title: http://semeylib.kz/?page_id=1003 - Сборник материалов международной научно-практической конференции

text:
http://semeylib.kz/?page_id=1003
. Абай оқыған кітаптар
9. Абай (Ибраһим) Қҧнанбайҧлы. Шығармаларының екі томдық толық
жинағы. Т.1: Ҿлеңдер мен аудармалар. – Алматы: Жазушы, 2005 – 296 б.
10. ШҚОЭМҚ, аға ғылыми қызметкері П.Н.Сушконың жеке мҧрағаты:
суретшілер туралы ақпараттар. – 1 п.
11.
http://5fan.ru/wievjob.php?id=15002
. Ердембеков Б.А. Абайдың ҽдеби
ортасы жҽне ақындық мектебі.
12. «Ҿлең – сҿздің патшасы...» атты кҿрменің қҧжаттамасы. – Ҿскемен:
ШҚОЭМҚ, сирек кітаптар мен икон жазу бҿлімі, 2015. – 55 п.
13. Абай. Қара сҿз, поэмалар. – Алматы: Ел, 1993. – 232 б.
УДК 821.512.122:069.5
КЕМЕЛБАЕВА А.
ТРИУМФ И СИЯНЬЕ СЛАВЫ МАХТУМКУЛИ
«Потомкам запомнится Махтумкули, / Поистине станет устами Туркмении».
Дуйсенбек Канатбаев, поэт, преданный переводчик царственного наследия
Махтумкули перевел эти строки с туркменского языка на казахский язык:
«Мақтымқҧлы – сҿйлер тілі тҥркменнің». Лучезарная истина и
афористичность высокого стиля великой поэзии молниеносно заворожила мой
ум. Облагораживающее влияние искусства, «И, признак бога, вдохновенье»
(Пушкин), живой поток литературной стихии овладел мной. Будто мою
трепещущую душу коснулся шелест крыльев шестьсотикрылого ангела
Джабраила. Соприкосновение с одухотворяющей мыслью невыразимо
воодушевляют нас. Я, как влюбленный читатель, мигом полюбила Махтумкули
навеки за один только этот совершенный, великолепный стих.
Махтумкули Фраги, словно ясновидец дает вещую самооценку собственного
значения в национальной словесности. И после смерти поэта вера в высокий
удел, мысль о даровании, призвание «стать устами туркмен», подсказанная
сердцем плавно переходит уже в грядущую мировую славу. Здесь в величайшей
плеяде всемирной литературы род туркмен из тюркской расы, Туркмению
представляет Махтумкули. В его стихотворений высказана божественная
мысль, сверкающая как жемчужина, словно изъятая искусным ныряльщиком из
глубины синего моря. Он был еще ювелиром, гравером, создающий формы,
мастером на деле. Ведь жемчужина – одно из имен Бога в исламе, образ неба;
символ духовной мудрости. Поэтический язык Махтумкули запечатлел и
сохранил всю красоту родного народа.
Махтумкули – это сокровенный голос Туркмении! Поэт, обладающий
пророческим даром! Славное выражение и художественное мышление
Махтумкули здесь воздействует как откровение, как айат-стих света. В век
беспощадной глобализации, где мировые державы, большие этносы готовы
проглотить в идеологической скрытой войне язык и этнокультуру других
275
народностей, малые народы должны устоять напору и беречь свой родной язык
как зеницу ока.
Тему избранничества озаренно-философски воспел Абай: «Ҿлді деуге сыя
ма ойлаңдаршы, /Ҿлмейтҧғын артына сҿз қалдырған?» – «Но тот, кто оставил
бессмертное слово, / Не выше ли смерти душою своей?!». (Абай. «Ҿлсе ҿлер
табиғат, адам ҿлмес» –«Пусть бренна природа, но – не человек». Перевод с
казахского Ауезхан Кодар).
«Литература изъята из законов тления. Она одна не признает смерти», – так
выразился о духовной сути и бессмертного эзотерического жребия высокой
словесности русский писатель-реалист Салтыков-Щедрин.
Восток всегда изобиловал высокой словесностью. Жить в жестоком веке и
оставаться верным сыном для своего народа, такова судьба и предначертание,
данное Всевышним Аллахом для своего любимого раба Махтумкули. Он нес в
своей душе божественный свет и с верой и правдой воспел гимн свободе в
удушающей атмосфере тирании.
В мракобесья средневековий высшие умы и гуманисты стали в защиту
человека, искалеченного и загнанного несправедливостью на земле.
Захватнические войны, бесконечные разбойничества, ярмо рабства мужчин и
женщин, шаткость социального положения, беззаконие, распри между
близкородственными племенами из-за отсутствия идеи единства народа,
национального самосознания и феодальной разобщенности, безграмотности
населения, разгул тупости и невежества, трон златолюбия и алчности, дух
смерти и неравенства царили в эти темные века. Человек подвергся к насилию и
унижению. Он был перед злом беззащитен до боли.
И тогда Аллах Всевышний прислал на грешную землю защитников в лице
святых и стихотворцев. Руми стал проповедником человечности и правды. Не
зря рождались именно на Востоке высокие образцы поэзии, где простого
смертного человека возводит чуть ли к лику святости. Человеческая личность
обожествляются приверженцами этой идей равенства и счастья всех людей.
Предшественниками
Махтумкули из рода сельджуков называют
Хусамеддина Челеби, Джалеледдина Руми. Любить людской род как божьих
созданий – их добрая традиция была на высоте. Через благодатную поэзию эта
традиция гуманности передавалась на века, начиная с Руми на крупных
восточных поэтов (их А.С.Пушкин называет «сынами Саади» в стихотворений
«В прохладе сладостной фонтанов») до Махтумкули, позже на религиозную и
философскую мысль Абая Кунанбаева.
С любовью великой Он создал людей.
И ты возлюби Его жизни сильней.
Люби, словно братьев, людей всех на свете
И чти справедливость всей сутью своей.
(Абай. «И сам Он, и слово Аллаха верны», перевод с казахского Ауезхана
Кодара).
Когда поэт становиться знаковой фигурой всечеловеческого масштаба,
тогда его признает весь человеческий род своим. Западный современник
276
Махтумкули Иоганн Вольфганг Гете ввел понятие – «Величайший поэт»,
поскольку и он сам был одним из тех.
Каракалпакский поэт Бердах (1827-1900) считал Махтумкули своим
духовным наставником:
Твои стихи, Махтумкули,
Слагать мне песни помогли.
Я все сокровища земли
В твоей поэзии сыскал.
Exegi monumentum. Автопортрет в стихах.
А.С.Пушкин чуть ли перед смертью, недаром написал завещания в стихах
«Я памятник себе воздвиг нерукотворный…». Он там привел эпиграф из
римского поэта Горация. Этот лейтмотив предсказания всегда был и будет
излюбленным для творчества. Золотой отблеск древности и имена настоящих
поэтов всегда манят поэтических натур. Родственность души вовлекают их в
один род. Процесс формирования личности отличают почти всех творческих
людей на этой земле, он как парения орла на небе. Нарциссизм высшего проба,
вера в возрождения через творчества, самолюбование, магический взгляд
внутри себя их сделают исключительными. Если мудрость гласит об
уникальности каждого человека, и тогда нельзя не восхищаться невероятной
харизмой великого таланта.
Махтумкули дан речи дар медвяной,
Ее цветы цветут благоуханно…
Мотив духовного одиночества, жизненный разлад, неустроенность быта,
потеря близких; потеря любимой девушки, недосягаемый образ возлюбленной
Менгли, ставшей эталоном красоты и любви, Прекрасной Дамы; непонимание
личности поэта другими современниками, недобрый отрезок смутного
исторического времени, выпавший на долю поэта; знание бессмертности
своего дара свыше, трагические восприятия несовершенства земной юдоли,
печаль и сплин – все вместе влияют как десятый вал на море на душу поэта и
дивно облачают в форму стиха. Здесь нет и на помине ни йоты мечтательности
и гордыни. Махтумкули как жрец словесности всего лишь философски
констатирует имеющийся факт.
Так как в нем кроется живая истина и надежда на светлое будущее народа.
Махтумкули возродил через литературу поэтическое сознание и героический
дух, величие огузов. Неиссякаемый чистейший родник любви к красоте и
гармонии мира в нем вдохновляют живых. Кыпчакский дух, родственный и
близкий огузскому, также знал подобного величия:
Қыпшақтың мың қатыны ҧл тапса да,
Бҽрібір Иманжҥсіп бола алмайды!
Казахский поэт более позднего времени Иманжусуп Кутпанулы увековечил
в стихотворений свой образ избранности: «Если родят сыновей тысяча женщин
из рода кыпчаков, все равно им не суждено стать Иманжусупом!».
277
Однако избранность и печаль чистого, чуткого сердца неразлучна. Поэтому
говорят, что в старину родители горько плакали, если их сын вдруг родился
поэтом. Он был подобен Меджнуну из легенды. И сами восточные поэты по
зову сердца часто приравнивали себя к Меджнуну (Одержимый). Руми, Низами,
Дехлеви, Джами, Андалиб, Шакарим пристрастно воссоздали в поэмах высокий
образ Меджнуна. Махтумкули не исключение, он часто вставляет его образ в
стихах как возлюбленного Лейли, юношу не от мира сего «Сгорю, полюбив: я –
наследник Меджнуновой славы..», «А слыхал ли о жертвах Меджнуна
влюбленного ты?..».
Исследователи его творчества пишут, что сын суфийского поэта Азади,
«…одним из первых тюркских поэтов Махтумкули отказался от арабо-
персидской метрики (аруз), вернувшись к силлабическому стихосложению,
имеющему народные корни. Большинство его стихотворений написано близком
к фольклору жанре гошгы. Язык поэта приближен к естественному
разговорному, что способствовало необыкновенному популярности стихов
Махтумкули среди туркменского народа. Но и формы классической поэзии
(например, мухаммасы) нередки в его творчестве».
Священный гимн к отчизне.
Знай: то, что в главном создал я, то вечно, как луна,
Навеки вольная моя туркменская страна.
Узловым моментом в его стихотворений «Несокрушимое» (Перевод
Н.Тихонова) является проповедь, назидание, завещание, заклинания, повтор
чудотворной молитвы и бата, слова благословения, чаяния народной мечты
одновременно. Всякий поэт от бога – это носитель магического слова,
предвестник, аулие, святой.
Когда бы гости ни пришли, всегда готов им той,
Туркмена речь всегда пряма, нет лжи в ней никакой.
Так говорит Махтумкули – нет на душе пятна,
Бог на него направил взор – цветет его страна!
Завет Махтумкули сбылся – благополучно состоялось становление
независимого государства Туркмении. «Теке, йомуд, языр, гоклен с ахалом» –
роды туркмен живут в цветущем государстве единого туркменского народа. У
Махтумкули происходит постоянный психологический параллелизм – его
самое личностное «я» часто переходит на общенародное чувство. Стихотворец
всегда восхваляет и верит свой народ. В основе его мировоззрения лежит
духовные озарения, сохранение народной традиций, фольклорные истоки, вера
в справедливость бога, культ народного счастья. Он жил в старину, древней
системе родовых отношений. Единение туркменских племен в единое мощное
государство – вот истинный завет Махтумкули!
Единой семьей живут племена,
Для тоя расстелена скатерть одна...
«Дос келді деп жасап жатыр ҧлы той» – Кадыр Мырза Али также
восторженно воспевал о пресловутой гостеприимстве казахского народа.
278
Абай младше 122 лет Махтумкули, он родился в период крепких родовых
отношений в степи. Оба поэта в стихах изредка называют имена родных племен
– у Махтумкули – кышык-геркез-гоклен, у Абая –тобыкты, их дальний взор
охватывает туркмен и казахов, народ в целом.
Казахи, родные, – мой милый народ!
Усы, разрастаясь, покрыли твой рот.
Ты зла и добра не сумел различить,
В крови и обжорстве не день и не год.
Порой, если нужно, ты очень хорош,
Порой, как торгаш, ты и тот и не тот.
Не внемлешь другим, кроме собственных слов,
Погрязший в пустом суесловии сброд.
...Нет ни единенья, ни воли к нему,
Потерям и бедам теряешь ты счет.
Ума и богатства не в силах скопить,
Упорствуя в зависти, губишь свой род.
...Хитрец мой, не знающий дум и забот,
Что толку паясничать год напролет?..
Но тот, кто возьмется тебя вразумить,
В ответ только низость наветов пожнет.
Стихотворение Абая написано в 1889 году. Репрессированный в 1937 году
казахский ученый-филолог Кудайберген Жубанов пишет, что тогда каждый
поэт выступил лишь от имени своего рода, Абай говорит не от имени своего
рода тобыкты, он охватил душой и любовью весь казахский народ! Абай
оставил духовное завещание своему народу – «Книга слов». Махтумкули
прожил и творил во имя туркмен, на благо родного народа, это очевидно
сейчас, его мечта сбылась!
Для остальных мы тюрки-кочевники Великой Евразийской степи. У нас
общая судьба, схожи мировосприятия, образ жизни, фольклор, виды искусства.
Мусульманское духовенство у Махтумкули и Абая обличается сатирически.
При этом оба поэта были истинно верующими, правоверными мусульманами-
мыслителями. У обоих вера была без прикрас, без догм, здоровой, цветущей.
Муфти Коран читает,
От бога ждет наград. (Перевод А.Тарковского).
Махтумкули критически относился к нищим дервишам, муллам, муфтиям,
которые на деле не блистали порядочностью, честностью и совестливостью. Он
их называют «О муллы без Корана, о пиры без глаз!». Неприязнь и сарказм
нечестному корыстолюбцу мулле открыто провозглашал и Абай.
Абай презирал ненасытных мулл, а не веру. Он высмеял неискренность,
лицемерие,
внешняя
благопристойность
на
словах,
алчность
священнослужителей. Вот образ ненасытного, падкого до мирских утех муллы:
«Попробуй его укорить, / Взовьется: «На боге сей грех!»», «А мысль от Творца
далека»:
В тюрбане громадном мулла
279
Трактует превратно суть норм.
Душа его, глянь, изошла,
Как беркут он, ждущий свой корм.
(Из стихотворения Абая «Бездумен сияющий взгляд», перевод А.Кодара).
Ты на скаредных мулл глянь, Махтумкули:
Жертв, как волки, дерут – налетай, дели!
Липовый мулла развращает людей, – так гласит пословица. «О братья, какие
пришли времена! /Никчемные люди – в чести, знамениты…/ Земля злодеяний и
бедствий полна», – так сокрушается Махтумкули. «Если я человеком зовусь, /
Как невеждою темным мне быть? / Раз народ мой внушает мне грусть, / Где я
славу могу заслужить?..», – так горько плачет Абай, боясь бессмысленного
существования и зависимость, низость социальной среды.
Махтумкули и Абай – искренние проповедники, в вероисповедании у них
много точек соприкосновения и созвучия. Их поэзия есть проповедь, духовное
завещание для потомков. Оба поэта были близки к самовоспитанию, поскольку
их идеал – это совершенный человек. В Священном Коране метко сказано:
«Работайте над собою».
Махтумкули, гони печаль из темных недр своей души,
Успокоение и лень в усталом сердце задуши.
Не жди, пока проснутся все, восстань и действовать спеши.
Не говори: мол, не поймут, – голов пытливых много.
(«Сто тысяча путников»). У Махтумкули довольно часто встречается
отрицательный образ Каруна, проклятого богом, казахи его называют скрягой
Карынбаем. «Богач-лихоимец всечасно готов / Последнее взять у сирот и у
вдов».
У Абая такая же картина реального, удручающего быта казахов: «С
бедняком никогда не поделится бай, / … Бай – бездушен», «Бесчестным путем
умножая свой скот». Даже их ничем не различить, этих богачей-скотоводов,
ненавистных для обоих поэтов. Людская психология, скаредность,
несправедливость и насилие сильного над слабым остается неизменными на
притяжений тысячелетья. Быт определяет сознания.
