title: Мамырдың 20-сы 1992 ж - СарасөЗ (Әдебиеттану, сын әлемі)

text:
Мамырдың 20-сы 1992 ж.
Сағат Әшімбаев жайлы «Парыз бен қарыз» телехабары
көрсетіліпті. Жұрт риза. Жақсы сөйледі деп жайсаң ағаларға
риза. Жақсы жүргізді деп маған дән риза! Жасымнан жақсы
сөзін есітіп өскен Сағат аға рухы алдында қызмет жасап, бойым
жеңілдеп қалды деп мен риза!
Кісілік керек қой адамға!
«Біз неге қатыспадық хабарға?» – деушілерге айтарым да
осы!...
Р.S. Ондайлар көп болды.
Енді, осымен «Парыз бен қарыз» хабарын түйіндейміз.
Та рихқа кетеді. Айтылған сөздерді ақ қағазға түсіріп естелік
кітабын шығарсақ қой, енді.
... Міне, сөйткен Сағат ағам түсіме кіреді. Әруақтың желеп-
жебеуі!
Әй, Сағат аға, әй, жалындап жанып, жанып жалындап кете
бардыңыз ой кешіп...
«...Қазақ әдебиеті қаламгерге кенде болмағанымен сын
шыға әуелден жарлы. Талантты сыншы шығып, білімді ма
қалалар жазып, жұртты таң қалдыра қойғанда да көп тұ
рақтамай өзге «бейбіт» жанрға ойысып жөнеп береді. Ал,
Сәкең, Сағат аға әдебиетке келгенінен қашан өмірден өткені
не дейін сын жанрының ыстығына күю, суығына тоңумен
күн кешті. Сондықтан, С.Әшімбаев әдеби сыны – бір дәуір
әдебиетінің (ХХ ғасыр) сыншыл шежіресі іспетті. Сонымен
қатар жетпісінші, сексенінші жылдардағы қазақ әдеби
сынының шыншыл үлгілері.
Біз оның әдеби сынынан бір дәуірдегі қазақ әдебиетінің
жетістік, кемшілігін табамыз. Бір ғана прозаны алсақ, ХХ
ға сыр басында туған жанрдың сол дәуірдің жетпісінші жыл
дарында әлемдік биікке көтерілгенін Сәкең сын ма қалалары
арқылы анық тани аламыз. Проза ғана емес, поэзия жөнінде
де осындай ойға келеміз.
Жетекші жанр жетістігін өз табиғатынан туындата,
кемшілігін себепсалдарымен ашатын оның мақалалары –
өткен ғасырдың жетпісінші, сексенінші жылдары сын жан
рының эстетикалық талғам қалыптастырып, өнер санатына
384
385
ІІ. СыНТҰҒыр
«ҚАЗАҚ ӘДебИеТІ» – ҚАДІРлІ ТАҚ, ҚАСИеТТІ МІНбеР!
(«Қазақ әдебиеті» газеті бетіндегі
әдеби сынның хал-жайы)
Қадірлі әдебиетші қауым!
Қаламдас замандастар!
Бүгінгі жиын – «Қазақ әдебиеті» басылымындағы әдеби сын
мәселелеріне арналып отыр. Аталмыш басылымның Қазақстан
Жазушылар Одағы органы екендігін, ал қаламгер қауымы ха-
лықтың ой-арманының жаршысы болып табылатынын ескер-
сек, мәселенің маңыздылығына оңай көз жеткіземіз. «Баспасөз
– халықтың көз-құлағы» дейтін қанатты қағида қашанда алды-
мызда. Бұған сөз болып отырған басылымның бір ерекшелігін
қосамыз. Жазушы – халық тәрбиешісі. Ал «Қазақ әдебиеті» әлгі
айтқан жазушылар тәрбиешісі. Ұстаздың ұстазы деген секілді.
Сондықтан бұл газетке білдірілер сенім де зор, артылар жүк те
ауыр. Біздің бүгінгі баяндама аталатын бастау сөзіміз, талқы
пікір аталатын сіздердің қостау сөздеріңіз елу жылға жуық
халқымызға абыройлы қызмет етіп келе жатқан басылымның
соңғы екі жылдық тәжірибесін, жетістік-кемшілігін саралау
болып табылады. Өткенін саралаумен бірге, алдағысын да
ақылдасып, кеңссек деген ой бар. «Ақылдасып пішкен тон кел-
те болмас» деген халық даналығы бар ғой…
Жалпы 70-80 жылдар аралығында «Көркем әдеби-сын ту-
ралы», «Творчестволық жастармен жұмыс туралы», «Идеоло-
гиялық жұмысты одан әрі жақсарту туралы» тарихи қаулылар
қабылданды. Сол қаулылардың шапағаты болар, халық талап-
тілегіне орай, біздің республикамызда «Жалын», «Өнер» баспа-
лары отау көтерді. «Қазақ әдебиеті» газеті сексенінші жылдың
жаңа таңынан 16 беттік көлемге көшті. Республика баспалары
«Уақыт және қаламгер», «Жастар жастар туралы», «Сөзстан»
тұрақты әдеби-сын жинақтарын шығара бастады. «Өнер» бас-
пасы жылма-жылдық альманағын жоспарлы жарыққа шығара
бастады. Сыншылардың кітабы көбірек жарық көретін болды.
қосылғаны тартылып өнер өлшенсе – өлшемдік сапаға
жеткенінің көрінісі!
Орталық мемлекеттік архивте отырды уақытын сарп
етіп. Ілияс Омаровтай қайраткер ойлы қаламгердің жеке қор
бойынша сақталатын архивімен жанжақты таныса келе
жазған осынау дүниесі – Сағат ағаның маңызды мақаласы
ның бірі. Сәкең алдындағы ағаның рухани мұ расының қадірі
не жете білді. Сонымен қатар әдеби сын өре сі қандай болуы
керектігін танытты. Әдеби сынның Абай айтқан толық адам,
шынайы азаматтың қалыптасуында ғы рөлін ашты. Айналып
келгенде, Сағат ағаның бұл мақаласы да әдеби сынды қорғау,
сыншы мерейін көтеру, асыл есімді қастерлеп, азаматтыққа
үндеу!
Жанрды жасақтау үшін бізді жетелеп қосты қатарға.
Жетістігімізді көрсе – қуанушы еді. Кемшілігімізді көрсе –
ренжуші еді, жарықтық!
Өмірден өтпес темірөзекті жан бар деймісің?! Бірақ, ту
ған халқың тұтынуға жарайтын рухани мұра қалдырып өт
кен жанды ұмытпау, ұрпақтар тәрбиесіне жұмсай отырып
ұлықтау азаматтық, елдік міндетіміз, ұлттық кемелдігіміз.
Кім жайында жазсын, не жайында айтсын әлеуметтік
ірі мәселелер көтеру, оны елдік іргелі мәселелерге ұлас тыра
сөйлеу – Сәкеңнің әрдәйімгі әдеті, азаматтық пози циясы, қа
ламгерлік машығы! Оның ойға оранған отты әр мақаласынан,
бар мақаласынан, біз ұдайы осындай мі незін көреміз. Сондай
ойларын бүгін қайталап оқып отырғандаймын».
Сағынып еске алдым, Сағат ағаны! Азаматты еске ал
ғанда елге еткен еңбегі есіңе түседі. «Парыз бен Қарыз» еске
түсті. Сағат ағаның тындырған бір ісі еді.
19 наурыз 2013 ж.
Түркістан.
386
387
Тіпті, «Жазушы» баспасы аға буын М.Қаратаевтың үш, С.Қи-
рабаевтың екі томдық таңдамалы еңбектерін, А.Нұрқатов,
Қ.Нұр маханов секілді марқұм сыншылардың мұрасын әп-
әдемі бір томдық етіп жариялады. Қатып қалған академиялық
стильде жазатын, оқи бастасаң-ақ тісіңе қышырлап құм келетін
монографиялармен бірге, жастардың да сын еңбектеріне жол
ашылғандай. «Жалын» баспасы жас сыншыларды бауырына
тартып, баули бастады.
Баяндамаға қатысы жоқ секілді қосымша жайларды айтуда
мән бар. Қалай десек те айтылған жайлардың «Қазақ әдебиеті»
газеті бетінде жарияланған әдеби сынға, жалпы газеттің ру-
хына көп-көп ықпалы бар. Өйткені әдеби сын томаға-тұйық
жанр емес, ол дәуірдің іргелі тарихи-әлеуметтік оқиғаларымен
та мырлас, қатарлас дамып отыратын жанды процесс. Ке-
рек десеңіз баспасөз ретінде ол сол процестерге ықпал ететін
тегеурінді күш! Сын – қоғамдық ой қозғаушысы.
Жоғарыда аталған тарихи қаулылардың «Қазақ әдебиеті»
газетіне тигізген шапағаты қандай? Сол қаулыларды жүзеге
асыруда газет қандай шаралар атқарды? Дәуір тынысын бағып
өсіп келе жатқан жалпы әдеби процесіміз секілді ілгерілеу
байқала ма?
Бұл бір сөзбен жауап бере қоярлық оңай шаруа емес. Газет
тігіндісініне көз салайық.
Сьезден сьезге дейін дегендей, тойға толы соңғы бес-алты
жыл көлемінде әдеби процесті тәп-тәуір көрсетіп, әрі әдеби
сын жанрының да еңсесін көтере білген біраз мақалаларды
оқыған екенбіз. Материалдардың авторлық құрамы да, олардың
байсалды пікірі, талдау машығы да, мәселе қойысы, шешімі де
көңіл марқайтарлық. Өзімізге де жақсы. Газетке де абырой.
Әрине әрбір әдеби жылдың жетістіктерімен бірге кем ші-
ліктен де тұратыны секілді, бұл жылдардың ала алмаған асула -
ры да, өзіндік кемшіліктері де жеткілікті. Бірақ, маған тиесілі
сөз газеттің соңғы екі жылда жариялаған әдеби сын-ма қа лалар
болғандықтан мен олардың бас-басына тоқталып жатпаймын.
Мақсатты сөзге көшемін.
Соңғы екі жыл. 1979 және 1980 жылдар. Әр жылдың өз
тарихы бар. Одан күтер әдеби қауымның үлкен үміті бар. «Қа-
зақ әдебиетінің» әр жылы тұрмағай, әр аптасынан үміт кү тіп
елеңдеп отырасың. Әлгінде айтқанымыздай, бұл жылдар да
өзінің сыбағалы жаңалығынан құралақан болған жоқ. Әде-
биетшілер қауымы терін сығып, қолтығын сөгіп еңбектенді.
Тәп-тәуір жемістер әкелді. Әдетте авторлар алқасының мер зімді
баспасөзде үлкен рөл атқаратыны белгілі. Орталық, РСФСРлық
басылымдарда автор еншілеу, тұрақты автор иелену деген де
бар. Бәрі халықтың қамы, әдебиеттің жайы.
Бұл жылдардағы сыншылық құрам: Социалистік Еңбек
Ері Ғабит Мүсірепов, академик Мұхаметжан Қаратаев, ақын
Әбділдә Тәжібаев, жазушылар: Тәкен Әлімқұлов, Сейтжан Ома-
ров, Мұзафар Әлімбаев, Дүкенбай Досжанов, докторлар: Серік
Қирабаев, Рахманқұл Бердібаев, Хасен Әдібаев, Тұрсынбек
Кәкішев… Өкпе жоқ секілді… Әдеби сын жанрлары. Әдеби
шолу, проблемалық мақала, талдау, интервью, диалог, дөңгелек
стол, творчестволық портрет, эссе, рецензия, реплика… Өкпе
жоқ секілді… Сын қамтыған мәселелер. Поэзия, проза, дра-
матургия, әдебиет тарихы, аударма, мүшел той, театр, өнер…
Өкпе жоқ секілді…
Бір қарағанда бәрі жақсы, бәрі бар, іздегеніңді табатын-
дайсың. Расы да сол.
Қазір статистика мен социологияны қалтаңа салып жүретін
заман ғой. Пікіріміз тұздықты болуы үшін фактіге ерік береміз.
Осы екі жылда газет бетінде түрлі 125 мақала, 51 мүшелтой, 7
творчестволық портрет (тек жазушылар), 13 “дөңгелек стол”,
8 сұхбат беріліпті. Роман жайлы екі рет, повестер туралы бір
рет мәселе көтеріліпті. «Бір жылдың бес романы», «Жастар
жастар туралы», «Поэзия: ізденістер мен іркілістер», «Сати
ра туралы сырласу», «Проблема: жанр және қаһарман» де ген
айдармен әрдайым бір шоғыр автордың мақала, рецензияла ры
бір бетке жинақталып беріліп отырыпты. Аз дүние емес.
Бізге 125 көлемді мақаланың 25 ұнады. Олар Ә.Тәжібаев-
тың – Ф.Оңғарсынова жайлы «Ой мен сезім нақыштары»
дейтін мақаласы терең толғанысты талдауымен, М.Қаратаев-
тың «Сыр сандық туралы сыр» дейтін Т.Әбдірахманова жинағы
жайлы айта келіп, Асқарды (Егеубаев) Әбекең сынынан ара-
ша лап алатын мақаласы ата жүрекпен жазылғандығымен,
Х.Ерғалиевтің «Кейіпкер қырлары», С.Қирабаевтың «Дәстүр
мен жаңашылдық» дейтін мақалалары. Бұл мақалаларда сын-
388
389
шылар бір жинақтың өзінен жалпы әдеби процесіміздің өрісін
тауып, өнігін айтып, сабақтастыра жазады. Аға буын сыншылар
әдебиетіміздің кейінгі толқын жастарын жассынбай, терезесін
тең ұстай сөйлейді, жазықсыз сыннан арашалап алады.
Сонымен бірге С.Әшімбаевтың «Тағлымды дәстүр»,
«Өлең сөздің өнегесі», А.Егеубаевтың «Өлең мен өмір өрімі»,
«Уақыттың нақыш саздары», «Сымбаты бөлек сыр лы сөз»,
Б.Ыбырайымовтың «Интеллект және көркемдік қабыл дау»
дейтін әдебиетіміздің теориялық дайындықты қажет ететін
проблемалық мәселелерін көтерген мақалалары да көп көңлі-
нен шықты.
Замандастары жайында ашық та адал пікір Б.Әбдіразақов-
тың «Үш қиян», Ф.Оңғарсынованың «Адалдық атты талант
бар», К.Ахметованың «Көркем жыр керек көбірек», С.Елу-
баевтың «Талантқа талап та биік» – мақалаларында кездесті.
Талдай отырып проблема қою Б.Әлімжановтың «Ат қоя
білу де шеберлік», Ә.Дербісәлиевтің «Тарих тағлымы және
көркемдік шешім», К.Смайыловтың «Өмір мен өнер тоғыс
қанда», Ә.Бөпежанованың «Нәзік сырлар, ойлы жырлар»,
Т.Мәмесейітовтың «Ауыл суреттері», Н.Ақышевтің, Б.Ысқа-
қовтың балалар әдебиеті жайлы мақалаларында ұшырасты.
Театр сыны, драматургия, репертуар проблемасына ар-
налған Б.Құндақбаевтың «Творчестволық биіктен көрінсе»,
Ә.Сығаевтың «Аударма пьесалар және сахналық шешімдер»,
О.Сәрсенбаев пен Ө.Қанахиннің диалогы сәтті шықты.
Екі жылдың ішінде 125 автордың мақаласы жарияланыпты.
Біз іріктеп біразын атап отырмыз. Қалғаны ұнамағаны да. Ал
кемшілікті ұнамсыз нашар мақалалардан іздегеннен гөрі, осы
ұнаған, қазіргі қазақ әдеби сынының тәуір үлгілерінен іздейікші.
Қазақ әдебиетінде сын мақалаларға не жетпейді екен?
Біздіңше талдау методологиясы жетпейді. Біз қандай проб-
лема қойсақ та, сонда қаралатын шығармаларды тізбектей
жеке талдап рецензияға айналдырып аламыз. Жаңа тәуір
санатында аталған мақалалардың біразының да кемшілігі осы.
Бұл кемшілік біздің әдебиетшілердің мысалды творчестволық
проблемаға бағындыру орнына, творчестволық принципті
мысалға бағындыруынан. Міне осыны ойланатын кез жетті.
Ол мақалаларда шолу – тізбек-тізбек тізім, көз сүрінетін
кісі аттарынан гөрі, пікір айту, ой салу бар. Кеңінен кеңесу
кездеседі. Әлі әдебиетке келіп үлгермеген біздер сонау аума -
лы-төкпелі жылдардан бастап әдебиетіміздің ыстық-суығына
көніп келе жатқан, берерін беріп үлгерген М.Қаратаев бастаған
аға буынға не дейік?! Ал замандас, бейілдес Асқарға әлгі
мақталып отырған мақалаларыңды көлемнен гөрі тереңге
құрғанында қатып кеткендей екен дейміз.
