text:
Список литературы:
1. АЖК РК – Ф.1., Оп.5, Д.826, Л.61.
2. АЖК РК – Ф.1, Оп.5, Д.154, Л.3-6.
3. ЦГА РК – Ф.322, Оп.8, Д.55, Л.83; Д.852, Л.116.
4. АЖК РК – Ф.1, Оп.5, Д.826, Л.138.
ЕКІНШІ ДҮНИЕЖҮЗІЛІК СОҒЫСТЫҢ ТҰТҚЫНДАР ТАҒДЫРЫ ЖӘНЕ
ТҮРКІСТАН ЛЕГИОНЫ
М.С. Солтан
Тарих магистрі, аға оқытушы,
Қазақ технология және бизнес университеті
(Астана, Қазақстан)
Адамзат тарихындағы ең сұрапыл Екінші дүниежүзілік соғыс зұлматына куә болған
және аман қалған көнекөз қариялар бүгінде міне, жастары 90-ның торқасына жетіп, «Ұлы
жеңістің 70 жылдық» мерей тойын көріп отыр.
Ұлы жеңісті жақындатуға өз үлесін қосқан әрбір майдангерлер ерлігі мен еңбегі мәңгі
ел есінде сақталмақ. Ұрпақтары батыр бабаларын ұлықтап, ерлігін мәңгі мақтан етеді деп
ойлаймын. Алайда екінші дүниежүзілік соғыс барысында өмірі тағдыр тәлкегіне түсіп,
бүгінде тарих қалтарысында әлі де болса қалып қойған соғыстың ең ауыр азабы мен
тауқыметін тартқан майдангерлер барын білеміз. Олар М. Шоқай бастаған бауырлас түркі
халықтары қатарында тұтқынға түсіп, «Түркістан легионы» әскері атанғандар. Ұлы жеңіс
қарсаңында неміс тұтқынына түсіп, фашистік концлагер азабын тартып, Отанына,
бауырластарына қарсы майдан шебіне шығуға мәжбүр болған, еліне қайтып орала алмаған,
қайтып оралсада ондаған жылдар сатқын, «халық жауы» ретінде Кеңес түрмесінің азабын
шеккен солдаттар мәселесіне назар аудару қажет.
Екінші дүние жүзілік соғыс басталар қарсаңында Герман сыртқы істер министрлігі
жанынан Ресей мәселесіне қатысты істер жөнінде комитет құрылады. Екі ел арасындағы
соғыс басталысымен Шығыс министрлігі «Остминистерум» болып өзгертілді.
Министерлікті басқарушы Альфред Розенберг басқарды. Оның жанында КСРО-дағы түркі
халықтары жөніндегі маман, белгілі лингвист – профессор Герхард Фон мен «жат халықтар»
атты ірі бөлімді ашып, пантюркизм жөніндегі ақпараттарды жинай отырып, шет елде
эмиграцияда жүрген түркі халықтарының көсемдерін осы іске тарту арқылы мақсаттарын
іске асыруға кіріскен болатын [1]. Сөйтіп соғыстың алғашқы жылдарындағы неміс
әскерлерінің КСРО мен соғыстағы жетістіктері пантұрандық қозғалыстардың жандануы мен
Кеңестік большевиктік езгідегі түркі тектес халықтардың тәуелсіздігі үшін күрес кең етек
алды. Өз елдерін дербес, Тәуесіз ел ретінде азат ету идеясны іске асырудың алғы шебінде
Мұстафа Шоқай, Вали Каюм – хан, Ғалымжан ідіріс, Баймырза Һайт бастаған
интелегенттерге жағдай жасалынды. Осы кезде Париж түбіндегі үйінен ұсталып, неміс
әскерлерінің тұтқыныда Берлинге әкелінген М.Шоқайға көптен аңсап жүрген ой-
армандарын іске асыру мүмкіндігі туады. Ол әрине фашизм үшін емес, өз елінің тәуелсіздігі
үшін алғашқы қадамдар жасауға кіріседі. Осындай мақсатпен герман әскерінің бас штабынан
неміс тұтқынындағы мұсылман халықтары өкілдерін, яғни бұрынғы Қызыл армия әскерін
Кеңес одағындағы большевиктік үстемдікке қарсы күресте пайдалану үшін «Түркістан
халықтары ұлттық қозғалысы комитетін» құрған жөн деген пікірді ұсынды. Бұл ұсыныс
Вермахтың Қазақстан, Өзбекстан, Қырғызстан, Түркіменстан, Тәжікстан. Қарақалпақстан,
299
Татарстан, Башқұртстан, Әзербайжан, Иран мен Ауғанстан, Қытайдың Синьциян
прованицясы территориясын қамтитын өздеріне бағынышты «Үлкен Түркістан» үкіметін
құру жөніндегі жоспарымен сәйкес келеді [2].
Шынтуайтына келер болсақ ол кезде М. Шоқайды болашақтағы үлкен жоспарлы
мақсаттар емес, лагерде аштықтан, ауырудан қырылып бара жатқан тұтқын бауырластарды
құтқару үшін қалайда қолұшын беру қажеттілігі жанталастырғанын бүгінгі уақыт дәлелдеп
отыр. Мұстафа Шоқай бастаған лидер азаматтар соғыс тұтқындары орналасқан әскери
лагерлерді аралап, «Үлкен Түркістан» мемлекетін құру үгіт – насихаттарын жүргізу арқылы
кеңестік көзқарастағы тұтқын бауырларды өз пікірлестері ретінде бір күнде болсын
тұтқындағы ауру мен аштық азабынан құтқару үшін күні – түні қызмет етті. Түркістан
легионының сарбазы болған Байтақ Әбдіріов «1941 жылдың күзі. Лагердегі тұтқындарға
неміс унтерофицер формасын киген екі жігіт келді... Ол: «Түркістан легионы» құрылып
жатқандығын айтты. Мұсылман қауымы сонда барып жазылып жатыр. Ойланыңыздар екі
күннен кейін қайта келеміз-деп кетіп қалды. Сондағы офицер Мұстафа Шоқай екенін кейін
білдім» деп жазады [3].
М. Шоқай 1941 жылы 27 желтоқсанда Берлиндегі Виктория ауыруханасында
созылмалы сүзектен дүние салғанын білеміз. Алғашқы Түркістандық батальонда
шаруашылық жұмыста болған Бейсенбаев, Ысқақов, Төлешов т.б. куәгер сарбаздардың
айтуынша тұтқын әскерлердің тірі қалғандарын құтқару үшін жұмысшы батальондарын
құрып жандарын аман сақтауға тырысқан Мұстафа Шоқай Түркістандықтарды әскери
қимылдарға пайдалануға түбегейлі қарсы болғанын айтады [4].
Келтірілген деректі одан ары толықтыра түсу үшін Түркістан легионының сарбазы
болған Амиров Тәуекелдің мемуарынан дерек келтіремін. «1942 жылдың сәуірінде
концлагерде жатқан бізді.... дәргер бақылауына шақырды. Бұл жағдай тұтқындарға күтпеген
жаңалық болды... Неміс әскерлері зыр жүгіріп әскери тұтқындарды қарап, бірі атымызды,
бірі ұлтымызды жазып алып жатты... Бізге құрғақ азық, бидай наны, қант, және балда берді.
Сонда қазақ тұтқынының бірі: -Ойбай фашистер адам болайын депті-дегені естілді. Мұны
естіген конвоирлар түсінбеседе жымиып күліп тұрды.... Аштықтан кейінгі тамақ әсері күшті
болды. Алайда гитлершілдердің бізге қарым қатынасының бұлай кенет өзгеруінен жеген
тамақ тен тоқаштарымызды желкемізден шығаратындай тұтқындар абыржуда болды. Кеше
ғана концлагердегі өлген тау – тау мәйіттер көз алдымызда еді, енді міне бал жейміз.
Осы жылдың 2 сәуірі есімде. Бізді вагондарға тиеп, белгісіз бағытқа алып кете барды.
Вагондағы әскерлердің ойы сан сақта. Әртүрлі жорамалдар айтуда.... Бізді балмен
тамақтандырса, оларға майданда оңай болмағаны. Сондықтан олар лагерде әбден ашығып,
өлімнен қорыққан солдаттарды Отанын сатуға да әзір болар деген оймен, біздердің күшімізді
өз мақсаттарына пайдаланбақ болар деген ойға келдік. Бірақ біздер қандай жағдайда да
күресуге дайынбыз – деп өзімізді рухтандырдық »-деп жазады [5].
М.Шоқай қайтыс болған соң оның орнына ұлты өзбек Вали Каюм-хан қызмет атқарған.
1942 жылы Германияның сыртқы істер министрі Иоахим Фон Раббентроп пантуркизм мен
шығыс легион құруға кірісуге жарлық береді [6]. Сөйтіп түркі бауырлас сарбаздарды тұтқын
тозағынан құтқарудан басталған «Түркістан легионын» құрудың негізін жасаған М.Шоқай
болған мен Вали Каюм-хан 1942 жылдан бастап басқаруды тікелей қолға алады. Бұл уақытта
М. Шоқай өмірден озған еді. Гуманист көреген саясаткер М.Шоқайдың диктарорлық
жүйемен күрес жүргізген өнегелі принцптеріне «Түркістан легионын құрушы»-деген пікір
қарама қайшы екенін тарих алдында уақыт дәлелдеді.
Екінші дүниежүзілік соғыстың алғашы күндерінен-ақ тұтқынға түскен сарбаздардың
қандай кінәсі бар еді? 1941 жылдың соңына дейін кеңес әскерлерінің қару-жарағыда тапшы
болғаны белгілі. Сонымен қатар тұтқын Кеңес әскері 1907 жылғы Гага келсімі және 1929
жылғы Женева келсіміндегі «соғыс тұтқындарының құқықтарын» белгілеген келсімде
тұтқындар тізімі Отанына үнемі жіберіліп отыратынын, елінен сәлемдеме, хабар алуға, ауыр
жағдайларына шағым айта алатындықтары туралы ақпараттармен мүлде таныс болмады.
Оның үстіне Сталин: «Бізде тұтқындар жоқ, тек Отанын сатқандар бар»- деп мәлімдеме
300
жасаған болатын [7]. Халықаралық құқықта «соғыста тұтқынға түсу қылмыс емес. Тұтқынға
түскен бақытсыздар ретінде қамқорлыққа алынады» деген. Кеңес Үкіметінің тұтқын
азаматтарынана бас тартуы салдарынан тұтқынға түскендердің 58 % қаза тапты, яғни әрбір
екі адамның бірі. ТНК президенті Баймырза Һайт жазған деректер бойынша соғыс
жылдарында 7 млн. кеңес әскері тұтқындалған. Соның 1.7 млн. қазақ, қырғыз, өзбек,
түркімен, қарақалпақ, әзербайжан, ұлтты сарбаздар болғанын жазады [8]. 1942 жылдың
қысында Польша жеріндегі лагерде болған 130000 түркі тектес халықтар қатарынан
тұтқынға түскендердің 122000 жуығы қаза тапқандығы жайлы мәлімет бар. Соғыстың
алғашқы жылындағы тұтқындар жағдайының нашарлығы, азық-түлік жетіспеушілігі,
адамгершілікке жатпайтын әрекеттер тұтқындарды жойып жіберген. Германияның
архивтерінде сақталған ресми құжаттар 1942 жылдың қысында тұтқындар лагерінде күн
сайын 2500 адам шамасында қайтыс болып отырғанын көрсетті [9]. Большевиктік Кеңес
үкіметіне керек емес сатқын болған тұтқындар тағдырына жанталаса араша болуға түскен
адам біреу болса, мен ол адамды М.Шоқай дер едім. Бірақ тағдыр оған мұндай азапты ұзақ
көрсетпеді. Осындай жантүршігерлік деректерді тізе берсең таусылмайды.
Қорыта келе ой түйер болсақ, тұтқынға түскен Кеңес әскері неміс әскері қатарына өз
еріктерімен өткен жоқ, оларды сол уақыттың жаны үшін арпалысқан күндерінде аман қалу
үшін мәжбүр болды деуге болады.
1942 жылы Германия алғаш рет Түркістан легионының жауынгерлерін Астрахан
обылысы батысындағы соғыс майданында арнайы аса құпиыя операцияны іске асыру
мақсатымен жібереді. Қалған 6–армия генерал – полковнигі Паулюс басшылығымен
Қазақстан бағытында іс-қимылға кірісу жоспарланды. Бірақ барлық жауынгерлердің Отан
алдында қарсы оқ атуға бармауы, партизандық әрекеттерге араласуы, Кеңес әскері жағына
өтіп кетуі сияқты оқиғалар сәтсіздіктерге алып келіп отырған [10]. 1943 жылдан бастап
легионерлер батальондары Атлантика жағалауына дислоцияланады. Батыс майданда англо-
американдық қарулы күштермен соғысқа араласу легион сарбаздарын үлкен шығынға
ұшыратады. Осыдан кейін соғысуға деген құлық жоқ сарбаздар соғыс соңына дейін темір
жол салу және құрылыс сияқты ауыр қара жұмыстарға пайдаланылады [11].