Ты к богатству не стремись, Махтумкули:
В Судный день лежать сокровищам в пыли.
Сам ты доброе от злого отдели,
Чтоб отвеялось мякина от зерна!
Разговор с самим собой присущ Махтумкули и Абаю, поскольку эта черта
бывает не только мудрецов, так и праведных.
У казахов великодушие, благородство приравнивается родовитостью,
тектілік, особенно ценятся достойные происхождения человека. Это
генетический код человека, природа, зов крови, отпечаток предков, который
остается в сущности неизменным. «Отец мой скромным был, жить не мечтал
богато; /Он знал, что бренен мир и презренно злато. / ... Его мечта была – на
божий рай взглянуть» – таким образом Махтумкули увековечил светлый образ
отца в поэзии.
280
«От поэта родился поэт. Оба сильные. Подобные примеры были на востоке,
что у туркменского классика Мактумкули Фраги отец Довлетмамед Азады был
большим поэтом, мудрецом, мыслителем известным за пределами страны.
Верно, что на востоке величие рода, родовитость всегда была на почете. Так как
слово оно божественно. И всегда народ определяет о великой роли творческих
личностей. У Абая Кунанбаева сыновья и племянник родились с поэтическими
талантами – Акылбай, Магауия и Шакарим», – так написано мной в эссе,
посвященным к творчеству великому поэту Дагестана Расулу Гамзатову
«Поэзия Расула Гамзатова. Весь в кликах журавлей».
Махтумкули и Абай, братья парнасская (Вяземский) – они почитаются на
уровне духовного вождя и наставника для туркменского и казахского народа,
их творчество воспринимается для нашего сознания как живительный
источник, как земзем, обладающий чудотворной силой. Прозорливцы, гении,
святые, владыки, избранники, посланники, исполины, цари, хранители из
племени певцов!
Наши народы никогда не теряют своих сияющих путеводных звезд.
УДК 821.512.122:069.5
КЕМЕЛБАЕВА А.
СТИХИЯ СТИХОТВОРЕНИЙ МАХТУМКУЛИ
«Лоно вдохновенья»
Само имя Махтумкули служит символом единства туркменского народа.
Его литературное наследие давно стало важнейшей частью духовной жизни
туркмен, гордостью страны и национального менталитета. Феномен
гениальности Махтумкули не оставляют равнодушными других, особенно
представителей народов из тюрок-кочевников в прошлом.
Конгениальность Махтумкули Фраги (1723-1783), его созвучие и близость
духа с другими великими поэтами вне сомнений.
Рудаки был родоначальником великой персидской литературы. Благодаря
классической литературе Иран, страна древнего культа огнепоклонничества,
пророка Заратуштры, после принятия ислама, выстоял, не потерял
самобытность и величайшую культуру. Слово воскрешает.
Для радостей неизменных тела я дух оскорбить бы не мог.
Позорно быть гуртоправом тому, кто саном высок.
В иссохшем ручье Эллады не станет искать воды
Тот, кто носителем правды явился в мир, как пророк.
Так высоко вознесся Рудаки (ок.860-941), кому был чужд аскетизм и
лицемерие. Махтумкули также подтвердил величие слова, его божественное
происхождение:
Нам знание дано как заповедь небес.
Ты просветил меня и ввел в тайник словес.
281
Рудаки вводит для возвеличивания поэтического искусства незабываемых
образов библейских персонажей:
Мой стих – Иосиф Прекрасный, я пленник его красоты.
Мой стих – соловьиная песня, к нему приковал меня рок.
Его метафора восхищает, будто метаморфозы, воспетых Овидием древних
эллинов, которые одушевляли любые природные явления, и поэтизировали
стихию и космос сказочной красотой.
Насими (1370-1417), поэт-великомученик, воспевший гармонию и
взаимодействия человеческого сознания с космосом:
Пророк сказал, что сердце – божий трон.
Но слово – вот его первооснова.
Дарящий дарит речь без платы нам,
И нету прекрасней слова.
Мысль, высказанная в средневековье подтвердил в XX веке казахский
классик Абай (1845-1904):
Поэзия – слов благороднейших царь,
Свести несводимое должен твой дар.
Пусть радует он и язык нам и сердце,
Повсюду неся одинаковый жар.
(Перевод с казахского Ауезхана Кодар).
Слово для всех свято. «Лоно вдохновенья», это слова Лермонтова,
обозначающее поэтическое вдохновение.
Перекличка с поэтической мыслью Махтумкули, о знаний как заповедь
небес, можно проследить у белорусского поэта Янки Купалы (1882-1942):
Только песней живу – как судьбою.
Ради песни в душе свет несу,
Постигаешь лишь с нею одною
Недоступную быта красу.
Великие поэты рождаются для продвижения своего народа. Они
сокрушаются высокой душой ради народа. Гете (1749-1832) боялся, что немцы
так и не смогут развиться в нацию. Политическая жизнь немецкого общества
времен Гете склоняла его к таким мыслям. Лермонтов пишет влача в душе
бремя печали, чуть ли убийственные слова: «Прощай, немытая Россия! / Страна
рабов, страна господ». Гоголь, великомученик, ясновидец писал сатиру
русского общества, где позорно царило крепостное право.
Любовь к отчизне стоит у Махтумкули особняком. В стихотворений
«Жребий» он мило признается сыновней любовью:
Жил я, пел и слезы лил я,
Отчий свой народ любил я,
И стихи ему дарил я слаще меда и вина.
( Пер. А. Старостина).
Вся философская и гражданская лирика Абая дышит этим страхом в
этническом плане – боязнь не состояться как нация. От несостоятельности
казахского общества, убогости самосознания, зависимости положения,
282
невежественности народа глубоко сокрушался Абай. «Ты зла и добра не сумел
различить, / … Важнее всего свой корыстный расчет. / Нет ни единения, ни
воли к нему, / Потерям и бедам теряешь ты счет».
Махтумкули выше всего ценит чувство родины, для него ее роль велика, как
и ее боль:
Истощены, угнетены / Отчизны лучшие сыны.
Лихие стали скакуны / Простыми вьючными ослами.
(«Безвременье», перевод А. Старостина).
Раздробленность туркменских племен явно точила сердце Махтумкули. Он
понял, что магические, живительные слова повлияют на судьбу народа. Поэты
не существуют вне народа. Поэтому он будущее Туркмении воспевал в светлых
тонах. Вещун, властелин слов, он знал, что вера спасет! Он предугадал еще
интуитивно, что его слова, общенационального поэта, представляют собой еще
идеологию. Возможно, что здесь особую роль играл тот факт, что он
исповедовал ислам суннитского толка, где почитаются хадисы пророка
Мухамеда. Толкование хадисов, призывающих к доброте, милосердию,
справедливости для понимания простого народа – это и есть букварь
набожности и нравственности. Многие стихотворения назидательного
характера Абая и Шакерима раскрывают суть хадисов. Махтумкули, живший
больше столетья раньше, не прошел мимо благочестия и крепкой веры,
изложенных в хадисах.
У восточных поэтов бремя печали и жертвоприношенья высокой души,
познавший блеска и нищету мира сего, не дает им стать приверженцами
Эпикура, увидеть и захотеть лишь радости и усладу жизни. Но это не сумерки
души. Философичность мировоззрения и ментальность оставляют печать
крепко на их личности.
«Жемчужина в венце творений!»
Махтумкули берет себе псевдоним Фраги – «Разлученный». «Ты побежден,
Махтумкули: нет сил избавиться от мук. / Ты имя дал себе – Фраги, навек
сражен мечом разлук ( Пер.Л.Вдовиной). Он предвещает свою
великомученическую судьбу, невозможность стать счастливым земным
счастьем. Тоска Махтумкули порой выходит за пределы обычной
влюбленности, образ его возлюбленной Менгли иногда приобретает совсем
другой смысл. Его Фраги и есть синоним Меджнуна-Одержимого. Тоска,
пустыня, томление, любовь, одиночество – точь-в-точь передает черты образа
Меджнун.
Махтумкули томим любовью, друг.
Отринь его – и он в пустыне, друг.
(«Друг», перевод Ю.Гордиенко).
Махтумкули страстно ищет неуловимую возлюбленную – и не находит ее,
впадает в депрессию. Он в своем исканье полон суфийским видением, как
мотылек света, как душа Бога, как Психея Амура в классическом романе
Апулея. Он так страстно хочет небесно-чистой любви, что при чтении его
283
поэзии читатель сильно поддается его влиянию, жаждет озарения. Мотив
потери возлюбленной Менгли иногда приобретает космический высоты:
На земле моя Менгли жила,
Обожгла мне сердце и ушла.
У меня в груди ее стрела.
Где она, какой звезды царица?
Образ Меджнуна звучит как кодовое слово. Меджнун скиталец
олицетворяет странника, жаждущего нечто божественного. Возможно, что
лишь алхимики сродни им, ищущие небесную благодать за пределами логики.
У Низами (1141-1209): «Тому, где царство где-то вне миров, / Весь мир –
кочевье, а не отчий кров» (Пер. П. Антокольского). Вне миров – это вне
космического пространства, что ли?!
Махтумкули так печален недугом любви. Образ незримой любимой терзает
его, душа стремится к озарению любви. Это состояние неземной лихорадки
передано в таинственной стихотворении «Кто ты?».
Ах, никогда я тебя не видел, моей любимой!
Кто ты? Голубка ль в росе медвяной? Скажи мне, кто ты?
Душе печальной я лгу, обманной мечтой палимый;
Ты роза ль в роще благоуханной? Скажи мне, кто ты?
Не найдя рядом возлюбленную на белом свете, достойную для него,
соответствующую идеалу женщины поэт обращается к себе:
Фраги! Не думай об этой страсти неуловимой!
Прочь руки: образ ее лукавый промчится мимо!
К чему мечтаешь ты о незримой своей любимой?
Ты кто? Безумец? Мечтатель пьяный? Скажи мне, кто ты?
( Перевод Г.Шенгели).
Кто она? Чей лукавый образ имеет ввиду поэт?! Мотив любви сложен. Она
возвышает и унижает. Джами (1414-1492): «Я так твой образ возлюбил, что
стал царем в стране любви, / Хотя, при разуме моем, везиром стать не смел
дотоль».
Махтумкули увековечил образы туркменских красавиц своей великой
поэзии: «Исцелила недужного, мертвого ты воскресила; /Раем ад обернулся,
дворцом обернулась могила, / Справедливей тебя нет на свете ни шаха ни
хана». («Подруга»). Поэт вовсе не возводит идол, он видит собственными
очами и ценит живую женщину, не притворяясь, поет ей гимн, полного
восхищения и культа красоты. Живи он в средневековой Европе, за такие слова
его преследовала бы инквизиция. Аксак Темир, Амир Темир также разгневался
на Хафиза за гиперболично выраженную слова любви. У Махтумкули есть
перекличка с Хафизом:
Родинка моей возлюбленной – вечных снов жилище;
Яркие уста красавицы – жемчугов жилище.
(«Возлюбленная», пер. А.Тарковского).
Это великие лирики впервые, с незапамятных времен провозглашали
равенство между полами! В эпоху, где женщина-рабыня продавалась как товар,
284
как предмет вожделения. В темные века, когда увели в рабство юных девочек,
оторвав их от объятия матери! Это они были истинными правозащитниками
бесправных и порабощенных женщин навеки! Это они воспевали великую
поэзию в честь возлюбленных!
«Жемчужина в венце творений! / Ты вся любовь», – возносил в небеса
женщину русский поэт В. Г. Бенедиктов (1807-1873).
Живую душу погубили
Два палача – твои глаза;
Опять немилостивы были,
Как два бича, твои глаза.
«Глаза Менгли». Образ Менгли превосходит силой мощи своей поэтичности
красавиц, воспетыми великими мастерами древности.
Как месяц в сумрачной дали,
Мне светит красота Менгли.
Безумцем стал Махтумкули.
На слезы песни звук походит. («Тревога»).
Махтумкули прав был трижды: «Я не знаю прекрасней, не знаю опасней
тирана», («Подруга», пер.А.Старостина). Одержимость любовным недугом
неизбежна. «А слыхал ли о жертвах Меджнуна влюбленного ты?...»; «Я исчез,
убитый милой».
Отвергнутый женщиной Джами сокрушается и покоряется такой участи:
«Свиданья с милой не ищи, Джами, / Не спорь, прими судьбы предначертанье».
Противостояние и непримиримость между женщиной и мужчиной – это
одна из тем психологического и патологического характера в классической
литературе. Великий русский писатель Лев Николаевич Толстой в достойной
повести «Крейцерова соната» раскрыл ее душераздирающую суть весьма
углубленно и верно. В повести «Драма на охоте» Антона Павловича Чехова эта
двойственность – любовь и ненависть двух сердец анализируется блестяще.
Если искать их среди библейских персонажей – это Самсон и Далила. Хакани
Шервани (1126-1199), великий азербайджанский поэт пишет: «Убила чарами
меня, не повредив и волоска. / Отринувшая свысока мои заботы, – это ты».
Здесь женская красота выступает как страшная сила и мощное оружие
коварной женщины или высокомерной девушки.
Махтумкули использовал суфийский образ пламени и мотылька.
«Мотыльком метнулся в пламя, / Одержимым стал я ныне, / …Плачем исхожу,
для горя уязвимым стал я ныне»; «Я безумец, я нищий, сожгите меня,
мотылька! / Что мне делать на свете? / Как небо, Менгли, далека».
Но у любви есть исцеляющая сила:
Нет в мире ярче солнц, чем солнце красоты!
Крылатыми твои становиться мечты.
Беда тебе, Фраги, коль не добудешь ты
Той, на кого глядишь влюбленными глазами!
(«Приди», перевод Г. Шенгели).
285
Средневековых восточных поэтов сближает склонность к преувеличению,
поэтической гиперболе. XV веке Абдурахман Джами продолжил эту традицию:
«Страдая от любви к тебе, мое кричало бы тело, / Когда бы в каждом волоске
оно язык имело» (Пер. А.Братского).
Странно, что чувство любви вызывает в душе мужчины комплекс
неполноценности. «О, ничтожны мы любя…», – чистосердечно так признавался
Джами, который в отношении возлюбленной именует себя рабом. Махтумкули
не отверг светлым умом зависимость мужчины от женщины: «Я – раб любви,
гоклен с Атрека, / Властительницу чар ищу», («Ищу», пер.А. Тарковского).
Поэт нарек себя рабом ради страсти: «Приходи! Иль ты не видишь, / Как
влюбленный раб томится, / Как меня в неволю манит / Черных кос твоих
темница?». У Низами коса красавицы служила арканом для возлюбленного.
И это воспевают поэты, которые в философской лирике ярко чувствуют
мощь собственного гения. Вот Хакани: «Мои стихи – это чудо в искусстве
панегирик, / Они, словно Коран, берут за душу» (Пер.М.Синельникова). И
Махтумкули, пророчивший, что он станет устами Туркмении!
Шакерим Кудайбердиев, поэт-мистик, религиозный мыслитель, родной
племянник Абая (1858-1931) подписывался «Мутылганом» – себе выбрал
псевдоним Забытый. Как будто он предугадывал свою трагическую судьбу:
быть застреленным в годы раскулачивания советской власти и
репрессированным после смерти. Поэт был реабилитирован более в позднее
время, опубликован лишь в 1988 году. Распятие Христа, хотя является
символом христианства, оно олицетворяет гибель лучших, избранных. Его тело
в колодце, выброшенный коммунистами, перезахоронено лишь 30 лет спустя.
Теософическая поэзия Шакерима написана в традиции теодицеи.
Шакерим пишет, что во сне увидел Коркыт баба и Хожа Хафиза, они
посвятили его к музыке. Махтумкули, в «Откровений» торжественно, высоким
пафосом описывает свое благословения пророком. Благословение означает
рождения поэта.
Открылись мне далекие края
И тайные движенья бытия.
