title: Сайын Назарбекҧлы - бет 13

text:
Маңғыстаудағы дҥбір,
363-
ші әулие
Бұл жолдарды мен сол күндерден жетi жыл ӛткенде жазғалы
отыр екенмiн.
"Кiсiнi кiсi атандырар нәрсе –
әр
адам баласының туған жерге
ықыласы, туған елге еткен еңбегi болса керек" –
деген ой оралады.
Әбекең
сол жылы елге қасында алпыстан астам (iштерiндегi
академиктерi мен ғұламалары, министрлерi мен мансаптылары ғана
сол санға жеткен) серiктерi бар, мол қол болып келген
-
дi.
Сол жетi күн iшiнде Маңғыстау жерi зор дүбiрге толса, елi ӛз
тарихы туралы қызық әңгiмеге кенелген болатын.
–
Қайда
барсаң да сӛйлеп тұратын Әбiш.
–
Кiмге қарасаң да бәрiнiң назары Әбiште.
–
Кiммен сӛйлессең де бетiн саған бұрғанмен Әбiштi
ауызынан
шыққан сӛздi құр жiбермеуге тырысқан құлақ.
–
Әбеке
–
деп иiлiп тұрған министрлер мен мансаптылар.
–
Әбiшжан –
деп тұрған академиктер мен ғұламалар.
Сол ұлы дүбiр басында болған Мырзатай Жолдасбеков ӛзiнiң
қорытынды
сӛзiнде: Қасиеттi Маңғыстау жерiн –
362 әулие рухы
қолдап, желеп
-
жебеп жатыр дейдi ғой. Мен ендiгi жерде осы
топырақтан жаралған, туған жерiне бар ғұмыры мен бар бiлiмiн
арнаған Әбiш Кекiлбаевты ―Маңғыстау жерiндегi 363
-
шi Әулие деп
танығанды жӛн кӛрер едiм‖ –
деген
-
дi.
149
Әбіш жертӛлесі
Халық арасында қалыптасқан бiр қате пiкiр бар. Басы бағалы,
сӛзi қадiрлi, құйрығы мансапты кiсiлердiң бәрiн де не бiр құдiрет, не бiр
қамқоршы
сондай деңгейге жеткiзiп, соларды сол дәрежеге кӛтерiп
апара қойғандай. Ондай ойдың кей
-
кейде қате екенiн бұрын да
сезетiнмiн. Ал осы жолы, Маңғыстау ойын Атырау теңiзiнен бӛлiп
тұрған ақтаулар арасынан жаратылыс қана сондай ғажапты жарата
алатын, қазақтар
ғана
сондай дәл ат тауып теңей алатын Қапы
шатқалында тұрып тағы да кӛзiм жете түскендей болды. Қапы сӛзi ескi
түркi тiлiнде қақпа, есiк мағынасын бiлдiредi. Атырау теңiзiнен
Маңғыстау ойына, Маңғыстаудан шалқар теңiзге ӛтер қақпа.
1937 жылдары сол шатқал арқылы Таушық шахталарынан
теңiзге тар табан темiржол арқылы кӛмiр тасыған.
Күш –
қайраты
қажырлы
бiр жiгiттен кем емес, үш қыз, бiр ұлмен
жесiр қалған Айсәуле анамыз сол бiр шатқал бойынан жертӛле қазып
үй
етiп, кӛмiр шауып, сарыауыздарына дәм еткен екен.
Бiз бiр топ кiсi кӛмiлiп қалған 3
-
4 жертӛле топырағының үстiнде
тұрмыз. Әбiш маңында ұйлыққан кӛп кiсi. Ол әлi сӛйлеп тұр. Менiң
ойым маңайдағы кӛркем суреттерге кетiп қалған. Олар сiздердiң не
ойлауға да ерiктерiң бар, ал Кекiлбаев деп табынып тұрған
ғұламаларыңды
бiздер тап осы жерде қалыптастырғанбыз, ал
аяқтарыңның астындағы топырақтардан Әбiш мүшелерi жаралған деп
тұрғандай әсер еттi. Мен дәл Әбiш жертӛлесiнiң үстiнде тұр екенмiн,
ығысып кеттiм. Әбiштiң қазiргi жеткен деңгейi мен мына жерде жатқан
жертӛле үйiндiсi… Мiне, ұлы кiсi осы iннен шығып, осы ұядан ұшып
Алатау шындарына қона алар қыран, Сарыарқа даласында самғай
алар сұңқар дәрежесiне жетiптi. Оны ол биiкке ешкiм де кӛтерген жоқ
болатын.
Зейнолла Қабдоловтың бірінші әңгімесі
Осы дүбiрлi жетi күн iшiнде мен Әбiштiң ӛз сӛзiн тыңдаудан да
гӛрi Әбiш туралы ӛзгелер ойын аңғаруға құмар болдым.
Қасында
бiр топ адам. Зекең сӛйлеп тұр… Бұл Әбiш студент
кезiнен кӛзге түскен болатын. Бiрақ Әбiштi маған алғаш танытқан осы
ӛлкенi кӛп жылдар бойы басқарған Тӛлеген Қағазов ақсақал болды.
Жетiбай даласынан алғаш мұнай фонтаны атқылап, бүкiл ел болып
мәз болып жатқан кезiмiз. Кӛруге Жетiбайға келдiк. Қасындағы бiраз
ересек кiсiлерге Жетiбай ӛлкесi туралы, Маңғыстау геологиясы туралы
келелi
-
келелi ұғымдар айтқан Әбiш алдымызда топ бастап келе
жатыр. Университеттi жаңа бiтiрген жап
-
жас балаң жiгiт. Бiр уақытта
150
Тӛкең менi ӛзiне қаратып ап: ―Зәке! Ана алдағы қара балаға қарашы!
Содан үлкен азамат шығады!‖
-
деп едi.
Тӛкең ертеден назарын аударып жүретiн болғаны ғой.
Зейнолла Қабдоловтың екінші әңгімесі
(Бӛрiлiде)
Бұл әңгiменi мен осы оқиғалардан дәл тӛрт жылдан кейiн Мұхтар
Әуезовтiң 100 жылдық тойы кезiнде Семейде естiдiм.
З.Қабдолов Мұхаңа арналған үлкен жиында сӛз сӛйлеп: ―Мұхтар
Әуезов
қазақ
әдебиет
i
деген арғымағымыздың алтын жалы болса
Әбiш Кекiлбаев сол арғымақтың күмiс кекiлi‖ –
деген едi.
Жан
-
жағыма жалт қарап: «Япырмай, мына сӛздi отырғандар
түгел естiдi ме екен? Естiсе түсiндi ме екен? Түсiнсе тереңiне бойлай
алар ма?» –
деген қауiппен, облыс,
облыс емес Республика,
Республика емес кӛптеген шет ел адамдары қатысқан ұлы жиын
алдында жаңағыдай баға алған досым үшiн марқайып қалған едiм.
Мәлі мен Мәті
Оншақты жеңiл автомашиналар, тӛрт
-
бес автобус Шерқала
тауының кiсiнiң кӛз аясына толық сиятындай, жанарға анық
кӛрiнетiндей жерге шұбыра тоқтай қалды. Соңғы автобустан түсiп
алдына жеткенше Әбекең Шерқала туралы әңгiмелерiн, осы тұрған
жерiмiздiң тарихы мен геологиясы, қазынасы мен шаруашылығы,
адамдары мен ӛсiмдiктерi, ауасы мен суы туралы ұлан
-
ғайыр
әңгiмесiн
бастап кеткен екен. Ӛзiмнiң туып
-
ӛскен
жерiм. Бiршама менiң де
хабарым бар, әңгiме барысын селқос тыңдап қасымдағы Дүйсенбек
Қанатбаев
ақынмен әңгiмелесiп тұрғанмын. Бiр кезде Әбiштiң назары
бiзге түсiп кетiп:
–
Әй, мына екi тумаластың бiр
-
бiрiн тауып алғанын қарашы
-
ай –
дегенi. Бәрiмiзде түсiнбей қалыппыз. Ол –
Берiш, мен –
Адай. Кiшi
жүзден қумаса жуысар жерiмiз жоқ сияқты.
–
Ол екеуiнiң ағайын болатын себебi Дүйсенбек Берiш, демек
Махамбет Ӛтемiсов ұрпағы, Ал Махамбеттiң атасы Мәлi де, мына
Сайынның алтыншы атасы Мәтi де соғыста қолға түскен парсының
патшасы Нәдiр Шах тұқымдары. Мәлi мен Мәтi тұқымдарының бұ
күндерi алты
-
жетi атаға жетуiне, екеуiнiң де аталарының арғы бабамыз
Иран патшасы едi деп аңыз қалдыруына сүйенсек, қолға түскен ек
i
жiгiттiң аттарының ұқсас болуына мән берсек "Мәлi мен Мәтi" тумалас
адамдар болған болуы керек. Нәдiр Шахтың Астраханды шапқан
жорығы ма, әлде сол шамадағы басқа жорығы ма, әйтеуiр сол екi жiгiт
қазақтарға
тұтқын болады да бiрiн берiштер, бiрiн адайлар алып
151
кетедi. Екеуiнiң тұқымдарынан да ақындар мен атақты азаматтар кӛп
шыққан...
Шындығында да менiң алтыншы атам аты –
Мәтi.
Аталарымыздан қалған әңгiмелерден есте қалғаны Мәтi жас жiгiт
кезiнде соғыста қолға түскен ―құл‖. Бала кезiмiзде солай деп кемiткен
балалармен талай –
талай тӛбелескенбiз. Қасиетi ерте танылған, ауру
емдейтiн, әсiресе босана алмай тұрған аналарға кӛмегi күштi болған
адам деседi. Сүйегi Бозашы түбегiнiң шығыс жағында, Үстiрттегi
Сисем –
Ата тұсындағы Тасорпа деген жерде, ―Мәтi әулие‖ аталады.
Әлi күнге басына адамдар түнейдi. Бозашының шалдарының айтуына
қарағанда
ерте кезде Мәтi басына топалаң ауруымен ауырған отар
-
отар қойларды да түнетiп, содан жазылатын болған.
Жығылғанда
Сол жетi күндiк сапардың екiншi күнi Терiс жаға жақтағы
Жығылған басына тiгiлген киiз үйлерге түнеп едiк. Маңғыстау түбек,
жан
-
жағы теңiз. Ел Маңғыстаудың Форт
-
Шевченкодан Шағадамға
дейiнгi жағын бiр атпен "оң жаға" (оңтүстiк жағы), ал сол қаладан
бастап бүкiл солтүстiк жағын "сол жаға" деп атайды.
Қалыңдағы 30
-
40 метрге жеткен ұлу қабығы шӛгiндiлерiнен
түзiлген ұлутас Маңғыстауды ұстап тұрған iргетас секiлдi нәрсе.
Каспий сулары сол ұлутас астын үңги шайып ақыры ӛз салмағын ұстап
тұра алмаған бiраз жерi опырылып түсiп кеткен, жығылған. "Жығылған"
шұқырының аумағы диаметрi оншақты шақырымдай дӛңгелекке жуық
шұқыр. Сол шұқырдың ұшпа жар басына тiлiген үйлердiң қақ
тӛрiндегiсiнде қонып шыққан Әбекеңнiң үстi
-
басын баласы Әулет
жӛнге келтiрiп жатыр. Сәл ерте тұрған бiздер таңертеңгi шәйлерiмiздi
iшiп алып, басшы құзырын күтiп тұрмыз. Жуынып
-
шайынып болған
әкесінің
сақалын алып болған Әулет ендi аяқ киiмiнiң бауын байлап
жатқанын байқап қалған бiреу таңдайын қаға:
–
Япырмай, қалай тәрбиелеген! –
деп, риза болған едi.
Бескемпірде
Атақты Бескемпiр тауы Маңғыстаудағы ең биiк шоқылардың
бiреуi. Қасында жақын
-
жуық, дос
-
жарандары бар Әбiш, әңгiмешiл Әбiш
сол тау басында бала күнінен естелік айтып тұр.
Бесiншi класты бiтiрген жылы ауылына геологтар келiптi. Ауыл
басшыларынан жол кӛрсететiн орысша бiлетiн кiсi тауып бер деп
ӛтiнгенде он екi жасар Әбiштен басқа лайықты ешкiм болмаса керек.
Қайдан
үйренiп жүргенiн, бір шама
орысша да сӛйлесе алады екен.
152
Ендi қырық бес жылды араға салып сол жылдары дәл осы жерде
геологтармен жүрген жүрiс
-
тұрыстарын әңгiме етiп отыр. Ойған
шруптарын, қазған құдықтарын, тiлген сайларын әлi де ұмытпапты.
Дәл тауып, дӛп басып кӛрсетiп жүр. Толып жатқан минерал тастардың
аттарын әлi жатқа айтады. Қай таста қандай металл қосындысы бар
екенiн түсiне қарап таниды. Олардың құрамының сол жерде ӛсiп
тұрған ӛсiмдiкке тигiзер әсерiн де жердiң түр
-
түсiнiң де сол
минералдар мен металдардың әсерiнен сан түстi құбылыстарын да
сол жолы естiп бiлдiк, басымызды шайқадық. Денесi ұлғайып салмақ
тартқан, жасы молайып, егде тартқан кезiне қарамай тӛбеден тауға
шығуға, ойдан ӛрге ӛтуге жалықпайды
-
ау, жалықпайды. Iште бұғып
жатқан мол бiлiмнiң кӛзiн сәл нәрсе оятып жiбередi де естелiк болып
еске түскен жалғыз тамшы жылғаға, жылға бұлаққа, бұлақ дарияға
айналып жүре бередi. Сосын сен тыңдай бер, таңдана бер, тамсана
бер…
Мырзайыр
Әбiштiң туған жұрты Мырзайыр құдығының басы екен…
Биiк
бұталы құмды тӛбелер. Сол құм тӛбелер шығысқа қарай таза құм
тауларға айнала бастайды. Терiстiгi теп
-
тегiс сор, сор жағасы жер
астынан жарып шыққан ақ таулар.
Бiрде, суы ернегіне жетіп жатқан Мырзайыр құдығына әдейi
соқтық. Әбекең шешiнiп қосшы баласына құдықтан су тарттырып
тӛбесiнен жайлап құйдырып тұр, құйдырып тұр. Алдыңғы бiр
сапарында Кӛрiктiтӛбеге, ӛзi қонған жұртына соғып, дәл осы жер менiң
талай жатқан жерiм болуы керек деп аунағанын кӛрiп едiм. Ендi мен
Әбiштiң бұл әрекетін бойын салқындатқысы келгеннен, немесе күннiң
ыссылығынан емес, ӛзi туған жер қасиетiнен бойына қуат жинауы, нәр
алуы деп сезiндім. Әбiш сезiмiн сыйлап, басқалар Әбішке ұқсап
үстеріне
су құйдыра бастағанда, мен бұл әдеттен бой тартып, денесіне
су құйдырып тұрған Әбiш әңгімесін тыңдаумен болдым. Ол бiр
шӛлдегенi туралы әңгiме айтып бердi...
...Ауыл осы Мырзайырда. Оқу Ондыда. Демалысқа шығып ауылға
келе жатырмыз. Шаршаған, шӛлдеген, аш
-
жалаңаш он шақты
баламыз. Бәрiнен де шӛл қинап келедi. Жақында бұ жақта ӛткiншi
жаңбыр ӛткенi байқалады. Бiр уақытта Ондыдан бiзге ере шыққан
сары ит, бірдеңені сезгендей,
iлгерi озып барады екен –
бұ не кӛрдi
деп қарасам, алдымыз тастақ. Тастақта шұқанақ су.
–
Ойбай, Тұржан жүгiр, ит суды жалап қоятын болды, деп
айқайлап жiберiппiн. Қазiр бәрiмiз үйiнен шәй iшкелi баратын Озғанов
Тұржан. Бұл нағыз желаяқтың ӛзi болатын. Суға жеткiзбей ұстаған
сары иттi бiздер әбден қанып iшкенше мойнынан құшақтап отырған
-
153
ды. Менi келемеждеп: ―Мен иттi қуып жете алмасам ит жалаған суды
iшпеймiн деп Мырзайырға жеткенше қаталайтын едiң‖ –
деп, iстеген
жақсылығын ескертiп қояды.
Сол кездегi балалар шыдамды едi
-
ау. Онды мен Мырзайыр
арасы 35 шақырымдай жер. Кӛктем шыға ол кездегi бүкiл ауыл қой
отарларына ерiп кӛшiп кетедi. Бар талабы қой сауып, сүтiн үкiметке
ӛткiзедi. Сеператордан майын айырып алған сүттен, кӛк суды
қайнатып
кӛк құрт алады. Кӛк тас секілді құрт. Балалар оқуға жаяу
қатынасады. Жақын қонғандағы жұрттарымыздың ең жақыны қазiр
ӛлшеп
қарасақ
жетi шақырым екен.
Біздің тағдырымызда тура осылай болатын. Мен қазiр сол
күндердi еске түсiрсем ӛзімнен гӛрі ӛмiр бойы еңбегiне бiр кӛк тиын
ақы ала алмаған әке
-
шешелерiмiздi аяймын.
Әкеңді кӛрген
Әбекең
бiрде менiң әкемдi ең соңғы кӛрген ана шал екен –
деп,
Қайыр
деген кiсiнi нұсқаған.
Ауылдан
ұзап
шықпаған,
психология
мен
педагогика
ғылымдарынан
дәрiс алмаған, ауылдың мыңдаған азаматтарының бiрi.
Сол кiсi Әбiштiң әкесiн ең соңғы кӛрген кiсi екен. Оқиғаның қалай
болғанын соғыстан аман келгесiн де жиырма жыл бойы айтпай келiптi.
