title: Сал, сері екеуі де өте ескі дәуірден сақталып келе жатқан халықтың тіршілігіне көп - бет 5

text:
көтерілісін басушы Азия елі деп көрсету үшін әскердің идея басшылығына қазақ
халқының уәкілдері ретінде бірнеше аға сұлтандар, билер шақырған, олардың ішінде
Ақмоланың аға сұлтаны Ыбырай Жайқыбаев, Көкшенің сұлтаны Ғапар Манадаев,
Баянауладан Секербай Малгелдин, Қызылжардан штабс-капитан Ахатов. Поляк
көтерілісін басуда бұлар ерекше белсенділік көрсеткен соң, патша үкіметі бұлардың
бәріне қымбат сый тартады. Өздеріне жоғарғы шен береді
16
. «За отличие в подавлений
польских мятежников производятся в следушие чины Ибрагим Жайыкбаев, Секербай
Малгелдин, Гапар Манадаев (Тактамышев), штабс-капитан Акатов». Бұл кезде Шоқан
Омбыда болатын. Бірақ бұл пасық іске ол әрине қатынаспаған. Патша үкіметінің бір елді
бір елге жендет етіп салатынын бұрыннан жақсы білетін Шоқан бұған жирене қараған.
Оның үстіне Поляк революционерлерінің қазақ бұқарасының мүддесі туралы ашық
жазатынына ерекше мән беретін. Сондықтан оның аты оқиғамен байланысты ешбір
деректе кездеспейді. Патша үкіметінің поляк көтерілісін басуға қазақтарды шақыруының
екінші бір саясаты поляк жазушыларының көзіне бұл елді құбыжық етіп көрсетіп,
олардың бұл елге деген махаббатын суыту еді.
Сөйтіп ұлт қосынын басқарушы Сұлтанғазы бір топ әскермен Литваға барып Вильно
қаласын салық етіп, көтеріліс шығарушыларға осы арадан қимыл жасайды. Бұл әскерімен
бірге жүрген Жаяу Мұса әскердің қай жерде болғанын, қай қалада тоқтағанын күнделік
дәптеріне жазып отырады. Бір көңіл қоятын нәрсе Жаяу Мұса қара сөзбен жазбай барлық
дәптерлерін өлеңмен жазған. Өзі туралы жазғанында ол былай дейді:
Мекен жай оның жүрген Омбы болды
Тоболды тауық жылы барып көрді
Орынбор арқылы Қазанда бір ай жатып
От арба Нижний де міне енді
Мәскеуді, Владимир басып өтті
Петербор апрельде барып жетті
Стамбулдың патшасы Мамедәлі
Таныс боп Петерборда қылған кепті
16
Русский - Инвалид, 1864, №155, стр.
58
Ол жерде көп адамның көзін көрген
Петерборда не барын, бәрін білген
Әртүрлі мемлекетті көремін деп
Құданың құдіретімен жаһан кезген
Вильно, Варшау, Литва, Поляктардың
Соғысын гвардиямен жүріп көрген.
Жаяу Мұсаның бұл жазулары ол туралы жазылған бұрынғы ойлардан бүтіндей басқа.
Әншіні зерттеушілер әдетте оны Тоболға каторгаға айдатып кейін оны әскерлік міндетпен
(солдачина) өзгертті деп нандырады. Жаяудың өмірі, өз жазулары бұған бүтіндей қиғаш
жатыр. Оның үстіне Жаяуды каторгаға айдалғаны туралы архивте ешбір дерек жоқ. Егер
Мұсаны Тобол қаласына жер аударса ол туралы Алматы мен Тобол архивтері мәліметке
сыңсып тұрған болар еді. Сібірге айдалған Торайғыр, Ғұбайдулла туралы мәліметтер том-
томымен сақталып тұрған жоқ па?
Жаяу Мұсаның өз жазуы бойынша әскери жұмысқа ол еш уақытта зорлаумен бармаған.
Ол өзінің тілегі бойына әрбір мемлекетті көріп, қызық көру үшін, және өзінің андасы
әскер бастығы Сұлтанғазы Уәлихановтың шақыруымен барған. Оның үстіне әскерде
жүргенде жазалы кісілердей еріксіз болмаған. Қай жерде жүрсе де ол өз еркімен жүріп көп
нәрсені білуді өзіне мақсат еткен. Әскер Қазанда бір ай тұрғанда Жаяу Мұса Қазан
қаласын емін-еркін аралап Қазан қыздарымен танысып олар туралы әдемі ән шығарады.
Татар музыкасына ерекше ой бөледі. Ойынан көп заман кетпейтін естеліктер сақтайды.
Мәскеу, Петербор, Литваға барғанда да осыны істейді. Литва қыздарының билеу
тактикасына қосылып секірме ырғақпен келетін әндер шығарады. Міне мұның барлығы
1875 жылға дейін Жаяу Мұсаның жастық дәурені ешбір қыспақсыз еркін өз тілегінше
болғанын көрсетеді.
Поляк жерінен әскер қайтқанда Жаяу Мұса әскери міндетпен Тобол қаласында қалып
қоймаған. Одан келісімін Сұлтанғазы, Жаяу Мұса да Омбыда ұйымдасып жатқан Черняев
әскеріне қосылады. Бұл әскердің құрамында да өз тілегімен жиналған қазақ милициясы
болады. 1863 жылдың қараша айында бұл әскер Семейден өтіп қысты Алматыда өткізеді.
Жаз шыға жорыққа аттанып Пішпек, Тоқмақ қалаларын жаңадан басады. Содан кейін
Черняев әскері бірнеше уақыт Меркені салық етіп май айының соңында Әулиеатаны алуға
шығады. Міне бұл оқиға қысқа түрде болса да Мұсаның дәптерінде ашық көрсетілген.
Қыс қыстап майда бардық Әулиеата
Надандық қылықтардың бәрі қате
Халқы әулие ата қараған соң
Шымкентті көп талады бек шулата.
Бұдан кейін офицерлердің көбі Черняевтің келешек соғысына қатынаспай осы арадан
кейін қайтады. Шоқан мен оның інісі Сұлтанғазы М. Знаменскиймен бірігіп Алматыға
келеді. Солармен бірге Жаяу Мұса да еліне қайтып, содан кейін әскер жорыққа
қатынаспайды. Баянауладағы туған жеріне барып азаматтық борышын атқару ісіне
кіріседі.
Жылында 64-ші қайттым бері
Сонан соң Қаржас еліне болдым телі
Ел аман Қаржас пенен дұшпан екен
Қараған Шормановқа әммалары.
59
Жаяу Мұса жас шағының көбін қалада, жорық үстінде, қызық көру мен өткізіп, еліне
қайтып келген соң, неше түрлі қиын кезеңдерге жолығып, өз басының трагедиясы енді
осыдан былай басталады.
Жаяу Мұса еліне 10-12 жылдар өткен соң, көп жаңалық, көп біліммен қайтады. Қалада,
әскери жорықта жүргенде ол көп ғажайып нәрселерді көреді. Черняев экспедициясына
қатынасқанда Шоқанның, тағы өзге прогресшіл офицерлердің өз заманын сынап айтқан
еркін сөздерін тыңдайды. Оның тағы хамаша жері, бұл кез Россияда революцияда
толқыны ақ көбік шашып, қара шаруалар үшін реформа жүргізіліп жатқан кезі еді. Жаяу
Мұса Қазанда, Нижнийде, Мәскеуде, Петерборда, Варшауда болғанда оны өз көзімен
көреді. Осындай болашақтағы жаңа заманның күшті лебін өз көзімен көріп қайтқан Жаяу
Мұса, еліне келген соң бір ғана әділетсіздікті зұлымдықты, алдауды, күш жұмсауды
көреді, оған оның жаны күйіп, от болып жанады.
Шоқанның, М. Знаменскийдің зұлымдыққа қарсы айтқан сөздері оның көз алдынан еш
уақыт кетпейді. Сондықтан бұл әділетсіздік пен жалғыз жүріп күресуді ол өзіне міндет
етіп қояды. Жаяу Мұсаның бұл өмірін әдемі суреттейтін енді жалғыз ғана оның дәптерлері
емес, толып жатқан архив деректері, патша үкіметінің орындарына жазған оның көп
хаттары, арыздары. 1875- 1900 жылдар арасында Жаяу Мұса жылына кемінен бір арыз
жазып, ояз бен болыстардың сойқанды істерін, ел тонағыштығын көрсетіп, соның
салдарынан халықтың азғындап, кедей бола бастағанын сипаттайды. Егер бұл мәліметтер
бүгінге дейін сақталып келмесе, Жаяу Мұсаның басынан кешірген азаматтық борышын,
оның жарқын өмірін, жеткізе айту қиынға соққан болар еді. Бір бақытты жері мәселе олай
емес, Жаяу Мұса туралы архив мәліметтері орасан көп. Біз енді сол мәліметтердің
көрсетуі бойынша оның өмірін, ерлік істерін шолып көрейік. Жаяу Мұса еліне қайтқан
кезі патша үкіметінің қазақ даласында жаңа саясат («жаңа заң») жүргізіп жатқан кезіне
орай болатын. Бұл кез патша үкіметіне қарсылық көрсеткен күштердің көбін жойып,
Оңтүстік Қазақстанды Ресейге қосып жатқан кез болатын. Оны қосуға Жаяу Мұсаның өзі
де қатынасады. Бірақ әскердің бет алысына сын көзімен қарап, өз еркімен қосылып жатқан
елге күш көрсетіп кетеді. Бұл пікір жалғыз Мұсаның пікірі емес, ол жорыққа қатынасқан
озық офицерлердің көбінің пікірі болатын. Аз уақыттың ішінде алыста жатқан А.Н.
Герценге жетіп, ол кісі де бұған аса түңіле қараған.
17
Жаяу Мұса еліне келген соң жергілікті әкімшілік орындарының көзіне тез түседі. Оған
үңіле қараған әсіресе ояз басқарушылары. Олар Жаяу Мұсаға екі түрлі көзбен қарайды.
Бұл өзі көзі ашық не қылған кісі?
Екінші ондай пысық, орысша білетін кісіні жергілікті орындарға пайдаланып болмас па? -
деп. Бұл кез ояз бен болыстардың жаңадан құрылып оларды барлық империяға бір
тәртіпке түсіріп жатқан кез. Сондықтан, жергілікті әкімдерге де орыс тілін, әдетін білетін
кісілер жерден тапқан алтын мен бірдей болып көрінеді. Осы тұрғыдан қарап, болысты
басқаруға орысша жақсы білетін сенімді кісілерді кейде қаладан жіберіп отырады. Ондай
кісілер әдетте ояз бен губернаторлардың ығын табатын, олардың айтқанын бұлжытпай
орындайтын, олардың көмейіне ақша мен дүниені құйып отыратын, парақор, жебір болып
келеді. Жаяу Мұсаны да алғашқыда осындай болса – деп Айдабол-Қаржас еліне ауыл
басқару ісіне қояды.
18
Бірақ Жаяу Мұса олардай болып шықпайды, жергілікті орындарда
істеп жүріп ол жоғарыда айтқандай толып жатқан әділетсіздік, озбырлықты көрген соң,
17
"Колокол. Прибавочный лист. 1 августа, 1867, стр 6.
18
ГАО. Ф.з, оп 3, д. 12778.
60
әкімшілік ісіне жирене қарайды, болыстарды әшкерелей бастайды. Баянаула төңірегіндегі
әділетсіз зұлымдықтың түбі үш кісі де деп біледі. Олар Нұрым Теміров, Құсайын
Боштаев, Мұстафа Шорманов. Бұлардың ішінде Нұрым Теміров Түменнің саудагері,
генерал Полтарацкийдің ерекше сенген адамының бірі. Нұрым Полтарацкий кезінде
Семейге келіп орналасады. Қазақ ортасындағы оның даңқты аты «сарт Нұрым». «Жаңа
заң» жүргізетін кезде Полтарацкий ең сенімді кісі деп Нұрымды Баянаула дуанын
басқаруға жібереді. Мұнда келген соң Нұрымның істеген ісі Омбы мен Семейдің
ұлықтарына ақшаны ағылтып жинау кімде жақсы нәрсе болса, оны зорлықпен,
қорқытумен, күштеп алу. Нұрым өзі саудагер кісі болған соң, қандай нәрсе алудың жәйін
теріс білмеген. Жаяу Мұсаның арызы бойынша оның елді қорқытып алған бұйымдарының
ішінде «бәт құндыз, бұшпақ ішік, масаты кілем, қымбат сәукеле, халық шеберлері жасаған
әдемі бұйымдар». Бұл соңғыларды тегін алуды Полторацкий мен оның бәйбішесі де жек
көрмеген. Өйткені ол кісі «суретші» болғандықтан халық өнерінің кейбір өрнектерінің өз
үйінде тұрғанын қатты ұнатқан. Дала уәләятын басқарушы генерал-губернатор Г.А.
Колпаковскийдің атына кейінірек жазған бір арызында Жаяу Мұса Нұрым, Темір ұлының
қыр қазақтарына істеген озбырлығын төндіре айта келіп, ең соңында былай деген: «әдемі
қымбат, мүлікті қорқытып алумен осы күнде Нұрым Темірұлы барлық кедейлердің, тағы
өзге қазақтардың тынышын кетіріп болды... бұл іске өзіңіз рахым қылып бір жақсылық
істемесеңіз ақыл таусылып бітті».
19
Жаяу Мұсаның ойынша, қаланың саудагері Нұрым -
елді бұзушының басы (кейбір хаттарында Жаяу Мұса оны мазақтап «Саудагеров» - деп
отырады). Нұрым халық бұқарасын өзі қанап қоймайды, қасына еріп жүрген Құсайын мен
Мұстафа сияқты болыстарды халықты қалай соруға дәндетеді. Бұл ретте Жаяу Мұсаның
Нұрымды ұялас қасқырдың жыртқыш көкжалы етіп сипаттайды.
20
Жаяу Мұсаның айтуынша, Нұрымның ең сойқанды ісі шаруалардың бас еркіндігіне қол
сұғу, оларды топтап айдап, ояздың, губернатордың, өзінің үйінде еріксіз қара жұмысқа
салу. Колпаковксийге жазған арызында Жаяу Мұса бұл туралы тағы былай деген:
«шілденің 22 күні (Теміров) екі мыңнан артық үйді әскери губернатордың жарлығы
бойынша стражник пен қанша (сайдауыт) жігіттер қосып, қыстау түбінде пішен шауып
жатқан елді жетпіс шақырым жердегі өз үйінің қасына көшіріп апарады».
21
Мақсат оларға
тегін пішен шаптырып, егін ордыру, тағы басқа түрлі қиян жұмыстарға салу.