Сағатқа бір мақалада Әбділдадан Әбдірашевке дейін де-
гендей көп мәселенің басын ашып, шашыраңқылыққа ұшы-
рағанша, сол көп ойларды қазіргі қазақ поэзиясының бір
проблемасына құрып, сол арқылы таратып талдағанда құба-құп
еді дегім келеді.
Б.Ыбырайымовтың «Интеллект және көркемдік қабылдау»
деген мақаласының ұнағанын айттық. Бұл мақала бүгінгі
әдебиеттің «ана шығарма анадай», «мына шығарма мынадай»
– деп сілтеп салма, жалпылама пікір айтуға көнбейтін, жілік-
теп, талдап, саралап жіктеуді тілейтін күрделі организм екенін
еске салғандай. Бірақ, Бекен мақаласының кемшілігі жазушы
интеллекті мен көркемдік қабылдау процесін әдеби проблема
ретінде әдемі қойғанымен, аяғына дейін апармай, Ә.Кекілбаев
пен О.Бөкеев шығармаларын жалпы әңгімелеуге айналып
кетеді. Мақаланың бастауында тәуір қойылған мәселе аяғына
дейін табиғи ырғағын сақтап бара алмайды. Жәй жайдақ
мақалаға айналып кетеді.
Қазіргі қазақ әдеби сынына белсене атсалысып жүрген үш
автор, олардың басқалардан өресі биік тұрған мақалаларына
тоқталдық. Бұл мақалаларды әңгімелегеннен гөрі әдеби сын
тенденцияларын көзге елестетерлік осы мақалаларға тоқталуды
жөн көрдік. Қалғаны белгілі шығар….
***
Мүшел той мақаласы да әдеби сынға әбден қатысты. Үл-
кен-кішілі 51 ақын, жазушының алды 75, соңы 50 дегендей
той лары тойланыпты. Газет атсалысып мақалалар жариялапты.
Бір газет үшін аз емес. Дегенмен ойласатын бір мәселе бар.
Ол – мүшелтой мақалаларының жазылуы жайлы. Осы мақа-
лардың дені бірсарынды. Тізбе. Мерекелік мақаланың міндеті
мұнымен шектелмесе керек. Мерекелік мақала қа ламгердің
шығармашылық есебіне айналуы тиіс. Ал ондай мақалалар-
390
391
дың талдау бағытында жүргізілгені жарасады. Бір ғана мысал:
Үстіміздегі жылы көрнекті аудармашы-жазушы Әбілмәжін
Жұмабаев 50 жасқа толды. «Қазақ әдебиеті» бе тін де елу жыл-
дығына елу жол құттықтау жарияланды. Қазақ әдебиетінде
аудармашы еңбегі жайшылықта да әңгіме арқауына айнала
бермейді. Әйтпесе, баяғы Біләл Малдыбаев, Абдолла Құлыбе-
ковтердің есімі мен аударма саласындағы еселі істері жабулы
қалмай, дүркін-дүркін мәселеге айналуға тиісті емес пе? Ал
аударма туралы толғана әңгімеленер ұрымтал тұс осындай
мүшелтойлардың кезі еді ғой.
Әлгінде аталған мүшелтой мақалаларынан К.Бекхожин -
нің І.Жансүгіров, М.Хакімжанованың Айманкүл Тәжібаева
жайлы мақалалары біршама сәтті. Ұлы ақын Махамбет Өте-
місұлының 175 жылдығы архивтік деректі мақалалармен
аталып өткені жарасымды.
Содан кейін мерекелік мақала тек көтерме мақтаудан
тұрады. Газет бүгін сынаған автор ертең елуге келсе классик
етуден жүзі жанбайды… Оу, басқа жаққа бармай-ақ, қазақ әде-
биетінің өз мысалына жүгінейік. Осыдан он бес жыл бұрын
«Қазақ әдебиеті» бетінде Әбділдә Тәжібаев сыйлас ағасы –
Асқар Тоқмағамбетовты сынап та, мақтап та, талдауға құрып
мақала жазып еді ғой.
Біздіңше мүшелтой мақалаларын көркейту үшін: а/ бір-
са рындылықтан құтылу керек, ә/ ол мақалалардың формасын
түрлендіру керек.
Рецензия – әдеби сынның жедел де, жауынгер жанры. Ық-
шам формасы. Газет бетіндегі рецензияларды санай бастап
көптігінен жаңылып қалдық. Демек, сапасы демесек, саны аз
емес. Көз сүрінетін көп рецензиялардан бізге ұнағаны мына -
лар: Қ.Мырзалиевтің – Е.Ибраһим жыр жинағына, Б.Әлімжа-
нов тың – «Табысы да, шалыс басуы да бар», И.Брагинский мен
Ч.Гусейновтың «Ұстаздың оралуы», Х.Ерғалиевтың «Толассыз
толғаныстар» т.б. дейтін рецензиялары.
Бейтаныс авторлардан С.Құлбарақов, С.Шомаев есімді ав-
торлардың рецензиялары көңілді қозғайды.
Жазылуы қандай дәрежеде екендігіне қарамастан, жазушы-
лар – С.Бақбергеновтің «Ар алдындағы сыр», Ә.Нұршайықов-
тың «Игі талпыныс» дейтін рецензиялары ыстық ұшырайды.
Неге? Ең бастысы – осы шағын рецензиялар – аға буын қос
жазушының қауырсын қанат екі жастың әденбиеттегі аяқ
алысына арналып отыр. Аға буын – ағалықты сары тістенген,
өмірді көп көрген жасамыс, әккілік деп түсініп, кейінгіні
көкірекке итере берсе не болар еді. Аталмыш қос қаламгер
әдебиеттегі ағалық парызын жете пайымдапты. Бұл – дәстүрге
айналса жарасарлық, жақсы мінез екен.
«Қазақ әдебиеті» – рецензияларының басты кемшілігі –
аннотациялық деңгейде қалып қояды. Шығарма талданбайды,
мазмұндалады. Рецензиялар сілімтірлене қысқартылып, қай
жерде қуыс болса соған беріледі. Бұл біздің әлі рецензия
табиғатын жете түсінбеуімізді айғақтайды. Орыс әдебиеті
жабық рецензияны кітап етіп шығара бастады. Макаровты
еске алыңыз. Бұл бір. Екінші – әдеби сынға келетін қандай
жас талапкер де рецензиядан өседі. Яки, рецензия – болашақ
сыншы үшін – мектеп. Ал рецензиядағы жолдастардың жонып,
сілікпесін шығарған, өңі өзгеріп жарияланған рецензиясынан
кейін сын жазуға кім құлықты бола қойсын?! Әдебиетімізде
кейінгі кезде сын жанрына талаптанушылар аз болса, бәлкім
осы себептерден шығар. Үшіншіден – рецензия біз ойлап
жүргендей қораш жанр емес. Орыс оқырмандары Надеждин-
нің рецензияларын Белинскийдің мақалаларымен деңгейлес
қоя бастағанын байқап жүрген шығарсыздар!
Жазушылық шеберхана.
«Қазақ әдебиеті» бетінен С.Мәуленовтің «Ұшан-теңіз та-
қырып, ұлан-ғайыр жыр», С.Жүнісовтің «Ленин және Пет-
рокок», Ә.Шәріповтің «Өмір белестері» аталатын мақалала-
ры жарияланды. Бірқос тәуір. Бұл бізге газет-журналдарда
баяғыда жарияланған «Абай жолы», «Мөлдір махаббат», «Қан
мен тер», «Ақ Жайық» секілді романдар жайлы шеберхана-
лық сырдың сәтті жалғасындай. Дегенмен осы бізде әлі де
қаламгерлеріміз өз шеберханасын әдеби дәстүр, шеберлік
мәселелерімен сабақтастыра ашуға келгенде шорқақтау, әлі
шын шешілмей жатқандай көрінеді.
Шеберханаға жалғас, табиғаты жақын екінші бір мәселе
– белгілі шығармалардың творчестволық тарихын қарастыру.
392
393
Газет бұл мәселеде де біраз мақала жариялады. Мәселен,
Р.Бердібаевтың Мұхтар Әуезовтің аяқталмай қалған «Өскен
өркен» романының тарихын қарастыруы, дерек-құжат ар қы-
лы әңгімелеуі қызықты көрінді. Алайда, сыншының ұлы жа-
зушының аяқталмай қалған, орындалуы да көңіл көншітпейтін
шығармасын (жанрын да роман деуге ауыз бармайды) бірың-
ғай ұнамды сипаттауы. Біздің күткеніміз сыншының шын сөзі,
сын сөзі еді. Оның үстіне Рахаң роман зерттеушісі емес пе?!
Шеберхана сыры немесе жеке шығарманың жазылу тарихы
алдағы уақытта сүбелі, сүйекті шығармалар негізінде жалғасып
отырса игі.
***
«Жазушы портреті» айдары бойынша О.Сүлейменов,
Ж.Молдағалиев, С.Шаймерденов, В.Владимиров секілді қалам-
герлер портреті берілді.
Бір қарағанда жарасымды. Бірақ, «Қазақ әдебиетің секілді
бетке ұстар әдеби газетіміздегі шығармашылық портрет аға
буыннан неге басталмаған? Олардың портреті бұрын беріліп
кетті ме? Ал бұлар ше? Жасырмай айтқанда, осы портреттің
дені нашар орындалған. Әрі жоспар, жүйесіз беріліп келеді.
Бір ғана мысал: «Талант табиғаты» деген атпен Сафуан
Шаймерденовтің портреті жасалды. Сафуан қалай айтсақ та
жарасатын сұлу табиғатты суреткер. Еңбегі аз да болса саз. Ол
кісі жайлы әрдайым жазылып жатады. Ендігі жазылар мақала
ең болмағанда өзіне дейінгі жазылған мақала, айтылған ой-
пікірдің біреуінен асып, бірімен тең түсіп жатуы керек емес
пе? Ал Ж.Ақпамбетовтің аталмыш жазушы портретін жаса-
мақ талабының сәтсіздігі – жаңалықсыз, жайдақтығында. Бол-
ма са, Ж.Молдағалиев шығармашылығына арналған С.Дәуітов
мақаласын оқып көріңіз. Су татиды…
Осы екі мысал жеткілікті секілді. Басқасын айтпаймын,
іштеріңіз білсін әлуай…
Жалпы бұл айдарды одаға, жалған мадаққа айналдыруға
бол майды. Ол мақалалар әрбір қаламгердің жетістік-кем ші -
лігін саралай талдау болуға тиісті. Ендеше газет ұялмай-қы-
зар май «жалпақ шешейлік» міндет атқаруды қоятын мезгілі
жеткендей.
***
Газет соңғы жылдары «дөңгелек столғаң үйірсектеді. Расын
айтқанда, «дөңгелек столң газеттің соңғы жылдардағы біраз
жүгін көтеріп жатыр десек артық емес.
Мәселен, биылғы жылдың (1980) 18 қаңтардағы санында
жарияланған «Сатира туралы сырласу» аталатын топтама
осы пікіріміздің айғағы. Жүсіп Алтайбаев, Темірбек Қожакеев,
Қажытай Ілиясов, Мыңбай Рашев секілді авторлардың ортақ
ой-пікірлері сатира аталатын азулы жанрдың арзандап бара
жатқанын әдемі айтып, кемшілікті ортаға салды. Әдеби сында
еленіп, ескертілмеуіне қарамастан фельетон жанрында тәуір
еңбектеніп келе жатқан Жүсіп Алтайбаев былай дейді:
«Биік тұрғыдан бой көрсеткен проблемалық, көркем
фельетон нұсқасы бізде неге жоқ. Фельетонның басқа түр
лері қайда? Бүгінгі күнге дейінгі жазылған басаяғы бірді
екілі ғана жағымды фельетон неліктен репертат болып
кете берді. Көркем әдебиеттің, сондайақ публицистиканың
да әрқилы саласындай талант талғайтын, үздіксіз еңбекті
талап ететін фельетон жанрымен үнемі шұғылданып, оны
өз творчествосының бірденбір негізгі өзегі етіп жүргендер
қанша?»
Сатира сарбазы проблема қояды. Таратып айтып ойларын
ортаға салады. Осындай сұраулы мәселені сатираның кез-кел-
ген жанры жөнінде айтуға болар еді.
Өкінішке қарай сол «Дөңгелек стол» немесе «Диалог»,
«Проблема», «Жанр және қаһарман», «Поэзия: ізденістер
мен іркілістер» деген «Дөңгелек столға» төркіндес айдарлар
бойынша ұйымдастырылған материалдардың баршасы бірдей
оқырман көңілінен шыға алмайды. Оның мынадай себептері
бар:
1. Редакция әуел баста проблеманы кейін айтыс-тартысқа
айналарлық, авторлар құштарлықпен қатысарлық дәрежеде
ши рықтырып қоя алмайды. Авторлардың бұл мәселеге жапа-
тармағай қатыспауы сол себепті. Мәселен, повесть жай лы
мәселе газет бетінде алғаш Д.Досжанов, Н.Ақышев, Б.Сар-
балаев, Т.Мәмесейітов – мақалаларымен басталды. Ол мақа-
лалардың қай-қайсысы да авторлардың жеке пікірі ретінде
394
395
жақсы. Бірақ «осы мәселені қалай шешеміз?» деген дағдарысты
сұрақ қойылмайды, ортаға тасталған проблема жоқ.
2. Редакция шама-шарқынша кейінгі кездегі шығармалар-
дың бәрін қамтығысы келеді. Бірақ олардың басын біріктірер-
лік ортақ тенденцияны ұстай алмайды. Басқаша айтсақ, газет
ортаға тастап төңірегінен полемика туғызбақ болып әурелене-
тін шығармалары туған әдебиеттің түбірлі, түбегейлі мәселе-
лерін туындатарлық, қатар қозғауға күретамыр бола алмайтын
ортақол туындылар еді.
3. Авторлар пікір қайшылығына бармады. Сондықтан
проблема деп берген мақалалар бері салса жайдақ рецензия, әрі
салса мақала ғана болып шықты. Өзара сабақтастық жоқ.
Тек Серік Қирабаевтың «Ең бастысы – адам» аталатын
мақаласы мен Әлия Бөпежанованың сол мақалаға әрі қарсы
келе, әрі мақұлдай жазған мақаласында ғана сабақтастық бар.
Өзгелері құдай аманат!..
4. «Қазақ әдебиеті» осы айдарында мәселені көтеріп, біраз
жалғастырып келеді де, түйіндеусіз тастап кете барады.
Қазіргі «Дөңгелек столдағы» әңгімелерді мықтап тұрып
түйіндеу керек.
5. Проблемаға қатысқан авторлармен сөйлескенімізде олар
мақаладағы субъективтік ой-пікірдің алынып қалып барып
жарияланатынын айтады. Айтыста артық-кем пікірдің болуы
заңды. Ақиқат айтыс-тартыста ашылады. Субъективті ойлау
белсенділігінсіз объективті ой өріс аша ма?
Сонымен бұл айдарлар бойынша жарияланған материалдар
жайлы ойымызды қорытсақ: ол мақалалар проблемалық өреге,
айтыскерлік деңгейге көтеріле алған жоқ. Жәй күнделікті құ-
батөбел мақалалар мен рецензиялар қатарында қалып қойды.
Роман жайлы отырыс ойшылдық сипат ала алмай, осы ның
кебін киді. Әдеби айдар бойынша беріп жатқан материалда-
рымыздың бәрі жәй мақала ғана.
Біз неге бұлай тарығып сөйлеп, торығып отырмыз?
Әдебиетіміз де, газетіміз де жас емес пе? Ұлттық әдебиеттерде
тәжірибе аз деген жәй сөз. Естеріңізде шығар, алпысыншы
жылдары ұлы Мұхтар Әуезовтың «Литературная газета»
бетінде бүгінгі замана шығармалары жөнінде мәселе көтергені.
Естеріңізде шығар жетпісінші жылдары «Литературная газетаң
бетіндегі бүгінгі әдебиет кейіпкерлері айтысты жас сыншы
Мұрат Әуезовтың түйіндегені. Мақтаныш па?! Енді қалай!
Біле білсек, қазақ әдебиеті өкілдері жалпы «одақң әдебиетінің
кейбір күрделі күретамыр мәселелерін көтеріскен екен. Енді
неге әлсірейміз? Неге өзімізді жассынамыз? Неге өзімізді
тәжірибесізбіз деген сылтаумен жұбатамыз?
Былтыр роман жайлы мәселе бір көтеріліп, түйінсіз қалған.
Сонымен сөзімізді осы жерде бір түйіп өтейік. «Қазақ
әдебиеті» газетінің проблема көтеруі дұрыс, бірақ шешімін
таппай отыр. Мәселені өткір көтеріп, өрісті сабақтап, ойлы
түйіндеу керек.