…Сталинград түбiнде соғысып жатқанбыз. Тамақ алғалы кезекте
тұр едiк. Қасымыздан ӛтiп бара жатып, менi танып қалған Кекiлбай:
―Барлауға кетiп барамыз‖ –
деп сыбырлаған. Сол сапарынан
оралмады –
дептi.
Бала
-
шағасы үмiтiн үзбесiн дедi ме екен? Неге бiр ауыз сӛздi 20 жыл
бойы иелерiне жеткiзбеген?
Ондыда
Әбiш ылғи аулының үлкендерiн, бiрге оқыған балаларын, аға
-
жеңгелерiн сағына әңгiме етiп отырады. Менiң байқаған бiр нәрсем
(мүмкiн қате болар) ол жеке
-
жеке
кiсiлердi емес тұтастай елдi еске
алатын. Бiздiң елдiң ақсақалдары деп, аға
-
жеңгелерiмiз қандай едi деп
немесе ӛз қатар құрбы
-
құрдастарын
тұтас бiр қауым ретiнде еске
түсiредi.
Бiрде ағасы Мұқаңның (Мұқыр) үйiнде отырмыз. Кеш бойы
елегзiп кiм келiп, кiм кеткенiн түгендеп, барлығына ӛзi барып шығуға
уақытының жоқтығына ӛкiнiп отырды. Ертесiне дәл жүрер жерде:
–
Менiң бәр
-
бәрiне кiрiп шығуға мүмкiндiгiм жоқ екенiн, уақытқа
тәуелдi екенiмдi неге түсiнбейдi, алыстан келдi ғой деп кiрiп шықса
154
нелерi кетедi екен? –
деп, шын мәнiнде балалық шағын бiрге ӛткiзген
достарын сағынғанын, кӛргiсi келгенiн сездiрiп едi. Сәл кiдiрiп барып:
–
Бiздiң жiгiттер жалпы қатыгездеу де болар –
деп басын шайқаған
болатын.
Кҥйік
патша
Күйiк патша аталатын биiк тӛбе басына мен басқалардан сәл
кештеу шықтым. Әбiш Форт
-
Шевченко жағындағы ұшпаға жақын
жиегiне тұрып алып ұзын сонар әңгiмеге кетiп те қалыпты.
Аспан бұлттылау, ауа желкемдеу. Әбекең шашын кӛптен
алғызбаған ба, әлде ӛзi ұзынын жақсы кӛре ме, әйтеуiр, қомақтылау
мұрынынан тӛмен түсе берген шашын қайта
-
қайта
сүйрiк
саусақтарымен керi серпiп тұр.
… Дағыстан полкi дей ме, Суворов дей ме, Скоблев дей ме …
қолын
жан
-
жағына кезек
-
кезек ұсынып ұзақ әңгiме бастап кетiптi. Бiр
жағы шың, бергi жағы толы адам, әңгiме жел жағында тұрған
бiздерге
үздiк
-
үздiк естiледi…
...Сол генерал ӛзiнiң соғыстағы алғашқы жарасын осы маңда адай
найзасынан алған болатын...
… Дағыстандықтардың соғыста ӛлген адайлардың басын кесiп
алып кететiнi елдi қатты шошындырды...
… 1869 жылғы адай кӛтерiлiсi патшалық Россияның Хиуаны
басып алуын тездетiп жiбердi...
… Бекович жорығы …
Менiң сол сәтте әңгiме тыңдауға да онша құмарым шамалы
болған болуы керек, себебi ойыма Исатай Сүйеубаев пен ӛз әкем
Назарбек арасында дәл осы Күйiк патша басында болған басқа әңгiме
оралып тұрған болатын. Ол Ұлы Отан соғысының қаһарманы Исатай
Сүйеубаев айтқан әңгiме екен. Соны дәлiрек анықтамақ болып
Кӛбеген Жұмалыұлы деген құрдасым Назекеңнен (әкем) сұрап, кейiн
маған айтып берiп едi …
…Соғысқа аттанғалы жатырмыз. Параход күтiп Форт
-
Шевченко
қаласында
бiраз жатып қалдық. Бiр күнi Күйiк патша басына шығып
елмен, жермен қоштасқандай боп, ауылда қалған бала
-
шағамды ойға
алып отыр едiм. Бiреудiң тырмысып тiке шығып, келе жатқанын
байқадым. Тӛменге тас домалап жатты. ―Бұ кiм болды екен‖ деп тiксiне
күтiп отырсам Исатай екен. Ол менен екi
-
үш
жас кiшi болатын.
Кiшiлiгiне қарамай кездескен жерде "Назеке күресейiкшi" деп жағаласа
кететiн әдетi болатын. Сонысынан сескенiп мен сәл шегiнiңкiреп
отырдым.
155
–
Назеке қорықпа, жағаласпаймын. Түс жорыта келдiм. Сен бiр
түктi қошқар тұқымынансың ғой, әдейi iздеп келдiм.
–
Жарайды, айтып кӛр.
–
Түсiмде осы Күйiк патша басында тұр екенмiн деймiн.
Кенеттен қасыма бiр алып құс келiп қонғаны. Ұстап алмақ болып
мойнына жабыса кеттiм. Ол менi бұйым кӛрмей кӛкке кӛтерiлдi де
кеттi. Шарықтап биiктеп барып қайтадан қонардай болып, менiң аяғым
жерге тие бергенде қайта кӛтерiлiп үшiншiсiнде мен жерге аяғыммен
тұрып қалдым да, ол кӛкке ұшып кеттi. Ол не болар?…
–
Мынау аттанғалы тұрған қиямет
-
қайым
сапарыңнан үш ай ма,
үш
жыл ма әйтеуiр аман оралып, туған жерге жетедi екенсiң. Тек жай
ғана
оралмайсың, атақ
-
даңқың аспандап үш рет әйгiлi болады екенсiң.
–
Назеке
-
ай, жақсы жорыдың ғой. Перiште әумин десiн, айтқаның
келсiн.
…Мен оймен сол екi кiсiнiң дәл қай жерде отырып әңгiмелескенiн
кӛзбен болжап, сұлбаларын кӛңiлiме елестетiп тұрып, маңымда болып
жатқан бұ күнгi тiршiлiктен алыстап кетiппiн.
Әбекең
әбден
кӛсiле шауып бiраз жерге барып, қалған екен. Ӛзiн
-
ӛзi тоқтатып бұл әңгiменiң жалғасын орыс армиясының
полковнигi
Рукиннiң қасындағы барлық әскерiмен Досан батыр бастаған
кӛтерiлiсшiлер қолынан қаза тапқан жерiнде жалғастырмақ боп қайтуға
ыңғай бiлдiрдi.
Ҧштағанда
Әбiш ауылға соққан бiр сапарында, қасында бәйбiшесi Клара
бар, бiздердi де ерiтiп Маңғыстауды жартылай аралап шықты.
Ұштағанда
ӛзi бiтiрген мектебiне соқты. Жаз кезi едi. Мектеп жабық
екен. Айналып қарап шықтық. Аллатағала Әбекеңе әртүрлi ӛнер мен
мiнездi
аямай
-
ақ
берген
ғой.
Ӛнерiн
санамай
-
ақ
қоялық.
Сабырлылығы, кiсi кӛңiлiн жықпайтын кiшiпейiлдiгi, қанағат сезiмiнiң
молдығы, кiсi жанының iшкi құбылыстарын түсiнгiштiгi, ал менiңше осы
мiнез
-
қасиеттерiнiң iшiнде оның сүртiлмес жады тым ерекше.
Мектебiмiздi айналып жүрмiз. Ол айтып келедi, еске түсiрiп келедi…
Мынау пионер бӛлмесi едi, мынада мұғалiмдер отыратын, ал мына
класта бiздер оқыдық, мына кластың парталарын ысырып қойып
пьесалар дайындайтынбыз, мына кластың пешi түтiндеп кететiн, ал
ендi осы кластың әнебiр маңында болашақ Клара ханым отыратын,
бұл бӛлменiң есiктегi, журналдағы қатар саны 8 ―С‖ класы болатын.
Сол кездегi мұғалiмдердiң негiзгi мiндеттерiнiң бiрi балаларға шаш
қойдырмау, кешкiсiн киноға жiбермеу сияқты едi. Мына бӛлменiң соңғы
партасында менi отырғызып қойып ақыл айтқан мектептiң
директорына сол тәрбие жұмыстарының балаларға мектеп атаулыны,
156
ұстаз
атаулыны жек кӛрiнiштi етер басты құрал екенiн дәлелдеп,
екеумiз екi сағат дауласқанбыз. Шiркiн, сол ағалар
-
ай! Оқушыларымен
қатарындай
сырласып, құрбысындай дауласып отыратын. Бiздердiң
бағымызға сол кезде ылғи бiр озық ойлы мүғалiмдер кездестi ғой.
Айтмағанбет Құдайбергенов, Жанбоз Екiбаев, Бектұрған Жұмағазин,
Дүйсенбi Әрiпов, Бақтылы Мыңбаева, Дiлдә Саймағамбетов, Ильяс
Құрмашев…
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Әбіштің кӛңілді кезі - Сайын Назарбекҧлы

text:
Әбіштің кӛңілді кезі
Әбекең
кӛңiлдi кезiнде әзiлшiл. Анасымен де әзілдесе бередi.
Кейде бiзге
кӛзiн қысып қойып: ―Мама түсiме бәленшекең кiрiп жүр,
жарықтық жақсы кӛретiн ағам едi‖, –
деп, iштей кернеп тұрған мол
күлкiнi ерiнiне жинап, ӛзiнше қуланып отырады. Айекең: ―Алда,
жарықтық
-
ай! Желеп
-
жебеп жүредi ғой, иiс дәметкен болар, жетi
шелпек пiсiрiп жiберейiн‖ –
деп жалма
-
жан iске кiрiсiп кетедi.
Менiң сол үйден ең кӛп татқан дәмiм де сол шелпек нандар
болар.
Әбекең
кей
-
кейде ―Клара шелпек пiсiршi, Назарбеков те кӛрiнбей
кеттi ғой‖, –
деп әзiлдейтiн кӛрiнедi.
Әбекеңнiң Зәузәт деген баласы бiр күнi, жұма болса керек,
шелпек нан пiсiрiп жатқан анасына:
–
Шелпек пiсiрiлсе бүгiн үйге Сайын ағам келетiн болды ғой, –
дептi. Шәй жасалып алдарындағы садақа нанынан ―Бiссiмилла‖ деп
ауыз тиер
-
тиместе мен кiрiп келiппiн. Үйдегi жандар қырыла күлiп
жатыр. Әбекең
:
–
Әруақтарға
арнап пiсiрген осы иiстердiң соларға жетер
-
жетпесiн бiр құдайдың ӛзi бiледi, әйтеуiр бiздiң Сайынға жететiн анық.
Бұны керек кезде iздеудiң қажетi жоқ, қайнап жатқан майға бiр шелпек
салсаң жеткiлiктi, –
деп мәз болғанды.
Әбiш нағашылары Бәйiмбет руынан. Әбекең кӛңiлдi кездерiнде
―бұл Бәйiмбеттiң қызы‖ деп, әңгiме тақырыбын шешесiне арнап, ӛз
анасын еркелетiп отыратын әдетi бар.
Бiз кӛрген жерде Әбекеңнiң кӛңiлi жай тауып, сезiмдерi
шарықтаған шақтарда әңгiме тақырыбы бiрте
-
бiрте Маңғыстауға
ауысады және кӛбiне балалық шақ пен Маңғыстау табиғаты,
Маңғыстау жаратылысына тiреледi. Бiрақ ол жеке кiсiлер туралы
жақсы да, жаман да пiкiр айтуға құмар кiсi емес.
Барлығын да тұтастай қарап, тұтас қамтып отырады.
157
Әбіш ашуы
Ашушаң кiсiлердiң талайын кӛрiп жүрмiз ғой. Кӛктем күнiндей
кенеттен құбыла түйiле қалып, шарт
-
шұрт мiнезi найзағай соғып,
жадырай ашыла қалып…
Әбекең
ашуы –
ол ерекше ғалам. Жете бiлгендiктен бе, сарқыла
жақсы кӛргендiктен бе, әлде соқыр сезiмдей сезiмге ерiп ―Пiр‖
тұтқандықтан ба, мүмкiн ұлық тұтқандықтан ба –
әйтеуiр оның кӛңiлсiз
кейпi, ашулы кезi, ызалы шағы менi жай қалпымнан бiрден шығарып
жiбередi.
Түйiлген қабағы қабарып, кӛзiн жұмдыра жаздап, тереңнен
қоздап
шыққан ыза бет
-
ӛңiн түнектей түнерте, аузынан шыққан әр сӛзi
ашуы арналған жанның етiн боршалап, сүйегiн күйрете, ал кӛбiне
жауып та болмай, ашыла да қоймай дiңкеңдi құрта, еңсеңдi езе түсетiн
күздiң күнсiз күндерiндей бiр оңбаған шаққа ұласатын. Осы алпыс
жылдық ӛмiрiнде мен Әбекеңнiң осындай шағын
екi
-
үш
рет кӛрдiм.
Бiрiнде ӛзiнен үлкен ағалары да қасында отыра алмай ―сен баршы‖
деп менi сол қауптi айдаһар аузына итермелеген болатын. Үлкен бiр
тойға дайындық кезi едi. Бар бiлiмiмдi, бар ӛнерiмдi, салып бетiне
ӛзгелер
қарай
алатындай етiп кӛп ортасына алып шықтым
-
ау,
әйтеуiр!…
Менің
“Пірім”
1991 жылы мен елу жасқа шықтым. 1989 жылы әкем, 1990 жылы
шешем қайтыс болған. Ӛзiм де солармен сапарлас бола жаздап
барып, зорға қалғанмын. Ағам Сабыр, iнiм Дайын, жұбайым Қантӛре,
қарындастарым
–
бәрi де
бiр той жасау керек екенiн маған
мойындатпақ болып, әулетiмiзде садақа атты жиынның кӛбейiп бара
жатқанын алға тарта бердi.
Той жасадық. Әбiш Кекiлбаев тойдың ашылу сӛзiн сӛйледi. Маған
арналған ұзақ сӛз iшiнде әлi күнге жаныма қадалған алтын шегедей бiр
сӛз ендiгi қалған ӛмiрiмде естен шыға қоймас.
…Бұл Сайынның бiр ғажабы соншама уақыт менiң қасымда жүрiп
менен әлi ешнәрсе сұрамапты…
…Япырмай, Әбiш тiптi сондай нәрсенi де ескерiп жүретiн
болғаны
-
ау! Мен бұл жобада Әбiштi ӛзiме ―Пiр‖ тұта бастағанмын.
Маған Әбiштiң не беделiмен, не қолымен iстеген кӛмегiнен ғӛрi асқар
таудай болып алдымда жүргенi, бар қазаққа Әбiш, Әбеке, данышпан,
кемеңгер атанғаны бағалырақ едi. Оның сол жолда беделiне дақ
салмауға қолдан келер кӛмегiм одан ешнәрсе сұрамау болатын. Ол –
сұңғыла. Оны да байқап қойыпты. Мен бұрын оны iштей ―Пiр‖ тұтып
жүретiнмiн, сол сӛзiнен бастап мен:
–
Менiң Пiрiм Әбiш! –
деп жұртқа естірте, айта бастадым.
158
Әбіш және менің алғашқы шумақ ӛлеңім
1987 жылдың 17 ақпаны мен үшiн ерекше күн. Бұл күн менiң
алдағы ӛмiр ағысымды жаңа арнаға ауыстырған, барлық бытыраңқы
ой
-
жiгерiмдi даңғайыр даңғылға шығарған күн болды.
…Алматы құрылыс техникумының ұстазымын. Кешкi бӛлiм
бойынша оқитындардың диплом жұмыстарымен ұзағырақ отырып
қалыппын. Кешкi сағат онға жуық ―кемпiрiмнiң‖ туған күнi екенi, бiздiң
үйде
Әбекеңнiң ӛзiнен бастап, Айекең мен Клара, олардың түгел бала
-
шағасының, ӛзiмiздiң ет
-
бауыр, кӛңiл жақын достарымыздың
жиналатыны еске түскенде тӛбемнен жай соққандай орнымнан атып
тұрыппын. Осынша
кешiккенiмдi жуып
-
шаймақ болып, бұрын кӛп
әдетiмде жоқ болса да, жұрт кӛзiнше дұрыс кiсi боп кӛрiнбекке
тырысып, салып
-
ұрып
гүл базарына (Коммунистичесий мен Калинин)
бардым. Әдемi бес дәне қызыл райхан гүлiн таңдап алғаннан соң
барып тӛлеуге ақшам жоқ екенiн байқадым. Гүл сатушы қарызға бере
алмады. Мұңайыңқырап, ұялыңқырап үйге де жақындап қалдым.
...Кенет… Кенеттен сыйлық орнына екi
-
үш
жол ӛлең жазып апара
салмаймын ба деген ойдың жылт ете қалғаны. Аяғым москвичтiң
тормозын ӛзiнен
-
ӛзi басып, қолым ӛзiнен
-
ӛзi қаламыма жармасты. Аз
ғана
уақытта тӛрт
-
бес шумақ ӛлеңдi домдай сала кӛңiлдене үйге кiрiп
бардым. Қақ тӛрде отырған Әбiш:
–
Әй, Назарбеков, сен түнгi сағат 11
-
ге дейiн қайда жүрсiң, бiз
тарауға жақындадық қой, –
дейдi. Мен:
–
Қантӛренiң туған күнiне ӛлең шығарамын деп кешiгiп қалдым, –
деймiн. Ол:
–
Ал, оқышы ӛлеңіңді –
дейдi. Есiк алдында тұрып оқып бердiм.
