title: Сборник материалов международной научно-практической конференции - бет 3

text:
Абай Қҧнанбайҧлы шығармашылығы тек қазақ емес, ҽлем ҽдебиетінің
рухани игілігіне айналғаны ақиқат. Абайды тану ─ қазақты тану. Кемеңгер
ақынның мерейтойы тҧсында оның баға жетпес туындыларының дҥние жҥзінің
ҽдеби мҧрасына қалай қосылғаны, шығармаларының аударылу деңгейі, ділі мен
мінезі ҿзгеше басқа халықтарға қандай сапада жеткені, олардың ой-санасына
қалай сіңіскені жҿнінде ой толғайтынымыз белгілі. Бҧл мҽселелер Абайдың
24
ҽдеби мҧрасын ҽлемге кең танытудың болашақ бағыттарын анықтау ҥшін де ҿте
маңызды.
Ҽдеби байланыстардың даму деңгейлері кҿркем аударма, ҽдебиеттердің бір-
біріне ҿзара ықпалдастығы мен ҽсері, ҽдеби зерттеу жҽне сын. Осылардың
ішінде Абай мҧрасының мажар тіліне аударылуы мен зерттелуі жҿнінде сҿз
қозғасақ.
Абай мезгіліне шейінгі жҽне ақын ҿмір сҥрген дҽуірдегі қазақ-мажар ҽдеби
байланыстарының тарихына ҥңілсек, мажар зерттеулерінің дені қазақ
фольклоры туралы жазылған. Қазақ ауыз ҽдебиеті XIX ғасырдағы тарихи-
этнографиялық зерттеулердің бір бҿлігі ретінде жҽне Орта Азия тҥркілерінің
ҽдеби мҧрасы ретінде нысанаға алынады. Қазақ жерінде болмаса да, қазақтар
туралы алғаш рет сҿз қозғаған Шамуэль Брашшаи 1835 жылы жазған Қырғыз-
қазақтар еңбегінде: „қазақтардың сан ғасырлық мҽдениетінің бір кҿрінісі – ой
тірілігі, қиялының кҥштілігі, ҿлең-жыр жҽне музыка – олардың сҥйікті кҽсібі‖,-
дейді [3: 749-750]. Сондай-ақ осы ғасырдағы ҽйгілі тҥркітанушы Армин
Вамбери „Tҥрік нҽсілі‖ еңбегінде қазақ фольклорын егжей-тегжейлі зерттеп,
оның байлығы мен жанрлық тҥрлілігіне мҽн береді [4].
XX ғасырдың басында Мажар Ғылым академиясында жарық кҿрген Йожеф
Туридің ―Орта Азия тҥркі ҽдебиеті‖ атты енбегі, шынтуайтына келгенде, Oрта
Aзия халықтарының ҽдебиетіне арналған алғашқы ҽдебиеттанулық зерттеу
болды. Оның алдындағы мажар ғалымдары, негізінен тарихшы-этнографтар,
табиғаттанушылар Oрта азия тҥркілері туралы айтқанда ҽдебиетті де еске
алып отырған. Йожеф Тури аталмыш еңбегінде: ―Орта Азия тҥркілерінің мың
жылдық тарихымен мақтана алатын ҽдебиеті ғылым алдында ҽлі терро
инкогнито болып қалуда деуімізге болады, оның зерттелуі мен жҥйелі
танытылуын не бізде, не басқа шет елде қолға алған ешкім жоқ. Қандай да бір
зерттеуді қойып, қысқа болса да тегіс шолу да жасалмаған, оған талпыныстың
ҿзін ҽрең табамыз. Бҧл ҽдебиеттің танылуына Европада ең кҿп еңбек сіңірген
біз – мажарлармыз‖ [13:1], -дейді. Алайда XX ғасырдың бірінші жартысында да
мажар ҽдеби басылымдарында қазақ ҽдебиеті туралы ақпарат сараң. Абайды да
мажар ҽдебиетсҥйер қауымы ҽлі тани қоймаған.
Қазақ жазба ҽдебиетінің мажарларға танылуы 1938 жылдан басталады [5].
Қазақ ақын-жазушыларының ҽдеби мҧрасы орыс тілі арқылы аударылды.
Қазақ ҽдебиетінің мажар оқырмандарына танылуына ықпал еткен біршама
басылымдар бар. Кеңес Одағы кезінде Мажарстанда КСРО xалықтарының
ҽдебиеті „Надь Вилаг‖ (Nagy világ – Ҧлы дҥние), „Елет еш иродалом‖ (Élet és
irodalom- Ҿмір жҽне ҽдебиет), „Пешти Хирлап‖ (Pesti Hírlap- Пешт хабаршысы)
газеттері мен „Форраш‖ (Forrás- Бҧлақ) журналында жарияланып тҧрған.
Абайдың „Сабырсыз, арсыз еріншек‖ ҿлеңі Дьҿрдь Радоның аудармасында
мажар тілінде („Rút hencegő‖) Әлем әдебиеті антологиясының IV томында
жарияланды. [2:217]
1969 жылы мажар тілінде жарияланған „Қазақ ҽдебиетінен ҥзінділер‖ [8]
атты жинақта қазақ ауыз ҽдебиетінің туындыларынан кейін Абай Қҧнанбаевтың
ҿлеңдерінен аудармалар берілген. Ақынның „Жаз‖ ҿлеңі ─ Имре Тренчени
25
Валдапфелдің аудармасында, „Жҧмбақ‖, „Кҥлембайға‖, „Қартайдық, қайғы
ойладық, ҧйқы сергек‖, „Мен жазбаймын ҿлеңді ермек ҥшін‖, „Қалың елім,
қазағым, қайран жҧртым‖ ҿлеңдері Дьҿрдь Радоның аудармасында берілген.
Сондай-ақ Абай афоризмдерінен жетеу мажар тіліне аударылған.
Орыс тілі арқылы аударылғанына қарамастан, бҧл аудармалардың кҿбі сҽтті.
Мҽселен, „Қалың елім, қазағым қайран жҧртым‖ ҿлеңіндегі ой да, образ да
мажар тілінде нақты, барынша дҽл тҽржімаланған. Ҽрине аздаған ауытқулар
бар. Мҽселен, „Қартайдық қайғы ойладық ҧйқы сергек‖ („Jó az aggkor …‖)
ҿлеңін алсақ.
Қартайдық қайғы ойладық ұйқы сергек.
Ашуың – ашыған у, ойың кермек.
Мұңдасарға кісі жоқ сӛзді ұғарлық,
Кім кӛңілді кӛтеріп, болады ермек [9:20].
Аударма:
Jó az aggkor, bús az álom s a lélek,
A lángoló szíven úr lesz a méreg.
Kivel ossza meg gondját a vénember,
Ha idegen a furcsa mások szemének [8:40-42].
Мажаршаның сҿзбе-сҿз мағынасы:
Қартайғанда арман мен кҿңіл мҧңды,
Жалынды жҥректің қожасы ─ ашу.
Қарт адам кіммен ойын бҿлісер,
Жҧрт кҿзіне жат ҽрі қызық кҿрінсе.
Осы шумақта Абайдың ҿлеңіндегі ақынның кемел дҥниетанымы, заманынан
озықтығы, ортасынан сҿз ҧғарлық кісі таппаған рухани жалғыздығы аудармада
жай бір қартайып, кҿңілін мҧң торлаған қарияның пендеуи жалғыздығы секілді
кҿрінгендей. Алайда ҿлеңнің сҽтті тҧстары да жoқ емес. Мҽселен, „Ақылды
қара қылды қырыққа бӛлмек, Әр нәрсеге ӛзіндей баға бермек‖, - деген қос
тармақтағы тҧрақты тіркестің мағынасын да, суретін де сақтап аударған:
„A bölcsek mindennek melyet fürkészik, A hajszálát is negyvened részéig …‖
Осылай Абайдың ҿлеңдерінің аудармасын тҥпнҧсқамен салыстырып, артық-
кемін тҥгендеу бір мақалада мҥмкін емес.
Абайдың қазақ тілінен тікелей мажар тіліне аудармасы Қазақ елі тҽуелсіздік
алып, қазақ ҽдебиеті ҽлем тілдеріне аударыла бастаған тҧста жасалды. Алғашқы
қазақ тілінен мажар тіліне аударылған қазақ ақындарының ҿлеңдер жинағы
„Дала ҧлдары‖ [7] деген атпен жарық кҿрді. Аудармалардың авторы Лайош
Кҿрменди. Абайдың ҥш ҿлеңі осы жинаққа кірді: „Ҿлең – сҿздің патшасы, сҿз
сарасы‖ (алғашқы ҥш шумағы), „Ғылым таппай мақтанба‖ (алғашқы он бес
тармақ), „Сенбе жҧртқа тҧрса да қанша мақтап‖. Бҧлар қысқа аударма болса да,
дҽлдігі, ырғақ-буын сайкестігі жағынан сҽтті аудармалар. Себебі бҧл ҿлеңдерді
аударуға тҥркітанушы Иштван Мандоки Қоңыр, Йожеф Торма секілді қазақ
тілін ҿте жоғары деңгейде меңгерген ғалымдар кҿмектескен. Бҧл жинақта
Махамбет Ҿтемісҧлы, Ғали Орманҧлы, Жҧбан Молдағалиҧлы, Сырбай Мҽулен,
26
Олжас Сҥлеймен жҽне тағы басқа ақындардың ҿлеңдері де бар.
Абай Қҧнанбайҧлы шығармашылығының зерттелуіне келсек, мажар
тіліндегі бҿлек зерттеу монографиясы ҽзірге орын алмаған. Абай шығармалары
Орта Азия, қазақ ҽдебиеті тарихына қатысты зерттеулерде айтылып ҿтеді.
Қазақ ҽдебиеті Кеңес одағының Урал жҽне тҥркі халықтарының ҽдебиеттері
қатарында зерттелді [10].
Мажар ғалымдары Абайдың қазақ жазба ҽдебиетінің негізін қалаушылардың
бірі екенін, оның қазақ ҽдебиеті тарихындағы маңызын дҿп басып, жіті танып
зерттейді. ―Кеңес Одағы республикалары‖ кітабының Қазақстан тарауының
Әдебиет бҿлімінде қазақ халық ауыз ҽдебиетінен соң есімі белгілі
шығармашылықтың алғашқы ҿкілі ретінде Бҧxар жырау аталады. Сондай-ақ,
ХIХ ғасырдағы Жанкісі жырау, Нысанбай жырау, Махамбет Ҿтемісов
(зерттеуде барлық авторлардың тегі –ов жҧрнағымен берілген), Шернияз
Жарылғасов (1817-1881), айтыс ақыны ретінде Сҥйінбай Аронов (1827-1896),
Алмажан Азаматқызы (1823- ?) есімдері аталады. Бҧларға „патриархалдық салт-
дҽстҥрді жақтаушы‖ Дулат Бабатаев (1802-1871), „пессимистік сарындағы‖
Шортанбай Қанаевты (1818-1881) қарсы қояды [6:38]. Кеңес Одағы кезіндегі
сыңаржақ зерттеулердің ықпалы мажар ғалымдарының зерттеулерінен арагідік
кҿрініп қалады. Оның себебі ҽдебиеттер арасында тікелей байланыстың
болмауы,
мажар
ғалымдарының
қазақ
ҽдебиетін
зерттеуге
деген
мҥмкіндіктерінің шектеулі болуы деп тҥсінген абзал.
Aбай Қҧнанбайҧлы (зерттеуде Қҧнанбаев) Шоқан мен Ыбырайдың
замандасы ҽрі ағартушылық бағытты ҧстанушылар ретінде бағаланады.