Я поверила ему без лукавства. Это вовсе не преувеличение. Это веленье
рока. Гете написал схожее чувство этому состоянию поэтического экстаза и
духовного посвящения.
Все полыхало, мир тонул в огне.
Но там, на тучах, – явь или виденье, –
Богиня мне предстала в вышине.
Она парила в светлом ореоле.
Такой красы я не видал дотоле.
«Пускай ты слаб, – она мне говорила, –
Твой дух горит добра живым огнем.
Прими ж мой дар! Лучей полдневных сила
И аромат лесного утра в нем.
Он твой, поэт! Высокие светила
286
Тебя вели извилистым путем,
Чтоб Истина счастливцу даровала
Поэзии святое покрывало.
( И.В.Гете. «Посвящение», перевод В.Левика).
Намного позже Пушкин описывал в своем «Пророке» тайну посвящения –
веление сердца и небес – «И, обходя моря и земли, / Глаголом жги сердца
людей». Абай, Шакерим тоже описывали момент тайного посвящения,
блестяще-мистический миг духовного преображения.
Известно, что Махтумкули мастер сфрагиды. Он в конце стихотворения
ставит своеобразную печать, свое имя – сфрагиду, техаллус. От отца перенял
Махтумкули этот образец, отец писал под техаллусом «Азади».
Этот печать никогда не стирается с нашей памяти, чтившей творческую
личность Махтумкули Фраги.
ҼОЖ 811.512.122.1
ҚАЙЫРБАЕВА Ж.Қ.
С. Аманжолов атындағы ШҚМУ, Ҿскемен қ., Қазақстан
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сборник материалов международной научно-практической конференции - бет 21

text:
ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСЫ ТУРИСТІК ЖЕРЛЕРІНІҢ
ЛИНГВОЕЛТАНЫМДЫҚ СИПАТЫ
Қазақстанның халықаралық туризмге енуінің ҿзіндік болашағы бары белгілі.
Біздің негізгі ҽлеуетті нарықтарымыз - Ресей, Қытай, Европа, Таяу Шығыс
елдері. Ресей мен Қытайдың ҿзі ғана республикамызды 150 миллионнан астам
туристермен қамтамасыз ете алады. Бҥгінде Қазақстан 52 елмен визасыз
режимге кҿшу жҿнінде келісімдер жасап, «ЭКСПО-2017»-ні ҿткізуге дайындық
барысында басқа да кҿптеген елдермен виза режимін қарапайымдандыру
жҧмыстарын жҥргізуде.
Солай бола тҧра Қазақстан туризмінің бҥгінгі даму қарқыны бар ҽлеуетті
толық пайдалануға мҥмкіндік бермей отыр. Ҽлемде біз жайлы туристік
мақсатпен баруға тҧратын ел ретінде ҽлі ҿте аз біледі. Қазақстан елінің бірнеше
халықаралық жҽрмеңкелерге қатысу да кҥтілген нҽтижеге қол жеткізуге
мҥмкіндік бермей отырғандығы белгілі. Оның бірден бір себебі, туристік
саланың дамуының тҿмен деңгейі елдің туристер ҥшін жағымды имиджін
қалыптастыру мҽселесіне қатысты ғылыми зерттеулердің жҽне Қазақстанда
туризм саласындағы белсенді ПР-кампаниялар мен имидждік жобалар жасау
мҽселесі бойынша кешенді жҽне жҥйелі талдаулар жҥргізетін ғылыми-зерттеу
қҧрылымының жоқтығымен тікелей байланысты деп білеміз. Сонымен қатар,
елімізде қалалар мен аймақтардың туристік имиджін кҿтерумен шҧғылданатын
мықты мемлекеттік-жекеменшік ҧйымдар да жоқтың қасы. Ғалымдардың
зерттеуінше,
«қазіргі
туркомпаниялардың
80
пайызынан
астамы
қазақстандықтардың шет елдерде демалуын ҧйымдастырумен шҧғылданады,
демек, олар шетелдік турҿнімдерді сату-сатып алумен айналысады». Осыдан
келіп, республиканың қазіргі туристік нарығындағы жағдай маркетингті
287
қолдануды, жаңа тҧтынушының басты ерекшеліктерін зерттеуді, туристік
қызметтерді қолданушының уҽждемесі мен мінез-қҧлық ерекшеліктерін
айқындауды талап етеді. Сол себепті туристерге арналған экспресс-жолсілтеуші
ақпараттық ҿнімдерді дайындаудың маңыздылығы ҿз-ҿзінен айқындалады.
Шығыс Қазақстан облысының мҽдени-танымдық туризмді дамыту ҥшін
ҥлкен ҽлеуеттік мҥмкіндіктері бар. ШҚО-ның тек қазақстандық қана емес,
сонымен қатар ҽлемдік туристік нарықта ҽлеуетті бҽсекеге қабілеттілігін
кҿрсете алатын айырықша табиғи-географиялық, климаттық, бальнеологиялық,
мҽдени-тарихи ресурстары бар, жҽне туристік саласының дамуына байланысты
Алматы мен Астана қалаларынан кейін 3-орынды иеленеді.
Шығыс Қазақстан облысы 1932 жылы қҧрылып,1997 жылдың 3 мамырында
Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен оған Семей облысының
аймағы қосылды. Жалпы облыс аймағы 283,3 мың ш.км созылып, жоғарғы
Ертіс алабында орналасқан, онтҥстікте Қытай жҽне Алматы облысымен,
солтҥстік шығыста Ресеймен, батыста Қарағанды жҽне Павлодар облыстарымен
шекараласады жҽне Қазақстан Республикасының облыстары арасында аумағы
бойынша ҥшінші орынды еншілейді. Облыс орталығы Ҿскемен қаласы 1720
жылы қҧрылып, Кенді Алтай тауында орналасқан. Облыс алуан тҥрлі табиғи
жағдайларымен ерекшеленеді, табиғаты да таңқалдырар алуан-тҥрлі. Мҧнда
таулы бедердің кҥрделігімен жҽне бірқатар жалпы климаттық тҽртіп
қҧбылыстарымен, сондай-ақ кҿптеген таулы жоталардың ауа ағысының
таралуына ҽсерімен байланысты климаттың, ҿсімдіктің жҽне топырақтың
вертикальдік аймақтығы кҿрінеді. Дала, шҿлді жҽне таулы тайга ландшафттар:
батыста - Ертіс маңы жҽне Сарыарқаның жазықтары, шығыста - Алтай деп
аталатын таулы ҿлке. Сонымен қатар, Шығыс Қазақстан жануарлар жҽне
ҿсімдіктер ҽлемінің тҥр-тҥріне бай. Облыста республикамыздың орман
байлығының 90%-ы жинақталған десе де болады. Аймақтың табиғатын сақтап
қалу ҥшін қорғалатын аумақтар мен қорықтық орындар торабы қҧрылған. Бҧл
Марқакҿл, Батыс Алтай, Алакҿл қорықтары, 8 жануартану мен ҿсімдіктану
қорықшалары, 6 табиғат ескерткіштері жҽне Қатон-Қарағай ҧлттық табиғи
саябағы.
Қазақстан Республикасының туристік саласын дамыту Тҧжырымында
«Шығыс Қазақстан кластері «Табиғат таңғажайыптары ҽлемі» жҽне
экологиялық туризмді дамыту орталығы ретінде» белгіленетіні жайлы
айтылған. Ол кластерлерге ШҚО-ның солтҥстік жҽне шығыс бҿліктері енді.
Кластердің орталығы болып туристік қызығушылық тудыратын 8 басты жер
енгізілді. Олар: 1) «Берел» мемлекеттік тарихи-мҽдени қорық-мҧражайының
нысандары; 2) Бҧқтырма су қоймасы; 3) Ертіс ҿзені мен Жайсан кҿлі; 4) Катон-
Қарағай мемлекеттік ҧлттық табиғи паркі; 5) Қалжыр ҿткелі; 6) Риддер-Анатау
жҽне Иванов таулары; 7) Алакҿл кҿлі; 8) Семей қаласы.
Облыстағы «Ақ бауыр» табиғи жҽне тарихи-археологиялық кешенін ерекше
атап кҿрсетуге болады. «Ақ бауыр» табиғи жҽне тарихи-археологиялық кешені
Ҧлан ауданында, Ҿскемен - Самар тас жолы бойында, облыс орталығы Ҿскемен
қаласынан 35 км қашықтықта, Сағыр (Ленинка) ауылының оңтҥстік-
288
шығысында 4,5 км жердегі Қоржынбай тауының баурайында орналасқан. «Ақ
бауыр» ғибадатханасы болжаммен алғаңда энеолитте (б.д.д. Ҥ-ІІІ мыңжылдық)
жҧмыс істей бастаған жҽне ортағасыр дҽуіріне дейін жҧмыс жасаған. Осы
аймақтың киелілігін табиғи факторлардың ҿзі айқындап бергендей.
Ғибадатхананың ландшафтық аймағы жалпы алғанда біркелкі жҽне де
жазықтықты-таулы рельефті болып келетін шағын шатқалдарда орналасқан
ҧсақ ҿзендері, бҧлақтары, бастаулары бар кең алқаппен айқындалады.
Жергілікті жердегі табиғи суайырық болып табылатындар - біршама ірі ҿзендер
Ҧранқай, Сібе, ҧсақ ҿзендер: Сағыр, Ақбастау; бҧлақтар: Қарасай, Шҿже,
Алдай жҽне басқалар. Табиғи-ландшафттық жағдайы ыңғайлы, кҿптеген су
кҿздері мол, флорасы мен фаунасы бай болғандықтан ғибадатхана аумағын
адамдар ҽртҥрлі тарихи кезеңдерде-ақ барынша игере бастаған. Бҧған осы
жердегі кешеннің тарихи-мҽдени ортасын қалыптастыратын археологиялық
ескерткіштер куҽ. Бҧл кешенді ескерткіштердің сантҥрлі ҥлгілері - ҽртҥрлі
дҽуірлердегі петроглифтердің шоғыры, қола дҽуір қорымдары, ерте темір
ғасырының қорғандары, сондай-ақ сирек кездесетін археологиялық кешендер -
«мҧртты» қорғандар енетін, ерте ортағасыр дҽуірімен мерзімделген
жерлеулер қалыптастырған. Ғибадатхана ескерткіштерінің арасында жартаста
қызыл охрамен орындалған суреттері бар ҥңгір ерекше орын алады.
Жартастағы суреттер б.д.д. V-III мыңжылдықпен мерзімделген [1].
Қазіргі кезде «Ақ бауыр» облыстағы ҽйгілі тарихи ескерткіш болып
табылатындықтан жан-жақты зерттелуде жҽне облыстағы жҥргізілген
шаралардың негізінде туристердің жиі баратын орнына айналды. Ҧлан
ауданындағы «Ақ бауырда» кешеніне туристердің қызығушылығы артып,
ҧйымдасқан тҥрде келе бастауына байланысты бҧл маңда мал жаю тоқтатылды,
мҧның ҿзі шҿптің жайқалып ҿсуін қалпына келтіруге ықпал етті, автомобиль
жолы мен карьеріндегі топырақтың эрозиясы ішінара тоқтатылды. Туристерге
экскурсиялар жҥргізілуде. Бҿлім қызметкерлері мен зерттеуші ғалымдар киелі
жер аумағындағы ескерткіштерді анықтау жҿніндегі далалық зерттеулерін
жалғастыруда.
Облыстың топонимиалық жҥйесі де туристердің назарында. Ҿйткені, ҽрбір
аймақтың ономастикалық атаулары мыңдаған жылдар барысында пайда болып,
қалыптасып, ғасырлар талайынан екшеліп, ҿзіндік жҥйе тҥзеді.
Топонимия -
халық ҿмірінің табы сіңген айшықты сҿздермен таңбаланған киелі жердің
атаулары десек, Шығыс Қазақстан облысының топонимиялық жҥйесі кез-
келген басқа ҿлкелер топонимиясы сияқты кҿне, кірме жҽне қазақ тілі негізінде
қалыптасқан атаулар қабатынан тҧратын кҥрделі жҥйе тҥзген.
Мысалы, Алтай – тау мен елді мекен атаулары. Бҧл атаудың шығу тҿркіні
кҥні бҥгінге дейін даулы, шешімін таппаған мҽселелердің бірі. Топонимнің тҥп-
тҿркіні туралы В.Ф. Барашков тҥркі тілдеріндегі «ала тау» тіркесінен [2; 100]
шығуы мҥмкін деген жорамал айтады. Тҥрколог ғалым В.В. Радлов атаудың
тҿркінін тҥркі-монғол тіл бірлестігі тҧстас, «заңғар тау» мҽндес сҿздерден
тапса, профессор Т. Жанҧзақов: « «Ал» сыңары кҿне тҥркі тілдерінде «қызыл»,
«алтын» мағынасындағы лексикалық бірлік, дербес сҿз болған. Атаудың екінші
289
сыңарындағы «тай» сҿзі кҿне тҥркі тіліндегі тағ (тау) сҿзінің кейінгі кезеңдерде
дауыссыз «ғ» дыбысының жартылай дауысты «й» дыбысына алмасуынан туған.
Демек, Алтай - «қызыл, қызғылт», яғни «алтын тау» » [3; 45-46] деп тҥсіндіреді.
Халық этимологиясы «алты ай жаз, алты ай қыс болғандықтан аталған» деп
тҥсіндіріп, «алты ай» тіркесінен шығарады.
Қалжыр – ҿзен жҽне елді мекен аттары. Атаудың этимологиясы бойынша
тҥрлі пікірлер бар. Халық аңызы атауды «қалың жар» тіркесінен шығарады.
Зерттеуші Е. Қойшыбаев: «Тҥркі тайпаларының жҽне қазіргі ру – тайпалар
аттары» – деп тҥсіндіреді [4; 145]. Ал тҥрколог ғалым А.С. Аманжолов –
Қалжыр сҿзі тҥркі тілдес халықтың алтайлықтардың тілінде «асау, долы,
буырқанған» деген мағына беретінін жазады [5; 30]. А.Ҽ. Ҽлімхан - «қал» жҽне
«жыр» сҿздерінің тіркесінен пайда болған. «Қал» тҧлғасы кҿне тҥркі тілінде
«асау, долы» ҧғымын берген [6; 410] «Жыр» тҧлғасы жыртылу, жырылу, жыра
сҿздерімен тҿркіндес тҥбір сҿз деген.
Ҽрбір елдің топонимикалық жҥйесіне тҥрлі халықтар тілінің негізінде пайда
болған атаулар тҽн. Бҧл қҧбылыс сол аймақты мекен еткен этностың қоғамдық-
тарихи ҿмірі мен географиялық жағдайына тікелей байланысты. Бір халық пен
екінші бір халықтың арасындағы тарихи қарым-қатынастың нҽтижесінде жалпы
сҿздік қҧраммен бірге, жер-су атауларында да кірме тілдік элементтер
қалыптасып отырған. Тарихи-географиялық факторлар ҽсерімен қазақ жерінде
монғол атаулары пайда болып, ҿзіндік қабат тҥзген жҽне олар қазақ тілінің
тілдік заңдылықтарына сай ҿзгеріске тҥсіп, қолданыс тапқан. Монғол атаулары,
жалпы Қазақстан аумағындағы сияқты тарихи тҧрғыдан негізгі екі кезеңде
қалыптасты. Олар ХІІІ ғасырдағы монғолдар ҥстемдігі мен жоңғар
қалмақтарының жорықтарына байланысты пайда болған топонимдер.
Қарастырылып отырған Шығыс Қазақстан облысы ҿңірінде де, монғол
атаулары кҿрініс берген. Мысалы, Зайсан кҿлінің атауы монғол тілінің
«тамаша, жайсаң» мағыналы сҿзінен қалыптасса [7; 196], Мӛнекей – елді
мекенінің аты монғол тіліндегі мондохгуй (ағыл-тегіл, таусылмайтын,
сарқылмайтын) [8; 304] сҿзінен немесе монтоохой (тасбас, дҿңжал балық)
сҿзінен [8; 304] пайда болған атау. Монғол жҽне қазақ халқы арасындағы
тарихи қарым-қатынастың нҽтижесінде аймақ топонимиясына монғол тілінен
атаулардың енуімен бірге, Жоңғар қақпасы, Тӛртқалмақ, Қалмақтас сияқты
атаулар да пайда болды.
