url: http://emirsaba.org/sarasoz-edebiettanu-sin-elemi.html?page=24#1983_ж._арМыСыз,_СаҒаТ_аҒа!_1._Жастай_жалындаған_жан__(төрттік)__(Әдебиет_сыншысы_Сағат_Әшімбаев

title: СЫНШЫ  МІНеЗІ - СарасөЗ (Әдебиеттану, сын әлемі)

text:
СЫНШЫ МІНеЗІ
Сынға да мінез керек. Орта буын санатындағы сыншылар
Әбіш Кекілбаевтың байсалды байыптылығы, Мұхтар Ма-
ғауинның білімділігі, өткірлігі, Рымғали Нұрғалиевтың ойшыл
зерттеушілігі, Зейнолла Серікқалиевтың бөлекше тал дау мә-
нері, Асқар Сүлейменовтың түйдекті ой, сыншыл астары
оқу шыға мәлім. Оларды сыншы ретінде бір-бірінен ерекше-
лейтін даралық та осы мінездерден туындап жатады. Жазы лып
жарияланар материалдарды мейлі автор аты-жөнімен дерек-
тесін, мейлі деректемесін бұл сыншылар қаламынан шыққан
еңбектерді жазбай тануға болады.
Ар дүниесі – әдебиеттің «денсаулығын» тексеретін осы
топқа жасына қарағанда кейіндеп келген сыншының бірі –
Төлеген Тоқбергенов. Ол ұзақ уақыт Шымкент облысы Созақ
аудандық газетінде, Қазақ радиосында қалам ұштады. Біздің
ойымызша осы қызметтерге жұмсалған ұзақ уақыт қолына
қалам ұстайтын адам үшін өміртану жолдары болған сияқты.
Кейіндеп келсе де Төлеген Тоқбергенов айналасы алты-жеті
жылда үш сын жинағының басын қайырыпты. «Тоғыз тарау»,
«Үш тоғыс», «Қос қағыс». Бұл жерде сыншының К.Симонов,
Алдан-Семенов шығармаларынан бастап бірқыдыру аударма
еңбектер жасағанын да ұмытпауымыз керек сияқты. Өйткені
бұл шығармалар жай қарабайыр аудармалар емес, сыншының
аудармаға уақыт табуы, аударманың сыншының ой-дүниесін
байытуы деген секілді шығармашылық сипаты бар. Сыншы
үшін зер сала айтып отырған үш кітап мінез айқындауға аздық
етпейді. Ақын, прозашы, драматургты қайдам, сыншы үш кі-
тапта мінез айқындай алмаса – жақсылықтың нышаны емес.
Төлеген Тоқбергенов сында ақпа-төкпе ақын. Айтар пікірін
ақтарылып, арнасынан асып-тасып айтады. Бәлкім қатарлас,
замандас қаламгерлерінің іш тартатыны да сондықтан болса
керек. Әйтпесе, ғылыми стильде жазатын көп ғалымдар жайлы
“өздері сөйлем құрай алмай жүріп, кісіге ақыл айтқаны несін
алған?” деген секілді күңкіл сөзді талай естігенбіз. Ал, сыншы
Т.Тоқбергеновті олардың сындағы өз өкілі көріп, пікірін естігісі
келетінін де байқаймыз.
Мінез қалыптасыпты. Шын өнер адамы үшін мәселенің
қиыны сол өзіндік мінезді қалыптастырып, бет, бағдар, қол-
таңбаны айқындап, алған сәттен басталса керек. Осындай
өнер лік қолтыққа, сын мезетіне сыншының «Қос қағыс» кіта-
бы дөп келіп тұр. Кітапқа пікір айтуда қатып қалған қағида
жоқ. Қаламгердің өнерлік шеберханасына үңіліп, портретін
оқушыларға айтып беруде мүмкін бірізділіктен бойды аулақ
салған тіпті де дұрыс. Біз сыншы шығармашылығы жайлы
ойымызды «Қос қағысты» өзінен бұрынғы «Тоғыз тарау»,
«Үш тоғыс» сын жинақтарымен салыстыра отырып таратуды
жөн көрдік. Сонда бәлкім сыншы тұлғасы айқындала түсер.
Жалпы, Төлеген Тоқбергенов жаман жазбайды. Жаман
жаз ғысы келмейді. Ойының дәні болмай тұрып, қолына қалам
алмайды. Айтарын алдымен ойында күтіп, қаламында пісіріп,
ақ қағазға түсіретін сыншы. Бұл да сол, жанын шүберекке түйіп,
бар қанын құйып жазар қаламдастың көркем шығармасына
әділ, объективті болайын деген ойдан шығатын қасиет. «Тоғыз
тарау» – «міне қазіргі қазақ әдебиетінің өкілдерің деп көрсе-
туге болатын бес-алты жазушының портретінен бас құраған
еді. «Үш тоғыста» сыншы қанатын кең жайды; онда проза да,
поэзия да, сын да шама-шарқынша қамтылды. Онда үлкен де,
кіші де, өткен де, бүгін де қағыс қалмайды. Басқаша айтсақ,
сыншының қолтығын сөккен тұсы – осы сәт. Сыншыны ал-
дымен жазушы ағайынға, сосын оқушы жұртшылыққа сүй кімді
көрсеткен де «Үш тоғыс». Ал, «Қос қағыста» қалай? Сыншы
қай қырынан көрінеді?
Төлеген Тоқбергенов әдебиетке сыншы ретінде пісіп, то-
лы сып бірден келген дерлік талант. Сондықтан оның алдыңғы
екі кітабы да сыншының қолтаңбасын танытқан. Ал, «Қос
қа ғысты» алдыңғы екі кітаптан ілгерілеп, ірілеп кетті десек
қателесеміз. «Қос қағыс» әдебиетке пісіп, толысып келген сын-
шының бұрынғы білім қорымен халыққа кеудесін ашып тас-
тап қызмет етуінің көрінісі. Сыншы бұрынғы деңгейінен өсіп
кетпеген. Ал, ол деңгей қазіргі әдеби процеске соншалық олқы
да емес.
«Қос қағыста» – автордың тақырыптық жаңалануы, жаңа
ізденістің сүрлеуін меңзеп тұрған сәті – “қазіргі қазақ романы”
зерттеуі. Біраздан бері эпикалық жанр сырына үңіліп, мерзімдік
баспасөзде ара-тұра ой-пайымдауларын айтып қалып жүрген
сыншының бұл жаңа тақырыпқа мамандануы. Бұл – сыншының
роман жанры жайлы басы бүтін бөлек кітап болып жазылар
жоспарлы ойының үзігі секілді.
Бұрын-соңды қазақ романы жайлы М.Қаратаев, Р.Бердіба-
ев, Е.В.Лизунова, Ә.Байтанаев, М.Атымов секілді әдебиет-
ші-зерттеушілердің еңбектері жарық көрген. Енді келіп Т.Тоқ-
бергенов роман жанрына ат аялдатса тек жарасым. Қазақ
әдебиеті әрісі – шет ел, берісі – Одақ көлемінде осы эпикалық
334
335
жанр үлгілері, туындыларымен танымал. Демек, әдебиетіміздің
танымал да, белсенді жанрын әрдайым жаңа қырынан келіп,
жаңалап, бақылап, талдап отыруы – түбі игілік.
Уақыты аз, алаңы көп бүгінгі күні роман өмір сүре ме, жоқ па
деген сауалдың дүркін-дүркін бой көрсетуіне қарамастан соң ғы
кезде зерттеушілер роман жанрына назарды баса аударып отыр.
Орыс тілінде, Одақ көлемінде туысқан республика сыншы-
лары да ұлт романдарын арнайы талдайтын монографиялар
бере бастады. Сондықтан қазақ романы жайлы жазылар еңбек
тек қолдау табуы керек. Бұған, роман жанрын қарастыратын
еңбектерді орыс тіліне аударып, Одақ көлеміне көрсету, таныту
мәселесін қосамыз. Бұл – толғағы жеткен мәселе.
«Қос қағыстың» салмағын көтеріп тұрған зерттеу мақала
роман жайлы екен. Мақаланы қолдайтынымыз боса-болмаса
аңғарылып қалды. Сонда ол көлемді зерттеу мақала қандай
мінезімен ұнады?
Мақала бізге көбіне-көп сыншының субъективтік ой-пі кі-
рінің басымдылығымен, белсенділігімен ұнады. Қашанда объ-
ективті пікір жайлы жарғақ құлағымыз жастыққа тимей айтып
жатамыз ғой. Бірақ, сол объективті пікір субъективті ой бел-
сенділігінсіз қалай жинақталмақ, қалай қалыптаспақ, қалай
бедел алмақ?! Содан кейін талдауға бейімділігімен де көлемді
зерттеу болғалы тұр.
Сыншы қазақ романы жайлы зерттеуін уақыттық, тақы-
рыптық жағынан топтапты. Расында әр шығарма дүниеге кел-
ген сәтімен безбенделетіні де бар ғой. Ал, қазіргі қазақ романы
тақырыптық топтауға, топтай отырып саралауға әбден келеді.
Олай талдауға саны да, саласы да көнеді. Бірақ романдардың
ортақ жұлынын ұстап, проблема туындатып, соған ыңғайлай
талдамағандықтан да, көлемді еңбек бірде шолу, енді бірде
бірізділік ауылынан келіп шыққан. Әр жерде қадап-қадап
айтылатын проблемалардың өркештелмей, жайдақтау көріне
беретін себебі де сондықтан.
Әйтпесе, орамды тіл, ойлы жазылған еңбекте талдау да
мол, талдай отырып айтылар проблемалар да тұс-тұсында бас
көтеріп отырған.
Автор кейде сынын құлата айтуға керек сәттерде талдап
көрсеттім ғой, көңіліңде көзі болса көреді ғой дегендей сипап
өте шығады. Көкірегінде көзі бар жазушы үрлеп роман жазар
ма? Жазбас еді ғой…
«Түгел сөз» тарауына топтастырылған мақалалардан “Су-
реткер парызы” жалпы бағдар, шолу, “Уақыт және қаламгер”
ойлы талдау, “Әдеби сынға сауал көп” әрі талдау, әрі проблема.
Әр мақаланың да, қай мақаланың да орны, көтеріп тұрған жүгі
бар. Бедел, мансапқа құл болмай, айта алған, айтқан тұстарда
тек алақаныңды ысып, қуана құптай оқып отырасың. Әрлі-берлі
пікір айту, айтысқа бару – ақиқатты тану, әдебиетті дамытудың
дұрыс жолы. Мұндай пікірді қаламдастары да дұрыс түсініп,
қабылдаса керек. Асылы, жалған мақтаудан түсіне талдайтын
сын артық.
Екінші «Түйдек сөз» түгелімен портреттер. М.Әуезов,
Ш.Айтматов, Т.Ахтанов, Т.Әлімқұлов, З.Қабдолов, Қ.Мұха мед-
жанов, Ш.Мұртазаев, Х.Есенжанов, С.Бақбергенов, О.Бөкеев
секілді жазушылардың қаламгерлік қарымы жайлы сыншы ой-
толғаныстары. Расына келсек, қазақ әдебиетінің алуан-алуан
жүгін арқалай келіп, бүгін ұлт әдебиетінің ағасына айналған
қаламгерлер жайлы арнайы монографиялық еңбектер жазылар
мерзім де туды.
Ал, Төлегендікі мақала. Көбі дерлік бір мерекелік датаға
байланысты жазылып, мерзімді баспасөзде жария лан ған дық -
тан ба, болмаса кітапқа енгізерде қайта қарап толық тыр ма -
ған дықтан ба, бұл портреттік мақалалар көңліңді сонша лық
тербей бермейді. Оның бәрі де болмауы керек, басты се беп,
осы портреттердің сонау жол басындағы “Тоғыз тарау” кі та-
бындағыдай кең қамтылып, терең де, білгір талданбауында
жатыр. Егер, осы портреттерді дәл осы биік, осы өреде Төкең
емес, келесі бір автор жазса, екінші бір қолдан шықса біз көңілді
күдікке бермей-ақ оқи беруіміз мүмкін. Әркімнің шама-шарқы
бөлек. Кім-кімнен де күтерің бөлек-бөлек. Т.Тоқбергенов қа-
ламынан шыққандықтан да олай ете алмаймыз. Салыстыруға
үйренген, биіктен көргің келген қанағатсыз көңіл құрғырың
дәмесін солай жасыра алмады. Ол портреттерден оқушы –
біздің көңіліміз озықтау жатыр.
Тұлғалардан «Тарлан ашқан талант», «Қос қағысты» бө-
лектей атауға болар. Ала-бөтен, қазіргі қазақ прозасының айту-
лы шеберінің бірі Тәкен Әлімқұлов тағдыры жайлы жазылған
«Тарлан ашқан талант» мақаласын сүйсінбей оқу мүмкін емес.
Т.Әлімқұлов жайлы Төлеген әрдайым-ақ жазып келеді. Және
әрдайым оқушысының қыбын табады. Бір қаламгер жайлы екі
мақаланың берілуі, кейбір фактілік деректің қайталануы – автор
неге екеуін табиғаттастыра біріктіріп жібермеді екен деген де
ой салады көңілге. Тағы да мына жайды ескеруі жөн: Төлеген
Тоқбергенов – Әлімқұлов шығармашылығы жайлы қалай
336
337
жазамын десе де еркі бар емес пе?! Біле-білсек солай! Әл-әзір
осы бір бағы бар да, бағалануы аз ойшыл, стилист суреткер
жайлы Төлеген Тоқбергеновтен асырып айтқан, дәл біліп жаз-
ған екінші бір сыншы, не қатарлас жазушы жоқ. Біраз уақытқа
дейін болмас та… Төлегеннің Әлімқұлов прозасын нәзік сезінуі,
жете білуі – бәлкім олардың жазушы-күйші, сыншы-күйші
болып табысуында жатса керек. Жаз айларында жылда Оңтүс -
тік өңіріне бірге сапарға шығып, бір-біріне сыртынан жалты-
рамай бар жан-дүниесімен ашылуында жатса керек. Кейде
осы өңірден бірге очерк жазуын да бір-бірінің қаламгерлік
психологиясына барлау жасауы, сенісуі деп қараған жөн бе,
қалай?! Қалай десек те, Тәкен Әлімқұловты – Төлегеннің адам
ретінде, ойшыл суреткер райында бүге-шіге зерттеп білуі
анық.
– Мен өзін тәуір көремін, – деді бірде сыншысы жайлы
Тәкең, – Сынға тіл керегі жоқ дейді кей білгіштер. Ол қате.
Төлеген тілімен бөлек тұр. Мен жайлы жазғаны дұрысау.
Сынамайды бірақ. Өзіне де айттым. Жазушы шығармасын
жақсы көреді екенсің, жанына батыра сына. Сыныңнан
махаббаттың лебі ессін!
Сынап та жүр. “Өз бетін аямаған, кісі бетін шиедей қыла-
ды” дегендей, әдебиеттегі әділдік үшін жаны ауыратын жазу шы
тәрбиелік сынды әлі де көксейтіндей ғой.
Әңгіме бір кітаптан өрбіп отыр. Шама-шарқы «Қос қа
ғысты» автордың алдыңғы еңбектерімен салыстырдық.
Қайталап айтайық, сынға да мінез керек. Дұрысы, мінез
алдымен сынға керек. Сыншыға керек. Мінез – сыншы та-
лантының ерекшелігінен туындар. Сыншы талантының та би-
ғатынан туып, тұлғаны ерекшелейтін, бөлектейтін белгіге ай-
налар. Төлеген Тоқбергенов қаламына адал да, әділ қараған
сәтте әрдайым ақын. Біз Төкеңді ақындықтан жазбаған жерде
жақсы көреміз. Үлгі етеміз. Ол – Төлеген сыншының бірден-
бір құралы. Аз ба, көп пе, сол ерекшелік, сол даралық «Қос
қағыста» да алдымыздан шықты. Біз соған қуанамыз. Сыншы
шығармашылығы жайлы әңгімеге «Қос қағыс» тұсында барып
қалып жатқанымыз да сондықтан.
