title: БАЙҚАЛ МЕН ЕНИСЕЙ - Самашев Зейнолла Сұлтанов Қуаныш Тұяқбаев Қанат Шеңгелбаев Бақытжан «МӘдени мұРА» Ұлттық стратегиялық...

text:
27. БАЙҚАЛ МЕН ЕНИСЕЙ
Ертеде барлық Сібірді билеп-төстеп жүретін бір бай адам
болыпты. Оның байлығына қоса, ақ дегені алғыс, қара дегені
қарғыс екен. Байлығына батырлығы сай болып, барлық Сібірді
аузына қаратыпты. Сондықтан Байқалдың лақап аты «Сібір»
атаныпты.
Байқалдың байлық, батырлық-ерлік, жақсылық қасиеті-
не қоса, қаһарлы-ашулы, зарлы сипаттары да болыпты. Бай-
қал дың бір іске көңілі түспей, ашуы келсе, ол бетін түстік-
ке бұ рып қараса, барлық Сібірдің келбеті өзгере бастайды
екен: күн өздігінен суытады, аспан түнеріп бұлттанып, бұлт-
тар ерсілі-қарсылы көшіп, ызғарлы қар-жаңбыр жауып, жел
194
195
ӨТІРІК ӘҢГІМЕЛЕР
соғып, теңіз тулап жағаны соғып, ормандар бойын жазып тік
тұра алмай еңкейіп басын иіп мөлиіпті. Жер бар сырын ішіне
тартып, тоңып қатып қалыпты. Жануарлар батырдың бұл
қаһарына шыдамай, бойын көрсетпей, бас паналап көрінген
ін-шұңқыр ға тығылыпты да, батырдың ашуының қайтуын
күтіпті.
Ал батырдың ашуы қайтса, бетін терістікке бұрғаны. Онда
манағы құбылыстың бәрі өзгеріп, барлық Сібір жайбарақат-
тық қа айналып, барлық жаратылыс рақат табады екен.
Байқалдың Зарлық деген жалғыз қызы бар екен. Ол қыз
дүниеде теңдесі жоқ, Анғара деген батырға ғашық екен, бірақ
екеуінің арасында алшақтық келтіретін нәрсе—Байқалдың
қаһарлы ашуы. Жастардың бұл сырын білсе, Байқал барлық
Сібірді екінші түрге айналдырып жібереді, өйткені бір жо рық-
та Анғарамен кездесіп калып, екеуі бірін-бірі көрместей бол-
ған. Екі ғашық Байқалдың бұл мінезін біліп, енді не істерін
біл мей дағдарысады, сөйтіп жүргенде бұлардың сырын Байқал
сезіп қалып, алдымен қызы Зарлықты өлтірмекші болып ұм ты-
лады, Зарлық қорқып тауға барып тығылады. Сол тау арты нан
«Мұңлық—Зарлық» атанады.
Ал Анғара қорықпады, бірақ атасына қарсы келмей,
бетін солтүстікке қаратып, жан-жағына қарап тұрды да,
алға жүре берді. Бұл кезде Байқалға да ой түсті ме немене,
ойланып қалды. Анғара: «Кезеңі келсе көрісерміз»,—деп,
терең ойланып артына қарай-қарай тартып отырды. Анғара
жалғыз емес болуы керек, өйткені жолшыбай оған қосылған
жолдастары көп болды.
Ал Байқал осы қылған қаталдығына өкініп, жер бауыр лап
жата кеткен екен. Қайғысының күштілігінен жер ойылып,
түпсіз терең көлге айналыпты. Одан шыққан су Анғараның
ізімен жүріп, ағып отырып үлкен өзенге айналыпты.
Міне, сол өзенді осы күні Анғара өзені деп атайды.
196
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
28. ЫҒАЙДЫҢ ӨТІРІГІ
Қой жылы қостанып жылқымен отарға шықтық. Ауыл
айы на алты саптыаяқ тары, алпыс мысқал ірімшік, көже
қатыққа екі сүбе қабырға, бір миқы омыртқа, бір күрт, екі
малта беруші еді. Бұл азықты ай сайын алты атан түйемен
түсіріп тұрушы еді. Бір күні ауылдан келген азығымды тү-
сіріп алып жатсам, айғыр шаппай шығып кеткен алты бием
желіндеп жүруші еді, бәрі де бошалап кетіпті.
Тоқбақ жалды торы айғырды жайдақ міне сала, жүгенсіз
кақпалап жүгіртіп келе жатсам, шықпаған шынар жымда
қорықпайтын қоян жатыр екен. Торы айғырдың үзенгісіне
шіреніп тұрып, тымағымды шиыршықтап, бүктеп алып ұрып
жіберіп едім, қояным күл-топырақ болып аспанға ұшып
кетті. Ұрған жеріме келсем, тымағымның миығына келіп,
отыз үйрек балапандап, қырық қаз жұмыртқалап қалыпты.
Тымағым ды сол күйі басыма кие сала, биелерімнің ізімен
соғып келе жатсам, тумаған ту серкенің терісінен істеген
местегі кымыз қанжығамнан түсіп қалыпты. Биелерім аман-
түгел табылады екен деп ырым қылдым да, торы айғырды
тебініп тағы соғып кеттім. Бір айдын шалқар көлдің жағасына
келсем, үрмей от жанып, сормай су шығып, топырақ жанып
жатыр екен. Торы айғырды суытып каңтарып байлап тастап,
тымағымдағы толып жатқан құсты, үстіне су құйып қуырып
отырсам, қырдағы қызыл түлкі мені баспана етіп тұрыпты.
Мақтадан оғы бар, балдырдан дәрісі бар, әкемнен қалған
ақшолақ мылтығыммен, тұмсықты түстей, мұрынды көздей
атып едім, тұмсықтан тиген оқ құйрығының ұшынан шы-
ғып кетті. Тымақтағы төстікке тояттап алып, қымызыма қа-
нып алып, қанжығамды казға толтырып, түлкімді бөктеріп
келе жатсам, алты дарияның ар жағында, жеті дарияның
жел жағында, «барса келмес» аралда алты бием құлын-
дап, құлындарын аймалап тұр екен. Дария торы айғырдың
тізесінен келген жоқ, бір айғыр үйір жылқы айдап қайтып
келемін.
196
197
ӨТІРІК ӘҢГІМЕЛЕР
Жолда келе жатып кеш батқан соң бір жерге қонайын деп,
қамшымның бүлдіргісімен жылқымды матастырдым да, ыс-
тық қылып ішейін деп, айнала төңіректен бір етек жапа теріп
әкелсем, бәрі шіл екен, бырылдап ұшты кетті, ұшты кетті,—
депті Ығай.
29. ӘЛІМЖАННЫҢ ӨТІРІГІ
Әлімжан өтірікші бір үйге келіп отырып: «Ойпыр-ай, бүгін
күннің суығы-ай, тіпті керемет! Келе жатсам, екі боз торғай
бір шидің басына қонып отыр екен, мұрнынан шыққан демі нен
тұрған сүңгі мұз үш сүйем екен»,—депті.
Бір күні Әлімжан Сәрсенбай дейтін қумен кездесіпті.
Әлімжан: «Қоянды жәрмеңкесіне барып бір қойдың ба-
сын сатып алдым да, қасымдағы екі жолдасыма ұсындым.
Жолдастарым құлақты жеп, қайыра етке қарамайды. «Неге
жемейсіңдер» десем, «тойдық» дейді. Бұлар неге тойып отыр
деп, сол бастың екі құлағын кесіп алып, кұлақты өлшегенімде
үш қадақ болды»,—депті.
Сонда Сәрсенбай айтыпты: «Сен құлақты ортасынан кес-
кеніңде жолдастарың жеп қойған соң өлшегенсің ғой. Мен
былтыр қойдың бағланының сыңар құлағын кестіріп, өлшетіп
едім, бес қадақ шығып қасымдағы жолдастарымызбен түп-
түгел тойғанбыз»,—депті.
30. СҰРАУБАЙДЫҢ ӨТІРІГІ
Сұраубай Жайлаубай деген байдың үйіне сасқалақтап кіріп
келіп: «Ойбай, малдарыңа сақ болыңдар, келе жатып жолда
отыз қасқыр көрдім. Топтанып, табаны қызып алған екен»,—
депті.
Бай абыржып, малдарына кісі аттандырып: «Апыр-ай, тым
көп екен қасқыр, күзді күні бұлай топтанып жүрмеуші еді,
сенікі өтірік емес пе?»—депті.
198
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Сұраубай бірер шыны аяқ шайды ішіп алып: «Сірә, отыз бола
қоймас, бірақ жиырмадан кем болмас»,—депті.
Бай: «Бұл да көп»,—депті.
Сұраубай: «Жиырма болмағанмен он бес болар»,—депті.
Келген бір адамға он депті, енді біреуге бес депті.
Бай: «Әй, мынауың өтірік болмаса жарар еді»,—дегенде:
«Жоқ, атан түйедей көкжал біреу еді»,—депті.
Бай: «Тіпті сенің қасқыр көргенің өтірік болар»,—депті.
Сұраубай: «Өтірік айтып неден қысылып отырмын, Құдай дың
жүзін көрмей өтейін, шынында тайлақ түйенің табанында бір
қасқырдың ба, сиырдың ба ізін көрдім»,—депті.
31. ҚАРАБЕК
Жаз қызыл сағынып, жас сорпа ішкім келіп, үйдегі қытай
тауығының әтешін ұстап алып, басын шауып тастап, әйеліме
бір сорпа істе деп тапсырып, міндетті қызметіме кетіп қал-
дым. Кеңсемде отырғанымда артымнан әйелім быржып, ентігіп
жүгіріп келді. Жалт қарасам, сақ-сақ күледі. Е, сорпа пісіп,
шақыра келген ғой, әтеш семіз болған ғой, бұл соған көңілде ніп
күліп тұрған шығар деп ойлап: «Ә, сорпаң даяр болды ма? Қазір
барам»,—дедім де, әйелімнің бетіне қарадым. Өңі күлгенімен,
жүзі үрейленген сықылды, түрі қашып кетіпті. «Ой, саған не
болды?»—десем: «Ойбай, қызық бар, үйге жүр!»—деді. Апыр-
май, бір сұмдық болған екен ғой деп, әйеліме қарамастан үйге
жүгіріп келіп бала-шағама қарасам, олар аман сықылды, бәрі
үрейленген, не болды десем: «Әтеш!»—дейді. Әтешке карасам,
қазанның ішінде секіріп, тулап, бақырып, шақырады. Не
болды деп таңырқап қарасам, о баста басын шапқанымда шала
шауыппын, ол талып жатқан екен ғой. Сөйтіп жатқанда әйе лім
жүнін жұлып, енді етін жуып қазанға салғанында жаны кіріп,
тыпырлап, бақырған екен. Әйелім содан қорқып, сасқанынан
күледі екен, айтуға аузы да бармапты.
198
199
ӨТІРІК ӘҢГІМЕЛЕР
Ел-жұртқа күлкі болдым-ау деп, ашуланып қазаннан әтеш-
ті жұлып алып, ашуланған бойыммен мойнымен қоса екі қана-
тын, екі сирағын шауып тастадым. Енді қарасам, басқа денесі
пісіп, мына шапқандарым да дүмбілез болып қалған екен.
Жануардың құста болса ит жандысын сонда көрдім.
32. ҚАРСЫБЕК
«Жас кезімде құс құмар саятшы болдым. Көз көрмеген,
құлақ естіген Алтай тауында бір торғауыт бүркіт ұстапты
дегенге арада бірнеше ай жүріп, сұрастырып барып таптым.
Барсам рас екен, екі қанаты екі кұлаш, бір текті зат екен. Мұны
дүние пұлына бермес деп ойладым. Байқап отырсам, басқа кем
адам екен. Үйімде ер жетіп отырған ұлым да, қызым да бар,
соның бірің ал дедім де, қолқа қылып құсын қалап әкетіп,
жаздай баптап, он екі құлаш арқанмен байлап бақтым. Күзді
күні аңға алып шыққанымда аяғындағы арқанымен барып бір
түлкіні іліп түсті. Құс құмар аңшы адамның аңғырт болатын
әдеті ғой, өзім байқамаппын, түлкі дегенім сарышұнақ екен,—
депті Қарсыбек».
«Жасымдағы менің мергендігім, адам баласының өміріне
біткен емес. Осы қос ауыз мылтығым сонда да бар еді. Аспан-
да ғы топтанған қазды, ауаның қысымымен, желдің ығына
иіріп қойып бір атқанда он екісін томп еткізіп бір-ақ түсіріп
жүрдім. Сонда бір де оғым жазым кетпеуші еді,—депті тағы
да Қарсыбек.—Сол аңшылықпен аңсап жүргенімде ұшқан
кұс тұрсын, жүгірген аңның төрт аяқтысы былай тұрсын,
екі аяқтысын да құтқармаушы едім. Бір күні, жалаңаш
түзде, адам ізін таба алмай, сұрым кетіп орман аралап келе
жатсам, құлағыма сарт-сұрт еткен дыбыс естілді, бұл не деп
қарасам, екі қоян екі жақта тұрып, ертедегі қошқарларша
сүзісіп жатыр екен. «Үрит соқ!». Әр сүзіскен сайын аралары
алыстай береді, біраз қызығына қарап тұрдым да, енді
екеуін де дәл басынан атып түсірейін дедім, бірақ олар келіп
200
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
сүзіскенде дыбысының қаттылығы сондай—күркіреген
күндей, көшкен таудай жаңғырады. Сол кезде зәрем ұшып
көзімді жұмып жата қалам, бір кезде дыбыс, сүзіс басылды.
Ой, құрсын! Зәремді алды ғой деп барып қара сам, екі қоян да
сілейіп солықтап жатыр. Қарап тұрсам, сүзіс тің күштілігін
содан біліңдер, екеуінің де бас сүйегінін быт-шыты шығып,
миы мылжа-мылжа болып кетіпті»,—депті тағы бір сөзінде
Қарсыбек.
«Елде өте дос Әбіл деген құрдасым бар еді, әйелі Мәлі деген
адам сонша дүниеқор, ұқыпты жинақты адам еді. Бір кезде
Мәлі екі қабат екен деп естідім. Достардың мұндайда қуаны-
шына ортақ болу керек қой. Құтты болсын айтайын деп бар-
сам, елі көшіп жатыр екен. Елде ұқыпты-жинақты көш бола
ма, өгіз арындап, арба сынып, сиыр өріске тартып, бұзау
жұртқа қа
шып, мырық-шырық болып жатыр. Осындайға
ашуланған. Мәлі бір жайдақ атқа міне сала, сиырды өрістен
қуып келіп, жұртқа қашқан бұзауды оған қосып, тартынған
өгіздердің мүйізін ұрып сындырып, сынған арбаларды өртеп,
жаңа қонысқа елді әкеп қондырды. Мәлінің күні дәл сол күн
екен. Құдай ретін оңынан келтіріп егіздетіп бір ұл, бір қыз
тапты. Менің де жолым болып үш күн шілдеханасында бо лып,
азан айтып, екі нәрестенің атын койып қайттым»,—депті енді
бір сөзінде Қарсыбек.
33. АҚЫЖАННЫҢ ӨТІРІГІ
Түздегі жабайы құстардың үлкені де, семізі де дуадақ деген
құс болатынын бәрің де білетін боларсыңдар. Оның үлкен,
семіз болатын да себептері болады ғой. Өйткені, күллі жапан
жүзді өзі меңгеріп жайылып жүрген соң, ұшам десе дала
жетеді. Оттауына от та жетеді, оның тамағы тоқ. Түзде оған
ортақ болатын зат та жоқ. Бірақ оның дұшпаны—аш түлкі,
борсық, қасқыр, малшылар. Дуекең олардың да ебін талай
200
201
ӨТІРІК ӘҢГІМЕЛЕР
жерде тапқан. Менің аңшылыққа әбден берілгенім сондай—
түз аңдарының қайда қанша екенін білетін болдым. Сөйтіп
жүргенімде мына «Майлысорда» бір дуадақ жүр деп естідім.
Ол немені алып келейін деп қоңыр өгізге міне сала борсаңдатып
жорғалатып желе жортып келе жатыр едім, алдымнан бір түлкі
жер бауырлап, жорғалап жылжып барады. Мен оған, жазғы
жаман аш түлкі ғой деп қарамадым да, ілгері жүре бердім.
Жігерім қайнап, әй, шіркін, қайда жатыр екен, әлде ербеңдеп
оттап жүр ме екен деп ойлаймын да алақтаймын. Бір кезде
тарс-тұрс төбелестің дыбысы шықты, жалт қарасам, бір дуадақ
жерден көтеріліп ұша жөнелді. Артында аузы-мұрны қанға
боялып, қиралаңдап түлкі бұраңдап жатыр. Бақсам, манағы
түлкі дуадақтың жатқан жерін аңдып барады екен, оны аңдып
жатқан дуадақ жақындаған кезде қанатымен қағып қалып,
түлкінің аузын шиедей қылып, жұлынын үзіп кетіпті. Мана
менсінбеген түлкіні көрдім де, қызығып кетіп, сойып жіберіп,
біреу көріп, байла деп тынышымды алар деп, ішігімнің ішкі
өңіріне қабаттап тігіп алдым.
Енді бір жұмысты бітіріп, манағы дуадақтың ажалы келсе,
маған өзі оралып келер деп жан-жақты барлап жүрсем, бір
жылқышы қысырағын жоғалтып, құйрығын сүйретіп келе
жатыр екен. Амандаса кеттік: «Қай елсін?». «Тама елімін». Екі
елдің арасын шамалап тұрсам, мен үш күндік жолға шығып
кеткен екем. Алған түлкімді жылқышыдан жасырып, мен
аңшы едім, көзіңе аң түсті ме деп сұрадым.
