title: Ермембет би - Сайын Назарбекҧлы

text:
Ермембет би:
Солай...
Иса би:
Егер ол жауына берілсе қорқақ атанар еді. Онда
жалғыз Досан емес, тұтас халықтың атына да сондай атақтар
таңылатыны
белгілі.
Досан
ондай
қадамдар
жасамады.
Қателеспепті!
Досан тағдыры батыр атағына лайық тағдыр. Батыр жауынан
жеңілсе де, жауына қызмет қылмас болар!
Шолтаман:
Ал Сіз?
Иса би:
Исаны ел
-
жұрты би атандырды. Мені халқым батыр
емес би деп атайды. Менің тағдырым –
халық тағдыры! Би халық
қамы үшін түрлі жағдайға бейім болуға тиіс. Би міндеті батыр
міндетінен басқаша.
Батыр берген анттан аттай алмайды. Ол қара басын құрбан
етуге даяр тұлға.
Батыр –
ел намысы.
Ал би дейтіндер батыр емес. Ол ел үшін әртүрлі айлаға бара
береді. Маңғыстау ақ патшаға қарсы тұтас кӛтерілді. Биі де, батыры
да халықпен бірге болуы керек еді. Болды. Күшті жеңді. Би енді
амалсыз. Ол ақыл іздеуге тиіс. Ұрпағын, елін, жерін сақтап қалудың
амалына, айласына кӛшеді. Ойлап қараңдаршы! Адай түгелімен
есебін тауып, ақ патша құрығынан құтылып, тәжік, парсы, ауған
жерлеріне ауып кеткен екен делік. Біраз еліміз солай істеді де. Бәрі
кӛшіп кетсе, бәрі тастап кетсе, сонда мына маң дала, мына қасиетті
Маңғыстау кімнің мекені, кімнің отаны болып қалар еді! Билер соны
ойлады. Айласын тапты. Келіссӛзге келді.
Ермембет би:
Батыр –
ел намысы! Ел –
ерлігі!
Мәтжан би:
Би –
ел ақылы! Ел –
бірлігі!
226
Иса би:
Ел жақсымыз, жайсаңымыз деп сол батырлары мен
билерін айтады. Мақтан тұтады. Марапаттайды.
Жақсысын ұлықтамау, жайсаңын қызықтамау –
ӛз ырысын ӛзі
тепкендік, ӛз тілеуін ӛзі кескендік.
Ермембет би:
Дұрыс айттыңыз
-
ау Иса
-
еке! Таусыла
сӛйледіңіз –ау, би аға!
Қазір ән айтып, құрметтеліп отырғанымыз да, келесі жылы ас
беретініміз де, малымыздың Маңғыстау ойын толтырып, Алақырға
сыймай
жатқаны
да,
абыройымыздың
Алты
Алашты
мойындататыны да сол кездегі билердің дұрыс шешімінің арқасы,
шырағым Шолтаман!..
Бұл мәселені ақылды адам осылай түсінер болар...
Мәтжан би:
Орыстармен адайлардың ымыраға келуі, қырық
жыл салық алмауға дейін кеңшілік алуы шоқпардың салмағы емес,
ақылдың нәтижесі болатын.
"Жаман туыс –
денедегі жара.
Бетіңе түссе жаныңды жазалайды.
Етіңе түссе тәніңді мазалайды"...
Шолтаман інім! Қыңырлар қылығы мен қиямпорыстар сӛзінен
қайда қашып құтыларсың?.. Сұрағыңа жауап ӛте дұрыс берілді деп
ойлап отырмын.
Иса би: Халықтың "Торғай жаңбыр жауса баласын қорғар,
бұршақ жауса басын қорғар" мақалы Иса
-
Досан кӛтерілісіне, оның
басы
-
қасында болғандарға сәйкес келе қоймайды. Біз кӛтеріліс
кезінде де, жеңілгеннен кейін де бас қорғаған жоқпыз. Күштіге күш
кӛрсете алатынымызды
байқаттық. Ел болып байқаттық.
Болмай бара жатқанда, шарасыздыққа ұшыраған кезде билер
ақылмен, айламен орыстың да, қазақтың да пайдасына шығар
келісімге келді.
Шолтаман:
Осылай деп түсіндіретіндер бар еді, жұрт
арасында. Солар дұрыс түсінеді екен, біздер де айта жүрерміз.
Рахмет, ағалар.
Иса би:
Солай шырағым. Досан батыр батырлығынан тайған
жоқ. Сол тақтан түскен жоқ! Әлі сол тағында!..
Иса би де ел қамын ойлауын әлі тоқтатқан жоқ... Бір кезде
елдің намысы үшін қаны менен жасын тӛксе, міне бүгін сенің ӛнерің
үшін, елінің ӛнері үшін еңбек етпек болып отыр. Біздің бұл
күресіміздің жеңісі, сіздердің жеңістерің болмақ! Сіздердің,
халқымыздың абырой
-
атағы болмақ!
Ермембет би:
Бұл сӛз осылай қорытылған, осылай болғанына
халық риза болған іс болатын...
"Бақ іздеген ӛзін басқамен тең ұстайды,
227
Тақ іздеген ӛзін басшыдан кем ұстайды" –
деген аталы сӛз
бар... Иса би қай кезде де орыстармен ӛзін тең ұстаған болатын!..
Иса би:
"Алдыңа қарап пікір ет,
Артыңа қарап шүкір ет" –
депті, аталарымыз.
Біздердің сол кездегі елге еткен еңбегіміз, ісіміз кейін тек қана
шүкіршілікке жарап қалған болатын... Әлі де ол кезді ойласақ "шүкір,
шүкір" дейміз...
Ал енді ас жағдайына оралалық!
Ас осы арада беріледі деп отыр, Бәйімбет бай.
Бәйімбет бай:
Асты осы жұртта ӛткізбек ойымыз бар. Бұ жерді
тоздырмай жұрт аударып қонармыз. Жыл бойы қорыққа
айналдырармыз.
Қоштай.
Байеке! Қайталап айтайын, мына қонысыңыз
шаңдақтау екен. Асты құмдақтау жерге ӛткізген дұрыс болмас па?
Бәйімбет бай:
Со күндері жел тұрмағай деп, Алламыз бен
аруақтарымызға жалынамыз дағы. Әкем осы жұртта қайтыс болып
еді. Соған байланысты таңдадым... Бұл енді шешілген мәселе.
Асымызға атақты жырауларды түгел шақырсақ па дейміз. Ас
ауыртпалығын Мына Шолтаман, Жылкелділер кӛтеріп әкетеді ғой.
Жылкелдіден тағы бір ән сұрасақ қайтеді?
Мәтжан би: Жылкелді!
Балалар соңғы кезде "табан жол, табан
жол" деп мазаны алып болды. Ол қандай ән? Сенікі деп жүр ғой!
Жылкелді: Сӛзі де, әні де жеңілдеу ән ғой. Жастарға ермек
болсын деп айта салып едім.
Мәтжан би:
Тыңдап кӛрелікші.
Жылкелді Ағибаш әнін айтып береді.
Жылкелді:
Мінген атым астыма қарала
-
аяқ,
Ағибашқа барам деп жедім таяқ.
Түсінсеңші сәулешім айтқан сӛзге,
Кетейікші жат елге болып саяқ.
Табан, табан, табан жол,
Сақтаса Құдай аман жол,
Сақтамаса жаман жол.
Айтқаныма кӛнбесең
Енді айналып кӛргенше
Ақ бетіңнен сүйгенше
Ағибаш
-
жаным, аман бол.
Ермембет би:
Жылкелді, шырағым! Сен Хиуа ханына Мәтжан
бимен бірге барып қайтқан екенсің. Қайтып келгесін сол сапарыңды
228
қасыңдағы жігіттермен қызық қойылымға айналдырып, жұртты
күлкіге қарық қылып жүр дейді ғой! Біз сол күлкіден құр қалыппыз!
Еншімізді бермеймісің?
Иса би: Онысы қызық екен.
Мәтжан би:
Бұ жігіттер олардың сӛздерін де, әндерін де
үйреніп алыпты. Маған да бір рет кӛрсеткен. Құдды солардың
қасында отырғандай болдым.
Иса би:
Онда бізге де сол ойындарыңды кӛрсетсеңдерші...
Шымылдық
229
Тӛртінші кӛрініс.
Хиуа ханы мен Мәтжан. Ақтан. Ӛскенбай ӛнері.
Жылкелді жігіттерін жинап ойын кӛрсетеді.
Тӛрде Хиуа ханы. Мәтжан.
Ақтан ақын. Ӛскенбай. Бақшы. Дутаршы. Адамдар.
Жылкелді:
Құрметті билер мен байлар! Біздің екі кемшілігіміз
бар. Соны кешірсеңдер ойынымызды бастап кетеміз.
Иса би:
Кешірілді деп есептей беріңдер!
Жылкелді:
Біріншісі: Хиуа ханның келбеті мына Мәтжан бидің
інісі
Есет палуандай екен деп ойлап қалмаңдар. Есет жабайы
домбайдай болса, Хиуа ханы торпақтай
-
ақ бірдеңе болатын.
Екінші кемшілігіміз, олардың тіліне тілімізді келтіре алмадық.
Ал бастап кетелік...
Жылкелді жігіттері Мәтжанның Хиуа сапарын ойын етіп кӛрсетеді. Билер
кӛрермен ретінде қарап отырады.
Хиуа ханы:
Мәтжан би! Сізді біздің елде жүр дегесін
демалып, қонақ болып кетсін деп шақырттым. Адайдың атақты биін
кӛрелік, сыналық, сұралық деген ой келді...
Біздің ел ӛнерін де кӛрсін, тамашалап кӛңіл кӛтерсін дедік.
Мәтжан би: Рахмет хан
-
еке. Бізді кӛргіңіз келген екен,
кӛрдіңіз. Кӛркімізге риза боласыз ба, болмайсыз ба, ол сіздің
еркіңіздегі нәрсе. Ал қалған сындарыңызға түсуге даярмыз.
Сұраңыз. Мүмкін біздің жауабымызға құлағыңыз риза болар!
Сынаңыз! Мүмкін біздің кісілігімізге ӛзіңіз риза боларсыз!
Хиуа ханы:
Жарайды... Мәтжан би!
Онда біз әуелі, ӛздеріңіз
айтатындай, ауылдың алты ауызына кезек берелік.
Кәне бастаңдар!..
Түрікпен бақшы ӛлең бастап кетеді.
Мәтжан би: Тамаша! Тамаша!
Жылкелді:
(Қасындағы жігітке сыбырлайды)
Мына сорлы буынып
қалған жоқ па?
Мәтжан би: Керемет!. Қалайша бұлбұлша сұңқылдайды?
Хиуа ханы: Енді сіздің жігіттерді тыңдалық. Сіздер "Қонақ
қадесі" дейтін бе едіңдер?..
Мәтжан би: Ақтан бір термеңді айтып бер, қонақ қадесі
ӛтелсін.
Ақтан ӛз термесін айтып береді.
230
Ақтан:
Қалағандарың сӛз болса,
Мен жырлауға құмармын,
Шұбалаң құйрық шұбармын,
Шапқан аттай саулаймын,
Жанған оттай қаулаймын.
Не қылғанмен дер күнім,
Бұлдыраған таудаймын.
Екі атысқан жау болса,
Ортасында панамын.
Мен –
ақ бауыр кер жорға,
Әдемі басқан аяғын.
Қарасаң кӛзің жеткісіз,
Жылмиып жатқан даламын.
Жортар атқа жеткісіз,
Ұзын бауыр саламын.
Жоғарыдан құйған Жайықпын,
Теңізге құйған аяғын,
Мен шығыстың күшті желімен,
Ылайлатып ағамын.
Сӛйлемейін мен неге,
Қашаннан да мен ӛзім,
Заржақ туған баламын.
Сӛйлесем сӛзді табамын,
Сӛйлей, сӛйлей аламын.
Кӛпшілік сӛйле дегенде,
Кідірмеймін жел сӛзге,
Кеудедегі білгенді,
Алдыңа тӛгіп саламын.
Сӛйлей
-
сӛйлей берейін,
Сӛз жүйесін кӛрейін.
Әрі
-
бері сӛйлесем,
Бұ да ӛзімнің мерейім.
Сӛз дегенің бұйым ба,
Сӛйлегенім қиын ба,
Талай
-
талай жырладым,
Сатырлаған жиында.
Хиуа ханы: Бәрекелді! Тәуір сӛз екен.
Мәтжан би:
Халықтың құлағына жаққан сӛздің бәрі тәуір.
231
Хиуа ханы: "Адайдың Мәтжан
биі" деген атақ біздің елімізге
де тарап кетті. Айтыңызшы, бұл Адайда батыр да кӛп, би де кӛп,
бай да кӛп. Солардың батырлық, билік, байлық бағасы қаншалық?
Әлде жай бір әншейін дабыра ма?..
Мәтжан би:
Хан
-
еке, Құдай кӛпсінбесін! Адай кӛршіңізде сіз
сұраған жақсылар мен жайсаңдар жетерлік. Олардың кӛрсеткен
батырлығын, айтқан билігін, кӛзге түскен сахилығын тізіп айтып
шығуыма күндер емес айлар керек болар еді. Сондықтан мен
әрқайсысынан бір
-
біреуін ғана атап берейін...
Адайдың Әнеттің ұлы Ер Тӛлеп деген батыры бар. Сол Тӛлеп
батыр елу рет: бірде жоңғарға, бірде қалмаққа, тағы бірде басқа
жаққа жорыққа қол бастап шығып, бірде бір рет жеңіліп кӛрмеген
қолбасшы. Адайлар жауда ерлік кӛрсетіп қаза болғанды емес,
ерлікпен жеңіске жетіп, еліне аман келгенді батыр дейді. Біздің кӛп
батырымыздың бірі сол Ер Тӛлеп!..
Біз қоралап қой айдағанның, келелеп түйе біткеннің бәрін бай
атандырмаймыз. Бай деп мырзалығымен аты шыққандарды ғана
атаймыз.
Батыр Ер Тӛлептің баласы Мамбетнияз бай, жорықтан қайтқан
адайлардың қалың қолының алдынан шығып, шаршап келе жатқан
шеруді тоқтатпай, жеті нарға артылған сыбағалы тағамдарды нар
үстінен үлестірген. Дәм татырмаған, тойғызған...
Ойлап қараңызшы:
–
Бір нар қомында қымыз бен шұбат!
–
Екінші нар қомында қазы мен қарта!
–
Үшінші нар қомында жент пен ірімшік!
–
Тағы бір нар үстінде бауырсағы мен шелпегі!
–
Басқа нарлар қомында да түрлі
-
түрлі нәрлі астар...
...Жеті нар қатар түзеп жүріп келе жатыр. Жеті сала боп тізілген
қол желе аяңдап келе жатқан нарлар қасынан ӛтеді. Үстіндегілер
тағамдарын үлестіріп беріп келе жатады...
Хиуа ханы: Қызық екен.
Мәтжан би:
Адайлар бай деп қонаққа сойған қозысына бата
сұрап телміріп тұратындарды емес, осындай қолы сахи, мінезі
мәрттерді атаған. Мәмбетнияз бай да солардың бірі...
Ал енді білікке келетін болсақ, алыстан арбаламай, осы
жерден шешелік.
Ханда қырық кісінің ақылы бар дейді. Сіз хан
басыңызбен ат шаптырып мені алдыртып отырсыз. Ақыл сұрап
отырсыз. Мен сіздің білмегеніңізді білдіріп отырмын. Сонда мен би
болмағанда, мен білікті болмағанда кім боламын!?
Бірақ мен де адайдың, сіз айтқан, кӛп
биінің бірімін...
Хиуа ханы: Шынымен би екенсің. Бәрі сенімді. Бәрі анық. Бәрі
түсінікті. Бірақ бір нәрсеге кӛңілім күпті болып отыр.
232
Мәтжан би:
Сұраңыз! Мені сұрау үшін алдырдыңыз ғой.
Хиуа ханы:
Нар қомынан жүріп келе жатып тамақ тарату не
үшін қажет болған, сіздің адайларға? Жайғасып жатып неге
тамақтанбасқа?
Мәтжан би: Қазақтың байтақ даласы. Жол ұзақ. Сол күні
аулына жарық барында апарып жайлағысы келген екен дейді,
шаршап келе жатқан сарбаздарды...
Хиуа ханы: Болар. Болар!.. Адайлардың біраз қылықтары мен
мінездерін білетін болдық қой! Ӛздерін олар талай таныстырған...
Жарайды бұл әңгімені осылай тоқтаталық...
Енді ӛнерпаздарға күй тарттыралық. Шақыр біздің дутаршыны.
Сізде шақырыңыз ӛнерлі жігітіңіз болса.
Мәтжан би: Ӛскенбайды шақырыңдар.
Дутаршы мен Ӛскенбай кіреді.
Хиуа ханы:
Екеуің күймен айтысасыңдар. Келісіп алыңдар.
Қонақтардың дегені болсын.
Дутаршы: Қалай тартысамыз?
Ӛскенбай: Сіз тартқан күйді мен аяқтап отырайын. Мен
бастаған күйді сен аяқтап, жаңа күй бастап отыр.
Күй айтысты дутаршы бастайды. Бір
-
екі күйден кейін Ӛскенбай аяғын
жалаңаштап жіберіп, домбыраны аяқ саусақтарымен тарта жӛнеледі. Дутаршы
алақанын жайып ханға қарайды. Хиуа ханы жеңілгенін мойындайды..
