title: Ғылымның  қағидасының - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
Ғылымның қағидасының басшысы баланың шындықты
дұрыс көрсететін нақты білімді меңгеруінен тұрады. Сонда
мұнан былай олар сәйкес ғылым түсініктердің негізін құрайды,
мектепте оқу пәндерін үйренуді жеңілдетеді. Білім өзінің
ғылымилығын жоғатпай, шындықты әртүрлі тереңдіктен
көрсете алады.
А.П.Усованың зерттеулерінде мектепке дейінгі балаларды
құбылыстардың маңызды белгілерін ерекшелемей сыртқы
сапасы
мен
қасиеттері
туралы
түсінік
қалыптастырылатындықтан
тек
эмпирикалық
біліммен
шектелуге болмайтындығы дәлелденген. Эмпирикалық білім
қажет, өйткені дәл соның негізінде талдаудың, абстракцияның,
жинақтауға, тұжырымдарына қабілеттілік қалыптасады. Бірақ
осы қабілеттің одан арғы дамуы үшін балаларға құбылыстар
арасындағы жалпы тәуелдікті қамтып көрсететін (кейбір
математикалық тәуелдіктер, табиғат әлеміндегі байланыстар
жіне т.б.) теориялық білім беру керек. Теориялық оқытудың
бастпқы нысандары ғылымның қағидасының келесі ережелерін
ұстануды талап етеді:
■
балаға
затар,
құбылыстарды
бұрмаланбаған
түрде
қабылдауды қамтамасыз ету, оларға жағымды көзқарасты
орнату, қызықтыру;
■
затты қайталап көрген кезде балаға оның маңызды белгілерін
қасиеттерін
анықтауға,
қарапайым
байланысты,
көзқарастарды түсінуге жетелеп көмектесу керек, танысып
жатқан заттарды, олардың бөлшектерін, қасиеттерін дұрыс
атауды кейбір жалпы қолданудағы ғылыми терминдерді
қолдана отырып үйрету керек;
■
балаларға зерттеліп жатқан заттардың (обьектілердің) даму,
өзгеру суретін ашық көрсету олардың назарын даму
маңыздырақ жақтарына, сыртқы жағдайларға, орынға,
уақытқа тәуелдігіне аудару.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Көрнекілік  қағидасын - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
248
ақыл, ойда да болмайды». Толық оқыту баланың сезімдік
тәжірибесіне, оның қоршаған болмыстың тікелей бақылауына
сүйену қажет. «Бала табиғаты көрнекілікті айқын талап етеді»
деп бекітіп айтып Коменскийді К.Д.Ушинский қайталады. Бұл
қағиданың мағынасы қазіргі зерттеулермен сенімді дәлеледенді:
адам ақпаратты негізінен көру және есту арқылы қабылдайды
екен. Көру ақпараты лезде қабылданады екен, ал есту ақпараты
бірізді жетіп көптеу уақыт алады екен.
Көрнекілік қағидасы мектепке дейінгі баланың ойлаудың
негізгі нысандарына (көрнекілік-әрекеттік, көрнекілік-бейнелік)
сәйкес келеді екен. Нақты заттар мен көрнекілік бейнелер
баланың ойлау қызметінің дұрыс ұйымдастырылуына ықпал
етеді. Көрнекілік түсінуді, берік еске сақтауды қамтамасыз етеді.
Оқытуды көрнекті ету балада көрі бейнелерін қалыптастыру,
айналадағыны көруді қамтамасыз ету, тікелей тәжірибелік
(практикалық) қызметке қосу, оқытуды өмірмен байланыстыру
деген сөз.
Бірақ бәрінде мөлшерден аспаған жөн. Оқытудағы
көрнекілікті
асыра
бағалау
тілдік-логиалық
ойлау
алғышарттарының дамуын тежеуі әбден мүмкін.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Жүйелілік  пен  біріздік  қағидасы

text:
Жүйелілік пен біріздік қағидасы материалының игерілуі
белгілі тәртіпте, жүйеде жүріп жатқанын бағымдайды. Бұл
оқытудың барысын да, мазмұнын да логикалық құрылымын
талап етеді. Мектеп жасына дейінгі мекемелеріне арналған
жалпы беретін бағдарламаларда оқытудың бірізділігі қойылған.
Оқытуды жоспарлаған кезде педагог оқу материалдарында
тақырыптарды бөледі (еңбек және мамандық, табиғаттағы
өзгерісте, және т.б.); әр сабақтарда тақырыптың ашылуының
бірізділігін қояды және жұмыс әдістемесін белгілейді, жаңа
материалдың алдыңғы игерілген, басқалардың тәжірибелерімен
байланысты ойластырылады.
Сонымен бірге игерілген білім мен мамандықтарды түрлі
нысандарға, сиаты түрлі қызметтерде (бөбектер суреттегі үй
қоянын көрді, ол туралы тақпақ жаттады, содан кейін
249
аппликациялық жұмыс жасады) қайталау қарастырылады.
Бұндай қайталау кезінде обьект-жаңа мағынада шығады, бұл
балалардың білімін байытады және тереңдетеді, бекітеді,
талдауға, жинақтауға, жүйелендіруге келтіреді.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Қолжетімділік  қағидасы - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
Қолжетімділік қағидасы оқу материалының, сипатын,
мазмұнының және көлемін балалардың даму және дайындық
деңгейлерінің ара қатынасының белгілеуді бағамдайды.
Я.А.Коменский де бүгін өз мәнін кетірмеген қағиданың бірнеше
ережесін алға қойған:
- Зерттеуде жақыннан (туған өлке тарихы), алыстағыға
(жалпы тарих) өту;
- Жеңілден қиынға, белгіліден белгісізге өту.
Қолжетімділік қағидасына сәйкес мектеп жасына дейінгі
балаларға
берудің
бағдарламалары
құрылдды,
ол
бағдарламаларда белгілі жастағы балалардың меңгеруіне
арналған икемделген оқыту мазмұны келтірілктен. 1970
жылдары Л.В.Занков қиындығы жоғары деңгейдегі оқыту
қағидасын шығарды және негіздеді: оқыту қолайлы бола тұра
салмақты күш салу қажеттілігімен ұштастыру керек.Егер оқу
материалы баланың мүмкіндіктеріне тең немесе төмен болған
жағдайда, даму процесі жүрмейді.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Профессиограмма–бұл - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
Таңд. пед. шығарм., М., 1953. - . 1-т. – 266-б.).
25
психологиялық нұсқаулар, кәсіби бағдарланған мотивтер мен
қабілеттер, кәсіби мүдделер мен жеке қасиеттер кешені, сондай-
ақ кәсіби өзін-өзі тануы.
Кәсіби бағытталғандық қоғамға, табиғатқа, айналадағы
адамдарға, педагогикалық жұмысқа деген белгілі қарым-
қатынасты,
педагогикалық
қарым-қатынастың
стилін
сипаттайды. Бұл бағытта балаларға деген көзқарас, оларға деген
сүйіспеншілік және қызығушылық бар. Ш.А. Амонашвили
студенттер мен болашақ педагогтерге: «Баланы жақсы көріңіз.
Егер сіз бойыңызға педагог деген Құдайдың сыйын дарытқыңыз
келсе – баланы жақсы көріңіз!» деген кәсіби қызметтің
ұстанымын игеруді ұсынды.
Ерте және мектеп жасына дейінгі балалармен жұмыс істеуде
махаббат пен сезімталдық әсіресе қажет. Өйткені педагог
анасының қасында болмаған кезінде оның орнын басады.
Сондықтан да назарын, мейірімді сөздерін, сүйіспеншілігін,
жылуын, мейірімділігін, көмек көрсетуге дайын болуын,
эмоционалдық қолдау көрсетуін, яғни сүйіспеншіліктің тиімді
көрінісін аямай, өзін ана сияқты ұстауы тиіс. Қазіргі заманғы
педагог үшін жоғары жалпы және кәсіби мәдениет, зияткерлік,
моральдық тазалық, азаматтық жауапкершілік белгілі дәрежеде
өте маңызды. Одан эмоционалды тұрақтылық, бақылау,
шығармашылық
қиял,
талапты
мейірімділік,
шынайы
жомарттылық, әділдік, ұйымдастырушылық және тағы
басқалары талап етіледі.
Өмірдің алғашқы жылдарындағы балалармен жұмыс істейтін
педагог жұмысының ерекшеліктерінің бірі оның психо-
физиологиялық аппаратына ауыр жүктеме түсуінен құралады.
Сондықтан, мектепке дейінгі мекемелер тәрбиешілерінің
кәсіптік
маңызды
қасиеттеріне
еңбекке
қабілеттілік,
шыдамдылық, ептілік, байсалдылық жатады.
Педагогке тәрбиеленушінің ішкі әлемін түсіну қабілетін,
«баланың терісіне кіре білу» дағдысын (Н.К. Крупскаяның
бейнелі және таңқаларлық дәл ойы) дамыту өте маңызды.
Психологтар
бұл
қасиетті
эмпатия
(басқа
тұлғаның
эмоционалдық күйін бірге уайымдау, есіркеу арқылы түсіну) деп
атайды.
Педагогте
эмпатия
баланың
уайымдау
сезімдеріне
эмоционалды
жауап
беруінен,
сезімталдығынан,
мейірімділігінен, қамқорлығынан, өз уәделеріне адалдығынан,
26
әдептілігінен көрінеді. Кішкентай балалармен жұмыс жасайтын
тәрбиешініңойын әлі сөзбен жеткізе алмайтын баланың мінез-
құлқының кішкентай бір өзгерістеріне сезімтал жауап беруі өте
маңызды.
Достарыңызбен бөлісу:


Оқыту процесін түсіну қағидасы. (Н.Я.Лернер)
оқытудағы саналылық пен балсенділік қағидаларына жақын. Ол
балада рефлектік ұстанымын дамыту қадеттілігін ұйғарады: мен
білмейтінімді қалай білдім, бұрын қалай ойлағанмын, неге
қателесетінмін, нені білгім келеді және т.б. Әрине, мұндай
розицияны балада өзінің «менің», өзінің білетіндерін,
жетістіктерін, қиыншылыұтарын, меңгерген қызмет тәсілдерін
сезінуге оны «итермелеп» педагог дамыту керек. Балаларға
қойылатын келесі күрделі сұрақтар: бұл туралы қалай білдің?,
сен мұны қалай істедің?, сенің жұмысыңда саған не ұнайды, ал
нені басқаша істеуге болушы еді? Үнемі баланың назарын өзінің
қызметінің элементарлы талдау жасауға бағыттап отыру керек.
Бала өз жетістіктерін көріп отыруы оның өз мүмкіндіктеріне
250
сенімділікті нығайтады, жаңадан күш салуға итермелейді. Бала
өзінің неде және неліктен қателескенін, тағы не қолдан келмей
жатқанын бала түсініп отырса, ол өзін өзі тәрбиелеу жолында
бірінші қадам жасайды. Ал келесі қадамдарды жасауға
жігерлендіре, жетістікке ынталандыра нақты көмек беоре
отырып педагог көмектеседі.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Оқыту модельдері - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
Оқыту модельдері
Жоғары айтылғандай оқыту үйретуші мен үйренуші деген
екі жақтың өзара әрекеті. Педагог пен балалардың өзара
әрекетінің стилі әр-түрлі болуы мүмкін: авторитарлы,
демократиялы, либералды. Стильге байланысты оқыту
прорцесінің моделі қалыптасады. Егер авторитарлыстиль
басым болса, әңгіме оқу-тәртіптік модель жөнінде болып отыр.
Педагогпен балалар арасындағы өзара әрекетте демократиялық
стиль басым болса, тұлғалық-бағытталған модель құрылады.
Ұзақ уақыт бойы Отандық білім беру жүйесінде, соның
ішнде мектеп жасына дейінгі балалар мекемелері де, оқу-
тәртіптік модель үстем болған.оның мақсаты балаларды
біліммен , ептілікпен , қаруландыру болды. Мектеп жасына
дейінгі оқыту нәтижелері білім көлемімен бағаланды: Балаларға
«еңбек сіңірсе» соғырлұм оны табысты оқытатын деп
есептейтін. Мектепте және басқа оқу орындарында баға
көрсеткіш болып қызмет ететін, олардың негізінде оқу
үлгерімінің пайыздары есептелетін.Бұл ретте «таза білім»
бағаланатын, (бала нені біледі, не істей алады), оқыту үлесін
маңызды факторлар болып есептелетін үйренушінің күш салуы,
оның тырысуы және т.б. сияқтыларға талдау жасалмайтын. Ал
дәл осы факторларда баланың оқытуға потенциялды
мүмкіндіктері «жасырынып» тұр.
Оқытудың мазмұнының, әдістерінің біртүрлілігі – оқу-
тәртіптік модельдің ерекшелік белгісі. Елдің мектеп жасына
дейінгі білім беру мекемелерінде мектептерде жән басқа оқу
251
орындарында
оқыту
бірыңғай
бағдарламалармен,
оқу
жоспарларымен, оқулықтармен, оқу құралдарымен өткізілетін.
Оқытудың «істей алмасаң-үйретеміз, істегің келмесе-
мәжбүрлейміз» деген ұраны балаға басынан оқуға ынтасы жоқ
тіршілік иесі ретінде көзқарасты білдіретін. Оқытудың таралған
әдістерін түсіндіру (ересек адамның монологы), балалардың үлгі
бойынша қызметі. Осы әдістердің көмегімен балаларда
репродуктивті-еліктеу деңгейде атқарғыштықты дамытатын.
Баланы оқуға мәжбүрлеу үшін, педагоготар оған түрлі
талаптарды алдына қоятын, тыйымдар, нотациялар, содан «шара
қолдануды», оған әсер етуді сұрап ата-анаға жүгінетін.
Педогогикалық практикада оқытудың оқу-тәртіптік
моделінде кемшіліктерді еңсеру, білім беруді балалар үшін
қызық қылу, оларға деген махаббат пен құрмет үйренушілерінің
өз күштері мен мүмкіндіктеріне негізінде оқу-тәрбие
жұмыстарын ұйымдастыру, талпыныстары қолға алынған.
Педагог-ойшыл
және
гуманист
Достарыңызбен бөлісу: |


title: В.А.Сухомлинский - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
В.А.Сухомлинский,
Полтавщинадағы Павлыш мектебінің директоры бола тұра,
өзінің практикалық қызметімен балаға деген махаббат пен
сенімсіз барлық ғылыми даналықтар, оқытудың барлық әдістері
мен
құралдары
дәрменсіз
екендігін
дәлеледеді.
В.А.Сухомлинский әр балада жасампазды ашуға, мектептегі
оқуды қунанышты ету үшін талпынды.
Білім құмарларға:
Сіз әлі В.А. Сухомлинскийдің «жүрегімді балаларға
беремін» атты кітабын оқыған жоқсыз ба? ( Киев,1973 жылы)
оқып шығыңыз, ұлы педагогтың идеяларын өзіңізге сіңіріңіз,
олар сізге еңбек істейтін балалар тобын, мектепке дейінгі
жастағыларға білім беру мекемені «қуаныш мектебіне»
айналдыруға көмектеседі.
В.А. Сухомлинскийден кейін көптеген педагогтар (В.Ф.
Шаталов, И.П. Волков, Е.Н. Ильин, С.Н. Ресенкова және т.б.).
Балалармен істеген білім беру жұмыстарында баланың жалпы
мүмкіндіктнеріне оптимистік көзқарасты және т.б. дамуына
252
бағытталған оқыту идеяларын жүзеге асырды.
Сонымен педагог гуманистер, новаторлар дәстүрлі оқу-
тәртіптік модельді ысыра бастаған оқытудаың жағңа модельіне
жаңа жол ашты. Бұған қоғамдық өмірдің обьективті себептері
ықпал етті.
Заманауи қоғамдық өзіндік шығармашылық ойлау қабілеті бар
догматизмнен және көніп бейімделгіштіктен еркін адамдарға
деген өткір қажеттілігі ғалымдарды (Ш.А. Амонашвили, В.В.
Давыдов, В.А. Петровский және т.б.) негізінде педагог пен
Достарыңызбен бөлісу: |


