title: секция - Сборник материалов международной научно-практической конференции

text:
3 секция
АБАЙ ДАНАЛЫҒЫ ЖҼНЕ ЖАЛПЫАДАМЗАТТЫҚ ҚҦНДЫЛЫҚТАР:
ҦЛТТЫҚ ТҼРБИЕНІҢ МҼДЕНИ-АДАМГЕРШІЛІК МҦРАТТАРЫ
МУДРОСТЬ АБАЯ И ОБЩЕЧЕЛОВЕЧЕСКИЕ ЦЕННОСТИ:
КУЛЬТУРНО-ГУМАНИСТИЧЕСКИЕ ЦЕЛИ
НАЦИОНАЛЬНОГО ВОСПИТАНИЯ
ҼОЖ 82-95:721.512.122
ИСКАКОВА М.Т., РАХИМБАЕВА Ж.К.
№32 Жалпы орта білім беретін мектеп, ШҚО, Семей қ., Қазақстан
АБАЙДЫҢ «ҚАРАСҾЗІНДЕГІ» ПЕДАГОГИКАЛЫҚ-ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ
ЖҼНЕ ДІНИ ҦҒЫМ-ТҤСІНІКТЕРДІҢ ТІЛДІК КҾРІНІСТЕРІ
Абай ҿмір сҥріп, жазушылық қҧрған ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы
қазақ тарихында маңызды роль атқарған мҽдени факторлардың бірі білім тарату
ісі болды. Мҧның ҿзі екі тҥрлі: діни жҽне азаматтық бағытта қалыптасты.
Абай сынды ағартушы азаматтық оқу – білім тақырыбын сҿз етіп қоймағаны
ақиқат. Оның «Қарасҿздерінде» аталған мҽселелер барынша қамтылған.
Мектеп
оқушыларына
Абай
шығармашылығын,
оның
ішінде
«Қарасҿздерін» меңгертуде негізгі кҥш ҧстазға тҥсіп, жан – жақты ізденуге
негізделеді. Осы тҧрғыдан прозасында айтылмақ болған ой – ниеттер мен
пікірлерді бірнеше тақырыптарға бҿліп, оның кҿлемінде ізденіп, оқушыларға
кең мағҧлмат беру кҿзделеді.
Жоғарыда атап ҿткендей, Абай шығармашылығының ҿзекті тақырыбының
бірі оқу – білім болған. «Білім» сҿзі ҿте жиі кездеседі жҽне одан білімді,
білімсіз, білімсіздік,білімділік сияқты туынды сҿздер мен ғылым – білім,
білім – ғылым деген қос сҿз тҧлғаларын жасаған. Абай бірер жерде бҧл сҿзді
орысша образование деп атайды:
1) Ҽуелі қызмет қҧмар қазақ балаларына образованиеберуге ол да –
пайдалы іс. (3 сҿз, 99-б, ІІ том)
2) Ғылыми еңбектерге сҥйенсек, аталған жағдайды стильдік мақсатпен ҽдейі
қолданылған деуге болады, ҿйтпесе барлық жерде бҧл ҧғымды білім, ғылым –
білім, кейде тіпті ғылым деген сҿздермен беріп отырады.
Абай ғылым сҿзі кҿп жерде білім сҿзінің синонимі ретінде алынған.
Сондай-ақ, ғылым табу, ғылым оқу, ғылым іздеу деген тіркестер жиі
қолданыс тапқан. Автор оларды «білім алу» деген мағынада жҧмсаған.
1) Ғылым бағу? Жоқ, ғылым базарда да ғылым сҿзін сҿйлесер адам
жоқ...ғылым ҿзі – бір тез қартайтатҧғын кҥйік.(1 сҿз, 95-б, ІІ том)
2) Мағлҧм болды: қазақ тыныштық ҥшін, ғылым ҥшін, білім ҥшін, ҽділет
ҥшін қам жемейді екен. (5 сҿз, 101-б, ІІ том)
3) ...орнын тауып ізденіп, кісісін тауып сҧранып, ғылым тапқандарды
161
жолына неге салмайды екенбіз? (7 сҿз, 103-б)
4) ...біз де білеміз деп надандығымызды білімдікке бермей жаласқанда, ҿлер
– тілерімізді білмей, кҥре тамырымызды адырайтып кетеміз.(7 сҿз, 104-б, ІІ
том)
5) Лҽки сондай адамдар толымды ғибадатқа ғылымы жетпесе ? қылса екен.
(12 сҿз, 108-б, ІІ том)
Сол кездегі оқу орнының атауына тоқталсақ, мектеп кейінгі болған тау.
Шығыстағы мҧсылман елдерінде алғашқы кезден бастап қазіргі уақытқа дейін
кҥллі оқу орны медресе деп аталған. ХІХ ғасырдың жартысында Қазақстанда
мектеп те, медреседе болғаны белгілі.
1) Бҧл кҥндегі Тҽхсияғҥлум ескі медреселер ғҧрпында болып, бҧлзаманға
пайдасы жоқ болды. (38 сҿз, 149-б)
2) Соған қарай Ғҧсманияда мектеп, харбия, мектеп рҥшидналар салынып,
жаңа низамға айналған. (38 сҿз, 149-б)
Келтірілген мысалдардан байқағанымыздай Абай да жалпы мҧсылманша
оқу орнын медресе деп атаған.Мектеп сҿзінде қолданған, ара – тҧра кездесіп
отырады.
Педагогика саласында жиі қолданылатын сҿздің бірі – оқу сҿзі. Оқу етістігі
– байырғы сҿз. Ғылыми еңбектерге сҥйенсек, туынды зат есім – оқусҿзінің
бҧрынғы намаз оқу, қҧран оқу дегендерден басқа «мектеп, оқу, білім алу»
мағынасында жиі қолдагыла бастауы ҽуелі мҧсылманша оқудың, кейін
азаматтық білім берудің айтарлықтай жанданған уақытына тура келеді. Абайда
бҧл сҿз «білім алу» мҽнінде жиі қолданған.
1) Оқу оқып, оқу оқыту, орыстан оқу, орыс оқуы сияқты тіркестермен де
келеді.
2) Сҿйтсе де осы оқыған балалар – ана оқымаған қазақ балаларынан ҥздік,
озық (25 сҿз, 120-б).
3) Ҽкесі ел ақшасымен оқығанға ҽрең оқытады, ҿз малын не қылып
шығарсын (25 сҿз, 120-б).
Келесі сабақ сҿзі. Бҧл кҿп мағыналы сҿз, бір мағынасы мектептегі оқыту
процесінің атауы. Абайда сабақ сҿзін «оқу, оқыту» мағынасында
жҧмсайды.Сабаққа бергенде, молданың ең арзанын іздеп тауып алып (10 сҿз,
105-б).Абай тілінде оқу процесіне байланысты қҧрал – жабдықтардың бір
қатарының атауы бар. Олар: кітап, қалам, қағаз.
1) ақыры ойладым: осы ойыма келген нҽрселерді қағазға жаза берейін, қағаз
бен қара сияны ермек қылайын (1 сҿз, 96-б).
2) Екінші – кітаптан оқу бірлҽн яки молдалардан есту бірлҽн иман
келтіріп.(13 сҿз, 109-б)
Абай бір кезек адманың, ҽсіресе замандастарының ҽрқилы қасиет –
мінездерін сҿз етіп, ойға толады. Жақсыдан ҥйреніп, жаманнан жирену
керектігін уағыздайды, толғанады.
Абайдан бҧрын таза қазақ тілінді психологиялық, педагогикалық трактат,
этюдтер жоқ болатын.
Абай беріктік сҿзін «твердость, дух» деген дерексіз есім атауына
162
айналдырады. Бҧған дейін мінезі берік немесе тіпті біреудің мінезінің беріктігі
тҽрізді тіркестер қолданғанымен, беріктік сҿзін Абай тҽрізді абстрактік
категория атауына айналдыру жоқ болғанын оқушыларға тҥсіндіріп ҿткен
дҧрыс.
1) ...сол имам келтірген нҽрсесіне соншалық беріктік керек (13 сҿз, 109-б);
2) ...азығырлмайтын ақылды, арды сақтарлық беріктігі, қайраты бар болсын.
(32 сҿз, 103-б).
«Танымақтық» - «познание» деген ҧғымының баламасы.Бҧған Абайдың
38 сҿзінен тҿмендегідей мысал келтіруге болады.
1) Сонон соң ғана Алла Тағаланы танылмақтық, ҿзін танымақтық,
дҥниені
Танымақтық (38 сҿз, 136-б).
«Жалығу» сҿзін «разочарование» деген ҧғымның атау ретінде алған. 20
сҿзінде осы жалығу категориясының ҿзін талдайды.
1) Пендеде бір іс бар жалығу деген. Тамақтан да, ойыннан да, кҥлкіден де,
мақтаннан да, кербездіктен де, тойдан да, топтан да, қатыннан да ?аз ба, кҿп пе
жалығады (20 сҿз).
«Қҧмарлық» сҿзі тҧлға жағынан да бҧрын да бар болуы ҽбден ықтимал,
бірақ бҧрынғы қҧмарлық ҽйел мен еркектің бір – біріне деген сезімін ғана
білдірсе, Абай ҽңгімелеп отырған қҧмарлық жалыпы бір нҽрсеге ҧмтылу,
талпыну мағынасын білдіретін сҿз дейді ғылыми еңбектерде. Оны тҿмендегі
мысалдардан кҿруге болады.
1) Сонда есті адам, орынды еске қызығып, қҧмарланып іздейді екен – дағы
(15 сҿз, 111-б);
2) Қарыны аш кісінің кҿңілінде ақыл, ойында ар, ғылымға қҧмарлық
қайдан тҧрсын?
Ҥлкендік – адам ішінен ҿзін – ҿзі бағалы есеп қылмақ (21 сҿз, 11-б, ІІ том).
Ҥлкендік сҿзі Абай тілінде «ҿз бағасын сезіну» тҽрізді адамның ішкі
моральдық қасиетін білдіретін абстракт ҧғым атауына айналған.
Ислам дініне қатысты ой – пікірін айтуда Абай кейде сол діннің ресми тілі –
араб тіліне есеп артады. Дін ҧғымдардың араб тілінде қалыптасқан терминдері
мен кейбір сҿздерін қазақшаламай сол кҥйінде пайдаланады.
Араб тҥріне қазақша жҧрнақтар жалғайды.
1) Ол ғылым қҧдіретке ешбір ниһаятсыз ғылымда да қҧдіретінде епсіздік, я
нашарлық жоқ (38 сҿз, 140-б).
2) Ол ниһаясыз жол...(38 сҿз, 151-б).
Діни ҧғымдарды беруде Абай тек араб тіліне сҥйенеді десек қателік болар
еді. Сол кездегі халыққа тҥсінікті, ҧғынықты сҿздерді кеңінен пайдаланады.
Мысалы қҧдай сҿзі ҽрбір «Қарасҿздерінде» кездесіп отырады десек те болады.
1) Біреулер қҧдайдан бала тілейді (10 сҿз, 106-б);
2) ...кҿңілі басылмаған жастар бағамын десе демесе, бізді қҧдай сақтасын (1
сҿз, 95-б);
3) Қҧдайшылық сонда, қалпыңды таза сақта, қҧдай тағала қайда болсада
ҽрдайым қарайды деп кітаптың айтқаны осы – депті (17 сҿз, 114-б);
163
Абай «Қарасҿздеріндегі» діни ҧғым – тҥсініктерді беретін сҿздердіңкелесі
тобына мыналар жатады:
1) Софықылып, дін бағу? (1 сҿз, 95-б);
2) Ондай тірлікті қымбат кҿріп, бҧлдаған адам ҿлімді жау келгендеберілсе
ахриетке дҧшпан болады (3 сҿз, 102-б);
3) Ҿлсем орнымды бассын дейді, артымнан қҧран оқысын дейді (106-б);
4) Ғылымсыз оқыған намаз,итҧтқан руза, қылған қажы ешбір орнына
бармайды (10 сҿз, 107-б);
5) Жаратқан тҽңіріні де сен танытсаң, жаралған екі дҥниенің жайын да сен
білесің (23 сҿз, 118-б);
6) Кҿпке тозағыш жетпейді деп пе? (23 сҿз, 118-б);
7) Біреуді ызаландырмақ – шариғатқа харам, шаруаға залал, теріс (26 сҿз,
121б);
8) Екінші – кітаптан оқу бірлҽн яки молдалардан есту бірлҽн иман келтіріп
(13 сҿз, 109-б).
Сондай-ақ 38 сҿзінде Абай «хаким атына дҧспан» надан молдалардың
«сҿйлегеніжалған, дҽлелі тасбиғы ен шалмалары» болып ҥкім мен
шариғатты таза білмейтін ишандармен» де айтысып кетеді.
Осындай ҥлгіде Абайдың «Қара сҿздерінің» тілін, атап айтқанда
педагогикалық – психологиялық жҽне діни ҧғым – тҥсініктердің тілдегі
кҿріністерін мектеп оқушысына талдата білсек, ҥлкен жетістік болары сҿзсіз.
ҼДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Абай Қҧнанбаев. Шығармасының екі томдық жинағы. – Алматы, 1977.
2. Балақаева М. Қазақ тілі. – Алматы, 1987.
3. Шаймерденова К. Педогогические взгляды Абая Кунанбаева. – Алматы,
1990.
ҼОЖ. 82-95:821.512.122
ЖУМАГЕЛДИН Ж.Ш.
Е.А. Бҿкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті, Қарағанды қ.,
Қазақстан
Ж. ҼБДІРАШТЫҢ ЭПИГРАММАЛАРЫНЫҢ
КҾРКЕМДІК ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
Қазіргі қазақ поэзиясындағы эпиграмма жанры Ж.Ҽбдірашевтың есімімен
тығыз байланысты. Себебі бҧл жанрдың ҧлттық ҽдебиетімізде жанр ретінде
тамыр жаюына ақынның ҥлесі зор. Поэзияда қайталанбас даралығымен
мойындалған ақынның эпиграмма жанрындағы шеберлігі де жан-жақты
зерттеуді қажет етеді. Біз мақалада ақынның стильдік ерекшеліктерін айқындау
мақсатында назар аударатынымыз – ақын эпиграммаларының қҧрылымдық,
мазмҧндық, тілдік ерекшеліктері.
Ж.Ҽбдірашев эпиграммалары «Ҽзілің жарасса» деген атпен 1989 жылы
164
жарық кҿрді. Кейіннен 2001 жылы шыққан «Қҧлпытас» жинағына енді.
Жинақтың қҧрылымдық сипатының ҿзі жҥйелі тҥрде тҥзілген. Ҽдеби
қауымдағы алдыңғы буын, кейінгі буын ҿкілдерінің мінезі мен болмысын,
ҽрқайсысының ерекшелігін қалтықсыз аңғарып, қапысыз бейнелеген ақын
эпиграммалары жанрдың барлық талаптарына жауап берумен бірге, тілдік
қҧнары, кҿркемдігі, ҿткірлігі жағынан 70-80 жылдар поэзиясындағы ҥлкен
жетістікті, ҧлттық поэзиямыздың зор мҥмкіндіктерін танытады. Ҽрине, бҧл
жанрдағы туындыларынан ҧлттық сипат та айқын кҿрінеді. Ең ҽуелі ақын ҿзі
сҿз арнайтын адамның жас ерешеліктерін ескереді. Осыған орай
эпиграммаларын «Ҽкелерге – наз», «Ағаларға – уҽж», «Он жас – о да қҧрдас»,
«Бес жас – бел қҧрдас», «Қҧлын-тайдай тебіскен» деп жҥйелеген. Бҧл
эпиграммалар, ақын ҿзі айтқандай «автордың ҽдебиетшілермен кҿп жыл қоян-
қолтық араласуының, олардың қаламгерлік те, қарапайым пенделік те мінез-
қҧлықтарын қаламдас һҽм замандас кҿзімен байқап-бақылауының, оны, «аялда,
тоқта, қас-қағым» деп Гете айтқандай, қалт жібермей қағазға тҥсіруге талпыныс
жасауының жемісі» [1, 132].
Ақын эпиграммаларында қаламдастар болмысы мен мінезі кейде уытты ҽзіл,
кейде ащылау сықақ арқылы ҿрнектеледі. Жарасқан Ҽбдірашев қазақ
ҽдебиетінде эпиграмма жанрын тың ҿріске шығарып, жаңа биіктерге кҿтерген
ақын. Бҧл туралы Қалтай Мҧхамеджанов былай дейді:
«Жарасқанда ақындардың кҿпшілігіне біте бермейтін тағы бір қасиеті бар.
