title: С. Бақырғанидың қисса-дастандары – нәзира дәстүрінің қайнар көзі - бет 14

text:
Мұндағ былай үйретті ұстазым менің,
Ата хақы – тәңірі хақы дүр білің,
Ата алдында ұғыл жүрсе хата,
Сіз жүрің алдымда ай, Нұрсафа,– [49,68 б.]
деп әкесіне еріп үйіне келіп, Әзірейілді көріп, мән-жайға қанығады.
Дүниеге келген һәм кетпек керек,
Үшбу дүниеден һәм кешпек керек.
Хүкім қылса жүз жаным болса берейін,
Барша үмбет жолында құрбан қылайын,– [49,68 б.]
дейді. Әзірейілден аз уақытқа мұрсат алып, мектепке келіп, дос-
жарандарымен, ұстазымен қоштасады. Достары:
Айттылар: сіз үшін біз өлелік,
Тілесін Хақтан Расулалла сені,– [49,69 б.]
деп өздерін құрбан етпек болады.“Әркімге қаза жетсе, шара жоқ,”–деп
үйіне келіп, әкесінің тізесіне басын қойып, жан берді. Осылай Мұхаммед
пайғамбарды тек үмбетінің қамын ойлаған қамқоршы ретінде әсірелеп
суреттейді.
Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының көп томдық шығармаларының бірінші
томына енген “Ибраһим” атты дастанында Мұхаммед пайғамбар жалғыз ұлы
Ибраһимді жеті жасқа келгенде, молдаға оқытады. Алла Әзірейілді
Мұхаммедке жіберіп, не перзентін, не үмбеттерін таңдасын деген талап қояды.
Мұхаммед ұлын мешіттен ертіп келеді. Алдында жүруін сұрайды.
Ата алдында бала жүрсе, болар қате,
Алдыма сіз жүріңіз, ай, жан ата,– [90,86 б.]
деп ұлы атасын құрмет тұтады. Ибраһим ұстазымен қоштасуға мұрсат
сұрайды. Атасына үмбеттері үшін жанын қиюға ризашылығын білдіреді.
Сол жерде Ибраһим қалды өліп,
Жылап тұрды атасы оны көріп.
Үмбеті сау қалғанға қуанады,
Кейімейді перзентін ойына алып,– [90,69 б.]
деп пайғамбардың үмбеттерінің саулығын бәрінен де жоғары қоятынын
суреттейді.
Мәшһүр-Жүсіп
Көпейұлы
дастаны
“Бақырғани
кітабындағы”
Ғұбайдолла шығармасының желісімен мазмұндас екендігі көрінеді. Екі
туындыда да Мұхаммедтің Хақ жолына шексіз берілгендігі суреттелген.
“Бақырғани кітабы” жинағының соңында Хытаи сақы деген автордың
көлемі 164 шумақтан тұратын “Ахтам қиссасы” берілген. Қисса әдеттегідей
Аллаға, Мұхаммед пайғамбарға мадақ айтудан басталады. Басты кейіпкер
Ахтам Мұхаммедтің сахабаларының бірі “ер сипатты, Әлиді өзіне дос тұтар
еді” деп суреттеледі.
Жанәділ елі, сол елдің шаһы – бәрі Әлидің батырлық даңқынан қорқып,
қан жұтар еді. Шаһ халқын жиып, кеңесті. “Кімде-кім Әлиді өлтіріп,
Мәдинадан басын кесіп әкелсе, байлығымның жартысын, өлшеусіз алтын,
күміс және қызымды беремін,”– деп жар салады. Баһадүрлер сайланды,
белдеріне қылыш байлап, жолға шықты.
Мәдина бір жарым айлық жол еді,
Арасының көбі сусыз шөл еді.
Мәдинаға баһадүр жұһуд жетті, Ахтамға жолықты. Ол Ахтамнан Әлиді
сұрады. Әлиді көрсетсе, жүз мың алтын беретінін айтты. Ахтам өзін оған
Әлимін деп таныстырды. Жанәділдің баһадүрі Ахтамның басын кесіп әкетті.
Әли деп мәз болысты. Шаһ уәдесінде тұрып, қызын ұзатты.
Мұхаммед және жанындағы сахабалары үш күн бойы Ахтамға не
болғанын білмеді. Біләлді жіберді, үйіне барып, сұрастырды. Әйелі үш күннен
бері үйіне келмегенін айтты, балалары атасын іздеп, жыласты.
Жебірейіл келіп хазіретке, Ахтамның жан бергендігін, Жанәділ
қаласына басы кеткендігін, Әли үшін азиз жанын пида еткен хабарын жеткізді.
Бәрі қайғырды. Әлиді тауып, мән-жайды жеткізді.
Әли балаларымен, әйелімен қоштасып, дүлдүліне мініп, қырық бес
күндік жолды үш күнде жүріп, Жанәділ шаһарына жетті. Әли отқа табынып
отырған бір әйелді көріп, жөн сұрады. Әйелден жерлестерінің Әлидің басын
кесіп әкелгенін, енді Мәдинаға аттану үшін әскер жиып жатқандығын біледі.
Әли әйелге иман келтіруді бұйырады. Әйел ұнатпайды. Әли оның басын
шауып алады. Бұдан біз қисса авторының кәпірді өлтіргенді сауап деп
есептегендігін аңғарамыз. Әлгі әйелдің үйіне кіріп, тамақ жейді, қанша күннен
бері аш еді.
Шаһтың есігіне келді. Бір кісіге мал ұрлатып, ұрыны іздеп жүргендігін
айтады. Оны көрген кісі шаһқа келіп, астындағы аты да өзіне лайық балуан бір
жігіттің ұры іздеп жүргенін баян етеді.
Мұнан кейін Әли дүлдүліне ескертті: “ Пайғамбар, сахабаларға барып,
менен хабар жеткіз, Хасен, Хұсайынға, Фатимаға сәлем айтарсың”,– дегенді
ескертті. Шаһқа кірді. Ол оның қуанышын білді. Сүйінші сұрады. Әлиді өзінің
танитындығын айтты. Әлидің басы деп кесілген басты табаққа салып алып
келді. Әли Ахтамның басын көріп, көзінен жасын төкті. Әлидің маңдайы бір
қарыс еді. Шашы да Әлидікі емес дейді. Әлидің үш ойынын білетіндігін айтты:
біріншісі – қырық арыстан сүйегін қабаттап қойып, бір теуіп уатып
шашыратар еді; екіншісі – он екі батпан екі темірді бір қолымен алып ұратын
еді; үшіншісі – қылыш ойынын білетін еді.
Әлиді өлтірген ерді шақырып алдыртты. Әли ұрыс салды. Шаһ кім
екенін сұрады. Өзін толық таныстырды. Әскер жиып, Әлимен соғыспақ болды.
Әли дүлдүлден сырылып түсіп қалады. Дүлдүл памдат намазында кетіп,
кешінде Мәдинаға жетті. Расул құлағына дүлдүл үні естіліп, Біләлді жіберді.
Бәрі иесіз дүлдүлді көріп, жыласты. Хазірет пайғамбар Құдайдан дүлдүлге тіл
бітір деп тіледі. Құдай тіл берді. Дүлдүл сөйледі. Пайғамбар Әлидің өлі-тірісін
хабарла деп Жебірейілден өтінді. Жебірейіл көзді ашып-жұмғанша Расулды,
дүлдүлді Әлиге жеткізді. Расул Әлиді көкке шығарып алды. Әли дүлдүлін
мініп, майданға қайта кірді. Жүз мың кәпірді қырды. Кәпір елін мұсылман
қылды. Мал алып, Мәдинаға жетті. Ахтам балаларына, мұсылмандарға бәрін
таратып берді.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: С. Бақырғанидың қисса-дастандары – нәзира дәстүрінің қайнар көзі - бет 15

text:
Жанәділ елі һәм падишасы есітті,
Әли қорқынышынан бәрі састы, – [125, 2 б.]
деген жолдардан бастап,
Осылайша соғысып кеш болмады,
Кеш болғаш Әли қайтып кетіпті.
Яғни далада бір аулақ жерге,
Кетті анда ғибадатын қылуға, – [125,8 б.]
деген шумақпен аяқталған. Екі шығарманы салыстыра қарап отырсақ,
Семей өлкесі Қарқаралы шаһарындағы медреседе өмірінің соңына дейін
ұстаздық қызмет атқарған Кашафаддин Шаһмарданұлы бұл қиссаны өзінің
қазақ шәкірттеріне түсінікті болу мақсатымен аударғандығын байқаймыз.
Жоғарыдағы шумақтар “Бақырғани кітабында” төмендегідей берілген:
Әлиниң шаһараты аламны тұтты,
Жанадилниң махалласига йетди,
Жанадил ели уа шаһы ешитди,
Әли қорқынчыдин хунаба йұтды [49,70 б.].
…Ушал уақытда һәм кун кич булды,
Әли қайтыб йәна бир йерга тушди [49,77 б.].
Ерімбет Көлдейбекұлының (1844-1916) “Ақтам сахаба” дастаны 1902
жылы жазылған, жеті жүз сексен сегіз жолдан тұрады. Дастанның кіріспесінде
Хаққа шүкіршілік айтылып, сақилықтың (жомарттықтың) қасиеті сөз етіледі.
Пайғамбар заманында Ақтам сақи
Ғали үшін беріп басын, барды жәннат [126,223 б.].
Қайбар шаһарының патшасы Жанәділ Ғалидің жер жарған даңқын естіп,
өлтіріп, басын кесіп әкелуге Мақатіл деген палуанын жібереді. Мақатіл
Мәдинаға жетіп, Ақтамға жолығады. Жырда Ақтам сипаты:
Бар еді Ақтам деген бір сахаба,
Тақуа адам еді ақылға кең…
Ол ‒ Ақтам тақуа адам, өзі молла,
Тәрк етпес, әрдайымда тілінде Алла,– [126,227 б.]
деп суреттеледі. Ақтам өзін Ғалимын деп сендіреді.
Ғали өлсе, барша исламның кетер ары,
Мен өлсем, су кеткендей көне ыдыстан,– [126,227 б.]
деген шешімге келеді. Мақатіл Ақтамның басын кесіп алып кетеді. Ғали
мұны білгеннен кейін, дүлдүліне мініп, Ақтамның кегін алмақ болып
аттанады. Жанәділ еліне келіп, кездескен кемпірді иманға келтірмек болады.
Көнбеген соң, өлтіреді. Патшаға келіп, Ақтамның басын көреді. Ғалидың
өнерін көрсетеді: қырық арыстанның сүйектерін қатар қойып, үстінен секіріп,
аяғымен бір теуіп, ұнтақтап жібереді; алпыс батпан шойынды допша
лақтырып, бұлттан әрі асырып жібереді; патшаның жеті жүз мың әскерімен
ұрыс салады. Жаулары терең ор қазып, бетін жауып, Ғалиды айламен соған
түсіреді. Дүлдүл ешкімге ұстатпай, Меккеге қарай шауып кетеді. Жебірейіл
арқылы Хақ тағаладан Ғалидың жайын біледі. Жебірейіл Мұхаммед пайғамбар
мен дүлдүлді Ғалиға жеткізеді. Ғали үш күн ұрыс қылып, кәпірлердің бәрін
қырады. Көп олжамен еліне қайтып, бәрін үлестіреді.
Ерімбет дастанының қорытындысында өзі туралы мәлімет бере келіп,
сақилықты уағыздайды. Дастан “Бақырғани кітабындағы” “Қисса Ахтамның”
әсерімен жазылғандығы байқалады.
Сүлеймен Бақырғанидың “Бибі Мариям кітабы” деген шығармасын 1895
жылы С.М. Матвеев “Известия общества археологии, истории и этнографии”
деген жинақта орыс тіліне аударып, алғысөзімен, түркі тіліндегі мәтінмен
жариялаған.
1991 жылы Ташкент қаласындағы “Езувчи” баспасында жарық көрген
“Бақырған кітабында” “Бибі Мариям” дастаны берілген. Даcтан 53 шумақтан,
212 жолдан тұрады [17,63-69 бб.].
Р. Сыздықова “Ясауи “хикметтерінің” тілі” деген еңбегінде ХVІІ
ғасырда хатқа түскен, ХІХ ғасырдың соңында Самарқанд қаласынан табылған
қолжазбаны талдайды, фотонұсқасын, транскрипциясын және өлең қалпына
келтірілген нұсқасын да береді. Ғалымның көрсетуінше, қолжазбада 76
шығарма бар. Мұндағы № 71 (144 жол) және № 74 (59 жол) - хикметтер – бізге
мәлім “Бибі Мариям” дастаны. № 71-хикметтің соңында авторы туралы
мәлімет жоқ, № 74-хикмет соңы:
Достарыңызбен бөлісу:


title: С. Бақырғанидың қисса-дастандары – нәзира дәстүрінің қайнар көзі - бет 16

text:
дастанның екі нұсқасының да толық еместігіне көз жеткіздік. Дегенмен де
Мәриам ұғлы ол Иса
Хас құл ерди Мәулімге,
Мәулім оны азизлаб,
Инжил ата берди-ә.
Аулиалар ұрұғы,
Анбиалар саруары,
Хұрматини билдирди,
Көкда орын берди-ә, – [17,63 б.]
деп жырланады.
Сұлтанмахмұт Торайғыров 1919 жылы “Ғайса кім?” деген өлең жазады.
Әркімдер-ақ сұрап жүр, Ғайса кім?– деп,
Кейбіреулер, пайғамбар Ғайса демек... [127,151 б.]
Иса – Алладан кітап түскен пайғамбарлардың бірі. Христиан дінінде
Исаны құдай деп есептейді, соған табынады. Інжіл мен Құраннан Исаның
дүниеге келуінің ерекшелігі көрінеді. Шәкәрім бұл жөнінде: “Мұсылмандық
шарты” деген еңбегінде: “Бір аятта: “Анық Ғайса пайғамбарды Алла
тағаланың жаратқаны Адам пайғамбарды жаратқандай. Адам пайғамбарды
топырақтан жаратып, Адам бол деп еді Адам болды. Сол сияқты Ғайса
пайғамбарды Мариям ананың қарнында бала бол деп еді, бала болды,–
деген”,– [63,10 б.] деп жазады.
Дастанның басында “Әулиелер ұрығы, әнбилер сәруары (көсемі),
Мәулім (Алла) құрметтеп көктен орын берген, бұл дүниеге қызықпаған, малға
көңіл бермеген, дүниеге талақ беріп, ахырет қамын ғана ойлаған” Исаны:
Мариам ерди анасы,
һеч йоқ ерди атасы,
Анбиалар иеси,
Нұрдин туғмыш ерди-ә. [17,63 б.]
Қазақша жолма-жол аудармасы:
Мариям еді анасы,
Еш жоқ еді атасы,
Әнбилер иесі,
Нұрдан туған еді, –
деп суреттейді.
Анасы Мариям екеуі күндіз ораза тұтып, түнімен ояу Аллаға құлшылық
еткенде:
Ининдағы йыланлар,
Йапандағы кийиклар,
Хауадағы құш-құртлар,
Барча саламга келди-ә. [17,64 б.]
Қазақша жолма-жол аудармасы:
Ініндегі жыландар,
Жапандағы киіктер,
Әуедегі құс-құрттар,
Барша (сы) сәлем берді.
Мариямұлы Иса Алла дарытқан емшілігімен соқырларды емдеп жазады,
ақсақты жүргізеді, өліктерді тірілтеді.
Бір күні Иса анасының қасында жоқта, Алла Тағаланың жарлығымен
Әзірейіл келіп, Мариямның жанын алмақ болады. Әзірейілден Мариям жөн
сұрайды. Мариям жүрегі жамандықты сезеді.
Сунгакларым чанчишур,
Йуракларым титрашур,
Азиз йаным чуғлашур,
Атың ким деб сұрды-ә [17,65 б.].
Қазақша жолма-жол аудармасы:
Достарыңызбен бөлісу:


