title: Көне  заманда - Саясаттану

text:
Көне заманда саяси ілімдердің қалыптасуы жалпы адамзат тарихының
алғашқы діни-мифологиялық түрінен рационалдық-логикалық деңгейімен
ұштасады.
1
Осы оқу құралына теориялық негіз болған ойшылдар мен ғалымдар туралы мәліметтер кітаптың
соңында алфавит бойынша берілген.
6
Көне египеттіктердің, қытайлықтардың, үнділердің, вавилондықтардың,
еврейлердің, парсылардың, гректердің және римдіктердің әлеуметтік-саяси
алғашқы түсініктері діни сипатқа көше бастады. Бұнда орын алып отырған
билік пен тәртіп құдайдан туындайды деген түсінік басым болды. Сөйтіп, біздің
заманға дейінгі І мыңжылдықта мифологиялық идеологияда өзгеше бетбұрыс
басталды. Бұл діни кезеңнің басталуы болды. Мысалы, буддизм діні бақытқа
сегіз тарапты жол апарады, атап айтқанда: шынайы сезім, дұрыс шешім, дұрыс
сөз, дұрыс іс, дұрыс өмір, дұрыс күш жұмсау, дұрыс ой, дұрыс зейін қою деп
есептеді (Чаттопадхай Х.Индийский атеизм. М., 1973). Осы жолдар арқылы
жалпыға бірдей азаптан арылып, жан рахатына жетуге болады деген ойлар
орнықты.
Біздің заманымызға дейінгі дәуірдің өзінде-ақ Қытайда, Парсыда,
Грекияда саяси білімдердің дамуындағы мифологиялық-діни көзқарас ғылыми
көзқараспен ұштаса бастады. Мысалы, ежелгі Қытайдың саяси ойларында
рационалдық тенденцияның көрінісі ретінде легистерді атауға болады (б.з.д.
УІІ-ІУ ғғ.). Олар өндіріс пен сауданың бірқатар салаларында мемлекеттік
монополияны негіздеу қажеттігін айтты. Легизм өкілдері қоғам өмірі мен жеке
адам
тіршілігінің
барлық
жақтарын
реттеуге
мүмкіндік
беретін
орталықтандырылған қатаң, авторитарлық мемлекет құру қажет деп санады.
Ежелгі Парсыда ақсүйек Мегабиз және патша Дарий қоғамдағы
еркіндіктің артықшылықтарын көрсетіп, барлық билік бір қолға шоғырланған
монархияны сынайды.
Ежелгі Грекиядағы кең көлемдегі саяси-құқықтық түсініктердің
қалыптасуы Перикл, Пифагор, Гераклит, Демокрит және софистердің
есімдерімен байланысты. Құқық, саясат, мемлекет туралы ілімдер Сократтың,
Платонның, Ксенофонттың еңбектерінен айқын көрінеді.
Орта ғасырларда басқа аймақтарда, әсіресе Еуропада саяси білімдердің
дамуы біраз қиындықтар кешті. Еуропада бұл кезеңнің саяси тұжырымдары
діни сипатта болды. Бұның басты себебі:христиан шіркеуі билік үшін кұресте
үстемдік көрсетіп, зорлық-зомбылық жасап, халықты діни соғыстарға
ұшыратты. Ғылым христиан, кейін католик дінінің қызметшісіне айналып
қарқынды дами алмады. Қоғамның осындай саяси жүйесін насихаттаушылар
Ұлы Василий, Иоан Златоуст, Григорий Нисский,Ориген христиандық
әлеуметтік-саяси идеяларының «әкелері» және «ұстаздары» деп аталды. «Билік
жүйесінен басқа барлық адамдар өмірдің бишаралары»деген көзқарас
қалыптасты.
Орта ғасырдағы ойшылдардың ішінде Фома Аквинский ерекше орын
алады. Басты еңбегі – “Теологияның жиынтығы”.
Фома Аквинский: «заң - белгілі мақсатқа сәйкес тиісті тәртіпті
айқындаушы ереже», адам үшін бұл ереже «рахат» деп түсінді. Фома билік
құдайдан туындайды деп тұжырымдайды. Ал «Құдай жауыздықтың емес,
қайырымдылықтың көзі, сол себепті билікті құрайтындардың бәрі
мейірімділіктен туындайды, Құдайдан шығады, ал жамандықтың бәрінің шығу
тегі адамдардан» деп түсіндіреді Аквинат.Фома монархияны жақтады, оның
ойынша, саяси монархия шіркеуге, папаға емес, заңға сүйенеді.
7
Келесі құдайшыл ойшыл орта ғасырлық Мартин Лютер (1483-1546).
Оның еңбектерінде әртүрлі таптардың наразылығы көрініс тапты, олар: серілік
құрушылар, қала тұрғындары, князьдар мен төменгі дін иелері өкілдері
арасындағы келіспеушіліктер
Римдік-католик дініне қарама-қарсы Лютер адам және оның зайырлы
өмірі негізінен күнәлі деп қаралмауы тиіс екендігін дәлелдеуге тырысты. Ол
адам мен құдай арасындағы шіркеу мен дін иелерінің жарастырушылық ролін
теріске шығарды. Лютер өзінің міндетін алғашқы христиандыққа қайта оралу
деп есептеді, бірақ бұл жолды тек дін саласында жүргізуді уағыздады.
Лютердің саяси іліміндегі негізгі тезис – екі әлемнің болуы.
Христианшыл Лютердің пікірі бойынша, адам бір мезгілде екі әлемде: рухани
(аспандағы) және нәрселік (жердегі) әлемде өмір сүреді.
Саяси білімдер дамуының ерекше маңызды кезеңі – Қайта өрлеу дәуірі.
Қайта өрлеу дәуіріндегі саяси - әлеуметтік ғылымдардағы жарқын
жұлдыздардың біріне италиялық Никколо Макиавелли жатады. Оның саясатқа
байланысты
шығармалары:
“Тақсыр”(«Государь»),
“Соғыс
өнері”,
“Флоренцияның тарихы”.
Макиавелли діни саясатқа қарсы шықты. Шындықтың белгісі – сенім
емес, тәжірибе деп білді. «Адамдар мен қоғамның өмірі, тағдыры құдайдан»
деп күтіп отырмай, саяси ойды, саясатты қоғамдағы мәселелерді шешуге
бейімдеу керек. Адамдардың өмірін жақсарту үшін «елді басқаруға қабілеті бар
билік, мемлекет ұйымдастыру керек» – деп түсініп осы мақсатқа жеткізетін
әртүрлі әдіс-тәсілдерді көрсетті. Макиавелли саяси ғылымның мәнін, қызметін,
мақсатын айқындауға жол ашты.
Макиавеллидің шығармаларында саяси ойдың басқа да көптеген
мәселелері зерттелді. Мысалы, табиғат жағдайының адамдардың мінез-құлқына
әсері, мемлекетті басқару түрлерінің алмасу заңдылықтары туралы бағалы пікір
айтты.
Макиавелли халық пен меншік иелерінің арасындағы мүдделердің
қарама-қайшылығын көрсетті. «Адамдар табиғатынан жауыздықпен жаралған,
саясатпен айналысушы ең алдымен осыны ескеруі қажет» деп есептеді.
Италиялық ғалым бір орталықтан басқарылатын мемлекетті жақтады.
Оған мемлекеттің тұтастығын әлсіретіп күйрететіннің бәрі жат, жамандық
болып көрінді. Алауыздықтың, бақталастықтың себебі болатын дворяндар мен
шіркеуге қарсы болды.
Макиавелли мемлекетті негізгі екі түрге: монархия мен республикаға
бөліп, “Тит Ливидің бірінші онкүндігі жөнінде ойлар”атты еңбегінде
республиканы монархиядан жоғары қояды. Ең ұтымдысы - республика: билікте
халық өкілдері, ақсүйектер мен сайланбалы мемлекет басшысы болуы
керектігін көрсетті. Макиавеллидің пікірі бойынша республикада еркіндік пен
теңдікті жеңіл жүзеге асыруға болады.
Макиавеллидің көптеген ой-пікірлерінің ішіндегі саяси білімдер дамуына
қосқан үлкен үлесі – саяси мәселелерді діни, жалпы этикалық - философиялық
көзқарастан ажыратып, бөлек сала ретінде түсіндіріп саяси ғылымды біздің
қазіргідей түсінуімізге жол ашуы.
8
Макиавеллиден кейінгі кезеңде саяси ғылымның дамуы тәжірибе мен
ғылыми көзқарасқа негізделді. Нәтижесінде саяси салаға мыңдаған ғалымдар,
ойшылдар өздерінің ой-пікірлерін, идеяларын, тұжырымдамаларын ұсынды,
жаңа жағдайларға бейімделген институттар пайда болады.
Саяси зерттеулердің даму нәтижесінде ХІХ ғасырдың екінші жартысында
саясаттану өз алдына жеке пән болып қалыптасты.
1857 жылы АҚШ-тың Колумбия колледжінде (кейін Колумбия
университетіне айналды) профессор Фрэнсис Либер “Тарих және саясаттану”
кафедрасын ашты. Яғни, саясаттану ғылымы тарихта алғашқы рет академиялық
пән мәртебесін алды. Осы колледжде 1880 жылы саяси ғылымның жоғары
мектебі құрылды.
Саясаттанудың қоғам өміріндегі рөлінің өсуіне байланысты 1880 жылы
АҚШ-та “Саяси ғылымдар” атты журнал шықты.
1872 жылы АҚШ-тағы сияқты Францияда да мемлекеттік аппаратқа
арнайы қызметкерлер дайындайтын саяси ғылымдар мектебі жұмыс істей
бастады.
1889 жылы АҚШ-та «Саяси және әлеуметтік ғылымдар» академиясы,
1903 жылы «Америкалық саяси ұйымдар ассоциациясы» құрылды. Қазіргі кезде
осы ассоциацияның құрамында бірнеше бөлімдері, мыңдаған мүшелері бар.
ХХ ғасырдың басында саясаттану жеке академиялық пән ретінде толық
бөлініп шықты. Бұл ғылымның халықаралық мәртебе алып, толық
қалыптасуына ЮНЕСКО-ның басшылығымен 1949 жылы құрылған «Саяси
ғылымдар халықаралық ассоциациясының» қосқан үлесі жоғары.
Сөйтіп, саяси ғылым халықаралық статусқа ие болды. Бүгінгі таңда
Америка, Еуропа, шығыс елдерінің барлық жоғары оқу орындарында
саясаттану жеке пән ретінде барлық факультеттерде міндетті түрде оқытылады,
ал әлемнің ең ірі университеттері саясаттанушы мамандарын дайыдайды.
Мысалы, АҚШ-та саясаттануға мамандандырылған 30-ға жуық сала бойынша
білім беріледі. Көптеген өркениетті елдерде бұл ғылымның қолданбалы түрінің
қалыптасуы кең өріс алған.
Бұрынғы Кеңес өкіметі саясаттануға «халыққа қарсы», «буржуазиялық
ғылым» деп айдар тағып, оқытпаған болатын. Кеңес өкіметі шын мәніндегі
саяси сауатты мамандар даярлауға мүдделі болмады, себебі мемлекеттің саяси
билігінің өзі демократиялық (халықтық) емес болатын.
Қазақстанда саясаттану пәні 1991 жылдан бастап оқу орындары
бағдарламасына енгізілді. Қазір Қазақстанның барлық жоғары оқу
орындарында бұл ғылым жеке пән ретінде оқытылуда.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sayasattanu-v2.html?page=4#Қайта_өрлеу_дәуірі_._Қайта_өрлеу_дәуіріндегі_саяси_-_әлеуметтік_ғылымдардағы_жарқын_жұлдыздардың_біріне_италиялық_Никколо_Макиавелли

title: Көне  заманда - Саясаттану


YІ тарау САЯСИ МӘДЕНИЕТ: МӘНІ, ҚАЛЫПТАСУЫ ЖӘНЕ ДАМУ ПРИНЦИПТЕРІ 1. Ұлттық мәдениет және саяси мәдениет «Саяси мәдениет» деген түсінікті «рухани мәдениет» және «ұлттық
мәдениет» ұғымдарынан айыра білу қажет. Әрбір қоғамдағы рухани мәдениеттің даму деңгейі ең алдымен білімнің жетілуімен байланысты. Рухани
мәдениет, әрине, халықтың, ұлттың тарихы, дәстүрлері, әдет-ғұрыптарымен
тікелей байланысты және соларға негізделеді.
Ұлттық мәдениет - саяси проблемалардың немесе саясаттың әсерінсіз
қалыптасатын тарихи процесс саласы.
Ал саяси мәдениетті қалыптастырушы –қоғамдағы саяси процестер.
Әрбір мемлекеттегі саяси мәдениеттің қалыптасуы немесе өзгеруі саяси
режиммен (саяси тәртіппен) байланысты. Қоғамда саяси режим өзгерген
жағдайда, саяси мәдениет те сол режимге бейімделіп, қайта қалыптаса
бастайды. Мысалы, Қазақстан өзінің тарихында әр түрлі саяси режимдерді -
хандық, патшалық, тоталитарлық режимдерді басынан өткерді.. Қазіргі кезеңде
демократиялық режим орнықтыру жолында. Осы саяси режимдердің ауысуы
қазақ халқының ұлттық рухани мәдениетінің негіздерін өзгерте алған жоқ,
капитализм және социализм жағдайында да рухани мәдениет өзіне тән
құндылықтарын сақтап қала береді.
Әрбір елдегі саяси мәдениетті дамытудың негізгі мақсаты – азаматтарды
мемлекеттік саясатты, қоғамдағы ұстаным етілген саяси идеологияны, мемлекет
құрылымын, оны іске асыру тәсілдерін танып білуге мемлекеттік және
қоғамдық істерде өз отанының мүддесі үшін қызмет етуге бағыттау. Қорыта
айтқанда, саяси мәдениеттің маңызы – азаматтардың қоғамның саяси жүйесін
қолдап оны дамытуға белсенді қатысуы.
Бұл тұста саяси мәдениетті қалыптастыратын қоғамдық күштер қандай,
оның мазмұны мен түрін кімдер айқындайды? - деген сұрақ туындайды.
Қоғам мүшелерін мемлекеттік саясатқа бағыттау саясаттануда


title:
YІ тарау
САЯСИ МӘДЕНИЕТ: МӘНІ, ҚАЛЫПТАСУЫ ЖӘНЕ


title: әлеуметтендіру - Саясаттану

text:
88
мемлекеттерінде саясатпен алғашқы таныстық дін қызметкерлері арқылы
қалыптасуы мүмкін.
Бұрынғы Кеңес Одағында мемлекеттік идеология тарапынан балаларға
арнайы саяси тәрбие беру үшін “Октябршылдар”, “Пионер” атты балалар
ұйымдары қызмет етті. Бұл ұйымдар осы режимнің саяси мәдениетінің
қалыптасуының бастапқы сатысы болатын.
Саяси мәдениет қалыптасуының соңғы кезеңіне жататын негізгі ұйым–
мемлекет. Мемлекет бұл қызметті заң арқылы атқарады. Елдің барлық
азаматтарына ортақ заңдар арқылы саяси мәдениеттің негізгі белгісін, саяси
менталитет (адамдардың бірін-бірі түсінушілігін) қалыптастырады.
Мемлекеттік рәміздер (символдар) қабылданды. Қазақстанның басты
рәмізі – Республика болып танылады. Бұл мемлекет басқару түрі ретіндегі
демократиялық құндылық. Мемлекет басқа да рәміздерін – Туын, Елтаңбасын,
Әнұранын бекітіп, азаматтарының өзін-өзі ұстау үлгілерін қалыптастырады.
Саяси мәдениет негіздерінің бірі ретінде патриоттық тәрбие беру мәселесі
маңызды орын алады.
Саяси мәдениеттің негізгі қызметтеріне жататындар:
1.Тәрбиелік қызметі: саяси білімі жоғары тұлға дамуына, қалыптасуына,
олардың саяси ой-санасын кеңейтіп, саяси ынтасын жоғарылатуға бағытталған
қоғамдық-саяси мақсаттардағы іс-қимылына игі әсер етеді, азаматтардың
әлеуметтік белсенділігін арттырады.
2.Біріктірушілік қызметі: саяси мәдениет қалыптасатын жүйенің тірегі
ретінде
қызмет етеді, билік жүйесінің әлеуметтік негізін қалайды.
3.Танымдық қызметі: азаматтарды қоғамдық тәртіпке, мемлекеттің ішкі
және халықаралық саясатын ұғынуына, бұрынғы және қазіргі саяси жүйені,
саяси қайраткерлер мен басқа да лауазымды адамдарды бағалай білуге
үйретеді.
4.Қорғау қызметі: мемлекеттілікке бастаушы, саяси құрылымның
қорғаушысы, қоғамның жедел дамуына сәйкес келетін саяси құндылықтарды,
игіліктерді сақтау қызметтерін атқарады.
5.Сабақтастық қызметі: жаңа ұрпаққа қоғамдық сана мен тәжірибеде
танылған қоғамдық тәртіп үлгілерін жеткізу.
Саяси мәдениет азаматтардың қоғамның саяси өміріне неғұрлым
белсене қатысып, мемлекеттің саяси жүйесін қалыптастыруға маңызды әсерін
тигізеді.
Сонымен,
саяси мәдениет дегеніміз - адамдардың саяси білімдерін,
саяси ой-пікірлерін қалыптастыратын және олардың саяси процестерге
қатысудағы
мінез-құлықтары
мен іс-әрекеттерін бейімдейтін
қоғам
мәдениетінің ерекше саласы.
Елдегі саяси мәдениеттің біртұтастығы қоғамның тұрақтылығын,
көптеген саяси құбылыстардың болжамдарын айқындаудың негізін қалайды.
Қоғамдағы саяси мәдениеттің қалыптасуы мен дамуында әртүрлі
проблемалар кездеседі.
Біріншісі, қандай да болмасын, қоғам бірнеше
әлеуметтік топтардан тұрады. Олар: кәсіби, ұлттық, діни, жас ерекшеліктеріне
қарай, аймақтық және тағы басқалары болып бөлінеді. Осындай топтардың
89
кейбірі қоғамдағы жалпы бағытталған саяси мәдениеттен дәстүрлеріне,
мүдделеріне, өз көзқарастарына байланысты ерекшеленуі мүмкін. Осындай
ерекшеленуші әлеуметтік топтарды саяси әдебиетте субмәдениет деп атайды.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Субмәдениет - Саясаттану