баланың жеке бағдарланған өзара әрекеттестік жақтан оқыту
моделін дайындауға түрткі болды. Мұндай оқытудың мақсаты-
интелектуалды,
рухани,
физикалық
қабілеттіліктерді
қызығушылықтарды мотивтерді дамыту, яғни баланың тұлғалық
қалыптасуы қайталанбас индивидуалдық ретінде баланың өзін-
өзі табуы. Бұл мақсатты іске асыру үшін өмірінің ерте жасынан
бастап балада адамзат мәдениеті әлеміне араласу ықыласына
қолғабыс көрсету, сондай араласуға қажетті құралдарды және
тәсілдерді оған өтізу керек. (В.В. Давыдов, В.А. Петровский).
Тұлғалық бағдарланған модельде балаға тұлғалық-
гумандық көзқарас нақтыланады (Ш.А. Амонашвили). Бұл
көзқарастың мәні: баланың оқығысы келеді және оқи алады,
оның тілегін сүйеу және оның істей «алатынын» бекіту
маңызды. Педагогтың басты міндеті - балаларды ұйымдастырып
және ол білім алушылар өздерінің өскенін шығармашылық өзін-
өзі жетілдіру қуанышын сезінетін танымдық жәе практиклық
мәселелерді шешетін активті процеске оларды тарту. Тұлғалық
бағдарланған модельдің педогогикалық технологиясы бар:
түсіндіруден түсінуге өту, монологтан диалогқа, әлеуметтік
бақылаудан дамуға басқарудан өзін-өзі басқаруға өту. Оқыту
педагогпен балалардың бірігіп жұмыс істеуінде және жүзеге
асырылады. Мұнда педагог - көмекші, кеңесші, үлкен дос.
Мектепке дейінгі жасөспірімді тәрбиелеу концепциясында
(1989 жыл) сол кеде бар және күшейіп келе жатқан оқытудың
оқу тәртіптік моделі сынға ұшырады. Оны тұлғаның
253
бағдарланған модельге ауыстыру қабілеттілігі дәлеледенген.
Бірақта 2013 жылы мектепке дейінгі білім берудің негізгі жалпы
білім
беру
бағдарламасының
құрылымына
қойылатын
федералды мемлекеттік талаптарында тағыда ең нащар
жақтарымен көрінген оқытуды мектептік типтің озбырлығы
сынға ұшырады. Отандық педагогтардың менталитетінде оқыту
процесінің қатаң регламация түрінде қалыптасып қалған барлық
балалар үшін брдей оқыту процесі инструктивтік методика
приоритеті апталық міндетті сабақтар тізімі оларды оптималды
үйлесуіне, ұзақтығына қойылған талаптар. Неліктен осындай
әдістеме сондай өміршең болып шықты?
Әңгіме мынада, оқытудың кез-келген моделі, соның ішінде
тұлғалық бағдарланған сияқты пргрессивтісі де ғалымдармен
зерттеліп, ол белгілі бір мекемеде тәрбиеленушілермен өзара
әрекеттесу процесінде педагогпен жүзеге асырылады. Педагог -
гуманистік негізде оқыту процесін түрлендірудің бас тұлғасы.
Ол
қаншалықты
қолдан
келетіндігі
педагогтың
профессионалдық дайындығынан жалпы мәдени деңгейіне,
сонмен қатар жеке бас қасиеттеріне (гуманизм, балалардың
тағдырына жауапкершілік, өз-өзін жетілдіруге ұмтылу, қатынас
жасау мәдениеті және т.б.) байланысты. Дидактикада оқытудың
бірнеше түрлері қалыптасқан: тікелей, мәселелік, жанамалық.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Оқыту түрлері - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
анықтап балалардың алдына қояды (ағаш салуды үйренеміз;
әрқайсыларыңның алдында жатқан сурет бойынша әңгіме
құруды үйренеміз) деп белгілейді. Содан кейін тапсырманы
орындау тәсілдерінің үлгілерін береді (ағашты қалай салу керек,
әңгімені қалай құру керек). Сабақ барысында ол нәтижеге жету
үшін әр баланың қызметін бағыттап отырады. Сол мақсатта
балалардың тапсырманы орындауы, жаңа білім алулары үшін
қажет тәсілдер мен амалдарды игеруге жаттықтырады.


title: Мәселелік  оқытуда - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
Мәселелік оқытудабалаларға дайын дайын білімді
хабарлап, қызметтің тәсілдерін ұсынбайды. Мәселелі жағдай
туғызып , оны бала бар, ішінде танымдык та, білім мен
машықтар көмегімен шеше алмайды. Ол үшін бала өз
тәжірибесін «ақтарып», онда басқа байланыстарды орнатып,
жаңа білім мен машықтарды меңгеру керек. Мәселелік оқытуда
мәселелі жағдайды түсініп, балалар оны бір-бірімен және
педагогпен диалог кезінде шеше алады, мұнда педагог бірігіп
пайымдап ізденісті дұрыс арнаға бағыттайды. Ұжымдық ізденіс
қызметі – ол педагогтан балаларға , бір баладан екінші балаға
баратын ой мен әрекет тізбегі. Мәселелі жағдайды шешу –
ұжымдық жұмыстың қорытындысы.
Зерттеулерде (И.Я. Лернер, Н.Н. Поддьяков, Л.А.
Парамонова және т.б.) мәселелік оқытудың балалардың ойлау
қызметінің, шығармашылық күштерінің дамуындағы ерекше
ролі айтылады. С.Л. Рубинштейннің жазуы бойынша «Ойлау –
мәселеден немесе сұрақтан, таңданудан немесе түсінбестіктен,
қайшылықтан басталады. Осындай мәселелі жағдаймен
тұлғаның ойлау процесіне тартылуы анықталады; ол әрдайым
қандай да бір есепті шешуге бағытталған». (Рубинштейн С.Л.
Жалпы психология негіздері. – М., 1946. – 347 б.)
Мәселелік оқытудың адамгершілік аспектісі айқын:
мысалы, учаскеде жаңбырдан қашып киім ауытыратын бөлмеге
жүгіріп келген кезде неліктен «терезенің әйнектері жылаған»
себебін бәрі бірге «ашты». Бір баланың ойы (әйнектер будан
болып терледі) басқа балалардың болжамына жалғасты (бөлмеде
бу қайдан пайда болды – мүмкін біздің су киімдерімізден
шығар? неге тек әйнектер суланды?). Балалар өз ойлрын,
күмәндерін еркін айтып, достарының жауаптарын бақылайды,
дауласады немесе келіседі, негізінде – тең серіктестер диалогі
тұратын белгілі іскерлік ынтымақтастықтың стилі құрылады.
(Т.А. Куликова).
255
Педагогтің мақсаты – әр бала солист бола алатындай,
күрделі ансамбльді басқару. Ол балалалрды біріккен ой
зерттеуіне, ой ізденісіне ерттеді, көрсету, түсіндіру, сұрақтар
формасында көмек көрсетіп отырады. Танымдық қызмет
эвристикалық әңгімелесумен бірге жүреді, оның барысында
педагог балаларды бұрын алған білім мен бақылаулар негізінде
салыстыруға, жеке факттарды безбендеп, содан кейін ойлану
арқылы қорытындыға келуге қозғау салып отырады.
Мәселелік оқытудың негізгі қозғаушы күші – балаларға
ұсынылатын сұрақтар мен тапсырмалар жүйесі. Қандай сұрақтар
тиімдірек? Ең бірінші, заттар мен құбылыстар арасындағы
ұқсатығы мен ерекшеліктерін анықтауды талап ететін сұрақтар.
Қалыптасқан түсініктер мен жаңадан алған білім арасындағы
қайшылықты ашуға талпынтатын мәселелік сұрақтар ерекше
орын алады. Балалардың бейнелік ойлауын, қиялдауын белсенді
ететін сұрақтар қымбат.
Мәселелік
оқытудың
балалардың
ой
қызметін
жандандыруда,
олардың
арасындағы
ынтымақтастық
қатынастарын дамытуда маңызды ролін ескеріп, оның тікелей
оқытудан артықшылықтарын айтуға болады. Бірақ мәселелік
оқытудың «әлсіз жақтары» туралы ұмытпау керек. Педагогқа
кейде топтағы (топшадағы) балалар үшін мәселелі жағдайдың
қиындық деңгейін анықтай күрделілеу болады. Біреулер үшін
бұл мәселеде бәрі түсінікті, бұрыңғы тәжірибеден белгілі болып,
ал басқа біреулері үшін, керісінше, мәселенің неде екенін
«көрмейді», әлі оған «өсіп» жетпеген болады. Сондықтан,
ізденіс тобын «бірдей стартта» болатын саны 5 - 6 адамнан
аспайтындай етіп құраған жөн. Тағы бір «осал тұсы» мәселелік
оқыту көп уақыт шығынын қажет етеді, сабақтардың ақпараттық
сыйымдылығын азайтады. Осы жағдайларды назарға ала
отырып, мәселенік оқытуды оқытудың жалғыз түрі деп санауға
болмайды, оны тікелей және жанамалық оқытулармен
үйлестірген ойға қонымды.
|


title: Жанамалық  оқытудың  мәні

text:
256
Жанамалық оқытудың мәні - педагог балалрдың
оқығандылығының, тәрбиелілігінің деңгейлерін зерттейді,
олардың қызығушылығын біледі, даму тенденцияларын
бақылайды, баладағы жаңа ғана шоқып алған жаңалықтың
кішкене бүршіктерін көреді. Балаларды даму туралы жиналған
деректердің негізінде педагог заттық-материалдық ортаны
ұйымдастырады: жаңа білімді, машықтарды игеру процесін
оңтайландыруға болатын, туындаған қызығушылықтарды
бекітуге болатын көмекші құралдарды жинақтайды. Олар
кітаптар, ойындар, ойыншықтар, өсімдіктер, тәжірибе жасауға
арналған жабдықтар, ыдыс-аяқ және т.б. Осыдан кейін осы
құралдарды балалардың қызметіне қосып, оның мазмұнын
байытып,
жалпы
қатынас
жасаудың,
іскерлік
ынтымақтастықтың дамуына әсер етуі қажет. Мысалы, жасы
үлкен топтағы балалар жазғы демалыстан бақшаға оралды,
бірнешеуі басқа қалаларда, елдерде болып келді. Балалар алған
әсерлерімен бөліседі, бірақ қанық эмоциялық түспен боялған
болса да, айтар білімдері үзік-үзік. Педагог бір кітапті көрсетеді
– мектеп жасына дейінгі балаларға арналған атлас, оның
ерекшеліктерін түсіндіреді, балалармен бірге олар болған
қалалар мен елдерді осы атластан іздейді. Енді атласты зерттеп
қарауды
ұйымдастырып,
тәрбиеленушілерді
«шартты
белгілерді» (ескерткіштер, өндіріс, өсімдіктер және жануарлар
әлемі) оқуға итермелейді. Шартты белгілердің «мағынасын ашу»
енді
саяхатшылардың
өздерінің
жазғы
саяхаттарын
байланыстырып әңгімелеп берулері мүмкін болады. Олардың
әңгімелері басқа балаларды қызықтырып, енді олар өздерінің
демалыстан алған әсерлерімен бөлісуге асығады. Балалар түрлі
елдер, қалалар, ауылдар, деревнялар бар екенін анықтайды. Бұл -
заттық-материалдық ортаның жаңа объектілермен байытуға
негіз. Олар арқылы жанамалық оқыту ұйымдастырылады:
ауылдық тұрмыс, еңбек, түрлі ландшафттар, су қоймалары
(теңіздер, мұхиттар, өзендер, көлдер, көлшіктер) және т.б.
туралы картиналар мен суреттер, видеофильмдер. Осылай оқыту
257
нәтижесінде мектеп дейінгі жастағы балалар элементар
географиялық
білім
алады;
олардың
танымдық
қызығушылықтары кеңейеді, балалар арасында ынтымақтастық
бекиді.
Жанамалық оқытуда «Өзің үйренсең – біреуді үйрет»
деген ұран болады. Сондықтан бала түрлі сұрақтарда өзінің
біліктілігін көрсете алатындай, білетіндерін айтып бере
алатындай жағдайлар жасау маңызды. Тәрбиешінің баладан
көмек сұрауы оны әсіресе шабыттандырады: «Сережа, мен
кішкене кезімде аздап шахмат ойнай білетінмін. Фигураларды
қалай қатарға тізуді , қалай жүріс жасайтынын есіме түсіруге
көмектесші». Педагог оқушы ролінде. Бұл сирек болатын
құбылыс екендігіне келісесіз, сондықтан балалар «Шахмат
мектебінің»
тек
көрермендері
ғана
болмай,
белсенді
қатысушыларға айналады: фигуралардың атаулары, тақтадағы
тұратын орны, жүру тәсілдері есте қалады, пікірлерімен
алмасады, сұрақтар қояды, ойнаушыларға жанкүйер болып
алаңдайды. Ал кешке ата-анасына үлкен мақтанышпен «Мен
барлық шахмет фигураларын білемін! Өзім үйрендім!», «Мен
атпен жүруді үйрендім!», - деп айтады.
Сонымен жанамалық оқыту мәні педагогтың оқыту
процесінде білім беру мәселелерін оң шешілетіндей етіп
балалардың өзіндік қызметін ұйымдастырады. Мектепке дейінгі
мекемелердің білім беру бағдарламасын жүзеге асыру
арнасының қажетілігі мектепке дейінгі білім берудің негізігі
жалпы білім беру бағдарламасының құрылымына қойылған
Федералды мемелекеттік талаптарда баса көрсетілген (2013 ж).
Жанамалық оқыту балалардың тәжірибесін қоршаған әлемді
тануды түрлі құралдармен кеңейтуге, баланы басқаларды
оқытушы ұстанымына қоюға, белсенді түрде өзара оқуға,
тәрбиеленушілердің өзін-өзі оқытуға мүмкіндік береді.
|


title: Тапсырма - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
258
Тапсырма
1)
Л.С.Выготскийдің ''оқыту артынан дамуды ертеді'' деген
сөздерін еске түсіріңдер. Атақты психолог айтқан оқыту қандай
талаптарға жауап беруі керек?
2) «Оқыту қағидалары» схемасын құрастырыңыз.
3)
Адамзат тарихындағы объективті және әлеуметтік
құбылыстар ретінде оқыту мен тәрбие туралы айтылған кезде
«Тәжірибе табыстау» сөздерін пайдалау қаншалықты заңды
және неліктен бұл сөйлем нақты топтың тәрбиеленушілеріне
қатысты бүгінгі педагогтың оқытуының мен тәрбиесіне қатысты
айтылмайды.
4) Мектеп жасына дейінгі оқытудың спецификасы неде,
тұжырымдаңыз.
5)
Балаларды оқыту кезінде жасауға болатын мәселелі
жағдайды ойдан шығарыңыз, оны шешу технологиясын
сипаттаңыз.
6) Мектеп жасына дейінгі жастағы балаларды оқытудағы күшті
және әлсіз жақтарын неден көресіз?
259
XIII тарау
Достарыңызбен бөлісу: |