title: С. Бақырғанидың қисса-дастандары – нәзира дәстүрінің қайнар көзі - бет 17

text:
Тұла бойым шаншыр,
Жүректерім тітірер,
Азиз жаным шулар,
Атың кім деп сұрады.
Әзірейіл өзін: “Мен сарайлар бұзушы, жұптарды тұл қылушы”,– деп
таныстырады. Мариям: “Бір сағат кідір, ұлым келсін, қоштасайын”,– деп
мұрсат тіледі. Әзірейіл ондай пәрмен жоқтығын білдірді. Әзірейіл Мариямның
жанын алды. Иса келіп, анасының тұруын күтті. Таң атқанша тағам жемеді,
аузын ашпады. Иса зар еңіреп жылады. Исамен бірге он сегіз мың ғалам да
қайғырды.
Аршу-курси титрады,
Лауһу-қалам йығлашды,
Фаришталар йығлашды,
Рахмат қылсун деди-ә [17,66 б.].
Қазақша жолма-жол аудармасы:
Аршы-күрсі тітіреді,
Лауһу-қалам жыласты,
Періштелер жыласты,
Рахмат қылсын деді.
Иса қайғырып, анасын жоқтайды:
А, йа, Мариам, билмадим,
Тойа көзим көрмадим,
Анам жанын алдың,
Кимни ана қылай деди-ә.
Айды: қайда барғаймын,
Кимни ана дегаймын,
Кимниң бирла тұрғаймын,
Зары қылыб құбды-ә [17,66 б.].
Қазақша жолма-жол аудармасы:
А, иә, Мариям, білмедім,
Тоя көзім көрмедім.
Анам жанын алдың,
Кімді ана қылайын,
Айтты: қайда барғаймын,
Кімді ана дегеймін,
Кіммен бірге тұрғаймын,
Зар еңіреп тұрды.
Еліне келіп, анасына кебіндік бөз сұрайды. Ешкім бермейді. Жұмақтан
хорлар келіп, шатырлар құрып, Мариям ананы жуып, лахад ішіне қойды.
Жетпіс мың періштені Жебірейіл бастап келіп, жаназасын шығарды. Алладан
жарлық болып, Мариям көрі жарылып, құдіретпенен тірілді. Тілге келіп,
былай дейді:
Бұ дүниеге бақмағыл,
Малға көңил бермагил,
Хақ құллығын қоймағыл,
Керак саңа деди-ә [17,68 б.].
Қазақша жолма-жол аудармасы:
Бұ дүниеге бақпағыл (қызықпа),
Малға көңіл бермегіл,
Хақ құлдығын қоймағыл,
Керек саған деді.
Дастанда осы шумақ екі рет қайталанады. Шығармада Иса мен анасы
Мариямның пенделік қызықтан, дүние-мүліктен бас тартып, тек Хаққа
құлшылық еткен іс-әрекеті уағыздалады. Дастанның соңғы шумағында
мұсылман әдебиеттеріне тән дәстүр бойынша автор жөнінде мәлімет береді:
Ариф йапан гезартек,
Нақыш тонны безартек,
Дана инжу тизартек,
Құл Сүлейман ерди-ә [17,69 б.].
Қазақша жолма-жол аудармасы:
Арып жапан кезетін,
Сәнді тоннан безетін,
Дана інжу теретін,
Құл Сүлеймен еді.
Ислам дінін уағыздаған шығармаларда “Бибі” атауы діни құрметтеу
ретінде әйел есіміне қосылып айтылады. “Ханым, бәйбіше” деген ұғымды
білдіреді. Бибі Мариям, Бибі Фатима, Айша бибі т.б. есімдер қазақ халқында
да құрметпен айтылады.
Шиммель Аннемари “Ислам мистицизмі әлемі” деген еңбегінде Исаны
дүниеге келтірген, күнәдан пәк анасы Мариямды сопылардың ерекше құрмет
тұтқандығы туралы пікір білдіреді. Мариямды Алланың құдіретті нұрынан
нәрестелі болғандықтан, оның рухани тазалықтың символы ретінде сопылар
поэзиясындағы сүйікті кейіпкер екендігіне назар аударады [40,333 б.].
Шәкәрім дін мен елдің бұзылғандығы жайлы бір өлеңінде:
Айсаны көрсем егер мен,
Тіріл дер ем қайта сен,
Сені құдай деді де,
Айырылды халқың дінінен, – [128,112 б.]
деп жазады.
Сүлеймен Бақырғанидың “Ақырзаман кітабында” қиямет күнінде
шыққан Тажалды Иса көктен еніп, өлтіргендігі суреттеледі. “Болғанда жерде
Мәди, көкте Айса” дегендей заман ақыр туғанда Исаның оралатындығы жайлы
аңыз ақын шығармасында да көрініс табады.
“Бибі Мариям” дастанында ақын ана мен бала арасындағы қарым-
қатынасты, екеуінің бір-біріне деген сүйіспеншілігін жылы суреттейді.
Мариям ұлына “көрер көзім, құлыным” деген сияқты қазақ ұғымына да тән
сөздерді айтып, айналып-толғанады.
Мариям қазасына тау-тас тебіреніп, періштелердің де қайғырғандығы
арқылы дастандағы қайғылы көріністер күшейтіліп беріледі.
ХІV ғасырдағы ежелгі дәуір әдебиеті жауһарларының бірі ‒ Хорезмидің
“Махаббатнамасында” (1353) да:
Күнді қылды Исаның парқына тәж,
Мұхаммед Мұстафаға берді Миғраж [129,25 б.].
Сүлеймендей салтанатты патша болып туыпсың,
Мәсіхтей (Иса) айбарлы, Жүсіпке сай сұлусың [129,36 б.].
Бар жаһанның қайғысы есірік етер көзіңді,
Аллаға аян, Иса демі сенің шырын сөзіңде, – [129,87 б.]
сияқты бейнелі сөздер кездеседі.
Хұсам Кәтибтің “Жұмжұма” (1369-70) басты кейіпкер Ғайса ел кезіп
жүріп, адамның бас сүйегіне кездеседі. Алла пәрменімен қу басқа тіл бітіп,
сөйлеседі. Жұмжұма сұлтанның бұ дүниеде жасаған ағаттығы үшін тозақта
тартып жатқан азаптары суреттеледі. Ғайса да мұны естіп, құлшылық,
ғибадатын күшейтеді. Пенделердің тамұқ ішінде (жаһаннамда) тартар
жазаларын кең суреттеу арқылы адамдарға тек қайырымдылық, жақсылық
жасаудың қажеттігі жайлы ой түйінделіп, уағыздалады.
Сопылық поэзия үлгілерінде Бибі Мариям мен Иса пайғамбар бейнелері
де суреттелген. Сүлеймен Бақырғанидың “Бибі Мариям” дастаны – Құран мен
Інжілдегі хикаялардың поэзияда да өрнек тапқандығына куә болар құнды
мұра, шығыста кең тараған нәзира үрдісінде жырланған туынды.
С. Бақырғани қиссалары Құран желілеріне жазылған, нәзира дәстүрінің
бастау бұлағы болса, осы шығармалардың негізінде ХІХ ғасырдың ІІ жартысы
мен ХХ ғасырдың басында өмір сүрген қиссашыл ақын-шайырлар қалам
тербеді. Ғалым Алма Қыраубайқызы орта ғасырдағы түрік қисса-
дастандарының қазақ әдебиетінде жалғасын табуының тарихи себептерін
ашып көрсетті. “Бақырғани кітабындағы” дастандардың Мәшһүр-Жүсіп
Көпейұлы, Шәді Жәңгірұлы, Ақылбек Сабалұлы, Жүсіпбек Шайхисламұлы,
Ерімбет Көлдейбекұлы шығармашылықтарына әсер етуі – осы дәуірдегі қазақ
халқындағы Оянушылықтың бір көрінісі. А. Қыраубайқызы Оянушылықтың
негізгі шарттарының бірі ретінде “өткен тарихқа, ғасырлар шаңында қалған
әдеби мұраға оралу, сонымен бірге, саяси-әдеби сахнадан ысырылып қалған
халық тілі – ана тілінің мәртебесін көтеруді” [111,120 б.] атайды. С. Бақырғани
шығармаларында да көрініс тапқан нәзирагөйлік үрдіс ХХ ғасырдың басына
дейін жалғасып жатты.
Ө. Күмісбаев осы кезеңде өмір сүрген қиссашыл ақындарды: “Олар
белгілі бір шығыс сюжетін қазақ тұрмысына етене жақын алып, өздерінше
жырлады, қосты, алды, мүсіндеді. Көбіне қазақтың он бір буынды қара өлең
ырғағына салып, басқа елден келген туындыны өз туған топырағына сай
түлетіп шығарды. Шығыс ақындарының, классиктерінің көлеңкесінде қалып
қоймай, өз наным-сенім, мотивтерін қоса білді. Шығыс сюжетін қазаққа
жақын, жұмыр, ұғынықты етіп жеткізуге тырысты. Қайта жырлаушы ақындар
Шығыс әдебиетінің күшті әсерін орынды пайдаланды”,– [130,207 б.] деп
бағалайды.
Қазақ әдебиетіне кең тараған шығыстық нәзира дәстүрінің қайнар көзі
С. Бақырғанидың Құран желілерін жырлаған шығармаларында жатыр.
Ықылым замандарға куә болған, талай ұрпақтың көкірегіне тұнған ғұлама
ақынның жыр-дастандары қозғаған мәселелер қазіргі күнде де өзекті, алдағы
уақыттарда да замана көшіне ілесе отырып, өзінің тағылымдық мән-
мағынасын жоғалтпасы анық.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Document Outline - С. Бақырғанидың қисса-дастандары – нәзира дәстүрінің қайнар көзі

text:
Document Outline - Күміске меңзер өңдерің…
- Бұхари, Имам Муслим, Қази Аяз
- Түрлі азаптар көрер, – [49,63 б.]
- Қол-аяғым бос қоймаңыз
- Фатиқа бірла салауат такбир айтты-ә,– [49,53 б.]
- Ай, көзімнің нұры, көңілім миуасы, келіңдер маған,– [32,53 б.]
- Жетім көңілін аулаңыз,– [49,56 б.]
- Құранды көпке уағызда,– [124]
- Барша үмбет жолында құрбан қылайын,– [49,68 б.]
- Кейімейді перзентін ойына алып,– [90,69 б.]
- Хытаи сақының назымын тыңда,– [49,80 б.]
- Кейбіреулер, пайғамбар Ғайса демек... [127,151 б.]
- Аллаға аян, Иса демі сенің шырын сөзіңде, – [129,87 б.]
Достарыңызбен бөлісу: |


title: С. Бақырғанидың қисса-дастандары – нәзира дәстүрінің қайнар көзі - бет 2

text:
Жебірейіл тізгінін тұтты,
Микаил – үзеңгі басты,
Исрафил қолтықтап,
Расул оған мінді-ә.
Оң жанында – Жебірейіл,
Сол жанында – Микаил,
Алдында һәм Исрафил,
Әзірейіл соң (ынан) ерді-ә [49,59 б.].
Сол және оң жағынан үн естіледі, Расул бұрылмайды. Расул шөлдеп еді,
төрт ыдыспен сусын жеткізілді. Екі ыдыстағы шараптан бас тартты. Сүт пен
шекерді ішті. Төрт тон келтірілді: сары, жасыл, қызыл, ақ. Ақ пен жасыл тонды
алды. Расул Жебірейілден екі жағынан естілген үннің сырын сұрады: “Біреуі
– дүние еді, біреуі – жұһуд (кәпір) еді, қайырылсаң, үмбеттерің түзу жолдан
таяр еді, дұрыс еттің”, – деп жауап береді. Мешіт Ақсаға кіріп, имандық етті.
Жеті көкте періштелерді көрді. Төртінші көкте – Ғайсаны, бесінші көкте –
Мұсаны, алтыншы көкте – тәнінде басы жоқ періштелерді көрді. Расулдың
аузына балдан тәтті, қардан суық бір тамшы тамады.
Садра және Афақ мақамға жетті. Рафрафтан асып, Ламаканға жетті.
Алла Расулдың тілегін айтуын сұрайды. Мұхаммед үмбеттерінің күнәсін
кешуін өтінеді.
Жеті тамұқты көрді. Ата-анасы танып: “Бізді отта қалдырма,” – деп
өтініш етті. Хақ: “Не үмбеттеріңнің, не ата-анаңның жазығын кешіремін, бірін
таңда”, – дейді. Расул үмбеттерінің күнәсін кешіруін қалады. Ұжмаққа кіріп
төрт арықты көрді. Расул Меккеге оралды.
Құл Сүлеймен қош айтты,
“Расул Миғражын” жайды.
“Расул Миғражын” айтып,
Досына жадгар (естелік) құйды-ә [49,61 б.].
“Миғраж хикаясын” ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басында
өмір сүрген қиссашыл-ақындар Жүсіпбек Шайхисламұлы, Шәді Жәңгірұлы,
Мәшһүр-Жүсіп Көпейұлылар да жырлаған. Жүсіпбек Шайхисламұлы Қазан
қаласында бірнеше рет жарық көрген “Қисса Хазірет Расулдың Миғражға
қонақ болғаны” (1895) деген кітабын:
Қиссаның сөз айтайын сарасынан,
Мұхаммед екі дүние панасынан,
Жазайын Миғражды қисса қылып,
Маулидман Бақырғанның арасынан.
Жүреді имандылар әдеп сақтап,
Имандыны періште жүрер мақтап,
Бұ қиссаны шығардым ғибрат үшін,
Маулидман Бақырғаннан оны жаттап, – [114,2 б.]
деп, оқиға желісін “Бақырғани кітабынан” алғандығын көрсетеді.
Жүсіпбек дастанының соңын:
Мұны жазған сұрасаңыз қожа затым,
Жақсылар айып етпе жазған хатым.
Әкем аты – Шайхұлислам қожазада,
Жүсіпбек – мұны жазған менің атым, – [114,12 б.]
деп аяқтайды.
Қисса Шәді Жәңгірұлының “Назым сияр Шариф” деген кітабында бар.
Ш. Жәңгірұлының бұл кітабы 1913 жылы Ташкентте жарияланған. Ақын осы
кітабының алғысөзінде:
Бұл кітап “Алтыбармақ” қойған аты.
“Сиярдан” алынған ед асыл заты.
Шығарып бұл кітапты жария еттім,
Мағұлым болғаннан соң рауаяты (хикаясы), – [115,7 б.]
деп жазды.
Бұл кітаптардың жарық көрген мерзіміне және авторлардың
жоғарыдағыдай ескертпесіне қарап отырып, “Бақырғани кітабының” желісі
бойынша Жүсіпбек жазған туындыны Шәді Жәңгірұлы Мұхаммед
пайғамбардың өмірі туралы жазған кітабына енгізген деп есептейміз.
Жүсіпбек Шайхисламұлы шығармасын пайғамбарға арналған мынадай
мадақ сөздермен бастайды: “әлемге гауһар шырақ”, “нұры күн мен айдан
артық”, “екі дүние патшасы”, “екі дүние шырағы, сұлтаны”, “он сегіз мың
ғаламның хақ сәруары”.
Сүлеймен Бақырғанида:
Достарыңызбен бөлісу: |


title: С. Бақырғанидың қисса-дастандары – нәзира дәстүрінің қайнар көзі - бет 3

text:
пыраққа көзі түседі. Мән-жайын сұрайды. Пырақ қырық мың жыл бойы
Мұхаммедтің даусына ғашық боп жүргенін айтады. Жебірейіл оның тілегін
Алла орындайтынына сендіреді:
Пыраққа ер ерттеді қызыл жақұт,
Тізгіні – зүбәржаттан, жүгені – ақық.
Періште Жебірейіл алып жүрді
Жетелеп әпкеледі жарқылдатып [114,4 б.].
Қисса-дастандар ауыз және жазба әдебиетке ортақ жанр болғандықтан,
ауыз әдебиеті үлгілеріне тән тұлпарларға тіл бітуі, сөйлеуі сияқты әсірелеп
суреттеулер ұшырасады.
Ежелгі әдебиет дәстүрі – кейіпкерлердің мінсіз, ерекше суреттелуі,
сұлулықты асыл тастарға теңеу қисса-дастандарда әсіресе С. Бақырғани
дастанында айрықша көзге түседі. Пырақтың сипаты былай беріледі:
Жүзін нұрдан жаратмыш,
Көзі гауһардан ерміш,
Еріндері – лағылдан,
Тісі дүрден еді - ә.
Басы оның інжуден,
Құлақтары ақықтан,
Дудағы оның зүбаржат,
Тісі маржан еді - ә.
Ұшасы шын жақұттан,
Сұңғақтары зұмұруд,
Еті оның зағфыран,
Іші әнбір еді - ә.
Түгі оның жұпардан,
Жал – құйрығы райханнан,
Аяқтары гауһардан,
Сом алтын еді - ә.
Аттан еді ұлығырақ,
Түйеден һәм кішірек,
һәр бір басмыш қадамы
Бір жылдық жол еді - ә [49,58 б.].
Жүсіпбек дастанында пырақтың сипатын былайша толғайды:
Ерні қызыл гауһардан,
Нұрдан біткен иегі,
Сом алтыннан сүйегі,
Жауһардан біткен аяғы,
Алтыннан біткен тұяғы.
Зағфыраннан еті бар,
Анық нұрдан ұшасы.
Райханнан жаралған,
Құйрығы мен жалы бар.
Мұндай сұлу жануар
Бес жүздік жол аттар.
Аттан еді зорырақ,
Әр нәрсесі молырақ.
Екі көзін қарасаң,
Нұрдан жалған шамшырақ.
Түйеден еді аласа,
Өне бойы тамаша [114,5 б.].
ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың басында өмір сүрген
ақындардың шығармаларында жоғарыдағыдай суреттеулер сұлу қыздың
портретін беруге ұласты. Бұлай қыз келбетін, сұлулығын асыл тастарға теңеп,
ерекше әсерлеп суреттеу Абайдың ақындығының алғашқы адымында
жазылған “Иузи раушан” … деп басталатын өлеңінде де көрініс тапқан:
Достарыңызбен бөлісу:


title: С. Бақырғанидың қисса-дастандары – нәзира дәстүрінің қайнар көзі - бет 4

text:
Иузи – рәушан, көзі – гәуһар,
Лағилдек бет үші ахмар,
Тамағы қардан әм баһтар,
Қашың құдірет, қоли шегә [92,9 б.].
Әріп Тәңірбергеновтің (1856-1924) “Зияда-Шаһмұрат” қиссасында:
Ақ маңдай, қол – зүбаржат, көзі – гауһар,
Назы наз, қиғаш қара қабағы бар…
Інжуден отыз тісі, ерні – лағыл,
Ақ тамақ, алтын иек мойындары, – [116,146 б.]
деген суреттеулер ұшырасады.
Тұрмағамбет Ізтілеуов (1882-1939) “Сымбатты сұлу” деген өлеңінде:
Мысалы: көзің – гауһар, маржан – тісің,
Күндей ақ шығып келе жатқан – түсің…
Күмістей сымға тартқан саусақтарың,
Сүйріктей судан шыққан бәрі мүсін.
Қиғаш қас, оймақ ауыз, ақық ерін,
Көргеннің көркің кетер өртеп ішін, – [53,455 б.]
десе, Мұқамедсәлім Кәшімов (1883-1935) өлеңдерінде де осындай
тәсілдер жиі ұшырасады:
Әй, қалқа, жүруші едің естен кетпей,
Тісің бар жамбы лағыл, меруерттей [96,271 б.].
Сүмбіл шаш, түйме басың, маңдайың ақ,
Алтын қас, күміс кірпік, гауһар қабақ [96,276 б.].
Ақтан Керейұлының “Той бастау” деген өлеңінде:
Айырған алтын реңді,
Күміске меңзер өңдерің…
Жүз тоқтатып қарасам,
Лағыл, жауһар көздерің.
Тісің – меруерт маржандай,
Қасың бір қиғаш қаламдай, – [87,215 б.]
дегендей, ежелгі дәуір әдебиетіндегі көркемдегіш тәсілдермен ұқсас
болып келеді.
Жебірейіл үш жүз алпыс қанатын жазып, Афақта қалды, Расул Хақ
дәргаһына барды. Аллаға сәлем берді, сый ретінде төрт нәрсе: руза, намаз, хаж,
зекет әкелгендігін айтады.
Расул таң атып, памдат намазын оқыған соң, Миғражды жұртына баян
етті. Абужаһил нанбай, теріске шығарды, елді азғырды. Сахабалары атқа
мініп, соғыспақ болады. Күмән қылмай, мұсылмандардың бәрі де нанады.
Жүсіпбек қиссаны:
Әркімге ғибрат үшін жаздым мұны,
Жайымыз қандай болар мақшар күні,
Иә, Алла, рақматың көп жарылқағыл,
Ғафу қыл мен асының күнәһыны, – [114,13 б.]
деп аяқтайды.
Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым академиясы Хабарлары, Тіл,
әдебиет сериясының 1994 жылғы №3 санында Ғ.Қ. Жүсіпованың алғысөзімен
Мәшһүр-Жүсіп Көпейұлының “Миғраж” хикаясы жарияланды [117,56-66 бб.].
Автор қиссасын:
Достарыңызбен бөлісу: |


