title: көрсету, бақылау, түсіндіру, талдау, ересек адамның мысалы

text:
196
Эстетикалық тәрбие берудің әдістері
Көрсету тәрбие берудің әдісі ретінде эстетикалық ақиқаттың
затымен
бастапқы
танысу
барысында
пайдаланылады.
Тәрбиешіге көрсету нысанын анықтау және балалардың назарын
оларға көрсетіп жатқан нәрселерге, тыңдауға ұсынылған
заттарға аударту үшін жағдай жасау маңызды.
Осы әдістерді пайдалануда тәрбиешінің балаларға өз
сезімдерін, өзінің қарым-қатынасын көрсете білуі, сезімдерін
білдіру тәсілдерін игеруі өте маңызды.
Өлеңді оқу барысында интонациясын айқын білдіру, әдемі
затқа байланысты шынайы қуанышын білдіру, киіміндегі
ұқыпсыздықты, салақтылықты кездестіргенде шынайы ренжу, өз
сезімдерін ересектерге эмоционалды көрсету балаға әсер етудің
белсенді әдістері болып табылады, себебі балалық шақтың
ерекшелігі - еліктеушілікке негізделеді. Бейтарап, эмоциясы жоқ
тәрбиеші балада сезім, қарым-қатынасын тудыра алмайды.
Мектепке дейінгі жастағы балалардың тәрбиешісінің, жалпы
алғанда, педагогтің де, маңызды кәсіби қасиеті – әртістік.
Иіндеттердің екінші тобы көркем қызметтің дағдыларын
қалыптастырумен байланысты.Осы міндеттерді шешу үшін
жетекшілер ретінде келесі практикалық әдістер талап етіледі:
Достарыңызбен бөлісу:


title: көрсету,  жаттығу,  түсіндіру,  ізденіс  жағдаяттары  әдісі

text:
197
дайындық керек – сөзге ұйқас сөздерді табу. (Мама — панама,
пышка — книжка және т.б.).Көркем шығарманы оқуды да
пайдалануға болады, мысалы, Н.Носовтың «Дымбілмес және
оның достарының бастан кешкендері» кітабынан «Дымбілмес
қалай өлең құрастырды» тарауы. З.А.Гриценко «ұйқас» ұғымын
бекіту және оны таба білу үшін Д.Хармстың танымал өлеңін
пайдалануды ұсынады.
Шығармашылық
тапсырмаларды
балаларды
би
қозғалыстарына
үйрету
барысында,
театрландырылған
ойындарда, музыкалық-ойын образдарын жасауда, сурет салу
кезінде келбетті сомдау үшін материалдарды сұрыптауда және
т.б. пайдалануға болады. Бұл өте тиімді педагогикалық тәсіл,
өйткені ол балаларда оң эмоционалды көңіл-күй мен
қызығушылықты тудырады.
Алайда
шығармашылық
тапсырмалар
мен
шығармашылықтың кез келген тұрғыда көрінуі көркем бейнелеу
дағдыларын қалыптастырумен үнемі үйлесіп отыру керек. Егер
бала сурет салу дағдыларын игермесе, ол осы терминді мектеп
жасына дейінгі балаларға қатысты түсіну жағдайына
қарамастан, белгілі бір шығармашылығы бар дүниені жасауы
мүмкін емес. Сондықтан да тікелей оқыту әдістері қажет:
көрсету, жаттығу, заттарды зерттеу, сипаттау. Осындай
жағдайларда
үйрету
шығармашылықты
ынталндыратын
факторлардың біріне айналады, ал шығармашылық тапсырмалар
оқытуға дамытушылық сипат береді.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Эстетикалық тәрбие беруді ұйымдастыру

text:
198
қамқорлық етеді, ол кейін өзіндік сурет салу, модельдеу,
әңгімелер айтуда, музыкалық белсенділікте көрініс табады;
көрнекі әдістер мен тәсілдерді үйретеді.
Өзіндік көркемдік белсенділіктің дербес деп айтылу себебі,
ол
балалардың
бастамасы
бойынша
өздерінің
жеке
қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін пайда болады, мысалы,
анасы сыйлық жасау, әжесіне «хат жазу», ойнау үшін қолынан
ойыншық жасау және т.б. осындай әрекет көбінесе
синтетикалық сипатқа ие, яғни балалар түрлі мазмұнды, түрлі
материалдарды, жұмыстың әр түрлі тәсілдерін біріктіреді.
Педагогтің мақсаты – баланың ойлаған мақсатын бұзбай,
қажеттілік туса, оған көмектесу. Бірақ ең бастысы – дербес
әрекетіне жағдай жасау – балалар материалдарды қайдан
алатынын, басқаларға кедергі жасамай, қай жерде сурет салуға,
музыка ойынауына болатынын білуі қажет және т.б. Тәрбиеші
ойға салуды, затқа, нысанға назарын тартуды, сұрақтар,
ұсыныстар, нәтижелерді бағалауды және дербестік деңгейін,
ойлап табуды, қиялды пайдалана отырып, балалардың өз
беттілігін тәрбиелейді.
Тәуелсіз әрекет жеке сипатқа ие болуы мүмкін, кейде балалар
екі-үш адам болып бірігеді, өз ойларын талқылай отырып, бірге
концерт дайындайды, костюмдердің элементтерін жасайды,
декорацияларды салады, ойынға атрибуттарды әзірлейді,
театрландырылған ойындарды ұйымдастырады және т.б.
Тәуелсіз қызметінің белгілері болып баланың музыка,
қозғалыстар, сурет салу, сөйлеу дағдыларына назар аударуы
және игергендерін өздерінің жаңа қызметіне аударуы, жаңа
мәселелерді шешу үшін қолдануы саналады.
Тәуелсіз көркемдік қабілет тәрбиеші мақсатқа сай және әр
түрлі формада жүргізетін жұмыспен де тығыз байланысты. Бұл
сөйлеу дағдыларын, бейнелеу өнерін, музыка шеберлігін
дамытуға арналған ұйыидастырылған сабақтар да болуы
мүмкін.
Олар апталық негізгі «кестеге» еніп, алдын ала әзірленген
мазмұн бойынша және күрделілігі өсеуі байланысты жүйелі
түрде өткізіледі.
Тәрбиеші
табиғатқа,
ескерткіштерген,
мұражайға
(балалармен бұл жұмыс түрі ата-аналарымен де орындала
алады), мерекелік безендірілген көшелерге және т.б. экскурсия
ұйымдастырады.
199
Педагогтің міндеті – баланың әсер алу заңдарын, тәрбие беру
міндеттерін ескере отырып, экскурсия мазмұнын ойластыру
керек. Алдын ала экскурсияның өтетін орнын, бақылау
нысанының маңайына балаларды орналастыру тәсілін анықтап,
зерделеу қажет, себебі мектеп жасына дейінгі балаларға жаңа
білімді беріп қана қоймай, оларға эстетикалық сезім тудыру
керек. Ал сезімдер жеңіл бұзылатыны белгілі. Мынадай мысал
келтірейік. Алдын ала ойластырмай, балаларды И.Е.Репиннің
ескерткішінің қасына қалай орналастыруға болады, тәрбиеші
оларды өзен көзге түсерліктей орналастырады. Онда әдемі
бұрқақтар қойылған. Балалардың назары біршама күшті
эмоционалды әсер ететін нысанға аударылады. Ал мақсатқа сай,
балаларды олар ескерткішті ғана алдымен көріп, оны
қарастырып,
тәрбиешінің
әңгімесін
тыңдай
алатындай
орналастыру керек. Сосын экскурсияшыларға өзенге бұрылуды
ұсынып, бақылауға түсетін жаңа нысанды алдыңғысымен
байланыстыруға болар еді.
Эстетикалық тәрбие беруге ықпал ететін бала қызметі
түрлерінің
бірі
-
Достарыңызбен бөлісу:


title: театрландырылған - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
ступенька — будет... песенка. — М., 1997).
200
дағдыландырады, эстетикалық сезімді тәрбиелейді.
Мектеп
дейінгі
мекемедегі
мерекелер
біздің
елде
қабылданғандарға сәйкес келеді. Оларды қоғамдық өмірмен
байланысты мерекелерге (23 ақпан – Отанды қорғаушылар Күні,
9 мамыр – Жеңіс Күні, 12 маусым – Ресей тәуелсіздігі Күні)
және халық пен дін дәстүріне байланысты мерекелерге (Пасха,
Масленица, Рождество, Жаңа жыл) бөлуге болады. Жергілікті
маңызы бар оқиғаларды білдіретін (Қала күні), сонымен қатар,
өзіндік, балабақшалық мерекелер де (мектепке дейінгі мекеме
мерейтойы, топтың туған күні және т.б.) болуы мүмкін.
Мерекелерді өткізу барысында тәрбие беру міндеттерінің, атап
айтқанда, адамгершілік, интеллектуалдық, сондай-ақ, дене
тәрбиесін дамыту міндеттерінің кешені шешіледі. Әрине,
эстетикалық тәрбие беру міндеттері жүзеге асырылады.
Мереке эмоционалды байытылған болуы керек. Тұрмыс-
жағдайдың көркемдігі, музыканың салтанаттылығы, жалпы
көтеріңкі көңіл-күй – осының барлығы шындық өмірдің
эстетикалық жағына деген әсерлілікті көтереді. Балалар
мерекеге белсенді қатысқысы келеді, оларды бақылаушылардың
рөлі қанағаттандырмайды. Тәрбиешіге баланың ынтасын
қанағаттандандыру мүмкіндігі мен әр баланың белсенділігіне
қажеттілік ұсынылады. Тәрбиеленушілердің әрқайсысы үшін
белсенділікті көрсету түрін дұрыс таңдап алу қажет. Біреуі
тақпақ оқиды, екіншісі ән айтады, үшіншісі билеп береді.
Балалардың ешқайсысын оның неге қабілеті бар екенін
көрсету, жалпы қуаныш атмосферасында өзін тең құқылы екенін
сезіну мүмкіндігінен айыруға болмайды.
«Истоки» атты мектепке дейінгі мекеменің бағдарламасына
(«Базисная программа развития ребенка-дошкольника». — М.,
1997) «Көркем декоративтік қызмет. Балалар дизайны» атты
бөлім енгізілді. Педагогикалық жұмыстың жаңа бағыты табиғи
қоршаған ортаға, тұрмыс дизайнына эмоционалдық қатынасын
тәрбиелеуді болжайды.
Бағдарламаның осы бөлімін іске асыру формалары әртүрлі.
Біршама ұқсасы – (қуыршақ, балалар, ересектер) интерьерді
көркейту және декоративті безендіру жағынан бірлескен-бөлек
Достарыңызбен бөлісу:


title: дизайн-қызмет - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
201
классфикациясы
бар.
Оларды
бірыңғай
кестеде
қорытындылайық.
Тапсырма
1.
Мектепке дейінгі мекемелерге арналған әр түрлі
бағдарламаларда эстетикалық тәрбие беру мазмнын оқыңыз.
Бағдарламаларды
салыстыру
нәтижелері
бойынша
өз
қорытындыңызды жасаңыз.
2.
Өнерлерді біріктіру қағидасы негізінде ересек жастағы
балалармен сабақ ұйымдастырыңыз.
3.
Ресейдің Тәуелсіздік күніне арналған мерекенің сценарийін
жасаңыз.
4.
Өз тобыңыздағы балалардың қабілетін көркем өнердің әр
түріне қатысты зерделеңіз.
Балалардың
әрекетін басқару
қағидалары
бойынша
Ересектің тікелей
басқаруымен
Ересектің жанама
басқаруымен
Балаларды
біріктіру тәсілі
бойынша
Бала мен ересектің
бірлескен қызметі:
■
жаппай;
■
топшалармен;
■
бір баламен
Жеке, топшалармен
Қызмет түріне
қарай
Сабақтар,
экскурсиялар,
мерекелер, ойын-
сауықтар, ойындар,
еңбек ету
Театрландырылған
ойындар,
тапсырмаларды,
мерекелерді
қайталау
202
X I Т А Р А У
ЕҢБЕК ТӘРБИЕСІ
Энциклопедиялық сөздікте «еңбек» ұғымы «адамның өз
қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін табиғат заттарын
түрлендіруге және бейімдеуге бағытталған тиімді қызметі» деп
түсіндіріледі.
Халық педагогикасында еңбекке адамзат қызметі ретінде көп
көңіл бөлінген. Еңбек және адамдардың еңбекке деген
көзқарасын
еске
алайық
(«Жұмыссыздық
–
барлық
жамандықтың анасы», «Ештеңе жасамай, адамдар жаман істер
жасауды үйренеді», «Еңбек қамқорлықты елеусіз етеді»). Еңбек
туралы көптеген пікірлерді философиялық еңбектерде, әдебиет
классиктерінің шығармаларынан табуға болады («Егер сенде аз
уақыт болғанын қаласаң, ештеңе істеме!»- А.Чехов; « Адамды
адам еткен - еңбек. Еңбексіз адам өзінің адамдық қадірін оңай
сақтай алмайды». – Л. Толстой).
К. Д.Ушинский еңбек тәрбиесіне үлкен мән берді, ол өзінің
көптеген шығармаларында балалар жұмысының теориялық және
әдіснамалық көзқарасын анықтады. Ол: «Білім тек қана ойлауды
дамытып, білімді жеткізіп қана қоймай, сонымен қатар адамның
бойында оның өмірі лайықты немесе бақытты бола алмайтын
пайдалы еңбекке деген аңсарын тудыруы керек» -деп жазады.
А. С. Макаренко, Н.К.Крупская,В. А. Сухомлинский де
еңбекке үлкен мән берген. Октябрь революциясынан кейінгі
алғашқы жылдары мектептің жаңа түрін құру туралы мәселе
туындаған кезде жасөспірімдерді, соның ішінде мектеп жасына
дейінгі балаларды еңбекпен тәрбиелеу мәселесі өте өткір болды.
Бүгінде біз үшін, ең болмағанда жалпы тұрғыдан алғанда, бұл
жылдардағы еңбек тәрбиесінің даму беталысын зерттеу
маңызды, себебі олар қоғамдық мектепке дейінгі мекемелерде
балаларды тәрбиелеуге шешуші әсер етті.
Сонымен, мектеп жасына дейінгі бала еңбек ете ала ма? Егер
ол еңбек ете алса, онда оның еңбегінің ересек адамның
еңбегінен айырмашылығы неде?
Алғашқы айырмашылық - баланың өз жұмысында
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/s-a-kozlova-t-a-kulikova.html?page=156#Балалардың__әрекетін_басқару__қағидалары__бойынша


title:
әлеуметтік

маңызды - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
203
болмауында. Мектеп жасына дейінгі балалар еңбегінің
қоғамдық маңызы бар.
Ежелгі уақытта, балалық шақ қысқа болып, баланың
ересектерге арналған әрекеттерге ерте қосылған кезінде, оның
жұмысы да әлеуметтік маңызды болды. Дегенмен, қазіргі
заманғы бала, әсіресе, мектеп жасына дейінгі бала, өндіріске
қосыла алмайды және тиісінше материалдық құндылықтарды
жасай алмайды. Балалардың жұмысы тәрбиелеу сипатына ие,
ересектер оған солай қарайды. Еңбек баланың өзін-өзі
танудағы, өз мүмкіндіктері туралы білудегі қажеттіліктерін
қанағаттандырады, оны ересек адамдармен жақындастырады -
бұл әрекетті осылайша баланың өзі қабылдайды (әрине, бұл
түсінік ғылыми терминге кірмейді).
Бала еңбегінің айрықша ерекшелігі
Достарыңызбен бөлісу:


title: ойынға  деген - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
ойынға деген
жақындығы болып табылады.
Балалар еңбек міндеттерін
орындай отырып, көбінесе ойын ойнап кетеді - суға түсіп жатып,
сумен ойнайды, еңбек әрекетін ойынға айналдырады және т.б.
Кіші мектеп жасына дейінгі кезеңде жұмыс үдерісін ойынға
айналдыру ниеті анық көрінеді, бірақ тіпті үлкен мектеп жасына
дейінгі балалар
да еңбек әрекеттерін немесе құралдарын
меңгермейінше, олармен ойнап, оларды ойынға айналдырады.
Және әрдайым еңбекпен байланысты ойын жағдайын қуана
қабылдайды.
Еңбек үдерісінде балалар еңбек дағдылары мен шеберлігін
үйренеді. Бірақ бұл кәсіби дағдылар емес (мысалы, металл
жонушы немесе темір ұстасы сияқты), бұл - балаға ересектен
тәуелсіз, өздігінше қалыптасуға көмектесетін дағдылар.
Сонымен қатар, мектеп жасына дейінгі балалардың еңбегі
тұрақты материалдық сыйақыға ие емес.
Баланың еңбегі ситуациялық, міндетті емес сипатқа ие, оның
болмауынан баланың дамып келе жатқан адамгершілік бейнесі
зардап шегеді, өйткені еңбек тұлғаның өмірлік маңызды
қасиеттерін дамытады.
|


