title: Сайын Назарбекҧлы - бет 23

text:
254
Айрақты тауының соңғы Қҧлжасы
әңгіме
Біздің балалық шағымыз қаладан шалғай ауылда ӛтті. Сатып
алатын нан болмайтын, әр үй ӛз нандарын ӛздері дайындайтын.
Аналарымыз әуелі ашытқы
қосып
қамыр
илейді. Ашытқының күшімен
қамыр
кӛтеріледі. Ошақтағы отқа таба қыздырылады. Бір шама қызған
кезде нан салатын табаға қойдың құйрық майы жағылады. Дайын
қамырдың
шетінен «ашытқы» деп бір үзіп алады, илеген қамыры
жеткілікті болса «собалақ» деп баласына бір үзіп береді. Шикі қамыр
таба жобасындай етіп дӛңгелетіледі де қызған табаға салынып
ошақтағы шоқтың астына кӛміледі. Әуелі нанның үсті піседі. Нанның
үстіңгі
жағы піскен шамада нанды аударып салады. Ал собалағы бар
бала оны ошақ қозына кӛміп пісіріп алады.
Сол кездегі ана қолымен пісіріліп шыққан нандардың ерекше
ӛзіне
тартып тұратын қасиеті болатын. Мен оны жаңа шығып келе
жатқан күнге ұқсататынмын.
...Міне бүгінгі күн де шығып келеді...
...Оттан шығарып жатқан анам нанындай боп, тұла бойымды
ерекше сезімге бӛлей, сағыныш атты құдіретті шақыра сол күнгі күн де
кӛрініп келе жатты. Табиғат ӛз міндетін қай уақытта да мүлтіксіз
орындайды емес пе. Әуелі жарты таба нандай боп кӛрініп алып, енді
күрең наннан алтын табаққа айнала бастаған күн менің сезімтал
жүрегімді ӛз нұрымен мол шарпып жібергендей еді. Бүгінгі ерекше күн
ӛзіне
ғашық
бір пендесінің ӛміріне, тіршілікке деген сеніміне ерекше
ӛзгеріс
әкелмек
болыпты...
...Алдымен әлгідей етіп сезіміне бір малып алған күн, артынан
мені жолға шығуға итермелепті. Уақыт атты мейірімсіз озбырдың
бұғауындағы бір пендесін босатып, тіршілік атты билеуші қатігездің
құрсауынан
бір күнге құтқарып алыпты. Әрқашан сағынышты Шерқала
мен Айрақты тауларына жол шектіріпті. Мен бағына беріппін. Тек қана
бұл жолы әдеттегі әдетіме басып сапарлас жолдас іздеп
әлектенбеппін
.
Есейген шақта айрылмас жолдас болып алған ой атты егізімді
жол серік етіп алып тартып кетіппін.
Әлгі
егізім, жол серігім сұрақты жаудырып келеді...
...Неғып тез шешім қабылдадың?..
...Талай табан етін тілдіре жалаңаяқ жүгірген сары топырағыңның
жылуын сағындың ба?..
255
...Қызылқала үйінділерінің үйінді тас емес адам тағдыры екеніне,
ел қасіреті екеніне кӛз жеткізген жасыңда қайта үйінді басына шығып
ой толғап кӛрмекпісің?..
...Шерқала үңгірінің аузында ар жағындағы айдаһарлар мен
бӛлтеберлерден сескене отырып, солармен шайқасқан аңыз
батырларын еске түсіргің келді ме?..
...Ақмыш
бұлағының
Шерқала
жығындағы
қарабауыр
жұмыртқасы секілді шұбар ала жұмыр тасты белдеу тӛбе
бауырындағы анаң екеуің қазған жертӛленің орнына барып тағы да бір
рет мұңға батпақсың
-
ау, сірә?..
Ара
-
арасында ӛзіме
-
ӛзім
де сауал жолдаймын...
...Қызыл қыш үйіндісін ол кезде неге Қызылқала атағанын ойлап
па едім, осы, мен?..
...Мына шексіз әлемде біздің Маңғыстаудай ғажап жерлер бар
ма
екен?..
...Ӛз туып
-
ӛскен
топырағымның бір кезде үлкен мәдени орда,
саяси орталық болғанын, дүние жүзінің саяқатшылары мен
сәудегерлерінің мыңдаған шақырым жол жүріп кездесер орнына
айналғанын әлгі сұрампаздарға жауап ретінде мақтана еске ала
отырып, жолдың біраз бӛлігін ұтып та тастаппын...
...Адам қызық қой. Қызылқаланың әлемді бір
-
біріне жалғастырып
жатқан жібек жолы атты күре тамырының бір түйіні болғанын сезінген
шақта, бағзы орта ғасырдағы бабалар тындырған шаруаларда ӛзіңнің
де үлесің бардай айбаттана, масаттана түседі екенсің! Айбаттанғаным
сонша осы жолы ӛзімнің Қызылқаламды мақтаныш тұту үшін келе
жатқандаймын. Тіпті оның даңқын ӛзгелерден қызғанатын да
секілдімін. Біздің елдің адамдары қандай болған! Қазір де ешкімнен
кем емес! Ауыл адамдары шетінен ізгілік пен қайырымның құймасы!
Ешкімді ерітпеппін. Ӛзіммен
-
ӛзім
болмақпын. Ақмыш маңын құмарым
қанғанша
аралап, бұлағынан су ішіп, Шерқаланың, не Айрақтының бір
қуысына
қона
салуға да қарсы емеспін. Далада жаңғыз қонуды жаным
сүйеді. Дайындалып шықтым
.
Кӛкірегімде қуанышты сағынышпен қоса мұңды сезім де оянып
келе жатқандай. Ол –
енді қолға түспес, қайтып оралмас нәрсені
іздейтін секілді. Сосын да мені мұңға батыратындай. Ол –
уақыт атты
қатыгез
құдіреттің
күшімен мәңгілікке артта қалған балалық шақтың
елесі еді.
...Сескеніп те келемін. Олар мені жатырқап кетпеді ме екен? Ӛзім
де тосырқап қалған болармын. Алғашқы рет ел кӛзінен тасаланып сол
бір қыз бетіне ернімді тигізген домалық тасты таба алар ма екенмін?..
...Ақмыштың тыныштығын қорғап тұрған тәртіпті сарбаздарындай
домалақ тастар едірейе қарсы алып, тосырқаған кейіп танытар ма
екен? Кӛктемі жаңбырсыз ӛткен сар топырақты дала ӛгей шешедей
256
бедірейіп, шырай бермей жатса не деймін? Мұнарлы Қаратау,
ажарлы Ақтау бӛктерлері не дейді?..
Сезімтал жүрекке
ӛз
туған жерің мен еліңнің адамдары
бейтараптық танытып жатса азамат арқалар ауыр жазалардың бірі...
...Бұл сезімдер маған тағы бір тосын ой оралтқандай еді. Туған
жерді ана атандыра жүріп біз сол анаға деген сағынышқа мауқымызды
баса алмай, ӛзімізді ӛгейсітіп, іздеп бармай оны жетімсіретіп жүрген
жоқпыз ба екен?..
«Әуелі анаңа, әуелі анаңа, әуелі анаңа...» демейтін бе еді...
Біз осы ұран тұтар нақылды аяқ асты еткендерден емеспіз бе?
Біз –
«әуелі ӛзіме, әуелі ӛзіме, әуелі ӛзіме» атты ұрандыларға
айналып кетпедік пе?..
...Осы әңімені жазғалы отырып, сол сапарым туралы ойланып
қарасам, жолда келе жатып
-
ақ әлгідей ойға батқан мен, сол күні бір
тосын уақиғаға кездесу үшін шыққандай екенмін. Солай болатыны әу
бастан анық болған екен... Солай болды да..
.
...Әрине, жасы жетіп қалған кісілердің артын ойлағанда сағынары
да, ӛкінері де жеткілікті болады. Алтын бесігімді, сүйікті ауылымды
сағынғанда кӛз алдыма елес боп орала кететін суреттердің бірі Тиген
-
Қабақтың
әр
шағыр бұтасының түбінде бұғып жататын қоян
кӛжектері
болса, тағы бірі Шерқала мен Айрақтының маңында ауыл малдарымен
аралас жайылып жүретін қарақұйрықтың сүйкімді лақтары болатын.
Олар адам мен табиғаттың жарасымы секілді еді. Бір кӛктемде
қарақұйрық
лағын біраз уақыт бағып та кӛргенмін. «Қазанның
күйесі
жұқса ӛліп қалады» дегенге үйдегі қазанды жауып қоюға
тырысатынмын. Бір кӛршінің «семіргесін сойып жейміз ғой» деген бір
ауыз сӛзі лағымды қарақұйрық үйірлеріне қосып жіберуге итермеледі.
Неге екенін қайдам, қалалық болып кеткен шағымда үй малдарын
соншалықты сағынған кезім есте жоқ. Ал қарақұйрық атты
жаратылысты сағынатынмын. Оның сәніне бұ тіршілікте жылқы
малынан басқа ешкім таласа алмайтын болар...
Шерқала маңында қарақұйрық кӛп болатын. Кенет үріккен кезде
қарақұйрық
текесінің жүгіріп бара жатқаны
емес секіріп кеткен
ойыншықтай боп, ауада ілініп тұрып қалатын суреті ешқашан
жадымнан ӛше қоймас. Үлкендер қарақұйрықтан кӛрі арқарларды
кӛбірек әңгіме ететін. «Айрақты тауының басы арқардан жыртылып
-
айрылады» деп отыратын. Олардың қай түні, қай мезгілде Айрақтының
жалғыз құз соқпағынан түсіп суға келетінін де дәлеп айтып отыратын.
Бір жолы Айрақтының бір шыңының ұшында тұрған арқарды кӛргенім
де бар. Жарықтық қарап тұра беруге адамды жалықтырады екен.
Қозғалмай
қатып
қалыпты
.
Міне сол жер осы маң
болатын. Тежеткішін басып машинамды
тоқтаттым. Баяғы арқар кӛрген шыңымды танып та тұрмын. Сол
шошақ тас туралы есіме Іздібай аңшыдан естіген бір аңыз түсе кетті...
257
...Маңғыстауды билеген бір хан басына аласапыран заман туып
елінен, жерінен қашатын болады. Бар қазынасын күн жаңа шығып келе
жатқанда Айрақты тауының бір шошақ тӛбесі түсіретін кӛлеңкесінің
ұшына
кӛмген екен дейді. Бірақ сол күннің Жаратқанның 365 тәулігінің
қай
күні екенін білетін кім қалды дейсің? Мүмкін ерінбейтін біреу бір
жыл бойы таң алдында бір шұқыр қазып, еңбегі ақталып, тауып та
алар...
Атақты аңшы Іздібай қарт Маңғыстау аңдары туралы, аңшылары
туралы естелік айтудан жалықпайтын. Ізекеңнің бір естелігі...
Ол: Сенің әкең Назарбектің Найзабек деген ағасы болды. Әулие
кісі еді. Маған аңшылықты
сол үйретті. Ол бір жолы алты қадақ дуадақ
атып алған болатын.
Мен: Алты қадақ дуадақ кімге кездессе сол атып алмай ма?
Ол: Жоқ шырағым, ондай аң тек қасиетті кісілерге ғана
кездеседі... Нанарсың ба, нанбассың ба...
...Тиген жақтан келе жатқан біраз машина кӛзге түсті. Мен
соларды күтіп тұрып қалып едім, бірақ олар маған жетпей Айрақты
тауының шығысы жағына қарай бұрылып бара жатты. Аз ойланып
барып мен де сол кӛштің соңына түстім. Олар таудың шығыс
жағындағы бір қуысқа
жақын аялдап, жабасалма киіз үйлер мен
шатырларын тіге бастады. Мен аралап сәлемдесіп, амандық
-
саулық
сұрасып жүрмін.
Мал да сойылды. Ас та желінді. Бата да берілді. Әңгіме де
аяқталды. Ас рәсімін ӛткізіп болып, адамдар жинақтала бастады.
Жан
-
жағыма кӛз тастай тұрып, Іздібай қарттың тау жақта
оқшаулау отырғанын байқадым. Әңгімесі қызық ойлы ағаға жақындап
келемін. Сексеннен асқан қарт аңшы мені анадайдан кӛңілдене қарсы
алып: «Сайынбысың?» деп, танығанын білдіріп жатыр...
Тағы да сәлемдестік. Амандық
-
саулық сұрастық. Соңынан
әңгімеміз
бүгінгі асқа ойысты. Аузы сӛйлеп отырғанмен Ізекең кӛзі
Айрақты тауының бір бедеріне тұрақтап қалған секілді, сол нүктеден
кӛзін ажырата алар емес. Менің кӛзімнің де сол нүктені іздеп
отырғанын байқаған ол бүгінгі ас туралы әңгімені қайта жалғастырып
кетті...
...Мотоцикл дейтін пәле шыққалы дала малының басына күн
туды ғой. Соны мінген санасыз балалар қарақұйрықты да, Айрақты
арқарларының да тұқымын құртты. Әлгі жігіттің әңгімесін естідің ғой.
Ӛздерінің
Айрақтының соңғы Құлжасын қалай олжаламақ болғанын,
жолдасының қалай опат болғанын әңгімелеп бермеді ме... Бейне, бір
шаруа тындырған ерлерлей лепіріп...
...Естіген едім. Соншалықты ашкӛздік пен қанағатсыздықты,
соншалықты ессіздік пен санасыздықты сезіне отырып тыңдаған едім.
258
Жұрт талай естіген уақиғасы болса да, баяғы батырлар жырын
тыңдайтын ауыл адамдарынша сілтідей тынып қалыпты. Бейне халық
қаһарманымен
кездесу ӛткізіп отырған жиын дерсің.
Бұ жұрт құлағына тек қана қызық уақиға керек секілді.
Шындықтан кӛрі бұлар жылтыраған жалғанға неге құмар болды екен?
Ас иесінің кӛзінен жас кӛріне берді. Артында тұяқ қалмаған жалғыз
ұлын
аяай ма, әлде ұрпақсыз ӛтіп бара жатқан ӛзіне жаны ашый ма,
әйтеуір
кӛзін сүрте береді.
Қырықтарға
келіп қалған әлгі әңгімеші кісі әлі сӛйлеп отыр...
...Сонымен, бір сәтсіз күні екі мотормен екі жас жігіт Айрақтының
басына шығады. Бар армандары талай рет алдырмай кеткен арқардың
ерекше зор денелі құлжасын олжалау болыпты. Ол Айрақты тауының
басына шығып жайылатын үйірден қалған ең соңғы мал екен. Талай
рет тығырыққа тықтық деген шақта да не бір қиын құз
-
жартастан
секіріп құтылып кете береді екен. Бұлар осы жолы құлжаны
Айрақтыңың шығыс жағына, биік ұшпа жағына қарай айдамақ болып
келіседі. Тау үсті қалың қара жусан, жусан аралары тас. Абайламасаң
болмайды. Әрлі
-
берлі Айрақты үстін екі
-
үш
аралап ӛткенде жалғыз
құлжаны
да кездестіреді. Ол да әдеттегісіндей шыңнан секіріп құтыла
алатын жағына тырысады. Бірақ екі мотор күші мен машина
жылдамдығы амалсыздан арқарды бұлардың қалаған бағытына
ойыстырады. Әңгімешіл
жігіт арқардың кеңістік жағын ала, екіншісі
артынан еріп отырады. Ақыры қуғыншылар ара қашықтықты аңшының
оқ шығарар жобасына дейін қысқартады.
Ол әлі сӛйлеп отыр. Жұрт тып
-
тыныш.
...Мен жылдамдығымды сәл тежеп, мылтығымды кӛтере бердім.
Құлжаның
тұтас қамшылар жағы кӛз алдымда. Жамбас жобасын
кӛздеп шүріппені басатын сәтті күтіп келемін. Осы жолы құтқармасыма
кӛзім жетіп те қалып еді...
...Бір сәтте құлжаның кенет тоқтай қалып, жалт бұрылғаны.
Бұрыла сала жақын келіп қалған қуғыншыға қарай атыла секіргені.
Секіріп барып мотоциклді үстіндегі аңшысымен бірге мүйізіне іліп алып
Айрақтыдан қарғыды да кетті...
...Ізекең әлі бірдеңелер айтып отыр екен. Құлақ түрдім...
...Жұрт бұдан жиырма жыл бұрын мерт болған балаға ас беріп
жатыр. Ал мен ол бала асына
келген жоқпын. Мен бұдан жиырма жыл
бұрын тұқымы құрыған Айрақтының соңғы Құлжасын еске алуға келіп
отырмын...
...Соңғы Құлжа еті ешкімге бұйырмапты...
...Аңшы жігіттің де сүйегін ала алмаған. Екеуінің де мүрдесі биік
құз
басында қалыпты. Тек қана талқаны
шыққан мотор қаңқасы етекке
дейін домалап жетсе керек...
...Әкесі баласының рухына деп сол тұсқа тас үйеді. Соның
басына келіп жыл сайын ас береді...
259
...Мен де мерт болған баланың емес, Айрақтының соңғы
Құлжасына
берілген асқа қатысқандай әсерге ендім...
...Менің кӛзім де Ізекең қарап отырған алаңды тауып, сол жерге
ілініп қалғандай...
Менің кӛзіме баланың емес Айрақты тауының соңғы Құлжасының
күн жеп аппақ болған сүйегі елестеп отыр...
