title: Қысқарған сөздер (Аббревиатура) - Сабақтың тақырыбы: Қазақ тілі дыбыстары, түрлері, жасалуы. Дыбыстардың құрамы Сабақтың жоспары

text:
4. Қысқарған сөздер (Аббревиатура) Қысқарған сөздер күрделі сөздердің бір тобы. Бұлар тіл білімінде аббревиатура (бас әріп) деп аталады. Тіліміздегі қысқарған сөздердің шығу тегі орыс тілінің қазан революциясынан кейінгі дәуірде тигізген ықпалынан тікелей байланысты болып келеді. Осыған орай ұйымдар мен мекемелердің күрделі атауларын қазақ тілінің де сөйлеу, жазу дағдысында жеңілдету мақсатымен қысқартып, қолданып дәстүрі туды. Мәселен: АҚШ, США, Қаз АССР, Қаз ССР т.б. Мұндай сөздер орыс тіліндегі қысқарту үлгісі бойынша қазақ тілінде үш түрлі жолмен қысқартылған.
1. Екі тілді де құрамдарындағы компоненттерінің толық түрінің де, қысқарға тілінің де, түрінің де тіркеу реттері бірдей болып келетін сөздер: ҚазМИ, ҚазПИ, ҚазССР, ҚазТАГ, облсовет, партбюро, обком, га, кв, см, А.П.Чехов, Ж.Жатаев, ТМД (СНГ), ҚАБ (ИПК). 2. Қазақ тілінің өзіне тән сөз тіркесу заңына лайық қысқартылып жүрген сөздер: ҚКП (Қазақстан комунисттік партиясы), АҚШ т.б.
2. №7.170, 173,175 - жаттығулар. №10 -практикалық сабақ. Атауыш есімдер тобындағы сөз таптары. Зат есім және оның түрлену жүйесі. Зат есімнің лексика семантикалық, морфологиялық, синтаксистік белгілері. №7.132-133, 153 жаттығулар
Зат есім, мағыналық топтары Сан жағынан қазақ тіліндегі сөз таптарының мол түрі- зат есімдер. Бұлар күнделікті өмірде кездесетін жай нәрселерден бастап табиғат пен қоғамдық өмірдегі ұшырасатын әр алуан құбылыстар мен оқиғалардың, ұғымдар мен түсініктердің атауы ретінде қолданылады. Мәселен, адам, тау, қала, жер, су, найзағай, коммунизм, эвалюция, пікір сана т.с.с. Сонымен, заттың, құбылыстың атын білдіретін сөзді зат есім дейміз. Зат есімдер Кім? Не? Деген сұраққа жауап береді. Зат есімнің төмендегідей семантикалық (мағыналық) топтары бар:
1. Деректі (конкретті), дерексіз (абстракты) зат есім.
2. Дара, жинақты мағыналы зат есім.
3. Жекелікті (жекелік мәнді), көптікті (көптік мәнді) білдіретін зат есім.
4. Жалпы және жалқы зат есімдер.
Көзбен көріп, қолмен ұстап тануға болатын (сезім мүшелеріне әсер ететін) зат есімдер деректі зат есім деп аталады. Мәселен, терезе, бөрік, асық, бөрі, шыназ т.б.
Көзбен көріп, қолмен ұстауға келмейтін адамның топшылау, ойлау қабілеттері арқылы түсінуге болатын ұғымдардың атауын дерексіз зат есім дейміз. Мысалы, мінез, шама, нарық, жоқшылық, ырым, мінез, шама, күдік, ырыс, наным, пікір, тапшылық, қымбатшылық, ашаршылық т.б.
Белгілі-белгілі заттардың дара атын білдіретін зат есімдерді дара мағыналы зат есім дейміз. Мәселен, ана, ата, қазандас, аудитория, орын, шөп, төсек т.б.
Белгілі бір ұғымдарды жинақтап олардың топ-тобының атын білдіретін заттық атаулар жинақты мағыналы зат есім деп аталады. Мысалы, ата-ана, бала-шаға, құрт-құмырсқа, төсек-орын, апа-қарындас, туған-туысқан т.б.
Барлық қос сөздер жинақты мағынаны білдіре бермейді, кейде даралау немесе бөлу ұғымын да білдіреді. Мәселен, сала-сала, тау-тау, төбе-төбе, тарам-тарам, көре-көре т.б. Қос сөздердің бұл түрі алғашқы сыңарының қайталануы арқылы жасалып тұр.
Тиісті заттың бір данасының ғана атауы есебінде қолданылатын зат есімдерді жекелікті білдіретін (жекелік мәнді) зат есім дейміз. Мысалы: көл, қора, үй, бала, адам, сөз, сөйлем т.с.с. Осы заттардың, көп (бірнешеу) екенін білгіміз келсе, оларға көптік жалғауын үстеп айтамыз. Көл-дер...
Атау тұлғада (формада) тұрғанда өзі арқылы аталатын заттың біреуін емес, жиынын топтар я қамтып атайтын зат есімдерді көптікті білдіретін (көптік мәнді) зат есім деп атайды. Мәселен, тары, алма, сүт, ау, ұн, жел, шаң, құйын, өмір, шындық.
Көптік мәнді есімдердің осындай семантикалық ерекшеліктерімен қатар басқа есімдерге қарағанда морфологиялық ерекшеліктері де бар. Мәселен, жоғарыда атаған зат есімдердің бәрі депрактикалық (кәделік) тілде көптік жалғауы жалғанбай қолданылады. Мысалы, айран-дар (емес), шай, кірпік, шаш т.б. Аяқ, қол, құлақ, етік, кебіс, бәтеңке сөздері- табиғаты жағынан көптік мәнді білдіретін зат есімдер.
Жалпы есім деп бір-біріне ұқсас нәрселер мен құбылыстардың (жан-жағылардың) жалпылама атаушы ретінде жұмсалатын сөздерді айтамыз. Мысалы, институт, қағаз, кітап, арал, ақыл, сана, түсінік, табиғат, жел, қар, жаңбыр, сиыр, түлкі т.б.
Жеке адамдарға, дүниедегі жеке-жеке заттар мен құбылыстарға атауыш болып келетін сөздерді жалқы есімдер дейміз. Мәселен, Арқалық, Мәдина, «Балдырған», «Зерде», «Адай», «Ботагөз», «Егеменді Қазақстан», «Теміртау, Шымкент, Кентау, Ленин проспектісі т.б.
Бір-біріне қарама-қарсы қойылатындықтан жазу дәстүрімізде жалқы есімдер бас әріппен басталып, жалпы есімдер біріңғай кіші әріппен жазылады.
Тілдің лексикалық жүйесінің дамуы барысында әңгіме болып отырған екі грамматикалық категорияның (жалпы, жалқы есімдер) бірінен-біріне ауысу процесі болып тұрады. Мәселен, алма (жеміс), Алма (әйел аты), Жібек, Теңдік, Арыстан, Гауһар, Бүркіт, Қозы, Әмір, Совет, Сайлау, Темір, Жеңіс, Алтын, Мақпал, Қайрат сөздері басында жалпы есім болған Шығайбай, Қарынбай, Қодар, Жантық сөздері басында жалқы есім болған.
Кейбір сөздер жалпы есім ретінде де, жалқы есім ретінде де қолданылады. Мәселен, күн, жер, ай сөздері астрономия ғылымында жалқы есім ретінде түсінілсе, күнделікті өмірде жалпы есім ретінде жұмсалады.
Жалқы есім болатын қазақ тілінде мынадай топтары бар:
1. Кісі аттары (антропонимика ғылымы зерттейді): Төлеген, Абай, Мұхтар, Молдаберген, Демберген, Сұрапберген.
2. Жер-су, қала атаулары (топонимика): Маңғыстау, Қаратау, Арқалық т.б.
3. Әдебиет, өнер және ғылыми шығармаларының аты: «Капитал», «Абай жолы», «Сырдария», «Адай», «Топан» т.б.
4. Астрономиялық атаулар: Жер, Күн, Ай, Шолпан, Үркер, Жетіқарақшы т.б.
5. Ел өміріндегі тарихи оқиғалардың аттары: Октябрь, 1 Май, Ақтабан шұбырынды (1723 ж. оқиға), Ұлы Отан соғысы (1941-1945 ж.), 1986ж. Желтоқсан оқиғасы.
6. Ат, аң құстарға қойылған аттар (зоонимика): Құлагер, Тайбурыл, Бөрібасар, Ақтөс...
7. Газет, журнал аттары: «Қазақстан мұғалімі», «Қазақ әдебиеті», «Жалын» т.б.
8. Экономика (ру, ел, халық аттарын зерттейтін ғылым). Жалпы есімдер тіл ғылымының негізгі саласы болғандықтан, зерттеу объектісіне айналып кісі аттары мен географиялық атаулар бойынша көлемді еңбектер жарық көрді. Сондай-ақ бұлар туралы кандидаттық, докторлық диссертациялар қорғалды. Мысалы: ҚазССР ҒА-ның Тіл білімі институтының аға ғылыми қызметкері Телқожа Жанұзақов лингвистиканың жаңа саласы- ономастика бойынша алғаш «Қазақ тіліндегі кісі аттары» деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. Ал 1966ж. «Қазақ тіліндегі жалқы есімдер», 1968ж. «Қандай есімді ұнатасыз», 1971ж. «Қазақ есімдерінің тарихы» атты лингвистикалық және тарихи этнографиялық талдауы жарық көрді. Сондай 1974ж. «Есімдер сыры» деген кітабы басылды. 1976 жылдың 6 наурызында «Қазақ тілі ономастикасының негізгі проблемалары» атты тақырыпта докторлық диссертация қорғады.


title: Зат есім түбірлерінің құрамы (құрылысы)

text:
Зат есім түбірлерінің құрамы (құрылысы) Құрылымы жағынан зат есімдер жалаң (дара) да, күрделі де болып келеді. Жалаң зат есімдер түбір зат есімдер және туынды зат есімдер болып екіге бөлінеді.
Түбір зат есімдер деп тиісті түбір мен жұрнаққа (морфемаларға) бөлшектенбейтін, тек бір ғана түбір сөз (морфема) ретінде қолданылатын заттық атауларды айтамыз. Мысалы: бас, ат, от, іс, құлақ.
Туынды зат есімдер деп түбір мен жұрнаққа бөлшектенетін яғни түбір сөзден жұрнақ арқылы жасалған заттық атауларды айтамыз. Мысалы: басшы, атшы, оттық, іскер, құлақшын т.б.
Күрделі зат есімдерге кемінде екі я онан да көп түбір морфемалардан құралған зат есімдер қазақ тілінде төрт түрлі: 1. Біріккен зат есімдер: итқонақ, кәріқыз, сарысу, Жетісай, Түлкібас, Шымкент.
2. Қосарланған зат есімдер: ыдыс-аяқ, үрім-бұтақ, ілік-шатыс, дәм-тұз, түр-түсі, тамыр-таныс, жүн-жұрқа, қыл-қыбыр т.б.
3. Тіркескен (құрама) зат есімдер: Тұтас алғанда мұндай зат есімдер жеке сөздер тәрізді белгілі бір ғана мағынаның көрсеткіші ретінде айтылады: аяқ киім, тау теке, ақ тікен, күн тәртібі, ауыл шаруашылығы.
4. Қысқарған зат есімдер: ҚазПИ, ҚазТАГ, партком, пединститут, комсорг, см, м, га, т, кв т.б.
Зат есімдердің жасалу жолдары Басқа сөз таптары сияқты зат есімдерде тілімізде сөз тудыру тәсілдерінің жәрдемі арқылы жасалады. Олар: 1. Лексикалық тәсіл (сөз байыту) арқылы жасалған зат есімдерге өзге тілден енген сөздерді (зат есімдерді) қоспағанда байырғы немесе бастапқы (өнім, құн, мүше, қысым, айналым, күрес т.б.) мағынасы кеңею, не тарылуы арқылы, не ауысу арқылы туған жаңа зат есімдер мен өзге сөз таптарынан субстантивтену арқылы пайда болған зат есімдер жатады.
2. Синтаксистік тәсіл арқылы жасалған зат есімдерге, бұрын айтылғандай, түбір сөздің бірігуі, қосарлануы, тіркесуі, қысқарылып құрылуы арқылы, лексикалану негізін де академияның «Қазақ тілінің грамматикасы», (І-бөлім, морфология, 1967, 48-бет) атты кітапта (еңбекте) зат есімдердің қысқартылып жасалуын синтаксистік тәсілге жатқызбайды, пайда болған күрделі зат есімдер жатады.
3. Морфологиялық тәсіл арқылы жасалған зат есімдерге зат есімнің өзінен және басқа сөз таптарынан тиісті жұрнақтар арқылы жасалған туынды зат есімдер жатады.


title: Туынды зат есімдердің жасалу жолдары

text:
Туынды зат есімдердің жасалу жолдары
Туынды зат есімдер жұрнақтардың көмегімен яғни морфологиялық (синтетикалық) тәсіл арқылы жсалады. Зат есім тудыратын жұрнақтардың бірсыпырасы есімдерден зат есім тудырады да, бірқатары етістіктен зат есім тудырады. Осы тәрізді қызметіне қарай жұрнақтар есімдерден зат есім тудыратын жұрнақтар және етістіктен зат есім тудыратын жұрнақтар деп аталатын екі топқа бөліп қарауға болады.
Есімдерден зат есім тудыратын жұрнақтар
Олардың басты-бастылары:
-шы (-ші). Балық-шы, қай-шы, еңбек-ші, сауын-шы т.б.
- лық (-лік, -дық//-дік, -тық//-тік). Достық, оқулық, кедейлік, жігіттік т.б. жаңа-лық, мемен-дік.
-шылық (-шілік) –құранды жұрнақ (-шы, -лық) бейбіишілік, кеңшілік, айырмашылық, тоқшылық.
-шық (-шік), -шақ (-шек) қапшық, үйшік, жұтқыншақ, түйіншек, келіншек т.б.
-ша (-ше). Көрпеше, кітапша, сандықша.
-кер (-гер). Дәрігер, саудагер, қызметкер.
-дас (-дес, -тас//-тес). Жолдас, әріптес, отандас.
- дама (-деме, -нама) баяндама, мәлімдеме, жарнама, сәлемдеме, анықтама, сипаттама.
-кеш. Арбакеш, кірекеш, түйекеш, бикеш, суреттеме.
-қор (бейнеқор, мансапқор), -наз (аспаз, білімпаз, өнерпаз, -хана, -ғөй (ақылғой, дәмегөй), -тай, -қай, -жан (Апатай, ерекетай, балақай, ағажан), ек (тікен-ек), -лақ (тайлақ), кент (Ман-кент, Шым-кент, Құм-кент, Сүт-кент) т.б.
Етістіктен зат есім тудыратын жұрнақтар
Бұлардың негізгілері деп төмендегідей бір топ жұрнақтарды атауға болады.
-мақ, -мек (-бақ//-бек, -пақ//-пек). Бұлар көбінесе абстракциялы мағыналы зат есімдер жасайды. Мысалы: табыспақ, ажыраспақ, аударыспақ және нақтылы мағыналы ілмек, сыр-мақ, құй-мақ, қыс-пақ, шақ-пақ, қақ-пақ;
-ыс, -іс, -с. Қимылдың, істің атын, процесті білдіретін зат есімдер жасайды. Мәселен: ағ-ыс, жүр-іс, таны-с, кір-іс, тұр-ыс, шығ-ыс;
-ім//-ым, -м. Құрыл-ым, біл-ім, бөл-ім, өр-ім, тын-ым, сен-ім, ұғ-ым, нан-ым т.б.
-ма//-ме, -па//-пе. Аялда-ма, сық-па, кес-пе, басқар-ма, көшір-ме, жай-ма, жар-ма, тарт-па.
-қы//-ғы (-кі//-гі). Мысалы, ашыт-қы, шаныш-қы, қондыр-ғы, күл-кі, шал-ғы, ұйт-қы, ұй-қы.
-шылық//-шілік. Есіркеу-шілік, түсінбеу-шілік, аяу-шылық, сенбеу-шілік.
-ық//-ік. Біл-ік, еміз-ік, көр-ік, күй-ік, жырт-ық, тес-ік, тамыз-ық, сез-ік, жар-ық т.б.
-қыш//-ғыш (-кіш//-гіш). Бас-қыш, жырт-қыш, көрсет-кіш, сүрт-кіш.
-мыс. Тұр-мыс, қыл-мыс, бол-мыс т.б.
-қын. Тас-қын, бас-қын т.б.
-қан. Қап-қан, тыш-қан.
-ын//-ін (-н). Бора-н, ег-ін, жау-ын, түй-ін.
-ман//-мен. Көрер-мен, өлер-мен, берер-мен, оқыр-ман, алар-ман, шабар-ман, тұрар-ман.
-ақ//-ек (-қ). Пыш-ақ, түн-ек, құш-ақ, жүр-ек, тара-қ, күре-к, қон-ақ, тіле-к, бұта-қ, төсе-к.
-дақ. Қуыр-дақ т.б.
-ыш//-іш. Таян-ыш, сүйен-іш т.б.
-ды. Жуын-ды, қйын-ды, шайын-ды т.б.
-дық. Қал-дық...
Бұл жұрнақтар зат есім тудыратын қабілеттеріне қарай өнімді және өнімсіз болып екіге бөлінеді.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Көмекші есімдер - Сабақтың тақырыбы: Қазақ тілі дыбыстары, түрлері, жасалуы. Дыбыстардың құрамы Сабақтың жоспары