title: С. Бақырғанидың қисса-дастандары – нәзира дәстүрінің қайнар көзі - бет 5

text:
Мұхаммедтің осы оқиға арқылы рухының бекемдігін, сабырлылығын
танытады.
Расулға шөлдегенде жоғарыда аталған қиссалардағыдай төрт кесе емес,
екі кесе әкелінеді: біреуі – сүт, біреуі – арақ. Расул сүтті таңдайды.
ХV ғасыр ескерткіші – Рабғұзидің “Қисса-сүл-әнбийя-й” (Р.
Мұқанованың аудармасы) деген кітабында “Қисса Миғраж пайғамбарлардың
көкке шығуы” деген бөлім бар. Шөлдегенде Расулға екі кесенің ұсынылуы
және жеті көкте әртүрлі пайғамбарларға жолығуы: мысалы, бірінші көкте –
Адамға, екінші көкте – Жақия мен Ғайсаға, үшінші көкте – Жүсіп нәбиге,
төртінші көкте – Ыдырысқа, бесінші көкте – һәрұнға, алтыншы көкте –
Мұсаға, жетінші көкте – Ибраһимге жолығуы т.б. оқиғалар Мәшһүр-Жүсіп
қиссасымен бірдей. Осындай ұқсастықтарына қарап, біз М.-Ж. Көпейұлы
дастанын Рабғузи қиссасының желісімен жазғандығын байқаймыз.
Жүсіпбек Шайхисламұлы туындысы С. Бақырғани сюжетінен алшақ
кетпеген. Туындыгер өз шығармасын қазақ тілінде оқырмандарына арнап,
көркемдеп, түсінікті етіп жазған.
Мәшһүр-Жүсіп хикаясы қазақи таным-түсінікке, ұғымға жақын.
Мәселен, Алла-тағаланың дәргаһына келгеннен кейін Расул:
Топаннан Нұх нәбиге бердің нәжәт,
Қабыл қылса үмметім көп мінажат…
Көк қошқар Смағұлға құрбан бердің,
Жүністі үш зұлматтан халас қылдың.
Жүсіпке құдық түбін бостан қылып,
Ғайсаға “Інжіл” атты кітап бердің.
Мұсаға “Таурат” бердің, маған қайда?
Билеттің жел мен суды Сүлейменге,
Дәуітке “Забур” бердің үлкен кітап,
Айыпқа саламаттық бердің пайда,
Адамға жәннат, ғылым, аят бердің,
Қызырға өлмес Әбілқаят бердің,
Не бердің маған сондай, Иллаһым-ай,
Қарным аш дәргаһыңа тоймай келдім, – [117,61 б.]
дейді. Алла Расулға барлық игілікті істердің пайғамбар үмметтері үшін
жасалынатынын ескертеді.
Кескіұлы Ғұсманның “Сияри нәби” (Хазірет пайғамбар ғ.с.-ның
өмірбаяны) деген еңбегінің Х бабы “Миғраж” деп аталады. Автор бұл қасиетті
мақамда Хазірет Пайғамбар ғ.с.-ға үш нәрсе берілгеніне тоқталады. Олар:
бірінші – Бақара сүресінің соңғы екі аяты; екінші – үмбеттеріне Алла-тағалаға
ортақ қоспағандардың жаннатқа кіретінінің қуанышты хабары; үшінші –
Миғраж сыйлығы сипатында күніне екі мезгіл оқитын намаз.
Жазушы бұл тарауын: “Әрбір ғылыми нәрсе – қоршаған Алланың
құдіреті. Оның сүйікті құлы Мұхаммед ғ.с.-ның Меккеден Құддысқа келуі, ол
арадан көкке шығуы жаратылыстың негізі болған бұл кісінің көк әлемін сайыр
етуі неге мүмкін емес”, – [118,44 б.] деген тұжырыммен қорытындылайды.
Әрбір мұсылман Алланың хақ, пайғамбардың соның елшісі екендігіне кәміл
сенім білдіруі сияқты Алланың пәрменімен Расулдың Миғражға сапарына да
күмән келтіруге тиіс емес.
А. Жолдасұлының “Мәулид Шәріп” деген шығармасы Алматыда
“Арыс” баспасында жарық көрген. Мұнда Мұхаммед пайғамбардың өмірі
өлеңмен қазақ тілінде баяндалады. Еліміздің аңсаған тәуелсіздігіне қолы
жеткен уақытта да, мұсылманша терең білімі бар туындыгер Расулалланың
өмірбаянын толық жырлауды ниет етіпті.
Достарыңызбен бөлісу:


title: С. Бақырғанидың қисса-дастандары – нәзира дәстүрінің қайнар көзі - бет 6

text:
Бұхари, Имам Муслим, Қази Аяз
Миғражын жазған өлшеп безбенменен.
Мәсжиді “Ақса” барған, пырақ мініп,
Көкке ұшқан осы жерден Жәбірейілмен.
Не түрлі ғаламатты көзі көрді,
Сыймайды бәрін сөйлеп тізгенменен…
Бес уақыт намаз парыз алып қайтты,
Орын тар сөз етуге сіздерменен [119,51-52 бб.].
Ақын “Миғраж” оқиғасына кең тоқталмайды. Бұл үзіндіден осы
тақырыпқа басқа да шығыс ақындарының қалам тартқандығын білеміз.
С. Бақырғанидың жинақтағы келесі бір шығармасы – “Исмайыл”
қиссасы. Көлемі – 74 шумақтан тұратын туынды көпшілікке мәлім Құрбан айт
мерекесінің шығу тарихын баяндайды. “Исмайыл қиссасының” мазмұны
қасиетті Құранның 37-Саффат сүресінен алынған оқиға негізінде жазылған.
Ы. Алтынсарин 1884 жылы Қазан қаласында бір-ақ рет жарық көрген
“Мұсылманшылықтың тұтқасы. Шариат-ул ислам” деген еңбегінің “Ағмал
Заһир турасында” деген екінші бабында құрбан шалудың Ибраһим пайғамбар
уақытынан мұсылмандарға жыл сайын оразадан екі ай он күн өткен соң уәжиб
екендігін
түсіндіре
келіп,
“Қиссас-ул-әнбия”
кітабынан
Ибраһим
пайғамбардың баласы Исмайылды құрбан етпек болған оқиғасын баяндаған
[83,41-46 бб.].
Сүлеймен Бақырғанидың “Исмайыл қиссасында” Ибраһим пайғамбарға
жаратушы түсінде аян беріп, құрбан шалуы керектігін айтады. Жүз түйені
құрбан шалады. Алла Жебірейілге Ибраһим ұлын құрбан қылсын деген
пәрмен жібереді. Әйелі Ажарға ұлын досына ертіп апаратынын айтып, басын
жуғызып, көзіне сүрме жағып, басына тәжін, стіне таза тонын кигізіп
дайындайды. Ибраһим алмас пышақ, жіп алды. Екеуі Мекке шаһарынан
шығады. Ібіліс бұл істі біліп, Исмайылды азғырады. Исмайыл оның сөзіне
сенбей, шайтанға тас атып қуады.
Мина тауына келіп, ұлына Хақ пәрменін жеткізеді. Исмайыл:
Қиямет күні қиындық көрер,
Ата сөзін тұтпаған.
Түрлі азаптар көрер, – [49,63 б.]
деп әке сөзін құптап, Алла пәрменін жасауға келісімін береді. Әкесіне
үш тілегін жеткізеді:
Әуелгі сөзім тұтыңыз,
Қол-аяғым байлаңыз,
Қол-аяғым бос қоймаңыз
Жан тәтті дүр деді-ә…
Екінші сөзім алыңыз,
Жүзімді жерге қойыңыз,
Маған рақым қылмаңыз.
Болмақ осы деді-ә.
Үшінші – құрбан қылғыл,
Қанлығ тонымды алғыл,
Достарыңызбен бөлісу:


title: С. Бақырғанидың қисса-дастандары – нәзира дәстүрінің қайнар көзі - бет 7

text:
Не үшін оны кесейін,
Азап қылар деді-ә [49,64 б.].
Алла-тағала жұмақтан басы қара, көк қошқар түсірді. Сол құрбандыққа
шалынды. Қисса соңында:
Исмайылдың әсілінен,
Бір ер туар нәсілінен,
Ғалам толар нұрынан,
Хақ Мұхаммед еді-ә, – [49,64 б.]
деп Исмаил пайғамбардан Мұхаммед тарайтынын айтады.
Шығыстық тақырыпқа қалам тербеген шайыр Шәді Жәңгірұлы
“Ибраһим пайғамбардың хикаятын” жыр етіпті. Рабғузидің “Қисса-сұл-әнбия-
й” еңбегінде Хақтан құрбан шалу туралы пәрмен келгенде Ибраһим жүз
қойды, жүз өгізді құрбандыққа шалса, Шәді Жәңгірұлы қиссасында бес жүз
қой мен жүз түйені құрбан етеді.
Шайтан әуелі Исмайылдың анасы Бибі Ажарға бір шал бейнесінде келіп
азғырады. Анасы Хақ пәрмені солай болса, көңілінің зәредей де ренжімейтінін
айтады. Қиссада анасының да, ұлының да иман-сенімдерінің таза, діндерінің
берік екендігіне куә боламыз. Қисса:
Ажарға екеулері келді қайтып,
Білдірді оқиғаның бәрін айтып,
Алланың дәргәһіне шүкір етті,
Қуанды, баршасы һәм әуден етіп.
А, Алла, мүһмін қылың осы айда,
Мал сойып, құрбан етер әрбір жайда,
Ибраһим Халиліңнің құрбанындай,
Баршасын дәргәһіңе қабыл айла, – [120,68 б.]
деп аяқталады.
ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басында Жаркент өңірінде өмір
сүрген ақын Әбіләкім Игібайұлының “Көк қошқар” дастаны “Егемен
Қазақстан” газетінде 1999 жылы 12 қарашада Сәрсенбі Дәуітұлының
алғысөзімен жарық көрді. Дастанның сюжеттік желісі Сүлеймен
Бақырғанидың “Исмайыл қиссасымен” мазмұндас. Шәді Жәңгірұлы мен
Әбіләкім Игібайұлының шығармаларын белгілі оқиға желісін пайдаланып,
шығыстың нәзира дәстүрімен жазылған туындылар деп айтуға болады.
С. Бақырғанидың “Исмайыл қиссасында” баласы үш тілегінің бірінде:
“Жүзімді төмен жерге қарат”, – десе, Ә. Игібайұлының дастанында: “Көзіме
орамал тарт бауыздарда”, – дейді.
Қазақ халқының әдет-ғұрпына байланысты туған өлең-жырлардың бірі
– қоштасу. Қоштасу өлеңдерінің негізінде қандай да бір қайғылы оқиға
жатады. Ауыз әдебиеті үлгілерінде, мысалы, “Қобыланды батыр” жырында
Қазанға аттанарда Қобыландымен қарындасы Қарлығаштың, жары Құртқаның
қоштасуы, “Қыз Жібек” жырындағы анасының баласымен, Төлегеннің алты
қазбен және “Қозы Көрпеш-Баян сұлудағы” Ай, Таңсықтың елімен қоштасуы
сияқты жиі кездесетін өлеңдер Сүлеймен Бақырғанидың “Исмайыл
қиссасында” төмендегідей үлгіде беріледі:
Достарыңызбен бөлісу:


title: С. Бақырғанидың қисса-дастандары – нәзира дәстүрінің қайнар көзі - бет 8

text:
Қашан үйге барсаңыз,
Үйге жалғыз кірсеңіз,
Мұңлық анам көрсеңіз,
Сәлем айтың деді-ә.
Анам болар гриан (зарлы),
Перзент хақында бриан (қайғылы),
Не үшін төзгей бұ дертке,
Мұңлық анам деді-ә.
Ботасынан айырылғай,
Қан жастарын ағызғай,
Мұңлық анам деді-ә.
Мұратына жетпеген,
Дидарыма тоймаған,
Мұңын-зарын айтпаған,
Қасірет ішінде қалды-ә.
Анам мені жоқтағай,
Көзден жасын ағызғай,
Сахарларда аһ ұрып,
Көп жылағай деді-ә.
Хақтың үкімі мұндай дүр.
Шара қылып болмай дүр.
Дұғада ұмытпасын,
Анам мені деді-ә.
Хақтың үкімін тұтсын,
Ақ сүтін бахил қылсын.
Елдің ұлы ойнағай,
Мені анам жоқтағай,
Мұңлық анам не қылғай,
Рахым қылың деді-ә.
Аналар зары гриан,
Перзент хақында бриан,
Менің анамдай ана
Қашан болғай деді-ә [49,63 б.].
Исмайыл одан әрі атасымен қоштаса отырып әрі жұбатады:
Сіз һәм мейірбан ата
Біздей ұғылды тұта,
Басым кетер хаматта,
Көзің жұмың деді-ә.
Қатты мұңға қалмаңыз,
Хақ пәрменін қоймаңыз,
Мұңлық бабам деді-ә [49,63 б.].
Ә. Игібайұлының “Көк қошқар” дастанында Исмаилдың қоштасуы
былай берілген:
Ысмағұл айтты: анам-ай,
Жазудан артық бола ма,
Алладан әмір келген соң,
Артыма кеттім қарамай.
Көршіде бір бала ойнаса,
Деп мұңайма бұл қалай?
Анама құдай рақым қыл,
Жаратқан ием, панам-ай.
Разы, хош боп мен барам,
Ренжімеңіз әкем-ай,
Көйлегімді қолыңа ал,
Шүкіршілік айт, Аллаға-ай [121].
“Көк қошқар” дастаны:
Сүннеті пайғамбардың шалған құрбан,
Сауабы ұлық екен айт-құрбанның,
Бір пенде көп жылаған мен шығармын,
Ұлы істі жұрт білсін деп жыр шығардым,– [121]
деп аяқталса, С. Бақырғани өз шығармасының соңын:
Ғашықтарды сынар,
Дертіне дауа берер.
Құл Сүлеймен айтыбан,
Досқа жадгар (естелік) құйды-ә,– [49,64 б.]
деп тәмамдайды.
Құран кәрімнің осы хикаясына байланысты туған қисса-дастандарда
Ибраһим пайғамбар да, әйелі Ажар да Хақ жолына жалғыз перзентін құрбан
шалуға ықтиярлы болады. Баласы Исмайыл да ризашылығын береді. Алла да
шын берілген құлдарын құр қоймайды, Исмайылды тірі қалдырып, орнына
құрбан шалуға көк қошқар түсіреді. Дастанда Алла аса мейірімді де рақымды
деген ой айтылады.
“Бақырғани” жинағындағы келесі бір шығарма “Жарым алма хикаясы”
деп аталады. Жетпіс шумақтан тұратын бұл туындының соңында басқа
қиссалардай емес, авторы көрсетілмеген. Кітапта берілген дастан:
Достарыңызбен бөлісу: |


title: С. Бақырғанидың қисса-дастандары – нәзира дәстүрінің қайнар көзі - бет 9

text:
Тілді және берді-ә.
Жоқ едік біздер бар қылды,
Тән жаратты, жан берді,
Қатра (тамшы) судан біздерді,
Бұндай көрікті қылды-ә.
Қолды берді тұтқалы,
Аяқ берді жүргелі,
Нығмет берді жиғалы,
Шүкір қылсын деді-ә [49,64 б.].
Алланың жаратқанының барлығына да шүкір қылудың қажеттігін,
барша анадан туған адамдардың, сонымен бірге ата-анаңның да өмірден
өтетіндігін ескертеді.
Қиссаның басты кейіпкері Сәбит судың жағасында таһарат (дәрет) алып
отырғанда, суда бір қызыл алма ағып бара жатады. Ол алманы алып, қызығып,
жартысын жеп алады да ойланады. Иесін тауып, ақшасын төлемек болады.
Жарты алманы қолына алып, шарбақтарды жағалап келе жатады. Бір жігіт
көріп: “Алма біздікі, рұқсатсыз алғаның үшін ақиретте жаза тартасың”,– дейді.
“Ақиретті ойлап, қорыққаннан бағасын бергелі иесін іздеп жүрмін”,– дейді.
Кездескен кісі: “Сөйлегелі тілі жоқ, көргелі һәм көзі жоқ, Аяғы һәм қолы жоқ
қызым бар, соны алып, мені риза етпесең, жарты алманың жазасын
тартасың”,– деген шарт қояды. Жігіт ойланып, қызды алуға келісімін береді:
һәр не болса болайын,
Қызды һәм алайын,
Ақирет азабынан,
Құтылайын деді-ә [49,64 б.].
Той жасап, некесін қиып, ата-анасы ризашылығымен қызын ұзатты.
Қазақ халқында да кездесетін қыз ұзату, келін түсіру салтының бір көрінісі –
қыз жеңгелерінің қызды таныстыруға отауға алып келуі дастанда былайша
суреттеледі:
Қатынлар жыладылар,
Үйге төсек салдылар,
Қызды алып келділер,
Үшбу жігіт көрділер [49,64 б.].
Қызды көріп: “Өзге қызды келтіріп, мазақ қыларсың”,– деп өз көзіне өзі
сенбеді. Қыздың сұлулығы:
Ауыз десең- аузы бар,
Көрік десең- көркі бар,
Аят, хадис сөзі бар,
Мұндай жүрер деді-ә,– [49,64 б.]
деп суреттеледі.
Жігіт қыз әкесі өзін алдады деп ұғып, қызды алудан бас тартады. Қыздың
атасы мен анасы келеді. Әкесі:
Тілі жоқ дүр дегенім –
Пасық сөзді жимады.
Хақ жадын қоймады,
Тілден мадам деді-ә.
Аяғы жоқ дегенім –
Жаман іске жүрмеді,
Есіт енді бұл сөзді,
Иә, перзент, деді-ә,– [49,64 б.]
деп түсіндіреді.
Қызы күндердің бір күнінде бір ұл табады, атын Нұғман қояды. Баласын
алты жасқа келгенде мектепке береді.
Осы шаһардың ханымы патшаға “жаһаннами сен” деген әзіл сөз айтады.
Патша сөз мәнісін түсінбей: “Мен жаһаннами болсам, сен талақ бол” дейді
ашуланып. Патша бүкіл қол астындағы ғалымдарын шақырып, үш күнде
шешуін таппаса, өлетіндіктерін айтты. Ғалымдар жауабын таба алмай,
жыласты, қайғырды. Нұғман ұстазының қайғыруының себебін сұрап, білгісі
келді, қоймады. Есіткеннен кейін, өзін патшаға апаруын сұрады, шешуін
айтпақ болды.
Баланы патшаға алып келеді. Бала патшаны тағынан түсіріп, өзі отырып,
жауабын айтады. Бала:
Достарыңызбен бөлісу:


