Сабақ түрі: жаңа сабақты түсіндіру сабағы
Сабақ типі: жаңа білім беру сабағы
Сабақ әдістері: түсіндіру, баяндау, «Ғажайып дорба», «Виртуалды шың» ойындары, «Аялы алақан» жаттығуы, Блум кестесі
Көрнекі құралдар: компьютер, проектор
Пәнаралық байланыс: қазақ тілі, орыс тілі, ағылшын тілі, сызу, геометрия
Сабақтың жоспары:
№
|
Теориялық сабақ
|
90 минут
|
I
|
Ұйымдастыру кезеңі
|
5 минут
|
II
|
Білімді тиянақтау
|
12 минут
|
III
|
Жаңа білімді қалыптастыру
|
25 минут
|
|
Сергіту жаттығуы
|
2 минут
|
IV
|
Алғашқы түсініктерін негіздеу
|
15 минут
|
V
|
Жаңа білімді пысықтау
|
20 минут
|
VI
|
Сабақты қорытындылау
|
6 минут
|
VII
|
Оқушыларды бағалау
|
3 минут
|
VIII
|
Үй тапсырмасын беру
|
2 минут
|
Сабақ барысы:
1.Ұйымдастыру кезеңі
1. «Аялы алақан» жаттығуы:
Әр қатысушы өз парағына алақанының суретін салады да, өз орнында қалдырып кетеді, келесі қатысушының орнына барып, оның алақаны салынған суреттің ішіне оған жақсы тілек жазады. Осылай шеңбер бойымен барлығы бір-біріне тілек жазып шығады.
2. Сабақтың тақырыбы: 3D-панорама және виртуалды тур
Мақсаты: 3D-панорама және виртуалды тур туралы ұғымдарын қалыпастырып, онлайн және оффлайн өмірдегі ерекшеліктеріне тоқтала отырып пайдалану жолдарын қарастыру.
Өзектілігі: Адам баласының бүгінгі онлайн және оффлайн өмірі жасанды интеллектке, виртуалды шындыққа тікелей байланысты. Сондықтан болашақта оған сұраныс әлі артпақ.
2.Білімді тиянақтау:
«Виртуалды шың» ойыны, оқушылар қатар бойынша ауызша сұраққа карточкалар арқылы жауап береді.
Жасанды интеллект
Жасанды интеллект бағыттары
Жасанды интеллектіні қолданатын салалар
Жасанды интеллект жүйелері дегеніміз не?
Виртуалды шынайылық
Қосымша шынайылық
Қосымша виртуалдық
Толық шынайылық
Виртуалды шындық
Шынайылық құрылғыларының компоненттері
Қосымша шынайылық технологиялары
Виртуалды шынайылық құрылғылары
3. Жаңа сабақты түсіндіру: а) интерактивті презентация арқылы жаңа сабақ түсіндіру
Технологиялардың дамуына байланысты үйден шықпай, компьютерді қосып немесе смартфонды ұстап отырып, жершарының кез келген жеріне бару, музей мен көрме залдарын аралау мүмкіндігі пайда болды. 3D-тур шеберханаларға кіруге, егжей-тегжейлі қарауға және тиісті көңіл күйге бөленуге мүмкіндік береді.
Сфералық панорама - арнайы бағдарламалық құралын пайдаланып компьютерде көрсетуге арналған фотография түрі болып табылады.
Панорамалы фотосурет – бұл шолу жасау ауқымы үлкен фотосурет.
Суретке түсіру кезінде бірнеше түсірілім жасалады да, фотоаппарат немесе оған қоса берілген бағдарламалық қамтамасыз етілім оларды бірыңғай панорамаға біріктіреді.
Панорама- грек тілінен ПАН –барлық; яғни толық қамту құбылыстар, РАМА – түрі, сурет » – сурет ірі шолу, яғни иллюзиялы нақты кеңістік деген мағынаны білдіреді.
Сфералық панораманың негізін сфералық немесе текше проекциясындағы көптеген жекелеген кадрлардан жиналған сурет құрайды. Сфералық панорамаларға тән ерекшелік – қоршаған кеңістікті толығымен көрсетуге мүмкіндік беретін барынша мүмкін қамту аумағы
3D-панорама – бұл сфераға немесе текшеге проекцияланған панорамалы фотосурет, оны шолу нүктесін қозғалту арқылы қарауға болады.
3D-панораманы жасау кезеңдері
1. 3D-панорамаға фототүсірілім жасау. Бір виртуалды панорама жасау үшін камераның әртүрлі көлбеу бұрышында түсірілім сериясын жасайды. Түсіру арнайы панорамалы бастиекпен жүргізіледі, ол фотоаппаратты тармақ (нодальді) нүктесінің айналасына айналдырады. Бұл 3D-панораманы біріктіру үшін жасалады.
2. 3D-панораманы біріктіру. Біріктіру арнайы бағдарламалық қамтамасыз етілімде жүргізіледі. Мұндай біріктіргіш бағдарламалар бүгінде өте көп, әрбір бағдарламада бейнелерді біріктірудің ерекше технологиясы және жасалатын бағдарламалардың өзіндік форматы пайдаланылады, ал біріктіру автоматты түрде, қолмен немесе аралас режимде жүргізілуі мүмкін.
Барлық фотосуреттерді біріктіргеннен кейін, бағдарлама эквидистанттық проекцияда бір графикалық файлды жасайды. Оны JPG, PNG, TIFF, BMP, т.б. пішімінде сақтауға болады.
3. Фотосуреттерді өңдеу. Сапалы түсірілген және біріктірілген 3D-панорама қосымша өңдеуді қажет етпейді. Ал қажет болған жағдайда оны кез келген графикалық редактормен жасауға болады.
4. Графикалық файлды 3D-панорамаға түрлендіру. Бұл мақсатта әртүрлі бағдарламалар пайдаланылады.
Сфералық 3D-панорамалардың артықшылықтары
3Д панораманың екі маңызды қасиеті бар: интербелсенділік және ақпараттық.
Бұл дәстүрлі фотосуреттер мен бейнелерде болмайды, ерекше қасиет, оған тек фотограф немесе оператор ғана назар аударады.
Ақпараттылық. Өзіңе ыңғайлы қарқынмен барлық үй-жайды егжей-тегжейлі қарауға мүмкіндік береді.
Интербелсенділік. Дәстүрлі фото немесе бейнеге қарағанда, 3D панораманы көрген кезде суретті тікелей көре аласың. Тышқанмен, пернетақтамен, ал ұялы құрылғылар болған жағдайда саусақпен 3D панораманы кез келген бағытта бұруға болады.
Виртуалды тур
Виртуалды тур - бұл бір панорамадан екіншісіне өту бейнелерде тікелей орналастырылған белсенді аймақтар арқылы (оларды байлау нүктелері немесе өту нүктелері деп атайды) орындалатын панорамалық фотосуреттердің (сфералық немесе цилиндрлік) комбинациясы.
Виртуалды тур алдыңғы жоспарды дыбыстаумен және фондық музыкамен, қажет болған жағдайда әдеттегі фотосуреттермен, бейнероликтермен, flash-роликтермен, турлардың жоспарымен, түсіндірмелермен, байланыс ақпаратымен, т.б. толықтырылуы мүмкін.
Виртуалды турларда кәдімгі фотосуреттерді интербелсенді қарау сипатымен ерекшеленетін фотопанорамалар негізге алынған. Бұл панорамалық фотосуретті көргенде, пайдаланушы сол сәтте өзін қызықтырған суреттің бір бөлігін ғана көреді және қалаған жағдайда жан-жағына қарап, жоғары-төмен жақтарын көре алады, сондай-ақ суреттің жеке бөлшектерін жақындата немесе алыстата алады дегенді білдіреді. Кәдімгі фотосуретке қараған адам онда бейнеленген нәрсені ғана көре алады және көру процесін басқара алмайды. Виртуалды турды пайдаланушы белсенді аймақтар арқылы немесе тур картасын басшылыққа ала отырып, панорамалар арасында қозғала алса, тіпті қызықты болады.
Виртуалды турдың басты ерекшелігі:
-қатысу әсері. Виртуалдық панорама қоршаған ортаны, керекті объекттіні, қажетті бұрыштан немесе оны жақындатып, алыстатып көруге мүмкіндік береді;
-есте қалу әсері. Еліктіргіш саяхат және 360 бұрыштағы әсерлі сурет, ғимараттың ішкі көрінісінің қажеттісін белгілеп, қажетті аудиторияға есте қалады;
-ақпараттылығы. Барлық ғимаратты, нысандарды бір суреттен көруге қарағанда, барлығын бірақ көру әсерлірек;
-әмбебап және қарапайым. Виртуалдық тур және панорама сайтқа жеңіл ықпалданады және оларды электрондық тасымалдаушыда сақтау ыңғайлы.
Виртуалды турдың маңыздылығы: көретін аймақтардың, нысанның нақты міндеттерін, олардың тарихын зерттеуге мүмкіндік береді. Виртуалды тур пайдаланушылардың ақпаратты аз уақытта қабылдау мүмкіндігін дамытады. Виртуалды турларды сабақта қолдану барысында пайдаланушылардың білімдерін оны ары қарай жетілдіруге үлкен ықпалын тигізеді.
Виртуалды турды жасаудың үрдісі негізгі үш кезеңнен тұрады:
1. Нысанды суретке түсіру (фотосьемка)
2. Алынған суреттерді өңдеу (монтаж)
3. Виртуалды турды түпкілікті құрастыру (программалау)
Бірінші кезеңде кеңауқымды обьективті фотокамерамен объект суретке түсіріледі. Камера штативте орнатылады және 180 градусқа айналады.
Екінші кезеңде барлық суреттер панорамаға біріктіріледі. Содан соң дайын панорамадан бағдарламалық құралдармен Flash технологиясымен жасалынатын кубтық суреттер құрылады. 3D-турға суреттермен қатар музыкалық, мәтіндік, фотогалерея енгізуге болады.
Соңғы кезеңде қолданушы объект бойымен сырттай жүре алады. Яғни, тышқан көмегімен кажет бағытты таңдап, объект ішінде орын ауыстыра алады. Қорытындылайтын болсақ, бір 3D-тур жасау үшін фотограф, монтаждау маманы, программист және дизайнер қажет.
3D-тур барлық мекемелерге пайдасы зор. Виртуалды 3D-турды мекеменің веб-сайтына шығаруға, CD/DVD-дискілерге жазып презентация кезінде қолдануға да болады.
б) 1. 3D-панорама мен виртуалды турды іс жүзінде қолданылуы (прези көрсетемін)
4. Алғашқы түсініктерін негіздеу
«Ғажайып дорба» ойыны, анықтамалық сұрақтарға жауап береді
Сұрақтар:
Сфералы панорама дегеніміз не? (Компьютерде көрсетуге арналған фотосурет)
Панорамалы фотосурет деген не? (Шолу жасау ауқымы кең фотосурет)
Сфералық панораманың негізгі ерекшелігі? (Қоршаған кеңістікті толығымен көрсететін үлкен қамту аймағы)
3D-панорама ұғымы қандай мағына береді? (Бұл сфераға немесе текшеге проекцияланған панорамалы фотосурет, оны шолу нүктесін қозғалту арқылы қарауға болады)
3D-панораманы жасау кезеңдерін атап шық
(1.Суретке түсіру 2.3D-панораманы біріктіру 3.Фотосуреттерді өңдеу
4. Графикалық файлдарды түрлендіру)
Виртуалды турға анықтама беріңіз? (Панорамалық фотосуреттердің сфералық немесе цилиндрлік комбинациясы)
Виртуалды турлардың артықшылықтары неде? (Дыбыстаумен және фондық музыкамен, фотосуреттермен, бейнероликтермен, flash-роликтермен, турлардың жоспарымен, түсіндірмелермен, байланыс ақпаратымен толықтырылды)
Виртуалды турларды жасау қандай кезеңдерден тұрады? (1. нысанды суретке түсіру
2. алынған суреттерді өңдеу 3. виртуалды турды түпкілікті құрастыру)
Сфералық 3D-панорамалардың қасиеттері? (Интербелсенділік және ақпараттық)
Экскурсия мен виртуалды турдың айырмашылығы (Экскурсияны адам өзі аралайды, ал
виртуалды турды көріп отырған адам соның ішінде жүргендей сезімге бөленеді)
5. Жаңа білімді пысықтау
ұялы телефон арқылы Р360 программасы арқылы панорамалық сурет түсіріп көрсетемін.
Оқушылар телефонмен жұмыс жасайды, компьютерден виртуалды турларды көреді.
Сұрақтар:
3D панорама мен виртуалды турды қолданудың негізгі мақсаты
Виртуалды турды не үшін қолданамыз?
Сфералық панораманы виртуалды турда не үшін пайдаланады?
Неліктен виртуалды тур адамға жеңіл әрі қызықты болып келеді?.
6. Қорытындылау: Блум кестесі бойынша
Кезеңі
Орындау мазмұны
«Білу» Не білдік?
«Түсіну»
Мағынасын түсіндіреді
«Талдау»
(салыстыр,ерекшелігі неде, айырмашылығы, бастысы)
ұқсастығы
|
|
айырмашылығы
|
|
ерекшелігі
|
|
Ең бастысы
|
|
«Жинақтау» Жасау кезеңдеріне анықтама беру
«Баға беру» (Сен қалай ойлайсың? Не істер едің?)
Қорытынды пікірлерін айту
7. Білімдерін бағалау: бағалау парақтары бойынша
8. Үйге тапсырма беру: тақырыпты оқуға, колледж бойынша 5 суреттен тұратын сфералық панорама жасау
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
Сабақ түрі: жаңа сабақты түсіндіру сабағы
Сабақ типі


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-bilimdilik--virtualdi-tur-3d-panorama-turali-fim.html?page=2#3D_панорама_мен_виртуалды_турды_қолданудың_негізгі_мақсаты__Виртуалды_турды_не_үшін_қолданамыз


title: Сабақтың мақсаты: Білімділік : виртуалды тур, 3D панорама туралы ұғымдарын қалыптастыру

text:
Сабақтың тақырыбы: 3D-панорама және виртуалды тур
Сабақтың мақсаты:
Білімділік:
- виртуалды тур, 3D панорама туралы ұғымдарын қалыптастыру;
- виртуалды тур және 3D панорама қасиеттері, ерекшеліктері, айырмашылықтары туралы мәліметтермен жан - жақты таныстыру;
- виртуалды тур және 3D панораманы қалай жасауды үйрету.
Дамытушылық:
-студенттердың ойлау, есте сақтау қабілеттерін дамыта отырып, сабаққа деген қызығушылығын арттыру, ойын еркін жеткізе білу дағдыларын дамыту;
- логикалық , виртуалдық сауаттылығын, компьютерлік іскерлігін дамыту.
Тәрбиелік:
- студенттерге виртуалды тур, 3D панораманы тек пайдалы жағынан күнделікті өмірде тиімді пайдалануға баулу;
- студенттердің адам ретінде жеке тұлға болып қалыптасуына, қоғамда өз орнын табуға ықпал ету; - болашақ ұрпақты заманауи технологияның беретін мүмкіндіктерін қолданып заман талабына сай өмір сүруге тәрбиелеу.
Достарыңызбен бөлісу: |