text:
Көмекші есімдер Лексикалық мағыналары мен грамматикалық қызметтері жақтарынан зат есімдер бірдей емес. Олардың басым көпшілігі дербес мағынада жұмсалып, сөйлемде өз алдарына мүше болу қасеиттеріне ие. Ал кейбір зат есімдер өздеріне тән түпкілікті қызметтерінен жартылай айрылып қолданылады. Сондықтан бірнеше зат есімдер көмекші есім деген атпен бөлек дараланып аталады. Олар- заттың, я заттың ұғым бөлшегінің аттары. Өзінен бұрынғы сөзбен тәуелдік жалғаулары түрде тіркесіп, көмекші сөздер ретінде жұмсалады (институттың жаны, дәрісхана іші т.б.). Сонымен көмекші есімдер деп өздеріне тән лексика-семантикалық мағыналары бірде сақталып, бірде жартылай я әртүрлі дәрежеде солғындап, синтаксистік қызметі жағынан кейде дара мүше есебінде, кейде күрделі мүшенің құрамында қолданылып, морфологиялық жағынан зат есімдерше түрленіп отыратын жәрдемші сөздерді айтамыз. Мәселен, Сыртын көріп ішінен түңілме (мақал). Ол қанша артта қалса да, пікірі алда. Бұл екі сөйлемдегі сыртын деген табыс септікті форма да, ішінен (әрі тәуелдеулі) шығыс септіктегі форма да артта, алда деген жатыс септікті формалар да лексикалық дербестігін, түрлену ерекшелігін, сөйлемде жеке мүше болу қабілеттерін де өз бойларында толық сақтап тұрған зат есімдер. Дәл осы зат есімдер көмекші есімдер есебінде жұмсалғанда, лексикалық мағыналарының солдануымен байланысты синтаксистік дербестігінен айрылады да, тек морфологиялық жағынан түрлену қасиеттерін ғана өз бойларында сақтайды. Мәселен, Омар ұшы-қиыры жоқ даудың ішіне кіріп кетіп, шатасты да жүрді (С.Тор.). Ой артынан ой туар, желге мінсең жеткізбес (Абай). Құдық басында, кешкі ауыл сыртында, от басында да әр кезде Абай сөздерін бұларға оқытып отырып, тыңдайтын Дәркембай, көп кәрі- жас бар (М.Ә.).
Бұл мысалдардағы даудың ішіне, ой артынан , құдық басында, ауыл сыртында, от басында деген тіркестердің бәрінен де іш, арт, бас, сырт сөздері ақиқат мағыналары солғындаған көмекші сөздер ретінде жұмсаған. Осыған сәйкес бұл сөздерді бәрі де бұрынғы негізгі сөздермен тіркесіп, күрделі мүшенің құрамында тұр. Олардың әрқайсысы негізгі сөздердің мағыналарын әр түрлі қосымша мағыналар үстеп тұр.
Бұлардың негізгі сөздерге үстейтін қосымша мағыналары көбінесе көлемдік қатынастарды, кейде ерекшеліктеріне қарай мезгілдік қатынастарды білдіреді. Яғни бір затқа қатысы жөнінен белгіленетін, кеңістікті, мекенде (ауылдың жаны) атайды. Сондықтан бұлардың мағынасы негізгі сөзге тіркесіп қолданылғанда ғана айқын танылады.
Көмекші есімдер мыналар: іші, маңы, ортақ, тұсы, арасы, төбесі, қасы, түбі, жаны, шеті, үсті, беті, асты, басы, арты, алды, төңірегі, айналасы, жағы, бойы т.б.
Сан жағынан аз болғанымен, бұл сөздер тілімізде, жиі қолданылады.
Көмекші есімдер зат есімше көптік, тәуелдік, септік жалғауларын қабылдап береді. Негізгі сөзбен тіркесіп, сөйлемнің бір мүшесі болып танылады.


title: Дыбыс ырғағы - Сабақтың тақырыбы: Қазақ тілі дыбыстары, түрлері, жасалуы. Дыбыстардың құрамы Сабақтың жоспары

text:
Дыбыс ырғағы (высота звука). Дыбыс ырғағы уақыт мөлшерінің (уақыт мөлшеріне, әдетте, секунд өлшем ретінде алынады) ішіндегі дірілдің санына (количество колебаний) байланысты болады. Дірілдің саны неғұрлым көбейе берсе, дыбыстың ырғағы соғұрлым өсіп күшейе береді, керісінше, дірілдің саны азайған сайын дыбыстың ырғағы солғындап әлсірей береді. Адамның құлағы бір секунд ішіндегі 16-дан 20 000-ға дейінгі дірілдің нәтижесінде пайда болған дыбысты қабылдап ести алады.
Дыбыс күші (сила звука). Дыбыс күші дірілдің қарқынына байланысты болады. Егер дірілдің амплитудасы, яғни қарқыны, неғұрлым көбейе түссе, дыбыс күші де соғұрлым ұлғайып, күшейе береді. Мұны шекті аслаптардан да айқын аңғаруға болады.
Дыбыстың созылыңқылығы (длительность или долгота звука). Дыбыстың созылыңқылығы дірілдің санымен коса дыбыстың созылу уақытына (ұзақ не қысқа болуына) байланысты. Орыс тілінде екпінсіз буындағы дауысты дыбысқа карағанда, екпін түскен буындағы дауысты дыбыс созылыңқы, ашығырақ айтылады.
Дыбыс әуені (тембр звука). Дыбыс әуені туралы мәселе дыбыс дірілінің түрлерімен (типтері) байланысты. Дыбыс толқынын тудыратын дірілдің қозғалысы (колебательное движение) күрделі болады. Ол негізгі тон мен бірнеше көмекші тонның қосындысынан жасалады.
Сөйлеу тілінде әуен (тембр) туралы ұғым, ең алдымен, дауысты дыбыстар туралы мәселемен байланысты. Есту мүшесі дауысты дыбыстарды бір-бірінен әуені (тембр) жағынан ажыратады. Дауысты дыбыстарға тон тән болады да, дауыссыздарға, негізінен алғанда, салдыр тән болады.
Бақылау сұрақтары: 1.Тіл дыбыстарының жасалуы
2. Дыбыстау мүшелері және олардың қызметі.
3. Тіл дыбыстары, олардың түрлері
№2 - практикалық сабақ
1.Сабақтың тақырыбы:Дыбыстау мүшелері.Тіл дыбыстарының жасалуы.Дауысты дыбыстар (вокализм)
2. Сабақтың жоспары: 1.Дауысты дыбыстар
2.Дауысты дыбыстардың жасалу жолдары
3.Дауыссыз дыбыстар
1.Дауысты дыбыстар (вокализм) Дауысты дыбыстар (вокализм) Дауысты фонемалардың құрамы Дауысты дыбыстардың жасалуы; олардың әртүр лі артикуляция-акустикалық тұрғыдан топтасты рылуы: а) жасалу орнына (тілдің қатысына) қарай жіңішке (тіл алды), жуан (тіл арты) болып бөлінетін түрлері: қазақтың төл сөздеріндегі дауыстылардың тіл алды-жіңішке, тіл арты –жуан болып бөлінуінің жаңа мағыналы сөз жасаудағы негізгі қызметі.ә)жасалу жолына (жақтың қатысы на) қарай ашық,қысаң болып бөлінуі; жасалу тәсіліне (ерін мен езудің қатысына) қарай еріндік, езулік болып бөлінуі. Акустикасына қарай дауыстылардың айқын, көтеріңкі және бәсең, көмескі әрі аралық дыбыстар болып естілу ерекшеліктері, в) үннің ішкі сапасына қарай қазақ тілінің төл дауыстыларының жалаң және дифтонг болып бөлінетін түрлері.
Қазiргi қазақ тiлiндегi дауыстылардық саны, сапасы дейтiн мәселеге қолда бар оқулықтар мен зерттеулердiқ бiрде-бiреуi толық жауап бере алмаса керек. Сондықтан алдымен тiлiмiздегi дауыстыларды сан жағынан айқындап алу керек болады. Бiрiншiден, қазақ тiлiнiқ байырғы сөздерiнiқ құрамында тоғыз дауысты дыбыс бар екенi рас. Екiншiсi, орыс тiлiнен және орыс тiлi арқылы енген сөздердiқ дыбыстық құрамын ескеру қажет. Ескерiп қана қоймай, олардық табиғатын тереқ танып, төл дыбыстарымызбен бiрдей қарауымыз керек. ¬азiргi орыс тiлiнiқ дауыссыздары төл дыбыстарымызға айналды. Тiптi байырғы сөздерiмiздiқ өзiн в, ф, х дыбыстарымызбен айтып жүрмiз. Ал орыс тiлiнiқ дауыстыларын танып игеруде онша бiрауыздылық жоқ. Дауыстыларымыздық санындағы ала-құлалықтық өзi алдымен осымен байланысты. Егер саусақпен санарлық сөздердiқ құрамында ұшырайтын ї өз алдына дербес дыбыс деп танытатын болса, тiлiмiздегi мықдаған сөздердiқ құрамында кездесетiн орыс тiлi дауыстыларынық әрқайсысы фонетикамыздан өз паспорттарын алатын уақыт жеттi. Сондықтан да қазiргi қазақ тiлiнiқ дыбыс жүйесi сөз болған кезде оларға да лайықты орын берiлуге тиiс. Мектеп табалдырығын алғаш аттаған бала: "Дауысты дыбыстар мыналар: а, ә, е, е, и, ө, о, у, ү, ұ, ы, i, э, ю, я" – деп үйренедi. "Бүлардық iшiнде орыс тiлiнен енген дауыстылар мыналар: э, ю, я, е". Сонда орыс тiлiнде қанша дауысты фонема болғаны? Орыс тiлiнiқ академиялық Граммтикасынық айтуынша негiзгi дауысты фонемалар: и, у, е, а, о. Рас, бiрсыпыра оқулық, зерттеулерде бұларға ы дыбысын да қосады. Әлгi аталған грамматикада мұнық өз алдына фонема бола алмайтындығы, тек и фонемасынық бiр түрi ғана екенi айтылған. Орыс тiлiндегi дауыстылар сан жағынан аз болғанмен, сапа жағынан аса күрделi. ¬азақ тiлiнiқ байырғы дауыстыларынан ерекшелiгi – олардық дауыссыз дыбыстарға тәуелдi болып, солардық жетегiнде кететiндiгi, бiр дауыстынық бiрнеше сапаға ие болатындығы. Мәселен, бiр ғана а фонемасы екпiннiқ түсуiне, екпiндi буыннан арақашықтығына, дауыссыздардық жуан жiқiшке түрлерiмен қатар тұруына қарай он шақты сапаға ие болады. Егер орыс тiлi арқылы енген сөздердiқ айтылуын дұрыс меқгеремiз десек, дауыстылардық осы қасиетiн танып бiлуiмiз керек-ақ. Орыс тiлiндегi екпiн түсiп тұрған а, о, э дыбыстарыныққазақ тiлiндегi а, о, е дыбыстарына азды көптi ұқсастығы бар. Сондықтан да оларды қосып қарауға болады десек, ал и, у дыбыстарынық табиғаты бөлектеу, орыс тiлiне ғана тән дауыстылар деп бiлген жөн.
И -қысақ, езулiк монофтонг. Ол тек жiқiшке айтылады. қазiргi кезде жастардық арасында байырғы сөздерiмiзде кездесетiн и әрпiн орынсыз жiқiшке айту тенденциясы байқалып жүр. Мұнық өзi орыс тiлiндегi и-дiқ әсерi болса керек. ¬азақ тiлiнде ол iй – ге жуық айтылатын сияқты болғанымен , дұрысы онық өз қалпын сақтауға тырысқан жөн.
У – дыбысы да қысақ монофтонг. Бiрақ ерiндiк, жуан. Мүны меқгеру қиындақ келтiрмейдi. ¬азақ тiлiнде ол ұу-ға жуықтайды. Орыс тiлiнде қазақ тiлiндегiдей е дыбысы және осыған жуық дыбысталатын э бар. Ерекшелiгi е-нiқ алдынан әнтек й (йе) айтылады. Э-де ол жоқ. Онық үстiне э – аздап ашықтау. Бiрақ оларда фонематикалық қасиет жоқ. Сондықтан бiр-ақ фонема деп танылады. ¬азiргi кезде ерiн үндестiгiне мән бермеудiқ салдарынан екiншi буында ө айтылатын жерде э дыбысынық қалыптасып келе жатқанын ақғару қиын емес. Бұл – әсiресежастардық тiлiнде көбiрек байқалатын құбылыс. Мысалы, өлэқ, өзэн, өнэр, үлкэн, бөлэк, түлэк т.б. Бүлай болатын, ерiндiк буыннан кейiн езулiк, қысақ е дыбысын анық айту өте қиын. Ал э өзiнiқ жартылай ашықтығынық арқасында айтуды жеқiлдетедi. Орыс тiлiнде ы фонема ретiнде толық танылып болған жоқ дедiк. Оны и – дiқ жуан түрi ғана деп қарау бар.
Екiншiден, қазақ тiлiнде бұл кездесетiн сөздер әзiрге өте аз. Мәселен, орфографиялық сөздiкте музыка, монастырь, цыган деген сияқты бiрер сөз ғана кездеседi. Үшiншiден, қазақ тiлiндегi ы және й дыбыстары бiрiгiп осы ы - ға жуық дыбысталады. Салыстырқыз мы (бiз) – мый (жазылуы). Ты (сен) - тый (жазылуы).


title: Көптік категориясының жасалу жолдары

text:
Көптік категориясының жасалу жолдары Тілімізде көптік жалғау категориясы да, көптік категориясы да бар. Бірақ бұл екеуі бірдей категория емес. Көптік категориясы деген ұғым тым жалпы ұғым да, көптік жалғау категориясы онан гөрі әлдеқандай жалқы ұғым. Мысалы, көптік категориясы тілімізде үш түрлі жолмен көрінеді.
1. Лексикалық тәсіл. Ешқандай қосымша формаларсыз тұрып-ақ көптік ұғымда білдіреді. Мәселен, су, тұз, жүн, сақал, тазы, мұрт, шаш, өзбек, шөп, мақта, бидай.
2. Синатсистік тәсіл. Сан есімдер, сондай-ақ бірнеше, әлденеше, аз, көп, қыруар, бірталай, бірсыпыра сияқты сөздер зат есімдерден бұрын анықтауыш болып келгенде және кейбір қос сөздер көптік жалғаынсыз-ақ көптік ұғымды білдіреді. Мәселен, 12 совхоз, 3 институт, бірсыпыра кісі, қыруыар мал, бірнеше студент. Әдет-ғұрып, ойын-сауық, арба-арба астық.
3. Морфологиялық тәсіл. Көптік ұғым мұнда сөздерге итісті қосымшалар жалғану арқылы жасалады. Мәселен, студенттер, оқушылар, үйлер, кітаптар т.б.
Қазақ тіліндегі көптік ұғымды білдіру үшін жалғанатын үш түрлі морфологиялық форма бар.
1. –з (-ыз, -із) формасы. Қазіргі тілімізде көне заманнан сақталған сарқыншақ ретінде бірен-саран сөздер де ғана ұшырасады. Бұл форма қазіргі кезде өз алдына қолданылмайды. Өлі форма ретінде сақталған. Мысалы, мүйіз, ауыз, біз, сіз, егіз, кез т.б. сөздерде –з формасы бөлінбейтін бөлшекке айналған. Бұл көне қосымша әуелде көптік жалғау емес, жұп, егіз, екеу болып келетін заттардың аттарына жалғанатын форма болған.
2. Етістіктің жедел өткен шағының бұйрық райының (барайық, келейік) шарттары райының көпше түрінің (бар-са-қ, кел-се-к) бірінші жағына қосылатын жіктік жалғау (-қ//к) әрқашан көптік мағына білдіреді. Бұл форма ерте кезде көптік ұғымды білдіргенге ұқсайды. Мұның этимологиясы әлі ашылған жоқ.
3. –лар//-лер (-дар//-дер, -тар//-тер) формалары. Қазіргі тілімізде көптік мағынаны білдіретін негізгі морфологиялық формалар. Мысалы: қала-лар, есік-тер т.б.
Сөйтіп, көпше тұлғада екендігін көрсету үшін сөздің түбіріне жалғанған қосымшаны көптік жалғау деп атаймыз.
Бұл жалағу түбір сөзге қазақ тіліндегі буын үндестігі мен дыбыс үндестігіне сай түрленіп жалғанады.