Мінсіз жазылған, мінезсіз орындалған өзіндік пікірі бол-
майтын сын кітабы көбейіп барады десек, ондай кітаптар міні
бар, кемшілігі бар, бірақ айтары анық, ойлы «Қос қағыс» секіл-
ді кітапқа көлеңкесін түсіре алмаса керек.
Біз соған қуанамыз. Соған тұрамыз!
1983 ж.
арМыСыз, СаҒаТ аҒа?!
1. Жастай жалындаған жан
(төрттік)
(Әдебиет сыншысы Сағат Әшімбаев
тағдыры туралы толғаныс)
...Жетпісінші жыл. Әдебиетке әуестік жетектеп келіп,
ҚазМУ-дің филология факультетіне оқуға түстік. Сол жылы
Сағат Әшімбаевтар университеттің аталмыш факультетін аяқ-
тапты. Иә, Сағат Әшімбаевтар. Ол курсты ұстаздар «Сағат
Әшімбаев курсы» атайтын. Ол курсты ұстаздар бізге үлгі тұта
сөйлейтін. Жақсымыз болса солармен салыстыратын, жа ман-
дығымыз болса солармен ұялтатын. Ол бір ұстаздар көңіліне
терең ұялаған курс болыпты. Алдарынан толқын-толқын
курс өтіп, буын-буын шәкірт темірқанаттанып ұшып шығып
жататын, талайды тәрбиелеген профессор, доцент – ұстаздар
ұлағат тұтуында мән бар. Ойлап қараңызшы, С.Әшімбаев,
А.Қыраубаева, Н.Оразалин, Ә.Көпішев, Ә.Тауасаров, Ү.Тоқ-
ма ғанбетова, Ф.Оразбаева, Ш.Бейсенова, А.Смайылов, С.Жұ-
мабеков... Көз алдыңызға елестетіп көріңізші. Сен тұр, мен
атайын дерлік, ылғи бір ығай мен сығай емес пе?! Ал, Сағат
солардың арасынан арқар мүйізденіп айрықшаланған жан.
«Әдебиеттің гогольдік дәуірі» (В.Г.Белинский) деген секілді,
«Сағаттың курсы...». «Сағаттың курсы...» деген сөз әр түрлі
пәннен сабақ берер әрбір ұстаз аузынан марапаттала шығатыны
соншалық, сағат тықылындай сезілетін. Біз, осылайша оларды
сыртынан танып өстік. «Жігітті ел мақтаған – қыз жақтаған»
дегендей біз осылайша оларды сыртынан сүйіп өстік. Қызығып
қарайтынбыз. Демек, үлгі тұтып өстік.
Ұстаздардың бізге орын босатқан курстың ұл, қыздарын
мақтаса мақтайтынындай да бар. Сағат университет қабыр-
ғасында жүргенде-ақ М.О.Әуезов атындағы әдеби бірлестікті
басқарған. Ту бастауында Б.Кенжебаев тұрған, Т.Нұртазин,
З.Қабдолов сынды ұстаздар іліп әкетіп, С.Садырбаев ұзақ
жыл үзіліс-үздіксіз басқарған бұл әдеби бірлестік баяғыда-ақ
университет аясынан шығып, қалалық халық университетіне
айналып кеткен ұйым болатын. Оған Алматының барлық
оқу орындарынан студенттер, қаланың талапты жұмысшы
338
339
жастары қатысар еді. Міне, сол бірлестікті студент Сағат
Әшімбаев басқарған. Бұл – үлкен шаруа болатын. Оның үстіне
Сағаттың сын мақалалары бұрқырап күн сайын баспасөз бе-
тінде шығып жатады. Бірі өлең, бірі әңгіме, бірі пьеса жа-
зады курстастарының. Ал, біз болсақ, жазбағанымыз үшін
жа зықтымыз, әдеби бірлестік жұмысын жүргізе алмағанымыз
үшін айыптымыз, төмендеу үлгерім үшін ұяттымыз. Естіріміз –
маңдайға ұрғандай бір сөз. «Сағаттың курсы...» «Мешкей деген
жақсы ат емес...» – біз де тырбанып бақтық, бар мәселеде ты -
ры сып бақтық... Олар біз үшін тым ересек сезілер еді. Алыста-
ғы қол жетпес жарық жұлдыздардай көрінер еді, шіркін! Көбі
соның жоқ енді.
Сағат Әшімбаев және оның қатар құрбылары бізге әдеби
бірлестікке келіп тұрды. Бірде оқу ғимаратында, келесіде жа-
тақханада студент жастармен кездесу өткізіп жүрді. Алқалы
бір жиында Сағат ағаның мінберден сөйлегенде шешендігіне
таң қалдым. Құдай-ау, ағып тұр-ау, ағып тұр. Әдеби сөйлейді.
Әдемі сөйлейді. Бұл да үлгі. Қоян-қолтық араласып кетудің
амалын таба алмадым, бірақ.
Бізді таныстырған екі сәт болды. Бірі – факультет студент-
терінің ғылыми қоғамына жетекшілік жастайынан курстас дос
Жаңғара Дәдебаев «Жұлдыз» журналына барып, бөлім бастығы
С.Әшімбаев, бөлім қызметкері Ш.Сариевтан рецензияға тап-
сырма алып келді. С.Сейтхазин, С.Асанов, Ө.Күмісбаевтың жа-
ңа жыр жинақтарына пікір жазуымыз керек. Жанғара Дәдеба-
ев, Төребай Омаров (марқұм), мен үшеуіміз үш жаңа жинақты
бетке алып, пікір жаздық. Ақындарды аямадық, жинақтарына
қатал қарадық. Әділ болдық бірақ. Сағат оқып шығып бірден
басуға жіберді. Таныстықтың бірі – сол!
Екіншісі – курстас дос Тұрар Сүлейменовтің диплом жұ-
мы сына байланысты. Диплом жұмысының тақырыбы – «Тәкен
Әлімқұловтың творчествосы». Жетекшісі – Сағат Әшімбаев.
Диплом жұмысы қорғала бастады. Ол кездері студенттерде
ынта зор. Соған орай ұстаздар тарапынан қойылар талап мол.
Дипломшы алдына қазіргі кандидаттық диссертация талабы
тартылады десем өтірікші болмаспын. Тұрардың диплом жұ-
мысы жақсы жазылған еді. Алайда, жақсы жазылған диплом
жұмысын автор жеріне жеткізіп, шегелей дәлелдеп, үздік қорғай
білмеді. Сол олқылықтың орнын толтырайын деген ой болды
ма, әйтеуір, жетекші (С.Әшімбаев) қызына сөйледі. Кеше ғана
алдынан дәріс алған ұстаздарына өкпелегенсіп сөйледі.
– Сағат, диплом жұмысын жетекші емес, дипломшының өзі
қорғауы керек! – деп ұстаздары орындарында отырып реплика
тастады. Қызды-қыздымен Сағат.
– Көрерсіздер, диплом жұмысын бір үтір, нүктесін қал-
дыр май “Жұлдыз” журналына жариялатамын, – деп жіберді.
Мінберден түсіп бара жатқан Сағаттың ұрты бұртиыңқырап
тұрғандай көрінді бізге.
Диплом жұмысын “жуу” да бар еді дәстүрде. «Бестікң
бағаға қорғалса әлде қайтер еді, шәкірті “төрттік” алып қалған
соң, көңіліне қарады ма, әйтеуір Сағат аға біздің меселімізді
жықпай, шақыруды қабыл алып, ресторанға бірге барды.
Ұмытпасам, бұл Сағат ағаның жетекшілігімен қорғалған бі-
рінші диплом жұмысы. Жақынырақ танысып, бірге отырдық.
(Дастарқанды мен басқарған болуым керек).
Тұрардың ағасы журналист Орынбасар Сүлейменов орыс,
батыс классикасын көп оқыған, зиялы кісі еді. Министрлер
кеңсесінде қызмет істейтін. Әңгімелері жарасып отырды. Сәкең
бірде: «Ореке, кешіріңіз, мен Сізді әр нәрсенің басын бір шал-
ған шала кісі көріп отыр едім. Сіз оқыған-тоқығаны мол көшелі
әдебиетшісіз ғой...» – дегені. Әрі қарай Орекеңмен бауырла-
сып кетті. Сол қарым-қатынастың арқасында рестораннан шы-
ғып, Орекеңнің үйіне де барып, қонақ болдық.
Шарап буына шалқыған шәкірттер бір-бірімізді көтермелей
таныстыруға кірістік. «Сәке, мынау жігіт Ахмет Тілеулиев, Ва-
силий Шукшиннің туған інісі», «Сағат аға, мына жігіт Жанғара
Дәдебаев, В.Г.Белинскийдің немересі...» Бәріміз де ала бұлттың
арғы жағына көтеріліп кеттік-ау. Ой, пәлі. Жастыққа сот жоқ.
Жастыққа жараспас мінез жоқ. Қасындағы үлбіреген уыздай
келіншегін ұмытып, әдебиет әлеміне еркін еніп кеткен Сәкең
әлгі мадақтарға елең ете қалады. «Шукшинді аударып жүрсің
бе? Әкел маған. Ертең әкел! Ол орыс әдебиетіндегі жаңалық.
Сыншылық – қиын, бірақ қастерлі мамандық. Жазғандарыңды
бізге – «Жұлдызға» әкеліңдер...» Бәрімізді де жарылқады да
тастады Сәкең. Расында Сәкең шарапатымен В.Шукшиннің
әң гімелері Ахмет аудармасында, ұзамай “Лениншіл жаста”
жарқ ете түсті. Бәріміздің де алғашқы мақалаларымыз баспа-
сөз бетінде Сағат Әшімбаев арқылы жарық көрді. Біз оны
кеше – көзі тірісінде де, бүгін – өзі жоқта да бар дауыспен, зор
мақтанышпен айтамыз.
Аяулы ағамыз Сағат Әшімбаевпен алғаш тереңірек таны-
340
341
суым міне, осы жолы. Бұл – 1975 жылдың мамыр, маусым ай-
ларының бірі.
Екі айлық әскери тәжірибеден өту үшін «Отар» станциясы
маңындағы бір қалашыққа аттандық. Ара-тұра Алматыға қа-
шып келіп, кетеміз. Рұқсатсыз кеткеніміз үшін сазайымызды да
тартып жатамыз...
Бірде Тұрар дос екеуіміз қашып келдік. Неге келдік? Қайда
барамыз? Оны ойлап жатқан біз жоқ.
– Таптым. Сағат ағаға барып сәлем береміз, – деді Тұрекең.
– Дұрыс-ақ. Кеттік!
Сағат ағалар тау баурайында, қазіргі «Достық» даңғы лы-
ғының оң қапталында тұратын. Бұрын да болғанбыз үйінде.
Екеуміз де тақырбастармыз. Күнге әбден қақталған, қайыстай
қарамыз. Сағат аға үйінде екен. Жатырқамай, жадырай қарсы
алды. Келіншегіне қазан көтертті. Анадай жерде Дәурен, Мәу-
лен – қос құлыны құлдыраңдай шауып жүр. Жақсыда – жаттық
жоқ. Жай-күйімізді сұрағыштап бәйек болды аға, жеңгеміз.
– Екеуіңнің де мақалаларың «Жұлдызда» басылып жатыр,
– дейді Сәкең.
– Тұрар, сенің диплом жұмысыңды түгел бердім!
Біз қамқорлыққа дән ризамыз.
Сәкең әдеби өмір жайынан әңгіме айтып отыр.
– Марқұм Артығали Ыбыраев сендермен оқыды ғой, ә?
– Иә, қатар оқыды. Журналистикада. Әдемі ақын еді. Қапия
кетті.
– «Лениншіл жаста» бір топтама өлеңдерін жариялатып
едім ғой. Соны арқа тұтқан болуы керек, Жамбылдан әкесі
келіпті. Жетектеген баласы бар. Қайтсін енді? Әке үміті ғой.
Сұрап қарасам, бала заңгер боламын дейді. Қиын факультет
қой. Артығалидың аруағы үшін ұстаздарға айтып жүріп, оқуға
түсірдім. Мына спиртті әкесі беріп жіберіпті. Ризашылығы
шығар. Сендерге бұйырыпты.
Дастарқанға бір шыны спирт келді. Сәкең Жазушылар ода-
ғында өтетін әдеби жыл қорытындысына дайындық үстінде.
Баяндамашы. Әлгі бір шыны спиртті екі «қашақ» ішуге тиісті
болдық. Тұрардың “монографиясын” беделді журналға өзі
жариялатып, өзі «жуып» беріп жатқан, қайран аға!
Әскери борышты өтеп келіп, Академияның М.О.Әуезов
атындағы Әдебиет және өнер институтына лаборанттық қыз-
метке кірістім. Одан «қысқартуға» түсіп, Республикалық халық
шығармашылығы үйіне редактор болып келдім. Күндердің күні
С.Мұқановтың мемориалдық музей-үйі жасақталуға шешім
шығып, ғылым бөлімін басқаруға жазушы үйіне келдім. Қайда
жүрсем де мақала жазсам, Сағат ағамдай пафосты жазуды
ойладым. Ол кісі «Жұлдызда» бұрынғысынша бөлім басқарады.
Апарған мақаламыз жарық көріп жатады. Сағат ағамыздың
арқасы ғой дейміз. Ара-тұра мақалаларым «Лениншіл жаста» да
жариялана бастады. Жастардың мінбесі, негізінен «Лениншіл
жас» еді ғой.
Жазушы Дүкенбай Досжановтың «Жібек жолы» романы
жайында мақала жазып, «Лениншіл жастың» әдебиет және
өнер бөліміне апардым. Марат Қабанбай әдеби қызметкер
екен. Немере ағам Көпен Әмірбекпен бірге оқыған ол жылы
шыраймен қарсы алды. Мақаламды қолма-қол оқып шығып,
«Басылмайды!» – деді тұнжырап.
– Неге?
– Бөлім бастығы қазір Аян Нысаналин...
– Е, болса ше?
Е, бала, Дүкең мен Аян арасынан қара мысық жүгіріп өт-
кен.
Әйтпесе, мақалаң жақсы екен.
– Жарайды, онда. Амал қанша?
Мақаламды алып, «Жұлдызға» – Сағат ағама бардым. Сағат
ағам
“Лениншіл жасқа” бас редактордың орынбасары болып,
қызмет ауыстырып жатыр екен. Орнын сипап қалдым. (Сол
жолы басылмаған мақала әлі күнге архивімде жатыр. Қ.е.)
Жорға ақын Сағи Жиенбаевтың «Оймауыт» атты жыр жи-
нағы жарық көріпті. Кітап атаулыны қадағалап, құры жібермей
оқитын кез ғой ол. Алдым да оқыдым. Ұнады. «Сезім бұлағы»
аталатын мақала жаздым. Жастар газетінің әдебиет және
өнер бөліміне алып бардым. Марат Қабанбай басқа қызметке
ауысып кетіпті. Орнына Бақыт Сарбалаұлы келген. Ол да «Жа-
лын» альманағына ауысып үлгеріпті. Аян аға қарсы алды. Ма-
териалды тастап кеттім. Бірер күнде жедел басылып шықты.
Тіпті өзім қайран қалдым.
Мәдениет министрінің орынбасары Өзбекәлі Жәнібек же-
текшілігімен С.Мұқанов музейін жасақтау үстіндеміз.
Телефон шар ете түсті.
Көтерсем Аян Нысаналин.
– Мақалаң ұнады. Бізге қызметке келуге қалайсың? – дейді
әй-шәй жоқ.
