title: немесе  негативтік  селекция - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер
137
да тірі қалмауы мүмкін.
Көп сатылы сұрыптау тиімді əдіс болып
келеді. Бұл əдіс бойынша жасушаларды алдымен селективтік
заттың төмен концентрациясы бар ортада өсіреді. Одан кейін
жасушалар өсе келе селективті заттың концентрациясы артығырақ
қоректік ортаға көшіріледі. Бұндай жағдайда тезірек өсетін төзімді
жасушалар өсу жылдамдығынан жабайы жасушалардан оза
бастайды. Тежеуші заттының концентрациясын біртіндеп өсіре
отырып өте жоғары концентрацияда өсетін төзімді жасушаларды
сұрыптап алуға болады. Сонымен қатар, көп сатылы сұрыптаудың
нəтижесінде төзімділік белгісі ылғи тұрақты болады.
Генетикалық өзгерістері бар каллус жасушаларынан реге-
нерант өсімдіктер шығару процесінде кейбір мутациялар регене-
ранттарға өтуі мүмкін. Сондықтан көбінесе регенерант өсімдік-
тердің бастапқы донорлық өсімдіктерден айырмашылықтары
болады. Осындай өсімдіктерді
сомаклондық варианттар деп
атайды.
Регенерант өсімдік сомаклондық мутант екендігін дəлелдеу
үшін жыныстық жолмен көбейетін түрлердің регенеранттарын
өздігінен тозаңдандырып жəне тиісті будандастырулар арқылы
генетикалық тексеруден өткізу керек. Жыныссыз жолмен кө-
бейетін түрлерде генетикалық өзгерістер мейоз арқылы берілмейді,
сондықтан оларды дəлелдейтін жағдай клондық көбейтудің тым
болмаса екі циклінде жаңа белгінің сақталуы. Сомаклондық
варианттар орнына мына терминдер де пайдаланылады: жасу-
шалық варианттар, варианттық линиялар, фенотиптік варианттар.
Протопласттардан алынған сомаклондық варианттарды
прото-
Достарыңызбен бөлісу:


title: ) Биотехнология - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер
17
3.
8) Биотрансформация
А) Органикалық қалдықтардан метанды, т.б. алу
9) Биоконверсия
В) Микроағзалар, өсімдіктер арқылы қоршаған
ортаға түскен ластайтын заттарды бұзу жəне
ортаны олардан тазарту
Достарыңызбен бөлісу:


title: клондар  деп,  ал  каллустан  алынғанда  каллустық  клондар

text:
138 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
4. Кері жасушалық селекция дегеніміз не?
5. Бір сатылы жəне көп сатылы жасушалық селекцияның мəні неде?
6. Жасушалық селекцияның қандай артықшылықтары бар?
7. Жоспарланбаған жəне индуцирленген мутагенез деген не?
8.
Іn vіtro өсірілетін жасушаларда қандай өзгерістер болады?
9. Жасушалардың мутагенезін қалай индукциялайды?
10. Сомаклондық варианттар деген не, олар неге
іn vіtro жағдайында
пайда болады?
Достарыңызбен бөлісу:


«Жасушалық селекция. Өсімдік жасушаларының in vitro жағдайында өзгергіштігі» тарауы бойынша тест жəне есеп тапсырмалары
1. Тұзға төзімді жасушалық линияларды мына тəсіл арқы- лы сұрыптап алады: A) Жасушаларды тұзсыз қоректік ортада өсіру арқылы;
B) Өте төмен концентрацияда тұздары бар қоректік ортада
жасушаларды өсіру;
C) Хлоридті тұздың жоғары концентрациясы бар қоректік
ортада жасушаларды өсіру;
D) Тұздар жоғары мөлшердегі ортада жасушаларды өсіру;
E) Пролин жоғары мөлшердегі ортада жасушаларды өсіру;
F) Бетаин жоғары мөлшердегі ортада жасушаларды өсіру;
G) Өте төмен концентрацияда криопротектор бар қоректік
ортада жасушаларды өсіру;
H) Карбонатты тұздың жоғары концентрациясы бар қоректік
ортада жасушаларды өсіру.


2. In vitro жағдайында қуаңшылықтың стрестік əсерін туғызу үшін мынадай қоректік ортаны пайдаланады: A) Құрамына осмостық белсенді заттар қосқан ортаны;
B) Құрамында май қышқылдары бар орталарды пайдаланады;
C) Целлюлоза қосқан ортаны;
D) Құрамында гликоген бар ортаны;
E) Пектинді заттар қосқан ортаны;
F) Құрамында полиэтиленгликоль бар ортаны пайдаланады;
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер 139 G) Құрамында бетаин бар ортаны пайдаланады;
H) Құрамында жоғары концентрацияда сахароза бар ортаны
пайдаланады.


title: ) Биоремедиация - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
10) Биоремедиация С) Қоректiк ортада өскен жасушалардың
ферменттерi қатысуымен арзан жəне қоры мол
бастапқы заттардан биологиялық активтi
қосылыстарды синтездеу (биологиялық жолмен
бiр затты басқа күрделі тиімді затқа айналдыру)
4.
11) Ауылшаруашылық биотехнология міндеттерінің бірі: А) Ауылшаруашылық, өнеркəсіп қалдықтарын,
қоқысты қайта өндеп, сарқынды суды пайда-
ланып сапалы тынайқыштарды жəне биогазды,
биоэтанолды, биогенді көмірсутектерді (яғни
қайта қалпына келетін жанармайдың энергия
көзі) алу үшін жаңа технологияларды енгізу,
яғни, биоконверсияны жасау).


3. Қуаңшылыққа төзімді жасушалық тізбектерді алу үшін селективтік агент ретінде ПЭГ пайдаланылады, себебі: A) Себебі ПЭГ жасушаға сіңірілмейді жəне осмостық белсенді
заттарына жатпайды;
B) ПЭГ осмостық белсенді зат;
C) ПЭГ осмостық белсенді емес зат;
D) Себебі ол жасушаға сіңірілмейтін осмостық белсенді зат;
E) Себебі ол жасушаға сіңірілмейді;
F) ПЭГ жасушадағы бос суды адсорбциялайды;
G) Жасушада ПЭГ су дефицит жағдайды туғызады;.
H) ПЭГ-тің тұтқырлығы төмен.
4. Іn vitro жағдайында иондық стреске төзімді жасушалық тізбектерді мынандай əдіс арқылы алады: A) Селективтік агент ретінде тұздардың улы концентрация-
ларын пайдаланып тікелей сұрыптау арқылы;
B) Селективтік агент ретінде тұздардың əртүрлі концентра-
цияларын пайдаланып тікелей емес сұрыптау арқылы;
C) Төзімді жасушалардың тотальдық селекция арқылы;
D) Полимераздық тізбекті реакция арқылы;
E) Электронды микроскопия əдіс арқылы алады;
F) Гибридологиялық талдау арқылы алады;
G) Иммуноферменттік талдау арқылы алады;
H) Серологиялық талдау арқылы алады.


title: Қуаңшылыққа төзімді жасушалық тізбектерді алу үшін


title: Іn vitro жағдайында иондық стреске төзімді өсімдіктерді

text:
140 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
E) Себебі өсімдіктердің иондық стреске төзімділігін көбінесе
жасуша деңгейіндегі төзімділік механизмдері қамтиды;
F) Себебі ксилеманың паренхималық жасушаларында иондар-
дың абсорбциясы өтеді;
G) Себебі ксилема жəне флоэма жасушаларының арасында
иондардың алмасуы өтеді;
H) Себебі флоэманың жасушаларында иондардың абсорбция-
сы өтеді.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Жасушалық селекция деген ол - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
6. Жасушалық селекция деген ол: A) Жоғары морфогенетикалық потенциалына ие оқшауланған
протопластарды сұрыптап алу əдісі;
B) Екі биологиялық түрге жататын протопластарды электро-
порация арқылы біріктіру;
C) Селективті агент бар ортада жасушалық линияларды таңдап
алу;
D) Будан өсімдіктерді алу əдісі;
E) Сомалық будандарды алу əдісі;
F) Жаңа тұқым қуалаушылық белгілерге ие болған жасушалық
линиялар мен өсімдіктерді іn vіtro жағдайында өсірілетін
жасушалар деңгейінде сұрыптау;
G) Іn vitro жағдайында стресс-факторларға төзімді жасушалық
линияларды таңдап алу;
H) Генетикалық модификацияланған ағзаларды алу əдісі.


7. Селективтік орта деп қандай ортаны атайды? A) Құрамында минералдық макротұздары ғана бар ортаны;
B) Жасушаларды сұрыптап алу үшін құрамында сұрыптаушы
факторы бар ортаны;
C) Құрамына фитогормондардан этилен ғана кіретін ортаны;
D) Құрамына глицин кіретін ортаны;
E) Құрамына селен кіретін ортаны.
8. In vitro жағдайында өскен өсімдік жасушаларының генетикалық тұрақсыздығын қалай күшейтуге болады? A) Радиациямен өңдеу арқылы;
B) Химиялық мутагендермен өңдеу арқылы;
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер 141 C) Тұздардың жоғары концентрациясымен өңдеу арқылы;
D) Экстремалды температурамен өңдеу арқылы;
E) Жоғарыда айтылғанның бəрі де дұрыс.


title: Селективтік орта деп қандай ортаны атайды?


9. Делеция деп хромосомалық аберрацияның қандай түрін айтады? A) Хромосома бөлшегінің 180
°
айналып орнына орналасуы;
B) Хромосома бөлігінің екі еселенуін;
C) Хромосома хиазмасын;
D) Хромосома бөлігінің үзіліп жоғалып кетуін;
E) Хромосома бөлігінің үзіліп басқа жұп хромосомасына
жалғасуын.
10. Траслокация деп хромосомалық аберрацияның қандай түрін атайды? A) Хромосома бөлшегінің 180
°
айналып орнына орналасуын;
B) Хромосома бөлігінің екі еселенуін;
C) Хромосомалар хиазмасын;
D) Хромосома бөлігінің үзіліп жоғалып кетуін;
E) Хромосомаларда гомологиялық емес бөліктерінің алмасуы.


title: Делеция деп хромосомалық аберрацияның қандай түрін


11. Дупликация деп хромосомалық аберрацияның қандай түрін атайды? A) Хромосома бөлшегінің 180
°
айналып орнына орналасуын;
B) Хромосома бөлігінің екі еселенуін;
C) Хромосомалар хиазмасын;
D) Хромосома бөлігінің үзіліп жоғалып кетуін;
E) Жеке гендердің негізгі гендердің жиынтығына қосылуы.
12. Геномдық өзгерістерге не жатады? A) Бір нуклеотидтің орнына басқа нуклеотидтің орналасуы;
B) Хромосоманың бір бөлігінің 180
°
айналып орналасуы;
C) Хромосомалар санының n-ға еселеніп көбеюі;
D) Дупликация;
E) Хромосомалардың хиазма түзуі.


title: Дупликация деп хромосомалық аберрацияның қандай


title: Жасушалар пролиферациясы деген не?

text:
142 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
B) Бар жасушалардың көбеюі арқылы жасушалар мен ұлпа-
лардың жаңадан пайда болуы;
C) Генеративтік мүшелердің пайда болуы;
D) Эмбриоидтың пайда болуы;
E) Каллустың пайда болуы.
14. Фенотиптік вариантар деген – ол
A) Жасушаларды
in vitro өсіргенде пайда болатын сомаклон-
дық варианттар;
B)
Іn vitro өсіру үшін алынған өсімдіктер;
C) Эксплант алынған өсімдіктердің генетика тұрғысынан
көшірмелері;
D) Регенерант өсімдіктерді шығару үшін қолданылатын қорек-
тік ортаның варианттары;
E) Мобильді генетикалық элементтер.
15. Гексаплоидтық бидайдың генотипін қалай белгілейді?
A) 4n;
B) 6n;
C) n;
D) 2n+1;
E) 2n.
Достарыңызбен бөлісу:


16. In vitro жағдайында өсетін өсімдік жасушаларының ге- нетикалық тұрақсыздығы мынандай құбылыс нəтижесінде пайда болады: A) Бастапқы эксплант жасушаларының түрлілігі (гетероген-
ділігі);
B) Соматикалық жасушалардың тотипотенттілігі;
C) Жасушалардың жартылай гетеротрофтылығы;
D) Жасушалардың орта қышқылдығына сезімталдығы;
E) Витрификация құбылысының нəтижесінде;
F) Эксплант бөлу кезінде коррелятивтік байланыстардың
бұзылуы нəтижесінде;
G) Қоректік орта құрамындағы фитогормондардың əсері;
H) Бастапқы эксплант жасушаларының гомогенділігі.
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер 143


17. In vitro жағдайында өсетін өсімдік жасушаларының генетикалық тұрақсыздығы мынандай құбылыс нəтижесінде пайда болады: A) Жасушалардың ерекше осмостық қасиеттері;
B) Эксплант бөлу кезінде коррелятивтік байланыстардың
бұзылуы нəтижесінде;
C) Жасушалардың ерекше метаболизмі;
D) Бастапқы эксплант жасушаларының түрлілігі (гетероген-
ділігі);
E) Жасушалардың құрамында полифенолдар жинақталуы;
F) Экзогенді фитогормондардың əсері;
G) Бастапқы эксплант жасушаларының гомогенділігі;
H) Жасушалардың автотрофты қоректену нəтижесінде.


url: http://emirsaba.org/s-b-orazova-g-j-uelihanova-biotehnologiya-negizderi-osimdikter.html?page=170#19._In_vitro_жағдайында_өсетін_өсімдік_жасушаларының_генетикалық_тұрақсыздығы_мынандай_құбылыс_нəтижесінде_пайда_болады

text:
18. In vitro жағдайында өсетін өсімдік жасушаларының генетикалық тұрақсыздығы мынандай құбылыс нəтижесінде пайда болады: A) Эндогенді фитогормондардың əсері;
B) Спонтанды мутация нəтижесінде;
C) Жасушалардың фотосинтезге қабілетінің тежелуі нəтиже-
сінде;
D) Эксплант бөлу кезінде коррелятивтік байланыстардың
бұзылуы;
E) Өсіру кезіндегі физикалық факторлардың əсері;
F) Жасушаларға агар-агардың əсері;
G) Сомалық жасушалардың біртұтас өсімдік түзуге қабілеті;
H) Соматикалық жасушалардың тотипотенттілігі.
19. In vitro жағдайында өсетін өсімдік жасушаларының генетикалық тұрақсыздығы мынандай құбылыс нəтижесінде пайда болады: A) Жасушалардың құрамында байланысқан су мөлшерінің
жоғарылауы нəтижесінде;
B) Бастапқы эксплант жасушаларының физиолого-генети-
калық түрлілігі;
C) Өсіру кезіндегі химиялық факторлардың əсері;
D) Жасушалардың құрамында путресцин мөлшерінің ұлғаюы;
144 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
E) Жасушалардың құрамында кадаверин мөлшерінің ұлғаюы;
F) Өсімдік жасушаларын жасанды жағдайында ұзақ мерзімді
өсіру нəтижесінде;
G) Жасушалардың автотрофты қоректену нəтижесінде;
H) Жасушалардың гетеротрофты қоректену нəтижесінде.


title: In vitro  жағдайында  өсетін  өсімдік  жасушаларының


title: ) Медициналық - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
12) Медициналық биотехнология миндеттерінің бірі: В) Өсімдіктер мен жануарларды вирустік ауру-
дан сақтайтын жəне зиян келтіретін құрт-құ-
мырсқадан қорғайтын биологиялық препарат-
тарды енгізу, сонымен қатар биотикалық жəне
абиотикалық факторларға төзімді өсімдіктердің
жаңа сұрыптарды алу, оларды практикаға
енгізу;
13) Экобиотехнология жəне биоэнергетика міндеттерінің бірі: С) Жем қоспаларды (жем белокпен, аминқыш-
қылдармен – лизин мен метионинмен – байы-
тылған қоспаларды) мал өнімділігін арттыру
үшін өндіріп, практикада қолдану;
D)
Белсенді заттарды, дəрілік препараттарды,
диагностиканы жасау жəне емдеу мақсатымен
медицинада пайдалану;
5. 14) Жаңа биотехнология кезеңі А) Сыра, шарап, нан өнімдері жəне сыра ашыт-
қыларын, ірімшік алғандағы спирттік жəне сүт
қышқылды ашытуды қолдану. Сірке қышқылын
жəне ферментативті өнімдерді алу.