***
Ерекше назар тілейтін мәселенің бірі – театр сыны. «Қазақ
әдебиетің газеті бетінде театр сыны, арнайы маманның азды-
ғын білдірмеудің амалы ма, әйтеуір «Диалог» формасында бері-
ліпті. Екі жылда оншақты сұхбат жарияланыпты. Солардың
ішінен газет тілшісі, әрі жазушы Оразбек Сәрсенбаев пен
Мәдениет Министрлігі, репертуар бөлімінің бастығы, жазушы
Өтебай Қанахиннің «Репертуар мәні, сахна сәні» аталатын
диалогын ғана тұшына ауызға алуға болады.
Газет тілшісі ретінде Орекең – Өтекеңді итермелеп жауап-
ты, шешімін күткен мәселелерге апарып-апарып, алып қайтып-
ты… Жалпы Оразбек Сәрсенбаевтың қаламы әдеби сынға
өгейлік етпейді. Ол жазған сынның бір ерекшелігі – ол мақа-
лалар танымал жазушының жанр жайлы ойы болып шығады.
Практикалық талдау мәнерін көрсетеді. Сонымен қатар, таза
кәсіби кәнігі әдеби сын да болып шығады. Тек кейінгі кезде
көрінбей барады.
Ал қалған диалогтардың хал-жайы қалай? С.Әбдікәрімов
пен Р.Сейтметовтың диалогы («Аударма спектакльдер») 22
маусым 1979 ж/ аталады. Естімеген елде көп, «аударма спек
такльдер» де болады екен ғой. Бір рет ағаттықпен пайдаланып
қойса жақсы ғой, осы бір құлаққа түрпідей тиетін, негізі жоқ
атауды газет басшылығы термин ретінде тұрақтатқысы келе
ме, соңғы кезде кез-келген материалға таңып, тықпыштап-
ақ келеді. Тіпті театрдың жай-жапсарын тәуір білетін маман
Әшірбек Сығаев тың да мақаласына тықпалап бағыпты…
396
397
Аударма пьесаға тән ұғым. Ал, спектакль режиссер туындысы,
қала берді труппа еңбегінің жемісі.
Ал жоғарыдағы сұхбатта екі режиссер мен сыншы сөзі
өзара қабыспай, бірі айға, бірі сайға қиғаш қарап бет-бетімен
ыдырай жөнелгелі тұр.
Жалпы газеттегі өнер жайлы сұхбат, болмаса, дөңгелек
столдың жұлдызы жанбай-ақ қойды. Кейде тілші этикасы
сақталмайды. Әйтпесе, Серәлі Қожамқұлов, Ермек Серкебаев,
Бибігүл Төлегенова секілді кейінгі ұрпаққа қиял аралас аңыз
болып жететін ақиық өнерпаздарды сұхбатқа байқап-байқап
шақыру керек қой. Шақырған соң оларға лайықты сұрау қойып,
соған орайлас ой тауып, ауыздарына сала білу керек. Әрине
олар тәңірі талантымен, айтулы әні, сахнасымен құдіретті. Ал
кейінгі ұрпақ табасына ұшырамау үшін олардың газетке шығар
пікірінің дәнін пісіру, жетілдіру жөн! Ол үшін ең бастысы ақиық
өнерпаздардың көкейіндегісін көзінен танитын, газет тілшісінің
интеллектуальдық қуаты мол болуы жарасады.
Ал әзірге ол кісілер аппақ сақалымен сұхбатқа қатысып,
былдырап баланың сөзін сөйлеумен жүр. Бұл басқа емес, газет
тілшісінің дәрменсіздігі…
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sarasoz-edebiettanu-sin-elemi.html?page=28#ІІ._СыНТҰҒыр_«ҚАЗАҚ_ӘДебИеТІ»_–_ҚАДІРлІ_ТАҚ,_ҚАСИеТТІ_МІНбеР!__(«Қазақ_әдебиеті»_газеті_бетіндегі__әдеби_сынның_хал-жайы)


title: СарасөЗ (Әдебиеттану, сын әлемі) - бет 29

text:
***
Жалпы театр сынының бұл жылдары бағы жанбапты.
Тәуір материалдар қатарына белгілі театр сыншысы, Одақтық,
Республикалық орысша-қазақша басылымдардың баршасына
шамасынша атсалысып келе жатқан Бағыбек Құндақбаевтың
Оңтүстік Қазақстан, Атырау облыстық театрлары жайлы
мақалаларын, Әшірбек Сығаевтың «Аударма пьесалар және
сахналық шешімдер» – дейтін мақаласын жатқызар едік. Бұлар
әпербақандықпен кимелей кетіп бас-көзге қарамай төмпештей
жөнелетін «белсендің сыншылар мақаласынан табиғаты бөлек,
зергерді – зергер таныр дегендей, сөздеріне есеп бере жазылған
мақалалар екен.
***
Республикалық «Қазақ әдебиеті» секілді кеуделі газетінің
негізінен қамтыған мәселелері – осылар!
Ендігі біраз ойды газет әдебиетіміздің қай жанр, қандай
мәселелерін қағыс қалдырды? Алда қалай ету жөн болар еді
деген сауал төңірегінде ойласа сабақтайық.
Газеттің ұмыт қалдырған бір мәселесі – қашанда бағы
күйіп жүретін – аударма болар. Бұл мәселені екі қырынан алып
қарау керек. Бірі – әлемдік және одақтас республикалардың
озық әдеби үлгілерін қазақ тіліне аудару. Бұл мәселеде газет екі
жылда Б.Алдамжаровтың «Аудармадағы жолайырық» дейтін
ойлы мақаласы мен С.Шаймерденовтің, А.Нысаналиннің ре-
цензияларын жариялады. Қалай айтсақ та, бұл жеткіліксіз.
Талдаусыз, талқылаусыз А.С.Пушкин, Л.Н.Толстой, А.П.Чехов,
А.Некрасов, А.Блоктың екі томдықтары жатыр. Отызыншы
жылдардан бері қарай аудармаға көзмайын тауысып, бар өмірін
сарп еткен, бақ-талайы жанбаған талай тәржімандар атаусыз
қалып барады.
Екіншісі – өзіміздің тәуір шығармаларымыздың өзге тіл ге
аударылу тәжірибесі. Жалпы қазақ әдеби сынында төл туын-
дыларымыздың орыс тіліне аударылуы әңгімеленбейтін бол-
ды. Өткен тәжірибеге жүгінсек М.Әуезовтің кезінде жазған
мақалалары, бірігіп жасаған баяндамасы бар. Қала берсе Қал-
жан Нұрмахановтың «Абай жолы» романының орысша аудар-
масы жайлы тұздықты мақаласы бар. Тәкен Әлімқұловтың
«Лениншіл жас» газетінде жариялаған «Аударма ауқымы
мен ажары» – дейтін мақаласы, А.Нысаналиннің ілгеріректе
жариялаған «Асылды жасытуға бола ма?» – дейтін мақалалары
біздің жадымызда. Бұл мақалалар жалғасын тілейді.
***
Тарихи мәселелер – газет осы екі жылдық мерзім ішінде
бір аз көне тарих, сәулет мәселесіне атсалысты. Онысы абы-
ройлы болып шықты. Қоғам қайраткері Өзбекәлі Жәнібеков-
тің «Ха лық қазынасы», Ф.Кендібаевтің «Есімдер сыры» –
дейтін мифологиялық этюді, Ә.Дербісәлиевтің «Көгілдір күм
бездің көне жазулары», Б.Әлімжановтың «Тереңнен терілер
інжу» – секілді мақалалары оқырманын елең еткізеді.
Тарихи ескерткіштер, көне мұралар жайлы мақалаларды
да әдеби сынға тарта сөйлеп жатуымыздың бөлекше мәні бар.
Қазақ оқырмандары өзге халықтар секілді тарихын бөлек,
сынын, теориясын бөлек-бөлек жіктеп, бас-басына баспасөз
арнайтын мүмкіндікке ие болған жоқ. Арнайы басылымы
398
399
жоқ. Барымыз да, нарымыз да бір – «Қазақ әдебиеті», қала
берді «Жұлдыз», «Лениншіл жас» қана. Екіншіден, әдеби
сынның барып құяр арнасы – әдебиет тарихы. Бүгінгі сөзің
ертең тарихқа айналмай қалып қойып жатса, одан асқан
қасірет жоқ. Ендеше, сын мен тарих сабақтас. Үшіншіден, ұлт
өкілдері, ұлт оқырмандары үшін тарихты насихаттаудан артық
абырой бола қояр ма екен қазір. Қазіргідей жалпыадамзаттық
даму қарқынында ортақ мәдениетке біздің халқымыз ұлттық
ерекшелігімен, біздің әдебиетіміз бен өнеріміз өзіндік
ерекшелігімен бармаса болмайды. Мен өз сөзімді емес, өткен
ғасырда өмір сүрген ұлы ойшыл Гончаровтың ой-пікірін ұлт
тағдырына, тарихына ыңғайластыра айтып отырмын. Оның
үстіне, біз ұлттық әдебиетіміздің өткен дәуірде жасаған өкіл-
дерін аршып, ақтап алуға өте салақпыз. Өзгені былай қойғанда
Қожа Ахмет Ясауидың ақындық мұрасы 200 томдық «Әлем
әдебиеті» қорының «Поэзия народов СССР» – деп аталатын
кезекті томына Өзбек ағайындардың атынан енді. Ал, біз әлі
күнге Ахмет Ясауи мұрасынан ат-тонымызды ала қашумен
жүрміз. Көне әдебиет мәселесін көтерумен өмірі өтіп келе
жатқан профессор Бейсембай Кенжебаев пікірлеріне құлақ асар
емеспіз. Құлағымызды тарс бекітіп алғандаймыз.
Тарихи жәдігерліктер. Қосымша факты керек болса көр-
некті жазушымыз Ә.Нұр пейісов бір мақаласында Шәкәрім
Құдайбердиевті атап өтті. Орталық «Литературная газета»
қорықпай-ақ жариялады. Ға лым М.Мағауин Ленинградта
«Поэты Казахстана» дейтін ан тологияға Ш.Құдайбердиевтің
өлеңдерін енгізді. Түсініктеме жазды. «Орталық» баспа бас
тартқан жоқ. Ал қазақ тіліндегі газет-журнал әлгі авторлардың
атын естігеннен ат-тонын ала қашады. Сонда біреуін ғана атап
отырған, бірегей жабулы жатқан қаламгерлерді кім ашып, ақ-
қарасын кім ажыратады.
Аға буын орыс әдебиетінің әдеби жәдігерлік жөніндегі
тәжірибесін үлгі тұтсақ болмас па?! Орыс әдебиетінде С.Есе-
нин, А.Блок, В.Брюсов, И.Буниндердің тарихқа оңай ене қой-
мағанын ұмытпайық!
Көне әдебиет мәселесін де «Қазақ әдебиеті» көтермегенде
кім көтереді? Өздерінің хал-қуаты бар кезінде осы мәселені
үзбей жазып, жариялап отырған профессор Б.Кенжебаев, оны
қолдаған академик Марғұлан осы газетте жарияланбағалы
оншақты жыл. Олардан қуат кете бастаған шығар. Алайда,
тілші жіберіп, жаздырып алсақ, газетке жариялап отырсақ,
неміз кетеді?
Әдеби форма. Әдеби сын ойдан туып ой қозғайтын жанр.
Сондықтан ол өзіне көбінекей форма тілей бермейді. Әйтпесе,
ойлы жазыл ған мақала кез-келген формада қабылдана береді.
Дегенмен соңғы кездегі тәжірибе жаңалықты форманың сынға
да жарасатынын, тың форма мақаланы жандандырып, оқыр-
манды ынталандыратынын байқатты.
Мәселен, осы газеттің “дөңгелек столы” алғашында оқу-
шыларын қызықтырды. “Сатира туралы сырласу” аталатын
топтау да тәуір әсер етті.
«Қазақ әдебиетінің» биылғы 11-сәуірдегі санында «Екі кі
тап: пікір бірлігі, талғам айырықтары» дейтін формасы сүп-
сүйкімді топтама жарық көрді. Алдымен автор сөйлейді, со-
ңынан сыншы автордың сол ойының жүзеге асқан-аспағанын
айтады. Жұтынып тұр. Әдебиетіміздің кейінгі буын жас жазу-
шысы Р.Сейсенбаев ойласа отырып, аға буын балалар жазушы-
сы Сейтжан Омаровқа ашық хат жазды. Өз ой-толғамдарын
аға жазушы да жасырмай, ортаға салып, жауап қайтарды.
Жарасымды ма? Жарасымды.
«Орысша-қазақша» сөздікке «Қазақ әдебиетінің» қалай
шүйліккенін білесіздер. Бірінде Г.Бельгер мен Қарағұлов ма-
қалаларын берді, келесіде «Ашық әңгіме, байыпты талдау»
деп «дөңгелек стол» құрды.
Бұл да тәп-тәуір.
Осындай формалық ізденістердің көп болғаны дұрыс!
***
Ендігі бірер сөзді автор мен газет қызметкерлері қатына-
сы на арнауды жөн көремін.
Газетте екі нәрсе айқын көрінуі керек. Тұтастай алғанда
газеттің өзіндік бет, бағдары болуы керек. Бұған ешкім
таласпайды. Сонымен қатар авторлық қолтаңба деген бар.
Мен өз басым осы газетке құштарлана қатысып, тәп-
тәуір мақалалар берген, кейін баз кешіп, қашып шыққан мы-
400
401
надай авторларды білемін. Б.Құндақбаев – қашан көрсең,
әрбір мақаласынан кейін енді қатыспаймын деп зар илейді.
Б.Әбдіразақов «Үш қиян» дейтін мақала жазып, соңынан «ар-
мансыз қырықты бәтшағарлар» деп жүрді. Асқар Сүлейме-
нов бұл газетке мақала жазу үшін алдын-ала, бір жыл бұрын
арнайы «договор», яки келісім-шарт керек дейді. Мағира
Қожахметова мақала соңына қойылар өзінің аты Мағираш бо-
лып өзгеріп кеткен соң күдер үзіп отыр. Осы газет өзі ашқан
Жанғара Дәдебаев – мақалалары шықпайтындықтан, шықса
«тонын теріс айналдырып киіп», кебісі мен бөрігі алмасып кете
беретіндіктен азар да безер.
Қысқасы, газетте тұрақты автор жоқ. Бір кездерде қазақ
әдеби сынында белсенді еңбектенген Р.Нұрғалиев, М.Мағауин,
З.Серікқалиев, О.Сәрсенбаев, Т.Тоқбергеновтің қазір газетпен
суысып алғаны бәлкім осы себептен болар.
Бір әңгіме еске түседі. Ғылым докторы музейге келді. Бұр-
ын “Қазақ әдебиеті” газетінде қызмет істеген. Жарықтық Сә -
бең деп көп-көп жылы тілегін, сөзін айтты. Сосын, «жарық
тық тың «Қазақ әдебиетіне» әкелген материалдарын үнемі
мен қайта жазып отыратынмын» – деді. «Қайта жазуы» артық,
шамасы өңдейтін шығар.
Сәбен туламаған. Туласа әлгі кісінің күлі көкке ұшқан болар
еді.
Жә, тарихта қайсысы қалды?
Өз тәжірибемнен бір әңгіме. Қазір де баламын. Бұдан да
балалау кезім. Газетке мақала әкелдім. Қатырып қайта жазып
шықты бір ағамыз. Ұсынды. Басшылық жаратпады. Ол ағамыз
«өтпескеге» кетті. Орнындағы жігіт менің өз нұсқамды шамалы
қарап, қайта бастырып ұсынды. Өтіп кетті…
Бұл фактілерді не себепті келтіріп отырмын. Орысша көп-
көп кітапия шығарған ағалар айтады: Аға буын орыс басы-
лымдары бір әрпіңнің өкшесі қисайып кетсе, әкеңді боқтаған-
нан жаман кішірейіп кешірім сұрайды деп! Тағы да орысша
көп-көп кітап шығарған ағаларымыз айтады, олар кітабыңның
корректурасын өзіңе жіберіп, оқытып алады, қысқарту жөнінде
өзіңмен келіседі, пікір сұрайды деп!
Оны ажыратып жатқан біз бар ма, қол қойып, айдап жібе-
реміз.
Олардың айтуынша елу жолдық хабар жазсаң, өзгерте қал-
са, алдымен келісіп алады екен?!
Олардікі бұрыс та, біздікі дұрыс па?!
Біздің «Қазақ әдебиеті» газетінің авторлары не себепті га-
зеттен жеріп жүр? Ойланайық…
Сонымен сөзімізді қорыта келгенде айтарымыз: Газет –
көпшілік басылым. Сондықтан онда жетістік те, кемшілік те
аралас жүруі заңды. Тек жетістігіміз мол болса деген тілек
біраз сынды тіл ұшына үйірді. Бір мезет ойланып көргенде ол
кемшілік тек «Қазақ әдебиеті» газетінің бетінде жарияланған
мақалаларға ғана тән емес, жалпы қазақ әдебиеті сынына ортақ
жағдай секілді. Солай-ақ болсын. Жинақтап айтқанда, қазіргі
сынымызға не жетпейді. Топтап, топшылап түйіп айтқанда:
1. Қоғамдық тегеурінді ой жетпейді. Сынның міндеті – әр -
бір шығарманың жақсы-жаманын ажыратумен шектелмесе ке-
рек.
