title: Жұмыстың жаңалығы - Сағындықова шынар молдабаевна мұрат мөҢКЕҰлы шығармашылығындағы заман зары

text:
Жұмыстың жаңалығы. Зар заман өлеңдерінде азаттықты аңсаған қазақтың рухы сақталды. Бұл шығармалардың өзегінде ұлтты езгіден құтқару идеясының негізі қаланды. “Әдебиет – ақиқат өмірдің сырлы суреті, халықтың көркем тарихы” – деген академик З. Қабдоловтың тұжырымына сай зерделесек, зар заман – бұғауда бұлқынған қазақ ұлтының шерлі шындығы. Зар заман жырларындағы отаршылдыққа наразылық сарыны кейін ұлт қамын ойлаған ақындардың шығармашылығына түгел жайылды, рухты оятып, күрескерлік сананың қалыптасуына жол ашты.
Зерттеу нысаны. Жұмыстың негізгі зерттеу нысаны ретінде зар заман ақындарының, Мұрат ақынның шығармалары енгізілген “Бес ғасыр жырлайды”, “Ай, заман–ай, заман - ай”, “Зар заман” жинақтары пайдаланылды. Тақырыпты зерттеу барысында М. Әуезов, С. Мұқанов, Қ. Жұмалиев, Б. Кенжебаев, С. Қирабаев, М. Мырзахметов, Бауыржан Омарұлы т.б. әдебиетші ғалымдардың еңбектеріне жүгіндік.
Зерттеу жұмысының әдістері мен тәсілдері:сипаттама жасау, лексика- семантикалық талдау, салыстыру, түсіндіру, этнолингвистикалық талдау әдістері.
Жұмысының теориялық және практикалық маңыздылығы. Диссертация жұмысының нәтижесін осы тақырып қарастырылатын ХIХ ғасыр әдебиеті, арнайы курс сияқты пәндерде пайдалануға болады.
Сондай – ақ әдеби ағым, көркемдік әдіс сияқты мәселелерді тереңдете түсіндіру мақсатында әдебиет теориясы курсына да қажет болып табылады.
Жұмыстың жариялануы. Жұмыстың құрылымы. Жұмыс кіріспеден, негізгі екі бөлімнен, қорытынды мен пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
1 ЗАР ЗАМАН АҒЫМЫ – ЗАМАН ШЫНДЫҒЫ МЕН ХАЛЫҚ ТАҒДЫРЫНЫҢ
1.1 Ағымның зерттелуі және теориялық негіздері. «Зар заман» атауын әдеби термин ретінде алғаш рет М. Әуезов қолданысқа енгізді. Ол өзінің 1927 жылы жарық көрген «Әдебиет тарихы» атты еңбегінде зар заман ақындарына арнайы бөлім арнап, күрделі кезең поэзиясына жан – жақты талдау жасады, зар заманның өкілдерін атады, бұл дәуірдің басы мен соңына дейінгі аралықты белгілейді. Сондай – ақ тарихи және теориялық негіздемелерін ұсынды. «Зар заман деген – XIX ғасырда өмір сүрген Шортанбай ақынның заман халін айтқан бір өлеңінің аты. Шортанбайдың өлеңі ілгергі, соңғы ақындардың барлық күй, сарынын бір арнаға тұтастырғандай жиынды өлең болғандықтан, бүкіл бір дәуірде бір сарынмен өлең айтқан ақындардың барлығына «зар заман» ақындары деген ат қойдық» [1; 192], -деген М. Әуезовтың тұжырымды сөзі кейін әдебиеттану ғылымында нақты ұғым ретінде қалыптасқан.
М.Әуезов бұл кезеңнің әлеуметтік ахуалына, осы топқа жататын ақындардың әдебиеттегі орнына, өзіндік ерекшеліктеріне, ұсынған бағыт – бағдарына жан – жақты баға берді. Ол бұл еңбегінде өзі атап көрсеткендей, «Зар заман» деген бағыт неден басталып, немен бітті? Ақындары кім? Бұрынғы өлеңдерден басқалық жаңалық бар ма? Кейінгі заманға қандай сарқыт қалдырды? Одан соң әдебиетте бұл дәуір қандай орын алады? [2; 193] – деген сауалдарды берік түпқазық етіп ұстанды.
М.Әуезов зар заман дәуірін Абылай тұсынан басталып, Абаймен аяқталатын жүз жылдық кезеңге әкеп тіреді. Зар заман ақындарынан бастап біздің әдебиетіміз жазбаша сипат алатынын атап көрсетеді. Бұл еңбекте қазақтың зар заман ақындарының шығармашылығы әр қырынан алынып, талдап – таразыланады. Ұлы суреткердің алдымен баса назар аударғаны – олардың келешекке көрегендікпен назар жасауы. Заманның азған белгісін түстеп танытып, алдағы уақыттың кереметтерін көзбен көріп, қолмен ұстағандай айқындап беретін көріпкелдік қасиетті бөле – жара атаған ғалым ақындарды «келер күннің жұмбағын шешкен» деп сипаттайды.
М. Әуезов зар заман ақындарының сары уайымшылдық сарынына да, қайраткерлік роліне де айрықша тоқталады.
Сары уайымшылдық халықтың мұң – мұқтажымен сабақтастығына, қайраткерліктің ұлттық рухпен өзектестігіне назар аударады. Жазушы «зар заманды» бір жағынан елді бүліншілікке ұшыратып, мұңды жыр айтқызған шерлі дәуір деп санаған, екінші жағынан қайғы басқа түскенде, қайраткер ақындардың ой – пікірі ортақтасып, рух шақырған, салт – дәстүрді сақтап қалуға үндеген, бірлікке бастаған ұйысу кезеңі ретінде де бағалайды.
Зар заманнан бастап әдебиеттің жазбаша сипат алатыны жөніндегі М. Әуезов тұжырымына жоғарыда тоқталдық. Сондай –ақ бұл халықтың, ұлттық қоғамдық бір сатыдан екінші сатыға өту кезеңі еді. Бодан болудың басқа түскен қиямет – қайымын көрген жұрттың рухы оянды. Ұлттық намыс бой көтерді. Қарсыласу қозғалысы күшейді. Міне, осындай ахуал ел басына түскен нәубетті жүрегімен, жан–тәнімен сезінетін ақындарды тарих сахнасына алып шықты. Зар заман поэзиясы өкілдерінің жырларының мақсат – мүддесі алдыңғы жыраулардың шығармаларынан өзгешерек болды. Жазушы – ғалым бұл өзгерістердің де тамырын дәп басты: «Соңғы ақындардың заманында сол бұлт бір есептен қазақ даласының үстінен соғып өтті. Сондықтан бұл күннің ақындары баяғыдай шыққан бұлтты сөз қылмай, содан түскен бұршақты, үй жыққан дауылды, мал ықтырған соққынды сөз қылды. Дала жайлайтын елдің өмірінде бұлттан түскен қаза менен дерт қандай болды, соларды айтып, күңіренетін болды». [3; 213]
Қазақ әдебиетіндегі зар заманға ұқсас құбылыс қырғыз әдебиетінде де бар. Егіз елдің әдебиетін бір – бірінен бөле – жармай, елеп – екшеген М. Әуезов қырғыздың зар заман ақындары жөнінде де сындарлы көзқарас танытып, байыпты пікірлер айтқан. Екі жұрттың төлтума дүниелеріндегі сабақтастық заман ағымын жырлаудан көрінетініне баса мән берген. М. Әуезовтің «Зар заман дәуірі қазақ әдебиетінің тарихында жаңағыдай кезең асқан дәуір болғандықтан, қазақтың жазба әдебиеті осыладан бастап әлеумет халін ұғып, ел қамын жоқтауға кіріседі. Өлең бұрынғыша қызық, сауық сияқты ермек емес, қауым қызметін атқара бастайды. Елдің саяси пікірі мен тілек, мақсат, мұң – зар сияқты сезімдерінің басын қосып, жаңадан ой негізін, салт – санасын құрай бастайды. Бұл уақытқа шейін болмаған әлеуметшілдік сарыны, азаматтық нысанасы шығады» [4; 194-195], - деген тұжырымы тағдыр талайы ортақ, тарих тағылымын бірге көріп келе жатқан екі елдің әдебиетіне де қатысты. Әсіресе қазақ пен қырғыздың зар заман ақындарының көрегендікпен айтылған болжамдары басқа айналып, ой – армандары орындалған қазіргідей ақтарылған кезеңде Әуезов қағидаларының құны арта түскені сөзсіз. Қандай мақсатпен, қандай көзқараспен болсын, бұл тақырыпқа бойлап көрген зерттеушілер ғалымның зар заман ақындары туралы пайымдауларын негізгі бағыт етіп ұстады. Тіпті кейін кертартпа әдебиет тұрғысынан бағалаған оқулықтарға енгізілгенде де жыр жүйріктеріне Әуезовтың берген атауы өзгерген жоқ. Бүгін де солай. Қай кезде де зар заман ақындары болып қала бермек.
Қазақтың ірі қоғам қайраткері Халел Досмұхамедұлы М. Әуезовтың бұл еңбегінен соң бір жылдан кейін жарық көрген «Год работы Казахского высшего педагогического института» атты жинаққа енген «Қазақ халық әдебиеті. Қысқаша очерк» деген ғылыми зерттеуінде өзі жіктеген поэзияның түрлерінің бірін «зар заман» деп атады (Скорбная поэзия).
Ы. Алтынсарин «горе киргиз» - «Қазақтың қайғысы; В. Радлов «Зар заман» мен «Заман ақыр» тәрізді ғибрат өлеңдер Ертістің шығысындағы дала қазақтарының молдалары шығарған қолтума дүниелер».
Шортанбай өлеңінен кейін «зар заман» тіркесі қалыптаса бастаған. Әлихан Бөкейхан – «зар заман» атты орыстарға қарсы әдеби топтың мүшесі. С. Сейфулин - әдебиетті (төңкеріске дейінгі) екіге бөледі: 1) «Билер дәірі», 2) «патша дәуірі» - «зар заман». С. Мұқанов «Қазақтың XVIII - XIX ғасырдағы әдебиеттің тарихынан очерктер» деген еңбегінде былай дейді: «Бас бостандығынан, жерден айырылған, кедейленген халық, бұл зорлыққа қарсы басын көтере алмады, көтерем дегенге үкімет көтертпей, қозғала бергенге тарпа бас салып, орнында езіп тастап отырды. Осындай қолдан күш, бастан ерік кеткен кезде, қайғыдан тұншыққан халықтың зарынан туған көркем әдебиетін біз «Зар заман» әдебиеті дейміз».
Ол Шортанбай орыс халыққа емес, орыс мемлекетіне қарсы емес, патша үкіметінің отаршылдық саясатына қарсы болды деген ойды айтады.
Әдебиет пен өнерге идеологиялық бақылау үстемдік құрып тұрған кезеңде зар заман ақындары шығармаларының жолы оңғарылмады. Қазақстан Компартиясы орталық Комитетінің 1997 жылғы 21 қаңтардағы «Қазақ ССР ғылым академиясының Тіл және әдебиет институтының жұмысындағы саяси өрескел қателер туралы» қаулысы халық мұрасын архивке қайта тықты. Әрине, бұл қаулыдан кейін аталмыш ақындардың өлең жырлары жарыққа шықпайтын болды. Олардың шығармалары мектеп оқушыларына тәрбие беру ісінен аулақтатылды. Ол кезде қазақ әдебиетінің өкілдерін прогрессивті жәнекертартпа бағытқа жіктеп, қолда бар мұраның мән – мазмұнын екпінін біріне жатқызу үрдіс болғаны белгілі. Ал зар заман поэзиясыц ілгерілеуші бағыттың жүгін көтере қоймайтыны анық. Сол себепті зерттеушілеріміздің көбі идеологиялық мәжбүрліктің шырғалаңынан шыға алмады.
Алқалы бас қосуда «зар заман ақындары», «зар заман поэзиясы», «зар заман ағымы» деген сөз тіркестері көп қолданылған жоқ. Бұлар көбіне – көп «кртартпалық», «реакцияшыл бағыт» деген секілді ұғымдармен ауыстырылды. Бұрынғы зерттеулерінде Дулат, Шортанбайды жеріне жеткізе алмағандар аяусыз айыпталды . Сонан соң сынампаздар аталған ақындардың шығармаларына ауыз салды.
Мәселеге қазіргі көзқарас бойынша үңілсек, Дулат пен Мұрат, Шортанбай мен Әбубәкір жырлары өз заманын нағыз шынайы түрде сипаттап көрсете білгендігімен ерекшеленеді. Суреттемеске шарасы қалмағандықтан емес, саналы түрде көңілдегі сырын толғап, кестелі жыр төккен сөз зергерлерінің ой – арманын ғалымдар амалсыздан саясаттың талаптарымен бүркемелеуге мәжбүр болды. Әйтпесе, осы жазылғандардың бәрі ұлттық мұрамызды тереңдете зерттеймін деп басын дауға тігіп, сотты болған ғалымның нақты позициясы еді деудің жөні жоқ шығар. 1959 жылы 15-19 маусым аралығында Қазақ ССР Ғылым академиясының Тіл және әдебиет институты өткізген ғылыми теориялық конференцияда XIX ғасырдың 50-70 жылдарындағы қазақ әдебиетін зерттеу мәселелері жөнінде баяндама жасаған Ысқақ Дүйсенбаевтің пікірлерін бүгінгі көзқараспен қайта зерделегенде көп нәрсеге көз жеткізуге болады. Әрине, қай әдебиетші де қоғамдағы саяси ахуалдың ыңғайынан шыға алмағаны белгілі. Негізінен, Ы. Дүйсенбаевтің аталған ақын жыраулардың мұралары жөніндегі ой – тұжырымдары осы әлемнің төңірегінде өрбіді. Сол себепті әдебиетші – ғалым бас қосудағы жалпы сарыннан ауытқымай, Шортанбай, Дулат, Мұрат, Әбубәкір, Кердері, Базар жырау сияқты ақындардың «XIX ғасырдың екінші жартысындағы қазақ қоғамының әлеуметтік өміріндегі жаңалықтарын түсінбей шошынғанын, патшалық отаршылықтан үрку нәтижесінде орыс халқының мәдениетінен де тартынып, жатырқағанын, кей сәтте қарсы шыққанын» атап өтті. Кейіннен осы кезең ақындарының мұрасын жан – жақты зерттеген ғылымның Дулат, Мұрат және басқа да заман күйін толғаған жыр жүйріктері жөнінде сүбелі дүниелер ұсынғаны ақындардың шығармаларының ақ – қарасын айырып, түсініп талдауы міндетті. Олардың мұрасының саясатқа қатыстылығынан гөрі, поэзиялық қуатына, көркемдік нәріне назар аудару керек дегенді астарлап болса да аңғартты.
Ы. Дүйсенбаев сынды ғалымдар жыр жүйріктерінің өлең – толғауларын жоғары оқу орындарында оқытуды табанды түрде талап еткенін атап көрсетуіміз керек [5,24].
Конференцияда бүгінгі күн тұрғысынан қарасаң да пәлендей мағынасы өзгермейтін, қай жағынан үңілгенімен ұстатпайтын байыпты байлам жасаған пікірлер орын алды. (Е. Ысмайылов, М. Хасенов – осы конференцияға қатысты).
Бұл ғылыми теориялық конференция аталған ақындар шығармаларының тағдырын шешетін алқалы басқосу еді. Сондықтан ірбір пікір, әрбір ұсыныс есепке алынды. Сөз сөйлеушілердің ішінде Дулат, Шортанбай, Мұрат, Әбубәкірлердің өлең – толғауларының мазмұнына, идеялық сипатына, әдебиет тарихындағы орнына тоқталмағаны кемде – кем. Ал шығармаларының көркем ерекшеліетері, өлең өрнектері көп сөз бола қойған жоқ. Өйткені конференцияда қалдырған мұрасының идеялық мазмұны талас тудыратын ақындардың шығармаларын көп ұлтты әдебиеттің тарихына қандай дәрежеде жақындастыру жөнінде мәселе қаралып жатты.
Зерттеушілер «кертартпа бағыттың» ақындарына ұлы Абайды қарсы қойды. Олардың мұраларындағы қайшылықтарды салыстыра қарау үшін Абайдың өлеңдері өлшем ретінде пайдаланылды. Конференцияда аты ең көп аталған ақын – Шортанбай. Шортанбайдың шығармалары да, оны зерттегендердің еңбектері де сынға түсті. Солай болғанына қарамастан С. Талжанов ақын туралы баяндамасында жиындағы дәстүрлі талдау ауқымынан шығып, оң көзқарас танытты. Зерттеуші – ғалымның ұғымында, ол өмір шындығын айқын көрсетуші, отарлаушы ұлықтарға қарсы күресуші, ауыз әдебиетін жазба әдебиетке жеткізуші. Зар заман поэзиясын жабыла сынаған сол конференциядағы С.Талжановтың «Шортанбай- өз заманындағы әлеуметтік өмірді жетік білген, кем – кетігін сынай отырып, көргенін қаз қалпында айнаға түсірген шебер ақын» - деген шынайы бағалауы күні бүгінге дейін құнын жоғалтқан жоқ. Оның Шортанбайды «ақтау жағына бейім болып, әрбір сыннан арашалап алуға» тырысқанын М.Әуезовтің өзі де атап өтті.