„Шоқан Уҽлиханов (1835-1865) хан ҽулетінен шығып, орыс ҽскери мектебін
бітіріп, Oрта азия халықтарының, ең алдымен қазақтардың, этнографиялық,
мҽдени дҽстҥрлерін зерттеуге ден қояды. Oл Орта Азия халықтарынын
кҿптеген эпосын қағазға тҥсірген. Ыбырай Алтынсарин – (1841-1889) қазақ
халық мҽдениетінің апостолы. Кириллицамен берілген қазақ тіліндегі
кітаптарында аудармаларына қоса ҿзінің қазақ тіліндегі ҿлеңдерін жҽне
ҽңгімелерін ҧсынған‖,- делінсе [6:38], Абай хақында: „Оның (Ыбырайдың) ізін
баса ХIХ ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасыр тоғысының кҿрнекті ақыны
– Абай дҥниеге келеді. Абай Қҧнанбаев (1845-1904) – қазақ жазба ҽдебиетінің
негізін қалаушы. Ҽкесі ҥлкен жер иеленуші – аға сҧлтан, шын мҽнісінде
билеуші болады, сондықтан Абай ортаазиялық мҧсылман мҽдениетінде, араб
жҽне парсы классиктері ықпалында тҽрбиеленеді. Ҽрине, патша билігіне де,
рулық-феодалдық тоғышарларға да қарсы шығады, соның салдарынан қуғын-
сҥргінге, басқа зиянды зардаптарға ҧшырап, тҥркі тілді ҽдебиеттің баспа
орталығы Қазанда ақын шығармалары басылым бетін кҿрмейді. Ойлары мен
сезімдерін қазақ халық поэзиясының тілінде жеткізеді, ол қайнар бҧлақтан ақын
ерте сусындаған-тын. 15 жасында-ақ жазған ҿлеңдері жылдам халық ҽндеріне
айналады. Дидактикалық прозасы кҿзі тірісінде жарық кҿрмеді, бірақ тірісінде
қазақ ҽдебиетін Пушкин, Лермонтов, Гѐте, Байроннан аудармаларымен
байытты‖ [6:39]. Авторлар Абай поэзиясын мажар оқырманына таныту
мақсатында: „Мен жазбайын ҿлеңді ермек ҥшін‖ атты ҿлеңінен ҥзінді келтіреді.
Абайдың ізін жалғастырушы екі ҧлының есімі Ақылбай Қҧнанбаев, Мағауия
27
Қҧнанбаев есімдері аталып, соңғысының шығыстың классикалық поэзиясы мен
батыс романтикасы тоғысатын алғашқы қазақ романтикалық поэмасының
авторы екендігі, Абайдың қазақ ҽдебиетінің дамуына зор ықпал еткені
айтылады. Абайдан кейінгі ҽдебиет зерттеуде тҿмендегідей жіктеледі:
тҿңкерісшіл жҧмысшы қозғалысының ҽдебиеті, ҿзімшіл мҽдениетті
насихаттаушы, ҧлтшыл ақындар. Алғашқы қазақ тілді журнал ―Айқаптың‖
редакторы Мҧхамеджан Сералинмен қатар, Сҧлтанмахмҧт Торайғыров,
алғашқы қазақ романының авторы деп Спандияр Кҿбеев жҽне Сҽбит Дҿнентаев
есімдері аталып, олардың шығармашылықтарына жоғары баға беріледі.
Шҽңгерей Бҿкеев – махаббат, пейзаждық ҿлендерінде лирикалық сарында
жырлаған ақын; азаматтық-ҧлтшыл бағыттың басында ақын – Міржақып
Дулатов, символист Мағжан Жҧмабаев та осы қатардан орын алған. Кітаби
ақындар деп Нҧржан Наушабаев, Мҽшһҥр-Жҥсіп Кҿпеев кҿне салт-дҽстҥрді
дҽріптеп, патшалық отарлауға қарсы шыққан ақындар ретінде таныстырылады
[6:40-41 ].
Имре Тренчени-Валдапфел „Қазақ ҽдебиеті туралы‖ атты мақаласында
Абай Қҧнанбаевтың шығармашылығына тоқталады: „Бҧл ақын ойларын xалық
жадында ауызша ғана қалдырмай, қағазға да тҥсірген алғашқы қазақ ақыны, -
дейді ─ Отбасының дҽулеті, ҽкесінің шені жоғары дҽрежелі білім алуға септігін
тигізеді. Абай Қҧнанбаев xалқының ішіндегі поэзияның талаптарына
бейімделіп, шҽкірттерінің кҿмегімен ең алдымен xалық арасына ҽнін ҿзі
шығарған ең сҧлу поэмаларын, тіпті орыс классикалық поэзиясынан кҿркем
аудармасын да таратты. Қырда Абай аудармасындағы ―Татьянаның Онегинге
xаты‖ Абай ҽуенімен ҽлі кҥнге дейін xалық ҽні сияқты орындалады. Қазақ
Ғылым академиясы Абай шығармаларының жинағын баспақ болғанда,
қолжазбалар аз, басылған мҽтіндер одан да аз еді. Зор білімді философ ақынның
шығармаларын xалық ҽндері, xалық ертегілері секілді xалық аузынан жинауға
тура келді. Тіпті Мҧxтар Ҽуезовтің ҿзі Абай ҿмірі туралы роман жазбақ
болғанда, оған қажетті деректерді xалық ішінен, Абайдың кҿзін кҿрген
қарттарды іздеді‖ [12].
Хазаи Дьҿрдь „Ҽлем ҽдебиеті‖ лексиконында қазақ ҽдебиеті жҿнінде: „Tілі
жағынан тҥркілерге жататын xалық ҽдебиеті. Бай қазақ фольклор қазынасының
арасынан батырлық жҽне ғашықтық эпостар айырықша орын алады (мҽселен
Қамбар Батыр, Алпамыс, Қыз Жібек, Қозы Кҿрпеш жҽне т.б.). Бҧлар жеке
тағдырлардың феодалдық қатынастар қҧрсауына қарсылығын жоғары
кҿркемдік деңгейде бейнелейді. XVIII-XIX ғасырлардағы халық ақындарының
шығармашылығы саяси-қоғамдық мазмҧнға толы болды. ХIХ ғасырдың
ортасына таман Қазақстан тҥгелімен орыс империясының қол астына кірді.
Халық ақындарының ішінде шығармашылығы ертеден басталып, кеңес
дҽуірінде де жалғасқан Жамбыл Жабаев (1846-1945), есімі кҿзге тҥседі.
Ағартушы кҥрескер, педагог Ыбырай Алтынсарин кириллицаға негізделген
жазуды енгізуші, орыс классикасынан аудармаларымен қазақ прозасының
негізін қалауға зор еңбек сіңірді. Ақын Абай Қҧнанбаев поэзиясы мазмҧны
жағынан да, тҥрі жағынан да жаңалықтар ҽкеліп, қазақ ҽдебиетінің бір дҽуірінің
кҿшбасшысы болды. Орыс классикалық поэзиясынан қазақ тіліне аудармалар
28
да ─ осы ақындікі.‖ [14:133-134] .
Абай Қҧнанбайҧлының шығармашылығын зерттеген еңбектердің арасынан
мажар ғалымдарының ішінде тҥркітанушы ғалым Йожеф Торманың есімін
ерекше атап айтқан жҿн. Тҥркітанушы ғалым ҿмірінің он екі жылын Орта
Азияда, оның ішінде жеті жылын Қазақстанда ҿткізеді. Қазақтардың қоғамдық
қҧрылысы,
этнографиясы,
қазақтардың
наным-сенімі,
дҥниетанымы,
шамандығы туралы зерттеулері оған дейінгі еуропалық зерттеушілердің
жҧмыстарынан шығыс халықтарының жаратылысын жете танитындығымен
ерекшеленеді. Тҥркітанушы ғалым ретінде ҽдебиет мҽселелеріне де тарих,
этнография тҧрғысынан келді. Ғалымның Абайдың „Қансонарда бҥркітші
шығады‖ аңға ҿлеңіне талдауы қазақ ҽдебиеттануындағы осы ҿлеңге арналған
зеттеулерге тың жаңалықтар қосқан мақала болды десек, артық
айтпағандығымыз. Академик Зҽки Ахметов Абайдың ақындық ҽлемі кітабында:
„Ақын творчествосы жайлы пайымдаулар жасау, ой қорыту оңай емес. Жеке
бір ҿлеңді алып баяндау, талдау одан да қиын‖[1:3],- дейді. Осындай қиын
мҽселені мажар тҥркітанушысы сҽтті шешкен. Абайдың осы бір ҿлеңін Зҽки
Ахметов: „Бҧл қимыл-қозғалыссыз тҧрған сурет емес, ҽрекетке толы, талас-
тартысқа, бетпе-бет айқасқа қҧрылған драма‖[1:121],- десе, Торма Йожеф
ҿленді екі бҿлікке бҿліп: „Бірінші бҿлім кҽдімгі классикалық драмадай бес
сатылы кҿріністі драма … Екінші бҿлім ол ақынның ойға шомып-толғанып
жҽне оқырманға сҿз тастауы. Былайша айтқандаолар сонымен бірге европалық
жҽне индиялық классикалық драманың бір бҿлшегіндей‖, -деп ғалым ҽр бҿлімді
[11:2] жеке-жеке талдайды. Мақаланың ең қызықты тҧсы ғалымның мына
ойлары: „Абай ҿлеңінің тереңдігі сырын тҥсіндіру ҥшін сіздің қҿңілдеріңізді
мҽдиярлар тарихының бір сҽтіне аударғым келеді. Мҽдиярлардың болашақ
басты абызы, олардың негізгі кҿсемі Арпадтың ҽкесі Алмоштың ҧрық болып
қалыптaсуы тҿмендегі жағдайда болды Оның анасы тҥн ҧйқысында қасиетті тҥс
енді. Тҥсінде оған тҧрымтай қҧс ҧшып келіп оны ҧрықтандырды. Жҽне тҥсі
бойынша оның қҧрсағынан ҥлкен ҿзен басталады, оның аясынан даңқты
корольдер шығады. Осындай қҧдай ықпалымен болған жҧмбақты жҽне
қызғылықты жағдайдың ҽсерінен ол Алмош («Тҥстегі») атанды‖ [11:3]. Ғалым
тҥркі халықтарындағы бҥркіт культі мен мажар фольклорындағы турул
қҧсының арасындағы байланысты тарихи-этнографиялық тҧрғыдан талдайды.
Қазақ жҽне мажар халықтарының мҽдениеттерінің ҧқсас тҧстарына назар
аударады. Саятшылық Еуропада тек мажарларда бар екенін білеміз. Бҧл зерттеу
де Абай Қҧнанбайҧлы шығармашылығына ҿзіндік кҿзқарас, тың ойларға толы.
Ойымызды тҥйіндейтін болсақ, Абай Қҧнанбайҧлының ҽдеби мҧрасы мажар
оқырман қауымына таныс. Мажар ҽдебиеттанушылары оның терең ойлы,
кҿркем поэзиясын ҽлемнің атақты ақындарының шығармаларымен қатар
қойған. Мажар тіліндегі „Ҽлем ҽдебиеті антологиясында‖ Абай есімі ҽлем
таныған Байрон, Шиллер, Пушкин секілді ақындармен иықтасып тҧр. Мажар
ғалымдары оның қазақ ҽдебиетіндегі орнын тура танып, жазба ҽдебиеттің
негізін қалаушы ретінде қабылдап, қазақ ҽдебиетінің ірі тҧлғаларын Абайдың
айналасында зерттейді. Аудармалардың дені кеңес дҽуірінде жасалса да, Қазақ
елі тҽуелсіздік алған бергі уақытта та мажарлар қазақ ҽдебиетін, ҧлы ақын
29
Абайды зерттеуге ҧмтылып, қазір де зор қызығушылық танытуда. Будапешт
қаласында
Абайға
ескерткіш
орнатылып,
мҽдени
іс-шаралардың
ҧйымдастырылуы мажарлардың Абай Қҧнанбайҧлына, қазақ ҧлтына, ҧлы
ақынға зор қҧрмет кҿрсетуі деп білу керек. Ақынның шығармашылығы мажар
тіліне ҽлі де кҿп аударылып, ҽдеби зерттеулердің негізі болары кҥмҽнсіз.
Ақынның ҿзі: «Біреуден біреу алып, елге тарар. Бір кісі емес жазғаным жалпақ
жҧрт қой», - десе, оның рухани мҧрасы тек қазақ емес, жалпақ жаһанға тарады.
ҼДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Ахметов З. Абайдың ақындық ҽлемі. Алматы, Ана тілі. – 272 б.
2. Ҽлем ҽдебиетінің антологиясы. Будапешт. Танкҿнивкиадо. 1956. 1006 б.
= Világirodalmi antológia. Budapest. Tankönyvkiadó. 1956. – 1006 old.
3. Брашшаи Шамуэль. Қырғыз-қазақтар // Вашарнапи Уйшаг. 1835. №87. =
Brassai Sámuel. Kirgiz-kozákok // Vasárnapi Újság. 1835. №87.
4. Вамбери Армин. Тҥркі нҽсілі. Этнологиялық жҽне этнографиялық
кҿзқарас. Будапешт. 1885. -768 б. = Vamberi Armin. A török faj. Ethnologiai és
ethnografiai tekintetben. Budapest. 1885. 768 old.