342
343
– Ойланбаған шаруам.
– Өй, сен де...
– Сағат ағам қалай қарайды?
– Сен туралы екеуміздің ойымыз бір жерден шықты. Ол да
келгеніңді қалайды.
– Диссертация жазсам, ғылым кандидаты болсам деген
едім...
– Өй, өзің бір қызық жігіт екенсің. Не, Әдебиет бөліміне
сенен өзге кісі құрып қалды дейсің бе? Сонша бұлданып. Аякең
біраз жекіді.
Сөйтті де: «Кешке М.О.Әуезов атындағы театрға келші.
Әңгімелесейік!» – деп трубканы тастай салды.
Шолақ, шолақ сөздер. Аян аузынан атылып шығып, жерге
дік-дік етіп түседі. «Апыр-ай, қалай болар екен? – деп ойлай-
мын. – Аянның мінезі шатақ деуші еді, арқам жауыр болмас
па еді? Марат пен Бақыт шыдас бермей кеткен болады ғой,
сірә?!»
Кешке М.О.Әуезов атындағы драма театры үйінде (қазіргі
Жас өспірімдер театры. Қ.Е.) Аян ағамен кездесіп, біраз сөй-
лестім. Игендей болды. Иілгендей болдым.
Ертеңіне ертелетіп Сағат аға кабинетінің есігін қақтым.
Күлімсіреп қарсы алды. «Не шештің?» – дейді. Мен мән-жайды
баяндап шықтым.
– Баспасөз мектеп қой. Қай жазушының өмір жолына үңіл-
сең де беделді, белді жазушының баспасөз көрігінен өткенін
көресің. Сондықтан, мүмкіндік барда келіп қалғаның жөн.
Өзара келіскенбіз. Әрине, шешетін Сейдахмет ағай. Тіпті әде-
биет бөлімінен өзге бөлімдердің біріне жіберсе де тартынба.
Игеріп кетесің. Қорықпа!
Сағат аға жігерлендіріп біраз ақылын айтты. Қанаттанып
бас редактор қабылдауына кірдім.
– Аянның құлақкесті құлы боласың-ау, байғұс бала, бұл
кісіні тесік өкпе қылады ғой, – деп Аянға қалжыңдап отырып,
өтінішіме қол қойып берді.
Әдебиет және өнер бөліміндемін.
Сағат ағамен күніге біргеміз. Жастар оны жанашыр көреді.
Айналасына бәріміз үйірсектейміз. Мәселеміз болса, алдымен
Сәкеңе айтқымыз келіп тұрады. Ол да аянбайды. Ақыл-кеңесін
береді. Кейде мәселеңді қолма-қол шешеді. Кейде келешекті
болжай тәтті армандарға толы қызықты әңгімелерге кетіп
қаламыз. Арманшыл еді Сағат! Қиялы мейлінше бай еді
Сағаттың. Айналасына қолынан келгенше жанашыр еді Сағат!
Арамыздағы алым-берім азғантай жас айырмашылығына қа-
рамай ересектік танытатын. Расында, тағдыр еркелетпеген ол
еңбекпен өсіп, ерте есейген еді. Тынбай ізденіп, өз тағдырын
өзі биік қалыптастыруға әрекет етер еді.
Әдебиет бөлімі материалдарын Сейдахмет Бердіқұлов оқи-
ды. Кейбір бөлім материалдарын Сағат Әшімбаев оқиды. Бәрі-
бір, не жазсам да Сағат ағамен ақылдасып отырдым.
Жастар батыл келеді ғой. Бетіміз ештеңеден қайтпаған кез.
Материал әкелген қаламгерлерге бетің бар, жүзің бар демей,
турасын айтып қарап тұрамыз. Ересек авторларды жастар
газетіне материалды көбірек ұсынатындығы үшін іштей жазғы-
рып та жатамыз. Жазушылар одағы жұмысына араласып ке-
тіп, арандап қалып та жатамыз. Жастық жігер жасымайды.
Лақ тырған доп секілді, секіріп тұрып кете баратын серіппелі
шағымыз!
Сағат аға шақырды.
Бардым.
Алдында бұйра шаш көзілдірікті қара торы сұңғақ жігіт
отыр. Паңдау.
– Міне, Құлбек те келді – деді Сағат аға, – Танысып қой,
жазушы Т...
– Білем ғой, – деп жатырмын. Шынында шала білемін.
– Мына әңгімені оқы. Адал пікіріңді айт. Қалғанын кө-
реміз.
Сағат аға көлемді әңгіме ұсынды. Әлгі кісінің әңгімесі.
Бірер күнде әңгімені оқып шықтым. Көркемдігі солғындау
көрінді.
Ұнатпадым. Пікірімді айтып, Сәкеңе қайырып бердім. “Дұ-
рыс”, – деп алып қалды.
Орнымнан көтеріле бергенім сол, орынбасардың телефоны
шырылдады. Сәкең бос қолымен “Отыра тұр” деп белгі берді.
Телефон трубкасын құлағына тосып, біраз тыңдаған соң:
– Төке, айып етпейсіз, әңгімеңізді бөлім ұнатпай отыр, –
деді.
Арғы беттен ашулы дауыс трубканы жарып жіберердей
көтеріліп кетті.
Сабырмен тыңдаған Сәкең:
– Бізде этика солай! Бөлім ұнатпаса, бас редакторға мате-
риал ұсынбаймыз. Оның үстіне Құлбек сыншы ғой. Оның пікі-
рімен Сіз де, біз де санасуымыз керек, – деді кесімді үнмен.
344
345
Ашулы трубка «гук-гук-гук...» деп барып орнына жайғас-
ты. Өкпелі автордың трубканы тастай салғаны. Сағат аға абыр-
жы ған жоқ.
– Қайтесің енді, бұлар бас-басына классик. Жалына қол
апартпайтын шу асау. Одан да жазуды дұрыстасайшы, шіркін-
дер! – деді. Енді ойлап отырсам, Т...да жаман жігіт емес еді.
Әңгіме де жер бауырлап жатқан жоқ. Талапты қаттырақ қояды
екенбіз ғой. Талап, талап деп Сағат ағаны да сыйластарынан
ажыратуға дейін барыппыз. Сәкең де бөлімнің тәжірибесі аз
қызметкерін қолдады. Бөлімді авторға жығып берген жоқ. Бұл
жай мені қанаттандырды.
Сол күндердің бірінде Орталық комитетте қызмет істейтін
жазушы ағай әңгімесін алып келді.
– Қысқартпаңдар. Үш номерге лайықтап беріңдер. Басшы-
ларыңмен өзім келісемін, – деді. Өзіне соншалық сенімді.
– Оу, Мәке, алдымен әңгімеңізді оқиық. Жарай ма, жарамай
ма, көрейік, – деп жібердім.
Қызмет-лауазымы жоғары кісі, белгілі қаламгер жастар
бетіме келер деп ойламаған болуы керек.
– Иә, оқыңдар, көріңдер, жараса деп жатқаным ғой, – деп
қипақтап шығып кетті.
Әңгімесі жақсы екен. Ұсындық.
Орталық комитетке қызметке бара сала баспасөз жөнінде
мәлімет жинақтап бер, – деп дікеңдеген ағаларым болды.
– Уақыт болмай тұр, – деймін. – Бөлімде бір өзім.
– Орталық комитет айтса да орындамайсың ба? – дейді, күні
кеше ғана сыйласып бір жүрген ағам.
– Онда тұрған не бар? – деймін қитығып. – Немене қызметіңіз
кісілігіңіздің көрсеткіші ме?
Бас редактор маған берілген тапсырманы Өтеген Оралбаевқа
жүктейді.
Қайран жастық!
Сонда біз кімге сенеміз? Сағатқа дә!
Сонда біз кімге сүйсінеміз? Сағатқа дә!
Сағат жетім өскен жалқы жігіт еді. Мен қайбір шекесі
шалқыған жанмын. Мені бауырына тартыңқырағаны – менің
де әкеден ерте айырылып, бірыңғай ана тәрбиесінде өскендігім
болды-ау, шамасы.
Біз тағдырлас едік.
Қызық еді ол кез. Жастар басылымына жастар түгілі үлкен-
дердің де жарияланғысы келіп тұрады. Қазіргідей баспасөз
көп емес. Цензура қатты. Ақын, жазушы ұлт жайлы ойларын
астарлап, бұқпалап айтады. Оның өзі өнер. Ал, біздер өзара
анттасқандай жас таланттарды ашқымыз келіп тұрады. Бір-
біріміздің жүзімізге, «Қане, сен қандай талант аштың?» – деп
сұраулы кейіппен қараймыз. Зәуде бір тегеурінді жасты тау ып,
тұсауын кесіп жатсақ, мерейіміз өзгелерден үстем болып тұрар
еді. Өзгені ашқанда өзіміз жақсы шығарма жазғаннан бетер
қуанышқа кенелеміз. Онда әдеби орта таза еді. Сағат ағалар
бізді таптым деп қуанды. Бізді ашқан, тапқан Сағат Әшімбаев
деп біз мақтандық. Ел болатын бейіл ғой. Қазір ешкімнің
ешкіммен шаруасы жоқ. Әдебиетке жаңа келіп жатқан жастарды
аяйсың...
Қызметтен кейде бірге қайтамыз. Міндетті түрде кітап
дүкеніне соғамыз. Қатардағы қызметкерде артық қаражат
қайдан бола берсін? Сағат аға өзіне де, өзгемізге де кітап сатып
алып береді. Қандай қамқор еді?! Қандай кең жүректі еді?!
Әсіресе, жастарға ерекше қамқор еді-ау, Сағат аға! Әлі есімде,
жазушы (бүгінде айтыскер ақын) Баянғали Әлімжанұлы бірде
қаражаттан қатты қысылды. Барар жеріміз Сағат аға. Ақша
сұрағанға – біз, қолма-қол суырып бере алмағанына Сағат аға
қысылды. Үйінде қаражаттың жоқтығын біле тұра, Шәрбан
жеңгейге телефон соқты. Қойшы, әйтеуір, ерлі-зайыпты екеуі
әбігерге түсіп, бізге қажетті қаражатты өзге бір сыйласынан
қарыз ала жүріп тауып берді. Біреудің жиһаз алайын деп түйіп
отырған ақшасы екен. Тізеге салып отырып, алып берді, марқұм.
Ол сәтті Баянғали ұмыта қоймаған шығар.
Өзім деген жастардың қалам-қадамын бақылап отырушы
еді. Өмірден жастай кеткен Қалжан Нұрмаханов жөнінде “Ле-
ниншіл жастың” екі нөмірінде «Парасат поэзиясы» аталатын
эссе типтес мақалам жарық көрді. Анау айтқан үздік те ма-
қала болмауы керек. Ал, Сағат аға болса Қалжан туралы, ма-
қала туралы Қазақстан Жазушылар одағында өзі жазғандай
мақтап айтып жүрді. Әдеби жыл қортындысында жасаған
баяндамасында айтты. Мақаласында мақтады. (Кітабында бар).
Жылт еткен жаңалық, жақсылық, жетістікті қапы жібермеуші
еді, жарықтық!
Сағат мемлекеттің қызметін де беріле атқаратын. Баспа-
сөздің үнемі «өртеніп» жататын жұмысынан кейін кітап оқу,
баяндама жасау, мақала жазуға да уақыт табатын. Үлгерім-
паздығына қайран қалушы едік.
Денсаулық дегенің де темір емес. Ол да сыр береді. Сә-
346
347
кеңнің жүрегі қырыққа жетпей (жастай) сыр берді. Жүрек
сырқатымен ауруханаға түсті. Қатарласы, журналист Жарыл-
қап Бейсенбаев бастап бірсыпыра қызметтестер барып, көңілін
сұрадық. Орнынан тұруға дәрігерлер рұқсат етпейді екен. Боп-
боз күйінде төсекке таңылғандай болып жатқан Сағат ағаның
кеудесінде орыс тарихшысы Е.В.Тарленнің «Наполеон» атты
кітабы ашылған күйі жатыр... Кітапқұмар еді марқұм. Кітап
алмасатынбыз. Менен бір орыс оқымыстысының «Орыс тілін
дегі түркизмдер» аталатын кітабын алғаны бар. Мен де...
Өмір болған соң бәрі де кездеседі емес пе?! Газеттің бас
редакторы мен оның орынбасары арасынан қара мысық жүгіріп
өтті. Сөз тасушы жігіттер жетеді ғой қайда да! Солардың әсері
болды-ау, шамасы. Әйтпесе екеуі де анау-мынауға елігетін жі-
гіттер емес еді. Редакция екіге жарылғандай болды. Сәкеңнің
қатарластары бас редактордан қаймықты ма, әлде өмір сабаған
бізден гөрі көбірек оқыған ба, әйтеуір орынбасар есігін аша
бермейтін әдет тапты. Жастарға не, біз Сәкең көңілін аулаумен
жүрдік.
Сағат аға көңілсіздеу. Бірақ, бізге білдіргісі келмейді.
Сол кездері «Жазушы портреті» айдарымен материал бере-
тінбіз. Бөлімге Шерхан Мұртазаның шығармашылық портреті
келіп түсті. Бір қарап, Сағатқа алып бардым. Оқып шығып:
– Келтерек жазыпты-ау. Осында бас редектор болып тұр-
ғанда мақаламызды жариялаған еді. Қызметке қабылдаған да
Шерағаң. Бүгінде досын жақтап кетті ғой. Өз еркі. «Келіннің
бетін кім ашса – сол ыстық», тұсауымызды кескен кісі. Қане,
кішкене ұштайық...» деп, қара сиямен жазатын қара қаламсабын
қолына алды...
Ынтымақ жүрмеген жерде ырыс жүрмесін сезді ме, әйтеуір
Сағат аға ұзамай басқа қызметке ауысып кетті. Кабинетіндегі
қағаздарды Қамбар Керейқұлов екеуміз көтерісіп апарып, Сағат
ағаны мәшинесіне дейін шығарып салдық...
Біраздан соң Сағат аға «Жалын» баспасына редактор болып
барды. Біз – жастар Сағат ағаны іздеп артынан бардық. Директор
Қабдікерім Ыдырысов, бас редактор Қалдарбек Найманбаев
азаматтығына риза болыстық. Көп сырласып жүрдік.
– Бұл да керек. Мұны да көру керек, – дейтін Сағат аға.
Біз ол кісінің көңілін аулайтын сөз таппай қысылып тұрған-
да, ол біздің ойымызды көзімізден оқып қойып, көңіліміздегі
сөзді дәл таба қояды. Бәріміз жадырай күлеміз келіп.
Сағат аға ұзамай «Авторлар құқығын қорғау агенттігі» қа-
зақ бөліміне бастық болып бекіді. Біз – жастар Сағат ағаны онда
да (М.Әуезов көшесінде болатын. Қ.е.) іздеп бардық. Төркіні
келгендей қуанып қалар еді.
– Әнуар Әлімжановқа рахмет. Елеп, ескеріп осы орынға
әкелген. Мәскеудегі басшыларды жақсы біледі екен, – деп
отырды. Ұмытпасам Мәскеудегі басшысы Борис Панкин болды
ғой деймін.
– Жалпы түрлі қызмет атқарып көру керек екен, – дейді ол,
тағы да, – газетте жүргенде кітап оқуға уақыт бола бермейді
ғой. Мына жерде кітап оқуға мүмкіндік мол екен. Мәскеуден
мынадай-мынадай кітап сатып алдым. Онда жазушылық би-
летпен, журналистік билетпен кіретін кітап дүкендері бар.
– Жақында бір кітап оқыдым. Тыңдашы, мына сөздерді
көшіріп алдым дейді ол, көп қойын кітапшаларының бірін
алып жатып. Бірінен кейін бірін оқиды. Қай уақытта көшіріп
үлгерген, құдай-ау?
