Итбай. Батыр, сабаңа түс... Аңдаусыз ауыздан шыққан сӛз
ғой...
Мамыртай. Құдалар, сабыр... Сабыр етіңдер. Ӛздеріңіз
қақпайлап апарып, зорлап айтқызған бір ауыз сӛз соңын
қудаламалық. Еліміз бар, жұртымыз бар, біз де баламызды ат кӛтіне
ӛңгерте қоймаспыз. Ал, әзірге сабыр сақталық. Бұл ауыл Сіздерге
қыз бермейміз деп әзірге айтқан жоқ.
Кедей.
Солай жӛнге кӛшкен дұрыс. Әйтпесе, ӛткен жолы мен
келгенде
-
ақ келісе салатын шаруа, енді жүргеніміз мынау, қайта
-
қайта сабылып...
Мамыртай.
Кедей мырза! Сіз де байқап сӛйлеңіз. Бір рет жау
қайтарған ерлердің қосын бастап едім, жесір айырып едім деп,
қашаңғы сойылыңызды шошаңдатасыз, ӛзіңіздің еліңізге.
Сол кезде
Сізге жау қайтарысқан да, жесір айырысқан да осы ауылдың
жігіттері болатын.
Итбай.
Ай
Кедей
-
ай!
Байқасашы,
бұлар
Хиюаның
барымташылары емес ӛзіңнің құдаларың емес пе?
Кедей.
Есжан. Сабыр, сабыр құдалар. Қыз сіздердікі дедік қой.
Қыздың үйде анасы отыр. Бәйбішемен ақылдасайық. Кәзір қонақ
астарың дайындалып жатыр. Астан кейін жауабын аларсыңдар.
Орындарынан тұрады.
Шымылдық.
3-
кӛрініс. Есжан бай ҥйіндегі әңгіме.
Есжан бай үйі. Мамыртай, Есжан, Сәнтӛре, Қойлыбай
ақылдасып отырады.
Есжан
.
Бәйбіше! Ауылға құда келіп жатырғанда қызыңа ер
балалармен асық ойнатып қойғаның не? Атасының алдынан жүгіріп
ӛтті, жаңа. Баланың жүріс
-
тұрысына мән берер уақыт жетті ғой.
Үйге Дина кіріп, үлкендерге тізесін бүгіп сәлем етеді. Үйдегілер
“бақытты бол”, “Тәңір жарылғасын” деп баталарын береді. Дина
енесінің қасына жайғасады.
Сәнтӛре.
Ұл киімін киіп жүгіріп жүрген баланы менің келінім
деп ойлай қояр деймісің. Балаға ойнама деп қалай айтарсың. Ал
құдаң неғып жүр екен?
12
Есжан.
Итбай бай қолқа салуға енді ӛзі келіпті. Биыл Арқаны
қыстамақ ойымыз бар, күзде Маңғыстау ойына құламаймыз дейді.
Қойлыбай.
Биыл бізге де сол дұрыс болар еді.
Есжан.
Жоқ, біз Маңғыстауда қыстаймыз. Бала
-
шаға туған
жерге жат болып кетеді. Хиюамен қырық жыл қырқысып зорға
бостып алған ата қонысты, бәлен жердің шӛбі жақсы екен деп, кімге
қалдырмақсыңдар?
Сәнтӛре.
Ал, сонымен...
Есжан.
Сонымен олар балалар тойын осы жазда ӛткізіп
жіберелік деп салмақ салады. Қандай жауап қайтарамыз?
Сәнтӛре.
Не дейді? Әлі бала емес пе?
Есжан.
Бәйбіше! Ӛзіңнің он бес жасыңда осы үйдің түндігін
ашқаныңды ұмыттың ба? Бӛбек он алтыға толды ғой.
Сәнтӛре.
Жаста тұрған не бар. Біреу ерте жетіседі, біз жетісіп
үлгерген болармыз, кезінде. Кӛріп жүрміз ғой, біреу кеш жетіседі.
Біздің бала әлі бой жетіп үлгерген жоқ. Енді бір
-
екі жылдай күтсе
денесі пісіп, санасы жетісіп деген сияқты, тұрмыс құруға дайын
болар еді. Бұл ӛмірде піспей ұзатылған қыздың кӛрер қорлығындай
азап бар деймісің!
Тұншыға жыламсырайды.
Дина.
Бӛпежанның, шынында да, балалық қылығы әлі тарай
қойған жоқ. Екі жақтың да келіскен уақыты алдағы күз емес пе, сол
күзді күткен дұрыс секілді.
Есжан.
Шырағым
-
ай, сен де қосылып кеттің бе, мына енеңе...
Бірақ ойламай отырған бір нәрселерің бар ғой. Ер назарын қалай
қайтарарсың? Ана келіп отырған екі кісінің арғы жағында бір рулы
ел жатыр, салмақ салып... Олар Арқаны қыстап қалса, біз
Маңғыстауға кӛшсек ел арасы бір айлық жолға қашықтайды.
Құдаларымыздың жағдайын ойласақ келіскен дұрыс секілді.
Бӛбекжанмен ақылдассақ па екен?
Сәнтӛре.
Не деп отырсың, отағасы
-
ау! Қарашы ана іргеден,
асық ойнап жүр емес пе? Баланың жүрегін жаралап, әлгідей сӛзді
айтуға кімнің аузы барады?
Есжан
.
Айтатын жеңгесі бар емес пе?
Дина.
Айтуын айтармыз
-
ау, бірақ ол кӛне қоймас. Ӛткенде бір
әңгіменің ретінде тойды бір жылға кідірте тұрыңдар деп әкемнен
сұраймын, әкем менің сұрағымды ешқашан екі етпейді деп сеніп
отырған.
Есжан.
Алда, айналайыным
-
ай, балапаным
-
ай! Бұл ӛмірдің
маған бағынбайтынын ол білмейді ғой, әлі. Мықты әкем бар дейді
13
ғой. Ал әкесін тағдыр асықша үйіретінін қайдан білсін?.. Бәйбіше
-
ау,
ақылыңды айтсаңшы, енді не істейміз?
Қалтасынан орамал алып кӛзін сүртеді.
Сәнтӛре.
Сен оларға Бӛбекжанның сӛзін жеткіз, бір жылға
мұрсат сұра.
Есжан
.
Апырым
-
ай, қалай сұраймын, ыңғайсыз, тіпті орынсыз
болатын болды
-
ау. Олар тойды жақындат деп бедел салады, мен
болсам келісілген уақыттан да кейінге қалдырмақ боп шалқаямын?
Олар бұны түсіне қоймас.
Сәнтӛре
.
Түсіндір. Түсінеді.
Есжан.
Кедей тентегін тегін ерітіп келді дейсің бе, Итбай? Ӛз
дегенін істеткісі келсе, соны қасынан қалдырмайтын әдеті, әуелден.
Сәнтӛре.
Бұлар неге асықты? Біреу баламызды сыртынан
ӛсектеп жүрген жоқ па екен, осы?
Есжан. Неде болса бізге ауыр шаруа болды. Бұлар сұрағын
орындатпай қоятын емес. Сұрақтары да орынды. Ал мен соны
түсіне отырып тойды кейін қалдыр деп қалай сұраймын, бетім
шыдар емес.
Мамыртай.
Әсіресе ана Кедей деген есері, батыр атын
жамылып қоқанлоққы жасап, “ардақтаған қызыңды ат кӛтіне ӛңгертіп
алма” деп, салмақ салып кетті.
Сәнтӛре.
Не дейді. Құдайдан ұялмай ма? Әлгі сӛзден кейін
қайтіп құда болмақ?
Даладан ентігіп Бӛбек кіреді, қолында асықтары. Әңгіме тоқтап
қалады.
Бӛбек. Әке! Ана балалар мені мазақ етті, сені енді ұзатады
дейді. “Күзде емес, осы жазда ұзатады” –
деп, мәз болады. Енді
олармен ойнамаймын да, оларға ерегескесін ұл киімін кимеймін де.
Қолындағы асықтарды лақтырып жібереді.
Дина.
(
Қыздың бетінен сүйеді).
Ақылдым менің! Бұл сӛзді
періштең аузыңа салып тұр ғой сенің... Қыз киімін ки деп кӛндіре
алмай жүргенде, міне енді, менің ақылдым, бар істің орайын ӛзі
келтірді.
Сәнтӛре. (қызын құшақтап маңдайынан сүйеді).
Ақылыңнан
айналайын! Не бар сол жаман балалардың қасында. Бой жеттің.
Бой жеткен қыздың ӛз қызығы ӛз алдына. Жасау жасатамыз. Киім
тіктіреміз.
14
Есжан.
Тентек балалар ғой олар. Аузына келгенін айта береді
.
Кәне, айтшы, қайсысы айтып жүрген.
Бӛбек.
Айтпаймын. Әйтпесе, сен о баланы әкесіне сабатасың.
Бірақ, Әке менің сенен бір сұрағым бар. Ана балалар: “Әкеңнің
құдаларың келіпті, олар тойды осы жазда ӛткізейік деп әкеңді тӛбе
басына алып шығып, қыстап жатыр” –
деп, мені мазақ етті. Солары
рас па?.. Егер сол сӛз рас болса оларға айтыңыз –
той жазда да
емес, күзде де емес, келесі жылы болады деңіз.
Сәнтӛре.
Алда құлыншағым
-
ой! Әкеңді екі оттың ортасына
түсіріп кетпесең етті...
Бӛбек.
Оты несі? Ол не қылған от
?
Есжан
.
Келінжан, Бӛбекке құдалар сұрағын жеткізіп кӛрші.
Есжандар шығып кетеді.
Бӛбек
.
Жеңеше, екі оттың ортасы несі? О не дегені?
Дина.
Кәзір Бӛпежан! Мені асықтырма, састырма. Рет
-
ретімен
айтайын. Құдалар ауылы биыл Маңғыстауға қайтпаймыз, осы
Арқада қаламыз дейді екен.
Бӛбек.
Қала берсін.
Дина. Тойды күзге қалдырсақ, ел арасы ұзап кетеді, тойды
келісілген уақыт күзде емес, сәл ертерек, осы жазда ӛткізейік дейді
екен.
Бӛбек.
Қыз алатын олар сұрақ сұрағанда, қыз беретіндер
сұрақ сұрамай ма екен? Олай болса той біз сұрағандай күзде емес,
солар айтқандай жазда болсын. Бірақ менің қалауымша осы жаз
емес, келесі жазда болсын.
Дина. Бӛбекжан! Мен де айттым... Тек қана атам ыңғайсыз
жағдайда қалып отыр. Ер назарын қалай жығамын, ар жағында бір
рулы ел тұр ғой деп налыйды..
Бӛбек. Бұлар неменеге асығады? Неменеге жандары шығып
барады?
Дина. Айттырулы қалыңдығы бар елдің, келініміз “ақ жүзді,
абыройлы кезінде қашан қолымызға қонады” деп, асығатын
қашаңғы әдеттері.
Бӛбек.
Мені біреуі қызым еді десе, біреуі болашақ келінім еді
десе мен қалауымды айттым. Басқа қосарым жоқ. Болашақ күйеу
балаларыңа да соны жеткізіңдер, менің атымнан. Ол ӛзі келіп
жағдайды түсіндірмей ме екен бізге. Біздің ойымызда не бар екенін
сұрамай ма? Ара түспей ме екен, қалыңдығына?
Дина.
Дұрыс, жеткіземін. Бірақ күйеу әзір келе алмайды ғой.
Оған ата
-
баба жолы ұлқсат етпейді ғой...
Бӛбек. Келмесе одан әрмен.
15
Дина.
Олай деме.
Бӛбек.
Қандай аңқау болғанмын... Егер мен күйеуге
шықпаймын десем, әкем мені тыңдайды, ешкімге де бермейді деп
ойлайтынмын. Кей
-
кейде күйеу дейтін пәлеге шықпай
-
ақ ӛмір сүруге
болмай ма деп сұрағым да келіп кететін.
Дина. Әкең де, басқалар да елдің ыңғайында жүреді ғой. Ел
әдет
-
ғұрпын сақтаса ғана сыйлы кісі бола алады. Мына біздің адай
деген еліміздің байы да, батыры да ел еркінен тыс ештеңе істей
алмайды. Ел ӛз дегенін істетпей қоймайды, әдетінен шығармайды.
Ата
-
баба жолы десе болды қандай қисық та түзеліп, қандай қыңыр
да жӛнделіп жүре береді...
Бӛбек.
Егер менің қалауым, менің сұрағым оларға бос сӛз
болса, онда қалағандарын істей берсін. Бірақ, менен ешқайсысы:
Әке де, Ата да, Күйеу де, қала берді айтып отырған адайың да
менен ыстық ықылас дәметпесін. Ал мен болсам, айтқаным айтқан,
ӛз қалағанымды істеймін. Ұзатылатын қызының бір ауыз тілегін
орындамаған ел, ел бола ма?
..
Дина.
Түңілме, жаным!. Үйреніп кетесің ғой.
Бӛбек.
Үйренбеймін!..
Дина. Қамықпа, Бӛпежан! Кӛндігіп кетесің әлі
-
ақ.
Бӛбек.
Кӛндікпеймін!..
Дина.
Қыздардың бәрі де солай тулайтын.
Бӛбек.
Мен олардай емеспін...
Дина.
Тағдар ӛз талқысына салмасын, салса түзетпей қоймас.
Бӛбек. Мен талқыңа да халқыңа да кӛнбеймін...
Бӛбек ызаланып шығып кетеді.
Дина.
Мына Бӛпежанның ойын балаларының бір ауыз сӛзіне
бола бір күнде ержетіп қалғанын
-
ай. Бұл тірлік ес жиғызбай қоя ма?
Жиғызады ғой есіңді.
Есжан, Сәнтӛре, Мамыртайлар кіреді.
Есжан.
Айттың ба? Бӛбек не деді?
Дина.
Қыз алатын олар салмақ салғанда қыз беретін біздердің
салмақ салуға қақысы жоқ па екен? Той солар сұрағандай жазда
болсын, бірақ бұ жазда емес, келесі жазда болсын деді, Бӛбек.
Есжан. Солай десе солай болсын.
Мен Бӛбекжанды жылата
алмаймын.
Мамыртай. Қиын болды
-
ау. Қиналдың
-
ау, Есеке! Таразының
бір басында жаныңа балаған балаң, екінші басында жолына
жаныңды берер елің мен құдаң. Қалай болғанда да бір шешімге
16
келу керек болар. Оларды әрлі
-
берлі сабылтып қойып, қызықтап
отыруға болмайды.
Есжан.
Қызулана сӛйлейді. Не дейсіңдер маған?.. Менен не
керек осыларға?.. Солар әдейі әңгімені ушықтырғысы келеді
-
ау
деймін?..
Мамыртай. Олардың біздің айтқанымызға кӛнетін реті жоқ
секілді ғой.
Есжан.
Олай болса мен
Бӛбегімнің еркінен тыс ештеңе істей
алмаймын. Нағыз келіспесе қалың малыңды қайтып ал дейміз
дағы... Менде басқа амал қалмады... кінә ӛздерінен... Болмас жерге
бопса салып...
Сәнтӛре. Астафралла!..
Отағасы
-
ай, қатты қиналыпсың ғой...
Нағыз оттың ортасында жүр екенсің ғой... Мен түсінбеген екенмін...
біз баланың ойынын ойнап жүр екенбіз... Бере бер келісіміңді,
баламен сӛйлеміз, ұғындырамыз... Ұлдың киімін кимеймін деп ӛзі
бүгін жаңа мінез танытып жатыр... Құдай аузына салған болар... Бір
реті болар...
Есжан.
Апырым
-
ай, ә... Жарайды, бәйбіше. Баяғыдан бері
осылай дұрысына кӛшпейсіңдер ме, адам жанын сонша қинағанша.
Онда біз қонақтарға баралық. (Есжан кӛңілденіп қалады).
Мәке,
жауабымызды ӛзің айтып жеткізерсің.
Мамыртай мен Есжан шығып кетеді.
Сәнтӛре.
Ал келінжан! Ендігі үміт сенде. Бӛпежаныңның жел
жағына шығып кетпей, жанын жаралап алмай, жайлап түсіндір.
Дина. Ол түсінер де, кӛнер де. Тек кӛгімізде Шолпандай
жарқырап жүрген баланы жоғалтып алатын болармыз. Білмейді
екенбіз. Қайсар екен ғой ӛзі.
Сәнтӛре.
Уақыт емдейді ғой. Басылар. Сабасына түсер.
Етегіне кішкентайлар жабысса бәрі де ұмыт болатын еді ғой...
Дина.
Я, солайы солай ғой. Кӛндігер. Ене, енді бізге қыз
жасауын түгендеуге кірісу қажет болар.
Сәнтӛре. Дұрыс, дұрыс. Қайып деген атақты зергер, етікші,
шебер бар демейтін бе еді. Соны алдырталық.
Дина.
Жақсы, оны мақтаулы шебер дейді ғой, жұрт.
Сәнтӛре.
Қанша ерке дегенмен заты қыз емес пе, жасауы
сәнді болса қызығар, содан ермек табар.
Дина.
Қайдам?.. Мен Бӛбектің бүгінгі мінезіне таңданып
қалдым. Істеген ісі де, сӛйлеген сӛзі де тым салмақты, ойын
баласының сӛзі секілді емес... Бір күнде ержетіп қалыпты...
Шымылдық.
17
4-
кӛрініс. Шебер ҥйінің сырты. Дина мен Бӛбек.
Дина мен Бӛбек шеберге тігілген кішкене қараша үйге келе
жатады. Іштен естіліп жатырған “Абыл” күйінің сазын тыңдап, үйге
кірмей кідіріп тұрады.
Дина. Мына күйдің қандай қасиеті бар күй еді. Адамның тұла
бойын ширықтырып алып бара жатыр ғой.
Бӛбек.
Жеңеше бұл Абыл деген атамыздың күйі.
Дина. Кім шығарса да
адамды бейжай қалдырмайтын күй
екен.
Бӛбек.