text:
20. In vitro жағдайында өсетін өсімдік жасушаларының генетикалық тұрақсыздығы мынандай құбылыс нəтижесінде пайда болады: A) Өсіру кезіндегі физика-химиялық факторлардың əсері;
B) Соматикалық жасушалардың тотипотенттілігі;
C) Жасушалардың фотосинтезге қабілеті тежелу нəтижесінде;
D) Витрификация құбылысының нəтижесінде;
E) Жасушалардың құрамында байланысқан су мөлшерінің
жоғарылауы нəтижесінде;
F) Оқшауланған өсімдік жасушаларын жасанды жағдайда
өсіру нəтижесінде;
G) Жасушаларды өсіру кезінде полиплоидизация нəтижесінде;
H) Жасушалардың құрамында полифенолдар жинақталуы
нəтижесінде.


url: http://emirsaba.org/s-b-orazova-g-j-uelihanova-biotehnologiya-negizderi-osimdikter.html?page=172#2-тапсырма_30%_калий_гидроксид_ерітіндісінің_қанша_грамына_20_г_90%_ерітіндіні_қосқанда_50%_ерітінді_шығады__3-тапсырма

title: Есеп тапсырмалары - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер
145
4-тапсырма
Каллустың бастапқы ылғалды массасы 0,210 грамм, ал бір ап-
таның ішінде каллустың соңғы ылғалды массасы 0,985 грамға
дейін өсті. Картоптың ылғалды каллус ұлпасының өсу массасын
анықтаңыз.
5-тапсырма
2 литр Мурасиге-Скуг (МС) ортасын дайындау үшін құрғақ
СaCl
2
тұзынан неше миллиграмм (мг) өлшеп алу қажет?
Ескерту: Стандартты МС ортасының протоколы бойынша CaCl
2
х 2H
2
O
тұзының 440 мг/л қажет.
Достарыңызбен бөлісу:


title: С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы» - бет 173

text:
146 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
Жасушалардың өсуін бəсеңдету. Бұл тəсілдің міндеті,
жасушалардың өсу кинетикасын өзгерту, жаңа қоректік ортаға
көшіру уақыт аралығын барынша созу. Өсуді бəсеңдету үшін ең
əрекетті жол ‒ температура мен жарықты төмендету немесе
қоректік ортаның құрамына кейбір тежегіш заттарды енгізу
(мысалы, малеин қышқылының гидрозиді, сукцинаттың 2,2-метил-
гидразиді, хлорхолинхлорид, абсциз қышқылы, n-диметилсукци-
намин қышқылы жəне жоғары концентрациядағы сахароза,
маннит, сорбит). Температура объектінің суыққа төзімділігіне
қарап іріктеліп алынады. Мысалы, картоп жасушаларының
коллекциясын сақтағанда температура 10
о
С, ал алма үшін 1
о
С
болады. Əдетте 20
о
-25
о
С температурада өсетін жасушаларға 4
о
-10
о
С, ал 30
о
С өсетін жасушаларға 15
о
-20
о
С температура қолайлы.
Аэробты ағзалардың өсу үдерісін тежеу үшін гипоксияны да
қолданады, яғни оттегін азайтады. Гипоксияны туғызу үшін 90 %
азот пен 10% оттегі қоспасын пайдаланады. Кейде оттегі концен-
трациясымен бірге атмосфера қысымын да төмендетеді. Қоректік
орта сарқылмау жəне сорғымау үшін оның көлемін ұлғайтады.
Сұйық орта қолданылғанда, оған оқтын-оқтын қоректік заттар
қосылып тұрады. Көптеген жасушалардың өсуі осы тəсілдермен
қаншама бəсеңдетілсе де, өсуді мүлдем тоқтату мүмкін емес.
Сондықтан өсуді толығымен тоқтату жолы − ол жасушаларды
мұздату.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Мұздатып  сақтау  (криосақтау) – - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
Мұздатып сақтау (криосақтау) – жасушаларды қатты мұз-
датып алып өте төмен температурада сақтау, мысалы сұйық азот
температурасында (-196
о
С).Қазіргі уақытта жасушаларды,
ұлпаларды, мүшелерді қатты мұздатып сақтау медицина мен мал
шаруашылығында кеңінен пайдаланылады. Ал өсімдіктерге кел-
сек, өкінішке орай, жағдай басқаша. Басты қиындығы, ол өсімдік
жасушаларына тəн ерекшеліктері жəне мұздың оларға əсері.
Өсімдік жасушалары көлемі үлкен, вакуолі зор, суы көп болған-
дықтан мұздату жəне еріту кезеңдерінде олар қатты зақымданады.
Ол мұздың жасуша ішінде де, сыртында да қатуына байланысты.
Температура баяу төмендесе, жасушаның бос суы жарым-жарты-
лай сыртқа шығып үлгереді де, сыртқы ерітіндіде мұзға айналады.
Ал мұздату өте жедел өтсе, жасушаның дегидратациясы жүріп
үлгермейді де, мұз цитоплазма ішінде түзіле бастайды. Мұндай
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер 147 қиыншылықтарды жеңу үшін жасушаларды мұздатып сақтағанда
арнайы қорғаныш заттарды (криопротекторларды) пайдаланады.


title: Криопротектор – - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
Криопротектор – жасушаның мұздап қату нүктесін төмендетіп,
жасуша ішіндегі сумен байланысып, жасушаны механикалық жəне
осмостық бүлінуден қорғайтын зат.Криопротекторларға диметил-
сульфоксид (ДМСО), глицерин, пролин, сахароза жатады. Сахароза
жақсы табиғи протекторы. Криопротекторлардың өздері осмостық
стресске себепкер болмауы үшін олардың концентрациялары жеке
іріктеліп алынады. Бірқатар жасушалық суспензияларын нəтижелі
қорғау үшін криопротекторлардың қоспаларын жəне криопротек-
торлар мен осмотиктер (сорбит, маннит) қоспаларының əртүрлі
концентрациясын пайдалану қажет.
Мұздату баяу, бірте-бірте, жылдам, өте тез, лезде өткізіледі.
Баяу біртіндеп мұздатқанда температура 0
о
С-тан – 40
о
С арасында
минутына 0,5
о
С- 1
о
С төмендейді. Жылдам мұздатқанда нысана
криопротектор қосылған ампуласымен шапшаң сұйық азотқа
салынады. Ал өте тез мұздатқанда нысанның өзі сұйық азотқа
лезде салынады.
Криобанктегі нысаналарды көп мөлшерде жəне ұзақ мерзімде
сақтағанда бағдарламалы мұздату қолданылады. Бұл үшін арнаулы
қондырғы қажет, оныңкамерасына бағдарламаланған жылдамдық-
пен сұйық азоттың буы беріліп тұрады.Басқа түрлі мұздатқышта
жасушалар балқу температурасы төмен сұйық зат құйылған ка-
мераға салынады. Ол камера электрмұздатқышпен суытылып тұра-
ды. Оның температурасы бағдарлама бойынша реттеліп тұрады. Ең
қарапайым аспаптарға Дьюар ыдыстары (16-сурет) жəне пеноп-
ласттан жасалған қораптар жатады.
Өсімдіктер биологиясы жəне биотехнология институтында
академик І.Р. Рақымбаевтың жетекшілігімен экономикалық маңыз-
ды өсімдіктердің гермаплазма криобанкі жəне жеміс-жидек
өсімдіктердің гермаплазмасын криосақтау əдістері үйлестірілді.
Бұл үшін витрификация, инкапсуляция-дегидратация жəне баяу
бағдарламалық салқындату əдістері пайдаланылуда. Сонымен, іn vіtro-да сақталатын генофонд – ғылыми зерттеулер мен биотех-
нологияда қолданылатын гендердің бағалы қайнар бұлағы болған-
дықтан, дүние жүзінде криобанктерді жасау жұмыстары қарқынды
жүргізіледі.


16-сурет. Криосақтау үшін қоладынылатын аспаптар: бағдарламалы мұздатқыш
(А) жəне Дьюар ыдысы (В)
Бақылау сұрақтары: 1. Ұрықтарды, ұлпаларды, жасушаларды ұзақ мерзімде сақтау үшін
қандай əдісті пайдаланады?
2. Криопротектор деген не?
3. Криопротекторларға қандай заттар жатады?
4. Жасушалардың өсуін бəсендетуді қалай іске асырады?
5. Өсімдік жасушалар мен ұлпаларды, гермаплазманы не үшін
мұздатып сақтайды?
«Криосақтау. Ген банктері» тарауы бойынша тест тапсырмалары 1. Криопротекторларға қандай зат(тар) жатпайды? А) осмотиктер;
В) глицерин;
С) ДМСО;
D) сахароза;
Е) ПААГ.
2. Алдын ала өнделген өсімдік материалын қай темпера- турада терең мұздатып сақтайды? А) +5...+7
°
С;
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер 149 В) -5...-7
°
С;
С) -100
°
С;
D) -196
°
С;
Е) -96
°
С.


url: http://emirsaba.org/s-b-orazova-g-j-uelihanova-biotehnologiya-negizderi-osimdikter.html?page=176#_«Криосақтау._Ген_банктері»_тарауы_бойынша_тест_тапсырмалары__1._Криопротекторларға_қандай_зат(тар)_жатпайды

title:
-сурет. Криосақтау үшін қоладынылатын аспаптар: бағдарламалы мұздатқыш
(А) жəне Дьюар ыдысы (В)


3. Жасушаларды қатты мұздатып алып өте төмен (сұйық азот температурасында) температурада сақтау қандай əдіске сəйкес келеді? А) жасушалық инженерия;
В) жасушалық селекция;
С)криосақтау;
D) трансплантология;
Е) Берілген жауаптардың барлығы дұрыс.
4. Криопротекторларға қандай зат(тар) жатады? А) пролин;
В) глицерин;
С) диметилсульфоксид;
D) сахароза;
Е) Берілген жауаптардың барлығы дұрыс.
5. Криоконсервациялау – бұл өсімдік жасуша, ұлпа жəне мүшелерін ұзақ мерзімді сақтау: А) тозаңқышта, төмен оң температурада;
В) мұздатқышта, төмен теріс температурада;
С) сұйық азотта;
D) лиофилді кептірілген жағдайда;
Е) Берілген жауаптардың барлығы дұрыс.
6. Криосақтаудың қай кезеңі жылдам өтеді? А) мұздату;
В) сұйық азотта сақтау;
С) мұздатудан қайта қалпына келтіру;
D) тіршілікке қабілетін бақылау;
Е) Берілген жауаптардың барлығы дұрыс.


title: Криопротекторларға қандай зат(тар) жатады?

text:
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер
151
12. Ұзақ уақыт in vitro жағдайында өскен каллус ұлпасын-
да қандай мүшелер түзілуі мүмкін?
А) Бүршіктер;
В) Өркендер;
С) Сабақтар;
D) Гүлдер;
Е) Тамырлар.
13. Витрификация неден пайда болады?
А) Өсімдіктегі азот айналымы бұзылғанынан;
В) Өсімдіктің
іn vіtro жағдайында су режимі бұзылғанынан;
С) Өсімдіктегі күкірт айналымы бұзылғанынан;
D) Өсімдікте полифенолдардың жиналуынан;
Е) Өсімдікте алкалоидтардың жиналуынан.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Төменде  аталған  құрылымдардың  қайсысы  биполяр-

text:
152 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
«Криосақтау. Ген банктер» тарауы бойынша есеп тапсыр-
малары
1-тапсырма
Горяев камерасындағы жасушалардың орташа саны 767, ал
сұйылту дəрежесі 10-ға тең болған жағдайдағы темекі суспензия-
ның тығыздығын есептеңіз.
2-тапсырма
1 л Шенк-Хильдебрандт қоректік ортасын дайындау үшін 100
еселік 400 мл көлемдегі микроэлементтердің қойылтылған (қойыл-
тылған, stok) ерітіндісінен неше миллилитр көлемін алады?
Ескерту: Есептерді марганец сульфаты MnSO
4
*Н
2
О
тұзы бойынша есеп-
теуге болады, протокол бойынша оның концентрациясы 10 мг/л.
3-тапсырма
2 л Лисмайер Скуг қоректік ортасын дайындау үшін 10 еселік
500 мл көлемдегі макроэлементтердің қойылтылған (қойылтылған,
stok) ерітіндісінен қанша (мл) алу керек?
Ескерту: Есептерді магний сульфат MgSO
4
x7H
2
O тұзы бойынша есептеуге
болады, протокол бойынша оның концентрациясы 370 мг/л.
Достарыңызбен бөлісу:


title: С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы» - бет 180

text:
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер 153
б ө л і м
Есеп шығару алгоритмі жəне
тест тапсырмаларының
дұрыс жауаптары
1.1 «Биотехнологияның дамуы тарихы» тарауы бойынша
тест тапсырмаларының дұрыс жауаптары
Сұрақтың
нөмірі
Жауап
Сұрақтың
нөмірі
Жауап
Сұрақтың
нөмірі
Жауап
1
Е
10
С
19
А
2
Е
11
А
20
D
3
В
12
В
21
А, D, G
4
A
13
А
22
B, F, H
5
Е
14
D
23
B, F, G
6
В
15
Е
24
А, В, С
7
В
16
Е
25
C, G, H
8
Е
17
С
9
Е
18
Е
2
154 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
1.2 «Биотехнологияның даму тарихы» тарауы бойынша
тапсырмалардың дұрыс жауаптары
Вариант 1 (Т1)
№
Сұрақтың нөмірі
Жауап
1
1
B
2
A
3
C
2
4
B
5
A
6
D
7
C
3
8
C
9
A
10
B
4
11
B, C
12
D
13
A
5
14
B
15
A
16
D
17
E
18
C
Вариант 2(Т1)
№
Сұрақтың нөмірі
Жауап
1 2
3
1
1
B
2
A
3
D
4
C
5
E
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер 155
1 2
3
2
6
B
7
C
8
A
3
9
B
10
A
11
D
12
C
4
13
B
14
C
15
A
5
16
B
17
C
18
A
2.1 «Өсімдік жасушаларын in vitro жағдайында өсіру
əдістері мен принциптері» тарауы бойынша тест
тапсырмаларының дұрыс жауаптары
Сұрақтың
нөмірі
Жауап
Сұрақтың
нөмірі
Жауап
Сұрақтың
нөмірі
Жауап
1 2 3
4
5 6
1
E, F, G
23
С
45
А
2
C, F, G
24
С
46
С
3
E, F, H
25
Е
47
Д
4
A, G, Н
26
Е
48
С
5
B, F, G
27
А
49
С
6
А, С, Е
28
С
50
Д
7
А, D, F
29
С
51
Е
8
D, F, G
30
Д
52
Д
9
D, F, G
31
В
53
А
10
D, F, G
32
В
54
В
11
А, F, H
33
В
55
В
12
D, F, H
34
Е
56
А
13
A, F, H
35
А
57
Д
156 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
1 2 3
4
5 6
14
C, G, H
36
В
58
В
15
А ,D, G
37
Е
59
Е
16
А, В, D
38
Е
60
С
17
A, C, E
39
В
61
А, С, Е
18
A
40
Е
62
А
19
A
41
Е
63
В
20
D
42
С
64
С
21
А
43
В
65
Е
22
D
44
С
2.2 «Өсімдік жасушаларын in vitro жағдайында өсіру
əдістері мен принциптері» тарауы бойынша есеп
тапсырмаларын шешу алгоритмі жəне дұрыс
жауаптары
1-тапсырма
Бұл есеп мына формула бойынша есептелінеді:
С
1
V
1
=C
2
V
2
,
C
1
=C
2
x V
1
/V
2
V1=C
1
x V
2
/C
2
Есепті шешу үшін алдымен 2 л (яғни 2000 мл) Мурасиге Скуг
қоректік ортасын дайындау үшін макроэлементтердің (МаЭ) неше
мөлшерде алу керек екенін есептейміз (1900 мг/л KNO
3
тұздың
мысалға алғанда):
1900 мг – 1000 мл
Х, мг – 2000 мл
х=1900*2000/1000=3800 мг KNO
3
Макроэлементтердің (1900 мг/л KNO
3
мысалында) 10 есе
қойылтылған 500 мл көлемдегі ерітіндісінен қанша мл көлемде алу
керек екенін есептейміз:
1900 мг х 10 есе – 500 мл
3800 мг – х, мл
х= 3800х500/1900х10=100 мл МаЭ
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер 157
Жауап: 2 л Мурасиге Скуг қоректік ортасын дайындау
үшін макроэлементтердің stok-ерітіндісінен 100 мл алу
қажет.
2-тапсырма
Бір пропорция бойынша микроэлементтердің мөлшері 100
есе көбейтілген 300 мл көлемдегі микроэлементтердің stok-ері-
тіндісінен қанша мл алу керек екенін есептейміз (10 мг/л
MnSO
4
*5Н
2
О тұзды мысалға алғанда), яғни:
10 мг х100 есе – 300 мл
10 мг – х, мл
х=10*300/10*100 = 3 мл МиЭ
Жауап: 1 л Гамборг-Эвелег (В5) қоректік ортасын дайын-
дау үшін микроэлементтердің stok-ерітіндісінен 3 мл алу
қажет.
3-тапсырма
Элементтің эквиваленті – 1 моль сутекпен əрекеттесетін,
немесе орынбасу химиялық реакция барысында заттың мөлшері.
Мысалы, NaCl 1 моль сутек атомдары (1,0079 г) 1 моль натрий
атомдарына эквивалент болып табылады (22,9897 г).
Эквивалент массасы – заттың бір эквивалент массасы. Мыса-
лы, оттектің эквивалент массасы 8 г/моль.
Элементтің эквивалент массасы – элементтің молярлы
массасын оның валенттілігіне бөлгенде пайда болған саны болып
табылады.
Есеп шығару: Молярлы жəне эквивалентті массы: M (Na
2
CO
3
)=
= 106 г/моль, Э (Na
2
CO
3
) = 53 г/моль. Молярлы жəне эквива-
лентті концентрациялары 1 л есептелсе, оның массасын есеп-
тейміз: m = ρ · V
m = 1,102 · 1 = 1,102 кг.
100 г ерітіндіде 10 г тұз бар, ал 1,102 кг – 110,2 г, сонда
С
М
= 110,2/106 = 1,04 моль/л, С
н
= 110,2/53 = 2,08 н.
158 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
Жауап: натрий карбонатының молярлы концентрациясы –
1,04 моль/л, эквивалентті концентрациясы – 2,08 н.
3.1 «Биологиялық белсендi заттар жəне өсiмдiк тектес
өнiмдерді алу биотехнологиясы» тарауы бойынша тест
тапсырмаларының дұрыс жауаптары
Сұрақтың
нөмірі
Жауап
Сұрақтың
нөмірі
Жауап
Сұрақтың
нөмірі
Жауап
1
D, F, G
10
С
19
Е
2
D, F, G
11
В
20
A
3
В, С, D
12
А
21
А
4
А, В, С
13
D
22
А
5
А, В, D
14
А
23
В
6
А, В, D
15
D
24
D
7
А, В, С
16
С
25
D
8
F, G, H
17
С
9
В
18
С
3.2 «Биологиялық белсендi заттар жəне өсiмдiк тектес
өнiмдерді алу биотехнологиясы» тарауы бойынша есеп
тапсырмаларын шешу алгоритмі жəне дұрыс
жауаптары
1-тапсырма
Каллус ұлпасының ылғалды биомассасының ұлғаюы мынан-
дай формула бойынша есептелінеді:
,
W
W
W
W
0
0
t
мұнда W
t
– каллустың соңғы массасы,
W
0
– каллустың бастапқы
массасы, яғни сəбіздің каллус ұлпасының ылғалды биомассасының
ұлғаюы
W= 2100 мг -200 мг/200 мг= 95 мг-ға тең
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер 159
2-тапсырма
Суспензияның тығыздығын (санын) төмендегі формула
бойынша есептейді:
2
,
3
1000
n
М
X
мұнда Х – жасушалар саны, М – камерадағы жасушалардың орта-
ша саны, n – сұйылту дəрежесі, 3.2 – дезагрегация коэффициенті
Х=576х2х1000/3,2=360000 жасуша/мл
Жауап: картоптың каллустық жасуша суспензиясының
тығыздығы – 3,6х10
5
кл/мл
3-тапсырма
Ерігіштік дегеніміз бір заттың екінші бір затта еру қабілеті.
Қатты заттар мен сұйықтардың ерігіштігі сандық ерігіштік коэф-
фициентімен анықталады.
Ерігіштік коэффициенті 1 л еріткіште қаныққан ерітінді түзіп
еріген заттың массасымен анықталады.
Газдардың ерігіштігі еріткіштің бір көлемінде тұрақты тем-
пературада қаныққан ерітінді түзетін газдың көлемімен анық-
талады.
Көптеген қатты заттардың ерігіштік коэффициенті темпера-
тура жоғарылаған сайын арттады
Шешуі: тапсырманың мазмұны бойынша а
25
= 360 г/л.
а
t
= m/V,
мұнда m = еріген заттың массасы, V = еріткіштің көлемі.
Яғни, m = а
t
V = 360*2 = 720 г.
Жауап: 25
0
С температурасында 720 грамм натрий хлориді
2 л суда ериді.
4-тапсырма
Каллус биомассасының өсуі мынандай формула бойынша
есептеледі:
160 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
,
W
W
W
W
0
0
t
мұнда W
t
– каллустың соңғы массасы,
W
0
– каллустың бастапқы
массасы, яғни бидайдың каллус биомассасының ұлғаюы
W= 2 374- 550/550= 1824/550=331,6 мг-ға тең
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/s-b-orazova-g-j-uelihanova-biotehnologiya-negizderi-osimdikter.html?page=181#4.1_«Өсімдіктерді_клондық_микрокөбейту_жəне_сауықтыру_технологиясы»_тарауы_бойынша_тест_тапсырмалары-_ның_дұрыс_жауаптары

title: -тапсырма - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
5-тапсырма
Горяев камерадағы жасушалардың орташа саны 493, ал сұйыл-
ту дəрежесі 10 тең болған жағдайдағы темекі суспензияның тығыз-
дығын есептеңіз.
Суспензияның тығыздығын (санын) мына формула бойынша
есептейді:
2
,
3
1000
n
М
X
мұнда Х – жасушалар саны, М – камерадағы жасушалардың ор-
таша саны, n – сұйылту дəрежесі, 3,2 – дезагрегация коэффициенті
Х=493х10х1000/3,2 =1540625 жасуша/мл
Жауап: темекі жасушалық суспензияның тығыздығы –
1,5*10
6
кл/мл
4.1 «Өсімдіктерді клондық микрокөбейту жəне сауықтыру
технологиясы» тарауы бойынша тест тапсырмалары-
ның дұрыс жауаптары
Сұрақтың нөмірі
Жауап
Сұрақтың нөмірі
Жауап
1 2
3
4
1
Достарыңызбен бөлісу: |


title: ) Пастерге дейінгі эра - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
18 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
16) Антибиотиктер
кезеңі
С) Микробты мутанттар көмегімен амин қыш-
қылдарын өндіру. Тазартылған ферменттік
препараттар алу. Иммобилденген ферменттерді
жəне жасушаларды өндірістік қолдану. Канали-
зациялық суларды анаэробты тазалау жəне
биогаз алу. Бактериалды полисахаридтерді
өндіру.
17) Пастер кезеңі
D) Тереңдетілген ферментация жолымен пени-
циллин жəне басқа антибиотиктерді алу. Өсім-
дік жасушаларын дақылдау жəне вирустық
вакциналарды алу. Стероидтардың микробиоло-
гиялық биотрансформациясы.
Достарыңызбен бөлісу:


title:
B, F, G
14
А - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
B, F, G
14
А
2
A, B, C
15
D
3
D, E, G
16
В
4
Е, F, G
17
А
5
А, С, F
18
D
6
А, В, F
19
Е
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер 161
1
2
3
4
7
F, G, H
20
В
8
F, G, H
21
А
9
В, D, F
22
Е
10
В, F, G
23
Е
11
А
24
А
12
D
25
D
13
С
4.2 «Өсімдіктерді клондық микрокөбейту жəне сауықтыру
технологиясы» тарауы бойынша есеп тапсырмаларын
шешу алгоритмі жəне дұрыс жауаптары
1-тапсырма
Бұл есепті екі рет жеке пропорциялар құру бойынша есептейді.
Каллустың түзілуіне қажетті ИСҚ-ның концентрациясы милли-
грамм бір литрге берілетін болғандықтан, алдын ала 1 л МС
ортасын дайындау үшін ИСҚ-ның бастапқы (stok-ерітіндісі) ерітін-
дісінен ИСҚ қанша көлемде (мл) алу керек екенін есептейміз.
1% – қосылыстың 1 граммы (яғни 1000 мг) 100 мл суда ерітіл-
геніне сəйкес келеді, сондықтан бірінші пропорциясы мынандай
болады:
1000 мг – 100 мл
2 мг – х,мл
х=2 мг х100 мл/1000 мг = 0.2 мл ИСҚ,
яғни ортаның 1 литрді дайындағанда ИСҚ бастапқы ерітіндісінен
0,2 мл алады. Бірақ біз əзірлейтін МС ортасының көлемі 1,5 л (яғни
1500 мл) болғандықтан екінші пропорцияны есептеу керек:
0,2 мл – 1000 мл
Х, мл – 1500 мл,
х=0.2 мл х 1500 мл/1000 мл = 0.3 мл ИСҚ.
162 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
Жауап: Темекі өсімдігінің жасуша дақылында каллус тү-
зілуі үшін 1,5 л Мурасиге-Скуг қоректік ортасын əзірле-
генде 1 % ИСҚ stok-ерітіндісінен 0,3 мл ИСҚ алу қажет.
Достарыңызбен бөлісу: |


text:
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер
163
Митотикалық индекс мынандай формула бойынша есепте-
лінеді:
Х = П+М+А+Т фазадағы жасуша саны * 100%,
жалпы жасушалардың саны
яғни темекі өсімдігінің бөлініп тұра-тын каллус ұлпасының мито-
тикалық индекс:
Интерфазада= 65+86+78/3= 76,33 жасуша саны (орташа)
Профаза= 130+153+145/3=96,66
Метафаза=375+420+510/3=435
Анафаза= 280+178+140/3=199,33
Телофаза=150+163+127/3=146,66
Митотикалық индекс = П+М+А+Т/ И+П+М+А+Т *100%=
=96,66+435+199,33+146,66/953,98 х 100%=0,919 х 100%= 91.99%
Жауап: темекі өсімдігінің каллус ұлпасының митотикалық
индекс 91,99% тең.
Достарыңызбен бөлісу:


text:
4-тапсырма
Каллус биомассасының өсуі мынандай формула бойынша
есептелінеді:
,
W
W
W
W
0
0
t
мұнда W
t
– каллустың соңғы массасы,
W
0
– каллустың бастапқы
массасы, яғни күріштің каллус биомассасының өсуі
W= 1720- 356/356=1364 /356= 38,31 мг-ға тең
5.1 «Гаплоидты технология» тарауы бойынша тест
тапсырмаларының дұрыс жауаптары
Сұрақтың
нөмірі
Жауап
Сұрақтың
нөмірі
Жауап
Сұрақтың
нөмірі
Жауап
1
E, F, G
8
D
15
В
2
B, F, H
9
C
16
A, D, F
3
E, F, G
10
А
17
В, F, G
4
D, F, G
11
А
18
А, F, H
5
C, F, G
12
С
19
Е
6
B, F, G
13
D
20
С
7
Е
14
А
164 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
5.2 «Гаплоидты технология» тарауы бойынша есеп
тапсырмаларын шешу алгоритмі жəне дұрыс жауаптары
1-тапсырма
Колхициннің 0.1% ерітіндісін əзірлеу үшін колхициннің 100
миллиграмды 100 мл суда ерітеді. Ал 200 мл ерітіндісін дайындау
үшін сəйкессінше колхициннің 200 милиграмын алады.
Жауап: 0.1% колхициннің 200 мл ерітіндісін дайындау
үшін колхициннің 200 миллиграмын алу керек.
2-тапсырма
2 л Potato қоректік ортасын дайындау үшін ИСҚ-ның бастапқы
5% ерітіндісінен қанша мөлшерде (мл) алу керек екенін есептеу
үшін алдымен ИСҚ қанша милиграмм салмағын алу керек екенін
есептейміз:
1) 1.5 мг – 1000 мл
х, мг – 2000 мл,
х=1.5 мг х 2000 мл/1000 мл= 3 мг
2) 5% ИСҚ ерітіндісін дайындау үшін ИСҚ-нің 5000
миллиграмды 100 миллилитр суда ерітеді. Содан қанша миллилитр
алу керек екенін есептеу үшін мына пропорция құрастырылады:
5000 мг – 100 мл
3 мг – х, мл
х=3 м х100 мл/5000 мг =0,06 мл
Жауап: 2 л Potato қоректік ортасын дайындау үшін ИСҚ-
ның бастапқы 5% ерітіндісінен 0.06 мл алу керек
3-тапсырма
Колхициннің 1% ерітіндісін əзірлегенде колхициннің 1 грамды
өлшеп 100 миллилитр суда ерітеді, ал 0,1% ерітінді əзірлеу үшін
сəйкесінше 100 миллиграмды өлшеп 100 мл суда ерітеді.
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер 165
Жауап: Дигаплоидизация үшін пайдаланылатын колхицин
0,1% ерітіндісін əзірлеу үшін таразында 100 миллиграм
колхицинді өлшеу керек.
4-тапсырма
Алдын ала 1,5 литр Гамборг-Эвелег В5 қоректік ортасын
дайындау үшін В1 дəрумен ерітіндісінен қанша миллиграмм алу
керек екенін есептейміз:
10 мг – 1000 мл
х, мг – 1500 мл
х=10 мг х1500 мл/1000 мл=15 мг В
1
дəрумені
5% В
1
дəрумен ерітіндісінен мына көлемін (мл) алу керек:
5000 мг – 100 мл
15 мг – х, мл
х=15 мг х100 мл/5000 мг =0,3 мл
Жауап: 1,5 литр Гамборг-Эвелег В5 қоректік ортасын
дайындау үшін 5% В
1
дəрумен ерітіндісінен 0,3 мл алу
керек.
5-тапсырма
1 литр Уайт қоректік ортасын дайындау үшін макроэлемент-
тердің қойылтылған ерітіндісінен (КСl тұзды мысалға алғанда)
неше мл алу керек екенін есептейміз:
65 мг х10 есе – 200 мл
65 мг – х, мл
х =65 мг х200 мл /650 мг =20 мл
Ал 0,5 литр Уайт қоректік ортасын дайындау үшін макроэле-
менттердің есептелген көлімінің жартысы алынады, яғни 10 мил-
лилитр.
Жауап: 0,5 литр Уайт қоректік ортасын дайындау үшін
макроэлементтердің қойылтылған ерітіндісінен 10 мл алу
керек.
166 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
Достарыңызбен бөлісу: |