...Бар ойым соңғы Құлжаның ерен ерлігінде еді...
...Үйірінен түгел айрылған еркек безді, ер мінезді асыл жануар
жаналғыштардың оның да жанын алуға келетінін білген болар...
...Әлгі ерлігін ойланып істеуі де мүмкін
-
ау!..
...Әлде кенеттен, амалсыздықтан, шарасы қалмаған кезде
туындаған тӛтен ерлік пе?..
...Бұл құбылыс мүмкін жоғарғы жақтан беріліп жатқан ишара ма?
...Не де болса ол ерекше жаратылған жануар!..
...Ой арты ойға жалғасады. Обал болған екен. Адамдар олардың
тұқұмын құртып жіберіпті. Олардың жазығы –
етінің адалдығы. Кӛк
домбайдай күші бар жануар ӛздерін ӛздері қорғай
да алмайды...
...Ұлы Жаратушы еті адал мен еңбегі адалдың бәрін неге жуас
етіп жаратты екен?..
...Мал да солай, халық та сол секілді...
...Оңай олжаға құмарлар аң біткенді қырып таусуға айналды...
...Еңбегі адалдар да ӛмірі жарып бір тойып тамақ іше алмай,
иығы бүтінделіп бір киіне алмай ӛмірден ӛтеді...
...Озбырлар оларды тонап та жатады, қиындық пен ӛлімге айдап
та жатады...
...Ей, Ұлы Жаратушы! Күшті менен әлсізді теңестірер, арам менен
адалды ажыратар бір жағдай жасамайсың ба?..
...Ей, Ұлы Жаратушы! Бұларға бір
-
бірін жақын тұтарлық, бір
-
біріне жаны ашырлық сана берсейші!..
...Мен енді ас тарқағанда оңаша отырып осылайша дұға жасап,
бетімді сыйпадым...
...Аллатағала дұғамды қабыл еткей дағы...
Ақтау
260
Жалған тірлік (әңгіме)
Әлі
ұясынан
шыға қоймаған күннің әлсіздеу шапағы күңгірт
бӛлмені сәулелендіре бастаған шақта ұзақ түнді кірпік ілмей ӛткізіп
,
ауыр ойдан әбден діңкелеген Айша аурухана дәрісінің иісімен ӛзінің
кӛз жасы сіңген жастығынан басын кӛтеріп, қысылып бара жатқан
кеудесінен "уһ" деп дем шығаруы мұң екен, кӛкіректегі кӛбесі сӛгіліп
кеткен кӛп ойлар лық етіп ақтарыла, ӛкінішке толы сӛздер тізбегіне
айналып жүре берді. Ол тағдырына риза емес
-
ті. Оған ӛзін кінәлап
жатыр еді...
...Ӛзін
-
ӛзі
қамқорлай
алмаған жан кімге пана боламын деп
тіршіліктің етегіне жабысып, болашақтан дәме етіп жұр екен?..
...Ӛзін
-
ӛзі
жек кӛре жүріп, басқаны қалай жақсы кӛрмек, ӛзгеге
қандай
жылу таратпақ?..
...Ӛйткенше ӛшіп неге тынбайды бұл жалған тірлік?..
...Жалған тірлік?..
Бұ не сӛз
?..
"Жалған тірлік", "Жалған тірлік" деп, бір
-
екі рет күбірлеп алып,
содан соң сӛз мағынасына мән бере сан рет қайталай бергенін ӛзі де
байқамай қалған еді...
...Бұрын аузынан шықпаған сӛз...
...Бұрын кӛкірегіне келмеген ой...
...Ӛзінің Табылға тұрмысқа
шыққаннан бергі сүрген бес
-
алты
жылдық ӛмірін бағалап берерлік қандай дәл, қандай уытты сӛз еді,
ӛзі
?..
...Жалған тірлік...
...Табылмен бірге сүрген ғұмырына бұ сӛздің қаншалықты
қатынасы
бар екенін одан әрі талқылауға Айша үлгере алмай қалды.
Айшаның
тірі жанға сездірмей, бар қызығына оңаша бататын құпия
тірлігі, бұ дүниелік түйсіктерінің арғы жағынан елес беретін бір күш,
оны басқа тұңғиыққа тартып бара жатты...
...Бұл жақ, Айша жүрегіне сағыныш шері боп ұйып қалған, түсінікті
әлем
еді. Еске түссе болды, кӛзден ұшса да кӛкіректен ӛшпеген сол
бақытты шағы кәзіргісін ұмыттыра, мұң шалған кӛңілін сәулелендіре,
кір басқан кӛкірегін тазарта, бар болмысына сәулесі мол нұр жарықты
бірден дарыта бастар еді...
Ақ арғымаққа мінген керуен басындай, алыс жолдан
аман
жеткеніне қуанышын жасыра алмаған қуанышты жандай ақсия күліп,
ең алдында бұның Абылы келе жатар еді.
...Соңғы кезде Айша әлденеден қаймыққандай, құшағын жая
ұмтыла
алмай, тек қана жүректегі сағыныш сезіміне батып
-
шығып,
керуен
-
кӛшті сырттай қызықтап тұра беретін...
...Бірақ бұл жолы Абыл бұрынғыдай жайдары кескінде емес,
жабырқау секілді... Ӛңінде сұрақ белгісі тұр...
261
Неге жалған тірлік? –
дейтін секілді. Біз екеуміз –
бұ дүниедегі ең
бақытты жандармыз демейтін бе едік?.. Біздер махаббаты мол,
шынайы сезімге суарылған ғажап ӛмір сүрмеп пе едік? –
деп, сұқтана
сұрап, қадала жауап күтетіндей...
...Айша аз ғана уақытқа, оқыс қылығынан ұялған жас баладай
ыңғайсызданып қалғанымен, шексіз
-
шетсіз ой мұхитынан шығып кете
алмай, қайтадан батып бара жатты. О
жақта оны күтіп тұрғандар –
бұрын сүріліп кеткен қуанышты да, мағыналы ӛмірінің кейіпкерлері мен
сол кезде басына қонған бақыт құсы еді... Бұл бір жалғаны жоқ, тап
-
таза боп сүрілген ӛмір болатын. Ол, тағы да бір рет, сол қимас шақ
ғұмырының
пердесін еркін ашып еніп бара жатты...
...Айша нағыз қазақ аулында ӛскен, бұйығылау, бірақ аса
сезімтал, қияли қыз болатын. Соған қарамастан берген уәдесіне мерт,
ӛзіне
бұлжытпас талап қоя білетін қатаңдығы да бар бойжеткен боп
ержетті.
Сегізінші сыныпта оқып жүрген кезінде оныншының Абыл деген
баласына ғашық болғаны соншалық, Абыл Алматыдағы университетке
түскен жылы: "Ендігі жерде бестен басқа баға алмауға ант етемін!"
-
деп, ӛзін
-
ӛзі
қайрап
алып, мектепті үздік бағаман бітіріп шыққан.
Арманына жетіп, бұ да сол университет шәкірті атанды. Бұл жерде де
үздік
біліммен кӛзге түсті. Жалпы шебер жаратушы Айшаны ерекше
жомарт кезінде сомдаған секілді. Зеректігі мен алғырлығына қоса, оған
тек қана қазақ қыздарында кездесер ғажайып сұлулық пен биязы
мінезді де бере салыпты.
Оның ерекше шуақты, нұрлы жанары
кездескен жанның назарын басқа жаққа бұрғызбастай, сәулесі қандай
сӛнген кӛңілді де оятып кетердей ғажайып болатын. Жас бозбала түгіл
егде кісінің ӛзін ӛкініш ойға батырар, не "тілім тасқа" дегізіп, әкелік
сүйіспеншілік оятар ғажайып табиғат құдіреті еді.
Айшаның Абылға деген сезімі қаншалық күшті болғанымен, сол
сезімді тежеу, басқаға байқатпау әрекеті одан да күшті болып шықты.
Соның салдарынан оқушы кезінде ол Абыл назарына іліне алмаған,
ілінуге тырыспаған да еді...
.
..Алматыда оқитын ауылдастар кешінде кездескен Абыл
Айшаны бір кӛргеннен ―қарындасым‖ деп қамқорлыққа алып, айналып
-
толғанып, қаламен таныстырып, театрларды тамашалатып, Айшаның
жаңа қаладағы, жаңа ӛмірдегі жалғыз арқа сүйер тірегіне айналып
жүре берген. Ақыры, қарым
-
қатынастары
махаббатқа айналып, ол
диплом қорғаған күні үйлену тойлары да тойланған...
...Айшаға ақ кӛйлек соншама жарасатын. Қалыңдықтың ортадан
жоғары сұңғақ бойы, қас шебер жонып мүсіндегендей сәнді денесі
ақын жанды жас жігіттің бақытқа толы шабытты шағында ерекше әсер
берген болса керек, неке сарайының есігін аттай бере Айшаның
құлағына: ―Мен бақыттымын, жаным!‖ –
деп, қайталай беріп еді
-
ау!..
262
Жауап қатуға Айшаның жүрегі кеудесіне сыймай бұлқынып, сӛз айтуға
шама бермеген
-
ді... Ол тек қана Абыл қолтығына тығыла түскен...
...Олардың басына бақыт құсы осылай қонған еді...
...Нағыз бақыт болатын, сағынуға тұрарлық болатын...
...Шынайы еді, мәңгіліктей боп кӛрінген,...
...Махаббаттары, ақтығынан бетіне сызық түсіруге қолың бірден
бара қоймайтын әдемі қағаздай, тап
-
таза сезім талшықтарынан
ӛрілген, сүйіспеншілік әлемі еді. Шалқыған сезім бұларды Кӛк Тәңірдің
―жұмақ‖ атты тұрағынан бір
-
ақ шығарған...
...Бірінің артынан бірі екі бірдей ұл ӛмірге келе қалды. ...Қазақтың:
―Тӛрт жағы тӛрт құбыла‖ –
дейтін, арманы еді.
...Ел астанасы Алматыда тұрады, жастарына сәйкес қызмет
атқарады...
...Табиғатта кездесер бар асылдың аздығы секілді, бұлар
махаббатының ғұмыры да келте болды. Абыл кӛлік апатынан қаза
болды да, Айша жүрегі еттен емес сыздауық жарадан жаралғандай,
күннен
-
күнге мүжіліп бара жатты...
Оның ендігі жердеті бар қуанышы анда
-
санда еске түсер сол
шағы болыып қалған. Ондай кезде Айша махаббат желкенін кӛтеріп
алып,
бақыт мұхитында жүзіп кете баратын. Алыста қалған бақытты
шақтағы сезімдеріне бӛлене бұл әлемді ұмыт қалдырып, ӛзімен
-
ӛзі
сырласып, бал сезімнің тереңіне бататын да кететін...
...Екеуі шаңырақ кӛтерген сәттен бастап ―Мен –
Абылдың
жарымын!‖ деген мақтаныш сезімі Айша болмысына бірден
-
ақ иелік
етіп алғанды... Оның ―тәуір ақын‖ деген атағы тез тарай бастады.
Баспасӛз беттерінде Абыл атының үлесі молая түсті. Абыл кӛбіне
сезім құшағында жүретін. Соны байқамағандар оны бірде ―ӛркӛкірек‖
деп сынап
-
мінеп бақса, бірде ―әуейі‖ деп ат тағып, аяушылық білдіріп
жататын. Тек Айша ғана сол ―ӛркӛкіректік‖ пен ―әуейіліктің‖ арғы
жағында жатқан ошақ басы мен отанына, адамдар мен табиғатқа
деген Абылдың ғажайып сезімдері мен ойларының шуағына шомыла
білді. Соның арқасында Айша кӛбіне Абыл сезімдерінің пернесін дәл
басып, сӛйлесе алатын. Кӛшеде сырласып келе жатып, ақын күйеуінің
айтпаған ойын дәл суреттегені үшін: ―Менің пәк сезімім мен Тәңірдің ақ
нұрынан жаралған жарығым менің! Мына жұмбақ дүниені мен үшін
сенің жанарың ғана нұрландырып тұрған секілді!‖ –
деп, кӛшенің қақ
ортасында, шұбырған елден ұялмай, Айшаны сүйіп
-
сүйіп алған да кезі
болған...
...Сондай ойды жүректен жардырып шығару үшін адам бойында
қаншама
кісілік қасиет, дәл солай етіп айту үшін ақын жанында
қаншама
нәзік сезім болуы керек екен?..
...Ел кӛзінше ерсі саналар қылықты аттап ӛту, шабытты шақта ӛз
қылығыңды
ӛз
сезіміңнің қызметшісі ете алу да кез
-
келген пенде
қолынан
келе бермейтін шаруа емес пе?..
263
...Абыл бойында соның бәрі де болғаны ғой, шамасы...
...Адамдар кісі басындағы сондай бағалы нәрселерді кезінде неге
бағалай алмайды екен?..
...Кісілердің қадір
-
қасиеті
де, ойы мен ақылы да ӛзі ортадан
кеткесін барып айқындала түсетіні неліктен?..
...Бір күні: ‖Осы махаббатты, осы бақытты сен маған сыйладың
ба, жоқ әлде мен саған сыйладым ба?‖ –
деп, сұрай салғаны...
Бұл жауап таппаған. Сұрағына жауап ала алмаған Абыл:
‖Таптым!‖
–
деп, балаша қуанған... Кім кімге бірінші ғашық болса, бұл
сол кісінің сыйлағаны болсын!..
...Әркім әуелі ғашық болған ӛзіндей сезінген де, мен сыйладым деуге
ыңғайсызданып, бұл әңгіменің арты аяқсыз қалған...
...Балаларына ӛзін ―ақ кӛке‖ деп ататып (ӛзі де әкесін солай
атайтын), тілі жаңа шығып келе жатқан ұлдарына қайта
-
қайта
―ақ
кӛкелетіп‖, рахаттанып отырушы еді
-
ау...
...Екі ұлын екі тізесіне отырғызып алып:
Ӛлеңім
менің, ӛнерім менің! –
деп, беттерінен кезек
-
кезек ӛбе беретін...
-
Біз сіздің кіміңіз едік? –
деп еді, бір күні, бұл. Балаларын тастай
салып, орнынан ұшып тұрған Абыл
:
Қаламым
менің, қабағым менің –
деп, екі кӛзінен кезек
сүйіп, жұмыс бӛлмесіне беттеген
-
ді...
...Кей
-
кезде қабағын қарс жауып алып, ешнәрсені елемей,
оңашалана бастайтын... Оның арты не ӛлең жазуға, не сәл нәрсеге
телміре қарап, қимылсыз отырып қалуға соқтыратын... Ой, шіркін
-
ой!
Ол сол
сәттерінде не туралы ойлады екен?.. Әрине, біздер туралы да,
балаларының болашағы туралы да, мына алмағайым заман туралы да
ойланған болар... Ол кез дүние тыныш болғанымен үкімет тарап жай
адамдар түсінбейтін бір берекесіздік байқала бастаған шақ болатын
.
Қазақ
халқы бостандық алып арманына жеткенімен, сана астан
-
кестен
болып жатқан кез еді... Кеңес ӛкіметі аяқ астынан тарап кетті. Дауыл
соқпай, ӛрт шалмай, топан су шаймай ӛз ӛзінен жалп ете қалды...
Ғажап
-
ай, тамырынан шіріген ағаштай, қисая кетті... Жаңа
мемлекетіміз, Қазақ елі, бодандық бұғауын сыпырып тастап, ӛз
тәуелсіздігін жариялады. Ел бостандық қуанышын бойына сіңіре
алмай шеті жоқ тойлар ұйымдастырып жатты... ―Ақылды ойланамын
дегенше тентек ісін бітіреді‖ –
дегендей, ақылдымын, ақынмын
дегендер
тәуелсіздік буына елітіп, ―енді не істеу керек?‖ деп жүргенде,
пысықтар ісін шыныменен де тындырып тастаған...
...Кеңістікке қожалық етіп, бар рухани тірлікті қолдарына алған...
Бірақ Абылдар мен ақындар ойлағандай рух емес
-
ті...
...Жазықтыққа да иелік етіп, кеңес ӛкіметінің сан жылғы ел ерніне
тигізбей келген бар байлығын жекешелендіру құбылысын бастаған ...
264
Бірақ жәй шаруаның да, халықтың да ойына қона қоймаған әрекет
болып шыққан...
...Билік басындағылар билігіндегіні меншіктеумен болды...
...Заңнан қорықпайтындар қолына түскенді бауырына басып
қалды
...
...µры
-
қарылар
әлсіздер
мен қорқақтардан тартып алып жатты...
...Әйтеуір заманның ӛтпелі, қарбалас шағы адамгершілік деп
аталып келген түсініктің мән
-
мағынасын қатты ӛзгеріп жіберген еді...
...Абыл да қатты ӛзгерген, ақжарқын мінезінен айрылып, тым
тұйықталып алған болатын...
...Жинаған жинақ, ―ертеңгі күнге‖ деген қор жоқ болып шықты...
...Бұлардың азғантай айлықтары, жаңа жағдайда, қонағы кӛп,
шығыны мол бір үйлі жанға аздық етті...
...Жоқты сұрай ма дегендей Абыл: ―Ең бастысы –
Егемен ел
болдық!.. Қазақстан –
Тәуелсіз!.. Бес күндік қиындық үш жүз жылдық
құлдықтың
ӛтеуіне
тұрмайды ма, несіне тарыламыз, әлі
-
ақ қазақ халқы
әлемдік
тарихтан ӛзіне тиесілі орнын алады, бірақ мына
алыпсатарларымен емес, нағыз ӛнерлі ұлдарымен, біздермен, мына
менімен алатын болады!‖ –
деп, шалқып кететін. Бұлардың да,
ӛзгелердің
де кӛңілдерін кӛтеріп отыратын...