Хиуа ханы: Әй, қазақ! Ұрып кеттің!
Мәтжан би! Сіз жеңдіңіз!
Біздің бұл дутаршыны ешкім жеңе алмайтын!
Ал енді Мәтжан би, біз сізге, нар үстінен емес дастархан
үстінде құрметімізді кӛрсетелік...
Мәтжан би: Рахмет құрметіңізге, хан
-
еке! Біз оған да
дайынбыз...
Дастархан жайылады. Палау әкелінеді.
Хиуа ханы: Мәтжан
би! Мынау біздің құрметті қонақтарға
беретін "Жеті әулие" деген тамағымыз. Жеті түрлі дәмнен
жасалады. Ас алыңыз!
Мәтжан би
алдындағы асқа таңырқай қарайды.
Мәтжан би:
Ассалаймағалайкум "Жеті әулие",
Тӛбесінде азғантай ет әулие!
Ет әулиені былайша алып қойса
,
233
Қалғанының несі әулие?...
Мәтжан би
шошайған палаудың тӛбесіне үйілген аз етті екі алақан
қырымен кесіп алып ӛз алдындағы табаққа салып алып жей бастайды. Хиуа
ханы таңырқап Мәтжанға қарап қалады.
Шымылдық
234
Бесінші кӛрініс.
Тӛбе басы. Тастемір ӛнері. Сәттіғҧл.
Тӛбе басы. Мәтжан би бір топ кісілермен сӛйлесіп тұрады.
Тастемір, Шолтаман, Мұрын жырау, Сәттіғұл.
Мәтжан би: Мына тӛбе басынан біздің Бозашы тұтасқа жуық
кӛзге шаланады. Туған жерді алақаныңдағыдай сезесің!
Мҧрын жырау:
Біздің Маңғыстауда "Қарауыл тӛбе" аталатын
осы секілді тӛбелер баршылық. Осыларды әдейі үйіп алды ма екен,
әлде жаратылысы осылай ма?
Мәтжан би: Бұлардың кӛбі қолдан үйілген үйіктер. Бұрынғы
замандарда атақты хандарды жерлегенде басына осындай үйік
үйетін салт болыпты дейді.
Тастемір:
Не деген жанкешті жандар болған, бұрын! Теп
-
тегіс
жерге топырақ тасып тау жасау деген қаншама еңбек!
Мәтжан би:
Ардақталған атаға деген қаншама құрмет деп те
ойла!
Шолтаман: Сені "Маңғыстау ойың терең,
тауың биік" деп
тебірентіп жүрген де осы үйіктер емес пе, Тастемір?
Сәттіғҧл:
Бұл әнді естіген адамдар Маңғыстауда шыныменен
аса биік таулар бар екен деп ойлап қалатын болар.
Шолтаман:
Сонша топырақты қайдан алған десеңші?
Мәтжан би: Адам кӛмуге топырақ табылатын болып тұр ғой,
шырақтарым.
Тастемір:
Маңғыстаудағы қолдан үйілген тау тӛбелердің
ерекше бір қасиеті, бұларға шыққанда жан
-
жағың аяғыңның астына
келеді. Бұлар басқа жердің тауынан биік емес, бірақ қасиеттірек!
Нағыз биіктік қасиет! Әлемді алақаныңа салады, аяғыңның астына
әкеліп тастайды!
Шолтаман:
Мәтеке! Әлемдегі ең биік тау басында тұрып,
әлемдегі ең биік әнді тыңдап, бір рахаттансақ қайтеді! Сәті түсіп
-
ақ
тұр екен!
Сәттіғҧл:
Жақсы болды ғой! Керек болып қала ма деп, мен
домбырамды асына салып
едім.
Сәттіғұл құрама домбырасын құрастыра бастайды.
Мәтжан би:
Аттарды дұрыстап тұсап па едіңдер! Тастемірдің
даусынан далада жаяу қалармыз.
235
Адамдар кӛңілденіп қалады. Тастемір домбыраның бұрауын түсіреді.
Тастемір:
Ал, жаяу қалып жатсақ мені кінәламаңдар.
Зор даусымен ән бастап кетеді.
Сұрасаң руымды Жаманадай,
Қолымда кӛк қаршыға, томағалы
-
ай!
Ерегес екі талай болған кезде
Байрақты бізден бұрын кім алады
-
ай!
Маңғыстау ойың терең, тауың биік,
Айналып кете алмадым кӛзім қиып.
Маңғыстау сені тастап кеткеннен соң,
Кӛзімнің жүре алмадым жасын тиып.
Мәтжан:
Аллатағала Маңғыстауды жаратарда аса мейірімді
болған болар! Жарықтық бұ жердің бір міні болсашы! Шаруа баққан
қазаққа бұдан артық жер жоқ! Мына Тастемір соны жас басынан
қалайша түсінген.
Шолтаман:
Түсінген де, әніне түсірген!
Мәтжан би:
Тастемір! Туған жеріңе мына таудан кем емес
ескерткіш орнатып беріпсің! Осы әнменен Маңғыстау даңқы биіктей
бермек! Рахмет!
Мҧрын жырау:
Тастемір –
әрі ақын, әрі күйші, әрі әнші!
Жаратқан Тастемірді жаратқанда да, Мәтекең айтқандай, бір
мейірлі күні жаратқан болар!
Мәтжан би:
Шолтаман, шақырылған адамдар түгел жинала
алмай жатыр ма, қалай?
Шолтаман: Әзірге осы, Мәтеке. Мүмкін, бүгін
-
ертең жетісіп
қалар.
Тастемір:
Біз екі
-
үш күннен соң осы тобымызбен жолға
шығамыз.
Мәтжан би:
Бұл асты сіздер тек қана Бәймембет байдың
әкесіне берген асы деп ойлап қалмаңдар!
Бұл ас –
адайлардың барлық ӛнерлі аталарына да берген асы
болмақ! Ауызша айтпағанмен билер кӛкірегінде сондай ой жатыр
шырақтарым!
Тастемір:
Мәтеке
-
ай! Тұла бойым дір ете қалды ғой!
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Мҧрын жырау - Сайын Назарбекҧлы

text:
Мҧрын жырау:
Бұл ойыңызды айтқаныңыз жақсы болды. Бұл
асқа ендігі жерде біз де сіздің түсінігіңізбен қарайтын болдық.
Мәтжан би:
Ӛнер иелері сіздерді осы тӛбе басына мен осы
сӛзді айту үшін алып шығып тұрмын!
Ӛнер қонған мына сіздерге осы ойды түсіне жүрсін дедім.
236
Тастемір:
Мәтеке! Біздің ӛнер деп жүргеніміз жай ғана дабыра
ғой. Нағыз Құдай берген ӛнер иесі, мына, Мұрын жырау! Бұның бір
қонып ӛткен ауылы туралы ертесіне алты алаш түгел хабарлы
болады. Жұртқа жеткізбек деген ойыңыз ӛзіңізден озып кетеді.
Мәтжан би:
Тастемір сен де, Мұрын шырағым сен де, бәрің
де бір нәрсені естеріңе ұстаңдар. Ас ӛткізу –
елге сын!
Мҧрын жырау:
Адайлар талай ас берген ел, талай асты
кӛрген ел. Біраз шаруаны ӛздері біліп істей бермей ме?
Мәтжан би:
Асты беру оңай, ӛткізу жай ғана шаруа, ал аяқтау
қиын. Астың жақсы басталып, бірақ ең соңында тас
-
талқан болып
бұзғанына бірнеше рет куә болғанбыз. Бұл асты басқаша
ұйымдастырып, басқаша ӛткізу қажет.
Мҧрын жырау:
Естіп жатырмыз.
Тастемір:
Жастар ән мен
жырын айтар
-
ау! Бірақ ертең тентек
шалдар "тентекке жел бер" деп, ас соңында ӛз ӛнерлеріне кірісіп
кетпесе?
Мәтжан би:
Ӛткеннің дұрысы –
ӛнеге, бұрысы –
сабақ! Біз
солай түсініп, содан қортынды шығармақпыз.
Мҧрын жырау:
Солай деңіз?
Мәтжан би:
Сазгер
-
әншілер ӛнері бұл аста ең басты
қызығымыз болмақ!
Тастемір:
Билер келесі аста күй ӛнерін оздыратын ойы бар
екен деп күйшілер қуануда.
Шолтаман:
Ӛскінбай Айша деген ғажап биші таптым деп жар
салып жүр.
Мәтжан би:
Асқа әкеле ала ма?
Шолтаман:
Айша бишінің атасы келісімін беріпті.
Мәтжан би:
Барлық ӛнерлілер осы асқа келетін болсын.
Әсіресе Қайып, Ӛскенбай, Досат, Әділ секілді әншілер қалып
қоймасын. Ертерек қамданыңдар.
Шолтаман: Тұрсын да тамаша әнші.
Мәтжан:
Мен аузыма түскенін атап жатырмын. Кім жақсы әнші,
кім күйші, кім биші, ӛздерің білесіңдер. Шақырыңдар бәрін. Ел
аузына ілінгендерден ешкім қалмасын.
Сәттіғҧл:
Кім айтты дейміз?
Мәтжан би: Билер айтты деңдер. Мәтжан айтты деңдер.
Мәтжан би:
Ӛзіміздің жігіттерді жақсылап дайындаңдар.
Беттері ашыла берсін. Аста ӛнер кӛрсету деген үлкен абырой. Атақ
-
даңқыңа жол ашады.
Мына Сәттіғұлды жас болса да жарысқа қосып алыңдар.
Ысылсын.
Шолтаман.
Сәттіғұл жас болса да, тәуір
-
тәуір сӛздері бар
ақын. Айтыста да жақсы танылып жүр...
237
Мәтжан би:
Ал тыңдап кӛрелік онда. Мынау тӛбе басынан
айтылған Сәттіғұл сӛзі Бозашыға түгел тарасын!
Шолтаман:
Ӛз термеңді айтып берсеші...
Сәттіғұл мойнындағы құрама домбырасын қайта құрастырады.
Сәттіғҧл:
Әлеумет келдің құрала,
Сұлулар келдің бұрала,
Айт дегенде іркіліп
Қалғаным жоқ сірә да...
Халқыма даңқым білінді,
Сонда да мүйіз шыға ма!?
...Мен ежелгі жүйрікпін,
Алдына қара салмаған,
Құрсанған қара бұлтпын,
Шықтаған жерім жаураған.
Қайнарлы
-
кӛзді бұлақпын,
Ортаймаған қауғадан...
Жас кезде жырлап қалайын –
Бұндай қызық аз болар
Қарілік келсе қаураған...
...Дүние деген керуен...
Неше бір байлар ӛтіпті
Қоралап малын айдаған,
Не батырлар ӛтіпті
Шарыққа болат қайраған,
Не жақсылар ӛтіпті
Қара басын бір ӛзі
Мың кісіге тайлаған,
Неше сұлу ӛтіпті
Ажары аппақ айнадан,
Қаріп пен қасір ӛтіпті
Рахат кӛрмей дүниеде
Қаса бір соры қайнаған,
Не тәкаппар
-
шалпы ӛткен
Тілі ӛткір найзадан,
Тең құрбылар ӛтіпті
Әзіл айтып жарасып
Қиылып қасы жайнаған...
...Әркімге нұсқа сӛз айттым
238
Шығарып жауап майдадан.
Несі жігіт жігіттің
Түскен күні алқаға
Ӛнерін топқа жаймаған.
Мен мысалы жүйрікпін
Ауыздығын шайнаған.
Алқаға түстім жорғалап,
Ӛлең айттым сорғалап,
Домбыра тарттым бұлғалап,
Ӛтер деп дәурен жылдам
-
ақ,
Түскен күн басым құрмаға
Отыра алман қорғалап,
Қатар жүрген жақсының
Ақ дидарын кӛргенде
Ашылар кӛңілің бір қарап.
Жӛн білмейтін жаманға
Айтайын десең бір сӛзді
Бата алмайсың қорғалап...
Тастемір: Бұ терме сӛзі қай жастағы кісі шығарды десе де
тұрарлық емес пе! Адайдың бес жүйрігінің бірінікі еді десе де
иландырарлық!
Мәтжан би:
Сәттіғұлдың болашағы бар бала. Тек қана Алла
тағала бармақтай бақ бергей!
Шолтаман:
Әмин!
(бетін сыйпайды)
Тастемір мен Сәттіғұл да "әмин" деп беттерін сыйпайды.
Шымылдық
239
Алтыншы кӛрініс. Айша биші ауылы. Ӛскенбай.
Той болып жатқан ауыл. Айша биші би билеп жатады. Тойға
Ӛскенбайлар тобы келеді.
Ӛскенбайлар:
Тойларың құтты болсын!
Тойға той ұлассын!
1-
дауыс:
Айтсын! Мың бұралған айналайыным
-
ай!
2-
дауыс: Не деген биге жаратылған дене десеңізші!
1-
дауыс:
Біздің Айша келіндей биші енді қайтып туа қоймас!!
Би аяқталады. Ӛскенбай Айша жанына жақын барады.
Ӛскенбай:
Есенсіз бе, қарындасым! Тамаша билейді екенсіз!
Айша:
Саламатсыз ба? Танымадық.
Ӛскенбай:
Мен қонақ едім.
Айша:
Қонақ болсаңыз хош келіпсіз!
Ӛскебай:
Қонақпын. Бірақ келмей жатып бұйым сұрайтын
қонақпын. Қонақтан бұйым сұрау әдеті сіздің ауылда да бар болар?
Айша:
Бар ғой. Бірақ сіз кімге қонақсыз? Бұйымды қонақ
болған үйіңіздің иесі сұрайтын болар.
Ӛскенбай:
Менің бұйымым сізде болып тұр.
Айша ойнақыланып:
Айша:
Күйеуі бар жас
әйелден, атасы бақырайып қарап
тұрғанда да бұйым сұрайтын қандай адам?
Қыз
-
келіншектер шулап, күлісіп жатады.
Ӛскенбай да ойнақы дауыспен:
Ӛскенбай:
Менің бұйымым сіз ойлап тұрғандай нәрсе емес!
Менікі басқаша бұйым! Сіздің ӛзіңізге емес ӛнеріңізге қатысты
бұйым болып тұр!
Қыз
-
келіншектер кӛңілденіп қалады.
240
Айша:
Бұйымыңыз Айша деген келіншекте болса онда
оңашасын тауып сұраңыз! Ал егер Айша деген бишіде болса, онда
бишінің атасы бар. Ауылдың қожасы бар. Алдымен со кісіге сәлем
беріңіз.
Ӛскенбай
:
Биің қадай ғажап болса, сӛзің де кем түспейді екен,
қарындасымсың ба, келінімсің бе? Мен Ӛскенбай деген жаңаймын..
Айша:
Кәдімгі атақты Ӛскенбай! Домбыраны аяғының
саусақтарымен тартатын Ӛскенбай ма?
Ӛскенбай:
Солай десе де болады. Ал атадан ұрқсат аламыз.
Барармыз. Сұрармыз. Бірақ алдымен бишінің ӛзіңнің келісімі керек
болып тұр. Келесі жылы Ақ Кетікте ас ӛткізіледі. Кӛпшілік алдында
билегің келеме?
Айша:
Келеді, ағажан! Жеке де билеймін. Ғайша деген сіңлім
бар. О да биші. Кейбір билерді екеуміз қосылып билейміз. Қажет
десеңіз бірнеше қыз болып та билейміз. Жыл бойы үйретемін.
Ӛскенбай:
Тамаша! Бұл істің сәті түсетін болды.
Айша: Тек қана...
Ӛскенбай:
Ол не?
Айша:
Атамнан ұлқсат алып беріп кетіңіз. Әйтпесе атам...
Ӛзіңіз түсінесіз ғой... Жас келін... бір жаққа барып би билеп...
Әттең!.. Жыламсырайды...
Ӛскенбай:
Қапа болма! Сіздердің аталарыңмен біз ниеттес,
тату кісілерміз. Ұлқсат алу менің мойнымда... Қам жеме... Қыздарға
үйрете бер... Бұл тамаша кӛрініс болады... Күйеуің қарсы болмай
ма?
Айша:
Әдейі сұрап тұрсыз ба? Кекетіп тұрсыз ғой, ә?..
Ӛскенбай:
Түсінікті. Сенің ӛлеңіңді естіп едім... Қалай еді...
Жаманды жер қаптырып кетер едім,
Сен болдың аяғыма темір кісен... Солай ма?..
Айша:
Оны
қойыңызшы.
Ӛсеке!
Мені
ел
алдына
шығарыңызшы! Билегім келеді.
Ӛскенбай:
Дайындал. Міндетті түрде атаңнан ұлқсат алып
беремін.
Айша:
Біздің ел биге неге құмар емес екен?
Ӛскенбай:
Неге құмар болмасын! Құмар! Тек қана бидің
жоқтаушысы жоқ. Енді сен оны алдағы аста елге тарататын
боласың. Жоқтаушысы да, қамқоршысы да ӛзің боласың!..
Айша:
Билегім келеді де тұрады. Оны кімге айтарсың?
Ӛскенбай:
Оны ӛзің еліңе айтатын боласың! Биің айтатын
болады! Дайындал! Мен атаңа сәлем берейін.
Ӛскенбай оқшау тұрған топ адамдарға барып, Айшаның атасына барып
сәлем береді.