5. Кеңес Одағы халықтары ҽдебиеттерінің мажарша аудармалараның
библиoграфиялық кҿрсеткіші. Будапешт. Мҥвелт неп. 1956 = А szovjet népek
irodalmának magyar bibliográfiája. Művelt nép. Budapest. 1956
6. Кеңес Одағының 15 республикасы. 5-дҽптер. Қазақстан жане кеңестік
Орта Азия (ред. Абел Петер,Гарамвҿлди Иштван). Будапешт. 1979. – 276 б. =
A Szovjetunio 15 köztársasága. 5. füz. Kazahsztán és szovjet KözépÁzsia. (Кенес
одағының 15 республикасы. 5 дҽптер. Қазақстан жҽне кеңестік Орта Азия)
[Irták]: (Ábel Péter, Garamvölgyi István stb. Kiad. a) Magyar-Szovjet Baráti
Társaság. /2., bőv. kiad./ Bp, 1979. 276 old.
7. Кҿрменді Лайош. Дала Ҧлдары. Карцаг. 1996. – 62 б. = Körmendi Lajos. A
puszta fiai. Karcag. 1996. 62
8. Қазақ ҽдебиетінен ҥзінділер. МКДҚ. 1969. – 109 б. = Kazah irodalmi
szemelvények. MSZBT. 1969. 109 old.
9. Қҧнанбайҧлы Абай. Қалың елім қазағым: Шығармалары. Алматы. Жалын.
1995. - 382 б.
10. Радо Дьҿрдь. Кеңес одағының урал жҽне тҥркі халықтарының ҽдебиеті.
Будапешт. Академия баспасы. Будапешт. 1976 = Radó György. A Szovjetunió
uráli népeinek irodalma Magyarországon. Akadémiai Kiadó. Budapest. 1976
11. Торма Йожеф. Бҥркітшілік дҽстҥрлері. Абайдың ҿлеңдерінде // Абай.
1996. №1
12. Тренчени-Валдапфел Имре. Қазақ ҽдебиеті туралы. Сабад неп. 1955. 12-
ақпан = Trencsényi –Waldapfel Imre. A kazah irodalomról (Қазақ ҽдебиеті
туралы) Szabad nép. 1955. 24- fevruar 12.
13. Тури Йожеф. Орта Азия тҥркі ҽдебиеті. Будапешт. 1904. - 77 б. = Thúry
József. Közép Ázsiai török irodalom. Budapest. 1904. 77
14. Хазаи Дьҿрдь. Қазақ ҽдебиеті. Әлем әдебиеті лексиконы. 1979. IV том.
– 767 б. =Hazai György. Vilag irodalom lexikon Budapest. Akademiai kiado. 1979.
IV kotet. 767 old.
30
ҼОЖ 669.62.214
СЕРКЕНОВА А.Ж.
Дарынды балаларға арналған Жамбыл атындағы облыстық гимназия-
интернат, Ҿскемен қ., Қазақстан
АБАЙ АҒЫЛШЫН ҼДЕБИЕТІНДЕ
Абай деген ҧлы есімді естігенде ой-санаңа ҽлем ҽдебиетінің биік тҧлғасы,
қазақ ҽдебиетіне жаңа поэзиялық сарынның енуі елестейді.
Абай - поэзия алыбы, жаңа реалистік ҽдебиеттің негізін салушы,
аудармашы, суреткер ақын, сыршыл лириканың сирек кездесетін шебері,
гуманист, қоғам қайраткері, ҧлт жанды шешен эстет. «Абай - моралист, азамат
ақын. Оның қай шығармасы болмасын қоғамдық, азаматтық, халықтық
проблемаларды кҿтереді» [1;161]. Бҧл жерлердегі «азаматтық, халықтық» деген
сҿздердің ішіне яғни ағылшын, бҥкіл халық кіреді. Сондықтан оның қара
сҿздерін, ҿлеңдерін, ҽн- толғауларын ағылшын тілінде қолдана аламыз.
Абай - халықшыл, сыншыл, шыншыл ақын болды. Ол қазақ ҽдебиетінде
ҽлемдік сыншыл реализм бағытын алып келді. Бҧл жерде ойы таяз қазақ
ҽдебиетіне орыс, ағылшын, шығыс ақындарының атақты ғҧламаларының
Байрон, Шекспир ҽдебиетінің сыншылдығын орыс жазушыларын аудара
отырып енгізді «ақын тек қазақ емес, ҽлем ҽдебиетінің биігіндегі жеткен жеке
дара тҧлға болды. Абай поэзиясы - адамгершілік ойшылдыққа баулитын
поэзия» [2;27]. Мен сондықтан да, ҽлем ҽдебиетінің биік тҧлғасы Абай
бабамды ағылшын елі де біледі деген ойдамын. Солай дей келе, Абайдың нақыл
сҿздерін болашақ жҽне бҥгінгі ағылшын тілі сабақтарында қолдануымыз, яғни
қара сҿздерін «ананың ҥшін олар дҥниенің тілін білді, мҧндай болды. Сен оның
тілін білсең, кҿкірек кҿзің ашылады. Ҽр біреудің тілін, ҿнерін білген кісі
соныменен бірдейлік дағуасына кіреді. Ҿнерде, ғылымда бҽрі соларда тҧр»
[3;44] деген Абай атамыздың қара сҿздерінен бір ауыз мысал келтірсек. Бҧл
жерде Абай былай дейді: ҽр біреудің тілін, ҿнерін біл дейді. Яғни біз қазақ
қаракҿз балаларына жас ҧрпағына ағылшын тілін білу, білумен қатар, ҿнерін де
ҥйрену кем болмаса артық болмас.
«Абайдың орыс ҽдебиетінен алған ҥлгісі, ҽсері Пушкин, Крылов, Бунин,
Полонский шығармаларын қазақша сҿйлетуі. Орыс ҽдебиеті арқылы поляк
Мицкевич, ағылшын Байрон, неміс Гете шығармалрына қол созуы»[4;169].
Мен бҧл тҧста ҽрине ағылшын тіліндегі афоризм, Абайдың ағылшындық ақын
Байрон ҿлеңін аударғандығын нҧсқап кҿрсетер едім. Мҧндағы бір аңғаратын
нҽрсе бҥгінгі ҧрпаққа ағылшын ҽдебиеті Байрон мен қазақ ҽдебиеті Абай
арасындағы алтын кҿпір іспеттес. Қҧр босқа сарнағанша Абайдың Байроннан
аударған ҿлеңін дҽлел ретінде мысалға алсақ .
Кҿңілім менің қараңғы, бол, бол ақын!
Алтынды домбыраңмен келші жақын.
Ішен бойлап он саусақ жорғаласа,
Бейістің ҥні шығар қоңыр салқын.
Егер сорың тҥбімен ҽкетпесе,
Керек қой кҿңілді ҥміт тебірентсе.
31
Қатып қалған кҿзімде бір тамшы жас,
Тҿгілмейме ,бой жылап, олда ерісе.[5;237].
«Ағылшын тіліндегі Абай афоризмдері» деген тақырыпқа Абайдың
Байроннан аударған осы бір ҿлеңін кіріспе етіп алар едім. Ағылшынды қазақша
сҿйлеткен Абай атамыз қазақпен ағылшын арасын ҥлкен байланыс тудырып
тҧрғандай.
Қазақ ҽдебиетінің алтын тамыры, бҽйтерегі, қазақ елінің тарихында ойып
тҧрып орын алатын ҿлең патшасы, еліміздің дара тҧлғасы, дана тҧлғасы-ҧлы
Абай. «Қалың елім, қазағым, қайран жҧртым...» деп қалам тербеп, елінің мҧңын
мҧңдап, жоғын жоқтап, жақсысына сҥйініп, жаманына кҥйініп, жҥрегі қазақпен
бірге соғатын тҧлға ол-ҧлы Абай.
Жалпы Абай реалистік кҿз қарастағы ақын. Оның қалам тербемеген
тақырыбы жоқ. «Абай не нҽрсені жазса да тҥбірін,тамырын, ішкі сырын,
қаиетін қармай жазды. Ҽр нҽрсенің сырын,қасиетін терең сезініп жазған соң,
сҿздің бҽрі де халыққа тіреліп, оқушылардың біліміне сын болып,емтихан
болып табылады» - деп жазады Ахмет Байтҧрсынов. [7.191]
Ал осы ҽр нҽрсені терңінен толғап,тҥбірінен қармап жазатын ҧлы ақынның
ҽлем ҽдебиетіндегі орны да сахарадай.Абай Батыс ҽдебиетінен де қалыс қалған
емес.Ҧлы ақын Батыс,яғни ағылшын ақындарының да шығармаларын оқып,
оны қазақ тіліне аударған. Соның ішінен ағылшын лирикасының маңмаңгері,
ҽлем ҽдебиетіндегі ең ҧлы ақындардың бірі болып саналатын Байронға
тоқталсақ.
Байрон Абайдан бҧрын туған ҽйгілі қаламгер. Ол XIX ғасырдағы ҽлемдік
ҽдебиетке ҥлкен ҥлес қосқан ақын. Бір қызығы бҧл ақынның аты ҿз елінде емес
ҿзге елде кҿбірек танымал кҿрінеді. Ол оқыған кітаптардың тізімінде Шекспир,
Мильтон, Локка, Гиббон, Руссо, Вольтер сияқты батыс ҽдебиетінің
майталмандарынан басқа, шығыстың алып ақындары- Фирдоуси, Саади,
Хафиздер де болған. Ал шығыс ҽдебиеті, шығыс ақындары Абайдың
сусындаған ҽдебиет кҿзі болып табылады. Осыған қарай отырып Байрон мен
Абайдың арасындағы бірінші ҧқсастықты байқауға болады.
Ал осы екі ҧлы ақынның арасындағы қалған ҥндестіктерді ҿлеңдерінен
іздеп кҿрейік. Байрон да Абай да лирика жанырының атасы. Абай Байронды
аударды. Ендеше Байронның мына бір Абай аударған ҿлеңіне кҿз жҥгіртсек:
«Кҿңілім менің қараңғы. Бол, бол, ақын!
Алтынды домбыраңмен келші жақын.
Ішек бойлап он саусақ жоғарласа,
Бейістің ҥні шығар қоңыр салқын.
Егер сорым тҥбімен ҽкетпесе,
Керек қой кҿңілді ҥміт тебірентсе.
Қатып қалған кҿзімде бір тамшы жас,
Тҿгілмей ме, бой жылып, ол да ерісе ?» -
деп толғанады[8.360]. Ҽрине бҧл ҿлеңде Байронның аузына домбыра тҥсіуі
мҥмкін емес. Бірақ Байронның қоңыр сазды, кҿңілге жылу ҧялататын, жҥрекке
ой салатын аспап жайлы жазуы, Абайға қазақтың қара домбырасын елестеткен
болар. Бҧл ҿлеңде батыстықтан кҿрі қазақшылдық басым. Бірақ қалай болғанда
32
да ҿлеңнің авторы Байрон. Ал енді Абайдың осыған мағаналас ҿлеңіне келетін
болсақ:
«Домбыраға қол соқпа,
Шымырлатып бір –бірлеп.
Жҥрегім, соқпа, кел, тоқта,
Жас келер кҿзге жҥр - жҥрлеп [9.301]-
дей келе былай дейді:
Iштегі ескі жалынды,
Cҿндір жаңа қылықпен.
Сҿйлесші жақсы, жағымды,
Мендей кҿңілі сынықпен»-
деп домбырамен сыр бҿліскісі келетінін аңғартқандай. Абай мен Байронның
бҧл ҿлеңдерін оқи отырып екеуінен де бір ҥндестік табуға болады.
Лирика - сҧлулықты, ҽсемдікті жырлайтын жаныр. Бҧл бағытта қалам
қозғамаған ақын жоқтың қасы. Олай болса Байрон мен Абайды сҧлулықты
жырлау, ҽдемілікті бейнелеу тҧрғысынан жарыстырып кҿрсек. Бірінші
Абайдың ҿлеңіне кҿз жҥгіртейік:
«Қақтаған ақ кҥмістей кең маңдайлы,
Аласы аз қара кҿзі нҧр жайнайды.
Жіңішке қара қасы сызып қойған,
Бір жаңа ҧқсатамын туған айды.
Маңдайдан тура тҥске қырлы мҧрын,
Ақша жҥз, ал- қызыл бет тіл байлайды.