title: Зат есімнің септелуі - Сабақтың тақырыбы: Қазақ тілі дыбыстары, түрлері, жасалуы. Дыбыстардың құрамы Сабақтың жоспары

text:
Зат есімнің септелуі Қазақ тілінде де басқа түркі тілдеріндегі сияқты белгілі жүйемен қолданылатын септеу категориясы бар. Септік жалғаулары арқылы есімдер сөйлемдегі етістіктермен де, шылау тағы басқа сөздермен де, өз-өздері де бір-бірімен жалғасып әр алуан қарым-қатынасқа түседі. Септелу деп сөздердің сөйлем ішінде баасқа сөздермен дәнекерлесу үшін септік жалғауын қабылдап, грамматикалық тұрғыдан өзгеріске түсуін айтады. Қазіргі қазақ тідінде септіктің 7 түрі бар. Олар- атау, ілік, барыс, табыс, жатыс, шығыс, көмектес жалғаулары. Септік жалғауы жекеше көзге де, көпше сөзге де бірдей жұмсалады. Бұл жайындағы зерттеушілер септік жалғауларды грамматикалық септіктер деп екі салаға бөліну дәстүрі бар. Кеңістік қатынасты білдіретін септіктерге барыс, шығыс, жатыс септіктері енеді де, қалған септіктердің бәрі де грамматикалық қатынасты білдіретін септіктердің қатарына жатады.
Зат есімдер мен олардың қызметтерін атқаратын басқа есім сөздер тәуелденіп те, тәуелденбей де қолданылады. Осындай жолмен жұмсалатын сөздер де екі түрлі үлгі бойынша септеледі. 1. Жай септеу; 2. Тәуелді септеу.
Жай септеу деп септік жалғауының тікелей негіз сөздерге жалғауын айтамыз. Мысалы, студентке, қаламен, егіске т.б. Ал тәуелді септеу деп септік жалғауларының есім немесе зат есім қызметін атқаратын басқа сөздердің тәуелдеулі түрлеріне жалғануын айтамыз. Мысалы: үй-і-не, бал-сы-н, ота-ны-ның, оқытушы-сы-нда т.б.
Қазақ тіліндегі септік жалғауларының мағыналары мен қызметтерін төмендегідей бөліп көрсетуге болады.
І. Атау септік. Тәуелді септеуде де, жай септеуде де бұл септіктің өзіне тән арнаулы қосымшасы болмайды. Атау септік формасы- басқа септіктердің формаларымен ажырату үшін қабылданған негізі форма. Мұны септік жалғаулардың басына қою жалғаулардың грамматикалық табиғатын тану үшін де аса қажет. Басқа септік жалғаулары атау форманың (тұлғаның) үстіне жалғанады. Сөздің атау формасы деген түсінікке негізгі түбір тұлға да (қала, үй, аяқ, нұсқа, қасым), туынды түбір тұлға да (басшы, қалашық), көптік жалғау тұлғасындағы сөз де (қала-лар, басшылар), тәуелдік жалғаулы сөз де (қал-м, үй-ім, бас-шы-лар-ым) жатады. Атау формадағы сөз кім? кімдер? не? нелер? деген сұраққа жауап береді (жекеше, көпше және тәуелді түрлерде де қолданыла береді.
Бұл септіктегі сөз сөйлемде бастауыш та, баяндауыш та, анықтауыш та болады. Мысалы, 1. Сақып кабинетке барып кірді (Ғ.Сл.). 2. Ақыл-тәжірибенің жемесі. 3. Темір білекке асыл кетіп айналғанда, дөңгелектеп зырлаймын (Ғ.Мүс.).
ІІ. Ілік септік. Бұл септік өзінен соңғы тәуелдеулі есім сөзбен немесе субстантивтенген сөзбен әрқашан байланысты болады. Яғни ілік жалғауымен тіркесіп, тәуелдік жалғаулы сөз ылғи ІІ жақта тұрады. Мәселен, Қазақстанның жері, Жараттың ойы, бастықтың айтқаны, Арынтайдың қара қасқасы т.б. Сұраулары- кімнің? ненің? қай? Бұл қай бала? Бұл Асанның баласы. Жалғаулары: -ның//-нің, -дың//-дің, -тың//-тің. Ілік жалғаулы сөз тәуелдік жалғаулы сөзбен грамматикалық байланыста болғанда, төмендегідей мағыналарды білдіреді.
1. Меншіктілікті. Рауанның үйі.
2. Кісінің аты-жөнін, мамандығын, кәсібін т.б. сөздерге ілік жалғаулы жалғанғанда, туыстық пен жақындықты білдіреді. Дулаттың жігіті, Омардың ағасы, дәрігердің әйелі т.б.
3. Екі заттың арасындағы органикалық байланысты көрсетеді. Мысалы, мұндайдың қалдығы, тұздың ерітіндісі, бұғының мүйізі.
4. Логикалық субъектіні аңғартады. Желдің ызыңдауы, баланың жылауы т.б.
5. Қасиеттің, сананың кімге, неге тән екендігін де көрсетеді. Адамның ұқыптылығы, астың дәмділігі, аттың жүйріктігі.
6. Затты қасиетіне қарай заттардың өзге тобынан оқшаулап, даралап көрсетеді. Адамның адамы, жігіттің жігіті т.б. Жалғауы (жалғанып) ашық тұрса да, жасырын түрде қолданылса да, ілік жалғаулы сөз сөйлемде болады. Мәселен, Оқтаудың сықырлауынан Шұғыланың сығалап, бізге қарап тұрғанын білінеді (Б.М.). Мен көрдім ұзын қайың құлағанын (Абай). Мұнымен қатар ілік септіктегі сөз өзінен соңғы тәуелдеулі сөзбен тіркесіп, барып бір күрделі мүше болып та қызмет атқарады. Абай көшесі- Алматыдағы көркем көшенің бірі. Үй-ішінің әңгімесі осымен аяқталады (М.Ә.).
ІІІ. Барыс септік. Бұл септіктегі сөз етістіктен болған мүшемен әрқашан тікелей де, жанай да байланысып келеді. Сұраулары- кімге? Неге? Қайда? Жалғаулары: -ға//-ге, -қа//-ке тәуелдеулі зат есімдерден кейін жалғанатын –на//-не, -а//-е.
Сөйлемдегі басқа сөздермен лексика синтаксистік қтынасына қарай барыс жалғаулы сөздердің білдіретін мағыналарын мынадай топқа бөлуге болады.
1. Қимылдың, іс-әрекеттің аяқталар тұрағын білдіреді. Мысалы: Институтқа барды, Москваға жүріп кетті.
2. Іс-әрекеттің кімге, неменеге бағытталғандығын. Сауыншыға ақша ұсынды, жан-жағына қарады.
3. Қимыл-әрекеттің мақсатын, не үшін істелетінін білдіреді. Сені көруге кетті, менің бақытыма жаралғансың т.б.
4. Өзі жалғанатын сөзінің семантикасына қарай кейде мөлшер, мезгіл мағынасында да жұмсалады. Жұмыстың бітуі екі айға созылады, ені екі құлашқа жетеді т.б.
Негізінен алғанда, етістік жетегінде айтылатын жалғау болғанымен, барыс септігі тілімізде шылау мен есім сөздердің, әсіресе сын есімнің жетегінде жиірек қолданылады. Институтқа дейін; шалға бай, сөзге сараң; аларманға алтау аз, берерменге бесеу көп; білгенге маржан, білмегенге арзан (А).
Ілік септігінікі секілді барыс септігінің де жасырын түрі болады. Бірақ барыс септігінің жасырын түрде қолдануы тілімізде сирек қолданылады.
Барыс септіктегі сөз мағынасына қарай сөйлемде толықтауыш та, пысықтауыш та болады. Мысалы: Малды тапқанға бақтыр, отынды шапқанға жақтыр (мақал).
ІҮ. Табыс септік. Бұл септіктегі сөз етістікпен байланысып, қимылдың объектісі болған нәрсені білдіреді. Жалғаулары –ны//-ні, -ды//-ді, -ты//-ті және сұрақтары- кімді? Нені?
Ілік барыс септіктері сияқты табыс септіктің жалғауы да бірде ашық, бірде жасырын түрде де қолданыла береді. Жасырын түрде қолданылуы- тілімізде өте жиі байқалатын құбылыс.
Табыс септік жалғаулы сөз сөйлем ішінде әрқашан сабақты етістіктен синтаксистік қатынасқа түсіп қимылдың объектісі болған нәрсені білдіріп тек тура толықтауыш қызметін атқарады. Мысалы: Ленинградты немістің әлі қоршап жатқан кезі (Ғ.Мұст.). Менің ол өсиетті ұғынар жайым жоқ (Ғ.Мүс.).
Ү. Жатыс септік. Бұл септіктегі сөз етістіктен болған мүшемен жанама түрде байланысады. Сұрақтары- кімде? Неде? Қайда? (Қашан?). жалғаулары –да//-де, -та//-те және тәуелдік жалғаудың 3-жағынан кейін жалғанатын –нда//-нде =6.
Жатыс септігінде айтылған зат есімдердің басты-басты мағыналары мыналар:
1. Қимыл-әрекеттің мекенін, орнын білдіреді. Біздің қалада сұлы мен арпа беретін жер жоқ (Б.М.). Көрмеде ат байлайтын бос орын жоғын көрді де, Баршагүл оқшау жалғыз еменнің түбіне кеп түсе қалды (Ғ.Сл.).
2. Істің, қимылдың қашан, қай мезгілде өткендігін білдіріп, мезгілдік мағынаға ие болады. Жаңбыр күзде (қашан?) көп жауады. Өткен бес күндікте (қашан?) ол нормасын асыра орындады.
3. Зат есімнің лексикалық мәніне қарай жатыс септігі жалғанған сөз абстракциялы мекендік мағынаны аңғартады. Адамның адамдығы істе көрінеді. Оның Омарда (кімде?) жұмысы бар. Бұл септіктегі сөз сөйлемде беретін мағынасына қарай жанама толықтауыш та, мекен, мезгіл пысықтауыш та, кейде орнына қарай баяндауыш та болады. Саудада (неде?) достық жоқ, сәлемде (неде?) борыштық жоқ (мақал). Ең соңғы сұрыптау жарысы Москвада (қайда?) өткізілмек (Б.Соқп.). Атты күнде (қашан?) мінсең- тұлпар (мақал). Аспанды жапқан қара бұлт әлем-тапырық көшуде (С.М.).
ҮІ. Шығыс септік. Бұл септіктегі сөз сөйлемде етістік сөзімен байланысып келеді. Сұраулары- кімнен? Неден? Қайдан? Қашан? Жалғаулары –нан//-нен, -дан//-ден, -тан//-тен. Шығыс жалғаулы сөздің білдіретін ең негізгі мағыналары мына төмендегілер:
1. Қимылдың, істің қай жерден басталғанын білдіреді. Москвадан оралды. Ауылдан келеді.
2. Қимыл-әрекеттің қандай объектінің төңірегінде өткендігін білдіреді. Маңдайынан сипады, етігінен ұстады, бетінен сүйді т.б.
3. Іс-қимылдың себебін білдіреді. Суықтан денесі қалтырайды, сайқалдан зәресі ұшты.
4. Сындық мағынадағы сөздермен грамматикалық қатынаста айтылғанда салыстыру мәнін аңғартады. Бетегенден биік, жусаннан аласа (мақал). Балдан тәтті.
5. Белгілі бір бөлшегі үлесі алынатын затты білдіреді. Астан ауыз тиді.
6. Тегі (заттың) неден істелгенін көрсетеді. Барқыттан істелген, ағаштан жасалған т.б.
7. Өлшем, мөлшер мағынасын білдіреді. Үш күннен істеді, бес қимадан бөлісті. Бұл кезде сан есімнен тіркесе айтылады.
8. Қимыл-әрекеттің мекенін білдіреді. Көлден тартты борықты (фольклор).
Шығыс жалғаулы сөз етістік сөздердің жетегінде келумен қатар біраз реттерде сын есімдердің жетегінде айтылатын кезі де бар. Қойдан жуас, сынықтан өзге жұғады, сөзден аулақ бол. Олар басқа сөздермен объектілік пысықтауыштық қатынасты айтылады да, сөйлемде жанама толықтауыш және мекен мөлшер, мезгіл (толықтауыш) пысықтауыш қызметінде жұмсалады. Бірақ Шығанақтан (кімнен?) жасыра алмады (Ғ.Мұст.). Бұл сапарға біз Москвадан (қайдан?) келе жатырмыз (С.М.). Игілік мың-мыңнан (қанша-дан?) сұрыптап тастаған жылқысын қия алмады (Ғ.Мүс.). Жиналыстан кейін ата-аналарға арналған концерт болады.
Мекендік, мезгілдік мағыналар көбінесе, шығыс жалғауынан соң бәрі, бері, кейін, соң шылаулары тіркесе айтылғанда туады.
ҮІІ. Көмектес септік. Бұл септік кейбір түркі тілдерінде өз алдына септік жалғауы болып танылмайды. Демек, олар грамматикалық септік ретінде қарастырмайды. Сұрақтары- кіммен? Немен? Қалай? Жалғаулары –мен//-бен//-пен, -менен//-бенен//-пенен. Тілімізде бұл жалғаудың жуан варианты жоқ. Сондықтан ол жуан түбірге де жіңішке жалғана береді. –Менен//-бенен//-пенен толық варианты ауызекі (сөйлеу) тілде фольклорда көркем шығармаларда болмаса қазіргі баспа сөз бетінде қолданылмайды.
Көмектес септігіндегі сөздің басты-басты мағыналық белгілері төмендегілер:
1. Іс-қимылдың, амалдың қандай құралмен істелгенін білдіреді. Балтамен шапты, жіппен байлады, сыпырғымен сыпырды.
2. Әрекет-қимылға қатынасқан адамды білдіреді. Жомартпен келді, Омармен сөйлесті...
3. Кейде іс-қимылдың амалын білдіреді. Іспен көрінді, сөзбен жеңді, ынтамен істеді т.б.
4. Кейде қимыл-әрекеттің мақсатын көрсетеді. Ол мұнда бір оймен келді.
5. Лексикалық мәніне қарай іс-қимылдың қай жерде өткенін білдіреді. Жолмен жүріп келеді. Жиегімен жағалап отырды...
6. мезгіл мағыналы сөздерге жалғанған кезде ол сөздер үстеулік мағынаға ие болады. Түнімен, күнімен т.б.
7. Есімшенің өткен шақ түріне жалғанған кезде есімше қарсылық мәнге ие болады. Оны көргенмен мені көрген жоқ т.б.
Білдіретін мағыналарына сәйкес көмектес септіктегі сөз сөйлемде жанама толықтауыш та, пысықтауыш та бола береді. 1. Таспен (немен?) ұрғанды аспен (немен?) ұр (мақал).
2. Ербол бұл кісімен (кіммен?) таныс екен (М.Ә.). 3. Аяғын салмақпен басып ортадағы столға жақындап келеді (Ә.Ә.). Әбішке зор ілтипатпен (қалай?) қарады (М.Ә.).
Септік жалғауларының сөз бен сөзді байланыстыру қызметін септеулік шылаулар да атқарады. Мәселен, Жылда келеді- жыл сайын келеді. Сабақты сөз еттік- сабақ туралы (жөнінде, жайында, жайлы) сөз еттік. Жолда әңгімелесті- жол бойы әңгімелесті (үшін арқылы). Синонимдік қатарлар сияқты бұлардың жалпы мағынасы бір болғанымен стильдік айырмасы болады: радиомен байланыстық- радио арқылы байланыстық дегенді салыстырайық. Тәуелденген зат есімнің септелуін жай септелумен салыстырғанда, үш септікте барыс (аға-сы-на), табыс (табыс-ы-н), жатыс (қала-сы-нда) септіктерінде елеулі айырма бар.