Ол сатира жанрында да қаламын еркін сілтейді. Ҽр эпиграммасында ақын алып
отырған обьектісінің ҿмірдегі орнын, мінез-қҧлқын дҽлме-дҽл кҿрсетіп, керемет
минипортрет, миниобраздар жасайды. Бҧл – кҿрінген ақынның маңдайына
жазыла бермейтін байлық» [2,33]
1989 жылы Жарасқан Ҽбдірашевтің қазақ ҽдебиетінде тҧңғыш «Ҽзілің
жарасса» деп аталатын кітабы жарық кҿрді. Бҧл жинақты шығаруда Жарасқан
Ҽбдірашевтің кҿп еңбектенгені байқалады. Ең алдымен, оның ҿз ортасына,
бірге жҥрген ҥлкен-кіші, қҧрбы-қҧрдас қаламгерлеріне байыппен, сыни кҿзбен
қарайтыны, олардың ҽрқайсысының бітім пішімін, пендешілік ҽдет-дағдысын
аңғара жҥретіні байқалады. Соның нҽтижесінде ол кҿптеген ақын,
жазушылардың игі істері мен ізгі мінездерін тап басып тҥсірген. Қалам
иелерінің
шығармашылықтарындағы,
мінез–қҧлықтарындағы
кейбір
ерекшеліктерді де дҿп басып, кҿрсете білген тҧстары баршылық [3, 271].
Жіліктеп-ақ береді,
Жырдың тҥрлі жанрын.
Бірақ ҿзі келеді,
Тап баса алмай тамырын.[4, 45]
Бҧл – ақын С.Баймолдинге арналған эпиграмма. Мҧнда Сҽбит ақынның кҿп
білетіндігі, бірақ ҽлі ҿз жанрын тауып, айтарлықтай табысқа жете алмай келе
жатқандығы меңзеліп тҧр. Ал, Т.Молдағалиевке мынадай эпиграмма арнаған:
Жиырмасында «жетіммін» деп жылаған,
«Жыладың» деп талай сыншы сынаған…
Отызда да «жетіммін!» деп жылаған,
165
Ол кезде де талай сыншы сынаған…
Қырықта да «жетіммін» деп жылаған,
«Қойсаңшы» деп талай сыншы сынаған.
Ақ «Волгамен» аңыратып жҥрсе де,
«Жетілдім» деп айтпай қойды-ау, Тҧмағаң. [4, 59]
Автор Тҧманбай ақынның лирикасында ҿзінің қиын жылдардағы ауыр
балалық шағын жырға қосудың, жалпы ҿз тағдырын жырлаудың кҿп
кездесетіндігін оқырманға ҽшкере қып, ылғи осылайша жырлау жҿн болар ма
екен дегенді аңғартып отыр.
Тахауи Ахтановқа
«Қаһарлы жылдар» қалды артта,
«Сҿнбесін, – дейді шырағың!»
«Ант» беріп адал болмаққа,
Тастайды сосын ҧранын!
Жҥзінен ыстық от ҧрып,
Жҥзесің асқақ сезімге!.
Ҿзгені мақтап отырып,
Ҧмытпайды ҽсте Ҿзін де.
Саңқылдап даусы қуатты,
Мінбеге шықса атып кіл,
Ақтҿбе қысы сияқты
Алады «борандатып» бір!
Жасындай соғар сҿздері,
Жан дейсің неткен діні тік.
Сынаған кезде ҿзгені –
Кетеді Ҿзін ҧмытып [4,138] –
деп ақын жазушы Тахауи Ахтановтың болмыс-қасиетін барынша ашып
кҿрсетеді. Сонымен қатар Ахтановтың бойындағы бірнеше жақсылық жҽне
ҿзімшілдік қасиеттерін айтып, реалистік шумақтар ҿреді. Атап айтар болсақ,
Тахауидың Отаншылдық жҽне елжандылық, ҿзгені батыл сынайтын
қасиеттерін мадақтаса, ақын ҿзгені мақтай отырып, ҿзін де ҧмытпайтын
ҿзімшілдік жҽне ҿзгені сынаған кезде ҿзін ҽсте ауызға алмайтынын кездерін
ашып кҿрсетеді.
Темірбек Қожакеевке
«Генерал не болар?»
«Сатира жаз!»
Ҿкірт тегі…–
деп берсе де бҧйрық кҿп.
Даярлаған шҽкірттері,
Шығып жатыр «Лирик» боп.
Алдын алар амал қайда,
Арты мҧның не болар?!
Сонда Темкең саналмай ма,
Сарбазы жоқ Генерал?! [4, 320]
166
Сыншы-ғалым Темірбек Қожакеевтің қазақ ҽдебетінің сатира жанрын
зерттеудегі ҥлкен еңбегіне ақын риза екендігін айтқанмен, осы жанрда жазатын
жҽне зерттейтін шҽкірттер тҽрбиелей алмай келе жатқандығын жыр шумақтары
арқылы ескертеді. Қожакеевті «сарбазсыз генералға» теңеуі «Шҽкіртсіз – ҧстаз
тҧл» деген мақалға сайып келеді.
Жарасқан Ҽбдірашев бҧл жинағында сонымен қатар елі ҥшін еңбек етіп
жҥрген, тарихи-мҽдени ҿмірде ҿзгеше серпіліс жасап, ҽдебиет, ҿнер
қайраткерлеріне айрықша қамқорлық кҿрсетіп, тҥсінік-тҥйсік, пайым-
парасатын сезінгендіктен Иманғали Тасмағамбетовке:
Бітірем деп ҧлы іс бір,
Болған ҽкім,
Министр –
Білем талай Ғалиды!…
Біледі… Жҧрт таниды!…
Сен де оларды танисың!
Бірақ….
Сен солардың ішінде –
Иманы бар Ғалисың!… [4, 255]
деп эпиграмма жазған. Елбасымыз Нҧрсҧлтан Назарбаевқа да мынадай
эпиграмма арнаған:
Жер бетінде –Бір сҧлтан!
Жалғыз сҧлтан – Нҧрсҧлтан!
Жасамайық тым тарлық,
Аздық қылар – сҧлтандық!
Сол ғой қазір – тҿбе би,
Деген лҽзім – «Тҿле би!»
Керек еді бір шын хан!
Сол шын хан кім?
Нҧрсҧлтан! [4, 243] –
деп Елбасының асыл қасиеттерін ашып айта отырып, сан ғасыр отаршылдықты
басынан кешірген, ҿз басшысынсыз, ҿз биінсіз кҥн кешкен елдің тҽуелсіздік
алған тҧсындағы ақыл берер, болашаққа ақжол нҧсқар бір сҧлтаны, қазіргі
заманның Тҿле биі елдің ханы керек екенін айтады жҽне сол ханның, сол
сҧлтанның, сол бидің Нҧрсҧлтан Назарбаев екенін даусыз ашып кҿрсетеді.
Жарасқан Ҽбдірашев кҿбінесе эпиграммаларын ақын, жазушылардың
сырттай байқалған ҽдет-дағды, мінез-қҧлықтары туралы жазады. Мысалы,
Б.Ысқақовтың жинақ қҧрастырумен кҿп айналысатынын, Қ.Қайсеновтың алып
қашпа сҿзге кҿп елеңдемейтінін, Ғ.Қайырбековтың енбекқорлығын,
Н.Ғабдуллиннің Одақтан қол ҥзіп кеткенін, А.Шамкеновтың дастанға ойысып,
лирикадан сырттағанын, Ҽ.Ҽшімовтың Одаққа қайта орлғанын,
Т.Тобағыловтың саяқ жҥретінін, М.Ҽбдіхалықовтың «Жҧлдыздан» кетіп
қалғанын, С.Оспановтың даукестігін, А.Мекебаевтың артық адамсынуын,
Қ.Ілиясовтің ҧрыншақтығын, С.Ҽшімбаевтың замандас, қаламгер туралы пікір
айтпайтынын, С.Байқонов пен С.Асылбековтың ҽдебиетке келгенін
167
хабарлайды.
Ж.Ҽбдірашевтің «Жаппар Ҿмірбеков пен Саттар Сейітқазинге», «Сейіт
Кенжеахметов пен Кҿпен Ҽмірбековке», «Серік Байқонов пен Серік
Асылбековке», сондай-ақ бір топтап жазған Мҧзафар Ҽлімбаев, Қастек
Баянбаев, Қҧрманбай Толыбаев, Ҽдібай Табылдиев, Ермек Ҿтетілеуов, Сҧлтан
Қалиевке арналған эпиграммалары бар.
Ж.Ҽбдірашевтің М.Қаратаевқа, С.Сматаевқа, К.Ахметбековке,
К.Сегізбаевқа арналған эпиграммалары негізінен монологке негізделсе,
М.Шахановқа, К.Ахметоваға, Е.Елубаевқа, А.Асылбековқа жазғандары
диалогке қҧрылған. Эпиграммаларда халық ҽдебиетінің де ҥлгілері қолданыла
береді. Мысалы, К.Ҽмірбековтың К.Ахметоваға арнаған эпиграммасы ауыз
ҽдебиетіндегі бесік жырын еске тҥсіреді.
Жанрдын аса ықшам, қысқа болуы эпиграммадағы жеке сҿз, жеке кҿркемдік
детальге ҥлкен мазмҧн, зор эмоциональдық салмақ беруді, аз сҿзбен бай пікір,
мол мағына айтуды талап етеді. Соны дҽл жеткізе алатын, тиімді де орынды тіл
қҧралдарын таба қою ҥшін мол тҽжірибе, ҥлкен шеберлік қажет. Бҧл орайда
Ж.Ҽбдірашевтің бірсыпыра ізденістері бар. Мысалы, «Нысаналин Аян – аты
жҧртқа аян», «Ҽкім де (Ҽшімов) бір кездері ҽкім болған», «Медеу аға
(Сҽрсекеев) Қанышты медеу кҿріп келеді», «Қайраттың (Жҧмағалиев) қалам
сілтесі – ойыны сынды «Қайраттың», «Момышҧлы атанғанның емес бҽрі тегіс
ҧлы», «Қайдасың сен Надежда (Лушникова), Қасиет қой ғажайып, болашаққа
надежда, бара жатыр азайып», «Кҿп зерттеп Шығысты, ақындармен шығысты»,
«Тҿлеу (Шаханов) керек болады, ақы-пҧлын қолма-қол тҿлеу керек болады»
деген ҧйқастар табылған каламбур. Ал Қалижан «От шашады мҧртынан»,
Хамит – қҧрыққа алдырмаған Ақжал асау, Жҧбанмен ҽзілдесу «мҧртымен
арыстанның ойнағандай» дегендері – бейнелі сҿздер, сҽтті де ҽсерлі теңеулер.
Ақын кейде шығармалардың атын, авторларының фамилиясын
ҧйқастырады. Мысалы, Тілегенов – дҥреленіп – міне келіп, Бас ҽріпті – аса
мықты – Асановты, Тҿлепберген – бҿлек тҿрден – елеп кҿрген, дауы тҥк те –
жауы тіп те – Дҽуіітовке, Сырағаң – бір адам – сырадан, Тҿлеген – кҿреген –
елеген, шағын етіп – Нығыметов, алған ҥйіп – Серғалиев деген сияқты.
Ж.Ҽбдірашев кҿбіне жеке ақын, жазушыларға қайырымды қабақ танытып,
қош кҿңіл білдіріп отырады. Сондықтан оның ҥнінің ауаны негізінен ҽшкерелеу
емес, ҽзілге сҥйеп наз айту, қалжыңға қарай қисайтып, «қытықтау», достық
рҽуіште іш тарту болып келеді.
Эпиграмманың ҿзегі – сҿзді ойната білу, тапқырлық, қысқа да болса
нҧсқалық болса, осы шарттар толығымен Жарасқан поэзиясында сҽтімен
ҥйлескен. Ҽр қаламгердің мінезін, қасиетін дҿп басып, дҽл тану эпиграмма
жазушыдан ҥлкен шеберлікті қажет етеді. «бірде тауып, бірде қауып» айту да
абырой ҽпермейді. Сондықтан ҥнемі шеберлік шеңберінен шықпай нысанға
алынған кейіпкерді жете тану ҥшін де қырағылық пен сезімталдық қажет.
Жарасқан Ҽбдірашевтың эпиграммаларының «теп-тегіс, жҧмыр» болып
келуі ақынның тіл ме ойға жҥйріктігін дҽлелдей тҥсетін мысал.
Эпиграммалардағы мінездеулер де кҿркем ҽдебиет талабына сай эстетикалық-
168
этикалық қарым-қатынастарды естен шығармайды. Сондай-ақ ҽр қаламгердің
ҿзгеден бҿлекше мінезі, іс-ҽрекеті туралы айтыла отырып, кейбірнің айрықша
қастерлер, кейбірінің ҿзгеге ҧнай қоймас ҽрекеттері де кҿркем тіркестермен
кҿрініс табады. Мысалы, Ҽ.Ҽбішевті
Жай уақытта – жайдары
жиналыста – ашулы
Серттен тайса хас мықты
Семсер сҿзбен тіледі
Кҥні жеткен «бастықты»
кҥні бҧрын біледі [4, 134] –
деп сипаттаса, Ҽ.Сҽрсенбаевқа
Айналасы тҧрған соң сыйға тҧнып,
атақ ҥшін жатпайды ми қатырып.
Шамырқанған шабыттың қызуынан
Шаштың ҿзі қалғандай ширатылып [4, 135] –
деген жолдарды арнайды. Бҧл тҧста Жарасқан тапқырлығы кейіпкерінің сырт
бейнесіндегі ерекшелікті мінезіндегі ерекшелікпен байланыстырып бере
білуінде. Белгілі ақын Қ.Бекқожин туралы:
Асыл болса – сыртынан мақтасады Қалекең
Ашуланса – мҧртынан от шашады Қалекең!
Ҧнадың ба – соңыра ҧмытпайды Қалекең!
Сынадың ба – оны да ҧмытпайды Қалекең! [4, 135] –
деп кезекті қайталау ҥлгісі арқылы кейіпкерінің мінезін танытады. Ақынның
ҥлкендерге қарата жазылған эпиграммаларына кішілік ізет тҽн болса,
қҧрдастарына келгенде ҽзілдің уыттысы мен ҿткірін қару қылып жҧмсайды,
міні болса оны да айналып ҿтпейді. Темірхан Медетбековке арналған
эпиграммасында оның ақындық қасиеті тайға таңба басқандай анық, дҽл
сипатталған:
«Зымыран деген бір қҧс бар
Жҧмыртқасы темірден»
Темірхан деген «білгіш» бар,
Темірден ҿлең «кемірген».
Табатын тосын тҥрді не,
Уақыттан, рас, ҧста жоқ.
Қаламы – қҧрыш сҥргі де,
Ал, ҿзі – бейне станок.
Жатқанмен ҿнім алынып,
Аңдаған кҿзге қырағы:
Тҧрады кҿзге шалынып,
Жонылмай кеткен «брагы» [4, 216].
Нысанаға ілініп отырған ақынның шығармашылық бітімін берудегі
тапқырлыққа талас жоқ. Шындығында, поэзиямызға жаңа тҥр ҽкелу жолындағы
ҥлкен ізденісте жҥрген Темірхан ақынның бҧл саладағы алғашқы барлаулары
тҥгелдей жетістікке толы деп айта алмаймыз. Соңғы жылдары «кҿктҥріктер
169
сарыны» тҥрінде жазылып жҥрген ҿлеңдері ақынның бҧл тҥрді тереңдей
меңгергенінің, стилінің қалыптасып, шынайы шеберлікке жеткендігінің куҽсі
болғандығын байқаймыз.
Жарасқанның эпиграммаларынан кҿркемдік қҧралдардың сан алуанын
кҿреміз. Мысалы, қайталаудың ҽдемі поэтикалық ҿрнегін кҿптеп кездестіреміз.
Мҧнда қайталау адамның мінез болмысын жеткізуде ерекше орынға ие.
Фольклордағы дҽстҥрлі қайталаулар эпиграммаларда сҽтті кҿрініс тапқан. Бҧл
мақсатты қолданыстан кҿркемдік мазмҧн тереңдеген. М.Қаратаевқа арналған
эпиграммадағы:
- А.С.Пушкин бола алмасаң – саған серт,
Белинский бола алмасам – маған серт!
- М.Ҽуезов бола алмасаң – саған серт,
Қаратаев бола алмасам – маған серт! [4, 136]
Қ.Бекхожинге арналған:
Асыл болса – сыртынан мақтасады Қалекең!
