title: М. Вебердің саяси көзқарастары

text:
Байланысты: Саяси ілімдер тарихыны п ні, оны о ыту міндеттері
32. М. Вебердің саяси көзқарастары. Макс ВеберXX ғасырда саяси ілімде өзіндік із қалдырған немістің көрнекті саясаттанушысы, фәлсафашы, тарихшы, әлеуметтанушысы Макс Вебер (1864—1920) болды. Вебер әлеуметтік құрылым мен таптық жанжалдарға елеулі көңіл бөлді. Бұл орайда Маркстің көзқарасына қарсы шығып, таптық ерекшеліктер мен жағдайлардың көп қырлы болатындығына баса назар аударды. Билікке қатынасына, мәртебесіндегі айырмашылықтарға және жекелеген топтардың абырой-атағына, діни және идеологиялық белгілеріне қарай бөлуді меншік қатынастарынан туатын өзгешеліктер сияқты маңызы бар деп есептеді.
Саяси әлеуметтануда ол билеуші таптың әр түрлі топтарының мақсат, мүдделеріндегі айырмашылықтардан туатын дау-дамай, шиеленістерді талдауға үлкен мән берді. Өзі өмір сүрген кездегі мемлекеттің саяси өміріндегі негізгі дау-жанжалдың себебі саяси партиялар мен бюрократтық аппараттың арасындағы күрестен пайда болады деп ұқты. Ол социалистік қоғамдық қатынастардың жеңуіне сенбеді, оған бюрократияның өте мықтылығы туралы тезисті қарсы қойды. Болашақ қоғам жұмысшы табының диктатурасы емес, шенеуніктердің диктатурасы болады деді.
М. Вебердің саяси әлеуметтануының басты дінгегі – билік мәселесі. Саяси өкімет пен мемлекетті әлеуметтану ғылымы арқылы қарастырған Вебер оны билік әлеуметтануы деп атады. «Мемлекет дегеніміз не» деп сұрақ қоя отырып Вебер оның осы заманғы әлеуметтанушылық анықтамасын кез-келген саяси одақ секілді, ол қолданатын өзіндік құрал — физикалық зорлық-зомбылыққа сүйеніп қана беруге болатының айтады.Вебер мемлекетке төмендегідей әлеуметтанушылық анықтама береді. «Тек егер зорлық-зомбылықты құрал ретінде білмейтін әлеуметтік құрылымдар бар болса, онда «мемлекет» ұғымы жайына қалар еді, онда сөздің ерекше мағынасында «анархия» деп атауға болатын нәрсе орнар еді. Әрине, зорлық-зомбылық мемлекеттің қалыпты немесе бірден-бір құралы емес – бұл туралы жақ ауыртпаймыз. Бірақ, ол, тегінде, сол үшін өзіндік ерекше құрал. Мына заманда мемлекет зорлықпен ерекше етене. Өткен замандарда – рудан бастап әрқилы одақтарға физикалық зорлық-зомбылық әбден қалыпты құрал ретінде белгілі болатын. Бұған қарама-қарсы бүгін біз мынаны айтуға тиіспіз.Мемлекет дегеніміз адамдардың белгілі бір аумақтың ішінде – «аумақ» нышанға енгізіліп отыр, — заңды физикалық зорлық-зомбылыққа монополиядан дәмететін (және ойдағыдай) қоғамдастығы. Өйткені, біздің дәуірді сипаттайтын бір нәрсе – физикалық зорлық-зомбылық жасау құқығы барлық өзге одақтарға немесе жекелеген одақтарға мемлекет өз тарапынан бұл зорлыққа қаншалықты мұрсат беретін шамада ғана телінеді». Яғни, Вебер айтқандай «зорлық-зомбылық жасау «құқығының» бірден-бір көзі мемлекет деп саналады. Осы анықтама арқылы Вебер «саясат» дегеніміз қай жағынан таразыласақ та, мемлекет арасында болсын, мемлекет ішінде ол қамтитын адамдар топтарының арасында болсын, билікке қатысуға немесе билік бөлінісіне ықпал жасауға ұмтылыс деген сөз» деп атады.


Байланысты: Саяси ілімдер тарихыны п ні, оны о ыту міндеттері
33.XXғ. Қазақстан Республикасындағы қоғамдық-саяси ой. ХХ ғасырдың басындағы Қазақстанның әлеуметтік - экономикалық және мәдени дамуында XIX ғасырдың екінші жартысымен салыстырғанда едәуір өзгерістер болды. Осы өзгерістермен қатар ел өміріндегі саяси окиғалар да қазақ ұлттық интеллигенциясының қалыптасуына эсерін тигізді. XIX - XX ғасырлар тоғысында пайда болған ұлттық интеллигенция тобы өлкедегі азаттық жолындағы күрестің өеуінде айтарлықтай рөл атқарды.
Қазақ интеллигенциясының осы кезеңдегі тарихи орны қазақ халқынын өлкедегі аграрлық мәселенің әділ шешілуімен, оқу - ағарту ісінің дамуымен және отарлық езгіге қарсы күресімен тығыз байланыста айқындалды. Ұлт азаттық күресіндегі қазақ интеллигенциясының алғашқы және табанды өкілдері Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, Бақытжан Қаратаев, Мұхаммеджан Тынышбаев, Міржақып Дулатов, Мұстафа Шоқай, Әлімхан Ермеков және т.б. болды.Олардың кейбірі социалистік идеяларды ұстанды, социал - демократармен бірлесіп жұмыс істеді. Олардың ықпалы жағынан неғұрлым басым екінші бір бөлігі либералдық -демократиялык позицияларда болды.
Саяси - құқықтық идеялар мен бағдарламаларды жасау ісімен айналыскандардың бірі ұлт - азаттық қозғалыстың жетекшісі, "Алаш" партиясының жетекшісі, ғалым - әдебиетші Әлихан Бөкейханов еді. Мамандығы саясатпен байланысты болмаса да, ол елдегі шиеленіскен саяси ахуалға байланысты амалсыздан саясатқа араласып, екі ғасырға жуық Ресей Империясының қол астында болған қазақ халқының ауыр тағдырына толғанып, қазаққа автономия беру мәселесін көтеруге мәжбүр болды. XX ғасырдың басындағы елдегі аласапыран қиын кезеңде халықтың қамын ойлаған саяси күш – Алаш қозғалысы болатын.
«Алаш» партиясының ұлттық ұстанымы бес түрлі тұжырымға негізделді.
Бірінші ұстаным: жер, жер және жер. Жерсіз Отан жоқ. Әлихан Бөкейхановтың ұйғарымы бойынша: «Қазақтың байырғы жерін қашан қазақтар өз бетінше ғылым мен техникаға сүйеніп толық игермейінше, жер жеке меншікке де, қоныстанушыларға да берілмейді». Яғни, бұл ұстаным: Жер – Отан, ал, Отанды сатуға да, жеке меншікке айналдыруға да болмайды. Сол жер үшін әр қазақтың намысы жыртылып, ол жерге әр қазақтың тері мен қаны төгілген – деген тұжырымға саяды.
Екінші ұстаным: жердің астындағы, үстіндегі, аспанындағы барлық игілік қазақ мемлекетіне қызмет етуі керек.
Үшінші ұстаным: Ә.Бөкейхановтың жобасы бойынша, «Қазақтың жерінде өндірілген «бір уыс жүн сол мемлекеттің азаматтарының үстіне тоқыма болып киілуі» керек, яғни, толықтай экономикалық тәуелсіздік пен бірлікке қол жеткізуге ұмтылуы тиіс еді.
Төртінші нысана: қазақ мемлекетінде мемлекет құрушы ұлттың тіл, дін, діл үстемдігі болуы керек, яғни, Х.Досмұхамедовтің пайымдауына жүгінсек, «ұлттық мәдениет үстемдігі сақталуы» тиіс болатын.
Бесінші, түпкі мақсат: тәуелсіз ғылымға, ұлттық салт-дәстүрге негізделген заңға сүйене отырып, Жапонияның үлгісіндегі ұлттық-демократиялық мемлекет құру еді


Байланысты: Саяси ілімдер тарихыны п ні, оны о ыту міндеттері
89.Солтүстік Американдық ағартушыларының саяси көзқарастары (Т. Пейн, Т. Джефферсон, Б. Франклин, А. Гамильтон). Жаңа заманды сөз еткенде ең алдымен Америка Құрама Штаттарындағы тәуелсіздік үшін күрес кезіндегі саяси ілімнің алатын орны зор.1775-1783 жылдары Америка халқының ағылшындарға карсы тәуелсіздік үшін азаматтық соғысы болды. Бүл соғыс демократиялық идеялардың дамуына қуатты түрткі болды.АҚШ-тағы қиян кескі таптық күрес идеологияда да жаңғырық тапты. Алдыңғы қатарлы саяси пікірді Т. Джефферсон, Т. Пейн жактаса, ірі буржуазияның саяси көзқарасын А. Гамильтон қорғады.
Америка халкының демократия жолында азаттық күресі Томас Джефферсонның (1743—1826) атымен байланысты. «Мемлекеттік өкіметті құрап, оны бақылау құқынан еш адамды шеттетуге болмайды. Егер өкімет халық құқын қорласа, ондай үкіметті ауыстырып, өзінің қалауына сай өзгертуіне болады» . Мұнда Джефферсон рақымсыз билеушіге қарсы халықтың көтеріліс жасауға құқы барлығын дәлелдеп, халық егемендігін жақтады. Бұл дүниежүзілік прогрестің рөлі АҚШ-тың Тәуелсіздік декларациясында одан әрі дамытылды. Онда теңдік, бостандық, көтеріліс жасауға құқы барлық халықтың ажыратылмайтын табиғи құқы деп есептелді. Адамдардың табиғи құқы мемлекет белгілеген заңдардан жоғары тұруы керек. Декларацияда жаратушы барлық адамдарды тең етіп жаратты және олардың өмірге, бостандыққа, бақытка тырысуына кұқы бар делінген.Джефферсон үкімет тарапынан жеке адамның қүқын бұзу қаупі тумауы үшін мемлекеттік биліктің міндеттерін шектеуді талап етті. Ол ұсак өндірушілердің мақсатын көздеп, фермерлердің демократиялық республикасын аңсады.
Тәуелсіздік үшін күрес кезінде өзінің батыл идеяларымен Томас Пейн (1737—1809) көзге түсті. Ол Америка халқын азаттық күреске, отаршылдардан бөлініп шығуға шақырды. Адамның табиғи құқына еркіндікті, тендікті, сөз, баспасөз, дінге сену бостандығын, рақатқа, бақытқа жету, т.б.. Пейн соғысқа қарсы болды, бейбітшілікке шақырды. Бейбітшілікті сақтамайтын үкімет құлатылуы керек. Бірақ ол әділетті соғысты, азаттық үшін соғысты қолдады.
Джефферсон мен Т. Пейннің қажырлы еңбегінің арқасында жазылып, 1776 жылы 4 шіддеде бекітілген Америка Құрама ШтаттарыныңТәуелсіздік Декларациясының негізгі кағидалары мынадай: барлық адамдардың жаратылысынан өмір сүруге, бостандықка, меншікке, бақытқа және қауіпсіздікке құқы бар; халық өкіметгің қайнар көзі және егемендік соған тән, үкімет халыктың қызметшісі; барлық мемлекеттік билік халықтың пайдасына жұмыс істеуі керек, егер олай болмаса, халық өзіне ұнамсыз үкіметті жоюға еркі бар; билік заң шығаратын, атқарушы және сот өкіметі болып бөлінуі керек және т.б.
Бұл Тәуелсіздік декларациясын жазуға қатысқан бейгілі мемлекет қайраткерлердің бірі —Бенджамин Франклин. АҚШ конституциясын демократияландыруға, құлдықты жоюға шақырды, аз ұлттардың құқын қорғады. Франклин табиғат пен қоғамдағы оқиғалардың табиғи ағымына құдайдың араласуы туралы шіркеулік ілімді декистік (деизм) тұрғыда теріске шығарды. Әлеуметтік институтттар (жекеменшік, мемлекет, т.б.) пайда болуының мәселесін Франклин табиғи құқық пен қоғамдық шарт тұрғысынан қарастырды.
Федералистердің ең көрнекті өкілі Александр Гамильтон (1757—1804) кең ауқымда көзқарастағы мемлекет кайраткері ретінде конституциялық теория мен практика саласындағы терең зерттеушілердің авторы және қуатты бір орталыққа бағынған федералдык өкімет билігінің жалынды жақтаушысы болды. Бір орталыққа бағынған мемлекеттің мүддесін көздейтін федералистер халық билігінің үстемдігі туралы демократтардың пікірлерімен келіскенімен, билікті тобырдың жаман әдеттері мен қасиеттерін ауыздықтау қажеттілігімен байланыстырды, өйткені онсыз халық ешқашанда ақыл-ой мен әділеттіліктің еркіне бағынбайды.


url: http://emirsaba.org/sayasi-ilimder-tarihini-peni-oni-oitu-mindetteri.html?page=29#34._Н._Макиавелли_саясатты_әлеуметтік_қызметтің_жеке_саласы_ретінде_қарастыру_туралы.