Аймақтың топонимиялық жҥйесінің негізін ҿлкенің тҿл иесі болып
табылатын қазақ атаулары қҧраған. Сондай-ақ, ҿңірде монғол жҽне орыс
топонимдері кездеседі. Ҧлттық топонимия - этностың даму ҥстiндегi
дҥниетанымының, салт-дҽстҥрiнiң кҿрiнiсiн беретiн, халық мҽдениетiнiң
негiзiнде қалыптасқан жҥйе. Ол ҿз бойына халықтың жҥйрiк қиял, асқақ сезiм,
жоғары эстетикалық талғамын тоғыстырған.
Сонымен, Шығыс Қазақстан облысының мҽдени-танымдық туризмін
дамыту – еліміздің рухани байлығы, егемендігіміздің дҽлелді дерегі,
ҧлтымыздың мақтанышы десек артық айтқандық емес.
290
ҼДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. «Ақ бауыр» тарихи-археологиялық кешені. Қҧрастырған: Петенева Г.Г. -
Ҿскемен, 2015
2. Барашков В.Ф. Знакомые с детства названия.- М.: Просвещение, 1982.-
111 с.
3. Қазақтар: Кҿпшілікке арналған анықтамалық. 9 т.- Алматы: Қазақстан
даму институты, 1998. - Т.8. - 480 бет.
4. Қойшыбаев Е. Қазақстанның жер-су аттары сҿздігі. – Алматы: Мектеп,
1985. – 256 бет.
5. Аманжолов А. Тҥркі филологиясы жҽне жазу тарихы. – Алматы: Санат,
1996. - 128 с.
6. Древнетюркский словарь. – Л.: Наука, 1969. – 676 с.
7. Сағидолдақызы Г. Тҥркі (қазақ) жҽне монғол халықтарының тарихи-
мҽдени байланыстарының топонимияда бейнеленуі. – Алматы: Полиграфист,
2000. – 254 бет.
8. Базылхан Б. Монғолша-қазақша сҿздік. - Ҿлгий, 1984. - 886 б.
ҼОЖ 811.512.122.1
АБДЫГАЛИЕВА Л.И.
Д. Серікбааев атындағы ШҚМТУ, ШҚО, Ҿскемен қ., Қазақстан
АБАЙ ІЛІМІ – БОЛАШАҒЫМЫЗДЫҢ РУХАНИ ТІРЕГІ
Тарихи кезеңдерде бой кҿрсетіп отырған адамгершілік ілімі мазмҧнының
ҽр алуандығымен, бірақ бҧл ілімнің ҿзгермес ҿзегін қҧраған ҥздік ҽрі мҽнді
идеяларымен даналардың еңбектерінде трансформацияланып отырды.
Адамгершіліктің, яғни гуманизмнің дамыған кҿрінісінің, Батыс жҽне Ислам
ҿркениеттерінде ҿмір сҥріп, тарихта атын қалдыра еңбек еткен Ҽл Фараби,
Ж.Баласағҧн, Абай, Шҽкҽрім сынды ақын, ғалым, философ ... тҧлғаларының
ерлігі мен қаламының арқасында, бҧған дейін бҧрын-соңды болмаған биіктен
кҿрінуі жҽне оның бҥгінгі ҿмірге қажеттілігінің артуы – ҽлі де жеке,
тыңғылықты зерттеуді қажет ететін мҽселе. Себебі, бҧл кҿріністер мен
самғауларда, ҽрбір дана-гуманист «Мендік» тҧлғалық рухани байлығымен,
іліміндегі адамгершіліктік ережелердің тереңдігімен, теориялық танымының
кеңдігімен, ҿз қоғамы мен ҿз уақытындағы ҿзіндік миссиясын тҥсінген,
белсенді азаматтық позицияда тҧрған сезімдік кҿңіл-кҥйдің барлық гаммасын
ҿз болмысынан кҿрсете білуімен ҿз іздерін қалдырды.
Қазақ дҥниетанымының да ҿзегінен саналатын қҧндылықтардың ҽрбір
тынысы, ҽрбір сҿз орамы мен ой тҥйіні адамгершілікпен, жоғары руханилықпен
органикалық байланыста қалыптасып отырған. Адамдық мҽнділіктің шынайы
болмысының ҿзегі – ізгілік десек, субъектінің рухани деңгейін анықтап,
қоғамдық сапасын кҿрсетер негізгі компонент ретінде, ізгіліктің тҧлғалық
«Мендікті» шынайы адамдық кеңістікте дамытар кҥш-қасиетін сынар ғасыр,
291
бҥгінде адам санасына ауыр салмақ салып отыр. Заман ҿзгерістерінің адамзатқа
терең ықпалын ескермесе болмайтын қажеттілік тҧлғалық «Мендердің» ізгілік
ілімін қҧндылық кҿзімен қабылдауға талпынысын қҧптайды. Бҧл талпыныс ҧлы
Абай мақсат еткен биік адамгершіліктің, рухани жетілудің, ҿрлеудің тірегі –
«Адам бол» қағидасына ҽкеліп тірейді.
«Мен» дегізерлік рухани негіз бен ҧлттық қасиеттерді сақтап қалуға қажет
қҧндылықтардың ҿзегі, ол – адамгершілік, ізгілік. Қазақ ойшылдары ҽз
заманнан адам жаратылысы мен табиғаты, қоғамдағы орны мен рҿлі, тірлігі мен
болашағы жайлы кҿзқарастар жҥйесін осы ізгілік арнасында дамытқан. «Мен»
дегізерлік рухани негіз бен ҧлттық қасиеттерді сақтап қалуға қажет
қҧндылықтардың ҿзегі, ол – Адам болу, Адам болып қалыптасу. Бҧл – ҧлы
Абайдың арманы.
Адам болмысының рухани дҥниесі
– ақын ҥшін керемет кҥш, ҥлкен
қазына. Бҧл рухани кҥшті дҧрыс не бҧрыс жаққа бағыттау адамның ішкі жан
дҥниесіндегі кҿкірек кҿзі
– кҿңілге байланысты. Нҽтиже адамның кҿкірек
отына ықпал етер субъекттің іс-ҽрекетінен, пиғылынан туындайды. Субъект
рҿлінде ізгі тҧлға, дана, не болмаса надан, ақылсыз, ҿзімшіл де адам болуы
заңды. Кҿңілің қандай адамға жақын жҥрсе сол тҧлғаның ішкі мҽнін қабылдай
аласың. Қоғамдық тҧлға болғанымен адам ҿзінің ішкі жан дҥниесін толық
билей алмауы жағдайы, субъекттің ішкі рухани тҧрақтылығына тікелей тҽуелді
болса, субъекттің жан дҥниесі объективті ортаның мҽдени деңгейіне тҽуелді.
Кҿңілдің қозғалмалы сипатын аңдаған ойшылдың жалпы барлығын ізгілікке
ҥндеуі де сондықтан болуы ықтимал.
Абай қырық бесінші сҿзінде: «Адамшылықтың алды – махаббат, ғаделет
сезім. Бҧлардың керек емес жері жоқ, кіріспейтҧғын да жері жоқ. Ол −
жаратқан тҽңірінің ісі. ... Бҧл аделет, махаббат сезім кімде кҿбірек болса, ол кісі
− ғалым, сол − ғақил» дей келе, адам баласының ішкі «Менікіне» тҽн кҿп
қырлы қҧбылыс ретінде махаббат сезімін антропологиялық-философиялық
нақты тҧжырымдамамен берудің мҥмкін емес жағдайын білдіреді. Адам
ҿмірінің мҽні сонымен қатар осы махаббат сезімімен де ҿлшенбек.
Махаббаттың
табиғи
болмысының
ҽралуан
қырлылығы
Абай
қарасҿздеріндегі тҧжырымдамалар арқылы дҽйектеліп отырады. Мысалы,
адамның адамға сҥйіспеншілігі туралы: «Адам баласына адам баласының бҽрі –
дос» деп, жалпыадамзаттық тҧрғыда шешімін таппай келген, жан ауыртып,
жҥрекке салмақ салар ҿзекті мҽселенің экзистенционалды қырын кҿтереді.
Абай жазып кеткендей, адамның биологиялық дене ретінде табиғи болмысы
біртекті болганмен, ҽлеуметтік-саяси, діни-идеологиялық тҧрғыдан ҽралуан
дҽреже-деңгейдің ҿзі − адам. Бҧл −ҿзгертуге келмейтін объективті қҧбылыс.
Ақырында, ақын ҿзінің субъективті тҥйіндеуінде белсенді іс-ҽрекеттен бҽсең
формаға ҿтетінін білдіреді. Ақынның соңғы отты қаруы − сҿз, ілім. Адам
баласына деген сенім мен махаббат Абайдың этикалық-адамгершіліктік
қҧндылықтарының негізі. Абайдың адам баласының жақын, туыс адамыңа ғана
емес, барша адам затына ізгі қатынасты дҽріптеуі дананың терең ҽрі ҿз
292
ортасынан ҽлдеқаҽда алыс танымының жоғары деңгейін білдіреді. Бҧл − ізгі
тҧлға рухының мҽңгілік мҽнге ие сипаты.
Адамзатқа тҽн қҧнды сезім қабілеттері мен ақыл-ойының сҽйкестікпен
дамуы − ізгіліктің дҽлелді бейнесі. Адам баласының қалыптасып, жетілуі микро
– жҽне макроортаға тҽуелді жағдайда болатындықтан, ол − қоғам жемісі деп те
тҧжырымдалады. « Адам баласын замана ҿсіреді, кімде-кім жаман болса,
замандасының бҽрі виноват» дей келе, қоғам-адам арақатынасының жағымсыз
қҧбылысын − даму заңдылығының бір ізі деп қарайды. Ҧлы Абай ҥшін ізгілік −
бҧл «басқа адамдармен қарым-қатынаста ізгі ниетте, ізгі мақсатта болу.»
Абайдың ҽрбір сҿзі бҥгінде жастарды бір-бірін тҥсінуге, ҿзара сҥйіспеншілік
негізінде қҧрметтеуге, сыйлауға, қоршаған ортаға аялаушылықпен қарауға,
ізгілігін жоғалтпауға, ең бастысы – адамды қҧрметтеуді ҥйренуге шақырады.
Ҽрине бҧл сезім аналардан, ана сҥтінен, ата-ана тҽрбиесінен басталады.
Сондықтан, адам негізін қалайтын жас аналарға мемлекет тарапынан берілетін
ҽлеуметтік-материалдық кҿмек деңгейін кҿтеру ҿте қажет. «Адам болуға» Абай
шақырған, ал бҥгін жастарды ҥйрету, шақыру – біздің міндетіміз.
Ҽлеуметтік-экономикалық даму саласындағы қоғамдық кҥш-арсеналының
халық екендігі, яғни, адам факторы екендігі басты назарда. Ал негізгі тыл –
жастар болмақ. Жастардың ең мықты негізі орта жҽне жоғарғы оқу
орындарында білім алу бағытында шоғырланған. Адамның сапалы ҽлеуметтену
шартының бҧлтартпас фундаменті – білім. Білімнің адам факторын ақыл, мінез-
қҧлық, қабілет, қулық сияқты барлық қырларын кушейтер катализатор екендігі
тарихымыздан белгілі.
Міне, сондықтан, жолдау барысында Елбасымыз кҽсіби іскерлік, терең
білім, жоғарғы интеллект, тҧғырлы ҿзіндік сана негіздерінің ҽлеуметтік
сапасының отбасы тҽрбиесімен ғана емес, мектеп жҽне орта, жоғарғы оқу
орындарында да қалыптасатындығына кҿңіл аударуды жҽне қажетті жағдайды
жасауды талап етті. Жастарға осы талапты ерекше ескере атап ҿтуі де адам
тҽрбиесінің біртіңдеп адам ҿмірінің жоғарғы қҧндылықтық фундаментін
қҧрайтынын меңзегені. Жастардың ҿздеріне деген сенім, болашаққа ҥміт,
еңбекке қҧлшыныс, ҿмірге сҥйіспеншілігі ең алдымен отбасы ортасында
қалыптасатыны заңдылығына жҥгінсек, бала тҽрбиеленетін ҽр отбасының
психологиялық-ҽлеуметтік деңгейінің де білім мен еңбек тҽрбиесіне келіп
тірелетіні анық. Сондықтан ҽрбір ата-ана баланың болашағына жауапты
екендігін тҥсіну керек. Қорытынды: ҽрбір отбасы баланы ес білгеннен бастап
Ҿмірге, ҿнерге ҥйреткендей тҽрбиелеуі, дайындауы тиіс. Ҿкінішке орай кҿп
ҽлеуметтік шындық бҧл ережеге жанаса қоймайды. Осылайша ҿмір сҥруге,
білім мен еңбекті игеруге қажетті сезіну, қабылдау, тҥсіну, ойлану т.с.с.
баланың психологиялық-физиологиялық қабілеттері ғана емес, адамгершілік,
ҿмірге деген қызығушылықтары сияқты рухани қҧндылықтары да отбасылық
кеңістікте назардан тыс қалып отыратыны рас.
Адам тҽрбиесі, отбасы тҽрбиесі, жалпы ҿмір туралы қҧнды ақпараттар,
ҽлеуметік теориялар қысқаша дҽрістер формасында (мҽселен, тҽрбие жҿніндегі
293
даналық сҿздер мен терең ойлар) халық арасында кеңінен насихатталып,
таратылуы тиіс, немесе оны таратудың жолдары қарастырылуы тиіс.
Даналардың сҿзімен, Абай ілімімен сабақтасып жатқан «Мҽңгілік ел»
стратегиясы мына бір ҿтпелі кезеңдегі рухани қажеттілікке негіз ғана емес,
болашаққа дҧрыс жол сілтер, ҽрбір қазақстандыққа кҥш берер, сенімін бекітер
аса маңызды бағдар болып табылады. Мемлекетіміздің ҽлеуметтік-мҽдени,
білім беру салаларында Қазақстандағы ҧлт ҿкілдерінің ҿзара тең ҿмір сҥруі
жҽне олардың қҧқықтарының сақталуына жағдайдың жасалуы жҽне мемлекет
тарапынан президенттің оған қолдау кҿрсетуі бҧған нақты дҽлел. Кҿпҧлтты
мемлекетімізде ішкі бірлік-береке бҥгінгі таңда тҧрақты сақталып отыр.
Қҧндылықтарды алып жҥрер негізгі субъект-тҧлғаны қалыптастыруда аталмыш
қоғамдық институттардың ролінің ҿте жоғары екені де ақиқат. Ал, Абай ілім –
болашағымызға рухани тірек, қҧнды ҿсиет болып қала бермек.
ҼДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1.
Қҧнанбаев А. Шығармалар.2-том. - Алматы: 1996.-234б.
294
МАЗМҦНЫ · СОДЕРЖАНИЕ
1 секция
АБАЙ МҦРАСЫ ҼЛЕМДІК ҼДЕБИЕТ КОНТЕКСІНДЕ
НАСЛЕДИЕ АБАЯ В КОНТЕКСТЕ МИРОВОЙ ЛИТЕРАТУРЫ
БЕЙСЕНБАЙ О.
ҦЛЫ ТҦЛҒАНЫҢ АСЫЛ МҦРАСЫ .............................................................................................. 3
ДАЙРАБАЕВА А.Б.