Кісі таңқалады. Сағатта ондай кітапшалар өте көп бола-
тын.
Сағат Әшімбаевтың бұл қызмет орны ұлы жолдың бойынан
бұрыстау. Өзіне жақсы әрине. Оқиды. Жазады. Жазады. Оқиды.
Құдайдың рақаты! Ел үшін еңбектеніп, ел көзінде тұлғаланып
үйренген ыстық жүректі азаматқа бұл жан тыныштығы ұнай
қойған жоқ. Уақыт тауып теледидардан «Жүректен қозға
йық...» аталатын авторлық бағдарлама да жасақтап, хабар жүр-
гізуге кірісіп кетті. Ол бағдарлама жалын атқан жастың халық
деп соққан жүрегі көрінді. Жақсылыққа – жайнаған жанымен,
жамандыққа – қайнаған қанымен кірісті келіп. Абырой атағы
үлкен талай ірібасты кісілерді алып шықты көгілдір экранға.
Арасында көкөрім мен отырар едім. Туған інісіндей қасынан
қалдырмады. Балапан қалпымда жосығы бөлек қосын арасында
пікір айтып жүрдік. Жетпеген жерін өзі ұштап, пікір қосып,
демеп жіберіп отырады. Бәрі де Сағат ағамның арқасы. Ағалы-
інілідей сыйласқанның нәтижесі.
Арамызда кішкентай кірбің болса, ол Жазушылар одағын-
дағы бір жағдайдан туындады. «Жұлдыз» журналының әдеби
сын бөлімінің меңгерушісі ақиық ақын Жарасқан Әбдірәшев-
пен дос болды. Жазушылар одағы «Барына» да бірге барған
сәттеріміз де есте. Бәріміз де жақсы сыйлаушы едік. Жарасқан
мен Көпен бір күні бірденеге жараспай-ақ қалғаны “Барда”
отырып. Неге жараспай қалғанын айтуға болмайды. Олардың
да жас шағы ғой. Жасы жастау Көпекең Жарасқанның алдын
348
349
кесіп кеткені... Бірі – «Жұлдызда», бірі – «Қазақ әдебиетінде».
Екі редакция Жазушылар одағының бір қабатында, бір қана-
тында. Араларын дәліз ғана бөліп тұр. Салқындық біразға со-
зылды. Араларындағы арандаған қатынасқа бірі газетті, бірі
журналды да жегіп жіберді. Екеуінікі де пендешілік. Бірін-бірі
сынап жазды. Сөйтіп жүргенде Көпен ағам Сағат жайында
эпиграмма ма, пародия ма, бірдеңе жазып қоя берді. Әдеби жыл
қорытындысы келді. Әдеби сын жанры бойынша баяндама жа-
саған Сағат ағам Көпенді біраз сынап, мені де іліп кетті. Көпен
мен Құлбек жұрттан кек алумен жүр дегендей пікір айтты. Мен
түсініңкіремедім. «Жұлдыз» журналында әдеби сын бөлімінде
істейтін Баянғали желдің қайдан соққанын түсіндіріп берді. Ол
Жарасқанмен бір бөлімде қызмет істеді. Бір бөлмеде отырады.
Ағамыз қызынып кеткен болуы керек.
Сені сынаған жерін алып тастаймын. Жарасқанға да айта-
мын. Сәкеңе де... – дейді Баянғали дос.
– Сағат ағаның алдынан өткенің дұрыс қой, – деймін мен,
– Өкпелетіп алып жүрмейік. «Анасы тепкен құлынның еті
ауырмайды». Оның үстіне Сәкең саған сабақ берген ұстазың
ғой...
Бір күні қарасақ, Жарасқан мен Көпен қайта достасып,
«ауызжаласып» кетіпті. Онсыз да өзара суыспаған Сағат ағамыз
екеуміз қарым-қатынасымызды бұрынғыдан да жиілеттік. Те-
лерадиокомитет төрағасының орынбасары болып қызмет ауыс -
тырды Сәкең. Біз – жастар тағы да артынан іздеп бардық. Әдет -
тегісіндей қуанып қабылдады. Жасының қатарлығын пай да-
ланып қалжыңдай беретін Кеңшілік Мырзабеков.
– Кісі қызығатын жұмыс емес қой, Сағат-ау, сыныңды жа-
зып, кітабыңды шығарып жайыңа жүрмейсің бе? От қой, бұл
теледидар, от қой – деді құттықтап тұрып.
Жаңа қызметтің буы ма, әйтеуір Сағат ағам досының сөзін
ұнатыңқырамады.
– Өй, сен де, Кеңшілік ақындығыңа салып, айта бересің...
деп жатты. Жаңа қызметтегі ағаның қас-қабағынан «Әйтеуір
біреуіміз осы отты көсеуіміз керек қой. Теледидар мүмкіндігін
халық пайдасына жұмсауымыз керек қой.» – деген ойларды
аңғардым.
– Жаңа бағдарлама ұсыныңдар. Теледидарға қатысыңдар, –
деп жатты Сәкең.
Біз ағамызға жаңа қызметте табыс тілеп аттанып кеттік.
Қызметін пайдалана қалуды ойлаған жоқпыз. От пен судың
ортасына кірген ағамызға абырой тіледік.
Дүние өзгеріп бара жатты. Ағамыз «Қарыз бен парыз» атап,
үкілеп авторлық хабар жасады. Ол бір өтпелі кезеңде елдің
есесін түгендейтін, еңсесін тіктейтін сәтті хабар болды деп бі-
лемін. Осы жолдардың авторын да жиі шақырып бағдарламаға
қатыстырып отырды. Ризашылықтан өзге ештеңе жоқ. Өтпелі
кезеңде халыққа қаратып қандай ой айтсақ та осы хабардың
арқасы. Демек, Сағат ағаның арқасы. (Абзалы «Қарыз бен
парыздың» қызығы мен шыжығын дербес жазу).
Араласып жүрген соң есітіп, біліп отырдық. А.А.Устинов
есімді лауазым иесі Сағат хабарынан ұлтшылдық табады да
отырады. Жоғарыға солай жеткізеді. Сөйтіп жүргенде атақты
Желтоқсан оқиғасы бола қалды. Ол өз алдына бөлек әңгіме.
Әзірге айтарымыз – Сәкең сол қиын-қыстау сәтте халық мүд-
десін қолдады. Алаңға шыққан халықты қаралаған мәтін
(текст) ұйымдастырылып, қазақтың қаймағы дерлік тұлғалар
қол қоя бастағанда сөзі өтетіндеріне «Қарабет боласыңдар. Қол
қоймаңдар» – деп есебін тауып сыбырлаумен болды. Төраға
қызметінде отырып, осы әрекетке баруының өзі азаматтық,
ерлік деп ойлаймын. «Желтоқсан оқиғасынң телетаспаға жа-
сырын түсіріп те алған деп естігенім бар. Ол таспалардың
қайда екенін білмеймін бірақ. Оқиға сабасына түскен заматтан
бастап, «Қарыз бен парызды» Сәкең өткір мәселелерге қарай
бағыттай түсті. Философиялық тұрғыдан тереңдеп кетті.
Айтулы ол оқиғадан кейін Сағаттың әрбір қадамы аңдулы
болды деп ойлаймын. Бұл тұста әлгі аты аталған азамат тіпті
Сәкеңе шүйлігіп алды. Басшыларға күнде жамандап, Сағатты
күніне бір рет қызметтен шығартып, Өзбекәлі Жәнібектей аза-
маттар ара түсіп, қызметіне қайта тағайындап отырды-ау, ша-
масы. Осының бәрі жүрекке түсетін зіл батпан салмақ емес пе?!
Халық үшін күресіп жүрген азамат осы зеку, жеку, ар-намысқа
тию, қызметтен шығару секілді қорлық, зорлықтардың бәрін
халық атынан шыдап, көтере білді. Ол тұста бұрын-соңдымен
салыстыруға келмес деңгейде қазақ халқымен етенелесіп, бі-
рігіп кетті. Ол тұста бұрын-соңды көтерілмеген биігіне кө-
терілді. Халық үшін еткен еңбек, төккен тердің шынайы ақ-
талған тұсы еді ол! Халық үшін еткен еңбек, көрсеткен қай-
раттың қаншалық қатерлі бола тұра азаматты биікке көтере
жөнелетіне осы жолы ағамыздың тағдыры арқылы куә болдық.
350
351
Сәт түскен сайын қатерге басын тігіп жүрген ағамыздың есімі
ел есінде қастерлене түскеніне қуандық.
Бәрі де жақсарып келе жатты. Қоғамының күреңқабағы
жадырай түскендей еді. Тек «ПУТЧтың» бұрқ ете түскені
болмаса. Ұлы толқынға қарсы тұрмақ әрекеттен ештеңе де
шыққан жоқ. Есесіне елім деп еңіреген Сағаттай ер азаматтың
онсыз да жұқарған жүйкесін езіп жаншып, әлсіз жүрек қылын
үзіп тынды...
Сөйтіп, біз аласапыран күндері қимас ағамыздан, сырлас
аға-досымыздан көз жазып қалдық. Жастай жалындап шыққан
жарық жұлдыз сөнді. Аламан шабысқа жаралған шабытты қа-
ламгер мезгілінен бұрын мерт болды, кездейсоқ көз жұмды. Біз
онымен жылап қоштастық. Біз оны ешқашан ұмытпаймыз.
Р.S. Сағат Әшімбаев қайтыс болған сәттен бастап,
оны халқы іздей бастады. Демек, халық үшін еткен еңбектің
жанғаны. Азаматтың соңы өшпес, өлмес із қалдырғаны.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Жанын жалау еткен - СарасөЗ (Әдебиеттану, сын әлемі)

text:
2. Жанын жалау еткен...
(естелік)
Қазақ теледидарынан телефондап Сағат Әшімбаев жөнінде
хабар жасап беруімді өтінді. Бұл – айта қалғандай қиын міндет.
Жылдар бойы аға тұтып алға ұстап, жанрлас, тетелес іні болып
соңынан ілесе жүріп сырласқан да сыйласқан аяулы адам
жастай ажал тырнағына ілініп, араңнан кеткенде ол жайында
көгілдір экранға шығып көсілу қайда? Жан дүниең тоналғандай
босап, көңілің құлазып, кеудең қаңырап бос қалғандай абыр-
жып жүресің ғой ондайда. Сөйте тұра «Жарайды!» – дедім
сөзге келмей. Бірден келіскенім – бір өтелмеген парызымды
өтейін, бір өкінішімнің орнын толтырайын деп ойладым. Ол
қандай өкініш?
1991 жылы «Қазақ әдебиеті» газетінің сол кездегі сын бө-
лімінің меңгерушісі, жазушы Дидахмет Әшімханов Сағат
Әшімбаевпен диалог жасап беруімді тілек еткен. Ғылыми із-
деністе жүргенімді айтып көріп едім, Дидахмет: «Тілші тап
пай отырған жоқпыз. Сәкеңнің өз қалауы» – деп бір-ақ тұ-
жырды. Мен бұлтарыссыз көндім. Сәкеңмен телефондасып,
уақыт сайлап, кездесіп кеңінен әңгімелеспек болып уәде бай-
ластық. Ат үстінде жүрген азамат емес пе, Сәкең Қазақстанның
ішін қойып, сыртына сапарлап кетті. Қайта келіп сырқаттанып
ауруханаға түсті. Қайта шықты, қайта түсті. Ақыры атпал
азаматты ауру алып жықты, аяусыз ажал дегенін істеді.
Редакция тапсырмасы орындалмай қалды. Өкініш сол, өтелмек
парыз осы жағдайдан туындап жатыр.
Сағат Әшімбаевтың өзі негіздеп, өзі үкілеп сахнаға шы-
ғарған «Парыз бен қарыз» телехабарына дайындалу ба ры-
сында оның қаламынан шыққан «Сын мұраты» (1974 ж.),
«Талантқа тағзым» (1982 ж.), «Парасатқа құштарлық» (1985
ж.) аталмыш сын кітаптарымен қайта табыстым. Ұзын-ырғасы
он екі сериясы жасалған жиырма төрт сағаттық «Парыз бен
қарыз» телехабарының алтын қорда сақталған бес хабарын
қайта көріп шықтым. Жазушы-сыншы столының үстінде бас-
па ға дайындалып қалған «Шындыққа сүйіспеншілік» кітабы-
ның қолжазбасымен «Парыз бен қарыз» телехабарын дайын дау
процсіндегі іс-әрекет, жазба-сызбаларымен таныстым. Та ныса
келе елім қашан есейер, халқым қашан есесі түгенделіп қатарға
қосылар деп жарғақ құлағы жастыққа тимей өткен Сағат
Әшімбаевтың азаматтық өсу, сыншылық өркендеу, журналис-
тік-қайраткерлік кемелдену жолдарын көзге елестетерліктей
нақты затты көріп, танып білдім. Телехабар жасау өз алдына
жүре берер, ал мен көңілге түйген ойларымды ақ қағазға түсі-
ріп, оқырманға ұсыну қажеттігін сезініп, қолға қалам алдым.
Сағат Әшімбаев – жастай жетім өскен, кетіліп жүріп же-
тілген жігіт еді. Ілуде біреу болмаса, жетімсіз өскен жетім ба-
ла ержете келе елін, халқын ойлағыш болып өседі. (Дүниеге
малынып өскен тоқ бала не ойласын?!). Айналасына қарағыш
қайырымды, кем-кетік, жетім-жесірге қамқор болып өседі.
Сағат жетім өскендіктен кекшіл болмай халықшыл текті аза-
мат болып өсті. Таланты бар балаларды бауырына тартып, ай-
наласына талапкер жастарды жиып аға атанып қамқорлық та-
ныта бастаған сәтте оның өзі әлі отызға толмаған бала-жігіт
еді. Баламын демеді ол, жасынан ерте есейіп жасамыстық
танытып жүре берді. Бәріміз де Сағаттың жылы сөзін есітіп,
қамқорлығын көріп өстік.
«Өлі риза болмай, тірі байымайды» деген халық даналығын
жадына берік тұтты ма, әйтеуір қазаға ерекше қайырымды еді
Сағат. Дара ақын М.Мақатаев жайында жазылған Асқардың
(Егеубаев), дарынды сыншы Қ.Нұрмаханов жайында жазыл-
ған менің болмашы мақаламызға айрықша ықылас танытты
кезінде. Атап айтып, мақтап мақала жазып жатты. Әрине, біз
үшін емес, Мұқағали музасы үшін, Қалжанның қалтқысыз
352
353
адал сыны үшін мақтады. Өзі дүниеден өтерінен біраз бұрын
шабыты шалқып өткен парасаткер, қайталанбас қайраткер Ілияс
Омаров әдеби мұрасы жөнінде ойлы мақала жазды. Көрнекті
ғалым, ұстазы Бейсембай Кенжебайұлы қайтыс болғанда «Бү
гін қазақ әдебиеттану ғылымы үшін қаралы, азалы күн» –
деп жарлай айтып, телерадио кешені жорналистерін бастап,
Қазақстан Жазушылар одағына ғалыммен хоштасуға келді.
Өзінен сәл бұрын дүниеден өткен кинорежиссер Кәрім Тананев
талықсып, екі дүние арасында арпалысып жатқанда айтқан
“Бала-шағам үйсіз қалып барады” деген арман аралас шерлі
сөзін аманатқа балап, өрт сөндіргендей таласа-тартыса жүріп
оның от басы, бала-шағасына үй алып берді. Қаза болған
дарынды қазақтарға оның жасаған соңғы қайырымының бірі
осындай еді. Өмірден өндірдей кезінде кеткен ақын Артығали
Ыбыраевтың қолжазбасын жинап алып мөлдіреген өлеңдерінен
жинақтап жыр жинағын шығарып бергені де есте. Жақсының
көзі деп Артығалидың інісін ҚазМУ-ге оқуға орналастырған да
Сағат еді ғой, шолақ дүние-ай!
