text:
Пайдаланған әдебиеттер: Негізгі: 1.Спорт физиологиясы. Оқу құралы. Лесбеков Р.Б. Алматы, 2007
2.Спорт физиологиясы. Оқу құралы. Смайл М. Талдықорған, 2008
3.Спорттық физиология. Қазақ спорт және туризм академиясы. Оқу құралы ТайжановС.Қ.2006
Қосымша: 1.Спорттық физиологияның әдістері. Қазақ спорт және туризм академиясы. Әдістемелік құрал. Қарақов А.2007
2.Бұлшықет жиырылу механизмі. Қазақ спорт және туризм академиясы. Оқу құралы 2008
3.Спортивная физиология: Учебник для институтов физической культуры. Я.М.Коша, М.ФиС 2010
№3Лекция
Сабақтың тақырыбы: Дене жаттығуларының физиологиялық жіктелуі және сипаттамасы. Сабақтың жоспары: 1.Спорттық жаттығулардың және қимылдардың жіктелуі. 2.Анаэробты және аэробты өнімділік. 3.Әртүрлі салыстырмалы тізбекті қозғалыстардың сипаттамасы. 1. Спорттық жаттығулар адам бұлшық еттерінің қалыптасуын қамтамасыз етеді. Мұндай жағдайлар олардың бұлшық еттерінің жақсы дамуына және белгілі жұмысты ұзақ мерзім бойына талмай үлкен күш – қуатпен атқаруына мүмкіндік береді. Дағдылану физиологиялық процестерді реттеуді және координациялауды жүйелі жүргізуді талап етеді. Ағзада терең биохимиялық, морфологиялық, функционалдық қайта құруға негізделініп, оның жұмыс қабілетін көтеруге септігін тигізеді. Жаттығудың әсерінен ағзада пайда болған өзгерістер денеге, дененің барлық буындары; орталық жүйке жүйесіне, қаңқа (скелет) бұлшық еттеріне, сүйек байланыстыру аппараттарына, жүрекке, қан айналу талшықтарына, өкпеге, қанға, бауырға таратылады. Спорттың әр түрлі өздеріне тән сецифизикалық ерекшеліктеріне қарай дененің жеке бөліктеріне, ірі ағзаларға түрлі талаптарды орындауын қажет етеді.
Жылдамдықты күш – қуат сапасын ілгері дамытатын бағыттағы дайындық жаттығуларының әсерінен жүйке жүйесінде, қозғалыс аппараттарында түрлі өзгерістер пайда болады.
Төзімділікті шынықтыратын жаттығуларды жүргізу ең алдымен жүрек қан тамырларының функциясын және дем алу жүйесінің жұмысын жақсартады. Жаттыққандықтың өлшемі ағзаның нақты жұмысқа әсер ететін арнайы дайындалған жаттығуларды орындауға машыққандықты білдіретін негізгі сатысы.
Жаттығу жұмыстары организмнің функциональдық жұмысты орындауына негізделінеді. Осылардың талапқа сай болуы ағзаны аса ауыр жаттығуларды мүлтіксіз орындауға машықтандырады. Жаттығу сабақтарын педагогикалық талапқа сай ұйымдастыру (қайталамалығы, реттілігі, жеткілігі) жұмысты механикаландыруға мүмкіндік туғызады. Осылардың негізінде адам ағзаларында болып жатқан ішкі өзгерістерге ұлпалар мен жасушалардың сезімталдығы төмен болады. Қажетті жаттығуларды күн сайын қайталау қозғалыс дағдысын жетілдіре түсіп, үлкен жетістіктерге жол ашады. «Жаттыққандық» деген сөздің түсінігі функциональдық морфологиялық өзгерістердің болатындығымен түсіндіріледі. Жаттыққандығының деңгейін анықтау үшін педагогикалық, психологиялық, медика - биологиялық әдістерді қолдану арқылы анықталады. Спортшы жан – жақты тексеруден: денсаулығы жөнінде, психикалық жағдайы, техника – тактикалық деңгейі, шынығу дайындығының деңгейінен өтуі керек.
Адамның жаттыққандығының деңгейін анықтау кезінде ең алдымен физиологиялық жүйесінің функциялық көрсеткіштеріне назар аударылады. Ондай көрсеткіштерге: жүрегінің соғуының жиілігі, бір минут ішінде өтетін қан көлемі, өкпенің сыйымдылығы, қозғаушы реакцияның жабық сатысы, биоэлектр процесінің бұлшық ет және мидағы жағдайы есептелінеді. Спортшылардың жаттығу деңгейін анықтауда олардың арнаулы комплекстері физиологиялық көрсеткіштері алынады.
Ағзаның жаттыққандығы әр түрлі болуы мүмкін: жоғары, орташа, төмен. Бұл жағдай жаттығу процесінің тиімділігіне байланысты. Жұмыстың дұрыс және рациональды болуы, дененің демалысын ұйымдастыруы, ағзаның функциональды жағдайының жақсаруы, жұмыс қабілетін артырады. Жаттығу жұмыстары жоғары деңгейде болған спортшылардың белгілі жұмысты орындауы нақты жетістіктерге жетуіне жол ашады. Спорттық жаттығулар белгілі мерзім ішінде жоғарғы жетістіктерге (көрсеткіштерге) жетуге мүмкіндік береді. Спортшылардың жоғарғы дәрежедегі жетістіктерге жетуі үшін жүргізген жаттығуы спорттың түрі (форма) деп аталынады. Дененің белгілі жүйесінің спорттық жетістіктерге жетуі оның оптимальдық қатынасы деп аталынады. Спорттық түр жүйке жүйесінің жоғарғы дәрежеде болуы, қозғалыс және вегетативтік функцияның қажетті координациясын белгілейді. Вегетативтік жүйенің дұрыс дамуы орындауға мүмкіншілігі бар жұмысты нақты атқаруға көмектеседі.
Морфофункциональдық ағзаның әр түрлі жүйесінің жаттығу кезінде пайда болатын морфофункционалдық жағдайы жаттыққандықтың физологиялық көрсеткіші деп аталады. Олар бұлшық еттің демалысы кезінде, дағдылы жүктемелерді және орташа деңгейдегі жүктемелерді орындау кезінде зертелінеді.
2.Динамикалық айналмалы түрлі қуаттағы жұмыстың өзінің мінездемесі мен белгіленеді. Мысалы, максимальды қуат жоғары қимыл - қозғалыс өте аз қашықтықпен белгіленіп, жүрек – тамырлар, тыныс алу басқа да вегетативті жүйелер жұмысы жоғарылап үлгермейді. Субмаксимальды қуаттың белгісі ретінде вегетативті мүшелердің жұмысының старттан финишке дейін жоғарылап, оттек қарызының пайда болуын (байланыстырады) келтіруге болады. Үлкен қуаттағы жұмыстың ерекшелігі – бір қалыпты оттекті пайдаланып, толық қамтылмағанына байланысты, оттек қарызының бәрі бірдей пайда болуы. Бір қалыпты қуаттағы жұмыстың айырмашылығы, бір жағынан, дистанцияда оттек қажеттілігін қамту, екіншіден – ағзаның энергетикалық қорды толық пайдалануы болып табылады. Әртүрлі қуаттағы динамикалық айналмалар түрлі энергия көзінен алынады. Бұлшық ет талшықтары энергияның жиырылу барысында АТФ – тың ыдырауынан алады. Бұлшық еттегі АТФ қоры аз болғандықтан, жұмыс барысында толықтырылып отырылады. АТФ – ты толықтыратын энергияның үш түрі кездеседі.
Бұлшық еттегі крентинфосфаттың ыдырауы.
Анаэробты глюкозаны сүт қышқылына дейін ыдырату,
Аэробты глюкозаның тотығуы
Түрлі қуаттың жұмысында АТФ –ты қалыптастыру түрлі жолмен жүреді. Максималды қуат жұмысында энергия тек бұлшық еттегі АТФ- тен алынады. Субмаксималды қуаттағы жұмысында глюкозаның анаэробты ыдырауымен энергия алынса, үлкен қуатта аэробты тотығу процесі байқалып отырады. Ағзаның энергия қажеттілігі, бәрінің жоғары болуына байланысты. Спортшылар оттек қарызын өтеуде «төзімді, шыдамды» болуы қажет. Спортшыларда жүргізілген зерттеулер нәтежесі бойынша 2-3 минут ішінде толық адамды шаршатуы анаэробты процестерді белсендетілуі анықталды. Оттек қарызының көлемі лактатты бөлшек көрсеткішімен тікелей байланысты. Мысалы, 1 разрядтағы спортшылардың жүгіру кезінде, алактатты бөлшегі 0,7 4 - 2л, ал лактатты -1,6-15,4л дейін кездеседі.
Бірақ қан мен ұлпаларда сүт қышқылының жиырылу бұлшық еттерде КрФ қорын жинауы қиындықтар туғызады.Сондықтан креатинфосфаты механизмдерімен АТФ толықтыратын спорт түрлерінде оның пайда болуы үшін максимальды қуаттағы жұмыстар 10-15 сек болуы шарт. Аралығында орындалып, қысқа мерзімде сүт қышқылы түзіліп үлгермейді. Жоғары аэробты өнімділік көрсеткіші кезінде, спортшыларда көп оттек қарызын байқатады. Шаңғы тебу спорттында, автомобиль жүргізушілерде дистанцияны жоғары дәрежеде сақтау үшін анаэробты мүмкіндіктерінің 60% пайдаланады. Сондықтан, жаттығу кезінде 3-4 мин ішінде толық шаршамайтын жаттығулар пайдалану қажет. Осындай жұмыстар ағзаның аэробты мүмкіндіктері мен қатар, анаэробты мүмкіндіктерін жоғарылатады.
АТФ-ті толықтыратын энергияның барлығы бір қалыпты қуаттағы жұмыста глюкозаның аэробты тотығуы мен байланысты болады. Қорыта келгенде, өте ұзақ дистанцияларда барлық спорт түрлерінде жеңіп шығуы үшін ағзаның жоғары аэробты өнімділік көрсетуі тиіс. Жүзушінің бұлшық еттері аэробты және анаэробты жағдайда жұмыс жасауға тиіс. Қашықтық ұзарған сайын, аэробты процестердің мәні жоғары.
Тыныс алу жүйесі және энергияның жумсалуы. Жүзу кезінде тыныс алу ерекше жағдайда өтеді. Тыныс шығару кезінде су қарсылығын жеңуге тырысады. Сондықтан жүзу - тыныс алу бұлшық еттерін дамытатын әдістердің бірі. Өкпенің тіршілік сыйымдылығы басқа спортшыларға қарағанда жүзушіде жоғары болады. Жүзуші ер адамда ол 6055± 410мл болады, яғни қажетті мөлшерден 30%-ға жоғарылайды (Г.И.Куреньков). Тыныс алу жиілігі минутына 50-60 рет. Шапшаңдық жоғары болған сайын, тыныс алу жиілігі жоғары болады, тыныс алу циклінің ұзақтығы төмендейді. Мысалы, шапшандық 0,9-1,7 метрге өскенде, тыныс алу циклі 2,15-1,08 секундқа азаяды. Бұл тыныс алудың қысқалылығына байланысты. Өкпенің желдетілуі минутына 120-150 литр. Жүзу кезінде жоғары дәрежелі спортшы ерлерде оттегі тұтыну орта есеппен минутына 5-6 литр.
Жүзу кезінде организмнің аэробты мүмкіншілігінің мәні өте жоғары. Бұл дистанцияны жүзіп өту жылдамдығы мен аэробты алмасу деңгейінің арасындағы тікелей байланыстылықпен түсіндіріледі. Ең жоғарғы аэробты жұмыс өндіру 400 және 1500 метрге жүзуге жаттығатын жүзушілерде байқалады. Ең жоғарғы анаэробты мүмкіншілік спринтер жүзушіні сипаттайды. 100 жөне 200 метрге жаттығатын жүзушілерде оттегі тұтыну шегі 65,2мл/мин/кг, ең жоғарғы отгегі қарызы - 158мл/кг, ал 400 және 1500 метрге жаттығатын жүзушілерде оттегі тұтыну шегі 72,6мл/мин/кг, ең жоғарғы оттегі қарызы - 138мл/кг (Н.И.Волков авторларымен бірге).
Аэробты мүмкіншілік кроль әдісімен жүзушілерде біршама жоғары. Н.И.Волковтың деректері бойынша кролист-спорт шеберлерінде оттегі тұтыну шегі минутына 6,26 метрге жетеді (немесе 77мл/мин/кг). Брассист жүзушілерде бұл шама аздау -минутына 5,61 метр (немесе 69мл/мин/кг). Ең жоғарғы оттегі қарызы, керісінше, брассисттерде (14,3 литр) кролистерге (11,5 литр) қарағанда жоғары.
Энергияның жұмсалуы басқа спортшылармен салыстырғанда жүзушіде біршама жоғары болады. Ол ауамен салыстырғанда судың өткізгіштігі жоғары болуынан энергияның жылу ретінде қөп жоғалуымен байланысты. 12С°-тық суда 4 мйнут ішінде қозғалыссыз болған кезде Юккал жылу жұмсалады, ал ол ауада 1 сағат ішінде жұмсалады. 24-25°С суда 3-4 минут бойы тыныштық күйде тұру энергия шығынының 50%-ын қамтиды. Энергия шығыны әр түрлі дистанцияға жүзу кезінде олардың ұзақтығына және жұмыс қуатына байланысты. 100-1500 метрге жүзу кезінде 100-ден. 450 ккал-ға дейін энергия жұмсалады.


title: Тыныс алу - Сабақтың тақырыбы: Бұлшық ет қызметіне бейімделу. Ағзаның функциональды қорлары Сабақтың жоспары

text:
Тыныс алу. Баскетбол ойыны кезінде тыныс алу жиілігі 1 минутта 50-58 рет және одан жоғары. Тыныс алу жиілігі жүрек соғу жиілігіне қарағанда қимыл
қарқыны өзгерген кезде тезірек жиілейді. Бұл тыныс алу жиілігін реттейтін механизмдердің жоғары жылжымалы екендігін көрсетеді.Өкпенің желдетілуі және оттегі тұтыну баскетбол ойыны кезінде ойындардың қарқынына және басқа жағдайларға байланысты әр түрлі болып өзгереді.
Баскетболшылардың жүйелі түрде жаттығуы организмнің анаэробдты, аэробты мүмкіндіктерін жоғарылатады. Баскетболшыларды бақылау 3 айлық жаттығу кезінде оттегі тұтыну шегі орта есеппен минутына 4,3 литрден 4,72 литрге дейін жоғарылағанын көрсетті, яғни 10%-ды құрайды. Жоғары оттегі қарызы 7,25 литрден 8,83 литрге дейін өсті, яғни 20% (В.А.Данилов). Баскетболшыларда жоғары оттегі қарызының салыстырылмалы аз мөлшері жұмыстың ауыспалы қуаттылығымен байланысты және ол тікелей ойын процесі кезінде жартылай оттегі қарызын жоюға мүмкіндік жасайды.
Қан айналым.Ойын қарқынына, ойыншының белсенділігіне және басқа жағдайларға байланысты жүрек соғу жиілігі минутына 200 рет және одан жоғары мөлшерге жетеді. Бұл көрсеткіш ойын процесі кезінде орташа минутына 170-180 деңгейінде сақталады. Қимыл қарқынының қысқа мерзімді төмендеуі және тіпті тоқтауы (5-10 секунд) жүрек соғу жиілігінің сиреуіне әсер етпейді. Тек ұзақтығы 20-60 секунд үзілістер кезінде ғана жүрек ырғағы минутына 100-140 ретке төмеңдейді (Н.Б.Кичайкина). Жұмыс қуаттылығы өскенде, жүрек соғу жиілігі тез өседі, ал жұмыс қуаттылығы төмендегенде немесе демалу аралығында оның сиреуі баяу болады. Жүрек ырғағы өзгеруінің жұмыс қуаттылығы өзгеруімен салыстырғанда кешеуілдеуі жүрек қызметінің осы көрсеткішін реттейтін механизмдерінің кейбір инерттілігін көрсетеді. В.Л.Карпман мәліметтері бойынша жоғары дәрежелі баскетболшы ерлерде жүрек көлемі орта есеппен 1201см3-ты құрайды. Лабораториялық жағдайда едәуір қуаттағы жұмыс кезінде баскетболшыларда қанның минуттық көлемі минутына 24 литрге дейін жетеді, систолалық көлемі — 167мл.
Зәр шығару. Ойын кезінде тері бездері қызметінің күшеюіне байланысты диурез темендейді және несептің меншікті салмағы жоғарылайды. Ойыннан кейін зәрде сүт, зәр және басқа қышқылдардың концентрациасы жоғарылайды және белок пайда болады.
Ойыншыларда сөре алдындағы кезеңде қанда глюкоза концентрациясының көбеюі оның зәрде пайда болуына әкеледі.