241
Ӛскенбай: Ассалаумағалайкум, ақсақал!
Айшаның атасы: Уағалайкумассалам! Хош келіпсіз, Ӛскенбай
мырза!
Ӛскенбай: Біз шақырусыз қонақпыз, ағасы!
Айшаның атасы: Жақсы ниетті адамның кез келген жерге
шақырусыз баруға қақысы бар.
Ӛскенбай: Рахмет! Онда біз де
ӛзімізді бұл тойдың шақырулы
қонағымыз деп есептейміз!
Айшаның атасы: Жол болсын!
Ӛскенбай: Айтсын! Бәйімбет бай келесі жылы әкесіне ас
беретін болып, асқа сауын айтып жүрміз.
Айшаның атасы: Қай жерде ӛткізеді?
Ӛскенбай: Ақ Кетікте.
Айшаның атасы: Қай шамада ӛткізбек?
Ӛскенбай: Теңізден мұз кетіп, сауда кемелерінің Ақ Кетікке
келе бастаған кезінде деп жатыр.
Айшаның атасы: Дұрыс екен. Жұрт әрі асқа барады. Әрі
саудагерлерден керек
-
жарағын қамдайды.
Ӛскенбай: Билер асты ӛнерлілер жарысына айналдырамыз
деп шешіп қабылдапты.
Айшаның атасы: Дұрыс екен.
Ӛскенбай: Дұрыс десеңіз сізден сұрар бір бұйымым бар.
Айшаның атасы: Сұра.
Ӛскенбай: Келініңіз ғажап биші. Асқа ауыл етіп үй тігіп,
Айшаны билетсеңдер екен.
Айшаның атасы: Билетеміз! Неге билемеске! Ӛзі де
жабырқап жүр еді. Кӛңілі бір кӛтеріліп қалсын. Барамыз. Билетеміз!
Айша қуанышын жасыра алмай қасындағы қыз
-
келіншектерді дӛңгелетіп
билеп кетеді.
Айша:
Атам мені биге апарады. Мен аста билейтін боламын!
Айша қуаныш биін билеп кетеді.
Шымылдық
242
Екінші бӛлім. Ас. 1895 жыл.
Ас кӛрінісі. Шалқыған кӛк теңіз жағасы. Кӛше
-
кӛше етіп, жарты шеңбер
бойына дӛңгелете қондырылған жүздеген ауыл. Мыңдаған киіз үй.
Бірінші кӛрініс.
Аралбай. Мҧрын жырау. Қоштай. Тҧрсын ӛнері. Ҥш
би.
Қоштай үйі. Қоштайдың құрдасы Мұрын жырау (35 жаста). Аралбай.
Тұрсын. Адамдар. Тойға сәнденген қыз
-
келіншектер.
Қаумалаған әлеумет. Ортада Мұрын жырау. Ӛзі сӛйлеп, ӛзі жырлап отырады.
Мҧрын жырау:
Бәйімбет байдың тілегі ме, әлде елдің тілегі
ме, ауа тып
-
тыныш!
Аралбай:
Талай асқа қатысып едік. Мына ас кӛңілге қатты
қонып тұр.
Мҧрын жырау:
Әр ауылда бір жыршы! Ауыл сайын ойын
-
сауық!
Күресіп те жатыр. Ерлерді қойып, қатындарды күрестіретін
болыпты!
Қоштай бай:
Мен әйелдер жарысын кӛріп күлкіден ӛліп қала
жаздадым. Мына Мұрын құрдастың қатыны ма деп қалдым, бір
қатын зыпытып озып
-
ақ келе жатыр еді, ышқырына түрген балағы
түсіп кетіп, ӛз балағына оралып құлады да қалды. Ызаланып
жылағанын кӛрсең…
Мҧрын жырау: Қоштай құрдастың берген матасынан кӛйлек
шықпады, дамбал тігіп алайын деп отырған. Молдау дамбал шыққан
болды ғой.
Аламдар күлісіп алады.
Аралбай:
Ақын, күйші дегендердің бәрі айтыскер болып
кеткен секілді. Айтысып жатыр! Күй айтыс дейсің бе! Жыр айтыс
дейсің бе!
243
Мҧрын жырау: Құдай қарасты ғой! Ауа тап
-
таза. Теңіз тып
-
тыныш! Бәйімбеттің әкесіне емес ӛнерге берілген ас болды.
Қоштай бай:
Әй Мұрын! Сіздердің тұқымдарыңның мұрны мен
тілі елге аты шыққан тұқым. Түкірші, тілің ӛтер. Жел шақырмай
жайыңа отыршы!
Мҧрын жырау:
Сен, Қоштай бай, неден қорқып отырсың?
Шаңдаққа үй тікпеймін деп, Тұщықұдықтан қырық нар құм алдырып,
жер тегістеткен жоқсың ба?
Қоштай бай:
Мен неден қорқайын! Байқап сӛйлеймін. Аңдап
басамын. Сақтанып жүремін. Қорықсаң сен қорық, әкең қойған
атыңнан айрылып қалып "Мұрын" аталып жүргенің мынау!
Мҧрын жырау:
Жалпы қорқу да теріс қасиет емес.
Қоштай бай:
Дұрыс айттың Бірақ мен осы жолы ӛзім үшін
емес, мына кӛпшілік үшін қам жеп отырмын.
Мҧрын жырау:
Кӛпшілік үшін де қорықпа! Дауыл тұрса
осында келіп тығылады. Оларды асырауға сенің байлығың да,
мәрттігің де жетеді.
Қоштай:
Бұ жұртқа қалай жағарсың? Келіндерімнің жұртқа
берген асы таза болсын, қыздарымның тойға киген бестақа етігі шаң
болмасын деп аз ғана еңбек етіп едім. Енді мынау: жұрттың бәрі
шаң
-
шаң болып жүргенде сен неге тазасың деп жазғырады.
Аралбай:
Мұрын! Қоштайдың бұл ісі үлгі істердің бірі. Сен
құрдасыңды қажап уақытыңды босқа ӛткізгенше, сол алтын
уақытыңды "Қырымның қырық батырына" шығындасаң етті.
Мҧрын жырау:
О да болсын. "Қырымның қырық батырын"
бастамас бұрын мен де әуелі Абыл ақын сӛзін қайталап алайын…
Абыл ақын адайлар туралы сӛз бастағанда, ноғайлық
жырларын бастардан бұрын ылғи қайталып айтып отыратын бір сӛзі
болыпты…
Аралбай: Сен де қайтала.
Мҧрын жырау:
Абыл ақын адайлар соңғы 500 жылдан астам
мезгілде жиі қоныс ӛзгертіпті дейді екен. Ылғи соғыс ӛртінің ішінде
жүрді. Әуелі Маңғыстауынан жылжып Қап тауынан асты. Жошы мен
Батуға еріп Дон мен Днепрге дейін жетті. Алтын Орда заманы
ӛткен соң Қап тауынан Алатауға дейін кӛшіп, Алатаудан Қаратауға
қоныс аударды. Жоңғарлар жеңілген соң Қаратаудан Маңғыстауға
бет бұрды. Кіл соғыс, кіл жорық заман кезінде ер азаматтары
ертелей ӛмірден ӛтіп, тарихы да дұрыс сақталмады дейді екен…
Аралбай:
Жастардың есінде қалсын дейтін болар.
Мҧрын жырау:
Құдайға шүкір, ӛздерінің ата қонысы, қасиетті
Маңғыстауына қайта оралғаннан кейінгі жерде адам аттары да
жатталып, ӛнері де сақталып келеді. Сонау Сыпырадан басталған
ұлы дарияны Абыл ақын біздерге жеткізіп кетті. Қазір Абылдан
244
басқаларының кӛздері тірі "Адайдың бес жүйрігі" аталатын ақын,
жырауларымыз бар.
Қоштай:
Бесеу емес, ауыл сайын бір жыршы бар емес пе?
Мҧрын жырау:
Кейбіреулер бізді, жырауларды, қателесіп
ақын дейді. Ақын ӛлең шығарады. Жыршы мен жырау ақынның
шығарғанын
айтады.
Әрине
ӛзіне
ұнап
жатса.
Оны
ақындарымыздың атасы Абыл ақынның Нұрымға айтқан сӛзінен
түсіне аламыз.
Абыл Нұрымға: "Ӛлең жылқы секілді еді де, жыршы сыншы
секілді еді. Ӛлең сӛз қадірін жыршы сезінер. Сен ақын едің, және
бізден кейінгі буында жүйрік жыршы атанарсың" –
депті.
Қоштай бай: Құрықтан бұлтарған қашағандай бұлтарып
ноғайлық жырлардан қашқақтап отырсың
-
ау шамасы?
Аралбай:
Мен де байқап отырмынн Мұрын жырау ноғайлық
жырларына
аяқ басқысы келмей отыр. Мүмкін Абыл ақынның
ӛзінен айтарсың.
Мҧрын жырау: Жарайды.
Мен Абыл ақынның бір термесін
айтып берейін..
.
Асқар, асқар, асқар тау,
Асқар таудың басына,
Балапан ұшып шыға алмас.
Сұңқардан қыран құс болмас,
Соқтасы қатпай аң алмас.
Айдын, айдын, айдын кӛл,
Асарлап тӛксең суалмас.
Қабырғасы қатқан кәрі боз
Қаржалған күні жүре алмас.
Алғыншы алсаң аруды ал,
Артыңда жылап қалса кім алмас.
Желбезекке жебе дарыса,
Ӛрге балық жүзе алмас.
Жеткіншектен айрылған
Жер таянбай тұра алмас.
Жез қанаты қайрылса
Лашын тырна іле алмас.
Ер жолынан адасса
Сән
-
салтанат құра алмас.
Тең құрбының ішінде
Қасқия күліп жүре алмас.
Аралбай:
Абылекем айтқыш қой. Абылдан алты алаш түгел
үйренді. Әсіресе Нұрым қасына кӛп ерді.
245
Қоштай бай:
Мұрын! Сенің жырау атың бар емес пе? Қайта
-
қайта сұраттыра бермей, ең болмаса адайдың бес жүйрігінен бір
-
бір
ауыздан жырлап берші.
Мҧрын жырау:
Аралбай аға осы бұйымды орындау сізге
жеңілдірек емес пе?
Аралбай:
Болсын. Сен Абылекемді еске алып ӛттің ғой.
Мен Нұрымнан бастайын…
Мен қашаңғы жүйрігің,
Топ ішінде толғаған.
Шыныменен шырқасам
Бабам Қадір қолдаған.
Осылайша сӛйлесем,
Сӛз қалама ұртымнан
.
Кӛре алмаған біреулер
Сӛз айтады сыртымнан.
Хас жүйріктің белгісі
Дуды кӛрсе жұлқынған.
Айтулы жүйрік мен едім
Салдырмай қамшы ұмтылған.
Ұсынсам қолым жетер ме
Қырдан асқан түлкідей
Қырмызы қызыл заманға.
Айтсам сӛзім ӛтер ме
Ақылсыз туған жаманға.
Қайыра қамшы сілтеме
Сүйекке біткен шабанға.
Екі жақсы дос болса
Бірін бірі қия алмас.
Екі жаман дос болса
Бір мекенге сия алмас.
Хас жаманға мал бітсе
Ебімменен жидым дер.
Қатарымнан оздым дер,
Бұл күнде ӛзім болдым дер.
Қоштай бай:
Бұлардың сӛзінде бір мін
болмайды ғой! Бал
татыған сары қымыз дерсің!
Тыңдағың келе береді...
Тыңдағың келе береді...
Мҧрын жырау:
:
Тыңдап отырып бал татыған сары қымызды
жұтқың келе береді, жұтқың келе береді...
246
Қоштай бай:
Ау бұл үйдің қымызы қайда?
Бір жігіт үйден тысқа шығып кетеді.
Аралбай: Нұрыммен қатар аты шыққан Ақтан жырау болды.
Бірақ Ақтан абырой атаққа таласпай, ылғи Абыл түгіл Нұрымды
ӛзінен оздыра сӛйлеп отыратын еді.
Мҧрын жырау: Ондай мінез мына Арал
-
екеңнің ӛз басында
да бар қасиет.
Аралбай:
Ақтан термесінің бір
-
екі қайырымы…
Қаумалап халқым келгенсін,
Селдетпей топан жел сӛзді
Кӛрінбейін бекер жек.
Мүбәрак ақын дегесін,
Сӛйледік әуез бес ӛңдеп.
Әуеліден
-
ақ тіледік
Білгенді жұртқа десем деп.
Айтады Хақтың каламы
Жұмақты сегіз, Дозақты
Есітеміз жетеу деп
.
Сол дозақта қалмалық
Аса алмай жолда мешеулеп.
Таңдайына татымас,
Абыл менен Нұрымнан,
Дәніккен жұртым секер жеп.
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
Қоштай бай:

Пай! Пай!

Аралбай

text:
Қоштай бай:
Пай! Пай!
Аралбай:
Ал Қашаған ақын болса бұлардың үшеуін де ӛзіне
ұстаз тұтқан. Әйтпесе алты алашты аузына қаратқан Қашаған:
Кӛзім кӛрген адамда:
Абыл, Нұрым, Ақтаным,
Осылар еді тақтағым
Осылай деп маған үйреткен
Тарихтың ескі ақпарын –
деп тегінен тегін айта қоймас еді.
Бұлар шетінен ерекше жандар ғой! Інім деп үйреткен, ағам деп
ардақтаған!..
Бірін
-
бірі шәкірт тұтқан!
Бірін
-
бірі ұстаз тұтқан!
Бірін
-
бірі қастерлеп ӛткен!
Мҧрын жырау:
Аралбай ағамыз Адайдың бес жүйрігінің бірі…
Енді мен Аралбай ағаның бір ауыз сӛзін еске түсіріп кетейін… Арал
-
екең болса жүйріктердің қалған тӛртеуін де қатты құрмет тұтқан
секілді…
247
Жырлап емес, тақпақтап айтады.
Қолыма қалам алып хат жазғанмын,
Ақындық –
қүрбы кӛңілін ақтарғанмын.
Заманның сатқын, жауыз түрін кӛріп,
Абайлап ақылменен басқарғанмын.
Жігітке ақыл, ӛнер қабат келсе,
Аярма қолдан келсе тапқандарын?!
Мен ӛзім "бес жүйріктің" бірі болып,
Алқаға түскен жерде мақталғанмын.
Алдымда Абыл менен Нұрым болды,
Қашаған, Ақтан –
менен бұрын болды.
Олардай аса шешен болмасам да,
Дүлдүлдей дүсірлетіп дуды кӛрсем,
Ас, тойда ақын атын ақтағанмын!..
Мҧрын жырау:
"Адайдың бес жүйрігі" деген атақты алғаш рет
кім ойлап шығарғанын ешкім айтып бере алмады. Бірақ халық осы
бесеуіне "бес жүйрік" деген ат тағып алыпты. Ӛткен бір аста
халықтың ӛзі таққан атын әлеумет алдында билер де жария еткен
еді.
Аралбай:
Бұл атты ойлап тапқан Қашаған ақын еді дейді
.
Бірақ ол ӛз атын жүйрік санатына қоспай "Адайдың тӛрт жүйрігі"
деген секілді. Бірақ жүйріктер аты халық құлағына тӛртеу болып
жеткен менен аузынан шыққан кезде бесеуге айналыпты. Бес жүйрік
атапты. Қашағанды қосыпты. Әйтпесе нағыз дүлдүл Қашағанның ӛзі
емес пе!..
Мҧрын жырау:
Сол сӛз шындыққа жақындау секілді.
Қоштай бай:
Рас болар. Ал енді мына Тұрсын ертең халық
алдында ӛз ӛнерін ортаға салады. Билер отыздан озық келді деп
осы аста ӛнер кӛрсеткендерден жеті әншіні таңдап алатын
болыпты.
Біз бүгін оның жарыс алдында аздап терін алсақ қайтеді?
Мҧрын жырау:
Жарыс алдында жүйріктің ащы терін алып
қойған дұрыс.
Аралбай:
Тұрсын жұрт сені тек әнші емес, домбырашы да деп
мақтап жүр. Тұрсынның ілме қағысы дей ме?.. Тұрсын қағыс дей
ме?..
Кӛрсетші ӛнеріңді, сол қағыстарыңды...
Тұрсын домбырасын қолына алып біраз ойнатып отырады.
248
Тҧрсын:
Халықтың мақтайын десе тым аспандатап жіберетіні
де бар ғой... Мен ертең жұрт алдына "Оймауыт" атты әніммен
шыққым келіп отыр. Соны айтып берейін.
Оймауыт, Сары Мауыт, Мауыт, Мауыт,
Сарымды сағынамын ауыт
-
ауыт.
Есіме беу қарағым сен түскенде,
Құладым ақбозаттан есім ауып.
Келемін Оймауыттан ойған болып,
Беремін қызға сарқыт тойған болып.
Сен бол да қызыл түлкі қызар да жат,
Тояйын қызығыңа сойған болып.
Қымыз бен зереңдер келеді.
Қызметші қыз
-
келіншектер қымыз беруге дайындық жасай бастайды.
Шымылдық.
Сырттан ас хабаршыларының дауыстары естіледі.
Дауыстар:
Ертең сәскеде шаңдақ жерге құм тӛктірген Қоштай бай аулында күрес
басталады.
Бала күрестің жүлдегері, бала палуан атанып, аулына тай мініп қайтады.