Жақсы ағаның жастарға жанашырлығы жайында қалай
айтсақ та жарасады. 1975 жылы пәнәйі себеппен ҚазМУ-дің
филология факультетін тәмамдаушылардың диплом жұмысына
жетекшілік етті. Жазушы Тәкен Әлімқұлов шығармашылығы
жайында жазылған Тұрар Сүлейменовтің диплом жұмысына
қызығып кетіп, қызына пікір айтты. Онымен қоймай 1976
жылы «Жұлдыз» жорналының бір санында «Өнерпаздар тағ
дыры» деген атпен мол көлемде жариялап, шәкіртін қарқ
қылғанын қайтерсің?! Б.Әлімжанов, Ж.Әбілев секілді жас-
тар оның қамқорлығын көп көрді. Дүниеден өтерінен аз-ақ
бұрын «Елде жүрген Сатыбалды Қосалиев есімді іні тап
тым. Мынадай өлең жазған адам, сөз жоқ, ақын» – деп
теледидардан дарынды жастың өлеңін дуылдата оқыды. Үміт
еткен жастарын жассынбай, баласынбай, бүгін болмағанымен
күні ертең елдің сөзін айтар азамат болар ма деген үмітпен
«Жүректен қозғайық», «Парыз бен қарыз» секілді беделді, ойлы
хабарларына қатыстырып отырды, мақалаларында есімдерін
атап насихаттай жүрді оларды.
Ойлап қарасақ осының бәрі мейлінше ойлы өсіп келе жат-
қан кемел азаматтың келешекке үлгі болып тарарлық игілікті
іс-әрекеті. Жақсы атты болайын деп емес, елдің ертеңін ойлап
жүрегінің жетегімен жүріп атқарған, жүрек қалауымен жасаған
жақсылықтары.
Мейлінше ізденімпаз Сағат Әшімбаев – салауатты, парасат-
ты әдебиет сыншысы еді. Соңында қалған сын кітаптарын
қатар тізіп қойсаң-ақ ақиқатқа құштар, жақсыға жанымен құ-
лайтын жалынды сыншыны көрер едің, мұратын таныр едің.
Сыншы мұраты – «Талантқа тағзым», «Парасатқа құштарлық»,
«Шындыққа сүйіспеншілік» болып шығады. «Сын мұраты нан»
басталған сын-соқпақ мақаладан мақалаға өсіп, кітаптан кі тап-
қа кемелденіп, марқайып келе жатқанын оның осы еңбектері-
нен анық та айқын көруге болғандай.
Қазақ жағдайында қара қылды қақ жарған әділетті сыншы
болу қиынның қиыны. Турасын айтып туғаныңа жақпайтын,
жаның ашып ақиқатын айтсаң жаныңдағы замандасыңа жақ-
пайтын жанр сын һәм сыншы дегенің. Атақ-абырой асуына
өтерде сын һәм сыншыны насихат құралына айналдырғысы
келетін ағалар кеуделеріне лавр жапырағын жапсырып алған
соң қолжаулық еткісі келетінін, әлдекімге айдап салғысы
келетінін қайтерсің. Міне, осындай ахуал орныққан жерде
құ ран ұстап сөйлер адал сыншы болып қалу қайдан оңай
болсын?! Алғашқы қадамын оқырманнан досы көп, жазушыдан
“жауы” көп жауынгер сыншы болып бастаған Сағат Әшімбаев,
өз буынынан да, аға буынның қайсысынан да қаймықпай қан-
жардай өткір сын мақалаларын жазды. Мақаладан мақалаға,
кітаптан кітапқа өсе тұлғаланып келе жатты. С.Әшімбаев
мақалаларының қай-қайсысы да оқырманын бейтарап қалдыр-
майтын ойлы, парасатты – жақсының жаршысына, жаманның
құтын қашыруға қызмет еткен дүниелер! Ол мақалаларында:
«Сын – өнер. Сын – уақыт қажеттілігінен туған, қоғамдық,
эстетикалық, философиялық ойсананың өзгеше бір форма
сы» («Парасатқа құштарлық», 15 бет)деп жазыпты. «...
сынды жанымен сүйіп, барша тәнімен күймейтін адамдардың
сынның беделін түсіргеннен басқа берер пайдасы шамалы...»
(Сонда 41-бет) деп те жанымен беріле жазыпты. Сынды беріле
қорғапты. Сағат Әшімбаевтың қолда бар үш кітабында мұндай
сәтті ойлар, салауатты пікірлер мол-ақ. Ойлы сыншының
мақалалары соңғы кездері белгілі бір шығарманы, не нақты
әдеби процесті талдаудан гөрі әдебиетті басқыш етіп кісілікті,
азаматтықты айтуға көбірек ойысқан әдеби-эстетикалық, мо-
ральдық-философиялық сипатта жазы лып жүрді. «Азаматтық
формуласы» деген ұғымға да алғаш барған Сағат еді-ау, осы.
«Халық өзінің азаматтық манифесін сан ғасырлар бойы қа
нымен де, жанымен де жазады. Азаматтық манифесі айқын
354
355
емес халықтың болашағы да айқын емес» – деп ойшыл Мон-
тень атынан да сөйлегені есте. Иә, Сәкең қаламынан бірсыпы-
ра сәтті, бірсыпыра жақсы мақалалар туды. Әрқайсысының
өз оқушысы бар. Әйтсе де Сәкең қаламынан туған екі жүйе
мақалалардың шоқтығы ерекше биік деп білемін. Ол – классик
жазушымыз Ғабит Мүсіреповпен көзбе-көз отырып сөйлесіп,
жүзбе-жүз отырып сырласып, жазушының жан-дүниесіне
бойлай жазған триптих-эссесі. Ол – ұлы Абай шығармаларын
қайта оқып, жырларын жанына терең тоқып, кісілік, ізгілік
жайында толғанысқа беріле жазған төрт-бес мақаласы. Бұл
мақалалар сыншы-философ Сағат есімін ертеңге еркін алып
бара жатқан толымды дүниелер!
С.Әшімбаев алыстан бастап Абай биігін игергенге дейін
ұзақ ізденіс жолынан, талай-талай таным баспалдақтарынан
өтті. Ұзақ жүріп, бірсыпыра нәр жиып қорланып Абаймен та-
бысқан С.Әшімбаев халық сөзін айтар қаламгер-қайраткерлік ке
ойысты. Тәп-тәуір қалыптасқан философтың болмысы тан ыл-
ған Сағатты осы биігінде тұрған жерінен қайтып тірі оралдыр-
мас қиынына тартып кеткен теледидарға өкпе айтқың келеді-ақ.
Өмір өткіншілігін терең пайымдап, ала қағаз айналдырып табан
аудармай еңбек еткенде елге ырыс, жанрға тыныс боларлық
қаншама дүние берген болар еді?! Өкінішті!
Өкіне тұра көңіліңді жұбатып, бейіліңді қуанышқа бұра-
тын, жалынды жанды жастай солдырса да, теледидарға риза
кейіпте қарайтын мезетің де тап осы сәт! Неге? Жылап отырып
жұбанатын, қарғап отырып қуанатындай не сыр, не жұмбақ бар
мұнда? Сағат «Адамның азаматтық қасиеті өз қара басына
емес, басқаға жасаған қайырымдылығымен өлшенетін сияқ
ты» («Парасатқа құштарлық», 157 бет) деген концепция ның
адамы. Қара басына емес, халқына қайырымдылықты ол қайт-
кенде молырақ жасай алатын еді? Миллиондаған көрер ме ні
бар көгілдір экраннан ашына сөйлегенде, ашыла сырласқан-
да! Сағаттың мүмкіндігі көгілдір экран мүмкіндігімен осылай
сәйкесті, осылай қабысты. Сонау сексенінші жылдардағы «Жү-
ректен қозғайық» кемелдене келе «Парыз бен қарыз» теле ха-
барына ұласты. Сағат «Парыз бен қарызды» көгілдір экранға
шығарды. Сәтті шығарды. Әрбір халықтық мүддемен қабысқан
сәтті іс иесін киесіндей көтереді ғой. Елдің кеткен есесін айт-
қан, халықтың көкейіндегісін көре білген «Парыз бен қарыз»
Сағат Әшімбаевты халықшыл ағартушы қайраткер биігіне
көтеріп алып кетті.
«Парыз бен қарыз» қандай хабар? Бұл – сипаты жағынан
ағартушылық хабар. Көтерген мәселесі жөнінен – сынға құ-
рылған проблемалық хабар. Материалды, деректерді жинақтап
беруі жөнінен – талдау мәнеріндегі философиялық толғаныс.
Бұл – кемшілікті коллективтік формада көру. Бюрократизмге
көп болып қолдасып жасалған шабуыл. “Парыз бен қарыз”
Сағаттай азаматтың халық қасіретіне жанын жамау еткен, халық
қасиетіне жанын жалау еткен ерекше тындырымды бір ісі!
Софокл айтады: «Адамзатқа қызмет етпеген ақыл қа
терлі» – деп. Бізде өзінің қара басына, қалса ағайын-туғанға
қызмет етумен шектелетін ақылды бастар баршылық. Саясат-
тың темір құрсауынан қорқып қалтарыс тасада жүрген сондай
түрлі саланың ақылды бастарына Сағат «Парыз бен қарыз»
телехабары арқылы мінбе ұсынды, ақылды адамзатқа қызмет
еткізіп, қасиет дарытты.
«Парыз бен қарыз» хабарының он екі санында халықтың
қаншама қасіретін айтып, қаншама қадір-қасиетін насихат -
та ды?! Сақталған он сағаттық хабардың өзінде қаншама ой
айтыл ған десеңізші! Ал, тұтастай алғанда «Парыз бен қарызң
хабарына ұзын-ырғасы қазақтың әр саланың қаймағы дерлік
жүзге тарта зиялысы қатысып ой толғапты. Қамтылған мәсе-
лелерін қараңыз: «Азаматтық парыз», «Интеллигент деп кім
ді айтамыз?», «Демократия мен бюрократия», «Жариялы
лық жайлы ойлар», «Қайта құру және интеллигенция», «Ұлт
тық сана және рухани бірлік», «Ұлт тілінің тағдыры» секілді
мәселелер. Хабарға ақын, жазушы, философ, юрист, географ,
социолог, тарихшы мамандар қатысқан. Әр саланың осыншама
зиялысын жақсылықты жарлау, кемшілікті сынауға жұмылдыру
қайдан оңай болсын?! Сағат Әшімбаев көп күш-қайратын міне
осы ұлан-асыр іске сарп етті. Парасатты азамат, ойшыл жас
ретінде оның мақсаты – халық жарасына жанын жамау ету,
халық бақытына жанын жалау ету еді. Ағартушылық ойдағы
“Парыз бен қарыз” хабары – Әшімбаевтай азаматтың осындай
ізгі мақсатының жемісі. Ал Сағаттай азаматты ха лықшыл мұндай
ойға жетелеген тағы да ұлы Абай! Ақын ның асыл ойларымен
сыншы райында табысқан ол өзінің ха лықшыл болмысын
Абай жырларымен етене туыстырып, бауыр ластырып көгілдір
экраннан көсіле сөйледі. «Күндестік сезім – адамгершілік
сезімнің азғындаған түрі. Ол сезім – ойсанасы дамымаған
кішкене адамдар мен ұлттық парасаты жетілмеген, рухы
төмен ұлттардың басындағы балаңдық аурудың нәтижесі» –
356
357
деп Толстойша, «Ақылды адамды ақылсыз жаннан ажырата
алмаған жерде мемлекет күйрейді», – деп Диогенше сөйлеп
отырар еді Сағат аға көгілдір экраннан.
Біздің білуімізде «Парыз бен қарыз» әр хабары дербес
телефильм дәрежесінде жасалған, бір тақырыпты егжей-тег-
жейлі талдайтын, өзегінде өткір мәселесі бар, композициялық
құ рылымы жып-жинақы тынысты хабарлар сериясы. Сондық-
тан сақталмағанына салауат айтып, барына қанағат етіп, ол ха-
барға кімнің қатысқаны, нендей ой айтқанына қарамастан сақ-
тай білу – парыз! Қазірдің өзінде бұл телехабар Ж.Молдаға-
лиев, К.Қожабеков, Н.Жанділдин, С.Әшімбаев секілді арамыз-
да жоқ аяулы азаматтардың тірі бейнесін сақтап бізге жеткізіп
отыр. Алда қаншама аяулы адамдардың, қаншама қайталанбас
қайраткерлердің қымбат бейнесін сақтап береді?! Ертеңімізді
ойлағанда есте болар елдік бір ісіміз осы болғай!
Әрине, Сағат Әшімбаев «Шындыққа сүйіспеншілік» кіта-
бының қолжазбасын баспаға өз аяғымен апарып үлгермеспін
деп ойлаған жоқ. Сондай-ақ «Парыз бен қарыз» хабары арқылы
өз бейнесін экранда қалдыруды да ойлаған жоқ. Ол ойлама-
ған ды енді біз ойлауға, ол атқармағанды енді біз атқаруға тура
келіп отыр. Бұл орайда, Сағаттай шәкіртке ұстаз академик-
жазушы Зейнолла Қабдолов басқаратын комиссияның атқара-
ры аз болмаса керек. Бірді айтып бірге кетіп қалып жатырмыз
ба, қалай? Ойға бай болғанымен, басқа жарлы әдеби сын
жанры бас-аяғы бірер жылдың ішінде Төлеген Тоқбергенов,
Сағат Әшімбаевтай екі бірдей сарбазынан, қос қыранынан
айырылып қалды. Бұл жақсы емес. Осы екі аяулы азаматтың
алғашқы «Тоғыз тарау», «Сын мұраты» кітаптарын нысанаға
алып сыншы Зейнолла Серікқалиев «Қос қанат» аталатын
мақала жазып, сүйсініп отырып тұсауын кескен еді. Расында да
жанрдың қос қанатындай еді-ау.
Арманшыл жан еді Сағат. Алда «Асыл мен масыл», «Қаси
ет пен қасірет» секілді сериялық телехабарлар жасамақшы еді.
Бірін «Әбіш аға жүргізсе, екіншісін сен жетектесең...» дер еді.
Қайтесің, кісінің дегені бола бере ме, құдайдың дегені болады
дағы...
Сағат Әшімбаев – соңғы жылдары азамат, сыншы, жур на-
лист, қайраткер ретінде жан-жақты толыса түскен еді. Қазақ-
станның тысына шығандап шығып кетіп те қандас бауырларды
ұйымдастырып, бір қазақ орталығын аштырып қауымдасты рып,
елдікке ерекше ынталандырып қойып жүрді. Қазақ теледи дары
хабарларын тағдыр айдауымен сыртта шашырап жүрген, ата
жердің атынан айрылғанымен бір пұшпғын қоныс етіп, қи май
отырған туыстар көре алатын болды деп қалай қуанды десеңізші
Сәкең! “Парыз бен қарыз” хабарына қатыстырарлық халықтық
қуатты ойы бар кімдерді білесің деп те айналасындағы үлкен-
кіші бәрімізден сұрай жүруші еді. «Парыз бен қарыз» хабары
үшін жеген таяғы аз емес, сөйте жүріп құштарлығы онан да зор
болатын. «Сендер мені сыннан кетіп қалды деп ойламаңдар.