Мына күйді тартып жатырған кім екен? Абыл күйін
осылайша тарта алатын кісіде арман бар ма екен?..
Дина. Шебер жігіт күйші, әнші дейтін. Тартып жатқан да соның
ӛзі болар.
Бӛбек.
Жеңеше, онда кіріп тыңдалықшы.
Дина.
Кірелік. Тыңдағың келсе тағы бір тартып бер деп
сұралық. Ол кісіні шақыртып, ақысын тӛлеп, осы жерге сен үшін
алдыртып отырған жоқ па? Қолынан келгенінің бәрі біздікі.
Бӛбек.
Жеңеше, ұят емес пе? Жай кірелік те күй тыңдалық.
Дина. Жақсы, сенің айтқаның болсын. Кірелік те күй тыңдалық.
5-
кӛрініс.
Шебер ҥйінің іші.
Алғашқы кездесу. Алғашқы сезім.
Бұлар үйге кіріп жай ғана сәлемдеседі. Жігіт бұлардың кіргенін
байқамай қалады. Күй де аяқталады.
Дина. (ойнақы әзілдеп)
Жас жігіт! Қолыңыз шебер болса да,
кӛкірегіңіз күйге толса да құлағыңызда мүкіс бар ғой деймін.
Біздердің сәлемімізге жауап қатпадыңыз ғой.
Қайып.
(Қайып бұларды енді байқап, орнынан ұшып тұрады).
Есенсіздер ме? Кешіре кӛріңдер. Сәл нәрсеге жазықты болып
қалатын бір жаман әдетім бар! Тӛрлетіңдер деуге тӛрдің де түрі
18
мынау. Шашылып жатырғаны. Ал басқасының бәрі дұрыс. Қол да
дұрыс, құлақ та дұрыс. Жүрек те жақсы, тілек те жақсы.
Дина.
Бәрекелде, жақсы болғаның бізге де жақсы. Келген
шаруамыз мына Бӛпежанға етік тіктіреміз бе деп келіп едік.
Қайып
.
Тағы кешірім сұрайтын болдым
-
ау. Келінсің бе,
жеңгесің бе?.. Мен әуелі Есжан байдың ұзатылатын қызы Бӛбектің
етігін тігуім керек еді. Со баланың жасауын дайындаймын. Уақыт
болып жатса сосын кӛрерміз.
Дина
.
Мен сол кісінің келінімін. Біз сізге жеңге боламыз. Мына
баланың аты басқаға айтқызса Сіз айтқандай, маған айтқызса –
Бӛпежан! Сені осы ауылға осы бала үшін алдыртқан.
Қайып.
А..., а... Солай ма!.. Маған не болды? Жоқ жерден
үшінші рет кешірім сұрап. Онда мен дайынмын. Таң атқалы күтіп
отыр едім.
Дина.
Әзірге кешірім сұрар жазығыңыз жоқ, бірақ сұрай беріңіз
кешіріміңізді, ақыры бір жазықты болғанда пайдаңызға асар.
Қайып
.
Жарайды, пайдаға асса асар, аспаса одан да жақсы,
кӛрерміз. Ал онда “ұрыста тұрыс жоқ” деген. Кел қарындасым, мына
орындыққа отыра ғой.
Қайып жиналмалы тері орындықты жазып, Бӛбекті отыруға
шақырады.
Дина.
Бар. Отыра ғой, Бӛпежан.
Жеңгесінің артына тығылыңқырап, олардың сӛздеріне кӛп
құлақ аспай, кереге басындағы ілулі тұрған сәукеле, етік, жүзік
үлгілеріне қарап қалған Бӛбекті Дина итермелеп Қайып қасына
жақындатады.
Қайып
.
Отыра ғой, қалқам.
Дина
.
Шебер қайным, атам сізге сәлем айтып жатыр.
Бӛпежанның жасауын жақсылап істесін, еңбегіне сұрағанын алады
деді.
Қайып.
Алла сәтін салса іс қылып шығарамыз ғой. Мен
қарындасымның аяғының ӛлшемін алайын, Сіз ана етіктердің қай
үлгісін қалайсыз, таңдай беріңіз. Сәукеле керек пе, алқа мен жүзік
керек пе? Бірден айтыңдар. Той осы жазда болатын еді деп
асықтырып жатыр. Үлгермей қапылып қалмайық. Ал ақысы туралы
барлық заттар біткесін, жұмсалған мүліктерге, асыл заттарға
байланысты әңгіме етеміз.
19
Қайып қыз аяғындағы шоңқайма етікті шешеді. Ұзын іш киім
балағын балтырына дейін кӛтеріп, аппақ балтырға таң қалғаны
байқалады. Екі алақанына салып сәл кӛтере ұстаған қолындағы
балтырды еркінен тыс
сыйпалай, шебер жанары бірте
-
бірте қыз
сирағын, одан әрі қыз денесін бойлай қуалап, бет ӛңіне түседі. Қыз
сұлулығына жас жігіт елтіп кеткендей, табына қараған күйінде
мелшиіп, үнсіз қалады. Қыз Қайып жүзіне бір қарайды да, оны
байқамағандай, кӛзі кереге
басында болады.
Дина
.
Мына дүниелердің бәрі керемет. Қайсысын таңдасақ
екен?
Қайып
.
(Дина сӛзін естімей қалады). А, не дедіңіз?
Қайып сасып қалып, қыз аяғын ыңғайсыздау тастай сала,
қалыптарды ӛлшестіре бастайды.
Дина
.
Бӛпежаннан сұрап жатырмын. Қайсысы сәнді деп сұрап
жатырмын.
Бӛбек.
Менің қай қалауымды істеп жатыр едіңдер. Маған бәрі
бір.
Қайып
.
Бәрі бір деме, қарындасым. Әр адамның ӛз қалауы
болғаны жақсы. Қалаған нәрсеңді ұстап
-
тұтсаң қуанышың кӛбірек
болады. Мысалы менің Керторы деген атым бар. Ол
жануарды мен
жүз атқа, тіпті мың атқа да ауыстырмас едім. Ол менің қуанышым.
Сол секілді етігіңіз ӛзіңізге ұнамды болса, сырғаңыз сәнді болса әр
киген сайын сізге қуаныш әкелетін болады. Иесіне қуанышы жоқ
болса –
дүние, малдың кӛптігінен не пайда?
Бӛбек
.
Ағатай, біз, мағынасы түсініксіз бола бастаған мына
ӛмір дегеннің қуанышы болады дегенге сенуден қалған жанбыз.
Енді болашақ қуаныштан дәметпек түгіл күнделікті тіршілікті
қызықтаудан да қалып бара жатырмыз.
Қайып.
Ойпырым
-
ай,
қарындасым
-
ай!
Сізді
сонша
торықтырарлық не боп қалды екен? Әлде болашақ жарыңыз ...
Достарыңызбен бөлісу: |


Бӛбек.
Жо... Жоқ... Ол емес. Менің алдымда оның ешқандай
кінәсі жоқ. Мені торықтырып отырған басқа нәрсе...
Дина. Олай демеші, айналайын!
Қайып.
Апырмай, ә... Сіздің соншама торыққаныңыз қиын
екен
?..
Дина. (Дина Бӛбек артық сӛз айтып қоя ма деп
ыңғайсызданып тұрады!. Олай деме... Саған не болған?..
Бӛбек.
Маған не болғанын Сен түсінбесең, біздің елде мені
түсінер жан қалмаған екен.
Дина.
Түсінем ғой, жаным, түсінем ғой.
20
Қайып.
Жеңгей!.. (Әңгімені басқа тақырыпқа ауыстырмақ
ойда, Динаға) Мен
Бӛбектің аяғына шақ қалып тапқанша сіз қалаған
үлгілерді таңдап та үлгерерсіз. (Бӛбекке)
Сіздің атыңыз Бӛбек деп
естідік қой.
Бӛбек. Солай деп атапты ғой, әкеміз.
Қайыптың Бӛбек аяғына қалып ӛлшестіргенінен қыз
аяғын
қызықтағаны ұзағырақ екені байқалады.
Қайып
.
Сізді қалайша Ақбӛбек деп атамаған?
Бӛбек.
Ақбӛбек деген жақсы ат па соншама?
Қайып.
Жоқ, соншалықты жақсы емес, бірақ Сіз әппақсыз ғой.
Сізді Ақбӛбек деп атамау мүмкін емес секілді... Ат қойған кісі қалай
ойланбаған? Қалай таппаған?..
Бӛбек.
(Бӛбек жүзінде әуесқойлық, жылылық пайда болады).
Ойланған шығар
-
ау, бірақ мені солай атасын деп әдейі Сізге
қалдырған ғой.
Қайып. Әттең кешігіп қалғанымды
-
ай! Кезінде кездескенде
барша жұртқа жай Бӛбек емес, Ақбӛбек дегізіп қоятын едім!
Бӛбек жымиып күледі. Кӛңілдене бастайды.
Бӛбек. Неге кешіктіңіз! Кешіккен жоқсыз. Құдай сәтін салған
күні үйленесіз, сосын қыз балалы боласыз да атын Ақбӛбек қоясыз.
Қайып
.
Жоқ, қарындасым! Мен енді қызымның атын емес, кім
болса да алғанымның атын Ақбӛбек деп ӛзгертетін боламын.
Бӛбек
.
Маңдайыңызға қап
-
қара қыз тап болса қайтесіз?
Қайып
.
Қара болмақ түгіл, қазанның күйесіндей болса да,
ұнатып алғасын маған о кісінің ӛңі ақтың ағы боп кӛрінер, аты да
Ақбӛбек болып, барша жұртты қуанышқа бӛлейтін болсын. Тамаша
ат қой! Тыңдаңызшы... Ақбӛбек!.. Ақбӛбек!.. Ақбӛбек!..
Қайып балаша қуанады. Қайыптан жан
-
жағына бір жылы рух
сәулесі тарап жатқандай... Бӛбекке сол сәуле әсер еткендей...
Бӛбек
.
Ой, шіркін
-
ай! Қандай жанның жұлдызы жанып тұр
екен? Сол бақытты қыз қай жерде “ханнен қаперсіз” жүр екен...
Қайып. Кім білген... Бақыт дегеннің не екенін?..
Дина.
(Қолында бір етік үлгісі бар, бұлардың қасына келеді,
Бӛбекке қарап)
Иә сәт! қабағыңнан қар жауып, діңкемізді құртып
болып едің. Осылай шырайланып жүрсеңші.
Бӛбек.
“Ақымақ ақыр заман болса да мәз боп жүреді” –
жеңеше.
21
Бӛбек қайтадан тұйықталып қалады.
Дина.
Бӛпежан,
мынадай етікке қалай қарайсың?
Бӛбек.
Етігі несі? Мені сол ауыл шоқаймен де қабылдайды.
Жүрші, кетейікші.
Дина. Келген
шаруамызды тындырайық та.
Бӛбек. Шаруасы несі? Құрысыншы бәрі де.
Етігін аяғына асығыс сұға салып, орнынан тұрады. Екеуі
шығып кетеді.
Шымылдық.
6-
кӛрініс.
Айтыс.
Бастаңғы жасап жатырған қыз үйі. Қыздар мен жігіттер айтысады.
1-
қыз:
Айтысты қалай ұйымдастырамыз?
1-
жігіт:
Әдеттегіше тӛрт жолды бӛліп алып айтыса берелік.
Қыздар:
Келістік. Солай болсын. Қыздар мен жігіттердің әрқайсысы
кезек
-
кезек екі жол ӛлең айтсын.
Жігіттер:
Айтыстың ең ұтымдысы осы ғой. Біз қыздарды тағы бір
рет
отырғызып кететін болдық., жігіттер!..
Қыздар:
Кӛрерміз кезінде. Ал онда бастаңдар, жігіттер. Ерлер
отырғанда
әйелдер сӛз бастамас болар.
Жігіттер:
Мына қыздың шошаңдауын...
1-
жігіт:
Қыз дегенде қыздар бар шошаңдаған,
Еркек кӛрсе болғаны қашам деген, дедімай
-
ау.
1-
қыз:
Жігіттер де жігіт бар кӛбік ауыз,
Сілекейін сол сорлы басар немен, дедімай
-
ау.
2-
қыз:
Жігіт деуге жігіт бар момын бала,
Жыртық
-
жыртық байғұстың тонын қара, дедімай
-
ау.
2-
жігіт:
Күлме қыздар жігіттің шапанына,
Ұл тапқызу қолында соның ғана, дедімай
-
ау.
3-
жігіт:
Қыз дегенде қыздар бар қымыңдаған,
Еркек кӛрсе ес кетіп жымыңдаған, дедімай
-
ау.
22
3-
қыз:
Ӛз атағын шақырған кӛкек мырза,
Жала жапқан жұқпайды мұның маған, дедімай
-
ау.
4-
қыз:
Жігіт десек жігітті кесер екен,
Қыз жамандап айтары ӛсек екен, дедімай
-
ау.
4-
жігіт:
Жамандаған бола ма, жасы жетсе,
Есіл
-
дерті қыздардың тӛсек екен, дедімай
-
ау.
5-
жігіт:
Қыз демей ме қыздарды қылығымен,
Мына қыздар ақтайды мұны немен, дедімай
-
ау.
5-
қыз:
Қыз біткеннің мӛрі бар ақталатын,
Ӛтейсіңдер сол мӛрдің құнын немен, дедімай
-
ау.
1-
қыз:
Жігітерде жігіт бар бейпіл ауыз,
Қыз біткенді қымыздай дейтін ауыз, дедімай
-
ау.
1-
жігіт:
Қызды қымыз дегеннің айыбы не,
Несібесін қалайда жейтін ауыз, дедімай
-
ау.
2-
жігіт:
Қыз дегенде қыз біткен сараң маған,
Мен сұрасам берер қыз жаралмаған, дедімай
-
ау.
2-
қыз:
Алар едің сұрасаң аузың лас,
Қия алмаймын ауызға арамдалған, дедімай
-
ау.
3-
қыз:
Жігіт десем қате сӛз ауыздағы,
Бұлар қасқыр, қызыл кӛз жауыз бәрі, дедімай
-
ау.
3-
жігіт:
Қара да тұр бір қасқыр дәл бүгін түн,
Бір тоқтыны тамақтап, бауыздайды, дедімай
-
ау.
4-
жігіт:
Қыз біткеннің қылығы қайда қалған,
Әлде ойнаған жігітпен сайда қалған, дедімай
-
ау.
4-
қыз:
Періштедей тазамыз, не десең де,
Ӛз ниетің лайдан пайда болған, дедімай
-
ау.
5-
қыз:
Сӛздерің жоқ кісіге ой саларлық,
Қызға зәру не деміз қойса зар ғып, дедімай
-
ау.
5-
жігіт:
Ой салмайды жігіттер... сасады...
тамсанады..
жоқ олай емес... алақтап жан
-
жағына қарайды... дедімай
-
ау...
Қыздар:
Шулап кетеді...
жігіттер жеңілді... жігіттер жеңілді...
жеңілді...
1-
қыз:
Жігіт қайда қыздарға ой саларлық,
23
Анда
-
санда “жаным” деп қойса нандық, дедімай
-
ау.
Осылайша құрбылар ӛнер қуып,
Айтысына қыз
-
жігіт жол салалық, дедімай
-
ау.
Бәрі қосылып:
Алма ағаштың гүліндей
-
ай,
Текеметтің түріндей
-
ай
.
Жастық дәурен барады ӛтіп,
Сіз бен бізге білінбей
-
ай.
Екі рет қайталайды.
7-
кӛрініс. Шебер ҥйінің сырты. Даладан тыңдалған
ән.
Сахнаның бір шетінде Қайып (үй ішінде) етік тігіп, ыңылдап
“Құнан нар”әнінің сазымен жәй дауыспен ән айтып отырады.
Сахнаның екінші шетінде (үй сыртында) Дина мен Бӛбек ән
тыңдап тұрады.
Қайып.
Кӛгімде бір жұлдыз тұр жарық жанған,
Хал сұрар кім бар біздей ғәріп жаннан.
Тығылып зарланамын бұ күркеде,
Кең дала қуықтай боп тарылғаннан.
Оһо
-
о
-
һоу
-
у
-
у, тарылғаннан
-
ай
.
Аспанда бір жұлдыз бар Темірқазық,
Керторы оза шабар бауыр жазып.
Ақбӛбек тамағыңнан бір сүйгізсең,
Болар ед мен сорлыға алты ай азық.
Оһо
-
о
-
оһу
-
у
-
у, алты ай азық
-
ай.
Бӛбек пен Дина бір
-
біріне қарап таңдана, мақұлдай бас изесіп,
әнді беріле тыңдап тұрады. Ән аяқталады.
Қайып. Беу жалған!.. Орындалмас арман!.. Зарлан, Қайып,
зарлан...
Әншінің қатты күрсінгені естіледі.
Бӛбек.
Ақбӛбек деп ән салып отыр. Ӛзінің әуелден Ақбӛбегі
бар кісі болды ғой.
24
Дина. Олай емес қой, Бӛпежан
-
ау!
Мына сорлы етікші, соры
қайнап қалыпты ғой.
Бӛбек.
(шошып)
Сорлап? Қалай сорлайды?
Дина. Қолы жетпеске қол созғасын сорлайды.
Бӛбек.
Мынадай жігіттің қолы жетпесі бола ма?
Дина.
Оның Ақбӛбек деп отырғаны сенсің ғой, Бӛпежан
-
ау!
Бӛбек.
Кім екенін кім білген?.. “Талаптыға нұр жауар” демей
ме? Ал талапты мен таланттыға нұр жауатыны рас болса мына жігіт
құр қала қоймас.
Дина.
Баласың ғой, әлі! Ақылды адам түгіл, құс екеш қыран құс
та ӛз жобасына қарай ілерін таңдар болар.
Бӛбек. Сонда армандауға да, ойлауға да болмай ма?
Дина.
Оған кім тыйым салушы еді.
Бӛбек.
Әні қандай!..
Дина.
Шынында да! Кӛкіректен әлгідей жыр, жүректен әлгідей
саз шығуы үшін бойдағы сүйіспеншілік сезімнің мӛлшері қанша
болуы керек екен?
