title: Тәуелділік теориясы - Садырова М. С

text:
идеяға негізделген. Прогресс жолында бір қоғам екіншісінен артта қалады
деуге болмайды. Керісінше, олардың ойынша, дамыған елдердің гүлденуі
дамуы оған қарағанда төмен елдер есебінен болып отыр.
Валлерстайн «әлемдік экономика» терминін
енгізе отырып кез келген
елдің гүлденуі не құлдырауы жалпы ортақ жүйенің салдары деп
пайымдайды. Оның айтуынша әлемдік экономика бай қоғамдарға
пайдасын әкелсе, әлемнің басқа бөлігіне зиянын келтіреді. Бұл үш түрлі
фактормен айқындалады: Тар маманданған, экспортұа бағытталған
экономика;өндірістік қуаттың жеткілдіксіздігі; сыртқы қарыз.
1.8.
Әлеуметтік өзгерістер теориясының даму бағыттары
Әлеуметтануға бір бөлініс тән, оныңыз пайда болу сәтінен бастап күні
кешелерге дейін қаншалықты табанды болса, соншалықты күмәнді де болып
шықты. Бұл «бастапқы күнә» үшін барлық жауапкершілік өзінің ілімін
«әлеуметтік статика» және «әлеуметтік динамика»
деп екіге бөлген
«әлеуметтану атасы» Огюст Конт (1798-1857) мойнында. Бұлай бөлудің
негізіне оншалық анық емес, метафора алынған болатын, оны Герберт
Спенсер (1820-1903) кейінірек едәуір анықтай түсті. Әңгіме қоғам мен
биологиялық организм арасындағы ұқсастық жайында. Әлеуметтік статика
деп
адамзат қоғамының анатомиясын, оның құрамдас бөліктерін және
олардың орналасуын (органдарымен, қаңқасы және бұлшық еттерімен бірге
дене анатомиясына ұқсастырып) зерттеу түсінілді, ал әлеуметтік динамика,
Конттың ойы бойынша, физиологияға, яғни, қоғамның ішінде болып
жататын процестерге (дене функциялары – тыныс алу,
метаболизм, қан
айналуы секілді) ден қоюға тиіс болатын. Қоғамның дамуының түпкі
нәтижесіде организм эволюциясының нәтижесіне (эмбрионнан кәмелетке
дейін) ұқсастырылды. Оны орнықты қалпы бар, қоғамның әлдене
қозғалысына қарамай-ақ байқап-бақылап талдауға болады деп топшыланды.
Герберт
Спенсер
де,
терминологияны
өзгерткенімен,
сол
көзқарастарды ұстанды. Оның «құрылым» мен «функцияны» бір-біріне
қарама-қарсы қоюы жүз жылдан астам уақыт әлеуметтанушылық тілдің
өзегін құрады. «Құрылым» ұғымы әлеуметтік бүтіннің ішкі құрылысын, яғни
пошымын, ал «функция» ұғымы – оның қызметінің, яки тәсілдерін зерттеуді
аңғартатын. Конт секілді, Г.
Спенсер де қоғамды, онда болып жатқан
процестерден бөлек, әлдене қатқыл мән,і бар, сезілетін объект деп
қарастыруға болады дегенді айтады. Басқаша айтқанда, қоғамның
кұрылымын оның функциясынан (қызметінен) бөліп алу мүмкіндігі
мойындалды.
Аталған
идеялардың
әдіснамалық
мұрасы
зерттеушілік
процедуралардың екі тұрпатын бір-біріне қарама-қарсы қою болды, мұны
Конт: қатар өмір сүру (яғни, белгілі бір әлеуметтік феномендердің неліктен
ылғи да бірге көрінетінін анықтау) заңдарын іздеу және оларға кереғар ілесе
жүру (яғни, белгілі бір әлеуметтік феномендердің неліктен басқа біреулерінің
не алдынан не соңынан келетінін анықтау) деп сипаттаған.
Бұл бөлу
оқулықтардың көпшілігіне мықтап енген; оларда «синхронды (яки
кроссекциялық) зерттеу» - қоғам уақыттық статикалық перспективада
қарастырылатын зерттеу, ал «диахрондық (яки дәйекті) зерттеу» – уақыт
ағымын қамтып, әлеуметтік өзгерістерге баса көңіл бөлетін зерттеу деп
анықталды. Мұндай амалдар әлеуметтік өзгерістерді осы заманғы
(диахрондық) зерттеуге елеулі ықпал етті. Бұл зерттеу классикалық табиғи
метафора мен соған байланысқан бөлу мен қарама–қарсы қоюды мұра етіп
қабылдады,
бірақ оны тікелей Конттан, Спенсерден және XIX ғасыр
әлеуметтануының мэтрлерінің емес, XX ғасырдың жүйелер теориясы,
функционализм, немесе құрылымдық функционализм сықылды ықпалды
бағыттары арқылы қабылдады. Аталмыш бағыт аясында талдап әзірленген
қоғамның жүйелік моделі органицизмге тән идеялар жиынтығын біріктіріп,
қорытты. Өзгерістерді талдауда әдетте пайдаланылатын
тұжырымдамалық
аппарат, түгелімен ең алдымен жүйелік модельден алынады, тіпті ғалымдар
мұны түсінбесе немесе өздерін жүйелік және құрылымдық – функциялық
теориялардың жақтасушымыз деп санамаса да солай етіледі. Тек таяуда ғана,
«жүйелік модельге», қоғамның процесс тұрғысынан, қарастырылатын
«балама бейнесі» немесе морфогенетикалық көзқарас тұрғысынан қарсы
қойылды да, соның салдарынан әлеуметтік
өзгерістерді зерттеуде
пайдаланылып келген тұжырымдамалар тиісінше модификацияға ұшырады.
Достарыңызбен бөлісу:


Жүйелік модель әлеуметтік өзгерістер тұжырымдамасының
туындысы ретінде
Жүйелер теориясының негізгі идеясына сәйкес, кешенді бүтін әрқилы өзара
байланыстармен біріккен және өздерін қоршап тұрған нәрседен қандай да бір
шекаралармен оқшауланған көптеген элементтерден тұрады. Бұндай
жүйелердін кәдуілгі мысалдары қызметін тірі организмдер ғана емес,
молекулалар, планеталар, галактикалар атқара алады. Бұлай қорытуды
адамзат қоғамының әртүрлі деңгейлеріне қолдануға болады. Жүйе ретінде
макродеңгейде «жаҺандық қоғам» (адамзат), орта деңгейде (мезодеңгей) –
ұлттық мемлекеттер мен аймақтық саяси немесе әскери одақтар,
микродеңгейде – локалдық бірлестіктер, ассоциациялар, фирмалар,
отбасылар, достар тобы және т. б. қарастырылады. Ол-ол ма, ондай
терминдермен экономика, саясат, мәдениет секілді принципінде қилы өрістер
де нобайлана алады. Осылайша, жүйелер теориясы мектебінің өкілдері,
соның ішінде Талкотт Парсонс (1902–1979), «жүйе» ұғымын тек өзекті ғана
емес, әмбебапта ұғым деп санады.
Тиісінше, бұл мектептің өкілдері әлеуметтік өзгерістер деп не жүйенің
өзінде, не оның ішінде болатын нәрселерді түсінеді. Бірақ егер неғұрлым дәл
болсақ, айырмашылық бір ғана жүйе ахуалдарының арасында орын алады,
олар уақыт барысында бірінен соң бірі пайда болып жатады. Мұндай
жағдайда, өзгерістер туралы айтқанда, біз біршама уақыттан соң пайда
болатын нәрсені меңзейміз. Басқаша айтқанда, әңгіме аталмыш уақыт сәтінің
алдында байқағанымызбен содан кейін көретініміздің арасындағы
айырмашылық туралы болып отыр. Осы айырмашылықты айырып алу үшін,
талдау бірлігі оның ұқсастығын қамтамасыз ететін параметрлермен
суреттелуге тиіс.
Осылайша, әлеуметтік өзгерістер тұжырымдамасы мына негізгі
қағиданы қамтиды: айырмашылықтар бір ғана жүйенің әрқилы уақыттық
сәттерімен ахуалдарына қатысты болуға тиіс. Стандартты анықтаманың
жақсы мысалы мынадай болады: «Мен бүтін ретінде қарастырылатын
әлеуметтік жүйенің сөзсіз болатын кез-келген өзгерісін әлеуметтік өзгерістер
деп білемін».
Өзгерістер тұрпаттары сан алуан және оларға жүйенің нақ қандай
қырлары, фрагменттері мен өзгерістері қамтылғанына қарай ажыратыла
алады. Жүйенің ахуалы өздігінен алғанда бір шамада болмайды ғой, ол
көптеген құрамдас бөліктер ахуалының қорытылған, жиынтық нәтижесі
болып табылады. Олардың ішінде мыналар бар:
1) ақтық элементтер (адами индивидтердің, олардың қарекеттерінің және
тағы басқаларының саны мен сан алуандығы;
2) элементтердің өзара байланысы (әлеуметтік байланыстар, берілгендік пен
адалдық қатынастары, ықпалдастық, айырбастар және т.б.);
3) жүйе элементтерінің бүтін ретіндегі қызметі (әлеуметтік тәртіпті сақтау
үшін белгілі бір қарекеттердің қажеттігі);
4) шекаралар (қамту өлшемдері, қатарға тарту принциптері, индивидтерді
топқа қабылдау немесе ұйымға қамтуды бақылау шарттары және т.б.);
5)
кіші
жүйелер
(мамандандырылған
салалардың,
секциялардың,
бөлімшелердің және т.б. саны мен сан алуандығы);
6) орта (табиғи жағдайлар, басқа қоғамдармен көршілік, геосаяси жағдай).
Тек кешенді ықпалдастық арқылы ғана жүйе әлдене ортақ сипаттамаларға
ие болады: тепе-теңдік немесе шатқаяқтық, консенсус немесе келіспеу,
жарасым немесе алауыздық, кооперация не месе жанжал, бейбітшілік немесе
соғыс, гүлдену немесе дағдарыс.
Түпкілікті
бастапқы
компоненттер
мен
өлшем
бірліктеріне
бөлшектенгенде жүйе моделі бірқатар өзгерістерге ұшырайды. Олар
мыналарда байқалады:
құрамда (бір топтан басқа топқа ауысу, өсімінің ашаршылықтан туындаған
кемуі, әлеуметтік қозғалыс қызметінің тоқтатылуы, топтың ыдырауы және т.
б.);
құрылымда (теңсіздіктің пайда болуы, биліктің даралануы, достық
қатынастардың пайда болуы, кооперативтік не бәсекелестік қатынастардың
орнатылуы және т.б.);
қызметтерде (жұмыстардың мамандандырылуы мен жіктелуі, отбасының
экономикалық рөлінің төмендеуі, университеттердің яки мектептердің өзіне
басшылық рөл алуы және т.б.);
шекараларда (топтардың қосылып кетуі немесе олардың арасындағы бәсеке,
әкімшілік өшемдердің босаңсуы мен мүше болуы шарттарының
демократиялануы; бір топтың басқа топқа қосылуы және т.б.);
кіші жүйелердің қатынастарында (саясаттың экономикадан басым түсуі,
отбасы мен барлық жеке өмірді тоталитарлық үкіметтің басқаруы және т.б.);
айналадағы ортада (экологиялық жағдайдың нашарлауы, жердің сілкінуі,
қара өлім не СПИД вирусының індеттері, халықаралық биполярлық жүйенің
қосылып кетуі).
Кейде өзгерістердің жекелік, шектеулі сипаты болады да жүйенің басқа
буындарында елеулі үндестік туғыза қоймайды. Жүйенің ішінде болып
жатқан әсте-әсте өзгерістерге қарамастан, оның бүтіндігі сақталып, түбегейлі
өзгерістерге ұшырамайды. Мысалы, демократиялық саяси жүйенің күші
жүйенің бүтіндігі мен тұрақтылығын шайқалтпайтын жекелеген
реформалардың арқасында қыр көрсетуді тайсалмай қарсы алатын,
қиындықтарды еңсере алатын және жанжалдарды асқындармайтын
қабілетінде жатыр. Бейімделу модификациясының мұндай тұрпаты жүйенің
ішіндегі өзгерістердің көрінісі болып табылады. Басқа бір жағдайларда
өзгерістер жүйенің барлық компоненттерін (немесе бері салғанда болмаса
негізгілерін) қамтып, оның түгелімен өзгеруіне жетелейді де, жаңа жүйеге
бұрынғы жүйеден принципінде өзгеше қарауға мәжбүр етеді. Бұны
әлеуметтік революциялардың көпшілігі тамаша бейнелейді. Түбегейлі
(өзгерістердің) аталмыш тұрпатын жүйенің өзінің өзгеруі деп атауға болады.
Өзгерістердің осының екі оқиғасы арасындағы шекара тым бұлдыр. Жүйенің
ішіндегі өзгерістер біртіндеп қордалана береді де, сайып келгенде жүйенің
өзінің өзгеруіне ұласады. Әдетте, әлеуметтік жүйенің өзіндік ерекше
шектеулері, «табалдырықтары» болады, оларды аттап өтіп ( баяулығы,
қауырттылығы және дер кезінділігі жағынан олардан басым түсіп) ішінара,
жекелеген өзгерістер бүтін жүйенің тұрпатын өзгертіп жібереді де, «сан
жағынан» ғана емес, «сапа жағынан» да өзгерістерге жетелейді. Барлық
тирандар мен диктаторлар қоғамдық наразылықтарды басып жаныштау тек
белгілі бір сәтке дейін ғана нәтиже беретінін және олардың билігінің баяу
эрозиясы сөзсіз демократияға жол ашатынын ерте ме, кеш пе байқайды.
Әлеуметтік
өзгерістердің
оқулықтардан
табуға
болатын
анықтамаларынан байқайтынымыз, авторлардың көпшілігі әлеуметтік өзара
байланыстардағы, қоғамдық компоненттердің ұйымдастырудағы және
олардың арасындағы байланыстардағы құрылымдық өзгерістерді, шешуші
өзгерістер деп санайды:
«Әлеуметтік өзгерістер дегеніміз қоғамды ұйымдастыруда, ойлау
жүйесі салтында және тәртіп үлгілерінде уақыт өте келе болып жататын
өзгерістер».
Әлеуметтік өзгерістер дегеніміз «уақыт ағымында индивидтер, топтар,
ұйымдар, мәдениеттер мен қоғамдар арасындағы қатынастарда байқалатын
өзгерістер деген сөз».
«Әлеуметтік өзгерістер тәртіптік үлгілердің, әлеуметтік өзара
байланыстардың, институттар мен әлеуметтік құрылымдардың уақыт
аясында алмасып отыруы» болып табылады.
Бәлкім, құрылымдық өзгерістерді жеке бөліп көрсету олардың
өзгерістердің басқа тұпаттарына қарағанда, жүйенің ішінде - оның жеке
компоненттерінде ғана емес, оның өзінің өзгеруіне жиірек алып баруынан
өрбитін шығар. Әлеуметтік құрылым қаңқа секілді бірдеңе, қоғам соған
«бекітіледі» және ол сонда қимыл жасауға қабілетті, әрі ол өзгергенде,
барлық басқаларыда сөзсіз өзгеруге тиісті.
Бұрынырақ атап өткеніміздей, жүйе ұғымы әлеуметтік күрделіліктің
макро-, мезо- және микро- сықылды әрқилы деңгейіне қолданыла алады.
Тиісінше, әлеуметтік өзгерістер де макродеңгейде (халықаралық жүйелер,
ұлттар, мемлекеттер); мезодеңгейде (корпорациялар, саяси партиялар, діни
қозғалыстар, ірі ассоциациялар), микродеңгейде (отбасы, қоғамдастықтар,
жұмыспен қамтылған топтар, кликалар, достар топтары) қарастырылады.
Бұндай жағдайда негізгі мәселе – осынау, әртүрлі деңгейлерде болып жатқан
өзгерістер қалай салғастырыла алады деген мәселе болып шығады. Бір
жағынан,
әлеуметтанушылар
өздеріне
мынадай
сұрақ
қояды:
микрооқиғалардың макроэффектілігі қандай (мысалы, сатып аларманның
тәртібіндегі өзгерістер ақшаның құнсыздануына қалай ықпал етеді,
күнделікті өзгерістер өркениятты немесе мәдениетті қалай өзгертеді), екінші
жағынан, оларды макрооқиғалардың микроэффектілігі қызықтырады
(мысалы, аларманның революция отбасылық өмірді қалай өзгертеді,
экономикалық дағдарыс достық қатынастарға қалай ықпал етеді).
«Әлеуметтік өзгерістер индивидтердің қызметінің нәтижесінде болады.
Демек, құрылымдық өзгерістер теориялары макроөзгергіштер индивидтердің
сарындары мен таңдауына қалай ықпал ететінін және, өз кезегінде, осынау
таңдау макроөзгерткіштерге қалай ықпал ететінін көрсетуге тиіс»
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
Өзгерістер
кешендері - Садырова М. С