...Айшаға соңғы кезде сол ғажайып шақтың шамын ӛшірген
Табыл секілді кӛрінетін...
...Айша жүйкесі бұ күндері тозығы жеткен элетр сымындай, кез
-
келген жерінен от шашып, ток соғып тұрады. Табыл аты аталса
болғаны ýлектр тоғы соғып ӛткендей денесі дір
-
дір етіп, қабағы
тырысып сала береді...
...Бұлардың шаңырағына тап болған қасірет те осы Табыл
ұйымдастыратын
кӛп сайранның бірінде кездескен
-
ді...
...Құдай қарғаған бір сәтсіз күні, қасына бір топ жігіттерді жинап
алған Табыл: ―Ілеге баралық, балық аулалық!‖ –
деп, қоярда қоймай,
Абылды да алып кеткен...
...Абылдар отырған машинаның жүргізушісі қайтар жолда қалғып
кетіп, машина аударып, адамдары түгел қаза тапты.
...Бұрын басқа түспеген, ыңғайы белгісіз, адамы қаза болған
үйдің атқарар кӛп шаруасын тындыру кезінде Табыл Айшаға дұрыс
кісідей әсер қалдырған еді. Бар шаруаның басы
-
қасынан
табылып,
қолда
бар қаржысын аямай жұмсап, қаза болған азаматтарды
елдеріне жеткізісіп, Абыл басына ескерткіш қоюға да қол ұшын беріп,
риясыз достық кӛмек кӛрсеткен, ізгі жүректі азамат боп танылғандай
болған...
...Айша күйеуге шықпақ ойы жоқ екенін айтып қаншама қарсылық
кӛрсеткенмен Табыл ақыры дегеніне жетіп тынып еді.
265
Айшаны: ―Теріс мінезі жоқ сияқты ғой... Табысы мол, қолы да
ашық екен...
Балаларымды ӛгейсінбейтін секілді ғой‖ –
деген ойларға
жеткізіп, ал ол ойлары Табылға жақтасқан Айша, ақыры кӛніп тынған...
...Әйел атану мен ана атануды, Отан сүю мен азаматтық
парыздар туралы түсініктерді Абыл кӛзқарасымен қалыптастырған
Айша, жаңа күйеуінен ӛз басына деген рухани жақындық іздей
бастағаннан сәттен бастап
-
ақ сескене бастаған. Бұрын Табылды
бағалатып келген ―сияқты ғой, секілді екен‖ сӛздері ӛз мағыналарын
ақтамай қалды. Екеуінің арасы күннен
-
күнге алыстай берді. Абылдың
орнын бастырмақ болған адамының бойынан бұрын ӛзі тәрбие алған
ортасының кісілік, адамгершілік, ізгілік деп ат беріп, айдар тағып келген
қымбаттарының
бір де бірін кездестіре алмаған Айша, қатты шошынып,
ӛкіне
бастаған. Ол ӛзіне қатты ренжитін...
...Балаларымды жеткізуге кӛмегі тиеді деп ойладым ба?..
...Мына басқа түскен кезеңнің тегеурініне шыдай алмаған
болармын ба?..
...Ӛзімді жақсы кӛреді деп сендім бе, екен?..
...Айшаға сӛз салған Табыл шыдамдылық танытып, ұзақ күтті.
Айшаға қолы жеткесін де бұны ―үлде мен бүлдеге‖ орап, қасынан
тастамайтын болды. Суй бастаған кӛңілге жылу енгендей боп,
Айшаның басына тағы да ―тӛрт жағы тӛрт құбыла‖ жұмақ заман
орнағандай... Машиналар мен жиһаздар!.. Қаладағы пәтерлер мен
даладағы сарайлар!.. Асыл бұйымдар мен ақшалар, тірі кісіге не керек,
бәрі де бар еді... Бірақ Айша кӛп ұзамай кӛп ішінде жалғызсырап,
жабырқап, жанына ылғи бір нәрсе ылғи жетпей тұратынын сезе
бастады. Ұзақ жыл ұстаздық еткен, тіл маманына, қазақтың осындай
жерде айтылатын, ―жаныңа не керек!‖ деген сӛзінің жай сӛз еместігін,
оның астарында үлкен даналық сұрақтың жатқанын, ӛзінің бұрын
түсініп келген түсінігі бұл сӛз мағынасына сәйкес еместігі байқала
бастап еді...
...Басқа түскен ауыр қайғыны ығыстыра бастаған алғашқы
шүкіршілік сезімінің ғұмыры ұзақ болмады.
Оңаша қалғанда ӛзімен
-
ӛзі
сӛйлесетінді шығарды... Айша осыншалық байлық пен барлықтың
ӛзінің
қай
жеріне керек екенін ӛзі де білмейтін боп шықты...
...Жанына керек нәрсе Табыл маңынан табылмасын сезе
бастаған Айша, ендігі қалған жерде ―сол пәлені‖ іздемей
-
ақ, тіршілік
ете беруге бекіне бастаған еді... Әттең, сол бір басы ашық айтылған
әңгіме, арға тиер ауыр сӛз...
...Мен оған ―рабочий лошадканың‖ бір түрі ғана екенмін... ...Мені
сол үшін пайдаланып, сол үшін ғана ―жақсы‖ кӛреді
екен...
...Менің сұлулығыммен ӛзі секілділер ортасында мақтану үшін...
Қандай
масқара...
266
...Менің кӛркіме кӛз салғандарға айбындана қарап отыру үшін...
Қандай
арсыздық...
...Менен ол ләззәт алмайды... Мен оған жұрт алдында ―мынау
Табылдың әйелі екен‖ деген сӛзді есту үшін, ―неге менікі емес‖ деген
қызғаныш
туғызу үшін ғана керек екенмін... Ол осыны мойындаған.
Талас сӛз барысында, қыза келе: ―Мен сені, екі балалы жесір әйелді,
не үшін алды деп ойлайсың?.. Маған ештеңенің қажеті жоқ, мен де
бәрі де бар. Жұрт ортасында менің қасымда
отырған әйелдің
сұлулығы бәрін де таң қалдырып, олардан менің айбарымды асырып
отыруы қажет. Мен сені алған жоқпын, сенің сұлулығыңды алғанмын.
Маған сен емес, сенің сұлулығың қажет болған‖...
Күйеуінен бұншалық ауыр сӛзді есту Айшаға ауыр әсер етті...
Айша ӛз ісіне есеп бере бастаған. Ол менің бұл ісім Абылға,
Абыл армандаған кісілікке істеген опасыздық болып шығыпты ғой
деген тұжырымға келген... Осы адамның қасында жүріп, тәрбие алса
ертең Абыл ұлдары қандай азамат болып шығады?.. Қандай масқара!...
Бұлар ӛз отырыстарында білікті мамандар мен тиянақты
қызметкерлерді
―рабочая лошадка‖ деп келеке етеді екен...
Жаратылыс дарын сыйлап, бірақ ӛздерін билік пен байлыққа емес
ӛнер
мен сүйікті жұмысына арнағандар бұл азғындар үшін адам аты
бар ―құл‖ да емес, аюан, ―рабочая лошадка‖ екен...
...Бұлардың ӛмірге кӛз қарастары бір
-
бірінен тым алшақтау боп
шықты. Тіршілік ету қамы, жаратылыс пен адамдық танымдары
қарама
-
қарсы
пікірдегі кісілер... Қайта тәрбиеге келмейтін, ӛмір туралы
пікірлері қалыптасып қалғандар... Бірінің шындығын бірі шындық деп
мойындай алмады... Екеуі де мойындамады, бір
-
бірін екеуі де
мойындата алмады...
–
Айша халың қалай?
Оқыс шыққан дыбысқа шошып қалған Айша Ажарды кӛріп қуанып
қалды
.
–
Сен екенсің ғой! Бір ауыр ойға малтығып жатыр ем, шығарып
жібергенің қандай жақсы болды.
–
Қалай
сезініп жатырсың?
–
Кеше мен туралы дәрігерлер кеңесі болыпты ғой…
–
Болды ғой.
–
Сен екеуміздің тек қана шығарда жанымыз бӛлек
достығымыздың ең бір сыналар жері мен үшін дәл кәзір шешілмек.
Ажар, жан досым, шынын айтшы, менің неше күндік тынысым қалды?..
–
Берісі үш
-
тӛрт күн, әрісі бір жеті...
–
Рахмет Ажаржан, жан досым екендігіңді тағы да бір дәлелдедің.
Назарын тӛмен ұстай сӛйлеп отырған Айша шамадан тыс бүгіліп
кеткен белін жазып Ажарға қарады. Ажардың екі кӛзінен жарыса
саулап тұрған мӛлдір тамшылар иегіне сәл ілініп барып, ӛңіріне
тамшылап жатыр екен. Дәргерлердің осындай қасіретке кӛп куә
267
болатындығынан пайда болар қаттылығы ма, даусында діріл
байқалмаған еді. Жаны жылап тұрғанын ӛзі де байқамаған болуы
керек...
Рахметі несі?.. Ажар Айшаға сұқтана қарап қапты.
Жақсылық хабарың үшін рахмет! Менің мынау жалған тірлігім
кімге қажет?.. Ертеңгі күні, о жақта, аз күн тірлікте не бітірдің деп
сұрағанда, мен сол сұраққа берер жауабымның сӛйлемдері дұрыс
болмаса да соңғы нүктесін дұрыс қойып кетпек болып отыр едім.
–
Шабыттанып отырсың ғой.
–
Қайдағы
шабыт? Бірақ жоғалтқан баяғы байырғы қалпыма,
жаратылыс жаратқан ӛз болмысыма түсіп отырғаным рас болар. Менің
інімді шақыр, ақ халатыңды кигізіп есігімнің алдына қой.
–
Ол не бітірмек?
–
Қоштасқым
келген
адамдарымның,
достарымның,
ағайындарымның тізімін жазып беремін. Соларды шақырады. Басқа
ешкімді кіргізбейді. Әсіресе Табыл менің кӛзіме түспесін. Бүгіннен
бастап балаларды інім үйіне алып кетсін. Ендігі қалған бес
-
алты күн
ғұмырымды
ӛзімнің
қалауымша
сүріп ӛтейін. Табыл арқылы тауып
алған жалған тірлігімді аттап ӛтіп, кәдімгі дені дұрыс адамдарша
тіршілік етіп аяқтайын, бұл жалғанды. Ағайынмен араздасайын,
достарыммен сырласайын, кӛңілдестеріммен қоштасайын, әйтеуір
мына соңғы бес жыл жалған тірлігімнің жаныма түсірген жарасы
жазылмаса да, беті қабықтанар ма екен? Ана жаққа ең болмаса ауыр
жүкпен емес, жаныма жақын
адамдардың жылы сезімінің аясында
кетер ме екем?..
Ұзақ
сӛзден шаршаңқырап қалғандай болған Айша сәл
тыныстап
алып: ―Осылай Ажаржан... Қоштасқым келмейді... дегендей, сенімен
қалай
қоштасамын, жалған ӛмірді емес ана екі балам менен мына сені
қалай
қиып кетемін? ‖ –
деді.
Ӛзін
-
ӛзі
қайрап, қатайып алған дертті жан, шаршағанын байқап
шалқалай бергенін байқап қалған Ажар тез қозғалып, Айшаның басын
демеп үлгерді. Ол кӛзін жұмып сұлқ түсіп, үнсіз жатып қалып еді...
..Айша жүзіне ауру ӛз таңбаларын қаншама ерінбей
басқаныменен табиғат берген сұлулық нақыштары әлі де ӛз ӛрнегін
жоғалта қоймапты. Ажар бала кезден бастап оның сұлулығына
қызығып, қанша ма рет сұқтана қарады екен?.. Қараған сайын оны
жақсы кӛре түсетін... Оған қоса оның ақылына да тәнті еді... Кенеттен,
тау жоталарының беткейінен тесіп шығып жататын тұма бұлақтардай,
Айшаның жабық қабақтарының арасынан бұршақ тамшылар кӛріне,
ағып кетер жер таппай, ұзақ ауру шүңірейтіңкіреп тастаған кӛз аясын
талтыра бастады. Ажардың Айшаға деген аяушылық сезімі жаңа ғана
шегіне жеткендей... Дауыс шығара жылап жібергенін ӛзі де сезбей,
жан досының жасын жұта, кӛзінен сүйіп, үстінде еңкеген қалпы, ұзақ
тұрып қалды. Теріні тесіп шығып жатқан Айша жасына енді кӛктен
268
Ажар тамшысы тама бастады. Бар ӛмірін бірге ӛткізген екі достың,
"шығарда жаным бӛлек" дейтіндердің араласып кеткен қайғы
-
қасіреті
секілді кӛз жастары да бір ыдысты толтырып жатты...
...Айша басын кӛтеріп Ажарға қарап еді, екеуі де бірден бір
-
біріне
құшақтарын
жая ұмтылысып, дауыс шығара алмай, ӛксік атысып, ұзақ
отырысып қалып еді...
...Айша бұ дүниемен, қимас жандарымен қоштаспақ болған ойын
жүзеге асыруды ойламаған жерден жан жолдасы, ақыреттік досы
Ажармен осылай бастағанды...
...Кӛңіл
сұраушылардан
басқа,
Айша
сұрағы
бойынша
шақырылғандар да келіп жатты.. Айша кӛңілдене бастағандай. Сол
ӛзгерісті
байқаған іні кӛңіліне "иә сәт, беті бері қарағандай болды ғой"
деген дәме де жылт ете қалған...
...Айша қателескен екен. Оңаша қалған барлық сәттерін, ұйқысыз
түндерін ойламайын деген ойлары мен еске алмауға тырысқан
естеліктері толтырып, басқаларына жол бермейтінді шығарды...
...Тау бӛктерінде, қыз табиғағаттың құшағында аяланып, ерекше
сәнмен салынған жеке үйлерді кӛргенде қызығатыны еске түсіп жатыр.
Қандай бақытты жандар тұрады екен дейтін. Сыртқы сәніндей, мына
үйлердің
іші де ғажайып қуанышқа, сүйіспеншілікке толы болар деп
ойлайтын. Солардың тамаша ӛміріне ойша ортақтаса, шаттыққа толы
тіршіліктеріне қызығушы еді. Сол сарайлардың бірі Табылдікі болып
шықты. Айша енді сондай үй кӛрсе болды кенеттен шошынып, сансыз
сұраққа кӛміліп жүре беретін болды...
...Қандай ақшаға салынды екен? Ана қып
-
қызыл
кірпіштер бір
пақырлардың тӛгілген тері мен алақаны күлдіреп, сыпырылған терісі
емес пе екен?
...
Табылдар баулыған қанша қазақ балаларының ӛмірі осы үй
үшін
түрмеде ӛтер екен?... Табыс таба бастаған жеке кәсіпкерлерді
қорқытып
үлес
алып тұрыпты... Олардың болашағы қандай болмақ?..
Ата
-
ана үміті күйреп, қарғысын кімге бағыттарын да білмейтін болар...
...Үш қабатты
сарайда отырып баяғы ӛздерінің құрқылтайдың
ұясындай
үш
бӛлмесін сағынатынды шығарды. Жалтыраған қара
машинаға отыра салысымен кӛшедегі шұбырған кӛпшіліктің қайсысы
Табылдың машинасын танып, қарғысын жаудырып жатыр екен деген
ой құшағынан босана алмайтын болды. Қаншама рет осы ойлармен
азап шекті десеңші...
Айшаның Табылды кӛрмейін дегені де орындалмады.
Табыл екі рет келіп кіре алмай кеткен. Ол қаншалықты ӛзіне сенімді
болғанымен алып тұлғалы нар жігітті баса
-
кӛктеп Айша бӛлмесіне кіріп
кетуге жүрегі
дауаламады.
Бірақ аңдушы жеңбей қоя ма, ақыры сәтін түсіріп, міне енді Айша
мен Табыл бір
-
біріне ақырғы сӛздерін айтысып отыр...
269
...
Айшаның Табалға айтары қалған ғұмырына түгел жетерліктей
мол екен. Бұлар қоштасып
-
араздасып отырмағандай, кіналасып
-
араздасып отырғандай. Бірін
-
бірі аямас қас дұшпандай, жан беріп, жан
алысар нағыз қанды майданға түскен секілді...
...Араларында жүріп жатырған айқас бір үйде ӛмір сүрген, бір
-
біріне жақын болған кісілердің сӛзі емес, бір
-
бірін кӛптен іздеп
кездестіре алмай жүрген бітіспес қас дұшпандар кегі секілді еді.
Ауыздарынан шыққан әр
-
бір сӛз, әрқайсысы бӛлек ширатылғанмен
бірге есілетін белдеу арқан тіндеріндей оратылып, бірін
-
бірі бірде
астына басып жатса, енді бірде үстіне шығып, ӛмірдің арсыздығы мен
ізгілігі, суайттығы мен парасаты секілді, бір жеңіліп, бір жығылып,
араласты да кетті...
...Айша алғашқы ойынан айныған. ―Ауыр сезімнің кӛкірегіңде
кетпегені жақсы, құтылып қал ауыр жүктен‖ –
деп, құлағының құрышын
баяғыдан бері жеп келген ақылшы сыбырына бұ күндерде толық кӛніп
болған секілді. Үстеріне кірген дәргерге де, інісіне де Табыл екеуінің
кездесуіне бӛгет жасамауын сұрады.