6.1 «Жасушалық инженерия» тарауы бойынша тест
тапсырмаларының дұрыс жауаптары
Сұрақ
-тың
нөмір
і
Жауап
Сұрақ-
тың
нөмірі
Жауап
Сұрақ
-тың
нөмірі
Жауап
Сұрақ
-тың
нөмірі
Жауап
1
С, F, G
10
C, E, G
19
E, G, H
28
А
2
E, F, G
11
A, F, H
20
F, G, H
29
Е
3
D, F, G
12
D, G, H
21
F, G, H
30
А
4
A, F, H
13
E, F, H
22
E, G, H
31
Е
5
B, C, D
14
D, F, H
23
F, G, H
32
С
6
A, B, C
15
E, G, H
24
В, F, G
33
С
7
A, F, H
16
A, B, C
25
Е, F, G
34
Е
8
D, F, H
17
D, G, H
26
Е
35
С
9
E, H, F
18
A, E, F
27
С
6.2 «Жасушалық инженерия» тарауы бойынша есеп
тапсырмаларын шығару алгоритмі жəне дұрыс
жауаптары
1-тапсырма
100 мл 0,4 М сахарозаны дайындау үшін:
М(С
12
Н
22
О
11
) = 342,3 г
ν m m
С
м
= ---------; ν = -------; С
м
= ------------- m = С
м
* V * M
V M V * M
m = 0,4 M * 0,1 л * 342,3г = 13,692 г
Жауап: 13,692 г сахарозаны өлшеп алу керек
2-тапсырма
100 мМ CaCl
2
100 мл дайындау үшін:
М (CaCl
2
) = 75,5
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер 167
ν m m
С
м
= ---------; ν = -------; С
м
= ------------- m = С
м
* V * M
V M V * M
m = 0,1 М * 0,1 л * 75,5 = 0,755 г
Жауап: 0,755 г кальций хлоридын өлшеп алу керек
3-тапсырма
Бұл есепті мына жолымен есептейді:
1) алдымен 2 литр Шенк-Хильдербрандт қоректік ортасын
дайындау үшін зеатиннің қанша мг массасын алу керек екенін
есептейміз:
6 мг – 1000 мл
Х,мг – 2000 мл,
х=6 мг х 2000 мл/1000 мл= 12 мг зеатин,
яғни 2 литр Шенк-Хильдербрандт қоректік ортасын əзірлегенде
12 мг зеатин қажет.
2) Зеатиннің бастапқы ерітіндісі (stok-ерітіндісі) 1% болған-
дықтан, оның қанша көлемде (мл) алу керек екенін есептейміз:
1000 мг – 100 мл (1%)
12 мг – х, мл
х= 12 мг х100 мл/1000 мл= 0,12 мл зеатин
Жауап: Арпа жасуша каллус дақылында геммогенезді ин-
дукциялау үшін зеатиннің 1% ерітіндісінен 0,12 мл алу
қажет.
7.1 «Гендік инженерия» тарауы бойынша тест
тапсырмаларының дұрыс жауаптары
Сұрақтың
нөмірі
Жауап
Сұрақтың
нөмірі
Жауап
Сұрақтың
нөмірі
Жауап
1
В, F, G
21
A, F, G
41
А
2
B, E, G
22
С
42
Е
3
A, B, D
23
А
43
В
4
D, F, H
24
Е
44
А
5
E, G, H
25
В
45
А
168 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
1 2
3
4 5
6
6
B, F, H
26
В
46
А
7
C, E, G
27
В
47
В
8
A, C, H
28
С
48
С
9
B, F, H
29
С
49
D
10
A, B, D
30
А
50
Е
11
C, F, G
31
В
51
А
12
E, F, G
32
D
52
В
13
D, F, H
33
А
53
Е
14
E, F, H
34
Е
54
С
15
D, F, H
35
D
55
В
16
A, E, F
36
В
56
А
17
A, F, G
37
А
57
В
18
F, G, H
38
Е
58
С
19
A, F, H
39
С
59
D
20
F, G, H
40
Е
60
В
7.2 «Гендік инженерия» тарауы бойынша есеп тапсырмаларын
шығару алгоритмі жəне дұрыс жауаптары
Есеп 1
BamHI рестриктазамен 2 кесінді алуға болады:
1) 5’- ЦТГААТТАГ- 3’
3’- ГАЦТТААТЦЦТАГ- 5’
2) 5’-ГАТЦЦАГГЦААТАГТГТГ- 3’
3’- ГТЦЦГТТАТЦАЦАЦ- 5’
EcoRI рестриктазамен 2 кесінді алуға болады:
1) 5’- ЦТГААТТАГГАТ- 3’
3’- ГАЦТТААТЦЦТАГГТЦЦ- 5’
2) 5’- ЦЦАГГЦААТАГТГТГ- 3’
3’- ГТТАТЦАЦАЦ- 5’
Есеп 2
ДНҚ:
5’-CCCATGCCGGT- 3’
3’-GGGTACGGCCA- 5’
мРНҚ:
5’-CCC AUG CCG GU- 3’
белок: пролин-метионин-пролин
УК сəулесінің əсерінен:
ДНҚ:
5’-CCCTGCCGGT- 3’
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер 169
3’-GGGACGGCCA- 5’
мРНҚ:
5’-CCC UGC CGG U- 3’
белок: пролин-цистеин-аргинин
Есеп 3
Сақиналы pBR322 плазмидасында Hind III рестрикциялық
эндонуклеаза ферментімен екінші кесіндіні алуға болады
5'-ЦЦТТААГЦТТАГГЦТААГГЦААТАГААГЦТТТЦААТГ-3'
3'-ГГААТТЦГААТЦЦГАТТЦЦГТТАТЦТТЦГАААГТТАЦ-5'
Есеп 4
ДНҚ:
5’- CCCAAAAAGATA- 3’
мРНҚ:
5’- CCC AAA AAG AUA – 3’
белок: пролин-лизин-лизин-изолейцин
Екінші нуклеотид алып тастаса:
ДНҚ:
5’- CCAAAAAGATA- 3’
мРНҚ:
5’- CCA AAA AGA UA – 3’
белок: пролин-лизин-аргинин
Есеп 5
белок: – серин – глицин – серин – изолейцин – треонин –
пролин – серин –
мРНҚ: 5’-UCU GGU UCU AUU ACU CCU UCU- 3’
C →U өзгерсе
мРНҚ: 5’-UGU GGU UGU AUU AGU GGU UGU- 3’
белок:
-цистеин-глицин-цистеин-изолйцин-серин-глицин-
цистеин
8.1. «Жасушалық селекция. Өсімдік жасушаларының in vitro
жағдайында өзгергіштігі» тарауы бойынша тест
тапсырмаларының дұрыс жауаптары
Сұрақтың
нөмірі
Жауап
Сұрақтың
нөмірі
Жауап
Сұрақтың
нөмірі
Жауап
1 2
3
4 5
6
1
C, D, H
8
Е
15
В
2
A, F, H
9
D
16
А, F, G
3
B, F, G
10
E
17
В, D, F
170 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
1 2
3
4 5
6
4
A, B, C
11
В
18
В, D, E
5
A, B, E
12
С
19
В, С, F
6
F, G, C
13
В
20
А, F, G
7
В
14
А
8.2. «Жасушалық селекция. Өсімдік жасушаларының in vitro
жағдайында өзгергіштігі» тарауы бойынша есеп
тапсырмаларын шығару алгоритмі жəне дұрыс
жауаптары
1-тапсырма
Массалық үлес – ерітіндінің 100 г еріген заттың массасы.
Молярлы концентрация (немесе молярлығы) С
М –
ерітіндінің
1 л-де еріген заттың моль саны. Мысалы, 2М ерітінді дегеніміз 1 л
ерітіндіде 2 моль еріген зат бар.
Эквивалентті концентрация (немесе нормальдігі) С
Н
– ерітін-
дінің 1 л-де еріген заттың эквивалент саны.
Шешуі: Массалық үлесі бұл ω = (m / m
1
) · 100%, m – еріген зат-
тың массасы, m
1
– ерітіндінің массасы. Сонда, берілген есеп
бойынша ω = (80/500) х 100 = 16%.
2-тапсырма
Шешуі: "Крест ережесі" сызбанұсқа пайдаланылса, қиылы-
сында керекті концентрация, ал сол жағында берілген концен-
трация, оң жаңында екі концентрацияларының айырмашылығы:
30 40
50
90 20
Сызбанұсқа бойынша 50% калий гидроксид ерітіндіні дайын-
дау үшін 30%-дан 40 г жəне 90%-дан 20 г ерітінділер керек.
3-тапсырма
Ерітінді деп екі немесе бірнеше компоненттен тұратын
гетерогенді жүйені атайды. Ерітіндінің бір компоненті – еріткіш,
қалғаны еріген заттар.
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер 171
Заттардың еруі жылуды шығару арқылы немесе сіңірумен
жүреді, яғни еріген зат пен еріткіштің химиялық əрекеттесуінің нə-
тижесі болып табылады. Егер еріткіш су болса, бұл процесс гидра-
тация деп аталады, ал сусыз еріткіш болса сольватация деп атала-
ды. Ерітінділер қаныққан, қанықпаған жəне аса қаныққан деп
бөлінеді.
Қаныққан ерітінді деп – еріген заттың қатты фазасымен тепе-
теңдікте болатын ерітіндіні атайды.
Қанықпаған ерітінді деп – концентрациясы қаныққан ертін-
діден төмен ерітіндіні атайды.
Аса қаныққан ерітінді деп – берілген температурада ерігіш
заттың мөлшері қаныққанға қарағанда жоғары ерітіндіні аса қа-
ныққан ерітінді атайды.
Шешуі: Молярлы концентрация
С
М
= m/(M * V), яғни
m – еріген заттың массасы, г; М – еріген заттың молярлы
массасы, г/моль; V – ерітіндінің көлемі, л.
Сонда: M (H
2
SO
4)
= 98 г/моль, С
М
= 196/(98 * 0,5) = 4 моль/л
Эквивалентті концентрациясы С
Н
= m/(Э * V),
m – еріген заттың массасы, г; Э – еріген заттың эквивалентті
массасы, г/моль; V – ерітіндінің көлемі, л.
Сонда, Э(H
2
SO
4
) = 49 г/моль, Э
М
= 196/(49 * 0,5) = 8 моль/л.
Жауап: күкірт қышқылы ерітіндінің молярлы концентра-
циясы 4 моль/л, ал эквивалентті концентрациясы – 8 моль/л
Достарыңызбен бөлісу: |


text:
172 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
керек, содан кейін CaCl
2
1 литрге қанша миллиграмм алу керек
екенін есептейді:
М (CaCl
2
х 2H
2
O ) =40+(2x35.5)+2x(2x1+16)=146 г
М (CaCl
2
) =40+(2x35.5)=110 г
146 000 мг – 440 мг
110 000 мг – х,мг
х=110000 мг х440 мг /146000 мг=331,50 мг
Ал 2 л МС қоректік ортасын дайындау үшін CaCl
2
тұзының
2 еселік мөлшерін алады, яғни 663 миллиграм (331,50мг х 2=663 мг)
Жауап: 2 литр Мурасиге-Скуг (МС) ортасын дайындау
үшін құрғақ СaCl
2
тұзынан 663 миллиграмм (мг) өлшеп алу
керек.
Достарыңызбен бөлісу:


9.1. «Криосақтау. Ген банктер» тарауы бойынша тест тапсырмаларының дұрыс жауаптары
Сұрақтың
нөмірі Жауап
Сұрақтың
нөмірі Жауап
Сұрақтың
нөмірі Жауап
1
Е 6
А 11
В 2
D 7
А 12
Е 3
С 8
В 13
В 4
Е 9
С 14
Е 5
С 10
D 15
В
9.2. «Криосақтау. Ген банктер» тарауы бойынша есеп тапсырмаларын шешу алгоритмі жəне дұрыс жауаптары
1-тапсырма Суспензияның тығыздығын (санын) мына формула бойынша
есептейді:
2
,
3
1000
n
М
X
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер 173 мұнда Х – жасушалар саны, М – камерадағы жасушалардың ор-
таша саны, n – сұйылту дəрежесі, 3.2 – дезагрегация коэффициенті
2-тапсырма 1 литр Шенк-Хильдебрандт қоректік ортасын дайындау үшін
микроэлементтердің қойылтылған ерітіндісінен (MnSO
4
*Н
2
О
тұздың мысалында) неше мл алу керек екенін есептейміз:
10 мг х100 есе – 400 мл
10 мг – х, мл
х =10 мг х400 мл/10 мг х100 =4 мл
Жауап: 1 л Шенк-Хильдебрандт қоректік ортасын дайын-
дау үшін микроэлементтердің қойылтылған ерітіндісінен
4 мл алады.
3-тапсырма 1 литр Лисмайер-Скуг қоректік ортасын дайындау үшін
макроэлементтердің қойылтылған ерітіндісінен (MgSO
4
x7H
2
O
тұздың мысалында) неше мл алу керек екенін есептейміз:
370 мг х10 есе – 500 мл
370 мг – х, мл
х =370 мг х500 мл/370 мг х10 =50 мл
Ал 2 литр Лисмайер-Скуг қоректік ортасын дайындау үшін
макроэлементтердің 2 еселік көлемі алынады, яғни 100 миллилитр.
Жауап: 2 л Лисмайер-Скуг қоректік ортасын дайындау
үшін макроэлементтердің қойылтылған ерітіндісінен 100
мл алу керек.


title: С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы» - бет 188

text:
Альбинизм (лат. albus – ақ) ор. альбинизм ағ. albinism – ағзаның
өзiне тəн пигментiнен айырылуы, ақ түстi өсiмдiк болуы
Андрогенез in vitro (лат. аndros – еркек; мужчина; гр. enesis – тегi;
происхождение) ор. андрогенез in vitro ағ. in vitro androgenesis – аталық
гаметофиттi жасанды қоректiк ортада (in vitro) өсiргенде, тек қана аталық
хромосомалар жиынтығы бар өсiмдiктiң пайда болу процесi.
Анеуплоид (гр. an – бiр нəрсенiң немесе құбылыстың болмауы , eu –
жақсы, əбден; ploos – еселi; eidos – түр ) ор. анеуплоид ағ. aneuploid –
ядро, жасуша, ағза хромосомалар жиынтығының (кариотиптiң ) бiр
немесе бiрнеше хромосомаға артуы не кемуi. Мысалы, диплоидтық
хромосомалар жиынтығы жалғыз бiр хромосомаға кемiсе – моносомик,
бiр жұп хромосомалары жойылса – нуллисомик деп аталады.
Антигендер (лат. аnti – қарсы, қарама-қарсы, гр. Genos – туыс, шығу
тегi), ор. антиген, ағ. antygene – иммундық жүйеде антиденелерді түзу
қоздыратын ақуыздар, антиденелер антидене түзетін затпен арнайы өзара
байланысуға қабілетті.


title: Апикальдық  меристеманы  өсiру - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
Апикальдық меристеманы өсiру (лат. арех – ұшы, гр. meristos –
бөлiнетiн) ор. культура апикальной меристемы, ағ. apical meristem culture
– өсу конусының ең жоғары ұшынан бiр немесе екi алғашқы жапырақ
бастамасы бар оқшауланған бөлiгiн залалсыздандырылған қоректiк ортада
өсiру.
Антисарысу (ор. сыворотка) – бөтен агенттерге қарсы антиденесі
бар иммунизацияланған жануар мен адамның сарысуы.
Антидене (ор. антитело) – иммундық жүйемен шығарылатын
ақуыздар, олар бөтен патогендік агенттердің, ақуыздардың (антигендер)
əсерін тежейді.
Апомиксис (гр. аро – бiр нəрсенiң немесе құбылыстың болмауы;
mixis – араластыру) ор. апомиксис, ағ. apomixis – ағзалардың жыныссыз
жолмен пайда болған ұрықтар арқылы көбеюi.