ТВОРЧЕСКАЯ ДЕЯТЕЛЬНОСТЬ АБАЯ – КАК КУЛЬТУРНОЕ
НАСЛЕДИЕ КАЗАХСКОГО НАРОДА ........................................................................................... 6
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sbornik-materialov-mejdunarodnoj-nauchno-prakticheskoj-konfere-v3.html?page=22#2_секция__АБАЙ_ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ_ЖҼНЕ_ТІЛ_БІЛІМІ_МҼСЕЛЕЛЕРІ__ПРОИЗВЕДЕНИЯ_АБАЯ_И_ВОПРОСЫ_ЯЗЫКОЗНАНИЯ

title: Сборник материалов международной научно-практической конференции - бет 22

text:
ҼБІЛҚАҚҦЛЫ М.
ТЕРЕҢ ТАЛҒАМ, ТАМЫРЛАС ОЙЛАР ...................................................................................... 12
ҚҦРАЛҚАНОВА Б.Ш.
М. ҼУЕЗОВТІҢ «АБАЙ ЖОЛЫ» РОМАН-ЭПОПЕЯСЫНДАҒЫ ФОЛЬКЛОРЛЫҚ
ҤЛГІЛЕР ........................................................................................................................................... 18
МҦҚЫШЕВА Р.З.
АБАЙ ҚҦНАНБАЙҦЛЫ ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫНЫҢ МАЖАРСТАНДА ТАНЫЛУЫ
МЕН ЗЕРТТЕЛУІ ............................................................................................................................. 23
СЕРКЕНОВА А.Ж.
АБАЙ АҒЫЛШЫН ҼДЕБИЕТІНДЕ ............................................................................................. 30
ТОРГУЗОВА И.Н.
ПЕРЕВОДЫ ЛИТЕРАТУРНОГО НАСЛЕДИЯ АБАЯ КУНАНБАЕВА
НА РУССКИЙ ЯЗЫК ...................................................................................................................... 33
ЕСПЕНБЕТОВ А.С.
АБАЙДЫҢ АҚЫНДЫҚ КІТАПХАНАСЫ ХАҚЫНДА ............................................................. 36
ЖАНБОЛАТОВ С.
АҚЫТ – ҦЛЫ АБАЙДЫҢ ШЫҒЫСТАҒЫ ҦЛЫ ШҼКІРТІ ...................................................... 41
ИСБЕК Б.
МҤРСЕЙІТ ҚОЛЖАЗБАЛАРЫ: АҢЫЗ БЕН АҚИҚАТ ............................................................ 49
И. ЙЫЛДЫРЫМ
ҚАЗАҚТЫҢ ҦЛЫ АҚЫНЫ АБАЙ ЖҼНЕ ТҤРКИЯ .................................................................. 63
МИНЕГУЛОВ Х.Ю.
АБАЙ И ТАТАРСКАЯ ЛИТЕРАТУРА ......................................................................................... 65
МЫРЗАҚАНОВ Ж.Б.
ҦЛЫ АБАЙ АТАМЫЗДЫҢ АТА ТАРИХЫМЫЗҒА ҚАТЫСТЫ ТАҒЫЛЫМДАРЫ
ТУРАЛЫ ........................................................................................................................................... 71
295
СМАҒҦЛОВ Ж.Қ.
АБАЙ ЖҼНЕ ҼЛИХАН ................................................................................................................. 77
ТҦРСЫН ЖҦРТБАЙ
КЕМШІЛІГІ ҼР ЖЕРДЕН КҾРІНІП ТҦР - АУ ...
(Абай ҿлеңдерінің текстологиясы туралы) .................................................................................... 84
ЕРДЕМБЕКОВ Б.А.
АБАЙДЫ ТАНУ – ҚАЗАҚТЫ ТАНУ ........................................................................................... 98
ҼДІЛБЕКҚЫЗЫ Ж.
АБАЙ ТҦЛҒАСЫ – СИРЕК БАСЫЛЫМ БЕТТЕРІНДЕ .......................................................... 101
МЫРЗАХМЕТҦЛЫ М.
ЯСАУИ МЕН АБАЙ ШЫҒАРМАЛАРЫНДАҒЫ ҒЫЛЫМДЫ
ЖҤЙЕЛЕУ МҼСЕЛЕСІ ................................................................................................................ 109
2 секция
АБАЙ ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ ЖҼНЕ ТІЛ БІЛІМІ МҼСЕЛЕЛЕРІ
ПРОИЗВЕДЕНИЯ АБАЯ И ВОПРОСЫ ЯЗЫКОЗНАНИЯ
ҼЛІМХАН А.Ҽ.
АБАЙ ЖҼНЕ ҚАЗАҚТЫҢ ҦЛТТЫҚ ЖАЗБА ҼДЕБИ ТІЛІ .................................................... 116
БИЯРОВ Б.Н.
АБАЙ ТУЫП-ҾСКЕН ҾЛКЕНІҢ ЖЕР-СУ АТТАРЫ ............................................................... 118
ҚҦРМАНБАЕВА Ш.Қ.
ЛИНГВОЕЛТАНЫМДЫҚ СҾЗДІКТІ ҚҦРАСТЫРУ ҚАҒИДАЛАРЫ ................................... 122
МҦҚАТАЕВА Г. К.
АБАЙ ШЫҒАРМАЛАРЫНЫҢ ЗЕРТТЕЛУ АЯСЫ ЖҼНЕ ТІЛІ ............................................. 127
МУХАМЕДОВА М.Б.
АБАЙ ҾМІРІНДЕГІ 1895 ЖЫЛ ................................................................................................... 131
САЙДУЛЛАЕВА И.К., КАРАБАЕВА Ҧ.Ж.
АБАЙДЫҢ «ҚАРА СҾЗДЕРІНІҢ» ТІЛДІК ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ ............................................... 136
ҾМІРБЕКОВА Н.С.
АБАЙДЫҢ ҦРПАҚТАРЫ ............................................................................................................ 139
АХМЕТЖАНОВА Ф.Р.
МЕЖЪЯЗЫКОВАЯ КОМПЕТЕНЦИЯ КАК РАЗВИТИЕ ЛИНГВОКУЛЬТУРЫ .................. 148
МАУЛЕНОВА А.М.
ҚОСТІЛДІЛІКТІҢ ДАМУ КҾРІНІСІ .......................................................................................... 157
296
3 секция
АБАЙ ДАНАЛЫҒЫ ЖҼНЕ ЖАЛПЫАДАМЗАТТЫҚ ҚҦНДЫЛЫҚТАР:
ҦЛТТЫҚ ТҼРБИЕНІҢ МҼДЕНИ-АДАМГЕРШІЛІК МҦРАТТАРЫ
МУДРОСТЬ АБАЯ И ОБЩЕЧЕЛОВЕЧЕСКИЕ ЦЕННОСТИ: КУЛЬТУРНО-
ГУМАНИСТИЧЕСКИЕ ЦЕЛИ НАЦИОНАЛЬНОГО ВОСПИТАНИЯ
ИСКАКОВА М.Т., РАХИМБАЕВА Ж.К.
АБАЙДЫҢ «ҚАРАСҾЗІНДЕГІ» ПЕДАГОГИКАЛЫҚ-ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ
ЖҼНЕ ДІНИ ҦҒЫМ-ТҤСІНІКТЕРДІҢ ТІЛДІК КҾРІНІСТЕРІ ............................................ 160
ЖУМАГЕЛДИН Ж.Ш.
Ж. ҼБДІРАШТЫҢ ЭПИГРАММАЛАРЫНЫҢ КҾРКЕМДІК ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ ................. 163
АЛДАЖАРОВ Д.Б., МУКАТАЕВА Г.К.
АҚЫН ПОЭЗИЯСЫНДАҒЫ ЛИРИКАЛЫҚ ТҦЛҒА ................................................................ 171
МУХАДИЕВА Д.Х.
БОЛАШАҚТЫ БОЛЖАҒАН ҦЛЫ ДАНАМ .............................................................................. 175
ИБРАГИМОВА С.С.
МУДРОСТЬ АБАЯ И ОБЩЕЧЕЛОВЕЧЕСКИЕ ЦЕННОСТИ: КУЛЬТУРНО-
ГУМАНИСТИЧЕСКИЕ ЦЕЛИ НАЦИОНАЛЬНОГО ВОСПИТАНИЯ .................................. 180
ТАКИРОВ С.У.
ҼДЕБИ СЫН ЖҼНЕ «АБАЙ» РОМАНЫ ................................................................................... 185
ФЕДОСЕЕВА И.А.
ПРОБЛЕМА НРАВСТВЕННОСТИ В ПЕДАГОГИЧЕСКОМ НАСЛЕДИИ
АБАЯ КУНАНБАЕВА ................................................................................................................... 189
ЖИЛКУБАЕВА А.Ш., САПАНОВА А.М., ҚЫРЫҚБАЕВА Б.А.
АБАЙДЫҢ РУХАНИ ҚАЗЫНАСЫ ЖҼНЕ ЖАСТАР ТҼРБИЕСІ ......................................... 193
СЫРЫМБАЕВА А.А., ЕГИНБАЕВА Т.Ж.
О МУЗЫКЕ К СПЕКТАКЛЮ «ҚЫЗ ЖІБЕК» АКАДЕМИЧЕСКОГО КАЗАХСКОГО
МУЗЫКАЛЬНО-ДРАМАТИЧЕСКОГО ТЕАТРА ИМЕНИ К. КУАНЫШБАЕВА
ГОРОДА АСТАНЫ ........................................................................................................................ 197
КЕЛГЕМБАЕВА Б.Б.
«МҼҢГІЛІК ЕЛ» ЖАЛПЫҦЛТТЫҚ ИДЕЯСЫНЫҢ БАСТАУЛАРЫ
МЕН ҚАЗАҚ ҼДЕБИЕТІНДЕГІ КҾРІНІСТЕРІ ........................................................................ 203
ДОСАНОВА Қ.Қ.
АБАЙДЫҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ТАҒЛЫМЫ ЖҼНЕ ҚАЗІРГІ МЕКТЕП .................... 206
РОВНЯКОВА И.В.
ПЕДАГОГИЧЕСКОЕ НАСЛЕДИЕ АБАЯ КУНАНБАЕВА ...................................................... 210
297
4 секция
ҼЛЕМДІК БІЛІМ БЕРУ КЕҢІСТІГІНДЕ АБАЙ ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫН
ОҚЫТУДЫҢ ҾЗЕКТІЛІГІ
АКТУАЛЬНОСТЬ ПРЕПОДАВАНИЯ ТВОРЧЕСТВА АБАЯ В МИРОВОМ
ОБРАЗОВАТЕЛЬНОМ ПРОСТРАНСТВЕ
АКАНГАЛИЕВА Ж.А.
АБАЙ ДАНАЛЫҒЫ ЖҼНЕ АДАМЗАТТЫҚ ҚҦНДЫЛЫҚТАР: ҦЛТТЫҚ ТҼРБИЕНІҢ
МҼДЕНИ АДАМГЕРШІЛІК МҦРАТТАРЫ .............................................................................. 216
БАКИМБАЕВА М.З.
СОЗВУЧИЕ ДВУХ ВЕЛИКИХ ПОЭТОВ ................................................................................... 219
ЗЕЙНОЛДИНА Г.Н.
АБАЙ ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫН ОҚЫТУДЫҢ ҾЗЕКТІ МҼСЕЛЕЛЕРІ ................................ 223
РҤСТЕМОВА Ж.А.
ОРТА МЕКТЕПТЕ АБАЙ ҚАРАСҾЗДЕРІН ОҚЫТУ ............................................................. 228
САГИНАЕВА Г.М., БАЛТЕКЕНОВА Г.Қ.
ОРЫС ТІЛДІ МЕКТЕПТЕРДЕ АБАЙ ШЫҒАРМАЛАРЫН ОҚЫТУДЫҢ
ҾЗЕКТІ МҼСЕЛЕЛЕРІ ................................................................................................................. 231
КАРТАЕВА А.М.
АБАЙТАНУДЫ ОҚЫТУДЫҢ ҾЗЕКТІЛІГІ МЕН БҤГІНГІ МІНДЕТТЕРІ .......................... 238
АМИНГАЗИНОВА А.А., КАРТАЕВА А.М.
ҚАНИПА БІТІБАЕВАНЫҢ АБАЙ ЖҼНЕ М. ҼУЕЗОВ
ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫН ОҚЫТУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ ............................................................ 241
СЕЙПУТАНОВА А.Қ.
МЕКТЕПТЕ АБАЙ ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫН
ОҚЫТУ ЖҼНЕ Қ.О. БІТІБАЕВАНЫҢ ҼДІСТЕМЕСІ .............................................................. 247
ЗАЙСАНБАЕВА Г.Н.
АБАЙ ТАҒЛЫМДАРЫ ЖҼНЕ БІЛІМ БЕРУДЕГІ АКСИОЛОГИЯЛЫҚ БАҒЫТ ................. 251
5 секция
ЖАҺАНДЫҚ ҾРКЕНИЕТ ЖҼНЕ АБАЙ ШЫҒАРМАЛАРЫНЫҢ ТАРИХИ,
ФИЛОСОФИЯЛЫҚ, ЭТИКАЛЫҚ, ҼЛЕУМЕТТІК-САЯСИ АСПЕКТІЛЕРІ
ГЛОБАЛЬНАЯ ЦИВИЛИЗАЦИЯ И ИСТОРИЧЕСКИЕ, ФИЛОСОФСКИЕ,
ЭТИЧЕСКИЕ, СОЦИАЛЬНО-ПОЛИТИЧЕСКИЕ АСПЕКТЫ ПРОИЗВЕДЕНИИ АБАЯ
АМИРГАЗИНА Қ.Н.
АБАЙ ЖЫРЛАҒАН ИМАНДЫЛЫҚ .......................................................................................... 255
298
ЖҤСІПБЕК Р.Р., ЖАНАР Қ.
БАТЫС ЕМЕС, ШЫҒЫС ЕМЕС, АБАЙДЫҢ ҾЗ ЖОЛЫ БАР... ............................................ 258
ДЖИЛКИБАЕВА А.А.
РЕФЛЕКСИИ ОДИНОЧЕСТВА В ПОЭЗИИ АБАЯ .................................................................. 261
КАШАКУ Г.
МҦРАЖАЙ-ҚОРЫҚТЫҢ ЭКСПОЗИЦИЯЛАРЫ МЕН КҾРМЕЛЕРІНДЕ АБАЙ
ҚҦНАНБАЕВТЫҢ ҾМІРІ МЕН ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫНЫҢ КҾРСЕТІЛУІ ...................... 266
КЕМЕЛБАЕВА А.
ТРИУМФ И СИЯНЬЕ СЛАВЫ МАХТУМКУЛИ ...................................................................... 274
КЕМЕЛБАЕВА А.
СТИХИЯ СТИХОТВОРЕНИЙ МАХТУМКУЛИ ...................................................................... 280
ҚАЙЫРБАЕВА Ж.Қ.
ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСЫ ТУРИСТІК ЖЕРЛЕРІНІҢ ЛИНГВОЕЛТАНЫМДЫҚ
СИПАТЫ ........................................................................................................................................ 286
АБДЫГАЛИЕВА Л.И.