text:
90
Оның үстіне Кеңес үкіметі азаматтарды өз мемлекетінің саяси мәдениеті
шеңберінен шығармай қойды. Соның салдарынан кеңестік азаматтар
демократиялық ұстанымдардан, нарықтық экономикалық қарым-қатынастан
бейхабар болды. Нәтижесінде, мемлекеттің өзі дүниежүзілік саяси мәдениет
тәжірибесінен
тыс қалып, тоқырауға ұшырап ақыры ыдырап кетті.
Әлемдік саяси мәдениеттің дамуы барысында қазіргі кезеңде екі деңгей
қалыптасқан. Бірінші деңгей - әрбір мемлекеттің өз саяси мәдениеті. Екінші
деңгей – саяси мәдениеттің халықаралық, дүниежүзілік өркениетті
мемлекеттерінде танылған құндылықтар. Олар: демократия, нарықтық
экономикалық қарым-қатынас, көппартиялық, либерализм, реформизм,
әлеуметтік қорғау жүйесі және тағы басқалары.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Саяси мәдениет - әлемдік саяси тәжірибе жиынтығы ретінде

text:
91
4. “Эвристикалық”: саяси мәдениет қоғам өмірін талдау үшін қолданылатын
жүйе мағынасында.
Аталған бағыттардың авторлары саяси мәдениетті ақыл-ес, ой саласымен
тығыз байланыстырады да оған тұлғаның, қоғамдық топтың іс-әрекетін
қоспайды. Ал америкалық саясаттанушылар Р.Карр, М.Бернстайын саяси
мәдениетті тек ғана таным саласымен шектеп қарауға болмайды деп есептейді
және оған саяси тәжірибені де қосады.
Ағылшын саясаттанушысы С.Уайттың пайымдауынша, саяси мәдениет –
қоғамның саяси режимінен туындайтын басқару және тәртіп нұсқаушысы.
Поляк саясаттанушысы Е.Вятрдың ойынша: “Саяси мәдениет билік пен азамат
арасындағы өзара қатынастарға қатысты мақсаттардың, құндылықтардың және
тәртіптік актілердің жиынтығы». Оның пікірінше, саяси мәдениетке
жататындар:
а) саяси білім, саяси процестерді
тану және қызығушылық деңгейі;
б) саяси жағдайларды бағалау, биліктің жүзеге асырылуына байланысты құнды
ой-түсініктер;
в) саяси талаптардың рухани-сезімдік жақтары;
г) қоғамда қабылданған саяси тәртіп үлгілері.
(Е.Вятр. Саяси қатынастар социологиясы. М. 1979).
Бұрынғы КСРО қоғамтанушыларының көзқарастары бойынша саяси
мәдениеттің дамуы мемлекеттік саясат пен жалпы
мәдениеттің дамуына тікелей
байланысты деп есептелді. Сондықтан саяси мәдениет – жалпы мәдениеттің бір
бөлігі деп саналды.
Саяси мәдениеттің негізгі элементтерінің бірі – саяси тәжірибеге, идеяға,
концепция мен ұғымға қатысы бар саяси дәстүрлер. Ол белгілі бір қоғам
жүйесінде қалыптасқан адамдардың саяси бағыттары мен мақсаттарын
қамтиды. Бұл элементтер шартты түрде әлеуметтік-экономикалық, ұлттық-
мәдени, қоғамдық-тарихи болып бөлінеді.
Қоғамның саяси мәдениетінің қалыптасуына қоғамдағы барлық салалар
өз әсерін тигізеді,олар: ұлттық ерекшеліктер, рухани құндылықтар, діни,
құқықтық, экономикалық жағдайлар. Сол себептен де әр елдің саяси
мәдениетінің өзгешеліктері болады. Бірақ қандай қоғамда болмасын, осы
аталған ерекшеліктерге қарамастан, саяси мәдениеттің қызметі, өз орны мен
ролі барлық қоғамға ортақ адамдардың саяси іс-қимылдарын көрсетеді. Әр
елдің саяси мәдениетін тек сол іс-қимылдардың деңгейі арқылы анықтауға
болады.Еуропа және Америка елдері саяси ғылымдарындағы саяси мәдениетті
типтерге бөлу Г.Алмонд пен С.Вербаның “Азаматтық мәдениет” (1963 ж.)
деген еңбегінен басталады.
Саяси мәдениет үш “таза”
типтерге бөлінеді, олар
патриархалдық: бұнда
азаматтардың саяси мәдениетке қатысуы да, қызығушылығы да жоқ;
Достарыңызбен бөлісу:


title:
берілгендік:  бұнда  саяси  институттарға  бағыттаушылық  басымдық  алады;
белсенділік

text:
92
таралғаны және саяси тәртіпті қамтамасыз ететіні «берілгендік» мәдениет
үлгілерін меңгерген “азаматтық” мәдениет болып табылады.
Адамдардың “белсенділік”, “берілгендік”, “азаматтық” саяси мәдениеті,
зерттеушілердің тұжырымдамасы бойынша, әрбір оқиғаға байланысты іс-
қимылдары емес, олардың дәстүрлі іс- әрекеттері. Азаматтар жағынан дәстүрге
айналған әрекеттер кейін құндылыққа айналады, себебі әлеуметтік топтардың
іс-әрекеттерінің болжамды болуы қоғамның саяси қатынастарына тұрақтылық
орнатады. Мысалы, көптеген Еуропа зерттеушілері бұндай құндылықтарға
британ саяси жүйесіндегі мына дәстүрлерді жатқызады:
дәстүрлендіру
(традиционализм) -- лейбористер өз бағдарламасын көптеген ғасырлар бойы
жұмысшылар қозғалысының ашық оппозициялық дәстүріне сүйеніп жасаған;
асыл тектілік (элитаризм)-- білім беру саласында “елге білімді жұмыссыздар
керек емес” деген принцип консервативтік үкіметтің бағдарламасында маңызды
орын алуы;
жекешілдік (индивидуализм) - жеке адам өмірінің, жеке
шаруашылықтың мызғымастығын ұстаным ету;
викторияндық құндылықтар
- 10 библиялық өсиетті орындауға бойтұмар болу.
Сонымен қатар ағылшын саяси мәдениетінде мемлекеттегі тәртіпті
мүлтіксіз орындауға жол ашатын дәстүрлер қалыптасқан. Бұл тәртіпке бағыну
дәстүрін Ұлыбритания басқарушы топтары қоғам мүддесіне нәтижелі түрде
пайдаланып келеді.
Ал бүгінгі Қазақстанға келер болсақ, біздің елімізде жаңа, өзіндік саяси
мәдениет қалыптасып келе жатыр. Оны алға дамыту барысында дүниежүзілік
саяси ғылымның ұсыныстарына сәйкес туындап отырған мәселелер: еліміздің
Конституциясын, әр азаматтың саяси құқығын, бостандығы мен міндеттерін
тану; қоғам мен мемлекетті басқару түрлері мен тәсілдері жөнінде хабардар
болу; мемлекеттің, халықтың асыл мұратын білу; билік пен саясат жөнінде
жалпы білім беру; әлеуметтік процестерді басқарудың негізінде жатқан
саясаттың, ережелердің, принциптердің, идеялардың мәнін түсіну; құқықтық
мемлекет пен азаматтық қоғам орнатуға ұмтылу.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Демократиялық саяси мәдениеттің қалыптасу мәселелері

text:
93
Кеңес Одағын және басқа да социалистік елдер де қатал саяси идеологиясының
қалыптасуына байланысты демократиядан, нарықтық экономикалық қарым-
қатынастан тыс қалған болатын.
Сондықтан қазіргі кезеңдегі саяси мәдениет саласындағы негізгі мақсат -
демократиялық саяси мәдениет құндылықтарын игеру. Ал
демократиялық саяси
мәдениет төмендегі негізгі шарттар орындалғанда ғана тұрақты қалыптасады :
1. Экономикалық және әлеуметтік өмірдегі пікірталастықтың болуы. Саяси
пікірталастықты қалыптастыратын нарықтық экономикалық қатынастарды
дамыту, меншіктің әртүрлі болуы, экономикалық іс-қимылдың,
шаруашылық жүргізу мен дербес субъектілерінің әртүрлі үлгілерінің
жүзеге асуы.
2. Елдің саяси дамудағы мақсаты - азаматтық қоғам орнатуға бағытталуы.
Демократиялық саяси институттарды қалыптастыру, азаматтық қоғамның
ықпалынан туындайтын мемлекет өкілеттілігінің көлемін айқындау.
Мемлекеттік биліктің барлық органдары халықтық, заңды сайлаулар
арқылы қалыптасуы.
3. Қоғам дамуының басты құндылықтарын, идеялары мен мақсаттарын
айқындайтын, негізгі әлеуметтік топтар мен жіктердің мүдделерін
қолдайтын партиялардың арасындағы саяси әдептіліктің болуы.
4. Адам бостандығы, қоғамдық өмірдің барлық саласында азамат құқығының
сақталуы.
Демократиялық саяси мәдениеттің таңдаулы салалары ретінде қоғамдық
өмірдің демократиялық принциптері мен нормалары, жеке адам бостандығы
мен тұлғаның өзін-өзі бағалай білуі саналады. Мәдениеттің бұл үлгісі
азаматтардың өздігінен саяси ой білдірудің (идеологиялық пікірталас) ғана
емес, саяси ұстаным таңдауда (саяси пікірталас) дербестік, өзгеше ойлауға
төзімділік құқықтарын мойындауды қамтиды. Әртүрлі әлеуметтік топтардың
мүдделерін ескеру мен жүзеге
асыруға бағытталған,
әрбір жеке адам құқықтары
мен бостандықтарын қорғауға және нығайтуға бейімделген демократия
механизмдері саяси-пікірталас негізі болып табылады.
Демократиялық саяси мәдениеттің тағы бір көрінісі – адамдарды саяси
біріктіру, яғни демократиялық процестерге қоғамның жаңа топтарын қосу,
әрбір адамның саяси дамуына кең мүмкіндіктер беру. Бұдан демократиялық
саяси мәдениеттің ізгілікті бағыты көрінеді. Бостандық пен белсенділік
құндылықтары “адами бейнеге” айналады, мемлекеттік саясатқа сенімділіктің
өсуіне ықпал етеді, демократияландыру салаларын ұлғайту үшін қолайлы
әлеуметтік-психологиялық жағдай туады. Қоғамда демократиялық мақсаттарға
қажет демократиялық құралдар, механизмдер мен ықпалдасулар арқылы
жететін саяси түсінік қалыптасады. Бұл түсінік әлеуметтік қысымшылықты,
қайшылықты, әртүрлі арандатушылықты азайтуға мүмкіндік береді. Қоғамдағы
әлеуметтік топтар мен жіктердің саяси ынтымақтастығының тәртібі
қалыптасады.
Түптеп келгенде, демократиялық саяси мәдениет – тек ұлттық, діни және
басқа да дәстүрлерді сақтау ғана емес, қоғамдық өмір үлгілерінің
көпқырлылығын жаңартуға бейімдейтін мәдениет саласы.
94
Қазіргі кезеңде дүниежүзілік қауымдастық арасында жан-жақты және
тығыз байланыстың болуы жағдайында әрбір мемлекеттің сәтті даму шарты -
демократиялық саяси мәдениетке ұмтылыс жасап, қоғамның, әрбір азаматтың
саяси мәдениетін жоғарылату.
Қорыта айтқанда, саяси ғылымдар тұжырымдары бойынша, қоғамның
прогреске бағыт алуы – нәтижелі саяси мәдениеттің деңгейімен байланысты
болады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Бақылау сұрақтары - Саясаттану

text:
Бақылау сұрақтары 1. Саяси мәдениет туралы ұғым, оның мәні мен қызметтері.
2. Саяси мәдениетті қалыптастыратын қоғамдық күштер.
3. Саяси мәдениеттің жіктелуі.
4. Саяси мәдениеттің рухани мәдениеттен және ұлттық мәдениеттерден
айырмашылығы.
5. Субмәдениет туралы түсінік.
6. Саяси мәдениет туралы ұғымды ғылымға енгізген ғалымдар?
7. Саяси мәдениеттің типтері.
8. Саяси әлеуметтенудің мақсаты неде?
9. Әр елдің адамы бір саяси оқиғаға әртүрлі көзқарасты білдіреді.
Бұл неліктен?
10.Саяси мәдениеттің қандай екі деңгейін білесіз?