Ұлықтардың өзі қойған сенімді кісілеріне Жаяу Мұса осылай ауыз салған соң, әскери
губернатор бұған құлағын түріп, Жаяу Мұсаның сенімділігін тексеру үшін оязға
тапсырмалар береді. Ояз бұл істі, әрине, әділет жүзімен жүргізбейді, бұзақылық негізінде
бастайды. Ол үшін Жаяу Мұсаны арандату мақсатымен қылмыспен байланысты істерге
жұмсайды. Соның бірі патша үкіметіне қарсылық көрсетіп, Ақмола мен Қарқаралы
уездерінің арасында тығылып жүрген Бектеміс, Бәйіт дейтін атақты екі қашқынды тауып
кел деп жібереді. Жаяу Мұса бұл істі орындайды. Бірақ ояз бастығы Фарафонтов пен
екеуінің арасы ұшыға береді. Осы ретте Фарафонтов, Нұрым үшеуі қосылып Жаяу
Мұсаны құртудың соңына түседі, оған Мұстафа болыс та қосылады. Бұлар Жаяу Мұсаны
қашқын ұстайды, барымтаға қатынасады, жақын арада Ақпеттеу елінің қазағы Тіленші
Бекжановты өлтіреді деп өтірік жала жауып, Жаяу Мұсаны қалайда құрту керек екенін
айтып, оязға ұсыныс жасайды. Өзінің тілегені істеліп отырған соң Фарафонтов дереу
Семейдің әскери губернаторына ұсыныс түсіріп, «үлкен қылмысты болған» Жаяу Мұсаны
19
ЦГА, Ф. 64, oп. I, д. 4025, л. 51.
20
Ф. 64, on. 14025, л. 52-52 об
21
Ф. 64, oп. I, д. 4025, л. 5
61
тез абақтыға алуды сұрайды. Ондағы айтқаны «волостной» управитель не имея
возможности арестовать Байжанова просил содействия уездного начальника».
22
Мұса
Байжановқа көптен азуын басып жүрген губернаторға ояздың ұсынысы қатты ұнап кетеді.
Ол ешбір бөгелместен Жаяуды ұстап абақтыға жабуды керек етеді.
Бұдан кейін, 1875 жылы, қыркүйек айының басында Павлодар уезін басқарушы
Фарафонтов Жаяу Мұсаны ұстауға қаладан екі атты қазақ шығарады. Оларға берген
бұйрығында: «Мұса Байжановты ұстасымен оның аяқ-қолы кісенделіп қалаға жеткізілсін,
қалаға келісімен абақтыға жабылсын» дейді. Халық қадірлейтін әнші "көпшіліктің
тілегімен ұстадық" деп айту үшін, полиция кісілерінің барлығы ояз бен болыстардың
табанын жалайтын, олардың атарман-шабармандары, Мұсаны құртуға көмектескен оның
жаулары болады, соның бірі архивте аты жүрген Көбеев.
Мұсаның үйіне келген соң, олар қожаңдап ойына алғандарын істейді. Оның жылқысын
матап, қойын сойысқа жұмсап, бірнеше күн ішіп-жеп жатады. Бірақ Мұсаны таба
алмайды. Бұлардың келе жатқанын Мұса күні бұрын біліп Баянаула облысының беделді
адамы, өзінің досы Құдайберген Шормановтың ауылына барып тығылады. Бұл оқиға
«Шөкең ұлына» деген өлеңінде ашық сипатталған.
Мұсаны іздеп келген полиция адамы Поспелов Жаяу Мұсаны үйінен таба алмаған соң –
оны тауып бер, не жатқан жерін айт – деп, інілерін қысады. Інілерінің ішінен ер жүрек өзі
орысша Омбыда оқыған, еш нәрседен қорықпайтын кіші інісі Уәли қысымға шыдай алмай
Поспеловке бірнеше соққы береді. Жұмыс бұрынғыдан көрі насырға айнала бастайды.
Бұған ызаланған ояз – «Байжановтар, полицияға қарсылық көрсетті» - деп, дереу Семейдің
губернаторына хабар береді, екінші жағынан Жаяу мен оның інісі Уәлиді ұстауға қырға
бір топ полиция кісілерін шығарады. Жаяудың соңына түскен Павлодар мен Баянауланың
полициясы Жаяу мен оның інісі Уәлиді Баянаула жерінен іздеп таба алмайды. Жаяу
Қарқаралы, ҚУУ төңірегінде жүргенде оларды Семейден шыққан губернатордың өз
кісілері ұстайды. Олар Жаяудың қол аяғын кісендеп, Баянаулаға алып келе жатқанда, оны
көрген Жаяудың достары қатты толқып, полициямен соғысып, олардың қолынан Жаяуды
босатып алады. Бірақ жанжал үстіне олардың біреуі полиция бастығын ұрып, оның бетін
жаралайды, іс ушығып, қиындай түседі.
23
Ел аузында сақталған естелік бойынша, Жаяу
Мұсаны полиция қолынан босатып алған достары Шоқаманның Әбділдасы, Байдалының
Мұстафасы, Құдайберген Шөкенұлы. Бірақ Семей губернаторыныц Казанковке жазған
хатындағы сияқты бұлар полициямен соғыспаған. Олар тамаққа тойып, түнде ұйықтап
жатқан кезінде Жаяу Мұсаның аяқ-қолын кісенін босатып, сәйгүлік мықты аттарымен
інісі Уәли екеуін Омбыға қашырып жібереді. Архив деректері бойынша, іс насырға
айналған соң Жаяу Мұса Баян мен Қарқаралы төңірегінде тыныштықпен жүре алмай, енді
Ақмола - Атбасар жағына ауысып, 1875-1878 жылдар арасында «Қашқын болып» жүреді.
1941 жылы, Ұлытау Терісаққан өзеннің бойында болғанымда, ол жердің сексенге келген
қариялары Арыстан, Тұрсын, ақын Нияз Ожанов олардың он-он бес жастарында Жаяу
Мұсаның ол жердегі бағаналылар ортасында болып, тамаша ән салып жүргенін әңгіме етіп
отырады.
Алайда, Семейдің губернаторы (Полторацкий) Жаяуды ұстау мақсатымен Баянаула
аймағына үшінші рет полиция отрядын шығарады. Оның ішінде офицерлер, 30-40 қазақ
22
ГАО. Ф. 3, оп. 8, д. 12778.
23
ГАО, ф. з, оп. 8, 12778
62
сайдауыттары болады.
24
Олар Баянаула жерін көп уақыт сүзіп, Мұсаның ізін еш жерден
кездестіре алмайды. Ең соңында Дала уалаятының генерал-губернаторы Семей мен
Ақмола облысының халқына «боблық» жәйіп, «кімде-кім Жаяу Мұсаны көрсе қолма қол
ұстап оязға тапсырсын, не тұрған жерін айтсын» деп жарлық етеді. Бірақ Жаяу Мұсаның
тұрған жерін ешкім айтпайды. Ол екі үш жыл бойы қолға түспей, бір жерден екінші жерге
ауысып жүреді. Полиция кісілері оның Ақмола мен Омбы уездеріне жасырынып жүргенін
сырттан білсе де, нақтылы қай жерде жүргенін біле алмайды.
25
Жаяу Мұса осылай «қашқын» болып жүргенде патша үкіметінің жергілікті орындары
оның қорғансыз қалған ата-анасын, туысқандарын ойран-топыр қылып, олардың мал-
мүлкін талауға түсіреді. Мұсаға ең жақын деген сегіз үйді Семейдің губернаторы өзінің
ата қонысынан қуып, қыстың суық айларында Күлке-қаржас елін басқаратын Мұстафа
болыстың қарауына тапсырады. Бұл істердің аялғысы Мұстафа болысқа сенгендік, және
кейін Далба аталған болыстың бұл болысқа бірде кіріп, бірде бөлініп жүруінен болған.
Бірақ олардың қосылып бір болыс болғанына Жаяу Мұса бүтіндей қарсы болған. Оның
дәптерінде: «1864 жылы келдім бері, сонан соң қаржас еліне болдым телі» деп наразылық
білдіру – осы қарым-қатынастан туған.
Семей губернаторының Жаяу Мұсаның туысқандарын өз елінен бөліп Мұстафа болысқа
кірме етіп беруі – әдемі кек мақсатымен істелген.
Туысқандарының жәбірлік көргені бірнеше уақыт өткен соң Ұлытау даласына жүрген
Жаяу Мұсаға жетеді. Оған қапа болған Жаяу Мұса, басқа дәрмен болмаған соң, 1876
жылы, 10 мартта: Дала уәләятын басқаратын генерал-губернатор Казанковқа арыз жазып,
барлық жәбірлікті бастан аяқ суреттеп айтады.
26
Туысқандарын кім, қалай талағанын өз
көзімен көрмей, ұзақ жерде жатып естіген соң, нақты талаушыларды бастап келген ауыл
билеуші Жафек Көбеев – деген. Жафектің өзі, әрине, талауға қосылмаған болу керек, ол
тек жергілікті ресми қызметкер болғандықтан айғақ ретінде қатынасуы мүмкін: Өзінің
таланған туысқандарынан Жаяу Мұса арызында мына кісілерді көрсетеді:
Шекей Жымыров (Көкшенің інісі)
Саттыбай Шекеев
Бөке Доғалақов
Көке Шымыров (Қызылжардағы Көкшенің інісі)
Елеусіз Бекеев
Тайжан Төбетов
Байжан Төбетов
Қали Байжанов (Мәліктің әкесі)
Бұл арызда саяси әдіс қолданып, өзін хат білмейтін қараңғы қазақ етіп көрсеткісі келген
(«Хат білмейтін Мұса Байжанов үшін оның сұрауы бойынша Жұман Жабық ұлы қолым
қойдым»), Мұндай әдіс қолданудың негізі, ол кезде оқыған кісіден оқымаған қараңғы
кісіге босаңдау қарайтын. Бірақ Дала уалаятын басқаратын ұлықтар, оның ішінде
Семейдің әскери губернаторы Мұса Байжановтың «хат білмеймін» дегеніне нанбайды.
24
ГАО, Ф. 3, оп. 8, д. 12778.
25
Ф. 64, оп. Д. 4025, л. 47-47 об.
26
Дело о жалобе киргиза Муса Байжанова. ГАО, Ф. 3. оп. 8, д. 12778.
63
Оның генерал-губернаторта жазған анықтамасында «Байжановтың қазақша сауаттылығы
былай тұрсын, орысша жақсы біледі. Оның үстіне Жұман Жабяқов деген жоқ» дейді.
Жаяу Мұса ұшқыр ойдың адамы. Басқа елдің ортасында қаздай қалып әнін шырқап жүрсе
де көп уақыт «қашқын» болып жүруден қажиды. Соңғы жылдары ол тағы да Қызылжар
қаласына келіп Көкшенің үйінде жасырынып жатады. Бірақ оның «Омбы уезіне» келгені
полиция орындарына еміс-еміс біліне бастайды. Осы кезде Жаяу Мұса жасырынып
жүруін қойып, Омбыдағы әкімшілік орындарына өзі келіп кешірім сұрайды.
Жаяу Мұса Омбыға 1877 жылы, январь айының 30 күні келіп генерал губернатордың
кеңесін басқаратын Тычинскийге жолығады. Келіп – мен Мұса Байжановпын дегенде,
оның атын күн сайын қағаз бетінен жолықтыратын кеңес бастығы елең етіп, бірнеше
уақыт оның бетіне қарап, таң қалып отырып қалады. Содан кейін ол Мұсаның не істегенін
қайда болғанын, бұл кездесуді суреттейтін ол кезде журналист болса әрине, оның майын
тамызып жазған болар еді. Бірақ бұл жазу кеңесінің шала сауатты, тұрпайы, кібіртік
болып жүрген Жаяу Мұса әбден қажып, жетім-жесір қалған ата анасын ойлап, енді
соларды көргісі келіп, басынан кешірген оқиғасын тегіс жайып салады. Тычинскийдің
жазуынан алатын болсақ, ол бұрынғы арызынан бас тартып, олардың көбін «жалған
жазған едім» деп жалтарады. Бұл тегіне жазадан құтылу үшін қолданған әдіс болу керек.
Олай болмаса, арыздардың мазмұнында жалғыз айтқанның ешбір сілемі жоқ, оның
бәрінде шындықтың, болған әділетсіздіктің суреті ашық көрініп тұр. Және ол әділетсіз бен
жәбірліктің тарихы жалғыз ғана Жаяу Мұсаның арыздарында емес, халық ойында да
сақталған. Мұнда ескеретін тағы бір жағдай «Мұса айтты» деп, Тычинскийдің өзі жалған
жазу мүмкін. Ондай өтірік жазу ол кездегі қағазда екінің бірінде жолығып отырады. Жаяу
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сал, сері екеуі де өте ескі дәуірден сақталып келе жатқан халықтың тіршілігіне көп - бет 6

text:
Мұсаның «жалған жазған едім» деп айтуының таты бір дәлелі, бұл тексеруден кейін де
жәбірлік туралы арыздарды ол тіпті аз жазбаған.
Жаяу Мұса бұл келгенінде генерал-губернатор Казнаковтың қабылдауында болды ма, жоқ
па, ол арасын Тычинскийдің жазулары көрсетпейді. Казанков жақсы оқыған кісі болса да,
генерал-губернатордың
ішіндегі
аспандап
қарайтын
менменсіген
ұлығырағы
болғандықтан, Жаяу Мұса сияқты кісілерге рахымшылық көзбен қарауды білмеген болу
керек. Архивте сақталған қағаздар бойынша, ол 1877 жылдың соңында Семейдің әскері
губернаторына тапсыру беріп, Мұса Байжановтың ісін тексеру керек дейді. Осыған орай
сол жылы, 15 декабрьде, Семей облыстық басқармасының Мұсаның ісін қарауға арналған
мәжілісі болды. Бұл жылдары Семейдің губернаторы болып істейтін кісі Шоқанның
өсуіне көп бөгет жасаған «оның жазғандарының бәрі өтірік» деп айтушылардың бірі А.П.
Троценко еді. Шоқанға анадай істеп жүрген Троценкодан Жаяу Мұсаның рахым күтуі
мүмкін емес еді. Губернатордың шешімі соның өзі болып шығады. Семей облыстық
басқармасының мәжілісі былай деп қарар шығарады: «Мұса Байжановқа кешірім жасауға
болмайды. Ол полицияға қарсылық көрсетіп, көп тыныштық кетірген кісі. Сондықтан
Байжановты сотқа тартып оның жұмысын Павлодардың қылмыс істерін қарайтын сотқа
тапсыру керек» дейді.
27
Бірақ Мұсаны бұрынғыдай қудалап, оны абақтыға жабу керек деген деректер бұдан кейін
кездеспейді. Павлодар қаласында оның соты болды ма, жоқ па, ол арасы да белгісіз.
Мүмкін бұл документтер әзір көзге түспей бір архивтің түбінде жасырынып жатуы да
ғажап емес. Оны тауып жарыққа шығару келешектің ісі.