Бӛбек.
Ол нәрсе ӛлшенеді дейсің бе? Анадай жан
-
жағына
ӛнер шашып, жан
-
жағына нұр таратып тұратын жігіт түгіл, жәй
біздердей жанның сезімін ӛлшей алар не бар дейсің?
Дина.
Мына жігіт лап етіп жалындауға айналған от қой!.. “Үп”
деп үрлеп жіберсе болды, лау ете қалғалы тұр! Саған кӛңілі қатты
ауып кеткен секілді сорлы жігіттің. Ӛзі шебер, ӛзі сазгер, ӛзі ақын!..
(Әнді қайталайды)
Ақбӛбек тамағыңнан бір сүйгізсең,
Болар ед мен сорлыға алты ай азық.
Оһо
-
о
-
оһу
-
у
-
у, алты ай азық
-
ай. (Дина да
сезімдене күрсінеді). Ой, Алла, осы мінезің қалай? Біреуге бәрін
бере саласың, ал біреуге дым да жоқ...
Бӛбек.
Екінші біреуіңіз біздің аға ма? (Жеңгесін келекелеп
күледі).
Дина. Жоқ, сіздің ағаңыз ӛз шаруасына мықты жан. Ӛз жолын
ӛзі білетін кісі. Ал мына бейбақ ақылсыз жігіт екен. Сорлы... Сорлы...
Бӛбек. Біреуге кӛңілі құлаған кісі сорлай ма екен? Бақытын
табады дағы. Ақындығы қандай! Сӛздерін қалай қюластырған! Бұл
жігіт сорлы жігіт емес. Таудай талабы бар, үйдей ӛнері бар адам.
Дина.
Бірақ есі кемдеу болар.
Бӛбек.
Неге?
Дина.
Есі дұрыс адам ұзатылғалы жатқан қызға ғашық бола ма
екен?
Бӛбек.
Ғашық болар жан жан
-
жағын есептеп алып ғашық бола
ма! Періште жүрегіне сезім тастап жіберген сәтте, бар дүниені
ұмытады дағы.
25
Дина.
Шыр жұқпаған қу кедей, бай қызына кӛз салып?..
Бӛбек.
Ӛнері теңестірмей ме?
Дина.
Қанша ӛнерлі дегенмен, салт басты, сабау қамшының
бірі ғой.
Бӛбек.
Бардың ағасы мен інісі болса, ӛнерлінің халқы бар
емес пе?
Дина.
Сен сол етікшіні қалай қорғасаң да, ұзатылғалы жатқан
бай қызына үздігуі, оның есінің кемдігінің дәлелі. Сен, Бӛпежан сақ
бол. Ыңғай беріп, дәмелендіре кӛрме. Есі кем неме, аспандағы айға
қол созып, қате түсініп қалар.
Бӛбек.
Жан
-
тәнімен біреуге құлай беріліп сүйе алғаннан артық
тірі пендеде бақыт бар дейсің бе? Есі кем етікші емес, жеңеше... Есі
кем –
мен!
...Есі кем сенің Бӛпежаның
болып жүрмесін?
Дина.
Не деп тұрсың?
Бӛбек.
Жеңеше! Менің жүрегімде үлкен сағыныш бар!.. Мына
кісіні күндіз ойымнан, түнде түсімнен шығара алмайтын болдым...
Кӛргім келеді де тұрады... барғым келеді де тұрады...
Дина.
Бӛпежан
-
ай, саған не болған? Ойының ба, шының ба?
Бӛбек.
Бар ӛмірімде жан сырымды соншама шынайы
шындықпен тап осылай ашып айтпаған болармын, ешқашан,
жеңеше! Мен ғашықпын!.. (Жеңгесін құшақтайды).
Дина.
О не дегенің, Бӛпежан?.. Тыйыл жаным. Байтақ елге
аты жайылған Бай атаның қызы етікшімен... Масқара
-
ай!.. Ертең
халық не дейді! Олардың құлағына ызың тисе болды, масқара
болдық дей бер!
Бӛбек.
Бізің қазақтардың мінезі қызық халық екен! Қайыптан
тайып біреу біреуге ғашық бола қалса, тек қыздың жеңгесі емес,
тіпті бүкіл ел болып масқара бола қалады екен... Сол қалай,
неліктен жеңеше?
Дина. Жүр! Ойбай, жүр Бӛпежан! Үйге қайталық...
Бӛбек.
Балаларының бір
-
біріне ғашық болып отау тігіп жатса
ел болып масқараланғанша, ел болып қуанып жатпай ма?.. Сіз айта
беретін масқара, ол не масқара?
Дина
.
Мынау үй сыртында тың тыңдап тұрғанымыз ұят болар.
Біреу
-
міреу байқап қалар. Жүр! Жүр Бӛпежан, үйге қайталық. Кейін
келерміз. Ойбай
-
ай, ойбай!.. Енді не бетімді айтамын!..
Бӛбек.
Жеңеше неге жауап бермейсің?
Дина.
Ата
-
бабаң ғашықтық сезімді есі дұрыс кісінің ісі десе, әлі
ӛмірге келмегендерді атастырып, қалыңмал берісіп, тумаған
балаларының ӛмірін олар тумастан бұрын бастамас еді...
Бӛбек.
Жеңеше! Мен ғашық болып қалдым! Ғашық болудың
қандай бақыт екенін сен білсең ғой, шіркін! Етікші үйіне қарай бет
26
алғанда, асығатыным соншалық, сол үйге жеткенше жүгіріп баруға
дайынмын...
Дина.
(үрейлене) Күнім
-
ай, сен мені қорқыта бастадың
-
ау!
Бӛбек.
(шаттана)
Сенде қорқыныш! Менде қуаныш!
Дина.
Мен артын ойлап қорқып келемін!
Бӛбек.
Мен қәзіргі бақытыма қуанып келемін!
Дина.
Ой
-
бой, сӛйлеме!.. Үніңді шығарма! Ертең
-
ақ қалың ел
“гу
-
у” ете қалар. Жусанның да құлағы бар, бұл далада. Желдің
ызыңы жеткізер, ӛзіңнің қимылың сездірер... Құдай
-
ай, ӛзің жар бола
кӛр!..
Екеуі үнсіз қайтып келе жатады. Кенет жұлып алғандай
боп,
Дина “жоқ, олай етуге болмайды ғой!” деп дауыстап жібереді.
Дина. Жоқ! Болмайды. Олай етуге қақың жоқ сенің!
Шаңырағыңды, әке
-
шешеңді масқара етесің! Ертең бүкіл ел бетіңе
түкіреді! Болмайды олай етуге!
Бӛбек.
Сен не деп тұрсың? Кімге айтып келесің?
Дина.
Саған! Мен сенің жауың емеспін. Қайт бұл райыңнан!
Мен сенің болашағыңды ойлап, зәрем ұшып келеді...
Бӛбек.
(мұңайып)
Мен қайтармын
-
ау!, бірақ жүрекке еніп
кеткен ана сезім деген пәлені қалай шығарамыз? Айтқанға кӛне
қойса болар еді? Сол пәле айтқанын тыңдатпай қоймайды ма деп
қорқамын, жеңеше... Мен де, сен де кеш қалып қоймасақ болар
еді?..
Дина. Ӛзіңе
-
ӛзің ие бола кӛр, жаным! Сәл шыда. Тойың
жақын. Арғы жағы бір қалыпқа түсіп кетеді ғой.
Бӛбек.
Жоқ, жеңеше! Қалыпқа түсер реті жоқ секілді.
Дина. (Бӛбекті құшақтай алады, жалына)
Тыйыл, жаным,
тыйыл!..
Бӛбек.
Ендеше, Жеңеше! Бірдеңеге ұрынбай тұрғанда Әкеме
айтып, мына етікшіні еліне қайтарт. Етікшінің басқа біреуін
алдырсын. Мен жүректегі жынға ие бола алмай қалсам шын ұят
сонда болар. Кӛзден таса болса, мүмкін, кӛкіректен ӛшер.
Дина. Не деп тұрсың?. Ӛзің ұшқалы отырған шаңырағыңның
абыройын ойла. Жасы келіп қалған әке
-
шешеңнің жайғдайымен
санас. Бір рулы жұртыңды бар адайға масқара етпе. Атақты
шеберді қолынан іс келмеді деп қайтармайды. Жұрт не дейді?
Ертең
-
ақ сан саққа жүгіртіп, ӛзіңді қарабет етіп шығарар.
Бӛбек. Сондай болып қалмау үшін де о кісіні еліне қайтар деп
тұрған жоқпын ба. Басқа амал жоқ секілді.
Дина. Қайт, бұл райыңнан! Есіңде болсын, ел салтынан шын
кетісетін болсаң менен достық пейіл таппайсың!
27
Бӛбек. Жан сырымды сеніп тапсырып тұрған бұл әлемдегі
жалғыз жан сен едің! Бар дүние мені жалғыз қалдыруға
айналдыңдар ма? Не жазығы бар еді, мендей қазақтың бір
қызының, ғашық болуға болмайтындай?..
Дина. Менікі достық...
Бӛбек. Жоқ, жеңеше! Алла тағала сорлы қазақ қызына дос
жаратпаған секілді!.. Қайтеміз, кӛрерміз, маңдайға жазғанын.
Жалғыз сенерім сен едің... Енді тек қана жүректегі сезімге ғана
сенеміз дағы... Менің ендігі жердегі досым –
сезімім ғана болады!..
Бӛбек жеңге қолынан босанып, кетіп бара жатады. Дина қуып
жетіп:
Дина.
Менің ақ тілеуім тек қана сенің үстіңде екенін ӛзің де
білесің ғой. Ана жалғыз ағаңның тілегін де сендей тілемейтін
болармын. Құдай
-
ай, сақтай кӛр, ӛзің. Ақылды едің ғой, саған не
болған?
Енді екеуі құшақтасып бара жатады.
Шымылдық жабылады.
8-
кӛрініс. Бай ҥйінің іші. Той қамы.
Есжан байдың үйі. Той қамымен әңімелесіп отырғандар.
Есжан.
Байқаймын, соңғы кезде Бӛбекжанның назары тәуір
секілді.
Сәнтӛре. Қаншама ерке дегенмен заты әйел ғой. Етікшінің
қолынан шыққан әсем заттар кӛңілін кӛтеріп жүрген болар.
Есжан.
Ей Алла! Жалғызымды жылата кӛрме.
Қойлыбай.
(қуақылана)
Маған жылайтындай не кӛрініпті?
Одан да ана алдырған етікшілеріңді тежеп ұстаңдар. Жұрт оны әнші
дей ме, күйші дей ме, бақсы дей ме, әйтеуір, бәрі табынып
болыпты. Әйел халқы әуелден сондайларға құмар болатын. Ӛзінің
ақ сайтаны бар болар. Осы маңайдың тойы онсыз ӛтпейтін
болыпты. Қыздарыңның басын айналдырып кетпесін? Жылау сонда
болар. Жалғызың емес бәрің, жыларсыңдар сонда. Шеттеріңнен
еңіреп қалмаңдар.
Есжан.
Қой балам! Бӛбекті ондай тәртіпсіздікке қалай қидың?
Сәнтӛре. Жалғыз қарындасына қамқор болудың орнына айтып
отырғанын қарашы. Бұ заманның жігіттері қарындасқа аға болудың
да ретін білмейді. Ей, Алла! Сақтай кӛр, ӛзің!
28
Қойлыбай.
Сол ағалық қамқорлық, біздің сӛзімізде, біздің
ойымызда жатырған болар.
Сәнтӛре.
Құда келген күні, ӛзі сұранып қыз киімін киіп еді.
Қаншама ерке дегенмен, жас дегенмен іштей дайындығы бар ғой
деймін.
Достарыңызбен бөлісу: |


Есжан. Жарайды, доғарыңдар. Балам, той күні жақындағанда
кӛшіп қонатын, той ӛткізуге ыңғайлы қоныс қарастырып қой.
Қойлыбай.
Қарастырдық та, таптық та. Мал түгілі аң баспасын
деп қорық та қойып қойдық.
Есжан. Бәрекелді, балам. Жұрттың бәрі шаруаға сендей
тиянақты болса ғой!.. Дұрыс болған
.
Ал, Келін! Бӛбек заттарының дайындығы қалай?
Дина.
Бәрі дұрыс. Тек қана қызыңыз бітіп қалған әр нәрсенің
мына жері былай екен, ана жері анадай екен деп, қайта
-
қайта
бұздыра береді. Үлгереді ғой.
Есжан.
Шеберге айтыңдар, сұрағанын алады.
Қойлыбай. Бір үйір жылқы сұраса қайтесің?
Есжан.
О кісіде де жоба бар болар. Істеген заты Бӛбек
кӛңілінен шықса, не сұраса да алады. Сұрағанын береміз.
Қойлыбай.
Сонша оңай олжа табады, неге шыр бітпейді,
осындайларға...
Есжан.
Балам! Келісіп қоялық. Егер жасау Бӛбек кӛңілінен
шығып жатса, бір үйір жылқыны шебердің ӛзі таңдап алады. Ал
ортаңқол нәрсе боп шықса үйірді ӛзің таңдап берерсің.
Дина.
Жұмсап жатқан асыл тастары мен алтын
-
күмістерінің
шеті жоқ. Бӛпежанның жасауы ешкімде болмаған жасау болатын
болар.
Қойлыбай.
Сонша асыл заттарды қайдан алады?
Дина. Қара тасты отқа салып балқытып күміс ағызып аламын
дейді.
Сәнтӛре.
Рас па, келін?
Дина.
Рас, рас...
Есжан.
Жә, жетер. Шаруаларыңа барыңдар.
Кетеді. Шымылдық.
9-
кӛрініс. Тҥн. Шебер ҥйінің сырты. Бӛбек сыры. Табысу.
Түн
.
Бӛбек жалғыз ӛзі жасырынып Қайып шеберханасына
жақындайды. Іштен Қайыптың “Құан нар” сазымен ыңылдаған сазы,
оған қосарлана балға дыбысы да естіліп тұрады. Бӛбек те
ыңылдап, әнді жаттап тұрады. Сахнаның бір шетінде етік тігіп
отырған Қайып, екінші шетінде ән тыңдап тұрған Бӛбек. Аузында
29
ағаш шегелері бар Қайып ыңылдап отырады. Шеге таусылса ӛлеңді
сӛзбен айтады.
Бӛбек. (сыбырлап)
Әй, етікші! Әлгі әніңнің сӛзі қалай еді?..
Ақбӛбек тамағыңнан бір искетсең?.. Әлде бір сүйгізсең?.. Содан
соңғы жолы қалай еді?.. Ұмытып қалыппын?.. (тығыршып сәл
тұрады).
Мына етікші бұлданып айтпай қойды ғой... Қой, кетейін...
Кӛзге түсіп қалармын...
Сӛзі айтылмаған әнді тыңдағысы келмеген Бӛбек қайтып бара
жатады. Сол кезде Қайып әні естіледі. Қыз кері қайтады.
Қайып
.
(ӛте мұңды да, сазды дауыспен)
Ән салсам аңқытады тіл мен таңдай,
Зер салсам ӛрнектерім күн мен айдай.
Сӛзіңе жалғыз ауыз зәру қылар,
Ақбӛбек, айтшы менің, мінім қандай?
Бӛбек. Тағы жаңа ән шығарған ба, мына етікші!?
Етікшінің етік тігіп отырғаны, аузының да бос емес екені
байқалады. Арасында ӛлеңін жалғастырады.
Қайып
.
Мақпалдай құлпырады екі бетің,
Мақтадай үлбірейді
-
ау аппақ етің.
Деміңнен жұпар есер, раушандай,
Сен болдың, о дариға, есіл
-
дертім.
Оһо
-
о
-
оу, есіл
-
дертім
-
а
-
ау...
Бӛбек. Сен білсең
етті ғой, ағатай!.. Кімнің есіл
-
дерті кімде
болып жүргенін?
Қайып. (балғасын тастай салып, қолына домбыра алады.
Ӛлеңін жалғастырады).
Әуеде бір жұлдыз бар Темірқазық,
Керторы оза шабар бауыр жазып.
Ақбӛбек тамағыңнан бір искетсең,
Болар ед мен сорлыға алты ай азық.
Оһо
-
о
-
оһу
-
у
-
у, алты ай азық.
Бӛбек. (Қосылып айтып тұрады).
Ақбӛбек тамағыңнан бір искетсең,
Болар ед мен сорлыға алты ай азық.
Оһо
-
о
-
оһу
-
у
-
у, алты ай азық.
30
Бӛбек үй сыртынан есікке жақындайды. Кіргісі келеді. Батылы
бармайды. Киіз үй босағасына сүйенген
Бӛбектің жылап тұрғаны
байқалады. Ән тоқтайды. Бӛгде дыбысты байқап қалған Қайып
далаға шығады.
Қайып. Жаным
-
ау, Бӛбекпісің? Қараңғыда неғып тұрсың?
Жалғызбысың?
Бӛбек.
Жоқ, біз екеуміз.
Қайып. Ешкім кӛрінбейді ғой.
Бӛбек. Ол кісі
кӛрінгісі келмейтін кісі. Менің жүрегіме ұрланып
кіріп алып, енді шыққысы келмей жүр.
Қайып. Бӛбекжан
-
ай! Мына сӛзің маған жұмақтың тӛрінен
орын беріп, ұшпақтың шыңына шық деп шақырып тұр ғой! Ол кісінің
атын білуге болмас па екен?
Бӛбек. Ағатай! Мені енді ешқашан Бӛбек деп айтпаңызшы!
Ақбӛбек деп атаңызшы. Мен
-
ақ болайын, Сіздің іздеп жүрген
Ақбӛбегіңіз!
Екеуі бір
-
біріне ұмтыла құшақтасып ұзақ тұрысып қалады.
Қайып. Бауырындағы қызды құшарлана қысып, үздігіп:
Желден жүйрік Ақбӛкен! Қиялдағы ақ арман!
Періштенің нұрындай Ақбӛбек!