Ашуланса – мҧртынан от шашады Қалекең! [4, 136] –
деген жолдардағы қайталаулар арналған адамның бейнесін танытуда маңызды
орынға ие болып тҧр. Ғ.Қайырбековке арналған эпиграммада ақын есімінің
«Ғафекең» тҥрінде қайталанып келуі ҽдемі ҽзіл мен тҧспалды аңғартады:
Теледидарды ашып қалсаң – Ғафекең,
Радионы басып қалсаң – Ғафекең,
Журналдарды парақтасаң – Ғафекең,
Газеттерді қарап қалсаң – Ғафекең,
Дунай бойлап араласаң – Ғафекең,
Думан-тойға бара қалсаң – Ғафекең!
«Мына біреу оңашалау кафе екен»
деп кіріп ем… мҧнда да отыр Ғафекең! [4, 152]
Кейіпкер есімін қайталау Ш.Мҧртазаға арналған эпиграммасынан да орын
алған:
Кей уақытта Шерағаң –
Аш бурадай жараған...
Кейуақытта Шерағаң –
Ҿңін бермес ҿр адам...
Кей уақытта Шерағаң –
Қаһарлы қыс бораған.
Кей уақытта Шерағаң –
Жаймашуақ сері адам... [4, 153]
Қайталау мҧнда мінез қҧбылыстарын ҽсерлей жеткізу ҥшін маңызды болып
келеді. Эпиграмманың жанрлық ерекшелігі – тапқырлық, сҿзді ойнату болса,
Ж.Ҽбдірашев сҿз ойнатудың негізгі тҽсілін қайталау тҥрлері арқылы жҥзеге
асыра білген. Ақынның эпиграммалардағы қайталаулары айшықтаудың бҧл
тҥрінің кҿркемдік жҥйедегі зор мҥмкіндігін кҿрсетеді.
Ж.Ҽбдірашев тілінің шешендігі, нҽзік иірімдері мен суреттілігі дыбыстық
қайталау, сҿз қайталау тҽсіліне барынша жақын, ҥндес келіп жатқандығына
170
басқа да кҿптеген мысалдар келтіруге болады. Лирикалық қаһарманның мінезі
мен болмысы, сезім кҥйлерін бейнелеп жеткізуде айшықтаудың бҧл тҥрі
(қайталау, оның ішінде дыбыстық қайталау) біз талдау нысанына алып отырған
ақын шығармашылығының кеңірек қарастырар бір ҿзегі. Қайталаулармен бірге
егіздеу ҥлгілері де Жарасқан ҿлеңдерінен кҿптеп ҧшырасады. Синтаксистік
параллелизм «ақынның тілі мен стиліне айтарлықтай ажар береді, ҿрнек тҿгеді,
нҽтижесінде ҿлеңге кҽдімгідей кенеулі кҥй, сҥйкімді ҽуез бітіреді» [5, 142] –
деп академик З.Қабдолов айтқандай, Ж.Ҽбдірашевтің ҿлеңдерінен маңызды
орын алып, ҽдемі ҿрнектерімен кҿрінген.
Ж.Ҽбдірашевтің теңеулерді қолданудағы ерекшелігін эпиграммаларынан
кҿруге болады. Тахауи Ахтановқа арналған эпиграмасында кездесетін
Ақтҿбе қысы сияқты
Алады борандатып бір...
Жасындай соғар сҿздері,
Жан дейсің неткен діні тік [4, 138] –
тҥріндегі теңеулер кейіпкер мінезін танытуға қызмет етіп тҧр. Сондай-ақ Жҧбан
Молдағалиевті сипаттағанда ақын
Болатын Жҧбағаңмен ҽзілдесу -
Мҧртымен арыстанның ойнағандай [4, 137], –
дейді. Ал, партизан Қасым Қайсеновтің болмысын танытуда тҿмендегідей
теңеу қолданылған:
Аш бурадай жараған
Қайыспас қара нар адам [4, 148].
Бҧл – ауыз ҽдебиеті ҥлгілерінде кҿп кездесетін дҽстҥрлі теңеу тҥрі. Ақын
нысанға алған кейіпкерінің мінез-бітімін ашу ҥшін теңеудің бҧл тҥрін мақсатты
тҥрде пайдаланған. Осы теңеу Шерхан Мҧртазаға жазылған эпиграммасында
пайдаланылған:
Кей уақытта Шерағаң –
Аш бурадай жараған... [4, 153].
Осындай дҽстҥрлі теңеу Қалтай Мҧхаметжановқа арналған эпиграммадан
кездеседі:
Қазақтың Қалтай Мҧхамеджановы –
(Қалтай Мҧхамед сияқты анығы)
Қарағайға қарсы біткен бҧтақтай! [4, 150].
«Қарағайға қарсы біткен бҧтақ» ауыз ҽдебиетінде кҿп ҧшырасатын бейнелі
тіркес. Ақын осы тіркесті теңеуге айналдыру арқылы ҽзіл арнаған кейіпкерінің
ҿзіндік болмысын айғақтайды. Сондай-ақ дҽстҥрлі тіркеске жалғаса ақын
тілінің ҿрнегіне ғана тҽн тың теңеулер де қолданылып, қаламдас ағаның мінезін
терең таныта тҥсу мақсатында жҧмсалған:
Кҿп оқыған кітаптай,
Мҧқабасы мыж-мыж болғанымен
Мазмҧнын қҧдай қойған жҧтатпай [4, 150].
Бҧл келтірілген ҥш жол тҧтастай теңеуге мысал. Кҽдімгі сҿйлемге
айналдырсақ «мҧқабасы мыж-мыж болғанымен мазмҧны жҧтамаған кітаптай»
171
болып шығады. Яғни ҿлең жолдарын толығымен ақын стиліне тҽн ҧлғайған
теңеу деген пікірдеміз.
Ҧлттық поэзиямыздағы ішкі жанрлық тҥрлерді дамытуда, соның ішінде
эпиграмма жанрының нағыз поэтикалық биіктен кҿрінуінде Ж.Ҽбдірашевтің
сіңірген еңбегі зор. Жанрдың заңдылықтарын толық сақтай отырып, оны
ҧлттық ерекшелікке сай туындатуда, зор мҥмкіндігін анықтауда ақын ҽкелген
жаңалық мол. Эпиграмма жанрының дамуында ҿзіндік орны бар
Ж.Ҽбдірашевтің шығармаларынан тың стильдік ізденісті, айқын ҧлттық бояуды
кҿруге болады.
ҼДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1.
Қожакеев Т. Сатира негіздері. – Алматы: Санат, 1996. – 462б.
2. Мҧхамеджанов Қ. Таңдамалы шығармалар. 3 томдық. 2 том. – Алматы:
Атамҧра,1998. - 319 б.
3. Ысқақҧлы Д. Сын ҿнері. – Алматы: ҚАЗақпарат, 2001. – 303б.
4. Ҽбдіраштың Жарасқаны. Қҧлпытас немесе екі дҥние: фҽниден бақиға
дейін. – Алматы: Атамҧра, 2001. – 359б.
5.
Қабдолов 3. Сҿз ҿнері. – Алматы: Жалын, 1992. – 337б.
ҼОЖ 669.162.214
АЛДАЖАРОВ Д.Б., МУКАТАЕВА Г.К.
Назарбаев Зияткерлік мектебі, ШҚО, Ҿскемен қ., Қазақстан
АҚЫН ПОЭЗИЯСЫНДАҒЫ ЛИРИКАЛЫҚ ТҦЛҒА
«Абай - қазақ жазба ҽдебиетінің атасы» деген анықтама кейінгі дҽуірде,
біздің ҽдебиет тану ғылымымыздың орнығып, даму процесінде пайда болған
тҧжырым. Ҽрине жиырмасыншы ғасырдың басынан-ақ біздің ҽдебиет, тіл
ғылымымыздың
негізін
қалай
бастаған
А.Байтҧрсынов
секілді
данышпандарымыз бен оның серіктері Міржақып, Сҧлтанмахмҧт, Жҥсіпбек,
Мағжан, Мҧхтар - бҽрі де ҿздерінін сҿзін Абайдан бастаған.
Содан бері ғасырға жуық уақыт ішінде қазақ ҽдебиеті, онын поэзия саласы
қаншама мазмҧндық, тҥрлік, формалық, ҿзгерістерге ҧшырады. XX ғасыр -
бҧрынғы ондаған ғасыр жиылып жасамаған қазынаны, байлықты жасап шықты.
Ҽдебиеттің, поэзияның профессионалдық сипаты, ҽлеуметтік қоғамдық орны,
қҧлашы, тақырыптық ҿрісі жасалды, кеңейді. Осының бҽріне Абайдың керемет
ықпалы тигені сҿзсіз. Ол ҿзінің «Сҿз тҥзелді, тыңаушы сен де тҥзел» деген
халыққа арнау сҿзінде ҿзінің дҽл тарихи миссиясын, тарих алдында жақсы
тҥсінгендігі ғана емес, оны кемеңгерлікпен орындап шыққандығы. Батыс,
шығыс ҽдебиетінің ҥлгілерін бойына жіті сіңіріп, олардың озық мҽдениетінің
туған тілге, поэзияға асқан шеберлікпен пайдаланғанын айтып отыр. Ал мҧны
сезіну- оның ҿз қадірін ҿзі білуден, даналықтан шыққан қасиет. Сол Абайға
172
содан бері біз, сандаған ақындар ҧрпағы қалай еңбек сіңірдік, қандай ҥлгі
алдық, қандай сабақ ҥйрендік, қай сатыда тҧрмыз деген сҧрақтарға жауап беру
ҥшін кҿптеген ғылыми дҽлелді еңбектер жазу керек болар еді.
[1]
Қазақ халқының елдік тарихы, тағдыр жолы, мінез-сипаты, ақыл-ойы,
тҧрмыс-ахуалы, қоныс-мекені, ҿнер-ҿрісі бҽрі де Абай сҿзінде тҧнып тҧр.
Сондықтан да ол - бҥкіл ҧлт тҧлғасын қамтыған, нағыз ҧлттық кҿлемдегі
ақын.Абай тану дҽуірі ҧзаққа ҧласатын, ҧрпақтан-ҧрпаққакететін, ҥздіксіз
дамып, кеңи беретін қҧбылыс. Абай - сол ҧрпақтардың бірге жасайтын қҧдірет
иесі. Солай болса қазақ кҿркем ҽдебиеті мен онын аса бай тілі, сҧлу поэзиясы
ҥнемі алдындағы биік нысана - Абайды еске тҥсіріп отыруы хақ.
Лирикалық шығармада негізінен алғанда жеке адамның кҿңіл-кҥйі,сезім
суреттелетіні белгілі, ақын кҿбінесе ҿз жайын, ҿзінің айналадағыҿмірге, ҽртҥрлі
кҧбылыс жағдайларға кҿзқарасын сипаттайды. Бірақ,ақын ҿз жайын, ҿз
басының мҧңын, ҿзінің арманын- қуанышын, сезімін жыретсе де, ол қалай да
халықтың тағдырын, адамзат жайын сҿз етеді.
В.Г.Белинскийдің «ақын ҿзі жайлы, ҿзінің жеке басы жайлы айтса да, кҿптің
тағдырын, адамзат жайын сҿз етеді»- дегені тегін айтылмаған.
[2]
Лирикалық поэзияның ҿзгешелігі туралы айтқанда А.Байтҧрсыновтың мына
сҿзі еске оралады: «Толғаушы ақын ҽуелі кҿңілінің кҥйін-мҧңын, мҥддесін,
зарын, кҥйінішін, сҥйінішін айтып шер тарқату ҥшін толғайды. Екінші ішкері
ғаламдағы болған халдары, нҽрселерді тысқа шығарып, басқаларға білдіріп,
басқаларды сол кҿңілінің кҥйіне тҥсіріп, халын тҥсіндіру мақсатымен толғайды.
Ақындық жалғыз ҿз кҿңілінің кҥйін толғай білуде емес, басқалардың да халін
танып, кҥйіне салып толғай білуде».
Поэзияда ақын ҿмірде болғанды ғана емес, болатын, болуы мҥмкін
жайларды жинақтап, шындыққа сҽйкестендіріп айтатындықтан ҿлеңдегі
ақынның бейнесі кейде осындай лирикалық тҧлға қалпында кҿрінеді. Ҽрине,
лирикалық тҧлғаны ақынның ҿз бейнесінен мҥлде бҿлектеп, ажыратып алу
қиын, бірақ одан ҿзіндік айырмасын, барлығын кҿрмеуге болмайды. Сол
айырманы ескеріп, ақын ҿмірде болмаған, бірақ болатын, болуы мҥмкін,
шындық жағдайды ҿз атынан айтса, мҧнда ҿзіндік кҿркемдік заңдылыктар бар
екенін ҧмытпау қажет. Айталық, «Сен мені не етесің?» деген ҿлеңнен осындай
лирикалық тҧлға айқын бой кҿрсетеді. Сондықтан осы ҿлеңдегі сҿздерді,
мысалы ―Ажал уақыты‖.
Мен ҿлейін сен сау бол!- дегенді біреуге ақын ҿзі айтып отыр екен деп
тҥсінуден гҿрі, бҧл жинақталған лирикалық тҧлғаның атынан айтылған сҿз деп
тҥсінген жҿн.Ҽрине, «Жасымда ғылым бар деп ескермедім» немесе «Мен
жазбаймын ҿлеңді ермек ҥшін» деген сияқты тікелей ҿзі туралы айтылатыны да
аз емес. Оны ажырату ҥшін ҿлеңнің жанрлық ҿзгешелігіне, ой-сезім ағынының
ретіне зер салсақ болғаны. Сонда олардын айырмасын байқау аса қиынға
соқпайды.
[3]
Ал, ақын бейнесінің басқа қырларына келсек, кейде ол нақтылы бір жайды
айтушы, баяндаушы ретінде кҿбірек кҿрінеді. Мысалы, «Байлар жҥр жинаған
173
малын қорғалатып», «Қыран бҥркіт не алмайды салса баптап», «Асқа, тойған
баратҧғын»сияқты ҿлеңдерді атауға болады. Кейде ақын ҿлеңінде басқа
адамның кҿңіл- кҥйін суреттейді. «Қызарып, сҧрланып» ҿлеңінде ғашықтық,
жастардың махаббат сезімі ҿз шындығымен алдымен кҿрініс тауып, оны
сипаттап жеткізген ақын бейнесі алға шығарылмай, тасада тҧрады. Сондай-ақ
табиғатты суреттейтін ҿлеңдерде де ақын, анық аңғарылып отырса, кҿбіне кҿп
бейнелеуші, айтушы. Оның сҿзінде табиғат қҧбылыстарын қалай сезінетіні
айқын, анық аңғарылып отырса да, алдымен кҿзге кҿрінетін нҽрсе - табиғат
кҿркі, табиғат аясындағы елдің ҿмір -тҧрмысы. Ал тағы бір алуан ҿлеңдерінде
ақын нақтылы бір кейіпкерді, мысалы, болысты сҿйлету арқылы ойын
білдіреді. «Жігіт сҿзі», «Қыз сҿзі» атты хат тҥріндегі ҿлеңдер де осы іспетті.
Ақын ой-сезімін барлық ҿлеңде біркелкі ҿз атынан тура айтпай. кейде
кейіпкерлердің, яғни ҿзі сипаттап отырған басқа біреудің сҿйлеуі - монологы
арқылы немесе біреуді мінездеу арқылы жеткізу де кездесіп отырады. Ақын
автор ойын ҿз атынан айтқанның ҿзінде де, ҽр тҥрлі баяндау, суреттеу
тҽсілдерін қолдана алады. Ақынның бейнесі сҿздің мҽн-мағынасы арқылы да,
ҿлеңнің кҿркемдік тҽсілдері арқылы нақтылы кҿрініс табады.
[4]
Халықтың ой-санасында ертеден қалыптасқан кісіні адамгершілік
тҧрғысынан бағалап, даралайтын жақсы мен жаман деген секілді ҧғымдарды да
Абай жаңаша мағына беріп, орынды пайдаланады. Мысалы:
Жақсыға айтсаң жаны еріп,
Ҧғар кҿңіл шын беріп.
Жамандар адал еңбек қыла алмай жҥр
[5]
Кейде топтап айту ҥшін «біреу, ҽркім, кейбіреуі» деген сҿздерді де
қолданады. Тіпті сҿздітыңдаушыларға қаратып айтып«сен, сендер,ҿздерің» дей
отырып, кҿпшілікті мінездей сипаттап кететіні де кездеседі.