title: Еңбек тәрбиесінің міндеттері

text:
204
Еңбек тәрбиесінің міндеттері
Ю.К.Бабанскийдің, В.И.Логинованың, В. Г. Нечаеваның
жіктемесінің негізінде міндеттердің екі тобын бөліп қарауға
болады: балаға еңбек қызметін игеруге көмек (қызмет
құрылымдарын игеру, еңбек дағдыларын, іскерлігін меңгеруге);
еңбек арқылы бала тұлғасын дамыту (тұлғаның қасиеттерін,
сапасын дамыту, өзара қарым-қатынасты қалыптастыру және
өзара әрекеттің әлеуметтік тәжірибе жинау) .
Бұл міндеттерді педагог-ппрактик шешеді.
Бүгін де мұғалім-зерттеушінің алдында түрлі жастағы
балаларға арналған еңбек мазмұнының тәжірибелік тексеру
және әзірлеу, еңбекті ұйымдастыру құралдары, әдістері мен
нысандарын әзірлеу, бала дамуына әсер етуші механизмді
зерттеу сынды ауыр және жауапты міндеттер тұр. Осы
мәселелермен ғылым әрқашан жұмыс істеді, және бүгінгі күні ол
олардың көпшілігі жауап берді.
Мазмұны бойынша мектеп жасына дейінгібалалардың еңбегі
Ю. К. Бабанский
В.И.Логинова
В. Г. Нечаева
Еңбекке қарым-
қатынасты
тәрбиелеу;
еңбек
адамдарына қарым-
қатынасты
тәрбиелеу;
еңбек жасауға
қажеттілікті
қалыптастыру;
мамандықты
таңдауға дайындық
Еңбекке қарым-
қатынасты
қалыптастыру;
еңбек жасауға
қажеттілікті
тәрбиелеу;
Еңбектің негізгі
түрлерінде еңбек
білімін, дағдысын,
шеберлігін игеру
Еңбек дағдылары
мен шеберлігін
қалыптастыру;
еңбекке қарым-
қатынасты
тәрбиелеу,
еңбексүйгіштіктің
негізін қалау;
тұлғаның
адамгершілік-ерік
қасиеттерін
тәрбиелеу;
еңбек қызметінің
дағдыларын игеру;
ересектер
еңбегіне қарым-
қатынасты
тәрбиелеу
205
төрт түрге бөлінеді: өзін-өзі қамтамасыз ету, шаруашылық-
тұрмыстық еңбек, табиғатта еңбек жасау, қолөнер және
көркемдік еңбек (В.Г.Нечаева, Г.Н.Година, Д.В.Сергеева,
Р.С.Буре, Л.И.Захаревич және т.б.).
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Жұмыстың  мазмұны,  балаларға  әсер  ету  тәсілдері  мен

text:
20
жұмысмерзімінен бұрын кәсіби солуына, тіпті жеке адамның
қартаюына, интеллектуалдық өсуінің тоқтатылуына, жалпы
белсенділіктің төмендеуіне әкеледі.
Шығармашылық болмаған жерде көбінесе примитивизм мен
формализм көрінеді, бұл балалардың дамуына теріс әсер етеді.
Педагогикалық еңбекте аяқталғандық пен жетілгендік «қол
жетімсіз, ал даму мен жетілу шексіз» деп ХХ ғасырдың басында
айтылған Л.Н.Толстойдың сөзі қазіргі уақытта ғажап естіледі.
Соңғы жылдары білім беру мекемелері шығармашылыққа
құқықтық негіз алды. Ресей Федерациясының «Білім туралы»
Заңында мектептің, балабақшаның ұжымына өз білім беру
мекемесінің түрін анықтауға, жұмыс бағдарламасын таңдауға
және т.б. мүмкіндік беріледі.
Өз бағдарламасын жасауға, тәжірибе жасауға рұқсат етіледі.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Мектеп  жасына  дейінгі  балалар  еңбегінің

text:
Мектеп жасына дейінгі балалар еңбегінің
мазмұны (түрлері)
Өзіне-өзі қызмет ету— баланың өзіне қызмет көрсетуге
бағытталған еңбегі (киім кию-шешу, тамақтану, санитариялық-
гигиеналық шаралар). Әрекет сапасы мен оны ұғыну әртүрлі
балада әртүрлі, сондықтан өзіне-өзі қызмет ету дағдыларын
қалыптастыру міндеті мектеп жасына дейінгі барлық кезеңдерде
өзекті болып табылады. Кіші топтарда тәрбиеші іс-
әрекеттерді қалай жүргізу керектігін көрсетеді: шұлықтарды,
көйлектерді киюге ыңғайлы болу үшін қалай ұстау керек екенін
үйретеді. Көрсету біртіндеп, түсіндіре отырып, көрсетілуі керек.
Балаға: «Міне, шұлықтар, оларды осылай ұстап, киіңдер», -деп
жай айта салуға болмайды. Бала үшін барлығы қиын: резеңкені
алып, оны созу да, аяқтарын бір шұлыққа емес, екі шұлыққа
кіргізу де қиын. Алдымен ересек адам оған әр сатыда
көмектеседі, уақыт өте келе ол өз көмегінің, қолдауының,
кеңестерінің үлесін азайтады.
Кейде балаға қате жіберсе, содан кейін бірге отырып, қатенің
себебін талдауға болады. Ересек адам қайталанатын
қателіктерге наразылық білдірмей, шыдамдылық танытуы керек,
бұл өте маңызды. Демек, ол балаға дұрыс түсіндіре алмады, бала
үшін не түсініксіз болуып қалғанын байқамады. Бала үшін оған
еңбек дағдыларын игеру қиындыққа соғатын жолда оны кез
келген, тіпті ең кішкентай сәттілікте мақтау өте маңызды. Еңбек
бала үшін ересек адамның қалауын орындау және жүктелген
міндет болмауы керек, еңбек бала үшін жетістікке жетелеу жолы
болу керек. Әйтпесе, көп ұзамай бала белгілі бір әрекеттерден
бас тартады. Нәтижесінде ересек адам кінәлі болып, шиелініс
206
туындайды.
Кейде, тіпті бала қандай да бір іс-әрекетті үйренсе, оны
«еркелетуге» болады: «Кәнекей, бүгін мен саған көйлекті өзім
кигізейін, сені кішкентай ханшайым деп ойлайық». Өзіне-өзі
қызмет ету дағдылары қалыптасып, табысты жүзеге асырылған
жағдайларда, әдетте, балалардың көмектен бас тартатынын атап
өткен жөн. Олар барлық нәрсені «үлкендер» сияқты жасағанды
жақсы көреді, ал ересектердің көмегі оларды ренжітеді. Ұқсас
ойын шарттарын «балалыққа қайта оралғысы келетін» ересектеу
(4-5 жас) балалар қабылдауы мүмкін.
Өзіне-өзі қызмет көрсету еңбегін оқытқанда, тәрбиеші
суреттер қарауды қолданады.Олар әрекеттер реті бойынша пікір
қалыптастыру үшін пайдалы. Сондай-ақ, балаларға өздерінің
түймелерін тағуды, аяқ-киімінің бауын тағуды үйретуге
көмектесетін арнайы оқу құралын қолдануға кеңес беріледі
(М.Монтессоридің материалдарына жүгініңіз). Балаға оң
әдістерді көрсету, белгілі бір іс-әрекеттерді орындауын
жеңілдететін «кішкентай құпияларды» таныстыру (жейденің
түймелерін үстінен бастап емес, төменнен бастап тағу керек,
онда сіз қалай тағып жатқаныңызды байқайсыз, соңғы түймесін
және соңғы ілмектерді көре аласыз) керек.
Балаларды тамашалайтын және оларды оқытатын қуыршақ
театрының кейіпкерлері, ойыншықтар оқу үдерісін тартымды
етеді, эмоциялық жағынан қанықтырады. Балаға поэтикалық
сөздер де, әндер де, әзілдер де көмектеседі.
Өзіне-өзі қызмет көрсету бойынша еңбектің мазмұны әртүрлі
жас кезеңдерінде және балалардың еңбек дағдыларын игеру
өлшеміне қарай өзгереді. Егер бала өз бетінше киіну әдісін
игерген болса, онда оны ұқыпты, әдемі, тез арада жасауға,
сыртқы көрінісін, шаш үлгісін қарауға үйрету керек.
Балалардың бойында заттарға мұқият қарау, киімді кірлетпеу,
жыртып алмау, оны дұрыстап жинау әдебін тәрбиелейді.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Мектеп жасына дейінгі үлкен балалардың

text:
207
жасына дейінгі жастағы үлкендеу балалар кейде тіпті ересек
адамның көмегіне мұқтаж болады, бірақ мектепке барар
алдында, олар өз күштерімен көп нәрсе істей алуы керек.
Шаруашылық-тұрмыстық еңбек. Бұл мектеп жасына
дейінгі баланың меңгеруге қабілеті жететін екінші еңбек түрі.
Бұл еңбек түрінің мазмұнына үйді тазалау, ыдыс-аяқтарды жуу,
кір жуу және т.б. жұмыс енеді. Егер өзіне-өзі қызмет ету еңбегі
бастапқыда тіршілікті қамтамасыз ету үшін, өз-өзіне қамқорлық
көрсету үшін жүргізілсе, онда шаруашылық-тұрмыстық еңбек
әлеуметтік бағдарға ие. Бала қоршаған ортаны тиісті түрде
қалыптастыруға және қолдауға үйренеді. Бала шаруашылық-
тұрмыстық еңбектің дағдыларын өзін-өзі қамтамасыз етуде де,
ортақ игілік үшін де қолдана алады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Шаруашылық-тұрмыстық еңбек

text:
Шаруашылық-тұрмыстық еңбек — бұл баланың түсінуіне
айрықша қолжетімді ересектердің қызметі. Балалар ересектерді
бақылаған кезде, еліктеу ынтасы пайда болады, олар «анасы
сияқты» барлық нәрселерді жасауға ұмтылады: ыдыстарды жуу,
тазалау, кір жуу. Баланы әркез қолдау қажет. Бас кезінде оның
іс-әрекеттері еңбекке ұқсастығы аз болғанымен, бірақ ересек
жұмысына қатысу бала үшін оларды тартымды етеді. Бұл
қадамдар нәресте күш салғанда және кейбір нәтижелерге
жеткенде еңбек болып табылады.
Сондықтан кіші топтардағы балалардың шаруашылық-
тұрмыстық еңбектері мазмұны бойынша жиһаз сүртуге,
ойыншықтар орналастыруға, шағын заттарды жууға, аумақтағы
қарды тазалауға, аумақты безендіруге және т.б. жұмыс ересекке
көмек ретінде ұсынылады. Бұндай еңбек үдерісінде тәрбиелеуші
балалардың бір іске назарын жинақтау, ересек көмегімен істі
соңына дейін жеткізу қабілетін қалыптастырады. Баланы оң
бағалау, мақтау өте маңызды.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Мектеп  жасына  дейінгі  орта  және  жоғары  топтардағы

text:
208
түсіндіру, талқылау әдістерін пайдаланады, еңбек қызметін
жүзеге асырудың жеке тәсілдерін үйретуді, бағалауды (суды
жеңдерге құйып алмау үшін шүберекті қалай сығу керек және
т.б.) қолданады. Мектепке дейінгі балаларға барлық адамдар
үшін және жеке адам үшін шаруашылық-тұрмыстық еңбектің
маңыздылығын түсіндіруді қалыптастыру маңызды. Бұл жұмыс
балаға өзі өмір сүретін ортаны әдемі және жағымды жасай
алатындығын көрсетуге мүмкіндік береді. Тәрбиеші әрдайым
балалардың назарын осы жағына аударады. Егер әрқайсымыз
жан-жағымыз әдемі болу үшін қамқорлық көрсетсек, онда
ешкім қағаздың бір бөлігін еденге тастамайды және әрине,
қабырғаға немесе жылдам сатыға сурет салмайды. Өз үйін
жақсы көрмейтіндер ғана мұндай істей алады. Бұл ересек
адамның ескертуінсіз бейберекетті байқауға мүмкіндік береді.
Заманауи тұрмыстық еңбекті техника жеңілдетіп отыр.
Техника мектепке дейінгі ұйымдарда да бар (шаңсорғыш,
терезерді, еденді жууға арналған механикалық щетка және т.б.).
Көптеген балалардың отбасында үйлерінде кіржуатын және
ыдыс-аяқ жуатын машина, қысқа толқынды пеш және т.б. бар.
Бала ересек адамның бұл техникалармен қалай пайдаланып
жүргенін көреді. Балаларды тұрмыстық машиналармен қалай
пайдалану керек екенін үйреткен абзал. Үйде бала едендегі
кілемді шаңсорғышпен тазарта алады, кіржуатын машинаның
жұмысын бақылайды. Балаларды қауіпсіздік ережелерімен
міндетті түрде таныстыру керек және оларды техникамен
жалғыз қалдырмау керек. Бірақ ересек адамның бақылауымен
немесе бірге техникамен пайдалана отырып, шаруашылық-
тұрмыстық еңбекпен айналаса алады.
Мектепке дейінгі жастағы үлкен балаларда еңбектің осы
түріне деген қызығушылық жоғалатынын тәжірибе көрсетіп
отыр. Себебі, бала қажетті дағдыларды толық игеріп алды.
Балалар олардан талап етілген нәрсенің бәрін орындайды:
ойыншықтарды жуады, төсек-орынды жинайды және т.б., бірақ
осының бәрін құлықсыз жасайды. Шаруашылық-тұрмыстық
еңбектің мазмұны міндеттер шеңберінің кеңеюіне қарай немесе
үйренген дағдыларын пайдалану үшін жаңа нысандарды енгізу
есебінен күрделенуі мүмкін (әдеттегідей, ойыншықтарға
арналған шкафтың ғана шанын сүртпей, жатын бөлмедегі терезе
алдындағы, жиһаздағы шаңды сүрту) . Мектепке дейінгі
мекемелерде балалардың игерген шаруашылық-тұрмыстық


209
еңбегінің дағдылары отбасында қолданылады және керісінше.
Ерекше еңбек түрі ретінде табиғаттағы еңбекті бөліп
қарастыруға болады. Осындай еңбектің мазмұны өсімдіктер мен
жануарларға күтім жасау, ауладағы көкөністерді өсіру,
аумақтарды көгалдандыру, аквариумды тазалауға қатысу және
т.б. болып табылады.Табиғаттағы еңбек тек жұмыс дағдыларын
дамытуға ғана емес, сонымен бірге моральдық сезімдерді
тәрбиелеуге де әсер етеді, экологиялық білім негіздерін
қалыптастырады.
Кіші топтарда балалар назарын өсімдіктер мен
жануарларға аударады. Тәрбиелеуші жануарларды бақылауды
ұйымдастырады
және
сонымен
бірге
балалардың
қызығушылығын қолдауға тырысады. Ересек адаммен және
оның басшылығымен бала тірі нысандарға қамқорлық жасайды.
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
еңбегінің дағдылары отбасында қолданылады және керісінше.