Жылқышы: «Осы мидай далада дуадақтан басқа не болу шы
еді»,—деп еді. «Мен: Кәне дуадақ?»—деп, қуанып кеткенде
астымдағы қоңыр өгіз ала жөнелді. Жылқышы қуып келіп
қалып еді, еру қайда, ай далада қалып қойды. Осы кезде бір
дуадақ-дуадақ деген дауыс естілді. Қайта оралып келсем, мана-
ғы жігіт, аттан түскен екен, киімін шешіп сыбанып алыпты,
екі білегін түрініп алып құрығын көлденең ұстап, ілгері басып
бірдеңені аңғарғандай ыңғайланып барады. Апырай, бұл не
екен деп, тебініп жақындасам: «Әрі-әрі!»—деп, жолатпайды.
202
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Бір кезде жылқышы бар күшімен жерді соғып жіберді. Құрық
жерге тиіп, күрс етті. Сол дыбыстан шошып, ұйықтап жатқан
дуадақ екен, ұша жөнелді.
Дуадақтан құр қалып жылқышы екеуміз айдалада жан-
жалдасып алыстық, шаршадық. Бір кезде көкке ала бұлт пай-
да болғандай болды. Ол ұшып келе жатқан бір топ дуадақ екен.
Шапшаңдығым сондай—қақпанымды жайып жіберіп, қайта
оралып келсем, көрмеген адам нанбайды ғой, он бес дуадақ
түсіп қалыпты. Ішінде манағы дуадақ та бар екен. Сөйтіп, бір
жолы бір түлкі, он бес дуадақ алып қайтқаным бар,—деп сөзін
тауысты Ақылжан.
34. СӘЛІБАЙ ҚОРСАҢҰЛЫНЫҢ ӨТІРІКТЕРІ
Жаз өте ыстық еді. Құрымнан Майлысорға көшетін уақыт
болып, күндіз көшуге күннің ыстығынан жасқанған ел түс
ауа көшті де, іңір түйіле Майлысорға келіп көшін тоқтатты.
Көш тоқтаған соң, шешем: «Қарағым, тезек тере ғой, сүт пі-
сіріп беремін»,—деді. Шешемнің сөзін екі қылмай, жүгіріп
жылқының тезегін теріп, етегімді толтырып әкеп, жаңа жақ-
қан оттың басына келіп тезегімді төге салып едім, тезегім дүр
ете түсіп, зәремді алды. Қарасам құмалақ деп теріп әкелгенім
бөдене екен. Содан бес бөдене отқа түсіп, өзгесі ұшты да кетті.
Отқа түскен бес бөденені ұшырмай, бырылдатып шала-пұла
үйтіп, қызыққа жиналған елмен бір тойдық.
Ол елдің үлкен кәсібі ағаш шабу, үй салу, арба, шана жасау,
күрек, астау шабу болатын. Сол кісі орманға барып керегін
алып жүріп, мынадай қызыққа кездестім депті. «Бір жуан
қайың тұр екен, ол қайыңды кесіп алсам, үш үйге қыстай отын
боларлық, он шақты күрек шығарлық, түбінен екі астау, бес
табақты ойнап отырып ойып аларлық екен» деп, ақ балтамды
қабынан суырып алып, екі жағынан кезек-кезек салып-салып
жіберіп едім, ағашымның іші күңгірлейді, таңырқап қарап
тұрсам, ағаштың бір жағында қуысы бар екен, сол қуысқа
202
203
ӨТІРІК ӘҢГІМЕЛЕР
бір топ қоян кіріп паналайды екен. Ағашты құлатқанымда
қояндар дырқырай шыға бергенде бірін босатпай, ақ балтамен
мойындарынан қидым да отырдым. Сөйтіп, астымдағы қара
өгізге бұл жолы ағаш емес, ылғи қоян артып қайттым»,—депті
сол кісі.
Май айының басы, арбамды жамап-жасқап жатыр едім, үй
алдында қара бұлақтың бетіне келіп қонған қаз бен үйрекке
сыймай кетті. Дүниені көргенде қуанбайтын кісі бола ма,
шауып жатқан ағашымның жоңқасынан ала сала құлаштап
судың бе тін қалқыта отырған топ кұстың орта шенінен жіберіп
едім, құс тар жаман сасып бытырап ұша жөнелді. Қарасам,
суда бес үйрек, үш қаз қалыпты. Жүгіріп барып жинап алсам,
жіберген жаң қам бірінің қанатын, бірінің мойнын үзіп кеткен
екен. Бұйырған зат осылай болады ғой, депті Сәлібай тағы
бірде.
Біздің ауылдың сыртындағы «Сиыр құлаған» тауының
бетінің қары кетіп, қара болған жеріне қойымды жайып
оттатып, түс кезінде жусатып тастап, өзім де демімді алайын
деп ана ақ тасты жастық қылып шынтақтап қисайып жатыр ем,
әлгі кебенек келгір қара мойын ешкім ана адыр тастың үстіне
секіріп шығып, төмен қарап үңіліп тұрды да, секіріп жерге
түсті. Енді қарасам, тағы тасқа шығып маңырады, бұл хайуанға
не болды, өзі буаз еді деп, адыр тастың қасына келіп едім, дәл
сол ешкідей бір қоян ата жөнелді. Е, кебенектің мазасызда-
нып жүргені осы екен ғой деп ойладым. Ешкім төмен түсіп,
бірдеңені иіскелей бастады. Бақсам ешкім лақтаған екен. Төрт
лақ туыпты. Ой, жануарым-ай деп, лақтарын алдына салып
жалатып үлгіргенше, қойларымның сауыны болса керек,
маңырап елге қарай жосылды. Төрт лақты қойныма салып,
қолтығыма қысып қой артынан қалмай үйге келіп, әйелім
Алтынға ешкінің төрт лақ тапқанына мақтаныш етіп қуана,
бір жағынан таңырқап, босағаға лақтарды қоя салып едім,
Алтын шошып кетті де: «Ойбай-ау мынауың не?»—деді. Мен
де сескеніп лақтарға қарасам, лағымның екеуі коянның кө-
жегі екен де, екеуі лақ екен. Аңкау басым, басында байқамап-
204
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
пын, қоян мен ешкі бірдей, бір жерде лақтап, лақ, көжектерін
араластырып алыпты ғой. Мейірманды қара мойын жануар,
қоянмен алысып төртеуін де иемденіп бауырына салған екен.
Ешкім көжекті де сүтімен ауыздандырды, депті және бір
сөзінде Сәлібай атамыз.
35. ҚАЙРАҚПЕН ШҮРЕГЕЙДІ АТЫП АЛДЫМ
Жазғытұрым, құстың келіп жатқан кезі. Сайманымды сай-
лап алып, атымды ерттеп жатыр едім, бір шүрегей төбемнен
ұшып өтіп барады екен. Бұған оғымды шығарып қайтем дедім
де, жерде жатқан бір қайрақшаны ала сала жіберіп қалып едім,
бұйырған зат қой, дәл бөтекеден тиген екен, жерге томп ете
түсті. Оның дүмпуінен: «Жер қозғалды!»—деп, ел шу ете қалды.
Зәрем ұшып, бір жағынан елдің тынышын алғаныма ұялып:
«Үрейленбеңдер, мынау сендерге бұйырған болар»,—деп, шү-
регейді көптің алдына тастай бергенімде көптің қуанғаны
соншалық. Көбі жылап, біразы күліп тұр екен, депті Сәлібай
атам тағы да.
36. БАЙСАРЫНЫҢ ӨТІРІГІ
Астымда ақ жал, шаптар атым бар, ақшамға азан айтып,
«Алла акбар» дегенде, Алматыдан шығып, «ла илаһа» дегенде
Қарғалыны қақ жарып, Ұзынағашқа бардым. Сол жерден бір
нан ауыз тиіп, қара-көлеңкеге қалмай, қазан қайнап жатқанда
Қазан қаласына бардым. Қазанда бұрын бір жомарт адам бар
еді. Баяғы қонақ келді деп атымның шаужайынан ұстай алды.
37. МҰҚАЖАННЫҢ ӘҢГІМЕСІ
Мұқажан деген кісі: «Ерте кезде қыстыңгүні бес адам
шанаменен жекжатымызға бара жатыр едік,—дейді.—Ал-
204
205
ӨТІРІК ӘҢГІМЕЛЕР
дымыздан көлікті он бес адам кездесе кетіп, көптігіне сеніп,
жолдан бұрылмады да, бізді жолдан бұрылтпақшы болды.
Жанжал шықты. Ашуым келіп, нені тыңдайын, шананың бір
жетегін жұлып алып, қатқан қайың жетекпен әрқайсысын
бір-бір салып ұрып жығып, енді қалған біреуіне ұмтылғаным-
да, жетегім ортасынан сынып, сынығы аспанға ұшты. Оны
байқаған мен жоқ, демімді алып шылым тартып отыр
сам,
бірдеңе ызылдайды, қарасам—манағы жетегімнің жар тысы,
көкті аралап қайта қайтып келе жатыр екен».
38. ҚАРСАҚБАЙДЫҢ ӘҢГІМЕСІ
Бір күні бұзау бағып жүр едім, дауыл соғып алай-дүлей
қылып ат үстінен жұлып әкеткендей болды. Түсе қалып арты-
ма қарасам, Алланың әмірі-ай, бір бүркіт жердегі бір түлкіге
шүйіліп келе жатыр екен. Мені көріп қайқиып көкке көтері ле
бастады. Түлкі астыма кіріп кетіп, тісін ақситып жатыр. Дауыл
басылды. Менің дауыл деп жүргенім бүркіттің екпіні екен. Енді
бір мезетте қарасам, астымдағы түлкі бетіме қарап жымиды да,
құйрығын бұлаң еткізіп бір-ақ тартты.
39. ЖҮРГЕН АЯҚҚА ЖӨРГЕМ ІЛІНЕДІ
Кіші жүз ішінде Тамадан шыққан «Құр жарғақ Сарбас»
атанған мерген болыпты. Бетбақтың шөлінде, «Жеті қоңыр»
құмында аң аулап өмірін өткізіпті. Сол кісі өткен мергенді-
гін әңгімелей келе айтады екен: Бір күні түнде елсізде, құба
жонда, айсыз қараңғыда жалғыз жатыр едім, топтанған
киік жосып-жөңкіліп өтіп барады. Оның артынан арқар,
оның артынан құлан, онан соң бұлан, онан соң бұғы, онан
кейін домбай, онан кейін кертағы, онан соң марал, бірінен-
бірі қалмай, шұбап өтіп бара жатыр. Ең соңында қарамы
иттен кіші, мысықтан зор, өзі ақ бір кішкене жануар, айсыз
206
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
қараңғыда далаға жаққан шам дай, жарқ-жұрқ етіп, аяқпен
қозғалған сияқты емес, қанатпен ұшып бара жатқан сықыл-
ды көрінді. Мылтығымды алдым да ба сып қалдым, жалп етіп
жығылды. Түн ішінде қорқып қасына бара алмадым, таң
атқан соң да қауіптеніп, аса сақтықпен абай лап басып қасына
бардым. Өліп жатыр екен. Аңнан бөлектігі сол—қанаты бар,
өмірімде көрмеген затым. Терісін сойып алып, жанға айтпай,
ешкімге көрсетпей сақтадым. Бұрын ат
қан аңдарымның
етін кақтап, обаға, ішектерге түймештеп тыға бе ретінмін.
Тұс-тұсынан ел келіп, артып-тартып әкете беретін. Атқан
аңның терісінің садырын тіліп алып, өзгесін қалай болса
солай кептіріп тастай беретінмін, көп терілерді Бұхарға бара
жатқан кірекештерге қосып, оқ-дәрі, керек-жарақ алдырып
тұ ратынмын. Мынадай бір керемет қолыма түскен соң Бұхар
базарына өзім бардым.
Бұл сыкылды аң терісі болса, Бұхарда ғана кездесер деп,
кең базарды кезе адымдап аралап жүрдім. Бұған ұқсаған тері
ешкімнің қолында көрінбейді. Көркемдігіне көз тұнжырай тын
аң терісін жинаған бір бай саудагер мені шақырды. Бар дым.
«Адамға айтпай, көрсетпей жүрген сенде бір аң терісі бар ғой,
соны көрсет»,—деді. Ол айтысымен, шығарып көрсеттім.
—Уа, құлақ естігенді, көз көреді екен-ау! Айсыз қараңғы
түнде аттың-ау, күндіз айыра алмас едің сен оны! Бұл «зарф»
деген жануар, дүниеде мұнан қорықпайтын, үрікпейтін жа нуар
болмайды. Адам болса да бұдан қорқады. Өзін көрген шығарсың,
көп аңдар бұдан қашып, жан сауғалап бара жатқан болар. Мұнда
құн-баға болмайды. Енді өзің үш күннен кейін кел,—деді әлгі
саудагер. Үш күн өткен соң бардым. Алты түйе ге жүк тиеп: «Осы
түйе жүгімен сенің мүлкің,—деді.—Бұдан басқа өле-өлгенше
қажетін менің міндетімде болсын»,—де
ді. Құшақта
сып дос
болып айрылыстық. Бұрын «Қу жарғақ Сарбас» атандым, ат-
қа тақымым тиіп көрмеген, жарғақ құ лағым жастыққа тимей,
түн ұйқысын күткен жан емес едім. Мазаланып жүріп, оқ тиген
аңның тыпырлап жатқанын көр сем, мауқым басылушы еді.
Ақыр соңында, сол тынымсыз еңбекпаздығымнан олжа та-
206
207
ӨТІРІК ӘҢГІМЕЛЕР
уып, «жүрген аяққа жөргем ілі неді» дегендей халық қатарына
қосылдым, деп сөзін тауысты Сарбас мерген.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: ҚУ ЖАРҒАҚ САРБАСТЫҢ - Самашев Зейнолла Сұлтанов Қуаныш Тұяқбаев Қанат Шеңгелбаев Бақытжан «МӘдени мұРА» Ұлттық стратегиялық...

text:
40. ҚУ ЖАРҒАҚ САРБАСТЫҢ
ЕКІНШІ ӘҢГІМЕСІ
Күн қыс, жерде қар еді, бір нәрсе тықыр-тықыр етеді,
көзге күндіз де, түнде де көрінбейді. Күнде тықыр білінеді,
маңайымнан кетпейді. Бір түні бір заттың шоқиып отырғаны
көзіме елестеді. Не болса да нысанаға алып тартып жібердім.
Оқ тиді, қарбаң етіп құлады, таң атқан соң барып қарасам,
өліп жатқан жарты адам, жарты денеден дәнеңе жоқ. Терісі
тақыр, жарғақ тұла бойында іске татыр дәнеңе жоқ. Жалғыз-
ақ тұмсығы көкпеңбек сүңгідей темір екен. Қызықтым да тұм-
сы ғын кесіп алып бұрынғы әдетім бойынша сақтап, уақытын да
Бұхар базарына алып бардым. Наркескен соғатын бір ұста кез
болып, сол асылын танып, көп пұл беріп алды. Өзіме бір қы-
лыш, бір пышақ, бір біз соғып берді. Осы тұмсық темірден суын
тауып соға білсе, нағыз таптырмайтын асыл бұйым болады.
Хандар, патшалардың қолына түспесе, анау-мынаудың қо-
лына түспейді. Ангус деген керемет аң осы.
Енді бір көргенім осы—аңшылықпен сексеуіл ортасында
жеті қараңғы түн ішінде, шала-бұла үйтіп пісірген аң етін жеп
отыр едім, кенеттен, ойда жоқ жерден сексеуіл арасынан бір қыз
шығып, әдеппен ептеп басып, иіліп сәлем беріп қарсы алдыма
келіп отырды да, маған қадала қарап көзін айырмады. Мен де
қауыпсынып, қапы қалмайын деп, сыр білдірмей, етімді жей
бердім де, ет жеңіз деп, анадай жерге ет қойдым. Ол етті ұзын
жеңімен ысырып алып жеген болды. Менен көзін айырмай,
көзім тайып кетсе, қона түсетіндей ыңғайланып отыр. Бір кезде,
кемік сүйекті кеміре бастап едім, ол: «Болатты Болатқа салуын-
ай!»—деді. Етімді жеп болып, қолымды жұмсақ шөпке сүртіп
едім, ол: «Майды майға сүртеді екен»,—деді де, кейін жылжып
кетіп, ғайып болды.
208
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Мен не болса да мұны сынайын деп, отты сөндіріп, бір
жуан-кеспелтек кісі бойы сексеуілді жатқан кісі қылып, оған
киімімді жауып, ұйықтаған кісі қылып, өзім анадай жерде
жасырынып, бүркеніп даярланып, «бес қаруымды» даярлап
жат тым. Бір кезде тышқан аңдыған мысықша жер бауырлап,
шөп тің сыбдырын шығармай келіп: «Е батыр, жатырмысың»,—
дегендей, бүркеуде жатқан сексеуілді бас салып, сырылдата
бастағанда, нысанаға алып басып қалып едім: «Ер екенсің, ер
алдай ма екен, ер болсаң, тағы ат, бір оғыңа өле қойман»,—деді.
Ескілікті аңыздарда «ер екі атса, алданады» деген сөз есіме
түсіп, «осы сықылды болар» дедім де, ерден-ердің қаупі бар ғой
неғып осымен бітеді»,—деп жан-жақты абайлап жата бердім.