title:
YІІ тарау
САЯСИ ЖҮЙЕ ТЕОРИЯСЫНЫҢ ТАРИХЫ

text:
96
саяси партиялар, шешімдер ретінде – сайлаушылар, ал қорытындысы ретінде –
парламент қалыптасады.
Саяси өмірдегі бұл жүйенің іс-қимылы:
- саяси партиялар өз бағдарламаларын ұсынады, ол бағдарламаларды қолдап,
немесе қолдамай
шешім шығаратын сайлаушылар;
- сайлаушылардың қолдауымен ұсынылған үміткерлер депутаттар құрамына
жолдау алып парламент (Мәжіліс) құрылады. Бұл жүйелік іс-қимылдың
қорытындысы.
Енді әрі қарай осы жүйені бастаушы болып, яғни ұсынушылардың
орнына парламент шығады. Яғни, бұл жүйе өрістеуші шеңбер сияқты
сипатында жүреді (спираль). Парламенттен кейінгі шешімдер орнына шығатын
- заңдар, одан кейінгі буын – қорытынды, яғни заңдарды орындаушылар. Міне,
бұл жүйе шеңбер тәрізді айналым жағдайында үздіксіз жалғаса береді.
Қоғамның саяси өміріндегі осындай айналым жоғарыда аталған
элементтердің ара қатынасы қалыптасқан ба, жүйелі ме, немесе – ретсіздік,
стихиялық жағдайда ма? Міне, қоғамның саяси өмірінің сапалылығы осылар
арқылы сипатталады.
Қоғамның саяси жүйесі қаншалықты қалыптастырылған, тұрақты болса,
қоғамдағы саяси жағдай соншалықты нәтижелі болады. Демократиялық
елдерде қоғамның саяси жүйесі мемлекеттік билікті қалыптастырады,
әлеуметтік топтар, таптар, ұлттар арасындағы өзара қатынастарды реттейді,
қоғамдағы тұрақтылық пен тәртіпті қамтамасыз етеді. Тұрақтылық жағдайдағы
саяси жүйеде тәжірибе жинақталады. Осы көрсетілген мағынасы бойынша
қоғамның саяси жүйесі төмендегі қызметтер атқарады:
1. Қоғамдағы саяси билікті қалыптастыратын жүйені дамыту.
2. Қоғамдағы саяси қатынастарды реттеу, әлеуметтік топтардың мақсат-
мүдделерін іске асыру үшін саяси жобалар дайындау.
3. Қоғамды, оның мүшелерін ішкі және сыртқы тұрақтылыққа қарсы зиянды іс-
әрекеттерден қорғау.
4. Мемлекеттің саяси құрылысын қалыптастыру.
Саяси өмірде қоғамның саяси жүйесін саяси құрылыс деп те түсінушілік
бар. Бірақ саяси жүйе ол саяси құрылыс емес, себебі саяси құрылыс ол ресми
бекітілген мемлекетті басқару түрі. Мысалы, республика, конституциялық
монархия т.с.с., ал саяси жүйе саяси құрылысты қалыптастыратын әдістер.
Саяси құрылыс – ол мақсат, ал саяси жүйе – сол мақсатты іске асыру
жолдары.
Саяси жүйенің қызметтеріндегі, әрбір өзгерістердегі негізгі роль
атқарушы -саяси мәдениет (саяси жүйенің 4-ші элементі). Себебі басқарудың,
ұйымдастырудың сапасы осы жүйенің әрбір буынындағы адамдардың саяси
мәдениетіне байланысты. Мысалы, парламентке депутат болуға кандидаттарды
ұсынатын саяси партиялар, әртүрлі қоғамдық ұйымдар мен қозғалыстар. Ал
ұсынушылардың саяси
мәдениетінің деңгейі қандай, ұсынған адамдары депутат
болуға лайық па, жоқ па?
97
Кандидаттарды билікке сайлайтын сайлаушылар, ал бұлардың саяси
мәдениетінің деңгейі қандай, парламенттің құрамына таңдаулы, қабілетті
азаматтарды келтіре ме, немесе сайлау немқұрайлы өте ме?
Мемлекеттік билік қалай қалыптасты? Бұл қалыптастырылған биліктің
сапасы қандай, қолдағы билікті нәтижелі атқаруға саяси мәдениет деңгейі
сәйкес пе? Қалыптасқан билік қоғамның саяси жүйесін дамыта ала ма?
Міне, осындай көптеген сұрақтардың жауабы саяси жүйенің мәнін, саяси
өмірдегі орнын және саяси жүйенің мазмұнын анықтайды.
Қоғамның саяси жүйесі элементтері үздіксіз дамып отырады және олар
бір-бірімен тығыз байланыста болады. Саяси жүйе қоғамдық өмірдің барлық
салаларының дамуына бағыт беріп, оларға ықпал етеді, қоғам алдындағы
мақсаттарды айқындайды.
Қоғамның саяси жүйесіндегі мұндай айналымның
көрінісі тек ғана қоғам,
мемлекет, парламент көлемінде емес, бұл айналым әрбір мекеме, ұжымның
дағдылы өміріне тән, себебі әрбір ұжымның күнделікті өмірі де ұсыныстардан,
шешімдерден және олардың іске асырылуынан, яғни, өтініштер мен қолдау-
қолдамаудан тұрады.
Саяси айналымға жоғарыда келтірілген қоғам жүйесінің барлық
элементтері қатысады. Ал саяси мәдениет бұл буындардың өзара байланысына
ықпал етіп, сапасы мен даму деңгейін айқындап отырады. Сол себепті бір
қоғамның саяси жүйесі екінші қоғамның саяси жүйесіне ұқсас болмайды, әр
қоғамның саяси жүйесі өз даму деңгейіне сәйкес қалыптасады.
Сонымен,
саяси жүйе дегеніміз - билік пен басқару құрамын
қалыптастыру арқылы өз мүдделерін іске асыру қызметін атқаратын қоғамның
саяси субъектілері арасындағы біртұтас, тұрақты қарым-қатынастар жиынтығы.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Қазіргі шетелдік саясаттанудағы саяси жүйе

text:
98
Ал, Г.Алмонд саяси жүйелерді бұдан басқа да бірнеше түрлерге бөледі.
Түрлерге жіктеуде ол саяси жүйенің әрбір элементінің дербестігін, тәуелсіздігін
негізге алады. Ал саяси жүйенің әрбір элементінің тәуелсіздігі осы жүйедегі
әрбір элементтің саяси мәдениетіне байланысты. Осы тұрғыда Г.Алмонд
қоғамның саяси жүйесін төрт түрге бөледі, олар: ағылшын – американдық,
континенталды – европалық, жетілмеген индустриалдық және тоталитарлық.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Ағылшын-американдық - Саясаттану

text:
99
Италияда, Испанияда, Германияда ХХ ғасырдың бірінші жартысында
халықтың саяси мәдениеті фашистік режимнің келуіне тойтарыс бере алмады.
Бұл елдердің саяси өмірінде популистікке (яғни, бұқараға жағымпаздану)
бейімделу кездеседі.
Континенталды-европалық саяси жүйеде әртүрлі идеология ұстанады.
Егер ағылшын-американдық саяси жүйеде
көбіне консерватизмді, либерализмді
ұстаным ететін болса, континенталды-европалық жүйеде неолиберализм,
неоконсерватизм,
кейде тіпті маркстік, социалистік идеология да орын алады.
Бұл саяси жүйедегі саяси партиялардың мемлекеттегі ролінде де
ерекшеліктер бар. Егер ағылшын-американдық жүйеде міндеті белгіленген,
заңдастырылған екі партия болатын болса, континенталды-европалық саяси
жүйе тарихи қалыптасқан дәстүрлі көппартиялықпен ерекшелінеді.
Достарыңызбен бөлісу:


2.Қазақ даласындағы саяси пікірлердің қалыптасуы.
Қазақ қоғамында да саяси ой-пікірлер қалыптасуының түп тамыры ерте
замандарға барып тіреледі. Мысалы, Қазақстан жерін қола дәуірінде
мекендеген андроновшылар мен сақтардың қауымдық-саяси қатынастар
туралы ойлары мифологиялық деңгейде болған. Мысалы, андроновшылар «о
дүниелік өмір» жер бетіндегі тіршіліктің жалғасы деп есептеді. Олардың
9
аңыздары бойынша ажал құдайы Яманы «өлікті матаушы» деп атады.
Андроновшылардан сақтарға «отқа табынушылық» және «аң стилі» ұғымдары
жалғасты.
Саяси білімдер дамуының мифологиялық кезеңіндегі сақтардың билік
жөніндегі ұғымын патшалардың дулығасының (қола мен алтыннан жасалған
әшекейлі бас киім) білдіруі осыған нақты мысал бола алады. Бас киімнің
алдыңғы жағындағы күн белгісі – күллі космостың тұтас бейнесі, төрт қанатты
пырақ пен төрт алтын жебе – бұл күн өз жолымен жүргенде айналып өтетін
барша үш дүние мен жалғанның төрт бұрышын түгел билейтін өктемдіктің
өзгеше бір белгісі. Бас киімнің алдыңғы жағын сақтар жалғанның шығыс жағы,
артқы жағын – батыс жағы деп есептеген.
Осындай тәжді кигізу көсемге күллі космосты билеуді тапсырды деген
түсінік білдірген. Көсем – дүниенің кіндігі, оның орталығының бейнесіндей
болған, ал оның киіміндегі нышандардың бәрі мифологиялық ұғымдар
Саяси білімдердің мифологиялық кезеңіндегі Іле өлкесіндегі сақ
тайпаларын ығыстырып жаңа тайпалық одақтар құрған - үйсіндер. «Қарғалы
диадемасында» бейнеленген қоғамдық ой-пікір бойынша: әлемді басқарушы
құдайлар, құдайлардан кейінгі адамға жан беруші әйел, құдайлар мен
адамдардың арасындағы байланыс күші жануарлар, ал барлық тірі жандарға
өмір нәрі болатын өсімдік, жасыл табиғат деп түсінген.
Негізінен, Қазақстан жерін мекендеген тайпалардың қоғамдық-саяси ой-
пікірлерін білдіретін тұтас сақталған аңыздар, мифтер өте аз, жазба деректер де
жоқтың қасында. Бұл тайпалардың көшпелі өмір-салтымен де байланысты,
себебі тайпалардың мекен-жайлары бытыраңқы болса, әр тайпаның діни
түсініктері де әр түрлі болды. Барлық тайпаларға ортақ, біртұтас діннің
қалыптаспауы себебінен андроновшылар, сақтар, үйсіндер табиғаттың өздеріне
жағымды, қасиетті күштеріне табынуды күшейте түсті. Сондықтан Ежелгі
Грекиядағы сияқты «этикалық парыздарды» насихаттайтын мифологиялық
аңыздар туындаған жоқ. Бұл тайпалардың әлеуметтік тәртібі, саяси ойы және
құрылымдары өткен ұрпақтардың салт - дәстүр тәжірибесіне, күнделікті өмір
практикасына негізделді. Сол себептен Қазақстан территориясын мекендеген
тайпалардың саяси білімдерінің үш түрі: мифологиялық, діни және
практикалық қатар дамыды деуге болады. Саяси өмірдің жедел өзгеруі саяси
сананың дамуына әсер етті. Сондықтан бұл тайпалардың саяси санасы
мифологиялық деңгейден рационалдық танымға тез ауысты.
Қоғамдық жүйенің дамуындағы осындай ерекшеліктер Қазақстан
территориясын мекендеген ежелгі тайпалардың өміріндегі алғашқы қауымдық-
саяси қатынастардың қалыптасуына негіз болып, ұжымдық меншіктің шығуы
ру мүшелерінің арасындағы байланысты нығайтты. Барлық мәселелерді тайпа
мүшелерінің жиналысы шешіп отырды. Жиналыста ру басшыларын сайлап,
немесе орнынан босатты және рудың салт-дәстүрлерінің қатаң сақталуын
қадағалады. Айыптылар халық алдында жазаланды.
Таңғаларлық жағдай - ежелгі заманның өзінде-ақ Евразия даласында
демократияның айқын көріністері өмірге келген.
10
Сақтардың әлеуметтік құрылысының осындай деңгейге көтерілуіне екі
себеп әсерін тигізді: біріншіден, мүлік теңсіздігінің пайда болуы қоғамның
әлеуметтік жіктелуін күшейтсе, екіншіден, тайпалардың арасындағы
қақтығыстар, соғыстар жиіленді. Бірнеше тайпалар бірігіп, жауынгерлер
қауымына айналды. Ел басқаруға қабілетті басшылар қажет болды. Енді
көсемдер жауынгерлердің арасынан таңдалып алынатын болды. Әртүрлі
сайыстардағы ең мерген жауынгер өзгелерге билік жүргізуге құқық алды. Бірақ
тек ғана мергендік патша болу үшін жеткілікті болған жоқ, оған басқа да
қабілеттілік қажет болды. Мінеки, сондықтан да Есік қорғанына жерленген
адам («Алтын адам») әрі жауынгер (бұған қару-жарақ, оның ішінде алтын садақ
куә), әрі абыз (басына кигізілген ерекше шошақ бөркі), әрі мал иесі (қабір ішіне
бақташының ұзын өрме қамшысы қойылған) болып есептеледі.
Сонымен, бүкіл тайпа мүшелері сайлаған тайпа көсемі – бас қолбасшы
болды. Сақ тайпаларында патшалар сайланатын, яғни, билікті мұра ретінде
алған жоқ. Бірақ олар жауынгерлердің арасынан ғана сайланатын еді. Осы
себептен бұл кезең әскери-демократия құрылысының пайда болған кезеңі
болып саналады.
Үйсіндерде таптық қоғамға тән қатынастар тез қалыптасты, әлеуметтік
теңсіздіктің пайда болуы, тек малға ғана емес, жерге де жеке меншік орнатты.
Бұл мемлекет қалыптасуының алғашқы белгілері болатын.
Б.з. ІІ-ІІІ ғасырларда Ферғанадан Арал теңізіне дейінгі Сырдарияның
бойын толығымен бақылауға алған қаңлылар мемлекеттік дәрежеге жетіп,
қоғамдық билік жүйесін жаңартуға талаптар жасады. Қаңлы тайпаларында
билік мұрагерлікпен әкеден балаға беріліп отырды. Яғни, монархия,
абсолютизм қалыптасты. Билік туралы білімнің даму нәтижесінде қаңлылар
патша билігінің жанынан ақсақалдар кеңесін құрып, билікті бөлісу
ұстанымына бір қадам жақындай түсті. Ақсақалдар кеңесінің құрамына ру
басшылары, әскери көсемдер кірді. Бұл билік өздеріне берілген өкілеттілікті
пайдаланып, бұқараны бағынышта ұстады, бірақ азшылықтың көпшілікке
үстемдігін заңдастырды.
Осындай билік жүйесінің әсерінен болар, қаңлылар арасында
ақсақалдарды құрметтеу, ата-баба аруағына табыну, оларға арнап құрбандыққа
мал шалу сияқты діни сенімдер қалыптасты. Қазіргі кездегі қазақ халқындағы
ата-бабалардың аруағына бас ию салты қаңлылардан жалғасқан дәстүр болуы
да мүмкін.
Біздің заманымыздағы І ғасырдан бастап төрт-бес ғасырдай Қазақстанның
жерін мекендеген «халықтардың ұлы қоныс аударуы» деген атпен белгілі
құдіретті ғұндар да қоғамдық-саяси қатынастар туралы білімдердің дамуы
нәтижесінде, қаңлылардың Ақсақал кеңесі билік жүйесін Халық жиналысымен
толықтырды. Деректі мәліметтерге қарағанда, ғұндар 24 руға бөлінген, олардың
басында ағамандар тұрған. Ағамандар кеңесі мен халық жиналысы бірігіп
жұмыс істеген. «Ғұндардың жыл сайын үш рет Лунциде бас қосатын әдеті бар
еді, онда жылдың бірінші, бесінші және тоғызыншы айында ағамандар
мемлекет істері жөнінде кең отырып кеңескен» («Қазақстан тарихы». Очерктер.
Алматы. 1994 ж., 54 бет).
11
Ғұн тайпаларының мемлекеттік дәрежеге жеткенін айқындайтын тағы бір
дерек – ғұндар қоғамында заң орнына жүрген бірнеше ережелер шығарылды.
Мысалы, б.з.д. ІІІ ғасырда ғұн тайпаларының басшысы (шаньюй) Моденің заңы
әскери тәртіпке мыңбасы, жүзбасы, онбасы жүйесін енгізді.
Шаньюй Лаошан халықтан салық жинау үшін арнайы ереже (кадастр)
шығарып, тұрғындарға, мал басына, жерге санақ жүргізді.
Сақ, үйсін, ғұндар, қаңлы кезеңдерінде қалыптасқан қоғамдық-саяси ой-
сана, дәстүрлері құдіретті Түрік қағанаттары мемлекетінің орнауына негіз
болды. Оған нақтылы дәлел - ғасырлар қойнауынан бүгінге жеткен «Күлтегін»
ескерткіші. «Күлтегін ел үшін күндіз тыным таппаған, түнде ұйықтамаған,
елдігін орнатып, жерін ұлғайтқан» деп жазылған осы ескерткіште. Тасқа қашап
жазылған сөздердің негізгі мазмұны: мәңгілік ел орнатамыз деп өмір кешкен,
сол үшін заманының ұлы империясы – Түрік қағанатын құрып, келешекке
осыншама байтақ жерді, таусылмайтын байлықты, тозбайтын дәстүрді
қалдырып кеткен Бумын, Істемі, Елтеріс, Құтлығ, Білге қағандар, дана Түй-
ұқық, айбынды Күлтегін бәрі де құдіретті, ақылды, білікті қағандар. Бұл сөздер,
біріншіден, кейінгі ұрпаққа жазып кеткен тарихи өсиет-өнеге болса, екіншіден,
«Күлтегін» ескерткішінде «ашты тойындырған, жалаңашты киіндірген, азды
көп қылған, кедейді бай еткен, тату елге жақсылық жасаған» деп жазылған
сөздер ел басқарушы құрамының оқшауланып, саяси билік жүйесіне айналып,
өз еліне, халқына қызмет етуді міндет ретінде мойындау түсінігінің
қалыптасқанын айқындайды.
Байырғы түрік даналары иелік еткен дәстүр де, қалыптасқан қоғамдық-
саяси қатынастар жүйесі де ең алдымен қазақ халқына мирас болып қалған еді.
Саяси білімдер даму тарихының көркем бейнесі, түркі халқының
феодализм кезіндегі әскери және саяси жағдайын шынайы суреттейтін тарихи-
этнографиялық туындысы, түрлі оқиғалардың басын біріктіріп жырлайтын дала
кемеңгерлерінің ертедегі дәстүрін бізге жеткізе алған құнды ескерткіші деп
айтуға болатын ғажайып эпос -«Қорқыт ата кітабы».
Көркемдігі ерекше шығарманы ұрпағына мұра етіп қалдырған ұлы тұлға -
Қорқыт бабамыз орта ғасырдағы Оғыз қағанатының (ІХ – ХІ ғғ.) ерлігін
жырлайды. Эпос Оғыз қағанатының құрылымы мен оны басқарған лауазым
иелерінің міндетін анықтауға толық мүмкіндік береді. Сонымен қатар, «Қорқыт
ата кітабының» орасан зор маңыздылығы, Оғыз қағанатының ғана емес,
бірнеше ғасырларды қамтитын сақ заманынан бергі түрік қағанатының басқару
жүйесін айқындауға мүмкіндік береді.
ІХ ғасырдан бастап Қазақ жерінде саяси білімдердің рационалдық
деңгейге көтерілуіне жағдай туды. Осы кезде Қазақ даласында бірінен кейін
бірі ортағасырлық феодалдық қарлұқ, оғыз, кимек, қарахан, қарақытай, қыпшақ
мемлекеттері қалыптасты. Олардың бәрінде толық мемлекеттік деңгейге
жеткен басқару жүйесі қалыптасты. Екі фактор әлеуметтік топтардың
бірлестігін нығайтуға негіз болды. Олар, біріншіден, этникалық тегі жағынан
қоғамдық топтардың басым көпшілігі түрік тілдес болып, осы мемлекеттердің
көпшілігі
түрік
тіліне
бейімделді.
Екіншіден,
қоғамдық
топтар
шаруашылықтың бір түрімен – мал шаруашылығымен айналысуы біртұтас
12
этностың қалыптасуын жақындатты. Маңыздылығы орасан зор болған тағы бір
фактор – Қазақстанның жеріне ислам дінінің тарауымен байланысты 893 жылы
Таразда ашылған алғашқы мешіттен бастап араб тілі, жазуы, мәдениеті тарады.
Қазақстанның оңтүстігінің Араб халифаты империясының құрамына қосылуы
Түргеш, Қарлұқ, Қарахан мемлекеттерінде феодалдық мемлекеттіліктің үлгісін
жетілдірді. Осы факторлардың барлығы мәдениеттің, білімнің, ғылымның,
оның ішінде саяси ғылымның дамуына негіз болды.
Сол кездегі Қазақ жеріндегі саяси ғылымға мол мұра қалдырған
ойшылдар: Әл-Фараби, Жүсіп Баласағұн, Махмұд Қашғари, Ахмет Яссауй
болды.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Қазақ даласындағы саяси пікірлердің қалыптасуы