Сабақтың мақсаты : Білімділік Зат есімнің түрленуі туралы түсінік беру, зат есімнің қасиеттерін ашу; Дамытушылық
бет 1/23 Дата 31.12.2021 өлшемі 0,72 Mb. #21288 түрі Сабақ
Байланысты:
00000c7b-7326bf33
Сабақтың тақырыбы: Зат есімнің түрленуі. Зат есімнің көптелуі.
Сабақтың мақсаты :1.Білімділік Зат есімнің түрленуі туралы түсінік беру, зат есімнің қасиеттерін ашу ;
2.Дамытушылық : оқушылардың өз бетімен іздену қабілеттерін дамыту, еркін сөйлеуге баулу , ойларын дәл, нақты айтуға дағдыландыру ;
3.Тәрбиелілік : өнер-білімге деген құштарлықтарын арттыру, адамгершілікке баулу.
Сабақтың түрі :дәстүрлі сабақ
Сабақтың әдісі : түсіндіру, ой қозғау , деңгейлік тапсырмалар орындау, талдау.
Пәнаралық байланыс : әдебиет, музыка
Сабақтың барысы. 1.Ұйымдастыру кезеңі.2. Үй тапсырмасын сұрау.
3. Жаңа сабақ. Морфология (грек. «түр»)- тілдегі сөздердің формаларын ,сөзге қатысты гарамматикалық мағыналарды тексеретін сала;тілдегі сөздердің өзгеруі ,түрленуі туралы тіл білімінің саласы.
Зат есімнің түрленуі: Ой қозғау
Зат есімнің мағыналық ерекшелігі неде , яғни зат есім нені білдіреді?
Жалқы есім мен жалпы есімнің ерекшеліктері неде?
Жалқы есімдер қалай жазылады?
Қазақ тілінде неше жалғау бар? түрлері
Кім?
Не?
Бастауыш
Жалқы есім
Сөз табы
Жалпы есім
Заттың атын білдіреді
ЗАТ ЕСІМ
Зат есімді түрлендіретін тұлғалар оның жалғаулары болып табылады.
Достарыңызбен бөлісу:


title:
Жақ

Жекеше - Сабақтың мақсаты : Білімділік Зат есімнің түрленуі туралы түсінік беру, зат есімнің қасиеттерін ашу; Дамытушылық

text:
Жақ
|
Жекеше
|
Көпше
|
І
ІІ
ІІІ
|
Мен заңгермін, зейнеткермін
Сен заңгерсің, зейнеткерсің
Сіз заңгерсіз, зейнеткерсіз
Ол заңгер, зейнеткер
|
Біз заңгерміз, зейнеткерміз
Сендер заңгерсіңдер, зейнеткерсіңдер
Сіздер заңгерсіздер, зейнеткерсіздер
Олар заңгер, зейнеткер
|
Зат есімнің жіктелуі.
Лексикалық мағынасы тек адамды білдіретін зат есімдер ғана жіктеліп келіп, жіктеу есімдіктерімен қатынасқа түседі. Адам аттары мен мамандық кәсібіне қатысты зат есімдерді үш жақта бірдей жекеше, көпше түрде жіктеп айтуға болады.
Кейде көркем әдебиетте нәрселер мен құбылыстардың, жан-жануарлардың аттары адамның әр алуан қасиеттерін бейнелеу үшін ауыспалы мәнде жұмсалады.
Мысалы:
Шамдансам, жығар асаумын,
Шамырқансам, сынар болатпын. (Махамбет)
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Мәтінмен жұмыс - Сабақтың мақсаты : Білімділік Зат есімнің түрленуі туралы түсінік беру, зат есімнің қасиеттерін ашу; Дамытушылық

text:
Мәтінмен жұмыс.
49-жаттығу.Төмендегі өлеңдерден жіктеліп тұрған зат есімдерді тауып, жіктелу себебін түсіндіріңдер.
50-жаттығу.
Мәтінді оқып, қарамен жазылған сөздерге түсінік беру.
Олар қай сөз табы және қай формада тұрғанын талдау.
Қазақ халқы қолданған ыдыс-аяқтар неден және қалай жасалғанын мәтінге сүйене отырып әңгімелеу.
5.Деңгейлік тапсырмалар.
І деңгей тапсырмасы. Зат есімнің жіктелуіне сөйлем құра. Оған синтаксистік талдау жаса.
ІІ деңгей тапсырмасы. Мына өлең шумақтарынан жіктік жалғаулы зат есімдерді тап.
Мен-қазақпын мың өліп, мың тірілген,
Жөргегімде таныстым мұң тіліммен.
Жылағанда жүрегім күн тұтылып,
Қуанғанда күлкімнен күн тірілген.
Мен-қазақпын, биікпін, байтақ елмін,
Қайта тудым, өмірге қайта келдім.
Мен мың да бір тірілдім мәңгі өлмеске,
Айта бергім келеді, айта бергім! (Ж.Молдағалиев)
ІІІ деңгей тапсырмасы. Жіктік жалғаулы зат есмідер қатысқан жұмбақтарды жатқа жазыңдар.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сабақты қорытындылау - Сабақтың мақсаты : Білімділік Зат есімнің түрленуі туралы түсінік беру, зат есімнің қасиеттерін...

text:
бет 12/23 Дата 31.12.2021 өлшемі 0,72 Mb. #21288 түрі Сабақ
Байланысты:
00000c7b-7326bf33 6. Сабақты қ орытындылау .
Зат есімнің жіктелуінде қандай ерекшелік бар?
Тапсырма.Ойлан.Ізден.Тап.
Көптік жалғауы жалғанбайтын сөздер бола ма?
Тәуелдік жалғауы қандай сөзден соң түсіп қалып айтылады?
Септік жалғауларын бір-бірінен қалай ажыратуға болады?
7. Үйге тапсырма.
50-жаттығу.
Жіктік жалғауы жалғанған зат есімдерді қатыстыра отырып , «Сүйінші» атты мәтін құрастыру. Оған синтаксистік талдау жаса.
Ережені оқу.
8. Бағалау.
Тексерілді:__________ Досманова А.
Сабақтың тақырыбы : Зат есімнің сөйлемдегі қызметі
Сабақтың мақсаты: І. Білімділік : Оқушылардың зат есім туралы білімдерін еске түсірту, зат есімнің сөйлемдегі қызметі туралы мағлұмат бере отырып , оқушылардың зат есім туралы білімдерін кеңейту.
Достарыңызбен бөлісу:


title: ІІ. Дамытушылық - Сабақтың мақсаты : Білімділік Зат есімнің түрленуі туралы түсінік беру, зат есімнің қасиеттерін ашу; Дамытушылық

text:
ІІ. Дамытушылық: Оқушыларды алған білімдерін талдауға, жинақтай білуге машықтандыру, сөздік қорларын, ой-өрісін дамыту, өз бетімен жұмыс істеу дағдыларын қалыптастыру.
ІІІ. Тәрбиелік:Оқушылардың бойына адамгершілік, әдептілік, ұлтжандылық қасиеттерді сіңірту, сауаттылыққа тәрбиелеу.
Сабақтың түрі: аралас сабақ
Сабақтың әдісі: сұрақ-жауап, түсіндіру, топтастыру.
Пәнаралық байланыс: әдебиет.
Сабақтың көрнекілігі: кестелер, плакатқа салынған суреттер, үлестірмелі парақшалар.
Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру кезеңі. ІІ. Үй тапсырмасын сұрау.
Зат есімнің жіктелуі, оның жасалу жолдарын сұрау
49-50 жаттығуларды талабына сай тексеру
ІІІ. Жаңа сабақ. Балалар, бүгін біз сендермен зат есім тақырыбын ары қарай жалғастырамыз. Бүгінгі біздің тақырыбымыз – зат есімнің сөйлемдегі қызметі. Бүгінгі біздің мақсатымыз – зат есімнің сөйлемдегі қызметін түсіну, осыған байланысты жаттығу жұмыстарын орындау.
Бүгінгі тақырыбымыз да зат есімге байланысты болғандықтан, зат есімнен өткенді еске түсірейік. Зат есім бойынша білгендерін топтастыру
Жалпы зат есімнің сөйлемдегі қызметі дегенді кім қалай түсінеді екен өз ойымызды ортаға салайық.
Зат есімнің сөйлемдегі қызметі ,оның қай септік жалғауында жұмсалуына байланысты болғандықтан септікті еске түсірейік. Қазақ тілінде қанша септік бар, сұрақтарымен кім айтып шағады.Әр қатардан бір-бір оқушы шығып бір сөздғ септейді.
Сонымен, зат есімнің сөйлемдегі қызметі септік жалғауларына байланысты жұмсалады.
Зат есім сөйлемде атау септігінде тұрып бастауыш болады. Кейде кім? Не? сұрақтары тәуелденіп қойыла береді (Кімім? Неңіз?)Мысалы: Жел күшейе түсті. Ер елімен көрікті, жер кенімен көрікті.
Зат есімдер жіктеліп келіп немесе атау септігінде тұрып баяндауыш болады.
Достарыңызбен бөлісу: |


Мысалы: Біз-бейбіт еңбекті сүйетін елміз. Бала – артта қалған із, байлық – қолдағы мұз.
Зат есім ілік септігінде немесе түбір тұлғада тұрып анықтауыш болады.
Мысалы: Абайдың қонақтары ымырт жабылар кезде ғана көрінді. Дайрабай әрі әнші, күйші, ақын адам болған.Зат есім табыс септігінде және барыс, жатыс, шығыс, көмектес септіктерде тұрып толықтауыш қызметін атқарады.Мысалы: Тәрбие тілден басталады. Көкшетауды мұнар басқан, Бастары көкке байлап бұлттан асқан.
Зат есім барыс, жатыс, шығыс, көмектес септіктерде тұрып немесе түбір тұлғада мезгілдік, мекен-бағыттық, себеп-мақсаттық мәндегі шылаулармен тіркесіп келіп, пысықтауыш болады.Мысалы: Біз мектепке қарай жүгірдік. Көлеңкеде атам отыр.
Балалар, оқулығымыздың 28-бетіндегі «Қосымша түсінік» дегенге қысқаша шолу жасайық. Оқушыларға оқытқызу.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Мысалы: Біз-бейбіт еңбекті сүйетін елміз


title: ІV. Оқулықпен жұмыс - Сабақтың мақсаты : Білімділік Зат есімнің түрленуі туралы түсінік беру, зат есімнің қасиеттерін...

text:
ІV. Оқулықпен жұмыс:51-жаттығу. ат есімнің қай септікте және қай сөйлем мүшесі екенін айтыңдар.
Парашютпен (немен?) – көмектес септігінде, толықтауыш қызметін атқарып тұр.
Ұшақтан (неден?) – шығыс септігінде, толықтауыш.
Мұнарадан (қайдан) – шығыс септігінде, пысықтауыш.
Парашют (не?) – атау септігінде, бастауыш.
Ұшаққа (қайда?) – барыс септігінде, пысықтауыш.
Ұшақ (не?) – атау септігінде. Бастауыш.
Жерден (қайдан?) - шығыс септігінде, пысықтауыш.
Ұшақтың (ненің?) – ілік септігінде, анықтауыш.
Үшқыш (кім?) – атау септігінде, бастауыш.
Қолын (несін?) – табыс септігінде, толықтауыш.
Селоның (ненің?) – ілік септігінде, анықтауыш.
53-жаттығу. Әр қатардан үш оқушы шығып, сөздерді жекеше, көпше түрде жіктеп жазады.
І қатар – азамат, ІІ қатар – инженер, ІІІ қатар – оқушы
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Шығармашылық тапсырма - Сабақтың мақсаты : Білімділік Зат есімнің түрленуі туралы түсінік беру, зат есімнің қасиеттерін...

text:
Шығармашылық тапсырмаБалалар, тақтадағы жаз, қыс, күз мезгілдерінің суреті бойынша І қатар жаз мезгіліне, ІІ қатар күз мезгіліне, ІІІ қатар қыс мезгіліне шағын мәтін құраңдар. Сөйлемдегі зат есімдерді тауып, сөйлемде қандай қызмет атқарып тұрғанын жазыңыздар.
Ү.Бекіту:Зат есімнен өткенді қорыту, оқушылардың өз бетімен жұмыс істеу дағдысын қалыптастыру үшін әр балаға үлестірмелі парақшамен жұмыс беріледі.
VІ .Үй тапсырмасы
Зат есімнің сөйлемдегі қызметін оқу
28-беттегі «Қосымша түсініктің» анықтамаларын жаттау
55-57 жаттығулар
VІІ. Бағалау.
Тексерілді:__________ Досманова А.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сабақтың тақырыбы - Сабақтың мақсаты : Білімділік Зат есімнің түрленуі туралы түсінік беру, зат есімнің қасиеттерін...

text: Сабақтың барысы:І.Ұйымдастыру кезеңі.ІІ.Үй тапсырмасын сұрау.55-жаттығу. Өлең жолдарындағы зат есімдер қандай мүшенің қызметін атқарып тұрғаныдығын анықтау. Көп нүктенің орнына тиісті жіктік жалғауын қойып, көшіріп жазу.57-жаттығу. Берілген сөз тіркестеріне бірнеше қосымша қатар жалғанған сөздерді бөліп алып, ретін біліп алу.


|
Сабақтың тақырыбы мен мақсаты хабарланады
|
бет | 18/23 | Дата | 31.12.2021 | өлшемі | 0,72 Mb. | | #21288 | түрі | Сабақ |
| Байланысты: 00000c7b-7326bf333.Сабақтың тақырыбы мен мақсаты хабарланады.
54-жаттығу.1.Сөйлемдерді оқып, негізгі сөздер мен көмекші есімдерді анықтаңдар. Негізгі сөздер қай сөз табы екенін талдаңдар.
Ой қозғау.
Негізгі сөз бен көмекші сөздің айырмашылығы қандай?
Көмекші сөздер сөйлемде не себепті сөйлем мүшесі бола аламйды?
Көмекші сөздер сөйлемде қалай қолданылады?
4.Шығармашылық тапсырма. Ауыл тіршілігін кеңейтіп жазыңдар.
58-жаттығу. Жұрнақ арқылы жасалған зат есімдердің есім түбірден жасалғанын бір бөлек, етістік түбірден жасалғанын бір бөлек жазып, оларды қатыстырып сөйлем құраңдар.Үлгі:
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Сабақтың тақырыбы мен мақсаты хабарланады


title: Есім түбірден жасалған зат есімдер

text:
Есім түбірден жасалған зат есімдер
|
Етістік түбірден жасалған зат есімдер
|
Төбе-шік, тал-шық, іні-шек, ойын-шық, балмұз-дақ, бала-лық
|
Қондыр-ма, қапта-ма, түйін-шек, аялда-ма, Өндір-бай, өндір-іс, көрер-мен, оқыр-ман, суар-ма, бастыр-ма
|
5.Деңгейлік тапсырмалар.
І деңгей тапсырмасы. Мәтіннен ілік, барыс, табыс, жатыс, шығыс, көмектес септіктегі сөздерді тап. Қалаған бір сөйлеміне морфологиялық талдау жаса.
-Мама, мына түріңде көзің мен мұрныңнан басқаның бәрі бөтен, бәрі бөтен.....Әжем түгіл мен әрең таныдым........Мама, сен қараңғы түндерде орман ішінде жүргенде неғып қорықпайсың?...... Түнде жиналысқа баратын болсаң, мені ерте жүретінің есіңде ме, мама! Қорықпайды деп әжемді айт....Ол түн ішінде қараңғы моншаға да жалғыз кіріп шыға алады,-деп, Лида ақырын ғана жымиып, шешесі алдында тұрғандай қолын соза беріп еді, әлсіз қолы сылқ етіп түсіп кетті. Өз шешесі әлдеқайда, алыс ормандарда жортуылда жүрсе, әжесі есіктен қарап жылап тұр еді.
- Иә, балапаным, шешеңді сағынатын уақытың да болды, құлыным,-деп наталья немересінің ыстық басына қолын салғанда, кемпір жүрегінде қызғаныш қытығы да бар еді.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: ІІ деңгей тапсырмасы - Сабақтың мақсаты : Білімділік Зат есімнің түрленуі туралы түсінік беру, зат есімнің қасиеттерін...

text:
ІІ деңгей тапсырмасы. Төмендегі өлең шумағынан жай септеулерді тап, морфологиялық талдау жаса.
Ақ көгершін, көгершін,
Қол қанат құс сен едің.
Бар кезіп қайт ел үшін,
Кең дүниенің көлемін.
Әділеттің құсы деп,
Көз алмастан жолыңнан,
Бақыт болып қоншы деп,
Ұшырамын қолымнан.
ІІІ деңгей тапсырмасы. Көп нүктенің орнына тиісті сөздерді қойып жазыңдар. Бұл шумақ қай өлеңнен алынған, авторы кім?
Бөкеннен ... аңды мен көрмедім,
Басқаға жануарды теңгермедім.
Көздері .......қара ақы бөкенді
Адамның баласынан кем көрмедім.
ІҮ деңгей тапсырмасы.
Зат есімнің септелуіне «Сыбаға» атты тақырыпта мәтін құрастыр.
6.Тест жұмысы арқылы сабақты қорытындылау.
1.Заттың атын білдіретін сөзді табыңыз.
А) Қызылкүрең В) Жиырма сегіз С) Отырып қалды Д) Қызметкер Е) Ілгері
2. Зат есімнің жалқы есім түрін табыңыз.
А) Әке – шеше В) Аспан әлемі С) Еңбекші халық Д) Қарағанды Е) Ата-ана
Достарыңызбен бөлісу: |


3. Зат есім сөйлемде қандай қызмет атқарып тұр. Кітап оқыдық.
А) Бастауыш В) баяндауыш С) толықтауыш Д) пысықтауыш Е) анықтауыш
4. Дара зат есімді көрсетіңіз.
А) Тұрған В) оқу С) күшті Д) қиял Е) ата-ана
5. Зат есімнің жалпы есім түрін табыңыз.
А) Нұра өзені В) Қазақстан Республикасы С) Ердің сыншысы – елі
Д) Тарбағатай өңірі Е) Ертіс маңы
6. Жіктік жалғауы дұрыс жалғанған зат есімді табыңыз.
А) Аспанбыз В) керегесіздер С) шәкіртпіз Д) оқулықтарымыз Е) тіліміз
7. Зат есімнің пысықтауыш қызметіндегі сөзді табыңыз.
А) Дала гүлін терді В) Еріншектің ертеңі бітпес С) Қарағым, кітабыңыз сөреде тұр
Д) Гүл үйдің көркі Е) Перизат өлең айтты
8. Зат есімнің баяндауыш қызметіндегі сөзін табыңыз.
А) Асығыс кетіп қалды В) Ақылды бала – арлы бала
С) Ақылды басшы болса, адаспассың Д) Бес жержегі бес – жиырма бес
Е) Жаз келді
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Зат есім сөйлемде қандай қызмет атқарып тұр. Кітап оқыдық