title: Зат есімнің тәуелденуі - Сабақтың тақырыбы: Қазақ тілі дыбыстары, түрлері, жасалуы. Дыбыстардың құрамы Сабақтың жоспары

text:
Зат есімнің тәуелденуі Тәуелдік жалғауы- зат есімнің тәуелдік категориясының қосымшасы.
Белгілі бір заттың иеленуші үш жақтың біріне меншікті екенін білдіретін грамматикалық категория тәуелдік категориясы деп аталады. Бұл категория қазақ тілінде үш түрлі тәсіл арқылы жасалады.
1. Синтаксистік (аналитикалық) тәсіл. Бұл тәсіл біз, сіз есімдеріне ілік септік қосымшасын жалғап, оған анықталатын заттың атын білдіретін сөзді кейбір қосымшасыз-ақ тіркестіру арқылы жасалады. Біздің үй, біздің ел, бала, шелек, ауыл, сіздің мектеп, кітіпхана, аудан т.б.
2. Аралас тәсіл морфологиялық тәсіл мен синтаксистік тәсілдің түйісуінен туындайтын, ондағы компоненттер де бірі анықтаушы, екіншісі анықталушы болып тіркеседі. Бірақ бұл тәсіл бұрынғы компонентінің тек есімдіктер ғана емес, басқа есімдерден де бола беретіндігі, соңғы компонентінің үнемі тәуелдік жалғауы таза синтаксистік тәсілден басқалау болады. Біздің үйіміз, олардың балалары, совхоздың есепшісі.
3. Морфологиялық тәсіл арқылы туатын тәуелдік категориясы үш түрлі қосымша арқылы жасалады. а) –лық//-лік (-дық//-дік, -тық//-тік) жұрнағы. Шымкенттік, Жетісулық, Егемендік. Бұл қосымша зат есім түбірге жалғанғанда адамның жеке басының, бір өлкеге тән екендігін білдіреді.
ә) –нікі (-дікі//-тікі) жұрнағы арқылы Шымкенттікі, Омардікі, сіздікі, біреудікі, әкемдікі, совхоздікі, мынанікі т.б. Бұл жұрнақтың көмектес жалғауы тәрізді жуан варианты жоқ. Жуан сөзге де, жіңішке сөзге де жіңішке түрде жалғанады. Парк халықтікі, машина кеңсенікі т.б.
б) тәуелдік жалғаулары арқылы. Қағаз-ым, қалам-ы, мектеб-ің, қала-мыз т.б.
Қазақ тіліндегі сөзге тәуелдік мағына үстейтін арнаулы қосымшалар тәуелдік жалғауы деп аталады. Бұл жалғаудағы сөз ілік жалғаулы сөзбен байланысты болады. Тәуелдік жалғау үш жақта, жекеше, көпше; 2-жақта анайы, сыпайы түрде қолданылады. Бұл жалғау зат есімге тән қосымша бола тұрса да, субстантивтенетін сөздердің барлығына да жалғана береді. Еріншектің ертеңі біпес (мақал). Төртеуі де орындарынан секіре тұрысты (М.Ә.). дегендегі ертеңі, төртеуі субстантивтеніп тұрған мезгілдік үстеу мен жинақтық сан есім т.б. Тәуелдік жалғау мыналар:
1. жақ: -м, -мыз, -міз, -ым//-ім, -ымыз, -іміз. Бала-мыз, қала-мым (ыз), үй-ім (із);
2. жақ: -ң, -ңыз//-ңіз, -ың//-ің, -ыңыз, -іңіз. Бала-ң/ыз, інің/ің, қол-ың//ыз, ел-ің//із.
3. жақ: -сы//-сі, -ы//-і. Баласы, інісі, қолы, үйі.
Тәуелдік жалғаудың жоғарыда көрсетілгендей 18 түрлі форма-варианты, септік жалғаулардың 29 түрлі форма варианты бар. Меншіктелетін заттың жекеше, көпше мағынаға ие болуы бар да, меншік иесінің жекеше, көпше мағынаға ие болуы бар. Мұның меншік иесінің көптігін білдіретін түрін ортақ тәуелдеу деп, меншік иесінің жалғыз екенін білдіретін түрін оңаша тәуелдеу деп атайды. Өйткені ортақ тәуелдеуде меншіктелетін зат уақыт бірнеше субъектінің ортақ меншігі ретінде ұғынылады да, оңаша тәуелдеуде бір ғана субъектінің тек өзіне тән, дербес меншік ретінде ұғынылады. Мысалы: үй-ім, үй-іміз, бөлме-м, бөлме-міз, қағаз-ым, қағаз-ымыз деген сөздердегі –ім, -м, -ым қосымшаларды оңаша тәуелдеу жалғаулары да, қалғандары- ортақ тәуелдеу жалғаулары.
Сонымен сөз жекеше түрде де, көпше түрде де тәуелденеді. Тәуелдіктің 1-2 жақтарынан гөрі 3-жағы жиі қолданылады. Себебі, тәуелдіктің 1-2-жақ қосымшалары өздері жалғанған сөзді тек я бірінші, я екінші жаққа меншікті етсе 3-жақтың қосымшасы өзі жалғанған сөзді (затты) тек 3-жаққа ғана емес, 1-2 жақтардан басқа жалпы бөгде жақтарға тәуелді етеді. Демек, тәуелдіктің 3-жағындағы сөз біріншіден сол заттың 3-жаққа тән екендігін білдірсе (оның дәптері), екіншіден, көбінесе оның деген есімдікпен ғана байланыспай ілік септіктегі басқа кісінің, заттардың аттарымен матасып келеді. Мәселен, Омардың, мектептің, кеңсенің, институттың, біздің, сіздің, заводтың кітапханасы. Үшіншіден, тәуелдіктің 3-жағындағы сөз ілік жалғауындағы бөгде адамға, я затқа қатысы барлығын немесе сол заттың бөлігі екендігін білдіреді. Мәселен, Абай проспектісі, Шардара теңізі, Шымкет қаласы; столдың аяғы, өзеннің ағысы, ауылдың жаны.


title: Зат есімнің жіктелуі - Сабақтың тақырыбы: Қазақ тілі дыбыстары, түрлері, жасалуы. Дыбыстардың құрамы Сабақтың жоспары

text:
Зат есімнің жіктелуі Басқа сөздермен синтаксистік байланысқа түсу үшін зат есім сөздері тек көптеліп, септеліп, тәуелденіп қана қоймайды, сонымен бірге жіктеліп те қолданылады. Мәселен, мен студентпін, сен студентсің.
Жіктік жалғау басқа қосымшалар сияқты формасы жағынан морфологиялық тілде қолданылу жағынан тек қана синтаксистік қызмет атқарады. Себебі жіктік жалғау жалғанған сөз сөйлемде әрдайым баяндауыш болады. Олай болса, жіктік жалғау- баяндауышқа ғана тән жалғау.
Жіктік (жіктеу) категориясы- қазіргі қазақ тілінде етістікке ғана тән (жалғау) қасиет емес, баяндауыш болып қызмет атқара алатын зат есім, сын есім, сан есім, үстеу, есімдік, әр тарап (модаль) сөздер секілді сөз таптарына да тән қасиет. Яғни жіктік жалғауы етістік тәрізді бұларға да жалғанады. Мен дәрігермін, сен жассың, мен біргемін, сен біргесің, біз аз-быз, сен-дер көп-сің-дер.
Тәуелдік жалғауы сияқты жіктік жалғауы да үш жақта, жекеше, көпше: 2 жақта анайы, сыпайы түрде қолданылады.
Есім сөздерге жалғанатын жіктік жалғау қосымшасы өзі жалғанған сөзді белгілі жақпен теңдестіретіндіктен, кез келген зат есім сөзіне жалғана бермейді. Тек адамды білдіретін сөздерге ғана немесе өзінің бір белгісі, қасиеті жағынан адамға теңеуге болатын сөздерге ғана жалғанады. Бұл жағынан алғанда, жіктік жалғау көркем шығармаларда теңестіру мен образдар жасауда үлкен қызмет атқарады. Мысалы, хан емессің, қасқырсың, Қара албасты басқырсың, жылансың, Айыр құйрық шаянсың (М.Ө.).
Тау-да-мыз, ой-да-сың-дар, ауыл, қала-дан-быз сөздерге жалғанатын жіктік жалғаулары мына төмендегілер:
І. Жақ жіктік жалғаулар: = 15
Жекеше түрі: -мын//-мін, -бын//-бін, -пын//-пін, -м =7. бала-мын, жүр-мін, қыз-бын, кербез-бін, ұшқыш-пын, студент-пін, келді-м, барса-м.
Көпше түрі: -мыз//-міз, -быз//-біз, -пыз//-піз. Біз бала-мыз, инженер-міз, етістіктің жедел өткен шақ түрі мен шартты рай формасын жалғанатын -қ//-к (барса-қ, келсе-к, барды-қ, келді-к).
2 -жақ жіктік жалғаулары: =13
Анайы түрі, жекеше: -сың//-сің, -ң =3, бара-сың, кел-сің, барды-ң, келді-ң.
Көпше: -сыңдар//-сіңдер, -ңдар//-ңдер, -ыңдар//-іңдер. Бара-сың-дар, келе-сің-дер, -ңдар//-ңдер, -ыңдар//-іңдер, келдіңдер, барыңдар, келіңдер =4 қараң-дар, еле-ңдер, жаз-ыңдар, бер-іңдер.
ә) Сыпайы түрі, жекеше: -сыз//-сіз, -ыңыз//-іңіз, -ңыз//-ңіз. Бара-сың, сіз келе-сіз (бар-ыңыз, кел-іңіз) барды-ңыз, келді-ңіз т.б.
Сыпайының көпше түрі осы жалғаулардың үстіне (-лар//-лер) көптік жалғау үстелу арқылы жасалады.
3 жақ жіктік жалғаулары: = 4. –ды//-ді, бар-а-ды, ке-ле-ді, бар-ып-ты. Бұл қосымша тұр деген етістіктің бірте-бірте мағыналық та, дыьыстық та дербестіктерін жоғалтқаннан кейін (мысалы, бара-тұр, келе-тұр) қалыптасқан.
Профессор А.Ысқақов оқы-лық, кие-лік, жаз-айын, без-ейін, қара-йын, еле-йін, жаз-айық, без-ейік, қара-йық, еле-сін деген сөздердегі қосымшаларды етістіктердің бұйрық рай формасының жақ-жаққа қарай жіктелуі деп санайды. (А.Ысқақов. Қазіргі қазақ тілі, морфология. Алматы, 1964, 92-93- беттер).
Бірақ бұлар бізше басқа қосымша сияқты. Сөйтіп, қазіргі қазақ тіліндегі жіктік жалғаудың 32 түрі форма-ватианты бар.
Түрлі фонетикалық, лексикалық, грамматикалық ерекшеліктеріне байланысты және 3-жақтың анайы жіктік жалғауы болмайтындықтан, зат есімдерге (осының) аталған форма-варианттардың 16 түрлісі-ақ жалғана алады. К = 6, С = 29, Т = 18, Ж = 32.
Есім сөздер мен етістіктің жіктелуінде мынадай өзгешеліктер бар:
1. Есім сөздердің түбіріне жіктік жалғауы тікелей жалғанады, ал етістік түбіріне тікелей жалғанбайды. Мен мұғаліммін, сен үлкенсің. Мен барамын, сен бардың, барсаң. Отыр, жатыр, тұр, жүр деген төрт етістікке және есімшеге жіктік жалғауы тікелей жалғанады.
2. Есім сөздерге үшінші жақ жіктік жалғауы жоқ. Ал етістіктің көсемше түрінің 3 жағында арнаулы жіктік жалғауы бар. Ол-дәрігер, ол-үлкен, ол барады, бар-ып-ты...
3. Есімдерге жіктік жалғауының толық түрі ғана жалғанады. Ал етістікке толық түрі де, қысқарған түрі де жалғана береді. Мен жұмысшымын (сың), айта-мын, оқыса-м т.б.
Жіктік жалғауы басқа қосымшалармен омонимдес болып келеді. Келсе-м, бөлме-м, өн-ім (зат есімнің жұрнағы), біздің бала-мыз, терезе-міз (тәуелдік жалғау); біз бала-мыз, келе-міз (жіктік жалғау); сенің бала-ң, сіздің бала-ңыз (тәуелдік). Жіктік жалғаулары жалғанған сөздерін бастауыштар мен тәуелдік жалғаулары ілік септігіндегі сөздермен байланыстырады.


title: Зат есімнің синтаксистік қызметі - Сабақтың тақырыбы: Қазақ тілі дыбыстары, түрлері, жасалуы. Дыбыстардың құрамы Сабақтың жоспары

text:
Зат есімнің синтаксистік қызметі Зат есімдер сөйлемнің бес мүшесінің де қызметін атқара алады. Олардың сөйлемдегі негізгі қызметі- бастауыш не толықтауыш болу. Ғылымды зерттейтіндерге кітап- таптырмайтын нәрсе. Аштық ақыл қоспайды. Жігітті көркінен таныма, сертінен таны.
№7.132-133, 153 жаттығулар.
№11-практикалық сабақ.
Сын есім. Сын есімнің шырай категориясы. Сын есімнің лексика-семантикалық сипаты. Семантикалық жағынан зат есім әр алуан заттық ұғымдарды білдіретін сөз(дердің) табы болса, сын есім неше алуан сыр-сипатпен байланысты ұғымдарды білдіретін сөздердің лексика-грамматикалық тобы ретінде бөлінеді. Ол семантикалық мағынасы жағынан да, синтаксистік қызметі мен қолданылуы жағынан да қазіргі қазақ тіліндегі өзіне тән ерекшелігі бар сөз тобының бірі. Сөйтіп, сын есім деп заттың түр-тұрпатынан, сипатын, сапасын, көлемін, қасиетін, салмағын түр-түсін және басқа осы сияқты сындық, қасиет белгілерін білдіретін сөз табын айтамыз. Сын есімнің табиғи қызметі ешбір өзгеріске түспей-ақ зат есімнен тіркесіп, заттың әр түрлі қасиетін, сындық белгісін білдіреді. Мысалы: үлкен үй, Қартаң Каспий, қызық қазы, тұщы ас т.б. Сөздердің синтаксистік қызметін негізге алсақ, сын есім үстеумен де, зат есіммен де шатастырылып кетер еді. Мысалы, жақсы бала жақсы оқиды деген сөйлемдегі жақсы сөзі етістікті анықтап (пысықтауыш қызметін атқарып) үстеу сөздің қызметін атқарып тұр. Кірпіш үй, алтын сағат тіркестерінің бірінші сөзі заттың атауын білдіретіндіктен зат есім.
Ал синтаксистік қызметі- анықтауыш. Басқа сөз таптарынан сын есімді ажырататын белгілер мыналар: 1. Қазақ тіліндегі сын есімдер өз мағыналарында септелмейді,оларға көптік, тәуелдік жалғаулары қосылмайды. Егер бұл қосымшалардың бірі сын есімге жалғанса, онда ол заттанып (субстантивтеніп) кетеді. Бұл жалғаулар- зат есімге тән құбылыс. Сын есімнің бұл ерекшелігі өз алдына бөлек, дербес сөз табы екенін айқындай алады. Мысалы, қызылға қонған қарғадай. Жақсыға асық бол, жаманнан қашық бол (мақал). Ақтар мен қызылдардың алысып жатқан кезі еді (С.М.).
2. Сын есімнің өзіне тән шырай категориясы бар. –рақ//-рек, -лау//-леу (көгірек, үлкендеу) т.б.
3. Оның үшінші бір ерекшелігі - үп-үлкен, қап-қара, жап-жақсы секілді күшейтпелі формасының болуы. Бұл күшейтпелі үстеме буын да сөз таптарының ішінен тек сын есімге ғана тән.
4. Заттың сынын білдіре отырып, сын есім кейде қимылдың сыны көрсететін үстеумен астасып келеді. Бұл жағдайда ол үстеу қызметінде жұмсала отырып, өз мағынасын жоймайды. Яғни соның өзінде десын есім болып тұрады. Мәселен, хатыңнан жақсы ұғындым сөздің бәрін (Абай). Өлке бойындағы қалың тал мен әредік қамыс ақырын қозғалып сыбырлайды (С.С.) деген сөйлемдегі жақсы, ақырын қимыл қозғалыстың сапасын білдіреді. Бұлар өздерінің негізгі мағынасын сақтап, үстеу емес, сын есім болып тұр.
5.Сын есім мен зат есімнің басқа сөздермен тіркесе алу мүмкіндігінде де елеулі айырмашылық байқалады. Зат есімге демеулік, септеулік шылаулар тіркесе берсе, секілді, сияқты, тәрізді, сықылды дегендерден басқа шылаулар субстантивтенбей тікелей өз мағынасында, қызметінде тұр сын есімге тіркеспейді. Керісінше,өтетым,аса,тіпті, керемет, орасан,ерекше,қос, ересен, секілді күшейтпелі үстеу сөздер сын есімнің алдынан тұрып еркін тіркесе бергенімен олар зат есімдерге тіркесе алмайды. Мысалы, тым үлкен, өте сұлу, тіпті жас, керемет, шешен, аса биік, қас жүйрік, орасан зор сияқты тіркестер қалыпты нормабола тұрса да, өте ада тіпті жылқы, тым ағаш,орасан көше деп айтуға болмайды.
6. Сөйлемдегі негізгі қызметтеріне қарай,
7. Зат есімнен тіркесуі шарт.