title: Асептикалық  жағдай - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер
175
Бағдарламалы мұздату (
ор. программное замораживание,
ағ.
programm ed freezing) – алдын-ала жасалған бағдарлама бойынша сұйық
азот буын қосып, арнайы камерада жасушаларды мұздату.
Басымдылық (
лат. dominans – басым, үстемдiк етушi)
ор.
доминирование,
ағ. dominance – буден жасушада не аталық, не аналық
геномының біреуінің гені экспрессияланып, қызметі белсенді болып
айқындалса, екіншісінің гомологтық гені бола тұра оның белгісі білін-
бейді, яғни оның экспрессиясы өтпейді.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Биоқауіпсіздік - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
Биоқауіпсіздік (ор. биобезопасность, гр. bios – тiршiлiк) – табиғи
немесе гендік инженериялық түрлендірілген биологиялық нысындарда
жəне олардан алынған өнімдерде болатын улы жəне аллергиялық заттар
мен қосылыстардың зиянды, өмір мен денсаулыққа қауіпті əсерінен адам,
қоғам, өркениет жəне қоршаған ортаның қорғалу күйі
Биомасса – беттің бірлігіне немесе тұрған жерінің көлеміне сай бір
түрдің дараларының түрлер тобының немесе толық қауымдастықтардың
жалпы массасы
Биореактор (ферментер) (гр. bios – тiршiлiк, ағ. reactor – құрылғы)
ор. биореактор (ферментер), ағ. bioreaktor (fermenter) – биотехнология
өндiрiсiнде микроағзаларды, өсiмдiк жəне жануар жасушаларын өсiру
үшiн қолданылатын аппарат.
Биотехнология (гр. bios-тiрш iлiк, techne – өнер, шеберлiк, logos –
сөз) ор.биотехнология ағ. biotechnology – экономикалық жағынан тиiмдi
де маңызды заттар өндiру жəне жоғары өнiмдiлiгi бар микроағзалар
штаммдарын, өсiмдiктердiң сұрыптары мен формаларын, жануарлар асыл
тұқымдарын шығару үшiн биологиялық процестер мен объектiлердi
пайдалануға негiзделген ғылым мен өндiрiстiң жаңа саласы.


title: Биотехнология  жаңаша - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
Биотехнология жаңаша – генді-инженериялық жəне жасушалық
əдістер мен генетикалық трансформацияланған (түрлендірілген) өсімдік-
тер, жануарлар, микроорганимздер мен вирустарды əртүрлі бағытқа
арналған жаңа өнімдерін алу мен өндірісті интенсификациялау мақсат-
тарында пайдалану жөніндегі ғылым.
Биотрансформация (гр. bios – тiршiлiк, лат. trans formatio – айналу)
ор. биотрансформация, ағ. biotrans formation – қоректiк ортада өскен
жасушалардың ферменттерi қатысуымен арзан жəне қоры мол бастапқы
заттардан биологиялық активтi қосылыстарды синтездеу (биологиялық
жолмен бiр затты басқа затқа айналдыру).
Будан ядро – ор. гибридное ядро, ағ. hibrid nucleous – аталық жəне
аналық ретiнде қосылысқан жасушалардың екеуiнiң де бүкiл гендерiн
(геномдарын ) толығымен иемденген будан жасушаның ядросы.


title: Будан  ядролық  (нағыз  будан) – - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
176 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
қосылысқан жасушалардың екеуiнiң де тек қана ядролық гендерiн
(геномдарын ) қабылдаған будан жасушаның ядросы.
Будан асимметриялық – ор. гибрид асимметричный,
ағ. hibrid
asymmetric – аталық жəне аналық ретiнде қосылысқан жасушалардың
бiреуiнiң ядролық гендерiнiң толық жиынтығымен қатар екiншiсiнiң тек
цитоплазмалық гендерiн қабылдаған будан жасуша.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Будан цитоплазмалық (цибрид) - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
Будан цитоплазмалық (цибрид) – ор. гибрид цитоплазматический
(цибрид), ағ. hibrid cytoplasmic – аталық жəне аналық ретiнде қосылысқан
жасушалардың тек қана бiреуiнiң ядросын (ядролық гендерiн) қабылдау
мен қатар екеуiнiң де немесе баламалы бiреуiнiң ғана цитоплазмалық
гендерiн бойына дарытқан будан жасуша.
Будан гетероплазмалық (гр. heteros – басқа, plasma – құрылған,
түзiлген), ор. гетероплазматический гибрид, ағ. hibrid heteroplasmic –
цитоплазмалық гендерi (плазмагендер ) бойынша гетерозиготалық будан
жасуша. Вектор (лат. vector – алып жүрушi, ор. вектор, ағ. vector – өз алдына
репликациялана алатын жəне бөтен генетикалық информацияны жасу-
шаға тасымалдай алатын генетикалық элементтер (мысалы, плазмидалар
мен вирустар).
Вируленттiк (лат. virulentus – улы) ор. вирулентный ағ. virulent –
микроағзалардың ауру тудырғығыштық қабiлетi.


title: Вирусты  айқындаушы  өсiмдiктер –

text:
Вирусты айқындаушы өсiмдiктер – ор. растения-индикаторы, ағ. indicator plant – вируспен зақымданған өсiмдiктен алынған шырынды
жапырақ бетiне тамызғанда, сол шырында вирустар бар екендiгi туралы
арнайы сезiмталдық реакция арқылы белгi беретiн өсiмдiктер (жұққан
вирусқа тəн морфологиялық өзгерiстер тез арада айқын көрiнедi).
Гаплоид (гр. haploos – сыңар, жалғыз, eidos – түр, ор. гаплоид ағ. gaploid – сыңар, дара (гаплоидтық) хромосомалар жиынтығы болатын
ядро, жасуша, ағза; гаметаларда сыңар хромосомалар жиынтығы болады.


title: Гемморизогенез in vitro - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
Гемморизогенез in vitro (лат. gemma – бүршiк, гр rhiza – тамыр) ор.
гемморизогенез in vitro, ағ. gemmorhizogenesis in vitro – ұлпаларды
жасанды қоректiк ортада (in vitro) өсiргенде бүршiктiн де тамырдың да
пайда болуы.
Ген (гр. genos – туыс, шығу тегi) ор. ген, ағ. gene – тұқым құалау
информациясының генетикалық бiрлiгi; ДНҚ молекуласының нақтылы
бiр бөлiгi, РНҚ-ның немесе полипептидтiң құрылымы туралы мəлiмет
сақтайды.
Гендер амплификациясы (лат. amplificatio – өсу, көбею) ор. амплификация генов, ағ. gene amplificacion – гендер көшiрмелерi
(копиялар) санының көбеюi.
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер 177 Гендер цитоплазмалық (цитоплазмон) ор. цитоплазматические
гены, ағ. cytoplasmic genes – ядродан тыс, митохондриялар мен хлоро-
пласттарда орналасқан гендер.


title: Гендік ex vivo терапия - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
Гендік ex vivo терапия(ор. генная терапия ex vivo, ағ. ex vivo gene
therapy) – науқастың бөлінген жасушаларына генді енгізу. Өсіру мен
трансформациялаудан кейін жасушаларды трансфузия, инфузия немесе
инъекция жолымен науқасқа кіргізеді. Бұл емшалар генетикалық
дефекттерді болдырмауға мүмкіндік береді.
Генезис (гр. genesis – шығу тегi) ор. генезис, ағ. genesis – шығу, пайда
болу тегi ("ата тегi").
Генетикалық (гендiк) инженерия − ор. генетическая (генная)
инженерия, ағ. gene(tic) engineering – белгiлi қасиеттерi бар генетикалық
материалдарын in vitro алдын ала құрастырып, оларды тiрi жасушаға
енгiзiп, көбейтi, зат алмасу процесiн өзгеше жүргiзу.
Генетикалық өзгергiштiк ор. генетическая изменчивость, ағ. genetic
variability − ДНҚ-ның бiрiншi реттiк құрылымындағы тектiк өзгерiстер
(мутациялар, гендер комбинациясы).


title: Ген репрессиясы − - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
Ген репрессиясы − (лат. repressio – басу) ор. репрессия гена, ағ. gene
repression – ген активтiгiн тежеу, көпшiлiк жағдайда транскрипция
процесiн шектеу арқылы жүредi.
Ген экспрессиясы − (лат. expressio – əйгiлену) ор. экспрессия гена,
ағ. gene expression – ДНҚ молекуласындағы нуклеотидтер тiзбегiндегi
генетикалық информацияны жүзеге асыру. Ол негiзгi үш сатыдан тұрады:
транскрипция, процессинг, трансляция.
Геном − (нем. Genom) ор. геном, ағ. genome – белгiлi бiр түрге
жататын ағзадардың тек өзiне ғана тəн сыңар (гаплоидтық) хромосомалар
жиынтығы құрамына кiретiн тек өзiне ғана тəн бүкiл гендер.
Генотип − (гр. typos − iз, таңба, үлгi, қалып) ор. генотип, ағ. genotype
– ағзанiң немесе жасушаның тұқым қуалаушылық негiзiн құрайтын
гендер жиынтығы.


title: Гетерозис  −  (будандық  күш) - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»
жүктеу/скачать
2,87 Mb.
Pdf көрінісі
бет
199/217
Дата
31.12.2021
өлшемі
2,87 Mb.
#21818
1
...
195
196
197
198
199
200
201
202
...
217
Байланысты:
ebin.pub 9786010406766
Бұл бет үшін навигация:
Гетерокарион −
Гомокарион −
Гетерозис
− (будандық күш)
(
гр.
Heteroiosis – өзгеру, айналу)
ор.
гетерозис,
ағ.
heterosis – ата-аналық формалармен салыстырғанда, олардан
шыққан бiрiншi ұрпақ буданның бiрқатар көрсеткiштерi мен қасиеттерiнiң
асып түсуi, басымдылығы.
Гетерокарион −
(
гр.
heteros – басқа, karyon – жаңғақ, жаңғақтың
дəнi)
ор.
гетерокарион,
ағ.
heterokarion – генетикалық айырмашылықтары
бар екi жасушаның қосылуынан түзiлген будан жасуша, бiрақ онда
ядролар бiрiкпеген.
Гомокарион −
(
гр.
homos – бiрдей, тең, ортақ)
ор.
гомокарион,
ағ.
homokaryon – генетикалық айырмашылықтары жоқ екi жасушаның
қосылуынан пайда болған будан жасуша, бiрақ онда ядролар бiрiкпеген.
178
Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
жүктеу/скачать
2,87 Mb.
Достарыңызбен бөлісу:
1
...
195
196
197
198
199
200
201
202
...
217
©emirsaba.org 2024
әкімшілігінің қараңыз
Басты бет
Lessons
Curriculum vitae
Documents


title: ) Меңгерілетін - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
18) Меңгерілетін
биосинтез кезеңі
Е) Этанол, бутанол, ацетон, глицерин, орга-
никалық қышқылдарды, вакциналарды өндіру.
Канализациялық суды аэробты тазалау. Көмір-
сулардан азықтық ашытқыларды өндіру.
Вариант 2 (Т1)
Сол жақ бағанда көрсетілген терминдер, анықтамалар, түсінік-
темелерді оң жақ бағандағы қағидалармен сəйкесінше байланыс-
тырыңыз:
1. 1) 1865 ж.
А) Пастер кезеңі – этанол, бутанол, ацетон,
глицерин, органикалық қышқылдарды, вакци-
наларды өндіру. Канализациялық суды аэробты
тазалау. Көмірсулардан азықтық ашытқыларды
өндіру.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Гиногенез in vitro − - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
Гиногенез in vitro − (гр. gyne – əйел, genesis – шығу тегi), ор. гино-
генез in vitro, ағ. gynaegenesis in vitro – аналық гаметофиттi жасанды
қоректiк ортада өсiргенде, аналық хромосомалар жиынтығы бар
өсiмдiктiң пайда болу процесi.
Гистогенез in vitro − (гр. histos-ұлпа) ор. гистогенез in vitro, ағ.
histogenesis – каллус ұлпалардын in vitro өсiргенде, əртүрлi ұлпалардын
пайда болып, қалыптасуы; мысалы, ксилемалық жəне флоэмалық
элементтердiң түзiлу i (ксилемогенез, флоэмогенез).
Гомозигота − (гр. homos – бiрдей, тең, ортақ, zygon – жұп) ор.
гомозигота, ағ. homozygote – диплоидтық немесе полиплоидтық жасуша,
ағза; олардың гомологиялық хромосомалары белгiлi бiр геннiң ұқсас
аллельдерiн ұстайды.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Детерминациялану  − - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
Детерминациялану − (лат. determinacio – шек қою, анықтау) ор.
детерминация, ағ. determinacion – ж асушалардың, ұлпа, мүше жəне орга
низмнiң белгiлi бiр даму жолына түсуiне дайындылығы, сонымен қатар
басқа жолмен дамуға шек қойылады. Детертерминациялану кезiнде
морфологиялық жаңа бағыттың дамуына түрткi болуға қажет iшкi
жағдайлар туады.
Дедифференциялану − (лат. de − жою, болдырмау, differentia −
айырмашылы) ор. дедифференциация, ағ. dedifferentiation – маманданған,
бөлiну қабiлетiнен айырылған жасушалардың жаңадан пролиферацияға
(бөлiнуге) көшуi.
Дифференциялану − ор. дифференциация, ағ. differentiation – даму
процессiнде бiртектi жасушалардан морфологиялық белгiлерi жəне
атқаратын қызметi əртүрлi жасушалар түзiлуi (жасушалардың маман-
дануы).
Дифференцировка − ор. дифференцировка, ағ. cell differentiation –
жасушалардың басқа жасушалардан ерекшеленiп, маманданған жағдайға
көшуi.
Диплоид − (гр. diploos – қос, екi есе, eidos – түр) ор. диплоид, ағ.
diploid – гаплоид гаметаға қарағанда хромосомалар саны екi еселенген,
яғни əрбiр хромосомасы жұптасып келетiн ядро, жасуша, ағза. Диплоид-
тық хромосомалар жиынтығы сомалық (дене) жасушаларда болады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Днқ-ның  лигазасы  − - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер
179
ДНҚ-ның репликациясы − (
лат. replicatio – қайталану)
ор. реп-
ликация ДНК,
ағ. DNA replication – ДНҚ-ның молекуласының екi еселенiп
қөбеюi. ДНҚ-ның екi спиралi жазылады, сутектiк байланыстар ажырайды,
жеке (матрицалық) тiзбекке үйлесiмдi, сəйкес жаңа тiзбек (реплика)
түзiледi.
Идиотип − (
гр. idios – өзіне тəн, typos- із, таңба, үлгі, қалып)
ор.
илиотип,
ағ.idiotype – ағзаның барлық гендерінің (ядродағы, мито-
хондриядағы, хлоропластардағы) жиынтығы.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Иммобилденген  жасушалар  − - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
Иммобилденген жасушалар − (лат. immobilis – жылжымайтын,
қозғалмайтын), ор. иммобилизованные клетки, ағ. immobilbsed cells –
табиғи немесе синтетикалық заттардың беткі қабатына бекіген немесе
полимерлік гельдер құрамына енгізілген, қозғаласы шектелген, осы
ортада өсетін жасушалар.
Иммуноферментік талдау − (лат. immunitas – құтылу, босану), ор.
иммуноферментный анализ, ағ. enzyme immunoassay – «антиген-антиде-
не» комплексінің ферменттік активтігін анықтауға негізделген иммуно-
диагностикалық əдіс: сезімталдығы өте жоғары.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Индукциялау  − - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
Индукциялау − (лат. induction-қозу), ор. индукция, ағ. induction –
сыртқы орта факторлары немесе өсімдіктің бір бөлігінің екінші бөлігіне
əсер етіп, өсімдіктің даму жолын белгілеу. Олар индукторлар, мысалы:
гормондар, сыртқы ортаның түрлі факторлары, кейбір метаболиттер.
Индуктор ағзаның, мүшенің даму жолын бір жүйеге келтіреді, себебі, сол
жүйенің ғана индуторлық əсерді қабылдауға мүмкіндігі бар.
Инокулюм (лат.inoculatio – егу, телу), ор. инокулюм, ағ. inoculum –
жаңадан дайындалған қоректік ортаға көшіріп отырғызу үшін
қолданылатын суспензияның азғантай бөлігі.
In vitro – (лат. in vitro-шыныда)- шыныда, жасанды жағдайда.
In vivo – (лат. in vivo-тірі ағзаның құрамында) тіршілік иесінде,
оның құрамында, бөлінбеген күйде.
Каллус – (лат. callus – қалын тері, кус), ор. каллус, ағ. callus – ұлпа,
өсімдік жасушаларының ретсіз бөлінуінің нəтижесінде пайда болады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Жасушалық  циклі - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
Жасушалық циклі – (гр. kyklos-дөңгелек, шеңбер) ор. клеточный
цикл, ағ. cell cycle – жасушаның бір бөлінуінен екінші рет бөлінуіне
дейінгі жасушада жүретін тіршілік процестердің жүйесі, ол митоздан
(мейоздан) жəне интерфазадан (G1, S, G2) тұрады.
Өсімдік жасушаларын өсіру – (ор.культура клеток растений, ағ. plant cell culture)- өсімдіктердің жасушаларын, ұлпаларын жəне мүшелерін
өсіру.
Жасушалар суспензиясы – (лат. suspension-асып қою), ор. суспен-
зионная культура клеток, ағ. suspension cell culture- жеке жасушаларды
180 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
немесе кішігірім жасушалар топтарын аппаратура арқылы ауамен
қамтамасыз етіп жəне араластыра отырып сұйық қоректік ортада өсіру.