Қайып сәл кідіріп, ӛлең құрастыра бастайды.
Қол жетпес, ұсынғанмен, Ақбӛбегім!
Арманым, желден жүйрік, Ақбӛкенім!
Сыңары махаббаттың арман аққу,
Болар ма мына күрке бақ мекенім?!
Ойланып тұрып қалады. Бӛбектің екі бетінен
ұстап, ӛзінен
алыстата, телміре қарап қалады.
Қайып.
Армандаудың ӛзі күпірліктей боп кӛрінген менің бақ
құсым!.. Дәметпейтін жерден, қалайша менің басыма қона қалдың?
Тек қана жарлының жыртық күркесі саған бақ мекен бола алса
жарар еді?!.
Бӛбек. Ағатай, біздің бұл ісіміз бағымызға ма, сорымызға ма,
ол әлі белгісіз... Бірақ болары болды, мен жүрек еркіне бағынып
қалдым... Мен ӛзімді тоқтата алмадым!
Қайып. Ақбӛбегім менің!.. Бақытым менің!.. Арманым менің...
31
Бӛбек. Ағажан
-
ай! Сіздің айтып тұрғандарыңыздың бәрі менің
сӛзім ғой... Сізден бұрын мен айтқанмын, сізге арнап, бұ сӛздерді!..
Бақыт құшағын ашқан да, бақ мекенін тапқан да, Мен!.. Мен
дегеніме жеттім, міне армандаған бақыт құшағым! Таптым да, еніп
кеттім!
Осы бір сәтті бар қалған ғұмырыма айырбас етпеспін!
Қайып.
Түсім емес пе?.. Бұ не ғажап!.. Ей Алла! Артын
сұраусыз ете кӛр!
Бӛбек.
Ӛңің ағажан, ӛңің! Менің де ӛңім! Міне, мен сан түнгі
азабымның есесін қайтарған, аялы құшақта тұрмын, сіздің
құшағыңызда тұрмын!
Қайып. Ақбӛбегім менің! Жүрегіме
бал тамызған тіліңнен
айналайын, сенің! Тек әттең...
Бӛбек.
О не?.. Ол неткен әттең?.. Осындай сәттің де әттеңі
болушы ма еді!..
Қайып.
Тек қана... Мендей жарлыға, мендей жалғызға қыз
бермек түгіл, бұл туралы ойлауға да ұрқсат бермес...
Бӛбек. Сіз кӛнсеңіз мен ешкімнен де ұрқсат сұрамаймын.
Маған жүрегім ұрқсат еткен!..
Қайып. Асыраған әке мен шешені қайтеміз? Бӛбегім деп
әлпештеген елді қайтеміз?
Бӛбек.
Шынында да, жұрт не дер екен? Ей Алла тағала,
кешіре кӛр, ӛзіне
-
ӛзі ұя салмақ болған, мына ақымақ
балапаныңды... Үйірден адасқан құлыншағыңды...
Қайып қайтадан шабыттана, ӛлең жолдарын құрастыра
бастайды.
Қайып.
Бітімің арғымақтың құлынындай,
Кӛз тартып құлпырасың құбылып
-
ай.
Шынымен кӛңіліңді берсең маған,
Мен даяр кетуге елден шығынып
-
ай!
Бӛбек. Қайып аға! Ендігі жерде тек қана кӛңілімді емес, тұтас
жан
-
тәніммен ӛзімді де бердім, сізге. Ұстадым етегіңізден!
Қайып. Ақбӛбекжан
-
ай! Жалғыз едім! Жеткізе алар ма
екенмін, арманыңа! Жарлы едім! Жауап бере алар ма екенмін,
талғамыңа!
Бӛбек. Менің бақытым барлықта да емес, байлықта да емес!
Анау жасаған ғажайып сәнді заттарыңыз мені сіздің ӛнеріңізге
ғашық етті! Асып
-
тасып, тӛгіліп
-
шашылып жатқан ӛлеңдегі сӛздер
мен сезімдер мені ӛзіңізге ғашық етті... Мен ғашықпын!.. Мен
ғашықтықтың не екенін түсіндім!.. Мен бақытымды таптым!.. Мен
махаббат дәмін таттым!.. Сіз мені бақытты еттіңіз!
32
Қайып. Ойпырмай, қалқам
-
ай!.. Мен мына жүкті, мына бақты
кӛтере алсам жарар еді?.. Ойланып айтып тұрсың ба?.. Артының
ӛкініші болып жүрмесін!..
Бӛбек. Мен ойланып та толғанып та болғанмын... Ақылдасып
та кӛрдім... Жан сырласым, жан досым деп жүрген туған жеңгем де
мені түсіне алмады... Елдің әдеті дейді, жұрттың ғұрыбы дейді.
Айтып отырса бұлардың елі де, елі шығарған ережесі де маған, тек
маған емес бар қазақ қызына қарсы шығарылған екен... Қыз
біткеннің жүрегі бар екенін, оның сүйгісі келетінін бұ қазақта бұрын
еш жан ойламаған секілді... Махаббатқа бәрі қарсы... Біз екеуміз бұ
елде ғашық болғандардың алғашқылары боламыз...
Қайып. Күнім
-
ай! Мына сӛзің мені тап қәзір ӛлетін болсам
да
армансыз ӛтетін етті
-
ау, бұ Жалғаннан! Менде енді арман жоқ! Тек
сол армансыз ӛмірді қалай бастасам екен?
Бӛбек. Бір бабаң айтыпты ғой: “Ер жігіт екі кезде ойланбас
болар. Бірі –
жасанып алдында жау тұрғанда, тағы бірі –
жәудіреп
алдында ғашығы тұрғанда” –
деп... Тәуекел ет!.. Тәуекел етелік!..
Қайып. Мен тәуекелге сенің ақ балтырың алақаныма түскен
сәтте
-
ақ бекінген едім! Бірақ ол кезде орындалмас арман ғана
секілді болатын.
Бӛбек. Мені ұзататын күндері жақын. Енді орындалмас
арманның орындалуы тек ӛзіңе ғана қарап қалды... Не дейсің,
Қайып аға!..
Қайып. Мен не дейін, күнім!
Бір
-
екі күн мұрсат бер. Мен бізге
болашақта пана боларлық ел іздеп келейін. Нағашыларымның
тамырын басып байқайын. Елі бұл арадан қашықтау бір жездем бар
еді, хабар жіберейін. Біреуіне барып тұрақтармыз. Сен дайын бол...
Бӛбек. Мен дайынмын ғой... Әйтпесе, осылайша ӛзім саған
құда түсемін бе?..
Қайып. Ниетіңнен айналдым, менің Ақбӛбегім! Мен ертең бір
сылтаулар айтып жеңгеңнен ұрқсат сұрайын.
Бӛбек. Жеңешеме де сездірме. Кейін аға алдында, ауыл
алдында күнәлі болып қалмасын.
Қайып.
Жарайды, жаным, жарайды...
Шымылдық.
10-
кӛрініс. Есжан ҥйі.
33
Есжан байдың ошақ басы.
Есжан. Той күні де жақындап қалды. Дайындық шаруалары да
аяқталуға тақау. Балам ел
-
жұрт түгел хабарланды
ма екен?
Қойлыбай. Әке, бәрі хабарланды. Аламан бәйгенің бас
жүлдесі алтын тай тұяқ пен жүз жылқы дегесін, ат әкелмейтін ауыл
қалмайтын реті бар. Кейбіреулер жеті орын емес, он орынға бәйгі
берілсе деп қолқа салады дейді.
Есжан.
Ауылдың ақсақалдарымен ақылдас, сосын маған
айтарсың.
Қойлыбай.
Жарайды, әке.
Есжан.
Бәйбіше! Бӛбекжанның жасауы қалай, дайын болды
ма?
Сәнтӛре. Келіннен ұлқсат сұрап кеше шебер аулына кетіпті.
Сәукеленің маңдайына салатын тас іздейді екен. Жасауын қарап
келдім. Біз кӛрмеген ерекше сәнді бұйымдар!.. Бӛбекжанның
жасауы біз осы жасқа келгенге дейін кӛргендердің барлығынан да
ілгері болатын реті бар.
Есжан.
Бұлар жеті атасынан ӛнер қонған адамдар ғой.
Осындай ӛнерлі адамдар арқасында еліміз адай шебер ел, адай
зергер ел деген атаққа ие болып жатады. Шеберді ренжітпей
жіберіңдер.
Қойлыбай.
Айттың ғой, сұрағанын алады...
Шымылдық.
11-
кӛрініс. Дина мен Бӛбек шебер ҥйінде.
Бӛбек пен Дина шебер үйінде.
Дина. Сау саламат оралдыңыз ба, сал жігіт!
Қайып. Ӛздеріңіз де амансыздар ма?
Дина.
Гауһар ма, лағыл ма, аты қалай еді, іздеп кеткен
тасыңыздың? Таудан тас іздеймін деп едіңіз, табылды ма
іздегеніңіз? Әлде тасты сылтау етіп ел қыдырып жүрсіз бе?..
Қайып.
Таудан тас та іздедік. Ауылға да бардық. Бірақ сіздерді
сағынып, тездетіп қайтып келдік. Бұл ауылға бауыр басып
қалыппыз.
Бӛбек Қайыпқа қарап күлімсірейді.
34
Қайып. Бірақ,
Бӛбек сәукелесінің маңдайына лайық тас
таптырмады.
Дина. Қайным, қорқытпа бізді.
Бӛбек. Тас таппасаңыз, үйде сәукеле бар еді. Мүмкін соның
тасын аларсыз.
Қайып. Ӛзіңізге ұнаса, ауыстырып салалық.
Дина
.
(кӛрпемен жабылған, ӛзі үстінде отырған қапты қолымен
шұқып)
Шебер қайным, мына қабыңызда не бар осы, ортаймайды
да, ашылмайды да...
Қайып. Күмісім таусылса балқытып алайын деп алып келіп
едім. Күміс аралас тас, топырақ қой.
Бӛбек. Алтынды да ӛзің балқытып аласың ба?
Қайып. Бәрін де ӛзіміз істейміз. Тас бетін ӛңдеуді де үйреніп
алдық.
Бӛбек. Жеңеше, сәукелені алып келші.
Дина. Қәзір, алып келейін. Кетеді.
Қайып. (Бӛбекке жақындап, қолынан ұстайды).
Үш күннің соншама ұзақ уақыт екеніне енді кӛзім жетті.
Бӛбек. (Қайыптың бауырына тығылып)
Үш күннің қаншалықты
ұзақ уақыт екендігі маған аян, тек қана маған аян.
Қайып. Сен есіме түскенде сағыныштан қолқам ба, жүрегім
бе, ӛкпем бе, әйтеуір іш жағымда бір жерім үзіліп кете жаздайды...
Не екенін? Мен ендігі жерде сенсіз бір сәт ӛмір сүре алатын
емеспін...
Бӛбек.
Менің ойымды Қайып деген кісі ұрлап алып, сосын ӛз
сӛзі етіп айтуға қандай шебер еді...
Қайып.
Менің жүріп ӛткен жерімнің бәрі Ақбӛбек деп ән салып
жатқан болар, бұ күндерде...
Бӛбек. Қайда барып қайттың? Жүрген жағың аман ба?
Қайып. Бәрі ойдағыдай. Бұ жерден айлық жолдағы апа
-
жездеме хабар жібердім.
Бӛбек. Айлық жерге қалай жетеміз?
Қайып. Біз бірден таптырмай кетпесек болмайды. Осы
маңайда қалсақ ұстап алады.
Бӛбек. Ұстап алса не істейді?
Қайып. Айттырулы қызды, тойға дайындалып жатқан
қалыңдықты алып қашқанды, әсіресе мен секілді қорғаны жоқ
жалғызды аямайтын болар.
Бӛбек. Не дейді? Адам адамды сүю үшін жаратылмай ма?
Шын ғашық болды деп кісіні жазаға кесетін қандай заң?
Қайып. Ұстап алса саған да оңай тимейді.
Бӛбек. Маған сенсіз ӛмірдің қажеті жоқ. Сенен айрылған күні
бүл тірлікпен қош айтысамын. Мен ӛз заңымды шығарып та
35
қойғанмын... Ант етемін, мен тек қана сенімен Ақбӛбекпін. Жай
Бӛбек болып қала алмаймын, мен, ендігі жерде. (Бӛбек Қайып
құшағына енеді)
Қайып. Ертең ел жата осында кездеселік. Сол сәттен бастап
сен мәңгілік Ақбӛбексің! Менің Ақбӛбегімсің!
Бӛбек. Мен ат дайындатайын ба?
Қайып. Жоқ. Екеуміз Жалғыз тӛбеге дейін Керторыға
мінгесеміз. Сол жерде мені бір досым қос атпен күтіп тұрады.
Бӛбек. Қайда кетеміз?
Қайып. Ешкім таппайтын жерге.
Динаның келе жатқаны байқалады. Бұлар құшақтарын
жазысады. Дина кіреді.
Дина.
Состыйып
неғып
тұрсыңдар?
Мен
кеткелі
орындарыңнан қозғалмағаннан саусыңдар
ма?
Бӛбек. Қалай? Барып келе қалдың ба?
Қайып. Үй арасы жақын ғой.
Бӛбек. Жүгіргеннен саумысың?
Дина.
Жүгіргені несі. Жай ғана, бардым да, келдім.
Қайып. Кәне, мына сәукеленің тасын кӛрелік.
Бӛбек. Бұл тас маған ұнайды.
Қайып. (сәукелені қолына алып қарайды) Шындығында да
тамаша дүние екен. Шебердің атын білмейсіңдер ме?
Дина.
Бұл сәукеле осы үйде ертеден бар секілді. Кім
жасағанын білмедім.
Бӛбек. Сұрамағасын білмейсің, әйтпесе бұл сәукелені әрі
ақын, әрі зергер Елбай деген кісі жасапты.
Дина.
Қайып қайным да әрі ақын, әрі зергер. Шебер біткеннің
бәрі ақын бола ма? Жоқ, ақынның бәрі шебер бола ма?
Қайып. Кім білген?...
Ал, мынау ғажайып дүние екен. Біз
бүлдірмелік. Жеңгей орнына апарып қойыңыз. Тас табылар.
Бӛбек. Ӛзіңіз біліңіз.
Дина.
Шебер қайным,
біз қайталық.
Қайып.
Рахмет жеңгесі. Қош болыңыз.
Бӛбек пен Дина кетеді.
Шымылдық.
12-
кӛрініс. Ғашықтар шешімі.
36
Сахнаның бір шетінде қолында түйіншегі бар Бӛбек, бір
шетінде құрал, заттарын жинастырып кетуге дайындалып жүрген
Қайып. Екеуінің сӛзі кезек
-
кезек естіледі.
Қайып. Ауыл тынышталды
-
ау! Бӛбек ұйқтап қалмаса жарар
еді... Қой, ұйықтамас... Қалай ұйқтайды?.. Ұйқы қайда?..
Қолында түйіншегі бар Бӛбек табалдырықтан аттамақ болып,
ӛзімен ӛзі сӛйлесіп тұрады.
Бӛбек. Талай кіріп
-
шығып жүрген табалдырығым! Сенен осы
жолы аттай алмай тұрғанымды
-
ай! Кім ойлаған?.. Бұл қадам
бақытқа ма? Қасіретке ме?..
Қайып.
...Ал, “Қайып жетім”, “Етікші бала”, “Күміс кӛмей әнші
жігіт”, “Бармағынан бал тамған зергер”, “Бес аспап шебер” –
бәрі
Қорабайдың Қайыбы... Не арманың бар?.. Айт кәні!.. А, ...а...
Армансызбын деймісің!.. Солай болар!.. Алланың берері кӛп...
Бӛбек.
Әрине бақытқа! Мен Қайыптың кӛлеңкесінде
ӛткізген әр сәтімді бір жылдық ӛмір деп бағалармын... Сонда бақыт
дегенің телегей теңізге айналып жүре бермей ме?..
Қайып. Алла тағала, рахмет саған, мың рахмет, жарылғадың
мені!..
Бӛбек.
Қасіретке болса ше?.. Онда жайына жүрген ана жалғыз
байғұстың обалына қалатын болармын?.. Тағдыр маңдайымызға не
жазса да, тек Қайып ӛкінбесе екен!..
Қайып.
Жыртық едім –
бүтіндедің!..
Жалғыз едім –
жар құштырдың!..
Жарлы едім –
бәрінен де бар еттің!..
Бақыт ӛзі келіп қонды басыма!.. Тек баянды ете кӛр...
Бӛбек.
Ей, Алла!.. Мына аттағалы тұрған қадамымды құтты
ете кӛр... Тәуекел... Не де болса аттадым... Бақалардың маған
дайындаған ұясына қонғым келмеді... Қош бол алтын босағам, ӛз
ұясын ӛзі салғысы келген қарылғашыңды кешіре кӛр!..
Табалдырықты аттайды.
Қайып.
Ей Алла! “Аш отырып ас таңдаған, жаяу жүріп ат
таңдаған” –
дейтін нағыз мен болдым... Бұл тағдырына
қанағатсыздықтан туған қимыл емес... Мені бәрінен бар еткен
болатынсың... Оған қоса махаббат сыйладың... Осы бергеніңді тек
кӛпсіне кӛрме!.. Тек ұзағынан бере кӛр!.. Қолын жайып, бетін
сыйпайды.
37
Сахна ортасына екі жақтан Бӛбек пен Қайып біріне
-
бірі
құшағын жайып келе жатады.
Шымылдық.
13-
кӛрініс. Есжан ҥйіндегі қапылыс
Сахнада Есжан үйі. Сәнтӛре мен Дина.
Сәнтӛре. Келін
-
ау!..
Дина.
Ие, ене!..
Сәнтӛре.
Сен түскенде, есіңде ме, біздің Бӛбек маңдайында
құрттай кекілі бар бала емес пе еді...
Бӛбек.
Әрине есімде. Мен оны кӛпке дейін ұл бала деп
ойлағанмын.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сәнтӛре - Сайын Назарбекҧлы

text:
Сәнтӛре.