title: ОҚЫТУДЫ ҰЙЫМДАСТЫРУДЫҢ ӘДІСТЕРІ

text:
ОҚЫТУДЫ ҰЙЫМДАСТЫРУДЫҢ ӘДІСТЕРІ
МЕН ТҮРЛЕРІ
Оқытудың әдістері мен нысандары
туралы түсінік
Оқыту түрлі әдістермен іске асады. Грек тілінен
аударғанда «метод» бір нәрсеге жету жолы, мақсатқа жету әдісі
дегенді білдіреді.
Оқыту әдістері - дидактикалық мақсаттарға жетуге
бағытталған педагогтың және үйренуші балалардың өзара
байланысқан жұмыс әдістерінің жүйесі.
Әдістің мұндай анықтамасында оқыту процесінің екі
жақты сипаты белгіленеді. Оқыту әдістері педагогтың
қызметімен шектеледі, балалардың тәжірибелік қызметімен
байланысқан танымдық қызметін арнайы әдістерімен
ынталандырады және бағыттайды деп болжайды. Сонымен,
дидактикалық мәселелерді шешуге тәуелді, педагог пен
балалардың дара байланысқан қызметтерінде көрінетін айтуға
болады.
Әр әдіс педагогпен үйренушілердің белгілі тәсілдерінен
тұрады. Оқыту тәсілі әдіске қарағанда, әлде қайта оқуға
бағытталған. Тәсілдердің теркесі оқыту әдісін құрайды. Тәсілдер
әркелкі болған сайын, соғұрлым олар кіретін әдісте мазмұнды
және ықпалды болады.
Мысалы, үлкен топта күз туралы әңгімелесіп жатыр.
Педагог әңгіме әдісінің кең тараған тәсілдерін қолдана алады.
Балаларға сұрақ қою, түсіндіру, балалардың өзіне әңгіме.
Чайковскийдің «Октябрь» («Жыл мезгілдері» циклінен)
музыңасын баяу қойып әңгімені бастауға болады, ал содан кейін
иллюстративті материал ретінде балалардың шығармашылық
260
жұмыстарын көрсетуге болады (суреттер, аппликациялар,
шишкалар, емен жаңғақтарынан жасалған заттар, магнитафонға
жазылған балалар әңгімелері, балаларға таныс әдеби
шығармалардың үзінділерін тыңдау,топпен бірге табиғат
календаріне талдау жасау және т.б. Оқыту тәсілдерінің
тіркесінің екінші нұсқасы нәтижелілірек, өйткені бұл тәсілдер
баланың есінде және қиялында күздің суреттерін, оның аз
бояуларынқалдырады, кейін олар өзкезінде сөйлеу мен ойлау
қызметін белсендіруге әкеледі.
Әртүрлі оқыту әдістеріне бірдей тәсілдер кіруі мүмкін. Мысалы,
есте сақтау, жұмбақ пайдалану, іс-қимылды көрсету, сұрақтар
тәсілдері бақылау, әңгімелесу, жаттығу, эксперимент жасау
әдістерінің құрамына кіреді.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/s-a-kozlova-t-a-kulikova.html?page=208#Оқыту_әдістері_-_дидактикалық_мақсаттарға_жетуге__бағытталған_педагогтың_және_үйренуші_балалардың_өзара__байланысқан_жұмыс_әдістерінің_жүйесі.

title: ОҚЫТУДЫ ҰЙЫМДАСТЫРУДЫҢ ӘДІСТЕРІ


title: Оқыту  әдісін  таңдау - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
Оқыту әдісін таңдау өткізілетін сабақтың мақсаты мен
мазмұны байланысты. Сурет салуға, құрауға, ән салуға,үйрену
мүмкін емес. Жаттығу әдісідене шынықтыру сабақтарында көп
қолданылады. Табиғаттану мазмұндағы сабақтарда «бірінші
скрипканы» бақылау, әңгімелесу, эксперимент және т.б. әдістері
тәрбиеші педагогикалық процестің жабдықталуына орай әдісті
таңдап алады.
Егер мектепке дейінгі балалар мекемесінде оқу,
құрамдары, үлестіретіннемесе демонстрациямен материал
жеткіліксіз болса, онда көптеген әдістерді қолдануға мүмкіндік
болмайды. Мысалы, балабақшада репредукциялар суреттер,
дифильмдер, слайдтар аз болса, балаларға қоршаған әлеммен,
суретшілердің шығармашылығымен таныстыру мүмкіндігі
тарылады. Нәтижесінде басымдық сөздік (вербальды) әдіске
беріледі.
Оқыту әдісін таңдау педагогтің тұлғасына да, оның
қабілеттеріне
жауапкершілігіне
байланысты.
Шығармашылығына бар, өзіндік ерекшелігі бар тәрбиеші оқыту
әдістері мен тәсілдеріне өзінен де көп өзгерістер енгізеді,
Мысалы, екінші кіші топтағы мақсаты - бөбектерді күлкілі
мазақтауда тақпақтармен таныстыру болса, педагог сауысқан
261
болып киініп балаларды қонаққа шақырып, тамақпен тойғызады
және т.б. – бір сөзбен айтқанда балалармен бірге фольклор
туындыларын ойнап шығады, бұл баланың есінде, қиялында,
тілінде ұзаққа қалады. Формалды жұмыс істейтін тәрбиеші,
балаларды партаға отырғызып, тақпақтарды оқып беріп, оларды
балаларға жаттатуға тырысады.
Әртүрлі педагогтар – оқыту әдістері де әртүрлі , ал
қорытындысына балалардың дамуында тиімді жағынан
салыстыруға келмейтін нәтижелерді көреміз.
Заманауи педагогикада оқыту тәсілдерінің біріңғай жалпылай
қабылданған
классификациясы
жоқ.
Мектепке
дейінгі
педагогикада оқыту процесінде
балалардың қызметі
тәсілдерінің сипатын анықтайтын басты ойлау нысандары
негізіе
қойылған
классификация
қабылданған.
Ондай
нысандарға көрнекі-әрекеттік ойлау және көрнекі-бейнелік
ойлау.осыған байланысты мектеп жасына дейінгі балаларды
оқытудың басты әдістері болып тәжірибелік, көрнекі,
сөздік,ойын әдістері болып табылады. Бұл әдістер шын оқыту
процесінде
жеке
шектеліп
емес,
әртүрлі
бірбірімен
комбинацияларға бірігіп қолданылатынын еске салу керек.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Педагогикалық әдеп - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
Педагогикалық әдеп (латын тілінен tactus–жанасу, түйсіну)
– өзін үйлесімді түрде ұстаудан көрінетін қанағатшылдық
сезімді, әдептілік ережелерін сақтау дегенді білдіреді.
Еркелету мен қаттылықтың, мейірімділік пен талап етудің,
сенім мен бақылаудың, әзіл-қалжың мен қатаңдықтың, жүріс-
тұрыстың икемділігі мен тәрбие беру әсерлерінің оңтайлы
үйлесімі – бұл педагогтің қанағатшылдық сезімінің нақты
көріністері.
Педагогтің әдептілігі дегеніміз – ол өзінің жеке абыройын
сақтап, балалардың, олардың ата-аналарының, жұмысындағы
әріптестерінің намыстарына тимеуі.
Оқу үдерісіне қатысты сұраныстың дамуына тәуелсіз,
сыпайы ұстаз оларға мейірімділік, жылулық, ішкі күштері мен
қабылдау қабілеттеріне қатысты сенім танытады.
Тәрбие
үдерісіне
қатысушылардың
сұраныстарын
төмендетпестен, сабырлы ұстаз оларға мейірімділік, жылулық
көрсетіп, олардың күші мен мүмкіндіктеріне сенімділік
танытады.
Педагогикалық әдептілік жөнсіздіктен тұрпайылыққа жол
бермейтін
қарым-қатынас
жасаудың
табиғилығы
және
қарапайымдылығымен; ирония және мысқылсыз әзіл-оспақпен;
ауыртпалықсыз талап етумен; еркелетусіз ақ ниеттілікпен;
қыңырлықсыз
табандылықпен;
ашуланшақтықсыз
іскери
екпінмен ерекшеленеді.
Педагогикалық төзімсіздік белгілері болып балаларға
немқұрайлылықпен
қарау,
ұстамсыздық,
дөрекілік,
эмоционалдық
тұрақсыздық
саналады.
Педагогикалық
қырағылық педагогтің баланың дамуындағы маңыздылықты
белгілеуден, әр тәрбиеленуші және бүкіл ұжым тұлғасын
қалыптастыруда динамиканы, болашақты болжау қабілетінен
көрінеді. Педагогикалық қырағылықтың көрсеткіштері ретінде
тәрбиешінің балаларды көру, тыңдау, олардың психикалық жай-
күйін түсіну қабілетін деп санауға тиіс.
Қырағылығы бар педагог баланың жүрегі лүпілдеп айтқан
сөздерін «Ашығын айтқанда, бәрі анық!» сияқты репликалармен
тоқтатып тастамайды, баланың «Қараңғыдан қорқасыз ба?» (күн
27
күркіреу, балаға жасалатын екпелер және т.б.) сияқты сұрағын
оның көмек сұрап тұрғандығы, эмоционалдық қолдау сұрап
тұрғандығы екенін түсінеді. Керісінше, баланың жүріс-
тұрысындағы сыртқы белгілері арқылы педагог көңіл-күйдегі
өзгерістерді түсінеді, эмоцияларын «оқи» алады, қандай да бір
іс-әрекеттерден екіншісіне ауыстырады, мінез-құлқының теріс
түрлеріне жол бермейді.
Педагогикалық оптимизм педагогтің әр баланың күш-
жігеріне, қабілеттеріне, білім беру жұмысының нәтижелілігіне
терең
сенуіне
негізделген.
Осы
оптимизмнің
мәні
Ш.А.Амонашвилидің тұжырымдаған «Балаға сеніңіздер. Өзіңе
сеніңіз. Ғылымға сеніңіз» педагогикалық ұстанымдарында
негізделген. Балаларды жақсы көретін педагогқа олардың оң
қасиеттері мен мінез-құлықтарын қабылдау тән.
Әр тәрбиеленушінің қадір-қасиеті мен қабілеттерін біліп,
олардың өздерін көрсете алуы үшін жағдай жасай отырып, ол
балалардың жеке әлеуетін ашуға көмектеседі.
Педагог жақсы болғысы келетін баланы көтермелейді және
жігерлендіреді. Оқу процесінің қиындықтарына тап болғанда, ол
бас тартпайды. Ол жас баланы тәрбиелеу – бұл «толуы» мен
«кемуі» бар ұзақ үдеріс екенін біледі, алайда табысқа жетудің
кепілі – бұл баланың мінез-құлқы, іс-әрекеттері мен
сезімдеріндегі жақсы жақтарына сүйену.
Оңтайлы мұғалім бала туралы жаман нәрсе айта алмайды,
ата-анасына шағымданып, оларды «шара қолдануға» шақыра
алмайды және т.б. Педагогикалық оптимизм ішкі рухтан,
қызықтыра, шабыттандыра білуден, өзінің соңынан ергізе
білуден, әзіл және ақкөңілділіктен көрінеді.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Көрнекі әдістер - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
262
танымдық процестерінің дамуы мен толық түсініктердің
қалыптасуы үшін үлкен мәнге ие (ұғыну, еске сақтау, ойлау,
елестеу). Бақылау процесінде баланың түрлі ой-қызметтері іске
асады: қойылған сұрақтарға жауап іздеу, салыстыру. «Егер
оқудың балалардың ақыл-ой дамуына претензиясы болса, оған
олардың бақылау қабілетін жаттықтыруға міндетті» - деген К.Д.
Ушинскийдікі ақиқат.
Бақылаулар арнайы сабақтар кезінде, білім беру қызметінің
процесінде режимдік процестердің барысында өткізіледі.
Мысалы, серуен кезінде педагог балаларға құстарды,
жапырақтардың түсуін, өсімдіктердің өсуі мен дамуын
бақылауды айтады. Педагогтың кезкелген жоспарлабаған
жағдайды
бақылау
үшін
қолдануы
балаларды
анық
түсініктермен жанын байытып, сезімдерін түрлендіруге
(таңқалу, әдеміліктен ләззат алу, т.б.) мүмкіндік туғызады.
Мысалы, бақшаның телеміне бір топ суықторғай ұшып келді,
аспанда кемпірқосақ пайда болды, жұмысшылар веранданың
шатырын жөндеп жатыр және т.б.
Мектепке дейінгі балаларды оқытуда бақылау екі бағытта
дамиды. Бәрінен бұрын, біртіндеп бақыланатын обьектілер
Достарыңызбен бөлісу:


title: шеңбері  кеңее  түседі - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
263
тартылады, қайталап бақылатқанда педагог құстардың сыртқы
түрінің әдетеглерінен ерекшеліктеріне, оларды атауға үйретеді,
одан кейін балаларды басқа құстарме салыстыруға түрткі
болады, соңында қыстайтын құстар туралы жинақталған
түсінігін береді.
Мектеп жасына дейнгі оқыту кезінде бақылаудың түрлі
тәсілдері пайдаланыды: қысқамерзімді және ұзақмерзімді
бақылаулар, сонымен бірге қайталанған және салыстыру.
Ұзақ бақылаушылар балаларды даму процесімен, объектің
жағдайының өзгеруімен, таныстырады.осының арқасында ой
қызметінің дамуы үшін қажет материалға қол жетеді
(салыстыру, ерекшелену, айқын белгілерді анықтау, себептік-
салдар байланысын құру). Ұзақ бақылаулар үшін түрлену,
өзгеру, даму сатыларындағы түрлі объектілер таңдалады: үй
құрылысы, мектеп ауласына ұшып келген құстар, өсірілген
өсімдік, бақшада гулдің өсуі.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Салыстыру бақылаулары - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
қалыптасады.
жүргізген жөн.
264
■
Педагог бақылау мақсатын қояды,оны балалардың
тәжірибесі мен ойластырып байланыстырады.
■
Балаларға бақылауға мақсатты нұсқау беріледі, толық
қабылдау үшін(қоянды бақылап, кейін оның суретін салып,
әңгіме құрастырамыз).
■
Бақылау кезінде білім, сезім және қатынастар баланың
қызметінің дамуында орын алуы керек. (айтып беру, суретін
салуда, көркем еңбекте, ойында).
■
Қойған мақсаттарға, объектінің ерекшеліктеріне,
баланың жасына сай жоспарлық қамтылуы қажет.
■
Бақылауды анық сөзбен сүйемелдеп отыру қажет:
заттар атауы, олардың белгілері, әрекеті. Педагог сұрақ қояды,
құбылыстардың байланыстарын түсіндіреді. Бақылау кезінде
балалардың объектер, әрекеттер, белгілерді атап айтып отуруын
ынталандырып отыру қажет, бұл толық және дәлелді
түсініктердің қалыптасады, сөздік молаяды. Қысқаша
түсіндірмелер,қысқаша тақпақтар,мақал, ырымдарды айтуға
болады.
Бақылаусыз оқыту балаларға сезімдік негізі жоқ формальді
білімді береді.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Суреттер,  репродукциялар,  слайдттарды,  диафильмдерді

text:
265
Сонымен қатар, осылар арқылы байқағыштықты, ой
процестерін (салыстыру, ажырату, жалпылау, талдау), сөз қорын
кеңейту, қызығушылыққа әсер етуді дамытуға көмек береді.
Сурет қиялға, шығармашылық қызметке азық береді.
Демонстрациялық көрнекі құралдар баланың ой-өрісінің
кеңеюінде үлкен роль атқарады, өйткені үйренушілердің
тәжірибесінде жоқ, тікелей қабылдай алмайтын оқиғалар,
құбылыстар, заттар тұралы түсінік беруге мүмкіндік береді.
Мысалы, әртүрлі географиялық ендіктердегі жануарлар, өткен
жылдар оқиғалары, үлкендердң еңбегі, қалалар мен елдер және
т.б.
Мектепке дейінгі мекемелерде
көптеген сурет түрлерін
қолданады, әсіресе - арнайы жасалған дидактикалық
Достарыңызбен бөлісу:


title:
суреттер,  олар  көбіне    серияларға  біріккен  болады  (жыл
мезгілдері,  жануарлар  әлемі  және  т.б.)  .  Балаларды  атақты

text:
266
болатындығы.Мысалы,
«Нан
қайдан
келді?»,
«Мәскеу
салынуда», «Бір аяқ сүт» және т.б. Фильмді қабылдау үшін
алдын-ала дайындық жасау керек, сурақтар қойылып, көргеннен
соң олар жауап беруі керек. Фильм көру сабақтың бір бөлігін
ғана алады, олардың ұзақтығы 10 минуттан аспайды. Кейін
балалармен қойылған сұрақтар бойынша әңгіме жүреді. Егер
балаларға жауап беру ауыр болса, фильмнің кейбір кадрлары,
үзінділері қайта көрсетіледі. Бірнеше күннен соң қайта көрсетіп,
балалардан тек мазмұндап айтып беруін сұрамай, факттарды
талдау жасауға, олардың байланысын орнатуға итермелеу керек.
Белгілі
бір
заттың,
құбылыстың
қарапайым
демонстрациясы, оның суреттегі бейнесі баланың
осы
объектінің қажетті жақтары мен қасиеттерін ашпайтынын ескеру
қажет.Стихиялы түрде қабылдау заттар туралы дұрыс ұғымның
қалыптастырмайды. Осындай демонстрация кезінде педагог
басқарушы
рөлде
боуы
қажет,баланың
игеруін
ұйымдастрырады.Ұйымдастыру дегенге, объект туралы жеке
білімін жалпы көрініспен бірге, заттардың түрлі жақтары мен
қасиеттерін қатал дәйектілікпен береді.
Осыған байланысты, сұрақтардың тәртібі маңызды, олар
арқылы педагог картиналарды көруді басқарады. Басында, ол
картинаның жалпы мағынасын түсінуге арналған сурақтарды
пайдаланады («Картинада ненің суреті салынған?», «Суретші
нені бейнелеген?») кейін балаларға мазмұнын талдауға түрткі
болатын сұрақтар қойылады (кім және не бейнеленген, олардың
қасиеті, ерекшеліктері, әрекеттері қандай). Содан соң
бейнеленген
заттар,
тұлғалар
арасындағы
байланысқа
байланысты сұрақтар қойылады. Кейін баланың қиялын
стимулдайтын, өзіндік қорытынды, пайымдар шығаратын
сұрақтар қойылады. Бұндай тәсілде балаларға картина
кейпкерінің орнына өзін қойып, олардың әрекеттері мен
уайымдарын айтып беріп «картинаны тірілту» ұсынады.
Сонымен оқытудағы көрнекі құралдар баладақоршаған әлемнің
заттары мен құбылыстары туралы анық түсінік қалыптасуына,