Ерекше  еңбек  түрі  ретінде  табиғаттағы  еңбекті


title: Мектеп жасына дейінгі ересек балалардың

text:
Мектеп жасына дейінгі ересек балалардың жауапкершілігі
әлдеқайда жоғары. Және бұл түсінікті де: бала көп нәрсені істей
алады, көбірек біледі.
Табиғаттағы еңбектің өз ерекшеліктері бар. Оларға
толығырақ тоқталайық.
Бұл еңбектің нәтижесі материалдық өнім болуы мүмкін (бала
өзі еккен көкеністер, отырғызған ағаштар және т.б.). Бұл бала
еңбегін ересектердің өндірістік еңбегімен жақындастырады.
Табиғаттағы еңбек көбінесе кешіктірілген нәтиже береді:
тұқымды егеді, біраз уақыттан кейін шыққан нәтижені, ал уақыт
өте жемісті алады. Бұл ерекшілік ұстамдылық пен
шыдамдылықты тәрбиелеуге көмектеседі.
Жануарларға күтім жасау, өсімдіктер өсіру арқылы бала
әрқашан тірі заттармен айналысады. Сондықтан еңбек
барысында ерекше ұқыптылық, аса қамқорлық, жауапкершілік
қажет. Бұл факторлардың болмауы тірінің опат болуына әкелуі
мүмкін.
Табиғаттағы еңбек бір мезгілде танымдық мүдделерді
дамытуға мүмкіндік береді. Балалар тірі заттардың өсуі мен
дамуын қадағалайды, кейбір өсімдіктер мен жануарлардың
ерекшеліктері туралы біледі, тәжірибе жасайды, жансыз
табиғатпен танысады.
Еңбектің бұл түрі балаларға басқа адамдарға қуаныш сыйлау
мүмкіндігін береді (өсірген жемістерінен дәм татқызу, гүл
сыйлау).
Осылайша, табиғатта еңбек еңбек тәрбиесіне ғана емес,
210
адамгершілік, эстетикалық, ақыл-ой және физикалық дамуға да
ықпал етеді.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Қол  және  көркем  еңбек - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
Қол және көркем еңбек өзінің мақсаты бойынша адамның
эстетикалық қажеттіліктерін қанағаттандыруға бағытталған
жұмыс болып табылады. Оның құрамына табиғи материалдан,
қағаздан, картоннан, матадан, ағаштан жасалған бұйымдарды
өндеу
кіреді.
Бұл
жұмыс
қиялдың,
шығармашылық
қабілеттердің дамуына ықпал етеді; қолдың бұлшық еттерін
дамытады, ұстамдылықты, шыдамдылықты тәрбиелеуге ықпал
етеді, бастаған істі аяғына дейін жеткізуге үйретеді.Балалар өз
еңбектерінің нәтижесінде басқа адамдарға сыйлықтар жасау
арқылы оларға қуаныш сыйлайды. Мектепке дейінгі
мекемелердегі көркемөнер еңбегі екі бағытта ұсынылған:
балалар қолөнер бұйымдарын жасайды және өздерінің
өнімдерімен мерекелерде топтың бөлмесін безендіруді, көрмені
рәсімдеуді және т.б. үйренеді.
Қол мен көркем еңбектің жеке элементтері кіші топтарда
енгізілуі мүмкін.
Бұл жағдайда ересек адамның қатысуы
міндетті болып табылады.
Нақтырақ айтқанда, балалар
ересектерге қолөнер тудыруға көмектеседі.
Осы жастағы
балалардың белсенділігі аз болса да, бірақ мұндай қызықты
жұмысқа кірісу бала үшін өте пайдалы. Сәби тәрбиеші
қолындағы қарапайым таяқша қалайша қуыршаққа, ал шар
күлкілі клоунға қалай айналатынын көреді. Бұл «сиқыр»
балаларды қызықтырады, өз ісіне тамсандырады және
ынталандырады.
Мектеп жасына дейінгі жасына сәйкесақыл-ой еңбегінің
тууы туралы да айтуға болады. Кез-келген еңбек нәтижеге қол
жеткізуге бағытталған күш-жігермен сипатталады.Біз жоғарыда
айтқандай, нәтижесі заттанған болуы мүмкін (бала дайындаған
зат, өсірген өсімдік), сапа жетілдіру арқылы ұсынылған болуы
мүмкін (жуылған қуыршақ киімі, тазартылған құс торы),
қандайда бір міндеттерді логикалық шешу түрінде болуы мүмкін
(ойлау
нәтижесінде
алынған
баланың
математикалық
тұрмыстық, жеке «жаңалықтары» және т.б.).
Соңғысы - ақыл-ой еңбегінің нәтижесі. Тәрбиелеуші
балаларды «істемей тұрып, ойлануға», өзіне және өзгелерге
ойының барысын түсіндіруге, қорытындылар мен ойша
тұжырымдар жасауға және, ақырында,табылған өз шешімінен
қанағат алуға ( «ойға келу») үйретеді.Егер біз мұны саналы
211
түрде жүзеге асырғымыз келсе, ақыл-ой еңбегі кез келген басқа
бала еңбегімен қоса жүреді (бірге болуы керек). Балалардың
ақыл-ой еңбегіне деген қызығушылығын және құрметін
тәрбиелеу керек, адамдар үшін және белгілі бір бала үшін оның
маңыздылығын көрсету керек. Балалармен жұмыста ғалымдар,
өнертапқыштар туралы әңгімелер (осы мәселе «Әлеуметтік
шындықпен балаларды таныстыру әдісі» курсы шеңберінде
толығырақ талқыланады) көмектеседі. Баланың ақыл-ой еңбегі
еңбек қызметінің барлық құрылымдық компоненттеріне ие:
себептері, мақсаттары, үдерісі, нәтижесі. Ол білім беру ісінде
де, күнделікті өмірде де жүзеге асырылады. Кез-келген басқа
жұмыс секілді, ұйымдастырудың өзіндік формалары да бар.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Еңбекті ұйымдастырудың формалары

text:
Еңбекті ұйымдастырудың формалары
Еңбектің мазмұны ұйымдастырудың әртүрлі формаларында
жүзеге асырылады. Ғылымда мектепке дейінгі балалардың
жұмысын ұйымдастырудың әртүрлі формалары әзірленді және
қолданысқа енгізілді: тапсырмалар, кезекшілік, ортақ, бірлескен,
ұжымдық еңбек.
Тапсырмалар. Бұл ересек адамның балаға қандай да бір
еңбек шараларын орындауы туралы өтініші. Тапсырма еңбек
қызметін ұйымдастырудың бірінші түрі болып табылады. Бұл
форманы зерттеуге В.Г. Нечаева, А.Д. Шатова (1974)
зерттеулерін арнаған.
Еңбек тапсырмалары ұйымдастыру формасы бойынша
жеке, кіші топтар, жалпы болуы мүмкін; ұзақтығы бойынша —
қысқа мерзімді немесе ұзақ мерзімді, тұрақты немесе бір реттік;
Достарыңызбен бөлісу: |


title: мазмұны бойынша - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
мазмұны бойынша — жұмыстың түрлеріне сәйкес болу.
Тапсырмаларды орындау арқылы тек еңбек тәрбиесінің ғана
емес, сонымен бірге моральдық, физикалық, ақыл-ой мен
эстетикалық міндеттерді шешуге болады.
Еңбек тапсырмаларын орындау 2-3 жастағы балалар үшін
қол жетімді. Олар ересек адамның өтініштеріне қуанышпен
жауап береді: «Қасықты мына жерге қойшы»; «Кел, аяқ
киімінді іздейік. Міне, олар, оларды ал да киіп ал». Мектепке
дейінгі мекемелерде тәрбиеші балаларды жеке тапсырмалар
арқылы
қарапайым
шаруашылық-тұрмыстық
еңбектерге
212
жұмсайды. Тәрбиеші баладан бірдеңе істеуді ғана талап етпейді,
бірақ қажет болған жағдайда, тапсырманы орындаудың қандай
жолы жақсы екенін түсіндіреді: «Су төгілмеу үшін, су
құйғышты екінші қолымен ұста. Жарайсың. Киіміңді бүлдіріп
алмау үшін, атыздың үстіне еңкейде, мына әдемі гүлдерді суар.
Олар суға шөлін қандырғаннан кейін, саған рахмет айтады».Бұл
мысалда әдістің тапсырмасы мен түсіндірмесі жасалды және
біртіндеп оң бағалау балалар үшін өте маңызды.
Нұсқауларды барлық балалар орындағаны маңызды. Демек,
тәрбиеші кімге тапсырма бергенін, қандай тапсырма бергенін,
бала тапсырмаға қалай жауап бергенін, мұқият орындағанын
бақылап, есебін жүргізуі керек. Әдетте, кішкентай балалар кез-
келген істі қуана қабылдайды. Олардың «еңбек мүдделері» әлі
де қалыптаспаған. Сондықтан оларды жұмысқа тарту оңай.
Тапсырманы іске асырудың негізі мен әдісі қолжетімді және
түсінікті болуы керек.
Кіші
топтардағы
тапсырмалар
еңбекке
деген
қызығушылықты сақтауға, еңбекке деген ұмтылыс үшін; еңбек
дағдылары мен шеберлігін үйрету үшін, балалардың олардың
күштеріне және қабілеттеріне деген сенімділігін қалыптастыру
үшін; ересек адамдармен байланыс қажеттілігін қанағаттандыру
үшін; еңбекті ұйымдастырудың басқа нысандарына дайындалу
үшін қолданылады.
Тәрбиелеуші балаларға жеке тапсырмалар арқылы бір-біріне
көмек көрсету қызметтерін ұсынады («Наташаға ойыншықтарға
өтуге оңай болатындай етіп, орындықты жылжытшы», «Бір-
біріне жеңдерінді түруге көмектесіңдер»). Осылайша, балалар
өздеріне жүктелген міндеттердің әлеуметтік бағыттылығын
түсінеді және қайырымды қарым-қатынас жолдарын меңгереді.
Олар сондай-ақ өздерінің еңбектегі күш-жігерінің нәтижесін
көру үшін істі аяғына дейін жеткізуді үйренеді.
Ересек топтардағы еңбек тапсырмалары және нәтиже үшін
жауаптылықтың мазмұны бойынша, орындалуы бойынша,
дәрежесі бойынша неғұрлым күрделі болып табылады. Бір
әрекет болжанатын тапсырмалармен қатар бірнеше өзара
байланысты әрекеттерді тартатын тапсырмалар бар (қол еңбегі
үшін материал таңдау, оны үстелге орналастыру, қылқаламды
жуу, бояулар мен күрішкелерді орындарына қою және т.б.). Ол
тапсырмалар баланың жауапкершілік сезімін тәрбиелеуге
мүмкіндік береді, бұл өте маңызды болып табылады.
213
Мысалы, табиғатта жұмыс жасау тірі жануарларға қамқор
болуды білдіреді. Нашар, ықылассыз жасалған күтім өсімдіктер
мен жануарларға зиян тигізуі мүмкін. Тәрбиеші мұны
балаларға тапсырма бере отырып, түсіндіреді («Суды мұқият
құй, тамырға су құйма, ол шіріп қалуы мүмкін», «Балықты,
құстарды тамақтандыруды ұмытпа, олар аштыққа шыдамсыз»).
Мектеп
жасына
дейінгі
үлкен
балаларға
моральдық
бағыттылығы айқын көрсетілген тапсырмалар беруге болады
(«Кішкентай топқа барып, балаларды мерекеге шақыр», «Сашаға
көмек бер - ол құлап, кірлеп қалды»).
Аға топтарда тәрбиеші балаларға жалпы (5-6 адам үшін)
тапсырмалар береді. Мысалы, ойыншықтарды алаңнан топтық
бөлмеге немесе керісінше тасуды ұсынады. Балалар өз іс-
әрекеттерін үйлестіруге, жұмыс тәртібін білуге, іске асыру
сапасын дербес бағалай білуге тиіс. Әрине, әрдайым мектеп
жасына дейінгі балалар осындай күрделі міндеттерді өз бетінше
шеше алмайды. Мұндай жағдайларда тәрбиеші сыпайы түрде
және мазаламай көрсетеді. Мұнда көрсету, ұсыныс және
тапсырманың орындалуын бірлескен талқылау және, әрине,
еңбек нәтижесі маңызды.
Үлкен топтарда кешіктірген нәтиже беруге болады («Бүгін
біз мерекеге дейін өсіп шығатын, біздің топты безендіретін
шөпті себеміз. Біз оны күн сайын суарамыз, сосын ол шырынды
және әдемі болып өседі»). Тапсырмалар жеке болуы мүмкін,
бірақ жалпы нәтижеге бағытталады («Менің отбасым»
тақырыбында үйде сурет салу, содан кейін балабақшада барлық
жұмыстардың көрмесін жасау).
Болашақ
оқушыларға
өз
жұмыстарын
ұйымдастыруды,тапсырманы
орындау
тізбегін
қалай
ұйымдастыруды үйрену өте маңызды. Тәрбиеші кеңестермен,
еске түсіру арқылы нақты көмек бере алады, бірақ міндетті
түрде балаға бір тапсырманы орындау барысында өзінің ойлана
алатынын, тапсырманы неден бастап, қандай материалдар мен
құралдар ол үшін қажет, оларды қайдан алады және жұмыс
аяқталғанда қайда қояды соның бәрін жасай алатынын міндетті
түрде көрсетуі керек. Адалдыққа, орындаудың ұқыптылығына,
істі аяғына дейін жеткізуге назар аударылады. Әсіресе,тәрбиеші
шығармашылықты,
ойдан
шығарудың
көрініс
табуын,
басқаларға қуаныш сыйлауды қалай білуді жоғары бағалайды.
Ересек жастағы балалардың осы немесе басқа еңбекке деген
214
әртараптандырылған қызығушылығы айқын көрінеді. Бала бір
тапсырмаларды
қуана
орындайды,
ал
басқаларын
қабылдамайды немесе ұқыпсыз, құлықсыз орындайды. Не
істеуге болады? Бір жағынан, тәрбиеге жеке бағдарланған
көзқарасты іске асырып отырып, жеке мүдделерді ескеру
маңызды. Сонымен қатар, мектепке дейінгі жастағы балаларға
кез-келген қажет тапсырманы сүйіспеншілікпен, адалдықпен
орындауды үйрету керек. Көбінесе тәрбиші сол белгілі
балаларға бірдей тапсырмаларды тапсырады, себебі олардың
тапсырманы жақсы орындайтынына сенімді болады (Сашаға
әдістеме кабинетіне барып, әдіскерден сабаққа материалды
сұрауды сенімді тапсыруға болады. Жол бойы ол терезе алдына
барып, жаңбырды тамашалап тұрмайды, сыпайы түрде сұрап,
барлығын сол қалпында жеткізеді. Нина ойыншықтарға
арналған сөрені сүрткен дұрыс және т.б.). Осылайша
«мамандандыру» орын алады. Тәрбиелеушіге осылай тыныштау.
Ал тапсырмалардың бірдей түрін жасауға үйренген балалар
әртүрлілікті талап етпейді. Әрине, балаға қандай да іс
тапсыруға болатыны жақсы.Бұл өзін-өзі құрметтеуді, өзін-өзі
бағалауды, өзін-өзі бағалау қабілетін қалыптастырады. Бірақ
ақырында, ол өмірде оған ұнамайтын, бірақ қажет істерді
орындауына тура келеді. Сондықтан, борыш сезімін, жұмысқа
қатысудың қажеттігін түсінуді және әрбір іске құлшыныспен
кірісе білуді тәрбиелеу керек. «Көз - қорқақ, қол - батыр», «Істің
тек басталуы қиын», «Ештеңе істемеген адам ғана қателеспейді»
— сонымен, тәрбиеші баланы қолдап, жігерлендіріп, оны
ықыласпен еңбек етуге үйретеді.Балаларға шебер болған ұнаған
да маңызды. Педагог еңбектен қорықпайтын және барлығын
ықыласпен істейтін адамдарды қалғандарының алдында
көтермелеу мүмкіндігін жібермейді. «Шебер— қолы алтын»,
«халық шебері» — бұл эпитеттербалалар үшін үлкен адамдарға
қатысты және өзіне қатысты таныс болуы керек.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Тапсырма - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
Тапсырма
«Мектеп жасына дейінгі балаларды еңбекке тәрбиелеу» (М.,
1985) А.Д. Шатованың мақаласын зерттеңіз және ол ұсынған
үлгісі бойынша сіздің жастық тобыңыз үшін тапсырмалар
мазмұнын жасаңыз.
215
Кезекшілік.Кезекшілікті балалар еңбегін ұйымдастырудың
формасы ретінде алғашқы рет З.Н. Борисова (1953) зерттеді.
Бұл автор осы еңбек түрінің мазмұнын және балалардың
қызметін басқару әдістемесін әзірледі. Кейінірек бұл мәселені
Г.Н. Година зерттеді.
Кезекшілік бір немесе бірнеше балалардың жұмысын бүкіл
топтың мүдделері үшін болжайды. Кезекшілікте еңбектің
әлеуметтік бағыты, бірнеше (бір) балалардың басқалар туралы
нақты, практикалық алаңдаушылығы тапсырмаға қарағанда
көбірек бөлінеді, сондықтан бұл форма жауапкершілікті,
адамдарға және табиғатқа деген адамгершілік, қамқорлық
қарым-қатынасты дамытуға ықпал етеді.
Мектеп жасына дейінгі тәрбиелеу тәжірибесінде асхана
бойынша, табиғатта, сабаққа дайындық кезінде кезекшілікті қою
дәстүрлі бола бастады (егер барлық балаларды материалдармен
және құралдармен қамтамасыз ету үшін үлкен әзірленген жұмыс
қажет болса). Еңбекті ұйымдастырудың бұл түрі екінші жарты
жылдықтың соңында екінші кіші топқа енгізілді.Осы уақытқа
дейін тәрбиеші балаларды тамақтану алдында үстелдерді асқа
дайындау үшін күтушіге көмектесуге тартады. Немесе
тәрбиеші
сабаққа
дайындықпен
немесе
өсімдіктерді,
жануарларды күтіп-бағумен байланысты тапсырмалар береді.
3 жастан бастап балалар бір тапсырманы шешуге бағытталған
бірнеше өзара байланысты іс-әрекеттерді жүзеге асыра алады
(дастархан жаю). Бастапқыда тәрбиеші екі баламен бірге
«кезекшілік етеді» және әрқайсысы бір ғана тапсырма береді,
мысалы: Миша анау екі үстелге нан салғышты қоюды, ал Юляға
мына үстелдерге қоюды ұсынады.Содан кейін тапсырма
күрделене түседі: бір бала барлық үстелдерде нан салғышты
қойса, ал екіншісі қасықтарды таратып шығуы керек.
Ақырында, бір бала үстелге қажетті барлық нәрселерді қояды:
нан салғыштар, майлықтар, шыныаяқтар, құрылғыларды
таратады. Мұның бәрін үйреніп болғаннан кейін ғана балалар өз
іс-әрекеттерін үйлестіруге, келіссөздер жүргізуге, өз міндеттерін
бөлуге үйренеді. Балалармен жұмыс істеудің әр кезеңін белгілі
бір жасқа «байланыстыру» қиын - бұл балаларда бірлескен іс-
әрекеттің дағдыларын дамыту деңгейіне, еңбек дағдыларына
және осы жұмыстың тәжірибедегі жүйелі сипатына байланысты.
Бірақ бұл жүйелілікті қадағалау және балаларды уақытында бір
қиындықтан басқа қиындық сатысына көшіру маңызды.
216
Тәрбиеші жұмыстың орындалу қарқыны мен сапасына назар
аударады. Ол әсіресе шығармашылықтың көрініс табуын,
баланың басқа балаларға өзінің еңбегімен қуаныш сыйлауға
ұмтылысын ерекше бағалайды. Кейде тәрбиелеуші немесе
күтуші кезекшілерге досқа қалай көңіл бөлу керектігін айтады
(«Бүгін Люданың туған күні, мына әдемі шыны-аяқты оған
қойыңдар»; «Кәнекей, бүгін балаларды немен қуантатынымызды
ойланайық – гүл қояйық немесе жаңа сүлгілер таратайық?»;
«Бір-біріңді көру үшін, бүгін үстелдерді басқаша қояйық және
т.б.»; кезекші барлығы үшін қызықты және жағымды бір нәрсе
ойлап табу тілегі оянады.
Сабаққа дайындық бойынша кезекшілік шоғырлануды талап
етеді. Бұл кезекшіліктің мазмұны асхана бөлмесіндегі
кезекшіліктегі сияқты тұрақты болмағандықтан, балаларға
көмектесу керек, оларға қарындаштармен, бояулармен сурет
салған кезде, жабыстырғанда,құрастырғанда үстелдерде не болу
керек екенінеске түсіру керек. Жұмыс аяқтағанда, тәрбиеші
кезекшіге барлығы орында ма екенін тексеруді ұсынады.
Табиғат бұрышындағы кезекшілік күні бойы балалар тірі
нысандар
үшін
жауаптылықты
сезінетіндей
етіп
ұйымдастырылуы керек (Л. Г. Нисканен). Егер олар барлық істі
(балықтарға тамақ берсе, гүлдерді суарса, торды тазартса және
т.б.) таңертең жасап тастаса, олар одан кейін тіршілік иелері мен
өсімдіктерге назар аудармай қалады. Сондықтан тәрбиеші
балаларға міндеттерді күні бойына бөлуге көмектескені жөн:
балықтарды таңертең тамақтандырған дұрыс, ал өсімдіктерді
сосын суарса да болады. Сонымен қатар, кезекші тотықұспен,
балықтармен, және өсімдіктермен де «сөйлесуі» керек екенін
түсінгені абзал. Олар тірі ағза ғой, сондықтан олар үшін жылы
сөз бен мейірім ауадай қажет. Міне, осылай мектепке дейінгі
балаларда табиғатқа қамқорлық көрсету қажеттілігі, оны сақтау
үшін жауапкершілік сезімі қалыптасады.
Кезекшілік балалардың жүйелі түрде еңбекке араласуына
ықпал етеді. Кім, қайда және қашан кезекші болғанын белгілеп
отыру керек. Топта кезекшілік тақтасы құрылады (оны әртүрлі
безендіруге болады, ол тәрбиеші мен ата-аналардың қиялы мен
шеберліктеріне байланысты), әр бала өз міндеттерін білу үшін,
ол балаларға түсінікті болу керек.
Кезекшілік ұзақтылығы еңбек түріне, балалардың жасына,
тәрбиелеу мақсатына қарай әртүрлі болады. Бұл бір реттік
217
кезекшілік (бір сабаққа кезекшілік), күндізгі кезекшілік, яғни
асхана немесе табиғат бұрышы бойынша күні бойы кезекшілік,
2-3 күндік кезекшілік (сирек жағдайда) болуы мүмкін.
Кезекшілік соңында балалармен атқарылған жұмыс сапасын
талқылау пайдалы. Талқылауды тек кезекшілермен немесе басқа
балалардың
қатысуымен
жүргізуге
болады.
Мұндай
талқылаулар кезекшіліктің жаңа түрін енгізгенде, сонымен қатар
балалардың міндеттерін қызыға орындайтын жағдайларда
пайдалы болып келеді. Егер кезекшілік кезінде қандайда бір
қателіктер жіберілсе, оны кезекшілердің өзімен жеке талқылаған
дұрыс.
Кейде тәрбиеушілер еңбекті ұйымдастырудың осы түрін көп
пайдаланып, негізсіз олардың түрлерін кеңейте бастайды.
Мысалы, киім шешетін бөлмеде, жатын бөлмеде, қыдыруға
шығар алдында және т.б. кезекшіліктерді құрастырады. Бұлай
істеу керек емес. Осындай түрдегі әрекет бір балаларды
басқаларды қадағалау әрекетіне айналдырады. Мектеп жасын
дейінгі балалардың моральдық дамуына кері әсер етеді,
кезекшіліктің негізгі мақсаты – басқаларға қамқор болу
ұмытылады.
Достарыңызбен бөлісу: |


Бірақ педагогикалық үдерістегі шығармашылық, егер
педагогтар өз мамандығының негізін жақсы игерсе, жемісті
әрі ақталған болып табылатынын есте ұстаған жөн.
Мамандықтың
негіздері
мемлекеттік
білім
беру
стандарттарымен анықталады.
Кез келген кәсіби оқу орны, оның ішінде колледж де, ең
алдымен болашақ маманды стандартқа үйретуі тиіс. Стандартты
толық
меңгеру
шеберлікке жетуге
мүмкіндік береді.
Психологиялық-педагогикалық дайындық түрінде фундаментсіз,
шығармашылық өте ауыр зардаптарға әкелуі мүмкін, себебі
мұғалім әрбір баладан құралатын ең күрделі және әмбебап
құбылыспен айналысады. Кейде консерватизм радикализмнен
гөрі адамгершіл болады.
Педагогтің құқықтары мен бостандықтары 2012 жылғы 29
желтоқсандағы
«Ресей
Федерациясында
білім
туралы»
Федералдық заңының 47-бабында анықталған.
Бұлар білім беру ұйымдарын басқаруға қатысуға, өз кәсіби
абыройы мен қадір-қасиетін қорғауға, шығармашылық бастама
көтеруге, білім беру бағдарламаларын жасауға қатысуға,
ғылыми,
ғылыми-техникалық,
шығармашылық,
зерттеу
жұмыстарын жүргізуге, педагогикалық тұрғыдан негізделген
оқыту мен тәрбиелеудің құралдары мен әдістерін, нысандарын
таңдау және пайдалану еркіндігіне деген құқықтар және т.б.
Қысқартылған жұмыс уақытына, ұзақ мерзімді төленетін
21
демалысқа, қарт болуына және т.б. қарай еңбек зейнеткерлігін
мерзімінен бұрын тағайындауға құқық бекітілген.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Бірақ  педагогикалық  үдерістегі  шығармашылық,  егер


title: Ортақ,  бірлескен,  ұжымдық  еңбек

text:
Ортақ, бірлескен, ұжымдық еңбек. Егер тапсырмалар мен
кезекшілік топтарда еңбекті ұйымдастырудың жүйелі, тұрақты
түрері болса және балалар белгілі бір жетістіктерге жетсе, онда
күрделірек түр - орта, бірлескен, ұжымдық еңбекке көшкен
дұрыс болады. Еңбекті ұйымдастырудың бұл түрлерін Р.С.Буре,
Д.В.Сергеева, В.Ф.Кушина, С.А.Козлова, Л. В.Крайнова және
т.б. зерттеді.
Балалар еңбегін ұйымдастырудың аталмыш түрі алдымен
адамгершілік тәрбиенің міндеттерін шешуге ықпал етеді.
Қазірдің өзінде игерілген еңбек дағдылары мен қабілеті тек
бекітіледі, ал жаңаны оқыту бұрынғыдай жеке жүзеге
асырылады. Тәрбиеші жалпы еңбек мазмұнына балалардың
істей алмайтын әрекетін енгізе алмайды. Мысалы, егер балалар
ойыншықтарды
дұрыс
жууға
мүмкіндіктері
болмаса,
тәрбиелеушіде жеке оқыту мүмкіндігі болмағандықтан, бұл
жұмысты жалпы қызмет түріне қосуға болмайды.
Ортақ, бірлескен және әсіресе, ұжымдық еңбек балаларда өз
әрекеттерін келісу қабілетін қалыптастыру үшін, бір-біріне
көмектесуге, жұмыстың бір қарқынын орнатуға және т.б.
қолайлы жағдай жасайды.
218
Ал, енді терминдерге көңіл бөлейік. Ортақ, бірлескен,
ұжымдық еңбек дегеніміз не? Бұл түсініктер синонимдер болып
келмей ме? «Ортақ», «бірлескен», «ұжымдық» деген
түсініктерді не біріктіреді және олардың қандай айырмашылығы
бар?
Ортақ, бірлескен және ұжымдық еңбекті балалар қызметінің
Достарыңызбен бөлісу: |


title: қоғамдық  бағытталған    мақсаты

text:
қоғамдық бағытталған мақсатыбіріктіреді. Бұл еңбек
нәтижесі әрқашанда барлығы үшін пайдалы дегенді білдіреді.
Үй-жайды, алаңды жинау, топтық бөлмені мерекеге безендіру
және т.б. — бұнын барлығы тек бір қатысушыға ғана емес,
олардың барлығына керек.
Айырмашылығы ұжымдық өзара қарым-қатынасты бекіту
мен тәрбиелеуге арналған жағдайларда жасалады. Ортақ еңбек
әр бала жұмысының бір бөлігін жеке мақсатта жүзеге
асыратын
жалпыға
ортақ
мақсатта
балаларды
ұйымдастыруды білдіреді. Мысалы, тәрбиеші балаларға топтың
үй-жайларын тәртіпке келтіруді ұсынады және олардың
міндеттерін бөледі: «Саша мен Сергей, құрылыс материалдарын
қораптарға салыңдар. Наташа мен Лена, сендер қуыршақтарға
таза киімдерді кигізіңдер. Біз, Дима мен Оля үшеуміз
орындықтарды сүртеміз» және т.б. Жұмыс аяқталуынан кейін,
ол балалардың назарын әрқайсысының жақсы жұмыс істегеніне
аудартады және міне, нәтижесі - бөлме таза және әдемі болды.
Жұмысты ұйымдастырудың бұл түрінде әрбір баланың өз алаңы
болады және ол өзі үшін ғана жауапты. Тіпті екі балаға бірдей
тапсырма берілсе де, сонда да әрқайсысы оны бөлек атқарады.
Достарыңызбен бөлісу: |


Бірлескен жұмыс балалардың өзара әрекеттесуін,
әрқайсысының қарқынға тәуелділігін, басқалардың жұмыс
сапасын қамтиды. Мақсат, жалпы еңбектегі сияқты, - бір.
Р.С.Буре ұйымдастырудың бұл түрімен балаларды буындарға
бөлуді ұсынады. Әрбір буын өзінің жұмыс тапсырмасына ие
және буынның ішінде балалар «тізбек» арқылы жұмыс
істейді:біреуі сөреден ойыншықтарды алып, үстелге қояды, ал
екіншісі жуындырады, үшіншісі олады сүртсе, ал төртінші
оларды сөреге қайта қояды.Бір баланың жұмысының сапасы мен
жылдамдығы басқа баланың осы көрсеткіштеріне әсер етеді.
Ұйымдастырудың осы түрімен жалпы іске деген жауапкершілік
сезімі артады. Балалар арасында іскерлік қатынастар
орнатылады. Егер біреу ортақ жұмыс жылдамдығын бұзса,
тізбек үзіліп қалады. Содан кейін балалар өзара әрекеттесуді
219
өздігінен реттей бастайды.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сонымен,еңбек - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
Сонымен,еңбек
міндеттерімен
қатар
адамгершілік
міндеттерді, атап айтқанда еңбек бөлінісі туралы келісім
жасау, қажет болған жағдайда бір-біріне көмек көрсету,
ортақ, бірлескен жұмыстың сапасы үшн «ауыру»,шешетін
еңбекті ұйымдастыру түрін ұжымдық еңбек деп атауға
болады.
Тәрбиелеуші белгіленген өзара қарым-қатынасқа балаларды
«итермелейтін» жағдаяттарды алдын ала жоспарлайды. Ол
балалардың кездейсоқ бірігуін болдырмайды, оларды алдын ала
ойластырады (тынымсыз Зинаны жұмыс істеуге кімнің қасына
отырғысса болады; жұмысты тез орындай алмайтын, бірақ
барлығын сапалы орындайтын Юрийге қандай тапсырманы
берген жөн; Коляның бойында басқа адамдарға көмек көрсету
қасиетін тәрбиелеу керек; балалар үшін жаңа жұмыс алаңын
кімге берсе болады және т.б.) . Ұжымдық еңбекті ұжымдық деп
атаудың өз себебі бар, өйткені ол ұжымдық өзара қарым-
қатынасты мақсатты тәрбиелеуге ықпал етеді.
Демек, әрбір ортақ және тіпті бірлескен еңбек те ұжымдық
болмайды. Бірақ әр ұжымдық еңбек - жалпы және бірлескен.
Тәрбиешінің мұны жақсы түсінгені және балалардың шынымен
ұжымдық жұмысын ұйымдастыра білгені маңызды. Өкінішке
орай, іс жүзінде ортақ еңбекті жиі ұжымдық еңбек деп
қабылдайды. Ұжымдық еңбектің міндеті шешілетін болса да, ол
тәрбиешінің алдын-ала ойластырылған жағдайлардың емес,
кездейсоқ
туындаған
жағдайлардың
күшімен
болады,
нәтижесінде
мектепке
дейінгі
балалардың
еңбегін
ұйымдастырудың осындай маңызды түрінің тәрбиелеу әлеуеті
төмендейді. Сонымен қатар ұжымдық еңбек сүйеніш, қорғалу,
өзара түсіністік сезімін тудырады, жағымды эмоционалды көңіл-
күйді қалыптастырады - бұны А.С. Макаренко ұжымдағы
«сергектік» деп атады.
Ортақ еңбек мектеп жасына дейінгі мекемелердің орта
тобында, ал бірлескен және ұжымдық еңбек үлкен және
мектепке дайындық топтарында болады.
Балалардың себебі мен міндетін саналы түрде қабылдау
олардың ұжымдық еңбекке деген қызығушылығын сақтауға
ықпал етеді. Дәстүрлі түрде ұжымдық еңбек аптасына бір рет
ұйымдастырылады. Әдетте, бұл топтық бөлмені тазалау немесе
табиғатта жұмыс жасау. Мақсаттың тұжырымдамасы әрдайым
220
бірдей - біз топта таза және әдемі болатындай етіп, тазалаймыз.
Өз кезегінде, бұл мақсат, әрине, лайықты, бірақ балалар оған
үйреніп кетіп, ол іске деген қызығушылығы тез басылады.
Бұнын басқа жолы да бар. Тәрбиеші ай сайын бір басым
мақсатты анықтайды. Оның таңдауы маусымдық және
әлеуметтік құбылыстармен байланысты болуы мүмкін. Осы
еңбектің мақсаты адамгершілік және әлеуметтік мақсатқа
бағынады.Мысалы:
қыркүйек - егін жинау, алаңдағы күзгі жұмыстар, қолмен
бұйымдар жасауға арналған табиғи материалдарды дайындау.
Балалар мен бүкіл балабақша үшін бұл жұмыста көмек;
қазан - «Топтың туған күндері» мерекесіне дайындық:
ойыншықтарды орналастыру, нұсқаулықтар жасау, топтың
бөлмесін тазалау және безендіру, қонақтарға сыйлық жасау;
қараша - «Менің тегім, менің отбасым» мерекесіне
дайындық. «Мейірімді істер шеберханасында» жұмыс
ұйымдастыру, мерекелік әшекейлерді ата-аналармен бірлесіп
дайындау,
суреттер
көрмесін
ұйымдастыру,
қолөнер
бұйымдарын дайындау;
желтоқсан - Жаңа жылға дайындық. шыршаны безендіру,
сыйлықтарды, карнавальдық костюмдерді жасау, мерекеге үй-
жайларды тазалау;
қаңтар - қысқы аумақта жұмыс істеу: қарды тазарту, түрлі-
түсті мұзды дайындау, сол балаларға көмектесу.
Бұл мысал балаларға арналған тартымды мақсатты қалай
белгілеуге болатынын суреттейді, оны жүзеге асыру үшін басқа
әрекетпен қатар еңбек керек, оған еңбектің ұжымдық түрі ең
қолайлы. Топтағы балалардың өмірі олар үшін эмоциялық
маңызға және мағынаға ие болады.
Әлеуметтік маңызы бар еңбек мақсатын белгілі бір уақыт
кезеңінде бөлу басқа мазмұнды немесе ұйымдастырудың басқа
түрлерін жоққа шығармайтындығын атап өту керек. Балалар
одан әрі қарай кезекшілік етеді, тапсырмаларды орындайды,
жеке түрде еңбек дағдыларын үйренеді.
|