Келін
-
ау! (Сәнтӛре біреу естіп қалар дегендей
Динаға жақындап сыбырлай сӛйлейді). Мен Бӛбегімді тірі пендеге
қиғым келмейді...
Дина.
Қыз бой жеткесін, ӛз ошағының отын ӛзі жаққысы кеп
тұрады ғой. Қимағанда қайтесіз, кӛндігесіз. Сағынарсыз, жыларсыз...
Сәнтӛре.
Белгісі жоқ күн деген осы. Байқалмай ӛтіп жатыр,
ӛтіп жатыр. Енді міне о да бой жетіпті. Тойы да жақындап қалды.
Келін, Бӛбекжан қайда? Әлі оянбаған ба?
Дина. Таң атқалы кӛзіме түсе қойған жоқ. Кеше ерте жатып
қалған. Қазір қарап келейін (кетеді).
Сәнтӛре.
“Қыз қонақ” деп, қалай айтқан... Әлпештеп бағасың...
Мәпелеп ӛсіресің... Бой жеткізесің... Ал сосын, біреу алады да
кетеді... О, Жаратқанның құдіреті
-
ай!.. Менің қызым да ұясынан
ұшуға жақын...
Сахнаға Есжан шығады.
Есжан. (Кӛңілді)
Бәйбіше! Ӛзіңмен ӛзің сӛйлесетін жасқа
жеттің бе? Жоқ әлде, ақ шайтаныңа кездесіп қалып, амандасып
отырсың ба?
Сәнтӛре. Қорықпа, әзір алжи қойған жоқпын.
Есжан. Мына ғұмыр соншама тез ӛтеді екен
-
ау! Бәйбіше! Кеше
ғана еді ғой, аумаған Бӛбекжандай бір қызды, мына сені, менің осы
ауылға алып келгенім! Осы үйге кіргізгенім!
38
Сәнтӛре. Ой, дүние
-
ай десеңші!
Күні кеше секілді еді. Ӛзімді
айттырып кеткеннен соң күйеуім “Қандай екен?” деп қиялға беріліп,
бір кӛруді аңсап жүретінмін. Бақытыма дұрыс адам кезігіпті.
Сұлулығына кӛз тоймас, жібектей есілген ӛзіңді кӛріп бір қарағаннан
ғашық болып едім... Тойымыз қашан болар екен деп талай түн
дӛңбекшігенмін. Енді міне, кезек ӛзімнің қызыма да жетіп қалыпты.
Есжан.
Рахмет саған, бәйбіше. Сенің маған баяғыда тоқал
алдырмағаныңа әлі қуанамын. Біздер жақсы ғұмыр кештік. Тату
-
тәтті ӛмір сүрдік. Ӛмір бойы сенімен ӛткен ӛмірімді ойласам болды,
ата
-
аналарымызға рахмет айтумен келемін.
Сәнтӛре.
Қандай рахмет?
Есжан.
Басқа қыз айттырмай, сені айттырғаны үшін.
Сәнтӛре.
Жаратқанның бұйрығы да. Әйтпесе, ошақ татулығы
барлығына бірдей бұйыра бермейтін нәрсе екен ғой.
Үйге қапылып Қойлыбай кіреді. Соңында Дина. Динанаң түрі
кетіп қалған.
Қойлыбай. Әке! Мен ескерткенмін! Масқара болдық. Ел бетіне
қараудан қалдық. Сүйекке таңба басылды!.. Таңба басып кетті
-
ау,
мына қаңғыған жалғыз атты, сабау қамшы, қайыршы жетім!
Мынаның қайда қарап жүргенін, не қарап жүргенін? (Әйелін нұқып
жібереді).
Есжан.
Астафралла, астафралла! Не боп қалды?
Қойлыбай.
Не болып қалды дейді
-
ау, бұлар!.. Жау шапқан
жоқ! Тек қана сүйікті қызың етікшімен қашып кетіпті. Есік алдындағы,
қайыршы етікшімен!.. Бӛбек те жоқ. Етікші де жоқ.
Сәнтӛре. Мынау жау шапқанмен бірдей жаманат хабар ғой,
жаңсақ болмасын!.. Анықтап алып, сосын айтыңдар!
Дина.
Етікшіге тігілген үйде кереге басында ілулі тұратын бір
де бір заты қалмапты. Жинап, алып кеткені кӛрініп тұр...
Есжан. Тәңірім
-
ай! Не жазығым бар еді?.. Ел алдында осынша
масқаралап!..
Қойлыбай.
Қаңғыған етікшіні кісі санатына қосып... Тойдан
қалдырмай, талтаңдатып... Ән салдырып... Әй, жүрегім сезіп еді...
Түбі жақсылыққа соқтырмасын...
Сәнтӛре.
Біз шақырдық па? Шақырса жұрт шақырды... Енді
халыққа тойыңа ананы шақыр, мынаны шақырма деп отыру қалып
па, Есекеңе... Есекеңнің не жазығы бар?.. Балам, байқа!.. Жаны
күйген Тәңірін қарғайды деп... Біріңді бірің сӛгіп... “жау жағадан
алғанда, ит етектен алады” болмасын... Не істеу керек екенін
ақылға салыңдар...
39
Есжан.
Ел
бетіне
қалай
қараймыз?..
Анықтаңдар...
Сұрастырыңдар... әлі де болса. Нағыз расқа айналса,
Мамыртайды бас етіп, Итбай аулына тез хабар жіберу керек.
Айтсын барып, ұяттымыз. Қалың малын екі еселеп қайтаруға да
дайынбыз десін.
Қойлыбай. Немене, олар қалың малын екі еселесін деп саған
салық салып та үлгерді ме?
Есжан.
Оларға айтқызып үлгертпеу керек. Кінәміздің үлкен
екенін ӛзіміз мойындалық. Малға қызықса жаулыққа баспас.
Жаулыққа басса жалғызыңды мерт етер.
Қойлыбай.
Ай, әке
-
ай! Жалықпадыңыз
-
ау, сол қызды
“Жалғызым” деуден. Соның ақыры осыған соқтырды.
Сәнтӛре.
(Солқылдап жылап отырады). Құдайым
-
ау, ӛмір
бойы еткен бар еңбектің босына болғаны ма? Отағасы
-
ау,
Бӛбекжанның күні не болмақ, ендігі жерде?.. Мына жұртқа ермек
табылды ғой, енді. Жатса да, тұрса да айтары бәленшенің қашып
кеткен айттырулы қызы... Сор маңдай қызым
-
ай! Нағыз сорлы
екеуміз болармыз, ендігі жерде... Бұ заманның адамдарына ермек
керек...
Дина.
(Енесін жұбатқысы келіп, айласын таппайды). Ене,
ақылды адамдар да қателесе береді екен
-
ау...
Сәнтӛре.
(Залға қарап)
Ей, адамдар!.. Сендер білсеңдер ғой,
ӛздеріңнің соншалық қатыгез екендеріңді!.. Біреудің қайғысына
қараған кезде су қараңғы соқырсыңдар! Біреудің арызын
тыңдағанда тас құлақ кереңсіңдер! Ал енді біреудің қатесін
кӛргенде... Ой, енді рахатқа батасыңдар ғой... Енді барлығың
жабылып, жалғыз қыздың соңына түсесіңдер
-
ау!..
Қуғыншылар, абынып
-
күбініп, дайындалып жатады.
Сәнтӛре.
Түтіп жейсіңдер
-
ау, бейбақты... (жылайды).
Шымылдық. Бірінші бӛлімнің соңы.
40
Екінші бӛлім
1-
кӛрініс. Бегей ауылы.
Қайып пен Ақбӛбек паналаған Бегей ауылы... Бегейдің ӛзі
бастап ауыл қалашылары Бесқалаға (Қарақалпақстан қалаларының
базарына) аттанғалы жатады. Бегей үйіндегі соған арналған жиын.
Кӛңілді кеш.
Ауыл адамдары:
-
Енді жас келін ән айтсын!
-
Жас келін әнші ме еді?
-
Нағыз күміс кӛмей әнші.
-
Қайыптың әнін айтсын.
-
Ӛзіне арнаған әнін айтсын!..
Бегей. Алла тағалаға мың рахмет, мына шебер балдыз
аулымызға келін түсіріп, жай келін емес әнші келін түсіріп,
аулымыздың сәнін кіргізіп тастады. Күнде жиын, күнде той!..
Ақбӛбек келіннің әні құлақтың құрышын қандырды, әбден.
Қайыптың қҧрдасы. Бұ келіншек бізді қашаңғы Қайып әнімен
алдандырады? Есжан байдың қызы, бізге әннен басқа не әкелді
екен? Барыңды шығарытын уақытың болды емес пе? Жасырып,
оңаша ӛздерің қызықтағанша.
Бӛбек
.
Құрдас, басқаға болмағанмен саған жетерлік
сыйлығым бар. Заманы туса оны сен қызықтамай кім қызықтар
41
дейсің!.. Осы ауылға мен бір қап дау әкелдім, аузын шеш те,
пайдаңа асыра бер.
Бегей бәйбішесі.
“Аңдамай сӛйлеген ауырмай ӛледі” –
депті,
қайным. Ақбӛбек келін саған ӛнерден де, сӛзден де есесін жібере
қоймас.
Бегей.
Әй, шырақтарым
-
ай, байқап сӛйлемейсіңдер ме? Жан
ашыр дос жақын адамның жарасын қасымас болар. Қайта сол жара
жазылғанша, құрдас адам бір
-
біріне қамқоршы болмас па?
Қайып. Құрдастың әзілі
дағы.
Қайып қҧрдасы. Бірі қызын алдырып, бірі келінін қолды
қалып, бұлар неғып тып
-
тыныш жатыр екен? Кешір құрдас, менікі
тіпті әзіл де емес, уайым...
Қайып.
Олар тыныш қалатын ауылдар емес қой. Біздің қай
бағытқа кеткенімізді таппаған болар.
Қайып қҧрдасы. Олар сіздерді Маңғыстаудан іздеп жүр
-
ау,
шамасы.
Қайып. Біз де сол есеппен Бегей жездені паналадық емес пе.
Бегей.
Құдайға шүкір, дау ұзарса шешімін табар деген...
Ақыры олар да шығар біздің ауылға. Біз де қабырғалы ел емеспіз
бе, бір амалын табармыз. Маңайдағы бас кӛтерген ел адамдарын
сақтандырып та жатырмын.
Қайып қҧрдасы.
Ақбӛбек! Сен біздерді әңгімеге айналдырып,
әнді ұмытты деп ойлап қалма, сал әніңе. Ертеңгі күні Бесқала
сапарында, ауылды сағынғанда, есімізге ала жүрелік.
Бӛбек. Құрдас! Мен бұл әндерді, Қайып әндерін ешкім
сұрамаса да айта беруге ӛмір бойы жалықпаспын! Қайта осындайда
менен қашан Қайыптың әнін айт деп сұрар екен деп тілеп
отырамын. Рахмет сұрағыңа!
Бӛбек ән бастайды. Ауыл қыздары қосылып айтып, әнді
үйреніп отырады.
Ән салсам аңқытады тіл мен таңдай,
Зер салсам ӛрнектерім күн мен айдай.
Сӛзіңе жалғыз ауыз зәру қылар,
Ақбӛбек, айтшы менің, мінім қандай?
Оһо
-
о
-
оу, мінім қандай
-
а
-
ау...
Мақпалдай құлпырады екі бетің,
Мақтадай үлбірейді
-
ау аппақ етің.
Деміңнен жұпар есер, раушандай,
Сен болдың, о дариға, есіл
-
дертім.
Оһо
-
о
-
оу, есіл
-
дертім
-
а
-
ау...
42
Кӛпшілік Бӛбекке алғыстарын жаудырып жатады.
Дауыстар:
-
Тағы бір ән салшы!
-
Ең алғашқы шығарған Қайып әнін айтшы...
Қайып қҧрдасы. Ӛнер Қайыпта деп жүрсек, нағыз ӛнер
Ақбӛбекте
ғой! Шіркін! Бұ жалғанда Ақбӛбек жалғыз болмағай дағы.
Тағы біреуінің хабары шықса, мен де басты тігер едім бәйгіге...
Кетер едім іздеп...
Бегей.
Сұлу сұлу емес, сүйген сұлу деген... Әр адам ӛз
зайыбын жақсы кӛрсе Ақбӛбегі қасында отырар. Міне біздің
Ақбӛбек! Қараңдаршы кімнен кем!..
Кӛпшілік күледі. Бегей бәйбішесіне мақтау сӛздер айтады.
-
Біздің жеңгейге кім жетсін?
-
Жеңеше, сенде ағайдың ӛзіңе арнаған бір әнін айтып
берші.
-
Бегей бәйбішесі
.
Жұрттың бәріне бірдей менің інімдей болу
қайда?
Қайып қҧрдасы
.
Құдайдың әділетсіздігіне таң қаламын.
Қайыпқа
бәрін бере салғанда, маған біреуін де қимаған.
Бегей бәйбішесі. Шетте, елімнен алыста жалғызбын деп
жүргенде Қайып інім мені жеткізді ғой. Қолыма келін түсіріп, анау
-
мынау емес әнші келін түсіріп... Ізеті қандай, ӛнері қандай... Қайып
әнінің тағы бірін айтып берші, Ақбӛбекжан...
Бӛбек.
Жарайды, апа. Ән салады.
Кӛгімде бір жұлдыз тұр жарық жанған,
Хал сұрар кім бар біздей ғәріп жаннан.
Торығып зарланамын мен күркемде,
Кең дала қуықтай боп тарылғаннан.
Оһо
-
о
-
һоу
-
у
-
у, тарылғаннан
-
ай.
Аспанда бір жұлдыз бар Темірқазық,
Керторы оза шабар бауыр жазып.
Ақбӛбек тамағыңнан бір сүйгізсең,
Болар ед мен сорлыға алты ай азық.
Оһо
-
о
-
оһу
-
у
-
у, алты ай азық
-
ай.
Қошамет сӛздер.
-
Пай, шіркін
-
ай!
43
-
Айтады
-
ау!
-
Құдай қосқан ғой екеуін.
-
Екі жақсыны бір қоспайды дейтіні қайда?
Қайып қҧрдасы. Қайып, құрдас, ертең жолға шығар алдында,
мына Ақбӛбек тамағынан бір сүюді ұмытып кетпе. Сосын жолда
бізден тамақ дәметпейсің.
Қайып.
Бұл ӛмірден мен ӛз сыбағамды толық алған жанмын.
Қалғанының бәрін саған қидым.
Бӛбек.
Құрдас! Менің әкелген қапшығым да сенікі екенін
ұмытпа.
Отырғандарду күледі.
Қайып қҧрдасы.
Мен ол дау қапшықты сатып алсам ба деп
жүрсем, сен маған тегін бермексің бе? Маған да Құдайдың берері
бар екен ғой!..
Отырғандар күліп, мәз болып қалады.
Кӛпшілік.
-
Бұның ӛзі бір даукес еді, жақсы болды, бір қап дау деген
қалған ӛміріне азық болатын болды.
-
Бұл қызғаншақ, ешкімге татырмас...
-
Бір қап дау қаншаға жетеді екен?
-
Бір қап дау ма? Бір қап дау ең кемі бір ғасырға жететін
болар.
-
Біреуге қалдырып кетпесе, ӛзінің ғұмыры жетпейді десеңші.
Отырғандар күліп, мәз болып қалады.
Шымылдық.
2-
кӛрініс. Итбай ауылы.
Итбай ӛз үйінің тӛрінде домбыра тыңқылдатып, ойланып отыр.
Үйге бәйбішесі Гүлсара кіреді.
Гҥлсара. Кедей үйіне тӛрт
-
бес кісі келіп түсіп жатыр.
Итбай.
Менің аулыма келіп, менің үйіме түспей Кедейдің үйіне
түссе не оңған кісілер дейсің... Ел аралап, тамақ асырап жүретін
қаңғыбастар шығар...
Гҥлсара.
Жоқ, “кӛліктері күліктей, жігіттері сүліктей” дейтіндей,
дұрыс адамдар секілді.
Итбай.
Не ӛлеңдетіп отырсың? Адамдары сүліктей дейтін сӛз
айта ма қазақ?
Гҥлсара.
Неге айтпайды, айтады. Ықшам, ыңғайлы жігітті
жүзіктің кӛзінен ӛткендей екен, сүліктей екен деп жатпай ма?
44
Итбай.
Қой шырағым, соңғысын ӛзің қосып отырсың...
Жарқыным, Гүлсара шешен, Гүлсара би дегенге артық кетіп
қалатының бар, сенің... Бұл жолы да солай болып тұр...
Гҥлсара.
Бай
-
еке, бұл сӛздің кемшілігі тек қана біздің ауыздан
шыққанында болып тұр. Егер де атақты біреу айтса, “пай, пай, біздің
пәленшекең, түгеншекең қалай айтады” деп тамсанар едіңіз дағы.
Би қасында жарлы менен жетімнің, бай қасында жақын менен
қатынның аузынан шыққан сӛз де бақытсыз.
Итбай.
Пай, пай! Біздің бәйбіше бүгін бабында екен.
Саулатуын
-
ай!
Гҥлсара.
Бай
-
еке! Қыдырып ішкен тамақтың кенеуі жоқ,
қыдырып айтқан ӛсектің елеуі жоқ дегендей, сұрап алған мақтаудың
да бағасы тӛмен... (Гүлсара сӛзін аятап үлгермейді)
Үйге Кедей бастаған Мамыртайлар кіреді. Сәлемдеседі.
Итбай.
Мамыртай құда! “Бауыздау құдаңның” үйіне түспей,
басқа үйге түсіп, бізді менсінбегеніңді сездіргенің бе?
Мамыртай. Құдай сақтасын.
Итбай. Ӛзің тура келіп сӛйлеспей, Кедейді тілмаштыққа
ерітетіндей не боп қалды? Әлде, бет ұяларлық айыпты болып
келдің бе?..
Мамыртай. Танып отырсыз бәрін де.
Итбай. Бұ не суыт жүріс? Мал
-
жандарың аман ба? Не хабар?