Әбекең
сол жерде ойнап айта салды ма, әлде мысқылсыз айтты ма,
әлде
құлағына
бiр перiште сыбырлады ма, әйтеуiр: ―Сен ӛзiң ақын
екенсiң ғой?‖ –
дегенi.
Сол сӛзге, Әбiштiң аузынан шыққан қысқа ғана бiр сӛйлемге
менiң қалған барлық ӛмiрiмнiң мағынасы да, менiң содан кейiнгi шығар
барлық тӛбемнiң биiгi де сыйып кеткендей болды.
Мен сол сӛзге нанып қалыппын. Ақындар ӛлеңін құмарта
оқитынмын. Шындығында да мен ақын емес пе екенмін? Мүмкiн ӛзiм
байқамайтын болармын? Тәп
-
тәттi жымысқы ойлар менi оңашаланып
алып ұрлана ӛлең жазуға итермеледi.
Киелi кiсiнiң аузынан шыққан жалғыз ауыз сӛз менiң жүрегiмдi
ақындық атты, болмысымды азаматтық пен адамдық атты ауылға
жеткiзген едi.
159
Менің университетім
Қазақ
тiлi … Ана тiлi… Екеуi мен үшiн бiр
-
ақ нәрсе. Ӛз туған
жерiңде ӛмiр сүрiп, ӛз ана тiлiңде сӛйлегенге не жетсiн.
Институтқа түскен алғашқы жылдары менiң де орысшадан
хабарым бар дегендей, сӛйлем iшiне бiр
-
екi орыс сӛзiн қыстырып
жiберiп, ӛзiмiзше iс тындырғандай боп қолтығымыздағы қыздарға
паңдана қарай бастаған шақтарым еске түссе, бұл күндерi, жас
алпысқа толуға таянған шақта бетiм ду ете қалады. Орыс тiлiн жете
бiлмейтiнiмдi ӛзiм соңғы кезге дейiн ӛз басымның үлкен кемшiлiгi деп
ойлап келгенмiн
-
дi. Бақсам, жас кезде, бала шақта тiлiм де, ойым да
ӛзге
ӛрiске ауа жайылмай ӛз ортасынан, ӛз жайлауынан нәр алыпты.
Содан да болар жас елуге жақындап қалғанда, бiр шумақ ӛлең жазып,
Әбiш батасымен ақын атанып кетiппiз.
Алғашқы жазған онға жуық ӛлеңiмдi бiр сәттi күнi Әбiшке оқып
бердiм. Әбекең:
–
Ӛлеңiннiң мағынасы, ойы жеткiлiктi болғанымен, техникасы
нашар екен. Мiне, ӛлеңдi былай жазады –
деп, қасымызда сабақ оқып
отырған Дәулеттiң дәптерiн ашып қалып едi, сыя сорғыш қағазы бар
екен. Сол бiр бет сорғышқа ӛлең буындарын сақтау, ұйқастарын
сәйкестендiру, т.с.с. ӛлеңдi құлаққа жағымды, оқуға ыңғайлы ететiн
ӛлшемдерiн түсiндiрiп бердi. Кейiн ӛз ӛлеңiмдi талқылап қарасам, бiр
жолы жетi, бiр жолы тоғыз, үшiншi жолы он үш буынға да жетiп
қалыпты. Ұстазы тәуiр болса зерек шәкiрт университеттi бiр
-
ақ сағатта
аяқтайды екен…
Әбіш және Сҧлтанмахмҧт Торайғыров пен
Абыл
-
Досан кесенелері
Мен соңғы кездерде ӛз тағдырымдағы ерекше жағдайды сезе
бастағандаймын. Ол –
менiң елеулi қадамдарымның басы
-
қасында
Әбiш болатындығы.
Кәмелетке толып алғашқы алыс сапарыма шыққанда, Ұштаған
интернатына оқуға бара жатып Әбiшке кездесiппiн;
Алғаш Алматыға келiп, сол үйге түсiп, студент атаныппын;
Алғашқы шумақ ӛлеңiмдi Әбiшке оқып берiппiн;
Мені азамат қатарына қосқан күмбез шаруасына да алғашқы рет
Әбіш
жұмсапты. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың жүз жылдық мерекесі
ме, әлде ӛзі сол аймақтан депутат сайланғандықтан ба, әйтеуір бір
күні маған: "Сен Сұлтанмахмұт Торайғыров басына күмбез тұрғызу
мәселесін ұймдастыр" –
деп тапсырма берді. Біз ойдағыдай орындап
шықтық. Содан бастап мен атақты аруақтар басына күмбез тұрғызу
жұмысымен айналыса бастадым.
160
1992 жылы Маңғыстаудағы Қаратӛбе
басында Абыл ақын мен
Досан батыр басына күмбез тұрғызбақ боп iрге тас орнын дайындап,
жерін қазып жатқанбыз. Кенеттен шұбырып кӛш
-
керуен келе қалды.
Алдыңғы машинадан түскен тұлғасы таныс, жүрiсi белгiлi бiр адам
Әбiш екен. Қасында ұстазым Дүйсенбi Әрiпов ағай. Қатты қуанып
кеттiм. Үлкендер: ―Бiтер iстiң басына, жақсы келер қасына‖ –
дептi ғой.
Жақсы ырымға жорыдым. Сӛйтiп Әбекең менiң зираттық ескерткiштер
саласына біржола бет бұрғызған еңбегiм Абыл кесенесiнiң алғашқы
тасын ӛз қолымен, қасиеттi қолымен қойып кеткен едi;
Мен салған "Омархан
-
Нұржамал", "Домалақ
-
ана" кесенелерін ӛзі
келіп ашып берді.
"Хан Ордалы Сарайшық" кесенесін салғанда тарихи тұлғалар
есімін анықтап беруге біраз тер тӛкті...
Әбіш және Абай
-
Шәкәрім мҧнаралары
1989-
91 жылдар арасы қауiптi дертке шалдығып, бiраз уақыт
жұмыс жасамай, ӛзiммен ӛзiм қалғанмен, сол жылдар менiң кӛп оқып,
кӛп тоқыған жылдарым болды. Менi қай заманда да Маңғыстаудың
зираттық сәулет ескерткiштерi толғантатын. Кӛбi құлай бастаған.
Кӛптеген аты
-
шулы батырлар мен әулиелер басында белгi де жоқ.
Соларға жоба жасайтынмын. Солардың бiрiн алып барып Әбiшпен
ақылдаспақ болдым. Әбекең Қазақстанда бұл саладағы маман, Бек
Ибраев деген сәулетшi барын айтып, сол кiсiмен таныс деп ақыл
айтты. Мен Бекпен таныстым. Бек сол кезде Абай
-
Шәкәрiм кесенесiнiң
жобасын жасау үстiнде екен. Таныстық, түсiнiстiк. Маңғыстауға барып
зираттық ескерткiштердi кӛрдiк.
Әбекеңнiң бiр ауыз сӛзi, бiр ақылының қорытындысы –
ақыры
менi Абай
-
Шәкәрiм мұнараларына жеткiзген, менi бас құрылысшы
дәрежесiне кӛтерген, менiң құрылыс –
сәулет ӛнерiндегi орынымды
анықтап алуыма кӛмек еткен
-
дi.
Әбіш
Бӛріліде
Бұ кездерде Әбекеңдi ӛзiме ―Пiр‖ тұтқан, барлық жақсы
қадамдарыма
Әбекең
шапағаты тиедi деп сенiм ұялаған шағым
болатын. ЮНЕСКО атап ӛткен Абайдың 150 жылдық тойында қазақ
халқының дүние жүзi
сахнасына алғаш шығуына дайындалған
шымылдықтың кӛзге кӛрiнбейтiн бiр бұрышында тұрғаныма ӛзiмдi
бақытты санайтынмын. Соған жеткiзген дәл кезiнде берген Әбекең
ақылы деп мойындайтынмын.
161
Қазақ
халқы Мұхтар Әуезов аты арқылы ЮНЕСКО назарына тағы
iлiккелi тұр. Мен сол тойдың тағы бiр жерiнде жүрмiн. Мұхтар
Әуезовтiң ата
-
анасына еңселi ғимарат салынды. Басынан аяғына
дейiн ұлым Нұрлан Сайынұлы салып шықты. Iшiмнен Әбекең
қатыспаған
менiң алғашқы жұмысым болды деп ой түйетiнмiн. Жоқ.
Бұл да Әбекеңсiз ӛтпедi. Бӛрiлiде ұлы жиын ӛттi. Әбекең ұзақ толғана
сӛз сӛйлеп, бiздiң тұрғызылған кесененiң шымылдығын ӛз қолымен
ашып, кӛрнектi кесенеге зиярат етуге келген елге жол салып бердi.
Тағы да Әбiш.
Әбіш
Қаратауда
Үш
жүзден құралатын Ұлы халықтың қара шаңырағы –
Қаратау
.
Ежелден Ұлы жүз тайпалары мекен еткен құтты қоныс –
Қаратау. Ұлы
Жүздi –
Жалайыр, Қаңлы, Сiргелi, Сарыүйсiн, Шапырашты, Ысты,
Ошақты, Албан, Суан, Дулат тайпалары құрайды. Шежiре бойынша
Бәйдiбектiң кiшi әйелi –
Нұрила. Нұрила қасиетiн ерте танытқан әулие
ана. Албан, Суан, Дулат рулары сол әулие анадан бастау алады. Бiздi
Абай кесенесi кӛзге түсiрiп Шымкенттiктер Домалақ –
Ана кесенесiн
салуға шақырды. Кесене ойдағыдай орындалды. Мен ӛз ұлым
Нұрланның кемелiне келген шебер, ӛрелi ӛнерпаз дәрежесiне
кӛтерiлгенiн осы кесене арқылы танып, мәртебем аса түстi. Жалпы
нұсқасы, жобасы бiздiкi болғанмен орындалуы, жеке
-
жеке бӛлiктерiнiң
түсi мен түрiн, бейнесi мен болмысын сомдап шығарған Нұрлан едi.
Ендi оған ақтастан салынатын кез
-
келген күрделi құрылысты
уайымсыз тапсыруға болады.
Кесене 1997 жылдың 5 маусым күнi аяқталып, бiздiң шеберлер
Ақтауға жүрiп кеттi. Бiрақ облыс басшылары бұл кесененi ашуға
асықпады.
Салынып жатқан кезде Ел басшысынан бастап талай
-
талай
атақты азаматтарымыз бен мықты
-
мықты мансаптыларымыз келiп
кеткен. Халық күнi
-
түнi шұбырып жатты. Бiрақ кесене ашыла қоймады.
Ақыры бiзге де хабар келiп жеттi. Кесене 1999 жылы 5 маусым күнi
ашылатын болыпты. Мiне, ғажап!… Дәл екi жылдан соң! Мiне керемет!
Тағы да Әбiш!… Кесененi Қазақстан Республикасының хатшысы Әбiш
Кекiлбаев ашады екен. Тағы да менiң Әбiшiм! Менiң ӛмiрде тындырған
тағы да бiр елеулi iсiмнiң басы
-
қасында
Әбекең
болмақ. Менiң Пiрiм
тағы да менi желеп
-
жебеп жүргенi…
162
Билеп кетпесең болғаны
Кӛптен кӛрмеген Әбекеңе мақтанғым келдi ме, әлде ӛз
басымдағы ӛзгерiстерден хабардар еткiм келдi ме, әйтеуiр амандық
-
саулықтан соң: ―Әбеке, бiр пьеса жаздым‖,
-
деймiн.
–
Жақсы болған екен, –
дедi Әбекең.
–
Ӛз
ӛлеңiме бiр ән шығардым, –
деймiн.
–
Шырағым, бәрiн iсте, тек қана билеп кетпесең болғаны –
деп
әзілдеді, Әбекең.
Әбекең
ойы маған әлi жұмбақ. Әр нәрсеге жабыса бергенiме риза
болмағаны ма
?
Әлде
досым едi, жолдасым едi деп, менiң ӛмiрге әкелуiм мүмкiн нәрсiз
нәрселерге бола ұялғаны ма
?
Әлде
жүрегi ұмтылып тұрған нәрсенiң бәрi
де қолыңнан келуi
мүмкiн, бiрақ шамаң жетпес шаруалардан аулақ бол деген ескерпесi
ме
?
Манас тойы
Манастың 1000 жылдық тойы Алматыда, Абай атындағы опера
театрында ӛтiп жатты. Елбасы қатысып отыр. Шыңғыс Айтматов
бастаған қырғыз бауырлар …
Баяндамасын аяқтап мiнбеден түсiп келе жатқан Әбекеңе
Шыңғыс қарсы жүрдi. Бетiнен сүйiп, құшақтап қайта
-
қайта
бауырына
қысады. Той басшысынан сӛз сұрап мiнбеге шықты.
…Мен бұл жолы сӛйлеймiн деген ойым жоқ едi. Бiрақ Әбiштiң
Манас туралы толғанысы қырғыз халқына 1000 жыл бойы жырлап
келген Манасын басқа қырынан қайта таныстырып отыр. Мен Әбiшке
елiмнiң атынан алғысымды айтпай қала алмадым. Бiз ендi Манас
батырға, Манас дастанына басқаша кӛзбен, Әбiш кӛзiмен қарайтын
болдық. Рахмет, Әбiш!
Ұлы
адам аузынан шыққан не деген баға… Сол бағаға ие болған
не деген заңғар едi бiздiң Әбiшiмiз.
Маған сол кез Шыңғыс Әбiштi тек қана ӛзiнен емес, тiптi бүкiл
халқынан да ұлы деп бағалағандай болып кӛрiнген едi.
Қҧрманғазы
кҥйлері
Әбiш онша күйшi кiсi емес. Бiрақ Қазанғаптың ―Кӛкiлiн‖ тәп
-
тәуiр
тартатын. Кӛңiлi шауып қолы домбыраға тисе болды Әбiштiң ―Кӛкiлi‖
үй
-
iшiне шегi де жоқ, шетi де жоқ арман
-
мұңын тарата жӛнелетiн.
Бiрақ Әбiш музыка жанын терең түсiнетiн жан екен. Құрманғазы
163
күйшiге арнап, оның мерейтойына екi рет баяндама жасады. Адам
ақылы жетпес тереңдерден, адам санасы жетпес шексiз кӛктен не
ғажап
сезiмдердi суырған десеңiзшi.
Оқи бергiң келедi …
Тыңдай бергiң келедi…
Ести бергiң келедi …
Ақыл
да сҧрамай
,
ақша да сҧрамай
Жаңа жыл қарсаңы. Келе
жатқан Жаңа жылдан жақсылық тiлеп,
Әбекеңдi де ортақтастырғым келiп, телефон шалдым.
Бiр –
екi ауыз сыпайы сӛздерiмiз айтылды.
–
Әбеке
,
–
деймiн.
–
Тағы не айтқың кеп тұр –
дейдi ол.
–
Ана Клараңа айтсайшы, бiздi Жаңа жылда қонаққа шақырсын, –
деймiн.
–
Сылтауы жоқ, себебi жоқ ол не қылған қонақтық –
дейдi ол.
–
Аздап ақыл айтқым келiп едi, –
деймiн.
–
Шырақтарым менi жайыма қалдырыңдаршы. Аз күн тiрлiгiмде
ешкiмнен ақыл да, ақша да сұрамай ӛткiзгiм келіп едi –
дейдi, Әбекең.
Табынарлық
“Пірім” бар
Мен бiр қызық мiнезiм бар адаммын. ―Қандай керемет кiсi‖ деп
сырттай сүйсiнiп жүргендерiм таныса келе кiсiлiгi мен iсi, ақылы мен
сӛзi ойлаған жобадан кем түсiп жатса, кӛз алдымда аласара бастайды.
Обал
-
ақ, талай
-
талай ойдағы заңғарлар тӛбешiкке айналып сала
берген. Бiрақ сонау мектеп қабырғасынан бермен қарай Әбiш менi
бiрде
-
бiр рет ―қап, әттеген
-
ай‖ дегiзбей келедi. Дегiзсе, кейiн Әбекеңнiң
сонысы дұрыс екен
-
ау деп айнытуынан тынар емес.
1991 жылы ―Жетi ата‖ атты мақала жазып, мен алғаш рет
Әбекеңдi ―Пiр атам‖ деп атап едiм.
Кейiн осы ӛлеңдi арнағанмын.
Назарын барыс ықтырған,
Арыстан келбет айбаттым.
Домбайдың мойнын бұқтырған,
Бiлегi –
бiлiм, қайраттым.
Тереңнен толқып мұхиттай,
Ғасырлар
тiлiн сайраттың.
Бабамның келбет түрiндей
164
Бедерi ме едiң байрақтың.
Мiнездiм, жұмсақ елпiлдек,
Жүнiндей ұлпа тайлақтың.
Ұсынсам
қолым
жетпеген,
Жалыңа асау тарпаңым.
Ортаның темiрқазығы
Әулеумет, жиын алқаның.
Арбаған тартып сыр
-
сандық
Сүздiрген кӛзiн қалқаның.
Үнiңнен бұлбұл үйренген
Нұрланған талай бал таңым.
Қайраулым
қолға
ап ұмтылса
Шығарған қастың талқанын.
Ызғыған боран ықтырса,
Паналар ығым, қалқаным …
Табынарлық Пiрiм бар,
Осылай жыр ғып айтамын.