Дулат ақынның шығармашылығы жөнінде конференцияда әрқилы пікірлер айтылды. Х.Сүйіншәлиевтің арнайы баяндамасы өзіндік ұстанымымен, айқын поэзиясымен ерекшеленеді. Осыған орай оның көзқарастары конференция үстінде сынға ұшырады. Бәрі бір ғалым: «Дүние өзгерді, жер, су, адам, әкем – бәрі өзгерді. Олар азды, тозды, бұзылды, енді бұл дүниені өзгертпесе, қайтадан бірлесіп, ел болып, еркіндік тимесе, қазақтың бағы ашылмайды» - деп зар заман поэзиясының нағыз сипатын ашып, мақсат – мұратын айқын көрсетеді.
Конференция қаулысында Мұрат пен Дулаттың шығармашылығы бірге сараланды: «Дулат пен Мұрат творчествосы жоғары мектепте сол кездегі тарихи әдеби процестің күрделі сипатын, әдебиеттің қандай қиыншылық жағдайда дамығанын талдап көрсету мақсатымен аталуы тиіс. Жалпы білім беретін мектептердің ерекшелігін еске ала отырып, бұл ақындардың творчествосын орта мектепте оқыту қажетсіз деп саналсын». Әбубәкір мен Мұрат шығармашылығы жөнінде қосымша баяндамалар жасалған жоқ. Олардың ақындық таным – түйнектерін идеялық жағынан терістеуге көбірек мән берді. Бұлардың мұраларын жоғары оқу орындарында оқытып – үйретуге ұсынумен шектелді. Міне, мектеп жасындағы ұрпақтың аталған ақындардың шығармаларын жетік білмей өскені сондықтан. Аталған ақындардың бәрінің шығармаларын зерттеп – зерделеген әдебиет тарихының білгірі Ханғали Сүйіншәлиев. Ғалым қай кезде де зар заман поэзиясына арашашы болды.
Қазақ әдебиетіндегі зар заман поэзиясын қай тұрғыда түйініп – түсіну жөнінде салмақты пікір білдірген ғалымдардың бірі – академик С. Қирабаев. Ол мұнда өлең – жырлардың тууы, аталған жыр жампоздпрының ішкі күйзелісі мен үмітсіздігіне байланысты екендігі тұрғысынан ой толғады. Академик З. Ахметов зар заман поэзиясын Абай өлеңдерімен жақындатады, ал Е. А. Костюхин зар заман ақындарын Абайға қарсы қою тәсілін ұстанды.
Зар заман әдебиетін, оның тұлғалы өкілі Шортанбай шығармашылығымен байланыстыра зерттеп, бұл кезінен өзіндік ерекшеліктерін нақты көрсеткен әдебиетшілердің бірі Қанипаш Мәдібай. Оның ғылыми ізденістері М. Әуезов дәстүрі бойынша зар заман ұғымын жан – жақты байыптамалармен байытып, әдеби ағым ретінде түйсініп қабылдауға негізделген.
Соңғы уақытта әдебиеттегi зар заман құбылысына философ – ғалымдар да өзiндiк парық – пайымдары арқылы өзгеше, жаңаша сипат берiп жүр. Әрине, ұзақ жылдар бойы идеологиялық өктемдiк салдарынан пәлсапалық еңбектерде зар заман жырларының мән –мазмұны терiс түсiндiрiп келгенi рас [6, 247]. Мысалы, философ Қ. Бейсембиев зар заман ақындардың шығармашылығының идеялық мазмұнын көп сынға алып, оларды консерваторлық бағыттың жақтаушылары деп атады.
Сондай – ақ қазақ философиясының пайда болу, қалыптасу және даму кезеңдерiн зерттеп, ұлт мүддесiн көздеген ой – сананың бастау – бұлақтарын iздеген ғалымдар А. Қалабеков пен Ж. Алтаев зар заман поэзиясына арнайы тоқталады. "Қазақ философиясы" атты сүбелi еңбектiң бiр тарауын "зар заман ақындарының әлеуметтiк философиясы" деп атаған. Олардың тұжырымын түйiндер болсақ, "Зар заман ақындарының әлеуметтiк – философиялық дүниетанымы, ойлары, қазақ халқының, ұлтының қоғамдық сана – сезiмiнiң қалыптасуына, қоғамдық ойдың дамуына, кейiнгi ұрпақты гуманисттiк, патриоттық, ұлтжанды рухта тәрбиелеуге үлкен әсерiн тигiздi". [7; 157].
Қазақ философтардың iшiнен Х. Ақназаров зар заман поэзиясын алғаш рет қырғыз ақындарының шығармашылығымен тығыз бiрлiкте қарастырды.
Қырғыз зерттеушiсi Ж. Рақышевтың Қазақстанда қорғалған ғылыми еңбегiне негiзiнен Молда Қылыштың әлеуметтiк және философиялық ой – пiкiрлерi өзек болды. Ол қырғыз әдебиетiнде "заман" делiнетiн ағымның немесе бағыттың былайша аталуын Қалығұл Байұлының "Ақыр заман", Арыстанбек Буйлашұлының "Тар заман", Молда Қылыштың "Зар заман" шығармаларындағы өзара үндестiк мәселесiмен байланыстырады.
Зар заман сарынын қазақтың күй өнерiнен iздеу жөнiндегi ой – пiкiрлер арагiлiк айтылып жүр. Елдiң мұң – шерiн домбыраның тiлiмен жеткiзiп, өткен дәурендi сағындыру, көз алдыңа көшпендi өмiрдiң сән – салтанатын елестетiп, зарлата – сарната күй төгу арқылы бүкiл тарихыңды баяндап беретiн өрiстi өнерiмiздi зерттеушiлер бiр қатар тұжырымдар жасайды. Қазақтың арғы – бергi дәуiрiн бiрнеше зар заманға бөлiп, жiктеп тұрып талдаған Әбiш Кекiлбаев, өз ойын күйшiлiк дәстүрмен астастыра толғай келiп, "Құрманғазының сонау керi кеткен кер заманын өзiнде жер болып жентектелiп бара жатқан ұлттық санына желпiнтiп, қайратына қайта мiнгiзердей дауылпаз күйлер шалқытатыны да содан" [7. 65], - деп қорытады.
Бұл жөнiнде Тарақты Ақселеу әдебиеттегi антиутопиялық ағымның өкiлдерi ретiнде зар заман ақындарын атап өтедi.
Ендi зар заман поэзиясы туралы шетелде айтылған пiкiрге назар аударалық. 1958 жылы АҚШ – тың Оңтүстiк Каролина штатындағы Дьюк университетi Томас Густав Виннердiң "Орталық Азия қазақтарының сөз өнерi мен әдебиетi" атты кiтабын бастырып шығарды. Виннердiң еңбегi ауыз әдебиетi нұсқаларынан бастап қазақ әдебиетiнiң елуiншi жылдарға дейiнгi кезеңiн қамтиды.
Автор зар заман дәуiрi /“Time of Lament”/ ақындарының санатында Шортанбай мен Мұратты айтады. Базар, Әбубәкiр және Ақан Серiнiң шығармаларын да осы сарынмен байланыстырады. Виннер зерттеуiнде, Шортанбайдың “Зар заман” /" Time of Lament "/және “Алдаушы жалған” /"Faithless Lying"/, Мұраттың “Үш қиян”/"Three Epochs"/ толғаулары орыс тіліндегі аудармасы арқылы ағылшыншаға тәржімаланған. Бұл, әрине, түпнұсқаның бар бояуын сақтаған аударма емес. Автордың өзі айтқандай әлеуметтік көзқкркасты таныту мақсаты ғана алға қойылған секілді. Бұл зерттеу осынысымен де құнды. 1940 жылы Мәскеуде жарық көрген “Песни степей” атты қазақ поэзиясының антологиясында (құрастырған А.Соболев) зар заман поэзиясының бір қатар үлгілері енгізілді.
1978 жылы зар заман өкілдерінің (Дулат, Шортанбай, Мұрат) өлеңдері М.Мағауиннің құрастыруымен «Советский писатель» баспасының Ленинград бөлімшесінен орыс тілінде жарық көрді.
Зар заман поэзиясының өкілдері саналған ақындардың шығармашылығы хақында әр жылдарда С.Мұқанов, Қ.Жұмалиев, Ы.Дүйсенбаев, Е.Ысмайылов, Т.Нұртазин, Ә. Қоңыратбаев, С. Талжанов, Х. Сүйіншәлиев, С.Қирабаев, Ғ.Мұсабаев, Т.Кәкішев, Р.Сыздықова, М.Локеев, Ә.Тоқмағамбетов, С. Садырбаев, Д. Ысқақов, Қ. Өмірашев, Б. Қорқытов, Қ. Саздықов, С.Дәуітов, Қ.Мәдібаева, Т.Тебегенов, Ш.Керімов, С.Бермағамбетов, Қ.Жүністегі, Б. Омарұлы т.б. ғалымдар мен әдебиетшілер арнайы ғылыми еңбектер және зерттеу мақалаларда өлеңдері төңкеріске дейінгі жинақтарда, «Қазақтың ескі әдебиет нұсқаларында» (1931), «XIX ғасыр мен XX ғасыр басындағы қазақ әдебиетінің оқу кітабында» (1933), «XVIII – XIX ғасырдағы қазақ ақындары шығармалары» жинағында (1962), «Үш ғасыр жырлайды», «Бес ғасыр жырлайды», «Ай заман – ай, заман - ай» антологияларында, «Әлем» альманағында, «XIX ғасыр әдебиеті» (1991) хрестоматиясында жарық көрді.
Әдебиетіміздің беттерін қалпына келтіру қолға алынған жылдардан бастап зар заман ақындарының шығармашылығын арнайы зерттеуге нақты қадам жасалды. Мұрат Мөңкеұлы, Шортанбай Қанайұлы, Әбубәкір Кердерінің әдеби мұралары жөнінде ғылыми еңбектер қорғалды. Ал Дулат мұрасы тәрбиелік тағылымдары тұрғысынан педагогика ғылымының нысанасы ретінде зерттеледі.
Зар заман – отаршылдық қысымын көрген елдің әдебиетінде рухани құндылықтардың азып – тозуына налудан, қоғамның болашағына үміт артпай, ізгілікті өткен өмірден іздеп, халықтың салт – дәстүрлері салтанат құрған кешегі күнін аңсаудан, ежелден ұлттық танымына, көшпенділік табиғатына жат құбылыстарды қабылдамай, дәуірге наразылық білдіруден туған ағым.
Кеңестік дәуірдегі мектеп оқушыларына көнені көксеп, жаңаны жатсынған зар заман ақындары ретінде Дулат Бабатайұлы, Шортанбай Қанайұлы, Мұрат Мөңкеұлы, Әбубәкір Шоқанұлының есімдері аталды. Әдебиеттанудағы «зар заман» ұғымы көбіне – көп осы төртеуінің атымен байланыстырылып келді. М. Әуезовтің зар заман ақындарының шығармашылығын талдаған «Әдебиет тарихы еңбегінде Дулат Бабатайұлының аты аталмайды» [8, 277]. Дулат шығармаларын егжей – тегжейлі зерттеген Құлмат Өмірәлиев пен Рабиға Сыздықованың еңбектерінде де ұлы жырауға қатысты «Зар заман ақыны» деген тіркес ұшыраса қоймайды. Бірақ бұдан Дулат Бабатайұлының өлеңдерінде зар заманның сарыны жоқ деген ұғым тумауға тиіс.
М. Әуезов «зар заман ақындары» деген тіркеске Асан Қайғыны, Бұқар жырауды, Найманбетті, Шерниязды, Досқожаны, Күдері Қожаны, Ыбырай Алтынсаринды, Базар жырауды, Ығылманды, Алама Байтоқты қосады. Бұдан шығатын қорытынды, М. Әуезов ақын – жыраулар шығармаларының зар заман поэзиясына ыңғайлас келетін жақтарын тілге тиек еткен.
Қазақ тұрмысына жат құбылыстарға шошына қарау – зар заман жырларының бір шарты ғана. Зар заман поэзиясының ең негізгі белгісі – көшпенді өмірдің салт – дәстүрлерінің отаршылдық дәуірде бұзылып – бүлінуін жырлау. Бұл өлеңдерде тозған қоғамның, азған адамның бейнесі жасалады. Осыған ақынның ішкі қарсылығы бой көтереді.
Заманның зары – Дулат өлеңдерінің негізгі желісі, онда өткенді жоқтап, зар илеу сарыны байқалмайды деп тұжырымдағанның өзінде оның замана ахуалын жырлағанда қазақтың бұрынғы тіршілігін, көшпенді өмірдің сән – салтанатын өлшем етіп алатыны көзге көрініп тұрған нәрсе.
Біздің әдебиетімізде қой үстінде бозторғай жұмыртқалаған заманды аңсау сарыны да, алдағы сенімсіздікпен қарау үрдісі өте ертеден басталады. Ежелден еркіндік аңсаған қазақтың утопиясы өлең – жырларымызбен қатар дамыса, бұған қарама – қайшы антиутопиялық түсініктердің түп – тамыры да әріде жатыр. Яғни, антиутопия – утопияға кереғар ұғым. Утопия жоқ нәрсені іздейді, қиялдағы игілікті аңсайды. Антиутопия утопиялық дәстүрлерді қиялилықтан гөрі шынайылыққа бейімдеу ыңғайында өмірге келген.
1991 жылы жарық көрген «Әлем» альманағын құрастырушылар зар заман жырларын антиутопиялық поэзияның үлгісі ретінде құрастырды.
Келешектен үміт күтпей, өткен өмірді идеал тұту – қазақ зар заман поэзиясының негізгі түпқазығы екені белгілі. Утопия – ешқашан жүзеге аспайтын, қиялдағы нәрсе. Ендеше, қайтып оралмайтын кешегі күнді аңсау сарынына да осы тұрғыдан мән бергеніміз дұрыс болар еді.
Зар заман өлеңдері антиутопиядан гөрі дистопияға жақындайды (дистопия – грек тілінен енген сөз, «дис» - жаман; «топос» - орын, мекен). Антиутопия жағымды утопияға карикатура ретінде туған, сондағы идеяны сынап – мінеп, күлкіге айналдыру үшін жазылған шығармаларға өзек болады. Зар заман поэзиясы мұнда мақсат көздемейді. Қайта бұлар қазақ утопиясы – «Жерұйықты» аңсаған Асан Қайғыны өздеріне үндес, мұраттас санайды. Зар заман поэзиясында отаршылдық билеген дәуір мен елдің ілгеріректігі еркін тұрмысы тартысқа түсті. Халық енді қайтып мұндай заманның келеріне күмәнмен қарады. Көкіректегі ой – арманды сенімсіздік басты. Осы көңіл – күй Шортанбай толғауларына да ауысқан:
Айтып та айтпай немене,
Өткен заман келер ме?
***
Айғыр айтып сойсаң да,
Әуелгі заман келмейді.
Осылай өзара салыстыра бағалаған уақыттың өлшемдері (өткен дәуір, бүгінгі өмір, келер заман) тұтас күйінде әсер үстіндегі тіршілік ұғымын құрайды.
Көшпенді елдің отырықшылыққа айналуы да оның әдебиетіне ықпал етпей қоймайды. Ежелгі дәстүрден бірте – бірте ажырап, отырықшылыққа бой үйреткен кезең өтпелі дәуір саналса, бұл уақыт мерзіміндегі ахуал әдебиетте айқын көрінері хақ. Осы процесс барысындағы жаңа үрдістер мен дағдылар бұрын – соңды салт – дәстүрі бұзылмай келген еркін қазақтың ұлттық иммунитетін оятады. Зар заман құбылысын туындатқан негізгі факторлардың бірі – көшпенділік пен отырықшылықтың бетпе – бет келуі [9,147].
«Зар заман» алдымен, әдебиеттің еншісі. Қазақ өлеңдеріндегі жаңаша күйді, өзгеше әуенді, ерекше сарынды білдіретін анықтама. Кең даланың боз жусанының иісі аңқып, жауынгерлік рух асқақтап тұратын жыраулық өнерімізге зар заман поэзиясы арқылы қайғы – мұңға толы көңіл – күй мен елең – алаң заманның алуан түрлі пенделерінің іс - әрекетін танытатын ойлы образдар келді. Аталған ақындардың әрқайсысының шығармашылығы өз алдына бір әлем. Жеке тұлға ретінде олардың мұрасын әр қырынан қарастыра беруге болады. Мәселен, бірі – қазақ өлеңін түрлендіріп, жаңа сапаға жеткізуші, екіншісі – имандылықты, мұсылмандық шарттарын жыр тілімен уағыздаушы, үшіншісі – алдына жан салмаған айтыс ақыны. Бірақ зар заман ағымы осылардың шығармашылық бірлестігінен, ой – пікір ортақтығынан көрінеді. Бұлардың өлең – толғауларының бәрі бірдей зар заман жырлары болып табылмайтыны белгілі. Сондықтан идеялық – стильдік, тақырыптық – мазмұндық байланыстары бойынша іріктеп, топтастырғанның өзінде зар заман поэзиясы ауқымды дүниелерді құрайды. Керісінше, шығармашылық бағыт бағдары мүлде бөлек ақындардың жырларында зар замандық тұжырымдарға негізделген өлең үлгілері жүреді.
Зар заман поэзиясын зерттеп – зерделеп, теориялық мәселелерін талдап – таразылау әлі де жалғаса бермек. Мысалы, бұл сарындағы өлең – жырларды текстологиялық бірізділікке түсіру жұмысы толық аяқталған жоқ. Кейбір жинақтарда Шортанбайдікі делінген жекелеген шумақтар басқа бір зерттеулерде Дулаттікі болып ғылыми пікір нысанасына айналып жүр