title: Сын есімнің түрлері - Сабақтың тақырыбы: Қазақ тілі дыбыстары, түрлері, жасалуы. Дыбыстардың құрамы Сабақтың жоспары

text:
Сын есімнің түрлері. Заттың сыр-сипаттары мен белгілерін сын есімдер тікелей де басқа заттардың қатыныастары арқылы да білдіреді. Осындай сипаттарымен байланысты сын есімдер семантикалық мағыналары мен грамматикалық ерекшеліктеріне қарай сапалық сын және қатыныс тық сын есім деп аталатын екі салаға бөлінеді. Бұлар қандай? қай? (қалай?) деген сұрақтарға жауап береді. Сапалық сын есімдер деп мағынасы жағынан заттың әр алуан сыр-сипатын білдіретін,сыры мен сапасын, көлемін, дәмі мен иісін және заттың басқа да қасиет – белгілерін ббілдіретін сөздерді айтамыз. Мысалы, сұр, қызыл,көк, ақ; нашар тәуір, жаман; үлкен, кіші, жеңіл,ауыр, кащы, тәтті, сасық, күлімсі т.б.Әдетте, сапалық сын есімдерге еш бюір қосымша формаларсыз-ақ заттың сан алуан сырсипатын білдіретін түбір сөздерді жатқызу салты бар. Бірақ бұл қағида тек шартты түрде болмаса, үнемі тапжылмайтын қағида деп қарамау керек. Өйткені қазіргі кезде түбір де сияқтанып көрінетін формалар тарихы даму тұрғысынан қарағанда, тиісті қосымшалар арқылы я басқа тәсілдер бойынша жасалған туынды сөздер болып келеді. Мәселен, ұзын, ұзақ, үлкен, қызыл, ащы, тұщы, ауру, момын, ашық, қашық, толық, жасыл, ыстық қараңғы, құрғақ, тұнық сияқты. Сапалық сын есімдердің қайсысы болсын бастапқы түбір емес. О баста қосыша арқылы жасалғанын көне тіл фактілерімен, түбірлес сөздермен салыстырсақ айқын көреміз. Ұзақ, үлкейген, қызғылт, қызу, қызару, ашыды, тұщыды, ауырмайды, момақан, ашылды, жабылды, қашқалақ, жалпайған, сулы, жас, толу, ыссы, қараңдау, құры сөздерімен салыстырылған жоғарыдағы сын есімдердің туынды сөздер болғанын айқын көрініп тұрады. Қазіргі тілімізде аталған сапалық сын есімдер өлі түбірге айналып, қосымшалар кірігіп кеткен. Демек, морфологиялық құрылымы жағынан сапалық сын есімнің саны мен сапасы үшін бір қалыпта тұрмай, бірті-бірте дамып отыратындығын көреміз.
Сапалық сындардың сын есімдерге арқау болып қызмет ететін, қатыстық сындардан ерекшеленетін негізгі белгілері мыналар:
1. Сапалық сын есімдердің бәріне сынның әрқилы реңін білдіретін шырай категориясын жұрнақтары қосылады. Мысалы: сарырақ, сарылау, үлкенірек, сарғыш, ақшыл, сұрша т.б.
2. Сындық белгілері күшейте түсу үшін қолданылатын үстеме буындар жасалады. Мысалы, ап-анық, түп-түзу, сап-сары, күп-күрең, қып-қызыл т.б.
3. Атрибуттық семантикалық ерекшелігіне қарай (жақсы оқушы, әдемі киім) адвербиолдық (лат.үстеулі) қызмет (жақсы оқиды, әдемі киінеді) атқарады. Ал қатысты сын есімдер болу, келу, е көмекші етістерінен басқа (ол ашушаң еді, атты болды, сен тамақсау болдың) етістік баяндауыштарымен тіркеспейді.
Қатыстық сын есімдер деп бір заттың белгісін басқа бір заттың я іс-қимылдың қатысы арқылы білдіретін сөздерді айтамыз. Мәселен, балалы үй, жайлы қоныс, өткір пышақ, көтеріңкі міндеттеме т.б. Олар толық абстракцияланып кетпей, бастапқы төркінінен мағыналас, негізгі ұғымымен сыбайлас болып келеді.
Қатыстық сын есімдер тиісті жұрнақтар арқылы басқа есімдермен етістіктерден жасалады. Сөйтіп, заттың әр қилы сыр-сипатына, белгілеріне қатысты сындық ұғымдарды білдіреді. Аталық борыш, борансыз күн, қысқы каникул, қасындағы кісі, астындағы ат, отардағы мал, бақырауық түйе, жылауық бала, басыңқы сөйлем, асыранды бала т.б.
Қазірг.і қазақ тіліндегі сын есімдерді морфемалық құрамдарына қарай негізгі сын есімдер және туынды сын есімдер деп бөлеміз.
Негізгі сын есімдерге бөлшектеуге келемейтін бір- ақ морфемадан тұратын, яғни түбір сөзден құралған сын есімдеер жатады. Сұр, биік, жұқа, ақ, сары, көк, ала, жылы, тік, ірі, жақсы т.б.
Туынды сын есімдерге жұрнақ арқылы жасалған бірнеше морфемадан құралған сын есімдер кіреді. Мысалы, мақтаншақ, ұйқышыл, таулы, үйлі т.б. сияқты сын есімдерді түбір мен қосымшаға бөлшектеуге әбден келеді.
Қазіргі кезде сапалық сын есім деп жүрген сөздердің көпшілігі, төркініне талдап қарағанымызда, туынды сындар болып келеді. Мысалы: жетік, тілік, жет, тіл, сергі, еңкей деген етістіктерден етістіктерден туғаны айқын. Сондай-ақ, ащы, тұщы секілді сындардың әуелгі формасы ашты, тұшты дегендер болған да, кейін белгілі дыбыстық өзгеріске ұшырап, бөлінбейтін түбір сөзге айналып кеткен. Бұдан негізгі сын есімдер мен туынды сын есімдердің араларындағы байланыс пен қарым-қатынас табиғи құбылыс екенін анық көрінеді. Екінші сөзбен айтқанда, тілдің грамматикалық құбылысы мен негізні сөздік қорының қарым-қатынасына туып қалыптасқан ішкі даму заңы бойынша, біркездегі туынды сын есім бірте-бірте негізгі сын есімдерге (тұлғаға) ауысып отыратыны (яғни қатыстық сын сапалық сын есімге) байқалады. Сын есім заттың сындық сапасын бір сөз арқылы да, бірнеше сөз арқылы білдіреді. Сөйтіп сын есімдер компоненттерінің құрамдарына қарай құрылысы жағынан 2-ге бөлінеді.
1. Дара (жалаң) сын есімдер: тар, әдемі, жасыл, нашар, кең, ұзақ т.б.
2. Күрделі сын есімдер. Бұлар бір лексикалық мағынада, сөйлемнің бір мүшесі қызметінде жұмсалады. Олардың жасалуы төмендегідей: а) негізігі сын есімдердің бір-бірінен тікесуі арқылы жасалады. Қара ала, қызыл көк, ақ шұбар, ақ көк т.б. ә) негізгі сын мен туынды сынның тіркесуі арқылы жасалады. Ақ көйлекті, қара қалпақты, сары түймелі т.б. б) зат есім мен туынды сын есімнің тіркесу арқылы. Ауыз жолды, жібек көйлекті, тері шалбарлы, ағаш сияқты, бидай өңді, ат жақты, қасқыр ішікті, тобылғы түсті. в) сын есімдер қосарлану арқылы жасалады. Үлкенді-кішілі, кәрілі-жасты, ақтылы-қаралы, таулы-таусыз, үлкен-үлкен т.б. г) тұрақты тіркестер арқылы да жасалады. Тонның ішкі бауындай т.б.
Сын есімнің дарасы (жалаңы) бұрын қалыптасады да, күрделісі тілдің ішкі заңының әсерінен кейінен бірті-бірте қалыптасады.


title: Сын есімдердің жасалуы - Сабақтың тақырыбы: Қазақ тілі дыбыстары, түрлері, жасалуы. Дыбыстардың құрамы Сабақтың жоспары

text:
Сын есімдердің жасалуы
Сын есімдер де басқа сөз таптары сияқты үш тәсіл арқылы жасалады.
1. Семантикалық (морфологиялық-синтаксистік) тәсіл бойынша туыатын сын есімдер белгілі бір синтаксистік формадағы сөздің семантикалық жағынан бірте-бірте дами отырып біржолата одъективтену (одъектив лат. «қосу», «үстемелеу») арқылы жасалады. Одъективация- басқа сөз таптарының сын есімге айналуы. Мысалы: басқа, өзге, шалажансар, қашаған, сүзеген, береген, жатаған, алаған, кішіпейіл т.б.
2. Синтаксистік (аналитикалық) тәсіл. Бұл тәсіл бойынша туатын сын есімдер тиісті жұрнақтар арқылы жасалады. Мысалы: ісіңкі, түйінді, оңғыш, тапқыр, желді, түнгі, сөзшең т.б. Жоғарыдағы үш тәсілдің ең негізгісі –морфологиялық тәсіл.
Туынды сын есім жасайтын жұрнақтар
Сын есім тудырушы жұрнақтар қазіргі сөз тудыру мүмкіндігіне қарай өнімді, өнімсіз болып екіге бөлінеді. Бұл жұрнақтар көбіне есім сөздерден және етістіктен сын есім жасайды. Осымен байланысты сын есім тудырушы жұрнақтар екіге бөлінеді.
1. Есім сөздерден сын есім тудыратын жұрнақтар.
2. Етістік түбірден сын есім тудыратын жұрнақтар.
1. Есім сөздерден сын есім тудыратын жұрнақтар:
1. –лы//-лі, -ды//-ді, -ты//-ті. Дала-лы, ине-лі, шаң-ды жол, тас-ты.
2. –лық//-лік, -дық//-дік, -тық//-тік. Аграр-лық мәселе, ауыл-дық кеңес т.б. Бұл жұрнақ зат есім де жасайды. Бала-лық, жас-тық, ай-лық т.б.
3. –қы//-кі, -ғы//-гі. Арт-қы, сырт-қы, түс-кі, кеш-кі, ауыз-ғы, төр-гі т.б.
4. –сыз//-сіз. Ақыл-сыз, орын-сық, үй-сіз, үн-сіз, мең-сіз, ешкім-сіз т.б.
5. –дай//-дей, -тай//-тей. Жүздей, ми-дай, тау-дай, үй-дей т.б. Бұл қосымша кейде үстеу қызметінде де қолданылады.
6. –шыл//-шіл. Ұйқы-шыл, күлкі-шіл, тер-шіл, өзім-шіл т.б.
7. –шаң//-шең қосымшасының қызметі –шыл жұрнағымен сыбайлас синонимдес сын есімдер жасайды. Сөз-шең, кір-шең, бой-шаң т.б.
8. –лас//-лес, -дас//-дес, -тас//-тес, -с. (Құранды ла-с) құрбы-лас, колхоз-дас, дәм-дес, пікір-лес, ел-дес, қалам-дас.
9. –й, -паз, -қор, -қой. Әскери, өнерпаз, құмарпаз, кәсіпқой, әзілқой, сәнқой, даңқой, пәлеқор, қамқор, арызқой, есепқой, шаруақор, жемқор, мансапқор, жалақор, ызақор т.б.
10. –ы//і. Бұхары кілем, қазақы ат, қалмақы ер, арабы жылқы, алтайы түлкі, базары мал, түркімені ер, арамы адам, қытайы шай, түркі тіл, тағы жануар т.б.
Осы жұрнақ арқылы жасалған есімдердің кейбіреуі түбір мен жұрнақтың арасы ажыратылмайтындай болып заттанып, бір нәрсінің атауы ғана болып қалған. Мәселен, тағы (тау), шыны (шын), былғары (былғар) т.б.
11. –ыл//іл, -л, -ал//ел. Бұл жұрнақ тек бірен-сарандаған түбірлерге қосылып, сындық ұғымды білдіретін негіздер ретінде көнеленіп қалған. Мысалы: батыл, жеңіл, қызыл, жасыл.
12. –дар//дер, -тар//тер. Діндар, қарыздар, хабардар, борыштар, айыптар. Бұлар сындық ұғымның атаулары.
13. –нікі, -дікі, -тікі. Иелікті білдіретін қатыстық сын есім жасайды. (А.Ысқақов. «Қазіргі қазақ тілі», 1964, 250-251-беттер)
2. Етістік түбірден сын есім тудыратын жұрнақтар.
1. –ы//і. Жоғарыдағы қосымшамен формалас болғанымен қызметі мен шығу төркіні жағынан бөлек. Көне түркі –ығ//іг. Өлі жүн, толы шәйнек, жіті көзқарас, тірі жан т.б.
2. –ыңқы//іңкі, -ңқы//ңкі. Қатыңқы, шығыңқы, басыңқы, бағыныңқы, салбыраңқы, көтеріңкі, түсіңкі т.б.
3. –ынды//інді, -нды//нді және –ымды//імді, -мды//мді. Асыранды, туынды, жасанды, жаттанды, жыртынды, келісімді, шыдамды, ұстамды, қонымды, тартымды т.б.
4. –малы//мелі, -балы//белі, -палы//пелі. Серіппелі, құбылмалы, жылжымалы, бүрмелі, салыстырмалы, жаппалы т.б.
5. –қыш//кіш, -ғыш//гіш. Атқыш, ұшқыш, жабысқыш, тапқыш, білгіш, жүргіш, сенгіш т.б.
6. –шақ//шек. Аяншақ, жасқаншақ, тартыншақ, ұрыншақ т.б.
7. –лы//лі. Ашулы, жамаулы, жаюлы, тартулы, жиюлы т.б.
8. –ма//ме, -ба//бе, -па//пе. Қынама бел, сырма, қаратпа, аспақ т.б.
9. –ыс//іс, -с. Мұндай сын ес-ң саны тіпті аз. Жалғас үйі, ұқсас нәрсе, келіс сөз т.б.
10. –қақ//кек, -ғақ//гек, -ық//ік. Қоңқақ, тырысқақ, тайғақ, сергек, тұнық, арық, түрік, ерін, жабысқақ т.б.
11. –қыр//ғыр, -кір//гір. Тапқыр, ұшқыр, алғыр, үшкір т.б.
12. –дақ//дек, -тақ//тек. Саңдақ, жүрдек ат, жалтақ, жеңілтек т.б.
13. –ымды//імді, -мды//мді. Орамды, үйлесімді, ұстамды, жағымды, ұтымды, қонымды, жарасымды, ұнамды т.б.
14. –мыс//мыш. Жасамыс, алдамыш, айтылмыш, жазылмыш.
15. –қы//ғы, -кі//гі. Бұралқы, оралқы, жинақы, күлдіргі т.б.
16. –у. Жарау, тоқау, жабырқау, жүдеу, түзу, таяу т.б.
17. –аған//еген. Тебеген, көреген, қошаған, жатаған, сүзеген т.б.
18. –қылықты//ғылықты, кілікті//гілікті. Жеткілікті, тұрғылықты, жергілікті, тыңғылықты т.б.
19. –ымсақ//імсек, -мсақ//мсек. Сұрамсақ, алымсақ, келімсек, берімсек, алімсек, тілемсек т.б.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сын есімнің шырайлары - Сабақтың тақырыбы: Қазақ тілі дыбыстары, түрлері, жасалуы. Дыбыстардың құрамы Сабақтың жоспары

