title: Режиссерлік  ойындар  дамуының  педагогикалық

text:
357
(балалардың, ересектердің) назарынан қорғанған бұрышты
іздейді. Үйде балалар үстелдің астында ойнағанды ұнатады,
әсіресе егер де оған көрпе жапса, маңайына орындықтар мен
креслолар қойса. Мектепке дейінгі мекемеде балалар ойнау үшін
жатында, шешінетін бөлмеде, ал учакеде – бұталардың,
веранданың артына және т.б. жекеленуге тырысады. Өкінішке
орай, ғимараттың типтес жобалары баланың жеке ойынындағы
қажеттілікті ескермейді. Көптеген мектепке дейінгі мекемелерде
(біздің және шетелде) ойынды дамыту үшін тиісті жағдайларды
ұйымдастыру талпыныстары жасалады: топтық бөлменің
бірыңғай кеңістігін жиһаздың арнайы қойылымымен «бөледі»;
балалар өз қалауы бойынша қоятын жеңіл перделерді,
экрандарды
енгізеді.
Басқа
да
архитектуралық
жаңашылдықтарды ендіреді: топтық бөлмеде галереямен,
сүйеніштері бар баспалдақтармен біріктірілген бір, екі және үш
қабатты құрылғылар, жайлы текшелер, подиумдар және т.б.
орнатылады. Ірі ойын жабдығы пайдаланылады (үйшіктер,
қоршаулар, террасалар, вагоншалар), ол болса, балаға өзін
құрдастарынан толығымен оқшаулануды сезбей, жекеленуге
мүмкіндік береді.
Режиссерлық ойындардың басым жеке сипатын ескере
отырып, педагог бала әрекетіне жанама басшылық етуге мәжбүр
болады. Ойын материалын шебер таңдау, нәрестенің
мүдделеріне жауап беретін жаңа ойыншықты ендірумен
ойынның пайда болуына жағдай жасалады. Сөйтіп, Саша кеше
зообаққа барғаны туралы қызығушылықпен айтып отырғанын
естіп, педагог оған ұсақ жануарлардың жинағын ұсынып, сұрақ
қояды: «Сен қандай жаунарларды көрдің? Айтып, көрсет».
Зообақ ойыны пайда болады, жануарларға арналған торды жасау
қажет етіледі, құрылыс материалы қолданысқа енеді, содан
кейін
адамдардың
пішіні
пайдаланылады
(келушілер,
қызметкерлер).
Ықыласты педагог балалардың мультфильмді, оқыған
кітапты талқылап жатқан жағдайын оларды режиссерлық
358
ойында әсерлері менбілімдерін бейнелеуге итермелеу үшін
пайдалануға тырысады.
Кейде балаға: «Винни-Пух Үй қоянында қонақта не болғанын
көрсетші, өтініш»,- деу ақылға сыярлық. Баламен кітаптағы
иллюстрацияларды көруге, содан кейін персонаждар туралы
айтып беруді, не істеп жатқанын көрсетуді сұрауға болады.
Мұндай педагогикалық тәсілдер балада ойыншықтар, заттар
көмегімен жағдаятты жеңіп шығуға ықпал етеді.
Балалар ойынды оның басталған уақытынына дейін «көруі»
үшін оларды педагогпен бірге шығармашылық жасауға тартқан
мақсатқа сай. Бірге шығармашылық жасауға шықару әр түрлі
көрінуі мүмкін: «Ойыншық қораз туралы ертегіні бірге
құрастырайықшы»; «Маша қуыршағының туган күнін қалай
тойлайтынымызды екеуміз бірге ойластырайықшы»; «Мен
ертегіні бастаймын, ал сен оны аяқтайсың»; «Мен бір оқиғаны
айтамын, ал сен оны көрсетесің» және т.б.
Режиссерлік ойындар үшін ойын материалдарын іріктеу –
олардың дамуы үшін қажетті жағдай. Сюжеттік ойыншықтар,
олардың мазмұнының бала тәжірибесіне жақындығы, бала
әсерлеріне байланысты жаңа ойыншықтарды шұғыл ендіру –
осының барлығы ерте және ішінара орта мектепке дейінгі
жастағы балалардың режиссерлық ойынын педагогикалық
басқару щеңберіне енеді. Мазмұнына қарай жаңа ойыншықты
педагог оны таныс сюжетке енгізу үшін алдымен өзі жеңіп
шығады. Мысалы, тәрбиеші К.Чуковскийдің ертегісін оқып
болғаннан
кейінАйболит
ойыншығын
ұсынып,
дәрігер
образымен байланысты әрекеттерді көрсетеді. Жоғары мектепке
дейінгі жаста балалар ойын алаңына жақсы келісетін, біршама
детальді, мазмұнды болатын ұсақ ойыншықтарды пайдалануды
қалайды. Атаулы кезеңде қоршаған әлемнің көптеген
құбылыстары, заттары туралы жалпыланған ұғым қалыптасады.
Сондықтан балалар ойыншық-орынбасарларды, көп қызметті
ойыншықтарды шын көңілімен пайдаланады.
Осындай көпқызметті материал ретінде режиисерлік ойындар
359
үшін Е.М.Гаспарова сызбалық безендірілген түрлі көлемдегі
текше пішінді балалар ойыншығын алуды ұсынады (көтеріңкі
көңіл-күй, көңілсіздік белгілері бар адам келбеттері). Е. Е.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Кравцова осы - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
Кравцова осы текше пішінді балалар ойыншығының мазмұнын
трансформациялады: олар балаларға көлік құрлдарының
әртүрін, жиһаз заттарын, жануарларды, телефон және т.б.
алмастырады. Шығармашылықты дамыту мақсатында Е. Е.
Кравцова 6-7 жастағы мектеп жасына дейінгі балаларға «бос
кубиктерді» беруді ұсынады. Сонда балаларда оларды
ресжиссерлық ойын сюжетінің дамуына сәйкес безендіру
мүмкіндігі пайда болады.
Осындай кубиктерді, режиссерлық ойындарға арналған басқа
да заттарды сияқты мектеп жасына дейінгі балалар өздері
қолдан жасап шығара алады (педагогтің ұсынысы бойынша,
атаулы жұмысқа өздерінің ата-аналарын тарта отырып, оның
қатысуымен және т.б.). тәрбиеші ойын материалын сақтап
қоюды ойластырады. Балалардың барлық қажетті заттарды
өздері
таңдап
(адамдардың,
жануарлардың
кішкентай
фигуралары, үйшіктер, көше жабдықтары және т.б.), ойын
аяқталған соң оны орнына қойғандары маңызды.
Ойнап жатқан балаға тура нүсқауларды, ескертулерді
айтудан алшақ болған мақсатқа сай. Проблемалық тапсырма
(«Сенің Дымбілмесің Айдан қалай бірақ шықты деп
ойлайсың?»), ой салатын сұрақ («Қуыршақ Машаның
ұйықтайтын уақыты болған жоқ па?»)қойылымына жүгінген
абзал. Алайда режиссерлық ойынға осылай араласу да баланың
ойынын бұзбайтындай, тактикалық, оның ерекшеліктерін
ескеретіндей болуы керек.
Тапсырма
1.
Мектеп жасына дейінгі бала-сәбидің режиссерлық ойынын
бақылаңыздар және жазып алыңыздар.
2.
Жазып алынған ойынға талдау жасаңыз: баланың жас
ерекшеліктеріне сәйкес олардың көзқарасы тұрғысынан жүзеге
асыру иәсілдерін, мазмұнын анықтаңыз.
3.
Сіз педагогикалық практикадан өтіп жатқан топтағы
360
режиссерлық ойынға арналған ойын матреиалын бағалаңыз.
4.
Ата-аналарға балалардың режиссерлық ойындары үшін
үйде жағдай жасау жөніндегі ұсыныстарды беріңіз.
5.
Балалармен режиссерлық ойындарға арналған көпқызметті
ойыншықтарды қолдан жасаңыз.
6.
Келесі әдебиеттерді оқыңыз:
Кравцова Е. Е. Разбуди в ребенке волшебника. — М., 1996.
Гаспарова Е. М. Режиссерские игры // Игры дошкольника. —
М., 1989.
|


title:
X X   т а р а у

СЮЖЕТТІ-РӨЛДІК ОЙЫНДАР

text:
361
X X т а р а у
СЮЖЕТТІ-РӨЛДІК ОЙЫНДАР
Сюжетті-рөлдік ойындардың сипаттамасы
Бала өсіп, дамып, жаңа білім мен іскерліктерді игеріп жатқан
барлық мектепке дейінгі жас бойына сюжетрөлдік ойын оның
қызметіне біршама тән түрі болып қалады. Сюжеттік-рөлдік
ойындардың ерекшеліктері психологтар (Л. С. Выготский, Д. Б.
Эльконин, А. В. Запорожец) мен педагогтердің (Р.И.Жуковская,
Д.В.Менджерицкая, А.П.Усова, Н.Я.Михайленко)еңбектерінде
ашылған. Сюжеттік-рөлдік ойынның негізі болып алдамшы
немесе қиялдағы жағдаят саналады. Ол баланың ересектің рөлін
алып, оны өзі жасаған ойын жағдайында орындауынан
құралады. Мысалы, бала мектеп ойынын ойнай отырып,
сыныпта (кілем үстінде) оқушылармен (құрдстарымен) сабақ
жүргізіп жатқан мұғалімді бейнелейді.
Балалардың сюжеттік-рөлдік ойындағы дербестігі – оған тән
қасиеттердің бірі. Балалар өздері ойын тақырыбын таңдайды,
оның даму жолдарын анықтайды, рөлдерді қалай ашатынын,
ойынды қай жерде қыздыратынын және т.б. шешеді. Әр бала
образды ашу құралдарын таңдауда еркін. Сонымен қатар
орындалмайтын нәрсе жоқ: кресло – «зымыранға» отырып, Айға
баруға, таяқша – «скальпель» көмегімен ота жасауға болады.
Ойын мақсатын жүзеге асырудағы осындай еркіндік және
қиялдың шарықтауы мектеп жасына дейінгі балаға шынайы
өмірде әлі ұзақ жылдар бойы қолжетімсіз болатын адами
әрекетке өзіндік енуге мүмкіндік береді. Сюжеттік-рөлдік
ойындарда біріге отырып, балалар өз еркімен серіктестерін
таңдайды, ойын ережелерін өздері белгілейді, олардың
орындалуын қадағалайды, өзара қарым-қатынасты реттейді.
362
Бірақ ең бастысы – ойн барысында бала өз көзқарасын, өз
танымдарын, өзі ойнап жатқан оқиғаға қатынасын іске асырады.
Ойынның осы ерекшелігін К. Д. Ушинский көрсетті: «...ойын
барысында сәби – есейіп келе жатқан адам, өз күшін көріп, өз
туындыларын өз бетінше жұмсайды» (Ушинский К . Д . Собр.
соч. — М.; Л., 1950. — Т. 8. — С. 438).
Сюжеттік-рөлдік ойынның шығармашылық сипаты онда
түпкі ойының болуымен анықталады, оның жүзеге асуы
қиялдың белсенді жұмыс істеуімен, балада қоршаған әлемі
туралы өз ойын көрсету қабілетінің дамуымен түйіседі. Рөлді
ойнау барысында баланың шығармашылығы жаңа түр беру
сипатын қабылдайды. Оның нәтижелілігі ойыншының жеке
тәжірибесімен,
оның
сезімдерінің
қиялының
қызығушылықтарының даму дәрежесімен байланысты. Балалар
ойынға қажетті ойыншықтарды, заттарды, таңдай отырып, үлкен
тапқырлықты көрсетеді, ересектеу мектеп жасына дейінгі
балалар түпкі ойын толығырақ жүзеге асыруға, рөлді жақсырақ
ойнауға көмектесетін ойыншықтарды өздері қолдан жасайды.
Кез келген шығармашылық әрекет сияқты, сюжеттік-рөлдік
ойын эмоционалды бай және әр балаға үдерісінің өзімен
қуаныш пен қанағат сыйлайды.
Сюжеттік-рөлдік
ойынның
келесі
құрылымдық
компоненттері бар: сюжет, мазмұн, рөл.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Ойынның сюжеттері мен мазмұны