Жасушаларды қорландырып (мерзімді) өсіру – (ор. накопительное
(периодическое) культивирование, ағ. accumulation (batch) cell cultivation)
– жасушалар суспензиясын жабық ыдыста бастапқы құйылған қоректік
ортасы жаңартылмай өсіру.
Жасушаларды үзіліссіз өсіру – (ор. непрерывное культивирование,
ағ. continuous-flow cell cultivation) – жасушаларды сұйық қоректік ортаның
үзілмей беріліп тұратын ағынында өсіру.
Жасушаларды ағынды жабық жүйеде өсіру (ор. закрытая про-
точная система культивирования, ағ. closed continuous-flow cell cultivation)
– жасушалар өсетін сұйық орта үздіксіз жаңа қоректік ортамен қамта-
масыз етіліп тұрады, сұйық ортаның кіріп құйылу қарқыны мен оның
төгіліп сыртқа шығу қарқыны бірдей болады.
Жасушаларды ағынды-ағынсыз жүйеде өсіру – (ор. полупро-
точная система культивирования клеток, ағ. continuous half-flow cell
cultivation) ‒ сұйық қоректік ортада өскен жасушалар суспензиясының бір
бөлігі оқтын-оқтын алынып тұрады, оның орнына нақ сондай мөлшерде
жаңа қоректік орта құйылып тұрады.


title: Жасушаларды қорландырып (мерзімді) өсіру


title: Жасушаларды  ағынды  ашық  жүйеде  өсіру

text:
Жасушаларды ағынды ашық жүйеде өсіру – (ор.открытая
проточная система культивирования клеток, ағ.open continuous-flow cell
cultivation) үздіксіз ағып кіріп тұрған жаңа қоректік орта мен төгіліп
сыртқа ағып шыққан жасушалар суспензиясының қарқыны (көлемдерінің)
тең болуы.
Жасушаларды турбидостатта өсіру – (лат. turbo – құйын, шыр
айналу) ор. культивирование клеток в режиме турбидостата – фотоэле-
ментті қолданып биомасса концентрациясын тікелей бақылау арқылы,
жасушаларды сыртқы жағдайдан ешқандай шектеусіз, үздіксіз өсіру.


title: Жасушаларды хемостатта өсіру - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
Жасушаларды хемостатта өсіру – (гр. chemia –химия), ор. культи-
вирование клеток в режиме хемостата, ағ. chemostat – құрамында өсуді
тежейтін концентрациясы белгілі компоненті бар жаңа қоректік орта
тұрақты жылдамдықпен биореакторға құйылып түсіп тұрады да, сондай
жылдамдықпен өскен жасушалар суспензиясы алынып отырады.
Жасушаларды жаңа қоректік ортаға көшіру (пассаж) – (фр. passage-егу), ор. субкультивирвоание, пассаж, пассирование, ағ. subculture
– жасушаларды жаңадан дайындаған қоректік ортасы бар шыны ыдысқа
ауыстырып отырғызу.
Жасушаларды мұздатып сақтау – (ор. криосохранение клеток, ағ. cryopreservation) – мұздатып алып өте төмен температурада сақтау,
мысалы, сұйық азотта ‒196
°
С температурада.
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер 181


title: Жасушалық  инженерия - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
Жасушалық инженерия – (ор. клеточная инженерия, ағ. cell
engineering) – қайта құрастыру, будандастыру негізінде жасушаның жаңа
типін жасау əдісі. Жасушаларды жасанды жолдармен будандастырғанда,
сомалық (жыныстық емес) жасушаларды бір-біріне қосқанда будан
геномы түзіледі. Ал, жасушаларды қайта құрастырғанда жасушаның
құрамына кіретін ядроны, цитоплазманы, митохондрияларды, хлороп-
ластарды, хромосомаларды əртүрлі жасушалардан алып жаңа жасушаны
жасайды.
Жасушалық селекция – (лат. selectio-таңдау, сұрыптау), ор.
клеточная селекция, ағ. cell selection- сұрыптаушы қоректік ортаны қолда-
нып мутант жасушалар мен сомаклондық варианттарын бөліп алу əдісі
Жасушалардың кері немесе негативтік селекциясы – (ор. непря-
мая или негативная селекция клеток, ағ. negative selection) – белгілі бір
жағдайлар жасап сұрыптау, бұндай жағдайда жасушалардың жабайы
типтері ғана бөлінеді де, біраздан кейін өліп қалады, ал керек қасиеттері
бар мутант жасушалар бұл ортада өспейді, бірақ тірі қалады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: ) 1866-1940 жж - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»
жүктеу/скачать
2,87 Mb.
Pdf көрінісі
бет
20/217
Дата
31.12.2021
өлшемі
2,87 Mb.
#21818
1
...
16
17
18
19
20
21
22
23
...
217
Байланысты:
ebin.pub 9786010406766
2) 1866-1940 жж.
В) Пастерге дейінгі эра – сыра, шарап, нан
өнімдері жəне сыра ашытқыларын, ірімшік
алғандағы спирттік жəне сүт қышқылын ашы-
туды қолдану. Сірке қышқылын жəне фермен-
тативті өнімдерді алу.
3) 1961-1975 жж.
С) Антибиотиктер кезеңі – тереңдетілген фер-
ментация жолымен пенициллин жəне басқа
антибиотиктерді алу. Өсімдік жасушаларын
дақылдау жəне вирустық вакциналарды алу.
Стероидтардың микробиологиялық биотран-
сформациясы.
4) 1940-1960 жж.
D) Меңгерілетін биосинтез кезеңі – микробты
мутанттар көмегімен амин қышқылдарын өн-
діру. Тазартылған ферменттік препараттар алу.
Иммобилденген ферменттерді жəне жасуша-
ларды өндірістік қолдану. Канализациялық
суларды анаэробты тазалау жəне биогаз алу.
Бактериалды полисахаридтерді өндіру.
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер
19
жүктеу/скачать
2,87 Mb.
Достарыңызбен бөлісу:
1
...
16
17
18
19
20
21
22
23
...
217
©emirsaba.org 2024
әкімшілігінің қараңыз
Басты бет
Lessons
Curriculum vitae
Documents


title: Жасушалардың тура селекциясы - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
Жасушалардың тура селекциясы – (ор. прямая селекция клеток, ағ.
straight selectioп) ‒ жасушаларды тежегіштердің (ингибитор) қатысуында
өсіріп, бұзылған метаболизмді қалпына келтіре алатындарын, яғни
мутанттарды сұрыптау.
Клон – (гр. clon – ұрпақ, бұтақ), ор. клон, ағ. clone – қоректік ортада
жалғыз бір жасушадан көбейген жасушалар.
Клондау – (ор. клонирование, ағ. cloning) ‒ құрамында трансфор-
мация жолымен енгізілген ДНҚ-ы молекуласы бар, бактериялық жасу-
шаларды қоректік агарға сеуіп, ДНҚ молекулалары қоспасын бөлу. Бір
бактериялық колонияны бір жасушаның ұрпағы деп түсіну керек, оның
барлық жасушалары құрамында бір типті рекомбинанттық ДНҚ
молекуласы бар.
Криопротектор – (гр. kryos – суық, аяз, мұз, лат. protector – қор-
ғаушы), ор. криопротектор, ағ. cryoprotectant – жасушаның мұздап қату
нүктесін төмендетіп, жасуша ішіндегі сумен байланысып жасушаны
механикалық жəне осмостық бүлінуінен қорғайтын зат.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Моноклондық  антиденелер - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
182 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
Мутация – (
ор. мутация,
ағ. mutation) – генетикалық материалдың
кенеттен табиғи немесе жасанды түрде өзгеруі салдарынан, ағзаның
қандай да бір тұқым қуалайтын белгілерінің өзгеруі. Мутацияның бірнеше
түрі бар: генеративтік мутациялар (жыныс жасушаларында жүретін),
сомалық, ядролық жəне цитоплазмалық мутациялар.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Органогенез in vitro - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
Органогенез in vitro – (гр. organon-мүше, genesis-шығу тегі), ор. органогенез in vitro, ағ. in vitro organogenesis- ұлпаларды жасанды қоректік
ортада өсіргенде бұрынғы бар тамыр, бүршіктерден жəне бастауыш
(инициаль) жасушалардан емес, жаңадан мүшелердің түзілуі.
Өсіру циклі – (гр. kyklos – дөңгелек, шеңбер), ор. цикл выращи-
вания, ағ. growth cycle – трансплантты немесе сұйық қоректік ортада
өскен жасушалардың бөлігін (инокулюмды) жаңа қоректік ортаға отыр-
ғызғаннан бастап келесі жаңа қоректік ортаға ауыстырғанға дейінгі өсу
кезеңі.
Плазмида – (ор. плазмида, ағ. plasmid) ‒ бактерияларда хромосо-
мадан бөлек кездесетін, өздегінен репликациялана алатын, кішігірім
сақина тəрізді ДНҚ молекуласы.


title: Пролиферация - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
Пролиферация – (лат. proles – буын, ұрпақ, fero ‒ алып жүремін),
ор. пролиферация, ағ. proliferation – бастапқы бар жасушалардың көбеюі
арқылы жасушалар мен ұлпалардың жаңадан пайда болуы.
Протопласт – (гр. protos – бірінші, алғашқы, plastos – жасалған), ор.
протопласт, ағ. protoplast – өсімдік жасушасы ішіндегі заттардың жалпы
атауы; ферменттердің əсері немесе механикалық əдістермен қабығы түгел
жойылған өсімдік жасушасы.
Регенерант – (лат. regeneratio-жаңғыру, қайта басталу), ор. регене-
рант, ағ. regenerated plant ‒ in vitro жағдайында қоректік ортада өсімдік
жасушалары мен ұлпаларын өсіргенде пайда болып шыққан өсімдік.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сомаклондық өзгергіштік - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
Сомаклондық өзгергіштік – (гр. soma ‒ дене, clon ‒ ұрпақ, бұтақ),
ор. сомаклональная изменчивость, ағ. somaclone variability ‒ өсімдук
жасушаларының ядролық жəне органоидтық геномдарының тұрақты
еместігінен болатын фенотиптік өзгергіштіктер. Нақты мутациялардан
айырмашылығы жиі кездесуі жəне өзгерістердің (геннің, хромосоманың,
геномның құрылысының өзгеруі) комплекстік түрде жүруімен айқын-
далады.
Сомалық будандастыру – (гр. soma ‒ дене, para ‒ маңында, жанын-
да, фр. sexe ‒ жыныс), ор. соматическая (парасексуальная) гибридизация,
ағ. somatic hіbridization ‒ будандастырудың жыныстық шағылыстыру
жолынан басқа жолы. Бұндай жағдайда ата-аналық жасушалар ретінде
оқшауланған сомалық протопластарды пайдаланады; қосылған протоп-
ластардан кейіннен регенерация арқылы будан, тұтас өсімдіктер пайда
болады, өседі.
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер 183


title: Сомалық эмбриогенез - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
Сомалық эмбриогенез – (гр. embryon – ұрық, genesis – шығу тегі),
ор. соматический эмбриогенез, ағ. somatic embryogenesis ‒ ұлпаларды
жəне жасушаларды қоректік ортада өсіргенде ұрық тəрізді құрылымдар-
дың түзілу процесі, табиғи жағдайдағы ұрықтың дамуына өте ұқсас
болады.
Тотипотентік – (лат. totus – барлығы, тұтас, potentia – күш), ор.
тотипотентность, ағ. totipotence-өсімдіктердің сомалық жасушаларының
өсуге қабіліттілігін толық көрсете алуы, яғни ядродағы генетикалық
информация негізінде ағза түзу мүмкіндігін іске асыруы.
Транспозондар – (жылжымалы генетикалық элементтер), (лат.
transpositio – орын аустыру), ор. транспозоны (мобильные генетические
элементы), ағ. transposon – құрылымы жəне генетикасы жағынан жеке
ДНҚ бөлшектері (фрагменттері); жасуша геномындағы орнын аустыруға
қабілетті.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Трансформация  (трансгеноз) - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
Трансформация (трансгеноз) – (лат. transformatio – айналу, trans-
арқылы, гр. genos – шығу тегі), ор. трансформация (трансгеноз), ағ.
transformation – бөтен генетикалық информацияны жасушаға енгізу.
Цитопласт – (ор. цитопласт, ағ. cytoplast ) – ядросы жоқ протопласт.
Эксплант – (лат. ex – сыртында, тыс, plantare – егу, отырғызу), ор.
эксплант, ағ. explant – мүшенің немесе ұлпаның бөлігі, оны жеке өсіруге
немесе одан бастапқы каллус алуға болады.
Эмбриоид – (гр. embryon – ұрық, eidos – түр), ор.эмбриоид, ағ.
embryoid – ұрық тəрізді құрылым, сомалық жасушаларынан пайда
болады, дамиды.
Электропорация – жасуша мембранасында қосымша саңылауды
өзін инкубациялау немесе алғашқы каллусты алу үшін пайдалану.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы» - бет 217