27
ГАО, Ф. 3, оп. 8, д. 12778.
64
Бұл жолығудан кейін Мұса бірнеше уақыт үлкен орындарда ізденумен жүреді. Генерал-
губернаторға, оның бас тілмашы Ешмұхаммед Абылайхановқа арыз беріп, бұл істен
құтқаруды сұрайды. Абылайхановқа қосымша жазған өтінішінде: «Абылайхан ұлы жанат
қылыңыз. Жолдасың мен қатын-балаңыздың қызығын көріңіз, өміріңіз ұзарып, дүниеңіз
арта берсін. Қамаған бәледен құтқарсаңыз ахрет пен дүниеңізді бірдей берсін. «Әмин»
дейді.
28
Бұл өтініштің жауабын Баянаула аймағына қарайтын Қарамола болысы арқылы
қайтаруды сұрайды.
Бұған қарағанда, сексенінші жылдарға қарсы бұрынғыдай Жаяу Мұсаның соңына түсу
болмаған, әкімшілік орындарының бұлай бәсеңдеу бір жағынан Жаяу Мұсаның өзінің
әдемі, сыпайы, майталман жүрісінен болса, екінші жағынан бұл жаман істен құтқаруға
оның достары да аз көмек көрсетпеген. 1924 жылы жолыққанда Жаяу Мұсаның өзінің
айтқаны «Сұлтанғазы мен Н.М. Ядринцев, Г.Н. Потанин болмағанда қазақ орыстары мені
тірі қалдырмайтын еді» - деді. Бұл сөзде үлкен шындық бар. Өйткені ол кездегі генерал-
губернатор Н.Г. Казнаков Н.М. Ядринцевті қатты силап, өзі кеткенше оны кеңесші етіп,
қазақ халқы туралы мәселелерді сол кісіге тапсырып отыратын. Г.Н. Потанин мен Н.М.
Ядринцевке жалғыз Жаяу Мұса емес, зарыққан қазақтардың көбі барып ақыл сұрап, көмек
алатын. Міне сондай жәрдемнің арқасында, басқа түскен тұманнан, (оның ішінде кісі
өлтірді деп көрсетуден,1878 жылғы Жаяу Мұса арылып, ухлеп бір дем алады. Ол туралы
сол жылғы дәптеріне былай жем жазған:
Жанмұхаммед Үншібайды қылды жала
Мұнысы болыстардың таққан пәле
Мағлұмды өлтірді деп қуса дағы
Құтқарды өтіріктен хақ тағала.
Көп заман халық мүддесін жоқтаймын деп өмір азабын шеккен Жаяу Мұса, қырық жастан
асқанша қатын-баланың қызығын көрмей, әбден зарығады. Басынан қара тұман ашыла
бастаған соң, 1878 жылы «қашқын» болып жүргенде танысқан Ақмоланың байы,
Құлыбайдың Сапар деген жас қызына үйленіп, 1879 жылы одан ұл тауып, атын Бөрібай
қояды. Орта жасқа таяп жүргенде туған бұл бала Жаяу Мұсаның рухын көтеріп, оны зор
қуанышқа келтіреді. Ол туғанда жаны сергек Жаяудың масайрауы сонша, оған арнап
«Мынажат Бөрібай хақында» - деп бүтін бір жыр шығарады. Бұл жырда не деген? «тарих
бір мың сегіз жүз жетпіс тоғызда еді, ақырап (қазан) жұлдызының 23-ші дүйсенбі күні
сәске кезінде Шаһінің жүзін көрдік. Бұрын перзентсіз қапы болып жүген едім, Шаһін ұлан
келген соң көңіл жадырап, дүние сайрап, түлен тартқандай болдық оның бірінші атын
Бөрібай деп қойдық». Жыр:
Ей Бөрібай - Бөрібай
Өмір берсін бір құдай
Рухы мәдет ол болсын
Орман менен Олжабай
Екінші аты Хан-Бөрі.
Ерлерге тисін назары
Бейсенбі күннен беріде
Ашылды Мысыр базары
Үшінші ісмі Бөрі-Хан,
Бахытты өткей хақ жазған
28
Ф. 64, oп. I, д. 4025, л. 51
65
Бәледен сені аман қып
Сақтай көрсін тағдырым.
Ей Бөрібай – Бөрібай
Өмір берсін бір құдай
Рухы мәдет ол болсын
Орман менен Олжабай
Бірақ, бір аянышты жері Мұсаның жақсы көрген баласы тірі жүрмейді, XIX ғ. аяғында
Зікен деген баласымен екеуі шешек ауруынан қайтыс болады. 1879 жыл келді, Шаһін 41
де түске кірді. 27 ақпан, одан әрі: жұма күні, ақтұйғын қойныма келіп кірді. Сонан соң 249
күн болды білем. «Қазанның 23-де туды балам»
Бөрібай атын қоюды Жаяу Мұса жапан түзде бөріге кездесіп, соның орайында қойылды -
дейді. Сүйіндік Олжабай аталықтың ұрпақтары есіне сақталған аңыз бойынша жапан
түзде не зарыққанда бәрі көрінсе – ол жәй бөрі емес, ер Олжабайдың әруағы деп саналады.
Олжекең өлерінде жақсы көрген ұрпағына зарыққанда бөрі болып көрінемін деп өзі
айтқан дейді аңыз. Бөрі сол аңыз бойынша қойылды дейді. Бұл аңыз Мұсаның «Олжабай»
деген поэмасында толық берілген. Онда былай деген: Ақтабан шұбырынды кезінде 13
жасар баланың басына заман ахыр түсіп, Шу бойын өрлеп «қазық» деген жерге келсе, бір
топ қасқыр жарылып, батырға бір қарап жөніне кетеді. Түні бойы ұйықтамай түсі қашқан
жас ұғлан күндіз бір үйге келсе, онда бір сәуегей кемпір бар екен, ол ұланның түсіне
қарап, оған түсінде біреу аян бергенін айтады.
Аңшылар сенің бағың
Қылыш, найза, темірден болар тағың
Дүйсенбі түн қамады алты бөрі,
Ол көрінген дәл өзіңнің әруағың
Алты бөрі тор басты қанат жайып,
Бесеуінен бір көкжал кетті айрылып,
Күн тигізбей бесеуі басқа үйрілді
Одан артық болама таңғажайып
Төрт-бес ата өткен соң көкжал бөрі қайтып ұрпағына келеді, тағы да күншығыстағы
жауыны қанатын жаяды.
Жаяу Мұса «менің баламда тәңірім қалап осындай болса» - деп атын Бөрі қояды.
Жапан түзде өзі көрген бөрі туралы дәптеріне былай жазған: 1879 жылы күз күні. Ақмола
түбіндегі қайыны Құлыбайдың үйінде бірнеше күн қонақтап жатқан соң, баласы туар
кезде үйіне жетуге асығады. Ол кездегі қыстауы жоғарыда айтқандай Шідерті өзенінің
бойындағы Қабанбай шатында болатын. Жаяу Мұса інісі Іскендірмен тағы Оспан қожа
мен октябрьдың 21 күні өлеңдегі елден түн қатып шығып, Қабанбайдағы қыстауына
жетуге ұмтылады.
Намазшам Өлеңтіде оқи салып
Түн қатып Шідертіге жүрдік тығыз
Түн қаттық дүйсенбіге қараған кеш
Қараңғы жол жазылып қылдың еңіс
«Адастық» деп құдая деген халде
Бұлт жарып, ай туып болды елес
Сол күні жолдасымның қожа Ғосман
Іскендір інім менен ат жарысқан
66
Қарсы деген бір тауда қылып намаз
Доғадан басқа оқылып болды құптан
Тұпа-тура намаз ішінде келді бөрі
Жәй тұрады ол шоңқайып қылмай қастан.
Бөрінің бұлай келіп тұрғанын Оспан мен Іскендір ырым етіп, туатын баланың атын
Бөрібай деп қою керек - дейді.
29
Мұнда айтылып отырған Өлеңті, Шідерті, Баянаула
аймағына қараған белгілі өзендер. Шідерті өзенінің бойы мен бүгінде Ертіс-Қарағанда
каналы жүріп жатыр. Қарсы тауы Өлеңті мен Шідерті өзенінің арасында тұратын биік
төскей, жаз салқын болатын. ІІІүйгін жайлау (қарсының қара құдығы). Қыс күні ол жер
елсіз, жапан түзге айналып бос тұрады. Жаяу Мұса айтқан ол Жекең ұрпағының тарихи
мекенінің бірі осы ара.
Жаяу Мұсаның дәптері бойынша, 1879 жыл Мұса үшін өте қуанышты жыл болса да,
екінші жағынан үлкен апатқа ұшыратқан ауыр жыл болған. Бұл жыл халықтың малы
жұттан ақсүйек болып қырылған, атақты «қоян жылы» болып аталады. Жаяу Мұса
дәптерінде бұл апаттың болуын халықтың мінез-құлқы бұзылуынан өтірік пен өсектің,
ұрлықтың көбеюін соларды көрсін деп тәңірінің жіберген апаты деп анықтайды.
Ноябрьдің өзінде жылқы бітті,
Көрсетіп азғандарға құдіретті.
Ұрлық, өтірік, ант, жанжал малға тиіп
Аз етті кесір басып көп дәулетті.
30
Алайда, өмірдің ауыртпалығын көп көрген ардақты, ару кісі болашаққа зор үміт пен
қарайды, «Жаралы байыр, жас өсер» деген халық кемеңгерлік ойын есінен шығармайды.
Бір мың сегіз жүз болды сексен
Жаңа жыл туды міне құдіретпен,
Қайырын өткен жылдың маған беріп
Бақ, дәулетті несіп етсін өз еркімен
Өткен жылда құдайдан үміттімін –
Берер деп кеткен малдың бір қайырын.
Бірақ Жаяу Мұса үшін жаңа жыл тыныш басталмайды. Январьдың 4 күні ару адам ояздан
шақыру қағаз алып, тағы да қатты сескенеді.
Басталды январьда бұрынға сөз
Ояз шақырып жол жабдығы болды ғой тез.
31
Бұған қарағанда 1880 жылдар басында ояздың шақыруы мен Жаяу Мұса Павлодарға
келеді. Оны не үшін шақырғаны дәптерде айтылса да («бұрынғы сөз») архивте ол туралы
ешбір дерек бүгінше кездескен емес. Жалпы айтқанда Жаяудың 1880-1881 жылдарда не
болғаны белгісіз, оны Павлодарға соттады ма, абақтыға отырғызды ма, ол әлі де болса бір
түкпір де тығылып жатыр, болмаса 1918 жылдары Павлодар архиві мен бірге жанып
29
Қазан университетінің кітапханасы. 1888, л. 15 об.
30
Қазан университетінің кітапханасы. 1888, л. 15 об.
31
Қазан университетінің кітапханасы. 1888, л. 15 об.
67
кетуіде мүмкін. Олай болса Жаяу Мұсаның ең тамаша өмірінің бір бөлігі мүлде белгісіз
болып қала береді. Оның ескі жұмысын жаңадан қолға алғанда көрсететін жоғарыда
келтірген дәптердегі екі жүз сөз, не халықтың ойында сақталған естеліктер.
Дегенмен, Дала уалаятын басқарушы генерал-губернатор Г.А. Колпаковский кезінде
(1882-1894 жж.) Жаяу Мұса артық қысымшылық көрмей, еркін жүргені байқалады. Басқа
залым генерал-губернаторларға қарағанда, Колпаковский сөзінің бұрыннан жақсы білетін
қазақ халқына адамшылық көзімен қарап, оларды қанды, ауыз обырлардың талауында
қалдырмауға көбірек ой бөледі. Колпаковский Шоқанды жақсы көрген оның жақын
ашыналарының бірі еді. Шоқан тірі күнінде егер Дала уалаятын басқаруға Г. А.
Колпаковский oтырca, онда әділетте болар еді. Дюгамель, Кросриус, Кури,
Нестеровтармен бірге ол қазақ бұқарасын қанамаса еді – деп үміттенген. Колпаковский
Дала уалаятының генерал-губернаторы болып келгенде, Жаяу Мұса да осы үмітте болады.
Осы оймен елегізген Жаяу Мұса «қашқын» болған кезіндегі жасқаншақты қойып, тағы да
жаңа күшпен, ел қанаушы ояздармен арамза болыстардың соңына түсіп, олардың
сойқанды қылықтарын арыз арқылы әшкерелеп, Колпаковскийге ауық-ауық жеткізіп
отыруды өзіне міндет етіп қояды. Оязбен, болыстар мен ұстауда Жаяу Мұса отыздан аса
арыз жазған, олардың негізін Колпаковский тұсында жазған. Арызды кейде өз атынан
ашық жазса, кейде саяси әдіс қолданып, өзіне жақын кісілердің атынан, кедей-
нашарлардың атынан жазады. Кейде аноним (тұйық) түрде белгісі біреулердің атынан қой
салады. Жаяу Мұсаны Машһүр-Жүсіп Көпеев пен Қысқабастың Жүнісі мен, Жиен
Құсайынмен, тағы басқалармен бірігіп жазған арызы да архивте кездесіп отырады.
Мәселен бір арызды Мәшһүрдің қолы мен жаздырып, оған біреуі атын (Жүсіп), біреуі
фамилиясын кояды. Жаяу Мұсаның арыздарында көтерген мәселелері бұрынғыша бір
ғана халық бұқарасының мүддесі оларды оязбен болыстардың жәбірлеп, аяқ астында
таптауын әшкерелеу, момын шаруалардың жерін, мүлкін зорлық пен тартып алып, ел
талайтын обырлығын, тойымсыз парақорлығын айтып жеткізу, әділет туралы айтатын кісі
болса, оны аяусыз жаншып тірідей жерге тығатынын көрсету.
Колпаковский кезінде Жаяу Мұсаның аянбай ұстасқан әсіресе Павлодар уезін басқаратын
ұлықтар – Фарафонтов, Достовалов, олармен бірігіп елді аямай қанатан Баянаула
дуанының төрт баласы олардың ішінде өзінің соңынан түскен Нұрым Теміров, Құсайын
Боштаев, Мұстафа Шорманов. Бұлар туралы бірінші арызын Колпаковский Дала
уәләятының генерал-губернаторы болып отырысымен, 1882 жылы құпия түрде,
кедейлердің атынан жазған. Арыздың толық аты мына түрде: «Сібірдің ғайри күллі қазақ-
қырғыздардың генерал-губернаторы Колпаковский хазретлеріне, Ақпеттің елінің ғарып,
кедей нашар адамдарының атынан көп-көп жылау арыз»,
32
арызға өз атын қоймай,
"Құпиялық" пен деген. Олай көрсетуін баяндағанда: «тақсыр, арызға ат жазуға болмайды,
егер ат жазылса Боштаев бізді дүние жүзіне тірі қоймайды».