text:
Ойынның сюжеттері мен мазмұны
Сюжеттік-рөлдік ойынның басты компоненті болып сюжет
табылады, онсыз сюжеттік-рөлдік ойынның өзі де жоқ.
Ойынның сюжеті – бұл балалардың өздерімен жүзеге
асырылатын шындық саласы. Сюжет баланың өмірден алынған
белгілі бір әрекетерді, оқиғаларды, өзара қатынастарды және
қоршаған ортаның қызметін көрсетуін білдіреді. Сонымен қатар
оның ойын әрекеттері (автокөлік рөлін бұрады, түскі ас
әзірлейді, оқушыларға сурет салуды үйретеді және т.б.) –
363
сюжетті іске асырудың негізгі құралдарының бірі.
Ойынның сюжеті әр алуан. Шартты түрде оларды тұрмыстық
(жанұя, балабақшаны ойнау), адамдардың кәсіби қызметін
көрсететін өндірістік (аурухана, дүкен, малшаруашылығы
фермасын ойнау), қоғамдық (қаланың туған күнін тойлауды,
кітапхана, мектеп, Айға ұшуды ойнау) деп бөледі.
Адамзат тарихы бойына бала ойындарының сюжеті өзгеріп
отырады, себебі заманға, экономика ерекшеліктеріне, мәдени,
георгафиялық, табиғи жағдайларға байланысты болады.
Мысалы, Солтүстік халықтары балаларының ойындарында
итбалық, морждарды аулау, бұғышының еңбегі бейнеленеді.
Теңіз жағалауы өңірлерінде тұратын балалар корабль
құрушыларды ойнайды, портта жұмыс істеп, туристерді қарсы
алады.
Бұдан басқа, әр кезеңде маңызды, кейде төтенше оқиғалар да
болды, олар адам өмірінде біршама із қалдырып, балалар мен
ересектерде эмоционалдық айқай тудырды. Осындай оқиғалар
бала ойындарының жаңа сюжеттерін жасап жатты. Көптеген
жылдары бойына біздің еліміздің балалары Ұлы Отан соғысын
ойнады (ұрыстар, бомбылау, бейбіт тұрғындарды эвакуациялау,
госпиталь, партизандарды, Ленинград блокадасын, Жеңіс
парадын және т.б.). Юрий Гагариннің ғарышқа ұшуынан кейін
дүние жүзінің көптеген елдерінің балалары планетаарлық
кеңістікті игеруді ойнай бастады (ракеталарды жсайды, Марс,
Айға ұшады, Мир ғарыш стансасында жұмыс істейді).
Адамзат тарихында балалар ойының «мәңгілік» сюжеттері де
бар, олар адамдар ұрпақтарын байланыстырады: жанұя ойыны,
ауруларды емдеу және т.б. Әрине, түрлі заман мен халықтардың
балаларының ойынында осы сюжеттер өмірдегі сияқты өзінің
мазмұнымен ерекшеленеді.
Ойынның мазмұны, Д.Б.Элькониннің атап өтуінше, - бұл
баланың әрекеттің орталық және сипаттық кезеңі мен олардың
тұрмыстық, еңбек, қоғамдық әрекетіндегі ересектер арасындағы
қарым-қатынастар ретінде жүзеге асырылу құбылыстары.
364
Баланың ересектер әрекеті туралы ұғымдарының тереңдігіне
байланысты ойын мазмұны да өзгереді. Мысалы, төменгі топ
балалары, ойын барысында дәрігерді сомдай отырып, бір
әрекетті бірнеше рет қайталады: қызуын өлшеді, аурудың
тамағын тексерді. Сәбилерге екпе жасағаннан кейін, дәрігердің
ойын қиялында жаңа іс-әрекеттер пайда болды. Жоғары топ
балалары, аурухана ойыны туралы келісе отырып, қандай
мамандар емдейтінін анықтап алды: хирург, окулист, бала
дәрігері. Дәрігердің мамандануына байланысты әр ойыншы
арнайы әрекеттерді орындады, және дәрігерлер емделушілермен
жылы сөйлесті, оларды ине салудан, ота жасаудан, қайта
таңудан қорықпауын, дәрілерін жақсырақ қабылдауын өтінді.
Сөйтіп, ойын мазмұнында баланың ересектердің әрекетіне
енудің әр түрлі деңгейлері көрінді. Бастапқыда шынайы өмірде
«ұғынылатын» және ойында көрінетіні әрекеттің сыртқы жағы
ғана (адам немен әрекет етеді: «адам - зат»). Сосын, баланың
адамның өз қызметіне қарым-қатынасын, еңбектің қоғамдық
ойына қарапайым жетуінтүсінуіне қарай ойындарда адамдардың
ара-өатынасы көріне бастайды («адам - адам»), ал заттардың өзі
жеңіл алмастырылады (кубик – сабынның бір бөлігі, нан, өтек,
кішкентай машина) немесе тек қана оцша елестетіледі («менде
акваланг бар сияқты, және мен мұхиттың түбіне түсіп бара
жатырмын»). Бла ойын басталмайынша оны елестете алмайды,
шынайы оқиғалар арасындағы логикалық бірізділікті ұғына
алмайды. Сондықтан да, А.П.Усованың атап өтуінше, ойын
мазмұны үзік-үзік, логикалық емес. Сәбилер ойын барысында
ересектер
көрсеткен
және
тұрмыспен
байланысты
ойыншықтармен әрекет етулерді қайталайды: қонжықты
тамақтандырды – ұйқыға жатқызды; тағы да тамақтандырды –
тағы да ұйқыға жатқызды. А. П.Усова осындай ойындарды ойын
– әрекеттер ретінде сипаттады. Және те әрекеттерге деген
қызығушылық басым, сондықтан ойын мақсаты бала назарынан
алшақтайды. Мысалы, Оля қыздарын үстел басына отырғызды,
түскі ас жайындауға кетті, кішкене кәстрөл, табамен әрекет
365
етумен
шұғылданып
кетті,
ал
қыздары
сол
қалпы
тамақтандырылмай қалды.
Алайда үш пен төрт жас аралығында ойындар біршама
мазмұнды болып келеді, ол балалардың қорщаған әлем туралы
ұғымдарының кеңеюімен байланысты. Мектеп жасына дейінгі
балалар ойынға оларға оқып берген немесе ерекше құнды әдеби
шығармалардан және жеке тәжірибесінен алынған, сюжеттік-
дидактикалық ойындар, кітаптардағы иллюстрациялар, үстел
үстіндегі театр, диафильмдер арқылы көрсетілген эпизодтарды
қоса отырып, әр түрлі оқиғаларды біріктіре бастайды.
Төрт және бес жаста балалардың ойынында сюжеттің
тұтастығы,
көрсетілетін
оқиғалрдың
өзара
байланысы
байқалады.Мектеп жасына дейінгі балаларда бұрын олар
ойнаған белгілі сюжеттерге деген қызығушылық қалыптасады
(жанұя, аурухана, құрылысшылар, көлік жіне т.б. ойындары).
Балалар сюжеттік желістер сияқты біріктіре отырып, жаңа
әсерлерге, таныс ойындарға тез үн қатады. Мазмұнның баюына
баллардың ойын барысындағы өзара әрекеті көмектеседі, егер де
әрқайсысы өзінікін жеке енгізсе. Мысалы, әкесі өзен
пароходының
капитаны
қызметін
атқаратын
Сережа
«тәрбиешіге» балаларды Мәскеу өзені бойынша серуендетуді
ұсынады. Рұқсат алғаннан кейін, орындықтардан пароход
жасайды, оның бортында жүргіншілерді қарсы алады. Осы
жаста ойында көрсетілетін баланың шынайы өмірде игерген
және өзіне аса қызығушылық тудырмайтын жағдаяттарды
қорытындылау және ұғыну сезімдері қалыптасады. Сөйтіп, егер
де балалар, балабақша ойынын ойнай отырып, ұзақ тамақтанса,
шыны-аяқтан ішсе, бес жасар балалар қасықты аузына апара
сала, түскі аспен тамақтануды аяқтайды. Кейбір жағдайда
балалар символикалық әрекеттермен шектеледі: матрос
«теңіздің орнындағы» бөлмеде жүзіп бара жатады.
Жоғары мектепке дейінгі жастағы балалар сюжетті таңдауға
ойланып келеді, оны алдын ала талқылайды, мазмұнның дамуын
қарапайым деңгейде жоспарлайды. Мектепке дейінгі мекемеден
366
тыс жерде алынған әсерлерімен көркейтілген жаңа сюжеттер
пайда болады: мультсериалдар, үйде оқыған кітаптары, ата-
аналарының әңгімелері және т.б. мотивтері бойынша. Қазіргі
уақытта саяхаттау, соның ішінде ғарышта да, ойындары кең
тараған: ересектер еңбегін көрсету саласы кеңейген (банкте,
көлікте қызмет көрсету еңбегі, күзет және құқық тәртібі қызметі
және т.б.).
Жоғары және мектепке дейінгі жаста ойын жағдаяттарын
жинақтау үрдісі жалғасады; балалар шартты және символикалық
әрекеттерден басқа (басын алақанға салды – ұйықтап қалды)
сөзбен комментарий беруді де («Барлығымыз ұйөтағандай
болайық – сосын залға мерекеге барамыз!»; «Былай жасайық: біз
Африкаға ұшып келдік!») белсенді пайдаланады. Осы сөз
комментарийлері белгілі бір оқиғаларды сөзбен алмастыруды
білдіреді. Балалар оларға ойынның шарықтау логикасын бұбас
үшін пайдаланады.
Сөйтіп, мектепке деінгі балалқ шақта ойын мазмұнының
дамуы мен күрделенуі келесі бағыттар бойынша жүзеге асады:
■
Мақсатқа бағытталғандықтың, ол дегеніміз, көрсететін
нәрсенің бірізділігінің, байланыстылығының күшеюі;
■
кеңейтілген ойын жағдаятынан жабыңқыға біртіндеп көшу,
ойында
көрсететіндерді
жалпылау
(шартты
және
символикалық әрекеттерді, сөздермен алмастыруларды
пайдалану)
Сюжеттік-рөлдік ойындардың мазмұнының әртүрлілігі
балалардың ойында көрінетін шындық тұстарымен, осы білімнің
сәбидің
қызығушылықтарына,
сезімдеріне,
оның
жеке
тәжірибесіне үйлесімділігімен анықталады. Және, сонымен,
ойын мазмұнының дамуы баланың қызметі және ересектермен
өзара қатынасында оларға тән сипаттарды анықтау іскерлігіне
байланысты.
Сюжеттік-рөлдік ойындардың мазмұны баламен ол алған
рөл арқылы әске асырылады. Рөл – сюжеттік жүзеге асырудың
құралы және сюжеттік-рөлдік ойындардың негізгі компоненті.
|


title: Ойындағы рөл - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
367
Ойындағы рөл
Бала үшін рөл – бұл оның ойын ұстанымы: ол өзін сюжеттің
белгілі бір персонажына ұқсастырып, сол персонаж туралы
түсініктеріне сәйкес қимылдайды. Әр рөл баланың қоршаған
өмірден алынған, ересектер әлемімен араласудан алып
пайдаланылған тәртіп ережелерін қамтиды. Ана балаларға
қамқорлық етіп, тамақ жасап, ұйқтатады; мұғалім қатты және
діл сөйлейді, қатал, барлығы оны тыңдағанын, сабақта бұзық
болмауларын талап етеді. Баланың рөлдік ойындарға бағынуы
сюжеттік-рөлдік ойынның маңызды элементі болып саналады.
Ойыншылардың біреуінің осы ережелерден алшақтауы ойын
бойынша серіктестерінде наразылық тудырады: «Капитанмен
дауласуға болмайды!» немесе: «Капитандар қатты дауыспен
бұйрық береді, ал сен матростан палубану жууын өтінесің!»
сөйтіп, мектеп жасына дейінгі балалар үшін – бұл қалай әрекет
ету керек екендігіне үлгі. Осы үлгіге негізделе отырып, сәби
ойынға қатысушылардың, кеін өзінің де мінез-құлқын
бағалайды.
Рөл ойында ерте және мектеп жасына дейінгі жаста пайда
болады.
Өмірінің
үш
жасында
баланың
ересектен
эмансипациясы байқалады. Бір мезгілде меткеп жасына деінгі
балада ересектер сияқты, дербес қимылдау талпынысы өседі.
Сонда сіби ойнап отырып, белгілі бір ересекке тән жекелеген
қимылдарды жасай бастайды (анасы сияқты қуыршақты
ұйқтауға жатқызады).
Оларға тағы бір белгіні жатқызуға болады: бала ойыншықтың
атынан сөйлей отырып, оны «дыбыстайды».
Мектеп жасына дейінгі балалақы шақ бойына сюжеттік-
рөлдік ойындағы рөлдің дамуырөл-образдарғарөлдік іс-
қимылдарды орындаудан шығады. Төменгі мектеп жасына
дейінгі балалардатұрмыстық іс-қимылдар басым болады: пісіру,
шомылдыру, жуу, жүргізу және т.б. Кейін белгілі бір іс-
әрекеттермен байланысты рөлдік белгілеулер де пайда болады:
368
мен – ана, мен- жүргізуші, мен – дәрігер. Заттармен әрекет
жасауда алынған рөл белгілі бағыт, мән береді: ана ойнау үшін
түскі ас әзірлеуге, баланы шомылдыруға қажетті ойыншықтар
мен заттарды таңдап алады; дәрігер емдеу үшін қарындаш-
қызуөлшегішті алады, қыша қағаз үшін қағазды жыртады,
бөтелкеден ойдағы дәріні құяды және т.б. балалар ересектердің
белгілі бір атрибутиканы қажет ететін әрекетін орындағанды
қалайды: анада – тұрмыс заттарының жиынтығы, дәрігерде –
дәрігерлік құрал-саймандар, дәрі-дәрмектер, жүргізушіде – көлік
құралы. Сөйтіп, рөлді орындай отыра, төменгі мектепке дейінгі
жастағы балалар ойыншықтарды, шынайы заттарды (қасық,
қуыршақты шомылдыру үшін леген), сондай-ақ, заттар-
орынбасарларды (қарындаш немесе таяқша ойын барысында
пышақ, қасық, кызуөлшегіш, шприц болып кетеді) пайдаланады.
Ойыншылар арасындағы рөлдік өзара әрекет ету заттық-ойын
әрекеттері арқылы жүзеге асады: дәрігер қызуды өлшей, дәрі егу
арқылы ауруды емдейді және т.б.
Орта мекткепке дейінгі жаста рөлді орындау ойын әрекетінің
маңызды мотивы болып саналады: балада жай ғана ойнау емес,
белгілі бір рөлді орындау ынтасы пайда болады. 4-5 жастағы
мектепке дейінгі жастағы балада ойын мәні песронаждар
арасындағы қарым-қатынастардан тұрады. Сондықтан бала өзіне
қарым-қатынастары түсінікті рөлдерді жеңіл алады (тәрбиеші
балаларға қамқорлық жасайды, капитан корабльді жүргізеді,
матростардың дұрыс жұмыс жасауын, жүргіншілерге ыңғайлы
болғанын қадағалайды). Бала осы қатынастарды сөз, ым-ишарат
арқылы бейнелейді. Осы жастар рөлдік сөйлеу өзара әрекет
жасау құралына айналады. Балаларда белгілі бір рөлдерге
таңдау
қарым-қатынасы
қалыптасатындықтан,
ойын
басталғанша оларды бөлу – біршама эмоционалды үрдіс.
Педагогтің көмегі қажет.
Жоғары мектепке дейінгі жаста ойынның мәні рөлін бала
орындайтын тұлғаның, рөлдерін басқа балалар алатын өзге
тұлғалардың типтік қарым-қатынастарынан құралады. Ойын
369
барысында рөлдік сұхбаттасулар пайда болады, олардың
көмегімен персонжадар арасындағы қатынастар көрінеді,
ойындағы өзара әрекеттер орнайды. Рөлді орындау сапасы үшін
оның балаға деген қарым-қатынасы маңызды. Сондықтан ересек
мектепке дейінгі жастағы балалар олардың түсінігінше
жынысына сәкес келмейтін рөлдерді ынтасыз орындайтынын
есте сақтау керек. Сөйтіп, ер балалар тәрбиеші, мектепке дейінгі
мекеменің меңгерушісі рөлін орындаудан бас тартады, мектеп
ойынын ойнағанда дене шынықтыру мұғалімі болуға келіседі.
Рөлдердей орындай отырып, балалар әрекеттердің сыртқы
логикасын, бірізділігін емес (аэродромда бос алап бар, ол
дегеніміз ұшақ жерге қона алады), әлеуметтік қатынастар (алап
бос, бірақ апатты болдырмау үшін диспетчерді шақыру керек)
мәнін назарына алады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Тапсырма - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
Тапсырма
1.
Л.С.Выготскийдің мектеп жасына дейінгі баланың ойын
барысында іс-қимыл жасаудан ойлауға, ал төрт жаста ойлаудан
іс-қимыл жасауға баруға қабілетті деген сөздерін түсіндіріңіз.
Пайымдауларыңызды өзінің бақылаған балалар ойындары
мысалдарымен бекітіңіз.
2.
Ерте, орта және жоғары мектепке дейінгі жастағы балалар
рөлді бейнелеудің қандай құралдарын падаланатынын сызба
түрінде көрсетіңіз.
3.
Балалардың шартты, жалпыланған ойын іс-қимылдарын
игеруі неге байланысты екеннін, бала ойын барысында сөзбен
алмастыруға қандай мақсатта келетінін дәлелдеңіз.
4.
Балалардың жанұя ойынын ойнауын бақылаңыз және
мұнда қазіргі өмір қалай көрінетінін анықтаңыз.
|


title: Сюжетті-рөлдік ойындардың алғышарттары

text:
370
Сюжетті-рөлдік ойындардың алғышарттары
Өмірінің алғашқы жылдары ересектердің үйрету мақсатында
ықпал ету барысында сәби сюжеттік-рөлдік және режиссерлық
ойындардың алғышарттарын білдіретін ойын әрекетінің даму
кезеңдерінен өтеді.
Алғашқы
осындай
кезең
болып
танысу
ойыны
табылады.ересек әртүрлі ойыншықтар, заттарды пайдалана
отырып, сәбидің заттық-ойын әрекетін ұйымдастырады. Оның
мазмұнын нәрестенің зат, ойыншық сапасы мен қасиеттерін
зерттей
отырып,
ересекпен
бірге
жасайтын
әрекет-
манипуляциялары құрайды. 3-4 айынан бастап нәресте оның
кеудесінің үстіне іліп қойған ойыншықтарға талпынады
(сақиналар, ұсақ кішкене шардардан жасалған гирляндалар),
оларға қарайды: затқа байқамай қолы тиіп кетіп, оған қуанады,
қимылды қайталағысы келеді. 5-6 айында сәбиге әр түрлі
материалдардан жасалған, пішіні, көлемі, түсіне қарай
ажыратылатын ойыншықтарды ұсынады (резеңкелі, ағаш,
пластмассалы). Оған ойыншықты ұстап алуды, қолдан екінші
қолға беруді, оны бұлғауды, ұруды үйретеді. Сәбиге қосымша
парақтар, сондай-ақ, дыбыс шығаратын түрлі ойыншықтарды
береді. Ересек адам сәбиге атын атап шақыра отырып,
ойыншықты және онымен әрекет етуді көрестеді. Ойыншықпен
дербес манипуляциялар жасау барысында бала оның қасиеттерін
тани бастайды. Таныстыру ойынында бала әрекеттерінің әдейі
бағытталғандығы байқалады: сылдырмаққа тартылады, оны
ұстайды, қарайды, манеждің шетіне соғып, ұрады, манеждің
сыртына лақтырады, қалай сылдырлап құлағанын тыңдайды
және т.б. Заттармен осылай әдейі әрекет етуі – сюжеттік-рөлдік
ойындарға тән мақсатқа бағытталғандықтың дамуының
алғышарттары.
Ойын әрекеті дамуының екінші кезеңінде бейнелеп көрсету
ойыны пайда болады, мұнда баланың іс-қимылдары заттың
ерекше қасиеттерін айқындауға және оның көмегімен белгілі
371
нәтижеге жетуге бағытталған.Ересек адам заттың атын атап қана
қоймайды, сонымен қатар, сәбидің назарын оның тікелей
қолданысына да аударады: «Бұл шыны-аяқ, бұдан ішеді. Бұл
төсек жайма, онымен қонжықты жауап қояйық». 7-8 айлық
сәбидің назарын ойыншықтардың қасиеттеріне аудартады.
Баланы осы қасиеттеріне сәйкес ойнауды, атап айтқанда,
кішкентай шарды домалатуға, қорабшаға ұсақ ойыншықтарды
салуға, рәзеңке балықты қысып, босатуғаүйретеді. Сәбилер
кейбір тұрмыстық заттармен әрекет етуді игереді: табақтарды
бір-біріне салады, кәстрөлді, қорабшаны жабады. Сәбиді 9-10
айында заттарды пішініне, олардың физикалық қасиеттеріне
қарай сәйкестендіруді, яғни сақиналарды алып, өзекшеге
салуды, 2-3 кубиктік бірінің үстіне бірін қоюдыүйретеді.
Сюжеттік-рөлдік ойынды қалыптастыру үшін балаға меңгерген
іс-қимылдарын бір заттан екіншісіне апаруға, яғни іс-әрекетті
жалпылауға үйрету маңызды. Мысалы, кішкентай шарды
төбешіктен сырғанатуға үйренсең – сол қимылды доппен,
машинкамен, алмамен және т.б. жасап көр.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Ойынды дамытудың үшінші кезеңі