Соның келген ізінен тағы біреу келіп: «Неге кешіктің!—деді
де:—Ойбай, бауырым-ай, жайыңды тапқан екен ғой, енді
екеу-ақ қалдық-ау!»—деп ата жөнелгенде басып қалдым, о да
құлады. Сөйтіп отырғанымда таң атты, барып қарасам, екі әйел
сұлап жатыр, тырнақтары сары жез екен. Енді жан-жағыма
қарап: «Үшеу едік,—деді-ау, мұның тағы біреуі бар-ау»,—деп
тұрғанымда сексеуілдің арасы сатыр-сұтыр етеді. Қарасам тағы
біреу көрінді. Бұл да дос емес қой дедім де, басып жібердім. Оқ
тиді, ішек-қарнын сүйретіп тауға қарай тартты. Соңынан мен
де, атамның кұны қалғандай қадалып қалмадым. Бір кезде бір
үңгірге кірді. Қаруларымды даярлай мен де кірсем, бүктүсіп,
жер бауырлап жатыр екен. Қарасам аналардай жас емес,
кемпір екен. Маған сөйлей бастады: «Е, батыр, бізді дүниеден
сен бітірдің, біз көптен аз болып қалған едік. Бірінші—менің
кызым, екінші—келінім, ал біздің ерлеріміз оңбаған, Құдай
қарғаған, ант жеткен, қарғыс тиген болады. Әйел жынысы
өзің көрген от болушы еді, оны сен құртып, екінші оғыңды аяп
отырсың, енді біз дүниеден біттік, дүниенің асыл қазынасы осы
үңгірде. Тілімді ал, өзің көтергенше ал, қайтып келіп көп алам
десең, онда аузың аңқияды, құр қаласың»,—деді де, аунап
түсіп, көзін бір ашты да, иегін бір қағып, демі құрыды. Мен
«кемпірдің сандырағын не қылам, елге барып көлік әкеп, бар
208
209
ӨТІРІК ӘҢГІМЕЛЕР
мүлкін тиеп әкетемін», деп ойлап, елге келіп жар салып, әлгі
жерге қайта келсем, манағы орынды таба алмадым, тауып осы
жер ғой десем, ол жерде түк те жоқ. Көргенімнің бәрі арман
болды. Жұрт: «Аңыз, арман етіп жүрген көшпелі дүние деген
осы ғой, көшіп кеткені ғой»,—десті. Кемпірдің айтқаны дұрыс
болды. Көп алам деп түк ала-алмай, аузым аңырайып арманда
қала бердім. Досқа күлкі, дұшпанға таба болдым. Шыны сол—
содан бері жез тырнақ көрдім деген кісі жоқ. Шын құртсам
керек.
41. БҰҚАБАЙ МЕРГЕННІҢ ӨТІРІГІ
Лепсі уезіне қараған Матайдың, аталығы Шоқбар, Бұқабай
деген кісі өтірікке келгенде алдына жан салмайтын, ешкімге
есесін жібермейтін желдіртпе кісі екен, елді аузына қаратып
сөз соғады екен.
Қаңтар туысымен қарсақ тонымды бастыра киіп, қара шо-
лақ өгізіме мініп, тобылғыдан түлкі түртіп, қасқыр қағып келе
жатсам, арыстанның алты жұмыртқасын, омбы қардан ұрып
алдым да, орайдан қашқан отыз түлкіні алты жұмыртқамен
ұрып алып, сайды әкеме ас бергендей сасыттым.
Шыбық садағым, ши оғыммен құралайды көзге атамын.
Сеңгір де селтиіп тұрған кер құланды тартып қалғанымда, оғым
атқан құланның оң танауынан кіріп, сол құлағынан шығып, оң
алдыңғы аяқтың турасын жұлып, сыртқы сол аяқтың тұя ғын
түсіріп, сан етті аралап өрлей шығып, құйрықты қуып оты рып,
ұшынан шығып кетіпті.
Аңғал сайдың, алашасына салып тастаған қақпаныма, күнде
отыз орман, тоғыз түлкі түсетін болды. Күнде бір қақпаннан бір
ауыр көген аң аламын. Біреуі кірпігінен, біреуі мұртынан, біреуі
мүйізінен, бірі құлағынан, бірі тұяғынан түседі де жатады,
түседі де жатады.
14-0184
210
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
42. БАЛАПАНДЫ БАРҚЫН ҚАЗ
Барқын деген кісі таз екен. Бір өзбек тамыры болыпты.
Бір күні Барқын өзбек тамырына келсе, бала-шағаңа ала бар
деп тауықтың алты жұмыртқасын беріпті. Барқын отағасы
жұмыртқаны қойнына салып алып, алты күн арада, он күн ор-
тада жүріп үйіне келсе, қойнындағы жұмыртқалары бала пан
болып, қойнынан шиқылдап, жорғалап түсіпті. Содан кейін
Барқын отағасы Балапанды Барқын таз атаныпты.
Ай далада үш бұлақ көрдім, екеуі құрып жатыр, біреуінің
дымы да жоқ.
Үш қазан көрдім, екеуі жарылып сынып жатыр, біреуінің
түбі де жоқ.
Үш балық көрдім, екеуі өліп жатыр, біреуінің жаны да жоқ.
Үш бала көрдім, екеуі жап-жалаңаш, біреуінің киімі де жоқ.
Бір үй көрдім, есігі бар, төрі жоқ. Шаңырағы бар, уығы
жоқ. Балықты киімсіз, жалаңаш балалардың етегіне орап
беріп, бағанағы қазанды үйге алып келіп, құры бұлақтан құ-
лағымызбен тасып су құйдық. Үш балықты от жақпай пісіріп
жеп, қайнатпай асып жеп, жаңағы үйдің жабығынан шығып
кетіппіз. Есігі есімде де жоқ.
43. АЙЛАКЕР ТАЗШАНЫҢ ӨТІРІГІ
Баяғы заманда айлалы тазша болыпты. Оның бір сұлу әйелі
болыпты.
Заманындағы ханның баласы сол тазшаның әйеліне ға шык
болып жүреді екен. Хан баласы бір күні тазшаның әйе ліне кө-
ңілі барлығын айтыпты. Бұл әңгімені әйелі тазшаға айтыпты.
Сонда тазша:
—Олай болса, мен бір жаққа жолаушылап кетейін де, түнде
қайтып келіп, аңдиын. Егер хан баласы келе қойса, оны ұстап
алып өлтірейін,—дейді.
210
211
ӨТІРІК ӘҢГІМЕЛЕР
Түнде андыса, ханның баласы үміткер болып, тағы келіп ті.
Тазша оны ұстап, буындырып, өлтіре салып, өлігін түнде ар-
қалап барып бір байдың үйіне кіріп, оның қызын оятады.
Қыз:
—Кімсің,—деп сұраса, тазша:
—Ханның баласымын, сенде көңілім бар,—депті.
Қыз:
—Ханның баласы болсаң қайтейін. Шапшаң жоғала ғой.
Болмаса, әкеме айтамын,—депті.
Сонда тазша қызға:
—Әкеңнің атасына нәлет. Әкең маған не қылушы еді,—
десе, қыз намысқа шыдай алмай, пышағын суырып алып тұра
ұмтылыпты.
Қу тазша о бастан-ақ осы сұмдықтың боларын ойлап, хан-
ның баласының өлігін қарсы алдына қолымен сүйеп, қалқа-
лап отыра қалыпты. Қыздың сілтеген пышағы өлікке тиіп,
көкірегіне кіріш етіп кіріп кетіпті. Өлікті сол жерге жайратып
тастай салып, өзі білдірмей ғана, ептеп үйден шыға жөнеліпті.
Таң атқан соң бай тұра келсе, үйінде бір өлген жігіт жатыр,
оның бетіне үңіліп қарайды да, ханның баласы екенін танып,
зәресі қалмай қорқады, не қыларын біле алмай, сасқанынан
манағы тазшаны шақырып алып:
—Осындай бір мүшкіл іске ұшырап тұрмын. Амалың көп
тазша едің. Осы бәледен құтқарсаң, ат басындай алтын бе-
рейін,—депті.
Тазша:
—Жарайды,—деп, өлікті қапқа салып, арқалап, түн ішінде
ханның қазынасына кіріпті.
Күзетшілер сезіп, тұс-тұстан айқай салып: «Ұста! Ұста!»—
деп, жүгіріскенде тазша бір амалмен өлікті тірі адамдай тіп-
тік түрегелдіріп қойып, өзі ебін тауып, қашып кетіпті. Күзет-
ші лер қазынаның ішіне жүгіріп кіріп-кіріп келсе, қалт етіп
қақайып тұрған адамды көріп (өлік екенін қараңғыда қай дан
білсін) «ұры осы екен» деп, біреуі шойын шоқпармен са лып
212
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
қалса, сылық етіп кұлай кетіпті. Күзетшілер жарық алып ке ліп
қараса, қазына ға түскен ханның өзінің баласы екен. Күзетші
бейшараларда не жан қалсын. Үрейлері ұшып жаны алқымға
келіп, қорқып, түн ішінде манағы белгілі қу тазшаға барады:
—Айналайын, шырағым. Қарағым. Осындай бір атпас таң-
ға, арылмас бәлеге қалдық, амал-айлаң көп деуші еді, осы
бәле ден бізді есебін тауып құтқарсаң, бүкіл өміріңе жететін
дүние бе
рер едік,—деп жалынып, аяғына жығылып, зар
жыласыпты.
—Жарайды, құтқарамын,—деп, тазша уәде беріп, таң аты-
сымен екі көзіне пияздың суын жағып қызартып, жас ағы зып,
еңіреумен ханға келіп:
—Айналайын, тақсыр хан, «білмеген у ішеді»—дегендей,
күзетші құлдарың қаталықпен сізге зор күнәкар болыпты,
солардың бір қасық қанын қиюңызды тілей келдім,—депті.
Кешесіз бе, тақсыр хан.
Кешпейсіз бе, тақсыр хан.
Түсінерсіз айтқанда,
Ешкім де жоқ қас қылған.
Қашаннан ерке тазшамын,
Алдыңа жылап, бас ұрған,—
депті тағы да.
Хан біраз ойланып тұрып:
—Азар болса, күзетшілер ұйықтап қалып, қазынаны ұр-
лат қан шығар. Не де болса, тазшам, сен үшін күзетшілердің
күнәсін кештім,—депті.
Бірақ түсіндіріп айтшы, олар қандай күнә қылған екен.
Білейін,—депті.
Тақсыр ханым, түнде қазынаңызға бір ұры кіріпті. Күзетші
бейшаралар сергектігімен біле сала жүгіріп барып, жабыла
кетіпті. Қараңғыда қайдан білсін. Қазынаның ішіне кіріп тұр-
ған адамды көре салып, біреуі шоқпармен ұрып, біреуі пышақ
салып, біреуі мойнына арқан салып сүйрелеп, буындырып
212
213
ӨТІРІК ӘҢГІМЕЛЕР
өлтіріпті. Артынан жарық әкеліп қараса, ол өлтірген адамы,
тақсыр, сіздің балаңыз болып шығыпты. Құдайдың жазуы
осылай болса, не шара бар. Бірақ балаңыздың түн ішінде жа-
падан-жалғыз қазынаңызға неге кіргенін бір Алланың өзі
біледі,—депті.
—Баламның өлігін алдыма алып келіңдер, көрейін,—деп
бұйрық қылыпты.
Тазша жасауылдармен барып, өлікті қымбатты жібек
кілемге орап, көтеріп алып келіп, ханның алдына қойыпты.
Хан баласының өлігін қарап отырып айтыпты:
—Менің балам түн ішінде қазынаға кіріп, күзетшілер
өлтірді дегенге көңілім онша иланбайды. Бәлен жерде бір
бақсы кемпір бар, адам жіберіп алдырып пал аштырамын. Егер
баламды қазынаға кіргенде күзетшілер ұрып өлтірген болса,
кінәсін кешкенім кешкен, егер басқа түрлі оқиғадан болса, оны
білемін,—дейді.
Бір жасауыл барып, кемпірді қобызымен алып келіпті.
Кем пір қобызды тартып, жындарын шақырып, ойнап жатқан
кезде, тазша да оның тапқыштығын біледі екен, дереу бір асау
жылқының құйрығына бір қатқан тулақты байлап коя беріпті.
Соның салдарынан жылқылар түн ішінде тас-талқан болып,
үркіп жүргенде, тазша бір атқа міне шауып, айқай салыпты:
«Жылқыға жау тиді»—деп. «Жау тиді» деген айқайды есіткен
заматта бастығы хан боп, барлық адам атқа міне-міне қарула-
рын алып, жылқыға қарай шаба беріпті. Манағы тазша сай-
тан дай бір жағымен жылт етіп, үйге кіріп келіп қараса, баяғы
бақсы кемпір сарнап, ойнап жатыр екен. Ойнап жүргенде:
«Ай-ай, тазша, ай, тазша,
Атана нәлет, қу тазша.
Басыңды қудай кесермін.
Қаныңды судай шашармын»,—
деп жүр екен.
Мұны тазша бірден аңғарыпты. Бәленің бәрі тазшадан бол-
ғандығын кемпірі құрғырың әбден біліпті. Тазша жалма-жан
214
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
кемпірді сирағынан көтеріп алып, ханның толып тұрған қы-
мыз сабасының ішіне басын төмен, аяғын жоғары қарата зып
еткізіп салып жіберіп, тұншықтырып өлтіріпті де, өзі ешкімге
көрінбестен үйден шығып, жоғалыпты.
Таң атқанда хан қасындағы адамдармен ешбір тірі жан
көре алмай, аманшылықпен үйіне қайтып келеді. Сонда хан:
«Түндегі бақсы кемпір қайда?»,—деп іздесе, сабаның ішінен
өлігін тауып алыпты. Енді хан қорқыпты. Өйткені кемпірдің
балалары өңшең дәу екен. Олар ашуланса, бар жұртты со-
лайымен апат қылуға қолдарынан келетінін хан біледі екен.
Сонда хан тазшаны шақырып алып:
—Мынау кемпірдің өлігінен құтқар, балалары бізден кө ріп,
бір бәле қылып жүрмесін. Осыған қандай да бір амал тауып,
бізден көрмейтін қылсаң, бізді басқа төнген бәледен аман-есен
құтқарсаң, саған ат басындай алтын беремін,—дейді.
Тазша жарайды деп, кемпірді бас-аяғына дейін әдемі киін-
діріп, бір асауырақ түйеге мініп, қалтасына бір біз салып, кем-
пірді алдына алып, жөнеліпті.
Кемпірдің үйіне жақындаған уақытта жас немерелері ал-
дынан жүгіріп шығып:
—Шешеке, ханның үйінен алып қайтқан мейіз, өрігіңнен
бер,—деп, түйеге жармаса берген уақытта, тазша қолына ұстап
келе жатқан бізін түйенің өркешіне сұғып алыпты.
Түйе тулап, кемпір мен тазшаны жығып кетіпті. Кемпір
баста шын өлген, тазша да біразға дейін өтірік талған болып
жатыпты. Кемпірдің дәу балалары үйінен шығып қарап тұр
екен, қасына жүгіріп келіп қараса, екеуі де өліп жатыр.
Бәрекелді-ай, шешеміз асарын асап, жасарын жасаған адам
еді. Өлсе, иманы жолдас болсын. Бірақ ханның адамының өл-
гені қиын болды-ау!—деп тұрғанда, қу тазша ыңыранып жа-
ны бар адамдай қозғала-қозғала жатып «Құдайға шүкір» деп,
басын көтеріп, тіріліпті.
Кемпірдің балалары тазшаны көп сыймен еліне қайта рып ты.
216
216
1. ЖОЛБАРЫС МІНГЕН ҰРЫ
Тоғайда жүреді екен бір жолбарыс,
Аузында азулары кере қарыс.
Өтеді жол үстінен көп керуен,
Жатады жол үстінде келіп арыс.
Өтеді керуендер дүркін-дүркін,
Келеді бір топ керуен алда бір күн.
Кеш болып, сол жағаға қонды дағы,
Той қылды, ойын қылды олар бір күн.
Солбырап екі-екіден жүктер артқан,
Той тойлап керуендер жатқан.
Бар екен бір қарақшы үмітдайым,
Қу екен ел ішінде Құдай атқан.
Ойланды: «Керуенге барайын» деп,
«Бір малын керуеннің алайын» деп.
«Керуен ерте түнеп көшіп кетер,
Олжа ғып Құдай берсе қалайын»,—деп.
Мұны ойлап ұры байғұс келе жатыр,
Керуенге саламын деп заман ақыр.
І. Мысал өлеңдер
218
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Оны айтып ұры байғұс келе берсін,
Келеді оңдалсын деп мұны ақыр.
Ойланды жолбарысты жорытпағанына,
Өлу деп ешнәрседен қорықпағына.
Ол ақыр керуенге келе жатыр,
Бір қара керуеннен соқпағына.
Ағады таудан бұлақ тарам-тарам,
Ол бақыр тоғайдағы күні-ақ қараң.
Ақпай ма бәйшешекті көргеннен соң,
Бұл қараң керек бопты енді саған.
Шалқақ келіп жатты қойды бағып,
Жарқырап екі көзі оттай жанып.
Хабаршың жолбарысты келгеннен соң,
Кіре алмай керуенге жын атанып.
Қараңғыда бұл ұры мал-жан, қане,
Табылмай сасқалақтап жүргенінде.
Жол аңдып, етбетінен қойға шабайын деп жатқан жол ба-
рысқа кездесіп, ат сияқты елестеп көрінеді. Осы сияқты ат
та қолыма түссе, тақияма тарлық қылмас. Жолбарыс қойға
ша байын деп аңдып жатса, ұры атқа міне сала қашайын деп
қамданып жатқан жері:
Бұлардың Құдай берсін нысабын да,
Санына жетпей тұрып құшағыма.