2. Талдау методолгиямыз әлсіз. Қазіргі сынымыз тақырып-
тық және образдық талдаумен шектеліп жүр. Бұл жеткіліксіз.
3. Әдеби сынның ашық айтылуы жоқ. Ашық сын дегенде
бір кездегі сыңаржақ социологиялық әпербақан ақкөз сынды
тілеп отырмағанымыз аян. Сын жанрының бүгінгі өресінде
тұрып толғайтын ащы, дәмді, дәлелді, әрі ақылды сын керек.
Сонымен айтар ойымызды кемерлеп те қалдық білем. Ойға
келгенді ірікпедік. Бәрінен бұрын, осы газетке ұсынар ендігі
мақалаларым түрлі себеппен жарамай қала береді-ау деп,
енді «Қазақ әдебиетіне» қалай жариялануды ойлап қысылып
тұрмын!…
15 қазан 1980 ж.
402
403
жаНр жҮрІп ӨТКеН жол
(Қиын жанрдың қалыптасу жолы)
Елуінші жылдары жасалған ішінара қадамды айтпағанда
соңғы кездері әрісі Одақ, берісі туысқан республикаларда ті-
келей сын жанрының жай-күйін қарастыратын еңбектер өнімді
көрінді. «Возникновение русской науки о литературе» (1975),
«Очерки истории русской театральной критики» (1976), «Из
истории советского искусствоведения и эстетической мысли
30х годов» (1977), «Очерк истории эстетической мысли Бело
русии» (Э.Дорошевич, В.Конон, 1972) т.б. бәрі де дерлік әдеби-
эстетикалық ойдың тарихын зерттеуге ден қойған еңбектер.
Әсіресе, авторлардың отызыншы жылдардағы өнертану және
эстетикалық ой тарихын тұтастыра, жүйелей қарастыру талабы
қуандырады.
Бұл іс-әрекеттердің қайсысы да жолы жіңішке, міндеті ауыр
жанрдың ішкі даму процесінен туған табиғи қажеттілік. Соны-
мен бірге «Әдеби-көркем сын туралы» (1972) тарихи қаулының
да зор шапағаты тиді. Қаулыдан кейін сын тарихы ғана емес,
осы жанрдың методологиялық мәселелеріне арналған ғылы-
ми-теориялық конференциялар өтіп, көптеген еңбектер жарық
көрді.
Қазақ зерттеушісі Тұрсынбек Кәкішевтің 1982 жылы жа-
рық көрген «Оңаша отауы» бұдан он жыл бұрын шыққан
«Сын сапарымен» тізе қоса отырып осынау міндет жетегінде
жазылған. Жоғарыдағы еңбектерді қаздай тізіп атаудағы мақсат
та – қазақ әдеби сынының тарихына кезек келгенін сездіруден
туды. «Оңаша отау» тұсында қалайық, қаламайық «Сын сапа-
рына» қайыра бір көз тастап, мәселенің қойылысы мен шешімін
тұтастыра әңгімелеуге міндеттіміз. Өйткені бұл екі кітап араға
жылдар салып барып жарық көруіне қарамастан бір-бірімен
сабақтас, жалғас зерттеу еңбегі. Қарастырары – бір мәселе.
Сын тарихы не үшін зерттеледі? Алғы буын орыс әде-
биетшілерінің айтуынша: а/ өткенді шолып, ғылыми мето-
дологияны жетілдіру, ә/ буржуазиялық теорияға соққы беру,
б/ әлемдік әдебиеттану ғылымындағы орыс ғалымдарының
салмағын анықтау («Возникновение русской науки о литера-
туре» 9 стр) үшін. Ал, ұлт әдебиеттерінде ше? Әрине міндет
сабақтас. Әйтсе де, бұл алдымен халықтың рухани тарихына
сын жанрының өрісімен көз салу; халқымыздың ұлт ретіндегі
кезең-кезеңдегі эстетикалық ұғым-түсінігін, пікірін барлау.
Өткен жолдың жетістік-кемшілігін бүгін мен ертеңге тәжірибе
тұту үшін де қажет.
Сондықтан қазақ әдеби сынының тарихын зерттеу қа жет-
тіліктен туған деп қараймыз.
Сын тарихы профессор Тұрсынбек Кәкішевке дейін зерт-
телмеген бе? Арғы дәуірлердегі әдеби мұрасы ортақ, әрі үзілме-
лі келетін түркі халықтары тағдырында ХХ ғасыр басындағы
дәуір айрықша роль атқарады. Қазақ әдебиетіндегі (басқа түркі
халықтары секілді) қай жанрдың да маманданған әдебиетке
бет бұра бастау алар шағы – ХХ ғасыр басы. Татар ғалымы
М.Ғайнуллин бұл кезеңнің әдеби сынын арнайы әңгімелейді.
Сол секілді, бұл дәуір әдебиетін жете зерттеген профессор
Бейсембай Кенжебаев «Қазақ халқының ХХ ғасыр басындағы
демократ жазушылары» (1959 ж) атты құнды зерттеуінде өзге
жанрлармен бірге әдеби сын үлгілерін де жол-жөнекей қа-
растырады. Әйтсе де, жүріп өткен жолы күрделі бұл жанр тари-
хы арнайы ғылыми-зерттеу еншісіне айналмаған. Т.Кәкішевтің
«Сын сапары», «Оңаша отау» аталатын еңбектерінің жүгін ау-
ырлатып, жүзін ыстық көрсетер, бағасын арттыра түсер қасиет
– оның арнайы мақсаттылығында.
Профессор Т.Кәкішев өз еңбегінде (біз екі кітапты тұтас-
қан бір зерттеу деп қараймыз) қазақ әдеби сынының туу, пай-
да болу, қалыптасу жолын қарастырады. Сынның қоғамдық
әлеуметтік өмір қойнауында халықтың рухани тілегіне ай-
налып дүниеге келуі – негізінен «Сын сапарының», ал жеке
жанр ретінде қалыптасуы, кемелденуі, өзіндік проблемалары
«Оңаша отаудың» міндетінде жатыр. Сонда, қазақ әдеби сыны
өзінің бұлақ көзін қайдан алған? Қалай арна тартқан? Ең басты-
сы, ғалым осынау ұзақ процесті қалай көрсеткен?
Көп зерттеулерге мұрындық болып жүрген екі томдық
«Орыс сынының тарихы», әйтпесе жоғарыда аталған еңбек-
терде орыс әдеби сынының тарихы славян халықтарына ор-
тақ кезеңдерден бастап тартылады. Осы мәселеге академик
Д.С.Лихачевтің көне орыс әдебиеті жайлы еңбектерін (кон-
цепциясын) байланыстырып айтсақ, зерттеушілер сын тари-
хын әдебиет бар жерде – ол жайлы сын да болады деген өреде
404
405
қарайды. Ортақ байлам – осы! Концепция – осы! Ал, қазақ
әдеби сынының жайы, тегінде әрісі көне дәуір, орта ғасырлық
ғұлама Әл-Фараби төңірегінен желілеп әкетуге мүмкіндік
береді. Ғалым өз зерттеуінде әлі игеріліп болмаған дәуірлерге
бармай, әзірге сыншыл ойдың бастау көздері ретінде – халық
фольклоры, аты белгілі ақындар шығармашылығындағы сын-
шыл сарындарды сараптаған.
«Әдеби сын арналары», «Баспасөз және сынның тууы»,
«Жазба әдебиет және сын», «Жаңа заман – жаңа эстетикалық
мұрат», «Әдеби мұраны игеру мәселелері», «Сын және сын-
шы» тараулары халықтың эстетикалық ойлау, пайымдауынан
нәр алған жанрдың қаз тұру, шеру тартып тарихқа енуін кең
баяндайды. Автордың өзі анықтап, жүйелеп алатынындай, қа-
зақ әдеби сынының белгілі кезеңі, асу-асу белі болып жатқан;
1/ Ұлы Октябрь революциясына дейінгі, 2/ 1917-1941 жылдар
арасы, 3/ 1941-1967 жылға дейінгі уақыт межесі жеке жанрдың
тарихы мен тағдырына байланысты желілі баяндалады.
Әр ғалымның өз стихиясы, өз мәнері бар емес пе? Тұрсын-
бек Кәкішев осынау әрі ұзақ, әрі өте шапшаң өніп шығып, жедел
өткен тарихи асуларды дерек тілінде дәлелдейді. Ғалым еңбегі
сондықтан да ой мен деректің берік одағы болып шығады.
Күнсоқтыланып сарғайып түрлі басылымдарда бұғып жатқан
деректердің қызықты болатыны – ол алдымен ғалым пікірінің
дәлеліне жүреді; содан кейін оқушысын өз бетінше ой түюге
бастайды.
Аға буын зерттеушілер әдебиет тарихын ұлттық азаматтық
тарихының бір бөлігі ретінде қарайтын. Әдебиет тарихын
азаматтық тарихымызбен сабақтас зерттейтін. Тіпті академик
Қажым Жұмалиев, Есмағамбет Ысмайылов қазақ әдебиеті та-
рихын зертеудегі «қате басқан қадамдары» (кезінде солай деп
қарап, оларды қасіретке ұшыратты емес пе?!) үшін ұзақ мер-
зімге сотталды. Профессор Бейсембай Кенжебаев КОКП қата-
рынан шығарылды. Абайтанушы Қайым Мұхаметхановтың
көргенін кісінің басына бермесін. Әуелбек Қоңыратбаев бой
тасалап, Өзбекстан өтіп кетіп, көп жылдан соң қайта оралды.
Қанша азап көре жүріп аға буын әдебиетші ғалымдар қазақ
әдебиеті тарихын зерттеуден тартынып көрген емес. Қазақ
әдебиетінің тарихы – халқымыздың ұлттық бедері деп қарады
олар! Бұл – аға буын қазақ әдебиеті зерттеуші-ғалымдарының
бір ерекшелігі еді.
Екінші бір ерекшелігі – олар Қазан, Өфе, Москва, Ташкент
қалаларында, архивтерде сақталған қазына байлықты молынан
жинақтайтын. Мол дерек негізінде ірі-ірі ойлар айтып, концеп-
циялар түйер еді.
Ілгері тәжірибені еске алып отырған себебіміз – соңғы
кездері ғалымдарымыз – қазақ әдебиеті тарихын зерттеуден
қашқақтайтын мінез тапты. Архив ақтарып, шаң жұтуға еш-
кімнің де құлқы жоқ.
Орта буын әдебиет зерттеушілері арасында профессор Тұр-
сынбек Кәкішев архив ақтарып, ақиқат деп танығанын ұлт
мүддесі тұрғысынан айбынып айтудан танбай келе жатқан та-
банды ғалым.
Халықтық туындылардағы сыншыл ойды електеу, Абай,
Ыбырай, Шоқандардың аз да болса шын асылдай жалтырап
көрінген ойларын – ғалым жаңа жанрдың қайнар көзі ретінде
талдайды. Материал ретінде – олар белгілі нұсқалар /Абайға
қатысты жаңа деректерді қоспағанда/ десе де болғандай.
Мәселе – сол материалды – автордың зерттеу объектісіне орай
трактовка жасауында. Сын арнасы етіп тарта, сыншыл пікірдің
көрінісі етіп тарата білуінде.
Жоғарыда айтқан, оқушысын ойға бастайтын деректер ға-
лымның ХХ ғасыр көгінде жарыққа шыққан баспасөз мате-
риалдарын талдағанда алдымыздан шығады. Прогресшіл
оқы мысты Н.Ильминскийдің өзі қазақ баспасөзі жайында
«ұс тамдылық» танытып, жарыққа шығуын аса құптамаған
лебізі («Сын сапары», 54-бет) – аз ғана газеттің жабылып қалу
қаупі – ол кезең газеттерінің ғасыр тоғысында әрі-сәрі күй
кешіп отырған қазақ секілді халық тағдырын батыл көтере
білгендігінің куәсі! «Түркістан уалаяты», «Серке», «Қазақ»,
«Қазақстан» газеттеріндегі сыншыл ойы бар материалдарды
талдағанда автор жанр генезисін әлеуметтік жағдаймен байла-
ныстыра, қабыстыра баяндайды. Бұл тәсіл – тынысты, ұтымды
шығып жатыр. «Бұл кезеңдегі әдеби сын жемістері – дейді
ғалым – әлі де болса жалпы әлеуметтік, қоғамдық мәселелер
мен қабаттаса айтылып, өзіне мәнді арна табуға ыңғайы ба
рын ғана аңғартты» (72-бет).
«Қазақ баспасөзінің атасы» аталып жүрген Мұхамеджан
406
407
Сералин еңбегінің өз дәрежесінде бағаланбай жүргені болма-
са, ол шығарған «Айқаптың» қазақ халқы өмірінде атқарған
ісі орасан зор. Бұрын Б.Кенжебаев, Х.Бекхожиндер зерттеген
осы журналға Т.Кәкішев сын жанрының өзегімен тағы бір көз
салады. Және, ғалым, бұрын халық тұрмысының сан-алуан
мәселелерімен сабақтас, қойнаулас көрінетін сыншыл пікірдің
енді тікелей әдебиет мәселесіне байланысты жүйелене бастау-
ын дерек тілінде сөйлетеді. Сондықтан ғалымның «Айқап»
туралы «5 жылға таяу өмір сүрген журналдың осы гүлдену
шағында қоғамдық мәселелермен қатар көркем әдебиет
пен сынның да өзекті проблемаларын көтеріп, бірқыдыру
эстетикалық биіктікке қол созды» /79-бет/ деген пікірін
толық қуаттағың келеді. Әрі «… Айқап» журналының өлең
жинақтары жайындағы сыншылық пікірі бар материалда
ры негізінен аннотация мен жарнамасын формасында кө
рінді» /84-бет/ деп жанрлық өрісін анықтайды. Сонымен бірге
сынның тууын тұшымды көркем шығармалардың дүниеге ке-
луімен сабақтастыра қарайды. «…әдебиет тарихына көз
салған уақытта сын жанрының тууы көбінесе құнды көркем
шығармалардың, ірі таланттардың дүниеге келуіне сабақтас,
тіпті үзеңгілес болғанын көреміз» /85-бет/ – дейді ол.
Сол кездегі авторлардың ұлттық санасына кісі қайран
қаларлық, олар ресми материалдардың арасында Шоқан мен
Банзаровты да насихаттап үлгереді. Қазақ халқының сол кездегі
халін де өте дәл танып, ашына жеткізеді. Мәселен «М.Ғ» деген
автор «бір пенденің дүниеде жасауы, бар болып тұруы үшін
жанрух керек. Бір халық, бір елдің де дүниеде бір милләт, ел
болып жасауы үшін тіл керек, әдебиет керек, ал бұлары бол
маған халық әдебиеті, яғни жаны бар миләттарға азық бо
лар, жем болар, сүйтесүйте ол милләт өзі де дүниеден жоқ
болар» /87-88-бет/ – деп пікір топшылаған екен. Не деген ой-
шылдық! Өмір сүремін деген әрбір ұлт, ұлттың әрбір азаматы
бойтұмар етіп тағып жүрер сөз!
Бұл кезінде ұлтты ояту үшін айтылған ой! Бұл пікірлерді
ғалым түбі адамзаттық арнаға құяр елдің мәдениетінің алды-
мен ұлттық формада қалыптасуы керек деген мағынада жет-
кізіп отыр бізге! Ой саларлық!
Жалпы орта ғасырларда шығыстық оянушылық болған.
Ірі шығыстанушылар – Адам Мецтің «Мұсылмандық ренес
санс», Н.И.Конрадтың «Батыс пен шығыс» аталатын күрделі
еңбектерін оқысаңыз ағарту сипатты оянушылықтың әуелі шы-
ғыста басталып, содан батыс мәдениетіне барғанын аңғарасыз.
«Евроцентристік» һәм «Азиоцентристік» көзқарастарды қаузау
бағытында емес, әділеттіліктің орнығуы үшін айтып отырған
жай! Сол секілді профессор Бейсембай Кенжебаев айтқандай,
қазақ әдебиетіндегі «ұлттық оянушылық» ХХ ғасыр басында
болған құбылыс. ХХ ғасыр басындағы әдебиет – Ояну дәуірінің
әдебиеті! Жоғарыдағы ұлтты ояту бағытындағы пікір үзігі де
сол әдебиеттегі қайта оянушылықтың бір сілемі. ХХ ғасыр ба-
сында қайтсек қазақ ұлтын оятамыз? – деген асыл ой арнасын-
да сөйлеген ақын, жазушыларымыз көп. Профессор Тұрсынбек
Кәкішев сол ойларды сын жанры өзегімен келіп, бүгінге жет-
кізіп отыр. Жаңа жанрдың тууының өзі – ұлттың оянуы, әде-
биеттің түлеуі!