title: Зар заман поэзиясының бастау көздері

text:
Байланысты: Сагындыкова Ш. Мұрат Мөңкеұлы шығармашылығындағы заман зары
1.2 Зар заманпоэзиясының бастау көздері Әдебиетіміздің тарихы ежелгі дәірден тамыр тарататыны секілді поэзиядағы зар заман құбылысының да өзіндік бастау көздері, қалыптасу арналары, даму процесі бар. Ертедегі әдебиет нұсқаларында осы ағымның бастапқы нышандары – заманға көңіл толмастық, дүниеден жеріну, адами қасиеттердің азып – тозуын айтып, дәуірге наразылық білдіру сарындары байқалады. Уақыттың көші ілгері жылжыған сайын поэзиядағы мұндай көңіл – күй күшейе түсті. Ақыры әр қилы арнамен бір ағымға келіп тоғысты. Бұған тарихи дамуды зерделеу әрі әдебиеттің өсіп - өркендеу жолын саралау арқылы түсінік берілмек. Зар заман құбылысының мән – мағынасын ашып, бастауын қайдан алып, қалай өрістегенін айқындау үшін елдің тарихнамасына халықтың сөз өнерінің шежіресіне сүйенбей пайымдау жасау әсте мүмкін емес. Поэзияның қай түрінің де бай дәстүрі, терең тағылымы бар екені анық.
Қазақтың фольклорлық мұраларын қалыптастырған халық санасындағы мол оппозициялы ұғымдар зар заман әдебиетінің негізін қалайды. Ежелгі жұртпен бірге жасасып, тіршілігінің тінін құрап келе жатқан бір – біріне қайшы ұғымдардың қақтығысы, бәсекелестігі, рухани өрісті де қозғалысқа келтірмек және мұның әр кезеңдегі көріністері де түрліше болады. Бұл турасында фольклоист – ғалым Шәкір Ыбыраев былай дейді: “Жамандық пен жақсылық, ерлік пен ездік, кісілік пен кәсіпкерлікті, адамдық пен адалдықты, зорлық пен қорлықты, күштілік пен әлсіздікті, достық пен қастықты, өзімдікі мен өзгенікі дегенді халық өзінің әлеуметтік, қоғамдық, өмірлік болмысына қарай жіктеп келді… Бір ғажабы, мол оппозициялы ұғымдардың фольклор поэтикасындағы негізгі бітімі өзімдікі және өзгенікі деген түсініктердің маңына топтасуында екен. Әлгі айтқан ұғымдардың бір сыңары, яғни, жамандық, ездік, қастық, күштілік, зорлық, т. б. Мұнда негізінен өзгеге, дәлірек айтсақ, жауға тән қасиет болып шығады... Осындай ұғымдарды өзгелерден қол үздіріп,ұлттың өз ішіндегі кесір – кесапатқа қарай бұру Махамбет, Дулат, Шортанбай поэзиясынан көрініс тапты”.
Ел мен жерді, жігер мен намысты сақтап қалу үшін, талай тар жол, тайғақ кешулерден өтіп, заманның зары мен запыранын көрген қазақ ұлтының қилы қалыптасу кезеңдері жайында жазушы Әбіш Кекілбаев былайша ой өрбітеді: “Шекарасын айдаған малының тұяғы, астанасын – жайлаған көлінің құрағы, береке бірлігін – ауыз екі уәде, тәртібі мен төрін ауыз екі уәж шешіп, дәулеті – төрт аяғына, әулеті – екі аяғына жалынған көшпелі қауым ішіне ала, іргесіне шала түскен кездің бәрінде де омырыла құлдырап, ойсырай дағдаратын зар заманға ұшыраған да отырған” [10.54]. Жұртымыздың тарихын талдап – таразылаған уақытта “зар заман” тіркесінің ойға оралатыны сөзсіз.
Ә. Кекілбаев қазақ даласы соңғы мың жылдықта зар заман дәуірін төрт рет бастан кешкен деп тұжырымдайды.
“Иман ұясы мешітте көпке уәжі өтпеген хазіретті Иассауи жер астына тірілей сүңгіп кетті, билік ұясы Ордада бекке уәжі өтпеген Қорқыт барар жер, басар тау таба алмай, ел ақтап кетті. Бұл – біздің күні бүгінге дейінгі желісін үзбей келе жатқан дәстүрлі рухани тарихымыздағы ең бірінші Зар заман еді”…[11.57].
Ұлы тұлғалардың өз ортасынан безінуі, оларды болмыстың қанағаттандырмауы – қоғамдағы рухани күйреудің, ар – ұяттың құнсызданғанына наразылықтың көрінісі. Заманның түріне көңіл толмастың, тіршіліктен оқшауланып, ізгілікті өзге бір әлемнен іздеу сарыны әдебиетімізге сол дәуір арқылы келді. Зар заман поэзиясының эсхатологиялық сипатының басым болуын да осы кезең ойшылдарының ақырзамандық тұжырымдары ықпал етті. Ал бұдан соңғы дәуір жаугершілік пен шапқыншылықтың залалымен байланыстырылады: “Қараталда іріген ұйытқы Еділ бойында қайта ұйысты. Бас – аяғы бес ғасырға созылған далалықтардың жаңа дәурендеуінің түбіне Ақсақ Темір жетті… Бір – бірінің жағасына жармасып жүріп, іргедегі ата жауларын қалай күшейтіп алғандарын өздері білмей қалған көшпенділер бірінен соң бірі жат құлқынға жұтыла бастады. Аран ауыздан алысырақ қоныс аударып аман қалудан басқа амал таба алмаған Асан Қайғы желмая мініп, жер кезді. Бұл – біздің тікелей бабаларымыз кешкен екінші зар заман еді” [11.60].
Келешектің келбетіне көрегендікпен үңілген Асан абыздың болжамдары кейін зар заман поэзиясының негізгі жемісіне айналғанын ескерсек, ойшылдық ғұмыр кешкен дәуіріндегі сауалды тарихи – танымдық тұрғыдан салмақтап саралаудың маңызы зор. Оның өлең – толғауларына өзек болған халықтық - әлеуметтік көңіл – күй зар заман жырларында да айқын көрініс тапты. Бұл ағымның жеке өкілдері Асан Қайғы тұлғасын идеал тұтты. Асан заманының сипатымен салыстыра отырып өз дәуірінің табиғатын кең танытуға ұмтылды. Жазушы ел тарихын қазақ халқының басынан кешкен зар замандар арқылы дәуірлегенде, әрине, алдымен өзгенің жеріне сұқтану әрекетінің алғашқы нышандары белгі берген. Кейіннен кең даланы емін – еркін билеп – төстеген отаршылдық кезеңді де қамтиды: “…Қаратау бойында қайтадан ес жиып, өз хандығына ұйысқан қазақтардың төбесіне тағы да қиқу төнді. Тағы да төбелестің астында қап, тағы да басымыз шашылды. Бұл – үшінші Зар заман еді…
Дәурені тасқанда көршілерді ықтырып, дәрмені басылғанда бос жатқан қоныстарға ығысып, әйтеуір, кең жүріп, кең тұрғанға үйренген күздіктерге ауып қона салар адыра қоныстар мен бөрікпен басыр алар бос белбеу көршілер де қалмады. Өзінікі түгілі, өз жер, өз суы мұң болды. Атақонысыңның шөлі – сенікі де, көлі – басқанікі, шаңдағы – сенікі де, шалғыны – басқанікі, бетіндегі қылтанақ түгі сенікі де, астындағы алтын қойма – қазынасы басқанікі заман туды… Күллі ұлысыңмен ұлытып жіберетіндей нағыз үлкен Зар заман осы болды”.
Қасіретке ұшырағанда кешегі күнді жоқтау, елдің зарын зарлап, қайғыру сарынын сонау Орхон ескерткіштеріндегі Күлтегін жазуларынан ұшырастырамыз. “Жазуда хроника мен жылнама, жоқтау аралас. Тілінде таптық қоғамы тән қаған, бек, тархан, тардүш, шад, бодан, құл, күң дейтін касталық сөздер басым. Жазудың әдеби, тарихи, этнографиялық, тілдік мәні айрықша зор” [12, 39] – деп Ә. Қоңыратбаев баға берген осы жәдігерлік ескерткіштерден кейіннен халықтың ой – арманымен, ұлттық ұлы мұратымен үндескен зар заман поэзиясына бастау – бұлақ болған негізгі желіні табатынымыз анық.
Орта ғасырлық ойшылдарымыздың бірі Махмұд Қашқаридің «Диуани лұғат ат – түрік» жинағындағы түркі халықтарының бейіттерінен зар заман жырларына айна – қатесіз ұқсас үлгілерді ұшырастыруға болады. Бұл бейіттердегі тұжырым бойынша, заманның ашуы тектіліктің жойылуына, бардың бағасының төмендеуіне, парасаттың азайып, пейілдің тарылуына, яғни, адамның азғындауына байланысты. Бейіттерде заманды бұзатын, сорақылыққа бастайтын нәрсе ретінде адам қолынан жасалатын жамандықтар ауызға алынады. («Заманның қас дұшпаны сұғанақ қол, Апарар сұмдықтарға сүреңсіз жол», пенделердің парықсыз іс - әрекеті түбінде жер – дүниені құртып тынатыны айтылады «Су тартылып, ауа болды жермен жексен»).
М. Қашқари сөздігіндегі өлеңдерге өзек болған негізгі желі – заман және адам. Өзгерген заманды, азған адамды біртұтас құбылыс күйінде қабылдап, тілге тиек еткен бейіттер аз кездеспейді. Мысалы:
Дүние қызынды,
Адам азып, бұзылды
***
Адамды заман күйі әлсіретті
***
Бүтіндей заман өзгерді,
Құтыртып жаман ездерді
Адамдар өтірік сөзге ерді,
Парасатты бек кеткен соң.
Заманға көңіл толмаушылық, адамның азғандығын айтып, торығушылық Қашқари заманына дейін де, одан кейін де болған. Яғни, әдеби шығармаларда үздіксіз жырланған тақырып, тұрақты мотив. Замана ахуалының, адамның ықылас – пейілінің өзгерісі «Диуана лұғат ат - түріктегі» поэзиялық шығармаларға өзек болғаны дау тудырмайды.
Заманның азғаны мен тозғаны туралы толғамдарды Жүсіп Баласағұнның «Құтты білігінен» («Құдадғу білік») де кездестіруге болады. Жүсіп адам бойындағы асыл қасиеттердің құнын кетірген, елдің пейілін өзгерткен кезеңнің келгеніне налиды («Ей, білікті, бақсаң заман сыңайын, Бәрі өзгерген, өзгерткен ел райын»), халықтың тағдырын ойлап қайғырады. Ғұламаның қалдырған мұрасын жан – жақты талдап – таразылаған кезде, зар заман ақындарының жырларындағы негізгі ой – толғамдар Баласағұн тұжырымдарымен берік үндесетініне куә боламыз.
Жүсіп:
Кішіде - әдеп, қалмады ақыл ағады,
Сыйластық жоқ, бөктік дау – шар, жалаға.
Әбубәкір:
Ағадан кетті ағалық,
Ініден кетті кішілік.
Жүсіп:
Ел ақшаның құлы болды, табынды.
Күміс кімде болса, соған жағынды.
Мұрат:
Ақшаны сүйеніп,
Айтқан сөзі бұл болды.
Жүсіп Баласағұн шығармасындағы ақыр замандық сарынның болжауды келер шақта емес, бастан өтіп жатқан әдеттегідей күйінде көрінуі көп нәрсені аңғартады. «Құдадғу біліктегі» заманның азуы, ақыр заманның орнауы, адамдық қасиеттердің жоғалуы ақшаның үстемдік етуі сарындары кейіннен, отаршылдық кезеңде туған зар – заман поэзиясына өзек болды.
Зар заман поэзиясының негізгі арқауы болып табылатын өз төңірегіндегі құбылыстарға көңіл толмаушылық, бей – берекет әрекеттерді ақыр заманға телу үрдісінің бастау бұлағы сопылық әдебиетінің ірі өкілі Қожа Ахмет Иассауидің әйгілі ақыл кітабы – «Диуани хикметтерінде» жатқаны дау тудырмайды. Мұны алғаш атап өткен М. Әуезов бастаған әдебиетшілер: «Заман азды, заманның ұлығы азды, байы азды, атасы мен баласы азды – бұның бәрі ақыр заман нышаны деу ескіден, XII ғасырда тіршілік еткен Қожа Ахмет Иассауиден қалған сарын»[13; 56].
Ұлы ойшылдың өлеңімен өрілген алпыс тоғыз хикметтің өн – бойын жайлаған «зар» ұғымы бар екені аңғарылады. Бірде жұрттың зары, бірде жеке адамның зары, кейде ақынның өзінің зары ретінде көрінетін бұл ұғым хикметтерде діни наным – сенім бойынша бұл дүниеде зар жыласаң, бақи дүниеде рахатқа батасың деп түсіндіріледі. Мәселен, «Зар еңіреумен күні – түні көзілмей бір», «Зар жыламай хақ дидарын көрмес, достар».
«Хикметтерде» сипатталған заман – қатігездік жайлаған («Ел – жұрттан мейір, шапағат кетті достар»), тәрбиесіздік пен арсыздық билеген («Үлкен, кіші адамдардан әдеп кетті, Қыз – келіншек нәзіктен ұят кетті») заман.
Ежелгі дәуір әдебиетінен бастау алатын өз ортасына көңіл толмаушылық, заманнан жирену мотивінің негізін құрайды. Дәл осы мотив бірте – бірте дами келе отаршылдық кезеңдегі зар заман ағымын қалыптастырған арнаның бірі болды.
Зар заман поэзиясының табан тірейтін тағы бір қазығы – болжал өлеңдер. Болжал өлеңдерде, әдетте, келешектен күтілген қауіп – қатер, кесел – кесапат жөнінде айтылады. Қазақ әдебиетіндегі болжал өлеңдерді саралағанда отаршылдық дәірді күн ілгері тұспалдаған Асан Қайғының толғамдарынан бастайтынымыз анық.
«Зар заман ақындарының барлығындағы сары уайым Асан бастаған сарын. Сондықтан зар заман ақындарының алғашқы белгісі Асан Қайғыдан басталады дейміз» [14; 201] – деген М. Әуезов.
Аты аңызға айналған бабамыз келер заманның сипатын айна – қатесіз болжап берген. Болашақта қиындықтың қыспаққа алатыны, ел ішінің азып – тозатыны, тіпті орыс билігінің үстемдік құратынына дейін айтылады.
Асан атаның алдағы дәуірге көріпкелдік жасаған осы бір өлеңнің М. Әуезовтың өзі зерттеу еңбегіне арқау еткен:
Мұнан соң қилы – қилы заман болар,
Заман азып, заң тозып, жаман болар.
Қарағайдың басына шортан шығып,
Балалардың дәурені жаман болар.
Ол күнде қарындастан қайырым кетер,
Ханнан күш, қарағайдан шайыр кетер,
Ұлы, қызың орысқа бодан болып,
Қайран ел, есіл жұртым сонда не етер.
М. Әуезов Асан Қайғыны қазақ елінің орыс билігіне мойын ұсынуы мәселесі әлі туындай қоймаған Әз – Жәнібек заманынан беріде, Абылайдың дәуіріне жақын кезеңде өмір сүрген адам деп есептейді. Бұл ойын жазушы: «Асанның айтқан сөздері келгенсайын ел оны, тіпті кәрі заманды болжап, біліп қойған кісі қылып, атағы мен білімін зорайтып, ғайыпты болжаған қыралығын күшейту үшін өз қолымен әдейі алыс заманға апарып қойғысы келеді» [15; 198] – деп негіздейді. Осылайша Асанды Абылай дәуіріне жақындатқан М. Әуезов сол кездегі зар заман ақынының екі түрін атап кетеді: «Мұның бірі, елге келер күннің жұмбағын шешіп беріп, үлгі өсиет сөйлейтін, болжап айтқан қария, екіншісі толғау айтқан жырау. Оның алғашқысы Асан Қайғы да, кейінгісі – Бұқар жырау».
«Қайран ел, есіл жұрт не болады?» деген ауыр сұрақ, алуан жұмбақ сол заманның барлық жақсысына тағдыр түйініндей кеселді түйін болған. Қалың қазақтың ішінен «Не болды?» деген сұрақты ең алдымен өзіне қойған Асан. Содан кейінгі заманда шыққан жақсының барлығы да сол сұрақты мың қайтарып айтқан, бірақ ешбір жауап беріп, шешу айта алмаған. Әуел басы Асаннан басталып барлық зар заман ақындары осы сұрақтың алдында не дерін білмей, қайғылы қара жамылып тұрып, амалы құрығандықтан күрсініп жылап, күңіреніп өткен – деген М. Әуезов сөзі тек ұлы ойшылдың өміршең сөздерінің табиғатын танытқандығымен ғана емес, кейінгі зар заман поэзиясы өкілдерінің шығармашылық болмысын дәл бейнелегендігімен де ерекшеленеді.