33
Бұл арызында Құсайын мен
Нұрымның бірігіп атақты әнші Мұстафаның әкесі Бүркітбайды, Мұстафаның өзін
қастандықпен өлтіріп, оның орнына Құсайынның болыс болғанын айтады; екі мың үйді
қан қақсатып, оларды зорлықпен талағанын айта келіп: тақсыр «1879 жылғы қоян
жылынан Құсайын Боштай ұлының зорлық талағаны артығырақ болды... Сарт Темір
ұлының халыққа қасастық жасағанын, әр түрлі өтірік жала жауып, нашарларға көп зиян
келтіргенін айтып жеткізуге болмайды".
32
Ф. 64, oп. I, д. 4025, л. 48-52 об.
33
Ф. 64, oп. I, д. 4025
68
Жаяу Мұсаның ата-бабаларының туып-өскен жері бұрын Айдабол (Ақпеттау) болысы
болатын. Сондықтан ол өзінің алғашқы жаз кезін көбінесе осы болысты көп заман билеген
Хусаин Боштайұлының қарамағында, онымен ұстасумен өткізеді. Ол ұстасудың көзге
тұнжырауы өз атынан не басқа кісілердің атынан жазған арыздардан ашық сипатталады.
Солардың бірі «Заявления Мусы Байжанова с жалобой не притеснение его волостным
управителем Х.Буштаевым».
34
Бұл жұмысқа Жаяу Мұсаның бірнеше арыздары тіркелген,
олардың ішіндегі ең көлемдісі, ең жанға тиері Нұрым мен Құсайынның үстінен жаңаша
жазған құпия арызы,
35
одан өзге арыздарын Жаяу Мұса әртүрлі жалған атпен, не белгісіз
адамдардың атынан жазған. Мәселен, Степной генерал-губернатор хазретіне Павлодар
уезінің, Ақпеттау елінің адамы Қопырбай Сат ұлынан көз жасыммен арыз наме»
36
:
«Жалоба киргиз Акпетовской волости, Павлодарского уезде, Ингаева и др. на притеснения
их управителем Буштаевым в землепользовании»
37
, «болыстардың қылмысы»
38
;
«Ақпеттау еліне қараған қазақтардың Құсайын болыстың үстінен жазған шағымдары»
39
т.б. Мұсаның қатты ерлік көрсетіп ұстасқан кісілері, Нұрым мен Құсайынға күш беріп,
олармен жемтіктес болған әсіресе Павлодар уезін басқарған Фарафонтов пен Достовалов
болады. Олардың, үстінен жазған арыздарында саяси әдіс пен өз атын көрсетпей
жалтарады. Кедейлердің атынан, не Баянаула аймағында болмаған жалған кісілердің
атынан жазады: Садуақас Мұхтаров, Әбдісатар Шоқыбаев, Жүсіп Байжанов, Ахмет
Әлдебеков. Көп арызын жалтарып, басқа болыстардың кісілері атынан жазады. Сондай
жарқын арыздардың бірі Жүсіп Байжанов болып жазылған арыз. Бұл арызды Мәшһүр-
Жүсіп Көпеевпен бірігіп, бірі атын, бірі фамилиясын қойып, Мәшһүрдің қолымен не оның
шәкірттерінің біреуінің қолымен жазғаны байқалады. Арыздың мазмұны Павлодар уезін
басқарушы Достоваловтың сойқанды, бұзақы істерін, ел талағыштығын көрсету. Жұмыс
былай деп аталады: «Жалоба киргиза Чакчанской волости Байжанова Джусуфа на
Павлодарского уездного начальника об избиении последним киргиз.
40
Бұл жұмыс ішіндегі
бір арыз былай деп көрсетілген: «Дала уалаятының билеуші генерал-губернатор
хазретлеріне далба елінің күллі бұқара қазақтарынан жылау наме». Уез басқарушының
сойқанды қылықтарын Жаяу Мұса бұл арызда аса төндіре суреттеген: «Мал-ақша алудың
шегі жоқ. Біреу (шағым айтып) сөйлегісі келсе қамшы ала жүгіреді. Сайлауда ешкімнің
аузын аштырмай, қамшысын білеп, көзін алартады. Егер бұл оязной бір-екі жыл тұрса
халық арасында жалақорлық көбейіп, малы азайып бітер. Бұрынғы хандар заманындағы
таяқ жеуді, зорлықты жаңадан көрдік. Дала халқының бастығы деген атыңыз бар. Рахым
назарыңызды салмасаңыз біздің халымыз нашар. Жусуф Байжанұлы қолым қойдым. 1892
жылында 17 октябрьде»
41
. Тап осы сияқты арыздың бірі тағы да Шақшан болысының
Ахмет Адильбеков атынан жазылған. Мұнда да Достоваловтың сойқанды ел талағыштығы
34
Ф.64. №4. оп.І, д , Д.4025, л.38-39, 40-41 об. 42-43.
35
Ф.64. №4. оп.І, д , Д.4025, л. 50, 51-52. об.
36
.64, оп.1, д.2138, л.23-28 об Ф
37
Ф.64, оп.1. д.572
38
Ф.64, оп.1, д.2475; ф.64, оп.1, д.2595
39
Ф.64, оп.1, д.2258
40
Ф.64, оп.1, д.5426
41
Ф. 64, оп.1, 5426, л. 7-7 об.
69
жақсы көрсетілген.
42
Олармен үндес келетін Жаяу Мұсаның көп арыздарының бір тобы
«Жалоба киргиза Павлодарского уезда Абдисатара Шокубаева на незаконные действия по
службе крестьянского начальника Плотникова».
43
Бұл жұмыстағы көп шу көтерген арыз «Садуақас Мұхтаров» болып жазылған. Семейдің
әскери губернаторы Мұхтаровтың кім екенін білу үшін Баянаула аймағының болыстарына
тапсырма бергенде, ондай кісіні ешбір болыстан кездестіріп болмайды. Сондықтан, Семей
губернаторының жоғары орына түсірген ұсынысында: «Киргиза Садвакаса Мухтарова в
Павлодарском уезде нет и что поданное прошение является анонимным доносом. Почему
оставить таковое без последствий».
44
Жаяу Мұсаның ұлықтарды қатты үрпиткен арыздарының бірі, парақор уез басқарушылар
мен обыр болыстардың, үстінен берген арызы. Ол арызды Жаяу Мұса Айдабол
болысының кедейлерінің атынан генерал-губернатор Казнаков жаңа келіп отырғанда, 1875
жылы, орыс тілінде береді. «Дело по доносу от бедных киргиз Айдабульской волости
Павлодарского уезде на взяточничество местных волостных должностных лиц, а также
уездного начальника на притеснения от них».
45
Бұл жұмысты Жаяу Мұсаның қолымен
жазылған бірнеше арыздар бар. Онда Жаяудың әшкерелегені ең алдымен ояз басқарушы
Фарафонтов, оның ымдас досы Нұрым Теміров болмаса Саудагеров. Арызда өз атын
көрсетпей оны кедейлермен бүркеген. Семей әскери губернаторының Казнаковке түсірген
анықтамасында: бұл «Айдабол болысының кедейлері деп берген тұйық арызды жазған
кедейлер емес, оны жазушы полицияға қарсылық көрсетіп, қылмысты болып жүрген Мұса
Байжанов» дейді. Сөйтіп әділет пен шындық болмаған заманда да, Жаяу Мұсаның
зұлымдық пен жауыздық туралы халық бұқарасының кедейлердің атынан берген көп
арыздарына патша үкіметінің ұлықтары ешбір мән бермейді, ол жапан түзде зарыққан
кісінің мұңды үні болып қала береді.
Мықты болыстарға қарсы ешбір күш таба алмаған Жаяу Мұса ұстасудың енді екінші
түріне ауысады. Тағы да заң жолымен қуып, мықты болыстардан момын елді бөліп алып,
жеке болыс жасау жолына түседі. Оның ең алдымен өзі қарайтын Ақпеттау болысынан
бастап, одан бауыр қанжығалы елін бөліп, жеке болыс жасау жолын іздейді. Бұдан
бастаудың себебі, «Қашқындықтан» босанып еліне келген соң Жаяу Мұса Құсайын
болыспен жақын отыруды жаратпайды. Қанжығалы еліндегі мықты нағашылары
Күленбай аулына келіп паналап, осы жерде «Сүйек жаңғырту» жолымен інісі Мұстафаны
үйлендіреді. Мұнда жүргізген түбегейлі ісі нағашыларын тағы басқа Ажыбай-қанжығалы
елін Құсайын болысқа қарсы өлеңмен сөзбен үгіттеп, Ақпеттеудан бөлініп, жеке, Шақшан
болысын болуға шақырады. Жаяу Мұсаның жалынды сөздері Құсайын болыстан не
заманының жәбірлік көріп жүрген Қанжығалы еліне қатты ұнап, олардың жүрегіндегі
көптен бергі дертін қозғағандай болады. Шақшан елінің кісілері бір күндері жиналып
бөлінудің жобасын құрып, арыздар жазып, оның соңына түсетін өкілдер сайлады. Және
бұл арыздың көбін жазған тағы да Жаяу Мұсаның өзі болып шығады (Дело по прошению
42
Ф.64, оп.1, д.5380.
43
Ф.64, оп.1, д.2525.
44
Ф. 64. оп.1, д.2525, л.4., 6-6 об.
45
ГАО, ф.З, оп.8, д.12769
70
доверенных от общества 1060 кибитковладельцев Акпетовской волости Павлодарского
уезда Семипалатинской области в разделении названий волости. 1883-1884 гг».
46
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сал, сері екеуі де өте ескі дәуірден сақталып келе жатқан халықтың тіршілігіне көп - бет 7

text:
Қанжығалы елінің жобасына Құсайынға наразы болған өзге кісілер де қосылады. Олардың
ішінде «Сары» деп аталатын рудың басшылары Нөгербек Шабақұлы, Омбыдағы оқыған
Қасқабастың Жүнісі, Тілеген Қосарбайұлы, Қара Баубекұлы, Өскенбай Жолдыбайұлы,
Мұхамеджан Секербайұлы
47
, айтқан кісілердің ішінде Құсайынның өзімен аталас жақын
кісілері де бар. Бірақ олар Құсайынның халықты аяусыз ұстағанына қарсы болып, одан
бөлінгенін зор бақыт деп біледі. Жаяу Мұсамен бірігіп Құсайынмен қатты ұстасқан кісінің
бірі әсіресе Шабақұлы Нөгербек, оның Құсайынмен ұстасқаны бірнеше жұмыстарда
кездеседі.
48
Бұлардың бәрі Құсайынның жауыздығын, оның жемқор ел талағыштығын
ашық фактілермен суреттеп, Шақшан болысының одан бөлінуінің керектігін жеткізе
дәлелдеген. Ол фактілер әсіресе Жаяу Мұсаның арызында төндіре айтылған.
49
Патша
өкіметінің орындары алғашында бұл арыздарға мән бермей, Құсайынды қорғауға алып,
оның үстінен арыз берген Мұса Байжановты сотқа тарту керек деп шешім шығарады.
50
Бірақ көп халық тегеурін көрсеткен соң оны елеусіз қалдыра алмай, ең соңында 1883
жылы Ақпеттауды екі болысқа бөледі: бірінші Ақпеттау болысы бұрынғыша өз атымен
қалуды екінші одан бөлініп жаңадан Шақшан болысы ұйымдасып, Қарасар бекетінен
Ақкөлге дейін оның жері болып саналады.
51
Бұны көрген Жаяу Мұса жұлдызы жанып,
қуанышы қойнына сыймайды. Бір-екі жыл Шақшан елінде нағашылардың қолында ән
салып жүріп оларын қуантады.Одан кейін өзінің ескі жауы түбегейлі Мұстафа болысының
қарамағында жүрген Далба елін түбегейлі боліп, жеке болыс істеудің соңына түседі. Бұл
туралы кең бір арыз жазып, оны бірнеше кісі тобына бөліп көбейтеді. Бірінші арызды
халық өкілі болып сайланған Әшім Шонтайұлы мен Офан Тәттібайұлының атынан
жазады, екінші арызды Жұмабек Дүйсенбіұлы мен Тастан Бердібекұлының атынан
жазады. Бұл арыздардың тексті бірақ түрлі, оның негізгі нұсқасы Жаяудың өз қолымен,
оның стилімен жазылған Колпаковский атына жазылған бұл арызда не деген? «Ұлұғ ағзам
атты Сібір уалаятында әкім етуші генерал-губернатор хазретіне қазақ Далба елінің
Жұмабек Дүйсенбі ұлынан, Тастан Бердібек ұғлынан арыз наме. Өткен 1877 жылы жер
атрабымызбен Қаржас руынан шығып, жер пайдамыз үшін Далба еліне қосылып, көп
тыныштық көрген едік, өйткені бұрын Шорман ұғланларынден көп күшлік хорлық көрген
едік. Мал жанымызға ие болмаған едік. Шорман ұғландары бізді жер атырабымызбен
Далба елінен шығарып аламыз деген ниетін біліп, Далба елі 1880-жылында орталарынан
екі өкіл сайлап, Семейдің губернаторға арыз берген еді. Әскери губернатор Далба елінен,
бір үй Баянаул (Қаржас) еліне шықпасын, және бір үй қосылмасын деп жарлық берген еді.
Шорман ұғланлары әскери губернатор жарлығына тоқтау қылмай, 1882 жылында Далба
елін бөліп аламын деген соң біліп, генерал-губернаторға Әшім Шонтай ұғлы бірлан Офан
Таттыбай ұғлына өкілдік етіп, арыз берген едік «ол өкілдерге тапсырған арыздың мазмұны
46
Ф.64, оп.1, д.4025
47
Ф.64, оп.1, д. 4025, лл. 93-122
48
Ф. 64, оп.1, д.4125, лл. 93-94 об. Дело по жалобе киргиза Акпетовской волости Нугурбека
Чабакова. ф.64, оп.1, д.2258).
49
Ф.64, оп.1, д. 4025, лл.1-25, 38-39, 40-41, 48-52, 70-
83.
50
Ф.64, оп.1, д. 4025, лл. 145-147 об, 149, 151.
51
Ф. 64, оп.1, д.4025, л.46-46 об.
71
мына түрде: «Біздер Баянауыл кейін (Ақкелін) еліне қосылуға разы емеспін. Себебі сол
кім, жеріміз дөңгелек баршамыз. Далба деген жердеміз. Ол баршамыздың күзеу, қыстау,
жайлаумыз бәрі бірге, тыныш едік. Бұл тұрғыда біздің ойлайтынымыз жер бұзылмаса
екен, егер жер шегі бұзылса жер хақында өмір бойы жанжал көбейіп, халық
тынышсыздықта болмақ. «Әр болыстық өзіне тиісті жер туралы, оған мықты болыстар қол
сұқпаса деп тілек еткен бұл арыздардың мазмұнын бұзып генерал-губернатордың кеңсесі
оған басқа түрлі ат берген «Прошение доверенных от 1008 кибитковладельцев
Далбинский волости киргизов О. Таттыбаева и А.Чонтаева о не причислении киргиза
Мусы в их волость (1883-1885).