text:
Ойынды дамытудың үшінші кезеңі бір жастың аяғынан екі
жастың басына жатады. Сюжеттік-бейнелеп көрсету ойыны
қалыптасады, мұнда балалар күнделікті өмірде алған әсерлерін
белсенді көрсете бастайды (қуыршақты әлдилейді, қонжықты
тамақтандырады). Тәрбиеші олардың жеке тәжірибесі бойынша
таныс өмірлік жағдаяттарды ойын (шартты) түрінде көрсетуге
үйретеді. Сюжеттік-рөлдік ойынды дамыту үшін бейнелі
ойыншықтар қажет, олардың көмегімен педагог балаларды ойын
міндеттерін шешге тартады («Қонжық серуендегісі келіп тұр,
оны шанада ойнатшы»; «Көжек шаршады, оны ұйқтауға
жатқызшы»; «Ляля атты қуыршақ тамақ жегісі келеді, оған
ботқа псірші»). Баланың алдына қызметтің шартты-ойын
мақсаты қойылады, оған сәби ойын тәсілдері және
құралдарымен жетіп, қиялдағы нәтижесін алады. (Ойын
міндетінің
практикалық
нәтижені
алуға
бағытталған
практикалықтан айырмашылығы осында.)
372
Өмірінің екінші жылында сәби келесілерге үйренуі тиіс:
түрлі ойын әрекеттерін орындау (қуыршақты ұйқтатуға
жатқызу, оны тамақтандыру, бесік арбада серуендету, тамақ
пісіру, машинада ойыншықтарды, жүкті тасу және т.б.), ойын
әрекеттерін бірінші сөз қолданыстарымен толықтыру немесе
алмастыру («Ляля ұйқтай ғой»; «Ляля қолын жуды»). Балаларға
ойнау үшін әртүрлі материалды ұсынады: бейнелі ойыншықтар,
заттар-орынбасарлар.
Достарыңызбен бөлісу: |


|
Сюжеттік-рөлдік ойынды дамыту үшін негізгі шарт – бұлБайланысты: kulikova t mektepke deyingi pedagogikaСюжеттік-рөлдік ойынды дамыту үшін негізгі шарт – бұл
ересек адам мен баланың бірлсекен ойындары. Балаларды
ойын мазмұнын дамытуға үйрету үшін педагог оларды
белсенді қатысуға тарта отырып, өмірлік жағдайларды
ойнатады. Мысалы, ерте жастағы балалар ойын барысында
бейнелеуді сондай жақсы көретін тамақ беру ойын
жағдаятын түрлендіреді: жаңа персонаждарды («Қонаққа
қонжық келді, оны тамақтандырайықшы»), жаңа ас мәзірін
(«Бәліштен ауыз тигізейік, қонақтарға кәмпит берейік»),
жаңа ыдыс-аяқты (вазадағы алма, ыдыстағы кәмтип)
енгізеді. Балаларды алдында игерген әрекеттерін ойынның
жаңа нұсқаларында іске асыруға түрткі беру керек. Педагог
баланы зат-орынбасарларды пайдалануға (пышақ жоқ,
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


url: http://emirsaba.org/s-a-kozlova-t-a-kulikova.html?page=289#(«Бәліштен_ауыз_тигізейік,_қонақтарға_кәмпит_берейік»),__жаңа_ыдыс-аяқты_(вазадағы_алма,_ыдыстағы_кәмтип)

title: Сюжеттік-рөлдік ойынды дамыту үшін негізгі шарт – бұл


title: Біліктілікті  көтеру - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
34
қанағттандырады, жеке қабілеттері мен сұраныстарына сәйкес
келеді. Қоғам қазіргі білім беру мекемелеріндегі жұмысқа дайын
және соңғыларының мақсатқа бағытталғандығына сәйкес
келетін түрлі біліктіліктегі мамандарды алады.
35
Тапсырмалар
1.
Ғалым, гуманист Ш.А. Амонашвили, өз монологында
балаларға сөйлей отырып, педагогті: «...Сіздер мен адамзат
арасындағы елші» – деп атайды. Атаулы мәтінде «елші» сөзінде
қандай мән жатыр? Сіздердің ойларыңызша, педагогтің елшілік
рөлі неден құралады? Осы рөлдің толыққандығы, мазмұны
қандай? Мектеп жасына дейінгі балалардың тәрбиешісі ретінде
сіздің елшілік миссияңыз өзіңізге қалай көрінеді?
2.
Сіз тәжірибеден өтіп жатқан мектепке дейінгі мекеменің
тәрбиешісінің қызметіне талдау жасаңыз (күннің бірінші немесе
екіншісі жартысы бойына мақсатқа сай бақылау негізінде).
Келесі сұрақтарға жауап беріңіз:
■
педагог қандай қызметтік міндеттерді атқарады?
■
Ол қандай кәсіби іскерліктерге ие?
■
Тәрбиешінің қандай жеке қасиеттері табысты қамтамасыз
етеді, ал
қайсылары,
керісінше, қиындықтар тудырады?
■
Тәрбиешінің педагогикалық қызметін жетілдіру бойынша
сіздің қандай ұсыныстарыңыз бар?
3.
Кәсіби өзін-өзі тәрбиелеудің бағдарламасын келесі жоспар
бойынша құрастырыңыз:
■
Қандай жеке қасиеттер кәсіби деп аталады? Анықтама
беріңіз;
■
Өз кәсіби идеалыңызды анықтаңыз (мектепке дейінгі
мекеменің педагогі үшін қандай қасиеттер кәсіби маңызды
деп санайсыз?);
■
Өз идеалыңызға қаншалықты сәйкес келетініңізге және оған
жақындауға қалай
тырысатыныңызға талдау жасаңыз;
■
Өзіңізде кәсіби маңызды қасиеттерді қай жолмен, қандай
құралдар, қызмет жасау тәсілдерін пайдалана отырып,
дамытып жатсыз және болашақта қалай дамытпақсыз?


|
нанды немен тураймыз?), ойындағы ситуацияларды ісеБайланысты: kulikova t mektepke deyingi pedagogikaнанды немен тураймыз?), ойындағы ситуацияларды ісе
асыруға ынталандыратын жағдайларды жасады. Осындай
ойын әдетте сөзбен қамтылады, ол бейнені жасауға
көмектеседі (ботқа дәмді; көжек сәбізді жақсы көреді;
қонжық жасайсың – аузын қағаз майлықпен сүртті!).
Сюжеттік-рөлдік ойынды дамыту үшін қойылым-
сахналаулар тиімді. Педагог бір ойыншықтың (қуыршақ
Ляля) қалай жуынатынын, беті мен қолын сүлгімен қалай
сүртетінін, қалай үстел басына отырып, сүт ішетінін
көрсетеді, яғни бір ойыншықпен бірізді түрлі әрекеттердің
тізбегін көрсетеді. Келесі жолы әр түрлі ойыншық
орындайтын бір түрлі іс-әрекеттер көрсетіледі: қонжық,
қуыршақ Ляля, көжек. Олар кезекпен кішкентай балаларға
373
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


таныс әнді айтады, жатқа тақпақ айтады, билейді, доп
ойнайды.
Балаларға, сонымен қатар, үстел үстіндегі, құыршақ
театрларды пайдалана отырып, сахналауды, сюжеттік-
рөлдік ойындарды көрсетеді. Олар өздерінің тәжірибесіне
жақын таныс ертегісі, тақпақтар, тұрмыстық қойылымдар
қалай ойналып жатқанына қызығушылықпен қарайды.
Көсетілімнен кейін педагог сәбилерге ойыншықтармен
ойнауды ұсынады, сабақта көргендеріне еліетеу ынтасын
тудырады. Балалардың ойынына қосыла отырып, тәрбиеші
ойын әрекетін қалай орындауды көрсетіп, олардың алдына
ойын міндеттерін қояды («Қуыршақпен ән айт!»), қиналған
кездерінде көмектседеі («Қуыршық Лялямен бірге көжек
туралы тақпақты оқиық»).
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/s-a-kozlova-t-a-kulikova.html?page=291#Көсетілімнен_кейін_педагог_сәбилерге_ойыншықтармен__ойнауды_ұсынады,_сабақта_көргендеріне_еліетеу_ынтасын

title: таныс  әнді  айтады,  жатқа  тақпақ  айтады,  билейді,  доп


|
Әрине, балалар барлық көрсетілген әрекеттерді қайталайБайланысты: kulikova t mektepke deyingi pedagogikaӘрине, балалар барлық көрсетілген әрекеттерді қайталай
алмайды. Алайда көрсетілім баланың қиялын нақтылауға,
ересектің
іс-қимылдарын
бақылау
іскерлігін
қалыптастыруға, түсіндіргендерді тыңдауға қажет.
Педагог өтініш жасай отырып, тәрбиеленушілердің
сөйлеуін белсендіреді (ойыншықтармен бірге ұйықтау,
қуыршаққа тақпақ оқуға көмектесу, іс-қимылдарды атау).
Оқу сабақтары, түрлі көрсетілім-сахналаулар оң нәтижесін
беруі үшін, жаңа элементтерді енгізе отырып, балаларда
эмоционалдық жауаптарды шақыра отырып, олардың
белсенділігін арттыра отырып, оларды қайталап оытрған
мақсатқа сай. Қайталау көрсетілім-сахналауларды екі-үщ
баламен өткізуге болады: бұл олардың орындауында
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: (практикалық,  шартты,  ойдағы)  ойын  іс-қимылдарын

text:
374
(15-20 см), тартымды безендірілген, тұрақты, қозғалмалы
бөлшектері
(майысатын
қолдары,
аяқтары)бар
ойыншықтар алынады, ол болса, түрлі қимылдарды
көрсетуге, кеістіктегі орнын өзгертуге мүмкіндік береді.
Екі жастағы балалардың жас ерекшеліктері ойыншықтар
мен ойын материалдарын іріктеу, ойын алаңын безендіру
оларға аса маңызды болуында. Егер көзіне бір уақытта
бірнеше ойыншық түссе, олардың назары ауытқиды,
сондықтан оларды барлық бөлменің ішіне орналастыру
керек, мағыналық байланыстарына қарай жинақтаған
абзал. Мысалы, плитаның үстіне ас ішетін ыдыс-аяқты қою,
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/s-a-kozlova-t-a-kulikova.html?page=293#Екі_жастағы_балалардың_жас_ерекшеліктері_ойыншықтар__мен_ойын_материалдарын_іріктеу,_ойын_алаңын_безендіру


|
жылқының үстіне салт аттыны отырғызу, арбаға кірпіштіБайланысты: kulikova t mektepke deyingi pedagogikaжылқының үстіне салт аттыны отырғызу, арбаға кірпішті
үю, легеннің қасына сүлгі, сорғышты, құмыраны қою. Бұл
балаға бір емес, тізбектелген іс-әрекетті орындауға көмек
береді.
Балалар іс-қимылын игермеген ойыншықтарды өзіндік
пайдалануға беруге болмайды. Алдымен балаларды
ересектермен бірлескен ойында ойын әрекеттеріне үйреткен
дұрыс. Сонымен, егер балалар кубиктерді, кірпіштерді құра
алмаса, тәрбиеші үйрететін ойындарды, жеке сабақтарды
жүргізеді. Басқа уақытта құрылыс материалдары жинап
қойылады. Балалардың ермек ету ойыншықтарымен еркін
ойнағаны мақсатқа сай емес: тәрбиеші оларды белгілі
кезеңдерде оларды қуанту, үйі, анасы туралы ойларын
сергілту үшін пайдаланады. Осы ойыншықтар баланың
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: сезімі  мен  уайымдауына  әсер  етуі  үшін  жаңашылдығы  мен

text:
375
айтқанда: ересектерге еліктеу, қиялындағы образдарды
жасау, белсенді әрекет ету, қоршаған әлемді тану
талпынысы.
Тапсырма
1.
Ерте жастағы сюжетті-рөлдік ойынның алғышарттарының
қалыптасу кезеңдерін сызба түрінде көрсетіңіздер.
2.
Ойланып көріңіз, балабақша учаскесінде түскі асты
дйындау ойынын ойнап жатқан екі жастағы балаларға қандай
зат-орынбасарларды ұсынар едіңіз?
3.
Екі жастағы балаларға арналған көрсетілім-сахналаулар
мен үйрететін ойындардың конспектісін жасаңыз. Балалар сіздің
сабақтарыңызда танысатын ойын іскерліктері мен ойын
құралдарын белгілеп қойыңыз. Балалармен осы іскерліктерді
бекіту және ойын құралдарын пайдалануға арналған келесі
жұмыс жоспарын жасаңыз.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Сюжеттік-рөлдік - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
376
әрекетке түспеуімен, алайда олар басқаларына ойнауға кедергі
жасамайды, сипатталады. Баланың өз ойына еніп кетуі, оны
ұйымдастыра білуі бірлескен ойындарға көшуіне алғышарт
болып табылады.
3.
Қасында ойнау деңгейі екі-үш баланың бір үстел басында,
кілемде, қуыршақ бұрышында ойнауынан көрінеді, бірақ
әрқайсысы өз ойын іске асыра отырып, өз ойын мақсатына сай
әрекет етеді. Осы деңгейдің құндылығы балада басқаның
ойынына қалай қарау керектігі түсінігінің қалыптасуында:
кедергі жасауға болмайды, қажет болған жағдайда басқамның
ойымен есептесу керек (сыйысу, ойыншықтарымен алмасу
немесе өзінікін беру). Осы деңгейде ойыншылардың табиғи
бірігуіне жағдай жасалады. Мысалы, жол салып жатқан Коляға
педагог Сережаға сол жолмен өз кішкентай машинасын айдауды
ұсыну кеңесін береді.
4.
Қысқа мерзімді қатынасқа түсу, өзара әрекет ету деңгейі
баланың өз әрекеттерін жалпы түпкі ойға бағындырып, оларды
басқалардың іс-қимылдарымен сәйкестендіруімен сипатталады.
Ол алдында күтіп тұрған ойын туралы келісіп алуға тырысады,
өз ұсыныстарын енгізеді, серіктестерінің сөздерін тыңдап, әділ
талапқа бағынуға дайын болады. Ойынның жаңа кезеңі түпкі
ойдың пайда болуымен және балалардың тиісті ойыншықтарды,
заттарды іріктеп алуға талпынысымен ерекшеленеді. Алайда
түпкі ой әлі тұрақты емес, ойын барысында балалар оны өзгертуі
немесе мүлдем ұмытып кету мүмкін. Біреуі ойыннан шығуы
мүмкін, ол болса, оның бұзылуына, шиеленістерге әкеледі.
Осындай мінез-құлық ойынды ұйымдастыру, оны жоспарлау
іскерлігінің жоқтығын дәлелдейді. Алайда ең бастысы, мектеп
жасына дейінгі балалардың ортақ әрекетте әзірше өзінің
байланысын, тәуелділігін сезінбеуінде.
5.
Ұзақ қарым-қатынас жасау деңгейі - ойын мазмұнына, ол
талап ететін іс-қимылдарға қызығушылығы негізіндегі өзара
әрекет. Осы кезеңдегі бала ортақ ойындағы өзінің рөліне
жауапкершілік қатынастарының алғашқы формаларына ие
болады. Ол өзінің жеке әрекеттері мен құрдастары әрекеттерінің
сапасы мен нәтижесін бірлескен ойын міндеттері тұрғысынан
бағалай бастайды. Өзара әрекет ету ұзақтығы ойын мазмұнына
қызығушылығымен байланысты. Осы кезеңде балалар біршама
дербес болады, қызықты сюжеттік-рөлдік ойынды ойдан шығара
алады, оны ұйымдастырып, ұзақ ойнауы мүмкін.
377
6.
Ортақ мүдделер, таңдамалы сүйіспеншілік негізінде үнемі
өзара әрекет ету деңгейі. Достық мүдделермен біріккен балалар
сюжетті таңдауда, рөлдерді бөлуде бір-біріне жол беруге, өз
әрекеттерімен келісіп алуға қабілетті.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Сюжетті-рөлдік ойындарға жетекшілік ету