Әулие
тұтар ӛзiңдi
Керек
-
ау бiр жан, байқадым.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sajin-nazarbekli-v2.html?page=14#Әбіш_және_Сҧлтанмахмҧт_Торайғыров_пен_____Абыл_-_Досан_кесенелері


title: Сайын Назарбекҧлы - бет 15

text:
Тҧтқа
Алпысты алқымдаған ғұмырымда ӛз анадай аналық мейрiн
жүрегiммен анық сезiнiп, iштей таза пейiлмен анамдай жақсы кӛрген
адамым
-
Әбiштiң анасы –
Айсәуле. Мен қауiптi дертке ұшырап, ―ертең
операция‖ деген күн кешiнде бала –
келiнiмен келген Айекең:
―Жарығым
-
ау! Бұл қалай болды? Саған не болды?‖ –
деп кӛз жасын
тӛгiп жiбергенде тап ертең шығып кетуi мүмкiн жанды да, оташының
пышағынан зардап шегiп менi азапқа салар тәндi де ойламай ана
мейiрiне шомылып, жаным рахатқа бӛленiп қалған едi. Талай
жақсының жақсылығын кӛрген болармын. Бiрақ маған ешқайсысы да
Айекеңнiң ―жарығым
-
ау‖ деп тӛгiп жiберген жасындай жұбаныш болған
емес. Ӛмiр тұтқасы
-
әйел. Әйел ӛмiршең. Мен осы ӛлеңiмдi Айекеңе
арнаған едiм.
Кӛрсоқыр заман қырсығып
Кӛрсеттi
―жаудың қызы‖ ғып.
Маңдайды кеттi бiр сызып,
Жүректе қалды бiр сызық.
Есерсоқ соғыс дүр шығып,
165
Ерiңдi алды қырсығып.
Маңдайды кеттi бiр сызып,
Жүректе қалды бiр сызық.
Айрылып тағдыр талағы,
Шектiң ғой қайғы
-
наланы.
Сыздайды
-
ау жүрек әжiмiң
Тереңдей түсiп барады.
Болаттан бетер бекiне,
Кешпеген сендер кесiр жоқ.
Жетiм боп қалдың жетiде,
Он жетi жаста жесiр боп …
Ардақты бiздiң аналар,
Аян
-
ды қабақ шытпасы …
Ерлiкке ӛмiр пара
-
пар
Ӛздерiң
тiрлiк тұтқасы !
Елуге толған Әбішке
Аурудан бiрте –
бiрте айығып, кӛктемде қара тасты қақ жарып
кӛктеп тұрған жалғыз тал шӛптей әлсiз, ӛлеңдi жаңа бастаған сенiмсiз
кезiмде Әбекең ғұмыр ӛрмегiнiң жүзiн аударып той жасаған
-
ды.
Қонаев
ақсақалдың (жаны жаннатта болғыр) ӛзi берген Марков
кӛшесiндегi алты бӛлмелi пәтерiнде мол екi дастархан жасалыпты.
Мен үлкен үйде осы ӛлеңiмдi оқып берiп ӛз еркiммен екiншi бӛлмеге
ауыссам дәрежелi дастарханнан орын тимегенiне ―ӛкпелi‖ бiраз
адайлар отыр екен. Осы ӛлеңiмнiң бақыты жанып бiр тойда екi рет
оқылып едi.
Адайдың бетке ұстаған аймаңдайы,
Жоқтаудан ел мүддесiн таймайды әнi.
Сарайы –
бейне қоржын, жинай берген
Сырларын ата
-
баба қай
-
қайдағы
.
Заманның Әйтекесi бал таңдайлы,
Шегедi елi үшiн сан
-
сан қайғы.
Ортаға қамшы тастап айтар ой бар,
Қас
батыр достан, жаудан тайсалмайды.
Қысылса
күрестiрер Таусоғары,
Сағынса жан жұбатар кәусар әнi.
166
Қазақтың
Әбiш деген бар данасы,
Танысқан шайқап басын тамсанады.
Әзiлқой жеңгелерге қылығы
бар,
Терiске бұл әзiлдi бұзық ұғар.
Анаға, iнi
-
аға, дос
-
жаранға,
Әзiлдiң әдемiлеп бiзiн сұғар.
Түнерер қатуланса қара таудай,
Ашылмас дауылдатпай, сiрә жаумай.
Бурадай жарап жүрген бұрқ
-
сарқ қайнар
Қатептi қара нардай қомын шайнар.
Елуде жорға болдың тағаланып,
Ақ үйде отыр басың бағаланып.
Жан досым, Алла саған ғұмыр берсiн,
Шығарың талай шыңға маған анық.
Керуен
Бұл ӛлең Әбекеңнiң бiр ауыз сӛзiне (Әр жұмыстың ауыр
-
жеңiлдiгi
–
сол жұмысқа әркiмнiң қандай ықыласпен кiрiсетiндiгiнде) бола, Әбiш
Кекiлбаев деген кiсiнiң ӛмiр бойы тапсырылған жұмысты жеңiлсiнбей
де, ауырсынбай да арқалап кетер қасиетiне бола жазған едiк.
Демесiн деп базарға босқа барған,
Атандарға артады қос қанардан.
Жол ортада бел кетсе, талай жампоз
Жаутаң қағар, бағы аз боп басқалардан.
Қалған
жолда қанардың талайларын,
Сидырады қалғанға қалай бәрiн.
Мiнезсiздеу қоспақтың арқасы бос,
Жорта ақсап, тулайды талай залым.
Үстемелеп
жүк артқан шеру едiң,
Мiндетi бар бiреуде елу ердiң.
Емпеңдейдi қазақтың қара нары,
Мойнын созып басында керуеннiң.
167
Әбіш
Бұл ӛлең Әбекеңнiң депутаттар жиынында Қазақ Елiнiң негiзгi
заңдары талқыланып жатқан шақтардағы еткен еңбектерiне
ризашылық сезiмдерден туған болатын. Ана тiлiмiздi мемлекеттiк тiл
деп танытамыз, байтағымызды Қазақ Елi атандырамыз деп
арпалысып, кӛбiне ӛз қандастарының қарсылығына кездесiп, түнерiп
жүрген кездерiнде ӛмiрге келген Әбекең суретi iспеттес.
Әбеке, деме неғып сынай қалды,
Жалғыз боп туар дейдi құмайларды.
Бура бас, бота тiрсек болсаңдағы,
Қорқамын
тiл мен кӛзден, құдай барды.
Жасынан кӛзге түсер қайда бала,
Елеусiз ӛссе және айдалада.
Бұлт мiнiп, жұлдыз жағып, жалғыз маңып
Жүрiпсiң кӛз тоқтатпай айналаңа.
Кӛтерсе талай кӛршi кекесiнiн –
Бiлдi ме түбi толар есесiнiң.
Әуейi жалғыз ұлын жеткiзем деп,
Сенiмi жоғалмапты шешесiнiң.
Мелшиiп тұрады екен –
тезек терiм,
Сидиған, сӛзге шешен, ӛжет керiм.
Оқыпты қуып жүрiп, жел ұшырған,
Бiреудiң пайдаланған газеттерiн.
Аңқаулау –
содан тартқан жазасын да,
Елгезек –
алды жұрттың мазасын да.
Ақ кӛңiл –
түзетiптi Түзелханды
Айтты ақыл Айтбай атты ағасына.
Мiндетiн асып жатыр қара бастан,
(Сенiмен қырық жылдай араласқам)
Ӛзiңдi
сӛзiң ерте ер жеткiздi,
Бас тартты ақсақалдар бала жастан.
Сен үшiн тiлек тiлеп жылайды ана,
Бағыңа бата жолдап мұңайды аға.
Сен болсаң шүмегiңнен құтылғалы
Жалынбай келемiсiң ―құдайға да‖.
168
Толғанса ойдың шырқау шетi ме едi.
―Семсер тiл –
қайрақ
сӛзбен‖ жетiледi.
Шомылса, Әбiш атты ой
-
мұхитқа
Қатары
надандықтың сетiнедi.
Таң қалып отыр елiң қайратыңа,
Ол сен бе, әлде аталар айбаты ма?
Дауыл –
жел, ӛзiң шықсаң бәсеңдейдi,
Соғады қалайда елдiң пайдасына.
Кӛредi ардақтысын демеу кiсi,
Ӛзiңсiң бар қазақтың елеулiсi.
Тiлеймiн бiр Құдайдан күнi
-
түнi
Бола гӛр ата
-
бабам желеушiсi.
Елуден алпыс жаққа аяқ бассаң
Жүз жаста қас қағым сәт, таяқ тастам.
Он бiр жол, он бiр буын ӛлең жаздым,
Сипатың
кем бе, қара, қай ақ тастан!
Түзелхан –
жақын жеңгесi, Әбекең бала күнiнде оған арнап әзiл
ӛлең
жазған.
Айтбай –
жазушы А. Хангелдин.
Әбіш аға
Бұ күнде ешкiмнiң де Әбiшi емес, бүкiл қазақтың, қазақтың емес,
Алты алаштың, алаш емес әлемнiң Әбiш Кекiлбаевы асқар алпыстың
алғашқы жылына ноқта салмақ. Асқар асуға заңғар кӛкке қол сала
шығып отыр. Ӛстi, ӛркейдi. Астында қоймаған ―қазақ бағы‖ атты бiр
арманы бар. Ол арманы –
бар қазақ арманы. Халқымыз аспанына
бақыт бұлты оралған шақта ордасына бiрлiк
орнаса, шаңырағы басқа
жарыса дастарханы асқа жарыса…
… Тәңiрiм! Бәрiмiздi де сол тойға жеткiзе гӛр!…
Пейлi ме ең қазақтың тазартылған,
Даласы ма ең шексiз ғып жаратылған?
Шалқып аққан Едiлдей бiлiм
-
теңiз,
Ұлытаудай, ерекше, дара тұлғаң!
Қайырмасы
:
Алатауды биiктеткен,
169
Маңғыстауды сүйiктi еткен;
Алда асу асқарлары,
Ел басының бас сардары;
Жиреншедей ел данасы,
Ғасырының
бел баласы –
Әбiш аға, асыл аға!
Бастан кешкен барлық жұрт азабындай,
Бабалардың
түнерген қабағындай.
Мақалындай атаның ойға толы –
Алла саған бұйырған жаза мұндай.
Қайырмасы
:
Жанға нәр ғып сiңiрген Алаш әнiн,
Бойға нәр ғып жинаған дала шаңын –
Жақын болғай, Әбеке, ұлы тойың,
Армандаған елiңе болашағың.
Қайырмасы
:
Анасы мен баласы
Әбiшке арнап жазған бұл шығармама мен «Әбiш Кекiлбаев» деп
айдар тағып едiм. ―Абай басқан Жидебай топырағы‖ атты жинаққа
енген бұл ӛлең атын шығарушылар ӛлеңнiң бiрiншi жолымен
―Ауырсынбай емшектiң жарасын да‖ деп ӛзгертiптi. Ӛлең мағынасына
ой жүгiртсек, бұл ӛлеңге ―Анасы мен Баласы‖ деген ат лайықты секiлдi.
Бірiнiң ерi, бiрiнiң әкесi Кекiлбай ӛз үйiнен соңғы сапарға
аттанарда ұлының бетiнен сүйген болар. Бiрақ бiр ӛкiнiштiсi сол
нәрестенiң болашақ бiр елдiң кемеңгер ұлы,
данышпан данасы
болатынын бiле қойған жоқ қой. Осы еңбегiмдi Кекiлбай рухына
бағыштадым. Алла тағала жанына жәннәттан орын бере гӛр!
Ӛмiрге ұлы перзент берген
Кекiлбай рухына бағыштадым
Ауырсынбай емшектiң жарасын да,
Ұрпақ
үшiн жан қияр
шарасызда.
Әйел
бағы неде екен, ол бiр жұмбақ
Ана бағы ержеткен баласында.
… Әулиедей кӛремiн, таза шыным,
Ажарына кӛз тоймас анасының.
Ешбiр елден, еш жерден кӛрген емен,
170
Ақжаулықтың соншалық жарасымын.
Ӛзi ұшырды қыран кӛз –
қарашығын
,
Ӛзi қолмен қалады дала шыңын.
Жалғызына сыйлапты –
ӛз
басының.
Екi жұрттың жинақтап бар асылын.
Зәбiр берсе аяқтан шалып үстем,
Қорланды
ма, жесiр боп налып iштен?
Жар сүюден тек қана ауыз тиiп,
Ұл
сүюдiң шарасын қанып iшкен.
Айсәуле атты –
Күнсәуле, о анашым,
Мен де ӛзiңдей ананың баласымын!
Бiр туар ұл сенiкi, мойындаймыз,
Сенiң ұлың –
ерекше, дара –
шыным!
Тӛлдi таныр қазақтың дана шалы,
(Ұл әлпештеу халқына жарасады) –
Тым ертелеу ержетiп, кӛзге түсiп,
Ӛтiп кеттi ойынсыз бала шағы.
Жӛнге салған мектептiң кӛп тентегiн,
(Сен осындай ғажапқа кез кеп пе едiң?)
Бар болғаны оқушы, қара бала,
Директордай билеген ӛз мектебiн.
Жарасатын күлгенде ақсиғаны,
Кiм жек кӛрер кӛркем кӛз, тас бұйраны.
Талай сұлу ӛз жанын қинағанмен,
Бұл қыздарға махаббат аз сыйлады.
Жауап iздер, ӛмiрден, сұрағы кӛп,
Ӛмiр –
таным ойлады құралы деп
Ойын –
сауық, думанды тежей бiлдi,
Ғашық
болды тек қана бiр
-
ақ рет.
Тынар сәтiн күтедi бiр iс неше,
Алсаң жақсы және оны дұрыс шеше.
Әлi бойдақ Әбекең жүрер ме едi,
Бiр қыз ӛзi қозғау сап кiрiспесе.
Кей келiн бар бақытқа шiренедi,
Баптай алмай жүрсе де бiр ененi.
171
Ене кӛрген келiндер ел тiрегi,
Бәйбiшелiк, тым жастай, түр енедi.
Әбекеңдi қызықтап сұраған жан
Кенде емес ашудан құр алақан.
Местiң аузын шешедi жиып келiп,
Барлық ӛшiн алады бiр адамнан.
Сол адамы алыптың тiрегiндей,
Мәңгi тiкен қадалған жүрегiне.
Ержiгiттi үйiнде сынатпауға,
Қарамады, отыз жыл, күле кiмге.
Адам деп тек сыйлады туысты да,
Жауап қатпай құтылар ―шүу ыссыға‖.
Қара
бастың қамына атсалыспай,
Ағайынмен аз ғана суысты да.
Барлық iске етедi Әбiш пайым,
Ау, ағайын, ойлашы Әбiш жайын!
Тай жарысқа қор
қылма
тұлпарыңды,
Ол тiстесер, ойға алшы шабыс жайын!
Айлалы ӛмiр астарын аңғартпады,
Жата алмады тағдырды таңдап тағы.
Мол билiктi ―достардың‖ арқасында,
Белгiлi оған –
керзi етiк, солдат бабы.
Отыра алмас патшалар күш тасқанда,
Атақ керек –
жерде де, күштi аспанда.
Оқ ӛтiнде қалған
-
ды, сол бiр жылдар,
Ұлы
Қытай, Ұлы Отан ұстасқанда.
Кӛзiм кӛрдi сол жылдар қиналғанын –
Аяқты етiк, ӛкiнiш –
қинап
жанын.
Шинел шешiп, қарусыз қайтқан күнi
Кӛзiм кӛрдi қанша дос жиналғанын.
Шыдай бiлген ендi
-
ендi кәзiрiңе,
Қанағатшыл
қолда
бар мәзiрiне.
Аттан салмас қара бас қамы үшiн,
Кӛне берер замандас зәбiрiне.
172
Зорлық кӛрсiн жауынан, тасыр ұлдан,
Құқай
кӛрiп жатса да ғасырынан –
Аш –
тоқтығын сездiрмес, бӛрi жүндi,
Әбiш жаны тереңге жасырынған.
Сезiм содан атады буырқанып,
Асыл зерге жиек қып суыр тағып.
Мұхит ойдан маржан сӛз толқып шыққан,
Танытады ерекше –
―суынды‖ анық.
Қатты
ызаға буылса буырқанып,
(Аулақ жүрер сондайда қуың танып) –
Ендi –
ендi тұтанып кететiндей,
Күрең қошқыл тартады суып, жанып.
Кейде жуас ―шабаның‖ қойға мiнер,
Шат кезiнде оны тек тойға жiбер.
Бiрақ сергек, бұрқ етер от тигiзсең,
Намыс –
ашу бар кезде бойда жүрер.
Ыңғайыңда кей
-
кезде бала дерсiң,
Қатептi нар –
артық жүк сала берсiн.
Сан сұрақтың жауабы бiр ӛзiңде,
Отың сӛнiп, асыңды шала жерсiң.
Бар салмағы басында теңселедi,
Таң атырар кеңесiп келсе теңi.
Олпы
-
солпы денесi мол пiшiлген,
Еске салар шалқақтау еңсе ненi?
Қарқылдаған
шынайы күлкiсi бар,
(Ондай кезде әзiлмен сiлкiсiп ал).
Сол сиректеу күлкiнi шақыратын,
―Аққошақан‖ дейтұғын бiр кiсi бар.
―Адам‖ деген иесi ғажап аттың,
Ар
-
ұжданды
әуелден
таза бақтың.
Парасаты танылды жақсыларға,
Тағын берер хан түсiп азаматсың.
Табиғатқа, шындыққа –
жастан кiшiк,
Десем айтпас, жатыр деп мақтан пiшiп,
Басың сыйлы, таныды ел, жансың кәзiр,
Жаяу қалар жолаушы аттан түсiп.