Жанына ұры байғұс бір қараса,
Көрінеді «бозшұбар» көз алдына.
«Құдай-ау, сол шұбарға жетсем дағы,
Құтылып, мініп қашып кетсем дағы.
Үстіне бұл шұбардың бір мінсем,
Жалғанда арманым жоқ өлсем-дағы».
218
219
МЫСАЛ ӨЛЕҢДЕР
Осылай деп жетіп келді дәл қасына,
Секірді «әкіреңдеп» арқасына.
Өзі де жүйрік еді құстай ұшқыр,
Отырды ұстай беріп дәл ортасына.
Жолбарыс қорқып кетті, қарғып тұрып,
Шабады «жығайын» деп ылдиға ұрып.
Шапса да қанша тулап желім естен,
Қолтыққа екі толқып аяқ тыққан.
Жолбарыс олай тулап, былай тулап,
Болмаған соң өзін қамысқа ұрды.
Құдайым жүрер жолды алыс қылды,
Құдай-ау, қандай бәле кез келтірді.
Өкпенің қабын да қабыс қылдың,
Балағы қу жолбарыс қылды тәжім.
Алды ғой жолбарыстың Құдай зәрін,
Алдынан қанша зәбір кездессе де.
Қалады ортекедей ырғып-ырғып,
«Тәк-тәк» деп тоқтатам деп айтса дағы.
Барады тоқтата алмай арғымағын,
Таң қалып тұлпар аттың шабысына.
Қараңыз сол ұрының салған әнін:
«Ой, жануар, жүйрік екен ағып шабар.
Болады бұл шабарға әркім құмар,
Біреудің тілінде бар, көзінде бар.
Мойнына былғарылап тақсам тұмар,
Жануар жүйрік екен сияғынан.
Шықпайды шапса дүбір тұяғынан,
Жануар тынбай шапса бұл шабыстан.
220
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Ұстаймын ұшқан құсты қияғынан,
Қылайын бұған қызық қашамалы.
Әуелі Әлі мінген дүлдүл болса,
О, сүйікті әннен соң Алланың жасағын.
Құдайдан бір ат еді сұрағаным,
Құдая, бұл да болса менің бағым.
Мінекей, қадағалап тауып алдым,
Құдай да болған екен менің жағым».
Осылай деп өлеңдетті айқай салып,
Жолбарыс астындағы қалды танып.
Қаратер жолбарыстың үсті-басы,
Түнімен шаршап қалды қатты шауып.
Сол уақта сүбі салып туды дағы,
Жарығы күннің шықты жерді жарып.
Түңілді ұры байғұс: «бопты ғой» деп,
Астында мінген атын сонда танып.
«Құдая, дегенім шұбарат шерім бе еді,
Көзіме бұл көрінген көрімбеді.
Жапырақтай шайналмаған жерім қалмас,
Амалым, күнім біткен жерім бе еді».
Осылай деп әндей берді айқай салып,
Жолбарыс астындағы қалды танып.
Қаратер жолбарыстың үсті-басы,
Түнімен шаршап қалған қатты шауып.
Астынан бір ағаштың кеп өткен кезде,
Ағаштан ұры қалды ұстай алып.
«Бәледен құтылдым» деп қуанғаннан,
Жатады жолбарыс та ұзап барып.
220
221
МЫСАЛ ӨЛЕҢДЕР
Дүниеде өткенді көз көреді,
Ақынға ойлап айтса, сөз келеді.
Бір маймыл жүруші еді жидек теріп,
Сол маймыл жолбарысқа кез келеді.
—Не болды айтшы маған, шерім,—деді,—
Үстіңнен басылмапты терің, деді.—
Жатырсың өлейін деп барып келіп,
Көрінді саған қандай көрім?—деді.
Жолбарыс айтты:—Маймыл, көріп тұрсың,
Көрмесін еш мақұлық көргенімді.
Үстімнен осы уақытқа шейін түспегенде,
Сен, маймыл, көрер едің өлгенімді.
Маймыл да талай істі ойланады,
Жүгіріп ары-бері айланады.
—Бәлем бар арқамда деп айтасыз,
Бәлеңіз арқаңдағы қайда қалды.
Бұл сөзге жолбарыста нанып қалды,
Маймылға көп сөйлемей талып қалды.
—Маймылым, қайта-қайта езе берме,
Бәлемді анау ағаш алып қалды.
Маймыл да жетіп барды тал ағашқа,
Жолбарыс айтқаннан соң қарамас па.
Басында ол ағаштың бір адам тұр,
Дәнеме көрінбепті онан басқа.
—Жолбарыс, ешнәрседен қылма қауіп,
Тер болған үсті-басың қатты шауып.
Өзіңде елу адам қуатың бар,
Қорықтың сен адамнан мұнша неғып?
222
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
—Маймылым көп сөйлеме және, деді,
Қасыма маған жақын келме, деді.
Маймылым, қайта-қайта езе берме,
Ол өзі адам емес, бәле,—деді.—
Демегін ағаштағы оңай бәле,
Бәнденің оған қиын жанаспағы.
Қасына егер оған жақын барсаң,
Арқаңа ұялмайды жармасуға.
—Е, шерім, ол адамға мен барайын,
Адамның көрген едім бірталайын.
Тоғайда сарысуды көп жеп едім,
Е, шерім, әжетіңе бір жарайын.
Маймыл да жетіп барды адамына,
Ұрының абыройын ашпағына.
Бір сойқан бұл маймылға бола қалса,
Жолбарыс оңтайланды қашпағына.
Ағаштың маймыл келді дәл қасына,
Сол кезде шығып кетті шың басына.
Ұрыны сонда маймыл қылды мазақ,
Адамдай әзілдескен құрдасына.
Үйінде әуелдің шаң тұрады,
Басында жақсылардың бар тұрады.
Шырылдап шың басынан сол ағаштың,
Ұрының бастарына тамшылатты.
Ұрыға сонда болды не керегі,
Жақсының болсын деймін бір көмегі.
Аспандап, сасқалақтап бір қараса,
Салбырап тұрған екен бір керегі.
222
223
МЫСАЛ ӨЛЕҢДЕР
Сол кезде ұры байғұс бір амал тауып алды,
Ағаштың бір бұтағын бұрап алды.
Басына дамбал бауын тұзақ жасап,
Маймылдың «алмасына» тұзақ салды.
Ал енді найза тілді тозғын маймыл,
Ілініп өрмекшідей шыңғырады.
Және де бір бұтақты сындырып ап,
Сабалап қабырғасын сындырады.
Ал жазған найза тілді тозған маймыл,
Ілініп, мың айналып, шыңғырады.
Маймыл да барған еді судай тасып,
Ілінді тұзағына қара басып.
Маймыл да барған еді, болып шықты,
Аузынан дерек-дерек қаны ақты.
Ал жазған найза тілді жазған маймыл
Аралас қаныменен жаны шықты.
Жігіттер, осы сөзді құлаққа алып,
Бекерге маймыл құсап болма мықты.
«Қу құйрығы бір тұтам» деген сөз бар,
Қулығы қу маймылдың өзін жықты.
2. АТ ПЕН ЕСЕК
Ат пен жолдас болды есек бір күн,
Сұм есек білдірмеді мінез-құлқын.
Ат оған: «дос болайық» деп еді, сонда,
Мақұлдап бас изеді есек шіркін.
Екеуі еңбек етті пікірлесіп,
Ат артық азық жейді өліп-өшіп.
224
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Ішіне есекеңнің түйнек тиіп,
Қалшылдап жата қалды көзін қысып.
Сериіп арам жатыр аяқ жимай,
Жұмысқа кетті досы жылай-жылай.
Қарасы аттың әбден үзілгесін,
Жөнелді азықты алып қу сұмырай.
Ат жолдас болып еді есекпенен,
Еңбексіз арам жеді есеппенен.
Ақысын алдап достың алып кетті,
Адалға арам жібімейді жетекпенен.
Арамның, міне, осында мекерлігі,
Аян ғой жалғанының не екендігі.
Жамандық жақсылыққа жасап нәмәрт,
Өлімге досын тастап кете берді.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Самашев Зейнолла Сұлтанов Қуаныш Тұяқбаев Қанат Шеңгелбаев Бақытжан «МӘдени мұРА» Ұлттық стратегиялық жобасын жүзеге асыру жөніндегі қОҒамдық кеңес 4

text:
Астана 2013
«МӘДЕНИ МҰРА»
МЕМЛЕКЕТТІК БАҒДАРЛАМАСЫНЫҢ КІТАП СЕРИЯЛАРЫ
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ТҰҢҒЫШ ПРЕЗИДЕНТІ НҰРСҰЛТАН
НАЗАРБАЕВТЫҢ БАСТАМАСЫ БОЙЫНША ШЫҒАРЫЛДЫ
Майлыбаев Бағлан, кеңес төрағасы
Асқаров Әлібек, жауапты хатшы
Абдрахманов Сауытбек
Атабаев Қамбарбек
Аяған Бүркітбай
Әбжанов Хангелді
Әбусейітова Меруерт
Әжіғали Серік
Әлімбай Нұрсан
Байпақов Карл
Байтанаев Бауыржан
Балықбаев Тахир
Дүйсембаев Еркін
Есім Ғарифолла
Жақып Бауыржан
Жұмағалиев Асқар
Жұмағұлов Бақытжан
Қасқабасов Сейіт
Қозыбаев Ілияс
Құл-Мұхаммед Мұхтар
Құрманбайұлы Шерубай
Мұхамадиұлы Арыстанбек
Мыңбай Дархан
Нысанбаев Әбдімәлік
Салғараұлы Қойшығара
Самашев Зейнолла
Сұлтанов Қуаныш
Тұяқбаев Қанат
Шеңгелбаев Бақытжан
«МӘДЕНИ МҰРА» ҰЛТТЫҚ СТРАТЕГИЯЛЫҚ ЖОБАСЫН
ЖҮЗЕГЕ АСЫРУ ЖӨНІНДЕГІ ҚОҒАМДЫҚ КЕҢЕС
4
УДК 821.512.122
ББК 84 (5 Қаз) 7-5
Б 12
Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат министрлігі
Ақпарат және мұрағат комитетінің «Әдебиеттің әлеуметтік
маңызды түрлерін басып шығару» бағдарламасы бойынша шығарылды
«Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасының
Фольклортану, әдебиеттану және өнертану секциясының мүшелері:
Қасқабасов С.A. (төраға), Қорабай С.C. (төрағаның орынбасары),
Жұмасейітова Г.Т. (жауапты хатшы), Әзібаева Б.У., Әлбеков Т.,
Әлібекұлы А., Күзембаева С.А., Қалижанов У., Қосан С., Мамыраев Б.Б.
Томды басуға М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының
Ғылыми кеңесі ұсынған
Томның редакция алқасы:
Әлбеков Т. (жауапты редактор), Алпысбаева Қ., Қалижанов У.,
Қасқабасов С.А., Қирабаев С.С., Қосан С., Мурсалимова Н.
Томды құрастырып, баспаға дайындағандар:
Әлбеков Т., Мурсалимова Н.М. (жауапты шығарушы)
Б 12 Бабалар сөзі: Жүзтомдық.—Астана: «Фолиант», 2013.
Т. 92: Өтірік және мысалдар.—432 бет.
ISBN 978-601-292-741-2
«Бабалар сөзі» сериясының 92-томына ел арасынан жиналған өтірік-
тер мен мысал өлеңдер, айтыстар, әңгімелер енді.
УДК 821.512.122
ББК 84 (5 Қаз) 7-5
ISBN 978-601-292-741-2 (т. 92)
© Әдебиет және өнер институты, 2013
ISBN 9965-619-60-3
© «Фолиант» баспасы, көркемдеу, 2013
4
ҚҰРАСТЫРУШЫЛАРДАН
М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты «Мәде-
ни мұра» Ұлттық стратегиялық жобасы аясында жарық көре тін
«Бабалар сөзі» сериясының жүз томдық ғылыми ба сылымын
әзірлеуді одан әрі жалғастырады.
Серияның бұған дейін баспаға ұсынылған тоқсан бір томы
ұлттық фольклорымыздың аса бір көркем де көлемді са-
ласы болып саналатын эпостық шығармаларға, ертегілерге,
шетел дердегі қазақ фольклорына, қара өлең, жұмбақтар мен
мақал-мәтелдер, аңыздар, шежірелер т.б. жанрларға арналды.
Дәлірек айтқанда, «Хикаялық дастандардың»—он үш, «Діни
дастандардың»—жеті, «Ғашықтық дастандардың»—он бір,
«Тарихи жырлардың»—он бір, «Батырлар жырының»—
жиырма, «Мақал-мәтелдердің»—бес, «Қара өлеңнің»—екі,
«Шежірелік жыр-аңыздардың»—үш, «Ертегілердің»—бес
томы, «Тарихи аңыздардың»—төрт томы, «Ғұрыптық фольк-
лордың»—екі томы, «Жұмбақтардың», «Балалар фольк
ло-
рының», «Қазақ мифтерінің», «Моңғолиядағы қазақ фольк-
лорының», «Топонимдік аңыздардың», «Күй аңыздың»,
«Аңыздық шежірелердің»—бір-бір томы баспаға дайындалып,
басылым көрді. Бұл жинақтардың он екі томында Қытайдағы
қазақтардың, бір томында Моңғолия қазақтарының фольк-
лорлық мұралары қамтылды.
Қазақ фольклорының халық арасында бүгінгі күнге дейін
жалғастығын тауып, үзілмей келе жатқан көне жанрлары-
ның қатарына өтірік пен мысалдарды жатқызуға болады.
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
6
Фольклорлық мұралардың бұл түрлері ежелгі замандардан
бері қазақ халқының ұлттық болмысымен, салт-дәстүрімен,
тұрмыс-тіршілігімен, кәсібімен қат-қабат байланыста туындап
отырған. Олар әзіл, сықақ түрінде халықтың көңіліне қонба-
ған жағымсыз қылықтарды шенеп, күлкі арқылы ойлантуға
құрылады.
Өтірік мазмұндағы туындыларда суреттелетін сюжеттер,
оқиғалар, эпизодтар әр замандарда өмір сүрген адамдардың
көз алдындағы заттарға, жәндіктер мен жан-жануарларға, аң-
құстарға байланысты, олардың адамдармен қарым-қатына-
сы іс-әрекеттер арқылы көрініс беріп отырады. Оқиғалар же-
лісінде шындықтан тысқары, тыңдаушы қауым иланбайтын,
тартымды, әрі күлкілі көріністер қамтылады. Халық арасын-
да өтіріктердің өлең, жыр, қарасөз үлгілері сақталған. Әсіресе,
оның өлең, жыр үлгілерін шығару үшін ақындықпен қоса,
қиыннан қиыстырып айта алатын тапқырлық, біліктілік,
ұшқыр қиял қажет болады.
Ал халық мысалдарында дүниедегі түрлі тіршілік иелері-
нің көркем бейнелері арқылы адамдардың мінез-құлықта-
рын, іс-әрекеттерін тұспалдап, меңзеп, астарлап айту тәсілде-
рі қолданылады. Бұл ретте қайшылыққа толы қоғамдағы
өмір шындығы, тарихи-әлеуметтік, саяси-рухани мәселелер
де назардан тыс қалмайды. Мұнда елдің бұрынғы салтындағы
жағымсыз әдет-ғұрпы мен тіршілігі мінеліп, әзіл-әжуа көрік-
теу, бейнелеу, шендестіру, әсірелеу негізінде сынға алынады.
Тыңдарман тұспалдап айтылған жайды, астарлы ойды ішкі
түйсігімен сезініп, өз бетінше топшылауға, түйін-қорытынды
жасауға мүмкіндік алады. Сондай-ақ түрлі жан-жануарларды,
аң-құстарды, жәндіктерді іс-әрекет үстінде бейнелеу, тілдес-
тіру, айтылған жайдан ғибратты түйін түю және осы орайда
жасанды, жаттанды ақылгөйлікке әуестенбей, терең мағына-
лы қоғамдық ой қорыту үлкен шеберлікті, талғампаздықты
танытады. Мысалдардың да өлең-жыр, қарасөз, айтыс үлгілері
кездеседі. Өтіріктер сияқты мысалдарды да халық ақындары
шығарып, ел арасында насихаттап отырған. Уақыт өткен сайын
7
ҚҰРАСТЫРУШЫЛАРДАН
6
авторлары ұмытылған немесе олар саналы түрде авторлығын
көрсетуді жөн санамаған. Өкінішке орай, фольклортануда
мысалдар іргелі түрде жан-жақты зерттелмеді.
«Бабалар сөзі» жүз томдық сериясының кезекті 92-томына
халық арасына кең тараған 20-ға жуық өтірік өлең мен олар-
дың нұсқалары, сондай-ақ жыр үлгісіндегі екі туынды (нұс-
қаларымен) енгізілді. Олардың басым көпшілігі ҚР БҒМ ОҒК
мен ӘӨИ-дің сирек қорларында сақталған қолжазба мұ
ра-
лардың негізінде дайындалды. Сондай-ақ Қазақстан, Өзбек-
стан, Қарақалпақстан көлемінде ұйымдастырылған фольк-
лор
лық-этнографиялық экспедициялардың барысында
жи нал ған материалдар қамтылды. Атап айтқанда, профес сор-
лар Қ.Саттаров, Б.Рахымов жетекшілік еткен экспедициялар
мү ше лерінің ел ішінен жинаған, жазып алған мәтіндері томның
дайындалуына игі әсерін тигізді. Мұнан бөлек М.Төлепқа лиев,
Ә.Ниязбеков, Қ.Тәкежанов, М.Мәжікеев, Қ.Тұңғышбаев т.б.