Мысалы:
Жҧмыссыз сандал,
Еріксіз малды ал,
Деген кім бар сендерге?
Топтап сипаттаудың ең кҿлемді тҥрі ел, жҧртты айтып, кҿпшілікті,бҥтін бір
қауымды мінездеуі болса керек. Мысалы,
Ел аңдып сені,
Сен аңдып оны,
Қылт еткізбей бағып кҿр,
Ҽринемен ел кетті,
Қоқиланды мақтанды,
Тҿңкеріліп қҧбылған жҧрт бір сағым...
Сендерге де қанықпын,
Жҧртың анау баяғы
[2]
Ақынның поэзиядағы ҿз тҧлға бейнесі арқылы біз оның ҿзі ҿмір сҥрген
заманды қалай танитынын, халықтың мҥддесін, арман- тілегін қалай тҥсінетінін
кҿреміз. Халық ҿмірінің, заман келбетінің поэзиядағы кҿрінісі арқылы ақын
174
бейнесін айқынырақ сезіне тҥсеміз. Жинақтап айтқанда, осының бҽрінен сол
дҽуірдегі қазақ ҿмірінің мол шындығын табамыз.
Қазақ ҽдебиетіндегі психологизмнің классикалык ҥлгісі М.Ҽуезовтен бҧрын
Абайдан бастау алған. Себебі Абай поэзиясы - қайғы мен қасіреттің, қуаныш
пен шаттықтың ҥні. Абайдың кҿңіл-кҥй лирикасы мен махаббат, достық
тақырыбындағы ҿлеңдерінен ақындық адамгершілік, қапалық, қайғы, қасірет,
махаббат, ғашықтық, қҧмарлык, тағы басқа сезімдерін анық байқаймыз. «Абай
ер мен ҽйелдің махаббатсезімдерін, бір-біріне деген сҥйіспеншілігін, кҿңіл-кҥй
қҧбылыстарын тҥсіндіруге ерекше мҽн береді. «Қызарып, сҧрланып...»,
]
«Кҿзімнің қарасы», «Жҥрегім, ойбай соқпа енді», «Ғашықтың тілі -тілсіз тіл»
деген ҿлеңдері сҥйіскен, ҧғысқан жҥректің жан сырын суреттеуге арналған»
[5]
.
Абайдың осындай адам сезіміне ҽсер ететін ақындық шеберлігі туралы
академик Қ.Жҧмалиев былай дейді: «...Бірінші, суреттеген болмысының ҿмір
шындығына дҽл келуі. Екінші басқаның сезім - кҥйініш-сҥйінішін ҿз сезімінен
ҿткізе білетіндігі, сол арқылы оқушыларының сезімін тербете алуы».Абайдың
сол «Қызарып, сҧрланып» ҿлеңіне ҥңілсек:
Қызарып, Сҧрланып
Лҥпілдеп жҥрегі
Ҿзгеден ҧрланып
Ҿзді-ҿзі керегі
Екі асық қҧмарлы,
Бір жолдан қайта алмай,
Жолықса ол зарлы
Сҿз жҿндеп айта алмай.
[2]
Махаббатың тілсіз терең сезімдерге толы сан иірімдері, ауылданаулақта
кездескен екі ғашықтың бір-біріне деген пҽктігі, жҥрек лҥпіліасқан
шеберлікпен берілген. Ынтық болып зорға қосылған қос ғашықҿзгеден ҧрланып
тіл қата алмай біресе қызарып, біресе сҧрланады. Ақынғашықтық сезімді
осындай табиғи кҥйде, аса іңкҽр кҥйге батысқан тылсымкҥштің жанды суретін
осылайша шебер жырға қосады. «Бҧл ҿлең махаббатпсихологиясын аса нҽзік
сезінген шеберлікті танытады. Ақын осындайтерең кҥйде, жалындаған
шындықпен табысқан жҥректерді қҧптайқостайды.Шын махаббат сҿзсіз, ҥнсіз-
ақ танылсын, ыстық жалындыкеуденің тынысымен-ақ білінсін, айтылып
болмастай ым мен емеуріннентанылатын болсын дейді. Сондай ғашықтықты
жастарға ҥлгі еткенде, біржағынан, интимная лирика арқылы нҽзік сырды
тереңдетеді», - дейді М.Ҽуезов.
[6]
Абай халқымен мақтанса, қазақ халқының Абайымен мақтануында ҥлкен
мҽн бар. Басында саңылау, жҥрегінде сезім бар қазақ Абай есімін пір тҧтады.
Пір тҧта тҧра, онымен сырласады. Туған табиғат қҧлпырса, шалқыса, тҥнерсе
біз Абайды еске аламыз. Жақсылыққа сҥйсініп, жамандыққа қапалансаң,
опасыздан опық жеп, жақсылыққа жақсы ниет білдірсең, ауызың алғысқа,
кҿңілін қарғысқа барса, Абай есіңе тҥседі. Бҧған ешбір жиын-той, сҧхбат-
мҽжіліс Абай жырынсыз, Абай ҽнінсіз ҿтпейтінін қосыңыз. Осындай қасиеттері
175
арқылыАбайдың кім екенін жыға танисыз. Абай қазақ елінің кҿш бастаушысы,
кҿрегені, қамқоры, ақылгҿйі, мақтанышы. Оның бір ҿзініқ қазақ
халқыныңрухани қаншалықты қҧнарлы қызмет атқарғанын уақыт дҽлелдеп
келеді.
Ақынның поэзиядағы бейнесі мен халық бейнесі деген ҧғымдардың
арасында да жалғастық, сабақтастық ҿлең жолдары мысалдарымен беріліп
сараланды. Кейіпкердіңҧлттық характерін кҥрделі барша болмыспен жан-
жақты мҥсіндеу - сол арқылы халықтың ҧлттық ҿзгешелігін ашу боп табылса,
ол сана ҿз тарапынан кҿркем шығарманын ҧлттық ҿрнегін де айқындайды.
«Белгілі бір ҧлттың аса қастерлі қасиеттерін бейнелейтін қаһарманын ҧлттық
характерінен ерекшеліктерді тану басталары кҥмҽнсіз» деген пікір дҧрыс
айтылған.
[7]
Ҿлеңдерінде ақын ҿз кҿңіл-кҥйін тікелей білдіріп, ойын тура айтады.
Ҿлеңдері кейде сҧхбат, сырласу, кейде насихат, кейде ойға шому, ой толғау
тҥрінде ҽр алуан болып келсе, ал кейде ақын ҿлеңін ҿзатынан, бірінші жақтан
айтқанымен ҿмірде жинақталып жасалған лирикалык тҧлғаның кҿзімен
қарайтыны байқалады. Ҽрине, лирикалык тҧлғаны ақынның ҿз бейнесінен
мҥлде бҿлектеп, ажыратып алу қиын, бірақ одан ҿзіндік айырмасы барлығын
кҿрмеуге болмайды. Сол айырманы ескеріп, ақын ҿмірде болмаған, бірақ
болатын болуы мҥмкін, шындық жағдайды ҿз атынан айтса, мҧнда ҿзіндік
кҿркемдік заңдылықтар бар екенін ҧмытпау қажет.
ҼДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
8.
«Абай» энциклопедиясы. Алматы. 1995.-489 бет.
9.
«Абай тағылымы». Ҽдеби сын мақалалары мен зерттеулері. Алматы:
Жазушы, 1986. - 365 бет.
10.
Ҽуезов М. «Уақыт жҽне ҽдебиет» Алматы: Қазак мемлекеттік кҿркем
ҽдебиет баспасы, 1962.-369 бет.
11.
Ҽлімқҧлов Т. «Жҧмбақ жан» Алматы: Жазушы, 1978. - 298 бет.
12.
Досжанов Д. «Абай айнасы» Алматы: Қазакстан, 1994. - 258 бет.
13.
Мырзахметов М. «Абайтану тарихы»Алматы: Анатілі, 1994.-269 бет.
ҼОЖ 86.02
МУХАДИЕВА Д.Х.
«Малоубинка орта мектебі» КММ, ШҚО, Глубокое ауданы, Малоубинка
ауылы, Қазақстан
БОЛАШАҚТЫ БОЛЖАҒАН ҦЛЫ ДАНАМ
«Жанымда халық қалса, халыққа жолымды, жанымды қосар
қолымдағы жарық қалса жеткені!»
Абай Құнанбаев
Біз – қазақ елінің тҽуелсіз мемлекеті атанып, зерең кҿк туы желбіреген
176
жҧлдызды сҽтін ҿз кҿзімен кҿру пешенесіне жазылған ҧрпақпыз. Қай халықтың
да ең ҧлы мҧраты, ең ізгі арманы – ел болу, тҽуелсіздік туын кҿтеріп, азат
ғҧмыр кешу. Міне, осы тҽуелсіздік деген киелі ҧғымды біздің арыстарымыз бен
алыптарымыз, даналарымыз бізге тарту етті. Соның бірі ҧлы данамыз – Абай.
Қазіргі кездегі елімізді толғандыратын мҽселелердің бірі жастарды
адамгершілікке, ҽдептілікке, адалдыққа, имандылыққа, еңбекқорлыққа баулу.
Осы мҽселелерді шешетін жолды біз Абай мҧраларынан таба аламыз.
Сондықтан мен осы тақырыпты таңдауға шешім қабылдадым.
Менің ойымша, Елбасымыз Н. Ҽ.Назарбаевтың айтқан мына салиқалы ойы
кімге болса да бағыт берері сҿзсіз: «...Абай ҽлемі бізді жеті тҥнде адастырмас
темірқазық іспетті. Соған қарап тірлігіміздің дҧрыс - бҧрысын сараптай аламыз.
Ҿйткені, жанды жегідей жеп жҥрген кҿп сауалдың жауабын Абай ҽлдеқашан
айтып кеткен. Абайды оқып отырып-ақ, кҿштің басын баяғыда-ақ жҿнге салып
алуға болатын еді. Сорлатқанда біреудің уақыты жетпейді, біреудің ҧғымы
жетпейді, біреудің атымен зауқы жоқ. ...Қазіргідей заманда Абай жырларына
айына емес, аптасына емес, кҥніне бір ҥңіліп қоймай болмайды. Сонда жан
қинап жҥрген қай кҥмҽннің де бҽріне жауап таба аласың».[2] Демек, бҧл сҿздер
ҽрбір адамның дҧрыс жетілуіне кепіл болатын, қоғам ҿмірінде басшылыққа
алатын ой тҽрізді. Абай ҽлемінің бар қҧдіреті мен болмысын, қҧпиясы мен
сырын жете таныту арқылы қазақ халқының мҽдени келбетін, қадір-қасиетін,
шыққан биігін, рухани жетістіктерін ҧрпақ санасына сіңіре аламыз.[5]
Адам болудың талап –тілектерін атап, бойға ҧялатар қасиеттердің қандай
болмақ деген ойға ерекше кҿңіл бҿлгендіктен де шығар, Ҧлы Абай қашан да
біздің ортамызда, саналы ҿмірімізді ҿлеңдерімен шырақтандырады.
Абайды оқыған ҽр оқырман тҥйсігінде «ҿз Абайы» болады, ол оқырманның
поэзия болмысын қаншалықты ҽрі қалай қабылдауында жатыр. Ақын мҧрасы
оқырманның тҥсінуі мен сезіне білуіне тікелей тҽуелді болғандықтан, ҽлемдік
Абайды тану ҥшін, алдымен ҧлттық Абайды тануды ойлаған дҧрыс. Осы орайда
мектеп қабырғасының алғашқы сатысында –ақ қазақ ҽдебиетінің, қазақ
тарихының баға жетпес қазынасына, халықтың биік рухани - мҽдени ҿресіне
айналған Абайдың ҽдеби мҧрасын жас ҿскіндерге жеткізу – басты борыш
болып саналуы керек. Содан кейін барып, жоғарғы сатыларда ақиқаттың ерені-
кҿпшілікке қарсы тҧра білген қайсар батылдығымен Алланы таныған Абайды,
ҽлемдік Абайды - адамзаттың Абайын танытуды қолға алуға болады. Абайдың
ізгілік пен имандылыққа толы кҿркем поэтикасының қайнар кҿзі, тҧнық
бастауы –қазақ халқының сҿз ҿнері екенін естен шығармағанымыз абзал. Ал
кемел ақын шығармаларында айқындалған гуманистік таным, адамшылық
негіз – «сен - ақ бол, сары, қара бол», мейлің, барша пенденің, бар жаһан
адамзатының бойында болуы хақ қасиеттер. Міне, сондықтан да Абай - бҥкіл
адамзаттікі.
Абайды ҿзге ҧлт ҿкілдеріне оқыту арқылы жаңа биіктерге кҿтерілу, рухани
ҿсіп-ҿркендеген іргелі еліміздің елдік белгісін биік дҽрежеге кҿтеру мақсатында
ҿз мектебімізде шама-шарқымызша жҧмыс жҥргізудеміз. Абайды оқыту
177
Абай жҽне кҽсіп
Ғылым жҽне жастар
Тҽрбие жҽне қоғам
Мектеп жҽне Абай
Дана ҽлемі
Жоба қорғау
Дҿңгелек
ҥстел
Дебат
коучинг
ҒПК
Ойдың негізін кҿрсетеді
Ҿздігінен тауып алуды
нығайтады
Мағлҧматты ой
елегіненҿткізуге ҥйретеді
Танымдық қабілетін дамытады
Танымдық қа
білетін дамытады
бойынша жҧмыс моделі:
Абай жҽне кҽсіп.
Абай
қазақ
қоғамын
ерінбей
еңбек
етуге
шақырғанын
«Сабырсыз,арсыз,еріншек», «Ҿкінішті кҿп ҿмір кеткен ҿтіп», «Базарға қарап
тҧрсам ҽркім барар», «Адасқанның алды-жҿн,арты - соқпақ » т.б ҿлеңдерінен
кҿре аламыз. Ақын ҿзінің кейбір замандастарының бойындағы жаманшылық
мінездерді — жалқаулықты, еңбексіздікті, кҿрсеқызарлықты, алтыбақан
алауыздықты, надандықты жеріне жеткізе ҽшкерелейді.[1] Кедейшіліктен
қҧтылудың бір тҽсілі егіншілікпен айналысу, қолҿнер кҽсібін жҽне сауда-
саттық жасауды ҥйрену екенін айтты. Ол былай деп жазды:
«Егіннің ебін,
Сауданың тегін
Ҥйреніп, ойлап, мал ізде».
Абай қазақтарды мал ҿсірумен қоса сауда жасауды, белгілі бір кҽсіп тҥрімен
шҧғылдануды ҥйрену қажеттігіне баса назар аударды. Орта Азия
тҧрғындарының кҽсіп тҥрлеріне ҥлкен ілтипатпен қызыға қарады. Ол былай деп
жазды: «Енді қарап тҧрсам, сарттың екпеген егіні жоқ, саудагердің жҥрмеген
жері жоқ, қылмаған шеберлігі жоқ. Ҿзіменен ҿзі ҽуре болып, біріменен бірі
ешбір шаһари (яғни қала адамдары болып) жауласпайды. Орысқа қарамай
тҧрғанда қазақтың ҿлісінің ахыреттігін (кебінін), тірісінің киімін сол жеткізіп
тҧрды».[1] Ақынның ҿз заманындағы осы мҽселе қазіргі кезде кҿкейкесті
мҽселелердің бірі екенін біз кҿріп отырмыз. Қазіргі уақытта да жастардың бҽрі
жоғары дҽрежелі маман иесі болуды армандап, сол армандарына қол жеткізуде.
Ҽрине, біз оған қуанамыз, бірақ бҽрі бастық болса, басқарушы адамның қол
астында кімдер жҧмыс істейді? Сол данамыз қозғап кеткен мҽселелерді шешу
жолында, қазіргі кезде мектебімізде оқушыларды қоғамдық жҧмысқа
араластырып отырамыз, бітіруші тҥлектерге ҽр тҥрлі кҽсіп жайлы ақпараттар
береміз, жазғы уақытта біздің мектеп оқушылары ара шаруашылығымен
айналысады жҽне мектеп ауласында жеміс-жидек салып, бау-бақшаны кҥтуге
баулимыз.
2.Ғылым жҽне жастар.