text:
Сюжетті-рөлдік ойындарға жетекшілік ету
Сюжетті-рөлдік ойындарға жетекшілік ету екі бағытта
орындалады:
■
ойынды қызмет ретінде қалыптастыру;
■
ойынды баланы тәрбиелеу, бала ұжымын қалыптастыру
құралы ретінде пайдлану.
Ойынды қызмет ретінде қалыптастыру педагогтің
сюжеттік-рөлдік ойындардың тақырыптамасын кеңейтуге,
олардың мазмұнын тереңдетуге әсер етуін, балалардың рөлдік
мінез-құлықты игеруге ықпал етуін болжайды.
О й ы н ғ а ж е т е к ш і л і к е т у т ә с і л д е р і н оны қызмет
ретінде қалыптастыру мақсатында шартты түрде дәстүрлі
(П.И.Жуковскаямен, Д.В.Менджерицкаямен әзірленген) және
соңғы жылдарда зерттелген, жаңа (Н. А. Короткова, Н. Я.
Михайленко) деп бөлуге болады.
Сюжеттік-рөлдік ойындарды басқаруда педагогтің басты
назары ойындардың мазмұнын байытуға бағытталған.осы
мақсатта ол балаларға жаңа сюжеттерге қызығушылық
тудырады. Ол бос жерде пайда болмайды, егер мектеп жасына
дейінгі балалар олардың алдында жинақтаған тәжірибесіне
бірігетін қоршаған әлем туралы айқын түсініктерін алса,
қиялдарын шарықтатса, эмоционалдық жауап тапса, ол баолық
тәрбиелік-білімдік жұмысы барысында «өседі». Балалар кішірек
болған сайын, белгілі бір құбылыспен тікелей танысу барысында
алған әсерлері маңыздырақ болады. Сөйтіп, балалардың көлік
тақырыбына
(жүргізуші,
машинист)
арналған
ойындар
мазмұнын байыту үшін тәрбиеші балаларды қалалық көлік
аялдамасына апарады, мектепке дейінгі мекемеге азық-түлік
таситын
жүргізушіден
балалармен
оның
әңгімелесуін,
378
машинасының кабинасын көрсетіп, рөлді ұстап отыруына рұқсат
беруін арнайы сұрайды. 4-6 жастағы балалармен тиісті
иллюстрациялық материалды қарауға, әңгіме жүргізуге болады.
Қоршаған ортамен таныстыруда педагог балалардың назарын
ойын барысында олардың жасына сәйкес көрсетуге болатын
кезеңдерге аударады. Сәбилер үшін – бұл оларды ересектермен
қызметі барысында пайдалану заттары мен тәсілдері, ал 4-6
жастағылар үшін – адамдардң өзара қарым-қатынасы. Сөйтіп,
қалалық көлік аялдамасында балалар автобустың қалай келгенін,
есіктері қалай ашылып, жабылатынын, көп адамдардың қалай
шығып, кіріп жатқанын, жүргізушінің кабинасында терезе
қандай үлкен екенін («барлығы көріну үшін»), жүргізуші ер
адамдар да, әйел адамдар да болатынын байқайды. Ал ересек
мектеп жасына дейінгі балалардың назарын жүргізушінің
әрекетіне аударған жөн: ол жүргіншілерге қамқорлық жасайды,
аялдамаларды хабарлайды, салонға бәрі кірмей, автобусты
жолдамайды, жүргінші талондарын қозғалыс кезінде алаңдамай,
жүргіншілерді қауіпке итермелемес үшін аялдамаларда ғана
сатады және т.б.
Әрине, балалардың алған өте жарқын әсерлерінен кейін де
оларды ойында жеткізу ынтасы барлығында пайда болмайды.
Ойын барысында балалардың қызығушылықтары көрініс
табады, ал оларды таныстырған құбылыстар осы мүдделердің
аясына енбеуі мүмкін. Ал егер де біреуі ойынды жаңа
тақырыпқа бастаса (автобусты үстелдерден құрастырды,
жүргізуші өз орнына отырды, салонға жүргіншілер жайғасты)
немесе таныс ойынға жаңа сюжет желісін қосса (отбасы қонаққа
автобуспен баруды ұйғарды), педагог балалардың бастамасын
қолдап, оларды мақтауы керек. Содан кейін ол жүргінші болып,
жұмысқа (театрға, мұражайға) автобуспен бара алады,
жүргізушіге көмек және кеңес алуға жүгіне алады («Жол жүрісі
билетін қайдан алуға болады? Қарт адамдар, кішкентай
балалары бар жолаушылар қай орындарда отыруы керек?
Жүрігу асықпаңыз – қарт әйел әлі шыққан жоқ және т.б.»).
379
Ертек мектепке дейінгі жастағы балалардың жүргізуші
сияқты біртектес жеке ойындарын автобус сынды біршама
күрделі ойын арнасына аудару үшін, педагог басқа амалдарға
барады: «біз аялдамада көргендей үлкен автобусты» құруды
ұсынады, өзі жүргізуші болады, автобусқа қай уақытта және
қалай кіріп, шығуға болатынын еске салады, жол жүру
билеттерін сатып алуды және т.б. ұсынады.
Кейде балалар ойынға белсене араласады, бірақ ол
бастапқыда оған түрткі болған, жарқын сезімдер тудырған
оқиғалар жақын арада түсініктерінің таяздығынан бітеді. Былай
да болуы мүмкін: балалар бір ойынды үнемі ойнайды, бірақ
оның мазмұнында «тұрып қалды»; біртектес әрекеттерді, рөлдік
диалогтарды, оқиғалар мен жағдаяттарды қайталай береді. Екі
жағдайда да – бұл педагог үшін сигнал: балалардың білімдерін
толықтыру керек, сюжетті басқа арнаға жіберу керек. Дәстүрлі
тәсілдер де келеді: көркем шығарманы оқу, әңгімелесу, баяндау.
Педагогтің міндеті – осы дәстүрлі амалдарға қажетті үн қосу.
Мысалы, жәрігер, медбике, пошташы қызметі туралы өзі айтып
бермей, мамандық өкіліне өтініш жасау (мектепке дейінгі ұым
дәрігеріне, балалардың біреуінің ата-анасына, пошта әкелетін
пошташыны). Ойын мазмұнын жаңарту шабыты болып
педагогтің өз балалық шағындағы, өзге де балалардың
ойындары туралы әңгімелер айтуы табылуы мүмкін.
Кейде ойынның жаңа сюжеттік желісі қосымша ойын
материалы арқасында пайда болады. Сәбилерге оны тәрбиеші
ұсынады. 4-5 жастағы балалар ересектердің ұсынысы бойынша
немесе олардың көмегімен бірдеңені қолдан жасауы,
құрастыруы
мүмкін
(бұған
мектепке
дейінгі
мекеме
тәрбиеленушілері отбасыларыныңмүшелерін тартқан абзал).
Кейбір жағдайда «тынысынан тарылып жатқан» сюжеттік
желіні аяқ астынан ойынға енетін педгог алады мәне, жоғары
топ балалары жанұя ойынын ойнап жатыр. Анасы тамақ
әзірлеуде, балалары ойнап жүр, әкесі жұмысқа бара жатыр.
Кенеттен педагог басына орамал тартып (шляпа киіп), қолынан
380
сөмкесін алып, есікке қоңыр соғада: әжетай келді! Өз сұрақтары,
қақпа сөздерімен («Мені неге қарсы алмадыңдар? Жеделхат
қайда кетті? Заттарымды вркзалда тастап кетуге мәжбүр
болдым, ал онда сыйлық, базарлықтар бар») педагог жаңа ойын
бағытын (әжені қарсы алу, сый-құрмет көрсету, сұрақтар,
вокзалға заттарына бару, әжемен мұражай, тетарға бару, онымен
қалада серуендеу және т.б.) береді.
Сөйтіп,
педагогтің
арсеналында
ойынның
жаңа
тақырыптамасын, олардың мазмұнын ынталандыратын көп тәсіл
бар. Ережені ескеру керек: балалардың белсенділігі мен
дербестігінің өсуіне қарай әрекет етудің жанама түрлерін
пайдаланған мақсатқа сай (балалардың алдыңғы ойындары,
олардың көргендері туралы еске салу; жетекші сұрақтар, ойын
ортасын өз уақытында өзгерту, ойынға итермелейтін бейнелеу,
еңбек, құрылымдық әрекеттеі ұйымдастыру).
Балалар кішкентай болған сайын, педагог ойынды
ұйымдастыруға
үлкен
назар
аударады.
Ол
болашақ
қатысушыларға нені ойнайтынын келісіп алуға көмектеседі.
Ойынға келісіп алу ойды келістіруді, ойын жағдайын анықтауды
(қай жерде ойну, нені пайдалану), рөлдерді бөлуді талап етеді.
Келісіп алуда балалардың өзара әрекет ету негіздері қаланады,
бірін-бірі
тыңдау,
әрқайсысының
тілектерімен
және
қызығушылықтарымен есептесу іскерліктері қалыптасады.
Төменгі топта жұмыс істейтін педагог балалардың ойын қарым-
қатынасын ынталандырады, бағыт береді. Сәбиге белгілі бір
ойыншықты бере отырып, тәрбиеші оныі кіммен ойнағысы
келетінін
сұрайды,
балаларды
қарым-қатынас
жасауға
ыңғайлайды. Бұған таңертен бірге қалай жақсы ойнағанын,
оларға қалай қызықты болғанын естеріне салу ықпал етеді. Екі
ойнап жатқан балаға бірігуді ұсынуға болады («Юля, сен сондай
дәмді түскі ас әзірледің! Лизаны қызымен шақыр, олардың түскі
астан ауыз тигіз»).
Сәбилерді ойынға келісіп алуға үйрету мақсатында педагог
басты жүргізуші тұлға рөлін орындайды. Сәнді ақ белдемше
381
тағып, басына бас киім киіп алып, тәрбиеші балаларға сөйлейді:
«Мен кафеде жұмыс істеймін. Кім менімен ойнағасы келеді?»
ниеттенушілерді оған кафені құруға көмектесуді сұрайды: 2-3
үстелді қоялы, балалар қағаз майлықтарды жайғастырып, әдемі
бұтақтары гүлсауыттарды қояды. Содан кейін тәрбиеші
балалармен алдағы ойын туралы әңгімелеседі: кімдер кафеге
келеді,
келушілерді
немен
тамақтандыру
керек,
км
тапсырыстарды әкеліп береді. Балалар ойынға енеді, оның
барысында мазмұнын, рөлдік жүріс-тұрысты нақтылап, ойын
жағдайын жасайды. Келесіде педгог кафеде музыка болатынын,
әртістер орындайтынын еске салады, яғни сюжет желілерінің
одан әрі дамуына, жаңа рөлдерді енгізуге үйретеді. Мұндай
ойында параллельді рөлдер көп болуы мүмкін, оларды ойнай
отырып, балалар бір-бірінен ойын әрекеті құралдарын (іс-
қимылдарды, сөйлеу диалогтарын) алады.
Балалардың ойынды өз бастамасы бойынша ұйымдастыру
ниетін назардан тыс қалдыруға болмайды. Өзіндік келісімге
келу іскерлігімен бекітілмеген ниет тез арада жоғалып кетеді.
Балалардың бірге ойнау ниетін мақұлдап, педагог олардың не
ойнайын деп жатқанын, қандай рөлдер болатынын, әр персонаж
нені істейтінітуралы сұрауы мүмкін, рөлдерді бөлуге, қажетті
атрибуттерді таңдап алуға көмектеседі. Кейін екінші кезекті
рөлдегі ойынға ауысып кетеді. Мысалы, аурухана ойынын
ойнағанда жабыраңқы дауыспен оның қызы аурып қалғанын,
дәрігер оларды бірінші қабылдағаны дұрыс болар еді деп
айтады. Кейінірек ол «ойынға тон береді»: емделуші не істеп
жатқанын көрсетеді, дәрігердің емделушімен, медбикемен өзара
әрекет ету үлгілерін, сөйлесу мәдениетін көрсетеді.
Балаларға бірлескен ойын туралы қуанышты, жағымды
әсерлерін бекіту мақсатында педагог оған топтың басқа
тәрбиеленушілерінің назарын аудартады. Кешке балалардың
қатысуымен ата-аналарға «жақсы ойын» туралы айтып береді.
Ол жайында келесі күндері де еске алады. Бұны жасау себебі
балаларға айналасындағыларға ғана емес, өзіне де еліктеу тән.
382
Педагогпен барлық тұрғыда қолдау табатын «жақсы ойын»
туралы естеліктер осындай еліктеу үшін үлгі болады.
Орта мектепке дейінгі жастағы балаларды ойынға келісіп алу
барысында ең бастысы рөлдерді бөлу мен таныс ойындарда
жаңа сюжеттік желілерді дамыту қиындық тудырады.
Педагогтің міндеті – ойынға алдын ала келісіп алу барысында
балаларды өз өмірінен қызықты бірдеңе еске түсіруге,
жолдастарына айтып беруге, кейін ойынға енгізуге үйрету.
Балалармен алда тұрған ойынның мазмұнын талқылауға қатыса
отырып, тәрбиеші сөз тастаумен, кеңесімен, еске салуымен
олардың жеке тәжірибесін талдайды. Мысалы, балалар жанұя
ойынын ойнайын деп жатыр, ал педагог Вераның сіңлісі туған
біле тұра, «жанұяда сәби пайда болды» сюжеттік желісін өрбітуі
мүмкін. Немесе жылдың жылы уақытында, көптеген отбасылар
демалыс күндері қаланың сыртына шыққанда, педагог жанұя
ойынын ойнауға келісіп жатқан балаларды саяжайға, пикникке
шығу туралы әңгімеге және т.б. тартады. Ойын отбасылық
демалыс, бақта, бау-бақшада жұмыс істеу бейнеленуімен
байиды. Жаңа сюжеттік желілер, олардың даму нұсқалары пайда
болады,
ол
дегеніміз
қосымша
рөлдерді
енгізу, ал
«тұрақтыларды» басқаша ойнау қажеттілігі туындайды дегенді
білдіреді. Нәтижесінде рөлдерді бөлу тынышырақ өтеді: ойынға
жаңа рөлде қатысу мүмкіндігі пайда болады, жаңартылған
мазмұнд алдыңғы рөл тартымдырақ болып кетеді, қаламаған
рөлге келіспеуге болады, өйткені келесі ойында саған басқасын
береді.
Жоғары мектепке дейінгі жаста ойынға алдын ала келісіп алу
аса
қиындық
тудырмайды,
себебі
балалар
мұнда
қызығушылықтарының, жеке сүйіспеншіліктерінің ортақтығы
негізінде бірігеді, демек, бірін-бірі жақсы түсінеді, серіктстеріне
қатысты біршама жол береді. Бірақ мұнда басқа үрдіс көрініс
табуы
мүмкін:
ойында
көшбасшылықты
жақсы
ұйымдастырушылық іскерліктерінің, кең дүниетанымы, жалпы
дамуының арқасында құрдастарының алдында беделі, жоғары
383
мәртебесі бар «жұлдыз»-балалар алып кетеді. Ойын тобында
көшбасшы бола тұрып, осындай бала өз қалауы бойынша
сюжеттің дамуын бағыттайды, оның нақты мазмұнын
белгілейді, рөлдерді бөледі, олардың орындалу «дұрыстығын»
бағалайды. Нәтижесінде жоғары немесе мектепке даярлау
тобында ойын бойынша серіктестердің арасында артық
«танымалдық» туындауы мүмкін: біреулері – команда береді
және үнемі басты рөлдерде, басқалары – әрқашан бағынады, кез
келген рөлге келіседі және ойыннан толық қанағат алмайды.
Ойын барысында және оған дайындық кезінде осындай
«танымалдықтан» қашып қана қоймай, оны барлық тәрбие беру
жұмысы барысында ескеріп отыру қажет. Бұл үшін әр баланың
өзгешелігі, ерекшелігі сөзбен және іспен атылп өтіледі және
мына ереже сақталады: «Кімге көп беріледі – содан көп
сұралады». Ойынның даярлық кезңінде педагог балалардың
өзара қатынасын әр сәбидің қабілеттері толығырақ көрінетін «өз
ойықшасын» табатындай етіп тактикалық бағыттайды: біреу
ойынды қалай қызығырақ етуге болатынын, қандай жаңа
рөлдерді енгізуге болатынын ойлап табады, басқалары оның
жабдықталуына өз назарын аударады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Білімқұмарлар үшін - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
384
■
рөлдік мінез-құлық, ол арқылы бала сөзді, заттарды
пайдалана отырып, персонажға тән іс-әрекеттерді еліктеп
көрсетеді;
■
сюжетқұру, ол арқылы бала сюжеттің жекелеген элементтерін
тұтас оқиғаға құрайды.
Ойынды құрудың бірінші тәсілін - заттық-ойын әректтерін
балалар (ерте ме әлде кеш пе) ересекпен жасайтын бірлескен
әрекетте игереді. Басқа екі тәсіл (рөлдік мінез-құлық,
сюжетқұру) ойынның стихиялық даму барысында толыққанды
емес, қарапайым деңгейде қалыптасуы мүмкін.
Тапсырма
1.
Сюжеттік-рөлдік ойынның құрылымын сызбамен беріңіз.
2.
Сюжеттік-рөлдік ойынның мазмұны бала тұлғасының
дамуына неге әсер ететінін дәлелдеңіз.
3.
Сіздің ойыңызша, жас педагог балалардың сюжеттік-
рөлдік оынын басқару кезінде қандай қиындықтарды басынан
кешеді?