Палуандар күресінің жеңімпазы аулына ат мініп қайтады.
Түие палуан атанған боталы інген жетектеп қайтады.
Қысқа кӛрініс
Үш би нӛкерлерімен асқа тігілген ауылдарды аралап жүреді.
Иса би:
Ал мырзалар! Кӛрнекті деп таңдаған үйлерді қарап
шықтық. Қай үйді ең озық үй деп танитын болдық?
Мәтжан би:
Иса
-
еке! Мыңнан астам үй тігіліпті. Содан біздің
кісілеріміз озық деген отыз үйді ерекшелеп шығарды. Отыздан озық
деп біздер жеті үйді кӛріп бӛлектедік. Жетеуін де Сіз ӛз кӛзіңізбен
кӛріп шықтыңыз. Бәрі де шеберлеріміздің қазақ киіз үйіне деген
сүйіспеншілігін айғақтап тұрған үйлер. Жүрегі сезімге, қолы ӛнерге
суарылып жаратылған іс екенін кӛрдік. Қайсысы озық екенін айтуды
Ермембет би екеуміз сізге жүктегелі отырмыз. Байрағының жобасын
да тағайындай кетсеңіз жақсы болар еді.
249
Ермембет би:
Иса
-
еке! Бұл жарыста ескеретін бір нәрсе бар
секілді. Мына атақты үйлердің кӛбі байлардың үйі. Байлық пен
барлықтың арқасында, басқа ӛнер иелерінің ӛнерін пайдалану
арқасында дәрежелі болып
тұр. Солар ішінде бір ғана орта
шаруаның үйі бар. Ӛздері ӛнерлі кісілер екен. Ері зергер, әйелі қолы
ұсынақты шебер.
Иса би:
Ендеше біздер сол үйді озық деп жариялалық!
Ермембет би:
Бәрекелде!
Иса би:
Онда хабаршылар баршаға жар салсын…
Мың ішінде маңдайлы шықты деп отыз үй таңдалып алынды
десін. Аттары аталсын.
Отыздан жетеуін озық деп жарияладық. Жетеуінің де
керегелеріне Хорасан кілемі ілінсін.
Мәтжан би:
Дұрыс
-
ақ!
Иса би:
Мыңнан тұлпар, жүзден жүйрік, жетеуден дүлдүл
шыққан әлгі орта шаруаның белбеуіне боталы аруана
байлансын!
Ермембет би:
Олардан сүйінші сұрау керек болды ғой!
Мәтжан би:
Сүйінші сұраймын дегенше боталы маясын
жетектеп кетемін десеші!
Иса би:
Ендеше, осы аста байраққа бұйырған заттарды
басқаға жоралғы деп беру болмасын деп жариялансын!
Билер
күлісіп алады.
Иса би:
Аты кім еді, әлгі орта шаруаның?
Ермембет би:
Қаражүсіп шебер деген кісі.
Иса би:
Қаражүсіп шебердің керегесіне Хиуа қанжары ілінсін.
Қаражүсіптің, үй отағасысының иығына Бұхар шапаны
жабылсын.
Әйелінің, үй отанасының қолына Қайып зергердің қолынан
шыққан құдағай жүзік салынсын.
Мәтжан би:
Әмин! Алла мұраттарына ұстатқай!
Билер жүріп кетеді.
Шымылдық
250
Екінші кӛрінііс.
Шолтаман ҥйі. Әділ ӛнері. Досат ӛнері.
Шолтаман үйі.
Сыр бойын, Арқа, Мұғаджар, Нарын, Жайық ӛлкелерін
аралап келген ӛнерпаз жастар кӛңіл кӛтеріп отырады.
Досат, Шолтаман құрдастар. Досат пен Әділ ӛнері. Қызыл орамалды
қыздар мен ақ шарқатты келіншектер. Жамал қыздың әні.
Шолтаман:
Бүгін Әділ мен Досат халыққа ӛз ӛнерін сынатады.
Билер алдында ӛлең айтады. Оны қошаметтеу үшін бәріміз осы
сәнімізбен, сал
-
серілер сәнімен баратын боламыз.
Жамал:
Шолтаман аға! Әділ ағаға "Жайма қоңырын"
айтқызалықшы!
Келіншек:
Жоқ! "Жайма қоңырды" сен айт. Ән иесі ӛз әнін
басқадан тыңдасын. Сен тәуір әншісің. Мүмкін бір пайдасы болар.
Жамал:
Бізге әншілік қайда? Біздікі бала жұбатарлық жоба
болар.
Келіншек:
Тек, байқап сӛйле! Байға шықпай жатып бала
дәметпес болар!
Жастар күліседі. Қыз ұялып қалады.
Келіншек: Әбес сӛйлегеніңнің айыбына Сен қыз мына Әділдің
"Жайма қоңырын" айтып бер. Саған сондай айып салдық.
Досат:
Айта ғой қарындасым.
Шолтаман:
Әділ сен де домбыраңды қолыңа ал. Қосылып
отыр.
Жамал ән айтады. Әділ қостап отырады.
Жарасқан ақсұр атқа қара терлік,
Жігітке пайда бермес тӛтен ерлік.
Жабыққан
жамандардың ісі дейді,
Кӛңілді айтып ӛлең кӛтерелік.
Ақсұрым ішін тарта кісінейді,
Әншінің шырқау дауыс күші дейді.
Қалқатай сүзіле тек бір қараса,
Он бес жас бола берсін кіші мейлі.
251
Дауыстар:
Бәрекелде! Әнші екен!
Әділ:
Бұ қыздар менің әнімнің сәнін бізден де асырып жіберіпті
ғой! Сынаймыз деп отырып сыналып қалуға айналыппыз.
Жамал:
Әділ аға, о не дегеніңіз! Әлде, он бес жас кіші
болмады деп, бізді келеке қылып отырсыз ба?
Әділ:
Жоқ қарындасым! Сен нағыз әншісің!
Шолтаман:
Әнші! Нағыз әнші! Енді біз Әділдің ӛнер
сапарынан не алып қайтқанын естиік! Біздердің бүгінгі басты
қызығымыз сол болады.
Әділ:
Шолтаман аға! Біз сіздің тапсырмаңызбен Сыр
сүлейлерінің арасында болдық. Арқаның сал
-
серілерімен де
араластық. Жайық бойын жағаладық. Ӛнерлерімен танысып
қайттық.
Досат:
Олар біздің әндерімізді айта ма екен?
Әділ:
Айтқанда қандай! "Босмойынды" екінің бірі біледі. Тіпті
біздің серілерге ән арнағандары да бар екен.
Шолтаман:
Ол қандай ән?
Әділ: Мен ол әнді үйреніп келдім. Ол ән бүкіл Арқаны аралап
ӛтіп, енді
сыр сүлейлерінің де аузына іліне бастапты.
Досат:
Мынауың жақсы хабар екен!
Әділ: Бұ хабардың тағы бір жақсылығы сол, ән сізге
арналыпты, Досат мырза!
Досат:
Ол кім болды екен, бізге ән арнаған?
Әділ: Ғалияның әні деп жырланады. Ғалия жеңгеміз ӛзінің әнін
біздің Досат серіге арнапты.
Досат:
Солай де…
Ойланып қалады.
Шолтаман:
Жылкелді! Мыналар не дейді? Маңқиып жүріп,
бәрімізден озған екен, біздің құрдас! Біз де домбыраны тастап,
қолымызға тостақан аламыз ба, енді!
Әділ:
Сӛздері қандай десеңізші!..
Досат: Әділ! Ойнама! Елге тарап кетер. Мына Шолтаман бір
естісе ұйқтап жатып түсінде айтып жататын болады. Ағаңды күлкі
қылма.
Жылкелді:
Осы Әділ ерлеп жүр. Сыртқа шықса қалай да бір
ән алып қайтады.
Шолтаман:
Жаңа ән болса, осынша уақыт қалай ішіңе сыйып
отыр? Естіртпейсің бе? Естімейміз бе!
Әділ:
Ыңғайсыз болып жүрмесе?
Шолтаман:
Айта бер. Ауызға іліккен ән құлаққа жетпей
қалушы ма еді. Ертең
-
ақ ән жақсы болса бүкіл қазақ даласына
жайылып кетпеді. Ештеңе етпес. Ұялма.
Ақын елдің тілі...
252
Ақын жасы –
елмен жасты...
Ақын бәріңмен құрдас!
Әділ:
Дегенмен бұл әнді Досат ағамнан ұрқсат алып
берсеңдер ғана айтамын. Әйтпесе…
Шолтаман:
Мен не, Досат не! Бізді ешкім бӛлмеген. Бердім
ұлқсатымды. Кәне бастап жібер.
Әділ Досатқа қарайды. Ол жымиып, күледі. Қарсылығы аз секілді.
Досат:
Шолтаман бізді ешкім бӛлген жоқ деп отыр ғой. Ол рас
еді. Ел бӛлмесе менің бӛлгенім қалай болады. Оның сұрағы менің
сұрағым болады дағы.
Әділ:
Ендеше айтып берейін. Бұл ән Кӛкжар маңындағы ел
аузына Ғалияның әні деп тарап кеткен ән екен. Кӛкжарда шыққан ән
қазір мына Жем бойына жетіпті, Үстірттен ойға құлай бастады. Міне
енді іздей
-
іздей иесін де тапты.
Жылкелді:
Ал бастап жібер. Сәттіғұл сен тез үйренгіш едің
ғой! Қапы қалма!
Әділ домбыра күйін келтірп ап, айтатын әнінің сазын шерте бастайды.
Басқа әншілер ӛз домбыраларымен Әділдің сазын қайталап, үйреніп алуға
тырысады.
Сәттіғҧл:
Әділ аға! Мына жерін тағы бір қайталап жіберші!
Жылкелді:
Ай, Сәттіғұлжан
-
ай! Артынан түзетіп алмайсың ба!
Әділ: О жерін былайша тартыңдар.
Жылкелді:
Болды! Енді басынан бастап тағы бір ойнап ӛт…
Әділ бұлардың сұрақтарын орындағасын ән бастап кетеді.
Жауғашты Кӛпжасардың қатыны едім,
Кӛкжарда сауық құрып жатыр едім.
Адайда әнші Досат кездесіп қап
Әні мен қызығына батып едім…
Арайлап талай таңым атып едің,
Махаббат қызығына батып едім.
Кӛкжарда сауық құрып жатып едім…
Талай таң Досатпенен атып едің.
Махаббат –
Досат мырза, сенің сыйың,
Байымнан таяқ дәмін татып едім?..
Арайлап талай таңым атып едің,
Махаббат қызығына батып едім.
253
Шолтаман:
Сен әлгі "Босмойын деген әніңді осы келіншекке
шығарып па едің?
Досат: Байына да хабар жеткен екен, Ғалия сорлының!
Шолтаман: Жеткен сайын ерегескен секілді. Атыңды айтып ән
шығарыпты ғой, тіпті. Ал енді ӛзің оған шығарған әніңді айтып берші.
Досат:
Қойыңдаршы!
Шолтаман:
Қалай қойыңдаршы? Ғалияға жауап бер! Ая, оны!
Махаббат –
Досат мырза, сенің сыйың,
Байымнан таяқ дәмін татып едім?..
Таяқ жеп жатыр, Жұбат!
Досат:
Бұл айтқызбай қоймас!
Досат "Босмойын" әнін айтады. Досат домбырасыз, әдемі күмістелген
зереңмен аузынан шыққан дыбысты ӛзгерте отырып ән салады.
Айта бар, барсаң сәлем босмойынға,
Бос болса, келіп кетсін осы ойынға.
Құс жастық, патшай кӛрпе белден мамық,
Жатады қандай жігіт сол қойынға.
Кӛкжарда кӛп жатқанда ай жатармыз,
Самаурын саздың суын қайнатармыз.
Осыдан салқан түсе елге жетіп,
Кӛздерін босмойынның жайнатармыз.
Жамал: Мына екі ән де ӛз иелеріне қандай мәңгілік махаббат
сыйлаған десеңізші...
Шолтаман:
Әдемі айттың
-
ау, Жамал!
Келіншек:
Мәңгілік бақытқа кенелген жандар екен!
Жамал:
Махаббат пен қоса ӛздерін
-
ӛздері мәңгілік ғұмыр иесі
етіпті.
Шолтаман:
Ән бұларды кӛңілдендіре ме десек, қалың ойға
батырып барады ғой. Әділжан ӛз әніңе салып жіберші.
Әділ ӛзінің "Әділдің қара әні" аталатын әнін айтады.
Ой, дӛңгей мына дӛңгей, дӛңгей, дӛңгей,
Дауысым ашылмайды шыға желмей.
Кешегі бес болыстың базарында,
Алқада алшаңдадым бәйгі кердей.
Түйемді ойтаң жерге шӛгергенім,
254
Соңына салқамдықтың кӛп ергенім.
Жарты құрт жанқалтадан жарып жеген,
Құрбыдан сүйтіп жүрген не кӛргенім.
Келіншек:
Мен осындай ӛлең шығарып, сӛз жазған ақындарға
түсінбеймін. Мына Әділге "Құрбыдан сӛйтіп жүрген не кӛргенмін"
деп зарланады да, бір құрбысына наз айтпайды. Әлі күнге сүр
бойдақ боп жүргені.
Ал енді мына қыздың даусын тыңдап кӛріңдерші, ол Жамалды
Досаттың ӛзінен де жақсы айтады.
Досат елең ете қалады.
Досат:
Қалқам, айтып берші! Мына келіншек тым қызықтырып
жіберді ғой.
Жамал:
Мен "Жамал" әнін отырып айта алмаймын. Тұрып
айтсам бола ма? Досат аға, ӛзіңіз сүйемелдеп жіберерсіз.
Әттең! Осы ән арналған Жамал ӛзім
болмағанына ӛкінемін...
Келіншек Досатқа домбыра ұсынады. Досат домбыраға ұмтылмайды.
Домбыраны Әділ қолына алады.
Ерекше сезіммен Жамал "Жамал" әнін шырқап береді.
Алқызылдың басында ала ноқта,
Айналайын, қарағым, еркем тоқта, Жамал
-
ай.
Бірге отырған ауылым кӛшіп барад,
Әнәугі айтқан уәдең бар ма, жоқ па, Жамал
-
ай.
Қайырмасы:
Жамал
-
ай! Жамал
-
ай!
Не жаздым қалқам, саған
-
ай!
Ұстағаным қолыма бұйда пышақ,
Жамал сені кӛрдім де жайдым құшақ, Жамал
-
ай.
Ақ жүзіңе Ақжамал болдым риза,
Айдын кӛлдің аққуы саған ұқсап, Жамал
-
ай.
Қайырмасы:
Жамал
-
ай! Жамал
-
ай!
Не жаздым қалқам, саған
-
ай!
Досат:
Шыныменен зор сезіммен айтады екен! Әл енді иесін
тауыпты. Қарындасым, мен ендігі жерде сен отырған жерде бұл әнді
айтпайтын боламын!
Жамал: Мен шыныменен әншәмін бе?
255
Досат:
Әншілердің серкелерінің бірісің! Әнді сүйіп айтады
екенсің!
Жамал:
Сіз де солайсыз ба?
Шолтаман:
Досат ән салғанда әнін ӛзінен қызғанып отырады.
Тіаті қолына домбыра алмай, тостаған ұстайды. Даусын әсерлейді.
Досат:
Мен әнді ат үстінде жортып келе жатып кӛп айтамын.
Содан қалыптасқан әдет қой!
Сырттан сатырлаған дабыра дыбыстары естіледі. Бұлар селт етіп
дыбысқа құлақ түреді.
Ас хабаршылар дауысы: Ертең түс мезгілінде Ӛскенбай аулының
қасында Айша бишінің ӛнерін тамашалаңдар!
256
Ҥшінші кӛрініс.
Ас кӛріністері. Құдайға шүкір!.. Сәнді келіншек... Күрес...
Арыз... Шет елдіктер...
1 -
қысқа кӛрініс. Қҧдайға шҥкір!..
Үш би нӛкерлерімен асқа тігілген ауылдарды аралап жүреді.
Үш биге қоңқақ мұрын бір шал сәлем береді.
Шал:
Ас
-
салау
-
ма
-
ғалай
-
кум, билер!
Билер:
Уа
-
ғалай
-
кум
-
ас
-
салам!
Мәтжан би:
Шырағым, қай жақтың адамысың?
Шал:
Мырзайыр, Ондыдан келдім... Тоқабай аулынанбыз.
Қоңқақ мұрын шал ӛтіп кетеді.
Мәтжан би:
Құдайға шүкір!..
Ермембет би:
Неменеге шүкіршілік айтып келесің?
Мәтжан би:
Ӛз еліміз екен ғой... Әйтпесе әлгінің түрін кӛріп
Кавказ асып кеттік пе деп зәрем кеткені...
Ермембет:
Шыныңды айтшы Мәтжан! Осындай сӛздерді
бұрыннан ойлап қоясың ба, жоқ әлде, сол бойда аузыңа түсе кете
ме?
Мәтжан би:
Әрине ойлап, дайындап қоямын, Ереке! Қазір
алдымыздан бір кӛзі кем кісі кездсіп қалса не айтамын деп ойланып
келе жатырмын.
Қасындағылар Ермембет бидің бір кӛзі соқыр екені еске түсіп жымыңдап,
күлісіп қалады.
Ермембет:
Тілің кесілсін сен жары!