title: Жетілмеген  индустриялдық

text:
Жетілмеген индустриялдық саяси жүйеге көптеген Азия, Африка,
Латын Америка елдері жатады. Бұл саяси жүйенің саяси мәдениеті аралас
келеді, яғни батыс саяси мәдениетінің араласуымен қатар, этникалық, діни
дәстүрлердің сақталуы. Бұл саяси жүйенің эклектикасы (бірліктің осалдығы)
батыс елдеріндегі әртүрлілікке мүлде ұқсамайды, себебі әртүрлі дәстүрлердің
бір-біріне қарама-қарсы болып келуі жиі кездеседі. Бұл саяси жүйедегі билік
тармақтары ажыратылмаған, атқарушы билік пен әскер заң шығаруға кедергі
келтіріп, заң шығарушы органдар сот істеріне әміршілдік жүргізеді.
Жетілмеген индустриалдық саяси жүйеге авторитаризм (жеке адамның
билігіне негізделу) тән, көбіне билікте бір партияның үстемдігі орнатылады,
қоғамда күшпен мәжбүр ету орын алады, көпшіліктің саясатқа қатысуы өте
төмен деңгейде болады.


title: Тоталитарлық  саяси - Саясаттану

text:
Тоталитарлық саяси жүйенің үлгілері: бұрынғы фашистік Германия,
Италия, бұрынғы дүниежүзілік социалистік мемлекеттер. Қазіргі кезде бұл
елдердің көбінде демократияландыру процесі жүріп жатыр. Дегенмен, осындай
саяси жүйе дүние жүзінде әлі де біраз мемлекеттерде сақталуда.
Тоталитарлық саяси жүйеде азаматтардың биліктен тәуелсіз ұйымдарға
қатысуына жол берілмейді. Бұқараның саяси өмірге қатысуы алдамшы
(декорация) түрінде ғана болады.
Г.Алмондтың ескертуі бойынша, тек күшпен мәжбүр етуге негізделген
саяси жүйе ол ескірген, қисынсыз (абсурд), осы себептен тоталитарлық саяси
жүйеде екі жағдай қалыптасады: 1) күшпен мәжбүр ету тәртібінің орнатылуы;
2) саяси биліктің тұрақсыз болып, мемлекет, мекемелер, құқық қорғау
орындары қоғамның әлеуметтік мүддесін шешіп отырудың орнына барлық
күштерін саяси-әлеуметтік шиеленістерге қарсы күресу үшін қолдануы.
Қоғамда саяси жүйелердің жоғарыда аталғандарынан басқа да түрлері
кездеседі. Ал Истон мен Алмондтың саяси жүйе туралы идеялары қазіргі таңда
Еуропа,
Америка
елдеріне
кеңінен
тарап,
кейін
К.Дойтчтың
тұжырымдамаларымен толықтырылған. Дойтч өзінің “Ұлтшылдық және
әлеуметтік байланыс” және “Басқару жүйелері” атты еңбектерінде саяси жүйе
туралы қағиданың негізгі ережелерін саяси өмірге енгізу жолдарын көрсетеді.
Шет елдердің саясаттануында саяси жүйе теориясының аталған
нұсқаларынан басқалары да қарастырылады. Мысалы, Д.Трумэннің
100
“Америкалық саяси жүйенің дағдарысы” және “Басқару процесі” еңбектерінде
баяндалған және саяси жүйе мен оның құрылымдарының кеңіне танымал
“қысым топтары” теориясы мен әлеуметтік пікірталастығының негізгі
ережелерінен туындайтын саяси жүйе теориясы; Д.Истон концепциясының
негізгі ережелерін осы немесе өзге елдің ішкі саяси өмірінен ішкі қатынастар
саласына ауыстыруды ұсынатын Г.Пауэлл мен М.Капланның саяси жүйе
теориясы; Т.Парсонстың әлеуметтік жүйесінің негізгі қағидаларына сүйенетін
«функциялық саяси жүйе»; «мамандандырылған, белсенді құрылым саяси
жүйесі» теориясы және басқалары.
Саяси жүйе теориясындағы осындай әртүрлі ағымдардың болуы белгілі
мөлшерде шетелдік әдебиетте сипатталған саяси жүйе бағыттарының көптігін
және өзара қарама-қайшылығын, сондай-ақ қалыптасу деңгейін айқындайды.
Бұл тұрғыда саяси жүйе туралы сан алуан тұжырымдар мен ұсыныстарды
таңдап алудың өзі қиын. Себебі, бір жағынан, саяси жүйені анықтау «қоғамда
қамқоршы үкімет болып мәдени құндылық кеңінен қолданылып,
субъектілердің
өзара
іс-қимылының
жиынтығы
тәрізді»
сипатында
қарастырылса, ал, екінші жағынан, саяси жүйе бір шама идеалистік жоспарда
ұсынылуына сәйкес «ортақ тұтастықта құрылған және өзі айқындаған
философия, дін, басқару үлгілерімен толықтырылған идеялар, принциптер,
заңдар, доктриналар және басқаларының кешені тәрізді» сипатта болады.
Еуропа, Америка елдері саясаттанушыларының жоғарыда көрсетілген сан
алуан зерттеу бағыттар мен әдістер тізбесін М.Каплан ұсынған тағы бір саяси
жүйе анықтамасымен толықтыруға болады; бұнда жүйе “өздерінің арасында бір
немесе әлденеше функциялармен байланысты ауыспалы шамалар жиынтығы
тәрізді”
қарастырылады.
Бұл
идеяны
жалғастырушы
С.Колманның
пайымдауына сәйкес “жүйе олардың арасында нақты жүзеге асып отырған
қатынастармен бірге алынған объектілер мен элементтердің (шынайы немесе
абстрактылы) жиынтығы сипатында айқындалуы мүмкін”; ал Т.Мадронның
пайымдауынша, қоғамның саяси жүйесі “қатынастар желісімен бекітілген
объектілер мен олардың белгілерінің жиынтығы” сипатында анықталады.
Шетелдік авторлар атап көрсеткендей, саяси жүйенің сан алуан
түрлерінің кейде бір-біріне қарама-қарсы бағытта болуы өзге факторлармен
бірге осы концепциялардың мән-мағынасын анықтауда қиындық туғызып және
оның әлеуметтік тиімділігін кемітеді. Осыған байланысты И.Хус “Жүйелік
талдауға қатысы бар кейбір зерттеушілерді жалпы ереже бойынша ғылыми
әдістің негізгі принциптеріне қайшы реттегі әдістемелік ойлар тапқырлыққа
итермелейді, өкінішті жағдайларға да жиі соқтырады” деп көрсетеді.
Алайда, саясаттануды дамыту үшін саяси жүйе туралы анықтамалар мен
ұсыныстардағы әртүрлі қайшылықтар күңгірт көріністерін және саяси жүйе
теориясының әртүрлі варианттарының іс жүзіндегі айырмашылықтарын
ескермеуге болмайды. Өйткені, шетелдік саясаттануда саяси жүйе туралы
нақты варианттар мен ұсыныстардың көптігіне қарамастан олардың барлығы да
экономикалық, саяси және идеологиялық негіздерінің жалпылығымен,
жалпыұлттық және таптық мақсаттар бірлігімен, өздері білдіретін және
қорғайтын мүдделер ортақтығымен, бірыңғай саяси және идеологиялық
101
бағыттарымен, құрылу мен қалыптасудың жалпы принциптерімен, ережелер
жинағымен біріккен. Осындай ретпен саяси жүйе теориясының әртүрлі
варианттарының қалыптасуы немесе іс жүзіндегі айырмашылықтарының болуы
негізінде бір және “оған қаланған” функцияны орындайды, жалпы және
тұтастай алғанда бір ғана фундаментальдық (методологиялық) немесе
қолданбалы рольді жүзеге асырады.
Бұл қандай жағдайда нақты көрінеді және осы роль қалай жүзеге асады?
Ең алдымен саяси жүйе теориясының методологиялық мәніне үңілеміз. Бұл
жөнінде шетелдік авторлар көп айтып та, жазып та жүр.
Саяси жүйе теориясын өзге теориялар арасынан бөліп алып және оның
маңыздылығын атап көрсете отырып, шетел саясаттанушылары мен
әлеуметтанушылары оны “әлеуметтік және саяси талдаудың өте бағалы
аспабы” (Т.Мадрон, К.Шелф), “саяси ғылым саласында ғылыми зерттеулердің
жалпы шеңберін” айқындайтын перспективалық концепциясы (Р.Голдмэн,
Т.Яниг), “құрылым мен процестердің кез-келген талдауын жүргізу барысында
қорытынды көзқарас санатында танылатын және орталық теория мәртебесін”
меңгерген маңызды доктрина (Д.Валтмен) деп атауға болады.
Саяси жүйе теориясын, онымен қоса жүйелік талдауды “қуатты
әлеуметтік маңыздылықты меңгерген айрықша әлеуметтік құдірет” және
методологиялық жағынан “танымның” техникалық амалдарының, құралдары
мен әдістерінің қарапайым жиынтығынан әлдеқайда жоғары” деп те
анықтайды. Оны шетелдік саясаттану шеңберінде дамып келе жатқан
“методологиялық идеология” қатарына қосады.
Саяси жүйе концепциясының методологиялық мәні және оның
әлеуметтік маңыздылығы қай тұрғыда қарастырылады? Шетелдік авторлардың
көзқарастары бойынша методологиялық тұрғыда қарастырылатын саяси жүйе
теориясының құндылығы қалай тұжырымдалады? Осы және осыған ұқсас
сұрақтарға жауап іздеген шетелдік саясаттанушылар мен әлеуметтанушылар
біржақты шешімге әзір келе алған жоқ. Олардың ізденуші көзқарастарына,
сондай-ақ осы және өзге бағыттарға икемделуіне байланысты, олардың бірі –
«саяси жүйе теориясының методологиялық маңыздылығын, функциянализмнің
барлық қуатты мүмкіндіктерін анықтау және кеңінен қолдану үшін әмбебаптық
модель болып саналады» - десе, екіншілері - оның методологиялық
құндылығын “қысым тобы” концепциясы мен саяси пікірталастық доктринасын
онан әрі нығайту құралы мен өзіндік бейнесі бар тірегі санатынан көреді.
Үшіншілері саяси жүйе теориясынан методологиялық құбылысты бөліп алып,
әмбебап концепция жасау арқылы басқа да теориялық модельдер арқылы
концепцияларды жасау мен дамытуға негіз болады деп есептейді.
Саяси жүйе теориясының методологиялық мәнін зерттеу барысында
шетел авторлары оның көрінуінің өзге де жолдары мен әдістеріне назар
аударады. Жеке алғанда, саяси жүйе теориясының методологиялық астары
мынадай ретте көрінеді: аталмыш теория әрбір қоғамның саяси өмірінің әртүрлі
қырларын терең зерттеуге және елдің даму перспективаларын алдын-ала
болжауға жәрдемдеседі; ол теоретиктердің көзқарасынан бұрын тыс қалған
“макроскопиялық” (яғни бәрін қамтитын, әмбебаптық) сияқты саясат
102
құбылысына назар аудартады және терең зерттеуге итермелейді; ол “құрылым
мен функциялар, статика мен динамика арасында туындайтын қатынастар мен
байланыстар жүйесін зерттеуге, жаңғыртуға” бейімдейді және тағы басқалары.
Саяси жүйе теориясының методологиялық маңыздылығын шетелдік
саясаттанушылар басқа қатынастармен де талдайды. Оның методологиялық
мүмкіндіктері мен қырларын ашатын (және бұл ретте асырып айту да сирек
емес) көптеген еңбектер бар. Алайда, соңғы жылдары батыс әдебиетінде саяси
жүйе теориясына және оның методологиялық мүмкіндіктеріне күмән келтіретін
сыни материалдар да жиі жарық көруде. Осы жағдайда М.Ванштейннің
“ғалымдар қарулануға алған жүйе концепциясы қандай да болмасын теориялық
проблемаларды шешуді білдірмейді. Ол саяси өмір туралы пікірталасты
жүргізуге мүмкін болатын, шартты түрде ғана белгіленген шеңберді білдіреді”
деген топшылауы да кеңінен тараған.
Осы саясаттанушылар мен әлеуметтанушылар тобы (әсіресе, саяси жүйе
теориясы туралы қағидаларға жаппай және методологиялық әмбебап
концепциясы тұрғысында қарсы шығып жүргендер) саяси жүйе теориясының
әртүрлі варианттарын қолдану туралы ескертулерін саяси өмірдегі белгілі бір
“олар ең көп деңгейде пайдалы бола алатыны” айқындалған салаларымен және
өздігінен жетістіктер игілігіне қызмет ететін мақсаттармен шектеуі қажет” деп
көрсетеді. Америкалық саясаттанушы П.Нэтлл «саяси жүйе теориясының
методологиялық мүмкіндіктері - жүйе концепциясы тіпті оның тар
мағынасында оның жақтастары мен қарсыластары арасында ажыратқыш болу
қаупімен орналасты” және тек оның қарсы мағыналы таным мен түсінігі
көрінісінде пайдасы өте аз концепция болып көрінді» деп жазды.
Методологиялық тұрғыдан қарастырылатын саяси жүйе теориясына
шетел авторлары тарапынан өзге де сыни пікірлер көп айтылуда. Алайда олар
бұдан қандай да тиімді мәні мен мазмұны бар методологиялық құралдан қалыс
қалуға куә болмайды.
Саяси жүйе теориясының методологиялық және басқа да қырларынан
басқа оның мағынасында және әлеуметтік мәнінде, сипатында “қолданбалы” іс
жүзіндегі құбылыс орын алады. Оның мағынасын жалпы әлем теоретиктері
саяси жүйе концепциясын жасау мен дамытуда тек ғана методологиялық
функцияларын асыра бағалау тұрғысы бойынша анықтамайды, сонымен бірге
саяси практика саласында пісіп жетілген іс жүзіндегі проблемаларды шешудің
маңызды теориялық құралдарының бірі ретінде зерттейді.
Әлемдік саяси ғылымда саяси жүйе теориясының тәжірибелік сипаты мен
қызметтік ролінің аталған көрсеткіштерінен өзге оның басқа үлгілері де бар.
Олардың бәрінің өзара айырмашылықтарына қарамастан сараланған
концепцияның ғылыми, саяси-тәжірибелік маңызы өте жоғары.
103
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Бақылау сұрақтары - Саясаттану