И.Лихановтың «Манап» драмасына жазған С.Сейфуллин
сыны: «Сәкеннің осы сыны бізге екі тұрғыдан айрықша
құнды. Біріншіден көркем шығарманы түсінуде, оның мән
мағынасын ашуда эстетикалық талапталғам биігінен қа
рауға талаптанғаны… екіншіден жанрлық сынның, яғни дра
малық сынның алғашқы қарлығашы болуы» /110-бет/ – деп
бағалайды. Дұрыс. Алайда, аталған материалға дейін де дра-
матургия, драма туралы элементтік дәрежеде болса да сын
материалдың кездесуі әбден мүмкін.
Міне, осылайша, «Айқап» журналының тарихи ролін жете
бағалайды ғалым. Сөйте тұра, еңбектің 118 бетінде профес-
сор Бейсембай Кенжебаевтың «Шахнаманың» аудармасы жай-
лы сын пікіріне қосылмайды. Бізді ойландырғаны осы мә-
селе. Сонда қалай? Тарихи тұрғыдан қарап, сол кездің өзінде
«Шахнаманың» қазақ тіліне аударылуын ерлікке баласа, аудар-
ма ның көркемдік сапасының әлсіздеу екенін де жасырмай
ортаға салса онда тұрған не бар? Ғалым оған несіне қызынады?
Қалай дегенде де, «Шахнама» сыны – аудармаға жазылған
әдеби сын көрінісі!
Ғалым «Айқап» журналы жайындағы ойын мынадай тұ-
жырыммен түйіндейді: «… «Айқап» журналына дейінгі бас
пасөз орындары негізінен алғанда сын жанрының тууы
на «дайындық» мектебі болды. Ал «Айқап» журналы қазақ
баспасөзінде басталған процесті аяқтап шықты. Қазақ
408
409
әдебиет сыны түгелдей болмағанымен де, өзінің жанрлық сыр
сипатымен көрініп дүниеге келді» /120-бет/.
«Айқап» журналының тарихи ролін ғалым осылай анық-
тайды. Ойды ой қозғайды. «Айқап» бір сынның ғана емес жал-
пы қазақ әдебиетінің әр жанрының да туып, қалыптасуына ай-
рықша еңбек сіңірген демократтық бағыттағы журнал. Басқа
бірде-бір газет, журнал «Айқаптың» тарихи еңбегіне теңесе
алмайды. Осы орайда біздің ойымызға мынадай мәселе ора-
лады: орыс халқы «Колоколды», «Современник» журналының
қосымшасы – «Свистокты» бірнеше томдық етіп, ғылыми
түсініктемемен қайта басып шығарды. Факсимилелік басы-
лым. Міне, мәдениет. Бүгінгі орыс оқырманы ол басылымдар-
дан өздерінің кезеңдік тарихын оқып тұшынады. «Айқапта»
жарияланған материалдарды да жанр-жанрға жүйелеп, жеке
кітап етіп бастырса қайтер еді? Күні жеткен мәселенің бірі осы
болса керек. Біздің білуімізше, профессор Бейсембай Кенже-
баев бұдан жиырма бес жыл бұрын осы журнал материалда-
рын іріктеп-сұрыптап «Жазушы» баспасына тапсырған екен.
Нәтижесі қайда? Тек журнал ғана емес, орыс халқы ерте кез-
де тіршілік кешкен қаламгерлерінің хаттарын, декабристердің
жазбаларын да жариялап келе жатқан жоқ па? Ойланатын кез
келген секілді…
«Жазба әдебиет және сын» аталатын үшінші тарау сынның
әдеби процеске дендеп ене бастауы, жеке жанр ретінде мүше-
мүшесін айқындауын жеткізеді. Ғалым сын тарихына тереңдеп
баратын осы еңбегінде теориялық ой тезисін алға тартып, ма-
териалдарды соған жыға талдаумен бірге көп жыл көз майын
тауыса жүріп, сарғайған көне газет-журнал беттерінен тапқан
қызықты, соны деректер мен материалдарды қатыстыра оты-
рып жүйелі баяндауға ден қойған. Ол кезеңге қатысты баспасөз
материалдары арнайы жинақ, хрестоматияларда жарияланып
жүрмегендіктен ғалымның бұл әрекетін бүгінгі ұрпақ таныса
берсін деген ізгі ойдан туған саналы әрекет деп білеміз.
Қазан төңкерісі қарсаңындағы сауаттылық, баспасөз ор-
нын, кітап бастыру, ісін процентке шағып (2 процент қана
сауатты болған деп), тұқырта көрсетіп жүрген жайымыз
бар. Ғалым Бейсембай Кенжебаевтың «ХХ ғасыр басындағы
қазақтың демократ жазушылары» аталатын монографиясына,
Әбіш Жиреншиннің «Қазақ кітаптары тарихынан» деп ата-
латын еңбегіне көз жүгіртсеңіз ондай ойдан бой тартып, та-
рихи ақиқатты айтуға тиісті екендігіміз еске түседі. Аталмыш
еңбектің екінші кітабын автор тілегімен бірге жазуға көнген,
архивіндегі көп кітапты әріптес інісіне екі қапқа толтырып апа-
рып берген профессор Бейсембай Кенжабаев өткен дәуірлерде
жарық көрген кітаптардың әлі тең жарымы оқушыға беймәлім
дегені бар. Демек, бұл салада атқарылар іс ұшан-теңіз деген
сөз. Татар ғалымы Ә.Каримулиннің бұл салада атқарып келе
жатқан еңбегі бізге үлгі болса қанеки!
Профессор Тұрсынбек Кәкішевтің сын жанрының пайда
болуы жайлы еңбектің үшінші тарауын ХХ ғасыр басында жа-
рық көрген кітаптарды ойға ала, жанр өрісін жазба әдебиетпен
байланыстыра қарастыруының сондықтан да принципті мә-
ні бар. Қос ғасыр тоғысында қазақ тілінде қандай кітаптар
жарық көргенін, оның халықтың қоғамдық өмірінің қай қырын
әңгімелегені, көтерген мәселесін кең қамти әңгімелеп, олар
жайында жазылған сын материалдарына бойлау оқушысын
көптеген танымдық жәйттерге бастары хақ. Әрі көл-көсір көп
мәлімет сын жанры жайлы түйінді, нұсқалы ойына кедергі
келтіріп жатқан жоқ, қайта тұздығына айнала түскен.
Алғы тарауларда сыншыл ойдың сарынын ұстап жанр көзі
ретінде ой таратар ғалым мұнда мүше-мүшесі айқындалған,
әдеби өріске бет алған сынды табады. Оқушысымен таныс-
тырады. Енді жанрлық ерекшілігін айқындай сөйлейді: «…Қа
зақ баспасөзінің туу дәуірінде шыққан өлең кітаптары мен
жинақтарына жазылған, олардың мәнмақсатын тү сіндірген
коментарийлердің эстетикалық өресіне қарап, оларды дә
йектемесын деп атаған жөн. Ал дәйектемесын – көркемдік
талдауы, социологиялық түсіндірмелері аралас жүретін мәнді
сын мақалаларға, құнды рецензияларға барар жолдағы бір
басқыш» /139-бет/ болғанын айтады.
Ойланасың. Толғанасың.
Қосыласың. Қостайсың.
Сын жанрының өрісін жазба әдебиетке байланыстыра ой
таратқанда ғалым кезекті ойларына ұлы Абай мұрасын, да-
нышпан ақын жайында сол кезеңде әр түрлі өреде, әр деңгейде,
әрқилы мақсат жетегінде жазылған мақалаларды қазық етеді.
«Абай өнері – өсер сынға өзек» деген ішкі тақырыптың қа-
растырар мәселесі – осы.
410
411
Ұлы Абай мұрасына қос томдықтың өн бойында автор үш
рет қайта оралып, проблемаға орай қарастырады. Ғалым үш ме-
зет ойын Абай мұрасына байланысты өрістетеді. Бұл – автор-
дың ойдан шығарып, бұра тартып отырғаны емес, сын жанры-
ның эволюциясы ғалымды заңды түрде жетелеген жағдай. Абай
мұрасы – сын жанрының пайда болу, балаң шағында бауырын
төсеген, арқа сүйеген үш кезеңі, үш дәуіріне айналған алтын
қазығы екен. Еске түсіру артық емес. Сыншыл ойдың алғашқы
арнасы – Абай өлеңдерінен желі тартқан, революцияға дейінгі
әдеби сынның қалыптаса бастаған кезінде табан тірегені тағы
Абай. Үшіншіден жиырмасыншы жылдардан бастап сыншыл
ойдың эстетикалық күш-қуаты жағынан жетілуі де Абай әдеби
мұрасын тану, талдау арқылы өрістейді.
Жиырмасыншы жылдары қазақ әдебиетінде ұлы Абай мұ-
расы таптық жіктеліс, өзара тартыстың өзегіне айналыпты.
Абай мұрасының ұлы Қазан төңкерісіне дейін-ақ әлемдік дең-
гейге қадам басуы /154-бет/, әрқилы халге, өзгеріске ұшы рап
жарияланатын өлеңдерінің халық тарапынан мойындалуы,
Тұрсекең ашқан, жаңаша түсіндіре айтқан ойлар.
Мұның баршасы – жәй ескі әңгімені мақсатсыз қопсыту
емес, қазақ әдеби сынының «тар жол, тайғақ кешуден» өткенін
анықтау, факті тілінде дәлелдеу. Сондықтан әдеби фактіні толық
қамти сөйлеген зерттеуші батылдығын қолдауға тиістіміз.
Зерттеуші Абай мұрасын танудың алғашқы кезеңі жайлы
ойын зерттеу объектісіне орай: «…Абай негізін қалаған қа
зақтың жазба әдебиеті (жаңа жазба әдебиеті Қ.Е.) қаншама
балаң болса да сын жанрының тууына, оның айтары нақты
болуына қолайлы жағдай жасады» /167-бет/ деп қорытады.
Көлемді, күрделі еңбектің қазақ әдеби сынының пайда бо-
луына арналған алғашқы бөлімі /«Сын сапары»/ әдебиет сы-
нының жанрлық ерекшеліктерін айқындаумен түйінделеді.
Ғалым пікірінше, «…қазақ әдебиет сыны Ұлы Октябрь ре
волюциясына дейін туып, дүниеге келді.» /170бет/, «…эс
тетикалық дәрежесі жағынан биік талаптарға өресі жет
пей жатқанымен, өзінің жанрлық ерекшеліктерін айқын
аңғарта бастады» /171-бет/. Ғалым жанрлық ерекшелік ре-
тінде жарнама-сын, аннотация, оқушы хаты, дәйектеме-сын,
рецензия, полемикалық мақалалар, публицистикалық сын,
проблемалық мақала, ғұмырнама, сын мақала, баяндамалар,
зерттеу мақалалары, хрестоматия құрастыруды таниды. Бұ-
рын әдеби сын ұғымы қалыптаспаған халықтың әдебиетінде
мұншалық жанр үлгілері көрінсе аз олжа емес қой. Ал ол
жанрлық ерекшеліктерді архивтерде сарғайып жатқан, бір саны
бар, бір саны жоқ, көбісі жыртылған газет-журнал материал-
дарын ыждағаттай зерттеп анықтау – қалай айтсаң да ерлікке
баларлық игілікті іс.
Әдеби сын жанрының пайда болуынан кең өріске шығуына
дейінгі эволюциясын анықтау мақсатындағы еңбектің екінші
бөлімі алғашқысынан да күрделі. Сын жанры міндет жетегінде
ғана арналанады. «Сын сапары» әдеби сынның мың-сан көз-
дерден келіп пайда болуын айқындайтын болса, «Оңаша отау»
қазақ әдебиетінің осы жанрының қалыптасу, жан-жақты арна-
ланып, даму процесін қарастырады. Жан-жақты арналанып да-
муы деген мәселе айтарға оңай болғанымен, ұзақ та, күрделі
процес. Бұл – әрі жанрлық өріс, әрі көркемдік жетілу, талдау
мәнерінің баюы деген секілді мәселелерге барып ұштасады.
Уақыт, замананың әдебиетке ықпалы зор. Жаңа заман
әдебиетке жаңа талап қояды. Соны тыныс береді. Әйтпесе
тілекке сай келмейтін сипаттары жаңа замана талабына шыда-
май өзінен-өзі жойылып кетуі мүмкін. ХХ ғасыр басында өзге
әдебиеттер секілді қазақ әдебиетінде де түрлі ағымдар өмір
сүрді. Түрлі ағымдар арасында айтыс, топтардың арасында тар-
тыс жүрді. Т.Кәкішев «Жаңа заман – жаңа эстетикалық мұрат»
тарауында қазақ әдебиетінің, оның ішінде сын жанрының
жай-күйін бүкілодақтық әдеби процеспен сабақтастыра қа-
растырады. Осы мәселелер төңірегінде ой-топшылаулар жа-
сайды. Әлгіндей толқынды жылдар, ағымдар мен топтар тар-
тысының қазақ әдебиетінде қалай шешім табуын факті, дерек
тілінде тарқатады. «Сынның идеялықэстетикалық пробле
малары», «Реализм бе, әлде романтизм бе?», «Сыншыл реа
лизм дәстүрінің сілемі», «Әдеби ағымдар платформасы»
– жаңа заманның әдебиетке артар жүгі, әдеби процестегі тар-
тыстар, жіктелістер сырын баяндайтын тақырыптар. Көтерілер
мәселелер – ұлт әдебиетін өркендетуде сын жанрына жүктел-
ген міндеттер, таптық жіктеліс, КазАП, әдебиетті дамытудағы
принциптер тарихи документтерге сүйене отырып баяндалады.
Күрделі кезеңнің бұл мәселелері – қазақ кеңес әдебиетінің
қалыптасу /1917-1929/ дәуірінен «Октябрь өркені» /1962 ж/
412
413
аталатын салмақты монография жазған автор үшін біршама
таныс болатын. Жете таныс жайларды енді ғалым жеке жанр
көзімен қарап саралаған.
Бұл – әрі күрделі кезең. Көп жайларды ғалым «Октябрь
өркенінде» жан-жақты баяндап өткендіктен, тарихи доку-
менттерге жем боларлық материалдарды азайтқан. Әйтсе
де соның өзінен қазақ кеңес әдебиеті, оның сын жанры ауыр
жолдан өткенін аңғарасың. Бүгінгі күні де жеке көзқарастың
қолшоқпарына айналатын, жолы жіңішке сынның ол жылдары
жеке топтардың құрбандығына шалынуы әбден заңды еді.
Міне, осындай жайларды ажыратып сын жолын дәйекті
әңгімелейтін ғалым өз міндетін сәтімен ойдағыдай орын-
дап шыққан. Біз соған қуанамыз. Кейбір кісілер қазақ әдеби
сыны жөнінде керауыздана сөйлеп, оның эстетикалық биік
мұраттарына күдік келтіріп, күманмен қарап жүргенде сын та-
рихы жазылып үлгерді. Бұл – үлкен жетістік!
Күрделі кезең, қиын жанр жайында жазылған маңызды мо-
нографияда көңіл шалқытарлық шалқар табыс болумен қатар,
«әттеген-ай» дегізерлік әнтек, «осы қалай?» дерлік ойласарлық
мәселелер болмай тұрмасы белгілі. Ендігі, аз-кем сөзді сыйлы
ғалыммен сырласа отырып айтсақ.
«Сынның идеялықэстетикалық проблемалары» ата ла тын
тарауда әдеби процесті, жеке жанр эволюциясын Сә кен Сей-
фуллин мен Нәзір Төреқұлов айтысымен шектеу – объ ективті
ой түюде ғалымның қолын байлаған. Профессор Бейсембай
Кенжебаев Сәкен мен Нәзір айтысын тапқа бөле қарастыруға
қарсы. Кәдімгі әдеби айтыс деп қарайды. (Т.Кәкішев, С.Қира-
баев бұрынғы еңбектерінде бұл айтысты таптық тұрғыдан қа-
растыратын.) Әдеби айтыс, ептеп таптық жіктеліске салына
сөйлеген айтыс ол жылдары көп болған.