АБАЙ ІЛІМІ – БОЛАШАҒЫМЫЗДЫҢ РУХАНИ ТІРЕГІ ....................................................... 290
299
«АБАЙ МҦРАСЫ
ҼЛЕМДІК РУХАНИЯТ КЕҢІСТІГІНДЕ»
атты Халықаралық ғылыми-тҽжірибелік конференциясы
МАТЕРИАЛДАРЫНЫҢ ЖИНАҒЫ
СБОРНИК МАТЕРИАЛОВ
Международной научно-практической конференции
«НАСЛЕДИЕ АБАЯ
В МИРОВОМ ДУХОВНОМ ПРОСТРАНСТВЕ»
Басуға 12.09.2015 ж. қол қойылды Пішімі 60х84/16 Шартты баспа табағы 20,42
Есептік баспа табағы 22,42 Таралымы 500 дана Тапсырыс 444 Бағасы келісімді
С. Аманжолов атындағы ШҚМУ«Берел» баспасы
070020, Ҿскемен қ., 30-шы Гвардиялық дивизия кҿшесі, 42
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sbornik-materialov-mejdunarodnoj-nauchno-prakticheskoj-konfere-v3.html?page=22#3_секция__АБАЙ_ДАНАЛЫҒЫ_ЖҼНЕ_ЖАЛПЫАДАМЗАТТЫҚ_ҚҦНДЫЛЫҚТАР:_ҦЛТТЫҚ_ТҼРБИЕНІҢ_МҼДЕНИ-АДАМГЕРШІЛІК_МҦРАТТАРЫ


url: http://emirsaba.org/sbornik-materialov-mejdunarodnoj-nauchno-prakticheskoj-konfere-v3.html?page=22#5_секция__ЖАҺАНДЫҚ_ҾРКЕНИЕТ_ЖҼНЕ_АБАЙ_ШЫҒАРМАЛАРЫНЫҢ_ТАРИХИ,_ФИЛОСОФИЯЛЫҚ,_ЭТИКАЛЫҚ,_ҼЛЕУМЕТТІК-САЯСИ_АСПЕКТІЛЕРІ


url: http://emirsaba.org/sbornik-materialov-mejdunarodnoj-nauchno-prakticheskoj-konfere-v3.html?page=22#«АБАЙ_МҦРАСЫ_ҼЛЕМДІК_РУХАНИЯТ_КЕҢІСТІГІНДЕ»__атты_Халықаралық_ғылыми-тҽжірибелік_конференциясы__МАТЕРИАЛДАРЫНЫҢ_ЖИНАҒЫ


title: Сборник материалов международной научно-практической конференции - бет 2

text:
Осыдан 20 жыл бҧрын ЮНЕСКО-ның қарары бойынша Абайдың 150
жылдық мерей тойын астанамыз Бейжіңдегі (ҧлтым қазақ болғанымен, сол
елдің азаматы болғандықтан айтып отырмын. Айып етпессіздер деген ҥміттемін
– М.Ҽ.) ҽр ҧлт зиялы қауымы атап ҿткен едік. Ол жылдар қазақтың кемеңгер
ойшылы Абай Қҧнанбайҧлының атағы жалпақ Қытай атырабына кеңінен
тараған, елміздегі ҽдебеттану ғылымы саласында барынша ҿріс алған жылдар
еді, бір сҿзбен айтқанда Абай шығармаларының қытай тіліне аударылуына
13
жҽне сондай-ақ Абай есімі алуан тҥрлі БАҚ арқылы ҽр тілде ҥгіттелуіне
байланысты, елмыздегі ҽр ҧлт оқырмандары Абайды іздеп жҥріп оқитын
дҽрежеге жеткен еді. Осының ҿзі Абай есімінің адамзаттық ҿреге
кҿтерілгендігінің белгісі болса керек-ті. Міне содан бері де 20 жылға таяу
уақыт ҿтіп ҥлгіріпті. Алайда Абай туралы ізденістер мен зерттеу еңбектері ҽлі
де толастай қойған жоқ, тҥрлі басылымдар мен ҽр тілде жарық кҿріп жатқан
ғылыми мақалалар мен монографялық еңбектер соның айғағы деуге болады.
Университетімізде (Орталық ҧлттар университетін айтып отырмын – М.Ҽ.)
абайтану туралы студентерге білім беру ҿткен ғасырдың 80-жылдарының
басынан басталған еді. 1979 жылы Шинжяң университетіының профессоры
Ахметбек Кірішбаев мырза кафедарамыздың шақыртуы бойынша тҧңғыш рет
қазақ ҽдебиет тарихынан дҽріс оқыған болатын. Сол кездерде студенттердің
талабы бойынша профессор Абай жҽне оның шығармалары жайлы шағын
кҿлемде дҽріс оқыған еді. Ал енді университетімызде абайтануды ресми сабақ
ретінде ашу 90-жылдардың басынан басталады. Ҽрине, ол тҧста Абайдың
ғҧмырнамасы мен шығармалары жайлы елміздің ҧлттық тілдегі басылымдарда
шыққан аздаған материалдар болмаса, абайтану жайлы ғылыми еңбектер
жоқтың қасы болатын. Соған да қарамастан, талмай ізденудің, қажымай
еңбектенудің арқасында осы бір қасетті ғылымды шамамыздың келгенінше
тоқтатпауға, оның мазмҧнын байытып, студентерімізді емін-еркін сусындатып
отыруға қҧлшынып келдік. Тек 2004 жылы қазақ тілі мен ҽдебиеті факультеті ҿз
алдына шаңырақ кҿтергеннен кейін барып шын мҽніндегі ҿресі биік сабаққа
айналады. Бҧған себеп болған Қытай мен Қазақстан Республикасының
арасындағы достық барыс-келістің кҥн сайын кҥшеюі, екі ел арасындағы
ғылыми қарым-қатынастың іркіліссіз ілгерлеуі болды. Мысалы, сол жылдардан
бастап Қазақстанның ҽйгілі ҽдебиетші, абайтанушы ғалымдарынан Тҧрсын
Жҧртбай, Бауыржан Ерденбеков, Темірхан Тебегенов, Жансая Жақыпов
қатарлы мамандар университетімізде ғылыми сапарда болды, олар тек дҽріс
оқып қана қалмастан, бізді Абайға қатысты ғылыми материалдармен де
қамдады. Ҽсіресе, бір емес, бірнеше рет университетімізде ғылыми сапарда
болған Тҧрсын Жҧртбай мырзаның дҽріс оқу барысындағы дара кҿзқарастары
біздегі ғылымының ҿресін одан ҽрмен биіктете тҥсті, сҿйтіп аталмыш дҽрістер
бҧл кҥндері студенттерміз қызыға оқитын арнаулы пҽндердің біріне айналды.
Міне, бҥгінгі біздың ҽңгімеміздың арқауы жҽне сол Абай жҽне ҧлы
ойшылдың рухани жақыны, заманы бҿлек, тегі басқа болса да мҧраты бір,
тілектесі, Қытайдың заңғар жазушысы Лу Шҧн мырза туралы болғалы отыр.
Ҽрине бҧл арнаулы зерттеуді қажет ететін іргелі тақырып. Десе де біз уақытқа
қҧрмет ете отырып, осы жайлы ойымызды қысқаша жеткізуге талпынып
кҿрелік.
Абайтанушы ғалым, жазушы Тҧрсын Жҧртбай ҿзінің «Кҥйесің, жҥрек...
сҥйесің...» атты монографялық еңбегінде В.О. Ключевскийдың орыстың ҧлы
ақыны Пушкин туралы тоқтала келып: «ҧлы тҧлғалардың ҿмірдегі харекеті –
халық ҿмірінің кҿзге тҥсер талма тҧсына дап келды. Ҧлы тҧлғалар кҿзге
кҿрінбейтін жҧмбақ қҧбылыс арқылы тҿңірегімен тіл табыса отырып,
14
кҿпшіліктің ҧсақ-тҥек, быт-шыты шыққан мҥддесі мен мҧратының басын
қосып, ҿзінің жеке толғансы арқылы оны ҧлы мақсат пен кҥреске
жҧмылдырады; сҿйте отырып, сол қоғамның бойына жиған қуат-кҥші мен
мҥмкіндігін ашады да оның бҧдан ары қарайғы даму жолын кҿрсетіп береді», –
деген сҿзін алады. Осы жолдарды Абай мен Лу Шҧнге қарата қолдануға да
болады. Неге? Негесі сол: ең алдымен, Абай да, Лу Шҧн де ҽр елдегі қоғамдық
қайшылықтар барынша шиленіскен, отаршылдық езгі мен феодалдық тепкі екі
ел халқының басына ҽңгір таяқ ойнатқан, қарапайым халық жҥйкесі жҧқарып,
шегіне жеткен дҽуірдың тумалары.
Екіншіден, Абай да, Лу Шҧн де ҿздері жасаған қоғамдық ортадағы
адамдардың бойын жайлаған қилы-қилы ушыққан дерттер мен сол дертке
шалдықтырып отырған ірілі-ҧсақты қоғамдық себептерді жҽне соның
салдарынан кҥллі қоғамды жайлаған рухани мҽңгҥрттікті «кҿзге кҿрінбейтін
жҧмбақ қҧбылыс арқылы» танып білген, онымен қоймай солардың барын
халықтың майданда тҧрып ашуы жеткен ызамен ажуалап кҿрсете білген ҧлы
тҧлғалар.
Ҥшіншіден, Абай да, Лу Шҧн де ҿз ҧлтын нас басқан ҧйқыдан, кҿрсоқыр
надандықтан оятып, береке-бірлікке шақыра отырып, олардың кҿкірегіне нҧр
қҧйып, жер бетіндегі мадениетті елдердың қатарынан орын алуы ҥшін ғҧмыр
бойы кҥресіп ҿткен данышпан даналар.
Тҿртіншіден, Абай да, Лу Шҧн де формасы басқа-басқа болса да ҽр қайсысы
ҿз шығармаларында тастан қашап жасалғандай не бір тамаша кҿркем образдар
жарату арқылы ҿз кҿкіректерінде пысып-жетілген терең идеялар мен қилы
сезімдерді солардың басына жинақтап, соңғы ҧрпаққа сырлы сҧрау, мҽңгі
ҿшпес мҧра қалтырған сҧңғҧла суреткерлер.
Айта берсек, ҽлде талай қырды асуға болар еді, бірақ осының ҿзі қазірше
жеткылыкты.
Қазіргі кезде абайтанушы ғалымдар Абайдың жалпы шығармаларын ҥлкен
тҿрт жҥйеге болып зерттеп жҥр. Олар Абайдың ҿлеңдері, Абайдың қара сҿздері,
Абайдың аудармалары жҽне Абайдың айналасындағы ақындар. Ал
лушҧнтанушы ғалымдар Лу Шҧнның ғҧмырнамасын былай қойған кҥннің
ҿзінде, Лу Шҧнның жасампаздық жолы, Лу Шҧнның ағартушылық идеясы, Лу
Шҧнның естетикалық кҿзқарасы, Лу Шҧнның эпикалық шығармаларындағы
ҿзіндік баяндау тҽсілдері, Лу Шҧнның флятондарындағы дара пайымдау
амалдары т. б. деп жіліктеп ҽкетеды.
Осылардың ҿзінен Абайтану мен Лу Шҧнтанудың қҧлашы қаншама кең
екендігін аңғаруға болады. Ал, мҧның барлығына дҽл қазір тоқталып отыру
жҽне мҥмкін емес. Біз бҥгін осылардың тек бірер қырына ғана, яғни Абай мен
Лу Шҧнның сол тҧстағы мҧқым елге айықпас дерт боп жабысқан кҿрсоқыр
надандық пен берекесіздік туралы ойларындағы қарайластықтарға ғана аздап
тоқталып ҿтпекпіз.
Абай тҧлғасы бҽрімізге таныс, алайда «Абай – тек қана қазақ халқының
тегін тектегенде ғана қасеті артатын ҧлы тҧлға емес, қадым заманнан бері
кҿшпенділер мҽдениетінің барлық болымысын бойына сіңірген жиынтық қасет.
15
Дҥние жҥзілік ауқымға сай қазақтың ҧлттық санасын оятқан жҽне оны
қалыптастырған ғҧлама ойшыл» (Т. Жҧртбай) екендігін еске алсақ, Абайдың ҽр
сҿзінің астарында терең философялық ой ҧялап жатқандығын аңғару аса
қиынға соқпайды.
Алысқа бармай-ақ, ҧлы тҧлғаның жҥрегіне ерімес мҧз боп қатқан, жасап
отырған ортадағы қандастарының бойына у болып жайылған надандық пен
берекесіздік туралы айтайықшы.
Ҧлы ақын ҿзінің бір толғанысында:
Кҿзінен басқа ойы жоқ,
Адамның надан ҽуіресі.
Сонда да кҿңылы тым-ақ тоқ,
Жайқаң-қайқаң ҽрнесы...
немесе, атақты «Сегіз аяғында»:
...Қайнайды қаның,
Ашиды жаның.
Мінездерін кҿргенде;
Жігерлен, сілкін,
Қайраттан , бекін
Деп насихат бергенде,
Ҧясыз, арсыз салтынан
Қалғып кетер артынан – дейды.
Я болмаса:
Алашқа іші жау боп, сырты кҥлмек,
Жақынын тіріде аңдып, ҿлсе ҿкірмек.
Бір-екі жолы болған кісі кҿрсе,
Қҧдай сҥйіп жаратқан осы демек.
Ел бҧзылса, табады шайтан ҿрнек,
Періште тҿменшіктеп, қайғы жемек.
Ҿзімнің иттігімнен болды демей,
Жеңді ғой деп шайтанға болар кҿмек – деуші еді ғой.
Жҽ, ҽзірше осылар да жетер. Осы жолдарды тап қазірдің ҿзінде бетіміз
дуылдамай, қымсынбай, я болмаса біреу-міреу естіп қалып жҥрмесін деп
жалтақтамай оқуымыз қиын, расында қиын!
Себебі, боикҥйез керанаулық, кері кеткен жалқаулық, қҧмға айналған
жігерсіздік, жалтаңкҿз намыссыздық жҽне сондай-ақ ішінде ит ҧлыған
арамдық, жақынын жатқа сатқан арсыздық дегендер сол тҧстағы қоғамдық
тҧзымнің қазақтың бойына сіңіріп ҥлгірген кербаққа мінездері еді. Ҧлы ақын ҿз
ҧлтының бойындағы осы бір улы дертті асқан талғампаздықпен тани білды,
танып қана емес осы бір ащы шындықты кҿлегейлеп, кіреукелеп отырмай-ақ,
бетің-жҥзің демей алдымызға жайып салды.
Шыны керек, мҧндай мінез қазақтың бойына хау ана, хау атадан, немесе
атадан балаға тарамаған болса керек, олай дейтініміздің себебі ата қазақ мҧндаи
болмаған, олар қар жастанып, мҧз тҿсенып ғҧмыр кешкен, жарты бидаиды
жарып жеген, алтыбақан алауыздық дегенді білмеген, бірін-бірі жауға сатпаған,
16
бҿгдеге телмеңдеп қарамаған, сыйға сый, сыраға бал деген. Мысалы, қазақтың
ауыз ҽдебиеті мҧраларын оқып отырсаңыз, мейлі олардың қайсысы болсын
сізді асыл адамгершілікке, ҧлы отаншылдыққа, шҧбасыз адалдыққа, қызуы мол
мейірімділікке тҽрбилейді. Ендеше Абай заманына келгенде ел іші неге
соншама бҧзылды? Оның да қоғамдық жҽне тарихи себептері баршылық.
Мҧның ең басты себебі тарихтың алға қарай жылжуымен бірге туылған қазақ
қоғамындағы алуан-алуан ҿзгерістерді былай қойған кҥннің ҿзінде, патшалық
ресей қазақ жерін отарлап алуы, қазақтың атадан-балаға жалғасқан кҿне заң-
тҧзымдерін жойып, жаңа заң-тҧзым орнатуында жатар...
Ойлап отырсақ мҧндай мінез, қарайлас психология отаршылдыққа
ҧшыраған жер бетіндегі ҿзге де халықтардың тарихында болғандығы еске
оралады, алайда олар ҿз бойларындағы осы бір олқылықты ертерек аңғарып,
одан тез қҧтылудың жолын қарастырған немесе ҿздерінің ҿткен ҿміріндегі
жақсы-жаман, ҽдепті-ҽдепсіз мінездеріне нҽзіктікпен талдау жасай отырып,
олардың жақсысын ҧлттық мирас ретінде сақтап қалса, жаманын отқа жағып,
соңғы ҧрпақты одан сақтандырып, жирендіріп отырған. Мҧны олардың ҽдеби
шығармаларынан кҿруге де болады. Ҿзгені қайыра тҧрып, бір ғана қытаи
ҽдебиетін, соның ішінде Лу Шҧн шығармаларын алайықшы.