...Бар тіршілік сұрақтарын жұдырық күшімен шешіп үйренген
Табыл кірген бетте кӛңіл сұрамастан: ―Мені масқаралап кетпек екенсің
ғой!.. Ерлі
-
зайыптыларды бір
-
бірінің жан
-
жары, ӛмірлік серігі дейтінің
қайда?.. Адам баласының есіне түспес, ешкім естімеген жаза ғой
мынауың!.. Кіргізбе депсің... Ӛмірімде мені ешқашан ешкім осылайша
қорлап
кӛрген жоқ еді! Қорладың мені!‖ –
деді, даусын қатты
шығармауға тырысып, тұншыға сӛйлеген, алпамса жігіт, таңқылау
мұрынын уқалап
-
уқалап жіберіп. Бокс ойыны кезінде тұмсыққа тиген
соққыдан кейін уқалап әдеттенген болса керек. Қара сұр жүзі күреңітіп
алыпты. Әлжуаз, әлсіз әйел бұған шыныменен нокдауын аларлықтай
соққы берген тәрізді.
Айша ӛзіне таң. Сабыр тапқан. Бұрын негізгі құралы ретінде
пайдаланылатын дәлел айту, ашу шақыру, ақталмаққа тырысу
әдеттерін
бұл жолы ұмытқан. Ол тіпті Табылды емес басқа біреуді
ойлап отырғандай, солармен тартысқа түскендей...
―Әттеген
-
ай, деп жауап қатты Айша –
сенің кім екеніңе кӛзім
жеткеннен кейінгі азапты күндерімді есіме алмай, соған себепкер сені
кӛзім кӛрмей кетсем бе деп едім... Ендігі мына минуттарым маған
сенімен сүрген ғұмырымнан да ұзақ болып кӛрінетін болды
-
ау!.. Маған
тарттырар азабы да аз болмас‖
.
Табыл да аптығын басқан екен. Сұхбаттасып отырғандай
кейіппен енді сӛзін жай бастады.
–
Соңғы кезде байқай бастадым, сен ӛзіңді менен кӛш ілгері
санайтын секілдісің. Ойланып қарап менен қай жерің озық, қай
дәрежең артық екенін таба алмай
-
ақ қойдым. Білімі артық дейін десем
екеуміздің де бітіргеніміз бір университет. Еңбегі артық дейін десем,
мен университетті оқып жүріп бокстан спорт шебері атағын қоса алған
270
болатынмын. Жарайды оқу, аяққа тұру кезеңін қалдыралық. Ер жеттік.
Ӛзіміз
ӛмірге
араластық. Ал тағы да салыстыралық. Мен не
тындырдым, сен не тындырдың?..
–
Тындыру деп адал еңбекпен тындырылған істерді айтар болар.
Сен ӛзің қарақшы болып кеткеніңмен тұрмай, қаншама қазақтың
жастарын бұздың? Олар ӛз ата
-
аналарының ұлым кісі болады деген
қаншама
үміт
-
армандарын тәркі етті? Бірақ сен оны түсіне алмайсың
ғой
.
–
Ондай түсінік не берді саған. Екі балаңа кеше бір үзім нан
тауып бере алмай жүрген сен едің. Енді мойыныңда алмаз, құлағыңда
брилиант, аузыңда бал. Саусағыңа қарашы, алтын мен күміс.
–
Бұл ӛмірдегі пенденің басты мақсаты артына жақсы ұрпақ
қалдыру
мен ӛз ішкі дүниесін кісілік қасиетке келтіру десем сен оған
баяғыша ―сандырақ‖ дейсің ғой.
–
Ақылды адам секілдісің! Шыныңды айтшы саған не керек еді,
бұл ӛмірде?..
–
Маған Абылдың орнын басатын кісі керек еді ғой! Сол кісінің
кісілігі керек еді ғой.
–
Мен ӛзімді, Абыл секілді, табиғат дарын берген адамдардың
бірімін деп есептеймін. Қолға алған кез
-
келген шаруа ӛзім қалағандай
боп тынып жатады. Ойлаған істерін шетінен ойдағысындай орындап
шығып жүрген кімді кӛрдің? Менен ілгері деген кісілеріңді санап берші.
Айтшы сол кереметтеріңнің бұ тірлікте не тындырғандарын? Менің осы
сайлауда
депутаттыққа
ӛте
алмай
қалғандығым
болмаса,
тындырғаным аз емес. Салыстыршы басқалармен. Соларыңның
қанша
байлығы бар, қанша айлығы бар?...
–
Байлық, айлық –
деп сыбырлап, Айша басын шайқады.
Шаршағаны байқалып
-
ақ тұр. Бірақ әлі де айтқысы келетін сӛзі бар
секілді. Табыл бетіне ұзағырақ қарап қалды. Табылға аяушылық
сезіммен қарайтындай...
–
Табыл, мен шаршап отырмын. Саған айтар соңғы сӛзім бар.
Қолыңнан
келсе тыңда, тыңдағың келмесе қоштасалық.
...Айт, тыңдайын! –
деді, иесінің алып денесіне түймедей
мұрынның жараспай тұрғанынан ұялып, ұясына әрегірек барып
тығылғандай, шүңірек кӛзін сығырайта түсіп.
...Айша біреуге бағыштап сӛйлеген кісінің кейпінде емес, ойға
батып кетіп, ӛзі байқамай сӛйлеп отырған жандай. Кереуетінің
тұсындағы терезеден қарап тұрған біреумен әңгімелесіп, сыр ашып
отырғандай, сабырлы, әуезді қоңыр даусымен сӛйлеп отыр...
–
Тышқақ баланың дамбалының ауындай, бір адал жерің жоқ.
Қолың
қан, жегенің арам. Тәнің сасық, жаның пасық. Ау, бұ тірліктің
сәні мен мәні азаматтық қасиетте, кісілік парасатта дейтін қағиданы
естіп ӛскен жоқсың ба? Қайда сол қасиеттер?.. Ӛз бойыңды тінтіп
кӛрші, кӛрелік не табар екенсің? Сен бекерге үйленбей жүрмеген
271
екенсің. Пасық жаныңды түсініп, сасық ойыңды сезіп қояды деп
қорыққан
боларсың. Ӛткен ӛміріңді, кешкен ғұмырыңды түгелдей
арамдап тастағаның тек қана маған аян. Мынау мағынасыз заман
кедергілерін айналып ӛту, мынау талғамсыз адамдарды алдап ӛту
сенің қолыңнан келді. Ол ол ма, жазығы жоқ жастарды қылмыс жолына
баулыдың. Соны толық түсініп, енді сенен іргені бӛлек салмақ
болғанда, кӛрдің бе, тағдыр тағы да сен жағына шығып кетті. Менің
ғұмырым
иненің ұшында қылтылдап тұр. Екеуміз сүрген жалған
ӛмірден
аттап кетуге жетпей қалды.
...Қабыл да Ажарды мүсіркей қарап, ӛзінің анық білетін ақиқатын
түсіндіре алмағанына ӛкінетіндей екен. Заман ӛзгергенін, адамның
соған бейімделуі қажет екенін, амалсыз сол жолға түскенін айтып, ӛз
шындығын қорғай бастады...
Айша, сен тек қана мені емес, бүкіл ӛмірдің тартыс пен күрес
екенін түсінгің келмеді емес пе?
–
Онда кӛзіңе елестетіп кӛрші, осы жер бетіндегі барлық пенде
кенеттен барлығы бірдей сен мінезді, сен қылықты, сен пиғылды
болып кетті делік. Сонда бұл әлем неменеге айналып кетер еді?..
Айша, бұл енді не дер екен дегендей, Табыл бетіне барлай қарап
қалыпты
.
–
Жаратылыс мына жұмыр жерге күштілер мен әлсіздерді берген.
Заман қай уақытта да күштінікі. Күштілер билер еді, әлсіздер соларға
еңбек етер еді. Сен бұдан қандай жаңалық іздеп отырсың?
Күштілер
ӛзіне
керегін алып болғанша ғана зорлық жасайды. Ал содан кейін
олар әлсіздердің қамқоршысына айналады. Тәртіп орнататын солар...
Табыл Айша сӛзін ӛкпесіз
қабылдап, ӛз тірлігін табиғат заңына
сәйкестендіре бастады.
–
Айталық, Табылдан да күшті біреу шықты, ол сені ӛзінің
диірмен тастарының арасынан ӛткізіп ұн етіп жібермек, не болмаса
тері илейтін иге салып былқылдатып илеп алмақ, халық алдында қара
есекке теріс мінгізіп масқараламақ делік. Сонда сен не амал істейсің?..
–
Онда менің күшті болмағаным, оның күшті болғаны. Онда
заман сонікі, мен соның дегеніне кӛнемін.
Айша Табылдан торыққанын білдіріп басын шайқады да, ӛзімен
-
ӛзі
сӛйлесетін әдетіне түсіп кетті...
–
Сенің атыңды Табыл емес Қабыл қойғаны дұрысырақ болатын
еді. Мен сені кісі деп қабылдап, кісі деп ӛкпелеп келіппін. Енді сездім.
Сен кісі емессің. Сен Қабылсың. Сен мен ойлағандай сырласарлық,
жан сырын ашарлық жан емес екенсің. Сен әуел баста Аллатағаланың
адамшылық, еңбекқорлық, ізгілік атты жаратқандарының қадір
-
қасиетін
білдіру үшін Абылдың бағасын адамдарға таныту үшін қарама
-
қарсы
жаратқан Қабылысың. Мынау басымызға жаңа заман орнап жатқанда,
қазақ
халқының елдік қасиеттерін қалпына келтіру,
сақтап қалу
жолында еңбек етіп жатқандардың еңбегін таныту үшін, жамандық пен
272
зорлықтың үлгісін түсіндіру ретінде тудырылған кӛрнекті құралсың. Сен
түк те емессің!.. Сен адам да емессің... Ел сен секілділердің кім
екендеріңді танып, қорықпай жар салып жария еткен күннен бастап
жұрттың қолы теңдікке, басы бостандыққа, аузы адалға жетпек...
...Мен тағдырыма тағы да ризамын. Адамдық пен адалдықты
үйрететін
Абылға кездестірді... Енді сен арқылы сендейлердің
болмысын да таныдым. Сендерді алғаш таныған да мен шығармын...
Енді бүкіл елге жар сала айқайлармын, аузым жетер жерге
хабарлармын...
...Айша шаршаңқырап қалғандай...
...Қабыл ойланып отыр. Жақсы дәлелдер тауып, орынды
сӛздермен жауап бермек. Ӛмір күштілердікі екенін ұқтырмақ... Ӛзінің
сол күштілер ордасының ӛкілі екенін мақтан тұтпақ... Сол пікірлерін
тағы да бір түсіндіріп кӛрмек...
Сӛзін жай дауыспен бастады.
...Айша!..
Қырындау
отырған Табыл Айша бетіне тура қарамақ болғандай
еңсесін туралап бұрыла беріп еді, қатты шошынып қалды. Айшаның
кӛзі тұманданып, мағынасызданып бара жатыр екен... Оның соңғы күші
бұны аяуға ғана, басын шайқауға ғана жеткендей, сәл діріл қақты да
үзіліп
жүре берді...
...Тұла бойын шабақтап, шаншып
-
шаншып ӛткендей болған бір
сезім Табыл денесін бір сәтте бірнеше рет аралап ӛтті...
...Ол Айшаны сүйетінін, тіпті сонау студент кезінен сүйетінін енді
түсінгендей еді... Кӛзіне бір тамшы жас ілінді...
12 шілде 2003 жыл. Ақтау қаласы.
273
Достарыңызбен бөлісу: |


title: “Барақыла” - Сайын Назарбекҧлы

text:
“Барақыла”
базарындағы сауда
(әңгiме)
Жер жәннәтi Жетiсуды ашқарақ кӛздерден тасалай түсейiн
дегендей асу бермей жатқан Алатаудың әсем шатқалдарының
арасына орналасқан ару қала, аяулы Алматының түстiгiндегi шағын
аудандар Ақсай мен терiстiгiндегi әуежай арасын жарты доға жасай
жалғастырып жатырған даңғайыр даңғылдың дәл орта шенiнде күре
тамырлардың iшкi жағына ұйып қатар қан түйiршiгiндей боп астана
жүрегiн жиi соқтыра, тұрғындарының тынысын тарылта, жүйтки
жұлқынған арғымақтарының аяғына тұсау боп түсер бiр нәрсе бар.
Оның аты –
базар. Оның орысша
аты –
―Барахолка‖.
Ал қазақша аты.
Апырым
-
ай, бiздiң қазақта барахолка деген сӛздiң баламасы жоқ
екен
-
ау! Ғарыш бар, зымыран бар, қара құрдым бар, барахолка жоқ.
Жоқ болғасын не iстейсiң, жоқ! Барлық ғұмырын ―арық атқа қамшы
ауыр‖ деп жаңа жер, жақсы қоныс iздеп кӛшiп жүргендерде ―барақыла‖
қайдан
болсын. Барақыланың қазақша баламасы –
ескi
-
құсқы, қыл
-
қыбыр, жүн
-
жырқа деген сияқты бiрдемелер болса керек.
Мiнездерiндегi дарқандық та сол тұрмыс
-
тiршiлiгiнде барақыла
пайдаланбағандығынан болар. Неде болса астанамыз Алматының ең
ұзын
даңғайыр даңғылының, ең кең кӛшесiнiң бойына сол нәрсе
орналасқан, нәрсе емес –
―Барақыла‖ базары.
Елден келген, бұрын үлкен қалада болмаған кiсiлердi жас балаға
ұқсайды
десек онша кӛп қателеспеспiз. ―Анда апаршы, мында апаршы‖
деп тынышыңды бiр алса, кӛшеге шығып алып ―анау не, мынау не‖ деп
сiлеңдi тағы қатырады. Құданың құдiретi және солар кез
-
келген кiсiмен
шүйiркелескiшiл
-
ақ. Жаман орысшасымен сауда жасап отырған
кемпiрлерге бүйтпейсiң бе, сүйтпейсiң бе деп ақыл айтатынын
қайтерсiң. Сондайлардың
бiреуi –менiң бiр құрдасым да ауылдан
келiп, ақыры ―барақына‖ базарынан бiр шықты. Айтпайды,
айтпағанменен байқаймын ойында бiрдеңе бар. Арыстаны ақырған
Африкадан, жолбарысы кiсi жеген Үндiден, кiсiсi жылан жеген
Қытайдан
нардың белiн кетiрер қанарлармен
дүние тасып нан, тұзын
айырып жүрген жұдырықтай қыздардан кеммiн бе деп те ойлайтын
болар. Мүмкiн ондай ойы да жоқ шығар, дегенменен ақыры ―барақыла‖
базарына келiп тынды. Илеуiнiң маңындағы құмырсқа әрекетiн еске
салатын адамдардың арасынан қақтығысып, соқтығысып үлкен шаруа
тындырғандай боп базарға кiрер жерде артыма қарасам құрдасым жоқ,
жоғалып та үлгерiптi. Жалма
-
жан келген iзiммен керi қайттым. Мен
жазғалы отырған ―Барақыла базарындағы сауда‖ дәл осы арадан
басталады…
…Жалма
-
жан келген iзiммен керi қайттым. Онша қатты
жоғалмаған екен, анадайдан кӛзiме түстi. Омырауы орденге толы
274
бiреуге бiрдеңе деп жатыр. Жасырына жақындап әңгiмелерiне құлақ
түрдiм…
Құрдасым: Мынау масқара ғой! Еткен еңбегiң үшiн мемлекеттiң
берген орденiн, кӛрсеткен құрметiн сатады деген не сұмдық! Бұл деген
дүние емес, бұл еткен еңбегiңнiң баламасы, бұл кiсiлiгiңнiң жобасы,
бұл шыққан шының мен алған абыройың… деп бiраз тұттығып барып:
Ал сонда менiң омырауымдағы мына Ленин орденi қанша тұрады –
деп сұрады.
Сатушы: Үш жүз елу теңге.
Құрдасым: Апырым
-
ай, сенi қарғайын ба, заманды қарғайын ба?
Таққан
адамын кезiнде үшпаққа шығарған бұл Ленин орденiнiң ендi ең
болмаса бiр тоқтылық құны қалмағаны ма? Ал сонда анау ӛз
омырауыңдағы ―Құрмет белгiсi‖ орденiн қаншаға сатасың? Әлде, тiптi
тегiн бересiң бе?
Сатушы: Жоқ ақсақал мүлде олай емес, керiсiнше ―Құрмет
белгiсi‖
Ленинiңнен қымбатырақ, бағасы бес жүз теңге.
Құрдасым: Ой, Сен ӛзiң алжығаннан саумысың? Бұл ордендi
кiсiнiң кiсiсi
ғана
таға алған. Бұл ордендi ―Құрмет‖ сияқтыларыңның
бiрнешеуiн алғаннан кейiн ғана беретiн.
Сатушы: Тоқта, тоқта! Сiз ӛзiңiзге
-
ӛзiңiз жауап берiп жатырсыз.