1942 жылдан 1944-жылға дейінгі соғыс оқиғалары аралығында «Түркістан
легионының» тарих сахнасында жүріп өткен жолын ресми құжаттар мен куәгерлер деректері
негізінде сараптай отырып төмендегідей кезеңдеуге болады [12].
Алғашқы кезең 1942 ж. күзінен Қызыл армиясы қатарынан тұтқынға түскен әскерді өз
Отаны үшін большевиктермен күреске дайындау, үгіт насихат жұмыстары, концлагерде ұзақ
уақыт ашыққан сарбаздар денсаулығын қалпына келтіру. Оған 1 жылдай уақыт керек
болады.
Екінші кезеңде Түркістан легионының әскерлерін СС армиясы әскерлерімен бірге Орта
Азия бағытында Қызыл Армияға қарсы соғысқа салды. Нәтежесінде легионерлердің Қызыл
Армияға берілуі және партизандар жағына шығып кетуі сәтсіздіктерге әкелді.
Үшінші кезеңде Шығыс майданда күйреген легионерлердің қалғандарын батыс
майданға ауыстырып, «Отан үшін күрес мақсаты» орындалмас қиялға айналып, еш
мақсатсыз алыс Атлантика жағалауындағы соғыстарда ойсырай күйреуі.
Төртінші кезеңде Түркістан легионы әскерлерінің соғысқа құлықсыз бір бөлігін енді
тек темір жол салу мен құрылыс жұмыстарына, ал белсенді топтарды Орта Азия
нысанасындағы елдерге құпия операциялар мен үгіт насихат жұмыстарына пайдаланды.
1945 жылы соғыс аяқталған соң, тұтқынға түскен барлық сарбаздар «халық жауы»
ретінде жарияланды. Саяси жағдайға еш қарамастан сарбаздардың көбі туған жерін, туыс –
туған жақындарын сағынып еліне алып ұшты. Алайда елге оралғандары Сталин лагерінің
азабын тартып, түрме азабын шекті. Тек кейбір салдаттар елге оралмай алыс жақын шетелге
қашып бас сауғалауға мүмкіндік алды. Түптеп келгенде шығатын қорытынды фашистік және
социалистік қақтығыстар арасындағы жойқын соғыстан талай азаматтардың қыршын өмірі
қиылса, тірі қалғандары жарты ғасырға созылған қуғын – сүргін сергелдеңде өмірін сарып
етті.
301
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Какен А. Түркістан легионы, Астана 2000 ж. 32 бет
2. Садыкова Б., Без Родины – но не сломлены// Юридический газета 1999 ж. 30 шілде
3. Кәкен А., Сергелдең. // Орталық Қазақстан газеті 2001ж. 24 қараша
4. Кәкен А., Жұмбақ өлім,// Түркістан 2001 ж. 02 қыркүйек
5. Амиров Т., Крах легиона, А., 1995 ж. 36 бет.
6. Какен А. Түркістан легионы, Астана., 2000 ж. 38 бет.
7. Көкебаева Г., М.Шоқай және Түркістан соғыс тұтқындары.//Қаз. тарихы 1997 ж. №2
8. Һайт Б. Түркістан Ұлттық комитеті,//Заман Қазақстан 1997 ж. 16 мамыр
9. Кәкен А., Сергелдең. // Орталық Қазақстан газеті 2001ж. 24 қараша
10. Эркин Түркістан.http://www. Erkin7net/legion
11.
Какен А. Түркістан легионы, Астана., 2000 ж. 44 бет.
12. Андреева В. ТУркестан легионы.// Вечерный Бишкек. http://www.kg/1998.10/30
НАЦИСТСКИЕ КОНЦЛАГЕРЯ В ГОДЫ ВТОРОЙ МИРОВОЙ ВОЙНЫ
А.Т. Манасов
Преподаватель военной кафедры
Казахский гуманитарно-юридический инновационный университет
(Семей, Казахстан)
Концентрационный лагерь - места для принудительной изоляции реальных или
предполагаемых противников государства, политического режима и т. п. В отличие от
тюрем, обычных лагерей для военнопленных и беженцев, концентрационные лагеря
создавались по особым декретам во время войны, обострения политической борьбы.
27 апреля 1940 г. был создан первый концлагерь Освенцим, предназначенный для
массового уничтожения людей.
В фашистской Германии концентрационные лагеря – инструмент массового
государственного террора и геноцида. Несмотря на то, что термин "концентрационный
лагерь" использовался применительно ко всем нацистским лагерям, в действительности
существовало несколько типов лагерей, и концентрационный лагерь был всего лишь одним
из них.
Другие типы лагерей включали в себя трудовые лагеря и лагеря усиленного труда,
лагеря уничтожения, транзитные лагеря и лагеря для военнопленных. По мере развития
военных событий различия между концентрационными и трудовыми лагерями все больше
стирались, так как тяжелый труд использовался также и в концлагерях.
Концентрационные лагеря в фашистской Германии были созданы после прихода
гитлеровцев к власти с целью изоляции и репрессирования противников нацистского
режима. Первый концентрационный лагерь в Германии был создан близ Дахау в марте 1933
г.
К началу Второй мировой войны в тюрьмах и концентрационных лагерях Германии
находились 300 тысяч немецких, австрийских и чешских антифашистов. В последующие
годы гитлеровская Германия на территории оккупированных ею европейских стран создала
гигантскую сеть концентрационные лагерей, превращенных в места организованного
систематического убийства миллионов людей.
Фашистские концлагеря предназначалась для физического уничтожения целых
народов, в первую очередь славянских; тотального истребления евреев, цыган. Для этого они
оснащались душегубками, газовыми камерами и др. средствами массового истребления
людей, крематориями.
302
Были даже специальные лагеря смерти (уничтожения), где ликвидация узников шла
непрерывным и ускоренным темпом. Эти лагеря проектировались и строились не как места
заключения, а как фабрики смерти. Предполагалось, что в этих лагерях обреченные на
смерть люди должны были проводить буквально несколько часов. В таких лагерях был
построен отлаженный конвейер, превращавший в пепел по нескольку тысяч человек в сутки.
К ним относятся Майданек, Освенцим, Треблинка и другие.
Заключенные концлагерей были лишены свободы и возможности принимать решения.
Эсэсовцы строго контролировали все аспекты их жизни. Нарушители порядка жестоко
наказывались, подвергаясь побоям, одиночному заключению, лишением пищи и другим
формам наказания. Узники классифицировались в зависимости от их места рождения и
причинам заключения.
Первоначально заключенные в лагерях подразделялись на четыре группы:
политические противники режима, представители "низших рас", уголовные преступники и
"неблагонадежные элементы". Вторая группа, включающая цыган и евреев, подлежала
безусловному физическому истреблению и содержалась в отдельных бараках.
Они подвергались наиболее жестокому обращению со стороны эсэсовской охраны, их
морили голодом, посылали на самые изнурительные работы. Среди политических
заключенных были члены антинацистских партий, в первую очередь коммунисты и социал-
демократы, члены нацистской партии, обвиненные в серьезных преступлениях, слушатели
зарубежного радио, члены различных религиозных сект. Среди "неблагонадежных"
числились гомосексуалисты, паникеры, недовольные и т. д.
В концентрационных лагерях находились и уголовные преступники, которых
администрация использовала в качестве надсмотрщиков за политическими заключенными.
Все узники концлагерей были обязаны носить отличительные знаки на одежде, в том
числе порядковый номер и цветной треугольник ("винкель") на левой стороне груди и
правом колене. (В Аушвице порядковый номер татуировали на левом предплечье.) Все
политические заключенные носили треугольник красного цвета, уголовники – зеленый,
"неблагонадежные" – черный, гомосексуалисты – розовый, цыгане – коричневый.
Евреи носили помимо классификационного треугольника еще и желтый, а также
шестиконечную "звезду Давида". Нарушивший расовые законы ("расовый осквернитель")
еврей должен был носить черную кайму вокруг зеленого или желтого треугольника.
Иностранцы также имели свои отличительные знаки (французы носили нашитую букву
"F", поляки - "P" и т. д.). Буква "K" обозначала военного преступника (Kriegsverbrecher),
буква "A" - нарушителя трудовой дисциплины (от нем. Arbeit- "работа"). Слабоумные носили
нашивку Blid- "дурак". Заключенные, которые участвовали или которых подозревали в
побеге, должны были носить красно-белую мишень на груди и на спине.
Общее количество концентрационных лагерей, их филиалов, тюрем, гетто в
оккупированных странах Европы и в самой Германии, где в тяжелейших условиях
содержались и уничтожались различными методами и средствами люди - 14 033 пункта.
Из 18 млн граждан стран Европы, прошедших через лагеря различного назначения, в т.
ч. и концентрационные лагеря, было уничтожено более 11 млн человек.
Система концентрационных лагерей в Германии была ликвидирована вместе с
разгромом гитлеризма, осуждена в приговоре Международного военного трибунала в
Нюрнберге как преступление против человечности.
В настоящее время в ФРГ принято разделение мест принудительного содержания
людей в период Второй мировой войны на концлагеря и "иные места принудительного
заключения, по условиям приравненных к концлагерям", в которых, как правило,
использовался принудительный труд.
Список концлагерей включает примерно 1 650 наименований концлагерей
международной классификации (основные и их внешние команды).
303
На территории Белоруссии в качестве "иных мест" был утвержден 21 лагерь, на
территории Украины - 27 лагерей, на территории Литвы - 9, Латвии - 2 (Саласпилс и
Валмиера).
На территории РФ "иными местами" признаны места принудительного содержания в г.
Рославль (лагерь 130), п. Урицкий (лагерь 142) и Гатчина.
Перечень лагерей, признанных Правительством ФРГ концентрационными (1939-
1945гг.)
1.
Арбайтсдорф
Германия
2.
Аушвиц/Освенцим-Биркенау
Польша
3.
Ашаффенбург
Германия
4.
Берген-Бельзен
Германия
5.
Бельцек
Германия
6.
Биркенау
Германия
7.
Бухенвальд
Германия
8.
Варшава
Польша
9.
Герцогенбуш
Нидерланды
10.
Гросс-Розен
Германия
11.
Дахау
Германия
12.
Кауен/Каунас
Литва
13.
Краков-Плащов
Польша
14.
Заксенхаузен
Германия
15.
Люблин/Майданек
Польша
16.
Маутхаузен
Австрия
17.
Миттельбау-Дора
Германия
18.
Натцвайлер
Франция
19.
Нейенгамме
Германия
20.
Нойенгамме
Германия
21.
Нидерхаген-Вевельсбург
Германия
22.
Папенбург
Германия
23.
Равенсбрюк
Германия
24.
Рига-Кайзервальд
Латвия
25.
Собибор
Польша
26.
Терезиенштадт
Чехословакия
27.
Треблинка
Польша
28.
Файфара/Вайвара
Эстония
29.
Флоссенбург
Германия
30.
Штуттхоф
Польша
Крупнейшие нацистские концентрационные лагеря
Аушвиц(Auschwitz; польск. - Освенцим-Birkenau), известный также под немецкими
названиями Аушвиц или Аушвиц-Биркенау – один из крупнейших гитлеровских "лагерей
смерти", созданный в Польше в мае 1940. Лагерь находился в болотистой местности у
слияния Вислы и ее притока Солы, в 60 км западнее Кракова.
Комплекс состоял из трех основных лагерей: Аушвиц-1 (служил административным
центром всего комплекса), Аушвиц-2 (также известный как Биркенау, "лагерь смерти"),
Аушвиц-3 (группа из приблизительно 45 небольших лагерей, созданных при фабриках и
шахтах вокруг общего комплекса).
1 мая 1940 комендантом лагеря был назначен переведенный сюда из Заксенхаузена
гауптштурмфюрер СС Рудольф Франц Хёсс. В июне 1941 Гиммлер совершил
304
инспекционную поездку в Аушвиц. По его приказу лагерь был значительно расширен и
оборудован газовыми камерами. Лагерная администрация была укомплектована обученным
персоналом из эсэсовцев, прошедших специальную подготовку по программе осуществления
"окончательного решения". Со временем лагерь превратился в громадную фабрику по
уничтожению людей. Железнодорожные составы со смертниками прибывали сюда со всей
Европы: из Венгрии - 400 000, из Польши - 250 000, из Германии 100 000, из Голландии - 90
000, из Словакии - 90 000, из Греции - 65 000, из Франции - 11 000 человек.