text:
құндылықтық өлшемдерді әлеуметтік дамудың объективті де бейтарап
категориясына сыналып енгізіп, ол соны қатаң ғылыми, бейтарап есептен
нормалар мен нұсқаулар саласына алып кетеді. «Прогресс» деп біз
бағытталған процесті айтамыз, ол процесс жүйеніне неғұрлым артық жақсы
ахуалға (немесе, басқаша айтқанда, бақыт, бостандық, гүлдену, әділдет,
абырой, білім және т.б. сықылды этикалық тұрғыдағы белгілі бір
құндылықтардың іске асуына) не толып жатқан әлеуметтік утопияларда
суреттелген, қоғамның мінсіз ахуалына барған сайын сөзсіз жақындата
түседі.
Прогресс идеясы бір немесе басқа автордың көзқарасына, оның
дүниетанымына сәйкес ондай қоғам қалай көрінуге тиіс екендігін бәрінен
жиі белгілейді. Бұндай теория өзінің ықыласын не болуы керектігімен емес,
барымен шектейтін ғылым саласынан тыс жатқаны айдан анық. Дегенмен,
бірқатар жағдайларда прогресс идеясы категориялық, сипаттамалық статусқа
ие болады: ол кейбір құндылықтар адамзат тарихында іске асырылып қойған
және жалпы алғанда қоғам сөзсіз жақсылық жағына қарай өзгереді деген
ойды орнықтырады, (осынау жақсыны бір немесе басқа автор жақсы
түсінетініне қарай). Бұндай, тарихи оптимизмге толы мәлімдемелер уақыт
тезіне ұшырайды, өкінішке қарай, олар бұған сирек төтеп береді (біз бұл
тақырыпқа 2-тарауда оралып соғып, аталмыш идеяның салтанат құруы, оның
жақындағы теріске шығарылуы және оны құтқару мүмкіндіктері туралы
әңгімелесеміз).
Достарыңызбен бөлісу:


П. Штомпка бойынша осы заманғы кісі әлеуметтік өзгерістер жүйесінде
П. Штомпка «Әлеуметтік өзгерістер социологиясы» атты еңбегінде
қазіргі заманды ұйымдастырушы төмендегі принциптерді қалыптастырады:
1. Индивидуалдық адамның орталық рөлін беркіту ретінде;
2. Еғбек саласында басым көрінетін жіктелу;
3. Есеп пен басқарудың де персоналдануы ретінде рационалдық;
4.
Экономизм
әлеуметтік
өмірдегі
экономикалық
белсенділіктің
басымдылығы ретінде.
5. Экспансия/жаһандану кеңістікте басып алу аймақтарының кеңеюі ретінде.
Қазіргі жағдайлар, дау жоқ, адам кісілігіне өз таңбасын басады. Біз
«кенттелудің, индустрияландырудың, бұқаралық ақпарат құралдарының
және күшейіп келе жатқан белсенділіктің адамға ықпалы, қажет десеңіз,
«ықпалының құны» құны туралы айта аламыз. Сондай-ақ, осы заманғы
қоғамның тиімді қызмет атқаруының алғышарттары болып табылатын кісіге
арналған нұсқаулар, сапалар, құндылықтар, дағдылар қалыптасуда», яғни
институциялық және ұйымдастырушылық деңгейлер мен кісілік деңгейдің
өзара ықпалы жүріп жатыр. Кейбір авторлар «кісілік синдромды», «осы
заманғы менталитетті» (ділді) немесе «осы заманғы адам моделін» бөліп
алуға тырысты. Бұл саладағы классикалық зерттеу 70-жылдары дамудың
әлеуметтік және мәдени қырларын бойынша Гарвард жобасының атынан
жүргізілді. Дамып келе жатқан алты елді (Аргентина, Чили, Үндістан,
Израиль, Нигерия және Пәкстан) салыстырмалы зерттеу осы заманғы кісінің
талдаушылық моделін жасап шығуға мүмкіндік берді. Оған мынадай
белгілер тән.
1. Эсперименттерге, инновацияларға және өзгерістерге ділі ашықтық.
Бұл әрқилы пошымда білдіріле алады: олар - «жаңа дәріні ішуге немесе
сауықтырудың жаңа әдісіне жүгінуге, жол жүрудің жаңа құралын немесе
ақпарат құралын пайдалануға, некелесу салтанатының жаңа пошымын
немесе жастарды оқытудың жаңа тұрпатын қабылдауға дайын тұру».
2. Пікірлер плюрализміне және тіпті сол плюрализмді қуаттауға дайын
тұру. «Осы заманғы адам әртүрлі көзқарастардың орын алатындығын
мойындауға қабілетті. Ол басқалардың көзқарасы дүниені өзінің көруін
өзгертеді деп қорықпайды. Ол сондай-ақ тіпті қоғамдық пікір жоғарыдан
қалыптастырылуға тиіс деп санамайды».
3. Өткен шаққа емес, осы және келер шаққа бағдарлану, уақытты
үнемдеу, тиянақтылық.
4. «Осы заман адамының өзінің өмірін ол жасайтын кедергілерді өзінің
еңсеретіндей етіп ұйымдастыра алатынына сенімділігі». Бұл табиғатты
бағындыру мүмкіндіктеріне де, саяси, экономикалық және басқа әлеуметтік
мәселелерді бақылау мүмкіндіктеріне де қатысты.
5. Қоғамдық өмірде де, жеке өмірде де көздеген мақсаттарына жету
үшін болашақ қарекеттерді жоспарлау.
6. Әлеуметтік өмірдің реттелетіндігіне және болжана алатындығына
сенім (экономикалық заңдар, сауда ережелері, үкіметтік саясат), бұл
қарекеттерді реттеуге мүмкіндік береді.
7. Бөлудің әділеттілігі сезімі, яғни «ақы төлеу жағдайға тәуелді емес,
қайта мүмкіндігінше шеберлік пен үлеске сәйкес екеніне сенім».
8.Пошымдық білім алу, оқытудың жоғары құндылығы.
9. Басқалардың, соның ішінде статусы төмен, немесе кемірек билікке ие
адамдардың абыройын сыйлау.
«Біздің зерттеуіміздің негізгі гипотезаларының бірі, - деп жазады Инкелес, -
осынау сапалар өзара байланысты екендігі. Егер адам бойында осы аталған
белгілердің бірі болса, онда басқалары да сөзсіз табылады. Басқаша айтқанда,
біз жекелеген осы заманғы сипаттамалар бұйырған адамдар туралы ғана
емес, осы заман адамы деп атау орынды болатын адамдар туралы да айтуға
болатындығына сенеміз».
Адамзат әлемінде болып жататын өзгерістерді зерттегенде, оларды
соған тартылған адамдардың қалай түсінетінін, атап айтқанда, сол бұл
процестерден туындайтын нәтижелер қалай қабылданатынын ескеру
маңызды. Біздің тұрпаттауымызға субъективтік факторды енгізе отырып, біз
сол арқылы қосымша үш өзгерістердің тұрпатын бөліп аламыз, олар
субкатегориялар, не тіпті морфогенезис, немесе өзгерістің репродукциясы
ретінде қарастырыла алады.
1.Тануға, болжап айтуға және олардың мақсатын анықтауға болатын
процестер. Роберт К. Мертонның сөзін басқаша айтып, оларды «жария»
процестер деу дәлірек болар еді. Мысалы, жол қозғалысы ережелерін
реформалау жол апаттары санын азайтады; валюта айырбасын заңдастыру
қара базарды жояды; бөлшек сауданы жекешелендіру тұтыну заттарымен
қамтамасыз етуді кеңейтеді.
2. Танып алу жағымды немесе жағымсыз деп қабылдау олардың
қажетті немесе қажетсіз екенін анықтау мүмкін емес процестер. Тағы да
Мертондық нұсқауынан айнымай, оларды «латентті» «жасырын» деп
атайтын боламыз. Оларда өзгерістер мен оның нәтижелері кенеттен бой
көрсетеді және жағдайға қарай құпталады немесе құпталмайды. Мысалы,
адамдардың көпшілігі индустрияландырудың тіршілік өрісіне нұқсан
келтіретінін ұзақ уақыт бойы түсінген жоқ. Экологиялық сана дейтініміз –
салыстырмалы түрде күні кеше пайда болған феномен.
3. Адамдар процестерді тани алады, оның ағымын қабылдай және ол
белгілі бір эффект береді деп үміттене, бірақ бәрібір өз үміттерінде толық
қателесе алады. Процесс адамдардың есептеріне кереғар болып шығады және
өзге, кейде тіпті қарама-қарсы нәтижелер береді. Біз мұндай жағдайда
Мертон мен Кендалл қабылдаған терминге сүйене отырып, «бумеранг-
процесс» туралы сөз етеміз. Мысалы, насихат науқаны, ол қорғаныстық
механизмдерді жұмылдыра және теріс ыңғайдағы реакцияны туындата
отырып, өзі жоюға бағытталған қатынасты күшейтуі мүмкін; инфляцияны
ауыздықтау үшін қолданылған фискалдық реформалар рецессия мен
инфляцияның күшеюін одан туғызуы мүмкін; пайданы ұлғайту ұмтылысын
туындаған бәсекенің шиеленісуінің салдарынан оның деңгейі төмендеп кетуі
мүмкін.
Өзгерістер тұрпаттары сан алуан және оларға жүйенің нақ қандай
қырлары, фрагменттері мен өзгерістері қамтылғанына қарай ажыратыла
алады. Жүйенің ахуалы өздігінен алғанда бір шамада болмайды ғой, ол
көптеген құрамдас бөліктер ахуалының қорытылған, жиынтық нәтижесі
болып табылады. Олардың ішінде мыналар бар:
1) ақтық элементтер (адами индивидтердің, олардың қарекеттерінің және
тағы басқаларының саны мен сан алуандығы;
2) элементтердің өзара байланысы (әлеуметтік байланыстар, берілгендік пен
адалдық қатынастары, ықпалдастық, айырбастар және т.б.);
3) жүйе элементтерінің бүтін ретіндегі қызметі (әлеуметтік тәртіпті сақтау
үшін белгілі бір қарекеттердің қажеттігі);
4) шекаралар (қамту өлшемдері, қатарға тарту принциптері, индивидтерді
топқа қабылдау немесе ұйымға қамтуды бақылау шарттары және т.б.);
5)
кіші
жүйелер
(мамандандырылған
салалардың,
секциялардың,
бөлімшелердің және т.б. саны мен сан алуандығы);
6) орта (табиғи жағдайлар, басқа қоғамдармен көршілік, геосаяси жағдай).
Тек кешенді ықпалдастық арқылы ғана жүйе әлдене ортақ сипаттамаларға
ие болады: тепе-теңдік немесе шатқаяқтық, консенсус немесе келіспеу,
жарасым немесе алауыздық, кооперация не месе жанжал, бейбітшілік немесе
соғыс, гүлдену немесе дағдарыс.
Әлеуметтік
өзгерістердің
оқулықтардан
табуға
болатын
анықтамаларынан байқайтынымыз, авторлардың көпшілігі әлеуметтік өзара
байланыстардағы, қоғамдық компоненттердің ұйымдастырудағы және
олардың арасындағы байланыстардағы құрылымдық өзгерістерді, шешуші
өзгерістер деп санайды:
«Әлеуметтік өзгерістер дегеніміз қоғамды ұйымдастыруда, ойлау
жүйесі салтында және тәртіп үлгілерінде уақыт өте келе болып жататын
өзгерістер».
Әлеуметтік өзгерістер дегеніміз «уақыт ағымында индивидтер, топтар,
ұйымдар, мәдениеттер мен қоғамдар арасындағы қатынастарда байқалатын
өзгерістер деген сөз».
«Әлеуметтік өзгерістер тәртіптік үлгілердің, әлеуметтік өзара
байланыстардың, институттар мен әлеуметтік құрылымдардың уақыт
аясында алмасып отыруы» болып табылады.
Әлеуметтік процестің классикалық анықтамасын Питирим Сорокин
(1889-1968) берді: «Процесс деп қозғалыстың, модификацияның, өзгерістің,
алмасып келудің немесе «эволюцияның» кез-келген түрі, қысқасы, зерттеліп
жатқан аталмыш объектінің кеңістіктегі орнының өзгеруі болсын, не оның
сандық тұрғыдағы немесе сапалық тұрғыдағы сипаттамаларындағы
модификация болсын, бәрібір, белгілі бір уақыт ішіндегі кез-келген өзгерісі,
түсініледі». Бұл тұжырымдама жүйенің өзіне қатысты (оның шеңберінде
болып жататын және оны бүтін ретінде өзгертетін) өзгерістерді неғұрлым
дәл анықтауға көмектеседі. Олар не бір-бірімен кездейсоқ байланысқан (бері
салғанда біреу: екіншісінің жай ғана ілесе жүретін немесе оның алдында
келетін фактор емес, ең болмағанда ішінара каузалдық шарты
болып
табылады деген мағынада), не белгілі бір уақыт ішінде бірінен соң бірі
келеді. Макродеңгейден және микродеңгейге қарай жүретін процестер
индустрияландыруды, кенттендіруді, жаһандануды, дінді мемлекеттен
бөлуді,
демократияландыруды,
соғысты
ұлғайтуды,
әлеуметтік
қозғалыстардың жұмылдырылуын ерікті ассоциациялардың ғайып болуын,
жойылуын, фирмалардың тарауын, достар топтарының бөлектеліп шығуын,
отбасындағы дағдарысты қамтиды. Бұл арада тағы да микро және
макропроцестердің байланысы туралы принципті маңызды теориялық сұрақ
көлденеңдейді.
Әлеуметтанушылар ерекше көңіл бөлетін әлеуметтік процестің басқа
бір пошымы бұл – «әлеуметтік цикл». Ол кездейсоқ болмағанымен, онда
белгілі бір нақты бағыт болмайды. Жүйе бір немесе басқа сатыда болатын
кез-келген ахуал болашақтада пайда болуы мүмкін, және де аталмыш ахуал,
өз кезегінде, бір кездерде де болып өткен ахуал. Бұл қайталау жүйенің өзінде
негізі жатыр және өзінің табиғатын осындай өзіндік ерекше тербеліс
ырғағында ашады. Қысқа уақыттық интервалда аралығында өзгерістер
болады, бірақ, ұзақ уақыт барысында –болмайды, өйткені жүйе бастапқы
ахуалына қайтып оралып отырады. Бізде әлі адамзат тарихын әлеуметтік
циклдар терминдерінде түсіндіретін өзгерістер циклдық теорияларын
(Шпенглерден Сорокинге дейін) таныстыруға мүмкіндік болады.
Адамзат ақыл-ойының бүкіл тарихындағы (тек әлеуметтану тарихында
ғана емес), бәлкім, ең даулы, бірақ сонымен бір мезгілде, ең ықпалды
идеялар санатына «әлеуметтік прогресс» идеясы жатады. Аксиологиялық,
құндылықтық өлшемдерді әлеуметтік дамудың объективті де бейтарап
категориясына сыналып енгізіп, ол соны қатаң ғылыми, бейтарап есептен
нормалар мен нұсқаулар саласына алып кетеді. «Прогресс» деп біз
бағытталған процесті айтамыз, ол процесс жүйеніне неғұрлым артық жақсы
ахуалға (немесе, басқаша айтқанда, бақыт, бостандық, гүлдену, әділдет,
абырой, білім және т.б. сықылды этикалық тұрғыдағы белгілі бір
құндылықтардың іске асуына) не толып жатқан әлеуметтік утопияларда
суреттелген, қоғамның мінсіз ахуалына барған сайын сөзсіз жақындата
түседі.
Тиісінше өзгеріс үстіндегі объект бейнесі де өзгерді. Қоғам (топ, ұйым
және т.б.) қатаң, «қатты» жүйе ретінде емес, көбіне, өзара қатынастардың
«жұмсақ» алаңы ретінде қарастырыла бастады. Әлеуметтік нақты болмыс
байланыстардың, үйірсектіктің, тәуелділіктің, айырбастың, жеке адалдық
қатынастарының жүйесі бар индивидаралық (кісі аралық) нақты болмыс
ретінде көрінеді. Басқаша айтқанда, ол өзіндік ерекше қоғамдық орта немесе
адамдарды бір-бірімен жалғастыратын болып табылады. Ондай кісі аралық
өріс үнемі қозғалыста болады, ол кеңейеді және тарылады (мысалы,
индивидтер оған енгенде немесе тастап кеткенде), күшейеді және әлсірейді
(өзара байланыстар сапасы өзгергенде, мысалы, танысудан достыққа
айналғанда), қоюланады және тозаңданады (мысалы, онда жетекші пайда
болғанда немесе жетекші өзінің позициясын басқаға бергенде), өрістің басқа
сегменттерімен араласып кетеді немесе олардан алшақтайды (мысалы,
коалициялармен федерациялар пайда болғанда немесе адамдар жай ғана бас
қосқанда). Әлеуметтік қатынастардың «өзіндік ерекше, өмір үшін
принципінде маңызды түйіндері», кешендері, тоқайласулары бар, оларды біз
жіктеуді үйрендік және олар туралы айтқанда біз материалдандыру тіліне
жүгінуге бейімбіз: біз оларды топтар, қоғамдастықтар, ұйымдар, ұлттық
мемлекеттер деп атаймыз. Олардың нақты объект сапасында тіршілік етуі –
иллюзия. Нақты нәрсе топтар деп аталатын тұрақты ұзақтық емес, топтасу
мен қайта топтаудың тұрақты процестері; тұрақты ұйымдар емес,
ұйымдастыру мен қайта ұйымдастыру процестері; құрылымдар емес,
«құрылымдау» процестері; пошымдар емес, қалыптастыру; қатып қалған
модельдер емес, өзгергіш «кескіндір».
Бүгінде әлеуметтану әлеуметтік өзгерістерді туындататын «жалғыз
ғана», «басым» факторларды абсолюттендіруді жоққа шығарып қана
қоймайды, оларды жаңадан да анықтайды. Қазір өзгерістердің
экономикалық, технологиялық, немесе мәдени себептерін басым себептер
ретінде айту қате және оның ахуалды қарабайырландыру болып табылады,
өйткені барлық осынау категориялардың ту сыртында нақты себептік
күштер, атап айтқанда, тек қана - адамдық қызмет деген кәміл сенім кеңінен
таралған.
Оның элементтерін Е. Х. Каррдың шексіз прогресс туралы
доктринасынан табуға болады. Оны қысқаша Кристофер Лэш былай
сипаттайды: "Тарихтың аяқталуын көрсетпей-ақ, ол (Карр) адамдар, өздері
күн ілгері көре алатын жақсаруларды, бұл орайда шектеулер туралы ойлап
жатпастан және мақсаттарға жетуге жақындаған сайын оларды алға қойып,
әлі де күтуге хақылы деп санайды". Осынау қағидаларды егжей-тегжейлі
талдап алудан бұрын мен сұрақты басқаша – прогресс өлшемінің мазмұны
мен оның логикалық статусы туралы – қойғым келеді. Әлдекім прогресс
өлшемдері абсолютті, тұрақты, жан-жақты, яғни басқаша айтқанда,
өзгермейтін өлшемдер дей алады. Бұл өлшемдер бізді болып жатқан
процестерді бағалауға болатындай сырттай тәуелсіз шкаламен қамтамасыз
етуге тиіс деп топшыланады.
Барлық әлеуметтік процестердің ұзақтығы бар, олар уақыт ішінде
өтеді. Қысқаша айтқанда, әлеуметтік өмір уақыт барысында созылып
жатады. Уақыт та кеңістік секілді, әлеуметтік өмірдің әмбебап тіні болып
табылады. "Біз барлық әлеуметтік өзара ықпалдастықтың конституциясы
мұра ретінде алатын кеңістік-уақыттық қатынастарға жармасуға тиістіміз...
Ықпалдастықтың орын алып отырған модельдері кез келген уақыт аясында
орналасқан". Уақыт «біздің өміріміздің әрбір қырында имплицияланған»
адамди нақты болмыстың етене өлшемі болып табылады. Осынау
онтологиялық фактылар эпистемологиялық салдарларды ілестіре келеді: олар
“әлеуметтік ғылымдардың субъективті материясы ретінде уақыттың
орталықтануына яки Гидденс тұжырымдаған, "уақытты әлеуметтік теорияға
кіріктіру" себебі қызметін атқарады.
Сондай-ақ, уақыт әлеуметтік өзгерістермен де неғұрлым тығыз
байланыстыекендігі айдан анық. Уақытты өткізудің өзі және уақыт идеясын
өзі нақты болмыс табиғатының өзгеруінен өрбиді.
Әлеуметтік өзгерістерде уақыт екі мағынада көрінеді. Ең алдымен, ол
оқиғалар мен процестерді өлшеудің, олардың ығы-жығы ағынын адам
бағдарын тауып әлеуметтік қарекетін үйлестіре алатын болатындай етіп
реттеудің өзіндік бір сыртқы шеңбері қызметін атқарады. Бұл - "сан жағынан
алынған уақыт", оны сағаттар мен күнтізбелер сияқты ыңғайлы аспаптар
көрсетеді, олар бізге қилы әлеуметтік оқиғалардың салыстырмалы ағынын,
жылдамдығын, аралықтарын, ұзақтығын ұқсастыру, индивидтер мен топтар
жасайтын сансыз қарекеттерді рет-ретімен байланыстыруға немесе, бөлуге
мүмкіндік береді. Егер профессор мен студенттер белгіленген бір
аудиторияда шамамен бір сәтте жиналмаса, ал оның алдында лекция
тыңдаған одан бұрынырақ шығып кетпесе, академиялық лекция мүмкін
болар ма еді? Егер имам мен діндарлар шіркеуге бір мезгілде келмесе, діни
рәсім болар ма еді? Егер машинист, жолсеріктер және жолаушылар бір
мезгілде, бір платформада жиналмаса, пойыздың аттандырылуы мүмкін бе?
Адамзат қоғамы неғұрлым күрделілене түскен сайын уақыттық тәртіп пен
үйлестірудің маңыздылығы соғұрлым арта түседі. Қазіргі қоғамда бірде-бір
ұйым уақытты ескермей жұмыс істей алмас еді. Үлкен фабриканы жұмыс
ауысымдарынсыз, темір жолды не авиакомпанияны күн тәртібінсіз,
мейрамханаларды жұмыс сағатынсыз елестетіп көріңіз. Уақыт өлшеуіш
құралдардың ойлап табылуы мен барлық әлеуметтік өзгерістер - оқиғалар
мен құбылыстар - осы сыртқы шеңберлерге орналастырыла алатын болса,
яғни біз "уақыттағы оқиғалар" туралы айта аламыз.
|