title:
XXI тарау

ТЕАТРЛАНҒАН ОЙЫНДАР

text:
385
XXI тарау
ТЕАТРЛАНҒАН ОЙЫНДАР
Театрланған ойындардың cипаттамасы
Театрланған ойындар әдеби шығармалар кейіпкерлерінің
(ертегілер,
әңгімелер,
арнайы
жазылған
саханалау
(инсценировка) рөлін ойнауды ұсынады. Әдеби туындылардың
қаһармандары ойнаушы адамдарға, ал олардың бастан
кешкендері, бала қиялымен өзгертілген өмір оқиғалары
ойынның сюжетіне айналады.
Театрланған ойындардың ерекшеліктерін байқау қиын емес:
олар дайын сюжетке ие, демек бала қызметі шығарманың мәтіні
арқылы алдын ала анықталады. «Бұл ойындардағы баланың
шығармашылығы неде болып тұр?» деген сұрақ туындайды.
Оларды шығармашылық ойындар тобына жатқызу орынды ма?
Бұл театрланған ойын балалардың шығармашылықтары үшін
бай әрі кең орын болып табылады. Ең алдымен ескере кететін
жайт, балалар үшін шығарма мәтіні – жаңа сюжеттік желілерді
өретін, қосымша рөлдерді енгізетін, шығарма соңын өзгертетін
және т.б. арқау ғана. Мысалы, «Үйшік» ертегісі бойынша
ойында секіруші қоян ізімен үй табалдырығының алдында
үлпілдік құйрық тиін пайда болады – сосын балалар үйшікке
кіруге өтінген және ешкімді зәбірлемеуге уәде берген аюды,
түлкіні, қасқырды аяйды. Ойын ертегі кейіпкерлерінің тату
хорымен аяқталды. Осылайша балалар жұртқа белгілі ертегіні
татулық және келісімде өмір сүру, өзінен бір қырымен
ерекшеленетіндерді дұшпан деп танымау қажеттігі туралы
өздерінің түсініктеріне сәйкес «қайта өзгерткен».
Театрланған ойындарда шығармашылық рөлдерді ойнау
сюжеттік-рөлдік ойныдардағы шығармашылықтан едәуір
ерекшеленеді. Соңғысында бала рөлдік мінез-құлық
386
ерекшеліктерін жеткізуде еркіндік алады: анасы отбасы
мүшелеріне мейірімді, қатал, қамқор немесе немқұрайлы болуы
мүмкін. Театрланған ойында қаһарман бейнесі, оның негізгі
сипаттары, әрекеттері, қобалжуы шығарма мазмұнымен
анықталады. Баланың шығармашылығы кейіпкерді шынайы
бейнелеуде көрсетіледі. Оны жүзеге асыру үшін кейіпкер қандай
екенін, неліктен ол бұлай жасайтынын, оның жағдайын, сезімін
көз алдына келтіру, яғни оның ішкі жан дүниесіне ену қажет.
Және бұны шығарманы тыңдау үдерісінде істеу тиіс.
Ақпараттың аудиовизуалды құралдары (TV, видео) өміріне ерте
және орнықты түрде енген қазіргі балалар көркем
шығармаларды
жеңілдетілген
қабылдауға
үйренеді.
Жеңілдетілген болу себебі: оған кітапты тыңдау үдерісінде
(кейінірек өз бетінше оқу) елестету, түсініктер негізінде
қалыптасқан бейнеден айырмасы дайын образды ұсынады.
Сондықтан психологтар актерлік шеберлікке, театрланған
ойындарға деген сүйіспеншілік барлық балаларға тән, бұл
ойындар (бабалар ертеңгіліктерде көрсететін қойылымдар емес,
нағыз ойындар) баланың жеке тұлғасының дамуына ерекше
ықпалы барын ескере отырып, кең таралуы тиіс болса да,
соншама кең таралған емес.
Сонымен балалардың ойынға толық қатысуы көркем сөз
өнерін эстетикалық қабылдауға қабілеті, мәтінді тыңдай білуге
икемділігі, интонацияны, сөйлеу орамдарын аңғара білу
дағдыларында байқалатын ерекше дайындықты талап етеді.
Кейіпкердің қандай екенін түсіну үшін оның әрекеттерін оңай
талдау жасай білуге, оларды бағалауға, шығарманың өнегесін
түсінуге үйрену керек. Шығарма кейіпкерін, оның қобалжуын,
оқиғалар өрбіген нақты жабдықтарды көз алдына келтіруге
икемділік баланың жеке тәжірибесіне байланысты болады:
қоршаған өмір жайлы әсері неғұрлым алуан түрлі болса,
соғұрлым елестету, сезімі, ойлау қабілеті бай болады. Рөлді
орындау үшін бала алуан түрлі бейнелеу құралдарын меңгеруге
тиісті (мимика, дене қимылы, ым, ишарат, лексика және сөйлеу
387
интонациясы және т.б. бойынша мәнерлі болу).
Демек, көркем шығарманы түсінуді жеңілдететін, оған
эмоционалдық баға беру пайда болатын, бейнені жеткізудің
көркем құралдарын игеруге болатын театрланған ойындарға
дайындық жалпы мәдени даму деңгейінің қандай екенін
анықтауға мүмкіндік береді. Бұл көрсеткіштердің барлығы
жүйесіз емес, тәрбиелік-оқу жұмысы барысында ғана
қалыптасады.
Театрланған ойындар табиғатында оның сюжеттік-рөлдік
ойындармен байланысының негізі қаланған: егер көрермендер
қажет болса, онда тетарды ойынмен біріктіру қажет. Мұндай
біріктіру балалар «театр» деген кезде онда кімдер қызмет етеді,
қандай міндеттер атқаратынын түсінгенде ғана табысты болады.
Әрине, педагог театр туралы айта алады, иллюстрация көрсетеді,
алайда балалардың әсері театрда ойнауға деген ықыласы пайда
болатын күшті болмауы мүмкін. Егер балалар көрермен болып,
театрды «ішінен» танитын болса, онда басқа жұмыс болады.
Педагогтың кеңесі, өтінішіне жауап ретінде балаларын театрға
апарып, ата-аналар көмекке келеді. Мектепке дейінгі
мекемелерде «театр күні» деп аталатын күнді ұйымдастырған
жөн: педагогикалық және қызмет көрсетуші персонал күшімен
(ата-аналарды тартса, тіпті жақсы) көрермендер залын лайықты
түрде безендіріп, спектакль дайындайды.
Театрланған ойындарды (спектакльды көрсету) сюжеттік-
рөлдік (театрдағы ойын) ойындармен біріктіру балаларды бір-
біріне ортақ идеямен, әсерленумен жақындатуға, әрбір балаға
өзінің белсенділігін, индивидуальдылығын, шығармашылығын
көрсетуге қызықты қызмет негізінде топтастыруға мүмкіндік
береді.
|


title: ПЕДАГОГИКА – ҒЫЛЫМ - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
ПЕДАГОГИКА – ҒЫЛЫМ
Педагогиканың ғылым ретінде пайда болуы және
қалыптасуы
«Педагогика» сөзі антика заманында пайда болды және
жалпы қолданатын лексикада мықты орнын тауып, өткен
мыңжылдықтарда әртүрлі тілдерде сөйлей бастады. Оларды тек
қана мамандар ғана емес, сонымен қатар, педагогикалық
мамандықтан алшақ адамдар да пайдаланады.
«Педагогика» сөзінің осылайша кең таралуы оның
мағынасының әр түрлілігінде. Ол екі мағынаны қамтиды:
■
педагогика — практикалық іс-әрекеттің саласы, өнер;
■
педагогика – ғылыми білім саласы, ғылым.
«Педагогика»
сөзі
бірінші
мағынасында
екіншісіне
қарағанда, ертерек қолданыла бастады. Адамзат өскелең
ұрпақтың
тәрбие
беру
және
оқыту
тәжірибесімен
мыңжылдықтар бойы байытылып отырды. Осы тарихи
тәжірибені түсінуге, жүйелеуге және осы негізде білім беру мен
оқытудың заңдылықтарын анықтауға арналған ғылыми
педагогика бірнеше ғасырдан кейін пайда болды. Сондықтан
педагогика – бұл ежелгі ғылымдар арасында, мысалы,
философия, медицина, геометрия, астрономияны алсақ,
салыстырмалы түрде жас ғылым.
Балаларды өмірге дайындау, оларға жинақталған тәжірибені
жеткізу қажеттілігі адамзатта ежелгі уақытта пайда болды.
Бастапқыда ол қауымда табиғи өмір сүру барысында, содан
кейін үлкендер үйретіп, көрсеткенде, еңбекке баулып, қажетті
дағдыларды сіңіре отырып, өз үлгісімен тарту барысында
отбасыларда жүзеге асырылды.
Мәдениеттің дамуымен, құлдық қалыптастыруға көшудің
арқасында туындаған щаруашылық және экономикалық өмірдегі
өзгерістермен байланысты жас ұрпақты оқыту және тәрбиелеу
үшін арнайы ұйымдастырылған оқу орындарын құру қажеттілігі
пайда болады. Осы қажеттілікке жауап ретінде мектеп пайда
болады (Ежелгі Шығыс, шамамен б.з.б. 5-ші мыңжылдықта).
Алғашқы мектептерді ғибадатханаларда, монастырьлерде
37
ғибадат етушілер ашты, себебі дін тәрбие беру идеалының
тасымалдаушысы болды. Содан кейін әртүрлі үлгідегі мектептер
ашылды, олар оқытудың мазмұны және әдістемесімен
ерекшеленді. Ежелгі мектептерде оқыту мазмұны кеңінен
ұсынылды: оқу және жазу сауаттылығы, математика, музыка,
этика, салт жоралары, дене жаттығулары, поэтика, логика және
басқалар.
Оқытудың сипаты мен ауқымы оқушылардың әлеуметтік
жағдайымен
(вельможалардың,
дінбасыларының,
шенеуніктердің,
қолөнершілердің,
бақташылардың,
балықшылардың, тіпті құллардың), сондай-ақ,белгілі бір елде
болған мәдени және этникалық дәстүрлермен анықталды.
Жазғыштар, суретшілер, мұғалімдерді даярлайтын «кәсіби
бағдары» бар мектептер болды.
Тәрбиелеу және оқыту үрістерін ұйымдастыру, олардың
мазмұны белгілі елде қалыптасқан қоғамдық жағдайлардың
ерекшеліктерімен анықталды. Педагогика тарихына Ежелгі
Грецияда антика уақытында (б.з.б. ҮІ-ІҮ ғғ.) қалыптасқан екі
тәрбие жүйесі енді: спарталық және афиналық. Қоғамдық
жағдайларға байланысты Спарта үш жүзжылдық бойына әскери
мемлекет болды. Сондықтан спарталық жүйенің негізіне рухы
жоғары, дене бітімі дамыған, әскериі істе білгір бозбаланы
тәрбиелеу идеясы жатты. Ер жынысты адамдарды тәрбиелеу
мемлекеттің ақарамағында болды, қатаң реттеліп, бақылауға
алынды. Қоғамдық тәбиелеу өмірінің бірінші күнінен басталды.
Жаңа туған нәрестелерді қауым ақсақалдары, қарап, әлсіз және
кем туғандарды құздан құлатқан, ал мықтыларды емізуші анаға
тапсырған.
Асыраушылар
Грециядағы
алғашқы
кәсіби
тәрбиешілер болды. Олар баланы қатал жағдайда өмір сүруге,
атап айтқанда, қараңғыдан қорықпауға, тамақ ішкенде ұстамды
болуға, ауырғанда, тоңғанда айқайламауға және жыламауға
және т.б. үйретті. 12 жылға шақталған мемлекеттік оқыту 7
жастан басталды. Ол әскери даярлық жүйесінен құралып, дене
жаттығуларын, гимнастиканы, жарыстарды, оқу жорықтарын,
үлгілі айқастарды және т.б. қамтыды. Зияткерлік дамыту ең аз
мөлшерге бағытталды: оқу және жазу бастамалары.
Демократиялық Афинада ақылын, адамгершілік қасиеттерін,
денесін дамытуға бағытталған басқа жүйе қалыпасты.
Балаларды оқуға, жазуға, есептеуге, музыкалық аспаптарда
(кифарада, лирада) ойнауға үйретті. Баланы өнерге, мәдениетке
38
баулуға ерекше назар аударылды. Бағдарламада поэзия, би,
музыка, классикалық әдебиетті (Гомер, Эзоп, Софокл және т.б.
шығармалары) оқу органикалық үйлесті. Дене мен рухты
тәрбиелеуге гимнастикамен, жүгірумен, күреспен, дискіні,
садақты атумен айналысу, сонымен қатар, спорт сайыстарына
қатысу ықпал етті.
Сонымен, ежелгі уақыттарда (б.з.б. кезең) адамзат
педагогикалық қызметтің, өскелең ұрпақты тәрбиелеудің бай
тәжірибесін жинақтады. Ежелгі ұлы ойшылдар, философтар,
атап айтқанда, Демокрит (б.з.б. 470 немесе б.з.б. 460
шамасында), Сократ (б.з.б. 469 — 399), Платон (4 б.з.б. 27 —
348), Аристотель (б.з.б. 384—322) және т.б. адам табиғаты, оны
жетілдіру жолдары туралы ойлана отырып, оларға заманауи
болып табылған қоғамда адамгершіліктің төмендеуіне наздана
отырып, балалар мен бозбалаларды тәрбиелеу және оқыту
туралы алғашқы педагогикалық идеяларды, ережелерді,
ұсыныстарды қалыптастырды.
Ежелгі философтардың біз үшін тарих сақтап қалған нақыл
сөздері, біздің уақытқа дейін жеткен олардың еңбектерін
педагогикалық теориялар деп әлі айтуға, ғылымның саласына
жатқызуға болмайды. Философтардың өзі педагогикаға баланы
өмір бойына жүргізу өнері ретінде қарады. Соған қарамастан,
алғашқы педагогикалық көзқарастар философия қойынауында
пайда болып, педагогика мен ғылымның бастамашылары
болғанын атап өту керек.
Орта ғасыр шіркеудің озбырлығымен, рухани өмірдің барлық
салаларында, соның ішінде білім мен тәрбие беруде,
тәрбиелеудің антикалық идеалдарынан алшақтаументарихқа
енді. Алайда Орта ғасырлар – он екі жүзжылдықтан астам
уақытты қамтитын қомақты тарихи қабат болып табылады, ол
кезең бойында педагогикалық тәжірибеде көптеген құнды заттар
болды. Орта ғасырларда білім беру, мәдениет орталықтарының
рөлін
атқаратын
Достарыңызбен бөлісу: |


title: ISBN 978-601-333-209-3 (каз)

text:
© Козлова С. А., Куликова Т.А., 2015, өзгерістермен
3
Құрметті оқырман!
Оқу құралы «Мектепке дейін білім беру» мамандығы
бойынша оқу-әдістемелік кешеннің бір бөлігі болып табылып,
«Мектепке дейін білім берудің теориялық негіздері» атты жалпы
кәсіби пәнді оқыту барысында пайдаланылады (ОП.05).
Жаңа ұрпақтағы оқу-әдістемелік компоненттер жалпыға білім
беретін және жалпы кәсіби пәндер мен кәсіптік модульдерді
оқуды қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін дәстүрлі және
инновациялық оқу материалдарын қамтиды.
Әрбір комплект жалпы және кәсіби құзыреттіліктерді игеру
үшін қажетті оқулықтар мен оқу құралдарын, оқу және бақылау
құралдарын жұмыс берушінің талаптарын ескере отырып,
қамтиды.
Оқу басылымдары электрондық білім беру ресурстарымен
толықтырылып отырады. Электрондық ресурстар интерактивті
жаттығулары мен тренажерлеры бар теориялық және
практикалық модульдерді, мультимедиялық объектілерді,
қосымша
материалдар
мен
Интернеттегі
ресурстарға
сілтемелерді қамтиды. Оған терминологиялық сөздік пен
электрондық журнал енгізілген, онда оқу үдерісінің негізгі
параметрлері жазылады: жұмыс уақыты, электрондық және
практикалық
тапсырмалардың
орындалу
нәтижелері.
Электрондық ресурстар оқу үдерісіне жеңіл салынып, түрлі оқу
бағдарламаларына бейімделе алады.