url: http://emirsaba.org/sabati-tairibi-blshi-et-izmetine-bejimdelu-afzani-funkcionaled.html?page=5#4_Лекция___Сабақтың_тақырыбы:._Күшті_және_шапшаңдықты_–_күшті_жаттығулардың_сипаттамасы._Сабақтың_жоспары

title: Бақылау сұрақтары - Сабақтың тақырыбы: Бұлшық ет қызметіне бейімделу. Ағзаның функциональды қорлары Сабақтың жоспары

text:
Бақылау сұрақтары:
Дағдылану физиологиялық процестерді
Спорттық жаттығулардың жоғарғы жетістіктерге (көрсеткіштерге) жетуге мүмкіндіктері.
Аэробты мүмкіншіліктерде кроль әдісі қандай?
Пайдаланған әдебиеттер:
Негізгі:
1.Спорт физиологиясы. Оқу құралы. Лесбеков Р.Б. Алматы, 2007
2.Спорт физиологиясы. Оқу құралы. Смайл М. Талдықорған, 2008
3.Спорттық физиология. Қазақ спорт және туризм академиясы. Оқу құралы ТайжановС.Қ.2006
Қосымша:
1.Спорттық физиологияның әдістері. Қазақ спорт және туризм академиясы. Әдістемелік құрал. Қарақов А.2007
2.Бұлшықет жиырылу механизмі. Қазақ спорт және туризм академиясы. Оқу құралы 2008
3
№4 Лекция
Сабақтың тақырыбы:. Күшті және шапшаңдықты – күшті жаттығулардың сипаттамасы.
Сабақтың жоспары:
1.Күштену кезіндегі ағзада болатын өзгерістер.
2.Нысанды жаттығулар.
3.Баллмен бағаланатын қимыл- қозғалыстардың сипаттамасы.
Сыртқы қарсылықты жеңу немесе бұлшық ет көмегі арқылы оған қарсылық көрсетуді күш дейді. Күш 3 түрлі бұлшық ет жұмысы тәртібінде пайда болады.1. Жеңу тәртібінде бұлшық ет жиырылады. 2.Көну тәртібінде бұлшық ет созылады. 3. Қозғалмайтын (статикалық) тәртіпте бұлшық еттің ұзындығы өзгермейді. Күштің пайда болу түрлері: өз күш мүмкіншілігі - статикалық кезінде (дене қалыбын ұстау) және ақырын қозғалыс кезінде пайда болады. Күш жылдамдығының мүмкіншілігі – тез жылдам қозғалыста пайда болады. (секіру, лақтыру т.б.) Адам денесі күштің пайда болу процесінде үлкен маңыз атқарады.
Адам қозғалысқа өз дене салмағын есептемей көрсеткен күшін – абсолютті күш дейді. Әр қилы салмақтағы адамдардың күшін салыстыру үшін салыстырмалы күш деген ұғым пайдаланады. Бұл 1кг адам салмағына келетін күш мөлшері. Спортшылардың салмағының өсуімен бірге абсолюттік күш көбейеді. Ал салыстырмалы күш азаяды. Жаттығушылар абсолюттік немесе салыстырмалы күштерін спорт түрлеріне байланысты дамытады. Мысалы жеке сайыстағы спортшыларға (ауыр салмақ дәрежесіндегілер), лақтырушыларға (найза, граната) абсолюттік күш қажет, ал гимнастикамен айналысатындарға, акробаттарға, палуандарға, штангашыларға (жеңіл салмақ дәрежесіндегілер) салыстырмалы күш керек. Ол күш неғұрлым көп болса, соғұрлым спортшылардың дене қуатының дайындығы жоғары болады. Күшті дамыту үшін жоғары қарсылық жаттығулары қолданады. Олар екі топқа бөлінеді. 1. Сыртқы қарсылық жаттығулары. Сыртқы қарсылықтарға: әр түрлі спорт құралдарының салмағы, серігінің қарсы әрекеті, сыртқы ортаның қарсылығы жатады. 2. Өз салмағының ауырлығын басқару жолдары (кермеде тартылу, отырып – тұру, секіру т.б.)
Ауырлық шамасын білу үшін спортшы қанша рет көтере алатындығы белгілі салмақ қолданады. Ол салмақ қайталау максимумы –ҚМ деп аталады. Мысалы.2 ҚМ дегеніміз – спортшы 2ден артық көтере алмайтын салмақ.Дене тәрбиесінің тәжірибесінде мынадай кең тараған күш дамыту әдістері бар. Максималдық күш салу әдісі. Жаттығушыларды аса ауыр заттармен орындау сипаты: ауыр салмақты штанганы көтеру, салмақ қосып тартылу т.б. жүйкені бұлшық ет аппаратының жұмысын шегіне жете қолдануға, сол арқылы күштің көп өсуіне мүмкіндік береді. Алайда бұл әдіс психикалық ауруға әкеліп соғады, сондықтан да балалармен жұмыс істегенде бұл әдісті байқап қолдану керек. Қарсыласу шамасы 1-4 ҚМ, бір жаттығу сабағында 3-4 бөлімнен орындалады. Бөлім аралығында тынығу толық бастапқы қалыпқа келгенге дейін 3-5 минут созылады.
Қайталап күш салу әдісі. Бұл әдіс екі негізгі ауырлық шегі аймақтарына бөлінеді. Әр бір аймақта жаттығу әбден болдырғанша немесе шамасы келмей қалғанша орындалады. Бұл жағдайда соңғы әрекеттерде күш түсірудің шегіне жеті әсері байқалады, жаттығуға көптеген бұлшық еттер саны қатысып, көмектесе бастайды.
Бірінші аймақ: жаттығу сабағында қарсыласу шамасы 4-12ҚМ (максимумнан 30-70), 3-6 сериямен орындалады. Серия арасындағы тынығу 2-4 минут. Мұнда ағза толық бастапқы қалпына келмейді: бұл жерде абсолюттік күш және төзімділігі дамиды.
Екінші аймақ: қарсылық шамасы 15-25 ҚМ (максимумнан 30) 15 сериядан артық орындалады. Серия аралығындағы тынығу 2-4минут. Мұнда күш төзіміділігі дамиды. Жаттығу өте тез қарқында орындалса, күш жылдамдығы қасиеті өседі.Қайталап күш салу балаларды зақымдандырмайды, тәсілді жақсарту жұмысын жеңілдетеді, зат алмасу процесін жақсартады, бұлшық етті өсіртеді. Жеке бұлшық ет топтарын дамыту үшін қолдануға болады.
Статикалық (қозғалмайтын) күш салу әдісі: балалар мен жасөспірімдердің күшінің өсу қарқыны сүйек бұлшық ет жүйелерінің морфофункциялық өзгеруіне, ағзаның жалпы биологиялық жетілуіне, қозғалыс белсенділігі деңгейіне т.б. көптеген себептерге байланысты. Сүйек бұлшық ет аппараты өзінің даму шегіне 18-20 жасында жетеді. Сондықтан, бастауыш және орта мектеп жасындағы оқушылардың күшін дамытуды жылдамдатуға болмайды. Статикалық жаттығуларды шектеп, жалпы қозғалыс сипатындағы жаттығуларды көп қолдану қажет.
2.Бастауыш және орта мектеп жасындағы балалардың күшін жетілдірудің негізгі міндеттері: барлық бұлшық ет топтарының үйлесімді дамуы, дененің түзу, дұрыс қалыптастыру, берік «бұлшық ет белдемесін» құру. 7-8 жастағы балалардың күшін жетілдірудің қарапайым амалдары: гимнастикалық қабырғаға, сүйенбелі сатыларға өрмелеу, кіші доп лақтыру, секіру, жеке сайыс элементтері бар қозғалмалы ойындар ойнау және т.б. қолданылады. 12-13 жаста күшті арттыру амалдарын көбейтуге болады. Бұл жастағыларға арнайы құрастырылған, бұлшық ет топтарына арналған, ұсақ ауырлықтармен қозғалыс сипаттағы күш жаттығуларының кешенін беруге болады. 14-15 жастағы жасөспірімдердің денеге күш түсіретін жаттығулар жасауына шамалары жетеді. Осы жастан күшке бағытталған жаттығу беруге әбден болады.
Абсолюттік күштің табиғи өсуі бозбалларда 16-17 жаста, қыздарда 10-11 және 16-17 жаста айқын байқалады. Осы кезеңдерде жүргізілген оқушылардың күш дайындығының жедел жетілуіне көмектеседі.
Дене тәрбиесі сабағының тығыздығы, ол оқушыларға мұмкіншілік болғанынша көбірек жаттығулар орындату, оларды бос, тыныштық күйінде көп болдырмау. Дене тәрбиесі мен спорт тәжірибесінде сабақтың жалпы және қозғалтушы тығыздығы болады. Сабақтың бүкіл ұзақтығы кезінде педагогикалық тұрғыдан дұрыс пайдаланылған уақытты сабақтың жалпы тығыздығы дейміз. Педагогиқалық тұрғыдан дұрыс пайдаланылған уақытқа жататындар: дене тәрбиесі жаттығуларын орындау, мұғалімді тыңдау, көрсетілген жаттығуды бақылау, түсінгенді ұғыну, сабақ өтер орынды дайындау, тынығу және т.б. Педагогикалық ақталмаған уақытқа жататындар: мұғалімнің немесе оқушылардың сабаққа кешігуі, снарядтарға ауысқан кездерде болатын ұзақ бос тұрып қалушылықтар, тәртіп бұзуға байланысты үзілістер, құрал-жабдықтардың істен шығуы, мұғалімнің спорт залдан себепсіз шығуы және т.б.
Сабақтың жалпы үзақтығы кезінде дене тәрбиесі жаттығуларын орындауға кеткен уақытты қозғалтушы тығыздық дейміз. Қозғалтушы тығыздық сабақтың негізгі бір өнімділігін. сапасын көрсететін көрсеткіш.
Дене тәбиесі сабағында жүктеме мөлшерін анықтау, тамыр соғысын өлшеу, тіркеу хаттамасын жүргізу. Ол үшін сабақта белсенді, тәртіпті, дене тәрбиесі сабағында орташа үлгіретін бір оқушының тамыр соғуын әрбір 3-5 минут сайын 9-16 рет есептеп, хаттамаға тіркеп отырамыз. Әрбір 3 минут сайын тамыр соғысын өлшеулер орындалып, хаттама толық толтырылып, сабақ біткеннен кейін біз алынған мәліметтер бойынша оқушы ағзасындағы физиологиялық жүктеме өзгерістерінің қисық сызықтары графигін сызамыз.
Дене тәрбиесі мұғаліміне педагогикалық талдау және бағалау екі түрлі мақсатта қажет болады. Бірінші - өзінің сабақ беруін, қандай дәрежеде бере алатынын бағалау, қандай мәселелерге назар аудару керек екенін білу. Екінші - әріптестерінің сабақ өткізулерін талдау, бағалау. Қазіргі кезде мектеп мұғалімдері білетін бірнеше педагогикалық сабақ талдау әдістері бар, ол әдістер көптеген әдебиеттерде жазылған. Соның бірі дене тәрбиесі сабағының гистограммасы ең бір оңай, дене тәрбиесі сабағының қалай өткенін тез анықтайтын әдіс.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Волейбол - Сабақтың тақырыбы: Бұлшық ет қызметіне бейімделу. Ағзаның функциональды қорлары Сабақтың жоспары