2.2 С. Бақырғанидың қисса-дастандары – нәзира дәстүрінің қайнар
көзі
VІІІ ғасырдың аяғында Орта Азия халықтары ислам дінін қабылдады. Х
ғасырдан бастап түркі тектес халықтардың арасында ислам дінінің таралуына
байланысты түркі әдебиеті де ислам мәдениетімен тығыз байланыста дамыды.
Ислам мәдениеті өнердің әртүрлі салаларында өркениет деңгейіне көтерілді.
Қазақ жерінен шыққан ақындар мен ғалымдар: Әл-Фараби, Ахмет Ясауи,
Ахмет Жүйнеки, Сүлеймен Бақырғанилар мұсылман мәдениетіне өзіндік үлес
қосты.
Түркі халықтары әдебиеті тарихында Х-ХІІ ғасырлар, яғни ислам дәуірі
ерекше орын алады. “Ислам дәуірі әдебиеті” деген терминді алғаш рет өз
зерттеулерінде Ф. Көпрүлү, Н. Банарлы сияқты ғалымдар кеңінен қолданды.
М.Ж. Бұлұтай “Ата-баба діні? Түркілер неге мұсылман болды?” атты
еңбегінде мұсылмандық дәуірде жазылған Жүсіп Хас Хажибтің “Құтты білік”
(1069-70), Қашғарлық Махмұдтың “Түрік Лұғатының Диуаны”(1072-74), Әбіл
Қасым Махмұд Омарұлы Әз-Замахшаридің (1075-1144) “Мұқаддимат-ұл
әдеб”, Сүлеймен Бақырғанидың (1104-1186) “Бақырғани кітабы” (ХІІ ғ.),
Ахмед Йүгінекидің “һибат-ұл Хақайық” (ХІІ-ХІІІ ғ.ғ.), “Қорқыт Ата кітабы”
(ХІV-ХVІ ғ.ғ.), Ахмет Ясауидің “Хикмет Диуаны”, “Оғұзнама” (ХІV-ХV ғ.ғ.),
Насреддин Рабғұзидің “Қиссас-әл-Әнбия” (1310), Құтыб жазған “Хұсрау уә
Ширин” (1341-1342), Хорезми жазған “Мұхаббат-нама” (1370) нәсірі, Сәйфи
Сарайи (1320-1396) жазған “Гүлистан би-т-түрки” (аударма, 1391 ж.), Сәййід
Ахмедтің “Тағашшұқ-нама” (1435-1436) т.т. еңбектерді атай келе, “түрік
әдебиетінің алтын дәуірі Исламнан кейін ғана басталды” [41,298 б.] деген
тұжырым жасайды.
Х-ХІІ ғасырлар түрік халықтарының қоғамдық-мәдени дамуында
Оянушылық дәуірі болды. Ғылым, мәдениет, әдебиет саласындағы туындылар
жергілікті түрік халықтарының тілінде жазыла бастады. Х–ХІІ ғасырлардағы
ислам дәуіріндегі әдебиеттің негізгі тақырыптары: Құран сюжеттері, ислам
дінінің негізін салған Мұхаммед пайғамбар, оның сахабалары, әулие-
әнбиелер.
Шығыс әдебиетіне кеңінен тараған нәзира дәстүрінің алғашқы
бастаулары қазақ даласына ислам дінінің орнығуы кезінде кіре бастаған.
Нәзиралық әдіспен жазылған шығармалар “қисса” жанрында жазылды. Нәзира
дәстүрі бойынша түрік ақындары да араб-парсы тілінде жазылған
шығармаларды өз тілінде түсінікті етіп жырлауды мақсат етті.
М. Әуезов нәзира дәстүрі жайлы кең пікір айтып, төмендегідей анықтама
берген: “Көпке мәлім болған тарихи шындықтар бойынша, шығыста бір
классик жырлаған тақырыпты келесі буында тағы бір шығыс ақыны қайталап
әңгіме ететін, тың дастандар тудыратын дәстүр бар еді… Олар біреуінің
тақырыбын біреуі алуды заңды жол еткен. Тек алдыңғының өлеңін алмай және
көбінше алдыңғы айтқан оқиғалардың негізінде пайдаланса да, көп жерде өз
еркімен өзгертіп отырып, тыңнан жырлап шығатын болған. Бұлайша, әр
тақырыптың әр ақында қайталануы еш уақытта аударма деп танылуы керек
емес. Ол – өзінше бір қайта жырлау, тыңнан толғау немесе ақындық шабыт-
шалым сынасып, жырмен жарысу есепті бір салт еді. Шығыс поэзиясы бұл
салтты заңды деп біліп, осы дәуірде “нәзира”, “нәзирагөйлік” деп атау да
берген” [106,150 б.].
М. Мырзахметұлы “Абай және Шығыс” деген еңбегінде нәзира тәсілінің
ерекшеліктерін атап көрсетеді: “Нәзира сөзінің мағынасы арабша сұрақ-
жауап, жауап қайтару деген ұғымға келеді. Нәзира, нәзирагөйлік түркітілді
халықтардың жазба классикалық әдебиетінде орта ғасырларда-ақ көрініс
беріп, соңғы дәуірге дейін даму үстінде келе жатқан өміршең дәстүрлердің
бірінен саналады. Мұнда ақын өз жанына ұялап, қозғау салған асыл
мұраттарын, дәуір талабына орай беру жолында әдеби тәсіл ретінде
пайдалануға икемді, өтімді болуы себепті, шығыс поэзиясы тарихында ерекше
орын алған” [107,36-37 бб.].
Бұрыннан белгілі сюжеттерді жаңғырту, қайта жырлау дәстүрі біздің
дәуірімізге дейінгі екі мыңыншы жылдарда Ассирия-Вавилон әдебиетінде
болған көрінеді. Шумерлердің “Гильгамеш” жыры қайтадан жазу дәстүрінің
негізінде кейінгі ұрпақтарға жеткен екен. Нәзира дәстүрі – түркі топырағында
Құран сюжеттерінің кең таралуы арқылы көрініс тапқан.
А. Қыраубайқызы: “Шындығына келсек, нәзирагөйліктің алғашқы
бастаулары қазақ даласына исламның орнығу кезінде кіре бастады. Жалпы
исламдық мәдениет аясында кең тараған Құран сюжеттері, араб-парсы
поэзиясының түрі мен мазмұны ХІІІ-ХІV ғасырлардан бұрын да әдебиетімізде
көрінді. Бұл әсіресе Ясауи шәкірті Сүлеймен Бақырғани қиссаларынан көрініс
тапқан болатын (“Смағұл қиссасы”, “Ибраһим және оның шәһит ұлы”,
“Ғазіреті Ғали” т.б.), – [108,119 б.] деп зерделеді.
“Қисса”, “қисса-дастан” жанрының пайда болып дамуына Сүлеймен
Бақырғани шығармалары да ықпал етті. “Қисса” – сөзі араб тілінде әңгіме,
әңгімелесу деген мағына береді.
Зерттеушілер қазақ қисса-дастандарын түрліше жүйелеп жүр. Б.У.
Әзібаева қазақ дастандарын:
- ислам дінін уағыздайтын дастандар;
- ертегілік-аңыздық және ғашықтық дастандар;
-
шығыс
сюжетіне
жырланғанмен,
қазақтың
төл
туындыларындай болып кеткен дастандар [109,255 б.] деп үш топқа жүйелесе,
Ө.Күмісбаев:
- дидактикалық-лирикалық қисса-дастандар;
- діни бағыттағы дастандар;
- қиял-ғажайып, фантастикалық шығармалар;
- батырлықты, ерлікті жырлайтын дастандар [110,290 б.] деп
бөледі. А. Қыраубайқызы қазақ қисса-дастандарының мазмұнын:
- “Мың бір түн”, “Тотынама” желілері;
- діни сюжеттер желісі;
- “Шахнама” желілері;
- Орта Азиялық желілер [111,3 б.] деп топтайды.
Қазан қаласында 1901 жылы жарық көрген “Бақырғани кітабында” тоғыз
көлемді сюжетті дастан бар. Оның екеуі “Расул Миғражы”, “Исмайыл
қиссасы” Сүлеймен Бақырғанидікі делінген. “Жарты алма хикаясының”
авторы көрсетілмеген. Шәмсідиннің Мұхаммед пайғамбардың дүниеден өтуі,
қызы Фатиманың өмірмен қоштасар сәті, пайғамбар мен жетім бала туралы
және дүниенің өткінші екендігі жайлы төрт дастаны берілген. Үбайдулланың
пайғамбардың баласы Ибраһимнің Расулдың үмбеттері үшін өз жанын пида
еткендігі жайындағы дастаны да осында. Жинақ Хытаи сақы деген автордың
“Ахтым қиссасымен” аяқталады.
Бұл шығармалар Құран сюжеттері желілеріне құрылған. Кейіпкерлері –
Мұхаммед пайғамбар, Ибраһим пайғамбар, оның ұлы Исмайыл, Мұхаммед
пайғамбардың халифтері, сахабалары, әйелі Айша, қызы Фатима, күйеу
баласы Әзірет Әлі, жиендері Хасен, Хұсайын т.б.
Сүлеймен Бақырғанидың “Расул Миғражы” қиссасы Мұхаммед
пайғамбардың арабша ережеп айының 27-кешінде Алланың әмірімен көкке
көтерілген сапарына арналған. Бұл оқиға Құран-кәрімнің 17-Ісра сүресінде
айтылған. Мұхаммед пайғамбардың өмірі жайлы кітаптарда Миғраж сапары
үнемі баяндалады. Көптеген ақындар осы тақырыпта қисса-дастандар жазған.
С. Бақырғанидың ұстазы, Түркістанның пірі, Әзірет сұлтан Қожа Ахмет
Ясауидің хикметтерінің арасында “Миғраж хикаяты” енгізілген [112,105-110
бб.]. Аудармашы-ақын Әбдіраш Жәмішұлы бұл хикметті Өзбекстанның Ғафур
Ғулям атындағы Әдебиет және өнер баспасынан 1991 жылы шыққан нұсқадан
алып аударған. Хикметте Мұхаммедтің Алланың ықыласымен Жебірейіл
әкелген пыраққа мініп, көкке көтеріліп, Алла тағаладан үмбеттеріне қырық,
елу, алпыс, соңында жетпіс жасты қалағандығын баяндайды [113,208-211 бб.].
Қожа Ахмет Ясауи хикметтерінің қазақ тіліне аударылған басқа нұсқаларынан
бұл шығарманы кездестірмедік.
Сүлеймен Бақырғанидың көлемі он жеті шумақтан тұратын “Расул
Миғражы” атты қисса-дастанының басында Мұхаммедтің туысы болғанмен,
оған қарсы шыққан Әбужаһилдың ғайбат сөздері Расулдың көңілін
түсіргендігі айтылады. Кеште Хақ пәрменімен Жебірейіл періште ұжмақтан
пырақ әкеліп, Мұстафаны оятады. Пайғамбар пыраққа мінейін десе, тізгінін
алып қашады. Жебірейіл пыраққа әдепсіздік жасап күнәһар болмауын
ескертеді. Пырақ арасат күнінде де өзіне пайғамбардың мінуін өтініш етті.
Расул екеуі уағдаласты. Мұхаммед періштелердің қоршауымен көкке
көтеріледі.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Құс баптауға қажетті жабдықтар

text:
1203- нұсқа 2-мәтін Құс баптауға қажетті жабдықтар 1.Құмай жүгіртіп, құс салу - ата-бабамыздан аманат болып қалған асыл өнер. Аушы құстарды баулитын қазақ құсбегілері оған қажетті жабдықтарды да өздері дайындап алған. Дана бабаларымыз ұрпағына құс баптаудың қыр-сырымен бірге оған қажетті құрал-жабдықтарды жасауды да үйретіп отырған. 2.Шырға - құсты қолға, аңға түсуге баулығанға қолданылатын аңның жасанды бейнесі. Шырға сөзі «айла, шырғалау, айласын асырып алдау» деген мағына береді. Оның тұлып, кеп, шырға, далбай деген бір-біріне ұқсас түрлері бар. Қүстың қанаты, түлкі құйрығы, қоян терісі сияқты кептірген заттарды бұлғақтатып сүйреп, тәжірибесіз жас балапанға алдыратын түрі «далбай» аталады. Ал құс пен түлкі, қоян тәрізді аңның терілерін бітеу сойып, ішіне шөп, сабан тыққан түрін «кеп» дейді. Кең таралған түрі — ішіне жұмсақ жүн, шөп кептеп, бас бейнесіне түлкі, қасқыр, қарсақтың біреуінің құлағын салып, түлкінің құйрығын тағып, түлкіге ұқсатып жасағаны - «шырға». Шырғаның тұмсығынан бүлдірге шығарып, оған жіңішке шыжым бау тағып, атпен немесе жаяулап та іркіп тартып сүйретеді, яғни «шырға тартады». Оны көріп қызыққан құс келіп түскенде, құстың аяғына түсірмей, жіпті оңды-солды тартып, бұлталақтатып, сілкіп тартып әрекет етеді. Оны ұстауға әдіс іздеген балапан құс аң аулауға машықтанады. ¥стап бас салған кезде кұсқа иесі аздап жасырын жем алып, сол шырғаның еті тәрізді етіп, үстінен жұлғызып жегізеді. Уақыт өте келе тірі құсқа, қоянға, аузы байланған, аяғы шідерленген жыртқышқа түсіріп баулыйды. Шырғаның бұл түрі «тірі» аталады. 3.Құсты шырғалап қолға түсіру үшін де «тірі» пайдаланады. Оған кез келген құс - тазқара, тоғысай, сауысқан кейде қоян да байланады. Құрылған торға жоғарыдан жемге шүйліккен құс келіп түседі. Шырғаны шыжым бауға орап, ердің қанжығасына байлап алып жүреді. Сондай-ақ адасып, айырылып қалған құсты қайтару үшін де шырға сүйретіп іздейді.
3.Шырғаны алған құсқа иесінің жасырын ет беруі A. Құсты ширату B. Аң түрлерін сездіру C. Аң аулауға бейімдеу D. Құсқа ет жегізіп үйрету E. Құсты тамақтандыру
4.Тәжірибелі құсты салатын шырғаның түрі A. «Тор» B. «Шырға» C. «Тірі» D. «Далбай» E. «Тұлып» 5.Шырға» сөзінің мағынасы A. Алдыру B. Үйрету C. Салғызу D. Жасау E. Алдау 6.Үшінші бөлімдегі іс-әрекет A. Құсты «тіріден» адастыру жолы B. Құстың ептілігін анықтау жолы C. Құсты қайтарудың жолы D. Құсқа жемтік іздетіп үйрету жолы E. Құсты аңға салуды үйретудің жолы
Анар мен Мұнар Ерте-ерте ертеде сыңсыған сақ елінде Анар мен Мұнар атты екі ақылды бала болыпты. Анар батыр бала болып өсіпті. Бес жасында атқа секіріп мініп, шаба жөнеледі екен. Астындағы Көктөбел аты жер апшысын қуырьтп жүйткігенде, тұлпарда екі қанат пайда болып, жер бетінде алып құс болып ұшады екен. ¥шып келе жатқан Көктөбел атты көргенде жаулары тығыларға жер таппай қалады екен. Ал Мұнар өнерлі бала болыпты. Домбыра тартып, елдің рухын көтеріпті. Қариялардан естіген өсиет сөздерді үскімен тасқа қашап жазады екен. Бір күні Мұнар кішкене үш баланы ізіне ертіп тастарға қашап жазылған өсиет сөздерді оқу үшін тауға қарай бет алады. Ауыл балалары өсиет сөздерді, батырлық дастандарды, сақ халқының тарихы мен шежірелері жазылған тас кітаптарды тауға барып оқып қайтатын. Кейбір тастарда әртүрлі аңдардың - таутекенің, арқардың, қасқыр мен жылқының суреттері қашап салынатын. Кейбір шежірелер мен өсиет сөздер, жырлар жазылған тастарды арбаға салып ауыл ортасына әкеліп қоятын. Мұнар екі баланы ертіп тауға жақындағанда, түйеқұс мінген екі адамды көреді. Олардың қолдарында балталары бар. Өсиет сөздер жазылған тас кітаптардың бірін қолындағы балтамен қашап, жазуларды өшіріп жатыр екен. -Не істеп жатырсыңдар?! - деп айқайлайды Мұнар. -Тасқа қашап жазылған сөздерді өшіріп жатырмыз, - дейді біреуі. Мұнар ашуланып: -Қане, тез кетіңдер, тасқа қашап жазылған кітаптарды өшіруге кім рұқсат берді? - дейді. Сонда әлгі екі адамның біреуі былай дейді: -Бізге осылай тапсырма берілді. Тас кітаптардағы жазуларды өшіру арқылы сақтардың білімге деген құштарлығын тоқтатуымыз керек. Мұны естіген Мұнар тастағы жазуларды өшіріп жатқан екі адамға шабуыл жасады. Қара қалпақ киген біріншісін бас салғанда, түйеқұс Мұнардың желкесінен тістеп лақтырып жібереді. Түйеқұс Мұнардың жанындағы екі баланы да тістеп он қадамдай жерге ұшырып жібереді. Мұнар өзінің жанына жүретін қара домбырасын алып күмбірлетіп күй тартқанда, Анар ұшатын Көктөбел атымен жетіп келеді. Көктөбел ат түйеқұсты теуіп құлатады. Мұны көрген екі адам тауды бетке алып қаша жөнеледі. Анар қуып жетіп, екеуінің қол-аяғын байлап зынданға тастайды. Ата-бабаларымыз жазып қалдырған өсиет сөздерімізді құрту үшін келген адамдар - біздің жауларымыз. Сендер енді теріс қылықтарың үшін жауап бересіңдер!..» -дейді. 7.Мәтіндегі негізгі ой A. Ата-бабамыздың асыл мұрасын сақтап, ұрпаққа жеткізу. B. Жас ұрпаққа кәсіптік бағдар (суретші, шебер) беру. C. Ежелгі тас жазуларындағы жәдігерлерді зерттеу. D. Ата-бабаларымыздың тасқа жазып қалдырған өсиетін оқу. E. Ежелгі сақ дәуіріндегі балалардың өнерлерін дәріптеу. 8.Анардың мінген атының сипаты A. Жорға B. Шабан C. Тұлпар D. Жүйрік E. Самұрық 9.Мұнарға қатысты нұсқа A. Жауыздарды ұстап зынданға тастайды. B. Бес жасында атқа мініп шабады. C. Ұшатын Көктөбел аты болады. D. Алып батыр бала болып өседі. E. Өсиет сөздерді тасқа қашап жазады. 10.Анардың досының қасынан табылуына себеп болған A. Көктөбел ат B. Мұнардың шабуылы C. Екі бала D. Ауыл балалары E. Қара домбыра 11.Мәтінде әңгіме болатын ел A. Парсылар B. Сақтар C. Қаңлылар D. Үйсіндер E. Ноғайлылар 12.Өнерлі баланың құралы A. Үскі B. Арба C. Балта D. Қалам E. Кітап