267
ойының, танымдық проыестердің дамуына бағыталған.
Баланы оқытуда оқытудың көрнекі тәсілдері қолданылады:
әрекеттер, тәсілдерін көрсету, үлгіні көрсету. Бұл тәсілдер
негізінен еліктеуде және оның баланың білім мен машықтарды
игеруіне жасалған.
Әрекеттерді,
жұмыс
тәсілдерін
көрсету,оның
орындалутәртібін көрсету дене шынықтыру, музыка, сурет салу ,
еңбек сабақтарында қолданылады. Бұл тәсіл баланың алдында
келер қызметтің мақсатын ашады, олардың назарын, есін, ойын
бағыттайды. Көрініс анық және дәл болуы қажет. Педагог әр
амалын сөзбен анықтап айтып отырады : ''Жерде шұңқыр
қазамын, бірақ өте терең болмасын, көшетті ақырын аламын,
өйткені оның тамырлары жіңішке, бүлдіріп алу оңай». Сөз
амалды толықтырып, оның бағытын сипаттау керек. Кейде жеке
әрекеттерді көрсету үшін педагог тәрбиешілердің біреуін,
алдын-ала дайындап, тартуы мүмкін. Үлгіні көрсету оқытуда:
бейнелеу қызметінде, еңбек, әсіресе қол және көркем, пәндерде
пайдаланады. Педагог балаларды үлгіні анализ жасауға тартып,
орындалу этаптарын анықтайды.
Өкінішке орай, практикада сирек емес, тәрбиешінің
балалардың жасай алатындарын түсіндіреді немесе көрсетеді.
Соның нәтижесінде, бала «инструкцияны белгілі бір жағдайға
байлап қояды». Осыған жұмыс басқа жағдайда түсіндіруді талап
етеді. Нәтижесінде «жаттап алған шарасыздық» болады.
(А.Г.Асмолов). Педагог балаларды өзіндік жұмыс істеуіне,
шығармашылық қабілеттерін ашу үшін балаларға таныс
жұмысты қайталамай, олар үшін жаңа әрекеттерді көрсетуі
қажет. Мысалы, педагог балаларға үлгі бойынша қорап жасауды
үйретті. Келесі жолы, балалардың өзіне осы үлгі бойынша
ойыншық (тақырыбы – таңдауына қарай: себет, коляска, арба,
қол арба) жасауға оқу мәселесі беріледі. Жұмыстың негізі бір
болғандықтан, қайта көрсетудің қажеті жоқ. Балалардықорапты
басқа затқа түрлендіру тәсілдерін табуға итермелеу – қажет.
|


title:
ойының, танымдық проыестердің дамуына бағыталған.

Баланы  оқытуда  оқытудың  көрнекі  тәсілдері  қолданылады


title: Практикалық әдістер - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
268
Практикалық әдістер
Тәрбиеленушілердің білім мен машықтарының деңгейіне
байланысты педагог оларға толық үлгіні (алғашқы тәсілдерге
оқыту), немесе ішінара (тек жаңа элементтер), немесе бірнеше
үлгіні
таңдауға
(алдыңғы
меңгерген
тәсілдерді
шығармашылықпен іске асыру).
Оқытудың практикалық әдістері - педагог балалардың
танымдық қызметіне, жаңа білім, машық меңгеруіне
практикалық сипат беретін әдістер. Яғни қызмет заттарды
нықты
түрленуге
бағытталған.
Балалар
қарапайым
тәжірибелерден, мысалы, магниттердің қасиеттерін түсінеді,
өсімдіктердің өсуіне жарық, су, жылу және т.б. туралы көз
жеткізеді.
Практикалық әдістер кеңінен тілдерді, билерді, ән
салуды,құрастыруды, сурет салуды, аппликацияны, қол
еңбегіне, математикаға үйреткенде қолданады. (А.М. Леушина,
Г.А. Корнеева) құрылыс материалынан үй салған кезде бала,
практикада, оның беріктігі бөлшектердің орналасуынан екенін
түсінеді.
Өсімдікті күткен кезде сұрақтар туындайды.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Оқытудың жетекші практикалық әдістері болып жаттығу

text:
269
материалдарды пайдаланып істеп жатқан амалдарын атап айтып
отыруды үйретеді. Оның арқасында бала сөлеуге жаттығады.
Бұл баланың таза сөлеу жаттығуларын орындауға қабілетілігін
дамытатын, заттық әрекеттердің «ұюына», ішкі жоспарға өкізуге
дайындайды.
Мектепке дейінгі жастағы балаларды оқытуда әртүрлі
типтегі жаттығулар қолданылады. Кейде балалар оқытушыға
еліктеп,
белгілі-бір
жаттығулар
жасайды
(
еліктеу
Достарыңызбен бөлісу:


title: жаттығулары - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
жаттығулары). Оған жататындар: артикуляциялық аппаратты
дамытуға, мәдени- гигиеналық дағдыларды қалыптастыруға
арналған дидактикалық ойыншықтар мен т.б. жасалатын
жаттығулар. Жаттығулардың басқа түрі конструктивті деп
аталады. Мұнда бала педагогтың басқаруымен орындаған
тапсырмаға
ұқсас
жаттығуларды
жасайды.
Мысалы,
бүлдіршіндер алғашында шеңбер («доп», «домалақ жіп») сызуға
жаттығып, содан соң оларға әуе шарларын салуды ұсынады. Ең
соңында бала шығармашылық жаттығуларды, яғни өзінің
білімі мен танымын үйлестіруды қажет ететін жаттығуларды
орындайды. Мысалы, үлкен топтағы балалар жұмбақ
құрастыруға, әңгіменің, ертегінің соңын өз ойынан аяқтауға,
табиғи материалдардан ойыншықтар жасауға жаттығады.
Жаттығулар бірте-бірте күрделенетін білім мен оқуға
негізделетін белгілі-бір жүйемен жүргізіледі, сонымен қатар
олар нақты жас мөлшеріне арналған бағдарламаға сәйкес
болады. Жаттығулар балаға берілетін білім мен оқудың
сипатындағы өзгерістердің негізінде , сондай-ақ жаттығуларды
орындау уақытының көбеюімен (азаюы) негізінде күрделенеді.
Мектепке дейінгі жастағы балаларды оқытуда қолданылатын
жаттығулардың ерекшелігі, олардың балаға қызықты, түсінікті
болатындай етіп практикалық немесе ой қызметіне ендіріп
жүргізу. Дидактикалық және жылжымалы ойындарға жататын
жаттығулар ерекше орын алады. Ойындық сипаты бар іс-
әрекеттердің көмегімен балалар жаңа білімдерді ерекше
қызығушылықпен және жеңіл қабылдап, алдында алған
270
білімдерін бекітеді. Ойын жаттығулары қуаныш атмосферасын,
эмоционалдық көтеріңкі сезімді қалыптастырады. Ол мектепке
дейінгі жастағы баланың психикалық денсаулығы үшін өте
маңызды.
Жаттығуларды жүргізудің дидактикалық ережелері мынадай:
балаларға оқу тапсырмасын беріп, не істеу
керектігін айту ( қуыршаққа қағаздан киім жасауды
үйрену, сөйлем құрау, есеп шығару, өсімдіктерді
отырғызу, т.б.)
Тапсырманы орындау үшін қажетті әрекеттерді
жасаудың әдісін ауызша түсіндіре отырып көрсету
(баланың жаттығуды орындау үшін қажетті
жасалатын іс әректтің алдын ала бейнесі
қалыптасады) Балалардың назарын түсінуге қиын
жерлеріне аудару, көмек беру, кеңес беру.Егер іс
әрект әдісі қиындау болса, түсіндіргеннен соң
балаларға оны сатылап орындауға рұқсат беру.
Білім
мен
дағдыларды
меңгеру
үшін
жаттығулардың көп мәрте орындалуы қажет. Бірақ
олар жұмыстың жаңа тәсілдерін , жаңа заттық
құралдарды енгізе отырып бірте бірте күрделенуі
қажет.Қайталау
жаттығуларына
балалардың
шығармашылығын ашатын тапсырмалар мен
шарттарды қосу керек.
балалардың
жаттығуларды
орындау
барысы
педагог тарапынан бақылауды қажет етеді, әйтпесе
жұмыстың қате тәсілдері мен бұрмаланған
түсініктер қалыптасуы мүмкін.
Тура бақылаудан балалардың өзін өзі бақылау
элементтерін дамыта отырып жанама бақылауға ауысу (ойын
көрінісі, қызмет өнімдерін талдау арқылы). Тәжірибелер мен
|


title: эксперименттеу - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
271
эксперименттеу. Мектепке дейінгі білім беруде қолданылатын
қарапайым тәжірибелер мен эксперименттер баланың белгілі бір
оқу пәні бойынша жаңа білім алуға көмектесуге бағытталады.
Тәжірибе мен эксперимент жасау барысында бала
объектінің қасиеттері мен қатынастарын тану мақсатымен оған
әсерін тигізеді. Баланың белсенділігі арқылы қалыптасатын
эксперименттеу қабілеті мектепке дейінгі жас уақытында
қарқынды түрде дамиды (Н.Н Поддьяков, СЛ. Новоселова).
Отандық ғылым да эксперименттеу баланың іздену қызметінің
ерекше түрі деп қарастырылады.
Заттардың кейбір қасиеттері мен белгілерін меңгеру үшін
баланың белгілі - бір нақты нәтижеге бағытталған іздеу
әрекеттері тиімді болады. Мысалы: тәрбиеші мектепке дейінгі
жасындағы балалардың іздеу әрекеттері арқылы әртүрлі
заттардың қасиеттерін анықтайтын қиын емес эксперименттерді
ұйымдастырады: су құйылған ыдысқа кезек-кезек әртүрлі
заттарды ағашты, қайықты, шегені салып, олардың қалқу
қабілетіне
қатысты
өз
пікірлерін
пайымдайды.
Іздеу
әрекеттерінің көмегімен көрнекі - әрекеттік ойлау қабілеті
дамиды.
Оқыту
барысында
педагогтың
ықпалымен
ынталандырылатын іздеу әрекеттері танымдық нәтижеге
бағытталады.Оның педегогикалық құндылығы осында.
Көптеген заттардың (су, құм, т.б.) тікелей сезім мүшелері
арқылы танылатын қасиеттері (түсі, көлемі, иісі) және тікелей
танылмайтын жасырын қасиеттері (сынғыштық, судың бір
жағдайынан басқасына өзгеруі , т.б.)
Заттың жасырын қасиеттері қарапайым тәжірибелер
арқылы анықталады. Тәжірибе барысында педагог балалармен
бірге заттың белгілі бір жасырын қасиеттін анықтау үшін
арнайы бір іс- әрекеттер жасайды. Мысалы; судың буға, қардың
суға айналуы ; құммен, сазбен жасалатын тәжірибелер.
Тәжірибелер балалардың қоршаған ортаныда болып жатқан
құбылыстарды тереңірек түсінуге, олардың бір- бірімен әсерін
түсініп білуге көмектеседі.Тәжірибе жасау мен эксперименттеу
|


title: Кәсіби қарым-қатынас мәдениеті

text:
28
Ата-аналардың сенім білдіруі–педагогтің беделді жаулап
алуындағы алғашқы «кірпіші». Ол ата-анасы, тәрбиеленушілері,
әріптестері алдында педагогта оның жоғары адамгершілік
қасиеттерін, мәдениетін, эрудициясын, интеллектуалды дамуын,
мамандыққа деген сүйіспеншілігін «оятуы» дәрежесіне қарай
күшейе түседі. Дана педагог өз беделі үшін күреседі, оларды
бағалайды, ата-аналарының және әріптестерінің беделін
қолдайды.
Педагогтің қызметінде табысқа жету көбінесе педагогикалық
рефлексияға деген қабілетімен байланысты. Педагогикалық
рефлексия - жасалған қадамдардың өзін-өзі талдауы, алынған
нәтижелерді бағалау және олардың қойылған мақсаттармен ара-
қатынасын белгілеу.Педагог кейінгі іс-әрекеттерге өзгерістер
енгізу, жақсы нәтижелерге қол жеткізу үшінбалаларды
тәрбиелеу мен оқытудағы қателіктер мен қиындықтардың,
жетістіктер мен сәтсіздіктердің себептері туралы ойланады.
Сонымен қатар, келесі ережеге сүйену керек: сәтсіздіктердің
себептерін, ең алдымен, өз бойынан іздеу керек, оларды сыртқы
факторлармен ақтау үшін асығыс жасамау қажет.
Қорытындылай келе, кәсіби қасиеттерді қалыптастыруда
өзін-өзі оқытудың рөлі өте маңызды екенін еске түсіру керек.
Егер жас педагог белгілі бір сапаның «батып бара жатқанын»,
жеткілікті дамымағанын сезінсе, ал өзін-өзі жетілдіруге деген
ұмтылысы бар болса, онда өзін-өзі тәрбиелеу үдерісі – табысқа
жеткені. Психологиялық-педагогикалық, әдістемелік білімдер,
тәжірибелі әріптестерге жүгіну, тренингтер мен жаттығулар
көмек пен қолдау болады.
Жоғарыда
айтылғандай,
мектепке
дейінгі
мекеме
тәрбиешілерінің қызметі олардың
функциялары мен мазмұнына
қарай көп қырлы. Бұл педагогтің әртүрлі кәсіби іскерліктерді
қамтитытын көрсетеді. Шартты түрде бұл іскерліктер
гностикалық, конструктивті, ұйымдастырушылық және арнайы
деп бөлінеді (Е. А. Панько).
Достарыңызбен бөлісу:


272
арқылы баланың байқау, салыстыру, бақылау, талдау, пайымдау,
қортынды жасау сияқты қабілеттері дамиды.
Модельдеу - оқытудың көрнекі-практикалық әдісі. Модель
модельденетін объектінің елеулі қасиеттерінің жалпылама
бейнесін білдіреді (бөлменің сызбасы, географиялық карта,
глобус, т.б.)
Д.Б. Эльконин, Л.А. Венгер, Н.А. Ветлугина, Н.Н.
Поддьяковтың әзірлеген модельдеу әдісі , баланың ойлау
қабілетін белгілі-бір объектінің жасырын қасиеттерін балаға
түсінікті әрі көрнекі түрде жеткізетін арнайы сызбалар,
модельдер арқылы дамытуға негізделген.
Модельдеу әдісінің негізінде алмастыру қағидасы жатыр:
бала нақты белгілі-бір затты басқа затпен, оның суретімен
немесе шартты белгімен алмастырады. Алғашқыда балалардың
алмастыру қабілеті ойнау кезінде қалыптасады (тастар
кәмпиттың, құм қуыршақтың тамағының орнына, ал өзі әкесінің,
космонавттың т.б. орнына). Алмастыру тәжірибесі сөйлеуді
меңгеру, сурет салу барысында жиналады.
Мектепке дейінгі педагогикада сөздерді дыбыстық талдау
(Л.Е. Журова), құрастыру (Л.А. Парамонова), табиғаттануды
қалыптастыру үшін (Н.И. Ветрова, Е.Ф. Терентьева),
ересектердің еңбегін түсінуі туралы (В.И. Логинова, Н.М.
Крылов) т.б. модельдері жасалған. Бұл модельдердің негізгі
мақсаты, ол бала үшін заттардың тікелей қабылдауға келмейтін
қасиеттерін түсінуді, тануды жеңілдету болып табылады.
Танылатын объектінің жасырын қасиеттері мен қатынастары өте
маңызды. Осының нәтижесінде баланың білімі жинақтап
қорытудың жоғарғы деңгейіне көтеріледі, түнікке жақындайды.
Мектепке дейінгі жастағы балаларды оқытуда әртүрлі
модельдер түрлері қолданылады. Ең алдымен, объектінің
бөлшектерінің конструктивты ерекшеліктері, пропорциялары,
өзара қатынасы қарастырылатын заттық модель. Мысалы,
механизмның құрылымы қағидасы көрінетін техникалық
ойыншықтар, құрылым модельдері. Қазіргі уақытта, мысалы,
273
сезім мүшелерімен (көздің, құлақтың құрылымы), немесе
организмның ішкі құрылымымен (көру қабілеті мен есту
қабілетінің мимен, мидың - қозғалыс жүйесімен қатынасы)
таныстыратын моделдер жайлы балаларға арналған әдебиеттер,
оқу құралдары көп. Мұндай модельдерді қолдана отырып оқыту,
балалардың өз мүмкіндіктерін тануға, өзінің психикалық және
физиологиялық денсаулығына мұқият болуына үйретеді.
Мектепке дейінгі жастағы балалардың үлкен жастағыларына
маңызды қасиеттері мен қатынастары алмастырушы заттар,
шартты белгілер арқылы көрсетілетін заттық-сызбалық
модельдер ұсынылған. Мысалға - табиғат күнтізбесі, яғни
балалар табиғаттағы болып жатқан құбылыстарды арнайы
шартты белгілермен белгілеп күнтізбе жүргізеді. Жоспар құру
(бөлменің, бау-бақшаның, қуйыршақ бұрышының), маршрут
сызбасын жасау (үйден балабақшаға бару жолы) барысында
педагог балаларды моделдеуге үйретеді. Заттық-сызбалық
модельдерің жиі кездесетін түрлері сызба, киімнің сұлбасы.
Мысалы, педагог қуыршаққа арналған киім жасауды ұсына
отырып балалардың өлшеу, киім модельдеу туралы танымын
қалыптастырады.
Әдебиеттік шығармалардың мазмұнын талдау барысында
О.М.Дьяченконың ұсынған балаларға ертегіні модельдеуді
үйрету әдісіне жүгіну орынды болады. Ертегінің мазмұнын
логикалық аяқталған бөлімдерге бөледі, балалар оның әр
қайсысына қатысты сызба түрінде сурет (пиктограмма) салады.
Нәтижесінде апперцептивты сызба, яғни шығарманың мазмұны
туралы толық түсінік қалыптасады. Балалар осыған сүйене
отырып, ертегінің мазмұнын жақсырақ мазмұндайды және
фланелеграфта және т.б. көрсете алады.
Балалардың талдау, салыстыру, жалпылау, заттың
маңызды емес қасиеттеріне мән бермеу дағдыларының жақсы
қалыптасқан жағдайда ғана модельдерді қолдану мүмкін
екендігін ескеру қажет. Модельді игеру белсенді тану, зерттеу
274
іс-әрекеттерімен, заттарды шартты белгілермен алмастыра алу
қабілетімен тығыз байланысты.
Ойын әдістері және тәсілдері
Ойын әдістері мен тәсілдерінің артықшылық қасиеті,
олардың
балалардың
жоғарғы
қызығушылығын,
оң
эмоцияларын тудыратындығында және оқу тапсырмасының
сырттан мәжбүрлі түрде емес баланың өз қалауымен зейін
қойып орындауына ықпал ететіндігінде. Оқу тапсырмасының
ойын барсында орындалуы жүйке энергиясының және еркін
күш-жігерінің минималды жұмсалуына әкеледі.
Е.А. Флерина, өз уақытында, ойын әдістері мен тәсілдерінің
оқу тапсырмаларын жеңіл әрі қызығушылықпен, сондай-ақ
белсенділікпен орындауға мүмкіндік беретініне назар аударған.
Қазіргі заманның зерттеулерінде анықталғандай, бұл тәсілдер
балалардың ақыл-ой белсенділігін ғана емес, моторлық
белсенділігін де бағыттауға мүмкіндік береді. Моторлық
белсенділік білім алуды, меңгеруді жеңілдететін бай
ассоциативты қатынастардың қалыптасуына ықпал етеді. Ойын
жағдайында қабылдау процестері баланың ой-санасында
әлдеқайда тез және нақты жүреді.
Ойын әдістері және тәсілдері біршама белгілермен
сипатталады. Ең алдымен, олар оқу әрекетін, белгілі-бір сәйкес
ережелер жүйесімен немесе сценариймен жүргізілетін шартты
жоспарға айландырады. Тағы да бір ерекшелігі ол, баланың
ойын жағдайына толық кірісуін қажет етуі. Сәйкесінше, педагог
та балалармен бірге ойнап, тікелей оқыту әсерінен, сөгіс
беруден, кінәлаудан бас тартуы қажет.
Ойын әдістері мен тәсілдері барынша әртүрлі. Ең көп
тараған түрі - дидактикалық ойын. Оған оқыту барысында екі
қызмет тән болады (А.П. Усов, В.Н.Аванесова). Бірінші
қызметі - білімді жетілдіру және бекіту. Мұнда бала меңгерген
білімін сол күйінде емес, ойын жағдайына қарай өзгертіп,
түрлендіріп көрсетеді, олармен опрерациялар жасауға үйренеді.
Мысалы, балалар түрлі түстерді атай алады және ажырата
275
алады, ал «Бағдаршам» дидактикалық ойынында оқыту реті жол
ережелерін меңгеру арқылы өзгереді. Дидактикалық ойынның
Достарыңызбен бөлісу: |


title: екінші қызметінің - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
екінші қызметінің мәні балалардың әртүрлі мазмұны бар жаңа
білімдерді игеруінде. Мысалы, «Солтүстік, оңтүстік, шығыс,
батыс» (И.С.Фрейдкин) ойынында бүлдіршіндер компас арқылы
бағдарлануды, модельдерді (маршрут сызбаларын) пайдалануды
үйренеді.
Ойын әдісі ретінде ойдан шығарылған жағдайдың
кеңейтілген түрі қолданылады: рөлдерімен, ойын іс-
әрекеттерімен, ойын құралдарымен. Мысалы, өсімдіктер туралы
білім мен байланыстырып сөйлеу қабілетін жетілдіру үшін
«Гүлдер дүкені» ойыны, туған қала жайлы білімді көбейту үшін-
саяхат ойыны, декоративті қол өнер туралы көзқарасты байыту
үшін – «Көрме», «Кәдесыйлар дүкені», «Өткен шаққа саяхат»
ойындары жүргізіледі. Кей кезде оқыту барысында рөл деген
компонентті қолданған дұрыс. Мысалы, Жұмбақша апа жұмбақ
жасырады, Алаңғасар адам бәрін шатастырады, ал балалар оның
қателерін түзейді. Тіпті ойыншықтарды да рөл ойнатуға болады.
Мысалы, Петрушка деген ойыншық балалардан оған сыпайы
сөздерді, тәртіп ережелерін үйретуді өтінеді.
Оқыту барысында балалардың белсенділігін арттыруда
кейбір ойын тәсілдері маңызды орын алады. Мысалға , аяқасты
қызықты объектілердің, ойыншықтардың пайда болуы,
тәрбиешінің әртүрлі ойын іс-әрекеттерін жасауы. Мұндай
тәсілдер
өзінің
күтпеген
жағдайда
пайда
болуымен,
ерекшелігімен балалардың таң қалу сезімін тудырады, ол өз
кезегінде кез келген танымның прологы болып табылады
(аяқасты тәрбиешінің Түлкіге айналып басынан өткен қызық
оқиғаларды айта бастайды немесе кенеттен есікті ұрып Винни-
Пух кіріп келеді т.б.)
Балалардың өзіндік жұмыс жасау сағаттарына педагогпен
енгізілген шағын әңгімелердің, тақпақтардың, тұрмыстық
көріністердің, драматизация элементтерінің инсценировкасы
баллардың эмоционалдық көтеріңкі күйін тудырады.
276
Ойын тәсілдеріне жұмбақтарды жасыру және шешу, жарысу
элементтерін енгізу, ойын жағдайын қалыптастыру ( мысалы,
«Аюға біздің ойыншықтарды көрсетейік»; «Петрушкаға қол
жууды үйретеміз»; «Қоянға суреттерді ретімен тізуге
көмектесеміз»)
Сөздік әдістер
Сөздік әдістер мен тәсілдер аз уақыт ішінде балаларға
ақпарат беруге, оларға оқу талабын қоюға, оны орындау
жолдарын көрсетуге мүмкіндік береді. Сөздік әдістер мен
тәсілдер көрнекілік, ойындық, практикалық әдістермен үйлесе
отырып, оларды барынша нәтижелі етеді. Таза сөздік әдістер
мектепке дейінгі білім беруде шектелген. Мектепке дейінгі
жаста, қоршаған орта туралы алғашқы пікірлер қалыптасу
сатысында тек қана оқып беру, айтып беру әрекеттері
жеткіліксіз болады. Бұл жағдайда сезімдік тануды қамтамасыз
ету немесе заттардың нақты өзін және олардың суреттерін
көрсету қажеттілігі туады. Балалардың тәжірибесі ұлғайған
сайын көрнекі материалдардың саны азаяды, өйткені
балалардың көбінесе сөздік формада берілетін оқу материалын
түсіну қабілеттері бара-бара дами бастайды.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Педагогтің  әңгімелеуі - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
277
сүйікті ойыншығым», «Менің достарым» және т.б.
Әңгіме сөздік оқытудың ең бір эмоционалдық әдісіне
жатады. Әдетте ол балаға өте күшті әсерін тигізеді, өйткені
тәрбиеші өзі әңгімелеп отырған оқиғаларға өз қатысын
білдіреді.Оқу материалын еркін меңгеру педагогқа балалармен
еркін қарым-қатынаста болуына, олардың реакциясын байқауға ,
оны мимика, қимыл арқылы өзгертуге мұмкіндік береді.
Егер әңгіменің негізгі ойы нақты байқалса, егер әңгіменің
мазмұны балалар үшін түсінікті қарқынды болса, егер ол жеке
бөлшектермен артық жүктелмегенген, мектепке дейінгі жастағы
жеке тәжірибесіне үйлесімді болып олардың ұайымын,
қуанышын тудырса, онда әңгіме балаларды оқытуда өз
мақсатына жеткендігін білдіреді. Әңгімені қабылдауда оның
көркемсуреттілігі, жаңалығы мен балалар үшін ақпараттың
ерекшелігі, және оқытушының сөйлеу мәнерілігі аса маңызды
болады. Егер әңгіме осы шарттарға сәйкес келсе, ол балалардың
әңгіме мазмұнына қатысты реплика, бағалау пайымдаулары
түріндегі әсер алмасуларын тудырады. Мұндай реакциялар
педагогқа істелген жұмыстың тиімділігі туралы қорытынды
жасауға мүмкіндік береді.
Әңгіме алдында педагог балалардың алдына оқу-
танымдық мақсат қояды. Әңгімелеу барысында интонация,
риторикалық сұрақтар арқылы олардың назарын ең негізгісіне,
маңыздысына аударуға тырысады. Әңгімені тыңдау, мазмұнына
мән беру, сұрақтарға жауап беру, мазмұндау қабілеттері
баланың үш жасында қалыптасады. Кіші топтарда әңгімелеу
барысында көрнекі материалдардар бірге көрсетіледі (заттар,
олардың
бейнелері).
Осылай
кейіпкерлердің
бейнесі
анықталады, оқиғаларды ретімен қабылдау жеңілдетіледі.
Көрнекі материал орта және үлкен жастағы балаларды оқыту
барысында да қолданылады, мысалға әңгімеде балалардың
тәжірибесінде
болмаған
оқиғалар
сипатталған
кезде
(батырлардың ерлігі, космостық ұшулар туралы т.б.) . Бұндай
жағдайларда сөзік бейнелер қору бейнелеріне сүйенеді. Бірақ
278
үлкен топтарда көрнекі материалдарды қолдануды шектен
шықпаған жөн: балалардың өткен тәжірибесінен таныс
объекттер туралы сөз болғанда, сөздің негізінде ойлауға,
көрнекілікке сүйенбей ауызша үйрене білуді дағдыландыру
қажет. Әңгімелесу балардың тақырыбы болатын заттар мен
құбылыстар туралы белгілі тәжірибесі мен білімі болған
жағдайларда ғана қолданылады. Әңгімелесу кезінде балалардың
білімі нақтыланады, байыды, жүйеленеді. Әңгімеге қатысу
бірқатар пайдалы дағдылары мен машықтарды әдеттендіреді:
бір-бірін тыңдау, сөзді бөлмеу, айтылған нәрсені қайталамай,
толықтыру, айтылған пікірлерді сыпайы және жақсы пейілмен
бағалау. Әңгімелесу ойды, назарды жұмылдыруды, өзіңнің
жүріс-тұрысыңды басқара білуді талап етеді. Ол логикалық
ойлауды, анық сөйлеуді, қорытынды, жиынтықтау жасауды
үйретеді. Әңгіменің тақырыбы арқылы педагог балалардың
сезімін тәрбиелейді, сөз болып жатқан оқиғаларға қатынасты
қалыптастырады.
Әңгімелесу – оның қатысушыларының барлығы сұрақтар
қойып және жауап беріп, өздерінің көзқарасын айтуын
ұйғаратын оқытудың диалогиялық әдісі. Педагогтің міндеті әр
баланың тәжірибесі бүкіл ұжымның игілігі болатындай әңгіме
құру (Е.А. Флерина).
Әңгімелесу мазмұнына қарай екі түрге бөлінеді: этикалық
және танымдық. Этикалық әңгімелесу үлкен мектепке дейінгі
жастғы балалармен жүргізіледі, ал танымдық – орташа топтан
бастап.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Этикалық әңгімелесудің - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
адамгершілік түсініктерін, пікір, бағалауды қалыптастыру.
Этикалық әңгімелесудің тақырыптары мыналар бола алады:
«Сыпайылық туралы», «үйде және көшеде өзін-өзі қалай ұстау
керек», «Дос пен достық туралы», «Менің сүйікті апам» және
т.б. Этикалық әңгімені көркем шығарма оқумен, иллюстративті
материал көрсетумен, фильм көрсетумен байланыстырған жөн
болады.
Танымдық
білім
бағдарламасымен анықталады. Сонымен қатар, ол балалардың
өмірінің мазмұнымен, ағымдағы өмірдегі оқиғалармен,
қоршаған табиғат пен үлкендердің еңбегімен тығыз байланысты.