text:
184 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
Қосымша
1-кесте
Өсімдік жасушаларын іn vіtro жағдайында өсіру үшін кеңінен
пайдаланылатын қоректік орталардың құрамы
Ортадағы концентрациясы, мг/л
Ортаның компоненттері
Мураси
ге
-Ск
уг
ортас
ы
Уай
т
ор
тас
ы
Шенк
-
Хиль
дербра
нд
ор
тас
ы
В
5
ор
тас
ы
Хеллер
ор
тас
ы
Линсмайер
-Ск
уг
ортас
ы
1 2
3
4
5
6
7
Макроэлементтер
Са(NO
3
)
2
-
142
-
-
-
-
КNO
3
1900
81
2500
3000
-
1900
NaNO
3
-
-
-
-
600
-
NH
4
NO
3
1650
-
-
-
-
1650
NH
4
H
2
PO
4
-
-
300
-
-
-
(NH
4
)
2
SO
4
-
-
-
134
-
-
MgSO
4
х 7Н
2
О 370
74
400
500
250
370
СаСl
2
х 2Н
2
О 440
-
200
150
75
440
КСl -
65
-
-
750
-
КН
2
РО
4
170
12
-
-
-
170
NaH
2
РО
4
х Н
2
О -
-
-
150
125
-
Микроэлементтер
MnSO
4
х Н
2
О -
-
10
10
-
-
MnSO
4
x 4H
2
O
22,3
-
-
-
0,1
22,3
KJ 0,83
-
1
0,75
0,01
0,83
Н
3
ВО
3
6,2
-
5
3
1
6,2
ZnSO
4
х 7H
2
O
8,6
-
1
2
1
8,6
CuSO
4
-
-
0,2
0,25
-
-
CuSO
4
х 5Н
2
О 0,025
-
-
-
0,03
0,025
Na
2
MoO
4
x 2H
2
O
0,25
-
0,1
0,25
-
0,25
СoСl
2
x 6H
2
O 0,025
-
0,1
0,025
-
0,025
AlCl
3
-
-
-
-
0,03
-
NіCl
2
x 6H
2
O -
-
-
-
0,03
-
Темір иондары
FeCl
3
x 6H
2
O -
-
-
-
1
-
FeSO
4
x 7H
2
O 27,8
-
15
-
-
27,86
Fe
2
(SO
4
)
3
-
2,46
- -
-
-
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер 185
1
2
3
4
5
6
7
Сиквестрен-330 Fe
-
-
-
28
-
-
Na
2
ЭДТА
37,3
-
20
-
-
37,26
Органикалық заттар
Мезо-инозит 100
-
1000
100
-
100
Тиамин-НCl 0,1
-
5
10
-
0,4
Никотин қышқылы
0,5
-
0,5 1
-
-
Пиридоксин-НСl 0,5
-
0,5
1
-
-
Ашытқы экстракты
-
100
- -
-
-
Сахароза 30000
2000
0
30000
20000
20000
30000
РН
5,6-5,8
-
5,9 5,5
-
5,8
186 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
Ə д е б и е т т е р
Негізгі:
1. Əлмағамбетов Қ.Х. Биотехнология негіздері. − Астана, 2007.
– 208 б.
2. Жұбанова А.А., Абдиева Ж., Шөпшібаев Қ.К. Биотехноло-
гия негіздері. − Алматы: Қазақ университеті, 2006.
3. Уəлиханова Г.Ж. Өсімдік биотехнологиясы: оқулық. −
Алматы: Қазақ университеті, 2004. – 350 б.
4. Тұрашева С.Қ. Жасушалық биотехнология. – Алматы:
Дəуір, 2011. – 260 б.
5. Егорова Т.А., Клунова С.М., Живухина Е.А. Основы
биотехнологии (3-е изд.) − М.: Издательский центр «Академия»,
2006. – 208 б.
Қосымша:
1. Шевелуха В.С., Калашникова Е.А., Дегтярев С.В. и др.
Сельскохозяйственная биотехнология. − М.: Высш. шк., 2004.
2. Кершанская О.В. Генетическая инженерия растений.
Практический подход. − Алматы, 2007. − 152 с.
3. Уəлиханова Г.Ж., Есмағұлов Қ.Е. Өсімдіктер биотехноло-
гиясында пайдаланатын терминдердің орысша-қазақша түсіндірме
сөздігі. − Алматы, Қазақ университеті, 1997. − 37 б.
4. Антипова Л.В., Жаринов А.И. Прикладная биотехнология. –
Воронеж: ВГТА, 2001. − 332 с.
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер 187
Мазмұны
Кіріспе .......................................................................................................... 3
І БӨЛІМ. ӨСІМДІКТЕР БИОТЕХНОЛОГИЯСЫ
БОЙЫНША ТЕОРИЯЛЫҚ МƏЛІМЕТТЕР.
СӨЖ БАҚЫЛАУҒА АРНАЛҒАН ЕСЕП ЖƏНЕ
ТЕСТ ТАПСЫРМАЛАРЫ
1 ТАРАУ. БИОТЕХНОЛОГИЯНЫҢ ДАМУ ТАРИХЫ ........................ 5
1.1 «Биотехнологияның дамуы тарихы» тарауы
бойынша тест тапсырмалары ..................................................................... 10
1.2
«Биотехнологияның даму тарихы» тарауы бойынша
тапсырмалар ................................................................................................. 16
2 ТАРАУ. ӨСІМДІК ЖАСУШАЛАРЫН
IN VITRO ЖАҒДАЙЫНДА ӨСІРУ ƏДІСТЕРІ
МЕН ПРИНЦИПТЕРІ ................................................................................. 20
«Өсімдік жасушаларын in vitro жағдайында өсіру
əдістері мен принциптері» тарауы бойынша
тест жəне есеп тапсырмалары ................................................................... 37
3 ТАРАУ. БИОЛОГИЯЛЫҚ БЕЛСЕНДI ЗАТТАР ЖƏНЕ
ӨСIМДIК ТЕКТЕС ӨНIМДЕРДІ АЛУ БИОТЕХНОЛОГИЯСЫ ......... 53
3.1 «Биологиялық белсендi заттар жəне өсiмдiктектес
өнiмдерді алу биотехнологиясы» тарауы бойынша
тест жəне есеп тапсырмалары .................................................................... 60
4 ТАРАУ. ӨСІМДІКТЕРДІ КЛОНДЫҚ
МИКРОКӨБЕЙТУ ЖƏНЕ САУЫҚТЫРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ .......... 68
«Өсімдіктерді клондық микрокөбейту жəне сауықтыру
технологиясы» тарауы бойынша тест жəне
есеп тапсырмалары ...................................................................................... 77
5 ТАРАУ. ГАПЛОИДТЫ ТЕХНОЛОГИЯ .............................................. 85
«Гаплоидты технология» тарауы бойынша
тест жəне есеп тапсырмалары .................................................................... 88
6 ТАРАУ. ЖАСУШАЛЫҚ ИНЖЕНЕРИЯ .............................................. 94
«Жасушалық инженерия» тарауы бойынша
тест жəне есеп тапсырмалары .................................................................... 100
188 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
7 ТАРАУ. ГЕНДІК ИНЖЕНЕРИЯ ............................................................ 111
«Гендік инженерия» тарауы бойынша тест жəне
есеп тапсырмалары ...................................................................................... 116
8. ТАРАУ. ЖАСУШАЛЫҚ СЕЛЕКЦИЯ.
ӨСІМДІК ЖАСУШАЛАРЫНЫҢ IN VITRO
ЖАҒДАЙЫНДА ӨЗГЕРГІШТІГІ ............................................................. 134
«Жасушалық селекция. Өсімдік жасушаларының in vitro
жағдайында өзгергіштігі» тарауы бойынша
тест жəне есеп тапсырмалары .................................................................... 138
9 ТАРАУ. КРИОСАҚТАУ. ГЕН БАНКТЕРІ ........................................... 145
«Криосақтау. Ген банктері» тарауы бойынша
тест тапсырмалары ...................................................................................... 148
II БӨЛІМ. ЕСЕП ШЫҒАРУ АЛГОРИТМІ ЖƏНЕ
ТЕСТ ТАПСЫРМАЛАРЫНЫҢ ДҰРЫС ЖАУАПТАРЫ .................... 153
1.1 «Биотехнологияның дамуы тарихы» тарауы
бойынша тест тапсырмаларының дұрыс жауаптары .............................. 153
1.2 «Биотехнологияның дамуы тарихы» тарауы бойынша
тапсырмалардың дұрыс жауаптары........................................................... 154
2.1 «Өсімдік жасушаларын in vitro жағдайында өсіру
əдістері мен принциптері» тарауы бойынша тест
тапсырмаларының дұрыс жауаптары ........................................................ 155
2.2 «Өсімдік жасушаларын in vitro жағдайында өсіру
əдістері мен принциптері» тарауы бойынша есеп
тапсырмаларын шешу алгоритмі жəне дұрыс жауаптары ..................... 156
3.1 «Биологиялық белсендi заттар жəне өсiмдiк тектес
өнiмдерді алу биотехнологиясы» тарауы
бойынша тест тапсырмаларының дұрыс жауаптары ............................. 158
3.2 «Биологиялық белсендi заттар жəне өсiмдiк тектес
өнiмдерді алу биотехнологиясы» тарауы
бойынша есеп тапсырмаларын шешу алгоритмі жəне
дұрыс жауаптары ........................................................................................ 158
4.1 «Өсімдіктерді клондық микрокөбейту жəне
сауықтыру технологиясы» тарауы бойынша тест
тапсырмаларының дұрыс жауаптары ....................................................... 160
4.2 «Өсімдіктерді клондық микрокөбейту жəне
сауықтыру технологиясы» тарауы бойынша есеп
тапсырмаларын шешу алгоритмі жəне дұрыс жауаптары ..................... 161
5.1 «Гаплоидты технология» тарауы бойынша тест
тапсырмаларының дұрыс жауаптары ........................................................ 163
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер 189
5.2 «Гаплоидты технология» тарауы бойынша есеп
тапсырмаларын шешу алгоритмі жəне дұрыс жауаптары ..................... 164
6.1 «Жасушалық инженерия» тарауы бойынша тест
тапсырмаларының дұрыс жауаптары ........................................................ 166
6.2 «Жасушалық инженерия» тарауы бойынша есеп
тапсырмаларын шығару алгоритмі жəне дұрыс жауаптары ................. 166
7.1 «Гендік инженерия» тарауы бойынша тест
тапсырмаларының дұрыс жауаптары ........................................................ 167
7.2 «Гендік инженерия» тарауы бойынша есеп
тапсырмаларының дұрыс жауаптары ........................................................ 168
8.1 «Жасушалық селекция. Өсімдік жасушаларының
in vitro жағдайында өзгергіштігі» тарауы
бойынша тест тапсырмаларының дұрыс жауаптары .............................. 169
8.2. «Жасушалық селекция. Өсімдік жасушаларының
in vitro жағдайында өзгергіштігі» тарауы бойынша есеп
тапсырмаларын шығару алгоритмі жəне дұрыс жауаптары ................. 170
9.1. «Криосақтау. Ген банктер» тарауы бойынша
тест тапсырмаларының дұрыс жауаптары ............................................... 172
9.2. «Криосақтау. Ген банктер» тарауы бойынша есеп
тапсырмаларын шешу алгоритмі жəне дұрыс жауаптары ..................... 172
Глоссарий.. .................................................................................................... 174
Қосымша ....................................................................................................... 184
Əдебиеттер .................................................................................................... 186
190 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
Оқу басылымы
Тұрашева Светлана Қазбекқызы
Оразова Салтанат Болатқызы
Уəлиханова Гүлжаннет Жансұлтанқызы
«БИОТЕХНОЛОГИЯ НЕГІЗДЕРІ:
ӨСІМДІКТЕР БИОТЕХНОЛОГИЯСЫ»
пəні бойынша студенттердің өзіндік
жұмыстарына арналған
Оқу-əдістемелік құрал
Редакторы
А. Мантеева
Компьютерде беттеген
Т.Е. Сапарова
Мұқабасын көркемдеген
Р.Г. Шангараев
ИБ № 7440
Басуға 14.08.2014 жылы қол қойылды. Пішімі 60х84 1/16. Көлемі 11,875 б.т.
Офсетті қағаз. Сандық басылыс. Тапсырыс № 1567. Таралымы 100 дана. Бағасы келісімді.
Əл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің «Қазақ университеті» баспа үйі.
050040, Алматы қаласы, əл-Фараби даңғылы, 71.
«Қазақ университеті» баспа үйі баспаханасында басылды
Достарыңызбен бөлісу: |


title: ) 1975 ж. бастап - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
5) 1975 ж. бастап
Е) Биосинтез агенттерін алу мақсатында жа-
сушалық жəне генетикалық инженерияны қол-
дану. Моноклонды антиденелерді өндіретін
будандарды, протопласттарды жəне меристемді
дақылдарды будандастырып алу, эмбрион-
дарды трансплантациялау.
2.
6) Биотехнологиядағы
бионысаналар:
прокариоттар
А) Вирустар, плазмидалар, митохондриалды
жəне хлоропластық ДНҚ, ядролық ДНҚ;
макромолекулалар (нуклеин қышқылдары,
ферменттер, ақуыздар, лектиндер)
7) Биотехнологиядағы
бионысаналар:
эукариоттар
В) Бактериялар, микроплазмалар, хламидиялар,
риккетсиялар, көк-жасыл балдырлар
8) Биотехнологиядағы био-
нысаналар: субжасуша-
лық құрылымдар
С) Жануарлар, өсімдіктер, қарапайымдар,
саңырауқұлақтар, балдырлар
3
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/s-b-orazova-g-j-uelihanova-biotehnologiya-negizderi-osimdikter.html?page=22#12)_Ч._Дарвин_D)_Тұқым_қуалаушылық_(генетикалық)_заң-_дарының_автор(лар)ы_4_13)_Ауылшаруашылық_биотехнологиясының

title: ) М. Шлейден, Т. Шван - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
9) М. Шлейден, Т. Шван А) «Биотехнология» терминін ұсынған ға-
лым(дар) 10) К. Эреки В) Жасуша теориясын ұсынған ғалым(дар)
11) Г. Мендель С) Тірі табиғат эволюциясының материалдық
теориясын сипаттаған ғалым(дар)
12) Ч. Дарвин D) Тұқым қуалаушылық (генетикалық) заң-
дарының автор(лар)ы
4
13) Ауылшаруашылық биотехнологиясының мақсаты мен міндеттері А) Ластанған суды тазалау, агроөнеркəсіп
қалдықтарынан құтылу, түрлі пестицидтерден
ортаны тазалау. Биодеградация (қалдықтарды
өңдеу, ыдырату) жəне биоконверсия (керегі
жоқ заттарды пайда өнімге айналдыру). Соның
нəтижесінде: а) қалдықтан құтылу жүзеге
асады; б) белогы бай биомасса алынады;
в) биогаз бөлініп шығады.


title: ) Медициналық - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
14) Медициналық биотехнологияның мақсаты мен міндеттері В) Трансгендік өсімдіктерді алу; биопести-
цидтерді (өсімдік қорғау үшін), бактериялық
тыңайтқыштарды шығару; микроағзаларды
пайдаланып топырақты қалпына келтіру (то-
пырақ құнарлылығын қалпына келтіру).
Өсімдіктер биомассасынан тиімді азық пре-
параттарын шығару; жаңа дəрілерді шығару;
эмбриогенетикалық
əдістерді
пайдаланып
жануарлардың асыл тұқымдарын көбейту. 15) Экологиялық биотехнологияның мақсаты мен міндеттері С) Биопрепараттарды, моноклондық антиде-
нелерді, диагностикумдарды, вакциналарды
шығару. Иммунобиотехнологияны дамыту,
яғни иммуноталдау əдістерін пайдаланып,
əртүрлі ауруларды анықтау жəне емдеу.