Мамыртай.
Аманбыз. Суыт жүріп келгеніміз де рас... Сіз танып
отырсыз... Біз онша келісті хабар әкеліп отырған жоқпыз. “Тілде
сүйек жоқ” деген екен, қазағымыз... Мынау арсыз тілдің ауыз бармас
нәрсені де айта алатынын ескерген болар...
Итбай Мамыртайға сақтана қарап қалады.
Итбай.
Әй, Мамыртай! Менің әкем баяғыда ӛліп қалған. Не
естірткелі отырсың. Айтшы айтарыңды!.. Естірт жаманатыңды!..
Мамыртай.
Тіл былқылдақ, айтқаныңа кӛне береді дейтіндер
қателеседі екен. Менің тілім бүгін маған кӛнер түрі жоқ. Ағаштан
істеген нәрседей қатып қалыпты...
Итбай.
Мамыртай, неменеге күмілжисің? Немене келін
бірдеңеге ұшырап қалды ма?
Мамыртай. Ұшырады...
Гҥлсара. Алда, айналайын
-
ай! Жазым болды ма?
Мамыртай.
Одан да жаман... Келініңіз біреумен қашып кетіпті.
Гҥлсара. Кӛтек! О несі?..
Итбай.
А... Не дейді! (орнынан ұшып тұрады, кереге басынан
қолына қамшысын алады). Айт кәне! Адайдың сүйегіне таңба
45
баспақ болған қай ел? Ӛзінің бетіне қоса кӛрдегі жеті атасының
сүйегін таңбалап берейін! Қаптатайын мен қалың адайды!
Мамыртай
.
Кім екені әлі белгісіз, бірақ ұры сол ӛз
адайымыздан
-
ау дейміз...
Итбай.
Не дейді, мына сорлылар? Ендігі жетпегені осы еді,
мына азған адамға!.. Адамды аздырған заманға!.. Іні ағаға, бала
әкеге, қыз анаға қарсы келеді деген не масқара!..
Итбай ызадан жарылардай боп отырып қалады.
Итбай.
Кімге алдырдыңдар? Кім сіздерді қорлап отырған? Айт
кәне, менің жесіріме қол салуға батылы барған
қай ауыл?
Мамыртай
.
Құда! Біздің...
Итбай.
Жап аузыңды. Тоқтат енді құда деген сӛзіңді... Қай
бетіңмен маған құда деп отырсың?..
Мамыртай
.
Ақсақал...
Алып қашқан белгілі ауыл емес, жалғыз
басты жігіт секілді. Қыз жасауын жасақтауға алдырған етікші ме
деген қаупіміз бар.
Итбай.
Ой,
шіркін
-
ай!
Мына
қорларды
-
ай!..
Есіктегі
жалшысына қыз алдырып!.. Елі жоқтың қай биімен дауласарсың?..
Ері жоқтың қай батырымен жауласарсың?.. Кімнен кегіңді
аларсың?.. Құдай шұнақ
-
ай! Жаманаттасқасын тістескен жерде тіс
кететін, ұстасқан жерде қар үзілетін, жау да тап болмай?.. Салт
басты, сабау қамшы біреу дейді?.. (Ызадан қалшылдап):
Қорлық
-
ай... мына қорлықты
-
ай!.. Шауып алар байы жоқ, айдап
алар малы жоқ... Шулатып айдар елі жоқ... Рулы ел маңыңнан
сескеніп ӛтетін, біздің айбынымызға не болған?.. Енді, сонда
жетімдер ауыз салатын шамаға жеткеніміз бе?..
Кедей.
Соқа бас, сабау қамшы қаңғыған жалғызға қыз
алдырып отырсыздар, ә...? Қуғыншы кетті ме, із кесуге?
Мамыртай
.
Баланың жоқ екенін сәске түсте байқап, бірден
қуғыншылар кетті. Маңғыстаудың ойына құлайтын екі бағытқа да
қуғыншы жібердік.
Кедей.
Маңғыстауға қашпай басқа жаққа кетсе не істейсіңдер?
Итбай.
Осылар не істеуші еді!.. Кедей, тыңда мені! Ұстасатын
рулы елі болмаса, жауласуға тұрарлық анық жауың болмаса мен
тындыратын іс емес екен мынауың... Анау Есберген ініңмен ақалдас
та
қалған шаруаға сен ие бол... Енді мені араластырма, бұл іске...
Мамыртай.
“Айыпкерде айбат жоқ” –
дегендей, үйіңе тіке де
келе алмай... Алдымызға мына Кедей батырды салып... Сол
айбатсыз айыпкер біз болып қалдық. Біз ұятты болдық. Не
десеңдерде иілген бас
мінеки. Кесем десең кесесің, жазалаймын
десең жазаға кӛнеміз. Есжан құдаларың...
46
Итбай.
Жап деп едім ғой аузыңды! Айтпадым ба, мен саған?
“Иттің бажасы” кӛп деген, ана бұзылған қыздарың тірі болса
талайлармен құда қылар сіздерді, әлі... Тек қана менімен емес...
Мамыртай
.
(Ашу шақыра, сыздана сӛйлеп, даусы пыси
бастайды).
“Бұға берсе сұға береді” –
деген екен, бұрынғылар! Ит
-
еке! Біздің намысымыз сіздікінен аз тапталып отырған жоқ.
Шамадан шығып кетпеңіз!..
Итбай.
Есігіңдегі жалшысын тыя алмай отырып, маған
қайрат
кӛрсетпекші, мына сорлы!..
Мамыртай.
Ит
-
еке, жетер бізді осы балағаттағаныңыз!.. Енді
бізде де әңгіме басқа!.. Біз қызымыздың басын босат деп сұрағалы
келдік!.. Тап осы жерде, кәзір босат!.. Айыбымызға сұрағаныңды
аласың. Алған қалыңмалындай тағы бір қалыңмал алыңыз...
Тапталып жатқан намыс та біздікі, қашып кеткен қыз да біздікі... Би
алдына да барамыз, хан алдынан да қаймықпаймыз!.. Сол қыздың
тапталғаннан қалған арын да қорғаймыз!.. Қыз да біздікі!.. Сүйек те
біздікі...
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Итбай - Сайын Назарбекҧлы

text:
Итбай.
Сіздермен енді
сӛз жоқ. Біз Сіздермен сӛзді доғардық.
Әкеле алсаңдар қыз бен ұрыны алдыма әкелесіңдер, тек қана сол
кезде сӛйлесеміз. Басын босату туралы әңгіме де жоқ...
Мамыртай
.
Ит
-
еке! Қомы бауырына кеткен буыршындай
туламаңыз. Адамға қай уақытта да жӛн мен шама керек... Ит
-
еке...
Кедей.
Ей, сенің қайта
-
қайта ит
-
екең не, осы?
Мамыртай.
Оның атын Итбай қойған мен деп пе едің?
Ұрынудың да жӛні болу керек емес пе, Кедей батыр? Құда деп
айтқызбаса, ӛзі ауызға ұрса... Атын айтқызбай енді сен ауызға
қақсаң?.. Қалай сӛйлесеміз енді біз?.. Ей, айтыңдаршы!.. Бұл не
тулау?.. Ел
-
жұрттарыңнан бұрын қыз қашып кӛрмегендей..
Сіздердің қыздарың емес пе еді, осыдан үш жыл бұрын,
түрікпенмен қашып кетіп, екі елді бір жыл бойы соғыстырған?..
Итбай.
Әй, Кедей! Неғып отырсың? Бұлармен сӛз жоқ дедім
ғой! Тыңдама сӛзін... Тұр, бәрін ӛргіз. Бәрін аяғынан тік тұрғыз!..
Жердің астына кіріп кетпесе, екеуін де тірілей осында жеткізіңдер.
Қыз бұлардікі болса, келін біздікі... Бұлардың сүйегіне таласы болса,
біздің етіне таласымыз бар. Әзірге тірі тұрғанда еті біздікі... Жүр,
кеттік...
Итбай мен Кедейлер Мамыртайды қалдырып шығып кетеді.
Мамыртай. Ай, Бӛбекжан
-
ай! Мыналар бізді осылай қорлай
алар ма еді? Мені ӛз үйінде жалғыз қалдырып, тарап кеткенін
қарашы... Құда деп те, қонақ деп те сыйламады
-
ау!.. Ай, Бӛбекжан
-
ай! Арттағы жұртыңның ел арасындағы бағасы осындай болып
47
қалды... Ӛзіңнің күнің не болар екен?.. Байғұс балапан
-
ай!..
Бӛбекжан
-
ай... Бӛбекжан
-
ай...
Кемсеңдеп, қорланады. Шымылдық жабылады.
3-
кӛрініс. Кедей мен Есберген.
Кедей және сарбаздар жолға жинақталып жатады.
Кедей.
Сарбаздар! Ер қаруы бес қару, сақадай сай болатын
болсын!
Олар Маңғыстауға қашсын деп тілелік. Осы жерден Маңғыстаудың
ойына құлайтын ұрымтал екі
-
ақ жол бар. Онымен кетсе ешқайда
барып тығыла алмайды.
Бұлардың үстіне Есберген келеді.
Кедей. Есберген!.. Шырағым
-
ай... (күмілжиді)
Есберген. Естіп келемін!..
Ештеңе айтпашы,
Кедей аға!
Кедей. Бұл таңба сүйегімізден енді кете қоймас!
Есберген. Батыр аға! Бәріне де шыдауға болар еді,” тек қана
мені кіммен айырбастағанын білесің бе?
Кедей. Білемін!
Есберген. Есік алдындағы етікшімен! Тегі де жоқ, елі де жоқ
қаңғыған қара тобырдың бірі... Қолындағы балғаман былай етіп
шеге қағып, аузындағы тарамыс кірін шырт
-
шырт былай түкіріп
отырған етікшіге...
Кедей. Ӛтеуі жоқ қорлық болды.
Есберген. Құдайым
-
ау! Нар кӛтермес мынау жүкті мен қалай
кӛтермекпін?.. Ит арланар мынау қорлыққа мені қалай шыдайды
деп ойладың?.. Не жазығым бар еді басыма қасіретті үйе салатын?..
Ел бетіне қалай қараймын... Кедей аға?..
Кедей. Ал, інім! Ойламаған жерден басымызға сын сағаты
туды. Бұл
уақиғадан абырой жоғалтпай шығу қажет. Енді соған еңбек етелік.
Есберген. Сенің айтып тұрғаның қай абырой, аға? Сол абырой
дейтін нәрсеңнің әлі де біздің басымызда қалғаны бар деп ойлайсыз
ба?
Кедей
.
Шырағым қыз қашқан деген елге мін емес. Қашқан
қызды
басына жіберсе мін сол болар. Мәселе қашқан қызда да емес.
Мәселе қызды аздырған ерде. Сол еркекті аяқ астына салып,
48
былайша таптамай, еркекпін деген кеудесін ездік кейіпке түсірмей
ел сӛзін тоқтата алмаспыз...
Есберген. Елдің несі кетіп жатыр? Менің ішімнің от боп жанып
жатқанын неге ойламайсыз?.. Ӛртеніп барады ғой!..
Кедей. Сен ер жігіт емессің бе? Тек ыңғай білдірші! Тап қазір
барып
Есжан аулының бір қызын ӛңгеріп келейін. Қалыңмалы тӛлеулі. Ана
Есжан қызынан он есе сұлуын таңдап әкелейін!
Есберген. Жоқ ағасы... Онымен жара жазылмас...
Кедей. Баласыңдар ғой! Жара дейді... Жазылмайды дейді...
Жоқ,
жазылады... Күзге дейін бірін емес екі қатынды қатар алшы... Қалай
жазылмас екен!..
От орнында күл қалар. Күл
орнына гүл шығар!..
Есберген. Ағажан
-
ай! Жүрегім күйіп барады... Ӛртеніп
барамын... Ішімде біреу бардай... Сол іші
-
бауырымды ащы
запыранға салып, улап жатқандай... Қайтейін, ардақтап жүрген асау
басымды құл
-
құтанға қор ететін болды
-
ау!..
Кедей. Ойбай
-
ай, мына азған заманның бозбан адамдарын
-
ай!
Зығырданымды қайнатып... Жүрегі несі... Жарасы несі... Ау, сен жігіт
емессің бе?.. Айтып тұрған басың не?.. Жігіт осындайда ӛз басын
ойламас болар. Берісі ауыл намысын, әрісі ру намысын ту етер
болар.
Есберген.
Кедей, аға! Мен енді не істеймін?
Кедей.
Бұл мәселенің екі түрлі шешуі бар.
Біріншісі, қашқан қызды тауып әкеліп, қатын ету. Бірақ қашқан
қызды қайтарып алып келіп қатын қылғаннан абырой
-
атақ
кӛбеймейді. Менің ойымша екіншісі дұрысырақ. Екіншісі Есжан
аулының басы бос бір қызын ат кӛтіне ӛңгеріп келу!.. Осы
дұрысырақ! Кек қайтады. Жұрт та разы болады.
Есберген. Аға сен мені тағы сӛгесің ғой, сӛге бер, мен Бӛбекті
жақсы кӛремін. Мен оның сұлулығын сағынамын, атағына мастатын
едім... Әнін тыңдап құмарымнан шығармын
-
ау деп армандаушы
едім!
Кедей. Мәс
-
саған!.. Намыссыздықтың да шегі бар емес пе? Сен
білсең етті, мына әжелерің мен шешелеріңнің жартысынан кӛбі
қалмақтар мен жоңғарлардың қыздары екенін! Соларға сенің ата
-
бабаң ғашық болып үйленіп, айттырып алып па екен?
Есберген. Ол басқа заман ғой.
Кедей.
Заманның бәрі бір заман. Тек адамдары басқа. Сенің
ӛзіңнің арғы шешең қалмақтың қызы емес пе еді...
Есберген. Ол рас.
49
Кедей.
Не ғажабы барын, солардың шетінен жатыры асыл!
Адайдың барлық атақтылары сол қалмақтар жиені. Аталарың
ғашықтық, сүйіспеншілік демей
-
ақ, жаудан алып келіп қатын қылып
ала салатын.
Есберген. Бәріміз әйелді қалмақ пен жоңғардан алсақ қазақ
қызын кім алмақ?
Кедей. Мына шіркін не деп тұр!.. Елін ойлайтын ер бір
қатынмен шектелуші ме еді? Әдетте, үлкендер баласына
бәйбіше етіп қазақтан айттыратын. Ӛзіне тең құда таңдайтын.
Сӛйтіп ұлын ӛз теңіне, болашақ бәйбішесіне, қазақ қызына
үйлендіретін. Ал тоқалдыққа жігіт ӛзіне ұнаған кез
-
келгенін,
қалағанын, тіпті жаугершілікте қолға түсіп бұйырғанын ала
беретін. Отыр ғой біздің үйде екі тоқал... бірі түрікпен, бірі ӛзбек
шешелерің... Олар ешкімнен ӛздерін кем санамайды...
Есберген. Үйде береке жоқтығы да содан басталады емес
пе?..
Кедей.
Үй берекесін ойламас бұрын ел берекесін ойлау қажет,
шырағым. Ұлының саны онға, баласының саны он беске толғанша
ер жігіттің ел алдындағы міндеті орындалмақ емес. Бір әйел сонша
бала туа бере ме? Қатын алу, есіңде болсын, сүю мен күю үшін
емес, ол мына жан
-
жағың жауға толы еліңді қорғаудың бірден
-
бір
жолы. Сол жолда әр еркектің қолынан келер жалғыз ерлігі қатын
алу. Сосын бала таптыру!.. Міне солай, інішек!.. Барлық еркек
қолына қару алып жау қайтара алмайды. Ал әлгі шаруа, қатынмен
істелетін шаруа, тіпті түнде дәретіне шығуға қорқып қатынын ерітіп
шығатындардың да қатырып істейтін шаруасы...
Есберген. Жаным жылап, тәнім күйіп сізге шағынып тұрсам...
Кедей.
Ер жігіт ешқашан ӛз басының қайғысына жыламас
болар.
Жалғызы жауда қаза болған, мақтанар болар... Балам жауда ӛлді
деп ер жігіт елге міндет етпейді. Ел азаматтары сондай болғанда
ғана ел ел болады. Ал, болды, жарар, інім. Бір сӛзді қайталай
бермелік. Мен айттым жаңа, бұл істі екі түрлі жолмен аяқтауға
болар, қайсысын қалайсың?
Есберген. Бӛбекті тауып әкелелік.
Кедей.
Әлгі сӛздің бәрінің желге ұшқаны ма?
Есберген.
Әуелі біреуін аяқталық, қалғанын кейін кӛрерміз.
Кедей. Екі шаруаны қатар бастасақ қайтеді. Үйленбеген
жігітсің.
Қашқан Бӛбекті үйге бәйбіше дәрежесінде кіргізген ұят болады.
Есжан аулының бір қызын бәйбішең етіп кіргізелік әуелі, сосын
тоқал
етіп Бӛбекті де әкелелік.
50
Есберген. Жоқ, аға! Әуелі Бӛбекті табамыз. Бірақ оларды жау
деп іздемейміз. Мен Бӛбекпен сӛйлескім келеді... білгім
келеді... Мені етікшіге неге айырбастады?.. (қызына бастайды)
Қайып дейтінін де кӛргім келеді!.. Оның бағы неліктен менен
артық болды?.. Түсінгім келеді!..
Кедей. Билік сенде, шаруа сенікі, інім. Онда іске кіріселік.
Айтар
ақылың бар ма?
Есберген.
Жақында менің бір жігітім Қайыптан ән үйрендім
деп жүрген.
Кедей. Түсінбеймін... Сендей жігітті қиып, ӛз ауылын жерге
қаратып, біздерді масқара етіп... Сондағысы бір жалаңаяқпен
қашып... Әйелдерде де шайнам ақыл жоқ. Ән салатын болса жын
иектеген әуелілердің бірі болды ғой...
Есберген.
Немен қарайсаң сонымен ағарарсың деген. Бӛбекті
менен ажыратқан Қайып емес Қайыптың ӛнері мен әні болар.