url: http://emirsaba.org/sadirova-m-s.html?page=2#3_Социологиядағы_теңдік_және_теңсіздік_мәселелері_.................._194

title: Садырова М. С - бет 2

text:
2. 11 Жастарды зерттеудің осы заманғы әлеуметтанулық
теориялары............................................................................ 150
2.12
Социологиядағы кедейлік мәселесі................................. 153
2.13
Социологиядағы кәрілікті зерттеу мәселесі................... 163
2.14
Батыс ғалымдары әлеуметтік мобильділік туралы....... 179
2.15
Әлеуметтік құрылымның даму болашағы...................... 191
3 Социологиядағы теңдік және теңсіздік мәселелері .................. 194
3.1 Теңсіздікті өлшеу мәселесі............................................................ 196
4 Гендерлік зерттеулердің қазіргі мәселелері.............................. 199
4.1 Отбасы мен әйелдердің гендерлік
мәселелерін зерттеудегі
әдістер, мектептер, бағыттар.............................................................. 203
4.2
Индивидтің, отбасының репродуктивтік
мінез-құлқын әлуметтік
демографиялық зерттеулердің негізгі бағыттары .............................. 205
4.3 Қоғамдағы отбасының репродуктивтік мінез-құлқын
зерттеу мәселелері............................................................................. 207
4.4 Қазақстандаңы гендерлік саясаттың институционалдануының
негізгі кезеңдері ................................................................................ 226
4.5 «Жыныстың жаңа психологиясындаңы» гендерлік
нанымдарды зерттеу........................................................................... 233
Достарыңызбен бөлісу:


title: Садырова М. С - бет 24

text:
1.9.
Әлеуметтенудің социологиялық өлшемдері
Қазақстан қоғамы дамудың жаңа кезеңіне аяқ басты. Өтпелі кезеңдегі
әлеуметтік-экономикалық, саяси, мәдени қайта құру процестері жаңа
әлеуметтік құбылыстар мен әлеуметтік процестердің пайда болуына және
әлеуметтік топтар, жеке тұлғалар арасындағы қарым-қатынастардың сапалы
өзгерістеріне алып келді. Әлеуметтік өзгерістер жеке тұлғаның әлеуметтену
процесін және әлеуметтенуге әсер ететін факторларды терең зерттеу
қажеттігіне алып келді. Қазаргі кезеңде қоғамның дамуына жаһандану бір
жағынан, өркениеттік даму екінші жағынан әсер етуде. Қоғамның міндеті өз
дамуында тек ұлттық өркениеттік дамумен ғана шектеліп қалмай,
өркениеттік дамудың да қарқынынан қалмау.
Жемісті әлеуметтену қоғамдағы дамудың және тұрақтылықтың
көрінісі. Содықтан да қоғам дамудың бір сатысынан екінші сатысына өту
кезінде адамның және әлеуметтік топтардың мінез-құлқында әртүрлі
бағыттар орын алады. Адамдардың әлеуметтенуінің қалыпты процесінде
терең өзгерістер, бетбұрыстар пайда болды. Адамдардың құндылықтары,
дүниетанымдары мен мотивтері қоғамдағы қайта құрудардың нәтижесінде
жаңа қырларға ие болды. Қоғамдағы жеке меншікке негізделген
экономикалық құрымымды қалыптастыру процесі жүруде. Жеке меншік
институтының қалыптасуы жеке тұлғалардың экономикалық әлеуметтенуін
социологиялық тұрғыдан зерттеуді қажет етеді. Экономикалық әлеуметтену
адамның ішкі экономикалық сана-сезімінің, мотивтерінің және сыртқы
экономикалық өзгерістердің әсерінің көрінісі болып табылады. Нарық, ақша,
табыс адамдардың әлеуметтік құндылықтарының иерархиясының бас
жағынан орын алып отырған кезде, біз әлеуметтік топтардың мінез-
құлқының сан-алуан түрін кездестіре аламыз. Мысалы, қазіргі кезде
элитарлық білім алу тек әлеуметтік-мәдени ғана емес, экономикалық
құндылық та болып табылады. Білім адамның болашақ өмірінің,
мансабының, әлеуметтік жағдайының, яғни бір сөзбен айтқанда, әлеуметтік
статусының деңгейінің көрінісі болып табылады. Сонымен қатар ақылы
білім берудің кредиттік жүйесінің енгізілуі де адамның экономикалық
әлеуметтенуіне өз әсерін тигізеді. Қазіргі кезде адамның қалыптасуы
жекетұлғалық құндылықтар мен мотивтердің өзгеруіне және сол өзгерістерге
бейімделу деңгейіне байланысты. Әлеуметтік бейімделу екі жақты процесс.
Бір жағынан, ол адамның өзгерістерді тану, қабылдау, қажет ету, көну
сияқты қасиеттеріне байланысты. Консерватор адам өзгерісті қаламайды,
өзінің үйренген жағдайын өзгерткісі келмейді. Бірақ, сыртқы жағдай
өзгерістерге алып келеді. Бұл жерде біз әлеуметтену процесінің күштеу
арқылы, адамның мәжбүр болуы арқылы жүзеге асу мысалын көреміз.
Қазақстанда 2004-2005 жылдардан бастап, индустриалдық-инновациялық
даму бағдарламасы қабылданды. Ендігі жерде экономиканың дамуының
кластерлік әдісі, инновациялық іс-әрекетке мән беру экономиканың
дамуының басты бағыты болып есептеледі. Ал инновациялық өзгерістерді
енгізу жаңа білімді игеруді, жаңа мінез-құлық түрін қалыптастыруды,
адамдардың осы өзгерістерді қабылдау, оған бейімделу жылдамдығын қажет
етеді. Біз кез-келген инновацияны әлеуметтік топтардың және адамдардың
әртүрлі типтерінің бір деңгейде және қарама-қайшылықсыз қабылдайды деп
айта алмаймыз. Себебі, инновация адамнан еңбектің жаңа түрін меңгеруді,
қосымша білім алып, кәсіби деңгейін көтеруді қажет етеді. Сонымен қатар,
инновация еңбектің мазмұнының, сапасының, еңбекке және жұмыскерге
қойылатын талаптардың өзгеруіне алып келеді. Бұл жерде адамның екінші
кезектегі әлеуметтенуіне жаңа жағдайға бейімдеу институттарының болуы не
болмауы, әлеуметтену жағдайлардың қолайлы не қолайсыздығы әсер етеді.
Мамандық, жас, жыныстық, территориялық ерекшеліктер адамның осы
аталған өзгерістерге бейімделуінің әртүрлі көріністеріне алып келеді.
Нарыққа көшу, бір жағынан адамның іс-әрекетіне еркіндік берсе, екінші
жағынан, сол еркіндікті пайдалану мүмкіндіктеріндегі алшақтықтарға,
кедергілерге алып келді. Адамның әл-ауқаты мен дамуы мәселесі
мемлекеттік деңгейден адамның өзінің деңгейіне алып келінді. Ал біздің
қоғамның адамы мемлекеттің қамқорлығына, бағыттауына үйреніп қалған.
Яғни, әрқашан адамның әлеуметтенуінде сыртқы фактор, мемлекеттің
жоспарлы саясаты әсер етіп отырды. Бұл толық жұмысбастылықтан,
материалдық деңгейі төмен отбасыларына деген мемлекет тарапынан болған
қамқорықтан, тегін орта және жоғары білім беруден көрінеді. Ал қазіргі
кезде адамның білімнің, еңбектің түрін таңдау мүмкіндігі артты. Ал, еңбек
нарығы тек қана білікті, қазіргі еңбектің түрін жете меңгерген,
психологиялық жағынан мамандық талаптарына сай келетін, дені сау,
адамгершілік және басқа да мамандық бойынша жұмыс істеу талаптарына
сәйкес жеке қасиеттерге ие түлекті ғана жұмыспен қамтамасыз етеді. Бұл
жерде студент жастардың кәсіби әлеуметтенуі кәсіби білім беру
стандарттарының
заман
талабына
қаншалықты
дәрежеде
жақындатылғанына, жоғары оқу орындарындағы өндірістік және
педагогикалық практикалардың беретін нәтижелеріне байланысты. Бұл
жерде жоғары оқу орындары мен өндірістік ұйымдардың тығыз байланысы
кәсіби әлеуметтенуге өзінің тиімді нәтижесін береді.
Жеке тұлғаның әлеуметтенуі сонымен қатар әлеуметтенудің қазіргі
өзгерістерді қамти отырып жасалған әлеуметтік технологияларға да
байланысты. Мысалы, кредиттік оқу жүйесіне көшу студенттен де,
оқытушыдан да осы өзгерісті танып-білуді, қабылдауды және іске асыруды
қажет етеді. Бұл жерде мемлекет тарапынан осы жүйені енгізудің
студенттерге, оқытушыларға, менеджерлерге арналған технологияларын
жасау бұл процестің енгізілуіне, осы процеске бейімделуге тиімді әсер етеді.
Мысалы, кредиттік оқу жүйесіне байланысты оқу-әдістемелік кешенді жасау
методикасы
бойынша
нұсқаулардың
болуы,
заңдық-құқықтық
нормативтердің енгізілуі бұл бағыттағы әлеуметтену процесін жеңілдетеді.
Әлеуметтену процесіне ақпаратттық жүйедегі өзгерістер әсер етеді.
Қазіргі заман ақпараттар заманы. Ақпаратты таратудың техникалық
түрлерінің дамуы, БАҚ-ның ролі артуда. БАҚ адамның әлеуметтенуіне
олардың өмірінің барлық кезеңінде әсер ететін бірден-бір күш. Ақпараттар
жүйесі адамның танымын арттыра отырып, оның дүниетанымын, мотивтерін,
мінез-құлық түрін қалыптастыруда белсенді роль атқарады. Сондықтан да
ақпараттар таратудағы бостандық біржақты позитивті роль ғана атқарады
деп айта алмаймыз. Зорлық-зомбылықты, соғысты, сексуалдық ашық
көріністерді насихаттайтын фильмдер мен хабарлар балалардың және
жастардың психикасына ғана әсер етіп қоймайды, сонымен қатар олардың
адам ретінде қалыптасуына, өмірлік ұстанымдарының өзгеруіне де әсер
етеді. Адам өмірде де өзі ұнатқан, қажет ететін құбылыстардың,
қатынастардың болғанын қалайды. Ол үшін өзі не істеді, мүмкіндіктері бар
ма, әлде жоқ па, ол туралы әлі тұлға ретінде қалыптасу барысындағы жастар
ойлана бермейді. Бұл жастарға тән максимализмнің әсері. Жастарға орта
және кәсіби білім берумен қатар қоғамдағы болып жатқан процестерді
әмбебап қабылдай алатындай, қоғамдық процестерге тез бейімделіп,
араласып кетуге қабілетті болып шығуына қажетті қасиеттерді қалыптастыру
керек. Жастардың әлеуметтік бейімделуі әртүрлі әлеуметтік институттардың
бірлескен жұмыстарының көрінісі болып табылады. Жас маманның кәсіби
бейімделуінің жемісті өтуі оның жұмыс орнына, жұмыстың мазмұнына
қатынасына, ынтасына және мамандық пен кәсіби білімнің сәйкес келуіне
байланысты. Бұл жерде ұйым басшысының, ұжым мүшелерінің жас маманды
қабылдау деңгейі де бейімделу процесінің жылдамдығына әсер етеді.
Сонымен қатар жас маманның жеке тұлғалық қасиеттері, яғни, ашықтығы,
қатынасқа дайындығы, кәсіби біліктілігін көрсете білуі, ұжымдағы қарым-
қатынас нормаларын қабылдауға ұмтылуы не ұмтылмауы да бейімделудің
сипатына әсер етеді. Ал, орта жастағы адамдар арасында инновациялық
процестерге бейімделу деңгейі бірқалыпты дей алмаймыз. Жас
ерекшеліктеріне қарай бұл топқа жататын жұмыскерлерге жаңа ақпараттар
толқынын қабылдау, меңгеру біраз қиыншылықтар тудырады. Себебі, жаңа
ақпарат адамның білімін қайта жетілдіруді, бұрынғы қадыптасқан кәсіби
дағдылардан алыстап, жаңа дағдыларды меңгеруді, қажет болса басқа
мамандық бойынша кәсіби білім алуды қажет етеді. Бұндай іс-әрекетке орта
жастағы адамдардың көбі дайын деп айта алмаймыз. Сонымен қатар,
денсаулық, отбасылық және басқа жеке тұлғалық жағдайлар да жаңа
процестерге адамның бейімделуіне әсер етеді. Жаңа процестерге бейімделу
адамнан материалдық, қаржылық шығынды да қажет етеді. Бай таптың
өкілдері болмаса, орта, кедей топ өкілдерінің мамандықтың жаңа қырларын
меңгеруге шығаратын қаржысы жетпейді. Бұл жерде мемлекеттің, өндірістік
кәсіпорындардың, қоғамдық ұйымдардың бағдарламалары бойынша арнайы
мамандықты жетілдіруге бөлінетін қаржылардың ролін баса көрсетуге
болады.
Тұлғаның әлеуметтенуінің дәрежесіне әсер ететін фактордың бірі –
тілдік бейімделу, адамның тілді меңгеру және қолдану деңгейі. Қазақстан
қоғамының қазіргі даму кезеңінде тілдердің дамуының бірнеше бағыттары
қалыптасып отыр. Біріншіден, мемлекеттік тіл статусына ие қазақ тілінің
қолдану аясын кеңейту. Бұл бағытта қазақ тілінің мектеп, жоғары оқу орны
көлемінде оқытылуы, іс-қағаздардың қазақ тілінде жазылуына біртіндеп
көшу шаралары жүргізілуде. Бұл процесс тұлғаның әлеуметтенуіне де өзіндік
әсер тигізуде. Қазақ тілінде сөйлей алмайтын қазақтардың қазақ тілін
меңгеруге деген мотивтері өзгеруде. Біреулер, мансап не қызметтік
қажеттіліктен, яғни, жұмыссыз қалмау үшін қазақ тілін меңгеруге ұмтылса,
кейбірулерде, саналы ұмтылыс, патриоттық сезім болуы мүмкін. Үшінші бір
топ, бұл процесті мүлдем қабылдамай, қарсы шығады. Осы жоғарыда
көрсетілген үш топтың өкілдерінің тілдік әлеуметтену деңгейі әртүрлі.
Сондықтан да тұлғаның әлеуметтенуі тек адам сол сыртқы өзгерістерді
қабылдап, өзі жаңа процесті жасауға тікелей қатысқанда ғана жемісті
болады. Адамның әлеуметтенуінің көрсеткіштерінің бірі – тұлғаның орыс
тілін және шет тілін (ағылшын) меңгеру деңгейі. Қазақсанда тұратын
халықтың басым бөлігі орыс тілін өз деңгейінде меңгерген. Орыс тілін
білмейтіндер қатарына кейбір алыс ауыл тұрғындарын, оралмандардың
басым бөлігін жатқызамыз. Орыс тілін білмеу аталған топ өкілдерінің
әлеуметтенуіне, олардың қоғамдық процестерге бейімделуіне біраз
қиындықтар тудырады. Себебі, біздің қоғамда ақпарат алу, қарым-
қатынастың барлық түрі орыс тілінде жүзеге асырылады. Сондықтан да
оралмандарды тілдік бейімдеу курстары керек ақ. Олардың көпшілігі өз
құжаттарын реттеу үшін аудармашы жалдауға мәжбүр. Ал, тіл
білмегендіктен өзінің мамандығы бойынша жұмысқа орналаса алмай, жоғары
оқу орындарында, мектептерде білім алудың жоғары деңгейіне жете алмай
жүргендер қаншама. Тілді жетік білмеу не тіпті түсінбеу қарым-қатынаста,
адамның жетілу процесіне біраз кері әсерін тигізеді. Ағылшын тілін білмеу
жастардың біліктілік деңгейінің жоғарылығына қарамастан, элитарлық білім
алудағы, гранттық бағдарламаларға қатысудағы, шет елдерде белгілі
болуына тосқауыл болады. Бұл да қоғамдағы адамдар арасындағы
мүмкіндіктердің әртүрлілігіне алып келеді. Сондықтан да бізде ағылшын
тілін жете білетіндерді, шетелдік білімі бар адамдарды қоғамнан озық
тұрғандар ретінде қабылдаймыз. Аталған жағдай әлеуметтену барысындағы
құндылықтардың әртүрлігіне де алып келеді. Шетелде білім алып келген жас
мамандар өз біліктілігін, идеяларын қазақстандық қоғамда жүзеге асырғысы
келеді. Бірақ, біздің қоғам бұл идеяларды қабылдауға материалдық және
адамгершіліктік тұрғыдан да дайын емес. Шетелдік тәжірибелерді
қазақстандық қоғамға бейімдеу механизмдерін енгізу адамдардың
әлеуметтену процесінің қарқынына әсер етеді. Бұл жерде әлеуметтік
технологияларды жасау жеке тұлғалардың әлеуметтену процесінің жеңіл
өтуіне, жаңалықтарды қабылдау және оған бейімделу жолдарының тиімді
болуына ықпал етеді.
Әлеуметтену процесі сонымен қатар тұлғаның өзінің даму
ерекшеліктерінің де нәтижесі болып табылады. Адамның әлеуметтену
ортасының сапасы оның белгілі тұлғалық сипатқа ие болуына алып келеді.
Бұл жерде біз адамның туа біткен қасиеттерінің қоршаған ортаны қабылдау
мен оған бейімделуіне бірден – бір әсер етуші фактор ретінде қараймыз.
Адам
ортаны
өзінің
көргені,
қабылдауы,
қызығушылықтарына,
икемділіктеріне қарай әртүрлі қабылдайды. Табиғаттың сұлулығын әркім
әртүрлі қабылдайды. Суретшінің сұлулықты сипаттауындай басқа адамдар
сипаттай алмайды. Әртүрлі кәсіби топтардың болуы да осы осы жеке
тұлғалық ерекшеліктердің, жеке қызығушылықтардың нәтижесі. Екінші
жағынан алсақ, таңдаған мамандық адамның әлеуметтенуіне тікелей әсер
ететін факторлардың бірі. Сондықтан да жоғары оқу орындарында кәсіби
мінез-құлықты және жеке тұлғалық белгілерді қалыптастырудың әлеуметтік
технологиялары жасалса, адамның жалпы әлеуметтену процесі жемісті өтеді
деп айтуға болады. Қазіргі кезде қазақстандық қоғамда іскер адамдарды
қалыптастыруға ерекше көңіл бөлінуде. Сондықтан да іскер адамдарға тән
белгілерді түлектердің бойында қалыптастыру маңызды міндет. Іскер адам
кәсіби біліктілігі жоғары, психикалық тұрақты (стрестік жағдайларға
төзімді), адамгершілік қасиеттерге ие, дені сау, креативтік тұрғыдан
ойлайтын, белсенді, үнемі жаңалыққа ұмтылушы тұлға ретінде сипатталады.
Қазіргі қоғамды әрі қарай дамытуды қолына алатын және болашақ
өзгерістерді көре алатын белсенді, жаңалыққа ашық адамды қалыптастыруда
қоғамдағы әлеуметтік институттардың ролі жоғары.
Қорыта айтқанда, қазіргі кездегі тұлғаның әлеуметтенуінің
экономикалық, саяси, мәдени, әлеуметтену моделдерін зерттеудің өзектілігін
көреміз. Әлеуметтенудің біртұтас моделі жоғарыда аталған моделдердің
жиынтығы болып табылады. Әлеуметтенудің өзіндік және аймақтық, топтық
түрлері Қазақстан қоғамында көрініс тауып отыр. Әлеуметтену моделдерін
жасауда тұлғаның әлеуметтену ортасын, жекетұлғалық ерекшеліктерін,
қоғамдағы алатын позициясын, атқаратын әлеуметттік ролдерін ескеру керек.
Біз тек қана әлеуметтенудің нақты топқа, тұлғаға қатысты моделдерінің
стандарттарын қалыптастырудың әлеуметтік технологияларын жасау арқылы
ғана адамдардың әлеуметтік процестерге бейімделуін сәтті өткізуін
қамьамасыз ете аламыз. Әлеуметтену тек қана қоғамдық институттардың
қызметінің нәтижесі емес, ол адамның жеке тұлғалық қасиеттерінің,
қызығушылықтарының, өзін сол топпен бірдей санау деңгейінің де көрінісі.
Сондықтан да тұлғаның әлеуметтенуінің әржақты, күрделі, нәтижесі әртүрлі
процесс екенін ескеру керек.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: - Садырова М. С