text:
90.Ратцельдің геосаясаттық идеялары. Географиялық фактордың ерекше рөлі. Геосаясат — адамдардың белгілі бір мақсатқа жету үшін билікті қалайша тудырып оны сақтауын бейнелеу үшін қолданылатын әдіс болып табылады. Мемлекет деңгейінде бұл әдіс мемлекеттің мүдделеріне жету және қызметін атқаруда саясат, экономика және әскери күшті қалайша қолданатынын көрсетеді.
Геосаясаттын негізін салушының бірі — неміс ғалымы Фридрих Ратцель. Ол өзінің «Саяси география» атты еңбегінде, мемлекет — бұл топыраққа тамырландырылған тірі организм деп жазады. Мемлекет —бұл кеңістіктік құбылыс, сол кеңістікпен басқарылады және тіршілік етеді, оны сипаттайтын, салыстыратын, өлшейтін география деп жазады. Ол бірінші болып ірі елдерде географиялық экспансия тенденциясы пайда болатындығын айтты. Нағыз әлемдік держава оның ойынша теңізге ие елдер − Рим, Испания, Англия болады. Мемлекеттің кеңеюі немесе тарылуы − табиғи процесс,өмірлік циклмен байланысты. Ф. Ратцель мемлекеттің кеңістіктік дамуының мына жеті принципін атап көрсетті:
мемлекет кеңістігі оның мәдениеті дамуымен бірге өседі;
мемлекет өсуі сауда мен қоғам өмірінің барлық саласы дамуын қажет етеді;
мемлекет өсуі ұзақ мемлекеттерді қосып алу арқылы жүзеге асады;
шекара —бұл мемлекеттің перифериялық органы, ол оның өсуінің, күші мен әлсіздігінің белгісі, ол оның организміне өзгеріс әкелу мүмкіндігі;
мемлекет өзіне қоршаған ортаның ең құнды элементтерін иеленуге тырысады: жағалау аймағын, өзен аңғарын, ресурсқа бай ауданды;
территориялық даму дамыған өркениеттен келеді;
бірігу тенденциясы − мемлекеттің өзіндік сипаты, барлық уақытта өз күшінде болады.
34. Н. Макиавелли саясатты әлеуметтік қызметтің жеке саласы ретінде қарастыру туралы. Макиавеллидiң мемлекет жəне саясат туралы iлiмiндегi маңызды жаңалығы саясат саласын жеке ғылым ретiнде көрсетуге тырысу идеясы болып табылады. Бұл салада орасан зор тəжiрибе жинақтаған ол саясат қоғамдық өмiрдiң бөлек саласы болып табылады деген қорытынды жасайды. Ол қоғамдық өмiрдi түрлi мақсаттары жəне оларды iске асырудағы мүмкiндiктерi бiр-бiрiне ұқсамайтын көптеген əлеуметтiк күштер мен əрқилы мүдделердiң қақтығысы ретiнде қарастырады. Қоғамдық істердің маңызды құраушысы - әлеуметтік қызметтер. Яғни, адамдар мен әлеуметтік топтарға қолдау, қорғау, түзету және әлеуметтік оңалту арқылы жеке және әлеуметтік қиындықтарды жеңуге көмектесу мақсатын көздейтін кәсіби қызмет. Макиавеллидің пiкiрi бойынша, саясат түрлi əлеуметтiк күштердiң билiк үшiн, оны ұстап тұру жəне пайдалану жөнiндегi күрес аймағы. Мұнда түрлi күштердiң ең айлалысы жəне ең ұтқыры ғана жеңiске жетедi. Бұл жерде әлеуметтік қызметтерді көрсету арқылы билік басындағылар қоғамның өздеріне деген сенімің артады. Оның «Патша» атты еңбегінде, билікті сақтаудағы кеңестерінде халықтың жеккөрушілік пен менсінбеушілігінен аулақ болудың маңыздылығын ескеріп кетеді. Италияндық ойшылдың айтуынша, халықты өзiне толық бағынышты етудiң екi жолы бар. Оның бiрiншiсi — халықтың билеушiге деген сүйспеншiлiгi, екiншiсi — оның алдында қорқынышта болу. Қайта өрлеу дəуiрiнiң көрнектi өкiлi, саяси қайраткер, дипломат, Никола Макиавеллидің саясатты әлеуметтік қызметтің жеке саласы ретінде қарастыруы саяси ғылымның одан кейiнгi дамуына орасан зор ықпал еттi.


title: Ратцельдің геосаясаттық идеялары. Географиялық фактордың ерекше рөлі


Байланысты: Саяси ілімдер тарихыны п ні, оны о ыту міндеттері
Үнді варналары және буддизм. Теңсіздіктің қажеттілігін мифологиялық түсіндірулер
Ежелгі Үндістандағы саяси және құқықтық ілімдер мифологиялық және діни көзқарастар түрінде қалыптасты. Брахманизм атты идеяларының алғашқы көріністері "Веда" ескерткіштерінде кездесті. Бұл ведаларда адамдардың 4 варнаға :брахмандар, кшатрийлер, вай-шьялар және шудралаға бөлінетіндігі айтылады. Брахмандар— Пуруши құдайдың аузынан, кшатрийлер—құдайдың қолынан, вайшийлер—құдайдың санынан, шударалар—құдайдың табанынан жаратылған деп түсіндіріледі. Варна — тұйық жүйе, адамның варнадағы орны және әрбір варнаның қоғамдағы орны қатаң сақталынды. Мысалы, некелік қатынастар тек бір варнаның шеңберінде ғана жүзеге асырылуы тиіс, бір варнадан екінші варнаға өтуге болмайды және әрбір варнаның өкілдері кәсіптің белгілі бір түрімен ғана айналыса алады. Брахмандар — ой еңбегімен, кшатрийлер — әскери істермен, вайшьялар — жер өңдеумен, қолөнермен және саудамен, ал шудралар — қара жұмыспен шұғылданды.
Б. з. д. VI ғасырда Будда деген атпен белгілі болған Сиддхартха Гаутама "Веда" ілімін сынға алып, құдайдың адамдар өміріне араласуын, брахмандардың артықшылықтарын жоққа шығарып, "ең бастысы —адамның атағы мен шыққан тегі емес, адамгершілігі" деп үйретеді. Будда ілімінде барлық адамдар бәрі бірдей деп саналды. Таптық, әлеуметтік және нәсілдік айырмашылықты адамдар рухани жағынан кемелденген шақта өзгерте алады. Ешқандай әлеуметтік сатыға, дәрежеге бөлінбейді. Адамның бақытқа жетуі де өз қолында. Ол оның істеген іс-әрекеттеріне байланысты. Будданың айтуынша, бақытқа жету үшін адам өз өміріне, құндылықтарына, қағидаттарына, тәртіп ережелеріне, қарым-қатынасына , ниетіне, наным-сеніміне саналы мүмкіндік жасауы тиіс. Бұл жолдағы жақын мақсат пен мүмкіндік – болашақ өмірге қайта келу мәртебесіне ие болу бұқара халық үшін өте тиімді болды. Өйткені бұған дейін өмірде қайта туу мәртебесіне тек брахмандар ғана мүмкіндік алған еді. Будда ілімінің бұқаралық мәні халық тарапынан кең қолдау тапты. Тіпті аристократия өкілдері де жаңа дінді қуанышпен қарсы алды.


35. Ленин саяси партиялардың рөлі туралы. Таптық одақтар мен тактикалық келісімдер мәселесі туралы. Партия, ең алдымен, жұмысшы табының алдыңғы қатарлы отряды болуы керек. Партия жұмысшы табының барлық жақсы элементтерін, олардың тәжірибесін, революциясын, пролетариат ісіне жанқиярлықпен берілгендігін қамтуы керек. Партия пролетариаттың таптық ұйымының ең жоғары нысаны ретінде. Ленин саясатты таптар арасындағы өзара қатынас және олардың мүддесін пролетарлық революцияны даярлау міндетіне бағындыру өнepi деп білдi. Оның пiкipi бойынша, революцияның басталуын жеделдету үшін әлеуметтік-тарихи процеске озық революцияшыл ұйымның белceндi ықпалы қажет. Партияның манаты - жұмысшы табы мен басқа да қаналған таптарды "ағартып ", буржуазиямен күреске "ұйымдастыру", пролетариат диктатурасын орнату және әуелі социализмге өтyдi, содан кейін оны социалистік демократиямен алмастырып, коммунизмге, яғни тапсыз қоғамға өтyдi қамтамасыз ету.
Басқа саясаткерлер секілді элиталар мен партиялар туралы айтудың орнына Ленин бұқара мен әлеуметтік топтар туралы айтты. Ол халықтың әртүрлі қабаттарының өмірін мұқият зерттеп, таптар мен топтардың көңіл-күйлерінің өзгеруін, олардың күштерінің тепе-теңдігін және т.б. Осының негізінде таптық одақтар туралы, сол күннің ұрандары және мүмкін болатын практикалық әрекеттер туралы қорытындылар жасалды.
36. Модернизация теориялары және ҚР-дағы өтпелі кезең мәселелері. Модернизация - қоғамның әлеуметтік-экономиклық және қоғамдық-саяси өмірін реформалау үрдісі. Ол дәстүрлі қоғамнан индустриалды қоғамға өтуді жеделдетуге бағытталған. Құрамына өнеркәсіптік төңкеріс және индустриаландыру дамыған нарықтық экономиканы орнату, адам еркіндігі мен құқықтарын құрметтеу кіреді. Модернизацияны бастапқыда еуропалық елдер, Солтүстік Америка елдері, ал XX ғ. басында бұл жолға Азия, Африка және Латын Америкасының көптеген мемлекеттері түсті.
Модернизация теориясы – қоғамдардағы модернизация процесін түсіндіруге арналған теория. Теория «дәстүрлі» елдер дамыған елдер сияқты дамуға тартылуы мүмкін деген болжамға сүйене отырып, кез келген нақты елдің дамуының ішкі факторларын зерттейді. Модернизация теориясы әлеуметтік прогресс пен қоғамның дамуына ықпал ететін әлеуметтік айнымалыларды анықтауға тырысады және әлеуметтік эволюция процесін түсіндіруге тырысады.
Модернизацияның классикалық концепцияларының көпшілігінде индустриалды қоғамды қалыптастыруға баса мән беріледі, индустрияландыруға параллель жүретін процесс ретінде, дәстүрлі аграрлық қоғамның индустриялық қоғамға айналуы ретінде қарастырылады. Экономикалық жүйенің, техникалық жабдықталуының және еңбекті ұйымдастырудың қайта құрылуы тұрғысынан қарастырылады. Модернизация теориясында екі бағытты бөліп көрсетуге болады: либералдық және консервативті. Либералдық теориясы модернизация процесін дәстүрлі қоғамнан қазіргі қоғамға көшу, яғни «батыстандыру» үрдісінің бір түрі ретінде қарастырды. Оның негізгі белгілері нарықтық экономика, ашық қоғам, жаңа ақпараттық технологиялар, дамыған коммуникациялық желілер, әлеуметтік ұтқырлық, ұтымдылық, плюрализм, демократия, еркіндік болуы керек. Модернизацияның либералдық теориясы екі жақтан: радикалды және консервативті жақтан сынға алынды. Радикалдар теорияның айқын идеологиялық сипатына, батыстық құндылықтар мен үлгілердің кеңеюіне, олардың пікірінше, басқа өркениеттер үшін жарамсыз және дамудың тәуелді сипатына назар аударды. Консервативтік бағыттың өкілдері модернизация процесінің ішкі қайшылықтарына, саяси қатысу мен институттандырудың қақтығыстарына, саяси тұрақтылық пен тәртіптің сақталуына (табысты әлеуметтік-экономикалық дамудың шарттары ретінде), даму сипаты мен бағытының сәйкестігіне баса назар аударды.
Өтпелі кезең – КСРО ыдырағаннан кейін постсоциалистік мемлекеттердің әлеуметтік экономикалық дамуы төмендеп, экономикасының дағдарысқа ұшыраған кезеңі. Қазақстан өтпелі кезеңді 1989 – 1996 жылдары өтті. Тауар тапшылығы өсіп, бағаның күрт жоғарылауы халықтың тұрмыс деңгейін төмендетіп жіберді, еңбекақы, әлеуметтік төлемдеудің мөлшері тым азайып кетті, оларды уақытында алу үлкен мемлекеттік мәселеге айналды. Жалпы Қазақстанда болған дағдарыс үлгісінің классикалық үлгіге ұқсамайтын өзіндік ерекшеліктері болды. Атап айтқанда, классикалық үлгіде дағдарыс тауарды артық өндіруден болса, өтпелі кезеңде өндіріс нарықты тауарға толтыра алмағандықтан дағдарды. Бұл дағдарыс 1991 – 1995 жылдарды қамтып, тек 1997 жылдан бастап экономикалық өрлеуге бет бұрды. Өтпелі кезеңде экономиканың нарықтық бағыты айқындалып, ырықты экономиканы қалыптастыруға күш салынды. Нәтижесінде макроэкономиканы тұрақтандыру, экономиканы сауықтыру және оны дағдарыстан біртіндеп шығару, экономиканы реттеудің нарықтық қатынастар жүйесін, оның түрлі институттары мен инфрақұрылымдарын, тетіктерін қалыптастыру жүзеге асырылды. Сонымен қатар республикаға ауқымды инвестициялар тартылып, кәсіпкерлер тобы пайда болды. Олар сауда бизнесінің орнына өндіріс пен ауыл ш. салаларында кәсіпкерлікті дамытты. Өтпелі кезең тұсында Қазақстан ТМД елдерінің ішінде тұрақты экономика даму бағытын қалыптастыра білген бірден-бір мемлекет болды.


Байланысты: Саяси ілімдер тарихыны п ні, оны о ыту міндеттері
37. Т. Мор қоғам мен мемлекеттің әлеуметтік құрылымы, саяси қызметтің принциптері, демократияның рөлі туралы.
Томас Мор - гуманистік көзқарастағы ағылшын философы және жазушысы. Томас Мордың ой толғауларының негізгі тақырыбы қоғамдық-саяси құрылым проблемалары болды. Ол терең дамыған теориялық философияға негізделген өзіндік әлеуметтік-философиялық концепцияны жасаған жоқ, бірақ оның әлеуметтік мәселелерді қарастырудағы мазмұндық көзқарасы қызығушылық тудырады, соған қарамастан оның жеке адам мен қоғам арасындағы қарым-қатынас мәселесіне қатынасын қадағалайды. Оның дүниетанымында діни сенімдер маңызды орын алады. Бір жағынан, ол протестантизм мен ағылшын шіркеуіне қарсы тұратын үлгілі католик. Екінші жағынан, ол өз дәуіріндегі адамдардың ғылыми ойлау, ағартушылық қажеттігін түсінетін гуманист.
Ағылшын философының айтуы бойынша, барлық келеңсіздіктер мен пәлекеттердің негізгі себебі – жеке меншік және одан туындайтын адам мен қоғамның, бай мен кедейдің, сән-салтанат пен кедейліктің мүдделері арасындағы қайшылықтар. Жеке меншiк пен ақша ешбiр заңмен, санкциялармен тоқтатыла алмайтын қылмыстарды тудырады. Оның басты кітабы - Утопия, онда ол өзінің қоғам идеалын фантастикалық арал-мемлекет түрінде суреттейді. Осы еңбегі арқылы оның қоғам мен мемлекеттің әлеуметтік құрылымы, саяси қызметтің принциптері, демократияның рөлі туралы ойлары мен идеяларымен танысуға болады. Аталған шығармасында Англияның сол кездегi феодалдық тəртiбi аяусыз сынға ұшырады. Оның пiкiрiнше, Утопия аралындағы əлеуметтiк жəне саяси тəртiптер қоғамдық меншiкке, жалпыға бiрдей еңбек ету мiндеттiлiгiне, əлеуметтiк жəне саяси теңдiкке негiзделген. Арал тұрғындары ешқандай жетiспеушiлiктi сезiнбейдi, адамды адамның қанауы болмайды, олардың киiмдерi де бiрдей, сəн-салтанат пен ысырапшылдыққа жəне артықшылыққа жол берiлмейдi. Бiр ғажабы Утопияда құлдық институты бар. Құлдар лас жəне ауыр жұмыстарды атқаруы тиiс. Олардың қатары соғыс тұтқындарынан, қылмыскерлерден, өлiм жазасына кесiлгендер-ден тұрады. Аралдың барлық тұрғындары егiншiлiкпен жəне қолөнермен айналысады, əр отбасының тапқан табысы қоғам-дық қорға өткiзiледi. Əркiм одан өзiнiң қажеттiлiгiне қарай ғана алып отырады. Утопия аралында бұқаралық билiк сайланбалы негiзде құрылған. Əрбiр 30 отбасы лауазымды тұлға-филорхты, 10 филорх — бiр протофилорхты сайлайды. Ал филорхтар арнайы жиналыста жасырын дауыспен мемлекет басшысы — принцепстi сайлайды. Утопиядағы маңызды iстердi принцепс бiр жылға сайланатын сенаттың қатысуымен шешедi. Бұл кітапта ғалымдар мен ғылымның алар орны ерекше екенін де айта кеткен жөн. Ғалымдар физикалық еңбектен босатылғанымен, бос уақытында ғылыммен де айналысуы керек.