178
Ҧлы ақын жас ҧрпақты «Ғылым таппай мақтанба» ҿлеңінде имандылыққа,
адамгершілікке, ғылым-білім ҥйренуге шақырды. Ақын жастарды ҿсектен,
ҿтіріктен, мақтаншақтықтан, еріншектіктен, бекер мал шашпақтықтан қашық
болуға, бес асыл іске — талап етуге, еңбекті сҥюге, терең ойлай білуге,
қанағатшыл болуға, қайырымды рақымшылық жасауға шақырды. Абайдың
арманы – қазақ халқын бай елдердің қатарында кҿріп, малды адал жолмен
тауып баю, басқа біреуге тҽуелсіз болу. Бҥгінгі кезде, егер еліміз бҽсекеге
қабілетті елу елдің қатарынан орын алса, Абайдың арманы орындалғаны.
Ақынның келесі ойларын бҥгінгі кҥні кҽсіптік заманы кезіндегі адамға ҧсынуға
болады.
1. Ҿз- ҿзіңе есеп беріп тҧруды ескер;
2. Дамыған елдің тҽжірибесін меңгер;
3. Мал табам десең, арланба;
4. Ақыл мен еңбекті тең ҧста.
Міне, бҥгінгі кҥні ҧлы ақынның арманы орындалып отыр. Ақынның
данышпандығын болашақ ҧрпаққа жеткізу, ҽрбір оқушының бойындағы
қасиеттерді қалыптастыру тіл жҽне ҽдебиет мамандарының міндеті. Осы
міндет Абайтану, Абайды оқу арқылы жҥзеге асырылып жатыр.
Ҧлы ақынның ҿмірін, шығармашылығын ҧрпаққа таныстырып, оқытуда
Абайтану курсының алатын орны ерекше. Ҿйткені бағдарлама бойынша сағат
аз бҿлінеді, ал курс бойынша жан-жақты оқып ҥйренуге ҥлкен мҥмкіндік бар.
Абайтану курсын оқи отырып, оқушылардың қазақ сҿз ҿнеріндегі Абайдың
орны мен ақындық табиғатын тануға мҥмкіндіктері бар. Ақынның ҿмірлік
мақсаттарын, шығармаларын, ғылым, білім, ҿнер, тҽрбие мҽселелері туралы
ҿсиеттерінің маңыздылығын тҥсіндіру арқылы оқушылардың ҧлттық танымы
қалыптастырылады. Оқушыға кҿркем туындының тілдік ерекшеліктерін,
идеялық мҽнін талдауға, пікір алмасуға ҥйретуге, жастардың ҿмірден ҿз орнын
табуға бағыттайды. Абайдың ақындық мектебі, поэзиясындағы дҽстҥр мен
жаңашылдық ҧғымының мҽні мен маңызын рухани кемелдік танымы
тҧрғысынан таныту, ақынның кҿркем-ҽдеби туындыларындағы ҧлттық таным
мен рухани- мҽдени қҧндылықтарды оқушылардың бойына дарыту арқылы
ақын мҧрасының қҧндылығын жеткізу. Шығармаларының адамгершілікті,
имандылықты, махаббатты, достықты, ҽділеттілікті, татулықты, бірлікті
жырлайтындығын ақын ҿлеңдерін оқытып, жатқа айтқызып, келер ҧрпаққа
ҥлгі-ҿнеге етіп жеткізудің маңызы зор.
Қазақтың қуанғанын да, мҧңайғанын да, жылағанын да, қиналғанын да,
кҥрсінгенін де Абай мҧраларында тебірене жырға қосты. Сҿз ҿрнегі, інжу
маржан мен ҿрнектелген мҧрасының басты тақырыбы да адам болу, надандық
жамандық ҽрекеттен аман болу. Ендеше, Абайдың даралығын, оның мҧрасын
бір ғана ҿлең шумағына сыйдырған айтыскер ақын Қойлыбай Асанның мына
бір жыр шумақтары соны дҽлелдегендей:
Қазаққа ең жаманға надан болу,
Наданболып, басқағабодан болу.
Ақын болу ҽркімгеарманшығар,
179
Абай болу, алдыменадам болу.
Осындай бір жолға Абайды толығымен сыйғызу қазақтай дархан кҿңілді
пҽктігімізден шығар. Бҥгінде Абайды қҧрметтеу, ҧлықтау, асыл мҧраларын
насихаттау елімізде кеңінен қанат жайып келеді. «Абай» энциклопедиясы
шығарылып, республикалық, облыстық, қалалық деңгейлерде Абай оқуларын
ҿткізу дҽстҥрге айналды. Бҧл шараларға тек қазақ сыныптары ғана емес,
сондай-ақ орыс сыныптарында оқитын басқа ҧлт ҿкілдері белсене қатысады.
Олардың Абай шығармаларына қызығушылығы ҿте жоғары. Тек ақын
ҿлеңдерін мҽнерлеп айтып қана қоймайды, Абайдың ҽндерін де ерекше
сезіммен тамылжыта айтады.
3.Тҽрбие жҽне қоғам.
Ҧлы данамыз ел -жҧрттың болашағын ойлап, халықты ауыр тҧрмыстан,
азаптан қҧтылудың жолын меңзеп, оқу – білімге шақырған. Адамның сол
кездегі жаман қасиеттерінің бҽрін санап, атап кҿрсетіп, содан арылуға,
жақсылықты ҿн бойына жинауға, яғни тҽрбиеге кҿп кҿңіл бҿлген. «Бала
жасынан ҧядан нені білсе,ол ҿмірбойы қиядан соны таниды» деп Жҥсіп
Баласағҧни айтқандай, білім мен ҧғымдары бірегей отбасында тҽлім – тҽрбие де
дҧрыс болады. Бала тҽрбиесінде ата- ана басты роль атқарады. Сол себепті,
мектепте тҽрбиеге қатысты ата-аналар жиналысы, сынып сағаттары, сыныптан
тыс сабақтар ҿткізіледі.
4.Мектеп жҽне Абай.
Абай жастардың бойындағы кеселді кемістіктерді, арсыздық пен
ҧятсыздықты, дҿрекі надандықты тҽрбие жҽне білім беру арқылы жоюға ҥндеді.
Ақын ол ҥшін қазақ балаларын оқытатын мектептерді кҿптеп салуды жақтады.
Атап айтқанда, ол былай деп айтты: «Балаларды ата-аналарынан алып,
мектепке беру керек, олардың біразын мамандықтың бір тҥрін, біразын басқа
мамандықтарды игеруге бағыттау керек. Мектептерді кҿбейту қажет, оларда
тіпті қыздар да оқитын болсын».[3] Ақынның сол кездегі арманы қазіргі
заманда орындалып, мектептер салынып,кҿбеюде, болашақ жастарға барлық
жағдай жасалған, бірақ кейбір аудандарда ,мҽселен бір ғана Глубокое
ауданында 29 мектептің біреуі ғана қазақ мектебі. Сол себепті, балаларын
интернатқа беріп оқытып жатыр. Қай ата- ана баласының кҿзден таса жерде
оқып-ҿсуін қалайды? Сонымен қатар, интернатқа берілген ғимараттар тозып
тҧр.
Қорытындылай келе,біз ҧлы ақынымыз Абай Қҧнанбайҧлының ҿз дҽуірінде
айтып кеткен сҿздерінің ҽлі кҥнге дейін ҿмірімізге қажеттілігін ҧғындық.
Осындай бір жолға Абайды толығымен сыйғызу қазақтай дархан кҿңілді
пҽктігімізден шығар. Қазақта «жҥзден жҥйрік, мыңнан тҧлпар» деген мақал бар.
Абай мыңнан, миллионнан озып шыққан тҧлпар. Шебер қол, сезімтал жҥрек,
милы парасат таңдайтын тҥйіндер - сансыз ҧрпақтың ҥлесі. Абай ҽр қазақтың
сҿзі ҽрдайым аузындағы жыры, санасындағы ар-ҧжданы, кҿкірегіңдегі иманы
болып қала бермек. Ақын мҧрасы - халықтың сарқылмас асыл қазынасы. Абай
ақындығының тарихымызбен бірге жасайтын ҧлы тағылымы да осында!
Ҿлді деуге бола ма, ойлаңдаршы,
180
Ҿлмейтҧғын артына сҿз қалдырған, -деп тҿрелігін ҿзі шешкен Абай бҥгін
жарқын бейнесімен де, жалынды жырымен де халқының жадында бірге мҽңгі
жасай берері атар таңдай ақиқат қой.
Абай аға, қадірлім! Сҿздерің сенің ҿлген жоқ, жойылған жоқ. Рас, бҧл кҥнде
бҧл араға біткен дҥм тоғай болмасын. Ҥлкен бақ боп тҧрмасын... Бірақ ен дала,
мол сахараның бар бойында сҿздерің ҿсіп келеді... Ҿсе бермек кҥн санап та
жыл санап... Сол ҥшін де ҿз ҿмірімізде, ҿле-ҿлгенше асыл сҿзіңді сақтармыз,
ата тҽрбиеңді ақтармыз!
ҼДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1. Абай». - Алматы: Жазушы баспасы, 2005. – 54 б.
2. Н.Елубаева «Ҿмір ҿзен» - Ҿскемен, 2008. – 113 б.
3. Абай. Энциклопедия.- Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас
редакциясы, «Атамҧра» баспасы
4. Ақбҧлақ газеті.2015 жыл №13
5. «Шың-кітабы» Қ.Ибрагимов Алматы 2009. – 21 б.
6. Журнал «Қазақ тілі жҽне ҿлкетану» 2011 жыл №7-6 б.
УДК 669.162.214
ИБРАГИМОВА С.С.
КГУ «Средняя школа №7» акимата города Усть-Каменогорск, Казахстан
МУДРОСТЬ АБАЯ И ОБЩЕЧЕЛОВЕЧЕСКИЕ ЦЕННОСТИ: КУЛЬТУРНО-
ГУМАНИСТИЧЕСКИЕ ЦЕЛИ НАЦИОНАЛЬНОГО ВОСПИТАНИЯ
«Знай, потомок, дорогу я для тебя стлал.
Против тысяч сражался - не обессудь!»
Абай
Нашему поколению Абай, с его бессмертными творчествами, вспоенными
соками народной казахской и русской классической поэзии, представляется
явлением поразительным. Он взял все лучшее от многовековой культуры
казахского народа и обогатил эти сокровища благотворным влиянием казахского
народа. Своим обращением к великому наследию духовной культуры русского
народа Абай возглавил самое прогрессивное движение в истории общественной
мысли своего народа. Одним из первых просвещенных деятелей казахского
народа он последовательно разрушал все преграды, мешавшие скорейшему
приобщению казахского общества к передовой русской культуре. Тем самым он
способствовал слиянию русского и казахского народов в общей борьбе за
светлое будущее против реакционного строя, разобщавшего эти народы.
Народная память ,взыскательная и суровая, надолго сохраняет для потомства
имена тех отдельных людей , чья деятельность была направлена к его благу, чье
сердце билось для его счастья, а ум работал для усовершенствования жизни
современников. Таким и был Абай Кунанбаев - поэт, композитор, философ,
181
просветитель, передовой человек своего времени, искавший верных путей для
облегчения жизни родного народа, стойкий заступник ограбленных и
обездоленных и страстный, непримиримый обличитель и враг родовых
воротил, старейшин, богачей, управителей. Нужно поистине совладать
крылатым умом и орлиным зрением, чтобы на перекрестке исторических судеб
не потеряться. Абай для казахского народа такое же великолепное явление, как
для русского народа - Пушкин, для англичан - Шекспир, для грузин -
Руставелли, для немцев - Гете...
Великий Абай говорил: «Сила человека заключается в его разуме и
знаниях». Слова великого мыслителя казахского народа остаются актуальными
и в наши дни. Образование-это залог прогресса, благосостояние каждого
гражданина и в целом государства. А уровень развития того или иного
государства в первую очередь определяется состоянием системы образования и
положением ее в мировом образовательном пространстве. Только обладая
необходимой суммой знаний, человек может познавать мир, отличать добро от
зла, полезное от вредного, и лишь тогда от него можно ждать пользы, которая
так необходима для прогресса казахского общества. Сам Абай являлся
примером человека, стремящегося к овладению науками. Он прошел огромный
путь самообразования. Он воспитал в себе неукротимый дух познания,
самостоятельность.
Обучение на родном языке. Самые азы, основы знания, по мысли Абая,
человек должен усвоить на родном языке и только потом можно и нужно
переходить к изучению других языков. С глубочайшей любовью проникнуты
мысли Абая, высказанные о родном языке ,в котором скрыты думы и чаяния
народа, его характер, его стремление, все его историческое прошлое, на
котором строится настоящее, открывающее путь к будущему.Первые понятия о
вещах и явлениях окружающего мира человек выражает словами родного языка
и может в дальнейшем приобрести навыки к самостоятельному пополнению
образования. История становления и развития казахского языка неразрывно
связана с историей самого казахского народа, пережившего различные
исторические периоды. В 19 веке большую роль в создании казахского
литературного языка сыграли Абай Кунанбаев и Ибрай Алтынсарин.
Сегодня Казахстан суверенное государство и государственным языком
является казахский язык. В этом плане прозвучали слова Президента
Назарбаева о значимости и необходимости изучения казахского языка
населением нашей страны. «Будущее Казахстана – в казахском языке. К 2025
году казахский язык станет главенствовать во всех сферах жизни и станет
языком повсеместного общения», - сказал Нурсултан Абишевич Назарбаев,
обращаясь с посланием к народу Казахстана. В связи с этим приобретает
актуальность активное изучение казахского языка жителями некоренной
национальности. Надо отметить ,что среди учащихся средних школ, колледжей
и студентов вузов отмечается стремление овладеть государственным языком. В
свою очередь государство создает все условия для освоения языка. Конечно
существуют минусы в подходе к проблеме, методике преподавания и
182
организации работы. С момента принятия Закона о языках в Республике
Казахстан» прошло более 13 лет, несмотря на это уровень применяемости
казахского языка в государственных органах и других организациях оставляет
желать лучшего.
Важная роль в воспитании детей принадлежит школе, учителям. Учитель
является центральной фигурой, от которой зависит будущее подрастающего
поколения. Поэт-мыслитель пишет, в любом виде обучения наставник должен
увлечь, заинтересовать обучающихся.Обучение должно быть увлекательным, а
то и наслаждением, радостью, а не принудительной обязанностью.
Наслаждение и радость от обучения – самый эффективный путь прочности
знаний у детей. Современный учитель, взяв эти слова на вооружение должен
стремиться реализовать на деле. Ведь сегодня педагогам предоставлена
огромная возможность в совершенствовании своих творческих способностей.
Большой спектр инновационных технологий, методов и приемов создает
условия для самореализации педагога и развитие его компетентностей.
Следовательно, учитель должен стремиться быть новатором. Новатор - это тот
кто изобрел новое, открыл, опробовал новое или применил в своей работе то
новое, что создано другим. Только творческий учитель способен обучить,
воспитать творческих учеников. Именно такой учитель организует учебную и
внеучебную деятельность, используя активные формы, направленные на
развитие мотивационной сферы, что позволяет максимально использовать
потенциал ребенка и направить его развитие на самореализацию. Абай считал,
что основными признаками педагогического мастерства воспитателя,
наставника
являются
целеустремленность,
высокий
уровень
общей
педагогической культуры, ум, доброе сердце, педагогический талант, готовность
к постоянному поиску, доброжелательность. Воспитатель по его мнению
,должен использовать :семью, среду, общение.
Одной из важных задач современной школы является формирование
полилингвиального человека, способного свободно излагать свои мысли на
казахском, русском и английском языках. В связи с этим необходима реализация
интегрированного похода в обучении творчества Абая. В новых условиях
обучения словесникам необходимо, совершенствовать формы, методы, средства
обучения. Проблемная ситуация, межпредметные связи, сопоставления,
материалы страноведения, краеведения - все это должно быть в копилке
педагога. Методы и приемы опоры на взаимосвязи литератур разнообразны.
Здесь уместны интегрированные уроки, которые предполагают участие
учителей разных специальностей. К примеру участием учителя казахского
языка и музыки, учителя казахской литературы и учителя русской литературы,
учителя казахской литературы и учителя истории, которые раскрывают тему с
разных точек зрения и сторон. На этих уроках представится возможность
изучить, сопоставить, анализировать и заучить, раскрыть созвучие, жанровые
особенности, поэтическое переплетение творчества Абая, Пушкина, Гете,
Шекспира. Сопоставляя мотивы лирики данных поэтов, учащиеся поймут, что
роднит казахского певца с русским, английским, немецким поэтами. Одним из
183
важнейших путей ознакомления учащихся с поэзией Абая проведение на
каждом уроке «поэтическая пятиминутка»,где каждый ученик прочтет отрывок,
высказывание, цитату поэта наизусть. Это приводит к тому, что каждый ученик
индивидуально проводит поисковую работу, и заучивая ранее не знакомые
остальным учащимся стихи, расширяет познание, знакомит других с поэзией
поэта. До конца учебного процесса каждый ученик будет знать наизусть
стихотворения Абая.