Аузын ашса, кҿрінер кіріз тісі,
Сықылды қолмен тізген, іш қайнайды» [10.70].
Абайдың бҧл ҿлең жолдарына назар аударсақ сҧлулықты Абайдай тҥсінген
адам жоқ шығар деп ойлайсың. Ақ кҥмістей кең маңдай, туған айдай жіңішке
қара қасы, тіл байлайтын ақша жҥз, ал қызыл беті нағыз хас сҧлудың бейнесін
ашқандай.
Ал енді осындай сҧлулықты Байронның орысшаға аударылған ҿлең
жодарынан іздеп кҿрсек:
«Она идет в красе своей,
Как ночь горящая звездами.
И в глубине еѐ очей
Тьма перемешана с лучами
Преображаясь в нежный свет
Какого в дне роскошном нет» - деп қыздың жҥрісін, кҿзін ғажап суреттейді.
Бҧған қарап Байронның да сҧлулыққа жаны қҧмар ақын екендігін тап басып
айтуға болады. Ол тағы бірде:
«И много грации своей
Краса бы эта потеряла
Когда бы тьмы подбавить к ней
Когда бы луча недоставало
В чертах и ясных и живых
Под черной тенью кос густых
И щеки рдеют и горят
33
Уста манят улыбкой нежной
Черты так ясно говорят»-деп тоқтайды.Байронның бҧл ҿлең жолдары
Абайдың мына бір жыр шумақтарымен ҥндестік табатындай:
«Сҿйлесе, сҿзі ҽдепті һҽм мағыналы,
Кҥлкісі бейне бҧл-бҧл қҧс сайрайды.
Жҧп-жҧмыр,ақ торғындай мойыны бар
Ҥлбіреген тамағын кҥн шалмайды.
Етіндей жас баланың білегі бар,
Ажымсыз ақ саусағы іске ыңғайлы.
Қолаң қара шашы бар жібек талды,
Торғындай толқын ҧрып, кҿз таңдайды...» -деп ҿзінің лирикалық шабытын,
сҧлулық туралы толғанысын тізгіндейді. Осыған қарап отырып екі ҧлы
ақынның лирикалық ҥлкен ҥндестігін байқауға болады.
Абай дана, Байрон ҽдебиеттегі дара тҧлға. Жҽне бҧл сҿзге ешкім кҥмҽн
келтіре алмайды. Екеуі де ҽдебиет ғимаратының ҥздік тас қалаушылары.Солай
болып қала бермек.
ҼДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1.
Қ.Бітібаеваның қазақ ҽдебиетін тереңдетіп оқыту жинағы «Алматы 2003».
2.
Жетінші сынып қазақ ҽдебиеті «Алматы 2003».
3.
Абайдың қара сҿздер жинағы.
4.
Қ.Бітібаеваның қазақ ҽдебиетін тереңдетіп оқыту жинағы «Алматы 2003».
5.
Абай кҿп томдық шығармалар жинағы «Алматы 1961».
6.
Жетінші сынып қазақ ҽдебиеті «Алматы 2003». Мҧхтар Ҽуезов сҿзі.
7.
Қазақ ҽдебиеті 9-сынып
8.
Абай Қҧнанбаев. Алматы 1961.
9.
Абай Қҧнанбаев. Алматы 1961
10.
Абай Қҧнанбаев шығармаларының бір томдық жинағы. Алматы 1961.
УДК 669 62.214
ТОРГУЗОВА И.Н.
Областная специализированная школа-гимназия-интернат для одарѐнных
детей имени Жамбыла, ВКО, г. Усть-Каменогорск, Казахстан
ПЕРЕВОДЫ ЛИТЕРАТУРНОГО НАСЛЕДИЯ АБАЯ КУНАНБАЕВА
НА РУССКИЙ ЯЗЫК
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сборник материалов международной научно-практической конференции - бет 4

text:
Любой увлеченный переводчик знает,
что вхождение в мир другого поэта поглощает,
а мир Абая – он поглощает абсолютно.
Е.В. Курдаков
На сегодняшний день, когда творчество Абая высоко оценено и за
пределами нашего государства, важно, чтобы как можно больший круг
читателей имели возможность познакомиться с мудростью великого казахского
34
акына. Писатель и философ, поэт и композитор, Абай выступал мужественным
выразителем дум и чаяний своего парода, глашатаем борьбы за свободу и
дружбу народов, за просвещение и равноправие. Свои мысли и думы он с
большой глубиной излагал в стихах, написанных на родном языке. Одной из
замечательных черт творческой деятельности Абая, как основоположника
казахской письменной литературы, является его проповедь просвещения через
сближение с культурой других народов и, прежде всего, с передовой культурой
русского народа.
«Во имя осуществления этой великой задачи он ведет беспощадную борьбу
с устоями прошлого, выступает в своих произведениях против насилия,
жестокости. Он страстно желает, чтобы народ сам осознал причины своего
несчастья. Под огонь его сатиры попадает и недоучившаяся молодежь, которая,
не умея найти для себя полезного дела в жизни, превращается в деляг,
чиновников и интриганов» [1; 72].
Беседы мыслителя с читателем носят философско-критический характер, в
них предстает и гневным судьей «сильных мира», и умным советчиком народа,
и печальником его. Эти «Назидания», как говорил Леонид Леонов, являются
«как бы напутствием поэта своему народу в начале его исторического пути», на
которое имел право лишь великий поэт и мыслитель своего времени. Потому
так дороги нам творения Абая, которые никогда не утратят своей свежести,
своей умной красоты.
Первый язык, на который перевели стихи Абая, был русский. Это был
подстрочный перевод его стихотворения «Лето», сделанный еще при жизни
поэта
и
опубликованный
в
местной
газете
в
1889
году.
Задача переводчиков произведений Абая заключалась не только (и не столько)
в том, чтобы дословно перевести казахский текст на русский язык. Русский
читатель хочет иметь такой перевод, который соответствовал бы
художественным достоинствам оригинала. Понятно, что переводчик должен
глубоко понимать мастерство оригинала, знать эпоху, в которую появилось то
или иное стихотворение, уметь «войти в мир» его автора. Именно потому
говорят, что переводчик в стихах - не раб, а соперник поэта.
Абая много переводили, но, как пишет Г. Бельгер: «Есть старательные,
бережные,
аккуратные
поэтические
переводы
М.
Петровых,
Вс.
Рождественского, М. Тарловского, Л. Озерова, Ю. Неймана, О. Румера.
Читаешь их - вполне прилично, весьма близко, похоже, узнаваемо. Начинаешь
вникать в перевод, сравнивать с оригиналом – нет того обаяния, того
поэтического шарма, той естественности и многослойности, того дыхания, той
мудрости, что в подлиннике» [2;169].
Хорошим доказательством этого является перевод стихотворения Абая
«Дорогой долгой жизнь водила», выполненный Л. Озеровым.
Дорогой долгой жизнь водила.
Осталось лишь одно - могила.
Но мой язык еще мне друг,
Мои слова, что зной без мух
35
Но слушатель мой слишком глух -
Судьба такими наделила!
Сравнение этих строк показывает, что смысл и оттенки стиха переданы
точно и поэтично. Таковы же русские тексты произведений: «Всем пресытиться
может душа», «Зима» (перевод В. Рождественского), «Поэзияя - властитель
языка» (перевод В. Звягинцевой), «Не для забавы я слагаю стих» (перевод Д.
Бродского), «Разве не должен, мертвый, я глиной стать?» (перевод М.
Тарловского), «Ты - зрачок глаз моих» (перевод М. Петровых). В них переданы
все особенности Абаевского стиха, его яркий, образный язык. Сохраняя
специфику образного мышления казахского поэта, переводчики нашли в
богатых сокровищницах русского языка слова, и образы, верно передающие
мысли и настроения оригинала. В приведенных стихах переводчики стремятся
также сохранить особенности звуковой инструментовки стихов Абая, что им
иногда удается. Наиболее показательным в этой связи является перевод
стихотворения «Пока твой развернутый стяг…», выполненный А.
Штейнбергом.
Пока твой развернутый стяг
Победно не выхватил враг,
Пока не пятнал тебя знак
Позора средь стычек и драк,
Пока ты красуешься так,
Пока твое сердце - маяк,
Пылает алея, как мак,
Пока ты всем веришь, добряк…
Таких примеров, где точно передаются все интонации и оттенки подлинника
в сборнике можно найти немало. Удачу таких переводов можно объяснить тем,
что авторы их далеки от буквализма стараются найти поэтические эквиваленты
в русском языке, подчинить образные средства верному раскрытию идейно-
художественных достоинств оригинала.
Переводить Абая непросто, потому что его творчество - это явление нового
уровня в казахской литературе, в нѐм самобытность метафорического ряда,
афористичность мысли; а ещѐ, потому что образы Абая пронизаны
национальным мироощущением, мировосприятием. Л.Озеров образно скажет
об этом: «Он приближает свой народ к глазам души всех».
Русский поэт из Восточного Казахстана и один из лучших переводчиков
Абая на русский язык Евгений Курдаков скажет: «Он мне как бы подсказал, как
нужно переводить и его самого. Я его познал как великого, гениального
учителя перевода» [3;163]. И чтобы понять стихи Абая, его прозу, Курдаков
знакомится с основами суфизма, персидской, арабской поэтики и обращает все
внимание на то, что изучать творчество Абая нужно через понимание его
философии, основанной на суфизме: «единение трех стихий: человеческого
ума, сердца и воли, которая гармонизировала эти три стихии». «Абай был
огромным этапом в моей творческой и личной жизни, - рассказывает Е.В.
36
Курдаков в фильме «Триединство собственной души». Это глубинное,
взаимное сотворчество!»
Всѐ меняется: сам, отношение – всѐ, что касается человеческой жизни, но
поэзия вечна, он не подчиняется даже времени:
А непереводимое поймется
Не сразу, а когда-нибудь…
Главное, как считает Курдаков, суметь понять:
Судьба поэта тоже назиданье,
Умеющим читать еѐ с конца [4; 51].
Е.В. Курдаков, как и Абай, переполнен заботой о человечестве, о его
будущем, о культуре: «В данном случае идѐт процесс понимания Казахстана -
по Поэту, республика встаѐт на ноги, ещѐ, видимо, понадобится немало
времени, чтобы она стала экономически мощной державой. И в этом смысле
идѐт прекрасное опережение духовного состояния, которое заключено, прежде
всего – в Абае» [5].
СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ
1.
Алимжанов А. О переводах произведений Абая. Алматы, 1976.
2.
Бельгер Г. Земные избранники (Гете, Абай). Алматы: Жазушы, 1995.
3.
Поминова Е. Творить из хаоса миры мудрец привык. «Сибирские огни»,
№ 6, 2006.
4.
Прожитое, не сном ли оказалось... Стихи Абая в переводах Евгения
Курдакова / сост., худ. Ю. Курдакова, пер. Е. Курдаков. Усть-Каменогорск,
2008.
5.
Курдаков Е. Триединство собственной души (видеофильм).
ҼОЖ 130.2(574)
ЕСПЕНБЕТОВ А.С.
Семей қаласының Шҽкҽрім атындағы мемлекеттік университеті, ШҚО,
Семей қ., Қазақстан
АБАЙДЫҢ АҚЫНДЫҚ КІТАПХАНАСЫ ХАҚЫНДА
Халық пен халықты, адам мен адамды
теңестіретін нәрсе – білім
(Мұхтар Әуезов)
Жазушы кітапханасы - зерттеушілер назар аударуға тиісті ең кҥрделі, ҽрі
маңызды проблемалар санатында. Қаламгердің жеке кітапханасында қанша
кітап болған, қандай бағыттағы басылымдар, қайта – қайта «ақылдасатын»
шығармалары, кҿбірек белгі салған, сҧрақтар мен ой сілемдерін қалдырған
кітаптары бар ма екен деген сауалдар тізіліп ҿтіп жатады. Кітап жинау да, оны
оқу да ҿнер. Сҿз шығармашылық иесіне ауысқан кезде мҽселенің
маңыздылығы тіпті арта тҥспек.
37
Абайдың жеке кітапханасының жиналу тарихы ой жеткізбейді ғой, шіркін?!