Мен де сол құралды, сол әнді пайдаланам. Той жібермеңдер.
Шілдеханадан қалмаңдар. Қайыптың әні айтылған жерден сол
әннің ізімен ілесе беріңдер. Ән ақыры иесіне жеткізеді.
Кедей. Мынауың ақыл екен. Енді бұ Арқадағы бірде
-
бір той
біздің кісілерсіз ӛтпейтін болады. Әншінің Қайып әнін қайдан,
кімнен естігенін сұрастыра жүріп, қашқындардың жасырынған
аулын да тауып аламыз.
Есберген. Сол дұрыс.
Кедей. Ақылдысың інім. Тек қана сол ақылға қайсарлық пен
намысты жолдас ете алсаң, шіркін! Жауға мейірімсіз бола алсаң!
Есберген. О қасиеттер сіздің басыңызда бар ғой, біздің ауылға
жетер сондай бір кісі.
Кедей. (кӛңілденіп қалады).
Жарамайды. Қазақтың әр ер
жігітінің бас қасиеті –
жауына деген мейірімсіздігі, сонымен
қоса оның қайсарлығы, намысы.
Есберген.
(Есберген кетіп бара жатып тоқтайды). Аға! Жау
деген сӛзді кісі ӛз елінің адамдарына да пайдала бере ме?.. Қалмақ
пен хиуа баскесерлеріне тағылар жау деген сӛзді жалғыз жетімге
қосарлау қаншалықты дұрыс болар екен?.. Ал жалғыз жетім біздің
елдің жауы еді деп даурыққаннан ел не абырой табады дейсің?..
Кетеді.
Кедей.
(Кедей аңырып қалады).
Мен мына заманның
жастарына түсінуден қалдым... Бұлар кімдер? Ерлері қайсы, ездері
қайсы? Шалалары кім, даналары кім?..
Не десеңдер о деңдер, менің жауым Қайып!
Ол итті табаныма салып таптамай, қара қанын ағызбай...
51
Жонына найза қадамай... Менің қуанышыма қызыққан кӛзін
ағызбай...
Кӛзіне кӛк шыбынды үймелетпей... ендігі жерде менің демімде
дұрыс тыныс, ұйқымда дұрыс тыныш болмас...
Шымылдық.
4-
кӛрініс. Қалашылардың оралуы.
Қалашылары Бесқаладан келген Бегей ауылы мәре
-
сәре боп
жатады. Әр қалашының алдынан жақындары шығып, қуануда.
Қайыпты ешкім қарсы алмайды. Алақтап жан
-
жағына қарағанмен
Ақбӛбек кӛзіне түспейді.
Ауыл адамдары :
-
Аман
-
саусыңдар ма?
-
Олжалы оралдыңдар ма?
-
Бесқаланың қай қалаларында болдыңдар?
Бегей. Бәрі жақсы, сапарымыз сәтті болды.
Ауыл адамдары:
-
Кӛш
-
кӛліктерің аман ба?
-
Дәл екі ай жүріп келдіңдер.
Бегей. Ӛздерің де амансыңдар ма?
Қарт кісі. Ауыл азамтсыз қалып, қорлық кӛріп
отырмыз.
Қайып. Ау, ағайындар! Менің үйімнің түндігі неге жабық?
Бегей.
Солай ма?.. Қорлығы несі?.. Ақбӛбек келін қайда?
Қарт кісі.
Қапияда аяулымызды алдыртып отырмыз.
Шырағым, Қайыпжан! Алыс жолдан келдің ғой, үйге кірелік.
“Құлақтан кірген суық сӛз,
жүрекке жетіп мұз болар” –
деген екен,
үлкендер. Дем алыңдар. Жайғасып отырып айталық.
Қайып. Ақсақал мен шаршап келіп едім, дем алдыр деп
тұрғаным жоқ. Менің үйімнің түндігі неге жабық деп сұрап тұрмын
ғой.
Бегей. Ау, айтсаңдаршы не болғанын?
Қарт кісі
.
Айналайын
-
ай! Аузым барып қалай естіртсем екен!
Ақбӛбекті Кедей батыр бастаған тентектер келіп тартып алып кетті,
бізден. Қапы қалдық.
52
Қайып. О дүние!, жалғандығың рас екен ғой!..
Ұрлаған екенсің
ғой басымдағы бақытты, ұшырған екенсің ғой!..
Құдайым
-
ай,
нем
бар еді со Бесқалада? Не жоғалтып ем? Ең болмағанда Ақбӛбегімді
арашалап, жан бере алмағанымды
-
ай!.. Бұ тірліктің мәні не, енді?
Бегей. Неғып хабарсыз жатып алды деп едім
-
ау... Айласын
асырғанын
-
ай!.. Ұмыттырып барып, қапы қалдырғанын
-
ай! Әттеген
-
ай
...
Қарт кісі. Кедей батыр қашқындарды паналаттың деп, бізге де
салмақ салып кетті. Енді бұларға қамқоршы болсаңдар аулың
шабылады дейді, бас жауым Қайып емес сенсің, деп кетті, Бегей
шырағым.
Қайып. Әттең, шіркін!
Ауған асып, Иран ӛтіп кетпей... Ел... ел
деп... Ел дегенде кӛрсеткені осы ма, бұл елдің?
Бегей.
Қайыпжан!, ел емес саған зорлық жасап жатырған.
Елден түңілме.
Қайып.
Ел болмаса жалғыз Кедей осылайша талтаңдап жүрер
ме еді? Ел емес пе билігін соған беріп қойып отырған?
Бегей.
Елден түңілме, шырағым. Ел оны бүгін қолпаштаса,
ертең сені қорғайды.
Қайып. Қорғағаны осы ма?
Бегей.
“Жол сұрамай жолға түспе” –
деген екен, үлкендер.
Әуелде де бір қате жіберіп едің. Тағы жаңылыс баспа.
Қайып. ”Жолдан адасу айып емес, жолға жүрмеу айып”.
Бегей.
“Бар уақытта болған іске ақылмен кіріс”... “Ашу дұшпан,
ақыл дос”,
-
депті, үлкендер.
Қайып.
Ақыл деген бір рет дос болса, екі рет дұшпан болатын
болып жүр ғой, біздей жалғыздарға.
Қарт кісі.
Енді не істемек ойың бар?
Қайып. Ең алдымен сіздерге зиянымды тигізбеуге тырысамын.
Ендігі жерде менің тұрақты орным болмас.
Бегей. Жалғыз ӛзің не тындырасың? Босына мерт боласың
ғой.
Қайып. Бар арманым Ақбӛбек жолында мерт болу. Басқа
тірлікті қаламадым мен.
Бегей. Сабыр ет, ақылға кел шырағым.
Қайып.
Ақбӛбек мен үшін бәрін құрбан етіп еді, мен ең
болмаса арашаға да түсе алмадым. Ой, шіркін
-
ай! Арашаға да
жарамадым
-
ау!.. Ақбӛбегім
-
ай! Мен үшін бәрін таразыға тартып
едің
-
ау! Мендей жарлының жалғыз жанынан басқа не бар! Ендігі
жерде шалдым құрбандыққа сол барымды...
Қайып ӛз үйіне беттейді.
53
Бегей. Қайыптың үйінің түндігін ашсаңдаршы.
Бір келін асығып барып түндігін ашады
5-
кӛрініс. Қайып қасіреті.
Қайып үйінде теңселіп әрлі
-
берлі жүреді.
Қайып. Ай, пендешілік
-
ай! Базар шығып Ақбӛбекті үлде мен
бүлдеге орағым келді
-
ау!.. Бай қызы ғой, дүниеден тапшылық
кӛрмесін деппін. Ол болса “осы сапарға бармашы” деп қанша
сұрады, қанша жалынды... Кімге керек енді мана алтынзер
маталар... алтын түймелер... Иесіз қалған... Адыра қалған...
Ақбӛбегім
-
ай, жүзіңді
бір кӛрмекке зар болып келгенде...
Әкелген заттарын қоржынынан шығарып, лақтырады.
Кереге басында ілулі тұрған Ақбӛбектің қызыл шарқат
орамалын қолына алады.
Зар қылдың
-
ау, жүзіңді бір кӛруге...
Домбырасын күйге келтіреді. Атақты “Ақбӛбек” әні туады
.
Қайып.
Барады кӛшіп аулым Ақкӛлмекке,
Жарасар алтын түйме ақ кӛйлекке.
Жаңғақтан алып келген Ақбӛбегім,
Зар болдым ақ жүзіңді бір кӛрмекке.
Ән салдық Айрақтыдан құлап тұрып,
Ойнаушы ек қызыл шарқат лақтырып.
Барма деп бұл сапарға жалынып ең,
Сүйеніп үзеңгіге жылап тұрып.
Ақтаудың түлкі қашар қуысынан,
54
Артық ең сен ерекше тусыңнан.
Адайдан таңдап сүйген Ақбӛбегім,
Кеттің бе шығып менің уысымнан.
Үй маңына ел жиналып қалады. Қайып жинақтала бастайды.
Бегей. Шырағым, қайда жиналдың?
Қайып. Бегей аға! Рахмет саған. Кезінде мендей жаңғызға
пана болдың. Қорықпадың. Бірақ олар айласын асырды. Ақыры
алып тынды. Енді мен не істесем де жүрегімнің сілтеуімен,
Ақбӛбектің қалауымен істейтін боламын. Ешкіммен ақылдаспаймын
да, кӛмек те сұрамаймын. Ендігі жерде жалғыз жортамын. Хош, сау
болып тұрыңдар.
Бегей. Қайыпжан, сенің бізге бӛтендігің жоқ еді. Жалғыз кетем
дегенің батып тұр. Бірақ керек кезінде арқа сүйер ел керек болса біз
дайынбыз. Шама
-
шарқымыз келгенше кӛмегімізді кӛрсетерміз.
Сендер келгелі аулымыз
кӛріктеніп қалып еді. Сағынатын болдық.
Қайып. Рахмет, жездеке. Мен енді тірлік қамын ойлай
алмаспын. Ақбӛбек жолында жан берсем, маған ендігі жердегі
ең үлкен мұрат сол болар.
Бегей. Билер сотына жүгінсек қайтеді?
Қайып.
Билер соты дегенің мен үшін Итбай соты емес пе?
Олар некелі қалыңдықты, ұзаатайын деп тойын дайындап
жатырған қызды алып қашқан адаамды қорғаушы ма еді?
Бегей. Білмедім, Қайыпжан... Ақыл таппай тұрмын.
Қайып.
Ақбӛбекті тағы бір қолыма түсірсем, бұ адайлардың
кӛзі кӛрмеген, құлағы естімеген бір елге асып кетермін.
Бегей. Туған жерден жырақтап...
Қайып.
Қайтып оралармыз, кейін.
Бегей. Қайда жүрсең де аман бол, Қайыпжан! Аллаңа
сыйынып, еліңе сүйеніп іс қыл. Сонда ғана қате қадам баспассың...
Ешқашан елден түңілме, шырағым. Елі жоқ адам бақытты болмақ
емес.
Қайып.
Ел деген мына сіздер емессіз бе... Сіздер тұрғанда
мен де елсіз емеспін. Ашу үстінде артық айтылған сӛз болса
кешіріңіздер...
Қош, сау болып тұрыңдар... Қайып кетеді.
Бегей. Аман бол, шырағым... Ай тағдыр
-
ай... Ай, тағдыр
-
ай...
Қайыптай асылдарды қасірет қазанына малып қайнатқан...
Шымылдық.
55
6-
кӛрініс. Қойшы бала.
Дала. Жайылып жатқан мал. Қойшы бала домбыра
тартып отырады. Келе жатқан Қайыпты кӛріп алдынан шығып
сәлем береді.
Қойшы бала. Ассалаумағалайко
-
ом!
Қайып
.
Інім, күйшісің ғой ӛзің!
Қойшы бала.
Күйшілік қайда. Қой баққан кісіде уақыт кӛп.
Ермек етеміз, осылай. Бірақ мен кӛбіне ән айтамын.
Достарыңызбен бөлісу: |


Қайып.
Әншімін де. Қандай ән білесің?
Қойшы бала. Мен “Ақбӛбек” деген бес ән білемін.
Қайып.
Менің әнімді кімнен үйрендің?
Қойшы бала. Сонда, Сіз Қайып ақынсыз ба?
Қайып. Ақынмын ба, етікшімін бе, ол жағы белгісіз, бірақ
Қайып
екенім рас.
Қойшы бала. Мен сіздің барлық әніңізді жатқа білемін.
Қайып. Оны саған кім үйретіп жүр.
Қойшы бала.
Осы күні жиын
-
той болса жастар сіздің
әнді ғана
айтады. Үлкендерден жасырып айтады.
Қайып. Ал біреуін айтып кӛрші, тыңдалық.
Қойшы бала.
Кӛшкенде жылқы айдадым қараменен,
Бір құрық алдым кесіп араменен.
Айрылып таңдап сүйген Ақбӛбектен,
Жүрегім қан қақсайды жараменен.
Сұңқардай қомдап қанат іліп едім,
Сүйенер ешкім жоғын біліп едім.
Болған соң айтысқан серт, алысқан қол,
Кете алмай маңайыңнан жүріп едім.
Қайып. Жақсы жаттапсың ғой.
Қойшы бала. Бұндай сӛздерді мен бір
-
екі естігенде
-
ақ жаттап
аламын.
Қайып. Менің сенен бір сұрағым бар. Орындайсың ба?
Қойшы бала. Қайып аға, сіздің сұрағыңызды неге
орындамасқа,
орындаймын.
Қайып. Ендеше мен саған бір ән үйретейін, оңашасын тауып
Ақбӛбек жеңгеңе айтып бер. Менің сәлемімді жеткіз.
56
Қойшы бала. Ақбӛбек маған жеңге емес, апа.
Қайып. Онда одан да жақсы болды. Мен онда саған жезде
боламын.
Қойшы бала. Білемін.
Қайып. Ал тыңда. Қайып ӛлең айтып береді.
Ақбӛбек сәйкілікпен бұраңдадың,
Сұм жалған ӛтер деп ем, тіл алғаның.
Басыңды тауға, тасқа ұрсаң
-
дағы,
Дегені болады екен бір Алланың.
Алашқа атым шықты әйгіменен,
Сұр атқа жал бітпейді бәйгіменен.
Айрылып Ақбӛбектен қалғаннан соң,
Жүрекке ас батпайды қайғыменен.
Мен кәзір жықпылдағы Арлан бӛрі,
Жүзіңді кӛре алмадым жылдан бері.
Шақырам кездесуге келе алмасаң,
Болғаны уағдаңның жалған жері.
Қойшы бала ӛлеңді сол бойда қайталап, кейбір жерлерін қайта
сұрап жаттап алады.
Қойшы бала. Басқа не айтайын?
Қайып. Менің Ақбӛбекпен кездесуім керек.
Сенен қай күні
қайда
кездесетінін айтып хабар берсін.
Қойшы бала. Жезде, тағы ән шығарсаңыз, әуелі маған
үйретіңізші.
Мен тойда жұртты бір таң қалдырайын.
Қайып. Сосын сенің теріңді сыпырады ғой. Қайыпты қайдан
кӛрдің
деп жауапқа тартады ғой, ақылсыз бала.
Қойшы бала. Олар бүкіл даланың аузын жауып қоя алмайды.
Бәрі Ақбӛбек деп ән салып жатыр емес пе!..
Қайып
.
Дегенмен сақ бол. Мен сенен хабар алып тұрамын.
Мені
кӛрдім деп ешкімге тісіңнен шықпасын. Оны ӛзің білесің, басыңа
қауіп.
Қойшы бала. Маған не болушы еді. Сен ӛзің сақ бол, жезде.
Қайып. Рахмет. Ал сау бол. Кетеді
.
Қойшы бала. Қайып деген осындай кісі екен ғой... Қайып
маған ән
57
үйретті десем ешкім сенбейді
-
ау, енді... Тек қана айтуға да,
мақтануға да болмайды...
Шымылдық.
7-
кӛрініс. Бӛбек пен қойшы бала.
Киіз
үй іші. Бӛбекке қойшы бала сыбырлай сӛйлеп
хабар айтып отырады.
Бӛбек. Інім, халың
қалай?
Не хабар бар, мынау меңіреу
дүниеде?
Қойшы бала. Хабар кӛп.
Қазір бүкіл дала Ақбӛбек
-
Қайып деп
ән салып жатқандай. Жақында бір жолаушымен сӛйлестім. Біздің
ауылдың Итбай ауылы екенін естігенде бірден сені сұрады. Сенің
екі туып бір қалғаныңдай боп:
-
Ақбӛбек қандай екен?
-
Сұлу ма ӛзі?
-
Жағдайы қалай?
-
Сорлы қорлықта жүрген болар,
-
деп, сұрақты жаудырды
дейсің.
Сусын сұрап еді, әуелі ерегесіп бермедім. Бірақ Сен туралы
Қайыптың шығарған бір әнін айтып бергесін амалсыз жібіп, шӛлін
қандырып жібердім.
Бӛбек. Ол қандай ән?
Қойшы бала. Ән айтады.
Үстірттің аулым қонды кемеріне,
Кӛз тоймас Ақбӛбектің бедеріне.
Ғашықтан ӛлі айырмай тірі айырған,
Алланың таң қаламын шеберіне...
Бӛбекке елден ерек ӛң берілген,
Жаманның басы малмен теңгерілген.
Бұл елде қанша сұлу кездессе де,
Бәрі де Ақбӛбектен кем кӛрінген.
Күйіктен жанып барам, жылай алмай,
Айрылдым Бӛбегімнен Құдай алмай.
Қайғымен зәр жұтқанмен ақырында,
Ас таттым үш күннен соң, шыдай алмай.
58
Бӛбек. Жылайды.
Мен қайтейін, Қайып!
Талай жалынып едім,
сонда
да біздің бағымызды Құдай ашпады ғой.
Қойшы бала. Тағы бір хабарым бар айтатын.
Бӛбек. Мен кеше Қайыпқа кездестім.
Бӛбек.