Дидактикалық мақсаттарға қарай кіріспе және жинақтау
(қорытынды) деп бөлінеді.Кіріспе әңгімелесудің міндеті –
балаларды алдағы қызметтерге, бақылауға дайындау. Бұл
мақсатпен педагог балалардың тәжірибесін анықтайды, жаңа
объектерді, құбылыстарды қабылдауға негіз болатын білімді
өзекті етеді, алдағы қызметке қызығушылықты оятады,
практикалық немесе танымдық мақсаттар қояды.
Жинақтайтын (қорытынды) әңгімелесу білім беру
жұмысының айтарлықтай ұзақ уақыт аралығында баланың алған
білімін сомалау, нақтылау, жүйелілеу мақсатында өткізіледі.
Мысалы, үлкен топта «Біздің қорғаушылар» тақырыбында білім
беру жұмысы жүрді. Балаларға көркем әдебиетті оқыды, олар
өздерінің соғысқа қатысқан аталары мен апалары туралы
альбомді әрледі. Альбомға олардыңфотоларын, сонымен бірге
олар туралы әңгімелерді салды. Балалар видеофильмдер
үзінділерін көрді, соғыс кезінің әндерін тындады. Педагогтің
сұрауы бойынша ата-аналар балаларымен Мәңгілік отқа барып
келді. Балалар сурет салды. Сонымен , көптеген білі мен
машықтар игерілді, балалардың жңа білідері мен машықтары,
сезімдері білінетін шығармашылық жұмыстар жиналды. Бұдан
кейін педагог қорытынды әңгіме жүргізеді. Алдын ала ол
тәрбиеленушілерді сәйкес психологиялық ыңғайға келтіріп :
балалардың
жұмыстарынан
эксұстаным
жасайды,
фотоматериалдар дайындайды (экскурсияда , Петяның атасымен
кездесудегі, әскери дәрігермен кездесудегі), соғыс туралы
кітаптап көрмесін ұймдастырады және т.б. бұның бәрі алған
әсерлерді
жандануына,
қиялға
серпін
береді,
жақсы
эмоционалдық фон береді. Әңгіме кезінде балаларға
байланыстар, қатынастар орнатуға, алған білімді жинақтауға
бағытталған сұрақтар беріледі. Педагог пен балалардың
280
әңгімелері, өлең оқу, музыка тыңдау, көрнекі материалға пікір-
түсінік беру сияқты тәсілдер тиімді болады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Дидактикалық мақсаттарға қарай кіріспе және жинақтау


title: Көркем  әдебиет  оқу - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
Көркем әдебиет оқу. Көркем әдебиет — қоршаған әлем
туралы білім көзі, баланың сезімін тәрбиелеудің, ойлауды,
қиялды, еске сақтауды дамытудың маңызды құралы. Мектепке
дейінгі оқытуда көркем шығармаларды оқу тағы бір мақсатты
көздейді: балалардың көркем шығарманы қабылдау мен түсіну.
Бұл мақсат балада көрнекі-бейнелік ойлаудың және сөздік-
логикалық ойдың дамуымен ұштасқан. Оның шешімі көбіне
баланың эмоционалдық дамуының деңгейінетәуелді: неғұрлым
баланың басқа адамдардың уайымын сезінуі нәзік және терең
болса, әдеби шығарманың әсері күшті болады.
Оқу мақсатымен
көркем шығармалар оқу бірқатар
дидактикалық
талаптардың
сақталуын
бағамдайды.
Шығармаларды тәрбиелік жағынан құнды, баланың жасы мен
даму
деңгейіне
сәйкес
таңдалуы
тиіс.
Педаго
бабалардышығарманы қабылдауға қысқа әңгіме арқылы
дайындайды, олардың алдына оқу-танымдық мақсат қояды.
Оқұдың басқа әдістер мен үйлесуін , соның ішінде көрнекі
(мұнда әңгіме әдісіне қатысты ережелер). Оқудан кейін
шығарманың мазмұнын толығырақ ұғынуға көмектесетін
әңгімелесу
өткізіледі.
Әңгіме
кезінде
педагог
оның
тәрбиеленушілерге
эмоционалдық-эстетикалық
әсерін
күшейтуге тырысады.
Оқыту кезінде сөзді тәсілдер қолданады: балаларға сұрақ
қою, нұсқап көрсету, түсіндіру, ұғындыру, педагогикалық
бағалау.
Мектепке дейінгі балаларды оқытқанда әр түрлі сұрақ
типтерін үйлестіру қажет (А.И.Сорокина):
■
балалаға белгілі факттардың қарапайым констатациясын
талап ететін требующие простой констатации известных
ребенку фактов (кім? не? қандай? қайда? қашан?);
■
балаларды
ойлау
қызметіне,
ойпайымдарын,
қорытындыларын тұжырымдауға тартатын(неліктен? неге?
неліктен? Қандай мақсатта?).
|


title: Оқытудың ұйымдастыру нысандары туралы

text:
281
Оқытудың ұйымдастыру нысандары туралы
түсінік
Сұрақтар анық, баланың жауабына болжамды; құрылуы нақ
және қысқа болуы қажет.
Оқыту процесін оқытушы мен оқұшының біріккен қызметі
белгілі тәртіппен және бекітілген режимде өтеді, басқадай
айтқанда – анықталған қалып киген. Оқытудың ұйымдастыру
туралы сұрақ адамзат алдында Еуропада әлеуметтік-
экономикалық
және
әлеуметтік-мәдени
түрлендірулердің
әсерінен бұқаралық мектепке қажеттілік туындаған кезде
шықты. Осыған байланысты оқыту процесін қолайлы және
біруақытта конструктивті ұйымдастыру қажеттілігі пайда
болды. Я.А. Коменский оқытудың ұйымдастыру нысаны ретінде
сыныптық-сабақ жүйені ұсынды. Сол уақыт үшін бұл оқыту
процесін
тәртіпке
келтірген,
оқытудың
прогрессивті
ұйымдастыру нысаны болды. Оқыту процесінің сыныптық-
сабаттық жүйесі әртүрлі типтегі және түрдегі білім беру
мекемелерінің талабына сай болғандығы таңқаларлық емес.
XX ғ. Ортасынан көптеген елдерде, соның ішінде біздің елде
де, білім берудің заманауи мақсаттарына адекватты оқытудың
ұйымдастыру нысандарына ізденіс басталды. Мектепте дәстүрлі
сабақтан бас тарту талпыныстары жасалды, балабақшадағы
оқытудың ұйымдастыру нысаны ретінде сабақтар сынға
ұшырады. Іс мынада болды, мектепке дейінгі мекемелердің
жаппай бүкіл практикасында мектепке дейінгі балаларды оқыту
мектептегі оқытудан айырмашылығы өте аз деген түсінік болды.
Соңғы жылдары пәндік сабақ беруді енгізу жолымен мектеп
оқытуын көшіру тенденциясы пайда болды. Бұны , сабақты өз
саласында маман жүргізген жағдайда оқыту тиімділігі жоғары
болады деп түсіндірді, ондай мамандар ол не бұл білім
саласындағы, білім беру әдістемесінде жақсы дайындалған
болды. Сонымен, кейбір балабақшаларда оқыту «төбеге»
қойылды: бір тәрбиеші топтан топқа барып математикадан,
282
келесісі – сөйлеуді дамытудан, үшіншісі білім беру жұмысының
табиғаттану мазмұнында маманданады.
Бұндай білім мен машықтардың өзара байланысын
қамтамасыз ете алмайтын мектеп типтес пәндік сабақтар
шеңберімен білім беру жұмыстарын шектеу мектепке дейінгі
білім берудің негізгі жалпы білім беру бағдарламасының
құрылымына қойылған Федералды мемлекеттік талаптарында
сынға ұшырады. (2013).
Балабақшадағы балаларды оқыту мектепте жиі болатындай,
тек сабақтармен шектелмейді. Мектепке дейінгі дидактиканың
теоретигі А.П.Усова өз уақытынында айтқандай, білім мен
машықтардың негізгі бөлігін арнайы оқытусыз, күнделікті
үлкендермен, құрдастармен қарым-қатынаста, ойын, бақылау
кезінде меңгереді. Осылай өз тәжірибесі жиналады, оның
призмасы арқылы сабақта оқыту кезінде ұсынылғанды
қабылдайды. Сондықтан педагогтың міндеті - балаға толық
қанды білім алуға көмектесу, сабақтан тыс қызмет тәжірибесін
байыту.
А.П. Усованың бұл ойы мектепке дейінгі тәрбие
Концепциясында (1989) дәлел тапты. Ал 2013 жылы мектепке
дейінгі білім берудің негізгі жалпы білім беру бағдарламасының
құрылымына қойылған Федералды мемлекеттік талаптарында
Достарыңызбен бөлісу: |


title: ересектер мен балалардың біріккен қызметі мен балалардың

text:
283
Федералды мемелекеттік талаптарда үйреншікті «сабақ»
терминының орнына жаңа –
тікелей білім беру қызметі
ұсынылған. Мәні бойынша бұл сол баяғы оқытудың
ұйымдастыру нысаны, бірақ қазіргі жағдайларда оны жаңа
мазмұнмен толтыру керек. Балалардың әркелкі өзіндік қызмет
түрлерінде режимді сәттерде білім бері міндеттерін шешу, егер
уақыт, қеңістік щеңберлерімен регламенттелмеген, оқыту
пелагог пен балалардың еркімен толықтырылып немесе
модификацияланып отыратын оқыту ашық жүйе ретінде
құралатын болса, мүмкін. Ащық оқытудың ұйымдастыру
нысандары болып педагогтың күнделікті өмірде тікелей немесе
жанамалы жасайтын және балаларды оларды шешуге
шақыратын білім беру ситуацияларытабылады (Т.И.Бабаева,
М.В. Крулехт, Л.С.Римашевская).
Достарыңызбен бөлісу:


title:
Тікелей

білім - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
284
педагог 6 сағаттан астам уақыт индивидуалды оқытумен
айналысады. Ал осы уақытта басқа балалар немен айналысады?
Кім олардың қауіпсіздігімен, дамуымен жауаптанады? Бұған
осындай күш жүктемесімен жұмыс істеген педагогтың
психофизиологиялық
жағдайын
қосыңыз.
Сонымен,
индивидуалды сабақтарға өту мүмкін емес.
Заманауи зерттелер индивидуалды сабақтардың тағы бір
«кемістігін» анықтады. Олар баладан көп жүйкелік шығындарды
талап етеді, ол үшін эмоционалды дискомфорт тудырады.
Педагогпен біргі-бір жалғыз қалып, жасқану, имендену сезеді,
білімді және ересек адамның «авторитеті басып» тұрады (Е. В.
Субботский). «Мені оқытып жатыр» ұстанымсы оны
мобилизацияламайды екен, керісінше, өзі туралы жалтақ,
қамқорлыққа алынған жан туралы түсінік қалыптастырады,
оның белсенділігін қысады. Оқуда алға жылжу үшін, балаға
құрдастарымен қарым-қатынас қажет.
Н. К. Крупскаяның айтуы бойынша, бала әрқашан
психологиялық жағынан ересек адамнан көрі, басқа балаға
жақын. Үлкен адамнан ол «информацияны алады», іс-әрекет
тәсілдерін игереді, ал құрдасына айна қарағанадай қарайды: мен
қандаймын? Құрдастарымен қатынас процесінде ол өз
жетістіктерін басқалардікімен салыстырады, басқалардың да оқу
тепсырмаларын орындауда өзіндегідей қиыншылықтарын көріп
тынышталады, және т.б. Нәтижесінде балаларда өзіне-өзі баға
беру, өзара бағалау, бірге уйымдау қалыптасады.
Кейбір жағдайларда индивидуалды сабақтар қажетті. Ең
біріншіден, дамуында кемшіліктері бар, жиі ауыратын,
тәртібінде мәселелері бар (орнықсыз, ұшқалақ, қозғыштығы
жоғары, жүріс-тұрысы импульсивті және т.б.) балалар қатысы.
Бұндай балалармен индивидуалды жұмыс істеген кезде, педагог
оларға қажетті білімдер мен машықтарды игеруге көмектеседі,
өздерінің психикалық процестерін басқару қабілетін дамытады.
Индивидуалды сабақтар белгілі бір қызметте айқын көрінген
қабілеттілігі (сурет салуда, ән айтуда, математикада) бар және
285
доминатты танымдық қызығушылығы бар (техника әлеміне,
жануарлар әлеміне) балалар үшін қажет.
Топтағы әр баламен педагог олардың оқығандығандығының
деңгейін анықтау үшін, білім мен машықтарды игерудегі
кемістіктерді білу үшін кезең-кезеңмен бақылау-диагностикалық
сипатта индивидуалды сабақтар өткізіп тұрады. Бұл балаларды
оқытудың кейінгі корректілеуге қажет.
Бұндай сабақтар үшін бәрі бір кезде орындай алатындай,
аналогтық тапсырмалардың бірнеше вариантын жинайды.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Оқытудың  топтық  түрі - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
Оқытудың топтық түрісабақтар топшалармен жүретінің
бағамдайды. Бұл үшін топ 2 - 6 адам болатындай топшаларға
бөлінеді. Комплекттау кезінде негіз ретінде балалардың
өздерінің жеке симпатиялары, олардың қызығушылықтарының
ортақтығы, бірақ даму деңгейлерінің ұқсатығы жағынан емес
бола алады. Керісінше, әр топта дамуы жағынан әр түрлі балалар
болуы қажет, сонда «күштілері» жиі артта қалушыларға
жатқызылатындар үшін «шамшырақ» болады. Сабаққа дайындақ
кезінде, оның процесінде үлгерімі жақсы балалар педагогтың
көмекшісі болады: сенімсіздерді сергітіп, аса жақсы істей
алматындарға кеңеспен, көрсетіп, тікелей қатысып көмек
көрсетеді. Оқыту процесінде балалардың өзара әрекеттестігін
қамтамасыз ету – оқытудың топтык нысанының негізгі
функциясы.
Топтық сабақ өткізу технологиясы әртүрлі болуы мүмкін.
Кейде сабақта барлық топшалар қатысады. Бұл жағдайда
педагог барлық балаларды қалай орналастыратын ойластыру
қажет. Әр топша жинақы, бірақ аздап автономды отыру қаже,
басқалардан белгілі қашықтықта, өйткені бұндай сабақта
абсолютты тыныштық болмайды. «топшаның ішінде» балалар
сөйлеседі, пікірлеседі, өзара әрекеттеседі.
Сабақтың тматикасы барлығы үшін бірдей болуы мүмкін
(«Бауырсақ» ертегісі бойынша мүсіндеу, мүсіндеп болғаннан
кейін макет жасау). Сабақ жұмыстардың өзіндік көрмесімен
аяқталады. Әр топша тапсырманың орындалуын талдайды, ал
286
барлығы нәтижелерді бағалайды. Топшалар бір тапсырманың
варианттарын алуы мүмкін (әр топшаға қағаздан құрастыр
бойынша тапсырмасы бар конверт беріледі). Кейде сабақтар әр
топшамен кезекпен жүргізілуі мүмкін.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Гностикалық  іскерліктер - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
29
түсінуге, тәрбиелеу, оқытуды жетілдірудің жолдарын көруге
мүмкіндік береді. Зерттеу нысаны отбасы да болу керек.
Педагогке отбасының тәрбие беру мүмкіндіктерін, атап
айтқандабаланы тәрбиелеуге деген көзқарасты, екі ата-ананың,
отбасының басқа да мүшелерінің қатысу шегін; отбасылық
микроклиматтың ерекшеліктерін және т.б. білу қажет.
Балаларды, олардың отбасыларын тануда педагогтік мақсатқа
бағытталған бақылаулар, әңгімелесулер, (күн тәртібі, үй еңбегі,
кітапты оқу туралы) ата-аналардың, балалардың әңгімелері,
отбасыларына
бару,
бірлескен
мерекелер,
балалардың,
педагогтер мен ата-аналардың еңбек қызметі көптеген құнды
дүниелер береді. Жекелеген жағдайларда балалардың дамуында
белгілі бір ерекшеліктерді анықтау мақсатында арнайы
экспериментальды жұмыс ұйымдастырылады (балалардың
Туған жері туралы көзқарастарын қалыптастыру, мәдени-
гигиеналық дағдыларының қалыптасу деңгейін зерттеу және
т.б.).
Гностикалық
іскерліктер
басқа
тәрбиешілердің
педагогикалық тәжірибесін (журналда, кітапта жарияланған,
тікелей бақыланатын) зерттеу барысында білім беру
жұмысының
әдістерін,
тәсілдерін
үйрену
мақсатында
пайдаланылады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Фронталды сабақтар - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
Фронталды сабақтар да бүгінгі мектепке дейінгі мекемелер
жағдайында қажет. Олардың мазмұны көркемдік сипаттағы
қызмет болуы мүмкін. Мысалы: музыкалық сабақтар,
инсценировка көрсету, ойын-саяхат, өнер туындыларымен
танысу және т.б. Бұл сабақтарда баланың өз ойын білдіруге
итермелейтін,
ақыл-ой
белсенділігін
көтеруге
әкелетін
«эмоционалды ықпал мен уйымдау» эффектісі маңызды.
Сабақтарда оқыту оның ұйымдастыру нысанына қарамастан
бағдарламалылығымен ерекшеленеді. Педагог сабақ барысында
жүзеге асуы тиіс бағдарламалық мазмұнды белгілейді.
Сабақтар мазмұнына қарай біріктірілген, яғни бірнеше
саладағы білімді біріктіреді. Бұл біріктіру еркін немесе
механикалық емес. Білімдердің бірігуін дидактикалық мақсатты
шешу үшін бір-бірін толықтырып, бір-бірін байытатындай етіп
қарастыру қажет. Мысалы, П.И.Чайковскийдің «Қуыршақтың
ауруы»
пьесасын
тыңдар
алдында
балаларға
сәйкес
инсценировканы көрсетеді (немесе өздерінің сүйікті ойыншығы
туралы айтып беруді ұсынады). Қыс туралы өлеңді жаттағаннан
кейін бөбектер жалпыға ортақ аппликациялық жұмыс – «Қар
бүршігі» панносын жасайды (немесе әуенге имитациялық
қимылдар жасайды «Қар бүршігі ұшады»). Дене шынықтыру
сабағына кеңістіктік тұспалдауды құрастыру бойынша жұмыс
кіреді.
Сабақтардың белгілі құрылысы (құрылымы) болады, ол
көбіне
оқыту
мазмұны
мен
балалардың
қызметінің
спецификасымен жасалады. Осы факторларға тәуелсіз кезкелген
сабақта жалпы мазмұн және әдістемемен байланысты негізгі үш
бөлімге бөлінеді: басы, сабақ барысы (процесс) және аяқтау.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сабақтың  басы - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
287
қызығушылығын ояту, сәйкес эмоционалды күй орнату, оқу
тапсырмасын ашу. Түсіндірме іскерлік түрде, байыппен,
жеткілікті эмоционалды болуы тиіс. Түсіндірме және әрекеттің
тәсілдерін көрсету негізінде балада элементарлы жоспар
құрылады: оған қалай өзіне әрекет ету керек, тапсырмаларды
қандай кезекпен, қандай нәтижелерге ұмтылу.
Сабақ барысы (процесс) – балалардың оқу тапсырмасымен
берілген білім мен машықтарды игерудегі өзіндік ой немесе
практикалық қызметі. Сабақтың бұл этапында оқыту тәсілдері
баланың
дамуы
деңгейіне,
түсіну
темптеріне,
ойлау
ерекшеліктеріне сәйкес индивидуалданады. Барлық балаларға
тек педагогтың түсіндіруі анық емес болып оқу тапсырмасын
орындауда көбісі қателер жасағанда үндеуге болады.
Тез және жеңіл еске сақтайтындарға, талдау жасай
алатындарға,
өз
қызметтерін,
нәтижелерін
педагогтың
нұсқауымен салғастыра алатындарға минималды көмек
көрсетіледі. Қиындық туса, ондай балаға кеңес, еске салу,
жетекші сұрақта жеткілікті. Педагог әр тәрбиеленушіге өзі
ойланып қиын жағдайдан шығар жолды табу үшін ойлануға
мүмкіндік береді.кейбір балаларға кейде қосымша түсіндіру,
көрсету, педагогтың тікелей көмегі қажет, ал кейбіреулеріне
ауызша инструкцияда жеткілікті. Педагог әр баланың, оның алға
жылжуын, нені үйренгенін көрсететін нәтижеге жете алғанын
қалайды. Нәтижеге жету – сабақта практикалық және оқыту
қызметінің қажетті аяқталуы. Бұл баланың ерігін нығайтады,
білім мен машық алуға қызығушылықті жоғарылатады.
Достарыңызбен бөлісу:


title:
Сабақтың

аяқталуы - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
288
орындауға қатынасын бағалауға дифференциалды түрде келеді.
Бұл баланың оқыту мақсатының мәнін түсіну үшін, педагогтың
нұсқауларына мұқият назар аударуының қажеттілігін, жұмысты
белгілі тіртіпте орындау қажеттілігін түсінуі үшін жасалады.
Баға баланы өз жетістіктерін, кейде қателерін көруге, олардың
себептерін түсінуге үйретеді. Үлкен жастағылар тобында
балалар өз қызметтерінің нәтижелерін бағалауға және өзіндік
бағалауға шақырылады.
Педагог балалардың режимдік сәтте түрлі өзіндік
қызметтеріндегі білім беру тапсырмалар мен шешу тәсілдерін
ойластырады.
Балалардың қайсысымен өлеңді қайталау керек, кімді реттік
санауға жаттықтыру керек, кіммен секіріп, жүгіру керектігін
жоспарлайды....
Педагогта бұндай білім беру мәселелері көп, оларды шешуге
уақытты күні бойы таңдайды (серуен кезінде, таңертең
балалардың негізгі массасы келгенге дейін және т.б.).
Кейде бірдей «мәселелері» бар (дыбыстарды айтудағы
кемістіктер; сөздік қорының кедейлігі, білім мен машықтарда
кемістіктері) бірнеше баланы біріктірген жөн. Бұл жұмыс
Достарыңызбен бөлісу:


title: дифференциалданған - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
289
стендке ілген ақпараттық материал көмегімен, егер ол
динамикалық болып ағымдағы оқиғаларды және нақты білім
мен ұсыныстар берілсе, танылады.
Мектепке дейінгі үлкен жастағы балаларға аралықтарда ата-
ананың, отбасының басқа мүшелерінің көмегіне сүйеніп
орындалатын «үй тапсырмасын» беріп отырған абзал. Мысалы,
ауа-райы туралы халық жорамалдары, жаңылтпаш, жұмбақ, өлең
жаттау, конструктордан, қағаздан, табиғи материалдан ойыншық
жасау және т.б.
Тәжірибелі педагог балаларды кейбір сабақтарға бірте-
бірте
дайындайды.
Мысалы,
сабақта
И.И.Левитанның
«Науырыз» картинасын қарастыру алдында балаларды серуенге
шығарып аспанды, қарды бақылатқызады. Қыстағыдан гөрі
аспанның биіктегеніне, көгергеніне, ақ бұлттардың жиірек
көшкеніне балалардың назарын аудартады. Балалармен бірге
батып бара жатқан күннің сәулелері түскен қар қызғылттанған
мезетті
ұстап
алады.
Басқаша
айтқанда,
педагог
тәрбиеленушілерді жаңа әсерлермен, көріністермен, түрлі
объектілердің белгілері мен қасиеттерімен байытып «Наурыз»
картинасын мазмұнды қабылдауға дайындайды. Күнделікті
өмірде сабақта алған білім мен машықтарды өңдеу, бекіту және
кеңеюі жүріп жатады. Солай, мектепке дейінгі балалармен сабақ
кезінде мақалдармен таныстық. Бірақ бұндай мақалдың ішкі
мағынасын ұғыну – ұзақ процесс. Сондықтан тәрбиеші кейін
мақалдардың мағынасын түсініп, балалардың активті сөйлеуіне
енгізу үшін барлық лайықты жағдайларды қолданады.
Экскурсиялар дегеніміз шынайы жағдайда балаларды
табиғи, мәдени объектілермен, үлкендердің қызметтерімен
таныстыруға мүмкіндік беретін сабақтың ерекше түрі.
Экскурсия кезінде мектепке дейінгі жастағы балалар әлемді,
оның түгел әртүрлілігімен, дамуымен, құбылыстардың өзара
қатынасын, тани бастайды, Екінші кіші жастағы топта
экскурсиялар мектепке дейінгі мекемелердің, ауланың ішінде, ал
орта топтан бастап – балабақшадан тыста өткізіледі.


290
Ерте жастағы баланы оқытудағы ерекшеліктер
Оқыту, дәлме-дәл айтқанда, баланың дүниеге келген алғашқы
күнінен басталады. Оқыту әсерлері сәбидің көз тігу және құлақ
тігуін (төсектің басына үлкен жеңіл ойыншық іледі, оның
назарын әуенді ойыншықтармен тартады, қоңырау, сылдырмақ
және т.б. сияқты) қалыптастыруға бағытталған.
Жасы бірге дейінгі балаларды оқытудағы мақсаттары:
■
баланың сенсорикасын дамыту: сезіну мен түйсікті
қалыптастыру (көру, есту, дене арқылы сезіну;
■
қозғалысты дамыту (кеңістікте жылжу: арқасынан ішіне
аунау және керісінше, қырына аунау, еңбектеу, жүру);
■
заттық іс-әрекеттерді дамыту (кейбір заттарды тану, олармен
қасиеттеріне қарай іс-әрекеттер жасау — жабу, ашу, бүктеп
жинау, домалатужәне басқа);
■
сөйлеуді дамыту (үлкендердің сөзін түсіну, сөйлеуге еліктеу,
кейбір дыбыстық тіркестерді, алғашқы сөздерді белсенді
қолдану).
Алғашқы бірінші айларда оқыту индивидуалды, ал 9 айдан
кейін тәрбиеші 2 – 3 баладан біріккен сабақ өткізуіне болады.
Баламен қатынаста үнге назар аударған жөн. Алғашқы айларда
(туғаннан 3 айға дейін) балада интонациялық өріс қалыптасады,
ол үлкендердің сөйлегендегі интонациясын түсінуге мүмкіндік
береді. Балалармен қатынас нәзік жанасып, байыпты сөзбен
сүйемелденуі керек.
Жанамалық оқытудың үлкен мәні бар: ойыншықтарды,
суреттерді, тұрмыстық заттарды таңдау. Тәрбиеші балаға
оларды пайдалануға қолдануға үйретеді, сондықтан оның
негізінде сәбидің өзіндік қызметін дамытады. Соңғысы үлкендер
жағынан үнемі көмекті қажет етеді: баланың назарын затқа
тарту (ойыншыққа), затты атау (ойыншықты) және оның кейбір
қасиеттері (үлкен доп, тауық сары), баланың қолын заттқа
бағыттау.
Бала 5 - 6 айға толғанда үлкен адам оған заттармен іс-
291
әрекеттер, қозғалыстар көрсетіп, оларды атайды. Дыбыстардың
құрылуына бағытталған сабақтар жүргізеді. Дыбыстарды әндете
айта білуді дамытады (гу-гулеу): баланың еліктеп қайталауына
шақырып асықпай және нәзік түрде дыбыстарды қайталау(сөзге
шақыру). Бұл баланың белсенді сөйлеуіне дайындық болады. 6-7
айына қарай бала үлкендердің сөйлеуіндегі дыбыстарға еліктей
бастайды. Мақсаты сәбиге заттар мен оның мағынасын
(«Қуыршақ қайда? Сағат қайда? Күшік қайда, көрсет») (сабақ
кезінде заттардың орны ауысып тұрады) беретін сөздің арасында
байланыс орныту болатын арнайы сабақтар өткізіледі. Сөйлеуді
түсіну баланың пассивті сөздігінің дамуына негіз болып қызмет
етеді. 9-10 айдан кейін бұл сабақтар үлкен адам балаға сөздік
инструкцияларды (тапсырма) орындауға үйрете бастағандық
себебінен күрделене түседі: «Қуыршаққа тамақ бер, енді
қонжыққа тамақ бер». 11-12 айда үлкендер баланы дыбысқа
еліктеуге тартады: әтеш қалай шақырады, ит қалай үреді, мысық
қалай миялайды.
Баланы екі жасында оқыту, міндеттері бұрыңғыдай
өзгеріссіз қалғанымен анағұрлым мақсатты сипатқа ие болады.
Бұл кезде оқыту, баланың қоршаған ортада бағдарлануын
дамытуға және оның сөйлеу қабілетін жетілдіруге бағытталады.
Балалар айналасындағы заттарды (жиһаз, ойыншық, ыдыс-аяқ,
киім) жануарларды, олардың дене мүшелерін ажырата біліп,
атауларын атап, олардың іс-әрекеттерімен (жүгіреді, ұшады,
секіреді, жүзеді т.б.) танысады. Баланы заттардың кейбір
белгілерін анықтауға үйретеді (түрі, нысаны, мөлшері, түсі).
Сабақта ең алдымен нысаны бірдей, бірақ түсі әртүрлі заттарды
(шар немесе кубик), кейіннен нысаны әртүрлі, түсі бірдей
заттарды қолданады. Екі жасының соңында бала түс сөзін
түсінуі керек және төрт түсті (қызыл, жасыл,сары,көк) ажырата
біліп, атауы қажет.
Сабақта балаларға заттармен жасауға болатын іс-
әрекеттерді
көрсетеді;
дидактикалық
ойыншықтармен
таныстырады (пирамида жинау, заттарды бір-біріне салу,
292
шеңберлерді жіпке жинау, екі бөліктен тұратын суретті
құрастыру және т.б.) Құрылыс материалдарымен өтетін
сабақтарда балалар кубиктерді бір-бірінің үстіне қоюды
(мұнара),қырларын түзулеп тізуді (кең және тар жолдар), ұзын
немесе қысқа шеттерге тізуді (биік немесе қысқа қоршау)
меңгереді. Сюжеттік ойыншықтармен өтетін сабақтар міндетті
түрде болуы қажет. Мұндай сабақ барысында бала ойын
дағдыларын үйренеді, қуыршақты тамақтандырып ұйқтатады,
мәшинені жүргізеді, жүк мәшинесімен кубиктерді тасиды.
Құралдық іс-әрекеттердің (себу, күреп алу, су беру, т.б.)
қалыптасуына заттармен (кесе, қасық, қалақ, күрек) жүргізілетін
сабақтар ықпал етеді
Қысқаша тақпақтарды оқу, ертегі айту, оны оқу, суреттер
көру сияқты сабақтардың орны ерекше.
Музыкалық сабақтарда балаларды музыка тыңдауға, музыка
тактісіне қимылдар жасауға үйретеді және алғашқы ән айту
дағдыларын қалыптастырады. Дене шынықтыру сабақтарында
балаларды негізгі қимылдарға (жүру, еңбектеу, өрмелеп шығу)
үйретеді.
Жасы кіші балаларға өтетін сабақтарға келесі талаптар
қойылады:
■
Сабақты алдын-ала жоспарлау және күнделікті бір уақыт
аралығында өту
■
Сабақ өту уақыты балалардың үлкенді тыңдай алу қабілетінің
қалыптасуына,ойнай алуына,үлкеннің нұсқауымен әрекет ете
алуына байланысты.Осылар жақсы дамыған сайын, сабақ өту
уақыты ұзағырақ жалғасады (екі жастағы бала үшін- 10-12 мин.
дейін. )
■
мазмұны бірдей сабақтарды шағын уақыт аралығында (5-6
күн) бірнеше рет қайталау қажет, өйткені балалардың алған
білімі мен оқуы бірте-бірте бекітіледі;
■
сабақ кезінде алған білімін баланың өзіндік дербес қызметінде
қолдануына қажетті жағдай жасау керек (сабақта пайдаланылған
көрнекі құралдар мен ойыншықтарды, заттарды ұсыну);
293
■
топтармен жұмыс жасау кезінде тәрбиеші әрбір баланы өз
есімімен жиі атауы қажет, әсіресе пассивты баяу жетілетін
бүлдіршіндерге ерекше көңіл аударуы керек. Өйткені жасы кіші
бала ересек адаммен тікелей байланыста болған жағдайда
неғурлым тез дамиды.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Тапсырма - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
2. «Оқыту әдістері мен тәсілдері» сызбасын құрыңыз.
3. Оқыту процессі барысында оқытудың барлық әдістерінің
4. Мектепке дейінгі жастағы балаларды оқытуда көрнекілікті
6. Балаларды модельдермен таныстыру сабақтарынан тыс 3-4
294
Сабақтар сериясын жоспарлаңыз (жас мөлшерін өзіңіз
белгілеңіз).
9. Мектепке дейінгі мекемелердегі оқыту барысында озық
дамыған
Балалар қажетті мөлшерде білім ала алмайтындығы туралы өз
көзқарасыңызды білдіріңіз.
10. Мектепке дейінгі мекемелерде оқыту барысында
компьютерды қолдану туралы мәселені өзіңіз дербес
зерттеңіз.
Зерттеу үшін келесі жұмыстарға жүгініңіз:
Новоселова С.Л., Петку Г.П. Компьютерный мир дошкольника.
— М., 1997;
Новоселова С. Л. Компьютер в детском саду // Истоки: Базисная
программа развития ребенка-дошкольника. — М., 1997. — С.
266 — 271.