173
Сен бақыттың жолықтың тайдайына,
Қалыс
қалды
бәсеке, дау жайына,
Нарын мiндiң мақсаттың елемейсiң,
Кейбiр пасық жабысса шаужайыңа.
Қиын
екен дос болу iрi адаммен,
Отырғаның кiшiк боп, кiл алаңмен.
Iс
-
қимылы
кей
-
кейде деп тұрғандай
Тiрi жүрген ортаңда –
―Пiр‖ адам ем.
Аузын ашса кӛмейден маржан тӛккен,
Ой толғаса тiлдескен арман кӛкпен.
Ел басынан Әбекең алады екен,
Ӛз
басына уыстап зардан, дерттен.
Ауырсынбай емшектiң жарасын да,
Ұрпақ
үшiн жан берер шарасызда.
Әйел
бағы неде екен, ол бiр жұмбақ,
Ана бағы ержеткен баласында.
Құмда
туып айналған –
ала шыңға,
Ӛз
бағы емес, ел қамы –
санасында.
Ердiң бағы неде екен, ол бiр жұмбақ,
Елдiң бағы сӛз ұстар баласында.
Суын –
ауыл аңыздарында кездесетiн Каспий су жылқысының асыл айғыры.
Аққошақан
-
Әбiштiң немересi, Абыл.
Күнсәуле
-
Әбiштiң анасының қыз күнiндегi аты. Келiн боп түскен кезде
сондай атты енесi болғандықтан Айсәулеге ӛзгертiлген.
Қожаназар асы, Ақкиізтоғай
Ата
-
бабамыздың ғажайып бiр үрдiсi бар. Атасына ас беру
Маңғыстауда есте сақталған атақты астардың бiрi Әбiш Кекiлбаевтың
бабасы Таған деген байдың атасы Қожаназарға берген асы. Таған бай
Маңғыстау ойына құлаған кезде түрiкпендерден Қаратаудың оңтүстiк
бӛктерiн тұтас сыйлыққа алып қыстаған екен. Жайлауы Үстiрт, Жем,
Сағыз, Арқа. Әкесi Қожаназарға ас берiп, сол асқа Кiшi жүз ханы
келiптi. Хан аяғын жерге тигiзбей, ат байлайтын кермесiнен қонақ үйiне
дейiн ақ киiз тӛсеп той ӛткен тоғайға сән берсе керек. Той ӛткен тоғай,
хан аяғына тӛселген ақ киiз ел есiнде қалып қазiргi Атырау облысына
қарасты
бiр жайлау Ақкиiзтоғай атаныпты.
174
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Таған - Сайын Назарбекҧлы

text:
Таған
Әбекең
жастау кезiнде жазушы псевдонимi дегенге елiктеп,
кейбiр шығармаларына Таған деп те қол қойған секiлдi. Әбекеңнiң сол
атасы ел есiнде бiр қызық оқиғасымен есте берiк орнаған. Оқиға –
ол
кiсiнiң бiр күнде үш әйел алуы (әлде бiр мезгiлде үш әйел алуы).
Қожаназар кенжесi Тағанды айттырулы қалыңдығына (атақты
Есек батыр қызына) үйлендiрмек боп оң жаға жақта отырған түрiкпен
досына хабаршы етiп жiбередi. Сал жiгiт сол ауылда бiраз жүрiп,
түрiкпен байының баласына айттырулы әдемi қызды алып қашып
кетулi. Әкесi некелесуге рұқсат бермей алдына екi түрлi шарт қояды.
Алдымен айттырулы ӛзiңнiң қалыңдығыңды бәйбiше етiп үйге
түсiресiң, сосын ӛз аяғыңмен барып менiң түрiкпен досымнан кешiрiм,
рұқсат әкелесiң. Бәрiн де орындайды.
Айттырулы қалыңдығын бәйбiше етiп шаңыраққа да түсiредi,
бәйбiшесiнiң күтушi қызы да асқан сұлу жан болса керек, тоқалдыққа
оны да ала салады. Түрiкпен байдан кешiрiм алып –
бiр күнде үш әйел
алған Таған батыр, Таған тентек, Таған сал деген атағы қалады.
Аталарымыз бала атадан ширек кем туады дегенде бұ заман
кiсiлерiнiң осы тұрғылас шаруадағы тындырарын айтты ма екен.
Әбекең
бабаларынан ақыл мен ӛнер жағынан кем түспесе де, осы
мәселеден кем дегенде ширек тӛмен жатырғандай.
Әбіш пен халық
Әбекеңдi халықтың сыйлайтынына менiң кӛзiм ол кiсi
депутат
сайлауына түскенде жеттi. Кейбiр саяси жағдайларға байланысты
Әбекең
депутат сайлауына Маңғыстаудан ұсынылмайтын болыпты.
Оған Баянауладан бағыңды байқап кӛр десе керек. Баянаулада болған
алғашқы кездесуде елдiң бiр дiлмәр қарты:
Демократия деген хабар бiзге де жетiп жатыр. Бiз де табанды
елмiз. Екi бiрдей азаматымызды дайындап жатырған жай бар. Бiрi осы
аудан басшысы болса, бiрi сан жылдан берi бiр шаруашылығымыздың
кӛсегесiн кӛгертiп жатқан iскер азаматымыз. Тiптi ӛзiмiз ендiгi жерде
қайсысына
дауыс беремiз деген уайымға қалдық. Ендi Сiз келiп
қосылдыңыз. Шырағым, ӛзiңнiң елiң, жерiң бар емес пе? Сол жақтан
неге түспедiң? –
дептi. Сонда Әбекең:
―Тұлпарлығыңды танығың келсе, арғымақ қосқан жерге бар.
Құлын
кезiңде кӛрмедiм деп қайтара қоймас бағыңды, жiгiттiгiңдi
сынағың келсе, азамат ӛсiрген елге бар, әкесiмен табақтас болмадым
деп сындыра қоймас сағыңды деген, мен ӛз бағымды сынауға арғымақ
қосып, азамат ӛсiрген елге келiп тұрмын‖ деп жауап берiптi.
Сонда әлгi дiлмәр:
175
-
Ау, ағайын! Мына бала ел
басы ғой, дауыстарыңды осыған
берiңдер,
-
деп, дәл сол арада үгiт жүргiзе бастаған екен.
Әбіш пен әдебиет
Қай
заманда айтылғанын кiм бiлген, бiрақ ―ӛз жерiнде ешкiмде
пайғамбар бола алмайды‖ деген пiкiр кӛп жағдайда шындыққа жақын
тұрады.
Әбекең
абыройға да, атаққа да кенде емес секiлдi.
Мен немiстер шығарған ―әдебиеттiң тiрi классиктерi‖ атты
плакаттан Шыңғыс Айтманов пен Әбiш Кекiлбаевты кӛрiп (бүкiл Орта
Азиядан) Әбiш ӛнерiнiң деңгейiне ӛз басымның пайымдауым
жетпейтiнiне түсiнген болатынмын.
Кiсiлiк пен азаматтықты, ақыл пен ойды, егер сол қасиеттерi
бойында бар болса, ӛз елi мен жерi үшiн қалай пайдаланатыны әр
адамның адамдық деңгейiн кӛрсете алар.
Бiз Әбiш пен халық, Әбiш пен әдебиет атты, қысқа әңгiмелердi
әркiмге ой сала аларлық бiр санмен аяқтағым келiп отыр.
… Әбекеңе соңғы сайлауға түскенде ӛзi туып
-
ӛскен
ауылда 17
кiсi қарсы дауыс берiптi. Әрине, екi мыңға жуық дауыс берушiлердi
ойласақ кӛп сан емес сияқты. Бiрақ мен оны Әбiш үшiн кӛп деп
есептеймiн.
Соңғы сӛз орнына
Бұ
күндерi әрбiр атқан таң, әрбiр батқан күн Әбекеңнiң алпысын
жарық жылдамдығымен бiзге жақындатып алып келе жатыр.
Әбiш, Әбекең, Әбiш Кекiлбаев –
мiне, әкесi Кекiлбай қойған есiмi
арқылы ел аузындағы ол кiсiнiң пенделiк мүсiнi.
Жазушы Әбiш, данышпан Әбiш, кемеңгер Әбiш –
мiне Әбекеңнiң
елiне еңбегi арқылы ӛз болмысын тұлғаға айналдыруы.
Бiз осы әңгiмемiзде соңғы үш сӛзге тоқталсақ па деп отырмыз.
Жазушы Әбiш… Әрине бұл сӛздi Әбiш ӛз еңбегi, ӛз таланты,
ӛзiнiң елiне еткен еңбегi арқылы ие болды. Оның бұл тұрғыдағы
еңбегiн Кеңес ӛкiметi де, Қазақстан Республикасы да ӛте жоғары
бағалады. Ал ендi данышпандыққа келетiн болсақ, ол сӛздi мен оған
досы ретiнде таңып отырған жоқпын. Бiр сәттi күнi сұхбаттас болып
отырған кӛптiң бiрi: ―Бiздiң қазақ зиялыларының
ортасында қазiр Әбiш
Кекiлбаевтан асқан данышпан жоқ‖ деген едi. Сол кiсiнiң сол сӛзi менiң
кӛкiрегiме ұялап қалған секiлдi. Әбекең соңғы кезде әдеби
шығармалардан гӛрi данышпандық ой толғауға кӛбiрек бой ұрып
жүргенi де байқалады.
176
Абай атам айтқандай егер менiң қолымда билiгiм бар адам
болсам, мен Әбiш Кекiлбаевқа оның ―Манасы‖ үшiн фольклор
жанрының академигiн берер едiм, Құрманғазы тойларындағы еңбегi
үшiн мен оны музыка зерттеушiсi академигi етер едiм. Қолына ұстатқан
қызыл
алманың iшiнен құрт шығып, сол құрт арқылы ӛзi жоқта болған
оқиғаға кӛңiл жеткiзе алғандығы үшiн мен Кекiлбаевты психология
академигi деген дәрежеге кӛтерген болар едiм … Жарар, осы
атақтарымен тоқтай тұралық…
Кӛп ортасында ―кемеңгер Кекiлбаев‖ деген сӛздi мен ӛз басым
бiрнеше мәрте естiдiм. Ал бiр жолы оған тағылған айып па, әлде
Әбекеңнен
күткен дәме ме:
--
Әбiш Кекiлбаев Әз Жәнiбек ханның Жиреншесi бола алмай
жүр‖ деген бiр ауыз сӛздi құлақ шалды. Бұл не сӛз?…
Осы жалғыз ауыз сӛзден мен елдiң Әбiштен не күтетiнiн түсiндiм.
Халық
қазiр Әбiштен тек қана данышпандық пен кемеңгерлiк күтедi
екен. Оның сондай екенiн мойындап болған екен. Әлгi кiсiге айтар
дауым бар. Ӛз заманында ешкiм де пайғамбар атанбаған. Әз Жәнiбек
те оның дана уәзiрi Жиренше де бұ күндердегi атағын кӛздерi тiрi
кезiнде ала қоймаған болар. Заманнан заман озған болар. Талай
жақсы кӛмiлiп, олар орнына талай залым келген болар. Қазекем ―ой
бауырым‖ деп талай ӛкiнген болар. Кейiн келген ұрпақ кемшiлiгi
кешiрiлген, жақсылығы ӛсiрiлген бабалар iшiнен елге үлгi
тұтатындарды таңдап алған болар. Мiне, сол уақытта Әз Жәнiбек те,
Жиренше де бұ күндерi бiз сағынатындай, бiз табынатындай
қасиеттерiне ие болған болар. Халық ӛз ұлдарын, ӛз даналарын
анадан ғана тудырып қоймайды, оларды қиял менен аңыздан,
сағыныш пен махабаттан да
тудыра алады.
Мынау ӛтпелi ауыр кезең ӛрмегiнiң сәл ғана жүзi аусыншы, бүгiнгi
тiлiмiз жеткенше сӛгiп, айызымыз қанғанша қарғап жүргендер iшiнен Әз
Жәнiбегiмiздi де, Жиреншемiздi де тауып аламыз.
Сан ғасырлар бойы қазақ халқының сарыла күткен бостандық
атты бақыт құсы басына қонған шақтағы, бiз де егемен ел болып
кететiн болдық
-
ау деген сенiм жүрегiне ұялаған шақтағы елдiң жүрегi
мен тiлегiнiң, арманы мен кiсiлiгiнiң баламасындай болған жақсылар
мен жайсаңдар iшiнен талай Жәнiбек, талай Жиренше дараланар
,
аттары аңызға айналар.
Солардың бiреуi менiң Әбiшiм боларына мен ӛз басым
сенiмдiмiн. Алпыс жасың құтты болсын, ӛз сӛзiңмен айтқанда менiң
қалтқысыз
досым!
177
Алпыс пен жетпіс арасы
(он әңгіме)
1.
Әб
i
шке жҧбату
Жалғызым деп,
Әбішім
деп ӛмір сүрген, бірақ бәрімізге ана бола
алған абзал адам –
Айсәуле
-
Күнсәуле анамыз жүзге қараған шағында
жарық дүниесімен және сенімен қоштасыпты. Мен танитын Айекеңе
мынау жалғанмен қоштасар сәтінде жарық дүниеден гӛрі Сені қию
қиын
болған болар. Әйтпесе, Айекең ӛзінің шӛбересіне, ӛзіңнің
немерең Абылға, кәмәлетке толмаған жап
-
жас балаға "Әбішке қамқор
бол!" деп тапсырып кетер ме еді...
Әу
баста, Жаратушы Құдірет анамызға бұл пәниде тіршілік ету
еншісін мол берген екен. Ӛз жасын жүзге жеткізсе, жалғызының жасын
Мәңгілік етіпті...
Бәріміз де соған шүкіршілік етелік.
Аллатағаладан анамыздың жанын Жәннәтта ете гӛр деп тілек
тілелік...
Мықты бол, Әбеке!..
Асыл азбас, алтынды тот баспайды,
Жақсы ӛлсе, рухы асқақтайды.
Жасыта алмас дананы т
i
рл
i
к сыны,
Қыран
күнге қараса қас қақпайды.
Сайын.
2. Жалған емес дҥние, жалған емес
Бәріміз де "Дүние жалған" деген сӛзге сеніп алған секілдіміз.
Асыл анамыздың сүрген ӛмірі мен артына қалдырған мұралары
туралы ойлана келе дүниенің жалған емес екеніне кӛзім жетті.
Жалған емес дҥние, жалған емес
Айсәуле ана рухына
О, жарық Күн! б
i
р атып, б
i
р бататын,
О, Аналар! т
i
рл
i
к боп т
i
л қататын –
Сен екеу
i
ң
бастауы жанымыздың,
Сендер ғана кӛз жасты құрғататын...
...Жалғыз т
i
лек, мұраты басындағы,
Жүз жасында жылуы басылмады.
Әулиедей
Әб
i
ш
i
н, шӛбереге
178
Аманат қып, пайғамбар жасындағы:
―Жабырқатпаң Әб
i
шт
i
!‖ –
депт
i-
ау, ана,
Шӛбереге сез
i
м
i
н ект
i-
ау, дана...
Сарқа таусып қуатын, түк қалдырмай,
Б
i
р шыраққа май болып, ӛтт
i-
ау, жана...
...Ғұмыр кешт
i
, б
i
р елге пана болып,
(Қабылдамас құбылыс саның толық).
Ӛм
i
р сүрд
i
Әб
i
шке алпыс үш жыл,
Елу жылдай маған да ана болып.
Сүй
i
кт
i
ед
i
ң
бар бала бағындай боп,
Кӛп кӛгерш
i
н
i
ш
i
нде ағындай боп.
Қарқарадай
жаулығың кӛз алдымда,
Енд
i
елес, кетт
i
ң
бе сағымдай боп?..
Аз бен кӛпт
i
құшағың
теңгерет
i
н,
Сол құшақтар әлс
i
зге дем берет
i
н.
Алтын арқау сен ед
i
ң, ӛм
i
р –
ӛрмек
,
Т
i
пт
i
тентек сӛз
i
ңд
i
жӛн кӛрет
i
н.
Жанарыңнан тағынғам моншағыңды,
(Жақсы кӛре алдым ба, сонша, к
i
мд
i?).
Мей
i
р
i
ңе
сан рет шомылған ем,
Ембегенмен мен сен
i
ң
емшег
i
ңд
i...
Б
i
з т
i
р
i
де, ұрпақта сана сауда,
Жырланарсыз теңел
i
п сан атауға...
...Маңғыстауда желег
i
ң
бұлт боп ұшар,
Сәукеле боп ки
i
лер Алатауға...
...Кетт
i
ң
бе енд
i
анажан арамыздан,
Қорғаушы
ед
i
ң
жүрект
i
жара, мұздан.
Т
i
р
i
әулие
сек
i
лд
i
, айналайын,
Орын таптың мәңг
i
л
i
к санамыздан.
Ана аты ақынға жыр алаңы,
Ақ маржан боп қара сӛз түр алады...
...Қош бол, ана, жалғанмен қоштастыңыз,
Туар тағы б
i
р ана, б
i
р ананы...
...Қате айттым
-
ау, дүние жалған емес,
Рухы тұр, артында қалған елес.
179
Ана сүт
i
н ақтарлық
ұрпақ
барда –
Жалған емес, дүние жалған емес!..
21.11.2001 ж.
3. Сақтансаң, сақтармын
Арман етер Алатауым, арқа сүйер Қаратауым секілді Әбекең,
қара
жер қозғалмаса қозғалмас деп ойлайтын Әбекең бізді бір
састырды.