text:
Волейбол. Волейбол ойыны кезіңде алаңда қозғалудың баскетбол ойьшына қарағанда қарқыны аз. Осыған байланысты вегетативті өзгерістер аз байқалады. Үйлесімділік бойынша волейболшылардың күрделі қозғалыстары қаңқа бұлшық еттерінің дамуын, әсіресе олардың күштік және жылдамдық сапаларының дамуын талап етеді.
Спорттың бұл түрінде шеберлікке жету үшін анализаторлар қызметі үлкен роль атқарады. Волейболшыларда біршама ұлғайған көру аймағы аланда жақсы бағытталуды қамтамасыз етеді. Доптың қимылын үздіксіз бақылау қажетгілігі көз-қимыл аппаратын жетілдіреді. Жоғары дәрежелі волейболшылар ішіңце көз бұлшық еттерінің біркелкі дамуы (ортофория) басқа спорт түрімен шұғылданатын спортшьшарға қарағанда жиі байқалады.Тыныс алу және қан айналым өзгерістері волейбол ойыны кезінде ойынның қарқынына және ойыншының белсенділігіне байланысты.
Н.Б.Кичайкина мәліметтері бойынша ойын процесі кезінде жүрек соғу жиілігі орта есеппен минутына 170-190 рет соғады, тыныс алу жиілігі минутына 42-48 рет соғады.
Бақылау сұрақтары:
Футбол ойынының физиологиялық сипаттамасы.
Ойын барысындағы оттекті пайдалану көрсеткіштері.
Баскетбол ойынының физиологиялық сипаттамасы.
Пайдаланған әдебиеттер: Негізгі: 1.Спорт физиологиясы. Оқу құралы. Лесбеков Р.Б. Алматы, 2007
2.Спорт физиологиясы. Оқу құралы. Смайл М. Талдықорған, 2008
3.Спорттық физиология. Қазақ спорт және туризм академиясы. Оқу құралы ТайжановС.Қ.2006
Қосымша: 1.Спорттық физиологияның әдістері. Қазақ спорт және туризм академиясы. Әдістемелік құрал. Қарақов А.2007
2.Бұлшықет жиырылу механизмі. Қазақ спорт және туризм академиясы. Оқу құралы 2008
3.Спортивная физиология: Учебник для институтов физической культуры. Я.М.Коша, М.ФиС 2010
№25 Лекция Сабақтың тақырыбы: Теннистің физиологиялық сипаттамасы. Сабақтың жоспары: Талдағыштар жүйесінің, қимыл аппаратының, қуат жұмсалуының сипаттамасы. Cпорт әрбір адамның денсаулығына жақсы әсер ететіні белгілі. Қазіргі заманда теннис балалардың, студенттер мен жасөспірімдердің арасында өте танымал болып табылады, оған қоса адамның физикалық және психологиялық денсаулығына аса пайдалы. Теннис туралы айтпастан бұрын оның тарихын қарастырайық. 13-14 ғасырда Италия, Франция мен Англия тұрғындары себет арқылы допты алақандарымен лақтырып теннис ойнаған. 16 ғасырдың бас кезінен бастап ракетка қолданысқа енгізілген.Ал,қазіргі қолданыстағы теннистың тарихы 1873 жылдан Ұлыбританияда басталды. 1874 жылы британ әскери бөлімінің офицері Уолтер Уингфилд теннистің жүйесін жинақтап, ойынның шарттарын жарыққа шығарды. Ағылшындық Уингфилд ойлап тапқан әлгі ойынға «сферистик» деген ұғым берді. 1875 жылы аталмыш ережелер «лаун-теннис» деп аталды. Кішкентай ғана допты сетка арқылы лақтыру ойыны антикалық кезеңде алғаш рет Ежелгі Грекия, Ежелгі Мысыр елінде дамыған. Ғасырдың орта шенінде Еуропа халқы тенниске ұқсас ойынды санаға сіңірді. Ойын "филд-теннис", "корт-теннис", сондай-ақ "лонг-пом" және "курт-пом" деген атпен Франция, Испания мен Италияға аса қарқынды дами берді. Бүгінде әлемде теннисті танымайтын ел жоқ. Ірі халықаралық турнирлерге халық жаппай жиналады. Халықаралық ірі турнир біріншілігі Аустралия, Франция, Англия мен АҚШ та үнемі өтіп тұрады. 1877 жылдан бастап Уимблдонда теннистің алғашқы турнирі өтті. ХІХ-XX әлемнің әр түкпіріне етене танылды. 1913 жылы құрылған Халықаралық теннис федерациясы ITF (International Tennis Federation) 1977 жылға дейін «Лаун-теннис халықаралық федерациясы» ILTF (International Lawn-Tennis Federation) деген дәрежені иеленді. Бұл 1998 жылы өз қанатына 190 ұлттық федерацияны топтастырды. Теннис Олимпиада ойындары бағдарламасына 1896 жылы енгізілді. 1896 жылы ерлер арасында біріншілік ұйымдастырылса,1900 жылдан бері әйелдер арасында жарыс үздіксіз өткізілуде. Алайда, 1928 жылы теннис спорт ретінде Халықаралық олимпиада комитеті бағдарламасынан аластатылып, тек олимпиада ойындары қатарына қосылды.Тек 1968 жылы ғана Мехикода өткен XIX олимпиада ойындарына теннис турнирі көрсеткішке ілікті. 1977 жылы халықаралық олимпиада комитеті Прагада өткен 79-сессиясында ITF халықаралық теннис федерациясын Олимпиада хартиясының талаптарына сай келетін жетекші спорт түрі деп мойындады. Алайда, бұл жеткіліксіз деп есептелінді.1980 жылы Мәскеуде ұйымдастырылған XXII олимпиадасында теннис жарысы тізімге ілікпеді. 1984 жылы Лос-Анжелестегі XXIII олимпиада ойындарында теннис бәсекесі көрсетілді.Теннис ойыны тек қана 1988 жылы XXIV олимпиадасында олимпиада ойындарының ресми бағдарламасынан 64 жылдық үзілістен кейін қайта орын алды. Олимпиада турниріне ресми команда құрамында өз елінің намысын Дэвис пен Федерация Кубогында өнер көрсетіп, шебер спортшылар ғана жіберіледі. Теннис бастауын Франциядан алады. Орта ғасырлардан бастап осы ойын түрі ақсұйектердің назарын аударған және айрықша корольдік спорт болып табылды. Көп ұзамай теннис бүкіл Еуропаға жайылды. Содан кейін барып Америкаға келді. Бұл ойын түрі Ресей империясында да ақсүйектердің сүйікті ойыны болып саналатын. Мысалы, соңғы орыс патшасы Николай II сүйікті ойындарының бірі теннис болған және оны ол өте жақсы ойнаған. Теннистен бір-ақ рет жеңіліс табу оған дәлел бола алады. Сол ойында оны жас ханзада Николай Юсупов басым түскен болатын. Николай Юсупов сол кезеңдегі Ресейдің нөмірі бірінші ракеткасы болған. Миниблогиада арқасында салауатсыз өмір салтын ұстанып жүрген менің өмірімде 1 күндік өзгеріс пайда болды. Ашылғанына біраз болса да жарнамасы ақсап тұрған, қызметін тұтынушылары аз осы бір орталыққа достарыммен бет түзедік. Комплекс басқармасының басты міндеттерінің бірі — теннисті барлығының қолы жетерліктей ету, сондықтан да осындағы балаларға жаттығу формасы мен ракеткалар тегін беріледі. Болашақта профессионалды теннисші болғысы келетіндер мұнда тегін жаттығып, үйренеді. Сондай-ақ, көп балалалы отбасыдан шыққан балалар мен әлеуметтік жағдайы нашар балалар ақысыз жаттығады екен. «Нұрсат» тобында жаттығатын қыздар мен ұлдар айына 7 мың теңге, ал үлкендер-15 мың теңге төлеп жаттығады. Тренерлердің айтуы бойынша бұл Қазақстан бойынша ең төмен баға. Жаттығулар аптасына 3 рет 1,5 сағаттан өтеді. Орталықтың ішінде емін еркін 200 адам сиятын трибунасы, екі корты және сыртта ашық аспан астында төрт теннис корты бар екен. Теннисті — интеллектуалды спорт түріне жатқызуға болады, әр ойынның өз стратегиясы мен тактикасы, қарсыласыңның білгірлігі мен оның артық тұстары мен кемшіліктері үлкен роль атқарады. Жаңадан теннисті аса қызығушылықпен ойнап бастаған адамдардың денсаулықтары айтарлықтай жақсарады. Бұл ойында қимылдардың көбісі аэробикаға жақын, яғни адамды дұрыс тыныс алуға үйретеді, жаттығу кезінде калориялар жақсы жұмсалады. Сондықтан, теннис арықтауға және өз фигурасын қалыпқа келтіруді қалайтын жандарға жақсы ұсыныс деп ойлаймын. Теннис — ол белгілі бір топқа арналмаған, ол барлығының қолы жетерлік спорт түрі болып саналады. Денсаулыққа айтарлықтай пайдасы бар екен бұл ойынның, тізіп айтқанда:Теннис ойнау денсаулыққа да, адамның көңіл күйіне де жаксы әсер етеді. Үзбей, барлық ережелерді сақтай отырып ұзақ уақыт жаттығу ағзада эндорфиндердің бөлінуіне алып келеді. Сонымен қатар, теннис ойынында: аяқ, арка, қол, мойын бұлшық еттерінің барлығы жумыс жасайды. Осы бір хобби ушин бираз шығындануға тура келеді. Жаңадан бастаған ойыншыға ракетка, ойынға арналган форма мен аяқ киім, жане тағы да баска аксессуарлар қажет. Жақсы көңіл күй мен денсаулық үшін бұл шығындарға баруға болады деп ойлаймын. Осы бір хобби ушин бираз шығындануға тура келеді. Жаңадан бастаған ойыншыға ракетка, ойынға арналган форма мен аяқ киім, жане тағы да баска аксессуарлар қажет. Жақсы көңіл күй мен денсаулық үшін бұл шығындарға баруға болады деп ойлаймын. Теннисте (басқа да спорт түрлері сияқты) тамыр соғысын қадағалау қиын, сәйкесінше аэробтық зонаға түсетін күшті де бақылау қиынға соғады. Сол себепті бұл спорт түрін арықтаудың бірден-бір құралы ретінде қарастыруға болмайды. Қызықты ойын барысында калориялар байқаламай таралады, бұдан бұлшық еттер қатайып, жинақтала бастайды. Бірақ бұл ұзақ жаттығулар мен қарқынды қимыл-қозғалыстың арқасында іске асады. Жаңадан үйреніп жүргендерде басты күш соққыларға жұмсалады. Май кетіру жұмысы жолақта бірқалыпты жүрудегідей кең көлемде іске аспайды. Теннистің мақсаты басқа. Қанағаттану, мысалы. Шарапова мен Уильямстей болу үшін әрине тенниспен жастайыңнан айналысу керексің. Онда да күніне бірнеше сағаттан.Теннис-аз жарақатты спорттың түрі. Жарақаттар спорттың бір бөлігі болғандықтан,теннистеде жарақаттар алу жағдайы кездеседі. Бірақ, басқа спорт түрлерімен салыстырғанда теннисте олардың сирек болатынын атап өту керек. Ең көп кездесетін жарақат түрлері ол сінірдің созылуы және қолдың шығуы. Теннис ойнайтын кезде адамның көптеген дене мүшелері пайдалы жұмыс істейді. Одан басқа, дененің тыныс алу және жүрек-тамыр жүйесін жақсартуға ықпалын тигізеді, онымен қоса адамның қан айналамы жақсартылады. Доп - реакция жаттықтырушысы.Теннис ойыны мынандай қасиеттерді дамытуға көмектеседі: жігерлік, қайрат, тез уақытта шешім қабылдау және күш қуаты. Оған қоса ойыншылар жұптанып ойнаса, жауапкершілікке және командада жұмыс істеуге үйретеді. Мысалы кәсіпкой теннис ойыншыларының соққысы допты 200 км/сағ жылдамдықпен жібереді, сол үшін олар тез арада шешім қабылдау керек.


title: Теннис - денсаулықтың пайдасы - Сабақтың тақырыбы: Бұлшық ет қызметіне бейімделу. Ағзаның функциональды қорлары Сабақтың жоспары

text:
Теннис - денсаулықтың пайдасы Күні бойы адамның бұлшық еттері қимылда болып, теннис ойнайтын кезде олар релаксация кезеңіне көшеді. Осы босаңсу процесі барысында эндорфин гормоны ағзаға бөлінеді, яғни ойыннан кейін демалыс уақытында адам өзін бақытты сезінеді.
Теннис сүйек сындыру қаупін төмендетеді. Британдық ғалымдардың айтуынша тенниспен айналысатын балалардың үлкен жаста сүйек сыну қаупі әлдеқайда төмен болып келеді. Мысалы, осы балаларда білек сындыру 40% аз, ал жалпы жарақат алу қаупі 63%-ға төмен.
Ойынға қажетті құрал-жабдықтар.Тенниспен айналысатын ойыншы ең алдымен өзіне сәйкес ракетка таңдау керек және ойынға киетін арнайы киімдері болуы тиіс. Сіздің ойыннан алатын жағымды әсеріңіз және денсаулығыңыздың жақсаруына қосатын үлесі, теннис ойнауға кететін шығындарды өтейді.
Үстел теннисі. Үстел тенисi (пинг-понг) – арнайы ережелерге сәйкес ойын үстелiнiң үстiнде жұмыртқа тәрiздес шарды қалақшаның көмегiмен ұрғылап ойнауға негiзделген спорт түрi. Оның пайда болуы туралы пiкiрлер кереғар. Бiрi Азияда – Қытай немесе Жапонияда туындаған десе, ғалымдардың көпшiлiгi оны XIX ғасырдың II жартысында Англияда король теннисiнiң бiр түрi ретiнде дүниеге келдi деп есептейдi. Оған дәлел – XVI ғасырдың өзiнде-ақ Англия мен Францияда өте қызықты, ережесiз ойынның болғандығы туралы деректер. Үлкен тенистегiдей тор қалақшамен: әйелдер ұзын сәндi көйлек, ерлер смокинг киiп ойнаған ескi суреттер әлi сақталған. Бiр қызығы, алғашында еденде, бертiн келе бөлекше орналасқан үстелдерде ойналып, кейiннен екi үстел бiрiгiп, ортасына тор керме орнатылған екен. Бұл ерекше ойын Еуропада пайда болды дегенмен, әлi күнге дейiн әлем бойынша қытайлықтар бiрiншiлiктi бермей келедi.1926 жылы Германияның Берлин қаласында үстел теннисiнiң федерациясы құрылып, осы жылы Лондонда тұңғыш әлем чемпионаты өткiзiледi. Алғаш чемпионат өткiзiлген күннен бастап тамашалауға келген жұрттың саны 10 мыңнан асты. 1936 жылы аталмыш спорт түрi «үстел теннисi» деген атауға ие болды.Үстел теннисiнiң виртуозы – Әлия Серiкбаева Қазақстанда үстел теннисiнiң қалыптасуы XX ғасырдың 50жылдары Украинадан келген үстел теннисiнiң маманы Анатолий Ицкевичтiң есiмiмен тығыз байланысты. Елiмiздiң тәжiрибелi жаттықтырушысына айналған Анатолий Хаританович Ицкевич әлемге қазақтан шыққан тұңғыш үстел теннисiнiң қарлығашы Әлия Серiкбаеваны сыйлады. Қаракөз қазақ қызы небәрi 9 жасында алғаш қолына қалақшасын алып, «Медик» спорт залында үстел теннисiнiң дәнiн бойына сiңiредi. Болашақ әлем чемпионы мен жаттықтырушының тағдыр жазған кездесуi Әлияның Болат есiмдi ағасының сол шақта жеткен жетiстiктерiнiң арқасы болатын. Араға көп уақыт салмай, Алматыдағы №39 мектептiң 4сынып оқушысы Әлия Серiкбаеваның бейнесi «Физкультура және спорт» журналының бiрiншi бетiнен жарқырап шыға келдi. Балауса қазақ қызының келбетiн бүкiл одақ сүйсiне тамашалады. 1964 жылдан бастап Әлия қыз елiмiздiң атынан КСРО жартылай финалында «ең жас ойыншы» есебiнде қатысты. ХХ ғасырдың 60-70-жылдарында үстел теннисi олимпиадалық ойындар қатарында болғанда, Қазақстанның Әлия Серiкбаевадай өз чемпионы болар едi. Сол кездегi «Казахстанская правда» газетi: «Кiм бiлер, бәлкiм, бiрнеше жылдан соң жас спортшының есiмi Қазақстаннан алыс шартараптарға жайылар…», – деп жазды. Расында да, бiртуар шебер қыз ұстаз ұғындыруын лезде қағып алып, ойын қажет ететiн мiнездi, қайтпас қайсарлықты, жылдамдықты, нәзiк саясатты терең меңгерiп, ультрашабуылшы маманға айналды. Орта бойлы алғыр қыздың үстел теннисiне деген айрықша сүйiспеншiлiгi Алланың берген дарыны болса керек. 15 жасында КСРО құрамасының сапында, 17 жасында Киевтегi мектеп спартакиадасында спорт шеберi атанады. Ол: «Менiң екi туылған күнiм бар, бiрi – төлқұжаттағы, екiншiсi – Қазақстанның энциклопедиясындаө» – деген сөздердi керемет мақтанышпен айтады. Есiмi Қазақстаның үлкен энциклопедиясына жазылған, халықаралық деңгейдегi алғашқы қазақ спорт шеберiнiң жетiстiгi жыл санап өсе түстi. Әлия Серiкбаева өзi сүйген спорт саласына үлкен қызы, алғашқы әйелдерге арналған «Сезон» журналының шығарушысы – Жәмиләны машықтады, өзгелер оны «кiшi Серiкбаева» деп атап кеттi. Үстел теннисiндегi тоқырау. Үстел теннисiнiң жаңа буыны қалыптасып, спорт мектеп интернаттарында оқып-жаттықса да, әлi күнге дейiн ешкiм де Әлия апамыздан асып түсе алмады. Тiптен, 1997 жылы өткен ересектер арасындағы Мельбурндегi ойында ол Қазақстанның жалғыз спорт шеберi болып қала бердi. Қаншама жыл Қазақстанның үстел федерациясы вице-президентi қызметiн үлкен жауапкершiлiкпен атқарды. Кез-келген қоғам ұдайы iлгерi басып отыруы тиiс. «Шәкiрт ұстаздан озар» демекшi, Әлия Қаһарманқызының iзiн жалғастырушы қазақ спорт шеберлерi жоқтың қасы. Әлия апамыз өз сөзiнде: «Менiң жеңiстерiм ұдайы менiң бағыма орай қиындықсыз берiлетiн, егер бар ынтамды салсам, одан да биiкке шығар ма едiм…», – дейдi. Оның бұл сөзiне қарап, қалайша Әлия апамыздың орнын басар спортшы жоқ деген ойға қаласың…Мұның себебi неде? Мәселен, 1993 жылы Қазақстан үстел теннисiнен 43-орында болса, өткен жылы ол 79-орынға төмендеген. Бұл сұрақ төңiрегiнде үстел теннисiнiң маманы Қуаныш Идиарұлының айтуынша: «Бiздiң мемлекет тек бокс пен күреске ғана жеткiлiктi мөлшерде қаржылай демеу көрсетiп, үстел теннисi сияқты спорт түрлерi шеткерi қалып қояды, оның үстiне мамандар да азайды», – дейдi.Елiмiзде үстел теннисiне жаттықтыратын спорт залдары: Алматы, Қарағанды, Шымкент, Қостанай мен Павлодар қалаларында бар. Бүгiнде спортшыларымызды жаттықтыратын бiрегей спорт залы – Алматыдағы «Шаңырақ» олимпиадалық резерв дайындайтын Республикалық орталық. Ондағы тәжiрибелi маман ретiнде Тимченконың есiмiн атап өткен жөн. Қазақстанда үстел теннисi универсиадалары жыл сайын өткiзiлiп тұрады. 2003 жылдан берi бұл спорт жарыстарының көшбасшысы болған әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дiң студенттерi, қатарынан өткiзiлiп келе жатқан 2007-2009-2011 жылғы сайыстарда тұрақты түрде I-II орындарды қанжығасына байлап келедi. Себебi, бұл оқу орнында көптеген мамандар мен спорт шеберлерi бiлiм алуда. Биылғы жылдың өзiнде мұнда үстел теннисiнiң бiлдей үш спорт шеберi оқуға қабылданған. Олар: үстел теннисiнiң №1 спортшысы – Әсет Бабасов, Алексей Теонин және Кристина Госсом. Одан бөлек, жоғары курс студенттерi және осы мезетте үстел тенисiмен айналысып жүрген жас спортшылар қатарына: бiрi Польшада, екiншiсi Кувейтте келiсiм-шартпен жаттықтырушы болып жұмыс жасап жүрген Андрей мен Дмитрий Переверзевтер, Анастасия Рыбина, Тимур Кербұғанов, Кира Семенко, Ермек Бекназаров, Самат Бейсеновтердi атап өткен дұрыс. Uзге елге жаттықтырушы немесе ойыншы есебiнде кетiп жатқан спортшылар амалсыз өз тұрмысын жақсарту үшiн осы әрекеттерге барады. Олардың өз елiмiзде қызмет етуiне қажеттi жағдай жасалса нұр үстiне нұр болар едi.
ТҮЙIНСӨЗ: Қазақстанның спорт федерациясы үстел теннисi сынды спорт саласына дұрыс көзқарас танытып, мемлекет тарпынан қолдау көрсетiп жатса құба-құп. Тәуелсiз ел болып, тереземiз теңелген соңғы жиырма жылда үстел теннисiнiң ойыншылары бiрде-бiр рет әлемдiк деңгейдегi чемпионаттарға қатыстырылмаған. Бұл спорт ойыны елiмiзде одан әрi дамып, Әлия сынды әлем чемпиондары дүниеге келерiне сенгiмiз келедi. 2012 жылы Ресейдiң Қазан қаласында жазғы Әлемдiк универсиада өтетiнi белгiлi. Осы жарысқа Қазақстан Республикасының құрамасы толықтай қамтамасыз етiлiп, үстел теннисi спортшылары да сайысқа қатысса екен деген үлкен тiлек бар.
Бақылау сұрақтары:
1. Теннистің физиологиялық сипаттамасы.
2. Теннис ойыны қандай қасиеттерді дамытуға көмектеседі?
3. Ойынға қажетті құрал-жабдықтар.
4.Стөл теннисінің пайда болу себептері.