Алдымен, Семей қаласына келіп жҥргенде қоғамдық кітапханадан басталған
жол қаладағы некен саяқ кітап дҥкендеріне тірелгендігі хақ. Уақытша оқуға
алып кететін кітап, журналдарға қосымша дҥкендерден сатып алған қымбатты
қазыналарының болғандығы анық. Ҧлы ақын жҿнінде естелік қалдырған есті
адамдардың деректеріне қарағанда оның жеке кітапханасы болған. Турағҧл
Абайҧлы: «Таңертеңнен кешке шейін, кҿбінесе кітабын оқиды да ара – тҧра
жастықты бауырына басып, алдында ақ қағазы, қолында қарындашы, кҥңіреніп
отырып ҿлең жазып тастайды», [1,14] - деп ерекше мҽн бере тиянақтайды. Кҿп
оқығандығына, жемісті шығармашылық еңбек жасағандығына дҽлел.
Абайдың інілері, балалары оның жеке кітапханасының ҥнемі толығып
отыруына назар аударған. Мысалы, Омбы кадет корпусында, Москвада
кавалерийская школада оқыған інісі Халиолла Ҿскенбаев жыл сайын елге
демалысқа келгенде кітаптар ала келуді ҽдетке айналдырған. Ол туралы Ҽбіш
Жиреншин: «Жазғы демалыста елге келгенде Халиолла астанадан қойын –
қонышы толы кҿптеген кітаптар ала келетін болған. Осы кітаптарды ҥнемі
оқып, Халиолламен іштей сырласып, пікір алысушы немерелес ағайындардың
ішіндегі зерегі Абай болған» [2,47], - деп нақты атап кҿрсетеді.
Абай қазақ халқы ауыз ҽдебиетінің, шығыстың классикалық поэзиясының,
орыс жҽне дҥниежҥзілік ҽдебиеттің ҥлгілерінен мейлінше қана сусындаған.
Қазақтың бесік жыры, шешендік толғаулары, мақал – мҽтелдері, ертегілері,
батырлық, ғашықтық жырларын жастайынан жанына серік еткен. Ҽрхам
Ысқақов жазбасына қарағанда онымен де шектелмей:
«Шҽкҽрімге: сен мҧңлы, зарлы, ескілікті ҽңгімені ҧнатасың, сондықтан
«Қалқаман - Мамыр», «Еңлік - Кебек», солардың басынан ҿткен қайғылы
оқиғаларды жаз дейді;
Кҿкбайға: сен біреуді дҽріптеп, мадақтап, мақтауға ынталысың, сондықтан
Абылай хан, Кенесары – Наурызбайлардың істеген жорықтарын жаз дейді;
Ақылбайға: сен суретшісің, елге аты ҽйгілі Қап (Кавказ) тауын жҽне оны
мекендеген қауіп – қатерден қорықпайтын ер черкес халқын суретте дейді;
Мағауияға: сенің аздаған білімің бар, сондықтан бай мен қҧлдың ортасында
ҿмір бойы ҥзілмей келе жатқан теңсіздікті, адамды малдан жаман
қараушылықтың барлығын кҿрсет» [3,103-104], - деп оқып, зерттеп қана
қоймай, аталған сюжеттерге шығарма жазуды тапсырады шҽкірттері мен
балаларына. Оқымыстылықтың, ҧстаздықтың ҿнегесін кҿрсетеді.
Ақындық ҿмірбаянының бастауында Низами, Фирдоуси, Сағди, Хожа
Хафиз, Науаи, Физули есімдерін еріккеннен ермек етіп тізбектемеген. Шығыс
поэзиясының кҽусарына кездесіп, шығыстық ҿрнектердің тҧтқынына айналған
жас Абай саналылықпен қабылдаған зор ғибрат, мол лҽззат ҿлең жолдарында
кестеленген-ді. «Жас кезінде парсы жҧртының ертегілерін, Жҽмшіт, Қаһарман
сықылды кітаптарын да кҿп оқыса керек. Ҿзім кҿрген «Мың бір тҥннің»
кітабын оқып, алғаш біздің елде «Мың бір тҥнмен» таныстырған кісі менің
ҽкем еді, - дейді Тҧрағҧл. – Орыс кітабындағы Густав ҽмір сықылды ҽңгіме
38
кітаптарды оқып елді таныстырды, біздің ел «Мың бір тҥннен» жалығып, орыс
романдарына ҽуестеп кетті» [1,12].
Семейдегі кітапханада шҿліркей оқып, молынан сусындаған, бҧрын ҿзіне
бейтаныс орыс, батыс классиктерінің шығармалары. Тесіле оқып, қҧныға
зерделегені Пушкин, Лермонтов, Крылов, Некрасов, Салтыков- Шедрин, батыс
қаламгерлерінен Гете, Шекспир, Шиллер, Гейне, Байрон, Бальзак, тағы
басқалары.
Оның
ҥстіне
батыстың
ой
адамдары,
философтары,
білімпаздарының еңбектерін шҧғылдана оқиды.
Қолайлы сҽтті пайдаланып бір деректі ҧсынғым келеді. Иҽ, ол дерек бізге
бҧрыннан таныс, қайталаудың қажет еместігін ескертіп қарсы пікір айтуға
хҧқылысыз. Американ жазушысы, саяхатшысы, журналисі, данышпан
Абайдың тҥйдей қҧрдасы Джордж Кеннан (1845-1924) Семей қаласындағы
саяси тҧтқындармен ҽңгімелескенде шаһардағы кҿпшілік кітапханада қҧнды
кітаптардың жинақталғаны жҽне онда тҧрғылықты халық арасынан шыққан
зиялы оқырманның бар екендігі таң қалдырады. Д. Кеннанның ҿзіне сҿз
берейік: «Г-н Леонтьев передал мне историю Семипалатинской библиотеки и
выразил мнение, что она не только большое благо для ссыльных, но и
возбуждает интеллектуальные интересы в городе. «Даже киргизы пользуются
ею», - сказал он:
- Я знаю одного старика киргиза Ибрагима Конобая [ҧғыңыз: Абай
Қҧнанбаев – А.Е.], который ходит в библиотеку и читает даже таких авторов,
как Дрэпер и Милль.
- Ну, Вы шутите! – воскликнул веселый студент.
- Нисколько, - холодно отвечал Леонтьев. – Сначала он и меня удивил,
попросив у меня объяснения, что такое индукция и дедукция; но потом я узнал,
что он усердно изучает английскую философию и читает в русском переводе,
конечно, этих авторов» [4, 38-39]. Д.Кеннан еңбегімен танысқаннан соң, ең
алдымен, жасамақ алғашқы ой – тҥйініміз, бҧл – Абай туралы айтылған бірінші
пікір, абайтанудың қарлығашындай лебіз. Жҽне ежіктей тҥссек, Д.Кеннан
еңбектері арқылы 1890 жылы Абай кҥллі ҽлемге танылған десек ешкім қызғана
қоймас.
Д. Кеннанның Семейде жер аударылғандармен кездесуі, Абай жҿнінде
ҽңгіменің ҿрбуі 1885 жылдың аяғы 1886 жылдың алғашқы айлары. Д. Кеннан
кітабы орыс тіліне аударылғанда «Сибирь и система ссылки», «Сибирь!»,
«Сибирь и ссылка» атауларымен шыққан. Алғаш Парижде (1890), онан соң
Санкт–Петербургте (1906) баспа кҿрген. Соңғы басылымда «перепечатывается
с берлинского издания» деген ескертпе бар. 1896 жылғыда ақын есімін толық
келтірсе, 1906 жылғы кітапта «Ученый киргиз» [«Оқымысты қазақ» - А.Е.] деп
жоғары баға берілген. Журналдық нҧсқалары да жетіп артылады. Бір сҿзбен
айтқанда, уақытында молынан таралған басылым екендігі. Қазақ тіліне
аударылса қазақ оқырманы қуанышқа кенелері сҿзсіз.
Жоғарыда санамалап кҿрсетілген авторлардың туындылары кітапхана
қорында сақтаулы. Мҽселе солардың қайсысын Абай қолына алды, неше рет
қайрылып оқыды деген сауалдарға жауап беруге дҽрменсізбіз. Ол ҥшін басты
39
қҧжат оқырман формуляры ма, ҽлде сол кездің арнайы қҧжаттары болды ма,
соларды іздеп тапса, қандай жаңалықтар ашылар еді. Сонда біз ҧлы ақынның
пайдаланған кітаптарының бір бҿлігін анықтар едік. Жалпы ақын
шығармаларын мҧқият парақтай келе қандай авторларды оқығанын, нақты
нендей шығармаларын қарастырғанын мҿлшерлей межелеуге болады. Бҧл –
мҽселенің бір қыры ғана. Абай ақын оқыған, бірақ атамаған авторлар мен
кҿркем, ғылыми, танымдық еңбектер тіптен кҿп. Авторына нҧсқамай,
шығармаларына сілтеме жасамай ҿлеңдері мен поэмаларын жазу процесінде
кҿмегін тигізген «дҥниелердің» қҧпиясын ашу қиынның қиыны. Бір сҿзбен
тҥйгенде, қаламгер кітапханасының межесін белгілеу ендігі жерде мҥмкін
еместігін сылтауратып маңдай терді тҿгіп, шҧқшия зерттеуден қашқақтаудың
еш жҿні жоқ.
1880 жылдан «Семипалатинские областные ведомости», 1895 жылдан
«Отчет Семипалатинского статистического комитета» жарық кҿрген. Онда
кітапханалар жағдайы ҽсіресе жылма жыл тҥсіп отырған кітаптардың тізімі
ҥнемі жарияланып тҧрған. Бҧл кітаптардың жалпы мҿлшерін анықтай тҥсуге
жҽрдемдесері хақ. Мҧражай, мҧрағат, кітапхана ісіне асқан жауапкершілікпен
қараған энтузиастардың кітаптар тізімі жазылған инвентарлық кітапшаларды
қалдырғаны дау туғызбайды. Мҽселе – мҧрағат қойнауынан ерінбей, жалықпай
іздесе даңғыл жолға кездеспесек те ҧзын сонарға ілігуіміз ғажап емес. Осы
арада ескертпегіміз, Абай атындағы кітапхана мен Семейдегі облыстық
ҿлкетану мҧражайы [1906 жылға дейін кітапхана мен мҧражай бірге болған –
А.Е.] қорларындағы 1903 жылға дейін кітаптарды «Абай оқыған, қолына
ҧстаған, пайдаланған» қасиетті қазыналарымыз есебіне танудың, атаудың еш
сҿкеттігі жоқ.
Абай оқыған, пайдаланған басылымдар қатарында Омбыда 1888-1902
жылдар арасында шығып тҧрған «Дала уалаятының газеті» («Киргизская
степная газета»), Бақшасарайда атақты ағартушы ғалым Ысмағҧл Ғаспаралы
басқаруымен 1883-1918 жылдары баспа кҿрген «Тҽржіман» газеті бҿліп
кҿрсетуді тілейді. «Дала уалаяты газетінің» тҧрақты оқырманы (мҥмкін
жазылып алушысы) Абай мен оның шҽкірттерінің шығармаларын газет
тігінділерінен кездестірсек, «Тҽржіманның» ақылшысы, кеңесшісі, белгілі
реформатор, ғалым Шиғабетдин Маржаниді Абай жақсы білген. Бҧлардың
екеуі де Семей кітапханаларында кҥні бҥгінге дейін сақталған.
Абайтанушы ғалымдардың еңбектеріне зер салсақ, Семей қаласы
кітапханасының оқырманы Абай «Современник», «Русский вестник», «Вестник
Европы», «Исторический вестник», «Русская мысль», «Русская речь»,
«Новости», «Новое время» журналдарын ҥнемі назарында ҧстаған. Ресейде
шыққан бҧл баспасҿз ҥлгілері барша ҽлемнің тарихы, мҽдениеті, ҽдебиеті,
ҿнері, ҧлттық ҧстанымдары жҿнінде жан-жақты хабардар еткен баға жетпес
қҧнды жҽдігерлер еді. Болашақ ақынның озық ой жҥйесінің қалыптасуына
пайдалы ықпалын тигізгендігі сҿзсіз.
Ал Семей баспаханаларынан жарық кҿрген «Обзор Семипалатинской
области» (1878), «Семипалатинские областные ведомости» (1880), «Отчет
40
Семипалатинского статистического комитета» (1895), «Адрес – календарь
Семипалатинской области» (1897), «Записки Семипалатинского подотдела
Западно-Сибирского отдела Русского географического общества» (1903)
газеттері мен жинақтарын ҧлы ақынның ҥзбей оқып тҧрғандығы анық.