title: С. Б. Балшыкеев - бет 100

text:
5. Ӛз ӛлімінен кейін аспанға, Қҧдай-Әкеге қайта барған Иисус
Христостың кӛкке кӛтеріліп мадақталуы туралы ілім.
6. Жанның мәңгіліктігі, шексіздігі және жойылмайтындығы туралы
ілім.
7. Тәні ӛлген адамдардың соңғы тіршілік ету орындары ретіндегі
жҧмақ пен тозақ туралы ілім.
8. Ең алғашқы жер бетінде ӛмір сҥрген адам - Адамның Қҧдайдан бас
тарту нәтижесі болып табылатын жалпы адамзаттың кҥнәлары туралы ілім.
9. Қҧдайға қарсы шығушы және адамдарды қҧтқарылу жолынан
тайдыратын Ібіліс туралы ілім.
10. Христостың ортақ «тәнін» қамтитын шіркеу туралы ілім,
адамдарды ҧйымшылдыққа тәрбиелейді және оларды қҧтқаруға
кӛмектеседі.
11. Шіркеуге жақындастыратын, ал ол арқылы Қҧдаймен теңдестіруге
қажетті шоқыну туралы ілім.
12. Әрбір адамның жер бетіндегі тіршілігіне қорытынды жҥргізетін
қатаң сот жҥргізу және әркімнің ӛз ісіне қарай жауап тартатыны туралы
ілім.
13. Әрбір христиандық ҥшін Қҧдай Сӛзі мен ӛмірге жол сілтеуші
болып табылатын Библияның қҧдайлық рухы туралы ілім.


title: Христиан  дінінің  адамгершілік  принциптері

text:
67
Христиандық адамгершіліктің ӛзегін Декалог және Шаттық ӛсиеттері
қҧрайды.
Декалог (онсӛздік), әр тҥрлі нҧсқаларға қарамастан, келесідей
ӛсиеттерді қамтиды:
1) Сенде менің тҧлғамнан басқа басқа қҧдайлар болмасын; 2)
Кӛктегі және жер бетіндегі немесе жерден тӛмен судағылардың мҥсініне,
бейнесіне табынба; 3) Ӛз Қҧдайыңның, Қҧдірет кҥшінің есімін бос атама; 4)
Сенбі кҥнін қҧрметтеу ҥшін ол кҥнді жадыдан шығарма. Алты кҥн жҧмыс
істе және сол кҥндері ӛз ісіңмен айналыс, ал жетінші кҥні (сенбі) – Қҧдайға
қҧлшылық ет; 5) Ӛз әке-шешеңді қҧрметте, сонда сенің Жер бетіндегі
ӛмірің ҧзарады; 6) Адам ӛлтірме; 7) Зинақорлық жасама; 8) Ҧрлық жасама;
9) Ӛз жақындарыңа жалған куәгерлік жасама; 10) Ӛз жақыныңның ҥйін
сҧрама; ӛз жақыныңның әйеліне сӛз салма, ӛз жақыныңның қҧлына, мал-
мҥлкіне қол сҧқпа.
Израиль халықтарына арналған жоғарыда айтылған ӛсиеттер Жер
бетіндегі барлық халықтарға, барлық адамзатқа арналады деп есептеледі.
Христиан дінінің адамгершілік нормалар жҥйесі мен басқа да
олардың арасындағы адамгершілік ғибраттарының ҧқсастығы мен
айырмашылығын осы сияқты діндермен салыстыра отырып байқау қиын
емес.
Егер мҧны плагиат немесе комиляция деп атауға болмаса, онда
адамзат тегінің бірлігі мен оның алуан тҥрлілігі туралы қорытынды
шығаруға тура келеді: адамгершілік нормалары әр тҥрлі ӛркениеттің тарихи
даму ерекшелігінің белгісін қамтиды.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Библия.  «Библия» - С. Б. Балшыкеев

text:
68
Библияға деген қарым-қатынас кӛп мағыналылығымен ерекшеленеді:
бір полюсте – толық остракизм немесе оны аңыздар жиынтығы деп
есептеледі, басқа полюсте – толассыз мадаққа немесе табыну нысанына
айналдырады. Осы полюстер арасында библиялық мәтіндердің ӛзара
қарама-қайшы талқылаулары бар. Әлдекім Библияны әркімнің ӛздігінше ән
салатын музыкалық аспап деген.
Библия әдеби жанрларының байлығымен ерекшеленеді: қара сӛз,
поэзия, ӛлең, жоқтау, ӛсиет әңгіме, қысқа хабар, тарихи әңгіме және
басқалары. Онда аса жоғары философиялық мәні бар мәселелер
талқыланады: Дҥниенің бастауы мен соңы, ӛлім мен мәңгілік ӛмір, адам
ӛмірінің мәні мен мақсаты жайлы мәселелер.
Бҧл кітап ой толғауға себеп болады, ойлауға мәжбҥр етеді. Библияның
оқырмандары мен оны қҧрмет тҧтатындар әр тҥрлі ойларымен
ерекшеленеді. Бҧл жағдай христиандық дін ілімінің тармақталған жҥйесінің
туындауына ықпал етті. Қазіргі таңда библиялық ілімді әр тҥрлі жақтан
талқылайтын және тҥсінік беретін кӛптеген дін іліміне байланысты пәндер
бар:
-
апологетика, қҧдайға сенбейтін және ӛзгеше ойды ҧстанушылар
алдындағы негізгі догматтарды қорғаумен айналысады;
-
практикалық (адамгершілік) адамдарға дҧрыс ӛмір сҥру салтын
насихаттайтын дін ілімі;
-
салыстырмалы дін ілімі, берілген конфессияның артықшылығы
мен басқа дін оқуларының дәлелсіздігін кӛрсетеді;
-
Достарыңызбен бөлісу:


title: шіркеу  қызметшілерінің  дін  ілімі

text:
шіркеу қызметшілерінің дін ілімі, діни және шіркеу
қызметкерлеріне арналған нҧсқаулықтар жинағын қамтиды;
- гомилетика, алдын-ала дайындық пен уағыздарды оқуға арналған
маңызды сҧрақтар баяндалады;
- экзегетика, жалпы Библияның және оның қҧрама бӛліктерінің
ақиқаттылығын растаушы дәлелдемелер кешенін қамтиды;
- герменевтика, мәтіндер мен жеке сӛздердің сезімталдық-нақты,
адамгершілік-абстрактты және жҧмбақ мағыналарын анықтауға және дҧрыс
тҥсінік беруге ҥміттендіреді.
Христиандардың пайымдауынша, Библия қҧдайдың Сӛзі болғаннан
соң, қарама-қайшылықтарды қарастырмайды.
Қазіргі заманғы жағдайда Библия кез-келген руханилық пен
адамгершілікке қызығатын адамға қол жетімді.


title: Христиан  дінінің  тарихи  жолдары

text:
69
бастысы,
«Деяния апостолов» кітабы болып табылады.
Ерте
христиандықтар туралы б.з. I-II ғғ. ӛмір сҥрген және ӛз пікірлері бойынша
пҧтқа табынушылық ҧстанымдары бар Тацит, Светония, Плиния Кіші және
Флавия шығармаларында баяндалады.
Ең алғаш христиандық шіркеу Иерусалимде қалыптасты, содан соң,
апостолдардың кҥш салуымен Христос ілімі бҥкіл Жерорта теңізіне
таралды.
Шіркеу қызметкерлері 2 категорияға бӛлінді:
Достарыңызбен бөлісу:


а) харизматикалық қызметкерлер – апостолдар, пайғамбарлар,
евангелистер, пасторлар және ҧстаздар;
б) әкімшілік қызметкерлері – епископтар, пресвитерлер, диакондар.
Әдет-ғҧрып формалары Иисус Христостың екі парызын орындаумен
шектелді: шоқыну және міндетті тҥрде қатысу қажеттілігі бар қҧпиялы
кеште болу.
Ерте христиандық қауымдастықтар ӛзара кӛмек кӛрсету ҧстанымы
арқылы әрекет етті, қайырымдылық әрекетімен айналысты. Шіркеу
қҧлдықты айыптамады, дегенмен, Қҧдайдың алдында барлығының бірдей
екенін мойындады. Басшыларға қатысты «Богу – богово, а кесарю –


title:
а)  харизматикалық  қызметкерлер  –  апостолдар,  пайғамбарлар,
евангелистер, пасторлар және ҧстаздар;
б)


title: кесарево» - С. Б. Балшыкеев

text:
70
Ерте христан діні тек сыртқы жаулардан ғана емес, сонымен қатар,
ішкі жанжалдардан да зардап шекті. Діннен бас тартқандар немесе
евангелие ілімінің тазалығын бҧзғандар саны кӛп жарияланды.
Біріншіден, олар Иисус Христосты Иосифтың ҧлы деп санаған,
Қҧдайдан кӛптеген адамның кҥші жетпейтін қасиеттері дарыған, бірақ ӛзі
Қҧдай деп танылмаған
эбиониттер деп саналды. Эбиониттер сҥндетке
отырғызу рәсімінің орындалуын міндеттеді және Павел мен басқа да
апостолдардың қасиетті жолдаулары ретінде қабылдамады.
Екіншіден, христиандық емес философияны христиандық киімге
теңестіріп, грек философиясын христиан дінімен біріктіруге тырысқан
Достарыңызбен бөлісу:


title: гностиктер - С. Б. Балшыкеев

text:
гностиктер қауіп тӛндірді. Гностицизмнің келесідей негізгі принциптері
болды:
- материя зҧлымдықтың қайнар кӛзі, сондықтан да, Қҧдай мейірімді
жан ретінде материя мен зҧлымдықты тудырушы деп танылмады;
- қҧдай тек рухани дҥниені, жақсылық пен сҥйіспеншілікті
туындатады;
- Қҧдай мен материя арасында кӛне ӛсиет зҧлымдығы – Иеговты
тындататын аралық мәніс (Демиург) бар;
- Христос адамдарды қҧтқару ҥшін ерекше білім берген (Гносис) адам
болған;
- жҧмаққа тек Иисус Христос ілімінің қҧпия сырын меңгерген
пневматиктер мен сенімді діни нанымды ҧстанушы психиктер тҥседі;
- адамның тәні ӛлім қҧрығынан қҧтылмайды және ешқашан
тірілмейді; оның тек жаны мәңгілік ӛмір сҥреді.
Ҥшіншіден, манихейлік діні ерте христиандықтарға кӛптеген
қолайсыздықтар тудырды (Мани немесе Манихей, 216-276 жж.), оның
атауы негізін салушысы есімімен аталған. Манихейліктің негізгі
идеяларына мыналар жатты:
- екі патшалық болады: жарық пен қараңғылық патшалығы, оларды
екі билеуші басқарған;
- адамның денесі қараңғылық қҧдайының билігінде, ал жаны – жарық
қҧдайының билігінде;
- Христос адамдардың жанын тән қҧлдығынан қҧтқару ҥшін кӛмекке
келді;
- дін жолындағылар тақуа болу керек және адамдарды қҧтқару ҥшін
олардың жыныстық қатынасқа тҥсуге, отбасын қҧруға, сезім ләззатына
бӛленуге тыйым салынады.
Манихейлік – Зороастр мен Христос ілімінің синтезі.
Тӛртіншіден, ерте христиандықтар неоплатонизм әсерін бастан
кешірді және оған қарсы кҥрес жҥргізген. Неоплатониктер ілімінің мәні –
адамның Қҧдайға жақын болуы ҥшін Библияны білуіне және санасын
қажетке жаратуға міндетті болмады: Қҧдай туралы ілім және оған
жақындасу іштей нҧрлану, ғажайып интуиция, Қасиетті Әулиенің әсері
арқылы жетіледі. Барлық тірі жандарды Қҧдай жаратқан және олар Қҧдайға
қайтып барады.
71
Бесіншіден, христиан діні монтанизмді жоққа шығаруы мҥмкін емес
еді, оның негізін салушы (Монтан) бірден епископ басшыларына қарсы
шығып, шіркеу тек Қасиетті Әулиенің ғана тікелей басқаруы тиіс деп
ҥйретті. Монтиан ӛзін осындай таңдаулылардың қатарына жатқызды, оның
сӛзімен Қасиетті Рух тіл қатады. Олар манихейлік сияқты қатаң аскетизмді
тағамда да, ӛмір сҥру салтында да уағыздады.
Алтыншыдан, ерте христиан діні Қҧдайдың ҥштілігі мен Иисус
Христостың ғажайып табиғатын жоққа шығарған монархтыққа назар
аудармай тҧрмады. Қҧдай - жалғыз: кӛне ӛсиет заманында ол еврейлерге
Әке болды, жаңа ӛсиет заманында - Әке, Христостың ӛлімінен кейін – Рух
ретінде келді. Монархиялықтардың Қҧдай тҧлғасы мен адам жӛніндегі
аналогиясы ӛте қызықты: адам бір мезгілде жалғыз тҧлға бола отырып, әке,
ҧлы және аға бола алады.
Христиан дінінің ішіндегі ерестер жӛніндегі мәселені аяқтай отырып,
бҧл келіспеушіліктердің обьективті тҥрде шіркеуді ӛз ҧстанымдарын
дәлелдеуге және тҥзетуге, қағидаларды әзірлеуге, Библияның дәлелдемелері
кӛмегімен кез-келген діни әрекеттерді негіздеуге міндеттегенін айта кеткен
жӛн. Қазіргі заманғы христиандық дін ілімінің жҥйесі - әлемге апологеттер
мен полемистердің керемет саңлақтарын шығарған ерте христиан дінінің
тҥлегі.
Ерте
христандық
қауымдастықтар
шіркеу
ережелері
мен
басқарылуына аса зор кӛңіл бӛлді, себебі, II ғ. соңында шіркеу ӛзін Әлемдік
(католиктік) деп атаған – бҧл орталықтанған ҧйымдарды қҧруды, жалпыға
ортақ қолданыстағы дін ілімінің парыздарын әзірлеуді, дінді ҥйлестіруді,
сонымен қатар, Кӛне және Жаңа Ӛсиет мәтіндерін заңдастыру мәселелерін
тәртіпке келтіруді талап етті.
Ерте христиан дінінің тарихтағы жаңа беті 313 жылы, император
Константиннің арнайы жарлығындағы барлығына, соның ішінде,
христиандықтарға ортақ дінге сенушілік еркіндігін жариялаған кезінен –
яғни, шіркеу қысым жасаушы орнынан мемлекеттік, жеңілдіктер мен
артықшылықтарды қамтитын орынға айналған кезеңнен басталады.
Христиан діні ӛзінің жаңа сипатына қарай аса белсенді және нәтижелі
тҥрде әрекет етті. Бірақ, ол ӛз дҧшпандарының жәбірін кешірмеді және
қалай да болса пҧтқа табынушылықты жоюға тырысты. Ең бастысы –
христиан діні Рим империясынан тыс жерлерге тарау мҥмкіндігіне ие
болды. V ғасырдың басына қарай христиан дініне 2,5-3 миллион адам
табынды – ең алғаш ӛзін ресми тҥрде христиан мемлекеті деп таныған
(Армения) мемлекеті пайда болды. Христиандық қауымдастықтар
Еуропаның барлық мемлекеттерінде, Африканың солтҥстігінде және
Алдыңғы Азияда қалыптаса бастады.
Қарама-қайшылықтардың ӛршуі барлық христиан қауымдастықтары
мен олардың басшыларына (епсикоптар) нақты және тҥсінікті болатын
қҧжаттарды қабылдау қажеттігін ҧсынды. Мҧндай қҧжаттар меншікті жер
иелігіндегі беделді шіркеулерде (соборларда) қабылданды.
72
Христиандық дін ілімінің дамуына Иоанн Златоуст (347-407 жж.),
Феодор (350-428 жж.), Августин (354-430 жж.) және басқа да «Шіркеу
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Әкелері» - С. Б. Балшыкеев