Мына бір өтпелі кезеңде халықты оя тып, қатарға қосып
алайықшы. Сонан соң сүйген сын жан рына қайта ораламын»
– деуші еді сырласқан сәттерде. Айт қа нындай-ақ “Шындыққа
сүйіспеншілік” деп атап жаңа бір әдеби сын кітабын дайындап
үлгергеніне куә болып отырмыз ғой. Қабағын мұң торлап,
жанына шер, жанарына жас үйірілген жарының рұқсатымен
парақтап отырып жаңа қолжазбадан мы надай ойларды оқы-
дым: «Ерен туған ерекше ерлерін баға лай білмеген елдің ертеңі
ертегідей дегенге есті кісінің сене қоюы екіталай шығар. Ал
ерін бағалай білген елдің есесі ешкімнен де ешуақытта кем
болмайтындығын есте ұстағанға не жетсін?!»
Ілияс Омаровтай қайраткерге бағыштай сөйлеген сөзін бү-
гін Сағат Әшімбаевтай сергек жанды сыншының өзіне арнап
айтсақ артықтық етпес. Соңғы кездері қазақ радиосы Сағат
Әшімбаев жөнінде сағынып сөйлей бастады. Соңғы кездері
қазақ баспасөзі Сағат Әшімбаев жөнінде бағалы, қимас әңгі-
месін сабақтай бастады. Теледидарда аға буын – алқа топ Сағат
жайында мұңдана сөйледі. Осының бәрі қашан көзі жұмы л-
ғанша елім, халқым, жұртым деп жанын жалау етіп өткен Са-
ғат Әшімбаевтай азаматтың жасаған ағартушылық қызметінің
ха лық құлағына жетуі. Осының бәрі халық үшін еткен қыз-
меттің қайтуы, көзі барда не десек те, көзі кеткен соң халық -
тың Сағат Әшімбаевтай сараман перзентін іздей бастауы.
Сонымен Сағат жайлы сөз басталып кетті. Бұл – ел, халық
алдындағы парызын адал атқарған азамат жайлы сөз! Басталған
іс баянды болсын! Ел жайлы ой елдікке жетелесін. Жаңарып
жер көгергендей жаңаланып ел оянсын! Жанын жалау еткен
Сағат Әшімбаевтың да бар арманы, жанымен тілегені осы еді
ғой...
1992 ж.
Алматы.
358
359
3. Қайырлы жүздесу
(Сағат Әшімбаевтың қос томдық шығармалар
жинағымен жүздесу )
Сыйлас аға, қимас аға шығармалар жинағын қолыма алған
бетте, неге екенін «Армысыз, Сағат аға?» – деп жіберіппін.
Үнім шығып кетті. Сосын тақырыпты әдейі осылай атадым.
Әдетте тақырып авторға қызмет етеді. Ал мен тақырыпқа
қызмет еткім келіп отыр.
Сағат ағамыз арамызда жоқ. Сағындырып ол кетті. Сағынып
біз қалдық. Бүтін дүние-бітімі ізгіліктен тұратын жайсаң жан-
нан көрген жақсылығымызды сағынышқа орап бірнеше дүркін
естелік жаздық. Өзі үкілеп бәйгеге қосқан «Қарыз бен парыз»
телехабарының ең соңғы санын Сәкең рухына бағыштап кө-
гілдір экранға алып шықтық. «Өлгендерді ұмытпау да бұл
күнде, Қолдан сирек келетұғын ерлік қой» – деп ақын Ғафу
Қайырбеков айтқандай аз да болса бұл – азамат рухы алдындағы
қарыз-парыз өтеуі!
Ал, бүгінгі міндет, тап қазіргі әңгіме – қазақ әдеби сынының
бір марқасқасы болып өткен Сағат Әшімбаевтың таяуда жарық
көрген екі томдық сын мақалалар жинағын бетке ала отырып,
аяулы азамат тағдыры жайында толғану, ол аз жылдарда соңы-
на қалдырған сыншыл да, шыншыл шығармалары жайында
толғану!
Сағат Әшімбаев – әдебиет сыншысы. Жазушы А.Толстой
«Сыншы – ойшылдан ақылдырақ, суреткерден талантты
лау, шығармашылық ерекше тұлға” дейді сыншы туралы.
Д.Благоев деген кісіңіз “сыншы қаласа жазушы бола алады,
керісінше жазушы сыншы бола алмайды” – деген. Әрине,
әдеби сынға махаббаттан айтылған пікірлер. Шындығы да
бар. Бәрі қалыптасудан. Әр кәсіпке лайық ойлау жүйесі қалып-
тасады. Әйтпесе, әдебиетке ақын, не жазушы болып келіп,
сынға ауысқан, немесе керісінше сыншы болып бастап көр-
кем әдебиетке ойысқан қалам иелері көп-ақ. Ұлы сыншы
В.Г.Бе линский өлең, пьеса жазған. Н.Г.Чернышевскийдің «По
весть ішіндегі повесть», «Не істеу керек?» секілді повесть,
романдары бар. Т.Ахтан, Т.Әлімқұлов – сыншы райында қалып-
тасқан соң барып көркем прозаға жанр алмастырды. Эстон
классигі Пауль Кусберг те солай. Бір сөзбен айтқанда, талантты
болу – Алладан, қай жанр жалынан ұстап, қалай қалыптасу –
тағдырдан. Тек қолына қалам ұстаған азамат әдебиетті – Ар
тұтса болғаны. Тек, «Талантты өзін білімдімін, білімді өзін
таланттымын» (Ғ.Мүсірепов) – деп ойламаса болғаны...
Жазушыға керек талант пен білім-сыншыға да керек. Әйт-
песе, керісінше. Алла тағала тек азға алданып, азды мал данып,
артына өміршең мұра қалдыра алмай өткеннен сақтасын,
әйтеуір!
Сағат Әшімбаев – талантты сыншы, білімдар азамат. Көзі
тірісінде солай бағаланған, қазір де солай бағаланарына дау
жоқ. Ол, түбітиек бозбала шағынан бозбастанған жігіт шағына
шейін қолынан кітабын түсірмей, оқу соңында болған жан.
В.Гюго «жылына төрт-бес мың кітап оқымаған кісіні мәдениет-
ті деуге келмейді» – деген. Қазақ қаламгерлері арасынан В.Гюго
талабынан табылар жан Сәкең жарықтық болар, сірә! Басқамыз
маңайлай алмаймыз. Мәдениет түп-түгелімен кітап оқуға қарап
тұрса, мәдениеттің бізден ауылы алыс. Ал, Сәкең жөні бөлек.
Ол көп оқыған жан. Сыншыға керек қасиет. Оқығанын жа-
дына шашаусыз тоқыған жан. Сыншыға ауадай қажет мінез.
Сыншы түп-түгел жадтан тұрады. Жады мықты сыншы – жақсы
сыншы. Ештеңе оқымаған адамның жады мықты болуы мүмкін.
Оқыған, көп оқыған жаннан жады мықты– Сағат аға!
Жазушы ма, философ па, қайраткер ме? Озық ойлы тұл ға-
лардың айтқандарын Сағат аға аузынан естиміз. Жазғандарын
Сағат аға қойын кітапшаларынан табамыз. (Ондай кітапша Са-
ғат ағада көп-ақ. Өзгенің ойын төгілдіріп қазақшалаған, өзі де
талай афоризмдер өрген ол ой тамшыларын кітапқа жинақтаса
«карманный оракул» сияқты ғажап білімді кітап болар еді.)
Солай еді. «Едіні» еріксіз қосақтауға тура келеді.
Ол университет қабырғасында жүргенде-ақ танылған, мо-
йын далған сыншы. Оқып жүріп-ақ жастардың қолы жетпей тін
жастар газеті («Лениншіл жас») қызметкері.
Университет қабырғасынан 1970 жылы түлеп ұшқан Сағат
Әшімбаевтың 1975 жылға дейінгі бес жыл беделіндегі тыным-
сыз ізденіп, аршындап өсуінің жөн-жобасы бөлек-ақ. Қолымыз-
дағы қос томдықтағы мақалалардың дені осы бес жыл аралы-
ғын да жазылған дүниелер! Бала жазғандай балаң емес, ойы
толыс қан, эстетикалық талғамы қалыптасқан кәнігі әдебиетші
жазған болымды, толымды дүниелер!
Осы бес жылда балаң Сағат әдеби сындағы беделге ай
налғанын көруге болады.
Сыншы бұл жылдары поэзия, проза, драматургия, сын жанр-
лары туындылары жайында сөйлепті. Оған аракідік жазылатын
360
361
театр жайындағы мақалаларын қосыңыз. Бар жанр өрісін бір-
дей бақылап отыру сыншы қырағылығы үшін қажет. Есесіне
бар жанр даму арнасын дәл байқап, жақсысы мен жасығын
айыра талдап мақала жазу екі кеме құйрығын ұстағандай қиын
мәселе! Ол – Абай айтқан «жетсе егер бұйрығың». Сағаттың
«бұйрығы» жеткен. Дарын қуаты жеткендіктен әдебиеттің бар
жанрындағы жетістікті жете талдап, жеткізе жазып отырған.
Ғажап үлгерімпаздық!
Әріден әдебиет тарихына барып, ұлы Абай жайында толға-
ну, күрмеуі қиын тақырыпты Мұхтар Әуезовтей бір кемелге
әкеліп сабақтастыра сөйлеу, Бейімбет Майлин, Ғ.Мүсірепов
классикасы туралы ой толғау – Сағат Әшімбаев аз жылда алған
биік, жеткен меже!
Тахауи Ахтанов, Тәкен Әлімқұлов, Әбдіжәміл Нұрпейісов,
Тоқаш Бердияров, Мұқағали Мақататев, Әбіш Кекілбаев, Ас-
қар Сүлейменов, Мұхтар Мағауин, Қадыр Мырзалиев, Сәкен
Жүнісов, Сайын Мұратбеков, Өтежан Нұрғалиев – қазақ әде-
биетінде жетпісінші жылдары әр буын өкілі райында төгіп
жеміс берген дарындар. Қолымыздағы қос томдыққа енген ма-
қалалар осы қадау-қадау қалам қайраткерлері шығармашылық
портреттерінен тұрады. Жасы отызды орталамаған балаң жас-
тың ұлт әдебиетінің бары да, нары да дерлік дара дарындармен
өрелес түсіп, әдеби сында терезесі тең сөйлесуі кісіні қайран
қалдырады.
Алғашқы адымында жеке дарын, жеке шығарма жөнінде ой
сабақтап машықтанған қалам иесі енді келіп бірінен соң бірі
дегендей проблемалық мақалалар жазуға ден қояды. 1974 жылы
үш мақала жазыпты. «Биік мұрат тұрғысынан», «Әдебиет
және мораль», «Роман арқауыәлеуметтік шындық». Үшеуі
де үздік. Тақырып қандай ауқымды, көтерген проблема қандай
актуальды, талдау қандай терең?!
Бұған жете-қабыл өреде жазылған «Жаралы жылдар еле
сін» қосыңыз. Ол да 1974 жылы тумасы!
Аз жылда осынша өсу-шын дарын, шынайы білімділік
арқасы! Толғақты ойға оранған толымды еңбектер! Сын ма-
қаласын ақынша егіліп те, төгіліп жазатын Сағат санаулы жыл-
дарда байсал тартқан, әдеби сынды әлеуметтік мәселелермен
сабақтастыра ауқымды алып, тереңінен қозғайтын, әдеби мә-
селені философиялық өреге көтере толғайтын ой иесі болып
бой тастайды. Сағат аға қолынан шыққан әлгі мақалалардың
тақырыбынан, көтерген мәселесінен біз мейлінше ұлт әдебиеті
табысы үшін қуанып, талансыздығы үшін «қуарып», қазақ әде-
биеті үшін өзін жауапты сезінетін азаматтық позициясы ай қын
ойшыл қаламгерді табамыз.
Сағат аға ХІХ ғасырдағы орыс әдебиетін көп оқып, көбірек
зерделеген әдебиетші. Ф.М.Достоевский туындыларын сүйе -
тін, әдебиеттегі психологизм басында тұрған ұлы жазушы дү-
ние таным қайшылықтарына дейін барып айтып, жазып жүре -
тін. Бұл мәселеде ол Ф.Ницщемен де «таласып» қалып жатады.
Әдебиет – мәңгі қозғалыстағы құбылыс. Ол бір орында
тұр майтын жанды процесс екені белгілі. Бір қаламгерге тиесілі
асыл сөз біртіндеп өріс ашып, енді бірде күллі адамзат игілігіне
айналып бара жатады. Абай айтқан сөзімді «кім таныса сол
алсынның» кебі!
Өзі сүйіп оқитын Ф.М.Достоевский дәстүрі Батысқа ба-
рып одан әрі құрлық асып, мектеп түзгенде Сағат сыншы да
Г.Гессе, Ф.Кафка, Т.Уайльдер шығармаларымен табысты. Қа-
зақ жазушылары кейіпкерлерінің жаны неге осы жазушылар
шы ғармаларындай психологиялық тереңдікпен ашылмайды,
қазіргі заман психологизм заманы ғой дейді қаламдастарын
қамшылап. Ең болмаса, И.Авижюс, М.Слуцкис шығармаларын
оқысайшы, шіркіндер деп тағы бір биіктерге шақырады. Бұл
Сағат ағаның қазақ әдебиеті құндылықтарын игеріп, оны әлем
әдебиетіндегі басым тенденциялармен байланыстыра зерттеп,
сабақтастыра сөйлеп, салыстыра талдауға ден қойған, әбден
өскен, толысқан шағы.
Қазақ романы жөнінде көсіле жазған мақалалары – әдеби
сын өрісін кеңейтті, ұлт әдебиеті мерейін өсірді. М.Әуезовтің
“Абай жолы” эпопеясынан тартып қазақ романдарын тақы рып-
ты игеру, өмір шындығын көркемдік шындыққа айналдыру,
“таныс, бейтаныс бейне”– шыншыл кейіпкер – шынайы көркем
образ, жазушы мұраты, стиль мәселесі тұрғысынан жан-жақ-
ты талдады. Ә.Нұрпейісовтің “Қан мен тері”, Т.Ахтановтың
“Бораны”, С.Жүнісовтің “Ақан сері” секілді толымды эпикалық
туындылары сыншы талдауында тың қырынан ашылып қоя
береді.
Жетпісінші жылдары – повестің дәуірлеген шағы. Ш.Айт-
матов, Н.Думбадзе, В.Быков, В.Распутин, Г.Бакланов, В.Тен-
дряков, Ю.Трифонов осы “орта жанрда” ғажап шығармалар
жазды. Якименко “повесть-эпопея” туды, жанр жаңаланды деп
дабыл қақты. Жанр “культі” қазақ әдебиетіне де өз ықпалын
362
363
тигізері хақ. Әдеби процесс тамыршысы Сәкең Ә.Кекілбайұлы,
М.Мағауин, Қ.Жұмаділов, Д.Исабеков, Т.Әбдіков повестерін
әлем әдебиетінің әдемі құбылыстарымен жанды байланыста
талдап, толайым толғанысқа толы мақалалар жазды. Басты
іздегені – психологизм. Талап-тілегі де, міндет-парызы да
психологиялық талдау арқылы айтылып жатты.
Ол туған әдебиетін бар жан-тәнімен сүйеді, жетістігіне
жарыла қуанады, кемшілігіне төзімсіз ызаланады. Қуанышын
да, ызасын да ақ қағазға сыншыл да шыншыл қаламмен сырға
айналдырып төгеді. Қос томдыққа енген мақалалардан осындай
сыршыл сыншы, ақиқатшыл азаматты табамыз. “Әдебиет
мүддесіне адалдық”, “Азаматтық позиция – айқындаушы
күш”– аталатын ойлы мақалалары әмсе осының айғағы!
“Психологизм дегеннен шығады, біздегі көп шы ғар
маларда адам жанындағы “қолатты ойпаңдар мен қор далы
қалтарыстар” терең ашылмайды, жадағайлық пен қара
дүрсіндіктен көз жаза алмайсың” (1 т.31 бет) – деп жазды
сыншы.