9. Сөйлемдегі зат есім қай сөз табынан жасалып тұр?
Мен кеше күрегімді жоғалтып алдым.
А) сын есім В) зат есім С) үстеу Д) есімдік Е) еліктеу
10. Етістік сөзден жасалған туынды зат есімді табыңыз.
А) Қаламсыз В) басшы С) тарақ Д) еңбекші Е) жерлес
Үйге тапсырма.
59-жаттығу.
Мәтінді оқып, әңгімелеу.
Зат есімдерді табу, жасалу жолдарын түсіндіру.
«Кішіпейілділік» тақырыбына ойтолғау.
Тексерілді:__________ Досманова А.
1.Заттың атын білдіретін сөзді табыңыз.
А) Қызылкүрең
В) Жиырма сегіз
С) Отырып қалды
Д) Қызметкер
Е) Ілгері
2. Зат есімнің жалқы есім түрін табыңыз.
А) Әке – шеше
В) Аспан әлемі
С) Еңбекші халық
Д) Қарағанды
Е) Ата-ана
3. Зат есім сөйлемде қандай қызмет атқарып тұр. Кітап оқыдық.
А) Бастауыш
В) баяндауыш
С) толықтауыш
Д) пысықтауыш
Е) анықтауыш
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сөйлемдегі зат есім қай сөз табынан жасалып тұр?


title: Дара зат есімді көрсетіңіз - Сабақтың мақсаты : Білімділік Зат есімнің түрленуі туралы түсінік беру, зат есімнің...

text:
4. Дара зат есімді көрсетіңіз.
А) Тұрған
В) оқу
С) күшті
Д) қиял
Е) ата-ана
5. Зат есімнің жалпы есім түрін табыңыз.
А) Нұра өзені
В) Қазақстан Республикасы
С) Ердің сыншысы – елі
Д) Тарбағатай өңірі
Е) Ертіс маңы
6. Жіктік жалғауы дұрыс жалғанған зат есімді табыңыз.
А) Аспанбыз
В) керегесіздер
С) шәкіртпіз
Д) оқулықтарымыз
Е) тіліміз
7. Зат есімнің пысықтауыш қызметіндегі сөзді табыңыз.
А) Дала гүлін терді
В) Еріншектің ертеңі бітпес
С) Қарағым, кітабыңыз сөреде тұр
Д) Гүл үйдің көркі
Е) Перизат өлең айтты
8. Зат есімнің баяндауыш қызметіндегі сөзін табыңыз.
А) Асығыс кетіп қалды
В) Ақылды бала – арлы бала
С) Ақылды басшы болса, адаспассың
Д) Бес жержегі бес – жиырма бес
Е) Жаз келді
9. Сөйлемдегі зат есім қай сөз табынан жасалып тұр?Мен кеше күрегімді жоғалтып алдым.
А) сын есім В) зат есім С) үстеу Д) есімдік Е) еліктеу
10. Етістік сөзден жасалған туынды зат есімді табыңыз.
А) Қаламсыз В) басшы С) тарақ Д) еңбекші Е) жерлес
Сабақтың тақырыбы: Диктант «Ақынмен қоштасу»
Сабақтың мақсаты: Сауаттылықтарын тексеру, жазу дағдыларының қалыптасуын қадағалау; Есте сақтау қабілеттерін арттыру; сауатты, әдемі жазуға баулу.
Сабақтың әдісі: баяндау, жаздыру.
Пайдаланылған әдебиет: Диктанттар жинағы Арын Е., Аққұлова А., Махамбетова Г., «Білім» баспасы, 2007.
Сабақ барысы.
І.Ұйымдастыру кезеңі.
Оқушыларды түгендеу, жазба жұмысына дайындық, оның ерекшелігімен, мақсатымен, шартымен таныстыру.
ІІ. Мәтінді оқу.
Нөсер құйып берд. Жол лайсаң. Алтай күзінің басталысы қатты. Тау басы аппақ, қар жауып қалған. Күн нөсері үнсіз, күркіремей жауады. Терек басында қарғалар қарқылдап жүр. Жылдың қай мезгілінде де мынау атамекенінен ешқайда ұзап кетпей, туған жердің үстіне қалбақтап жүрудің өзі де ғанибет-ау. Шағиман шалдың баран торысы-бұл. Шағиман Махмұттың кітап толы қоржынын қанжығаға бөктеріп тұрып:
Шырағым, бұл әрі- бері ұшыртып барып, болдырып қалатын ұшқыр ат емес. Бүлкек желіспен-ақ жер танабын қуыратын шаруаның торысы. Мә, қамшы. Ал жолың болсын, балам! Артыңнан ай, алдыңнан Күн туғай!
Қош болыңыз,махмұт аға! –Бұл шәкірт бала Көксеген еді.
Қош , аяулы аға!- Бұл Нұрмаш еді.
(Оралхан Бөкей, 117 сөз)
ІІІ. Жазба жұмысын оқушылардың өздері тексеруі.
Ү. Жазба жұмыстарын жинап алу.
ҮІ.Үйге тапсырма.
Сүйікті ақындарың туралы шағын шығарма жазып келу.
Тексерілді:__________ Досманова А.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sabati-masati--bilimdilik-zat-esimni-trlenui-turali-tsinik-ber.html?page=23#(Оралхан_Бөкей,_117_сөз)_ІІІ._Жазба_жұмысын_оқушылардың_өздері_тексеруі_._Ү._Жазба_жұмыстарын_жинап_алу._ҮІ.Үйге_тапсырма


title:
Жалғау

Көптік Тәуелдік Септік Жіктік

text:
Жалғау
Көптік Тәуелдік Септік Жіктік
Жалғау:
Өзі жалғанған сөзге белгілі бір грамматикалық мағына үстейді;
Өзі жалғанған сөзді екінші сөзбен байланыстырады.
Зат есім
Көптеледі Тәуелденеді Септеледі Жіктеледі
(тек адамға байланысты)
Мысалы: Мен бала-мын, сен бала-сың, сіз бала-сыз, ол-бала
Кейде салыстыру үшін адам мәнінде қолданылған зат есімдер де жіктеледі.
Мысалы: Мен асқар таумын, сен төбесің;
Сен темірсің, мен көмірмін, еріткелі келгенмін.
Көптік жалғау 6 түрлі: -лар,-лер,-дар,-дер,-тар,-тер
Сөзге(зат есімге) үндестік заңы бойынша осылардың біреуі жалғанып, заттың көптігін білдіреді.
Мысалы: оқушы-лар, үй-лер, қаз-дар, мектеп-тер т.б.
Көптік жалғау өзі жалғанған сө заттың тек көптігін ғана емес, сонымен бірге сол зат көпке ортақ екенін де білдіреді.
Мысалы: Үйлеріңе қайтыңдар, қонақтар шайларын ішті. Зейнептер есік алдында тұр (Зейнептің көптігі емес, Зейнептің қасында бірнеше адам бар екендігі туралы ой жинақтау түрінде)
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Жаңа сабақты меңгерту тапсырмалары

text:
36-жаттығу. Мәтінді түсініп оқып, Тоныкөк өздеріңе белгілі Орхон жазуының авторы екендігін біліп алыңдар.
Зат есімдерді тауып, оларға жалғанған жалғаулардың түрлерін ажырытыңдар.
37-жаттығу.
Тапсырма: Көп нүкте қойылған орындардың қажетті деген жеріне көптік жалғауларының тиістісін қойып жазып, қандай үндестік заңына бағынып жалғанғанын түсіндіріңдер.
«Боз іңген» күйін тыңдау, алған әсерлерін жазбаша жазып шығу.
Деңгейлік тапсырмалар.
І деңгей тапсырмасы. Көптік жалғауын қабылдайтын зат есім қатысқан бір сөйлем құра және оған морфологиялық талдау жаса.
ІІ деңгей тапсырмасы. Көптік жалғауын қабылдайтын зат есімдері бар өлең шумақтарынан мысал тауып айт.


title: ІІІ деңгей тапсырмасы - Сабақтың мақсаты : Білімділік Зат есімнің түрленуі туралы түсінік беру, зат есімнің қасиеттерін...

text:
ІІІ деңгей тапсырмасы. Төмендегі сұрақтарға жауап жазып, бұл кісілер саған кім болатынын және сол сөздер қай сөз табына жататынын айт.
Бұлар кімдер?
Ағаларыңның жұбайлары саған кімдер?
Әпкелеріңнің күйеуі ше?
Шешеңнің туыстары ше?
Әкеңнің балдыздары ше?
Шешеңнің сіңілісінің баласы ше?
Сабақты қорытындылау.
- Зат есім қалай жасалады?
- Көптік жалғау нені білдіреді?
Үйге тапсырма.
Көптік жалғауын қабылдайтын зат есімдерді қатыстырып, қазақтың салт-дәстүріне байланысты шағын шығарма жазу.
38-жаттығу.
Тапсырма. Мәтіннен көптеліп тұрған және көптелмейтін зат есімдерді тауып, себебін түсіндіру.
Ережені оқу.
Тексерілді:__________ Досманова А.
Сабақтың тақырыбы: Зат есімнің тәуелденуі
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сабақтың мақсаты - Сабақтың мақсаты : Білімділік Зат есімнің түрленуі туралы түсінік беру, зат есімнің қасиеттерін ашу; Дамытушылық

text:
Сабақтың мақсаты:1.білімділік: зат есімнің тәуелденуі туралы түсінік беру, яғни заттың , қандайда бір нәрсенің біреуге тән , соның меншігі екенін білдіретін қосымша тәуелдік жалғау деп аталатынын түсіндіру;
2.Дамытушылық: сөйлеу дағдыларын жетілдіру, тілін дамыту,
қызығушылықтарын арттыру;
3.Тәрбиелік: адамгершілік тәрбие беру, таза ,әдемі жазуға баулу.
Сабақтың түрі: дәстүрлі сабақ
Сабақтың әдісі: баяндау, пікірлесу, түсіндіру, талдау, ішінара ізденіс.
Сабақтың көрнекілігі: кесте, слайдтар
Пәнаралық байланыс: әдебиет
Сабақтың барысы. 1.Ұйымдастыру кезеңі 2. Үй тапсырмасын сұрау.
Көптік жалғауын қабылдайтын зат есімдерді қатыстырып, қазақтың салт-дәстүріне байланысты шағын шығарма жазу.
38-жаттығу. Тапсырма. Мәтіннен көптеліп тұрған және көптелмейтін зат есімдерді тауып, себебін түсіндіру.
Өткен сабақты еске түсіру мақсатында сұрақтар:
- Зат есім қалай жасалады?
- Көптік жалғау нені білдіреді?
- Қазақ тілінде неше жалғау бар? түрлері
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Жаңа материалды қабылдауға дайындық

text:
Жаңа материалды қабылдауға дайындық.
Сабақтың тақырыбына қызығушылығын оятуға байланысты жұмыстар.
Сабақтың тақырыбымен және мақсатымен таныстыру.
Оқушылардың бұрынғы білімдерін жаңғырту үшін сұрақ-тапсырмалар:
Жалғау дегеніміз...........
А) сөздің мағынасын өзгертетін қосымша
В) сөз бен сөзді байланыстыратын қосымша
С) түбір сөз
- Жұрнақ дегеніміз..............
А) түбір
В) сөздің мағынасын өзгертеді
С) сөз бен сөзді байланыстырады
Ортада тәуелдену деген сөз шықты. Бұл зат есімнің тәуелденуі . Зат есімнің жаңа бір қасиеті. Мақсатымыз зат есімді тәуелдеп үйрену.
Тәуелдік жалғау бір заттың екінші бір затқа тәуелді, меншікті екнін білдіреді.
Тәуелдік жалғау өзі жалғанған сөзді ілік септік жалғаулы сөзбен байланыстырып тұрады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Тәуелденудің түрлері - Сабақтың мақсаты : Білімділік Зат есімнің түрленуі туралы түсінік беру, зат есімнің қасиеттерін...

text:
Тәуелденудің түрлері
|
Жақ
|
Тәуелді заттың иесі
|
Тәуелдік жалғаулы сөздер
|
Жалғаулары
|
жекеше
|
көпше
|
Оңаша тәуелдену
|
І
ІІ
ІІІ
|
менің
сенің
сіздің
оның
|
ел-ім,бала-м
ел-ің, бала-ң
ел-іңіз, балаңыз
ел-і, бала-сы
|
ел-дер-ім
ел-дер-ің
ел-дер-іңіз
ел-дер-і
|
-м,-ым,-ім
-ң,-ың,-ің
-ңыз,-ңіз
-ыңыз,-іңіз
-сы,-сі,-ы,-і
|
Ортақ тәуелдену
|
І
ІІ
ІІІ
|
біздің
(біздердің)
сендердің
сіздердің
олардың
|
ел-іміз,
бала-мыз
ел-ің,
бала-лар-ың
ел-іңіз, балаңыз
ел-і, бала-сы
|
ел-дер-іміз
ел-дер-ің
ел-дер-іңіз
ел-дер-і
|
-мыз,-міз
-ымыз,-іміз
-ың,-ің,-ң
-ыңыз,-іңіз
-ңыз,-ңіз
-сы,-сі,-ы,-і
|
|
Жақ
|
үй
|
киім
|
бала
|
Отан
|
бөлме
|
Оңаша
|
І
ІІ
ІІІ
|
үйім
үйің
үйіңіз
үйі
|
|
|
|
|
Ортақ
|
І
ІІ
ІІІ
|
үйіміз
үйің
үйіңіз
үйі
|
|
|
|
|
39-жаттығу.Тапсырма.Берілген жалғаулы сөздердің оңаша түрін ортақ, ал ортақ түрін оңаша тәуелдеуге айналдырып жазыңдар.
Қуанышым,әкеміз, кітабың, дәптері, үстеліңіз, мектебіміз, ұстазың, туысқанымыз, досыма, баласы, көршіңіз, інім.
Үлгі: қуанышым-қуанышымыз,...............
Әкеміз-әкем,................
Деңгейлік тапсырмалар арқылы сабақты бекіту.
І деңгей тапсырмасы. Ағалар, апалар, аналар деген зат есімдерді ортақ тәуелде.
ІІ деңгей тапсырмасы. Төмендегі мәтіннің мазмұныныа мән бере отырып, ортақ тәуелденген зат есімдерді тап.
«Жақыныңды жаттай сыйла-
жат жанынан түңілсін»
Өзіміздің адамдар ғой деп жақын туыстарға көңіл бөлмей қарау- тәрбиелілік емес. Бір анадан туса да, ағасы буырына, қарындасына, інісі мен қарындасы әпке-ағаларына жанашыр болуы тиіс. Бауырмалдық, жанашырлық сезім жоқ жерде туысқандық, сыйластық, ауызбірлік те болмайды. Ал өзінің ең жақын адамдарын- үй ішіндегі туыстарын қадір тұтпаған адам басқа жұртты да сыйлап жарытпайды.
Бұл мақал татулыққа, сыйластыққа, жанашырлық пен мейірімділікке тәрбиелейді.
ІІІ деңгей тапсырмасы. Құрамында ортақ және оңаша тәуелденген зат есімдері бар өзің білетін өлең шумақтарын жатқа жаз. Қалаған бір сөзіңе фонетикалық талдау жаса.
Сабақты қорытындылау (оқушылармен бірге)
-тәуелдік жалғау бір заттың екінші затқа тәуелді, меншікті екенін білдіреді.
- бір не бірнеше заттың бір ғана затқа я адамға меншікті екенін білдіру оңаша тәуелдену;
- бір не бірнеше заттың көп затқа я адамға меншікті екенін білдіру ортақ тәуелдену дейді.
Үйге тапсырма.
40-жаттығу.
Оңаша және ортақ тәуелденген зат есімдерді қатыстыра отырып, «Қазақстан баспанасы- киіз үй» атты мәтін құрастыру.
Ережені оқу.
Тексерілді:__________ Досманова А.
Сабақтың тақырыбы: Зат есімнің септелуі
Сабақтың білімділік мақсаты: Зат есімнің септелуі туралы түсінік беру. Септік жалғауларының белгілі бір грамматикалық мағына үстейтіндігін меңгерту.
дамытушылық мақсаты: сөйлеу дағдыларын жетілдіру, тілін дамыту, қызығушылықтарын арттыру;
тәрбиелік мақсаты: : адамгершілік тәрбие беру, таза ,әдемі жазуға баулу.
Сабақтың түрі: дәстүрлі сабақ
Әдісі: баяндау, пікірлесу, түсіндіру, талдау, ішінара ізденіс.
Сабақтың көрнекілігі: кесте, слайдтар
Пәнаралық байланыс: әдебиет
Сабақтың барысы.
1.Ұйымдастыру кезеңі.
2. Үй тапсырмасын сұрау.
40-жаттығу.
Оңаша және ортақ тәуелденген зат есімдерді қатыстыра отырып, «Қазақстан баспанасы- киіз үй» атты мәтін құрастыру.
Септік аттарының өзі яғни, атау, ілік, барыс, табыс, жатыс, шығыс, көмектес - өздерінің аттарын ашады. Бұл қазақ тіліндегі жеті септік. Олардың сұрақтары және септік жалғаулары бар екендігін сендер бастауыш сыныпта танысқан едіңдер. Соларды еске түсіріп көрейік.
Ілік септігі – сөздердің бір – бірімен іліктестігін көрсетеді.
Мысалы, кімнің кітабы? Асанның кітабы.
Барыс септігі – бару деген мағынаны білдіреді.
Мысалы, кімге бардың? Асанға бардым.
Табыс септігі – табу деген ұғымды білдіреді.
Мысалы, кімді көрдің? Асанды көрдім.
Жатыс септігі – орын, мекен дегенді білдіреді.
Мысалы, қайда болдың? Мектепте болдым.
Шығыс септігі – шығу деген мағынаны білдіреді.
Мысалы, неден оқыдың? Кітаптан оқыдым.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sabati-masati--bilimdilik-zat-esimni-trlenui-turali-tsinik-ber.html?page=7#Үйге_тапсырма.__40-жаттығу.__Оңаша_және_ортақ_тәуелденген_зат_есімдерді_қатыстыра_отырып,_«Қазақстан_баспанасы-_киіз_үй»