Халықтың ой – арманымен өзектес «Жерұйық» Асанның іздеген, бірақ таппаған нәрсесі. Ал «Зар заман» болжап білген, бірақ көрмеген дәуір.
Асан Қайғы есімі зар заман ақындарының ішінен Мұрат Мөңкеұлының шығармаларында көп ұшырасады. Мұның өзіндік себебі бар. Мұрат ақын Асан толғауларынан басталатын «ауа көшу», «қоныс аудару» сарынына үн қосады. Қоныстың құтсыздығы – ақынның негізгі тұжырымдарының бірі. Ол көшкен елдің әйгілі адамдарын санамалап жырға қосқанда, Асан есімін ауық – ауық атап отырады: «Асан би жердің үстін барлап кетті», «Қазтуған, Асан Қайғы, Орақ, Мамай, Біз түгіл осылардан қалған қоныс».
Асан Қайғыдан кейінгі жыраулар шығармашылығы жауынгерлік рух пен көтеріңкі пафосқа толы. Ұлы даладағы ұлы дүбірді құлаққа жеткізген осы сарын Бұқар толғауларында сәл өзгеше күйге аусады. Жан – жағындағы құбылыстарды да, алыс келешекті де жіті барлайтын жыраудың көңілінде алаңдау байқалады. Жырларында ақ алмастай өткірлік пен еңсені езген қайғы – мұң қос – қабат жүреді. Бұқар болашақ заманның сипатынан қауіптенген Асанның әуеніне ойысады, оның ой – тұжырымдарына өз үнін қосады. Асан Қайғының «Қилы – қилы заман болар, Қарағай басын шортан шалар», - деп келер заманға көріпкелдік жасаған сөзін Бұқар жырау былайша дамытады:
Қарағай судан қашып,
Шөлге біткен бір дарақ.
Балықтан шыққан бір қарақ
Ойлама шортан ұшпас деп,
Қарағайға шықпас деп [ 16; 32]
Сондай– ақ кейбір деректерде Асан Қайғының бұлайша жұмбақтауының мәнісін ұғына алмаған Абылайханға Бұқардың түсіндіргені делінеді. «Қарағай басын шортан шалар» - үйлесімсіздікті үйлестіріп тұрған күрделі тіркес. Суда жүзген шортанның қара жердегі Қарағайдың басына шығуы топан су қаптаған заманақырды ғана көзге елестетсе керек. Бұқардың түсіндіруінше, ел басына зауал келсе, болуы мүмкін емес нәрсенің бәрі де болады: «Ойлама шортан ұшпас деп, Қарағайға шықпас деп»,- осынау тұжырымның көрінісі.
Балық атаулының ішінде аса бағалы емес шортанның көкпен таласқан қарағайдың басына ұмтылуы жақсылықтың нышаны болып есептелмейді. Сондықтан да Бұқар ол заманнан имандылық күтпейді. Керісінше, оңы сол, солы оң болып өзгеріп, асты үстіне, үсті астына қарай аударылған, басы аяғына, аяғы басына ауысқан бір аласапыран дүниенің келе жатқанын хабардар етеді:
Сондай заман жеткенде,
Шаңырағың күл болар.
Еліңе қауіп төнгенде,
Ата ұрпағың құл болар.
Қалаларың қас болар,
Қаскөйлігің бас болар [16;63].
Бұқардың зар заман ақындарынан айырмашылығы неде десек, Шортанбай, Әбубәкір, Мұрат өлеңдеріндегі осы шақта айтылған құбылыстарды келер шақта баяндауында. Зар заман поэзиясы – Бұқар болжамының ақиқатқа айналуының көрінісі. Бұл кезеңнің өкілдері «заманның азғанын, бай мен төренің дүниеге құнығып, қайырсыз болғанын, малдың айырбас болып, сауданың қадірі кетіп, ақша деген бәленің шыққанын ақыр заманның құбыжық белгісіндей көреді».
Сонымен, «Қарағай басын шортан шалар – Асан Қайғының жұмбағы болса, бұл жұмбақтың шешуін айтқан – Бұқар жырау».
Осы тұрғыдан алғанда Бұқардың дәірі де төрт құбыласы келісіп тұрған жоқ.
Әй заман – ай, заман – ай,
Түсті мынау тұман – ай.
Істің бәрі күмән – ай,
Баспақ – тана жиылып,
Фәни болған заман – ай.
Құл – құтандар жиылып,
Құда болған заман – ай.
Арғымағын жоғалтып,
Тай жүгірткен заман – ай, [16 ;31].
Бұқар жыраудың толғауындағы осындай оралымдар кейін зар заман поэзиясына өзек болды. Бұқар жырау өзі болжаған қауіп – қатердің қайдан келетінін де анық аңғартты. Ол шығыс пен батыстағы шеңгелі мықты қос көршінің арасына қоныс тепкен қазақ жұртының тағдырына алаңдады.
Сондай – ақ ұлы жырау батыстағы көршінің отаршылдық пиғылы жөнінде былайша болжам айтады:
Құдайды білмес, діні жоқ.
Жамандықта міні жоқ.
Осы сынды бір кәпір,
Аузы – басы жүн кәпір.
Жаяулап келер жұртыңа.
Жағалы шекпен кигізіп,
Балды май жағар мұртына.
Жемірлерге жем беріп,
Ел қамын айтқан жақсыны,
Сөйлетпей ұрар ұртына.
Бауыздамай ішер қаныңды.
Өлтірмей алар жаныңды.
Болжам сарынымен Абылайға айтқан толғауында ел – жұртқа төнер қауіп – қатерді нақтылай түседі. Енді «Күн батыстан бір дұспан» деп жұмбақтамай, болмай қоймайтын зауалдың хабарын айтады:
Бөтен елмен үйір боп,
Іргеңізді қоспаңыз.
Кәпір алмас демеңіз,
Наны қатты жемеңіз.
Зәбірі қатты бұл кәпір,
Алмай қоймас демеңіз.
Бұқар өз дәуірінде болашақ заман туралы түсінік қалыптастырды. Жырауға құлақ салсақ, келер заман – қазаққа жайлы болмайтын заман, рухани күйзеліске, азып – тозуға, жүдеп – жадауға, керек десеңіз, қырылуға әкеп соқтыратын заман. Бұдан шығатын жол жоқ. Кейіннен зар заман поэзиясындағы кеңінен көрініс тапқан көшпенді өмірдің қағидаларына жат құбылыстарға – қала, қорған, бекініс салуға («Кәпір қала салды, ойла»), мал – жанның есебін алуға («Қағазға жазар малыңды, Есепке алар барыңды») қарсылық қарсылық Бұқар жырау толғауларында да кездесуі дәуір өзгерістерін сезініп – түсіну хақындағы сабақтастық пен үндестіктің дәлелі.
Елдің келешегін, ұрпақтың ертеңін ойлап күңіренген Асан абыз бен Бұқар жыраудың болжамдары расқа айналды. Қазақ жұрты зорлығы мен зобалаңы, тепкісі мен теперіші, озбырлығы мен ойраны көп отаршылдық дәуірді басынан өткерді. Заманы зарлы, жүрегі шерлі халқымыз бабалардан жеткен сөз – «Қарағай басын шортан шалудың» не екенін ұқты.
Қазақ зар заман поэзиясы - өз дәуірін қызығы кеткен, базары тарқаған шақ деп сезінудің жемісі. Яғни, ақырзаманның ауылы жақын қалды деп түйсінуден туған өлеңдер. Әбубәкір Кердерінің мезгілдік ұғымдарды адам ғұмырының әр сәтімен байланыстырып («Жастық дәурен, жазға ұқсас, Кәрілік дәурен қысқа ұқсас»), пенденің бұл дүниедегі сапарын төрт санына теліп қоюы («Тірліктің дәуірін, Төртке бөліп болады»), соның бәрін салмақтап, «Қыс – қиямет белгісі» деп тұжырымдауы оның оқығаны мен тоқығаны көптігін, сана – сезімінің тереңдігін дәлелдейді. Сондай – ақ Шортанбайдың заманның азып – тозуы туралы толғай келіп, «Қыс көбейді, жаз аз боп, Бай таусылды, мал аз боп» деуінде де мән бар [17,145].
Зар заман поэзиясындағы ақырзамандық сарын екі түрлі ыңғайда байқалады. Соның бірі – «заманақыр таянды, қауіп – қатер жақындады» деп топшылау, екіншісі – «зауал келді, нәубет басқа түсті, демек, ақырзаман дегеніміз осы» деген түйін. Алғашқысы болжал өлеңдермен сабақтас, соңғысы – айналасындағы құбылыстардан жеріген ақындық көңіл – күйдің көрінісі.
«Заманақыр таянды» тұжырымын отаршылдықпен байланыстыру негізінен Шортанбай, Әбубәкір шығармаларына тән. «Әр нәрсенің болжалы, Келе жатыр жақындап», - деп өзінің эсхатологиялық формуласын түзген Шортанбай осы қағиданы мықтап ұстанды:
Заманақыр таянды,
Таянбай енді неғып тұр.
Артыңнан кәпір аңдып тұр.
Алайын деп қай күні
Аманат малдай бағып тұр.
Сондай – ақ Әбубәкір Кердерінің де ақырзамандық концепциясы өте айқын. Оның бұл турасындағы тұжырымдары діни қағидаларға, имандылық шарттарына негізделген.
Кердерінің заманның азып – тозуы хақындағы ой – пікірлері Асан Қайғы мен Бұқардың отаршылдық дәуір турасындағы болжамдарынан туындайды. Ұлы ойшыл «болуы мүмкін» деп тұспалдаған, ұлы жырау «Болар анық» деп нақтылаған зорлық – зобалаңды Әбубәкір өз көзімен көрді. Сондықтан оның зары болған, орныққан кезеңнің зары. Асан тұсында жұмбақтап айтылған заманның өз басына келгенін ол былайша жеткізеді:
Замана жылдан – жылға түрлі болды,
Күн болды қарағай басын шортан шалған.
Бақа би қалған көлге деген болып,
Біздерге әркімдер де көзін салған.
Әбубәкір эсхатологиялық көңіл – күйі әр түрлі ыңғайда көрініс табады. Бірде ол болмысты тұтас алып қарастырады. Бүкіл жер мен көктің арасындағы жабырқаулы дүниенің сипатын танытады:
Тұман басты заманды,
Біз заманға не қылдық.
Заманның түбі қылдай – ды.
Қыл үзілсе басыңнан,
Жалғыз сағат тұрмайды.
Аспанда ай, күн тұтылды,
Көріп пе едің мұндайды [17,142].
Осы тақылеттес толғамдарда заманды да, адамды да, табиғатты да кері кету, құлдырау процесіндегі басты нысандар деп түсініп, «бүлінген дүние» ұғымын орнықтыруға тырысу айқын байқалады. Дей тұрсақ та, Әбубәкір поэзиясында заманақырды жеке адам басындағы дағдарыс, теріс пиғыл, зұлымдық әрекет турасында түсініп – қабылдайтын тұстар да жетерлік:
Жақсыны жау да болса дұшпан тұтпа,
Жаманның басында тұр заман ақыр.
***
Бұзылған пенде ниетті,
Бұрынғыдай аспан, күн.
Біздіңше, бұл дін қағидаларына өте жетік Әбубәкірдің «қиямет күнінің қашан келетінін, ай мен күннің қай кезге дейін аман тұратынын Алла ғана біледі»,-деп ұйғарып, пәле – жаланың ұлғаюын күнәһар пенденің іс -әрекетімен байланыстыруының нәтижесі.
Ақырзаман мен қиямет күнін байланыстыру, бір мағынада түсіну Шортанбай өлеңдерінен көбірек байқалады. Оның ұғымында, белгі беріп келе жатқан жамандық атаулының барып тірелетін жері – қиямет қайым. Бұл күн Алланың пендеден есеп алатын күні. Шортанбай таптық мағынадағы қиямет күні ұғымына барынша ден қояды.
Зар заман поэзиясындағы эсхатологиялық түсініктің бір көрінісі - өз танымындағы заманақырдың белгілерін сипаттау. Мәселен, Шортанбай оны былайша көрсетеді.
Заманақыр кезінде
Қожасы жоқ құл азар,
Қонысы жоқ бай азар.
Азғанының белгісі
Байдың тілін жарлы алмас,
Ханның тілін қара алмас,
Өлінің тілін тірі алмас.
Заманақырды келеңсіз құбылыстардың жиынтығы түрінде көзге елестететін Шортанбай көбіне – көп үй – іші, оттың басы төңірегіндегі берекесіздіктен мысал іздейді («Заманақыр кезінде қойында қатын жатады. Ұрса тілін тартады. Күнәсі асқан бұл пенде, Құдайдан әсте қорықпады»). Шаңырақтың осылай бүлінгені – ел ішінің де азып – тозып бара жатқанының белгісі.
Әбубәкір Кердері адам бойындағы имандылық қасиеттердің аяқ асты болуын бір ауыз сөзбен былайша түйіндейді:
Заманақыр болғанда,
Біздің қазақ баласы,
Аяққа басып қор етті.
Не Медине, Мекесін.
Имандылықты ұмыту, хақ жолынан безіну, күнәға бату – ақырзаманға бастайтын кесел – кесапаттар десек, Дулат ақынның осы тақылеттес тұжырымдарына да тоқтала кеткен жөн болар еді. Ол отаршылдықтың зорлық – зобалаңын көріп, «қабағы қарс жабылған» қазақтың мұндай күйге ұшырауының бір себебін дінсіздіктен іздейді. Алланың бар екеніне мойын ұсынбағандықтан деп біледі:
Шариғат жолын тастадың,
Теріске елді бастадың.
Дулат «Аз нәрсеге, ант ішіп, Аруақты аттадым», - деп күйзелсе, Шортанбай ақырзаманның бір белгісін «Өлінің тілін тірі алмас», - деп көрсетеді. Бұдан Дулат өлеңдерінің болжалдық сипаты, болмысты тануы жағынан кей тұста эсхатологиялық сарынға жақын келетіндігі, бұл турасындағы дәстүрлі түсініктермен сабақтастығы жөнінде тұжырым жасауға болады [18,142].
Ал Мұрат Мөңкеұлының шығармаларында мұндай көңіл – күй аракідік қана байқалады. Тіршілік, болмыс хақында «қиямет» ұғымымен байланыстыра ой толғайтын, оның зар замандық концепциясы отаршылдық дәуір туындатқан құбылыстарға негізделген. Зар заман ақындары өздері азып –тозды деп есептеген кезеңдегі табиғат апаттарын ақырзаманның хабаршысындай көреді.
Эсхатологиялық түйсікті оятатын үрей, қорқыныш, қауіптің пайда болуы–айналадағы құбылыстардың жақсылық әкелмесіне көз жеткізгендіктің белгісі.
Түптеп келгенде, зар заман поэзиясындағы эсхатологиялық сарын отаршылдықтың болжаусыз залалдарын ойлап қауіптенуден, қазақ тұрмысына жат құбылыстардан шошынудан, көшпенді өмірдің моральдық – этикалық нормаларының аяқ асты болуына наразылықтан туындағаны анық.
Біз жоғарыда зар заман поэзиясын қалыптастырған үш бастау – бұлақты атап көрсеттік. Біріншісі – ежелгі дәуір әдебиетінен бері жалғасып келе жатқан заманаға наразылық мотиві, екіншісі – Асан Қайғыдан бастау алатын болжал өлеңдер, үшіншісі – халықтың таным–түсінігіне негізделген ақырзамандық сарын. Қазақ даласына отаршылдық кезеңнің орнығуы осылардың бәрін бір ағымға біріктірді. Енді заманаға көңіл толмастықты, қасірет – қайғыны күн ілгері сездіретін көріпкелді те, түбінде бір болмай қоймайтын ақырзаман туралы байлам да өзге жұрттың билігіне мойынсұнып, еңсесі езілген елдің шарасыз тағдырымен байланыстырылды.
Нақ осы ахуалға ұшыраған халықтың көңіл – күйі зар заман ақындары атанған Дулат, Шортанбай, Мұрат, Әбубәкір шығармаларында шынайы бейнеленеді. Әрине, әрқайсысында өз табиғатына жақын сарын басымдау көрінеді. Ал стильдік ерекшеліктері әр басқа. Бірақ осынау өлеңдердегі идеялық мазмұндастық, рухтың үндестігі олардың шығармаларын тұтас ағым, ортақ таным ауқымында қарастыруға жол ашады [19,24].