“Психологиялық талдау орнына айшықсыз алақұла баян
даушылық, кейіпкердің барғанын, тұрғанын, кет кені мен
келгенін, яғни сыртқы сырдаң әрекеттерін сөл сіз сурет теу
шілік, әсерсіз әңгімешілдік, сыпыра сипат таушылық, оқи
ғаларды хроникалық тізбелеушілік әлі де етек алып отыр” (1 т.
32 бет) – деп қынжылады.
“Сонымен психологияны берудегі шеберлік дегеніміз
адамның жұлыны мен жүйкесін ұстап іске қосып тұрған ру
хани құдіреттің сырларын ашу; бойдағы болмашы діріл мен
жүректің нәзік лүпілін тап басу, жанардағы нұр мен мұңның
құлпырып құбылуын қалт жібермеу, жүздегі әр түрлі сезімнің
себезгілеген сәулелерін дәл бейнелеу, қас пен қабақтың арасы
на ұялаған күйініш пен сүйініштің таптаурын табын айныт
пай айтып беру болса керек”. (1 т. 34 бет) – деп шешіледі
сыншы.
Үш үзік. Прозадағы психологизмді талап ету.
Сыншының ұсынары – рецепт емес. Қазақ прозасының ірі,
басты қаламгерлері шығармаларын талдау барысында ізде генін
таппаған сәттегі қынжылыс. Талап үстінде айтылған ойлар!
Біліп айтылған білімді сөз!
Әлгі аталған үш мақаладан соң Сағат сыншының білімі
мен таланты тең түсе көрінер сәті – “Жүгі ауыр жүрдек керуен”
Достарыңызбен бөлісу: |


title: СарасөЗ (Әдебиеттану, сын әлемі) - бет 26

text:
– үштігі.
Онда С.Әшімбаев жазушы М.Мағауин және Т.Әбдіковпен
қазіргі қазақ прозасы туралы пікірсайысына барады. Форма
тың. Үштіктің композициясы жұтынып тұр. Ой жарыс. Пікір
сайыс. Қазақ прозасы жай-жағдайын әлем әдебиетіндегі озық
құбылыстармен сабақтас қарау – үштік бәсін арттыра түседі.
“Ізденіс бағдарын барлағанда” – мақаласы да Сағаттай
жап-жас сыншының жап-жақсы ізденіс жемісі.
Ақиқат! Сағат аға оны талмай іздеді. Сыншы атанып ақи-
қатшыл болмау адамгершілікке жат. Алайда жақсысы мен жа-
маны, адалы мен аяры мидай араласқан мынау өмірден ақиқат-
ты тап басып тани қою, танығанды бетің бар, жүзің бар демей
айту қиынның қиыны. Сыншы ретінде Сағат аға сол қиынға
құмартты. Оның бір кітабының «Ақиқатқа іңкәрлік» аталуы да
тектен тек емес. Ол – ақын, жазушыны ақиқат жаршысы деп
түсінді. Габриэль Гарсиа Маркестің “Өмірдегі жалғандық
тан әдебиеттегі жалғандық анағұрлым қауіпті” – деген сө -
зін ұдайы жадында ұстады. Әдебиет – шыншыл болуы керек
деп білді.
Ол өмірден әдебиеттің шындығын, әдебиет пен өнерден
өмірдің шындығын іздеді. Өйткені, аз өмірі ізденіспен өтіп
келе жатқан ол өз әлемін қалыптастырып үлгерген. Дүние-
ғаламға ол өз әлемі – өз дүниетанымы тұрғысынан қарайтын.
Сағат әлемі әдеби білімге толы пайым, кіршіксіз таза парасат
болатын. Көп айтса – көнді, жұрт айтса – болды Сағатқа жат
еді. Ол жұрт айтқан сөз түгілі алыптар оятқан ойдың өзіне
ояу көз, сыншыл көзқараспен қарайтын. Орайымен оңтайлы
айтылыпты деп көбіміз сүйсінген ойларды ақиқатқа үндеспесе,
көңіліне қонбаса жоққа шығарып жататын. Мына пікірге ден
қоялықшы.
«Кезінде Белинский Пушкинді Байронмен, не соңғы сын
алдыңғысымен салыстыру рабайсыз деген ғой. Ал сондықтан
да Н.Погодиннің: «Әуезов – қазақтар үшін екін ші Абай, біз үшін
Шығыстың Шолоховы», – деген сөз дері орынсызақ. Мұнда
пәлендей терең ой жатқан жоқ. Шындығына келгенде, Әуезов
және Шолохов творчествосы екі бөлек ұланғайыр дүниелер.
Творчествосы ұқсамаған жазушыларды бірбірімен салысты
ру қалай десек те кө ңілге қонбайды» (302 бет) – деп орынсыз
анологияны жоққа шығарады. Сыншылық әдемі байқам, өзіндік
әділ байлам. Ең бастысы – ақиқатқа құштарлық!
Олай болуы заңды. Өйткені Сағат Әшімбаев қазақ әде-
364
365
биетінің әр дәуірін де жетік меңгерген, аға буын дәстүрін ая лап,
оның кейінгі буын-буынға ықпалын үздіксіз қадағалап отыр ған
алымды-шалымды сыншы. Б.Майлин, М.Әуезов, Ғ.Мү сірепов
шығармашылығы жайында іздене жазып, олар дың әдеби дәстүрін
кейінгі толқын қаламгерлер туындылары нан қапысыз тауып,
талдай отырып ой сабақтаған интеллектуал сыншымыз – Сағат
Әшімбаев. Ол бірде былай деп жазыпты: «ХІХ ғасырдың екінші
жартысында қазақ халқы санасезімі оянуының бұрқ еткен ең
айқын көрінісі – Абай поэзиясы. Ұлттық санасезім оянуының
басы Абай болса, оның кәмелетке жетіп, толықсып тола
бастауының жарқын мысалы – Мұхтар Әуезов творчествосы»
(299 бет). Пікірі қаншалық қастерлі! Осындай ой айтқан
С.Әшімбаев енді бірде «М.Мағауиннің Тазысы, Ә.Кекілбаев
тың Бәйгеторысы, О.Бө кеевтің Бурасы, С.Санбаевтың
Аруанасы зоология лық тақырыптағы әдеттегі образдар ғой
деп қарау сол шығармалардың мөлдір рухын түсінбегендік
болар еді. Олар көркемдік шарттылыққа негізделген терең
ойлы, реалистіксимволикалық образдар арқылы өмір туралы
толғанысойларын батыл айта білген. Бұл образдардың жа
салу дәрежесі жас жазушылардың интеллектуалдық ізденіс
ой өрісін, философиялық дүниетанымын да та ны тады». (325
бет) – дейді.
Бұдан не көреміз?
Ұлт тәуелсіздігін көксеген шығармаларды тап басып та-
нып, жанымен қабылдап, философиялық ойын символдық об-
раз арқылы астарлы жеткізетін дүниелердің тақырыбын ғана
малданып тыс қабатын ғана түсініп қалмаса екен, халықтық
тамырымызға баратын нәзік тіндерді түйсініп қабылдаса
екен деп оқырманмен араға дәнекер болғысы келетін жайсаң
сыншыны көреміз бұдан. Мен білгенді халқым білсе, көркем
әдебиетті құрандай көріп оқыса, дүниетанымы қалыптасса, ұлт
болып ұйыса, өзгелермен терезесі тең ел болса деп жанымен
шырылдап жүрген сыншыны табамыз бұдан. Әдебиеттегі
жақсыны көру, замандас қаламгерлердің жетістігіне шын
қуану, процесті талдау арқылы әдебиетті жетілдіру, әдебиетті
насихаттау арқылы халықты өсіру талабын танимыз сыншы
ойларынан! Міне, азаматтық!
Осылай! Сағат ағаның әр мақаласының айтары анық, тал-
дауы терең, бояуы қанық. Парасат сынын қанаттас қалам-
герлерге айта отырып, бұқара халыққа бағыттай жазады. Әде-
биет өссе – халық өседі, халық өссе – әдебиет өседі! Өмірін осы
мақсатқа жұмсады.
Бар жанр сыншысы болып қалыптасу – қиын. Бір жанрға
маманданып, соның жетістік, кемшілігін тамыршыдай тап ба-
сып тану, талдау арқылы таныту – бір адамға аз абырой емес!
Ағайындас жанр туындыларына төркіндес пікір айтып,
жалпы шығып, жадағай түсіп жататынымыз болады. Ал, Сағат
аға поэзия тұлғалары мен туындыларына бұрылғанда да ойы
озық, талдауы толық, кәнігі кәсіби әдебиет сыншысы.
Біз бұл орайда Сағат Әшімбаевтың ұлы Абай жайындағы
толғаныстарының жөні бөлек, жобасы ерек деп білеміз. “Ақын
жанын жабырқатқан жайлар” – Сағат шығармашылығында
ғана емес, қазақ әдеби сынында мойны озық тұрған дүние.
Толғанысты Абай поэзиясын талдаған сыни мақала деп қарауға
да болады. Әйтпесе, әдеби сынның философияға ұласқан бір
әдемі көрінісі деп білсек жарасады. Адамды талдауға, қоғамды
қозғауға құрылған бір кемері кең дүние!
Абай – өз замандастарынан бастап, қазақ әдебиеттану ғы-
лымының буын-буын өкілдері барған тақырып. Тіпті тұтас
ғұмырын арнаған әдебиетшілер қаншама?! Міне, сондай жағ-
дайда Сағаттай сыншыға Абай тақырыбына бару оңай емесі
бесенеден белгілі. Ал, барды. Не іздеді? Не тапты?
Эстетикалық талғамы қалыптасқан сыншы Абайдың мәңгі
арымас асыл мұрасынан адамгершілік мұраттарды іздеді. Күн-
дестік, көреалмаушылық, жадыбастық сынды жамандық өмірде
қалай пайда болады? Оның көрінісі қандай өмірдегі? Онымен
қалай күресуге болады? Сол күндестік, жамандықтан ақын
жаны жабырқапты. Ақын жанын жадыратар қандай амал бар?
Адамгершілік мұраттары қайда? Ойлы жан үшін жауап тілеген
сұрақтар көп-ақ. Ойшыл сыншы ақын өлеңдерін жүлгелей тал-
дап тартып, жүйелі жауап табады.
“Адамгершілік! Бұл сөздік қорымыздағы сөлі ерекше,
мәні мәңгілік айқын, салмағы парапарсыз парасатты сөз.
Сөз ғана емес, адамның ең асыл қасиетін анықтайтын бір
денбір аяулы ұғым. Ұғымғана емес, тіршіліктің мәнін, дү
ниенің сәнін төрттағандап ұстап тұрған ең ұлы принцип.
Шынын айтқанда, жеке дара принцип қана емес, заңның да,
заманның да, адамның да құдіреттілігін танытатын ең ұлы
күш! Өйткені адамгершілікке негізделген жерде не нәрсеге де
құдірет даритындығы мәлім” – (94 бет) дейді ол.
366
367
“Міне, Абай поэзиясы сол жамандық атаулының түрі мен
түсін анықтауға және оның себептері мен салдарын түсіну
ге, сондайақ осы аморальдық құбылыстың туатын, дамитын
тұстарын дәл көрсетіп әрі одан сақтандыруда ерекше көме гін
тигізетін поэзия!” (96 бет)– дейді ол.
“Басқа емес ұлы Абайдың, елінің ертеңін елден ерек ойлап
күніне жүз тебіреніп, мың толғанған данышпан ақынның
“қалың елі, қазағы, қайран жұртының” ең басты ерекше мі
нінің бірі ретінде “жақсы мен жаманды айырмағанын” атап
көрсетуі тегіннентегін емес еді. Сондықтан да бұл мәселеге
бүгін де атүсті қарауға құқымыз жоқ” (98 бет) – дейді ол.
Үш үзік. Үш толғам. Үш үздік ой.
Ұлы ақын поэзиясына тереңдеп барып, онда айтылған ой-
лардың философиялық астарын ашу!
Абай поэзиясы – ғалымдар тарапынан көп зерттелген та-
қырып. Телегей теңіз ойшыл биографы Мұхтар Әуезов бастап
абайтанушылар ұлы ақын рухани мұрасын әр қырынан зерттеп,
ашылмаған сыр, айтылмаған ой қалдырмаған секілді. Өкініш-
ке қарай, олай емес. Абай – мәңгілік. Өзі айтқандай, Абай –
жұмбақ. Әр буынның өз Абайы бар. Әрбір адамның өз Абайы
бар. Көп зерттелген Абай жаңа зерттеушісіне оңайшылықпен
ішін аша қоймайды. Сағат аға Абай поэзиясына бара алған. Сан
сауалмен, өзіндік дербес проблемамен барған Сағаттай ойшыл
сауалына жауап алған, проблемасына шешім тапқан. Сөйтіп, өз
Абайын ашқан! Толғаныс – қайырлы дүние!
Абайдай ұлы ақын рухани мұрасы Сағаттай сыншыға қа-
зына болып жолықты. Абайды ашу мақсатындағы ізденіс оны
Адам аталатын құдіреттің жан жұмбағын ашуға бағытта ды.
«Ақын жанын жабырқатқан жайлар» оған «Азаматтық фор
муласы», «Азаматтық позиция – айқындаушы күш» – ата ла-
тын, аты әдебиет болғанымен, заты философиялық мақа ла-тол-
ға ныстарын тудыруға бастады.
Аталған мақала – толғаныстар Сағат Әшімбаев әдеби сы-
нының шырқау биігі. Сағат Әшімбаевтың ғана емес, сек се нін -
ші жылдардағы қазақ әдеби сынының аса бір үздік үлгілері!
«Шынында да осы азаматтық формуласы деген не нәрсе
өзі?» деп бастайды толғанысын сұраулы кейіпте. Бұл – оқыр-
манға тасталған қармақ қана емес, Өзін сан рет толғанысқа
салған, сансыратып жауап іздеткен сұрақ, әрі сындағы форма.
Ұлы Абайдың «Қалың елім, қазағым, қайран жұртым, ұстара-
сыз аузыңа түсті-ау мұртың» – деп зар-запыран шегуінен бас-
тап тепсінген Сағат-ойшыл әлемдік ой алыптарына жүгінеді.
Ой туыстығын Мишель Монтеннің «Халық өзінің азамат
тық манифесін сан ғасырлар бойы қанымен де, жанымен де
жазады. Азаматтық манифесі айқын емес халықтың бола
шағы да айқын емес» – деген пікірінен тапқандай болады. Бір ақ,
бұл азаматтық формуласының анықтамасы емес. Азаматтыққа
үндеу!
Азаматтық – адам қоғамындағы бар құбылысқа ар көзімен
қарап, ақиқатты айта білу, шындық үшін күресу сияқты.
«Шындық қайда болса, әділдік сонда, ал әділдік ту тіккен
жерде шындық салтанат құрады» – дейді Сағат аға! Бұл
азаматтық ауылына алып барар ақиқатқа үндеу, сол жолдағы
шындықты шырылдап іздеу. Афоризмге пара-пар бұл жолдар –
сындағы шешендік, ойдағы көсемдік.
Мақала-толғаныста сыншы немқұрайлықтан бастау ала тын
тоғышарлықтың жеті атасын санап береді.
“Олар: көзқарастағы тайыздық, мінездегі өзімшілдік,
дү ниетанымдағы дүмшелік, сезімдегі желбуаздық, сөздегі
екіұштылық, ниеттегі арамдық пен ашкөзділік, көңіл дегі
көрсоқырлық пен пейілдегі тарлық, көкейдегі тойым сыздық,
жүрістегі сұйықтық, позициядағы самарқау бейтарап
тық, әрекеттегі жалтақтық, қарымқатынастағы есеп пен
пайдакүнемдік, принциптегі солқылдақтық, мақсатмұ рат
тағы жер бауырлаған ұсақтық, сенімдегі немқұрай ды лық.
