ІТ ТЕХНОЛОГИЯЛАР МЕН ҚАШЫҚТЫҚТАН ОҚЫТУ ƏДІСТЕРІ
Нургулжанова А.Н., ғылыми жетекші., Кəдірбек М.Б., студент
Алматы технологиялық университеті, Алматы қ. Қазақстан Республикасы
E-mail: nurgulzhanova@mail.ru
ІТ технологиялар ұғымы тек Қазақстанда ғана емес, басқа шет елдерде кейінгі кезде
қолданылып жүрген ауқымды бағдарлама болып табылады.Соңғы 3-4 жылдың ішінде
362
компьютерлердегі ІТ есептеулер қазіргі нарықта үлкен орынға ие.Ендігі кезекте мемлекеттік
сектордағы ІТ технологияларды пайдалану ісі қолға алынбақ.Оның инфрақұрылым,экономика,бизнес
секторы мен басқа да инновациялық қызметтерде қолданылуы қауіпсіздік пен жеделділікті
қамтамасыз етеді.ІТ орталар өз-өзіне қызмет көрсету, икемділік, есептеу жүргізу,қорларды
орталықтандырылған басқару сияқты сипаттамалардан тұрады.
ІТ-технологиялар саласындa ЖОО үшін жоғары дамыған ақпараттық-технологиялық
платформаларды зерттеу қызығушылық туғызуда.Еуропада – 36, Ресейде 27 технологиялық плат-
форма табысты қолданылуда.Озық ақпараттық технологиялар базасында ақпараттық инфрақұрылым
қалыптастыру қазақстандық университеттердің бəсекеге қабілеттілігін арттырары сөзсіз.
Қазіргі кезде білім берудің кез келген саласында ІТ – технологияларды пайдалану
оқушылардың танымдық белсенділіктерін арттырып қана қоймай, логикалық ойлау жүйесін
қалыптастыруға шығармашылықпен еңбек етуіне жағдай жасайды [1]. Əлі де білім беру саласында
тек
мұғалімнің
айтқандарын
немесе
оқулықты
пайдалану
қазіргі
заман
талабын
қанағаттандырмайды.Сондықтан қазіргі ақпараттандыру қоғамында электрондық оқулықтарды
пайдаланбай алға жылжу мүмкін емес. Пайдаланып жүрген білімді ақпараттандыру құралдары мен
форманың көптүрлілігі оқу үрдісінің дидактикалық тиімділігін максималды жетістікке жеткізілуі
тиіс.Сонымен бірге, қазіргі кездегі ақпараттық - коммуникациялық технологиялардың жекелеген
құралдарын əр түрлі сабақтарда, мəселен, математика,тəжірбиелік зерттеу жəне өздігінен
оқуға,сондай - ақ студенттердің ақпараттық өңдеу əрекетінде алған білімдерін көрсету кезінде
кешенді түрде пайдаланған кезде ғана дидактикалық тиімділікке қол жеткіземіз. Білім беру үрдісінде
электрондық құралдардың енгізілуі білім алуға жаңа мүмкіндіктер ашатындықтан аса маңызды
болып отыр. Электрондық оқулық - қазіргі таңда оқытудың барлық жүйелерінің ішінде алғашқы
қатарда. Бұл дəстүрлі оқыту түрін жоққа шығару емес,керісінше,ақпараттық технологияларды
пайдалана отырып, оқытудың жаңа түрлерімен толықтыру қажеттілігін айтады.Ақпараттық
технологияларсыз оқыту тиімділігін арттыру, бəсекеге қабілетті оқу орны қатарына қосылу мүмкін
емес. Тұтас дəуір демесек те технология ғасыры адамзат дамуының бір кезеңін қамтитын уақытқа
жетіп қалды.Жүрдек пойыз жылдамдығын еске салатындай өте жедел қарқынмен дамып келе жатқан
ғаламтор ұғымы ХХ ғасырдың аяғында пайда болса да жер шарын мекендейтін халықтың төрттен бір
бөлігі ғаламтор игілігін өз пайдасына жаратып, бүгінгі таңда тұрақты пайдаланушылар саны 1, 5
млрд. адамнан асты[2].
Қазіргі уақытта Қазақстанда тек экономикалық жəне саяси процессте ғана емес, білім
жүйесінде де жаңа ақпараттық технологиялар кеңінен қолданыла бастады.Ақпараттық
технологияларды жəне компьютерлік желі арқылы жаңа білім əдістерін пайдалану кеңейтіліп келеді.
Жаңа ақпараттық технологияларды білім жүйесінде қолданудың ең маңызды факторы негізгі
қозғаушы күші - адам,сол себепті білімнің негізгі принциптері іске асырылуы тиіс.Осыған
байланысты адамның шығармашылық потенциалын дамыту үшін қажетті жағдай жасалуы тиіс.«Білім
саласындағы жаңа коммуникациялық технологиялар» түсінігі компьютерлік техника жəне
электрондық анықтамалық жүйелері мен адамның əрдайым жаңа оқыту əдістерін ізденуінен пайда
болады.Оны оқыту əдіс-тəсілі уақыт талабына сай өзгеруде.Қазіргі уақытта дидактикада
инновациялық оқыту кеңінен қолданылуда.Инновация – бұл жаңалықтардың таралуы жəне құрылуы.
Қазіргі педагогиканың негізгі тенденциясы оқытуды өнеркəсіптік-технологиялық процесске
айналдыру үшін дидактикалық жолын жəне құралын табу болды. Бұл ізденіс «педагогикалық
технология» деген ұғымға əкелді. ХХІ ғасырда ақпарат жүйелерінің өркендеп, ғарыштап дамып келе
жатқанын білеміз, өнеркəсіп пен ортаның дамуының негізгі құралы болып ақпараттық ресурстар
табылады.Негізгі базалық білім беру аймағында қызмет көрсету жағынан да қашықтан оқыту
мүмкіндіктері өкімет тарапынан қолдау тауып жатыр.Осы технологияны пайдалану ауылдық
жерлерді де жылдам ақпараттандыруға көмектесуде.Оқыту процесінде қолданылатын жаңа
əдістердің бірі қашықтан оқыту əдісі болып табылады.
Қашықтықтан оқыту – ақпараттық құралдар жəне ғылыми негізделген тəсілдер арқылы білім
алу формасы.Қашықтықтан оқытуда екі компонент бар: оқытуды басқару жəне өз бетімен білім алу.
Студенттер қашықтықтан оқу арқылы өз білімдерін жетілдіре алады жəне ақпарат жүйлерін
пайдалану мүмкіндігі артады. Мысалы керекті əдебиеттер мен оқу кітаптары іздеу,бақылау жəне
тестік тапсырмаларды орындау, лабароториялық жұмыстар,дайын баяндамалар,қашықтықтан
олимпиядаға қатысу оқушының шығармашылық потенциалының дамуына əсер етеді.
Əр елде,қалада орналасқан студенттердің қашықтықтан оқытуға қатысуы шығармашылық
бірігу жəне жарысу эффектісін береді.Өзінің жұмыстарын жақсы, қызықты етіп көрсету үшін олар
гипермəтіндермен,графикамен, дыбыстармен жұмыс істейді[3].Қашықтықтан оқуда студенттер
363
мəдениет арасында байланыс орната алады.Басқа елмен сұхбаттасу үшін сол елдің мəдениетін жақсы
білу керек. Сонымен қатар сол елдермен емін-еркін ақпарат алмаса алады. Басқа елмен байланысу
үшін алдын ала студенттің психологиясын дайындау керек.Ол үшін əр түрлі тренинг өткізу керек.
Бұл тренингте басқа елдердің мəдениетімен, олардың арсындағы айырмашылықтарды таныстыру
бағытымен өтеді.Оларда мезгіл уақыттары мен уақыт арасында айырмашылық болады.Осы жерде
электрондық конференциялар көмектеседі,одан керекті ақпаратты алуға болады.Қашықтықтан оқыту
студенттер үшін тиімді екенін уақыт дəлелдеді. Қашықтықтан оқыту жүйесіне ата-аналардың
көзқарасы жақсы қалыптасып келеді.Əсіресе ата-аналар үшін қашықтықтан оқыту материалдық
жағдайының тиімді болуын қарастырады.
ƏДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1.Ибрагимов У.М. Жаңа ақпараттық технологиялар: – Алматы, - 2004, 150б.
2.Бөрібаев Б,Балапанов Е.Ақпараттық технологиялар:– Алматы, -2001, 400б.
3. Черкасова Ю.М., Ақпараттық жүйелер мен технологиялар : – Мəскеу,2001, 154 б.
ƏОЖ 1/14
МАХМҰТ ҚАШҚАРИДЫҢ ЭТИКАЛЫҚ ОЙ-ТОЛҒАМДАРЫ
Бижанова М.А., ғыл. жет.,ф.ғ.к., Зайноллина Л. Е., студент
Алматы технологиялық университеті,Алматы қ. Қазақстан Республикасы
E-mail: meru190284@mail.ru, zainollina@mail.ru
Өткен тарихымызға құрметпен қарап, оны танып-білуге деген құштарлық, рухани
мұраларымыздың негіздерін айқындауға деген, ұрпақтар арасындағы мəдени-тарихи сабақтастықты
жаңғыртуға деген ұмтылыс еліміздің тəуелсіздік алуы барысында мүмкін болып отыр. Ол қазіргі
тарихи кезеңдегі қоғамның қажеттілігінен туындап, өркениетті мемлекет құру міндетімен
байланыстырылады.
Ортағасырлық түркі ойшылдарының ішінде əлемдік мəдениетке үлкен үлес қосқан он бірінші
ғасырдың рухани алыбы Махмұт Қашқариді жатқызамыз. Түріктердің қоғамдық өмірінің барлық
жағын қамтыған əйгілі «Түрік тілінің сөздігі» («Диуани лұғат ат-түрк») атты еңбегі оны бүкіл əлемге
мəшhүр етті. Бүкіл түркі жерін ұзақ уақыт бойы аралаған ол түркі халықтарының салт-дəстүрі,
тұрмысы мен тарихы, тілі мен жазуы, əдебиеті мен фольклоры, шаруашылығы мен кəсібі туралы
құнды мəліметтер жинады.
Махмұт Қашқари өзінің «Түркі сөздерінің жинағы» кітабында дүниетанымы, əділеттілік пен
бақытқа лайық өмірі, адамның өмірі мен өлімі, оның түріктік болмысы мен ойлауы, құндылықтық
бағыт-бағдарлары, имандылығы мен мейірімділігі, қонақжайлығы мен парасаттылығы, жалпы
алғанда, адамның рухани-адамгершілік, этикалық жəне эстетикалық құндылықтары жөнінде көптеген
құнды ойлар қалдырған. Оның пікірінше, құт-береке қонақпен бірге келетіндіктен қонақ
жақсылықтың белгісі. Ол былай дейді:
Қонақты қарсы алған, асыңды күттірме,
Қуана жар салғын, бір затын зыттырма.
Қонақты құт деп білген ерлер кетті өмірден,
Қалыпты жаны жаман, пейілі қарт көмірден.
М. Қашқари адамның бақыты белгілі бір мөлшерде қажет болғанымен материалдық байлықпен
өлшенбейді, ол шексіз рухани байлықпен анықталады. Ішкі жан дүниесі бай жəне ақыл-ойы мен
білімі мықты адам басқаға жамандық жасамайды, ол бақытқа жетеді. Махмұт Қашқари «Үлкенді
сыйласа, құт болар», «Бақытқа бастар жол – еңбекте», тек еңбек қана құт пен бақытты өмірдің қайнар
көзі екенін айта келіп, былай дейді:
Байлық – берген абырой – жайлаудағы қоңсыдай,
Опа жаққан əйелдей, тұрақтамас ол шырай.
Алтыныңа, малыңа масаттанба, ағайын,
Күн мен түннің бəрібір өте шығар жолшыбай.
Артық бұйым, адамзат, жауың болар түбінде.
364
Байлық деген топан су тау боратар
Ол иесін түбінде төмен қарай құлатар. [1, 83б.].
«Құт», негізінен, өмірлік күшті, алға қарай ұмтылуды білдіреді. Дəстүрлі түркілік дүниетаным
үшін адам, өсімдік, хайуан өзара жақын жəне олар табиғаттағы тіршіліктің көріністері. Адамның
дүниеге, əлемге деген қатынасы рухани жəне құндылықтық негізден құралады жəне сол арқылы ол
əсерленіп отырады. Сондықтан, олардың негізгі идеясы – ең жоғарғы құндылықты дəріптеу, яғни
адамды жəне оның өмірін қастерлеу.
Үлкен энциклопедиялық шығарма «Түркі тілдерінің сөздігі» мемлекеттік басқару мен саяси
қызметі, түркілердің əдебі мен этикасы туралы да бағалы деректер береді. Адамдар арасындағы
қарым-қатынаста ол əдептілік, адамгершілік, ізеттілік, қайырымдылық, жақсы адамға тəн жағымды
мінез мəселелерін сөз етеді. «Білімді болғың келсе, дананың айтқанын тыңда», «Адам басына жел
үйір, жақсы адамға сөз үйір», «Күн есіктен кірсе, əділдік түндіктен шығады». Даналардың айтқан сөзі
адамдарды адамгершілікке, қайырымдылыққа, білімділікке жетелейді. Білімді адамдар басқалардың
еңбегін құрметтейді. Елге еңбегі сіңген жақсы адамдарды жұрт мақтайды, өзге халыққа үлгі етеді.
Зорлық жүрген жерде əділдікке орын қалмайды.
Махмұд Қашқари əкімдердің ел билеуде ақыл-парасат пен əдептілікке жəне кішіпейілдікке үйір
болуын талап етті. «Ұлық болса – ізгілік ет», сонда ғана сенің қарамағыңдағы халық соңынан ереді,
сенім білдіреді. Жағымсыз əдеттер олардың қызмет бабына сыйыспайды. Ел билеуде күшкен
сенгеннен ақылға жүгіну əлдеқайда тиімді нəтиже береді. «Ақылмен арыстан ұстауға болады, ал
күшпен тышқан да ұстай алмайсың».