52
Демек, Жаяу Мұсаның, Далба елінің жеріне басқа
болыстар қол сұқпаса екен деп жазған өтініштерінің орнына Далба еліне Мұсаны кіргізбеу
керек» деген іске айналдырған. Кеңсе бұлған бұл атқа оның ішіндегі мазмұны бүтіндей
қарсы. Бұдан көрінетін шындық, патша үкіметінің жергілікті ұлықтары Жаяу Мұсаға өте
сенімсіздік пен залымдық көзбен қараған. Бұл әсіресе Семейдің әскери губернаторының
Колпаковскийді нандыру үшін 10 декабрьде 1883 жылғы жазған баяндамасында ашық
көрінеді. «Изложение о прошении киргиза Мусы Байжанова, поданом вашему
нысокопревосходительству в октябре 1883 г. донос не заслуживает никакаго вероятия, т.к.
Байжанов неодобрительного поведения заключается по многим неблаговидным делам,
возбужденным против него в волости (1884). Семей әскери губернаторының Жаяуға
жапсырған сондай «қылмысының» бірі оны полицияға қарсылық істеді деп көрсету. Бірақ
Семей губернаторы ояздың елдегі болыстардың тіліне еріп Жаяуды қанша қудаласуда
Колпаковский кезінде оған ешнәрсе істей алмаған. Қайта Жаяу Мұса ол кездегі қырда
жүргізілген саясатты жақсы түсініп Колпаковскийдің либералдың бағытымен пайдаланып,
ояз бастығын, кейбір болыстарды өзінің ашық арыздарымен әлсіретіп отырған. Оның
генерал-губернатордың атына ақылмен, үлкен әдіс пен төндіре жазған арыздары жәй
қалмаған, сол кездегі Павлодар уезінде сойқандылық істеген Фарафоновты,
Доставоловты, Нұрым Теміровты орындарынан алып, оларды басқа кісімен өзгертуге
бейімдеген. Жаяу Мұсаның өткір арыздары елдегі ата мұрасын қуалап болыс болған
кісілерге де оңай тимеген. Олардың да көп заманғы мықты іргесін шайқап, өздеріне көп
сенімсіздік туғызған. Соның бірі Нұрым Теміров пен Құсайын. Либерал-демократтың
негізде жұмыс жүргізген генерал-губернатор Колпаковский қазақ ауылында тыныштық
орнату мақсаты мен Құсайын болысты орнынан алып, оны сотқа тартуға бұйырады. Дело
по прошению А.Х. Бочтаева об отмене высылки отца Хусаина Бочтаева.
53
Құсайын бұдан
кейін көп заман, Колпаковский кеткенше, болыс бола алмай оның орнына кезекпен басқа
кісілер отыратын болады. Мұхаметжан Секербаев, Мәукей Темірболатов, А. Жүндібаев
онымен қатар, Жаяу Мұса Шақшан мен Далба елін олардың таптауынан босатып өз
алдына жеке болыс болудың жолын табады. Далба елі түбегейлі жеке болыс болған соң,
өзгеге қарағанда да, мұнда демократиялық бағыт басымырақ болады. Мұның болыстарын
патша ұлықтарының өздері қудаламаса,
54
олар өз қол астындағы кісілерді қудалап,
тынышын кетірмеген. Сондықтан, XIX ғасырдың сексенінші жылдардың соңынан кейін,
Жаяу Мұса осы Далбадағы Қарағайлы бұлақ деген жерге келіп орналасып, өмірінің екінші
жарымын осында, Ақшоқы деген қыстауында өткізеді.
52
Ф. 64, oп. I, д. 4004
53
Ф.64, оп.1, д.2302.
54
Дело о выселении в административном порядке в Акмолинскую область киргиза
Муслима Елевова, ф.64, оп.1, д. 2633
72
Біз бұған дейін Жаяу Мұса атының халық алдында ең алғаш ардақталуға себеп болған,
оның жас кезіндегі қоғам қайраткерлік ісіне тоқталып, оның ол кезеңдерін жарқын
сипаттайтын көптеген архив деректерін келтірдік.
Жаяу Мұсаның қартайған шағындағы өмірін әдемі, ашық көрсететін оның дәптерлері,
бала күндегі өз көргендеріміз және оның көп туысқан достарының есінде сақталған
әсерлер.
Бұлардың тобын қосып барласақ, XIX ғасырдың соңында Жаяу Мұса қауым тіршілігінен
әбден қажып, бұрынғы тасыған жалынды жүрегі бірте-бірте суи бастағаны байқалады.
XIX ғ. соңғы 25 жылында ол жыл сайын кемінен бір өтініш жазып, халық мүддесін патша
үкіметінің жоғарғы орындарына жеткізіп отырса, 1900 жылдан былай қарай ол ресми
түрде бір ауыз сөз жазбаған, Жаяу Мұса жазды деген арыз, не өтініштер бұдан былай еш
архивте кездеспейді.
Саясат-әлеуметтік істен қажып шаршаған Жаяу Мұса, енді көбінесе ойға, музыкаға
беріліп, бұрынғыша өзінің шығарған өлеңдерін, халық фольклорының үлгілерін, музейге
керек болған сирек жолығатын нәрселерді жинап жібереді. Сондай сирек нәрсенің бірі
Олжабай батырдың «бүкір қылышы, оның сауыты, шарайна белдігі». Бұл айтқан нәрселер
1900-жылдарға дейін біздің бабамыз Олжекеңнің кенже немересі Дулат ұлы Марғұланның
қолында сақталып келген. Жаяу Мұса ол нәрселерді қоярда қоймай жүріп, сұрап алып,
Омбының география қоғамының музейіне апарып тапсырады. Ол қазір сонда сақтаулы
тұр. Бірақ одан қымбаттырақ нәрселерді бабамыз Мұсаға бермеген. Оның бірі Олжекеңнің
бір жарым метрлік «Сарала туы», аспаннан түскен жауын шақыратын жайтас», XVIII ғ.
жазылған әр қайсы екі-үш метрлік төрт үлкен сауаттар. Мен бала күнімде, ауылда оқып
жүргенде, бұларды әуес қылып, күн сайын қарап отырған күндерім болды. Сауаттар
терліктей қалың сары қағазға бадырайтып жазған, бұрыштарында, соңында қызыл
бояумен түсірген өрнек жазулар бар. Араб пен орыс харпын жақсы білетін кезім, бірақ
былай қарап олай қарап, ешбір қарпын шығарып, оқи алмайтынмын. Кейін байқасам, ескі
ұйғыр харпымен жазылған құба қалмақ хандарының сауаты екен. Бір өкінішті жері, бұл
тарихи ескерткіштерді шешемді ренжітіп ала алмай, Ленинградта оқуда жүргенде шешем
қайтыс болып (9-10) айтқан нәрселер сол кісімен бірге жоқ болды. Олармен байланысты
есте қалған нәрселер емшегі іскен жас әйелдер «жай тасты» қыздырып төсіне басқанда
ісіктері қайтты - деп жүретін, босанған әйелдер қиындық көргенде, туды сұрап апарып
бетін желпіндіріп отырғанын талай көрдім.
Алыстағы ауыздар ту шетінен қиып беруді сұрап келудің көп болуынан оның бір шеті
мүлде ойылып тұратын. Бұл нәрселерді тегісімен Жаяуға бергенде, олар осы күнге дейін
Омбы музейінде сақталып тұратын еді.
Жаяу Мұса өзінің Қазан дәптерінде музейге тапсырған «Бүкір қылыш»-тың тарихты
өлеңмен жазып, оның қайдан шыққанын суреттейді. Бұл қылыш дейді - 707 жылы (1329)
Қабыл қаласында жасалған, бері кел ол Әмір-Темірдің қолында болып ол оны киелі қару
деп Қожа-Ахмет Иассауидің мешітіне берген Жоңғар шабуылына дейін, қылыш сонда
сақталып тұрады. Ақтабан-шұбырынды кезінде ер Олжабай Жоңғар әскерін Түркістан
қаласынан қуып шыққанда, Самеке хан қылышты Олжабайға сыйға тартқан дейді.
55
Жаяу
Мұсаның Қазан дәптеріндегі негізгі еңбегі «Ер Олжабай» деген оның көлемді поэмасы.
55
Қазан дәптері. №1288, 17-18-33 беттері
73
Бұл дәптер тегісімен Олжабайдаң Едіге бидің, Абылайдың жоңғарға қарсы жорығына
арналған.
56
Жаяу Мұсаның бұл кезде ой ісімен шұғылданғанын көрсететін жазулардың бірі, оның
қазақ шежіресіне көңіл бөлуі, оның кейбір үзіктерін өзінің дәптерлеріне жазып отыруы.
57
Орта жүз шежіресіне тоқталып, қара-кесек пен тобықтының қалай шыққанын өзге
жазушылардан басқа түрде сипаттайды.
58
Жаяу Мұсаның көп ой бөлген мәселесінің бірі
ежелгі дәуірдегі қазақ календары, жыл аттары (он екі жұлдыз), оның қазақ тіршілігімен
байланысты кезеңдері. Бұл ойларын Мұса «Жұлдыз» деген өлеңінде суреттеген. Жырдың
басталуы былай:
Күз басы ол сентябрь
Болмаса бұлттан бір тамыр
Алты айға созар барлығын
Жақсылық шаруаға өзің бер.
(Омбы география қоғамының кітапханасы, Жаяу Мұса қолжазбалары).
Жаяу Мұсаның дәптері бойынша, аспандағы жұлдыз, ай туралы ол ауылдағы молдалармен
айтысқа түсіп, жаратылыста болатын заңдылықтарды ғылым тұрғысынан түсіндірмекші
болады. Қазақта «ақпа жұлдыз» деген бір ұғым бар. «Түнде төбеден жұлдыз ағып өтсе,
қазақтар оны екі түрлі жориды: бірі-бір адам дүниеден көшті, жұлдызы ағып жерге түсті
деп беттерін сипайды; екінші жағы тұрғы көк қақпасы ашылды» деп осы кезде аспанға
қарап қол жайса тілегі қабыл болады дейді. Қазақтар жұлдызды балалар ойнайтын
жарқырауық кішкене асыл тас тәрізді көреді, оның тек алыстағаны кіші көрінетінін
білмейді. Жұлдыз үлкен зат, егер сол қалпымен ол жерге түсетін болса, жерді ойран-
топыр қылып, талқанын шығарар еді.
59
Мұндай терең түсінуді Жаяу Мұса газет-
журналдан басқа Шоқанды, А.Н. Северцовты көп тыңдаудың нәтижесінде білді деу керек.
Өйткені Черняев экспедициясымен 1863-1864 жылдары Алматыда, Пішпекте, Меркеде
салық құрып жатқанда, ол ғалымдардың әскер алдында күн сайын сөйлегені көбінесе
осындай ғылыми, тарихи мәселелер болған.
60
Жас өмірін көп уақыт қалада өткізіп, европа
мәдениетінің дәмін татқан Жаяу Мұса кейде елегізіп, ауылдағы бір қалып өмірмен отыра
алмайды. Баянаула, Далба тауларын аралап келген геологтармен, ботаниктер мен кездесіп
оларға кен туралы, ол жердің өсімдігі туралы көп жаңалықтар тауып береді. Жаз күндері
болғанда жанына қоржын байлап алып, күні бойы тау ішін кезіп, көк тастың сынықтарын
тереді. Ащы өзені бойындағы Хан-сүйегі деген жерді аралап жылтыр қара тас тереді. Бұл
қозы бауыр қара тас-тас көмірдің өзі осы. Бұл жерде бір кезде завод болуға тиіс дейді
баласы Салыққа. Бұл жерді геолог Б. Ораэге көрсеткенде, ол кісі Жаяудың қолына естелік
хат беріп кетеді. Ондағы жазғаны: «Мұса Байжанович указал каменно-угольную руду на
урочище Сары-Адыр. 23. 10. - 1899 г.»
56
Қазан дәптері. №1288, 18-52 беттері
57
Қаржас шежіресі, Қазан дәптері, 46-47 б.
58
Орталық Ғылыми кітапханасы, редкий фонд, 1420,
45 б.
59
Орталық Ғылыми кітапханасы, қолжазба қоры,
60
Ч.Ч.Валиханов. Собр. соч. T.IV. С. 435-442, 443.
74
Далбаның Едіге деген тауында темірдің тотығы сыртына шығып жатқан ескі кен болатын.
Жаяу Мұса одан бір қоржын тасты үйіне әкеліп, балғамен үгіп, сумен шайып, Қанды-
Қарасу заводының қожасы Деровке апарғанда, ол Мұсаны үлкен сыймен қайтарады.
Елге шыққан ғалымдармен қатар Жаяу Мұса қала ғалымдарымен де байланысты болуды
жақсы ұнатқан. Ол ең алдымен Семейде тұрған белгілі талым, қазақ халқының тарихы,
этнографиясы туралы көп жазған, Абайдың досы Н..Я. Коншинмен байланыс жасап, оған
өзінің қолжазбаларын жіберіп отырады, хатты бірінші рет жазған Н.Я. Коншин. Оған
қарағанда ол кісі Жаяу Мұсаны сырттан жазған хаты бізге дейін сақталып жетпеген, бірақ
мазмұны, жіберген мезгілі Жаяудың дәптерінде жақсы сақталған ол туралы Мұса былай
дейді:
«Секретарь Статистический бір мың тоғыз жүз бірінші жылы бір жүз отыз нөмірінде
жазып жіберген». Қолжазбаларының бір тобын Н.Я. Коншинге жіберіп Жаяу Мұса оның
далада бос қалмауын өтініп, оған өлеңмен былай дейді:
Жібердім осы өлеңді сізге жазып
Сіздердің тілеуіңді қазақ ғаріп,
Қазақ жұрты әуелде қараңғы еді
Бұл күнде дүние жүзі болды жарық
Екінші бір өлеңінде:
Атпекет Коншин затың ақылың дана
Әрқашан құдай болсын сізге пана
Екінші бізден керек бәит болса
Хабарын жеткізіңіз хатқа сала.
Өзінің дәптерлері бойынша, Жаяу Мұсаның жазысып тұрған кісілері аз болмаған. Ол
Омбыдағы А.Н. Седельников пен Томдағы А.Е. Кузьминмен, Мәскеудегі Горашиа
Картермен жазысқан (Горашианың адресі: «Москва, Б. Лубянка, д. 14» деп дәптеріне
тіркеп қойған).
Ол жұмысына көңіл бөлумен қатар Жакеңнің ауылдағы сүйетіні, қызықтап ләззәт
алатыны аңшылық, серілік, сауық құру, уақытын думанмен өткізу болған. Жәкең
аңшылық өнерінің көбінің соңына түскен, мылтық ату, тазы жүгірту, саятшылық құру.