Демек ―Құрмет белгiсi‖ орденiн Сiздiң алғашқы еңбегiңiзге бердi емес
пе? Ал ана орденiңiздi сол еңбектерiңiз арқылы тапқан атаққа бола
берген болатын. Олай болса бұлардың бiрi еңбекке, бiрi атаққа
берiлген. Ӛзiңдi атақты еткен алғашқы еңбегiң, ал еңбекке берiлген
―Құрмет белгiсi‖ бәрiнен де қымбатырақ. Соған келiссең менiң оны
құндылау
кӛруiмнiң жӛнi бар…
…Мен сатушы мен құрдасымның арасындағы жанжалдың
тығырыққа тiрелгенiн ойлап, бұның арты қайда барып тiрелер екен деп
сӛл ойланып кеткен шағымда даудың әрi қарай ӛрбiгенiн байқамай
қалыппын. Тек соңғы жағын ғана құлағым шалып қалды…
Құрдасым: Ой, Сен менi жеңдiң. Маған сенiң сӛздерiңнiң қисыны
бар сияқты кӛрiнiп тұрғаны. Ал ендi Сен менiң мына орденiмдi ал және
үстiне жүз елу теңге қосайын, маған бiр ―Құрмет белгiсi‖ орденiн сат.
Сатушы: Жарайды, бiрақ Сiз үстiне жүз елу емес екi жүз елу
қосыңыз. Ӛзiңiз бiр аңқылдаған ақжүрек шал екенсiз. Жақсы кӛрiп
қалдым, сондықтан да есiңiзге салайын ендiгi жерде Сiз бұл ордендi
таққаныңызбен құрметтi кiсi болып кете алмайсыз. О заманда етiлген
еңбек бұ заманда ―списать‖ етiлiп кеткен. Ал орденге құмар болсаң
саудаласып кӛрелiк, менде ―Еңбек Ерi‖ алтын жұлдызы да бар
…
…Мына сауда тұла бойымды түршiктiрiп жiбердi. Құрдасыма
жаным да ашып тұр. Елу жыл еңбек
етiп жеткен барлық абырой
-
атағын мына базар ―барақылаға‖ айналдырып жiбердi
-
ау. Ендi
атағынан да, абыройынан да сатып құтыла алмай әлек…
21 маусым 1997 жылы.
275
ҚАСҚАБАҚ
(әңгiме)
Ассалаумағалайком!…
Ассалаумағалайком!…
Iлгерi кiргендер жамырай айтып жатқан бұл сәлем сӛзi ауызғы
үйдiң тарлығынан әлi iшке ене алмай тұрған бiздердiң де кӛмейiмiзден
берi ӛтiп тiлiмiздiң ұшында тұрғанды…
Iшке енгендердiң қандай
күйде екенi белгiсiз, ал есiк алдында
кӛптелiп қалғандардың күйi емтихан тапсырудан басқаның бәрiне
таласатын кәдiмгi студент кейпi болатын. Ақыры бәрiмiз де кiрдiк.
Сырт киiмiмiздiң ӛзi бiр балконды толтырыпты. Аяқ киiмiмiздi қайда
асырғаны белгiсiз. Орналастық. Дастархан дайын екен. Қақ тӛрде
әкесi. Бiздерге жылы қабақ танытып, жақсы лебiз бiлдiргенiмен барлай
қарап
отырған да сыңайы бар. Сӛйлегендерге бақырайып
қарамағанымен
назарының түгел сол жақта екенi белгiлi болып тұр.
Үлкен
бӛлмеге жайылған
ұзын
ас үстелiнiң есiк жақ тӛрiнде шешесi –
Сәнтӛре. Үйдiң басқа жандарына орын жетпегендiктен Кәрiм оларды
екiден, үштен кiргiзiп, жеке
-
жеке таныстырып жатыр. Екi апасы, екi
ағасы тұрмыс құрыпты, бӛлек тұрады екен. Оларды таныстырудың сәтi
түспегенiне Кәрiм ӛз ӛкiнiшiн айтып жатыр. Маған, жан
-
жағы ӛрiстi
екенiне мақтанып отыр ма деген арам ойдың жылт ете қалғаны. Кәрiм
iшке кiрген екi жiгiттi ағаларым деп таныстырды. Бiреуi iнiсiнiң қонақ
шақырып, кiсiлiк кӛрсетiп жатқанына, қазақтың әдет
-
ғұрпын
жас
басынан бойына сiңiргенiне куанышты екенiн бiлдiрдi. Бiр жаққа
баратын шаруалары бар екенiн айтып кешiрiм сұрап кетiп қалды.
Кәрiмнiң екi iнiсi бар екен. Олар басқа жақта –
бiрi оқуда, бiрi жұмыста
болып шықты. Бiрiнен
-
бiрi ӛткен сыпайы, бұйығы үш қыз сәлемдескен
болып ерiндерiн жыбырлатқандарымен, осынша жiгiттiң назарының
салмағына шыдамаған қабақтарын кӛтере алмай
-
ақ кеттi…
Кәрiм таныстырып тұр.
Ал мынау осы үйдiң әке
-
шешеден кейiнгi ең басты адамы деп,
қолды
-
аяққа тұрмай ас үймен қонақ үйге ыдыс
-
аяқ тасып зыр жүгiрiп
жүрген, жасы онға кеп қалған, анасының ―аузынан түсiп қалғандай‖
дейтiн балапан қызды бетiнен сүйiп таныстырды. Шешемiздiң қойған
аты Кенжетай, әкемiздiң қойған аты Дәнекер, ал куәлiктегi атын ӛзi де
бiлмейдi, бiз де ұмытып қалдық. Бiр қора студент не шыдатсын,
алдына келген тамақ толы ыдыстарды iлезде босатып қайтарып
жатыр. Кәрiм адамдарды таныстырып болып: ―Бiзде мал жоқ. Бәжби
деген жалғыз мысығымыз бар‖ –
деп бiздi ду күлдiрген. Сол Бәжбиге
саларлық та ештеме қалып жатқан жоқ болар. Әрбiр ортаға қойылған
ас соншалықты есеппен iстелiнген бе, әлде сәл
-
пәл жетпей жатыр ма,
әйтеуiр, бiр қасығы желiнбей қалған жоқ, бiр түйiрi ысырап болып
жатқан жоқ.
276
Бұл үй дастарханына арақ
-
шарап қоймайды екен. Қарт бiрде
бiраз ағайын
-
туманы жиып алып бүгiн сiздерге үш уәде беру үшiн
шақырдым дептi. Бiрiншiсi
-
ешқашан ендi арақ iшпеймiн, екншiсi –
ешкiмге iш деп айтпаймын, үшiншiсi –
ешқашан ӛз дастарханыма ара
-
шарап қоймаймын, қонағыма деген ақ ниетiме бұл әзәзiлдi
араластырмаймын, қазақ халқының бас жауы арақ
екенiне кӛзiм жеттi,
дептi. Сол күннен бастап бұл үйде арақ
-
шарап iшiлмейтiн болыпты.
Арақсыз жерде бос сӛз де жоқ, байқамай айтылар ӛкпе де жоқ,
бiреудiң намысына тиер келеңсiз әзiл де жоқ. Бiз даусыз шатақсыз тез
тарадық…
Менiң үйiм қаланың шетiнде едi, жалғыз қайттым. Қарды басқан
сайын жүйкеге жағымды естiлетiн бiр дыбысты тыңдай, ойлана жүрiп
келемiн…
… Жаңағы үй берекесi менi бiраз ойларға жетелегендей.
… Ақсақан шешемiзден кем болғанда он бес, жиырма жас үлкен
-
ау. Егер Дәнекер қазiр онда болса, және кенжесi болса Сәнтӛре
шешемiздiң жасы жобамен елуде болғаны ғой. Сонда бұл қарттың
жасы алпыс бес
-
жетпiстi қусырып тастағаны. Асын үнсiз iштi. Сұсты
адам екен. Маған ол кiсiнi сӛйлетпейтiн анау жабағыдай қабағы сияқты
болып кеттi. ―Қабағы ашылмайды‖ деген сӛз осындайларға айтылады
ма екен? Анау ұйысып жатқан қас пен қабаққа қайшыны бiр
-
екi рет
салып жiберсе осы кiсi кенеттен кӛңiлденiп, самбырлап сӛйлеп
кететiндей болып кеттi де мен ӛз ойымнан ӛзiм ұялып, ендi ол жаққа
қарамауға
тырыстым. Ол кiсi де тек қана ас соңында аз ғана сыр
ашты…
… Мына Қасқабақ (ӛзiнiң қойған аты болу керек)… деп ол әйелiне
қарады. Мен оның ӛзiне қарап қаппын. Шуда қастың астынан жып
-
жылы боп, ойлы жанар әйелге нұр шаша қарап тұр екен.. Менiң үлкен
қызымнан
үш
-
тӛрт жас
-
ақ үлкен. Бiз
-
екi жарты бiр бүтiнбiз. Бұл кiсi осы
үйдiң берекесi. Екеумiз осы ошақты бүтiндегенде маңына оншақты жан
боп жиналғанбыз. Қазiр ұрпағымыз жиырмадан асты. Құдайға шүкiр,
мiне Кәрiмiмiзде кiсi болып қонақ шақырып жатыр. Келгендерiңе
рахмет.
Тағы не айтып едi?
Ие, бұл Қасқабақтың бауырына әлi де жүз кiсi сиғызуға болар,
мейiрiне мың кiсi шомылдыруға болар деген екен
-
ау! Сәнтӛре атын
атамайтыны екi үйлi жанның қасы мен қабағын бағып, артық сӛзге
жiбермеген болар. Содан барып ақылды қарт Қасқабақ атаған шығар.
Апырым
-
ай, кiсi кӛңiлiн қалай таниды? Соншалықты дәмдә қуырылған
қуырдақтан
тағы бiр қасық алсам ба деп ортадағы табаққа бұл бiр
-
ақ
рет кӛз тастап едi, балам, тағы да бiр қасық жешi деп бұған дәл бiр
қасық
қуырдақ
салғаны...
… Атасы, табақты ала берейiн бе? –
деген кезде бұған ол кiсi
ерiне еркелеп отырғандай әсер еткен едi, әлде, даусының ӛзi сондай
277
сазды ма екен? Бұл жап
-
жас басымен жетпiске келген жанұяның
жарасымына қызыға қараған.
… ―Атасы‖ деген сӛздi қалай әдемi тапқан! Ӛзiне де, қасына ерiп
келген балаларына да, ортақ ұрпақтарына да жарасып тұрған сӛз
екен
-
ау! Дәнекер ―Ата‖, ―Ата‖ деп жүргенде әуелi немересi екен деп
қалған. Жұмыс жасамайды екен, қайдан жасасын. Институт та
бiтiрмептi, қайдан бiтiрсiн. Оны құдай тек қана ана болуға жаратқан
болуы керек. Бұл үйде айтылып жатқан сӛздер қандай қасиетке толы
едi! ―Ата‖, ―Дәнекер‖, ―береке‖, ―Қасқабақ‖, ―бауырына‖, ―мейiрiне‖…
Кәрiмдi мектепке бармай тұрғанда бауырына салыпты. Бәсе бiз кӛрген
жерде адамшылық пен iзгiлiктiң кодексiн жазып шыққандай, тумай
жатып кiсiлiк ӛнердi түгел меңгеруiнде бiр мән бар едi
-
ау! Мен ӛзiмдi
-
ӛзiм ақтап келе жатқандай едiм.
Үш
қыз
ас үйде тамақ дайындап, Дәнекер қолды
-
аяққа тұрмай екi
ортада сыдырып жүр. Жұмыстан қолы, сӛзден ауызы босамайтын
бала екен. Бәрiмiздi бiр
күлдiрiп едi, сонда не айтып едi?… Балалы
үйдiң ұрлығы жатпас деген … Кәрiм ағам сiздердi шақырайық дегенде
менiң апатайым: ―Шақыр, ең болмаса үш қыздың бiреуi жiгiттердiң
кӛзiне iлiнiп қалар‖
-
дедi, деп қыран
-
топан күлкiге қарық қылған.
… Менiң қыздарыма дүниедегi ең бақытты жiгiттер ғана лайық…
Бұл үйде ешкiм арам суды iшпейдi…
… Жiгiттер ауыл ӛмiрi, қыр қазағы деп бiраз жерге барысып пiкiр
таластырып отырып сәл тыныстаған кезде: ―Ауылды сағынатындарың
жақсы екен, аналарыңа хат жазып тұрасыңдар ма,‖ –
дегенде бiраз
жiгiт жерге қарап қалған едi.
Бүгiнгi күнiм туралы ойлана, сәл салқын болғанмен жанға жайлы,
тыныс ашарлық тау ауысын кӛкiрек толтыра жұтып кең тыныстай жәй
аяңмен жүрiп келемiн. Ой да ен бойында түрлi сезiмге толтыра ағып
жатқан бiрдеңе, аға бередi, аға бередi…
… Ойың ағып ӛтер түтiгiң жып
-
жылмағай, теп
-
тегiс, түп
-
түзу
болса сенiң ӛмiрiң де ӛз дауысын бiр шығара алмай ӛте шығатын
болар. Ал сол ӛмiр атты ыдысыңның, тiршiлiк атты түтiгiңнiң ең
болмаса әр жерiнде сӛлдiр бұлаққа ән салдырар, сылқылдата күлдiрер
тау тасындай, анау ақсақал, Қасқабақ, Дәнекер сияқтылар кездесiп
тұрса, мiне сонда жадыңа мәңгi жазылып қалар естелiк туады. Менiң
бүгiнгi ӛмiр
-
бұлағыма үлкен әсер еткен, мiне ендi санаңа жетер дыбыс
шығарып келе жатқан, ойланғанымда ойға
түсер iз қалдырған осы
кiсiлер әсiресе Қасқабақ шешемiзге айтар алғысымның шетi жоқ едi.
Анда
-
санда бiр ауыз сӛз… Сӛз болғанда қандай?… Шешелерiңе хат
жазып тұрасыздар ма?… Кәрiмжанның алғашқы стипендиясына алып
берген орамалын алғашқы қонағы келгенде тартып отырмын… Анда
-
санда қонақ шақырып пейiлiңдi кеңiтiп тұрмасаң жұмыршаққа ұқсап
жиырылып қаласың… Оқыған дейдi, қызмет атқармаған дейдi… Ал сол
оқымаған адамның ӛмiрден тоқығанын түсiну үшiн бiз сияқтыларға
278
қанша
ғұмыр
кешу керек болар екен? Әлде… Ӛмiрдiң қызығын
Келешектен күтетiн, жалған арманның арбауына түскен, жақсыны
алыстан, бақытты болашақтан күтетiн, ал қазiргi тiршiлiгi уақытша
сияқты болып кӛрiнетiн бiздерге берiлген ӛмiр сабағы ма, бұл?…
Мен бүгiн Қасқабақтай ұстаздан ӛмiр сабағы туралы дәрiс алып
келе жатқан шәкiрттей едiм.
желтоқсан, 1994 ж.
279
К Е Л Т I Р
Бiр қуыста тықпай қоймаймын дегендей ауық
-
ауық ұйтқый соққан
қара
жел дедеңдеткен қаңбақтай, қай сәтте қалт
-
құлт
тiрлiктiң
тыныштық табары, не мүлде мүрдем кетерi белгiсiз зулаған ӛмiр
-
ай.
Атама жалынып жүрiп бiр күшiк алдырғаным кеше ғана сияқты едi.
Армансыз бала бола ма? Мен де армандайтынмын. Сақтаптың
Сырттаны мен Кӛбегеннiң Арланын алып ұрар, бiр сiлкiп лақтырар бiр
итiм болса ғой, шiркiн… Атын Барыс қойсам, тiптi Жолбарыс десем бе
екен? Барыстан Жолбарысты айбаттылау демей ме? Атам осы күшiктi
әкел
i
п бергенде арманыма жетiп
-
ақ қалғандай едiм. Әттеген
-
ай, жоқ
жерден Әжемнiң араласа кетiп: ―Барысы несi? Ол иттiң аты Келтiр
болады‖ –
деп ырыққа кӛнбей
-
ақ қойғаны. Жалынып та қарадым,
болмағасын үйреншiктi әдетке басып жылап кӛндiрмен болғанымда:
Атасы, мынауың жылайтын болса анауынды алған жерiне апарып
таста! –
демесi бар ма. Шошып кеттiм. Атама да ренжiп отырмын.
Таудай болып шүйкедей кемпiрдiң бiр ауыз сӛзiне қарсы тұра алмады.
Келтiр деген иттiң басы шәуiмдей Сырттанмен, немесе Арланмен
қалай
таласа алатынын кӛз алдыма елестете алмасам
да амалсыз
кӛнгенмiн.
…Сол кезде мен он жаста едiм. Бiздiң шаңырақ содан берi ит
асырамаған екен. Елу жыл бойы ит баласының итаяғына ас
құймаппыз. Талай жуынды босқа тӛгiлген болар. Мiне, мен де баяғы
Әжемнiң кебiн киiп, ендi ӛзiм немереммен айтысып отырмын. Бұ да
итке құмар болыпты. Бұ да мазаны алып жүрiп бiр ит асыратыпты. Бұ
да итiне ӛзi ат қоймақшы. Мен де баяғы Әжем сияқты, бұл иттiң тек
қана
Келтiр болады деп ерегесiп отырмын. Ақыры кӛндiрдiм
-
ау,
әйтеуiр…
…Қазiр
есiме түседi, сәл есейген шағымда:
Әже! Сол иттiң атын Келтiр қоямыз деп сонша неге қасарыстыңыз? –
деп сұрағанымда:
Шырағым, сол кез
-
мың күшiктiң атын Келтiр, мың баланың атын
Аманқос
қойса
да артықтық етпейтiн заман емес пе едi. Ит тұқымын Аллатағала
адамға тiлектес етiп жаратқан демей ме? Ит иесi үшiн жанын да қияды.