жинаушы, айтушылардың қолжазбалары кәдеге асырылды.
І.Жансүгірұлының «Ел өтірігі» (1927), В.Радловтың «Алтын
сандық» (1993), Ө.Тұрманжановтың «Сексен өтірік» (1937),
ҚХР Шыңжаң өлкесінен шыққан «Қырық өтірік» (1958) т.с.с.
жеке жинақтар да пайдаланылды.
Томның соңғы бөлігін мысал жанрына жататын туындылар
толықтырды. Баспаға әзірленген мәтіндердің негізін жоғары да
көрсетілген қорларда сақталған қолжазба мәтіндер құрайды.
Әсіресе, Қ.Саттаров ұйымдастырып, Қазақстанның оңтүстік
өлкелері мен Өзбекстан, Қарақалпақстан елдерінен жинас-
тыр
ған мұралар томның сапалы дайындалуына зор септігін
тигізгенін атап өткен орынды. Сонымен бірге Н.Төреқұлов,
Р.Мәзқожаев, И.Өкпенов, Ә.Жұматаев, Р.Тоқтарбаев,
Қ.Қабылбаев, Ғ.Батталов, Д.Үрпеков, Қ.Асылбаев, М.Тоқсанов
сынды жинаушылардың әр жылдары жазып алып, қорларға
тапсырған мысал мәтіндері алынды.
Көптомдықтың принциптеріне сай беріліп отырған мәтіндер
ғылыми қосымшалармен қамтамасыз етіліп, жанрлар рим
санымен, шығармалардың нұсқалары реттік санмен нөмірлен-
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
ді. Томның ғылыми қосымшаларын: томға енген мәтіндерді
жа зып алушылар мен жариялаушылар және басылымдар, ру-
лар туралы мәліметтер, томға енген мәтіндерге ғылыми түсі-
нік теме, сөздік, жер-су атаулары, мәтіндерде кездесетін тари-
хи тұлғалар мен діни есімдер туралы деректер, пайдаланыл ған
әдебиеттер тізімі мен томның орыс, ағылшын тілдерін
де
жазылған түйіндері құрайды.
Томның жалпы көлемі—27,0 б.т.
8
Өтіріктер—қазақ халқының тұрмыс-салтына байланысты
туындаған фольклорлық мұралардың ең көне жанрларының
бірі. Оларда суреттелетін оқиға желісі нақтылы шындықтан
алынғанымен, ондағы іс-әрекет, кейіпкерлер бейнесі қазіргі
тұрмыс-тіршілікке, қоғамдық қағидаларға жанаспайды, бү-
гінгі оқырманға сенімсіз қиялға, әзіл-оспаққа, кекесін-әжуаға
құрылады. Көркем бейнелер арқылы жасалып, қиыннан
қиыстырылған тапқырлық, ойдың өткірлігі мен логикалық
жүйенің қисыны сарапқа түседі. Өтiрiктерді балалар ғана емес,
ересектер де қызыға, түйсіне тыңдайды, тiптi қазіргі айтыс тар-
да да бұл жанр қайта жанданып, түрленіп, тыңдармандар дың
көңлінен шығып жүргені белгілі. Еліміздің әдеби қорла рын да
сақталған қолжазба мұралардың арасында өтiрiктiң поэзия лық
үлгілерінен өзге қарасөзбен айтылатын түрлерi де кездесе ді.
Өтірік мазмұндағы туындыларды дүние жүзі халықтары ның
қай-қайсысының да фольклорынан ұшырастыруға болады. Бұл
жанрдағы өлең-жырдың, әңгімелердің әлем халықтары
ның
фольклорына ортақ, балалардың сүйiктi мұрасына айналып,
ерекше өмiршең сипат алуында үлкен мән бар. Оның ең басты
себебi—бала психологиясының табиғи ерекшелiктерiне етене
жақындығында.
Қазақ ауыз әдебиеті үлгілерін ел арасынан жинақтап,
жариялау ісімен айналысып, басқа халықтардың тіліне аудар-
ған XIX ғасырдағы Еуропа ғалымдары мен саяхатшыларының
еңбектерінде де өтірік өлеңдер мен өтірік әңгімелер ұшыраса-
ҚАЗАҚ ӨТІРІГІ
8
10
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
ды. Мәселен, қазақ фольклорын жинақтауға айтарлықтай үлес
қосқан В.В.Радлов еңбегінде өтірік өлең жинақталып, онда
ғалым өтірік өлеңді «Қара өлең» тобына жатқызған. Өтірік
өлеңдер Ә.Диваев жинақтаған этнографиялық материалдар
ішінен де кездеседі. Мұндағы екі өтірік өлең Сырдария
бойынан жазылып алынса, «Қырық өтірік» Әулие Ата уезінен
жинақталған. Өтірікті айтушылар жөнінде және олардың өті-
рік айтудағы өнерлеріне байланысы әңгімелер «Дала уалаяты-
ның газеті» беттерінде де жарияланып тұрған.
Қазақ фольклорының көптеген үлгілерін жинау, жария-
лау, зерттеу мәселелері XX ғасырдың бас кезеңінде жедел
қолға алынып, тиянақты жұмыстар жүргізілгені мәлім. Ха-
лық арасынан сол кезеңді суреттейтін өтірік өлеңдер де жа-
зылып алынып, сол уақытта жаңадан жарық көре бастаған
газет-журнал беттерінде жариялана бастайды. Соның бір дә-
лелі—«Жас қазақ» журналында «Құс төресі бидайықтың той
бергені» туындысының басылым көруі, Ө.Тұрманжановтың
сол басылымға «Қырық өтірікті» жариялауы, болмаса «Жаңа
мектеп» журналына М.Жұмабаевтың «Өтірік өлең» атты
шығармасының жарыққа шығуы. XX ғасырдың отызыншы
жылдарынан кейін балаларға арналған «Қырық өтірік»
(1935) жеке кітап болып жарық көреді. Осылардың ішінен
І.Жансүгіровтің жинақтауымен 1927 жылы «Өтірік» деген ат-
пен Мәскеудегі «Кеңестер Одағының кіндік баспасынан» жеке
кітап ретінде құрастырылған еңбекті айрықша атау керек.
Бұл тізімді алпысыншы жылдардан бері басылым көріп
келген «Қазақтың күлдіргі сықақ әңгімелері», «Ел өтірігі»,
«Сексен өтірік», «Қырық өтірік», «Өтірік өлеңдер» жинақтары
толықтырып отырды. Кейінгі жылдары өтіріктердің кейбір
нұсқалары «Асыл сөз», «Ақ сандық, көк сандық» атты бала-
ларға арналған оқулық-хрестоматияларда да жарияланып,
профессор Ш.Ыбыраев осы жанрға қатысты тұшымды ой-
пікірлер білдіргені белгілі.
10
11
ҚАЗАҚ ӨТІРІГІ
Ел өтірігіне ерекше көңіл бөліп, алғаш толымды еңбек
жазған—аса көрнекті ақын І.Жансүгіров болды. Ол «Ел өті-
рігі» жинағына жазған алғы сөзінде: «Қазақтың өтірік өлең,
өтірік ертегі дегендері расында кенеуі жоқ басқа өтірік емес,
өте шеберлікпен, тілдің орамдылығымен өзгеше өңделген сөз.
Тұрмыс кұбылысындағы құнарсыз нәрсені дардай қылып, ой-
дан орақ орып, қырдан қысырақ матап, болымсыз нәрсені
әлде неге ұқсатып, дандайсытып, тыңдаушының сілекейін шұ-
бырт қан өтірік. Ел жанына жатпайтын жай сөз болса, белгілі
бір түр алып «Ел әдебиеті» болмас та еді. Ел бұл күнге шейін
сақталмас та еді. Өтіріктің өмір кілтеңіне ұқсастығы болмаса,
ел әдебиетінің бойына сіңбес те еді. Жоқ, өтірік—ел әдебиеті нің
бір мүшесі. Өтірік әдебиетте өмір көп. Салғастыру бар, сы қақ
мол»
1
—деп, өтірікті халық әдебиетінің жеке жанры ретін де
қарастырады.
Қазақ халық әдебиетінің тектері мен түрлерін және класси-
фикациясын жасап, жалпы жұртшылық назар аударуға ықпал
еткен Х.Досмұхамедұлы зерттеулерінде де өтірік өлеңге
орын берілген
2
. Рухани мұрамыздың барлық болмыс-бітіміне
айрықша мұқият қарап, мәнді еңбектер қалдырған академик
М.Әуезов те өтірік өлеңдер мен әңгімелерге жете көңіл бөлге-
ні белгілі. Оған М.Әуезовтің мынадай пікірлері дәлел: «Бұл
әңгімелердің өзгешелігі неменеде? (өтірік әңгімелерді айтып
отыр—С.Ш). Өзгешелігі халықтың тапқырлық, жүйріктік
сияқ ты өнерді сүйгендігін білдіреді. Қиыннан қиыстырған өт-
кір қиялды бағалағандығын көрсетеді. Халық фантазиясының
тереңдік, жүйріктігіне айғақ болады. Ол фантазия өмірде бар ды
ғана сөз қылмайды. Өмірде болса екен дегенді де сөз қылады»
3
.
1
Жансүгірұлы І. Өтірік. (Ел әдебиетінен жинақ). Төте жазудан аударып
баспаға әзірлеген Т.Әлібек, С.Шахина. Түсіндірмелерін жазып, жалпы редак-
циясын басқарған Б.С.Рақымов.—Қарағанды: ҚарМУ басп., 2001. –63-б.
2
Досмұхамедұлы Х. Аламан /Құрас.: Ғ.Әнесов, А.Мектепов, Ш.Керімов.—
Алматы: Ана тілі, 1991. – 176-б.
3
Әуезов М. Әдебиет хрестоматиясы. (Орталау мектептің 6-класына арналған.
—Алматы: Қазақ мем.басп., 1937. –112-б.; Жиырма томдық шығармалар
жинағы.—Алматы: Жазушы. Т.17. Мақалалар, зерттеулер.—1985. –352-б.
12
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Қазақ әдебиетінің тарихына арналған көп томдық еңбекте
академик Ә.Х.Марғұлан өтірік өлеңдерді жұртқа жағымсыз
мінез-құлықтарды, өмір-тіршіліктегі кемшіліктерді сынап,
сықақтайтын шығармалар тобына жатқызған
4
. Бұл пікірді
М.Ғабдуллин, Ш.Ахметов, Т.Қожакеев, К.Ісләмжанұлы сын ды
ғалымдар да қолдап, өзіндік пікірлерін білдірген.
Өтірік өлеңдерге байланысты пікірлер айтқан ғалымдар
назарынан оның шығу тегі мен дамуы қалыс қалмаған. Мәсе-
лен, алғаш А.Байтұрсынов өтірік өлең негізі ертегіде жатқа-
нын айтса
5
, кейін бұл тұжырымды М.Әуезов те қолдаған
6
. Осы
мәселе І.Жансүгіровті де толғандырып, аталған пікірлерді
былайша толықтырады: «Өтірік те күнінде күпті заманда бо-
лады. Бұрын өтірікті айту үлкен мақтан да, мақсат та болған.
Өтірікшілер бәсекелесіп бәйгеге түскен, айтысқан, ұлы жиында
ел енжарласып бұларды ақындардай жарысқа салған. Әдейі ел
қыдырып, өтірікті таратқан өтірікшілер болған. Әрине, мұны
туғызған ел өмірінің, қоғам құрылысының жағдайы. Өмір күйі,
шаруа шарты, қолы бостық, жұмысы жоқтық. Айдаладағы
аңдай, аспандағы құстай табиғат құшағына бөленіп өскен еркін
еркелік. Бұл жағдайлар өз дәуірінде күшті күй, әсем ән, өзгеше
өтіріктерді туғызып кетті»
7
.
І.Жансүгірұлының меңзеп отырғаны ертедегі көшпелі ел
өмірі, салт-дәстүрі, ойын-сауығы екендігін аңғару қиын емес.
Сол заманның жасампаз өнері—сөз өнері. Қоғамдағы түрлі өз-
герістер өткен заман өнерпаздарына да өз өктемдігін туғызған.
Оны аталған еңбегінде І.Жансүгіров те айтқан: «Міне, сөйтіп
бұрынғы күнде ел аузынан үздіксіз айтыла беретұғын өтірік те,
4
Қазақ әдебиеті тарихы. І том. 1 кітап.—Алматы: Ғылым, 1960. –740-б.
5
Байтұрсынов А. Шығармалар, өлең, зерттеу. Құраст.; Ә.Шәріпов,
С.Дәуітов.—Алматы: Жазушы, 1987. –234-б.
6
Әуезов М. Әдебиет хрестоматиясы. (Орталау мектептің 6-класына арналған.
—Алматы: Қазақ мем. басп., 1937. –112-б.; Жиырма томдық шығармалар
жинағы.—Алматы: Жазушы. Т.17. Мақалалар, зерттеулер.—1985. –100-б.
7
Жансүгірұлы І. Өтірік. (Ел әдебиетінен жинақ). Төте жазудан аударып
баспаға әзірлеген Т.Әлібек, С.Шахина. Түсіндірмелерін жазып, жалпы редак-
циясын басқарған Б.С.Рақымов.—Қарағанды: ҚарМУ басп., 2001. –6-б.
12
13
ҚАЗАҚ ӨТІРІГІ
шығарушы да құжырап таусылуға айналды. Баяғыдай көңіл
алданыш, жан ермегі үшін өтірік айтатын ауылда бұл күн-
де ешкім жоқ. Өтірікші енді күлкіге айналып барады. Бұл—
өмірдің ұлы заңы. Енді елде сақталып қалған өтірік тамтығын
жинап қалу білген қазақтың міндеті болды»
8
.
Сонымен, «өтірікке қатысты халық прозасы ертегілерден
бастау алатын болса, онда өтірік әңгіменің өзі қалай қа лып-
тасқан?» деген заңды сауал туындайды. Зерделі пікірлер айт-
қан зиялылар бұл мәселеге де жауап беруге тырысқан. Мәсе лен,
ақын І.Жансүгірұлы, М.Ғабдуллин өтірікшілер өнері көбі не
ойын-сауық, ұлы жиында көрініс беретінін айтқан. Бұл ретте
Ресей ғалымы К.Чуковскийдің өтірік өлеңдерді «Смысло вая
игра» деп атауы бұл пікірлерді нақтылай түседі
9
.
Қазақ халқының өтірік әңгімелерінің ойын-сауық кезінде
туғандығын «Ығай мен Сығайдың өтірік салыстырғаны»,
«Өтірікті айтқан жақсы, қоштаушысы табылса», «Өтірікке
әкесінен асқан бала», «Балапанды Барқын таз» т.б. қарасөзбен
баяндалатын өтірік әңгімелер дәлелдеп береді. Нақтылай
түссек, өтірік әңгімелердегі бұндай өнер бәсекесі ойын-
сауық арқылы тарап, қиыннан қиыстырып айтатын әзіл-
сықақ отауының керегесін кеңейте түскен. Сөйтіп, халыққа
жақын, жағымды өлеңдер туындай бастаған. А.Байтұрсы-
нов, М.Әуезов, М.Ғабдуллиндердің: «өтірік өлеңдердің қа-
лай туғанын ертегілер мен әңгімелерден білуге болады» деуі
сондықтан. Өтірік әңгімені қалыптастырған тұрмыс-салт,
әдет-ғұрып болса, өтірік өлең, жыр да сол сауықтың жемісі
екен дігі даусыз. Халық арасына кеңінен тараған өтірік өлең-
дер дегі «Айттым да өтірік өлең жұртқа жақтым», «Нанбаса-
ңыз, айтқаныма болса жалған, Саудалы сөзім емес сатуға
алған» т.б. өлең жолдары өлеңді айтушының тыңдаушылар ға
қарата айтатынын аңғартады.
8
Сонда.
9
Чуковский К.И. От двух до пяти. Живой как жизнь. –М., 1968. –С.131.
14
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Бұл ретте де өтірік өлеңдерді кімдер қалыптастырып, ұр-
пақтан-ұрпаққа дамыта жеткізген деген сауалдың туындауы
заңды. Біздіңше, өтірік өлеңнің кейбір белгілері кәдімгі бақ-
сылар мен балгерлердің шығармашылығынан байқауға бо ла ды.
Бірақ олардың мақсаты—науқасты емдеу, індетті елге жо лат-
пау. Солай дегенімізбен, бәдік, арбау, жалбарыну өлеңде рін де-
гі бақа-шаянды, айдаһар жыландарды тілге тиек етіп, жұртты
иландыру, көңіл аулау ісіндегі әрекеттер өтірік өлеңдердің
белгілерін еске салады. Ал өтірік жырларды дамытуға дәнекер
болғандар саятшы, аңшылар екенін ерекшелеу жөн секілді.
Өйткені бізге жеткен кесек туындылардың негізгі жүгін кө тер-
ген сол кәсіптің иелері болып табылады. Мысалы, «Тазшаның
өтірігі», «Мейірманның өтірігі», «Бұқабай мергеннің өтірігі»,
«Байсарының өтірігі» т.б. осының айқын дәлелі. Саят өнері мен
айналысқандардың көпшілігі сал-серілер болғандығы да аян.
Олардың әңгімелеріне өтірік қосылмаса, дәмі кірмейтіні тағы
бар. Бұл пікірді Е.Ысмайлов еңбегі де жоққа шығармайды
10
.