Өзінің жеке басының пайдасын күйттеген əкімдер елге опа əпермейді. Əкімнің барлық іс-
əрекеттері халықтың көз алдында, халықтан ешнəрсені де жасыра алмайсың, қандай ауыр кезең болса
да халықпен бірге болуды үгіттеген жинақ авторы «Əмір жат елден өзіне арнап сарай соқтырып
қойса, бұл жаман ырым. Бұл түбі басына қиын-қыстау күн туса, қашып барып паналаймын дегенді
білдіреді. Бұл халқының алдында жасаған сатқындығы. Өйткені, қарапайым елдің барар жер, басар
тауы жоқ. Сен билеуші болғаныңмен, олардан артық емессің. Бір топырақта тудың екен, ендеше бірге
өле біл» [2, 111 б.]. Ұлы ғұламаның бұл сөздері басында билік пен қазынаның бір құлағы қолында
тұрғанда мемлекеттің (халықтың) байлығын оңды-солды шашып, шетелдерде зəулім үйлер тұрғызып,
Батыс елдерінде қаржысын сақтаған қазіргі күннің мемлекеттік қызметкерлеріне де арналып
айтылғандай.
М.Қашқари түркі халықтарын бірлікке, өз халқын сүюге, халықтың бостандығы үшін жан
аямауға шақырады, батырларды мадақтайды.
«Қаһарланып атылдын,
Арыстандай ақырдым.
Батырын жерге батырдым,
Енді мені кім ұстар.
Есінен дүшпан ауысты.
Басар жолын тауысты.
Ажалменен қауышты,
Сөзге аузы келместен».
М. Қашқари да имандылық мұраттарын іздеп, адамды, оның қалыптасу жолдарын
қарастырады. Дүниетаным көзқарастарының негізінде этикалық бастау жатты. Олардың түсінуі
бойынша, кез-келген қоғамдық-саяси қызмет моральдық-адамгершілік қағидаға: даналыққа,
əділеттілікке, мейірімділікке, бейбітшілікке, қонақжайлыққа т.б негізделуге тиіс.
М. Қашқаридың əлеуметтік-имандылық көзқарастары – халқы туралы, оның əділеттілік пен
бақытқа лайық өмірі туралы ойларынан туындайтын жалпы дүниеге көзқарасының құрамдас бір
бөлігі. Адам баласының бəріне бейбіт өмір, тыныштық пен бақыт тілейтіндіктен қонақжайлық
ұғымын дəріптейді.
М. Қашқари кісі бақыты – байлықпен, материалдық жағдаймен (белгілі бір дəрежеде маңызы
болса да) өлшенбейді, адамның ішкі жан-дүниесіның байлығында жəне адамгершілік іс-əрекеттерінде
деп санайды. Кісіге зұлымдық жасаған адам бақытты бола алмайды. Адам бақыты Алла еркіне
тəуелді деп есептейтін, алған беттен қайтпайтын (ортодоксалды) діндарлардан бөлек М.Қашқари
ақыл-ой мен білім арқасында ғана адам бақытқа қол жеткізе алады деген пікірде.
Байлық – берген абырой – жайлаудағы қоңсыдай,
Опа жаққан əйелдей, тұрақтамай ол шырай.
Алтыныңа, малыңа масаттанба, ағайын,
Күн мен түнің бəрібір өте шығар жолшыбай.
365
Артық бұйым, адамзат, жауың болар түбінде.
Байлық деген топан су тау боратар
Ол иесін түбінде төмен қарай құлатар
Сонымен, халықтың түпсіз терең даналығы, өмірден түйген өнегелері, этикалық қағидалары,
эстетикалық талғамы, тəлім-тəрбиесі тіл арқылы сақталып, тіл арқылы ұрпақтан ұрпаққа жалғасып
жатады. Міне, осыны жақсы түсініп М.Қашқари өзінің жоғарыда келтірілген даналық сөздерін бізге
арнап жазғандай. [3, 169 б.].
Тəуелсіз жас қазақ мемлекетінің бүгінгі ахуалы түркі (оның ішінде қазақ) халықтарының
бұрынға көшіп-қону жолдары мен шекарасын айғақтайтын М.Қашқаридың этнологиялық
зерттеулерінің баға жетпес маңызын одан бетер арттыра түседі.
ƏДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Нысанбаев Ə.Н., Əлжан Қ.Ұ., Ғабитов Т.Х., нұрмұратов С.Е. Ұлттық тəуелсіз жəне қазақ
философиясы /Оқу құралы. – Алматы: Философия жəне саясаттану институты, 2011. – 256б.
2. М. Қашқари. Түбі бір түркі тілі («Диуани лугат ат-түрк»). – Алматы: ХАНТ, 1993. – 690 б.
3. Қазақ философиясы тарихы (ежелгі дəуірден қазіргі заманға дейін) Қазақ философиясының
қалыптасуы: ежелгі түркілік дəуір / З.К. Шəукенова жəне С.Е. Нұрмұратовтың жалпы
редакциясымен. – Алматы: ҚР БҒМ ҒК Философия, саясаттану жəне дінтану институты, 2014.-400б.
УДК 159.9.072.4
ИССЛЕДОВАНИЕ УРОВНЯ ЭМПАТИИ У МЛАДШИХ ПОДРОСТКОВ И ЕГО
ВЛИЯНИЕ НА СТАТУС В ГРУППЕ СВЕРСТНИКОВ
Лавриненко Н.С., магистр, старший преподаватель., Попова А .М., студентка
г. Алматы, Республика Казахстан
E-mail: ntl_0810@mail.ru
Выделение эмпатии в качестве особого психологического феномена было длительным,
сложным и до сего дня его понимание не совпадает у разных ученых и в разных психологических
школах. Понятие «эмпатия» было объектом внимания философских дисциплин этики и эстетики.
Интерес к понятию эмпатии формируется в учениях о явлении симпатии и вчувствования конца XIX
- начала ХХ века, авторами которых выступают Смит, Спенсер, Шопенгауэр, Липпс, Шелер, Рибо,
Штерн. Сам термин пришёл в научную психологию в начале ХХ века из философии – словом
«эмпатия» Э. Титченер перевёл немецкое слово «Einfuhlung» - «вчувствоваться в…», которым Т.
Липпс в своей концепции эстетического воспитания описывал процесс понимания произведений
искусства, объектов природы, а позже – и человека [1].
Объектом нашего исследования является эмпатия детей младшего подросткового возраста.
Предмет исследования - зависимость уровня эмпатии ребенка младшего подросткового возраста от
его статуса. При этом нами была выдвинута гипотеза - дети младшего подросткового возраста с
высоким уровнем эмпатии будут иметь более высокое статусное положение в группе, чем дети,
имеющие более низкий статус.
К данному исследованию были привлечены учащиеся 6-7-х классов КГУош №52 г. Общая
численность выборки - 68 человек, из которых 51% составляют испытуемые мужского пола, и 49% -
женского. Возраст испытуемых – 11-13 лет.
Для подтверждения гипотезы нашего исследования и решения задач эмпирического
исследования нами были проведены следующие методики:
-
опросник экспресс-диагностики эмпатии (методика И.М. Юсупова для измерения уровня
эмпатийных тенденций);
-
методика диагностики уровня эмпатических способностей В.В. Бойко;
-
социометрия.
На первом этапе исследования была проведена методика экспресс-диагностики эмпатии И.М.
Юсупова [2]. Как видно по общим показателям результатов проведения данной методики,
наибольший процент (54,40%) от общего числа испытуемых составляют те, кому принадлежит
средний уровень эмпатии, соответствующий классификации И.М. Юсупова для данного теста (рис.1).
366
Наименьший процент (16,20%) из общей выборки составляют испытуемые с высоким уровнем
эмпатии. Низкий уровень эмпатии характерен для 29,40% младших подростков. Таким образом,
опираясь на типологию уровней эмпатии для методики экспресс-диагностики И.М. Юсупова, мы
обнаружили, что в данной выборке является наиболее выраженным средний уровень эмпатии.
Отсутствие соответствующих процентных показателей для испытуемых говорит и том, что для
младших подростков, составляющих данную выборку, не характерны очень высокий и очень низкий
уровни эмпатии.
Рисунок-1.Общие показатели уровня эмпатии по методике И.М. Юсупова
На втором этапе нашего исследования была проведена методика диагностики уровня
эмпатических способностей В.В. Бойко [2]. Наиболее выраженными среди младших подростков по
результатам методики В.В. Бойко являются заниженный (45,58%) и средний (36,77%) уровни
эмпатии. Таким образом, данные по высокому (4,41%) и низкому (13,24%) уровню эмпатии заметно
снижены по сравнению с процентом испытуемых с заниженным (45,58%) и средним (36,77%)
уровнем эмпатии.
Рисунок 2.Сводные данные по результатам методики диагностики уровня эмпатических способностей В.В.
Бойко.
На третьем этапе исследования проводилась методика «социометрия».
Социометрическое исследование предполагает определение статуса каждого члена группы.
Статус ребенка определяется числом полученных им выборов. Дети могут быть отнесены в
зависимости от этого к одной из 5-ти статусных категорий:
1. «лидеры»: 5 и более выборов,.
2. «предпочитаемые» - 3-4 выбора,
3. «принятые» - 2 выбора,
4. «пренебрегаемые» - 1 выбор,
0%
10%
20%
30%
40%
50%
60%
уровень эмпатии
Уровень эмпатии (методика И.М. Юсупова)
низкий
средний
высокий
0%
10%
20%
30%
40%
50%
Уровень эмпатии
Уровень эмпатии (методика диагностики уровня
эмпатических способностей В.В. Бойко)
низкий
заниженный
средний
высокий
367
5. «отверженные» - 0 выборов.
Наиболее благоприятными являются 1 и 2 статусная группы.
Опираясь на данные гистограммы (Рис. 3), мы видим, что наибольшее различие между
статусным положением и полом характерно для «предпочитаемых» и «лидеров». Так, среди
«лидеров» чаще встречаются мальчики (71,43%), чем девочки (28,57%); то же самое можно сказать и
о категории «предпочитаемых» - процент мальчиков (73,33%) значительно выше чем у девочек
(26,67%). Для остальных статусных категорий характерно некоторое преобладание девочек.
Наиболее незначительное различие по полу свойственно для категории «непринятых», где доля
девочек составляет 54,55%, а мальчиков – 45,54%.
Рисунок 3. Соотношение статусного положения учащихся и пола
Обработка результатов исследования осуществлялась математико-статистическими методами
анализа данных. Для проверки гипотезы исследования был использован коэффициент ранговой
корреляции Спирмена.
После проведения математико-статистического метода можно сделать вывод, что, результаты
исследования подтвердили выдвинутую гипотезу о том, что уровень эмпатии в младшем
подростковом возрасте влияет на статусное положение подростка в группе. А именно, испытуемые,
проявляющие высокий уровень эмпатии имеют высокое статусное положение в группе. А
испытуемые, имеющие низкую степень эмпатии, обладают низкое статусное положение в группе.
СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ
1. Гиппенрейтер, Ю.Б. Феномен конгруэнтной эмпатии / Ю.Б.Гиппенрейтер [и др.] // Вопросы
психологии. – 1993. – №4. – С. 61–73.
2. Ильин Е.П. Психология помощи. Альтруизм, эгоизм, эмпатия. – СПб.: Питер, 2003
УДК 811.311:11
СЕМАНТИЧЕСКИЕ ОСОБЕННОСТИ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ ТЕРМИНА «МОЛОКО» В
ТЕКСТАХ ПО СПЕЦИАЛЬНОСТИ (на материале русского и казахского языков)
Сапарова А.А., ст.преподаватель, Шулембай Н., студент
Алматы технологиялық университеті, Алматы қ., Қазақстан Республикасы
E-mail: nuraaikinn@mail.ru
Термин - это определенное слово, обозначающее специальное понятие, которое относится к той
или иной области техники, науки, искусства и т.д. (технический термин, научный термин,
религиозный термин). Термин не может иметь двойного значения. Используется в
0,00
10,00
20,00
30,00
40,00
50,00
60,00
70,00
80,00
непринятые
пренебрегаемые
принятые
предпочитаемые
лидеры
Статус Положение ученика в группе) * Пол
мальчики
девочки
368
специализированной литературе, тематических беседах и т.д. Термины существуют не просто в
языке, а в составе определенной терминологии.
Анализу основных свойств и характеристик термина в отечественном языкознании посвящен
целый ряд работ. По нашему мнению, наиболее четко важнейшие свойства термина сформулированы
С.В.Гриневым: это "специфичность употребления" (специальная область употребления) и
"содержательная точность"[1].
Будучи ключевым компонентом национальной культуры, базовый термин «молоко» отражает
важнейшие категории и установки жизненной философии русских и казахов, является значимым для
понимания национального характера этих этносов другими народами. Вместе с тем до настоящего
времени специальные комплексные исследования термина «молоко» в русском, казахском языках не
предпринимались. Опыт рассмотрения одного из базовых терминов языковом сознании двух народов
открывает новые перспективы исследований в русле современной антропологической парадигмы [2].
Сейчас сельское хозяйство Казахстана развивается очень интенсивно и в этом ряду лексика
молочных изделий систематизирована, также проводятся совместные работы с Европой и со странами
Азии. Республика Казахстан сотрудничает со многими зарубежными странами и это еще раз
свидетельствует о том, что наименования молочных изделий должны развиваться в высшем уровне.
На данный момент накоплена определенная теоретическая база, серьезно изучено большое
количество литературы по вопросам пищевой отрасли, выявлены те периодические источники,
которые могут быть особенно полезны при проведении дальнейших исследований.
Молоко́ - питательная жидкость, вырабатываемая молочными железами самок млекопитающих.
Естественное предназначение молока — вскармливание детёнышей (в том числе и у человека),
которые ещё не способны переваривать другую пищу. В настоящее время молоко входит в состав
многих продуктов, используемых человеком, а его производство стало крупной отраслью
промышленности. Молоко - многокомпонентная полидисперсная система, в которой все составные
вещества находятся в тонкодисперсном состоянии, что обеспечивает молоку жидкую консистенцию.
Теперь рассмотрим тексты о молоке:
Молоко. «Что ребенку – польза, то взрослому – вред»
Молоко и другие продукты, которые из него делают, являются большой и неотъемлемой
частью рациона питания человека во всех без исключения уголках земли. Молоко знали и ценили в
Древнем Риме и Греции, в Египте и Азии. Его называли источником жизни и здоровья, «белой
кровью» и по своей полезности для человеческого организма ставили в один ряд с медом, змеиным
ядом, свежими фруктами и овощами. Молоком лечили различные заболевания, начиная от болезней
легких, желудка и нервов до цинги, ожирения и подагры и даже холеры. Считается, что в половине
литра молока содержится весь необходимый человеку набор питательных веществ на целый день.
Все компоненты молока хорошо сбалансированы и легко усваиваются нашим организмом.
Текст на казахском языке: Төрт түлік малдың сүт атаулары.