title: Пайдаланған әдебиеттер - Сабақтың тақырыбы: Бұлшық ет қызметіне бейімделу. Ағзаның функциональды қорлары Сабақтың жоспары

text:
Пайдаланған әдебиеттер: Спорт физиологиясы. Оқу құралы. Лесбеков Р.Б. Алматы, 2007
Спорт физиологиясы. Оқу құралы. Смайл М. Талдықорған, 2008
Спорттық физиология. Қазақ спорт және туризм академиясы. Оқу құралы ТайжановС.Қ.2006
Спорттық физиологияның әдістері. Қазақ спорт және туризм академиясы. Әдістемелік құрал. Қарақов А.2007
Бұлшықет жиырылу механизмі. Қазақ спорт және туризм академиясы. Оқу құралы 2008
Спортивная физиология: Учебник для институтов физической культуры. Я.М.Коша, М.ФиС 2010
№26 Лекция
Сабақтың тақырыбы: Жекпе – жек спортының физиологиялық сипаттамасы Сабақтың жоспары: 1.Жекпе – жек спорт түріндегі қимылдардың жалпы физиологиялық сипаттамасы 2.Бокстың физиологиялық сипаттамасы 1.Жұмыс қуаты және энергия шығынының әр түрлі варианттылығы. Жекпе-жек ойындарының барлық түрлері ситуацияның үнемі ауысуымен сипатталады. Ситуацияның әрбірі спортшыдан шабуыл немесе қорғану әрекеттерінің жаңа бағдарын талап етеді. Осыған байланысты жұмыс оның қуаты мен энергия шығынының үнемі өзгеруімен орындалады.
Дене салмағын жасанды төмендету. Бокс және күрес бойынша жарыстар, штанга көтеру сияқты салмақ категориясының есебімен жүргізіледі. Сондықтан спорттың осы түрімен мамаңданатын спортшылар өздерінің салмақтарына қарау керек және қажетті жағдайда оны жасанды түрде төмендету үшін шаралар қолдануы керек. Спортшы өзінің оның жоғары машықтану жағдайын сипаттайтын дұрыс салмағын білуі қажет. Денесінің дұрыс салмағы туралы мәліметті жүйелі түрде таразыға өлшеу және машықтанудың әр түрлі кезеңдеріңде салмақты бақылау жолымен алып отырады.
Спорттық тәжірибеде дене салмағын төмендету үшін тағам мен суды шектейді, арнайы диеталар, булы монша, жарық-жылы ванналар және т.б қуралдар қолданады. Көмірсу мен тұзды шектеумен диета қолдану екі тәулік ішінде салмақты 2-3,5кг төмендетуді қамтамасыз етеді. Монша қолдану дене салмағын тез төмендетуді қамтамасыз етеді. Бірақ буда ұзақ болу (25-30 минут) және суды шектеу көбінесе әлсіздікке, ұйқының бұзылуына, жүйке жүйесінің қозғыштығына, жүрек соғу жиілігінің өсуіне, қан қысымының жоғарылауына соқтырады. Мұның бәрі спортшының жұмыс қабілетінің төмендеуіне әкеледі. Қысқа мерзімді (10-15 минут) монша қолдану салмақты аз төмендеткенімен, қолайсыз жағдайларға соқтырмайды.
Организмнің жұмыс қабілетін төмендетпейтін жарық-жылы ванналар қайта қоддану кезінде дене салмағын 2кг және одан көп темендетуі мүмкін. Дене салмағын жасанды төмендету үшін ауа моншасын және ыстық душ қоддануға болады.
Дене салмағын төмендетудің физиологиялық тиімді құралы ұзақ физикалық жұмыс болып табылады (мысалы, жүгіру). Бірақ мұндай жолмен салмақ төмендетуді жарыс алдында қолдануға болмайды.
Қысқа мерзім ішінде салмақты едәуір төмендету спортшының көңіл куйінің нашарлауына соқтырады және жұмыс қабілетін төмендетуі мүмкін. Сондықтан белгілі бір салмақ категориясында жарысқа шығатын спортшы үнемі өзінің салмағын қадағалап отыруы тиіс.
Боксшының қимылдық қызметі айнымалы қуаттағы жылдам-күшті динамикалық жұмыс болып табылады. Соққы берген кездегі боксшының және соққыға қарсы қорғану кезіндегі қарсылас боксшының қимылы циклді емес қозғалысқа жатады. Қозғалыстың сипаты мен құрылымы қарсыласының әрекетіне байланысты.
Кейбір раундтарда жұмыстың қуаты өте жоғары Раунд арасындағы қысқа үзілістер кезінде толық қалпына келу болмайды және алдыңғы раундтарда пайда болған оттегі қарызымен және басқа қызметтік өзгерістермен боксшы қайтадан рингке шығады.


title: Жуйке жүйесі және қимыл аппараты - Сабақтың тақырыбы: Бұлшық ет қызметіне бейімделу. Ағзаның функциональды қорлары Сабақтың жоспары

text:
Жуйке жүйесі және қимыл аппараты. Боксшының жаттығуы күштің, тездіктің және арнайы төзімділіктің дамуын қамтамасыз етеді. Боксшының қимыл дағдылары әр түрлі. Ұрыс кезінде қимылдар әр түрлі тізбекпен, амлитудамен және күшпен орындалады. Мұның бәрі жүйке процестерінің жоғары жылжымалылығын және адекватты қимылдарды бағдарламалау кезінде экстраполяцияны талап етеді.
Ұрысты сәтті жүргізу үшін қимыл аппаратының проприорецепторларынан және көздің тор қабығының рецепторларынан түсетін ақпарат өте маңызды. Тепе-теңдікті және қимыл дәлдігін сақтау үшін кіреберіс аппаратының жоғары қызметтік тұрақтылығы қажет.
Дене салмағын төмендетудің физиологиялық тиімді құралы ұзақ физикалық жұмыс болып табылады (мысалы, жүгіру). Бірақ мұндай жолмен салмақ төмендетуді жарыс алдында қолдануға болмайды.
Қысқа мерзім ішінде салмақты едәуір төмендету спортшының көңіл куйінің нашарлауына соқтырады және жұмыс қабілетін төмендетуі мүмкін. Сондықтан белгілі бір салмақ категориясында жарысқа шығатын спортшы үнемі өзінің салмағын қадағалап отыруы тиіс.
Жоғары дәрежелі боксшыларда соққыға ұрынатын тері бөліктерінің ауыр және жанасу сезімталдығы біраз төмендейді. Бокспен айналысуды тоқтатқаннан кейін ол біртіндеп қалпына келеді.
Боксшының жүйелі түрде жаттығуы қаңқа бұлшық еттерінің биохимиялық, құрылымдық және қызметтік өзгерістеріне соқтырады. Ол бұлшық еттердің күші мен жиырылу тездігінің дамуын қамтамасыз етеді.
Тыныс алу және энергия шығыны. Жас боксшылар жарыста және жаттығу сабақтарында (мысалы, тұлыппен жаттығу кезінде), ұрыс жүргізу кезінде тыныс алуларын тоқтатады. Жоғары дережелі боксшылар ұрыстың барлық уақыттарында ырғақты терең тыныс алуды сақтайды. Тек соққы беру кезінде олар дем шығару кезінде қысқа мерзімді тыныс алуды тоқтатады.
Тыныс алуға қойылатын жоғары талаптар тыныс алу бұлшық еттерінің дамуын қамтамасыз етеді. Боксшыларда өкпенің тіршілік сыйымдылығы орта есеппен 4500мл-ге тең. Жарыстан кейін ол уақытша 100-300мл-ге төмендейді. Боксшыларда өкпенің желдетілуі ұрыс кезінде минутына 80-100 метрге жетеді, оттегі тұтыну минутына 4 литрдең аспайды.
Оттегі сұранысы бұл кезде толық қанағаттандырылмайды және жұмыс кезінде едәуір оттегі қарызы түзіледі.
Боксшыларда оттегі тұтыну шегі орта есеппен минутына 4,1 литрді құрайды (немесе минутына 60 мл/мин/кг). Жеке машықтанған және жоғары дәрежелі боксшыларда ол минутына 6,5 литрге жетеді. Ұрысты жүргізу кезіңде энергия шығыны минутына 15-20ккал. құрайды. Үш раунд кезінде жинақталған энергия шығыны орта есеппен 200-250ккал-ға тең.


title: Жүрек-қан тамырлар және қан жүйесі

text:
Жүрек-қан тамырлар және қан жүйесі. Боксшыларда тыныштық кезінде брадикардия байқалады. Жүрек көлемі оларда орта есеппен 948см3 (жеке спортшыларда 615-1440см3). Боксшыларда ұрыс кезінде жүрек соғу жиілігі минутына 180-200 ретке дейін жоғарылайды. Жаттығу сабақтарында жүрек ырғағы онша жиілемейді.
Жарыс кезінде боксшыларда ұрыс алдында пайда болатын эмоциялық қозу организмнің барлық жүйелерінің қызметтік өзгерістеріне соқтырады. Көбінесе бұл қан құрамының өзгерістерімен байқалады. Сөре алдындағы кезенде қандағы глюкозаның мөлшері 0,16-0,19%-ға жоғарылайды. Көптеген боксшыларда жарысқа 6-12 сағат қалғанда қанда эозинофилдер саны төмендейді. Ұрысқа қатысу одан әрі олардың мөлшерін төмендетеді. Жұмыс әсерінен эозинофилдердің темендеуімен қатар бір мезгілде қандағы лейкоциттердің басқа түрлерінің мөлшері жоғарылайды. Миогенді лейкоцитоздың нейтрофильді фазасы пайда болады. Боксшыларда ұрыстан кейін қандағы сут қышқылының концентрациясы жоғары болады және сілтілі резервтер төмендейді.
Жарысқа қатысқаннан кейін диурез төмендейді, зәрдің меншікті салмағы жоғарылайды, оның қышқылдылығы жоғарылайды. Зәрде тотықпаған заттар мөлшері жоғарылайды, тердің көп бөлінуіне байланысты хлоридтер мөлшері төмендейді. Сөре кезіндегі глюкоза мөлшерінің өсуі (гипергликемия) зөрде глюкозаның пайда болуына соқтырады. Жарыстан кейін зәрде белок пайда болады (0,6-1,2%).
Жарыста ұрыстан кейінгі қалпына келу процестері күллі эмоциялық қозуға байланысты жаттығу жүктемесінен кейінгіге қарағанда біршама баяу жүреді.
Нокаут. Төменгі жаққа, мүрын сүйегіне, самай және үйқы артериясы аймағына, сол жақ жене оң жақ қабырға астына және құрсақ өрімі аймағына соққы алған кезде боксшыларда ноқдаун және нокаут пайда болуы мүмкін. Нокаут дегеніміз — уақытша сананың бұзылуымен, дене тепе-теңдігінің жоғалуымен сипатталатын және спортшы ұрысты жалғастыра алмайтын жағдай.
Ноқдаун бірнеше секундқа созылады. Нокаут одан ұзақ уақытқа созылады. Егер 10 секунд ішінде боксшы ұрысты жалғастыра алмайтын болса, онда ол жеңіледі.
Нокауттың ең ауыр түрі құрсақ өрімі аймағына соққы беру кезінде пайда болады. Ол кезде қатты ауырту, уақытша тыныс алудың тоқтауы, жүрек қызметінің баяулауы, артерия қысымының төмендеуі және естен тану байқалады. Бұл аймаққа соққы берген кезде нокауттың пайда болуы; рефлексті механизм болып табынады. Соққы кезінде құрсақ жүйкесі талшықтарының тітіркенуі қимыл-тамыр орталығының және жүрек жүйкесі орталығының жағдайын өзгертеді және бұл жүрек қызметінің тежелуімен сипатталатын естен тануға соқтырады.
Басқа соққы берген кезде нокауттарда ми шайқалысы, төменгі жаққа соққы бергенде отолитті (кіреберіс) аппаратының шайқалысы пайда болады. Нокауттың организмге әсері көптеген жағдайларға байланысты (соққы тиген дене аймағы, спортшының машықтану деңгейі, нокаутқа жеке спортшылар реакциясының ерекшелігі, шаршау дәрежесі, соққы саны және т.б). Қайталанған нокауттар жүйке қызметінің ауыр жағдайына соқтыруы мүмкін. Соған байланысты нокаут алған боксшылар белгілі бір уақыт аралығында жарысқа қатысуға жіберілмейді
Бокс. Бокс спорттық ситуациялық түріне жатады. Боксшының жұмысы 3 минуттік раунд және 1 минуттік раунд аралық демалыспен белгіленген. Бокс шапшаң – күш қуатты пайдаланатын спорт түріне жатады. Демалыс интервалы аралығында толық қалпына келу аяқталмайды. Спортшылар қайта рингке шыққанда оттегі жетімсіздігі және дененің шаршауы ұласа береді. Спортшының бұл түрі мен айналысатындар үшін жаттығу жұмыстарының пайдасы көп болады. Жеке жаттығулар күш – қуатты, жылдамдықты және жеке төзімділікті нығайтады.
Орталық жүйке жүйесі. Бокс сабақтары жүйке жүйесіне, қозғалыс аппаратына және сенсорлық жүйеге үлкен міндет артады. Шапшаң қозғалыс реакциясы үлкен мәнге ие болады. Демалыс уақытында оның көрсеткіші 0,15-0,30с сайыстан кейін 0,07с болады. Сайыс кезінде қозғалыс амплитудасы, жұмсалған күш әртүрлі қалыпта болады. Бұл жүйке жүйесі процестерінің жоғары деңгейдегі қозғалыста болуын қалайды. Қозғалыс және аңғару сенсорлық жүйенің жоғары дәрежедегі сезімталдығы керек.
Дененің тепе – теңдігін сақтау, дәлдік және қозғалыс координациясын сақтау үшін вестибулярлық аппараттың функциональдық тұрақтылығы қажет болады. Боксшылардың денесінің кейбір бөліктерінде соққыны сезіну аз сақталатыны белгілі.
Қозғалыс дағдысы. Боксшының негізгі қозғалу дағдысы соққы беру және соққыдан қорғану болып табылады. Боксшының соққысының күші мына формула арқылы
м∙v2 2
анықталады, жылдамдықтың- қарқындылығы (v) 2 рет болса, онда соққының күші 4 рет, ал осы сияқты салмақтың (м) көбеюі күшті 2 ретке ғана көтеріледі. Боскта салмақ үлкен мәнге ие болады. Сондықтан спорттың бұл түрінде салмақ категориясы есепке алынады. Боксшыларда жүйелі дайындық жаттығуларын жасауы, оларды биохимиялық, морфологиялық және функциональдық пайдалы өзгерістер береді. Әсіресе, өзгерістер қаңқа бұлшық еттерінде болып, олар спортшының күшінің көбеюіне, бұлшық еттерінің тез ширауына көмектеседі.
Күш – қуат шығыны.. Жекпе – жек кезіндегі спортшыны күш – қуат шығындау үлкен деңгейде 15-25ккал/ мин күш жұмсалады.
Тыныс алу. Боксшылардың сайыс кезіндегі тыныс алуы бір қалыпты болмайды. Кейбір тыныс алу соққы берілген мезетке сәйкес келеді. Соққының (эффектілігі) пәрменділігі тыныс ішке тартылған кезде күштілеу, ал тынысты сыртқа шығарған кезде әлсіздеу болады. Бірақ мамандануына байланысты бір қалыпта ұстайды. Боксшыларда ЖЕЛ орташа 4500мл. Құрайды.
Өкпенің желдетілуі қозғалыс кезінде 80-100л/мин, оттегі қажеттілігі 3-4л/мин. Тыныс алудың қалыпты жағдайдағыдан аз болуына байланысты оттегі қарызы көбейеді, бірақ сайыс аяқталған соң 15-20мин ішінде оттекті сұраныс қалпына келеді. Боксшының квалификациясы өскен сайын, ОТШ деңгейі де көтеріледі. Ол орташа есеппен 4л/мин немесе 60мл/мин/кг болады.
Қан айналым мүшелері. Тыныштық сақталған кезде боксшылардың қан айналымында брадикардия байқалады. Олардың жүрегенің көлемі 948см3 мөлшерінде (жеке көрсеткіштерінде 615 1440см3) болады. Сайыс кезінде жүректің соғуы жиілейді 180-200 сын/мин, систоликалық артериялдық қан қысымы 200мм/рт.ст дейін ұлғаяды. Әр бір раунд аралығындағы демалыс кезінде ЖСЖ толық қалпына келе алмайды.
Қан құрамы. Сайыс кезінде боксшылардың эмоциональдық оянуы пайда болып, ағзаның функциональдық ілгерілеушілігін жеделдетеді. Қан құрамында глюкоза көбейіп, эозинафилдер саны азаяды. Сайыстан кейін лейкоцит саны көбейіп, миогендік лейкоцитоздың, нейтрофильдік фазасы пайда болады. Осының салдарынан сүт қышқылының құрамы өзгеріп, өт резерфі азаяды.
Бөліп шығару мүшелері. Қиын сайыстан соң кіші дәретті сыртқа шығару азаяды, осының салдарынан кіші дәреттің салмағы ауырлап, оның құрамындағы ашытқы заты да ауырлауы кездеседі.
Накаунд және накдаун. Иектің астынан, қасты, қабақтың маңайынан, ұйқы артериясының төңірегінен оң және сол қабырғаның астыңғы жағынан және күн сәулесінің түйісер жерінен қатты соққы алғанда, боксшыларда накдауынт және накаунд болуы мүмкін. Боксшы соққының салдарынан белгілі бір уақыт аралығында есінен айырылып қайта түзіледі. Накаунд ұзақтау мерзімге созылады да, накдауынд қысқа бірнеше секундқа созылады.
Күн сәулесінің түйісер жерінен қатты соққы алғанда накаунд болуы мүмкін, ол бас сүйегі жүйесінің қозуы арқылы болады. Тамырларда қозғау орталығының өзгеруі арқылы накаунд болады. Бұл өте қатты ауру арқылы сезіледі. Бұл кезде спортшы есінен айырылып, тыныс алуы уақытша тоқтатылады. Жүректің соғу жиілігі азайып, есінен танады.
Накаунт, басқа тиген соққыдан мидың шайқалуынан және вестибулярлық аппараттың қызметінің бұзылуынан болады. Мұндай соққы қатты ауыртпайды, бірақ қозғалыс координациясы және тепе - теңдігі бұзылады.
Накауттың негізгі белгілері: бет - әлпеттің ажарының солғын тартуынан, көз аңғалағының кеңейуінен бас айналуынан, тыныс алу деңгейінің бұзылуынан, қоршаған ортаны салғырт сезінуі сияқты белгілерінен байқауға болады. Қайта алынған накаунт ауырлау болып, жүйке жүйесіне қатты әсер етеді. Сондықтан накаунттан кейін белгілі бір уақытқа дейін сайысқа түсуге рұқсат етілмейді.
Накаунт жағымсыз әсерінен болатындығы ескеріліп спортшы дайындық барысында ондай соққыға қарсы тұратындай және ондай соққыны бойына дарытатындай техникалық және тактикалық қорғаныс жолын үйренуі керек.