Әбекең
Орал қаласында ӛткізілетін бір жиынға барады.
Орналасқан қонақүй бӛлмесінің есігі жабылып қалса тек қана кілтпен
ашылатын кінәраты бар екен. Артық шаруаға онша кӛп зауқы жоқ
Әбекең
бӛлме есігін сәл ашық қалдырады да, кӛшеге шығу қамына
кіріседі. Креслода отырып кӛйлегін киеді, сосын ұмтылып тұра
бергенде дем жетпей, қолымен ауа қарманып, сол креслоға қайта
отырып қалады...
Алла сәтін салып, қонақүй басшылығынан құрметті қонақтар
орналасқан бӛлмелердің су крандарын тағы бір рет тексеруге
тапсырма алған жұмыскер ашық тұрған Әбекең бӛлмесінің есігінен
ішіне кӛз жүгіртеді. Әбекеңнің қиналып, есін жоғалтқан түрін кӛріп
басшыларына хабарлайды. Жедел жәрдем де тез келе қалады.
Ауруханаға апарып Әбекеңнің есін жинатқызады. Әр түрлі дәрі
-
дәрмектер атын атап, ем схемасын жобалай бастайды. Сол кезде
Әбекең
сұқ саусағымен кӛйлегінің тӛс қалтасын кӛрсетеді. Дәргерлер
тӛс қалтадан Клараның Әбекең денсаулығы туралы, осындай
жағдайда не істеу қажеттілігі жӛніндегі нұсқауын табады. Қандай
дәрінің Әбекеңе жағатыны, жақпайтыны туралы да деректер бар екен.
Дәрігерлерге кӛп кӛмегі тиеді. Уақыт жоғалтпай Әбекеңді тез жобаға
келтіріп, Астана дәрігерлеріне жеткізеді. Әбекең сол жолы екі айдай
ауруханада жатты. Басында қатты қорқытты.
4. Ақселеу ӛкініші
Ақселеудің үйіндеміз. Соғымның әбден сүр болған кезі. Ас үйдегі
асылып жатқан сүр исінен жаның тоят таба отырып Қойшығара
үшеуміз
әңгіменің
де дәмін келтіріп отырғанбыз. Бір кезде әңгіме желісі
Әбекең
атты сүрлеуге ауысты. Сол кезде Ақселеу басқалар назарын
ӛзіне
қаратып алатын әдетімен ақ селеу шашты басын қозғаңқырап
жіберіп "әттең шіркін
-
ай!" дегені.
–
О не, деппіз біз, қосарлана.
180
–
Сіздер Әбекең дарынына таңдай қағып отырсыңдар, ал менде
бір ӛкініш бар!
–
Қандай
ӛкініш
?
–
Әбекеңнің
ең әдемі әңгімелері, сӛзбен ӛрілер сәнді сарайы,
ормандай ойының кӛрікті тоғайлары, тыңдаушысының айызын
қандырар
үйлесімді
ұйқастары, жалпы Әбекең талантының жарыққа
шыққан жартысы тойлар мен кештердегі жиында "тост" деген атпен
желге ұшып кетіп жатыр ғой.
–
Рас, рас!
–
Бір амал табу қажет еді!
–
Қандай
?
–
Мысалы бір жас келіншекті жиын
-
тойда қасынан қалдырмай үн
таспаға түсіртіп отырса…
5. Таудың тастары
Әбекең
бір сапарында Ембі тауларының үстінде қолына
бармақтай ақ тасты алып жіберіп сан миллион жылдарға сапар шеге
жӛнелген еді деп бастады әңгімесін, Әбекең туралы естелік айта
бастаған ӛлкеміздің ардақты азаматтарының бірі –
маңғыстаулық
Сақып Керелбаев. Тасқа қарап тұрып, тас ішінен миллион жылдар
сырын оқып тұрғандай, есілді дейсің келіп, ағамыз. Тетис деген мұхит
болды дей ме, жәндіктер қалдығы ақ тас болып тұнған дей ме, әйтеуір
бұл ақтастар әуелде тас емес екен.
Ал біз болсақ, шаруашылықтағы адамдар, мына қонақтарымызды
алда күтіп отырған елге уақытында жеткізсек деп уайым шегіп тұрмыз.
Мен қасымдағыларға: "Алда да тау бар, онда да тас бар, айтылар
сонда. Жүру керек еді" –
деп қоямын. Сыбырласып тұрғаным геолог
жігіт екен. Ол, Сәке, қазір Әбекең ақ
тау тасын әңгіме етіп тұр. Жер
жаратылысындаға ақтастар түзілісі бір бӛлек те, қара тастар тарихы
басқаша дейді.
Со жолы естідік, ақ тас дегеніміз миллиондаған, миллиардтаған
жылдар бойы су астында нығыздалған теңіз жәндіктерінің қаңқасы
екен. Ал қара тастар деп жүргенімізді булкан атқылаудан жер бетіне
шыққан жер астындағы балқып жатқан магмалардың жер бетіне
шығып, суынған түрі екен.
Жазушылар бәрін біледі ме екен, әлде Әбекең бәрін білуге тиіс
пе екен?..
6. Әбекең әлемдік тҧлға
Әбекең
туралы ойланғанды жақсы кӛремін.
181
Кеше ғана ӛзіммен бірге жүрген, бірге ойнаған ӛзіміздей қара
сирақ қалай әлем таныған, әлемге ардақты тұлғаға айналды?
Ненің арқасы?
Ойлай, ойлай тапқаным –
бұған себепші тек қана оның дарыны
емес, оның ішкі дүниесінің кеңдігі де.
Ол кешірімшіл! Кешірімшілдігін ӛзіне талай қастық істеген
кісілермен жан досындай боп әңгімелесіп отырғандарын кӛрдім.
Ол кеңпейіл! Дүние
-
малға да, абырой
-
атаққа да таласқанын
кӛрмеппін.
Ол кӛреген! Кӛрегендігінен кемеңгер Кекілбаев атанды.
5. Ҧлттық пантион
Әбекеңнің
парасатына қатты сенімді адамдардың бірі –
мен.
Сондықтан ӛз ойымды оған ашық айтып әдеттенгенмін. Бір жолы
біздер сырласа отырып "о дүние" тақырыптарын әңгіме еттік.
Мен: "Адай атамыздың атын беріп, Маңғыстауда бір кесене
салмақ ойым барлығын, оны "тоғыз жолдың торабы", Маңғыстаудың
жүрегі секілді Таушық кентінің қасы, форт пен Ақтаудан, Жетібай мен
Шетпеден де алыс емес Дәніспан тауының жолға жақын бір тӛбесі
дұрыс болар еді
-
ау, деп сырымды айттым.
"Таушық" серіктестігінің басшысы Тұрар ініммен жер қарап, бір
тӛбені белгілегенімді әңгіме еттім.
Бірақ Адай ата атымен аталатын кесене жобасының ерекше
болуы керек екенін, әбден талқыланып, білікті адамдармен танылып,
қосталған
кезде ғана қолға алуға мүмкін екенін әңгіме еттік.
Сол сұхбатымызда орайын келтіріп: "Әбеке! Ойлы адамсыз.
Мәңгілік орныңыз туралы ойландыңыз ба, орныңызды белгіледіңіз бе?"
–
деп сұрадым, әзілге сүйеп. "Менен ақыл сұрасаңыз, Алматыдағы
Кеңсайды қаламаймын" –
деп, қосып қойдым.
Бұл сұраққа Әбекең ашық жауап бере қоймады.
"Дәніспанның басына болмаса?" –
деп, ол да әзілге сүйей салып еді.
Осындай әңгімелерді әзіл дегенмен олардың түпкі мақсаттары да
салмақты еді.
Қазақтың
маңдайына біткен аптал азаматтарымыз "Кеңсай" атты
тар қапасқа тығылып, қазақ жастарына, ұрпаққа үлгі боларлық ӛз
міндеттерін атқара алмай жатыр.
Аралау да мүмкін емес, табу да мүмкін емес.
Ел –
ежелгілігімен ел.
Ұлт
рухы ежелгі ерлерімен, атақтыларымен қалыптасады.
Елге "Ұлттық пантион" қажет.
Ендігі ұлттық пантион ұрпағымызға Түркістан мен Сарайшықтан
кем емес еңбек етері сӛзсіз.
182
Ол пантион келесі "Кеңсайға" айналып кетпеуі үшін, оған
жерленер кісілерге мемлекет қаулысымен ғана орын берілсе…
Оны аралап танысуға, ұлы кісілер орнын табыға мүмкіндік
жасалса…
Оған салынар ескерткіштер алдын ала мемлекеттік комиссия
бекіткен жобалардың біріне сәйкес қана салынса…
Ол кесенелер сәндік пен байлық бәсекесіне айналып кетпесе…
6. Абылдың алғашқы айлығы немесе баяғы бас киім туралы
Алғашқы алпыс әңгіменің бірінде Әбекең немересі Абыл
Әулетұлының
аты қалай қойылғаны туралы әңгіме еткен болатынбыз.
Клара мен Әбекең Абыл атын қойған мені қалай киіндіргені, бірақ бір
бас киімнің жаңа қойылып жатқан Абылдың алғашқы айлығына
қалдырылғаны
әңгіме
етілген болатын.
Міне, содан бері бір ұрпақ келесі ұрпаққа орын босатар уақыт та
ӛте
шығыпты. Абыл оқуын бітіріп, алғашқы айлығын да шешесіне
әкеліп
беріпті. Уәдеге берік адамдар, борыштары есіне түсіпті.
Алғашқы айлықтан
маған бір норка бӛрік сатылып алыныпты.
Бір күні маған Клара телефон соғып: "Астанаға соққанда бӛркіңді
киіп кет, балаң алғашқы айлығын алды", –
дейді.
Бӛріктің түрі де, түсі де ұнады. Клара жұрттың басының бәрін ӛз
шалының жобасымен шамалайтын болса керек, бір санға артықтау
болып шықты.
Мен баяғы әдісіме салып: "Әттеген
-
ай, сәл үлкендеу екен, ішінен
киетін бір телпегі болса ғой" –
деймін.
Әбекең: "Клара телпек тап мынаған" –
дейді.
Сонымен бір бас киім екі бас киімге айналды.
Үйге
келгесін, кӛп телпектің бірі болып кетпесін деп, әлгі телпекті
бӛркімнің ішіне тігіп тастадым.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sajin-nazarbekli-v2.html?page=16#6._Абылдың_алғашқы_айлығы_немесе_баяғы_бас_киім_туралы

title: Таған - Сайын Назарбекҧлы


title: Сайын Назарбекҧлы - бет 17

text:
7. Сҥйінші хабар!
Абыл –
ақылды бала.
Әбекең
келесі жылы жетпіске толады.
Клараның сол тойдағы жүгін жеңілдету қажеттігі оның үйлену
мәселесін тездетуге итермелегені анық.
Бір Астанаға соққанымда, Клара маған "сүйінші, хабар бар" дейді.
Мен бірден түсіне қалдым.
Келін алғалы жатырсыңдар ма?, –
деп қуанып кеттім.
Құда
түсіп
келдік дейді.
Шӛберенің алақанынан су ішкен адам жұмаққа барады деуші еді.
Той –
тойға ұласқай!
183
8.
Қҧрметтi, Әбеке!
Мен бұ кездерде Алла тағаланың алғашқы жаратқан кiсiсi Адам
пайғамбардың қазақ екенiне сенемiн.
Қазақ
халқының бұ дүниедегi ең дарынды, ең қайырымды, ең
қаһарман
халық екенiне сенемiн.
Қазақ
халқының тiлi мен ӛнерiнiң бүкiл әлемде тендесi жоқ озық
екенiне сенемiн.
Маған сол сенiмдердi ұялатқан Ӛзiң және ӛзің секілді асқар
Алатаудай қазақ азаматтарының тұлғалары!
9.
Қымбатты
,
ағайындар!
Ақсады деп жолда қалдырсақ, арыды деп бӛрiге алдырсақ,
барымыз бен байымыз межелi жерiне жеткенше, күзелген тайдың
құйрығындай
оталып қалып жүрмей ме?
Кӛптi кӛп ететiн ақсақтар мен тоқсақтар екенi, байды бай ететiн
арықтар мен торықтар екенi естен шығып кетiп жүрмесiн…
Аллатағала! Сол жақсы күнге, әр қазақты байлыққа, бар қазақты
кӛптікке жеткізер заманға бәрiмiздiң тобымызды жазбай жеткiзе гӛр!..
Сол үшін бәріміз еңбек етелік!
Алдыңғы топтағылар арттағыдан кӛз жазып кетпелік!
Абзалымызды ардақталық, асылымыздың ақылын қасиет
тұталық!
10. Уә, Тәңiрi! Уа, Аллатағала! Уа, Жаратқан!
Ендiгi жердегi бар тiлегiмiз:
–
кешегi ӛткен бабалар мұңының жоқтаушысы;
–
бүгiнгi пенделер қамының қамқоршысы;
–
ертеңгi келер ұрпақ бесiгiнiң баптаушысы –
аты аталғанда, тек
қандастары
ғана
емес, бар әлемге бас шұлғытар, сӛзi мен iсiнде
айырма жоқ, баяғының батырларындай, кешегi алаш арыстарындай,
бүгiнгi Әбiш және сол секілді қазақ азаматтарындай ―Қазақ Азаматы‖
атты ерекше қауымның тезiрек қалыптасып кетуiне жағдай жасай гӛр!
Ей Қазақ Азаматы!
Бауырмал қазақ ешқашан ӛзi түгiл ӛзгенi де шеттетпеген ел! Сол
бауырмалдығымыздан айырылып қалмалық!
184
Қазақ
бар әлемге, бар адамға сеніммен қараған ел! Сол сенімнен
айырылып қалмалық!
Қазақ: "Малым –
жанымның садағасы, жаным –
арымның
садағасы!" –
дей алған ел. Сол ұран сіздердің жан азықтарыңызға
айналғай!
185
Махаббат кӛктемі
Сонау
алыста
қалған
жастық
шағымыздың бір сәтін еске түсірер осы
шығарма
достарым
Әбіш
пен
Клараға
арналады.
Сайын Назарбекұлы
Басты кейіпкерлер:
Әбіш
, 16-
17 жастардағы мектеп оқушысы.
Муза, Әбіштің ғашық қызы, 15
-
16 жаста.
Кӛбеген, Әбіштің досы, кластасы, 16
-
17 жаста.
Сағын, Әбіштің досы, Музаның кластасы, 15
-
16 жаста.
Оқушылар.
1-
кӛрініс
Кӛктем.
Әбіш
жан
-
жағына
таңдана
қарап,
табиғат
кӛріністеріне сүйсіне қыдырып жүреді.
Әбіш
:
(кенеттен шабыттана)
Ей, Аспан мен Жер!
Ей, Бұлт пенен Жел!
Ей, Күн менен Ай!.. Мені кӛріп тұрсыңдар ма?!
Тоқтап, ойланып қалады.
186
Әбіш:
Бұл не сӛз?!
Неғып аузыма түскен?!
Е...е, енді есіме түсті! Жақында кездескен анау шежіре қарт
айтқан Алланың адамға берген ―жеті қазына‖ байлығының түсінігі екен
ғой! Осы алтауы адамның тән сұранысын тойдыруға жаратылған!
Дінсіз заманның ыңғайына бағынған үнсіз адамдар жеті
қазынаның бірі қақпан деп, бірі ит деп адасып біткен. Ӛзінің бар
байлығымен жер адамның бір қазынасы!
Аспан мен Жер!
Бұлт пенен Жел!
Күн менен Ай!..
Ал жетінші қазына, ол адамның жан сұранысын қанағаттандыруға
жаратылған деп еді
-
ау! Алла Тағаланың адам үшін жаратқан жетінші
қазынасы ―білім‖ деген! ―Білім‖ басты қазына деген!
Жарайды! Олардікі дұрыс делік! Ал менікі не? Оларға мені кӛріп
тұрсыңдар ма дегенім не?
Ай кӛрініп тұрған жоқ, мені қалай кӛрмек?!
Бірақ Күн кӛрініп тұр! Ол мені кӛріп тұр! Маған нұрын сеуіп тұр!!
Қайтадан шабыттана сӛйлейді.
Күн! Ей, кӛрікті Күн! Бүгін сен ӛзіңнің қандай ерекше екеніңді
білемісің!
Ей, Әлем! Бүгін маған құлағыңды салшы! Мен сенің ұлыңмын!
Мен сенің атағыңа лайық адам боламын!
Сен мені түсініп жатырсың ғой деймін, бүгін!
Жан
-
жағым толы жанымды жадыратар жылылық!
Қайда қарасам да жарқын кӛріністер мен бейнелер!
Бәрі де жан досымдай!
Бәрі де сырласымдай!
Күн қандай ғажап еді!.. Мына күн... Менің Күнім!
Әлем
қандай
кӛркем еді! Шексіз әлем! Менің әлемім!
Шабыттанып ӛлең сӛзбен сӛйлеп кетеді.
...Нұр балқытып жатырғандай
Құдірет
Күннің нұрын
-
ай!
...Қалқып жүрген анау бұлттың,
Жырым
-
жырым түрін
-
ай!
...Ән сыйлаған аспанына,
Мынау торғай жырын
-
ай!
...Маған неғып бәрі бүгін,
187
Ақтарады сырын
-
ай?..
...Неге бәрі тым ерекше,
Байқамағам бұрын
-
ай?..
Ӛзіне
-
ӛзі
таңданып
Бұ не керемет! Ұйқастар домаланып ауызға түсіп жатыр! Мен
түбінде ақан болатын болармын, асылы!?