title: Көмектес септігі - Сабақтың мақсаты : Білімділік Зат есімнің түрленуі туралы түсінік беру, зат есімнің қасиеттерін ашу; Дамытушылық

text:
Көмектес септігі – жәрдемдесу, көмек ету деген ұғымды білдіреді.
Мысалы, кіммен таныстың? Асанмен таныстым.
Зат есімнің септік жалғаулары
Септіктердің аты
|
Сұрақтары
|
Септік жалғаулары
|
Атау септік
|
Кім? не?
|
|
Ілік септік
|
Кімнің? Ненің?
|
- ның, - нің, - дың, - дің, - тың, - тің
|
Барыс септік
|
Кімге? Неге? Қайда?
|
- ға, - ге, - қа, - ке
|
Табыс септік
|
Кімді? Нені?
|
- ны, - ні, - ды, - ді, - ты, - ті
|
Жатыс септік
|
Кімде? Неде?
|
- да, - де, - та, - те
|
Шығыс септік
|
Кімнен? Неден?
|
- нан, - нен, - дан, - ден, - тан, - тен
|
Көмектес септік
|
Кіммен? Немен?
|
- мен, - бен, - пен
|
Сонымен септік жалғау зат есімге жалғанғанда, оған белгілі бір грамматикалық мағына үстеп, сөйлемде она басқа сөздермен байланысқа түсіреді.Тәуелденген зат есімнің септелуін жай септеумен салыстырғанда барыс, табыс, жатыс септіктерінде айырмашылық бар.
Септіктер
|
Тәу.жалғаудың І,ІІ жақтарынан кейін
|
Тәу.жалғаудың ІІІ жағынан кейін
|
Атау септік
|
|
|
Ілік септік
|
-ның,-нің
|
-ның,-нің
|
Барыс септік
|
-а,-е
|
-на,-не
|
Табыс септік
|
-ды,-ді
|
-н
|
Жатыс септік
|
-да,-де
|
-нда,-нде
|
Шығыс септік
|
-нан,-нен
|
-нан,-нен
|
Көмектес септік
|
-мен
|
-мен
|
Суретте көрсетілген ұлттық аспаптармен таныс болып, септеңдер.
Мәтінмен жұмыс.
41-жаттығу. Тапсырма.Өлең мәтінін рөлге бөліп оқу. Әр септіктің сұрақтары мен жалғауларын естеріңе түсіріңдер.
42-жаттығуТапсырма. Өлеңді көшіріп жазып, септік жалғаулы сөздердің қай септікте тұрғанын ажыратыңдар.
«Септеу эстафетасы» ойыны.
Шарты: Тақтаға үш қатардан үш оқушы шығып, берілген зат есімді септейді. Қайсысы бұрын аяқтаса, қатесіз орындаса, жеңімпаз болады. Септіктердің орны ауысып кетпеу және жалғаулары дұрыс жалғануы керек.
Отан, баласы, әжесі, ата, ел.
47- жаттығу. Берілген көмекші сөздердің негізгі сөздермен тіркестіріп, сол тіркесті қатыстырып сөйлем құраңдар.
Маң, қас, орта, үст, аст, іш, шет, қыр.
Үлгі: Ауылдың маңы көкорай шалғын. (Маңы- көмекші есім, ол ауылдың деген сөзбен байланысып тұр.)
46-жаттығу. Көп нүктенің орнына қажетті септік жалғауын қойып жазып, қай септік екенін анықтаңдар.
Жазғытұрым қалмайды қыстың сызы,
Масатыдай құлпырар жердің жүзі.
Жан-жануар, адамзат аңталас,
Ата-анадай елжірер күннің көзі.
Жаздың көркі енеді жыл құсымен,
Жайраңдасып жас күлер құрбысымен,
Көрден жаңа тұрғандай кемпір мен шал,
Жалбаңдасар өзінің тұрғысымен.
(Абай)
Сабақты қорытындылау.
Септік жалағулардың ерекшеліктері неде?
Зат есімнің сөйлемдегі қызметі септік жалғаумен тікелей байланыстылығын қалай дәлелдейміз?
Көмекші есімдердің мағыналық қызметі жағынан қандай ерекшеліктері бар?
Үйге тапсырма.
45-жаттығу.
Төмендегі сөздерге барыс септігінің жалғауын жалғап көшіріңдер, ол жалғаудың неліктен түрліше болғанын түсіндіру.
47-жаттығу.
Ережені оқу.
Тексерілді:__________ Досманова А.
Достарыңызбен бөлісу: |


text:
Сабақтың тақырыбы: Зат есімнің жіктелуі
Сабақтың білімділік мақсаты: Зат есімнің түрленуі туралы білімдерін кеңейте отырып, лексикалық мағынасы тек адамды білдіретін зат есімдер ғана жіктелетіндігін, бұрынғы түсініктерін тереңдету.
дамытушылық мақсаты: сөйлеу дағдыларын жетілдіру, тілін дамыту, қызығушылықтарын арттыру;
тәрбиелік мақсаты: : оқушыларды тілдік-эстетикалық сезімге тәрбиелеу.
Сабақтың өту әдістері : баяндау, түсіндіру жолымен қозғау салу, деңгейлік тапсырмалар.
Сабақтың көрнекілігі: кесте, слайдтар
Пәнаралық байланыс: әдебиет
Сабақтың барысы.
1.Ұйымдастыру кезеңі.
2. Үй тапсырмасын сұрау.
45-жаттығу. Төмендегі сөздерге барыс септігінің жалғауын жалғап көшіріңдер, ол жалғаудың неліктен түрліше болғанын түсіндіру.
47-жаттығу.Тапсырма. Ойлан.Ізден.Тап.
Кімге кім ие? Неге не ие? Қайсысы қай жалғауда тұр?
Нысананы (обьектіні) және мезгілді білдіретін барыс жалғаулы сөздері бар екі сөйлем ойлап айтыңдар.
Салыстыру мәнін білдіретін қай септіктегі сөз?
Істің бірлестігін және себебін білдіретін сөздері бар екі сөйлем тауып айтыңдар. Олар қай септіктегі сөздер болуы керек?
Жуан, жіңішке буындарға бірдей жалғана беретін және бір ғана дыбыстан тұратын жалғау қай септіктікі?
Жаңа сабақ.Сабақтың тақырыбымен және мақсатымен таныстыру.
Заңгер, құжат, заң, зейнетақы, зейнеткер, ғарыш, ғарышкер, үйрек, бүркіт, бүркіші, қой, жылқышы, ар, тілек, тілекші, Арман, Қанат, Сәуле.
Үлгі:
Достарыңызбен бөлісу: |


Сабақтың мақсаты : Білімділік Зат есімнің түрленуі туралы түсінік беру, зат есімнің қасиеттерін ашу; Дамытушылық
бет 1/23 Дата 31.12.2021 өлшемі 0,72 Mb. #21288 түрі Сабақ
Байланысты:
00000c7b-7326bf33
Сабақтың тақырыбы: Зат есімнің түрленуі. Зат есімнің көптелуі.
Сабақтың мақсаты :1.Білімділік Зат есімнің түрленуі туралы түсінік беру, зат есімнің қасиеттерін ашу ;
2.Дамытушылық : оқушылардың өз бетімен іздену қабілеттерін дамыту, еркін сөйлеуге баулу , ойларын дәл, нақты айтуға дағдыландыру ;
3.Тәрбиелілік : өнер-білімге деген құштарлықтарын арттыру, адамгершілікке баулу.
Сабақтың түрі :дәстүрлі сабақ
Сабақтың әдісі : түсіндіру, ой қозғау , деңгейлік тапсырмалар орындау, талдау.
Пәнаралық байланыс : әдебиет, музыка
Сабақтың барысы. 1.Ұйымдастыру кезеңі.2. Үй тапсырмасын сұрау.
3. Жаңа сабақ. Морфология (грек. «түр»)- тілдегі сөздердің формаларын ,сөзге қатысты гарамматикалық мағыналарды тексеретін сала;тілдегі сөздердің өзгеруі ,түрленуі туралы тіл білімінің саласы.
Зат есімнің түрленуі: Ой қозғау
Зат есімнің мағыналық ерекшелігі неде , яғни зат есім нені білдіреді?
Жалқы есім мен жалпы есімнің ерекшеліктері неде?
Жалқы есімдер қалай жазылады?
Қазақ тілінде неше жалғау бар? түрлері
Кім?
Не?
Бастауыш
Жалқы есім
Сөз табы
Жалпы есім
Заттың атын білдіреді
ЗАТ ЕСІМ
Зат есімді түрлендіретін тұлғалар оның жалғаулары болып табылады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Сабақтың мақсаты : Білімділік Зат есімнің түрленуі туралы түсінік беру, зат есімнің қасиеттерін ашу; Дамытушылық


url: http://emirsaba.org/sabati-masati--bilimdilik-zat-esimni-trlenui-turali-tsinik-ber.html#Сабақтың_барысы._1.Ұйымдастыру_кезеңі.2._Үй_тапсырмасын_сұрау.__3._Жаңа_сабақ._Морфология_(грек._«түр»)


Сабақ жоспары
Пән: Физика
Мұғалім: Хамитова Анаргуль Кадрбековна
Сынып: 7 «Б»
Сабақтың мақсаты:
Біліміділік мақсаты: су ішінде денеге әрекет ететін ығыстырушы күшті анықтауды
үйрете отырып, білім дағдыларын қалыптастыру; сұйықтың тығыздығын анықтайтын құралмен
танысу, жалпы мағлұмат алу.
Дамытушылық мақсаты: оқушылардың ой-өрісін дамытуға, өз бетімен ізденуге,
қорытынды жасауға, өзін-өзі бағалап, сын көзбен қарауға машықтандыру;
Тәрбиелік мақсаты: оқушыларды ұқыптылыққа, жауапкершілікке, сыйластыққа,
ізденушілікке, еңбексүйгіштікке тәрбиелеу.
Сабақтың формасы: жұппен, топтық жұмыс
Көрнекіліктері: интербелсенді тақта, компьютерлі (виртуальді) зертханалық жұмыс,
карточкалар, тест
Құрал-жабдықтар: су, мензурка, тұз, тығын, ареометр, мұз кесегі, қант кесегі (рафинад).
Сабақтың кезеңдері:
І Ұйымдастыру. Оқушылармен амандасу. Тізім бойынша оқушыларды түгендеу.
ІІ Өткен тақырыпты қайталау:
1. Неліктен денені суға батырған кезде динамометрдің көрсеткіші өзгереді? (
Виртуальді
зертханамен жұмысты интербелсенді тақтада бір оқушы көрсетеді)
(Ауырлық
күшімен қатар денені судан ығыстыратын ығыстырушы күш әрекет етеді)
2. Сұйыққа батырылған денені ығыстыратын күшті қалай атаймыз? (Архимед күш)
3. Архимед күшінің формуласы қандай? ( F = ρ
c
g V
д
)
4. Архимед күші қандай шамалардан тәуелді? (ρ
c
– сұйықтың тығыздығы және V
д
–
дененің көлемінен)
5. Архимед күшінің бағыты қалай бағытталады? (жоғары)
ІІІ Мотивация:
Кейбір денелер сұйық бетінде жаңқа тәрізді қалқып жүрсе, екіншілері батып кетеді, ал
үшіншілері сүңгуір қайық тәрізді оның ішінде жүзіп жүре алады.
Тәжірибе жасап көрейік (Тақтаға бір оқушыны шығару)
Шыны ыдысқа су толтырып, оның ішіне мұз кесегін саламыз.
IV Проблемалық сұрақ:
Неліктен мұз суға батып оның ішінде жүзеді? (Оқушылар тығырыққа тіреліп, өз ойларын айта
бастайды)
V Тақырыпқа шығу, мақсат қою:
М: Бүгінгі біздің сабағымыздың тақырыбы қандай?
О: Денелердің жүзу шарттары
М: Бүгінгі сабаққа қандай мақсат қоямыз?
О: Денелердің жүзу шарттарын анықтау
М: Сұйықтың ішінде қандай күштер денеге әрекет етеді?
О: Екі күш әрекет етеді: жоғары бағытталған Архимед күші және төмен бағытталған ауырлық
күші
М: Дұрыс. Ал кім тақтадамысал келтіріп, суретін салады?
Оқушыларды үш топқа бөліп, тәжірибеге қажетті құрал-жабдықтарды тараты. Әр топ дененәі
батып кететінін, судың бетінде қалқып жүретінің және суға батып, оның ішінде жүзіп жүруін
формулалар арқылы анықтап, суретін салып, қорытынды жасау керек.
1 топ: Суға қант кесегін салу
2 топ: Суға тығынды салу
3 топ: Суға мұз кесегін салу
М: сұйықтың және қатты денелердің тығыздықтарын қайдан аламыз?
О: Кітаптың артындағы 6-7 кестелерден аламыз.
Әр топ кезек-кезекпен тақтаға шығып, тәжірибелерін түсіндіреді.
Суда рафинад: Суда тығын: Суда мұз кесегі:
.ρ
қант
= 1600 кг/м
3
.ρ
тығын
= 240 кг/м
3
.ρ
мұз
= 900 кг/м
3
.ρ
су
= 1000 кг/м
3
.ρ
су
= 1000 кг/м
3
.ρ
су
= 1000 кг/м
3
F
a
> F
A
F
a
< F
A
F
a
= F
A
.ρ
қант
>.ρ
су
ρ
тығын
<.ρ
су
ρ
мұз
=.ρ
су
Қорытынды:
- Ауырлық күші Архимед күшінен үлкен болған жағдайда, дене сұйыққы батып кетеді: F
a
> F
A
- Ауырлық күші Архимед күшінен кем болған жағдайда, дене сұйықтың бетінде жүзіп жүреді:
F
a
< F
A
- Ауырлық күші Архимед күшіне тең немесе жақын болған жағдайда, дене сұйыққа батып,
оның ішінде жүзіп жүреді: F
a
= F
A
М: Бізде барлық жағдайларда сұйықтығымыз су болды. Ал егер судың орнында басқа бір
белгісіз сұйық болатын болса, онда біз сұйықтың тығыздығын анықтай аламыз ба екен?
О: тығырыққа тңреліп, ойланады, өз ойларын айтады.
М: Анықтай аламыз екен. Сұйықтың тығыздығын өлшеуге арналған құрал – ареометр деп
аталады. Ол сұйықтың тығыздығын, сүттің сапасын, рған су қосылғанын, не қосылмағанын,
қант және тұз ерітінділерінің пайыздық мөлшерін анықтау үшін қолданылады.
Үш топқа әр түрлі белгісіз сұйық және ареометрлер таратылады.
1 топта: Қант ерітіндісінің ығыздығын анықтау
2 топта: Судың тығыздығын анықтау
3 топта: Тұз ерітіндісінің тығыздығын анықтау.
Тапсырманы орындағаннан кейін, әр топ өз тәжірибелерін қорытындылайды.
Қорытынды:
- Денелердің жүзу шарттары қандай шамаға байланысты? (ρ
сұйық
және ρ
дене
)
- Сұйықтың тығыздығын қандай құралдың көмегімен анықтайды? (Ареометр)
- Сүттің майлылығын анықтайтын ареометр? (Лактометр)
VI Бекіту
Әр топқа карточкалар тарату
* карточкалар қосымшада
VII Сергіту сәті. *Слайд көрсету
№2 карточканы тарату
*карточкалар қосымшада
VIII Қорытындылау
М: Сонымен денелердің жүзу шарттары қандай?
О: Тақтаға шығып тірек-схема сызады
Денелердің жүзу шарттары
Дене батады Дене ортасында жүзеді Дене бетінде қалқып жүреді
F
a
> F
A
F
a
< F
A
F
a
= F
A
Сабақты қорытындылау үшін оқушыларға екі нұсқадан тұратын тест таратылады.
* тест
қосымшада
IX Рефлексия
1. Бүгін сабақта қандай тақырыпты өттік?
2. Денелердің жүзу шарттары қандай?
3. Неліктен мұз суға батып, оның ішінде жүзіп жүреді?
4. Денелердің ж.зу шарттары қандай шамаларға байланысты?
5. Сұйықтың тығыздығын қандай құралдың көмегімен анықтайды?
6. Сүттің майлылығын қандай ареометрмен анықтайды?
Х Үйге тапсырма
Эксперименттік тапсырма. Құм және пробирка алып, өздерің ареометр жасаңдар. Оны таза
суды пайдаланып градуирлеңдер. Осы ареометрді пайдаланып, тұз және қант ерітінділерінің
тығыздығын анықтаңдар.
§56, §57, 30-жаттығу
ХІ Бағалау
Сабаққа жақсы қатысқан оқушыларды бағалау.
Бүгінгі сабағымыз аяқталды, сау болыңыздар!