Әуесқой бокс пен кәсіпқой бокстің айырмашылығы. Бокс – арнайы жұмсақ қолғаппен белгілі бір ереже бойынша жекпе-жек күш сынасатын спорт түрі. Рефери (ринг үстіндегі төреші) 3 – 12 раундқа дейін созылатын жекпе-жекті бақылауда ұстайды. Жеңіс егер қарсыласы аяқтан құлап (нокаут) 10 секунд аралығында тұра алмағанда немесе жарақат алып (техникалық нокаут) жекпе-жекті жалғастыра алмаған жағдайдайларда беріледі. Егер белгіленген раундта жекпе-жек аяқталмаса, жеңімпаз төрешілердің баға беруі бойынша анықталады.
Спорттың бір түрі Бокс - (ағылшынша box – соққы) ерекше ереже бойынша екі спортшының арасындағы жұдырық күресі. Бокс спорттық жекпе-жек ретінде пайда болған жұдырықтасу күресінен 5000 жыл бұрын Египет пен Вавилонда бөлініп шықты. Жұдырықтасу күресі ежелгі Греция Олимпиада ойындарының бағдарламасына кірген. Бокстың бірінші ережесі (қолғапсыз) Англияда XVIII ғасырдың басында пайда болып, 1867 жылы бокстың бірінші ережесі (қолғаппен) бекітілді. Ресейде бокстың пайда болуы XIX ғасырдың 90 жылдарына жатады. 1904 жылдан бастап бокс қазіргі Олимпиада ойындарының бағдарламасына кірді.
Бокстан жарыс жұмсақ қолғаппен (250-300 гр), аумағы 6Х6 биіктікте арқанмен керілген рингте, 3 раундта өтеді – әрбір раунд 3 минуттан, 1 минут үзілістен тұрады. Жеңіс көп ұпай еншілеген боксшыға; нокаутпен ұтқанға; қарсыласы пәрменсіз болып жекпе-жекті жалғастыра алмағанда, дисквалификацияға ұшырағанда немесе жекпе-жектен бас тартқан жағдайларда беріледі. Бокста белден төмен, желкеден, бастан және аяқтан құлаған қарсыласына соққы беруге тыйым салынады. Жекпе-жекке ринг үстіндегі төреші (рефери) және рингтан тыс төрешілер қазылық етеді.
Әуесқой боксшы бокс басталар алдында өз бұрышының түсіне (қызыл немесе көк) сәйкес келетін белдік тағады. Қолғабының салмағы 10 унций, яғни 284 грамм. Боксшы бұрышының түсіне сәйкес қолғабының соққы беретін бөлігінің түсі қарама-қарсы түспен ерекшеленеді – ал бұл кәсіби боксшыларда міндетті емес. Әуесқой боксшылардың өз қолғаптарымен боксқа шығуға құқығы жоқ. Боксшыларды қолғаппен жарысты ұйымдастырушылар қамтамасыз етеді.
Кәсіби боксшылар жарысқа 8 унций болатын қолғаппен, ал ауыр салмақты боксшылар салмағы 12 унций болатын қолғаппен де шыға алады. Жарыс басталар алдында қолдың сүйек буынын жарақат алудан сақтау үшін боксшының қолы арнайы созылмалы бинтпен орап алынады. Бұл рәсім бас төрешінің екі өкілінің бақылауымен өтеді. Ринг үстіндегі төреші (рефери) жекпе-жек басталар алдында белгі бермес бұрын боксшының амунициясын тексереді.
Бокс техникасы ептілік дағдыларын игерген, өзін қорғау әдістерінің жиынтығы.
Бокс техникасы күресте тактикалық ойлау арқылы боксшының қарсыласына қолданатын қаруы. Сондықтан боксшы бұл спорт техникасын мүлтіксіз игеруі тиіс.
Жақсы игерген техниканы дұрыс қолдану жекпе-жек кезінде ең қиын және әр түрлі әдістерді тез әрі оңай орындауға мүмкіндік береді. Екі қарсыластың жұдырықтасуы қарқынды болуы боксшының орынды, мақсатқа сай қимыл-әдістерін талап етеді. Бокстың техникасында аз уақыт ішінде әрбір қимыл-қозғалыс бір-бірімен үйлесіп, бірін-бірі жалғастырып, көп уақытты, күш-қуатты жұмсамай әрбір соққыны тиімді, орынды қолдану қажет. Әртүрлі жұдырықтасу қимылы тоқтаусыз, кезекпен орындалады. Алайда тұлға қалпы бір қозғалыстың аяқталуын анықтап, қатар келесі қимылды орындау үшін бастапқы қалыпты сақтайды. Боксшы қарсыласына соққы беруге немесе қарсыласынан қорғануға байланысты әрбір соққының аяғында, келесі қимылды не соққыны орындау үшін бастапқы қалыпқа келеді. Бокста қарсыласын жеңуде жеңістің бірден-бір басты маңызды құралы соққы болып табылады. Соққы беруде боксшының орынды пайдаланған қозғалыс-қимылы үлкен роль атқарады.
Әрбір әдістің негізгі құрушысы жалпы дененің және оның жеке бөліктерінің қозғалысы болып табылады. Боксшының кез-келген соққы беруі нәтижелі шығуы үшін, соққы берген боксшы қолының қозғалыс бағыты мен дене салмағының орынды сәйкес келуі қажет. Бастан тікелей соққы соғу кезінде боксшының жалпы дене қозғалысы соққы берген қолдың алға жылжу (бүгілу) қозғалысымен, кеудеден тікелей соққы соғуда жалпы дене қозғалысының жылдамдығы соққы берген қолдың қозғалыс жылдамдығымен, бас және кеуде бүйірінен соққы соғу кезінде соққы берген қолдың жылдамдығы соққы соғу бағытындағы кеуде айналуымен, бас және кеуденің төмен жағынан соққы соғуда боксшының жалпы дене қозғалысы соққы берген қолдың қозғалысымен сәйкес келуі қажет. Бұл жағдайда дене қозғалысының жылдамдығын аяқ, арқа және соққы берген қолдың бұлшық еттері жасайды.
Физика курсынан белгілі кинетикалық энергия мен күшті Е=m*v^2/2 формуласымен анықтауға болады. m – соққының салмағы. v – осы салмақтың жылдамдығы. Осы жоғарыда берілген формуладан соққы берген кезде қаншалықты салмақ жұмсалса және қажетті бағытта жұмсалшған осы салмақтың қозғалыс жылдамдығы қаншалықты жоғары болса, соққының күші соншалықты күшті болады.
Боксшы соққы берерде қарсыласының осал жерінен ұруға тырысып, қарсыласын белгілі бір уақыт аралығында жекпе-жекті жалғастыруға мүмкіндігі болмайтын нокаут немесе нокдаун құлатуы мүмкін. Боксшы денесінің осал жері деп беттің төменгі жағы, бауырдың орналасқан және жүректің орналасқан жаны жатады.
Боксшылар жекпе-жекке арнайы шортимен және өкшесіз спорт аяқ киіммен шығады. Кәсіби боксшылар шортидың ішінен қорғаныш бандаж киеді. Әуесқой боксшылар арқаның арқаға соқтыққанда жарақат алмауы үшін жеңсіз жеңіл кеудеше және қорғаныш бас киімін кию қажет. Ал кәсіби боксшыларға кеудешесіз және қорғаныш бас киімінсіз жекпе-жекке шығуға рұқсат етіледі. Кәсіби немесе әуесқой боксшы болсын ерін мен тістерін жарақаттан сақтау үшін жекпе-жек кезінде боксышының аузында болатын - резеңкелі пластинадан немесе жұмсақ пластиктен жалалған капу қолданады. Боксшыға капаны жекпе-жек кезінде өз бетінше алып тастауға рұқсат етілмейді.
Бақылау сұрақтары:
1.Жекпе – жек спортының физиологиялық сипаттамасы.
2. Бокстың физиологиялық сипаттамасы
3. Әуесқой бокс пен кәсіпқой бокстің айырмашылығы.