text:
1.10.
Социологиядағы әлеуметтік бейімделу теориялары
Әлемдік социолдогия бейімделу мәселелерімен XIX ғасырдың аяғы XX
ғасырдың басынан бастап айналыса бастады. Әлеуметтік бейімлелу
теоиясының негізін қалаушылар Г.Спенсер, М.Вебер, Г.Тард, Л.Бристол,
У.Томас және басқалар. «Бейімделу» сөзі латын тілінде: «adaptare», яғни
«икемделу» дегенді білдіреді. Социологияда әдістемелік тәсілге байланысты
әртүрлі түсіндірілді.
Г.Спенсердің «органикалық эволюционизм» теориясы шеңберінде
бейімделу индивидтің өмір сүру жағдайлары мен факторларының өзгеруіне
қатысты икемделу реакциялары ретінде пайымдалды. Ол бейімделудің үш
жағын бөліп көрсетті:
1.
Физикалық ортаға экологиялық бейімделу,
2.
Әлеуметтік бейімделу;
3.
Әлеуметтену не индивидтердің «мәдени бейімделуі».
«Психологиялық интеракционизма» өкілдері Г. Лебон, Г. Тард
бейімделу деп индивидтің әлеуметтік ортамен тиімді өзара қатынас орнату
тәсілін түсіндірді. «Құрылымдық эволюционизм» тұрғысынан бейімделу
әлеуметтік объектілердің қүрылымының даму динамикасына сәйкес
субъектінің санасы мен мінез құлқының көпжақты ауысуы ретінде көрінеді.
«Құрылымдық функционализм» өкілдері Т. Парсонс пен Р. Мертон
бейімделуді әлеуметтік құрылымның элементтерінің өзара әрекетін реттеу
жолымен оның дисфункциясын жоюдың процесі және нәтижесі ретінде
қарастырады.
Э. Гидденс, Ю. Хабермас өздерінің бейімделудің «интегративтік
рационализм» моделінде бейімделуді әлеуметтік әрекет субъектілерінің
коммуникативтік негізде өздерінің әлеуметтік жүйелердің әрекет ету және
даму жағдайларымен өзарақатынасын реттеу тәсілдерін «рациона-
лизациялау» ретінде суреттейді.
Әлеуметтік бейімделу адамның қоғамдық мәні мен қоршаған нақтылық
арасындағы байланыстырушы буын болып табылады және көп
функционалды сипатқа ие. Біріншіден, ол адамның табиғат пен әлеуметтік
ортамен өзара әрекетін оңайлатын қажетті жағдай және құрал болып
табылады. Екіншіден, бейімделу адамның дамуына және қоршаған ортаның
жетілуіне ықпалын тигізеді. Екіншіден, бейімделу арқылы адамның
әлеуметтік мәні жүзеге асырылады. Төртіншіден, бейімделу адамға
қызметтің кез келген түрін меңгеруде қажет болады. Сондықтан, адамның
бейімделуі күрделі әлеуметтік негізделген құбылыс болып табылады. Оған
адамның бейімделу мінез құлқының үш деңгейінің, биологиялық,
психологиялық, әлеуметтік, қарам қайшы бірлігі тән. Көптеген зерттеушілер
әдеуметтік бейімделуді әлеуметтік субъектіні өн бойы жанында болатын
үздіксіз процесс қарастырады. А. Тоффлер мынандай тезис қалыптастырды:
«өмір – бұл бейімделу». Ғалымдар қазіргі кезде бейімделудің әртүрлі
топтамаларын ұсынуда. В.А. Марков бейімделудің топтамасын жасау үшін
он негізгі өлшемдерді бөліп көрсетеді: 1) өмір сүру саласы; 2) бейімделу
тәсілі; 3) бейімделу объектісі; 4) қатынастар құрылымы 5) реттелу деңгейі; 6)
процестің тереңдігі; 7) иерархиялық деңгейі; 8) белгілілігі; 9) уақыттық
байланыс; 10) дәлдігі.
Л.В. Корель бейімделудің топтамасы жүйесінің келесі моделін ұсынады:
1) Атрибутивтік. Бұл өлшем бойынша балама және балама емес бейімделуді
бөлу ұсынылады. Балама бейімделу бейімделу субъектісі ортаның
шақыруын, онда болып жатқан өзгерістердің мәнін түсініп, өзінің санасы мен
мінез құлқын сол ортаға балама түрде өзгерткен жағдайда ғана пайда болады.
Егер ол болмаған жағдайда балама емес бейімделу туралы айтамыз Балама
және балама емес бейімделудің арақатынасы өте күрделі. Нақты уақыт
аралығындағы балама бейімделу кең уақыт интервалында балама емес
бейімделуге айналуы мүмкін.
2) Бейімделу барысындағы адаптанттың ішкі құрылымындағы қайта
құрулардың тереңдігі мен сипаты. Бейімделу субъектісінің өзіне өзі
бейімделуі ішкі бейімделу, сыртқы ортаға бейімделуі сыртқы бейімделу. Г.
Тард бейімделудің екі тобын бөліп көрсетеді: 1) бір біріне және сыртқы
ортаға икемделу; 2) ішкі бейімделу, әртүрлі құрылымдық элементтер мен
функциялар арасындағы ішкі өзара байланысты қолдау. Ол өзінің
«Әлеуметтік этюдтарында» былай деп көрсетеді: «икемделудің бірінші
деңгейі қарастырылатын жүйенің өзара байланысынан көрінеді. Икемделудің
екінші кезеңі оларды қоршаған жүйелермен, яғни ортамен байланыстырады.
3) Бейімделу барысында сыртқы ортадағы адаптанттың жағдайының өзгеруі.
Бұл өлшем бойынша бейімделу сыртқы ортаның өзгеруінің сипатына
байланысты
болады.
Өзгерістер
біріншіден,
жаңа
әлеуметтік
институттардың, процестердің, әлеуметтік топтардың, т.б. пайда болуына
байланысты болуы мүмкін. Бұл жағдайда бейімделу инновацияға жауап
болып табылады. Екіншіден, әрекет етуші институттарды модификациялау,
күрделендіру не жеңілдету процестері де бейімделуді қажет етеді. Бұл жерде
бейімделу қайта құруларға жауап болып табылады. Т. Парсонсқа сәйкес,
инновация процесіне тікелей қатысы жоқ елдер үшін басқа қоғамдағы
инновациялық процестерге қатысты төрт мүмкін болатын жауап бар.
Біріншіден, инновацияны олардан күштілер бұзуы мүмкін. Екіншіден,
инновацияны бейімдеу арқылы донорлар мен реципиенттердің бәсекелік
қабілеттілік деңгейлері теңестірілуі мүмкін. Оның мысалы дамуы артта
қалған елдердің модернизацияға қарай қозғалысы. Үшінші вариант болып
қоғамның басқа қоғамдағы инновацияны қабылдамауы, өзінің ескі
құрылымын салыстырмалы түрде өзгеріссіз сақтауды жалғастыруы.
Инновациясыз
қоғамның
соңғы
мүмкіндігі
оның
социеталдық
баламалылығын жоғалтуы не инновацияны алып жүруші ауқымды
социеталдық жүйенің оны өзіне қосып алуы.
4) Креативтік. Бұл өлшем сыртқы ортаға бейімделу барысында адаптанттың
әлеуметтік түғырларының өзгеруінің бағыттылығын көрсетеді.
5) Көлемділік. Ғылыми әдебиетте толық және жартылай бейімделу туралы
айтылады. Толық бейімделу ретінде икемделу процестерінің барысында
ортамен толық үйлесімге келу танылады. Жартылай бейімделу ретінде
ортаның барлық өзгерістеріне аяқталмаған бейімделу, тек оның кейбір
жақтарына ғана бейімделу танылады.
6) Шығу тегі. Бейімделу әрқаша стресс болғанымен, ғалымдар өз еркімен
және еріксіз бейімделу түрлерін бөліп көрсетеді. Бұл бейімделу түрінің
маңызы, адаптанттың жаңа жағдайларды меңгеруге оң не теріс
бағыттылығының бейімделу процестерінің қарқынын, жылдамдығын,
жемістілігін және басқа сипаттарын айқындайтынында. Адамның өз еркімен
болған бейімделуде ең алдымен онда жаңа құбылысқа деген оң баңыттылық
пайда болады, одан кейін мінез құлықтың жаңа балама түрі пайда болады. Ал
еріксіз бейімделу адаптантқа өзінің шарттарын қатаң таңады.
7)
Бейімделудің тәсілдері мен формалары. Ғылыми әдебиетте
бейімделудің келесі түрлері көрініс тапқан:
1) Ассимиляция, адаптантты бейімделу барысында ортаның жұтып қоюы. 2)
Аккомодация. Бұл термин әлеуметтік түрде берілетін және индивидуалдық
және топтық әдеттер мен дәстүрлерде жүзеге асатын функционалдық
өзгерістерді бейнелейді. Биолдогиялық және әлеуметтік бейімделу
арасындағы айырмашылықты зерттеген М.Болдуэн аккомодацияны который
считал аккомодацию процессом, при котором «ескі дағдылар әлсірейді және
үйлестірудің жаңа тәсілдері қалыптасатын»процесс деп есептеді. Г.Тард бұл
терминді екі қарама қайшы әрекеттер арасындағы қақтығысты шешуді және
мінез құлықтың жаңа түрінің пайда болуын бейнелеу үшін пайдаланды.
Ф.Гидденс бұл терминді қақтығыстарды шешудің әмбебап әдісі ретінде
суреттейді. Қазіргі кезде аккомодация индивидтер мен топтарды татуластыру
мен компромиске келтіру ретінде түсініледі.
3) Кездесулік не жауап берушілік бейімделу ортаны бейімделу
субъектілеріне қарай қайта құру, ортаны бейімделу субъектісіне икемдеу. 4)
Коадаптация – коррелятивтік икемделу, өзгерген жағдайларға жалпы және
өзара бейімделу. Коадаптация өзіне субъектінің ортаның өзгерулеріне
«тікелей» бейімделуі мен «кездесулік не жауап берушілік» - яғни ортаны
бейімдеуді біріктіреді. Бейімделу бұл топтама бойынша коадаптация
түсінігіне қарағанда мазмқны бойынша кең.
5) Дезадаптация – бейімделудің болмауы не жоғалуы.
6) Реадаптация – бейімделудің қайта қалпына келуі, қайта бейімделу.
7) Бейімделу сатылары. Бұл жерде бейімделудің ұзақтығы ескеріледі. Осы
негізде қысқы, орта, ұзақ мерзімді бейімделу түрлері сипаталады. Қысқа
мерзімді бейімделуде субъектінің ортадағы өзгеріске жауап беруі белсенді
болады. Адам сондықтан да ортадағы өзгерістерге қысқы уақыт аралығында
бейімделе алады. Ұзақ уақытты талап ететін бейімделулер функционалдық
жүйелерді қайта құруды талап етеді. Хронология бойынша бейімделу
бастапқы, аралық, аяқталу сатыларына бөлінеді. Бейімделудің алғашқы
сатысына ортаға әлсіз икемделу тән. Бұл баспалдақ орта мен адаптант
арасындағы қақтығыстармен, қарама қайшылықтармен сипатталады. Бұл
кезеңде бейімделушілік мінез құлық стратегиясы қалыптасып, сана мен мінез
құлықтық стереотиптерді қайта құруға деген үмтылыстар жасалады.
Бейімделудің аралық кезеңі басталған бейімделушілік әрекеттерді дамытады,
беркітеді. Дегенмен, көптеген жағдайда бейімделушілік мінез құлық
стратегиясын өзгертуге тура келеді. Аралық бейімделу біртіндеп
бейімделудің аяқталуы кезеңіне ұласады. Адаптант қоршаған ортамен
үйлесім табады.
8) Бейімделу субъектісінің сипаттамасы. Бейімделу демографиялық,
мәдени, саяси, әлеуметтік психологиялық, діни, әлеуметтік, технотрондық,
экологиялық, экономикалық, этникалық, құқықтық деп бөлінеді. Бейімделу
субъектісіне
қарай
тұлғаның,
әлеуметтік
топтардың,
әлеуметтік
институттардың бейімделуін сипаттауға болады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: - Садырова М. С

text:
1.11.
Діни сенімдерді зерттеудің қазіргі бағыттары
Зерттеуші социолог қоғамдағы діни көзқарастарды, жалпы дінді
зерттеу үшін уақытша болса да өзінің діни наным сенімдерін ұмытып, дінге
әлеуметтік құбылыс ретіне қарауы тиіс. Социологты діни топтардың қалай
ұйымдасқандығы (тек өз дінін ғана емес), олардың діни нормалары мен
құндылықтары жеке тұлғалар мен тұтас қоғам өміріндегі діннің ролі
қызықтыруы тиіс. Оның қарастыратын мәселелері дін не үшін өмір сүруде,
сонау заманнан бері бүгінгі күнге дейін дін қалай сақталып келетіндігі
жайлы. Сол сияқты әсіресе діни топтардың басқа қоғамдағы адамдар өріміне
әсері, олардың өмірлік қағидалары мен облыстық өміріне әсері қандай тағы
басқа сұрақтарға жауап іздейді.
Американ социологы Герхарт Ленски дінді: «Оның мүшелері белгілі
бір салт дәстүрле мен әдет-ғұрыптарды орындаушы, адамдар тағдырын
басқаратын өмір сүруге күш беретін сенімдер жүйесі» деп көрсетті (Ленски
1961). Ал, басқа социолог Р.А.Джонстоуының пікірінше, дін – адамдар
тобының жоғарғы тәңірге құдщіретті деп сиынып, түсіндіруге тырысатын, іс-
әрекет жасайтын сенімдер мен белгілер жиынтығы (Джонунстоун, 1975
С.20).
Социологтар діннің бірнеше элементтерін бөліп алып қарастырады.
Олар
ең
алдымен
діни
топтарды
және
олардың
қоғамдағы
айырмашылықтарын зерттеуде оларды діни қауымдастықтарға бөліп
қарастырады: мұсылмандар, католиктер, протестанттар, иудаистер, т.б.
ұйымдар секталар.
Екіншіден, дін – құдіретті ұғыммен байланысты болғандықтан оның
күнделікті өміріндегі ерекше құбылыстар мен таңғажайыптарға байланысты
адамдардың белгісіз бір күшке сиынуы (қайғылы жағдайлардан аман қалу
үшін, ауруынан жазылуы үшін, суды шарапқа, дәріге айналдыру т.б.). Әр
дінде әртүрлі сиынатын құдіретті заттары немесе жерлері (адам болуы да
мүмкін) болады. Мәселен, біздің елде сиыр күнделікті өмірде қолданылатын
қажеттіліктердің бірі болғанымен үндістер үші ол құдіретті, ол Вишна
құдайымен байланысты. (Сондықтан Хари УКришна сектасы мүшелеріне
теріден жасалған аяқ киім киюге тиым салынған).
Үшіншіден, дін – белгілі бір сенімдер жиынтығы. Бұл сенімдер адамзат
тұлғасын, қоршаған ортаны, жоғарғы тәңір күшін құдіретті деп түсіндіреді,
сондықтан кейбіреулерге қоңыздың маңыздылығы президентпен тең.
Төртіншіден, дін – іс-әрекеттер мен діни ережелер жиынтығы,
құдіретті деп санайтын затқа, жерге сиыну іс-әрекеті. Мәселен, шіркеудің
жанынан өткен католик сиынады, мазараттың жанынан өткен мұсылман бет
сипайды.
Э.Дюркгейм дінит ережелерді қалыптасқан ретінде қарап,адамдар
құдіретті заттарға сый құрмет көрсетуі тиіс деп есептеді. Мәселен, су
құдіретті өмірде ішу үшін, шомылу үшін қолданылады, алайда, кейбір
жағдайда суға сиынады.
ХХғ. Социологтар Роберт Беллахтың ұсынған теориясын қабылдады.
Беллах бұрынғы және бүгінгі күнгі діндерді бес категорияға бөлді: ежелгі,
архаикалық, тарихи, ертедегі модерлік. Беллах бұл діннің өзіндік тұрмыстық
ерекшелігін атап көрсетті, олар өзінің дамуында барлығы белгілі кезеңнен
өтуі міндетті емес, кейбір діндерге бірнеше кезеңге тән сипаты болуы
мүмкін, сол сияқты қарапайым түрінен күрделі наным сенім қалыптаспайды,
кейде қайтадан бұрыңғы даму кезеңіне оралуы немесе мүлдем дамымауы
мүмкін.
М.Вебер дінді адам жанын құтқарушы ретінде қарастырып, адам
өлгеннен кейін оның жаны қандай ахуалда болады? Тозақ немес жұмақ
дегеніміз не деген сұрақтарға жауап іздеп өзінің ойларын адам жанын сақтап
қалу үшін не істеу керек деген мәселелерге аса назар аударады:
1. Жан өзін құтқару үшін пассивті дамуды (мистицизм) немесе өз еркін
белсенді түрде басқаруды (аскетизм) талап ете ме?
2. Жан өзін осы немесе өзге әлемде құтқара ала ма? (адамның өзінің
ішкі әлемі немесе о дүниеге барғанда).
Діни ұйымдар мен қауымдастықтар қай елде болсын тікелей
мемлекетпен, қоғаммен тығыз байланыста, қарым-қатынаста. Іс жүзінде
қоғамның барлық мұшесі дерлік діни ұйымдарға деген сый-құрметі
берілгендікті, байланыстар мен қарым-қатынастарды қалыптастырады.
Көбінесе діни орталықтар, мешіттер, шіркеулер мемлекет тарапынан
қамқорлыққа алынған әрі мемлекеттік болып саналады.
Бәрімізге белгілі, қазіргі заманғы қоғамдық ахуалдың ерекшелігі
бұрынғы атеистік стеротиптердің ескерілуі. Бұл тенденция жастар арасында
өзіндік белгісін байқатты.
Өткізілген зерттеу қорытындысы жастардың дінге деген көзқарасын
былайша анықтады: 8.8 пайыз жастар дінге сенушілер белгілі қауымдастық
құрамына еніп, діни салт-дәстүрлер мен әдет-ғұрыптарды сақтайды, ал 41,2
пайыз жастар өздерінің дінге сенетіндігіне, алайда діни өмірге белсенді түрде
қатыспайтындығын айтты. Жалпы осы жауап берген дінге сенуші жастар
тобының жиынтығы 50 пайызды құрайды.
Сол сияқты тіпті дінге сенбейтін жастардың ішінен де екі жақтылы
көзқарас байқалады, олар дінге сенбейтіндігін айтқанымен салт-дәстүрлер
мен әдет-ғұрыптарды қадағалауы діни наным-сенімге сенетіндігін
байқатады. Санымен, 17,4 пайыз жастар өздерін дінге сенбейтіндерге
жатқызады, алайда олар діни дәстүрді қадағалайды, ал 15 пайыз жігіттер мен
қыздар дінге мүлдем сенбейміз, ешқандай дінге қатысымыз жоқ деушілер,
олар дінге сенбегенімен дінді құрметтеуші, дінді ұстаушыларды
сыйлайтындар.
Діни наным-сенімге белсенді түрде ат салушылардың жас
ерекешелігіне тоқталсақ, айтарлықтай ерекшеліктер байқалада. Егер де дінді
белсенді түрде жақтаушылар қатары, 26-29 жастағы жастардың арасында 7.6
пайыз құраса, 15-18 жастағылардың ішінде 17.6 пайыз дінге сенушілер
байқалады. Мұнда қарап отырсақ жастардың дінге деген көзқарасы бүгінгі
күні Кеңес Одағы кезінде тәрбиелеген жастардан гөрі анағұрлым өзгерген.
Кеңес Одағы атеистік діни наным-сенімі бар адамдарды жексұрын немесе
діншіл, халық жауы секілді көрсетсе, ал бүгінгі күні дінді, әдет-ғұрыптарды
сыйлау, қадағалау кең етек жаюда. Бір жағынан алып қарағанда қазір белгілі
бір идеологияның болашаққа жетелейтін стимудың болмауы жастар
арасында кері қылмыстардың туындауына алып келуде деп айтуға болады.
Қоғам мен жеке тұлға арасында қайшылықтың пайда болуы да ескі
әлеуметтік нормалардың терістелуі мен жаңа нормалардың дүниеге келумен
бейнеленеді. Жсондықтан жеке тұлғаның бойындағы ар-намыс, ұлт, қоғам
алдында жауапкершіліктің болуы тәрбиеге де байланысты делінгенімен де,
бұл тәрбиелік мәні бар діни сат-дәстүрлерді қадағалау, сенімнің болшуы
жастарды кері ауыр қылмыстарды жасаудан шектеуі мүмкін.
Жастар сана-сезімінде дін жеке діни жүйе ретінде емес, табиғи мәдени
орта, өмірдің ұлттық бейнесі ретінде қалыптасқан. Біршама жастар өздерін
дінге сенбейтіндер қатарына жатқызғанда өздерін не христиан не мұсылман
бейнесіне жатқызбайтындығын атап өтті. Осындай өздерінің діни
дүниетанымдық көзқарастарына қарсы шыға отырып, өздерін белгілі бір
дінге сенушілер тобына жатқызған. Сонда 22.9 пайыз жастар өздерін
христиан, ал 25.3 пайызы мұсыман бейнесіне жататындығын мәлімдеді.
Жастардың басым көпшілігі дәстүрлі дінге жақын екендігі байқалады.
Ислам дінін жақтаушылар жастар ортасында 56.3 пайыз этнодемографиялық
көрсеткәштерге сәйкес болса, православия дінінде 21.8 пайыз жастар бар
екендігі байқалады, ал католиктер 1.7 пайыз, ал 3 пайыз жастар
протестанттық бағытты жақтаушылар екені анықталады. (Люмерандтар,
баптистер, иеговистер т.б.)
Дюркгейм діннің мынандай функцияларын бөліп көрсетеді:
1.
Әлеуметтік тұтастық: дін адамдарды ортақ рәміздер, құндылықтар мен
нормалар көмегімен біріктіреді.
2.
Әлеуметтік бақылак. Қоғамдағы көптеген мәдени нормалар социумда
діни жақтауға ие болады. Дін саяси құрылымның өзін заңдастырады.
3.
Адамзат өміріне мағына береді. Діни сенім адамдардың тұрмыс
адамдық кейпін жоймауға көмаектеседі.
Діншілдік дегеніміз адам өміріндегі діннің маңыздылығын көрсетеді.
Социологтар діншілдік таптық, нәсілдік және этникалық ерекшеліктерге
байланыстылығын көрсетеді.
Қазіргі қоғамда діннің дамуындағы өзгерістер:
1.
Секуляризация,
яғни
жоғары
күшке
деген
сенімнің
маңыздылығының
төмендеуі,
дүниені
түсінудегі
ғылыми
негізделген бағыттың пайда болуы
2.
Азаматтың діннің пайда болуы№ бұл квазидіни төзімділік, яғни
діншілдіктің кейбіржақтарының әлсіреуі, азаматтықтың діни
боялған сапаға ие болды.
3.
Постконфессионалдық қоғам адамдардың қоғамда қалыптасқан
діни ұйымдардан тыс рухани жетілуге ұмтылуын көрсетеді.
Діннің кемшілігі: діни фундаментализм: діни доктриналардың
консерватизмі, рационалдыққа деген оппозициялық, өмірге бейімделу,
дәстүрлі діннің қайта жаңғыруы қалады.
Соңғы жылдары айқын көрінген діни сананың қайта өркендеуі
/ренессансы/ діни тақыраптағы әр түрлі бағыттарға мамандардың жоғары
қызығушылығын бөлектеді. Сонымен қатар әлеуметтанулық талдаудың
ерекшелігі діни құндылықтарға, конфессиялардың түрті болар
ұстанымдарына, діндарлық деңгейге және т. б халықтың пікіріне
сүйенеді.Қазіргі кезде әлеуметтанулық мәліметтерге негізделген осындай
объективті қадамдар исламды зерттеуге өте қажет Соңғы жылдары лаңкестік
іс- әректтердің қауіптілігін кейбір экспертер осы әлемдік дінмен
байлансытырады және жалпыға мәлім “ислам экстремизмі” , “мұсылмандық
радикалдылық, “ваххабизм” сияқты қолдануға орынсыз терминдерді
көпшілікке жария етуде.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Қазақстанда исламның таралуы