text:
Сын есімнің шырайлары Заттың белгісі я сипаты (түсі, түрі, сипаты, сапасы, көлемі, аумағы, салмағы, сыры т.б.) біркелкі болмай, реңк жағынан әртүрлі дәрежеде болатынын, демек сипатының я белгісінің бір затта артық, бір затта кем болатынын білдіретін сын есім тұлғалары шырай деп аталады.
Шырай тұлғалары мен түрлері анықтауда әлі де бірқалыптылық жоқ. Осы мәселелерді арнайы зерттеушілердің әр түрлі көзқарастары мен пікірлері бар.
І. Ғ.Мұсабаев қазақ тілінде 5 түрлі шырай бар деп топшылайды.
1. Салыстырмалы шырай (қызыл-ырақ, жақсы-рақ т.б.).
2. Бәсең шырай (жақындау, кішілеу, сұрлау т.б.).
3. Шағын шырай (көкшіл, бозғылт, сарғыш т.б.).
4. Күшейтпеді шырай (қып-қызыл, сап-сары т.б.).
5. Үдетпелі шырай (аса жақсы, өте биік т.б.).
«Қазақ тіліндегі сын есімнің шырайлары», Алматы, 1951, 36-65-беттер.
ІІ. Ж.Шәкенов те 5 түрлі шырай бар деп есептейді.
1. Жай шырай (бастапқы қалпында тұрған сапалық сындардың бәрі).
2. Салыстырмалы шырай (терең-ірек, жарық-ырақ, алыс-ырақ).
3. Бәсең шырай (ұшқалақ-тау, сүйір-леу).
4. Күшейтпелі шырай (қап-қара, мөп-мөлдір).
5. Таңдаулы шырай (өте жақсы, тым биік, аса сұлу).
Ж.Шәкенов «Қазіргі қазақ тіліндегі сын есім категориясы». Алматы, 1961, 22-28/-беттер.
ІІІ. Ғ.Мұсабаев, С.Исаев. Шырай категориясын 4-ке бөледі.
1. Салыстырмалы шырай (терең-ірек, жарық-ырақ, алыс-ырақ).
2. Бәсең, я шағын шырай (жұмсақтау, сарғыш, ақшыл т.б.).
3. Күшейтпелі шырай (біп-биік, қып-қысқа).
4. Асырмалы шырай (аса, өте үлкен).
Бұрынғы жіктеуінен айырмашылығы шырайдың шағын түрін бәсең деген түріне қосып, екеуін бір шырай деп есептеген. «Қазақ тілінің грамматикасы», І. Морфология, Алматы, 1967, 85-90-беттер.
ІҮ. Орта мектеп оқулығында Ғ.Әбухановтың 1967 жылғы «Қазақ тілі» атты еңбегінде қазақ тіліндегі шырайдың жай, салыстырмалы, күшейтпелі деген 3 түрі көрсетілген. Н.Сауранбаев та сын есімнің шырайларын өзара мағына жағынан үшке бөледі.
1. Салыстырмалы шырай сыне есімге –ырақ, -ірек, -рақ, -рек жұрнағының жақын, ұзын, кең...
2. Таңдаулы шырай сын есімнің алдынан өте, аса, тіпті, орасан, сықылды үстеу сөздері үстеліп не сол сын есімнің басқа буынында П дыбысы қосылудан жасалған қосақ буын тіркеліп жасалады.
3. Шағын шырай –лау//леу, -ғылт//ғылтым, -сымақ. Жеңілдеу, дөңестеу, сұрғылт, ауырсымақ т.б. «Қазақ тілі» педучилищеге арналған. 1953, 96-97-беттер.
Н.Оралбаева, Ғ.Мадина, А.Әбілқаевтар салыстырмалы шырай, күшейтпелі шырай деп 2-ге бөледі. «Қазақ тілі», алматы, 1964, 113-114-беттер.
Бұл жіктеулерде белгілі формалар, олардың мағыналары еске алынған. Дегенмен, терминологияны біріңғайластыру мен шырайлардың мағыналарын, формаларын топтастыру да әр түрлілік бар. Мәселен, шырайдың 2, 3, 4, 5 түрін көрсету: үдетпелі-таңдаулы-асырмалы-күшейтпелі деп шырайдың бір түріне үш термин қолдану т.б. Енді осы сияқтыларды бір ізге түсіру қажеттігі туып отыр.
Жоғарыдағы пікірлерді жинақтау келгенде тіліміздегі сын есімнің мынадай 4 түрлі шырайы бар.
1. Салыстырмалы шырай
2. Бәсең, я шағын шырай
3. Күшейтпелі шырай
4. Асырмалы шырай
Заттың жай ғана түсін я сапасын білдіретін сын есімнің басқа шырай формаларын жасауға негіз болатын атау түрі екені мәлім. Сапалық сын есімдер осы атауға жатады. Ақ қағаз, қара, үлкен, биік, жақсы т.б. Бұлардың бәрінен өзге шырай формалары жасала алады: ақшыл, ақтау, ағырақ, тым ақ, қаралау, қап-қара, тым қара т.б.
1. Салыстырмалы шырай
Бір заттың сынын я сапасын екінші заттың бір тектес белгісімен салыстырып, сол белгілердің бір-бірінен кем, я артық екенін білдіретін сын есімнің туынды тұлғасы салыстырмалы шырай болады. Бұл шырақ –ырақ//-ірек, -рақ//рек жұрнағы арқылы жасалады. Мысалы: қызылырақ, көкірек, жақсырақ, кішірек т.б.


title: Бәсең, я шағын шырай - Сабақтың тақырыбы: Қазақ тілі дыбыстары, түрлері, жасалуы. Дыбыстардың құрамы Сабақтың жоспары

text:
2. Бәсең, я шағын шырай Бір белгінің өзімен бір тектес сапаның ішінде солғындығын, бәсеңдігін, шағындау реңкін білдіретін сын есімнің тұлғасы бәсең шырай деп аталады. Бұл шырай мынадай морфологиялық формалар арқылы жасалады.
1. –лау//леу, -дау//деу, -тау//теу. Тұрпайы-лау, әдепсіз-деу, жіңішке-леу, байқам-дау, ұзын-дау, пұшық-тау, дөңгелек-теу т.б.
2. –қыл//ғыл, -қылт//ғылт, -ғылтым//гілтім. Сұрғылт, дымқыл, бозғылт, қызғылтым, көкшілтім, ақшылтым т.б.
3. –шыл//шіл, -ғыш. Ақ-шыл, көк-шіл, сар-ғыш.
4. –ша//ше, -қай, -аң//ең. Қараша үй, ақша жүз, биікше төбе т.б.
3. Күшейтпелі шырай
Заттың бастапқы сапа, сындық белгісін күшейте түсетін сын есімнің туынды тұлғасы да күшейтпелі шырай болады. Бұл шырай күшейткіш үстеме буын арқылы жасалады. Тіп-тік, қып-қысқа, сап-сары, біп-биік т.б.
4. Асырмалы шырай
Сапаның, заттық белгінің бастапқы сындық қасиетін я тіпті асыра көтеріп, я тым төмендетіп көрсететін сын есім тұлғасы асырмалы шырай болып саналады. Бұл шырай негізгі кейде туынды сын есімдердің алдынан аса, өте, ең, тіпті, тым, шымқай, нағыз, нақ, ал, орасан, керемет сияқты күшейткіш үстеу сөздердің тіркесуі арқылы жасалады. Тіптен жақсы, тым қиын, өте ақылды т.б. Сөйтіп қазақ тілінде сондай-ақ түркі тілдерінде сын есімнің шырай категориясы синтетикалық (морфологиялық) және аналитикалық (синтаксистік) тәсілдер арқылы жасалады. 1969 жылғы жоғарғы оқу орындарына арналған «Қазіргі қазақ тілі» атты курсы программасында сын есім шырайларын үш (жай, салыстырмалы, күшейтпелі шырай) түрге бөліп оқыту ұсынылған. Осылай болғанда жоғарыдағы төрт шырай былай біріктіріледі: салыстырмалы мен бәсең-шағын шырай = салыстырмалы шырай; күшейтпелі мен асырмалы = күшейтпелі шырай болып шығады. Ал жай шырай- шырай формаларын жасауға негіз болатын сапалық тұлға.
Сын есімнің субстантивтенуі Қай тілде болсын сөз таптары арасында бір-біріне ауысу, алмасу процестері болып отырады. Мұндай процесс, әсіресе, сын есім мен зат есім, есімше арасында жиі кездеседі. Сын есімнің (сондай-ақ есімше, тұйық етістік, сын есім, үстеу) зат есімге ауысып, заттанып қоланылуы сын есімнің субстантивтенуі деп аталады. Сын есім жеке –дара қолданылмай, өзі анықтап тұратын затпен тіркесе жұмсалады. Бірақ ол кейде ол белгілі қолданылу қалпынан ауытқып, заттың атауы ретінде де жұмсала береді. Сөйтіп өзінің негізгі мағынасының үстіне заттық мағына қосылады. Бұл процесс-құбылыс мына жағдайларда көрінеді, яғни сын есім субстантивтенеді.
1. Анықталатын зат есім түсіріліп айтылып, сын есім сол түсірілген зат есімнің қызметін атқарып, заттық мағынада қолданылады. Мәселен, Бітер істің басына, жақсы келер қасынат (мақал). Көп қорқытады, терең батырады.
2. Сын есімге септік, көптік, тәуелдік, жіктік жалғаулары жалғанғанда оны субстантивтендіріп, заттық мағына үстейді. Мысалы, үлкенді сыйла, алыс пен жақынды жортқан білер (мақал). Күштіге қарап тұрамын, нашарларға бұрамын (С.С.). Семья мүшесінің үлкені- осы апай, сен балалардың кішісісің т.б.
Сын есімнің заттану процесі 2 түрлі.
1. Уақытша субстантивтену. Мұнда қай сөз табы болса да, өзінің категориялық негізінен қол үзіп кетпейді. Демек, заттанған сын есім өзінің сындық мағынасынан айрылмайды, тек өз үстіне уақытша зат есім мағынасы мен қызметін жамап алады. Бұған жоғарыда келтірілген мысалдар дәлел.
2. Бүтіндеу субстантивтену. Бұл процесте сын есім зат есімге ауысып, өз бойына зат есімге тән қасиет сипаттардың бәрін жиып алады. Қарт, жас, ауру (әрі зат есім, әрі сын есім болып қызмет ететін) сөздеріне зат есімге тән жалғаулар мен жұрнақтар, сондай-ақ сын есімге тән шырай формалары еркін жалғана береді. Бұлар қоданылу ерекшеліктеріне қарай зат есім ретінде жұмсалады. Бұл- зат есімге өту алдындағы процесс. Ал бүтіндей субстантивтенген сын есімдер- Айсұлу, Қарағанды, Шиелі, Алматы, бала, балалық, Шідерті, Ақжарқын, Бұғылы, Мойынты, Өлеңті т.б.


title: Сын есімнің синтаксистік қызметі - Сабақтың тақырыбы: Қазақ тілі дыбыстары, түрлері, жасалуы. Дыбыстардың құрамы Сабақтың жоспары

text:
Сын есімнің синтаксистік қызметі Сын есімдер сөйлемде қолданылу орнына қарай сөйлемнің бес мүшесінің де қызметін атқара алады.
1. Заттың сынын, белгісін білдіретіндіктен көбінесе анықтауыш болады. Жақсы жастарды көзіммен көрдім (С.М.). Сұрғылт беттері сазарып алыпты (Ғ.Мүс.).
2. Жұмсалу орнына қарай баяндауыш та болады. Мен тіпті жүйрікпін (Ғ.Мүс.). Ой желке, қамыс құлақ қара көкпін (С.С.).
3. Сөйлем ішінде етістіктерден болған мүшелердің алдында (бұрын) тұрса, әрқашан пысықтауыш мүше бола алады. Михаил Иванович ұзақ сөйледі (Ә.С.). Жолдас Орлов осы жұмысты қолға қатты алып жатыр (Ә.Ә.)
4. Атау тұлғада кім? не? деген сұраққа жауап берсе, сөйлемнің бастуышы болады. Бітер істің басына, жақсы келер қасына (мақал). Не жуандар, мықтылар кетпепті оның қасынан (Ж.Ж.).
5. Бұрма септіктерде тұрып (атау мен іліктен басқа) толықтауыштың сұрауларына жауап берсе, толықтауыш мүше болады. Жаманға жалынғанша, жат та жаныңды қарман (мақал-мәтел).
№12 – Практикалық сабақ.
Сан есім. Сан есімнің мағыналық және тұлғалық ерекшеліктері. Есімдік, оның мағыналық түрлері. Есімдіктердің тәуелдену, септелу, көптелу, жіктелу өзгешеліктері.
Қазіргі қазақ тіліндегі сан есімдер заттың, құбылыстың санын, ретін, мөлшер шамасын білдіру үшін қолданылады. Белгілі бір сан есім бірде заттың сандық мөлшері түрінде айтылса, бірде санның абстракты атауы ретінде жұмсала береді. Мәселен, Домбырамды қозғайын, он бір перне, екі ішек әшекейлеп тағайын (К.Әзір.). Он екіге үшті қосса, он болады. 1-сөйлемдегі 11 сөзі перненің, екі сөзі шектің санын білдіріп (анықтап) тұр. Ал 2-сөйлемдегі сан есімдер тек абстракты сан атаулары ретінде қолданылып тұр.
Қазіргі қазақ тілінде нағыз сандық ұғымды білдірмей де, мөлшерлік мағынада немесе сандармен мағыналас болып келетін біраз сөздер бар. Мысалы: ширек, жарты, жарым сөздері бөлшектік ұғымдардың: жалқы, жалғыз, сыңар, дара сөздері бір деген септік санның; қос, егіз, пар, жұп деген сөздердің екі деген есептік сан есімнің мағынасын бере алатыны күмәнсіз. Бірақ мұндай сөздерді кейбір ғалымдар лексика-грамматикалық ерекшеліктеріне қарай басқа грамматикалық сөз таптарына жатқызады. «Қазақ тілін грамматикасы», І, Морфология. Алматы, 1967, 92 бет. Ал кейбірі бұларды сан есімдер қатарына жатқызады (А.Ысқақов, «Қазіргі қазақ тілі, Морфология», Алматы, 1964, 282-бет.
Сан есімдер морфемалық құрамына қарай негізгі сан есімдер және туынды сан есімдер болып екіге бөлінеді. Негізгі сан есімдер қатарына тек қана есептік сандар ғана жатады да, туынды сан есімдер осы негізгі есептік сан атауларына –ыншы, -ау//еу, -ер, -дау//-дей жұрнақтары қосылу арқылы жасалады. Он-оныншы, екі-екеу, алты-алтау т.б.
Осы сияқты сан есімдер құрамы жағынан да –ге бөлінеді:
1. Дара сан есімдер. Бұл сандардың атаулары көп емес, бар болғаны- жиырма шақты ғана сөз: 1-9-ға дейін және 10, 20, 30, 40, 50, 60, 70, 80, 90, 100, 1000...
2. Күрделі сан есімдер. Бұлар негізгі және туынды сан есімдердің өзара тіркесуі және қосарлануы арқылы жасалады. Он бір, 23, 35, он екінші, бесеу-алтау, үш-төрт т.б.
Күрделі сан есімдердің құрамындағы дара сан атаулары 2 түрлі жолмен тіркеседі.
1. Қосылмалы жол. Мұнда күрделі сандар бір санның үстіне басқа бір санды қосып айту жолымен жасалады. Он+бес, отыз+екі, жүз+елу+алты...
2. Көбейтпелі жол. Бір санды басқа бір санға көбейту, еселеу жолымен жасалады. Екі+жүз, екі×мың т.б.
Қазақ тілінгеі сан есімдер іштей мағыналық және морфологиялық өзіндік ерекшеліктеріне қарай: есептік, реттік, жинақтық, топтық, болжалдық, бөлшектік сан есімдер болып алтыға бөлінеді.