Сүт төрт түлік малдың аттарына қарай бие сүті, түйе сүті, қой – ешкі сүті, сиыр сүті делінеді.
Ал, жас төлдеген малдың алғашқы бір – екі күнгі сүті уыз болады. Сиыр көктемгі жəне жаз
айларында күніне үш рет, күзге қарай суала бастаған кезде екі рет сауылады. Қой тал түсте
қосақталып бір-ақ рет, бие сағат сайын, тіпті одан да жиі сауылады. Інгеннің сауымы да бие тəрізді
деуге болады, бірақ биеден гөрі сиректеу сауылады. Сүт – мал баққан қазақ жанұясының негізі
тағамы. Одан қымыз, шұбат, айран, қатық, сары май, ірімшік, құрт, сүзбе, қаймақ сияқты ішетін,
жейтін, сусындайтын алуан түрлі тағам əзірлейді.
«Ағы бардың бағы бар» деп қазақ халқы сүт тағамын бақыт, несібесі деп білген. Сүтті
соншалық қасиеттеудің басты себебі – ол тіршілік арқауы, одан неше алуан құнарлы тағамдар
əзірлеп, дастарқан молшылығын жасаған.
По этим отрывкам текстов можно заметить, что термин молоко является одним из ключевых
терминов в языке. Семантические особенности термина молоко в русском и казахском языках
заключается в том, что и в русском и казахском языках термин молоко означает напиток для питья,
который полезно для здоровья человека. Рассмотрим некоторые наименования молочных продуктов
и их классификацию по качеству в русском языке:
Семалар
Жидкий
Густой
Твердый
Мягкий
Ряженка -
+
-
-
Сырок -
-
-
+
Топленое молоко +
-
-
-
Кефир -
+
-
-
369
Наименования молочных продуктов и их классификация по качеству в казахском языке:
Семы
Жидкий
Густой
Твердый
Мягкий
Уыз -
+
-
+
Ірімшік - _ + +
Ақірім -
+
-
+
Құрт -
-
+
+
Термин «молоко» в русском, казахском языках имеют как сходства так и различия. Слова
связанные с термином «молоко» характеризуются общей зависимостью, с соответствием значений и
также отличаются тем, что могут заменить друг друга по значению как синонимы.
В результате проведенного исследования доказано, что термин «молоко» в русском и казахском
языках является открытой многоаспектной формирующейся системой специальных номинаций,
постоянно пополняемой и корректируемой в результате интенсивного развития практического
применения в области пищевого производства.
СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ
1. Гринев С.В. Введение в терминоведение. - М.: Московский лицей, 1993. - 309 с.
2.
Джолчибекова К.Ж. Структурно – семантический анализ терминов пищевой
промышленности и их лексикографическое отражение. Алматы, 2004. 270 с.
UDC 811.111 .
TO THE QUESTION OF COGNITIVE NATURE OF METAPHOR IN THE ENGLISH
LANGUAGE
Rakhimberdieva A.O., Imanaliyeva R.B., associate professor,
Taraz Innovative Technologies University, Taraz city, Kazakhstan,
E-mail: rimanali@yahoo.com, aigerim.r.94@mail.ru
Linguistic nature of metaphor is successfully investigated by many linguists I.V.Arnold, G.B.
Antrushina and others. In our paper we mostly focus on cognitive nature of metaphor and it is considered to
be a new direction of metaphor study. We consider that metaphor has not only linguistic nature, but cognitive
nature too. The research bases are the sources of such prominent linguists in field of cognitive linguistics as
Vivian Evans, Melanie Green, G. Lakoff, Grady J.E, Johnson M. and others.[1]
The material for analysis was taken from literary sources and discourses, produced by native speakers,
which are fixed in different fields.
Cognitive linguistics refers to a branch of linguistics which interprets language from the point of view
of concepts, sometimes universal, sometimes defined for specific language which underlies its forms. The
cognitive linguistics is characterized by adherence to three central positions. First, it denies that there is an
independent linguistic ability in mind; secondly, it understands grammar from the point of view of judgment;
and thirdly, it asserts that the knowledge of language results from language use [2].
The term “metaphor” has been defined as new or poetic linguistic expression where one or more
words for concept are used outside of its normal usual value to express similar concept.The
word metaphor derives from the 16th century Old French métaphore, in turn from the Latin metaphora,
"carrying over", which is the latinisation of the Greek μεταφορά (metaphorá), “transfer”, from μεταφέρω
(metaphero), “to carry over”, “to transfer”, itself a compound of μετά(meta), “between” + φέρω(pherō), “to
bear”, “to carry” [3].
Some theorists suppose that metaphors are not simply stylistic devices, but also an important
informative means of language. In their work “Metaphors we live by” Lakoff and Johnson assert that
metaphors extend in an everyday life, not only in language, but also in thought and action [1].
The general definition of a metaphor can be described as comparison which shows how two things
which are not similar the majority of ways, are similar in other important way.There are several types of
metaphor: allegory, catachresis, parable, dead metaphor, dormant, extended, mixed, absolute, metonym,
synecdoche, root, active, submerged, dying, conceptual,simple, implicit, explicit, compound and complex
370
metaphors. All of these metaphors are often used in the language [3]. There are differentiated from 12 up to
18 types of metaphor by different scholarsю
Metaphors have a lot of functions:
- they can add decorative or poetic flourish to language — as when William Shakespeare, in a sonnet
XVIII, calls the sun as an “eye of heavens”;
- they can give new meanings to words — as when “the virus has infected the computer system”
infected not with a biological virus, but the coded algorithm which behaves as one;
- they can reduce an overload in intellectual storage of units of knowledge, thus facilitating
conversation.
- they can underpin the cognitive function of conceptualizing also by enhancing the listener/reader's
ability to grasp an abstract, or unfamiliar or difficult-to-grasp concept using a more concrete, familiar, easy-
to-grasp concept -as when cognitive scientists refer to the mind as a machine, as a telephone switchboard, or
as a network, etc.
Within Cognitive Linguistics the term metaphor is understood to refer to a pattern of conceptual
association, rather than to an individual metaphorical usage or a linguistic convention. Lakoff and Johnson
describe metaphor as follows: "The essence of metaphor is an understanding and experiencing one kind of
thing in terms of another"[1].Cognitive linguists emphasize that metaphors serve to facilitate the
understanding of one conceptual domain through expressions that relate to another, more familiar conceptual
domain, typically a more concrete one like 'journey' or 'buildings' or 'food'.
Numerous terms reflect basic set of associations: food for thought: we devour a book of raw facts, try to
digest them, stew over them, and let them simmer on the back-burner, regurgitate them in discussions, cook up
explanations, hoping they do not seem half-baked; theoriesas buildings: we establish a foundation for them, a
framework; support them with strong arguments, buttressing them with facts, hoping they will stand; life as
journey: some of us travel hopefully, others seem to have no direction, and many lose their way.
We conceptualize time, in sentences such as the following with the help of the primary
conceptual metaphor: time is money:"Doing it that way will cost you time." [You will have to use up
some of your valuable resource of time]; "We're wasting time procrastinating like this" [We are
wasting our valuable resource of time];"We can save time if we take this route" [We can use our
valuable resource of time ore sparingly]; "I don't have the time to give you right now." [I can't spare
some of my valuable resource of time].
Time is motion. Time flies when you're having fun. Where did the time go? "Time and tide wait for no
man, but time always stands still for a woman of 30."
Thus, it is a system of metaphor that structures our everyday conceptual system, including most
abstract concepts, and that lies behind much of everyday language. The discovery of this enormous metaphor
system has destroyed the traditional literal-figurative distinction.
It’s known that metaphor has several classifications. Among them the conceptual metaphor is very
bright one. It can be seen through the investigation of the English everyday spoken metaphor ‘Love is a
journey’.
Through imagination of a love relationship described as follows: “Our relationship has hit a dead-end
street” we can see that love is being conceptualized as a journey, with the implication that the relationship is
stalled, that the lovers cannot keep going the way they've been going, that they must turn back, or abandon
the relationship altogether.
English has many everyday expressions that are based on a conceptualization of love as a journey:
Look how far we've come. It's been a long, bumpy road. We can't turn back now. We're at a crossroads. We
may have to go our separate ways. The relationship isn't going anywhere. We're spinning our wheels. Our
relationship is off the track. The marriage is on the rocks. We may have to bail out of this relationship.
The love as journey mapping:
- The lovers correspond to travelers.
- The love relationship corresponds to the vehicle.
- The lovers' common goals correspond to their common destinations on the journey.
- Difficulties in the relationship correspond to impediments to travel
Thus we can distinguish traditional and cognitive-linguistic view of metaphor.
Cognitive linguists emphasize that metaphors serve to facilitate the understanding of one conceptual
domain through expressions that relate to another, more familiar conceptual domain, typically a more
concrete one like 'journey' or 'buildings' or 'food'.
371
REFERENCES
1. George Lakoff, Mark Johnson. Metaphors We Live By. Chicago, Chicago University Press. 1980.
2. William Croft, D. Alan Cruse. Cognitive Linguistics. Cambridge: Cambridge University Press.
2004.
3. DavidLeary. Metaphor. 1990.
УДК 811.311:11
ИСПОЛЬЗОВАНИЕ АНТОНИМОВ И СИНОНИМОВ В ТЕРМИНАХ ПИЩЕВОЙ
ПРОМЫШЛЕННОСТИ (на материале русского и казахского языков)
Сапарова А.А., ст.преподаватель, Надимова Ж., студент
Алматинский технологический университет, г. Алматы, Республика Казахстан
E-mail:
mirosch1973@mail.ru
Терминология – это совокупность терминов данной отрасли производства, деятельности,
знания, образующая особый сектор лексики, наиболее доступный сознательному регулированию и
упорядочению.
Хорошие термины должны быть «отграничены» от полисемии, от экспрессивности и тем
самым от обычных нетерминологических слов, которые как раз по преимуществу многозначны и
экспрессивны. Однако нельзя думать, что между терминологией и нетерминологией существует
непроходимая пропасть, что термины состоят из иных звуков и не подчиняются грамматическим
законам данного языка. Если бы это было так, то терминология не принадлежала данному языку и
вообще представляла бы собой другой язык. На самом деле это не так. Откуда бы термины ни
черпались и какими бы особенностями (фонетическими, грамматическими) ни отличались, они
включаются в словарный состав данного языка и подчиняются его фонетическому и
грамматическому строю.
Переходя к характеристике отдельных, ограниченных по употреблению лексических пластов,
следует, прежде всего, остановиться на самой обширной части словарного состава, а именно на
научной и другой специальной терминологии.[1]
Термином называется слово или устойчивое сочетание, служащее уточнённым наименованием
понятия, специфичного для какой-нибудь области знания, производства культуры.
Специфика термина как особого вида слова состоит прежде всего в особенностях его
семантической структуры, которая для терминасодержит только свободное значение, являющееся
прямым, номинативным, имеющим благодаря определению чёткие семантические границы[2].
Термины способны называть предметы и выражать понятия о них в зависимости от
функционирования, причём термин, употребляясь в художественном тексте, способен:
Реализовать не специальное, профессиональное, но бытовое понятие, или общее
представление;
Частично реализовать собственное значение, обычно соотносясь с предметом, но не с понятием.
А.А. Реформаторский полагал, что словообразование имеет к лексическому полю лишь
опосредованное отношение. Но в терминологическом поле, где многое создаётся путём
искусственного включения или исключения отдельных элементов, словообразованию принадлежит
несравненно большее значение. В каждом терминологическом поле формируются свои
словообразовательные и словоизменительные парадигмы[3].
Как раньше отмечалось синонимами называют слова, у которых значения, предметно-
понятийное содержание одинаковое или похожее, и в одном контексте или по значениям похожих
контекстах заменяющие друг друга слова. Некоторые ученые считают, что синонимы это слова
полностью совпадающие по смыслу. (Э.В. Кузнецова, Ю.Д. Апресян, И.А. Мельчук) и.т.д.
А русский ученый Ю.Д. Апресян написал, что если толкование двух слов полностью совпадает
по значению, то они синонимы, а если просто близки по значению тогда они квазисинонимы[4].
Синонимичный ряд терминов пищевой промышленности на двух языках выявляется по их
общим знакам и по их языковым особенностям.
Иногда некоторые названия заменяют друг друга несмотря на то, что по значению не совсем
совпадают. Мы хотим рассмотреть термин молоко. Ключевые слова называют наименования
372
молочных изделии и совпадают по смыслу Основным свойством синонимичного ряда термина
«молоко» это то, что один из слов синонимичного ряда относится к числу терминов.
Все слова термина «молоко» отличаются по их внешней форме. Синонимичный ряд термина
«молоко» имеет свою языковую особенность и поэтому отличается в количестве синонимов.
Синонимичный ряд термина «молоко» в русском языке: прокисшее молоко - сквашенное
молоко, кипяченное молоко - топленое молоко, молочный лед – молочное мороженое; в казахском:
шалап – көже, қайнатқансүт - піскенсүт, май жасаушы - май шайқаушы.
Ф.Ш. Оразбаева исследовала синонимов прилагательных казахского языка, она полагает, что
основным знаком синонимов является общие лексические сходства и их общее понятие. А то что,
похожие слова заменяют друг друга в контексте это их дополнительный знак. Опираясь на это
суждение можем сказать, что в лексико-семантическом поле термина «молоко» слова, входящие в
состав синонимического словаря казахского языка всего три слова сүтті, сүзбе, айран.
В материалах по рассмотренным словарям, по толковому словарю, по словарю синонимов, по
двуязычному словарю мы обнаружили, что слова термина «молоко» в русском и казахском языках
различаются только по сходствам значения. В русском и в казахском языках очень много
разновидностей молочных продуктов: на русском: кефир, сметана, творог, сыр, брынза, йогурт,
мороженоеи.т.д., на казахском айран, ірімшік, май, йогурт, қатық, құрт, қаймақ, балмұздақи.т.д.
По языковым материалам нашего исследования мы определили синонимичный ряд термина
«молоко» на двух языках, из них семь на русском, восемь на казахском.
Синонимы термина «молоко» является одним из мало продуктивных связи и процентное
соотношение тоже низкое. На двух языках слова группированы в синонимичный ряд по их сходствам
по значению.
Особое место в лингвистике занимают антонимы – слова, противоположные по значению.