Абай атындағы ҽмбебап кітапхана қызметкерлерінің қызғыштай қорып,
кҿздерінің қарашығындай сақтайтын қымбатты мҧралары баршылық. Солардың
ішінде А.С. Пушкин (1887), А.Н. Толстой (1868), В.И. Даль (1883) жинақтары,
К.Беккердің «Всемирная история» (1846), Н.М. Карамзиннің «История
государства Российского» (1845), Гомердің «Илиада» (1829), Д.В. Дрэпердің
«История умственного развития» (1873), Г. Спенсердің «Начало социализма»
(1810) кітаптары ілтипатпен аталады. Дҽл осы кітаптарды Абай қолына алды,
қолына алып қана қоймай ыждаһатпен оқыды десек қателеспейміз.
Қаламгер кітапханасы жҥйелі зерттеуді қажетсінеді. Алысқа бармай-ақ, оған
ҥлгіні
орыс
ҽдебиеттанушыларының
еңбектерінен
табамыз.
Б.А.
Модзалевскийдің екі томдық «Библиотека А.С. Пушкина» (1910, 1934), С.Д.
Балухатыйдың «Библиотека Чехова» (1930), Д.А. Баликтің «Личная библиотека
А.М. Горького нижегородских лет» (1948), Г.М. Коровиннің «Библиотека
Ломоносова» (1961) зерттеулері ҥлгі – ҿнегенің ірісі ғой. Профессор Т.Жҧртбай
«Кемеңгердің кітапханасы» [5] мақаласымен ҽріптестеріне ой тастағандай еді.
Амал не, қолдаушы, қостаушы, пікір жарыстырушы арамыздан шықпады.
Бҧлайша абайтанудың кҿсегесі кҿгермейді. Бҥгінгі ізденушілерге ашылмаған
аралдардың бар екендігіне назар аударамыз.
Кемел суретші М. Ҽуезовтің эпопеясындағы: «Бҧл не ғажап! Гоголь
кітапханасына қашаннан бері тҥйелер жіберілетін болған? – деген зілді
кекесінге: - Чиновник мырза, тҥйе кірсе несі бар, бҧнда ол тҥгіл есек те
отырыпты ғой!» [6,193], - деп тапқырлықпен ҥнін ҿшіргендігін оқырман ашу –
ызамен қабылдайтын. Қҧдайға шҥкір, замана ҿзгерді. Қазақстан бҥгін Тҽуелсіз
ел болды. Абай - ҧлттық самғаудың бағдаршамына айналды. Елбасы
Н.Назарбаев: «ХХІ ғасыр қазақ халқының жҧлдызы жанатын ғасыр болатынына
сенемін» [7], - деген еді нық сеніммен жастарға. Сенімді ақтайтын білімді,
қайратты, еңбексҥйгіш ҧлтжанды ҿскіннің желкілдеп келе жатуы қуантады.
Алғашқы оқырмандарының қатарында данышпан Абай тҧрған қасиетті қара
шаңырақ – Абай атындағы ҽмбебап ғылыми кітапханасы ҧжымының мерейлі
істері жалғаса беретіндігі анық.
ҼДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1. Қҧнанбаев Т. Ҽкем Абай туралы. Алматы: «Ана тілі», 1993. - 56 б.
2. Жиреншин Ҽ. Абай жҽне орыстың ҧлы революцияшыл демократтары.
Алматы: Қазмембас, 1959. – 267 б.
3. Ысқақов Ҽрхам. Абайдың ҿмір жолы. Кіт.: Абай туралы естеліктер.
Семей: 2010. - 260 б.
4. Кеннан Д. Сибирь и ссылка. Перевод с английского. Париж, 1890. -
5. Жҧртбаев Т. Кемеңгердің кітапханасы. – «Парасат», 1995, №8, 17-б.
6. Ҽуезов М. Елу томдық. 23-т. – Алматы: «Жібек Жолы», 2005. - 480 б.
41
7. Егемен Қазақстан, 2013, 12 қыркҥйек.
ҼОЖ 669.162.214
ЖАНБОЛАТОВ С.
АҚЫТ – ҦЛЫ АБАЙДЫҢ ШЫҒЫСТАҒЫ ҦЛЫ ШҼКІРТІ
Ақындар бізден бұрын ӛтті талай,
әсіресе Құнанбай баласы Абай.
Дәл сондай ӛткір сӛзді болмасам да,
Мен де аз сӛз жазып қойдым құрап-жамай....
Әуре болған ұлы Абай,
Тобықты – туған елімен.
Ол да кейіп кетіпті
жүргізе алмай жӛнімен.
Ақыт Ҥлімжіҧлы Қарымсақов
(1868-1940)
Алтайдың сонау батысындағы Арқаның Шыңғыстау ҿңірінде жатқан
Қасқабҧлақ жайлауының тумасы, қазақ халқының рухани кҿсемі, ҽлемге ҽйгілі
ғҧлама, ақын хакім Абай (Ибраһим) Қҧнанбайҧлы Қҧнанбаевтан (1845-1904)
23 жыл кейін, ҚХР на қарасты Ҿр Алтайдң Қайырты кҥзеулігінде дҥниеге
келіп, Абай қайтыс болғаннан соң да қырық жылға жуық ҿмір сҥрген Ақыт
Ҥлімжіҧлы Қарымсақов (А. Алтайский) (1868-1940) – Абайдың шығармаларын
қҧныға оқыған, Абайға қҧмарта еліктеген, Абай тҧжырымдамасын
(концепциясын) барынша қолдаған, Абайды ҿзі тҧрған елге кең таныстырған,
ҿзін Абайдың шҽкірті есептеген ҧлы тҧлға. 1897-1909 жылдардың ҿзінде-ақ
Қазандағы Хҧсайыновтар баспасы мен Қазан университеті баспаы
сықылдылардан кемінде тоғыз (ҿлеңдерін, жырларын, назиралық қисса-
дастандарын қамтыған) кітабы (он ҥш рет) жарық кҿрген ҧлы ақын.
Ақыт – нағыз ірі тҧлға, кесек тақырып. Ойпыл -тойпылға толы қараңғы да
кҥрделі заманына қасқая қарап, шындық пен ҽділдікті батыл жақтаған еңбегі
сан салалы ҧлы ақын. Соған сай бҥгінгілер айтар, зерттер, таныстырар қыры да
кҿп. Бҧл арадағы мендік сҿз тек Ақыттың Абай атамыздың шығыстағы
қазақтардан шыққан ҧлы шҽкірті екені жайлы ғана ҿрбімек. Шҽкіртсіз ҧстаз –
тҧл. Жақтассыз кҿсем – тҧл. Абай атамыз – ҧлы шҽкірттері мен қалың
жақтаушылары арқылы тіпті ҧлылаған алып. Мҧны білмеу хакім Абайды
кішірейтуге итереді.
Ескерте кетерлігі, мен бҧл мақаламда Ақыттың Абайдың ҧлы шҽкірті екенін
баяндауды басты орынға қойғаным ҥшін тек Ақытты ғана сҿйледім. Абай
ҽлемге ҽйгілі. Оның ҥстіне Ақыттың ҧлы шҽкірттігін Ақыттың ҥш қырымен –
ақындығын, ағартушылығын, философиясын ғана кҿрсетуді жетерлік санадым.
Жҽне Ақыттың ақындығына, ағартушылығына, философиясына, кҿп мысал мен
42
кҿп дҽлелді бастырмалатпай, уҽкілдік сипаты кҥшті, типик мысалдарды ғана
алып, мақаламның далиып кетуінен сақтандым. Ҿйткені Ақытқа қызыққан
жандар ҥшін оның томдаған туындысы тҧр.
Меніңше, кім де кімнің ҧлы Абайдың шҽкірті мҽртебесіне ие деп танылуы
ҥшін ол ең ҽуелі аты затына сай, Абай атын тҿмендетпейтін, қолынан келсе
Абайды жоғарылататын ықпалды ақын болуы шарт. Ақыт тҽп сондай ақын еді.
Ақындар — ҿлең, жыр, дастан, поэма сықылды поэзиялық туындыларды
жазып шығаратын, сол арқылы халықтың кҿркемдік талғамын ҿрлететін, ҿмір
шындығын жаңа бейнелеу ҽдісімен, жаңа кҿркемдік ой жҥйесімен, жаңа
жанрлар, соны стильдер, тың тіл ҿзгешеліктерімен бейнелейтін ҿнер иелері, ҽр
тҥрлі тарихи кезеңдердегі, ҽр қилы дарындылар. Ҽлемдегі біртҧтас қазақ
жҿнінен алғанда, оның диаспорасындағы ірі тҧлғалар (ҿзге елдерде ҿмір сҥрген
дарын иелері мен қайраткерлер) қағаберісте қалмауға тиісті, қалмайды да.
Оның ішіндегі Ақыт, Таңжарық сықылды ҧлылары міндетті тҥрде ҿзіне лайық
орынға қойылуы керек.
Қазақ ҽдебиетiнiң ежелгi бастаулары Сақ, Ғҧн (Кҥн), Ҥйсін, Қаңлы, Алан
мемлекеттері дҽурендеген тҧстарда (б.з.б. 3 - 1 ғасырларына шейін), қазақ
тайпаларының тарихымен тығыз байланысты пайда болған ―Алып Ер Тоңға‖,
―Шу батыр‖ дастандарында жатыр десек, Тҥрік қағандығы кезіндегі Орхон-
Енисей жазба ескерткiштерi мен «Қозы Кҿрпеш, Баян сҧлу» сықылдылар
арқылы тҥріктің (демек қазақтың да) жазба ҽдебиеті дҥниеге ҽйгілене тҥсті.
Тҥрiк қағандығы қҧлағаннан кейiнгі тҥркi тiлдi тайпалардың мҽдениетiнің
(ҿнерi, ҽдебиетi жҽне тiлiнiң, т.б.) дамуының негiзгi орталығы қазақ даласы
болды. Арабтардың мҽдени жҽне ҽдеби мҧрасы, рухани дҥниетанымы қазақ
елінің ғасырлап жасаған дҽстҥрiн бҧзып жiбере алмай, оның баюына,
ҿркендеуiне ғана ықпал жасады. Сондықтан, Қазақ хандығының қҧрылуы да,
ҧлы Абайдың шығармашылық ықпалы да, қазақ жазба ҽдебиетінің бастауы
емес, қазақ жазба ҽдебиетінің тың серпінмен кҿтерілуі деген дҧрыс болмақ.
Хакім Абай қазақ жазба ҽдебиетінің дҽстҥрін жан-жақтылы байытқан,
дамытқан ҧлы ақын. Абайдың ақындық қуатын танытқан ҥлкен шығармасы
«Қансонарда» 1882- жылы жазылыпты. Одан соң (ҽсіресе қырыққа келгеннен
кейін) ғана кҿркем ҽдебиетке кҿзқарасы қалыптасып, оған бел шеше кірісіп,
халыққа сҿз ҿнерімен ықпал жасауын кҥшейтіп, шығармашылығын ҥш арнамен
(тҿл туындылары; «Қарасҿз» атанған ғақлиялары; аударған ҿлеңдері арқылы)
ҿрбітген екен.
Бҧл дҽстҥрді Абайдан соң жалғастырған, оған ҥлес қосқан С.Торайғыров,
А.Байтҧрсынов, М.Дулатов, М.Жҧмабаев, С.Сейфуллин, І.Жансҥгіровтер екені
белгілі. Алайда Қытайлық (қазір екі миллионға жуықтап баратқан) қазақ
диаспорасында ҿмір сҥрген, Қазанда жарық кҿрген мол еңбектері мен қыруар
қоғамдық қайратакерлігі арқылы ҿз заманына кҧшті ҽсер еткен, Абай мен
шығыстағы қазақ арасына алтын кҿпір болған Ақыт Ҥлімжіҧлы бҧлармен қатар
аталуға тиісті ҧлы тҧлға екенін ҧмытпауымыз тиіс. Бҧл да «бірін бірі батыр
дейтін, ...» елдігіміздің маңызды белгісі.
43
Ақыттың озық ойлы, биік ҿрелі, кҿп туындылы кҥшті ықпалға ие болған.
Сондықтан да ірі ақын, ҽрі ҧлы Абайдың ҧлы шҽкірті саналады. Оған мына тҿрт
мысал-ақ дҽлел болады.
Бірі, замандастарына уҽкіл, ҽйгілі ақын Арғынбек Апашбайҧлының 1926-
жылы:
Абақтан аты шыққан Ақыт молда,
Тараған жазған хаты оң мен солға.