text:
104
ҮІІІ тарау
САЯСИ ИДЕОЛОГИЯ: ҚАЛЫПТАСУ ТАРИХЫ МЕН ТЕОРИЯСЫ.
1. Идея және идеология ұғымдарының мәні
«Идеология» деген ұғым гректің ideia және loqos деген сөздерінен
шыққан. Идея – көзқарас, логос –ілім, ой. Ал идеология сөзінің мәні – «идея
туралы ілім» немесе «мәртебелігі бар ілім» ретінде түсініледі.
Идея – ол бір субъектінің немесе бір әлеуметтік-саяси топтың ғана
көзқарасы. Ал идея идеологияға айналғаннан кейін ол мақсат, нұсқау ретінде
жүргізіледі, тіпті тапсырма мәртебелілігіне ие болады.
Идеяның идеологияға айналуы үшін оған қоғамдық жүйеден немесе
мемлекеттік билік тарапынан қолдаушылық көрсетілуі қажет. Сонда ғана идея
идеология ретінде қабылданып іске асырылады.
Мысалы, марксизм идеологиясы алғашқыда бір ғана ғалымның –
К.Маркстің идеясы ретінде пайда болды. Ол идеяның мағынасы: еңбекшілер
буржуазиялық таптың қанауына ұшырайды, жұмысшылар мен шаруалар
әділеттілікке,
теңдікке, бостандыққа жетуі керек. Ол үшін жұмысшылар таптық
революция
ұйымдастырып, буржуазия өкіметін құлатып, жеке
меншікті жойып,
социализм орнатуы қажет деген ойды білдірді.
Кейін, К.Маркстің осы идеясын идеологияға айналдыру үшін
коммунистік партия 1917 жылы Ресейде Қазан революциясын ұйымдастырып,
өкімет билігін өз қолына алды. Мемлекеттік биліктің ұйғаруымен осы
ойшылдың идеясы марксистік идеологияға айналып, КСРО сол идеология
бойынша 70 жылдай өмір сүрді.
Идеяның идеологияға айналуы туралы тағы бір мысал - реформизммен
байланысты. Реформизм идеологиясы алғашқыда Э.Бернштейннің идеясы
ретінде пайда болды. Бұл идеяның мазмұны: еңбекшілерді әділеттілікке,
теңдікке, бостандыққа жеткізу үшін реформалар жүргізу қажет. Оларды
буржуазиялық қанаудан қорғау үшін ешқандай революцияның қажеті жоқ,
жұмысшы табын қорғайтын партиялар парламентке келіп, еңбекшілерді
қорғайтын әлеуметтік жүйені заң арқылы қалыптастыруы керек деген идеяны
ұсынды. Бұл саясаткердің идеясын идеологияға айналдыру жолында
Еуропаның
көптеген
елдерінде
социал-демократиялық
партиялар
ұйымдастырылды. Осы партиялар сайлау арқылы өз парламенттерінен орын
алып, ал кейбірі мемлекеттік билікке келіп, нәтижесінде реформалар арқылы
еңбекшілердің мүдделерін қорғай бастады. Э.Бернштейннің идеясы
идеологияға айналды. Бұл идеология саяси ғылымда “демократиялық
социализм” деп аталады.
Сонымен,
идеология дегеніміз - биліктің қолдауымен іске асырылатын
идеялар жиынтығы. Идеология мемлекет, саяси билік үшін қоғамды,
азаматтарды бір мақсатқа жұмылдыру үшін пайдаланатын құрал.
Идеология ұғымын ғылыми айналымға, әдебиетке енгізген француз
ғалымы, философы Дестют де Треси (1754-1836 жж.). Кейінірек идеология
105
деген түсінікті терең зерттеген неміс ғалымы Карл Манхейм болды. Неміс
саясаттанушысы М.Вебер де идеология
проблемаларын теориялық тұрғыдан
жан-жақты зерттеуге бірнеше еңбектерін арнады.
Осы ғалымдардың тұжырымдамалары бойынша - идеология мемлекеттің,
саяси топтардың, жеке тұлғалардың қоғам мен әлеуметтік топтар алдындағы
мақсаттарын іске асыру үшін қолданылатын көзқарастар жүйесі.
Жалпы идеология туралы түсінік ерте заманда пайда болды. Мысалы,
Аристотель идеология деген түсінікті “энтелехия” деп атаған. Энтелехия –
мүмкіндікті шындыққа айналдыратын ізденушілік деп ұлы ойшыл анықтама
береді. Идеология проблемаларын зерттеуші, ғалым К.Манхеймнің ойынша:
“идеология -- ол қоғамдық қарым-қатынастарға көзқарас қалыптастыратын
құрал”.
Идеологияның мақсаты мен мазмұны қолдаушының (ұсынушының)
мүддесімен сәйкес келеді. Сол себептен идеологияны ұсынушылар: мемлекет,
билік, саяси немесе жеке адам идеологияға өте үлкен жауапкершілікпен қарауы
тиіс. Егер идеологияны қолдануда қателікке жол берілсе, онда
қоғам дамуының
өзі қате жолға түсіп кетуі күмәнсіз. Тарихта бұндай жағдайларға ұшыраған
мемлекеттер аз болған жоқ.
Негізінде, қандай идеологияны таңдау қажет екенін шешуші халық болуы
тиіс. Саяси биліктің, мемлекеттің ұстанатын идеологиясы қоғамның, оның
әрбір әлеуметтік топтарының, азаматтардың мүддесінің, ой-пікірлерінің, яғни
идеяларының жиынтығы болуы тиіс. Ал халық мүддесімен мемлекеттік
идеологияны сәйкестендіретін демократияның дамуы болып саналады.
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/sayasattanu-v2.html?page=62#ҮІІІ_тарау_САЯСИ_ИДЕОЛОГИЯ:_ҚАЛЫПТАСУ_ТАРИХЫ_МЕН_ТЕОРИЯСЫ.__1._Идея_және_идеология_ұғымдарының_мәні

title: Бақылау сұрақтары - Саясаттану


2. Саяси идеологиялар тарихы пен теориялары Әрбір адамның іс-қимылы ойдан басталатыны баршаға мәлім.
Адамзаттың саяси өмірінің дамуы да саналы адамдардың ой-пікірлеріне,
ұсыныстарына, идеяларына негізделеді.Идеялардың негізгі көзі, бастауы
ғалымдардың ой-пікірлері мен тұжырымдамалары. Мысалы, кезінде идея
ретінде ұсынылып, кейін идеологияға, теорияға айналған Конфуцидің
мемлекеттік билік пен халық арасындағы теңгергіштік заңы, Аристотельдің
орташылдық, орта таптық концепциясы, Гоббстың антиэтатизм принципі,
Монтескьенің билікті бөлу туралы заңы және т.б. Солардың ішінде бүкіл
адамзаттың дамуына үлкен өзгерістер әкелгендері либералдық, консервативтік,
реформистік, социал-демократиялық идеологиялар.


title: Либерализм - Саясаттану

text:
106
көріністерін күшейтті. Дж.Локк өзінің либералдық идеясында әрбір адам өз
қабілетін іске асырмайынша, елдің дамуына өзінің үлесін қоспайынша қоғам
қарқынды дами алмайды, адамдарды мемлекеттік дәстүрлі жіктеуліктен, дін
құрсауының ықпалынан босату керек деп түсіндірді. Либералдық идеяны
көпшілік жақтап шықты, әсіресе жаңа қалыптасып келе жатқан буржуазиялық
таптың тез қабылдауының арқасында кейін идеологияға айналды. Экономика
саласында нарықтық қарым-қатынас
қалыптаса бастады, енді
біреулері кішкене
шеберхана ашса, біреулері жеке меншік жерге ие болды, сөйтіп өндіріс
дамыды. 50-100 жылдан кейін осы кішкене шеберханалар ірі зауыттарға,
фабрикаларға, ал кішкене бау-бақша жерлері үлкен фермерлік шаруашылыққа
айналды, нәтижесінде халықтың тұрмыс жағдайы қалыптасып жақсарды.
Қорыта келгенде, либерализм идеологиясы
капитализмнің қалыптасып
дамуына зор әсер етті.
ХХ ғасырдың басында либерализм идеологиясының одан әрі дамуына
байланысты бұдан өзгеше саяси идеология ретінде жаңа либерализм –
неолиберализм бөлініп шықты.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Неолиберализм - Саясаттану

text:
Неолиберализм– азаматтар мен қоғамның экономикалық және
әлеуметтік өмірін мемлекеттік реттеуге бағытталған идеялар жиынтығы.
Егер осы екі идеологияны: либерализм мен неолиберализмді салыстырып
қарасақ, алғашқыда бір-біріне қарама-қарсы бағыт сияқты көрінеді. Себебі,
либерализм мемлекеттік үстемдікті жұмсарту жолын талап етсе, ал
неолиберализм керісінше - мемлекеттік реттеуді күшейтуді ұсынады. Дегенмен,
осы екі идеологияның арасында бітіспес қарама-қарсылық жоқ. Неолиберализм
идеологиясының пайда болуы қоғамда қалыптасқан әлеуметтік жағдайлармен
байланысты болатын. Либерализм ұстанымы бойынша дамушы нарықтық
қатынас ең алдымен бәсекелестікке байланысты. Бәсекелестік экономиканы
дамытады, бірақ бәсекелестікте адамдардың бәрі, әрине, жеңіске жетпейді, сол
себепті теңсіздік күшейеді, көптеген адам күйзеліске, кедейлікке ұшырайды.
Сондықтан еркін нарықтық тетіктерді реттеу, кедейшілікпен күресу үшін
мемлекеттің араласуы, оның ролінің күшейуі тиіс. Неолиберализм идеологиясы
бойынша мемлекеттің аса жауапты міндетінің бірі – нарықтық жағдайда
азаматтарды әлеуметтік қорғау жүйесін жасау.
Либерализм идеологиясы бойынша қоғамдағы мемлекеттің басты қызметі
“түнгі сақшы” сияқты болатын болса, неолиберализм жағдайында мемлекет
“жалпыға бірдей игілік” міндетін атқаруы тиіс.
ХХ ғасырдың екінші жартысында капиталистік елдердегі көптеген саяси
партиялар өз бағдарламаларын неолиберализм идеологиясына негіздейтін
болды. Мысалы, Жапонияда 1955 жылдан бастап билік басында сол елдің ең ірі
– либералдық-демократиялық партиясы қызмет етеді. Либералдар Англияның,
Австрияның, Канаданың және тағы басқа елдердің саяси өмірінде өздерінің
лайықты орындарын алуда.
ХҮІІІ ғасырда дүние жүзінде тағы бір саяси идеология қалыптасты. Ол –
консервативтік (консерватизм) идеология.


title: Консерватизм - Саясаттану

text:
107
ХҮІІІ ғасыр Еуропа, Америка және Азияның көптеген елдеріндегі
нарықтық экономиканың дамып, капитализм
қалыптасып, әлеуметтік
теңсіздіктің күшейген уақыты болды. Ол кезде еңбекшілер мен кедейлердің,
жалпы жоқшылыққа ұшыраған адамдардың мүдделерін қорғауға арналған
әлеуметтік қорғау жүйесі жетілген жоқ еді. Сол себепті революция
ұйымдастырып, буржуазиялық тапты ығыстырып, социализм орнату қажет
деген идеялар кеңінен тарала бастады.1789 жылғы Ұлы Француз революциясы
бұның іс жүзіндегі дәлелі болатын. Осы саяси құбылыстарға байланысты
қалыптасқан консерватизм идеологиясының негізгі мақсаты - қоғам мен
мемлекетті, олардың саяси жүйелерін бұрынғы қалпында сақтап қалу болды.
Консервативтік идеология – қоғамды әртүрлі кездейсоқ жағдайлардан, ретсіз
реформалардан, әсіресе қатыгез, қантөгісті революциялардан сақтап қалу
жолдарын ұстанды.
Консервативтік идеяны бірінші ұсынған ағылшын мемлекет қайраткері
және ғалымы Эдмунд Берк болатын. Кейін бұл идеяны одан әрі зерттеп,
идеологияға айналдыруға өз үлестерін қосқан француз саясаттанушысы Жозеф
де Местр (1754-1821), неміс тарихшысы, заңгері Фридрих фон Савиньи (1779-
1861), австриялық саясатшы және қоғам қайраткері Клеменс Меттерних (1773-
1859) және т.б. болды.
Консервативтік идея Еуропаның батыс, солтүстік және Азияның біраз
елдерінде мемлекеттік қолдау тауып кейін идеологияға айнала бастады. Осы
консерватизм идеологиясының басты мақсаттары: куатты мемлекет құру, саяси
жүйенің, биліктің жоғарғы әлеуметтік топтың қолында болуы, тұлғаның қоғам
мен мемлекетке бағынуы іс жүзінде жүзеге асып, бұл елдерді әртүрлі
кездейсоқ, ретсіз реформалардан, кенет оқиғалардан, өкіметтік төңкерістерден,
шиеленістерден сақтап қалды, бейбіт жағдайда нәтижелі әлеуметтік-
экономикалық қарқынды дамуға жол ашты.
Консерватизм идеологиясы қоғам өмірінде әдет-ғұрып, дәстүрлер
маңызды рөл атқарады деп түсініп, оларды мызғымастай сақтап қалуды мақсат
етті.
ХХ ғасырдың ортасынан бастап консерватизм идеологиясының негізгі
қағидаларына өзгерістер енгізіліп консервативтік ой-пікірдің басты бағыты
жаңарған консерватизмге (неконсерватизмге) ауысты.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Неоконсерватизм - Саясаттану

text:
108
ерікті шектеп тұрады. Мысалы, адам барлық жағдайда ұлттық дәстүрлерге
табынушылық етіп жүретін болса, ол ұлтшылдыққа әкеліп соғуы мүмкін.
Немесе ол адам бұлжытпай тек діни дәстүрімен өзінің өмірін шектейтін болса,
ол діни фундаментализмге (діни еріксіздікке) соқтырады.
Сондықтан консерватизмнің адамдарды қолайсыз жағдайларға әкеліп
соғуы өз алдына, ол халықты жалпы дүниежүзілік жетістіктерден, өркениеттен
тыс қалдыруы мүмкін. Осындай көріністерге сәйкес ағылшын саясаттанушысы
Джон Стюарт Милльдің: “Бір рет болса да дәстүрден шығу – ол бостандыққа
тағы да бір қадам жасау” – деген қағидасының маңызы өте жоғары.
Яғни, қай салада болмасын, әртүрлілік қажет екені байқалады. ХХ
ғасырдың екінші жартысында еркін нарықтық қатынастар және демократия
принциптері одан әрі дамып, жеке адамның құқықтары мен бостандықтарын
мойындауға тура келді. Мемлекеттің экономикалық және әлеуметтік
қызметтері едәуір шектеліп, меншік жекешелене түсті. Бұның бәрі
неоконсерватизмге күш беріп өркениетті елдердегі орта таптың идеологиясына
айналды.
Неоконсервативтіктер консервативтіктермен салыстырғанда дәстүр
ұстанымынан бостандыққа ұмтылуға шақырып, қоғам өміріндегі әртүрлілік
нәтижелі бағыт деп есептейді.
Неоконсерватизм
идеологиясының
негізгі
мақсаты
–
саяси,
экономикалық, рухани реформаларға жол ашу, сол арқылы қоғамның дамуына
әсер ету.
Неоконсерватизм идеологиясын дамытуға көптеген ғалымдар мен саяси
қайраткерлер қатысты. ХІХ ғасырдың аяғы ХХ ғасырдың басында
неоконсервативтік идеяларды ұстанған Германия канцлері Отто фон Бисмарк,
Ұлыбритания премьер-министрі Ллойд Джордж болатын. ХХ ғасырдағы бұл
идеологияның жүзеге асырылуына зор үлес қосқандар белгілі саясатшы
Збигнев Бжезински, АҚШ президенті Рональд Рейган, Англияның бұрынғы
премьер-министрі Маргарет Тэтчер, Германияның бұрынғы канцлері Гельмут
Коль және т.б.
Консерватизм мен неоконсерватизмнің идеология ретіндегі маңызды
нәтижесі - Англиядағы, АҚШ-тағы және Германиядағы консервативтік партия
өкілдерінің мемлекеттік билік басына келуі болатын.
Келесі саяси идеология – марксизм идеологиясы.
Марксизм дегеніміз
қарулы төңкеріс арқылы қанаушы таптарды, жеке меншікті жойып, социализм
және коммунизм құрып, қоғамдағы әлеуметтік теңдік орнату мақсатындағы
идеология.
Бұл идеологияға негіз болған жоғарыда айтылған неміс ойшылы, ғалымы
Достарыңызбен бөлісу:


title: К.Маркстың(1818-1883) - Саясаттану

text:
109
бәрі бір билікке байлар ғана келеді. Соңында қоғам олигархиядан шыға
алмайды».
«Осындай әділетсіз жағдайдан жұмысшыларды, шаруаларды, жалпы
қарапайым еңбекшілерді құтқару, оларға саяси және әлеуметтік теңдік алып
беру үшін, социалистік революция арқылы биліктің басындағы олигархтарды
жойып, қоғамды буржуазиялық мемлекеттен босатып, жеке меншікті құртып,
меншіктің мемлекеттік ғана түрін қалыптастырып, социализм, содан кейін
коммунизм орнату керек. Осындай қоғамда ғана жан-жақты дамыған, еркін
адам қалыптастыруға мүмкіншілік туады» -деп есептеді К.Маркс.
Маркстік идеяны іске асыру үшін, яғни, бұл идеяны идеологияға
айналдыру үшін орасан зор белсенділікпен күрес жүргізген
саяси топ -Ресейдегі
1898 жылы ұйымдастырылған Ресей социал-демократиялық жұмысшылар
партиясы (РСДЖП) еді. 1917 жылғы қазан айында В.И.Лениннің басқаруымен
осы партия
революция арқылы билікке келіп, бүкіл Кеңес
Одағында марксистік
(коммунистік) идеологияны орнатты. Бірақ күшпен енгізілген идеология 70
жыл бойы өз мақсатына жете алмады, себебі экономика саласындағы жеке
меншік жойылғаннан кейін қоғам тоқырауға ұшырады. Бұл саяси оқиға
идеологияның бәрі бірдей сәтті бола бермейтінін дәлелдейтін бұкіл әлемдік
тарихи сабақ болып саналады.
К.Маркстің ең үлкен қателігі – «капитализмнің өзін-өзі дамытуға
мүмкіншілігі жоқ» - деген қағидасы болатын.
Бұған қарсы Еуропаның батыс елдерінде, соның ішінде әсіресе
Германияда ХХ ғасырдың басында марксизмді қайта қарап, оған өзгерістер
енгізу мақсатымен реформистік идеялар ұсынылды.
Бұл идеялар саяси ғылымда
реформизм болып аталады.
Реформизм дегеніміз -эволюциялық даму,
реформалар және әлеуметтік-саяси модернизация арқылы қоғамдағы
тұрақтылықты сақтау идеологиясы.
Реформизм идеологиясы үш бағытқа бөлінеді, олар: эволюция, реформа
және модернизация. Осы үш бағыттың арнайы аталуының өзі – революция
идеясына қарсылық білдіру үшін қажет болды.
Реформистік идеологияның негізін қалаушы - неміс саяси қайраткері
Достарыңызбен бөлісу:


title: Эдуард  Бернштейн - Саясаттану

text:
110
орнату жолы міндетті түрде капитализмді құлату емес, себебі капитализмнің
реформалар арқылы кедейшілікпен күресуге мүмкіншіліктері толығымен бар,
кедейлердің жағдайын жақсартам деп байларды құртып жіберу – ол да
әділетсіздіктің бір түрі» деп қорытындылайды. Ол «дұрысы буржуазиялық
тапқа қарсы күресу емес, қоғамдағы кедейшілікті азайту үшін күресуі керек» -
деген қағиданы таратты. Яғни, Э.Бернштейн марксистік идеологиядан бас
тартып реформизм идеологиясын берік ұстаным етті.
Э.Бернштейн өз еліне, Германияға қайтып келгеннен кейін, Германия
социал-демократиялық жұмысшылар партиясы (ГСДЖ) ыдырап, үш топқа
бөлініп кетті. Э.Бернштейн енді тек ғана реформизм көзқарасын қолдайтын
топтың жетекшісі болды. Кейін осы реформистік идеяға сүйенген социал-
демократиялық партиялар Еуропа елдеріндегі реформизм идеологиясының
дамытушысы, халыққа таратушысы болды.
Сонымен, біз әлемде кең тараған идеологиялардың негізгі түрлерін
қарастырдық. Идеология қоғам өміріндегі зор қозғаушы күш екені ақиқат.
Сондықтан идеологияны тудыратын себептерге аса мұқияттылықпен қарап,
идеологияны таңдай білу жоғары білімді, аса жауапкершілікті қажет етеді.
Негізінен жалпықоғамдық идеологияның көзі халық болуға тиіс екенін есте
ұстау керек.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Әл-Фараби - Саясаттану

text:
13
бостандықтың болуын қалайды. «Құтадғу білік» - халықтың салт-санасы,
өмірдің мән-мағынасы, адам тағдыры, әдет-ғұрпы жөніндегі көзқарастар
жинақталған құнды шығарма.
ХІ ғасырда өмір сүрген, сол кездегі қазақ мәдениетіне және саяси тарихына
белгілі мөлшерде үлес қосушы ақын, ойшылдардың ішінен
Махмуд
Достарыңызбен бөлісу:


title: Идеологиясыздандыру (деидеологизация) теориясы

text:
111
прогресті идеологиядан тазартуға ұмтылу. Яғни, ғылым – идеологиядан
тәуелсіз болуы қажет. Қоғамның дамуы идеологияның қысымына түсіп
қалмауы, елдің дамуын тек ғана ұлттық мақсатты ұстанып, басқа елдердің
дамуынан оқшауландырмау, әртүрлілікке, көппікірлікке
бақылау қойып кедергі
жасамауы керек. Әсіресе ғылым идеологияның қызметшісіне айналмауы тиіс.
Идеологиясыздандыру
тұжырымдамасының
негізін
салушылар:
саясаттанушы француз ғалымы А.Раймон, американ ғалымы П.Талкотт, неміс
ғалымы К.Манхейм және т.б.
Мысалы, К.Манхейм: «идеологиясыздандыру –қоғамдағы партиялық,
топтық үстемдіктің болмауын мақсат ететін әлеуметтік-философиялық ілім, ал
қоғамдық, мемлекеттік идеологияның болмауын мақсат ету – ол қателік» десе,
белгілі орыс философы Н.Бердяевтың айтуы бойынша: “Қоғамда идеология
құлатылған кезде, утопия шабуыл жасайды”, яғни, халық өзіндік болмысынан,
ерекшелігінен, ұлттық мәдениетінен, рухани құндылықтарынан айырыла
бастайды, қоғамның даму бағыты күйреп, дағдарыс күшейеді.
Өтпелі кезеңді басынан кешірген біздің елімізге бұл жағдай жақсы
белгілі. Кеңес Одағы ыдырап,тоталитарлық тәртіптен демократиялық режимге
ауысудың басталуы кезеңінде бағыт беруші рухани нысананың күрт жойылуы
себебінен адамдар рухани және әлеуметтік адасу мен абыржу жағдайына түсті.
Қоғамда өнегеліліктің деңгейі төмендеп, қылмыскерлік, жемқорлық,
коррупция,
көлеңкелі кәсіп, нашақорлық кең орын ала бастады.
Бұндай келеңсіз
құбылыстардың ізі бүгінгі күнге дейін сезінілуде.
Ал бүгінгі күні біздің мемлекеттік идеологиямыз арқылы Қазақстанда
тұрақтылық, тыныштық, халықтардың бірлігі сақталып, алғашқы тәуелсіздік
жылдарының ауыртпалықтарына қарамастан демократиялық бағыттағы
экономикалық, әлеуметтік даму қамтамасыз етілуде.
Себебі, біздің елімізде халықтарды топтастыратын, тұтастыратын
нәтижелі мемлекеттік идеология қалыптасты. Ең бастысы - Қазақстан
Республикасы экономикалық құлдырауды тоқтатып, аса ауыр әлеуметтік-
экономикалық дағдарыстан шығу жолын тапты, өтпелі экономика
реформаларының “ең бір аурушаң сатысынан” өтті. Бұл мемлекеттік ұлы істе
идеологияның тікелей әсері бар екені ешбір күмән туғызбайды.
Мемлекет үшін идеология - әлеуметтік-саяси бағдарламалар мен
мақсаттарды іске асырудағы басқару жүйесі. Идеология мемлекеттік саясатқа
негіз болады. Ал
мемлекеттің саясатын, мақсаттарын
қоғамға жеткізетін заңдар,
жарлықтар, нұсқаулар. Бұл жүйедегі маңызды роль атқаратын бұқаралық
ақпарат құралдары болып табылады.
Сонымен, идеология мемлекеттілікті демеуші жүйе. Ол елдің саяси
құрылысының қорғаушысы, одақтасы, буыны, (биологиялық тілмен айтар
болсақ), идеология – мемлекеттің сырқаттан сақтануының баламасы.
Идеология
басқа да принциптер мен нормалар сияқты саяси-мемлекеттік құрылымды
қолдау мен нығайту қызметін атқарады.
Мемлекеттік идеологияның халық арасында толық қолдаушылық табуы,
мемлекеттің өзінің заңды, легитимді (яғни, демократиялық) болуына


title: Бақылау сұрақтары - Саясаттану

text:
Бақылау сұрақтары
1. Саяси сана және саяси идеология
2. Қоғам тарихындағы негізгі идеологиялар
3. Идеологияның идеядан айырмашылығы.
4. Либерализм идеологиясының неолиберализмнен ерекшелігі неде?
5. Консерватизм идеологиясының неконсерватизмнен айырмашылығы
қандай?
6. Реформизмнің марксизмнен артықшылығы неде?
7. Деидеологизация (идеологиясыздандыру) туралы түсінік және оның мақсаты
неде?
8. Джон Локк қандай идеологияның негізін қалаушы?
113
ІХ тарау
САЯСАТ – АДАМНЫҢ САНАЛЫ ҚЫЗМЕТІ РЕТІНДЕ
1. Саясат – адамдар үшін және адамдар арқылы
жүзеге асырылатын үрдіс
Саясаттың нәтижелі болуы оның адамдар үшін қызмет етуінде және
адамдар арқылы іске асуында. Бұл қоғамның жан-жақты дамуының заңды
шарты. Әлеуметтік топтар, қоғамдық қозғалыстар, саяси партиялар және т.б.
қоғам өмірінде қанша көрнекті роль атқарғанымен, саясаттың ең басты
субъектісі – адам. Қандай қоғамдық, саяси ұйымдар болмасын барлығы да
адамдардан тұрады, бүкіл саяси үрдістің, қоғамның саяси өмірінің мәні, бағыты
- негізінен адамдардың мақсатымен, көзқарастарымен, олардың ерікті іс-
әрекетімен анықталады. Олай болса, қоғам, мемлекет - адам үшін қызмет етуі
шарт. Себебі адам қоғам өміріндегі, саясаттағы шешуші фактор.
Саяси ойлар тарихында саясаттың субъектісі ретіндегі адамның қоғам
өміріндегі жасампаздық ролі туралы көптеген ғылыми құнды тұжырымдар
сақталған. Мысалы, “Республика” атты еңбегінде Платон саяси бағыттың
әртүрлілігі адамдардың табиғи өзгешеліктерімен тығыз байланыста екендігін
атап көрсеткен. Ал Аристотель “Саясат” деген шығармасында адам өзінің
табиғи жаратылысына байланысты саясаттан тыс бола алмайтындығына басты
назар аударған. Т.Гоббс және Дж.Локк мемлекеттің шығуы туралы өзара бір-
біріне ұқсамайтын теорияларда адам жөніндегі қарама-қайшы концепцияларға
сүйене отырып зерттеген. Шын мәнінде, адамгершілік, гуманизм тұрғысынан
қарағанда, адам қоғам өмірінің, саясаттың ең негізгі белді буыны екендігі
даусыз. Әрине, бұл үшін әрбір жеке адам саясат субъектісі деңгейіне көтерілуі
қажет. Ал бұл процесс, яғни адамдардың саясаттың субъектісі болып
қалыптасуы күрделі, мағыналы, үлкен проблема. Біз олардың кейбіреулеріне
ғана тоқталамыз.
Адамның саяси субъектілігі - оның саяси өмірге белсене қатысуымен
сипатталады. Саясатты қалыптастыру, оны іске асыру, оған дер кезінде
өзгерістер енгізіп отыру, әр адам өзінің саяси қызметінде халықтың өмірлік
қажетіне байланысты мақсаттарын іске асыруға көмектесуі және айтарлықтай
нәтижеге жетуі, қоғамға пайдалы істерге қатысу саяси субъектілікті
сипаттайтын негізгі белгілер.
Саясатқа саналы араласуы үшін адамның оған сай қабілеті болуы қажет.
Бұл саяси субъектіліктің ішкі терең, мәнді сипаттамасы. Қабілеттілік әрбір
адамның қолы оңай жететін қасиет емес. Бұндай қасиет саяси субъектіліктің
жоғарыда келтірілген екіжақты көріністерінің өзара тығыз байланыста,
өзгерісте болуы арқылы қалыптасады. Адам саясатқа қаншалықты белсене
қатысса, оның саяси қабілеті соншалықты артады. Адам қабілетінің осылайша
үнемі артып отыруы оның саяси белсенділігін де күшейтеді, бұл шексіз өтетін
үрдіс, бұның өзі адамның саясат субъектісі болып қалыптасуының ішкі, сыртқы
қайшылықтары мол күрделі процесс екендігін көрсетеді.
114
Демократиялық жағдайда жеке адамдар саясаттың ерекше, құнды
субъектісі
болып
табылады.
Олар
қоғамдық
оқиғалардың
нақты
қатысушылары, бұқаралық қозғалыстарды ұйымдастырушылар, басқарушылар.
Сайып келгенде, көптеген факторлар әрбір адамның азаматтық сипат,
қасиеттерінің өсіп дамуының, саясаттың объектісінен субъектісіне айналу
процесінің сапасын, мәнін анықтайды. Бұдан туындайтын қорытынды –
саясаттың субъектісі болу азаматтық қасиеттердің жоғары деңгейде дамуы.
Аристотельдің айтқанындай, бұндай қасиеттер жетік дамыған, жоғары
мәдениетті, терең білімді, адамгершілігі мол адамдарға ғана тән.
Бұл қасиеттер жеке адам бойында өзінен-өзі пайда болмайды. Саяси
субъектіліктің өзі адамның әлеуметтік-саяси дамуының күрделі жолдарынан
өтуін білдіреді. Адамның адам болып қалыптасу жолы қайшылықтарға толы
бірнеше кезеңдерден тұрады, ал саясатқа адам ұзақ тәжірибесінен өте отырып
біртіндеп жақындай бастайды. Бала кезінде саясат туралы ең алғашқы
мәліметтерді өз отбасындағы ата-анасынан алады. Жастарға жалпы саясат
жөніндегі мәліметтер ұрпақтан-ұрпаққа жалғасу арқылы жетеді. Адамдардың
азаматтық қасиеттерінің жоғары дамуының кепілі жеке адамның саяси
санасының артуы, оның ой-өрісінің кеңеюіне де байланысты.
Мемлекет, қоғам тарапынан адамның саяси санасының қалыптасуы
саясаттануда «саяси социализация» деп аталады (яғни, саяси әлеуметтендіру).
Саяси әлеуметтендіру деген түсінік ғылымға 1950-шы жылдарының соңында
енгізілді. 1959жылы бұл ұғымды “Саяси әлеуметтендіру” деп аталатын
еңбегінде ғылыми деңгейде зерттеген саясаттанушы, ғалым Герберт Хаймен
болатын.
Шетел саясаттанушылары саяси әлеуметтендірудің негізгі екі жолын атап
көрсетеді. Біріншісі – дамудың табиғи жолы. Бұл жолда әлеуметтендіруге
қатысушылар отбасы, балалар үшін ата-аналарының саяси көзқарасы,
жасөспірімдердің құрбы-құрдастары, мектеп қатысады. Екіншісі – білім беру
жолы арқылы; жоғарғы сыныптардағы тарих, құқық негіздері пәндері; жоғары
оқу орындарындағы әлеуметтік-гуманитарлық пәндер: саясаттану, әлеуметтану,
отан тарихы және тағы басқалары.
Саяси әлеуметтендіру екі жақты процесс. Әрбір адам әлеуметтендірудің
тек объектісі болып қала бермейді. Ол өз бетімен білім алуы, бұқаралық
ақпарат құралдарын және қоғамдық бірлестіктер жұмысына қатысуы арқылы
саяси білімін жоғарылатады. Нәтижесінде азамат саяси өмірге қатысуға
мүмкіндік алады .
Сонымен, саяси әлеуметтендіру саяси екі жақты процесс: қоғам адамды
саяси әлеуметтендіреді және адам қоғамды саяси әлеуметтендіреді.
Саяси субъектіліктің деңгейі, әлеуметтік өрістеуі – адам санасының
дамуына тығыз байланысты. Бұл әрбір адамнан өте қажырлы еңбегін талап
етеді. Осы негізде адамда тәртіптілік, жауапкершілік, принциптілік, жігерлілік
және т.б. көптеген мәдени-әлеуметтік құндылық қасиеттері қалыптасады.
Саяси белсенділікті арттырудың көптеген алғышарттары бар. Оларға
материалдық және құқықтық факторлар жатады. Біріншіден, халықтың, әрбір
адамның саяси өмірге араласуына олардың азық-түлікпен, киіммен қамтамасыз
115
етілуі, үй-тұрмыс жағдайлары ерекше әсер етеді. Халықтың тұрмыс жағдайы
нашар елде саяси белсенділік күрт төмендеп, мемлекеттік саясатты толық
қабылдамай, оған қарсы пікірлер білдіру қалыптасады. Саяси белсенділікті
арттырудың екінші маңызды шарты ол саяси, құқықтық факторлар. Мемлекет
тарапынан құқықтық негіздер толық жүзеге асырылған жағдайда ғана халық
саяси өмірге еркін қатыса алады, демократия ұстаным нығая түсіп, биліктің
демократиялық мәні жоғарыланады, саяси процесс қарқынды дамиды,
нәтижесінде адамдардың саясатқа, саяси өмірге оң (позитивті) көзқарастары
қалыптасады.
Жеке адамның саясатқа деген көзқарасына психологиялық факторлар да
әсер етеді. Бұл факторлар жөнінде шет елдердегі саясаттану әдебиеттерінде
әртүрлі пікірлер айтылуда. Мысалы, американың белгілі саясаттанушысы
Лассвелл Г. кейбір адамдардың саяси басқарушы болуға ұмтылуларының
себептеріне талдау жасай келіп, «орнын толықтыру» теориясын ұсынады. Оның
пікірінше, өзін басқалардан кем санайтын кейбір адамдар билікке ұмтылады,
олардың мақсаты – билік арқылы өз кемістігін толықтыру, жұрт алдында өзінің
бағасын көтеру. (яғни, компенсация жасау).
Адамның саяси өмірге ең қажетті қасиеттерді бойына сіңіруі- әлеуметтік
дамудың негізі болып табылады. Сол қасиеттердің болашақты дұрыс болжай
білу, бүгінгі іс-қимылдың болашақтағы нәтижесін терең түсіну.Осындай өте
қажетті, өте бағалы қасиеттер барлық адамдарда бірдей жоғары деңгейде
дамымаған. Бұл жағдай әр қоғамның саяси режимімен де байланысты. Мысалы,
саяси белсенділік көрсеткіші бойынша бұрынғы Кеңес Одағы азаматтары дүние
жүзінде 42-ші орында болды.
Адамды саясаттың субъектісі деңгейіне қалыптастырудың екі жолы
белгілі.
Біріншісі – саяси тәжірибені толық игеру. Яғни, саяси-мәдениет
нормаларын сақтау мен оны нығайтып отыру. Бұл отбасы, мектеп, бұқаралық
ақпарат құралы арқылы іске асады. Екінші жол - әрбір адамның саяси білімді,
тәжірибені үздіксіз меңгеріп отыруы. Қоғамда бұл екі жол біртұтас сипатта
қалыптасып бірін-бірі толықтырады және өзара тығыз байланыста болады.
Адамның шын мәнінде саясаттың субъектісі болуы ол адам мен
саясаттың біртұтастығын нығайту. Қоғам мүшелері саясаттан тыс болмауының
негізгі, берік кепілі – саяси сананың қалыптасуы. Бұл адамның саясат
объектісінен саясаттың субъектісі деңгейіне көтерілуінің факторы. Өйткені,
азаматтардың қоғамның саяси өміріне қатысуы олардың саяси санасының
дамуына нақты әсер етеді. Ал саяси сана дамыған сайын олардың қоғам өміріне
қатысуы жандана түседі. Яғни, әр адамның саяси санасының, саяси
мәдениетінің дамуы қоғамның саяси мәдениет деңгейімен тікелей байланысты.
Адамның саяси дамуында қоғамның саяси мәдениеті әлеуметтік әсерлі
механизм ролін атқарады. Ол әрбір адамға жалпы нормаларды, үлгілерді, саяси
құндылықтарды толық игеруде жан-жақты көмек береді, оның саяси
көзқарасының ұдайы дамып отыруына демеуші болады.
Адамның шын мәніндегі саяси субъектіге айналуы қоғамдағы
демократияның дамуымен де тығыз байланысты. Демократияның принципі -
116
адамның құқы мен бостандығы табиғи екендігін толық мойындап, өмірдегі ең
қымбат құндылық адам деп тану болса, оны мемлекет қадірлеуге міндетті,
сонда ғана адам қоғамның саяси ісіне еркін қатыса алады.
Ал мемлекеттегі саяси тәртіп демократиялық құндылықтардан бас тартса,
онда азаматтар әлеуметтік қорғаусыздыққа душар болады. Бұл саяси дамуды
әлсіретіп саяси тұрақсыздықты күшейтеді, адамдардың ырықсыздығын
туғызады, өзін-өзі кем санаушылық көбейеді. Ақыры бұның бәрі мемлекет
ішінде көзбояушылыққа, жалғандыққа, жағымпаздыққа әкеліп соғады.
Қорыта айтқанда, адамның саяси қалыптасуының нәтижелі болуы -
қоғамда демократиялық мәндегі ең қажетті құқық пен бостандықтың берік
орнығуы, үкімет тарапынан адамның өмір сүру құқығын толық мойындауы.
Адам ең алдымен әлеуметтік-экономикалық, саяси және бас бостандығы
құқықтарына ие болмай, ол ешқашан еркін дами алмайды.
Сонымен, адамның саясат субъектісі болу жолы өте күрделі. Бұл
процестің шешуші факторлары – демократияның дамуы, құқықтық мемлекет
пен азаматтық қоғамның қалыптасуы. Демократия дамымаған елде өз құқынан
айырылған халық зорлық-зомбылықтан бас көтере алмай, саяси өмірдің құлы,
әлеуметтік әлсіз, мүсәпірлік деңгейде қалып қояды. Бұндай адамдарды
шенеуніктер, басқарушы ұйымдар, саяси қылмыскерлер оңай алдап, өз
айтқандарына оңай сендіре алады.
Мемлекетте саясат субъектісі болу шарты – саяси процестерді жедел
өрістету. Оның айқын жолы –азаматтардың түгелдей саяси өмірге араласуы,
яғни, адамның саясат объектісінен оның субъектісі деңгейіне көтерілуі.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sayasattanu-v2.html?page=71#ІХ_тарау_САЯСАТ_–_АДАМНЫҢ_САНАЛЫ_ҚЫЗМЕТІ_РЕТІНДЕ__1._Саясат_–_адамдар_үшін_және_адамдар_арқылы__жүзеге_асырылатын_үрдіс