Антонимия отражает существенную сторону системных связей лексике. Современная наука о языке
рассматривает синонимию и антонимию как крайние, предельные случаи взаимозаменяемости и
противопоставленности слов по содержанию. При этом если для синонимических отношений
характерно семантическое сходство, то для антонимических – семантическое различие. Антонимы
русского языка рассматривались и в сопоставительно-типологическом плане. С термином «молоко»
можно встретить антонимы например, жирное молоко – обезжиренное молоко, соленое масло не
соленое масло, белый сыр – желтый сыр. На казахском майлы, сүт майсыз сүт, сұйық сүт – қою сүт
ақ ірімшік – сары ірімшік. Антонимы отношение исследуемого термина на двух языках был собран
по качеству и по видовым признакам терминов. Антонимы «находятся на крайних точках
лексической парадигмы», но между ними в языке могут быть слова, отражающие указанный признак
в различной мере, т. е. его убывание или возрастание.
СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ
1. Суперанская А.В.Общая терминология, - М: Наука, 1989, -248с
2. Кияк Т.Г. Лингвистические аспекты терминоведения, - Киев: УМКВО,- 104с.
3. Реформатский A.A. Термин как член лексической системы языка // Проблемы структурной
лингвистики М.: Наука, 1968. - С. 45-56.
4. Апресян Ю.Д. Избранные труды. Лексическая семантика. - М.: Школа «Языки русской
культуры», 1995. – Т. 1. – 472 с.
ƏОЖ 1/14
КОНФУЦИЙДІҢ ЭТИКАЛЫҚ - АДАМГЕРШІЛІК ІЛІМІ
Бижанова М. А., ғыл. жет., философия ғылымдарының кандидаты., Тоғай Ə., студент
Алматы технологиялық университеті, Алматы қ. Қазақстан Республикасы
E-mail:
meru190284@mail.ru, togai 1996@mail.ru
Қазіргі таңдағы зерттеулерде ежелгі Қытай халқының философиялық мұралары адам өмірі мен
оның мəні сияқты мəселелерді қарастырумен ойлау мəдениетінің озық үлгісін қалыптастырғанын
белгілі. философиялық шығармашылықтың көрнекті өкілдерінің бірі Конфуцийді айтуға болады.
373
Конфуций (551-479 б.ғ.д.) – Қытай халқының ұлы ойшылы, саяси қайраткері, тəрбиешісі, осы
уақытқа дейін өзінің ықпалын тигізіп келе жатқан Конфуцийшілдік философиялық ағымның негізін
қалаушы. Негізгі еңбегі - «Лунь-уй» (əңгімелер мен пікірлер). Қытайлықтардың көптеген ұрпақтары
бұл кітапты үлгі тұтып, басшылыққа алған. Конфуцийдің ілімінше, ең жоғары жаратушы күш – аспан
ол жерде əділеттілік болуын қадағалап отырады.
Конфуцийшілдік – бұл, ең алдымен моралдық-этикалық ілім. Ол əрбір адамның дүниедегі
алатын орны туралы сұраққа жауап іздеді. Конфуций адамды əлеуметтік қызыметімен байланысты
түсіндірді. Оның əлеуметтік-этикасында адам өзін қоғам игілігі үшін арнауы тиіс. Тəртіп адамдар
арасындағы қарым-қатынастың негізгі мəні болып табылады. Тəртіп – этикалық категория ретінде
адамның сыртқы жəне ішкі мəдениетінің көрсеткіші болып табылады. Тəртіпті толық ұстану адам
баласының өз міндетін тиісті түрде орындауына алып келеді.
Конфуцийдің қарастыратын негізгі мəселесі – адамдар арасынағы қарым-қатынас, тəрбие
мəселері. Осыған орай ол мынадай ұғымдарға көбірек көңіл бөледі. Олар: «тең орта», «адамгершілік»
жəне «өзара сүйіспеншілік». Осы үш ұғым бірігіп, «дао» (дұрыс жол) құрайды. Əр адам осы даоның
жолымен өмір сүруі қажет. «Тең орта» – адамдардың сабырсыздық пен сақтықтың арасындағы
ісəрекеті. Өмірде мұндай «ортаны» ұстап, іс-əрекет жасау оңай емес, себебі, адамдардың көпшілігі
сабырсыздық көрсетсе, бір тобы тым сақ келеді.
Ал адамгершіліктің негізгі – «жэнь» – «ата-анасын құрметтеу жəне үлкен ағаларын сыйлау»,
жалпы алғанда, үлкендерді сыйлау. Кімде кім шын жүректен адамгершілікке ұмтылса, ол еш уақытта
жамандық жасамайды. Ал «өзара сүйіспеншілік» арқылы қарым-қатынас, конфуцийшылдық
əдептілік туралы ілімінің негізгі өзекті ұғымы. Бұл əдептілік қағидасы, бір сөзбен айтқанда: «Өзің
қаламайтын нəрсені басқа біреуге жасама», - дегенге сайып келеді. Аталған əдептілік қағидаларын
«текті адамдар» (цзюнь-цзы) ғана басшылыққа алып, іс-əрекет жасайды.
Конфуцийшылдар өздерінің шығармаларының көбіне осы «текті адамдарға» қарапайым
адамдары қарсы қояды. «Текті адам» – заң мен парызды басшылыққа алса, қарапайым адам қалай
тиімді орналасып, пайда тапсам деп ойлайды; «текті адамға» үлкен маңызды шаруалар тапсыруға
болса, қарапайым адамға ондай тапсырма бере алмайсың, оларға тек қана ұсақ-түйек тапсыруға
болады; «текті адам» басқалармен келісімді жағдайда өмір сүрсе де, оларды» артынан ермейді, өзінің
жолын ұстайды, ал қарапайым адам жұртпен келісімді өмір сүрмесе де, солардың айтқанын істеп,
артында жүруге дайын тұрады т.б. «Текті адам» тек қана этикалық ұғым емес, ол саяси ұғым да. Ол
халықты басқарады. Ал басқарудың негізгі қайнар көзі – басшының өз басының əдептілік қасиеттерін
өзінен төмен тұрғандарға мысал ретінде көрсету. Егер басшылар «дао» жолымен жүрсе, онда халық
оларға қарсы келмейді.
Конфуций барлық нəрсе өзгерісте болады, уақыт тоқтамай өтіп жатады десе де, қоғамдық
өмірге келгенде, ондағы қалыптасқан жағдайлар қаз-қалпына дамуы керек деп есептейді. Сондықтан,
билеуші – билеуші, шенеулік – шенеулік, əке - əке, ал бала – бала болып, аттарына байланысты емес,
шын мəнінде қалулары керек. Ал оларда күтпеген жерде кездейсоқ өзгеріс бола қалса, ол тез арада өз
қалпына келуі керек. Билеуші - əке, халқы – оның балалары. Осы тұрғыдан мемелекет басқарылуы
керек. Демек, «білу дегеніміз – табиғатты емес, адамдарды танып-білу», - деп есептейді. Кейбір
адамдарға «туа біткен білім» тəн болғандықтан, олар басқалардан жоғарырақ тұрады. Олардан кейін
білімді оқу арқылы алғандар тұрады. Оқу, білу таңдамалы түрде болуы керек. Оқығанда тек өмірде
керекті, ең дұрыс деген қағидаларды білу керек, қалғандарынан аулақ болу қажет. [1, 30-31бб].
Конфуций философиясында адам бойындағы этикалық бастау басым келеді жəне этикалық
категорияларға жақсылық пен жамандық категориялары жатады, сондықтан адам табиғатының
сапасы жамандық пен жақсылықтың арақатынасы арқылы анықталады. Зерттеушілердің ортақ пікірі
бойынша, Конфуцийдің өзі адам табиғатын игілік пен зұлымдыққа қатысты бейтарап деп анықтаған.
Мұны Конфуцийдің келесі сөзі дəлелдейді:
«Табиғат əркімді басқамен жақындастырады,
Ал əдет оларды бір-бірінен алыстатады»
Əдет (кейде оны «тəрбиеде« деп аударады) – туа бітетін нəрсе емес, адамның əлеуметтік
өмірінде алынатын нəрсе. Келтірілген сөздерден адамның табиғаты бірдей, ал жақсыға не жаманға
бейімділік əлеуметтенудің барысында пайда болады деген қорытынды шығады. Сонымен, адам
табиғатының жақсылық пен жамандыққа бейтарап болуы Конфуций үшін адамды дұрыс бағытта
тəрбиелеу қажеттілігі туралы, яғни оған жақсылықты үйрету туралы ереженің дəлелі болады.
Конфуций бес тұрақты нəрсенің ішінде ең негізгісі деп адамгершілікті (жэнь) атайды.
Адамгершіліктің ең қарапайым жəне жалпы анықтамасын Конфуций өзінің шəкірті Фан Чидің
374
адамгершілік туралы сұрағына қайтарған жауабында берген. Ұстаздың жауабы: «Ол – адамға деген
махаббат» [2, 65б].
Сөз сөйлеуде адамдарда кездесетін үш түрлі қателік бар дейді Конфуций. Бірі – пікірді керек
кезі болмаса да айтып қалу. Бұл аңғалдық.
Екіншісі – пікірді мəселе пісіп жеткен кезінде айтпай қалу. Ол – құпиялық, қулық.
Үшіншісі – пікірді тыңдаушының бет-жүзін барламай айтып салу. Бұл – бұл соқырлық дейді.
Конфуций өзі туралы: «Мен тек бұрынғыны қайталадым, ешқандай жаңа нəрсе жасаған
жоқпын«, – депті. Бұл пікір оның өте қарапайым, халыққа жақын болғандығын байқатады.
Конфуцийдің айтқандары бүгінгі қытайлықтарға біздің қолданып жүрген мақал-мəтелдеріміз сияқты
құнды болатыны сондықтан. [3].
Конфуцийдің айтуына қарағанда, адамдарды екі түрге бөлуге болады. Олар: «ізгі адам» (цзюн-
цзы) жəне «ұсақ адам» (сяо-жень). «Ізгі адам» өз алдына үлкен талаптар қояды, ал «ұсақ адам»
талапты басқалардың алдына қояды. Ізгі адамға ұлкен істерді тапсыруға болады, ұсақ адамға сенуге
болмайды. Ізгі адам басқа адамдармен тіл тауып, бірақ өмірде өз жолын іздейді. Ұсақ адам басқа
адамдармен бірге болғанымен, ұрыс-керіс тудырады. Ізгі адам адамгершілік жолында өзінің өмірін
қиюға дайын, ұсақ адам өзінің өмірін ит сияқты орда бітіреді.
Конфуций білімнің адам өміріне деген құндылығын жете көрсетті. «Барлық көргенің мен
естігеніңді жүрегіңде сақта, қажымай-талмай оқудан тойынба, басқаларға біліміңді жеткізе біл», -
деген нақыл сөздерді айтады. Конфуций ойынша, білім саласында ерекше моральдық тазалық керек.
«Білгеніңді айт. Білмесең — білмеймін де. Тек осындай білімге деген көзқарас даналықты көрсетеді».
Ойшылдың айтуына қарағанда, оқып-білудің өзі де өте қиын жұмыс, ол адамның дербес өзіндік
оймен тоқуын талап етеді. [4, 50-52бб].
Конфуций ілімі талай ғасырлар бұрын пайда болғанына қарамастан əлі күнге дейі өз маңызын
жоймай келеді. Мұның өзі бұл ілімнің аса терең даналыққа, ақыл-ойға негізделгендігінің белгісі.
Тіпті, оның ұлылығы соншалық – бұл ілім қағидалары, талай заман өткеніне, талай қоғам ауысқанына
қарамастан, өзінің маңызын, мəнін жоймай келеді. Керісінше, дəл бүгінгі таңда моральдық, рухани
құндылықтар тапшылығын көріп отырған қоғамда одан сайын өзекті бола түскен сияқты. Егер əрбір
адам осы идеяларды мұқият зерделеп, өз өмірінің басшылығына алса, онда қоғамның тура жолға
түсетіні, онда гармония мен үйлесімділік орнаған идеалды мемлекеттің қалыптасатындығы күмəнсіз.
ƏДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Ғылым тарихы мен философиясы / Құрастырушы – Алтаев Ж.А.: ЖОО-ның магистранттары
жəне аспиранттарына арналған оқулық. – Алматы: Раритет, 2007 – 320 б.
2.Сағиқызы А. Гуманистік дүниетаным: əлеуметтік-мəдени негіздер. – Монография / З.К.
Шəукенова жəне С.Е. Нұрмұратовтың жалпы редакциясымен. – Алматы: ҚР БҒМ ҒК Философия,
саясаттану жəне дінтану институты, 2013. – 292 б.
3. Кішібеков Д. Конфуций философиясы Егемен Қазақстан, 25 сəуір 2012ж
4. Мырзалы С. Философия.-Алматы: «Бастау», 2010.-644 б.
УДК 372
ОСОБЕННОСТИ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ МОЛОДЕЖНОГО ЖАРГОНА В СРЕДСТВАХ
МАССОВОЙ ИНФОРМАЦИИ
Смагулова Ш.К., старший преподаватель., Рахимджанова Д.С., студентка 1 курса
Алматинский технологический университет, г. Алматы, Республика Казахстан
E-mail: shk60@mail.ru
В настоящее время жаргон употребляется в прессе и даже в литературе для придания речи
живости, ведь даже президент (не только молодежь) употребляет в разговоре просторечные слова,
следовательно, нельзя относиться к жаргону, как к чему–то, что загрязняет русский язык, это такая
же неотъемлемая часть языка наравне с просторечием. Молодежь, являясь преимущественным
носителем жаргона, делает его элементом поп-культуры, который в свою очередь делает его
престижным и необходимым для самовыражения. Примеров тому достаточно и в текстах песен, в
радиопередачах и в музыкальном телевидении, на которые ориентируется современная молодежь.
375
В современных СМИ часто встречаются жаргонные слова. Это порождает в современном
обществе своеобразную моду на жаргонизмы. Пытаясь увеличить число подписчиков,слушателей,
зрителей, некоторые современные газеты, журналы, радио и телепрограммы слепо следуют за
установившейся в сознании носителей языка речевой модой. А люди, для которых радио и
телевидение является авторитетом, привыкают к данной лексике и воспринимают её как
нормированную, не смотря на то, что в средствах массовой информации нередко попадаются грубые,
употребленные к месту слова.