title: Сағындықова шынар молдабаевна мұрат мөҢКЕҰлы шығармашылығындағы заман зары

text:
7М02310-«Филология» мамандығы бойынша гуманитарлық ғылымдар
магистрі академиялық дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация
Ғылыми жетекші:
ф.ғ.к Масалиева Ж.А
Шымкент, 2023 ж.
АҢДАТПА
Бодандықтың қамытын киген көшпенді халық кешегі күнгі жалына қол тигізбейтін еркіндігін, өзінің табиғатына ғана жарасатын салт – дәстүрлерін, той – думанмен өткен дәуренін шерлі сағынышпен еске алады. Сонымен қатар қайғы жұтқан қалың елдің өз басындағы ахуалға, замананың өзгерген түріне, отарлаушылардың озбыр іс - әрекетіне, жаңа билеушілердің мінез – құлқына, оларға құлдық ел пысықтарының жағымсыз жүріс – тұрыстарына бағыштап өз сөзін айтуы заңды нәрсе. Бұл шерлі шындық тіршіліктің қақпасын ән – жырмен ашып, пәниден көшкенде зар – жырмен қоштасатын қазақ халқының әдебиетінде көрініс тапса, оған таң қалатын дәнеңесі де жоқ. Мұндай рухани құндылықтарды санаға саясаттың салқыны тиген, ой – пікір бостандығына тұсау салынған кезеңді шынайы бағалап, шоқтығын көтеруге мүмкіндік болмады. Қазақ әдебиетіндегі зар заман ақындарының ой – тұжырымдарын олардың өздері ғұмыр кешкен кезеңге көзқарастарының жиынтығы тұрғысынан бағалағанның өзінде жыр жүйріктерінің мұраларынан ғибрат аларлық нәрсе аз емес.
“Зар заман” – бұл белгілі бастау – бұлағы бар, даму арнасы, қалыптасу жолдары, тамамдалар тұсы айқын, қоғамдық ойдағы және әдебиеттегі құбылыс. Зар заман жырлары – отаршылдықтың талдауына түскен ұлт тағдырының тығырыққа тірелгендігінің белгісі. “Зар заман жырлары” тосыннан ойлап табылған әдеби атау емес. Бұл – қазақ әдебиетінің ғана емес, ұлтымыздың ақыл – ойының көшбастаушылары болып есептелетін ғалымдар еңгізген ұғым.
Зар заман поэзиясы тек әдебиеттану ғылымының зерттеу объектісі ғана емес, бұл өрелі тақырып әлеуметтік, қоғамдық – саяси ой ағымы ретінде тарихшылар мен философтардың ізденістерінен де шеткері қалмайды. “Зар заман ақындары” деген М. Әуезовтің анықтамасы кейіннен олардың мұраларын қоғамнан шеттеткенде таптырмайтын тіркеске айналды. Болмыстың берекесіздігінен жерініп, өткенді көксеген ақындардың қайғы – мұңы “зарлауық”, “сары уайымға салынушылық” ұғымдарына телінді. Әдебиеттануда бұлардың “зарлану” үрдісін зорайтып көрсетіп, поэзиядағы басқа құндылықтарын соның көлеңкесінде қалдырып, бағасын кетіріңкіреп көрсету орын алды. Күні кешеге дейін қазақ әдебиетінің тұлғалы өкілдері Дулат Бабатайұлы, Ш. Қанайұлы, М. Мөңкеұлы, Кердері Әбубәкір ағартушылық демократияшылдық бағытқа қарсы кертартпа бағыттың өкілдері ретінде бағаланып келді. Қоғамды ғана емес, әдебиетті де кері қарай тартатын ағымның ақындары жөнінде мыңдаған мектептер мен ондаған оқу орындарында дәрістер оқылды. “ Зар заман “ деген ұғым пессимизмнің талассыз баламасы болып кеткені де содан.
Бұл ақындардың шығармаларына тұсау салудың бірінші себебі – олардың өлең – жырларында қазіргі тіршілікке разылық танытпай, болашақтан аса үміт күткен, қазақтың көшпенді өмірінің көріністерін аңсау сарынының орын алуы. Қоғамды алға қарай тоқтаусыз сүйреген прогрестік бағдарламаның мақсат – мұраттарымен “зар заман” , “қу заман” , “тар заман” деп жырлаған ақындардың рухани үндестік таба қоймасы белгілі.
Екіншіден, зар заман жыршылары отаршылдыққа қарсы бой көтерді. Олардың өлең – толғауларында “Орыс”, “Кәуір” сөздері қазақ даласын басып алып, ойран салған шапқыншылардың атауы ретінде жиі ұшырасады. Зар заман поэзиясында отаршылдықтың озбырлығынан күйзеліске ұшыраған қазақ елінің ауыр ахуалы, кетеуі кеткен тіршілігі жан – жақты баяндалады. Саяси қырағылық мұны да байқамай қалған жоқ.
Үшіншіден, олардың бірқатарының шығармаларында ақырзамандық (эсхатологиялық) сарын орын алды. Айналадағы болып жатқан өзгерістерді қабылдамай, оны ақыр заманның тақалып келгенімен байланыстыру, діни мистикаға телу үрдісі де әдебиеттегі кертартпалықтың мысалы есебінде тілге тиек болды.
Зар заман поэзиясын зерттеп бағалаудың көп жылдық дәстүрінде байқалған тағы бір жайт – бұл ақын – жыраулардың өлең – толғауларының көркемдік құндылықтары, өзіндік өрнектері мен өрісті ойларының саяси көзқарас тұрғысынан еленіп – екшелуі.Олардың қазақ поэзиясындағы орыны, әдеби процестегі ролі, жыр әлеміне қосқан үлестері идеологиялық талап таразысының өлшемі арқылы бағаланды.
Идеологиялық қатаң қиыншылыққа қарамастан аталған дәуірдің айтулы өкілдері Дулат, Шортанбай, Мұрат, Әбубәкір шығармаларының кеңестік кезең тұсында жарияланған сәттері де болды. Бұл толғауларға тыйым салынған уақыттың өзінде әдебиетші – ғалымдар зар заман поэзиясы, оның өкілдері туралы жағымды пікірлер білдірді.


ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Ш. ЕСЕНОВ АТЫНДАҒЫ КАСПИЙ ТЕХНОЛОГИЯЛАР ЖӘНЕ ИНЖИНИРИНГ УНИВЕРСИТЕТІ
Ғылым және технология кафедрасы
«Kerbez» oil cosmetics
БИЗНЕС-ЖОСПАР (ЖОБА)
6В015088(4)-Химия-Биология
Орындаған: Сағындық Тілеулес, Бауыржанқызы Ұлжан, Тұрарова Әсел, Курбаниязова Жансая, Мендибек Ақбаян
Оқытушы: Кадирова Гулжиан Маратовна
Ақтау
2022 жыл
Түйіндеме
Аты-жөні: Сағындық Тілеулес, Курбаниязова Жансая, Турарова Әсел, Мендибек Ақбаян, Бауыржанқызы Ұлжан.
Азаматтығы: Қазақстан Республикасы
Мамандығы: Химия-Биология-21-1
Байланыс деректер: +77756659225
Валюта: Теңге
Жобаның жалпы сомасы, теңге: 168 200
Жылы: 2022
Жобаның саласы/ОКЭД: Косметикалық тауарлар
Өнім / Қызмет сипаттамасы:
«Кербез» косметикалық майлары
Орналасқан орны: Ақтау қаласында 32 ш/а Ш.Есенов атындағы университет аумағында.
Органикалық таза майлардың қоспасынан дайындалады.
Майлар кімдерге арналған:
Кірпік, қас қалыңдатқысы келетіндерге;
Шашы көп түсетіндерге;
Массаж;
Терісі құрғақ адамдарға.
Аса қуатты антиоксиданттық қасиеті бар майлар теріні керемет қоректендіріп, терең тазартады, әжімнің түсуіне бөгет болады. Оны тіпті өте майлы теріге жағуға да болады.
Майдың құрамындағы май қышқылдары, таниндер, метилксатин мен дәрумендер тері жасушаларын жаңартып, қоршаған ортаның кері әсерінен қорғайды, терінің құрғауы мен әжім түсуінің алдын алады. Терінің кемшіліктерін кетіреді, әжімдерді қабыршақтайды және тегістейді.
Егер сіз оған қамқорлық жасамасаңыз, ескі өлі жасушаларды алып тастамасаңыз және оны шаңнан, терден және декоративті косметиканың қалдықтарынан тазартпасаңыз, теріңіз түтіккен және сау емес көрінуі мүмкін. Теріні сапалы тазартып, оны қайтадан жылтырату үшін «Кербез» майларын қолдану қажет.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Маркетинг бөлімі - Сағындық Тілеулес, Курбаниязова Жансая, Турарова Әсел, Мендибек Ақбаян, Бауыржанқызы Ұлжан

text:
Маркетинг бөлімі
Маркетингтік жоспар – маркетингтік қызметтің мақсаттар, стратегиялар, осымен қатар олардың нақты уақыт аралығында іске асыру шараларының жиынтығы.
Маркетингтік жоспардың мақсаты- стратегиялық жоспарда көздеген өндірістің ,сатудың,табыстың өсуін іске асыру
Маркетингтік жоспарға өндіріс жоспарлары,тауарлар шығарудың, нарықтық қызметтің, маркалы бұйымдарды шығарудың жоспарлары да жатады.
Біз сатылымды көбейту үшін тікелей Инстаграм желісімен жұмыс жасаймыз. Таргетпен жұмыс ерекше орын алады. Маркетингтің арнайы мамандарымен жұмыс жасау маңызды. Бизнесте ерекше орын алатын нәрсе – Маркетинг.
Кірістер
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
Атауы

Бағасы - Сағындық Тілеулес, Курбаниязова Жансая, Турарова Әсел, Мендибек Ақбаян, Бауыржанқызы Ұлжан

text:
Атауы
|
Бағасы
|
1 айға саны
|
1 айға бағасы, тг
|
1 жылға бағасы,тг
|
1
|
Шашқа арналған май
|
22 500
|
5
|
112 500
|
1 350 000
|
2
|
Қас, кірпікке арналған май
|
13 500
|
8
|
108 000
|
1 296 000
|
3
|
Массаж майлары
|
45 000
|
3
|
135 000
|
1 620 000
|
4
|
Балаларға арналған май
|
13 500
|
5
|
67 500
|
810 000
|
5
|
Шампунь
|
11 500
|
10
|
115 000
|
1 380 000
|
|
Барлығы
|
|
|
538 000
|
6 456 000
|
Өндірістік бөлім
Майларды жасаушы зертхана үйде болады. 3 қызметші, 2 менеджер жұмыс атқарады. Зертханаға арналған арнайы пипеткалар мен пластикалық ыдыстар, перчаткалар болады. Сатып алушыларға арналған арнайы инициалымыз бар пакеттер болады. Сонымен қатар түтынушыларға ыңғайлы болу үшін арнайы пипеткасы бар шыны ыдыстар алынады. Бұның барлығына 64 500 тенге көлеміндегі қаражат керек.
Қажетті керек-жабдықтар (инвестициялар)
№
|
Атауы
|
Саны
|
Құны
|
Соммасы,тг
|
1
|
Шыны пипеткасы бар ыдыстар
|
30-35 шт
|
1 500
|
52 500
|
2
|
Наклейкалар
|
5 бет
|
400
|
2 000
|
3
|
Пакеттер
|
50 шт
|
80
|
4 000
|
4
|
Қолғаптар
|
1 упаковка – 50 шт
|
3 500
|
3 500
|
5
|
Пластикалық ыдыстар
|
5 шт
|
500
|
2 500
|
|
Барлығы
|
|
5 980
|
64 500
|
Компанияның нарықтағы орнын SWOT талдау
1) Strength – күшті жақтары
Сапа;
Білікті мамандар;
Бағалық акциялардың болуы;
Ассортименттің кеңдігі.
2) Weaknesses – әлсіз жақтары
Баға;
Жеткізілу;
Офистің жоқтығы.
3) Opportunities – мүмкіндіктер
4) Threats – қауіп қатерлер
Бастапқыда клиенттік базаны табу қиындықтары;
Бәсекелестік әсерінен клиенттерді жоғалту;
Товардың уақытылы сатылмауына байланысты сақталу мерзімдердің өтіп кетуі;
Экономикалық құлдырау.
Клиенттерге әкелетін пайдасы:
Аса қуатты антиоксиданттық қасиеті бар майлар теріні керемет қоректендіріп, терең тазартады, әжімнің түсуіне бөгет болады. Оны тіпті өте майлы теріге жағуға да болады.
Майдың құрамындағы май қышқылдары, таниндер, метилксатин мен дәрумендер тері жасушаларын жаңартып, қоршаған ортаның кері әсерінен қорғайды, терінің құрғауы мен әжім түсуінің алдын алады.
Терінің кемшіліктерін кетіреді, әжімдерді қабыршақтайды және тегістейді
Егер сіз оған қамқорлық жасамасаңыз, ескі өлі жасушаларды алып тастамасаңыз және оны шаңнан, терден және декоративті косметиканың қалдықтарынан тазартпасаңыз, теріңіз түтіккен және сау емес көрінуі мүмкін. Теріні сапалы тазартып, оны қайтадан жылтырату үшін «Кербез» майларын қолдану қажет.
Онлайн косметикалық майлар
Қорытынды
Бетке арналған май - бұл өте табысты бизнес, ірі қалада сәтті жарнамалық науқанды жүргізсеңіз.
Онлайн магазиннің мақсатты аудиториясы ол сататын өнімге байланысты болады.Бұл бизнес жоспар күнделікті қыздар және әйелдерге арналған.Өнімді ажырату және бәсекелестерден ерекшелену үшін дүкен форматын тандаймыз - белгілі бір өндіруші елден мысалы, Корея дан алып сататын боламыз. Қарастырылап отырған интернет дүкеннің аудиториясы 13-45 жас аралығындағы қыз балаларғы сапалы және жағымды өнім болады. Мұндай сатып алу үшін тауарлардын жоғарғы сапасы маңызды. Клиенттер заказ берген өнімді арнайы қорап және пакеттерге салып безеніріп беретін боламыз. Біздің онлайн дүкенде адамдар көп уақыттарын ақшалырн үнемдей алады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сағындық Тілеулес, Курбаниязова Жансая, Турарова Әсел, Мендибек Ақбаян, Бауыржанқызы Ұлжан


title: :00:03 - Сафия: Әлижан, ағаң тұрмады ма, жаным? Жоқ, обал ғой, жұмысқа кешікпесін деп сұрадым. Әйтпесе шаруам қанша?...

text:
01:00:03 FAYSAL :- Estağfurullah canım.
İLYAS :- Yok yok yok, tevazu göstermeyin. Siz bu işi biliyorsunuz. Ya şu mekânın kalitesine bakar mısınız? Şuraya bir yudum kahve içip giderim diye geldim, oturdum kaldım burada.
FAYSAL :- Sağ olun.
İLYAS :- Ya.
- Züppe. Dönüp de tek kelime etmedi be. Bunun ne işi var burada ya?
PEMBE :- Ay, sende mi buradaydın?
İLYAS :- Evet Pembe’cim. Faysal Bey’le hizmet sektöründen konuşuyorduk. Malum ortak bir yanımız var. İkimizde mekân sahibiyiz.
PEMBE :- Mekanın batsın senin pis fırsatçı.
FAYSAL :- Pembe Hanım hoş geldiniz.
PEMBE :- Merhaba Faysal Bey nasılsınız?
FAYSAL :- İyiyim, sizi sormalı?
PEMBE :- İyiyiz çok şükür.
FAYSAL :- Lütfen, böyle oturun.
İLYAS :- Hayırdır Pembe’cim, niye geldin? Bak Faysal Bey’den iş falan isteyeceksen.
PEMBE :- Ne alakası var ya? Bende senin gibi sabah kahvemi burada içmeye geldim.
FAYSAL :- Oğlum bakar mısınız buraya?
GARSON :- Buyurun ne alırsınız?
PEMBE :- Ben bir cappucino rica edeceğim.
GARSON :- Hemen.
İLYAS :- Pembe. Kız, paran yetecek mi? Mutfağa gidip bulaşıkları yıkama sonra.
PEMBE :- Sen sussana be geri zekalı.
REFİKA :- Ay Ya Rabbim, ay Ya Rabbim. Nedir bu başımıza gelenler? Allah’ım Ya Rabbim. Ne isterler? Kim kaçırır benim oğlumu Allah aşkınıza? Ay ciğerim yanıyor.
- Fazıl Bey gözünü seveyim bul. Gözünü seveyim bul oğlumu.
FAZIL :- Refika Allah aşkına bir sakin ol. Bak birde senle uğraşmayalım.
MAVİ :- Refika Hanım lütfen sakin olun. Bakın tansiyonunuzda çıktı zaten.
ALİ :- Ya lütfen herkes bir sakin olsun ya. Bir kafamızı toplayalım.
SAFİYE :- Ali. Nasıl sakin olabilirim ya? Benim burada dağlar taşlar gibi kocam kaçırılmış, ben daha Cemal’ime doyamadım.
REFİKA :- Ay ne diyorsun ayol? Ne diyorsun? Oğluma ölmüş gibi davranıyorsun. Kendini topla.
FAZIL :- Refika bir sakin ol.
ALİ :- Ben polisi arıyorum.
SAFİYE :- Arama. Yok polisi falan arama. Polisi ararsan Cemal ölür.
REFİKA :- Ay ben bu kadını öldüreceğim şimdi. Ölümden bahsetme bana. Şimdi seni öldürürüm.
ALİ :- Ya yenge sende yangına körükle gitme Allah aşkına ya. Kadının yüreğine indireceksin.
SAFİYE :- Ay yok ben ondan dolayı demedim canım. Hani şimdi filmlerde falan hep izliyoruz ya. Böyle kaçırma olayları falan oluyor. Yani daha kaçıranların ne istediğini de bilmiyoruz. Hani fidye için kaçırmışta olabilirler. Tamam. Ayıldık bayıldık, ama bir sakin bir relaks olalım ya. Relaks olalım da niye hala aramadı ki bunlar?
MAVİ :- Yok yok Ali evet, aramayalım biz biraz daha bekleyelim. Yanlış bir şey yapmayalım.
ALİ :- Bence aramamız lazım yani aramasak yanlış olur. Arıyorum ben.
FAZIL :- Ara oğlum ara.
SAFİYE :- Ya arama Ali’m. Heh onlar arıyor. Yani herhalde onlar arıyordur değil mi? Fidyeciler falan arıyor olabilir. Aç bakıyım sen.
ALİ :- Alo.
ERKEK 3 :- Cemal Göreçki elimizde. Polise haber verirseniz ölür.
ALİ :- Kimsiniz siz? Abim oradaysa verin telefona, sesini duymak istiyorum.
ERKEK 3 :- Buyur Abi.
CEMAL :- Alo.
ALİ :- Abi. Nasılsın?
CEMAL :- Ali’m ben iyiyim. Yok yok merak etme bak anneme babama da söyle, ben iyiyim üzülmesinler tamam mı? Yok arkadaşlar çok iyi bakıyorlar sağ olsunlar. Ne bilim? Fidye için kaçırdılar sanırsam.
- Al şunu al, güleceğim.
ALİ :- Alo. Abi.
ERKEK 3 :- Duydun işte abinin sesini.
ALİ :- Duydum. Ne kadar istiyorsunuz?
ERKEK 3 :- Sakın polise haber vermeyin. Biz sizi arayacağız.
ALİ :- Kapattı.
FAZIL :- Kaç para istiyorlarmış?
ALİ :- Şimdi bir şey söylemedi. Sonra tekrar arayacağım dedi. Polise haber vermeyin dedi.
SAFİYE :- Ah.
MAVİ :- Bak gördünüz mü? İyi ki erken davranıp da aramamışız polisi.
REFİKA :- Allah’ım. Allah’ım oğluma yardım et.
- Hangi canilerin elinde acaba Mavi?
FAZIL :- Tamam. Sakin ol tamam. Sakin ol.
ALİ :- Anne. Bak abimin sesi çok iyi geliyordu. Ayrıca “annemle babama söyle iyiyim” dedi.
FAYSAL :- Pembe Hanım İsmet’le ayrılmışsınız galiba.
PEMBE :- Her şey Ürgüp’te ne kadarda çabuk duyuluyor ya.
FAYSAL :- Konaktan da ayrılmışsınız. Eğer bir şeye ihtiyacınız olursa lütfen çekinmeyin, söyleyin.
PEMBE :- Çok teşekkür ederim Faysal Bey. Çok incesiniz.
İLYAS :- Faysal Bey, Pembe sadece konaktan değil Pöti Prensten de kovuldu.
PEMBE :- Faysal Bey burada olmasaydı ben sana gösteririm de.
- Kovulma yok Faysal Bey. Bir hatamdan yararlanılıp mekanıma çöküldü.
FAYSAL :- Gerçekten çok üzüldüm. Bakın eğer işe falan ihtiyacınız varsa, lütfen çekinmeyin elimden ne geliyorsa yapmaya hazırım.
İLYAS :- Tabii tabii Pembe’cim. Bende her türlü yardıma hazırım. İstediğin zaman gelip Pöti Prenste komi olarak çalışabilirsin.
PEMBE :- İstemez.
- Bir arkadaşımla mekân açacağız. Yer bakıyoruz.
İLYAS :- Mekan dedi duydunuz mu Faysal Bey? Ya aç tavuk kendini buğday ambarında sanırmış.
- Kızım senin mekân açacak sermayen var mı? Yok.
FAYSAL :- İlyas Bey. Para bir tek sizde mi var? Belki Pembe Hanımın kafasında bir şey vardır.
PEMBE :- Hiç işte. Boş boş konuşuyor.
- Neyse ben kalkayım artık. Bir arkadaşımla görüşecektim de.
FAYSAL :- Hayır lütfen ikramımız olsun.
PEMBE :- Yok katiyen olmaz. Bu sefer olmaz.
İLYAS :- Şişt, kızım paran yok gurur yapma. Kalk git işte mis.
PEMBE :- Bir sussana.
FAYSAL :- Ayıp oluyor ama be.
İLYAS :- Ya kusura bakmayın Faysal Bey. Biz Pembe’yle abi kardeş gibiyizdir. Hep böyle didişiriz.
- Değil mi Pembe’cim?
PEMBE :- Hı.
- Neyse ben kalkayım artık.
FAYSAL :- Görüşmek üzere.
PEMBE :- İyi günler, hoşça kalın.
FAYSAL :- İyi günler.
İLYAS :- Görüşürüz Pembe’cim.
CEMAL :- Üff… Oğlum bana bakın. Ben burada uzun süre kalamam he. Bak bende bir birader var tam beladır. Ne yapar eder, gelir beni burada bulur. O zamanda bütün folyomuz ortaya çıkar. Benim yer değiştirmem lazım.
ERKEK 3 :- Safiye Hanım bize siz Cemal’i kaçırın, gerisini o halleder dedi.
CEMAL :- O halleder ney ya? Kardeşim rehinenin yer beğendiği, mekân beğendiği nerde görülmüş? Neyse ya neyse tamam ben başımın çaresine bakarım. Sizde arazi olun he.
ERKEK 3 :- Olur Abi.
CEMAL :- Oyna hadi oyna.
ERKEK 2 :- Şeş car (6-4) abi.
CEMAL :- Tüh. Lan aşkta kazanmaya başladım ya, ondan kaybediyorum. Oh Safo’mla beni ayıramadılar ya. Lan dur aklıma gelmişken, Safiye size kaç para ödedi lan?
ERKEK 2 :- Safiye Hanım bu konu hakkında bilgi vermemizi istedi.
CEMAL :- Ney? O kadar çok mu ödedi lan?
ERKEK 2 :- Bilgi veremem Cemal Bey Safiye Hanımın emri.
CEMAL :- Ulan bak şimdi iyicene ayar oldum ya. Belli oğlum, eşek yüküyle para ödemiş işte size. Neyse bana bir testi kebabı filan ısmarlayın ya. Kuru kuruya misafirlik mi olur? Haydi.
ERKEK 3 :- Olur Abi tamam.
CEMAL :- Hadi.
SEYFİ :- Babam sen nerelerdesin ya? Yer yerinden oynuyor. Sana ulaşılamıyor.
FAYSAL :- Ya telefonumun şarjı bitmiş fark edemedim. Hayırdır oğlum ne oldu?
SEYFİ :- Babam Cemal Göreçki’ yi kaçırmışlar ya.
FAYSAL :- Ne diyorsun oğlum sen ya? Şaka mı yapıyorsun?
SEYFİ :- Babam şakası mı olur? Kaçırmışlar.
FAYSAL :- Ulan ne zaman nikah tarihi alsak bu Cemal itinin başına bir şey geliyor. Nerde kaçırmışlar peki?
SEYFİ :- Evin önünde kaçırmışlar. Güpegündüz adamı arabaya atıp götürmüşler. Kimsede kurtarayım dememiş. Bak hele babam bu kaçırma olayı bana öyle yalan gibi geliyor he?
FAYSAL :- Seyfi.
SEYFİ :- Abi.
FAYSAL :- Senin bir polis arkadaşın vardı değil mi emniyette?
SEYFİ :- Evet babam var.
FAYSAL :- Bir gidip konuşalım bakalım. Şu Mobese kayıtlarına ulaşabiliyor muyuz bir soralım?
SEYFİ :- Olur babam soralım. Hadi.
FAYSAL :- Hadi.
PEMBE :- Geberdim yürümekten ya. Senin gururuna tüküreyim ben Pembe. Adam ikramımız olsun diyor, sen hala ısrar ediyorsun ödeyeceğim diye.
İLYAS :- Pembe. Ne oldu kız? Dolmuşa binecek paran kalmadı mı yoksa?
PEMBE :- İlyas. Yürü git bak yolarım seni.
İLYAS :- Ama haksız mıyım Pembe’cim ya? Sen önce aç karnını doyur, ondan sonra cappucino iç. Cappucino ne ya?
PEMBE :- Kapa çeneni geri zekalı, kapa çeneni.
İLYAS :- Lan.
PEMBE :- Kapa. İlyas. Çık lan dışarı. Çık.
İLYAS :- Vurma arabama, çizik olsa ödeyemezsin.
PEMBE :- Allah belanı versin senin pis çıyan. Ulan bu yaptıklarını burnundan fitil fitil getirmezsem, benim adımda Pembe değil be.
OĞUZ :- Komiserim görürse yanarım Seyfi kardeş. Çabukça bakalım.
SEYFİ :- Merak etme Oğuz kardeş. Hemen bakıp gideceğiz, merak yok.
OĞUZ :- Burası Göreçki konağı. 9, 10 gibi demiştin.
SEYFİ :- Evet babam öyle dedik.
- Babam bak bak bak Cemal evden çıkıyor he.
FAYSAL :- Görüyorum Seyfi.
SEYFİ :- Babam araba geliyor bak Cemal’in yanında durdu.
FAYSAL :- Evet Seyfi.
SEYFİ :- Babam bak bak bak Cemal’e saldırıyorlar.
FAYSAL :- Oğlum Seyfi. Bende görüyorum ya anlatmasana ikide bir.
SEYFİ :- Evet, pardon babam. Hani ses yok ya böyle alt yazı yapayım dedim o bakımdan yani.
FAYSAL :- Görüntüyü durdurur musunuz Oğuz Bey?
- Vay çakal vay. Tahmin ettiğim gibi Seyfi. Kaçırılma olayı fake (sahte) çıktı.


title: :10:40 - Сафия: Әлижан, ағаң тұрмады ма, жаным? Жоқ, обал ғой, жұмысқа кешікпесін деп сұрадым. Әйтпесе шаруам қанша?...

text:
01:10:40 SEYFİ :- Ney çıktı babam?
FAYSAL :- Fake oğlum fake. Sahte yani. Cemal nikahtan yırtmak için kendini kaçırmış. Nereye gittiklerini bulabilir miyiz Oğuz Bey?
OĞUZ :- Mobese kameralarının olduğu yerlerde geçtilerse buluruz.
SEYFİ :- E bak Oğuz babam, bak bak.
OĞUZ :- İşte bakın burası meydan. Meydandan geçip eski köy yoluna sapmışlar.
FAYSAL :- O yolun kamerası var mı?
OĞUZ :- Var.
SEYFİ :- Bulalım babam bul.
FAYSAL :- Ulan Cemal. Fare deliğine girsen bile, seni oradan bulup çıkartacağım ben.
PEMBE :- Ne haber Sevda?
SEVDA :- Ne istiyorsun Pembe?
PEMBE :- Aşk olsun kız. Sen niye bana böyle soğuk yapıyorsun ya?
SEVDA :- Babaanneme yaptığın terbiyesizlik yüzünden olabilir mi acaba?
PEMBE :- Haklısın Sevda’cım. Ama o olay bir anlık sinirle oldu. Benim sana sormam gereken çok önemli bir soru var.
SEVDA :- Eve dönmek için yardımımı istiyorsan, unut.
PEMBE :- Yok. Başka bir şey. İlyas gerçekten senin arkadaşını arabayla ezmeye kalktı mı? Doğru değil mi? Hiç inkâr etme annem her şeyi anlattı. E peki sen niye hala bu adamı çekiyorsun Sevda? Dur ben söyleyeyim; seni tehdit ediyor değil mi? Peki Sevda, o çocukla aranda gerçekten bir şey oldu mu?
SEVDA :- Ya yok öyle bir şey. Biz Kaan’la sadece arkadaştık. İlyas her şeyi yanlış anladı.
PELİN :- Aa, ne haber Sevda?
SEVDA :- İyidir Pelin senden?
PELİN :- İyi ya. Çok özlemişim.
PELİN (SES) :- Ne olsun derslerle uğraşıyoruz. Vizelerde başladı. Vallahi sabahlayıp duruyorum.
SEVDA :- Bende öyle ya. Bir kahve içelim mi?
PELİN :- Olur.
SEVDA :- Arkadaşta kalkıyordu zaten.
PEMBE :- Tabii tabii. İyi Sevda’cım, görüşmek üzere.
CEMAL :- Şalgam suyu geldi. Git alda gel hadi.
- Ana. Faysal’ım.
- Seyfi kardeş. Valla tam zamanında geldiniz ya. Allah’ıma kurtuldum çok şükür. Ya ben bu iblislere dedim. “Ya benim yarın nikahım var. Kaçırmayın beni kurban olayım” dedim. Dinletemedim ya. Ama neyse çok şükür kurtuldum.
FAYSAL :- Bırak numarayı Cemal. Kaçırılmanın düzmece olduğunu biliyoruz. Her şeyi sen planladın.
CEMAL :- Faysal’ım ne diyorsun sen Allah’ını seversen ya. Ben manyak mıyım? Niye kendi kendimi kaçırtayım?
SEYFİ :- Lan niye olacak? Gülay’la evlenmemek için. Ne hikmetse tam böyle nikah olacağı zaman, hep böyle başına bir şey geliyor. Niye acaba?
CEMAL :- Ya kardeş sen bir sussana ya. Ben kayınçoma bir şey anlatmaya çalışıyorum şurada. Bak yemin olsun, Allah bin belamı versin ki bu herifler kaçırdı beni.
FAYSAL :- Ne sebepten peki Cemal?
CEMAL :- Ne bileyim fidye içindir sanırsam ya.
- Değil mi lan?
ERKEK 2 :- Evet, evet fidye için.
CEMAL :- Aha.
FAYSAL :- Lan kaçırdığınız adama testi kebabı mı ısmarlıyorsunuz? Valla çok tatlısınız ya. Maşallah size.
CEMAL :- Doğru valla. Ama kaz gelecek yerden tavuk esirgememek içindir sanırsam. Çünkü bir sürü fidye alacaklar ya. O kadarda ikramları oluversin yani.
FAYSAL :- Kes lan tatava’yı Cemal. Mobese kaydından her şey görülüyor.
CEMAL :- Mobese mi? Yani Mobese derken?
SEYFİ :- Nasıl Mobese derken? Sizin sokaktaki Mobese’ den söz ediyoruz. Faysal Abim senin için endişelenince, emniyetteki yakınımıza gittik. Danıştık.
FAYSAL :- Yani kaçırılmanı dakikası dakikasına izledik. Lafın kısası, yemedik Cemal.
CEMAL :- Evet. Görüyorum yememişsiniz.
HASİBE :- Hayırlı işler Vahap.
VAHAP :- Sağ ol Hasibe Abla.
HASİBE :- Ablam. Ya sen bana şöyle 100 gram kadar beyaz peynir, 50 gramda zeytin veriver he.
VAHAP :- 50 gr zeytin mi?
HASİBE :- Evet. Biz evde çok durmuyoruz ya, yenmiyor. Yazık ya israftır. Hatta 50 gr bile fazla ya. Adam başı ikişer tane zeytin neyimize yetmiyor, değil mi? E düşün ya, dört kişiyiz. Sen bana orada 8 tane zeytin ver. He anam. Ama bunları yazacaksın he. Parasını sonra vereceğim olur mu?
VAHAP :- Yazarım tabii ayıp ediyorsun. Dur sen.
HASİBE :- Vahap, oğlum senin kafana saksı falan mı düştü ya? Bunlar ne?
VAHAP :- Ne olacak Abla? Bugün lazım olmazsa yarın mutlaka lazım olacak. Sen al bunları, ben yazıyorum nasıl olsa.
HASİBE :- Allah, Allah… Hayır sen parasını almadan adama selam bile vermezsin. Bu kaşarın eskisini, nohutun koç başını vermekte ne?
VAHAP :- Ne olacak bacım? Kaç yıllık komşuyuz şurada. Bu aralar sıkışıksın biliyorum. Yardımcı olayım dedim.
HASİBE :- He. Ya hakikaten çok yardım sever bir insansın ha. Ki o sebeplen iki gün evvel iki tane ekmek ver diye yaz dedim suratını sallandırdın. Şimdi ne oldu da böyle birdenbire meleke kesildin sen, ben onu anlamadım? Konuş bir şey diyeceksin. Oğlum söyle. Söyle. Lan konuş. Lan konuş valla kafanı gözünü yararım. Camını çerçeveni indiririm konuş.
VAHAP :- Dur tamam yapma söyleyeceğim. Küçük damadın geldi.
HASİBE :- Evet.
VAHAP :- “Ne istiyorlarsa ver” dedi. “Parasını ben vereceğim” dedi.
HASİBE :- Kim? İsmet mi dedi öyle? Bak.
VAHAP :- Evet, kızma Hasibe Abla. İyi niyetle şey etti çocuk.
HASİBE :- Bana bak. Sakın bana o iti savunmalara kalkma. Bunların parası ödendi diyorsun şimdi he.
VAHAP :- Evet Abla.
REFİKA :- Ah çocuğum ah.
SAFİYE :- Ah Cemal’im ah. Aç mıdır, tok mudur, ne hallerdedir?
MAVİ :- Ya Safiye Abla üzülme artık ne olur. Bak çok kısa bir süre içinde gelecek Cemal göreceksin.
SAFİYE :- Ne zaman gelecek Mavi’m? Bugün mü gelecek? Yarın mı gelecek? Tam olarak ne zaman gelecek? Allah aşkına bana bir şey söyle. Ya bu fidyeciler benim Cemal’i mi böyle aylarca rehin tutarlarsa ben ne yaparım?
REFİKA :- Safiye. Niye böyle diyorsun kız? Aaa, niye yapsınlar böyle bir şey?
FAZIL :- Evet Safiye. Fidyeyi verdikten sonra niye tutsunlar ki?
SAFİYE :- Bilemeyiz babacım. Belki de psikopatın teki Cemal’imi kaçırdı. Sonrada Cemal’in muhabbeti adamın hoşuna gitti. E, biliyorsunuz ki Cemal’imin muhabbeti çok iyidir. Çok hoş sohbet bir insandır kendisi. Cemal’i bırakmamaya karar verdi. Hayır yani her türlü ihtimali düşünmemiz lazım.
REFİKA :- Ayy. Ay deme Allah aşkına. Vallahi yüreğim sızlıyor. Oğlumu göremeyeceğim mi ben?
- Allah’ım ben Cemal’im olmadan yaşayamam, yaşayamam.
ALİ :- Yenge. Senden rica ediyorum bir süre konuşma. Bak senin yüzünden annem kötü oluyor ya.
İSMET :- Ya Abi. Niye aramıyor bu herifler ya?
ALİ :- Nerden bileyim oğlum ben? Allah, Allah ya. Zaten polisi aramamak için kendimi zor tutuyorum.
İSMET :- Aa… Ce, Cemal Abim geldi. Valla Cemal Abim aha geldi.
SAFİYE :- Nerde Cemal?
REFİKA :- Ay. Allah’ım Ya Rabbim sana şükürler olsun.
SAFİYE :- Anam. Cemal senin ne işin var burada?
- Ay ben şok şu an.
REFİKA (ARKA SES):- Rabbim sana şükürler olsun.
- Paşam.
SAFİYE :- Gerçekten büyük bir şok yaşıyorum.
- Canım hoş geldin.
REFİKA :- Uuu, yavrum. Yavrum.
FAZIL :- Oğlum. İyi misin?
CEMAL :- Evet iyiyim babam.
ALİ :- Abi, iyi misin?
CEMAL :- İyiyim.
İSMET :- Valla superman gibi adamsın he Cemal Abi. Nasıl kurtuldun ya fidyecilerin elinden?
FAYSAL :- Anlatsana Cemal nasıl kurtulduğunu. Hadi.
ALİ :- Faysal Bey. Sizin bu olayla ne ilginiz var?
CEMAL :- Biraz karışık Ali’m.
FAYSAL :- Yok, hiç karışık değil Cemal. Ben basitçe anlatayım.
- Abin bu kaçırılma olayını kendisi ayarlamış Ali.
SAFİYE :- Ney?
ALİ :- Ne?
FAYSAL :- Sizin sokaktaki kamera her şeyi çekmiş. Emniyette seyrettik.
FAZIL :- Oğlum doğru mu bütün bunlar?
ALİ :- Baba niye doğru olsun ki? Böyle bir şeyi niye yapsın?
FAYSAL :- Kardeşimle evlenmemek için herhalde. Sakatlanması gibi bu da nikahtan kaçmak için bir numaraydı.
- Fazıl Bey. Size olan saygımdan bir şey demiyorum. Siz baba oğul aranızda konuşursunuz.