title: Сабақтың мақсаты: Біліміділік мақсаты: су ішінде денеге әрекет ететін ығыстырушы күшті анықтауды


title:
Жоспар

Сабақ құрылымы

text:
2. Жаңа тақырыпты меңгеруге қажетті білімдерін еске түсіріп, жинақтау. («Миға шабуыл» стратегиясы)
Ондық бөлшекті дөңгелектеу алгоритмін еске түсіреміз:
Қажетті разрядты/ үлесті тауып, астын сызып қоямыз.
Осы разрядтан/ үлестен кейінгі цифрды анықтаймыз.
Егер 0,1,2,3,4,цифрлары болса, онда көрсетілген разрядтан кейінгі цифрларды жазбаймыз.
Ал, егер 5,6,7,8,9 цифрлары болса, онда көрсетілген разрядтан кейінгі цифрға 1-ді қосамыз да, одан кейінгі цифрларды жазбаймыз.
Бағалау парақшалары таратылады.
Слайд №1, 2.
Слайд №3, 4.
Дәптерге жазылады
Слайд №5
Сабақтың ортасы.
Логикалық тапсырмалар блогы 6 минут
Логикалық тапсырмалар беріледі/ саралау жүргізіледі: Тапсырма №1 (жеке жұмыс) «Кім көп және тез?» әдісі. Берілген сандарды дөңгелектеңдер:
ондық үлеске дейін:
6,458
39,401
2,153
жүздік үлеске дейін:
3,512
7,956
8,797
мыңдық үлеске дейін:
5,00245
12,36574
2,0004
ондық разрядқа дейін:
123,56
235,71
346,002
ҚБ: оқушылар бірін-бірі бағалайды. Әрбір дұрыс жауап үшін мұғалім оқушыға смайлик береді. Көп смайлик жинаған жеңімпаз атанады. Смайликтер саны бағалау парақшасына қойылады. Мұғалім өз тарапынан бағалауға түзетулер енгізеді. Нәтижесі бойынша сараптау жүргізіліп, оқушылар топқа бөлінеді.
Слайд №6.
Слайд №7.
Дұрыс жауабы
Дәптерге жазылады.
Жаттықтыру және білімді есепке алу блогы 8 минут
Топтық, деңгейлік жұмыстар орындалады: Тапсырма №2 «Орнымды тап» әдісі. Өрнектердің мәнін тауып, ондық үлеске дейін дөңгелектеңіздер. А-деңгей:
90,2 + 4,28 =
94,48
6,25 - 4,3 =
1,95
6,3 * 8,5 =
53,55
1,644 : 0,4 =
4,11
В-деңгей:
+ 3,52 =
9,37
58,75 - =
54,43
10,27 * 5,1 =
52,377
6,042 : 0,6 =
10,07
С-деңгей:
(9-0,9)+ 9=
17,7
(6,2 – 0,68) + 8 =
14,27
(30+2,16) *5 =
167,232
40,6725 : 4 =
9,57
ҚБ: оқушыларға тапсырма мен жауаптары, оларды дөңгелектеген сан жазылған парақшаның артқы бетіндегі сурет сыйланады. Оқушылар ол сыйлықты қалай пайдаланатыны туралы баяндап, қалыптастырушы бағалау жүргізеді. Бағалау парақшасына шығарылған есептер санына қарай берілген смайликтер саны және әрбір сөйлемге қосымша «Жарайсың!» деген сөз жазылған мөр саны қосылып жазылады.
Слайд №8,9,10.
Суреттер:
Ауылдағы мешіт
Қазақстан жері
Ауылдағы «Шілтер әулие»
Интелектуалдылық трейнинг блогы 13 минут
Шығармашылық жұмыс: (топтық жұмыс) «Постер жасау» стратегиясы. Тапсырма №3 А- деңгей тапсырмасы Санды өрнек құрастырып, оның мәнін табыңдар. Шыққан мәнін ондық үлеске дейін дөңгелектеңдер.
Бағалау дескрипторларын дайындаңдар.
В - деңгей тапсырмасы Ондық бөлшек сандарын пайдаланып, теңдеу құрастырыңдар. Оны шешіп, шыққан мәнін бүтін санға дейін дөңгелектеңдер.
Бағалау дескрипторларын дайындаңдар.
С - деңгей тапсырмасы Өмірмен байланысты мәтін есеп құрастырыңдар. Оны шешіп, шыққан мәнін бірлік разрядқа дейін дөңгелектеңдер. Бағалау дескрипторларын дайындайындаңдар.
ҚБ: Дескрипторлар санына қарай смайликтер беріледі. Смайликтер саны бағалау парақшасына енгізіледі.
Постерге жазылады.
Слайд №12,13.
Сабақтың соңы.
Күтілетін нәтиже блогы 6 минут
ҚБ:(бағалау парақшасы бойынша) Үйге тапсырма: Кері байланыс:«Кірпішешен» әдісімен. Оқушылар қай тапсырмада қиналғанын/ қиналмағанын білдіреді. «Қатысқандарыңызға рахмет»
Слайд №14
Слайд №15
Қосымша ақпарат
Саралау – сіз қосымша көмек (қолдау) көрсетуді қалай жоспарлайсыз? Анағұрлым қабілетті оқушыларға жаттығуларды күрделендіруді қалай жасайсыз?
Бағалау (қалыптастырушы) -оқушылардың үйренгенін тексеруді қалай жоспарлайсыз?
Пəнаралық байланыс. Қауіпсіздік жəне еңбекті қорғау ережелері. АКT байланыстары.
Қаблетті оқушыларға қосымша тапсырмалар дайындаймын.
Әр тапсырма бойынша дескрипторлар дайындаймын. Қалыптастырушы бағалау жүргіземін, бағалауға оқушыларды қатыстыруға тырысамын, кері байланыс беремін. Сабақтың соңында бағалау парақшасы бойынша бағалау жұргіземін. Оқушылардан рефлексия алып, нәтижесімен келесі сабақты жоспарлаймын.
АКТ-ны қолданау арқылы информатика пәнімен және мәтінді есептер шығаруда физика, геометрия, география пәндерімен байланыс орнатамын. «Орнымды тап» әдісін пайдаланып орындаған тапсырма арқылы қазақ тілі және әдебиетімен байланыс жасаймын..
Рефлексия
Сабақ / оқу мақсаттары қолжетімді ме?
Бүгін оқушылар не білді?
Сыныптағы ахуал қандай болды?
Мен жоспарлаған саралау шаралары сəтті болды ма?
Мен берілген уақыт ішінде үлгердім бе?
Мен өз жоспарыма қандай түзетулер енгіздім жəне неліктен?
Өз сабағыңыз туралы рефлексияны төмендегі бос орынға жазыңыз.
(Сол жақтағы бағанада келтірілген сұрақтардың арасынан Сіздің сабағыңызға сəйкес келетін сұрақтарға жауап беріңіз.)
Сабақ мақсаты оқу мақсатына сәйкес түзілді, қолжетімді болды. Оқушылар сандарды дөңгелектеуді білді. Шығармашылық тапсырмада өздігінен мәтін есеп, теңдеу, сандық өрнек құрастырды. Оларды шешті, жауаптарын дөңгелектеді және бағалау дескрипторларын дайындады. Сыныпта ынтымақтастық атмосферасы орын алды. Оқушыларым командамен (топта) жұмыс жасау барысында өзінің пікірін айқын айтуды, өзгенің көзқарасымен санасуды, бір-біріне көмек беруді үйренді. Мен жоспарлаған саралау әдісі – «Кім тез және көп» ұтымды болды.Сонан соң «Орнымды тап» әдісімен берілген деңгейлік тапсырмаларым сәтті шықты. Бұл тапсырманы орындау барысында пәнаралық байланысты және сабақтың тәрбиелік мақсатын орындауға мүмкіндік алдым. Жоспарланған іс-шараларымның бәрін орындап үлгердім, тек үй тапсырмасын беруді ұмыттым.
Қорытынды бағамдау: Қандай екі нəрсе табысты болды (оқытуды да, оқуды да ескеріңіз)? Қолданылған әдіс-тәсілдерім тиімді болды;
Қалыптастырушы бағалау мүмкіндіктерін жақсы пайдаландым.


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-bilu-sanni-jui-meni-fimin-biledi-tsinu.html?page=2#Жаттықтыру_және_білімді_есепке_алу_блогы_8_минут___Топтық,_деңгейлік_жұмыстар_орындалады

title:
Жоспар

Сабақ құрылымы


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-bilu-sanni-jui-meni-fimin-biledi-tsinu.html?page=2#Қорытынды_бағамдау:_Қандай_екі_нəрсе_табысты_болды_(оқытуды_да,_оқуды_да_ескеріңіз)

title:
Жоспар

Сабақ құрылымы


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-bilu-sanni-jui-meni-fimin-biledi-tsinu.html?page=2#Қосымша_ақпарат__Саралау_–_сіз_қосымша_көмек_(қолдау)_көрсетуді_қалай_жоспарлайсыз

title:
Жоспар

Сабақ құрылымы


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-bilu-sanni-jui-meni-fimin-biledi-tsinu.html?page=2#Логикалық_тапсырмалар_блогы_6_минут___Логикалық_тапсырмалар_беріледі/_саралау_жүргізіледі

title:
Жоспар

Сабақ құрылымы


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-bilu-sanni-jui-meni-fimin-biledi-tsinu.html?page=2#Мен_өз_жоспарыма_қандай_түзетулер_енгіздім_жəне_неліктен__Өз_сабағыңыз_туралы_рефлексияны_төмендегі_бос_орынға_жазыңыз

title:
Жоспар

Сабақ құрылымы


Қандай екі нəрсе сабақты жақсарта алады (оқытуды да, оқуды да ескеріңіз)?
Уақытты тиімді пайдалану;
Оқушылардың мүмкіндігін ескеріп тапсырма беру.
Сабақ барысында мен сынып немесе жекелеген оқушылар туралы менің келесі сабағымды жетілдіруге көмектесетін не білдім?
Сабақта үлгерімі төмен оқушыларға Димаштың көмегі құнды болды. Мұғалімнің көмекшісін сайлап алудың тиімділігің байқадым.
Қосымша№1 (Сабақта артық уақыт қалған жағдайда)
Тапсырма №1 (А тобы) Берілген санның қандай разрядқа дейін дөңгелектеніп жазылғанын анықтаңыз:
Тапсырма №2 (В тобы) Берілген санды натурал санға дейін дөңгелектеңіз:
1
|
Центнерге дейінгі дәлдікпен
|
|
|
2
|
Километрге дейінгі дәлдікпен
|
|
|
3
|
Килограммға дейінгі дәлдікпен
|
|
|
4
|
Метрге дейінгі дәлдікпен
|
|
|
Тапсырма№3 (С тобы)
№
|
Мәліметтер
|
Тапсырмалар
|
1
|
Қазақстан мен Ресей шекарасы – әлемдегі ең ұзын құрлықтық шекара (7 512,85 шақырым);
Толығырақ: http://massaget.kz/layfstayl/alemtanu/Qazaqstanym/19220/
|
1.Берілген санды жазыңыз:
кв.метрмен:
2) Алынған мәннің жуық мәнін жазыңыз(км):
|
Бірлік разрядына дейін
-артығымен
-кемімен
|
|
ондық үлеске дейін
-артығымен
-кемімен
|
|
І- топ тапсырмасы
Сандарды дөңгелектеңдер ондық үлеске дейін:
) 9,12; 2) 0,281; 3) 52,513; 4) 2,8711;
2.Жүздік үлестерге дейін:
1) 12,513; 2) 8,4237; 3) 26,0402; 4) 2,938;
3. Мыңдық үлеске дейін:
1) 0,61371; 2) 7,23447; 3) 106,0408; 4) 21,9384;
ІI- топ тапсырмасы
1.Сандарды дөңгелектеңдер ондық үлеске дейін:
1) 0,452 2)8,245 ; 3) 12,583; 4) 2,771 ;
2.Жүздік үлестерге дейін
1) 1,518; 2) 8,4427; 3) 36,9468; 4) 0,934;
3.Мыңдық үлеске дейін
1) 2,5134; 2) 8,4287; 3) 26,0412; 4) 2,9383;
III- топ тапсырмасы
Сандарды дөңгелектеңдер ондық үлеске дейін:
) 9,68 2)9,241 ; 3) 22,613; 4) 0,8711 ;
2.Жүздік үлестергедейін
1) 10,4683; 2) 8,1237; 3) 6,0482; 4) 2,932;
3. Мыңдық үлеске дейін
1) 1,6518; 2) 5,4138; 3) 6,0412; 4) 21,9384;
29.08.2017ж. №1 педагогикалық кеңесте бекітілген
Мектебі:
|
«Қазығұрт жалпы орта білім беретін мектебі» КММ-сі
|
Күні:
|
Пәні:
|
Сыныбы:
|
Тақырыбы:
|
Мұғалімнің есімі:
|
|
Қатысушылар саны:
|
Қатыспағандар:
|
Оқу мақсаты
|
|
Сабақтың мақсаттары
|
|
Тілдік мақсат/
негізгі ұғымдар мен терминдер
|
|
Құндылықтармен
байланыс.
|
Тапсырмалар мазмұнын 7 құндылықпен байланыстырамын.
|
Алдыңғы білім
(меңгерген дағдылар)
|
|
Жоспар
|
Сабақ құрылымы
ж/е жоспар-
ланған уақыт
|
Жоспарланған тапсырмалар
|
Ресурстар
|
Басталуы:
1 минут
2 минут
|
Сәлемдесу, оқушыларды түгелдеу
Оқушылардың зейінін пәнге аудару
|
|
Ортасы:
8+5 минут
5 минут
1 минут
5 минут
1 минут
5 минут
1 минут
5 минут
1 минут
2 минут
|
Мұғалім оқу материалын қосымша ресурстар арқылы түсіндіруді ұйымдастырады.
Оқушы рефлексиясы: «Бас бармақ» әдісін немесе т.б. әдістерді пайдаланып оқушының жаңа оқу материалын түсінгенін/түсінбегенін анықтау үшін.
Тапсырма №1.
Оқушының өзін-өзі бағалауын ұйымдастыру (дескрипторлар арқылы).
Тапсырма №2
Оқушының өзін-өзі бағалауын ұйымдастыру (дескрипторлар арқылы).
Тапсырма №3.
Оқушының өзін-өзі бағалауын ұйымдастыру (дескрипторлар арқылы).
Тапсырма №4.
Оқушының өзін-өзі бағалауын ұйымдастыру (дескрипторлар арқылы).
Формативті бағалауды ұйымдастыру (бағалау парақшасындағы ұпайлардың жиынтығы негіінде)
|
Слайд №1, 2, ...10
Дәптерге жазылады Тапсырмалар жазылған парақшалар.
|
Аяқталуы:
3 минут
|
Кері байланыс: «Не білдім? Нені білгім келеді?» әдісі арқылы стикерге өз ойларын жазып береді
Көрме: Оқушылар жасаған жұмыстарын қабырғаға ілу арқылы көрме ұйымдастырады. Барлық оқушылар достарының жұмыстарымен танысады.
|
Стикерді қолданамыз
|
Қосымша ақпарат
|
Саралау – сіз қосымша көмек (қолдау) көрсетуді қалай
жоспарлайсыз?
Анағұрлым қабілетті
оқушыларға жаттығуларды
күрделендіруді қалай жасайсыз?
|
Бағалау (қалыптастырушы) -оқушылардың
үйренгенін тексеруді қалай жоспарлайсыз?
|
Пəнаралық байланыс.
Қауіпсіздік жəне еңбекті
қорғау ережелері.
АКT байланыстары.
|
Саралау – логикалық тапсырмалар блогында орындалады.Оқушыларды білімдеріне қарай деңгейге бөлемін.
1-деңгейден (А) – 7 тапсырма;
2-деңгейден (В) – 2 тапсырма;
3деңгейден (С) – 1 тапсырма.
Қаблетті оқушыларға күрделі тапсырмалар дайындаймын.
|
Әр тапсырма бойынша дескрипторлар дайындаймын. Дұрыс орындалған әрбір тапсырмаға 1 ұпай бере отырып, сабақтың соңында ұпайлар жиынтығына орай формативті бағалау жүргіземін, бағалауға оқушыларды қатыстыруға тырысамын, кері байланыс беремін.
|
АКТ-ны қолданау арқылы информатика пәнімен және мәтінді есептер шығаруда физика, геометрия, химия пәндерімен байланыс орнатамын.
|
Рефлексия
Сабақ / оқу мақсаттары
қолжетімді ме?
Бүгін оқушылар не білді?
Сыныптағы ахуал қандай болды?
Мен жоспарлаған саралау шаралары сəтті болды ма?
Мен берілген уақыт ішінде үлгердім бе?
Мен өз жоспарыма қандай түзетулер енгіздім жəне неліктен?
|
Өз сабағыңыз туралы рефлексияны төмендегі бос орынға жазыңыз.
(Сол жақтағы бағанада келтірілген сұрақтардың арасынан Сіздің сабағыңызға сəйкес келетін сұрақтарға жауап беріңіз.)
|
Қорытынды бағамдау:
Қандай екі нəрсе табысты болды (оқытуды да, оқуды да ескеріңіз)?
1)
2)
Қандай екі нəрсе сабақты жақсарта алады (оқытуды да, оқуды да ескеріңіз)?
1)
2)
Сабақ барысында мен сынып немесе жекелеген оқушылар туралы менің келесі сабағымды жетілдіруге көмектесетін не білдім?
1)
2)
|
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Қандай екі нəрсе сабақты жақсарта алады (оқытуды да, оқуды да ескеріңіз)?