Сол секілді, «Әдеби ағымдар платформасы» тарауын-
да да регрессивті романтизм өкілдері творчествосы жайлы
ойын Нәзір сынына қатыстыра қатқылдау айтады. («Оңаша
отау» 40-бет). Қазақтан шыққан тұңғыш елші, көп тіл білген
білімпаз Нәзір Төреқұлов үшін бұл мәселелер ауырлау тиетін
сияқты. Шындығында бұл – Сәкен мен Нәзірдің өкпелесуінен
өрбіген айтыс. Әйтпесе, бұл екі ардагер де халық мүддесін, ұлт
мерейін көтере жүріп жеке адамға табыну зардабынан құрбан
болған аяулы жандар ғой. Тірі болса сөз басқа, оларды өлідей
айтыстырудың қажеті жоқ шығар. «Оңаша отауда» Москвада-
ғы – Күншығыс еңбекшілері кіндік (орталық) баспасынан
шыққан кітаптар талдауға түссе, КУТВ студенттері пікірлері
ілтипатқа алынып жатса Нәзір жетекшілігінің арқасы. Өйткені,
оның бәрі айналып келгенде, тікелей Нәзірдің басшылығымен
атқарыл ған істер. Н.Төреқұловтың тек қазақ қана емес, бүкіл
Орта Азия халықтарының әдебиеті мен мәдениеті жайында
жазған мақалалары уақытында өрелі озық ойлылығымен, прак-
тикалық жемісімен қуандырған. Өзбек ағайындар жақын жыл-
дарда Нәзір Төреқұлов еңбектерінің екі томдығын жарыққа
шығару сыры осында. Ол қайраткерге мұндай құрмет алдымен
қазақ халқы тарапынан көрсетілуі жөн-ақ еді. Амал қанша?
«Ештен кеш жақсы.» Әлде де ойлансақ жарасады…
Бұған қосымша айтарымыз, ол жылдары сыналған бір Сә -
кен Сейфуллин ғана емес қой. Ілиясты «бас асауға» айналдыр-
ған, Бейімбетті әдебиеттен біраз уақыт қол үздірген методо-
логиясы жетілмеген, көркемдік өлшемі қалыптасып болмаған
қазақ әдеби сынының балаңдығы емес пе?
«Оңаша отаудың» ендігі бір мәнді тарауы – «Әдеби мұра
ны игеру мәселелері» – аталады. Зерттеушінің жанр сипаты, то-
лысу белгілерін күнбе-күндік шығармаға жазылатын рецензия,
сыннан іздемей, өрісін ашып, әдеби мұраны тану, талдау, иге-
ру, арналарына бұрып жіберуін әбден құптауға болады. Өйтке-
ні, бұл әдеби сынның буынын қатырған, жанр ретінде көп
ілгерілет кен мәселелер. Көзқарас қайшылығы, әдеби-эстетика-
лық тал ғам, түп идеяның күресі ауыз әдебиеті үлгілерін тану-
да, ұлы ақын Абай мұрасын халыққа таныстыруда бірде ашық,
бірде астарлы күреске түсетінін көреміз. Ғалым қосамжар-
ласқан пі кір ағымын таразылап, талдайды. Ғалымның талдау
мәнері дегенде «Сын сапарында» алдымен материалды сұрып-
тай айтып өтіп, түйін түйер ғалым «Оңаша отауда» негізінен
мысалды азайтып, проблеманы алғы планға шығарған, кон-
цепциясын бірді-екілі мысалмен ғана тұздықтайтындығын
аңғарамыз. Неге бұлай? Мүмкін, бұл мәнер алмастыру мақса-
тынан да туған болар, сонымен бірге «Октябрь өркені» мо-
ногрфаиясында айтылар жайларды, көп-көп мысалдармен дәл-
елденген мәселелерді қайталаудан тартынғандықтан деп біле-
414
415
міз. Тағы бір себебі – бұл кезең сын материалы мол, прин-
ципті, тезисті алға салмай, мысал жетегінде кетсе, автор еңбек
жинақылығынан айрылып шашыраңқылыққа ұшырауы мүм-
кін. Ғалым мұны да ескерген.
Әдеби мұраны игеру мәселесінде ғалым Абай мұрасына
үшінші қабат осы жолы оралады. Әр оралу – Абай мұрасын
танудағы сынның есею жолын, эволюциясын аңғартуға саяды.
Дәл осы жолы ғалым талданар әдеби сын материалдарын а/
Абай мұрасын жинау, жариялау, ә/ Абай кімнің ақыны, көз
қарасы қандай? б/ Абай – қазақтың жазба (жаңа жазба
әдебиеті болуы керек. Қ.Е.) әдебиетінің негізін қалаушы – де-
ген арнада, осындай жүйеде қарастырыпты. М.Әуезов, С.Мұ-
қанов, Қ.Жұбанов, Б.Кенжебаев, Қ.Жұмалиев секілді ғалым-
дар пікірі талданыпты. Құптарлық. Ал, «осы қалай?» деген
сауал туар болса, сол кезгі студент, бүгінгі профессор Бейсем-
бай Кенжебаевтың 1925 жылғы «Абай» («Лениншіл жас») ата-
латын мақаласын бағалау тұсына аялдар едік. Уақыт өзегімен
қарағанда, жалынды талапкер жас жазған отты, нәрлі мақала-
сын «Әдебиет үйірмесінің тапсырмасы бойынша жазған» /84-
бет/, «Москва студенттерінің ұйғарымымен осындай пікір ай-
тудың өзі құптарлық құбылыс» /85-бет/, «Москвада оқып
жатқан қазақ жастарының әдеби бірлестігінің мәжілісінде тал-
қылаудан өткен, көпшіліктің ой-пікірін ескере отырып жа-
зылған мақала…» /161-бет/ деп тартына бағалау, бір айтқанын
әлденеше рет /84-85-беттер/ қайталай қағидаға айналдыруға
тырысуын түсіну қиын ғалымның.
Жиырмасыншы жылдары марқасқа білімпаздарыңыздың
өзі жағдайға байланысты Абайдан бойын аулақ салып, әйтпесе
қате бағалап жатқанда, жап-жас студенттің «Абай қазақтың
жазба әдебиетін бастады, соған негіз салды. Сондықтан Абай
қазақ жазба әдебиетінің ағасы. Бұл орын Абайға үлкендік те,
кішілік те қылмайды. Абай өлеңдерін қарап келіп шығара
тын қорытындымыз: Абай – халық ақыны» («Лениншіл жас»
1925 жыл, № 6) деген пікір қалай десеңіз де өз уақытынан оза
айтылған, ерлікке бара-бар үлкен ой. Үлкен таланттың жемісі.
Ал тұтастай алғанда «Сын сапары», «Оңаша отау» – әр
пікірі мың-сан мысалды керек ететін, бұлтартпас дәлел тілейтін,
ағымдардың тоғысып келер, көзқарастардың қайшыласып келер
бір әдебиеттегі қиын мезетіне арналып, алға қойылған мақсат
абыройлы атқарылған.
Еңбектің соңғы тарауы – «Сын және сыншы» аталады. Та-
рау әдеби сын кадрының өсу жолын, жекелеген сыншылардың
/Е.Бекенов, Е.Ысмайылов, М.Қаратаев, Б.Кенжебаев, Қ.Жұ ма-
лиев, А.Нұрқатов, Т.Нұртазин, М.Ғабдуллин/ шығар машылық
портретіне ұштастыра баяндайды. Әдебиет сыны жүріп өткен
жолды бір қырынан әңгімелеудің бұл да оңтайлы тәсілі.
Алғы тараулар мен бөлімдерде жинақтау формасында баян-
далатын еңбектің соңғы тарауының портреттік желіге құры-
луына қалай қараймыз? Айналып келгенде, әдебиет тарихы бо-
лып табылатын сын тарихын жасайтын, шеруге айналдыратын
сыншы қайраткерлігі. Демек, сын тарихын әңгімелеп, сыншы
типін, қаламгерлік жолын назардан тыс қалдыру дұрыс болмас
еді. «Возникновение русской науки о литературе» аталатын
академиялық еңбекте де авторлар осы формадан тартынбағанын
еске алсақ жарасады. Бірақ, бар сыншы еңбегінің бірыңғай
екпінде, туған, өлген жылын тізбелеу ыңғайында жазылуы
еңбекке біртектілік сипат береді.
Хош, сонымен қазақ әдеби сынының топырағымызда пайда
болып, туу, қалыптасу жолы, өсіп-өркендеу процесі жетпісінші
жылдарға дейін желі тартып, жалғаса, сабақтаса баяндалыпты.
Материалдар негізінде талданыпты.
Бұл – айтуға ғана оңай. Архив шаңын қағып әр мысал-
дан ой туындатып, әр пікірге қазық болар мысал іздеу қайдан
оңай болсын? Оған қосымша, таптық күрес жетегінде жүріп,
әйтпесе сүйексіңді әдетпен өзара топ, жікке бөлініп алып та
дай-дай айтысқа түсіп кететін кезең әдеби ағымының оң-тері-
сін ажыратудың өзі қиындай түспек. Белгілі бір кезең тұсында
«үндемей» қалған жазушыдан «ұлтшылдық» пиғыл табу секілді
толып жатқан қосқыртысты, қосамжарласқан – қатпары қалың
әдеби процесті әдебиеттануда өзіндік тақырыбы, содан келіп
өзіндік беті бар талантты ғалым, табанды зерттеуші Тұрсын-
бек Кәкішев жіті үңіліп, ұзақ зерттеп (жиырма жылдай) қос
томдық «Сын сапары» (1971), «Оңаша отау» (1982) аталатын
еңбегінде абыроймен саралап шықты.
Ғылымдағы алғашқы күрделі еңбегі – «Октябрь өркені»
зерттеуімен табиғаттас, сабақтас туған қолымыздағы қос
416
417
кітап шындап келгенде, қазақ әдебиетінің тарихына жеке
жанр өзегімен қараудың жемісті үлгісі. Тірілген дерек тілінде
оқушысын ойға жетелей жазылған бұл қос томдық еңбек, тұс-
тұсында айтылған аз-кем кемшілігіне қарамастан, осындай
қасиеттерімен әдебиеттану ғылымымыздың елеулі туындысы
саналмақ. Екі кітапты тұтастырып «Сын сапары» атауға бо-
латын бұл еңбекте біздің халқымыздың эстетикалық ойының
қайнарбұлақ көздері аршылған.
Ұлы ақын А.С.Пушкин сын тарихы – ел тарихы екенін
айтқан. Әр елдің әдебиеті сын мәдениетімен өлшенеді деген
еді ол. Күні бүгінге дейін әрлі-берлі бағалай жүріп, ғалым-
дарымыз проза, драматургия жанрларының генезисіне барып,
тарихын жазған еді. Енді, бүгін қашанда міндеті ауыр, жолы
жіңішке сын жанрының автономиялық географиясы сызылып,
биографиясы жазылды деп білеміз.
1983 ж.
Автордан:
Ұлт тағдыры жайында ұдайы жазып, айтар сөзді аян
бай айтып, еліміздің өсуөркеніне ыстық жүрекпен атсалы
сып келе жатқан көрнекті ғалым, шынайы ұстаз Тұрсынбек
Кәкішұлының әдеби сын жанрының пайда болуы, қалыптасуы,
өсуөркендеу жолын тарих соқпағы, жанр эволюциясы өзегімен
жүйелей зерттейтін «Сын сапары», «Оңаша отау» – атала
тын монографиясы жөнінде кезінде осы мақаланы жазып,
оның «Қазақ әдебиеті» (16 қыркүйек 1983 ж) апталығында
күрт қысқарып жарық көргені бар. Кезінде осындай күрделі
ғылыми еңбектің жазылып, жарық көргенін қуаныш көріппіз.
Әйтсе де, тұтас бір жанр тарихын түгендейтін еңбектің
барша қадірін бірдей білдік, жеріне жеткізіп айттық десек
артық болар еді. Біздікі – жаңалық, жақсылыққа қуану ғана!
Ғалым еңбегінің тоталитарлық жүйе кезінде архивтер
ге байқап кіріп, тапқан әрбір құнды дерегін қойнына «күлше»
тыққандай, тыға жасырып алып шыққанын, жанр жүріп
өткен жолға ол дерегін қиюластыра қалап, саяси қырағылығы
шәннен асқан қоғамда ұлттық мүддені баспалай айтқанын ол
кезде біз біле қойған жоқпыз. Қиындықпен жазылған ғылыми
еңбектің қолжазба күйінде қағажу көріп, «құлағы кесіліп
құнтиып, мұрны кесіліп пұштиып» дегендей тым өрескел
қысқарып, түпнұсқадан айни бұрмаланып жарық көргенін де
біле бермеппіз.
Сыншыл ойлардың көзін ашып, тұңғыш рет қазақ әдеби
сыны эстетикалық мұраттарын қалыптастырып жүріп
өт кен жолды айқындапты. Қызыл империяның қылбырауы
қиып тұрған жетпісінші, сексенінші жылдардың өзінде ұс
тазы Бейсембай Кенжебаев ізімен ХХ ғасыр басындағы қазақ
әдебиетін – ояну дәуірі әдебиеті ретінде қарапты, сол кезеңде
баспасөзде жарияланған ұлтты оятарлық ойларды ойып алып,
өзінің осы қос томдығы арқылы қазақ еліне, ұлт жастарына
ұсыныпты. (Біз жоғарыда ол ойлардың кейбірін келтірдік.
Қ.Е.) Олардың 1986 жылы қауырт қимылдап, желтоқсанда
алаңға азаттық алауын жаққан ерлік әрекетке баруында
Тұрсекеңдей ұстаздардың оқулық ретінде жазып, ұлттық,
ұлтшылдық ойлармен суарып ұсынған осындай оқулықтарының
рөлі аз болмаған шығар!
Әрине, ұстаз біз әңгіме еткен қос томдық «Сын сапа
ры», «Оңаша отау» еңбектерін кейін Тәуелсіз ел азаматы
ретінде қайта қарап, азат ойларымен толықтырып, жоғары
оқу орындары, студенттеріне оқулық ретінде қайта бас
тырды. Қос кітаптан тұратын оқулықты ғалым ұстаздың
қайта бастырғаны секілді, біз де кезінде (1983) жазылған
мақаламызды қайта қарауымыз керек пе еді?! Алайда, біз он
дай қадамға бармадық. Қай нәрсе де өз уақытында. Сөз де өз
уақытының үні! Бүгінгі егемендік алып есейген ұрпаққа өткен
кезеңдер үні естіліп жатсын дә!
Құлбек Ергөбек
30.01.2003.
418
419
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Шындықтың да шындығы бар - СарасөЗ (Әдебиеттану, сын әлемі)

text:
Шындықтың да шындығы бар
Алматыда алғаш түскен үйім – көрнекті қазақ балалар
ақыны марқұм Әнуарбек Дүйсенбиевтің үйі болатын. Бұл ба-
лажанды адамды бізге ешуақытта ұмытуға болмайды. Өйткені
кісілік тағдырымызға көп ықпал еткен адам. Алғаш төсекке
төселетін ақ сейсеп тәнімізге осы үйде тиіп еді. Сабақтан қол
қалт еткенде барып тұрар қазақы тамақты сағынсақ, барып
Рабиға жеңгейдің дастарқанынан жеп тұрар едік. Қазақтың
Зейнолла Шүкіров, Бек Тоғысбаев, Мұқағали Мақатаев, Сағи
Жиенбаев, Оспанхан Әубәкіров, Ермек Өтетілеуов, Тұманбай
Молдағалиев, Машқар Гумеров секілді бірсыпыра ақын-
20
21
жазушыларын мен алғаш рет осы үйде көріп, танысып, табақтас
болған жайым бар.
Үйіне еркелей барып, есендесіп кетіп жүрген күндері Ән-
ағаң үнемі балалар әдебиеті жөнінде әңгіме қозғар еді. Осы
саланың арнайы сыншысы жоқ – деген әңгімені де құлағыма
салып қоятын. Өкінішке қарай, менде балалар әдебиеті деген
ұғым жоқ болып шықты. Анау ақынды сұрайды, мынау ақынды
сұрайды. Бірлі-жарымын болмаса көбін білмеймін. Алғашқы
кезде балалар әдебиеті өкілдерін білмегеніме бәлендей қысыла
қоймадым. Білмедім-ау деген әңгіме қаперіме де кірмеді, айы-
лымды жимадым. Келе-келе білместігім үшін ұялатын халге
келдім.
Ән-ағаң кітапханасынан М.Әлімбаев, Ж.Смақов, М.Жа-
манбалинов, Е.Өтетілеуов, Ж.Кәрібозин секілді ақындардың
аяулы ағатайға жазып берген жыр жинақтарын алып оқи баста-
дым. Бірте-бірте сөредегі кітаптардың біразын оқып үлгердім.
Енді Ән-ағаңмен әңгімеміз жарасатын халге жеттік. Сондай
күндердің бірінде ол тартпасынан әлдеқандай бір журналдың
жыртылып алынған бір бетін алып маған ұсынды. Алып қа ра-
сам американ әдебиет сыншысының (атын ұмыттым) “Қа лай
әдебиет сыншысы болып қалыптасу керек?” – деген мақаласы
екен. Шамасы “Культура и жизнь” журналында ба сылған мате-
риал болар. Оқып шықтым да ойға қалдым. Сыншы айтар ой-
дың түйіні – сыншы боламын деген адам ешкімнің беделіне,
жолдас-жоралыққа, тамыр-таныстыққа қарамауы керек. Шы-
ғармадан кемшілік байқаса аяусыз, ымырасыз сынауы керек...