38. Ф. Ницшенің «ақсүйектік тұжырымыдамасының» мәні. Фридрих Ницше - неміс философы, мәдениет сыншысы және филологы, оның еңбектері қазіргі интеллектуалдық тарихқа терең әсер етті. Өзі туралы жазылған «Қараңдаршы мына адамға» деген шығармасында ақсүйек тұқымынан шыққанмын деп мақтанғаны белгілі, өйткені оның әжесі Польша ақсүйегінің қызы болған. Өзін ақсүйек сезінгендіктен, демократиялық саяси қозғалыстарға да қызықпады. Ницшенің пікірінше, ақсүйектердің жақсылық және жамандық туралы құндылық өлшемі олардың қоғамдағы үстемдік орнына, өздерін бәрінен артық сезінуіне, төмен адамдарды көзге ілмеуіне сай қалыптасады. Ал, құлдар өздерін күштілердің бойсұндыруына келіспей, «қияли өш алып», күштілерді «жамандық» ретінде сипаттап, ал өздерін «жақсылар» ретінде бағалайды. Ақсүйектерді әлеуметтік-философиялық идеализациялауды Ф.Ницше барынша айқын жүзеге асырды. Нағыз ақсүйектер өзін функция емес, бар дүниенің мәні мен ең жоғары негіздемесі, құндылықтар өлшемі ретінде сезінеді. Ницше үшін ақсүйектер құлдардың моральына қарама-қарсы қожайындардың моральдық бейнесінің көрінісі.
Неміс философы Фридрих Ницше өз еңбектерінде, атап айтқанда, «Адамгершілік шежіресіне қарай» очеркінде (1887) қозғаған тақырыптардың бірі – қожайындардың, аристократтардың және құлдардың моралі. Құлдық моральда адамдар мейірімділікті, кішіпейілділікті, жанашырлықты бағалайды, ал қожайынның адамгершілігі оның намысшылдық, күш-қуат, тектілік бар екенін білдіреді. Аристократтардың адамгершілігі іс-әрекетті жасаған адам үшін салдары жақсы немесе жаман болғанына қарай бағалайды. Ал құлдық мораль іс-әрекетті жақсы немесе жаман ниетке қарай бағалайды. Ол үшін адамдар тең емес, яғни ерік-жігердің болуына байланысты ерекшеленеді. Осыған байланысты олардың әрқайсысында әртүрлі құндылықтар бар.
Ф.Ницше ілімі - аристократиялық мораль туралы дәйексөзі: «Тек өзіңізге және достарыңызға ғана адал болыңыз; жаулармен - батыл; жеңілгендермен - жомарт , және әрқашанда әр сәтте сыпайы болу. Бұл біздің төрт негізгі қасиетіміз».
39. Сталинизм: жүйе, теория, саясат. Сталинизм (оның идеологиясы мен тәжірибесінің басты өкілінің партиялық лақап аты бойынша – Иосиф Сталин) – КСРО-да (содан кейін оған тәуелді мемлекеттерде), 1920 жылдардың соңы – 1950 жылдардың басында қалыптасқан саяси жүйе және КСРО ыдырағанға дейін болған конверсияланған түрде ( неосталинизм).
Сталинизм тоталитарлық режиммен, мемлекеттің жазалау функцияларының күшеюімен, мемлекеттік органдар мен сталиндік үлгідегі билеуші коммунистік партияның бірігуімен, қоғам өмірінің барлық салаларында қатаң идеологиялық бақылаумен, Сталиннің жеке басына табынушылықты насихаттайтын үгіт-насихатпен сипатталады. КСРО-да сталинизм большевизм мен ленинизм идеяларының логикалық жалғасы ретінде насихатталды. Бірқатар зерттеушілер сталинизмді тоталитаризмнің бір түрі деп санайды.
Сталинизм идеология ретінде миллиондаған адамдардың санасын жаулап, дүниетанымына, өмірі мен шығармашылығының идеялық-адамгершілік негізіне айналды. Тұлға табыну кезеңіндегі социализмнің өрескел деформациялары теріс нәрсе ретінде қабылданбады. Керісінше, жеңісті марштардың, жалған хабарлардың үнінде олар үлкен жетістіктер ретінде қабылданып, қарапайым адамдардың бойында өзіне, еңбегіне, туған жерінің табыстарына мақтаныш сезімін оятты. Күшті жазалау жүйесі құрылды. Кез келген келіспеушіліктер ауыр қылмыс ретінде қудаланды. 30-жылдары Сталинге саяси бәсекелестік жасай алатындардың бәрі жойылды. КСРО-да көшбасшы мен коммунистік партияның бөлінбеген және іс жүзінде шексіз билігі ұзақ уақыт бойы орнады. Халықтың материалдық жағдайы төмен деңгейде қалды. Экономика ел тұрғындарын негізгі азық-түлікпен, халық тұтынатын тауарлармен және басқа да әлеуметтік игіліктермен адам баласына лайықты деңгейде қамтамасыз ете алмайтын болып шықты.


title: Ф. Ницшенің «ақсүйектік тұжырымыдамасының» мәні


url: http://emirsaba.org/sayasi-ilimder-tarihini-peni-oni-oitu-mindetteri.html?page=33#41._Гамильтонның_мемлекет_туралы_пікірі,_оны_меншіктің_кепілдігі_ретінде_қарастыруы.

text:
40. Л. Гумпловичтің саяси биліктің шығу тегі мен негізін социологиялық тұрғыдан қарастыруы. Людвиг Гумплович (1838-1909) - поляк-австриялық әлеуметтанушы және саясаттанушы, заңгер, Австриядағы қоғамдық құқық профессоры. Л.Гумпловичтің пікірінше, мемлекет тарихи даму барысында нәсілдер күресінің нәтижесінде пайда болады (кейде ол тайпалардың немесе ордалардың күресін айтады). Ол бір нәсілді екінші нәсілдің жаулап алуынан және құл етуінен, зорлық-зомбылық жолынан туындайды. Бұл әлеуметтік-мәдени сәттермен біріктірілген тарихи қалыптасқан этникалық қауымдастық. Гумплович саяси билік пен мемлекеттің шығу себебі мен негізгі негізін экономикалық қатынастардан емес, кейбір тайпаларды басқалардың жаулап алуынан, зорлық-зомбылық жасауынан, құлдыққа түсіруінен, яғни социологиялық тұрғыдан көреді. Мемлекеттің құрылуымен, Л.Гумпловичтің пікірінше, үстем тап жеңімпаздардан, ал бағынышты тап жеңілгендерден қалыптасады. Қоғамның әлеуметтік дифференциациясы осы таптардың негізінде жүзеге асады. «Тап» ұғымын пайдалана отырып, Л.Гумплович «үстемдік» саяси принципі бойынша барлық әлеуметтік топтар мен барлық иеліктерді бағынышты және үстем әлеуметтік элементтерге бөледі.
Мемлекет, шын мәнінде, Л.Гумплович айтқандай, билеуші тап өзін-өзі сақтау, оның күші мен әл-ауқатын дамыту үшін бағыныштыларды өзі үшін жұмыс істеуге мәжбүрлей отырып, үстемдік жүргізеді. Бастапқыда үстем тап билікті дөрекі күш арқылы жүзеге асырады. Кейіннен мемлекетте белгілі бір құқықтық тәртіпті сақтау арқылы мемлекеттегі тең емес әлеуметтік элементтердің билік ету салалары арасында белгілі бір құқықтық тепе-теңдік орнайды.
Л.Гумпловичтің пікірінше, мемлекеттің әлеуметтік дамуы оның әлеуметтік элементтері арасындағы конфликттік қатынастар формасының өзгеруі болып табылады. Мемлекеттің өмірі цикл сияқты жүреді: ол пайда болады, гүлдейді және құлдырайды. Содан кейін сол цикл қайтадан өтеді. Л.Гумплович мемлекеттің құлдырауын ондағы билеуші таптың ауысуымен байланыстырады.
41. Гамильтонның мемлекет туралы пікірі, оны меншіктің кепілдігі ретінде қарастыруы. Александр Гамильтон - американдық мемлекет және саясаткер, заңгер, экономист, банкир және әскери қайраткер, Америка Құрама Штаттарының негізін қалаушылардың бірі.
Мемлекет пен құқықтың қажеттілігі халықтың табиғи азғындығын, оның жаман қасиеттері мен бейімділігін тежеу қажеттілігінен туындады, оның ішінде Гамильтон өзімшілдік, басылмайтын ашкөздік пен амбицияны атап өтті. Ойшылдың анықтамасы бойынша жай ғана «үлкен хайуан» болып табылатын халықты парасат пен әділеттің бұйрығына бағынуға, ортақ мүдде жолында ынтымақтасуға мемлекет қана жасай алады.
Мемлекет жалпы игілікті қамтамасыз ету және жеке меншікті қорғау мақсатында жасалған басқарушылар мен басқарылатындар арасындағы қоғамдық келісім ретінде түсіндірілді. Халықтың билікке тікелей қатысуына және саяси шешімдер қабылдауға тікелей ықпал етуіне жол бермеген жағдайда саяси тұрақтылық пен ішкі қайшылықтардың болмауына кепілдік беруге болады. Халықтың билікке тікелей ықпалы мемлекеттің әлсіреуіне әкеліп соғады, өйткені халық адасушылыққа, немқұрайлылыққа, құмарлықтарға ұшырайды және сирек кез келген нәрсені дұрыс шеше алады. Осы себепті, Гамильтонның қысымымен Конституциялық конвенция делегаттары Конституция мәтініне құқықтар туралы Биллді қоспады. Конституциялық нормалар тауарлардың қозғалысы еркіндігін, бірыңғай валютаны, құқықтардың теңдігін, азаматтардың меншігіне қол сұғылмаушылықты қамтамасыз етеді.
Құқықтық, меншіктік кепілдіктер (немесе заңды процесс) мемлекет адамға тиесілі барлық заңды құқықтарды құрметтеуге тиісті ережелер жиынтығы. Құқықтық кепілдіктер жеке тұлғаларды билік органдарынан қорғай отырып, мемлекеттің өкілеттіктерін елдің құқығымен теңестіреді. Егер мемлекет адамға зиян келтірсе және бұл заңды тәртіппен орындалмаса, бұл құқықтық кепілдіктерді бұзу болып табылады және заңдылыққа қайшы келеді.


title: Л. Гумпловичтің саяси биліктің шығу тегі мен негізін социологиялық тұрғыдан қарастыруы


url: http://emirsaba.org/sayasi-ilimder-tarihini-peni-oni-oitu-mindetteri.html?page=34#43._Көне_Римдегі_саяси_ілімнің_дамуы._Тиберий_мен_Гай_Гракхтар_жоғары_биліктің_көзі_мен_оны_жүзеге_асырушылар_туралы.

text:
42. Н.Ә. Назарбаеватың «Тарих толқыныңда» еңбегінің негізгі идеялары. 1999 жылы Н.Ә.Назарбаевтың Тарих толқынында еңбегі жарыққа шықты, Маңызы - Тарих қойнауын зерделей отырып, ұлттық қасиетті сақтауға тәрбиелеу қажеттігі айтылады. Қазақ болмысының ерекшелігі тарихқа арналған. Қазақ даласы, мәдениет келешегі, ұлттық бірегейлік, тоталитарлық тәртіп пен ұлттық ұғымдар, тарихтың терең шеңберлері бұл кітапта кеңінен суреттеліп, жазылған кітап. Тарих біріңғай ақ немесе қара деп бөлікке салатын бұлаңдықты көтермейді. Тарихтың толқынында қазақтың сана сезімі өткендегі, қазіргі және болашақтағы ұлттық қасиетін түсінуге мүмкіндік беретін шығарма. Елбасының кітабі ұлттық келбетті ұлықтаудың маңызы, мәдениет келешегі, ұлттық бірегейлік туралы және Алаш мұрасы және осы заманды салыстырып, тоталитарлық тәртіп пен ұлттық ұғымдар арасындағы қарама-қайшылықты анық түрде көрсетіп жазылған
43. Көне Римдегі саяси ілімнің дамуы. Тиберий мен Гай Гракхтар жоғары биліктің көзі мен оны жүзеге асырушылар туралы. Ежелгi Рим тарихында өздерiнiң құқықтық жəне əлеуметтiк жағдайын патрицийлермен теңестiру жолындағы плебейлер күресi маңызды роль атқарды. Плебейлердiң бұл күресi Римнiң алтыншы патшасы Сервий Туллийдiң реформа жасауына əкелiп соқты. Аталған реформа бойынша плебейлер ″ Рим халқының″ құрамына қосылды жəне мүлiктiк белгiсi бойынша бес разрядқа бөлiндi. Реформа байлардың мемлекет басқарудағы артықшылығын бекiтiп бердi. Плебейлер халық жиналыстарына қатысуға жəне қоғамдық меншiктен үлес алуға құқығына ие болды. Бiрақ олардың құқықтық жағдайы патрицийлермен толық теңесе алмады. Сондықтан патрицийлерге қарсы күресiн ұзақ уақыт бойы жүргiзуiне тура келдi. Плебейлер күресiнiң көрнектi өкiлдерi ағайынды Тиберий жəне Гай Гракхтар болды. Халық трибундары болып сайланған олар iрi жер иеленушiлiктi шектеудi, артық жерлердi тəркiлеудi жəне оны жерсiз азаматтарға үлестiрудi талап еттi. Қала халқының кедей тобы үшiн Гай Гракх нанның бағасын арзандату, жол құрылысын салу сияқты ұсыныстар енгiздi. Бұл шараларды iске асыру əрекетi Рим қоғамындағы жоғары топтың қиян-кескi қарсылығын туғызды. Осының нəтижесiнде қарулы күрес басталып, күрес барысында ағайынды Гракхтар қаза тапты. Бұл заңдардың барлығы Гракхтарға ұлттық жиналыста сенімді көпшілікті қамтамасыз етіп, қалалық пролетариат, ауыл халқы және атшылар табынан белсенді қорғау мен көмек көрсетуі керек еді.