Ел өтірігін айтушылардың енді бір типін әзілқой, қу тілді,
айлалы адамдар кұраған. Сондай-ақ өтірікті жетесіне жеткізіп
айтатындар қатарында ұрлықшылар да бар. Көбіне олардың
өтірігі өзін-өзі мақтап, дәріптеуге құрылады. Өтіріктің ендігі
бір шеберлері—балалар. Үлкендердің өтірігі секілді балалар
өтірігінің өресі ойындар арқылы бірін-бірі мазақтау, алдау
кезеңінде кеңейген. Ойын балалары өтірігінің көлемі шағын
болып келеді. Балалардың сүйікті ойыны «Ұшты-ұшты»,
«Сау сақ санау», «Жаңылма» т.б. ойындарында өтірік пен шын-
дық тайталасқа түседі. Ш.Ыбыраевтың пікіріне қарағанда:
«Өтірік өлең мен әңгімелердің алғашқы шығарушылары ба ла-
лар мен қатар, ересек адамдар болуы әбден ықтимал. Бала лар
фольклорын ұрпақтан-ұрпаққа жеткізіп, балғындарға үй ре тіп
отыратын да негізінен үлкендер болса керек. Демек, үл кен-
дер мен балалар творчествосының тығыз қарым-қатынас та бо-
10
Ысмайлов Е. Ақындар.—Алматы: Қазақ мем. көр. әдеб. баспасы, 1956.
–54-55-бб.
14
15
ҚАЗАҚ ӨТІРІГІ
луы, ауыс-түйіс ортақ шығармалардың екеуінде де ұшы ра суы
заңды»
11
.
Өтірік жанры өзінің болмыс-бітімі жағынан қарағанда
халық шығармашылығының көптеген түрлерімен бай
ла-
нысты болып келеді. Өтірік әңгімелер көбіне тұрмыс-салт
немесе шыншыл-реалистік ертегілерді еске түсіреді. Мы-
салы, «Қырық өтірік» әңгімесінің «Аяз би» ертегісімен са-
бақтас екендігі талас тудырмайды. Мазмұндық құрылымы
жағынан «Жан-жануарлардың жылға таласуы», «Үркер»,
«Айлакер тышқан», «Қотыр торғай», «Балтекей бидің соты»
т.б. хайуанаттар мен шыншыл ертегілер сюжеттерінің өтірік
әңгімелер мен өтірік жырлармен сарындас болып келетіні
байқалады. Аталған ертегілердің көпшілігі шешендік пен
тапқырлықты дәріптейді. Өтірік өлеңнің шешендік өнерге
қатысы барлығы Т.Қожакеев еңбектерінде жан-жақты
қарастырылған
12
.
Өтірік өлеңдерде тұрмыс-салтқа қатысты мәселелер ба-
рынша кең қамтылған. Атап айтқанда, «Қырық өтіріктің»
әңгіме немесе өлең түріндегі үлгілері бұған толық жауап бере
алады. Келісті өлең шумақтарындағы қайынға бару, ине лік-
ке жүк артып көшу, ат арқандау, арқан есу—бәрі де қазақ-
тың өткендегі көшпелі өмірін көз алдыңа алып келеді. Өтірік-
тегі ең керемет қыз беру, оған жеңгелікке жүретіндер немесе
ұлан-асыр той жасау көріністері арқылы туындылар шымыр-
лана түседі. Ал өтірік өлеңдердің көпшілігі аңшылыққа
қатысты туғанын ескерсек, оның бастаулары тағы да тұрмыс-
салт жырларына алып келеді. Ел арасына кеңінен танымал
«Кірпік шешен», «Бүркіт», «Шыбын» т.б. өтірік жырлар
аңшылық, саятшылықты дәріптейді. Аңшылық өлеңдердегі
«Көк жендет» атты шығармада талай жыл өзіне серік бол ған
кұсынан айырылған аңшының зары баяндалса, «Бүркітте»
11
Ыбыраев Ш. Қазақ фольклористикасы: кеше, бүгін, ертең /Әлем. альма-
нах.—Алматы: Жазушы, 1991. –10-б.
12
Қожакеев Т. Адам. Қоғам. Сатира.—Алматы: Жазушы, 1985. –31-б.
16
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
аңға салған құсына ырза болған аңшының көңілін ұғуға
болады.
Өтірік шығармашылықтың өзге де ұсақ жанрларымен
тығыз байланыста болатынын аңғаруға болады. Өтірік өлең-
дерде жаңылтпаштардың кей белгісі сақталғанмен, оның
жалпы табиғаты жұмбаққа жақын. Әсіресе, өтірік өлеңдерге
балалар бірден елтіп, ондағы өтірік пен шындықтың ара-
қатынасын пайымдауға көп тер төгеді. Бұдан басқа өтірік
өлеңдердің ауыз әдебиеті шығармаларындағы бір байланысы
айтыстарда да айқын аңғарылады. Балалардың бірін-бірі
мазақтап сөз жарыстыруы, тартысқа түсуі кәдімгі айтыстарды
еске түсіреді. Сондай-ақ ел арасына ертеден тараған «Бәдік»,
«Аң мен аңшының айтысы», «Мал мен иесінің айтысы», «Өлі
мен тірінің айтыстары» секілді мысал айтыстар бұл пікірді
айғақтайды.
Фольклорға тән басты ерекшеліктердің бірі—оның көп нұс-
қалық сипаты. Өтірік өлеңдер де осы заңдылыққа сай келеді.
Ел өтірігінің ауызша туып, ауызша таралуы, бірнеше нұсқа-
лы болуы, халық тұрмысымен байланысты шығуы, орындалу
мәнерімен, дәстүрлі мақаммен айтылуының өзі фольклорлық
мұра екендігін айғақтай алады.
Ғалымдардың пікірлерін тұжырымдай келіп, өтіріктерді
мынандай жүйеге келтіріп қарастырған жөн сияқты: бі рін-
шіден, шындық пен өтіріктің арасын тайталасқа түсіретін,
өтірік арқылы қалтқысыз сендіруге тырысатын, мақтаныш,
алдау, мазақтау арқылы айтылатын халық поэзиясының
түрін—өтірік өлеңдер деуге болады; екіншіден—өтірік жыр-
лар халық шығармашылығындағы өмір шындығын ерекше
айқындап, бірақ сол шындықтың өңін айналдырып ақиқатқа
жатпайтындай қылып кең көлемде баяндайтын туынды-
лар; үшіншіден, өтірік өлеңдердің шығу тегін анық тайтын
қара сөзбен айтылса да, өзіндік белгілері поэзияға жақын
және шындыққа жанаспайтын драмаға тән күлкілі өтірік
әңгімелер.
16
17
ҚАЗАҚ ӨТІРІГІ
Өтірік жыр туралы мәлімет тек қана І.Жансүгіров еңбе-
гін де ғана көрініс береді. Өтірік жыр, өтірік өлең ұғым дары
бір-бірінен алшақ тұрған дүние емес. Бұның негізінде бел гілі
бір жанрдың қалыптасуы мен даму эволюциясы жатқаны
анық. Өтірікті шығарушылар халық көңілін көтеру үшін
барынша ізденіп, түрлі оқиғалар ойлап тапқан. Ойын-
сауық нәтижесін де пайда болған көлемді өтірік жырлардың
қанша уақыт жасағандығын кесіп айту өте қиын. Олардың
көпшілігі ойын-сауық кеміп, қоғамдық өзгерістер ұмыт
болған шақта бірте-бірте көмескіленіп, халық жадынан
ұмыт болған. Бүгінгі күн
ге жеткен «Шыбын», «Кірпік
шешен», «Торы тай» т.б. жырлар оны толық дәлелдей
алады. Бұл көлемді туындылар жырау және жыршылдық
дәуір шеңберінде қалыптасып, олардың шығармашылығы
тоқырауға ұшырағанда ұмытыла бастаған деудің қисыны
бар. Ал ақындар шығармашылығы дәстүрі өтірік өлеңдер-
дің дамуын кеңейткен. Бұл балалар арасында жатталып,
үздіксіз айтылу арқылы түрлі кезеңдерден сүрінбей өткен.
Сондықтан халық шығармашылығындағы өтіріктің поэ-
зиялық түрін жанрлық жағынан өтірік өлең дегеніміз
жөн сияқты. Қажет болса, «өлең» деген ұғымның халық
түсінігіндегі пайымдалуы анағұрлым ауқымды. Айталық,
тұрмыс-салтқа қатысты туған поэзияда жыр, өлең, толғау
т.б. баршылық. Ендеше, көркемдік жүйесіне қарай отырып,
халық поэзиясының бір түрі «өтірік өлеңдер» деп атауға
негіз бар. Өтірік өлең—өмір шындығын біліп, игерген өнер
адамының сол шындықтың өңін айналдырып, бір ауыз
шындық қоспастан тамаша татымды шығарма жасаудың
негізінде пайда болған жанр екендігі анық.
Тақырыптық жағынан алғанда өтірік жырлар—өтірік
мақтан, өтірік мысал, өтірік әзіл болып бөлінеді. Өтірік жыр-
лардың басты ерекшелігі—онда шығарма оқиғаға құрылып,
сюжет желісі пайда болады. Тегі жағынан эпикалық туындыға
айналып, оқиғадан-оқиға туындатып айтылатын жыр түріне
2-0184
18
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
ауысады. Батырлық жырлардағы пырақтарды құсша ұшыру,
сөйлесу, алты айшылық жерді алты күнде алдырудағы қиял-
дың желісі бұл жерде алабөтен өтірікпен суарылып, өнерпаз
Кірпік шешенді бәйгеге қосқан. Жалпы өтірік жырдағы қы-
зық ты тақырып—өтірік мақтан мен мысал болса, бұл тақы-
рып ты мейлінше игергендер саятшы, атбегі, сейістер болған.
Мы салы, өтірік жырларды айтушы Мейірман Дәркенбайұлы-
ның жырлары бұл тақырыпты ерекше аша түседі. Ол өтірікті
бүркіттен бастап, кер бие, торы тай, шыбыннан аяқтайды.
Барлығы оқиғалар желісіне құрылған.
Ал өтірік өлеңдер көбінесе балалар арасында айтылып,
олардың бірін-бірі мазақтауы, мақтануы, алдауы, бір нәрсеге
бола таласып бәстесуі т.б. балалық шақтың тасқа басқан
таңбасындай екені мәлім. Бала да өзінше мақтанады, сол
мақтанудың басы—«өтірік ерлік». Атағы аңыздағы батырдай
болу, ертегідегі жалғыз көзді дәуді жеңетін қаһармандай бо-
лу—бала арманы. Мысалы:
Жасадым жұмыртқадан алтын табақ,
Сүңгі мұзды боршалап еттім тамақ.
Шегірткенің сирағынан қасық жасап,
Ертеден кешке дейін іштім тамақ.
«Қырық өтіріктен» басталатын мұндай шумақтар арқауы
ерлікті дәріптеу болса керек. Балалар өтірік өлеңдері ішіндегі
ендігі бір тақырып—өтірік ант.
Ойын балаларының бірін-бірі сендіру, айтқанына иланды-
ру үшін ант беретіндігі әлі де кездеседі. Бұған «Аяқтағы суға
ағып өлейін, Көнектегі суға кетіп өлейін» немесе: «Желкем
шұңқырын көрмейін» деген сияқты балалар анты айқын дәлел
болады. Мұндай анттарға алданбайтын бала жоқ. Бұндай ант
түріндегі өлең жолдары көптеген елдердің фольклорында
ұшырасады.
18
19
ҚАЗАҚ ӨТІРІГІ
Балалар айтатын өтірік өлеңдердегі негізгі бір ерекшелік—
олар өздері білетін және күнде көретін жәндіктерді өлеңге қо-
сып, сол арқылы өтірікпен сын-сықақ айтады. Бұған ақындар-
дың ықпалы болуы мүмкін. Баланың: «Айттым да өтірік өлең
жұртқа жақтым, Қой қылып құмырсқаны жаздай бақтым»
дегенінде суайттың жұртқа жақпайтыны белгілі бола тұра,
«өтірікпен жұртқа жақтым» дегенде астарлы емеурін тұр. Осы
шумақтағы отарлы қойды құмырсқаға теңеу сыншылдықтың
жемісі. «Шегірткенің айғырын ұстап алып, қой тастан түлкі
қағу»—сықақтың белгісі.
Бар бола тұрып, бір күнгі жұтта бар байлықтан айы-
рылып, тақырға отырып қалу—қай кезенде де мысқылмен
масқараланған. Өмірдегі келеңсіздік өтірікке айналғанда күл-
кі туса да, күлдіріп тұрып күңірентіп кететіндігі бір бұл ғана
емес. Айталық, «Қырық өтірік» өлеңінің негізі хан жарлығын
мүлтіксіз орындап, өтірікті өрімдей өрген Тазша соңында
қызын алып ханды масқара етеді. Әлгіндегі айтылған астарлы
сын-сықақ, мысқыл мен кекесін ендігі уақытта сарказмге
ұласады. Кешегі сыйқына ел күлетін Тазша жеңісі хан қызын
алумен тынды. Тазшаның ісі—ірі жеңіс, ханның ісі—ауырмай
есінен адасқандық. Әмірі күшті билік иесі болса да, өнердің
алдында тізе бүгіп, соңында ханның бейшара күйге түсуі шебер
суреттелген. Сөз түйіні—өнер жеңісі.
Өтірік өлеңдердегі сатира өмірде жиі кездесетін жат пи ғыл-
ды көпшілік алдына осылай шығарып, көпті одан түңілді реді.
«Кер бие, торы құлын», «Шыбын», «Кірпік шешен», «Бүр-
кіт» атты өтірік жырларда саудагердің ел алдында әбден әккі
болып алғанын масқаралап, келемежге айналдырса, «Шы-
бын» жырында біреудің күш-қайратын пайдалануға келген-
де алдына жан салмайтын жандар мысқылмен түйрелген.
Алып шыбынды атқан аңшының сыбағасына ортақтасқан
ағайындар болса, енші алудан бір тынбайды. Біреу мал сойса,
пышақ үстінен үлестіріп алып кететін жұртты келемеждеп,
оған қарама-қарсы алып шыбынды алғандағы мақсат та сол
20
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
өрескелдікті көрсетуден туған. Туындылардың бүкіл болмыс-
бітімі өте өткір, ащы кекесін мен мысқылға құрылғаны мәтін-
ге үңіліп, астарлы сөзге мән бергенде ғана анықтала түседі.
Өтірік өлеңдердегі басты белгі—ақылды және ақылсыз
адамдардың мінез-құлқын жұртқа жария етіп, оны әзіл-оспақ
арқылы масқаралау. Өлеңдердегі осындай ерекшелік оны ай-
тушылардың стильдік қолтаңбасын анықтап бере алатындай.
Өтірікті айтушы соны жеріне жеткізе түсу үшін шындық пен
өтірікті тайталастырады. Елді күлкімен кенелтудің түп төркіні
келеке-келемеж екендігі өтірік өлеңнің дәстүрлік белгісін
толық танытады.
Өтірік өлеңдердің негізгі иесі балалар болса, олардың
тапқырлығы, орынды жауаптары әзіл-ысқақ, сын үлгісінде
айтылса, ендігі кезекте одан әрі дамытылып, айтысқа
ұласқанын байқаймыз. «Кісі мен қиқар бала», «Суайт бала
мен қарт», «Бала мен шілдің айтысы», «Ағаш пен шөптің
ажырасқаны» атты айтыс үлгілері өтірік пен шындықтың
тайталасына құрылған. Бұның өнер түрі негізінде балалар
арасында қалыптасып, дамып отырғандығын айтыстың атау-
лары да анықтап тұрғаны аян. Өтірік айтыс мысал үлгісінде
қалыптасып, жауаптасып бәсекеге түсетін сөз барымтасының
көне белгісін еске түсіреді. Сөйтіп, алғашқыда сөз жарысы
арқылы пайда болған өтірік өлең айтысы келе-келе әңгіме ге,
өлең-жырға айналып кеткен.
Айтыстың негізі шындыққа жанаспайды десек те, мұнда
тұспалдау мен ишаралау пәрменділік танытады. Өмір үшін
күресте адамдық пен пәктіктің, тапқырлық пен шешендіктің
белгілері танылып қалады. Тегінде, айтыстың шығу тегі мен
түп-тамыры мысал айтыстарында жатқаны анық. Оны көбіне
дарынды суырып салма ақындар өнері деп дәріптесек те,
оның бастау негіздері мысал үлгісінде қалыптасып, сандаған
өнер өрендерінің шығармашылығы арқылы дамытылғанын
айғақтайды. Жасынан өлеңге үйір қазақ халқының дәстүрі
берік екендігін балалар шығармашылығы да мойындатады.
20
21
ҚАЗАҚ ӨТІРІГІ
Соның ендігі бір дәлелі балалар шығармашылығынан орын
алған, әсіресе өтірік өлең айтысында айрықша көрініс
табады. Қысқаша айт сақ, өтірік өлеңдер, негізінен, балалар
шығармашылығы арқылы дамып қалыптасқан. Сөйтіп, өз
алдына өтірік ерлік, өтірік ант, өтірік сын-сықақ, өтірік
айтыс ретіндегі тақырыптарды құрап, келе-келе тақырыптық
циклде топтасқан. Белгілі тақырыптар сан-алуан мәселелерді
көтеріп, өзінше жинақтала топтасқан. Бұл тұрғыдан келгенде
өтірік өлеңдер мен мысал жанры тығыз байла ныста екендігін
көруге болады.