Басылып кітаптары Еуропада,
оқып жҥр қазақ алып қолдан қолға. –
дегені. Бҧл замандас, қаламдас тҧлғаның бағасы ғана емес, ҿз кезіндегі
шығыстық кҥллі қазақтың Ақытты алып санағанының да белгісі.
Енді бірі, Ақыт 71 жасында қамалған тҥрме қинауында 1940-жылы қайтыс
болғаннан соң, халық жҥрегінде берік сақталды, шығармалары ҧқыпты
мҽдениеткерлер қолында қҧпия қорғалды, бірақ солақай саясаттың салдарынан
40 жылдай ҿзіне лайық биікке кҿтертілмей келді. Солақай саясаттың беті қайта
салып, зерделі зиялы қауым Ақыт ақынды қайта жарқ еткізді (мысалы, 1980-
жылы, Қалибек Манапҧлының «Ақынның сҿзі ҿлмейді» мақаласы
жарияланды)
1
, 1994-жылдан бастап томдаған еңбектері жарық кҿрді. Қытайлық
«Қазақ тарихындағы ҽйгілі адамдар» атты кітаптар тізбегінде, Ақытты арнайы
таныстырған «Ақыт Ҥлімжіҧлы» атты кітапша баспадан шықты. Мҧның арты
еңбектерінің, зерттермендер мақалалрының интернетте, Қытайда, Қазақстанда,
Тҥркияда жариялануына ҧласты.
Тағы бірі, Қытай, Тҥркия, Қазақстан қазақтарының кҿзқарақты зиялы
уҽкілдері (мысалы, Уаң Жҧңмиң, Ҽуелхан Қалиҧлы, Ахметбек Кірішбаев,
Шҽкен Оңалбаев, Ғазез Ақытҧлы, Жақып Мырзаханов, Шҽміс Қҧмарҧлы,
Қалиолла Нҧртазаҧлы, Омархан Асылҧлы, Раздан Айдарханҧлы, Дутан
Сҽкейҧлы, Зейнолла Сҽнік, Баяхмет Жҧмабай, Мағаз Сҥлеймен, Жҽди
Шҽкенҧлы, Гҥлнар Омарова, Камҧна Жанбоз, Қайша Табарак, Сҧлтан
Жанболатов, т.б.) бҧл ҧлы тҧлғаны дамылсыз таныстырып, ҥздіксіз зерделеп
келеді.
Соңғы бірі, 1993-жылдан бастап, ақынның атаулы жылдарына арналған еске
тҥсіру шаралары ҿткізілуде. Ҽрине, ҧлы Абайдың ҧлы шҽкірті жайлы сҿз
Абайдың келе жатқан 170 жылдығында тіпті дабыралы қозғалмақ.
Жалпы алғанда ақын Ақыт ҿз шығармаларында, Абай сықылды,
туындыларының ажарына ғана емес, оның тереңдігіне, логикалық мҽніне де
баса зер салып, шеберлік пен тереңдікті, кҿркемдік пен пҽлсапалықты тығыз
ҧштастырады, ақындық, адамгершіліктік, ағартушылық, ҽлеуметтік ойларын
(кейде дін туралы пікірлерімен жарыстыра) баяндай келіп, ҿз ҧлтының
пҽлсапалық тҧжырымын жариялайды. Бейне Абай сықылды, Ақыт ҿз халқын
алға қарай қамшылайды, мінін «жылата айтуға» ҧмтылады, алайда ҿз халқына
қатты сенеді, Ақытша да қазақ ішкі рухани казынасының баюы тікелей
қазақтың ҿз қолында жҽне ол сҿзсіз мыңғырады, ҽйгіленеді. Мҧны
1
«Шалғын» журналының №3 санында.
44
«Оян қазақ, намыстан,
Ӛнер ізде алыстан.
Үйреніп білсек анығын,
Біз де ешкімнен қалыспан» -
дегені-ақ айғақтап тҧр.
Ақыт, бейне Абай сықылды, табиғат бейнесін, қазақ даласын, қазақтың
ҧлттық сипатын, адамдардың портретін, қылықтарын, мінездерін айқын
суреттеген. Абай баса сынаған надандық, арамдық, берекесіздік, жікшілдік,
еріншектік, жалқаулық, ықсыздық, кҥншілдік, ҿтірікшілік, ҿсекшілдік,
мақтаншақтық, жағымпаздық, жемқорлық сияқты қасиеттерді Ақыт та аямай
сҿккен жҽне бҧларды, ҧлтының бойындағы туа біткен қасиеттер емес, ҿзі ҿмір
сҥрген қоғамдағы саяси-ҽлеуметтік қатынастардың салдары деп қараған.
Мақаланың тақырыбы мен кҿлеміне байлансты себептен бҧларға бҧрылмайын.
Ҽрі қоғамдық-саяси, ҽрі идеялық ағым саналатын ағартушылық шығыста
сонау Коң Фузы, Сыма Чяндардан (б.з.д. 6-1 ғасырлар) тартып дами келе, бергі
Вольтер, Руссо, Монтескье, Гердер, Лессинг, Шиллер, Гете, Десницкий,
Козельскийлер арқылы жалғасын тапқан. Ол ҧзақ тарих барысында сан салаға
да айрылды, 18-19 ғасырларға жеткенде тіпті дамыды.
Абайдың ҽйгілі ағартушы екені жҧртқа аян. Қазақ еліндегі ағартушылықта
Абай мен Ы.Алтынсариннің орны бҿлек болғаны сықылды, Шығыс (Қытай мен
Моңғолия) қазақтары ішінде Ақыттың ағартушылығы ҿте ықпалды болды.
Бҧл ғҧламаларша айтқанда, ағартушылар дегеніміз — адамгершілікті,
ізгілікті, ҽділдікті, ғылымды, білімді таратып, қоғамдағы жақсылықты
дҽріптейтін, жамандықты сҿгетін, артықшылықтарды ҿсіріуге ынталандырып,
кемшіліктерді тҥзеуге кҥш салатын, ҿз уағыздарын қоғамның барлық топтары
мен жіктеріне, ҽсіресе билік иелеріне бағыштайтын, ҿмірдегі сҥркейліктің бҽрі
надандықтан деп білетін, қоғам дамуындағы сананың шешуші рҿліне ден
қоятын, қоғамдық ағымның белортасында жҥретін қайраткерлер.
20-ғасырдан бҧрынғы қазақ ағартуы, ҽрине, ҿзіндік ерекшелікке ие болды.
Оның 19-ғасырға дейінгі сатыдағы ерекшеліктерінің бірі, еуропалықтарша
емес, ҿзінше жол басып, тағылым-тҽрбиені Ислам діні уағыздарына
параллелдей, жанай отырып, дҧрыс жҥргізу, ислам мен ағартудағы
бҧрмаланған залалды жіктерге тойтарыс беру еді. Абай да, Ақыт та осы жолды
қҧп кҿрді, ҿздерін осылай ҧстады. Исламияттағы ғақылияттарды осылар ҥшін
пайдаланды. Олардың заманында қазақ даласына арқа сҥйерлік ҿзге измдер
келе қоймаған болатын.
Профессор Камуна Жанбоздың «Ақыт сауатын ерте ашып ҿмірге деген
кҿзқарасын ерте оятқан адам. Ол діндар. Бірақ, дінді ҿз жолы, ҿз жҿні бойынша
ҧстанып насихаттаған, діннен пайдалана отырып туған халқына білім
бағыштауды белгілі тҽсіл есептеен. Діннен пайдаланып халықшылдықты,
адамгершілдікті, ҿнер-білімді насихаттаған» дегені рас
2
.
Ақыт ҿз шығармаларында, талай ҿлеңдері арқылы, мысалы,
2
«Ақыт тану». Іле халық баспасы. 350-бет.
45
«Білімнен басқа ҿнер жоқ,
бҧған маккам наныңдар.
Білім тҥбі теңіз деп,
айтқан ҥздік ғалымдар.
Жиған малдан не пайда,
Ғылым іздеп табыңдар.
Таусылмас білім азық деп
сенім байлап наныңдар»,
«Кейбіреу кҿкпен ҧшып жҥр,
ҧшқан қҧстан пысық жҥр.
Жер бетімен зырылдап,
су астына тҥсіп жҥр.
Қайда жҥрсе қор қазақ
мал соңында кҿшіп жҥр». -
деп, халқына жағы талмай жар салып, оларды оқуға, білуге, жетілуге ҥндеген.
Ақыт тіпті тікелей ҧстаздық та жасап, 1890-1910 жылдары Моңғолияның
Баян-Ҿлги аймағы Делуін ауданында (Бардам ҥкірдай мен Лайық хажылардың
ауылдарында), одан кейін Қытайдың Алтай аймағындағы Шіңгіл, Бурылтоғай
сықылды аудандарында, Шҽкҥрті ауылында мектеп ашып (не ҿзгелер ашқан
медресе яки мектепте) бала оқытқан. Оқыту барысында берген сабақтарының
ішінде есеп, араб тілі, дҥние жағрапиясы, тарих, шығыс ҽдебиеті сықылды
пҽндер қомақты орын ҧстаған.
Ақыттың философиялық ҽлемі де Абайдан ҥйренуге, Абайға еліктеуге, оны
қолдауға, таныстыра, толықтыра тҥсуге арналған.
Философия - Адам назарын ҿзіне тартатын мҽселелер (ҽлем, қоршаған орта,
қоғам, дін, діл, білім, саясат, мҽдениет, т.б.) жҿніндегі қоғамдық сананың
адамзатпен қҧрдас формасы, болмыс пен танымның жалпы заңдылықтары
туралы ілім, дҥниеге (мифологиялық, дінни, фҽлсапалық делінетін)
кҿзқарастардың бір тҥрі. Философия б.з.д. 7-6 ғасырларда ежелгі Қытай, Ҥнді
жҽне Грек жерлерінде пайда болған деседі.
Дала ҿркениеті негізінде ҿркендеген (Арғы Анахарс, Заратуштыра, бергі
Тҥрік қағандары мен Асан аталарды еске алыңыз), ежелгі шығыс
философиясымен кемелдене тҥскен қазақ философиясы орта ғасырлардағы
ислам филсофиясымен ҿресін ҿстірді (мысалы, Ҽл Фараби, М.Қашқари,
сықылды ғалымдар арқылы). 20-ғасырға таяғанда, Ш.Уҽлиханов, Абай
Қҧнанбаев,
Ы.Алтынсарин,
Шҽкҽрім
Қҧдайбердіҧлы,
Ахмет
Байтҧрсыновтардың бастауымен соны бағытта дамып, қазақ ҧлттық
философиясы деңгейіне кҿтерілді. Ҧлы Абайдың шығыстағы ҧлы шҽкірті
Ақыттың да бҧл кҿтерілудегі ҥлесі зор.
Абай мен Ақыт философиялық кҿзқарастарында діни кҿзқарас та, одан
айырмашылығы айқын (нақты ҧғымдарға, категорияларға сҥйене отырып
логикалық ой қорыту ерекшелігі бар) пҽлсапалық кҿзқарас та кҿп. Жҽне
бҧлардағы пҽлсапалық кҿзқарастарда теоцентризм (барлық тіршілік атаулыны
жоғары жаратушы кҥш – Алла-Қҧдай арқылы тҥсіндіру) мен антропоцентризм
46
(негізгі мҽселе адам деп санайтын философиялық кҿзқарас) ҿзара қабысып
отырады, ҽсіресе жҧртына қаратқан насихаттарында соңғысын басым орында
ҧстайды. Бҧл олардың ҽлемді ғылыми тҥсінулеріне жҽне тҥсіндірулеріне сҽйкес
келеді. Ҧлы Абай мен оның шығыстағы ҧлы шҽкірті Ақыт философиясы
гносеология (таным туралы ілім), аксиология (рухани қҧндылықтар туралы
ілім), праксиология (адам шығармашылығы туралы ілім), антропология (адам
туралы ілім), логика (дҧрыс ой-қорыту жҿніндегі ілім) сықылды салаларды
тҥгел шарпыған. Атап айтқанда, қазақтың ҿмір сҥру жағдайы, саналылығы мен
санасыздығы, ҿмірдегі мҽні мен ҽлемдегі алатын орны, жан дҥниесі мен рухани
ҿмірі, қоғамы мен табиғаты, ҿркениеті мен экологиясы, дҥниені танып білуі
сықылдыларын қамтыған.
Абай Шығыс пен Батыс ойшылдарының еңбектерімен жақсы таныс бола
келіп, философиялық трактаттар стилінде де (мысалы, «Қара сҿздері»),
ҿлеңдерімен де тақырыбы ауқымды, дҥниетанымы терең, ҽлеуметтік жақтан
салмақты пікірлер кҿтерген. Ақыт поезиясы да тҽп осы бағаға лайық.