Бұл соңғылардың ішінде Жаяу Мұсаның аса қызықтап соңына түскені жаз-күні айларында
қаршыға, лашын салу, қыс күні бүркіт аңшылығымен шұғылдану тегінде қырдың таулы
жерлерінде екі үйдің бірі бүркітсіз болмайтын. Бүркіт салатын аңдар түлкі, қоян, қасқыр,
сайғақ. Бұл аңдардың ол кезде таңынан жыртылып жүретін жерлері әсіресе Арқаның
Оңтүстік таулары Ақшатау, Бектау-ата, Бұғылы, тағылы Айыртау, Тайатқан Шұнақ, тағы
басқалар. Жердің алыстығына қарамай қыстың қоңыр күз болып тұратын кейбір серілер
топталып жеке-жеке қос болып, самғаған көп бүркіттерімен аң аулауға «салбурынға»
шығады. Олардың баратын жерінде қысты күні қостап көп жылқы жатады, онда қасқыр
да, түлкі де көп болады. Бірнеше уақыт сонда жатып қасқыр мен түлкіні қырып, олардың
мұрындарын салақтатып еліне алып келеді. Жаяу Мұса да осындай «салбурынға» аз
қатынаспаған. Қыс күні ел аралап жүріп бүркіт салатынын Жаяу Мұса Н.Я. Коншинге
жазған.
Жаяу Мұса қыран құстың тілін жүйрік білген, тамаша саятшы, құсбегілердің бірі болған.
Сондықтан ол қыран құстарды өзі ұстап, өзі баулып үйрететін болған. Сұңқар тектес
қыран құстармен шұбар қаршығалардың көп жүретін жері күнбатыс Сібірдің қою
75
ормандарының іші. Кейде, Сібірде суық қатты болған жылдары олар Баянаула, Далба,
Қарқаралы, Қуу тауларының ормандарын қыстап шытады. Қырдағы саятшылардың
бақылауынша, қыран құстардың бұл мінезі күз айларының өзінен белгілі бола бастайды.
Олар күз айларының өзінде бұл таулардың ішінде қаптап жүреді және мінезі, ұшуы басқа
жылдардағыдан өзгеше болып, алас ұрған, қан ішерлік қырып салатын мінездер
көрсетпейді. Қыс қорек ететін жемін сырттан бақылап, соның көбірек жолығатын жерін
сығалап жүреді. Олар көбінесе қоянның, орман ішіндегі тышқанның көп жері.
Не заманнан бақылаған осы тәжірибесі бойынша Жаяу Мұса қыран құстарды алыстан
іздемей, оларды өзі отырған Далба, не оған көрші тұрған Қуу, Дегелең тауларының ішінен
ұстап, өз қолымен тәрбиелеп, баулитын болған. Аңшылықпен байланысты қысқаша
бажайлар Жәкеңнің дәптерінде ауық-ауық кездесіп отырады. Соның бірі жаз күні
бүркіттің түлегені. Ол туралы Жәкең былай деген: «1916 жылы, июннің 28- күні бүркіттің
тұяғы мен бір қанаты түсті» - демек бүркіт түледі, ескі қанатын, ескі тұяғын түсірді, енді
жаңа қанат, жаңа тұяқ шығып күшейді - деген үмітте болады. Сол жылы «Декабрьдің 24-
күні екі үкі, бір қоян түсті» деп жазады. Бірақ оларды немен, қалай ұстағанын айтпайды.
Қазақ тіршілігінде, әсіресе қызы көп үйлерге үкі асырау бұрын халық салтының бір түрі
болған.
Үкі оларға сұлулық, әшекей үшін керек болған. Сондықтан бір шоқ үкінің өзін олар өте
қымбат бағамен алудан мойымаған. Жаяу Мұсаның үкі алдыруы халықтың үкіге құмар
болуының ашық бір суреті. Тазы аңшылығымен байланысты дәптерінде тағы былай деп
жазады: Июньнің 13-күні ақтазы» ұйықты, тағы сол жылы «декабрьдің 28-күні көк тазы
күшіктеді, үшеуі еркек, екеуі ұрғашы. Алдыңғы туғанына және ұрғашыларына жіп
тақтым». Қысқа-қысқа жазылған қарапайым сөз болса да, одан Жаяу Мұсаның аңшылыққа
жүйрік тазыға құмар болғаны аңқып көрініп тұр. Және ол өзінің көп жылғы тәжірибесі
бойынша, алдыңғы туған күшік пен ұрғашы күшіктердің өзгесінен артық болуына кәміл
сенеді, сондықтан басқа кісіге бермеу үшін оларды белгілеп, мойнына жіп тағып қояды.
Жаяу Мұса осылай аңшылық, серілік қызығына түссе де, тоқсаныншы жыл мен 1900
жылдар арасында ол тағы да үлкен соққыға ұшырайды. Бұл жылдары оның жақсы көрген
көп үміттенген екі баласы Бөрібай мен Зікен шешектен қайтыс болып, алпыстан аса
бастаған Жәкеңді қатты күйзелтеді (дәптерінде): Бөрібай кетті бу дерттен, Зікен де кетті
бұл дерттен, берсеңші тәңірім артын). Бірақ тәңірі оған артын бере қоймаған. 1900 жылы
аяулы жұбайы Сапар отыз жеті жасында, өзі жоқта қайтыс болып, Жаяуды мүлде
күңірентіп, зар қақсатқан. Жыр Сапарға:
Жатырмысың ей, Сапар,
Топырақпен пара-пар,
Қара шымды жамылып,
Қалғаның ба гүл-ғизар?
Жаңа келдім қасыңа
Абдысалық қасымда,
Топырақ басып қалыпты
Отыз жеті жасыңда.
(Омбы дәптері)
Осы жылдары қайғы үстінде жүріп, Жаяу Мұса «Сапар», «Қоңыр», «Гауһар қыз» деген
толқынды терең зармен, өксумен келетін өлең-әндерін шығарды. Бұл әндерін қазір ешкім
білмейді, білсе де бұзып айтады. Оны Бошанай айтқанда адамның сай-сүйегін сырқырата
айтушы еді. «Сапар» әнін айдалада, Шідерті өзенінің бойында тыныстап жатып
76
айтқызғанда Бошанайдың өз көзінен жасы мөлдіреп отырғанын көрдім. Дегенмен, Жаяу
Мұса өмірдің не түрлі соққысын көрсе де, ауырлықты жеңе білген. Оның үстіне оның ескі
достары да Жәкеңді қайғы-мұңның құшағында қалдырмаған. Жаны сергек, өнерпаз, ару
адамды ескі достары еліне шақырып, көңілін көтеріп, басынан кешірген оқиғасын тыңдап,
оның басына түскен ауыр күндерін бірте-бірте сергіте берген.
Жаяу Мұсаның мұндай қамыққан кезінде оған күш беріп достық қолын созғандар
жоғарыда көрсетілген Байдалының Мұстафасы, Арыстанбайдың Имамбегі, Шөкеңнің
Құдайбергені, Шоқаманның Әбділдасы, Айдарбек сал, тағы басқалар. Жаяу Мұсамен
кездескенде:
Менің ең жақын жанашыр дос-жарандарым осылар болатын. Мен «қашқын» болып
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сал, сері екеуі де өте ескі дәуірден сақталып келе жатқан халықтың тіршілігіне көп - бет 8

text:
жүргенде кесірім осыларға тие ме деп көп ойлаушы едім. Патша ұлықтары оларды мен
үшін қысып, әуре қылмасын деп, жазған арыздарымда оларды да жауымның қатарына
қосып қоятын едім. Бірақ кімнің қас, кімнің дос екенін ішіміз жақсы білетін. Жаяу
Мұсаның қамыққан көңілін сергітуге болысқан кісілердің екінші тобы әнші-серілер,
саятшылар, олардың ішінде атақты Айдарбек сал оның баласы жас балуан Ысмақ,
Мәшһүр-Жүсіп Көпеев, тағы басқалар. Айдарбек әрі сал-әнші, әрі балуан, әрі ойыншы.
Айдарбекті Қажымұқаннан бұрынғы қазақтың бірінші рет қырдың бес дуан елі бас қосқан
Мұсаның асында, 1885 жыл айқындайды. Айдарбек осы аста өзінің қара құлақ деген атын
ойнатып, ән салып, балуан күреске түсіп бірінші бәйге алады. Бұл асқа қатынасып,
Айдарбекке разы болған Саққұлақ би: қан майданда халыққа абырой әперген, сені
туғызған апаңнан айналайын деген. Өйткені, бұл асқа Омбының бес уезінің ұлықтары
тегіс қатынасып, қазақ халқында неше түрлі мәдениетті ойындар оның ішінде атпен
ойнайтын ойындар бар екенін өз көздерімен көріп, тамаша қылған. Сол Айдарбек кейін
Жаяу Мұсаның ең жақын достарынан болған. Оның баласы Ысмақ, о да әрі әнші, әрі
балуан, әкесінің ізін қуып, Жаяу Мұсаның жас достарының және шәкірттерінің бірі
болады. Жаяу Мұсаның әндерін, өлеңдерін тегіс жатқа біліп, өзіндей тапжылтпай айтатын
кісінің бірі болған.
Жаяу Мұсаның жас күндегі бунтарлық, ерлік ісіне еліктеп, оның әндерін халыққа таратқан
әнші-серілердің ең атақтыларының бірі Ермағамбет Игібаев екеуі де ескі Ақкелін
болысына қараған Қаржас, мұның екеуі де Мәди мен Балуан Шолақ сияқты әлеуметтік
қиғаштықтың күшейген кезінде, Столыпин реакциясының лаулап жанып тұрған кезінде
шыққан бунтарлар. Бұлардың ұстасқан кісілері бір жағынан ескі керауыз болыстар болса,
екінші жаңадан құрылып жатқан поселкелердің кулактары. Ермағамбет – ол кездегі ірі бай
Бақтыбайдың немересі. Қыстауы Сайтанды өткелсіз Шилі деген өзеннің жағасында,
Ботақара дейтін жаңадан құрылған қонысқа таяу тұратын. Жас әншінің тағдырына осы
поселкемен байланысты оқиғалар себеп болып, сол үшін көп заман оның өмірі қыспақта
өтеді. Балуан Шолақ сияқты, Ермағамбетті де қоныстың малын ұрлады деп, бес жылға
Атбасар даласына жер аударады.
61
Атбасар даласына барған соң, Ермағамбет Есіл
бойындағы елді аралап, өзінің тамаша әндерімен халықтың көңілін тартады. Баянаулада
айтылатын Жарылғапбердінің, Жаяу Мұсаның әндерін ол жерге кеңінен таратып,
Атбасардың атақты әншісі Сәтмағамбетпен танысады.
Одан «Әупілдек» әнін үйреніп, кейін оны Баянаулаға әкеліп таратады. Бірақ бұл әннің
текстін Ермағамбет өзінше шығарып алады. Әупілдек әнін Сәтмағамбет ерте кезде «Ит
61
Дело о высылке Ермагамбета Игибаева, ф.64, оп.1, д.2632.
77
жеккенге» айдалған жас жігітке арнап, оның қарындасы Дәмеш қыздың атынан шығарған.
Оның Сәтмағамбет айтатын тексті былай:
«Біз жүрдік Әупілдекті қоныс етіп,
Тәңірінің бергендерін несіп етіп.
Күнде той, күнде жиын, қайран елім,
Қалды әне, қара көзден бір-бір ұшып.
Әупілдек айдын шалқар көл болады,
Жағалай әупілдекті ел қонады.
Ежелден ата-баба қоныс еткен,
Суы бал, шөбі тәтті жер болады.
Қар басты Әупілдектің қамыстарын
Айтады әркім көрген қасірет зарын,
Көңілі қайғылының қара туман
Кім білер қашан оның ашыларын
Бұл әннің сөзін үзінді түрде революция кезінде бірінші рет жазып алған Бимбоэс.
«Әупілдек» айдауда жүрген Ермағамбет әншінің жан күйіне өте ұйқас болып көрінген.
Ермағамбет бұл әннің әуенін бұлжытпастан алып, тек оның сөзін өз күйіне жақындатып
айтқан Ермағамбет тексті:
Қамысы Әупілдектің мүше-мүше,
Сарғайдым мен Есілдің суын іше,
Жез қанат құсқа біткен маған бітсе,
Барар ем Сайтандыға әлденеше.
Бұл ән қай әншінің сөзімен айтылса да патша үкіметіне қарсылық түрінде айтылған. Оның
негізін жасаушы одан бұрын әрине Жаяу Мұса болған.
Жаяу Мұсаға жан күйі аса жақын болып, оның өмірін, әндерін әуес еткен әнші-серілердің
бірі Арап қашқын. Бұл аса алғыр, дарынды бетінен қайтпайтын ер кісі болған соң, Жаяу
Мұса оған арнап «Арап батыр» деген белгілі өлең-әнін шығарады. Араптың әлеуметтік ісі
Мади, Балуан Шолақ, Ермағамбет сияқты өзге бунтарлардың ісімен бірдей. Оның өзіне
қойған міндеті, халықты аяусыз жәбірлейтін болыстармен ұстасу, не күш көрсететін көрші
кулактармен айқасу. Осының зардабынан Арап ояз тарапынан қатты қуғынға ұшырап,
Баянауыл төңірегінде тұра алмайды. Ығысып Қарқаралы жеріне ауысып, атақты Бөденің
қолына барып тұрады. Бөде Серікұлы ол кездегі Қояныштағай елінің болысы, белгілі
беделді адамдардың бірі. Бірақ Бөде өзге болыстардай патша үкіметіне артық бас имеген,
оның айтқандарын кейде орындамаған. Патша үкіметі оның халық ортасындағы күшті
беделін пайдалану мақсатымен оған қанша сый-сияпат көрсетсе де, Бөде олардың
әділетсіз істеріне жирене қарап, кейде күш көрсеткен ұлықтарды суға салып сабатып
отырған. Бөде осындай ерлік істерімен аз уақыт бунтарлардың мықты көсеміне айналады.
Өзінің бунтарлық ісімен ояздан, залым болыстардан жәбірлік көрген жас әнші, сері
жігіттер Бөденің қасына жиналып, ойын-сауық құрып, онда келген ұлықтарды
мазақтайтын болады. Соның бірі «Қырық жігіттің басшысы» деп саналған Арап батыр.
Бірақ бұлардың бөденің үйінде жатып істеген бунтарлық ісі ұзаққа созылмайды.
Болыстардың, Қарқаралы уез басқармасының көрсетуі бойынша, Дала уалаятының
өлейетінің генерал-губернаторы Бөденің үйін түбінен күйретіп, оны үрім-бұтағы мен
78
Зайсан уезіне жер аударуға бұйырады.