title: Н.Ә. Назарбаеватың «Тарих толқыныңда» еңбегінің негізгі идеялары


44. Ибн Халдун қоғамның даму дәірлері туралы. Ибн Халдунның тұжырымы бойынша, мемлекеттiк саясат бiр билеушiмен ғана шектелмейдi, оған барлық қоғам мүшелерi де қатысады. Сондықтан да мемлекеттегi барлық өзгерiстер мемлекет басшысы жағдайының өзгеруiнен ғана емес, бүкiл қоғамның бүтiндей өзгерiске ұшырауына да байланысты. Мемлекеттiң өзi үш ұрпақ өкiлдерiнiң өмiр сүру кезеңiмен анықталатын белгiлi бiр уақыт шеңберiндегi дəуiрдi қамтиды. Мемлекет осы кезеңде дамудың бес сатысынан өтедi. Олар:
1) Бұрынғы билiктiң орнына жаңа ықтиярсыз билiктiң келуi;
2) Жоғары билiктiң бiр адамның қолына шоғырлануы;
3) Тəртiп пен тыныштық орнатылған мемлекеттiң гүлдену сатысы;
4) Басқарудың зорлық жəне деспоттық əдiстерiне көшуi;
5) Мемлекеттiң құлдырауы жəне құлауы.
Ибн Халдун мемлекеттiң даму сатыларының теориялық мəселелерiн басқа тұрғыдан қараумен бiрге, өзiнiң теориясын Халифаттың тарихи даму кезеңдерiн, оның монархияға айналу себептерiн талдауға да пайдаланды. Мемлекеттiң мұндай өзгерiске ұшырауының басты себебiн ол, қауымның өмiр сүруiндегi əлеуметтiк дағдарыстан жəне мұсылмандарды бiрiктiруде ″дiни нанымның орнын қанжардың басуынан″ көрдi. Алғашқы кезеңде халифатта монархияның белгiлерi болмағанымен, мұсылмандық мемлекеттiң басқару формасында халифаттың өз ерекшелiктерi, белгiлерiмен қатар, монархиялық белгiлерi де бiртiндеп пайда бола бастады. Ақырында халифат шын мəнiндегi монархияға айналды.
Ибн Халдунның пiкiрi бойынша мұсылман мемлекеттерi өз дамуында төрт сатыдан өттi:
1. Нағыз халифалар басқарған ″ таза халифат″ .
2. Халифаттың сыртқы белгiлерiн сақтай отырып, бiртiндеп монархияға көшуi (Омеядтар əулетi кезеңiндегi халифат).
3. Халифаттың толық монархияға айналуы (Аббасидтер əулетi кезеңiндегi халифат).
4. Бiрыңғай мұсылман мемлекетiнiң ыдырауы жəне араб-тарды басқа халықтардың жаулап алуы (Бағдадты моңғолдардың, Мысырды османдық түрiктердiң жаулауы).
45) М.Лютер іліміндегі саяси реформаторлықтың негізделуі. Реформация қозғалысының бастамасын жасаушы және iрi қайраткерi немiстiң дiни ғалымы Мартин Лютер болды. Бүкiл Германияны дүр сiлкiндiрген реформацияның саяси-құқықтық және дiни ұранын Мартин Лютер жасаған болатын. Оның 1517 жылғы қарашада 95 тезистен тұратын күнәнi кешiретiн грамоталарға қарсы шығуы реформациялық қозғалыстың бастамасын салып бердi. Мартин Лютердiң саяси-құқықтық жүйедегi көзқарасын жақсы түсiну үшiн 1-ден, оның XVI ғасырдың 20-жылдарының өзiнде-ақ Реформацияның революциялық лагерiне қарсы болғандығын, 2-ден оның өзiнiң ұстанған мақсаты мен ол айтқан тарихи идеялардың арасындағы айырмашылықты ескеру қажет. М. Лютер шiркеу мен дiн иелерi адам мен құдай арасындағы делдалдық қызметтi атқара алмайды, адамдар шiркеу қызмет-керлерiнсiз-ақ қандай да бiр наным мен сенiмге ие бола алады деп жариялады. Ол сонымен бiрге шiркеу иелерiнiң өздерiн құдайдың жердегi елшiсiмiз деп санайтын даурықпалары мен адам жанын тазарта және күнәләрiн кешiрте аламыз дейтiн сандырақтарының жалғандығын әшкере еттi. М. Лютер адам өз жанының тазаруына және күнәсiнiң кешiрiлуiне шiркеу немесе дiни әдет-ғұрыптардың көмегi арқылы емес, құдайдың өзi тiке-лей орнатқан нанымның көмегi арқылы жете алады деп есептедi. Шiркеу мен дiн иелерiнiң жалған әрекеттерi мен үстемдiгiн әшкерелеуде Лютер дiни ақиқаттың түп қазығы болып табы-латын Қасиеттi кiтаптың алғашқы нұсқаларын пайдаланды. Оның айтуынша, дiни ақиқаттың шындығы католиктiк iлiм уағыздайтын шiркеудiң қаулылары мен папалық декреттер емес, Қасиеттi кiтап болып табылады. М. Лютер iлiмiнiң басты қағидасы — адам сену арқылы ғана қорғаныш таба алады деген тезисi болып табылады. Әрбiр сену-шi өзiнiң жасаған әрекеттерi үшiн құдай алдында өздерi ғана жауап бередi және бұл кезде дiн иелерiнiң көмегiнiң қажетi жоқ. Рим папасынан шаруаға дейiнгi барлық адам құдай алдында бiрдей. М. Лютердiң бұл қағидасы теңдiк туралы ерте буржуазия-лық ең алғашқы ұсыныс болды. Лютердiң айтуынша, құдай жолын ұстану, христиандық өмiр салтын кешу әркiмнiң жан дүниесiне байланысты бейбiт тәртiпке негiзделуi тиiс. Ал бұл тәртiп құдай заңдары арқылы емес, ақсүйектiк билiк мекеме-лерiнiң қолдауы арқылы табиғи түрде жүзеге асуы керек. Адамның iшкi жан-дүние бостандығы мен дiни сенiмi мемлекет заңынан тысқары болуы тиiс. Мемлекет билеушiлерi өздерiн халықтың билеушiсi емес, қызметшiсi ретiнде сезiнуi керек деп есептедi М. Лютер. Бiрақ ол мемлекеттiң демократия-лық құрылымы туралы ойдан аулақ болды. Ол бұқара халықты билеушiге бағынуды және оған қарсы көтерiлiс жасамауға шақырды. М. Лютердiң саяси-құқықтық көзқарасында қарама-қайшы-лықтар да болмай қойған жоқ. Шiркеудiң үстемдiгiн мойында-мау және мемлекеттiң папалықтан тәуелсiздiгi туралы оның идеялары жергiлiктi княздық абсолютизмге қызмет еттi. Ол өз iлiмiн қоғамдағы саяси және әлеуметтiк өмiрдi қайта жаңарта-тындай бағытта дамытпады. Ол монархиялық формадағы мемле-кеттi хрситиандық өмiрге қажеттi тәртiптi орнықтырушы ретiнде қарады. Оның айтуынша, тәртiп орнатуды кез-келген түрдегi мемлекеттер атқара алады, сондықтан да христиандықтың iшкi дiндарлығы қоғамдық қатынастарды ешбiр өзгертпей-ақ берiк қалыптасқан жүйенi талап ете алады.


title: Ибн Халдун қоғамның даму дәірлері туралы


Байланысты: Саяси ілімдер тарихыны п ні, оны о ыту міндеттері
46) Т.Гоббстың саяси теориясындағы негізгі мәселелер. Т. Гоббс өзінің мемлекет және құқық теориясы негізінде индивиттің табиғаты туралы көзқарасты білдіреді. Оның ойынша барлық адамдар бастапқы кезден физикалық және ой қабілеттілігі қатынасында тең пайда болған және олардың әр біреуі басқалармен бірге барлығына құқығы бірдей. Сонымен қатар адам сараңдықпен келетін өзін — өзі жақсы көретін эгоист болып табылады. Оны тек көре алмаушылар, дұшпандар қоршайды. “Адам адамға — қасқыр”. Осыдан қоғамда адамға қарсы барлықтарының соғысына кете алмайсың. Мұндай соғыс шартында барлығына құқықты иелену ештеңеге ешқандай құқықты иемденбеуді білдіреді. Т. Гоббс мұндай жағдайды адамның табиғи жағдайы, — деп атайды. Бірақ адамдарға тиесілі өзін — өзі сақтау инстинктісі табиғи жағдайды өту процесі не бірінші импульсті жібереді, ал табиғи сана адамдарға, олар бұндай процесті қандай шарттарда жүзеге асыра алатынын көмектеседі. Бұл шарттар табиғи заңның мәнісі.
Басты ең табиғи фундаментальды заң бойынша бейбітшілікке ұмтылып оған еру керек. Қалғандарының барлығы бейбітшілікке жету құралдары ретінде ғана қолданулары керек. Олардың ішіндегі ең маңыздысы бейбіршілікпен өзін-өзі қорғау мүдделерінің талап етіп отырған жеке өздерінің құқықтарынан бас тарту болып табылады. Құқықтан бас тарту белгілі бір тұлғаға немесе кейбір адамдар тобына келісім шарт бойынша көп бөлігінің өткізілуімен жасалынады. 2-табиғи заңнан үшінші шығады, адамдар жасалған келісімдерін жасауға міндетті, ал олар орындалмаса келісімдердің мәні жойлады. 3-табиғи зайда әділдіктің қайнар көзі мен басталуы көрсетіледі. Көрсетілген үшейінен басқа 16 табиғи заңдар бар. Олардың барлығы да бір жалпы ережемен реттеледі, өзіңе тілемейтінді басқаға істеме. Мемлекет адамдармен бекітілетін себебі, соның көмегімен барлығына қарсы барлықтарының соғысымен аяқтап, қорғаусыздықтан және мәжбүрлі өлімнен күнделікті биіксіздер қаупінен құтылу үшін қажет. Бір-бірінің арасындағы бір-біріне деген келісімділік арқылы индивиттер бір тұлғаға өздерінен жоғары билікке сенеді. Мемлекет-ол адамдардың бейбітшілігімен жалпы қорғауына қажетті деп. санайтын, адамдардың барлығының күші мен құралын қолданатын тұлға. Бұндай тұлға ұстаушы — суверен. Суверен билікке ие, ал басқалары олардың қоластындағылары болып табылады. Осылайша Т.Гоббс мемлекеттің пайда болуын көрсетеді. Бір кезде қоғамдық келісім жасап азаматтық жағдайға көшкенде индивидтер сайлаған нысанын өзгерту мүмкіндігін жоғалтады, яғни жоғары билік қарекетімен шыға алмайды. Оларға сувереннің шешіміне қарсы шығуға , оның акцияларын талқылауға т.б. тыйым салынған. Сувереннің мүмкіншілігі қоластындағыларға қатысты өте кең. Сонымен қатар, жоғары билік иесі өзінің халқымен ешқандай келісім шартпен байланысты емес және сондықтанда оның алдында ешқандай жауапкершілігі жоқ.
Т.Гоббс бекітілуге негізделген ерікті келісімдердің нәтижесінде пайда болған мемлекеттерді саяси мемлекеттер,-деп атайды /кейін саяси мемлекет термині мемлекеттерің батыс еуропалық доктиналарында кең таралды/. Физикалық күшпен пайда болған мемлекеттерді ойшыл иелік етуге негізделгенге жатқызылады.
Осы мемелекеттердің классификациясында Т.Гоббстың ағылшын революциясына дейінгі феодалдық монархялық тәртіпке ұнамсыздық көзқарастары көрінеді.
Мемлекеттің қандайда болсын түрлері мен нысандары ашылса да сувереннің билігі өзінде, Т. Гоббс бойынша ол абсолютті яғни ол шексіз. Жоғары билікке ие болған адам азаматтық заңмен де, азаматтардың қай – қайсымен болса да байланысты емес. Суверен өзі заңдарды шығарады және жояды, соғыс жариялайды және бейбітшілік келісімін жасайды, дауды талқылап шешеді, барлық лаузымды тұлғаларды тағайындайды.
Сувереннің прерогативтері бөлінбейді және ешкімге берімейді. Мемлекеттің билі гін бөлу он жоюды білдіреді, өйткені бөлінген биліктер бірін-бірі құртады.
Сувереннің билігі қол астындағылардың өмірімен өліміне оның монополиясы болып табылады, бұнымен қоса жоғарыбасқарушы қол астындағыға қандай да болсын салдар мен не істесе де әділетсіздік немесе тура мағынада заңсыздық, — деп. Есептелінбейді. Ал қол астындағылар жоғары билікке қатысты құқықтары жоқ, сондықтанда ол он бекітуге келісілген адамдарменжойыла алмайды.
Т. Гоббс бойынша, абсолюттік билікке ие мемлекет тек полицейлік қорғау функциясын ғана орындамауы керек. Оның міндеті қандай да болсын істі қолдауы керек, теңізде жүзу, жер игеру, балық аулау сияқты және басқа да өнеркәсіптің түрлерін яғни істер қолдарға сұранысқа ие жұмыстан шектелген физикалық денсаулығы мықты адамдарды күшпен еңбекке салу. Ол тәрбие азарту ісімен айналысуы тиіс әсіресе қол астындағыларға суверен биліктің шексіздігі және оардың алдындағы міндеттілігі туралы.
Мемлекет өзінің қол астындағыларға еркіндікке кепілдік береді, ол азаматтық заңмен рұқсат етілмегенін барлығын істеуге құқы бар болып есептеледі атап айтсақ сатып алу және сату және бір-бірімен тағыда басқа келісім шарттар жасауға, өзінің тұрғылықты жерін, тамағын, өмір сүру салтын таңдауға, балаларды өзінше тәрбиелеуге құқы бар. Бостандықтың бұндай түсіндірмесі XVII ғ. орта кезіндегі Англияда сол кездегі барлық Батыс Еуропа үшін пробуржузиялық және тарифи прогрессивті әлеуметтік мәнге ие болады.
Т. Гоббстың шығармаларында сувереннің міндеттері туралы айтылады. Ойшылдың пікірінше, олардың барлығы бір ережеде жатыр: халықтың игілігі -жоғары заң.
Т. Гоббс бойынша сувереннің міндеті – халықты дұрыс басқару, өйткені мемлекет өзі үшін емес, азаматтар үшін бекітілген.Бұл формулалар саяси даналықпен, гуманизм мен орындалды. Бірақ Т. Гоббстың мемлекет туралы ілімдері шегінде олар декоративні қосымшалар сияқты көрінеді – маңыздылығы жоқ сөздер сияқты. Мемлекеттің шексіз билі гін қолдаған саяси абсолютизмнің теоретигі ретінде Т. Гоббс мемлекеттік нысандар мәселесіне алкен көңіл аудармады. Оның ойынша билік, егер қол астындағыларды қорғай алатындай жағдайда болатын жеткілікті жетіоген болса, бардық нысандарда бірдей. Т. Гоббсқа сәйкес мемлекеттің тек үш нысаны болуы мүмкін: монархия, демократия және аристократия. Олар бір – бірінен өздеріне енген жоғары биліктің табиғатымен, мазмұнымен ерекшеленбейды, олар беітіоген мақсаттарды жүзеге асыруға қажеттілігімен ерекшеленеді.
Бәрі бір Т. Гоббстың бүйрегі монархияға бұрады.
Т. Гоббс индивидті мемлекеттің абсолютті билігіне бағындыра отырып, сувереннің еркіне қарсы тұруға мүмкіндік қалдырады. Бұл мүмкіндік көтеріліс құқық. Ол суверен табиғи заңдарға қарсы индивитті өзін – өзі өлтіруге немесе жарқат етуге міндеттегенде, немесе жаулардын қорғануға тыйым салған кезде ғана пайда болады. Өзінің жеке өмірін қорғау барлық табиғаттың жоғары заңына негізделген өзін — өзі сақтау заңы. Бұл заңды суверенде атап өтуге құқығы жоқ. Өйтпеген жағдайда ол биліктен айырылуға тәуекел етеді.