О заманда әр үйге күнде ―қара қағаз‖ келiп, қара жамылдырып жатқан
кезде Аллаңа жалынудың бiр түрi дағы –
деген.
Кезек дүние деген осы болар. Кезiнде маған Әжем ежiктеп
түсiндiрдi ме, жоқ па оны ұмытыппын. Ал мен немереме үлкен
ыждаһатпен әңгiмелеп отырмын… Ауған, Тәжiк дегел елдер бар.
Олардың жерлерi биiк таулы, сай салалы, жасырынам деген кiсiге
қуыс
-
қуысы
кӛп жер. Сондықтан да шегарашыларға ӛте қауiптi. Қазiр
ол жерлерде соғыс жүрiп жатыр. Сенiң ағаң да сол қауiп
-
қатерлi жерде
280
жүр. Бiз баяғы замандағыдай ―қара қағаз‖ келiп қала ма деп зәремiз
жоқ деп әңгiме етiп отырмын. Аллатағала бақыт бергiр немерем: ―Ол
бiздiң жер емес қой, менiң ағам ол жақта неғып жүр?‖ –
деп сұрақ
қойған
жоқ, әйтеуiр…
… Ал мен болсам осы Келтiр атты күшiктiң немеремдi қауiптi
сапардан аман
-
сау келтiретiнiне сенiмдiмiн. Бiздiң шаңырақ асыраған
Келтiрлер қай заманда да аттары мен астарын ақтай бiлген…
281
МАЙЛЫ ҚИЯН МАҢҒЫСТАУДЫҢ АЛҒАШҚЫ МҦНАЙЫ
(деректi әңгiме)
...Колыма қалам ұстай бастағалы "осы туралы жазшы" деп менен
тек қана 6ip кiсi ӛтiнiш етiптi"... "Жазайын" деп, мен де бiр кiсiге уәде
берiппiн...
...Маңғыстау
мұнайын
алғаш
кӛрген,
мұнайға
алғаш
шомылған
бес
кiсiнiң
6ipi
жерлесiмiз
Ермҧхан Таужанҧлы!..
Кештеу болса да берен уәде борыш
болмасын, құтылмаққа
ниет еттiм
.
...Осы
деректi
әңгiме
арқылы
барлық
маңғыстаулықтарды, барлық Маңғыстау мұнайшыларын ―Алғашқы
Жетiбай мұнай фонтаны‖
күнiмен (5.07.1961) құттықтаймын!..
...Бұл әңгiменi мен Ермұханнан әлденеше рет естiп едiм. Ендi
қымбатты бауырлар, сiздерге сол кiсi сӛзiн ӛз сезiмiм арқылы ӛткiзiп
әңгiмелеп берейiн...
...1961 жыл бар ӛмiрiмдегi ең бақытты жылым болған болар...
Сол жылдың 5 шiлдесi ӛзiм тiршiлiк еткен алпыс жас ғұмырымдағы ең
қорқынышты түн, ең тыныссыз күн болғанмен кейш мақтанышыма
айналған, ӛмiр жолымды анықтап берген күн едi...
...Соған дейiнгi жылдар соңыма түсiп алған қырсық кӛлеңкесi
секiлдi, әлi қата қоймаған қабырғаға батпан
-
батпан ауырлығын арта
салушы едi. Аяу дегендi бiлмейтiн... Тек сол жылы ғана ол менен
адасып қалғандай болды...
...Соғыс жылдарындағы жүдеулiк пен жоқшылықтан ес жинап
үлгере алмай жатып, әкенiң жазықсыз сотталуы бiздiң ошаққа оңай жүк
болмағанды... Анам байғұс
жоқшылық деген жалмауыз заманда шулап
қалған бес бала қамымен жалғыз алысып күн кешкен кез едi ол. Алыс
сапарынан әке қайта оралып азғантай уақыт уайымсыз күн кешкен
шағымызда жетi бала және әке —
ceгiз жетiмдi артына қалдырып
анамыз о дүниелiк боп кеттi... Одан соң жалтаң кӛз жылдар...
Техникум, аш кұрсақ студенттiк ӛмiр...
...Сол жылы Жетiбайдағы жартылай жертӛле үйiмiзге зор iс
тындырғандай қуанышпен маман болып оралған шағым... Мұнай
техникумының дипломы тап сол кезде кез келген үй сандығында бола
қойған жоқ... Мұнай маманы деген атақды арқалауға затымыз дайын
болмасада атағын кӛтерiп жүруге кӛкiрегiмiз жарап қалған болатын...
Ӛз жерiмiзде алғаш ӛндiрiс ашылып, ӛмiрiмiзде естiп кӛрмеген
мӛлшердi айлық ала бастадық... Кӛкiрек кiсiлiк дәрежеге, қарын нанға
қарық болып қалды... Әлi жер бетiне шығып кӛзге кӛрiне қоймаған
Маңғыстау мұнайы байтақ Совет елiне ырыс боп тарап, қарын
тойғызарлық нәрсеге айналып жатты... Алыста қалған ағайындарды
282
туған жерге шақырар ұран отындай қызмет қылып, қарындастар ата
-
баба мекенiне орала бастаған болатын. Қатал тағдыр ел асырып, жер
аударып жiберген ағайындар елiне оралып, маңғыстау адамдарының
жан
-
дүниясына жаңа серпiн пайда болды. Маңғыстау мұнайы жер
астынан жер бетiне әлi шыға қоймаған заманында елге кәзiргi шалқып
ағып жатқан кезiнен анағұрлым артық қызмет еткен болатын...
...Сол жылы, сол айда, сол күнi бiздiң бригада алтыншы ұңғыны
қазып жатты...
...Бурмастiрiмiз
-
Петров Николай Афанасевич...
...Кезек
-
кезек сменаға шығатын үш вахта бар. Бiреуi бiздiкi.
...
Бурильщiгiмiз Бисенғали Бажиков, 40 жас жобасындағы, бiлiктi
маман кiсi болатын. Бiр вахта
-
бурильщик, қарауында екi помбур, бiр
верховой, бiр дизелист
-
моторист және оның кӛмекшiсi
-
барлығы алты
кiсi. Бәрiмiз
де жап
-
жас жiгiттер едiк
.
Помбурлар —
бipi 2
3
жастағы
Найзабек Толтырбаев болса, екiншiсi Анатолий Шапочников пен
верховойымыз Борис Сулейменов және мен 21 жасқа шыққан
құрдастар едiк. Менiң мамандығым —
дизелист
-
моторист. Сол күнi
помощнигiм жұмысқа шықпай қалып, сақылдап тұрған үш дизелдiң
ортасында жалғыз жүгiрiп жүргенмiн.
...Менiң сол жылы, сол күнi деп отырғаным
-
1961 жылдың 5
шiлдесi... Қатты әсер алғандықтан ба, әлде қатты қорыққандықтан ба
әлде сол хабар: "Жетiбайдың алтыншы бұрауынан мұнай атыпты"
-
деген хабар, алғашқы Бисекеңнiң аузынан ―фонтан‖ деген сӛз боп
атыла шыққаннан, бастап бүкiл ел тiршiлiгiнiң басты
әңгiмесiңе айналғандықтан ба, әйтеуiр, сол түн менiң кӛкiрегiмде ӛз
бояымен, ӛз қарбаласымен мәңгiлiкке жазылып қалды...
...Бiз сол күнi түнгi вахтаға сағ. 12
-
де шыққан болатынбыз...
...Алтыншы скважина (сол кезде солай аталатын), алтыншы
бұрау (Туркменстанның мұнайлы ӛңiрiнен кӛшiп келген ағайындар
атауы) алтыншы ұңғы (кәзiргi қазақ тiлiмен)... Жұмысқа кiрiсiп кеттiк.
Бұрғылау кезiнде болатын қапылыс жоқ. Сол вахтадағы жұмысымыз
-
тұрба (НКТ) iшiндегi ауыр саз лайды жеңiл лайға ауыстырып, бар
болса жер асты қысымына ӛз күшiмен жер бетiне шығуына мүмкiндiк
туғызу едi. Бұрын кӛрмегесiн, 2400 метр жер астындағы қысым труба
iшiнде соншама ауыр саз балшық лайды кӛтерiп кетедi дегене сену де
қиын болатын. Бiрақ құдiрет күшiне сенбеске амалың қалмайды
екен...
...Бұраудың 6ip бүйiрiнде орналасатын мотор күркесiнiң
iшiңдежалғыз жүргенмiн. Бiр мезгiлде машина залындағы электр
қоңыраушар ете қалды да, артынша бурильщиктердiң қоңырауға
сенбей қасына iлi қоятын рельске соғылған балға даусы да жеттi...
Жүгiрiп қастарына бардым..
...Ұңғының аузынан лай ағып шыға бастапты... Жер
-
Ана қолдан
құйылған ертiндiлерден жиiркенгендей боп лоқсый шапшытып, ертiнд!
283
биiктiгiн бiрте
-
бiрте кӛтере бастады... Жарты метр... Бiр метр... Ешкiм
ештеңе демеседе бiздер жер астынан бip құдiрет күштiң жақындап
келе жатқанын iшкi сезiммен сезiне бастадық... Құлаққа естiле
қоймағанмен жүрекке әсер ете бастаған 6ip жойқын
сарын үнi
тынысынды тарылтып алқымынды тығындап, денендi тiтiркендiрiп
жiбердi екен. Ӛз
-
ӛзiнен
қорқыныш сезiмi пайда болғандай... Жан
-
жануарлардың табиғат ӛзepiciн қалай сезiнетiнi содан 6epi маған ӛте
түсiнiктi құбылыс... Менiң бойымда болуы мүмкiн құбылыс алдындағы
қорқыныш сезiмi емес ендi түсiнiксiз үрей жайлап алғандай...
...Бисенғали аға жеңiмнен жұлқып қалғанда ғана есiмдi жидым...
...Ермұхан! Жұмыс орныңа бар. Ендi екi кӛзiндi менен
алма
!
―Фонтан!‖..
Естимiсiң фонтан атқылап кетуi ықтимал... Бiз кәзiр
-
роторды
алып қоямыз... Сол бойда мен белгi беремiн... Барлық моторларды
бiрде сӛндiр. Ӛрт шығып кетуi мүмкiн...
...Жұмыс орныма келiп олардың әрбiр қимылын бағып тұрмын.
Әне олар ротарды кӛтердi... әне жерге түсiрдi... Лай бұрынғы
мӛлшерiне биiгiрек шапши бастапты...
Әне...
Бисенғали аға маған бұрылып қарап қолын шаңбақтап белгi
бердi...
Мен асыға қапылып моторларға жеттiм де, iстеп тұрған үш
дизелдi
кезегiмен
сӛндiре
бастадым.
Моторлар
үнi
құлақтан үзiлер
-
үзiлместе, электр жарығының сәулесi кӛзден
ӛшер
-
ӛшпесте кенет манадан берi бiзге еркiмiзден тыс әсер етiп
тұрған, әзiр құлаққа естiле, кӛзге кӛрiне қоймаған,
бiрақ
бiздердiң бәрiмiздiң қауiптене күтiп жүрген белгiсiз құбылыс жақындап
қалған едi. Ол зор қуатты ысылымен жер бетiне ытқып
шығып,
қаһарлы демiмен күрсiне қалғандай болды..
...Сол түн ай сүттей жарық
болатын...
...
Бисенғали ағалар бұраудан
аулаққа қашып бара жатты... Мен
де соларға қарай жүг
i
рд
i
м... Басыма
з
i
п
-
зiлдей тамшылар сарт
-
сұрт
соға бастады... Бiз сол ауыр тамшыларда қашып, ығыса
-
ығыса
бұраудан елу метрдей қашықтап кетт
i
к...
...Бисекең
енд
i 6ip
сәтте менен жерде бос тұрған тӛрт
аккумуляторды жаптың
ба деп сұрады. ― Жоқ ‖
деген жауап ест
i
ген
бойда
ақырып 6
ip
боқтап алды да:
–
Жүгiр!.. —
дед
i
. Бетiне ағаш таста, сосын резина палаткамен
жап!. ...Айдаһардай ысқырып тұрған сол алтыншы бұрауға жақындап,
әлг
i
шаруаларды тындырып қайту мен үшiн
оңай шаруа болмап ед
i...
...Верховойдың,
жерден би
i
кт
i
г
i
24 метр, жұмыс орнына кӛтер
i
лiп
талай жан
-
жағымызға кӛз салғанбыз... Ӛте биiк секiлд
i
болатын...
284
Miнe енд
i
жер астынан ысқырына аспанға ұмтылған, сонау
тереңнен
күңiрене шығып, құд
i
ретiн
танытып жатқан қоймалжың
нәрселер б
i
зден
аспандағы ай сәулесiн
кӛлегейлей, ӛз бұруымызды,
биiктiгi
51 метр Уралмаш
-
ЗД станогын кӛзден тасалап әкетт
i...
Б
i
здер
6ip сәтке үнсiз
қалып едiк
...
...Алғаш есiн
жинаған Бисенғали аға болды...
...Ал жiгiттер!... Газ бен мұнай фонтаны ӛте қауiпт
i
нәрсе..
Ана
құбыжықтың ӛңешiн жаба қоятын привенер деген нәрсе бiзде болмады
да, ұңғыға қондырылмай қалды. Ендi бүкiл ел боп соның зардабын
тартамыз...
...Бисекең Анатолий мен Бористi маңайдағы мал бағып отырған
2-
ауылға жұмсап, от жағуға болмайтынын, тап кәзiр түн iшiнде
мал
-
жандарымен уақытша аулағырақ кетулерi керек екенiн, уланып
қалу қаупi бар екенiн тәтпiштеп түсiндiрдi... Содан соң бiзге қарап:
–
Ермұхан, Найзабек екеуiң Жетiбайға жүгiрiңдер... Алдымен
Дүйсен Үсеновке хабар берiндер... Сосын...
...Құдай тағала сол түндi жап
-
жарық етiп қойған екен, бiздер
үшiн... Жүгiрiп келемiз. Сол уақытқа дейiн алты шақырым жерге
демалмастан жаяу жүгiрiп кӛрмеген болармын. Бiр тыныстамастан
Дүйсенов Үсен ақсақалдың жартылай жер тӛлесiне жетiп, терезесiн
қақтым...
Есiк ашқан Дүйсекең ақсақал
ештеңе айтып үлгертпей, менiң
мұнай аралас қоймалжыңғва малынған түрiмдi кӛрiп:
–
Фонтан ба? —
деп, қатты дауыстап жiберiп ед!. Сәл кiдiрiп
барып алқына дем алып тұрған маған қарап:
–
Айналайын
-
ау! Сүйiншi сұрамайсың ба?
–
дедi. Құж
-
құж бет
терiсi түгiл, қорқынышты қолақпандай мұрны да қуаныш сезiмiн бар
маңға таратып жатқандай едi...
...Қарт мұнайшының бiр ауыз сол сӛзi сол күнгi қатты
қорқыныштан ширығып қалған жүйкемдi, ұзақ
жүгiрiстен шаршаған
ӛзiмдi, менiң жалпы санамды басқа бiр
биiкке,
жаңа сатыға кӛтерiп
тастағандай болған едi...
285
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Менің нағашыларым - Сайын Назарбекҧлы

text:
Менің нағашыларым
Нағашы шешем
…Қоныстас болмағандықтан мен нағашыларым туралы аз білдім.
Есте қалған бір екі
-
сәт…
Тӛрт
-
бес жасымда нағашы шешем бір қыс біздің үйде болған еді.
Сол жасымнан емескі есте қалғандардың ең бастысы сол әжеме
байланысты уақиғалар…
…Қыс күні. Біздің үй дегеніміз бір бӛлме жертӛле. Сондай үш
-
тӛрт
үйден тұратын бір ауыл. Кеш түскесін әркім ӛз індегешінде ойына
келгені мен қолына түскенін ермек ететін болса керек. Шам
жағылғаннан кейінгі біздің үйдің ермегі мен болатынмын. Дәлірек
айтсақ мен емес, менің жарға түскен кӛлеңкем
-
ді. Не мені қозғап, не
шамды қозғап, жардағы кӛлеңкені қызықтап мәз болушы еді. Шамды
сәл үрлеп жіберсе, кӛлеңке қозғалысқа түсетін болса керек, кәзіргі
адамдар ―Тамаша‖ программасын кӛргенде де соншалықты ләззат
алып, күлкіге қарық болмас. Олардың киносы да, театры да, кӛмескі
кӛлеңке болатын. Маған соңғы кезде теледидар қарасам болды,
қабаттасып сол 1945
-
46 жылдың қысы қыстырыла кететін болып
алды… Реті, осы заман балалары мен менің замандастарымның
балауса кезін, осы екі ұрпақтың Тәңірінің маңдайына сызған тағдырын,
аузына асатар сыбағаларын салыстыратын болсам керек…
…Жан азығы дерлік барлық қызығы да, кӛңіл кӛтері дерлік ойын
-
сауығы да сол кӛмескі кӛлеңке… Ол кезде адам пендесінің бәрінде
бір
-
ақ арман… соғысқа кеткен азаматы аман келсе… Әлгі айтқан зор
арманынан кейінгі сол кезде ӛмір сүрген жандардың ең
қадірлісі қарын
деген жарықтық па деген батыл болжамымыз бар…
…Үйіне қадірлі қонақ келіп қазаны кӛтерілген үйді балалар күні бойы
торуылдайды. Қазан түсіріліп, табақ тартылғанша, балалар,
арқандаулы атша сол үй маңын айналшықтаумен ӛткізеді … Асты
турап болып, енді алдына ала бергенде бет моншағы тӛгіліп, тӛмен
қараған сәбилер батылдауын (мүмкін ұятсыздауын) алдына шығарып
есіктен итеріңкіреп ӛткізіп, артынан сығылыса басқалары да кіреді.