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-bilu-sanni-jui-meni-fimin-biledi-tsinu.html?page=3#Қорытынды_бағамдау:_Қандай_екі_нəрсе_табысты_болды_(оқытуды_да,_оқуды_да_ескеріңіз)_1)___2)


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-bilu-sanni-jui-meni-fimin-biledi-tsinu.html?page=3#Қосымша_ақпарат__Саралау_–_сіз_қосымша_көмек_(қолдау)_көрсетуді_қалай_жоспарлайсыз


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-bilu-sanni-jui-meni-fimin-biledi-tsinu.html?page=3#Мен_өз_жоспарыма_қандай_түзетулер_енгіздім_жəне_неліктен__Өз_сабағыңыз_туралы_рефлексияны_төмендегі_бос_орынға_жазыңыз


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-bilu-sanni-jui-meni-fimin-biledi-tsinu.html?page=3#Сабақ_барысында_мен_сынып_немесе_жекелеген_оқушылар_туралы_менің_келесі_сабағымды_жетілдіруге_көмектесетін_не_білдім_1)_2)


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-bilu-sanni-jui-meni-fimin-biledi-tsinu.html?page=3#Сабақ_барысында_мен_сынып_немесе_жекелеген_оқушылар_туралы_менің_келесі_сабағымды_жетілдіруге_көмектесетін_не_білдім


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-bilu-sanni-jui-meni-fimin-biledi-tsinu.html?page=3#Тапсырма_№1.__Оқушының_өзін-өзі_бағалауын_ұйымдастыру_(дескрипторлар_арқылы)_.__Тапсырма_№2


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-bilu-sanni-jui-meni-fimin-biledi-tsinu.html?page=3#Тапсырма_№3.__Оқушының_өзін-өзі_бағалауын_ұйымдастыру_(дескрипторлар_арқылы)_.__Тапсырма_№4.


title: Сабақтың мақсаты: Білу Санның жуық мәні ұғымын біледі; Түсіну

text:
Мектебі:
|
«Қазығұрт жалпы орта білім беретін мектебі» КММ-сі
|
Күні: 02.03.2018ж.
|
Пәні: математика
|
Сыныбы: 5
|
Тақырыбы: Ондық бөлшектерді дөңгелектеу. (2-сабақ)
|
Мұғалімнің есімі: Курбанова Г.Ш.
|
|
Қатысушылар саны:
|
Қатыспағандар саны:
|
Оқу мақсаты:
|
5.1.1.15 санның жуық мәні ұғымын білу;
5.1.2.32 ондық бөлшектерді берілген разрядқа дейін дөңгелектеу;
|
Сабақтың
мақсаты:
|
Білу
|
Санның жуық мәні ұғымын біледі;
|
Түсіну
|
Ондық бөлшектердің жуық мәнін табу ережесін тұжырымдай алады;ондық бөлшектің артығымен және кемімен жуық мәнін табуды ажырата алады;
|
Қолдану
|
Ондық бөлшектердің жуық мәнін табу ережелерін пайдаланып, есептеулерді дұрыс жүргізе алады;
|
Талдау
|
Ондық бөлшектерді дөңгелектеудің маңыздылығын түсініп, есептеулеріне талдау жасай алады.
|
Жинақтау
|
Есептер құрастырады және есептеулеріне зерттеу, талдау жасай алады.
|
Бағалау
|
Құрастырған есептеріне бағалау дескрипторларын жасай біледі
|
|
Тілдік мақсат/
негізгі ұғымдар мен терминдер
|
Диалогқа/жазылымға қажетті тіркестер: бүтін бөлік, бөлшек бөлік; ондық бөлшек; үтірмен ажыратылатын таңбалар саны; үтірден кейінгі таңбалар саны; ондық, жүздік, мыңдық және т.с.с. үлестер; жоғары (үлкен) разряд; төменгі (кіші) разряд; разрядтық бірліктер; ондық таңбалар, сандарды дөңгелектеу. Жай бөлшекті ондық бөлшек түрінде жазу үшін ... керек; ондық бөлшекті қандай да бір разрядқа дейін дөңгелектеу үшін ... керек.
|
Құндылықтармен
байланыс.
|
Оқушылардың:
Топтық жұмыс арқылы оқушылар бір – бірін сыйлауға, өзгенің пікірін тыңдауға, ұйымшылдыққа бейімделеді. Көшбасшылық, жауапкершілік сезімдері дамиды, белсенділігі артады, сыни тұрғысынан ойлау қабілеті қалыптасады. Уақытты ұтымды пайдалануға тәрбиеленеді. «Туған жер» бағдарламасының міндеттерін орындау.
|
Алдыңғы білім
(меңгерген дағдылар)
|
Ондық бөлшектерге арифметикалық амалдар қолдану дағдыларының болуы.
|
|


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-bilu-sanni-jui-meni-fimin-biledi-tsinu.html#Тілдік_мақсат/_негізгі_ұғымдар_мен_терминдер__Диалогқа/жазылымға_қажетті_тіркестер


title: Экожүйе тұрақтылығы - Сабақтың мақсаты: биоалуантүрлілік және экожүйе тұрақтылығы арасындағы байланысты анықтау. Биоалуантүрлілік

text:
Экожүйе тұрақтылығы. Абиотикалық факторлар жиыны бойынша тіршілік етуге жарамды кез келген аумаққа тірі ағзалар қоныстанады. Аумақты белгілі бір түрлердің мекендеу үдерісі сукцессия деп аталады. Жаңа мекен ортасын игерген алғашқы ағзаларға өсімдіктер жатады. Сукцессия барысында бірлестіктің (қауымдастықтың) түрлік құрамы мен мекен ортасының сипаты өзгереді. Өсімдіктерден кейін сукцессияға жануарлар дүниесінің өкілдері келеді, ал дамушы бірлестік (қауымдастық) түрлерге едәуір бай бола бастайды. Ол жердегі қоректік тізбек күрделеніп, тармақталады және қоректік торға айналады.
Сукцессия түрлік құрамы кейін шамалы өзгеретін тұрақты бірлестік (қауымдастық) түзілумен аяқталады. Сукцессия жылдамдығы осы жағдайға жақындаған сайын төмендейді. Үдеріс биоценоз элементтері мен физикалық орта арасында тепе-теңдік орнағанда шын мәнінде тоқтайды.
Бірлестіктің (қауымдастықтың) маңызды көрсеткіші оның бұзылуға сезімталдылық шамасы болып табылатын – тұрақтылық. Тұрақты деп өзінің ерекшеліктерін ұзақ уақыт бойы сақтауға қабілетті бірлестікті (қауымдастық) айтады. Экожүйенің негізгі қасиеттері:
1) өзін-өзі реттеу;
2) тұрақтылық – сыртқы әсерлерден болатын өзгерістерге төзу қабілеті;
3) биологиялық өнім түзу қабілеті.
Экожүйенің маңызды қасиетіне өзін-өзі реттеу жатады. Ол әр түр дараларының саны белгілі бір, салыстырмалы түрде тұрақты деңгейде сақталуынан көрінеді.
Экожүйенің биоалуантүрлілігі және тұрақтылығы. Экожүйенің тұрақты болуының маңызды көрсеткіші – оның ұзақ уақыт бойы өзгеріссіз сақталу және жағымсыз әсерге қарсы тұру қабілеті; ол биоалуантүрлілік деп аталады. Тікелей тәуелділік бар: «экожүйеде ағзалардың неғұрлым көп алуан түрлері тіршілік етсе, оның тұрақтылығы соғұрлым жоғары болады». Себебі экологиялық сипаттамалары жақын алуан түрлер бір-бірінің санының ауытқуының ішінара орнын толтыра алады. Мысалы, тау бөктерінде жеке өсіп тұрған қарағай биоценозы экожүйесінің түрлік құрамы (және биомассасы да) шатқалда аз арақашықтықта өсіп тұрған сондай қарағайлар тобына қарағанда аз болады. Түрлік құрамы едәуір бай ылғалды экваторлық орман (джунгли, сельва) барынша тұрақты болады. Егер джунглиде адам өсімдікті жұлып, өзіне жол салса, мұндай әсердің орнын орман санаулы күндерде толтырады. Тіпті Вьетнамда АҚШ армиясы қолданған «Орандж» («Orange») сияқты қауіпті жауынгерлік улағыш заттың өзі тропиктік орман экожүйесін толығымен жоя алған жоқ, ол кейін толық қалпына келді.
Бірақ абиогендік жағдайлар (ылғал, температура, жарық мөлшері және т.б.) өзгерген кезде кез келген биоалуантүрлілігі бар экожүйеде өсімдіктің бір түрі жойылып, оның орнына басқа түр өсуі мүмкін екенін ескеру керек (§52-53 қараңдар). Фитоценоз зооценоз құрамын анықтайды, сәйкесінше жануарлардың түрлік құрамы өсімдіктердің түрлік құрамына тәуелді болады. Ең соңында экожүйе биоалуантүрлілігін абиотикалық факторлар мен зиянды антропогендік әсердің болмауы анықтайды.
Мысалы, үшбашпайлы жалқау аң (трехпалые ленивцы) улы ағаштардың кейбір түрлерімен қоректенеді, олардың улы жапырақтарын жеп, уды бейтараптауға мәжбүр. Нәтижесінде олардың зат алмасу үдерісі өте ұзақ болады. Сондықтан олар баяу қозғалады. Жалқау аң ағаштан түспейді, тіршілігінің 80%-ын ағашта өткізеді. Әр жалқау аңның бүкіл тіршілігін өткізетін өз ағашы болады. Осындай тіршілік нәтижесінде оларда қорек үшін бәсекелестік жойылды, оларды ешкім ауламайды (қоректенбейді). Бірақ жалқау аңның джунглиде мекендейтіні белгілі. Бұл жердегі экожүйеде әртүрлі жануарлардың көптеген түрлерінің қоректенуіне және көбеюіне мүмкіндік беретін су мен Күн жарығы мол. Джунгли сияқты экожүйеге қарама-қарсы шөл экожүйесі бар және экожүйеде су жеткіліксіздігінен аздаған түрлер тіршілік етеді және экожүйе тұрақсыздығына апарып соғады. Бірақ заманауи қоғамда антропоген фактор пайда болды. Алайда бұл фактор шөлге әсер етпейді және экономикалық тұрғыда тиімсіз өңір болып саналады. Адам әрдайым өсімдіктері көп, экожүйесі тұрақты, едәуір қолайлы ортаға келеді. Бірақ табиғат ресурстарын тиімді пайдалана алмайды. Адамдар ондаған жыл өскен ағаштарды бірнеше айда кесіп тастайды, жануарлардың кейбір түрлерін толық жойып жібереді. Осының бәрі ғаламшар экожүйесін бұзып, тіршілігі мол джунглидің өзі тұрақты экожүйесін жоғалтып, соның салдарынан жойылуы да мүмкін. Сондықтан әрбір адам табиғат алдында жауапкершілікті сезінуі керек. Бірінші кезекте, өз іс-әрекетінің табиғатқа қаншалықты пайдалы екенін ойлануы тиіс.


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-bioaluantrlilik-jene-ekojje-tratilifi-arasindafi.html?page=2#_Тұрақты_деп_өзінің_ерекшеліктерін_ұзақ_уақыт_бойы_сақтауға_қабілетті_бірлестікті_(қауымдастық)_айтады.____Экожүйенің_негізгі_қасиеттері


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-bioaluantrlilik-jene-ekojje-tratilifi-arasindafi.html?page=2#«экожүйеде_ағзалардың_неғұрлым_көп_алуан_түрлері_тіршілік_етсе,_оның_тұрақтылығы_соғұрлым_жоғары_болады»


title: Қазақстанның биоалуантүрлілігі өте бай

text:
Қазақстанның биоалуантүрлілігі өте бай. Қазақстанның биоалуантүрлілігін сақтау – біздің болашақ ұрпақ алдындағы міндетіміз. Біздің еліміздің аумағында тіршілік ететін құстардың 490 түрінің 396 түрі мекендейді, қалғаны маусымдық миграция кезінде келеді. Қазақстан әсіресе суда тіршілік ететін жабайы құстарға бай, бірқатар суқойма (Наурызым, Торғай, Алакөл, Қорғалжын көл жүйелері) халықаралық маңызды сулы алқапқа жатады. Басым түрлер – сұр қаз, бізқұйрық, сұр үйрек, барылдауық үйрек, қасқалдақ. Бұл құстардың жыл құстарын қосқандағы жиынтық саны шамамен екіден ондаған миллион дараға дейін құрайды.
Соңғы жылдары мекен ортасының деградациясы және шаруашылық іс-әрекетінің салдарынан көптеген суда жүзетін құстардың саны қысқарғаны байқалды .
Сұңқылдақ қаз Қызғылт қоқиқаз Бұйра бірқазан Жыл сайын республикамызда орта есеппен 2,6 млн үйрек, қаз, қасқалдақ және басқа құстар атылады. Олардың мүшелері мен ұлпалары антропогендік уыттармен (әртүрлі тұздар мен ауыр металдар) ластанған. Кейде бұл құстардың улануына және өлуіне апарып соғады, бұндай жағдайлар Каспий теңізі мен Балқаш-Алакөл қазаншұңқырында талай рет болды.Бұл құбылыстарды бақылау қажеттілігі қазақстандық суда жүзетін құстардың географиялық байланысының ауқымдылығымен күшейтіледі.
Қазақстанда күндізгі жыртқыш құстардың 39 түрі кездеседі
Ителгі Бүркіт Дала қыраны Өкінішке орай, әсіресе қыран, жыланшы бүркіт, ірі жамансары, сұңқар және өлексежегіштердің жартысынан астам түрлерін ХХ ғасырдың 50-жылдарында «зиянды жыртқыштар» ретінде қырып тастады. Соның салдарынан олардың көбісі өзінің бұрынғы санын қалпына келтіре алмай отыр және «Қызыл кітапқа» тіркелген. Танымал қыран – еліміздің мемлекеттік Елтаңбасының символы.
Жорғалаушылардың 49 түрінің ішінде ортаазиялық тасбақа ресурсының жағдайы алаңдатып отыр. 1976–1991 жж. 1 млн 108 мың дара дайындалып, экспортқа жіберілген. Олардың санын ішінара қалпына келтіру үшін Арыс массивінде (Түркістан облысы) тасбақаларды аулауға уақытша тыйым салу керек.
Соңғы жылдары фармацевтикалық өнеркәсіптің жылан уы әсіресе қалқантұмсық жылан уына деген сұранысы артып отыр. Алайда Қазақстанда жылан қоры анықталмаған, әзірге олардың кәсіпшілігін ғылыми негізге қою мүмкіндігі болмай тұр.
Ақбөкен – ерекше эндемик, еліміздің мақтанышы. ХХ ғасырдың басында оның жойылып кету қаупі болды. Сосын миллион дараға жетіп, кәсіпшілік түр болды. Қазір елімізде ақбөкен саны қайтадан азайып барады.
Қазақстан ихтиофаунасы соңғы жылдары қатты зиян шекті. Арал алабының су экожүйесінің деградациясы салдарынан сырдариялық тасбекіре, аралдық албырт және түркістандық қаяз сияқты эндемик түрлер жойылып барады. Бөтен балық түрлерін бақылаусыз жерсіндіру (акклиматизация) бірқатар жағдайда тек келешегі ғана жоқ емес, тіпті зиян болды. «Келімсектер аборигендерді ығыстырып шықты».
Антропогендік әсерлер – тыңайған жерлерді жаппай жырту, өзен арнасын бұру, малды шамадан тыс жаю, өрт, пестицидтерді кеңінен пайдалану салдарынан – жерүсті және топырақ омыртқасыздарының фаунасы әсіресе жәндіктер қатты зиян шекті. Мамандардың мәліметтері бойынша Батыс, Орталық, Солтүстік және ішінара Шығыс Қазақстанда 70% дала зонасының фаунасы шамамен жойылды. Егер аталған факторлар осы қарқынмен әсер ете берсе, сол ландшафттарда жәндіктердің түрлік құрамы 20–30%-ға дейін қысқаруы мүмкін. Ауылшаруашылығы дақылдары мен жабайы өсетін пайдалы өсімдіктердің жаппай зиянкестері болуы мүмкін жеке, едәуір бейімді түрлер басым болады.