title: ) Ф.Ницше “Билікке ерік” туралы

text:
Байланысты: Саяси ілімдер тарихыны п ні, оны о ыту міндеттері
47) Ф.Ницше “Билікке ерік” туралы. Бүкіл-әлеуметтік саяси тарихты Ницше билікке деген екі еріктің күресі ретінде сипаттайды - күштілердің еркі (жоғары, аристократиялық түрлері) және әлсіздердің еркі (бұқара, құлдар, тобыр). Билікке деген аристократтық ерік - бұл өсу инстинкті, өмірге деген ерік, ал билікке деген құлдық ерік - күйреу инстинкті, өлімге деген ерік. Аристократтардың юилігі жоғары мәдениетке жетелесе, “тобырдың” үстемдігі мәдениеттің өңін айналдырып нигилизм мен декаденске әкеледі. Мораль - құлдардың билеушілерге қарсы құралы, әліздердің күштілерге қарсы адамгершілік қондырғылары, “қара тобырдың” жоғары түрлерге үстемдігін орнату.
Фридрих Ницшенің билікке құштарлық теориясын екі бөлікке бөліп қарастырсақ болады. Біріншіден, Ницше ағын, қозғалыс жағдайында болады, сондықтанда білімнің, ақиқаттың мәні үнемі өзгеріп отырады. Ал бұл өзгерістердің негізін билікке құштарлық құрайды және ғалам осы тәріздес тілектерден тұрады деп пайымдайды. Екіншіден, билікке құштарлық билік етуге деген жеке, іргелі ұмтылыс. Ол үстемдікте және тәуелсіздікте көрініс табады. Билікке деген құштарлық кейде зорлық көрсету мен физикалық басымдық түрінде де көрінуі мүмкін. Дегенмен оны ішімізге қарай бұрсақ, адам өз-өзін басқаруға ұмтылатын болады.
Билікке құштарлық – дүниедегі бүкіл бар нәрсенің және болуға тиістінің бастауы. Әлсіз адамдар, тобыр мүшелері – өмірді танып-білуге қабілетсіз. Олар өздерінің одан әрі қарай да, қаша беруіне мүмкіндік жасайтын моральдық қағидаларды қалыптастырады. Бұдан басқа, мораль оларға билікті өз уыстарынан шығармауға мүмкіндік береді. Олар аяушылық, ынтымақтастық және т.б. идеалдарды ұстанған кезде өз әлсіздіктерін дәріптейді және «ләззатқұмарлық, билікқұмарлық және өзімшілдік» заңдарына сәйкес өмір сүруге қабілетсіз. Олар күштілерде ғана бар. Әлсіз адамдар қатыгездікке батылы барғандардан зардап шегеді. Сондықтан, олар бекзат та күшті адамдарды түрлі тыйымдардың көмегімен бұғаулауға тырысады. Егер әлсіздер өздерін жоғарыда тұрғандардың деңгейіне дейін сүйреуге күші жетпесе, онда олар, ең кем дегенде, соңғыларды өздерімен бірдей деңгейге түсіруі мүмкін. Олардың бойы өшпенділікке – қарапайым пенделердің бекзат адамдарға деген өшпенділігіне толы. Күштілердің қабілеттері қарапайымдардың әлсіздігін ашып көрсетеді, сондықтан олар күштілерді жаншып, масқаралауға ұмтылады. Коммунизм қаупі пайда болғанда, фашизм ұсақ буржуазияның арасында оған деген жеккөрініштілікті оятуға барын салды. Ницшенің айтуынша, күшті жан өшпенділікті білмейді. Ол өзінің билікке құштарлығын ашық жариялайды және осы қадамын мақтан тұтады.
Бүкіл құндылықтарды қайта бағалау мен билікке құштарлық міндетті түрде «құндылықтарды қайта бағалауға» әкеледі: қолданыстағы моральдық қағидалар терістеліп, тазартылады және қоғамда құндылықтардың жаңа жүйесі қалыптасады. Әлсіздер өз қулықсұмдықтары арқылы ғасырлар бойы тыйым салғанның бәрі енді асқақтатылып, ардақталады. Тіпті, біздің әрқайсысымыз «сен жасауға тиіссің» десек, әрбіріміз «мен жасаймын» деуіміз қажет. Ницшенің қаһарманы – өзін басқалардан өз күшінің көмегімен жоғары көтеретін адам. Ол өзінің басымдығы үшін кешірім сұраудан бас тартады; бірақ оны өмірде батыл көрсетеді. Ізгі қасиеттер аусар, қатыгез және қатаң қасиеттерге айналады. Оның ілімінің бұл қырын 1930 жылдардағы фашистік ұйымдар жоғары бағалады
Билікке деген әртүрлі еріктердің мәңгі күресі принципіне сүйене отырып, Ницше өзінің соғысқа деген көзқарасын дамытады. Ол Гераклит сияқты мәңгі айналым ағымындағы күрестің барлығын соғыс деп атайды. Осындай философиялық-дүниетанымдық мағынада ол бейбітшілікті теріске шығарып, соғысты мадақтайды. Соғысты метафизикалық тұрғыда ақтай отырып, Ницше оны қзінің жаңа жоғары мәдениетке деген үмітімен байланыстырады.


Байланысты: Саяси ілімдер тарихыны п ні, оны о ыту міндеттері
48) Тоталитаризм ХХ ғ. құбылысы ретінде саяси теория және тәжірибеде. Мемлекет туралы мәселе жиырмасыншы ғасырдың бүкіл әлеуметтік қақтығыстарындағы негізгі мәселелердің біріне айналды. Осыған орай мемлекеттің мәне, құрылымы мен мақсаты туралы әр алуан пікірлер қалыптасты. Тоталитаризмнің идеологтары демократия тек олигархтар мен плутократтарға тиімді деп есептеді. Олар демократияны теріске шығарып, азаматтық қоғам қатынастарын мемлекеттендіруге және милитарландыруға, қуатты бір партиялық мемлекет құруға және біртұтас партиялық-мемлекеттік идеологияны ендіруге шақырды. Фашистік мемлекеттің негізін қалушы Бенито Муссолини тоталитаризмнің статусын былайша белгілейді: “Барлығы мемлекет үшін, мемлекеттен өзге ештеңе, Мемлекетке қарсы ештеңе”. Тоталитаризмнің саяси идеологиясына өркениеттің демократиялық құқықтарын, құқықтық мемлекет пен парламентаризмнің дәстүрлі идеяларын қорғайтын концепциялармен қатар мемлекеттің өктем билігін азаматтық қоғам ұйымдарының құқытарымен шектеуді негіздейтін “билік диффузиясы” және моралистік демократия теориялары қарсы тұрды. Бірақ тоталитарлық идеологияның қалдықтары күні бүгінге дейін неофашизм немесе неоұлтшылдық түрінде ғана емес, елді дағдарыстан шығарып, барлығын азықпен және жұмыспен қамтамасыз ете алатын авторитарлық билік идеясы түрінде де сақталып отыр.
Тоталитаризм (лат. totalіs – тұтастай, түгелдей) – деспотизмнің бір түрі. Тоталитаризм орнаған мемлекетте қоғам өмірінің барлық саласы биліктің бақылауында болып, адам бостандығы мен конституциялық құқықтары жойылады, оппозиция мен өзге саяси ой өкілдері саяси қуғын-сүргінге ұшыратылады. Тоталитаризмнің тарихи үлгілері КСРО-да Сталин, Қытайда Мао Цзэ-дун, Солтүстік Кореяда Ким Ир Сен режимі кезінде, фашистік Италия мен Германияда орнады. 1) қоғамның, жеке адамдардың өмірін деспоттық, авторитарлық — бюрократиялык мемлекеттің күшімен басқаратын қоғамдық-саяси құрылыс. Тоталитарлы саяси жүйе ең сорақы түрі — фашистік тәртіп; 2) саяси ой-жүйедегі тоталитарлық тәртіпті атқарушы бағыт.[1]
Барлық тоталитарлық жүйелердің ортақ 8 белгісі бар: бюрократияның бір партия арқылы саяси, экономикалық, әскери және идеол. үстемдік жүргізуі; саясиланған иерархиялық әлеуметтік құрылыс; міндетті түрде қолына жоғарғы саяси, экономикалық, әскери және идеололгиялық билік шоғырланған көсемнің болуы; қуыршақ парламенттің болуы; қоғамды қорқынышта және толық бағыныштылықта ұстау мақсатымен қуғын-сүргін науқанын жүргізіп тұратын қуатты қуғындау-жазалау органы; әскерилендірілген экономика, ішкі саясаттың әскери-өндірістік кешенге тәуелділігі; мәжбүрлеуші идеологияның болуы, оған мойынсұнбау ауыр қылмыс ретінде бағалануы; қоғамда жау бейнесінің қалыптастырылуы, сол жауға деген жек көрушілік режимнің мақсатына жету жолында бұқараның жұмылуына себепші болады.


Байланысты: Саяси ілімдер тарихыны п ні, оны о ыту міндеттері
49) Ресей саяси ойындағы батысшылдық саяси идеология ретінде. Алғашқы батысшыл Петр Яковлеви Чаадаев (1794-1856) анасы жағынан М.М.Щербатовтың немересі болып келеді. Университет бітіріп, 1812 жылғы Отан соғысына және шетелдік жорықтарға қатысып, масон үйірмелеріне,1821 жылы декабристердің “Солтүстік қоғамына” қатысқанымен, 1823-1826 жылдары шетелде (Германия, Англия, Франция) болды. 1826 жылы елге оралып, тұйық, оңаша өмір сүрді. 1829-1831 жылдары жазылған оның “Философиялық хаттары” Ресейдің идеялық өміріндегі аса маңызды оқиға болды.
Ресей дамуының жаңа жолы - бұл Ресей мен Европаның тұтастану идеясы. Ресейдің Батыстан өзгешеленуді ұстанған ресми саясаты қате. Европаның алдыңғы қатарлы тәжірибесі ресейліктер үшін сабақ бола алады. Чаадаевтің саяси идеалы - николайлық Ресейдің антиподы. Басты нәрсе басқарудың нысанында емес, адамдардың ақыл-ессіз игілік пен бейшара ризашылықтың шырмауында тұйықталмай, адам ақылының барынша мол энергияға ие болуында. Осындай көзқарастары үшін ресми идеологтар оны “ақыл-есінен айрылған” деп жариялады. Батысшылдардың көрнекті өкілдерінің бірі профессор Тимофей Николаевич Грановский (1813-1855) Мәскеу университеті жалпы тарих кафедрасын самодержавиеге қарсы қоғамдық пікірдің трибунасына айналдырды. Тарихи процестің заңдылығы мен прогрессивтілігін алға тарта отырып Грановский крепостниктік тәртіптің өткіншілдігін, оның тарихи ақырын дәлелдеді. Оның адамзат дамуының органикалық теориясы Ресейді әлемдік тарихтың құрамдас бөлігі ретінде қарастырады да, “тевтомания” рухындағы реакциялық ұлтшылдық құрылғыларға қарсы бағытталады.
Батысшылдардың үйiрмесiне, сондай-ақ П. В. Анненков, В. П. Боткин, И. В. Вернадский, К. Д.
Кавелин, Б. Н. Чичерин сияқты орыс ойшылдары кiрсе, В. Г. Белинский, А. И. Герцен, Н. П.
Огаревтер да өз көзқарастары жағынан осы позицияға жақын болды. Олар сол дəуiрдегi қоғамдық-
саяси құрылысты сынап, батыс үлгiлерi бойынша реформалар жүргiзудi, консти-туциялық
монархияны, парламенттiк құрылысты, азаматтық еркiндiктердi енгiзудi жақтады.