Қытай қазіргі заман ҽдебиеті мейлі мазмҧн жағынан болсын, немесе тҥр
жағынан делік кесек-кесек табыстарға қол жеткізген, Лу Шҧн, Мау Дҧн, Лау
Шы, Чян Жоңшу, Ше Биңшин, Сау Иҧ, Жау Шули т.б. қатарлы аттары ҽлемге
машһҥр классик суреткерлер шыққан ҽдебиет. Ҽрине, бҧлардың ішынде Лу
шҧнның жҧлдызы жоғары, орны бҿлек екендыгі аитпасақ та тҧсыныкті.
Т. Жҧрбайдың Абайға берген бағасын Лу Шҧнге де беруге болар еді, тек
айырмашылығы – Лу Шҧн есте жоқ ескі замандардан бергі отырықшы елдер
мҽдениетінің барлық болымысын ҿз бойына сіңірген жиынтық тҧлға. Ол да
қаламын қару ете отырып дҥние жҥзілік ауқымға сай ҿз ҧлтының санасын ояту
жҽне оны қалыптастыру жолында жан аямай кҥрескен ҧлы суреткер.
Лу Шҧн ҿзінің алуан тҥрлы жанрдағы шығармалары арқылы жартылай отар,
жартылай феодал қоғамның қамытын киген халықты қараңғы мешеулыктен,
кҿрсоқыр надандықтан, айыл жимас намыссыздықтан, алты бақан
алауыздықтан оятып, олардың сыртын қойып, ішін тҥзеуге бар ғҧмырын
арнады. Сондай шығармалардың бірі – біз сҿз еткелі отырған «Дҽрі» болмақ.
«Дҽріде» екі тҥрлы трагедия суреттелген, оның бірі Хуа Шяушҧанның ҿлімі
болса, енді бірі тҿңкерісшіл Шя Иҧдың қазасы. Естеріңізде болар ҽңгіме қос
сюжетке қҧрылған, бірінші сюжет баласы ҿкпе науқасына жолыққан, сіңірі
шыққан кедей Хуа Лаушҧан сорлы Каң ағайдың: «Балаң адам қанына
батырылған бу нан жесе науқасынан қҧлан таза аиығады» деген сҿзіне
қҧдайдай сеніп, қалтасын қағып жҥрып одан тҿңкеріс жолында қҧрбан болған
Шя Иҧдың қанына матырылған бу нанды сатып алып оны баласына жегізеді,
адам қанына матырылған нан ем болмай баласы ақыры қайтыс болады;
Екінші сюжет (кейде мҧны кҿмескі сюжет деп те жҥрміз), Шя Иҧ Мыңдаған
Милѐндаған адамдардың нҧрлы болашағы мен бақыты ҧшын жан пидаға
тҧскен, ақиқат жолында ҿлімнен де тайсалмайтын аға буын тҿңкерісші. Оның
17
тар қапаста отырса да болашақтан ҥмыт ҥзбеуінен, ҿзін ҧстауға келген патша
мҧриттерының қорлығы мен мазағына қалса да оларды алымсынбаи мҥсіркей
қарауынан, тіпті тҥрме басқарушының ҿзін «Чиң хандығы билеген бҧл дҥние
бізге тҽн» деп оны тҿңкеріс жасауға ҥгіттеуінен осыны кҿруге болады. Ҽрине,
ҧлы суреткердің қаламынан туған осы бір кҿркем образ шығармадағы негізгі
кейіпкер болғандықтан жазушы оған бар мейірін тҿгеді, оның рухын асқақтата
жырға қосады. Алайда, тҿңірегін надандық жайлаған сол бір заман жҿнынен
алғанда оның бҧл рухынан, жанпида талпынысынан не пайда? Шайханада
шайға қанып, екі қолдары алдарына сыймай шалқып отырған кҿркеуде
маңгҧрттер оның бҧл ҽрекетін жынданған адамның қылығына балайды. Қалың
елінің қамы ҥшін басын тауға да, тасқа да ҧрып жҥрген оның тағдырына
жандары ашығанды қойып, айыздары қанғанша кҥледі. Алтынның қҧлына
айналған қҧлқын қҧмар қорқаулар оны ҧлыққа ҧстап береды. Шя Ҧидің
мойнына ажалдың қҧрығы тҥсып, қызыл қаны қара жерге тҿгілген шақта олар
ҽлде бір қызықты театр кҿргендей қораланып келіп соны тамашалайды. Оны
дейсіз ғой, Шя Иҧдың туған анасының ҿзы іштен шыққан шыбар жылан жалғыз
ҧлының не ҥшін ажалға душар болғандығын тҥсінбейді. Неткен қараңғылық,
нас басқан намыссыздық десеңызші! Осы айтып отырғандарымыздың
жоғарыда Абай айтып ҿткен қаныңды қайнатып, жаныңа жара салатын,
намысыңды қоздырып, қорлықтың отына қақтайтын, жақынын тіріде аңдып,
ҿлсе ҿтірік ҿкіретін, кҿзінен басқа оиы жоқ кеудесын тас, санасын нас басқан
надандардан парқы не?! біздың жоғарыда атап ҿткен Абай мен Лу Шҧн
арасындағы рухани жақындық деп отырғанымыз міне осы, соның бірер
жарқылы, болмаса мҧны жҽне де тҥрлі фактілермен дҽлелдей беруге болар еды.
Расы керек, осылардың бҽрін сол замандағы отаршыл елдердің немесе
феодалдық тҥзімнің екі ел халқының мойнына ажырғы етіп салған рухани
боғауы деп ақталатын да шығармыз, жҿн-ақ, алайда, бҧлар бейне айықпас
дерттей кҥні бҥгінге дейын жазылмай келе жатқандығын не деп тҥсінуге
болады? Мысалы, қазір қасыңыздан табылатын рухани жеңымпаздық,
жақсының жақсылығын кҿре алмаитын қызыл кҿз қызғаншақтық, ағайын
арасын жегі қҧртша кемірген алауыздық, адамгершылік жағындағы жетесіздік,
осылардан тартып оқу-білімге, жаңалық жаратуға деген нараулық. Ҽрине бҧл
мҽселелерге жауап беру біздың бҥгінгі баяндама тақырыбымыздың міндеті
емес, десе де оларды ескертіп ҿтпей жҽне де болмайды, себебі, осындайда Абай
мен Лу Шҧн шығармалары ҿздерінің айналық рҿлін атқара бастайды, бізге ой
салады, толғандырады, ойландырады, сҿйте отырып ҿздерінің қҧдіртті кҥшімен
бізді нағыз адам болуға жетелейді, мҽңгі сондай, солай бола бермек!
ҼДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Қҧнанбайҧлы А. Шығармалары. – Ҧлттар баспасы, 1882.
2. Лу Шҧн. Ҽңгімелері мен ҿлеңдері. – Шинжияң халық баспасы, 1976.
3. Жҧртбай Т. «Кҥйесің, жҥрек... сҥйесің...» – Алматы, «Қайнар» баспасы,
2009.
18
ҼОЖ 669.162.214
ҚҦРАЛҚАНОВА Б.Ш.
Павлодар мемлекеттік педагогикалық институты, Павлодар қ., Қазақстан
М. ҼУЕЗОВТІҢ «АБАЙ ЖОЛЫ» РОМАН-ЭПОПЕЯСЫНДАҒЫ
ФОЛЬКЛОРЛЫҚ ҤЛГІЛЕР
М.Ҽуезовтің
«Абай
жолы»
роман-эпопеясындағы
фольклорлық
сарындардың кҿркемдік қызметін ғылыми тҧрғыдан саралау – ҿзекті
мҽселелердің бірі болып табылады.
Кҿркем ҽдебиеттің фольклорға қайта оралып, оны ҿз кҿркемдік кҿкжиегін
кеңейтудің амал-тҽсілдеріне айналдырып отырғанын ашып кҿрсету – бҥгінгі
таңдағы қажеттілік. Сол арқылы ғана қазақ ҽдебиетінің, соның ішінде қазақ
прозасының фольклорлық поэтикалық ойлауға, одан жеке автордың даралық
ой-сезіміне дейінгі даму сатыларын айқындауға болады.
«Абай жолы» роман-эпопеясы туралы академик Қ.Сҽтбаевтың: «Қазақ
халқының ҿткенін зерттегісі келетін ғалымдардың бірде-бірі бҧл кітапты жанап
ҿте алмайды: ғалым-филолог одан фольклордың бай материалдарына
қанығумен қоса, қазақ ҽдеби тілінің тууы мен қалыптасуын кҿреді; ғалым-
этнограф тҧрмыстық бейнелер мен ҿмір қҧбылыстарын біледі. Қҧс салып,
саяттық қҧрған, қыз ҧзатып, ас беруді, ҿлік жҿнелтуді суреттейтін тараулар,
билер айтысы мен билік шешкен қазылық кҿріністерінің ҽрқайсысы жеке-жеке-
ақ ғылыми-этнографиялық толайым еңбектерге пара-пар», - деп, ХХ ғасырдың
қырқыншы жылдары айтқан сҿздері бҥгінгі кҥні де ҿзектілігін жоғалтқан жоқ.
Фольклорлық ҥлгілер эпопея қҧрылымына етене араласа отырып, ҿзінің
ҿмір сҥру, сақталу, жалғасу жолдарының жаңа пішінін тапқан. Сонымен қатар,
олардың идеялық-кҿркемдік, эстетикалық қызметі де жаңарып, толығып,
неғҧрлым мҽнді, маңызды сапаға иеленген.
Қазақ фольклоры жанрларының бірі болып табылатын шешендік ҿнер –
қазақ мҽдениеті мен тарихында ерекше бір қҧбылыс болса, М.Ҽуезов осы
қҧбылысты эпопеясында жарқырата ашып кҿрсеткен.
Шешендік ҿнер – ҿзіндік дҽстҥрі бар ҥлкен ғылыми жҥйе. Ҧлттық шешендік
ҿнердің дамуына қатысты сарабдал еңбек жазған С.Негімов шешендік ҿнердің
ҿзі негізін қалаушылары, ҧстаздары, шҽкірттері бар мектеп екенін атап
кҿрсетеді. Шындығында да шешендік ҿнердің тақырып таңдаудан бастап,
сҿйлеу мҽдениеті, тыңдаушысын нандыру, сҿзіне еліту, логикасының
жҥйелілігі, шымырлылығына дейін ҿзіндік ерекшеліктері бар, кҿріп білумен,
сол білгенді кҿкейге тоқумен, талай айтыс-тартысқа тҥсіп жалықпай жаттығуға
байланысты қалыптасатын шеберлік [1, 25]. Осы шешендік ҿнердің қыр-сырын
меңгерген шешеннің топты аузына қаратқан сҿздерін шешендік сҿдерге
жатқызар болсақ, оның ҿзіндік тҥрлерін С.Садырбаев былай топтайды: «Саяси-
ҽлеуметтік шешендік сҿздер, тҧрмыс-салтқа байланысты шешендік сҿздер,
шешендік дау сҿздері» [2, 33]
19
Шешендік сҿздердің алғашқы екі тҥрі қалың топтың, халықтың арасында
ҿмірдің ҿзінен туындап жатса, ҥшіншісі даулы мҽселелерді шешуде арнайы
тағайындалатын тҿре билердің дуалы лебіздері болып табылады.
Жоғарыда аталып ҿткен шешендік сҿздердің барлық тҥрлері де эпопеяда
кездеседі. М.Ҽуезов шешендік сҿздерді кейіпкерлердің характерлерін ашуда да,
ел арасындағы бітіспес дау-жанжалдарды шешу ҥстінде де орнымен қолдана
білген.
«Абай жолы» эпопеясында қҧбылыстардың, оқиғалардың философиялық-
этикалық астар-қабаттарын тереңнен қозғайтын ғибратты, тағлымды ділмар
сҿздер тізбегі жиі қолданылады. Мысалы, «Ар жазасы-бар жазадан ауыр жаза»
[3, 533], «Кҥштілер нені айтады? Кҥшсізге еткен зорлығын айтады. Кҥшсіз нені
айтады?Кҥштіден кҿрген қорлығын айтады» [3, 506], «Жолдасын таппаған ер
азады, басшысын таппаған ел азады» [3, 404], «Ақыл-адам кҿрігі, ақылдық-
сабыр серігі» [3, 412], «Ер кеудеде «кек» деген ҿлексе болып шіріп кетсе, сол
қорлық та»[3, 43].
Осы тҽрізді шешендік сҿздер арқылы автор айнала қоршаған ҿмір, дҥние,
болмыстың ҿзінен философиялық ой тҥйе білген қазақ халқының даналығын
кҿрсетеді.
Халық жадында сақталып, кҿп кҿкейіне қонған шешендік сҿздер ақындық
ҿлең-жырлар мен мақал-мҽтелдерде, нақылдар мен қанатты сҿздерде, айтыстар
мен толғауларда айқындалып, ашыла тҥседі.
Қисынды қиял, асқақ арман, кҿркем образдылық, қҧнарлы тіл шешендік
толғауларға тҽн сипат. Қазақтың осы дҽстҥрлі шешендік толғауы соны сарын,
жаңа мағына тапқан.
Абайды шынарға балаған халықтық образ бҥкіл эпопеяның ҿн бойына желі
болып тартылады. Осы образ бейнесімен 1-ші кітап аяқталады: «Бір кҥндерде
жалаң қҧздың басындағы тақыр қҧм мен тастақты жарып, ҽлсіз нҽзік шешек
атып, жас шынар пайда болған.Сондай бір ҿмір гҥл шашқан. Енді бҧл кҥнде сол
шыңға шыққан жалғыз шынар балғын тартып, жас қуатқа толыпты.Қазір оған
қыс пен аяз да, тіпті тау дауылы да қатер болудан қалған еді» [3, 284]. Ал
эпопеяның соңында осы образ арқылы жаны қҧлазып, жҥрегі қапа болған ақын
болашаққа сҿз айтады: «...Жапан тҥз, елсіз, жолсыз сар далада жалғыз тҥп ағаш
ҿсіпті. Айлар, жылдар не замандар жасапты. Ҽрбір кҿктем кҥніне ҥмітін артып,
шат қуаты жапырағын жарып гҥлін атыпты. Талай жылдар ҿтіпті. Ҽр жылының
гҥлдері мен дҽндері ҧшып тарап кетіп жатыпты. Бір заман сол айдаладағы
жалғыз ағашқа жай тҥсіпті де жайрапты... Мен ҿлейін, бірақ сол сан жылдарда
сенің желдерің қуып ҽкеткен гҥлдерім, дҽндерімнен ҧрпақ, нҽсіл қалар ма?» [3,
596 ].
Эпопеяда тау, тас, ҿзен, кҿл, жасыл дала т.б. табиғат қҧбылыстарының
кҿріністері бейнеленеді, бірақ та ағаш, тоғай бейнесін суреттеу кҿп кездеспейді,
себебі жазушы шынар образына кҿлеңке тҥсіргісі келмейді. Шынардың
жалғыздығы Абайдың ҿзін тҥсінбеген ортадағы жалғыздығы секілді.
Дҽркембай Ҽбішке: «Маңына ҧрық шашпаған жақсылық - жапанда жалғыз
ҿскен бҽйтерекше тҧл болады да қалмай ма? Жетсең жеткіншегіңмен,
20
ҥйелменіңмен жетуге тырыссаңшы...» [3, 173] - деп, тағы да шынар бейнесіне
оралып, ой толғайды. Қарап отырсақ, халықтың ҿзі Абайды шынарға теңейді.
Сол шынар бейнесімен эпопея да аяқталады: «Сонау бір шақта тасты тақыр,
жалтыр биік басына жалғыз шыққан зҽулім ҿскен алып шынар қҧлады. Ҿмірден
Абай кетті» [3, 598].
Мінеки, халықтық символ автор бейнелеуінде ерекше кҿркемдік қуат алып
тҧр.