По различным данным за время существования лагеря в Освенциме погибло более 4
млн человек, среди которых – более 1,2 млн евреев, 140 тыс. поляков, 20 тыс. цыган, 10 тыс.
советских военнопленных и десятки тысяч узников других национальностей.
После окончания войны старшие офицеры СС Аушвица из лагерной администрации
предстали перед судом.
27 января 1945 г. советские войска освободили Освенцим. В 1947 г. в Освенциме
открыт Государственный музей Аушвиц-Биркенау (Освенцим-Бжезинка).
Ашаффенбург (Aschaffenburg), один из первых концетрационных лагерей, созданных
нацистами. Находился в курортном местечке Ашаффенбург на реке Майн в Баварии между
Вюрцбургом и Франкфуртом. В 1933 местные власти арестовали группу эсэсовцев, убивших
несколько евреев в этом лагере. Руководители СС считали, что их люди не подчиняются
гражданским властям. Генрих Гиммлер заявил, что он не потерпит обвинений против своих
людей.
Берген - Бельзен, концлагерь недалеко от г. Целле, Ганновер. Вначале был небольшим
лагерем для политических противников нацистского режима. В дальнейшем был
значительно расширен. В конце 1944 комендантом лагеря был назначен Йозеф Крамер,
получивший прозвище "бельзенский зверь". В апреле 1945 лагерь был освобожден
союзническими войсками. На момент освобождения в лагере было обнаружено 35 000
трупов, а в живых оставалось 30 000 человек.
Бельцек - "Лагерь смерти", находился неподалеку от Люблина. Был создан по приказу
бригаденфюрера СС ОдилоГлобочника, ставшего в 1941 начальником всех "лагерей смерти"
на территории генерал - губернаторства. Узниками лагеря были исключительно евреи. В
августе 1942 в лагере впервые был использован газ "циклон - Б".
Биркенау - Бржезинка (Birkenau), "лагерь смерти", находившийся в Биркенауских лесах
неподалеку от Аушвица. Созданный по приказу Гиммлера как особый центр уничтожения
100 000 русских заключенных. Прибывающих узников делили на пригодных к работе и тех,
кто подлежал немедленному уничтожению.
Бухенвальд(Buchenwald) - один из крупнейших нацистских концлагерей. Официально
создан в 1937 в окрестностях Веймара(Германия), однако первые заключенные появились
здесь еще в 1933, когда лагерь назывался Эттерсберг. За 8 лет около 239 000 были узниками
Бухенвальда. Вначале это были немецкие антифашисты, а потом, в годы 2 мировой войны,
представители многих других национальностей. Много заключенных погибло уже в период
строительства лагеря, которое велось безиспользование механизмов. Заключенных
эксплуатировали также владельцы крупных промышленных фирм, чьи предприятия были
расположены в районе Бухенвальда. Имел 66 филиалов и внешних рабочих команд.
Особенно много заключенных погибло в наиболее крупныхфилиалахБухенвальда -
"Дора"(около г. Нордхаузен), "Лаура" (около г. Заальфельд) и "Ордруф" (в Тюрингии), где в
подземных цехах изготовлялись самолеты - снаряды "Фау". С 1937 по 1945 гг. узниками
лагеря были около 239 тысяч человек. Всего в Бухенвальде было замучено 56 тыс.
заключенных 18 национальностей.
Лагерь был освобожден 10 апреля 1945 г. частями 80-й дивизии США.
В 1958 г. в Бухенвальде открыт мемориальный комплекс, посвященный.героям и
жертвам концлагеря.
Гросс –Розен. Небольшой концлагерь в районе Штрегау в Силезии. Был создан в
дополнение к системе трех основных лагерей: Дахау, Бухенвальду и Заксенхаузену. В январе
305
1942 лагерь посетила медицинская комиссия, чтобы подобрать заключенных для проведения
специальных экспериментов.
Дахау(Dachau), один из первых концлагерей на территории фашистской Германии.
Основан в марте 1933 неподалеку от Мюнхена. Имел около 130 филиалов и внешних
рабочих команд, расположенных в Южной Германии.
Он стал первым "опытным полигоном", где отрабатывалась система наказаний и
других форм физических и психологических издевательств над узниками. До начала 2
мировой войны в Дахау содержались политические противники нацистского режима. Во
время 2 мировой войны Дахау приобрел зловещую известность как один из самых ужасных
концлагерей, в котором проводились опыты над заключенными. Только в 1941 - 42 там были
проведено около 500 экспериментов над живыми людьми. Гиммлер и другие
высокопоставленные нацисты регулярно посещали Дахау с инспекционными поездками, где
наблюдали за этими опытами.
Многие узники Дахау трудились в качестве бесплатной рабочей силы на окрестных
промышленных предприятиях.
Узниками Дахау были более 250 тысяч человек из 24 стран; замучены или убиты около
70 тысяч человек (в т. ч. около 12 тысяч советских граждан).
После окончания 2 мировой войны комендант лагеря и члены охраны предстали перед
Международным военным трибуналом в Нюрнберге. Осуществлявшие в лагере медицинские
эксперименты врачи также предстали перед судом. При поддержке Баварского
правительства и Международного комитета бывших узников Дахау в 1960 г. на территории
лагеря был открыт мемориальный памятник погибшим.
Дахау был освобожден 29 апреля 1945 г. американскими войсками.
Майданек (Majdanek) – немецко-фашистский концлагерь, был создан в пригороде
польского города Люблина осенью 1941 г. как "лагерь смерти"
Являлся центральным лагерем, имел филиалы в юго-восточной Польше: Будзынь (под
Красником), Плашув (около Кракова), Травники (под Вепшем), два лагеря в г.
Люблин.Комендантом лагеря был бригаденфюрер СС ОдилоГлобочник.
По данным Нюрнбергского процесса, в 1941-1944 гг. в газовых печах Майданека было
истреблено фашистами около 1,5 млн человек различных национальностей, из многих
оккупированных стран Европы. Лагерь был освобожден советскими войсками 23 июля 1944
г. В 1947 г. в Майданеке был открыт музей и исследовательский институт.
Маутхаузен (Mauthausen) – концлагерь был создан в июле 1938 г. недалеко от Линца, в
4 км от г. Маутхаузен (Австрия) в качестве филиала концлагеря Дахау. С марта 1939 г. –
самостоятельный лагерь.
После аншлюса по распоряжению Гиммлера и Гейдриха, находившихся в Австрии, был
создан еврейский эмиграционный центр в Вене и концлагерь Маутхаузен. Гиммлер заявил,
что слишком хлопотно постоянно перевозить заключенных на север Германии и, кроме того,
Австрия нуждается в собственном концлагере.
В 1940 г. был объединен с концлагерем Гузен и стал известен как Маутхаузен-Гузен.
Имел около 50 филиалов, разбросанных по всей территории бывшей Австрии (Остмарка). За
время существования лагеря (до мая 1945 г.) в нем находилось около 335 тысяч человек из 15
стран,
В лагерной "книге смерти" было зарегистрировано 36 318 казненных; по другим
данным в лагере погибло более 122000 человек, в т. ч. более 32 тысяч советских граждан.
После войны на месте Маутхаузена 12 государствами, в т. ч. Советским Союзом, был
создан мемориальный музей, установлены памятники погибшим в лагере.
Лагерь был освобожден 5 мая 1945 г. американскими войсками.
Нойенгамме(Neuengamme), концлагерь неподалеку от Гамбурга, созданный в 1940. Из
находившихся в лагере 90 000 заключенных половина умерла из - за невыносимых условий.
В апреле 1945 узников лагеря эвакуировали на трех кораблях, два из которых были
306
потоплены английскими летчиками. Согласно немецким источникам, за все время
существования лагеря в нем погибло 82 000 человек.
Папенбург(Papenburg), концлагерь, расположенный в Ольденбургской степи. На
некоторое время был выведен из - под контроля СС и передан в ведение министерства
юстиции как лагерь для уголовных преступников. По мере укрепления гитлеровского
режима стал наполняться политическими противниками нацизма.
Равенсбрюк (Ravensbruck) – концлагерь был основан около города Фюрстенберг в 1938
г. как исключительно женский, но позднее вблизи был создан небольшой лагерь для мужчин
и еще один для девочек.
Первоначально был рассчитан на 6 000 узниц, но начиная с 1944 в нем никогда не было
меньше 12 000 заключенных, а в январе 1945 их число достигло 36 000.
За годы существования лагеря в нем погибло около 50 000 человек. В Равенсбрюке
проводились медицинские эксперименты над людьми.
В 1939-1945 гг. через лагерь смерти прошло 132 тысячи женщин и несколько сот детей
из 23 стран Европы. 93 тысячи человек было уничтожено.
30 апреля 1945 г. узники Равенсбрюка были освобождены бойцами советской армии.
Собибор. Основанный в апреле 1942 на территории Люблинского воеводства "лагерь
смерти", один из четырех крупнейших лагерей уничтожения в оккупированной Польше. В
газовых камерах Собибора по некоторым данным было уничтожено около 250 000 евреев из
многих стран Европы. 14 октября 1943 в лагере вспыхнуло восстание, которое было
подавлено самым жестоким образом. Лагерь звакуирован в конце 1943.
Терезиенштадт(Theresienstadt), концлагерь, расположенный в Северной Богемии, в 60
км от Праги. В ноябре 1941 Гейдрих приказал эвакуировать 7 000 местных жителей и
построить специальный концлагерь для евреев. Вначале лагерь имел репутацию особо
гуманного. Пражские евреи, которых свозили в лагерь, были уверены, что им удастся
выжить в "образцовом гетто". Некоторые шли на то, чтобы дать взятку агентам гестапо,
лишь бы быть отправленными в Терезиенштадт. Легенда о гуманном лагере умерла, как
только Гейдрих определил Терезиенштадт как транзитную станцию на пути к лагерям
уничтожения.
Лагерь был освобожден в апреле 1945 и затем разрушен.
Треблинка (Treblinka) – один из четырех главных "лагерей смерти" около ст.
Треблинка в Варшавском воеводстве Польши.
В Треблинке I (1941-1944 гг., т. н. трудовой лагерь) погибли около 10 тыс. человек, в
Треблинке II (1942-1943 гг., лагерь уничтожения) – около 800 тыс. человек
(преимущественно евреи). В лагере было 30 газовых камер, которые "обеспечивали"
умерщвление около 25 000 человек в день с помощью газа "циклон - Б".
В августе 1943 г. в Треблинке II фашистами подавлено восстание узников, после
которого лагерь был ликвидирован. Лагерь Треблинка I был ликвидирован в июле 1944 года
при приближении советских войск.
В 1964 г. на месте Треблинки II открыто мемориальное символическое кладбище жертв
фашистского террора: 17 тыс. надгробий из камней неправильной формы, памятник-
мавзолей.
Флоссенбюрг
(Flossenburg), небольшой концлагерь, расположенный в округе Нейштадт, Верхняя Бавария.
В конце 1940 Флоссенбюрг был избран медицинской комиссией СС для отбора заключенных
с целью проведение специальных медицинских экспериментов.
(Военная энциклопедия. Председатель Главной редакционной комиссии С.Б. Иванов.
Воениздат. Москва.в 8 томах - 2004 г.г. ISBN 5 - 203 01875 - 8).
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сборник материалов Международной научно-практической конференции - бет 44

text:
307
ҰЛЫ ОТАН СОҒЫСЫНЫҢ КӨЛЕҢКЕЛІ БЕТТЕРІ
М.Ү. Момынов
Тарих пәнінің мұғалімі, № 19 орта мектеп
(Астана, Қазақстан)
Биылғы жылы Ұлы Жеңістің 70 жылдығы Республика көлемінде аталып өтілді. Бұл
майдан даласында Отаны үшін отқа түскен майдандастарға, тылда «бәрі де майдан үшін, бәрі
де жеңіс үшін» деп еңбек еткен жандарға құрмет, олардың рухына тағзым екендігі мәлім.
Кеше сұрапыл соғыс басталғанда майданға аттанған 18 – 19 жастағы өрендердің аман – есен
келгендерінің өзі бүгін 90 – ға таяп отыр. Ендеше майдангерлер ерлігіне, қаҺармандық
өрлігіне бас ию біздің, жалпы өскелең жас ұрпақтың қасиетті борышы. Күндей күркіреп өте
шыққан 1418 күн біздің тарихымыздың ажырамас бөлігі. «Ешкім де ұмытылмайды, еш нәрсе
де ұмыт болмайды» деген азаматтық қағида Ұлы Отан соғысы жылдары қаза болғандарға да,
өз еліміздегі репрессиялық машинаның құрбаны болғандарға да қатысты.