Байланысты: Саяси ілімдер тарихыны п ні, оны о ыту міндеттері
Ә. Бөкейхановтың көшпелі қоғам дамуын үдемелету, ұлттық-демократиялық партия құру туралы саяси көзқарастары.
Конфуцийдың мемлекет пен оның басқару институттары туралы ілімнің мәні:
Саяси ілімдердің бағзы отанының бірі – Қытай. Қытай халқының күрделі саяси өмірін түсіндіретін, реттейтін елде бірнеше мектептер болды. Сол заманда негізі қаланған идеялар қазіргі кезде де қытай халқының негізгі идеологиясына айналып отыр. Қытай қоғамында конфуций ілімі негізгі доктринаға айналғанға дейін, мемлекеттің саяси өмірінде даосизм мен буддизм ілімдері саяси-идеялық тәртіпті қалыптастырып үлгерген еді. Буддизм адам мен ғаламның үйлесіміне назар аудара отырып, қоғамда әділетті мемлекет орнатуға болады деген идеяны қолдады. Кун-фу-цзы (б.э.д. 551–479 жж.) Конфуций әлеуметтік және саяси қайшылықтар заманында өмір сүрді. Мемлекет іргесі шайқалып, патриархалдық-рулық нормалар дағдарысқа ұшырап, елді хаос жайлаған кез болды. Осы жағдайдан шығу үшін Конфуций әлеуметтік үйлесімділік идеясын ұсынды, сонымен қатар, ол Қытайдың рухани және қоғамдық өмірінде маңызды рөл атқарған даналар мен ел билеушілерінің беделіне сүйенді. Конфуций идеялары көрініс тапқан «Луньюй» жинағында (оның шәкірттерімен арадағы сұхбат ретінде жазылған еңбегі) жетілген адам (цзюнь цзы) идеясы ашылады, адами тұлға өзіндік тұлға ретінде қарастырылады. Ол ғарышпен үйлесімділікте болатын рухани кемелденген тұлға деңгейіне жету мақсатында жетілген адам бағдарламасын жасады. Мейірімді адам – бүкіл қоғам үшін адамгершілік мұраттың бастауы. Тек соған ғана үйлесімділік сезімі мен табиғи ырғаққа сай өмір сүру тән. Ол ішкі жүрек әрекеті мен сыртқы іс-қимылдың тұтастығының көрінісі. Дана табиғатқа сәйкес әрекет етеді, өйткені «алтын үйлесімділік» ережесін сақтау, оған туа біткен қасиет. Оның мақсаты – ғарышта орын алған үйлесімділік заңына сай, әлеуметті қайта құру, барлық тіршілікті тәртіпке келтіріп сақтау. Конфуций үшін бес «тұрақтылық»: әдет-ғұрып, адамгершілік, әділетті парыз, білім мен сенімділік аса маңызды. Әдет-ғұрыптан ол әрбір тұлғаға, қоғам мен мемлекетке шексіз ғаламнан өз орнын табуында, Жер мен Аспан арасында «негіз және арқау» болатын құралды көрді. Осы тұрғыда Конфуций отбасылық этиканы мемлекеттік деңгейге дейін көтереді. Иерархиялықтың негізіне ол білім, кемелдену және мәдениетке жақын болу қағидатын алады. Осы қасиеттерді тәрбиелей отырып, даналар қоғамдағы иерархияны өміршеңдігін қалыптастырады. Әлеуметке берілген табиғи ырғақ қоғам мен мемлекеттің дамуына негіз болады. Ұстаз бен шәкірт арасындағы сұхбат табиғи үйлесімге негізделіп, шиеленіс пен қақтығысқа жол бермеу керек деп түсіндіреді. Саясаткер ретінде Конфуций ел басқарудағы әдетғұрыптың құндылығын өте жақсы түсінеді. Үлкен және ұсақ істерде ол қол астындағы адамдардың өз шамасын білу сезіміне тәрбиелей отырып, әдет-ғұрып, тұлғалық және әлеуметтілік деңгейдегі адамды «сыртқы ортаға» бейімдейді, қақтығыстардың алдын алады. Әдет-ғұрып қоғамдағы қалыптасқан саяси өмірді жалғастыруға, аман болуына себеп болады. Қазіргі қытай қоғамы өзінің саяси және мәдени-экономикалық дамуында, тұрақтылығында негізін Конфуций қалаған, әдет-ғұрып пен моральдық-этикалық нормаларға көп қарыздар. Конфуций саяси идеясы жағынан алып қарағанда консерваторлық бағытты ұстанған, гуманист ойшыл болды. Конфуцийшілдікті әрбір жаңа ұрпақ өзінше талқылап, қабылдады. Мысалы, Мен-цзы (б.э.д. 372–289 жж.) ұстаздың билік мәні туралы тезистерін қайта қарады. Қоғам мен мемлекеттің пайда болуын ол қоғамдық келісім нәтижесі деп түсіндірді. «Көк жарлығы» идеясы арқылы қоғамдағы жоғарғы тап пен төменгі таптар арасындағы келісімділікке жетудің жолын көрді. Идеалды мемлекетте биліктің қайнар көзі халықта және бұқара барлық қажеттіні өз қолына алады деп түсіндірді. Әділеттілік бұзылған жағдайда бұқара халық «Көк жарлығын» жаңа, игі ел басшысына ауыстыруға болады деген ескерту айтады. Легистер конфуцийшілдік гуманистік идеяға сын айтушылар еді. Көне легистер идеясы, негізі б.э.д. IV ғ. аралығында дүниеге келген «Шан цзюнь шу» (Шан облысы басқарушысының кітабы) еңбегінде айтылған еді. Шан Ян конфуцийшілдердің әдет-ғұрыпқа арқа сүйеп, елді басқару идеясын қатты сынады. Легистер мемлекеті басқаруда қатал заң мен тәртіп қана тұрақтылықты қамтамасыз етеді деп түсіндірді. Олар «Егер халық мемлекеттен күшті, басым болса, онда мемлекет әлсіз, ал керісінше мемлекет – билік халықтан мықты болса, онда армия (әскер) мықты болады» деді. Легистер заңға бағыну деп халықты тұтастай қанау мен қудалауды түсінді. Шан Ян тіпті «Ақылдылар ғана заң шығару құқығына ие, ал ақымақтар оны орындаумен ғана шектелу керек» деген екен.


Байланысты: Саяси ілімдер тарихыны п ні, оны о ыту міндеттері
50) Г.Спенсердің мемлекетті саяси қоғам ретінде қарастыруы. Спенсер Конттың “үш кезең” заңдылығын және оның жаңа қоғамды күткен утопиялық аңсарын үзіл-кесілді теріске шығарды. Қоғам, мемлекет және олардың эволюциясының заңдылықтары туралы нағыз ғылыми білімнің саласы ретінде әлеуметтанудың интерпритациялық (түсіндірушілік) мүмкіндігіне сене отырып ол либералды радикализмді жақтап, социализмді сынады. Ол қоғам мен мемлекетті өз ұйымдасуы мен қызметіндегі себеп-салдарлық ерекшеліктері бар механизм ретінде қарастырған декарттық және бэкондық дәстүрді бұзып, оны эволюцияның жалпы заңы бойынша дамитын күрделі агрегат, өзіндік организм ретінде қарастырады. Мемлекет пен саяси институттардың пайда болу тарихын қарастыра отырып, Спенсер бастапқы саяси дифференциация еркектер әйелдерге қатысты үстем тапқа айналған кездегі отбасылық дифференциациядан келіп туындайды деп есептейді. Сонымен бірге отбасылық теңсіздікпен қатар, еркектердің өз ішінде де дифференциация (отбасылық құлдық) болып, әскери басқыншылықтар мен тұтқынға түсірушіліктің, құлға айналғандардың саны артуының барысында саяси әректілік қалыптасады. Билеушілер мен бағынушылар арасындағы “саяси жіктлеіс” бірте-бірте күрделеніп, әлеуметтік эволюцияның жоғары формасына өтуді жалғастырады. Әскери типтегі мемлекеттің негізгі белгілеріне мыналар жатады халық пен армия бірыңғай құрылымды, бір орталыққа бағынған реттеу жүйесінің мәжбүр біріктіруінің негізінде ұйымдасады; қоғам органищм сияқты негізгі жүйе орталығына бағынады және сатылы негізде құрылады; әлеуметтік сатыдағы индивидтің орны оның статусымен анықталады; индивидтің өмірі, еркіндігі, меншігі қоғамға тиесілі; мемлекет тыйымдармен қатар бұйрықтарды да бекітеді; мемлекеттік ұйымның құрамына кірмейтін одақтар мен бірлестіктердің барлығы басып-жаншылады.
Қоғамның келесі типін Спенсер өнеркәсіптік тип деп атайды. Әлеуметтік ұйымдасудың бұл типіне мәжбүрлеуші емес, ерікті кооперация, қолөнер мен сауда еркіндігі, жеке меншікке қол сұқпаушылық және жеке тұлға еркіндігі, саяси институттардың өкілеттілік сипаты, биліктің орталықсыздандырылуы және әртүрлі әлеуметтік мүдделерді өтеу мен келістіру тәсілдерін қамтамасыз ету және т.б. белгілер тән.
Қоғамның әскери типінен өнеркәсіп типіне өтуін Г,Спенсер жалпы әлеуметтік-саяси эволюцияның заңдылығы ретінде түсінді. Бұл сол замандағы иерархия мен әскери күшке сүйенген феодалдық құрылыстан тауар алмасу мен еңбек бөлінісіне негізделген, индивидтердің жеке құқықтары мен еркіндіктері бағаланатын қоғамға тарихи көшу процесімен сәйкес келді.


51) Абай ғылыми танымның әлеуметтік-саяси рөлі, ұлт тектілерінің әлеуметтік функциясы туралы. Абай сол уақыттағы жергілікті атқару органдары мен билер қызметін, әлеуметтік теңсіздікті жырлаған, сонымен қатар әлеуметтік істерге де араласты. Судьялардың сатылғыштығы мен болыстардың жағымпаздығы Абайдың жүрегін жаралады. Бір елдің заңы екінші елге жетекші бола алмайтындығын жақсы түсінді. Сондықтан да ол зорлықпен танылған заң ережелерін керексіз деп тауып, отарлық билікті қамтамасыз етуде мың құбылып, өзгеріп отыратын сатылған заңдарды аяусыз сынады. Патша өкіметі құрған әкімшілік басқару ісіндегі әділетсіздік пен жорықсыз әрекеттердің қазақтың билік дәстүріне қандай зардабын тигізгендігі Абай назарынан тыс қалған жоқ. Абай болыстыққа білімді адамдардың сайлануын жақтайды. Оның ойынша білімді болыс қана сайлану құқығына ие болса, оң нәтиже береді. Егер білімді адам табылмаса, болысты сайлау арқылы емес, жоғарыдан тағайындауды халыққа пайдалы болар деп есептеген Абай сайлауды ру арасындағы араздықты қоздыратын іс деп апты. Елді басқаруға сайланғандар басқаның ақылын қажет етпей, өздерінің ғана бас пайдасын ойласа “ балық басынан шіридінің” растығына Абай күмән келтірмейді. Арын сатқан билер мен болыстардан түңілген Абай “сақалын сатқан кәріден еңбегін сатқан бала артық” деп ой қорытады.
52) Дж.Локк мемлекеттің шығу тегі мен міндеттері туралы. “Мемьлекеттік басқару туралы екі трактат” еңбегінде Дж. Локк өзінің мемлекет туралы ілімін баяндайды. Гоббс тәрізді ол да адамдарды табиғи жағдайда еркін, өзара тең, тәуелсіз ретінде қарастырады. Бірақ оның Гоббстан айырмашылығы жеке меншік пен еңбек тақырыбын адамның табиғи ажырамас атрибуттары түрінде түсіндіреді. Оның айтуынша адамның жеке меншікке ие болу ұмтылысы, адамдардың өздерінің пайдасын көбірек ойлауы, табиғи нәрсе. “Жеке меншіксіз адамның негізгі қажеттілігін қанағаттандыру мүмкін емес. Мүлік жеке адамдардың иегілігіне айналған кезде ғана табиғат көп пайда бере алады. Бірақ жеке меншікітің толыққанды болуы қажырлы еңбекке байланысты болмақ. Еңбек және еңбексүйгіштік - құндылық жасаудың негізгі көздері болып табылады”.
Дж. Локктің пікірінше, мемлекеттің қалыптасуына дейін адамдар табиғи жағдайда болған. Мемлекетке дейінгі қауымдастыққа “бәрінің барлығына қарсы күресі” болған емес. Адамдар ешкімнен рұқсат сұрамайб ешкімнің еркіне тәуелді болмай өздерінің қадір-қасиеті мен меншігіне иелік еткен. Мемлекеттің пайда болуые Локк адамдардың табиғи құқықтарын, бостандығы мен еркіндігін, еке меншігін берік қамтамасыз ету мақсатындағы келісім арқылы құрған саяси қауымдастығы деп біледі. Мемлекет оны құрған адамдардан саяси қауымдастықтың басты мақсатына жетуге қажетті және жеткілікті қанша билік керек болса, сондай мөлшерін алады. Өйткені адамдар өздерінің өмірлік мүдделерін мемлекет арқылы қамтамасыз етуі және қорғай алулары керек. Локк мемлекеттің “ұлы және басты мақсаты” ретінде буржуазиялық жеке меншік қатынастарының дамуы мен оған қол сұғылмаушылық деп түсіндірді.


title: ) Абай ғылыми танымның әлеуметтік-саяси рөлі, ұлт тектілерінің әлеуметтік функциясы туралы


url: http://emirsaba.org/sayasi-ilimder-tarihini-peni-oni-oitu-mindetteri.html?page=42#54)_ХХ_ғ._басындағы_қазақ_саяси_ойындағы_ұлттық_автономия_құру_туралы_идеясы_(_Ә.Бөкейханов,_Т.Рысқұлов)

text:
53) Бакуниннің “Мемлекет және анархия” деген еңбегіндегі көзқарасы. Жұмысшылар қозғалысын зерттеген Бакунин, өзінің ең басты жауы деп мемлекет деп санайды. Және мемлекеттің мағынасы “халықтарды құл қылу” деген тұжырымға келеді. Мемлекеттің басты қаруларына фискалдық бюрократия мен полициялардың басшылығын жатқызады. “Демократиялық мемлекеттердің” әлемдік сахнада пайда болуы, мемлекеттің шынайы бейнесі өзгерпейді деп есептейді Бакунин. Мемлекетке қарама-қарсы оппонент ретінде Бакунин “социалдық революцияны” қояды. Оның себебі, “социалдық революцияның” мүддесіне идеалды бостандық, теңдік пен бауырластық жатады. Орыс нәсіліне жатқанымен, Бакунин, “Бүкіл Ресейлік Самодержавиясің” құлатуды жақтады. Ол патриоттық сезімдер мен славянофильдіктерді жақтырмайды, өйткені ондай идеологияны ұстанатын мемлекеттерде социалдық теңсіздіктер орныққан. Өзінің идеяларына бастама беретін күшті ол люмпен-пролетариат деп санаған, ал идеяларын халық арасында таратуға Бакунинге ауқымы үлкен емес қозғалыстар, революциялар көмектеседі деп есептеген.
54) ХХ ғ. басындағы қазақ саяси ойындағы ұлттық автономия құру туралы идеясы ( Ә.Бөкейханов, Т.Рысқұлов) “Алаш” партиясы құрылып, оның бағдарламасын жасау жөнінде қаулы қабылданды. Партияның бағдарламасын Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, М.Дулатов, Е.Ғұмаров және тағы басқалар жасады. Партияның басты мақсаты - Ресей федерациялық демократиялық республикасының құрамында қазақ автономиясын құру болды. Партия бағдарламасында Ресей демократиялық, федеративті республика болуы тиіс деп атап көрсетіледі және демократия мен федерация ұғымдарына түсінік беріледі. “Демократия мағынасы мемлекетті жұрт билеуі”, яғни халық билігі, ал “федерация мағынасы құрдас мемлекеттерге бірлесу, … әр мемлекеттің іргесі бөлек, ынтымағы бір болады. Әрқайсысы өз тізгінін өзі алып жүреді”. Мұндағы негізгі айтылмақ идея өзін-өзі басқаратын тең құқылы мемлекеттер одағы. Алаш қайраткерлерінің ұлттық автономия түріндегі мемлекеттілікке қол жеткізуге ұмтылуының өзіндік себептері де бар еді. Оның ең бастысы сол кездегі саяси жағдай дербес тәуелсіз Қазақстан мемлекетін құруға мүмкіндік берген жоқ.