Иса би:
Мәтжан сӛзге шебер ғой. Оның аузына сӛз салып
тұратын періштелері тым тез қимылдайды.
2 -
қысқа кӛрініс. Сәнді келіншек...
Ас. Тойға сәнденген қыз
-
келіншектер. Орталарында ерекше сәнді,
зергерлік бұйымдармен безендірілген камзолы бар келіншек. Бұлардың
қасынан бір қарт кісі ӛтіп бара жатады. Кенеттен тоқтай қалып қарт адам сәнді
келіншекке сәлем береді.
257
Кісі:
Ассалаумағалайкум!
Сәнді келіншек:
Есенсіз бе, шырағым!
Достарыңызбен бөлісу: |


Кісі:
Бар бол, балам!
Кісі ӛтіп кетеді.
Екінші келіншек:
Атаңдай кісіге шырақ деуге қалай аузың
барды?
Сәнді келіншек ӛтіп кеткен кісінің артынан сәлем етеді.
Ҥшінші келіншек:
Мәс
-
саған! Біреудің ізіне сәлем етіп... Жаңа
әдет шығарып, біздің басымызды бәлеге қалдырайын деген екенсің,
сен қатын!
Сәнді келіншек:
Ол кісі сәлемін маған берген жоқ! Мен де
сәлемімді о кісінің ӛзіне арнаған жоқпын!
Екінші келіншек:
Әлгі кісінің де оңып тұрғаны шамалы.
Қызындай адамға әуелі сәлем береді де, артынан барып "бар бол,
балам!" дейді. Алжи бастаған біреу болар.
Сәнді келіншек:
Ол кісі сәлемді маған берген жоқ дедім ғой!
Екінші келіншек: Енді кімге берді?
Сәнді келіншек:
Ол сәлемін менің ӛңірімдегі ескінің кӛзіне
берген болар...
Екінші келіншек: Кімнің кӛзі?
Ҥшінші келіншек:
Ескінің кӛзі болғанда кімнің кӛзі?
Сәнді
келіншек:
Мынау
(ӛңіржиегін
сыйпайды)...
Қожа
бабамыздың Ақжұлдыз енемізге жасатқан ӛңіржиегі екен. Бұл ғажап
дүние! Біздің жеті апамыздың жеті енеміздің ӛңірін сәндеген, кӛркін
келтірген бұйымдар. Оған әлгі кісі түгілі оның жеті атасы түгел
сәлем берген болар...
Екінші келіншек:
Қожа бабаң Қожаназар да, Ақжұлдыз енең
атақты Ақшолпан ғой?
Сәнді келіншек: Со жарықтықтар!
Ҥшінші келіншек:
Бұл Жаңай аулының қатындары шетінен
дана!
Екінші келіншек:
Шетінен дана болса, жаңай аулының
келіндерге беретін тәрбиесі дұрыс болар!
Ҥшінші келіншек:
Мына қатынды қыз күнінен білетін едік!
Ескінің кӛзі дейді… Жеті атасы түгел сәлем берді дейді…
Қалай ӛзгеріп кеткен?..
Сәнді келіншек:
Жағағы кісі атақты зергерлердің бірі болар…
Асылы, ол адам мына дүниені танитын да шығар…
258
Екінші келіншек:
Мүмкін…
Сәнді келіншек:
Ал мен болсам адам ізіне емес, оның ӛнерге
деген, ата
-
баба мұрасына деген құрметіне сәлем бердім…
Екінші келіншек:
Сен бұ заттарды қызыңа қалдырасың ба?
Сәнді келіншек:
Не қызыма, не ақылды қайынсіңліме
сыйлауға тиістімін…
Екінші келіншек:
Қашан сыйлайсың?
Сәнді келіншек:
Оны бір Құдай біледі! Әзір ешкімге бермек
ойым жоқ!
Ҥшінші келіншек:
О қыз ұзатылмай ма? Басқа жаққа алып
кетпей ме?
Сәнді келіншек:
Жоқ, алып кете алмайды. Ол ұзатыларда
жақсы кӛрген жеңгесіне сыйлап кетуге тиісті.
Ҥшінші келіншек:
Бұ жаңайлар сараңдықпен атағы шыққан
ауыл дейді ғой! Мынадай асыл затты қалай кӛзі қисын!
Екінші келіншек:
Сонымен мына ӛңіржиекті саған бір
ұзатылып бара жатқан қыз сыйлаған екен
-
ау! Жақсы жеңге бола
білген болдың ғой! Ал сен бұны жасың жеткесін аулыңның бір
қызына сыйлайсың, солай ма!?
Сәнді келіншек:
Солай!
Ас хабаршылары ӛтеді.
Дауыстар:
Ертең сәске Бәймембет ауылында күрес басталады.
Бала күрес болады –
бала палуан аулына тай мініп қайтады.
Палуандар күреседі –
жеңімпаз аулына ат мініп қайтады.
Түие палуандар күресінің жеңімпазы Хорасан кілемін жапқан боталы інген
жетектеп қайтады.
3 -
қысқа кӛрініс. Кҥрес...
Қаумалаған халық. Жігіттер күресіп жатады.
Дауыс:
Іштен шал!
Дауыс:
Жамбасқа сал!
Дауыс: Бәйгі аттары келіп қалды.
Палуандардың бірі бойын тіктеп "қай жақта" деп сұрайды. Соны
пайдаланған екінші жігіт оны жамбасқа салып шалқасынан түсіреді де аттар
келетін мәре жаққа жүгіріп кетеді. Қалған жұрт та соның соңынан ереді. Аңқау
жігіт орнынан тұрып жатып:
Аңқау палуан:
Қай жақта? Алдыңғы ат баран ба, құла ма?
259
Жан
-
жағына қарайды. Ешкім жоқ екенін кӛріп таңданады...
4 -
қысқа кӛрініс. Арыз...
Үш би асқа тігілген үйлерді аралап жүреді.
Қастарында Шолтаман бастаған үш
-
тӛрт кісі. Екі кісі арыз айтады.
Бірінші кісі:
Ассалаумағалайкум, адайдың атақтылары!
Екінші кісі:
Ассалаумағалайкум, інілерім!
Билер сәлемдеседі. Екі кісі жарыса арызым бар дейді.
Иса би:
Екеуі жарыса арызым бар деп тұр. Реті екеуінікі бір
арыз болар. Әуелі қайсысын тыңдасақ екен?
Ермембет би:
Мына кісі інілерім деді. Соған қарағанда ауыл
адамы болар. Ана кісінің сӛз саптауы алыстан екенін байқатты. Сол
кісіден бастасақ дұрыс секілді.
Иса би:
Дұрыс болар. Ал, сіз бастаңыз.
Бірінші кісі:
Мен осы асқа келген адайлардың құдасы едім.
Руым Ысық. Мына кісі менің құдам. Руы Жеменей. Құдам орынсыз
менен бір үйір жылқы даулайды.
Иса би: Ал сіз сӛйлеңіз.
Екінші кісі:
Жиырма жылдан бері құдамыз. Талай малымды
алып еді. Артық әңгімеге бармап едік. Осы жолы жаратып жүрген
атымды мына ысықтың баласы ұрлап мініп кетіп, зорықтырып
ӛлтірді. Бәйгі алып жүрген жүйрік еді. Ер құнын сұрамадым. Қыз
қалыңын сұрап тұрмын.
Иса би:
Сіз не айтасыз?
Бірінші кісі:
Мен не айтайын. Мынаның баласы деп тұрғаны
ӛзінің туған жиені. Нағашысының қандай екенін білмеген балам
тентек пе, жиенқұрық салғызбаймын деп тұрған нағашысы тентек
пе, арасын айыра алмай сіздерге арыз айтып тұрмын. Адайлардың
ӛздерінің сӛзі секілді еді, "іші боқ, сырты түк бір мал емес пе еді?".
Соғымына бір семіз беруге даярмын. Оған кӛнетін құда жоқ.
Екінші кісі:
Ол жиенқұрықтың малы емес болатын. Ол тұлпар
еді. Ол халқымыздың абыройы еді. Менің сұрағанымды алып
беріңдер.
Иса би:
(билерге қарайды)
Бұ дауға билікті кім айтса жарасар
екен?
Ермембет би:
Аузы жүйрік, ойы ұшқыр жасымыз Мәтжан бар
ғой!
260
Мәтжан би:
Рахмет
Ереке! Бірақ даудың бір жағында сіздің
ауылдың аты аталып тұр. Сіздің бір ауыз сӛзіңіз осы дауды осы
арада бітірер еді
-
ау деп шамалаймын.
Иса би:
Бұ да дұрыс екен. Онда бұл даудың шешімін
Ермембет би айтады.
Ермембет би:
Жарайды, маған бұйырсаңдар мен айтайын,
аузыма Алла не салар екен!?
Билер маңына жұрт жинала бастайды.
Ермембет би Жеменей ағасына қарап сӛйлеп кетеді.
Ермембет би:
Әй, аға!
Қыздарыңды кім кӛрінгенге бересіңдер,
Сосын дауға қалып, кӛресіні кӛресіңдер!
Мынадай ас болып жатқанда
Енді маған деп тұрғаның тӛресін бер!
Құдаң тұр ӛзіңе ӛкпелеп,
Ӛнбейтін дау қуасың деп!
Сен тұрсың қызыңа ӛкпелеп,
Қалайша ұры бала туасың деп!
Бұндайда атаң қазақ: "Ӛнбейтін даудың соңынан ӛспейтін жігіт
қуалар!" –
деген еді. Бұл дау –
орынсыз дау! Қазақ атыңа, нағашы
атыңа ұят емес пе? Жиенің мінген аттың майын даулап! Арғымақ
дейсің! Арғымақ болса алқынбас еді! Арғымақ болып алқынса,
жаратқаныңның ӛтірік болғаны!
Билік мынау! Ат ұрлаған құда баласының жиендігін ескеріп,
ұрланған ат орнына бір ат қоссын.
Ұрланған аттың мына жеменейдің ӛз сӛзімен айтқанда
адайдың абыройы екенін ескеріп:
малына ие бола алмағаны үшін;
жиенінің жиендігін кӛтере алмағаны үшін;
адай елінің абыройын асырып жүрген бір жүйрігін сақтай
алмағаны үшін мал иесіне жеті жылқы мӛлшерінде айып салынсын.
Ол малдар осы ӛткізіліп жатқан ас шығынына қосылатын болсын!
Бірінші кісі:
Бәрекелде! Міне әділдік!
Дауыс:
Жаса Ермембет! Осылай шалқымасаң Есен Ермембет
аталар ма едің!
Дауыс:
Тоқал ешкі мүйіз сұрай барып құлағынан айрылыпты
деген осы болады!
Екінші кісі үнсіз қалады.
261
Иса би:
Билік дұрыс айтылды. Орындалуын да Ермембет би
ӛзің ескере жүрерсің.
Ас хабаршылар дауысы: "Палуан тасты" кӛтеру сайысы басталғалы
жатыр.
Асығыңыздар!
Қатысыңыздар!
Жеңген жігіт аулына ат мініп қайтады!
Мәтжан би:
"Палуан тас" жарысын кӛрсек қайтеді?
Иса би:
Жақын ба? Баралық.
Билер жүріп кетеді.
"Палуан тас" жарысы
Алаң ортасында жатқан "Палуан тас". Дәмелі кісілер күштерін байқап
кӛреді. Бірақ ешкім кӛтере алмайды. Орыстар мен тау халықтары да күшін
сынап кӛреді.
Дауыс:
Немене, адамдар ұсақталып бара ма? Ӛткен жылы екі
адам кӛтеріп еді!
Ҧйымдастырушы:
"Палуан тасты" кӛтеруге дағыстандық
қонағымыз Шәміл мырза талап жасамақ!
Шәміл ортаға шығып, әрі жұлқып, бері жұлқып, тізесінен асыра алмайды.
Ҧйымдастырушы:
"Палуан тас" жарысына қатысуға осы асқа
арнайы шақырылған, ӛткен жылы жүлдегер атанған қонағымыз
әзірбайжан Мұхаммет мырза ортаға шығады.
Мҧхаммед:
Ӛткен жылы мен терімді жарақаттап алғанмын.
"Палуан тас" шүбірекпен оралсын!
Ҧйымдастырушы: Мата әкеліңдер!
Мата әкелінеді.
Ҧйымдастырушы: Мұхаммед! Сӛзге қалмалық. Ӛзің орап ал!
Тасты Мұхаммед матаман орайды. Бұл да кӛтере алмайды.
262
Ҧйымдастырушы:
"Палуан тасты кӛтеруге Аштархандық
қонағымыз Иван мырзы талап қылмақ!
Орыс Иванда кӛтере алмайды.
Бір қазақ шал жас жігітті жетектеп келеді. Тартыншақтағанына қарамай
сүйреп келеді.
Қазақ шал:
"Иа Бекет!" деп бір жұлқып кӛрші!
Жігіт ораған шүбіректі алып тастап, тасты салмақтап қарып, ыңғайлап
ұстауға тырысып жатады.
Ҧйымдастырушы: Бұ жігітті кім деп таныстырамыз!
Қазақ шал:
Қаратау, Ондының Тоқабайы! Тоқабай Қосан
десең жарап жатыр!
Қосан:
Иа Бекет!...
Қосан "Палуан тасты" тӛсіне шығарып, тұрған жерінде бір айналып
шығады.
Қосан:
Иа Бекет!...
Қосан тасты тастап жіберіп, секіріп кейін атып кетеді.
Жұрттың қошамет даусы естіліп жатады.
Иса би:
Азаматым
-
ай! Абыройымызды әлемге тарататын
болдың
-
ау!
Ермембет би:
Әлгілердің кӛкірегіндегі астамшылықты бір
сәтте ӛшіріп бердің
-
ау! Жаса шырағым!
Ҧйымдастырушы: Жеңімпаздың атын әкеліңдер!
Жұрт "Бекет ата аруағы!" деп шуласып жатады.
Шымылдық
263
Тӛртінші кӛрініс.
Айша биі. Ӛскенбай.
Билер ас болып жатырған ауылдарды аралап жүреді.
Иса би:
Мәтжанның асты түгел аралап шығалық дегені дұрыс
болды
-
ау деп ойлаймын! Кӛп нәрсені кӛріп, кӛзімізді жеткіздік.
Шолтаман:
Мәтеке! Реті келсе Айша биін кӛрсет деп сұрап
едіңіз! Сәті түсіп тұр.
Мәтжан би:
Жақсы!
Шолтаман:
Анау Айша биші атасының ауылы!
(билер солай
қарай жүреді).
Айшаның атасы мен Ӛскенбай сӛйлесіп тұрады.
Айшаның атасы:
Ӛскенбай інім!
Саған берген уәдемді
орындадым! Келінім Айшаны да, Айшаның сұрағы бойынша сіңлісі
Ғайшаны да алып келдім бұл асқа.
Ӛскенбай:
Рахмет, аға! Мен Айша ӛнеріне ӛте разы болдым.
Ӛнеріне бір күй арнадым.
Айшаның атасы:
Кәне тартып қарашы. Келініме татыр ма
екен
!
Ӛскенбай:
Тартайын.
Ӛскенбай Айшаны шақырады.
Ӛскенбай:
Айша! Мынау сенің ӛнеріңе арналған күй. Атаң
тартып бер деп сұрап тұр. Сен де тыңда.
Ӛскенбай күй сазын тарта бастағанда Айша дене қозғалысымен күй
ырғақтарын бейнелей бастайды. Содан кейін билеп кетеді.
Ғйша да аз уақыт тыңдап тұрып, Айшаға қосылып билей жӛнеледі...
Осы сәтте билер келеді.
Шолтаман:
Сәті түсіп дәл келіппіз ғой! Айша мен Ғайша билеп
жатыр екен.
Мәтжан би:
Мынау балалар буынсыз ғой!
Ермембет би:
Бұ адам баласының қолынан келмейтіні
болсашы!
Иса би:
Халық айтса қалып айтпайды деген осы. Бұлар нағыз
бишілер екен. Біз Хиуа халқының билерін, орыстар биін кӛріп
жүрміз. Бірақ мына балалардай бишілерді кӛрмеппіз.
264
Күй мен би тоқтайды. Ӛскенбай билерге келіп сәлем береді.
Билер амандасады.
Ӛскенбай:
Мына кісі Айшаның атасы.
Айшаның атасы:
Біздің асқа қосқан үлесіміз болсын деп, үш
күн бойы ауыл тастамай балалар ӛнерін кӛрсеттік.
Мәтжан би:
Мыналарың бір кӛргенділік болған екен!
Ӛскембай:
Айша биін ел кӛрсе деп арман етіп едім. Елден
жақсы бағасын алып жатыр. Кеше бір әйел қолындағы жүзігін
шешіп беріп еді, бүгін бір қыз құлағындағы алтын сырғасын ағытып
берді.
Мәтжан би:
Халық ӛнерліні таниды.
Иса би:
Ӛнер ӛзін мойындатады.
Ермембет:
Құрметке бӛленіп жатыр екенсің! Бәрі құтты
болсын, Айша, қарғам! Биіңді кӛріп, кӛзіміз қуанды.
Айша:
Рахмет аталар! Сіздерге арнап біз Ғайша сіңлім екеуміз
қазақтың халық биі "қос қарылғашты" билеп берелік...