Люди начинают воспринимать такие слова, в том числе и жаргонизмы, употребленные в
прессе, как нормированные. Некоторые лингвисты относятся к жаргонизмам настороженно и
неприязненно, а некоторые одобряют употребление «простых» слов и выражений. К жаргону в СМИ
можно относиться по-разному, но чтобы понять своё отношение к данной проблеме, надо сначала эту
проблему изучить. Именно изучение проблемы использования жаргонизмов является целью нашей
научной работы. Перед нами были поставлены следующие задачи: систематизировать знания о
жаргонизмах в русском языке; выяснить мнения специалистов по поводу использования жаргона в
СМИ; попытаться определить, следует ли употреблять в жаргонную лексику в газетах и журналах, на
радио и телевидении. Для решения последней задачи нами рассмотрены некоторые употреблённые в
СМИ жаргонизмы и доказана необходимость или неправильность их употребления.
Снятие цензурных запретов в 90-х годах ХХ века привели к активизации жаргонов. Язык
прессы. Радио, телевидения хлынул поток образований внелитературной лексики. В настоящее время
жаргонизмы активно используются в СМИ.
Причин проникновения арготических слов в язык прессы много; некоторыми из них являются:
-
криминализация
общественного
сознания,
вызванная
увеличением
количества
деклассированных элементов;
- усиление позиций преступного мира (трансформация уголовных сообществ, возрождение
старых и появление новых воровских профессий;
- свобода слова;
- отсутствие эквивалента в нормированном языке;
- экспрессивность жаргонизмов.
Основная функция жаргона состоит в выражении принадлежности говорящего к какой-либо
социальной группе. Кроме того, жаргон используется в художественной литературе для речевой
характеристики героев и стилизации речи той социальной среды, о которой рассказывает автор. В
журналистике жаргон необходим преимущественно для того, чтобы установить контакт с читателем,
либо заинтересовать его необычной формулировкой; кроме того, жаргонизмы демонстрируют отноше-
ние журналиста к проблеме, о которой он пишет. Нередко их используют для интригующего заголовка.
Разные жаргоны в журналистике используются по-разному. Например, слова из молодёжного
сленга часто употребляются в молодёжных передачах; «термины - жаргонизмы» нетрудно отыскать в
специализированных изданиях; журналисты, описывающие преступный мир, используют арготизмы
для объяснения определённых реалий уголовной среды, подчёркивания принадлежности героя к
уголовному миру, показа культурного или профессионального уровня представителей правоохра-
нительных органов, и т.д. Следует отметить, что в основном жаргонные слова встречаются в
массовых газетах и журналах, на молодёжных телеканалах и радиостанциях. Однако и в серьёзных
изданиях можно отыскать жаргонизмы. Кроме этого, в средствах массовой информации то и дело
возникают дискуссии о сленге, публикуются статьи, исследования о жаргоне. К сожалению, таких
статей пока немного.
Жаргонная лексика представляет собой совершенно особый пласт в лексической системе
русского языка. Это искусственно изобретенный язык, понятный только членам конкретной группы,
что не мешает современным работникам средств массовой информации использовать жаргон в
профессиональной деятельности.
Таким образом, нельзя сказать, «хорошо» или «плохо» - использовать в материалах
жаргонизмы. Можно лишь с уверенностью заявить, что использовать жаргонную лексику надо
разумно, учитывая контекст, коннотации, предполагая реакцию аудитории, и стиль издания.
Так, например, заголовок «И снова о свободе слова, блин» полностью выражает отношение
автора к затронутой им проблеме, и по стилю соответствует насмешливо-иронической статье. На наш
взгляд, жаргонизм использован автором достаточно удачно (хотя на серьёзном информационном
портале это выглядит чересчур экспрессивно).
Название «Попса» для радиостанции подобрано достаточно удачно. Оно коротко (значит, легко
запоминается) и чётко выражает политику станции; кроме того, здесь присутствует определённая
376
доля коннотации (подчёркивается несерьезность, «легкость» радио). Кроме того, это слово является
«своим» для аудитории радиостанции, и поэтому не может не нравиться слушателям.
А выражение «TheTimes, похоже, облажалась» является примером неудачного употребления
жаргонизмов. Во-первых, «облажалась» не подходит по контексту (согласитесь, любой жаргон будет
немного лишним в статье про Путина и «TheTimes»). Во-вторых, по смыслу гораздо лучше подошло
бы слово «дезинформировать»; из того, что автор употребил слово, не подходящее по смыслу, можно
делать вывод, что здесь жаргонизм употреблен ради жаргонизма.
«Жулик второй раз ограбил одного и того же человека». Здесь слово «жулик» соответствует
контексту и не вступает в противоречия со смыслом статьи, поэтому нельзя сказать, что оно
употреблено неудачно. Однако с другой стороны, нет никаких причин, предпочесть жаргонизм
разговорному слову «мошенник» или нейтральным «вор», «грабитель». На наш взгляд, если
жаргонное слово не несёт никой дополнительной нагрузки, следует заменить его «нежаргонным»
синонимом.
Таким образом, использование студенческого жаргона при соблюдении меры и
художественного такта может обогатить не только язык СМИ, но и литературный язык в целом.
СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ
1. «Современный русский язык»: Учебник для студентов вузов, обучающихся по
специальности «Филология» / П. А. Лекант, Е. И. Диброва, Л. Л. Касаткин и др.; Под редакцией А.
Леканта. - 3-е издание, стереотип. - М.: Дрофа, 2002. - 560 с.
2. «Современный русский язык». Учебник для вузов. Аникина А. Б., Бельчиков Ю. А., Вакуров
В. Н. и др.; под ред. Д. Э. Розенталя. - 4-е издание, испр. и доп. - М.: Высшая школа, 1984. - 735 с.
3.
Виталий
Колмановский. «О
литературном
языке
и
жаргоне».
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sbornik-materialov-podgotovlen-pod-redakciej-doktora-himichesk.html?page=53#ИССЛЕДОВАНИЕ_УРОВНЯ_ЭМПАТИИ_У_МЛАДШИХ_ПОДРОСТКОВ_И_ЕГО__ВЛИЯНИЕ_НА_СТАТУС_В_ГРУППЕ_СВЕРСТНИКОВ

title: ІТ ТЕХНОЛОГИЯЛАР МЕН ҚАШЫҚТЫҚТАН ОҚЫТУ ƏДІСТЕРІ


title: Сборник материалов подготовлен под редакцией доктора химических наук, академика Кулажанова К. С. Редакционная коллегия - бет 54

text:
5. «Средства
0%BF%D0BB&cd=6&hl=uk&ct=clnk&gl=ua&client=firefox-a>
6. Интернет портал «Единое окно». http://window.edu.ru/window
7. Сайт «Молодёжный сленг + жаргон наркоманов».
ƏОЖ 94
ТӨЛЕ БИ, ҚАЗЫБЕК БИ ЖƏНЕ ƏЙТЕКЕ БИДІҢ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНДАҒЫ
АЛАТЫН ОРНЫНЫҢ ЕРЕКШЕЛІГІ
Алдекен А. С., аға оқытушысы., Тұрсынбекова Ж. Қ.
Алматы технологиялық университеті, Алматы қ. Қазақсатн Республикасы
Қара сөздің парқын білген қазақ нақыл сөзге кенде емес. Тарихтың тарам-тарам жолдарында
өткеннен із болып сақталған ұлы сөздер бүгіндері əр қазақтың жүрегінде болуға тиіс. Шешендік пен
даналық - жұмыр басты пенденің бəрінің бірдей бойына дари бермейтін дарын. Осындай ғажайып
дарын иелері ел басына күн туған шақта шашыраған қазақты бір тудың астына жинап, есігі мен
бесігін түзейтін ерлеріне ерен сөз айтты. Қасиетті сөздің қадірін ұғынған жан үшін олар тек сөз ғана
айтпады. Олар алтыннан да құны жоғары, оты сөнбес ғұмырлық нақыл айтты.
Өз мемлекетінің құрылуы қазақ халқының рухани мəдениетінің одан əрі дамуында зор маңызы
болды. Қазақ хандығының мемлекеттік құрылысының өзіндік ерекшелігі, халық өмірінің ерекше
жағдайлары мен өзіндік өзгешелігі бар қоғамдық уклад «билер сөзі», «билер айтысы», «билер дауы»,
«төрелік айту», «шешендік сөздер» деп аталатын көркемдік мəдениеттің бірегей түрін туғызды.
«Билер соты,- деп жазды Ш.Уалиханов, - орыстардың 40 жылдық ықпал жасағанына қарамастан, ол
жүздеген бəлкім, бізге дейінгі мың жыл бұрын қандай болса да, сондай болып қала береді». [1]
XVI-XVIII ғасырлардағы би-шешендер арасында мемлекетік жəне қоғамдық қызметтің
маңыздылығы жағынан, шешендік өнерінің күші мен поэтикалық шеберлігі жағынан Төле би
Əлібекұлы (1663-1756), Қазыбек Келдібекұлы (1665-1765) жəне Əйтеке Байбекұлы (1682-1766)
377
ерекше бөлек орын алады. Олар Қазақстанда ғана емес, сонымен қатар Ресейде, Хиуада, Жоңғария
мен Цин империясында танымал болған.[2] Ел аузында Төле би туралы көптеген тарихи аңыздар
сақталған. Оның атымен байланысты айтылатын нақыл сөздер, мақал мəтелдер, билік кесімдер де ел
арасына кеңінен тараған. Төле би есімі тек Ұлы жүзде ғана емес, Орта жүз бен Кіші жүзде де аса
құрметпен аталады. Бұл оның бүкіл қазақ халқының тағдырына қатысты ірі оқиғалардың ортасында
жүргенінің айғағы. Бұған Төле бидің замандасы, тағдырласы Қаз дауысты Қазыбек бидің «Төле би
дүниеден өтті» деген суық хабарды естігенде: «Төле өлді дегенше, дүниеден əділет өлді десейші.
Бүтін билікке Төле жеткен, бүтін хандыққа Есім жеткен, бұл екеуіне кім жеткен?» деп, жер таянып,
көзіне жас алуы да куəлік етеді. Бұл үш арысқа тірек болған үш асылдың бірінің екіншісіне берген
бағасы. Бұдан асырып, жеріне жеткізіп, айту мүмкін де емес. Өйткені олар қасында бірге жүріп, бір
бірінің қадір қасиетін жете таныған алыптар болғаны даусыз.
Төле би Əлібекұлы - жастайынан нақыл сөздерді жақсы біліп, ақын атанған. Тəуке ханның
кеңесшісі болып «Жеті жарғы» заңдар жинағын жасауға қатысқан. Уақыт өте келе Төле биге «Төбе
би» атағы берілді. Қазақ хандығы бөлшектеніп кеткен кезде ол Ұлы жүзді басқарды, бірсыпыра уақыт
Ташкентті биледі. Ауызша тарлу дəстүрі бойынша Төле бидің толғау, қара сөзбен айтқандары, бата,
сынау, көңіл айту, нақыл сөз жəне т.б.түрінде азын-аулақ туындылары жеткен.
Қазыбек би Келдібекұлы – жасөспірім кезінен алғыр ақылымен жəне ақындық дарынымен
ерекшеленіп, жас шағынан-ақ тапқыр сөздерімен жəне əдетті, шариғатты, ата-бабалардың
поэтикалық мұраларын білгіштігімен аты шыққан. Халық арасында тапқырлығы мен біліктілігінің
арқасында зор беделге ие болып хандықтың ішкі сыртқы саясатына ықпал жасайды. Абылайдың
басқаруы кезінде дипломатиялық өкілдік те атқарып, жоғңғарларға қарсы күресті ұйымдастырған.
XVIII ғасырдың 40-жылдарында Абылай ханды жоңғарлардың тұтқынынан бостуға қатысқан басты
қайраткерлердің бірі.[3]
Қазақ қоғамында соғыс болсын, ортақ келісімге уағдаласу, мəмілеге келу болсын, сыртқы һəм
ішкі саясатта болсын, жер қорғауда болсын – ең қажет қару – шешеннің тілі. Əлбетте, дарынды
шешенде
білгірлік-біліктілік,
алғырлық-тапқырлық,
қаһармандық-қайраткерлік,
зиялылық-
саясаткерлік сияқты ұшан-теңіз табиғи рухани қасиет-қабілеттер мол болса, онда мемлекет жеңіске
жетіп, қиындықтан, құлдықтан құтылады. Мерей-мəртебесі, даму дəрежесі жоғары болады. Бұл ретте
Қаз дауысты Қазыбек бидің Қазақстанның саяси-құқықтық тарихында айрықша тұлға екендігін
айтуға болады. Қазыбек би – шешендік сөздерді тақырыптық тұрғыдан байытып, мазмұндық
жағынан тереңдетіп қана қоймай, оның көркемдігіне, үйлесімділігне де ерекше мəн берген, жанрлық
тұрғыдан шешендік толғау, шешендік дау, шешендік арнау түрлерін өз шығармашылығында
барынша дамытқан. Сондықтан да баба мұрасы – ұрпаққа ұлағат, кейінгіге аманат, келер күнмен
бірге жасайтын рухани асыл қазына.
Əйтеке би Байбекұлы – жұрт таныған би жəне Кіші жүздің жетекшісі ретінде Тəуке хан
жанындағы кеңеске еніп, Төле бимен, Қазыбек бимен бірге «Жеті жарғы» заңдар жинағын жасауға,
мемлекеттік істерді даулапды шешуге қатысқан. Жұртқа мəлім, «Орта орданың ең күшті иелерінің
бірі Барақ сұлтан Кіші орданың ханы əбілқайырды өлтіріп, өзіне сот жүргізу үшін бүкіл қазақ
халқының 4 биін таңдап алған. Ол билердің қатарында Улкен ордадан Төле би жəне Кіші ордадан
Əйтеке болған».[4]
«Қазақ руларының басын біріктіріп бір орталыққа бағындырған жəне туысқан қазақ,
қарақалпақ, кырғыз халыктарын одақтастырып, жоңғар- қалмақ шапқыншылығына қарсы бірыңғай
халық майданын құрған Тəуке ханның кеңесші, көмекшілерінің бірі Əйтеке болған. Сайып келгенде,
Əйтеке — шешендігімен бірге кезінде ел басқарған, заң жасасқан, феодалдық қазақ мемлекетін
құрысып, нығайтуға үлес қосқан қоғам қайраткері».[5]
Сонымен XVI-XVIII ғасырлардағы би-шешендер шығармашылығы өз заманының жемісі
болғанжəне ол сол дəуірдің өмір шындығын өзінше бейнелеп, қоғамның талап-тілектеріне сай келген.
Сол арқылы өз кезеңінің мəдениеті мен əдебиетіне зор үлес қосқан. Би-шешендердің
шығармашылығы сол кезеңдегі қоғамды айқын бейнелеп қана қоймай, сонымен қатар оны
қалыптастыруға қосқан үлестері арқылы бүгінгі тағда құнды болып отыр.
ƏДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Валиханов Ч.Ч. Записка о судебной реформе // Сбор. соч.в 5-ти т. А., 1981 г., т.1,507 б.
2. Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих или киргиз-кайсацких орд и степей А., 1996, 128 б.
3. Қазақ совет энциклопедиясы 1 том, 399 б.
4. Валиханов Ч.Ч. Записка о судебной реформе // Сбор. соч.в 5-ти т. А., 1981 г., т.1,517 б.
5. Созақбаев С. Тəуке хан. Жеті жарғы. – А., 1994, 85 б.
378
ƏОЖ 93/94
ОТАН ТАРИХЫН ОҚЫТУДАҒЫ ӨЗЕКТІ МƏСЕЛЕЛЕР
Рахымшаева С.Б.
№197 мектеп, Қызылорда қ., Қазақстан Республикасы
E-mail: barshyn_92@mail.ru
Қ.Р Президенті Н.Ə.Назарбаевтың «Қазақстан 2050» Стратегиялық бағдарламасында:
«Жастарды Қазақстандық патриотизмге шығармашылық жағынан дамыған жеке жұмыс ретінде
тəрбиелеу қажет. Бүгіннен бастап ұлттық мінез-құлық, биік талғамдық, тəкəппарлық, тектілік,
білімділік, биік талғам, ұлттық намыс қасиеттерін сіңіріп қалыптастыруымыз керек» [1], - деп ерекше
мəн берген болатын.
«Патриотизм» грек тілінен аударғанда « patriots » - Отандас, «patuo» – Отан, туған жер деген
мағынаны береді.
Жас ұрпақты тəрбиелеудің аса маңызды міндеттері:
-
Ұлттық жəне жалпы адамзаттық құндылықтар, ғылым мене практика негізінде жеке адамды
қалыптастыру;
-
Азаматтық пен патриотизмге, елжандылыққа, өз Отаны Қазақстан Республикасына
сүйіспеншілікке, мемлекеттік рəміздерді құрметтеуге, халық дəстүрлерін қастерлеуге, Конституцияға
қайшы жəне қоғамға жат кез-келген көріністерге төзбеуге тəрбиелеу;
-
Белсенді азаматтық ұстамы бар жеке адамды тəрбиелеу республиканың қоғамдық саяси,
экономикалық жəне мəдени өміріне қатысу қажеттігін, жеке адамның өз құқықтарымен міндеттеріне
саналы көзқарасын қалыптастыру;
-
Отандық жəне əлемдік мəдениетінің жетістіктеріне баулу, қазақ халқы мен басқа
халықтарының тарихын, əдет-ғұрпы мен дəстүрлерін қадірлейтін, ұлттық намысты қорғай білетін
адамның ең жоғары қасиеті т.с.с.
Тарих пəнінің мұғалімі Қ.Р «Білім туралы» Заңындағы міндеттерді орындауына баса назар
аударуы керек.
-
Ұлттық жəне жалпыадамзаттық құндылықтарға ғылым мен практика жетістіктері негізінде
жеке адамды қалыптастыруға, дамытуға;
-
Шығармашылық, рухани жəне дене мүмкіндіктерін дамытуға, адамгершілік пен салауатты
өмір салтының берік негізін қалыптастыруға;
-
Республиканың қоғамдық – саяси, экономикалық жəне мəдени өміріне белсене қатысуға;
-
Əлемдік жəне Отандық мəдениеттің жетістіктеріне баулуға, қазақ халқы мен республиканың
басқа да халықтарының тарихын, əдет-ғұрпы мен дəстүрін зерделеуге, мемлекеттік тілді, орыс -
шетел тілдерін меңгеруге көмектесуі тиіс [2].
Тарихты оқытуда назар аударатын басты ұстанымның бірі – білім мазмұнының ұлтық сипат
алуы. Өйткені, ұлттық тарих ұрпақтар сабақтастығын да, дəстүр сабақтастығын да, қоғамдық ой мен
тəуелсіздікке талпыныстағы сабақтастықты да қамтиды. Тарих ғылыми пəн ретінде аса маңызды
білім саласына жатады. Себебі, ол бүкіл адам баласының басынан өткізген жағдайын, тарихи
тəжірибесін баяндайды.
Тарих пəнінің тəрбиелеушілік мүмкіндігі өте мол. Тəрбие мақсаты – Отанын сүйетін, нағыз
еңбекқор, мемлекет пен қоғамға адал еңбек ететін, заң нормаларына бағынатын Қазақстан
Республикасының саналы азаматы тұлғасын қалыптастырып, дамыту елдің қазіргі даму кезеңі
Республика мұғалімдерінің алдына жаңа міндеттер қойып отыр. Қоғамды жетілдіру жөніндегі
мемлекеттің мақсаттарын жүзеге асыруға қабілетті жас ұрпақтарды тəрбиелеу мен қалыптастыруға
тарих пəнінің міндеті зор.
Қазақ жерінде тұрып жатқан əрбір ұлттық диаспора өкілі халқымыздың тарихын білумен қоса,
құрметтеуі тиіс жəне өз ұлтының қазақ жеріне келу, өсу, өркендеу тарихын да білгені абзал. Қазақ
жерінде тұрып жатқан көптеген халықтар тағдырдың тауқыметін тартып, сол кезеңдегі əр түрлі
заман ағымына сай азып-тозып, еріксіз келіп қоныстанды. Сол кезеңде қазақ халқы бауырына басып,
бір нанды бөлісіп жеп, үлкен демеу көрсетті. Бұл - нағыз бауырмашылдыққа, достыққа лайықты
тірлік. Адамшылдықты, жақсылықты, қайырымды көмекті ұмытқан халықтың болашағы жоқ. Осыны
əрдайым ұмыттырмай отыратын тарих емес пе?
Мемлекеттік хатшы (қазір РФ елші) Марат Тəжин Елбасының «Тарих толқынындағы халық»
деген атпен арнайы тарихи зерттеу бағдарламасын жасауды тапсырғанына тоқталып, бұл
379
бағдарламаның басты мақсаты : «Алдыңғы қатарлы əдістеме базасы арқылы Қазақстандық тарих
ғылымына сапалы секіріс жасауға жағдай жасау, қазақтардың ұлттық тарихының көкжиегін кеңейту,
ұлттың жаңа тарихи дүниетаным қалыптастыру Қазақстанның қазіргі заман тарихының екі
онжылдық кезеңін ой елегінен өткізу » [3].
Мемлекеттік хатшы өз баяндамасында тоқталған жəне көрсеткен Елбасының «Тарих
толқынындағы сан алуан мəселелердің барлығы да бүгінгі Қазақстандық тарих ғылымдарының
алдында тұрған өзекті мəселелер болып табылады.
Қ.Р Президенті Н.Ə.Назарбаев Қазақстанның əлеуметтік жаңғыртылуы: «Жалпыға Ортақ Еңбек
Қоғамына қарай 20 қадам» атты тұжырымдамалық мақаласында білім жəне ғылым саласына қатысты
алдымызда тұрған өзекті мəселелерді көтеріп жəне оны орындау жөнінде тиісті мемлекеттік
құрылымдарға тапсырма берді.
Білім саласындағы Елбасы айтқан өзекті мəселелердің біріне: «Қазақстан тарихы бойынша оқу
жоспарларын, оқулықтар мен оқу құралдарын талдаудан өткізсін, оқу орындарында Қазақстан
тарихын оқытудың мазмұны мен пішінін өзгерту жөнінде іс-шараларды жүзеге асырсын деген нақты
тапсырмасы жатады» [4].
Отан тарихын орта мектептерде, жоғарғы оқу орындарында оқытудың сапасын жақсарту
жөнінде, оқулықтарда орын алып отырған кемшіліктер жөнінде жəне «Қазақстан тарихын оқытудың
мазмұны мен пішінін өзгерту » жөніндегі ұсыныс-пікірлер қазіргі уақытқа дейін айтылып келеді.
Қазақстан тарихы пəні бойынша орта мектеп бітіруші түлектер жоғары оқу орнына түсу үшін,
сондай-ақ жоғары оқу орындарының студенттері мемлекеттік емтихан тапсырады. Бұл -
жастарымыздың білімін анықтаудағы үлкен іс. Демек, тарих - əрбір адамның өмір жолы, жақсыны
үйреніп, жаманнан жиренетін ұстазы.
Соған орай, Отан тарихын оқыту арқылы əрбір жастың патриоттық сезімін ояту, өз ұлтының
өткеніне зер салып, бабалар аманатын орындау болмақ.
ƏДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Н.Ə.Назарбаев “Еуразия өркениеттің дамуы жəне қоғамды трансформатизмнің стратегиясы”
2. Қ.Р Білім туралы Заңы. Алматы, “Атамұра” баспасы, 2007 ж.
3. Мемлекет басшысының “Əлеуметтік-экономикалық жаңғырту - Қазақстан дамуының басты
бағыты” атты Қазақстан халқына жолдауы, 2013 жыл. Мемлекеттік хатшы М.Тəжиннің сұхбаты.
4. Назарбаев Н.Ə Қазақстанның əлеуметтік жаңғыртылуы: “Жалпыға Ортақ Еңбек Қоғамына
қарай 20 қадам” Егемен Қазақстан, 10шілде 2012ж.
УДК 372
МОЛОДЕЖНЫЙ ЖАРГОН В СРЕДСТВАХ МАССОВОЙ ИНФОРМАЦИИ
Смагулова Ш.К., старший преподаватель., Садыкова М., студентка 1 курса
Алматинский технологический университет, г. Алматы, Республика Казахстан
E-mail: shk60@mail.ru
На фоне унылой официальной речи сленги привлекают свежей метафоричностью,
раскованностью, а порой и краткостью обозначений.
Цель данной работы – выявить место молодежного жаргона в средствах массовой информации.
Задачи: выявить место жаргона в системе современного русского языка; рассмотреть языковые
особенности сленга; выяснить причины распространения молодежного жаргона; выявить каким
образом язык СМИ взаимодействует с молодежным жаргоном.
Объект работы – молодежный жаргон; предмет работы – молодежный жаргон в средствах
массовой информации.
Издания, в языковую политику которых входит использование в публикациях молодежного
сленга, можно условно поделить на две основные группы: "говорящие на сленге" и "использующие
сленг как экспрессивное средство". Подробнее рассмотрим оба типа.
Первый тип: «говорящие на жаргоне»
Самые яркие представители этого типа ставят перед собой цель общаться с аудиторией на ее
380
языке (разумеется, как они его себе представляют). При этом журналисты пытаются перенести на
письмо особенности разговорного синтаксиса: сбивчивость речи, "рваные" фразы, обилие, в том
числе и новомодных, вводных слов ("прикинь"), оценочных конструкций ("отстой", "улет")
В этих изданиях процент сленгизмов в текстах довольно высок. В некоторых материалах он
достигает сорока-пятидесяти. В среднем по изданию эта цифра равна приблизительно восьми
процентам за счет того, что приглашенные авторы, освещающие серьезные темы, обычно избегают
строгого следования стилистике газеты.
В изданиях, которые "говорят на жаргоне", литературные работники склонны к собственному
"жаргонотворчеству", а также к привнесению на страницы издания слов, используемых в узких
кругах дружеских компаний.
Говорящие на сленге печатные издания стилистически и по духу близки молодежным
музыкальным каналам. Это заметно по темам, которые в них освещаются, по кумирам, которых
журналисты преподносят читателю.
Второй тип: «использующие жаргон как экспрессивное средство».
К изданиям второго типа относится большая часть молодежных СМИ. Название группы
отражает ее сущность. Работники этих газет и журналов используют сленгизмы и жаргонизмы
нечасто, в качестве выразительного приема. Общая стилистика журналистских текстов -
нейтральная; доля сленгизмов невысока: она составляет не более одного процента по изданию в
целом и достигает максимум трех процентов в отдельных материалах. В этих изданиях используются
преимущественно те сленгизмы, которые близки к просторечию и не имеют оттенка неожиданности
и новизны. Среди заимствованных из жаргона наркоманов это такие слова, как "кайф", "тормозить" и
ставшее популярным благодаря переводчику сериалов про Бивиса и Баттхеда слово "отстой".
В изданиях второго типа нет собственного словотворчества. Их язык не является оригинальной
визитной карточкой.
Продемонстрируем данное положение примерами функционирования жаргонной лексики в
газетных текстах. Данный материал был взят из газет: «Комсомольская правда», «Свобода слова»,
«Аргументы и факты» и др.
1. Как заявил на неделе министр индустрии и торговли Владимир Школьник, «администрация
рынков уводит деньги мимо госказны, присваивая себе огромные суммы теневых доходов» (В.
Школьник. – «АиФ». 2008, №15)
Уводить деньги - жаргонизм, в значение ворует деньги.
Теневые доходы - жаргонизм, в значение заработок не своим трудом.
2. Иногда газета имитирует речь нашего современника, изобилующую просторечиями и
жаргонизмами, чтобы привлечь внимание к публикации и в то же время продемонстрировать
«лексикон», доминирующий в общении людей не только в обиходно-бытовой, но и в публичной
сфере.
Нас уже немного отучили гоняться за дешевизной. (АиФ, 2008 №16)
Нельзя отказать молодежному сленгу в живости и образности. Молодежные издания, стараясь
привлечь подростков и юношей, активно используют его в публикациях. К этому можно относиться
по-разному. Мы считаем, что крайне важна умеренность и избирательность в употреблении
молодежного сленга в жизни и в СМИ в частности. Зачастую употребление сленга в языке СМИ в
качестве экспрессии бывает очень удачно и эффектно. Но злоупотребление сленгом, а вернее
популяризация сленгизмасущественно снижает уровень языка, что особенно недопустимо в печати и
литературе.
СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ
1. Береговская Э.М. Молодежный сленг: формирование и функционирование/Вопросы
языкознания, 1996, №3, с.20-26
2. Громов Д.В. Сленг молодежных субкультур. Лексическая структура и особенности
формирования./ Русский язык в научном освещении, 2009, №1, с.228-240
3. Матюшенко Е.В. Современный молодежный сленг: формирование и функционирование,
автореферат дисс., Москва, 2007, с5
4. Полехина Е.А. Молодежный жаргон как объект лингвистического исследования/Вестник
Волг.гос.ун-та,2012, №1, с.180-184
5. Уздинская Е.В. Семантическое своеобразие современного молодежного жаргона/Активные
процессы в языке и речи, Саратов,1991
381
ƏОЖ 94
АБЫЛАЙ ХАННЫҢ БИЛІККЕ КЕЛУІ ЖƏНЕ ОНЫҢ БИЛІГІНІҢ НЫҒАЮЫ
ТУРАЛЫ ДЕРЕКТЕР
Алдекен А.С., аға оқытушысы., Сарбасова М. Ж., студент
Алматы технологиялық университеті, Алматы қ., Қазақстан Республикасы
XVIII ғасырдың 50-жылдары – XIX ғасырдың бірінші ширегіндегі орталық жəне оңтүстік–
шығыс Қазақстандағы қалыптасқан саяси жағдайға Абылай ханның ықпалы зор болды. Орта жүз бен
Ұлы жүздегі жағдай аз уақыт тұрақталғаннан кейін XVIII ғасырдың 40-жылдарының аяғына қарай
қайта шиеленісе бастады. Орта жүз бен Ұлы жүздің ресми ханы Əбілмəмбет болып қалғанына
қарамастан, нақты билік бірте-бірте ықпалды сұлтан Абылайдың қолына жинақтала берді. Ол қазақ-
жоңғар соғыстарының барысында қалыптасқан батырлар мен билердің үлкен қолдауына сүйенетін.
Абылайдың жастайынан билікке араласа бастағанын – Үмбетей жырау Бөгенбай қайтыс болғандағы
жоқтауында Шарышты жеңген жекпе-жектен кейін Абылай хан болды деп жырлауынан жəне Бұқар
жыраудың «Құбылып шыққан бəйшешек» деген толғауында Абылайдың жас кезінен билікке
араласқанын мəлімдеуінен білеміз. [1]
Абылайдың замандасы Тəтіқара жырау да оның Орта жүзге хан болғанын растайды.[2]
Мəшһүр Жүсіп Көпеев «Абылай ханның дəуірі» деген туындысында Арыстан Толыбайұлы
ақыннан дəйексөз келтіреді, онда Абылайдың Көкшетауда 48 жыл хан болғаны айтылады.[3]
Міржақып Дулатов өзінің Абылай деген еңбегінде де осылай жазды.
Шəкəрім өзінің «Уəлибақының ұрпағы» деген зерттеуінде Шарышпен жекпе-жектен кейін
Абылайдың Əбілмəмбет ханның шатырына шақырылғанын жазды. Əбілмəмбет ханның ұсынуымен
Абылай Шақшақ Жəнібектің батасын алып, хан деп жарияланады. Оның жорамалдауы бойынша, бұл
шамамен 1935 жыл болған.[4] Қазақ деректемедерінде Абылайдың билікке келуі осылайша
баяндалады. Қалай дегенменде Абылайдың жастайынан билікке араласып, соғыс пен бейбітшілік
мəселелерін шешуде көрнекті тұлға болғаны белгілі. Сол арқылы Абылай бүкіл күш-қайратын
жоғары билікті нығайтуға жəне Қазақ хандығын ұзаққа созылған саяси дағдарыстан шығаруға
бағыттады. Қазақ руларының Абылай төңірегіне топтасуы оның Жоңғарияға қарсы белсенді де
нысаналы қимылдауына көп жағынан көмектесті.
Қазақ халқының аса көрнекті ақыны Мағжан Жұмабаев «Батыр Баянда» Абылайдың
саясаткерлігін былай суреттейді:
«Алыстан орыс, қытай – ауыр салмақ.
Жақыннан тыншытпайды қалың қалмақ.
Артында ор, алдында көр, жан-жағы дау
Сол кезде елге қроған болған Абылай,
Көп жаудың бірін шауып, бірін арбап»
Абылай дарынды хан, аса ірі қайраткер, қолбасшы болды. Əбілмəмбет ханның тірі кезінде қазақ
халқы оны өзінің қорғаушысы, көсемі санады. Ол патша өкіметінің губернаторларының ыңғайына
жүрмеді. Елінің еркіндігін, бостандығын қорғай білді. Абылай сұлтан өзінің ақылды, сабырлы мінезі мен
адамгершілігінің арқасында тек бір орда емес, үш орданың сыйлы ханы атанды. 60-жылдардың аяғына
қарай Абылай сұлтан Қазақстанның көпшілік бөлігінде жоғарғы билікті нығайтып алды. Орта жүз бен
Ұлы жүз оған толық бағынды, Кіші жүздің көптеген билеушілерімен ол əулеттік қыз алысып, қыз берісу
арқылы туыстық жағынан байланысты болды. Батыр хан мен Ералы сұлтан оның одақтастары еді, тіпті
Нұралы хан да онымен санасуға мəжбүр болды. Əбілмəмбет ресми түрде жоғарғы билеуші болып
қалғанымен, сол кездің өзінде-ақ Абылай ресми хат алысқан хан атала бастайды. Əбілмəмбет қайтыс
болғаннан кейін Абылай 1971 жылы жалпы қазақ ханы болып жарияланды.[5] Бұл біртұтас тəуелсіз Қазақ
хандығын сақтауға жасалған соңғы əрекет еді.
Іс жүзінде бүкіл қазақ халқының ханы деп танылған Абылайдың беделі өлшеусіз өсті. Абылай
ресми түрде Ресейдің бодандығында болғанымен, сыртқы саяси акцияларды ол егемендігін сақтап
қалды. Жекелеген қазақ билеушілерімен жəне цин сарайымен арадағы қатынастардың сипаты
əдеттегі елшілік байланыстар шеңберінен шықпады. Сондықтан да 1757 жылы Цянь-лун қазақ
қоныстары цин əскерлері жаулап алған аумақтың бөлігі емес, ал билеушілерінің өздері жəне ең
алдымен Абылай хан империяның бодандары емес деп мойындады.[6] Күрделі əскери-саяси жағдай
жəне Жетісу мен Шығыс Алтайдағы өздерінің ежелгі қоныстарын қайтарып алуға жасалған
əрекеттер Абылайды, Əбілмімбетті, Əбілпейізді маньчжур сарайымен елшілік қатынастар жасауға
382
жəне белгілі бір дəрежеде Цин империясымен Шығыс Түркістанға егемендігін тануға итермеледі.
Қазақ билеушілірімен дипломатиялық əдепті сақтауға Циндік Қытайдың өз əскерлерін азық-түлікпен
жəне атпен жабдықтауда үнемі қиыншылық көруі айқын себеп болды. Дипломатиялық
байланыстардың маңызы кем түспейтін тағы бір бөлігі мынадай: циндер қазақ билеушілерінің
Ресеймен экономикалық жəне саяси қатынастарын тежеу үшін оларды өз жағына тартқысы келді.
Сонымен бірге циндер тарапынан саудаға шектеу қою қазақтардың циндермен сауда
қатынастарының үнемі тарыла беруіне, ал соның ізімен саяси қатынастардың да тартылуына акеп
соқты. Қазақстан мен Қытайдың саяси қатынастарында Орта жүз иеліктері көрнекті рөл атқарды, ал
бұл негізінен Қазақстанның саяси маңызды шекаралық аудандары еді. Жоңғар хандығының
жойылып, жоңғарлардың жойқын қырғынға ұшырауы Цин империясының шекарасын Қазақстанға
өте жақындатып жіберді, сондықтан қазақ билеушілерінің алдында, атап айтқанда Абылайдың
алдында қазақ мемлекеттілігін нығайту мəселесі тұрды. Сол кезден бастап Абылайдың қазақ даласын
саяси дербестік негізінде жайғастыру жоспарларын жүзеге асыру жөніндегі нысаналы қызметі
өрістеді. Абылай өз иеліктеріне империяның əскери құрамаларын ешбір аттап бастырған жоқ, əскери
құрамаларға шапқыншылық жасап жүрген рубасылардың бетімен кеткенін байқамаған сыңай
білдіріп, жаңа бекіністер мен қамалдар салуға мүмкіндік бермейді. Нақ сол уақытта тұтқындарды
ықыласпен алмастырып отырады жəне империяның вассалы ретінде саудаға бейбіт шаруашылық
қызметке жəрдемдесті.
Тарих ғылымдарының докторы, профессор Болатбек Нəсеновтың «Абылай хан» атты кітабы-
нан Абылайдың дана хан болғандығы жəне кішігірім жауларды есепке алмағанда үш алыппен (Ресей,
Жоңғар, Қытай) ортақ тіл табысуы сабырлылық, білімділік, қайраттылық, жігерлілік, парасаттылық,
терең ойшыл қасиеттерінің жəне ақылды дипломат болуының нəтижесі екенін көруге болады.
Əрине, бір мақаланың көлемінде Абылай ханның қазақ халқына сіңірген еңбегін толық қамту
мүмкін емес. Дегенмен де нақты құжаттарға сүйене отырып, біраз өмір жолына шолу жасап көрдік.
ƏДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Абылай хан. Тарихи жырлар, т. 4, А., 1993, 41-б
2. Абылай хан. Тарихи жырлар, т. 4, А., 1993, 67-б
3. Абылай хан. Тарихи жырлар, т. 4, А., 1993, 304-б
4. Цинская империя и казахские ханства. Сборник документов и материалов. А., 1989, ч. 2, 171-172 б.
5. Цинская империя и казахские ханства. Сборник документов и материалов. А., 1989, ч. 2, 101-102 б.
6. Сулейменов Б.С., Басин В.Я. Казахстан в составе Российской империи. А., 1981, 95-б.
УДК 316.344.24 (476)
Достарыңызбен бөлісу:


ЭМПИРИЧЕСКИЕ ПОКАЗАТЕЛИ И ИНДИКАТОРЫ СОЦИАЛЬНОГО
САМОЧУВСТВИЯ ЖЕНЩИН-УЧЕНЫХ
Артюхин М. И., к.ф.н., Соловей А.П., магистр социологических наук,
Институт социологии НАН Беларуси, г. Минск, Республика Беларусь
E-mail: alesya-solovei@mail.ru
Социальное самочувствие научных сотрудников (в частности женщин) влияет на
эффективность их работы, эффективность научных учреждений и эффективность науки в целом. При
этом социальное самочувствие является одним из показателей адаптации и интеграции женщины в
науке. Рассматривая женщину-ученого как объект социологического изучения, следует учитывать ее
двойственную позицию в производстве социальных практик, так как жизненные стратегии включают
в себя интересы и женщины, и ученого. Женщина-ученый – это представитель, прежде всего,
женской социальной группы, диспозиция и самопрезентация которой обуславливаются гендерной
ролью. Необходимость комплексного изучения социального самочувствия женщины-ученого обу-
славливается общей феминизацией науки, системой профессиональной подготовки научных кадров, а
также гендерной политикой государства. Также стоит отметить, что социальное самочувствие
женщины влияет на профессиональную адаптацию и научно-исследовательскую деятельность.
Анализ социального самочувствия носит комплексный характер, который охватывает разные
стороны человеческого бытия и обуславливает междисциплинарный подход в определении данного
383
понятия. В современном научном знании выделяют две основные традиции анализа социального
самочувствия. Более близкая к обыденному познанию традиция трактует самочувствие как
«состояние физических и душевных сил человека» в целом, при этом акцент делается на
экзистенциональном и нравственном аспектах [3, с. 10]. Другая традиция анализа социального
самочувствия рассматривает его как систему субъективных ощущений, которые свидетельствуют о
той или иной степени физиологической и психологической комфортности. Данная традиция
включает в себя общую качественную характеристику (позитивное, негативное самочувствие) и
частные переживания.
Формирование
системы
эмпирических
индикаторов
является
отправной
точкой
социологического анализа социального самочувствия, представляющих собой характеристики
изучаемого объекта, доступные непосредственному измерению. Основой измерения компонентов
социального самочувствия является концептуальное положение, согласно которому социальное
самочувствие человека определяется степенью удовлетворения его социальных потребностей,
которые, в свою очередь, являются производными от существующей в обществе системы социальных
благ, их производства и распределения [3, с. 37].
Полиаспектность, многофакторная детерминированность и сложность социального
самочувствия женщин-ученых для исследования требуют операционализации данного понятия
посредством выделения эмпирических показателей и индикаторов социального самочувствия.
По мнению Я.Н. Крупец для анализа социального самочувствия следует выделять индикаторы
объективного и субъективного характера, охватывающие более широкий пласт самочувствия людей:
уровень жизни (доход, материальное положение, обеспеченность), состояние здоровья,
эмоционально-психологическое состояние, уровень гражданской активности, уровень беспокойства и
надежды на помощь, жизненные стратегии [2].
М. Н. Руткевич выделяет несколько индикаторов, дающих возможность выявить социальное
самочувствие населения. К ним относятся: удовлетворенность своей жизнью в целом; оценка
человеком своего сегодняшнего положения в новых условиях; представление респондентов об их
будущем [3, с. 40].
Индикаторами социального самочувствия, по Б. А. Грушину, являются:
1. «Уровень притязаний» – жизненная ориентация: ценностные ориентации трудовой
деятельности; ценности учебной деятельности; ценности семьи; ценности общения и досуговой
деятельности.
2. «Характеристики активности субъекта» – субъективная оценка характеристик успеха:
трудоспособность; адаптивная деятельность.
3. Конкретные шаги по реализации жизненной программы – «идентификационная стратегия» –
характеристика референтной группы; характеристика возможностей в сравнении с представителями
своей возрастной когорты; степень доверия социальным институтам.
4. Удовлетворенность реализацией жизненной стратегии: удовлетворенность работой;
удовлетворенность семейной карьерой; удовлетворенность вещной средой.
5. «Временные характеристики» – отношение к изменениям, планирование важнейших
событий; объективные детерминирующие факторы [1, с. 135-145].
Опираясь на методологию Б. А. Грушина и других исследователей, можно выделить важней-
шие эмпирические показатели и компоненты социального самочувствия, которые отражают детерми-
нированность социального самочувствия индивида объективными и субъективными факторами, а
также утверждают понимание социального самочувствия как интегративного социально-психоло-
гического образования, включающего эвалюативный, эмотивный, когнитивный и поведенческий
компоненты, и их составляющие.
Таблица-1. Эмпирические индикаторы социального самочувствия
Показатели
Эмпирические индикаторы
Социальные
установки
и
ценностные ориентации
Готовность к действию;
Ценности трудовой деятельности;
Ценности семьи;
Ценности общения и досуговой деятельности;
Удовлетворенность
различными аспектами своей
жизни
Удовлетворенность трудовой деятельностью
Удовлетворенность
профессиональной
карьерой
(карьерные
притязания и установки);
384
Удовлетворенность семейной карьерой;
Удовлетворенность своей позицией в социуме;
Внутреннее
эмоциональное
восприятие своей жизни в
целом
Преобладающее эмоциональное состояние (настроение);
Уверенность в завтрашнем дне и наличие перспектив
профессионального и личностного роста;
Уровень идентификации индивида как члена социально-
профессиональных групп;
Удовлетворенность жизнью;
Социально-демографические
характеристики
Пол, возраст, семейное положение, образование, доходы;
На основе анализа имеющихся подходов к определению социального самочувствия
предлагается выделить четыре основных показателя социального самочувствия (см. табл.1).