Кӛкірегін керіп дем алады.
Жұта берем ауаны,
Маған бүгін не болған?!
Ойым ӛлең сауады,
Бойкүйездік жоғалған!
Кӛктен сезім жауады,
Жақсылық күт, деп, алдан!..
Мәс
-
саған! Мен ақын шығармын! Ақындық дегеннің осы болғаны
ма сонда?
...Зергер
-
ұста
қолындағы
Кӛкірегім кӛрік пе?..
...Ерік бермес ақылыма,
Ойым неге желікпе?..
...Ӛзім қалай ӛзгергенмін,
Бұның бәрі неліктен?..
Ау!.. Айтыңдаршы!
Неліктен?..
Ӛзіне
қарап
қалған
қошақанға
кӛзі түседі.
Әй
қошақан, қошақан!
Мұнда қалай келгенсің?
Жол түсті ме осында,
Ой, қиялға ергесін?
Әбіш
әрі
қошақан
болып, әрі ӛзі болып сӛйлеп тұрады.
Әй, сүйкімді қошақан!
Мә
-
ә
-
ә
дегенің...
Не дегенің?
А, а... Сұрағаның солай ма?
Мен жауапты берейін...
188
Сол сұраққа қалайда!..
Кімсің дейді, қошақан!
Білмеймісің?
Мен Әбішпін ғой!
Неғып жүрсің?
Неғып жүрейін? Ғашық болып жүрмін!..
Әбіш
ғашық
!
Жаны, тәні сол сезімге еріген!
Менің бүгін атым да ғашық, затым да ғашық!
Сен бе дейді, қошақан!
Ие, Мен!
Мен ғашықпын! Мен! Мен! Мен! Мен ғашықпын!
Кімге дейді
-
ай, ақымақ!
Ешкімге де!
Мәссаған! Олай болмайды дейді, мына балақай?
Неге болмайды! Болады! Болғанда қандай болады!..
Сонда
кімге ғашықсың?
Сұрағының түрін
-
ай!
Мен бәріңе ғашықпын!
Сүп
-
сүйкімді қошақан!
Мен саған да ғашықпын!
Жадыратар жаныңды,
Мен гүлге де ғашықпын!
Түрін бермес, сырын бермес,
Мен құмға да ғашықпын!
Қалы
кілем далама,
Сӛз сӛйлеткен санама,
Ауылыма, қалама,
Мені тапқан анама,
Атам жатқан молаға,
Бәріне де, бәріне...
Мен ӛмірге ғашықпын!..
Ғашық
кезде, ғажап
-
ай,
Жүрек жырға толады!
Сондай шақта ӛзі кеп
Басқа бақыт қонады!
Міне сол кез, қошақан,
Сезім менің қонағым!..
Жігіт жүріп кетеді. Еңкейіп гүл үзіп алады
.
Міне бір тал бәйшешек!
189
Ал мынау не?.. ажырық!
Жерге қарап, гүлге балап,
Кӛктем күннің сазын ұқ.
Қызғалдақ
та гүлдепті
-
ау!
Ау, қызғалдақ!
Қызғалдақ
!
Айтшы маған сен неге
Сары болсаң да қызғалдақсың!
Ала болсаң да қызғалдақсың!
Қызыл
болсаң да қызғалдақсың
!
Тіпті қара болсаң да қызғалдақсың!
Неге ылғи қызғалдақсың!
Ӛзі
әрі
қызғалдақ
болып, әрі ӛзі болып сӛйлеп тұрады.
Маған ат қойған ӛздерің!
Тапқырын қара ӛзінің!
Ал сен кімсің? Неғып жүрсің??
Тыңда, саған айтайын,
Мен ғашықпын!
Мен ӛмірге ғашықпын!
Мен саған да ғашықпын!
Мен мына аспанға да, жерге де ғашықпын!
Неге бәрін махаббат деп атаған?
Ә, түсіндің бе...
Солай! Сен де бар тірлікке ғашықсың!
Сен де бар тірінің махаббатын оятасың!
Сені искеген шақта сезімдінің жүрегіне қан жүгіреді!
Сені қолына
алған шақта әр адам ӛзінің жұбайын іздейді...
Сені искеу үшін жаратқан!
Мені ғашық болу үшін жаратқан!
Мені сүю үшін жаратқан!
Сені махаббатты ояту үшін жаратқан!
Мені махаббатты жырлау үшін жаратқан!
Сені махаббатты ояту үшін жаратқан!
Мені махаббатты жырлау үшін жаратқан!..
Сезім толқытып шаттыққа бӛленген жігіт сахнадан шығып кетеді.
190
2-
кӛрініс
Жал
-
жал құмдар. Құм таулар арсына жасырынған екі бала ауыл
жаққа кӛз салады. Қолдарында ―Абай жолы‖ романы.
Кӛбеген:
Енді сен оқы!
Кӛбеген кітапты
Әбішке
береді. Кітапты қолына алған Әбіш
бетін ашпастан сӛйлеп кетеді.
Әбіш
:
Ғашықтық
сезімнің отына ӛртеніп, содан рахат сезіміне бӛленген
Абай, бар тіршілікке, бар жаратылысқа ғашық Абай, Шүкіман деген
қызға
жүрегін алдыртып, таң атар атпаста қасында
жолдасы Ербол
бар, қыз аулынан аттанып кетеді...
Бірақ оның жүрегі, ғашықтық дертіне шалдыққан жүрегі, сол
ауылда қалып бара жатыр еді!
Кӛбеген:
Сен ойдан шығармай, кітаптың бетін ашып оқысашы!
Әбіш
:
Кітапта да солай жазылған! Мәңгілік махаббаттың ащы сілтісіне,
тәтті шырынына жүрегін малып алған Абай, оны іздемей тұра алмас
еді! Айдалаға қалдырып кете алмас еді! Оның Шүкіманды іздейтіні
даусыз болатын!
Кӛбеген:
Махаббат сілтісі дегенің не? Ол жүректі жараламай ма?
Әбіш
:
Неге жараламасын! Жаралайды! Әйтпесе Абай алпыс жасқа да
жете алмай ӛмірден ӛтер ме еді!?.
Кӛбеген:
Сен де жүрегіңді сілтіге малып алып, дертке шалдығып қалып
жүрме! Мен сен үшін жауапты адаммын! Күледі.
Әбіш
:
Ақылыңа болайын! Біз, жастар, сол дертті іздеп жүрген жоқпыз
ба? Ол таптырмай жүрген жоқ па?
Кӛбеген:
Дерт бар жерде қайдағы рахат?
Әбіш
:
Махаббаттың дерті де бар, рахаты да бар! Соған шалдығу үшін
адамдар жанын құрбан етуге даяр тұратын кездері де болады!
Кӛбеген:
Ӛртене
жүріп рахат шегеді! Адам дерт іздейді?
Сондай қисынсыз
нәрселерді қалай айта аласың?
191
Әбіш
:
Жарайды, дауды доғаралық! Абайға оралалық!
Абай сезімді болған! Содан барып Абай жүрегі ӛмір бойы
махаббат отына ӛртеніп ӛткен жүрек!
Кӛбеген:
Ол қандай от? Қайта Абай қайғы менен қасірет дертін кӛбірек
тартып ӛтпей ме?
Әбіш
:
Қайғы
мен қасіретті сезіну үшін де махаббатқа толы жүрек қажет,
бауырым!
Кӛбеген:
Сонда махаббаттың не болғаны? Азап болғаны ма?
Әбіш
:
Сондай да сұрақ бола ма? Әрине азап!
Кӛбеген:
Олай болса махаббат не үшін қажет? Сен не үшін
іздеп жүрсің?
Әбіш
:
Соны түсінбейсің! Әлі баласың ғой!
Махаббат сезімі адамға тек қызды сүю үшін берілмейді!
Махаббат сезімі –
азаматты елі мен жеріне ғашық етеді!
Махаббат сезімі –
жүрегі таза жанда шӛлге де, кӛлге де ғашық
қылады
!
Махаббат сезімі –
туған жердің таудан аққан селіне де, жаңа
туған тӛліне де ерекше сезіммен қаратады!
Содан барып ӛмірге ғашық адам мәңгі махаббат отына ӛртеніп
ӛтеді
!
Ондай отқа түскен кісі әрі ӛмір бойы бақытты болады, әрі ӛмір
бойы сол отқа күйіп ӛтеді.
Кӛбеген:
Біздің арқамызды ӛртеп бара жатқан қай от? Мына шыжыған
күнге қақталып қашанғы жата береміз?
Әбіш
:
Жаңа келдік қой! Шығып қалар! Қайда асығасың!
Кӛбеген:
Үйге
қайталық
.
Әбіш
:
Қайдағы
үй
?
Кӛбеген:
Интернатқа дегенім ғой.
Әбіш
:
Интернатта бізді кім күтіп отыр еді. Одан да осы жерде ертеңгі
әдебиет
сабағына жақсылап дайындалып алалық.
Кӛбеген:
Мына құм арасында ма?
192
Әбіш
:
Құм
арасы болса несі бар! Бар дүниеден бұдан таза, бұдан пәк
жерді таба алмайсың!
Ертең ―Абайдың ғашықтық сезімі‖ деген тақырыпта пікір таласы
ӛтетінін
ұмыттың
ба? Бұл тақырып туралы жүрігіңе сезім ұя салмаса,
жан
-
тәніңді махаббат сезімі балқытып тұрмаса махаббат туралы қалай
ой айтпақсың?
Кӛбеген:
Шыжыған күн мен ыстық құм шӛлден басқа бірдеңе оятады
дегенді сенен естіп отырмын.
Әбіш
:
Махаббат сезімі сенің қалтаңдағы орамалың емес. Оны сен
қалтаңнан
суырып ала алмайсың! Ол саған кенеттен келеді. Оның
келер уақытын адамның ӛзі емес, Кӛк билейтін болса керек! Ол саған
аспаннан түседі
!
Кӛбеген:
Сайра!
Әбіш
:
Несі бар, сайраймыз! Махаббат сезімі ӛз мезгілі жеткен шақта
бірден кӛктеп шыға келетін кӛктемнің гүліндей нәрсе!
Ол Кӛктің бұйрығы! Махаббат сезімін биік таудың жотасында, мұз
бен қардың астынан кӛктемде бүр жарып шыға келетін Еңлік гүлінің
табиғатымен салыстыруға болар!
Кӛбеген:
Мұзды тауды кӛргендей сӛйлейсің ғой! Оны қайдан білесің?
Әбіш
:
Кӛбірек оқу керек, балақай!
Кӛбеген:
Саған кӛп оқи берме, миың алжасады демеп пе еді, әжелер!
Әбіш
:
Олар біліп жүр! Кӛп оқыса ми қызметі ӛзгереді! Содан барып кӛп
оқыған адамның, мысалы біздің, (кӛкірегін қағып қояды),
аз оқығанға,
мысалы сізге, бірдеңе иектегендей болып кӛрінетіні заңды нәрсе!
Кӛбеген:
Сақтай гӛр, не деп кетті!!
Әбіш
:
Міне, сол шақта, кӛктемнің кӛрікті бір күнінде, болмысыңа
махаббат сәулесі нұр түсірген шақта, бойыңа махаббат сезімі қан
таратқан кезде саған кездескеннің бәрі сұлу!
Бәрі әдемі!
Бәрі ғажап!
Сол сәтте саған алғашқы кездескен қыз –
әлемнің
сұлулығының
символы!
Бітті!
193
Сен ғашықсың!
Сен дерттісің!
Ғашықтық
отына ӛртен де, рахаттанып ӛмір сүре бер!
Кӛбеген:
Маған махаббат ұнамай отыр! (Әбішті
кекете) О, Құдайым! Мені
махаббатыңнан сақтай гӛр!
Күледі.
Әбіш
:
Кӛк Тәңірі періштелерінің кӛктемде пендесіне сыйлар ғажайып
сыйы бар, ол –
махаббат сезімі! Маған сол сыйлығын осы кӛктемде
жіберіпті! Мен ешкімнен―сүйіктім‖ деген сӛзді естіп кӛрмесем де
бақыттымын. Себебі менің болмысымды махаббат сезімі билеп алған!
Мен сол сезімге оранып, рахат тауып жүрген жанмын!
Түбінде бір арудың маған да ―сүйіктім‖ деп қиыла қарап
тұратынына сенімдімін!
Кӛбеген:
Шын болар. Менің кӛз алдымда ӛскен бязы, тұйық Әбіш енді
басқа Әбішке айналып кетті.
Әбіш
:
Мен қазір бүкіл әлемді сүйемін!
Жарық күнді, қараңғы түнді сүйемін!
Шіркін осы сезім ӛмір бойы бойда жүрсе ғой!
Арылмаса ғой!
Тарамаса ғой!
Кӛбеген:
Бізге қашан соғар екен сол махаббат! Саған ұқсап ―әуейі― болып,
бір қызығын кӛрер ек біз де! Күледі.
Әбіш
:
Сен мені ―әуейі‖ атап, бірдеңе еліктеген деп қазір айтып отырсың!
Ол
сенің тапқырлығың емес!
Ол сӛздің авторы басқалар!
Маған жеңгелерім бала күнімнен ―әуейі‖ деген ат тағып қойған
болатын. Бірақ мен сіздер ойлағандай жын
-
пері иектеген әуейі
емеспін.
Мен періште иектеген әуейімін! Мен ақынмын!
Кӛбеген:
Ақын болсаң ӛлең
неге жазбайсың?
Әбіш
:
Сезімге бой алдырғанның бәрі ақын! Ақын бәрібір түбінде ӛлең
жазады! Бүгін жазбаса ертең жазады. Не болмаса Абайға ұқсап
қырықтан
асқанда жазады!
Әбіш
―Абай жолы‖ романын аша салады. Дауыстап жібереді.
Әбіш
:
194
Міне! ―Аққа Құдай жақ!‖ деген сӛздің ақиқаты. Кітапты аша салып
едім, ӛлеңге тап бола кеттім! Тыңда, тыңда нағыз ӛлеңді, ақындық
сезімді:
Қуаныш, бақыт сездік тұрған ымдап...
Сырымды сӛйлеп келем сӛзбен сындап,
Ессе бір суыл қағып, жел сырласып,
Изейді шилер басын шын
-
шын
-
шындап...
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Кӛбеген - Сайын Назарбекҧлы

text:
Кӛбеген:
Ғажап
қой! Табиғатпен үндесіп, араласып бара жатқан жас
жігіттер!
Әбіш
:
Бұл махаббат!
Махаббат болғанда қандай махаббат!..
Тыңдашы...
...Қуаныш, бақыт сездік тұрған ымдап...
Жүрегінің қазіргі толқуы ғана емес, болашақта оянар, Әйгерім
деп
соғар жүрек махаббатын да бір сӛйлемге сыйғыза салыпты ғой, Абай!
Кӛбеген:
Шіркін! Шүкімән қандай бақытты қыз! Абай секілді дананы
ӛлместей, ӛшпестей сүйіспеншілік сезіміне бір сәтте шомылдырып
жіберген!
Әбіш
:
Қорықпа! Біздерде бір қызды бақытты етерміз!
Кӛбеген:
Мүмкін қыздар біздерді бақытты ететін болар?
Әбіш
:
Әй, Сен немене маған қарап сайрап отырсың. Ана ауыл есігін
бағып отыру сенің кезегің емес пе еді?
Кӛбеген:
Қарап
отырмын. Бірақ Сіздің Муза деген қызыңыз шықпай тұр ғой
сол есіктен, ашпай тұр ғой, сол есікті!
Әбіш
:
Қарағасын
кірпік қақпай қарау қажет! Мә, енді оқу кезегі сенікі.
Демек, қарау кезегі маған ӛтеді. Енді ӛзім қараймын.
Кӛбеген:
Кітапты қолына алып, керек бетін іздей отырып
ӛлеңдетеді
.
...Жүрегімді сезім шалды,
Қарай
-
қарай
кӛзім талды...
Жек кӛремін құм арасын,
Күйіп тұрған тау
-
тау жалды...
Таптым. Міне...
195
Жақсы болды ғой...
Дұрыс болды. Сол есікке ӛзің қарашы. Маған кітап оқыған әлде
қайда
ұнамдырақ
.
―Абай жолы‖ романын оқи бастайды...
Әбіш
:
(құлықсыз тыңдап отырады).
Қалайша
бір кӛрінбейді.
Кӛбеген:
Біз, асылы, уақытын таппай шығып жүрміз. Асығасың. Бұл уақыт
оның үйде сабағына дайындалатын кезі болар.
Әбіш
:
Сабаққа сонша ұзақ дайындала ма екен оқушы деген? Миы ашып
кетпей ме? Сонша отыруға қалай шыдамы жетеді?
Кӛбеген:
Біріншіден күн жанып тұр.
Екіншіден о қыздың ағасы да, жеңгесі де мұғалім. Қыздары
алдыңғы қатарлы, үлгілі оқушы болмаса ұят. Содан барып отырғызып
қойып
оқытатын болар.
Әбіш
:
Бір уақыт далаға шықпай ма, сонда?
Кӛбеген:
Оның себебі бар
болар.
Біріншіден оның басы істемейтін ақымақ қыз болғандықтан қайта
-
қайта
оқыта беретін болар!
Екіншіден тәкаппар қыз! Міне, күйіп тұрған құм арасынан Әбіш
сығалап отыр
-
ау деп, сыртқа шықса несі кетеді екен? Тәкәппарлығы
сонша, бір бой кӛрсетуге жарамай
отырғаны.
Әбіш
:
Кӛбегенді келекелеп
Біріншіден, ол сенің құм арасында кесіртке санап отырғаныңды,
ұрылардай
сығалап отырғаныңды қайдан білмек?