title: ) Өсімдік - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
2 т а р а у.
Өсімдік жасушаларын in vitro жағдайында өсіру əдістері мен принциптері
Өсімдіктер биотехнологиясы аясындағы ғылыми-зерттеулер
мен технологиялық жұмыстарда нысаналар ретінде өсімдіктердің
жасушалары мен ұлпалары пайдаланылады. Іn vitro жағдайында
өсетін жасушалар – жаңа жасанды жүйе, оның бірнеше ерекшелік-
тері бар. Жасушаларды стерильді жағдайында, қоректік ортамен
қамтамасыз етіп, арнайы физика-химиялық жағдайында, арнайы
аспаптарда (биореакторларда, колбаларда, пробиркаларда, мад-
женттарда, планшеттерде, флакондарда) өсіреді.
Өсімдік жасушалары мен ұлпаларын өсіру жұмыстарындағы
негізгі талап стерильділік жағдайларды қамтамасыз ету болып
табылады. Қоректік орталарды дайындауға, оларды сақтауға жəне
өсімдік материалдарын өсіруге арналған ыдыстар аса ұқыпты-
лықпен жуылады. Химиялық ыдыстарды тазалаудың сенімді
əдістерінің бірі оларды күкірт қышқылы мен калий бихроматының
қоспасымен (хромпик) жуу болып табылады. Сонан кейін
хромпиктен тазарту үшін ыдысты ағын сумен 10 рет жəне 5 рет
дистильденген сумен шаю керек.
Таза ыдыстарды 2 сағатқа
температурасы 130-170
°
С-ға дейін қыздырылған сөрелерге салып
кептіреді. Кептіргіш сөрелерге басқа аспаптарды автоклавтарда
стерильдеуге болады.
Металдан жасалған аспаптарды қалың
қағазға орап 2 сағатқа температурасы 170-200
°
С-ға дейін
қыздырылған сөрелерге салып кептіреді.
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер 21


title: Өсімдіктер - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
Өсімдіктер жасушалары микроағзаларға қарағанда анатомо-
морфологиялық құрылысы жағынан ерекшеленеді. Өсімдік мүше-
сінің кесіндісі, яғни эксплантты зарарсызданған қатты немесе
сұйық ортаға отырғызады. Əртүрлі тəсілмен залалсыздандырылған
нысаналардан керекті ұлпалар бөлініп алынады. Ұлпаны бөліп
алуды жəне оны қоректік ортаға отырғызуды ламинар боксінде
өткізеді. Бұл бокстің ішіне фильтрден өткізіліп, микроағзалардан
тазартылған ауа беріліп тұрады.
Ағзаның əрбір түрі, тіпті сол бір түрінің кез келген мүшелері
мен ұлпалары жақсы өсу үшін белгілі қоректік ортаны талап етеді.
Қоректік ортаны таңдауы өсімдік ағзаның түріне жəне тəжірибенің
мақсатына байланысты. Қоректік ортаның құрамына минералды
тұздар, көмірсулар, дəрумендер, фитогормондар, амин қышқыл-
дары кіреді (1 қосымша).
Өсімдік экспланттарын өсіруге арналған барлық қоректік орта-
лардың құрамынының негізі минералдық тұздардан тұрады. Олар-
ға макроэлементтерден азот, фосфор, калий, кальций, магний,
күкірт, темір, ал микроэлементтерге – бор, марганец, мырыш, мыс,
молибден, кобальт жəне басқалары жатады. Ұлпалардың темірді
жеңілірек пайдалана алуы үшін қоректік орталардың құрамына
міндетті түрде этилендиаминтетрасірке қышқылын (ЭДТА) немесе
оның натрий тұзын (Na
2
ЭДТА) енгізеді.
Жасушалар in vitro жағдайында көмірсутегіне мұқтаж, себебі
олар гетеротрофты қоректенеді. Көмірсутегі ретінде сахароза
немесе глюкоза (көбінесе, концентрациясы 20-30 г/л) қосылады.
Жасушадағы биохимиялық процестерді күшейту үшін В тобының
дəрумендері пайдаланылады: тиамин-НС1 (В
1)
, рибофлавин (В
2
),
Са-пантотенаты (В
5
), пиридоксин-НСl (В
6
), аскорбин қышқылы
(С), никотин қышқылы (РР), мезоинозит.
Микроэлементтер мен өсу реттегіштерін (фитогормондар)
өлшеу аса мұқияттылық пен ұқыптылықты қажет етеді, себебі аз-
даған қатенің өзі экспланттардың өсуіне тікелей əсер етеді. Уақыт-
ты үнемдеу үшін алдын-ала дайындалған тұздардың қойылтылған
(қоюланған) ерітінділері дайындалады. Ол үшін концентрациясы
10 еселік макротұздардың жəне концентрациясы 100 еселік микро-
тұздардың ерітінділерін дайындайды. Қойылтылған ерітінділердің
қоспасын дайындау үшін макро- жəне микротұздардың əрқайсы-
22 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
сын жеке, қыздыра отырып, дистильденген судың аздаған көле-
мінде дайындайды. Əдістемелік нұсқауда көрсетілген ретпен,
алғаш макротұздардың ерітінділерін, сонан соң микротұздардың
ерітінділерін бір-бірімен қосып, соңында бірінші қоспаға екінші
қоспаны құйып араластырады да, дистильденген су қоса отырып,
ерітіндіні қажетті көлемге дейін жеткізеді. Микротұздар ерітінді-
лерінің қоспасына ең соңында молибден тұздарының ерітінділерін,
ал макротұздар ерітінділерінің қоспасына ең соңында магний
тұздарының ерітінділерін қосады (тұнба түзілмес үшін). Хлорлы
кальций (CaCl
2
) жəне темір хелатының ерітінділері басқа тұздар-
дың ерітінділерінен бөлек дайындалып, сақталады. Ерітінділерді
тоңазытқышта 4-7
°
С температурада бір ай уақыт сақтауға болады.
Қойылтылған ерітінді (маточный, stok-ерітінділер) құйылған
ыдыстың сыртында ерітіндінің аты, концентрациясы жəне дайын-
далған күні жазылуы тиіс. Түсі лайланған немесе тұнба түзілген
ерітінділерді мүлдем пайдалануға болмайды. Дəрумендердің ері-
тінділерін 100 есе қойылтылған етіп дайындап, кішігірім ыдыс-
тарға (50 мл) бөліп құяды да, тоңазытқышта мұздатып сақтайды.
Индолил сірке қышқылының (ИСҚ), көмірсулардың, глициннің,
мезоинозиттің, ашытқы экстрактының, казеин гидролиза-тының
ерітінділері қоректік орта жасайтын күні дайындалады.
Жасанды қоректік ортада өсірілген ұлпалардың өсуі мен мор-
фогенезі үшін өсу жəне даму реттегіштері – фитогормондар қажет.
Бұл заттар жасушалардың бөлінуі мен ұзарып өсуін ынталандыра-
ды, жасушалар мен ұлпалардың дифференциясы мен дедифферен-
циясына əсер етеді. Жалпы айтқанда, фитогормондар – өсімдік ағ-
засындағы морфогенетикалық жəне физиологиялық процестердің
белсенділігін жоғарылатып, (немесе тежеп) өсімдіктің өсуі мен да-
муын реттейтің заттар. Фитогормондар жасушалардың бөлінуі мен
ұзарып өсуіне, оның тыныштық күйіне, дамуына, қартаюына, жы-
ныс жасушаларының пайда болуына, стресс жағдайларына төзімді-
ліктің жоғарылауына, тропизмдерге, транспирацияға əсер етеді;
өсімдік ағзаның функционалдық тұтастығын, жеке даму фазалары-
ның заңды жүйелілігін қамтамасыз етеді. Биотехнологиялық зерт-
теулерде өсу жəне даму процестерін стимульдеуші фитогормон-
дар: ауксиндер, цитокининдер, гиббереллиндер пайдаланылады.
In vitro жағдайында өсімдіктердің маманданған (дифференция-
ланған) жасушалар, бөліну қабілеті тежелген жасушалар қайтадан
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер 23
бөліне бастайды, яғни меристемалық күйіне оралады. Толық белгі-
ленген дифференцияланған жасушаларда пролиферация (яғни бө-
ліну арқылы көбею) қабілетінің қайта пайда болуы дедифферен-
Достарыңызбен бөлісу: |


title: циялану процесі деп аталады. Ал дифференциялану −

text:
26 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
дырушы заттар төмендегі талаптарға сəйкес болулары тиіс: а) өсім-
діктің сыртқы бөлігіндегі саңырауқұлақтар мен микроағзалардың
спораларын залалсыздандыра отырып, оның ішкі ұлпаларын
зақымдамауы тиіс; б) өсімдікті өңдеп болған соң заттың стериль-
денген сумен тез жуылуы немесе тез арада ыдырап кету қасиеті
болуы тиіс. Стерильдеу жұмыстарын бастамас бұрын қақпағы бар
4 залалсызданған ыдыс дайындайды, оның біреуіне стерильдеуші
ерітінді құйып толтырады, қалғандарына стерильденген дистиль-
денген су құяды. Тазаланған жəне дистильденген суда жуылған
өсімдік материалын бірнеше секундқа 96%-дық этил спиртіне ба-
тырып, содан кейін оны стерильдеуші ерітіндіге салады да, осы
кезден бастап уақытты белгілейді. Стерильдеу уақыты аяқталысы-
мен өсімдік материалын стерильденген пинцет көмегімен залал-
сызданған су құйылған ыдыстарға салады да, əрқайсысында 5 ми-
нуттен ұстайды. Осылай залалсызданған өсімдік материалын
стерильденген Петри тостағаншасына салып, оның мүшелерін,
ұлпаларын жəне т.б. бөліктерін жасанды қоректік ортаға отырғы-
зуға пайдаланады.
Бірінші кезеңде қоректік ортаға отырғызылған өсімдік жасу-
шалары өзіне тəн функцияларының көбісін жоғалтып, дедиффе-
ренциацияға ұшырайды да, каллус ұлпалары пайда болады. Жасу-
ша құрылымдық жəне химиялық тұрғыдан неғұрлым аз жіктелсе
(дифференциацияланса), соғұрлым каллус алу оңай болады.
Іn vitro
жағдайда алынған каллус ұлпасы кəдімгі жасушаларға тəн құры-
лымы жоқ, аморфты, жұқа қабықты паренхималық жасушалардан
тұрады. Екінші кезеңде С. Мурасиге, Ф. Скуг, Р. Готре теория
бойынша каллус ұлпаларында, редифференциация процестерінің
нəтижесінде, морфогенез жəне регенерация процесі басталады.
Яғни өсімдік жасушаларының ерекше қасиеті –
тотипотентік
Достарыңызбен бөлісу:


title: қасиеті - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
28 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
ларының өсу циклі 21-28 күн құрайды. Өсіру барысында каллус
ұлпаларын əр 4-6 аптадан кейін жаңа қоректік ортаға отырғызу
қажет. Жаңа ортаға отырғызылатын транспланттың массасы (жаңа
қоректік ортаға отырғызылатын каллус ұлпасының бөлігі), 20-40 мл
қоректік ортаға шаққанда, 60-100 мг болуы керек. Осылай каллус
ұлпаларын ұзақ уақыт бойы өсіре беруге болады. Сондықтан
зерттеу жұмыстары үшін каллус өте бағалы объект болып табы-
лады. Өсіру барысында каллус жасушалары, бірнеше бөліну дең-
гейлерінен кейін, кəдімгі онтогенез жолымен дамиды: ұзару жолы-
мен өседі, жіктеледі (дифференциациялану) жəне деградацияға
ұшырайды.
А
В
С
А – морфогенді емес каллус; В – морфогенді каллус; С – эмбриогенді каллус;
Достарыңызбен бөлісу:


title: -сурет - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер
29
Каллус неғұрлым қоректік ортада көп уақыт болса, соғұрлым
оның морфогенетикалық жəне регенерациялық потенциалы төмен-
дей береді. Негізінде, өсімдік-регенеранттарын алу жеке ұлпалар
мен жасушаларды жасанды жағдайда өсірудің негізгі мақсаттары-
ның бірі болып табылады. Жаңа қоректік ортаға отырғызу уақыты
ұзарған сайын (пассаж саны көбейген сайын) регенеранттардың
тіршілік етуге қабілеттілігі төмендей береді, себебі қоректік ортада
ұзақ уақыт өсірілген каллус жасушаларында хромосомалардың
саны өзгеріп, хромосомалық өзгерістер байқалады, нəтижесінде
анеуплоидия жəне эуплоидия құбылыстарының пайда болуына
əкеп соғады.
In vitro жағдайда өсетін өсімдік жасушаларының гене-
тикалық тұрақсыздығы эксплант бөлу кезінде коррелятивтік байла-
ныстардың бұзылуы нəтижесінде де пайда болады. Қалыптасқан
каллус жасушаларында жəне эмбриоидтарда жасушалар өсуіне
қажетті заттар өзі синтезделінеді, сондықтан оларды
прототроф-
ты культураларға жатқызады, яғни арнайы қоректік заттарды
қажет етпейтін жасушалар мен ағзалар.
Керісінше, мутация салдарынан өзі түзе алмайтын заттың қо-
ректік ортада болуына мұқтаж жасушаны
ауксотрофты деп атай-
ды. Өсімдік жасушаларды жасанды жағдайында өсіргенде кейде су
режимі бұзылғанынан
витрификация пайда болады. Витрифика-
ция (
vitro – əйнек) кезінде өсімдік жасушалары ісінеді, сабақтары
жуандайды, жапырақтары ұзарып, майысып, суланып, əйнек
тəрізді болып кетеді.
Іn vіtro жағдайда өсімдіктерде транспирация
болмағандықтан, артық су жиналып, олар суға аса қанық болады.
Оны жою үшін ыдыстағы ауаның ылғалдылығын төмендетеді
Каллус ұлпаны сұйық ортада өсіргенде суспензия пайда бола-
ды. Суспензиялы дақыл алу үшін 2-3 г жаңадан пайда болған бор-
пылдақ каллус ұлпасын 60-100 мл сұйық қоректік ортаға салады.
Осы каллус ұлпасын (алғашқы, бастапқы суспензия) колбадағы
сұйық қоректік ортада айналып отыратын шайқағышта (120-140
айналым/мин жылдамдықта) шайқай отырып өсіреді немесе өнер-
кəсіптік жағдайында биореакторлардың ішінде өсіреді.
Суспен-
Достарыңызбен бөлісу:


title: зиялы  дақылдар - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер
31
бөлініп, созылып өсе бастайды. Келесі
экспоненциалды даму кезеңі
басталады, жасушалар жылдам бөлінеді, жасушалар көбейеді, олар-
дың биомассасының жоғарылауы байқалады. Экспоненциалды
немесе лог-фазада өсу жылдамдығы өте қарқынды, уақыт өткен
сайын екі еселеніп өседі. Əрі қарай қоректік ортаның қоспа бөл-
шектері біртіндеп төмендейді, жасуша метаболиттерінің құрамы
артады, жасушалар өсуі мен көбею қарқының төмендесуіне əкеліп
соғады. Бұл
баяу өсу фазасы (өсудің бəсеңдеу фазасы).
Стацио-
нарлық кезең – бұл жаңадан пайда болатын жəне жасушалардың
тең қатынасы салдарынан қоректік ортада жасушалар санының
бірталай тұрақтылығымен сипатталады. Ақырында
төмендеу ке-
зеңі, яғни тіршілікке қабілетіне дамушы жасушалар құрамы бір-
текті деп аталады. Содан кейін жасушалардың біртіндеп жойылып
құру кезеңі (3-сурет).
Достарыңызбен бөлісу:


title: С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы» - бет 2

text:
Тұрашева С.К. жəне т.б. «Биотехнология негіздері: өсімдіктер биотехнологиясы»
пəні бойынша студенттердің өзіндік жұмыстарына арналған
оқу-əдістемелік құрал/С.К. Тұрашева, С.Б.Оразова, Г.Ж.Уəли-
ханова – Алматы: Қазақ университеті, 2014. – 190 бет.
ISBN 978-601-04-0676-6
Оқу-əдістемелік құралда өсімдік биотехнологиясының теориялық жəне
қолданбалы негіздері қарастырылған. Теориялық материал бойынша
алынған білімдерін бақылау үшін тест тапсырмалары мен пысықтау
сұрақтары берілген. Сонымен қатар, зертханалық тəжірибе жұмыстарында
қолданылатын есеп тапсырмалары мен есептерді шығару жолдары
талқыланады.
Жоғары оқу орындарының студенттеріне, магистранттарына, биотехно-
логия мен биология салаларының жас мамандарына, өзіндік жұмыстарды
орындауға арналған.


text:
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер
33
лий тұздарымен өңдеу арқылы ондағы тыныс алу белсенділігін
анықтауға мүмкіндік береді.
Сұйық ортада жасушаларды əртүрлі тəсілдердің көмегімен
өсіреді. Мысалы, жасушаларды қорландырып
мерзімді өсіреді.
Яғни жасушалар суспензиясын жабық ыдыста бастапқы құйылған
қоректік ортасы жаңартылмай өсіреді, немесе жасушаларды
Достарыңызбен бөлісу:


title: үзіліссіз  өсіреді - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
үзіліссіз өсіреді. Бұл жасушаларды сұйық қоректік ортаның
үзілмей беріліп тұратын ағынында өсіру тəсілі. Сонымен қатар,
жасушаларды ағынды жабық жүйеде өсіреді – жасушалар өсетін
сұйық орта үздіксіз жаңа қоректік ортамен қамтамасыз етіліп
тұрады, сұйық ортаның кіріп құйылу қарқыны мен оның төгіліп
сыртқа шығу қарқыны бірдей болады. Сонымен қатар ағынды-
ағынсыз жүйеде өсіру мен жасушаларды ағынды ашық жүйеде
өсіру тəсілдері бар. Жасушаларды ағынды-ағынсыз жүйеде өсіру – сұйық қоректік ортада өскен жасушалар суспензиясының бір
бөлігі оқтын-оқтын алынып тұрады, оның орнына нақ сондай
мөлшерде жаңа қоректік орта құйылып тұрады. Жасушаларды