62
Бөденің үйінде Сұрша қыз деп аталған әрі
ақылды, әрі көркем сұлу қызы болған. Арап әнші келісімен ол қыздан көзін айырмайды,
екеуінің махаббаты күн-түн сайын арта береді. Бірақ олардың тілегі оразды бола ма, жоқ
па, албырт жүрек оны керек қылмайды. Әлден уақытта Бөденің көп баласын ұстауға
Қарқаралыдан полиция шықты деген хабар сап ете түседі. Оны естіген Арап, ешбір
бөгелместен сол күні түсетін түнде Сұрша қызды алып Көкшетауға тартады. Бірақ, үміт
пен сескенудің арасында келген Арап бұл жерде Сұрша қызбен бақытты болып тұра
алмайды. Өйткені бұл жердің болыстарының арамзалығы өзге жердің болыстарынан кем
түспейді. Зайсанның болысы Араптың атақты қашқын екенін сұрастырып біледі, оның
қасындағы Сұрша қызға құмартады. Қорғаусыз, тегін дүниеге қызыққан залым болыс,
бойы шіміркенбестен «Қашқын ұстадым» деп Арапты абақтыға отырғызып, Сұрша қызды
тоқалдыққа өзі алады. Сұрша қыздан айрылған Арап, Көкшетаудан Омбы абақтысына
«этаппен» бара жатып, отан арнап өзінің атақты «Сұрша қыз» деген әнін шығарады. Бұл
әннің бірінші куплеті ғашық жарынан айырған ар, әділетті білмеген, арамза болыстың
қабан жүректігін әшкерелеуге арналған. Бұл куплеттің Арап шығарған түрі былай:
Шын жүрек тура алмайды ғашық жарсыз
Ер жігіт кейде малды, кейда малсыз.
Дарияның жазға соққан толқынындай
Көз салған көрінгенге көңіл арсыз.
Бұл соңғы сөзбен Арап Зайсан болысқа тиіскен. Екінші куплеті Сұрша қыздың артында
қалып қойғанын өкініш ету «Ғашық болған Сұрша қыз, Көкшетауда қалдың-ай». Үшінші
куплеті үмітті, үміттенуді асқар бел етіп ұстаған Арап, ілгергі өміріне зор үмітпен қарап,
бұдан да босанармын, Сұрша қыз сенімен тағы қосылармын деп көңілін көтереді.
Неше жыл жүрсем-дағы бұл айдауда
Шыдармын, қажымаспын денім сауда.
Дәм жазып осы жолдан аман қайтсам
Сұрша қыз, көрісерміз Баянтауда...
Қазіргі музыка зерттеушілер бұл әнді Жаяу Мұсаға қосып жүр. Бірақ бұған шындық
көзімен қарап, бұл әннің мазмұны тегісімен Арап пен Сұрша қыздың махаббатын
суреттеуге арналғанын айту керек еді. Арап Жаяу Мұсаға өте жақын кісі болған.
Сондықтан бұл әнді ол кісі Арап атынан жазуы да таң қаларлық нәрсе емес. Қазақ тілінде
«Дала уалаяты» газеті шыға бастағаннан былай, Жаяу Мұсаның ой жұмысына көңіл бөлуі
бұрынғыдан көрі де күшейе түседі, Жәкең газет оқумен шұғылданады, газеттерде
басылған қызық мақалаларға ерекше көңіл аударып, олардың қысқаша мазмұндарын
өзінің дәптеріне жазып отыруды әдет етеді. 1905 жылдан кейін және октябрь
революциясының алдында шыққан газеттерден Жаяу Мұсаны оқығаны «Жұлдыз» (татар
тілінде), «Уақыт» (Ода), «Қазақ», «Сары арқа» газеттері. Дәптері бойынша онда қараған
мәселелері саясат, соғыс туралы, шаруашылық мәселесі, жұмысшы кедей-жарлылардың
өмірі, диқаншылық, соғыстың зияны, 1916 жылғы қазақ көтерілісі кезіндегі оқиғалар,
патша үкіметінің 19 кісіні тұтқынға алғанына ой болу, азық-түлік мәселесі. «Русияны
астықпен асырайтын 80 миллион шаруалардың қарулы жастары тегісімен соғысқа кетіп,
тек қатын, бала мен кәрілері ғана қалды. Егер бұларды алатын болса Русия мұқым
астықсыз қалатын болу керек. Қазір шаруа күйзеліп, мұжықтар тобымен жарлы бола
62
Ф.64. oп. I, д. 2707
79
бастады. Олардың ағаш дүйірмендері қаусап біткелі тұр» дейді.
63
1914-1916 жылдардағы
соғыс пен саясат мәселесіне тоқталып, «қазір дұшпан бұлты қалыңдап, күннен-күнге
түнеріңкі болып барады...
Патша мен жұрт арасы сондай ашылып болды. Патша қанша сірескенмен айналдырған
ауру алмай қоймайтын шығар».
64
Жаяу Мұсаның осындай саяси терең ойларға көңіл
қоюы, оның көзі ашық дүниені бірталай таныған, саңлақ кісі болғанын сипаттайтын
дәлелдің бірі. Екінші жағынан Жаяу Мұсаның толық жазылмай қалған бұл ой
толқындары. А.Н. Белослюдовтың Г.Н. Потанинге жазған ойларымен өте үндес болып
шыққан. А.Н. Белослюдов Г.Н. Потанинге жазған хатында не деген еді? «У киргиз взгляд
на вещи шире, чем я думал. К мировым событиям интерес большой. Гонцы по всей степи
разносят новости, в степи толкуют о Петрограде, о начинающих... (революционных
событиях).
65
Революция толығымен қазақ халқының ашық оянғанын Г.Н. Потанинде
Петроградқа жеткізіп отырған. Ол өзінің С.Ф. Ольденбургке жазған хатында былай деген:
«Русское освободительное движение расшевелило киргиз, татар, бурят и якутов, остались
не затронутыми остяки и тунгусы».
66
Бұл келтірілген мысалдар бойынша революция
қарсаңында қазақ халқы жәй ұйықтап жатпаған, олар күндіз-түні құлағын революция
дабысына тігіп, оның тез болуын күткен. Бұл ұлы оқиғаға ойын көп жұмсап оның болуын
жан-тәнімен күткен кісінің бірі халық композиторы Жаяу Мұса болған. Оның бұл
ойларын оның дәптерлері жарқын әдемі көрсетіп бере алады.
Жаны сергек, сезімі толқынды Жаяу Мұса қартайған шағының өзінде жаңалықсыз,
думансыз, халықсыз отыра алмаған. Жаны күйлеп, шабыты тасығанда ол өзінен-өзі гөй-
гөй тартып, әфсана оқығандай, көз ашып жұмғанша халықты өзіне тартып алған күндері
болған. Бір жерде отыру мезі қылғанда ол басқа елді аралап, өзінің шырқап салған
құйылма әндерімен оларды үлкен қуанышқа келтірген. Оның әнді көп шырқап, сауықты
көп құрған жері Қоянды жәрмеңкесі, Баян қаласы, Ақмола дуаны. Көп барған, жақсы
көрген жері өзінің туып өскен ортасы Қаракесек елі. 1916 жылы, 81-ге келген Жаяу Мұса
бүгін, «2-ші июльде Қаракесек еліне жолаушы шықтым» деп жазады өзінің дәптеріне.
67
Өзіне жақын, жерлес елді Жаяу Мұса әрқашан жаз шыға, ел Шідерті өзенін жайлап
отырғанда аралап көреді. Бұрынғы серілердің тәртібінше ол қашанда қасына бір-екі әнші
жас жігіт ертіп, қолына не лашын, не қаршыға ұстап, өзен бойында құс салып, қызық
көріп жүреді. Жаяу Мұса келгенде халық тобымен жиналып, оның желіге айтатын сөзін,
шырқап салған әндерін мүлги тыңдап, бір жасап қалатын.
Менің он жасар бала кезімде Мұсаны оның ескі досы Имекең шақырып, көп сыймен
қайтарғаны әлі есімде. Ол кез менің ауылдағы мектепте оқып жүрген кезім болатын. Жаяу
Мұса күн сайын біздің мектепке келіп, бізді оқытатын татар мұғаліммен бақас
таластыратын.
63
Алматы дәптері, л. 115-117.
64
Алматы дәптері л. 124.
65
Библиотека Томского университета. Архив Г.Н. Потанина, письмо №33.
66
Архив АН СССР, ф. 208, оп.2, л. 23. Алматы дәптері 96-6.
67
Алматы дәптері 96-б.
80
Жаяу Мұса тапал бойлы, ашаң келген, көзі өткір, сопаң бетті, ақсұр кісі болатын. Ол кезде
оның киетіні қызыл-күрең кәрістен тіккен қызыл камзол, қызыл шалбар, аяғында жеңіл
кебіс-мәсі, басында әдемі пұшпақ бөрік (совет дәуірінде ол бөрікпен фотоға түсті).
Кешке жақын адам тобы ауылдың сыртында алқа қотан отырып киіммен, ойнақы жеңіл
денесімен, төпеп айтатын сөзімен ерекше көзге түсетін. Мұндай бас қосуда Жаяу
Мұсаның еліне айтатын өзінің басынан кешірген оқиғасы, оязбен болыстармен қалай
ұстасқанның суреті, қашқын болып жүргенде көрген-білгендері, Кенесары, Сейтен,
Тайжан оқиғалары, тағы басқалар. Бұл оқиғаларда Жаяу Мұса толқынды қара сөзбен
бастап, қызған кезде домбыраға қосып әнмен шырқайтын. Оның «Жөкеңе»,
«Шұғайыпқа», «Арапқа», «Бәшерденге» деген әндерінің адамның жан күйін, жүрегін
толқытуы сонша, отырған қариялардың «тағы айтшы» деп сұрап отырғанын көрдік.
Жаяу Мұсаны мен соңғы рет 1924 жылы көрдім. Маусым айының соңғы кезі еді, Қоянды
жәрмеңкесінен шығып, ол ауылға жете қонуды ойласа да, жолшыбай Ертісбайдың
Адхамы жібермей, сонда қонып шықтым. Ертеңінде Адхам басшы болып, мені Жаяу
Мұсаның аулына апарды. Қарағайлы бұлақ деген жерді жәйлап отыр екен. Келсем әдемі
бие бауда он шақты күмістей ақ үйлер тігулі тұр. Оның алты қанат ең үлкені, сол кезде
Далба елін билейтін, Жаяу Мұсаның немере баласы Мәлік Қалиевтың үйі екен. Ауылда
жөн білетін еркектен ешкім жоқ екен. Адхам аттан түсіп, сыбырлап Мәліктің шешесіне
менің келгенімді айтты. Ол кісі адуындау кісі екен, жүгіріп келіп менің мандайымнан
сүйіп, қолымнан жетелеп үйіне ала жөнелді. Сол арада Әмірдің бәйбішесі Жанкүміс
килігіп:
- Апа-ау, атам тұрғанда қайда апарасың? - деді. Оған Адхам қосылып:
- Әуелі қартқа сәлем берсін, сіздің үй қашпайды ғой деді. Мәліктің шешесі (атын
ұмыттым) жерден жеті қоян тапқандай, мені дедектетіп, енді Жаяудың үйіне ала жүгірді.
Ол екі ортада Жанкүміс қартқа барып хабар береді. Мен есікке таянғанда қарт есікті шала
жауып, ар жағынан сығалап тұр екен. Біз босағаға жеткенде:
- Пропуск. Без пропуска не допущу - деді.
Содан кейін көзінен жасы мөлдіреп құшағын жайып:
- Кел, қарағым, амансың ба? Мәкемнің көзісің ғой - деп мені аймалап, иіскеп, сүйе
бастады.
Бұл кезеңдердің көңілге мықты орнауы сонша, әлі күнге ұмытылған жоқ. Әлі де көз
алдымда суреттелетін жеңілтектеу мінезі бар, ақылды, сүйкімді, қаршығадай,
құйқылжыған сұлу қарттың бейнесі. Мен көргенде Жаяу Мұса тоқсанды қусырып жүрген,
қадірлі жастағы адам болатын. Бірақ әлі тың, сөйлегенде құлшына сөйлеп, жас күнінде
қай жерде болғанын толқыған күшті сезіммен айтып отырды. Оның сақал-мұрты, шашы
да мен көргенде толық ағарып болмаған, көз жанары әлі өткір, қарағанда тұңғиық кішкене
көзімен адамға ой түсіре терең қарайтын. Өткен замандағы басынан кешірген ауыр
азаптарды көрсететін бір ғана бетіндегі әжім. Бірақ соның өзінде оның сымбатты дене
құрылысы, сүйкімді бет әлпеті жақсы сақталған. Жаяу Мұса қыр мұрынды, ат жақты, кең
маңдайлы кісі еді. Ерні үрпектеу, иегі сопақ, сақал мұрты өте сирек болатын. Жалпы
айтқанда баласы Салыққа өте ұқсас, бірақ одан ақшылдау бет ажары сыпайырақ болатын.
Мен көргенде ол жас күніндегі әдемілікті сүйетін салдың мінезін әлі тастамаған. Кіршіксіз
ақ жағалы көйлек, одан шығып тұрған қоңыр-қызыл мойын орамал, әдемі тігілген қамзол,
оның үстінен жамылған сұр шапан. Осы қалпында бір-екі жылдан кейін ол фотоға да
81
түсті. Салдық мінез оның жүріс-тұрысында да, жасаған қимылдарында да әдемі сақталған.
Жүргенде оның жүрісі аса кербез, аяғын көсілте ырғала басып, қойқаңдап «сал бөксе»
түрде жүреді. Келе жатып біреуге қарағанда көзін төңкере қарайды. Кейінірек тап
осындай жүрісті Шыңғыстауда, Мұхтардың үйінде болғанда, Өтегелді серінің жүрісінен
көрдім. Мұндай жүрісті оқыған кісілерден жақсы көрген А.Ермеков еді.
Демек, салдардың жүрісі көп ғасыр ішінде қалыптасқан тұрпайылыққа қарсы рухани
тіршіліктің әдемі бір көрінісі. Адамды сыпайылыққа, сұлулыққа тәрбиелеу үшін
салдардың бұл тіршілігінің әлеуметтік маңызы өте зор болған. Сол рухани азықты
қартайған шағына дейін тапжылтпай ұстаған атақты серілердің бірі Жаяу Мұса еді.
Революциядан кейін Жаяу Мұсаның өзінің, туысқандарының тұрмысы бірталай
шарықтап, жоғары көтеріле бастаған. Ол олардың әдемі киінуінен, көптеген ақбоз үйден
ашық көрінетін. Тұрмысы сәл оңала бастаса ақбоз үй жасап алу қазаққа артық қиын
болмаған.