Екіншіден, ол қыз мектебіміздің алдыңғы қатарлы, үлгілі
оқушыларының бірі. Басы істемейді дегенің дәлелсіз! Жалған! Жала!
Кӛбеген:
Асылы, ол қыз тез оқып, тез тоқыйтындар тұқымынан емес,
жалықпай жаттап білгіш атанатын қыздар тұқымынан болар?
Әбіш
:
Ол кім болса да ерекше қыз! Жақсы атақ алған қыз жаман қыз
болмайды.
Кӛбеген:
Міне данышпандық сӛз. Жақсы қыз жаман қыз бола алмайды
(әжуалап күледі).
Әбіш
:
196
Адамның ішкі дүниесі, бір ауыз сӛзден, бір кӛз қарастан
-
ақ белгілі
болады.
Кӛбеген:
Шыныңды айтшы! Саған қоймай хат жолдап жүрген басқа
қыздардың
сӛздері ұнамай жүр ме, әлде кӛздері ұнамай жүр ме?
Мысалы ана оныншының А класындағы Баянды алалық! Кімнен несі
кем! Сұлу десең сұлу! Ақылды десең ақылды!
Әбіш
:
Білмеймін. Ойланбаппын.
Кӛбеген:
Мен солардың кез келгенінің жары болуға дайынмын. Бірақ бір де
бірі маған хат жолдайтын емес.
Әбіш
:
Муза менің жан дүниемнің
музыкасы! Мен тек қана сол музамен
лирик атанамын. Лирика жазатын лирик ақын боламын! Менің Лирика
атты сандығыма тек қана Музаның кілті түседі!
Кӛбеген:
Ӛзіңе
ұнаса
болды дағы. Бізге бәрібір. Жақсы болса жақсы бола
қойсын
.
Әбіш
:
Жақсы атақ алған қыз жаман болмайды. Ал оны тәкәппар дегізіп
жүрген қасиеті –
ол басқа қасиет! Ол қыздың ӛз бағасын бағалай
білетіні! Басқа қыздармен жалпылдап сӛйлеспейтіні!
Кӛбеген:
Оған әртүрлі қасиеттерді жапсыра беретін ӛзің болатынсың.
Әбіш
:
Пай, пай шіркін! Мені сабадан шығармақсың ғой! Мені
ашуландырып, интернатқа қайтып кетсек дейсің ғой! Бола қоймас ол
ойың! Қызды кӛрмей кетпейміз!
Кӛбеген:
Бір шақырымдай жерден сырттай қызға кӛз салған не сонда? Ол
қызды
кӛргенге жата ма? Кездескенге жата ма? Әлде сырласқанға
жата ма?
Әбіш
:
Ештеңеге де жатпайды!
Ол жүрек пен сезім сағынышын басады. Сен не түсінуші едің?
Әлі
махаббат туралы бір роман да оқымаған боларсың?
Кӛбеген:
Кӛп оқығанның пайдасы жоқ. Әсіресе сол туралы.
Әбіш
:
Оқу, әсіресе қайта
-
қайта
оқу миға пайдалы. Муза соны меңгерген.
Кӛбеген:
Бос сӛз.
Әбіш
:
197
Сен болсаң бетін бір қарап біліп алған секілді боласың. Ол білім
тек қана ертеңгі сабаққа дейін.
Кӛбеген:
Ӛмір
бойы басыңда тұратын нәрсе миыңа зақым түсіреді.
Әбіш
:
Ӛміріңе
азық болмайтын білім білім емес.
Кӛбеген: Сен де сӛйтесің ғой. Кейбір сабақтардың бетін ашпайсың.
Әбіш
:
Жоқ! Мен ешқашан олай етпеймін. Мен сабақтарды –
маған
керегі, уақытша керегі, керек емесі деп айыра бағалаймын.
Кӛбеген:
Сонда саған керек еместері не?
Әбіш
:
Мысалы мен географияны ежіктеп оқымаймын. Бәлен деген елде
қай
уақытта жаңбыр жауатыны, бәлен деген аралда қанша халық
тұратыны, ол жерде жыланның он түрі ме, әлде он бес түрі ӛмір сүре
ме –
оның маған қанша қажеті бар? Оларды мен жай ғана баға алу
үшін
оқимын... Тіпті математикаңды
да солай оқимын.
Кӛбеген:
Әй, сен қайда қарап отырсың?
Әбіш
:
Не боп қалды?
Кӛбеген: Қыз
кетіп бара жатыр ғой!
Әбіш
:
Сол ма?
Кӛбеген:
Сол секілді
Әбіш
:
Қай
есіктен шықты?
Кӛбеген:
Сақшылық кезек сенікі болатын.
Әбіш
:
Кӛршінің қызы емес пе?
Кӛбеген:
Мен қайдан білейін? Ол үйдің есігі осы арадан кем болғанда бір
шақырым жер.
Әбіш
:
Бір шақырым қашықтық қыран жігіт кӛзіне алыстық етпейді!
Кӛбеген:
Қыран
болсаң қайда қалдың? Не болғанда да жауапты ӛзіңсің.
Есікке қарап отыру кезегі сенікі болатын.
Әбіш
:
Жаулық қой мына мінезің! Мені жауапты етемін деп, кӛріп отырып
үнсіз
отырғаннан саусың ба?
198
Кӛбеген:
Мектепке қарай бұрылып кетті.
Әбіш
:
Жұр кеттік!
Екеуі жүгіріп шығып кетеді.
Сахнаны жас қыз кесіп ӛтеді. Шашы тобығына түскен,
шашының ауырлығынан басын шалқақтау ұстайтын, бойы
аласалау, сәнді бойжеткен.
Сахнаға Әбіш пен Кӛбеген шығады. Шаршап, алқынып қалған.
Демдерін алып тұрады.
Кӛбеген:
Әншейінде
денешынықтыру сабағында класымызды артқа
тартып жүруші едің. Ӛзің жүгіргіш екенсің ғой. Тіпті менен де озып
кеттің.
Әбіш
:
Жүгіріп келе жатқан жатырған мен бе екен! Мен тек қана ӛзімді
жетектеп келе жатқан жүрегімнен қалыс қала алмай келемін!
Кӛбеген:
Саған сӛз жоқ!
Әбіш
:
Егер қазір жүрегім ұшамын десе, мен ұша алатыныма сенімдімін.
Кӛбеген:
Ол қыз қазір пионер бӛлмесіне барады. Сен комсомол кабинетіне
кіресің. Сосын комсомол пионердің ағасы, ақылшысы емес пе?
Шақырып ал да сӛйлес.
Әбіш
:
Жоқ олай ете алмаймын.
Кӛбеген:
Неге?
Әбіш
:
Ыңғайсыз ғой.
Кӛбеген:
Сен осылайша сағыздай созып жүргенде басқа бір жігіт сӛйлесіп
қойса
қайтесің? Қызды қағып кетсе қайтесің?
Әбіш
:
(ашуланып қалғаны байқалады)
Біреудің жанды жеріне тұз себуге қандай құмар еді, адам
дегендер?
Кӛбегеннің бар жоғын елемей, ӛзімен ӛзі сӛйлесіп жүріп кетеді.
199
Бұлар содан ләззат ала ма екен? Жан досым дегеннің айтып
тұрғаны әлгі сӛз?
Кӛбеген:
Сен де кісі жанын орынсыз жаралама! Ақын еместердің де жүрегі
бар! Олардың да ӛкпелеп қалатын кезі болады. Мен мектепке
барғым
келмей кетті. Ӛзің бара бер.
Кӛбеген кетіп қалады.
Әбіш
:
Білмеймін... Не істесем екен?.. Жаңағының айтып бара жатқаны
әлгі! Біреу қағып кетсе қайтесің дейді! Не істесем екен?
Асылы хат жазғаным дұрыс болар ма...
Жүректегі махаббат пен сағынышты
қағазға
түсірсем бе?..
Шымылдық
3-
кӛрініс
Сахнаға Әбіш пен Сағын шығады.
Сағын:
Мені оңашалап қайда алып келесің?
Әбіш
:
Сен осы менің шын досымсың ба?
Сағын:
Әрине
.
Әбіш
:
Бір тапсырма берсем орындап шыға алар ма екенсің?
Сағын:
Әрине
.
Әбіш
:
Немене, әрине деп қақсап қалдың. Дұрыс жауап қатпаймысың.
Сағын:
Әрине, сенікі дұрыс.
Әбіш
:
Әй, ―әрине‖! Сен мына хатты бір қызға апарып бере алар ма
екенсің? (үшбұрыш хатты кӛрсетеді)
Тек бір сұрағым бар! Ашып оқымауға уәде бересің бе?
Сағын:
Әрине! Ал хатты кімге берейін?
200
Әбіш
:
Музаға!
Сағын:
Муза деген қандай мақұлық?
Әбіш
:
Ол мақұлық емес, қыз!
Сағын:
Танымаймын!
Әбіш
:
Ал айтшы, ойшылым! Ол кім деп ойлайсың?
Сағын:
Муза ма?
Олай болса біз Шорлк Холмсша ойланып кӛрелік!
Муза?..
Сендей
ер кісі хат жазып, ӛзі беруге жүрегі тұрмаса, онда оның
жас қыз болғаны.
Ер кісі деп отырғанымыз жас жігіт болса, онда ол хаттың
ғашықтық
хат екеніне дәлел іздеп жатпаймыз!
Ол хатты маған тапсырғалы тұрғаны, демек ол қыздың біздің
класта оқитындығы!
Бізді кластың жартысы қыз! Сонда кім болғаны?
Әбіш
Кекілбаев секілді біздің Ұштаған мектебінің құндызы,
болашақтың жұлдызы кез
-
келген қызға кӛңілі кете қоймас! Ол ең
ақылды, ең сұлу, ең мінезді қызды қалаған болар!
Дәл соның ӛзі! Муза сол екен!
Әбіш
:
Кім
екен?
Сағын:
Менің парталасым екен!
Әбіш
:
Саған ойшыл деп бекер ат тағып жүрген жоқ екенбіз!
Сағын:
Бірақ әлі паспорт алмаған қызға махаббат хатын жазуға
болмайтын болар?
Әбіш
:
Қылжақтамашы, қылжақбастарды жек кӛремін.
Сағын:
Құдай
бар, қылжақтап тұрған жоқпын.
Әбіш
:
Муза деген қыз –
сенімен бір партада отыратын қыз!
Сағын:
Бізге оның атын айтуға бола ма?
Әбіш
:
Жоқ! Ол мен үшін де, сен үшін де Муза! Конспирация!
201
Сағын:
Ол немене?
Әбіш
:
Әзіліңді
тоқтатшы.
Сағын:
Әзіл
сӛз –
ӛмір
кӛркі.
Әбіш
:
Сен менің қандай жағдайда жүргенімді түсінбейсің ғой?
Сағын:
Түсінгенде не істеймін?
Әбіш
:
Сені де дос дейді
-
ау! Не істеймін дейді?
Сағын:
Достығымда қапы жоқ! Құдай бар!
Әбіш
:
Шіркін, ішкі жан
-
дүниеңді бетіңе бір қарағанда бірден түсіне
қоятын
досың болса!
Сағын:
Ендеше жарайды, түсіндім! Сол қызды кӛндіріп берейін бе? Ол
мен үшін түк қиындығы жоқ шаруа! Ол менің қолымда! Ал сонда не
болады?
Әбіш
:
Бұл жалғаннан армансыз ӛтер едім! Бірақ қалай кӛндірмексің?
Сағын:
Ақымағым
-
ау! Оларды кӛндіріп не қажеті бар! Тек қана ӛзің ыңғай
танытшы. Үштағанның барлық қызы сенің соңыңнан еріп кетуге даяр!
Әбіш
:
Айттым ғой, қылжақты қой деп.
Сағын:
Қылжақ
емес. Шындық солай. Әкел, бірақ кім берді дейін?
Әбіш
:
Лира беріп еді дерсің?
Сағын:
Лира деген қандай құбыжық?
Әбіш
:
Құбыжық
емес, ол мен!
Сағын:
Лира! Муза! Конспирация! Құдайым
-
ау, бір дұрыс сӛздермен
сӛйлесең қайтеді, адамға ұқсап?
Әбіш
:
Сен босына ақымақтанба. Әйтпесе ақымақ болуға үйреніп
кетесің де, ӛмір бойы солай болып қаласың.
Сағын:
Адам ақымақтыққа үйренбейді. Солай болып туады.
202
Әбіш
:
Міне оқымыған адам сӛзі. Абай не деген?
Сағын:
Абай ақылды бол деген. Бес нәрседен қашық бол деген.
Әбіш
:
Абайды оқы. Жаттап ал.
Сағын:
Бір класс
жоғары оқимын деп, кӛсемсінеді, бұлар. Жақанда
болатын айтыс танытар әлі, қай кластың қандай екенін!
Әбіш
:
8-
ші С
-
ның да дәмесі бар ма?
Сағын:
Әлемдегі
ең сұлу, ең ақылды қыз қалай ақымақ адамдардың
ортасында жүріп, ақымақпен бір партада отырады екен? (Келемештеп
күледі)
Талғамы тым нашар болып жүрмесін, со қыздың!
Әбіш
:
Хат біреудің қолына түсіп қалмасын!
Сағын:
Қорықпа. Біз музыка мен лириканы қосақтап әдемі әнге
айналдырып береміз!
Әбіш
:
Дұрыс!
Сағын: қалжыңдап
Дұрыс болды!
Әбіш
:
Не дұрыс болды?
Сағын:
Сенің де жай адамша бір ауыз сӛз тауып айтқаның! ―Дұрыс‖
дегенің дұрыс болды!
Әбіш
Сағынға ұмтылады. Олар бір
-
бірін қуалап сахнадан шығып
кетеді.
4-
кӛрініс
Ауыл
клубы.
Комсомол
комитетінің
қатшысы
Әбіш
ұйымдастырған
жастар кеші. Жоғарғы клас балалары ән айтысын
ӛткізіп
жатады.
Әбіш
ән
-
айтысты бастап сӛз сӛйлейді.
Әбіш
:
203
Құрметті
ата
-
аналар! Құрметті ұстаздар! Біз бүгін алғаш рет
жоғарғы клас оқушыларының арасында халық әндерін орындаудан
айтыс ұйымдастырғалы отырмыз. Әр кластан үш оқушыдан таңдап
алдық. Барлығы жеті команда. Әр командада үш баладан. Айтысты
алдымен ―8С‖ клас ӛнерпаздары бастайды.
Олар ӛздері қалаған бір әннің бірінші тӛрт жолын айтады. Сол
әннің
келесі тӛрт жолын, не қайырмасын ―8Б‖, одан кейінгісін ―8А‖
жалғастырады. Ән сӛзі тауылғанда кезегі келіп тұрған клас басқа
әнмен
жалғастырып кетеді. Жалғастыра алмаған команда жарыстан
шығып қалады.
Сонымен, кезектеріңді жаттап алыңдар: 8С бастайды. Содан
кейін 8Б; 8А; 9Б; 9А; 10Б; 10А.
10А класынан кейін 8С қайта жалғастырып кетеді. Ең соңында
қалған
команда жеңімпаз!
Бұл айтыс қазақ халқының халық әндерін оқушыларымызға
жаттату мақсатында ӛткізіліп отыр. Кохозымыздың жеңген командаға
берер сыйлығы да бар. Бәріміз қол соғып ӛнерпаз жастарымызға сәт
сапар тілелік!
Сахнаға кеуделерінде
кластарының қатар сандары жазылған
командалар шығады. Әр команданың бір мүшесі бір музыкалық
аспаппен қостап тұрады. 8С класы үш домбырамен шығып
айтысты бастайды.
Сағын:
Біз 8С класынанбыз! Қолын
сілтеп айтысты бастап кетеді.
Айналайын, ақ жүзің, айдан аппақ,
Сендей жанды ер жігіт қайдан таппақ, дедімай
-
ау.
Кӛрген адам қасыңнан, кете алмайды,
Мұз үстінде жүргендей тайғанақтап, дедімай
-
ау.
8Б класы жалғастырып кетеді
Алма ағаштың гүліндей
-
ау,
Текеметтің түріндей
-
ау.
Ӛтіп
дәурен бара жатыр,
Сізбен бізге білінбей
-
ау.
8А класы жалғастырып кетеді
Құлағыңа
таққаның күміс сырға,
Күмбірлетіп шығасың күнде қырға, дедімай
-
ау.
Сағыныштан сарғайып, шыдам таппай,
204
Мен ӛзіңді қосамын ән мен жырға, дедімай
-
ау.
9Б класы жалғастырып кетеді
Алма ағаштың гүліндей
-
ау,
Текеметтің түріндей
-
ау.
Ӛтіп
дәурен бара жатыр,
Сізбен бізге білінбей
-
ау.
9А клаыс жаңа ән бастап кетеді
Қаратайға
жарасар қара терлік,
Жарасады жігітке тӛтен ерлік,
Жамандардың жабыққан ісі дейді,
Ӛлең
айтып кӛңілді кӛтерелік.
10Б класы жалғастырып кетеді
Қарағым
-
ай,
Қырға
шығып жолыңа қарадым
-
ай.
10А класы жалғастырып кетеді
Аузыңды ашсаң кӛрінер маржан тісің,
Не демейді сыртыңнан дұшпан кісің.
Десе десін сыртыңнан дұшпан кісің,
Білінбей ме досыңа еткен ісің.
8С класы жалғастырып кетеді
Қарағым
-
ай,
Қырға
шығып жолыңа қарадым
-
ай.
Достарыңызбен бөлісу: |