Менің қарастырып отырған тақырыбымның өзектілігі сол, ел басына күн туған кезде өз
ісімен, біліктілігімен танымал әскери мамандар, майдан шебінде емес, түрмеде отырды және
азаптау мен қинауды бастарынан өткізді. Олар қолдарына қару алып соғыста емес, өз
елімізде жалған жаланың құрбаны болып атылып кетті. Егер олар НКВД тұзағына түспей,
соғыс жылдарында өз еліне қызмет етсе жеңіс күні жақындай түсер ме еді, соғыстағы
құрбандарымыз да аз болар ма еді» деген сұрақ туады. Біздің жобамыздың мақсаты: Ұлы
Отан соғысы тарихының ақтаңдақ беттеріне үңілу, ақиқатты ашу, тарихты түгендеу.
Пайдаланылған әдебиеттер арқылы Ұлы Отан соғысының беймәлім беттеріне үңіле отырып,
біраз мәліметтерге көз жеткіздік, енді осы айтылған мәселелерді практика жүзінде
қолданысқа енгізу.
Адамзат баласы өз ғұмырында талай – талай қантөгістер мен алапат шайқастардың
куәсі болған шығар – ау. Әйтсе де олардың бәрі де өзінің ауқымы қатыгездігі де адам
айтқысыз шығыны жағынан кешегі II – ші дүниежүзілік соғыспен иық тірестіре алмайтыны
ақиқат. Олай дейтініміз бұл шайқас бізді ғана емес, 1 миллиард 700 мыңнан астам халқы бар
ондаған мемлекеттердің шарпып, 110 миллион адамның қолына еріксіз қару ұстатты ғой. I –
ші дүниежүзілік соғыста жеңіліс тауып, күллі әлем алдында абыройы айрандай төгілген
немістің билеуші топтары қалайда соның қарымтасын қайтаруға жанталасып – ақ бақты. Ал,
«іздегенге сұраған» демекші үкімет басына Адольф Гитлердің келуі онсыз да өрт болып
тұтанғалы тұрған отқа май құйғанмен бірдей болды.
Сонымен, 1941 жылы 22 маусымда Ұлы Отан соғысы басталды. Ал, 23–24 маусым
күндері, соғыс басталғаннан кейінгі екі күнде Кеңес Одағындағы танымал көптеген әскери
басшылар тұтқынға алынды. Кімдер тұтқынға алынды, неге және қанша адам деген сұраққа
жауап бермес бұрын Кеңестер Одағының Батыры, Кеңес Одағының Маршалы Кирилл
Афанасьевич Мерецковтың үш рет басылып шыққан, орыс тіліндегі «На службе народу»
кітабынан үзінді келтірелік. Соғыс басталғанда КСРО Қорғаныс министрінің орынбасары,
Армия генералы К. А. Мерецков Прибалтикада фашистермен соғысып жатқан біздің
әскерлердің әскери іс қимылына басшылық жасап жүрген болатын. Ол былай деп:
«Соғыстың екінші күні басталды. Мені шұғыл түрде Мәскеуге шақырды. Мені сол күні,
23 маусымда бұрынғы қызметтерімен қатар, Бас командования Ставкасына тұрақты кеңесші
ретінде тағайындады, - деп жазады. Осы арада естелік үзіліп көп нүкте қойылады да «Мен
1941 жылдың қыркүйегінде жаңа қызметке тағайындалдым. Мені Жоғарғы Бас қолбасшы И.
В. Сталин кабинетіне шақырды. И. В. Сталин маған қарай бір екі қадам жасады да: -
«Сәлеметсыз бе жолдас Мерецков. Хал жағдайыңыз қалай» деп сұрады деп жазады [1].
Бас қолбасшының бұлай сұрауына негіз бар еді. Соңғы екі айда Армия генералы К. А.
Мерецковтың қайда болғанын, қандай жағдайда болғанын білген де болу керек.
23 маусым күні Мәскеуге шақыртылып жаңа қызметке тағайындалған Қорғаныс Халық
Комиссарының орынбасары К. А. Мерецков, келесі күні тұтқынға алынды. Оған қатысты
308
деректі енді оның кітабынан емес, Мерецковке қатысты қылмысты істі жүргізген сол
жылдардағы Берияның қанды қол қылмыскер тергеушісі Лев Шварцманның мұрағатта
сақталған жазбаларынан табамыз. 1955 жылы қылмыстық істері үшін сотқа тартылған
Шварцман «Қылмыскер ретінде айыпталған Мерецковты қинау, ұрып соғу, азаптауды
тікелей Берияның жақын серіктері Меркулов пен Влодзимирский, кейін тергеушілер
Зименков пен Сорокин жүргізді. Оны резинка таяқпен аяусыз ұрып соғып, қинады. Мерецков
1937 жылдары Тухачевскимен бірге атылған Корк және Уборовичтермен қосылып Сталинге
қарсы тұруға өзара келісіп, қастандық жасауға, әскери төңкеріс жасау ісіне қатысты деп
айыпталды» деп жауап берді. Шварцманнан сот мүшесі, юстиция полковнигі Лихачев «Сіз
ірі әскери қайраткерді, атақты адамды ұрып соғып, қинап жатқаныңызға есеп бердіңіз бе»
деп сұрағанда ол «Мен талқылауға жатпайтын жоғарыдан нұсқау алдым және оны
орындадым» деп жауап берген [2].
Соғыс басталған айда жоғарыдан берілген бұйрық бойынша Мерецковпен бірге Қызыл
Армияның жоғары әскери басшылары 1937 – 38 жылғы жазалау шараларынан аман
қалғандары әскери төңкеріс жасауды әзірледі деген айыппен тұтқындалды.
Тұтқындалғандар қатарында: Қару жарақ Халық комиссары, генерал – полковник
Б.Л.Ванников, Бас Штаб бастығының орынбасары, Кеңестер Одағының екі мәрте Батыры,
авиацияның генерал – лейтенанты Я. В. Смушкеевич, Әуе шабуылынан қорғаныс
басқармасының бастығы, Кеңестер Одағының Батыры, генерал – полковник Г. М. Штерн,
Қорғаныс Халық Комиссарының орынбасары, Кеңестер Одағының Батыры, авиацияның
генерал – лейтенанты П. В. Рычагов, Қорғаныс Халық Комиссарының орынбасары,
Прибалтика әскери округінің қолбасшысы, генерал – полковник А. Д. Локтионов, КСРО
Халық Комиссарлар Кеңесі Бас артиллерия басқармасы бастығының орынбасары, генерал –
майор Г. К. Савченко, осы басқарманың бастығы, генерал – лейтенант С. О. Склизков,
Әскери – әуе Академиясының бастығы, генерал – лейтенант Ф. К. Арженухин, Әуе күштері
Бас Басқармасы бастығының орынбасары, генерал – лейтенант И. В. Сакриер, Кеңестер
Одағының Батыры, авиацияның генерал – майоры И. И. Проскуров, көрнекті артиллерия
конструкторы Я. Г. Таубин және көптеген әскери басшылар болды [3].
Еліміздің тағдырына қауіп төнген кезде олар майданда емес түрмеде отырды.
Мемлекетке қарсы әскери төңкеріс жасаушылар ретінде айыпталғандар қатарында – азамат
соғысының батырлары, Испаниядағы, Халхин – Гол мен Хасан (Моңғолия) көліндегі соғысқа
қатысқандар, әскери істің көрнекті теоретиктері мен практиктері бар еді. Олардың үшеуі
Орталық Комитет құрамында болса, бесеуі КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты болатын. Бұл
-
қазіргі кездегі ғалымдар пікірі бойына отызыншы жылдары жазалауға ұшыраған әскери
мамандардан кейін, әскери салада өсіп шыққан жаңа толқын, екінші эшалон еді. Мысалы,
Әуе шабуылынан қорғаныс басқармасының бастығы, Кеңестер Одағының Батыры, генерал –
лейтенант П. В. Рычагов енді ғана 30 – ға толған еді [4].
1941 жылдың 24 маусымында ұшу алаңынан оның жұбайы, белгілі ұшқыш ерекше
тапсырма орындайтын авиаполк командирінің орынбасары, майор Мария Нестеренко да
тұтқындалды. Оған «Рычаговтың әйелі бола отырып, өз күйеуінің іс әрекетін білмеуі мүмкін
емес» деген айып тағылды.
Соғыс басталып жатқан кезде әскери мамандарды айыптаған осындай ақылға
сыймайтын іс – әрекеттің себебін іздеу, анықтау әрине өте қиын. Зерттеушілер пікірі
бойынша ел ішінен «халық жауларын іздеп, тауып» барлық күш қуатымен жұмыс істеп
жатқан мемлекеттік репрессиялық машинаны тоқтату мүмкін болмады. Репрессиялық
аппарат жұмыс істеу үшін диверсия, қаскүнемдікті ашу, халық жауларын барлық жерден
табу керек еді.
Осы арада Сталин осыған дейінгі және соғыс басталғанда болып жатқан жағдайды білді
ме деген сұрақ туады. 1990 жылы «Знамя» журналында жарияланған соғыс жылдарындағы
Қару жарақ Халық Комиссары Б. Л. Ванников мемуарында «1941 жылы бір адамдық жеке
камерада отырған маған Сталиннің тікелей өзінен басталған соғыс жағдайында қару жарақ
309
өндірісін қалай дамыту керек. Осы мәселеге жазбаша жауап дайындауды талап еткен нұсқау
түсті» деп жазады [5].
Ал, арада 14 жыл өткен соң, сотта жоғарыда аталған Щварцман «әскери басшылардан
олардың жаулық, қаскүнемдік іс – әрекеттері жөніндегі мәлімет пен мойындату» жоғарыдан
берілген тапсырма бойынша НКВД тергеушілері арқылы алынды және Сталиннің тікелей
нұсқауымен Мерецков пен Ванников және бірнеше көрнекті қорғаныс өнеркәсібі мамандары
түрмеден босатылды», – деп жауап берді
Бұл өлім аузынан аман қалған бақытты әскери мамандар түрме камерасынан қызмет
кабинетіне, ал кейбіреулері тікелей Кремльге Сталиннің өзіне әкелінді, К. А. Мерецков пен
Б. Л. Ванников жаңа қызметке тағайындалды.
Ал, басқалары камерада азаптау мен қинаудан Локтионовтан басқалары өз
қылмыстарын мойындауға мәжбүр болды. 1955 жылы істеген қылмыстары үшін тергеушілер
жауапқа тартылғанда олар болған жағдайды толық баяндады. Мерецков пен Қару жарақ
Халық комиссары Ванниковтың қанға боялып жатқанын, Кеңестер Одағының Батыры
атағын екі рет алған, авиацияның генерал – лейтенанты Смушкевич өз қанына тайғанақтап,
тұра алмай, бір тұрып, бір жығылғанын, Әуе шабуылынан қорғаныс басқармасының
бастығы, Кеңестер Одағының Батыры, генерал – полковник Штерн азаптаудан есінен танып
қалғанын сот залында айтып берді. Әбден азапталған, аяғынан зорға тұрған, бірақ Сталинге
қарсы қастандық жасауды дайындады деген айыпты мойындамаған Прибалтика әскери
округінің қолбасшысы, генерал – полковник Локтионов Мерецковпен жеке кездесуде
«Кирилл Афанасьевич, біз ештеңе ұйымдастырған жоқпыз ғой» деп жалынышпен қарағанын
сотта тергеушілер баяндап берді. Соғыс басталғанда жалған жаламен айыпталған әскери
басшылар ісі 1955 жылы қайта қаралып, олар ақталғанда, сотта Лаврентий Берияның өзі
«Мерецков пен Ванников және басқаларына ұрып соғу, адам төзгісіз қинау тәсілдері
қолданылды. Осындай жолмен мойындаттық» деп ашық айтты [6].
Фашистер Мәскеуге жақындады. 16 қазан күні НКВД – ның Орталық аппараты
Куйбышевқа көшті. КСРО Ішкі Істер Халық Комиссары, Мемлекеттік кауіпсіздік бас
комиссары Лаврентии Павлович Берияның 1941 жылдың 18 қазанында қол қойған үкімі
бойынша фашистер Украина, Белоруссия, Молдавия, Прибалтиканы басып алып, Мәскеу
түбінде тұрғанда 25 адам атылу жазасына кесілді.