Міндетті түрде бір үлкен кісі балаларға ет асатың дейді. Тӛрт
-
бес
жасар баланың қолына онша кӛп тамақ сияды деймісің, дегенмен
кейбір кісілер асатқанда қос уысыңда бір қадірлі нәрсе бар екенін
толық сезінетін едің. Менің бір қасиетім, әлгідей жолмен қолыма
салынған, асатылған етті дәмін татпастан нағашы әжеме әкеліп
береді
екенмін. Нағашы әжемнің риза болғанына қатты қуанатын болсам
керек…
…Ӛз шешем шешесін еске алғанда осы уақиғаларды ылғи есіне
алып, сол кездегіше мәз болып отыратын… Нағашы әжем мені мақтап:
286
―Сайынжанның кӛзі жарқ
-
жұрқ етеді‖ –
дейді екен. Мен
сол кез, кӛзімнің
жарқылы одан да гӛрі кӛбейе түссе екен дейтін болуым керек, кӛзімді
алақ
-
жұлақ еткізетін болыппын…
Нағашым
Менің ұлы нағашым –
Шилан би деген кісі болыпты. Тӛрт ұлы
болған: Ӛткілбай, Қойшығұл, Сауғабай, Иманқұл. Біз бұл кісілердің
біреуін де кӛрмедік. Ӛткілбайдан –
Кӛртбай, Қойшығұлдан –
Қалыңбай
туады. Сауғабай соғыста мерт болып, арты ұрпақсыз. Иманқұлдан
тӛрт бала –
Тезекбай, Жақсыбек, Балабек, Тӛребек. Қойшығұл менің
туған нағашым. Менің шешемнің де, менің ӛзімнің де бет пішіндеріміз
сол кісіден аумайды екен. Қойшығұл жалғыз ұлдан кейін бес қыз
балалы болып, ең кішісін Жаңылдық атапты. Сонымен, ӛзім кӛп
қасында болмағанмен, бір жоба білетінім –
нағашым Қалыңбай!..
Қалыңбай ӛзіне
-
ӛзі қарама қарсы кісі болатын. Ӛзінің бір қасиеті
ӛзінің екінші қасиетін жоққа шығарып жататын. Сондықтан ол кісіні ―ол
мынандай еді‖ деудің түбі қатеге соқтыратын… Сол кісінің ӛзім
байқаған сан түрлі сырлары мен қырларын ӛз түсінігім бойынша айта
кеткім келіп отыр. Нағашым, иманды болғыр, артық кеткен жерім болса,
жиеніне кешірім етер…
Ақылынан ашуы бұрын келетін.
Шешендігі мен ділмарлығын боғауыз сӛзі бұқтырып кететін.
Айналайынын ақырып айтатын.
Мейірленгенін маңдайынан сипап емес, құлаштап қойып қалып
білдіретін.
Құылған шайдың кӛңіліне ұнамағаы үшін ұрыс шығарар –
шатақ;
Бұйым сұрамай арғымақ мінгізер –
мырза;
Келеңсіз сӛзді қазбалағыш –
бимаза;
Келелі сӛзге күрт құлар –
мерт;
Ыжылдап тез сӛйлейтін –
шыжылдақ;
От басында күіп
-
піскен –
тынымсыз;
Он отырып, он тұрар –
ұшқалақ;
Келін қолынан құлағын ӛзіне қаратып бермегені үшін шынысын
алмайтын –
қатыгез сыншыл;
Ӛзге ӛктемдігін ӛле
-
ӛлгенінше кешірмес –
ӛкпешіл;
Естігенін ұмытпас –
кәріқұлақ;
Аталарының түмедейін түйедей қылып жүрер –
аташыл;
Кӛрген құрметін кӛбейтіп айтар –
мақтампаз;
Дүние үшін емес сӛз үшін бас тігер –
ерегеспе;
Жек кӛргенінің дұрысын бұрысқа шығарар –
қасарыспа...
Ол осындай жан болатын...
287
Жалпы –
боқтап жүріп аялар, ұрып жүріп еркелетер, бергені үшін
сараң кӛрінер, жақсылығы үшін жаман кӛрінер, білгені үшін надан
кӛрінер, аңқаулығымен арам кӛрінер адам болатын...
Мен ӛзім түсінбей кеткен жұмбақ жаратылыс еді.
Бұ қасиеттері үшін о кісіні жақсы
кӛру де, жаман кӛру де мүмкін
емес
-
ті…
Атақты сейіс болатын. Сол қасиетімен мақтандық та, сыйладық та.
Ал ӛзі болса жаңағы кӛп қасиеттерінің бірі басым түскен шақта
ағайынға ӛкпелеп арғымағын құрбандыққа шалып жіберіп, колхозымен
керісіп бәйгілі
атын басқа колхозға беріп жіберіп, ӛзгені қиналтақ
болғаны ӛзіне жүк болып жататын.
Қимасына қиып жіберіп, бермесіне беріп жіберіп, жаратқан
арғымағының да, еңбек еткен ӛзінің де бағын жеріне жеткізе алмай
орта жолда тоқырап, бірақ тоқтап қалмай жаңасын қайта бастап
жататын…
…1961 жылы 1 май мерамына қосқалы әкелген атын біздің әкейге
жеткізе мақтап –
мен жылқы танысам осы шақта бұдан тӛрт аяқты оза
алмайды –
деп, лепіре сӛйлеп отырғанын кӛріп едім. Бірақ, немересі
Арыстанбайдың айналым санынан жаңылысып ат күшін сақтаймын
деп ұмтылдырмағанынан екінші орында қалып қойған кезіндегі
нағашымның түрін кӛрген мен болатынмын. Ол уақытта мен
нағашымның ішкі сезіміне ой жүгірте алмай, тек қана аузынан шығып
жатқан ӛкініш пен күйікке малынған боқтық сӛздерінің сыртқы түріне
мән беріппін…
…Қалекең сол бойда 36 шақырымнан екінші келіп тұрған атын 24
шақырымдық екінші бәйгіге қосып жіберіп, бірінші келтірген еді…
Сол күні нағашым бәйгі бала Арыстанбайдан бастап бүкіл тірілерді
түгендеп шығып, бәрін даттап, бәрін боқтап, ешқайда соқпастан
Таушықтан Ақшымырауына бірден тартып кетіп еді…
Мен нағашымды жұбатқан болуым керек: ―Бір атпен екі бәйгіні қатар
алған кісі қуанып той жасмай ма екен‖ –
дегенімде, ―Ар мен бақтың не
екенін түсінбестер… Жаяу жарыста сорлының да аты озады. Мен осы
жолы ―аламан‖ бәйгені алмаймын деп келіп пе екем?.. Бар ана
Жамантайларыңа!.. Құттықта соны… Аты озбаса да, қатардан
қалғаным жоқ, ат қостым деп той жасағалы жатыр‖ –
деген еді,
жарықтық… Жаны жаннатта болғыр, ол жақта тіріде айтқан ластау
сӛздерінен
алар
айыбынан,
талай
-
талай
халыққа
сыйлаған
қуанышынан алар сауабы кӛбірек болғай дағы…
288
Оқыс
қылықтар
1. Адай ел
i
нде ―жары кӛп пе, тары кӛп пе‖ деген мақалға ие болған
Жары тайпасының Кеще аулында, айтарлықтай кӛп болмаса да,
аңқаулау к
i
с
i
лер
i
кездес
i
п қалатын болса керек. Сол ауылдың б
i
р
ақсақалы ауылға жақын кел
i
п қалған баласының жортып бара жатқан
түлк
i
н
i
ң соңына түскен
i
н байқап: ―Иә, сәт‖ –
деп дәмелен
i
п тұрады.
Түлк
i
ге жет
i
п, б
i
р
-
ек
i
рет қамшы
с
i
лтегеннен соң атынан түскен
баласын кӛр
i
п, қуанған қарт:
Бәлем, сенен ақыры құтылатын болдым
-
ау –
деп басындағы
еск
i
р
i
п, әбден тозығы жеткен түлк
i
тымағын отқа тастап ж
i
бер
i
пт
i.
Алдынан жалаңбас шыққан әкес
i
не баласы: ―Әкк
i
түлк
i
екен, алдырмай
кетт
i
‖ –
деп, арыз айтыпты.
2. ―Кемеңгер Кек
i
лбаев‖ аталған Әб
i
ш Кек
i
лбаев алпыс жасқа толғанын
ел
i
не кел
i
п атап ӛт
i
п, жиналған халық жазушы ұлына мадақ, марапат
сӛздер
i
н айтып жатыпты. Б
i
р мезг
i
лде жасы сексенге аяқ басқан Ақай
әже м
i
нбеге шығып:
–
Айналайын Әб
i
шжан! Б
i
з қатын болып бала туа бастағаннан бер
i
адайдың қатындары бала тумайды, банды туады деген бағадан
құтыла алмай
-
ақ қойып ед
i
к. Сен байтақ ел
i
ң мойындаған ӛнер
i
ңмен
адай әйелдер
i
н
i
ң тек қана банды емес бала да туа алатынын, т
i
пт
i
бала емес дана да туа алатынын дәлелдед
i
ң. Рахмет қарағым, б
i
зд
i
ң
әбиүр
i
м
i
зд
i
жаптың –
депт
i.
3. Ығылман қарт қарсы кездес
i
п қалған жас әйел, кел
i
н
i
не,
―ассалаумағалайкум‖ деп сәлем берсе әлг
i
әйел қысылмастан сәлем
алыпты. Ығылман: ―Шырағым, сәлем саған емес ӛң
i
р
i
ңдег
i
алқаға‖ –
десе, әлг
i
кел
i
ншек бұрынғыдан бетер:
Қоштай атамның қызына соқтырған бұл алқасына сен түг
i
л сен
i
ң әкең
де сәлем берген –
деген екен.
4. Ӛтежан Алшынбаев ақсақал немерес
i
не кӛпт
i
ң кӛз
i
нше: ‖Балам,
анау кереген
i
ң басында шақшам тұр, алып берш
i
, рет
i
келгенде мен
i
де жұмсарсың‖ –
десе немерес
i
: ―Ата, мен ұмытшақпын ғой, ұмытып
кетерм
i
н. Кей
i
н жұмсағаным болсын, соны ӛз
i
ң ала салшы‖ –
деген
екен.
5. Маңғыстау қазақтарының той соңында ―жас кел
i
н шәй
i
н
i
шу‖ деп
аталатын
салты бар. Сондай б
i
р шәйд
i i
ш
i
п болып: ―Ал, болдыңдар ма,
кел
i
нге бата берел
i
к‖ –
деп, ыңғай б
i
лд
i
рген ақсақалдарға: ―Сәл
289
шыдаңыздар! Алғашқы құйған шәй
i
м
i
зден ӛз
i
м
i
з де ауыз тиел
i
к‖ –
деп,
жас кел
i
н ӛз
i
не б
i
р шыны шәй құйып алыпты.
6
. 100 жастан астам ӛмiр сүрген Тәстемiр жары Кӛбеген ақсақал 90
жасында сұйық дәретi жүрмей ауырып ауруханаға жатыпты. Ағамды
ӛзiм күтемiн деп, Кӛбекеңнiң жағдайын жасауға 80 жастағы iнiсi
Жұмалы, басқаларға кӛнбей, қасына жатыпты. Уролог дәргер бiрiншi
рет аурудың дәрет жүретін жолымен қуығынан анализ алғанда
ағасының қиналғанын кӛрген iнiсi, екiншi рет анализ алуға келген
дәргеге: ―Айналайын, менен алыңдаршы! Ол кеше қатты қиналып
қалды. Мен шыдармын, жастаумын ғой‖ –
деп, ағасынан анализ
алдырмай, шатақ шығарыпты.
7
. Кӛбеген ақсақал келiнi Қайырынға –
кӛзiм нашарлап кеттi, доғдырға
кӛрсетшi –
дегесiн окулист дәргерге апарыпты. Әрiптердiң бәрiн танып
шыққан 94 жастағы қартқа таңқалған дәргер:
Ата, бәрiн кӛрiп тұрсыз ғой –
десе,
Қызым, ине сабақтағанда қиналып жүрмiн –
деген екен, Кӛбекең.
8
. Кӛбеген ақсақал жүзден асып қайтыс болыпты. Жерлеуіне ел
жиналып: ―Бұ кісінің қазасы той ғой‖ –
деп жұбатып жатыпты. Тек қана
Шомбик деген (лақап аты) немересі атасының қазасына қатты
қайғырып, жылай беріпті. Сонда Кӛбекеңнің үлкен ұлы Мырзабекке бір
құрдасы: ―мына жұрт жұбату сӛздерін саған айтып қате жасап
жатырған секілді. Кӛңілді Шомбикке айтқан дұрыс ‖
290
ХАН ТАЛАПАЙ
… Балалау шағын қызығы аздау қиыр шетте ӛткiзген бiздерге
кезiнде үлкен ермек, бала мен баланың, кiсi мен кiсiнiң бiр
-
бiрiне
қарым
-
қатынас
құралы
болған бiр ойынның еске түсiп отырғаны…
… Мектепке жалаң аяқ барып, жалаң аяқ қайтатын уақытымыз.
Әлi мектеп жасына жете қоймаған жеделдес iнiм күн сайын едәуiр
жерден, алдымнан шығып, қарсы алатын. Ол ӛзi жас кезiнде басқа
балаларға үйiрсектiгi жоқ, тұйықтау бала едi. Барлық бала ойнағанды
жақсы кӛредi. Ол да ӛзiнiң рухани қажетiнiң, ойынға деген аш аранын
қанағаттандыру
сезiмiнен туатын сұранысы маған деген сағынышын
оятып, оған менi күн сайын қарсы алуға итермелейтiн болса керек. Бiр
шақырымдай шамадан алдымнан шығады. Мiнезi тұйықтау болғанмен
қызық
-
қызық
ойлы сұрақтар қойғыш
-
ақ болатын. Үйге жеткенше
-
ол
үшiн бүкiл Әлем орталығындай (бiз үшiн де) ―Жаңа күш‖ колхозының
орталығы Тигендегi жаңалықтар туралы бiрдеңелердi айтқызбай
қоймайды. Ӛне бойы айтарлықтай не болушы едi, амалсыз ойдан
шығара бастайсың. Ал үйге келгесiн қолыңның сәл босаған сәтiн бағып
тұрып ―кел, ойнайық‖ деп мезiғып жiбередi. Оның күн сайын алдымнан
шығуының тағы бiр себебi –
сәл
қаталдау
болғанмен анамыз ӛте
қамқоршы
жан болатын. ―Ӛзегi талып келе жатыр ғой‖ –
деп ―үштiк‖
шӛлмекке құйып алдымнан не шұбат, не сүт берiп жiберетiн.
Колхоздың ―тӛл тәрбиелеу‖, ―шӛп шабу‖, ―қора салу‖ деген сияқты
шаруаларына байланысты аулымыз ―Шектiбай
-
Тереңшағыл‖
маңында отырса –
он
-
он екi, ―Ақ там
-
Қабақ‖ маңынан –
он бес, ал
―Құртты күп
-
Дағытұшы‖ маңында отырса толық он бес
-
жиырма
шақырымдық жолды онға толар
-
толмас балаларға ―құдайдың құтты
күнi‖ жүрiп ӛту оңай шаруа емес
-
тi. ―Бiр ұрттайыншы‖ –
деп қылқылдап
тұратын балаларға ала кӛзiмен қарайтын iнiм: ―Ӛзiң iш, мамама
айтамын‖ –
деп, менi қате қадам басудан сақтандырумен болатын. Ол
бес
-
алты жастарда, мен бiр –
екi класс бiтiрiп тастаған кезiм. Iнiм
ойынға құмар, мен оқуға құмармын. Күн батқан сәттен бастап оқып
отырған кiтабың шеше цензурасынан ӛтедi. Ӛздерi ―қара танымайтын‖
-
дардан болса да оқулық пен ӛзге кiтаптарды айырғыш
-
ақ . ―Шамның
майын құртасың, бiлтесiн таусасың‖ –
деген ӛз үкiмдерiмен шамды
сӛндiре салады. Амалсыз оқып отырған кiтабыңның үстiне оқулық
кiтабыңды қойып, үстiн ысырып астына кӛз жүгiртесiң. Күндiз ойыннан
шықпасаң iнiң де сол кезде ӛте қауiптi кiсiге айналады. ―Мама, мынау
басқа кiтап оқып отыр!‖ –
десе шаруаңның бiткен жерi. Оқып отырған
кiтабыңның ең қызық жерi кӛбiне дәл сондай шаққа тап келетiнiн
қайтерсiң?.. Шам сӛндiрiледi, сосын кешiрiм жоқ. Сабағың
дайындалмай қалса да, жарық тұтқасы бiрбеткей шеше қолында…
Содан кейiн кӛпке дейiн кӛз iле алмай уақиғаның артын ойша
291
құрастырып
әлекке
қаласың
да жатасың… Сонда да бұ күндерi сол бiр
таршылық заман мен жоқшылық күндер, жетiм бала мен жесiр ана
болған шақ еске түссе ӛкiнiшiнен гӛрi сағынышы үстем түсе бередi…
… Iнiм: ―Жүр, балалар асық ойнап жатыр‖ –
деп, есiк алдында
қылқылдап
тұр. Ағам жоқта асық салған қалтаның
билiгi менде. Бiрақ
артының сұрағы бар. Ойнаған қызық, бiрақ кӛбiрек ұтылып қалсаң (мен
асықты нашар ойнайтынмын) аға жұдырығынан қорқынышты не бар.