title: С. А. Козлова, Т. А. Куликова - бет 236

text:
295
Төртінші бөлім
ӘРЕКЕТ – БАЛА ДАМУЫНЫҢ ФАКТОРЫ
XIV ТАРАУ
«ӘРЕКЕТ» ҰҒЫМЫ
Қызметтің сипаты мен шарттары
Баланың дамуы, организм белсенділігінің әлеуметтік
формасы, яғни қызмет арқылы жүреді. Бала бірте-бірте
қызметтің неше түрін меңгереді, дамудың белгілі-бір сатысында
қызметтің қандай да бір түрі жетекші қызметті атқара бастайды.
Қызметтердің жетекші түрлері арқылы бала өмірінің белгілі-бір
кезеңінде оның қарқынды дамуы, әрекеттерінің жаңа түрлерінің
қалыптасуы байқалады. Қандайда бір іс-әрекеттер мен
операцияларды меңгерудің арқасында, бала өзінің өмір сүретін
ортасының заттық әлемін басқаруда тәжірибе жинайды, өз іс-
әрекеті мен оның нәтижесін жоспарлауды және бағалауды
үйренеді, адамдармен қарым-қатынастардың нормаларын
меңгереді. Қызмет ету, баланың әлеуметтік әлемді белсенді
түрде тануына және өзінің сол әлемнің бір бөлігіне айналуына
мүмкіндік беретін құрал мен шарт болып табылады. Адамның
өзін-өзі қалыптастыруы және дамуы қызмет арқылы жүзеге
асады. Қызмет, баланың әр түрлі білімдерді меңгеруіне, өзінің
оларға қатынасын түсінуіне, қоршаған ортамен өзара қарым-
қатынастарда практикалық дағдыларды игеруіне мүмкіндік
тудырады. Қызметтің әр түрі тұлғаның түрлі жақтарын
жандандырса, оның тәрбиелік әсері бір-бірімен логикалық түрде
байланысқан іс-әрекеттер кешенін педагогикалық процессте
296
қолдану барысында байқалады.
Қызмет,
әсіресе
бірлескен
қызмет,
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
әлеуметтік

тәжірибе  алмасудың  мектебі

text:
әлеуметтік
тәжірибе алмасудың мектебі болып саналады. Бала сөз
жүзінде емес, іс жүзінде адамдардың өзара қарым-қатынасын,
олардың сәтті әрі қолайлы болуына әсер ететін ережелер мен
нормаларды өз көзімен көріп түсінеді. Бірлескен қызмет кезінде
бала ересектермен, құрдастарымен бірге аталған қарым-
қатынастарды шынайы жағдайда бақылай алады.
Баланың тәрбие беру объектісі ретінде ғана емес, осы
процесстің субъектісі ретінде қоршаған ортаны өзгертуге, өзін-
өзі тәрбиелеуге белсенді түрде қатысуына ықпал етеді.
Т.Парсонстың
және
1940-1960
жж.
американдық
социологтарының теориялары, әлеуметтендіруді әлеуметтік
бейімделу процессі ретінде, тұлғаның ортаға қоғамдық нормалар
мен ережелерді меңгеру жолымен бейімделуі ретінде
қарастырған. Олар конформ теорияларына жататын, яни олар
адамның тұлға ретінде жетілу сатыларында оның өзіндік жеке
белсенділігін бағаламайтын. Әлеуметтендіру процессінде
индивидтер жай ғана ортаға беймделіп қана қоймайды, олар
өздерін белсенді дербес «түрлендірушілер» ретінде танытады.
Достарыңызбен бөлісу: |


қызмет баланың әлеуметтік әлемді тануда өзіндік ойы бар,
дербес болуына мүмкіндік береді. Баланың тұлға ретінде
дамуындағы қызмет ролінің дәл осы түсінігі бүгінгі отандық
психология мен педагогика ғылымдарында қабылданып, терең
зерттелуде.
Қызмет
баланың
жоғарғы
деңгейлі
әлеуметтік
жаратылыс ретінде көрсететін көптеген жеке тұлғалық
қасиеттерінің қалыптасуына мүмкіндік береді.
Ең ақырында, қызмет өзіндік сезім мектебі қызметін
атқарады. Бала уайымдау, ойлау, өз жасына қарай әртүрлі
көзқарасын білдіруді үйренеді.
Қызметтің аталған объективті сипаттары белгілі-бір
жағдайларда жүзеге асады, яғни әлеуметтендіруге балалық
Достарыңызбен бөлісу: |


title: шақтың    әр  кезеңіне  нақты  сәйкес  келетін  белгілі-бір

text:
297
қызметтер ықпал етеді. Мысалға, 1 жастағы бүлдіршін
үшін – қарым-қатынас және заттық әрекеттер, ал 5 жастағы бала
үшін-ойын әрекеттері оның дамуына оң ықпал етеді. Егер
педагог осы ерекшеліктерді ескермесе, баланың жетілуін не
тежейді, не оның әлі дайын емес қызметтерін дамытуға
ұмтылады. Осы кезде А.В. Запорожецтың сенімді түрде жазған
және айтқан «дамудың амплификация және симплификация»
заңын еске алу қажет.
Екі жағдайда да ересек адам (педагог, ата-ана) баланың
әлеуметтендірілу процессінің дұрыс жүруіне кедергі келтіреді.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Конструктивті - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
Конструктивті
іскерліктер
педагогке
білім
беру
жұмысының болашағын ескере отырып, педагогикалық
үдерісті, балаларды тәрбиелеуді жобалау үшін қажет.
Бұл үшін баланың белгілі бір тобына және әрбір
тәрбиеленушіге оның даму ерекшеліктерін ескере отырып,
тәрбиелеудің жалпы мақсаттары мен міндеттерін өзгерту қажет.
Педагог баланың, ұжымның дамуында жаңа серпінді
байқайды
және
соған
сәйкес
одан
арғы
жұмысын
ұйымдастырады. Балалардыңбелгілі бір дағдыларын меңгеруіне
қарай (үстел үстіндегі баспа ойынының бір нұсқасын
меңгерген), педагог олардың әрекеттеріне өзгерістер мен
қиындықтарды енгізеді (ойынның жаңа нұсқасын ұсынады).
Ол
оқу
үдерісінің
материалдық
жабдықталуын
(ойыншықтарды пайдалану, сабаққа, еңбек етуге арналған
жабдықты жасау; көшеттерді өсіру, бөлме өсімдіктерін қайта
отырғызу;балалар мен олардың ата-аналарының көркем
шығармашылық
көрмелерін
ұйымдастыру
және
т.б.).
Конструктивті іскерліктер жұмысты жоспарлауда, сабақ
30
конспектілерін, мереке сценарийлерін құрастыруда және т.б.
жүзеге асырылады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Қызметтің    мазмұнды  болуы  өте  маңызды    шарт

text:
298
Қызмет - ол реакция емес, реакциялардың жиынтығы да емес,
ол өз құрылымы, өзіндік ішкі ауысымдары, өзіндік дамуы бар
жүйе. Молярлық бірлік дегеніміз не? Ол әрекет ету жеке-жеке
құрылымдық компоненттерден құралатынын, әр компоненте
қызметтің жеке ерекшелігі болатынын білдіреді. Баланың
қандай -да бір затпен айналысып отырған кезде, оны
құрастырып немесе бөлшектеп отырғандығын көруге болады.
Бұл қандай қызмет екендігін білмей жатып біз баланың
мұнысын заттық қызметке жататындығын толық сеніммен айта
аламыз. Бірақ қызметтің аддитивты емес, яғни баланың бір іс-
әрекетінен оның бұл істі толық меңгеріп кеткендігіне сенуге
болмайды. Осы екі ерекшелікті педагог есте сақтауы қажет,
өйткені кейбір жағдайларда тәрбиеші баланың бір іс-әрекетінен
оның белгілі бір істі толық меңгеріп алғандығы туралы
қортынды жасауы мүмкін. 2,5 жастағы бала қуыршағын алып
оны тамақтандырады, осы кезде тәрбиеші оның ойын әркеттерін
меңгеріп алғандығын айтады. Алайда, бала тек қана кейбір жеке
әрекеттерді біледі, олар өз кезегінде ойынға қатысы жоқ болуы
мүмкін. Осындай шапшаң қортындылар мен пікірлер
тәрбиешінің баланың іс-әрекетіне жеткіліксіз көңіл бөліп,
асығыстықпен
баланы
басқа
қызмет
түріне
аударады.Тәрбиешінің мұндай қателіктері ойынның ролін толық
бағаламай, ойынды оқыту қызметіне аудару кезінде орын алады.


title: Қызмет түрлері - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
299
Қызмет түрлері
Баланың көптеген қызметінің түрлерін екі топқа бөлуге
болады. Бірінші топқа баланың әлеуметтік әлемді «елестету»
арқылы қабылдауына мүмкіндік беретін қызметтер жатады.
Мұндай қызметтің мазмұны мен себебі әрқашанда баланың
нақты «балалық» өмірінде колжетімсіз болатын нәрселерді
жүзеге асыру қажеттілігімен байланыстырылады. Аталған
қызметтер әдетте, баланың сырттан бақылау, есту, көру
процессінде тану салдары болып табылады. Бала пайда болған
әсерлерін осы әрекеттер арқылы көрсетеді. Мұндай әрекеттер
фантазия, қиял жемісі болғанымен, тұлғаның әлеуметтенуі үшін
өте маңызды болады, яғни қиял шынайы пайда болған
кедергілерді жояды. Бірінші топқа мектепке дейінгі жастағы
баланың ойынын, көркемдік сурет салу әрекеттерін жатқызуға
болады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Ойын - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
300
Қоғамдық өмір бала ойындарының мазмұнын анықтайды
және мақсатты педагогикалық әсерімен, қоғамның моралдық
құндылықтарына сай тұлғаны қалыптастырады. Ойнап отырған
балалардың ойлары мен сезімдері, олардың тәртібі, бір-біріне
қарым-қатынасы ойын мазмұнына тығыз байланысты болады.
Ойын барысында қоршаған ортаның оқиғаларын бейнелеу
арқылы бала оның қатысушысына айналады және белсенді
әрекет ете отырып әлеммен танысады. Бала ойын кезінде
қиялдаған нәрселерінің барлығын шынайы түрде басынан
өткізгендей болады. Ойынның оң және теріс мысалдары арқылы
тәрбиелік әсерінің күші ойнап отырған баланың дәл осы
шынайлылығында. Әдетте бала өзіне қатты әсер еткен
оқиғаларды ойын кезінде көрсетеді, сондықтан кей жағдайда
теріс құбылыс немесе факт бала ойынының тақырыбына
айналуы мүмкін. Яғни балалар ойындарына басшылық ету
мәселесі аса маңызды болып табылады. Баланың қоршаған
ортадан алатын әсерлерінің шығармашылық өңделуіне бейнелеу
Достарыңызбен бөлісу:


title: іс-әрекеті - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
301
көрсетуге мүмкіндік бермейді. Алайда балалар өздері салған
суреттеріне қатысты эмоционалдық әңгімелеу мен іс-әрекеттер
арқылы суретке байланысты кемшіліктерді жояды. Баланың
бейнелеу процессі бейнеленетін затқа қатынасымен бірге
жүреді. Ол ойын мен сурет салуды байланыстырады. Р.И.
Жуковская мектепке дейінгі педагогикаға «ойын-сурет салу»
терминын енгізді. Мұнда бейнелеу өнері әлеуметтік
эмоциялардың көріністерінің көзі ретінде танылып, алайда
оларды бейнелеу шынайлылығы емес, әлеуметтік шынайлылық
тудырады.
Баланың әлеуметтік құбылыстарды қабылдауына қарай, оның
оларға қатысты қалыптасқан ойына қарай құбылысты бейнелеуі,
түстерді таңдауы, заттардың қағазда орналасуы, олардың өзара
қатынасы және т.б. байланысты болады.
Осылайша, бейнелеу балаға ересектер әлеміне кіруге, оны
тануға көмектеседі, бірақ әлеуметтік өмірдің шынайы өзіне
қатысуға мүмкіндік бермейді.
Алайда бұл ретте, ересектердің өміріне қатысу, өмірлік
маңызы бар мәселелерді шешу кезінде өзіндік тәжірибесін
жинау, балаға өзін адам қоғамының теңқатарлы мүшесі ретінде
сезінуіне
мүмкіндік
береді.
Мұндай
қызмет
кезінде
мотивациялық-қажеттіліктік сфера, өзін-өзі бағалау қабілеті
өзгереді, өз күшіне сенімділік пайда болады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Екінші  топқа - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
302
ортада бағдарлануына көмектеседі, әлемді басқаруға және
билеуге болатынына сенімділік сезімін тудырады.
Баланың әлеуметтік тәжірибесін оның еңбек қызметін меңгеруі
байытады. Бала ересек адамның еңбек ету әрекеттеріне ертеден
бастап назар аудара бастайды. Оған анасының ыдыс жуғаны,
әкесінің орындықты жөндегені, әжесінің дәмді тоқаш пісіргені
қызық көрінеді. Бала ересектердің іс-әрекетіне ойын кезінде ғана
емес, шынайы өмірде де ыдыс жуып, үй сыпырып, кір жуып
еліктей бастайды. Бала тұлғасының әлеуметтенуінде еңбек
қызметінің құндылығын бірнеше жағынан қарастыруға болады.
Еңбек дағдыларын, еңбек қызметін игеру балаға барлығын өзі
дербес істеуге, ересектерге тәуелділігінің азаюына, өзіне
сенімділігінің артуына мүмкіндік береді. Қасында ересектер жоқ
кезде аман қалмау қаупі азаяды. Осылайша еңбек өмірді
Достарыңызбен бөлісу: