title: Сөз мағынасының түрлері - Сабақтың тақырыбы: Қазақ тілі дыбыстары, түрлері, жасалуы. Дыбыстардың құрамы Сабақтың жоспары

text:
5. Сөз мағынасының түрлері Тiлдегi сөздер болмыстағы заттар мен құбылыстардың ұқсас белгiлерiне қарай жасалған классификациясына орай топтастырылады. Мысалы, ыдыс-аяқ аттары (шәйнек, кесе, зере, шара, шөмiш, қасық, т. б.), адамның дене мүшелерi (бас, аяқ, қол, құлақ, саусақ, көз, т. б.), табиғат құбылыстары (жел, жауын, найзағай т. б.).
Сөздердiң арасындағы мағыналық байланыстарды анықтау үшiн сөздердi тақырыптық топтар мен лексика-семантикалық топтарға бөлiп қарастыру қажет. Өйткенi тақырыптық топтар мен лексико-семантикалық топтар арасында айырмашылықтар бар. Бiр топ ғалымдар тiл бiлiмiнде қолданылатын бұл терминдер арасында алшақтық жоқ десе, екiншi топтағылар бұлардың арасында мағыналық айырмашылықтың бар екендiгiн көрсетiп, тақырыптық топтың сөздердiң тек денотаттық мағынасына негiзделетiн-дiгi, ал лексико-семантикалық топ сөздердiң лексикалық (әрi денотаттық, әрi сигнификаттық, әрi iшкi лингвистикалық) мағынасына негiзделетiндiгi жайлы пiкiр айтады.
Көпшiлiк зерттеушiлер сөздердi тақырыптық топқа топтастыруда лингвистикалық принцип негiзге алынбайды, заттардың табиғи белгiлерi, объективтiк қатынастары т.б. негiзге алынады дейдi. Ал лексико-семантикалық топ сөздердiң лексикалық мағынасына негiзделедi, яғни, сөздердiң антонимдiк, синонимдiк не ұштас мағыналары есепке алынады. Мысалы, қол, аяқ, көз, тiрсек сияқты сөздер өзара ешқандай семантикалық байланысқа ие емес, бiрақ олар адамдардың дене мүше атаулары. Ал кел, кет, бар, жүгiр, жел, шап, зыт, кiр, шық т. б. деген етiстiктердiң арасында семантикалық байланыс бар. Бұлардың барлығы-ның лексикалық мағынасының құрамында бiр орыннан екiншi орынға өту, қозғалуды бiлдiретiн мағыналық элемент (сема) бар. Сонымен бiрге олар синонимдiк, антонимдiк, не ұштасып жататын мағыналық қасиетке ие.
Лексико-семантикалық топтың қатысымен семантикалық талдау жасау арқылы сөздердiң мағыналық, стилистикалық, эмоционалдық және т. б. қасиеттерi анықталады. ЛСТ сөздердi бiр сөз табына қатысты қарастырады және олардың грамматикалық формаларының өзгеруiн есепке алады. ЛСТ бөлуде сөздердiң лексикалық мағына бiрлiгi негiзге алынады.
Кейде бiр лексико-семантикалық топ құрамына әр түрлi сөз таптарына қатысты сөздер енедi. Яғни, бiр ЛСТ құрамына бiр түбiрден өрбiген өн, өнiм, өндiрiс, өнiмдi, өндiр секiлдi сөздер енiп, “сөзжасамдық ұя” жасайды.
Сөздердiң лексико-семантикалық тобы мен туынды сөздер бiрлiгi әр қилы құбылыс. Сөздердiң лексико-семантикалық тобы – салыстыруға келетiн бiрыңғай лексикалық мағыналар жиынтығы. Сондықтан оларды сөздердiң грамматикалық формаларымен шатастыруға болмайды. Мысалы, кел, кет, шап, секiр, бар,жорғала, атта секiлдi сөздер бiр лексико-семантикалық топ құраса, құлында, құлындай, құлындат, құлындау, құлынды, құлынша дегендер туынды сөздер тобын құрайды. Лексико- семантикалық топтың мүшелерi өзара лексикалық мағынасы жағынан байланысады. Кел, кет, өт, шап, секiр, бар, жорғала, атта, сырғана сияқты етiстiктер бiр лексико-семантикалық топтың құрамына мағына бiрлiгiне байланысты бiрiктiрiлген. Оның құрамындағы болған өзгерiстер сол топтағы сөздердiң барлығына бiрдей әсер ете бермейдi, белгiлi мүшелерiне ғана әсер етедi. Мысалы, қазақ тiлiнде жалыну, өтiну, сұрау, тiлеу, жалбарыну сияқты етiстiктер бiр кiшi лексико-семантикалық топ жасайды. Әрине, бұл сөздердiң мағына құрамында өздерiне ғана тән болған, басқаларында кездеспейтiн мағына элементтерiнiң болатындығы анық, себебi олар жеке-жеке сөз. Сұрау етiстiгiнiң мағынасында талап ету реңкi болса, тiлеуде жалыну, өтiну реңкi басым. Бұл сөздердiң құрамындағы мағыналық өзгерiстер өзге сөздердiң мағынасының өзгеруiне ықпал етпейдi. Ал, қорқу, қауiптену, сескену сияқты синонимдердiң бiреуi қолданылудан шығып қалса, қалған мүшелерiнiң мағынасында өзгерiс болады. [М.Оразов. Қазақ тiлiнiң семантикасы,175-176]. М. Ю. Тихонова да “лексико - семантикалық топтарды семантикалық өрiс құрамына енедi” деген пiкiрдi айта отырып, өрiс құрамына тек жеке сөздердi ғана ендiрместен, тұрақты тiркестердi де ендiредi. Яғни, тұрақты тiркестердiң жеке сөздерге синоним бола алатынын ашып көрсетедi. Осы пiкiрдi басшылыққа ала отырып, бiз де шек құрамына тұрақты тiркестердi ендiрдiк. Мысалы, аз, тамшы, қасқалдақтың қанындай, саусақпен санарлық. Лексико - семантикалық топтың құрамына енген сөздер өздерiнiң дербестiгiн жоғалтпайды, олардың бiрi екiншiсiмен тек жалпы жақтарымен ғана байланысып жатпастан, жеке белгiлерiмен өзара ерекшеленiп те жатады.
Тақырыптық топқа семантикалық байланысы жоқ, тек объектив дүниедегi заттардың өзара қатынасы негiзiнде топтастырылған сөздер енедi. Мысалы, қол, көз, құлақ, аяқ, бас, қабырға дегендер бiр тақырыптық топқа енедi де, бiр жүйе жасайды. Тақырыптық топқа енген сөздердiң бiр мүшесi түсiп қалса, не жаңа сөз қосылса оның басқа мүшелерiнiң мағынасына әсер етпеуi мүмкiн. Мысалы алма, алмұрт, алша, алхоры, шабдалы сияқты жемiс атауларының кейбiрi түсiп қалса немесе жаңа жемiс атауы қосылса топ құрамындағы қалған сөздердiң мағынасы өзгермейдi. Бұған қарап тақырыптық топтардың мүшелерiнiң арасында мүлде мағыналық байланыс жоқ екен деуге болмайды. Сөздердi тақырыптық топтарға топтастырғанда олардың арасындағы байланыс негiзге алынады. Зерттеу нысанына алған үй жануарлары атауы өз алдына бiр тақырыптық топ құрайды. Олар: сиыр, бұқа, өгiз, айғыр, бие, байтал,сойтал, нар, iнген, аруана, бота, дөнен, дөнежiн, құнан, құна-жын, қой, қошқар, тоқты, тұсақ, қозы, ешкi, теке, серке, шыбыш, тауық, қораз, қаз, үйрек, ит, төбет, мысық т. б. Мұның өзiн жыныстық ерекшелiктерiне қарай екi топқа бөлуге болады. Яғни, құнан, қошқар, бұқа, өгiз, нар, теке, серке секiлдi еркек тҮқымдас жануар атауларын бiр топқа және құнажын, дөнежiн, ешкi, тұсақ, аруана, байтал, сойтал, тоқты, тұсақ, тауық дегендердi екiншi бiр топқа топтастыруға болады. Немесе, “жануарлар әлемi” деп аталатын тақырыптық топты төртаяқтылар (сиыр, қой, ешкi, жылқы, түйе т. б.) және құстар (қаз, үйрек, тауық, қораз, үндiк т.б.) деп екiге бөлiп қарастыруға болады.
Тiлдегi сөздердiң бiр емес бiрнеше лексикалық мағынасы болады. Тарихи тұрғыдан алғанда сөз мағыналарын негiзгi және туынды мағына деп екi түрге бөлемiз. Мысалы, көк – 1. түс:2. аспан;
3. шөп.
Қазiргi тiл тұрғысынан сөз мағынасын екiге бөлемiз:
1. тура мағына; 2. ауыспалы мағына.
Сөздiң бастапқы мағынасын тура мағына деп атаймыз. Мысалы, 1. қараңғы- жарықсыз;
2. қараңғы – оқымаған, сауатсыз;
3. су қараңғы – аурудың түрi.
Тура мағына негiзiнде жасалған лексикалық мағына ауыспалы мағына деп аталады. Мұндай мағыналар қалыптаса келе тұрақты мағынаға айналады.
Сөз мағынасының өзгеруiнiң, оның жаңа мағынаға ие болуының екi түрлi себебi бар:
1) тiлден тыс сыртқы ортаның әсерi;
2) тiлдiк немесе лингвистикалық себептер, яғни тiлдiң iшкi мүмкiншiлiгiнен пайда болған.Ит, есек, шошқа, сиыр, бҮқа, өгiз, жылқы, айғыр, сәйгүлiк, түйе, бота, нар, қой,қошқар, ешкi дегендер өз алдына бiр топ құрайды. Сөздердiң көп мағыналылық қасиетiн ескерсек, бҮл сөздердiң кейбiреулерiнiң тура мағынасынан тыс қосымша мағынасын айқындауға болады. Салыстырыңыз: Артынан оған бойы үйренiп алады да, ол ит болсын, шошқа болсын, соның құзырында қалып,екiншi қатеге және ұрынады деген сөйлем құрамындағы ит, шошқа атауларына да жоғарыда айтылған мағыналар тән. Ит сөзiне “1. Сүтқоректi жыртқыштар семьясына жататын асыранды үй хайуаны. 2. Жыл аты. 3. Ауысп. Оңбаған, жауыз” деген анықтама берiлген. Ал шошқа сөзiне “1. Мегежiнi жылына бiрнеше рет торайлайтын өсiмтал, айыр тұяқты хайуан, доңыз. 2. Надан, топас, оңбаған” деген түсiнiк берiлген. Мұның алғашқысы тура номинативтiк мағына. Соңғылары сезiмдiк мағынаны бiлдiредi. Екеуi де адамға қатысты қолданылып, адам мiнезiнiң жағымсыз жақтарын көрсетiп тұр. Ит сөзiнде “жауыз”, “оңбаған”, “кекшiл” секiлдi эмоционалдық мағына, ал шошқа сөзiнде “топас”, “ақымақ”, “надан” секiлдi жағымсыз эмоционалдық мағына бар. Анықтама негiзiнде жасалатын негiзгi семалар бұл сөйлемде көрiнбестен, тек қосалқы семалар негiзгi семаның орнын басып, сөздер жаңа мағынаға ие болып тұр.
Сөз мағыналарының ауысуы әр түрлi тәсiлдер арқылы iске асады. Олар мыналар: а) метафора; б) метонимия; в) синекдоха. Метафора – барлық тiлде бар құбылыс. Бұл – ауыспалы мағына жасаудағы ең жиi қолданылатын тәсiл. Метафора – гр.т. metapohra ''ауысу'' деген сөзiнен алынған термин. Белгiлерiнiң ұқсастығына қарай бiр заттың немесе құбылыстың басқа бiр зат немесе құбылыс атауымен аталуының негiзiнде жасалған ауыспалы мағынаны метафора деп атаймыз.
Көркем шығармаларда жануарлар мен құстар атауының жиi қолданылатындығы соншалық, оларды жасалуы және мағыналық ерекшелiгiне орай тек салыстыру тәсiлi арқылы ғана емес, метафоралық мiнездеме түрiнде де кездестiруге болады.


title: Сабақтың тақырыбы: Қазақ тілі дыбыстары, түрлері, жасалуы. Дыбыстардың құрамы Сабақтың жоспары - бет 13

text:
Метафора – жануар атауы арқылы адам мiнезiн сипаттауда жиi қолданылатын тәсiл. Л. С. Войтик жануар атауының метафоралық мiнездеме түрiнде жиi қолданыла-тындығын айта келе, оны бiрнеше топқа бөлiп қарастырады: а) оккозионалды мiнездеме; ә) тұрақты метафоралық мiнездеме; б) ауыспалы мағынасы бар метафоралық мiнездеме; в) адамды жек көру, еркелету мәндi метафоралық мiнездеме.
1. Метафора тәсiлi арқылы атаудың ауысуы белгiленетiн заттардың тұлға, түс, қимыл ерекшелiгiнiң ұқсастығына негiзделедi. Мысалы, етек. БҮл, бiрiншiден, киiмнiң етегi, екiншiден, таудың етегi (Етегi Қаратаудың толқын егiн, батты оған белшесiнен еңбекшi елiм (Т.Ә.), үшiншшiден, Көк аспанның етегi (Өрмелеп ұлпа бұлттың етегiн, күн көзi көк аспанға көтерiлген (С.М.) деген мағыналарда қолданылады.
2. Бiр заттың немесе құбылыстың атауының екiншi затқа немесе құбылысқа олардың өзара iргелестiгi негiзiнде атау болып ауысуы метонимия деп аталады. Метонимия- гр.т . metanymia- атын өзгерту деген сөзiнен алынған. Мысалы, Үйi мәз боп қой сойды, сүйiншiге шапқанға (Абай).
3. Бүтiннiң орнына бөлшектi, жалпының орнына жалқыны, үлкеннiң орнына кiшiнi қолданудың негiзiнде сөз мағынасының ауысуы синекдоха деп аталады. Синекдоха-гр.т. synekdoche '' жобалап түсiну'' деген мағынадағы сөзiнен алынған. Мысалы, тұяқ- 1. Малдың саны деген мағынада қолданылады. Неше тұяғың бар бар? 2. ұрпақ сөзiнiң орнына қолданылады. Атадан қалған жалғыз тұяқ едi. 3. Тұяқ-музыкалық аспап. 4. Тұяқ – жануардың дене мүшесiнiң бiр бөлшегi.Сөзде бiр, кейде бiрнеше лексикалық мағына болады және олар пайда болу тәсiлi жағынан алуан түрлi болып келедi. В.В.Виноградов сөздердiң лексикалық мағыналарын үш түрге бөлiп қарастырады. Олар: 1. лексикалық атауыш мағына. 2.фразеологиялық байлаулы мағына. 3. синтаксистiк шартты мағына.Бұлардың iшiндегi ең маңыздысы – заттар мен құбылыстардың белгiлерiн, iс-әрекетiн атап көрсететiн атауыштық немесе номинативтiк мағына. Кейде мұны дербес, еркiн мағына деп те атайды. Үлкен сөзi үлкен үй, үлкен адам, үлкен көл тiркесiнде еркiн қолданылып тұр. Мұның барлығының мағынасы дәу, iрi, зор көлемдi деген мағынаға тiрелiп тұр. Ал үлкен күнә тiркесiнде бұл шектен тыс, ауыр деген мағынада қолданылады. Демек атауыштық мағына деп – сөздiң жеке тұрғандағы бiлдiретiн негiзгi мағынасын айтамыз.Сөз мағыналарының екiншi түрi – фразеологиялық байлаулы мағына. Бұл – сөздiң тұрақты тiркес құрамында пайда болған мағынасы. Бұған қасқа жол, су жаңа сияқты тұрақты тiркестер мысал бола алады. Қасқа сөзi қасқа бие, қасқа сиыр, қасқа ат тiркестерiнiң құрамында келiп, ''малдың маңдайында болатын, ұзын келген ақ түстi жолақ'' деген тура мағынаны бiлдiредi. Бұл-оның атауыштық мағынасы. Ал қасқа жол тiркесiнде фразеологиялық байлаулы мағынаға ие болып, ''анық'', ''айқын'', ''түзу'' деген мағынада қолданылады.Сөздiң фразеологиялық байлаулы мағынасын идеома, мақал-мәтелдер мағынасымен шатастыруға болмайды. Фразеологиялық байлаулы мағына сөздердiң мағынасының жиынтығынан жасалады. Ал мақал-мәтелдердiң құрамындағы жеке-жеке өз мағынасында жұмсалып, сөйлем мүшелерiне талданады.
Синтаксистiк шартты мағына сөйлем iшiнде белгiлi бiр синтаксистiк құрылымда қолданылу арқылы ғана жасалады. Мұндайда сөз өзiне тән мағынадан басқа, ерекше мағына үстеп алады. Мәселен, бiз адамның қулығын, айлакерлiгiн айтқымыз келсе – ит, надандығын, бассыздығын айтқымыз келсе – айуан сөзiн қолданамыз. Мұны кейде ауыспалы мағына деп те атайды. Ол рас. Өйткенi бұл – бiр заттың қасиетiн басқа бiр затқа таңудан туған ауыс мағына. Дегенмен, барлық синтаксистiк шартты мағына осылай жасала бермейдi. Олар кейде сөйлемде белгiлi бiр синтаксистiк құрылымда қолданылу арқылы да пайда бола алады. Мәселен, Мен өмiрiмде талай шыжықты көрген адаммын. Мынау құдық, қанша сыра берсең де iше бередi. Бұл сөйлемдердегi шыжық сөзi – ''азап'', ''бейнет'' деген мағынада, құдық сөзi – ''мешкей'', ''тойымсыз'' деген мағынада қолданылып тұр. Кейде олар сөз тiркесi арқылы да жасалады. Мысалы, Бiз жасарымызды жасап, ендi таудан түсiп келе жатқан адамбыз. Мұндағы таудан түсiп келе жатқан– қартайған, күшi қайтқан деген мағынаны бередi. Кейбiр ғалымдар синтаксистiк шартты мағынаны мәтiндiк мағына деп те атап жүр. Лексика–грамматикалық сипатына қарай сөздер омоним-дер, синонимдер, антонимдер секiлдi шектес сөздер тобына ажыратылады. Бұлардың әрқайсысының өзiндiк белгiлерi бар.


