β- және β΄-субъбірліктері (үлкен субъбірліктер) және ω-субъбірліктері. Бұлардың барлығы бірігіп минимальды фермент немесе кор-фермент түзеді. Бұл кор-ферментке σ-субъбірлігі қосылады. σ-субъбірлік РНҚ синтезінің басталуына, транскрипция инициациясына қажет.
Элонгационды комплекс тұрақты, себебі ол үлкен жұмыс атқаруы тиіс. Ол ДНҚ-да секундына 50 нуклеотид жылдамдығымен қозғала алады. Бұл процесс орын ауыстыру (немесе транслокация) деп аталады. ДНҚ-ның РНҚ-полимеразасымен (кор-ферментпен) қатынасы, σ-субъбірлігімен салыстырғанда, ДНҚ-ның кезектесіп келуіне қарамайды. Және кор-фермент терминацияның белгілі бір сигналдарынан өткен кезінде ДНҚ-ның синтезін аяқтайды.
Кор-ферменттің молекулярлық құрылысын толығырақ қарастырайық. Жоғарыда айтқандай кор-фермент α- және β-субъбірліктерінен тұрады. Олар бір-бірімен байланысып «шетіне» немесе «шымшуыр» түзеді. α-субъбірліктері осы «шымшуырдың» негізінде орналасып, құрылымдық функцияны орындайды. Олар ДНҚ, РНҚ-мен еш байланыспайды. ω-субъбірлік – құрылымдық функцияны орындайтын кішігірім белок. Жұмыстың негізгі бөлігі β- және β΄-субъбірліктері орындайды. Суретте β΄-субъбірлігі жоғарыда, ал β-субъбірлігі – төменде орналасқан.
РНҚ-полимераза молекулярлық машина тәрізді жұмыс жасайды, онда әрқайсысы өз қызметін атқаратын әр түрлі детальдар бар. Мысалы, «шымшуырдың» үстіндегі β΄- субъбірліктерінің бөлігі алдыңғы ДНҚ-дуплексті ұстап тұрады. Бұл бөлік «қалқалағыш» деп аталады. ДНҚ-мен байланысқан соң қалқалағыш 30 ангстрем жол жүріп, төмен түседі де, транскрипция процесі кезінде түсіп қалмас үшін ДНҚ-ны қысып ұстайды. РНҚ-полимеразадан шыққан ДНҚ-РНҚ гибрид өрі ліп, байланысып қалады. Бұнда «тікен» атаулы құрылым әрекеттеседі.
Достарыңызбен бөлісу: |