Сабақтың тақырыбы: Биоалуантүрлілік пен экожүйенің тұрақтылығы
арасындағы байланыс.
Сабақтың мақсаты: биоалуантүрлілік және экожүйе тұрақтылығы арасындағы байланысты анықтау.
Биоалуантүрлілік.Экологиялық жүйе – бұл үнемі өзара байланыста болатын және жансыз табиғат құрамбөліктерімен (атмосфера, гидросфера және литосфера) тікелей қарым-қатынаста болатын тірі ағзалардың (өсімдіктер, жануарлар және микроағзалар) динамикалық және тұрақты қауымдастығы (бірлестігі). Экожүйе үздіксіз зат және энергия алмасу арқылы байланысты биотикалық (биоценоз) және абиотикалық (экотоп) бөліктерден тұрады. Оған Күн энергиясы, топырақтың минералды заттары, атмосфера газдары мен су жатады. Олар жылу, оттек, көмірқышқыл газы, су арқылы келетін биогенді заттар, ылғал және т.б. Экожүйе мен заттар айналымын сақтау үшін ағзалардың үш тобы: продуценттер, консументтер мен редуценттер болуы қажет.
Қазақстанда биоалуантүрлілікті сақтау үшін 1994 жылы Биологиялық алуантүрлілік туралы конвенцияға қол қойылды. Осы конвенция шегінде авторлар ұжымы (зоологтар мен ботаниктер) маңызды мемлекеттік құжат – «Биологиялық алуантүрлілікті сақтау және теңдестірілген пайдалану жөнінде ұлттық стратегия мен әрекет жоспарын» жасады (Көкшетау, 1999 ж.). Ол құжатта негізінен еліміздің биологиялық алуан-түрлілігі толық сипатталған. Мысалы, Қазақстан флорасында тек жоғары сатыдағы өсімдіктердің 6 мыңнан астам түрі бар, оның ішінде 14% түр – Қазақстан эндемиктері, яғни олар дүниежүзінде басқа еш жерде жоқ тек біздің елімізде өседі. Олардың көбісі – реликт түр, яғни ерте геологиялық заманнан сақталып қалған. Олардың ішінде Шренк тобылғытүсі сияқты ерекше түр бар. Қазақстан фаунасында өз кезегінде жануарлардың шамамен 835 түрі бар. Олардың ішінде биологиялық алуантүрлілікті сақтау тұрғысынан мүлде ерекше қызығушылық туғызатын Қазақстандағы эндемик түрге 1938 ж. В.А. Селевин ашқан селевиния немесе қарақас туысы жатады. Бұл ХХ ғасырдағы ірі зоологиялық жаңалық болды. Батыс Тянь-Шаньдағы эндемик көксуыр (сурок Мензбира) да қызығушылық туғызады. Тұяқты жануарлар ішінде ежелгі реликт ақбөкен – ерекше жануар.


title: Сабақтың мақсаты: биоалуантүрлілік және экожүйе тұрақтылығы арасындағы байланысты анықтау. Биоалуантүрлілік


title: Ақпараттық – дидактикалық бөлім - Сабақтың мақсаты: Биофизикаға өмір құбылыстары физикасы ретінде анықтама беру

text:
Ақпараттық – дидактикалық бөлім
Биофизика молекулалар мен жасушалар басталып, барлық деңгейде оқып үйренетін өмір құбылыстары физикасы ретінде анықталады.
Ағзаның физика – химиялық құрылысының күрделілігіне қарамастан органикалық қосылыстардың кейбір кластарымен (аминқышқылдары, ақуыздар, нуклеин қышқылдары) салыстыра отырып оны молекулалық деңгейде құрылысын қарастыру мүмкін болады екен.
Тірі ағза ашық, өзі реттелетін, гетерогенді, биполимерлер (ақуыздар мен нуклеин қышқылдары) болып табылатын маңызды негізгі функциональды заттардан тұратын жүйе.
Биофизиканы 3 аймаққа бөледі: молекулалық биофизика, жасуша биофизикасы, күрделі жүйелер биофизикасы. Молекулалық биофизика функциональды молекулалардың, әсіресе ақуыздар мен нуклеин қышқылдардың физика – химиялық қасиеттерін және құрылысын оқып үйретеді.
Молекулалық биофизиканың негізгі мақсатына молекулалардың құрылымы және функциясы жатады. Молекулалық биофизика жасуша биофизикасына біртіндеп көшеді де, ол өз кезегінде жасушалық және ұлпалық жүйелердің құрылысы мен функциясын оқып үйретеді.
Жасушалық биофизикасына нерв импульстерінің таралуы мен генерациялауын, бұлшықеттің жиырылуын, фотобиологиялық құбылыстарды (фотосинтез, жарық рецепциясы, көру), арнайы тітіркендіргіштерді адам рецепторларымен (кванттық, молекулалық, жасушалық деңгейлерде) физикалық және физика – химиялық механизмдерін қабылдайтын сезім мүшелер биофизикасын қарастырады.
Күрделі жүйелер биофизикасы: көбінесе биофизиканың теориялық аймағына жатады, ол биологиялық үрдістердің физика - математикалық моделденуі және жалпы проблемаларды қарастыруға арналады.
Биофизиканың заманауи әдістерінің мыналарға үйлесімділігі болуы тиіс: жоғарғы сезімталдық және үлкен дәлдік, сол себептен электрониканың соңғы жетістіктерін және спектроскопияның оптикалық әдістерін (ЯМР және ЭПР) пайдаланылады.
Жасушада Менделеевтің периодты жүйесінің 126 элементі бар екені анықталды, әсіресе жасушада 4 элемент ерекше байқалады – оттегі (65-75%), көміртегі (15-16%), сутегі (8-10%), азот (1,5-3%). Осылардың қосындысы жасуша құрамының 98%-н құрайды. Келесі топты 8 элемент құрайды, жасушада олар ондық және жүздік пайызбен есептеледі. Олар күкірт, фосфор, хлор, калий, магний, натрий, кальций, темір. Нәтижесінде олар 1,9%-ды құрайды. Басқа қалған элементтер жасушада аз мөлшерде болады (0,1%-дан аз).
Медициналық ақпаратты математикалық өңдеу
Болып жатқан құбылыстарды сипаттау үшін физикада физикалық шамалардың сандық анықталған бірнеше шамалар: жылдамдық, күш, қысым, температура, электр заряды, потенциал, өріс және т.б. кіреді. Әрбір шамаға дәл анықтама беріледі.
Медицина мен диагностикада көптеген өлшеулер физикалық шамалардың өлшемдері болып табылады. Сандық диагностикада ол дене температурасы, қан қысымы, биопотенциалдардың уақыттық тәуелділігі, көздің оптикалық күші, қан тұтқырлығы, суд медициналық экспертизада қолданылатын спектрлік сараптаммасы және басқалары болуы мүмкін.
Өлшеуде берілген шаманың ықтимал мәнін және өлшеу қателігін бағалау мүмкіндігін беретін кездейсоқ қателіктерді анықтау ережесі математикалық статистикада және ықтималдықтар теориясында қарастырылады.
Мысалы, х1, х2, х3, …, хi, … хn өлшенетін шаманың алынған мәндері.
Осы шаманың ықтимал (орташа арифметикалық) мәнін аламыз: (1)
Әрбір жеке өлшеудің орташа арифметикалық ауытқуын абсолют қателік деп атайды және оны былай анықтаймыз:
, … ... не
Ал салыстырмалы қателік былай есептеледі:
Өлшеудің бірыңғай бағалау дәлдігі болуы қажет. Кездейсоқ шаманың бағасын стандартты және орташа квадраттық қателік береді. п өлшеулер үшін бірыңғай қорытындыда орташа квадраттық қателік алынады: (2)
Өлшеу санының п өзгеруіне қарай шамасы да қандай да бір өзгеріске ұшырайды. Егер өлшеу саны көп болса, онда шамасы қандай да бір тұрақты бір шамаға ұмтылады:
(3),
бұл шамасының статистикалық шегі деп аталады. σ шамасы орташа квадраттық қателік деп атайды, дегенмен практикада оның жуықталған шамасы қолданылады.
шамасын өлшеу дисперсиясы деп атайды. (2) формуланы практикалық өлшеуде мына түрде жазуға болады: (4)
σ көмегімен өлшеу қателігінің бағалаудың тиімділігі σ кездейсоқ шамалардың таралуының Гаусс заңындағы параметрі болып табылады.
(5) формуласы арқылы кездейсоқ шамалардың интервалға түсу ықтималдылығы анықталады.
Немесе , мұндағы σ- стандартты ауытқуы,
Бұл жағдайда ықтималдылық мынаған тең:
(6)
түрде берілсе, онда -дан -ке дейінгі интервал сенім интервалы деп аталады, сенім интервалында жататын өлшенетін шамасы
(6) формуласынан стандартты қателікке 0,68 белгілі сенім ықтималдылығы сәйкес келеді, яғни барлық шаманың 68% -ы және интервалында жатады, екіеселенген стандартты қателікке 0,95 немесе 95%, ал үш еселенеген сенім ықтималдылығы 0,997; яғни өлшенетін шаманың 99,7%-ы -нан интервалында жатады.
Әрине, сенім ықтималдылығы өлшеу саны көп болғандықтан жоғары болады, бірақ өлшеу саны аз болғанда (n=2, 3, 5 ….) қателікті анықтау мүмкін емес дегенді білдірмейді.
Өлшеу саны аз болған жағдайда (екіден бастағанда сенім интервалы үшін Стьюдент кестесі қолданылады). Стьюдент коэффициентті сенім интервалының еніне, өлшеу санына және стандартты қателікке байланысты өрнектеледі: (7)
Стьюдент кестесінің горизонталь жолында берілген өлшеу санына n сәйкес (7) формуламен есептелген шама орналасады. Жоғарғы вертикаль жағында ізделініп отырған сенім ықтималдылығының (Р) шамасы (0,9; 0,95; 0,97) беріледі.
Достарыңызбен бөлісу: |