title: ) Бакуниннің “Мемлекет және анархия” деген еңбегіндегі көзқарасы


Байланысты: Саяси ілімдер тарихыны п ні, оны о ыту міндеттері
55) Ы.Алтынсариннің саяси көзқарастары және қоғамдық қызметі. Ыбырай Алтынсаринді ең алдымен ағартушы, педагог ретінде біледі, ол көптеген педагогикалық, жаңашыл еңбектер шығарды, қазақ даласында білім беруді дамыту және тарату үшін практикалық тұрғыда көп жұмыс жасады. Бірақ ы. Алтынсариннің ағартушылық және педагогикалық практикасы идеяларының бастапқы жалпы негізі оның әлеуметтік-философиялық көзқарастар жүйесі болды.
Ы.Алтынсариннің кәсіби философ болғанын есептеу орынсыз болар еді.Алтынсариннің шығармаларында күрделі философиялық тұжырымдар, метафораларды меңгеру қиын емес, өйткені ол шығармашылықта және практикалық іс-әрекетте қарапайым адамға түсінікті болуға тырысты. Оның философиялық көзқарастарын дәйекті материалистік ( мұндай көзқарас, атап айтқанда, Қазақстандағы Кеңес өкіметі кезінде айтылған) немесе біржақты идеалистік деп жариялау айқын асырылған болар еді. Бүгінгі күні Ы.Алтынсарин шығармашылығының көптеген зерттеушілері философиялық пайымдаулары бойынша оның іс-әрекет еткеніне сүйенеді. Бұл дегеніміз, әлемнің объективті бар екенін мойындай отырып, ол сонымен бірге Құдайдың бар екенін айналадағы шындықты жасаушы ретінде мойындады. . Ы.Алтынсарин өзінің "ғалым адам" атты әңгімесінде еш кідіріссіз: "— егер далаға шықсаң — Аспан мен жер, күн мен ай, таулар, жартастар, жел, жаңбыр, аспандағы жұлдыздарды көресің. Мұның бәрін адам жасай ала ма? Егер солай болса, мұның бәрін біз білмейтін табиғаттан тыс күш жасайды деп ойлау керек..."[1]
Ы. Алтынсарин Құдайдан ешқашан бас тартқан емес. Керісінше, ол әрқашан рухани жоғары, әлем мен адам үшін көзге көрінбейтін болды. Осыған байланысты ХХ ғасырдың 30-жылдарындағы қазақ ағартушысы Смағұлсадвокасов келтірген аз ғана дерек қызықтырады. Ол қайтыс болғанға дейін Ы.Алтынсариннің өзіне православиелік миссонерлердің ешқайсысына, тіпті достарына жол бермегеніне назар аударады. Өмір бойы ресми шіркеуді аяусыз әшкереледі, ол соңғы сағаттарда өзінің жерлеу рәсіміне 99 моль шақырылуын сұрады
1868 жылы Ы. Алтынсарин Торғай уездік басқармасына іс жүргізуші ретінде қызметке орналасты. Содан соң уезд бастығының аға көмекшісі және уақытша уездік судья міндеттерін қатар атқарды. Қызмет бабымен қазақ ауылдарында жиі болып тұрды. Өз халқының аса қажетті мүдделері неде екенін жақсы білді. Болыс басқарушылары мен ауыл старшындарының сайлауына қатысып жүрді. Ол сайлау кезінде дауысты сатып алудың, парақорлық пен қиянат жасаушылықтың орын алуына жол бермеуге тырысты.


56.Славянофильдердің саяси тұжырымындағы “орыстық идея” Славянофилдердiң ең көрнектi өкiлдерi — А. С. Хомяков, И. В. Киреевский, Ю. В. Самарин, К. С. Аксаков батыстық құндылықтарды ұстанған бағдарды терiске шығарып, орыстардың тарихи дамуының ерекше жолын, "православиелiк Русьтiң тыныштығы мен бейбiтшiлiгiн″ мадақтады. Олар славяндық қоғамды мемлекетке, Петрге дейiнгi Русьтi Батысқа қарсы қойды. Славянофилдердiң пiкiрiнше Батыс елдерiндегi индивидуализм жеке меншiктi, эгоизм мен қарабайыр материализмдi тудырды, батыстық христиан дiнi (католик жəне протестант дiндерi)
антикалық мұрадан қалған рационализммен бұрмаланды.
Ресейдiң басты ерекшелiгi ретiнде славянофилдер ″қауым-дық бастауды″ , ″соборшылдықты″ атайды. Егер батыс елдерi өз заңдары жəне саясатымен тек сыртқы еркiндiктердi қалып-тастырса, ал славяндардың шiркеулiк қауымдық тұрмысы iшкi еркiндiктi қамтамасыз етедi. Славяндық рухқа жат батыстық бастауларды Петр I-ң зорлап енгiзуi деспотизмдi əкелiп, халық пен билiктiң арасын ажыратып, iшкi рухани бiрлiктi бұзды. Олардың пiкiрiнше, Петрге дейiнгi Русьте билiк пен халықтың тұтастығы Жергiлiктi Соборлар (Земство) арқылы жүзеге асты. Шешiм қабылдамас бұрын билiк жердi тыңдайтын. Батысшылдар сияқты славянофилдер де шаруаларды азат етудi жақтады, бiрақ кез-келген революция орыс рухына жат деп есептедi. Олар шаруа қауымдарынан соборшылдықтың, коллективизмнiң көрiнiсiн байқады. Славянофилдерге Ресейдiң мессиандық (құтқарушылық) рөлi мен панславинизм идеялары тəн едi. Буржауазиялық Батыстың тəртiптерiн терiске шығара отырып, олар православиелiк орыс халқы алдымен славяндарды, кейiн өзге халықтарды ″капи-тализм күнəларынан″ азат етедi деп есептедi. Осы тұрғыдан алғанда славянофилдердiң бұл идеясы ресми халықшылдықтың ұрандарына сай келсе, ал олардың шаруалар қауымы туралы идеясы батысшылдар Герцен, Огарев жəне Бакуниннiң iлiмдерiндегi ″орыс социализмiнiң″ түбiрiн құрады.
57.Франциядағы либералдық саяси ой. А. де Токвиль. XIX ғасырдың бiрiншi жартысында Франциядағы саяси-құқықтық ойдың дамуы 1789—1793 жылдардағы Ұлы буржуа-зиялық революцияның жетiстiктерiмен байланысты. Революцияның нəтижесiнде ″ бостандық″ , ″ теңдiк″ , ″ туыстық″ сияқты бiрқатар жаңа саяси құндылықтар өмiрге ендi. Бұл кезеңде Франция-да Наполеон жəне оның режимiнiң құлап, Европа елдерiнiң саясатына ықпалын тигiзген реакциялық контрреволюциялық ″ Қасиеттi Одақтың″ (1815 жыл) құрылғанымен, Бурбондар əулетiнiң таққа қайта оралып, елде монархиялық құрылыс орна-
ғанымен революцияның негiзгi жетiстiктерiн жоя алмады.
Қалыптасқан осындай жағдайларда француз буржуазиясының идеологтары капитализм дамуы үшiн қажет ″ индивидуалды құқықтар мен бостандықтарды″ негiздеуге үлкен көңiл қойды. Олар бостандыққа қауiп-қатер феодалдық реакция тарапынан да, революциялық кезеңнiң демократиялық теориялары тарапынан да төнуi мүмкiн деп қарастырады.
Алексис де Токвиль (1805–1859) Алексис де Токвильдің жасы Сен-Симон мен Конттан кіші болса да, авторлар өз сөздерін осы тұлғадан бастайды. Себебі өзі Ағартушылық дәуірінің өкілі болғандықтан, еңбегі де толық осы дәуірдің шығармалары деуге болады. Ол тікелей Монтескьенің, әсіресе оның «Заңдар рухы» атты туындысының ықпалында болған. Токвиль ұзақ уақыт бойы әлеуметтанушы емес, саясаттанушы ретінде қарастырылды, оған қоса, көбі оның еңбегінде әлеуметтік теорияның бар екенін байқамады. Алайда оның еңбегінде әлеуметтік теория бар, сонымен қатар, тек Францияда ғана емес, әлемнің басқа бөліктеріндегі әлеуметтік теория тарихында әлдеқайда елеулі орынға лайықты. Алексис де Токвиль 1805 жылы 29 шілдеде Парижде дүниеге келді. Ол бай болмаса да, көрнекті аристократтар әулетінен шықты. Американы демократия, теңдік және еркіндік секілді шешуші құбылыстарды бастапқы күйлерін де зерттеуге мүмкіндігі бар зертхана ретінде қарастырды. Өзінің аңызға айналған және өте ықпалды «Америкадағы демократия» еңбегімен аса танымал. Әсіресе ерте америкалық демократиялық жүйені сипаттаған және саяси ғылымның дамуындағы алғашқы қадам деп танылған бұл еңбектің бірінші томын ерекше атап өту қажет. Кітап үлкен табысқа жетіп, авторын танымал етті. Жалпы, демократия бойынша және соның ішінде америкалық демократия жөніндегі классикалық жұмыстардың бірін француз аристократының жазғаны қызық болып тұр. Ол 1840 жылы жарыққа шыққан Демократияның екінші томын бітірген бойда өзінің саяси мансабын бастады. Бұл томның біріншісіне қарағанда әлеуметтанулық сипаты басым болды. Алғашқы томы саясатқа арналды, әсіресе, америкалық саяси жүйені және оны басқа мемлекеттердің, мысалы, Францияның саяси жүйелерімен салыстыра талдады. Демократияға байланысты ескертпелері болса да, Токвиль америкалық жүйеге өте жақсы ниетпен қарады. Екінші том жақсы қабылдана қоймады, ықыластың бұлай төмендеуі кітаптың мазмұндық бағыты мен әлдеқайда абстрактілі сипатына байланысты болуы мүмкін. Ол 1848 жылғы революция мен патша өкілетін доғаруын басынан кешірді. Алайда Луи Наполеон ұйымдастырған әскери төңкеріске қарсы шықты, түрмеде бірнеше күн болып, нәтижесінде өзінің саяси мансабының аяқталуын көрді. Өз заманындағы Францияны сынау үшін 1856 жылы жарық көрген әйгілі «Ескі режим және Революция» еңбегінде 1789 жылғы Француз революциясы жайлы жазуға бел буды. Кітап француздық деспотизмге бағытталды, бірақ, «Америкадағы Демократия» еңбегіндегі еркіндік, теңдік және демократия жайлы мәселені жалғастырды. «Америкадағы Демократияның» екінші томына қарағанда «Ескі режимі» жақсы қабылданып, айтарлықтай табысты болды. Бұл – Токвильді Франциядағы либералды қозғалыстың «ұлы көсеміне» айналдырды. Оның теориясының негізінде өзара байланысқан үш мәселе жатыр. Ол – ағартушылықтың көрінісі ретінде, бірінші кезекте еркіндіктің атақты жақтаушысы және қорғаушысы. Теңдікті индивидуализммен байланыстырады. Демократиялық қоғамның индивидуализм феноменін қалыптастыратынын айтады және нақ осы себепке байланысты демократияны, әсіресе социализмді сынға алады. Демократияның еркіндікке деген ұмтылысы және орталықтандырылған үкіметке қатысты процесі қауіп әкелетіндігін ескертеді. Әрине, Токвильдің көзқарасы бойынша, социализм кезінде жағдай анағұрлым мүшкіл болады, өйткені, теңдікке деген ұмтылыс пен биліктің орталықтандырылуы секілді сипатты белгілері еркіндік үшін мейлінше қауіпті. Социализм үшін және социализмнің туы астында әрекет еткен Кеңес Одағы мен басқа қоғамдарда орын алған жағдайды ескеретін болсақ, соңғы пікір әбден орынды. Орталықтандыру бүкіл қоғамдық өмірді жансыздандырады. Барлық сұрақтардың орталық билікке шоғырландырылуы – еркіндік пен демократияға кедергі келтіреді, деп түсіндіред


title: Славянофильдердің саяси тұжырымындағы “орыстық идея”


title: Аристотель саясат міндеттері туралы

text:
Байланысты: Саяси ілімдер тарихыны п ні, оны о ыту міндеттері
58.Аристотельсаясат міндеттері туралы Аристотельдің энциклопедиялық ілімінде оның қоғамдық-саяси көзқарастары елеулі орын алады. Ол жеке адамның этикасымен шектелмей, өз зерттеуін мемлекетті, қала мемлекетін (полис) және қоғамдық өмірді тануға кеңейтті. Ол этика мен саясаттың ара жігін тұңғыш рет анық ажыратқан адам болып есептеледі. Бұл тұрғыда «Саясаттану», «Никомах этикасы» т. б. шығармаларын айырықша атап көрсеткен жөн.
Мемлекеттің мақсаты
Аристотель гректердің және басқада мемлекеттердің өмірі мен қоғамын суреттейтін көптеген материалдарды жинап, бір жүйеге келтірді және олардан бағалы қорытындылар шығара білді. Аристотель «Саясаттану» кітабында мемлекеттің, отбасының шығу төркініне назар аударады. Оның пікірінше, мемлекет пайда болуына ең алдымен адамдардың бірігіп жұмыс жасауы, ұйымдасып жекелік әлсіздікті жеңу жігері себеп болған. Яғни, Аристотель мемлекеттің шығуын адамзаттық өмірдің табиғи даму талабы туғызды деп түсіндірді. Адамдардың басқа хайуанаттардан айырмашылығы — ой еңбегімен шұғылдануында болғандықтан және ұйымдасудың жаңа әдісін пайдаланғандықтан адам қоғамасып, ел болып өмір сүру деңгейіне міндетті түрде көтеріледі.
«Саясаттану» еңбегінде Аристотель ең алдымен мемлекеттің түпкі мәнін анықтаудан бастайды. Оның түсінуінше басқа қоғамдық ұйымдасу формаларынан мемлекеттің өзгешелігі — ол өз мүшелерінің бақыты үшін, игілікті өмірі үшін құрылады. Шаруашылықтың, басқа да бір істердің пайда әкелуі үшін ұйымдасу, одақтасулар бола береді, олар, бірақ, ұзақ әрі мәңгілік өмір үшін құрылмайды. Мемлекет басқа бір себептерден жоғалып кетуі мүмкін, бірақ құрылу мақсаты жағынан тек бақытты, қуанышты өмір үшін құрылады. Яғни, мемлекеттік тұтастықтың бақыты адамдардың бақыты бола алмайды дейтін Платонның қағидасына Аристотель түбегейлі түрде қарсы.
Мемлекет тек адамдар үшін. Бірақ адамдардың өзі, Аристотельдің ойынша, табиғи туа бітісінен әр түрлі. Біреулер табиғи бітісінен басқаруға қабілетті, екінші біреулер табиғатынан басқалардың билігінде болуға жаралған. Ондайлар тек құлдар. Құлдар пайымдау қабілетіне қатысы бар, бұйрықты түсіне алады, бірақ өз бетінше пайымдай алмайды. Құлдар тірі құралдар. Мемлекетті құрушы адамдарды Аристотель азаматтар деп атайды. Ерте дәуірде азамат ұғымын алғаш өзінше айқын анықтаған Аристотель деп айтуға болады. Құлдар, басқа тайпалардан келіп қоныстанғандар, жасы 18-ге жетпегендер, әйелдер азаматтарға жатпайды. Осы соңғысы, мысалы, Периклдің пікіріне қайшы. Периклден шығармалар қалмағанмен оның Афинада кіргізген заңдары мен тәртіптері хақында көптеген куәліктер бар, және ол тәртіптер Аристотель кезінен екі ғасырдай бұрын енгізілген болатын. Кейбіреулер, мысалы Хуан Гинес Сепулведа (Juan Gines de Sepulveda) Аристотельдің "құлдардың тума құл" идеясын пайдаланып, Еуропалықтардың Үндістерге жасаған зорлығы мен үстемдігін ақтауға тырысқан болатын.
Аристотель тұңғыш рет саясат ғылымы туралы талдау жасауға талпыныс жасады. Аритотельде саясат ғылым ретiнде этикамен тығыз байланысты. Оның көзқарасы, бойынша саясатты ғылыми тұрғыдан түсiну адамгершiлiк пен этиканың дамыған ұғымы болып табылады. Этика саясаттың бастауы, оның кiрiспесi ретiнде көрiнедi. Аристотель əдiлдiктiң екi түрiн - теңестiретiн жəне үлестiретiн түрлерiн анықтайды. Теңестiретiн əдiлдiктiң өлшемi ретiнде ″ арифметикалық теңдiк″қарастырылады. Бұл принциптiң қолданылу аясы – азаматтық-құқықтық мəмiлелер, шығынды қалпына келтiру, жаза жəне т.б., ал үлестiру əдiлдiгi ″ геометриялық теңдiк″ принципi түрiнде ұсынылады жəне бұл принцип ортақ игiлiктердi еңбегi мен қоғамдағы орнына қарай бөлуге негiзделедi.
Мемлекет формасын Аристотель мемлекеттегi жоғары билiктi бiлдiретiн саяси жүйе ретiнде сипаттайды. Бұл жерде мемлекет формасы билеушiлердiң санымен (бiреу, аз ғана топ, көпшiлiк) анықталады. Бұдан басқа мемлекеттiң дұрыс жəне бұрыс формалары туралы да айтылады. Дұрыс формадағы билеушiлер көпшiлiктiң мүддесiн қорғаса, бұрыс формадағы билеушiлер тек қана өздерiнiң жеке басының мүдделерiн көздейдi. Аристотель пiкiрiнше, дұрыс формадағы мемлекеттерге монархиялық, аристократиялық жəне полития, ал екiншi формаға тирания,
олигархия жəне демократия жатады. Мемлекеттiң ең дұрыс формасы ретiнде Аристотель политияны айтады. Политияда жалпының мүддесi үшiн көпшiлiк билiк құрады. Мемлекеттiң басқа формалары политиядан əрi немесе керi ауытқуы ретiнде айтылады. Екiншi жағынан қарастырғанда, Аристотельдiң түсiнiгiнше, полития демократия мен олигархияның аралас түрi ретiнде қарастырылады.
Жоғарғы билiк заңның емес, демостың қолында деп есептеген Аристотель демократияны сынғаалады. Ол мүлiктiк демократияны ғана мақұлдайды жəне демократияның екi түрiн - заңға негiзделген жəне жоғарғы үкiметке билiк жүргiзетiн демократияны анықтайды. Аристотельдiң саясат жөнiндегi ойлары да көңiл қоярлық. Оның айтуынша, саясаттың мəнi оның алдына қойған мақсатына қарай анықталады. Дұрыс саясаттың негiзi – адамдардың тəрбиелiгiнде болып табылады. Адамдар дұрыс тəрбиенiң нəтижесiнде ғана жақсы қасиеттердi бойларына сiңiрiп, саяси мақсаттарын игiлiкке қарай бұрады, осының арқасында ғана əдiлдiк орнайды.