title: №7.1-2 жаттығулар - Сабақтың тақырыбы: Қазақ тілі дыбыстары, түрлері, жасалуы. Дыбыстардың құрамы Сабақтың жоспары

text:
Омонимдер туралы ұғым. Оның көп мағыналы сөздерден өзгешелігі, жасалу жолдары, түрлері. Омонимдік құбылыстар. Синоним туралы түсінік, анықтамасы. Синонимдік қатар, доминант. Антонимдер, оның өзіндік сипаты, жасалу жолдары. Антонимдердің тілде атқаратын қызметі және қолданылуы. №15.1-2 жаттығулар
Омонимдер туралы ұғым Омонимдер(гректің homos – біркелкі және onyma – ат, атау деген сөздерінен алынған) – бірдей дыбысталып, бірдей жазылып, мағыналары басқа-басқа болып келетін сөздер. Мысалы: ат – көлік, з.е. , ат – етістік т.б.
Омонимдердің полисемиядан айырмашылығы бар: омонимдер бірдей дыбысталып, жазылса да әрқайсысының мағынасы басқа-басқа.Ал полисемия – көп мағыналы сөз, бірдей дыбысталып, бәрдей жазыла отырып, мағыналары жағынан жақын, байланысты болып келеді.
Құрамына қарай омонимдер: 1.Түбір омонимдер;2.Туынды омонимдер болып бөлінеді.
Түбір омонимдер – ешбір аффиксіз, атау тұлғада қолданылатындар. Мысалы: қыз – зат есім, қыз – етістік. Туынды омонимдер – аффикс қосылу арқылы жасалады. Мысалы: 1. Жас-тық- зат есім, 2. Жас-тық – сын есім. Омонимдер тілдің лексикасын саны емес, мағынасы жағынан ұлғайтады, кеңейтеді, көбейтеді.
Омонимдер түрлі жолдар арқылы жасалады: Кейбір омонимдер сөз тудырудың лексика – семантикалық тәсілі арқылы жасалады. Бір сөздің көп мағыналы болуы – полисемия. Бір сөз әуелгіде бір мағына берсе, келе-келе сол мағынаның өрбіте түсуі мүмкін, оған себеп өмірдегі жаңалықтар. Мысалы: Ай – планета, Ай - бір ай, бұлар бұрынғы бір сөз, қазіргі екі сөз.«Ай»сөзі фразеологиялық единица жасауға негіз болған. Мысалы: Айдай сұлу, айдай таза, айдан анық, айдай аузы барайды аспанға бір- ақ шығарды, айдың бір жаңасы, айдың күні аманда, ай күні жақындады, ай қабақ.
В.Н.Петрухин полисемия арқылы пайда болған омонимдерді семантикалық омонимдер деп атайды.
1.Кейбір байырғы сөздер тілдің даму барысында фонетикалық өзгеріске ұшырап, кейбір сөздер, тілдегі екінші сөздермен бірдей дыбысталып соңында омоним болып кетеді. Алмасуға ұшыраған қазақ тіліндегі дыбыстар: ғ-г, с-ш. Мысалы: атқа салатын «ер» сөзінің ертеректегі дыбысталуы – егер.Бұл форма Оңтүстік Қазақстанда сақталған. Олар «егер» сөзінің «г» дыбысы түсіп қалып «еер» болудың орнына «ер» болып ықшамдалған.
2.Кейбір омоним сөздің түбіріне аффикстер жалғануы арқылы жасалған. Ондай омонимдердің жасалуына омонимдес аффикстер себеп болған. Омонимдес аффикстерді «аммоморфемалар» деп те атайды.
3.Кейбір омонимдер кірме сөздерің байырғы сөздермен бірдей дыбысталып келуі арқылы жасалған. Мысалы: орыстың волость – болыс сөзі болып өзгеріп, етістік «болыс» сөзімен омоним болған.


title: Омонимдердің түрлері - Сабақтың тақырыбы: Қазақ тілі дыбыстары, түрлері, жасалуы. Дыбыстардың құрамы Сабақтың жоспары

text:
Омонимдердің түрлері К.Аханов: 1.Лексикалық, 2.лексика-грамматикалық 3.Аралас омонимдер деп топтастырса, орыс тіліндегі оқулықтардың бірінде, 1.Толық, 2. жартылай енді бірі: грамматикалық, енді бірі омофондар, омографтар, т.б. түрде айтады.
Тіл фактілерін ескере келе Ә.Хасенов, омонимдердің түрлерін төмендегідей бөлгенді мақұлдайды:
1.Толық омонимдер
2.Жартылай омонимдер
3.Фонетикалық омонимдер
4.Орфографиялық омонимдер
5.Көп компонетті омонимдер
Толық омонимдер: дыбысталуы жағынан бірдей, мағыналары басқа-басқа барлық тұлғада омоним болып келетін, біркелкі формада түрлене алатындар, мысалы: 1) тамақ – анатомиялық атау, 2) тамақ – ас, қорек, тағам мысалдағы зат есімдер – зат есімдердің, етістіктер – етістіктердің формаларымен түрлене алады.
2.Жартылай омонимдер кейбір формаларда ғана бір-бірімен омоним болады. Кейбір омонимдердің сыңарлары бір сөз тобынан ғана ждасаллмайды, әртүрлі сөз тобынан жасалуы мүмкін. Яғни, бір сыңар – зат есім, бір сыңары- етістікболуы мүмкін. Мұндайда олар әр сөз табынан жасалғандықтан бір-бірімен омоним бола алмайды. Мысалы: «көш» - зат есім, «көш» - етістік. Оысы формада бұлар – омоним. «Қаратаудың басынан көш келеді. Көшкен сайынбір тайлақ бос келеді». Мұндағы «Көш, көшкен» сөздері бір-біріне омоним болудан қалған. Яғни, олар атау тұлғада тұрғанда омоним болып, түрленгенде омоним болудан қалған сөздерді В.Н.Петрухин омоформалар деп атайды.
Б.Н.Головин мұндай омонимдерді 1.омоформы, 2.омоморфемы деп екіге бөледі. А.А.Реформатский мұндай құбылысты – конверсия – деп атайды.
3.Көп компонетті омонимдер.Кейбір сыңары толық, кейбір сыңары жартылай омонимдер болып келетін сөздер. Орыс тіліндегі оқулықтың авторлары бұларды жеке-жеке алып қарамайды. К.Аханов «аралас омонимдер» деп атайды. Бірдей дыбысталатын бірнеше сөздің бірер қатары – толық омоним. Бірір қатары – жартылай омоним болып келеді. Мысалы: «жаз» - зат есім, онтонимі – «қыс». 2) «жаз» - етістік, синонимі емде. 4.Фонетикалық омонимдер омофондар – біркелкі айтылып, түрліше жазылады, Мағынасы, сыртқы тұлғасы басқа-басқа. Мысалы: асшы – ас даярлайтын адам, ашы – сын есім, екеуі де «ашшы» болып айтылады, жазылуы мағаналары басқа-басқа. Сондай-ақ «қараала» - сын есім, қарала – етістік.
5.Орфографиялық омонимдер(омографтар) біркелкі жазылатын екпіннің әртүрлі түсуіне байланысты айтылатын сөздер. Мысалы: «алма» - зат есім, алма – болымсыз етістік, орысша берегу – жағаға, берегу – сақтаймын. 6.Паронимдер – дыбысталуы жақын, бір түбірден өрбіген, бірақ мағынасы басқа-басқа сөздер. Кейде мұндай сөздердің жазылуы да,мағынасы да жақындап қалуы мүмкін. Мысалы; орыс тілінде: существо – сущность;
Орыс лингвистері дыбысталуы жақын мағынасыжағынан әр түрлі сөзді қатарластыра қолдану тәсілін парономазия деп атайды. Қазақ тілінде өкімет-үкімет, ғылым-білім-ілім 7.Каламбур.Каламбур – француздың calembour (сөз әзілі) дегеннен алынған термин. Лингвистикада – не біркелкелкі дыбыталатын, не біркелкі жазылатын әртүрлі мағыналы ойнақы сөздер, сөз тіркестері сөз әзілі. Мысалы: Қалқам, жаным, қарағым, бетіңе келмес қарағым(С.Гер)
1.Синоним туралы түсінік, анықтамасы
Мағыналары бiр-бiрiне жақын, өзара мәндес сөздер синонимдер деп аталады. Өз ара мәндес сөздерден синонимдiк қатар құрылады. Оған екi немесе одан да көп сөздер енедi. Синоним – гр.т. synonimon – қатар айту деген мағынаны бiлдiретiн сөзiнен алынған. Синонимдер омонимдерге қарама-қарсы құбылыс. Синонимдер бiр сөз табына тән сөздерден жасалады. Мысалы, Өң, түр, түс, келбет, ажар, көрiк, әлпет т.б. – зат есiмдер; ал әдемi, көрiктi, шырайлы, ажарлы, келбеттi – сын есiмдер.
Кейде синонимдер бiр-бiрiмен тiркесiп қолданылады. Мұны плеоназм немесе плеонастикалық сөз тiзбегi деймiз. Мысалы, ежелгi ескi, көне тоз, жеке дара. Синонимдер әр түрлi жолдармен пайда болған:
а) сөздiң қосымша мағынаға ие болуы негiзiнде;
б) сөз тудыру негiзiнде: жазғытұры, көктем;
в) диалект сөздер негiзiнде;
г) табу, эвфемизм негiзiнде;
д) кiрме сөздер негiзiнде: меймен-қонақ; қораз-әтеш.
Сөздің дыбысталу мен мағынасы жағынан салыстырып қарағанда, синоним омонимге қарама-қарсы тұрған лексикалық-семантикалық тілдік құбылыстар. Омонимдер ұғымы басқа, дыбысталуы бірдей бірнеше сөздер тобын білдірсе, синонимдер, керісінше, ұғымы бір, әр түрлі дыбысталып айтылатын сөздер тобын қамтиды. Синоннмдер бір ғана ұғымды білдіретіндіктен, олар тек бір ғана сөз табына катысты болады. Синонимдер мен омонимдер бір қатарга едген сөздердің сад мөлшері жагынан да ала-құла. Қазақ тілілде омонимдік қатарға енген сөздің саны не бары 4 - 5-тен аспайды. Ал синонимдік қатардағы сөздердің саны кейде қырықтан да асып жығылады. Синонимдер мынадай иілеріне қарай топтастырылады:1.Сөздің дыбысталуында аз да болса, тұлгалық өзгешелігі болуы қажет.2.Сөздер бір ғана ұғымды білдіруі керек. 3. Сөздер бір ғана сөз табына қатысты болуға тиіс. Бұл үш белгі — сөздерді синоним деп танудағы басты шарт. Сонымен қатар бір сөз табынан болған синонимдер бірыңгай грамматикалық тұлғада келуі мен контексте бірін-бірі алмастырура болғанда, бір гана сөйлем мушесінің қызметін атқарады синонимдердід қосымша белгілерін қөрсетеді. Дыбысталуы әр басқа болғанымен, мағынасы жақын сөздерді синонимдер делінеді.Синонимдер сөздердің жалпы-магынлық бірлестігіне қарай топтастырылады, Яғни сөздер бір ғана ақиқат шындиқты көр- сетіп, бір гана үгымды білдіретіндіктен, олар синоним деп таны- лады. Синонимдік қатардың магыналық негізі сөздерді өзара жақындатып салыстыру үшін гана емес, сонымен қатар ол; бір-біріне қарсы қойып ерекшслеуге де негіз болады.Синонимдер бір ғана ұғымды білдіреді дегенмен олардың мағынасы нақ бірдей, әр уақытта олардың магынасы теп-тең болып тұрады деген сыңар жақ ұғым тумаса керек. Сөз беп сөздің мағыналық байланысы алыс та, жақын да, тікелей де, жанама түр, бола береді. Алыстың да алысы бар, жақынның да жақыны болады. Сөз мағынасының жақындыгы деген де тым кең ұғым, Мәселен, той-мейрам-мереке-думан-тамаша дегендер баласының қуанышты, қызықты күндерін білдіреді. Бұларды іштей «жалпы халыктық куанышты күндер» (Мейрам-мереке және «жеке семьяның немесе бір ауылдың қуанышты күн, (думан—тамаша) деп екі топқа бөлуге болады. Мұның ішіндегі той деген сөз куанышты күндердің екі тобына да жалпы айтылады. Өйткені бұл сөз кен мағынада да, тар ұғымда да жұмсала береді.
Сол сияқты семірту –шелдену—майлану—тойыну- жуан- дау—толу—қоңдану дегендер жан-жануарлардың арық семіз күйге айналғандыгын білдіретіндіктсн, синоним деп танимыз. Бұларды да мағыналық жақындыгына қарай екі жкке бөліп қарауға келеді: а) Адамга қатысты синоннмдер (жуандау—толу); ә) Басқа жан-жануарларға байланысты ағылатын синонимдер (шелдену-майлану-тойыну-қоңдану), Ал сөзі екі топқа да ортақ болып айтыла бсреді.
Сондай-ак, бағалы – құнды - қымбат деген сындык. Ұғымды білдіретін синонимдердіц де әрқайсысына тән өзіндік ерекшелігі бар. Мәселен, багалы сыйлық, бағалы киім дегсндегі мағыналық реңк құнды мен қымбат сөзінде жоқ. Құнды пікір де айтылғанмен | бағалы пікір деп айтылмайды. Сонымен синонимдер белгілі бір ұрымды білдіргенімен, олардыд арасында мағына жагынан толық сәйкестік, тепе-теңдік қасиет жоқ деп теледі.