Қос қарылғаш секілді боп Айша мен Ғайша шығады. Ар жағынан кӛп
қарылғаштар тобы, биші қыздар кӛрінеді...
Шымылдық
265
Бесінші кӛрініс.
Билер орталық алаңға келеді. Жарыс қортындысы. Дау.
Әр жерден жұртты тыныштыққа шақырған дауыстар естіледі.
Дауыстар:
Иса би сӛйлегелі жатыр.
Тыныштық сақталық!
Билер шешімі жарияланады.
Әнші ӛнерпаздар жарысының қортындысы айтылады!
Билер ортаға шығады.
Иса би: Аман
-
есенсіздер ме, алқалаған әлемет!
Бәйімбет байдың әке рухына берген асын Аллатағала қабыл
еткей!
Осы астың арқасында үш күн бойы ата
-
баба рухын тірілттік!
Кӛптен кездеспеген ағайын басын қостық!
Асымыз тойға айналды!
Аламан бәйгі, дӛнен жарыс, тай жарыс, атан жарысы секілді
дәстүрлі жарыстар ӛткіздік. Күрес те үш сатылы ӛтті. Бала палуан,
аға палуан, түйе палуан деген күрестер ӛткізілді. Ақындар айтысы
мен күй айтыс ӛз алдына бір бӛлек. Жаяу жарыс пен әйелдер
күресінің қызығы да олқы болмады. Жеңімпаздарға байрақтар
берілді. "Тойдан тобықтай" деген дәстүріміз бойынша асқа
атсалысқандардың бәріне де сыйлықтар тапсырылды.
Бұл астан алған байрақтарыңыз бен атақтарыңыз құтты
болғай! Әкеден балаға, баладан ұрпаққа дарып жұғысты болғай!
Дауыстар:
Әмин!
Дұрыс болған.
Айтқаның келсін!
Иса би:
Ал, әлеумет! Үш күн бойы жарысқа қатысқан отыз
әншінің әнін тыңдадық. Құлағымыздың құрышын қандырдық. Риза
болдық.
Дауыс:
Бұрын бұндай қызық кӛрмедік.
Иса би:
Ұзақ жылдар бойы:
Жасын жұтып ас етіп,
Қайғысын жұтып тас етіп –
дегендей жағдайда жүріп, шын
жүйріктеріміздің ӛнерлеріне кӛңіл бӛле алмаппыз. Олар ӛздерін
ӛздері қамқорлаумен болыпты. Халқымыз, мына ӛздерің, халық
ӛнерін қамқоршысыз қалдырмапты.
Соның арқасында ӛткен жылы "Адайдың бес жүйрігі" деген
атқа ие етіп, бес ақынымызды елге таныс еттік.
Ал осы аста әрі әншілік, әрі сазгерлік ӛнерлерімен кӛзге түскен
отыздан озық шыққан жетеудің атын атаймын.
266
Отыздан озық деп танылған
жеті ӛнерпазымыз халық алдына
шықсын!
Шолтаман!
Жұрт шулап "Шолтаман, Шолтаман!" деп айқайлайды.
Әділ!
Жұрт шулап "Әділ, Әділ!" деп айқайлайды.
Тұрсын!
Жұрт шулап "Тұрсын, Тұрсын!" деп айқайлайды.
Досат!
Жұрт шулап "Досат, Досат!" деп айқайлайды.
Жылкелді!
Жұрт шулап "Жылкелді, Жылкелді!" деп айқайлайды.
Тастемір!
Жұрт шулап "Тастемір, Тастемір!" деп айқайлайды.
Ӛскенбай!
Жұрт шулап "Ӛскенбай, Ӛскенбай!" деп айқайлайды.
Иса би:
Ортағы шығыңдар! Халық кӛрсін!
Ӛнерпаздар ортаға шығады. Халық қошамет кӛрсетіп, шуылдасып
жатады. Әркім ӛз қалауын айтып, жеті әнші аттары кезек
-
кезек аталады.
Иса би: Тынышталыңыздар, халайық! Бұлардың бәрі бірдей
дүлдүл жүйрік екен! Кім озық деген сұраққа жауап беру қиынға түсті.
Дауыс:
Кім озар дейсің? Ӛз ағайыныңды оздырасың
-
дағы!
Иса би: Әй шырағым!
Аузыңа саларда ас адалдығына, айтар
кезде сӛз әділдігіне мұқият бол демейтін бе еді.
Ермембет:
Аузы жаман елді былғайды, Аяғы жаман тӛрді
былғайды. Адамға арам ойлы болғанмен, арам сӛйлеу міндет емес!
Дауыс: Сіздер жылтыраған
сӛздеріңмен елді алдауды
қашаннан да үйреніп алған адамдарсыңдар! Бұл жолы
алдатпаймыз!
Иса би:
Біз ел ӛнерінің ӛрісін молайтамыз деп, еліміздің
атағын шығарамыз деп еңбек еттік деп жатырмыз. Бұл аста екінші
болған келесі тойда бірінші болар... Әңгіме халық ӛнерін дамытуда,
дәріптеуде...
Иса би:
Сонымен отыздан озық жүйрігіміз деп, біздер Медет
Теңізбайұлы Жылкелдіні таныдық!
Қуанышты дауыстар селі басыла бергенде:
Дауыс:
Айтып едік қой! Ӛз ағайынын оздырады деп! Сенің
сӛзің түгіл ісіңе де сенуден қалғанбыз! Кім бұны астың бас биі етіп
тағайындап жүрген?.. Халайық Исаның ешқандай шешімінде
дұрыстық бар деп мойындамалық!..
Ермембет би: "Қияңқы адам несібесін қиямпорыстықтан
іздейді" деген бар! Халықтың үш күн бойғы кӛрген қызығын
харамдамайық! Халықтың мерекесін тәркі етудің сылтауын
іздестірмейік ағайындар!
Дауыс:
Исаның би аты жоқ па? Ӛзі жауап берсін!
267
Ермембет би:
Иса
-
еке! Мына кісі ауыр сӛз айтып тұр ғой.
Жауап қайтармайсыз ба?
Иса би:
Егер мені бір есек теуіп жіберсе, мен сонда есекпен де
тебісіп жатуым қажет пе екен!
Мәтжан би:
Дегемен жауапсыз қалдырмаған дұрыс секілді
болып тұр!..
Бәйімбет бай:
Бұлар ертең мен бүй деп едім, билердің бірі де
аузын аша алмай қалды деп жүретіндер ғой...
Иса би:
Жауапты кім бергені дұрыс?
Иса Мәтжанға қарайды. Мәтжан басын изеп, қамшысын кӛтеріп ортаға
шығады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Мәтжан  би - Сайын Назарбекҧлы

text:
Мәтжан би:
Уа, әлеумет! Орталарыңда Иса биге, осы асты
осындай дәрежеге дейін жеткізіп, ас етіп ӛткізуге тырысқан
барлығымыздың еңбегімізге күйе жағуға тырысатындар барлығы
байқалды.
Ермембет би:
Халқым деп шӛп басын сындырмағандар, жел
сӛзбен ел назарын ӛздеріне аудармақ.
Мәтжан би: Олар бір жыл бойы осы асты дайындауға, ӛткізуге
терін тӛккендерге ауыр кінә тағуға, орынсыз жала жабуға
тырысуда...
Иса би тентек сӛзін елемелік: "Бір есек теуіп жіберсе сол
есекпен тебісіп жату қажет пе?" –
дейді. Дегенмен Ермембет би
жауап қайтарған дұрыс деп, мені жұмсап тұр...
Дауыстар:
Сӛйле Мәтжан би! Жақсылап айт!
Мәтжан би:
Адай елі осында келіп қоныстанғанғанына жүз елу
жыл шамасы болған екен. Содан бері бір ауамен дем алып, бір
топырақтың нәрін сорып, бір емшектен уыз еміп келе жатырмыз.
Бірақ сол қасиетті ауа мен сол ана сүті барлық адамдар мінезін бір
қалыпқа құйып шығара алмайтынға ұқсайды. Оның себебін
ӛзімізден іздейміз бе, әлде жаратылыстан іздейміз бе?
Әуелі
ӛзімізден іздесек:
Ӛсейін деген ӛрісін молайтады,
Ӛшейін деген керісін молайтады дейді, бұрынғылар...
Қазірдің ӛзінде керістің басын бастап беруге даярлар бар
екеніне кӛз жетіп тұр. Иса би бір жыл бойы елім ӛнерлі еді, сол ӛнер
ӛрісті қалай ӛркендетемін деп бізді күндіз күлкіден, түнде ұйқыдан
айырды. Бір жыл ішінде ұлы жиын алдына ұялмай шыға алатын
отыз әнші дайындаппыз... Исаның кінәсі осы ма?
Ал жаратылыстан іздейтін болсақ одан да жауап табамыз.
Ойға оралып тұрған сӛз ауырлау. Айтқым келмей тұр.
Дауыс:
Айт! Айтсашы!
268
Мәтжан би:
Алла тағала ӛзі жаратқан барлық жан иелерін сан
түрлі жаратыпты. Адам пендесінің ақылы жетпес құбылыс кӛп.
Әлгі адам сондай айырмашылығы бар адам болар! Оған кӛңіл
бӛліп әңгіме етудің қажеті болмас!
Дауыс:
Неге қажет болмасын! Айт, айырмашылығын! Жары
Мәтжан!
Дауыстар:
Қандай айырмашылық! Біз де естілік! Айт Мәтжан
би! Сіздер, биліктеріңді жылы үйде, жұмсақ тӛсекке жайғасып алып
бір
-
біріңе айтқанша, осылай халық алдында да айтсаңдаршы!..
Мәтжан би:
Олай болса тыңдаңдар!
…Жалғыз Алла жаратқан бір жан иелері болады, барлық ішіп
-
жегенін сүтке айналдырады!
…Аллатағала жаратқан бір жан иелері болады, барлық ішіп
-
жегенін уға айналдырады!
…Сары уызбен ауызданып, ақ сүт еміп ӛскен бір адамдар
болады, жегенін балға балайды, кӛргенін қызыққа бағалайды!
…Сары уызбен ауызданып, ақ сүт еміп ӛскен бір адамдар
болады, жегені тілінен у боп тамады, басқаның жақсылығы
кӛкірегіне күншілдік отын жағады. Содан барып, тәні уланып, жаны
қиналып ӛмір сүреді.
Естеріңде
болсын,
әлеумет!
Жұтқанының
бәрін
уға
айналдырар ужылан секілді біреу ортамыздан шықты екен деп
мерекемізді тәрк еткізбейміз. Бұл асқа біз тентегімізді тезге салар
жасағымызды да дайындағанбыз.
Мына Ермембет бидің қарауында екі сексен жасақ бар! Бір
сексені Ойдағы болыстардан, екінші сексені Қырдағы болыстардан.
Кез
-
келген тентектің есін кіргізе алады.
Тентектік қылып үйренгендерге айтарымыз –
естеріңді
жинаңдар! Сендейлеррдің қылықтары елді талай ұрындырған!
Осы тойлап жатқан қызықтарың да, ауыздарыңа салып жүрген
шыжықтарың да Иса, Ермембет, Сүйінғара секілді ел ағаларының
арқасы!
Ел ағасыз болса –
ел емес, тон жағасыз болса –
тон емес!
Дауыс:
Па, шіркін! Мәтжан би айтса жеткізіп айтады емес пе!
Дауыс:
Ужылан басын қалай езіп тастады…
Той иесі қамшысын кӛтеріп сӛз сұрайды.
Бәйімбет:
Біреулер би шешімі әділ емес, Ӛскенбай бәрінен
озық еді деп жатыр екен! Мен той иесі ретінде озық шыққан екеу
болсын деймін. Ӛскенбайға да бірінші орын берелік! Байрағын ӛзім
кӛтеремін!
Дауыс:
Міне табылған ақыл!
269
Дауыс:
Қатып кетті! Сықитты! Бар шатақты бір ӛзі шешті…
Дауыс:
Жаса, Бәйімбет бай!..
Дауыстар. Дыбыстар.
Шымылдық
270
Алтыншы кӛрініс.
Қалнияз.
Ермембет би:
Уа, халайық! Естіген боларсыңдар, үш күн бойы
хабарлап жаттық. Осы асқа сонау ауған, парсы жерінен арнайы
келген ең құрметті қонағымыз –
құрметті Қалнияз ақын! Әрі батыр,
әрі би –
Қалнияз тақтақ! Осы арада болуы керек еді. Ас соңында ел
алдына шығарсыз, сәлемдесерсіз деп едік! Кешікті ме?
Қалнияз:
Жоқ, кешіккен жоқ! Кӛпшілік арасында жүр едім!
Иса би:
Қалнияз аға! Халқың сағынды! Ортаға шығыңызшы!
Сағынынған жұртың жүзіңізді кӛріп мауқын бассын!
Қалнияз ортаға шығып қамшысын кӛтереді. Жұрт тынышталады.
Қалнияз:
Аман
-
есен барсыңдар ма, бізді, алыста жүрген
иағайындарыңды
,
сағыныштан сарғайтқан бауырларым!
Ақ патшаның дүмпуімен жер асып, ел ауып кеткен аз
ағайындарың да ұл ӛсіріп, қыз сүйіп жүріп жатыр!
Тыңдасаңдар әлгі басталған дауға бір ауыз сӛз айтқым келіп
тұр!
Дауыстар:
Айт! Айт, Қалнияз тақтақ!
Қалнияз:
Мәтжан шырағым! Тентекке тоқтау саларлық,
ақымақтың аузын жабарлық, халық ақыл тоқтатарлық мағыналы
сӛзді тауып айттың! Жақсы айттың!
Ендігі жерде зерделі кісінің бәрі пайдаланатын сӛз болды.
Сӛзің құтты болсын, Мәтжан би!..
Мәтжан би:
Рахмет, Қалнияз аға!
Қалнияз:
Бірақ, тойбасы Иса шырағым, той иесі Бәйімбет інім!
Мәтжанның сӛзі де, сіздердің Ӛскенбайға қосымша беретін
байрақтарың да бүгінгі басталған сӛздің, оның артынан ертең
жалғасар қаңқудың, содан туындар даудың шешімі бола
алмайды…
Иса би:
Не ойыңыз бар,
Қалнияз аға!.. Шешімі барлығына
кӛзіңіз жетіп тұрса, қалың елге ұнайтын ақылды шамалап
тұрсаңыз… Айтыңыз, ойыңыздағыны! Халқыңыз сізді адайдың
тақтағы еді дегенде, осындайда жӛн табар озық ойыңыз үшін
айтатын
-
ды…
Қалнияз:
Халық деген Біз бен Сіз емес пе! Ойға қонса
халықтың билігі ретінде қабылдалық!
Иса би:
Қабылдайық!
Қалнияз:
Олай болса…
Бірінші айтарым:
271
Ӛнерді де бағу қажет, баптау қажет. Әйтпесе о да жұтап
қалады. Ӛнерді қамқорлау қажет! Әйтпесе ол да жетім баладай
жетімсірейді, жұпыны болып қалады!
Мына беріп жатқан астарың тек қана аруақтың қамы емес,
болашақтың да қамы… Астарың құтты болсын!
Дауыстар:
Әмин! Әмин!
Екінші айтарым: Қарттық пен даудан сақ болыңдар!
Екеуі де жалғыз келмейді. Олардың кӛлеңкесімен байқатпай
ере келер абжыландар бара
-
бара айдаһарға айналып, ӛзіңді жұтып
тынады…Қарттық қара басыңды жұтады, дау тұтас еліңді жұтады…
Осыдан сақ болыңдар!
Дауыстар: Дейді ғой, Қалнияз тақтақ!
Үшінші айтарым: Қашаған ақын не деп еді?
Оу, халқым! Қашаған ақын не деп еді!
Дауыс:
Оның қай айтқанын айтып тауысарсың!
Қалнияз:
Қашаған ақын "біз адай деген ел едік" демеп пе еді!
…Біз Адай деген ел едік!..
Алаңсыз ӛскен алшаңым!
Тәк
-
тәксіз ӛскен тарпаңым! –
демеп пе еді! Оны не үшін айтып
еді! Ойлансаңдаршы!..
Ой жүгіртсек о заманда солайша айту қажет
болды…
Жан
-
жағың толы жау еді! Ел рухын кӛтерер ұран керек еді!
Адай атаның атымен ұрандату, сол арқылы елдің басын
біріктіру қажет болып еді…
Адайдың әлгі мінезі адай елінің жау алдындағы айбаты ұшін
қажет мінез болатын!
Біздің замандастар оның құнын білетіндер еді!
Мен бұ сӛздерді Қалнияз атымен емес, тағдыр тәлкегімен
Ауған мен Иран асып кетсе де Адай мен Бекет атын ұран етер ел
атынан айтамын!
Маңғыстаудың киелі топырағынан жаралып жатқандар, ӛз
қандастарының бір ұлына берілер "ӛнерліміз еді", "озығымыз еді"
деген атты қимай дау тудырады деп ойлаппыз ба?
Ойламағанбыз!
Ойламайтынбыз!
Алшаңдап ӛссеңдер аталарыңның рухының арқасы!
Тәк
-
тәксыз ӛссеңдер ел ағаларының арқасы!
Соны ұмытпалық!
Қашаған адайға осындай қылықтарды таңғанда бұл мінезді
ағайын арасында кӛрсетсін деп ұрандамаған!
Біз бүгін ұрпаққа тәрбие боларлық жиында тұрмыз. Билер бұл
асты тәрбие асына айналдырыпты.