Показатель «социальные установки и ценностные ориентации» отражает готовность к действию и
ценностные ориентации в основных сферах деятельности. Показатель «удовлетворенность
различными аспектами своей жизни» конкретизируется через удовлетворенность основными
сторонами жизнедеятельности женщины-ученого. Показатель «внутреннее эмоциональное
восприятие своей жизни в целом» отражает настроение, уверенность в будущем и перспективные
возможности. И наконец, показатель «социально-демографические характеристики» отражает основ-
ные характеристики женщины-ученого как члена общества и его объективное социальное положение.
Таким образом, социального самочувствия женщины-ученого можно определить как ин-
тегральную характеристику эмоционально-психологического восприятия собственного социального
положения, реализации жизненной стратегии, осознания и переживания различных сторон жизни,
обусловленных гендерной ролью женщины.
Исходя из того, что единая методология операционализации через систему показателей и
индикаторов социального самочувствия женщин-ученых как профессиональной группы не
выработана до конца, дальнейшее изучение социального самочувствия социологическими методами
направлено на совершенствование методического инструментария, который позволит оперативно и
надежно фиксировать социальное самочувствие женщины-ученого.
СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ
1. Грушин, Б.А. Четыре жизни России в зеркале опросов общественного мнения. Очерки массового
сознания россиян времен Хрущева, Брежнева, Горбачева в 4-х книгах. Жизнь 1-я. Эпоха Хрущева. – М.:
«Прогресс Традиция», 2001. – 624 с.
2. Крупец, Я.Н. Социальное самочувствие как интегральный показатель адаптированности / Я.Н. Крупец
// Социологические исследования – 2003. – № 4. С. 143-144
3. Социальное самочувствие населения в условиях реформ: региональный аспект / под ред. М. К.
Горшкова. – М.; СПб. – Нестор-История, 2011. –176 с.
УДК 372.8
ИГРА И ЕЁ РОЛЬ В ОБУЧЕНИИ РУССКОМУ ЯЗЫКУ
Текеева Г.К., старший преподаватель., Мамытова А.А., студент
Алматинский технологический университет, г. Алматы, Республика Казахстан
E-mail: gulnara_almaty@mail.ru
Современный мир диктует современные требования. На сегодняшний день увеличилось
использование коммуникативного подхода при изучении неродного (русского) языка. Этот подход
подразумевает под собой процесс общения, коммуникации, который нацелен на практическое
использование языка. Творческий подход к построению учебных занятий, его неповторимость,
насыщенность многообразием приемов, методов и форм могут обеспечить эффективность усвоения
программного материала по языковым дисциплинам. Одним из самых распространенных активных
методов обучения является игра. Применение игровых технологий на занятиях русского языка
создаёт условия, которые обеспечивают следующие возможности.
Достоинство игровых методов и приёмов обучения заключается в том, что они вызывают у
студентов повышенный интерес, положительные эмоции, помогают концентрировать внимание на
385
учебной задаче, которая становится не навязанной извне, а желанной. Они позволяют решать
учебные задачи в атмосфере заинтересованности и активности. В ситуации игры процессы
восприятия, понимания и усвоения протекают в сознании студентов более точно и быстро.
Ролевая игра – это речевая, игровая и учебная деятельность одновременно. Эффективность
обучения здесь обусловлена в первую очередь взрывом мотивации, повышением интереса к
предмету, мотивирует речевую деятельность, актуализируется потребность что-либо сказать,
спросить, выяснить, доказать, чем-то поделиться с собеседником. [1, с.23]
Студентам нравятся занятия в форме ролевой игры. Здесь они не только показывают
насколько усвоили материал, но и учатся высказывать свою точку зрения, защищать и отстаивать
своё мнение. Внутри группы идёт активное взаимодействие, каждый вносит свой посильный вклад.
Это развивает познавательную активность и помогает обучающимся раскрыться, проявить себя с
неожиданной стороны, чего им так не хватает на традиционных уроках.
С точки зрения студентов, ролевая игра – это игровая деятельность, в процессе которой они
выступают в определенных ролях. Учебный характер ролевой игры ими часто не осознается.
С позиции преподавателя, ролевую игру можно рассматривать как форму обучения
диалогическому общению. Для преподавателя цель игры – формирование и развитие речевых
навыков и умений студентов. Ролевая игра управляема, её учебный характер четко осознаётся
преподавателем. Она обладает большими обучающими возможностями.
Чтобы игра на занятиях русского языка прошла успешно, следует заранее продумать, отвечает
ли игра цели данной темы занятия. Игра должна строиться на материале, который знаком студентам.
Накануне или перед началом игры полезно повторить его.
Предлагаем следующие этапы проведения игры:
1. Студентов распределяем на небольшие группы (в каждых группах есть активные, менее
активные студенты). Для того чтобы занятие проходило с 100% участием студентов, мы совмещаем
активных и менее активных студентов в одну группу.
2. Раздаем темы, на которые они должны составить план ролевой игры. При этом группе может
быть разъяснено, на что нужно обратить внимание, что следует оценивать (например, содержание
беседы между участниками, использование ими аргументов и контраргументов, манеру держаться,
тон разговора и т. д.). У каждого участника - свое задание, которое он выполняет при помощи всей
команды. Таким образом, каждый примет активное участие в поисках. Единственный путь добиться
успеха - внимательно слушать партнеров по команде и делать соответствующие записи.
3. Выдвигается определенное время для постановки (5-10 мин.).
4. Всем дается право на инициативу «сценария», можно использовать все подручные средства
для улучшения игры.
5. Готовой команде разрешается выступить.
6. По окончании инсценировки проводится ее обсуждение. Слушатели могут сравнить, кто
«сыграл» лучше, какие недостатки оказались общими. Во время инсценировки зрители не должны
мешать исполнителям советами, выражением одобрения или неодобрения. Затем проблема
обсуждается по существу, итоги дискуссии подводит преподаватель.
Темы ролевых игр может предложить преподаватель. Например: Ролевая игра «Устройство на
работу» (Разыграйте служебную ситуацию с использованием распорядительных документов) или
Ролевая игра «Прием документов».
Все участники взаимодействуют друг с другом, обмениваются информацией, совместно решают
проблемы, моделируют ситуации, оценивают действия других и свое собственное поведение,
погружаются в реальную атмосферу делового сотрудничества по разрешению проблемы. Одна из целей
состоит в создании комфортных условий обучения, таких, при которых студент чувствует свою
успешность, свою интеллектуальную состоятельность, что делает продуктивным сам процесс обучения.
Использование ролевых игр на занятии повышает эффективность учебного процесса, помогает
сохранить интерес учащихся к изучаемому предмету на всех этапах обучения.
Учебный процесс организован таким образом, что практически все обучающиеся оказываются
вовлеченными в процесс познания, они имеют возможность понимать и рефлектировать по поводу
того, что они знают и думают.
Умелое сочетание игр разных видов делает занятие русского языка интересным, позволяет
студентам быть активными на протяжении всего занятия, благодаря чему мотивация к изучению
предмета не угасает и обучающиеся достигают высоких результатов в обучении.
386
СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ
1. Казнышкина И.В. Коммуникативные игры на уроках русского языка как иностранного:
Учебное пособие [Текст]/И.В. Казнышкина.- М.: Русский язык. Курсы, 2012.- 68 с.
2. Дворник М.В. Игра и игровая ситуация на начальной и средней ступенях обучения //
Иностранные языки в школе. — 1980. — № 6. — С. 36.
3. Кашина Е.Г. Ролевые и лингвистические игры. — Самара: Изд-во СамГПУ, 1992. — С. 5.
УДК 4
ОСОБЕННОСТИ УПОТРЕБЛЕНИЯ ФРАЗЕОЛОГИЗМОВ В РЕЧИ
Абуова Б.П.,- науч. рук., магистр пед.наук., Мырзабек М.А., студент
Алматинский технологический универитет, г. Алматы, Республика Казахстан
Фразеология (гр. phrasis – выражение + logos – учение) – наука о сложных по составу языковых
единицах, имеющих устойчивый характер: вверх тормашками, попасть впросак, спустя рукава[1,
85]. Фразеологизмы, в отличие от лексических единиц, имеют ряд характерных особенностей.
Фразеологизмы следует отличать от свободных словосочетаний. Чтобы уяснить их принципиальные
отличия, остановимся на особенностях употребления фразеологизмов в речи. Важнейшей
особенностью фразеологизмов является их воспроизводимость: они не создаются в процессе речи
(как словосочетания), а используются такими, какими закрепились в языке.Фразеологизмы всегда
сложны по составу, они образуются соединением нескольких компонентов (попасть впросак, вверх
тормашками, кровь с молоком). Важно подчеркнуть, что компоненты фразеологизмов несут на себе
ударение. Поэтому в строгом значении термина нельзя называть фразеологизмами употребляемые
вместе, но пишущиеся раздельно служебное и знаменательное слова типа под мышкой.
Сложность состава фразеологизмов наводит на мысль об их сходстве со свободными
словосочетаниями (ср.: попасть впросак – попасть в ловушку). Однако компоненты фразеологизма
или не употребляются самостоятельно («просак», «тормашки»), или изменяют во фразеологизме свое
обычное значение (например, кровь с молоком означает «здоровый, с хорошим цветом лица, с
румянцем») [2, с.50]. Многие фразеологизмы эквивалентны одному слову (ср: раскинуть умом –
подумать, кот наплакал – мало, пятое колесо в телеге – лишний).
Эти фразеологизмы имеют нерасчлененное значение. Однако есть и такие, которые можно
приравнять к целому описательному выражению (ср.: садиться на мель – попадать в крайне
затруднительное положение, нажимать на все педали – прилагать все усилия для достижения цели
или выполнения чего-либо). Для подобных фразеологизмов, как заметил Б.А. Ларин, «исходными
оказываются свободные обороты речи, (...) прямые по значению. Семантическое обновление
наступает обычно в силу все более вольного, переносного употребления: от конкретного значения к
абстрактному».Фразеологизмы характеризует постоянство состава. В свободных словосочетаниях
одно слово можно заменить другим, если оно подходит по смыслу (ср.: читаю книгу, просматриваю
книгу, изучаю книгу, читаю роман, читаю повесть, читаю сценарии). Фразеологизмы такой замены не
допускают. Никому не придет в голову вместо кот наплакал сказать «кошка наплакала», вместо
раскинуть умом – «разбросить умом» или «раскинуть головой». Правда, есть фразеологизмы,
которые имеют варианты, напримернаряду с фразеологизмом раскинуть умом употребляется его
вариант раскинуть (пораскинуть) мозгами; параллельно используются фразеологизмы от всего сердца
и от всей души. Однако существование вариантов некоторых фразеологизмов не означает, что в них
можно произвольно заменять слова. Закрепившиеся в языке варианты фразеологизмов тоже
характеризуются постоянным лексическим составом и требуют точного воспроизведения в речи.
Постоянство состава фразеологизмов позволяет говорить о «предсказуемости» их компонентов.
Так, зная, что в фразеологизме используется слово закадычный, можно предсказать другой
компонент – друг; слово заклятый подсказывает используемое вместе с ним слово враг и т.д.
Фразеологизмы, которые не допускают никакого варьирования, относятся к абсолютно устойчивым
сочетаниям.Большинству фразеологизмов свойственна непроницаемость структуры: не допускается
включение в них новых слов. Так, зная фразеологизмы потупить голову, потупить взор, нельзя
сказать: низко потупить голову, еще ниже потупить печальный взор. Однако есть и такие
387
фразеологизмы, которые допускают вставку отдельных уточняющих слов (ср.: разжигать страсти –
разжигать роковые страсти, намылить голову – хорошенько намылить голову). В некоторых
фразеологизмах возможен пропуск одного или нескольких компонентов. Например, говорят пройти
сквозь огонь и воду, отсекая конец фразеологизма и медные трубы, или выпить чашу до дна вместо
выпить горькую чашу до дна. Редукция фразеологизмов в таких случаях объясняется стремлением к
экономии речевых средств и специального стилистического значения не имеет. Фразеологизмам
присуща устойчивость грамматического строения, в них обычно не меняются грамматические формы
слов. Так, нельзя сказать бить баклушу, вытачивать лясу, заменив формы множественного числа
баклуши, лясы формами единственного числа, или употребить полное прилагательное вместо
краткого во фразеологизме на босу ногу. Однако в особых случаях вариации грамматических форм во
фразеологизмах возможны (ср.: греть руку – греть руки, слыханное ли дело – слыхано ли дело).
Большинство фразеологизмов имеет строго закрепленный порядок слов. Например, нельзя поменять
местами слова в выражениях ни свет ни заря; битый небитого везет; все течет, все изменяется; хотя
смысл, казалось бы, не пострадал, если бы мы сказали: «Все изменяется, все течет». В то же время в
некоторых фразеологизмах возможно изменение порядка слов (ср.: набрать в рот воды – в рот воды
набрать, не оставить камня на камне – камня на камне не оставить). Перестановка компонентов
обычно допускается во фразеологизмах, состоящих из глагола и зависящих от него именных форм.
Неоднородность структурных признаков фразеологизмов объясняется тем, что фразеология
объединяет довольно пестрый языковой материал, причем границы фразеологических единиц
очерчены недостаточно определенно.
СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ
1. Аристова Т.С., Ковшова М.С. Словарь образных выражений русского языка. - М., 1995.
2. Вакуров В.Н. Фразеология / Современный русский язык, под ред. Д.Э.Розенталя. - М., 1984.
3. .Даль В.И. Пословицы, поговорки и прибаутки русского народа. Сб.: В 2 т. - СПб., 1997.
4. .Жуков В.П., Жуков А.В. Школьный фразеологический словарь русского языка. - М., 1994.
5. .Зимин В.П., Спирин А.С. Пословицы и поговорки русского народа: Объяснительный словарь. -
М., 1996.
6. .Лингвистический энциклопедический словарь. - М., 1990.
7. .Мокиенко В.М. Загадки русской фразеологии. - М., 1990.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: ЭМПИРИЧЕСКИЕ ПОКАЗАТЕЛИ И ИНДИКАТОРЫ СОЦИАЛЬНОГО