title: Синонимдік қатар, доминант - Сабақтың тақырыбы: Қазақ тілі дыбыстары, түрлері, жасалуы. Дыбыстардың құрамы Сабақтың жоспары

text:
2. Синонимдік қатар, доминант Синоним болып жұмсалатын мәндес сөздердіц тобын сино- нимдік^атар немесе синонимдік ұя_деп атайды. Синонимдік қатарға енген сөздердің ішінен бір сөз сол»сөздерді мағына жағынан ұйымдастыруға ұйтқы болатын тірек (ұйытқы) сөз деп_таңдалынып алынады. Мұны тіл білімінде домпнант деп атап жүр, Доминант сөз мәндес сөздерді магыналық жағынан ғана топтас- тырмайды, сонымен бірге синонимдік қатарларды алфавит жүйе- сіне келтіру үшін де үлкен мәнді кызмет атқарады. Доминат сөзді дұрыс анықтап, белгілеп алмай синонимдерді тәртіпке келтіру мүмкін емес. Сондыктан синоним сөздігін жасауда доминат сөзді іріктеп, сұрыптап алуға айрықша көңіл бөлінеді.Доминант сөзге синонимдік қатардағы сөздердің ішіндегі мағына жағынан ең айқын, стильдік мәні жағынан бейтарап, жалпы халыққа соншалықты танымал дегендері ғана таңдалынып алынады.Синонимдік катарға топтастырылатын сөздердің шегін олардың логикалық бірлігіне қарап қана ажыратура болады. Әрбір синонимдік қатардағы сөздер негізінен екі кезеннен өтеді. Алғашқы кезеңде сөздер жалпы мағыналык бірлігіне қарай, ұқсастыру негізінде синонимдік қатарға топтастырылады. Ұқсастыру ұядан туатын жалпы ұғымға бағындырылады. Жеке сөздің қара басындагы өзгешелік бұл кезедде ешбір есепке алынбайды, Мәселе, ас—тамақ—дом—тағам—ауқат дргендер адам баласының жейтін қоректік затын білдіретіндіктен, ең әуелі бір синонимдік қатарға топтастырылады. Бұлардың бір-бірінен ажыратын өзгешсліктерін саралау — екінші кезеңдегі істелетін жұмыс. Синонимдік қатардағы сөздердің ұқсастығын табудан
гөрі олардың бас-басына тән өзгешелігі мен ерекшелігід табу әлде қайда киын жұмыс. ^Синонимдер бір-бірінен мағыналык реңкі жағынан, стильдік мәні жағынан және басқадай сөздермен өзара қарым-қагынасқа түсіп, қолданылуы жагынан үш түрлі белгілері аркылы ажыратылады.
Синонимдердің мағыналарын ажыратқанда мынадай мәселерге- көңіл аударылады: 1. Синонимдік’ қатарға енгея сөздер мағына жагынан бір-бірінен сәл жоғары не сәл төмен дәрежеде болуы мүмкін, Синонимдер градация жолымен өзгеріп отырады. Мәселен, аязсөзіне карағанда оның синонимдік сыңары үскірік сөзінің магыналық салмағы күштірек екендігін сезуге болады.Сол сиякты атқыш — мерген, апат — кырғын, белсену — құлшыну дегендердің соңы сыңарлары алдыдғыларынан пәрменді екен-дігін аңғарамыз. 2. Синонимнің біреуінің мағынасы екіншісінен ксңірек болады. Мәселен, соғыс деген сөздің мағынасы урыс деген сөзден кең, ұстаз дегеннін мағынасы мұғалімнен кец. Жа-бу мен кілттеу де сол тәрізді. 3. Синонимдер бір-бірінен мағы-ларының аз-көбіне карай да ажыратылуы мүмкін. Мәселен, атдеген сөз көп магыналы да, ат оның сыңары ныспы деген сөз бір мағыналы. 4. Синонимдер марыналарыныд деректі және дсрсксіз болып келуіне карай ажыратылады, Мәселен, маңдай — пешене, іш — кұрсак, бала — перзент, тыгылу — бұқпантайлау дегсндср алдыңғылары деректі де соңғылары дерексіз.
5, Синонимдср бір-бірінен ауыспалы мағынада қолдану-қолданбауына карай да ерекшеленеді. Мәселен, көмей мен көмекей дегендердің алғашкысы пештің көмепі, тоғанның көмейі деп ауыстырылып айтуға келгенімен. соңғысы (көмекей) тек адамға ғана арнайы жұмсалады да, өзге заттарға бұрып айтуға келмейді. 6. Синонимдср өзді-өзінен туындатып сөз турғызуға қабілетті, я кабілетсіз болып келуіне қарай өзгешеленеді. Мәселен, сапар мен жол тәрізді синонимнің алғашкысынан бір сапар, ұзак, сапар; сапар шегу дегсн бірлі-жарым тіркесті сөздер ғана кездеседі. Ал оның жол деген сыңары тіліміздегі сөз тудырудың барлык амалдары арқылы жана сөз жасауға соншалықты кабілетті екендігін байқатады Мысалы. жолай, жолаушы, жолдама,жолдас, жолшыоай, жолак, жолдау, жолбасшы, жолбике, жолжоба, жол-жөнекей, жол соқты, сар жолды, теміржол, азық, жол ашар, жол аяк, жол жүру т. б.
Синонимдердің стильдік мәні неше алуан функционалдық стильде колданылумен тығыз байланысты. Тіліміздегі синоним-| дердің мынадай стильдік реңктері байқалады: 1. Қадір тұтып сыйлағандықты білдіретін ренктер. Мәселен, есім деген сөз ат сөзінен қадірлірек,отағасы қария сөзінен, дэм ас сөзінен перзент бала сөзінен, қаза өлім сөзінен құрметтілеу. 2. Салтанат кұру мәніндегі көтеріңкі ренктер. Жүлде бәйге сөзінен асқақ мереке-леу тойлау сөзінен көтерінкі, азамат жігіт сөзінен жоғары ай- тылады. 3. Поэтикалық ренктер. Асқар деген сөзбиік , сөзге карағанда поэтикалық стильде көбірек ұшырасады.Қол эскер сөзінен, мэртебе атақсөзінен, қаһарман кейіпкер сөзінен шапақ арай сөзінен поэзияда жиі колданылады. 4.^ Дөрекілік мәндегі реңктер бір қатардағы синонимдердің біреуі бейтарап екіншісі сыпайы, үшіншілері тұрпайы мәнді білдіріп, ал- құла реңкі тудырып отырады. Меселен, сықпыт деген сөздің стильдік мәні бет деген доминант сөзбен салыстырғанда дөрекілеу шолжың ерке деген сөзден, шойнак, ақсақ деген сөзден, азынау жылау дегеннен белгілі контексте дөрекілеу болып жұмсалады.
5.Кекесін-мысқыл мәндегі реңктер. Қожаңдау орынсыз қимыл көрсет-кенде, тұштаңдау орынсыз жеңілтектеніп, оғаш қимыл көрсеткенде кекесін мәнді білдіреді. 6. Менсінбеушілік,кеміту мәніндегі реңктер. Бұт артар көлік орнына, еркек кіндік ер азамат дегеннің орнына, шүйке бас эйел дегеннің орнына, өкпе бала орнына кемітіп айтыла береді.
Қолдану орнын бұзып, керісінше айтылған сөздің бәрі кекесін мән тудырады. Мәселен, сарақадамды мол қол, мырза десек, сабырсыз адамды сабырлы десек, қорқақ адамды батыр десектапал адамды бойшац десек, жуан адамды талдырмаш, жіңішке десек, мазақтау немесе әзілдеу болып шығады. Күлкі сөздің тура, дәл мағынасынан тумайды, сөзді астарлап, керісінше ацтудан пайда болады.
Синонимдердің сөз қолданысындағы реңктері сөздердің бір- бірімен тіркесу қабілетінен шығады. Мәндес сөздер бірінің тір- кесіп_айтылатын сөзімсн екінші сыңарлары онша көп тіркесе мейтіндігін жиі байқатады. Мәселен, ел мен халық синоним сөз болғанымен, ішіне ел қонды деп айтылады да, ішіне халық қонды деп айтылмайды. Аяқ пен борбай синоним, бірак жер аяғы, кеніді деп айтылады да, жер борбайы кеңіді деп айтылмайды Синонимдер тұрақты тірксстерде ғана емес, еркін сөз тіркесінде де бірдей қарым-қатынаста бола бермейді. Мәселен, биік\пен бойшаң синоним болғанымен, биік адам, бойшаң адам деп ай- гылғаньшен,биік тау деп айтылады да бойшаң тау деп колда- нылмайды. Ер жету мен бой жету дегендер бір ұғым білдіргені мен, ер жету көбінесе ұлға, бой жету тек кана кызга арнайы қолданылады.а Жалпы алғанда, синонимдерге тән мағыналық стильдік қол- данудағы үш түрлі белгі бір-бірінен онша алшақ жатқан бөлекше дүниелер емсс, өзара тығыз бірлікте болатын ерекше белгілер деп танылады.
Казақ тілі - синонимге өте бай тіл. Синоним кездеспейтін де бір сөз табы жоқ. Барлық сөз табынан да синонимдер былады. Алайда сан мөлшері жағынан келгенде әр сөз табынан синонимге молшылығы әрқалай. Әрбір сөз табынын. синонимдік байлыгы олардың жалпы санымен ғана өлшеніп қоймайды бір катарға топтасқан сөздердің санымен де белгіленеді. Бір катар сөз табы синонимге өте бай (егістік, зат есім, сын есім
-екінші бір сөэ габының синонимі соншалықты кедей (сан
есім),’ я болмаса, бір сөз табынан болған синонимдердің саны бір катарда көп, екінші бір қатарда аз болып келу себебін әр сөз табындағы сөздердің мағыналық, ұғымдық сыр-сипатынан дестіртен жөн. Демек, тілдегі синонимдер барлық сөз табына тән жалпылама кұбылыс емес, бұлар көбіне-көп атауыш сэздердің тобынан жиірек ұшырасатын мағыналық ұқсастықтар деп
түсіну керек. Синонимдер әр сөз табынын өз ішінде де ала-құла. Мәселен, нақтылы зат есімдсрге қарағанда, абстракт ұғымдағы зат есімдер синонимдерге әлдекайда бай. Сапалық сын есімдерге қарағанда, қатыстық сын есімдердің синонимдерді соншама көп. Үстеулік синонимдердің ішіндсгі сан мөлшері жағынан ең молы — сын (бейне) устеулері мсн мезгілдік үстеулер. Ал етіс-синонимдерініи түр-түрінің көптігі соншалық оларды мағына-лык срекшеліктеріне қарай жіктеп бөлу тіптен қиын екендігінкөреміз,
Тілдегі синонимдср әр түрлі жолдармен пайда болады. Қазак тіліпдегі синонимдердің келіп шығуының мынадай жолдары


title: Синонимдердің жасалу жолдары - Сабақтың тақырыбы: Қазақ тілі дыбыстары, түрлері, жасалуы. Дыбыстардың құрамы Сабақтың жоспары

text:
3. Синонимдердің жасалу жолдары 1.Синонимдер көп магыналы сөздердің есебінен жасалады.
Мысалы көз — жанар, көз — әгінек, көз — бұлак — бастау — қайнар, арту — асу — озу, арту —көбею — молаю т. б. 2,Синонимдер сөз тудыру тәсілдері арқылы пайда болған: аффикстер арқылы: ауыздық — сулық, басшы — жетекші жемқор — паракор, өнім — түсім, сүтті — құнарлы, қанағатсыз — тойымсыз, ажарлау — өндеу т. б. ә) біріктіру арқылы:ақ- сақал — отағасы, еңбакақы — жалақы, доғабас — айылбас ‘т. б.
б, қосарлау арқылы: жоқ-жігіік—кедей-кепшік, жарлы-жақы-бай, олқын-толқын — аумалы-төкпелі, өліп-өшу — сүйіп-құшу, айналып толғану, .зым-зия — ушті күйлі т. б. в) тіркесу арқылы; су — иіс маи, іш мерез — жылым құрт, көк ет — бауыр ет, б. г) Омонимдер арқылы: тартпа — суырма; тартпа — төс айыл — алдыңғы айыл; табандау — ұлтандау;табандау — сіре-су- касарысу — кырсығу — кыңыраю, г. б.
3. Синонимдер кірме сөздер арқылы пайда болған: а) араб сөздері арқылы: азамат (ғәзәмәт) — жігіт; тағдыр (тәғдир) — жазмыш; отан (уәтан) — ел, туған жер; эскер (ғәскәр) — жасақ кол. шеру, косын, т, б. ә) парсы сөздері арқылы: батыр >бәһалор) — ер; дихан (деһан) — егінші;шэкірт (шагерд) — оқушы; мейман (меһшн) — қонақ; сабақ (собәк) — оқу, т. б.
4. Антонимдер, оның өзіндік сипаты Антонимдер. Мағынасы бiр-бiрiне қарама-қарсы сөздердi антонимдер деп атаймыз. Антоним – гр.т. anti-қарсы, onyma-ат, атау деген сөздерiнен жасалған термин.
Барлық сөздер бiр-бiрiне антоним бола бермейдi. Көбiне антонимдер сын есiмнен жасалады: ақ-қара, аласа-биiк, жуан-жiңiшке, ыстық-суық т.б.
Антоним — бір-біріне қарама-қарсы мағыналарға ие лексикалық бірліктердің семантикалық қарым-қатынасы. Антоним барлық тілдерге тән универсалды құбылыс. Барлық тілдердегі антонимдердің семантикалық және құрылымдық жіктелуінің ұқсастығы олардың қарама-қарсы мағыналарының жалпы құрылымына байланысты болады.
Антоним адам санасының объективті дүниедегі заттар мен құбылыстар тұралы ұғымдарды салыстыру және оларды бір-біріне қарама-қарсы қою қабілеті негіз болады. Антонимға логикалық-танымдық ерекшелік тән. Алайда "логикалық қарама-қарсылық" пен тілдік қарама-қарсылық тұрғысындағы түсініктердің көлемі белгілі бір шеңберде ғана бір-біріне сәйкес келеді. Логикалық қарама-қарсылық бір-біріне қабыспайтын ұғымдардың ара-қатынастарын сипаттайды. Тілдік қарама-қарсылық логикалық қарама-қарсылықтан туындай отырып, адамның ой-санасы тұрғысынан объективті дүние мен құбылыстардағы мәнді айырмашылықтардың тілдегі сипаты болып табылады. Антоним білдіретін лексикалық бірліктерге жалпы (инвариантты) сапа, яғни антонимдердің мағыналарында ең ақырғы шекке дейін бір-бірін жоққа шығаратын қасиеттің болуы тән: өтірік-шын (мұнда: өтірік – шын емес ақиқатты, шындықты ең ақырғы шекке дейін жоққа шығарады, дәл осы сияқты шын - өтірік емес, ең ақырғы шекке дейін шындықты жоққа шығарады). Антоним бірліктері абстрактілі сипаты бар жалпы семалар арқылы ортақтасады. Мысалы, ауыр/жеңіл — "салмақ"; еткен шақ болашақ - "уақыт". Арнаулы семалардың көмегі арқылы антонимдер бір-біріне қарама-қарсы қойылады. Мысалы, ауыр/жеңіл қатарында "көлемді, үлкен" және "аз, шағын" масса; өткен шақ болашақ қатарында - "алдыңғы" және "кейінгі" шақ, мерзім. Антоним басқа да лексикалық-семантикалық категориялармен, синонимиямен тығыз байланысты. Нақты бір лексикалық бірлік бір мезгілде басқа сөзбен немесе сөз тіркесімен антонимдік және синонимдік қарым-қатынасқа түсе алуы мүмкін. Мысалы, жуас-асау, жуас-тентек, жуас-бұзақы, момын-пысық және т.б.
Ашу түбі- тұңғиық батасын да кетесін, Ақыл түбі жел қайық мінесің де өтесің 2. Жомарттың бергенін көріп, Сараңның іші күйер. 3.Ақылдыға – шарап, Ақымаққа – таяқ.4. Ашу арындайды, Ақыл артынан аяңдайды 5.Жақсы келін – келін, Жаман келін – өлім. 6.Жақсыдан шарапат, Жаманнан кесепат 7, Дос жылатып айтады, Дұшпан күлдіріп айтады
№7.1-2 жаттығулар.
№7-практикалық сабақ. Фразеологизмдер, оған тән белгілер топтастыру жайы, зерттелуі. Фразеологиялық оралым, түрлері. №7.69-70 жаттығулар. Тұрақты тіркестер. Идиома. Фраза. Мақал-мәтелдер. Диалект, кәсіби, термин, көнерген сөздер. Неологизмдер, олардың жасалу жолдары № 7.48-49 жаттығулар.


title: Фразеологизмдер - Сабақтың тақырыбы: Қазақ тілі дыбыстары, түрлері, жасалуы. Дыбыстардың құрамы Сабақтың жоспары

text:
Фразеологизмдер Фразеология, фразеологиялық единицалар.Фразеология лингвистиканың үлкен бір саласы. Фраза (грек тілінің phrasis - «сөйлемше» мағыналы сөзінен алынған) сөйлеудің ең қысқа, ірі бүтін бір единицасы. Сөйлеудің ең бір мәнді қалыптасқан тізбектері мен тіркестері. Ондай тізбектер екі сөзден құралады. Бүтіндей бір сөйлем, бірнеше сөйлем болуы да мүмкін. Сондықтан фраза сөйлеудің қарым қатынас құралының ең бір мәнді единицасы. Фраза, фразеологиялық тізбектерді «сөйлем» деген терминмен қатар қоюга болады. Мысалы, сүттен ақ, судан таза, қыпша бел, т.б. тұрақты тізбектер, фразеологиялық единицалар.
Фразеология белгілі бір тілдегі сөздердің тұрақты тізбектері мен тіркестерін, фразеологиялық единицаларды, фразаларды зерттейтін ілім.
Фразеология қатысты терминдер идиома, түрақты тіркес, фразеологиялық тұтастық, бірлік, екпін, оралым, фразеограмма, фонемалық фраза,фразеологизм, т.б.
Кеңес лингвистикасында фразеолргия көп зерттелді. В.В.Виноградов көп еңбектенді. А.И.Молотовтың редакциясымен жарияланған 4000 астам сөздік мақала бар. «Фразиологический словарь русского языка» (1868), І.Кеңесбаевтың «Қазақ тілінің фразиологиялық сөздігі» (1977) т.б. еңбектер бар.
Тұрақты тізбек, түрақты тіркес, еркін тіркес үғымдарды ажырата білу қажет. Мысалы, 1) Екі езуін айырып жіберіпті, екі езуі екі құлағында. Ат құлагында ойнау, бұлар тұрақты тізбектер, фразеологиялық единица. 2) Екі езуін бірдей көрсетті. Екі құлағы бірдей. Ат құлағы бұлар еркін тіркестер.
Фразеологиялық тіркестерді бір тілден екінші тілге аударуға болмайды. Фразеологиялық единицаларды негізінен 4 түрлі топтастырып жүр:
1.Фразеологиялық тұтастық (Идиома)
2.Фразеологиялық бірліктер.
3.Фразеологиялық тіркестер
4.Фразеологиялық сөйлемшелер.
Фразеологиялық түтастық (Идиома)
Семантикалық жагынан бөлінбейтін, сыңарлары номинативтік мағынасынан мүлдем алшақ, мүлдем басқа мағына беретін тізбектер. Мысалы, Жүрегінің түгі бар, жүрек жұтқан.
Фразеологиялық бірліктер.
Құрамындағы кейбір сыңарлардың мағынасынан бүтіндей тіркес мағынасы аңғарылатын тізбектер. Мысалы: Ауырдың үсті, жеңілдің асты.
Фразеологиялық сөйлемшелер.
Семантикалық жақтан болуге болатын, сырттай еркін тіркес сияқты болып кеткен, сол қалпында қалыптасқан тізбектер. Бұлар: мақал мәтел, нақыл соз қанатты сөз. Мысалы: Көрпеңе қарай косіл, т.б.
Фразеологиялық тіркестер
Сыңарларының мағыналары түсінікті, бірақ тілде сол қалпында жүмсалатын тізбектер. Мысалы: қыпша бел, қиғаш қас, т.б.


title: Фразеология - Сабақтың тақырыбы: Қазақ тілі дыбыстары, түрлері, жасалуы. Дыбыстардың құрамы Сабақтың жоспары

text:
Фразеология.Фразеология деген термин екi түрлi мағынада қолданылады. Оның бiрi тiлдегi тиянақты тiркестердi тексеретiн тiл бiлiмiнiң (лингвистиканың) саласы дегендi, ал екiншiсi–бiр тiлдегi фразеологизм байлығының тҮтас жиынтығы дегендi бiлдiредi. Алайда, фразеолгиздер толығымен жерiне жеткiзе зерттелiп бiткен ғылым саласы деп айтуға болмайды.
Фразеологизмдер тек қана лексикалық қор ретiнде сөз байлығы деген топқа жатқызылып, лексиканың көлемiнде тексерумен шектелуде. Академик А. Болғанбаевтың “Қазақ тiлiнiң лексикологиясы”, сондай-ақ, l. Кеңесбаевтың “Қазақ тiлiнiң фразеологиялық сөздiгi” деген еңбектерiндегi толымсыз дәлелдер фразеологиялық тiркестерге байланысты зерттеудiң тағы да қажет екендiгiн көрсетiп бердi.
Осы тұста ҚР ҰҒА академигi Ә. Қайдар өзiнiң “Қазақ тiлiнiң өзектi мәселелерi немесе актуальные вопросы казахского языка” деген кiтабында жоғарыдағы сөзге дәлел боларлықтай былай деген екен: “Қазақ тiл бiлiмiнде сөз тiркесi синтаксисiмен ғалымдар көптен берi шұғылданып келедi. Десек те, тұрақты сөз тiркестерiнiң табиғаты, сыртқы тұлғалық (синтаксистiк) сипаты мен iшкi мағыналық (семантикалық) сыры, көркемдiк нақышы мен бейнелеу тәсiлдерi толық айқындалды деп айта алмаймыз. ”Тұрақты тiркестердiң өзара iштей жiктелуi фразеологиялық тiркестер мен мақал-мәтел түрiндегi күрделi тiркестердiң ара-жiгiн ажыратудың теориялық принциптерiнiң әлi анықталмағандығын, тҮрақты сөз тiркестерiнiң әлi күнге дейiн тiлдiк, әсiресе поэтикалық, стильдiк сырының ашылмағандығын тiлге тиек етедi.
Әр тілдің заңдары, өзіне лайық ерекшелікиері бар: оларды зерттейтін фонетика, морфология, синтаксис, лексика, семасиология тәрізді ярустары яғни тараулары бар. Фразеологизмдер бұрынды-соңды еңбектерде, көбіне, осы лексика тұрғысынан зерттеліп келген. Қазан революциясынан кейінгі 10-15 жылдың ішінде түркі тілдерінде фразеология проблемалары жан-жақты зерттеліп, тың ойлар көпшіліктің талқысына түсті.
Фразеология – құрамы мен құрылымы тұрақты, сөйлеу кезінде конструкцияланбай, даяр қалпын сақтай отырып қолданылатын, мағына тұтастығы мен тіркестиянақтылығы тән бейнелі тұрақты тіркестердің қазіргі күйін және тарихи қалпын зерттейтін тіл білімінің саласы. Осының негізінде фразеология қазіргі немесе синхронды және тарихи немесе диахронды деп бөлінеді.
Фразеологияның зерттейтін пәні – фразеологиялық оралымдар. Оларды фразеологизмдер, фразеолгиялық бірліктер немесе фраземалар деп атаймыз. Фразеологияның жалпы лингвистика саласындағы тарихы ұзаққа бармайды.Тіл білімінің жаңа бағытын таңбалайтын»фразеология» термині жеке лингвистикалық пән ретінде ХХ ғасырдың 40-жылдары дүниеге келді. Фразеологияның алғашқы теориялық негізі және осы мәселе жөніндегі идеяны дамытушы Ш.Балли болса, оның Ресей топырағындағы дамуы мен жаңа, жеке лингвистикалық сала ретінде қалыптасып дүниеге келуі академик В.В.Виноградов есімімен тығыз байланысты. Ресейдегі В.В.Виноградов теориясының жалғасы орыс ғалымдары В.Л.Архангельский, В.П.Жуков, В.И.Зимин, А.В.Кунин, А.И.Молотков, Л.И.Ройзензон, А.И.Смирницкий, В.Н.Телия, Н.М. Шанский және т.б. еңбектерінде көрініс тапты. Фразеологияның тіл біліміндегі фонология, морфология, лексикология, синтаксис салаларынан ерекшелігі – ол «тарихи тұрғыдан тіл туралы ғылымның екіншілік жасалымы». Оның зерттеу нысаны – «сөздер мен сөйлемдердің мағыналық жағынан байланысты тіркесімі» болып табылатын фразеологизмдер мен фразеологиялық бірліктер.
Кез-келген халықтың халықтығы мен ұлттық болмысын танытатын оның әр алуан өнері болса, сол өнердің алды-қызыл тіл – деген даналық сөз бар. Тілдің байлығын, терең тұңғиық сырлары мен құпияларын ашқан, сұлулығына тамсанып, шебер қолдана білген, сол тілде сөйлейтін халықтың кемеңгерлігі мен даналығы екені сөзсіз. Қазақ тіл білімінде алғашқылардың бірі болып ХХ ғасырдың 40 жылдары проф. С,Аманжолов идиомалық тіркестер мен фразеологизмдерді зерттеуді қолға алу керектігін атап өтіп, олардың ғылыми бағыттарын көрсеткен. Тұрақты тіркестерді»идиомалық форманы екіге бөлуге болады: 1. образды құрама идиомдық тіркес. 2.фразеологиялық тіркес. Түркітанудағы фразеология туралы зерттеулер осыдан кейін кең ауқымда зерттеле бастады. Тіл байлығын көрсететін бір тілді және екі тілді сөздіктер жарық көрді. 1970 жылдарға дейін жарық көрген фразеологиялық сөздіктерде түркі тілдерінің фразеологиялық қоры жан-жақты жинастырылды деп айта алмаймыз.
Түркі тілдес халықтардың ішінде алғашқы фундаменталды еңбекті І.Кеңесбаев 1977 жылы басып шығарды.Фразеология теориясында қалыптасқан әдістер осы сала бойынша жазылған еңбектердің жемісі болып табылады. ХХ ғасырдың қырқыншы жылдары тіл білімінің саласы ретінде қалыптасқан фразеология ғылымында қазіргі күні әртүрлі бағыттар мен осы бағыт нәтижесінде түрлі әдістер дүниеге келді.
Жалпы фразеология саласында бүгінгі таңда төмендегідей әдістер қалыптасқан:
құрылымдық-семантикалық модельдеу әдісі. Ол идиографиялық өрістер мен семантикалық топтарға және синонимдік қатарларға сүйенеді;
Семантикалық-синтаксистік модельдеу әдісі, бұл әдіс фраземалар жүйесінің универсалдылығы мен дифференциалдық құрылымын айқындауды мақсат етеді;
құрылымдық-ұялық әдіс негізінде фраземалар компоненттерінің тақырыптық топтастырылуы жатыр;
валенттілік әдіс фраземалар құрамындағы сөздердің тіркесімділігіне негізделген;
семантикалық-диахрониялық әдіс – фраземаларды тарихи тұрғыдансалыстырып зерттеуге негізделген;
Эквиваленттік әдіс түрлі типологиялық топтарға жататынтілдерді салғастыру нәтижесінде жүзеге асады;
функционалды-коммуникативтік әдіс тілдердің фразеологиялық жүйесінің квалитативті және квантативті ұқсастықтары мен социолингвистикалық ерекшеліктеріне сүйенеді;
сипаттамалы лексикографиялық әдісті қостілді сөздіктерге талдау негізінде жүзеге асады.
Қазақ тіл білімінің фразеолгия саласы түрлі бағыттар бойынша зерттелді:
фразеологизмдердің теориялық, практикалық мәселелері;
фразеологизмдердің стильдік қызметі;
көркем шығармада қолданылуы;
фразеологизмдерді мағыналық, тақырыптық тұрғыда топтастыру принциптері;
фразеологизмдердің әдебитіл тарихы тұрғысынан зерттелуі;
фразеолизмдердің жек категориялары;
фразеологизмдердегі диалектілік ерекшеліктер;
фразеологизмдердің құрылымы жағынан зертелуі;
фразеологизмдердің этнолингвистика тұрғысынан зерттелуі;
фразеологизмдердің жеке тілдер деректері негізінде салыстырыла зерттелуі.
Қазіргі кезеңде фразеология өз бойына жаңа нысана мен жаңа бағыттар жинақтауда. Бұл тұста фразеологизмдер таңба ретінде қарастырылып, тілдік таңба табиғатына сәйкес коммуникативтік актіге қатынасатын, тіл жіне сөйлеуде өзіндік функциясы бар, ұлттық-мәдени сипатымен ерекшеленетін тілдік бірлік ретінде фразеологизмдердің мағынасындағы обьективтік және субьективтік факторларының ара-қатынасын зерттеу жолға қойылып отыр.ХХ ғасырдың орта шенінде Қазақстан топырағында І.Кеңесбаев мектебі мен оның шәкірттері тұсында дүниеге келген фразеология проблемасы бүгінгі таңда оның нысаны, материалдары, қолдану аясы мен функциясы тұрғысынан әр түрлі аспектіде зерттелуде. Қазақстанда фразеология тілдің фразеологиялық құрамын зерттейтін тл білімінің саласы, тілдегі фразеолоизмдер жиынтығы, сонымен қатар қандай да бір автордың қаламына тән фразеологизмдердің стильдік қолданысы мен жергілікті диалектизмдерге тән фразеологизмдер ретінде зерттелді.
Осы зеттеулер негізінде фразеология тіл білімінің салсы ретінде мектеп бағдарламалары мен жоғарғы оқу орындарында оқытылып, тілдің фразеологиялық құрамына құрылымдық-семантикалық, грамматикалық, функционалдық-стилистикалық тұрғыдан топтастырулар жасалынды. Сонымен қатар фразеологизмдердің этимологиясына көңіл аударылып, олардың шығу төркініне диахрондық тұрғыдан таладаулар жасалып, көненің көзі болып табылатын тарихи фразеологияның пәне мен зерттеу нысандары айқындалды.
Фразеологизмдер этимологиясын ашатын арнаулы лексикографиялық еңбектер жасалынбаса да Ә.Қайдардың»Бір буынды түбірлердің құрылымы», Р.Сыздықованың «Сөздер сөйлейді», Ә.Нұрмағамбетовтың «бес жүз бес сөз» сөздіктерінде кейбір фраземалардың этимологиясына лингвистикалық талдаулар жасалынған.
М.А.Сыздықованың «Сөйлеу етістіктері мағынасындағы фразеологиялық бірліктерді салғастырмалы-типологиялық талдау», Ш.Қ.Құрманбаеваның «Түрік және қазақ тіліндегі етістікті фразеологизмдерге салғастырмалы талдау» еңбектерімен қатар қазақ тілі материалдары бойынша жазылған Қ.Б.Сарбасованың «Қазақ тіліндегі етістікті фразеологимдердің лексика-семантикалық сипаты» диссертациялық зерттеуі мен ұйғыр тілі бойынша Р.А.Авакованың «Қазіргі ұйғыр тіліндегі етістікті фразеологизмдердің семантика-морфологиялық сипаттамасы» атты зерттеулері А.С. Амнжоловтың жетекшілігімен қорғалса, М.Р.Есжанова «Тіларалық фразеологиялық үйлесімділік», атты диссертациялық еңьегінде қазақ, орыс және ағылшын тілдеріндегі фразеологизмдерге талдау жасаған.
Фразеологияның теориялық негізгі мәселелеріне фразема табиғатын анықтау, оның көлемін, құрамын, шекарасын, табиғатын анықтау; фразеологиялық семантика мәселесі; фразема семантикалық жүйесінің құрылымы, оладың топтастырылуы және тарихи дамуы мен пайда болу көздері т.б. проблемалар жатады.
Фразеологиялық бірлік болып таблатын фраземалар дегеніміз - құрамындағы лексикалық компоненттер мағыналары мен оның тұтас мағыналарының еш байланысы жоқ, ауыспалы, бейнелі мағынадағы сөздердің тұрақты тіркесі.
Фраземалар – еркін сөздердің тіркесі емес. Сондықтан да фразеология лингвиситикалық пән ретінде фраземажасам компоненттердің арақатысы механизмінің негізінде шектеулі тіркестердің жасалуын, ол сыңарлардың мағына тұтастығын жасаудағы ролін зерттейді.
Фразема мен сөздердің арақатынасы мәселесі екі көзқарас негізде дәлелді. Біріншісі, фразема мен сөздің арақатынасы теориясы болса, екіншісі, фраземаның сөзге эквиваленттігі теориясы болып табылады. Фразема мағынасын сөзбен ауыстыруға болу/болмау қасиетіне негізделген эквивалент теориясы Ш.Баллиден бастама алады. Аталағна теория бойынша, фразема сөзге эквивален бола алса ғана фразеологиялық бірлік қатарына кіреді. А.И.Смирницкий бұл тұжырымды толықтыра келіп, фраземаныі сөзге эквивалеттілігі оларға категориялықортақтықты қамтамасыз етеді. Яғни мағына тұтастығы мен сөйлеуде тілдік бірлік ретінде дайын қалпында қолданыла алу қасиеттерін атап өтеді.
Эквивалент теориясы бойынша фразема сөзбен бірдей дәрежеде лексикалық мағынамен граматикалық категорияларға ие бола алады. Мысалы: қан жұту – «қайғыру», қара қылды қақа дарған – «әділ, тұрашыл», ауыз бастырық – «пара, ақы», ат үсті – «үстіртін» және т.б. фраземамен сөздердің мағыналары тепе – тең болған жағдайда, олардың граматикалық категориялары да ортақ болады, яғни лексикалық бірліктерге тән процессуалдылық, атребутивтік, заттық, адвербиалдықлық және т.б. категориалары негізінде түрлене алады.
Әрқашанда фразема сөзге эквивалент бола ала ма, оның мағынасын сөзбен алмастыруға бола ма, болған жағдайда толық сол мағынанвы беруге сөздің құдіреті детеме деген сұрақтар міндетті түрде туады. Әрине, сөз фразма мағынасын толық дәрежеде бере алмайтынын мойындауға тура келеді. Сөзбен алмасқан фраземаның мағыналық элеметтерінің біршама бөлігі сыртқа қалып отырады. Мысалы, қаз. т. ит пен мысақтай болу – ор.т. кошка сабакой фраземасын «өш, араз, қас» деген сөзбен алмастыра аламыз, бірақ тұрақты тіркес беріп тұрған информацияның біршамасы тасада қалып қояды. Бұл тіркестің мағынасы «жанжалдаса» ғана емес, «бір-бірін жек көретіні соншалықты, олар әрқашан да бір-біріне өш үстінде» деген мағынада қолданылады.
Сонымен қатар лексика-грамматикалық тұрғыдан да сөз бен фразема арасында толық эквсивалент әрқаша бола бермейді. Мысалы, соңғы сыңары зат есім болыпкелетін фраземаның барлығына да зат есімнің грамматикалық категориясы тән емес: ат үсті «үстіртін», көз ұшында «алыста, қашықта» т.б.
Сөз бен тұрақты тіркстің арасында ұқсастық болғанымен, айырым белгілердің де бар екендігін жоққа шығара алмаймыз.
фразема құрамындағы сөздер мағынасынан айрылған, олар лексикалық жағынан, семантикалық жағынан қайта құрылған, десемантикаланған номинация болып табылады.
фразема мағынасының көлемін сөзбен теңестіруге болмайды.
сөздің лексикалық мағынасы мен фраземаның фразеологиялық мағынасы арасында сәйкестік бар болғанымен, олар әр түрлі құрылымға ие. Сөз морфемалардан тұрса, фразема сөзден құралады.
Фразема мен сөз тіркестерінің арасындағы ұқсастық – фраземаның генетикаық негізі – сөз тіркесінде жатыр. екі тұлға да толық мағыналы сөздердің тіркесуінен жасалған. Негізгі айырмашылықтары:фразеологизмдердің даяр қалпында қолданылуы, ал сөз тіркестерінің сөйлеуде жасалуы, фраземалардың тұрақтылығы, сөз тіркестерінің еркінділігі, фразеологизмдер мағыналарының бүтіндігі мен тұтастығы, сөз тіркестер мағыналарының ыдыраңқылығы, яғни құрамындағы компоненттері жеке мағынада қолданылатындығы. Мысалы, қол алысу фраземасының мағынасы «келісу, шарт жасасу» болса, еркін мағынасында әр сөз өзінің жеке тура мағынасын сақтайды.
Фраземадағы номинация тұтастығы дегеніміз - фраземаның күрделі обьективті болмысты тұтас, бөліп-жармай тізбектеп, бейнелеп көрсете алу қабілеті. Мысалы, Тумаған сиырдың уызына дәмету «бос қиялдау» фраземасын «шағын сюжетті- мәтін» деп атауға болады. Ол мәтіннің мазмұны төмендегідей: ... Ша мен кемпір болыпты, бір сиырға зар болыпты. Екеуі армандапты. Шіркін, сиырым болса, ол бұзауласа... осы сияқты жалғасытра беруге болады.
Фраземаның пайда болуының негізінде ситуация жатыр. Ол екшеленіп, қысқарып, белгілі бір бейнеге бағышталып, «тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні» болып табылатын фразема жасауға ұйытқы болып отыр.
Фраземалардың номинативтік тұтастығы оны құрастырушы сыңарлардың мағынасынан әлдеқайда басым. Мысалы, «шексіз бақытты, әлемге сыймайтын қуаныш» дегенімізді «төбесі көкке бір-ақ елі жетпеді» дейді. Мұндағы компоненттердің ара-жігін бөлуге келмейді. Бұлар біртұтас мағына береді.
Фраземалардың даяр қалпында жұмсалуы дегеніміз- олардың сөйлеуде жиі қайталанып қолданылуы. Мәслен, фраземалар сөйлеу кезінде жасалынбайды, олар даяр қалпында қолданылады. Бұған тұрақты тіркестерде жатқызамыз. Фраземаларға тұрақтылық тән. Олардың варианттары да болады. Мсыалы, төбесі көкке жету// төбесі аспанға жетті.
Фразеологизмде мен олардың ішкі формасының арасында тығыз байланыс бар. Осы мәселе жөнінде Ә.Т.Қайдар жан-жақты классификация жасаған. Аталған еңбектерді негізге алып, фраземалардың жасалу көздерін төмендегіше топтастыруға болады:
Адамның анатомиялық атаулары мен қимыл қозғалыстары: бас қатыру, бетіне салық қылу, аузы аузына тимеу, жүрегі аузына шығу. Жануарлар әлемі: ат басын тіреу, қой мінез, түйе үстінде сирақ үйіту. Өсімдіктер әлемі: бетегеден биік, жусаннан аласа, басын сындырмау, бидай өңді, аузын қу шөппен сүрту, шөп желке, мүйізі қарағайдай. Нумеративтік фраземалар: алты аласы, бес бересі жоқ, қырқынан шығару, жетісін беру т.б. Алғыс және қарғыс фраземасы: бағың ашылсын,періштелердің құлағына шалынсын, тілің кесілгір, жолыңа тікен біткір, қара бет болғыр. Метеорологиялық фраземалар: бие сауым жер, құнан шаптырым жер. Табиғат құбылыстарын білдіретін фраземалар: ат құлағы көрінбейтін ақ боран, ақ түтек, қызыл шұнақ аяз. Әдет-ғұрыптар мен тарихи этнографиялық ұғымдарды білдіретін фраземалар: ас беру, қыз ұзату, қонақ кәде, тұсау кесер, аузына түкіру, босаға майлау. Тарихи кезеңдермен және тұлғалармен байланысты фраземалар: ақ табан шұбырынды, алқа көл сұлама, Абылайдың ақ туы, бабай түкті шашты Әзиз, Қасымханның қасқа жолы. Діни фраземалар: құдай жазса, құдай алды, құдайға шүкір, аруақ тәңір берсін, жаратқан ием. Сәлемдесу, қоштасу рәсімдерін білдіретін фраземалар: Сау болыңыз, қош келіпсіз, ат-көлік аман ба? Фразеология деген термин негізінен екі түрлі мағынада қолданылады. Бірінші мағынасы тілдегі тұрақты тіркестерді зерттейтін тіл білімінің саласы деген ұғымда қолданылады. Екіншісі-бір тілдегі фразеологизмдердің тұтас жиынтығы дегенді білдіреді. Фразеология жеріне жеткізе зерттеліп біткен ғылым деп айтуға болмайды. Мұның шешілмеген даулы мәселелері өте көп. Сондықтан да соңғы жылдарға дейін мұны жеке пән ретінде арнайы зерттеушілер тым аз болды. Көбінесе лексикалық қор ретінде сөз байлығы деген топқа жатқызып, лексиканың көлемінде тексерумен шектеліп келгендігі мәлім. Соңғы 30-40 жыл көлемінде түркі тілдерінде фразеология мәселелері әжептеуір зерттеліп, бірқатар еңбектер жарық көрді.
Фразеологизмдердің өз алдына дербес лингвистика саласы екендігін танытатын негізінен үш түрлі басты бе лгісі бар.Олар: 1) даяр қалпында жұмсалу белгісі, 2)мағына тұтастығы, 3)тіркес тиянақтылығы. Осы үш белгіні түсіну үшін әрқайсысын жеке-жеке алып қарайық. Фразеологизмдердің даяр қалпында жұмсалу белгісі еркін сөз тіркесімен салыстырғанда айқын байқалады. Ешкімнің ырқына көнбей, даяр тұрған құрылыс материалы ретінде қызмет етеді де, сол қалпында сөйлемнің құрамына енеді. Еркін сөз тіркесінің әрбір сыңары мағыналық дербестігін сақтап, сөйлемде әр басқа мүше ретінде жүмсалады. Синтаксистік сөз тіркесі белгілі бір үлгілер (модельдер), ережелер бойынша сөйлеу кезінде жасалады. Демек, фразеологизмдердің даяр қалпын сақтай отырып қолданылуы оның еркін сөз тіркестерінен ерекшелігін білдіретін белгілердің бірі екенін көреміз.
Еркін тіркес пен фразалық тіркесті бір-бірінен ажыратудың түрлі амалдары болады. Мысалы: Ерке магазиннен 40 пышақ сатып алды. Қырық пышақпен қыржаңдап тұрған түлкі, 0 да осал жау емес қыран паңга. Осыекі сөйлемдегі қырық пышақ деген тіркестің алғашқысы еркін тіркес те, соңғысы-фразалық тіркес.
Алғашқы сөйлемде қырық деген сан есім өзінің төрт оннан құралған сандық ұғымын тікелей білдіреді. Мұндағы қырық деген сөз пышақтың сан мөлшерін көрсетіп тұр. Соңғы сөйлемде бұл сөз өзініңсандық ұғымынан біржола қол үзіп, фразеологиялық байлаулы мағынаға ауысқан. Еркін тіркестегі сөздер арасына басқадай сөз салып, өзгертіп айтуға, я болмаса, түрліше сұрау қоюға көнеді. Мәселен, алғашқы сөйлемдегі қырық пышақ деген тіркес қырық күміс пышақ деп өзгертуге, пышақтың санына қарап, қанша деп сұрау қоюға болады. Ал соңғы сөйлемдегі қырық пышақ деген тіркес мұндай өзгерістің ешқайсысына көнбейді. Оның есесіне фразалық тіркестің белгілі бір синонимдік баламасы болады. Мәселен, соңғы сөйлемдегі қырық пышақ деген тұрақты тіркесті қырқысу, аңдысу дегендермен алмастыруға болса, алғашқы сөйлемдегі еркін тіркесте мұндай балама атымен кездеспейді. Тура мағынадағы сөз шындық болмыспен тікелей байланысты болады да, контексте тұрса да, тұрмаса да өзінің заттық логикалық қатынасымен белгіленеді. Ал фразалық байлаулы мағынадағы сөздер әрдайым белгілі бір контекске телінді, бағынышты болып тұрады.Сөз бен фразеологизмдердің арасында да бірінен біріне ауысып жататын өтпелі қарым-қатынастық байланыстар болады.
Тұрақты тіркестер мен күрделі сөздер о баста сөз бен сөздің тіркесуі арқылы пайдаболса,фразеологизмдердің кейбіреулері кей жағдайда қос сөзбен біріккен сөзге айналып кеткен. Мәселен, отагасы, ақсақал, атқамінер, өліп-тіріліп сияқты біріккенсөздер мен қос сөздеридиомалану, лексикалану, грамматикалану заңымен даму өзгеру процестерін басынан өткізген. Қазіргі кезде бұлар лексика-граматикалық жағынан біртұтас, ритм ырғағы жағынан біріңғай болып, фразеологизмдерден күрделі сөзге айналып кеткен.
Фразеологизмдердің өзіндік екінші белгісі-мағына тұтастығы. Фразеологизм біткеннің бәрінде де белгілі бір меншікті мағынасы болады. Ол мағына тұрақты тіркесті құрастырушы сыңарлардың мағыналарынасәйкеспейді, оларға тәуелсіз, өздігінен өмірсүрмейді.Фразеологизмдер бір бүтін еденица ретінде қолданылып қана қоймайды, мағыналық жағынан да біртұтас еденица ретінде көрінеді. Фразеологизмдердің мағына тұтастығын жеке сөзбен нақ бірдей деп санауға болмайды. Сөз түбір мағынаны, яғни лексикалық мағынаны білдіреді. Ал фразеологизмдер әрқашанда туынды мағынада жұмсалып, сөзбен баламалық қатыста емес, жанамалық байланысты тұрады. Ал фразеологизм біткеннің бәріне тон басты белгі-туынды мағынада жұмсалып, әрдайым бейнелі мән тудыруы. Фразеологизмдердің мағынасында жағымды немесе жағымсыз бір экспрессивті реңк болады. Сөз бен тұрақты тіркестердің айрықша көзге түсетін бір ерекшелігі осында.
Тіркес тиянақтылығы да фразеологизмдердің ең негізгі белгілерінің біріне жатады. Тиянақты сөз тізбегіндегі сөздер әркімнің қалауынша емес, қалыптасқан белгілі жүйемен орналасқан. Өзара тығыз жымдасып орналасқан сөздердің жігі ажыратылмай тұрады. Олар бір-бірімен иін тіресіп, өзге сөзбен алмастыруға я болмаса тұрақты орын тәртібін өзгертуге келмейді. Фразеологизмдердің орын тәртібінің тұрақтылығы сөздің морфемалық құрамының тұрақтылық сипатымен бірдей деп есептеуге болады. Үш түрлі белгі тұрақтылық, тұтастық, тиянақтылық арқылы фразеологизмдер тілдің өзге категорияларынан оқшауланып, өзіндік бітім-бейнесімен дербес өмір сүреді.
Фразеологизмдерге тән үш түрлі ортақ белгі болғанымен, бұлар бір-бірінен әрдайым ашық ажыратыла бермейді. Бүл белгілер, әсіресе мағына тұтастығы, біреуінен ап-айқын көрінсе, екіншісінен көмескі, үшіншілерінен өте солғындау болып кездеседі. Сондықтан фразеологизмдерді түр-түрге бөліп топтастыру тіл біліміндегі ең күрделі де қиын мәселелердің бірінен саналады. Зерттеушілердің бір тобы тұрақты тіркестің біртұтас мағынасы мен солардың құрамындағы сыңарлардың ара қатынасына қарай жіктеп
бөлсе, екіншілері құрылым-құрылысыжағынан, үшіншілері атқаратын қызметі мен стильдік мәні жағынан топтастырады. Орыс тіл білімінде академик В. В. Виноградовтың классификациясын негізге алып бөледі.
Фразеологизмдер құрылым-құрылысы жағынан екі топқа бөлінеді:
1.Құрылым-құрылысы сөздердің белгілі бір тіркесі болып келетін фразеологизмдер.Мысалы:шақша бас, қарақат көз, ала қол, қамыт аяқ} мұрты шагылмаган, төбесі тесік, еңбегі қатпаган.Сөйлеу кезінде тыңнан жасалынбай даяр қалпында қолдану жағынан мақал-мәтелдер фразеологизмдерге ұқсайды. Мақалдар негізінен екі бөлімді болып келеді де, алдыңғысында іс-әрекеттің шарты мен жағдайы айтылып, соңынан сол пікірді түйіндеп қорытындылайды. Я болмаса, екі нәрсені бір-біріне қарсы қойып салыстырады. Мысалы:Жақсыменжолдасболсаң ,жетерсіңмұраткіа ,жаманмен жолдас болсаң, қаларсың ұятқа. Мақал-мәтелдердің фразеологизмдерге жуықтайтын жері тек тілдегі даяр тұрған материал болғандығында ғана емес, мақал-мәтелдердің көпшілігінде кейде тұжырымды оймен қатар бейнелі ишарат жатады. Мақал-мәтелдер жайдан-жай айтылмайды, белгілі мақсатты ойды жүзеге асыру үшін, тыңдаушының жан сезіміне ерекше әсер ету үшін қолданылады. Фразеологизмдер сияқты мақал-мәтелдер де әбден қалыптасқан, орныққан орны бекем болады. Бұлардың компоненттерін де өзара алмастыруға немесе басқадай сөзбен өзгертуге келмейді. Сонымен қатар сыртқы түр-тұрпаты жағынан, яғни өздерінің семантикасымен құрылым-құрылысы жағынан мақал-мәтелдердің фразеологизмдерден елеулі өзгешеліктері болады. Фразеологизмдердің мағыналары астарлы бейнелеу мәнде келеді. Ал мақал-мәтелдердің көпшілігі игі қасиеттерге үндеу, уағыздау сипатында болады. Мақал-мәтелдер қаншалықты ауыс мағынада айтылғанымен, құрамындағы сөздер өзінің байырғы лексикалық мағыналарынан қол үзіп, онша тасаланбайды. Сөз саны жағынан мақал-мәтелдерге қарағанда фразеологизмдер өте шектеулі болады. Мақал мен мәтелдер мән мағынасымен қатар құрылым- құрылысы жағынан да сан түрлі болатындығы белгілі. Өзінің құрамы жағынан фразеологизмдерге мақалдан гөрі мәтелдер бір табан жақын келеді. Мақал белгілі бір ұғымды тікелей білдірсе, мәтел белгілі бір ұғымды жанамалап, меңзеп, түспалдап атайды. Мысалы: бөрік кигеннің намысы бір; палуанга оң ,терісі бірдей.Мақал-мәтелдерде ұғымнан гөрі нақтылы ойды түйіндеп айту басым болады. Сондықтан бұлардың сыртқы құрылым-құрылысы сөйлемге ұқсайды. Фразеологизмдер керісінше, нақтылы бір ұғымды астарлап айтып, сыртқы тұлғасы жағынан жеке сөзге теңесіп түрады. Мақал-мәтелдер мен фразеологизмдер талай замандар бойына жасалып, ұрпақтан-ұрпаққа беріліп отырады. Алайда, бұлардың жасалып, қалыптасу мерзімінде үлкен кереғарлық бар. Мақал мен мәтел әр заманның өзіне лайық туып көбейе береді. Фразеологизмдер мақал-мәтелдер тәрізді күнбе-күн көбейіп, тез дамып отырмайды. Тұрақты тіркес болу үшін, белгілі бір жағдай қажет. Әсіресе идиомның шеңберіне енген сөз идиомалану, лексикалану, грамматикалану заңымен даму-өзгеру процестерін басынан өткізу үшін талай уақытты (заманды) қажет етеді. Сол себептен болса керек, фразеологизмдер, әсіресе идиомдар бір тілден екінші тілге сөзбе-сөз аударуға көне бермейді. Ал мақал-мотелдер тілден тілге сөзбе-сөз де, емін-еркін де аударыла береді.
Қазақ тілі жалғамалы (агглютинативті) тілдер тобына жататындықтан сөздердің морфологиялық арианттарының болуы заңды. Жалғамалы тілдер тобында, әсіресе, морфологиялық варианттар айқын аңғарылады. Сөздердің морфологиялық варианттарының пайда болу себептері әр түрлі. Аффиксті сөздерді көбінесе үнемдеу, айтылуын жеңілдету мақсаты немесе фонологиялық айтылу жағын бір жүйеге түсіру көзделуі мүмкін. Морфологиялық варианттардың қолдану аясына кітап пен жазу дәстүрінің де әсері көп. Солай бола тұра, варианттылықтың пайда болуын ауызекі сөйлеу тілінің ерекшелігі екенін жоққа шығаруға болмайды. Сонымен қатар, морфологиялық өзгеріске сөздің семантикалық-стильдік, фонетикалық, морфологиялық құрылысы, кейбір сөздердің синтаксистік қолдануының әсері де бар. Септік, жіктік, тәуелдік, көптік жалғауларының түрлері, етістіктің семантикалық және форма жағынанқұбылтуларын т.б. осы сияқты фразелогизмдердің құрылысын өзгертумен байланысты құбылыстарды морфологиялық варианттарға жатқызуға болмайды. Сонымен бірге фразеологизмді басқа сөздермен байланыстыру мақсатымен соңғы компонентте туатын өзгерістерді де морфологиялық варианттарға қосуғаболмайды. Тек осы тұрғыдан қарағанда ғана морфологиялық варианттардың жай өзгерістердің ара жігін ажыратуға болады. Фразеолгизмдердің грамматикалық варианттары белгілі бір морфологиялық түрлер мен синтаксистік конструкциялар арқылы жасалады.
Морфемдік анализ қосымша түрлерінің арғы тарихына үңілуге мүмкіндік береді. Қазіргі қазақ тіліндегі кейбір үстеулердің құрамындағы аффикстер шығу тегі жағынан, алғашқыда жалғаулар болғанмен, қазір оларсөздің түбірінен ажыратуға келмейтін дәрежеге жеткен. Үстеулер мағынасы әуелгі төркіндерінен (зат есімдердің, сан есімдер-дің, есімдіктердің қатарынан) алыстап кеткен. Үстеулер әдетте морфологиялық жағынан «некен-саяқтап түрленетін» өз алдына лексика-семантикалық топ құрайтын сөздер. Фразеологизмдердің мұндай морфологиялық жағынан көбірек түрленуі, үстеу мағыналыфразеологизмдік тұрақтылар екен.Фразеологизмрінің морфологиялық варианттары бір септік жалғауларының (барыс,жатыс,шығыс) орын ауысулары арқылы семантикалық құрылымына еш нұқсан келмейтіндей өзара вариант жасайды. Мысаяы: Ұзында өші, ұзыннан өші; есінен тану, естен тану. Үстеу мағыналы, фразеологизмдер түрліморфологиялық өзгерістермен вариант қатарлар жасайды. Мысвлы:Ертеңнен қара кешке дейін/ертеден қара кешке дейін/ертеңді қара кеш/күн ара/күн аралатып.Үстеудің лексикалық табиғатына қимылдың алуан түрлі жай-күйлерін білдіретін сөздер жататынын білеміз. Қимыл белгілері дегеніміздің өзі динамикалық сипаты түрленуі, өзгеруі десек, үстеу мағыналы фразеолгизмдер айтылар ойға эмоциялы-экспрессивті жағдайда өзгеше болмыс үстеуі заңды.
Қай ұлттың болмасын мемлекеттік даму үрдісінде өзге ұлттармен қоғамдық және мәдени өмірінде бір-бірімен алыс – беріссіз тіршілігі болмайды. Мұндай тарихи, әлеуметтік, экономикалық байланыстар тілдің құрамына да өз ықпалын тигізеді. Көптеген кірме сөздер тілімізге еніп, олардың арғы этимологиясы ұмтыла бастайды. Ол сөздердің ұлт тіліне сіңісті болып кеткені соншалық, тілді тұтынушылар өз ана тілінің байырғы лексикасындай қарым – қатынасқа түсіреді. Қазақ тіліне кезінде араб, парсы, монғол, орыс т.б. тілінен енген сөздер осының айғағы. Сол шеттен енген сөздердің фразеологизм жасауға да ықпалы болатыны заңдылық. Осыған байланысты этнос тарихына қатысты фразеологизмдердің құрамына, жасалу жолдарына, тақырыптық түрлеріне қарай бірнеше түрге бөліп қарастырылды. Олар: бір компоненті басқа тілден енген тұрақты тіркестер, калька түрінде жасалған тұрақты тіркестер, діни фразеологизмдер.
1. Қазақ тілінің фразеологиялық қорында бір компоненті басқа тілдерден енген тұрақты тіркестердің сандық жағы едәуір. Ең бастысы тілде қаншалықты кірме элементтер болса, солардың фразеологизмдердің сөз сыңарларына өгей еместігі. Солай бола тұра, кейбір сөздер тек фразеологизмдер құрамында ғана кездеседі. Мысалы: Оқасы жоқ, мысы құру, қыпша бел, зығырданы қайнау, зықысы шығу, рәсуә болу, зар илеу т.б. Ал осы сияқты тіркестерді анықтап, сандық және этимологиялық зерттеуде академик Ә.Қайдар, Р.Сыздық, Е.Жанпейісов, Ә.Нұрмағамбетов, Б.Сағындықұлы, А.Салқынбай, Ғ.Әнес т.б. этимологиялық еңбектері баршылық. Бұл арада бізге қажеттісі қазақ фразеологизмдеріндегі компоненттердің бір сыңарының басқа тілден енуінің себеп – салдары мен ұлттар арасындағы ауыс-түйіс сөздердің коммуникативтік қызмет деңгейінің түрін көрсету, сондай-ақ халқымыздың бағзы заманнан бері көне тарихын, рухани-мәдени өмірін айғақтайтын жекелеген сөздер тарихы екендігіне назар аудару. Фразеологизмдердің компоненттер құрамында көбінесе араб-парсы, көне түркі, жалпы түркі тілдерінің сөздері жиі ұшырасады десек, ол түсінікті де. Қазақтардың ислам дініне кіруіне байланысты өзгерген тілдік қарым-қатынас лексикалық деңгейде сөз қабылдауға мәжбүр болды. Мәселен, ол сөздер тек фразеологиялық тіркестер құрамында жиі кездесіп отырады, сондай-ақ плеонастық құбылыста қайталанып жүрген. Мысалы: Зар /парсы/ - қайғы, мұң, жылау-зар жылау, зар илеу; Шұрқ /тәжас тажік/ - сурох/ - тесік, шұрқ тесік; Қыршын /қырғыз-қырчын/ - жас тал т.б. Бұл келтірілген мысалдарда тұрақты тіркес құрамындағы шеттен енген сөздер тобы лексика-семантикалық қайталаулар болса да, фразеологизмнің мағыналық құрамына сіңгені сондай алып тастап немесе басқа мәндес сөздермен алмастыруға келмейді. Олардың тура мағыналарын тек этимологиясына қарап қана білуге болады.
2.Кірме сөзбен байланысты бір құбылыс – калька. Француз тілінен шыққан бұл сөздің қазақша дәл мағынасы-көшірме, еліктеу деген сөз. Мысалы, қазақ тіліндегі шара қолдану; принять меры. Орысшаға арғы тілдік дерек бойынша француз тіліндегі frendre les mesures деген тіркес түрінде сөзбе сөз аудару, калька арқылы енсе, қырғи-ұабақ соғыс – холодная война ағылшын тілінен cold war деген тіркестен орыс тіліне сөзбе сөз аударылған.
3.Діни фразеологизмдер қазақ фразеологиясының өзгермейтін қабаттарын құрайды. Бұл арада ұлттың дінге деген сенімді көзқарасы бұрыннан қалыптасқан компоненттердің тілдік астарында магиялық күш жатқандықтан жиі қолданысқа түседі. Мысалы: көк соққыр, көк келсін, көк қасқа атау, тасаттық беру, отқа май құю,бақсы /жын/ ойнағы т.б. Ислам дәуірі адамдардың діни сенімін тұрмыс тіршілігінің барлық саласына бейімдеп, құдайсыз қурай сынбайды, құдай берекесін берсін, құдай қаласа, құдайдың құтты күні, құдайдың ниеті түзу болса, бір құдай деп т.б. сияқты мойынсыну, мінәжат ету мен табыну тәрізді культтік ұғымдарды білдіретін тұрақты тіркестер тобы пайда болды.
Көнерген фразеологизмдерде тіл арқылы мәдениеттанудың құрамды бөлігі тарихи оқиғалар, тарихи есімдер, тарихи жер-су аттарына байланысты тұрақтала қалыптасқан фразеологизмдер қарастырылды. Тіл білімінде тарихи фразеологизмдерге көзқарас әртүрлі. Олай дейтін себебіміз, орыс тіл білімінде салыстырмалы диахронды сипатта зерттелетін тілдік фразеологиялық фактілер көбіне тарихи фразеологизмдер деп аталады. Бұлай аталуының себебі екі ұлт тіліндегі тұрақты тіркестерді салыстыра зерттеу нәтижесінде тілдердің тарихи даму ерекшеліктеріне байланысты ғылыми ой-тұжырымдар жасалады. ал қазақ фразеологиясында этнолингвистикалық зерттеу тәсілдерімен танылатын бір алуан тұрақты тіркестер тек тарихи оқиғалар мен тарихи адамдардың есіміне байланысты айтылып, бертін келе фразеологизмдер қатарына енген. Олардың жасалу жолдары әр түрлі. Егер бұл тіркестердің жасалуындағы ішкі уәжге назар аударсақ, халық, ұлт өмірінің басынан өткен оқиғаларының мазмұны мен тарихы жатады. Бұлардың кей кезде жаппай қоғамдық факторға айналуының әсерінен ұзақ уақыт халық жадынан кетпей, сол ұлттың тілінде өткен тарихи оқиғалармен байланысты белгілі бір адамдар есімі, тіпті жер аттары да қоса айтылып, халық жадында сақталып қалады.тарихи фразеологизмдерді тақырып жағынан үшке бөлуге болады. Тарихи есімдерге, тарихи оқиғаларға және тарихи жер – су аттарына қатысты фразеологизмдер. Аталған фразеологизмдер – ұлт тіліндегі фразеологиялық қордан орын алған, ерекше мазмұндық сипаты бар тұрақты тіркес түрлері. әдетте тіл – тілдегі фразеологиялық тіркестер өзіндік образдылығы мен эмоциональды-экспрессивтілігі жағынан тілдік единица ретінде оқшау тұратыны белгілі. Ал тарихи фразеологизмдерде ақпараттық мән басым болады.
Ұлт тілінде белгілі себептермен ел аузында жиі-жиі қайталанатын атақты қазақ есімдері бар. Сол есімдермен байланысты айтылып жүрген тұрақты тіркестер қазақ халқының тарихына әр түрлі қоғамдық дәуірлерде болған оқиғалардың жайын толық айқын айтып бере алады. Мәдени - тарихи жағдайлар кейде бір ғана атақты кісі есімімен – ақ, сол ұлтқа қатысты маңызды талай сырды аңғартып, коннотациялық мәнге ие болады.


title: Тақырыбы - Сабақтың тақырыбы: Қазақ тілі дыбыстары, түрлері, жасалуы. Дыбыстардың құрамы Сабақтың жоспары

text:
1. Тақырыбы:Диалект, кәсіби, термин, көнерген сөздер.
2. Жоспары: 1.Диалект, кәсіби, термин, көнерген сөздер.
2. Неологизмдер, олардың жасалу жолдары.
3.Қазақ тілі лексикографиясы.
4. Лингвистикалық сөздіктер
3. Мақсаты: «Диалект, кәсіби, термин, көнерген сөздер» тақырыбын меңгерту.
4. Мазмұны: №10.48,50,51,52-жаттығулар.
1.Диалект, кәсіби, термин, көнерген сөздер. Диалектілік лексика және оның тілде алатын орны Диалектілік (гр. (Ііаіекіоз— сөйлеу ерекшелігі) лексикаға белгілі бір жердегі (аймақ, облыс я аудан) жергілікті тұрғындардың сөйлеу тілінде қолданылатын сөздер жатады. Диалектілік сөздер бүкілұлттык лексиканың күрамына кіреді, бірақ олар жалпыхалықтык, болып есептелмейді, өйткені олардың басым көпшілігінің жалпыхалықтық тілде баршаға түсінікті баламалары бар.
Диалектілік сөздер тілдің әр түрлі деңгейіне катысты болып келеді.
Фонетикалық ерекшеліктер түрінде кездеседі: үгей — өгей, күміскі — көмескі, құрытынды — қорытыңды, дұмалау — домалау, маңлай — маңдай, тыңла — тыңда, полат — болат, тоғару — доғару, малчы — малшы, бұяқ — бұл жақ, шаңғырақ — шаңырақ, құдағай — кұдағи т. б.
Морфологиялық ерекшеліктер түріңде: малдаршылық — мал шаруашылығы, кішірт — кішірейт, әшкерт — әшкереле, пойызбынан — пойызбен, атпан — атпен, барулы — барды, барған, келулі — келді, келген, алажақ — алашақ, бережақ — берешек, келелі — келейік, баралы — барайық, баргым бар — барғым келеді, айтқым жоқ — айтқым келмейді, барың — бар, келің — кел т. б.
Лексикалық ерекшеліктер: ақыр —оттық, бойлай — үнемі, жамбарласу — жарамсақтану, көдек — икемсіз, ебедейсіз, бейсәубет — бет алды, жар — қабырға, жарын — келер жыл, сой — тұқым, тек, шалт — жылдам, рабайда — анда-санда, кейінжі — кенже, кун баю — күн бату, баз кешу — күдер үзу, жуалдыз — тебен ине.
Диалектілік лексика өзінің кұрамы жағынан өзара бірыңғай емес. Олар нағыз лексикалык, этнографиялық және лексика-семантикалық диалектизмдер түрінде кездеседі.Нағыз лексикалық диалектизмдер дегеніміз мағынасы жағынан әдеби сөздермен сәйкес келетін, бірақ дыбысталуы (айтылуы) одан басқа сөздер. Сол себепті олар әдеби сөздермен синонимдік қатынаста болып келеді, яғни бір зат ұғымы Қазақстанның әр жерінде әр түрлі аталады. Әдеби баламалары болғаңдықтан, нағыз лексикалық диалектизмдер әдеби тілге енбейді. Мысалы: әдеби кебек сөзі — диалектілер мен говорларда ұрпақ, буызы, күрпі; әд. сіріңке — диал. кеуірт, кәуірт, оттық, шырпы, шақпақ, спешке; әд. улкен, зор — диал. дырау, нән, нәнбай, дығал, әйдік, жоян, чоң/шоң т. б. түріңде айтылады.
Лексика-семантикалык диалектизмдер — дыбысталуы әдеби сөздермен бірдей, бірақ мағынасыңде ерекшелік бар сөздер. Ондай сөздер өздерінің әдеби түрлерімен омонимдік катынаста болып келеді. Мысалы: әдеби тәртіп сөзі — Оралда нұсқау, бұйрық; әд. шалбар — Алматы облысында сым; әд. долы (ашулы, ызақор) — Шымкент облысында бұршақ аралас нөсер жауын; әд. құлақ — Шымкентте мақтаның қауашағы, кішкене арық т. б. мәніңде айтылады. Лексика-семантикалык. диалектизмдер де әдеби тілге енбейді.


title: Этнографиялық диалектизмдерге - Сабақтың тақырыбы: Қазақ тілі дыбыстары, түрлері, жасалуы. Дыбыстардың құрамы Сабақтың жоспары

text:
Этнографиялық диалектизмдерге белгілі бір жерге тән заттар мен құбылыстарды білдіретін сөздер жатады. Ондай сөздердің әдеби тілде баламалары болмағандықтан, мағыналары сөздіктерде тек түсіндіріліп беріледі. Мысалы: жозы (Алматы облысы) — аласа дөңгелек үстел; шырыш (Жамбылда) — үй төбесін жапқанда арқалықтың үстіне салынатын жіңішке агаштар, Семей жақта оны салдау ағаш деп те атайды. Қасқарша (Қызылорда) — мойны ұзын жезқұман, әттік (Каспийде) — қармақтың тілі, алақшын (Түрікмен қазақтарыңда) — пештің алдына шоқ жаю үшін жасаған орын, сыдырғай (Өзбекстан қазақтарында) — түгін бетіне шығармай тоқыған кілем т. б.Диалектілік сөздер негізінен әдеби тіл лексикасына кірмейді. Сөйлеуде, жазу жұмыстарыңца оларды орынсыз колдану әдеби тіл нормасынан ауытқу болып табылады. Тек белгілі бір ұғымды білдіретін сөздер әдеби тілде жоқ болса, сондай жағдайда жергілікті сездердің кейбірін баспасөз арқылы әдеби тілге енгізуге болады. Мысалы, әдеби тілде мал (көбінесе кой-ешкі) екі төл туса, егіз дейміз, ал үш-төрт төл туса, оларды әдеби тідде нақты сөздермен білдіре алмаймыз.
Арнаулы лексика және оның қызметі Арнаулы лексика дегеніміз қоғамдағы өзара ыңғайлас әр түрлі әлеуметтік топтардың мамандығына, қызметіне, шұғылданатын кәсібіне байланысты қалыптасқан сөздері мен сөз қолданыстары (сөйлемше я сөз тіркестері). Арнаулы лексика жалпыұлттық лексиканың құрамына кіреді, бірақ оның да қолданылуы диалектизмдер сияқты шектеулі. Солай бола тұра оны диалектизмдермен шатастыруға болмайды. Диалектизмдердің шектелуінде территориялық сипат болса, арнаулы лексиканың шектелуінде әлеуметтік сипат бар.
Арнаулы лексика екі салаға бөлінеді:
а) кәсіби терминология, ә) кәсіби сөздер.
1. Кәсіби терминологиядегеніміз ғылым, техника, өндіріс т. б. саласындағы арнаулы ұғымдар мен зат атауларын дәл білдіру үшін жасалған сөздер мен сөз тіркестерінің жиынтығы. Демек, термин сөздердің термин емес кез келген сөздерден ең басты айырмасы ғылым, техника т. б. саласындағы арнаулы ұғымдарды дәл анықтап білдіретіндігінде.Термиңдердің пайда болуы ғылым мен техниканың дамуымен тығыз байланысты. Термиңдер негізінен бір дара ұғымды нақты білдіретіңдіктен, көбінесе бір мағыналы болып келеді.Сонымен қатар өз мәнінде терминдерде стильдік эмоциялықмән болмайды. Терминдердің мағынасы жылжымалы, өзгермелі емес, әрқашан тұрақты болады да, ғылым мен техниканың бір саласына меншіктеліп, соған түпкілікті қызмет атқарады.
1) Қазақ сөздерінен әр түрлі тәсіл арқылы жасалған тер-
миндер: өркениет — цивилизация, ғарыш — космос, мәртебе
статус, елтаңба — герб, т. б
2) Орыс тілінен қабылданған, қазақша баламалары жоқ
ғылым, техника т. б. саласындағы интернационалдық арнаулы
терминдер. Мысалы: математика терминдері: логарифм, квад-
рат, куб, аксиома, трапеция, синус, косинус, радиус, котан-
генс, биссектриса, теорема, коэффицент т. б.
Интернационалдық термиңдердің бірқатары жиі колданылу нәтижесінде тек кәсіби-терминдік дәрежеде қалмай,жалпыхалықтық деңгейге көтерілген. Мысалы, қоғамдық-саяси терминдер: революция, демократия, конституция, республика, социализм, партия; әдебиет пен өнер термиңдері: театр, поэзия, опера, драма, романтерминдерді қалың көпшілік қолданады.Бір тілдің шеңберінде қолданылатын терминдердің жиынтығы терминология деп аталады. Терминология әдеби тіл лексикасының бір саласы болып табылады. Қазақ терминологиясы қазіргі таңда жан-жақты қарастырылып, қауырт жиналып терілуде. Терминдердің отыздан аса сөздігі басылып, шықты. Дегенмен, қазақ терминологиясы әлі де байсалды түрде үңіле қарап, тереңірек зерттеуді қажет етеді.
2.Кәсіби сөздер. Арнаулы сөздердің бір түрі — кәсіби сөздерге жалпы халыққа бірдей түсінікті бола бермейтін, белгілі кәсіп я шаруашылық саласымен шұғылданатын адамдардың арасында ғана айтылып, соларға түсінікті сөздер мен сөз тіркестері жатады.


title: Бақылау сұрақтары - Сабақтың тақырыбы: Қазақ тілі дыбыстары, түрлері, жасалуы. Дыбыстардың құрамы Сабақтың жоспары

text:
5.Бақылау сұрақтары: 1.Диалект, кәсіби, термин, көнерген сөздер.
2. Неологизмдер, олардың жасалу жолдары.
3.Қазақ тілі лексикографиясы. Лингвистикалық сөздіктер
6.Лекция тақырыбына сәйкес СӨЖ тапсырмалары:«Диалект, кәсіби, термин, көнерген сөздер»деген тақырыптарға презентация, дайындау, глоссарий жазу.
7. Әдебиеттер мен WEB сайттар тiзiмi 1.Қазақ грамматикасы Астана 2002..
2.Хасенов Ә.. Тiл бiлiмi, А.,1996ж.
№9-практикалық сабақ.
1.Негізгі грамматикалық ұғымдар. Қазақ тілі грамматикалық құрылысының өзіндік сипаттары. №7.132-133, 135,136,141,142,143 жаттығулар
2.Күрделі сөз және оның түрлері. №7.170,173,175 - жаттығулар.
1.Негізгі грамматикалық ұғымдар Қазақ тілі грамматикалық құрылысының өзіндік сипаттары Тілдің грамматикалық құрылысы тілдің негізгі, оның айрықша мәні болып табылады. Ол- тілдің негізгі сөздік қорынан да баяу өзгерістін категория. Тілдің грамматикалық құрылысын талдауда, оның негізгі мәселелерін анықтауда тірек ететін, нысаны тұтатын негізгі грамматикалық мағына, грамматикалық форма, грамматикалық тәсіл және грамматикалық категориялар туралы ұғымдар енеді. Аталған ұғымды ажыратпайынша тілдің грамматикалық құрылысының сыр-сипатын түсіну,де, анықтау да қиын болады. Тілдегі сөздердің грамматикалық мағыналары мен грамматикалық формаларының негізгі грамматикалық амал-тәсілдердің бірлігінен, солардың жинағынан тілдің грамматикалық құрылысы туады. Мұның жүйе-жүйесін, заңдарын білу үшін аталған грамматикалық ұғымдардың мағыналары мен қызметтерін білу қажет болады.Тілдегі әр сөздің нақтылы лексикалық мағына мен бірнеше грамматикалық мағына ұштасып келеді. Мысалы: Жер жырттық, егін салдық, қайнады еңбек (Жамбыл) деген сөйлемдегі жырттық, салдық сөздерінің лексикалық мағыналарынан бар: 1) Әрекет-қимылдың өткен мезгілін білдіреді; 2) Іс-әрекеттің бір емес бірнеше субъект арқылы істелгенін білдіреді (көптік мағына); 3) Іс-әрекеттің бір жаққа қатыс екенін білдіреді. (жақтық мағына). Белгілі бір грамматикалық мағына белгілі 1 лексика-грамматикалық бірдей, ортақ, бәріне бірдей тән басып келеді. Жоғарыда аталған жалпы грамматикалық мағыналар тек жырттық, салдық деген екі етістікке ғана тән емес, сол мағынада, сол тұлғада жұмсалатын етістіктердің барлығына да ортақ болады.
Мәселен, сол бір мағыналар оқыдық, тыңдадық, жаздық, бардық, айттық деген сөздер де бар.
Грамматикалық мағынаның мәні, орны және өзгешеліктері неғұрлым кеңірек анықталса, соғұрлым тілдің грамматикалық құрылысының сыр-сипаттары да молырақ ашылады. Сонымен сөздің нақтылы лексикалық мағынасымен жарыса отырып, оны айқындай түсетін я сөйлемдегі басқа сөздермен қарым-қатынасқа түсу нәтижесінде туатын жалпы мағынасын грамматикалық мағына дейміз. Әрбір сөз сөйлемдегі басқа сөздермен қарым-қатынасқа түскенде, белгілі бір формада қолданылады. Осындай жағдайда ол сөз өзінің нақтылы лексикалық мағынасынан білдіре алады. Бірақ грамматикалық мағынаәр тілдің грамматикалық құрылысына сәйкес жүйе-жүйе болып қалыптасқан амал-тәсілдер арқылы беріледі. Әрбір тілде жүйе болып қалыптасқан амал-тәсілдері грамматикалық формалар деп аталады.
Жалпы грамматикалық мағыналарды білдіретін грамматикалық амал-тәсілдер грамматикалық формалар деп аталады. Сөйтіп грамматикалық формалар туралы ұғым грамматикалық мағына және грамматикалық тәсіл туралы ұғымдар мен тығыз байланысты. Грамматикалық мағына белгілі бір грамматикалық формамен айтылады. Бұл грамматикалық (форма) тәсіл грамматикалық мағынаны грамматикалық біркелкі: әні қандай?! Деген сөйлем дауыс ырғағына қарай бірде сұраулы, бірде лепті сөйлем бола алады.
Интонация сөйлемнің түрлерін бір-бірінен ажыратумен бірге сөз тіркесі мен сөйлемнің жігін ажырататын грамматикалық тәсіл ретінде де қызмет атқарады. Мәселен, ол студент, мынау аудитория секілдіатрибутивті сөз тіркестиері мен, Ол- студент, мынау- аудитория тәрізді сөйлемдер интонация арқылы ажыратылады.
Қазақ тіліндегі грамматикалық қатынас- сөз түрлендіруші формалар мен көмекші сөздер арқылы (әсіресе көмекші етістіктер арқылы) беріледі де, сөздердің орын тәртібі бірен-саран жағдайда ғана грамматикалық қатынасты білдіре алады.
Жоғарыда аталған грамматикалық тәсілдерден басқа ішкі флексия, екпін тәсілдері бар. Түбірдің дыбыстық құрамының өзгеруі арқылы грамматикалық мағыналарды білдіру тәсілі ішкі флексия деп аталады. Мысалы: неміс тілінде Миттер- шеше (жекеше) Mutter- шешелер (көптік мағына). Орыс тілінде етістіктің видтік мағынасы да кейде ішкі флексия көбінесе неміс, ағылшын, орыс, араб тілдерінде кездеседі. Бұл грамматикалық тәсіл ретінде түркі тілдеріне тән емес.
Екпін тиянақсыз тілдерде сөздердің формаларын, осыған орай сөздің грамматикалық мағыналарын ажырататын тәсіл ретінде қызмет атқарады. Орыс тіліндегі руки, ноги (жекеше, ілік септік) сөздерінің формалары (бұлардың екпіні соңғы буында) руки, ноги түрінде айтылатын атау септігі көпше формасынан (бұлардың екпіні алғашқы буынды) екпіннің әр басқа буынға түсуі арқылы ажыратылады.
Екпін тиянақты түркі тілдері мен француз тілінде екпіннің сөздерінің лексикалық мағыналарын да, грамматикалық мағыналарын да ажыратуға қатысы болмайды. Тіліміздің жалпы грамматикалық жүйесінде аталған тәсілдердің кейбіреулері жиі, кейбіреулері сирек қолданылады.
Грамматикалық тәсілдер грамматикалық мағыналарды сөз ішінде және сөз сыртында білдіру ыңғайына қарай синтетикалық тәсіл және аналитикалық тәсіл болып топталады. Синтетикалық тәсілдің қатарына аффиксация (сөздерге қосымшалар қосылу тәсілі) ішкі флекция, екпіні тәсілдері енеді де, аналитикалық тәсілдің қатарына көмекші сөздердің дербес сөздермен тіркесу тәсілі сөздердің орын тәртібі және интонация тәсілдері енеді. Бұл 2 тәсіл туралы ұғымдардың әр түрлі тілдердің грамматикалық құрылысының табиғатын айқындауды және танып білуде үлкен мәні бар.


Грамматикалық категориялардың өзіндік сыр-сипаты Грамматикалық категория туралы ұғым грамматикалық мағына мен грамматикалық форма туралы ұғымдармен ұштасып жатады. Бұлай дейтініміз мынадай: 1) грамматикалық мағына грамматитикалық категорияның элементі ретінде оның құрамында өмір сүреді. 2) грамматикалық категорияның формаларымен тығыз байланысты. Қандай бір грамматикалық категория болсын ол. Грамматикалық мағыналардан сөздердің арасындағы әр түрлі қатынастарды білдіретін (көрсететін) грамматикалық тәсілдердің бірнеше түрлері бар. Олардың басты- бастылары мыналар: а) грамматикалық мағына туралы; ә) жаңа сөз тудырады.
1. Сөздерге аффикстер (қосымшалар) қосылу тәсілі (аффикстердің түрлері: суффикс, префикс, постфикс, инфикс). Мысалы: оқушы-лар-ым-а деген сөздегі көптік мағына –лар афифксі арқылы, тәуелділік мағына мен жақтық мағына –ым аффиксі арқылы бағыт мағынасы –а аффиксі арқылы беріліп тұр. Демек, оқушы деген сөзге үш аффикстік жалғауы арқылы 4 түрлі (көптік, тәуелділік, жақтық, септік) грамматикалық мағына жасалып тұр.
2. Сөздердің қосарлану тәсілі. Бір түбір қайталанып немесе әр басқа түбірлер қосарлану арқылы алуан түрлі мағыналарды білдіреді. Жан-жануар, бақа-шаян, қазан-ошақ, бүгін-ертең, елу-алпыс, күле-күле, көре-көре т.б.
3. Грамматикалық тәсілдердің бірі –дербес (атауыш) сөздер мен көмекші сөздердің (көмекші есімдіктердің, көмекші етістіктердің, шылау сөздердің) тіркесу тәсілі.
Көмекші сөздер дербес сөздермен тіркесіп, сөз бен сөзді немесе сөйлем мен сөйлемді байланыстырады, сөздердің арасындағы әр түрлі қатынастарды, алуан түрлі грамматикалық мағыналарды білдіреді. Мысалы: арбаның қасы, жұмыстың басы, аяқ асты, қала үсті, оқып жатыр, келе бер, көріп отыр, айта сал, оқу үшін, көрген сайын, сен арқылы, оқушылар туралы, бала сияқты, ақылды да сабырлы. Теңіз тынышталды, бірақ ешнәрсе көрінбейді (Ғ.Мүс.). Әдемі-ақ, өзі-ғана? Мал екеш мал да үйде ме? Айтыпты-мыс...
4. Сөздердің бірігу тәсілі. Сөз бен сөзді біріктіру арқылы жасалады. Ас-қазан, демалыс, жарымес, әлдекім, көнетоз, күнбатыс, шекара.
5. Сөздердің орналасу орын тәртібі. Сөздердің сөйлемдегі орны олардың мағыналары мен қызметтеріне үлкен әсер етеді. Мысалы: Жақсы жас- елге жора (М.Ә.). Мәжіліс жақсы өтті, жаңа пікірлер айтылды деген сөйлемдегі жақсы сөзі бірінде зат есімнен бұрын тұрса, екіншісінде етістіктен бұрын тұр. Алғашқы сөйлемде жақсы сөзі анықтауыш. Кейінгісінде пысықтауыш қызметін атқарып тұр. Сөйтіп, жақсы деген сын есім сөзі жұмсалу орнына қарай 2 түрлі грамматикалық мағына (анықтауыш, пысықтауыш) білдіріп тұр.
Сонымен белгілі сөз тіркесінде, сөйлемде сөздердің орындарының ауысуына қарай олардың грамматикалық мағыналары мен қызметтері өзгереді. Сөйлемдегі сөздердің орын тәртібі грамматикалық тәсілдердің бірі болып саналады.
6. Интонация (дауыс ырғағы) тәсілі. Интонация сөйлемдердің айтылу мақсаты мен интонациялық өзгешеліктеріне байланысты түрлерін бір-біріне ажырататын тәсіл ретінде қызмет атқарады. Мысалы: хабарлы, сұраулы, лепті, бұйрықты сөйлемдер бір-бірінен интонациялық айырмашылықтар арқылы ажыратылады. Сен кітапханаға барасың ғой деген сөйлемді тұжырымдау интонациясымен айтсақ, хабарлы сөйлем болады да, сұраулы сөйлем болады. Осы сияқты құрамы жағынан біртектес грамматикалық мағыналарды білдіріп, кемінде 2 түрлі формада көрінуі шарт. Мәселен, бір ғана салыстырмалы шырай басқа жай шырай күшейтпелі шырайдың болуы және шырайдың бұл түрлерінің әр алуан грамматикалық формалармен берілуінің нәтижесінде сын есімнің шырайлары категория ретінде таныла алады. Септік, жақ категориялары туралы да осыны айту керек.
Грамматикалық категория- сөйлемдегі сөздердің тіркесі мен сөздерге тән және сол сөздердің нақтылы мағыналарынан дерексізденген жалпылаушы сипаты бар практикалық мағына.
Р.А.Будагов «Введение в науку о языка», М., 1965. Мәселен шақ категориясы күллі етістік сөздердің бәріне бірдей ортақ, барлығына бірдей тән. Бұл – шақ категориясының жалпылаушы сипаты.
Демек, дара грамматикалық мағынаны білдіретін бір ғана форма немесе әр сипаттағы грамматикалық мағыналарды білдіретін формалар емес, біртектес, дара ыңғайлас грамматикалық мағыналарды білдіретін грамматикалық формалардың жиынтығы грамматикалық категория деп танылады.
Бір сипаттағы формалардың осыған орай олардың біртектес мағыналарының әр қайсысының грамматикалық категория деп есептеу практикалық мағына деген ұғыммен грамматикалық категория деген ұғымның жігін жайып, бұларды бір-бірімен араластырып жіберуге соқтырады. Кейде біртектес грамматикалық мағыналардың әрқайсысына грамматикалық категория деп есептеу кейбір лингвистикалық әдебиеттерде жай ұшырасады. Мыс: «Ілік септік категориясы», «І жақ категориясы», «салыстырмалы шырай категориясы»т.б.
Грамматикалық категориялардан универсальды грамматиканың жалпы категориялары емес, туыстас тілдер тобының немесе жеке тілдердің грамматикалық құрылысының басты ерекшеліктері көрінеді. Осы себептен тіл-тілдегі грамматикалық категориялардың бәрі бірдей бір тілде немесе тілдер тобында болуы шарт емес. Мәселен, славян тілдеріне тән вид категориясы тілдері мен гермен тілдерінде мысалы: француз тілі мен неміс тілінде кездеспейді. Түркі тілдерінде дербес грамматикалық категория ретінде танылатын тәуелдеу категориясы славян тілдерінде жоқ. Грамматикалық род (тек) категориясы орыс, неміс, француз тілдеріне тән, бірақ ол түркі тілдері мен монғол, ағылшын т.б. тілдерде дербес грамматикалық категория ретінде ұшыраспайды. Мұнымен қатар тілдердің көпшілігінде бар, соларға жалпылама ортақ грамматикалық категориялар бар. Бұлардың қатарына грамматикалық сан-мөлшер категориясы септік, жақ, шақ, рай, етіс категориялары енеді.
Бірсыпыра тілдерге тән белгілі бір грамматикалық категорияның өзі әр басқа тілдерде әр түрлі сипатта, әр қилы дәрежеде көрінуі мүмкін. Мәселен септік категориясы грамматикалық категория ретінде көптеген тілдерге тән форма арқылы білдірудің жолы болып саналады. «Грамматикалық форма дара бірлікте болатын грамматикалық мағына мен грамматикалық тәсілдің ара қатынасы» (А.Л.Реформатский. Введение в языковедения М., 1967, 314 стр.). Белгілі бір грамматика формасы болған жағдайда ғана грамматикалық мағына жайында сөз ете аламыз. Мысалы: Тіземнен сүріндірсең, сүріндір, тілімнен сүріндірме (мақал) сөйлеміндегі сүріндір деген етістік бір-бірінен әр түрлі формада қолданылуы жағынан ажыратылып тұр. Сүріндір сөзінен таралған 3 түрлі формада бірнеше грамматикалық мағына білдіреді. Бірақ олар бір сөз болып есептеледі. Яғни үш формада қолданылса да, әр басқа сөз емес, бір сөз болып ұғынылады. Мына мысалмен салыстырыңдар: адам, адам-ның, -ға, -ды, -нан, -мен. Сөз белгілі бір сөйлемде немес сөз тіркесінде қолданылғанда, барлық формаларында жұмсала бермейді, бір немесе бірнеше формасында ғана қолданылады.
Қандай бір грамматикалық мағына болсын ол белгілі бір грамматикалық форма арқылы беріледі. Мәселен, етістіктің шақ, рай, етіс, болымсыз, көсемше, есімше түрлерінде немес сын есімнің шырай түрінде белгілі бір грамматикалық формалар арқылы көрінеді. Тіл- тілде сөз формаларының 2 түрі бар: бірі- сөздің синтетикалық (синтетика- грек сөзі, тура мағынасы- құрау, бірігу, түйісу. Басы біріккен я қосылған (құралған деген мағынаны білдіреді формалары. Екіншісі- сөздің аналитикалық (аналитика –ды- грек сөзі тура мағынасы- ағыту, тарамдау, бөлшектеу. Аналитикалық дегеніміз анализдеу нәтижесінен туған талданған мағынаны білдіреді (формалары).