272
Адай деген ел ендігі жерде "тарпаңдау" мінезінен, бейбіт
ӛміріне сәйкес ұрпаққа үлгі боларлық "ар таңдау" мінезіне ауыссын
деп шешіпті…
Бірінші дауыс:
Қалай
-
қалай мӛлтектетеді, қасқа!..
Екінші дауыс:
Мынау кім?
Бірінші дауыс:
Тӛк тақтақ! Айт тақтақ! Ел атынан айт!…
Екінші дауыс:
Бұл кім?
Дауыс:
Бұның аты ұмытылғалы қашан! Оны адайдың тақтағы
деп атайды! Оның аты Қалнияз ақын, Қалнияз батыр болса керек!
Екінші дауыс:
Е… Адайдың Қалнияз тақтағы осы ма еді!..
Қалнияз:
Айт десеңдер айтайын! Айтқанда мен бүгініңді емес,
болашағыңды айтайын, ағайын!
Барлық адам болашақ туралы ойлануы қажет!.. Ӛйткені
барлық адам қалған ӛмірінің бәрін сонда ӛткізеді!..
Болашақ туралы ой да бар! Құлақ тігерлік халқың болса!..
Айтар ақыл да бар, пайдаға асырар құлқың болса!..
Дауыс:
Айт ойыңды, түсінеміз!
Қалнияз:
Ендеше осы жарысқа еліміз отыздан астам жүрік
қосқан екен. Бәрінің артында бір
-
бір рулы елі бар. Солардан таңдап,
отыздан озық деп, жетеуін оздырған екенсіңдер. Қарсы емеспіз.
Халық та оған қарсы болмапты!
Жетеуін жарыстырыпсыздар!
Ӛнер жарыста шыңдалады. Дұрыс
-
ақ болған!
Жетеуінің де ӛрен жүйрік екеніне кӛз жеткізіпсіздер! Құтты
болсын!
Енді біздің айтпақ ойымыз мынау…
Отыздан озық шыққан жетеуіне жеті шапан жауып, жеті тұлпар
мінгізсек еліміз жарлы болып қалмас!..
Ардақтымыз біреу емес жетеу болса несі бар!..
Аламан жарыста озық келген жетеуіне бірдей адайдың қайқы
әншілері деген ат тағайындасақ абыройымыз аспандамай ма!..
Атақтымыз біреу болмай жетеу болса несі бар!..
Енді отыздан озық шыққан жетеуі де "Адайдың Жеті Қайқысы"
деген бір атпен аталса, жеке болмай жетінің бірі болса, олар
ӛнерінің дәрежесі кеміп қалмас!
Адайлар әуелден де білгірлері мен шешендерін "тақ
-
тақ"
атандыратын!
Ақындарын да ардақтап "Адайдың жүйрігі" деген дәреже
беретін. Лайым тақ
-
тақтарың тауып айтқай! Лайым жүріктерің озық
болғай!
Енді, осы күннен бастап, әншілеріңнің озық жетеуі "Адайдың
жеті қайқысы" деген ардақты атақпен аталатын болсын! Аттары
қатар аталатын болсын!..
273
Тақтақтарың талапты болғай!, халқым!
Бес жүйріктерің азулы болғай!, ағайын!
Жеті қайқыларың қанатты болғай!, бауырлар!
Алаң қуанышты дауыстарға толып кетеді.
Дауыстар:
Қалнияз! Адайдың тақтағы!
Дауыс:
Міне билік! Жаса Қалнияз!
Бір дауыс:
Шіркін
-
ай мына жарысқа Қайып пен Хамиттың келе
алмағаны, әйтпесе мыналарға орын қайда!..
Дауыс:
Жаса Адайдың Қалнияз тақтағы!
Халық риза болып, шаттық саз ойналып жатады.
Мәтжан би: Уа халайық! Қалнияз ағамыз қайта оралды
ортамызға! Қалнияз ақын бұрын елді жауларға қарсы жорыққа
бастап, бірлікке үндеп жүретін болса, енді халқымызды ӛнер
жорығына шақырғалы келген екен! Сапарың сәтті болғай Қалнияз
аға!
Ермембет би:
Қалнияз батыр орыстар құрығынан қашақтап
тәжік, ауған жерінде жүрсе де, ерлік қалпын, Қалнияз қалпын
жоғалтпапты! Жорық ақыны тағы да жорыққа шақырып тұр! Бұл
жолы ӛнер жорығына шақырып тұр!
Иса би: Қалнияз тақтақ Қосай атаның ұрпағы емес пе еді!
Мына ұсынысы ӛнерлі ұрпағына берген Қосай ата батасындай
болды! Аллатағала қабыл еткей!
Жыр күйі ойналып жатады. Жыр сарына бірте
-
бірте Адай" күйінің
сарынына ауысады.
Дауыстар:
Аллатағала қабыл еткей!
Дауыстар:
Періштенің құлағына шалынғай!
Дауыстар:
Адайдың жеті қайқысы!
Бір адам қамшысын кӛтеріп ортаға шығады.
Бір дауыс:
Қалнияз тақтақ! Менің бір датым бар!
Қалнияз:
Ол не дат!
Сол дауыс:
Дат емес ұсыныс. Айша қыз да ӛнерлі жан екен!
Нағыз ӛнерлі туған сайқының ӛзі екен! Айша қызға да "сайқы" атағы
берілсін!
Қалнияз:
Дұрыс болар! Ел бар, ел басқаратын би бар! Ӛнерге
құрмет –
халыққа құрмет! Кезегі келгенде, халық құптағанда атақ та
берілер, алғыс та алынар!
274
Атақтарың құтты болсын!
Атақтарыңды
елдің
атақ
-
даңқын
асыра
беруге
пайдаланыңдар!
"Адай" күйінің сазы… Аттар тұяғының дыбысы… Солармен араласқан
дауыстар:
Дауыстар:
Адайдың жеті қайқысы!
Дауыстар:
Адайдың жеті қайқысы!
Дауыстар:
Адайдың жеті қайқысы!
Шыылдық
Мазмҧны
Басты кейіпкерлер
2
Бірінші бӛлім. Асқа дайындық.
Бірінші кӛрініс. Бәймембет бай үйі. Шолтаман ӛнері.
3
Екінші кӛрініс. Ас үй.
17
Үшінші кӛрініс. Бәймембет бай үйі. Жылкелді ӛнері.
20
Тӛртінші кӛрініс. Хиуа ханы мен Мәтжан. Ақтан.
Ӛскенбай ӛнері.
25
Бесінші кӛрініс. Тӛбе басы. Мәтжан би тапсырмасы.
Тастемір ӛнері.
Сәттіғұл.
29
Алтыншы кӛрініс.
Айша биші ауылы. Ӛскенбай.
34
Екінші бӛлім. Ас.
Бірінші кӛрініс. Үш би. Қоштай үйі. Аралбай. Мұрын жырау.
Тҧрсын ӛнері.
37
Қысқа кӛрініс
43
Екінші кӛрініс. Шолтаман үйі. Әділ ӛнері. Досат ӛнері.
44
Үшінші кӛрініс. Ас кӛріністері: Құдайға шүкір; Сәнді келіншек;
Күрес; Арыз...
"Палуан тас"…
49
Тӛртінші кӛрініс
. Айша биі. Ӛскенбай.
56
Бесінші кӛрініс.Соңғы жиын. Жарыс қортындысы. Дау.
58
Алтыншы кӛрініс. Қалнияз.
62
Мазмұны
66
Ақтау. 2
9.02.2008
275
Ай кӛрдік аман кӛрдік
Ұлыстың Ұлы Күні –
Наурыз жақындап қалған. Ұлы мейрамын
күткен ел қуанышта. Адамдар жүзінде шаттық, пейілінде ізгілік.
Кеш мезгілі. Жас келіншектер, Айман мен Шолпан, далада үш
бұтты ошаққа бауырсақ пісіріп жатады.
Айман:
Енем маған таң атқанша үш қап бауырсақ пісіріп үлгер деп
тапсырды. Сенің кӛмекке келгенің қандай жақсы болды. Әрі
кӛмектесесің, әрі сырласамыз. Уақыт әрі тез, әрі кӛңілді ӛтеді.
Шолпан:
Ертең біздің ауылда қонақ кӛп болады. Әрі «Амал» мейрамы,
әрі келін түсіреміз.
Айман:
Атам қызық кісі ғой. Бірдеңе істерде елге осылай ыңғайлы
болсын, ӛзімізге осылай пайдалы болады деп отырады. Осы жолы
мал піспесе де, бір жыл бойы сағынысқан ел кӛріссін, сәлемдессін
деп сәл ертерек той күнін белгіледі.
Киіз үйден Жұлдызай шығады Бұларға жақындап келіп кӛзі
толысқан айға түседі..
Жҧлдызай:
Қандай ғажап! Ақ күмістей жарқырауын
-
ай, мына айдың!
Ай кӛрдік аман кӛрдік,
Бұрынғыдай заман кӛрдік!
Ескі ай есіркей гӛр,
Жаңа ай жарылқай гӛр!
Жұлдызай толық айға тізе бүгіп сәлем етеді.
Шолпан:
Әй, ақымақ! Қыз айға сәлем етеді ме екен?
Жҧлдызай:
Айға сонша сүйсініп тұрсам қайтеді екем!
Шолпан:
Айға әйелдер ғана сәлем етеді және толық айға емес жаңа
туған айға сәлем етеді.
Жұлдызай:
276
Пәлен уақытта маған біреу құда түседі екен деп, сосын әйел
болады екенмін деп күтіп жүрем ба? Айға деген сүйіспеншілігімді,
құрметімді мен қыз кезімде де кӛрсете беремін.
Ақылды қыздар қалаған нәрсесіне де, құрметтеген кісісіне де
сәлем ете береді. Сен сияқты ақамақ әйелдер ғана үйреткен
ақылмен ӛмір сүреді!
Шолпан:
«Күйеуімді кӛргенше күйіп
-
жанып барамын» дегендей, ӛз
тойыңды асыға күтіп жүрсің
-
ау шамасы?!
Айман:
Ақылды ғой менің Кӛріктім!
Шынында да бүгін гүл
-
гүл жайнап тұрғанын!
Шолпан! Қарашы ана айдың «қақталған ақ күмістей» кӛркімен
мына менің Кӛріктіме! Екеуі қандай егіз еді! Екеуі де қандай кӛрікті
еді!
Шолпан:
Әй, қатын! Жұлдызайға сонша сұқтанғаның не? Түкір, тілің ӛтіп
кетер! Ертеңгі тойда бетке ұстарымыз да, айтысқа саларымыз да
Жұлдызай деп отырғанда, тілің тиіп, кӛзіңнің сұғы ӛтіп бетін
қисайтып жіберерсің.
Айман:
Құдай сақтасын! (жерге еңкейіп, түкірініп жатады)
Жҧлдызай:
еркелей, жегесін құшақтап
Жеңеше жерге түкірме! Менің бетіме түкір! Сонда маған тілің
ӛтпейді!
Айман:
Астафралла! Сенің бетіңе түкірмек түгілі, қолымды тигізуге
сескенемін ғой, мен деген! Менің бақыттылығым сенің ағаңмен
емес, қайнысіңлім сен болғасын секілді!
Бір кезде ұзатылып кетеді
-
ау дегенде қызғанып кетемін.
Қайнысіңлісін құшақтайды
Шолпан:
Айман! Жұлдызайға Кӛріктім деп қандай ат қойғансың?!
Жҧлдызай: жеңгесіне тағы да еркелей
Менің жеңешемнен бұ дүниеде ақылы асқан ешкім тумаған!
Айман:
Айналдым сенен! Осындай бір қыз туып алсам ӛмірде
арманым болмас еді!
Шолпан:
Қыз тусам деп те адам арман етеді ме екен.
Жұлдызай:
277
Жеңеше маған іні керек. (мысқылдай) Қыз керемет болса
сіздер үйлеріңде отырмас па едіңдер.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Жҧлдызай - Сайын Назарбекҧлы

text:
Жҧлдызай:
Жарайды жеңеше!
Кетіп бара жатып артына бұрылып қарайды
Жҧлдызай: ойнақа үнмен
Шолпан жеңеше! Бауырсақты күйдіріп алып жүрме! Бір
бауырсақты күйдірсең ағама айтып сабатып аламын!
Жайдары күледі.
Шолпан:
Айман екеумізге қол кӛтеретін еркек туа қойған жоқ әзірге.
Ӛзің байқа, ертең мына еркелігіңді қоймасаң ӛзің сабалып
қаласың!
Күледі.
Айман:
Қойшы, қайдағыны айтпай!
Жұлдызай кетіп бара
жатады. Екі жеңгесі артынан қарап
тұрады.
Анасы мен қызы
Анасы:
Жеңгелерің бауырсақ пісіріп жатыр ма екен?
Жҧлдызай:
Пісіріп жатыр!
Анасы:
Кӛп тұрдың ғой, не деп жатыр?
Жҧлдызай:
Не десін, мені мақтады.
Анасы:
Сен мақтауға тұратын баласың ғой, жарқыраған...
Анасы қызын бауырына басады да, сыбырлап:
278
Күнім менің! Жұлдызым менің! Айым менің!
Жҧлдызай:
Әкем де мені еркелетеді. Ұлдарының басынан сыйпамайды.
Ал маған жарық жұлдызым,аппақ айым, кӛктегі күнім дегенде мен
қыз болып туғаныма ӛкіне бастаймын. Сіздер соңғы кезде мені тым
еркелетіп барасыңдар, себебі не? Әлде...
Анасы:
Жоқ қызым! Әлдесі жоқ. Әкең сенің ӛз қалауыңа кездесіп
емеурін білдірер ме екен деп дәметіп жүрген секілді. Құда жібергісі
келетіндерге сол тоқтау болып тұрғандай.
Жҧлдызай
:
Жеңешем бір нәрсені бықсытып кеше басымды қатырып еді.
Анасы:
Не бықсытты?
Жҧлдызай:
Балпаң байдың ақын баласы саған жұмбақ дайындап жатыр
дейді ме? Жауап бере алмай ұятқа қалма дей ие? Әйтеуір сенде
кӛңілі бар дей ме?
Анасы:
Бұл жаман хабар секілді кӛрінбейді, маған. Тең
-
теңімен, тезек
қабымен деген. Әкелерің замандас, құрдас, сыйлас адамдар.
Жҧлдызай:
Мен жұмбағын шеше алмай қалсам қалай болады?
Анасы:
Әңгіме жұбақта емес қой, қызым? Ақындар айтыса береді.
Бірде біреуі жеңсе, келесі жолы екіншісі жеңеді. Кӛріп жүрген
адамың ғой. Не ойың бар?
Жҧлдызай:
Әлгі сіздер айта беретін емеурін дегенді қалай білдіреді?
Анасы:
Біздің қазақ маңдайға қойып қалғандай етіп ештеңе айтпайды
да, істемейді де.
Ал қыздарына ұнатқан жігітіне емеурін таныту жолын ата
-
бабаң тіпті оңайлатып жіберіпті.
Жҧлдызай:
Қалай?
Анасы:
Мысалы Наурыз жеті күн тойланады. Осы жеті күн ішінде
адамдар қырық үйден дәм татып, сәлемдесіп дегендей ағайындық
міндеттерін атқарады. Бір
-
біріне сыйлықтарын беріседі.
Кӛріседі. Жылына бір рет кӛрісу міндет! Біздің жақтың әдеті
бойынша адамдар бір
-
бірімен қол ұстасып жылына бір
-
ақ рет
279
кӛріседі. Байқамай екінші кӛріспек болып қол ұсынғандарға «Саған
күнде «амал» деп ұрсып тастайды.
Мысалға Балпаң байдың баласы саған жұмбақ айтпақ. Оның
ақындық ӛнері ұнап жатса, мінезі мен ӛңі сыпайы болса сен де
емеурін білдіруіңе болады.
Жҧлдызай:
Қыздар қалай білдіреді?
Анасы:
Наурыз мейрамына бой жеткен қыз сүр сақтайды. Наурызда
кӛрісе келген жігітке ақ уызға пісірілген сүр тартады. Бұл қыздың
жігітке деген ынтық ниетінің, ӛзінің пәктігінің белгісі болмақ!
Жҧлдызай:
Ғажап екен! Жеңешем жақында орта қап ұнды биікке қой деп
жоғары қойғызып жатырған. Неге жоғары қойғыздың десем маған
кӛзін қысып: «Бұл сенің сүрің!» деп еді. Сол сӛзде де мән бар екен
ғой! Ой арам
-
ай! Қалай айтпайды соны! Мен қазір оған кӛрсетейін!
Анасы:
Қой, жаным! Ештеңе демей
-
ақ қой! Ол бәрін сен үшін жасап
жүр ғой! Білмеген секілді болып жүре бер!
Жҧлдызай:
(ойланып қалады)
Солай екен ғой!
Жұлдызай күбірлеп кетіп бара жатады.
Жҧлдызай:
Солай екен ғой!
Анасы:
Қызым
-
ау саған не болды?
Жҧлдызай:
Ештеңе... (кетіп бара жатады)
Анасы:
Бұ қыз да бой жетіп қалды...
Аналар ҥрдісі
Таң қылаң бере біраз ақсақалдар шығып келе жатқан күнді
күтіп тұрады.