Олар: Бас Штаб бастығының орынбасары, Кеңестер Одағының екі мәрте Батыры,
авиацияның генерал – лейтенанты Яков Владимирович Смушкеевич, Әуе шабуылынан
қорғаныс басқармасының бастығы, Кеңестер Одағының Батыры, генерал – полковник
Григорий Михайлович Штерн, Қорғаныс Халық Комиссарының орынбасары, Кеңестер
Одағының Батыры, авиацияның генерал – лейтенанты Павел Васильевич Рычагов, Қорғаныс
Халық Комиссарының орынбасары, Прибалтика әскери округінің қолбасшысы, генерал –
полковник Александр Дмитревич Локтионов, КСРО ХКК Бас артиллерия басқармасының
бастығының орынбасары, генерал – майор Георгий Косьмич Савченко, осы басқарманың
бастығы, генерал – лейтенант С. О. Склизков, Әскери – әуе Академиясының бастығы,
генерал – лейтенант Федор Константинович Арженухин, Әуе күштері Бас Басқармасы
бастығының орынбасары, генерал – лейтенант Иван Фелимонович Сакриер, Кеңестер
Одағының Батыры, авиацияның генерал – майоры Иван Иосифович Проскуров, көрнекті
артиллерия конструкторы Яков Григорьевич Таубин және басқа да бірнеше көрнекті әскери
мамандар мен генералдар еді [7].
Әскер басшыларының үшеуі әйелдерімен бірге атылды. Олардың балалары жас
ерекшеліктеріне қарай балалар үйіне, пансионаттарға жіберілді.
Бір айтарлығы, 24 әскери маманмен бірге кездейсоқтық па, әлде тағдыры солай болды
ма, атылған жиырма бесінші адам қазақ халқы басына қайғы мен қасірет әкелген, 2
миллионнан астам қазақтың аштықтан қырылуына себепкер болған Филипп Исаевич
Голощекин еді. Тағы да бір айтарым тарихтың «ақтаңдақ» беттері ашылуда. Соның бірі отқа
оранған өз самолетін жау ортасына бағыттаған Гастелло ерлігі туралы аңыз. Соңғы жылдары
жарық көрген еңбектерде шындығында 1941 жылдың 26 маусымында Белоруссияның
310
Радошкович поселкасының маңында жау ортасына түскен самолет капитан Гастеллоныкі
емес, капитан Масловтікі екендігі анықталды. Бұл ақиқат, сонау 1951 жылы белгілі болса да,
ұзақ жылдар бойы айтылмай келді. Жау ортасында жарылған капитан Маслов экипажы
құрамында қазақ Бақтыораз Бейсекбаев та болды. Бауырымыз Б. Бейсекбаевқа ақиқат белгілі
болған соң «Ресей Батыры», одан кейін Қазақстанның «Халық ҚаҺарманы» атағы берілді [8].
Сонымен, Гитлердің Совет одағын қысқа мерзім ішінде тізе бүктіріп, колонияға
айналдырамын деген «блицкриг» атты сандырағының күлі көкке ұшқандай болды.
Ленинград, Киев, Одесса, Севостополь, Смоленск түбіндегі тамаша шайқастар мұның
жарқын куәсі бола алады. Мәскеу маңындағы кескілескен ұрыстардағы Панфиловшылардың
керемет ерлігі Ұлы Отан соғысының тарихына алтын әріптермен жазыған оқиға болатын.
Осы жерден бастап біздің жауынгерлеріміз қарсы шабуылға шығуға мүмкіндік алған.
Неміс фашистерімен тек ұрыс шебіндегі жауынгерлеріміз ғана емес жау тылында
астыртын жұмыс жүргізген партия, комсомол ұйымдары да, сондай – ақ партизан
құрамалары да шайқасып, таңғажайып ерліктің тамаша үлгілерін көрсете білген – ді. Ұрыс
шебінен мыңдаған шақырымда жатқан тыл еңбеккерлері де майданға қажетті мөлшерде азық
–
түлік, жылы киім, қаржы жөнелтіп жатты. Бір сөзбен айтқанда Ұлы Отан соғысы
бүкілхалықтық сипат алып, Жеңіс сағатын жақындатуға еңбектенген баладан еңкейген
қарияға дейін өз үлестерін қосып жатқан – ды.
Ақыры Рейхстаг үстінде жеңіс туы желбіреді. Тек осы бір ғана Берлин операциясы
барысында жаудың 70 жаяу әскері, 12 танк және 11 моторлы дивизиясы күйретіліп, 480 мың
солдаты мен офицері тұтқындалды. Біздің жауынгерлеріміз II – ші жаһан соғысында 113
миллион халықтан құралған Еуропаның 10 мемлекетін жаудан толық және ішінара азат етіп,
Жапонияны тізе бүктіріп, төрткүл дүниеге бейбітшілік пен тыныштық сыйлады [9].
Біз бүгінгі Ұлы Отан соғысының Жеңіспен аяқталғанына 67 жыл толуын, ең үздік
ғылыми жұмыстарға арналған мектеп оқушылары арасындағы қалалық конкурста соғыстың
белгісіз парақтарын ашу мақсатын қойдық. Ел тағдырына, майдандағы жағдайға ықпал етуге
мүмкіндігі бар әскери мамандардың осылай жалған жаланың құрбаны болғандығын ашып
көрсеткіміз келді. Біз ащы да болса тарихи шындықты, ақиқатты айтқымыз келді. Тарих
ақиқатты сүйеді, ендеше тарихымызды таразылайық. Ешкім де, еш нәрсе де ұмыт болмасын!
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Волкогонов Д. Триумф и трагедия. Книга ІІ, часть І. М.: Издательста АГЖ. 1989, – 432 б.
2. Ласло Беллади, Тамаш Краус. Сталин
3. Роберт Такер. Сталин у власти (1929 – 1953) «Ювета», М.: –2005, – 612 с
4. Вождь. Хозяин. Диктатор: Сборник. Сост: Разумихин А. М. – М.: Патриот, 1990. – 575 б.
5. Роман Бракман. Серетная папка Иосифа Сталина. Скрытая жизнь. Москва.: «Ювента», –2004, 560
с.
6. Солженицын А. Ахипелаг ГУЛАГ. –М.: –1991, том 7
7. Режим личной власти Сталина. К истории формирования. Под ред: академика Ю. С. Кукушкина.
МГУ., Издательство Московского университета. –М.: 1989.
8. Берия: конец карьеры. –М.: Политиздат, 1991.
9. Верт Н. История СССР. Эпоха Сталина. М.: «Весь мир», –2001, М. –475
311
ЕКІНШІ ДҮНИЕЖҮЗІЛІК СОҒЫС ЖӘНЕ ШЫҒЫС ТҮРКІСТАН ТАҒДЫРЫ
(ХХ Ғ. 30-40 ЖЫЛДАР)
Б. Шынқазы ІІ курс магистранты
Ғылыми жетекшісі: т.ғ.д. профессор Садыков Т.С.
Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ
(Астана, Казахстан)
Әр қандайда бір тарихи оқиға саясатпен байланысты болатыны шындық. Соның бір
айғағы екінші дүниежүзілік соғыс қарсаңындағы және соғыс нәтижесінен болған Шығыс
Түркістанның тағдыры. Үйткені, өткен ғасырдың 30-40 жылдарда Шығыс Түркістандағы
саяси жағдайы империялар ойыны мен екінші дүние соғысының әсерінде жүргізілген еді.
Қазіргі күнде Шынжаң атауымен аталатын Шығыс Түркістан өлкесі ХVІІІ-ХІХ
ғасырлардан бері территориялық таласқа түскен аймақ болды, әлемдік империялардың
көзін қызартқан стратегиялық маңызы бар тоғыз жолдың торабына айналды. Шығыс
Түркістанда хандық құрған Жоңғар қалмақтарын қынадай қырған Қытайдың Чин
патшалығы мирасқор ретінде жер өзіміздікі деп санады.
Қазақстанды Орта Азияға шығатын қақпаның кілті санаған Ресей империясы Шығыс
Түркістанды Үндістанға апаратын төте жол деп білді. Сол себепті де патшаІ Петр 1715
жылы Елиі Ашур-бекке Үндістанға апарар жол іздеуге жіберген[1,194 б.]. Қазақ ғалымы
Ш.Уәлиханов1856 жылығы «Қытай империясының батыс провинциясы Құлжа қаласы»
саяхаты, 1758-1859 жылдардағы «Қашқарияға сапары» алты шаһар (Қашқар, Хотан, Ақсу,
Ұштұрпан, Иыңсары, Яркент) туралы зерттеулері Ресей империясына тың деректер алып
келді.Оның зерттеуі патшалық армияның әскери қажеті мен ғылыми зерттеудің
материялдық қажетін қамтамасыз етті, Қашқардан қайтып келген Шоқанға
штабсротмирстр әскри атағы, төртінші дәрежелі ізгі Владимир ордені және 500 сом күміс
ақша силықпен марапаттды.1860 жылы Петербургдегі бас штаптың тапсырмасымен
Шоқан Орталы Азия мен Қазақстанның картасын жасайды, сонымен қатар Шығыс
Түркістан территориясыда карта бетіне түсірілді. [2,141 б.]. Демек, бұл жерде ақпатша
Шоқанға ғылымға қосқан үлесің деп осынша атақ пен ақша бердімдеумартықтау3болар.
Егер Ресей империясы Үндістанға кедергісіз жету үшін Шығыс Түркістанды өзіне қосып
алуы шарт болды.
Үндістанды олжалаған Англия отаршылдары Шығыс Түркістанды Орта Азияға
ықпал етер маңызды жер санады. Орта Азияға ықпал ету арқылы Ресей империясының
отарлық территориянышығысқа кеңейту мақсатына тосқауыл қою болды. Ағылшындар
Орталық азиядағы , Қоқан, Хиуа, сияқты Орта Азия хандықтарын жең астынан қолдап
отырды.1867-1877 жылдарыМанжур патшаға қарсы Ұйғыр шаруалардың көтеріліс
басшысы, Қоқан хандығы ақылшылыққа жіберген Якуб-бек Қашқарды басып алып, 1867
жылы «Жетішар» мемлекетін құрады, Үрімжі қаласына дейін басып алып ағылшындардан
қолдау табады.Бұдан қатты сескенген Ресей империясы 1871 жылы Ілені басып алды [3.].
Жалпы, Басқа елдерге қарағанда Ресейдің ықпалы Шынжаңға жоғары болды, бұған
себеп, бірінші жақтан, қиыр шығыс саналатын Еуропа, Америка елдеріне қарағанда
географиялық жақтан Ресей жақын әріқолайлы еді, екінші жақтан, Орта Азия Түркілерін
жаулап алған Ресей Шығыс Түркілеріне сол жақындық арқылы пайдаланып ықпал ете
алды.
1917 жылы Ресейде 300 жыл билік құрған ақпатша қазан төңкерісінен кейін
құлайды. Бірақ, шынын мәнінде Ресейде патшалық режим жойылғанмен, империялық
пиғыл жойылмаған еді. Бұған нақты дәлел: «1919 жылы Ленин және КОКП тарапынын
құрылған ІІІ интернационал әу бастан Шынжаңға көңіл бөле бастады, ол өлке, 1919 жылы
ортаға салынған «Шығыс төңкерісі теориясы» бойынша талқыланған. Қазан төңкерісі
жеңіске жеткеннен кейін ІІІ интернационал және Кеңестік ресей Шынжағдағы әскери
диктатуралық басқаруға қанаушы басқару ретінде қарады. Сондықтан олар Шынжаң
өлкесіне төңкеріс отын кіргізуге қарар қабылдап, әлемдік төңкерістің аймағын кеңейтуде
312
маңызды бір аймақ ретінде оны көре бастады. Олардың пікірінше төңкеріс Ресей мен
Орталық Азия аймағында қанат жайғаннан кейін, Шынжаңда жаңа бір социалистік
төңкерісті іске асыруға болады. Бұл стратегиялық жақтанда, Кеңестік басшылар үшінде
маңызды еді. Өйткені Кеңес үкіметі үшін Ұлыбританияның колонизациясы болған
Үндістанға жету үшін пайдалана алатын ең төте жол еді.» [10. №8 түсініктеме].
Екінші дүние соғысы қарсаңында яғни Шығыс Түркістан мәселесі 1930-1940 жылдар
аралығында Кеңес Одағы мен Қытайдағы қарым-қатынас тарихында өте маңызды түйінге
айналды, әрі сол жылдары Шынжаң мәселесі қатты шиленіскен жағдайға түсіп, әлем
назарын өзіне аударған еді. Осы шиленісті пайдалынып шетелдік алпауыттарда Шығыс
Түркістан мәселесіне араласа бастайды.Үрімжідегі Орыс консулы Абласов Үрімжі уәлиі
Пан яунанды пайдаланып, Шынжаңда Америкаға арқа сүйейтін ішкі Қытайдың Гоминдан
билігіне қарасты Яң менжін үкіметін аударып тастауға ұрынып, 1928 жылы 1 шілде күні
зяпат үстінде Пан яунан Яң зышынды атып өлтірді. істің сәті болмады. Пан яунанды атып
тастап Яң зынның орнына Жин шурын отырды, орыс ойының сәті болмай қалды [4.].