Изучение казахской литературы наряду с русской литературой, английским
языком расширяет духовный нравственный и эстетический опыт учащихся,
способствует формированию, нравственных убеждений, активной жизненной
позиций развитию восприятия иноязычного художественного произведения,
совершенствует навыки владения казахской, английской речей в условиях
русской школы. Всем свои существом Абай протестует против религиозно-
схоластического образования. По его мнению, такие знания требуют лишь
бессознательного заучивания лишенных смысла текстов Корана и религиозных
премудростей. Он с глубоким сожалением вспоминает годы, проведенные в
медресе. Видя невежественность мулл, их темноту, с одной стороны и
жадность к наживе, с другой стороны, Абай откровенно бросал им в лицо
обвинение и говорил: «Это лживые и коварные люди, хорошо сознающие всю
шаткость своего положения и никогда не расстающиеся с четками и чалмой.
Абай признавал, что религиозное учение не может дать пищу, для овладения
знаниями, росту самосознания, развитию умственных способностей, оно-
преграда на пути прогресса. И в настоящее время остро стоит вопрос
нетрадиционных для нашего народа религиозных и псевдорелигиозных
течений. Часть молодых людей слепо воспринимает этот чужой взгляд на
жизнь, так как у части нашего общества слабый иммунитет к
псевдорелигиозному воздействию. Поэтому в программу общеобразовательной
школы введен новый предмет религиоведения. Проблема влияния различных
религиозных систем на политическую жизнь общества чрезвычайно остра,
актуальна и требует глубокого изучения. Для того, чтобы учащиеся не попали
на незаконные и противозаконные пути сектантов, будут получать знания в
школах о законных путях религиозной жизни.
Поэтическое творчество Абая неотделимо от его педагогических взглядов.
О необходимости исследования произведений Абая с точки зрения их
воспитательного значения. Особое значение в воспитании молодежи Абай
придавал семейному воспитанию. Первые и самые главные воспитатели,
учителя, по мысли Абая, - это родители. И с этим нельзя не согласиться.
Глубокий постоянный психологический контакт с ребенком–универсальное
требование к воспитанию, контакт необходим в воспитании каждого ребенка в
любом возрасте. Именно ощущение и переживание контакта с родителями
дают детям возможность почувствовать и осознать родительскую любовь,
привязанность и заботу. Мы все прекрасно знаем, что главный институт
воспитания ребенка-это семья. То, что ребенком получено в детские годы в
семье, отразится на всей его последующей жизни. Почему семья занимает
184
главную позицию воспитания? Ребенок находится в кругу семьи значительную
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сборник материалов международной научно-практической конференции - бет 13

text:
часть своей жизни и поэтому никакой другой институт по продолжительности
воздействия не может. В семье должно присутствовать взаимопонимание и
гармония. Говоря о методах и средствах нравственного воспитания, Абай
подчеркивал необходимость такта, терпения, внимания и родительской любви к
детям. По мнению Абая, самый вредный и опасный метод-это крикливость,
гнев, нервозность. От родителя, - писал он, - который вначале показывает не ум,
а гнев, дети не могут брать пример. Они тоже прибегнуть к гневу».В ряде своих
произведениях Абай указывал: нравы, и поведение детей портятся из-за
неправильного воспитания их родителями, наставниками. Также дети портятся
от пагубного влияния сверстников, друзей и товарищей. И нельзя с этим не
согласиться, ведь в настоящее время эта пагубность расширила свои границы.
Родители чаще связывают воспитание с расчетливой целью. В лице своих
детей они видят своих наследников и кормильцев на старости лет. Это очень
узкий взгляд на воспитание. Эти цели являются эгоистическими, унижающими
достоинство будущего гражданина: «Сын твоего отца - недруг народу, сын
народа - твой друг»,гневно писал Абай о «концепциях» отдельных родителей на
цели воспитания. Абай выдвигает гуманистическую концепцию нравственного
воспитания, цель которого сделать из ребенка труженика, патриота,
разносторонне
развитого,
высоконравственного
человека,
живущего
интересами, мыслями и чаяниями родного народа. Подводя итоги сказанному о
нравственном воспитании в педагогическом наследии Абая Кунанбаева,
следует отметить, что он создал довольно стройную систему нравственного
воспитания. В вопросах нравственного воспитания Абай опережал свое время
на целую эпоху. Мысли Абая о науке, знании, о воспитании во многом
перекликаются с требованиями наших дней, созвучны прогрессивным идеям
современной педагогики и психологии.
Таким образом, анализируя мысли Абая о воспитании подрастающего
поколения, позволяет сделать следующие выводы:
1) Без образованности народа, особенно молодежи, которой принадлежит
будущее, прогресс невозможен. Призыв к овладению знаниями, приобщению к
науке, передовой культуре следует понимать как заботу о социальном прогрессе
общества;
2) Особое место отводит в воспитании Абай родному языку, в котором
отражаются национальная самобытность, история, душа и характер народа.
Однако при этом не исключается необходимость изучения других языков,
позволяющих приобщиться к культуре других народов. В связи с этим Абай
ставит вопрос патриотического и интернационального воспитания;
3) Давая сравнительную характеристику религиозно-схоластического и
светского образования, Абай занимает сторону образования, как развивающего
ум на основе реальных знаний о реальном мире;
4) В деле воспитания детей Абай главенствующее место отдает семье. Он
считает, что воспитывать детей правильно - это родительский долг. Абай
многогранен и мудрость Абая многозначительна.
185
СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ
1.Тажибаев Т.Т. Философские, психологические, педагогические взгляды
Абая Кунанбаева,-Алма-Ата :Казгос-издат,1957.
2. Маргулан Э. Жизнь, пройденная трудом.Жулдыз,1980,№1.
3.Жарикбаев К.Б. Казахские просветители о воспитании молодежи.Алма-
Ата:Знание,1985.
4.Умиралиев К. Использование назидательных слов Абая в учебно-
воспитательном процессе. Алма-Ата,1968.
5.Казахстанская правда №123,28 мая,1971.
ҼОЖ 86.02
ТАКИРОВ С.У.
Е.А. Букетов атындағы ҚарМУ, Қарағанды қ., Қазақстан
ҼДЕБИ СЫН ЖҼНЕ «АБАЙ» РОМАНЫ
Қазақ кеңес ҽдебиетінің сандық кҿрсеткіштен сапалық деңгейге
ойысуындағы бір белес 1940 жылдар еншісінде болды. Соның нақты дҽлелі –
М.Ҽуезовтің «Абай» романының бірінші кітабының жарық кҿруі. Ҧлттық сҿз
ҿнерінің биігі ғана емес, ҽлем ҽдебиетінен ҿзіне тиесілі орнын алған
халқымыздың мақтанышы М.Ҽуезовтің «Абай жолы» эпопеясы жарыққа
шыққаннан бастап-ақ кҿптеген қиындықтарға, кедергілерге тап болды. Жалпы
қаламгердің «Қилы заманынан» бастап, біраз шығармалары Кеңес ҥкіметі
дҽуірінде сыңаржақ сынның сойылына алынып, кҿптеген қиыншылықтармен
жарық кҿріп отырды. 1932 жылы абақтыдан шығарда жазған ашық хатында
ҿзінің тҿл туындылары «Қилы заман», «Еңлік-Кебек», «Кҿксерек» т.б.
шығармаларынан бас тартқаны мҽлім. Халқымызға белгілі тҧлға, ақын Олжас
Сҥлейменовтің сҿзімен айтқанда: «Освабождение далось ему ценой публичного
покаяния в газете, которая называлась уже «Казахстанская правда». В этой
статье М. Ауэзов отказывается от лучших своих произведений «Енлик-Кебек»,
«Коксерек», «Лихая година» - он, по сути, отрекается от вего себя, но Абая не
предает»!» [1, 17-18].
Жазушның Абайға адалдығын соған байланысты жазған ғылыми
еңбектерімен қатар кҿркем шығармаларынан кҿреміз. М.Ҽуезовтің ақынға
арнаған «Абай» романының бірінші кітапы 1942 жылы баспадан шықты. Бҧл
шығарма да сол кезенде кҿптеген қиындықтар кҿріп, саяси талқылаудардан
ҿтті. Кітаптің шығуына уақыттың ауыртпалығына қарамастан, сол кездегі
Мемлекеттік Біріккен баспасы бас редакторы, кҿрнекті ҽдебиетші ғалым
Б.Кенжебаевтың сіңірген еңбегі айырықша болды. Ҿйткені, кешегі кҥйреген
кеңестік идеология аталмыш шығарманы баспадан шықпастан-ақ «бесігінде»
тҧншықтырғысы келді.
Белгілі ақиқат ҽдеби сын ҽдебиеттің, кҿркем шығарманың негізінде туады.
Сондықтан да кҿркем ҽдебиеттің дамуының алғы шарты ― ҽдеби сын емес,
186
керісінше кҿркем ҽдебиет ҽдеби сынды дамытады. Қазақ прозасын ҽлемдік
ҽдебиет биігіне кҿтерген аталған романның жарық кҿруі ҽдеби сынның да
эстетикалық арнадағы, ғылыми сипатта даму дҽрежесіне ықпал етті.
Б. Кенжебаев кесек туынды туралы Қ.Шаңғытбаевпен бірігіп «Абай»
(М.Ҽуезовтің осы романының бірінші кітабы туралы) атты алғашқы сын мақала
жазып, М.Ҽуезовтің «Абай» романына жоғары баға берді. Туындыда қазақ
халқы ҿмірінің болмыс-бітімі ҥлкен суреткерлік шеберлікпен берілгені туралы
«Абай» романы қазақ тҧрмысының ҥлкен бір айнасы, қазақ халқының
халықтық қасиетін, сын-сыпатын, сапасын, елдігін кҿрсететін, қазақ
оқушыларының патриоттық, халқын сҥюшілік сезімін кҥшейтетін, қазақты жете
білмейтін жҧрт оқушыларына: қазақ халқы осындай халық екен деп айтқызатын
роман, патриоттық роман» деген салиқалы пікір айтты [2,101]. «Абай» ―
тарихи роман дей келіп туындының композициялық бітімі, ҽр образдың ҿзіне
тҽн ерекшелігі туралы да сындарлы пікір білдірді. Бҧл – «Абай» романын
бағалаудағы алғашқы сын мақала болса, ал 1943 жылдың 21 мамырында
«Абай» романын талқылау мақсатында жазушылар мен ғалымдар бас қосты.
Мҧнда «Абай жҽне роман туралы» атты баяндаманы сыншы Е.Ысмайылов
жасады. Романның қазақ ҽдебиетіндегі сонылығын, басты жаңашылдық
сипатын, қаламгер шеберлігін, образдар даралығын байыптаудағы сыншы
пікірінің қҧптарлық, сонымен қатар талас тудыратын тҧстары да бар екенін
Ғ.Мҥсірепов баяндамасынан кҿреміз. Бҧл жерде Е.Ысмайылов баяндамасында
қҧнды пікір, байыпты талдау жоқ деген ҧғым тумаса керек. Е.Ысмайылов пен
Ғ.Мҥсірепов ой-пікірінің бір арнаға тҥйіспеуі, тҥрлі қайшылықты кҿзқарастың
болуы - сын табиғатына тҽн басты сипат. Ҽдебиет мҥддесін ардақ тҧтқан пікір
қайшылығы, сыни пікір алшақтығы, тҥптеп келгенде, ҽдебиетте қордаланған
проблемалық мҽселелерді шешуге, кҿтеруге қозғау салатынын да ескеруіміз
қажет. Ғ.Мҥсірепов «Есмағамбеттің роман деп мақтаған «Кҿк ҥйдегі кҿршілер»,
«Тулаған толқындары», «Менің мектебім», «Балуан Шолағы» ― бірнеше рет
қайта суарып, қайта пісіруді керек ететін нҽрселер. Бҧл шығармалардың
ҽрқайсысының ҿз маңызы, ҿз орны бар… Бҧларсыз «Абай» романы, мҥмкін,
тумаған да болар. Осылардың бҽрі қосылып, бҥгінгі ҿсіп, ер жеткен қазақ
ҽдебиетін жасап отыр. Бірақ бҧлардың бірі де «Абай» емес, теңдесе алмайды.
Ой адал да, тілек олақ орындалған шығармалар» деп Е.Ысмайылов роман деп
атаған туындылардың мҽн-мағынасын еш тҿмендетпей, олардың шын мҽніндегі
классикалық шығарма табиғатына ҥйлеспеуін ескертуі - эстетикалық сынға тҽн
пікір деп білеміз [3,163]. Сондай-ақ, «Абай» романы - бҥгінгі қазақ ҽдебиетінің
жаңа белі. Бҧл ― роман деген ҥлкен ҧғынысқа толық жауап беретін қазақ
ҽдебиетіндегі бірінші роман. «Абай» шын мағынасында европалық озық
ҽдебиеттердің піскен, сыналған ҥлгісімен жазылған» деген байыпты пікірі де
Е.Ысмайыловтың роман табиғаты туралы тҥсінігін салиқалы тҥрде тҥзетуге,
тереңдетуге арналған парасатты пайымы болып табылады [3, 174].
Е.Ысмайылов жоғарыда аталған баяндамасында Қҧнанбайды Иван
Грозныйға теңейді. Бҧл пікірді де талғампаз жазушы қҧптай бермеген.
«Қҧнанбай қай жағынан болмасын ел ісінің бар тізгініне ҽбден ие боларлық
187
мейлінше қажырлы адам. Иван Грозный ― орыс халқының басын қосқан,
елдігін жасап берген адам болса, Қҧнанбай бҧл ойдың маңына бармайды емес
пе? Туысы ҥлкен адам, бірақ Иван Грозный емес ол» деп табады [3,173]. Ал
Е.Ысмайылов Қҧнанбайды Грозныйға теңеуінің басты себебін: «Ҿз
заманындағы елдің келешегі деген мақсатты алдына зор арман етіп қоймаған.
Бірақ іргелі рулы елдердің ҿз арасындағы алалығына, рушылдық қылықтарына
қатал ҽкімшілік ҥкіммен тиым салатын, елді бір тізгінмен, бір ҽмірмен бір
уайымда, шырмауымда ҧстаймын деген ҽрекеттерінің тарихи қажет жақтары
жоқ емес пе деген ойға келесің» деп тҥсіндіреді [4, 313].
Сыншы пікірін байыптағанымызда, Қҧнанбайды Иван Грозныйға теңеуінің
астары қалың екенін аңғаруға болады. Басты мақсат ― Қҧнанбайды жағымсыз
кейіпкер тҧрғысынан алып қарау арқылы біржақтылыққа ҧрынбауды
діттеуінде. Бҧған: «Бҧл образға жеке оқиғалар тҧрғысынан ғана баға бермей,
жалпы тарихи дҽуірдің даму тҧрғысынан қарап, баға беретін болсақ, Қҧнанбай
бейнесінде ашып зерттей тҥсетін сырлар толып жатыр.
…ХІХ ғасырдағы бір жағынан орыс ҥкіметімен келісімге келіп, балаларын
орысша оқытып, ел ішіне мешіт, медресе салдырып елдің ішкі ру алалығына
қатал ҽмір иесі кҥшімен қатты кҥрес ашқан Қҧнанбайға, Шыңғыс тҿреге,
Балғожа биге жағымсыз, бір-ақ жағынан ғана баға беруіміз жеткіліксіз болар
еді» деуі ― дҽлел бола алады [4, 313]. Е.Ысмайыловтың баяндамасындағы осы
ойы сол тҧстағы ҽдеби сындағы салмақты да жаңашыл пікір болды деп білеміз.
Себебі, біріншіден, сыншылдық таным отызыншы жылдардағы ҽдеби сында
қатты дҽуірлеген «тҧрпайы социологизм» теориясы ықпалынан арыла
бастағанын кҿрсетсе, екіншіден, «Абай» романына дейін жазылған прозалық
шығармаларда сомдалған ҥстем тап ҿкілдері деп біржақты бағаланып келген
образдар табиғатына жаңаша таным-білікпен қарауға бастама салды.
Ҥшіншіден, тарихи жҽне тарихи-революциялық тақырыптағы прозалық
шығармаларда бай-болыс, би-молла, хан-сҧлтандар бейнесін енді таптық
тҧрғыдағы талап-тілек негізінде емес, тарихи шындыққа сай жазыла бастауына
тҥрткі болғанын атап ҿтуіміз қажет.