Ел өтірігінің туындауына, дамуына ересектер де зор ықпал
етіп, олардың шығармашылығы көлемді жырларға ұласқан.
Тақырыптық жағынан алғанда өтірік жырлар: өтірік мақтан,
өтірік мысал, өтірік әзіл болып бөлінеді. Өтірік жырлардың
шағын өлеңдерден айырмашылығы—онда шығарма оқиғаға
құрылып, сюжет желісі пайда болады. Тегі жағынан эпикалық
туындыға айналып, оқиғадан-оқиға туындатып айтылатын
жыр түріне ауысады. Бұндай көлемді дүниелерді тудырған
белгілі ақындар болған. Ел арасына кең таралған «Кірпік
шешен» атты өтірік жырдың негізгі тақырыбы—мақтану.
Батырлық жырлардағы пырақтарды құсша ұшыру, сөйлесу,
алты айшылық жерді алты күнде алдырудағы қиялдың желісі.
Бұл жерде алабөтен өтірікпен суарылып, өнерпаз ақын Кірпік
шешенді бәйгеге қосқан. Жалпы өтірік жырдағы қызықты
тақырып—өтірік мақтан мен мысал болса, бұл тақырыпты
мейлінше игергендер өнерпаздар екендігін байқаймыз. Бұл
ретте Мейірман Дәркенбайұлының есімін ерекше атап өткен
жөн. Оның әрбір шығармасы оқиғаға құрылып, көлемді жырға
ұласқан.
Үлкендерге арналған өтiрiк өлеңде әрқашан әлеуметтiк
салмақ жатады, қарама-қарсы жағдайларды қиюын келтiре
ұйқастырып, сол арқылы өмiр шындығын көрсетiп, байдың
сараңдығын, ханның қаталдығын күлдiре отырып сынау
ерекше тапқырлықты қажет етедi. Халықтық өтiрiк өлеңдерде
22
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
осы тапқырлық өте мол-ақ. Әрине, балалар репертуарындағы
өтiрiк өлеңдердiң ересектер жырынан айырмашылығы бар. Ең
алдымен, үлкендер өтiрiк өлеңдерiндегi салмақты әлеуметтiк
жүк балалар өлеңдерiнде байқала бермейдi.
Өтiрiк өлең бала қиялын ұштауда, бейнелi ойлауға жетелеу,
ұтқырлыққа, тапқырлыққа тәрбиелеуде аса маңызды рөл ат-
қарады. Сондықтан да халық ақындары мен балалар жазу-
шыларының шығармашылығында бұл жанр жалғасын тауып,
өрiстi дамып келедi.
С. Ж. Шахина,
филология ғылымдарының кандидаты,
доцент
22
Ө Т І Р І К Т Е Р
26
26
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/samashev-zejnolla-sltanov-uanish-tyabaev-anat-shegelbaev-baitj.html#«Мәдени_мұра»_мемлекеттік_бағдарламасының__Фольклортану,_әдебиеттану_және_өнертану_секциясының_мүшелері


url: http://emirsaba.org/samashev-zejnolla-sltanov-uanish-tyabaev-anat-shegelbaev-baitj.html#Томды_басуға_М.О.Әуезов_атындағы_Әдебиет_және_өнер_институтының__Ғылыми_кеңесі_ұсынған__Томның_редакция_алқасы


title: АБЫЛАЙДЫҢ ТҮСІ - Самашев Зейнолла Сұлтанов Қуаныш Тұяқбаев Қанат Шеңгелбаев Бақытжан «МӘдени мұРА» Ұлттық стратегиялық...

text:
1. АБЫЛАЙДЫҢ ТҮСІ
Бір күні Абылай үйінде жатып, бір түс көріпті. Сол түсін
Бұқарекеңе жорытқан екен. Абылайхан түсінде құбылаға қа-
рай бара жатса, бір биік аспан зәулім бәйтерек көреді. Мидай
далада сол бәйтерекке барса, түбінде бір жолбарыс жатыр екен.
Ол жолбарыс Абылайды көре сала келіп алысады. Абылай да
жолбарыспен алысып жүріп, қолындағы қанжарымен ішін жа-
рып өлтіріпті. Оның ішінен бір қасқыр шыға келіп, ол тағы алы-
сыпты. Абылай оны да жеңіп өлтіріпті. Оның ішінен бір түлкі
шыға келіп, о да алысыпты. Оның ішінен бір қоян шыға келіп-
ті. Ішін жарғанда оның ішінен бір күзен шыға келіп, о да алыс-
ты. Оның ішін жарып жіберсе, қоңыр шолақ тышқан шығады.
Міне көрген түсі осы екен.
Бұқарекең келешек заманға және Абылайдың кейінгі ұр-
пақтарына келтіріп былай жорыпты:
—Бәйтерек көргенің—өзіңнің осы күндегі хандық бақы-
тың. Өзіңнің жолбарыстай айбатың, хан, салтанатты уақытың.
Өзіңнен туған бір балаң аюдай болып туып, өзіңнің хандық
орныңа тұрып, өзіңдей болып қалмаққа, жауға аюдай болып
шабады екен. Онан туған балалар қасқырдай болады екен. Онан
кейінгі адамдар түлкідей бірін-бірі алдап, арбап, сұм заманға
ие болады екен. Онан кейінгі адамдарға бір қорқу, үрку, жебір,
жесір тар уақыт болады екен. Одан кейінгілердің көрген уақы-
ты бастарына келетін бір қоңыр шолақ тышқандай болып жүріп
күн көретін уақыт болады екен. Заманның ақыры таянған-
да адам баласына кездесетін уақыт күзен секілді болар. Аяғы
тышқан болып, дүние сөйтіп таусылады-дағы.
ІІ. Халық прозасындағы түс
және оны жору
168
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
Бұқар түсін жорып айтқан соң Абылай бұл сөзіне құлақ
қойып, сонан соң Самарқан шаһарына елші жіберіпті: «Ұрысым,
соғысым жоқ. Әулиелерге зиярат қылғалы келдім. Осы жер ден
қайтамын» деп. Самарқан, Бұқар жұрты қорқысып тұр екен.
Мұнан бұрын қосыны қазақ болып он үш патша ол шаһар-
ларды алған екен. «Қосыны қазақ болды дегенше, бұ дүние
тар, сарттарға азап болды» дейді екен. Абылай ханнан бұл сөзді
естіген соң Самарқан халқы қуанып, тарту, таралғы, сыймен
келіп, ханды көріп көңілдері сондай тынды.
2. АБЫЛАЙ ХАННЫҢ ТҮСІ
Абылай хан Самарқанд шаһарының бетіндегі Жұпар қо ры-
ғына түсіп, алғаш қонған түні түс көріп, ертеңінде қасындағы
түс жоритын қариясына жорытады.
—Түсімде шатырымның алдында бір жолбарыс келіп шөгіп
жатып алды, бұл не қылған жолбарыс деп таң қалып қарап
едім, әлгі жолбарысым аю болып кетті. Жаңа жолбарыс еді ғой,
қалайша аю болып кетті деп екінші қарағанымда қасқыр бо лып,
онан соң түлкі, ақырында қоян болып кетті. Осы көргендері ме
таң қалып жатқанымда оянып кеттім,—деді. Сонда қария:
—Жолбарыс көрсең, басыңнан бақыт құсы ұшқаны, бая-
ғы дан бері қайтпай жүріп, енді жасың жеткен шағыңда «Абы-
лай хан сарттан өліпті» деген атқа ұшырамай қайта ғой. Жол-
барыстың аю болғаны сенен соңғы балаларыңның заманы аю
заманы болып, жұрт аюдай алысып өтеді. Қасқыр болғаны
немерелерің заманында қасқырдай жұлысып өтер. Түлкі бол-
ғаны шөбереңнің заманында түлкіше жортып өтер. Қоян бол-
ғаны онан кейінгі заманда қорқып өтер,—деген екен.
3. АБЫЛАЙДЫҢ ӨЗ ТҮСІН ЖОРУЫ
Абылай үйінде ме, не жорықта ма, әйтеуір бір түс көріпті
(әркім әртүрлі айтады).
Түсінде бір қалың даманда отырып есіктен қараса, есік ал-
дында бір үлкен көл бар екен. Оның құрақ, қамыстары жол сыз
168
169
ХАЛЫҚ ПРОЗАСЫНДАҒЫ ТҮС ЖӘНЕ ОНЫ ЖОРУ
ыққа қарап жапырылып тұр екен. «Япырым-ай, мына көл-
дің қамысы желсіз неге жапырылып тұр?» деп, есікке шыға
келсе, есіктің алдында бір арыстан қарсы қарап жатыр екен.
Абылай сескеніп тұра қалыпты. Арыстан қарап секі
ретін
түрге келіп, айбаттанып күшін жинапты да, өз бетімен жүре
беріпті. Одан соң сол жерге қасқыр, түлкі, қоян келіп кі діріп,
бәрі де көз алдында өз бетімен кетті. «Манағы құрақты көлім
сор болды ма? Бұлақ болды ма? Шалшыққа айналды ма? Не
болғанын қарауға өзім де жиреніп жатып оянып кеттім»,—
дейді.
Естушілер не деп жоруын білмей, жақсылыққа жоруға
қисынын таба алмай, жамандыққа жоруға ханына бата алмай
отырыпты.
Сонда Абылай өзі былай деп жорыпты:
—Менің көрген жыным, айдын шалқар көлім—ол мына
менің көрген дәуірім, мына отырған сендерсіңдер. Ана жапы-
рылып көрінген—менің қоғадай жапырылып бас иіп тұрған
халқым. Оның ақыры былай болды. Шіркін, халқым, дәуірің
осындай болады екен ғой! Көрген арыстаным—ол дұшпаным.
Қанша дұшпаным қайрат етсе де, әсер етпеді. Оның артындағы
қасқыр, түлкі, қоян—олар менің кейінгі тұқымдарым болар.
Олардың ақыры қоянға ұқсап, ел-жұрт қараудан да жирене тін
болады екен ғой!—деп жорып, өзі қатты күйзелген екен. Сон да
қасындағылар да:
—«Түс—түлкінің боғы», жақсыға жорыңыз, түс көруші ден
емес, жорушыдан,—деген екен.
4. АБДОЛЛА ХАННЫҢ ТҮСІ
Ұлы мәртебелі Абдолла ханның дәуірінің бастапқы кезе-
ңін де көрген түсі бар. Бірде ол түнде қадірлі басына тынығу
жас ты ғын жастанады. Оның ми алаңын ұйқының ауыр қолы
жайлап, түсінде әлдебір жерге екі қадірменді кісі келген
екен. Мұның ұлы мәртебесімен (Абдолла ханмен), патшалы-
ғы мәңгі жасай бергей, бірге жоғары мәртебелі әулие марқұм
Хұсрау-сұлтан тұр екен дейді. (Ханның айтуы бойынша)
«Әлгі қадірменді екі кісінің бірі Хұсрау-сұлтанның қолына
170
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
жалаң жүзді жалаңаш қылыш берді. Бұл екі алып тұлғалы
кісінің енді біреуі маған екі қылыш ұстатты: біреуін сол
қолыма, біреуін оң қолыма. Екі қылыштың әрқайсының екі
жүзі бірдей өткір еді».
Ұлы мәртебелі хан (Абдолла хан) ұйқысынан оянғанда бұл
түсін ешкімге айтпады.
Хасан Қожа айтады: «Мен оның (Абдолла ханның) хан дық
ұлылығының аяғын жалау құрметіне ие болғанымда былай
дедім: «Жарық нұрға бөленгір, қасиетті Қожа Жойбара, Сізге
дұға арнап: «Ұлы мәртебеліге айта барыңыз: біз өзгеге жалаң
жүзді жай ғана қылыш берсек, оған екі жүзі де өткір екі ал-
мас қылыш бердік. Екі ойлы болатын не жөні бар?»—деп айт-
ты.
Оның хандық ұлы мәртебесі: «Бұл түсті мен әлдеқашан көр-
ген едім, әрі ешкімге айтпаған да едім»,—деді.
Абдолла хан Бұқараны, Ташкент, Балх пен Ферғананы,
Хорезмді және тағы басқа жерлерді жаулап алып, үлкен мем-
лекетті басқарды.
5. АҚСАҚ ТЕМІР
Темірдің шешесі Сақыпжамал осы баласына екіқабат
кезінде түс көріпті. Түсінде ол бала емес, жылан туыпты.
Сол жылан көз алдында үлкейіп айдаһар болыпты. Алдымен
ол өзінің туған анасын жұтыпты, артынша сол кездегі Сыр-
дария билеушісі Тоқалақты жұтыпты. Бұл түсін екіқабат
келіншек үйіне кездейсоқ қонақ болған жолаушы кемпірге
жорытыпты. Кемпір сатқындық жасап, бұл түсті Тоқалаққа
айтып қойған. Қатал хан екіқабат келіншекті алдырып, өз
қолымен ішін жарып, мазардың ішіне көмусіз тастатқан.
Сақыпжамалдың туған сіңлісі Теккене жеті айлық тірі жат-
қан баланың кіндігін тісімен қиып, баланы алып кеткен.
Шешесінің ішіне пышақ салған кезде кішкентай баланың оң
аяғына зақым келіп, ақсақ болып туған. Әлгі он алты жасар
әлі беті ашылмаған бейкүнә қыздың емшегінен сүт шыққан,
баланы өсірген. Ақсақ Темір өмірбақи шешем, анам Теккене
деп кетті.
170
171
ХАЛЫҚ ПРОЗАСЫНДАҒЫ ТҮС ЖӘНЕ ОНЫ ЖОРУ
* * *
Түркі тұқымдас барлас руынан шыққан Шахрисабз биі
Тарағай түс көреді, түсінде биік таудың басында тұр екен.
Түн тастай қараңғы. Тарағай бидің қолында болат қылыш
бар. Қолындағы қылышынан сол шақта найзағай оттары
жарқылдай дүние жүзі жап-жарық бола қалады. Тарағай би
оянып кетеді. Бірақ сол түні оған ақ киімді, ақ сәлделі, ақ атты
адам аян береді: «Тарағай би, қазір әйелің Тәккине бір ұл туа-
ды. Ол әлемді билейтін жаһангер болады»,—депті. Ол Қызыр
ғали әссалам әулие екен. Бұл жору ертеңіне Қазаған ханға
да жетеді. Ол болашақ жаһангер Әмірдің тууынан сескеніп-
ті, нөкерлеріне бұйрық беріп, бидің жоқ кезінде толғатып
жатқан әйелдің қарнын іштегі бала өлі түсуі үшін ауыр таспен
үйкелетеді. Әйткенмен бала мұнымен өлмейді, мезгілі жет-
кенде туады. Бірақ тастың салмағымен ана қарнынан бір аяғы
солып түседі.
* * *
Тарағайдың ортаншы әйелі Тәкинә қатын осы Темірге
екіқабат болған кезінде түс көреді. Түсінде Қызыр ғали
әссалам әулиеден бала сұрайды. Әулие оған денесі тастан,
жүрегі дүниенің ең нәзік гүлдерінен жаралған ұл береді.
Емшегін жөндеп еме алмаған баласын анасы құйрығынан
салып қалғанда, тастан жаралған баланың денесінен қолы
қатты ауырып кетіп, анасы жылап қоя береді. Анасының
жылағанын көріп, жүрегі нәзік гүлдерден жаралған бала-
сы енді қосылып жылайды. Анасы мен баласының көзінен
жасы ағыл-тегіл төгіледі. «Қалай, балаң ұнайды ма?»—деген
Қызыр ғали әссалам әулиеге Тәкинә қатын: «Маған мұндай
жылауық баланың керегі жоқ, басқа бала бер»,—деп жа-
лынады. Сонда әулие оған керісінше денесі гүлдей жұмсақ,
жүрегі тастай басқа бала береді. Бұл да анасының емшегін
дұрыстап еме алмайды. Анасы бұны да ұрады. Бірақ қанша
ұрса да, баланың көзінен жас шықпайды. Баласының бұл
мінезіне қуанған анасы сылқылдап күліп жатып оянып
кетеді. Ертеңіне Тәкинә қатын түсін бір білгір кәрі кемпірге
жорытады. «Түсіңде жыласаң, өңіңде қуанарсың, ал түсіңде
қуансаң, өңіңде жыларсың. Бекер алғашқы балаға көнбеген
172
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
екенсің. Сенің мына туғалы тұрған балаңның денесі ет пен
сүйектен біткен жұмсақ болғанмен, жүрегі тастан да қатты
келеді екен, түбі өзгені қойғанда өзіңді де талай жылатар»,—
деген екен.
6. ӘМІР СЕЛЖҮКТІҢ ТҮСІ
Әмір Селжүк жүз жыл жасады. Бірде ол түнде түсінде кіші
дәретін отқа жіберіп тұрғанын, ол оттан ұшқан ұшқындардың
жердің шығысы мен батысына шашырап түсіп жатқанын кө-
реді. Бұл көрген түсін түс жорушысына айтқанда, ол былай деп
жауап береді: «Сенің тұқымыңнан әлемнің алыс елдерін жау-
лап алатын патшалар шығады».
Шындығында да солай болды. Әмір Селжүктің ұрпақтары
шығыс пен батысты жаулап, аса қуатты мемлекет құрды.
7. БААРИН ТАЙПАСЫНАН ХОРЧИ УСУН
ҚАРИЯНЫҢ ТҮСІ
Хорчи келіп бүй дейді:
—Біз Бондончар богданың әкелген әйелінен туғандықтан,
Жамұқамен кіндіктес әрі үндес, тілдес адамбыз. Сондықтан
да Жамұқадан іргені аулақ сала алмаймыз. Бірақ құдіретті
Тәңір келіп, маған аян берді: «Қырдың қызыл сиыры келіп,
Жамұқаны сәл айналсоқтап жүрді де, үйімен қоса сүзгіледі.