1931 жылы Жин шурыннің қатал тегеурініне шыдамаған Құмылдың ұйғыр-қазақ
шаруалары көтеріліс жасайды, Осы кезде Стамбулда эмиграцияда жүрген
М.ШоқайШығыс Түркістан мәселесіне айрықша қарап, осы көтеріліс басталыуымен ол
«Яш түркістан» беттерінде мақалалар жариялай бастады. Бұл туралы тарихшы
Қыдыралиев Дархан өз еңбегінде: 1931 жылы Шығыс Түркістанның Құмыл аймағында
Ұйғыр, Қазақ, Қырғыздардың жергілікті Қытай үкіметіне қарсы көтерілісінің бастауымен
бірге Мұстафа Шоқай мен «Яш Түркістан» ұйымына тағы бір міндет жүктелді, ол –
Шығыс Түркістан ұлттық майданын жүргізу міндеті еді. Мұстафа Шоқайдың сол туралы
конференциялар ұйымдастырып әлем назарын аударуға тырысқан және 1933 жылы
серіктерімен ақылдаса келе Междеддин Делилді Шығыс Түркістанға жіберіп, сол жылы
құрылған Шығыс түркістан ислам республикасыменде байланыста болады делінген [5.135
б.].
Шыныменде, Мұстафа Шоқай Шығыс Түркістан мәселесіне мән беріп, оған «Яш
Түркістан» журналынан арнаулы бет бөлген, ол өзінің Шығыс Түркістан жайлы: 1933 ж.
№46 санында «Шығыс Түркістан мәселесі төңірегінде» деген мақаласында:«Түркістанда
қанды соғыстар жүріп жатыр, бұл оқиғаға бүкіл дүние жүзі зор мән беріп отыр [6,359 б.].
Жапонияның Мәнжурия арқылы Монғолияға жақындауы мен Англияның Тибетке саяси-
экономикалық билік жүргізуі, Кеңес Одағына Шығыс Түркістан мәселесіне барынша абай
болуға мәжбүр етті» [6,361 б.] делінсе. 1934 жылы №56 санында: «Шығыс Түркістан,
сыртқы дүние және біздің міндеттеріміз» еңбегінде [6,403 б.] және 1935 жылғы №63
санындағы «Қытай мен Кеңес үкіметінің Шығыс Түркістандағы достығы» деген
мақаласында:«өткен қаңтар айында Жапон парламентінде сөйлеген бір сөзінде,
Жапонияның сыртқы істер министирі Хорито Мәскеудің Шығыс Түркістанға қол созып,
бұл өлкені кеңестендіруге ұмтылып отырғаны туралы айтады» [6,445 б.]. Ал, 1935 жылы
№71 санындағы «Шығыс Түркістанда» атты мақаласында: Шығыс Түркістан Қытайдың
тепкісінен құтылам деп жүріп, орыстың бұғауына түсіп кеткен қасіретті мекен, – деп
ашына жазған [6,491 б.].
1931 жылғы Шығыс Түркістанның саяси шиленісі мен халық көтерілісін
пайдаланған Гансулық милитарист Шынжаңға басып кіреді.1931 жылы Құмылда ұйғыр,
қазақ шаруаларының Жин шурын үкіметіне қарсы көтерілісі болады. Көтеріліс Тянь-
Шаньның оңтүстігі мен солтүстігін бірдей шарпыды, осы орайда Шынжаң мен Гансу,
Цинхай (Тибет) өлкелерін бірлестіріп Мұсылман мемлекетін құрмақ болған Гансу-
Цинхайдың милитарисы Ма Чжунин (ma zhong yin) Шынжаңға басып кіреді [1,36 б.]. 1944
жылы үш аймақта құрылған ШТР уақыттық үкіметінде әскери қызыметте болған Ғалым
Нөкішұлы «Шығыс Түркістандағы дауыл» атты еңбегінде Ма жұңиыңның
сұғанақтығының астарын шетелден іздей отырып: «Шығыс түркістандағы шиленіскен
ауыр жағдайды пайдалануды мақсат еткен Жапония билеушілері Ма Жуиңға,
ағылшындар Индия арқылы оңтүстікке көмек жіберіп, Шығыс Түркістан мәселесіне
араласа бастап еді. Бұл жағдайды сезген Кеңес Одағы соғыс өртін тез өшіріп, Орта
313
Азияны өрт шарпуынан сақтау үшін терістікке «Тарбағатай атты полкі», Іле өңіріне
«Алтай атты полкі» деген атпен қызыл армия бөлімдерін кіргізіп, Ма жуиң
тонаушыларына ойсырата соққы береді, Кеңес консулы Қожаниязды шырғалап Шың шы
сай мен бейбіт келісімге келтіріп, екеуі бірлесіп Ма жуиңды Қашқарға дейін қуып салады»
–
дейді [8.45 б.].
Жоғарыда айтылған М. Шоқайдың жазғандары мен сол заманның көнекөз
қарыттары қалдырған еңбектері арқылы біз, сол тұста Ма жұңиыңның Мұсылман
патшалығын құру желеуімен келген, ол Шығыс Түркістанда жақсы қолдау табатынын
сезген еді. Ал сол тұста, Манжурияны жаулап алған Жапония, Сол арқылы Монғолияға
жақындамақ ниетте болды, әрі, өзінің басты қарсыласы болған, Монғолияны ықпалында
ұстап отырған Кеңес Одағына жағымсыз, Шығыс Түркістанда бір Мұсылман мемлекетін
құрмақ болған Ма жұңиынды қолдау пайдасын тигізбесе зиянсыз еді. Сол үшінде
Жапондар Шығыс Түркістан мәселесіне бей-жай қарай алмағаны анық, былайша
айтқанда, Жапония мен Ма жұңиын екеуіде іс жүзінде бір-бірінен зиян шекпейтін паразит
сияқты, Ма жұңиын сол кезде Қытайды шырылдатып тұрған Жапонға арқаланып Гансу,
Шин хай, Шынжаңды Қытайдан бөліп алып дара билемек. Ал, Жапония Ма жұңиын
арқылы Шынжаңға ықпалын жүргізіп, Орта Азияда бедел жинап байлығын қидай
сыпырмақ болды.
1933 жылы Ма жұңиын Тұрпанға бекініп Үрімжіні басып алмақ болып жатқанда, сол
жылы қаңтарда Ақсудың дүнгендері мен Қашқардың ұйғырлары көтеріліс жасап,
көтеріліс ұлғайып Қытай үкіметін қуып шығады. 1933 жылы 12 қараша күні Қашқарда
«ШығысТүркістан Ислам Республикасы» құрылды. Қожанияз қажыны ел басы болуға
ұсыныс етілді. «Панисламизм», «Пантүркизм» дегенді ағылшындар ұнатпасадақолдауға
тырысты. Ал, Ауғанстанның енді ғана таққа шыққан үкімет бастығы Сабыр С. Шығыс
Түркістан Ислам Республикасына ашық тілектестік білдірді және оны қолдады. Шығыс
Түркістан Ислам Республикасының елшілер үйірмесі Германияның Ауғанстанда тұратын
елшіханасының қабылдауында болып, олармен құпия келіссөз өткізді. Қытайдың шығыс
солтүстігін жаулап алған Жапония өзінің «Манжурия мемлекетін» құруына сәйкесіп,
мұсылман ұлттарының Шынжаңды бөліп алуына барынша тілектестік білдірді. Шығыс
ТүркістанИслам Республикасының дербестік жариялауымен оны халықаралық күштердің
қолдап-қуаттауы, Германия, Жапония, Англия, Ауғанстан елдерінің оларға жақтас бола
бастауы Кеңес Одағының назарын аударды[3.]. олар Қожаниязды өздеріне тартпақ болды.
КСРО комиссары Орталық Азия бюросының хатшысы Бауман 1931 жылы мынадай
ұсыныс жасаған еді, «Шынжаңдағы ұсыныс енді ұлт-азаттық қозғалысы сипатына өтті,
сондықтан Шынжаңдағы төңкерістік әрекеттерді белсенді түрде бастатып, осы әрекеттің
ары қарай дамуына көмектесуіміз керек [4.№9әтүсініктеме]. Сол мақсатта 1932 жылы 5
көкекте ІІІ интернационал «Шығыс Түркістан тәуелсіз ел» деп жарнама жарялағанда
Монғоля арқылы 12 адам Қожанязға 4.000 мылтық әкеліп таратып берді[4.].
Осындай аласапыран болып жатқанда, 1933 жылы 12 көкекте Үрімжіде саяси өзгеріс
орын алып Шың шысай есімді қолбасы Жин Шурыннан билікті тартып алады. Жин
шурын Бақты шекарасы арқылы Кеңес Одағына қашып кетеді [9,580 б.]. Шың шысайдың
билікке шығыуын еш себепсіз деп білген Орталық гоминдан үкіметі қолдай қойған жоқ,
оған сенбеді, сол себепті оны Шынжаңнан аластау үшін 1933 жылы қыркүйекте заң
министірі Ло Вынгаңды Шынжаңға жібереді, ол Дүнген милитарисы Ма Жұңиың мен
Іледегі әскери мансапты Жаң Пи-юанды қолдап Үрімжіні қоршауға алады. Амалы
қалмаған Шың шы сай Кеңес Одағынан көмек сұрайды. Шың шы сай кезінде Жапонияда
оқып жүргенде Марксшыл, Лениншыл ұйымдарға қатысып көзге түскенін ескере отырып
Шынжаңды осындай адам арқылы ықпалында ұстау үшін Кеңес Одағы 1933 жылдың
соңы мен 1934 жылдың басында Ілемен Шәуешек арқылы Шынжаңға әскер кіргізеді,
Шың шысайға қарсы күштерді талқандап, оған шексіз билік мәртебесін силайды. Сөйтіп,
Шынжаңда Кеңес Одағының ықпалындағы жаңа бір саяси күш пайда болады.
Шың шысай 1937 жылы Шілдеде Москваға барды, Сталинмен кездесіп, Кеңес Одағы
коммунистік партиясына мүше болып, бес жұлдызды орденмен марапатталады. Сонымен
314
бірге, Кеңес Одағынан бес милион сәрі күміс қарыз алу, Құмылда Кеңес Одағының
әскерін тұрғызыу, Тұдың Хабадан Құрыш қортатын завот құру, Алтайдан асыл тас кенін,
Қашқардан мыс кендерін ашу туралы Кеңес-Шынжаң келісімдеріне қол қойылды [7.189].
Шынжаңда билікке келген соң, Шың шы сай Сталинның үмітін ақтау үшін бір мезгіл
социялизм жолымен жүрді, бірақ іс жүзінде бұл оған ұнамайтын әрі мұндай жолды
қаламайтын адам еді, Ол Москваға барып, аз ұлт халқына жасаған Сталинның озбырлық
реперециясын көріп, соны пайдаланып өз ойын іске асыруға тырысты, соны қолданып
талай жазықсыз жандарды түрмеге тоғытты.
Мввв1939 жылы дүние жүзілік екінші соғыс басталып, 1941 жылы немістер Кеңес
Одағына шабуыл жасады, 1942 жылдың басында Москваны қоршап, Кеңес Одағының
жойылып кету хаупы туындады.Сонымен қоса Герман фашистері Москвадан кейінгі Орта
Азияға байланысты «Еділ-Жайық» және «Үлкен Түркістан» мемлекеттік құрлымдарын
құруды жоспарлады. Осы Үлкен Түркістан отарының құрамына Қазақстан, Орта Азия,
Татарстан, Башқұртстан, Әзірбайжан, Солтүстік Кавказ, Қырым, Шынжаң, Ауғанстанның
солтүстік бөлігі енгізілді.Осы жылдары қытай коммунистеріде шығысынан жапондар
қысып, өз ішінен гоминданүкіметі қысып әлсіретіп жіберген еді. Міне, Мұндай әлемдік
жағдайды бақылап , бағдарлап отырған Шың шысай коммунизмнің тығырыққа тірелді деп
ойлап, өзіне пайдасыз сезініп, жалт беріп бет бұрып кетеді, Америкаға арқа сүйеп отырған
Гоминдаң партиясынан қолдау іздейді. Кеңес үкіметі әскерлерін шекарадан қуып шығып,
өзінің әріптестері Шынжаң коммунистерінің бастығы Мао Зы Дунның інісі
МаумзыминмбастағанмҚытай3коммунистерін3атыптастайды. мм
Бұл алаяқтығы үшін Кеңес үкіметі енді Шың шысай мен Гоминданға қарсы
Шынжаңдағы халық көтерілісін қолдайды. Кеңес Одағының көмегімен Құлжа
қаласында1944 жылы 12 қараша «Шығыс Түркістан Республикасы уақыттық үкіметін»
құрылады[10,89 б.].
1944 жылы 29 тамызда Гоминдан үкіметі бұйрығымен Шың шысай орнынан
босатылып, Шынжаңға Гоминдаң билігі толықтай орнап, орнына У-Чжунсиньді
тағайындайды [7,110 б.]
1945 жылы Шынжаңда теке тірескен, бір-біріне қарсы екі ірі үкімет қалыптасады,
олар Үрімжіні орталық еткен гоминдаң үкіметі мен Кеңес Одағы қолдауында Құлжаны
орталық еткен аз ұлттардың ШТР уақыттық үкіметі еді.
Бірақ, осы жылы дүниежүзілік екінші соғыс аяқталып, фашистік елдер тізе бүкті.
Жеңуші елдер КСРО, АҚШ, Англия тарапынан Қырым түбегінде Ялта мәжілісі ашылады.
Осы мәжілісте Шығыс Түркістан мәселесі талқыланыпҚытай үкіметі Монғолия ісіне
араласпайтын болып, Кеңес Одағы Шынжаң мәселесінде бейтараптық танытатын болып
келіседі. Шығыс Түркістан Республикасы барлық соғыс қимылын тоқтатты. 1949 жылы
Қытай Халық Республикасының құрамына қосылды.
Сөйтіп, бірнеше ғасыр тарих талқысында болған Шығыс Түркістан өлкесі екінші
дүниежүзілік соғыста да алып империялардың саяси ойынының ошағына айналыды.
Кеңес Одағы тарихындағы соғыстың 1941 жылы басталуы мен 1945 жылы аяқталуы
Шығыс Түркістан тағдырын талқыға салған үлкен өзгерістер алып келді.
Бұл соғыс Шығыс Түркістандағы аз ұлттар үшін түсініксіз әрі пайдасыз соғыс
болды. Жазықсыз талай түркі бауырластар қырылды. Неміс фашистері үшін Қазақстанда
сан мыңдаған қазақ боздақтар оққа ұшса, Шың шысай мен Гоминдан, КСРО мен ҚХР
билігіне қарсы ұлт-азаттық көресте Шығыс Түркістаннанда сан мыңдаған қазақбатырлары
жер қойнауын құшты.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Пайдаланылған әдебиеттер тізімі - Сборник материалов Международной научно-практической конференции

text:
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1.
Шоқан Уәлихановтың Көп томдық шығармалар жинағы . 4-том. -Алматы, 2010.
2.
Жақып Жүнісұлы. Іленің Тарих – Шежіресі. -Күйтің, Іле халық баспасы, 2007, -141 б.
3.
Жәди Шакенұлы. Шығыс Түркістан мәселелері. \\Қазақ үні газеті,10 тамыз 2010.\\
315
4.
Әбдуақап Қара. Азаттықтың өшпес рухы(Нұрғожай батырдың естеліктері және Оспан батыр). -
Алматы, 2008.
5.
Дархан Қыдырәлі. Мұстафа Шоқай.-Астана, 2007. - 397 б.
6.
Мұстафа Шоқай. Таңдамалы ІІ томдық шығармалары. -Алматы, 1998.
7.
Қазақ ұлт-азаттық қозғалысы. -Астана,12-том. 2008.
8.
Ғалым Нөкішұлы, Шығыс Түркістандағы дауыл. -Алматы, 1998. - 98 б.
9.
НығыметіМыңжанұлы.іҚазақтыңіқасқашаітарихы. -Үрімжі, Ұлттар баспасы,і1986, 692 б.
10.
Асқар Татанай. Тарихи дерек келелі кеңес 2. -Үрімжі, 1996. - 150 б
316
IV
СЕКЦИЯ
ОТАНСҮЙГІШТІК ҰЛЫ ОТАН СОҒЫСЫНДАҒЫ ЖЕҢІСТІҢ ҚОЗҒАУШЫ КҮШІ
РЕТІНДЕ
ПАТРИОТИЗМ КАК ФАКТОР ПОБЕДЫ В ВЕЛИКОЙ ОТЕЧЕСТВЕННОЙ ВОЙНЕ
PATRIOTISM AS A FACTOR OF THE VICTORY IN THE GREAT PATRIOTIC WAR
ТРАГЕДИЯ В ОДНУ ДЕТСКУЮ ЖИЗНЬ: К ВОПРОСУ О ЦЕНЕ
ИСТОРИЧЕСКОЙ ПАМЯТИ И СУДЬБАХ МАЛОЛЕТНИХ УЗНИКОВ
ФАШИСТСКИХ КОНЦЛАГЕРЕЙ
Н.В. Сапожникова
д.филос.н., к.и.н., профессор
Нижневартовского государственного университета
(Нижневартовск, Россия)
Сегодня под лозунгом «прекратить «ворошить прошлое» пересматриваются многие
события мировой истории, особенно Великой Отечественной войны. При этомигнорируется
тот очевидный факт, что история - не разменная монета, и от перестановки мест слагаемых
«сумма исторической справедливости» весьма существенно меняется. В конце Второй
мировой войны президенту академии наук и искусств Третьего рейха преподнесли в подарок
бессмертные творения И.В.Гете, переплетенные в кожу… немецкого антифашиста [18]. Даже
великий писатель с его гениальной прозорливостью не мог предвидеть подобный
инфернальный ужас ХХ века, пережитый не только взрослыми, но прежде всего детьми,
оказавшимися абсолютно беззащитными перед гнусностью нацизма!
Правда, и в третьем тысячелетии вопрос цены, уплачиваемой человечеством за
разрастающееся военное безумие в самых отвратительных и циничных его формах, все так
же открыт и злободневен. Достаточно вспомнить не только наделавшие шума недавно
изданные мемуары бывшего швейцарского прокурора Карлы дель Понте, вынужденной
засвидетельствовать всю чудовищность экспериментов над пленными сербами по изъятию у
них органов прямо в военно-полевых хорватских лагерях конца ХХ столетия! Практически
зеркальной предстает и современная военная ситуация в Украине, где также не нашлось
места ни апелляции к правам человека, ни возможности сохранить жизнь даже совсем
маленьким крохам.
История Великой Отечественной войны в последние годы становится катализатором
массовой исследовательской работы c созданием многообразных «Книг Памяти». Их истоки,
в известной степени, можно усмотреть в старинных церковных книгах с именами
родившихся и усопших православных – мартирологах ХIХ — начала XX вв., издававшихся
по указанию Синода и ставших бесценными источниками по отечественной истории и
генеалогии дворянских родов [15, 16].
С 70-х гг. ХХ в. было предпринято издание Книг Памяти, как в центре, так и регионах с
именами защитников России, погибших, пропавших без вести в годы Великой
Отечественной войны. В 1989 г. под руководством Фонда мира при Всероссийском научно-
исследовательском институте документоведения и архивного дела специалистами была
предпринята масштабная обработка архивной информации по военнослужащим, погибшим и
пропавшим без вести. В дальнейшем был разработан автоматизированный информационный
комплекс по формированию Центрального банка данных (ЦБД) «Книга Памяти» и создана
единая поисковая система. В результате появилась уникальная, но не полная база данных -
«Книг памяти о погибших, умерших от ран, попавших в плен и пропавших без вести в годы
Великой Отечественной войны» [7], с созданием, в том числе, подобных справочников в
317
регионах, краях, областях РФ и других государствах СНГ. В настоящее время издано уже более
900
томов [12].
В канун 60-летия Великой Победы подобная работа была активизирована, оставаясь
столь же пронзительно болезненной, но по-прежнему недописанной. В настоящее
времяпроцессы сбора материала и его систематизации продолжаются как на уровне
архивации, так и публикации различных Книг Памяти, включая материалы о преступлениях
нацизма против детства — в Карелии, Латвии, Белоруссии, в г.Муроме, хотя процесс сбора
материала идет давно. Правда, подобные публикации издаются под названиями, которые
роднят их скорее со сборниками воспоминаний [2; 3; 10; 11].
Исключительным явлением стали публикацииряда документальных материалов,
созданных самими малолетними жертвами войны- «На детстве моем войны отметина»
А.В.Родиной[17] и «Дети и война»Людмилы Тимощенко. По отношению к последнему
изданию власти Латвии, на территории которых и были размещены описываемые детские
лагеря, предприняли все меры к его запрещению и уничтожению[19]. Чрезвычайно
интересной и историософичной оказалась работа Вл.Литвинова «Коричневое “ожерелье»[6],
где «документальность повествования» оказалось шире и масштабнее предполагаемого
авторского замысла. Привлекая разнообразные документальные источники, он пытается
разобраться в причинах столь полномасштабной военной катастрофы, приведшей к
оккупации страны и превратившей мирное население, включая детей, в заложников.
Книга президента Ростовской ассоциации борцов антифашистского сопротивления и
жертв нацистских репрессий Л.С.Муратовой «Несломленные» [9], без преувеличения,
уникальна, а ее автор – при личном знакомстве ломает все возрастные и личностные
стереотипы и штампы. Людмила Степановна была вывезена на принудительные работы в
Германию совсем девочкой. За диверсию в рабочем лагере была отправлена сначала в гестапо,
а затем — в концлагерь Равенсбрюк, о котором написала пронзительные по глубине
воспоминания как об аде, о котором «правдиво может рассказать лишь тот, кто там побывал».
Именно эта фраза была начертана ее рукой на титульном листе подаренного ей издания
французского автора - Violette Rougier-Lecoq, которая нарисовала этот самый ад так, как она
его увидела глазами не профессионального художника, а выжившей в нем женщины.
Информация о содержании в концлагерях детей присутствует в ряде воспоминаний бывших
невольников - Шарлотты Мюллер, Е.А.Вечтомовой, В.В.Иванова, где общую трагическую
картинудополняет понимание невосполнимости человеческих потерь. А Россия потеряла
значительную часть своего генофонда - неродившихся, убитых, искалеченных, растерзанных,
изнасилованных и сожженных заживо детей!
С одной стороны, история совершенных фашизмом преступлений против детства
общеизвестна на основемногочисленных документальных свидетельств: «Акта
Чрезвычайной республиканской комиссии» от 5 мая 1945 г., Стенограммы заседания
Международного военного трибунала от 27 февраля 1946 г. В них приведены материалы
свидетельских показаний такой исторической силы, что до сих пор одним не верится в саму
возможность подобных изуверств на уровне планомерно проводимой государственной
политики «культурнейшей европейской страны», а другим — не остается ничего другого, как
признать факты существования нацистских концлагерей, медицинских экспериментов над
детьми и многого иного, что, вероятнее всего, еще сокрыто от исследователей и, возможно,
станет достоянием истории лишь десятилетия спустя.Сюда же относятся опубликованные
материалы Нюрнбергского трибунала (двухтомник 1954 г.; 7-томное издание, вышедшее в
1957—
1961 гг., и незавершенное издание 1987—1991 гг.), а также трижды переизданный
массовыми тиражами (1963, 1968, 1985) сборник «Преступные цели — преступные средства»
[13], где воспроизведены документы центральных и местных архивов об оккупационной
политике гитлеровцев, на фоне которых прослеживаются зловещие следы, оставленные на
нашей земле немецко-фашистскими захватчиками, пути массовой депортации советского
населения в «неметчину». В другом издании — «Преступные цели гитлеровской Германии в
войне против Советского Союза: Документы и материалы» [14] показаны этапы тщательной
318
документальной проработки Германией планов войны на тотальное истребление советских
людей, первыми жертвами чего, естественно, становились дети и старики.
С другой стороны, в обобщающих трудах по истории Второй мировой войны «детская»
проблематика лишь «просматривается». Это 6-томная «История Великой Отечественной
войны Советского Союза 1941-1945» (1960-1965), 12-томная «История Второй мировой
войны» (1973-1982), 24-томная «Всемирная история» (1997) и заключительная книга
международного проекта «Энциклопедии Второй мировой войны» - «Крах Третьего рейха
(весна—лето 1945 г.)» (2007). В всех их отличает солидная источниковая база, куда включены
уникальные архивные документы, в том числе по формированию европейской системы
концлагерей с их аппаратом управления и психического подавления узников, «медико-
экспериментальными программами», особыми командами по умерщвлению заключенных и
«упорядоченности» изъятия у обреченных ценных вещей, волос и даже детских пинеток.
Правда, в 5-м томе последнего издательского проекта общая информация о фашистских
концлагерях приведена всего лишь на полстраницы (!).
В итоговой работе Д.М.Проэктора «Фашизм: Путь агрессии и гибели» (1985), одной из
первых в СССР, изучена идеологическая составляющая фашизма в его «германской
редакции», включая обоснование «особой» программы уничтожения славян, цыган, евреев и
остальных «недочеловеков». Вопросы изучения «проблемы» «расовой санации» населения
Европы и СССР стали базовыми в монографиях Н.Лебедевой, посвященных итогам Второй
мировой войны и урокам Нюрнбергского процесса [5]. В монографии М.И.Семиряги «Борьба
народов Центральной и Юго-Восточной Европы против немецко-фашистского гнета» (1985)
основной акцент сделан на движении Сопротивления периода Второй мировой войны в
самой Германии, на территории оккупированных стран и в застенках фашистских
концлагерей, где попутно рассмотрены вопросы устройства мест «превентивного заклю-
чения», специфики контингента и условий содержания узников.
В работе Г.Г.Вербицкого «Остарбайтеры. История россиян, насильственно вывезенных
на работы в Германию» (2000) на уникальном трофейном документальном материале
подробно раскрывается фактологическая сторона процесса насильственного угона населения
на работы в Германию. Собраны уникальные фотографии и документы: регистрационные
карточки, рабочие удостоверения, паспорта иностранных рабочих, воспоминания и
переписка «остовцев», локальная информация о детях-узниках. В монографии
М.Ю.Балабановой «Советские остарбайтеры в годы Великой Отечественной войны» [1]
предпринят комплексный подход к изучению вопроса возникновения самого явления
«остарбайтеры» как особого института военной истории, «просчитанного» нацистами не
только экономически, но и идеологически, в рамках решения «славянского вопроса» и
использования рабского труда советских детей. К достоинству работы следует отнести и
авторский экскурс в послевоенные судьбы малолетних узников на местном, нижневартовском
материале.
«Локальные» сюжеты по истории отдельных концлагерей как «подразделений СС» и
«филиалов» Третьего рейха под названием «империя смерти», рассмотрение особенностей
«стратегии» гитлеровской Германии в отношении условий содержания и подневольного
труда советских граждан, особенно женщин и детей, а также «скрупулезной педантичности»
в вопросе массового их уничтожения, - требуют более углубленного научного осмысления с
позиции сегодняшнего дня [8; 21], учитывая их историческую актуальность, нравственно-
этическую значимость, а также неразработанность самой данной проблематики в целом.
Причины последнего вполне объяснимы, учитывая, что вопрос о детском узничестве
долгие десятилетия был блокирован «политическим заказом». Иначе сложно понять, каким
образом население половины страны, включая малолетних детей, оказалось оставлено
беззащитным перед лицом озверелого врага. Другая причина кроется в сложностях изучения
особенностей деформации детской психикив условиях плена с его цинично-откровенной
демонстрацией нечеловеческой жестокости обращения с детьми как тщательно продуманной
системы психического и физического уничтожения. До сего дня трудно объяснить саму
319
логику «прагматизма» содержания в концлагерях детей, т.к. осознание последствий всего
произошедшего лишает сам предмет разговора всякого смысла.
Между тем проблема детства и гендерной истории с позиций социально-
психологической их составляющей в условиях тотальных войн и плена практически не
изучена. Исключение составляют немногочисленные труды психологов, рассматривавших
особенности человеческого поведения в условиях концентрационного лагеря, основываясь, в
том числе, и на собственном опыте пребывания там в качестве заключенных, как, например,
у В.Франкла в работе с весьма символичным названием – «Человек в поисках смысла» [20].
Но этот интерес обращен к психологическим состояниям взрослого человека, пережившего
ужас концлагерей как «реальность нереального». Доступных материалов научных
исследований по «детской» проблематике в СССР нами не было найдено. Исключение
составляют лишь западные исследования 1980-х гг., в частности, психологов тогда еще ЧССР,
специально занимавшихся изучением особенностей поведения детей в военных и
пенитенциарных условиях концлагерей [4].
Все это позволяет говорить о том, что наша тема продолжает оставаться
исследовательской лакуной. Во всяком случае, до сего дня нет ни одной монографической
работы, посвященной заявленной нами проблеме. Она находится в той историографической
проекции, где лишь намечены общие задачи исследования и источниковые резервы,
которыми на сегодняшний день располагают исследователи в связи с открытием границ,
архивов и налаживанием научных контактов. Однако до сих пор остается слишком много
вопросов, нуждающихся в оперативном решении. Ведь исчезает историческая память,
граничащая с «устной историей» и требующая восстановления не просто Справедливости, но
Правды Истории. И не «вообще», а адресованной каждому из тех малолетних заложников
войны, у которых не просто «затерялось» в военном лихолетье их детство, порой такое
жестокое и кровавое, – говоря словами Анны Ахматовой, им «подменили жизнь».
Это усиливает значимость сохранения устных свидетельств, имя которым –
коллективная Историческая Память. Она, как мозаика, воссоздает трагизм и силу нашего
прошлого, а также цену, уплаченную каждым советским человеком, даже погибшим
младенцем, за то, «чтобы свеча не погасла» и не прервалась в веках Нить Российской
Ариадны.Вот почему таким важным стало то дело, которому студенты молодежной
студенческой ассоциации «Память и будущее» посвятили несколько лет напряженной работы.
Начало сотрудничества с созданным в 1997 г. Нижневартовским обществом бывших
малолетних узников концлагерей «Жертвы войны» было положено в 2003 г., когда на кафедре
истории России НГГУ тогда доцентом Н.В.Сапожниковой была сформирована молодежная
студенческая ассоциация. Это послужило началом серьезной практической и научной работы
студентов-историков.
Ассоциация была инициатором проведения семиобщероссийских и региональных
научно-практических конференций, в том числе посвященной 60-летию Победы (май 2005 г.),
четырех – под общим тематическим названием «Имею честь достойно Родине служить»;
встреч со школьниками г.Нижневартовска, Излучинска, посвященных Дням Памяти (11
апреля, 9 мая, 30 октября). Были установлены рабочие контакты с ведущими музеямистраны:
центральными – Истории Великой Отечественной войны 1941-1945 гг. (Музей на Поклонной
горе),Обороны Москвы (Москва), региональными – музеем завода «Вагонка» (Нижний
Тагил) иОмского государственного университета; музейным комплексом Пушкиногорье –
Михайловский заповедник (Псковская обл.); исторической лабораторией Нижнетагильской
социально-педагогической академии; поисковым центром «Соболь» (Нижний Тагил);
архивами — Управления ФСБ по Омской области, музея на Поклонной Горе, Центральным
государственным архивом Российской Федерации (ГАРФ), Подольским военно-историческим
архивом, Нижнетагильским архивом Тагиллага и Богословлага; общественными
организациями – «Жертвы войны» (председатель – М.В.Соболь), «Истоки памяти»
(председатель — Л.С.Тоскаева), Ростовским обществом узников и участников Сопротивления
в концлагерях (председатель – Л.С.Муратова); ветеранскими организациями
320
(гг.Нижневартовск, Севастополь); клубами исторической реконструкции «Рокада», «Вольный
ветер» (г.Нижневартовск), «Росток» и кадетскими классами (г.Урай).
Первый координатор ассоциации, бывшая аспирантка М.Ю.Балабанова написала
монографию об истории остарбайтеров. Однако центральным проектом ассоциации стало
создание Говорящей Книги Памяти как эха несостоявшегося детства тех, кто ребенком
оказался в самом эпицентре войны – будучи угнанным в Германию.Мы предложили новый
подход – мультимедийный модуль, который делает Книгу Памяти «говорящей» – о боли,
надежде и любви! В ней не только записаны воспоминания бывших узников, но их судьбы
мы вписали в историю Второй мировой войны. Ее составители и авторы стремились
сохранить «живой» память об этих удивительных людях — когда-то совсем маленьких детях,
их несломленном в фашистских концлагерях человеческом достоинстве; желании, несмотря
ни на что, состояться в этой жизни, став личностями. Наша Книга Памяти рождалась из
глубины прошлого как эхо — эхо несостоявшегося детства, где не было ни колыбельной
матери, ни рассказываемых на ночь сказок, нивсепонимающих и добрых глаз любящих
взрослых. И впервые бывшие малолетние узники фашистских концлагерей, детство которых
оказалось «затерянным» в военном лихолетье, – наконец были услышаны!
Выход «Говорящей» Книги памяти» – «Эхо несостоявшегося детства»[22] в 2010 г. был
отмечен Золотой медалью на конкурсе инновационных проектов по гражданственно-
патриотическому воспитанию молодежи под эгидой Международной Славянской Академии.
Книга вошла в число лучших научных изданий 2010 г.; победила в конкурсе на лучшее
полиграфическое исполнение. Главы книги были перепечатаны в 2-х номерах «ВАКовского»
журнала психологов «Развитие личности» и высоко оценены академиком РАЕН, д. психол.
н., В.С. Мухиной. Но главное – мы успели рассказать о живых живым. И эти люди не
растворились в истории. ОНИ ПОБЕДИЛИ!
Список литературы:
1.
Балабанова М.Ю. Советские остарбайтеры в годы Великой Отечественной войны. –
Нижневартовск, 2004.
2.
Воспоминания климовчан-остарбайтеров. – Могилев, 2005.
3.
Детство, опаленное войной. Воспоминания о пережитом. – Муром, 2008.
4.
Лангмайер Й., Матейчик З. Психическая депривация в детском возрасте. – М.; Прага, 1984.
5.
Лебедева Н.С. Подготовка Нюрнбергского процесса. – М., 1975.
6.
Литвинов Вл. Коричневое «ожерелье»: В 2 кн. – Киев, 1996—2001.
7.
Международный проект создания единого электронного банка жертв политических репрессий
«Возвращенные имена»: Сборник материалов по итогам первого этапа проекта. 2000—2003 годы.
Нижний Тагил, 2003.
8.
Мельников Д.Е., Черная Л.Б. Империя смерти: аппарат насилия в нацистской Германии. 1933—
1945.
М., 1988;
9.
Муратова Л.С. Несломленные. Ростов н/Д, 2008.
10.
Оккупация. Воспоминания бывших малолетних узников финских концлагерей — в год 60-летия
Великой Победы. Петрозаводск, 2005.
11.
Кривоблоцкий В.В., Поликанина В.П. Память. Минск, 2005.
12.
Проблемы создания единого электронного банка данных жертв политических репрессий в СССР:
Сборник докладов участников международной научно-практической конференции. Нижний Тагил,
18—
21 мая 2000 г. Нижний Тагил, 2001.
13.
Преступные цели — преступные средства. Документы об оккупационной политике фашистской
Германии на территории СССР (1941—1944 гг. ). 3-е изд. М., 1985.
14.
Преступные цели гитлеровской Германии в войне против Советского Союза: Документы и
материалы / Под ред. и с предисл. П.А.Жилина. М., 1987.
15.
Русский провинциальный некрополь. М., 1914;
16.
Река времен: В 5 кн. Русский провинциальный некрополь. Картотека Н.П.Чулкова из собрания
Государственного литературного музея. М., 1996. Кн. 4.
17.
Родина А.В. На детстве моем войны отметина. Саратов, 2003.
321
18.
Судьба. Газета Международного союза бывших малолетних узников фашистских концлагерей.
2009. № 2. Март-апрель.
19.
Тимошенко Л. Дети и война.Даугавпилс, 1999.
20.
Франкл В. Человек в поисках смысла. М., 1990.
21.
Шуплецов В.М. Насильственный угон мирного населения с оккупированных территорий
СССР для принудительного труда в фашистской Германии (1941—1945). Пермь, 1973.
22.
Эхо несостоявшегося детства: «говорящая Книга памяти (на материалах Нижневартовского
общества бывших малолетних узников концлагерей «Жертвы войны») /Под общ. Ред.
Н.В.Сапожниковой. – Изд. 2-е, доп.- Нижневартовск: Изд-во Нижневар.гуманит. ун-та. 2011. – 211
с. Колл. Монография.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sbornik-materialov-mejdunarodnoj-nauchno-prakticheskoj-konfere.html?page=45#ТРАГЕДИЯ_В_ОДНУ_ДЕТСКУЮ_ЖИЗНЬ:_К_ВОПРОСУ_О_ЦЕНЕ__ИСТОРИЧЕСКОЙ_ПАМЯТИ_И_СУДЬБАХ_МАЛОЛЕТНИХ_УЗНИКОВ__ФАШИСТСКИХ_КОНЦЛАГЕРЕЙ