title: Мектеп жасына дейінгі  балаларды еңбекке

text:
221
Мектеп жасына дейінгі балаларды еңбекке
тәрбиелеу жағдайлары
Мектепке дейінгі жастағы балалардың тәрбиесі белгілі бір
жағдайларда тиімді болуы мүмкін. Оларды қарастырайық.
Балалардың рахаттанып жұмыс істеуі үшін, эмоционалды-
жағымды атмосфераны құру қажет. Бала ересектердің сүйсініп
жұмыс
жасайтынын,
қиындықтарда
«наразылық
білдірмейтінін», сәттілікке, нәтижеге қуанатынын көргенде, сол
сияқты жұмыс істегісі келеді. Еңбек үдерісінің өзі балаларға
қуаныш сыйлайтыны маңызды. Бұл үшін музыканы пайдаланған
жақсы. Көп ақыл-ой жүктемесін талап етпейтін еңбек уақыты
кезінде тәрбиеші үнжазбадан, күйтабақтан балалардың сүйікті
әндерін немесе тыныш әдемі әуенді (егер балалар қол еңбегімен
айналысып жатса) немесе көңілді сергек музыканы (мереке
алдында топтық бөлмені тазалап жатса) қосады. Музыка қатты
дыбысталмауы керек. Бұл көңіл-күйді қалыптастырудың аясы
болуы керек. Өкінішке орай, тәрбиешілер балалар еңбегін
ұйымдастыруда осы маңызды факторды бағаламайды.
Балалармен ересектер, әсіресе ата-аналар бірге жұмыс
істегенде, эмоциялық қызу артады. Демек, ата-аналарды үй-
жайларды тазалауға, алаңды көгалдандыруға, шырша
ойыншықтары мен маскарад костюмдерін дайындауға шақыру
әрқашан қажет. Барлық баланың ата-аналары әрдайым келуі
міндетті емес. Әрбір бала өз анасы мен әкесінің онымен бірге
жұмыс істеуге келетінін білгені маңызды.
Еңбектің нәтижелерін талқылау, марапаттар тапсыру арқылы
жақсы эмоционалдық атмосфера пайда болады. Еңбегі үшін
сыйақы моральдық болуы мүмкін, материалдық та болуы
мүмкін. Мысалы, жақсы жұмыс істегендердің барлығы
белгішеге ие болады. Өз бастамасы бойынша жолдастарына
көмектескен «қолы алтындарға» - «Кімге көмек керек?» деген
белгіше және т.б. Тәрбиеші балалармен бірге осындай көптеген
марапаттарды ойлап тауып, жасай алады. Барлығы үшін марапат
бірге отырып шай ішу түрінде де бола алады. Әдемі
орналастырылған және ыдыстар талғаммен қойылған үстелдер,
гүлдер және «арнайы біз үшін Татьяна Михайловна
дайындаған» тоқаштар мерекелік көңіл-күй сыйлайды.
Еңбек қызметінің тербиелеу жетістігін қамтамасыз ететін
222
шарттар материалдық орта мен еңбек жабдықтарын
ұйымдастыру болып табылады. Еңбек жабдықтарына -
олардың мөлшеріне, материалына, түсіне және мектеп жасына
дейінгі балалардың жұмысын ұйымдастыруға белгілі бір
талаптар бар. Талаптарды міндетті түрде орындау керек, себебі
бұл балалар денсаулығының, ал кейде өмірінің кепілі болып
табылады(Балабақшада
балалардың
адамгершілік-еңбек
тәрбиесі / Р.С.Буре ред. — М., 1987 кітабының қосымшасын
қарау). Адамгершілік тәрбие тұрғысынан қарағанда, жабдықты
дұрыс таңдау да маңызды. Бұл жағдай еңбектің нақты
ұйымдастырылуына, еңбекке уақытында қосылуға ықпал етеді.
Жабдық барлық балалар үшін жеткілікті болуы тиіс. Әрине,
балаға: «Күте тұр, қазір Сережа қазсын, сосын күректі саған
береді. Содан кейін сен қазатын боласын»,- деп айтуға да
болады. Бірақ тәрбиешінің жабдықты қажетті мөлшерде алдын-
ала таңдағаны, ал егер жеткіліксіз болса, басқа балалар не
істейтінін ойлағаны дұрыс. Дұрыс ұйымдастырылмаған еңбек
балаларға
кедергі
келтіреді
және
жұмысқа
деген
қызығушылығын төмендетеді. Мүмкін болса, тұрмыстық
техниканы пайдалану қажет.Балалар құрал-жабдықты қолданар
алдында оларға тиісті әдістер мен амалдарды үйрету керек:
оларды қолында ұстауға, тіпті ойнап көруге мүмкіндік беру,
содан кейін іс-қимыл тәсілін көрсету. Осыдан кейін ғана
жұмыстың басталуы туралы жариялайды.
Еңбек тапсырмаларын орындау кезінде баланың жасай
алатын жұмыс жүктемесін ескеру өте маңызды. Балаларға аса
көп жұмыс жүктеу қауіпті. Баланың өзіне өте ауыр су, құм толы
шелектерді көтеруін, ұзақ әрі көп қазуын, ұзақ уақыт бойы бір
қалыпта отыруын және т.б. мүлде болдырмау керек. Шаршау
жұмысқа
қызығушылықты
азайтады,
сонымен
қатар
денсаулыққа зиян тигізеді. Дегенмен, керісінше, балаға ол үшін
оңай міндеттер ұсынылғанда немесе кішкентай балаларға
жарамды «балалар» құралдарын ұсынғанда немесе ауыр
жұмысқа жарамсыз болып келетін ойыншық құралдарды берген
дұрыс емес.
Балалардың жұмысқа деген ұмтылысын қолдайтын жағдай
осы немесе басқа еңбекке бейім жеке мүдделерді қарастыру
болып табылады. Бұл мәселе әрдайым мамандар үшін пікірталас
тақырыбы болып келді және осылай қала береді. Балалардың
мүдделерін есепке алу қажет пе, себебі оларды кез-келген
223
жұмысты ықыласпен және қызығушылықпен атқаруға үйрету
керек пе? Бұл сұраққа жауап бастапқы әдістемелік ұстанымға
байланысты әртүрлі болуы мүмкін. Егер біз дара тәрбие үлгісін
қолданатын болсақ, онда балалардың мүдделерін ескеру қажет.
Әрине, балаға көп нәрсені білетін және қандай да бір жұмыстан
бас тартпайтын адамның артықшылығын көрсету қажет. Баланы
жұмыс істеуге мәжбүрлеуге болмайды. Тәрбиелік әсердің
шеберлігі баланың жұмыс істеуге құлшынысын оята білген
педагогтың қабілетімен өлшенеді.
Еңбекпен жазалауға жол берілмейді. Бұл ережені А.С.
Макаренко енгізген еді, бірақ ол бүгінгі күні өзектілігін
жоғалтпады.
Мектеп жасына дейінгі балалар үшін еңбек - пайдалы және
маңызды қызмет. Бұл баланың жалпы дамуына: танымдық
салаға, ерікті, эмоционалдық даму; эстетикалық сезімдерді,
адамгершілік қасиеттерді тәрбиелеуге, өзін-өзі бағалауды
дамытуға ықпал етеді.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Мектеп жасына дейінгі балаларды еңбекке

text:
Мектеп жасына дейінгі балаларды еңбекке
тәрбиелеу құралдары
Мектеп жасына дейінгі балаларды тәрбиелеу көптеген
құралдардың көмегімен жүзеге асырылады: балалардың жеке
еңбек қызметі, ересектердің еңбегімен танысу, көркемдік
құралдар.
Балалардың жеке еңбек қызметі еңбек тәрбиесінің қажетті
құралы болып табылады. Бұл, әрине, дұрыс. Ештеңе істемей,
бірдене үйрену мүмкін емес. Баланың жұмыс істеу қабілетін
еңбек
қызметінен
қалай
қалыптастыруға
болады?
Дегенмен,тәрбиеші еңбек тәрбиесінің міндеттерін еңбекте емес,
ойында
шешкен
фактілермен
іс
жүзінде
кездесуге
болады.Мысалы, шаштараз салонында ойын жоспарлағанда,
тәрбиеші былай деп жазады: «Баланың тарақты қолдану, шашты
ұқыпты тарау қабілетін қалыптастыру». Бұл жазбада екі
педагогикалық қателік бар. Біріншіден, тәрбиеші балалар
ойынының табиғаты мен ерекшеліктерін білмейді: ойында бала
«сияқты» әрекет етеді – олшашты тараған сияқты, әдемі шаш
үлгісін жасаған сияқты. Ойын бастапқыда балаға нақты өмірде
224
қолжетімсіз ересектердің еңбек әрекеттерін оның орындау
қажеттілігінен пайда болды. Егер ол бәрін шынымен жасай
бастаса - ойын жоғалады. Екіншіден, кез-келген «қабілетті
қалыптастыру» әрдайым көрсетуді, түсіндіруді, жаттығуды,
қайталауды қажет етеді. Ойын барысында мұны істеу мүмкін
бе? Әрине, жоқ.
Еңбек қызметі еңбек тәрбиесінің басты құралы болып
табылады. Балалар онда нақты еңбек дағдылары мен қабілетіне
үйренеді, нәтижелерге қол жеткізеді, өз қажеттіліктерін
ересектер әлеміне шынайы араласу арқылы қанағаттандырады.
Бұл құралдың көмегімен еңбек тәрбиесінің қолданылатын,
тәжірибелік міндеттері шешіледі.
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
Ересектер

еңбегімен - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
Ересектер
еңбегімен
таныстыру.Бұл
құрал
адам
қызметінің мазмұны, еңбектің қоғамдық маңыздылығы,
жұмысқа қатынасы туралы баланың көзқарасын кеңейтуге
мүмкіндік береді. Осылайша, ересектердің жұмысымен танысу
еңбек тәрбиесінің зияткерлік және адамгершілік міндеттерін
шешуге бағытталған. Мектепке дейінгі педагогикада балаларды
ересектердің еңбекпен таныстыру проблемасына бірнеше түрлі
тәсілдер бар. Кейбір авторлар (В. И. Логинова, М.В.Крулехт)
баланы ересектердің жұмысымен таныстыру, түрлі еңбек
өнімділігін құру туралы айту керек деп есептейді. Нәтижесінде
балаларда ересектердің еңбек қызметінің маңызды бөлігі туралы
түсінік қалыптастасатын болады, еңбекке деген құрмет
тәрбиеленетін
болады.
Басқа
авторлар
(С.А.Козлова,
А.Ш.Шахманова) мектеп жасына дейінгі балаларды еңбекке
қабілетті адаммен, оның жұмысқа деген көзқарасымен
таныстыру, мамандық адамдардың оған деген қажеттілігіне
жауап ретінде пайда болатыны туралы түсінік қалыптастыру
қажет - дәрігер адамдарды емдеу үшін керек, мұғалім -
балаларды оқыту үшін керек. Еңбек үдерісімен таныстыру
адамның қызметін анықтауға болатын орталық, мазмұн ретінде
қызмет етуі керек деп ұйғарады.
Ересектердің жұмысымен танысу мектеп жасына дейінгі
балаларды еңбекке үйретудің құралы ретінде,мүмкін бірінші
және екінші тәсілі ретінде қарастырылады. Белгілі бір еңбек
дағдыларын үйретумен байланысты міндеттер тобы шешілген
кезде, бірінші тәсілге сүйенуге болады. Еңбекке деген көзқарас
пен адамның адамгершілік қасиеттерін қалыптастыруға
байланысты еңбек тәрбиесі міндеттерінің екінші тобы шешілетін
225
кезде, екінші тәсіл барынша лайықты.
Тәрбиеші
қаралып
отырған
құралдарды
баланы
бағдарлайтын, еліктеуге тұрарлық үлгі ретінде пайдалана алады.
Дегенмен, ересектердің жұмысымен танысып, бала тек оң ғана
емес, сондай-ақ жұмысқа деген жағымсыз қатынаспен,
алаяқтықпен және оның салдарларымен кездесуі мүмкін.
Педагог мұндай жағдайларды еңбекке жауапты қарау қажеттілігі
тұжырымдамасын қалыптастыру үшін пайдалана алады.
Балалардың
назарын
ересектердің
өз
еңбегіне
шығармашылықпен қарауға аударуы маңызды (осы бөлімдегі
тәрбиелеу «Әлеуметтік шындықпен балаларды таныстыру
әдістемесі» курсының шеңберінде толығырақ қарастырылған).
Достарыңызбен бөлісу: |


Көркемдік құралдар: көркем әдебиет, музыка, бейнелеу
өнері.Осы құралдар тобының көмегімен балаларда еңбек
мазмұны туралы, адамдардың жұмысқа деген көзқарасы туралы,
басқа адамдардың еңбегін қоршаған орта қалай бағалайтыны
туралы түсінік қалыптасады. Бұл құралдар адамгершілік
сезімдер мен қарым-қатынастарды қалыптастыруға көмектеседі.
Мектеп жасына дейінгі балаларды еңбекке тәрбиелеудегі
көркемдік құралдардың рөлі ерекше. Адамды музыка, әңгіме,
ертегі тыңдап отырып немесе еңбек туралы суретті қарап
отырып еңбекке баули алмайсыз. Дегенмен, көркемдік құралдар
арқылы балалардың жұмысқа деген қызығушылығын, жұмыс
істейтін адамдарға ұқсас болуды қалауын тудыруға, адамдар
еңбегінің маңыздылығын және әлеуметтік мәнін түсіндіруге
болады.
Тәрбиеші балалармен жұмыс істегенде күн сайын мақал –
Достарыңызбен бөлісу: |