Қазақша айтқанда “Тура биде туған жоқ, туғансыз биде иман
жоқ”.
Тағы бірде үйіне барғанымда: «Студенттік кезде жиған кі-
тапханамның жұрнағы еді. Енді сыншы болмаспын, ақын бола
алсақ та жарайды. Ал мына кітап саған берген сыйым болсын
– деп атақты сыншы В.Г.Белинскийдің үш томдық таңдамалы
шығармалар жинағының бір томын қолыма ұстатты. (Мен ол
кітапты Ергөбек Сапарбекке бердім. Сонда сақтаулы).
Бұл да бір білгенін, көңіліне түйгенін аяусыз айтатын сын-
шы екен. Ән-ағаң әредік әзіл-қалжыңы аралас: “Құлбек, сенен
қазақ балалар әдебиеті сыншысын тәрбиелеп шығарамын” –
деп те жүрді. (Өкінішке қарай Ән-ағаңның көзі тірісінде бала-
лар әдебиеті жайында ештеңе жаза қоймаппын. Қ.е.)
Қазақ университетінде М.О.Әуезов атындағы әдеби бір-
лес тік жұмыс істейді. Әуелде Б.Кенжебайұлы ұйымдастыр-
ған, кейін З.Қабдолов басқарған бұл әдеби бірлестікке біздің
студент кезімізде С.Садырбаев жетекшілік жасады. Обалы не,
бұл бірлестік университет іргесінде құрылғанымен қанатын
кең жайған, республикалық деңгейге көтерілген ғибрат ұясы
еді. Ақшам мен намазшам аралығында қаланың әр қиырынан
студент, жұмысшы жастар ҚазМУ-ге қарай мерекелік шат кө ңіл
күймен ағылып келе жататын. Бұл бірлестікке Ә.Тәжібайұлы,
Ш.Айтматов, Ә.Нұрпейісов, М.Әлімбаев, Т.Ахтанов, Т.Мол-
дағалиев, Қ.Мырзалиев секілді жазушылар келіп жастармен
талай мәрте сырласқан. Айта берсе бұл бірлестіктің дербес
ғибраты, өзіндік шежіре-тарихы мол.
Әуезов атындағы әдеби бірлестік темірқанат жастарды
мінбеге шығарып, сөйлетіп баулитын. Ақын-жазушылардың
бірін ортаға алып түн баласына шығармасын талдау да ұдайғы
дәстүр. Жетпісінші жылдары Тұманбай Молдағалиев есімі
жерге түспейді. Бейне көкке ілініп қалғандай... “Хош, көктем”
жыр жинағын оқыған жастарда ес-түс жоқ. Енді осы ақынмен
кездесуіміз керек. Баяндаманы кімге тапсыруымыз керек?
Сеніміңнен айналайын ұстаз Сұлтанғали Садырбаев баяндама-
ны маған тапсырды.
Кешке астана жастары кең залға мелдектей жиналды. Ине-
шаншар орын жоқ. Ақын есіктен кіріп келеді. Дуылдаған ша-
палақ. Ақын орнына отырды. Қызу ұрылған шапалақ. Ақын
орнынан көтеріліп ізет-ілтипат жасап қайта отырды. Дуылдап,
шуылдап барып соғылған қол зорға саябырсыды.Жасыратын не
бар, баяндамам тұздықтылау болып кеткен екен. Жастар махаб-
баты мынадай болып тұрғанда тұздықты баяндаманы оқу қалай
болар екен деп толқимын. Аудитория қабылдай ма, жоқ па? Сөз
берілді де баяндаманы оқып шықтым. Шегінер жер қалмаған
еді. Ақынға үш-төрт кемшілік қазылып айтылды.
Бірінші – өзін-өзі қайталайды.
Екінші – ақындық диапазон тар. Келешекке сілтер ақындық
программа жоқ.
Үшінші – арнау өлең көп.
Төртінші – өлеңдерінде сөз қайталау көп.
Аудитория қабылдай қоймаған болар. Абырой болғанда,
қарсыласпады әйтеуір. Өздерінің жақсы көретін ақыны жөнін-
де кездейсоқ балаң сыншының тұздықты баяндамасына таңыр-
қап қана отырды-ау, асылы.
Сүйікті ақынды қайдам, ақынмен сыйлас жүретін Сұлтекең
зорға шыдап отырды. Баяндама аяқталған соң:
22
23
– Мінбені біржақты пайдаланып кетуге болмайды, Құлбек
жолдас. Сын айтпа демейміз. Бірақ әдептен аспайық, – деп
ескерту жасады.
Айтылар сөз айтылып кетті алайда. Баяндама жастар ма-
хаббатын суыта алған жоқ бірақ. Сүйікті ақынын, махаббат
жыршысын гүлге бөлеп, әбден әспеттеп бақты. Тұздықтылау
болып кеткен менің пікірім. Әйтпесе, жастардың ақынға де-
ген махаббаты әбден-ақ негізді еді. Т.Молдағалиев ол кезде
қатарластарының ешқайсысын құйрық тістестірмей дара шау-
ып келе жатқан кез.
Сөз кезегінде Тұма-аға кешке шақырған жастарға рахмет-
алғысын айта келіп, маған өкпелемейтінін, қайта өткірлене
түсуімнің керектігін ескертті. “Сыншы болу – ақын ұната ма,
жоқ па, батыл болу” – деді ақын.
Біреу қолдап, біреу қолдамай әрі-сәрі күй кешкен мен сол
күндердің бірінде Әнуарбек Дүйсенбиевтің үйіне бардым. Тая-
уда басымнан өткен оқиғаны айта келіп:
– Ән-аға, Сіз берген Белинскийдің кітабы, Сіз берген Аме-
рика әдебиет сыншысының мақаласы ойлаған, ойға алған пі-
кіріңді батыл айтуға үндейді емес пе? Ал, мен Сіздің Тұманбай
досыңызды сынаймын деп қолайсыз жағдайға қалдым – дедім,
біртүрлі мұңайып.
– Дұрыс қой – деп жұқа жымиды Ән-ағаң, ол принцип, бірақ
рецепт емес, Тұмашқа қаттылау қадалыпсың. Өзі жетім өскен,
жаны жаралы, әрі жаны нәзік адам, шын ақын ғой Тұмаш. –
Ақын аға сөйтіп бірсыпыра кеңес айтты. Ән-ағаң айтқан бір
әфсана-әңгіме әлі есімде.
– Баяғыда бір қанішер хан болыпты – дейді ол, – сол хан
тарихта атын қалдыру мақсатында бір жылнамашы ұстапты.
Хан жорықта, жылнамашы қасында. Жойқын соғыс, төгілген
қан, шыққан жан дегендей. Күндердің бір күнінде жылнама-
шыны шақыртып: “Талай жортуыл жорықтарды өттік. Қане
сен тарихқа кіретін не жаздың?” – деп сұрапты. Сөйтсе жыл-
намашы дәптері толы “қанішер хан ана елді жаулады”, “мына-
дай кісілерді өлтірді” – деген сыңайдағы тізбелер екен. Ханның
көңілі толмапты: – Мұның не, мені сонша қанқұмар қылып
көрсеткенің? – дейді тікіленіп.
Сонда жылнамашы:
– Сіз тек көзіңмен көрген шындықты ғана жаз демеп пе
едіңіз? – дейді ғой.
Хан тұрып сонда:
– Керекті шындық бар, керексіз шындық бар. Бұл – бір.
Екіншіден, мәселе – шындықты айтуда ғана емес, қалай айтуда.
Осыны жадыңа тұт деген екен. Сен де осы әңгімені жадыңа тұт,
балақай! – деп әңгімесін аяқтап басымнан сипады Ән-ағаң.
Бұл да менің әдеби сынға талпынып жүрген кездегі бір
қадамым...
Жақсы дәстүрден көз жазып қалдық па?
Қазақ университеті жанындағы әдеби бірлестікті 1970
жылға дейін Сағат Әшімбаев есімді студент басқарыпты. Біз
оқып жүрген кезде Сағат алдымен “Лениншіл жас” (“Жас
алаш”) газетінде, кейінірек “Жұлдыз” журналында қызмет ат-
қарды. Мақалалары мерзімді баспасөзде жиі-жиі жарияланып
тұрады.
Сағат Әшімбаев, Рафаэль Ниязбеков, Шөмішбай Сари-
ев “Жұлдыз” журналында қызмет істеген жылдары әдеби
бірлестікке жиі келіп жүрді. Әдеби бірлестік мәжілісінің аяғы
студент жатақханасында – тар бөлмеде жалғасатын сәттер
жиі. Олар арамызға келген сайын “Сын жазсаңдаршы» – деп
әрқайсысымызды бір қамшылайды. Кейде ауызекі айтқан әң-
гімені “осы күйінде қағазға түсіріп бере қойыңдаршы” – деп те
жатады. Демек, олар жәй жүрмепті, студент жастар арасынан
талағының биті бар талапкерлерді іздей жүріпті. Қандай үлкен
жүректілік?! Қандай қамқорлық?!
Университеттің әдеби бірлестігімен қатар әр факультеттің
“Студенттердің ғылыми қоғамы” аталатын ұйымы бар. Филоло-
гия факультетінде оны Жанғара Дәдебаев басқарады. Ғылыми
қоғам мүшесі болып табылатын студенттер белгілі бір мұғалім
жетекшілігімен конференцияда баяндама жасайды. Бір рет
«Қазақ анекдоттары» – деген тақырыпта профессор Бейсембай
Кенжебайұлының жетекшілік етуімен баяндама жасап, арнайы
диплом алғаным бар. (Диплом архивімде сақтаулы. Қ.Е.)
Әрі бұл кезде Бейсекеңнің ұсынуымен А.Мецтің “Мұсыл-
ман ренессансы”, Л.Н.Гумилевтің “Байырғы түріктер”, Б.Ғафу-
ров тың “Тәжіктер”, Н.И.Конрадтың “Батыс пен Шығыс”,
Д.С.Лихачевтің “ХІІІ-ХV ғасырлардағы орыс әдебиеті жанрла-
ры”– аталатын кітаптарын оқып үлгерген едім. Байқаймын,
ыңғайым тарихқа, әдебиет тарихына ауып барады. Бәрі Бей-
секеңнің тарихи-зерттеу мектебіне де бойлата берді.
Әлі есімде, сол жылдары Бейсекең мені белгілі ғалым,
24
25
үлкен түрколог Әуелбек Қоңыратбаевтың докторлық диссерта-
ция қор ғауына алып барды. Бұл өзі ешкімге жалтақтап жағына
бер мейтін, білгенін айтып қарап отыратын, “кісілік саясатыңда”
шаруасы жоқ, алаңғасар-әпенділеу қария екен. Диссертациясын
жақсы қорғады. Бейсекең қатты қуанып жүрді. Залдан шығып
келе жатқанда:
– Қызық болған жоқ па, ә, Құлбек? – деп ақырын маған
қарап қойғанын аңғардым.
– Қызық екен... бірақ, неге Қоңыратбаев шал болғанда қор-
ғап жатыр? Жастау кезінде неге қолға алмаған? – деп профес-
сордың жүзіне үңілдім.
– Оның енді түрлі себебі бар – деді ғалым шәкірт баланың
жүзіне сынай қарап, – Өзі де созып алды. Тақырыбы да қиын.
Шығыс десе қашып тұратын да әдетіміз бар. Тағы басқа толып
жатқан себептері бар...
Ғалым себептің бірін айтып, бірін айтпағандай күйде кетті.
Мен тақақтап сұрап жатпадым. Қазақ ғалымдары арасындағы
айтыс-тартыстан ол кезде хабарым жоқ, әрине. Жүрегін жара-
ламайын деп Бейсекең де айтпаса керек.
Диссертация қорғауына қатысқандықтан ба екен, әйтеуір
Әуелбек Қоңыратбаев деген кісі мені недәуір қызықтырды. Әрі
Бейсекең ол кісі жөнінде түгел ақтарылып сыр айтпағандай
көрінді маған. “Ит пен бала қорыған жерге өш” – дегендей
балаң көңілімде ғалым еңбектерін оқып көретін екен деген
қызығушылық пайда болды. Қазіргі “Ұлттық кітапхана” ол
кезде А.С.Пушкин атындағы республикалық кітапхана атала-
ды. Пайдалануға жаңа берілген. Аталмыш кітапханаға барып
Ә.Қоңыратбаев еңбектерінің кейбірімен танысып шықтым.
Сөйтіп жүріп Бейсекеңе жолығып қалдым. Масаншы көшесінен
Төлебаевта тұратын ғалым үйіне дейін бірге аяңдадық.
– Не оқып жүрсің, Құлбек? – деді ғалым.
– Әнеугі күні Қоңыратбаевты мақтап едіңіз. Сол кісінің
еңбектерін қарап шықтым.
– Ә, дұрыс. Басқа не оқып жүрсің?
Мен жоғарыда аталған бірсыпыра еңбектерді тізбеледім.
– Ә, жарады. Ертең кафедраға келіп маған жолығып кет.
Төлебаев және Қабанбай батыр (ол кезде Калинин көшесі)
көшелерінің қиылысында осылай қоштастық.
Ертеңіне “Қазақ әдебиеті” кафедрасына бас сұқтым. Бей-
секең отыр екен. Жалт қарады.
– Кел, кел, келе ғой!
Мен кіріп бардым.
Ғалым қолыма Қаз МУ-дың бланкісіне басылған бір хатты
ұстата берді. Оқып шықтым. Былай деп жазылыпты:
“В Библиотеку КАЗГУ. Кафедра казахской литературы
просить разрешит пользоваться докторской диссертацией
КОНЫРАТБАЕВА А. студенту 3го курса филологического фа
культета Ергубекову К.
Зав. Кафедры казахской
литературы, профессор – Б.Кенжебаев.”
Ол кезде іс қағаздарының бәрі орыс тілінде жазылады. Күні
бүгінге дейін архивімде сақталып келе жатқан қатынас хаттың
жоғарғы жағында “т. Урмановой Х.Г. Разрешаю. Д.Ораз. 12/V
73 г” деген белгілер бар. Бұл да бір сонау жетпісінші жылдар-
дың жәдігерлігі. Бейсекеңнің көзіндей болып архивімде сақ-
талып келеді.
Жәдігерлік арқылы айтқалы отырғаным мына жай: студент
бала әлдебір ғалымның докторлық диссертациясын не етсін?
Оны қажет етіп отырған шынайы ұстаз, ғалым. Шәкіртім оқыса,
таныса келе ғылымға бет бұрса деген ұстаз бойындағы ұлы
тілек. Шәкіртіне әкесіндей қамқорлық жасайтын ұстаздық ұлы
жүрек. Бәрін өзі жазған, бәріне өзі жүрген. Сөйтіп шәкіртіне
ақ жол ашып қойған. Ұстаздық жүрегіңізден айналдым-ау, асыл
адам, шынайы ғалым. Қазір осындай ұстаздар бар ма екен,
сірә?! Әй, қайдам? Басқа қайталанар, Бейсекең қайталанбас.
Өйткені ол кісі әрбір шәкіртінен ғалым келбетін көретін еді-ау,
жарықтық. Сеніміңді ақтай алармыз ба, жоқ па?
Қасымызда жүрген қарапайым ғалымның ірі ерліктер үшін
жаралған жан екенін, бірақ еркіне жібермей ауыздықтаумен
саясат, іштей тынып ғалым жүргенін мен сол жылдары сезе
бастадым. Оның үстіне ұстазға деген шәкірт махаббаты бөлек
қой, шіркін. Тағы бір айта кететін жайт – 1973 жылдан бастап
Бейсекеңді сырқат айналдыра бастады. Жиырмасыншы ғасыр
басындағы қазақ әдебиетінен оқитын лекциясына бірде келіп,
бірде келе алмай қалып жүрді. Ұстаз лекциясын кейде Алма
Қыраубаева, кейде Арап Еспембетов оқып жүрді. Екеуі егіз
қозыдай аспиранттары еді. Қазір екеуі де үлкен ғалым. Міне,
осындай күндердің бірінде Бейсекең пәнінен емтиханды осы
екі кісіге тапсырғаным есте.
Бейсекеңнің лекторлығы жөнінде аз ғана сыр. Кенжебай-
ұлының кенже шәкірттерінің бірі болғаныммен жалғыз шәкірті
емеспін ғой, сондықтан қылаудай қоспаға орын жоқ. Бейсекең
26
27
үздік лектор емес-ті. Құдай берген дауыс та зор емес, жұмсақ,
ұяң дауыс. Ақырын есікті ашып кіріп келген Бейсекең бала-
ларды тексеріп те жатпайды, бірден сабағына кірісіп кетеді.