Эпопеяда ҽрі терең, ҽрі кең қамтылған тақырып - жер, ҽлеуметтік теңсіздік
жҽне соның тҿңірегіндегі бітіспес тартыстар. Расында да сол кездегі қазақ
даласы тіршілігінің қай саласын алсақ та, айналып келіп жер дауына тіелетін.
«Абай жолы» эпопеясындағы жер ҥшін болатын тартыс-таластардың тҥп
тҿркіні, Қҧнанбайдың кеудесінен запыраны кетпейтін қыжылы осыдан
туындайды» [4, 3].
Шығармадағы суреттелген оқиғалар сол кезде ҿткендіктен де, жер дауы
басты ҽлеуметтік желіге айналған. Оған жесір дауы қосылды. Абайдың да
араласуына тура келді. Халық қамын ойлап, кҿп жылаулардың жанашыры,
ҽлсіздердің қорғаушысы болуды мҧрат тҧтқан Абайдың дауға араласпауға,
ҽділдік туын кҿтермеуге ары жібермейтін еді де. Оның Кҿкен мен Тобықты
арасындағы жер дауында ҧстанған бағыты осыны дҽлелдейді.
«Ағайын жҧрт, бір дуан елді бір араға шоқтай жиған ҽлек сҿздің жҿніне мені
куҽға тартпақсыздар. Мен сол куҽлікті айтқалы келдім. Кесік айтатын мен емес.
Осында мансап иесі кҿп адам бас қосыпсыздар. Мансаппен адам қасиет
таппайды. Адаммен мансап қасиет табады. Ҽділет жол тапсын, ҿріс алсын
деймін. Қаншалықты ащы болса да, ҽлдекімге ауыр тисе де жҧрт жарасын
емдейтін дҽрі – ҽділет қана. Ал дҽрі ащы болса да дертті жазады» [3, 484, 2-к.] -
деп, екі елдің тҥпкі тарихын қазып, зерттей келе: «Мен басында атадым ғой.
Уақ жерін тартып алу Қҧнанбай заманынан басталған деп. Бҥгін елі егес боп
шабылып, азаматы қан тҿгіп сабылған кҿкен елі «Ҿз жерін қайта алу жол емес»
десеңдер осы отырған қалың би, сендерді де Қҧдай табар!» [3, 488, 2-к.] - деп
кесімін айтады. Осы дауда Абай ҿзінің ата ҧлы емес, адам ҧлы екенін тағы бір
дҽлелдеп ҿтті. Кезінде жалған ата намысын қуған Қҧнанбайдың жер ҥшін
егесінің сырын ашқан Абай «бір есептен ҽке мен бала болып айтысып, тағы бір
жҿнінен ҿзі ҽке болып, бала буынмен бет ашып шынға жетіспекші». Сол
мақсатына жетті де. Ҿмір сыны мен ҿткелдерінде Абай ҿзінің арлылығын,
ақылдылығын, турашылдығын танытып отырды. Оның жарқын бейнесі
Балқыбек сиязіндегі Салиқа қыздың дауында тҧлғалана кҿрінеді. Ортасынан
озып Абай ойлаудың жоғары мҽдениетін білгірлікпен меңгерген,
қарсыластарының пікіріне, кҿзқарасына, наным-сеніміне ізетпен қарайтын,
оқиғалар, қҧбылыстардың мҽн-жайын, себеп-салдарын, баппен болжай
толғайтын, сарабдал, сара ой-пікірлерін шынайы дҽлелдерен кҿкейге
қондыратын, дауласудың нҽзік мҽжілістеріне жетік нағыз шешен ділмар,
парасатты би екендігін сҧңғыла суреткер М.Ҽуезов Салиқа қыздың дауына
қатысты тҧста шыншылдықпен кестелеген.
21
Жазушы оның билік айту ҥстіндегі психологиялық сҽтін былайша келістіріп
сипаттайды: «Басындағы тымағын алып, малдас қҧрған кҥйде тымағымен қоса,
мықынын таянып отыр. Кең ақшыл маңдайында жҽне қырлана тҥскен ҧзынша
мҧрнынын ҧшында жіпсіген суық тер білінеді. Бірақ ҥні зор, лебі екпінді,
батыл. Қатты сҿйлегендіктен ҽр сҿзін жай айтса да, ойы мен тілі
тҧтқырланбайды. Еркін ағылғандай» [3, 556, 1-к.]. «Бір жанға екі кҥймек -
ҽділет емес. Бір қыздың екі сатылмағы жоқ емес. Алғашқыда саған берген
еркін, халық, енді қыздың ҿзіне бересің. Қыз басы Сыбаннан азат» [3, 556, 1-к.].
Ары қарай жік-жігімен, тақта-тасымен айтылған Абайдың тҧжырым-
байламдарының логикалық шымырлығы, оқтаудай жҧмырлығы, ҽдептілік
ережелерін ерекше білуі, ойға, сҿзге тапқырлығы жҽне оларды тотыдай
тҥрлендіріп айтуы, ҧстамдылық қасиеті мейлінше қызықтырады. Жазушы ҽр
тҥрлі дау-дамайларда бас кейіпкерін сын тезінен ҿткізіп отырады.
Абайдың зорлықшыл кҥштерден жапа кҿрген шағында оған елдің кейбір
саналы азаматтары намыстанған болып, ақынның алдына айыпкерді жықпақшы
болады. Сонда келген ҽр ру ҿкілдері шешен сҿйлейді: «Кім еді Абай, ол
Тобықтының ғана Абайы ма еді? Жоқ, исі Орта жҥзден орасан, ойқастап озған
жҥйрігім болатын, қоныраулы бҧйра нарындай, кҿпке пайда кҿп еткен
кҿктемдегі жауындай жақсымыз еді» [3, 519, 2-к.].
Бҧл ҥзінді қазақтың сҿйлеу мҽнерінде ежелден қалыптасқан шешендік сҿз
ҥндестігін ҥдемелеп айту, ойды бейнелі, ҧтқыр жеткізу дҽстҥрі «Абай жолы»
эпопеясында проза қажетіне жарап, стильдік ерекшелікке айналғанын
аңғартады.
Кемеңгер жазушы кейде дҽстҥрлі шешендік сҿздерді ҿзгертпей қолданса,
кейде оған жаңа мағына дарыта сҿйлейді. Бҧл соңғы тҽсіл ҽсіресе, Абай
сҿздеріне байланысты анық кҿрінеді. Абай ҥлкен-кішінің ҧтымды, шешен
жауаптарына сын кҿзбен қарап, сҿздің сыртқы қауызына емес, ішкі дҽніне
кҿбірек мҽн береді. Мысалы:
«Жауызға айтқан жақсы сҿз – суға жазған сертпен тең емес пе?»
«Апыр-ай, «нан иман» дедің, Бегеш, ҽ? Нан иман болғанда, нан кҿп жерде
иман да кҿп қой! Онда тегі мҧсылман баласының іздеп жҥрген иманының кҿбі
сорлы ресейдің наны кҿп мҧжығында екен ғой» [3, 527, 2-к.].
«Шіркін дҥние қайдан иманды болсын. Дҥниені билеген мінезде баян
болмаған соң байыздап тҧра ма? Ант ішейін, тегі осы жеріңіздің, осы тҧрған
тауларына, айталық, мынау Семейтау, кҿкендеріне аяқ бітсе олар да бір орында
тҧрмай жҥріп кетер еді-ау, ҽ!»
Қазақ - тауып айтылған тапқыр сҿз бен орынды ҽзіл-оспақты да бағалай
білетін халық. Бҧқаралық сын, жҧртшылық пікірінің ҿткір де ҽсерлі қҧралы
болып табылатын шешендік сын-сықақ сҿздердің де алуан тҥрлері эпопеяда
молынан кҿрінеді. Абай бірде Гоголь кітапханасына барғанда бір орыс
мырзасы: «Бҧл не ғажап! Гоголь кітапханасына қашаннан бері тҥйелер
жіберілетін болған», - дегенде Абай былай деп жауап қайтарады: «Чиновник
мырза, тҥйе кірсе несі бар, бҧнда ол тҥгіл, есек те отырыпты ғой! [3, 416, 2-к.].
Немесе:
22
«Ғажап, адам деген адамға дҽйім зҧлымдық етсем деп ҿзеурейді. Ал бҿрі
екеш бҿрі болса да бірін-бірі алып жеймін десе, тек қапысын тапқанда ғана
жыртуды ойлаушы еді. Қаланың саудагерлері, кейде сендерден даланың бҿрісі
тазарақ па деп те ойлаймын-ау!» [3, 521, 2-к.].
Абайдың дуалы ҿнері ҧлы Мағашқа да жҧққан. Эпопеяның соңғы тарауында
Уақ елінің екі адамы дауласып Семейдің тҿрт биінің бірі Қалидың алдына
келгенін суреттейді. Сонда Қали екеуін татуластырмақ болып, сҿзді ҧзақ
сҥреңге салып, ақыры келістіре алмай, енді не істеймін деп отырғанда Мағаш
келіп: «Қали аға, осы сҿздің кесігі оңай емес пе!? Рҧқсат етсеңіз, мен айтайын, -
тамыр болдың – айтыс жоқ, қолдан бердің – қайтыс жоқ! Бҧндай даудың тетігі
болса нетеді» [3, 559, 2-к.] – деп, табанда шешім береді.
Абай мен Мағаштың бір дуан елді аузына қаратарлық қасиетінің ҿзі беріде
Қҧнанбай, арыда Ҿскенбайдан дарыған.
Қҧнанбай жиынтық образ деңгейі дҽрежесінде сомдалған. «Егер Қҧнанбай
Қодар мен Қамқаны тасбауырлықпен жазаламаса, Бҿжеймен екеуінің арасында
алапат арпалыстар болмаса, Абаймен ой жарыстырып, пікір таластырмаса,
немересі Ҽмірді кеңірдегінен қылғындырмаса, эпопеяда Қҧнанбайдың заңғар
тҧлғасы типтік образ деңгейіне жетіп, соншалықты іріленіп кҿрінбеседі.
Осындай жағдайда ғана оның бар болмысы, табиғаты, ҿрі-қыры бірдей ірі
жаратылысы, ерекше екендігі байқалады» [5, 31].
Қҧнанбай Меккеге аттанарда ҧзақ ҿмір жолын ақыл безбеніне салып, ҽріден
ойлап, тереңнен ойлап, тереңнен толғап, ҿрелілікпен ҿнегелі ҿсиеттей керемет
сҿз сҿйлейді: «Сендер ҧзақ жасар жастықтымен де армансыз жалын қҧшып,
жасап ҿткем» [3, 289, 1-к.]. Не болмаса: «Қуыс шатты ең соңғы мекені еткен
кҽрі арқардың келте соқпағандай аз тірлігім қалды. Менің ендігі қысқа жолыма
сендерде енді кешірім етіңдер» [3, 290, 1-к.],- дегенін алсақ, осынау кҥрделі
философиялық толғаныстар – айрықша туған айтулы Қҧнанбайдың бҧрғалаң-
шырғалаңы, бел-белесі, жеңіс-жеңілісі мол қайшылықты ҿмір жолдары мен
мағыналы рухани тҽжірибелерінің сҽулесі, жемісі тҽрізді. Тіршіліктің тартыс-
майданында, бҽсеке-жарысында есесі кетпеген, жалғанды далпағынан басқан,
желдей ескен жҥйріктің аузынан шыққан «кҽрі арқардың келте соқпағандай аз
тірлігім қалды» деуінде шырайлы шындық, ҿз ісіне, бағыт-бағдарына бекемдік
аңғарылады.
Абайдың ҿзі халықтан ҥйренгендіктен, шешендік ҿнердің бесігі болған
қазақ халқының арасында таралған ҽр тҥрлі шешендік сҿздер молынан
қамтылған. Мысалы: Қҧнанбай мен бҿжей арасына араздық оты тҥскенде
Алшынбай сҿз алады: «біріңе бірің серіксің, ынтымақты болсаң ел билейсің,
ынтымақсыз болсаң, неңді билейсің. Ҿз бҽлең ҿзіңе жетіп, жҧрт та қалып,
жҧмыс та қалар. Ҧғысып істеңдер. Ана бҿжей ағайыныңды жау қып жатқа
жіберме, бауыр қып қасыңа тарт» [3, 84, 1-к.].
Жазушы эпопеяда Бҿлтірік, Жиренше шешендердің дҽстҥрін жалғастырушы
ҿкілдер ретінде Дҽркембай, Базаралылардың шешендік ойлау қабілетіне ерекше
мҽн береді. Дҽркембай маймыл мен тҥлкінің жолдастығын айта келіп: «...Екі
тҥрлі бақ болады. Біреуі – басқа, біреуі – аяққа қонады. Мынау саған қонған
23
сол. Тепкілесе кетпейтін темір бақ деген осы депті. Сол айтқандай, оразбай
«жігітекті алдадым» деп жҥр ғой. Алдағаны рас болса, мҽңгі тепкілесе
кетпейтін темір баққа жеткізген. Мешеу боп елім жатыр. Тҿсекке таңып,
тапжылтпай басып белім жатыр. Темір бақты тапқан кедей кҿп еді ғой. Соның
бірімін. Желігім жоқ болмаған соң, бҽлем де жоқ» [3, 177, 2-к.], - дейді.
Дҽркембай сҿзінде дҽлдік, айқындылықжоғары дҽрежеде кҿрініс таба отырып,
шиырлы жіп – ҽлеуметтік теңсіздіктің бір ҧшы тарқатылады. Немесе
базаралының Дҽркембай ҽл ҥстінде жатқанда: «кҿңіл қайратты болғанымен,
кҿне шекпен етке лыпа бола ма? Ҿр кеудесін имеймін дегенмен, қара дауыл қоя
ма? Айналада, омбы ҧрда, қиян ҽлсізде бір ҧя қасқыр қамаса, ада қҧр қол болған
шағында, жаяу қалған халінде: жақсы болды не, мінезді болды не, қымбат,
керек болды не – оның бҽрінің кҿмегі бола ма? Сондай кҽрілік, жоқшылық,
ҽлсіздік, лыпасыз жҥдеулік, аштық деген сияқты қамаған қасқыр кҿп қой.
Бҿрінің жиылып кеп тҧсап жыққанын кормейсің бе?» – деуі жоқшылықтан
қасірет шеккен кҿптің атынан айтылған тҽрізді. Бҧл сҿздерде шешендік сҿйлеу
мҽдениетіне тҽн – салыстыру, образдылық, анықтылық – бҽрі бар.
Эпопеядағы фольклорлық материалдар суреттелініп отырған тарихи
дҽуірдің рухани бейнесін жасаудағы негізгі бір тҽсіл болып келеді. Сондай-ақ
қазақ халқының ҧлттық мінезінің психологиялық иірімдерін тҥсінуге
кҿмектесіп, жеке кейіпкерлердің ҽдеби бейнесін ашуда, жазушының стильдік
ерекшеліктерін танытуда шебер қолданылған.
ҼДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Негімов С. Шешендік ҿнер Алматы: Ана тілі, 1997.
2. Садырбаев С. Халық ҽдебиетінің тарихи негіздері. - Алматы: Қазақ
университеті, 1992.
3. Ҽуезов М. Абай жолы, 1,2-кітаптары. - Алматы: Жазушы, 1989.
4. Негімов С. Тҧңғиық терең толғамдар немесе «Абай жолы» хақында. -
Арқа ажары - 1997 - 29 шілде.
5. Жҧртбаев Т. Бесігіңді ая! - Жҧлдыз - 1996 - №5.
ҼОЖ 669.162.214
МҦҚЫШЕВА Р.З.
Сегед университеті, Сегед қ., Венгрия
АБАЙ ҚҦНАНБАЙҦЛЫ ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫНЫҢ МАЖАРСТАНДА
ТАНЫЛУЫ МЕН ЗЕРТТЕЛУІ
Достарыңызбен бөлісу: |