title: :20:24 - Сафия: Әлижан, ағаң тұрмады ма, жаным? Жоқ, обал ғой, жұмысқа кешікпесін деп сұрадым. Әйтпесе шаруам қанша?...

text:
01:20:24 FAZIL :- Konuşacağız Faysal Bey. Konuşacağız.
- Ali.
- İsmet. Faysal Bey’i geçirin.
ALİ :- Buyurun Faysal Bey.
SAFİYE :- Bakar mısın?
FAZIL :- Tüh Allah senin cezanı versin. Olmaz olsun senin gibi evlat.
CEMAL :- Ya baba intizar etmeden önce bir dinle ya.
REFİKA :- Ne dinleyecek be? He? İsmet’ten beter çıktın. Biz ona musibet diyorduk. Rezil.
SAFİYE :- Neyini dinleyecek rezil?
CEMAL :- Ya sen niye vuruyorsun bana?
SAFİYE :- Senin ne hakkın var bizleri üzmeye Cemal ya? Senin yüzünden annemle babama inmeler inebilirdi. Ya insanlar ne hallere düştüler ya.
- Hayır yani annem, nasıl bir psikopat bir insan ki, kendini kaçırtır? Ben anlamıyorum.
- Bak babam beni kessen şöyle dilim dilim doğrasan ben hayatta böyle bir şey yapmam ya.
CEMAL :- Ya yeter ama artık ya, tamam. Tamam kendi kendimi kaçırttım. Ya sizde benim beynimin içinin etini yediniz ama ya. Evlen evlen evlen diye. Hiç bana soran oldu mu? Sen bu kızla evlenmek istiyor musun diye? Ben bu kızla evlenmek istemiyorum, anlamıyor musunuz ya?
FAZIL :- Anlamıyoruz. Evleneceksin ulan evleneceksin. Mecburen evleneceksin başka çare yok. Gerekirse sabaha kadar başında duracağım, yarın bu nikah kıyılacak.
CEMAL :- Ama baba…
REFİKA :- Aması falanı yok. Defol git karşımdan hadi yıkıl. Defol. Yıkıl.
FAYSAL :- Cemal’i yarın nikah masasına oturtun. Zira benim sabrım tükendi.
SEYFİ :- Evet Faysal Abim çok sinirleniyor. Kendimizi zor tutuyoruz bak. Sonra bir yerlerinize sıkarız bak.
ALİ :- Kime sıkıyorsun? Kime sıkıyorsun? Gel bana sık o zaman.
FAYSAL :- Ali, sakin.
- Seyfi ne sıkması oğlum? Mafya mıyız biz?
- Sen onun kusuruna bakma Ali. Nerde ne konuşacağını pek bilmez.
- Yürü Seyfi yürü.
İSMET :- Heriflere bak ya. Bizi tehdide gelmişler.
ALİ :- Abimin bizi muhatap ettiği insanlara bak.
İSMET :- Ah, Allah ya.
HASİBE :- Allah ya. Lan sen kim oluyorsun da erzak yardımında bulunuyorsun lan bize?
ALİ :- Hasibe Anne yapma.
HASİBE :- Valla kafanı patlatırım senin.
ALİ :- Ya yapma Allah aşkına yapma.
HASİBE :- Sen al bu nohudunu, al kurunu başına çal.
ALİ :- Ya Allah aşkına ya.
HASİBE :- Allah’ın cezası.
İSMET :- Ya üzerime atıyor. Abi yardım et Allah’ını seversen ya.
ALİ :- Hasibe Anne yapma dedim.
HASİBE :- Bırak. A bırak öbür damat. Bırak şunu bir güzelce döveyim şunu ya.
İSMET :- Abi.
ALİ :- Hasibe Anne.
HASİBE :- Sen kimsin?
ALİ :- Hasibe Anne.
HASİBE :- Gel buraya.
ALİ :- Yapma.
HASİBE :- Şuursuz.
ALİ :- Yapma.
HASİBE :- A şuursuz.
MAVİ :- Anne.
HASİBE :- Kim oluyorsun?
ALİ :- Mavi.
HASİBE :- Kim oluyorsun? Kim oluyorsun?
MAVİ :- Anne ne oluyor ya? Bırak. Bırak. Anne bırak. Anne ne oluyor yine ya? Ya sen neden bütün problemleri böyle kavga ederek çözmeye çalışıyorsun?
HASİBE :- Ya bir sor Mavi bir sor. Anne sen acaba niye bu kadar delirdin diye bir sor kızım ya sor.
MAVİ :- Tamam anne, tamam soruyorum. Ne oldu? Niye böyle delirdin anne sen yine?
HASİBE :- Bu salak var ya bu salak. Gitmiş bizim bakkal Vahap’a para vermiş. Hasibe Anneler geldiğinden ne istiyorlarsa ver demiş.
- Lan, lan sen kim oluyorsun ki bize yardım etmelere kalkıyorsun? Kim oluyorsun lan sen?
MAVİ :- Anne.
ALİ :- Hasibe Anne. Kötü bir şey yapmamış ki. İyilik yapmış.
İSMET :- Ya Hasibe Anne. Valla her gün makarnaya talim ediyorsunuz ya. Yemin ederim bak aklım hep sizde, Pembişim de. Boğazımdan geçmiyor yemin ederim ya.
HASİBE :- Lan, sen madem o kadar karını düşünüyordun da ne demeye terk ettin? Ne demeye? Ha bak bilesin, biz seni defterimizden sildik İsmet. Zaten böyle silik bir tiptin, o yüzden hiç zor olmadı.
İSMET :- Ya öyle deme Hasibe anne, vallahi çok üzülüyorum ya.
HASİBE :- Konuşma. Gebersen de üzüntünden, artık senin Pembe diye bir karın yok. Benimde İsmet diye bir damadım yok. Anladın mı?
ALİ :- Hasibe Anne tamam. Tamam. Bütün erzakları çocuğun kafasına fırlattın. Söyleyeceğini söyledin. Daha fazla bağırış çağırış olmadan rica etsem.
HASİBE :- He. Buradan git diyorsun he? Öyle mi damadım?
ALİ :- Git demiyorum. Ama lütfen annem seni görmesin.
REFİKA :- Gördüm. Görmez olaydım. Ya ne işi var bu kadının yine burada? He? Ne burası böyle? He? Savaş alanına dönmüş. Hoş Hasibe Hanımın girdiği her yer böyle olur ya.
MAVİ :- Refika Hanım, İsmet annemlere yardım etmek istemiş.
HASİBE :- E bende bir teşekkür ziyaretinde bulunayım dedim.
REFİKA :- Salak oğlum. Gördün mü teşekkürü?
- Ya Hasibe. Allah aşkına, sen her gelişinde böyle olay mı çıkartacaksın?
HASİBE :- Benim özel zevklerim arasında çıngar çıkartmak yok Refika Hanım. Ben kuyruğuna basılmadığı müddetçe kedi gibi bir kadınım. Bilin bunu.
REFİKA :- Kedi? Kedi gibi kadınmış. Hadi oradan be. Bana bak, Hasibe vallahi billahi polis çağıracağım. Çık git artık.
ALİ :- Anne. Polise gerek yok.
MAVİ :- Annecim gel ben seni geçireyim.
HASİBE :- Vay be. Demek kaderde kendi evladım tarafımdan kapılara konmakta varmış. Aferin kızım, aferin. Ha böyle devam et tamam mı? Aman ha kaynanan sakın üzülmesin.
MAVİ :- Anne.
HASİBE :- Bırak. Ben yolu biliyorum şükürler olsun.
REFİKA :- İsmet. Eğer bunlara yardım ettiğini görürsem, duyarsam. Vallahi kendini kapının önünde bulursun ona göre. Duydun mu?
İSMET :- Duydum.
ALİ :- Gel canım. Gel.
CEMAL :- Of Safo’m of. Valla Gülay’la evlenmemek için her türlü yolu denedik. Sen beni kaçırttın. Ben manyak gibi inşaat tepelerinden atladım. Yok olmuyor Allah olmuyor işte.
SAFİYE :- Cemal. Hemen pes etme kocam ya. Belli mi olur? Belki kader bizimde yüzümüze güler. Ne bileyim hani belki beyin kanaması geçirirsin, bir kamyonun altında falan kalırsın.
CEMAL :- Allah korusun kız ne biçim konuşuyorsun öyle ya? Vallahi buraya kadarmış işte Safo’m. Ben ellerin olacağım mecbur. Sende bunu kabul edeceksin.
SAFİYE :- Kabul falan edemem canım. Yok öyle bir şey. Bana bak, neydi o Gülay’ın bebeğinin babasının adı Baran mıydı neydi? Birde ben konuşacağım onunla.
CEMAL :- Kız neyi konuşacaksın ya? Herif hepten sırra kadem bastı. Telefonunu bile açmıyor.
SAFİYE :- Kayseri’ye giderim. Sende adresi yok muydu?
CEMAL :- Ya niye Kayseri’ye gidiyorsun? Herif Antep otobüsüne bindi gitti diyorum sana.
SAFİYE :- Tamam Cemal belki evine geri dönmüştür. Bana bak, benim kocam başkasıyla nikahlanırken ben burada böyle elim elim üstünde oturamam canım. Hemen bana bir şoför ayarlıyorsun şirketten. En lüks arabayla gelsin.
CEMAL :- Tamam Safo tamam, ben şimdi ne kadar da dur desem durmayacaksın anlaşıldı.
SAFİYE :- Tamam çabuk ara şoförü. Ben çantamı alıp geliyorum.
FATMA :- Anam size kuru fasulye yolladı. Afiyetle yiyin. Aha pilavla turşuda var.
FAZIL :- Vay vay vay vay. Vay vay vay vay. Of of of of. Vallahi ben ömrü hayatımda böylesini yemedim. Kızım Hasibe Hanıma, ellerine sağlık dediğimi söyle olur mu?
REFİKA :- Afiyet olsun Fazıl Bey.
FAZIL :- Sağ ol Refika Hanım. Buyur, kaynanan seviyormuş.
FATMA :- Aa, Demirhan mı ağlıyor ya? Ben gideyim de bir bakayım.
REFİKA :- Hayır olsun Fazıl Bey? Böyle odalara kapanmışsın gizli gizli yemek yemeler falan. Ne oluyor?
FAZIL :- Ya ne yapsaydım Refika Hanım? Hasibe Hanımın gönderdiği kuru fasulyeyi yanında mı yeseydim?
REFİKA :- Ne? Sen o kadının yemeğini mi yiyorsun?
FAZIL :- Bak gördün mü hemen kızdın.
REFİKA :- Ayol nasıl kızmayayım? Biliyorsun, bu kadın benim düşmanım.


title: :30:01 - Сафия: Әлижан, ағаң тұрмады ма, жаным? Жоқ, обал ғой, жұмысқа кешікпесін деп сұрадым. Әйтпесе шаруам қанша?...

text:
01:30:01 FAZIL :- Canım o ayrı bu ayrı. Damak tadında düşmanlık olmaz Refika Hanım. Hasibe Hanımı bende affetmedim. Ama yaptığı kuru fasulyeye de kimseye laf ettirmem. O kadın bu işin piri, piri.
REFİKA :- Ay tamam. Tamam. Ay. Gideyim bari de gözüm görmesin. Tövbe Ya Rabbim.
FATMA :- Fatma anan gidiyor. Yarın yine gelecek sana süt verecek tamam mı gülüm? Kurban olurum ben sana.
- Safiye, hadi Allah’a emanet ol.
SAFİYE :- Dur dur Fatma. Bir dakika. Ya kusura bakma aslında benim bunu daha önce düşünmem lazımdı ama işte sende biliyorsun çalkantılı günler yaşıyorum. Al bunu.
FATMA :- Bu ne ki?
SAFİYE :- Fatma, kız her gün gelip gidiyorsun. Oğluma kendi evladın gibi bakıyorsun. Sütünü eksik etmiyorsun. Senin hakkın ödenmez. Al.
FATMA :- Aşk olsun kız. Para için mi geliyorum ben buraya? Kendin dedin ya Demirhan’ı evladım gibi seviyorum ya ben.
SAFİYE :- Ya tamam gülümde, beni kırma ne olur ya. Ha bir tanem al şunu. Bak artık aynı çatı altında değiliz. Ne yiyorsunuz ne içiyorsunuz vallahi aklım hep sizde kalıyor. Allah adı verdim ne olur şunu al ya. E mutfak masraflarını falan karşılarsın. Bana bak, süt yapan şeyler al tamam mı canım? Haydi.
FATMA :- İyi madem. Senin de aklın kalmasın. Dediğin gibi mutfağa harcarım Demirhan’a bol bol süt olur. Sağ ol Safiye.
SAFİYE :- Sen sağ ol.]
CEMAL :- Hadi şoför geldi. Araba aşağıda bekliyor.
SAFİYE :- Evet, tamam canım hazırım. Bana bak Cemal, sen hiç merak etme kocam. O Baran’ı ikna etmeden dönmeyeceğim.
CEMAL :- İnşallah.
SAFİYE :- Demirhan sana emanet he.
CEMAL :- Evet.
SAFİYE :- Demirhan, oğlum. Annen çatır çatır düşmanlarla savaşıyor oğlum. Sen hiç merak etme. Babanı kimselere kaptırmayacak.
CEMAL :- Hadi İnşallah. Vallahi son şansımız bu. Bana bak kendine dikkat et, telefonunu da açık tut tamam mı?
SAFİYE :- Tamam canım sen merak etme.
CEMAL :- Hadi yolun açık olsun.
SAFİYE :- Oh ya işte böyle yani Baran kardeş. Yarın senin Gülay, benim Cemal’i nikahına alıyor. Artık sende sosyal medyadan fotoğraflarına like atarsın canım.
BARAN :- Kader böyleymiş.
SAFİYE :- Ne demek kader böyleymiş ya? Sen böyle bu durumları izleyecek misin? Hiçbir şey yapmayacak mısın?
BARAN :- Ne yapabilirim ki?
SAFİYE :- Ne demek ne yapabilirim? Kardeşim yapacağın şey belli. Gideceksin, sevdiğin kadına sahip çıkacaksın. Bana bak, insan sevdiği için dağları deler.
BARAN :- Dağları delmesi kolay. Ya sıkıyorsa Faysal’ın karşısına çıksınlar. Adam manyak. Öldürürüm diyor başka bir şey demiyor.
SAFİYE :- Baran, canım. Sen niye hemen pes ediyorsun? Bak o filmde ne diyordu hani meşhur filmde? Sevgi neydi? Sevgi emekti. Sen niye sevdiğin için emek göstermiyorsun? Niye elinden geleni yapmıyorsun canım sen ya? Elinden tutup kaçırsana sevdiğini. Bak, sonra bir ömür pişman yaşarsın ben diyeyim.
BARAN :- Pişman yaşarım. Ama yaşarım yani. Faysal Abinin kurşunuyla ölüp gitmem en nihayetinde.
SAFİYE :- Ya senin çocuğun başka bir adamın soyadıyla doğacak. Tüh. Senin tipine sıfatına tüküreyim.
BARAN :- Ne yapıyorsun sen ya?
SAFİYE :- Az bile yaptım. Ama sen dur o bebek er geç doğacak canım. Doğduğu zaman test yapılacak. Faysal bütün gerçekleri öğrenecek. O zaman yine gelip seni öldürecek. Yani korkunun ecele bir faydası yok.
BARAN :- Kaçarım. İstanbul’a giderim.
SAFİYE :- Yazık ya. Yazık. Gülay’a gerçekten acıdım.
Бөлімнің соңы