Тексермейтін текті мінезін білетін кержалқау кейбір студент-
тер профессор сабағына келмейтін. Сабақ үстінде әкімшілікті
мойындамайтын. Ол жылдары студенттердің сабаққа қатысуы
деканат тарапынан қатаң тексеріліп, қатыспаған студенттер
сти пендиядан алынып тасталатын. Сондықтан кейбір студент-
тер лекция үшін емес, алатын отыз бес сом стипендиядан
айы рылып қалмау үшін де келіп, аудиторияда қалғып-мүлгіп
отыратыны болады. Бірде әлекедей жаланған декан орынбаса-
ры Санақ Әлімұлы Құлбеков есікті ашып кіріп, студенттерді
түгендей бастады. Бейсекең декан орынбасарына кенет қатты
тікіленді:
– Сен әкімсің. Бірақ сабақтан үлкен емессің. Бұл қырық
бес минөт маған берілген. Шық! – деп Санақ әкімді есіктен
шығарып жіберді.
Бейсекең сөзді ойнатып қолданып, қырлап сөйлейтін лектор
емес-ті. Алайда, қойын-қонышы тола факті, дерек болып келеді.
Соларды бірінен кейін бірін топырлатып айта бастағанда есте
сақтау қабілетіне қайран қаласың, есесіне өзің профессордың
айтқан әңгімелерін есіңе ұялатып үлгермейсің.
Бірқалыпты дауыс мақамына көндігіп тыңдаған кісі Б.Кен-
жебайұлы лекциясынан көп білім алар еді. Ал, бірсарын лек-
циядан жалыққан адам ештеңе ала қоймайтын. Қалай дегенде
де Бейсекеңді студенттер сыйлайтын, құрметтейтін. Ескінің
көзі деп қарайтын. Біз – студенттер Бейсекеңді ұлы Мұхтар
Әуезовтің көзіндей көруші едік. Оған себеп те бар.
ҚазМУ-дың көне көз мұғалімдері Мұқаңдай ұлы адамның
Бейсекеңе деген махаббат-құрметін кейбірі мақтаныш көріп,
кей бірі қызғанып дегендей әңгіме қылатын. Әсіресе, тіл мама -
ны Ыбыраһим Маманов. Бұл кісі атақты Маман байдың не-
мересі. Кезінде (ХІХ ғасырда) мектеп салдырып, “Мамания”
деп ат берген, “Айқап” секілді журналды шығару үшін ұжымға
айналып көп қаражат берген, кейін қазақ басылымдарын жаз-
дырып алдырып тұрған сирек зиялылар – осы Ыбекең ата-
лары. Кеңес өкіметі тұсында бай баласы болғандығы үшін
қудаланудың жеті атасын көрген, басынан талай тауқымет өт-
керген, сонда да мойымаған қайсар жан еді Ыбекең. Сол кісі
бірде лекция оқып тұрып:
– Мұхаңның тірісінде дұшпаны көп болған еді, өлген соң
досы көбейіп кетті. Жұрттың бәрі Мұхаңмен дос, Мұхаңа
шәкірт – деп жымияды. Сөйдеді де: – Осы Бейсекең сендерге
Мұхаң жайында әңгіме айта ма? – деп сұрайды. – Жоқ! – деп
жауап береміз бәріміз бір ауыздан.
Айтпайтыны рас.
– Онысы несі екен, ә, скромность қой – дейді Ыбекең, – Ал
шын мәнінде Мұқаңның ықыласы құлаған, дос тұтқан адамы
осы ұстаздарың Бейсембай Кенжебайұлы. Мұқаң бұл кісінің
атын атамай, еркелетіп “Бешім” дейтін... Жарайды лекцияға
ойысайық...
Тағы бірде, сол кісі:
– Осы Бейсекең неге “жиырманшы ғасыр”, “жиырманшы
жыл” деп жазады? Соны білесіңдер ме? – деп сұрақ қоя сөйледі.
Өйткені Мұхаң солай жазатын. Тіл заңы да солай! Қазір мына
білгіштер қолдан өзгертіп, сан саққа жүгіртіп тіл заңын бұзып
жүр ғой. Сендер ұстаздарың Бейсекең “Абай жолын” әкімдердің
қарсылығына қарамай жарыққа шығарып жіберіп, жұмыстан
қуылған жан екенін білесіңдер ме? – деп те сұрайды. Әрі
қарай лекцияға ойысып кетеді. Енді біліп жүрміз әбден қуғын-
сүргін көрген Ыбыраһим Маманов ұстаз тамағында да талай
шындық, талай сұмдық-сыр жыбырлап айтылмай кеткен екен
ғой. Қайтерсің, уақыт...
Міне, сондай аяулы адам сырқат. Бір күн ауру, бір күн сау.
Үйіне барып хал біліп тұрамын. Ауруханаға да хабарласқан
сәттерім болды.
Жаңа жыл қарсаңы. Ол кезде орыстың Жаңа жылын өз жаңа
жылымыздай қуанып қарсы аламыз. Жасы ұлғайып аурушаң
тартқан ұстазды жаңа жылымен құттықтап, жанына шипа бо-
луды ойладым ба екен, әйтеуір Желтоқсанның 31-і күні, сағат
түнгі 10-дар шамасында 62-52-71 телефонына шалдым.
– Бұл кім?
– Құлбек! Жаңа жылыңызбен құттықтайын деп... Ауырмаңыз
ағай...
– Ой, рахмет айналайын. Құттықтап тұрған өзің бе, әлде
курс түгел ме?
– Өзім, ағай...
– Ә, жөн, жөн. Балаларға сәлем айт. Бақытты болып өсіңдер.
Жаңа жыл екен деп арақ-шарапқа айналып қалып жүрмеңдер.
Хош. Телефонды ілген бойда бойымды өкініш билесін. Өзімді-
өзім жеймін-ау, жеймін. “Не деген аңқаусың. Ғұмыры аудитори-
яда өтіп келе жатқан ұстаз ұзақ төсек тартып саржамбас болып
28
29
жатудан зерігіп, шәкірттерін сағынған. Сен соны да аңғарма-
дың. Рас, Бейсекеңе телефондаймын деп сен айтқан жоқсың,
бізден сәлемдеме деп олар айтқан жоқ. Алайда, бүкіл курс сә-
лем айтып, құттықтап жатыр деп залалсыз өтірік айта салсаң
қайтетін еді? Бірдемең кететін бе еді? Бір сенің құттықтауың-
нан бүкіл курстың құттықтауы ұстаздың жанын жадыратып,
арқаландырмас па, ауруына шипа болмас па?” – деп өзімді-
өзім жеп қоя жаздадым. Өйткені ұстаз дауысынан шәкірттерін
сағынған саз аңғарған едім. Амал қанша, айтылар сөз айтылып,
хош айтысып кетті. Мен студент бөлмесіне өкінішпен ендім...
Жүрек сырқатына миға қан құйылу дерті қосылып “инсу-
льт” деген диагнозбен Бейсекең ауруханаға қайта түсті. Ұстаз
жайы хақында курстас жігіттерге хабарладым. Бәрі де ойланып
“апыр-ай, ә» – десті. Өткендегі өкініш бар, курстас достардың
тілегі бар, ақыры бір күні топ жігіт курс атынан сәлемдеме
алып Қазақстан Министрлер кабинетінің ауруханасына – сыр-
қаттанып жатқан Бейсекеңе бардық.
Ұстаз кісі танымастай болып өзгерген. Бет-аузы көнектей
болып ісіп кетіпті. Қасында Меңжамал шешеміз шалының
жай-күйін жасап күйбеңдеп жүр. Бізді көріп қарт ғалым сәл
кемсеңдегендей болды. Бәйбішесі:
– Таныдың ба, балаларыңды Бейшенбай? – деді татар
мақамымен. Ұлты татар Меңжамал шешеміз ерін осылай “Бей-
шенбай” – деп атайтын.
Ұстаз басын изеді. Сөйлеуге тіл жоқ. Жүруге, тұруға рұқсат
жоқ. Қол-аяғы да жарымжан. Әрі-бері отырып, әр әңгіменің
басын бір шалдық. Ұстаз мұқият тыңдап отыр. Ақыры жаны
жайсаң ұстазға тапқан жақсы сөздерімізді айтып хоштастық.
Қоштасып тұрып айыға келе оқырсыз деп татар әдебиетшісі
Рафаэль Мұстафиннің Мұса Жәлел жайында жазылған “Үзілген
ән ізімен...” аталатын деректі-ізденіс кітабын сыйладық. (Кітап
қазір ғалым кітапханасында сақтаулы. Оның алғашқы бетінде
мынадай жазу бар: “Қадірлі ағай!
Тез айығып кетуіңізге тілектеспіз. Шәкірттеріңіз: Құл
бек, Тұрар, Ахмет, Жақсылық, Жұмабай, Төребай, Жанғара,
Бәйділхан, Кемел. 25/І1975.”)
– Жазылсын, оқиды ғой ағайларың. Рахмет балалар! Өр-
кендерің өссін! – деп қоштасты Меңжамал анамыз.
Ұстаз ыңырсып бірдеңе деді де оң қолын әлсіз жоғары
көтеріп тастап жіберді.
Шәкірттер көңіліне мұң ұялап шықты ауруханадан. “Әй-
қайдам” деген күдік әр көңілде кетті...
Бейсекеңнің сырқаты шәкірттері түгілі әріптестерін де қат-
ты ойландырды. Ұстаздар сол тұста әбіржулі жүрді. “Ойпырым-
ай, ойпырым-ай, не дейт” – деген секілді өзара күбір-сыбырын
біздер шәкірттер талай естідік...
Студенттердің ғылыми қоғамының кезекті мәжілісінің бі-
рінде профессор Тұрсынбек Кәкішев (НСО-ға оқытушылар та-
рапынан жетекшілік етеді):
– Құлбек, Бейсекең биыл жетпіске келеді. Әрі өзі сыр-
қаттанып қалды. Бәріміздің де ұстазымыз. Болдым-толдым деп
жүргеннің бәрі сол кісінің жақсылығын көрген. Осы ретпен
келген уақытында, сен басқа тақырыпты қоя тұрып, Бейсекең
творчествосынан баяндама жасасаң қайтеді? – деді. Ол кісінің
ой салуы, ойласуы кесімді келеді. Өзі айтты, өзі шешті. Әрине,
мен де қарсы емеспін ғой.
Студенттер ғылыми қоғамының студент-жетекшісі Жан ғара
Дәдебаевтың қалауы да осы болды.
Баяндама да жасалды. Тыңдаған студенттер де, профес-
сор Тұрсынбек Кәкішев те баяндаманы мақалаға айналдырып
университеттің аспиранттарға арналған ғылыми жинағына бе-
руімнің керектігін айтты. Айтты да солай деп қаулы алды. Шә-
кірт бала алдынан және бір қиындық шықты. Университеттің
ғылыми мақалалар жариялайтын жинағы студентке арналмап-
ты. Ол – ғалым ұстаздар мен аспиранттарға!... Бұл қиындықтан
жайдары адам, жақсы ұстаз, тілші һәм әдебиетші ғалым Мырза-
тай Серғалиев құтқарды. Ол менің өтінішім бойынша мақалаға
бірге қол қоюға келісті. Сонымен “Қазақ тілі мен әдебиеті” –
аталатын жылдық жинақтың 1975 жылғы санында М.Серғалиев
пен Қ.Ергөбековтің “Ғалымұстаз жолы” аталатын ғылыми
мақаласы жарық көрді...
Шәкірт көңілі қуанышқа толы. Көңілін шаттық кернеді.
– Жігіттер бір азаматтық шаруа жасауға тура келеді, – деп
курстас дос Жанғара Дәдебаев жұмбақтай сөйлеп. Қарапайым
сөздің өзін жұмбақтап, қарапайым ойдан философия туында -
тып отыру – оның қашанғы дағдысы. – Тағы не пәлені бастаға-
лы жүрсің, – деп жігіттер Жанғараның аузына қарадық.
Ол асықпай қойнынан үш жұқалтаң кітапты алып үстелдің
үстіне қойды. Сөйтті де әңгіме бастады:
– Бүгін Рәпілбекке (Р. Ниязбековті ол осылай ата-анасы азан
шақырып қойған атымен атайды.Қ.Е.) ілесіп “Жұлдыз” журна-
30
31
лына барып едім, Сағат пен Шөмішбай осы жыр жинақтарын
қолыма ұстатты. Сендерге сәлем айтты. Тез рецензия жазып
берсін. Өзгертпей басамыз деді.
Біз сенімге қанаттандық та, міндетке келгенде қайсақтадық.
“Орындап шыға аламыз ба?”
– Орындап шығамыз, несі бар! – Жанғара нық сеніммен
сөйледі.
– Болсын ендеше.
– Төребай, сен мына Саттар Сейтхазин жинағына, Құлбек
сен Сабырхан Асановтың жинағына пікір жазасың. Ал мен
Өтеген Күмісбаевтың жинағына жазамын...
– Келістік.
Біз үш ақынның үш жыр жинағын қолымызға алып үш
жаққа кеттік. Оқу керек, ойлану керек, іздену, жазу керек.
Менің еншіме тигені – Сабырхан Асановтың “Шолпан”
ата латын жыр жинағы. Жинақты бір оқып шыққанда тәп-тәуір
өлеңдер бар екен-ау деген жақсы әсер жетегінде болдым. Бұл –
алғашқы әсер, оқушылық әсер. Енді екінші бір ой қылаң берді:
“Өзге жинақтарымен салыстырып көрсең қайтеді? Өсу бар
ма ақында? Әлде?” Кітапханаға барып ақынның “Шолпанға”
дейінгі жыр жинақтарымен танысып шықтым. Табиғатында
Сабырхан Асанов жақсы ақын екен. Ақын жинақтарына
Сәбит Мұқанұлы бас болып жазған мақала, рецензиялармен
сырластым. Келген қорытындым: “С.Асановтан үлкен-кіші
әріптестері мол үміт кеткен. Ақын әдебиетке сезім жыршысы-
на айналып сәтті келген. Бірақ іздену аз. “Шолпан” оған дейінгі
жыр-кітаптарымен салыстырғанда төмен жатыр, а!»
Ақ қардан да аппақ, мөлдір таза шағымыз емес пе?! Ойға
алған, көңіл тоқтаған пікірді бүкпесіз айттық та рецензияны
Жанғараның қолына ұстаттық. Ол да оқып шығып “Жұлдыз”
журналының редакциясына – Сағат Әшімбаев, Шөмішбай
Сариевтің қолына табыс етеді.
Уақыт өтіп жатыр. “Жұлдыз” журналының 1974 жылғы 12
санында үшеуіміздің рецензиямыз бірінен кейін бірі тізбектеле
беріліпті. Ой-пәлі! Қуанып қалдық. Әй, бірақ осында бір түсі-
ніксіз жай бар: менің мақаламның соңында “Т.Омаров” – деген
фамилия тұр. Қасымдағы достарым да аң-таң. Жанғара жазған
мақаланың соңында “Қ.Ергөбеков”, Төребай жазған мақаланың
соңында “Ж.Дәдебаев” деген есім тұр. Бұл қалай болған?
Бәріне кінәлі тәжірибесіздік. Төртінші курсты аяқтағалы
жүр ген жігіттер ағалар тапсырған міндетті орындағанбыз. Бір-
ақ соңына қол қою есте болмаған. Дұрыс дағдыланбағанбыз,
ұяңдық билеген. Мақаланы қабылдап алғанда редакциядағы
жігіттер бұған назар аудармаған... Мақала қорытылар сәтте біз
курсты бітіріп, ауыл-ауылымызға тарап кеткенбіз. Атымызды
ғана білетін Сағат Әшімбаев пен Шөмішбай Сариев (студент-
тер ортасына талай келіп, кештер ұйымдастырған, бізді жазуға
талай мәрте үгіттеген ағалар еді-ау, шіркін) кездескен бір сту-
денттерден біздің фамилияларымызды сұрап біледі. Сөйтеді
де үш рецензияға жобалап “автор” белгілейді... Сөйтіп біздің
әрқайсысымыз өзіміз жазбаған мақала авторлары болып шыға
келдік. Әй, дегенде мақала өзге кісінікі емес, бес жыл бірге
өскен достар – өзіміздікі ғой. Гәп басқада.
Сонау жетпісінші жылдары әрбір редакцияда әдебиетке,
журналистикаға жас талапкер алып келу, тұсауын кесу – жақсы
дәстүр еді. Сонау жетпісінші жылдары әрбір студентінен бола-
шақ ғалым, ақын, жазушы көру – әрбір ұстаздың бұлжымас дағ-
дысы еді. “Қандай жақсы шәкіртің бар?» – деп ұстаздар бір-бі-
рінен сұрағыштап жатар еді. “Қандай көгенкөздің көзін аш-
тың?” – деп журналистер бір-бірінен сұраушы еді. Қазір қандай
екен, сірә? Тұрымтай тұсымен болып кетпеді ме екен? Жақсы
дәстүрден көз жазып қалып жүрген жоқпыз ба абайсызда?...
Достарыңызбен бөлісу: |