text:
Әкелері» атанған кӛптеген ірі тҧлғалар зор ықпал етті. Дәл осы «шіркеу
әкелерінің» еңбектері христиандық дін ілімінің ерекше саласы –
патристиканы қҧрады. Ерте христиандықта пайда болған монахтық деп аталатын институт
туралы айта кету қажет. «Монах», «инок» терминдері грек тілінен
аударғанда «жалғыз», «ӛзге» дегенді білдіреді. Монахтықтың себептері
болып
христиан
шіркеулерінің
басқарушы
қҧрылымдарындағы
адамгершілік қасиеттерінің қҧлдырауы мен ішкі жайсыздықтар табылды.
(Монахтық – қарсыласу түрі, жер бетіндегі зұлымдықтан қашып, Құдаймен қарым-қатынас орнатуға талпыну. Сонымен қатар, Жаңа Ӛсиетте монахтардың ең алғаш және кейінгі ұрпақтары әлемнен алшақтаудың «дұрыстығына» дәлелдемелер тапты. Кӛптеген «шіркеу әкелері» ішінен (Ориген, Иероним, Тертуллиан) Иисус Христостың некесіздігіне нұсқап, неке құрмауға шақырды. Монахтықтың туындау кезеңі – IV ғасыр. Оның негізін салушы
жастық шағында мысырдың шӛл далаларын кезіп, 80 жыл ӛмір сҥрген
Антоний болып саналады. Оның ҥңгірінің айналасында басқа да тақуалар
қоныстана бастады, Антоний ешкімді еш нәрсеге ҥйретпесе де, монахтарды
ӛз басшылығына алмаса да – оны қасиетті және беделді басшы, ақылшы
ҧстаз ретінде қҧрметтеді.
Ең алғашқы монахтар табиғат байлықтарымен тамақтанып,
қайырымдылық кӛмектерінің арқасында ӛмір сҥрді. Нәтижесінде,
монастырлар салынды, монахтардың ӛмір сҥруі, олардың қҧқықтары мен
міндеттеріне қатысты ережелер әзірленді. Олар дҧға тілеу, ораза ҧстау
арқылы тек ӛзінің жеке қҧтқарылуымен ғана емес, сонымен қатар, ӛз
еңбегімен нан табуға, тәуап етушілерді қабылдауға, басқа адамдарды
қҧтқару ҥшін уағыз айтуға міндетті болды.
Шіркеу басшылары монахтықты қолдады, олардың ойынша, монахтар
дін ҥшін кез-келген ерлікке баратын «Христостың жауынгерлері» деп
танылды. Ерте заманнан бастап монахтар тәжірибеге ҥш діни антты енгізді:
некесіздік (целибат), пайдакҥнемдікке салынбау және әр нәрсеге бой ҧсыну
– бҧл тәжірибелерді қазіргі заман монахтары әлі де болса қолдануда.
Монахтық институтты қалай бағалауға болады? Монахтар әдебиет
беттерінде жиі жалқау, азғын, пайдақҧмар және т.б. ретінде сипатталады.
Шын мәнінде, адамзаттың әлеуметтік ӛміріне қосқан ҥлестері ӛздерінің
нәтижелері арқылы зор мәнге ие болды. Монастыр қоғамнан
аласталғандардың паналайтын орны болды, онда ӛте қҧнды жазбалар қайта
жазылып,
сақталған,
бейнелеу
ӛнері
мен
музыкалық-әдеби
шығармаларының ең ҥздік ҥлгілері туындады. Монахтар жоғарыда
айтылған ӛнерлердің ӛкілдерін кескіндерін қатаң мҥсіндеген, олардың
арасында ғылыми-зерттеу ісімен айналысатын адамдар болды. Монахтар
батпақтарды қҧрғатқан, жолдар салған, ауылшаруашылық ӛсімдіктерін
сҧрыптаумен және ӛсірумен айналысқан. Демек, монахтық институт
73
феноменындағы
кемшіліктерді
ғана
емес,
сонымен
қатар,
артықшылықтарды да бағалау қажет.


title: Ортағасырлық  христиан  діні  (VI-XVI  ғғ.)

text:
Ортағасырлық христиан діні (VI-XVI ғғ.). Ғылымда ортағасырлық
уақытша аралықтарға қатысты ешқандай пікір айтылмаған. Бірақ
ғалымдардың кӛпшілігі VI-XVI ғасырларды атаған соң, біз де сол кезеңді
ҧстанамыз, Ортағасырлардағы кезеңдердің ӛтуі сол кездің адамдары ҥшін
жылдам және байқаусыз ӛткен.
VI ғасырдың басына қарай Рим империясының Батысында Рим
епископы, ал Шығысында Константинополь епископы басқа епископтармен
(Антиохийндық, Иерусалимдік, Александриялық) салыстыруға келмейтін
даңқ пен мәртебеге ие болды. Саяси себептердің арқасында «тең күштер


title: Дін және атеизм - С. Б. Балшыкеев

text:
14
мақсатты кӛздей ме? Белгілі бір мағынада «барлық діндер шынайы.
Адамның жалғыз міндеті – оны қатаң ҧстану»
7, 32 б
.
Әрбір адам шындықты, бір сӛзбен айтқанда, ӛмір мәнділігіне қатысты
шындықты табумен ғҧмыр кешеді. Кӛп адамдар мҧндай мәнділікті таба
алмай немесе жоғалта отырып, рухани негіздерді діннен, философиядан,
ежелгі ойшылдардың, әдебиет қайраткерлерінің жазбаларынан, ғылым мен
ӛнерден, сиқыршылардан, дуалаушылардан, кӛріпкелдерден, балгерлерден,
спиритуалистерден іздейді.
Егер де басылып шығарылатын материалдарға сҥйенсек, қазіргі таңда
Жер бетіндегі адамзаттың 90% әр тҥрлі дәрежеде, ал қалған 10% тҥрде
діншіл болуы ықтимал, Н. Бердяевтің айтуы бойынша, «әрбір адам
жазылмайтын діншіл».
Сонымен қатар, зерттеушілер әр тҥрлі дінннің қасиетті кітаптарында
«дін» тҥсінігінің жоқтығын анықтайды – қалай болғанда да Библияда да,
Қҧранда да бҧл сӛз кездеспейді.
ХХ ғасырдың атеистік әдебиетінде дін мәнділігінің тҥсінігі Ф.
Энгельстің «кез-келген дін адамдардың кҥнделікті ӛмірінде оларға билік
ететін қиял кӛрінісі, жер бетіндегі кҥштер о дҥниелік кҥштердің кейпін
қабылдайтын кӛрініс болып табылатыны» туралы айтқан белгілі ережесіне
негізделген
15
.
Бҧл анықтамадан келесідей қорытындылар шығарылады:
а) кез-келген дінде жер беті негізі болады, сондықтан да, діни
нанымдардың қайнар кӛзін адам тіршілігінің материалды жағдайларынан
іздеу қажет;
Достарыңызбен бөлісу:


title: арасындағы  алғыры» - С. Б. Балшыкеев

text:
арасындағы алғыры» атты бірінші орын Рим епископының тағына ӛтті.
Сонымен қатар, Рим епископы Петр апостолының мирасқоры болып
жарияланды және осы себептермен адамгершілік жағынан және заңды
тҥрде ӛзінің мәртебесі бойынша бауырластарынан жоғарыда тҧрды.
Лев I замандастары оның даналығы мен ерен еңбегі ҥшін папа (әке)
деп атаған Рим епископтарының ең алғашқыларының бірі болды. Оған Ұлы Папа атағы берілді, ол ӛзі рухани және ақсҥйектер қоғамының билігіне ие
болды – мемлекет шіркеудің қол астындағы қҧралға айналды.
Империяның Шығысында шамамен осы уақытта Батыста болып
жатқан жағдайларға қарама-қайшы процесс жҥріп жатты – шіркеу
мемлекет, император билігіндегі қҧралға айналды.
Қағаз жҥзінде шіркеу бірыңғай болып қала берді. Оның әрекеттеріне
қарай келесідей нәтижелерге қол жетті: қайта тірілуді қасиетті кҥн ретінде
мойындау, Рождество Христова және оған Шоқыну кҥнін тойлау мерекесін
бекіту, Марияны қыз абыройы бар ана қҧдайы деп тану, әулиелерге,
иконаларға табыну.
Сонымен қатар, мҧгндай нәтижелерге пҧтқа табынушылықты жоюды
жатқызуға болады: барлық пҧтқа табынатын шіркеулер жойылған, пҧтқа
табынушылыққа сыйынуға тыйым салынған, пҧтқа табынушы және
антихристиандық авторлардың шығармалары отқа жағылған, христиан
дінініне тіл тигізу, басқа дінге ауысу сияқты қарама-қайшы әрекеттер ҥшін
қылмыстық жаза енгізілген.
Ортағасырлардың басынан бастап христиан дінінде 2 орталық болды:
Византия және Рим. Олардың арасында тек шіркеулік-қҧдайға қҧлшылық
ету қарым-қатынастар ғана емес, сонымен қатар, әскери қақтығыстар да
болды. Қарастырылып отырған кезеңде кезекті дін бҧзушылыққа қарсы –


title: монофелиліктің - С. Б. Балшыкеев

text:
монофелиліктің алдын алу бойынша кӛп кҥш салынған. Оның мәні –
Иисус Христостың бойындағы екі табиғатты (құдайшыл және адами) мойындай отырып, монофелиттер оларды бір еркіндікке біріктіруі, оның
Иисус Христостың барлық әрекеттерін анықтауы болып табылады.
VI Дүниежүзілік собор (680 ж.), монофелилікті айыптады және
епископтарды махаллаларда жоюға шақырды.
Иконаға қарсылар және оны қҧрметтеушілер арасында қатаң кҥрес
жҥрді. Кҥреске христиан шіркеуінің барлық жоғары иерархиялары,
74
монахтар, әулиелер және қатардағы діндарлар қатыстырылды. Соңында,


title: VII  Дүниежүзілік  собор - С. Б. Балшыкеев

text:
VIIДүниежүзілік соборда (787 ж.) иконаны қҧрметтейтіндердің
жақтастары жеңіске жетті. Содан бастап, православиялық және жартылай
католиктік шіркеулер ӛз әрекеттерінің әдет-ғҧрпын иконаларға табынумен
байланыстырды.
Сол шақта шығыс және батыс шіркеулері арасындағы шиеленіс одан
әрі ӛрши тҥсті. Жоғарыда аталып кеткендей, Шығыста шіркеу мемлекетке
толық тәуелді болды, император бір мезгілде рухани билеуші болып
табылды. Батыста жағдай басқаша болды: Рим папасы бір мезгілде Батыс
Еуропаның рухани және саяси билеушісі болды.
Сонымен, христиан дінінің бӛлінуінің соңғы кезеңіне алып келген
жолы қандай? Біріншіден, оның ішінде ең маңыздысы болып Рим және
Константинополь арасындағы кҥрес, нақтырақ айтқанда, биліктің
монополизациясы ҥшін кҥресі болды. Екіншіден, Шығыста философиялық-
қҧдайға қҧлшылық ету мәселелеріне, ал Батыста – саяси, басқару
мәселелеріне басты назар аударылды. Ҥшіншіден, Шығыс шіркеуі жалпыға
ортақ целибаттан бас тартты, оларды тек монахтар ҥшін сақтады, ал
Батыста барлық діни қызметкерлер некесіздік діни антын қабылдауға
міндетті болды. Тӛртіншіден, Шығыста грек тіліне баса назар аударды, ал
Батыста – латын тілі басым болды. Бесіншіден, Батыс ӛзін епископтық
кафедраларға сайлауды міндеттеген, ал Шығыс бҧл шараны ішкі жағдай деп
санады. Алтыншыдан, Шығыс пен Батыс мәдениеттерінің айырмашылығы
қҧдайға қҧлшылық ету механизмдеріне ӛзгеріс енгізбей тҧрмады.
Келіспеушіліктер салдарынан туындаған соңғы шегі 1054 жылдың 16
шілдесінде жҥргізілді, онда Рим папасы Лев Х ӛз елшілеріне қарғыс айтып,
патриарх Константинопольскийді шіркеуден қудалады. Патриарх Михаил
Керуларий де папаның әрекеттері сияқты жауап қайтарды. Сол кезден
бастап христиан дінінің Шығыс тармағы православиелік (ортодоксальді),
ал Батыс тармағы – католиктік (әлемдік) деп атала бастады. Ӛзара
бӛлінісулер, қарғыстар II Ватикан соборында 1965 жылдың7
желтоқсанында ғана Рим қаласында Рим папасы Павел VI мен
Константинопольдық Афиногормен жойылды. Дегенмен, қазіргі заманға
дейін шіркеулерді ортақ «киелі, соборлы, әлемдік және апостолдық
шіркеуге біріктіру» мҥмкін болмады.
Ортағасырлық христиан дінінің тарих беттерінде XI соңынан бастап,
XIII ғасырдың соңына дейін жалғасқан крест жорықтарына арналған
тараулары
бар.
Таяу
Шығыстың
ӛзіне
8
крест
жорықтары
ҧйымдастырылған. Крест жорықтары діни ҧрандарды басшылыкка алып,
экономикалық және саяси мақсаттарды кӛздеді: жат елдің билігіндегі
христиан шіркеуінің әулиелері мен Палестинаны азат ету. Барлық жорықтар
Рим епископтарының рҧқсатымен жҥзеге асырылып отырды.


title: Бірінші  крест  жорығын - С. Б. Балшыкеев

text:
Бірінші крест жорығын (1096ж.), Урбан папасы II Иерусалимді
сарациндерден босату мақсатында ҧйымдастырды. Папа кімде-кім жорыққа
қатысып, оған қаржылай кӛмек кӛрсетсе, соның кҥнәларынан арылтамын
деп уәде берген. (Дәл осы кезден бастап практикаға «индульгенция»-
75
кҥнәлардан арылу тҥсінігі енеді). Жорықтың нәтижелері – табытты сақтап
қалу және тауап етушілерге кӛмек кӛрсету мақсатында Иерусалимді азат
ету, жаңа жерлерді, монахтық-рыцарлық орден мекемелері мен
ауруханаларды жаулап алу.


title: Екінші  крест  жорығы - С. Б. Балшыкеев

text:
76
және
б) терциарилер ордені, онда жарғы бойынша ӛмір сҥретін, бірақ әр
тҥрлі себептермен ақсҥйек ортадан кете алмаған тҧрғындар (ерлер мен
әйелдер) болды.
Францискандықтардың миссинерлік әрекетінде шек болмады.
Орденнің мҥшелері - Роджер Бэкон, Бонавентура, Дунс Скотт, Уильям
Оккам сияқты тҧлғалар болып табылды.
1216 жылы христиан дінінде маңызды орынға ие болған испандық
монах
Доменико де Гушан орденнің негізін қалады – оларды
«мырза
Достарыңызбен бөлісу:


тӛбеттер» деп тегін айтпаған және олар бҧл атауды мақтаныш тҧтқан.
Доминикандықтар діннен азғандар және еркін ойлайтындарға қарсы
ӛздерін
ымыраға
келмейтін
және
қатігез
ретінде
кӛрсетті.
Доминикандықтардың ордені қатаң және орталықтандырылған қҧрылымды
қамтыды, онда қатаң тәртіп пен «басшыға» толық бағыну ҥстем болды.
Орден дін ілімінің жарқын саңлақтарын тәрбиеледі: Ҧлы Альберт, Фома
Аквинский, Савонарола.
Монахтық бауырластықтар халыққа жақын болды және кӛп жағдайда
халықтың қайғысына ортақтасқан. Рим папаларының ҥй жағдайында
ауруларға медициналық кӛмек кӛрсетулері арқылы монахтық ордендер
ауруханалар салды, халыққа білім берумен, қайырымдылық және
миссионерлік әрекетпен айналысты. Сонымен қатар, бҧл ордендер папа
кеңесінің қҧралы ретінде танылды және осындайлар жиі жағымсыз
жақтарынан кӛрініп отырды.
Монахтықтың мойнында болмысын баса айту қажет саналатын
инквизицияның қҧрбандары саналады. Инквизицияны(латынша – «іздеу салу») Григорий папасы IX – XIIIғғ. жаңа кҥпірлерге қарсы кҥрес ҥшін
қҧрды. Оны қҧрудың идеялық негізі болып бидай және арамшӛбі туралы
атақты ӛсиет әңгімесі қызмет етеді, мҧнда арамшӛптерді жинап, «ӛртеу»
қажет (Мф. 13:24-30).
Қоғамды әр тҥрлі «арамшӛптерден», яғни, кҥпірлерден қҧтқару
қажеттігін «періште дәрігер» атанған Фома Аквинский және басқа да
христиан шіркеуінің беделділері уағыздаған.
Кҥпірлер шіркеулік және ақсҥйектік билік иелеріне қандай қасиетімен
жақпады? Біріншіден, олар рухани және ақсҥйек билеушілер арасында
орнаған зҧлымдық пен азғындықты кескіндеді, бҧған олар И. Христостың
қарапайым қасиетін қарама-қайшы қойған. Екіншіден, олар Библияға
тҥсінік беруде дін басылары мен рәсімдерді орындаудағы монополиядан бас
тартты: шіркеуде дҧға қылу басқа жерлерде дҧға қылудан жақсы жер емес.
Ҥшіншіден, барлық кҥпірлер шіркеудің ӛзімен жеке «мағынасы
ашылмаған», Наным символында қҧрастырылған қағидаларға қол сҧққан.
Кҥпірлер арасында ҧйымдастырылған келесі бағыттар анықталды:


title:
тӛбеттер»  деп  тегін  айтпаған  және  олар  бҧл  атауды  мақтаныш  тҧтқан.
Доминикандықтар


title: а)  павликиандықтар - С. Б. Балшыкеев

text:
77
б) богомилдар (Х ғ., Болгария), ӛзінің
«Иоанново евангелие» атты
басты кітабында павликиандардың кӛзқарастарын нақты кӛшіріп алған,
бірақ олардан қосымша шіркеулік қҧпиялар мен қҧдірет кҥштеріне
табынуды жоққа шығаруды алды. Христиандықтың ӛміріндегі ең бастысы –
дҧға ету, бой ҧсыну, зорламау.
Достарыңызбен бөлісу:


title: в) катарлар - С. Б. Балшыкеев

text:
в)катарлар (грек тілінде – таза), Италия мен Францияда XI ғасырда
пайда болды. Катарлардың радикализмдері павликиандықтар мен
богомилдарға қарағанда анағҧрлым революциялық сипатта болды, олар И.
Христостың қайта тірілуі мен ӛлімі туралы догматты жоққа шығарды,
олардың ойынша шіркеулер, иконалар, кресттер, ырымдар қажет
саналмады. Катарлар Кӛне Ӛсиетті қҧтқару кітабы деп санамады,
ақсҥйектер қоғамы мен шіркеу заңдарына бағынудан бас тартты,
тақуалықты, некесіздікті, қарсылық білдірмеуді уағыздады.