Тура өлшеулер нәтижелерін өңдеу алгоритмі
хi өлшенетін шаманың мәндерін кестеге жазу
Шаманың мәндері
|
|
|
Мәннің қосындысы
|
|
|
2.Өлшенетін шаманың орташа мәнін анықтау:
3.Квадраттың орташа мәнін анықтау:
4. Кестеден өлшеу санын n табамыз.
Өлшенетін шаманың орташа мәнін бағалаудың дәлдігін анықтау:
Қорытындыны мына түрде жазамыз:
Өлшеудің стандартты қателігін анықтау:
Өлшеудің салыстырмалы қателігін анықтау:
Р сенім ықтималдығы мен кестеден n өлшеу санына байланысты Стьюдент коэффициентін анықтау.
Кесте 1.
Коэффициенты Стьюдента
|
n
|
Значения Р
|
0.6
|
0.8
|
0.95
|
0.99
|
0.999
|
2
|
1.376
|
3.078
|
12.706
|
63.657
|
636.61
|
3
|
1.061
|
1.886
|
4.303
|
9.925
|
31.598
|
4
|
0.978
|
1.638
|
3.182
|
5.841
|
12.941
|
5
|
0.941
|
1.533
|
2.776
|
4.604
|
8.610
|
6
|
0.920
|
1.476
|
2.571
|
4.032
|
6.859
|
7
|
0.906
|
1.440
|
2.447
|
3.707
|
5.959
|
8
|
0.896
|
1.415
|
2.365
|
3.499
|
5.405
|
9
|
0.889
|
1.397
|
2.306
|
3.355
|
5.041
|
10
|
0.883
|
1.383
|
2.262
|
3.250
|
4.781
|
11
|
0.879
|
1.372
|
2.228
|
3.169
|
4.587
|
12
|
0.876
|
1.363
|
2.201
|
3.106
|
4.437
|
13
|
0.873
|
1.356
|
2.179
|
3.055
|
4.318
|
14
|
0.870
|
1.350
|
2.160
|
3.012
|
4.221
|
15
|
0.868
|
1.345
|
2.145
|
2.977
|
4.140
|
16
|
0.866
|
1.341
|
2.131
|
2.947
|
4.073
|
17
|
0.865
|
1.337
|
2.120
|
2.921
|
4.015
|
18
|
0.863
|
1.333
|
2.110
|
2.898
|
3.965
|
19
|
0.862
|
1.330
|
2.101
|
2.878
|
3.922
|
20
|
0.861
|
1.328
|
2.093
|
2.861
|
3.883
|
21
|
0.860
|
1.325
|
2.086
|
2.845
|
3.850
|
22
|
0.859
|
1.323
|
2.080
|
2.831
|
3.819
|
23
|
0.858
|
1.321
|
2.074
|
2.819
|
3.792
|
24
|
0.858
|
1.319
|
2.069
|
2.807
|
3.767
|
25
|
0.857
|
1.318
|
2.064
|
2.797
|
3.745
|
26
|
0.856
|
1.316
|
2.060
|
2.787
|
3.725
|
27
|
0.856
|
1.315
|
2.056
|
2.779
|
3.707
|
28
|
0.855
|
1.314
|
2.052
|
2.771
|
3.690
|
29
|
0.855
|
1.313
|
2.048
|
2.763
|
3.674
|
30
|
0.854
|
1.311
|
2.045
|
2.756
|
3.659
|
31
|
0.854
|
1.310
|
2.042
|
2.750
|
3.646
|
40
|
0.851
|
1.303
|
2.021
|
2.704
|
3.551
|
60
|
0.848
|
1.296
|
2.000
|
2.660
|
3.460
|
120
|
0.845
|
1.289
|
1.980
|
2.617
|
3.373
|
∞
|
0.842
|
1.282
|
1.960
|
2.576
|
3.291
|
Тәжірибе нәтижелерін графиктік түрде көрсету әдісі.
Өлшеулер саны көп болғанда нәтижелерді өңдеуде графиктік әдіс қолданылады. График деп координаталары қандай да бір функцияналдық тәуелділікте болатын болатын нүктелердің геометриялық кескіндерінің жиынтығын айтамыз.
Координатты осьтердің қиылысуы х және у-тің нольдік мәндерімен сәйкес келуі қажет емес. График құрғанда тәуелсіз өзгерудің мәнін абцисса осінде, ал функцияның мәнін ордината осінің бойына орналастыру керек. График миллиметрлік қағазда орындалады. Графикті орындауда масштабты дұрыс таңдап алу қажет. Графикті тұрғызғанда нүктелерді сынық сызықтар түрінде қосуға болмайды, себебі физикалық үрдіс – үздіксіз.
Нүктелердің әртүрлі болуы өлшеудің дәл еместігімен немесе басқа да субъективті себептермен түсіндіріледі. Сол үшін нүктелердің аралығына түзу жүргізіп немесе үздіксіз қисық сызық жүргізіледі. Графикті пайдалана отырып бақыланбаған сандар үшін шамалардың мәндерін табуға мүмкіндік береді.
Ақпаратты – дидактикалық блок
Акустика - адам құлағымен қабылдайтын, газдарда, сұйықтарда және қатты денелерде болатын серпімді тербелістер мен толқындар туралы,яғни дыбыстар туралы ғылым. Акустика- ең төменгі жиіліктен (16Гц), ең жоғарғы жиіліктерге дейінгі (1012-1013Гц) серпімді тербелістер мен толқындарды зерттейтін физиканың саласы. Қазіргі акустика ауқымды сұрақтарды қамтитын, бірнеше бөлімдерден тұратын ғылым: физикалық акустика, әртүрлі ортадағы серпімді толқындардың таралу ерекшелігін зерттейді, физиологиялық акустика, адамдар мен жануарлардағы дыбыс шығарушы және дыбыс қабылдаушы мүшелердің құрылысы мен жұмысын зерттейді. Адам ағзасында көптеген периодты тербелмелі үрдістер болып жатады. Ішкі ағзалардан шығатын дыбыстар олардың физиологиялық күйін сипаттайды.
Дыбыс – серпімді ортада таралатын жиілігі 16 Гц-тен 20000 Гц-ке дейінгі тербеліс. Дыбыстың энергетикалық сипаттамасы ретінде оның интенсивтілігі алынады.
Дыбыстық тон жиілік (немесе период), амплитуда және тербеліс түрімен немесе оның гармониялық спектрмен, сол сияқты дыбыстық толқынға қатысты: дыбыстық интенсивтілігі мен күші және дыбыстық қысыммен сипатталады.
Дыбыстың интенсивтілігі немесе күші деп дыбыс толқынының энергия ағынының тығыздығын атайды. Оның өлшем бірлігі – 1 эрг.( с* см2); 1 Вт/ м2, сол сияқты 1 мкВт/см2.
Дыбыстық немесе акустикалық қысым р- ден дыбыстық толқынның бөлшектер шоғырланған аймағында пайда болатын қосымша қысымның әсерлік мәнін (қоршаған ортадағы орташа қысымнан артық) атайды.Ол Н/м2 –пен өрнектеледі.
Есту мүшесінде дыбыстың жоғарлығы, қаттылығы және ырғағы субъективті түрде ерекшеленеді.Есту сезімінің бұл сипаттамалары дыбыс толқынының тербеліс жиілігі, толқын интенсивтілігі және гармониялық спектрі сияқты объективті сипаттамаларымен байланысты.
Ортада еркін таралатын дыбыс қума толқын болып табылады.Ортаның белгілі бір аймағында тұрғын толқындар пайда болады. Дыбыс толқыны тербеліс жиілігінің ортаның меншікті жиілігімен дәл келуі әсерінен тербеліс амплитудасы кенеттен артып кетеді, бұл құбылыс дыбыстық резонанс деп аталады және дыбысты күшейту үшін қолданылады.
Дыбыстың қаттылығы есту мүшесінің шектік деңгейін көрсетеді. Қаттылық дыбыстың интенсивтілігіне тәуелді. Бұл тәуелділік дыбыс толқыны әсерінің құлақ сезімталдығына негізделген күрделі сипат алады. Сезімталдық - құлақтың физиологиялық қасиеті, дыбыс толқынының физикалық сипаттамасына тәуелді. Олар тербеліс жиілігі және толқынның интенсивтілігі (дыбыс күші).
Клиникада дыбыстық зерттеу әдістері диагностика үшін кеңінен қолданылады. Сондықтан дыбыстың таралу ерекшелігін оқып үйрену медицинада маңызды роль атқарады. Ағзадағы көптеген үрдістер, мысалға дем алу, жүректің жұмысы т.б. дыбыстық құбылыстар арқылы өтіледі. Ішкі ағзаларда туындайтын дыбыстарды тікелей тыңдау емханалық зерттеу тәсілдерінің маңыздыларының бірі болып табылады және аускультация деп аталады. Бұл мақсаттағы ең қарапайым құрал – фонендоскоп деп аталады.
Біріншісі дыбыс қабылдаушы аппарат құлақтың табиғатына, екіншісі барлық сезім ағзаларының жалпы қасиетіне байланысты және тітіркендіруші күшке бейімделу (адаптация) деп аталады. Бейімделу әсерінен құлақтың сезімталдығы төмендейді немесе артады. Сондықтан құлақ өте кең аралықтағы интенсивті дыбыстарды қабылдай алады, алайда бірдей тербеліс жиілігіндегі дыбыс қаттылығы мен интенсивтілігінің арасында да тура пропорционалдық жоқ. Тәжірибе көрсеткендей, тітіркену деңгейінің аздаған тітіркену өзгерісі - ді тудыратын бейімделумен байланысты тітіркену күшінің өсуі бастапқы тітіркену күші І-ге тітіркенудің барлық аймағында / қатынасы тұрақты болатындай тәуелділікте болады (Вебер заңы).
Бұл шартты берілген жағдайға қолдана отырып және оны дифференциал түрде өрнектеп алатынымыз:, мұндағы - қаттылық деңгейінің өзгерісі,- бастапқы интенсивтілік, - оның қаттылық деңгейін шамасына өзгертетін өсімшесі, к – пропорционалдық коэффициент.
Берілген дыбыс интенсивтілігіндегі қаттылық деңгейі dL интенсивтіліктің нольдік деңгейі І0- мен берілген деңгей І- ге дейінгі аралықта интегралдау жолымен алуға болады.
.
Берілген дыбыстың қаттылық деңгейі (тербелістің бірдей жиіліктерінде), оның интенсивтілігі І-дің естілу шегі І0- ге қатынасының логарифміне тура пропорционал (Вебер-Фехнер заңы).
Перкуссия денені тікелей қағу, шерту арқылы және осы кездегі шығарылған дыбыстар іске асырылады. Бұл дыбыстардың сипаты қаққан (шерткен) жердің астындағы ағза мүшелерінің механикалық қасиетіне (серпімділік, тығыздық т.б.) байланысты. Адам денесін қағу басында резеңкесі бар арнайы балғамен және қағу кезінде адам денесінің бетіне қойылатын, серпімді материалдан жасалынған плессиметр деп аталынатын құралдар арқылы атқарылады. Сол сияқты бұл үрдіс бір қолдың бүгілген саусағымен денесіне қойылған екінші қолдың сыртқы жағынан ұру арқылы да жүзеге асырылады.
Есту шапшаңдығын өлшеу әдісі аудиометрия деп аталады. Әдетте есту шегінің нүктелер қисығын әртүрлі жиіліктерде анықтайды. Естудің төмендеуі алынған мәлімет пен қалыпты жағдай арасындағы айырмашылықпен анықталады. Тербеліс жиілігіне тәуелді бұл айырмашылықты децибел арқылы көрсететін сызбаны аудиограмма деп атайды.
Аудиометрия аудиметр деп аталатын аппараттың көмегімен жүзеге асырылады. Оның негізгі тетігі дыбыстық жиіліктің барлық аймағындағы дыбыс интенсивтілігінің деңгейі мен жиілігі аса дәлдікпен және тәуелсіз реттеп отыратын дыбыстық генератор.
Ортада қума толқын түрінде таралатын, жиілігі 16Гц- тен төменгі (нақтысында 20-25 Гц аралығында) серпімді тербелістер инфрадыбыс деп аталады. Инфрадыбыс табиғатта кездесетін әртүрлі өндірістік және табиғи шуылдардың құрамына енеді. Инфрадыбыс ауада жылдам өтеді, алайда серпімді орталарда, дербес жағдайда суда, жақсы беріледі. Инфрадыбыстың ағзаның беткі қабатына әсері бұлшық еттер мен сүйектердегі нерв талшықтарында діріл сезімін тудыру рақылы байқалады.
Жиілігі 20 кГц-тен жоғарғы (жоғарғы шегі белгісіз, әзірге жиілігі 200 МГц – ке тең тербелістер алынған) серпімді тербелістер мен толқындар ультрадыбыс (УД) деп аталады. Төменгі жиіліктегі ультрадыбыс (60-80 кГц- ке дейінгі) кейбір жануарлардың ағзаларынан шығарылады (дельфиндер,жарғанаттар), әрі табиғи және өндірістік шулардың құрамына енеді. Жоғары жиіліктегі ультрадыбыстар жасанды көздерден алынады. Әдетте олар негізі сәйкес жиіліктегі электр тербелістерінің генераторы болып келетін аппараттар. Бұл тербелістерді ультрадыбысқа айналдыру магнитострикция құбылысы көмегімен (төменгі жиілікте) немесе кері құбылыс пьезоэлектрлік эффект (жоғарғы жиілікте) арқылы жүзеге асырылады. Ультрадыбыс затқа күрделі әсер тигізеді, яғни механикалық, физикалық, химиялық және жылулық. Ультрадыбыстың механикалық, химиялық және жылулық факторы негізінде, оның биологиялық әсері байқалады. Олар вирустардың, бактериялардың және саңырауқұлақтардың т.б., ал біршама жоғарғы қуатта майда жәндіктердің де жойылуына соқтырады. Аздаған қуаттағы УД жасуша мембранасының өткізгіштігін арттырады, тері қабаттарының қалыңдау үрдістерін белсендіредіт.б..
УД ішкі ағзалардағы қиындық туғызатын бөліктерді зерттеуде, сол сияқты дененің ішкі жағындағы патологиялық өзгерістерді табу мақсатында қолданылады (дербес жағдайда, бастағы және қабығының ісігін). Бұл жерде екі әдіс қолданылады. УД - жарықтандыру және УД – локация. Біріншісі әртүрлі акустикалық қасиетті (тығыздығы, сенімділігі) бар терілердің әртүрлі мөлшердегі ультрадыбысты жұтылуына негізделген. Зерттеу кезінде объектінің әртүрлі нүктелері арқылы белгілі бір интенсивтіліктегі УД жіберіледі. Олар объектінің келесі бетінде орналасқан көрсеткіш арқылы қабылданады. Сәуле интенсивтілігінің өзгерісі арқылы объектінің ішкі құрылысының суреті жасалынады. УД – локация кезінде сәуле объект арқылы әртүрлі акустикалық қасиеті бар ортаның шекарасынан өткенде байқалатын импульстер тіркеледі. Импульстерді ара қашықтығы ізделінді өзгерістің қандай тереңдікте екендігін, ал көрсеткіштің орнын ауыстыру- оның түрі мен орналасуын анықтауға мүмкіндік береді. Бастағы мидың ісігін анықтауға арналған аппарат эхоэнцефалограф деп аталады.
Хирургияда жіңішке УД сәулелерді жоғарғы интенцивтілікте ағзаның аздаған бөлігіне фокустеу арқылы сүйектерді кесуге немесе одан тесік жасауға қолданылады. Бұл әдіс металл құрал- жабдықтарды пайдаланғандағы зиянды құбылыстарды болдырмайды ( көршілес ағзалардың бүлінуі, діріл, қызып кету т.б.).
Әлсіз интенсивтіліктегі жиілігі 800 кГц ультрадыбыстардың әсерін емдік мақсатта физиотерапияда қолданылады. Бұл әдіс мынаған негізделген: ультрадыбыстың кешенді механикалық және физика-химиялық әсері өзінің қойылған жеріндегі ағзада физиологиялық реакция туғызып, ауруға қарсы эффект жасайды.
Фармацияның дәрілерді жасау өндірісінде ультрадыбыстың сұйықтыққа енгізілген денелерді ұсақтау және эмульсия дайындау мүмкіндігі пайдаланылады. Туберкулез, бронхиальды астма және т.б. ауруларды емдеуде және ультрадыбыс көмегімен алынған әртүрлі дәрілік заттардың аэрозолдары қолданылады.
Құралдар мен жабдықтар:
Дыбыстық генератор, телефон, тік орнатылған шыны цилиндр, резеңке түтікшеарқылы шыны цилиндрмен жалғастырылған суы бар ыдыс, бор.
Жұмыстың орындалу тәртібі:
Дыбыстық генераторды ток көзіне қосыңыз.
Оқытушының көрсеткен тербеліс жиілігін қойыңыз. (суы бар ыдыс стол үстінде тұруы қажет)
3. Суы бар ыдысты жоғары көтеріңіз, ондағы су резеңке түтік арқылы цилиндрге құйылып ең жоғарғы деңгейге дейін көтерілетін болсын. Бұл кезде дыбыс қаттылығы бойынша біресе күшейіп, біресе әлсірейді.
4. Дыбыстың қатты күшейген деңгейлерін цилиндр орнатылған тақтада бормен белгілеңіз.
5. Суы бар ыдысты столға қойыңыз. Бұл кезде де дыбыстық жарқынның күшейген сәтін белгілеп қою керек.
6. Жоғарғы дыбыстық деңгейлердің ара қашықтығын анықтаңыз және орташа ара қашықтықтың мәнін есептеп табыңыз.
7. Өлшемнің алынған нәтижелерін 1- кестеге түсіріңіз.
8. Жасалынған тәжірибені мұғалімнің көрсетуі бойынша басқа жиілікте, осы ретпен, кем дегенде үш рет қайталаңыз.
9. Дыбыстың ауадағы таралу жылдамдығын формуласы бойынша табыңыз.
1 – кесте
N0
|
,(Гц)
|
L,(м)
|
,(м)
|
,(м/с)
|
|
|
1.
2.
3.
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
10. Тәжірибенің нәтижелеріне талдау жүргізіңіз.
а) Жылдамдықтың орташа арифметикалық мәнін есептеңіз.
б) Жеке өлшеулердің абсолютті қателігін анықтаңыз:
в) Абсолютті қателіктің орташа арифметикалық мәнін есептеңіз:
г) Тәжірибенің салыстырмалы қателігін анықтаңыз:
д) Орташа квадраттық қателікті анықтаңыз:
е) Сенімділік аралығын анықтаңыз:
мұндағы - Стьюдент коэффициенті, - сенімділік ықтималдығы, - өлшеулер саны.
ж) Соңғы нәтижені төмендегідей түрде жазыңыз:
м/с.
Бақылау (сұрақтар, тесттер)
Сұрақтары:
Акустика.
Дыбыстық өлшеулер.
Дыбыстың физикалық және физиологиялық сипаттамалары, олардың өзара байланыстары
Клиникада зерттеудің дыбыстық әдістері
Әдебиеттер:
Ремизов А.Н. Медициналық және биологиялық физика: электрондық оқулық., М.: ГЕОТАР-МЕДИА, 2019 ж., 112-127 беттер.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Тура өлшеулер нәтижелерін өңдеу алгоритмі


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-biofizikafa-omir-bilistari-fizikasi-retinde-anit.html?page=3#Әдебиеттер:__Ремизов_А.Н._Медициналық_және_биологиялық_физика:_электрондық_оқулық.,_М.:_ГЕОТАР-МЕДИА,_2019_ж.


«С.Ж. АСФЕНДИЯРОВ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ МЕДИЦИНА УНИВЕРСИТЕТІ» КЕАҚ
НАО «КАЗАХСКИЙ НАЦИОНАЛЬНЫЙ МЕДИЦИНСКИЙ УНИВЕРСИТЕТ ИМЕНИ С.Д. АСФЕНДИЯРОВА»
Биофизика курсымен қалыпты физиология кафедрасы кафедрасы
Әдістемелік нұсқау
72-92
бетттің беті
Тақырыбы: Медициналық физиканың заманауи бағыттары. Акустикалық (дыбыстық) зерттеу әдістерінің негізінде медициналық-биологиялық ақпаратты математикалық өңдеу. Сабақтың мақсаты:
Биофизикаға өмір құбылыстары физикасы ретінде анықтама беру.


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-biofizikafa-omir-bilistari-fizikasi-retinde-anit.html#Тақырыбы:_Медициналық_физиканың_заманауи_бағыттары._Акустикалық_(дыбыстық)_зерттеу_әдістерінің_негізінде_медициналық-биологиялық_ақпаратты_математикалық_өңдеу._Сабақтың_мақсаты

title: Сабақтың мақсаты: Биофизикаға өмір құбылыстары физикасы ретінде анықтама беру


Екі санның пайыздық қатынасы Сабақтың мақсаты:
бір санның екінші санға пайыздық қатынасын таба білу және керісінше;
екі санның қатынасын қолдана білу;
Оқу мақсаттары: 5.1.2.35
бір санның екінші санға пайыздық қатынасын және керісінше табу;
5.1.2.36
берілген пайызы бойынша санды табу;
Пайызды ондық бөлшекке қалай айналдырамыз?
Ондық бөлшекті пайыз түрінде қалай жазамыз?
Кестені толтыр
Өзіндік жұмыс
Сөйлемді аяқтау үшін, көп нүктенің орнына сандарды дұрыс таңдаңыз. Бір сағатың 20% = . . . минут. Бір килограммның 15% = . . . грамм. Бір метрдің 78% = . . . дециметр. Бір минуттың 65% = . . . секунд. Бір граммның 25% = . . . милиграмм. Бір килограммның 35,5% = . . . метр. 15 минут бір сағаттың қанша пайызын құрайды?
30 минут бір сағаттың қанша пайызын құрайды?
12 минут бір сағаттың қанша пайызын құрайды?
350 грамм 1 кг-ның қанша пайызын құрайды?
45 см 1 метрдің қанша пайызын құрайды?
Бір санның екінші санға пайыздық қатынасын табу
Мысал 1. Егістіктің ауданы 140 га, оның 91 га бөлігіне картоп отырғызды. Картоп егістіктің қанша пайызын алып жатыр?
Бір сан екінші санның қанша пайызын құрайтынын табу үшін:
1) Бірінші санды екінші санға бөлу керек;
2) Шыққан бөлшекті пайызбен өрнектеу керек.
91 га ауданы 140 га ауданның қандай бөлігін құрайды?
2) Картоп егістіктің қанша пайызын алып жатыр?
0,65=(0,65∙100)%=65%
Есепті шешу үшін, 91 га жердің 140 га ауданының қанша пайызын құрайтынын білу керек:
Бір санның екінші санға пайыздық қатынасын табу
Мысал 2. Жер телімінің ауданы 1500 . Қарақаттың бұтақтары ауданы 450 жерді алып жатыр. Қарақаттың бұтақтары жердің қанша пайызын алып жатыр?
1. Қарақат жер телімі ауданының қанша бөлігін алып жатқандығын анықтайық: 450:1500
2. Алынған бөлшекті пайызбен өрнектейік.
Бір санның екінші санға пайыздық қатынасын табу үшін:
Бірінші санды екінші санға бөлу керек;
Шыққан бөлшекті пайыз тұрінде өрнектеу керек.
Әріптердің көмегімен келесі түрде жазуға болады: .
мұнда, – пайыз саны;
– сан (100% сәйкес келетін сан),
– пайызын табу керекті сан.
Бір санның екінші санға пайыздық қатынасын табу
Бос орындарды толтырыңыз 3 доллар 25 доллардың . . . % құрайды.
12 километр 800 километрдің . . . % құрайды.
6 килограмм 120 килограммның . . . % құрайды.
15 минут бір сағаттың . . . % құрайды.
5 доллар 10 доллардың . . . % құрайды. 15 километр 750 километрдің . . . % құрайды. 18 килограмм 120 килограммның . . . % құрайды. 21 минут бір сағаттың . . . % құрайды.


title: Сабақтың мақсаты: бір санның екінші санға пайыздық қатынасын таба білу және керісінше; екі санның қатынасын қолдана білу


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-bir-sanni-ekinshi-sanfa-pajizdi-atinasin-taba-bi.html#Сөйлемді_аяқтау_үшін,_көп_нүктенің_орнына_сандарды_дұрыс_таңдаңыз._Бір_сағатың_20%_=_._._._минут._Бір_килограммның_15%_=_._._._грамм.


title: Сабақтың мақсаты: бүйрек трансплантациясы мен диализдің артықшылықтары мен кемшіліктерін талқылау Орынбасар Арман 1589270319 (1)

text:
Егер қолайлы донорлық бүйрек табылса, ол пациенттің сегізкөз бөлігіне орналастырылады, ал басқа бүйрек денесінде қалады.
Ол қалыпты қан тамырларына қосылады
Ол сау бүйректің қызметін атқарады, яғни қанды несепнәр тәрізді қоқыстардан тазартады.
Топтық жұмыс
1-топ бүйрек трансплантациясын қолдайтын ақпаратты зерттейді
2-топ бүйрек трансплантациясына қарсы ақпаратты зерттейді
3-топ диализ процесін қолдау үшін ақпаратты зерттейді
4-топ диализ процесіне қарсы ақпаратты зерттейді.
Диализ артықшылықтары
Диализ ұйқы кезінде болуы мүмкін, сондықтан күнделікті қызметке әсер етпейді
Егер отбасы бүйрегін бере алмаса, қолайлы донорды іздеу көп уақыт алуы мүмкін
Жаңа бүйректе түрлі антигендердің әсерінен,ағза мүшені «бөгде дене» ретінде қабылдамауы мүмкін
Бас тартуды болдырмау үшін қабылданатын иммунодепрессанттар, иммундық жүйені төмендетеді және ауруға әкелуі мүмкін, науқас оларды қалған өмір бойы қабылдау қажет.
Бүйрек мәңгі қызмет етпейді және иммундық жүйе тарапынан шабуылдың әсерінен сізге бір емес трансплантация қажет болуы мүмкін


title: Сабақтың мақсаты: бүйрек трансплантациясы мен диализдің артықшылықтары мен кемшіліктерін талқылау Орынбасар Арман