text:
Пайдаланған әдебиеттер: Негізгі: 1.Спорт физиологиясы. Оқу құралы. Лесбеков Р.Б. Алматы, 2007
2.Спорт физиологиясы. Оқу құралы. Смайл М. Талдықорған, 2008
3.Спорттық физиология. Қазақ спорт және туризм академиясы. Оқу құралы ТайжановС.Қ.2006
Қосымша: 1.Спорттық физиологияның әдістері. Қазақ спорт және туризм академиясы. Әдістемелік құрал. Қарақов А.2007
2.Бұлшықет жиырылу механизмі. Қазақ спорт және туризм академиясы. Оқу құралы 2008
3.Спортивная физиология: Учебник для институтов физической культуры. Я.М.Коша, М.ФиС 2010
№27Лекция
Сабақтың тақырыбы: Ауыр атлетиканың физиологиялық сипаттамасы Сабақтың жоспары: 1.Күрестің физиологиялық сипаттамасы 2.Семсерлесудің физиологиялық сипаттамасы. 3.Ауыр атлетиканың физиологиялық сипаттамасы 1.Күрестің барлық түрлерінің (классикалық, еркін күрес, дзюдо, самбо) әр түрлі болады, бірақ барлық түрінің өзіне тән ерекшеліктері ауыспалы қарқында болады. Сондықтан оларға жалпы физиологиялық мінездеме беруге тұрады.
Күрес спорттың бір қалыпты емес айналмалы емес қозғалысты, ауыспалы қуатты түріне жатады. Ұстасқан кезде динамикалық шапшаң күш пайдалану, ал кейбір кезде өзіндік күш жұмсау сияқты жұмыс кезектесіп келеді, бұлшықет топтарының статикалық толқуы болады. Жаттығуларды орындау барысында күш, жылдамдық, төзімділік, икемділік қалыптасады.
Күрес жүйке жүйесіне белгілі жағдайда қалай қимыл жасау керектігіне, сонымен қатар қозғалыс аппаратына және сенсорлық жүйеге белгілі талаптар қояды.
Қозғаушы аппарат. Күресшілердің қаңқа бұлшық еттері гипертрофияға ұшыраған. Бұлшық еттерге қатысты күш (дененің 1кг салмағына қатысты) жоғарғы дәрежедегі маманданған спортшыларда спортпен айналыспаған адамдардан 2-2,5 рет көп. Дайындық үшін жасалынған затты бүгіліп тұрып лақтыру біраз күш жұмсауды қажет етеді. Ол күш 200кг дейін жетеді.
Жаттығу жұмыстарының барысында және жарыс кезіндегі ұстасуда бұлшық ет анаэробтық жұмыс жағдайында қалыптасады.
Тыныс алу. Күрес кезінде тыныс алу жиілігі 1 минут ішінде 40-50рет болады. Бұл кезде тыныс алу жиілігі тұрақты болмайды. Статикалық ұстасу қарбаласы кезінде тыныс алу сирек, ұстасудан кейін тыныс алу жиі болады. Жақсы жаттыққан палуандар тыныс алуды өздері басқара алады. Сондықтан Лингард феномені оларда аз байқалады, ал дайындығы жоқ адамдарда Лингард феномені көп болады.
Палуандардың оттекке сұраныс 16-37л мөлшерінде, оттегін пайдалану – 1,8 2л/мин. Ұстасудан кейін оттекке қарызы 25-43% тең болады.
Палуандарда анаэробтық мүмкіншіліктің өсуіне қатар, ОТШ көтерілуі үлкен мәнге ие болады. Сонымен жақсы жаттыққан маман спортшыларда ол 4,1 4,6л/мин немесе 57мл/мин/кг болады.
Қан айналу мүшелері. Палуандарда ЖСЖ күрес кезінде 170-200уд/мин. Артериалдық қан қысымы 160-180ммрт.ст дейін көтеріледі. Қайталанып артық күш жұмсау салдарынан жүректің дұрыс жұмыс атқаруына салқынын тигізеді.
Маманданған палуандардың жүрегінің көлемі 719-1248см3 мөлшерінде болады. Бірақ оның салмағы және бойы есепке алынады. Спортшылардың жүрегінің көлемі орташа 69см3/ кг, спортпен айналыспаған адамдардың жүрегенің көлемі 50см3/кг мөлшерінде болады.
Қан құрамы. Қандағы эритроциттер және гемоглобиндер саны палуандардың күреске түсіп ұстасуы кезінде көбейеді. Ұстасу аяқталған соң нейтрофилдік фаза миоген лейкоцитоз фазасы болуы байқалады. Қандағы қант концентрациясы жоғары көтеріледі, сүт қышқылының құрамы 100-130мг% көрсетеді.
Бөліп шығару мүшелері. Күрес кезінде жедел тер шығару пайда болып, денедегі суды сыртқа шағарудың салдарынан дененің салмағы азаяды. Кіші дәрет құрамында сыртқа шығатын заттардың көбейуі орын алып кейде белок пайда болады.
2.Семсерлесу физиологиялық сипаттамасы бойынша жоғарыда жазылған стандартты емес физикалық жатығулардан айрықша ерекшеленеді.
Жүйке жүйесі және қимыл аппараты. Семсерлесу қимылдың күрделі үйлесімділігімен сипатталады. Спорттың бұл түрінде жақсы нәтиже көрсету үшін сайыс әрекетінің шапшаңдығы, дұрыс таңдау бағыты және рапирамен немесе қылышпен дәл тигізу қажет. Ол үшін дер кезінде және нақты көз ақпараты және оның тез өңделуі қажет. Семсерлесушінің қимыл қызметін нәтижелі басқару жүйке процестерінің жоғары жылжымалылығын талап етеді және ол бойынша қарапайым, күрделі көз-қимыл реакцияларының ұзақтығын анықтауға болады. Ю.В.Ваганов мәліметгері бойынша қаруы бар семсерлесушілерде қарапайым реакцияның жасырын уақыты орта есеппен 335м/секундты құрайды. Екі тітіркендіргішті таңдау кезінде күрделі реакциялар орта есеппен — 375м/секунд, төрт тітіркендіргішті тандау кезінде -443м/секунд, сегіз тітіркендіргішті таңдау кезінде -552м/секундқа ұзарады. Жоғары дәрежелі семсерлесушілерде реакциялардың жасырын уақыты қысқарады.
Спортшының бұлшық еттері сайыс кезінде көбірек динамикалық шапшаң жұмысты орындайды. Бірақ семсерлесу кезінде өзіндік дене қалпын ұстау қажеттілігі тұлға, аяқ-қол бұлшық. еттерінің салыстырмалы ұзақ статикалық кернеуін талап етеді. Бұлшық еттердің жұмысы көбінесе анаэробты жағдайда орындалады.
Семсерлесушілерде сайыс кезінде пайда болатын вегетативті өзгерістер салыстырмалы қысқа мерзімді тез орындалатын жұмысқа тән. Жұмыстың ауыспалы қуаттылығына және қимылдың циклді еместігіне қарамастан жаттығу сабағы кезінде семсерлесушілерде 3-7 минутқа созылатын бабына ену кезеңін және 30-40 минутқа созылатын ең жоғарғы жұмыс қабілетінің кезеңін байқауға болады. Бұлардан кейін шаршаудың алғашқы белгілері пайда болады. Ең жоғарғы жұмыс қабілеті кезеңінде қимыл реакцияларының жасырын кезеңінің орташа ұзақтығы — 354м/секундты құрайды, реакцияның қимыл компоненті — 405м/секунд, түйреу дәлдігі - 58%-ды құрайды. Шаршау пайда болғаннан кейін қимыл реакцияларының ұзақтығы ұзарады, ал түйреу дәлдігі төмендейді (К.Ю.Ажицкий).


text:
Тынысалу. Қорғаныш бетперде қолдану қажеттілігі тыныс алуды біраз қиындатады, сайыс кезінде тыныс алу жиілейді (И.Д.Карцев).
Семсерлесушінің қимыл қызметінің өзіндік ерекшелігі организмнің анаэробты мүмкіншілігінің дамуын талап етеді, ал аэробты мүмкіншілігі онша жоғары емес. В.Салтин және П.Астранд деректері бойынша оттегі тұтыну шегі семсерлесушілерде орта есеппен минутына 4,2 литрді (немесе 59мл/мин/кг) құрайды.
Жүрек-қантамырларжәнеқанжүйелері. Радиотелеметриялық зерттеулер жаттығу сабақтарында жүрек соғу жиілігі минутына 150-170 реттен аспайтынын көрсетті. Жеке қимылдарды орындау кезінде жүрек соғу жиілігі жұмыс жасайтын бұлшық еттердің санына байланысты. Мысалы, бір қолмен түйреуді орындау кезінде жүрек соғу жиілігі минутына - 96 ретке, қадаммен түйреу кезінде - 120 ретке, алға қарай қадам басып және құлау кезінде - 138 ретке жиілейді (Ю.В.Варганов деректері бойынша). Сонымен аяқ бұлшық еттерінің белсенді жұмысымен сипатталатын семсерлесушілердің сайыс әрекеті қолмен орындалатын әрекетке қарағанда біршама жоғары болады. Кейбір жағдайда минутына 190-195 ретке жетеді.
Сайыс кезіңде семсерлесушінің қимыл қарқынының жоғары және тез болуы, сонымен қатар оның салыстырмалы ұзақтығы гомеостазды біршама өзгертеді. Стандартты жүктемені орындаудан кейін қанның сілтілі-қышқыл реакциясы (рН) 0,16-ға төмендейді, буферлік негіздер 11,6мэкв/л төмендейді, көмірқышқыл газының парциал қысымы 11,5мм сынап бағанасына өседі (И.В.Сивков деректері бойынша). Машықтанудың дамуына қарай стандартты жүктемелер организмнің ішкі ортасының құрамына онша өзгерістер әкелмейді.
Қорғаныш киімі мен бетпердені қолданудың қажеттілігіне байланысты семсерлесушілерде сайыс кезінде негізгі зат алмасу біршама қиындау.
3. Ауыр атлетика.Штанга мен жаттығу бұл өзіндік – күш жұмсау қозғалысына жатады. Мұнда бұлшық ет өз салмағының есебінен күшін дамытуы керек. Мысалы, (екпінмен жоғары итере, көтеру, серпу) жоғары серпе көтеру, тек күшті қажет етіп қоймайды және өте тез (қарбалас) қимылды қажет етеді.
Сенсорлық жүйе. Штангистердің қимылында ең керегі сезімталдық және вестибулярлық аппарат қажет, себебі олар қозғалысты басқаруды жүзеге асырады.
Бұлшық еттердің жұмысы. Басқа күш жұмсайтын жұмыстар сияқты штанга арқылы жүргізілетін жаттығулар бұлшық еттердің гипертрофиясын шақырады. Олар басқа спорт түрлерінде де эффект беретін, күш – қуаттың дамуына, себебін тигізетін құрал есебінде пайдаланады. Сабақ барысында қаңқа бұлшық еттері гипертрофиясын жақсарту мен қатар, сүйек – байланыс аппаратының дамуына әсер етіп, қорытындысында спортшының денесінің толығуына пайдасын тигізеді.
Штанганы серпе көтеру және итере көтеру бұлшық еттің қабілеттілігінің оянуын жоғарылатады.
Ауыр атлетикалық жаттығулар кезіндегі спорттық қорытындылардың өсуі негізінен бұлшық ет жұмысының координациясы мен есептелінеді.
Қуатты пайдалану (жұмсау). Уақытпен салыстыра есептегенде қуатты жұмсау ауыр атлетикадағы спорттың басқа түрлеріне қарағанда ең жоғары орындаудың бірінде сәйкес келеді. Қуатты жұмсауды 1 минутпен есептегенде 30-40ккал деңгейіне сәйкес келеді. Бір сағат ішінде қуатты жұмсаудың деңгейі 300 – 500ккал тең болады.
Тыныс алу және қан айналу. Штанга мен жұмыс жасау барысында тыныс алу және қан айналу жүйсінде бірқатар спецификалық өзгерістер байқалады. Сонымен қатар кеудедегі қысым жоғарылап, бұлшық еттердің жиырылу күші ұлғаяды.
Оттектің желденуі және оттекті пайдалану көрсеткіші жоғары болмайды. Бұлшық еттер анаэробтық жағдайда жұмыс жасап, оттектің қарызы оттек қажеттілігінің 80-90% құрайды. Тыныс алу мен қан айналымының күшеюі жұмыстан соң байқалады. (Лингард феномоні)
Статикалық жиырылу кезінде бұлшық еттердің қан тамырлары қысымы мен қан айналу нашарлап жұмысқа қажетті оттегі жеткіліксіздігі байқалады. Сонымен қатар, бұлшық еттердегі зат алмасу заттар бөлімдері сыртқа шығарылмайды.
Статикалық жұмыс тоқтағаннан кейін бұлшық еттегі қан айналымы қалпына келіп қанға алмасу өнімдері түсіп, өкпе вентиляциясы күшейіп, оттекті қажет ету жоғарылап қанның минуттық көлемі өседі. ЖСЖ және артериялдық қысым төмендейді. Нәтежесінде тыныс алу жылдамдап оттек қарызы жойылады.
Жаттығу дәрежесі жоғарылаған сайын Лингард финомині сирек немесе мүлдем кездеспейді. ЖСЖ бір минутқа шаққанда 120-190соғуға жоғарылайды. Қанның систоликалық көлемі 120-150 мм, ал минутталық көлемі 15-16л жоғарылайды. Систоликалық артериялдық қысым 150-180мм.рт.ст. ұлғаяды. Штангышілердің жүрегінің көлемі көп күш – қуат жұмсауына байланысты үлкен болып келеді.


text:
Пайдаланған әдебиеттер: Негізгі:
1.Спорт физиологиясы. Оқу құралы. Лесбеков Р.Б. Алматы, 2007
2.Спорт физиологиясы. Оқу құралы. Смайл М. Талдықорған, 2008
3.Спорттық физиология. Қазақ спорт және туризм академиясы. Оқу құралы ТайжановС.Қ.2006
Қосымша :
1.Спорттық физиологияның әдістері. Қазақ спорт және туризм академиясы. Әдістемелік құрал. Қарақов А.2007
2.Бұлшықет жиырылу механизмі. Қазақ спорт және туризм академиясы. Оқу құралы 2008
3.Спортивная физиология: Учебник для институтов физической культуры. Я.М.Коша, М.ФиС 2010
№28 Лекция
Сабақтың тақырыбы: Гимнастиканың физиологиялық сипаттамасы Сабақтың жоспары: 1.Спорттық гимнастика 2. Көркем гимнастика 3.Акробатика Орындалу сапасы бойынша бағаланатын көптеген жаттығулар үлкен күшті, немесе тездікті, немесе кеңістіктегі дәлдікті қажет етеді, бірақ олар жарыс кезінде күштің, уақыттың және кеңістіктегі мөлшерлік өлшем бірлігімен емес, баллмен бағаланады. Бұл жаттығуларда спортшының өз қимылын басқару қабілеттілігі, бұлшық еттің жиырылу жылдамдылығы мен күшін дәл мөлшерлеу, дене бөліктері қозғалысының үйлестігін қамтамасыз етуі, әсіресе үш өлшемді кеңістікте дененің бір орыннан екінші орынға ауысуын басқару қабілеттілігі, дене бөліктерінің өзара қозғалысы алғашқы орынға шығады. Бұл топтағы барлық жаттығулар қимыл мәнерлілігін талап етеді. Жарыс кезінде спортшының өнер көрсету сапасын бағалау кезінде олардың орындалуының эстетикалық, көркемдік жағы маңызды роль атқарады. Орындалатын жаттығулар жеке қимыл актілерінен тұратын күрделі комбинация болып табылады. Алдымен жеке қимылдар бөлек үйретіледі, содан кейін ажырамайтын бүгін күрделі қимыл түзіледі.Барлық жаттығуларда айқын динамикалық стереотип болады. Тек қана жаттығулардың қимыл түрі ғаңа емес, сонымен қатар үйлестік құрылымы да, күші және бұлшық ет жиырылу жылдамдығы да стереотипті болады. Бұл топтағы жаттығулар әр түрлі афферентті жүйелердің қатысуымен сипатталады. Күрделі жағдайда тепе-теңдікті сақтау, кеңістікте дененің әр түрлі қалпындағы қимыл әрекеттерді жетілдіру, бір қимыл үйлестігін екіншісімен тез ауыстыру қажеттілігі — мұның бәрі қимыл аппаратынан, теріден, кіреберіс және көру мүшелерінің рецепторларнан түсетін ақпараттарды тез және дәл талдауын талап етеді.
Бұл топтағы жаттығулардың ұзақтығы әр түрлі бірнеше секундтан (акробатика, суға секіру), бірнеше ондаған секунтарға (спорттық гимнастика) және бірнеше минуттарға (мәнерлеп сырғанау) созылады. Бұл осы аталған жаттығуларды жоғары және субмаксималды қуаттағы аймаққа жатқызуды айғақтайды.
Жоғарыдағы жаттығулардың негізгі белгісі олардың жоғары эмоциялылығы. Бұл ішкі секреция бездері қызметінің жоғары болуымен байланысты.Спорттық және көркемдік гимнастикада, мәнерлеп сырғанауда өнер көрсету кезінде қимылдың эмоциялық сферасы жоғары болады,кортикостероидтардың бөліну қызметі жоғарылайды.