title: Бақылау сұрақтары - Саясаттану


title: Саяси  субъект  - әлеуметтік топтар

text:
2. Саяси субъект - әлеуметтік топтар
Әлеуметтік топтарға адамдардың маңызды мүдделерінің ортақтығы
бойынша біріккен ұйымдар жатады. Олар: ұлттар, отбасы, еңбек ұжымы, саяси
ұйымдар, аумақтық қауымдар және тағы басқалары.
Жеке адамдар саяси қатынастардың субъектісі ретінде қауымдарға,
партияларға, еңбек ұжымдарына бірігіп, әлеуметтік құрылымдарды жақтайды,
әртүрлі әлеуметтік-саяси қозғалыстарға қатысады, осының нәтижесінде
жалпыадамзаттық даму дәрежесіне көтеріледі.
Қоғамның саяси өмірі, процестеріндегі өзгерістер, әлеуметтік топтардың
мүдделерінің өзара байланыстары күрделі жағдайда қалыптасады. Сондықтан
әлеуметтік топтардың іс-әрекеттерінен тысқары саяси өмірдің болуы да мүмкін
емес.
Қоғамның әлеуметтік құрылымына талдау жасау арқылы саяси ғылымға
елеулі үлес қосқан ұлты орыс, кейін америка азаматы, көрнекті әлеуметтанушы
Питирим Сорокин (1889-1968 жж.) болды. Ол қоғамдағы әлеуметтік топтардың
құрамын анықтау үшін әлеуметтік стратификация (әлеуметтік жіктелу) деген
термин енгізді. (Лат. stratum – қабат, facere - жасау). П.Сорокиннің
тұжырымдамасы бойынша, қоғамның топтарға жіктелуі әр жақты және тұрақты
құбылыс. Қоғамның дамуы тек ғана саяси мекемелер (институттар),
элиталармен ғана байланысты емес, қоғамның дамуында, демократиялық
117
жағдайда, әлеуметтік топтар маңызды роль атқарады. Сондықтан қоғамның
саяси жүйесінің сапасы әлеуметтік топтардың дамуымен байланысты болады.
Әлеуметтік жіктелу проблемасын ғылыми зерттеу жұмысына өзінің
үлесін қосқан белгілі ғалым М.Вебер болатын. Ол әлеуметтік топтардың
көрсеткіштерін талдай келіп, топқа жіктелуді анықтайтын байлықпен қатар
адамның қоғамдағы әлеуметтік жағдайының, яғни мансаптың ролін айқындады.
Оның пайымдауынша, адамдардың әлеуметтік тапқа бөлінуі, К.Маркс
айтқандай, олардың өндіріс құрал-жабдықтарына, меншікке қатысымен
шектелмейді. Ол сонымен бірге адамдардың әртүрлі болып келетін әлеуметтік
орынын, мансап дәрежесін, табысын, кәсіптік, мамандық жағдайын да ескереді.
М.Вебердің пікірі бойынша, адамдардың қоғамдағы әлеуметтік орны
олардың табысқа жетуінің объективтік көрсеткіші бола алады. Жоғары табысқа
жету мүмкіндігі тек меншікпен анықталмайды; меншікке қатысы жоқ адвокат,
дәрігер, инженер сияқты мамандар меншікпен тікелей байланысты
кәсіпкерлерден табысты әлдеқайда көп табуы мүмкін.
Адамның қоғамдағы әртүрлі орында болуы экономикалық игіліктердің
жетімсіздігінің нәтижесі емес, М.Вебер құрмет пен дәреженің өзі де жетімсіз,
жеткіліксіз деп санайды. Мысалы, қажетті тауар пайдалану саны өскен сайын,
адамның жеке басының тұмыстық жағдайы жақсарады, ал мансап, мәртебе
өзгермеуі де мүмкін.
М.Вебердің теориялық қорытындысы бойынша мансап иелерінің
әлеуметтік топтарға жіктелуін үш түрге бөлуге болады: 1) Экономика –
технологиялық негізде жіктеу және олардың индустриалдық кәсіптік және
коммерциялық
ұйымдарының
бейнеленуі;
2)
Адамдар
арасындағы
қатынастарға ықпал ететін және олардың саяси әлеуметтендіру мен саясатқа
араласу процесіндегі ерекше роль атқаратын жағдайының айырмашылықтары
бойынша жіктеу; 3) Жеке адамдардың және әртүрлі саяси, оның ішінде
партиялық, қоғамдық топтардың өзара іс-қимылдарының тәсілдеріне әсер
ететін айырмашылықтар бойынша жіктеу.
П.Сорокин мен М.Вебердің тұжырымдамалары бойынша қандай да
болмасын қоғамның жетекші (үстем) және тәуелді таптарға бөлінуі заңды
құбылыс. Қоғамның осылай таптық тұрғыдан жіктелуі құқық пен мансаптың,
билік пен ықпалдықтың әртүрлі болып таратылуына, бөлінуіне байланысты.
Стратификация (немесе страттар) сан алуан әлеуметтік топтарды қамтиды.
П.Сорокин олардың кейбір ортақ белгілерін негізге алып үш түрге бөледі:
1) Экономикалық страттар: экономикалық теңсіздік, адамдардың ауқатты және
жоқшылық шегетіндер, байлар мен кедейлер белгілерімен;
2) Саяси страттар: адамдардың басқарушылар және бағыныштыларға бөліну
белгілерімен;
3) Кәсіби страттар: қызметтердің мәртебелі және мәртебелі емес түрлеріне
бөліну белгілерімен.
Ал тағы бір саясаттанушы, америкалық ғалым Б.Барбер страттардың 6
ортақ белгілерін келтіреді: қызмет мәртебелілігі, билік күші, табысы мен
байлығы, білімі мен білігі, діни құрамда болуы, туыстық және этникалық.
Әлеуметтендіру проблемасындағы негізгі мәселе – біріншіден, қоғамдағы
118
әлеуметтік топтардың саясатқа қатысуы (яғни, олардың саясаттың субъектісі
болуы), екіншіден, әлеуметтік топтардың өзара қарым-қатынасы.
Әлеуметтік топтардың саясатпен ара-қатынасын білу үшін ғалымдар
әлеуметтік қозғалыс (мобильность) деген ұғымды енгізді. Бұл әлеуметтік
топтардың ауыспалылығы әрбір қоғамның ажыратылмайтын белгісі. Бірақ
бұндай қозғалыстар әр қоғамда, тіпті бір қоғамның әр кезеңінде бірдей
болмайды.
Осы қозғалыстар жөніндегі саяси ғылымдағы негізгі мәселе - әртүрлі
әлеуметтік топтардың саясатқа, әсіресе саяси билікке қатысу мүмкіндігі,
олардың әрқайсысының қоғамның билік, байлық, мәртебелік салаларындағы
өкілдік жағдайы.
Дәстүрлі (демократиялық емес) қоғамдардағы әлеуметтік топтардың
құрамын және олардың игіліктерін реттеуші мемлекеттік билік болды.
Тоталитарлық, авторитарлық мемлекеттерде әлеуметтік топтардың бостандығы
шектеліп, олар өз құқықтарынан айырылып, қоғамның саяси жүйесіне қатыса
алмайды. Мысалы, ХХ ғасырда тоталитарлық мемлекеттерде, әсіресе Кеңес
Одағында, елдің әлеуметтік құрамы билік тарапынан қолдан жасанды құрылды.
Кеңес үкіметі орнатылғаннан кейін ауқатты әлеуметтік топтар (дворяндар,
ақсүйектер, капиталистер, помещиктер, байлар, зиялылар) күшпен жойылды.
Жұмысшылар мен шаруалар табы жасанды түрде саяси биліктің негізі деп
жарияланды. Ірі кәсіпорындардың, қару-жарақ шығаратын зауыттардың
жұмысшыларына, мемлекеттік чиновниктердің кейбір топтарына еңбек ақы
жоғары мөлшерде бекітілді, оларға басқа да біраз жеңілдіктер қарастырылды.
Жалпы әрбір еңбекке қатысушы адамның еңбек ақысы мемлекет тарапынан
бекітілді. Қоғамдық меншіктің иесі еңбек адамдары емес, негізінде мемлекет
болды. Мемлекеттік биліктің құрамы белгіленген номенклатурамен
(адамдардың тұрақты тізімімен) шектелді. Сонымен, мемлекетті басқаратын
әлеуметтік топтардың өкілдері емес, тіпті ресми түрде жарияланған
жұмысшылар мен шаруалар да емес, басқарушы коммунистік партия ұйымы
штатындағы лауазымды адамдар болды. Яғни, бұл каста, ерекше бюрократия,
өз қолына бүкіл билікті жинаған, қоғамды халық атынан басқарып, өз
мүддесіне пайдаланып, халықтан оқшауланған басқару аппаратының бөлігі
болатын.
Қорыта айтқанда, монархиялық, тоталитарлық режим жағдайында билік
әлеуметтік топтарға үстемдік жүргізуші болып табылады. Сондықтан қандай да
болмасын әлеуметтік топтың байлығы да, мәртебесі де биліктің нұсқауымен
қалыптасты.
Демократиялық жағдайда страттардың, әлеуметтік топтардың саяси өмірі
мүлде басқаша дамиды. Стратификациялық жүйенің саясатқа қатысуы мен
қоғамды дамыту үлесін көрсету үшін П.Сорокин страттар арасындағы
қозғалысты зерттеп, оның негізгі екі түрін атайды. Біріншісі, көлденең
(мысалы, жұмысшылардың бір зауыттан екінші зауытқа ауысуы), екіншісі, тік
қозғалыс (қызметкердің бір әлеуметтік топтан екінші әлеуметтік топқа ауысуы,
яғни бір страттан екінші стратқа өтуі).
119
Демократиялық емес қоғамдағы жетіспейтіні - әлеуметтік топтардың
тіктей қозғалысы, әсіресе бір страттан басқа стратқа жоғары көтерілуі. Себебі
тікелей қозғалыстың жолына «сүзгі» ретінде кедергі қойылып бақылау
орнатылады. Осының зардабынан мемлекеттің құрамы жаңа интеллектуалдық
күштермен жаңартылмай тоқырауға ұшырайды.
Демократиялық қоғамда әлеуметтік топтар құрамы мемлекеттен дербес
тұрғыда қалыптасады. Байлық пен мәртебелікті бөлу биліктің қолында
болмайды. Әр салада бәсекелестікке берілген толық бостандық арқылы әрбір
адамның байлықты иеленуіне толық мүмкіндігі бар. Байлық, мәртебелік, билік
әртүрлі әлеуметтік топтардың иелігіне айналып бөліске түседі, яғни бұл
салаларда монополияға жол берілмейді. Мысалы, байлық кәсіпкерлердің, билік
– кәсіби саясаткерлердің, мәртебелік – ғылым мен творчестволық еңбек етуші
топтардың қолында болуға толық жағдай туады.
Бұндай әлеуметтік топтар ұйымдасқан жүйеге айналып өз мүдделерін
қорғау мақсатымен шешім қабылдайтын топтардың, яғни биліктің құрамына
енеді. Әрбір топ әлеуметтік өкілдікке жетіп мемлекетте азаматтық қоғам тәртібі
қалыптасады.
Әлеуметтік өкілдік жүйе негізгі екі топқа бөлінеді. Біріншісі, саяси
партиялар. Екіншісі, мүдделестік топтар, бұған азаматтардың ортақ мүдделері
бойынша қалыптасқан еркін ұйымдары; бұлардың құрамына кәсіби,
шығармашылық одақтар, әртүрлі қорлар, клубтар кіреді.
Мүдделес топтар өздеріне қажетті әлеуметтік мәселелерді шешіп отыруы
үшін мемлекеттік билікке және жұртшылыққа әсер етуі үшін әртүрлі тәсілдерді
қолданады. Әсерлік тәсілдердің негізгілері: артикуляция (мүдделер туралы
ойды тұжырымдау); агрегация (азаматтардың мүдделерін бір жүйеге келтіріп
маңыздылығы бойынша кезеңдерін белгілеу); интеграция (қауымдастыру,
әлеуметтік топтардың мүдделерін қарапайым азаматтардың мүдделеріне
сәйкестендіріп, бейімдеу); ақпараттау (жариялық, шешім шығарушы
органдардың алдына нақтылы мүдделерді шешу жөнінде мәселе қою).
Қоғамдағы әртүрлі әлеуметтік топтардың саяси көзқарастары әртүрлі
болып келеді. Билікке, байлыққа, мәртебелікке ие болып отырған ауқатты
топтар билік орындарын, саяси құрылысты қолдап отырады. Олардың билік
орындарына, жұртшылыққа әсері қоғамда шешуші роль атқарады. Бірақ
ауқатты топтардың мөлшері нарықтық - демократиялық қоғамда көп жағдайда
10 проценттен аспайды, сол себептен олар сайлау, референдум арқылы
мемлекеттің саяси өміріне өздерінің мүдделеріне сай ықпалдық көрсете
алмайды.
Төменгі тапқа кедейлер жатады, бұлар еңбек ақылары аз, жеке
меншіктері, басқа табыс көзі жоқ, көп жағдайда жұмысынан айырылған
әлеуметтік топ. Төменгі таптың адамдары қоғамда өзгерістер енгізуге, байлық
пен билікті қайта бөлуге мүдделі, сондықтан төменгі таптың мөлшері қоғамда
өте көп болса мемлекеттің тұрақтылығы әлсірейді.
Осы тұста стратификация ережелерін қолдану өте маңызды. Тікелей
ықпал арқылы төменгі таптың орта тапқа ауысуы мемлекеттің басты саясатына
айналуы қажет. Қоғамның әлеуметтік құрамындағы орта таптың алатын орны
120
орасан зор. Бұл таптың өкілдері жоғары маманды жұмысшылар, мәртебелі
лауазымды, табыстары қоғам бойынша орта деңгейден төмен емес, білімдері
жоғары және арнаулы орта дәрежедегі білімі бар адамдар. Бұлар орта және кіші
кәсіпкерлер, мемлекеттік қызметкерлер, менеджер, оқытушы, дәрігер,
фермерлер. Олар өздерінің осындай тұрмыстық жағдайына байланысты
қоғамның тұрақтылығын қалайды. Сайлау, референдумдерде орта тап шешуші
роль атқарады, себебі дамыған елдердегі халықтың үштен-екі мөлшері орта
таптан тұрады.
Әлеуметтік топтар арасындағы тік қозғалы принципін заңды түрде
жүзеге асыру өте маңызды екі мәселені шешеді: қоғамдағы кедейшілікті азайту
және орта таптың құрамын көбейту арқылы қоғамның тұрақтылығын нығайту.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Халық  - қоғамның негізгі саяси субъектісі