title: Білімқұмарлар үшін

text:
388
Білімқұмарлар үшін
Театрланған ойындарға деген қызығушылықтарын тәрбиелеу және оны
іске асыру үшін шығармашылық қабілеттерді дамыту, бос уақытты мазмұнды
өткізуге баулу тұрғысынан келешекте іске асыру. Бұл ойындарға ата-
аналардың назарын аудара отырып, олардың балаларының табыстарын
ерекше атап көрсетіп, үйдегі театр құрудың отбасылық дәстүрдің қайта
өркендеуіне ықпал ету қажет. Үйдегі спектакльді дайындау белгілі бір
уақытты талап етеді және қандай да бір отбасылық мереке, мейрамға (атаның
мерейтойы,
әкенің
туылған
күні,
ата-аналардың
үйлену
күні)
орайластырылған. Жаттығу, костюмдерді әзірлеу, декорация, туысқан және
таныстарға арналған шақыру қағаздарын дайындау отбасы мүшелерін
бірлігін арттырады, олардың өмірінде маңызды іс-әрекеттерді көбейтеді,
қуанышты сезімдерге бөлейді. Ата-аналарға баланың мектепке дейінгі
мекемеде жүргенде қол жеткізген «әртістік және театрлық» қызметіндегі
тәжірибесін қолдануға кеңес берген жөн. Олар баладан кеңес, көмек сұрай
отырып, оның хабардарлығын айрықша баса айтып отырған маңызды
(«Балабақшада шақыру қағаздарын қалай дайындайсың? Сеніңше, бұл рөлді
кім жақсы орындайды? Түлкіге қалпақты қалай істеу керектігін үйретші!»).
Осылайша баланың өзін-өзі құрметтеу деңгейі көтеріледі. Ол отбасындағы
өзінің маңыздылығын сезінеді, ептілік, білімпаздығын (эрудициясын)
ұғынады, бұл оның жалпы дамуына қолайлы ықпал етеді.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Көркем қызмет түріндегі театрланған ойындар

text:
389
оған жуықтайды. Ең алдымен, спектакльді ойнауда балалар мен
шын әртістердің қызметтерінде көптеген ортақтық бар.
Әртістерді көрермендердің пікірлері, реакциялары қалай
толғандырса, тетарланған ойындарда балалар басқа адамдарға
тигізген әсерлері туралы солай ойлайды. Кішкентай әртістер
үшін жақсы болып шыққаны, айналадағыларға ұнағаны
маңызды болады. Басқаша айтқанда, оларды қол жеткізген
нәтижелер толғандырады. Ал нәтиже – шығарманы қалай
бейнеледі, қалай рөлге сомдады деген сөз. Бұл нәтиженің
жетістіктеріне педагогтар мен балалардың назары бағытталған.
Шынында, шығарманы шығармашылық орындауға ұмтылу
театрланған ойындардың тәрбиелік мәнінде жатыр.
Театрланған ойындарда балалар шығармашылықтарының сан
алуан түрлері дамытылады: көркем сөйлеу, музыкалық-
ойындық, билеу, сахналық, әншілік. Тәжірибелі педагогта
балалар әдеби шығарманы тек рөлді орындайтын «әртістер»
ретінде ғана емес, сондай-ақ спектакльді безендіретін
«суретшілер» ретінде, дыбыстық сүйемелдеуді қамтамасыз
ететін «музыканттар» ретінде және т.б. көркем түрде бейнелеуге
тырысады. Мектепке дейінгі балаларды театрланған ойындар
дайындау үдерісінде және оның барысында көркемдік қызметке
қатыстыру мүмкіндіктері өте жоғары болады. Неғұрлым жоғары
болса, соғұрлым педагог шеберлігі де жоғары деңгейде, себебі
оның индивидуалды ерекшеліктерінің ашылуына көмектесетін
оның шеберлігі арқылы балаларды қызықтыру, олардың
дарындарын дамыту жеңілірек болады.
Театрланған ойындардың балаларды өнердің түрлеріне
(әдеби, драмалық, театрлық) тартудағы рөлін ерекше атап өткен
жөн. Мектепке дейінгі балалар театр өнерінің сан алуан
түрлерімен танысады. Дұрыс басқарған барысында балаларда
әртіс, режиссер, театр суретшісі, дирижер жұмыстары туралы
түсінік қалыптасады. Мектепке дейінгі ересек жастағы балалар
спектакльді шығармашылық ұжым дайындайды дегенді түсіне
алады (барлығы бірге бір жұмысты – спектакль істейді). Балалар
390
театрланған ойындардағы өздерінің тәжірибелерімен ұқсастығы
бойынша театрдың ойнаушы әртістерге де, көрермендерге де
қуаныш сыйлайтынын сезеді және ұғынады. Кейінірек бұл қоғам
өміріндегі өнер міндеттері туралы жинақталған түсініктерін
қалыптастыру үшін қызмет етеді.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Театрланған ойындардың түрлері

text:
391
қолғапқа киіледі (қуыршақтың басы баланың сұқ саусығына
сияды, ал костюмнің жеңі – бас бармақ және ортаңғы саусаққа,
қалған саусақтар алақанға бүгіледі). Спектакль қалтарыс
(ширма) үстінде көрсетіледі; қуыршақ ойнатушы әртістер
қуыршақты көтере ұстайды, сондықтан тағы бір атауы бар –
жоғары.
Соңғы жылдары мектепке дейінгі мекемелерде марионетка
принципі бойынша құрылған қуыршақтар пайда болды. Оларды
бекітілген жіп, сымдарды қозғай отырып, алаңшада, сахнада
жетелеп жүреді.
Қуыршақтарды жетектеудің екі амалы да тіпті мектепке
дейінгі ересек жастағы балалар үшін айтарлықтай қиын,
сондықтан арнайы жаттығулар қажет. Педагог балаларға
қуыршақтардың қимылдарын (еңкею, бұрылу, қолды сілтеу)
қандай тәсілдермен көрсетуді үйретеді, кейіпкерлердің
қимылдарымен сөйлеуі сәйкес келуін қадағалайды.
Достарыңызбен бөлісу:


text:
Білімқұмарлар үшін
Қазіргі педагогтар өздерінің шығармашылықтарын көрсете
отырып, өзінің тәрибиеленушілерін тарта отырып, түрлі
заттарды, буып-түйілген материалдарды үстел театрына қолдан
жасалған ойыншықтар дайындау үшін белсенді қолданылады.
Сүт
өнімдерінің
қораптары,
газдалған
су
құтылары,
полиэтилендік бөтелкелері және т.б. күрделі емес, бірақ өте
әртүрлі, мықты ойыншықтарды қолдан жасауға мүмкіндік
беретін жақсы қосалқы материалдар бола алады. Алдын ала
жуылған, кептірілген, бұл буып-түйілген материалдар (құты,
бөтелкелер) матамен қапталады, қағазбен желімделеді, белгілі
бір бейнеге келтіретін (Ата, Жалмауыз кемпір, ешкі) жүн,
былғары, жіп, түйме және т.б. бөлшектермен толықтырылады.
Бибабо театры үшін ойыншықтарды тоқиды, тігеді, қағаздан
желімдейді. Ерекше қолғаптық ойыншықтар қолғаптардан және
биялайлардан жасалады: әдетте қыс соңында «қолғаптың
жалғыз сыңарын» (бір сыңары жоғалған) әрбір отбасыдан табуға
болады.
392
Достарыңызбен бөлісу: |


Театрландырылған ойындарды дамытуға арналған
жағдайлар
Театрландырылған ойындарды дамыту үшін қолайлы
жағдайлардың арасында келесілерді атауға болады:
■
ерте жастан бастап балаларды көркем сөзді тыңдауға, оған
эмоционалды жауап беруге үйрету керек. Уілдеу, еркелету,
сұрамақтарға, әзілдерге, өлең жолдарына, сонымен қатар,
баланы сұхбатқа шақыратындарға жиі жүгінген жөн
(«»Етікші болды ма? – Болды. – Етік тікті ме? - Тікті);
■
балалардың
драмаландыруға,
театр
әрекеттеріне
қызығушылығын тәрбиелеу. Осы мақсатта қуыршақ
тетарының персонаждары, бейнелі ойыншықтар балалармен
сұхбатқа түсіп, сахналауларды ойнайтын арнайы жағдаяттар
тудыру керек. Мысалы, көжек (тәрбиешінің қолына киілген
ойыншық) балалармен танысуға келді, оларға өлең оқиды
және т.б. кіші жастағы баллардың ойындарына оларға таныс
өлеңдердің сахналауларын көрсету ынталандыра әсер етеді
(«Машатай» А. Бартонікі, «Мариша туралы» Н.Забиланікі
және т.б.) (Р. И. Жуковская). Тәрбиеші үш және төрт жастағы
балаларды таныс ертегілерді ойнауға тартады. Театрдың әр
түрі қолданылады: үстел үстіндегі, саусақтағы, фланелеграф
арқылы
драмаландыру.
Костюмдардың
элементтері
(тақиялар, белдемшелер, құйрықтар) мен атрибуттарды
(шалқан, күрек, Жучканың үйшігі) пайдалану балалардың
«Шалқан» ертегісін ойнауға үлкен қызығушылық пен
ынтасын тудырады.
Орта және ересек жастағы балалардың театрландырылған
ойындарға деген қызығушылығына шығарма мазмұны, оларды
театр жағдайына, спектакльды даярлауға қосу, сәбилерге, ата-
аналарға спектакльді көрсету ниеті әсер етеді. қызығушылықтың
нығаюына спектакльді безендіруге, театр ойыншықтарын
әзірлеу, сахналауларды құрастыру бойынша шығармашылық
жұмысқа қатысу ықпал етеді. Қызығушылықты жақсы
толықтырушы болып театр туралы (театрда сахна, фойе,
көрермен залы, декорациялар, оркестр бар), театр өнерінің түрлі
жанрлары туралы, театр тарихы туралы жаңа білімдер танылуы
393
мүмкін. Және соңында, мектепке дейінгі балалық шақ бойына
қызығушылықты қызметтің нәтижелілігін түсіну қолдайды,
сондықтан әр балаға ол өзінің өскенін, қанағат алатын жұмыс
аясын таңду өте маңызды;
■
театрландырылған ойындарды жабдықтау туралы. Театр
ойыншықтарын алу, ойыншық-бұйымдардықолдан жасау,
костюм қорын жасау, декорацияларды, атрибуттерді жаңарту
қажет.
Осы
жұмысқа
мектепке
дейінгі
мекеме
тәрбиеленушілері отбасыларының барлық мүшелері қуана
қосылады. Әжелер костюмдерді жасауға көмектеседі, ал
әкелер құрылымды жасауға кеңес беріп, ыңғайлы переделер,
көлеңкелі театрға экрандар және т.б. жасайды. Жылына бір
рет (наурызда Халықаралық театр күнінде болады) мектепке
дейнгі мекеме залында көрме ұйымдастырған дұрыс:
педагогтердің, балалар, олардың отбасы мүшелерінің
қолымен
жасалған
жабдық,
ойыншық,
костюмдерді
орналастыру керек; тәрбиеленушілердің театрландырылған,
ойындарын көрсететін фотосуреттері бар стенділерді әзірлеу
қажет. Балалар мен ересектердің қатысуымен спектакльді
көрсету көрмеге жақсы қосымша болады;
■
театрландырылған ойындар үшін әдеби шығармаларды
таңдауға аса назар аударған жөн. Ықыласты балаларға
түсінікті моральдық идеясы, динамикалық оқиғалары,
бөлінген бейнелі сипатты персонаждары бар шығармаларға
берген жөн. Көп дәрежеде осындай талаптарға ертегілер
жауап береді. Ертегілерді ойнау жеңіл, өйткені олар
персонаждардың
қысқаша
диалогтарына
құрылып,
жағдаяттардың
қайталануынан
тұрады.
Ертегілердің
қаһармандары белгілі өзара қарым-қатынастарға түседі,
мұнда мінездің, ойдың, сезімнің ерекшеліктері көрінеді.
Театрландырылған ойындардың дамуы жалпы алғанда,
балаларды көркем тәрбиелеудің мазмұны мен әдістемесіне,
сонымен қатар, топтағы білім беру жұмысының деңгейіне
байланысты. Театрландырылған ойындарды педагогикалық
басқарудағы негізгі акцент ойын барысында емес, оған
дайындық кезеңінде жүзеге асады.
|