text:
қоғамдағы тұрақтылық мәселесіне кері әсерлерін тигізуде. Сондықтан да
Қазақстан мемлекетінде діни ұйымдардың дамуын реттеп, бақылаушы
құзыреті бар ұйымдар Мемлекет тәуелсіздігіне, ондағы демократиялық
процестердің дамуына кедергі келтіретін, оның негіздерін бұзу қауіпін
тудыратын діни институттардың қызметін салмақты түрде талдау жүргізу
керек. Қазақстанда дін мемлекеттен бөлінген дағдылы қалпын сақтауда,
бірақ ҚР-ның заңдық нормалары адамдарға ұждан бостандығын, яғни діни
сенімдер мен іс-әрекеттер бостандығын береді. Бұр процес Бір жағынан,
дінге сенуші адамдар санын; басқа діндерді қабылдау сияқты құбылыстарға
алып келеді. Бұл жерде дінге сену адамдар арасындағы тұрақты, гуманизмге
негізделген қарым-қатынасқа, саяси тұрақтылыққа алып келеді. Екінші
жағынан, аталған процестің азаматтық қоғам құрудың негіздеріне кері әсерін
тигізеді. Инновациялық процестерді, жақандану жағдайындағы өзгерістерді
қабылдамау, оған қарсы әрекеттерге бару. Қазіргі кезде мынадай феномен
айқын көрінуде: діннің саясаттануы және саясаттың дінденуі.
Бірінші тенденция дін иелерінің, діни ұйымдардың саяси іс-ірекетке
қатысуынан, діни негіздегі саяси партиялар мен қозғалыстардың болуынан,
діни ұйымдардың саяси және әлеуметтік жанжалдарды шешуге қатысуынан
көрінеді. Бұл процесс дін мен мемлекеттің өзара байланысының қазіргі
сипатын көрсетеді. Мемлекеттің барлық ауқымды саяси шараларын өткізуге
діни ұйымдардың басшылары қатысысып, өздерінің мемлекеттік саяси
элитамен ынтымақтастығын, мемлекеттің жүргізіп отырған саясатын
қолдайтынын білдіреді. Қарым-қатынастың бұл бағыты елдегі ұлттық
қауыпсыздық саясатына тиімді ықпал ететін көрініс.
Екінші тенденция өзінің көрінісін мемлекеттің діни факторды өзінің
спаяси мақсаттарын жету үшін пайдалануынан; саясатта қоғамдағы әртүрлі
топтардың дінге сену деңгейін, дәрежесін ескеруден, мемлекеттік
лидердердің діни ұйымдармен ашаық қатынас жасауынан, дінше
сенушілердің және олардың діни ұйымдарының мемлекеттегі әлеуметтік-
экономикалық және рухани міндеттегі ролін сезінуден, оқу-тәрбие
ұйымдарында діни тәрбие беруге мүмкіндік жасаудан, діни ұйымдардың
дінді
насизаттауда
мемлекеттік
бұқаралық
ақпарат
құралдарын
пайдалануынан көрінеді. Бұл жерде біз қазіргі қазақсандық қоғамда діни
топтың әлеуметтік құрылымда белгілі бір орын алып отырғанын, діни
идеологиянық бұқаралық сананың бір бөлігі екенін ескере отырып, жоғарыда
аталған процестердің қоғамдағы ұлттық қауыпсыздықты ортатудағы бірден-
бір фактор екенін атап көрсетеміз. Яғни, Қазақсандағы діндердің
ынтымақтастығы (консолидация) ұлттық қауыпсыздықтың факторы болып
есептеледі.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Өркениеттік дамудағы діннің ролі

text:
өміріне әсер ететін маңызды құбылыстардың біріне айналды. Қоғамда
дәстүрлі діни ұйымдармен қатар дәстүрлі емес діни ұйымдар бой көрсетуде.
Бұл жағдайда діннің саясаттануы процесі қоса жүреді. Дін мен саясаттың
өзара қатынасының нарыққа көшу жағдайында өзгеретінін көреміз. Діни
ұйымдардың азаматтық қоғам институттарымен байланысы артуда.
Дінді социологиялық тұрғыдан талдау дін феноменін әлеуметтік топтар
деңгейінде де, тұлға деңгейінде де зерттеумен ерекшеленеді.
Діннің қазіргі
қазақстандық қоғамдағы ролі дінге сенушіліктің деңгейлері арқылы, діни
сана мен адамдардың діни мінез-құлқын талдау арқылы зерттеледі. Сонымен
қатар, шіркеу, мешіт, т.б. діни ұйымдардың, дінге сенуші топтардың қызметі
зерттеу де діннің қоғамда дамуының динамикасын көрсетеді.
Қазіргі кезде діннің гносеологиялық, әлеуметтік,
психологиялық
негіздерін зерттеу және дінге деген қоғамдық ой-пікірдің қалыптасу
механизмдерін зерттеу діннің даму негіздерінің дамуы әртүрлі қоғамдарда
түрлі екенін көрсетеді. Қазіргі діни ұстанымдар қоғамдағы демократиялық
өзгерістердің, мемлекеттік діндердің дамуына байланысты саясатының, діни
бостандықтардың, діннің құықтық негіздеулерінің көрінісі.
Дінді зерттеуде
социологияда діни санаға, діни іс-әрекетке, діни қалыптасуларға, діни
ұйымдарға
жеке-жеке
тоқталуға
болады.
Діннің
рационалдық,
эмоционалдық, еріктік элементтерін зерттеу де дін социологиясының зерттеу
ауқымы.
Дін әдет-ғұрыпты, ұстанымдарды, мінез-құлық нормаларын
интеграциялайды. Сондықтан да дін азаматтық қоғамның дамуының рухани
саласына жатады. Дін тек Құдайға және о дүниелік өмірдің барлығына
сенумен шектелмейді. Дін өмір сүруші қоғамды,
ондағы нақты қарым-
қатынастарды түсіндіруге тырысады. Дін адамның керекті қажеттіліктерінің
орнын толықтырады, адамның сана-сезімін бағыттайды. Сондықтан да діни
сенім адамның діни әлеуметтенуінің де сипатын анықтайды. Қазіргі қоғамда
халықты:
1) дінге сенушілер;
2)
дінді қолдаушылар;
3) дін ұстанушылар;
4) дінге бейтарап қараушылар;
5) дінге қарсылар деп бөлуге болады. Аталған топтардың азаматтық қоғамда
алатын орны әртүрлі. Сондықтан да дін қоғамдық дамуда барлық топтар
үшін жағымды не жағымсыз роль атқарады деп айта аламыз.
Қазіргі кезде кейбір діни ұйымдарға дінге сенбейтін адамдар өздерінің
сұраныстарын, тіпті экономкалық та мақсаттарын орындау үшін қатысады.
Дінге деген
сұраныс қоғамдағы әлеуметтік, экономикалық, мәдени
жағдайлардың нәтижесінде өзгеріп отырады. Қазақстан қазіргі кезде әртүрлі
дін иелерінің бір мемлекет көлемінде ынтымақ пен тұрақтылық жағдайында
өмір сүруінің нақты көрсеткіші. Діндер аралығындағы байланыс, төзімділік,
келісім қазіргі азаматтық қоғамды қалыптастыруға қажетті шарттардың бірі.
Дін социологиясын қалыптастыру жоғарыда айтылған мәселелерді
терең қарастыруда қажет етеді. Қазіргі кезде
төмендегідей мәселелер дін
социологиясының зерттеу шеңберіне кіреді:
-
Исламның дамуына байланысты қазіргі теорияларын зерттеу;
-
Исламның өркениеттік қоғамдағы орны;
-
Дін социологиясының қазіргі мәселелері;
-
Нарық және дін;
-
Діни дәстүрлер мен сенімдердің қазіргі көріністері;
-
Діни әлеуметтенудің параметрлері;
-
Исламдағы қызметтердің орны;
-
Қазақстандыағы
әртүрлі
әлеуметік
топтардың
дінге
сену
тендениялары;
-
Жастардың дінге деген көзқарасы.
-
Достарыңызбен бөлісу:


Өркениетті ел болудағы діннің кейбір маңыздылықтары
Қазіргі уақытта елімізде баянды бейбітшілік пен тұрақтылық өзара
құрмет пен өзара түсінушілік орныққан. Қазақ елі әлемге дін аралық, ұлт
аралық келісім және діни төзімділігі мен теңдігімен белгілі болып отыр.
Бүгінде дін үлкен күш болып отыр.
Дін - әрбір халықтың рухани – мәдени дамуының қайнар көздерінің
бірі. Елімізде 40 – аса конфессияға қатысты 3000 – аса діни бірлестіктер мен
ұйымдар жұмыс істейді. Қазақстанда негізгі діндер ретінде сунниттік
бағыттағы ислам мен христиандықтың православиялық бағыты болып
табылады. Сонымен бірге, ислам мен православие ел халқының басым
көпшілігінің рухани – тарихи дәстүріне ықпал - әсерін тигізетін діни
қатынастарға да өзгерістер алып келді. Діннің қоғам өмірінде алатын орны
мен рөлі ерекше.
Діни ұйымдар мен діни бірлестіктер, белгілі діни қайраткерлер қоғам
өміріне қатысып жас ұрпақты имандылық пен адамгершілікке тәрбиелеуге
үлес қосуда.
Діни бірлестіктер мен діни қайраткерлері дін аралық және ұлт аралық
татулық пен азаматтық келісінің нығаюына, діни төзімділік пен елдің бірлігі
үшін қызмет атқаруы тиіс.
Экстремизм мен ланкестіктің барлық көріністеріне тосқауыл қойылуы
қажет. Дін және саясаттың ара қатысына аса байыпты да байсалды ыңғай
болғаны жөн. Елдің рухани бірлігі мен рухани қауіпсіздігі мемлекетімізің
тұрақты дамуының тұғырының бірі. Дінді зайырлы, ғылыми тұрғыдан
дамытуға көңіл бөліп, елеміздің болашағы жастардың сана – сезімі мен
дүниетанымдық ұстанымдарына білім - ғылымға негізделген ислами және
имандылық, құндылықтарын және ұлттық және жалпы адамзаттық
мұраттарды сіңіру қажет.
Елімізде өткізілген әлемдік және дәстүрлі діндердің бірінші съезі
жаһандану заманындағы өркениеттер арасындағы үн қатысу мен өзара –
сенімді қалыптастыру мен дамытуға қосылған елеулі улес болды.
Еліміздің индустриалды және инновациялық қарқынды дамуы үшін
және қоғам өміріндегі азаматтық келісім мен саяси, рухани тұрақтылықты
сақтап және дамыту үшін діндер аралық түсіністік пен құрмет аса маңызды.
Ислам өркениеті аясында шығармашылығымен танымал болған ұлы даланың
дана ойшылдарының мұралары ислам ой-сана мен руханияты дамытуға
қосылған зор үлес.
Ислам елдерімен діни- рухани байланыстарды ел мүддесіне орай
дамыту қажет.
Ислам діні- ынтымақ, достық, мейрімділік, бейбітшілік, ізгілік,
бауырмалдық, бірлік, рухани тазалық, әділеттілік, адам бостандығы секілді
құндылықтарды ту етіп көтереді.
Еліміздегі діндер мен қайраткерлері елдің бірлігі мен болашағы және
өркендеуі үшін бірлесе қызмет жасауы қазақ қоғамының мақсат – мүддесіне
сай келеді.
Дін – халықтың рухани өрлеуі мен ынтымағы жолына қызмет етуі
керек.
Дін – бірінші Басшының барша үшін алдын – ала белгілеген шарттарына
бағынатын көзқарастар мен іс-қарекеетер. Діннің көмегімен барша маңдайға
жазулы мақсаттарына жетеді. Барша дегеніміз- тайпа, қала ,өлке, бәлкім, бір
тұтас халық не бірнеше ұлт шығар.
Егер бірінші әмірші рақымды болып, ізгілікпен басқарса, ойлаған
мұратына жетеді, оның қарамағындағылардың қай - қайсысы да шынайы
шаттық сыйлайтын несібелі бақытқа кенеледі. Тек сонда ғана дін “ ізгілікті
дін” аталады.
Дүние жүзіндегі белгілі дінтанушылар, философтар, социологтар,
психологтар, антропологтар, тарихшылар, сонымен қатар, заңгерлер,
саясаткерлер мен экономика мамандары дінді қоғамды, мемлекетті
қалыптастыратын аса маңзды институт ретінде қабылдайды.
Қазақстан халқының басын біріктіретін саяси тұғырнамалар жүзеге
асырылу керек. Ал оның маңызды бөлігінің бірі дін екені ақиқат. Қазір
Қазақтанда дінге бетбұрыштылық екпінді түрде күшейіп келе жатыр.
Халқымыз өзінің рухани бастауларына қайтадан бет бұра бастады. Сонымен
қатар, сырт мемлекеттердің дін таратушы миссионер ұйымдарының өкілдері
де Қазақстанға ағылып келе бастады, сөйтіп еліміз қазіргі кезде діни
экспансия алаңына айналды. Бірсыпыра азаматтар дәстүрлі дініміз – Ислам
дінін тастап, басқа сенімдерді қабылдады. Осының бәрі айналып келгенде,
ұзақ мерзімде Қазақстанның мемлекет ретінде дамуына қауіп тигізуі мүмкін.
Ал енді зайырлық ұғымына клер болсақ, оны мен былайша түсінемін.
Зайырлықтың отаны саналатын Францияны алайық. Француз төңкерісінен
кейін қалыптасқан секуларизм ұғымының мағынасына қарасақ, зайырлылық
бермеу деген сөз. Христиандарда, әсірісе Франция тәрізді катоик
нанымындағы мемелекетте, католицизмде ерекше бір діни тап өкілдері бар.
Олар үйленбейді, қоғаммен араласпайды, қоғамнан тыс аскеттік өмір сүреді.
Олар үшін өмір сүру мәнісі жапа шегу, рухани дүниеге дін қою. Жай
азаматтардан олардың мәртебесі бөлек болып есептелінеді. Өздерін тікелей
тәңірдің өкілдері ретінде санайтындықтан, олардың нанымдары бойынша
адамның күнәсін кешіруге құқықтары бар.
Жиһандану – бұл ХХІ ғасырдың феномені. Оған қарсы тұра алатын
күш бұл күнде болмай тұр. Ұғым ретінде, жиһандану негізі ұрыс нәрсе.Қалай
болғанда да, тауарлардың, қызметтердің еркін алмасуы кімге болса да керек
дүние. Жиһандану сондай-ақ ізгіліктің, ізгі құндылықтардың, әділеттіліктің,
кедей және дамып келе жатқан мемлекеттердің құққтарын әділетті негізде
сақталуын қамтамасыз етілуін көздесе құба-құп болар еді. Өкінішке орай,
қазір ұятсыздық, арсыздық, бульвар мәдениеті, жалаңаштық сипаттағы
құнсыздықтар дүниежүзіне таралып жатыр. Оның таралуына жиһандану
қатты септігін тигізіп жатыр. Біз қазірше дүниежүзіндегі саясатта,
экономикалық қатынастарда мол ықпалы бар мемлекет емеспіз. Әзірге солай,
мүмкін ертең басқаша болар. Геосаяси, геоэкономикалық орналасуымыз
салдарынан үлкен мемлекеттердің ортасында тұрған мемлекетпіз.
Сондықтан, жалғыз Қазақстан жиһандануға қарсы тұра алмайды.
Жиһандануға қарсы тұра алатын бір ғана күш бар, ол – жеке адамдардың
сана сезімін ояту. Әрбір саналы адам жиһандану арқылы келген
құндылықтардың ішінен нені алу кеек, нені алмау керек, өзі шешуі қажет.
Егер әркім осы қабілетке ие болса, онда жиһандану адамата үлкен зиян тигізе
алмайды.
Ислам діні біздің ұлт болып ұйысуымыздағы ең маңызды фактор және
діни бірліктің сақталуы тікелей мемлекетіміз бен ұлтымыздың боашағын
белгілейтін көкейтесті жайт.
Адамдардың діни сенімдеріне қатысты Қазақстан Республикасы
Конститутциясының 22-бабында былай делінген; Әркімнің ар-ождан
бостандығына құқығы бар. Адамның қандай діни сезімге енуі, оның жеке
басының ісі. Бұл жөнінде Президент Нұрсұлтан Назарбаев Қазқстан-2030
деген Қазақстан халқына жолдауында: “Әртүрлі этникалық және діни
топтардың біреуіне мүмкіндік беріп, екіншісіне екіндік бермеген елдің
болашағы жоқ”,- деген болатын.
Дін
адам
жан-дүниесінің
талап-талпыныстары
мен
арман-
мақсаттарының тоғысу нүктесі бейнесінде адам өмірінің толыққандылығын
танытатын категория ретінде де қарастырылады.
Дін деп адамдардың қасиетті байланысты іздеу және табу барысында
қол
жеткізетін
бірлестігінің
тұрақтылығын
қамтамасыз
ететін
методологиялық механизмді атайды. Діннің негізінде рәсім түр.Рәсім деп
жеке тұлғаның әлеуметтік іс-әрекетін қатал қадағалаушы ережелер
жиынтығын айтады. Өкімет пен азаматтық қоғам арасындағы қарым -
қатынастарды реттеп, қоғамдық тәртіпті сақтауға болысқан.
Қазақстан қоғам алдындағы жауапкершілігімізді сезіне, Қазақстандағы
ұлттар мен ұлыстар, діндер аралық келісімнің баға жетпес құндылықтарын
басшылыққа ала, Республика Президентінің елімізде ынтымақ пен бірлікті
нығайтуда, бейбітшілік пен татулықты сақтауға шақырған барлық
мұраттарына қолдау көрсете отырып, халқымыздың рухани қажеттілігін
қанағаттандыруға, Ислам дінінің асыл құндылықтарын өркениетті
жолдармен насихаттауға қызмет етіп, дініміздің бірлігін сақтауға күш-
жігерімізді жұмылдыратынымызды елімізде діни құндылықтардың
азаматтық ұстанымдары мен үйлесе өркендеуіне үлес қосу мен бірге
Отанымыздың одан әрі өркендеп, гүлденуі жолында білімімізді,
тәжірбиемізді, күш-қуатмызды жұмсау қажет. Ислам діні ғасырлар бойы
еліміздің өркендеуіне бірлігі мен ынтымағына қызмет етіп келеді. Оның
бұлжымас берік қағидалары, асыл құндылықтары халқымыздың әдеп- ғұрып,
салт-сана, озық дәстүрлерімен біте қайнасып кеткен.Еліміздің тарихы
Исламның тек бірлікке, достық пен ынтымастыққа қызмет ететін бейбіт те,
мейрімді дін екендігіне көз жеткізді. Қазақстан тәуелсіздігі Республика
мұсылмандарының рухани қажеттілігін қанағаттандыруға толық жағдай
жасап отыр. Мемлекет басшылары да бұған барынша қолдау көрсетуде.
Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың имандылық мемлекеттің тірегі екендігін
үлкен пайым парасатпен қарап, көрсетіп отырған қамқорлығы арқасында
елімізде Ислам діні күннен-күнге өркен жайып келеді. Мешіттер саны мен
жоғары білімді имандардың көбеюі діни басылымдармен діни әдебиеттерге
жол ашуы осының айғағы. Елімізде мұсылмандардың қажылық парыздарын
өтеуіне де толық мүмкіндік жасалуда. Үстіміздегі жылдың сәуір айында
мемлекет басшысы Н.Ә.Назарбаевтың Діни басқармамен оның облыстардағы
өкіл-имамдарын қабылдап, пікірін тыңдап, дін қайраткерлерін ел
тыныштығы, Отан амандығы халықтарымыздың өзара татулығын сақтап
дамыту сияқты ұлы мұраттарға жұмылдыруы Қазақстан мұсылмандарына
деген үлкен сенім және жауапкершілік деп білеміз.
Өркениетті ел болудағы діннің атқарар қызметі орасан зор екендігін
естен шығармаумыз керек.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Садырова М. С - бет 2


title: - Садырова М. С

text:
формаға ие болмасын, барлық уақытта тік әлеуметтік циркуляция құралы
болып табылады»,−деп жазды П.Сорокин. ХХ ғасырдың әртүрлі жылдарында
білім беру әлеуметтануы Д.Дьюи, К.Дженкса, Дж.Колмана, Дж.Флауди,
П.Бурдье, А.Смелзер, Э.Гидденс және т.б. еңбектерінде ғылыми ізденістің
негізі болды. Білім беру әлеуметтануының мәселелерін қарасстырған батыс
әлеуметтанушылары білімнің қазіргі әлемдегі орны мен роліне ерекше назар
аударды, яғни жалпы теориялық мәселелер қойды және оларға жауап табуға
тырысты. ХХ ғасырдың соңында батыс әлеуметтанушылары білімнің нақты
мәселелеріне назар аудара бастады. Мысалы, Э.Гидденс, А.Смелзер және
басқа да әлеуметтанушылар кітаптарында білімнің нақты мәселелері
қойылады. Қандай да бір американ немесе ағылшын орта мектебіне
социологиялық зерттеу жүргізіледі және тұжырым жасалынады, мектеп
оқушылары оқуы жайында ұсыныстар беріледі. Сондай жағдайды Э.Гидденс
те «Әлеуметтану» деген өз оқулығында да көрсетеді. Жалпы батыс
әлеуметтануы білім беру әлеуметтануының негізгі түсініктері мен
категорияларын қалыптастырды. Батыста білім беру әлеуметтануының мәні
еліміздің дамуы мен өркендеуі критерийіне байланысты кәсіби білім беруге
қажеттілік өскен ХХ ғасырдың екінші жартысында өсе түсті. Т.Парсонс бұл
процесті «өндірістік», «ғылыми-техникалық», «экономикалық» және басқа
да төңкерістермен бірге қоғамда өз орны бар «білім беру төңкерісі» деп
атады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Білім беру әлеуметтік институт ретінде

text:
1) білім беруді басқару органдары; 2) білім беру мекемелер торы (мектептер,
колледждер, гиназиялар, лицейлер, кәсіптік мектептер, университеттер мен
академиялар т.б.); 3) шығармашылық одақтар, кәсіптік ассоциациялар,
қоғамдар, ғылыми және методологиялық кеңестер мен басқа да бірлестіктер;
4) оқытушылар мен білім алушылар үшін шығарылған оқулықтар мен
әдістемелік оқулықтар; 5) білім беру бағдарламалары мен білім берудің
мемлекеттік стандарттары; 6) журналдар мен жылдық басылымдарды
енгізетін кезеңдік басылымдар; 7) білім беру мекемелері әлеуметтік және
заңдық статусқа ие, өзінің Жарғысы және басқа да құжаттары болады. Олар
ғимараттарда орналасады, жер көлемі болады, материалдық құндылықтары
мен қаржыларға ие. Білім беру субъектілері мыналар: 1) білім алушылар, 2)
мұғалімдер. Сонымен бірге, білім беру субъектілері мыналар бола алады:
білім беру мекемелері (ұйымдар) — ішінде әлеуметтік қатынастар, нормалар,
ережелер орын алатын кәсіптік белгілері бойынша біріккен адамдар топтары.
«Білім беруге байланысты адамдар әрекеттерін реттеуші және
ұйымдастырушы нормалар жиынтығы білім берудің әлеуметтік институт
болып табылатынына куәлік етеді»
Достарыңызбен бөлісу:


title: Білім беру қызметтері - Садырова М. С

text:
Білім беру қызметтері
Қысқаша айтатын болсақ, білімнің кез келген деңгейде 2 негізгі
қызметі бар. Олар: 1) Білім беру; 2) Әлеуметтену, тәрбиелеу.
В.И.Добреньков және А.И.Кравченко білім берудің бірнеше қызметтерін
бөліп көрсетеді: 1) бір ұрпақтан екінші ұрпаққа білімді беру және
мәдениетті тарату; 2) қоғам мәдениетін сақтау және жетілдіру; 3) тұлғаның
әлеуметтенуі, әсіресе, жастардың және олардың қоғамда интеграциялануы;
4) тұлғаның статусының анықталуы; 5) әлеуметтік таңдау (селекция) қоғам
мүшелерін дифференциациялау, бірінші кезекте жастарды, оның нәтижесінде
қоғамның әлеуметтік құрылымы қайта өндіріледі және өзгереді,
индивидуальды мобильділік; 6) жастарды кәсіби бағыттауды және кәсіби
таңдауды қамтамасыз ету; 7) сатылы үзілісіз білім беру үшін білім базаларын
құру; 8) әлеуметтік-мәдени новация, жаңа идеялар мен теорияларды,
жаңалықтарды өңдеу және құру; 9) әлеуметтік бақылау (Сонда .219, 220б.).
Айта кететін бір жайт, бұл орайда білім беру қызметінің екі негізгі
қызметінің бөлшектенуі туралы сөз болады. Барлық оқу орындарындаек2
негізгі процесс орын алады — ол оқу және тәрбиелеу. Осылар білім беру
орындарының қызметтері болып табылады. Мысалы мектеп үшін, ең негігі
міндеттер мыналар: 1) базалық білім беру; 2) тұлғаны қалыптастыру; 3)
оқушыларды кәсіптік бағдармен қамтамассыз ету.
Жоғары білім берудің социологиядағы зерттелу деңгейі
Білім берудің адамзат тарихындағы орны зор. Ол қазіргі заманғы қоғам
мен мемлекет дамуының фундаменталды механизмі болып табылады. Білім
берудің қоғам дамуындағы орны жөніндегі ойлар Аристотель, Платон секілді
көне грек ойшылдарының, XVIII ғасырдағы әйгілі Ағартушылық кезеңнің
Вольтер, Руссо, Дидро және Гельвеций сияқты атақты энциклопедист-
ғалымдарының, сонымен қатар Гегель, И. Кант, Г. Спенсер, П. А. Сорокин,
П. Уорд, Д. Дьюи, К. Ясперс, Э. Дюркгейм және т.б. аты әлемге әйгілі
ғалымдардың еңбектерінде кездеседі.
Білім берудің философиялық аспектілері Э.М. Андреев, П.И. Бабочкин,
С.К. Булдаков, Б.С. Гершинский, О.П. Долженко, А.Ж. Кусжанова, А.Л.
Маршак, Г.К. Овчинников, П.П. Панова және т.б. ғалымдардың еңбектерінде
қарастырылса, білім берудің модернизациясы мен информатизациясына
қатысты мәселелер А.И. Арнольдов, Д. Белл, Е.П. Велихов, В.И. Вернадский,
Т.П. Воронина, В.В. Громов, В.И. Добреньков, В.И. Жуков, Г.Е. Зборовский,
М. Кастельс, Э.Г. Кочетов, Н.Н. Моисеев, В.Я. Нечаев, В.А. Садовничий,
Л.В. Скворцов, Э. Тоффлер, А.И. Уваров, А.Д. Урсул сияқты ғалымдардың
еңбектерінде қарастырылған.
Жоғары кәсіби білім беруді басқару стратегияларына талдаумен В.И.
Жуков, Ю.Г. Волков, Е.Н. Жильцов, С.Ф. Егоров, А.В. Миронов, А.М.
Новиков, И.В. Орлова, Ф.Р. Филиппов, Р.Г. Яновский, В.Н. Ярская
айналысып келеді.
Қазіргі заманғы қоғамдағы білім берудің атқаратын функциялары мен
оның қоғамның басқа әлеуметтік кіші жүйелерімен қатынасын В.Н.
Гурченко, Э.Д. Днепров, Ю.А. Зубок, В.Г. Пряникова, З.И. Равкин, В.Г.
Харчева, В.И. Чупров зерттеген. Ал білім беруге құрылымдық-
функционалдық талдау жасаған Т. Парсонс, Р. Мертон, Р. Дрибин, К.
Бейлиф, М. Фай, М. Арчер, Дж. Александер, П. Коломи және т.б. ғалымдар
болып есептеледі.
Жоғары білім беру жүйесі дамуының экономикалық аспектілері Н.П.
Литвинова, А.М. Бабич, Е.В. Егоров, Е.Н. Жильцов, Г.В. Балашов, А.Б.
Дайновский, В.И. Марчинкевич, В.А. Малова, Ф.Р. Филиппов секілді
ғалымдармен зерттелген.
Білім беруді басқару проблемасын өз еңбектерінде Л.К. Аверченко, Е.М.
Бабосов, Е.М. Вербицкий, Н.Винер, В.И. Гладышев, В.И. Жуков, Ю.Л.
Егоров, П. Карсанье, В.Г. Каменская, А.И. Ковалев, Г. Кунц, С. О'Доннел,
А.В. Милехин, В.С. Лазарев, А.П. Пунев, П.И. Мухамедов, К.Ушаков, Ф.Э.
Шереги, Н.И. Яблокова қарастырған.
Отандық және шетелдік жоғары білім беру жүйелерін салыстырмалы
талдау Н.М. Абросимова, О.Л. Ворожейкина, А.И. Галаган, Н.И. Давыдова,
С.Л. Зарецкая, Н.В. Косолапова, А.И.Ковалев, К.Н. Цейкович, Л.Н. Тарасюк
еңбектерінде кездеседі.
, А.Л.Маршак, Г.К.Овчинников Л.П.Панова
XX ғасырдың екінші жартысында-ақ XXI ғасырда алдыңғы қатарлы
елдер қатарына білім берудің тиімді жүйесін қалыптастырып, жас ұрпақтың
рухани және интеллектуалды дамуына бүкіл күшін (қаржыландыру, ғылыми
негізделген даму стратегиясын қалыптастыру және т.с.с.) жұмсаған
мемлекеттердің қосылатыны анық болды. Мұндай мемлекеттердің қатарына
Америка Құрама Штаттары мен Батыс Еуропаның дамыған елдерін
жатқызуға болады.
Тіпті білім беру тиімділігінің таза экономикалық аспектісін алғанның
өзінде, әлеуметтік өмірдің ешбір саласы білім берумен бәсекеге түсе
алмайтынына көз жеткізуге болады. Мәселен, XX ғасырдың 30-жж. академик
С.Г. Струмилин білім берудің ұлттық табыс өсіміне қосқан үлесінің 20-30%
жететінін есептеген болатын. Ал XX ғасырдың 70-ші жылдары В.А.
Жаминнің есептеулері бойынша, бұл көрсеткіш 40%-ға жеткен. Осылайша,
бүгін әлемдік қауымдастық мемлекеттердің экономикалық жетістіктері
олардың білім беру жүйелерімен, азаматтарының сауаттылығымен, белгілі
бір кәсіби сала үшін арнайы оқытылған жұмыс күшінің даярлық дәрежесі
мен сапасымен анықталатынына көзін жеткізіп отыр. Осы себептен болар,
соңғы онжылдарда жоғары мектеп мәселелерін зерттейтін алуан түрлі
зерттеулер
санының
күрт
артуы
әлемдік
қауымдастықты
аса
таңдандырмайды.
Білім беру саласы білім беруді, шеберлік пен дағдыны қалыптастыруды,
тәжірибемен бөлісуді және осының барлығын сақтауды қамтитын көп
сатылы да, көп факторлы сала.
Білім беру көптеген әлеуметтік-гуманитарлық ғылымдардың зерттеу
объектісі болып табылады. Осыған байланысты «білім беру» ұғымына түрлі
анықтамалар беріліп жатады және оны зерттеудің түрлі бағыттары
қалыптасады. Осылайша, Г.Е. Зборовскийдің пікіріне сүйеніп айтатын
болсақ, білім беруді зерттеудің негізгі төрт ыңғайы бар: педагогикалық,
философиялық, экономикалық және социологиялық ыңғайлар.
Педагогикалық ыңғайды ұстанушы зерттеушілер білім беруді ең
алдымен оқу-тәрбиелік процесс ретінде қарастырады. Педагогика арнайы
әдіс-тәсілдер мен педагогикалық қызметтің түрлі формалары мен құралдары
арқылы оқу-тәрбие процесі барысында тұлғаны қалыптастыру мәселесін
зерттеумен айналысады.
Философиялық
ыңғай
білім
берудің
даму
заңдылықтарын,
перспективаларын түсінуге, қазірде көп айтылып жүрген білім беру
кеңістігін ұғынуға мүмкіндік туғызады. Бұл ыңғайды ұстанушылар соңғы
уақытта білім беруді зерттейтін жаңа сала – білім беру философиясының
қалыптасуы жөнінде сөз қозғап отыр. Алайда ғалымдар (Б.С. Гершунский,
Ф.Т. Михайлов және т.б.) бұл мәселе бойынша әлі де болса бір тоқтамға келе
қойған жоқ.
Білім беруді зерттеудің экономикалық ыңғайы С.Г. Струмилиннің
зерттеулерінен бастау алады. XX ғасырдың 20-жылдарында бұл ғалым
жұмысшылардың білім беру деңгейінің қоғамдық және индивидуалды еңбек
өнімділігінің артуына тікелей әсерін зерттеген. Сонымен, экономикалық
ыңғайды ұстана отырып келесідей сұрақтарға жауап табуға болады:
1.
Ел экономикасы мен білім берудің арасында қандай өзара ықпал бар;
2.
Білім берудің экономикалық тиімділігі қандай;
3.
Білім беру өндірістің дамуына, жалпы ел экономикасының өркендеуіне
қалай әсер етеді.
Экономикалық ыңғайды ұстанушы ғалымдар (Ф. Котлер, Д. Маккормик,
Р. Моррис, Х. Маккей, М. Портер, Г. Болт, Р. Баззл, П.С. Завьялов, В.Д.
Маркова, Р.Б. Ноздрева, В.М. Тарасевич, В.Е. Хруцкий және т.б.) білім
беруді көп жағдайда қызмет көрсетудің бір түрі ретінде, ал студентті
тұтынушы ретінде қарастырады.
Социологиялық ыңғай ең алдымен білім берудің қоғамдағы алатын орны
мен атқаратын рөлін анықтауға бағытталған. Білім беру әлеуметтік құбылыс
және процесс, әлеуметтік жүйе және әлеуметтік институт, яғни қоғамның
элементі бола тұра ондағы барлық өзгерістерден тысқары тұрмайды,
трансформацияға ұшырап отырады. Яғни, білім берудің қоғамның басқа да
экономикалық, саяси, әлеуметтік, мәдени салаларымен, қоғамдық
құрылымдар, институттар мен ұйымдармен байланысы, олардағы білім
берудің алар орны зерттеледі дегенге сайып келеді.
Социологиялық ыңғай тұрғысынан білім беру адамдардың өмір сүру
бейнесінің негізгі элементтерінің бірі ретінде қарастырылып, оның еңбекке,
тұрмысқа, бос уақытқа, өмір сүру жағдайы мен құндылықтық бағдарларына
әсері зерттеледі. Сонымен қатар, білім берудің бұларға деген кері ықпалы
қарастырылады. Білім беру социологиясы үздіксіз білім беру, білім беру
саласындағы әлеуметтік комфорт пен дискомфорт, әлеуметтену және т.б.
мәселелерімен де айналысады.
Сонымен социологиялық ыңғай білім беруді екі – қоғамдық және
индивидуалды – тұрғыдан зерттеуге мүмкіндік береді.
Социологияда білім беруді зерттеудің негізгі үш ыңғайы бар:
1.
білім беру іс-әрекет, әлеуметтік-мәдени әрекет ретінде (іс-әрекеттік
ыңғай);
2.
білім беру әлеуметтік жүйе ретінде (жүйелік ыңғай);
3.
білім беру әлеуметтік институт ретінде (институционалды ыңғай).
Іс-әрекеттік ыңғайға сәйкес білім беру, оқу процесі тәжірибені игеру
процесімен байланыстырылады. Яғни, әлеуметтенудің құрамдас бөлігі
ретінде қарастырылады деген сөз.
Іс-әрекеттік ыңғайды ұстанушы А.П. Егоршинның редакторлығымен
жарық көрген оқу құралында білім беру – бұл 1) азаматтың (оқушының)
мемлекет бекіткен білім беру сатыларына (білім беру ценздеріне) жетуімен
қатар жүретін адам, қоғам және мемлекет мүддесіне сәйкес оқыту мен
тәрбиелеудің мақсатты бағытталған процесі; 2) қоғамның ұйымдастыруы мен
нормалауымен жүретін алдындағы ұрпақтың онтологиялық тұрғыдан
тұлғаның генетикалық және мәдени бағдарламалармен сәйкес қалыптасуын
білдіретін әлеуми маңызды тәжірибені үздіксіз беру процесі; 3) тұлғаны
(ұрпақтың бір ғана өкілін) әлеуметтендіру мақсатында социум жүйесінде
мәдениетті тасымалдау (трансляциялау) процесі; 4) оқыту мен оқудың
(индивидуалды танымдық қызмет), тәрбиелеу және тұлғаның өз орнын
анықтау мен индивидуалдылығының синтезі; 5) адамның қоғамдық өмір
үшін қажет әлеуметтік тәжірибені, білім, шеберлік және дағды жүйесін игеру
нәтижесі мен процесі.
В.Н. Турченко жүйелік ыңғайға сүйене отырып, білім беру
социлогиясының пәні ретінде білім берудің жүйелері мен кіші жүйелерінің
бірегейлігін атап көрсетеді.
Институционалды ыңғайды жақтаушы Л.Н. Коган бойынша, білім беру
– бұл шеберлік пен дағдыны қалыптастыру, жалпы және арнайы білімді беру
және игеру процесі; ұрпақтар сабақтастығын қамтамасыз ететін мәдениет
құндылықтарын сақтау және үлестіру жүйесі; тұлғаның белгілі бір үлгісін
қалыптастыратын оқытушы және тәрбиелеуші қызмет; белгілі бір оқу циклы
немесе өз бетінше білім алу нәтижесінде алынған жалпы және арнайы білім
көлемі; білім беру және тәрбиелеу мекемелері жүйесінің қызмет етуін
білдіріп, қамтамасыз ететін әлеуметтік институт.
Егер Л.Н. Коган білім беруді ұрпақтың әлеуметтік тәжірибесін берудің
тәсілі мен нәтижесі ретінде қарастырса, Р.В. Рывкина оны тұлғаның рухани
қажеттіліктерін қанағаттандыратын жеке бөлек құндылық және басқа да
өмірлік игіліктерге қол жеткізудің құралы деп біледі.
Ал В.В. Герчикова білім беруді ғылыми-техникалық прогресті
қамтамасыз
ете
алатын
жоғары
мамандандырылған
мамандарды
дайындайтын, әлеуми бірыңғай қоғамға жақындататын, қоғамның ақырында
тұлғаның
жанжақты
дамуына
негізделген
рухани
потенциалын
қалыптастыратын бірқатар маңызды каналдардың бірі болып табылатын
әлеуметтік институт ретінде қарастырады.
Ескеретін бір жайт, тек институционалды ыңғай ғана білім беруді
әлеуметтік (тіпті социеталды), қауымдастық (топтық) және жеке
индивидуалды деңгейде қарастыруға мүмкіндік туғызады. Институционалды
ыңғайды анығырақ түсіну үшін оны жүйелік ыңғаймен салыстырып көрейік.
Себебі бұл екеуі білім беру саласындағы аналитикалық, зерттеу, басқару
және реформаторлық қызметте әлдеқайда жиі қолданылатын ыңғайлар
болып есептеледі.
Сонымен, институционалды ыңғайдың жүйелік үлгісінен үш негізгі
айырмашылығы бар. Біріншіден, институционалды ыңғай тұрғысынан білім
беру қоғамдық қатынастар жүйесінің басқа құрамдас бөліктерімен тығыз
байланыста болатын элементі ретінде қарастырылады. Ал жүйелік ыңғай
бойынша, білім беру – бұл автономды құрылым, жеке тұрған жүйе. Яғни,
институционалды ыңғай тұрғысынан білім берудің өндіріспен, ғылыммен,
мәдениетпен және басқа әлеуметтік институттармен, жүйелермен
арасындағы функционалды байланыстарын қарастырса, жүйелік ыңғай мұны
талап етпейді, себебі білім беру мұнда жетік феномен ретінде түсіндіріледі.
Екіншіден, білім берудің институционалды сипаттамасы оны оқыту,
тәрбиелеу және кәсіби даярлау салаларындағы қоғамдық өмірді
ұйымдастырудың динамикалық және тұрақты формасы ретінде зерттеуге
бағыттайды. Жүйелік ыңғай білім берудің ұйымдасуына емес, оның
атқаратын функцияларына байланысты құрылымына көбірек көңіл бөледі.
Және, үшіншіден, институционалды ыңғай білім беру саласындағы
нақты қауымдастықтардың қызметі мен өзара қарым-қатынасын зерттеуге
бағытталған, ал жүйелік ыңғайға бұл тән емес. Осы ерекшелікті ескере
отырып, жүйелік ыңғайдың нақты субъектілері жоқ деген қортындыға келуге
болады.
Социологияда қолданылатын ыңғайлардың ешқайсысын әмбебап деп
тануға болмайды. Олардың әрқайсысы социологияның ғылым ретінде
қалыптасу және даму тарихында ерекше орынға ие және нақты мәселелерді
шешуге байланысты туындаған болатын. Жоғарыда аталып кеткендей,
социология білім берудің алуан түрлі аспектілерін қарастырады және
әрбіреуінде түрлі әдіс-тәсілдер қолданылады. Яғни, біріншісінде тиімді деп
танылған ыңғай екіншісінде жарамсыз болып қалуы мүмкін.
Жоғарыда айтылғанның барлығын ескере отырып айтатын болсақ,
«білім беру» ұғымына анықтама берудің критерийлері алуан түрлі. Бұл
анықтамаларда білім беру процесс, мақсат, қызмет және оның нәтижесі
ретінде қарастырылған. Алайда, ұсынылған анықтамалардың басым
көпшілігі білім беру – әлеуметтік институт дегенге сайып келеді.
Сонымен, білім беру (жоғары білім беру мағынасындағы) дегеніміз –
бұл өзара байланысты және өзара әрекеттесуші, талапкердің білімі,
шеберлігі, дағдысы мен тәртіптілігін маманның кәсіби біліктілігі мен
мәдениеттілігіне айналдыратын, сол арқылы әрдайым қоғамның құрылымын
жаңғыртып отыратын оқыту және тәрбиелеу қызметтерінің үздіксіз,
мақсатты бағытталған, ұйымдастырылған және тұрақты жиынтығы,
студенттің кәсіби маман ретінде қалыптасуына жауапты әлеуметтік
институт.
Білім берудің көп жағдайда әлеуметтік институт ретінде қаралуы заңды
да. Оны білім беру формаларының тарихи үлгілерінен байқауға болады.
Алдымен, күнделікті өмірге қажет білім атадан балаға беріліп отырды. Еңбек
түрінің кеңеюіне байланысты кәсіп пайда болды және, тиісінше, осы кәсіптің
иелері басқаларды үйрететін жағдайға жетті. Осылайша, білім берудің
әлеуметтік институт ретіндегі сипаттары біліне бастады. Антикалық заманда
Платон және Аристотель тарихта алғашқы болып оқу орындарын ашты.
Қазіргі заманғы білім беру болса күрделі инфрақұрылымы бар әлеуметтік-
мәдени институт болып есептеледі. Білім берудің деңгейлеріне байланысты
(мектепке дейінгі, орта, орташа кәсіптік және жоғары білім беру) тиісті
мекемелер (балабақша, мектеп, колледж, жоғары оқу орны) қызмет етеді.
Білім
берудің
институционалды
анықтамасы
бүгінде
шетел
әріптестермен ғана емес, сонымен қатар Қазақстанның да көптеген
әлеуметтанушыларымен және басқа да мамандық иелерімен қолданылады.
Олардың қатарында Аитов Н.А., Әженов М.С., Әбсаттаров Р.Б., Дәкенов М.,
Садырова М.С., Гуревич Л.Я., Нургожина А.Р., Кусаинов А.М., Каланова Ш.,
Чередниченко В., Елманова В.К. және т.б. социолог, политолог, педагог
ғалымдарды атап өтуге болады.
Бүгінде білім берудің қоғам дамуындағы, экономиканың жоғары
бәсекеге жарамдылығы мен ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі рөлін
түсінген мемлекеттер өз білім беру жүйелерінің осал жерлерін анықтау
арқылы тиісті реформаларды жүзеге асыруға бет алды. Әр мемлекетте
мұндай реформалар олардың білім беру саласындағы саясатына байланысты
әр түрлі жолдармен жүзеге асады. Алайда, кез келген мемлекеттің білім беру
жүйесі келесілерді қамтамасыз етуі тиіс:
жоғары сапалы білім беруге жағдай туғызып, кепілдік беру;
үздіксіз білім беру тұжырымдамасына сәйкес білім беру жүйесі
сатыларының (мектепге дейінгі, орта, жоғары және жоғарыдан кейінгі
білім беру сатылары) сабақтастығын қамтамасыз ету;
білім берудің халықаралық сипатын қамтамасыз ету (оқушылар,
зерттеушілер мен оқытушылардың мобильдігіне жол ашып, оны
жоғарлату, білім беру жүйелерін ұлттық ерекшеліктерді ескере отырып,
барынша халықаралық стандарттарға жақындату және т.с.с.);
білім беру философиясының үздіксіз жаңғырып отыруын қамтамасыз
ету (білім беру саласын демократизациялау);
білім беруді қоғамның білім алуға тілек білдіретін кез келген тобы үшін
қолжеткізімді ету;
білім берудің мемлекеттік стандарттарын жетілдіру және т.б.
Алайда, білім беруге қойылатын негізгі талап, ол – өзінің қоғамдық-
мемлекеттік институт ретіндегі сипатын сақтауы. Білім беру – қоғамдық-
мемлекеттік институт дегенде, оның ашықтығы мен мемлекетіміздің кез
келген азаматы үшін қолжеткізімділігін айтамыз.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sadirova-m-s.html?page=32#_Жоғары_білім_берудің_социологиядағы_зерттелу_деңгейі

title: Білім беру қызметтері - Садырова М. С