text:
121
мәнін кеңірек талдап, белгілі деңгейде теориялық тұжырым жасап, әртүрлі
нәсілдер,
халықтар
мен
этнотілділік
компоненттерінің
ерекшелігін
айқындауымыз жөн.
Қазақстан халқы қауымдастығы ұлттық-миграция сияқты аса күрделі
тарихи даму барысында қалыптасуда. Осы қауымдастықтың қалыптасуы
кезінде халықтардың біртіндеп саяси, әлеуметтік-экономикалық және мәдени
топтасуы байқалып отыр. Олардың өмір-тіршілігінде қоғамдастық, сана-сезім
бірлігі өріс жайып келеді.
Көпұлтты, әртүрлі нәсілдік және әртүрлі конфессиялық қоғам «Қазақстан
халқын» құрайды. Ол дүниежүзілік қоғамдастықтың ажырамас бір бөлігі бола
отырып, қазақ мемлекетінің бірлігін қалыптастырады. Бүгіндегі Біріккен
Ұлттар Ұйымына мүше болған 190-ға жуық мемлекеттің ішінде Қазақстан
жерінің аумағы жөнінен (2724,9 мың шаршы шақырым) әлемде тоғызыншы, ал
халқының саны жағынан елуінші орын алады.
Қазақстанда көпұлттық, әртекті этносаяси қоғамдастықтың қалыптасуы
өзінің әлеуметтік өрісі жағынан жалпы адамгершілік рухтағы
мазмұнды байыта
түсуде.
Сөйтіп,
Қазақстан
халықтарының
этносаяси қауымдастығы
жалпықазақстандық рухани күш сипатында, өзінің әсері, табиғаты жалпы
адамзаттық және интернационалдық сипатта болса, екінші жағынан, көп ұлтты
халықтардың қазіргі қоғамдық дамуына сәйкес ұлттық ерекшеліктерімен бой
көрсетіп отыр. Қазақстан халықтарының этносаяси
қауымдастығының айрықша
ерекшелігі сол, азаматтарды ұлт құраушы белгілерімен емес, халықтардың
этносаяси қауымдастығының ерекшелігін берік ұстану, қолдау негізінде,
олардың экономикалық, мәдени мүдделі мақсаттарының негізінде, тарихи
тағдырдың ортақтастығы негізінде бірігу.
Жинақтай айтқанда, өркениетті қоғам құру, осы негізде көпжақты,
жалпыадамзаттық белгілер: мәдениетте, тұрмыста, әлеуметтік-экономикалық
өмірде, тіл саласында өзіне тән әрбір этносқа сай қасиеттер қалыптастыру.
Сайып
келгенде, осы ерекшеліктердің бәрі Қазақстан
халықтарының сана-сезімі
мен
бірлігін нығайтудың, мемлекетке топтасудың негізі болып табылады.
Қазақстан Республикасының әрбір халқы мен этникалық тобы -
мемлекетіміздің этносаяси қауымдастығының құрамды бөлігі болып табылады.
Осы қауымдастықтағы әрбір халық Қазақстанның жалпы дамуына белсенді
үлес қосуда. Ал Қазақстан мемлекеті, өркениетті республика халықтарының
әрқайсысының жан жақты дамуын тездетеді.
Біртұтас Қазақстан халқын қалыптастырудағы жоғарыда көрсетілген
Қазақстан халқы Ассамблеясының маңызы орасан зор.
Қазақстан халқының қауымдастық ретінде қалыптасу процесінде
“қазақстандық”, “қазақстандық патриотизм”, “жалпы қазақстандық мақтаныш”,
“қазақ тілі – мемлекеттік тіл”, “қазақстандық ғылым”, “қазақстандық әскер”
және басқа да факторлар пайда болып, ол жаңа теория жағынан толыға түсуде.
Бұған нақтылы дәлелдің бірі – Мәжілістің 9 депутатын Қазақстан халқы
Ассамблеясы сайлайтын болуы.
1991жылдан бастап Қазақстанда қоғамдық өмірдің жаңаруы нәтижесінде
азаматтардың сана-сезімі мен рухында жалпы қазақстандық мақтаныш сезімі
122
қалыптасып, кең өріс жайып, өз табиғатына жаңа мазмұн мен толық та терең
түсінік ретінде бой көрсетіп отыр. Жаңа жағдайда орнығушы осы мақтаныш
сезімі Қазақстан Республикасын мекендеуші әр халықтың ұлттық сана-сезіміне
терең бойлай бастады. Бұл жетістік Республика халықтарының демократиялық
қоғам құру мақсатын жаппай қолдауы мен мемлекетіміздің тәуелсіздігі
нәтижесінде қалыптасуда.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Бақылау сұрақтары - Саясаттану

text:
123
Х тарау
САЯСИ ПРОЦЕСС: ШЕШІМДЕР МЕН ҚЫЗМЕТ
1. Саяси процесс – саяси жүйені дамытушы күш
«Саяси процесс» (соңғы кездері «саяси үрдіс» деп те айтылып жүр),
әлеуметтану мен саясаттану ғылымдарында өте жиі қолданылатын ұғым. Бірақ
бұл ұғымның мәні, саяси өмірде алатын орны, тарихи қалыптасқан түрлері,
құрылымы туралы зерттеулер әлі де жеткіліксіз. Ал, саяси процестің жалпыға
бірдей түсінік үлгісін жасаудың өзі әрі маңызды да, іс жүзінде бағалы екені
даусыз.
Саяси процесті танып-білу үшін оны құрайтын бөліктерді анық айыра
білу ғана емес, олардың өзара байланысын, бірігуін, бір-біріне ауысатын
кездерін, тағы да басқа тәртіптерін анықтай білу қажет. Сонымен қатар саяси
процесс қандай жағдайда өтеді, сипаттары қандай (ынтымақтастықта ма,
жанжалды ма, қарама-қарсы күресте ме? ) екенін анықтаудың мәні зор. Осы
процеске қатынасушылар туралы толық деректер (әлеуметтік, саяси және
құқықтық жағдай, қоғамда алатын орны, жүргізу тәртібі, белгілі дәрежесі,
құндылық мөлшері) болуы қажет.
Осы оқу құралының YІІ тарауында баяндалғандай
қоғамның саяси өмірін
үйлестіруші және біріктіруші саяси жүйе болып табылады. Қоғамның
әлеуметтік топтары мен жеке адамдардың өмірінің, әлеуметтік, саяси тұрақты
дамуы саяси жүйенің орнықты, нәтижелі қызмет атқаруымен тікелей
байланысты. Саяси процесс саяси жүйені әрдайым жаңартып, өзгертіп
отыратын саяси құбылыстар. Саяси ғылымның тұжырымдамасы бойынша,
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/sayasattanu-v2.html?page=74#Х_тарау_САЯСИ_ПРОЦЕСС:_ШЕШІМДЕР_МЕН_ҚЫЗМЕТ_1._Саяси_процесс_–_саяси_жүйені_дамытушы_күш__«Саяси_процесс»

title: Бақылау сұрақтары - Саясаттану


title: саяси  процесс - Саясаттану

text:
124
3)
Саяси басқару шешімдерін қабылдау және оны жүзеге асыру.
Қоғамдағы әртүрлі адамдардың, топтардың, таптардың, бірлестіктердің
қажеттіктері, мақсаттары сан қилы; кейбір жағдайда олар өзара қарама-қарсы
келіп жатады. Билеуші элиталар, партиялар өздерінің оппозициялық
қарсыластарымен тіл табысып, бұл қайшылықтарды дер кезінде анықтап,
асқындырмай реттеп, халықтың талап-тілектері мен мүдделерін үйлестіріп,
қоғамның тұтастығын, тыныштығын, тұрақтылығын сақтап, соған жағдай
жасауы керек. Бұл өте маңызды саяси мәселе. Демократиялық мемлекеттерде
биліктің әр тармағының (орталықтағы не жергілікті жердегі болсын) өз алдына
бөлек сарапшы кеңесшілері, көмекші топтары және т.б. ақыл-кеңес беретін
құрылымдары болады. Олар арнайы ғылыми-талдау жұмыстарын жүргізіп, ең
дұрыс, ұтымды шешімдер қабылдауға жәрдемдеседі.
Бұндай шешім қабылдаушы саяси ел басқарушылары мен оны
орындаушылардың арасында өзара тығыз байланыс болуы керек. Бұрынғы
Кеңес өкіметінде шешімді партияның бірінші хатшылары қабылдайтын. Олар
ештеңеге жауап бермейтін. Жауапты партаппараттың айтқанын орындап,
солардың бұйрық, нұсқауларын, шешімдерін іске асырушы мемлекеттік
органдардың, мекемелердің жауапты қызметкерлері болды. Осының
нәтижесінде ақылға сыйымсыз жағдай туындады: шешімді қабылдаушылар
ештеңеге жауап бермейтіндер, ал жауап берушілер оны қабылдауға
қатыспайтындар еді. Бұның бәрі қандай нәтижеге әкелетінін өмірдің өзі
көрсетті.
4)
Саяси жүйенің қызметін бақылау. Саяси жүйенің
іс-әрекетін бақылау
екі жолмен жүргізіледі. Біріншісінде, мемлекеттік мекемелер, қоғамдық
ұйымдар мен қозғалыстардың белгілі бір құрылымдары арқылы жүзеге асады.
Бұған мемлекет аппаратына қарасты тексеру, қадағалау, ресми баспасөз
органдары жатады. Бұл саяси жүйедегі бақылау органдарының қызмет
бабындағы атқаратын міндетті жұмысы, яғни өзін-өзі бақылауы. Екіншісінде,
саяси жүйенің жұмысына бақылау жасауға қоғамдағы барлық азаматтардың
қатысу мүмкіндігі жасалуы, бұны “төменнен бақылау” десе де болады. Бұл
үшін қоғам демократиялық жолмен дамығанда ғана жағдай туады,
тоталитарлық тәртіпте оған жол берілмейді.
Қандай қоғамның болмасын саяси өмірі қайсыбір жеке адамдардың,
топтардың, таптардың, бірлестіктердің тұтас әлеуметтік тілектеріне қарама-
қайшы (келіспеушілік, көзқарастың бірдей болмауы, антагонистік қайшылық,
пікірдің орын алуы) жағдайындағы өзара күресінен қалыптасатыны белгілі.
Осындай келіспеушіліктерді уақытында ретке келтіріп, ақылға сиымды,
көпшіліктің көңілінен шығатын шешімдер қабылдап, қоғамның тыныш, бейбіт
өмір сүруіне жағдай жасау - ең қажетті саяси процесс.
Тоталитаризмнен демократияға өту жолы туралы теориясында екі түрлі
саяси процесс бар, олар либерализм және демократияландыру. “Либерализм
жеке адамдардың, қоғамдық институттардың құқықтарын кеңейтуге мүдделі.
Демократияландыру - өте күрделі процесс, ол мемлекетте қабылданатын
шешімдерге барлық азаматтардың қатысу теңдігін бекітеді, сондықтан
осындай шешімдерді қабылдау өкіметтің азаматтар алдындағы
жауапкершілігін
125
күшейтеді”. (Б.Рубл. (АҚШ) Совет одағындағы тыныш революция. Вестник
МГУ. Серия 12, 1, 1992, 68-бет).
Қазіргі уақыттағы саяси мақсат - барлық әлеуметтік қозғалыстарды тұтас
біріктіріп, қоғамдағы еркін әлеуметтік процестің негізгі идеяларын жүзеге
асыру болып отыр.
Қоғамдағы саяси процестің тұрақты әсері саяси қызмет пен саяси
шешімдер деңгейімен тікелей байланысты болады. Саяси қызмет пен саяси
шешімдер саясатты жүзеге асырудың басты шарттары, осылар арқылы ғана
мемлекеттің, партиялардың, қоғамдық-саяси ұйымдардың, жеке адамдардың,
әлеуметтік таптар мен топтардың, ұлттар мен халықтардың мүдделері мен
мақсаттары, алдарына қойған міндеттері жүзеге асады. Қорыта келгенде,
саясаттың жүзеге асуы және нәтижелі болуы саяси қызмет пен шешімдерге
тікелей байланысты.
Сондықтан саяси қызметтің және саяси шешімдердің мәнін, мазмұнын,
сипатын, түрлерін, типтерін және жүзеге асу жолдарын жүйелі талдаудың
маңызы өте үлкен.
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/sayasattanu-v2.html?page=75#Саяси_басқару_шешімдерін_қабылдау_және_оны_жүзеге_асыру.

title: саяси  процесс - Саясаттану