title: мәтелдерді - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
мәтелдерді қолданады. Бұл «халық даналығындағы інжу-
маржандар» оған баланы мақтауға және жігерлендіруге
көмектеседі («Кішкентай ғана болса да, өзі батыл», «Көз –
қорқақ, қол - батыр»), жалқаулыққа деген көзқарасты айту
(«Жалқау Федордың сылтауы бітпес», «Диқан нанын жейді,
жалқау арын жейді», «Жалқау қолдар біреудің еңбегін жақсы
көреді», «Іскердің іші пыспас»), еңбектің маңыздылығын
көрсету («Адамды түсіне қарап таныма, ісіне қарап таны»,
«Ащы еңбекке тұщы нан»). Мақалды бала ақыл ретінде
қабылдамайды, сондықтан да ол тәрбие құралы ретінде тиімді.
Еңбектің моральдық құны ертегілерде де бекітілген.
Көптеген халық ертегілерінде жағымды кейіпкер, әдетте,
еңбекқор, басқа адамға көмектесуге дайын, сондықтан, ақыр
226
соңында, махаббат, байлық, тану арқылы марапатталады.
Авторлық көркем шығармаларда еңбекке деген көзқарас
адамның маңызды қызметі ретінде көрініс табады («Кім болу
керек?»В. Маяковский, «Сенде не бар?» С. Михалков), еңбек
үдерісі көрсетіледі («Сіздің кітапты қалай басып шығарды»С.
Маршак, «Шай жөнінде»,«Мақта қалай бұтада өседі» А. Ивича
және т.б.), адамның еңбекке деген көзқарасын, өз мамандығына
деген сүйіспеншілігін, қайсарлық пен қайырымдылықты
сипаттайды («Олар қандай поляршы» А. Членова, «Боран
арқылы» И. Винокурова).
Энциклопедиялық әдебиеттер де маңызды, олардан балалар
әртүрлі кәсіптердің пайда болуы туралы, сондай-ақ киімдерді,
заттарды жасау үдерісі туралы, еңбектері адамзаттың ілгері
басуына әсер еткен белгілі адамдар туралы біледі. Көркем
шығармалардың
арқасында
еңбектің
пайдасы,
әртүрлі
мамандықтар иелерінің өзара байланысы мен өзара көмек
көрсетуі туралы қорытынды жасауға болады. Мысалы,
Ю.Тувимның «Барлығы бәріүшін» өлең жолдары:
Тас қалаушы тұрғын үйлер салғанда,
Ал тігінші тігін тігер оларға.
Тігін тігіп, жұмыс жасау үшін де
Жылы жайсыз жағдайы оның болар
ма?
Қалар еді тас қалаушы киімсіз,
Шебер қолдар киім тігіп бермесе.
Керек-ақ қой жұмыс жасау үшін де
Суық күнде жылы күрте, кеудеше.
Ал наубайшы талап етер етікшіден,
Етік тігіп берші деп мерзімімен.
Етікші аш жүрсе нан жеместен,
Не пайда дүниенің кеңдігінен.
Ойлап тұрсаң, бәріде керек екен
Атқарған жұмыстары әр адамның.
Сондықтан тату болып, еңбектеніп,
Қызығын бір көргейсің бұл ғаламның.
Балаларға еңбек туралы көркем әдебиет оқып отырып
227
тәрбиеші бірден бірнеше маңызды үйрететін және тәрбиелейтін
міндеттерді шешеді: балалар әртүрлі мамандықтарды таниды.
Олардың ересек адамның қызметінің тағы бір жағына
қызығушылығы оянады, оған қарым-қатынасы қалыптасады.
Өзін-өзі жасап шығара отырып бала өзі ұмтылатын бейнесін
аздап-аздап қалыптастыра бастайды. Шынына келгенде, бұл тек
тәрбиеші көркем әдебиетті педагогикалық міндеттерді шешу
құралы ретінде қолданған жағдайда, еңбектің маңыздылығына
және тұлғада еңбекқор адамның қасиеттері болуына сенімді
болған жағдайда, және балаларға өзі осы жағынан үлгі бола алса
және көркем шығармаларды оқуды өзінің еңбек қызметі мен
балалардың қызметін ұйымдастырумен үйлестіре алған
жағдайда ғана пайда болады. Бейнелеу өнері туындылары да
балаларды тәрбиелеу құралы бола алады. Шебер суретшілердің
суреттерін қарап отырып,балалар тек еңбек процесін
көрмейді,одан да маңыздырақ суреттің көңіл-күйін сезінеді. Бір
жағдайда - бұл қуаныш, эмоциялық көтерілу ("Нан" Т.
Яблонская),
басқасында
-тыныш,
жай
дамылдау
("Тракторшылардың кешкі асы" А. Пластов), өз еңбегінен ләззат
алу ("Шілтер тоқушы" В. Тропинин). Бірақ еңбек әрдайым жеңіл
және оңай емес. Балалар бұны еңбек етуші адамдарға құрметпен,
аяушылықпен қарауды үйрену үшін білу керек. Сондықтан
мектепке дейінгі ересек балалармен Н. Ярошенконың «Пеш
жағушы» немесе К. Савицкийдің «Темір жолдағы жөндеу
жұмыстары» дейтін және т.б. ұлы шеберлердің картиналарын
қарауға болады. Тәрбиеші ата - анаға балаларымен бірге сурет
галереясына баруға, немесе репродукцияларды үйде көруге
және балаларымен суреттердің мазмұны туралы әңгімелесуіне
ұсыныс беруіне болады.
Еңбек
тәрбиесінің
көркемдік
құралдар
тобына
Достарыңызбен бөлісу: |


title: диафильмдер  және  видеофильмдер,  слайдтар

text:
228
өзектілігін жоғалтпады. Мысалға алсақ: «Колхозшылардың
жылдың әр мезгіліндегі қалай еңбек етуі» диафильмі
«колхозшылар» деген сөзімен ғана-ақ заманауи емес, ал қалған
бәрі - еңбек мазмұны, оның процесі (барысы) толығымен біздің
заманға сай келіп тұр, сондықтан осы диафильмді балаларға
көрсетіп, ауылдағы шаруашылық жөнінде әңгімелесуге болады.
Еңбек етуге құштарлықты тәрбиелеуде музыка көп
септігін тигізеді. Шетелдік (мысалы, болгарлық) әрітестердің
тәжірибесінде балалардың еңбегін музыкамен сүйемелдеп
отырады. Музыкалық жазбаларды топтық жұмыста да, учаскеде
де (телімде де) қолдануға болады. Музыканың көмегімен
(әуеннің көмегімен) көңіл-күйді көтеруге, жұмысқа белгілі бір
ырғақ беруге болады. Музыка ырғағымен жұмыс жеңілдейді
және жағымды болады. Оны қолдану: топпен топтық бөлмені
тазалау жұмысы кезінде, қол еңбегі, мектеп жанындағы телімде
қолданған аса пайдалы. Балалар ақырында орындаушыға
қосылып ән айтуына болады. Тәрбиешісінің де балалармен
бірге қосылып бір жайлы ән айтып жұмыс істегені құп болады.
Әрине, бұл тек қана тікелей еңбек іс – қимылдарына үйрету
жүріп жатпаған жағдайларда ғана мүмкін.
Барлық аталған көркемдік құралдармен педогогикалық
процесте жүйелі түрде, бір-бірімен және бір-бірімен өзара
қарым–қатынасымен және мектепке дейінгі балалардың да
еңбек, шеберлік қызметтерінің ұйымдастырушылығы мен өзара
қарым–қатынастары қолданылған жағдайда тиімді болады.
Соңғы жылдардың зерттеулері ( А.Д. Шаттова, Л.А. Голуб)
еңбек тәрбиесі экономикалық тәрбиесінің алғы шарттарына
негізгі қызметін атқаратынын көрсетеді.
Мектепке дейінгі балалардың экономикалық тәрбиелеу
туралы бұрынғы кездері де сөз болған жоқ еді. Соңғы
онжылдықта ғана осы заманға сай адал экономикалық ой-санаға,
іскерлік-шеберлік қасиеттеріне ие болу қажеттілігі турлы
мәселе, сұрақ туындады.
Қоғамның
бұл
талабы
Достарыңызбен бөлісу:


title: Қазіргі мектепке дейінгі ұйым педагогі

text:
Қазіргі мектепке дейінгі ұйым педагогі
Мектепке дейінгі мекеме педагогінің кәсіби қызметі
психологтар
жәнепедагогтардың
зерттеу
нысаны
болдыпедагогов (Е.А. Панько, Л.Г.Семушина, В.И.Логинова,
Р.С.Буре).
Жоғарыда
айтылған
(жасампаздық,
гуманизм,
шығармашылық, ұжымдық сипаттағы) педагогикалық қызметтің
барлық ерекшеліктері оған тән екені анықталды. Бірақ бұл
ерекшеліктер ерте және мектепке дейінгі жастағы балаларды
тәрбиелейтін педагог қызметінде ерекше бояуға ие болады.
Өмірдің алғашқы жылдарында балалардың дамуына қолайлы
жағдайлар жасау олардың жас ерекшеліктеріне назар аударуды
талап етеді. Туғаннан бастап мектепке барғанға дейінгі кезең
барлық кейінгі өмір кезеңдеріненбұл болашақта кез-келген
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/s-a-kozlova-t-a-kulikova.html?page=17#Туғаннан_бастап_мектепке_барғанға_дейінгі_кезең

title: Қазіргі мектепке дейінгі ұйым педагогі


title: экономикалық - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
экономикалық
тәрбие
229
мәселелерін тіпті мектепке дейінгі балаларды актуалды етті.
Балалар кішкентай кездерінен бастап: ақшалар, заттар, еңбек,
құнды нәрселер сияқты экономикалық категорияларымен
араласатын болады
А. Д. Шатованың шығарған «Мектепке дейінгі балалар
мен экономика» бағдарламасында білімдер мен мазмұны
балалармен бірге жасалатын әдістемелік жұмыстарды төрт
бөлімге бөліп топтастырады. «Еңбек - өнім», «Ақша»,
«Жарнама», «Тұрмыста пайдалы машықтар мен әдеттер» ойдың
экономикалық ой-пікірінің қалпын, яғни түрін қалыптастыру
жөніндегі жұмыстар барысында балаларда адам өмірінің
адамдығының, адамгершілігінің негізінде бірінші еңбек
жатқаны туралы тусініктер нақылданады және де қалыптасады.
Адам өз еңбектерімен тек қана өзі үшін ғана емес,
айналасындығы барлығы үшін де заттар жасауға тырысады.
Адамдар бірнеше заттар жасап, жұмыстар істеп, адамдар
ақшалар табады, олар жинаған ақшаға өздеріне өте қажет және
олар үшін басқа адамдар жасап шығарған заттарды сатып алады.
Бағдарлама балалар тұлғаларының дамуымен байланысты
бірнеше маңызды теориялық ережелерден құралған: әр тұлға
әрекеттен дамиды; Адамның негізгі әрекеті (қызметі) еңбек
болып табылады; экономикалық тәрбиенің тәрбиелік мәні
саналы қажеттіліктерді дамытуды және қоршаған табиғат пен
заттар әлеміне ұқыпты қарауда.
«Мектеп жасына дейінгі балалар және экономика»
бағдарламасы мектепке дейінгі үлкен жастағы балаларға
бағытталған, бірақ ойлаудың экономикалық қалпының
алғышарттарын қалыптастыру бойынша жұмысты айтарлықтай
ертерек бастауға болады және бастау қажет. Мұндай жұмыстың
бірінші кезеңінде балалар өздерінің әлеуметтік тәжірибесін
әлемге қарым-қатынасын сипаттайтын жекелеген мысалдармен
байытады:
ересек
(үлкен)
адам
киімді
былғамауға,
ойыншықтрды сындырмауға, азықты (тамақты) тастамауға
үйретеді. Ол балаға этикалық әңгімелер барысында емес,
230
күнделікті өмірде туындайтын нақты жағдайлардың арқасында
үйретуге болады. Сондай-ақ үлкеннің нақты мысалдармен
бірден балаларға жағдайды түзетуді үйреткені маңызды:
«Ойыншық сынып қалды ма? Бұл жаман, бірақ Біз сенімен бірге
жөндей аламыз, содан кейін аюдың аяғын бұдан былай
тартпайтын боламыз, жақсы ма?»; «Көйлек былғанып қалды,
өкінішті, бірақ біз оны жуа аламыз, қыз бала әрқашан таза және
әдемі болып жүруі керек қой.» және т.б. Үлкен адам сондай
жағдайларда бірден бірнеше мәселені шешеді: заттарға ұқыпты
қатынастың маңыздылығына назар аудартады (белгілейді) және
осындай қатынастың жолын (тәсілін) көрсетеді, баланың өз
күшіне сенімділігін қалыптастырады, еңбекпен қиын жағдайды
түзетуді түсіндіреді. Мектепке дейінгі кіші балалар да ересек
адам назар аудартса, ата-ананың су мен электр тоғына ұқыпты
қатынасуын көре алады: «Мына бөлменің жарығын өшірейік,
қазір ешкім жоқ қой» және т.б. Сонымен, баланың жүйелік,
саналық түрде әрекеттің экономикалық жағы туралы мағлұмат
ала бастауына дейін сәбиде дүниеге қатынас нормалары мен
ережелері туралы түсінік қалыптасады. Баланың тәжірибесінде
осындай жекелеген мысалдар неғұрлым көп жиналса, соғұрлым
оның үлкенірек жасында жинақтауға және қорытындылауға
көбірек матерал болады.
Маңызды мәселенің бірі - саналы қажеттіліктерді
тәрбиелеу. Бұл тұлғаның адамгершілік, ерік-жігерлік, ақыл-ой,
еңбек және экономикалық дамуы мәселесі. Бала неғұрлым үлкен
болған сайын соғұрлым ол өзіне ұнайтын, ие болғысы келетін
нәрселер мен заттарды көреді. Ересектердің алдында, біріншіден
ата-аналар, ата-әжелердің алдында балаға өз тілектерін шектеуді
үйрету мәселесі тұрады. Бұл ретте шектеу саналы және
біртіндеп бала түсінетіндей болуы қажет. Балаға әрдайым үзілді-
кесілді: «Біз қазір дүкенге кіргенде, менен ешнәрсе туралы
сұрама, менде ақша жоқ» - деуге болмайды. Мұнымен үлкен
(ересек) адам өзіне бірден қарама-қарсы мәселені шешеді,
өйткені бала ішінен: «тыйым салынған жеміс дәмді болады» -
231
деп ойлайды. Одан да баланы ақыл-естілікке баулыған жөн: «Біз
саған тек ең қажеттіні сатып алып береміз, жаман нәрселерді
сатып алуға болмайды. Кейде сатып алу күнін ұйымдастыруға
болады. Еңбекпен тапқан ақшаның және өз қажеттілліктерін
қанағаттандыру мүмкіндігінің арасындағы байланысты балалар
өз ойындарында да түсіне алады. Кейде ересек топтарда балалар
өз қолдарымен жасаған заттар сатылатын дүкен ұйымдастыруға
болады. Олар балалар жасаған өз ақшалары - «балабақша
валютасына» сатылады. Оларға өз атауын қоюға болады,
мысалы «бақшалықтар»: заттың құны 3 «бақшалық». Балалар
(үйде немесе балабақшада) бұйымдарды, ойыншықтарды,
суреттерді және т.б. заттарды қолдан жасайды. Сапасы жоғары
болуы керек. Тәрбиеші «тауарды» автордан белгілі бір
«бақшалықтарға» сатып алып, кейін соның бәрін дүкен
сөрелеріне қойып қояды, содан кейін балалар өздері қазір сатып
алатын немесе тағы еңбектеніп қосымша ақша табу керектігін
анықтайды және есептейді. Балалар бұл ойынды аса қатты
қызығушылықпен ойнайтын болады және де сапа мен баға
арасындағы, кеткен еңбек пен қажеттілікті қанағаттандыру
мүмкіндігі арасындағы байланысты түсіне бастайды.
Экономикалық тәрбие беру - біздің балаларымызға, әсіресе
мектепке дейінгі балаларға, тәрбие берудегі енді дами бастаған
жаңа сала. Бұнда қарама -қайшылықтар мен қазірше оның
жауабы жоқ сұрақтар көп. Бірақ осындай тәрбиенің өзектілігі
даусыз, ол заман талабымен және балаларды жан-жақты
дамуының үлкен мүмкіндіктерімен туындаған.
Достарыңызбен бөлісу: |


text:
тұрмыстық еңбек мазмұнын дайындаңыз.
мекеме үшін еңбек мерекесі сценарийұраңыз.
232
3) Баланың өзінің жасындағы тобындағы балалардың
«еңбек», «ақша», «баға, құн» деген экономикалық
категориялар туралы түсініктерін зерттеңіз.
4) Бір өнертапқыштың өмірі мен қызметі туралы балаларды
таныстыруға арналған көркем шығармалар мен көрнекі
материалдар жинаңыз. Бұл құралдар арқылы сіз қандай
адамгершілік, еңбек мәселелерін шеше алар едіңіз?
5) Экономикалық
тәрбие беру барысында қолдануға
болатын «мақал-мәтелдер каталогын» құрастырыңыз
және олардың түсінік-мағыналарын айтып беріңіз.
6) Тәрбиешілер мен ата-аналарға арналған «Ертегілердегі
экономикалық
сарын»
тақырыбында
методикалық
материал құрыңыз. Оның түсінік-мағынасын айтып
беріңіз.
7) Тәрбие беру процесінде (барысында) қолдануға болатын
экономикалық бағыттағы балалар әдебиетінің каталогын
құрастырыңыз және сол әр шығармаға өзіңіз аннотация
жасаңыз.
8) Балаларды пікірлесуге және белсенді ұғынуға ықпал
ететін сұрақтар тізбегі негізінде балалармен повестер,
әңгімелер, ертегілерді талқылауға болатын сабақтар
конспектісін жасаңыз.