title: Спорттық гимнастика - Сабақтың тақырыбы: Бұлшық ет қызметіне бейімделу. Ағзаның функциональды қорлары Сабақтың жоспары

text:
Спорттық гимнастика.Спорттық гимнастиканы спорттың әмбебап түрі деп атауға болады. Онымен айналысқанда дененің барлық бұлшық еттері үйлесімді дамиды. Снарядта (қондырғыда) орындалатын жаттығуларда қол мен кеуде бұлшық еттерінің күші дамиды, тіректік секіруде және еркін жаттығуларда аяқ бұлшық еттерінің жылдам-күштік қасиеті дамиды, сонымен қатар буындарда икемділікті анықтайтын бұлшық еттердің созылуы жоғарылайды. Бөренеде орындалатын жаттығуларда, еркін жаттығуларда тепе-теңдік жетілдіріледі. Әр түрлі жаттығулар бас пен кеудені кеңістікте тік қалпында емес, төмен қарап немесе еңкейгенде кеңістікте дененің әр түрлі қалпында қимылдарды дәл басқаруды талап етеді. Әр түрлі айналу қимылдары кіреберіс аппаратының адекватты тітіркендіргіштер әсеріне тұрақтылығын дамытады. Акробаттық элементтер және снарядтан секіру уақыт пен кеңістікке қатысты қозғалысты басқаруды қиындататын тірексіз қалыппен байланысты.
Энергетикалық жағынан гимнастика циклді қозғалыстардан кейінгі орынды алады. Бұл гимнастикада үзіліс, статикалық кернеу, тыныс алуды шектеудің болуымен байланысты. Сондықтан жоғары дәрежелі гимнаст спортшыларда оттегі тұтыну шегінің деңгейі спорттың циклді түрімен айналысатын жоғары дәрежелі спортшыларға (5-6л/мин) қарағанда төмен (4л/мин). Снарядта орындалатын жаттығулар комбинациясының ұзақтығы 30-40 секундтан аспайды және еркін жаттығуларда 50-60 секундқа жетеді. Сондықтан мұндай жаттығулар субмаксималды қуаттағы жұмысқа жатады және гликолиздік оттегі қарызымен байланысты. Комбинация кезіндегі оттегі тұтыну онша жоғары емес, тек ұзақ еркін жаттығуларда минутына 2 литрге жетеді. Тыныс алу спорттық гимнастика кезінде бір қалыпты емес, тыныс алудың тоқтауымен және күшенумен байланысты, ол өкпенің ауа алмасуын шекгтейді, бірақ оны дұрыстауға болады. Ол үшін гимнаст спортшыны жоғары бұлшық ет күшін қажет ететін қозғалыс кезінде дем шығаруды, күшті онша қажет етпейтін қозғалыс кезінде дем алуды жетілдіруге үйрету керек.
Көркемдік гимнастика. Көркемдік гамнастикада қимылды басқару ең алдымен қимылдың күрделі үйлестігінің талаптарымен анықталады. Жоғары кеңістіктік дәлдік қажет. Ол әсіресе снарядта орындалатын жаттығуларда жоғары болады. Көзбен дәлдеу үлкен мәнге ие, бірақ дағдыланып игеру кезінде жетілгендігі соншалықты жоғары, тіпті кейбір дәл қимылдар (құрсау, доп) кез бақылауынсыз орындалады. Үлкен секірулерді орындау кезінде аяқ бұлшық еттерінің жылдам-куш жұмысы үлкен мәнге ие. Тек секіру кезінде емес, сонымен қатар жерге түскен кезде де қимылды дәл басқару қажет. Бірінші жағдайда одан гимнаст спортшы денесінің көтерілу биіктігі мен қашықтығы байланысты, екіншіден жерге түсудің жұмсақтығы байланысты.
Дененің икемділігіне жоғары талаптар қойылады. Одан иық және жамбас-сан буындарындағы, омыртқадағы қимыл амплитудалары (жиілігіне) байланысты. Гимнаст спортшының буынындағы икемділігі тек тірек жағдайында емес, көтерілу кезінде де қолданылады. Яғни, бұл бұлшық еттердің созылуы ауырлық күшінің әсерінең - енжар емес (бұл спорттық гимнастиканың еркін жаттығуларында жиі болады), ол антагонистік бұлшық еттердің тез жиырылу әсерінен белсенді түрде болады.
Көркемдік гимнастиканың жаттығулары шеберлердің орындауында салыстырмалы үлкен энергия шығынымен байланысты. Жарыста өнер көрсету кезінде жүрек соғу жиілігі минутына 180-200 рет болады. 2 минут ұзақтықтағы көркемдік гимнастиканың комбинацияларын субмаксималды қуат аймағына жатқызуға болады. Яғни, бұл жұмыс едәуір оттегі қарызымен байланысты. Эксперименттік зерттеулер мәліметі бойынша көркемдік гимнастиканың комбинацияларын орындау кезіндегі оттегі қарызы 4,1 литрден асады. Осыған байланысты физиологиялық жүктеме дәрежесі бойынша көркемдік гимнастика спорттық гимнастикамен пара-пар деп санауға болады.
Акробатика.Акробатикадағы қимылдарды басқару ерекшеліктері негізінен тепе-теңдікте және тірексіз жағдайда қимылдарды дәл іріктеуге тіреледі. Бұл қимылдар кеңістікте дене жағдайын өзгерту кезіңде, тік және көлденең жазықтықта денені айналдыру кезінде жасалады. Бұл кіреберіс аппаратының тұрақтылығын талап етеді. Акробат спортшының барлық қимылдары омыртқаның, аяқ буындарының жоғары икемділігін талап етеді. Жұптасқан акробатикада төменде тұрған спортшының бұлшық ет күші және едәуір статикалық төзімділігі жоғары болуы керек. Акробат спортшы саусақтарымен немесе бір саусақпен ұстап тұруды қажет ететін күрделі жетілген тепе-теңдікті игеру керек. Акробаттық секірулер үшін жылдам-күш әрекеттері тән. Акробаттар секіру жағынан жеңіл атлет спортшылардан кем түсдейді. Осыған байланысты жарыстарда акробаттық комбинациялардың ұзақтығы 10-15 секундтан аспайды, орындалатын жұмыс жоғары қуаттағы аймаққа сәйкес келеді және алапатты сипаттағы анаэробты жұмыс болып табылады. Жүптасқан, топтық акробатикалық комбинациялар 1,5 минутқа созылады және субмаксималды қуаттағы аймаққа жатады. Алайда мұнда демді ұстап тұрып орындалатын статикалық күш жағдайлары жиі кездеседі. Бірақ элементтер бір-бірінен үзілістермен жалғасатын болғандықтан, бұл уақытта тыныс алу күшейеді және оттегі қарызы толықтырылады.
Бақылау сұрақтары:
1.Гимнастиканың түрлері және олардың айырмашылықтары.
2.Көркем гимнастиканың физиологиялық негізі
3.Акробатикада қимылдарды басқару ерекшеліктері.


text:
Пайдаланған әдебиеттер: Спорт физиологиясы. Оқу құралы. Лесбеков Р.Б. Алматы, 2007
Спорт физиологиясы. Оқу құралы. Смайл М. Талдықорған, 2008
Спорттық физиология. Қазақ спорт және туризм академиясы. Оқу құралы ТайжановС.Қ.2006
№29 Лекция
Сабақтың тақырыбы: Гимнастикадағы қимылдардың физиологиялық жіктелуі. Сабақтың жоспары: 1.Гимнастикалық жаттығуларды орындау кезіндегі кеңістік пен уақыт бойынша бағдарлану. 2.Гимнасшылардың күшін дамыту бойынша жаттығулар. 1.Спортшыға алаңсыз дайындалып, нәтиже көрсету үшін сапалы жаттығуына жағдай жасалынуы керек. Міне гимнастикаға басты жетіспейтіні – осы. Мен қазақстанның көптеген қалаларында обылыстарында болдым. Өкінішке қарай, Қазақстанның бірде – бір қаласында талапқа сай жағдай жасалмаған. Керек десең, арнайы жабдықталған, дені дұрыс зал жоқ. Астанаға теннис кортында таңертең екі сағат, түс қайта үш сағат қана жаттығу жасататын. Мәскеуде күніне сегіз- тоғыз сағатқа дейін жаттықтырады. Міне, толық қанды жаттығудың сағаты осындай болуы керек. Нәтижесінде талап етпес бұрын, осы кемшіліктің орнын толтырып алу қажет. Солай бола тұрса да Қазақстанның гимнасшылары Азияда алдыңғы орындарда жүреді. Еуропадан Мәскеуге талапкерлер жаттығу үшін жиі келеді де, біздің елге жоламайды.
1991 жылға дейін Алматыда спорттық гимнастикадан 14 мектеп болған. Балалар мен қыздар тегін жаттығып, сайыстарға қатысқан, жүлделі орындар алып, оқу-жаттығу жиындарына барып тұрған. Бірте-бірте мектептер саны азайып, қазіргі кезде тек біреуі ғана қалған. Бүгін біз Индира Хаметчинамен бірге Қазақстандағы спорттық гимнастиканың тарихына қысқаша шолу жасаймыз.
Еліміздегі спорттық гимнастика тарихы 1920 жылдары бастау алған. Қазақстанның алғашқы чемпионаты 1936 жылдың 24 сәуірінде төрт команданың қатысуымен өткен. Ұлы Отан соғысы кезінде спортшылардың майданға аттануына байланысты сайыстар өткізілмеген. Осы спорт түрі дамуының екінші кезеңі ҰОС аяқталғаннан кейін басталды. Сол кезде сайыстар жүйелі түрде өткізіліп, бірыңғай жіктеу бағдарламасы бекітілген. Қазақ ССР-да қыздар арасында тұңғыш спорт шебері болып Надежда Абдулкина атанды. Ол Қазақстанның жеті дүркін чемпионы болып табылады.
Әдемі жүріс, ерекше киім үлгісі, ырғақпен қозғалу. Мұның бәрі- көркем гимнастикадан табылады. Бір қуантарлығы, спорттың сұлу түрімен шұғылданатындар қатары Қызылордада күн санап артып келеді. Мына шынашақтай қыз Мәскеуге барып, танымал көркем гимнастшылардан сабақ алған алғашқы қызылордалық. Есімі – Гүлден Бердібек. Келешегінен көп үміт күттіретін ол – өзі құралпы құрбыларымен бір топта өнер көрсетеді. Жуырда жекелей сайыста да бағын сынап көрді. Үздіктер көшінен көрінді. Сыр өңірі атынан түрлі додада өнер көрсетіп жүрген гимнастшылардың тағы бірі –Диана Қанатбек. Көркем гимнастикаға кеш келді, 9 жасынан айналысады. Десе де, қаршадай қыз аз тәжірибесіне қарамастан, қарым-қабілеті мен ерік-жігерінің арқасында ел чемпионаттарында тіпті , халықаралық жарыстан да жүлделі оралған. Тәуелсіз Қазақстанда аталмыш спорттың қанат жаюын Азияның абсолютті чемпионы Әлия Юсупованың атымен байланыстырамыз. Ал, Сыр бойында көркем гимнастика бөлімшесінің ашылғанына биыл 5 жыл толып отыр. Гүлмира Әбсұлтанқызы - облыс бойынша көркем гимнастикадан аға жаттықтырушы. Ол 60-тан аса жеткіншектерге көркем гимнастиканың әліппесінен бастап үйретіп келеді. Қазір, шәкірттерін үлкен жарысқа дайындауда. Ақпанның 25-сінде Астана қаласында өтетін ел чемпионатында топтық сын бойынша қызылордалық өрендер бірінші рет өнер көрсетеді. Сондай-ақ, 4-і мен 8-ші наурыз аралығында ҚР Кубогі үшін жарыс өтеді. Онда жекелей сында 5 сырбойылық арудың бабы мен бағы сыналады. Ал, наурыз айында Қызылордада алғаш рет көркем гимнастикадан республикалық деңгейде ашық чемпионат өтеді деп күтілуде. Бұл дода «Сыр жұлдыздарының» - 5 жылдық мерейтойына арналмақ.
Гимнастика – мектептегі дене шынықтыру бағдарламасының негізгі бөлімі. Жеткіншектер мен жасөспірімдерді тәрбиелеуде дене тәрбиесінің тиімді құралы. Сонымен қатар балалардың денсаулығын сауықтыруға және олардың дене сапаларының жетілуіне ықпал етеді. Соңғы жылдары гимнастика түрлері көбейді, олар ырғақты гимнастика, атлетикалық гимнастика, шейпинг, стрейчинг, йога, т.б
Дене тәрбиесін, жаңа технология мен озат тәжірибені ұлттық және жалпы адамзаттық құндылық қағидаларымен сабақтастыра зерттеу – бүгінгі күн талабынан туындап отырған педагогика ғылымының міндеттерінің бірі. Дене тәрбиесінің мәнін бүгінгі жаңа заман талабына сәйкес қарастыру – бұл адамды өзі өмір сүрген ортаның жемісі ғана емес, сол ортадағы дене мәдениеті, адамгершілік қарым-қатынасы әрекетімен көрінетін субъект деп танылуымен айқындалады. Қоғамның елеулі өзгерістерге түсуі, адамның мақсат-мұраттарына, тұрмыс-тіршілігі мен мінез-құлқына, сондай-ақ өзінің жеке басына да субъект ретінде өзгеріс енгізуде. Оның үстіне қоғамдағы салауаттылық, дене мәдениеті мен рухани құндылықтардың табиғаты, мәні, шығу тегі және атқаратын қызметтері туралы жан-жақты зерттеу, оқушылардың дене тәрбиесін салауаттылық дене мәдениеті мәселесімен байланыста қарастыру қажеттігі біздің тақырыбымыздың өзектілігін айқындай түседі.
Бақылау сұрақтары:
1.Гимнастикалық жаттығуларды орындау кезіндегі кеңістік пен уақыт бойынша бағдарлану.
2.Гимнасшылардың күшін дамыту бойынша жаттығулар.