Сөйтіп бір мүйізін опырып алып, сыңар мүйізді боп қалған
соң, «мүйізімді бер» деп, Жамұқаға қарай мөңіреп тарпы-
ланды. Тағы мұқыр кер сиыр үлкен үйдің арбасына жегілген
екен деймін. Ол Темүжіннің соңынан үлкен арбасын сүйрете
ұмтылып:
Тілге көнсе жер мен көк,
Темүжінді ел иесі болдырғай,
Тасып бара жатырмын,—деп мөңіреді. Жасаған
Тәңір менің көзіме осылай көрсетті. Егер, Темүжін, сен менің
алдын ала болжап айтқанымдай, ел қожайыны болсаң, маған
172
173
ХАЛЫҚ ПРОЗАСЫНДАҒЫ ТҮС ЖӘНЕ ОНЫ ЖОРУ
қандай жақсылық істер едің?—дейді. Сонда Темүжін: «Шы-
нында мен мұқым елді билесем, сізді түменнің нояны болдырар
едім»,—дейді.
Хорчи Усун қарияның түсі кейіннен оның өңінде шындыққа
айналды.
8. БАБЫР МЫРЗАНЫҢ САМАРҚАНД ҚАЛАСЫН
АЛАР АЛДЫНДАҒЫ ТҮСІ
«Сол кезде ғажайып түс көріппін: маған әулие Қожа Убай-
долла келген екен деймін. Оны қарсы аламын. Қожа үйге кіріп,
төрге отырды, оның алдында дастархан жайылды, тағам мол
тартылмағандықтан ба, әулие Қожа маған реніш білдіргендей
сезінемін. Баба молда мен жаққа қарап, ымдап белгі берді. Мен
де оған: «Бұл менің кінәм емес, дастархан жайған адамның
кінәсі»,—деп ымдадым.
Қожа айтқанымды ұғып, ишарат білдірді. Ол орнынан тұ-
рады, оны шығарып салмақ болып ілесемін. Сол үйдің ішінде
ол менің екі қолымнан ұстап, тік көтеріп алды, бір аяғыммен
жер тіреп қалдым. Қожа түрікше: «Шейх қайырымды кеңес
берді»,—деді. Сол бірнеше күннің ішінде Самарқанды ал-
дым».
Ұлы Моғол империясының негізін салған Бабырдың көзі ті рі
кезінде оның күші мен атағына тең келер ешкім болмады.
9. БЕКЕТ АТАНЫҢ ТҮС ЖОРУЫ
Бекет Атаның әулиелігі қалың елге кеңінен жайылған
кез болса керек. Маңғыстауға аты танылып үлгірген дом-
бырашы сері жігіт ел аралап жүріп, жұмаға қараған күні
түс көреді. Түсінде астындағы аты омақаса құлап мертігіп,
домбырасы ортасынан омырылып, өзі белінен шойырылып
жүре алмай қалғанын сол ауылдағы көпті көрген қарияға
жорытады да, ақсақал тұшымды ештеңе айтпаған соң, жос-
парлап қойған жолынан бас тартпай, кете береді. Жолда дәл
түсіндегідей атының аяғы інге кіріп кетіп, омақаса құлайды,
174
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
өзі омыртқасын зақымдап жүруден қалады. Баласының азап
шегіп жатқанын көрген әкесі арнайы ат арытып келіп, Бекет
Атаға баласының жағдайын баян қылады. Бекет Ата жігіт тің
жұмаға қараған күнге түс көргенін, сол түсті жорытқан нан
болғанын айтып, келе алмай үйінде қалған жігітке сырты нан
бірнеше айға шарттап, ем жасайды. Атаның емі қонып, дом-
бырашы жігіт жазылып, бұрынғыша серілігін жалғастыр ған
екен.
* * *
Маңғыстауды мекен еткен арабша да, орысша да сауатты,
байлығы басынан асатын Сарыбай атты жігіт ағасы Бекет Ата-
ға барып, сәлемдесіп, оның батасын алмаққа ниеттенеді. Бірақ
пендешілікпен әне шығам, міне шығам деп жүріп, екі-үш жыл-
ды өткізіп алады.
Сондай күндердің бірінде құдасының аулында жатып, тү-
сінде айдалада қонып отырған алып құсты көреді. Қандай ға-
ламат екенін білмекке атын сол жерде қалдырып, жақында-
ған сайын құс үлкейе береді. Ақыры киіз үйдің көлемін дей
болғанда қанатының астыңғы жағынан есік ашылып, оқалы
көк түсті киім киген әдемі қыз төмен қарай баспалдақ түсіріп,
ішке шақырады. Сарыбай ішке кіріп, айналасына қараса,
аппақ отырғышта жайғасқан сақалды адамдарды көреді. Қыз
меңзеген қатардан орын алып, терезеден қараса, бұлттың ара-
сында ұшып келеді екен. Қанша мезгіл өткені белгісіз, Сары-
байды діттеген жеріне әкеліп түсірген алып құс қанатынан дау-
ыл тұрғызып, қайтадан ұшып кетеді…
Сарыбай түсін бір балгер кемпірге жорытқан екен, ол:
—Құспен ұшқан жақсы, бірақ сенің түсіңе енген құс тіптен
басқа екен. Жоруға тым қиын соғып отыр, дұрысы Бекет Ата-
ға тез жеткенің. Кешіксең, бір бәлеге ұшырап қалуың ғажап
емес,—деген соң жұмаға қарсы жолға шығады. Келсе Бекет
Ата жолаушылап кеткен екен, Атаны күтіп жатып, Сарыбай
түсінде басын қар шалған таудың үстімен әлгі алып құспен та-
ғы да ұшады.
Сарыбай Ата келген соң көрген түсін тағы айтады. Ата сәл
ойланып отырады да, түстің жоруын келесі күнге қалдырады.
Ертесінде таңғы ас үстінде:
174
175
ХАЛЫҚ ПРОЗАСЫНДАҒЫ ТҮС ЖӘНЕ ОНЫ ЖОРУ
—Сарыбай інім, менің болжамым алдамаса, күндердің кү-
нінде Құдайдың қолдауымен өте ақылды адамдар өзің көр ген
алып құсты жасап шығарып, қалаған жағына ұшып барып ке-
летін болады,—дегенде сенер-сенбесін білмей Сарыбай аң-таң
болады.
Қаншалықты шындық бар екенін бір Алланың өзі біледі,
әңгімені айтушылар мұндай жайды анықтау үшін ауылдас-
тары Атаға жүгінгенін айтады. Ата оларға жұма күнгі таңда
көрген түстің көпшілігі дәл келетінін, сондықтан шама
келгенше жорытпаған дұрыс екенін, жорытса түс жоруға
қабі ле ті бар адамға ғана айтуға болатынын айтыпты. Осы-
ны жадында сақтаған кейбіреулердің жұма күнгі көрген
түсін жорытпайтыны, ешкімге айтпайтыны осы күнге дейін
кездесіп қалады.
10. ДОСМҰХАММЕД ХАННЫҢ ТҮСІ
Әкесінің өлімінен соң, Досмұхаммед өгей шешесімен
некелесіп, ар-ождан шынысына тас атты да, оны сындыр-
ды. Қалыңдық күйеудің үйіне салтанатпен ұзатылған соң,
Досмұхаммед хан түсінде қара атқа мініп келген әкесі
Есенбұға ханды көреді. Оған (баласына) жақын келісімен,
атынан түсіп, қолымен қазанның түп күйесін алып, оның
(баласының) бетіне жағады. Аузын ашып, ол былай деп тіл
қатады: «О, соры қайнаған, масқара болған неме, ислам дінін
қабыл алғанымызға жүз жылдан астам уақыт өткенде, сен
қайтадан кәпірге айналдың, мұсылмандардың шариғаты
мен тәртібін тәрік еттің». Ол қорамсағынан оқ алып, оның
(баласының) бүйірінен атады да, өзі атына мініп, ғайып бо-
лады. Ұйқыдан оянған Досмұхаммед хан болған іске өкініп,
әрі күйзеліп, дәрет алады да, өгей шешесінен кетеді. Сол күні
оның бүйірі (түсінде оқ тиген жері), буын-буындары ауырып,
ыстығы көтеріледі де, бұ дүниеден аттануға қамдана бастай-
ды. Емшілер оны емдеп жазуға қанша тырысқанмен, ештеңе
жасай алмайды. Осылайша, ол о дүниеге көшіп, тамұқ үйіне
бет алды.
176
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
11. ЕРТЕДЕН ЖЕТКЕН АҢЫЗ
Баяғыда бір жүкті келіншек қайынсіңлісіне:
—Еркем, түсімде емшегіме қос қасқыр жармасып жатыр
екен,—дейді. Сонда өмірден көрген, түйгені аз еркетотай қыз:
—Жеңеше, төркініңе бара жатқаныңда сені қос қасқыр
жеп кетеді екен,—деп жеңгесін шошындыра әзілдеген екен.
Айтқандай-ақ біраз күннен кейін келіншек төркініне бармақ
боп, жолға шығады. Әлдеқандай сөз арасында бұл әңгімені
құлағы шалып қалған атасы:
—Әттеген-ай, бұлай дегенің бекер болған. Келінім арлан-
дай қос ұлды болмақ екен,—деп дереу артынан шапқыншы
жіберіпті. Сөйтсе, ойсыз айтыла салған сөз шындыққа ұласып,
келіншектің әлі өмірге келіп үлгермеген қос ұлымен бірге
қасқырға жем болып, қанға бөгіп жатқанының үстінен шықса
керек.
12. ЖӘНІБЕК БАТЫРДЫҢ ТҮСІН
АБЫЛАЙДЫҢ ЖОРУЫ
Абылай хан Қарақалмақ Қатысыбанға қол жиып, шеру тар-
тып барғанда, қалмақтың ханы Абылайға кісі салды дейді:
—Абылай мен екеуміздің таласымыз дін емес, дүние ғой.
Дүние үшін жұртымызды қырылыстырмайық. Мен жекпе-
жекке өзіме қараған қалмақтан бір сырттан тауып шығарайын,
Абылай да өзіне қараған қазақтан (елінен) «осы сырттан-ау»
деген біреуін таңдап шығарсын. Менің кісім Абылайдың шы-
ғарған кісісін күші асып, өлтіріп кетсе, малдан, жаннан Абы-
лай безіп шықсын, біз олжа қылайық. Абылайдың кісісі менің
кісімді күші асып, өлтіріп кетсе, малдан, жаннан қол жуып, екі
қолды төбеге қойып, біз шығалық, Абылай олжа қылсын. Уағда
осы болсын,—деп.
Абылай хан:
—Жарайды, болса болсын,—депті.
Қалмақтың бұрыннан белгілі бір сырттаны бар екен, жол-
барысты құйрығынан ұстап алып лақтырады екен және жер-
176
177
ХАЛЫҚ ПРОЗАСЫНДАҒЫ ТҮС ЖӘНЕ ОНЫ ЖОРУ
ге бір-ақ қойып өлтіретұғын күші бар екен. Абылайда өйтіп
сыналған белгілі сырттан жоқ екен. Өзінің сынауы бойын-
ша, Шақшақ немересі Жәнібекті шығармақ болды дейді. Жә-
нібектің туған шешесі Есім хан өлтіретұғын Тұрсын ханның
қызы екен. Ташкентті шапқанда Шақшақ батыр Есім ханның
батырының басы екен. Тұрсын ханның бір қызын Есім хан ба-
ласы Жәңгір ханға олжалап алып бергенде, бір қызын Шақ шақ
батыр баласы Қошқар батырға олжалап алып беріп, Жәнібек
сонан туып, сонда Жәнібектің шешесі Абылайға айтып тап сы-
рып, қосқан екен:
—Аттың сырттаны жауһарлысын үш жыл іздетіп, зорға
таптым. Ағаштың сырттаны жауһарлысын үш жыл тарап зорға
таптым. Адам сырттанын мырза Құдай бір күн төсекте жат қан
түсімде берді. Осы жолы алып барып, ненің сырттаны болса да,
бір айқастыр,—деп.
—Ертең қалмақтың сырттанына сен шығасың,—деп оған
айтып қойды дейді.
Сол түнде жатып Жәнібек бір түс көріп, түсінен шошып оя-
нып, түн ішінде қосын жығып, еліне қайтпақшы болып, «ханға
айтып кетейін» деп жетіп келсе, Жәнібектің түсінен қорқып
оянғанын хан да түсінде көріп: «маған келмей кетпес-ау» деп
басын көтеріп, тосып отыр екен. Таң жаңа сәуле беріп, ондағы-
мұндағы көрінерлік мезгіл екен:
—Батыр, жай ерте келдің бе? Асығып-үсігіп бір нәрседен
қысталып жүрсің бе, немене?—дейді.
—Тақсыр, бір жаман түс көрдім. Сол түсімнен қорыққан-
нан: «осы жолы өліп кетсем, тұқымсыз кетермін» деп қайтуға
ыңғайланып, сізге білдіріп кетейін деп жүрегім аузыма
тығылып, әрең келдім,—дейді.
Хан сонда атшысын «Шыйеш» дейді екен:
—Шыйеш! Мирақор!—деп шақырды, атшысы:
—Алдияр, тақсыр,—деп жетіп келді.
—Уа, менің қарт Бөгенбай берген Нарқызыл жирен атымды
есіктің алдына алып кел,—дейді.
Ханды онан басқа ат көтеріп жүре алмайды екен. Мира қо ры
атты есіктің алдына алып келгенде, Жәнібекке:
—Жай қолыңды,—дейді.
12-0185
178
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
Жәнібек қолын жайып, ұшып тұра келгенде:
—«Жақсы түске де садақа, жаман түске де садақа»—деп
еді. А, Құдай, осының түсін мен неге жорысам, сен соған қабыл
қыл,—деп жирен атты түс садақасы деп айтып, жалма-жан сой-
дырып, талатып жіберді.
—Айт, батыр, енді түсіңді,—дейді.
—Түсімді айтсам, тақсыр, қалмақтан жекпе-жекке пәлен ше
деген жайсаңы шықты да, бұл жақтан мен шықтым. Екеу міз
шартпа-шұрт болып қалғанда, мені ол найзамен шаншып тү-
сірді. Кеудеме атша мініп, тамағымнан кесуге ыңғайланғанда
«енді бауыздап тастайды-ау!» деп кеудеме көз салсам, қарасам,
оң емшегімді бір айдаһар жылан еміп жатыр екен, сол емшегімді
бір айдаһар жылан еміп жатыр екен. Шошып ояна келсем, түсім
екен. Көрген түсім—осы,—дейді.
—Түсің түс-ақ екен. Мұнан жақсы түс бола ма? Түсіңде сені
ол шаншып түсірген болса, өңіңде оны сен шаншып түсіреді
екенсің. Түсіңде сенің кеудеңе ол мініп жүрген болса, өңіңде
оның кеудесіңе сен атша мінеді екенсің. Түсіңде сенің тамағы ңа
ол қылыш даярлаған болса, өңіңде оның тамағына сен қылыш
даярлайды екенсің. Оң емшегіңді еміп жатқан айдаһар жылан
өзіңнен туып, үстіңе бала ойнақтайды екен, өзі асқан айдаһар ер
болады екен, батыр атанады екен. Сол емшегіңнен айдаһар еміп
жатса, өзіңнен бір қыз туып, онан туған жиен о да айдаһардай
ақырып туады екен. Ұлдан туған ұрпағың, қыздан туған жие-
нің тұлпар мініп, ту ұстай туады екен. Осынша өсіп-өнейін деп
тұрсың. Сен қалай өлесің, бар, жекпе-жекке кіре бер. Жүсіп
пайғамбардың түсі болсын да, Жақып пайғамбардың жоруы
болсын,—дейді.
Хан түсін қолмен қойғандай жорыған соң, бір жағынан атын
сойып таратып жатқан соң, Жәнібектің қорқынышы қа шып
кетті, жүрегі тасып кетті, қайрат-қуаты бұрынғысынан да ба-
сым болып асып кетті. Сол жерден атын алдырып мініп:
—Жекпе-жек! Жекпе-жек!—деп айғайлап шыға шапты
дейді.
Қалмақтың жайсаңы құты қашып, аяғын тәлтіректеп ба сып,
найзасын қалай толғарын білмей, өзінен-өзі қалбалақтап, са-
сып, айқасып қалған қарсаңда Жәнібек батыр шаншып түсіріп,
178
179
ХАЛЫҚ ПРОЗАСЫНДАҒЫ ТҮС ЖӘНЕ ОНЫ ЖОРУ
үстіне аттай мініп, тамағынан қылышты тигізер тигізбесте
шалқасынан жатқан қалмақ:
—Тоқта,—дейді,—түнде сен де көріп едің, мен де көріп
едім. Сені мен алып едім-ау, табанымның астына салып едім-
ау. Сенің түс жорушың жақсы жорығандықтан, менің түс жо-
рушым ретін тауып айта алмағаннан алып кеттің-ау,—дейді.
Сонда Жәнібек басын кесуге қимады, қолынан ұстап же-
тектеп, Абылай ханға алып келді. Өзі өскен-өнген жан екен, он
бір ауыл екен. Сол он бір ауылға тимей, өзге қалмақты тұттай
жалаңаш тонап алып, олжа қылып қайтыпты дейді. Жан болса,
осындай болсын!
Достарыңызбен бөлісу: |