title: Күрделі сөздер - Сабақтың тақырыбы: Қазақ тілі дыбыстары, түрлері, жасалуы. Дыбыстардың құрамы Сабақтың жоспары

text:
Күрделі сөздер Қазіргі тілімізде күрделі сөздер өте жий қолданылады. Олардың өздеріне тән әр түрлі сипаттары мен ерекшеліктері бар күрделі сөздердің сипаттарына олардың жасалу жолдарын, шығу төркіндерін және жалаң сөздерден, жай синтаксистік тіркестерден ажырайтын айырмашылықтарын жатқызуға болады. Бұл мәселелердің грамматика үшін ғана емес, лексикография мен лексикалогия үшін де, тілдің тарихы үшін де әрі практикалық, әрі теориялық маңызы бар.
Қазіргі қазақ тіліндегі күрделі сөздер идеомалану (қырын қабақ болу, аузына құм құйылу) лексикалану (қос аяқ, қазан, аққу) лексикалану бір компонентінің алғашқы мағынасынан айрылуы- )көсегең көгерсін, тауым қайтты, міз бақпайды) грамматикалық (тау-тас, ел-жұрт, қай-қайсы, үлкен-кіші, айта бер, бара ғой) процестерінің нәтижесінде пайда болған. Аталған лексика-семантикалық және грамматикалық жолдар арқылы қалыптасқан күрделі сөздер іштей өзара да біріккен сөз әуені қара ала құс деген үш тіркесінің бірігуінің нәтижесінде пайда болған. Сол сияқты ала тау, ала аяқ, ата-ана, іні-қарындас, ақ сары, сары ала, он екі, құрмет ет, көз сал, обком, пединститут күрделі сөздер компоненттерінің ара қатынастары жағынан іштей біркелкі емес. Осылайша қалыптасқан күрделі сөздерді біріккен сөздер, қос сөздер, құрама (тіркескен) сөздер, қысқарған сөздер деген 4 салаға бөлуге болады. Құрама сөздердің лексикаланған, идеомаланған түрлерін талдау фразеология (сөздерінің) ғылымының үлесі, ол грамматикаланған түрлері тиісті сөз таптарының тұс-тұстарында қаралатындықтан, олар жөнінде қысқаша сипаттамалар бере кетейік. Алайда күрделі сөздердің ерекшеліктерімен байланысты сыр-сипаттары әбден тексерілмейінше, оларға жіктеу де соншалықты қиын мәселе. Күрделі сөздердің әлі де анықталмаған, шешілмеген мәселелері көп.
1. Құрама (тіркескен) сөздер Құрама сөздерден тұтас бір ұғымды білдіретін құрамындағы компоненттері үнемі семантикалық бірлікте жұмсалатын және қызметі жағынан бөлшектенбейтін екі я одан да көп сөздердің тіркесін айтамыз. Бұған тұрақты сөз тіркестері (екі дұрыс, табан тіреу, ауыз жаласу, қас пен көздің арасында, жүрек жұтқан), күрделі зат, сын, сан есімдер (зал іші, институт жаны, қара көк, көк шұбар, жиырма бес, он төрт). Күрделі және құранды етістіктер (алып кел, жаза сал, рұқсат ет, құлақ қой, ән сал, дем ал т.б.) жатады.


title: Біріккен сөздер - Сабақтың тақырыбы: Қазақ тілі дыбыстары, түрлері, жасалуы. Дыбыстардың құрамы Сабақтың жоспары

text:
2. Біріккен сөздер Қазіргі кезде тілімізде біріккен сөздер ұзақ замандар бойы өте жиі қолданудың нәтижесінде синтаксистік жай тіркестердің белгілі үлгілерінен тауып, бірте-бірте қалыптасқан. Мәселен, сөйтіп (солай етіп), ағайын (аға іні), шекара т.б. Қазіргі біріккен сөздер екі немесе одан артық дара сөздердің бірімен бірігіп, бір тұтас лексикалық единица (тұлға) ретінде қалыптасуларынан пайда болған. Мысалы. Түлкібас, Қайнарбұлақ, Екібастұз, қарлығаш (қара ала құс), Сарытауқұм, Кеңсайқұдық, Таскөмірсай т.б.
Біріккен сөздер құрамына енген компоненттердің (сыңарларының) арақатынастарын, ішкі мазмұндарымен тұрпаттары екі топқа бөлінеді.
1). Кіріккен сөздер. Бұлардың құрамындағы сыңарларының бұрынғы түр-тұрпаты сақталмайды. Сондықтан олардың қандай сөздерден құралғандарын ажырату қиынға соғады. Бүгін, биыл, әкел, апар, сөйтіп, сексен (сегіз он), тоқсан (тоғыз он), ышқыр, сәпесі, өткені, ендігәрі, әйтпеген, әжептеуір, ағайын, білезік, бүрсүгіні, былтыр, түрегел, есіауыс, белбеу, белуар, көкпар, қолғанат секілді сөздер кіріккен сөздерге жатады. Сонымен кіріккен сөздер деп компоненттерінің я біреуі, я екеуі бірдей алғашқы мағыналарынан айрылып, дыбыстық жағынан өзгеріске ұшырап бір-бірімен әрі үндесіп, әрі ықшамдалынып, бірігіп, бір тұтас тұлға ретінде қалыптасқан күрделі сөздерді айтамыз.
2). Біріккен сөздер. Біріккен сөздердің кейбіреулерінің компоненттері бастапқы формаларында түгел сақтайды. Қаламсап, Орынбор, аққу, ақбұлақ, шекара, ақсақал, еңбеккүн, тасбақа, өнеркәсіп, кәсіподақ, демалыс, асқазан, жарымес, әлдекім тәрізді күрделі сөздер осы топқа жатады. Сөйтіп біріккен сөздер деп компоненттері мағына жағынан да, форма жағынан да өзгерістерге ұшырамай өзара бірігіп, жинақталған біртұтас лексика-семантикалық мағына білдіретін күрделі сөздерді айтамыз.
3. Қос сөздер Екі сөз қосарланып (я бір сөз қайталанып) бір лексикалық мағынада айтылған күрделі сөздерді (сөз жалғасын) қос сөздер дейміз. Мысалы: ата-ана, жора-жолдас т.б. Ауызекі сөзде жиі қолданылады. Тіліміздегі қос сөздер морфонологиялық тұлғасы менқұрылымы жағынан қайталама қос сөздер және қосарлама қос сөздер деген екі салаға бөлінеді.
1. Қайталама қос сөздер сыртқы фонетика морфологиялық өзгешеліктеріне қарай мынадай топқа бөлінеді.
1). Қайталамасыз сөздердің қайталануы арқылы жасалатын қос сөздер: әрең-әрең, аласа-аласа, қора-қора, үйір-үйір, биік-биік, тілім-тілім.
2). Қосымшалы сөздің қайиалануы арқылы жасалатын қос сөздер: жер-жерде, көре-көре, айта-айта, үйді-үйге, үйдей-үйдей.
3). Қайталанатын сыңарларының бір дыбысы өзгеріп барып жасалатын қос сөздер: кісі-місі.
4). Түбірдің алдына үстеме буын қосақталып жасалатын қос сөздер: күн-күрең, түп-түзу, қап-қара, ап-анық, сұп-сұр, кеп-кең т.б.
Қайталама қос сөздер тіліміздегі сөз таптарының бәрінен де жасалады, қайталанатын сөз қай сөз табына қарасты болады. Қора-қора, ұя-ұя (зат есім), бес-бес, екі-екі (сан есім), биік-биік, әдемі-әдемі (сын есім), сарт-сұрт, сатыр-сұтыр (еліктеуіш), сөйлей-сөйлей, көре-көре (етістік) т.б.
1. Қайталану арқылы жасалатын жаңа форма жинақтау, топшылау, ыңғайластыру, даралау, күшейту, бөлу, саралау, толықтыру, қайталау сықылды әртүрлі мағыналық ерекшеліктерді білдіретін қайталама қос сөздердің әр тобына жататын формадан түсінілетін семантика, грамматикалық және стилистикалық ерекшеліктер сол нұсқаның (форманың) нақтылы мазмұны болып есептеледі.
1. Қосарлама қос сөздер лексикалық мағыналары басқа-басқа, бірақ семантикалық жағынан ыңғайлас, антонимдес (қайшы мәндес), синонимдес (мәндес) морфологиялық жағынан екі сөзден қосарланып жасалады. Аға-іні, ата-ана, туған-туысқан, ыдыс-аяқ, сауыт-сайман, көрпе-жастық, үлкен-кіші, алыс-жақын, жақсы-жаман, бес-алты, отыз-қырық т.б. дербестігі жағынан үнемі терең тең бола бермейді.
Құрамындағы жеке-жеке компоненттерінің семантикалық өзгешеліктеріне қарай қосарлама қос сөздер екі компоненті де мағыналы қосарлама қос сөздер және я бір, екі компоненті бірдей мағынасыз қосарлама қос сөздер деген екі салаға бөлінеді. Екі сыңары да мағыналы қосарлама қос сөздер компоненттерінің лексикалық мағынасына қарай 3 түрлі болады.
а) антонимдер сыңарынан жасалатын қосарлама сөздер: ащы-тұщы, ұзынды-қысқалы, ақ-қара, жарық-қараңғы т.б.
ә) синонимдер сыңарлардан жасалатын қосарлама сөздер: күш-қайрат, ойын-сауық, күш-көмек, ат-жөн, кескін-кейіп, тәлім-тәрбие, бұтақ-тармақ;
б) сыбайлас корриятив сыңарлардан жасалатын қосарлама сөздер: сақал-мұрт, өкпе-бауыр, аяқ-қол, ағайын-туған, етек-жең, қазан-ошақ т.б. Компоненттері мағынасыз қосарлама сөздер екі топқа жіктеледі: а) бір сыңары мағыналы, бір сыңары мағынасыз сыңарлардан жасалған қосарлама сөздер: дені-қары, жүн-жұқа, ауру-сырқау, киім-кешек, әуре-сарсаң, дәрі-дәрмек, көл-көсір т.б. ә) екі сыңары да мағынасыз компоненттерден жасалатын қосарлама сөздер: алба-жұба, дел-сал, азан-қазан, әңкі-тәңкі, быт-шыт т.б.Қазіргі кезде мағынасы түсініксіз қосарлама сөздердің сыңарлары ерте замандарда өзіне тән мағынасы бар дербес сөздер болған. Ондай түсініксіз кейбір түркі сөздерінде бар. Ондай түсініксіз сыңарлар кейбір түркі тілдерінде (жылап-сықтап) еңіреу- алтай, монғол, бурят, қалмақ тілдерінде некен-саяқ дербес сөз ретінде кездеседі. Ығы-жығы (жығы түркімен тілінде).
Компоненттерінің морфологиялық құрамына (тұлға-тұрпатына қарай қосарлама сөздерді үш сала топқа бөлуге болады: а) негізгі түбірден құралған қосарлама сөздер: тау-тас, өң-түс, бет-жүз, із-төз, жөн-жоба, жүн-жұрқа, мал-мүлік, ой-пікір, отын-су т.б. ә) біріңғай туынды формадан туған қосарлама сөздер: хабаршы-жаршы, ерлі-зайыпты, ұрыс-керіс, алым-салық, жуынды-шайынды; б) түбір форма мен туынды формадан құралып жасалған қосарлама сөздер: өмір-тіршілік, артық-кем, күндіз-түні, тамыр-таныс т.б. басқаларына қарағанда бұлар тілімізде сан жағынан аз болғандықтан сирек кездеседі.
Барлық қос сөздерді оның ішінде қосарлама қос сөздер, тілімізде мезгіл грамматикалық сөз таптарына қатысты болады. Олардың тиісті сөз таптарына осылайша қажетті болу себебі тіліміздегі сөз таптарының қосарланатын сөздердің қажетті компоненттері есебінде қолдануларымен байланысты. Мысалы, гүл-шешек, қатын –бала, зат есімдерден құралғанда осыған сәйкес түгелдей күрделі зат есімдерден тату-тәтті, ащы-тұщы дегендер сын есімдер, төрт-бес, он-онбес- сан есімдер, одан-бұдан, ондай-мұндай есімдіктер, жоғары-төмен, ерте-кеш үстеулер, бұрқ-сарқ, абыр-сабыр еліктеуіш сөздер, көс-көс, сорап-сорап, ой-ой одағайлар т.б. қосарлама қос сөздердің семантикасы (мағынасы) құрамындағы компонентінің де мағыналары бірдей енетіндіктен сол екі компонент мағыналарының жиынтығы іспетті болады да жалпылау, топшылау, болжау, шамалау секілді ұғымды білдіреді. Мысалы: зәре-құт (үрей, жинақтау), төрт-бес кісі (шамалай) т.б.