«Абай» романы туралы сыншылдық ой-пікір ҽдеби сынның кҿркем туынды
табиғатын байыпты саралау, жанрлық сипатын жіті талдау, ҽдеби даму
барысын сын тезінен ҿткізу сияқты келелі мҽселелерге батыл бара алатынын
кҿрсеткенімен
де,кҿркем
ҽдебиеттің
басты
мақсаты-коммуннистік
идеологияның талабына орай совет шындығын кеңестік қҧрылысты нығайтуға
байланысты шығармалар жазу міндеті тҧрды.
Қырқыншы жылдар соңындағы ҽдеби сынның тың серпілісімен кҿрінген
тҧсы ― М.Ҽуезовтің «Абай» романының Одақ кҿлемінде айрықша бағаланып,
мемлекеттік сыйлық алуы болды. Осыған орай, аталған шығармаға қатысты
кҿптеген сын мақалалар жазылды. Мҽселен, 1948 жылы В.Е.Ивановтың «Жыр
туралы роман» (М.Ҽуезовтің «Абай» романы туралы), М.Жанғалиннің «Ҧлы
ақынның
бейнесі»
(«Абай»
романының
екінші
кітабы
туралы),
Қ.Жармағамбетовтың «Абай» романы туралы», Т.Нҧртазиннің «Абай» романы
(пікір алысу ретінде), С.Тҿлешовтің «Абай» мақалалары жарияланды. 1949
188
жылы бҧл ҥрдістің аясы кеңи тҥсті де, осы жылдың 29 сҽуірінде «Абай»
романына арналған ҽдеби кеш ҿткізілді. Сондай-ақ, мамыр айында қазақ кеңес
ҽдебиетінің Мҽскеудегі онкҥндігінің ҿткізілуі, қаламгерлердің ҥздік
шығармаларына Абай жҽне Жамбыл атындағы сыйлықтардың берілуі де
рухани жҽне ҽдеби ҿмірдегі айтарлықтай оқиғалар еді. Қаулы-қарарлардан
жасыған сыншы, ҽдебиетшілер, жазушылар ҥшін осындай аз да болса мҽдени-
ҽдеби оқиғалар шығармашылық тҧрғыдан алғанда рухани тҧрғыдан серпілтер
санаулы сҽттер болатын. Мҧндай игілікті істер ҽдеби сынға да ықпал етпей
қалмады. М.Ғабдуллиннің «Абай» романы ― совет ҽдебиетінің зор табысы»,
Қ.Жармағамбетовтың «Ҧлы сыйлық алған шығарма» («Абай» романы туралы),
М.Қаратаевтың «Абай» романының орта мектепте ҿтілуі жҿнінде»,
Ғ.Мҧстафиннің «Ҽдебиетіміздің мақтанышы» («Абай» романы туралы),
Л.Соболевтің «Қазақ прозасының жеңісі», Т.Тҽжібаевтың «Абай бізге сҥйікті
образ» секілді мақалалар М.Ҽуезовтің «Абай» романын ҽр қырынан дҧрыс
бағалаудағы
талпыныстар
кҿрінісі
болды.
Ҽсіресе
Ғ.Мҧстафиннің
«Ҽдебиетіміздің мақтанышы» атты сын мақаласын, кҿркем туындыны парасат
пайымына салып, қазақ ҽдебиетіндегі сонылығын дҽлелдеумен ерекшеленеді.
Автор «Абай» романын жалғыз қазақ емес, тҧтас кеңес ҽдебиетінің
мақтанышына айналып, халқымыздың мҽртебесін асқақтата тҥскенін жоғары
бағалайды. Шығарманың ерекшелігі мен сонылығына барлау жасайды. Тың
кҿркем туынды туралы «…Ҧлы қасиет ҥлкен тау тҽрізді: ішіне кірсең кҿп
шоқы, сыртына шыққанда ғана зорлығын, айбынын айқын кҿрсетеді. «Абай»
романы маған дҽл осы секілді кҿз алдыңда ғана биік емес, тарих кҿші ҧзаған
сайын кҿркейе, зорая беретін секілді байқалады.
Бір ғасыр бҧрынғы қазақ елінің бейнесін, пиғыл, ойын қамтыған романның
кеңдігі, тереңдігі былай тҧрсын, кҿркем тҥрде ғылымдық дҽрежеге жетті» деген
қҧнды пікір айтты [5, 60]. Сонымен қатар, «Отыз жылда қазақ совет ҽдебиеті
туып та, ер жетіп ҥлгерді. Тек ер жеткен ҽдебиеттің ғана ішінен шықты «Абай».
Егер жалғыз «Абай» романы ғана болып, оның жуан тҥбірі, оны қоршаған, ол
қоректенген ҽдебиет ортасы болмаса, «Абай» романы бҧл дҽрежеге кҿтеріле
алмаған болар еді», - деп ҽдебиеттегі дҽстҥр мен жалғастық мҽселесі туралы да
байыпты ой тҥйеді [5, 60]. «Абай» романының ҽдебиеттегі маңыздылығын,
сонылығын, қҧндылығын ҽділ бағалауға кҥш салған Ғ.Мҧстафин пікірінің
байыптылығын ғалым Р.Бердібай «Ҧнамсыз деген қаһарманның ҧлылығын,
ірілігін кҿрсетуге жол салған «Абай» романы екенін кҿп қаламгерлер, соның
ішінде Ғабиден Мҧстафин алғашқылардың бірі болып мойындаған», - деп
бағалайды [6,84-89]. М.Ҽуезов аталған кҿркем туындысымен қазақ ҽдебиетінің
одақ деңгейіндегі тҧғырын биіктетумен қатар қаламгер шығармашылығы
қҧдіретін де танытты. Идеологиялық қыспақ жағдайында ҽдебиет мҥддесіне
деген адалдығын да кҿрсете білді. Сол арқылы тҧтас қазақ ҽдебиетіне, қаламгер
ҽріптестеріне де ҥлгі-ҿнеге болды.
ҼДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Мухтар Ауеззов и современная летература. 1989., стр 17-18.
189
2. Кенжебаев Б. Шындық жҽне шеберлік, Алматы, 1966, 264 б.
3. Мҥсірепов Ғ. Суреткер парызы, Алматы, 1970, 330 б.
4. Ысмайылов Е. Сын мен шығарма, Алматы, 1960, 377 б.
5. Мҧстафин Ғ. Бес томдық шығармалар жинағы, 5-т., Алматы, 1984, 400 б.
6. Бердібай Р. Мҧхтар шыңы, Алматы, 1997
УДК 378+316.7
ФЕДОСЕЕВА И.А.
НГПУ, г. Новосибирск, Россия Федерация
ПРОБЛЕМА НРАВСТВЕННОСТИ В ПЕДАГОГИЧЕСКОМ
НАСЛЕДИИ АБАЯ КУНАНБАЕВА
Мощная социокультурная динамика XX – начала XXI веков, обусловленная
научно-промышленной и информационной революциями, а также мировыми
тенденциями глобализации и ростом национального сознания и самосознания
поставила человеческую цивилизацию перед многими глобальными
проблемами, ответ на которые необходимо дать уже сегодня, в начале XXI
века.
Происходящие глобальные цивилизационные перемены во всем мире,
затрагивающие политические и социальные отношения, экономические и
финансовые структуры, информационные и коммуникативные технологии,
формы организации жизнедеятельности людей, способствующие рождению
новых религий и верований, постоянно меняющаяся мода и вкусы, многое
другое, меняют в целом традиционный мир, нарушают его устойчивость и
стабильность. Сегодня на фоне глобального цивилизационного кризиса,
поразившего
мировую
экономику
(экономический,
экологический,
демографический, духовно-нравственный, культурный, управленческий,
социально-психологический), судьба образования напрямую связана с
социально-экономическими изменениями, происходящие в обществе.
Отличительной чертой современного мира является неустойчивость,
нестабильность, техногенность, что, безусловно, влияет на формирование
человека, становления его мировоззрения.
Поскольку образование является основной надстройкой общества, то
именно на него возложена ответственность за формирование человека, его
духовного облика, нравственного становления. Соответственно, цели
образования, в том числе воспитания, должны определяться, исходя из
социальной и географической сферы, менталитета, характера национальной
культуры, социальных приоритетов конкретного общества.
Сегодня на поле нашего бытия наблюдаем технологичный подход в
образовании, являющийся следствием смены социально-экономического курса
общества. Традиционная национальная культура стала вытесняться. В мировое
образовательное пространство прочно вошло понятие «социокультура»,
являющееся
заменой
сложного конструкта
«духовное
воспитание».
190
Наблюдается явное нарушение баланса духовного и материального в социуме,
следствием которого может быть полная утрата национальной духовной
культуры. Именно духовность государства давала определенный толчок
прогрессивному развитию общества, представляла уровень развития
государства, помогала ему побеждать, бороться, выживать в военные годы,
разрухи и голода, периода кризисов и катастроф, являясь базовой основой
национального воспитания.
О значимости духовно-нравственного воспитания свидетельствуют работы
многих философов, просветителей, педагогов, таких как, М. Ауэзов, И.
Алтынсарин, Ч. Валиханов, Кокбай Жанатайулы, А. Кунанбаев, и др. В
фундаментальном произведении великого
казахского
акына
и просветителя
Абая Кунанбаева
"Кара соз", состоящим из 45 кратких притч и философских
трактатов.,
поднимаются
проблемы
национального
воспитания
и
мировоззрения, морали и права. Как истинный патриот своей страны, А.
Кунанбаев утверждает, что благополучие народа, процветание государства
зависит от воспитания. Понятие духовность в контексте воспитания принято
соотносить с позитивными проявлениями активности духа, этим и определяется
словосочетание «духовно-нравственное воспитание». Духовность проявляется в
стремлении человека проделать внутреннюю работу, связанную с
нравственным
усовершенствованием
на
основе
самосознания,
самоопределения, свободного выбора. Духовная активность прорастает в
деятельностных актах Истины, Добра, Красоты, Справедливости. Духовность
давала определенный толчок прогрессивному развитию общества, представляла
уровень развития государства, помогала ему побеждать, бороться, выживать в
военные годы, разрухи и голода, периода кризисов и катастроф, являясь
базовой основой национального воспитания. Духовные ценности, объединяли
все общество, всю страну, образовывая духовную цельность, помогая в горе и
разделяя радость, воспитывая чуткость, доброту, милосердие. Это значит, что
сильное и здоровое государство строится на духовных основах национального
опыта народа, который сохраняется и передается от поколения к поколению
посредством системы национального социального образования.
В 14 Слове своего произведения А. Кунанбаев пишет: «Есть ли у человека
что-либо драгоценнее его сердца? Милосердие, доброта, умение принять
чужого за родного брата, желая ему благ, которые бы пожелал себе — все это
веление сердца. И любовь — желание сердца» [1]. Сегодня, когда в мировом
образовательном пространстве происходит ослабление духовно-нравственного
воспитания, эти слова приобретают особую остроту и актуальность.
Отметим, что в настоящее время в социальной политике государственного и
общественного строительства многих стран доминирует так называемая
«общечеловеческая система ценностей». Более того, страны, не принимающие
выработанные США и Европой «все человеческие» ценности, объявляются
изгоями, с ними ведут соответствующую «воспитательную» работу.
«Воспитательная» работа, проводимая адептами новой политики, уже
обрушила экономику многих стран, внесла в головы людей хаос, привела к
191
задержке культурного и цивилизационного развития многие народы и
государства.
В своей педагогической системе А. Кунанбаев первостепенное значение
отводит нравственному примеру и языкам. Через родной язык впервые
открывается окно в мир. Дело в том, что каждый этнос, нация, народ, в ходе
своего эволюционного развития, формировал свою самобытную культуру,
которая сегодня образует мощное архетипическое ядро тысячелетнего
социокультурного опыта, которое предохраняет его от разрушения. Родовой
базис культуры каждого этноса и народа – это фундамент, на котором
строиться национальное государство. Его основательность – есть устойчивость
развития любого общества и государства. Смыслы и ценности родового базиса
культуры – есть охранная грамота, позволяющая не просто выживать ее народу,
но и успешно развиваться. Смыслы и ценности этнической культуры
сохраняются и поддерживается социальными структурами, традициями,
обычаями, национальным искусством и транслируются от одного поколения к
другому через народную культуру и народное национальное социальное
образование. Национальное социальное образование, опираясь на мощный
генетический социокультурный опыт своего народа, строит систему по
формированию человека, соответствующего его национальному идеалу.
Человек, наделенный национальным самосознанием и сформированный на
национальных идеалах начинает творить мир, на смыслах и ценностях,
проверенных многовековым опытом своего народа. Общество, состоящее из
людей, обладающих национальным самосознанием, чувством сопричастности к
своей истории и наделенных ответственностью за происходящее – есть
общество национальное (в этническом и государственном смыслах). Такое
общество строит национальную экономику, учитывая все интересы коренных
народов страны. Власть, получив доверие своего народа, вырабатывает
стратегию развития страны на основе ее национальных интересов и
национальной культуры.
Казахстан создал свою национальную, независимую систему ценностей,
ориентированную на усвоение гуманистических ценностей родной культуры,
родного языка, знаний, умений, воспитание эмоционально-ценностного
отношения к миру. Эта система определяется укладом жизни, географическим
расположением, но и отражает национальные, культурные традиции
государства.
Модель развития государства и общества с учѐтом национальных традиций
и идеалов, с опорой на исторический опыт страны, ментальность еѐ народа
имеет очень устойчивое состоянии, так как в своем развитии несет соответствие
тем смыслам и ценностям духовно – нравственного порядка, которые
складывались и собирались всей предшествующей историей народа, скрепляли
его, помогали противостоять многочисленным природным и социальным
катастрофам и, тем самым, определяли траекторию будущего развития страны
[2].
Как истинный патриот своей страны А. Кунанбаев беспокоится о
192
сохранении традиционных смыслов и ценностей, которые вырабатывались
веками и тысячелетиями, составляющие истинную суть национальной
культуры Казахстана.
Либеральные государственные институты США, Европы, обладая огромным
экономическим интеллектуальным потенциалом, оказывают тотальное целевое
воздействие на традиционные национальные ценности и образ жизни многих
народов, стремятся подчинить их «универсальным «всечеловеческим
ценностям», нормам по своему подобию.
Тот прогресс, к которому так упорно призывают новые учителя демократии,
как показывают результаты европейской практики социокультурного
строительства, ведет к разрушению культурного национального кода, стирает
границу между добром и злом, порождает вседозволенность, уничтожает
духовную основу такового.
Разделяя точку зрения Абая Кунанбаева о судьбе своего народа, его
нравственных начал, в рассуждениях многих известных мировых ученых
звучит неподдельная тревога за судьбу мировой цивилизации. Дело в том, что
многие процессы и тенденции, существующие в современном мире (прежде
всего глобализация) ведут к ограничению суверенитета национальных
государств и разрушающе действуют на смыслы и ценности их национальных
культур и, в конечном итоге, способствуют разрушению национальных
экономик и национального типа личности. Упрощение, всеобщий
универсализм ведут к возникновению монокультурного мира, формированию
космополитического мировоззрения и личности космополита («гражданина
мира»). Жизненная организация «гражданина мира» происходит вне традиций,
смыслов, обычаев, этнических и социальных стереотипов родной культуры, что
не просто обедняет мировую культуру - происходит резкое сужение выбора
траекторий развития мировых культур и в целом – мирового сообщества.
Постепенно мир переходит на линейный путь развития, который не имеет
эволюционных перспектив. Вполне согласны с мнением А.И. Шендрика,
который считает, что «глобализация ведет к возникновению монокультурного
мира, разрушает базовые основания национальных культур стран «мировой
периферии», формирует тип человека с космополитическим мышлением, не
укоренѐнного в «почве», нигилистически относящегося к ценностям
собственной культуры, «гражданина мира», живущего вне традиций и обычаев
для которого национальное не является атрибутом сакральности» [4].
Противовесом такой политики, выступает национальная политика стран,
стремящихся в своем государственном и общественном строительстве
сохранить и использовать веками собранные национальные традиции и
ценности. Ибо без памяти - нет традиций, без традиций – нет культуры, без
культуры – нет воспитания, без воспитания - нет духовности, без духовности –
нет личности, без личности – нет народа как исторической личности.
«Человек – утративший доступ к духовной воде и к духовному огню своего
народа, становится безродным изгоем, беспочвенным и бесплодным
скитальцем по чужим духовным дорогам. Горе ему и его детям: им грозит
193
опасность превратиться в исторический песок и мусор» [3] (И.А. Ильин).