title: г)  альбигойлықтар - С. Б. Балшыкеев

text:
78
Ортағасырлар келесі жҥзжылдықтарда ӛз жалғасын тапқан білім беру
жҥйесіне себепкер болған. Әңгіме XIII ғасырдың басында пайда болған
университеттер жӛнінде болмақ.
«Университет» термині алғашқыда
студенттер мен оқытушылардың қала мен тҧрғындар тарапынан тіл
тигізулерден қорғайтын корпорацияны білдірді.
Ең атақты университеттер қатарында Париж, Болон, Оксфорд және
Кембридж университеттері болды, онда қҧдайға қҧлшылық ету, қҧқық,
медицина, математика, философия, астрономия, риторика және музыка
пәндері оқытылды. Ол жерде «бакалавр», «магистр», «доктор» сияқты
ғылыми дәрежелер берілген. Сабақ латын тілінде ӛтті, емтихандар кӛпшілік
алдында ауызша және жан-жақты тҥрде тапсырылды. Әр университеттің
белгілі бір қҧқықтары мен артықшылықтары болды, ӛз мәртебелерін
бағалады және сол заманға лайықты алдыңғы қатарлы мамандарды
даярлады.
XV ғасырдың басына қарай Еуропада барлығы 75 университет болды.
Осының арқасында мамандарды даярлау монастырлар мен соборлар
жанындағы мектептерден анағҧрлым жоғары және кӛпшілік дәрежеге
ауыстырылды.
Ортағасырлардағы католиктік шіркеулердің қуаттылығы айқын
болатын. Алайда, шіркеуге ҥнемі сырттан және іштен қауіп тӛніп отырды.
Католиктікті дҥр сілкіндірген ең басты ӛзгерістердің жаршылары Дж.
Уиклиф, Ян Гус және Савонарола болып табылды.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Дж. Уиклиф - С. Б. Балшыкеев

text:
79
Католиктік биліктің қҧлауына билеушілеріне папа билігі қиындық
тудыратын жаңа ҧлттық мемлекеттердің, сонымен қатар, бҧл мемлекеттерде
қарқынды жаңа буржуазия топтарының пайда болуы әсер етті. Дәл осы
топқа тарихтың келесі беттерін жазуға тура келді.
Достарыңызбен бөлісу:


title: С. Б. Балшыкеев - бет 11

text:
15
Бҧл ретте католик Л. Джусанни басқа кӛзқарасты ҧстанған: «Дін –
қиялдау әрекетімен сипатталады, ӛзінің негізі ҧтымды және оның қайнар
кӛзі болатын байлыққа қатысты шынайы болып табылады…. Теориялық
жағынан әр адам ӛз дінін қҧра алады»
7, 19б
.
Дінді қоғамдық қҧбылыс ретінде анықтау және діннің алуан
тҥрлілігіне қарамастан, әр тҥрлі дінге қатысты жалпы сипаттамаларды
анықтау қажет:
Достарыңызбен бөлісу:


title: Қайта ӛркендеу дәуірі мен Жаңа кезеңдегі христиан діні (XVI-XIX

text:
80
5. Монахтық – адамның табиғи заңдылығынан тыс кҥйі: дін басылары
неке қиюға қҧқылы.
6. Әрбір христиандық Қҧдайдың рухани әулиесі болып табылады,
оған делдардардың қажеті жоқ және ол дҧға арқылы Қҧдаймен тікелей
тілдесе алады.
Мартин Лютердің ӛлімінен кейін, оның идеялары Германия
шекарасынан тыс жерлерге дейін тамыр жайды. Дегенмен, лютериандық
протестантизмді христиан дінінің біртҧтас тармағына айналдыратын ӛзегі
бола алмады. Қатаң даулар протестантизмді кӛптеген жеке ҧйымдарға
ажыратты. Хронологиялық ракурста олардың пайда болуы келесідей
тәртіппен бейнеленеді:
Достарыңызбен бөлісу:


title: жыл,  Швейцария - С. Б. Балшыкеев

text:
1522 жыл, Швейцария. Пастор Уильям Цвингли цвинглиандық атауымен белгілі шіркеудің негізін салады. Цвингли әрекеттерінің
нәтижелері келесідей болды: монастырлар жабылып, индульгенция саудасы
тоқтатылды, ғибадатханалардан иконалар мен крестер, мҥсіндер мен
алтарьлар, органдар мен қоңыраулар және т.б. алынды. Қҧдайға қҧлшылық
етудің қарапайым жолдары табылды, ол тек уағыз айту, дҧға тілеу және ән
айтумен шектелді. Азаматтар ҥшін екі діни салт – шоқындыру және тҥрлі
салттық рәсімдер орындалды. Діни қызметкерлер сайланып, тағайындалды
және діндарлардың жиналысында қызметтерінен алынды, шоқындыру, неке
қию, жерлеу рәсімдерінің ақысын тӛлеуге тыйым салынды.


title: жыл,  Швейцария - С. Б. Балшыкеев

text:
1525 жыл, Швейцария. Цвингли шәкірттері қайта шоқындыру
мәселесінде онымен ойлары ортақ болды және ережеге екінші рет қайта
шоқындыруды енгізеді. Анабаптистер шіркеулері пайда болады (грек тілінен аударғанда – қайта шоқындыру рәсімін орындаймын). Анабаптистер кез-келген мемлекет ісіне араласу әрекеттерінен бас тартты
және шіркеудің мемлекеттен бӛлінуін қолдады. Шіркеулік иерархияны
мойындамады және байлықты, мемлекеттік іске араласуды және әскери
борышын ӛтеуді айыптады. Анабаптистер қатаң қуғынға ҧшырады.
Нәтижесінде, анабаптизмнен меннониттер, мельхиориттер, гуттерлік


title: ағайындардың - С. Б. Балшыкеев

text:
ағайындардың шіркеулері пайда болды. 1536 жыл, Нидерланды. Ӛз еркімен католик мәртебесінен бас
тартқан әулие Менно Симонс бір дінге табынушыларды басқаруды –
олардың қорлануы мен қуғынға тҥсуінен қҧтқару ҥшін қабылдайды. Оның
ізбасарлары ӛздерін меннониттер деп атаған. Меннониттер зорлау
әрекеттерінен бас тартып, ӛзін-ӛзі адамгершілік жағынан жетілдіруге
талпыну, шіркеудегі иерархияны жоққа шығару мен әрбір қауымдастықтың
ӛзін-ӛзі басқаруды қолдайтын қасиеттерімен ерекшеленді.
1579 жыл, Польша. Ф. Социн христиандық Қҧдайдың ҥштігі туралы
догматына қарсы шығады. Оның ізбасарлары – социандықтар Иисус
Христосты ӛзінің тақуалық ӛмір сҥруі мен Қҧдайға қҧлшылық етуінің
арқасында қайта тірілгеннен соң, Қҧдайдың қасиеттеріне ие болған адам
деп санаған. Социандықтар ең алғаш кҥнә жасауды, Христостың Қҧдіретін,
кҥнәні ӛтеуді және сана мен тҥйсікке қарама-қайшы догматтарды жоққа
шығарған және олардың тиімді тҥсініктемелеріне мҥмкіндік тудырмайды.


title: жыл,  Швейцария - С. Б. Балшыкеев

text:
1534 жыл, Швейцария. Протестанттардың екінші ҧрпақтарының
кӛсемі Жан Кальвин Женевада христиан дінінің тарихында маңызды рольге
ие болған шіркеудің негізін салды. Жаңа бағыттың атауы негізін
салушының есімімен – кальвинизмдеп аталды.Ж. Кальвиннің
басшылығымен Женева реформаланған шіркеудің моделі болды, оның
ҥлгісі бойынша басқа да реформалық шіркеулер қалыптасқан.
Ж. Кальвиннің дін ілімінде тағдыр туралы идея басты орынға ие, ол
арқылы адам тағдыры Қҧдаймен шешілген және ешбір рақымшылдың еш
нәрсені ӛзгертуге мҥмкіндігі жоқ.
Ж. Кальвин ӛзінің рухани кең мҧрасында (57 томдық) христиандық
теория мен кҥнделікті ӛмірдің барлық аспектілерін толық және егжей-
тегжейлі баяндаған. Оның идеялары қысқаша былай тҥсіндіріледі:
- қҧдай толық егеменді, Оны ешбір дҧғамен немесе жақсы істермен
мейірімдендіруге болмайды, Ол адамдардың тағдырын алдын-ала
белгілейді: біреуді – қҧтқарады, біреуді - ӛлімге жазады;
- адам Адамның кінәсін мҧра етеді және ӛзін-ӛзі қҧтқару ҥшін
ешқандай әрекет жасай алмайды – оның еркі толық азғындыққа салынған;
- Иисус Христос крест азабын барлық адамдар ҥшін кӛрген жоқ, тек
Қҧдайдың сҥйген қҧлдары ҥшін азап шеккен;
- Қҧдайдың сҥйген және сҥймеген қҧлдары Жер бетіндегі
материалды, адамгершілік және рухани байлықтарына байланысты
айқындалады;
- Қҧдай шіркеу мен мемлекетті адамдардың игілігі ҥшін қҧрған және
олар бір-біріне христиан дінін тарату ҥшін, адамдарды Библияның
адамгершілік туралы заңдарын негізге ала отырып, тәрбиелеу мақсатында
кӛмектесулері қажет;
- шіркеуде қызметкерлер функцияларының нақты дифференциациясы
белгіленуі қажет: пасторлар тәртіпті сақтап, уағыздауы, оқытушылар –
дінге оқытулары, диакондар – қайырымдылық жҧмысын басқаруы,
пресвиторлар – қҧдайға қҧлшылық ету мен адамгершілік қасиеттерін
қадағалауы және қажет болған жағдайда оны бҧзышуларды соттап
жазалауы, оларды шіркеу мҥшелігінен алып тастап, ӛлім жазасына дейін
кесулері қажет.
Басқа мемлекеттерде кальвинизм басқаша атаулармен танымал
болды: Францияда Кальвиннің кейбір ізбасарлары гугеноттар (немісше –
антпен біріккендер), басқалары – янсенистер (теолог К. Янсеннің есімімен
аталған); Англияда кальвинистер пуритандықтар (латынша - таза) атауларымен белгілі.
Гугеноттар, янсенистер мен пуритандықтар католиктік шіркеулердің
қанды қуғынына ҧшыраған. Мысалы, Парижде 1572 жылдың 23-24
тамызында Варфоломей деп танылған бір тҥннің ішінде 2 мыңнан астам
адам қаза болған. Францияда католиктер жалпы шамамен 20 мың
реформатор-гугеноттарды (кальвинистер) ӛлтірген.


title: жыл,  Шотландия - С. Б. Балшыкеев

text:
82
Кальвинизмнің бҧл тармағы
пресвитериандықтар (грекше - қария) деген
атауға ие болды. Кальвинизмде барлық жердегідей діни табынулар
анағҧрлым қарапайымдалған және пасторлар дінге сенушілер арасынан
тағайындалған. Пресвитериандық дін ілімі Библия және Ж. Кальвин мен
Дж. Нокстың идеяларына негізделеді.
1604 жыл, Голландия. Кальвинизмнің салтанатты шеруін Дж.
Армини тоқтатты. Ол ӛзі және оның жақтастары –
арминиандықтармен
бірге Кальвинге қарама-қайшы Қҧдайдың барлық жанды қҧтқару ҥшін
жаратқан деп ҥйретті: адам тәуелсіз ерікке толы және Қҧдайдың кҥшімен ең
алғаш кҥнәсінан арылуға мҥмкіндігі бар – тек діни нанымы болса
жеткілікті. Христос крестте Қҧдаймен барлығын жақындастырған,
дегенмен, бҧл мейрімділікке кез-келген адам бӛлене алмайды. Адам –
Қҧдай қолындағы кҥнәлардың қҧлы емес және Қҧдайдың да қҧлы емес:
оның қҧтқарылуы ӛзіне байланысты. Арминиандықтар қудаланған,
артынша олардың кӛзқарастарының кейбір бӛлімдерін әдіскерлер,
англикандықтар және баптистар пайдаланған.
Достарыңызбен бөлісу:


title: жыл,  Англия - С. Б. Балшыкеев

text:
83
Протестанттықтың жетістіктері жоғары католиктік дін басылары мен
папаға қарсы әрекет жасау және католиктік шіркеудің ішкі реформаларын
жҥргізуді талап етті: Реформация Контрреформацияға қарсы қойылды.
Оның басты міндеті - протестанттыққа қарсы әрекет жасап, шіркеу ішіндегі
кҥпірлерге қарсы кҥрес жҥргізу болып табылды. Бҧл мақсаттарға жетудің
қҧралы болып монахтық ордендер және жаңадан қҧралған
капуциндер
(1524ж.), мен
урсулиндер (1535ж.) табылды.
Ең маңызды рольді 1534 жылы Испанияда И. Лойло ойлап тапқан
Достарыңызбен бөлісу:


title: иезуиттер  ордені - С. Б. Балшыкеев

text:
иезуиттер ордені ие болды. Жалпыға ортақ католиктік монахтың діни
анттарына қосымша (некесіздік, кедейлік және тақуалық) тӛртінші діни ант
– папаға толық бағынуды бекітті.
Орденде қатаң тәртіп пен қатал орталықтандыру белгіленген: ол
католиктік дінде биік дәрежеге ие болған. Иезуиттер мектептер мен
университеттерді ҧйымдастырған, қажет болған жағдайда діни емес киімді
киюге, ӛзінің орден қатарында екенін жасыруға, ӛзін қызықтырған адаммен
шіркеуден тыс жерде жыныстық қатынасқа тҥсуге рҧқсат етілді және әлі де
рҧқсат етіледі. Иезуиттер ӛздерін католик дініне жан-тәнімен берілген
ҧлдары деп танытқан. Олардың миссионерлік әрекеттерінде шын мәнінде
шек болмады - Еуропа, Америка, Қытай, Ҥндістан, Жапония және т.б.
Ӛз идеяларын кітап басып шығару арқылы (XV ғ) батыл таратқан
протестанттыққа қарсы әрекеттері кезінде католиктік шіркеу дінге
сенушілердің шіркеуден бас тартуы мҥмкін деген ҥреймен «Индекс


title: запрещенных книг» - С. Б. Балшыкеев

text:
84
және ҧйымдар конгломератын қамтыды, олар қарсыластары мен
бәсекелестерімен достық қарым-қатынас орнатуға мәжбҥр болды.
Әдебиет
1. Библия. - М., 1988.
2. Библейская энциклопедия. - М., 1991.
3. Библейский словарь / Пер. с швед. – М., 1989.
4. Бойд Р.Т. Курганы, гробницы, сокровища. – М., 1991.
5. Де Гаан Н.Р. Круг христианского чтения. – М., 1990.
6. Зеньковский А. Апологетика. - Рига, 1992.
7. Кернс Э. Дорогами христианства. - М., 1992.
8. Левшеня К. Доктрины Библии. - М.,1981.
9. Льюис К. Просто христианство. – М., 1990.
10. Макдауэлл Дж., Ларсон Б. Иисус. – М., 1990.
11. Роберсон Р. Восточные христианские церкви, Справочник. - СПБ, 1999.
12. Савченко П.Д Сравнительное богословие. – М., 1990.
13. Тенни М.К. Мир Нового Завета. – М., 1990.
14. Хеннинг Р. Неведомые земли. - М., 1961, Т.2.
15. Мченсны А. Отцы церкви. Отцы наших отцов. - Караганда, 2000.
16. Амусин И.Д. Кумранская община. - М., 1983.
17. Гече. Г. Библейские истории / Пер. с венг. - М., 1989.
18. Донини А. У истоков христианства / Пер. с итал. - М., 1989.
19. Каутский К. У истоков христианства / Пер. с нем. - М., 1990.
20. Косидовский З. Библейские сказания. - М., 1973.
21. Косидовский З. Сказания евангелистов. - М., 1977.
22. Крывелев И. А. История религий. - М., 1988, Т.1.
23. Орынбеков М.С. Верования древнего Казахстана. - Алматы, 1997.
24. Свенцицкая И.С. От общины к Церкви. - М., 1985.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Бақылау сұрақтары - С. Б. Балшыкеев

text: Бақылау сұрақтары 1. Ерте христиан діні жӛнінде қандай дереккӛздер мәлімдейді? 2. Негізгі христиан дінінің догматтарын атаңыз және мәнін түсіндіріңіз. 3.Христиандықтардың қасиетті кітабы – Библияның мәні неде? 4. Христиандық дін ілімінің жүйесі нені білдіреді? 5. Ерте христиан дініне сипаттама беріңіздер. 6. Монахтық қайда, қашан және не себептен пайда болды? 7. Ортағасырлық христиан дініне сипаттама беріңіздер. 8. Христиан дінінің 1054 жылы бӛлінуінің себеп-салдары қандай? 9. Крест жорықтары қандай мақсаттарды кӛздеді? 10. Монахтық ордендердің пайда болу себептері қандай? 11. Ортағасырлық күпірлерге сипаттама беріңіздер. 12. Протестанттықтың пайда болу себептері қандай? 13. Лютеранттық, кальвинизм және англиканттықа жеке баға беріңіз.