Байланысты: Саяси ілімдер тарихыны п ні, оны о ыту міндеттері
59.Франциядағы консервативтік саяси ойдың дамуы (Ж. де Местр,Л. де Бональд) Консерватизм-либерализм мен социализммен қатар қазіргі заманғы саяси ағым, ағарту дәуірінде пайда болған және бүгінгі күнге дейін дамып келеді. Консерватизм ұғымы оның құбылысынан кешірек пайда болады. Консерватизм сөзі 1818 жылдан бастап Шатобрианның арқасында белгілі болды ("Conservator"газетінде).
Консерватизм - "реактивті идеология". Оның реактивтілігі оның басты қарсыласы – ағартушылықтың рационализмі мен әмбебаптығымен қарама-қайшылықта өзінің негізгі құндылықтары мен дүниетанымдық доминанттарын дамытқанынан көрінеді. Ал 19 ғасырдың бірінші жартысында консерватизм Ұлы француз революциясының сын-қатерлеріне жауап ретінде дамиды.
Фундаментализмнен айырмашылығы: консерватизм "идеалды өткенді" боямайды, оған кез-келген жағдайда оралу керек және фундаментализм сияқты қазіргі жағдайды қабылдамау керек. Консерватизмнің ұраны - "Сақтау, өзгерту" (Эдмунд Берк). Консерватизм өзгерістерді, дамуды, қазіргі заманды қолдайды, бірақ әдейі және біртіндеп, ескінің ең жақсысын сақтауға тырысады.
Либерализм мен социализмнен айырмашылығы (жаһандық): консерватизм миссионерлік ілім емес. Егер либерализм мен социализмде негізгі идея - олардың ізбасарлары шындықты өзгертуге дайын миссия болса, онда консерватизмде мұндай идея жоқ, сәйкесінше либерализм мен социализм теорияларындағыдай логикалық әмбебаптылық жоқ. Консерваторлар теориялық модельдер мен құрылыстарды жүзеге асырғысы келетін либералдар мен социалистердің доктриналық идеяларынан айырмашылығы, тәжірибелік әдіспен, "сынақтар мен қателіктер" арқылы дамуды қолдайды. Консерваторлар басқалардың "адал іліміне" деген адалдықтан айырмашылығы, "сақтықты" басшылыққа алады. Консерваторлар "ертеңгі күн" емес, "бүгінгі күн"санаттарында ойлауға тырысады.
Өкілдері.
19 ғасырдың бірінші жартысында ағылшын, неміс және француз консерватизмі әртүрлі болды. Олардың арасындағы айырмашылықтар келесідей (жалпы алғанда): ағылшын консерваторлары – прагматизм, бәрі пайдалы болуы керек, стильде, егер ол қазір пайдалы болса, ескісін неге сындыру керек деген тұжырымға келді. Неміс консерваторлары басқаша қарайды: олар 19 ғасырдың басындағы неміс романтикаларына жақын болды, олар қоршаған әлемдегі белгілі бір табиғи үйлесімділікті іздеумен біріктірілді. Сонымен қатар, неміс ұлтын біріктіру және қайта құру мәселесі олардың пайымдауында қызыл жіп болып табылады. Француз консерваторлары-Француз төңкерісіне наразы, оны ұлттық трагедия деп санайды, олардың ойлары не істеу керек және Францияны қалай дұрыс жабдықтау керек.
Француз консерватизмі:
Джозеф де Местр (1754 – 1821), "Франция туралы пайымдау", негізгі ойлар:
Монархия - ең күшті саяси жүйе
2) саяси істердегі еркіндік-тәртіп пен иерархия
3) саясат ақылға емес, тәжірибеге сүйенуі керек
4) тарихта тәжірибе жинақталған
5) барлық жазылған Конституцияларға сын: Конституцияны тек ақылсыздар жаза алады, өйткені ол біртіндеп өсіп, табиғи түрде өсіп, бір күнде жазылмауы керек
6) "Әр халықтың лайықты билігі бар"
Луи де Бональд (1748 -1840)
Француз революциясы - ең үлкен апат
билік жоғары инстанция түрінде пайда болған кезде тиімді, яғни ол трансцендентті сипатта болады
адам өзіне берген барлық нәрсені қоғамның игілігі үшін қолдануы керек – біз философиямыз
Қазіргі ыдырайтын қоғам (либерализм философиясы) - мен философиясы
міндет-қоғамның бірлігін қалпына келтіру
6) мемлекет монархиялық болуы керек, бірақ демократиялық элементтер мен жергілікті институттар қолайлы
60.Н.Ә.Назарбаев қазақстандық қоғамның саяси дамуы туралы (2005 ж. Қазақстан халқына жолдауы)


61.Орта ғасырлық Шығыстағы саяси ойдың дамуы.(Әл-Фараби, Ибн Халдун, Ибн-Сина)
Х ғасырдан бастап исламның саяси iлiмi шеңберiнде мемлекет пен саясатты зерттеу — оны нормативтi-құқықтық және этикалы-философиялық тұрғыда қалыптастырды. Нормативтi-құқықтық бағыт мұсылмандық-құқықтық теорияға сүйендi және басқа iлiмдердiң ықпалын сезiнбедi. Философиялық-этикалық бағытта зерттеушiлер гректiң саяси философиясының дәстүрлерiне сүйендi және оны мұсылман мемлекетi — Араб халифатының ерекшелiктерiне қарай бейiмдеп пайдаланды.Қазақтың бірінші фәлсафашысы, әлеуметтанушысы, математигі, физигі, астрономы, ботанигі, логика және тіл маманы, музыка зерттеушісі Әбу Насыр Мұхаммед ибн Тархан әл-Фараби 870-950 жылдары өмір кешті. Ол Арыс өзенінің сырдарияға құяр жерінде орналасқан Фараб (кейінгі Отырар) қаласында туды. Жасында сонда оқу-тәрбие алып, кейін Бұхара, Александрия, Каир, Дамаск, Бағдат қалаларында тұрып, білімін ұштап, қызмет атқарды.Оны әріптестері көзі тірісінде-ақ «екінші Аристотель» деп атаған болатын.
Бабамыз ғылымның сан саласы бойынша 160-тан астам трактаттар жазып, артына мол мұра қалдырды. Саясаттануға байланысты «Қайырымды қала тұрғындары көзқарастары туралы», «Азаматтық саятсат», «Бақытқа жету жолдары», «Саясат туралы» деген еңбектері бар.
Әбу Насыр әл-Фарабидiң (870—950 жж.) еңбектерiнде орта ғасырлық араб философиясында саясат, мемлекет және билiк пен құқық туралы ойлар жан-жақты талқыланды. Саясат, мемлекет және билiк арасындағы айырмашылықтарға көңiл бөлмеген араб философтары бұл ұғымдарды синонимдер ретiнде бағалап саясат пен саяси iлiмнiң басқа варианттарын (нұсқаларын) ұсынды. Саяси мәселелердi қарастыруда араб-мұсылман философиясы көп жағдайда ежелгi грек философиясына, әсiресе Платон, Аристотельдiң көзқарастарына сүйендi. Саясат, олардың көпшiлiгi үшiн өздерi «қайырымды қала» деп ат қойған идеалды мемлекет iстерi туралы ғылым болып саналды. Мұндай қалалар ретiнде олар бiрге тұрған, мақсаттары бiр, бiр басшылыққа бағынған шағын қауымнан бастап Араб халифатына дейiнгi адамдар қауымдастығын түсiндi. Грек дәстүрлерiн мұсылманның саяси өмiрiмен байланыстыру араб-мұсылман философиясының барлық тармағында өз белгiсiн қалдырды.
Ибн Халдун 1406 жылы, емiрiнiк соңы кезiнде кептеген идеялары казiргi замандаFы элеуметтанумен сабақтас келетiн шынармалар жинаFын курастырды. Muqaddimah («Мукаддима») екбепн- де жазFанындай, ибн Халдун езшщ бар кYш-жiгерiн коFамды Fылыми зерделеуге, эмпирикалык зерттеуге жэне элеуметтiк кубылыстардык себептерiн iздеуге арнады. Ол элеуметпк институт- тарFа (мысалы, саясат пен экономикаFа) жэне олардык езара карым-катынастарына кеп кекiл белдi. Ибн Халдун примитивт жэне заманауи коFамдарды салыстыруFа кызыFушылык танытты. Ибн Халдун зерттеген такырыптардык бiрi - мемлекеттiк курылуы. Онык тужырымдауынша, «СолтYстiк Африка мемлекеттершщ еркендеуi мен кулдырауы бакташы кешпелтер мен оты- рыкшы кауымдар арасындаFы элеуметтiк уйымдасудык елеулi айырмашылыктарына пкелей байланысты» (Alatas, 2011:15). Ибн Халдун асабия ('asabiyyah) уFымына сYЙенiп, мемлекет ка- лыптасуынык циклдiк теориясын жасады. Асабия - топтык ынтымактастык немесе элеуметпк уйымшылдык сезiмiн айкындайды. Бул элеуметтiк уйымдасу туралы жалпы Ымдердщ белшут нен шыFады. Кешпелi кауымдастык асабиянык ('asabiyyah) би1к декгейiне жеткен, соFан сэй- кес, «калалык аудандардаFы отырыкшы турFындарды жекiп, ез эулеттерш курды» (15). Б1рак кешпендi кауым орныFып алFан сок, олар да асабиядан айрылып, «асабиясы, яFни ынтымаFы жоFары баска кешпендi кауымнык шабуылына» тетеп бере алмай, осал топка айналFан (15). Ибн Халдуннык идеялары мен кейшп элеуметтану теориялары арасында кызыкты уксастыктар мен айырмашылыктар бар. Б1р жаFынан, ибн Халдуннык «асабиясы» 400 жылдан кейiнгi Эмиль Дюркгейм секiлдi теорияшылардык екбегiндегi элеуметтiк ынтымактастык тужырымдамасынан мойны озык тур. Екiншi жаFынан алсак, ибн Халдуннык тарихи циклдердi сипаттауы кептеген классикалык теорияшылар мойындаFан сызыктык жэне прогрессивтi элеуметпк даму ерекше- лiктерiне карама-карсы келедк Ибн Халдун классикалык элеуметтануFа айтарлыктай елеулi улес коса коЙFан жок, алайда бар- лык Fалымдар, сонык iшiнде ислам Fуламалары онык екбектерш кайтадан зерделеп жаткан- дыктан, туындыларынык тарихи макызы артуы мYмкiн.
Ибн Сина — ортағасырлық ғалым, философ, дәрігер. Орта Азияда және парсы жерінде (Иранда) өмір сүрген; түрлі әмірлер тұсында дәрігерлік және уәзірлік қызметтер атқарған. Басты философиялық еңбектері — “Дауа кітабы” (“Іұтқару кітабының” қысқаша мазмұндамалық нұсқасы), “өсиеттер мен кеңестер кітабы”, “Білім кітабы” (парсы тілінде, “Даныш-намэ”). Әбу Әли ибн Сина философиясы метафизика, гносеология және логика салалары бойынша шығыс аристотелизмі дәстүрін, бір жағынан неоплатонизмнің онтологиялық концепцияларын дамытады. Әбу Әли ибн Сина пікірінше тек құдай ғана абсолютті тіршілікке ие, қалғандардың бәрі де өздігінше тек мүмкін нәрселер ғана, олардың болмысқа енуі тек құдайдың құдіретімен болатын жәйт. Әйтсе де құдай жаратқан табиғат уақыт пен кеңістік ішінде бола тұрып, эманациялар иерархиясы арқылы мұнан әрі өзіндік қозғалыс принципі бойынша дамиды. Әбу Әли ибн Синаның әлеуметтік ілімінде әділетсіз қоғамға қарсы қарулы көтерілістер жасауға дейін баруға болатыны туралы ой бөлекше есте қалады.
Достарыңызбен бөлісу: |