Ол, басқанiкiндей емес, әрдайым тӛбеңе жақын тұрады… Мен iнiмдi
―Хан талапай‖ ойынын ойнауға кӛндiрдiм. Ойын ойнайтын жердiң асты
тегiс болғаны жақсы. ―Жүзтеру‖ мен ―сыңар мүйiз‖ ӛрнектерiн
кезектестiре тоқыған ескiлеу алашаның астындағы құмдақтау жердi
тегiстеп, ойынға кiрiсiп кеттiк. Iнiм бұл ойынды келiстiрiп ойнай
алмайтын, ойнауға оншалықты құмар да емес
болатын. Бiрақ сол күнi
оңай келiсе кеттi және бұрынғыдай емес ойын тәсiлiн ӛзгертiп алыпты.
Ойынды шеберлiк жасап асықты атып алуға емес, әдейi талапай
жасап, аласқапаста қолға түскенiн қамтып қалуды мақсат еткендей.
Менi ұта бастады… Ойын ережесi қызық.
Әр
ойыншы ортаға не бес, не
жетi асық салады. Бiр боялған асықты ―Хан‖ етiп тағайындайсың. Хан
аталған асықты иiрiп кiмнiң ойын бастайтынын анықтап аласың. Қос
уыстап ұстап отырған асығынды шашып тастайсың. Қолына ұстап
қалған
бiр
-
екi асығыңмен жеке
-
жеке жатпай бiр
-
бiрiне сүйенiп қалған
асықтар болса ұрып арасын ажыратасың. Сосын бiр саусағыңмен
шертiп –
бүк пен бүктi, шiк пен шiктi, алшы мен алшыны, тәйкi мен
тәйкiнi ала бастайсың. Тигiзсең бiреуi сенiкi. Тигiзе алмай қалсаң, не
басқа асыққа тиiп кетсе ату кезегi ойыншыға ӛтедi. Байқамай асығың
ханға тиiп кетсе онда қырғын –
―Хан талапай‖ басталады. Әркiм
үлгергенiнше ортадағы асыққа бас салып, қолына iлiнгенiн
меншiктейдi. Талапайдың да ережесi бар. Бiреудiң қолына жабысуға,
қолын
жерден күштеп кӛтеруге болмайды. Асықты алдыңа ысырып
әкелуге
болмайды. Қолынды бiр салып үлгересiң бе, екi салып
үлгересiң бе асықты уыстап алуың керек… Сонымен ортадағы ортақ
дүние талапайға түседi… Ойынның бұндай шағында жылдам, шалт
мiнездiлер, бiраз дүние жинап қалады. Келесi ойынды, асық түгел
атылып болғасын, қолында ханы бар бала (кiсi) бастайды. Бiз бұл
арада кiсi деп отырған себебiмiз бала күнiмiзде бұл ойынды
үлкендердiң де ойнап отыратынын кӛретiнбiз…
… Мен ұтыла бастадым. Бiраздан кейiн себебiн де түсiнiп
қалдым. Iнiм –
ойын ережесiн сақтай отырып, таза ойнап ұта алмайтын
болғасын ортадағыны талапайға салуға құмартып алыпты. Қолына
асық түссе болды, әдемiлеп шашап тастаудың орнына үйлықтыра,
үйiре тастап ханның бiр асықпен сүйкене жатуына жағдай жасап
-
ақ
отыр. Ойыннның
тағы бiр –
ерекше әдiл ережесi –
ханның жеке
жатпағанын алғаш байқаған, ойыншы басқаларды талапайға шақырып:
292
―Хан талапай!‖ –
деп, дауыстағаннан кейiн ғана ортақ асыққа қол
салып, талапайға қатысуға еркi бар…
… Ӛмiрдiң бұ да бiр жұмбағы дағы. Жас алпысқа келгенде елу
жыл бойы еске түспеген ӛмiрiмнiң бiр сәтi кӛз алдымнан қаз
-
қалпында
тiзiлiп ӛтiп жатыр… Бұл ойынның еске түсуiне не себеп болды екен?..
… Әлде… Асылы, ойыма оралып отырған осы күдiктiң негiзi бар
ма екен… Кең байтақ Отанымыздың, Қазақ Елiнiң, бұрынғы
―мемлекеттiк меншiк‖ атты бiр орталыққа жинақталған бар байлығы бұ
күндерде ―Хан талапай‖ ойынының қулығын жақсы игергендердiң
ермегiне айналған секiлдi… Тiптi қазiргi заман заңдары да сол ―Хан
талапай‖ ойынының ережелерiнен алынған емес пе екен? … Кезек
дүние деген осы болар… Бiрақ бұлардiкi ойын емес. ―Хан талапайды‖
шындыққа айналдырып алған, баласынан бабасына дейiн, қолында
билiгi барлардың құныға кiрiсер кәсiбi…
… Бұлардың ережесi де басқарақ секiлдi… Асықтың орнында
халықтың сан жылғы маңдай терiнiң тұзы, ханның орнында заводтар
мен фабрикалар…
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сайын Назарбекҧлы - бет 26

text:
293
Мҧғалима апай
Бұл естелік ретінде жазылғалы отырған қысқаша ой толғау
әңгімемізді
жай ғана «Мұғалима апай» деу орнына «Мұғалима Мұхтар
қызы
Әузова» деп, ұлы тұлғалар атымен ұлықтай түссе де болар еді.
Бұл әрекет о кісінің аты
-
жӛнінің ажарлы оқылуына, айбынды естілуіне,
сӛзсіз, ӛз үлесін қоса түсер де еді. Дегенмен Мұғалима апайды ұзақ
уақыт ӛмір сүрген ортасы «Мұғалима» атымен танығандықтан біз де о
кісі туралы естелігімізді жай ғана «Мұғалима апай» деп атауды жӛн
кӛрдік.
Осындай шешімге келуімізге апайдың ұзақ ӛмірінде осы ұлы
тұлғалар атымен мақтана ӛмір сүруге мүмкіндігінің аз болғаны да, тіпті
анасының жасырын ұстауға тырысқаны да себеп болған секілді.
Қазақ
халқының ӛмірі мен ӛнері атты ұлттық келбетіне: бұлақ та емес,
ӛзен
де емес дария болып құйып келген бұл әулеттің бергені қаншама
мол болса, болашақ берері де аз болмас деп ойлаймыз. Ондай
қортындыға
жылдан жылға байтағымыздың әр түкпірінде Мұхтар
Әуезов
атындағы мектептердің ӛмірге келуі де, бір туар азаматымыз
Мұрат Мұхтарұлы Әуезов еңбектерімен таныс болуымыз да
итермелеп отыр. Соларға қоса біз Мұхтар Омарханұлының кейбір
немере, шӛберелерін жақсы білетін едік. Солар ішінде болмысы
ерекше үрпақ барлығын байқағандықтан да дәмете айтып отырмыз.
Мұхтар Әузов аты бізге оқушы ретінде «Абай» романын
оқығаннан бастап таныс еді, ал кейінірек маған жалпы Әуезовтер
әулетімен
таныс болу, жақын болу бақыты бұйырды. Біз бұл туралы аз
ғана
сыр аша кетпек болып отырмыз.
Қазақ
политехникалық институтында курстас, группалас болған, содан
бастап достасып кеткен Тәуке Әнесұлы Алтынбеков мырзаның
Мұғалима апай қызы Гүлжаһанмен шаңырақ кӛтергені біз секілді жай
оқушыны ұлы тұлғамен рухани жақындата түсті, ұлы тұлғаның
әулетімен
жақынырақ таныс болу мәртебесіне ие етті.
Тәуке мырза екеуміздің арамызда тӛрт
-
бес жылдық жас
айырмасы айырмасы болса да, мен оны ешқашан іні тұтып кӛрмеген
секілдімін. Олай етуге оның жас басымен жан
-
жақты білімділігі,
талқыланып, не сӛз қозғалып жатырған мәселеге ешкімнен тайсалмай
ӛз
кӛз қарасын білдіре алатындығы әсер еткен болса керек. Тәукенің
энциклопедиялық білімі, жалпы ӛмір мен жаратылыс туралы танымы
оны кез
-
келген жасы үлкен кісімен, кез
-
келген атақты адаммен
теңестіріп жіберетін. Содан да болар мен онымен барлық мәселе
бойынша ақылдасуға, пікір салыстыруға тырысатын болдым. Ӛйткені
барлық
жағдай туралы ол ӛзгенің емес ӛз пікірін ғана айта білетін және
қорғай
алатын жан.
294
Сәті түскен бір күні Тәукенің арқасында Мұхтар Омарханұлының
алғашқы жары Райхан Какенқызын кӛрдім. Бір дастархан басында ас
іштім. Әттең, кейін, қырық жылдан соң осындай естелік жазарымды
сезсем сол күні сондай тарихи тұлғамен жақынырақ танысуға, кӛбірек
сӛйлесуге тырысар ма едім?.. Қазір бізге о кісінің сәнді ғажап кимешегі
және сынын жоғалтпаған сырлы аяқтай келбеті ғана елес береді...
Әрине, содан бері қырық жыл ӛткенде, біз «Абай
-
Шәкәрім»
кесенесін салып Абай туралы кӛбірек ой толғап жүрген кезде, Мұхтар
Әуезовтің
ата
-
анасы «Омархан
-
Нұржамал» кесенесін тұрғызып,
Мұхаңның ұлы Мұратпен таныс болған кезде біз Райхан ана туралы
ойланамыз. Ойланамыз да кейбір сұрақтарға жауап іздей бастаймыз...
...Мұхтар сынды табиғат берген мол дарынын ӛзі жастай
мойындап ӛскен, соған лайық болуға тырысқан «болар бала» атты
тұлғаның талғамының қандай болғандығы...
...Әулиедей Абай балаларының қамқорлығына лайық жігіттің
алғаш жүрегін елжіреткен нұр шапағатын сезіну әуестігі...
...Ерекше ержетіп келе жатқан, болашақ әлемдік тұлғаның
тұңғыш ғашық болған қызының тек қана жүзінің емес кӛкірек кӛркінің
де қандай болғандығы...
...Ұлы
Абайдың
Әйгерім
анамыздан
тұңғышы,
алаш
ардагерлерінің досы, қазақтың бір туар ұлдарының бірі Тұрағұл
атамыздың Мұхтарға лайық деп таңдауы түскен қыз бала, ӛз
ортасында таңдаулы бола тұрып, жетім, жесір атануы... Жауабы жоқ
бұл сұрақтар –
кӛзіміз кӛрген, ортамызда жоқ екі қазақ қызы туралы
сұрақтар еді...
...Бұлар ұлы Мұхтардың тұңғыш жары, тұңғыз перзенттері еді...
...Мұхар Омархан ұлы Тұрағұл қамқорлығымен 1917 жылы
Райхан сұлуға үйленеді де, Мұғамила апайымыз 1918 жылдың
қысында
ӛмірге
келеді.
Біз сол Райхан анамызды бір рет кӛрген едік деп ескертіп
ӛткенбіз. Есімізде қалғаны ол кісі –
сабыр мен шыдамнан, қанағат пен
шүкіршіліктен сомдап жасаған кәдімгі қазақ қызының мүсіні болатын...
...Мұғалима апайдың кӛптеген мінездері анасына тартқан секілді.
Бірақ бұ кісінің бойында кӛпшілік қазақ қыздарының бойында
кездесетін ерлік қасиеті, керек кезде ерекше шешім қабылдай алар
батылдығы басымырақ болса керек. Соның арқасында он жастағы
қаршадай
қыз
тӛрт жылға жуық түрме есігін қарауылдап, қапастағы
әкесіне
қарлығаш
қанатымен
су тасиды. Кісі есігінде ӛмір сүріп
,
ержетеді.
Әр
пенденің ұлы жаратылыс маңдайына жазған, махаббат
мәселесінде, жар таңдау кезінде шешімді ӛзі қабалдап, ұлы әкенің де,
басқаның да ақылымен емес, ӛз шешімімен тұрмыс құруға батылы
жетеді.
295
Ӛліге
санап жүрген анасының хабары шыққан сәтте тауып алып,
қырық
жылға жуық мәпелеп күтеді.
Тауке достың арқасында Мұғалима Мұхтарқызы Әуезова
апаймен жақсы таныс едік. Бір жолы біз ұлымызды сүндетке
отырғанымызды естіп (1974 жылы) немере жиенін сүндетке
отырғызбақ болып, бізден кӛмек сұрады. Сүндет шаруасымен кӛп
айналысып жүрген дос оташыны алып келдік.
Сол кеш, кеш емес сол түн естен кетпес уақиғаға айналып еді.
Оташымыз оқыс қимылды кісі еді. Кірген бойда алдымен шаруаны
тындырып тастады. Содан кейн дастарханды қызықтадық. Іштік, жедік,
тойдық. Бала қыңқылдай
бергесін қарап келуге кеткен Гуля «қан кетіп
жатыр» деп үрейі ұша хабар айтты. Оташымыз қан кеткен жерге шов
салып тастайды. Қан тоқтап біз біраз тынышталамыз. Біраздан кейін
басқа жерден кетеді. Оташымыз тағы бір «шов» салады. Қан тоқтайды.
Біраздан кейін қайта кетеді... Сонымен таң атырып едік...
Мұғалима апай алдында мен ӛзімді кінәлі санап жаным шығып
барады. Бірақ тұла бойынан бекзаттық нұры сезіліп тұратын, ажарлы
жүзінен сабыр салмағы сезіліп тұратын апай бәрімізді шыдамға
шақырумен болып еді...
Әйтеуір
арты жақсы болып, Бәйкен жақсы жазылып кетті...
Қазақ
халқына ӛз ата
-
бабаларын құрмет тұтуға мүмкіндік берген
заман туған шақта, Мұхтар Әуезов атымен тек қана жақындары емес
еліміз мақтана бастаған шақта Мұғалима апай «Әкемнің тұңғышы
едім» атты естелік әңгімесін жазып, кітап қылып шығарды.
Бір сәтті күні белгілі абайтанушы Бейбіт Сапаралы, мен және
Тәуке Мұғалима апай үйінің дастарханынан дәм татып отырдық.
Ортамызда университеттің соңғы курсындағы Қуаныш Қари атты
талапты жас болды. Бейбіт те, Қуаныш та Шыңғыстаудан, Абай
аулынан болатын.
Біздер сол дастарханда отырып Қуанышқа диплом жұмысының
тақырыбы ретінде Мұхаң ӛмірін таңдауды ұсындық та, Мұғалима
апайдан Мұхаң туралы естеліктерін Қуанышқа айтып беруін сұрадық.
Екеуі де келісті. Содан кейін Қуаныш диктофонға сегіз сағаттық
Мұғалима апай естеліктерін жазып алып, диплом жұмысына арқау етті.
Сол тындырылған жұмыс арқасында Қуаныш жоғары дәрежеде
диплом қорғап шықты да, Мұғалима апайдың «Әкемнің тұңғышы едім»
атты кітабы жарық кӛрді.
Жаны Жәннәтта болғыр Мұғалима апай сол кітабы шыққаннан
кейін ӛзіне
-
ӛзі
риза болып, қуана әңгімеп, жалпы елге таныла бастады.
Радиодан сӛйлеп, теледидардан кӛрініп кӛңілденіп жүрді.
Мұғалима апайға ӛзінің сол кітабы ерекше әсер еткен болатын.
Ел алдында мақтанарлық шаруа бітірді. Ӛмір бойы ӛзі зорлап ӛшірген,
кейде жұрт алдында жар салғысы келетін ішкі сезімдерін, ӛз тегіне
деген мақтаныш сезімдерін лаулата бастағандай еді.
296
Аз ғана жыл ұлы әкенің атымен ашық мақтанатын жағдайға жетті.
Ұзақ
ӛмірінде
пайдалана алмай кеткен, ұлы жаратылыс сыйлаған
атағымен ардақталды.
Халық құрметіне
бӛленді.
297
Мазмҧны
Абай әлеміне саяхат
2
Күл Кӛмеш дастаны (орысшадан аударма)
73
Менің Әбішім
Әбіштің
алпысына алпыс әнгіме
123
Алпыс пен жетпіс арасы (он әңгіме)
176
Махаббат кӛктемі
184
Әңгімелер
Адамгершілік әліппесі (нақыл әңгiмелер)
209
Мүңгірт пен Мәңгүрт
240
Айрақты тауының соңғы құлжасы
251
Жалған тірлік (әңгіме)
257
Барақыла базарындағы сауда
270
Қасқабақ
273
Келтір
277
Майлы қиян Маңғыстаудың алғашқы мұнайы
278
Менің нағашыларым
283
Оқыс қылықтар
286
Хан талапай
288
Мұғамила апай (Мұғамила Мұхтарқызы)
291-295
Достарыңызбен бөлісу: |