Мен Жаяу Мұсаны таза жиылған бес қанат шымқай ақбоз үйдің ішінде көрдім. Қарт әнші
қалыңдығы жарты метрдей жұмсақ төсектің үстінде, үйге кірерде оң жақ іргесінде
отырады екен. Одан төмен, шидің ішіне таяу кішкене қара саба тұр. Сол жақ босағада,
тұғырдың үстінде қылмыңдап әдемі қаршыға отыр. Ол анда-санда шықылдап әншіден
көзін айырмайды. Түрі не жем керек етіп, не далаға алып шықса деген тілегі бары сезіледі.
Жаяумен әңгімелесіп отырғанда байқағаным, бұл үйге жанын салып, оның шаруасын
басқаратын үлкен келіні Жанкүміс екенін көрдім. Ол немере баласы Әмірдің бәйбішесі
болатын. Баласы Салық үйде жоқ екен. Кісі күтуге төселген Жанкүміс оның бар-жоғын
білдірген жоқ. Шәй ішіп отырғанда Жаяу Мұсаның айтқаны: Бүгін еш қайда кетпейсің,
біздікінде қонақ болып жатасың. Күн ауып салқын түссе үшеуміз қаршыға салуға
шығамыз – деді.
Біраз отырып: - Әлде атаңа тартпаған шығарсың? Орыс болып кеткен кісі қаршыға салуды
жек көретін шығарсың? - деп тағы түйреп алды.
Шәйді бір ұрттап алып:
- Атаңның қалай өлгенін білесің бе?
- Ауылда естідім.
- Естісең, ол кісі аса аңқұмар болатын, жас күнінде Бәйтен салға еріп, атаның дәулетін
біраз шашты. Кейін Құсайынмен алысты. Бір жылы би балаларымен бірігіп, Құсайынның
орнына Бүркітбай Тойбазар ұлын отырғызды. Бүркітбайды қасастықпен өлтірген соң,
Боқшалды қоямыз деп деп күш салған ояз отан көнбеген, Құсайынның өзін қайтадан
отырғызды. Сонда сайлауда болыс барған Құсайын шүйдесін жоғары көтере Мәкеңе
қарап:
- Уа, Мәке қалай болды? - дегенде, бабаң жұлып алғандай:
- Құсайынжан, несін айтасың, Құсайынға ерген құстай ұшып, Боқшалға ерген боқ болды
той - дегенде жұрт қарық болып күлген еді. Сол Мәкем Дауылбай шатында түлкіге бүркіт
қосып жүргенде аты тастап құлап содан қайтыс болды. Алдында бір түлкі алдырып,
насыбайын атып тұрған еді. Ойдағы қағушылар тағы да қиқу салып айғай көтергенде аты
да бүркіті де елегізи бастайды. Тасты айнала қашып жүрген түлкіні көрген соң бүркіт
қолынан жұла жөнеледі, ат та одан қалғысы келмейді. Содан аты ойға қарай домалап
кетеді. Мұның бәрін өз көзіммен көрдім. Көргенім былай тұрсын, бала күнімде
82
домбыраны да сол кісіден үйрендім, құс салуды, Құсайынмен ұстасуды да сол кісіден
көріп істедім дейтін.
Жаяу Мұсаның жаңадан табылған бір топ өлеңдері 1959 жылы, Шоқан Уәлихановтың
әдебиет мұраларын зерттеу үстінде, Одақтық география қоғамының Омбыдағы бөлімінен
сақталған екен. Бұл шығармаларын Жаяу Мұса 1901 жылдың соңында Семей облыстық
Санақ басқармасының хатшысы Николай Яковлевич Коншиннің өтініші бойынша
құрастырып, сол кісіге жіберген екен, Коншин оны география қоғамының Омбыдағы
Күнбағыс-Сібір бөліміне жолдайды. Жаяу-Мұса өлеңдерінің қолжазбасы бүгінде сол
география қоғамының қасындағы Омбы музейінің кітапханасында, Коншин архивінде
сақталып тұр. Бірақ өкінішті нәрсе, бұл архив бүгінге дейін ғылыми түрде реттеліп
тіркелмеген, оның аты-жөні, шыққан нөмірі әлі күнге жоқ. Ол тек болжаусызда, қырағы
көздің кенеттен түсуімен кездеспесе, оның бар-жоғын ешкім білмейді. Омбы архивінде
Жаяу Мұса өлеңдері барын өткен алпыс жылдың ішінде ешкім білмеген, ол көп заман
белгісіз болып шаң басып жата берген.
Коншинге тапсырған өлендерін Жаяу Мұса бір дәптерге топтап, отан «Шытырман Ғибрат
өлең кітабы» деп ат берген және қолжазбада ардақты әншінің өз қолымен түзеткен
жерлері де аз емес. Бұл дәптерге кірген өлеңдері:
1. Секретарға өлең.
2. (Баянаула дуанында) жиылыста айтылған үгіт.
3. Данышпан қызы (поэма, негізі араб әдебиетінен алынған).
4. Қазақ сыйлары
5. Жұлдыз (Қазақ календары)
6. Мола (Мұсаның қатынының моласында айтқан сөзі - жалғыз баласы Салықпен).
Сөйтіп, Жаяу-Мұсаның бұл дәптері «Секретарға өлең» деген арнаумен басталады. Бұл
өлеңін Жаяу-Мұса сол кездегі белгілі орыс ғалымы, әрі қоғам қайраткері, Н.Я. Коншинге
арнап, ол кісінің хатына жауап ретінде жазған. Өлеңнің аңқып тұрған ароматы, көркемдік
поэзиялық қасиеті кем болса да, оның мазмұны сол кездегі прогресшіл орыс
оқымыстылары мен Жаяу Мұса сияқты қазақтың алдыңғы, көзі ашық адамдарының ой-
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сал, сері екеуі де өте ескі дәуірден сақталып келе жатқан халықтың тіршілігіне көп - бет 9

text:
тілегі, бағыты бір болғанын көрсетіп, олардың достық, туысқандық байланысы берік
болғанын сипаттайды. Өлеңде былай деген:
Жібердім осы өлеңді Сізге жазып,
Патшалық тілеуінде қазақ ғарып,
Қазақ жұрты көп заман қараңғы еді
Бүгінде дүние жүзі болды жарық.
Н.Я. Коншиннен хат алғаны туралы Жаяу-Мұса былай дейді:
Семейлік, Павлодар мен Далба елінде,
Мен алдым декабрьдің жиырма бірінде.
Секретарь статистік жазған екен
Он бесінші ноябрьдің дәл күнінде.
Бір мың тоғыз жүз бірінші екен жазған жылы,
Жіберген бір жүз отыз нөмірінде.
83
Бұл жолдарды Жаяу Мұса өте қарапайым, кеңсе тілімен жазса да, оның бұл өлеңдер тобы
қалай туып, оны қашан ғылыми орындарға жібергенін ашық көрсететін керекті дерек
екенін кереміз.
Кіріспеден басқа Жаяу Мұса дәптердің соңғы өлеңінде Коншинге арнаған. Онда былай
деген:
Жібердім секретарь, сөз ұнаса
Көп өлең шығар еді ой толғанса,
Оязым Павлодар, елім Далба
Байжанов қолын қойды жазып Мұса.
Мұны жазған Мұса атым сочинитель
Орыс ғалымда ақыл көп қой, қылмас қатал,
Жәрдем үшін секретарь Сізге жаздым
Тағы өлең жіберуге болып батыл.
Бұл ишаралап жазудың жобасына қарағанда, ел ішінде тіршілік күресімен қажыған Жаяу
Мұса жоғарғы орындарда жүрген оқымысты орыс ғалымдарына өзінің мүддесін айтып,
солар арқылы күш алғысы келгенін сездіреді. Онымен қатар, көзі ашық сезгіш ақын, ол
кездегі қазақ ауылының мәдениеттен кенде қалып, ел ортасында сауда-саттық, мәдениет
ошағы болмағанын уайымдап, мәдениет ісіне ие болып жүргендер бір ғана тілмәш екенін
білдіреді. Мәселен:
Қағаз жоқ, қара сауыт, қалам, сия,
Базар жоқ, ұстамады біздің ая,
Тілмаштан сұрағанда мұны берді,
Бұған да қалдым өзім қатты ұяла.
Жаяу Мұса өлеңдерін арнап отырған бұл Н.Я. Коншин кім еді? Ол сахараны мекендеген
қазақ қауымының сол кездегі тарихы, мәдениеті, экономикасы туралы бірталай күрделі
еңбек жазған, орыс халқының прогресшіл адамдарының бірі болатын. Ол ту баста
Петербордан айдалып Семей келіп, кейін қазақ халқының тіршілігін зерттеуді
сүйгендіктен осында қалып қояды.
H. Я. Коншин бір тана Жаяу Мұсаның өлеңдерін жиып қойған жоқ, ол қазақ әдебиет
мұраларын көп жыл бойы және бірнеше өлкеден жиған. Оның архивінде сақталып тұрған
материалдар сол кездегі Өкпекті, Қара Оба, Аршалы, Абралы, Айыртау, Сарытау, Мұқыр,
Алқакөл, Шыңғыстау, Ұлан, Қарқаралы, Баянауыл аймақтарынан келіп түскен.
Солардың ішіндегі ең баталысы әсіресе Абай мен Жаяу-Мұсаның өлеңдері. Абай
шығармаларынан Коншин архивінде сақталып тұрғандары:
1.
Шоқпардай кекілі бар қамыс құлақ,
2.
Жасымда ғылым бар деп ескермедім.
3.
Секілді Қара-қарға шуласып жүр.
Бұлардан басқа «өткен замандағы қазақ хикаялары» (аңыз сөздер), оның ішінде «Есімхан
әңгімесі», «Алдар көсе», «Шортанбай өлеңдерінің екі нұсқасы, оның орысша аудармасы.
Осы мағлұматтарды жинап берушілердің біреуі Абралы болысынан Коншинге мына
шумақты арнаған:
84
Атпекет Коншин затың, ақылың дана,
Әрқашан құдай болсын Сізге пана.
Тағы да бізден керек өлең болса
Хабарын жеткізіңіз хатқа сала.
Осындай қазақ ақындары мен білгіш адамдар мен хат арқылы байланысу жүзінде Н.Я.
Коншин халық әдебиетінің көп байтақ материалын жиып алады. Сондай кеніштің бірі
Жаяу Мұса өлеңдері. Оның ішінде аса құндырағы календарь жыры («Жұлдыз»), Мұсаның
әйелі Сапарға шығарған өлеңі.
Жатырмысың, ей Сапар
Топырақпен пара-пар.
Қара шымды жамылып
Жатқаның ба Гүлғизар?
Жырдың сарынына қарағанда Мұсаның жақсы көрген әйелі Сапар өзі үйде жоқта, қайтыс
болғаны сезіледі. Сондықтан ақын көре алмай қалған жұбайының өкінішін егіле жырлап,
зұлымдық бұғауын бұза алмағанын күйініп айтады.
Қалыппын көрмей жүзіңді
Естідім айтқан сөзіңді.
Жеткірмей хабар бір адам
Келтіре алмадым өзімді.
Бұл топтағы Жаяу Мұса өлеңдерінен мазмұны жағынан ең мағыналысы «Жұлдыз» (қазақ
календары). Бұл өлеңді Жаяу Мұса ақын Абайға еліктеп жазғаны байқалады. Өлеңнің
негізгі желісі жыл ішінде болатын он екі ай, әр айда болатын күн райы, онымен
байланысты мал баққан қазақ шаруаларының тіршілігі. Ел тұрмысын жүйрік білетін ақын
соларды орны-орнында сипаттап, әр айдың өзіне қас ерекшеліктерін суреттейді. Мәселен:
Күз басы ол сентябрь
Болмаса бұлттан бір тамыр.
Алты айға тартар бір күні
Жақсылық шаруаға өзің бер.
Екінші түрде айтқанда қыстың қандай болатынын сентябрь айындағы бұлттың
«тамырынан» білуге болады. Егер қыс қатты болса оның бір күнінің өзі қоңыр қыстың
алты айына бара-бар болар еді. Ондай қыста шаруалардың тіршілігі тек қана жаратылысқа
бағынышты дейді. Бұл өлеңнің бір ерекшелігі Жаяу Мұса оны өзі сүйіп айтқан
«Хауліліляу» мотивіндегі «Құлыбай байдың ешкісі» атты өлеңінің өлшеуімен, домбыра
ырғағына түсіріп жазған.
«Қазақ сыйлары» деген өлеңінде көзге түсерлік нәрсе Жаяу Мұсаның Абайды есіне
түсіруі, кемеңгер ақынның шығармаларына оның алыста жатып үн қосуы. Бұл өлеңінде,
Жаяу Мұса да, жырдың қасиетін кетірген тіленші ақын, өлеңшілерге Абай жирене қарап,
өзі шығарған өлеңдерін жұртқа пәш қылмай, тек қолжазба түрінде сақтағанын білдіреді.
Ән домбыра кемшілік деп мен естимін,
Бар дейді жазу өлең Ыбырайда.
Атасы Ыбырайдың ол Құнанбай,
Теңелген заманында қыр менен сай.
Бүгінде Ыбырайдан сөз тарап
85
Екі адам жай жүрмейді бір ұрынбай.
Демек, Абайдың өлеңдері сол кездің өзінде халық ортасында зор әсер етіп, оның ойын,
әдетін қауым тіршілігін жаңа бағытқа түсіріп, ескілікке қарсы үгіттеп, жаңа тұрмысты
жақтауға бейімделгенін білдіреді.
Әдебиет тарихы тұрғысынан қарағанда бірталай бағалы нәрсенің бірі «Данышпан қазы».
Бұл Жаяу Мұсаның атын әдебиет тарихына толығынан кіргізетін, шумақты сюжеттік
поэма. Мұның негізгі арқауы араб әдебиетінен «Мың бір түн» хикаясынан алынған. Араб
әдебиетінде кездесетін бейнелерді (қасапшы, майшы, өтірікші, алдамшы, данышпан қазы,
тағы басқалар) Мұса қазақ оқушыларына түсінікті етіп беруге тырысқан.
Жалпы айтқанда Жаяу Мұсаның ақындығынан әншілігі басымырақ жатады. Оның
өлеңдерінің көбі тек мазмұн жағынан болмаса, көркемдік, ақындық тіл, бейнелеу жағынан
сондайлық жарқын деуге болмайды.
Алайда «тамшы тама берсе көл болады» дегендей, ақынның осы сияқты ұмытылған
өлеңдері жинала берсе ардақты әншінің жарқын өміріне қосымша дерек болуына сөз жоқ.
Жаяу Мұсаның тағы бір топ өлеңдерін өткен жылдары Жұмат Досқараев пен Шора
Сарыбаев Қазан университетінің кітапханасынан тауып қайтты. Біздің ендігі міндетіміз
ақынның алдақашан ұмытылып жоғалып кеткен өлеңдерін тауып, оны бір жинақ етіп
көпшіліктің алдына тартсақ игілікті іс болар еді.
Достарыңызбен бөлісу: |