а) қандай да болмасын атаулар мен символдармен сипатталса да,
Ғажайыпқа сену; мҧнда Оған табыну да жатады;
б) Дҧға тілеу және әр тҥрлі жоралау әрекеттерінің кӛмегімен
Ғажайыпқа әсер ету;
в) «қасиетті» жазбалар, не болмаса, «қасиетті» аңыздарға, «аса зор
қасиеті жоқ» нақыл сӛздерге, даналық сӛздерге және діни беделділердің
әулиелігіне негізделген діндестердің қатаң немесе онша қатаң емес әрекет
нормаларының болуы.
Осылайша, адамзаттың дамуынан шыққан дін обьективті шындықты
ҧғыну және тҥсінудің тек бір ғана әдісі ғана емес, сонымен қатар,
адамзаттың адамгершілік дамуының кӛмегімен ӛзгеру әдісі болып
табылады. Ӛз алдына діннің әр алуандығы бір жағынан, адам
қатынастарының әр тҥрлілігімен, екінші жағынан, адамзат рухының шексіз
бейнелеулермен тҥсіндіріледі.
Жоғарыда айтылғандардан дін парыздарының, символдарының,
алдын ала айтылған жӛн-жосықтарының қаншалықты жасанды және
абстрактылы болғанымен, табиғи, жер қҧбылысы ретінде танылатыны
жӛнінде қорытынды шығаруға болады.
Жақсы және жаман діндердің болуы мҥмкін бе? Біздің ойымызша, ең
терең және дҧрыс жауаптың мәні келесі пікірде жатыр: «Ең ҥздігін таңдау
ҥшін барлық дінмен таныса алатыныңа сену – бҧл қиял, ал қиял – шынайы
мақсат. Шынайы мақсат – бҧл адамзат табиғатының дамуы мен эволюциясы
және әр кезде оның қандай да бір бӛлігі жҥзеге асырылады»
7, 30б
.
Демек, діннің жақсысы да жаманы да болмаған, діндер адамдар
әрекетімен және солар ҥшін қҧрылады. Жер бетіндегі заттар сияқты олар
пайда болу, даму, жетілу және жоғалу кезеңдерінен ӛтеді: солай болған,
солай болуда және солай болады.


title: С. Б. Балшыкеев - бет 130

text:
85
5.3 Ислам
Ислам буддизм және христиан діндерінің қатарындағы дҥниежҥзілік
дін болып табылады. Мҧсылмандар саны 1 миллиард адамнан асады. Пайда
болу кезеңі – Арабия, б.з. VII ғ. Мҧсылмандар барлық қҧрлықта ӛмір сҥреді,
әсіресе, олардың кӛп бӛлігі араб және тҥркі мемлекеттерінде шоғырланған.
Он мыңдаған мемлекеттердің ішінде ислам мемлекеттік дін болып
саналады.
Исламның негізін салушы тұлға. Бҥкіл дҥниежҥзіне ислам дінінің
негізін салушы - Мұхаммедтің есімі белгілі (Махаммад, Магомет),
алайда, оның толық есімі былай жазылады: Мұхаммад бин Абдуллах бин
Абдуль Мутталеб Әл-Хашими Әл-Кураши. Мекке қаласында 570 жылы
дҥниеге келген. Мҧсылман дереккӛздеріне қарағанда, Мҧхаммед
пайғамбардың ӛмірге келген шағында ерекше қҧбылыстар байқалды: пҧттар
жоғалды, сарайлар сілкінді, парс оттары сӛнді (бҧған дейін ол 2000 жыл
жанып тҧрды), жер мен кӛк ерекше шырақпен жарқырады.
И. Христоспен салыстырғанда Мҧхаммед пайғамбардың жер бетінде
ерекше ата-аналары болды. Олар дҥниеден ерте ӛткен, содан соң бала
тусқандарының қолында тәрбиеленді. Оның балалық және жасӛспірім шағы
қиын болды, бірақ бҧл жағдай пайғамбардың Хадиджа бинт Хувайлид атты
жесір әйелге ҥйленіп, саудагер болғанынан кейін жақсы жаққа қарай
ӛзгерді. Саудагер ретінде Арабиядан тыс жерлерге керуен жҥргізген, ол
жерлерде иудейлік және христиан діндерімен танысқан.
610 жылы Мухаммед жаңа ислам деп атаған діннің уағыздаушысы
ретінде танылады. «Ислам» термині араб тілінен шыққан және «бой
ҧсынушылық», «бағыну», «табыну» мағыналарын білдіреді. Бҧл сӛздің
басқаша мағынасы – Қҧдайға қҧлшылық ету арқылы жететін «тыныштық».
Мҧхаммед пайғамбардың адамдар арасындағы бауырластықты,
адамдардың бірін-бірі қанауға жол бермеу туралы уағыздары Меккенің
билеушілерінің ашу-ызасын келтірді, содан соң ол ӛз ӛмірін сақтап қалу
ҥшін Медина қаласына қашады. Бҧл жағдай 622 жылы болған, осы кез
(хиджра жылы) мҧсылман жылсанауының бастамасы болады. Мҧхаммед
Медина қаласында ең алғаш мҧсылман қауымдастығының негізін салады,
оның қҧрамына оны «Алланың елшісі» ретінде танығандар ғана кірді.
Мҧхаммед ӛмірінің соңына қарай барлық Арабияны дерлік ӛз ықпалына
бағындыра алды. Ол 632 жылы Медина қаласында қайтыс болды және сол
жерде жерленген.
Мҧхаммедтің дарынды және мақсатқа бағытталған қасиеттерге толы
болғаны туралы еш кҥмән жоқ. Мҧсылмандар оны адам деп танып, тек екі
ғажайыпты есепке алмағанда ғажайып қасиеттерге бӛлендірмеген: аз
уақытқа кӛкке сапар шегуден басқа Мҧхаммедті тастармен қолпаштау.
Дегенмен, пайғамбарды қҧрметтеу мҧсылмандардың міндеті болып
табылады. Оның ӛмірі еліктеу ҥшін мысал ретінде бағаланады, ал оның
есіміне сыйластықпен қарамау - ӛліммен жазаланатын қылмыс болып
табылады.
86
Мҧхаммед уағыздаған дін іліміне әр тҥрлі кӛзқараспен қарауға
болады, бірақ дҥниежҥзілік ӛркендеуді исламның негізін салушысыз
елестету мҥмкін емес.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/s-b-balshikeev.html?page=130#Мұхаммад_бин_Абдуллах_бин__Абдуль_Мутталеб_Әл-Хашими_Әл-Кураши.

title: С. Б. Балшыкеев - бет 130


title: Ислам догматтары - С. Б. Балшыкеев

text:
87
4. Тәңір пайғамбарларына сену. Мҧсылмандар Қҧранда жазылған
барлық пайғамбарларға сенуге міндетті.
Мҧхаммед және оған дейін ӛмір сҥрген пайғамбарлар арасындағы
айырмашылықтарды есте сақтаған жӛн:
- алғашқыда пайғамбарлар белгілі бір халыққа және кезеңге
байланысты жіберілген. Мҧхаммед барлық халыққа ортақ барлық кезеңге
жіберілген;
- кӛптеген пайғамбарлардың ілімдері ҧмытылған және бҧрмаланған,
олар бойынша ӛмір сҥру мҥмкін емес жағдай. Мҧхаммед ілімінің мәні - ол
бойынша жаңылысудан қорықпай ӛмір сҥру мҥмкіндігінің болуында;
- алғашқы пайғамбарлардың әулиелігі тегіс қамтылмаған, ал әрбір
жаңа пайғамбар алдыңғы пайғамбарлардың бҧйрықтарын жойған немесе
ӛзгертіп отырған. Мҧхаммедтің ілімі барлығын тегіс қамтыған, оны
қайтадан ӛзгертуге немесе жақсартуға болмайды.
5. О дҥниелік ӛмірге сену. Мҧсылмандардың пікірінше, кімде-кім
қайта тірілуге сенбесе, ол кәпір болып табылады, ӛйткені, ӛлгеннен соң
ӛмір сҥруді жоққа шығару барлық нанымдардың мәнін жоғалтады. О
дҥниелік ӛмір мәңгілікте ӛмір сҥрудің сапалы жаңа кҥйі ретінде
тҥсіндіріледі. Діннен қашқандарға, мҧсылмандық адамгершіліктен бас
тартқандарға тозақтың оты дайын тҧрады, ал діншіл мҧсылмандарға
жҧмақтың шексіз рахаты тарту етіледі.
Жоғарыда аталған догматтар ислам дінінің негізі болып табылады:
оларға сенген адам мҧсылман қауымдастығының мҥшесіне айналады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Мұсылманның немесе «дін тармақтарының басты міндеттері»

text:
88
2. Ауыз бекіту (ораза). Оразаны Рамадан (Рамазан) айының
кҥнтізбесі бойынша тоғызыншы айдың ішінде ҧстайды. Бҧл кезде
мҧсылмандар қасиетті кҥн бойы тағамнан, сусыннан, ерлі-зайыптылардың
қатынасынан, ойын-кҥлкіден және т.б. бас тартады. Тағам мен сусынға қану
тҥнгі уақытта рҧқсат етіледі. Ораза ҧстаудан аурулар, жҥкті әйелдер,
емізетін аналар, жол жҥретіндер, тоғыз жасқа дейінгі қыз балалар мен 14
жасқа дейінгі ҧл балалар босатылады.
Діндарлардың пайымдауынша, ораза ҧстау асқорыту жҥйелерін
жеңілдетеді, жанды жайландырады, аш адамдарға мейірімділік сезімдерін
білдіруді тәрбиелейді.
Егер мҧсылман Рамадан айында келесі әрекеттерді орындаса, ораза
жарамсыз деп саналады:
- жаман сӛздер айту, айқайлау, кҥндіз темекі шегу, киноға бару;
- тағам мен сусынды біле тҧра ішу, жалған әңгіме айту;
- әдейі қҧсық қҧсу.
Әрбір бҧзылған ораза жоғалтқан кҥндерді ӛтеу әрекеттерімен қоса
орны толтырылатынын айта кеткен жӛн: қҧлдарды босатуға, 60 аш адамды
тойдыруға болады және т.б.
Мҧхаммедтің айтуы бойынша, Рамадан айы келген уақытта жҧмақтың
есігі ашылып, тозақтың есігі жабылады. Алла ҥшін ораза ҧстаушының иісі
мускустың иісінен тартымды болады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Зекет - С. Б. Балшыкеев

text:
3.Зекет. Ислам бойынша жылына бір рет мҥлкі мен табысының
бӛлігін тарату міндеттеледі. Зекет келесі мҥлік тҥрлерінен тӛленеді: бидай
және жеміс тҥріндегі егін шаруашылығының ӛнімдерінен; алтыннан, кҥміс
пен қағаз ақшадан; сауда нысаны болып табылатын және табыс әкелетін
заттардан; малдан. Зекетке берілетін мҥлік пен табыстың мӛлшері
мҧсылмандарды жоқшылыққа ҧшырататындай болмауы қажет.
Ислам зекет берілетін адамдардың сегіз категориясын бӛліп
қарастырады:
1. Кедей. Бҧл қажетті заттардың жартысынан азына ие адам.
2. Мҧқтаж
адамдар.
Ӛз
қажеттіліктерін
70-80
пайызға
қанағаттандыратындар жатады.
3. Зекетке
байланысты
еңбек
ететіндер
(қҧрастырушылар,
қоймашылар, жазушылар, кҥзетшілер және т.б.).
4. Исламға шақырып, оған деген мейірімді қарым-қатынасын тудыру
қажет болған тҧлғалар.


title:
Қҧлдар мен тҧтқынға тҥскен адамдарды азат ету ҥшін.
6

text:
89
балаларының асырауға мҥмкіндігі бар адамдарға: ата-аналарға, әйелдеріне,
балаларына тӛленбейді. Кедей адамға бір ай немесе бір жылға жететіндей
кӛмек кӛрсету қажет. Зекет адамның кҥнделікті ӛмір сҥруге қажетті
табысынан тӛленбейді.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Қажылық  (қажылыққа  бару)

text:
4. Қажылық (қажылыққа бару). Ислам әр адамның таза еңбекпен
тапқан ақшасына бір рет болса да Меккеге қажыллыққа баруға шақырады.
Қажылық – сыпайылық ҥшін баратын жол емес, саяхат емес, ӛте кҥрделі
діни салттық жора. Әйел адам қажылыққа тек туысқаны, яғни, ер адаммен
бірге баруы тиіс. Мусульмандар Меккедегі мешітте оқылатын дҧға басқа
мешітте оқылатын 100 мың дҧғадан артық деген сенімде – сондықтан да,
әркім қажылыққа баруды армандайды.
Қажылыққа бару келесі адамдар категориясына рҧқсат етіледі: тек
мҧсылмандар ҥшін, психиялық жағынан сау, ерікті (қҧлдар емес) кәмелеттік
жасқа толғандарға, қаржы қатынастарында мҧқтаж емес адамдарға.
Қатаң белгіленген жерге жеткенде қажылыққа келгендер арнайы ақ
киімдерді (ихрам) киеді және осы кезден қажылық басталады.
Ихрамды киген кезде қажыға тыйым салынатын әрекеттер: шашты
қию, жыныстық қатынасқа тҥсу, сҥйісу, тырнақ қию, бас киім кию
(ерлерге), әтір себу, тыйым салынған киімді кию.
Қажылық кезіндегі діни әрекеттер толық және жете белгіленген.
Қажылық – бҥкіл дҥниежҥзі мҧсылмандарының сан миллиондаған ерекше
форумы, мҧсылмандық бауырластық пен ынтымақтастықтың символы.
Қажылыққа барған адам «қажы» қҧрмет атағын иеленеді және жасыл тҥсті
сәлде орап, мҧсылман салттарын орындауға қҧқығы болады.
Меккеден кері қайтар жолда діндарлар Мҧхаммед пайғамбардың,
оның қызы Фатиманың, оның әйелі Айшаның, пайғамбар мен басқа
әулиелердің ӛлімінен кейін мҧсылман қауымдастығы басшыларының мәйіті
жерленген Медина қаласына барады.
Ең маңызды «ислам тармақтары» (намаз, ораза, зекет және
қажылық) толық дінге сенушіліктің мына формуласына сенуді талап етеді:


«Алладан басқа Тәңір жоқ және Мұхаммед оның елшісі». Алладан басқа
тәңірлерге сену кҥнә, ҥлкен кҥнә болып табылады. Алла – мҧсылмандардың
жалғыз тірегі. Оның барлық әрекеттері Алла ҥшін істелуі қажет. Мҧхаммед
Пайғамбар қҧдірет кҥші емес, ол адам, Алланың қҧлы, оған табынуға
болмайды, тек оның уағыздары бойынша ӛмір сҥру қажет. Пайғамбардың
есімін қҧрметтемеу немесе оны балағаттау, оның сӛздері мен істеріне
сыйластықпен қарамау қатаң жазаланды - ӛлім жазасына дейін кесілді.
Ислам Мҧхаммедке дейін ӛмір сҥрген Алланың барлық елшілеріне бір
мезгілде соңғы Пайғамбардың есіміне баса назар аудара отырып, қҧрмет
кӛрсетуге шақырады.
Мҧсылманның Исламды қорғау сияқты міндетін айта кеткен жӛн.
Осындай қорғаныстың бӛлігі джихад – ислам жауларына қарсы қасиетті
соғыс болып табылады. Дҥниежҥзінің барлық мҧсылмандары кез-келген
ислам мемлекетіне жасалған шабуылдан зардап шеккендерге кӛмек
кӛрсетуге міндетті. Джихадтан бас тарту исламды сату дегенді білдіреді.
90
Джихад тҥсінігі мҧсылманның ӛзінің жаман ойларымен, әрекеттері
мен тілектерімен іштей кҥресу, ислам принциптері бойынша ӛзін-ӛзі
адамгершілік жағынан жетілдіру дегенді білдіреді.


title: Шариғат – мұсылман заңы - С. Б. Балшыкеев

text:
Шариғат – мұсылман заңы. Шариғат – мҧсылман қоғамы мен жеке
тҧлғаның тіршілік әрекетінің барлық жағын қамтитын тәртіп сақтау
ережесі, заңдар кодексінің толық жинағы.
Шариғаттың негізі Қҧран болып табылады (Мҧсылмандардың
қасиетті кітабы) және Сунна (Мҧхаммедтің ӛмірі мен іс-әрекеттері жайлы
аңыз-әңгімелер жинағы).
Исламда тӛрт мектеп бар, оның әрқайсысының жеке Суннасы бар,
оны шынайы және тура деп тек аталмыш мектептің шәкірттері ғана емес,
сонымен қатар, дҥние жҥзі мҧсылмандары да қҧметтейді. Ханифиттер (340 млн.), маликиттер (45 млн.), шафииттер (100 млн.) және