title: Дауысты дыбыстардың жасалу жолдары

text:
2. Дауысты дыбыстардың жасалу жолдары Сонымен қазiргi қазақ тiлiнде байырғы сөздерде дыбыс болмаса да, орыс сөздерiнде дыбыс болатын дыбыстарды қосқанда барлығы болып он екi дауысты фонема бар.Олар дыбыстау мүшелерiнiқ қызметiне қарай iштей үш топқа жiктеледi.
1.Тiлдiқ қатысына қарай:
а) Жуан дауыстылар: а, о, ұ, ы, у ә) Жiқiшке дауыстылар: ө, ә, ү, i, е, э, у, и Жуан дауыстыларды айтқанда, жiқiшкелермен салыстырғанда, тiл сәл артқа қарай тартылады, жiқiшкелердi айтқанда тiл сәл iлгерi жылжиды. Бұған көз жеткiзу үшiн дауыстылардық жуан және жiқiшке сықарларын (а//ә, о//ө, ұ//ү, ы//i)қатар айтып көруге болады. Дауыстылардық бұлайша (тiл қатысына) жiктелуiн дұрыс бiлмейiнше, тiлiмiздегi еқ күштi фонетикалық зақ – сингармонизмдi (онық iшiнде тiл үндестiгiн) түсiну мүмкiн емес. Тiлiмiздегi сөздердiқ бiрыңғай жуан, не жiқiшке буынды болып келуi тiлдiқ қалпымен байланысты.
2.Ерiннiң қатысына қарай:
а) ерiндiк дауыстылар: о, ө, ұ, ү, у ә) езулiк дауыстылар: а, ә, ы, i, е, и Ерiндiк дауыстыларды айтқан кезде ерiн дөқгеленiп, сүйiрленедi де, езулiктердi айтқанда ерiн екi жаққа қарай тартылып, езу жиырылады. Ерiндiк дауыстылардық да тiлiмiздiқ байырғы зақы сингармонизмдi танып-бiлуде мәнi зор. Көршi буындардық бiрықғай жуан не жiқiшке, ерiндiк не езулiк болып келуi тiл мен ерiннiқ неғұрлымүнемдi қызметiне негiзделген.
Жақтық қатысына қарай:
а) ашық дауыстылар: а, ә, ә) жартылай ашық дауыстылар: о, ө, е б) қысаң дауыстылар: ұ, ү, ы, i, и, у А.Байтұрсынұлының қорытынды мақаласы “Дыбыстарды жiктеу туралы” деп аталады. “қазақ тiлiндегi дыбыстарды жiктейтiн болсақ, ірi айтуына қарай, ірi сөз жүзiнде бiлiнетiн қасиеттерiне қарай жiктеу керек” - деп, акустикалық, артикуляциялық белгiқасиеттердi басшылыққа алатынын аңғартады. Ол тiлдi, оның жүйе – жүйесiн жетiк бiлiп қана қоймай, барынша байыппен баяндаған. Орыс тiлiн үздiк тiл терминдерiн мүлде пайдаланбай, қазақың өз сөзiмен өзiнше түсiндiредi. Сөйтiп қазақ тiлiнiде тiл терминдерiн жасап, қалыптастырады. Оның жазу, емле терминология жөнiндегi пайымдаулары әлi де құнын жойған жоқ.
Дыбыстарды дауыстылар,дауыссыздар деп топтастырғанда олардың акустикалық жақтары мен физиологиялық жақтары еске алынады.
Акустикалық тұрғыдан дауыстылар үн басым,дауыссыздарда салдар басым.Акустикалық тұрғыдан л,р дыбыстарын дауыссыздардың қатарына жатқызуға негіз екені айтылып жүр. Артикуляция-латын тілінің articulare «ажыратын жасалған термин. Л,р дыбыстары дауыстылардың қатарына жатқызудың себебі-сонор дыбыстарда салдырға қарағанда үн басым болады.Олар дауыссыздардың қатарында доралын олардың буын құрай алмайтындығы белгілі.
Дауыстылар мен дауыссыздарды артикуляциялық жағынан ажыратудың ортақ белгісі Бодуэн де Куртенэ айқындаған болатын.Олар: дауыссыз дыбыстардың жасалу кезінде қысым дыбыстау аппаратының бір ғана мүшесінен түседі.Ал дауысты дыбыстарды айтқанда, жасалу кезінде қысым бір мүшеге емес, бүкіл дыбыстау аппаратына жайылым,жалпылама болады.Сөйтіп дауыссыздар локальды немесе бір мүшелі артикуляциямен сипатталса, дауыстылар локальды емес, артикуляциямен сипатталады.Дауысты, дыбыссыздарды айтуда ажыратудағы басты белгілер осылар.
Дауыстыларға оларда музыкальды тоннын болуы.Әрбір дауысты дыбыста ырғағы жағынан түрліше болып келетін тоннын мөлшері болады.Олардың жиынтығынан дыбыстың әуені тембр жасалады.Сөйлеу каналында екі резонатор пайда болып онын бір акуыз қуымындабірі жұтқыншақ қуысында болады. Осылардың ұштасып келген тізбегінен дауыстырдың әуені (темр) немесе спа белгісі айқындайды а дыбысын о дыбысынан ажыратылады. Акустикалық табиғаты жағынан музыкалдық тонға еге болып саналады.Тіл-тілде дауысты дыбыстардың санында сапасы да әр түрлі . Қазақ тілінжде 9 жалаң бар (моновторлық) болса (а,е,ы,і,ә,о,ө,ұ,ү) ,орыс тілінде 6 дауысты (а,э,и,ы,о,у,) ағылшын тілінде 21 оның 12 жалаң дауысты,қырғыз тілінінде 14 8 жалаң,ойрот тілінде 16 жартсы жалаң.Дауыссыздардың екі түрлі классификациясы бар 1 ) физеологиялық 2) акустикалық Физеологиялық дауыссыздардың артикуляциясы кезінде дыбыстау мүшелерінің қызметі мен қалпына негізделеді. Физелогиялық классификация бойынша аралық дауыстыларды топқа жатқызу қиын мысалы:а,ә –ашық дауыстыоар қысаң дауыстылар у,ұ ал э ,е аралық дауыстыларДауыстылар сөйлем мүшелеріне қарай 1) қалпы 2) еріннің қатысы3)жақтың ашылу қалпына қарай топталады.1)Тілдің артқы таңдайға жиырылып бүкиелінкіреп айтылуынан жуан дауыстылар(а,ы,о,ұ )жасалса тілдің таңдайдың алдыңғы жағына жуықтап айтылуынан жініңшке дауыстылар (ә,е,і,ө,ұ) жасалады.Дауысты дыбыстарды жуан дауыстылар (гутураль)жіңішке дауыстыр(Ә,ө,е,і,ұ,ү) палаталь деп бөлудің қазақ тілінде сингорманизм заңдылығын танып білуде мәні зор.
а)Ерін дауыстылар: о,ө,ұ,ұ Ә)езуліктер: ы,і,е 3)Ашық дауыстылар:ә,а 2)Қысаң дауыстылар:ұ,ү,ы,і Осы екеуінің арасындағы дауыстылар:о,ө,е


title: Есептік сан есімдер - Сабақтың тақырыбы: Қазақ тілі дыбыстары, түрлері, жасалуы. Дыбыстардың құрамы Сабақтың жоспары

text:
1. Есептік сан есімдер. Бұлар белгілі бір заттар мен құбылыстардың сан мөлшерін немесе сандық ұғымды білдіру үшін қолданылады. Үй айдың ішінде бір мал шығын болған жоқ (Б.М.). Тілмаш бір, екі, бес, тоғыз деп барды да, құдай ұрғандай тоқтап қалды (М.Ә.). 1-сөйлемдегі үш, бір сөздері ай мен малдың санын білдіріп тұрса, 2-сөйлемдегі сандар санның өзіндік абстарк ұғымының атаулары ретінде айтылып тұр.
Сан есімдер басқа сөз таптарынан жасалмайды. Бірақ есептік сандардан лексика-семантикалық, морфологиялық және синтаксистік тәсілдер арқылы бірнеше жаңа сөз жасала алады.
1. Лексика-семантикалық тәсіл арқылы. Жеті (апта немесе ас), тоқсан, қырқы (қырқын берде) т.б.
2. Морфологиялық тәсіл арқылы. Есептік сан есімдерге әр түрлі сөз тудырушы қосымшалар жалғану арқылы жасалады. Екілік, төрттік, алтылық (зат сын есім); бесті, төртпақ (сын есім); үшкіл, төрткүл (белгілер сын есім); мыңдап кітап шығарады. Жыл ішінде қалың журнал (Жамбыл). Құлақтанған төңіректегі ел адамдары екілеп, үштеп жасаққа қосыла бастады (Тайшықов).
3.Синтаксистік тәсіл. Бұл тәсіл арқылы жаңа сөздер есептік сандар мен кейбір жеке сөздердің өзара бірігуі негізінде пайда болады. Бесбармақ (тағам), бесжылдық, сегізкөз, онбасы, жүзбасы, мыңбасы, онкүндік, қырықаяқ. Сан есімнің басқа түрлері есептік сан есімнен жасалады.
2. Реттік сан есімдер. Белгілі бір заттар мен құбылыстың орын тәртібін, сандық ретін білдіру үшін қолданылады.
Бұлар дара және күрделі есептік сан есімдерге –ыншы, -інші, -ншы//нші аффиксін қосу арқылы жасалады. Сегізінші класс, он жетінші жыл, үшінші қабат, алтыншы орын. Реттік сан есімдерден жаңа сөздер жасалмайды (тек екіншілей (үстеу), біріншілік жарыс формалары болмаса).
Реттік сандар сөйлемде (практикалық өмірде) сөйлеушінің, я жазушының (сөз иесінің) ойын ретке келтіріп айту үшін де қолданылады. Бірақ реттік сан есімдер ондайда қыстырма сөз есебінде атау (түбір тұлға) немесе шығыс септік формасында жұмсала береді. Мысалы: Бірінші сіз ірі байлардың бірісіз (Ғ.Мүс.). Екіншіден, бергі жердің де жай жапсары суреттелгенін көреміз (Ғ.М.).


title: Жинақтық сан есімдер - Сабақтың тақырыбы: Қазақ тілі дыбыстары, түрлері, жасалуы. Дыбыстардың құрамы Сабақтың жоспары

text:
3. Жинақтық сан есімдер. Бұлар белгілі бір заттар мен құбылыстардың санын жинақтап көрсету үшін және жинақтық абстракты сан ұғымдарын білдіру үшін қолданылады.
Жинақтық сан есімдер –ау//еу қосымшасы арқылы бірден жетіге дейінгі есептік сан есім түбірлерден жасалады. Бір-еу, ек-еу, үш-еу, төрт-еу, бес-еу, алты-ау, жеті-еу.
Жинақтық сан есімдер әрқашан субстантивтеніп қолданылатындықтан, оларға септік, тәуелдік, жіктік жалғаулары қосыла береді. Екеуінің үйін, беременде бесеусің.
Қазіргі тілімізде жинақтық сан есімдерден үш тәсіл арқылы біраз жаңа сөздер жасалған. Ол сөздер лексика-грамматикалық ерекшеліктеріне қарай әр түрлі сөз таптарына тән болып келе береді.
1. Лексика-сематикалық тәсіл арқылы біреу жинақтық белгісіздік есімдіктер қатарына ауысқан. Мәселен, Әкелген біреу бидай, біреу малын. Біреу ішек-қарын қаймақ, біреу балын (С.С.).
2.Морфологиялық тәсіл –ла//-ле қосымшасы арқылы етістік сөздер жасалады. Кейде олардың –п көсемше формалы (-лап, -леп) болып келетін дағдысы бар. Ініңіз бен екеулеңіз (қаз.ерт.). Біз үшеулеп жазғанбыз (Ш.).
3. Синтаксистік тәсіл. Жинақтың сан есімдердің қосарлануы арқылы жасалады. Ақтылы-көктілі көбелектер екеу-екеу жарысып ойнайды (Ғ.Мүс.). Екеу-екеу әне кетіп барады (Ж.Саин). Ара сөзімен бірігіп айтылуы арқылы жасалады да, үстеу болып келеді (үшеуара).
4. Топтық сан есімдер.
Топтық сан есімдер біркелкі заттар мен құбылыстардың сан мөлшерін топтай көрсетеді. Мысалы: бір түн отырып ел адамдарын төрттен, бестен жиып алып, барлығына бір түрлі іс тапсырған (М.Ә.). дегендегі төрттен, бестен ел адамдарының жинау сандарын өзара теңбе-тең түрде топтап көрсетіп тұр.
Топтық сан есімдер есептік, жинақтық, болжалдық сан есімдерге –дан//ден, -тан//тен, -нан аффикстерін қосу арқылы жасалады. Бұл қосымша шығыс септігінің жалғауы болып танылғанымен, қазіргі кезде септік жалғау мағынасынан алшақтап, морфология- синтаксистік тәсіл арқылы сөз жасаушы қосымшалар қатарына ауысқан. Топтық сан есімдердің –дан//ден қосымшасы арқылы 2 түрлі жолы бар.
1. Бұл қосымша дара және күрделі есептік сан есімдерге жалғанады. Мәселен, оннан, жүзден, қосақтап алмай-ақ қырады (Байғанин). Мал айдап, жан-жақтан жұрт жиырма бестен, көп саба келіп жатыр елдей көшкен...
2. Қосарлана қолданылған сан есімдердің соңғы компоненттеріне жалғанады. Әр партизанда жиырма-отыздан оқ қалыпты (Ә.Ш.). Олар бір байға он бес-жиырмадан келеді (М.Ә.).
Кейде –дан//ден қосымшасы топтық сан есімдердің анықтайтын сөздеріне қосылып айтылатын реттері де кездеседі. Мәселен, екі-екі әйелден, екі-екі еркектен қосылып өлең айтыса бастайды.


title: Болжалдық сан есімдер - Сабақтың тақырыбы: Қазақ тілі дыбыстары, түрлері, жасалуы. Дыбыстардың құрамы Сабақтың жоспары

text:
5. Болжалдық сан есімдер. Қазақ тіліндегі болжалдық сан есімдер белгілі бір заттар мен құбылысытардың сан мөлшерін дәл атамай, тұспалдап, шашамен ғана көрсетеді. Мысалы: Алты совхозға келетін трактордың саны үш жүздей (С.М.). Базаралының қасында бес-алты кісі қалған (М.Ә.).
Болжалдық сан есімдер морфологиялық және синтаксистік тәсіл арқылы жасалады.
1. Морфологиялық тәсілмен жасалуына мынадай жұрнақтар қатысады:
а). –дай//дей, -тай//тей. Іште қырық-елудей кітап, ішегі жоқ бір домбыра жатыр (Ғ.С.). Жыирма жылда институтқа жеті мыңдай адам бітіреді (С.М.). –дай//дей қосымшасы кейде сан есімдерге тікелей жалғанбай, тіркесе қолданылатын сөздерге жалғанады да, болжалдық ұғым тудырады. Сол жолды біз жеті сағаттай жүріппіз (С.М.).
ә). –ер. Қазіргі қазақ тілінде тек бірір деген бір сөзде ғана сақталып қалған көне форма.
б). –даған//деген, -таған//теген жұрнағы. Ондаған, жүздеген, мыңдаған, миллиондаған т.б.
в). Есептік сан есімге әуелі көптік жалғауы, сонан кейін септік жалғауы немесе шамасы сөзінің тіркесуі арқылы болжалдық сан есім жасалады. Мысалы: Сәтемір жетілерде атасынан жетім қалыпты (Ы.А.). Төрттер шамасы т.б.
2. Синтаксистік тәсіл арқылы жасалған болжалдық сан есімдер.
а) Есептік сандардың қосарланып қолданылуы арқылы пайда болады. Мысалы: екі-үш күн, он-он бес шақырым, жиырма бес- отыз пайыз.
ә) Сан есімдер мен астам, жуық, қаралы, тарта, таяу, шақты, шамалы, таман, жақын, шамасында сияқты сөздердің тіркесіп айтылуы арқылы да болжалдық сан есімдер жасалады. Ондай тіркестегі сан есімдер соңғы сөздердің мағыналық сипаттарына қарай әр түрлі септік жалғау формаларын да қабылдайды. Мәселен, жиырмадан астам жылқы, отызға жуық жаңа ән, қырыққа таяу адам, жүз қаралы жылқы т.б.
6. Бөлшектік сан есімдер. Бөлшектік сан есімдер- таза матиматикалық ұғымға байланысты туған сөздер. Олар белгілі бір заттар мен құбылыстардың сындық бөлшегін білдіреді. Қамыстың үштен екісі Қазақстанда. Халықтың төрттен бірі т.б.
Бөлшектік сан есімдер есептік сан есімдердің тіркесе айтылуы арқылы жасалады. Ондай тіркесетіг қосылып айтылатын грамматикалық қосымшалар үш түрлі:
1. Бөлшектік сан есімдердің құрамындағы сөздердің бірінші сыңары ілік септік тұлғасында, екінші сыңары (компоненті) тәуелдік жалғаулы болып келеді. Үштің бірі, төрттің екісі, онның үші, жиырманың алтысы. Шекарадан төрттың бірі ғана өтті (З.Ш.).
2. Біріншісі- шығыс септік, екіншісі тәуелдік жалғау. Жиырмадан жетісі, екіден бірі, жүзден бірі, төрттен бірі. Еділ өзенінің бойында Совет Одағы халықтарының төрттен бірі тұрады (Хакімжанов).
3. Біріншісі шығыс септік, екіншісі атау түрінде қолданылады. Бірақ ондайда «бөлігі» сөзін қосып айту қажет болады. Екіден бір бөлігі, оннан үш бөлігі т.б.
Белгілі бір заттың тиісті бөлшегін атау үшін есептік зат есімдерге жарым, жарты, ширек сияқты бөлшектік ұғымдарды білдіретін сөздер тіркестіріліп айтылады. Егістік жердің жартысы, төрт жарым, жарты сағат, ширек сан т.б.