title: Сафия: Әлижан, ағаң тұрмады ма, жаным? Жоқ, обал ғой, жұмысқа кешікпесін деп сұрадым. Әйтпесе шаруам қанша? Енді оның әйелі емеспін

text:
PEMBE :- Faysal Beylere gidiyorum. Yüzümü kızartıp iş isteyeceğim ne yapayım?
HASİBE :- Allah, Allah. Faysal Beyler ne alaka? İş soracak başka adam mı kalmadı?
PEMBE :- Yani otel işi yapan insanlar anne. Prezantabl yer. Klasımı sarsmadan para kazanırım işte.
HASİBE :- Evet, iyi madem öyle diyorsan. Git sor bir bakalım
PEMBE :- Ya İsmet beni sırf rahat yaşamak için terk etti ya?
- Acayip hırs yaptım ya. Bak görürsün, çok zengin olacağım. O Göreçki’ leri de mahvedeceğim.
HASİBE :- Önce bir aç karnımızı doyursak, nasıl? Daha iyi olmaz mı sence de?
PEMBE :- Ya tamam anne ya. Biraz hayal kuruyorum. Motivasyon yapıyorum kendime. Yani bırak bende uçabildiğim kadar uçayım. Sende az büyük düşün. Yani bize karın doyurmaktan daha fazlası lazım.
HASİBE :- Tamam. Tamam annem. Hiçbir şey demiyorum. Motivasyonunu bozmayacağım. Valla bak. İnşallah git sen, sular seller gibi görüşmeni yap. Güzel haberlerle de gel İnşallah tamam mı annem? Oy yavrum benim yavrum.
PEMBE :- Annem.
HASİBE :- Annem.
PEMBE :- Annem. Anne bırak hadi. Bak yine çarpıntın tutacak. Az dinlen hadi.
HASİBE :- Evet oldu kızım. Şimdi ben bizim uşak Sebastian’ ı çağırayım, gelip hep buraları temizlesin tamam mı? Heh he Allah’ım ya. Aa kızım ya birinin de bu işleri yapması lazım. Olur mu öyle?
PEMBE :- Ben hayırlısıyla bir iş bulayım, bak o zaman gör sen. Nasıl yaşatacağım seni. Refika cadısı gibi bir elin yağda bir elin balda olacak.
HASİBE :- İnşallah. Ay benim kıvırcık kuzum, kıvırcık kuzum. Pembe, sen küçükken bu kadar ümit vadetmiyordun he. Vallahi. Sonradan bir böyle vizyon sahibi oldun he. Ay annesinin canı. Ay.
PEMBE :- Annem.
HASİBE :- Annem. Kuzum. Bende seninle çıkayım tamam mı? Çarşıya gideceğim. Şu ellerimi bir yıkayayım. Beraber çıkalım tamam mı?
PEMBE :- Tamam hadi bekliyorum.
HASİBE :- Annesinin canı ya.
ERKEK 1 :- Cemal Göreçki sen misin?
CEMAL :- Kimin sorduğuna bağlı. Aynasız mısınız siz? Oğlum hiç mi dublajlı film seyretmediniz lan?
ERKEK 2 :- Yürü bizle geliyorsun.
CEMAL :- Lan oğlum eşkıya mısınız siz? Güpegündüz adam mı kaçırıyorsunuz yoksa? Bırak lan.
ERKEK 2 :- Şişt Abi sakin ol. Safiye Hanım seni kaçırmamız için bizi tuttu.
CEMAL :- Ney? Ne diyorsun sen ya?
ERKEK 1 :- Safiye Hanımın selamı var. Zorluk çıkarmasın dedi.
CEMAL :- Hakikat mi diyorsun? Kardeş ben yanlış mı duydum? Yani bu planı benim karım mı yaptı?
ERKEK 2 :- Evet.
CEMAL :- Bak sen şu benim Safo’ya ya. Ulan yıllardır saftirik sandığım kadının içinden bir dahi çıktı ya. Planım var planım var dediği buymuş meğerse. Ama şahane plan he. Helal olsun.
- Aha Safo. Sen var ya sen. Şeytana bile pabucunu ters giydirirsin kız?
SAFİYE :- Şişt. Git git. Koş.
CEMAL :- Evet tamam gidiyorum.
- Hadi götürün beni.
ERKEK 3 :- Hadi gel Abi.
CEMAL :- Cemal Göreçki’ yi kaçırıyorlar imdat.
- Seviyorum seni.
SAFİYE :- Ben seni kurda kuşa yem eder miyim hiç Cemal? Ah hadi kocam selametle İnşallah.
- İmdat. Yetişin. Ay Cemal’imi kaçırdılar.
- Ali.
- Anne.
- Baba. Yetişin.
SERVET :- Safiye Hanım. Ne oldu? Ne oldu?
SAFİYE :- Kız sorma. Cemal’ imi kaçırdılar. Gözümün önünde dağlar taşlar gibi kocamı götürdüler.
SERVET :- Ne diyorsun sen ya?
FAZIL :- Safiye. Ne oldu kızım niye bağırıyorsun?
ALİ :- Yenge. Demirhan’a mı bir şey oldu?
SAFİYE :- Yok
SERVET :- Yok Ali Bey, Cemal Bey’i kaçırmışlar.
ALİ :- Ne?
FAZIL :- Ne?
ALİ :- Yenge. Nasıl oldu bu olay?
SAFİYE :- Anlatayım canım. Ben şimdi Cemal işe gidiyordu. Bende arkasından bakınıyordum. Bir tane araba yanaştı. İçinden adamlar çıktı. Sonra böyle Cemal’imi arabaya bindirdiler. Arabaya böyle tıkıştırdılar. Sonra bastılar gaza gittiler. Cemal’imi kaçırdılar.
ALİ :- Allah, Allah. Abimi kim niye kaçırsın ki?
FAZIL :- Cemal. Oğlum.
SAFİYE :- Kocam gitti, kaçırdılar.
FAZIL :- Tamam kızım. Tamam yavrum.
SAFİYE :- Ah.
FAZIL :- Bir sakin ol tamam.
SAFİYE :- Ay gitti benim kocam gitti. Dağlar taşlar gibi kocam gitti. Cemal.
SEYFİ :- Birgül bak hele ya. Servet Hanım benim hakkımda hiçbir şey diyor mu?
BİRGÜL :- Evet diyor diyor. Aman yani diyor.
SEYFİ :- Ne diyor mesela?
BİRGÜL :- İyi insan falan diyor. Aman.
SEYFİ :- Ee, başka?
BİRGÜL :- Ya Seyfi kardeşim. Geldiğimden beri Servet aşağıya, Servet yukarı. Beni ne kadar çok meşgul ettin ya. Azıcık bırak da işimi gücümü yapayım da hemen gidivereyim.
SEYFİ :- Evet, öyle mi? Ya farkında değilim de. Ya canım şunun şurasında komşuyuz ya. O bakımdan sebep soruyorum yani. Ee, ya dün lokum getirmiştim de yedi mi?
BİRGÜL :- Evet, yedi yedi. Çokta beğendi.
SEYFİ :- Şunu da verebilir misin acaba? Sipariş etmişti de. Ee, çifte kavrulmuş. Söylersin.
BİRGÜL :- Oldu, oldu veririm veririm sen merak etme. Aa, Servet arıyor.
SEYFİ :- Servet mi? Senin işin, işin var. Ba, bacım ya ben bakarım ya.
BİRGÜL :- Ya bu benim şahsi telefonum bıraksana ya.
- Alo Servet. Heh bacım eğer ee, hanımım beni sorduysa komşuya falan gitti dersin oldu mu? E kurban olayım beni azıcık idare et de ben hemencecik gelirim oldu mu? Ney? Anam. Tamam tamam. Sen kapat telefonu, ben hemen geliyorum tamam mı hadi?
- Seyfi kardeşim kusura bakma benim gitmem lazım gelir.
SEYFİ :- Ne oldu bacım? Ters bir şey yok değil mi?
BİRGÜL :- Çok ters bir şey var. Cemal’i kaçırmışlar.
SEYFİ :- Ney? Cemal’i mi kaçırmışlar?
İLYAS :- Faysal Bey. Bu otelle Ürgüp’ün kalibresini yükselttiniz tebrikler.
FAYSAL :- Sağ olun.
İLYAS :- Sayenizde çok şık, çok nezih bir mekana kavuştu Ürgüp halkı. Burası bizim Pöti Prensi bile cebinden çıkarır.


ХАТТАМА №
Сағыз орта мектебі бастауыш кәсіподағы ұйымының кезекті отырысы ----------------------------------------------------- айының ---------------------------- жұлдызы күні өткізіліп, мұғалім және техникалық қызметкердің жұмысқа жарамсыздық парақтарын беру, сондай-ақ еңбекақы төлеу мәселесі қаралып, мынадай ұсынысқа қабылданды.
№
|
Қызметшінің аты-жөні
|
Бюлл №
|
Науқас күндері
|
Диагнозы
|
Жұмыс күні
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Кәсіподақ төрағасы: Қ.Р.Тайшыбай
Мүшелері: Б.Б.Шамбай
Б.Ш.Дарбаева
А.Б.Төлеш
Л.А.Нұрмағанбет
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сақ,ғұн,үйсін, түркі тілдес тайпалардың пайда болуы - бет 2

text:
Жылқының қолға үйретілуі атқа міну мәдениетінің де негізін қалады. Бес қаруын асынған салт атты сарбаз айбарлы көшпенділер империялары тарих сахнасына шыққан дәуірдің символына айналды. Ту ұстаған салт атты жауынгердің бейнесі - батырлар заманының ең танымал эмблемасы, сонымен қатар, атты әскердің пайда болуына байланысты қалыптасқан көшпенділер әлемі «мәдени кодының» айрықша элементі. Автокөлік қозғалтқыштарының қуаты әлі күнге дейін аттың күшімен өлшенеді. Бұл дәстүр - жер жүзінде салт аттылар үстемдік құрған ұлы дәуірге деген құрметтің белгісі.
Біз әлемнің барлық түкпіріне ежелгі қазақ жерінен тараған осынау ұлы технологиялық революцияның жемісін адамзат баласы ХІХ ғасырға дейін пайдаланып келгенін ұмытпауға тиіспіз.
Қазіргі киім үлгісінің базалық компоненттері Дала өркениетінің ерте кезеңінен тамыр тартады.
Атқа міну мәдениеті салт атты жауынгердің ықшам киім үлгісін дүниеге әкелді. Ат үстінде жүргенде ыңғайлы болуы үшін бабаларымыз алғаш рет киімді үстіңгі және астыңғы деп екіге бөлді. Осылайша кәдімгі шалбардың алғашқы нұсқасы пайда болды.
Бұл салт атты адамдардың ат құлағында ойнауына, ұрыс кезінде еркін қимылдауына мүмкіндік берді. Дала тұрғындары теріден, киізден, кендір мен жүннен, кенептен шалбар тікті. Содан бері мыңдаған жыл өтсе де, киімнің осы түрі өзгере қоймады.
Қазба жұмыстары кезінде табылған көне шалбарлардың қазіргі шалбардан еш айырмасы жоқ. Сонымен қатар, бүгінгі етіктердің барлық түрі көшпенділер атқа мінгенде киген жұмсақ өкшелі саптама етіктің «мұрагерлері» екені белгілі.
Ат үстінде жүрген көшпенділер тақымына басқан сәйгүлігіне неғұрлым еркін мініп жүруі үшін биік ер-тұрман мен үзеңгіні ойлап тапты. Бұл жаңалық салт атты адамның ат үстінде қаққан қазықтай мығым отыруына, сонымен бірге шауып бара жатып, қолындағы қаруын еш қиындықсыз және неғұрлым тиімді қолдануына мүмкіндік берді.
Бабаларымыз шапқан аттың үстінен садақ тартуды барынша жетілдірді.
Сарбаз бен оның мінген атын қорғауға арналған сауытты да алғаш рет біздің бабаларымыз жасаған.


Еуразия көшпенділерінің айрықша маңызды әскери жаңалығына баланған мұздай темір құрсанған атты әскер осылайша пайда болды.
Отты қару пайда болып, жаппай қолданысқа енгенге дейін атты әскердің дамуы біздің дәуірімізге дейінгі І мыңжылдық пен біздің дәуіріміздің І ғасыры арасында көшпенділердің ұзақ уақыт бойы бұрын-соңды болмаған жауынгерлік үстемдік орнатуын қамтамасыз еткен жасақтың ерекше түрі - айбарлы атты әскердің қалыптасуына ықпал етті.
Түрік қағанаты
Тақырыптың мақсаты мен міндеті
Тақырыптың мақсаты: қазақ халқының арғы тегі түріктер екенін дәлелдеу.
Тақырыптың міндеті:Түріктердің орасан зор терреторияны бағындырдырғанын тарихи деректер бойынша баяндау
ТҮРІК ҚАҒАНАТЫ (552-603 ЖЖ.)
Түрік этнонимі. «Түрік» этнонимінің алғаш рет аталуы қытай жылнамаларында кездеседі және ол 542 жылға жатады.
Қытай шежіресі бойынша «теле» сөзінен «түрік» сөзі шыққан. Қазіргі қазақ жерінде ерте орта ғасырда ірге тіккен алғашқы феодалдық мемлеттердің бірі – Түрік қағанаты. 551 жылы түркі билеушісі Бұмын “қаған” титулын алды, яғни ол император дегенді білдіреді.
546-552 жылдарға дейін Түріктер Анағұй қағаны басқарған уақытында жужандарға (авар) тәуелді болды. Бумын өзін жәбірлеуші Жужан қағандығының қол астынан бір жола босап, азаттық алу мақсатында соғысады.
552 жылы көктемде түріктер аварлардың ордасына шабуыл жасап, оларды күйрете жеңгені соншалық, Анағүй өзін өзі өлтіреді. Осы кезден бастап түрік билеп-төстеушілері қағандар атағын алады, сөйтіп аварлардың бұрынғы күш-қуатына да, олардын барлық иеліктеріне де өзін мұрагер ретінде орнықтырады.
552 жылы жеңістен кейін Бумын қаған «елхан» деген атақ алды. Түріктер 552 жылы Солтүстік Моңғолия жерінде Түрік қағанатын құрды. Оның алғашқы қағаны Бумын болды. Түрік қағанаты 552 жылы мемлекеттік дәрежеге жетті.
582-603 жылдары Түрік мемлекетінде ыдырау үдерісі жүрді. 603жылы Түрік қағанаты Шығыс және Батыс болып бөлінді. Шығыс Түрік қағанатының жұрты көк түрік, ал Батыс Түрік қағанатының жұрты «он оқ бодун» - «он оқ елі» деп аталды.


title: -603 - Сақ,ғұн,үйсін, түркі тілдес тайпалардың пайда болуы

text:
582-603 жылдары Түрік мемлекетінде ыдырау үдерісі жүрді. 603жылы Түрік қағанаты Шығыс және Батыс болып бөлінді. Шығыс Түрік қағанатының жұрты көк түрік, ал Батыс Түрік қағанатының жұрты «он оқ бодун» - «он оқ елі» деп аталды.
Шаруашылығы: көшпелі мал шаруашылығы. Жер өңдеу кәсібімен де айналысқан. Киіз үйлерде тұрған. Ескерткіштері: «Күлтегін» 1968 жылы Монғолияда Орхон алқабында түркі руналық жазуның ескерткіші табылды, әзірше бұл түркі қағанаты дәуірінің алғашқы ескерткіші. Бұл жазулар кағандардың билеушілерінің қорған- жерлеу орындарында қойылған. Қағандар билеушілері – Таспара, Білге және оның ағасы Күлтегін. Міне, осы түркі жазуларынан біз түркі империясы – түркі елі (мемлекеті) туралы білеміз. Діни-наным сенімдері: алғашқы кезде мәйітті өртеп, күлін қойған. Кейінгі кезеңде қолданған заттарын бірге қойған. Салты: келген қонаққа қойдың басын қойған.
Батыс Түрік қағанаты– 603-704 жж. Астанасы – Суяб. «Он-оқ бұдун» мемлекеті деп аталды. Он тайпа -5 нушеби мен 5 дулу. Қаратаудан Жоңғарияға дейінгі жерді мекендеген. Алғашқы қағаны – Тардум(Дато) қаған. Саяси күшейген кезі – Шегу мен Тон қаған тұсында. Тон қаған салық жинауға жергілікті адамдарды бекітіп, «Селиф» атағын берген. Қаған руынан шыққандарға ябғу, шад, елтебер атағы берілді. Сот істерін атқарушылар – бұйрықтар мен тархандар. «Тат» - құл. Батыс Түрік қағанатының жергілікті жерлердегі негізгі тірегі – бектер.
Шығыс Түрік қағанаты– 682-744 жж. Территориясы – Қазақстан, Орталық Азия, Шығыс Түркістан, Оңтүстік Сібір.