Бҧл екі алып та Ислам дініне ҿзінше сенген жҽне діни танымындағы
философиялық кҿзқарастарын туындылары арқылы жеткізген.
Абайдың дінге кҿзқарасын бағалап, тҧжырымдауда қате пікірлер орын алып
келгені жҧртқа аян. Мҧндай қате кҿзқарастар Ақытқа да ауыр тиді. Менің 2013-
жылы Қытайдағы Іле Қазақ Автономиялы обылысы кҿлемінде ҿткен
жиындардың бҽрінде мына ҧсынысымды кҿтергенім жҽне аймақ не облыс
басшыларына хат арқылы жібергенім осы себептен еді. Онда былай дегенмін:
«Ең маңызды, ең кӛкейтесті, ең шешуші мәселе неде? Сайып келгенде, ең
маңызды да күшті фактор - адам. Әдебиетте де сол - автор мен оқырман.
Мысалы, қисса мен дастанда да сондай. Қиссашы, дастаншы авторлар мен
оны жатқа айтатын қиссагерлер және құныға тыңдайтын жәнкүйерлер.
Дастан жайлы не не ғылыми баяндамалар оқылар. Бырақ, ауыр жылдарда
сонымен айналысқан, оны дамыта отырып бүгінге жеткізген кешегі
қиссашылар мен дастаншылар және оларды естің тӛріне алу мен ардақтау
ұмыт қалмауы керек.
Мысалы, биыл жылан жылы. Туған жылы бойынша да, дастан-қисса
әлеміне қосқан үлесі бойынша да, отаншыл, ағартушы, демократ, халықшыл,
алғабасар, 65 жыл әдебиетпен айналысқан, Алтайдан басталған қанішер Шың
Шысай үкіметіне қарсы тӛнкеріске тамыздық болған, 118 жылдың алдында
«Сәйфілмәлік-Бәдиғұлжамал», «Жиһаншаһ Тамұзшаһұғлы» сықылды дастан-
қиссасы қазан шаһарынан басылып шыққан және 10 неше рет қайта-қайта
жарияланған, 100 жылдың алдында 11 кітабы жарық кӛріп үлгерген, 20 неше
қисса-дастанның авторы, замандастарынан Арғынбек Апашбайұлы (1883-
1946) сықылды талай қаламдастарының да зор құрметыне бӛленген, «қазақ
әдебиеті тарихында ғана емес, дүние әдебиеті тарихында да ӛзіне жарай
орын алуға тиісті тұлға»
3
, бас қазы, ғұлама ақын атамыз Ақыт хажы
3
«Қазақ әдебиетінің тарихы» . 3-том. 51-бет. Шинжияң халық баспасы. Ұрымжы. 2003.
47
Үлімжіұлы Қарымсақовты (Алтайскиді. 1868-1940 жж.) ауызға алмай ӛту
айып саналмақ.
Ақыттың қисса-дастандарын ғылыми талдау сынгерлердың міндеті.
Менің ұсынарым - биыл ШҰАР Мәдениет меңгермесі, Іле Қазақ Автономиялы
Обылысы және Іле облысы мен ШҰАР жазушылар қоғамы, Алтай аймағы мен
оның қатысты аудандары бір жағадан бас шығарып Ақыт ата туралы екі
шаруаны тындырса.
Бірі, биыл ақынның туғанына 145 жыл толғанын дабыралы атап оту.
Енді бірі, оның алдағы 150 жылдығын (ана жылғы Абайдікі сықылды)
ЮНЕСКО аумағында атап ӛтуге ертерек жолдау.
Бұдан бұрын ақыт атамызды ӛзіне лайық биікке шығаруға бӛгет болмады
емес. Соның бірі ол кісінің діндарлығын сылтау еткен аз адамның кідіртуі.
Меніңше, бір ғасырдың алдында, бас қазы, әйгілі хажы, ғұлама молда
болған ақытты, идеямызды азат ете түсіп, тарих пен тарихи тұлғаларға
озық ойлы теореялар арқылы қарап, ӛз заманына қоя бағаласақ, бұл ол кісіге
бӛгет емес, демеу, тіпті мәртебе болуға тиісті.
Энциклопедияларша айтқанда, «Дін - адамзат қоғамындағы аса күрделі де
маңызды әлеуметтік-мәдени сана. Діннің басты мақсаты - адамның рухани
жетілуі және оның жаратушыға сенімі» . Мен бүгінгі былық пен шылықтың
кӛбі кей адамдардағы осындай бірер әлеуметтік-мәдени сананың, қажетті (не
заңға, не адамгершілкке, не үкімет жолына, не құдайға) сенімнің жоқтығынан
деп білем. Ӛз заманында Ақыттың елді ислам діні арқылы оңаудан басқа
амалы жоқ еді. Ол кезде мұндағы қазақ арасына ӛзге амалдар мен измдер келіп
жетпеген болатын.
Иә, Ақыт атамыз дындар. «Діндар – әлде бір сенімнің, діннің
қағидаттарын қатаң ұстанатын адам». Ақыт ӛз сенімін, ислами
қағидаттарды қатаң ұстанғаны ұшын, бас қазы болып сайланды ғана емес,
халықтың, тіпті Жоу Чүнхұй сықылды ӛзге ұлт, ӛзге дін уәкілдерінің де зор
құрметыне бӛленді. Бүгінгі былық пен шылықтың ішінен «діндар» атанып
алған алаяқтар да кезігеді. Ендеше, бүгінде Ақыттай қатаң да дұрыс
дындарларды құрметтеу ауадай қажет. Бүгінгі діндарлар Ақытты үлгі
тұтулары керек.
Дінтану яғни теология (иллаһият,
神学
) - жаратқан жайлы ілім. Теология
ұғым ретінде Платон еңбектерінен, оның мифологияға қаратылған
философиялық талдауларынан бастап кездескен екен. Біртіндеп дами келе,
бергі ғасырларда теология - жаратқан және оған сенім жайлы жүйелі ілім
деген ұғым қалыптаса бастапты. Теология аянға негізделіп, жаратушы
болмысын материалдық дүниедегі заттар мен құблыстарды талдау арқылы
дәлелдейтін физикалық теология, адамгершілік моралдық принциптерді
талдап, жаратқанның болмысын дәлелдейтін догмат.
Дін еркіндігі бар біздің қоғамымызда Ақытқа алакӛзбен қараудың ӛзі күлкілі
жәйіт. Қайта ол кісіні тарихымыздың ӛз сатысындағы теология ғалымы
ретінде ғылыми айналымға енгізіп, зерттеуіміз керек.
48
Менің бір ғалым бауырым айтқандай, кешегі Коң Фузы да діндар емес пе
еді. Ол ғана ма, кешегі бабаларымыз Әл-Фараби, Махмұт Қашқарилардан
тартып Абай мен Шәкәрім Құдайбердиевтер де діндар болатын. Бүгінгілер
ішінен де құрметке бӛленген дындарлар табылады. Біз мына жаңа заманда,
идеямызды азат ете түсіп, әдеби мұраларымызды қорғауды кешегі
қаламгерлерді құрметтеу, олардың және олардың шығармаларының
мәртебесін кӛтерумен тығыз ұштастыруымыз керек. Соның бірі - Ақытты
жоғарыда мен айтқан екі істі тындыру арқылы оз биігіне толық шығару.
Ақыт - дастаншы ғана емес, асқан ақын, ғақылияты мол туындылардың иесі!»
Амал не бҧл ҧсыныс ҿзіне тҽн жауапты ҽлі ала қоймады. Бірақ мен ол
жауаптың ҽйтеуір бір кҥні біз кҥткендей қайтарылрына кҽміл сенемін.
Жалпы алғанда, Ақыт ақынның дін туралы толғамдарын дҧрыс тҥсінбеудің,
дін туралы тҥсініктеріне тарихи, диалектикалық тҧрғыдан емес, солақай
социологияша қараудың салдары, аздаған, алайда ықпалы кҥшті адамдарда
ауыр болып келді. Абай мен Ақыт заманында қазақта, ҿзге измдер емес, діннің
ҥстем орында болғаны ҽлемге аян жҽне Алла мен Қҧдай, тҽңір мен адам, ҿмір
мен ҿлім, жан мен тҽн, иман мен ҧят, дін мен ғылым, дін мен діндарлар туралы
алуан кҿзқарастардың жарыса ҿмір сҥргені белгілі. Саналы да ғылыми зиялы
бҧларды сол ҿз дҽуіріне қоя тануы, талдауы керек.
Алдымен дін – бір тҥрлі кҿзқарас формасы. Ол қҧдіретке (бҽрінен жоғары
жаратушы кҥшке) жҽне оның қоршаған орта мен адам баласына ҽсеріне деген
сенімге негізделеді. Дҧрыс та дана діндарлар дін арқылы этикалық мҽселелерді
кҿтеріп, қоғамды игі істерге шақырады, адам баласын сыйласымдылыққа,
ҽділеттілікке, тҿзімділікке тҽрбиелейді, мҽдениеттің ҿрлеуіне себін тигізеді.
Ақыт діннің осы қасиеттерін қҧрметтеген жҽне оны халқын баулу ҥшін мықтап
пайдаланған. Мысалға Ақыттың антропоцентризмдік (негізгі мҽселе адам деп
санайтын) философиялық кҿзқарасын алайық. Ол:
«Толғансам кҿңілім қозады,
бір ойдан бір ой озады.
Пайымлап, байқап ойласам,
патшаның тағы тозады.
Тозбайды халық ҿседі,
жақсыға жаман кҿшеді.
Бір ізде дҥние тҧрмайды,
ауысып келер есебі» - деп тҥйеді.
Жҽне «Салынулы қала жоқ, оқытылған бала жоқ. Білім, ғылым ҥйренер
талапты ер тағы жоқ», «Қазақ байқҧс жатпай ма, ҧйқыда ҽлі бырылдап. Берекесі
қашқан жҧрт ала болар ырылдап», «Қоршаған тҿңіректі бҧлт пен тҧман,
шығынсыз қҧтылмайсың тіпті мҧнан. Хан қайқы, биің бҥкір, молдаң соқыр, мен
тҥзу дегендердің бҽрі бҧраң», «Адам қойды атымды, надан қылды халқымды....
Барар жер жоқ басар тау, оңда қҧдай артымды», ... деп жар салады.
Бҧлар – ҧлы ақынның сҿз ҿнеріндегі кҿркемдік қуатын, пҽлсапалық
даналыығын даралап кҿрсететін классикалық туындыларынан ҥзінді сҿздер
ғана. Ақыт шығармаларын толық оқыған саналы азамат Ақыт жайлы менің
49
ойларымды, ҽсіресе оның Абайдың шығыстағы ҧлы шҽкірті екенін толық
қҧптайды..
Миуалы дарақтардың басын жемісі жерге иеді емес пе. Ақыт ҿте кішіпейіл
адам-ды.
Мен де надан ғапылмын,
бҽрінен де қҧр қалдым
ғылым менен ақылдың.
Жасым шықты жетпіске,
тҿрден кҿрге жақынмын. –
дейтҧрса да, қазаққа, адамзатқа берері ҽлі кҿп еді.
Амал не, ҧлы ақын 1940-жылы қанқор Шың Шысайдың тҥрмесінде:
Патша Қҧдай панаңда,
сырымды айттым қаламға.
Қарап тҧрып қайранмын,
Қалғаныма қамалда.
Қысқы кҥндей қысылдым
тамызда, ыстық амалда.
Залалсыз едім адамға,
Анық едім ғаламға.
Тақым қысып, қамшы сап,
кҿрмеп едім шабанға.
Толық кҿрмей шаң қауып,
ергенім жоқ баранға.
Ат сауырын кҿп бердім
жаяу-жалпы адамға. ... –
деген беті, жауыз жендеттердің қанды қолынан кҿрген ауыр азаптан шҽһит
болып, Жҽннатқа рауан ҽйлады!
Бірақ оның қасиетті де асқақ рухы халқымен мҽңгі бірге!
ҼОЖ 130.2(574)
ИСБЕК Б.
С. Аманжолов атындағы ШҚМУ, ШҚО, Ҿскемен қ., Қазақстан
МҤРСЕЙІТ ҚОЛЖАЗБАЛАРЫ: АҢЫЗ БЕН АҚИҚАТ
Достарыңызбен бөлісу: |