Ауыл ҥлкендері
280
1-
ші
Есте жоқ ескі заманда біздің түркі бабаларымызда бір ерекше
заң болыпты. Ел басшысы Наурыз күні тағынан түсіп ӛзі жақсы
кӛретін құлын бір күн таққа отырғызып ел билетеді екен. Содан
барып бұл күн:
Құл құтылар құрықтан,
Күң құтылар сырықтан,
--
деген мәтелмен ұлықталған күн.
2-
ші
Ұлыстың ұлы күні ғой Наурыз мейрамы. Бұл күн –
барлық адам
ӛзін барлық адаммен тең ұстайтын күн.
Біздің қазақтар бұл мейрамды бір апта бойы тойлаған.
Бұ кезде біреулеріміз басын алып, 14 жұлдызын, екіншіміз соңын
алып 22 –ші жұлдызын ұлықтаймыз.
3-
ші
Біздің ежелгі түркі бабаларымыз Наурыз мейрамы күні
жастарға алты күн садақ тартқызып мергендерін анықтайды екен.
Жетінші күні алтын теңге –
жамбы атқылып жарыстырады екен.
Кімде
-
кім жамбыны бірінші жебемен атып түсірсе, сол адамға «бір
күн» патша болып, ел билеуге ерік беріледі екен дейді.
4-
ші
Тай қазанға мол етіп «Наурыз кӛже» пісіріледі. Жеті түрлі
дәннен: бидай, арпа, тары, жүгері, қарамық, күріш, бұршақ
дәндерінен дайындалатын «Наурыз кӛже» атты құрметті тамаққа
ет, сүр ет, қазы, май, тағы басқа тамақ түрлері уақталып қосылады.
Әлгі тамақтар усақ туралады. Ӛйткені дәмнің аты «Наурыз кӛже».
Бұ кӛжеден сол күні тойып ішу қажет. Сонда елде жыл бойы
тоқшылық болмақ.
Бала
Сүйінші! Сүйінші! Асыл жеңгем ұл тапты! Асыл жеңгем ұл
тапты!
Далада тұрған үлкендерге «Сүйінші» деп бір бала жүгіріп
келеді.
Бала:
Ата сүйінші! Асыл жеңгем ұл тапты!
Құдай берген екен! Біздің жылқыдан қалаған бір асау тайды ұстатып
алып, ӛзің жуасытып ал. Ал, арғымағың құтты болсын, бара ғой!
Басқалардан да сүйіншіңді ал!
281
Бала «Сүйінші! Асыл жеңгем ұл тапты!» деп шаттаны
айқайлап жүгіріп бара жатады.
келін босанды, ұл тапты деген хабар жетеді. Қарт ойланбастан
«Сәбидің аты Наурызбек» дейді.
Үлкендер ауылға Жаңа Жыл келіп қалған екен ғой деп далаға
шығып, жастар ойынын қызықтайды.
Таң алдында ерте тұрып ауыл әйелдері күнді күтіп тұрады.
Жаңа кӛрініп келе жатқан Күн анаға «Армысың Күн ана» Ырысың
мол болғай деп тілек тілеп жатады.
Алыстан қарап тұрған ауыл үлкендері ауыл әйелдерінің сыртынан
қарап тұрып «Құт дарысын» деп, тілектерін қосып жатады.
Алтыбақан
Екі бала, Асан мен Үсен сӛйлесіп келе жатады.
Асан:
Енді қайда барсақ екен!
Үсен:
Ана жақта алтыбақан құрып жатыр. Жүр, сонда баралық!
Асан:
Кеттік!
Балалар жүгіріп алтыбақан құрылып жатырған тӛбе басына
жетеді.
Ауыл жастары «Алтыбақан» құрып жатады.
Жақын жердегі тӛбе басынан бірнеше аттылар кӛрінеді.
Алтыбақан басына ауылдың бір жігіті шауып келеді.
Ауыл жігіті:
Сақтаныңыздар, жігіттер!
Жау!
Жау келіп қалды!
Жҧлдызай:
Жауы
несі!
Ауыл жігіті:
282
Жау деген кәдімгі жау дағы!
Ол ол ма, ішімізде сатқын бар болып шықты!!
Жҧлдызай:
Ей кӛріпкел! Оны қалай сезіп қалдың?
Ауыл жігіті:
Сезіп тұрған жоқпын, кӛріп тұрмын! Кӛзімді жұсам да кӛз
алдымнан кетпей тұр!
Асылы, Алла тағала маған мол ақыл сыйлаған деп жүрсем,
маған кӛріпкелдік қасиетін де бере салған секілді!
Кӛзін жұмып шыр айналады да (кӛзінің астымен сығалап тӛбе
жаққа бетін түзеп алады) «Әне» дейді.
Басқалар да тӛбе басынан түсіп келе жатқан аттыларды
кӛреді.
Жҧлдызай:
Па шіркін! Қалай шалықтайды, мына пері соққан сорлы! Олар
жау емес, кӛрші ауылдың жігіттері емес пе!
Ауыл жігіті:
Ойбай
-
ау олар жаудан да жаман ғой! Олар осылай келса
болды, айдың күні аманында енді бір жетіде біздің ауылдың бір
қызына құрық түседі деген сӛз!
Тал түсте атыспай
-
шабыспай бір қызымыздан айрыламызда
жатамыз! Ай сайын бір адамды жоғалтып жатсақ, оларды жау
демей дос дейміз бе?
Ауыл келіншегі:
Ӛздерің де қарап қалмапсыңдар ғой! Мен қалай келіп қалдым
осы ауылға! Әзірге ұмыта қойған жоқ шығарсыңдар!
Ауыл жігіті:
Түсінікті болды. Мен сіздерге жақындап қалған жауды
кӛрсеттім, енді сіздерге орталарыңдағы сатқынды да тауып берейін.
Қане кӛзімді байла!
Жігіттің кӛзін байлайды да, айналдырып, айналдырып
жібереді.
Ауыл жігіті:
Мен қолымды созып сіздерге «Сен» деймін. Ал менің
саусағымның ұшына ілінген кісі «Мен» деп жауап қатады. Мен
келесі кісіге «сен» деймін. Ол да «мен» деп жауап қатады. Егер бір
кісіге мен екінші рет «Сен» десем, сол кісі сатқын!
Жҧлдызай:
Қані, дӛңгеленіп тұра қалалық! Мә орамал, Айман кӛзін байла!
283
Айман кӛзін байлайды. Айналдырып жіберелі де «Ал баста!» дейді
Айман:
Ал, баста!
Ауыл жігіті оң қолының саусағын шошайтып «Сен» дей
бастайды. Жастар «Мен» деп жауап қатысады. Кезегі келіп әлгі жас
келіншек «Мен» деген кезде, ауыл жігіті «Сен» деп кӛзін таңған
орамалды бір искеп, мойнына орап алады.
Жҧлдызай:
Әй кӛріпкел! Әуелі менің орамалымды қайтар, сосын менің
жеңешемді сен неге сатқын атандырып жатырсың?
Ауыл жігіті:
Әуелі орамал қайтарылмайды, оны ӛз қолыңмен бергенсің!
Сосын сені жеңгең
ана ауыл жігіттеріне бізде бүгін алтыбақан
құрылатынына астыртып хабар жеткізді!
Ауыл келіншегі:
Әй сайқымазақ! Сен олармен жауласпа, қайта достасып ал!
Сонда сен де сопайып тӛсегіңде жалғыз жатпайтын боласың!
Ауыл жігіті:
Менің сорым жақсы кӛрген қыздарымның жеңгелерінен болып
жүр. Қайнысіңлілерін азғырып
-
азғырып ӛз ауылдарына асырады да
жібереді. Мен сопайып жалғыз қала барамын!
Жастар мәз болып күлісіп қалады.
Шолпан:
Жігіттер мына алтыбақанды тездетіп дайындап қоялық.
Қонақтар келе жатыр ғой!
Жұлдызай сен дайын бол! Сенің ақындығың бүгін біздің
ауылдың пайдасына жарап қалар!
Жастар қонақ жігіттердің алдынан шығып, аттарын байласып,
қаңтарысып жатады.
Қонақ жігіттер «Жаңа Жылдарыңызбен! Мереке құтты болғай!
Орта толсын!» деседі.
Ауыл жастары: «Орта ӛздеріңмен толсын! Жол болсын!»
деседі.
Шолпан:
Қош келдіңіздер, мырзалар!
284
Жас келсе –
іске деген, бірден іске кіріселік!
Біздер мен Сіздер қазір Алтыбақанға алғашқы болып
кӛтерілетіндерді анықтауға тырысамыз!
Алтыбақан тағына алғашқы боп кӛтерілетіндер тек қана қазір
ұйымдастыратын жарыстарымыздың жеңімпаздары бола алады.
Қонақ жігіттер:
Біз дайынбыз!
Шолпан:
Алғашқы жарысымыз –
Жұмбақ айтыс!
Қонақ жігіттер:
Жұмбаққа да дайынбыз!
Жҧлдызай:
Қонақ қаде деген бар, сіз бастаңыз!
Айтыс
Қонақ жігіттер аз ғана ақылдасып ортаға аласалау, ашаң жүзді
бір жігітті ортаға шығарады.
Қонақ жігіт:
Сәлем бердік сіздерге біз,
Жігіттер мен ханым қыздар!
Сау
-
саламат,
амансыз ба,
Қыздар
-
ау деп жаным сыздер!
Жұбақ –
ӛнер, ол –
ӛнеге
Ата жолын біз қосталық!
Қонақ қаде десеңіздер,
Қостаңыздар, біз басталық!
Бір Кӛкем бар алып жүрмін,
Жүгі ауыр жүз жаста, алып!
Арқасында сол кӛкенің
Бірде шалқып, бірде толқып,
Кейде қалам мұз жастанып!
Жҧлдызай:
285
Қонақ жігіт, ұрыншақсың,
Сезім шығар бұрын шапсаң!
Заман саған не істейді,
Мұз жастантпай қырын шапсаң!
Ауыр жүгің Заман шығар,
Дұрыс болар сырыңды ашсаң!
Жігіт:
Ел құлағы елу деген,
Біздің елге хабар жетті!
Келе жатыр ел аралап,
Бір керуен базар кепті.
Хан иіліп сәлем берер,
Жігіт дейді ӛте текті!
Жеті дәннен кӛже жасап
Қарсы алыңдар мені депті!
Жҧлдызай:
Қонақжаймыз, қазақпыз біз,
Қазақ қонақ таңдамайды!
Жетеу емес он жетісін,
Салам сүрді, салам майды!
Тек құтымен келсе келсін,
Жаңа жылым осы болар!
Қабарыңыз қуанышты!
Хабар екен жанға жайлы!
Жігіт:
Бұ жұмбақты шештің қалқам!
Мен әділет адамымын!
Келіп қалды салтанатпен,
Бір жыл күткен Жаңа Жылың!
Естіп тұрмын мол дүбірді,
Шат
-
шадыман Амал үнін!
Тек қасында ажырамас
Алтын Күндей Атасы бар!
Кисең сезім, жапсаң ұйқы,
Қара мақпал Анасы бар!
Шешетіндей бұ жүмбақты,
Қыздың қандай шамасы бар!
Жҧлдызай:
Біз де сездік Амал үнін,
286
Кеткен бабам аманат қып.
Біз дайынбыз қарсы алуға,
«Наурыз кӛже»
--
қазан астық!
Ал жұмбағың әдемі екен
Күн деп Түн деп шамаластық.
Жігіт:
Олар ӛзі қауым екен,
Он екі ауыл шамасы бар.
Зер шапанды атасы мен
Қара мақпал анасы бар.
Жҧлдызай:
Он екі ауыл –
он екі айың,
Наурыз келер жылды бастап.
Наурыз аты қасиетті,
Наурыз –
Ұлы, Наурыз –
Асқақ!
Наурыз ата
жеткізеді,
Келер жылға бізді бастап!
Атасы –
Күн, анасы Түн,
Ақыл айтар бізді жасқап!
Жігіт:
Біздің қазақ ежелден де
Малын бағар, егін егер.
Кӛгерсін деп байтақ жері,
Ұл мен қызы терін тӛгер.
Адамдардың кӛп ісі бар.
Тындырмаққа тырысатын.
Осы жұмбақ оңай тимес,
Тапшы құрбым дұрыс атын.
Әр атызда отыз баудан
Он екі атыз егісі бар.
Қорғамасаң қор боласың,
Тақылдаған жегісі бар.
Ақылды жан сақтанады,
Атыздарын қорып күтер.
Ал жегілер кілең жебір,
287
Отыз күнде орып бітер.
Үш жүз алпыс ағайынды,
Қисықтарды
түзетеді.
Үш алпыс қарындасты,
Тыныштығын күзетеді.
Жҧлдызай:
Әр айыңыз отыз күннен,
Он екі рет оралады.
Он екісі –
үш жүз алпыс!,
Бір жыл ӛмір бола алады!
Табиғатты алдамаңыз,
Тыңдап жатар Жер анасы!
Ұмыттыңыз сіз бес күнді,
Бес күн –
бір жыл ӛларасы!
Ертең –
Наурыз, құттықтаймыз
Қуанышты түріміз бар!
Ақ уызға пісірілген,
Сақтап қойған сүріміз бар!
Айман.
Ойлап келген жұмбағыңды,
Оймен шешті біздің бала!
Қате кетті сізден шырақ,
Айып шапан Сізден, бала!
Осыменен тоқтатамыз
Жұмбақ жарыс аяқталды
.
Ене берген уақыт аз,
Мезгіліміз таяп қалды.
Балпаң байдың баласы:
Тек осылай жеңілсем ғой,
Бабам ғажап ӛмір сүрген!
Бұйртса Алла дәм таталық,
Ақ уызға пісен сүрден!
288
Ақсҥйек
Келесі бәсеке –
Ақсүйек!
Кім бірінші боп Ақсүйекті тауып әкеледі, сол жеңімпаз.
Жеңімпаз қалаған қызымен, не жігітімен алтыбақан тебеді. Әні мына
жұртқа ұнаса үш әнге дейін мүмкіндік беріледі.
Ал, кеттік!
Ақсүйекті лақтырып жібереді.
Жастар күліп
-
ойнап ақсүйек іздеуге тарасып кетеді.
Бұл күндері ауыл бойжеткендері ӛздері ұнатқан жігіттерге
арнап соғымның соңғы етін уызға салып пісіріп, «ұйқыашар»
аталатын ерекше дәм дайындаған.
Жігіттер мен бозбалалар қыздарға «селт еткізер», «дір еткізер»
сыйлықтарын (айна, тарақ, иіс су) сыйлайды.
289
Кӛрісу
Пәуескемен адамдар келеді.
Пәуеседен түскен қала әйелі кӛріспекке қолын ұсынады. Ауыл
бәйбішесі:
«Бетім
-
ай» мынаған не дейін! Ұлыстың Ұлы Күні жӛнімен дұрыстап
кӛрісе алмаған!» Кел, құшағыңды жай» Міне былайша! Айқара аш!
Сосын үр рет
.
Қаладан келген әйел кӛрісу салтын орындай алмай, ауыл
әйелдері келеке етіп жатады.
Жастар үлкендерге кӛріседі.
Сүйінші!
Балалар сүйінші!
290
Асан ағам келіншек алып келе жатыр!
Той деген тамақ ішу емес. Той
-
ұлттық рәсімдердің
орындалуы. Беташар рәсімі басталғанша,
Беташар рәсімі
Ентікпе рәсімі. Асаба тойға “ентігіп” басқалардан бұрын
жеткен алғашқы үш қонақты жұрт алдына шығарып рахметін
айтады, той иелері “ентікпе” атты сыйлық үлестіреді.
291
Мҧра тапсыру рәсімі
Әрбір шаңырақта ата
-
аналарынан қалған “ескінің кӛзі”
делінетін ұрпақтан ұрпаққа мұра боп келе жатқан қадірлі нәрсесі
болады. Жас келінді бір әулет шаңырағының иесі деп жас келін
енесі ӛз енесінен қалған мұраларының бірін тапсырады. Ол
нәрсенің киелі
нәре екенін түсіндіреді.
Ауыл жастары, балалар
Күн астынан жаңа жыл келе жатады.
Ауыл жастары бір тайды ерттеп үстіне жас бала (аппақ
қуыршақ) мінгізеді. Тай мойнына қоңырау, тӛбесіне қарқара (құстың
бір шоқ қауырсыны) тағып, үстіне әр түрлі сылдырмақтар іліп
дайындап қояды. Түн ортасында тайды ұзын шылбырмен жетектеп,
үркітіп, тулатып, ауылды азан
-
қазан етеді. Тай үстіндегі «Ақша қар»
қуыршақты мақтап: «Нағыз ақша қар екен, Нұр әкелді, нұр жауды»
деп мақтап жатады.
Балалар «Пәленше шүлен таратып
жатыр» деп айқайлайды. Шүлен
–
мырзалық...
Түнде балалар: Бүгін бар арманыңды ойлайтын, орындалатын күн
«Жетіқарақшы жеті жұлдыз, Ақбоз, Кӛкбоз екі жұлдыз, Темірқазық
жеке жұлдыз –
жеті қайтарып айтқан сауап дейд»
292
Мазмҧны
Ақбӛбек
2
Ант
75
Ең асыл мұра
120
Абай ішіп үлгермеген "У"
173
Адайдың жеті қайқысы
274
Ай кӛрдік, аман кӛрдік
274-293
Достарыңызбен бөлісу: |