title: Сан есімнің синтаксистік қызметі - Сабақтың тақырыбы: Қазақ тілі дыбыстары, түрлері, жасалуы. Дыбыстардың құрамы Сабақтың жоспары

text:
Сан есімнің синтаксистік қызметі Сан есімдер сөйлемнің бес мүшесі де бола алады.
1. Зат есімнен бұрын тұрып немесе ілік септігінде тұрып анықтауыш болады. Осы күні бұл университетте бір ғана Болгариядан 650 қыз бен жігіт оқып жүр. Жалғыздың ісі бітпес (мақал).
2. Топтау сан есімдері етістіктен болған мүшелермен байланысып көбінесе пысықтауыш мүше болып келеді. Ат баспаймын деген жерін үш басады. Абай бұл үйге кіргенде, әр столдың айналасында екіден-үштен отырып, кітапқа үңілген жандарды байқадық (М.Ә.).
3. Жинақтық сан есімдер атау тұлғада тұрып бастауыш болады. Аларманға алтау аз, берермен бесеу көп.
4. Атау мен іліктен басқа септіктерде тұрып толықтауыш болады. 1. Сонда мен ойлап-ойлап қырыққа тоқтағам. 2. Оннан төртті кемітсек, алтау қалады.
5. Жинақтық сан есімдер мен есептік сан есімдер зат есім сөзінен кейін айтылып, сөйлемнің соңында келсе, баяндауыш болады. Мысалы: семіздің аяғы сегіз (мақал-мәтел). Бес жерде бес- 25. сондай-ақ сан есімдердің жіктелген түрлері де баяндауыш болады. –Мен елу екідемін, -деді бір кезде Жақып тұнжыраған қалпын бұзбастан (Ғ.М.). Қазірде әуелгі отыз үй жүз елуге, отыз мал он мыңға, отыз гектар екі мыңға жетті (Ғ.Мұст.).
5.Бақылау сұрақтары: 1. Сан есім
2. Сан есімнің лексика-семантикалық өзгешелігі
№12-Лекция
1.Лекция тақырыбы: : Есімдік 2Лекция жоспары: 1. Есімдік туралы жалпы сипаттама.
2. Есімдіктің жасалу тәсілдері.
3. Есімдіктің синтаксистік қызметі.
4. Есімдіктердің мағыналық топтары..
3.Лекция мақсаты: Студенттерге «Есімдік» тақырыбын меңгерту, оны практикад
1. Есімдік туралы жалпы сипаттама. Есімдіктер есімдер тобына жатады. Есімдіктің бірқатары затпен тіркесе қолданылып, тікелей заттың атауын да, сынын да, санын да білдірмей, сол заттың атауын, сынын, санын білдіретін сөздердің орнына жұмсалады. Сөйтіп басқа сөз таптарының орнына қолданылатын сөздерді есімдік дейміз. Есімдіктер белгілі бір түсінікті, я ойды жалпылама түрде меңзеу арқылы білдіреді. Олардың нақтылы мағыналары өздерінен бұрын айтылған сөйлемге немесе жалпы сөйлеу аңғарына қарай айқындалады. Мәселен: Ол Прутковтың барлық афоризмін білетін (С.Е.). Сен қымсынба, артыңда біз бармыз (М.Ә.) деген сөйлемдердегі ол, сен, біз есімдіктерінің мағынасы нақтылы емес. Бұлардың дәлді мағыналары сол сөйлемдерден бұрын айтылғын сөйлемдермен байланысты аңғарылады. Есімдіктердің мағыналары қаншалықты жалпы болғанымен, ол мағыналар есімдіктердің қандай сөздер орнына қолданылуына байланысты зат немесе заттық белгі деген ұғымдармен ұштасып жатады. Мысалы: үшін, мен, сен, ол жіктеу есімдіктерін бұл, сол сілтеу есімдіктерін кім? Не? Қай? Сұрау есімдіктерін алайық. Осы есімдіктердің негізгі мағыналарын саралап қарайтын болсақ, мен, сен, ол, кім, не есімдіктері заттық ұғымдағы сөздер де, бұл, сол, қай есімдіктері заттық белгісі ұғымдағы сөздер қатарына жатады. Міне осындай мағыналық екі жік есімдік сөздерді 2 салаға бөледі.
1.Заттық ұғымды білдіретін сөздердің орынбасарлары- субстантивтік есімдіктер.
2.Заттың белгісін білдіретін сөздердің орынбасарлары- аттрибутивтік есімдіктер.
Морфологиялық жағынан есімдіктер түрленетін сөздердің тобына қосылады. Олардың түрленуінде есімдерге ұқсастықтар болғанымен, өздеріне тән ерекшеліктері де бар. Мәселен, субстантивтік есімдіктер қолданылу ретіне қарай зат есімдер сияқты көптеліп те, тәуелденіп те, септеліп те, жіктеліп те қолданыла беретін болса, аттрибутивтік есімдіктер дәл өз мағынасында, нағыз сын есімдер ретінде, қолданылып тұрғанда грамматикалық формалардың ешбірінде қабылдамайды. Бірен-саран қосымшалар арқылы ғана жасалған кейбір ескі сөздер болмаса, есімдіктерден жаңа сөздер жасалмайды. Бірақ есімдіктердің бір кездерде қосымшалар мен грамматикалық көрсеткіштерге ауысу қабілеті өте күшті болғаны ерекше көзге түседі. Мысалы: мен, сен, ол жіктеу есімдіктерінен –мын//мін, -сың//сің сияқты жіктік жалғаулары –м, -ң, -ы секілді тәуелдік жалғаулары, ал біз, сіз жіктеу ес-нен –мыз//міз, -сыз//сіз сияқты көптік мәндегі жіктік жалғаулары мен тәуелдік жалғаулары жасалған. Қазақ тіліндегі есімдіктер сан жағынан көп емес, не бары 150-дей сөз. Бірақ бұлар тілімізде өте жиі қолданылады.
Мағыналарына қарай есімдіктер 7 топқа бөлінеді: жіктеу есімдігі, сілтеу есімдігі, сұрау есімдігі, өздік есімдігі, белгісіздік есімдігі, болымсыздық есімдігі, жалпылау есімдігі.


title: Жіктеу есімдіктері - Сабақтың тақырыбы: Қазақ тілі дыбыстары, түрлері, жасалуы. Дыбыстардың құрамы Сабақтың жоспары

text:
1. Жіктеу есімдіктері. Жіктеу есімдігіне мен, сен, сіз, ол, біз, біздер, сендер, сіздер, олар деген сөздер жатады. Сан жағынан жіктеу есімдіктері аз болғанымен, қызметі жағынан аса жиі қолданылады. Жіктеу есімдігінің белгілі жақтарға қарай бөлінеді. Мысалы: мен, біз (дер) І жаққа сөйлеуші, сен, сіз (дер)- 2 жаққа тыңдаушы, ол (олар)- 3 жаққа (бөгде кісі) жатады.
Бұлардың осындай бөлінуі жіктеу есімдіктерінің жақтары делініп айтылады.
Жіктеу есімдігінің 3-жағы түркі тілінде сілтеу есімдігімен (ол) ортақ болып келеді. Қазақ тіліндегі 3-жақ «ол» жіктеу есімдігі болып қолданылуын қандай ұғымды жұмсалуына қарай ажыратамыз. Мысалы: ол айтты, ол келді, ол- студент (3-жақ, жіктеу есімдік). Ол кезде, ол адам, ол кітапша (сілтеу есімдігі). Жіктеу есімдігінің сөз түрлендіруші және сөз тудырушы формаларды қабылдау жүйесі төмендегідей:
1.Жіктеу есімдіктері абстракциялық меншікті білдіретін тәуелдік жалғауының түрі –нікі, -дікі аффиксін қабылдайды. Менікі, сенікі, онікі, біздікі т.б.
2.Жіктік ол, олар сөздерінен өзге жіктік есімдектердің бәріне де жалғана береді. Менмін, сенсің, біздерміз, сіздерсіздер т.б.
3 Жіктеу есімдіктердің бәрі де септік жалғауыын жалғай алады. Жіктеу есімдіктердің (мен, сен, ол) жекеше түрінің септелу жүйесінде мынадай бес түрлі ерекшелік байқалады:
1.Ілік, барыс, табыс, шығыс септіктерінде түбір сөздің –н, -л дыбысы түсіп қалады. Менің, сенің, оның т.б.
2. Мен, сен түбірлері барыс септігінде ма (н), са (н) болып өзгеріске түседі.
3. Барыс септігі –ған формасында келеді. Мысалы: мен-маған, сен-саған т.б.
4. Көмектес септігінде түбір мен қосымша байланысты –ы, -і дыбыстары пайда болады. Менімен, сенімен, онымен.
5. ол есімдігінің соңғы л дыбысы септік жалғауларын (жатыс, көмектес) қабылдағанда н дыбысына айналады.
Тілдің даму жүйесінде жіктеу есімдіктерінен біраз жаңа сөздер жасалған. Олар: мендік, сендік, сізшіл, менмен, біздікі сияқты сын есімдер; менменсу, менсіну, меншіктену т.б. тәрізді етістіктер және менше, сенше, бізше секілді үстеулер болып келеді.


title: Сілтеу есімдіктері - Сабақтың тақырыбы: Қазақ тілі дыбыстары, түрлері, жасалуы. Дыбыстардың құрамы Сабақтың жоспары

text:
2. Сілтеу есімдіктері. Сілтеу есімдігіне: бұл, осы, ол, сол, анау, мынау, сонау, осынау, ана, мына, сона, әне, міне, түу деген сөздер жатады. Бұл есімдіктердің барлығы мағына жағынан сілтеу, нұсқау, көрсету секілді ишараттарды білдіретін, қайсы? қай? деген сұрауларға жауап беретін аттрибутивтік сөздер. Алайда сілтеу есімдіктерінің мағынасы барлығында бір дәрежеде бола бермейді. Мәселен, осы, бұл, мына, осынау, міне есімдіктері жақындағы затқа, я құбылысқа нұсқау үшін қолданылады да, ол, сол, ана, сонау, түу етістіктері алысырақтағы нұсқау үшін жұмсалады.Сілтеу есімдігі аттрибутивтік күйде тұрғанда септелмейді де, көптелмейді де, тәуелденбейді де. Олар заттық ұғым беріп субстантивтенгенде ғана аталған жалғауларды қабылдайды. Бірақ бұлардың септелуі жіктелу есімдіктеріне ұқсас.
Бұл, ол, сол есімдіктеріне көптік жалғауы жалғанғанда, соңғы л дыбысы түсіп қалады. Бұл, бұлар, олар, солар. Осы үш есімдікке тәуелдік жалғауы жалғанғанда түбірлегі л дыбысы н болып алмасады бұл -бұным. Қазіргі қазақ тіліндегі сілтеу есімдіктерінен біршама жаңа сөздер екі тәсіл арқылы да жасалады.
1. Морфологиялық тәсіл. Әне-ки, міне-ки, бұл-мұнша, осы-осынша, сол-соншама, бұл-мұнда, сол-сонда, осы-нда, ол-онда, әнеугі, түнеугі, сондай, сондағы. 2. Синтаксистік тәсіл. Сөздердің қосарлануы мен бірігуі арқылы жасалады.
а) ана-ғұрлым, сона-ғұрлым (үстеу), бұл, анау, түнеу есімдіктері күн сөзімен бірігуі арқылы- бүгін, әнеугүні, түнеугүні, осы сияқты, ол-өйткені, сол-сондықтан шылау сөздері жасалған.
ә) ол, бұл есімдіктерінің қосарлануы арқылы ол-пұл және анау-мынау қос сөзі жасалған.
3. Сұрау есімдіктері. Сұрау есімдіктері заттар мен құбылыстардың атын, санын, сынын, сапасын, мекенін, мезгілін, амалын т.б. білу мақсатында айтылады. Олар әрқашан өздерінің сұрау талабына үйлес берілген жауап сөздер арқала анықталып түсіндіріледі.
Сұрау есімдіктері мыналар: кім? не? неше? қанша? қай? қайдан? қалай? қайсы? қандай? қашан? қайсы? қандай? нешеу? нешінші? Бұларға берілген жауап сөздер әр түрлі сөз таптары болып келе береді. Мысалы: Қай жігітсіңдер? Жүкші жігіттерміз. Қанша сом- 20 сом. Осыған орай сұрау есімдіктерінің грамматикалық формалары мен синтаксистік қызметтері сол жауап боларлық сөздерінің қасиеттеріне байланысты ғана белгіленеді. Мәселен: кім? не? сұрау есімдіктері зат есімдерше түрленіп, солардай қызмет атқаратын болса қай? қандай? есімдіктері- сын есім; қалай? қайда? қайдан? қашан? сөздері- үстеулер. Қанша? қеше? қешінші? қаншасыншы? сөздері- сан есімдер сияқты морфологиялық түрлену формаларын қабылдап, синтаксистік қызметтері де ыңғайлас болып келеді.
Сұрау есімдіктерінің контексте атқаратын қызметіне қарай кейде өзінің сұраулық мәнінен алшақтап, заттар мен құбылыстар, амал, мекен, мезгіл т.б. ұғымдар дәрежесінде қолданылатын кездері де болады. Ондайда бұл есімдіктерге жауап болатын сөздер қажет етілмейді. Мысалы: Қызыққан кісің кім, оны да мына Жиренше танытты (М.Ә.). Не дерін, не істерін білмей қағазына үңіле түсті (С.Е.). деген сөйлемдегі кім сұрау есімдігі қай адам деген заттық ұғымда, не сөздері жалпылама заттық ұғымда жұмсалып тұр.
Есімдіктің бұл түрі шартты бағыныңқылы құрмалас сөйлемдердің жасалу жүйесінде жиі кездеседі. Сұрау есімдіктерінің кейбіреуінен сөз тудырушы формалар арқылы біраз жаңа сөздер жасалған. Бұған не? қай? сұрау есімдіктерінен жасалған неше? қанша? қашан? қандай? қалай? сөздері жатады. Бұлардан басқа да жаңа сөздер тудыратын қосымшалар бар. Ол қосымшалар сұраудың қай сөзге қосылуына байланысты түрлі формада жалғанып отырады. Мысалы: неліктен? қайдағы? нешінші? қайтіп? нешеу? қалайша? т.б. сұрау есімдіктерінен қосымшалар арқылы жасалған жоғарыдағы жаңа сөздер сұрау есімдігінің өз ішінде қалып отырады. Ал бұларға жауап болатын сөздер мағыналары мен синтаксистік қызметтеріне қарай әр түрлі сөз таптары болып келеді.


title: Өздік есімдік - Сабақтың тақырыбы: Қазақ тілі дыбыстары, түрлері, жасалуы. Дыбыстардың құрамы Сабақтың жоспары

text:
4. Өздік есімдік. Өздік есімдік сөйлеушіні не сөйлемдегі субъектіні басқа субстанциялар мен құбылыстардан бөліп барып көрсетеді. Бұған екі ғана өз, өзін-өзі, өз-өзі сөзі жатады. Өз сөзі көбінесе тәуелдеулі түрде жиі қолданылады. Мысалы: өзім, өзіміз, өзің, өзіңіз, өздеріміз, өздерінің, өздері.
Тәуелдеулі есімдіктің жұмсалуында екі түрлі ерекшелік бар: 1.Жіктеу есімдіктерімен қабаттасып та, қабаттаспайда қабылданады. Мысалы: өзім-мен өзім, сен өзің, ол- өзі.2. Бастауыш болатын өздік есімдік тәуелдіктің қай жағында тұрса баяндауыш та жіктіктің сол жағында тұрады. Ал тәуелдеулі зат есімдерде ондай қасиет жоқ. Мысалы: өзім келдім (жақтасады)- жолдасым келді (жақтаспайды).
Өздік есімдіктері әр қилы морфологиялық сөз түрлендіруші формаларды қабылдай береді. Бірақ өз жартысы жалғаулы болғандықтан, оларға өзге формалар әрқашан тәуелдік жалғауларының үстіне жалғанады. Мысалы: өзіммін, өзіңсің, өзіміз т.б.
Тәуелдеулік өздік есімдік тәуелденген зат есімше септеледі, өзім, өзімнің, өзіме т.б. Өздік есімдіктің көнеленген кейбір тұрін сын есім категориясына ауысқан деуге болады. Мәселен, өзгеше шал, өзге дене. Бұлар ширақ жұрнақтарын да қабылдайды (өзге –леу, -рек).
Өздік есімдіктерінен сөз тудырушы қосымшалар арқылы біраз жаңа сөздер де пайда болады. Мысалы: а) өзімшіл көңіл, өзіңдей көр, өзіндік меншік (ту.сын.ес.), өзінше топшылау (үстеу). ә) өз-өзінен оралу, өзіне-өзі үгітілу, өзді-өзі сыбырласу т.б.
5. Белгісіздік есімдіктері. Бұлар зат пен құбылыстарды және олардың сан, сапа-белгілерін т.б. анық етіп ашық айтпай белгісіз етіп көрсететін сөздер.
Белгісіздік есімдіктері жасалу жолы мен шығу төркіні жағынан 2 салаға бөлінеді. 1. Кейбір сөздердің негізгі лексикалық мағынасынан алшақтай келе, белгісіз мағыналарға ауысу жолымен, яғни лексикалық тәсіл арқылы жасалған сөздер. Бұған сан есімдерден ауысқан бір, біреу сөздері және кей сөзі, сондай-ақ араб тілінен ауысқан әр, әлде, пәлен сөздер жатады.
2. Белгілі бір сөздердің өзара бірігіп қоданылуы арқылы жасалған сөздер: бірдеңе, бірнеше, бірнәрсе, кейбір, кейбіреу, қайсібір, әлдене, әлдекім, әлденеше, әлденеме, әлдеқалай, әлдебір, әлдебіреу, әркім, әрне, әрнеме, әрқайсы, әрбір, әрқалай, әрқашан, әрдайым.