Осының бәрі тоғышарлық «аурудың» бастыбасты симп том
дары. Сондықтан да бұларға қарсы күрес азаматтық жауап
кершіліктің бірденбір негізгі шарты болуға тиіс!» – деп атап,
түсін түстеп береді. Атын атап, түсін түстеп қоя салу Сағатқа
тән емес. (Олай ету немқұрайлық болып шығар еді). Сағатқа
тән мінез– оларға қарсы күрес ашу!
“Немқұрайдылық жайлай бастаған жерде азаматтық
күретамыры әлеуметтік белсенділік пен жауапкершілік ру
хы аяққа басылып олар мансұқ етіледі. Ендеше оған қарсы
ымырасыз күрес азаматтықадамгершілік санасезімнің жо
ғарылығын көрсетеді» – (343-344 бет) дейді.
Дәл байқау.
Тап бүгін айтылған сөз секілді. Тап бүгінгі қоғамға керек
сөз, бүгінгі адамға ауадай қажет мінез!
Асыл ағаның «Азаматтық формуласы» аталатын ой тол-
368
369
ғанысын оқып отырып бір жайға қайран қалғанымды жасыра
алман. Ол – мақаланың өн бойында қоғамды тоғышарлық
жайлап, тоғышар жандар адамгершілік ізгілікті тұншықтырып,
адами игіліктерді жалмап барады. Осы қоғамның келешегі бар
ма? – деген қауіп ойлайды. Көне Грек ойшылы Диоген Лаэрций
пікірін алға тарта отырып, қоғамның бұлдыр болашағы жа-
йында қаупін былай жеткізеді: “Диоген Лаэрций тамаша
айтқан. «Государства погибают тогда, когда не могут более
отличать хороших людей от дурных»(ҮІ – 5) деген Диоген
сөздерінде терең шындық бар. Бір кездері ерекше дамыған көне
грек қоғамының құлдырауы мен құлау себептерін ұлы ғұлама
осынау сөздері арқылы ашып берген. Тарихты тек өткен шақ
енді қайтіп қайталанбайтын құбылыс деп түсіну қате түсі
нік.Өткен тарихтың бүгінгі мен ертеңгі үшін де танымдық,
тағлымдық мәні қашанда зор екендігін есте ұстау өмірдегі
кейбір кезде болуы мүмкін қатерлі қателіктердің алдын алу
үшін қажет нәрсе. Сондықтан да Диоген Лаэрций айтқан
сөзді тек өткенге ғана, грек қоғамына ғана қатысты сөз деп
қарауға болмайды» (1 т. 357 бет).
Бұл не?
«Мызғымас» социализм зәулімінің құлайтынын алдын-ала
болжаған көрегендік пе? Бәлкім солай!
Адамдық құндылықты аяққа басқан, коммунизмге бара
жа тырмыз деген жалған мақтанға ешбір күдік-күмәнсіз, алаң-
сыз берілген, шындығында тоғышарлық жайлаған қоғамды
«Азаматтық формуласы» – азаматтық категориялар арқылы
жүлгелей талдаған шынайы ойшыл оның іріп-шіріп бара жат-
қанын, бұлай жүгенсіз кете берсе құлауы мүмкін екенін ай тып
отыр. Қоғамның жүрек соғысына өзінің сақ құлағын тос қан
аналитик сыншы көне грек өркениетінен социалистік құры-
лым ның әулие емес екенін, қатер күтіп тұрғанын айтып салды.
Айтқан – ақиқатшыл жүрек!
Айтқызған – қоғам шындығы!
“Азаматтық позиция ұғымы: автордың адамгершілік биік
болмысымен, суреткерлік белсенділігімен, ойлау мә де ние тінің
жоғарылығымен, қайраткерлік ісәреке ті мен, гуманистік қа
рымқатынасымен, дүниета ным те рең дігі мен, телегей те
рең парасат әлемімен, интеллек туалдық іздені сімен, әділ дік
пен адалдыққа құштарлы ғымен, халықтық көкей кес ті мә
селелерді сөз етуімен, әлеуметтік мақсатмұрат биік ті гі мен,
патриоттық идеялар молдығымен, шындыққа деген сүйіс
пеншілігімен, көзқарас кемелдігімен, концепция шеңберінің кең
дігімен... тікелей байланысты», – дей келіп, оларды күрескер-
лік рух биігінде жасауға үндейді. Қоғамдағы індетпен қалам-
гер қалай күреспек? Жүрегіне адамгершілік ұялаған ізгі жан-
ды шынайы көркем образға айналдырып асқақтату, кеудесін
тоғышарлық жайлаған көрбілте жандардың әралуан типін су-
реткерлік қою бояумен бейнелеп құтын қашыру.
Шынайы шығарма ақиқатқа бастайды. Ақиқатты тайсалмай
айта білу, көркем өнерде аяусыз бейнелеу... міне, қаламгерлік
күрес сипаты осындай болмақ.
“Әдебиеттегі азаматтық дәстүрге адалдықтың көрінісі
суреткерлік парасаттылық болса, оның өзі әдебиет да муы
ның алғы шарты азаматтық позиция туын жоғары ұстау,
азаматтық белсенділіктің жарқыраған алмас жүзіне тот
түсірмеу деген сөз» (387 бет) – дейді сыншы азаматтық
позициясы жайындағы толғанысында!
Сағат Әшімбаевтың қос томдығына енген әр туындыға
арнайы тоқталып, айтқаны бар, ишарамен тұспалдап айтары
бар ойлардың әдібін сөгіп, астарын ашып, бірсыпыра талдауға
болары хақ.
Ізбасар інісі ретінде мен бейтарап қарай алмаған тол-
ғаныстың бірі – “Ғабит Мүсірепов туралы триптих”. Зайыр
заңғарымыз – Ғабит Мүсіреповпен кездесіп, сұхбаттасуы не-
гізінде туған триптих – «сұхбат-сын» формасының ойға оранған,
толғанысқа толы көсем көрінісі. Бұл аға буын мен бала буын ой
үндестігі!
Сәкең айтар еді, «..әдебиеттің дамуы ұлттық сананың
өсуіне, әлеуметтік әрі азаматтық ойсезімнің толыса бас
тауына тікелей байланысты» (15 бет) – деп. Рас сөз. Жетпісінші
жылдардағы испан, жапон әдебиеттерінің буырқанысты күй
кешуі осыны көрсетеді. Әдебиеттің өсуі – ұлттың өсуі арқылы
жүзеге асады деп білген ол қазақ елі өссе, өркен жайса деген
арман, тілектің үстінде жүрді үнемі. Сағаттың ол ойлары өмірде
сыйласа да, сырласа да білген Ғабит Мүсіреповтің «Әдебиет
ұлы болмай – ұлттың ұлы болмайтынын» қадап айтқан аманат-
пікірімен туысып жатады. Бір қарағанда әдебиеттің екі буын
өкілінің сұхбаты дерлік. Ал, ой кемеріне көз жіберіп, талант
тереңіне бойлап көріңізші, тіпті табиғаты бөлек ерекше
туындыға тап боласыз.
370
371
Әдетте бізде сұхбат – орайы табылмаған тақұл-тұқыл сұрау
беріп, қаламгер айтқан жауапты жариялаумен шектеледі. Ал,
Сағат аға болса, Ғабит Мүсіреповтей стилист жазушымен сыр-
ласуға көз майын тауысып, көп оқып арнайы дайындықпен
келген. Ғабеңдей классиктің жан-дүниесіне ене ойлы сұрақ
қойып, жайшылықтағы томаға– тұйық қаламгерден шығар ма-
шылық ойлы жауап алады. Нәтижесінде айдынды ой, ағынды
сырға толы сұхбат-диалог үлгісі туды. Қазақ әдебиетіне
өзіндік қайталанбас олжа салған Ғабит Мүсіреповтей классик
жазушының өзімен бірге кетуі мүмкін бірсыпыра ойы – кейінгі
ұрпақ игілігіне қалды. Сыр тиегін ағытуға, ойға алғанын
айтқызуға себепкер – Сағат аға Әшімбаев!
Сәкең Ғабеңдей бекзат ағасын қадірлеп құрметтей отырып
әдебиет тазалығы, қаламгер адалдығы жайында қаншама қы-
зықты ойлар айтқызып алады. Сыншы тарапынан сұрақ қоюға
дейін қаншама толғанады сыншы, сұрақ қойып, оған аға жа-
зушыдан алған жауапты қалай талдайды сыншы?! Өзара үн-
дестік, үйлесім диалогы осындай-ақ болар.
Бұл – қазақ әдебиетіндегі сыр сұхбат, сын сұхбаттың бір
асыл үлгісі!
Сағат сынды жанымен сүйді. Сынды өнер тұтты. Әдеби
көркем сынды әдебиеттің өзге жанрларынан төмен қоюға бар
жан-тәнімен қарсы болды. Қос томдықтағы бірсыпыра мақа-
ладан әдеби сынды қорғаған, өткір жанр өрісін барлаған, ба-
рын-бар, жоғын-жоқ деп анық айтып, ақық талдаған, еңісімізді
көзге көрсетіп бағыт-бағдар сілтеген жанр жанашырын көре-
міз. Әде би көркем сын ахуалына алаңдай, жақсы-жайсаңын
аялай жаз ған бұл мақалалары да жанр көкжиегін кеңейткен
туындылар.
Халқымыздың ғажап перзентінің бірі әдебиетте көп іс
тындыра тұра көп әңгіме бола бермейтін, қоғам қайраткері,
азамат деп айтса ауыз толатын Ілияс Омаровтай тұлғаның
рухани мұрасын әділ таразылап «Кемері кең бір кемел» ата-
латын мақала жазды Сәкең. Сөз өнері құпиясын өнердің өзге
салаларымен қатар қарап, нәзік талдайтын аяулы жаннан қал-
ған рухани байлықтың қадір-қасиетіне жету үшін – Орта лық
мемлекеттік архивте отырды уақытын сарп етіп. Ілияс Ома-
ровтай қайраткер қаламгердің жеке қор бойынша сақталатын
архивімен жан-жақты таныса келе жазған осынау дүниесі– қос
томдықтағы маңызды мақаланың бірі. Сәкең алдындағы ағаның
рухани мұрасының қадіріне жете білді. Сонымен қатар әдеби
сын өресі қандай болуы керектігін танытты. Әдеби сынның
Абай айтқан толық адам, шынайы азаматтың қалыптасуындағы
рөлін ашты. Айналып келгенде, Сағат ағаның бұл мақаласы
да әдеби сынды қорғау, сыншы мерейін көтеру, асыл есімді
қастерлеп, азаматтыққа үндеу!
Өмірден өтпес темірөзекті жан бар деймісің?! Бірақ, туған
халқың үзбей тұтынуға жарайтын рухани мұра қалдырып
өткен жанды ұмытпау, жасаған игілігін ұрпақтар тәрбиесіне
жұмсай отырып ұлықтау – ізгілік егу – елдік міндетіміз, ұлттық
кемелдігіміз, азаматтық парызымыз. Мақаласында Сағат аға
айтқан ойлардың бір парасы осындай!
Сағат ағаның асқан талант иелері бола тұра жеке бас мі-
незіне қарай, бағасын ала алмаған Тоқаш Бердияров, Өтежан
Нұрғалиев жайында толымды мақала жазуы – өзі айта беретін
беделге бас ұрмай, ақиқатын айтып, азаматтық позициясын
танытуы, кемелдене түскен таланттың кең тыныс ашуы!
Кім жайында жазсын, не жайында айтсын әлеуметтік ірі
мәселелер көтеру, оны елдік іргелі мәселелерге ұластыра сөй-
леу – Сәкеңнің әрдәйімгі әдеті, азаматтық позициясы! Оның
ойға оранған отты туындыларынан біз ұдайы осындай мінез
көреміз. Сондай ойларын бүгін қайталап оқып отырмын.
Қазақ әдебиеті қаламгерге кенде болмағанымен, шын
сыншыға әуелден жарлы. Талантты сыншы шығып, бі лім
ді мақалалар жазып, жұртты таң қалдыра бастап, көп тұ
рақтамай, өзге “бейбіт” жанрға ойысып жөнеп береді. Ал,
Сәкең, Сағат аға әдебиетке келгенінен қашан өмірден өтке
ніне дейін сын жанрының ыстығына күю, суығына тоңу мен
күн кешті. Сондықтан, С.Әшімбаев әдеби сыны бір дәуір әде
биетінің сыншыл шежіресі іспетті. Сонымен қатар жет
пісінші, сексенінші жылдардағы қазақ әдеби сынының шын
шыл үлгілері.
Біз оның әдеби сынынан бір дәуірдегі қазақ әдебиетінің
жетістік, кемшілігін табамыз. Бір ғана прозаны алсақ, ХХ ға сыр
басында туған жанрдың сол дәуірдің жетпісінші жылдарын -
да әлемдік биікке көтерілгенін Сәкең сын мақалалары арқылы
анық тани аламыз. Проза ғана емес, поэзия жөнінде де осындай
ойға келеміз.
Жетекші жанр жетістігін өз табиғатынан туындата, кем-
шілігін себеп-салдарымен ашатын оның мақалалары – өткен
372
373
ғасырдың жетпісінші, сексенінші жылдары сын жанрының эс-
тетикалық талғам қалыптастырып, өнер санатына қосылғаны,
тартылып өнер өлшенсе – өлшемдік сапаға жеткенінің көрі-
нісі!
Аяулы Сағат ағадан қалған әдеби сын мұра аса көп болмауы
керек.
Шығармашылық қашан санмен өлшеніп еді бірақ?! Сағат
ағаның соңында қалған мұра қадір-қасиеті мейлінше мол, та-
ным-байламы берік, талғамы сұлу ой-толғамдар! «Жанымен
сүйіп, тәнімен күймейтін адамдардың сынның беделін тү
сіргеннен басқа берер пайдасы шамалы» – дейтін ол. Жүрегімен
сүйіп, жанымен күйіп жазған сын-толғаныстарының бір
парасы қолымыздағы қос томдыққа жинақталыпты. Сұрыптап
құрастырған жары – Шәрбану Бейсеноваға, алғысөз жазған
Тұрлыбек Мамесейітов досқа, жарыққа шығарған баспаға дән
ризамыз.
“Мен Достоевскийді табытта жатқан жерінде көрдім.
Есесіне оның үнін естіп тұрдым...” – дейді орыс символист
сыншысы И.Анненский.
Замандастары Юрий Олешаны «Ол қалай сөйлесе, дәл со
лай жазатын» деп еске алатыны бар. Осы ойды Сағат Әшім-
баев табиғатына қарата айтуға болады. Сәкең – Сағат аға жаз-
ғанда қарапайым көріністің өзіне мән беріп, оны әдеби құ-
былысқа айналдырып, философиялық түйінін тауып жазатын
сыншы. Есесіне, сөйлегенде де шабыттанып, кемерінен асып-
тасып буырқанып жан-тәнімен ақтарыла сөйлер еді. Қалай
шешен сөйлесе, солай шешіліп шешен жазатын. Сондықтан ба,
“өлдіге” қимайтын өлермен көңіл, жүректі сыздатқан сағыныш
әйтеуір, қос томдық сын мақалалар жинағын оқып отырған-
да асыл ағаның үні құлағыма келді. Бейне ол биік мінберде
сөйлеп тұрғандай. Бәлкім содан да шығар қос томдықты оқып
отырып.
– Армысыз, Сағат аға? – деймін сағынып.
– Бармын –дегендей болады Сағат ағам.
– Барсыз Сағат аға, барсыз –деймін, өз сұрауыма өзім жауап
беріп, аға үнін күшейтіп... – Барлығыңызға, өзгесін былай қой-
ғанда, қолымыздағы қос томдыққа енген арлы дүниелер кепіл!
Достарыңызбен бөлісу: |