title: Үшінші бөлім - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
233
Үшінші бөлім
МЕКТЕПКЕ ДЕЙІНГІ ЖӘНЕ ЕРТЕ ЖАСТАҒЫ
БАЛАЛАРДЫ ОҚЫТУ
X I I Т А Р А У
ОҚЫТУДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
Дидактика туралы жалпы түсінік
Жоғарыда белгіленгендей, адамзат тарихында оқыту
(тәрбие беру сияқты) өскелең ұрпаққа бар тәжірибені сақтау
және жеткізу оны осылайша өз бетінше өмір сүруге дайындау
қажеттілігімен туындаған.
Сонымен қатар, тәрбие беру сияқты, оқыту алғашында
интуитивті сипатта болған және негізінде ақпараттық кездейсоқ
берілуіне балалардың ересектердің қимыл-әрекетін еліктеуінде
болатын. Біртіндеп ол мақсатты бағытталған, жоспарлы
процеске айналып, мектепте, университетте іске аса бастаған.
Уақыт өте келе адамзат өскелең ұрпаққа оқытуда бай
тәжірибе жинады. Оны талдап, жинақтау қажеттілігі пайда
болды. Бұл миссияны оқыту теориясының негізін салған
Я.А.Коменский орындады (осы оқу – құралының II тарауын
қараңыз). Оның оқытудың ғылыми негіздерін әзірлеуде идеялық
жалғастырушылары И. П. Песталоцци, И. Гербарт, А.
Дистерверг, К. Д. Ушинскии, Д. Дьюи және көптеген басқа
педагогтар болды. XIX ғасырдың соңында оқытудың
психологиялық қарқынды зерттеу басталды.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Дидактика  –  оқыту  мен  білім  беру  теориясын

text:
234
беру мазмұнының, оқытудың әдістері, құралдары мен
ұйымдастырушылық
формаларын
жалпы
педагогикалық
ғылыми дәлелдемесі бар. Дидактиканың ішінде мектепке
дейінгі дидактика, бастауыштың білім беру дидактикасы,
жоғарғы мектеп дидактикасы және т.б. Сонымен қатар сол не
басқа оқу пәнінің (дисциплинасының) оқыту ерекшеліктеріне
байланысты жеке әдістемелер, мысалы: математиканы оқыту
әдістемесі, тарихты оқыту методикасы, тіл дамыту методикасы
және т.б. бағыттары, анықталады.
Қазіргі дидактикада оқыту мен тәрбие беру қарама-қарсы
тұрмайды. Керісінше олардың бірлігі, көптеген көрсеткіштер
бойынша «туыстығы» айрықша көрсетеді. Бәрінен бұрын
олардың бір әлеуметтік табиғаты көрсетіледі: олар адамзаттың
өзінің қоғамдық-тарихи тәжірибесін сақтау, жаңғырту, осы
өскелең ұрпаққа жеткізу қажеттілігіне жауап ретінде пайда
болды және қызмет етеді. Адамзаттың бүкіл тарихы бойында
оқыту және тәрбие тікелей түрде қоғамдағы әлеуметтік-
экономикалық, саяси, мәдени процестерге тәуелді, бірақ өздері
де тұлғаның дамуына, оның жетілуіне әсерлі факторлар болып
адамзатты жалпылай «асылдандыра» отырып процестерге әсерін
тигізеді.
Тәрбиелеу мен оқыту өздерінің жүзеге асыру әдістері
бойынша «туыстас» болып келеді: балалардың белгілі жас
ерекшелігі категориясына бейімдеген бірыңғай қоғамдық-тарихи
тәжірибе, әлеуметтік өзара әрекеттесу механизмі - қарым-
қатынас жасау арқылы беріледі. Оқыту деген білім мен белгілі
тәжірибе иелерінің және оларды игерушілердің арасындағы
қарым-қатынасты білдіреді (А.Н.Леонтьев).
Сонымен қатар баланың психофизикалық мүмкіндіктері,
олардың динамикасы ескеріледі. Осыған байланысты оқыту мен
тәрбие процестері балалық шақтың бір кезеңі бойы өзгеріссіз
тұрмайды: олардың мазмұны байып және күрделеніп ортырады,
формалар өзгеріп, өсіп келе жатқан адамға әсер еті әдістері
күрделеніп отырады.
235
Қазіргі қоғамда тәрбие мен оқытудың мақсаттары жіктеліп
(дифференциалданып) отырса да (шынында, шартты түрде ғана)
олар
тұлғаның
толық
дамуына
бағытталған.
Тәрбие
құндылықтар жүйесінің, қоғамдық жүйесінің жүріс-тұрыс
әдістері қалыптасуына бағытталған. Оқыту үшін білім, машық-
ептілік, тану және практикалық қызмет әдістері жүйелерінің
қалыптасуы басым болып табылады. Соңғы жылдары қалың
лексикаға тәрбие мен оқытудың тұлғаны қалыптастырудағы
бірлігіне зер салатын «үйретуші тәрбие», «тәрбиеші оқыту»
деген ұғымдар белсене кіріп жатыр.
Мектепке
дейінгі
білімді
жалпы
білім
беру
бағдарламасының
құрылымында
қойылған
федералды
мемлекеттік талаптарында
(2013 жылы) «білім беру
Достарыңызбен бөлісу:


title:
процесі»
ұғымы

дамыту
,

тәрбиелеу

text:
236
ұлы педагог баланың қоршаған әлем туралы әртүрлі білімді
игеруінде, адамгершілік дамуында және мектепке дайындағанда
көрген. Педагогика тарихындағы алғашқы жас балалаларды
отбасында оқытуға арналған білім бағдарламасын дайындау
құрметі осы ұлы педагогқа тиесілі. Автор өзі «пайдалы
қазбалар» деп атаған бағдарламаны ғылыми терминдермен
аталған аталған тақырыптар бойынша топтастырылған білімдер
құрайды. Мысалы, «оптика» (жарық пен қараңғылықты,
кемпірқосақ түстерін түсіну және ажырату) «география»
(баланың туған және тұратын жерін білуі, әртүрлі
ландшафттарды білуі мен ажырата білуі) және т.б.. Баланы
физика, экономика, геометрия, хронология, астрономия және
т.б. сабақтарды осындай және осы тектес білімге тарту.
Я.А.Коменскийдің ойынша, жалпы ғылыми білім беру
негіздерін орнатады. «Ана мектебі» кітабында осы білімді игеру
жолдары анықталған, әрі айқын артықшылық сезімдік танымға
беріледі.
Балабақша дидактикасын құрған келесі салмақты
қадамды балабақшада оқыту жүйесін дайындаған
Ф.Фребель жасады. Бұл жүйенің негізін мыналар
құрайды:
■
Білім мен қызмет тәсілдері үйлескен егжей-
тегжейлі
пысықталған бағдарлама;
■
Бірізді күрделеніп отыратын сабақтар формасында
оқытуды ұйымдастыру.
Ф.Фребельдің еңбектерінде педагогика тарихында алғаш
рет оқытудың нақты таратып жазылған методикасы,
«бақташының» (тәрбиешінің) ауызша түсіндіруі балалардың
жауап репликасын, орындалып жатқан іс-қимылды поэзиялық
немесе әнмен сүймелдеуіне дейін көрсетілген.
Мектепке дейінгі оқыту мәселесі атақты орыс
педагогтарының
еңбектерінде
өз
дамуына
жеткен.
Достарыңызбен бөлісу:


title: В.Ф.Одоевский - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
237
оқыту мәселелерімен айналысқан. Одоевский бастауыш
оқытулың негізгі ерекшелігін-оның мазмұны «ғылымға дейінгі
ғылым» дегенді білдіретінін анықтауға қол жеткізді. Мектепке
дейнгі
оқытудың
негізгі
мақсаты-білімнің
молдығына
(молшылығына) ұмтылмай, балаларға оқуға үйрету, олардың
ақыл- ой қабілеттерін дамыту. «Жетім балалар үйінде қолдануға
арналған әліппе», «ғылымға дейінгі ғылым», «Ириней атаның
кітабы» атты кітаптарда В.Ф.Одоевский балаларды оқыту
әдістемесін, бақылауды, салыстыруды, талдай заттарды атауды
және олардың мақсатын анықтай білуді дамытуға арналған
жаттығуларын ұсынады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: К.Ф.Ушинский - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
К.Ф.Ушинский мектепке дейінгі баланың кезеңіндегі
оқыту туралы сұрақтарды басқа жасқа салыстырғандағы оқыту
туралы сұрақтармен тығыз байланыста қарастырған. Ол
мектепке дейінгі «кітапқа дейінгі оқыту» мәселелерін баланың
ақыл-ой күштерінің және тілдерінің дамуында, өзінің
психикалық процесстері мен жүріс-тұрысын басқара білуінің
қалыптасуында көрген. Ушинский балаларда ой еңбегі
машығына, оған сүйіспеншілікке саналы түрде қарауда,
тәрбиелеуді қажет санаған. Бұл мәселелердің сәтті шешімі-
баланы мектепке дайындаудың кепілі. К.Д.Ушинский «Туған
тіл», «Балалар әлемі» деген оқу құралдарындағы танымдық
материалдар өзінің педагогикалық құндылығын жоғалтқан жоқ
және мектепке дейінгі мен кіші мектеп жасындағы балалармен
жұмыс кезінде белсенді пайдаланады.
Мектепке дейінгі оқытудың мазмұны мен әдістемесін
дайындауға Е.Н.Водовозова, П.Ф.Лесгафт, Е.И.Тихеева,
Е.А.Флеринаның қомақты үлес қосты. Олар мектеп жасына
дейінгі оқытуды қоршаған тіршілікпен таныстырумен тығыз
байланыстырды. Білім беру жұмыстарының мазмұнында
табиғаттану білімінің ерекше рөлін басып айтқан. Оқыту
құралдары ретінде ұлттық ойындар, ертегілер, әндер,
балалардың өздерінің көркемдік қызметінің туындыларын
ұсынған.
|


238
Мектеп жасына дейінгі оқытуға қатысты бірқатар
теориялық және практикалық сұрақтар Н.К. Крупскаяның
еңбектерінде қарастырылады. Мектеп жасына дейінгі оқыту
баланың білім алу құқығына, яғни қоршаған әлемді тануға
құқық, ой өрісінің кеңейтуіне, білім жинауына кепілдік беруі
қажет деп санаған. Осыған байланысты ол балабақшаға арналған
бағдарламаны құрудың көптеген құнды да нақты ұсыныстарын
айтқан болатын.
1950 жылы мектеп жасына дейінгі оқытудың теориялық
негіздерін,
мән-мағынасын,
әдістемелерін
терең
эксперименталды түрде дайындау басталды. Бұл зерттеулерді
Достарыңызбен бөлісу: |


title: А.П.  Усова - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
мағлұматтар талданады. Мектеп жасына дейінгі дидактика білім
ұжымдық сабақ өткізіп балаларды тікелей оқыту ұсынылды.
239
зерттелуде.
Білім
игеруде
жас
ерекшеліктеріне
байланысты
мүмкіндіктеріне (А.В.Запорожец, Д.Б.Эльконин, В.В.Давыдов),
мектеп жасына дейінгі оқыту дамытатын қызметтерін жүзеге
асыру жолдарына (Л.А. Венгер, Н.Н. Поддьяков) жасалған
педагогикалық зерттеулер мектеп жасына дейінгі дидактиканы
әдәуір байытты.
Мектеп жасына дейінгі тәрбие Концепциясында (1989
жылы) оның авторлары В.В.Давыдов пен В.А. Петровский
Педагогикалық жұмыстың мақсаттары мен қағидалары
гуманизациялау идеясын негіздеді. Балабақшадағы балалардың
жүйелі оқытудан бас тартпай отырып, олар «білімге, ептілікке
машыққа үйретуден» «оларды тауып алу мүмкіндіктердің өзіне
және оларды өмірде қолдануды үйретуге» көшу қажеттілігін
айтқан. Бірақта мектеп жасына дейінгі тәрбиенің массалық
тәжірибесі қайта құрылған жоқ. Сондықтан 20 жылдан кейін
мектеп жасына дейінгі білім берудің негізгі жалпы білім беру
бағдарламасының
2013
жылы
құрылымына
қойылған.
Федералды
мемлекеттік
талаптарда
балабақшаларда
қолданылып келе жатқан балаларды оқыту тәжірибесіне теріс
баға берілген. Бұл форма негізінде жаңа болып табылады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Оқыту үдерісі - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
240
Үйрену
оқу
процесінің
синонимі
ретінде
жиі
қарастырылады: бала оқып үйреніп жатса, демек ол оқу
қызметінен айналысуда оқу қызметі мен оқуды мұндай
теңестіру заңға қайшы.
С.Л.Рубинштейн оқудың екі түрі бар деп белгілеген,
олардың нәтижесінде адам жаң білім деп ептілікке ие болады.
Олардың біреуі осы білім мен ептіліктерге ие болуға өзінің тіке
мақсатына арнайы бағытталған секілді. Басқасы осы білім мен
ептіліктерге ие болуға басқа мақсаттарды жүзеге асыра отырып
әкеледі. Соңғы жағдайдағы үйрену - өз еркімен қызмет емес ол
қосылға қызметтің компоненті мен нәтижесі ретінде процесті
жүзеге асырушы (Рубинштейн С.Л. Жалпы психолгияның
негіздері. – М., 1946.- 600 б.).
Мектеп жасына дейінгі жастағы балалар үшін үйретудің
екінші түрі тән: олар білімді ойын, еңбек және басқа қызмет
түрлерінен алады (бұл туралы келесі тарауда толық айтылады.
Мысалы, Саша құмнан дәл кеше жасағандай тунель салғысы
келеді, бірақ құм шашылып төгіле береді. «Құрғақ құмнан бір
нәрсе құруға болмайды екен», - деп бала дұрыс қорытынды
шығарады. Ол құмның қасиеттері туралы жаңа түсініктер алады,
бірақ оларды алу қызметтің мақсаты болмаған, олар құммен
ойнаудың жанама өнімі олып табылады.
Балаларды құмның қасиеттерімен таныстыру үшін
арнайы сабақ өткізіліп жатыр деп елестетейік. Барлық қажетті
заттар дайын: үлестірме материалдар (қою түсті картон немесе
тақтайгаға үйілген құм төгейік, лупа), демонстрациялық жабдық
(бірдей құм салған кішкене шелектер, су құйылған банкалар,
воронкалар.) Педагог балалар дың алдына танымдық мақсат
қалды:
құммен
әр
құм
түйіршігінің
неғұрлым
көп
ерекшеліктерін
білу.
Арнайы
ұйымдастырған
қызметі
процесінде балалар таңданып көптеген қызықты ерекшеліктерді
табады: құм түйіршіктер өлшемдері жағынан (ірілері және
мүлде ұсақтары бар екенін) түсі жағынан (қою және ашық түсті)
жалтылдау деңгейі жағынан (біреуі жарқырайды, біреуі күңгірт)
241
әйнектей мөлдір және мөлдір емесі кезігеді. Содан кейін
шелектерге салынған құммен жасаған тәжірибелер ылғал
құмның құрғақ құммен салыстырғанда салмағы ауырырақ және
түсі қоюлау, құрғақ құм шашылады, ал ылғал құм жабысқақтау.
Құм түйіршіктері өзара бекітілмегендіктен каро бетінде
шашылатындығынан құмның шашылғыш екенін балалар
түсінеді. Ылғал құмның кеуіп қалатындығының себебі түсінікті
болады: құм түйіршіктерінің араларында бос орындар бар, сол
бос орындарға жел, күн жылуы кептіреді.
Достарыңызбен бөлісу:


арнайы білім мен дағдыларды игеру және әртүрлі қызметті
меңгеру үшін негіз болып табылатын ортақ дамуды
қамтамасыз етуіменерекшеленеді.
Баланың басты «тұла бойына қабылдап алуы» мектепке
дейінгі жасында кейін қандай орын алатындығына қарамастан,
қоғамның әрбір мүшесі үшін қажетті физикалық және
психикалық қасиеттерге ие адам болып табылуында. Бұл
қасиеттерге негізгі қозғалыстарды иеленуін, әлемді саналы
қабылдауды, ойлауды, басқа адамдармен араласуды, олардың
мінез-құлқын басқаруды және т.б. жатқызуға болады.
Адамның тұлғаны қалыптастыру үдерісіндегі дамудың
мектепке дейінгі кезеңінің негізгі рөлі тәрбиешіге қойылатын
тиісті талаптарды анықтайды. Ең алдымен, ол - баланың
бақытты балалық шағы, оның тағдыры үшін ең үлкен
жауапкершілікті сезіну. Дегенмен, педагогтің табысты жұмысы
үшін мектеп жасына дейінгі балалардың ауыспайтын
құндылығын түсіну жетіспейді, баланың даму заңдылықтарын
22
білу қажет.
Заңдылықтардың бірі – баланың психикалық, физикалық
дамуының қоршаған ортаға тәуелділігі, ересектерсіз өмірінің
болмауы.
Осыдан педагогтің ең маңызды кәсіби қызметі туындайды:
■
балаларды табысты тәрбиелеу үшін педагогикалық жағдай
жасау;
■
балалардың өмірі мен денсаулығын қорғауды, нығайтуды
қамтамасыз ету.
Бұл функциялардың әрқайсысы педагогтің белгілі бір
саласында нақтылы түрде көрсетіледі. Бірінші функцияны
жүзеге асыру дамушы орта деп аталатын, яғни баланы
белсенділікке, дамыту сипатындағы қызметіне шақыратын
ортаны құрумен байланысты.
Денсаулықты нығайтуға қамқорлық көрсету (физикалық
және ақыл-ой) – мектепке дейінгі жастағы дұрыс тәрбие берудің
кепілі, себебі осы кезеңде баланың дамуы оның жағдайына,
көңіл-күйіне, эмоционалдық көріністеріне өте тәуелді.
Мысалы, балаларда тәрбие беру әрекетіне әсеріне
төмендейді, ауырған кезде, қатал қарағанға ренжиді, жеткіліксіз
ұйқының, нашар ұйымдастырылған сабақтың, көңіл көтерудің
салдарынан шаршайды және т.б.
Педагог балалардың өмірі мен денсаулығына қауіпті болуы
мүмкін кез-келген нәрсені алдын-ала болжау қажет, қоршаған
ортаға (балабақша ғимаратында, учаскіде) мұқият болу керек.
Осылайша, балабақша алаңындағы ғимараттардың жай-күйін,
ойын жабдықтарын, жиһаздың балалардың өсуіне сәйкестігін
тексеру қажет; құю үшін дайындалған судың температурасын
өлшеу керек; тәрбиеленушілердің шаршауын болдырмас
үшін,диафильмдерді көруге қажет етілетін уақытты алдын ала
анықтау қажет.
Педагог жұмысындағы абайсыздық, немқұрайдылық, оның
кәсіби жарамсыздығының белгілері болып табылады.
Балалармен тәрбие-білім беру жұмысын жүзеге асыру -
мектепке дейінгі тәрбие беру педагогінің негізгі функциясы.
Ол
алдағы
жұмысты
бағдарламалық-әдістемелік
құжаттаманың негізінде, осы жұмысты тікелей жүргізе отырып,
оның нәтижелерін талдау кезінде жоспарлауда жүзеге
асырылады.
Психология-педагогикалық, әлеуметтанулық зерттеулердің
23
деректеріне сүйене отырып, заманауи педагогадам тұлғасының
негіздері отбасында қалыптасатынын саналы түрде түсінеді,
отбасының баланың дамуына әсер етуін өте білікті қоғамдық
білім беру мекемесінің ешбірі де алмастыра алмайды.
Тәрбиеленушілер мүддесі үшін педагог ата-аналардың
педагогикалық мәдениетін көтеруге, баланы тәрбиелеудегі
келісімдікті қамтамасыз етуге және осы процесте жеке
отбасыларға көмектесуге тиіс.
Сондықтан қазіргі заманғы мұғалімнің кәсіби қызметі
мынадай:
■
ата-аналардың педагогикалық біліміне қатысу;
■
отбасылық және мектепке дейінгі мекеменің тәрбие беру
әрекетін реттеу және үйлестіру.
Мектепке дейінгі ұйымның білім беру жұмысына қойылатын
қоғамдық өмірді демократияландыру барысындағы жоғары
заманауи талаптарға өзінің жалпы мәдени және кәсіптік
даярлықтағы жүкті үнемі толықтырып отыратын мұғалім жауап
бере алады.
Осыған байланысты, мұғалімнің кәсіби қызметінің тағы бір
бағыты өзін-өзі тәрбиелеу болып табылады. Өзін-өзі танудың
формалары әртүрлі: әдебиеттерді (арнайы, көркем) оқып,
мұражайларға барудан және т.б. бастап,конференцияларға,
көрмелерге, конкурстарға және т.б. қатысуға дейін. Өзін-өзі
танудың мақсаты - жеке тұлғаның прогрессивті дамуы, кәсіби
шеберліктің өсуі.
Педагогикалық қызметтің шығармашылық сипаты мұғалімге
әріптестердің озық тәжірибесін зерделеуге және өзіне тиімді
тұстарын алуға түрткі болады, оны білім саласындағы
инновацияларға (жаңа өзгерістерге) сезімтал етеді. Көптеген
мұғалімдер мектепке дейінгі ұйымның ұжымы ғалымның
жетекшілігімен жүргізетін тәжірибелік жұмыстарға ат салысады.
Соңғы жылдарда мектепке дейінгі ұйымдардың білім беру
және тәрбиелік жұмысын жаңарту, байыту үрдісі айқын
байқалады. Бұл педагогтің қызметінде тәжірибелі, зерттеу
жұмыстарына қатысу сынды тағы бір кәсіби бағытты қажет
етеді .
Бұл
жерде
В.А.
Сухомлинскийдің
шығармашылық
педагогикалық
жұмыстар
мен
ғылыми
зерттеулердің
жақындығы мен туыстықтығы туралы, педагогтің фактілерді
талдап, осы талдаудың негізінде жұмысын одан әрі болжауы
24
арқасында нәтижеге жету орынды.
Осылайша, мектепке дейінгі ұйым педагогінің кәсіби қызметі
өз мазмұны бойынша көпқырлы және шартты түрде бірқатар
бағытқа (қызметке) бөлінеді деген қорытынды жасай аламыз.
Педагогикалық қызмет саласымен балалар, олардың ата-
аналары, әріптестері, өз шеберлігін де, өз тұлғасын да саналы
жетілдіріп отыратын тәрбиешінің өзі де қамтылады.
Мектепке
дейінгі
мекеменің
мұғалімінің
қызметін
функционалдық
талдауға
сүйене
отырып,
кәсібилікті
анықтайды.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Оқу  қызметі - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
Оқу қызметі дегеніміз не? К.Л. Рубинштейн бойынша
білім мен ептілікті меңгеріп алуға тікелей және тура
бағытталған
үйренудің
түрі.
Д.Б.Элькониннің,
В.В.Давыдовтың келтірген оқу қызметінің талдауы оның өз
құрылысы спецификалық құрылысы бар екенін көрсетті: оқу
мақсатынан, оқу әрекеттерінен, бақылау және бағалаудан
тұрады. Қызмет құрылымының орталық орынды оқу мақсаты
алады. Оқу мәселесін бала сабақ кезінде орындауы тиіс
тапсырма ретінде түсінуге болмайды. Оқу мәселесі - ол мақсат.
Мақсат болмысының мәнісі жалпыланған әрекеттер тәсілін
иеру, ол аналогтық тапсырмаларды орындауға, осы түрдегі
мәселелерді шешуге көмектеседі. Дәл солай, педагог мақсат
қояды - балаларға жапырақты ағаштың суретін салуды үйрету.
Негізгі назар заттың маңызды белгілерін жеткізу ептілігіне
дағдылануда аударылады: дің бұтақтар, олардың орналасуы.
Ағаштың суретін салудың жинақталған тәсілін меңгеріп бала
оны кез-келген осыған ұқсас мазмұндағы тапсырманы
орындаған кезде қолданылады («Күзгі ағаш», «Гүлдеген алма
ағашы», «Қысқы сквер») тақырыптарына сурет салған кезде.
Балаларға жұмбақ құрастырудың жинақталған тәсіліне
үйретудің арқасында, тәрбиеші оқу мәселесін шешудің әр-түрлі
материалдарын ұсынып тапсырмаларды түрлендіріп отырады:
адамдардың еңбек етуіне қажет заттар туралы, жануарлар
туралы, бақ өсімдіктері туралы және т.б. туралы жұмбақтар
құрастыру.
242
Оқу мәселелерін шешушіге көмектесетін оқу іс-әрекеттері
көптеген оқу операцияларынан тұрады. Балалар оқу іс-
әрекеттерін
меңгеріп
алуы
үшін
басында
барлық
операциялардың толық жайылған кезінде орындау қажет.
Бастапқы кезде операциялар не материалды түрде белгілі бір
заттардың көмегімен немесе заттанған түрде (материалданған
түрде)
-
бейнелер
арқылы,
олардың
таңбалық
алмастырғыштардың көмегімен орыдалады. Мысалы, заттар
топтарының теңдік немесе теңсіздік ұғымдарын теріп, бала
заттардың орнын алмастыратын. Ойыншықтар, суреттер,
фишкалар немесе олардың бейнелерін пайдаланып әрекет
жасайды. Тек біртіндеп, операцияларды өңдеуіне қарай
әрекеттерді орындау процесі біртұтас нәрсе ретінде ұйысып
жасалынады.
Оқыту сауатты түрде құрылған кезде де, оқу қызметінің
қалыптасуы - ұзақ процес екенін айта кету керек. Мектепке
Достарыңызбен бөлісу: |


title: дейінгі  жаста  оқыту  қызметінің  алғышарттары  қойылып

text:
243
■
нәтижеге бағдар ұстап қызметті жоспарлай білу.
А.П.Усованың зерттеуі көрсеткендей, баланың оқу қызметі
алғышарттарының дамуы үшін оқу тапсырмасын орындау
кезінде тәрбиешіні тыңдай және ести білуді, оның көрсеткенін
көре және қарай білуі, оның иннерцияларына ере білу керек.
Дамып келе жатқан оқу қызметініңмаңызды көрсеткіші ретінде
баланың педагогтің бағалауына қатынасын есептейді. Егер бала
оқу тапсырмасын орындауына қойылған жақсы не жаман
бағасына еш елең етпесе, ол балада өзін-өзі жетілдіруге
Жетістікті бекіту қажеттілігін, қатені түзеу, тәжірибе алу
ұмтылыстың жоқтығын білдіреді, ал бұл оны оқытудың
мүмкіншілктерін төмендетеді.
Оқу
қызметінің
табысты
қалыптасуы
ол
қандай
мотивтармен жанданатындығына қатысты. Егер бала оқығысы
келмесе, оны оқытып қажет жоқ. Сырттан қарағанда балалардың
сабақ кезіндегі қызметі, іс-әрекеті бірдей көрінгенімен, бірақ
іштей, псиxологиялық жағынан, ол әртүрлі болады. Қызмет
көбінесе алып жатқан білім мен баланың немен айналысып
отырғанына байланыссыз сыртқы мотивтермен оянады. Балаға
математика ұнамайды, бірақ сабақ кезінде ол бала педагогтың
наразылығын тудырмау үшін барлық тапсырмаларды орындауға
тырысады. Бала сурет салуды ұнатпайды, бірақ суретті
апасының туған күніне сыйлау үшін салу мүмкін. Балабақшада
балалар жиі «болуы керек», «солай тапсырды», «ұрыспасын»
деп ойлағандықтан оқиды.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Ішкі  уәждеме - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
244
эмоционалды жағдай жасау, балаларды тікелей ұйымдастыру,
олардың назарын оқу тапсырмасына аудару, түсіндірмелердің
анықтығы, балалардың қызметін сауатты басқару.
Педагогтың сабақ кезіндегі қызметіндегі бастысы -
балалардың
оқу-танымдық
қызметін
ұйымдастыру.
Ол
ақпараттарды хабарлап қана қоймай, балаларды өзінің ойлау
барысына, өздігінен білім табуға тартады, «жаңалық жасау»
жағдайларын
жасайды.
Балаларға
тануды
рационалды
амалдарын үйрету, қызмет мәдениетін қалыптастыру; мүмкін
болатын қателіктердің алдын алып отыру қажет. Оқыту
мазмұнының күрделенуіне қарай педагог балаларға танымдық
қызметтің жаңа тәсілдерін (еске сақтау, салыстыру, шартты
белгілерді қолдану, бақылау, жұмысты жоспарлау нәтижелерді
талдау және т.б. амалдары) игеруге көмек береді.
Педагог
қызметінде
маңызды
рөлді
балалардың
оқығандығының
деңгейін,
білімдегі
және
машықтарда
жетіспеушілктерді, оқыту қызметінің алғышарттары мен
элементтерінің қалыптастырылмағандығын анықтау алады.
Бақылау-диагностикалық функцияны іске асыру педагогқа одан
арғы оқыту процесін дұрыс құруға көмектеседі.
Сонымен педагогтің көз алдында унемі оқыту процесіндегі
тәрбиеге байланысты сұрақтар тұрады. Бұл жерде мүмкіндіктер
мен даму пермпективаларын ескеретін әр балаға жеке
индивидуалды жол табу маңызды.
Оқыту құралдарына, әсіресе олардың жағдайына, безендіру
көркемдігіне, балаларға қауіпсіздігіне ерекше назар аудару
қажет.
Түсіндіру мен әрекеттерді көрсетуде стереотиптерден,
штамптардан аулаұ болу үшін, педагог оқыту методикасын
жетілдіріп отыру керек. Педагогтың шеберлігі оқыту мазмұнына
жан кіргізіп, оның өзінің әлемге көзқарас ретінде жеткізу
қабілетінде білінеді.


title: Оқыту қағидалары - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
245
Оқыту қағидалары
Оқыту қағидалары (дидактикалық қағидалар) дегеніміз
педагогтың мазмұн іріктеуде, ұйымдастыру нысандарын,
оқытудың әдістер мен тәсілдерін анықтауда басшылылыққа
алатын обьективті заңдылықтар, бастапқы ережелер.
Жоғары жақта айтылғандай, оқытудың нормативті негізі
ретінде дидактикалық қағидалар жүйесін жасау еңбегі
Я.А.Коменскийге (осы оқу құралының II тарауын қараңыз)
тиесілі. Бірақ бұл жүйе айтарлықтай қозғалмалы бопып шықты:
келесі жүзжылдықты оның кейбір қағидалары теріске
шығарылды
(табиғақа
сәйкестілік
және
т.б.),
басқа
мазмұндармен толықтырылы, жаңалары енгізіліп отырды. Бұл
неге
байланысты?
1654
жылдан
бері
уақытта
Я.А.Коменьскийдің «Ұлы дидактика» кітабында алғашқы рет
дидактикалық қағидаларды тұжырымдаған да бәрінен бұрын
әлемдегі әлеуметтік-экономикалық және саяси жағдайлар
өзгерді., бұл оқыту мен тәрбие мақсаттарында білімді, білім
беру мекемелерінің жүйесін өзгертті. Бұған едәуір алға кеткен
ғылым жетістіктерін қосу керек.
Білім алушыларды жас ерекшелігі сипаттамалары туралы,
таным процесінің ерекшеліктері туралы,осындағы оның
мотивациялық сфераның рөлі және т.б. туралы деректермен
байыған. Қазіргі дидактикалық қағидалар оқытудың, танымдық
қызметтің дамуының танылған заңдар мен заңдылықтарына
сүйенеді.
Қазіргі мектеп жасына дейінгі оқыту теория негізінде жатқан
қағидаларға тоқталайық.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Тәбиелеуші    оқыту  қағидасы

text:
246
қалыптасқан оқыту процесі жалпы тұлғаның қалыптасуына
септігін тигізеді. Бұл оқыту мазмұны оның ұйымдастыру
нысандарына, әдістер мен құралдар арқылы жүзеге асырылады.
Арнайы сараланып алынған оқыту мазмұнының мақсаты
балаларды қоршаған болмыспен араластыру, осының негізінде
балада
динамикалық
дамып
жатқан
«әлем
бейнесі»
қалыптасады, қарым-қатынас нормаларын игереді, құндылық
бағдарлары пайда болады. Оқыту үрдісінде жүріс-тұрыс,
психикалық процестер шынығады, балалар қарым-қатынас
дағдыларын меңгереді.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Дамытушы  оқыту  қағидалары

text:
Дамытушы оқыту қағидалары. Оқыту процесін баланың
потенциалдық мүмкіндіктерге бағдарды талап етеді. Қағида
негізінде жатқан заңдылыққа сәйкес оқыту - бала тұлғасының
дамуының оның ақыл есінің, еске сақтауының және басқа
психикасының жаңа қасиеттерінің пайда болуының, сонымен
бірге
қабілеттері,
қызығушылықтары,
бейімділіктерінің
қалыптасуының қозғаушы күші. Л.С.Выготский бойынша,
балада дамудың екі зонасы бар. Біріншісі - актуалды даму
зонасы - осы жасқа жеткен деңгейі. Ол, баланың нені өздігімен
орындай алатынын немесе орындай алмайтынын көрсетеді.
Дамудың актуалды деңгейі баланың бүгінгі өмірінің мазмұнын
анықтайды және баланы ертеңгі өмірге кіруіне дайындайды.
Өзекті даму зонасының айналасында кең шеңбер - ең жақын
даму аймағы пайда болады, баланың ертеңгі даму деңгейі. Ең
жақын даму аймағы - оқыту мен дамуда анықтаушы болады:
бала бұл зонада педагогпен бірігіп жасағанын, ертең ол
өздігімен жасай алады, яғни өзекті даму деңгейіне өтеді деген
сөз. «Оқыту дамуың алдында жүргенде ғана жақсы», - деп
жазған А.С.Выготский. Сондай оқыту жетілу кезеңінде, ең
жақын даму зонасында жатқан бір қатар функцияларды оятып
өмірге шақырады. (Выготский Л . С . Шығ. жинағы.: 2 т. - М.,
1982. - Т.1. - 252 б). Дамытушы оқытудың концепциясын
Л.В.Занков, Д.Б.Эльконин, В.В.Давыдов, Л.А. Венгер жасағаны
247
көп мектеп пен мектепке дейінгі мекемелерде практикада іске
асып жатыр.
Достарыңызбен бөлісу: |