Не дедің, інім
-
ау! (Бӛбек балының екі қарынан ұстай
алады)
.
Оны неге айтпай отырсың?
Қойшы
бала.
Қайдан
білейін,
сіздің
не
ойлап
қалатыныңызды?
Сосын әуелі жолаушыдан естіген әнімді айттым ғой. Мүмкін
Қайыптан
айныған боларсыз. Мына жаңа күйеуіңізбен тұрып жатырсыз ғой.
Бӛбек.
Балаға дейін қулық ойлатып қойған қу заман
-
ай!..
Қайтейін...
Қайдан кӛрдің? Қайып не деді?..
Қойшы
бала. Апа,
саған Қайып жаңа ән шығарыпты.
Бӛбек.
Әнді қоя тұршы!.. Ол не айтты?..
Қойшы бала. Жоқ әуелі әнді айт деген.
Бӛбек.
Ал айта ғой.
Қойшы бала.
Айтамын. Бұндай жақсы әнді мен бір естігенде
-
ақ
жаттап аламын.
Бӛбек.
Сыртқа шығып қарап келші. Маңайда ешкім жоқ болса,
жайлап қана айтып бер, айналайын.
Бала далаға шығып келеді. Ешкім жоқ деп жай дауыспен ән
салады.
Қойшы бала
.
Ақбӛбек сәйкілікпен бұраңдадың,
Сұм жалған ӛтер деп ем, тіл алғаның.
Басыңды тауға, тасқа ұрсаң
-
дағы,
Дегені болады екен бір Алланың.
Алашқа атым шықты әйгіменен,
Сұр атқа жал бітпейді бәйгіменен.
Айрылып Ақбӛбектен қалғаннан соң,
Жүрекке ас батпайды қайғыменен.
Мен кәзір жықпылдағы Арлан бӛрі,
Жүзіңді кӛре алмадым жылдан бері.
Шақырам, кездесуге келе алмасаң,
59
Болғаны уағдаңның жалған жері.
Бӛбек.
Менің торға түскен тотыдай күнімді ол кӛз алдына
елестете алады дейсің бе? Әйтпесе маған “уәдең жалған” деп айып
тағар ма еді?..
Қойшы бала. Апа, Сіз оған ренжімеңізші. Оның да келісіп
жүргені шамалы секілді.
Бӛбек. Оны сен қайдан білесің?
Қойшы бала. Жақында кӛрші ауылда шілдехана болып,
Қайыптың әні деп бір әнші отырған бар халықты жылатқан. Ол
елден, жұрттан безіп кетіп, жабайыдай жалғыз жүретін кӛрінеді.
Бӛбек.
(Бӛбек жылайды). Азамат қор болды
-
ау!.. Ол ерекше
жаратылған жан ғой. Оның тұрған жерінде жанға жайлы керемет...
бір ғажайып... не екенін білмеймін... жылылық па, сәуле ме... әйтеуір
ерекше құбылыс пайда болады... Жаның рахатқа батып жүре
береді... Қайтейін...
Қойшы бала. Қазір бүкіл ел аузында Қайып әндері. Сіздер
отырғанда айтпайды. Оңашада Қайыптың Ақбӛбек деген әндерін
бірінен бірі оздырып салады.
Бӛбек. Сен сӛзге айналдырып не созып отырсың.
Ол саған не
айтты?
Қойшы бала. Кездескім келеді деді.
Сӛйлесемін деді.
Оңашасын тауып кездесетін жерін айтсын деді.
Бӛбек. Барамын!.. Жетемін!.. Табамын оңашасын...
Шымылдық жабылады.
8-
кӛрініс. Қайып пен Бӛбек. Қашқындар.
Ауыл маңындағы тоғай іші. Қайып Бӛбекті күтіп тұрады. Жан
-
жағына жалтақтай қараған Бӛбек кӛрінеді.
Қайып.
Ақбӛбек!..
Бӛбек
.
Қайып!..
Екеуі ұмтыла құшақтасып, ұзақ тұрып қалады.
Қайып. Кешір мені, арманым!.. Ақбӛбегім!.. Мына ӛмірдің
иірім
-
толқын ағысының арасынан жол таба алмаған сор маңдайыңды
кешіре
кӛр!
60
Бӛбек. Бәрі менен болды! Сен мені кешір! Қол жетпеске қол
созып... Бәрін бүлдірген мен...Іштен тынып, саған деген сезімнің
жылуына оңаша жылынып, ӛз қасіретімді ӛзім арқалап, жайыма
жүре беретін жӛнім бар екен. Міне енді сені сергелдеңге салып
кеткенім.
Қайып.
Олай демеші! Мен бақыттың не екенін, сүюдің не
екенін
білдім ғой, сенің арқаңда. Сол күндерім үшін қалған бар ғұмырым
садаға.
Менде ӛкініш жоқ. “Ғашықтық та бір тұзды су, ішкен сайын
шӛлдетер” –
деген екен. Менікі қанбайтын шӛл...
Бӛбек. Бұрынғылар: “Бас аман болса бӛрік табылады” –
депті
ғой... Қайып аға, басың аман. Шаңырағыңның қары сынса, жамап
аларсың. Кӛңіліңді кір шалса тазартып аларсың. Біреудің ұстап
-
тұтқан Бӛбегі енді Сізге ӛзіңнің Ақбӛбегіңдей боп кӛрінер дейсің
бе?.. Тыйылалық енді... Кӛнелік тағдырдың басқа салғанына...
Қайып.
Маған тірі ӛлік болып ӛмір сүр дегенің бе? Мен ендігі
жерде тек қана сенімен Қайыппын. Мен сенсіз тірі ӛлікпін.
Бӛбек. Олай болса мен де шынымды айтайын. Мен тек қана
сені бір
кӛрсем деп, осы сәт ұшін ғана ӛмір сүріп келдім... Әйтпесе...
Баяғыда
-
ақ...
Қайып.
Айтпашы аржағын... Екеумізде ұмыталық, аз күн
кӛрген
азап пен жаман түсті.
Бӛбек. Ұмыталық.
Қайып.
Бұл жолы бұлардың құрығы жетпес жерге кетерміз.
Бӛбек. Не болсада шыдадым. Тек ӛзіңмен бірге болсам болды
маған. Азабына да, тамұғына да кӛнермін.
Қайып.
Мен қос атпен келіп тұрмын
.
Бӛбек
.
Мен сенен ӛз еркіммен айрыла алармын ба? Мені енді
қасыңнан тастамашы.
Қайып. Бӛбегім... Ақбӛбегім... (Құшақтайды).
Бӛбек.
Рахмет Тәңіірім. Енді ӛліп кетсем де арманым жоқ.
Қайып. Ей,
Алла! (кӛкке қолын жайып)
Мына сорлы
балапандарыңа пана болар бір ығың жоқ па?.. Ықтатсайшы!.. Бір
түп жусаның жоқ па? Паналатсайшы!..
Шымылдық.
61
9-
кӛрініс. Тҧтқындар. Қҧлшар. Ант.
Просцениум. Кедей мен нӛкер жігіт шығады.
Кедей. Адамдар да қалжырады, аттар да шаршады. Осы
араға ат шалдыртып алалық. Ұстадық қой. Енді онша асықпалық.
Нӛкер жігіт.
Жарайды. Жігіттер де жүрек жалғап алсын.
Кедей.
Ана қаншықтың аузына ара
-
арасында су тамызып
қойыңдар. Ӛліп қалмасын.
Нӛкер жігіт.
Ӛлсе ӛрем қапсын демейміз бе?
Кедей.
Ӛй, бассыз неме! Оның ӛлгеннен кек қайта ма? Ол ӛліп
қалса ердің кегін, елдің кегін немен қайтарасың?
Нӛкер жігіт.
Сонда кек қалай қайтады?
Кедей.
Ер кегі де, ел кегі де ана қатын есік алдында күң
болып азып
-
тозып жүргенде қайтпақ! Қызының қандай қорлықта
жүргенін кӛрген ел
-
жұрты күнде сабылып, Итбай алдына жығылып,
айыбын тӛлеп, басына бостандық сұрағанда ғана қайтпақ!
Нӛкер жігіт. Есберген кегі қайтсе қайтады, батыр аға! Осы
сұрақ ойыма түссе болды, тұла бойым ысып жүре береді. Қашқан
менің қатынымдай
-
ақ, қолым қамшының басын уатып жіберердей
боп, ширығамын...
Кедей. Ол қайтпайтын кек қой! Ол біздің сүйегімізге басылған
таңба! Ол тек қана сол ауылдың ұзатылғалы отырған қызын ат
кӛтіне ӛңгеріп келгенде қайтпақ!
Нӛкер жігіт. Неге солай жасамаймыз?
Кедей. Мен оны баяғыда “қыз қашты” деген хабар жеткен күні
айтқанмын. Кӛнді ме?
Нӛкер жігіт. Неге?
Кедей. Ой, намыссыз неме, ел жауласады дей ме? Жұрт
жәбірленеді дей ме? Біреудің жүрегі жараланады дей ме?.. Сол
індет пәлені солар кімнен үйренген? Түсінбеймін...
Нӛкер жігіт. Есберген ағаны жұрт ақылды жігіт деп мақтан
ететін еді...
Кедей. Ақылды болса болар, бірақ сол қажетсіз нәрсесін ол
ӛзіне қажет емес жаққа пайдаланады.
Нӛкер жігіт. Басына пайдасы жоқ болса, рулы елінің намысын
күйдіріп жатса, ол ақыл бола ма?
Кедей. Ақылды ағаң соған түсінбейді.
Нӛкер жігіт. Қызық екен...
(екеуі кетеді).
62
Шымылдық ашылады.
Демалып жатқан Кедей нӛкерлері. Торсық, мес секілді
ыдыстардын сусын ішіп жатады. Қолы байлаулы Қайып пен Бӛбек.
Сахнаға Кедей мен Есберген шығады.
Есберген. Батыр аға, мына сорлыларға да сусын бергіз.
Шӛлден азап шегіп қалған болар. Ана сорлы қансырап ӛліп қалмай
ма?
Кедей. Жанды жеріне жара түскен жоқ, ӛлмейді...
Есберген. Жарасын таңдырмайсыңдар ма?
Кедей.
Жауыңа жаның ашып тұр ма? Ол сенің абыройыңды
тӛгеді, еліңді масқараға қияды. Ал сенің оған жаның ашиды, а ?..
Есберген. Ол қазір етікші де емес, жау да емес жаралы жан
ғой.
Кедей.
Әй, інім! Күнәһар болма. “Күнәні кешіру, күнәдан ауыр”
–
деген, ақылдылар.
Қайып. Бай мырзаларының ішінде де жӛні түзу, ойы
орындылары болады екен
-
ау! О, Жаратқан! Олар оны кімнен
үйреніп жүр?
Кедей.
Жеті мүшеңе деп жеті жара салып ем денеңе! Тілің
аман қалған екен ғой! Сӛйлеп қал, бүгін! Ертең айтқысы келгенмен
ештеңе дей қоймас!
Қайып.
Ей, ессіз неме! Сен менің денеме жара салдым деп
мәз болып тұрсың ба? Ал мен болсам Ақбӛбегім жолында денеме
таңба түсті деп қуанып жатырмын!
Сен мені кісендеп құл етемін деп ӛзіңе
-
ӛзің риза боласың ба?
Ал мен болсам Ақбӛбегімнің жолында әлі де азап шексем деп
дәметіп жатырмын!
Сен менің ӛлтіре аламын деп қоқиланып тұрсың ғой! Ал мен
сендейлерді аяп жатырмын...
Бар ғұмыры босқа кеткен байғұстар!.. Менің Ақбӛбекпен бірге
болған бір күнімнің шаттығына сендейлердің жүз жылдық
тірліктеріңде кӛрген ләззәттарың жетпейтінін қайдан сезейін деп
едіңдер!..
Бӛбек.
Рахмет, Қайып. Енді ӛлсемде армансызбын!
Кедей.
Тіл сүйексіз, кӛз соқыр! Сайрап қал, етікші... Тағы не
айтасың, не естіп не кӛргенің бар?
Қайып.
Бізді қолға түсіріп кӛңілденіп келеді екенсің ғой! Тыңда
онда... Сендей соқырлардың кӛзін ашып, кӛкірегін оятып жіберейін...
Кедей. Ал тыңдалық.
63
Қайып.
Қарашы аспаныңа! Ана тӛбеңдегі бозторғайды кӛрдің
бе?Не деп шырылдап тұр? Кӛкірегіңмен тыңдашы... Менің
Ақбӛбекке арнаған әнім емес пе шырқап тұрғаны?..
...Мына жел не деп сыбырлап тұр?
Кедей. (Ызалана күледі) Ал жел не депті?
Қайып.
Жел былай дейді...
Тыңдаңыз Кедей батыр құлақ түріп,
Жер ана былай депті жылап тұрып...
Қор болды
-
ау екі ғашық есерсоққа,
Ойнаушы еді қызыл шарқат лақтырып...
Кедей. (Ашулана бастайды) Тоқтат қайыршы! Құдай
осындайларға түк бермесе де, тікені бар тілді аямайды екен...
Ештеңе етпес, ертең шолтаңдатып жүретін боласың...
Бұлардың қасына нӛкер жігіт келеді.
Нӛкер жігіт. Бір топ аттылар кӛрінеді.
Кедей. Жігіттер сақ болсын.
Нӛкер жігіт. Қарулары жоқ, жай адамдар секілді.
Кедей. Киімдері қуғыншыға ұқсамайды.
Нӛкер жігіт. Атқа отырыстарын қарашы!..
Есберген. Сал
-
серілер секілді, бейбіт жолаушылар ғой.
Нӛкер жігіт. Ау, ана ортадағысы ӛткен жылы біздің ауылда бір
ай күй тартқан кісі ғой!
Есберген. Онда о кісі Құлшар күйші болды.
Құлшар күйші мен оның нӛкерлері келеді. Кедей де, Есберген
де Құлшар күйшіні танып, ізетпен сәлем беріседі.
Құлшар сәлем алады. Байлаулы Қайып пен Бӛбекті кӛреді.
Бӛбектің қасына барып қолын шешеді.
Қҧлшар. Кедей батыр! Жасауылың біраз бар екен, мына
сорлы қыз, қолы бос болған күнде де сіздерге зорлық жасай қоймас.
Кедей. Әңгіме оның енді кӛрсетер зорлығында болмай тұр ғой!
Әңгіме оның бұрын кӛрсеткен қорлығында болып тұр ғой.
Қҧлшар. Әй, шырағым
-
ай!
Бүкіл ел болып қорланып қалған
екенсіңдер ғой?.. Болар, болар... Халық сорлының аузына осы
сӛзді
салып шайнатып қойып, ӛздерің қалаған зорлықтарыңды
қалағандарыңша істей беретін баяғы әдеттерің ғой!.. Әйтпесе,
айттырулы бір қыздың басқа біреуге кӛңілі жарасса байтақ елдің
қорлық кӛрердей несі кетеді екен?..
Кедей. Халық ызалы, жарылғалы отыр.
64
Қҧлшар. “Бет қызылы басылар, ет қызуы қасылар” шырағым.
Содан кейін барып ақыл кӛзі ашылар. Кӛкіректегі ыза орнын ақыл
басқан кезде ел алдында қарабет болып шыныменен зорлықшылар
шығатын.
Кедей. Сонда Сіз осылардың істеп жүргенін қостаймысыз?
Қҧлшар. Жоқ,
қостамаймын. Бірақ, болар іс болып қалды емес
пе? Бұлар бала емес пе? Ел дана емес пе?.. Енді бүкіл ел болып екі
баланың қатесін даналықпен жӛндеудің орнына бүкіл ел болып
қателесудің не жӛні бар екен?.. Соны неге ойламайсыңдар?..
Кедей. Сонда осындайларды басына жіберіп, басқаға үлгі
беріп отыра береміз бе?
Қҧлшар. Әй, шырағым
-
ай! Істеген ісіңнің бәрін үлгіден үйреніп
істеп жүрген нең бар еді... Тағдыр дағы, бұларды кездестірген.
Кедей. Ата жолы дейміз... Елдің әдет
-
ғұрпы дейміз...
Қҧлшар. Ата жолы деп жақсы айттың ғой, менің бір сұрағым
бар.
Кедей. Сұраңыз.
Қҧлшар.
Кедей батыр! Ел арасында батыр атағың бар, әдет
-
ғұрып, жол жораны жақсы білесің. Қай заманда да батырдан сауға
алатын, сұраған кісі.
Кедей.
Ондай жоралғы болған.
Қҧлшар.
Сендей батырдан ӛз елінің жасы жеткен мендей
қарты түгілі, тіпті жауы да сауға сұраған. Сұраса алған.
Кедей.
Алған. Алған.
Қҧлшар.
Ендеше, сауға!, батыр Кедей!
Кедей.
Сұраңыз.
Қҧлшар.
Мен сауғаға Қайыпты қаладым. Кегің қайтқан болар,
тұла бойында жара түспеген жері жоқ екен.
Кедей. Елді бүлдірген бұзақы емес пе бұл!.. Ендігі қалған
жазасын ел алданда алғаны дұрыс болар.
Қҧлшар.
“Ерді Құдай ұрарда жауға мінер жампозын, кӛп жабының бірі дер;
Елді Құдай ұрарда жауға салар жақсысын, кӛп жалпының бірі дер” –
дегендей, елдің жақсысы да, жампозы да топ осы Қайып секілділер.
Кедей. О бұзақының зәбірі ӛтіп тұр ғой.
Қҧлшар.
“Біреу зәбір етсе, сен сабыр ет” –
деген бар емес пе.
Қайыпты біреу бұзақы, ата жолын бұзды деп жек кӛрер.
Жазалағысы келер... Енді бірі жүрегінің қалауына
ұмтылған
ғашықтарға жол кӛрсетті деп, үлгі тұтар... Біреулері бұрынғылардың
айтқанының бәрі қағидат емес екенін, молдалардың айтқанының
бәрі бірдей шариғат емес екенін елге түсіндіріп берді деп, батыр
санар. Жырға қосар. Атын аңызға айналдырар.
|