text:
Бақылау сұрақтары:
Дене тәрбиесі сабағының тығыздығын анықтау.
Тығыздықтың түрлері, анықтау жолдары.
Сабақта жүктемені мөлшерлеу.
Жүктемені мөлшерлеу хаттамасын толтыру.
Жүктеме қисық сызығы графигін сызу.
Пайдаланған әдебиеттер:
Негізгі:
1.Спорт физиологиясы. Оқу құралы. Лесбеков Р.Б. Алматы, 2007
2.Спорт физиологиясы. Оқу құралы. Смайл М. Талдықорған, 2008
3.Спорттық физиология. Қазақ спорт және туризм академиясы. Оқу құралы ТайжановС.Қ.2006
Қосымша:
1.Спорттық физиологияның әдістері. Қазақ спорт және туризм академиясы. Әдістемелік құрал. Қарақов А.2007
2.Бұлшықет жиырылу механизмі. Қазақ спорт және туризм академиясы. Оқу құралы 2008
3.Спортивная физиология: Учебник для институтов физической культуры. Я.М.Коша, М.ФиС 2010
№5 Лекция
Сабақтың тақырыбы: Спортпен шұғылдану кезіндегі ағза күйінің физиологиялық сипаттамасы
Сабақтың жоспары:
1.Спорттық қызмет кезіндегі ағзаның күйі.
2.Бой қыздыру және жарыс алдындағы дем алу үзілісін негіздеу.
3.«Өлі нүкте» және «екінші тыныс алу».
1.Спорттық жұмыс қабілеті дағдыланудың тез қабылдануына байланысты дамуды. Ағза тез үйреніп дағдыланса, тең дәрежедегі сайыста оның жұмыс қабілеті жоғары болады.
Қозғалыс және вегетативтік функцияны қайта құруда басты мәселе орталық жүйке жүйесіне байланысты болып келеді. Себебі, дәлелді дәлелсіз рефлекстер арқылы функцияның жоғарылауына мүмкіндік береді. Бұған симпатикалық жүйке жүйесінің қатысуы көмектеседі. Жүйке жүйесінің әсерінен тыныштық күйден, жұмыс күйге ауысу қабілеті артады. Қозғалыс және вегетативті функцияның бір – біріне қатынастылығын қанағаттандыруда жұмыстың басында афферентті дабыл (сигнал) беріледі, ол орталық жүйке жүйесіне жұмыс атқарып жатқан бұлшық еттер арқылы түседі.
Осы жағдайлар арқылы ағзаның жұмыс істеу деңгейіне көшуі басталады, ол көп түсті механизмдердің жұмысқа қатысуын жеделдетіледі. Бұл дағдыланудың мерзімін ұзартады. Дағдылану процесінің бірнеше заңдылықтары бар. Оларға гетерохромды (бір мезгілсіздік) әр түрлі функциялардың күшеюі жатады.
Қозғаушы аппарат тез қалыптасады. Мысалы, 1500м жүгіру кезінде қозғаушы аппарат тез қалыпқа түсіп, спорт басталғаннан кейінгі бірнеше секундта дұрыс жөнге түседі. Бірақ демалыс ағзаның қан айналым жұмыс деңгейін күшейте түседі.
Қанның бір минуттағы көлемі 30-40л, оттекті пайдалану минутына 5-6л болады. Жаттығудан кейінгі 2-3 минутта аяқталады. Жұмыстың алғашқы кезеңінде тыныс алудың көрсеткішінің өзгеруі туралы 13 таблицадан көруге болады.
Тыныс алудың жұмыс басындағы өзгерістері.
Тыныс алу көрсеткіштері
|
тыныштық
|
Жұмыс, мин
|
1-ші
|
2-ші
|
3-ші
|
4-ші
|
5-ші
|
1минут.Тыныс алу
Тыныстың тереңдігі,л
өкпенің желдетілуі л/мин
|
17
0,47
8,1
|
26
1,28
33,2
|
35
1,52
53,2
|
38
1,62
61,5
|
41
1,64
67,2
|
40
1,5
61,2
|
Ағзаны қозғаушы және вегетативтік жағдайға дайындау ұзақтығы жағынан әртүрлі болады. Олар мынадай заңдылықтарға сүйенеді. Энергия мен қамтамасыз ету жұмыстың алғашқы кезеңінде негізінен аэробты жағдайда болады. Тыныс алу және қан айналу мүшелерінің оттекті баяу пайдалануы, қажетті мөлшерде бірден пайдалана алмауы байқалады. (83- суретті қараңыз). Сондықтан ағзада аэробты алмасу заттары жиналады. Осының себебінен ағзада оттек жеткіліксіздігі пайда болады. Оттекті көп қажет етпейтін, ұзақ мерзімді жұмыс кезінде жұмыстың алғашқы минутында оттек жетіспеушілігі болады. Бірақ жетіспеушілік кейінен ішінара өтіледі, ағза жұмысты аэробты реакцияның есебінен жүргізеді.
Анаэробты жол қуатты азайту, адамдарға аэробты жол пайдалы емес. Сондықтан ағза оттекті қажетті мөлшерде пайдаланатын жолға шықса, жұмыс қабілеті артады, жұмыстың атқарылуы жеңіл және тиімді жүргізіледі.
Оттегін жетіспеушілігінің пайда болуы мен жойылуы
әртүрлі қуатта жүргізілген жұмыс кезіндегі өзгерістер (В.Л.Карпан бойынша)
2.Старт басталған кезден бастап, алғашқы кезеңде функция тез күшейеді, бара - бара функция қарқыны азаяды. Бұл жағдай сызықтық көрсеткіште ЖСЖ өзгерістері (10 сурет) анық байқалады. Алғашқы 2 мин ЖСЖ 150 уд/мин көбейеді, келесі минуттарда азаяды.
Келесі заңдылық оның специфизикалылығына байланысты. Бұл функциялардың қимылдарының жатық, бір – бірімен тығыз байланыстылығын көруімізге болады. Дағдылану әртүрлі факторларға қатысты. Жылдамдыққа негізделінген жұмыс барысында ағза тез дағдыланады, ұзаққа созылатын жаттығуларда ағза жай дағдыланады.
Дағдылану жұмыс координациясы өте қиын қозғалыстарды жүргізумен, қарапайым жаттығуларды орындауда ұзаққа созылады. Дайындығы бар жаттыққан спортшылар үшін дағдылану тез жүзеге ассырылса, дағдыланбаған спортшылар ұзақ уақыт жаттығады. Дұрыс жолға қойылған қыздырыну жұмыстарын орындау дағдылануды жеделдетеді.
Оттегіні пайдалануына байланысты тұрақты жұмыс қабілетінің нағыз және елестететін қалыптары.
3.Тұрақты жұмыс қабілетінің жағдайы жоғары және орта дәрежедегі жаттығуларды орындау барысында жүзеге асады. Осы жағдайға ең қажеттісі оттекті пайдалану деңгейін бір қалыпты ұстау болып есептеледі. Ағзаның басқа да физиологиялық жүйесінің жұмысы бір – біріне қатысты белгілі межеде болады. Бұлшық ет және ішкі мүшелердің ара қатынасы атқарылатын жұмыстарға байланысты өзара қалыптасып, олардың жұмыс барысында күшеюіне мүмкіндік жасайды. Тұрақты жұмыс қабілетінің ауқымының екі түрі: нақты және мүмкін болатын түрлері болады. Нақты және тұрақты жағдайы бұлшықет қызметі қуатының бірқалыпты кезінде болады. Мысалы, қашық және өте қашық аралыққа жүгіру кезінде байқалады. Осындай жұмыс атқару кезінде оттекті сұраныс 2,0-3,5 л/мин, аралығында ауытқып тұрады. Сондықтан жұмыс жағдайында тепе- теңдік қалыптасады –ағза қанша оттекті пайдаланады тағы да қанша керек деген сияқты.
Бұлшықет жұмысы аэробты процесстің есебінен орындалады, оттектің қажеттілігі көп емес. Оттекті сұраным мен іс- жүзінде пайдаланған оттектің арақатынасы нақты және тұрақты жағдай деп аталады.
Жұмыс ауқымының қуатына қарай нақты атқарылатын жұмыстың деңгейіне тұрақты жағдай оттекті пайдалану өлшемінің өзгеруі мүмкін.
Мысалы, жүгірудің қарқыны қалыпты жағдайда оттекті пайдалану 1л/мин болса, бұрынғыдан жүгіру қарқыны күшейтілгенде оттекті пайдалану 2 немесе 3л/мин мөлшеріне тең болады. Жалпы тұрақтылық жағдайының деңгейі, жұмыс барысында жұмыстың интенсивтілігі төмендейді, кейде жоғарылауына қарай өзгеруі де мүмкін. Қалыпты қуаттылық жағдайында жұмыс жүргізілуіне қарамастан оттекті сұраныс және оны пайдалану дұрыс болғанына қарамастан ағзаның шаршауы байқалады. Бұлай болуына негіз себебі жұмыс кезінде ағзаның дағдыланып кету мүмкіншілігі функциялық координацияның бұзылуына байланысты болады.
Кейбір зерттеуде адамдар веложарыстарда 40 мин жұмыс істеген. Жұмыс басында, ортасында немесе аяғында олар жаттығуды жылдамдатып, тынысты тоқтататып, қолдарын қимылдатады. Нәтежесінде, жұмыс соңындағы қосымша жүктемелердің әсерінен тыныс алу және қан айналу функцияларында үлкен өзгерістер, жұмыс басы мен салыстырғанда байқалады. Оған ағзаның шаршауы мен жұмыс «бағасының» көтерілуі себепші.
Оттектің барлық кезде пайдалануы мен белгіленеді. Мұндай жағдай үлкен қуаттағы жаттығуды алғашқы 3-5 минуттан кейін басталатын, жеке көрсеткіштің максималын көрсетеді. Оттекті пайдалану дәрежесінің өскеніменен оның бір деңгейде тұрақталуына қарамастан, оттектің қажетті көлемі толтырылмай, ағзада оттек «қарызы» пайда болады.
Ол осы жұмыста 12-16 л-ге жетіп, анаэробты процестерді күшейтеді.
Бұлшық еттердің белсенді қызметі қалыпты жағдайда тыныс алумен,жүрек - тамыр жүйелерінің шекті көрсеткіштеріне жақындайды. Жаттыққан адамдарда тыныс алу көлемі 120-150 л –ге жетіп, қанның минуттық көлемі 35-40л, ЖСЖ 200сағ/мин және жоғары көрсеткіштерді байқатпайды.
Оттекті максималды қажет ететін мұндай жұмыстар 5-6 минуттан артық жүре алмайды.
Нағыз және қалыпты жағдайларда оттекті қалыпты деңгейде пайдаланғанменен, оттек қажеттілігінің оттекті пайдалануының және оттек қарызының әртүрлі қатынаста екені мәлім.
3.Бұлшық еттің салмақты жұмысын бірнеше минуттасынынан кейін спортшының уақытына халі нашарлайды. Ол тез шаршап, өкпесі қысылып, ентігін, кейде қимыл координациясы бұзылып, жұмыс қабілеті уақытша төмендейді. Осындай құбылысты «өлі нүкте» деп атайды. Егер спортшының өзінің күші мен осы жағдайда жақсы, жеңілденіп, «екінші тыныс алу» кезеңіне ауысады. Қимылдың координация реттеліп, тыныс алуы жөнделіп, тер көп бөлінеді.
Ағзаның «өлі нүктеден» шығуына жұмыс қуаттың төмендеуі және еркін тыныс алудың күшеюі себепші болады.«Өлі нүктенің» пайда болу мерзімі жұмыстың күш қуатына және ұзақтығына байланысты. Мысалы, 5-10км жүгіруде ол жұмыстың 4-6 минуттында басталса өте ұзақ дистанцияларда – кештеу кездеседі.
«Өлі нүкте» бұлшықет жұмысының міндетті серігі емес. Ол жиі түрде нашар жаттыққан спортшыларда кездесіп, жаттығу алдындағы дайындықтың жеткіліксіз екенін көрсетеді. «Өлі нүкте» пайда болу себебін жұмыс басында қаңқа бұлшық еттерімен оттекті қамтитын жүйелердің сәйкеспей жұмыс істеуі мен байланыстырылады. Нәтежесінде ағзаның ішкі ортасы өзгеріп, қандағы көмірқышқыл жоғарылайды, рН төмендейді. Орталық жүйке жүйесінде координациялық қарым – қатынастар бұзылады. «Өлі нүктенің» жеңіл өтуі, ағзаның қимыл және вегетативті функцияларын реттеп, кейін қалпына әкеледі.
Түрлі бұлшықет қызметінде кездесетін шаршау және олардың пайда болу себептері. Қайта қалыптасатын және қалыптаспайтын шаршаулар.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sabati-tairibi-blshi-et-izmetine-bejimdelu-afzani-funkcionaled.html?page=66#30_Лекция_Сабақтың_тақырыбы:_Гимнасшылардың_шапшаңдықты_–_күшті_сапаларын_арттыру_Сабақтың_жоспары

text:
Пайдаланған әдебиеттер: Спорт физиологиясы. Оқу құралы. Лесбеков Р.Б. Алматы, 2007
Спорт физиологиясы. Оқу құралы. Смайл М. Талдықорған, 2008
Спорттық физиология. Қазақ спорт және туризм академиясы. Оқу құралы ТайжановС.Қ.2006
Спорттық физиологияның әдістері. Қазақ спорт және туризм академиясы. Әдістемелік құрал. Қарақов А.2007
Бұлшықет жиырылу механизмі. Қазақ спорт және туризм академиясы. Оқу құралы 2008
Спортивная физиология: Учебник для институтов физической культуры. Я.М.Коша, М.ФиС 2010
№30 Лекция Сабақтың тақырыбы: Гимнасшылардың шапшаңдықты – күшті сапаларын арттыру Сабақтың жоспары: Гимнасшыларды шынықтыру кезінде берілетін дене жүктемесінің физиологиялық сипаттамасы а) гимнастикалық қабырғаға өрмелеп шығуды үйрету;
ә) шашыраңқы жүріп, жүгіруге жаттықтыру;
б) күштілік ептілік икемділік қасиеттерін дамыту;
Қолданылатын құрал саймандар: гимнастика төсеніш, гимнастикалық скамейка, гимнастикалық қабырға.
Мотивациялық – қозғаушы
Балалар әдемі әуен ырғағымен шеңберге тұрады.
Шеңбер бойымен жүру, қолға арналған жаттығулар жасап жүру – алдыға, жан - жаққа, белге, иыққа – шынтақты әр жаққа 5 реттен айналдыру. Қол жоғарыда аяқтың ұшымен – «күнге созыламыз», өкшемен – «балапандар»; балапандар өсті, қораздар тәрізді тізені жоғары көтеріп жүреміз. Жүру, дем алу жаттығулары, 3 саптізбек құру.
Ұйымдастырушы - ізденуші:
1. Басқа арналған жаттығулар
1. Алға
2. Бастапқы қалыпқа келу
3. Артқа ию
4. Бастапқы қалыпқа келу (2 - рет)
2. Иыққа арналған жаттығулар
1. Оң иықты көтеру.
2. Бастапқы қалып
3. Сол иықты көтеру
4. Бастапқы қалыпқа келу (2 рет)
3. Қолға арналған жаттығулар
1. Қолды алға созу
2. Жоғары созу
3 Жанға созу
4 Бастапқы қалыпқа келу (2 рет)
4. Белге арналған жаттығулар
1. Оңға иілу
2. Бастапқы қалыпқа келу
3. Солға иілу
4. Бастапқы қалыпқа келу
5. Аяққа арналған жаттығулар
1. Аяқты қосу
2. Тізені бүгу
3. Бастапқы қалыпқа келу
Негізгі қимылдар:
1. Гимнастикалық скамейкадан секіру;
2. Гимнастикалық төсеніште алға домалау.
3. Гимнастикалық қабырғада мініп - түсу. Жаттығуларын жасату.
Қимылды ойын: «Балапандар»
Ойыншылар үш топқа бөлінеді. Әрбір топта – отырған тауық және оның балапандары бар. Таңдап алынған үш лашын құстар балапандарға алақандармен тигізуі қажет, содан кейін ойыннан қуып шығылады. Отырған тауық өз балапандарын қорғайды. Шабуыл кезінде балапандарын қорғаған тауықтың қолы лашынға тисе, ой ойыннан шығып қалады.
Рефлексивті – коррекциялаушы:
Сап тізбекте бір - бірден жүру, дем алу жаттығулары, нүктелі массаж
Ойынды қорыта келе: сендерге не ұнады?
Не қиын болды? – деп балалардан сұрау.
Күтілетін нәтиже:
Нені білу керек: гимнастикалық скамейкадан секіруді, гимнастикалық қабырғада мініп - түсуді;
Машықтандыру: гимнастикалық орындық үстінде еңбектеуге;
Ырғақты гимнастика - спорттық гимнастика дәстүрлі нысаны рекреациялық және даму бағыттары мотор іс-бағыныстылығына негізделген музыка ырғағы мен қарқыны орнатады. Көркем гимнастика жаттығулары жалпы даму сипаттағы, соның ішінде дене жаттығулары, жүйесі, циклдік қозғалысы (жаяу жүгіру, секіру және, би элементтері секіру) көрсетілген жылдамдық және ырғағы орындалды. денесінде көркем гимнастикадан әсері кешені айналысатын ретінде айқындалуы мүмкін. Жаттығулар онлайн-сипаты болғандықтан, бұл ауыртпалық жүрек-қан тамырлары мен тыныс алу жүйелері мен тірек-қозғалыс аппаратының, ең алдымен, құлайды. Қозғалыс және олардың қосылыстары қозғалыстар мен мінез-құлық жалпы мәдениетін көтеру, автомобиль мүмкіндіктерін жақсарту, кеңейтілген мотор тәжірибесі, дұрыс дене бітімін қалыптастыру және ұтымды сипатқа сипаты үйлестіру, белгілі бір жағдайларда, эстетикалық талғамын тәрбиелеуіміз болады. Орындау кешендерін барысында төзімділік, бірлескен ұтқырлығын, электр сапасын жақсартты. , Үйлесімді физикалық және функционалдық жетілдіру - Жалпы, көркем гимнастика бағытталған әсерлер («тұрақты денсаулық сақтау аймағында» теориясы валеология бойынша) денсаулығын сақтау болып табылады. Бұл жағдайда өте маңызды арнайы мақсаттарға шешілді: жалпы автокөлік қызмет, дене қалыптастыру, психологиялық разрядты дәрежесін арттыру. Көркем гимнастикадан мазмұны дейін: - (көп немесе аз кернеу) осындай сгибание және кеңейту сияқты органның жеке бөліктері, қозғалысын және айналу махи - секіру және секіру, жаяу әркелкілігі мен іске - қабат жаттығулар мен көркем гимнастикадан элементтері; - би және хореографиялық элементтері. Көркем гимнастикадан, оларды жүргізу өз ерекшеліктері бар: - өте қарапайым әрбір жаттығу, сондықтан тартылған барлық дерлік жас санаттары үшін қол жетімді болып табылады;
- қатпарлану әрбір қозғалыс бірнеше қайталауға, олардың комбинациясы, және қозғалысы туралы тұтас сериясын - анықтау табиғатта олардың аэробты, жүрек-тамыр және тыныс алу жүйесін ынталандырады және тірек-қозғалыс аппаратының жүйесін жүктемені қамтамасыз етеді; - жаттығулар ең орындау түрінде және стилі әдемі, олар еркін қозғалысы болып табылады.
Бақылау сұрақтары:
1.Гимнастикалық қабырғаға өрмелеп шығуды үйрету
2.Шашыраңқы жүріп, жүгіруге жаттықтыру
3.Күштілік ептілік икемділік қасиеттерін дамыту
Пайдаланған әдебиеттер: Спорт физиологиясы. Оқу құралы. Лесбеков Р.Б. Алматы, 2007
Спорт физиологиясы. Оқу құралы. Смайл М. Талдықорған, 2008
Спорттық физиология. Қазақ спорт және туризм академиясы. Оқу құралы ТайжановС.Қ.2006
Спорттық физиологияның әдістері. Қазақ спорт және туризм академиясы. Әдістемелік құрал. Қарақов А.2007
Бұлшықет жиырылу механизмі. Қазақ спорт және туризм академиясы. Оқу құралы 2008
Спортивная физиология: Учебник для институтов физической культуры. Я.М.Коша, М.ФиС 2010