title: С. А. Козлова, Т. А. Куликова - бет 305

text:
394
Педагогикалық жетекшілік ету
Театрландырылған ойындарға педагогикалық жетекшілік ету
тәсілдері туралы көп пайдалы мағлұмат Р.И.Жуковскаяның,
Н.С.Карпинаның, Л.С.Фурминаның еңбектерінде берілген.
Ұсынылатын тәсілдердің мәнін түсіну үшін педагогтің
театрландырылған ойындарға деген формалды қатынасы
барысында қалыптасатын ерекшеліктерді ескерген жөн.
Осындай қатынас тұрғысындатәрбиеші қызметі балаларға әдеби
шығарма ұсынып, қажетті атрибуттермен қамтамасыз етуден
тұрады. Нәтижесінде, баланың басты назары өз қыстырма сөзін
өткізіп алмауға аударылады! Балалардың іс-қимылдары,
қозғалыстары біртектес, кедей, аз көрініс береді. Сәби сөзді
қалай айтамын, әрекетті қалай орындаймын деп ойланбайды. Ол
ертегі, әңгіме бойына қаһарманның мінез-құлқы, оның сезімдері
өзгеретінін байқамайды. Ойынды формалды түрде басқарғанда
олар шығармашылықтан жұрдай болады, ал ол дегеніміз,
олардың дамытатын мәні минимумға түседі.
Театрландырылған ойындарды басқару негізіне әдеби
шығарма мәтінімен жұмыс жасауды жатқызуға болады. Р.
И.Жуковская педагогке балаларға шығарма мәтінін көркем,
мәнерлі беруге, ал қайталап оқу барысында оларды мазмұнын
қарапайым талдауға тартуға, персонаждар мотивтерін түсінуге
әкелуге кеңес берді.
Жоғары топтарда ойын алдында мазмұны бойынша
әңгімелесу
жүргізіледі.
Педагог
балаларға
мәтінді
персонаждардың
мінез-құлқы
ерекшеліктері
көрінетін
бөлшектерге бөлуге көмектеседі. Мысалы, «Үйшік» ертегісінде
әр ой бөлігі жаңа персонаждың пайда болуымен байланысты. Әр
мағыналық үзікті балалар фишка көмегімен бекітіп отырады.
Содан кейін қағаздың жолағын қанша фишка болса, сонша
бірнеше бөлшекке бөліп, әр үзіктің мазмұнын сызба түрінде
бейнелеуге болады: пиктограмма шығады. Театрландырылған
395
ойын алдында балалар пиктограмма бойынша әр эпизодтың
мазмұнын модельдейді. Мысалы, түлкінің пайда болу эпизоды.
Осы уақытта тышқан, көлбақа, қоян, кірпі немен айналысқанын,
түлкі үйдің маңайына қалай келгенін және т.б. елестету және
айтып беру ұсынылады. Педагог сұрақтары балаларға түлкінің
пайда болуымен үйшікте тіршілік ететіндердің мінез-құлқы мен
көңіл-күйінде болған өзгерістерді түсінуге көмектеседі.
Балалардың назары персонаждар не істегеніне, қалай істегеніне,
не үшін істегеніне тікелей аударылады.
Балаларды образды берудің көркем құралдарымен байытуға
этюдтер ықпал етеді. балаларға оқылған шығармадан жекелеген
эпизодтарды бейнелеу, мысалы, түлкі мұзды үйшікті, ал қоян
қабықтан жасалған үйшікті қалай құрғанын көрсету ұсынылады.
Ертегіде ол бір сөйлеммен ғана беріледі, демек, балалар
персонаждардың мінез-құлқын, олардың диалогтарын, сөз
қолданыстарын өздері ойлап тауып, кейін ойнап беруі қажет.
Басқа жағдайда ертегіден кез келген оқиғаны таңдап алып, оны
үнсіз орайндауы талап етіледі. Қалғандары – көрермендер
қандай эпизод берілгенін тауып алуы қажет. Балалардың
музыкалық шығарма фрагменттерінің сүйемелдеуімен қимыл
жасайтын этюдтер қызықты. Осындай кешенді ойынның суырып
салмалығының
арқасынджа
балада
ақырындап
көркем
қабілеттері пайда болады, онсыз театрландырылған ойын бояу
мен көркемділіктен айырылады.
Егер де балада бір нәрсе қолынан келіп жатса,
шығармашылыққа деген талпыныс өседі: қоянның сөзін дұрыс
айтты, түлкі оны қабықтан жасалған үйшіктен қуып
шыққандағы мұңаюды бейнелі түрде жеткізді және т.б. Педагог
бала қол жеткізген нәтижелер туралы ғана айтпайды, сонымен
қатар, оларға басқа балаларды назарын да аударады.
Басқаларына ол еліктеу үшін үлгі, белсенділікті көрсету үшін
ынта бола алады.
Ойынның барысы бойына педагог ойынап жатқандардың
біріеуінің
бейнелеу
құралдарының
аздығын
байқап,
396
қаһарманның берілген жағдайдағы сезімдері, көңіл-күйі туралы
есіне салады, жіберілген дәлсіздіктерді көрсетеді («Түлкі, сені
Тырна қонаққа шақырғанда, қуандың ба?»; «Наташа,
Көлбақаның үйшіктің ішінде табандарын жерге тигізбей қалай
жұмыс істегенін есіңе түсірші»). Сұрақтар, кеңестер, еске
салулар баланы өзінің ойын мінез-құлқын бақылауға,
серіктестерімен ақылдасып әрекет етуге, қолдарының, басының,
денесінің қимылдарын, ым-ишаратты, сөйлеу бейнелеу
құралдарын пайдалана отырып, рөлді айқын бейнелеуге
қалыптастырады.
Театрландырылған ойынды ұйымдастыру мектеп жасына
дейінгі балалар міндетті түрде қатысатын шығарманы таңдап
алудан басталады. Тәрбиеші балаларды «Бауырсақ» ертегісін
ойнаған қандай жақсы екендігі туралы эмоционалды әңгімесімен
баулиды. Ересектеу балалар нені ойнаған дұрыс екендігін
белсенді талқылайды, өз ойлары мен тілектерін келістіреді.
Рөлдерді бөлу күрделі болмайды. Балалар ойын бірнеше рет
қайталанатынын біледі, сондықтан әрқайсысының ұнаған рөлде
өзін көруге мүмкіндігі бар. Жоғары топтарда әдетте ойынға
араласатын «әртістердің» екі-үш құрамы туралы келісіп алады.
Оқиғалардың бірізділігін игеру, персонаждардың образдарын
нақтылау мақсатында біртектес көркемшығармашылық әрекет
ұйымдастырылады: сурет салу, аппликация, шығарма мазмұны
бойынша қолдан сомдау. Осы жұмыста барлық балалардың
мүмкіндіктері ашылғаны маңызды. Жоғары мектеп жасына
деінгі балаларға топшамен жұмыс жасауға болады (6 адамнан
көп емес). Әр топша тапысрма алады, мысалы, персонаждардың
кішкентай фигураларын олармен тертегі ойнай алатындай илеп,
жасау керек. Топшаның ішінде балалар кім нені істейтіні
жөнінде келісіп алады. Қолмен илеп жасауды, сурет салуды,
аппликацияны болғаннан кейін әр топша өз жұмыстары
бойынша ертегіні көрсетеді. Сөйтіп, мәтінді арнайы есте сақтау
қажеттілігі болмайды.
Алдағы ойынға психологиялық дайындалуға балалардың
397
безендіру әрекеті қызмет етеді: афишаларды, шақыру
билеттерін, декорацияларды, костюмдерді және т.б. дайындауға
қатысу. Театрландырылған ойынға барлығы қатысуы үшін
тәрбиеші кім көрермен залын дайындайтынын, кім спектальдің
музыкалық сүйемелденуіне жауап беретінін (күйтаспаны кім
қосып, өшіріп тұрады, кім балалар оркестріне жетекшілік етеді)
талқылайды. Педагогтің көмегімен кімді шақыратынын шешеді.
Бұл ата-аналар, басқа топтың тәрбиеленушілері, педагогикалық
және
қызмет
көрсету
персоналы
болуы
мүмкін.
Шақырылғандарға алдын ала билет табыстайды.
Балалар театрландырылған ойын туралы естеліктерге
оралғанды ұнатады, сондықтан мүмкіндік болса, оны
фотоаапрат немесе бейнекамераның көмегімен түсіріп алған
жөн. Бейнежазбаны көру барлығына үлкен қуаныш сыйлайды,
пікір, әсер алмасуға шақырады. Кейде бала өзінің
опасыздықтарын байқайды, ойынның кейбір тұстарын сыни
бағалайды, ол ойын іскерліктерін одан әрі жетілдіруге өте
маңызды. Фотосуреттерді ойынға қатысты әңгімелесуде
пайдалануға болады, себебі олар балаларға комментарий,
түсініктер беруге түрткі береді.
Сонымен, педагогикалық жетекшілік етудің басты мақсаты –
баланың қиялын ояту, балалардың өзі тапқырлықты,
шығармашылықты көрсетуі үшін барынша жағдай жасау.
Достарыңызбен бөлісу: |


text:
театрландырылған ойында баланы... қызықтырады.
398
М., 1991. — 48 — 4-9-бб.) кітабы бойынша «Ертегіні жазып
алайықшы» тасырмасын балаға түсіндіру әдістемесін зерделеңіз.
4.
Сіз педагогикалық практикадан өтіп жатқан мектепке
дейінгі мекемедегі театрландырылған ойынның жабдықталуына
талдау жасаңыз.
5.
Л. В. Артемованың «Театрализованные игры дошколь-
ников» (М., 1991) кітабын оқыңыз.
XXII ТАРАУ
Достарыңызбен бөлісу:


title: ҚҰРЫЛЫС МАТЕРИАЛЫМЕН ОЙЫНДАР

text:
Л.А.Парамонова және т.б. еңбектерінде дәйекті дәлелденген.
399
материалы, «Жас архитектор», «Ескі қорған» сынды жинақтар,
конструкторлар);
■
табиғи (құм, қар, балшық, тас);
■
көмекші (тақтайлар, жәшіктер, қорабшалар және т.б.)
■
подсобный (доски, ящики, коробки и др.).
құрылыс материалдарымен ойындар ойынның басқа да
түрлерімен байланысты (сюжеттік-рөлдік, театрландырылған, іс-
қимыл, дидактикалық).
Құрылысты, мысалы, қойылымға арналған сахнаны, ғарышқа
ұшу үшін ракетаны, қуыршақ Наташаның бөлмесін жасау
қажеттілігі ойынның түпкі ойын, ойын образын жасауды жүзеге
асыру барысында пайда болады. Осындай жағдайларда құрылыс
шартты сипатқа ие болуы (орындықтың артында – орындық -
пойыз) немесе өзінің практикалық мақсттаы қолданысына
бағына алады (сахна құрылымының өнер жанры, «әртістерінің»
көлеміне байланысты болуы).
Баланы жиі жасау, құру үрдісі алдандырады (құмнан
тоннельдері, көпірлері бар тау атострадасын құру; қар қамалын
жасау, құрылыс материалынан темір жолын құру және бірізді
жол бойынша қозғалыс үшін сигнализация жасау және т.б.).
Ойын құрылысты орнатудан, ойыншық жасаудан құралады:
балалар нені қай тәсілмен құратынын келісіп алады, рөлдерді
бөледі (құрылыс бастығы, инженер, жүргізуші және т.б.).
Ойынның түпкі ойының болуы, оның еркін дамуы, жасау
міндетін шешудің нұсқалығы, балалардың қызмет әрекетіне
қызығушылығы – осының барлығы құрылыс материалымен
ойынның шығармашылық сипатын анықтайды. Осы ойындарға
тән қиялдау жұымысын да қосуға болады. Ойындардың өзінде
баланы қиялдауға, елестетуге түрткі болатын ынталар қаланған.
Материалдың құрылыстық ерекшеліктерін игеру балаларды
жаңа заттарды жасауға, олардың қасиеттерін өзгертуге
итермелейді: кішкентай кірпішті кең қырына қойып жол,
орындық, арба жасауға болады, осы кішкентай кірпішті тар
қысқа қырына қойып биік қақпа, дуал, семафорды жасауға
болады. Бір тақырыптағы құрылысты орындау мүмкіндігі
400
қиялды белсендіреді. Айналадағы өмірден үлгілерді алу (Үлкен
театрдың, балалар ойын алаңының құрылысы) бастысын
айқындау, жекешеліктен алдану, жеке жасау шарттылығын
қабылдау, бір заттың қызметін екіншіге ауыстыру (колонна
ретінде цилиндрді пайдалану, төбені үшбұрыш призмамен
ауыстыру) іскерліктерін талап етеді, ол болса қиялдың дамуына
ықпал етеді.
Достарыңызбен бөлісу:


title:
Құрылыс

материалдарымен

text:
401
Балалардың
құрылыс
материалдармен
ойын
ойнауға
қызығушылығын қалыптастыру үшін, педагог
түрлі тәсілдерді
қолданады. Мектепке дейінгі кіші жастағы балалардың көзінше
өзі құрылысты салады, бөбектерді құрылысты ойнатуға
(зообақта торларға әртүрлі жануарларды орналастырып, ол
жерге балалар ата-анасымен келеді) тартады. Біріккен
шығармашылық тәсілін қолданады: балаларға (түрлі жастағы
топтарға) педагог өзі жасаған құрылысты салып бітіруді,
құрылысты қайта салуды ұсынады (кірберіс қанатын,
қылтимасын (балконын) қосып салу, үйдің айналасына биік
немесе аласа қоршау тұрғызу, төбешіктің биіктігін өзгерту,
төбешіктен шаңғышылыларға арналған трамплин жасау, көпірді
ұзарту, жаяу жолды кеңейту).
Құрылыс
материалдарымен
ойнауға
қызығушылықты
туындату және нығайту үшін шынайы өмірдегі құрылыспен
танысу көп көмектеседі. Серуендер, экскурсиялар кезінде
мектепке дейінгі жастағы балалардың әртүрлі құрылыстардың
ерекшеліктеріне назар аудартқан абзал: көпір қалай салынған,
тұрғын үймен көркемдік мақсаттағы ғимараттың (мұражай,
театр) немен ерекшеленеді, қала қөлік құралдарының
ұқсастықтары мен ерекшеліктері және т.б. Балаларға
құрылысшылар еңбегінің сипаттарымен, құрылыс техникасымен
танысу қызықты болуы мүмкін. Мектепке дейінгі үлкен жастағы
балалардың назарын, құрылыстардың мақсатын, кұрылымын,
безендіру тәсілдерін салыстыра білуін дамыта отырып,
ғимараттардың архитектуралық ерекшеліктеріне салу керек.
А.Н. Давидчуктің зерттеулерінде балаларға жаңа және ескі
ғимараттарды салыстыру ұсынылатын, бұл ең алғашқы тарихи
түсініктердің қалыптасуына маңызды. Балаларды түрлі
құрылыстар туралы әсерлер, біліммен байытып отырып, педагог
оларды жиынтықталған түсініктерді игеруге жетектеуі міндет,
яғни құрылыстардың белгілі мақсаттары (ғимараттар, көпірлер),
құрама бөліктері, қалыптары, пропорциялары, кеңістіктегі орны,
безендірулері болады.
402
Бүкіл барлық жас ерекшелігі этаптары бойынша құрылыс
материалдар ойындарын балалардың сенсорлық тәжірибесін
байыту үшін қолданады.
Конструктивті машықтарды оқыту барысында түрлі
Достарыңызбен бөлісу:


title: әдістемелік  амалдар - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
әдістемелік амалдар қолданады: үлгінің демонстрациясы;
құрастыру
амалдарын
түсіндірумен
құрылыс
салу
тәсілдерін көрсету; мәселелік мақсаттың қойылуы (гаражды
2 – 3 машина сию үшін қалай қайта салу); сәйкес келуі тиіс
(белгілі адамдардың саны бар отбасыға үй (бөлме) салу)
шарттарды көрсетіп құрылыстың тақырыбын хабарлау.
Балаларда
жаңа
машықтарды,
құрастыру
тәсілдерді
қалыптастыру кезінде барлық жас ерекшелігі топтарында үлгі
қолданады. 2 - 3 жастағы бөбектерге педагог үлгі көрсетеді
(балапандарға арналған кішкене қора), ал кейін балалар онымен
бірге құрылыс салады. Балалар конструктивті қызмет
тәжірибесін жинаған сайын және оның мақсаттары күрделенген
сайын үлгіні қолданудың әдістемесі өзгереді. Солай, балаға
жарым-жартылай үлгіні ұсынып, яғни тек қана оған таныс емес
амалдарды көрсетеді (конструктордың бөлшектерін қосудың
жаңа тәсілі, үйдің жабынын қағаз немесе картон көмегімен
құрау).
Бірінші мақсатты құрылыстың бітпеген үлгісін көрсету
қиындатады, оны балалардың әрқайсысы өзінше салып бітіруіне
болады (педагог вагонның сүйегін (арқау негізін) құрап, ал
балалар оны автобусқа, тармвай, поездің тауар немесе жолаушы
вагонына айналдарады). Құрылымның бір үлгісі беріліп, ал
балалардың әрқайсысы оны өз тәсілдермен орындағаны,
осындай амалды ақтайды. Балаға үлгіні өзгертуді ұсынуға
болады (ұқсас үй салып, бірақ бір қабат қосу немесе азайту, бір
емес, екі кіреберіс жасау, терезелерін үлкейту). Конструктивті
қызмет тәжірибесі бар мектепке дейінгі балаларға бір емес,
таңдауға 2 – 3 үлгі ұсынуға болады. Үлкен балаларға үлгі
ретінде құрылыстың суретін, сызбасын, сызбанұсқасын
қолданады. Оларға да жорамалдағы құрылыстың, өз бетімен
|