Таким образом, в контексте наследия А. Кунанбаева, национальная
культура, ее смыслы и ценности, огромный опыт выживания и воспитания
человека – есть средство и механизм, проверенный тысячелетним опытом
развития этноса, позволяющий формировать устойчивый во времени вектор
эволюционного развития народа, общества, государства, личности.
СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ
1.
Абай. Произведения. - Алматы: Жазушы, 1976. - 240 с.
2.
Егорычев А.М., Федосеева И.А. Реализация компетенций в системе
высшего профессионального образования: возможность использования
смыслов и ценностей российской культуры // Вестник экономической
интеграции № 3(72) 2014, с.97-104.
3.
Ильин И.А Основы христианской культуры. СПб.: Шпиль, 2004. 352 с.
4.
Шендрик А.И. Культура в мире: Драма бытия: избр.- М.: Изд. МГУ,
2007.- 704с.
ҼОЖ 37.01.(=512.122)
ЖИЛКУБАЕВА А.Ш., САПАНОВА А.М., ҚЫРЫҚБАЕВА Б.А.
С. Аманжолов атындағы ШҚМУ, Ҿскемен қ., Қазақстан
АБАЙДЫҢ РУХАНИ ҚАЗЫНАСЫ ЖҼНЕ ЖАСТАР ТҼРБИЕСІ
Бҥгінгі ҽлемде болып жатқан жаһандану ҥрдістері, саяси жҽне
экономикалық дағдарыстар халқымыздың рухани қҧндылықтарына жаңаша
қарауды талап ететін секілді. Себебі, мҧндай дҥниежҥзілік дағдарыс болып
жатқан кезеңде ең алдымен біз ҧлттығымызды, елдігімізді, салт - дҽстҥрімізді,
дініміз бен тілімізді жоғалтып алмауымыз керек. Осы ретте кезегін
кҥттірмейтін ҿзекті мҽселелердің бірі - жастар тҽрбиесі, ҿйткені, жасыратыны
жоқ жастарымыздың арасында басқа дінге кіріп кету, ата - анасын сыйламау
сияқты жат қылықтар кҿптеп орын алуда. Біздің ойымызша, ҧлы ақын,
ағартушы, ойшыл, гуманист Абай Қҧнанбаевтың рухани қазынасының жастарға
берері мол. Ең алдымен, «Жігіттер ойын арзан, кҥлкі қымбат» деген ҿлеңіне
тоқталайық. Бҧл ҿлеңінде ол «нағыз адам, толық адам қандай болу керек? »
деген сҧраққа жауап береді. Оның пікірінше, толық адам болу ҥшін керекті
қасиеттер мыналар: талаптылық, татулық, шынайы достық, таза ар, ҿнер, білім,
еңбек жҽне т. б.
Ақыл, қайрат, жҥректі бірдей ҧста,
Сонда толық боласың елден бҿлек ,-дейді ол.
Ҧлы ойшыл адам бойындағы жақсы қасиеттердің ішінен ақыл, қайрат,
жҥректі бҿліп алып, оларды ең биік адамгершілік дҽрежесінде анықтайды:
Ҥш- ақ нҽрсе адамның қасиеті,
Ыстық қайрат, нҧрлы ақыл, жылы жҥрек.
Осы орайда Ҧлы ақынның 150 жылдығына арналған конференция
194
материалдарында жарияланған қазақтың Қанипасы атанған, Абайды терең
зерттеген Қанипа Бітібаеваның «Жҥрегім менің қырық жамау» атты
мақаласында да ақынның жҥрек деген сҿзді жиі қолданғаны былай
тҥсіндіріледі: «Абайдың ҿзі айтқандай, «жҧмбақ адамды» тҥсіну ҥшін жҥрекке
кҿңіл аудару керек. Осы бағытта біз зерттеген ақынның 100 ҿлеңінің 60-қа
жуығында «жҥрек» сҿзімен кезігеміз. Бірталай ҿлеңдерінде ол 2-3 рет
қайталанып та беріледі», - деп жазады Қанипа апайымыз [1; 33-42].
Ал, «Жастықтың оты қайдасың?» атты ҿлеңінде ол тағы да жастарға ой
тастап, тығылып жатпай, оларды ел қамын ойлауға шақырады, жҥректерінде
от болса екен деп армандайды. Ҧлы ақын адамдарды еңбек етуге шақырып
қана қоймай, соның нҽтижесінде жиналған дҥниені берекелі пайдалану
керектігін меңзейді. Жалқаулық пен дҥниені ысырапсыз шашуды жағымсыз
қасиеттерге жатқызады.
Абай ҿз кезеңіндегі жастарды тҽрбиелеудегі мҽселелерге кҿңілі толмай, сол
кездегі ҽлеуметтік жағдайларды қатты сынайды. Бҧған мысал ретінде оның
«Жасымда ғылым бар деп ескермедім», «Ғылым таппай мақтаңба», «Сабырсыз,
арсыз еріншек» секілді ҿлеңдерін келтіруге болады.
Сонымен қатар Абай философиясының басты қасиеті адамгершілік,
гуманизм демекшіміз. Бҧл мҽселені ақын тҿмендегі ҿлең жолдарымен
дҽлелдейді:
Махабатпен жаратқан адамзатты,
Сен де сҥй ол алланы жаннан тҽтті.
Адамзаттың бҽрін сҥй бауырым деп,
Жҽне хақ жолы осы деп ҽділетті.
Міне, осы ҥш сҥю: 1.Адамзатты сҥю, 2. Адамзаттың ҿзін сҥйіп жаратқан
алланы сҥю, 3. Аллланың ақ жолы деп ҽділетті сҥю. Бҧлар Абайдың
адамгершілік философиясының ҥш темір қазығы. Соның ішінде Абайда,
ҽсіресе, алланы сҥюдің жолы ерекше:
Алла деген сҿз жеңіл,
Аллаға –ауыз жол емес,
Ынталы жҥрек, шын кҿңіл,
Ҿзгесі хаққа қол емес.
Бҥгінгі кҥні жастарымыздың кҿбі дінге бет бҧра бастаған кезеңде оларды
дҧрыс жолға қойып, дінді ҿркениеттің жемісі, мҽдениеттің қҧрамдас бҿлшегі
ретіңде қарастыруымыз қажет. Осы ретте «Дінтану» курсының берері мол
сияқты. Бҧл курс арқылы жастарға қазақ топырағында қалыптасқан
дҥниетаныммең тереңірек танысуға, ҧлттық рухани ілімдерді қалыптастырған
ғҧламалар еңбектерін зерттеп білуге, халқымыздың діни танымын жақынырақ
тануға, қазақ ҽдет–ғҧрып, салт–дҽстҥрлерінің ислам қағидаларымен табиғи
ҥйлесімін танып–білуге жағдай туғызуымыз сҿзсіз.
Міне, ҧлы ойшыл Абайдың бҥкіл философиясы адамды сҥюге, адамзатты,
алланы сҥюге арналған. Тағылымы мол ҿлеңдерінінің біріне сонымен қатар
Абайдың «Ҿлсем орным қара жер, сыз болмай ма?» атты шығармасын да
жатқызуға болады. Бҧл ҿлеңде ақын ҿзі туралы, ҿлім туралы толғана отырып,
195
болашақ ҧрпаққа аманат та тапсырады:
Жҥрегімнің тҥбіне терең бойла,
Мен бір жҧмбақ адаммын оны да ойла»,
Соқтықпалы, соқпақсыз жерде ҿстім
Мыңмен жалғыз алыстым кінҽ қойма!-
деп бҧл пҽниге келіп-кетіп жатқан Жер-Ана қонақтарына сеніммен қарайды.
Бҧл Абайдың ҧрпағына жҥрегімнің тҥбіне ҥңіл, мені тҥсін, мен бір жҧмбақ
адаммын деп наз тастауы емес пе?
Ҧлы Абайдың Қара сҿздерінің тҽрбиелік маңызы зор екені кҥмҽн
келтірмейді. Кез келген қара сҿзінде ол жастарды ғылымды, білімді ҥйренуге
шақырады. Мысалы, 38-қара сҿзінде ол жастарды ғылымды, білімді дҽріптеуге
шақырады: «Ғылым-білімді ҽуелі бастан бала ҿзі ізденіп таппайды. Басында
зорлықпенен яки алдауменен ҥйір қылу керек, ҥйрене келе ҿзі іздегендей
болғанша. Қашан бір бала ғылым, білімді махаббатпенен кҿксерлік болса, сонда
ғана оның аты адам болады. Сонан соң ғана алла тағаланы танымақтық, ҿзін
танымақтық, дҥниені танымақтық, ҿз адамдығын бҧзбай ғана жҽліб мҽнфағат
дҽфғы мҧзарратларны айырмақлық секілді ғылым-білімді ҥйренсе, білер деп
ҥміт қылмаққа болады. Болмаса жоқ, ең болмаса шала ...» [2; 80]. Ақынның
пікірінше, кҥллі адам баласын қор қылатын ҥш нҽрсе бар. Олар: надандық,
еріншектік, залымдық.
Надандық - білім-ғылымның жоқтығы, дҥниеде ешбір нҽрсені оларсыз
біліп болмайды.
Білімсіздік хайуандық болады.
Еріншектік - кҥллі дҥниедегі ҿнердің дҧшпаны. Талапсыздық, жігерсіздік,
ҧятсыздық, кедейлік - бҽрі осыдан шығады.
Залымдық - адам баласының дҧшпаны. Адам баласына дҧшпан болса,
адамнан бҿлінеді, бір жыртқыш хайуан қисабына қосылады.
Ҧлы ойшылды толғандыратын мҽселелердің бірі - білім мҽселесі. Ҿзінің
қара сҿзінде ол: «Адамның білімі, ҿнері – адамшылықтың таразысы» деп
санайды. Абай білімді барлық атақ, қҧрмет пен бедел, байлықтан жоғары
қояды. Ақын адамның ең қымбат кезі – жастық шақты оқуға, ғылымға,
жҧмсауды еске салады. Ойын-сауықты кейін қоя тҧрып, алдымен ғылым
жолында еңбек ет, ізден, білімдіден ҥйрен, ҥлгі ал, солардай болуға тырыс дей
келе:
«Дҥние де ҿзі, мал да ҿзі
Ғылымға кҿңіл бҿлсеңіз...», - деген тҧжырым жасайды.
Ақын адам болуға ҧмтылған ҽрбір жалынды жастың бойына
адамшылықтың қандай нҽрін, нендей ізгілікті қасиеттерді егу, орнықтыру
керектігін «Ғылым таппай мақтанба...» ҿлеңінде:
«Бес нҽрседен қашық бол,
Бес нҽрсеге асық бол, Адам болам десеңіз...» - деп, айқындап берді.
Осындағы «Адам болу, оған тезірек жетуге, асығуға ҧмтылатын бес нҽрсе не?»
деген сҧраққа Ақын Абай:
«Талап, еңбек, терең ой,
196
Қанағат, рақым ойлап қой –
Бес асыл іс кҿнсеңіз...» - деп, кесімді, тҧжырымды жауап береді. Сонымен,
еңбектің ҿне бойы ақын жастарымызды адам болуға, адамзатты сҥюге
шақырады.
Шын мҽнінде нағыз адам болу ҥшін адамгершілікке тҽн, жағымды жақсы
қасиеттер, жақсы сипаттар – адамдық, ҽділеттік, достық, махаббат, ар-намыс,
сабырлық, батырлық т.б. толып жатыр. Солардың ішінен ақын жастардың
бойындағы адамгершіліктің негізгі қасиеттері, «Бес асыл іс»: талап, еңбек,
терең ой, қанағат, рақым туралы даналық ой қозғауының ҿзіндік мҽні бар.
«Бес дҧшпан» - Абай айқындап берген адамгершілікке жат этикалық-ҽдеп
нормалары. Абай «Бес асыл» ісінде нағыз адам болу ҥшін бес нҽрсеге асық
болу керектігін айтса, «Бес дҧшпанында»:
«Адам болам десеңіз,
Оған қайғы жесеңіз.
Ҿсек, ҿтірік, мақтаншақ,
Еріншек, бекер, мал шашпақ –
Бес дҧшпаның білсеңіз...»
- деп адамның бойындағы жағымсыз қасиеттерді сынға алады. Ақынның
тҥсіндіргеніндей адамгершілікке жат қылықтар – арамдық, ҽдепсіздік,
ҽділетсіздік, жағымпаздық, жылпостық, менмендік, қулық-сҧмдық, пҽлеқорлық
т.б. толып жатыр.
Абай ҿз шығармаларында қандай іс болмасын, оны тыңғылықты орындауды
меңзейді. Атап айтсақ, 37-қара сҿзінде ол «Адамның адамшылығы істі
бастағандығынан білінеді, қалайша бітіргендігінен емес»,-дейді. Бҧл қасиет
ақынның ҿзіне тҽн. Оны ақынның ҽрбір ҿлеңінен, айтқан ҿсиет сҿздерінен
кездестіреміз. «Ҿзің ҥшін еңбек қылсаң, ҿзі ҥшін оттаған хайуанның бірі
боласың» деп, адам болып жаратылған екенсің, халқыңа адамгершілігіңмен
еңбек ет, мінезді бол, адамды заман ҿсіреді, кімде-кім жаман болса,
замандасының бҽрі кінҽлі»,-дейді.
Абай ҿзінің 25-қара сҿзінде: «Орысша оқу керек, хикмет те, мал да, ҿнер де,
ғылым да - бҽрі орыста тҧр. Зарарынан қашық болу, пайдасына ортақ болуға
тілін, оқуын, ғылымын білмек керек. Оның себебі олар дҥниенің тілін білді,
мҧндай болды. Сен оның тілін білсең, кҿкірек кҿзің ашылады. Ҽрбіреудің тілін,
ҿнерін білген кісі оныменен бірдейлік дағуасына кіреді, аса арсыздана
жалынбайды» деген болатын.
Ҧлы ақынның тілді ҥйрену керектігі туралы ойлары бҥгінгі кҥні ҚР
Президенті Н.Ҽ Назарбаевтың «100 нақты қадам» атты бағдарламасымен
ҥндесіп жатыр ма деген ой туындайды. Ҿйткені Елбасымыз жастар тек ана тілін
ғана емес ағылшын, орыс тілдерін де меңгергені жҿн деген ойда: «Казахстан
должен восприниматься во всем мире как высообразованная страна, население
которой пользуется тремя языками: казахский язык- государственный, русский
язык как язык межнационального общения и английский язык -язык успешной
интеграции в глобальную экономику» деген ойда. Елбасымыздың пікірінше,
отандық білім беру саласы бҽсекеге қабілетті, жоғары сапалы болуға тиіс,
197
мектеп тҥлектері шет елде білімін жалғастыра алу мҥмкіндігіне ие болуға тиіс.
Елбасының салиқалы саясатының арқасында біздің елімізде жас ҧрпақ мҽселесі
ешқашан кҥн тҽртібінен тҥсіп кҿрген жоқ. Ол: «Мен сіздер, бҥгінгі жастар,
ерекше ҧрпақ екендеріңізді қайталаудан жалықпаймын. Сіздер тҽуелсіз
Қазақстанда ҿмірге келдіңіздер жҽне сонда ер жетіп келесіздер. Сіздердің
жастық шақтарыңыздың уақыты – біздің еліміздің кҿтерілу жҽне гҥлдену
уақыты. Сіздер осы жетістіктер рухын жҽне табысқа деген ҧмтылушылықты
бойларыңызға сіңірдіңіздер», - деп пайымдайды.
Міне, осылай ҧлы ағартушымыз Абайды толғандырған білім мҽселесі
бҥгінгі кҥні де еліміздің жастар саясатымен ҧштасып, жалғасып, ҥндесіп жатыр,
кҥн тҽртібінен тҥспей тҧр. Сондықтан Абайдың рухани қазынасы ҽлі кҥнге
дейін толыққанды зерттеліп, ҿз дҽрежесінде жастар арасында насихатталмауда.
Осы кезеңде университетте жҥргізілетін «Абайтану» курсын орыстілді
студенттердің де оқу жоспарына енгізілсе, қҧба-қҧп болар еді.
ҼДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1.
Бітібаева К.О. «Жҥрегім менің –қырық жамау». Сборник научных трудов
научно-практической конференции. -Усть-Каменогорск, 1995. –С.33-42.
2.
Абай қара сҿз. Поэмалар. Алматы, 1993.- 269 б.
Достарыңызбен бөлісу: |