title: университеттер - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
университеттер
пайда
болды.
Университеттердің пайда болуы тұлғаның интеллектуалды-
рухани дамуына қоғаммен қойылған жаңа талаптарына жауап
ретінде ұғынылды.
^ Білімқұмарлар үшін
1148 жылы Еуропада алғашқы болып Болоньеде (Италия) университет
39
ашылды, Орта ғасыр үшін ұйымдастыру демократизмінің бірегейлігімен
ерекшеленді: студенттер өз қалауы бойынша оқытушыларды қабылдап,
жұмыстан шығару, дәріс мерзімінің ұзақтығын анықтау, ректорды сайлауға
қатысу құқықтарына ие болды. ХІІ жылы Оксфорд университеті (Англия),
ХІІІ жылы – Париж университеті (Франция) пайда болды. Орта ғасырлық
университетте әдетт, төрт факультет болды: теологиялық (діни),
медициналық, заң және еркін мамындақтар (көркем).
Ф.Аквинский, Ф.Бэкон, Ф.Рабле, М.Лютер, Т.Мор, Т.Кампанелла,
Э.Роттердамский және т.б. сияқты Орта ғасыр ойшылдарының, мемлекеттік
және діни қызметкерлерінің еңбектерінде педагогикалық ілім өзінің одан
арғы дамуын тапты. Адамды өзінің дүниетанымының ортасына қоя тұрып,
ойшыл-гуманистер қоғамның моральдық және әлеуметтік прогресінің осы
қоғам мүшелері алатын тәрбие сапасына байланысты екенін атап өтті.
Сонымен қатар, ежелгі ғасырлардан ХҮІІ ғ. дейінгі тұтас ұзақ мерзім
педагогика тарихына ғылымға дейінгі педагогикалық шығармашылықтың,
эмпирикалық (тәжірибеге негізделген) педагогикалық практиканың уақыты
ретінде енді.
Педагогика теориялық білімнің дербес саласы ретінде ХҮІІ ғ. рәсімделе
бастады. Осы уақытта қолда бар педагогикалық практиканы жақсартуға,
тәрбие мен білім берудің шегін және мүмкіндіктерін кеңейтуге арналған
ғылымға деген аса қажеттілік сезілді. Педагогикаға ғылымға деген сұраныс
келесі әлеуметтік-экономикалық себептер аясында пайда болды. ХҮІІ ғасыр
үлкен өзгерістер заманы болды, оны әлем Ұлы географиялық жаңалықтар
кезеңі арқасында, қалалардың қарқындап өсуі, өмірдің ортағасырлық
құрылысын бұзусалдарынан басынан кешірді.
Бұған мәдениеттің, ғылымның, гүлденуін, өнеркәсіптің жандануын және
т.б. қосыңыз. Білім адам өмірінде, барлық қоғамдық дамуда ерекше рөл
атқара бастады. Білім беру сапасының өсуімен, көпшілік білім беру жүйесінің
қалыптасуымен атақты ойшылдар үміттерін адамзат қоғамының прогресімен
байланыстырды.
Білімқұмарлар үшін
Татар-моңғол жаулап алуына байланысты қиындықтарға қарамастан,
мектепте оқыту, Ресейде оқу мен жазуға деген құрмет дәстүрі өте күшті
болды. XVII ғасырдың бастауыш мектебінің дамуына арқасында,сол кезде
Ресейде әсіресе, дінбасылар мен саудагерлердің арасында сауаттылық деңгейі
жоғары болды. Саудагерлер шет тілдерін үйреніп жатты, ол үшін
шетелдіктерді жалдайтын. Сауатты дворяндардың арасында әйелдер аз
болмады. Бастауыш мектептер бүкіл ел бойынша жұмыс істеді. Мектепке
арналған қаражат ата-аналар тарапынан берілді. Мұғалім әдетте жалғыз, ал әр
түрлі жастағы балалар көп болды.Олардың кейбіреулері мұғалімнің
басшылығымен әріптерді үйреніп, ежелеп оқыды, ал басқалары сол кезде
40
жазып жатты. Әрбір оқушы оны дайындау деңгейіне сәйкес келетін
тапсырманы алды. Кейбір балалар мектептен кейін үйлеріне кетіп жатты,
бірақ көптеген ата-аналар балаларының мектеп жанында тұрғанын пайдалы
деп санады. Бай дворяндар мен саудагерлер әдетте өз балаларына шетел
тілдерінде сөйлейтін үй мұғалімдерін шақырды.
XVII ғасырда Мәскеуде Баспа ауласымен бірнеше рет басылып шыққан
Букварь негізгі оқулық болып саналды. Әліпбиге, грамматикалық ережелерге
және мінез-құлық ережелеріне қосымша әліппелер жазбаша жазуды, дінді
оқыту мақалаларын, қысқша сөздіктерді қамтыды. Көптеген шапшаң жазуға
арналған әліппе-жазбаша үлгілер пайда бола бастады. Оған көптеген
жағдайда арифметика, тарих, география, философия, әдебиет, мифология
бойынша мәліметтер енгізілді. Ән айту бастауыш мектепте ең қажетті пән
болды: «мусикиямен» таныспайынша, адам сауатты деп саналмады. Оқу
мектептен бітіргеннен кейін аяқталмады: адам өмір бойы кітаптардан
үйренуге тура келді, өйткені «кітаптар - әлемді даналықпен толтыратын
өзендер» еді.
Ғылым тарихы – бұл адамдар тарихы және идеялар тарихы.
Ғылыми педагогиканың қалыптасуы чехтің ғажайып ойшыл-
гуманисті, педагог Ян Амос Коменскийдің (1592-1670) атымен
байланыст айтылады. Я.А.Коменскийдің адамзат алдындағы
еңбегі оның педагогикалық ой-пікірге кейін одан арғы дамуын
тапқан түбегейлі жаңа идеяларды әкелуімен байланысты. Олар
қандай идеялар еді?
Ян Амос Коменскийдің педагогикасының негізгі идеясы -
бұл пансофизм, яғниөркениетпен алынған барлық білімді
жалпылау және қоғамдық-нәсілдік, діни көзқарастарына
қарамастан, осы жалпыланған білімді ана тілінде мектеп арқылы
барлық адамдарға жеткізу.
Ұлы гуманист Я.А.Коменскийге оқу-тәрбие үдерісінің тиісті
ұйымдастырылуымен әрбір бала білім «баспалдағының» «ең
жоғары» сатысына көтеріле алады деген оптимистік тұжырымы
бар. Білім практикалық өмірде пайдалы әкелуі керек деп сене
отырып, Я.А.Коменский нақты, жалпыға пайдалы оқыту туралы
міндеттемені жариялады.
Я.А.Коменскийдің еңбектерінде жалпыға ортақ білім берудің
үйлесімді жүйесінің жобасы ұсынылды, жалпымемлекетттік
мектеп, мектеп ісін жоспарлау, білім беру сатыларының
адамның жасына сәйкестігі, ана тілінде оқыту, гуманитарлық
және ғылыми-техникалық жалпы білімнің үйлесуі, сыныптық-
сабақ жүйесі туралы мәселелері қойылды.
41
Бұрынғы ұрпақтардан алынған нәрселерді негізге алып,
балаларды өмірге дайындау тәжірибесін талдай отырып,
Я.А.Коменский оқу-тәрбие үдерісінің объективті заңдылықтары
бар деген қорытындыға келді, қысқа мерзімді емес, ұзақ
мерзімді перспективалық маңызы бар білім беру және тәрбиелеу
ережелерін қалыптастырды. Өзінің бүкіл өмірінің басты кітабы
«Ұлы дидактикада» (1654), Я.А. Коменский оқу үдерісінің
теориялық негіздерін баяндады, оның үлгісімен ЖОО-да,
колледжде, мектепте, мектепке дейінгі мекемеде әлі күнге дейін
білім беру үдерісі құрылады.
Я.А.Коменскийдің
ғылыми
еңбектерінен
классикалық
педагогикалық теорияның қарқынды даму кезеңі басталады.
Кейінгі педагог-классиктердің керемет топтамасы (Дж. Локк,
Ж.Ж.Руссо, И.Г. Песталоцци және басқалар) білім беру мен
оқытудың теориялық мәселелерін әзірлеуді айтарлықтай
жақсартты.
Классикалық педагогиканы құруға біздің отандастарымыз
лайықты
үлес
қосты:
В.Г.
Белинский,
А.И.Герцен,
Н.Г.Чернышевский,
Н.А.Добролюбов,
Л.Н.Толстой,
Н.И.Пирогов. Орыс педагогикасына бүкіл әлемдік атақты
К.Д.Ушинский (1824-1871) әкелді. Ол тұлғаны дамытудың
үйлесімді
психологиялық-педагогикалық
тұжырымдамасын
және оның негізінде тәрбиелеу және білім беру теориясын
құрды.
Алдымен жаратылыстану, физика, математика саласындағы
жетістіктерімен ерекшеленген XIX ғасыр педагогикалық
ғылымның дамуы үшін да қолайлы болды. Осы кезеңде ол
тәрбие беру мен оқыту үдерісінің заңдылықтарын түсіну үшін
фактілер мен құбылыстардың сипаттамасынан көтеріліп, дербес
ғылыми пән ретінде қарқынды дамиды.
Педагогика ішінде білімнің саралануы байқалады, оның
мектепке дейінгі педагогика сынды жеке бөліктері бөлініп,
ерекшеленеді.
ХІХ ғасыр қарқынды әлеуметтік-саяси өзгерістерімен
көптеген елдерде педагогиканың алдына адамды жаңа қоғамда
тәрбиелеу мәселесін қойды. Оны С.Т.Шацкий, П.П.Блонский
зерттеді. Н.К.Крупскаяның теориялық еңбектері (1869-1939)
педагогикалық мәселелердің кең ауқымын, соның ішінде,
мектеп жасына дейінгі балаларды тәрбиелеуге тікелей қатысы
барларды да қамтиды. А.С.Макаренко (1888—1939) ілімінің
42
өзегі – тәрбие беретін ұжымның теориясы. Макаренко, сондай-
ақ, отбасылық тәрбиенің маңызды мәселелерін анықтады.
Тәрбие беру мен оқытудың адамгершілік сипаты, тұлғаға
құнттап
қарау
–
В.А.Сухомлинскийдің
(1918-1970)
педагогикалық ілімнің ой өзегі осында.
Сонымен, педагогиканың ғылым ретінде пайда болуы және
дамуы қоғамның жаңа ұрпақты материалдық және рухани
құндылықтарды
жасауға
қатысуға
даярлаудың
тарихи
тәжірибесін зерделеп, жалпылауға практикалық қажеттілігімен
байланысты. Қазіргі педагогика – адамды оның дамуының
Достарыңызбен бөлісу: |


title: С. А. Козлова, Т. А. Куликова - бет 310

text:
403
оның конструктивті ерекшеліктерін белгілеп, сызбасын
құрастыруды үйретеді.
Құрастыру түрлері
Балаларды конструктивті машықтарға үйрету әдістемесі
құрастыру түріне байланысты нақтыланады.
Мектепке дейінгі тәрбие теориясы мен тәжірибесінде
құрастырудың бірнеше түрі бар. Негізгі түрлерін қарастырамыз.
Үлгі бойынша құрастыру – құрастырудың ең кең таралған
түрі. Үлгіні көрсетудің, және де, жоғарыда айтылғандай, оның
сипатын өзгертудің түрлі тәсілдерін қолданған кезде,
құрастырудың бұл түрі көптеген оң жақтары бар: балаларда
көптеген түрлі машықтар қалыптасады, олар әрекеттердің
жалпы тәсілдерін игереді, операциялардың тәртібін меңгереді,
құрылыс материалдарының конструктивті мүмкіндіктерін
таниды. Үлгі бойынша құрастыруды оқытудың оң әдістемесінде
балалар құрылыстың тәсілдерінің көп варианттылылығын
түсінеді, түрлендіргіш сипаттағы қызметіне қосылады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Берілген  тақырып  бойынша  құрастыру

text:
Берілген тақырып бойынша құрастыру баланы қойылған
тапсырманың шығарамашылықпен іске асыруына әкеледі, бірақ
оның шешу аралығы тақырыппен шектелеген. Бөбектерге
құрылыс тақырыбы ретінде жиһаз, ауланы жабдықтау
(орындықтар, құмсалғыш, әткеншек) ұсынуға болады. Бұл
жастағы бала үшін ойын мотивациясының болуы маңызды
(«Катя құыршақтың бөлмесін салайық»). Орта жастағы топта
тақырып ретінде көлік құралдарын құрастыруды береді
(«Адамдар немен жүреді және жүк тасиды»). Үлкен топтағы
балаларға әскери немесе құрылыс техникасы; адамдардың үйі
(«Жердегі адамдар қандай үйлерде тұрады»); біздің қаланың
мұражайлары, театрлары және т.б. тақырыптар қызықты болады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
Мектепке

дайындық - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
404
Балаларды қозғалмалы конструкциялар орындауға үйретеді,
сондықтан оларды «Демалыс паркіндегі аттракциондар», «Көлік
түрлері» және т.б. тақырыптар қызықтыруы мүмкін.
Өз ойымен құрастыру – құрастырудың күрделі түрі, мұнда
бала барлық мәселелерді өзі шешеді: өз алдына қызметтің
мақсатын қояды,оны жоспарлайды, қажетті материалдарды
жинап алады, ойын жүзеге асырады.
Тәжірибелі педагог, бұл құрастыру түрін ұйымдастыра отырып,
ойдың қалыптасуынан бастайды, өйтпесе балалар өздері
бірнеше рет істеген нәрселерін жасайды. Бөбектерге ол ойды
ақырындап білдіреді: ойыншықты көрсетіп, оған арнап бірдеме
салып беруді ұсынады. Мысалы, матрешка серуенге шықты, ал
аулада шалшық, ол аяғын суламау үшін не салып беру керек?
Матрешка шаршады, отырып демалуы үшін оған не салып беру
керек? Конструктивті ой – түрлендіргіш ой қызметінің нәтижесі
болғандықтан, орта және үлкен жастағы балалармен
әңгімелесу жүргізу ұсынылады; олар серуенге шыққанда қандай
құрылыстарды байқағанын еске түсіруді, әсіресе не ұнады;
ғимараттар бейнеленген фотографияларды, суреттерді қарап
шығу. Әр балаға ойын жүзеге асыруда алдынғы игерген
машықтарын жаңаша қолдануды, өз шығармашылығынан
қуаныш сезінуге көмек беру қажет.
Шарттар
Достарыңызбен бөлісу:


title:
бойынша

құрастыруға - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
405
дайындаған құрастырудың түрі. Балаға құрылыс моделі беріледі
(сурет, педагог беті қағазбен желімденген жасаған құрылысы),
ол қағаз конструкцияның құрамдас элементтерінің кескіні
жасырады (диван, қақпа, автомобиль моделі). Бала басында
модельді талдайды: құрамдас бөліктерін бөледі (диванның
отырғышы, арқалығы, шынтаққойғышы), содан кейін модельді
қайта жасауға қажет формаларды жинайды. Ұйғарған
геометриялық фигураларды ойша құрастыру, олардың бір-біріне
қатысты жылжыту басталады (отырғыш үшін үш кубикті алуға
болады, мүмкін оларды екі қысқа пластинамен ауыстыру керек
шығар? Диванның арқалығы жіңішке қысқа қырға қойылған
төрт кірпіштен жасалады. Екі пластинаны алып, бірінің үстіне
бірін қойып жасаған дұрыс шығар?). Әр қарастырылған
құрастыру түрінің өз артықшылықтары бар, сондықтан бүкіл
мектепке дейінгі кезеңде балалармен білім беру жұмысында
оларды үйлестіру қажет. Құрастырудың кезкелген түрін
ұйымдастыруда
педагогтың
оқытушылық
әсерін
және
дербестікті, балалардың шығармашылығын орынды қиыстыру
қажет.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Табиғи материалдармен ойынау

text:
406
жолы арқылы таниды. Мазмұнды қызықты процесте, алдыменен
ойында, сезімдік тану тәсілдері, заттардың кейбір қасиеттері мен
сапасын айқындау дамиды. Бірақ бұл педагог дәйекті түрде
заттардға талдау жасап қабылдауды дамыта, тексеру амалдарын
қалыптастыра, белгілердің дұрыс сөздік атауларын игеруіне қол
жеткізе балаларды оқытқанда қол жеткізіледі.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Сумен  ойнау  кіші  топтарда

text:
Сумен ойнау кіші топтарда өткізіледі. Бұл топ бөлмесінде
және балабақша ауласындағы ойындар болуы мүмкін. Су құйған
тегенелер, түрлі ыдыстар банкалар, құмыралар, стакандар
),
құйғыштар (воронка), ойыншықтар және заттар қалқатын және
бататын) пайдаланады.
Бөбектер суды ыдыстан ыдысқа құйяды, құыршақтарды суға
түсіреді, заттардың қасиеттерімен (қалқиды – батады) танысып
қарапайым күрделі емес тәжірибеге тартылады. Аулада бөбектер
шалшықтың
айналасына,
көктемгі
жылғаның
бойына
жиналыпқайсысы қалқып, қайсысы бататынын білу үшін
қағаздан, ағаштың қабығынан, ағаштан жасалған қайықтар
жібереді, түрлі заттар тастайды.
Нәтижесінде кіші жастағы балалар судың ағатындығын
аңғарады. 4 - 5 жастағы балалар сужайылып өзіндік пішіні жоқ
екендігін, бір заттар қалқып, кей заттар бататындығын , оның
мөлдір екендігін түсініп игереді.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Мектепке  дейінгі  үлкен  жастағы

text:
Мектепке дейінгі үлкен жастағы балалар неліктен барлық
заттар қалқымайтындығын, барлық сулар мөлдір еместігін
түсіндіріп, су ауа температурасына байланысты өз күйін
өзгертетіндігін айтып бере алады.
Қармен ойнау оның түрлену амалдарының игерілуін талап
етеді. Ең оңай тәсіл - сомдау. Педагог бөбектерге қар кесектен -
Педагог бүлдіршіндерге қар кесектерінен - домалақтар,
құлақты қоян, оны тамақтандыру үшін сәбізді және т.б.сомдам
жасауды ұсынады. Балалардың тәрбиеші көзінше аққала
жасайды, бәрі бірге ұсақ тастардан, кепкен бұтақ-бұталардан,
оның көзін, аузын, құлағын, шашаттарын жасайды. Аққаланың
айналасына жиналып балалар ылғал қардың жабысқақ екенін
|


title: С. А. Козлова, Т. А. Куликова - бет 317

text:
407
біледі, оның сәтті шыққанына қуанады. Сонымен балалар
қардың қасиеттері туралы түсінік алады. Ал 4 - 6 жастағы
балалар қардан құрылыс салудың жаңа амалын үйренеді -
домалатып үлкен қар кесектер жасау. Адамның фигураларын
(Аяз ата, Ақшақар), қамал жасайды.Қар домалақтаған кезде
балалар ылғал қардың тағы бір қасиеті - салмақтылығын
түсінеді. Қар кесектерінен істеген құрылымдарға су құйса, олар
бекитінін (бұны балалар педагогпен бірге істейді), кесектердің
арасындағы тесіктерді қар қамырмен бітеуге болатындығын
(қарды шелекке салып сумен араластырады) біледі.
Қар қамалын салуды Масленицаға көздеген жөн. Бұл
балалардың ерте орыстың дәстүрімен мектепке дейінгі жастағы
балаларды таныстыруға мүмкіндік береді: Масленицаны
шығарып салу күні ''Қар қалашығын басып алу'' ойынымен
белгіленеді.
Мектепке дейінгі жастағы балаларға тапталған қардан қамал
салу тәсілдерімен таныстырады. Ол үшін балабақша
ауласындағы белгіленген жерде белгілі бір кезең бойы қар
жинайды. Ұзақ жатқан тығыз қар құрылыс үшін керемет
материал. Педагог бүлдіршіндерге үшкір күректің көмегімен
жануардың, адамның мүсінін сомдауға болатынын көрсетеді.
Достарыңызбен бөлісу: |