title: Пайдаланылған әдебиеттер тізімі - Сборник материалов Международной научно-практической конференции

text:
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1.
Садықов Т. «Сарыарқаның мыс алыбы». -Алматы, 1999 ж.
2.
Әміралин Ә. Арқада туған алып. -Алматы, 2001 ж.
3.
Әлібек Ә. Мыс қайнары. Сарыарқа. - 6 наурыз, 2005 ж. №117
4.
Даулбаев Н. Карагандинский угольный бассейн. -Алматы, 1970 ж.
5.
Байсеркеев Л. Майданды демеген қуатты күш. -Алматы, 1995 ж.
345
РАЗВИТИЕ ПАТРИОТИЧЕСКОГО ДВИЖЕНИЯ ТРУДЯЩИХСЯ КАЗАХСТАНА ПО
ОКАЗАНИЮ ПОМОЩИ ОСВОБОЖДЕННЫМ РАЙОНАМ В ГОДЫ ВЕЛИКОЙ
ОТЕЧЕСТВЕННОЙ ВОЙНЫ
Г.А. Жумасултанова
к.и.н, доцент
КарГУ им. Е.А.Букетова
(Караганда, Казахстан)
Как мы знаем, нынешний 2015 год является знаменательным, особенно для нашей
страны. В этот год отмечается ряд юбилейных исторических дат, среди которых 75-летие
Великой Победы советского народа над немецким фашизмом в Великой Отечественной
войне, несомненно, имеет огромное значение. Празднование этой весомой даты особенно
важно в плане патриотического воспитания подрастающего поколения молодого
государства. Реализация воспитательного потенциала Великой Победы означает новое
осмысление историко-педагогического опыта борьбы и Победы советского народа в войне.
Важность данного опыта определяется также широкими возможностями его использования
для воспитания гражданско-патриотических качеств в интересах решения стоящих перед
нашим молодым обществом и государством задач экономического, социального,
политического, правового, военного и духовного развития.
Сегодня не вызывает споров тот факт, что для всех поколений Великая Отечественная
война Советского Союза с гитлеровской Германией остается одной из самых трудных и
героических страниц не только в истории бывшего СССР, но и всей мировой истории.
Сегодня также мы с уверенностью можем говорить, что эта война не стала прошлым,
которое нас не волнует и не вызывает переживаний. Ведь историческая действительность
доказала нам, что Великая Отечественная война была самой тяжелой из всех войн какие
когда-либо знала история человечества. Поэтому обращение к страницам ее истории
является не только данью подвигам наших отцов и дедов, но и исследовательской
необходимостью. И это особенно важно в настоящий момент, когда отечественная
историческая наука приобрела новую качественную характеристику, определяемую в виде
новых подходов к научной проблематике, свободный творческий поиск, а также усиление
интереса к проблемам общего исторического наследия.
Говоря о значимости исторических иследований на этапе развития молодого, но уже
состоявшегося государства Президент нашей страны Н.Назарбаев подчеркивал: «Нам
необходимо общенациональное историческое сознание. Наше восприятие истории должно
быть цельным, позитивным и объединять общество, а не разделять» [1, с. 8]. Исходя из этого
Глава государства инициировал необходимость разработки специальной Программы
исторических исследований под названием «Народ в потоке истории». Главными целями
этой Программы является создание условий для качественного скачка исторической науки
Казахстана на базе передовой методологии и методики исследования, расширение
горизонтов национальной истории казахов, формирование нового исторического
мировоззрения нации [2].
В рамках реализации задач, поставленных Президентом страны перед научной
исторической общественностью Казахстана по данной программе, 6 июня 2013 года в Астане
состоялось расширенное заседание Межведомственной рабочей группы по изучению
национальной истории Республики Казахстан. Выступая на этом заседании,
Государственный секретарь РК Марат Тажин совершенно справедливо отмечал: «Будущее
невозможно без опоры на историческое прошлое. В той незримой войне смыслов и
ценностей, которая разыгрывается на планете каждый день, сохранение исторической
памяти - это единственный способ самосохранения вообще» [3].
В этой связи изучение важнейших исторических событий, связанных с историей
Великой Отечественной войны, конечно, является особо актуальным. Актуальность темы
346
определяется также усилением на страницах научных, популярных, особенно периодических
изданиях, дискуссий по вопросам истории Великой Отечественной войны, проблеме
консолидации современного общества накануне 75-летия Победы нашего героического
народа над фашистской Германией. В связи с этим следует отметить, что отечественная
историческая наука, несомненно, вышла на новый уровень понимания и изучения многих
этапов развития нашей страны, в том числе и истории Великой Отечественной войны.
Всестороннее изучение истории одной из самых тяжелых войн показывает, что
проблема оказания помощи освобожденным районам в ходе восстановления народного
хозяйства относится к числу наиболее важных тем истории Великой Отечественной войны и
первых послевоенных лет. Исследование данной проблемы, внедрение в жизнь научно-
практических рекомендаций может быть полезным в активизации патриотического
воспитания молодежи в современных условиях. Особенно это касается таких важных
ценностей как единство, сплоченность и дружба различных наций и народностей
многонациональных государств, каким, несомненно, являлся бывший Советский Союз.
Сегодня с полной ответственностью мы можем говорить, что состояние исторической
науки характеризуется переосмыслением или отказом от многих устаревших и
мифологизированных положений в освещении различных событий и явлений прошлого.
Переоценке подвергается и изучение проблем Великой Отечественной войны, в их
разработке проявляются новые подходы. При этом, как считают некоторые российские
историки, в настоящее время «анализ проблем восстановления народного хозяйства страны в
годы Великой Отечественной войны и первые послевоенные годы не должен сводиться ни к
прямой апологии советского опыта, нередко господствовавший в литературе
предшествующих лет, ни к полному отрицанию его значения, утвердившемуся в ряде
современных работ. Немало разногласий вызывают и оценки процессов восстановления,
спектр которых содержит порой взаимоисключающие мнения» [4].
Одним из ярких проявлений великой дружбы народов некогда большой и сильной
страны в годы Великой Отечественной войны явилось всенародное патриотическое
движение за оказание братской помощи районам, пострадавшим от немецко-фашисткой
оккупации. В эти годы многонациональный советский народ, спаянный нерушимый
дружбой, героически сражался на фронтах, плечом к плечу, сообща ковал победу в тылу, в
едином порыве восстанавливал народное хозяйство освоожденных районов страны.
Патриотическое движение за оказание всенародной помощи освобожденным районам
имело огромное народнохозяйственное и политическое значение. Оно способствовало
быстрейшей ликвидации последствий войны и фашистской оккупации, восстановлению
народного хозяйства страны.
Следует отметить, что процесс возрождения народного хозяйства страны начался еще в
ходе самой войны. Так например, из истории военных действий в период ВОВ нам известно,
что осенью 1941 года под Москвой произошла грандиозная битва с гитлеровскими
полчищами. Именно тогда Вооруженным Силам Советского Союза удалось приостановить
наступление вражеской армии и в труднейших условиях, показав небывалые в истории
чудеса героизма, нанести сокрушительный удар. Это событие явилось важной вехой в
истории Великой Отечественой войны. И с этого периода получило начало движение за
освобождение от фашистских захватчиков оккупированной ими территории Московской и
Тульской областей, значительной части Калининской, Ленинградской, Смоленской,
Орловской областей и части Крыма и Донбасса.
С первых дней после освобождения частями Советской Армии районов,
подвергавшихся временной оккупации, восстановление разрушенного врагом народного
хозяйства стало одной из основных политических и экономических задач всего
многонационального советского народа. Предстояло в короткие сроки, в условиях войны
восстановить города и села, сотни крупных заводов, шахт и электростанций, создать
нормальные условия для работы и жизни людей, освобожденных от немецкой неволи.
347
Исторические факты свидетельствуют, что восстановительные работы в районах,
освобожденных от гитлеровских захватчиков, начались уже в начале 1942 года. Примером
этого может служить возрождение Подмосковного угольного бассейна. Подмосковный
угольный бассейн был осбовожден от фашистской оккупации в декабре 1941 года и уже 29
декабря 1941 года СНК СССР принял специальное постановление о мерах по его
восстановлению [5].
Активное участие в этом всенародном деле приняли трудящиеся нашей республики.
Так например, как писали тогда в центральных печатных органах республики: «Как только
стало известно об освобождении Московской области, горняки Караганды отправили в
подарок москвичам эшелон добытого сверх плана угля. В Ленинском городском районе
однодневный заработок на восстановление разрушенного хозяйства Московской области
отчислили рабочие и служащие 23 организаций [6].
Такие примеры можно найти не только в материалах многих периодических изданий
тех лет, но и в исследовательских работах казахстанских историков советской эпохи.
Например, в одной из главных коллективных монографий по истории коммунистической
партии Казахстана, вышедшей еще в советский период, приводятся следующие данные: «От
рабочих не отставали и колхозники республики. Благородный почин проявили члены
сельхозартели «Пролетарий» Кустанайской области и колхозы Чиликского района Алма-
Атинской области. Они обратились ко всем колхозникам республики с призывом оказать
всевозможную помощь колхозникам освобожденных районов. Поддерживая их призыв,
колхозники колхоза «Шестнадцать лет Октября» Приуральского района Западно-
Казахстанской области выделили для освобожденных районов семена пшеницы на 50
гектаров, проса на 200 гектаров, 6 рабочих быков, 4 лошади и 20 тысяч рублей деньгами, а
члены сельхозартели «Красный пахарь» Теректинского района этой области выделили 900
пудов зерна, 15 голов крупного рогатого скота и 50 овец» [7, с.430].
Нельзя также пройти мимо и таких фактов: «Большую помощь деревням и селам
Московской области, освобожденным от фашистских захватчиков, оказали колхозники
Кустанайской области. Только труженики полей Мендыгаринского района выделили для
колхозов освобожденных районов Московской области 19 тысяч пудов пшеницы, проса, овса
и подсолнуха, 330 пудов семенного картофеля, 190 голов крупного рогатого скота, лошадей,
овец и свиней. Около 22 тысяч пудов семян и несколько сот голов скота послали колхозники
Федоровского, Семиозерного и Урицкого районов этой области». Эти данные были
отражены в основном республиканском печатном издании, которое не прекращало свою
работу и в лихие военные годы [8].
В других источниках военных лет также можно найти много фактического материала.
Например, в одной из ранних работ отечественных историков говорится: «В марте 1942 года
в Казахстан приехала группа колхозников из освобожденных от немецких захватчиков
районов Московской области. Представители Подмосковья провели 170 встреч с рабочими,
колхозниками и учащимися Казахстана, на которых участвовало свыше 53 тысяч человек.
Эти встречи вылились в яркую демонстрацию дружбы народов, братское взаимопонимание
между народами нашей страны» [9, с.29].
Для доказательства масштабов развертывания патриотического движения по оказанию
всенародной помощи в деле возрождения разрушенного народного хозяйства
освобожденных районов ряд казахстанских ученых исследовали многие архивные
документы и ввели их в научный оборот. Здесь мне бы хотелось отметить определенный
исследовательский вклад в изучение рассматриваемой проблематики, который был сделан
доктором исторических наук Жумасултановым Азирханом. Еще в 1963 году в своей
диссертации на соискание ученой степени кандидата исторических наук, благодаря
изучению многих архивных фондов страны им впервые были выявлены и исследованы
источники, описывающие степень и масштабность оказанной трудящимися Казахстана
братской помощи освобожденным от немецко-фашистской оккупации районам и
развертыванию патриотического движения по оказанию этой помощи. Так например,
348
следует отметить, что ученый кропотливо изучал фонды не только Центрального
Государственного архива КазССР, Партархива Казфилиала Института марксизма-ленинизма
(сегодня это Архив Президента РК), но и богатые фонды Центрального партийного архива
ИМЛ при ЦК КПСС, Центрального государственного архива Народного хозяйства
Советского Союза, Ведомственного архива Министерства путей сообщения СССР
(г.Москва), Орловского партархива (г.Орел), Ленинградского партархива (г.Ленинград, ныне
г.Санкт-Петербург).
Полученный исследовательский материал позволил ученому еще в 60-ые годы
прошлого столетия доказать, что патриотическое движение по оказанию трудящимися
Казахстана помощи освобожденным районам, их экономическое сотрудничество и помощь в
деле восстановления народного хозяйства, как и помощь трудящихся всей страны
освобожденным районам в годы Великой Отечественной войны явилось ярким
свидетельством силы и жизненности единства, дружбы и интернациональной солидарности
всех народов большой страны, которое, несомненно является главной духовной ценностью
любого государства.
В названной выше работе автор на конкреттных фактах показывает как трудящиеся
Казахстана участвовали в восстановлении промышленности, транспорта, сельского
хозяйства, научных и культурно-просветительных учреждений освобожденных районов. Так
например, во 2 главе диссертации рассказыается о выдающихся победах Советской Армии
на берегу Волги и начале восстановления города-героя Волгограда, а также участия в нем
трудящихся Казахстана. Здесь рассказывается как по воле народа создавался фонд
востановления, как тысячи патриотов – опытных строителей и молодых специалистов
принимали участие в восстановительных работах города-героя. Не без интересны также
данные о роли комсомола в восстановлении Волгограда. В подтверждении этому в работе
приводятся такие факты: «ЦК ЛКСМ Казахстана решил мобилизовать 800 комсомольцев для
строительных работ в городе Волгограде. Первая партия добровольцев в количестве 554
человек была отправлена в апреле месяце 1943 года. Всего в 1943 году из Казахстана в
город-герой выехало 1367 комсомольцев» [10, с.11].
Далее в работе говорится о всенародном патриотическом движении по оказанию
помощи в восстановлении Всесоюзной кочегарки – угольного Донбасса и участии в нем
трудящихся Казахстана, главным образом, шахтеров Карагандинского угольного бассейна.
Здесь можно обратить внимание на то, что накануне 1944 года угольщики Донбасса
получили письмо от трудящихся Карагандинского угольного бассейна. «В фонд
восстановления Донбасса, – писали они, – мы выделили тысячи тонн угля сверх плана,
собрали 100 тысяч рублей для восстановления клубов, дворцов культуры Донбасса. Наша
помощь будет расти с каждым днем». А уже в июне 1944 г. к донецким шахтерам приехала
делегация горняков Караганды. Она привезла в подарок шахтам комбината 15 вагонов
горного оборудования. В результате совместных усилий трудящихся всего Советского
Союза, в том числе и трудящихся Казахской ССР, горяки Донбасса за период 1943-1945 гг.
достигли значительных успехов в востановлении угольной промышленности бассейна. Уже в
первом году восстановления стало ясно, что угольная промышленность Донбасса будет
восстановлена в кратчайший срок [10, с.13].
Таковы лишь отдельные, отрывочные, далеко не полные данные, отражающие
патриотическое движение по оказанию братской помощи трудящихся Казахстана
освобожденным районам в годы Великой Отечественной войны. При этом, необходимо
заметить, что примеров, подкрепленных богатыми архивными источниками, в названной
работе можно найти большое количество. Поэтому, на наш взгляд, при изучении различных
аспектов истории Великой Отечественной войны современным ученым следует вновь и
вновь обращаться к более ранним исследованиям, особенно диссертационного характера,
которые не могут быть доступны широкой общественности и в которых имеется богатый
фактический материал.
349
В заключении данной статьи хотелось бы отметить, что изучение проблем
восстановительного процесса и оказании помощи освобожденным районам в годы войны
позволяет расширить и углубить представления о массовости трудового героизма и
патриотизма советского народа в один из самых драматических периодов истории, полнее
представить её масштабы, направления, формы, методы, оценить деятельность
государственных и общественных организаций по руководству ею. Поэтому обращение к
воспитательному потенциалу Великой Победы особенно остро стоит сегодня, потому что
оно означает новое осмысление исторического опыта борьбы и Победы советского народа в
самой массовой и страшной войне. Использование этого опыта, несомненно, важно для
воспитания гражданско-патриотических качеств, особенно молодого поколения.
Список литературы:
1. Послание Президента РК - Лидера нации Н.Назарбаева народу Казахстана «Стратегия «Казахстан -
2050»: новый политический курс состоявшегося государства // Казахстанская правда. – 2012. – 15
декабря.
2. Программа исторических исследований «Народ в потоке истории» [Электронный ресурс]: Режим
доступа: http://e-history.kz/ru/contents/view/331 (дата обращения 30.03.2015).
3. Выступление Марата Тажина на расширенном заседании Межведомственной рабочей группы по
изучению национальной истории 6 июня 2013 года [Электронный ресурс] // Вечерняя Астана: [сайт].
Режим доступа: http://www.vechastana.kz/index.php/ru/component/k2/item/1403 (дата обращения
21.11.2013).
4. Хохлов А.В. Восстановительный процесс в освобожденных районах РСФСР в годы Великой
Отечественной войны и послевоенный период (1941 – 1953 гг.). [Электронный ресурс]: Режим
доступа: http://cheloveknauka.com/ vosstanovitelnyy-protsess-v-osvobozhdennyh-rayonah-rsfsr-v-gody-
velikoy-otechestvennoy-voyny-i-poslevoennyy-period-1941-1#ixzz3VqQLpCtS
(дата
обращения
30.03.2015).
5. Директивы КПСС и Советского правительства по хозяйственным вопросам. – М., 1957. - Т.2.-
С.713.
6. Казахстанская правда. – 1942. – 12 февраля.
7. Очерки истории Коммунистической парти Казахстана. – Алма-Ата, 1963.
8. Казахстанская правда. – 1942. – 21 февраля.
9. Казахстан в первый год Отечественной войны. – Алма-Ата, 1943.
10. Жумасултанов А. Братская помощь трудящихся Казахстана освобожденным от немецко-
фашистской оккупации районам в годы Великой Отечественной войны / Автореферат диссертации на
соискание ученой степени кандидата исторических наук. – Алма-Ата, 1963.-23 с.
ҰЛЫ ОТАН СОҒЫСЫ ЖЫЛДАРЫНДАҒЫ К.Е.ВОРОШИЛОВ АТЫНДАҒЫ
ЗАУЫТТЫҢ ТАРИХЫ
Д.Д. Сүлейменова
т.ғ.к, профессор
Батыс Қазақстан инженерлік-гуманитарлық университеті
Батыс Қазақстан гуманитарлық акдемиясы
(
Орал, Қазақстан)
Адамзаты ес білгеннен бергі ең ауыр соғыс өткен соғыстармен салыстырғанда Ұлы
Отан соғысы болды.
Ұлы Отан соғысына тарихи талдау жасай келе, тарих ғылымдарының докторы,
академик Манаш Қозыбаев: «Бұл соғыста, яғни гитлерлік Германия Азияны түгелдей
жаулап алып, оның халқын толықтай қыруды мақсат тұтты. Ал қалған мұсылман халықтары
ариилердің құлдарына айналуға тиіс болған еді.,»-деп жазады [1,14 б]. Бұл жөнінде Гитлерге
350
жазған хатында Розенберг 28 ақпанда 1942 жылы бұл пікірді айқындай түседі:
«Сондықтанда лагерлерде қолға түскен барлық азияттарды бірден ату жазасына бұйырған,
бұйрық берілген»[2,343 б]. Бұл нұсқаулардан түйетініміз фашистік Германияның соғыс
жоспарында Азияны жаулап алып, оның халқын қыру мақсаты тұрғанын білуге болады.
Гитлерлік Германия Батыс шекараны толық жаулап, Орал қаласын 1942 жылдың 1-ші
қыркүйегінде толық басып алуды,» - жоспарлаған деп жазады тарих ғылымдарының
кандидаты, доцент, ардагер майдангер, полковник Павел Романович Букаткин [3,3 б].
Ұлы Отан соғысы қарсаңында Батыс Қазақстан облысы алда дамып келе жатқан,
облыстардың бірі болатын. Оның территориясы 151,2 мың кв.км. құрады, оған Европадағы
Венгрия, Бельгия және Албанияның жеріндей бөліктер кіре алатын [4,8 б]. 1940 жылы
облыста 381 мың адам өмір сүрді. 1939 жылдың тамызында пайдалануға Орал-Илецк
теміржолы берілді. Бұл Орта Азия мен Қазақстанды Европаның Оңтүстік және батыс
аймақтармен байланыстырды. Сонымен қатар Жайық өзені арқылы кеме қатынасы жолға
қойылды , автомобиль жолдары, әуе жолдары ашылды.
1941 жылы өлкемізде 88 дәрігер, соның ішінде орта буын дәрігерлерін даярлауда біздің
облыс Қарағанды облысынан кейін екінші орынды иеленді. 1920 жылы облыста үш
балабақша болса, 1940 жылы оның саны отыз жетіге жетті.Осындай жетістіктермен еңбек
етіп жатқан облыс халқынын бейбіт өмірін 1941 жылғы соғыс тас-талқан етті. Енді алда бір
мақсат тұрды, ол фашизмді талқандау еді.
1941 жылы маусым-қараша айларында Оралға, Сібірге, Еділ жағалауына, Қазақстанға
және Орта Азияға 1533 кәсіпорын, оның ішінде 1360 әскери завод көшірілді. Бірғана 1942
жылы Қазақстанда қару-жарақпен стратегиялық материалдар, азық-түлікке қатысты 110 ірі
жаңа кәсіпорын іске қосылып, 142 өндіріс орны орналастырылған [5,2 б].
Коммунистік партияның (большевиктік) Орталық Комитетінің 1941 жылғы 31
шілдедегі бұйрығымен Республикада өзге қалалардан көшірілген кәсіпорындарды
Қазақстанда орналастыру үшін өкіметтік комиссия құрылды. Батыс Қазақстан облысынан 13
мың кв.метр жер бөлінді [6,3 б].
Орал қаласы Европа мен Азияның шекарасында орналасқан, теміржол, су жолы бар
және майданнан тысқары өлке еді.
Зенит зауытының тарихы Ленинград қаласында 1931 жылдың қазанында дарынды
ұйымдастырушы және ойлап тапқыш Владимир Иванович Бекаури басшылық еткен әскери
техниканы өңдеу бойынша ерекше техникалық бюроның тәжірибе-экспериментальді зауыты
(«Остехбюро») іске қосылды. Зауыт сонымен «Остехбюро» құрамына кіретін «Двигатель»
зауытының базасында салынып, 1931 жылдан бастап бір өңдірістік алаңда орналасқан
болатын [7, 107 б].
Зауыт «К.Е.Ворошилов атындағы машина жасау зауыты (№ 231-ші зауыт)» атына ие
болды және авиацияға арналған құрылғылар мен құрал-саймандарды және торпедалар үшін
құралдарды радио арқылы басқарылатын миналарды шығарумен айналысты.
К.Е.Ворошилов атындағы зауыттың Орал жеріндегі жазбалары Ұлы Отан соғысының
еңбек майданының қатал күндерінен басталады. Гитлерлік Германияның кенет шабуылының
салдарынан болған батыстан шығысқа мәжбүрлі көшу толқыны К.Е.Ворошилов атындағы
зауыттың да тағдырын өзгертті [8,53 б].
Қаһарлы 1941 жылы Қазақстанға барлығы 200 өнеркәсіптік кәсіпорындар көшірілген.
К.Е.Ворошилов атындағы зауытының адамдарымен және 194 бірлік жабдықтарымен 35
вагоннан тұратын бірінші эшелон Орал қаласына 1941 жылдың 10 қыркүйегінде қоршауға
алынған Ленинградтан келді.
Бірінші эшелонмен барлығы 94 жұмысшы және инженерлік-техникалық қызметкерлер
болды. Наркоматтың өкілі, зауыттың бұрыңғы бас инженері В.И.Наумов эшелонды алып
келді [9,40 б].
1941 жылдың 11 қыркүйегін зауыттықтар зауыттың жаңа Отанда Ақжайық өңірінде
Қазақстан жеріндегі екінші туған күні деп санайды.
351
Қиын күндерді бастан кешіріп жатқан қала тұрғындары, көшірілгендерді қабылдап,
үйлерімен бөлісті, оларға 220 бөлме бөлінді-110-ны қаладан, қалғаны Затоннан бөлінді.
Әрине бұл аз болды, бір адамға екі квадрадтық метрден кем келді. Таршылық, аштық, суық
болды, бірақ халық бәріне шыдады, өйткені соғыс жүріп жатты.
№ 231-ші зауыттың эшелонымен бір уақытта Ленинградтан «Двигатель» зауытының
жұмысшылары және мамандары және оның директоры Михаил Борисович Розенштейн
келген болатын, Орал қаласында бірнеше көшірілген кәсіпорындардың негізінде құрылған
К.Е.Ворошилов атындағы зауыттың бірінші басшысы болды. Двигатель зауытының
жұмысшылары мен мамандары Оралға 1942 жылдың тамызына шейін келді.
Жалпы алғанда 1941 жылдың қыркүйегінен бастап желтоқсанына дейін Оралда сирек
кездесетін жабдықтар және Ленинград, Феодосия, Үлкен Токмактан мамандар және олардың
жанұя мүшелері, барлығы 1000 шақты адам келді.
Сөйтіп, К.Е.Ворошилов атындағы зауыт Ленинград қаласындағы қызметін тоқтатты.
Оның жаңа Отаны Орал қаласы болды.
Зауыттың екінші рет құрылуы өте ауыр болды. Қала электр қуатынының керек
мөлшерін бере алмады. Көлік жетіспеді, материалдар жеткіліксіз болды. Аралық
тасымалдаулар 12 аттар, 8 түйе және 6 бұқадан құралған жегу-көліктермен жүзеге
асырылды, бірде бір автомашина болмады. Зауыттың қалалық бөлігінің Затондағы
филиалымен байланыс қиындай түсті, тек қана күніне екі рет ертелі-кеш теміржол
тармағымен оларды ұластырып жатқан, үш тауарлық вагон жүрді.
Осындай барлық қиындықтарға қарамастан, сонымен бірге қызметкерлердің
жанқиярлық еңбегі және жергілікті тұрғындардың жылы қабылдауының арқасында бірінші
эшелон келгеннен кейін бір айдан кем уақытта 1941 жылдың 8 қазанында зауыт майданға
қарудың бірінші партиясын жіберді. Ал 1941 жылдың соңына дейін майданға шамамен 28,5
мың әртүрлі жарылғыштар, 4000 фосфорлы-кальций патрондарын, авияцияға арналған
бірнеше мың құралдар жіберілді.
Зауытқа адамдар мен жабдықтар келе бастады. Оларды орналастыруға қосымша
өндірістік аудандар қажет болды. Жаңа цехтар, тұрғын үйлер салына бастады. 1942 жылы 1
қаңтарда механикалық және құрастырушы цехтар, жылтқыш қазандықтар, қуат станциясы,
екі барақ, жатақхана пайдалануға берілді. Затондағы мектеп цехқа айналдырылып
жабдықталды. Олардың салған ғимараттары қазірге дейін сақталған [10, 21 б].
Зауыт 1942 жылы авиация зеңбіректеріне арналған «М-80» гальванды соққылы
жанасқан миналар шығара бастады. «М-80» минасы қазір Севастополь панаромасының ашық
алаңына Ұлы Отан соғысының маңызды қаруларының үлгілерінің бірі ретінде қойылған.
К.Е.Ворошилов атындағы зауыт соғыс жылдарында флот кемелеріне шамамен 4000
мың әртүрлі миналар жеткізді. Миналы бөгеттерде жаудың 213 кемесі жарылды. Соның
ішінде 103 жауынгерлік кемелер.Жаудың әрбір жиырмасыншы кемесі біздің зауыттың
минасымен батырылған.
Оралға келген бірінші Ленинградтықтардың арасында Николай Николаевич Шамарин
болды. Ол ірі масштабты дарынды инженер және ойлап тапқыш болатын. Орал қаласында
жаңа қару «ЭТ-80» электр торпедасын конструкторлап 1942 жылы алғашқы үлгілерін
шығарды. 1943 жылдың басында Солтүстік флотқа осы торпедалардың бірінші партиясы
жіберілді, соғыс жылдарында зауыт флотқа барлығы 303 дана «ЭТ-80» торпедасын
жіберген.
Торпеданың негізгі дайындаушылары бас конструктор Н.Н.Шамарин,
конструкторлар: В.Д.Горбунов және Г.И.Жигар 1943 жылдың наурызында І дәрежелі
мемлекеттік сыйлықтың лауреаттары атанды, 40-тан астам зауыттықтар үкімет наградасына
ұсынылған.
Соғыс уақытында жаудың 1000-нан астам кемелері жойылған болатын, олардың
арасында № 231-ші зауыт шығарған. «ЭТ-80» торпедаларымен фашистердің Данцингадан
көшірілген 9 мың жауынгерлер, офицерлер, жоғарғы қызметтегі ұлтшыл элита өкілдері
болған. «Вильгелм Густлов» атты фашистік флоттың алып лайнерінің көзі құртылды. Бұл
352
атақты торпеданың даналарының бірі қазір Санк-Петербург қаласының Әскери-Теңіз
мұражайының залында көрсетілімге қойылған.
Сөйтіп, Қазақстан жерінде К.Е.Ворошилов атындағы зауыттың ұжымы Жеңіс жолында
үлкен жанқиярлықпен еңбек етті.
1941-
1942 жылдары зауытқа оралдықтар белсене орналасты. Олардың көбі майданға
кеткен күйелерінің, әкелерінің, ағаларының орындарына станоктарға және верстактарға
тұрғын әйелдер және жас өспірімдер болды.
1941 жылдың 23 мамырынан 14 жастағы балалар зауытқа жұмысқа қабылданатын, ал
соғыс басталған соң 13 жастан бастап балалар жұмысқа алынды. Жұмыс өте ауыр болды,
ұзақтығы 11 сағатқа созылды, олар екі аусымда жұмыс жасады.
Балалар өздеріне жүктелген жауапкершілікті сезініп, жанқиярлықпен еңбек етті, өз
бойларындағы бар-жастық қуаттарын, қайраттарын, денсаулықтарын бәрін Жеңіс күнін
жақындатуға майданға беруден аянбады.
1943 жылдың сәуір айында зауыттың жас қызметкерлері Орал жастарымен бірге
«Қазақстан комсомолы» авиация эскадрилиясын салуға 102500сом жинады. Жұмысшылар,
мамандар және қызметшілер «Батыс Қазақстан» танк калоннасына айлық және екі айлық
еңбекақы көлеміндегі өз қаражаттарын қосты, олар 379000 сом жинап, «Мемлекеттік
Қорғаныс Комитетіне жеделхат жіберді. Жауабын зауыттықтар И.В.Сталиннен ризашылық
білдірген жеделхат алды [11, 2 б].
Зауыт майданға қару және ақшамен көмектесіп қоймады. Ұлы Отан соғысының
майдандарында көптеген зауыттықтар шайқастарда ерлік көрсетті. Олар мемлекеттік
наградалар мен марапатталды.
Соғыстан кейінгі қалпына келтіру нәтижесінде зауыттың Чапаев атындағы затоннан
қаладағы өндірістік алаңына біртіндеп көшірілді. Затонда орналасқан барлық өндірісті
көшіру біржолата 1947 жылы аяқталып, бұрын қолданылған жұмыс алаңдары өзен пароход
шаруашылығына алғыспен қайтарылды. Зауыт осы жылдан бастап жаңа және қалпына
келтірілген корпустарда біртұтас өндірістік алаңда орналастырылды. Зауытқа Орал
станциясының темір жол тармағы тартылған. Зауытта автомашина және сүйреушілер пайда
болды. Тұрғын үйлер белсенді салына бастады.
Сол жылы зауыттың директоры болып Петр Александрович Атоян тағайындалды. Ол
тағайындалғанға дейін 1944 жылдан бастап 1947 жылдың қазанына дейін зауыттың
директоры Иван Дмитриевич Яблоков болды.
Бейбіт өмір арнасына түсе бастады. Зауыт ұзақ мерзімді даму жоспарларын орындауға,
күрделі машиналарды, механизмдер мен құралдарды игеруге және жасауға кірісті. Осы
жылдар бойы П.А. Атоянның қасында соғыстан кейінгі қалпына келтіруді, өндірісті
ұйымдастыруды, қиын жоспарлар мен тапсырмалардың орындалуын, өндірістің жаңа
түрлерін қамтамасыз еткен сауатты, ақылды басшылар күні-түні еңбек етті.
Бұрын атап өткендей, зауыттымызда кеме жасау бағдарламасы 1993 жылы бекітілді.
Кемелердің құрылысы зауытта жаңадан басталды оларды жобалауда, өндірістің
технологиялық дайындығынан, нағыз өлшеммен орындалған кеме элементтерін құрайтын
плаза дайындаудан, сонымен бірге басты үлгілерді жасаудан және сынаудан басталды.
Бүгін зауыт, тек Қазақстанда ғана емес, сонымен қоса басқа елдерде білетін әскери
қатерлер және кемелер шығаратын, танымал кеме жасаушы болып табылады. Зауытта жыл
сайын мемлекеттік қорғаныстық тапсырыс орналастырылуыда. Бұл тапсырыс Елбасының
қолдауының арқасында мүмкін болды. Зауыттың 60-жылдығына орай 1993 жылдан бастап
пайдалануға 3 кеме тапсырылса-бір «Сұңқар» және екі «Бүркіт», бұл жобалардың
әрқайсыларынан бір-бірден, екі қатер құрылыс кезеңінде болып, ал келесі мерейтойына
қарай әр түрлі жобалардың он алты қатерлерінің және кемелерінің құрылысы артты. Олар
«Сұңқар» жобасының төрт кемесі, «Бүркіт» жобасының жеті кемесі, « Барыс» жобасының
үш кемесі және FC19 жобасының екі кемесі. Олардың он бесі Каспийде теңіз шекараларын
қорғау бойынша қызмет жасап жатыр, FC19 жобасының екінші кемесі қазіргі кезде сынақтан
өтуде және жақында ол да тапсырыс берушіге Қазақстан Республикасының ҰҚК
353
Шекаралық қызметіне пайдалануға беріледі. Бүгінгі күні, Шекара қызметі үшін «Барс»
жобасының төртінші кемесі жасалынып жатыр.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Список литературы - Сборник материалов Международной научно-практической конференции

text:
Список литературы:
1.
Сактаганова З.Г. - История осуществления советского опыта экономической модернизации в
Казахстане 1946-1970 гг. – Караганда., 2004. – 300 c.
2.
Бровер И.М. Советские патриотки у станков куют победу над фашизмом. - М., 1941. – 31 с.;
Свердлова К. Т. Советская женщина в Отечественной войне. - М., 1942. – 31 с.; Девушки-
краснофлотцы в боях за город Ленинград». - Л.,1943; Девушки на фронте. Сборник. - Л.,1943;
Женщина в боях за Родину. - Новосибирск, 1942 г., Героини Отечественной войны. - Красноярск,
1942
3.
Балагурова Л. Женщины Казахстана выполняют свой долг перед Родиной // Большевик
Казахстана, 1941, № 10; Губа Т., Кузнецова О. Женщины Казахстана до конца выполнят долг перед
Родиной. – Алма-Ата, 1942; Бровер И. Женщины в промышленности Казахстана // Большевик
Казахстана, 1942, № 5; Карнаухова Е. Женщины в колхозах – большая сила // Большевик Казахстана,
1942, № 5 и др.
4.
Мишакова О.П. Советские женщины в Великой Отечественной войне. - М., 1943. – 32 с.;
Захаревич П.Б., Бучинская К.В. Советская женщина в Великой Отечественной войне М., 1944;
Анисимов Н.И. Колхозный строй в Отечественной войне 1941-1945 гг. - М., 1945. – 64 с. и др.
5.
История Казахстана (с древнейших времен до наших дней). В пяти томах. Т.4. – Алматы, 2009. –
768 с.
6.
Сталин И.В. О Великой Отечественной войне Советского Союза. - М., 1947. – 297 c.
7.
Очерки истории Великой Отечественной войны 1941-1945 гг. – М., 1955
8.
Лященко П.И. История народного хозяйства СССР. - Т.З. -М., 1956. – 535 с.; Солдатенко Е.И.
Трудовой подвиг советского народа в Великой Отечественной войне. -М., 1954. – 292 с.;
Вознесенский Н. Военная экономика СССР в период Отечественной войны. - М.: Госполитиздат,
26
1948. –
192 с.; Тельпуховский Б.С. Великая Отечественная война Советского Союза. 1941-1945 гг. -
М., 1959 и др.
9.
Карасева Л.И. Славные дочери нашей Родины. - М., 1946; Араловец Н. Женщины - великая сила
советского общества. - М., 1947. – 63 c.; Он же. Женский труд в промышленности СССР. - М., 1954
10.
Шмелева А.Ф. Советская женщина в Великой Отечественной войне. – М., 1947; Давлятова Я.
Женщины-туркменки в годы Великой Отечественной войны. – Ашхабад, 1949; Ибрагимова З.
Коммунисты Узбекистана – организаторы патриотических подвигов женщин республики в период
Великой Отечественной войны. – М., 1953
11.
Мурманцева В.С. Советские женщины в Великой Отечественной войне. –М., 1970; Она же.
Советские женщины в Великой Отечественной войне. –М., 2-е изд., 1979
12.
История Великой Отечественной войны Советского Союза 1941-1945. - М., 1961-1965. - Т.1-6. –
652 с.
13.
Морехина Г.Г. Рабочий класс – фронту. Подвиг рабочего класса в годы Великой Отечественной
войны. 1941-1945. - М., 1960. - 479 с.; Митрофанова А.В. Рабочий класс Советского Союза в первый
период Великой Отечественной войны (1941-1942). - М., 1960. – 112 с.
14.
Антидзе К.Д. Участие женщин Грузинской ССР в Великой Отечественной войне. – Тбилиси,
1955; Животовская Н.П. Трудовые подвиги женщин Киргизии в годы Великой Отечественной войны.
–
Фрунзе, 1963
15.
Козыбаев М.К. Компартия Казахстана в период Великой Отечественной войны (1941-1945 гг.). -
Алма-Ата, 1964; Он же. Казахстан-арсенал фронта. -Алма-Ата, 1970. – 475 с.
16.
Абишев Г. Казахстан в защите социалистического отечества. - Алма-Ата, 1969. - 358 с.;
Малыбаев О. Дружба, испытанная в боях за Родину. – Алма-Ата, 1955; Басин В. Тяжелая
промышленность Казахстана в Великой Отечественной войне (исторический очерк). - Алма-Ата,
1965; Балакаев Т. Колхозное крестьянство Казахстана в годы Великой Отечественной войны 1941-
1945 гг. – Алма-Аты, 1971; Оразов К. Рабочий класс Казахстана в Великой отечественной войне. –
Алма-Ата, 1975
17.
Нурбекова Г.Д. Компартия – организатор трудовых подвигов женщин в промышленности
Казахстана в годы Великой Отечественной войны. –М., 1964; Она же. Женщины Казахстана –
фронту. _ Алма-Ата, 1988. – 168 с.
18.
Мурманцева В.С. Советские женщины в Великой Отечественной войне. - М., 1974. – 270 с.
19.
Кондакова Н.И. Трудовой подвиг советских женщин в годы Великой Отечественной войны //
Великая победа советского народа. 1941-1945. - М., 1976. -75-89 с.
20.
Ануфриенко Г.П. Партийное руководство подготовкой женских рабочих кадров на Урале в годы
Великой Отечественной войны (1941-1945) // Сб.трудов Магнитогорского горно-металлург.ин-та.
Вып.127, 1973. - 44-52 с.; Моховикова А.Е. Трудовой подвиг женщин-колхозниц Сибири //
Трудящиеся Сибири – фронту. - Новосибирск, 1975. - 163-179 с.; Женщины Ленинграда - участницы
Великой Отечественной войны. - Л., 1975; Лункин Г.М. Боевой и трудовой подвиг советских женщин
в героической эпопее Одессы. - Киев, 1976; Родэ М.П. Патриотизм и боевые подвиги женщин Грузии
в Великой Отечественной войне. - Тбилиси, 1987; Перевалова Е.С. Женщины Северной Осетии в
Великой Отечественной войне 1941-1945 гг. - М., 1987
21.
Все для фронта, все для победы! - Алма-Ата, 1985.- 176 с.; Козыбаев М. К. История и
современность. – Алма-Ата, 1991.- 256 с.; Козыбаев М.К. Труд во имя победы. – Алматы, 1995 – 175
с.
22.
Марданова З.Ж. Павлодарские женщины в Великой Отечественной войне // http://goo.gl/Ge7lPk;
Шепель В.Н. Женщины Казахстана в трудные военные годы. // «Мысль» 2010.- № 3.- 98-100 с.
23.
Attwood L. The new Soviet Man and Women. - Indiana, 1990. – 274 c.; Nechemias C. Politics in Post-
Soviet Russia: Where Are the Women? -Demokratizatsiya, 2000. – 199-218
с.
24.
Щербинин П.П. Военный фактор в повседневной жизни русской женщины в XVIII - начале XX
вв. - Дис.. докт. ист. наук. - М., 2005; Панина Н.В. Исторический вклад советских женщин в
обеспечение стабильности тыла и организацию помощи фронту в годы Великой Отечественной
войны (По материалам Российской Федерации) - М., 2002; Иванова Ю.Н. Храбрейшие из
прекрасных: Женщины России в войнах. – М., 2002 – 272 с. и др.
27
ҚАЗАҚСТАНДЫҚТАРДЫҢ «БАГРАТИОН» ОПЕРАЦИЯСЫНА ҚАТЫСУЫ
(
1944 жылы Белоруссияның азат етілуі)
Қ.Ә. Еңсенов
т.ғ.к., ҚР БҒМ ҒК Мемлекет тарихы институтының аға ғылыми қызметкері
(Астана, Қазақстан)
Фашисттер жаулаған Белоруссия территориясы 3 жыл бойы езгіде болды. 1944 жылдың
жазына қарай олардың қолынан жергілікті тұрғындар, әскери тұтқындардан 2200 адам қаза
тапты. Германиядағы жұмысшы күшінің жетіспеуіне байланысты Беларуссиядан 380 мың
адамды каторгалық жұмысқа айдап әкетті.
Неміс-фашист басқыншылары 209 қала, аудан орталықтарын тұтас немесе ішінара
жойды. Сондай-ақ, 9200 село мен деревняны талқандап, 3 млн адам азық-түліксіз қалды.
Гитлершілдер 10 мың козхозды, 92 совхозды, 316 машина-трактор станциясын тонады.
Жаулаушылық режим қинау апараттарымен ерекшеленді. Бірақ, оларға қарсы күрес
бұқаралық сипат алды. 1944 жылы белорусь жерінде 150 партизан бригадасы және 49 жеке
отрядта жалпы саны – 143 мың адам болды. Олармен қоса он мыңдаған ерікті құрамалар
беллсенді күрес жүгізді. Сондай-ақ, 1 мың коммунист және 31 мың комсомол жау тылында
соғысты [1].
1944 жылы көктемде Кеңестік команда басшылығы «Багратион» деп аталатын әскери
операцияны дайындауға кірісті. Операция жоспары бойынша бірден немістердің
қорғанысына алты бағытта шабуыл жасап, қоршауды бұзып, витебск, бобруйск, орша және
могилев тобына соққы ұйымдастырылды. Екінші кезеңде үш Белорус майданының
соққысымен Минск қаласын қоршап немістердің негізгі «Орталық» армиясын жою
жоспарланған. Үшінші кезеңде жоспар бойынша кеңес әскері майданды кеңейтіп,
Беларуссияны азат етіп, Кеңес Одағының батыс бөлігіне шығуы қажет болған.
23 маусымда Белоруссияда майдан шебі былайша қалыптасты: шығыс Полоцскден –
Витебск – шығыс Орша, Могилев және Бабруйсктен Принять өзеніне дейін. Бұл бөлікте 1-ші
Балтық жағалауы (басқарушы армия генералы И.Х. Баграмян), 3-ші Беларусьтік (басқарушы
генерал-полковник И.Д. Черняховский), 2-ші Беларустік (басқарушы армия генералы К.К.
Ракасовский) майданды басқарды. Бұлардан басқа Польша 1-ші армиясы әскери құрамасын
1-
ші Беларусь майданынан генерал-лейтенант С.Г. Поплавский басқарып, олармен қоса
Днепрлік әскери флотилия қатысты. Олардың барлық әскери күші 1,4 млн адам болып, 31
мың қару және миномет, 5,2 мың танк және САУ, 5 мың самолет (166 дивизия, 12 танк және
механикаландырылған корпустар, 21 21 жеке бригада және 5 әуе армиясы). Майдандардың
жалпы қозғалысын үйлестіруші Ставкада – Маршылдар Г.К. Жуков және А.М. Василевский
болды.
Немістер жағынан бұл қарулы күштерге қарсы тұрған 16-шы «Солтүстік» армиясы, 4-
ші «Солтүстүк Украина» танк армия тобы және «Орталық» (2-ші, 9-шы және 3-ші танк
армиясы) генерал-фельдмаршл Э.Бушаның командалық басшылығымен (28 маусым 1944 ж.
–
генерал-фельдмаршал В. Модель) басқарды. Бұл топтардың жалпы саны 1,2 млн адам
болып теңелді, 9,5 мың қару және миномет, 900 танк және шабуылдаушы қарулар. Әуеден
жаяу әскерді қолдауды жүзеге асырған 1-ші, 4-ші және 6-шы әуе флотында 1,4 мың самолет
болды.
1944 жылы 23 маусымда 3-ші Белорусь майданы Витебскінің оңтүстік бағытына
шықты. Осы күні солтүстік қалаларда Балтық жағалауының 43-ші армиясы соққы берді.
Олар бір-біріне жақын жылжып келді, кеңес әскері 25 маусымда Витебскінің батысында 5
немістің моторлы дивизиясын (3-ші танк армисын) қоршауға алып, оларды 27 маусымда
жеңіп, бұл майданның әскерлері 28 маусымда Лепельді азат етті.
Осы уақытта 3-ші Белоруссия майданы жау қорғанысын бұзып өтіп, 3-ші танк және 4-
ші армия бірлесе отырып, алға шешуші шабулға шықты, нәтижесінде 1 шілдеде Борисов
қаласын азат етті. 33-ші, 49-шы және 50-ші армия 2-ші Белорусь майданынан келіп майданда
28
қанды ұрыстан кейін жау қорғанысын кең көлемде бұзып, 28 маусымда Могилев қаласын
азат етіп және Минск бағытында қозғалысын жалғастырды. Сонымен қатар, немістің 9-шы
армиясын шегінуге мәжбүр етіп, 29 маусымда Бабруйск ауданында 6 дивизияға дейін
қоршап жойды.
Жаудың соңына түсудің нәтижесінде паралельді бағытта 3-ші, 2-ші, сондай-ақ, 1-ші
армиялар (3-ші, 28-ші, 48-ші және 65 армия) Беларусь майданының қосымша әрекет етуімен
Балтық жағалауы 1-ші армиясы шығыс бағытта Минск маңында 4-ші және 9-шы неміс
армиясының жекелеген күштерін қоршады (100 мың адамнан аса). 3 шілдеде кеңес әскері
Минск қаласын азат етті. 11 шілдеде қарсыластың қоршауға алынған «Минск котелын»
таратты.
Осылайша, 12 күн ішінде кеңес әскері батыс бағытта 280 шақырымға жылжып,
беларуссияның үлкен бөлігін және астанасы Минск қаласын азат етті. Беларуссияны азат
етуде немістердің «Орталық» армиясынан 17 дивизия және 3 бригада толығымен жойылып,
50 дивизия өздерінің жарты құрамынан жоғалтты. Әуеде және әуежайда 2 мың неміс
самолеты жойылды [2].
Белоруссияны азат етуде жекелеген жауынгерлер ғана емес, Қазақстанда жасақталған
тұтас әскери құрамалар мен бөлімдер де қатысты. Олар: 8-ші, 88-ші атқыштар, 27-ші және
30-
шы гвардиялық атқыштар дивизиясы, 209-шы Зайсан атқыштары, 173-ші гаубицалық,
129-
шы минометтық және 991-ші авиациялық полк, 100-101-ші қазақ ұлттық атқыштар
бригадасы.
Қазақстандықтар Белоруссияны азат етудің алғашқы кезеңінде өздерінің барылығы,
ерліктерімен ерекшеленді. Бірақ бұл кезде алғашқы шайқастар болатын. Алда өте ауыр және
қанды соғыстар күтіп тұрды. Сондай үлкен шайқастың бірі – Калинковмч-Мозырь
операциясы еді. Ол 1944 8 қаңтарда кеңестік баталондарды артелериялық дайындықтан
басталған. Бұлардың ішінде Алматыда құрылған 173-ші гаубицалық артолк жау жағына көп
соққы берді. Полкке жүктелген тапсырма 77-ші атқыштар дивизиясын Александров
селосында оқ-дәрімен қамтамасыз ету болды.
Белоруссияның Речицк бағытында батысқа қарай 162-ші Ортаазиялық дивизия
жылжығанда, оның құрамында Зайсанда құрылған 209-шы атқыштар полкі да болды.
Белорусь жеріне дейін бұл полк жауынгерлері бірнеше мыңдаған шақырым жол жүріп,
көптеген шайқастарға қатысып, үздіксіз соғыстардан әскер қатары сиреп, қазан айының
соңында ғана толықтырылып, тағ да алдыңғы қатарға шығарылған. 17 қарашада ауыр
шайқастан кейін Речица аумағына басқа дивизиялармен қоса шыққан. Бұл бірқатар әскери
құрамаларды біріктіріп жауға соққы берген 162-ші атқыштар дивизиясы «Красная Знамия»
орденімен марапатталған. Одан кейін Зайсандықтар Хомичи ауданында, Калинковичей
солтүстігінде ауыр шайқастарға қатысты.
Кеңес Одағының Орталық майданынан солфалангалық құрамалар Днепр өзенінен өтіп,
БКСР оңтүстік-шығыс аудандарын азат етуге келген, ал, осы майданның оңфалангалық
бөлімдері Батыс және Калинин майданындағы әскермен тығыз байланыста бірге қимылдап,
солтүстік-шығыс аудандардан жауды қуу операцияларына қатысты. Бұл стратегиялық
бағытта 30-шы гвардиялық (бұрынғы 238-ші) атқыштар дивизиясы қатысқан болатын. Осы
әскери дивизия Семей, Өскемен және Алматыда құрылған еді [3].
1944 жылы маусымда 101-ші қазақстандық Белоруссия жерінде 4-ші армияның
оңфалангалық шебінде жүре отырып, шайқасқа қатысты. Осы уақытта 362 солдат ордендер
және медальдармен марапатталды. Бірақ, 4 шілдеде бригада таратылып, 90-шы гвардиялық
және 100-ші атқыштар дивизиясына біріктірілді [3, 34-65].
Белоруссияны азат етуге көптеген қазақстандықтар қатысты. Олардың ішінде 2
атқыштар дивизиясы, 1 гаубицалық, 1 минометтік және авиациялық полк Қазақстанда
жасақталған еді. Одан басқа Кеңес Армиясының басқа да әскери құрамалары мен
бөлімдерінде әскери борыштарын өтеді.
Қазақстандық екі дивизияның біреуі ерекше көзге түсті. Ол 88-ші атқыштар дивизиясы
болатын. Дивизия 9 ай бойы қорғаныс шайқастарына қатысып, Соленск-Орша және Горман
29
елді-мекенінен келді. Бұл дивизия үшін «Багратион» операциясы 23 маусымда таңғы сағат
6:10да 410-шы артилериялық полкпен бірге жау позициясын атқылаудан басталды. Осы
шайқаста қару командирлері сержант Т.Т. Голованов және С.С. Самарцев ерекше көзге түсіп,
«Красная Звезда» орденімен марапатталды.
Бұлардың соңынан таңғы сағат 8:40-та дивизия өтуге ыңайсыз болған және жау
бекінген траншейлерде жасырынған жауды жою үшін жаяу әскер шабуылға шыққан.
Олардың ішінде алматылық лейтенант К.Е. Пономаренко және қатардағы жауынгер Оңтүстік
Қазақстан облысы, Түлкібас ауданынан Н.Б. Көлбаев, семейлік аға сержант Курсаков болды
[3,68].
1944 жылы 23 маусымда басталған шабуыл қарсаңында кеңестік авиация және
ариллерияның соққысы дұшпанның қорғаныс құрылыстарын түгел дерліктей талқандап және
оның солдаттары мен офицерлерінің көпшілігін қатардан шығарды. Қорғаныстың бірінші,
негізгі шебін бұзып өтіп, қарсы шабуылдарды тойтара отырып, Мәскеу-Минск тас жолы
бойында шабуыл жасаған 88-ші дивизия 26 маусымда кешке Оршаның солтүстік төңірегін
жаудан босатты.
Ұлты беларус Н.П. Луговской 334-ші атқыштар дивизиясының батальонын басқарды.
25 маусымда Батыс Двинаның сол жағалауында кескілескен ұрыстар жүрді. Батальон
жаудың 12 танкісін, 17 зеңбірегін және 40 автомашинасын жойды, жауды желкелей отырып
Требовкаға кірді де, Витебск-Бешенковичи тас жолын кесіп тастады. Будилово мен
Гнездиловичиді жаудан босата отырып, Н.П. Луговскойдың солдаттары 3-ші Беларус
майданының алдыңғы шептегі бөлімшелерімен қосылды, сөйтіп «Витебск қоршауын»
немістің бес дивизиясы алынды. Н.П. Луговский қаза болғаннан кейін Кеңес Одағының
Батыры атағы берілді.
Д.Т. Масин Минскінің шығысына таман болған ұрыстарда ерекше көзге түсті. 250
атқыштар дивизиясының ол басқарған 922 атқыштар полкі фашистердің жолында алынбас
қамал болды. Старо-Мартьяновка түбінде, Могилевтен Минскіге баратын жолда 350 дей
жаулаушы одан әрі өте алмай жер жастанды. Ұрысты батыл ұйымдастырып, өзінің өжеттік
пен ерлік көрсеткені үшін капитан Т.Д. Масинге Ленин ордені мен «Алтын «Жұлдыз»
медалы берілді [4].
Қазақстандық минометшілер «Багратион» операциясына 25маусымда 8-ші бригадамен
бірге Лучес жағалауында қатысты. Олар бригаданы минометтік қарудан оқ жаудыру арқылы
немістердің жаяу әскери батальонының қорғанысын бұзуға көмектесті. Одан кейін 35-ші
танк гвардиялық бригадасымен және алдыңғы сапта 2-ші артилериялық дивизиясымен бірге
Велейкиді азат етті.
Шайқас аяқталуға 2 күн қалғанда 129-шы минометшілер полкі Сморгонь үшін сағысты.
Бұл жаудың Вильнюс бағытындағы тірек бекеті болатын. Қазақстандықтар жаудың
минометтік және артилериялық батареяларын, 17 машинасын, 24 тасмалдаушы көлігімен 150
вермахт солдат және офицерлерін жойды. Олардың ішінде ерекше көзге түскендер – 2-ші
дивизия командирі капитан Кожедуб, аға лейтенант Влков, Губарев, Матюха, Савченко,
Скляров, кіші сержант Ермекбай Есенқазақов бар еді.
1944 жылы 25 маусымда Витебск облысының Бешенковичи елді-мекенінде
автоматшылардың шабуылдаушы тобында Оңтүстік Қазақстан облысы, Алғабас ауданы,
Қызыларық ауылының азаматы Садық Сертекұлы Абдужаббаров асқан ерлік көрсетіп, Батыс
Двина арқылы өтіп, қарсылас жаудың пулеметін тартып алып, одан атқылау арқылы 30 неміс
солдатын жойған [5].
Осындай ерекше ерлік көрсеткен қазақстандықтардың бірі ШҚО Ұлан ауданы, Солдат
ауылының азаматы Ізғұтты Құрманбайұлы Әйтіков 1944 жылы 22 маусымда Витебск
облысы, Сиротин ауданын азат етуде ерекше танылған. Ол Плиговка деревниясының
маңында өз батальонының старшинасы ретінде басшылық жасай отырып, жаудың
қорғанысын бұзып кіріп, 6 шақырым жерге өткен. Бұл шайқаста жауынгер жаудың тягач, 3
дзот және блиндаждарын талқандаған. Одан кейін 3 шілдеде І. Әйтіков қасындағы 4
жауынгерімен Батыс Двина өзенін бірінші болып өткендердің қатарында болды. Оның
30
жауынгерлік анкетасындағы мінездемесінде жау екі рет өзеннен өткендерді жойғысы келді.
Бірақ қарсы шабуыл нәтижесінде жаудың 4 пулеметін, 38 солдаты мен офицерін жойған.
Оның екі рет тікелей шабуылының нәтижесінде жау жағына тойтарыс беріліп, өзеннен екі
полктың өтуіне мүмкіндік жасаған. Ал, 25 шілдеде І. Әйтіков Литва КСР-нің Зарасай
қаласының маңында шайқаста қаза тапқан. Оған кейін Полоцк жерінде бюст орнатылған [3,
71].
Витебск түбіндегі шайқаста 1944 жылы 22 маусымда ШҚО Глубокое селосының
азаматы Ф.С. Брестов атқыштар бөлімін басқарып, жаудың қорғанысына тереңдеп енген.
Командир ретінде ерлік көрсетіп, жау дзотына граната лақтырған, одан кейін 3 пулемет
және 8 солдатты жойған. 24 шілдеде ол алғашқылардың бірі болып, Батыс Двина өзенін өтіп,
жекпе-жекте жаудың 10 солдатын құртқан.
Ақтөбе облысы, Қобда ауданы, Акраб ауылының азаматы автоматшы, ефрейтор
Абдулла Жанұзақов 1944 жылы 22 маусымда Витебск облысында биікте орналасқан
Сиротино деревниясындағы орналасқан жау дзртына еңбектеп барып, оған граната
лақтырған және ол жерде жау әскерін тұтқындап, одан кейін Батыс Двина өзенінен өтіп,
плацдарымды алуға қатысты. Ал, темір жолы бар Лепель ауданында ол жауынгерлердің өтіп
кетуі үшін мүмкіндік жасап, жау жағына оқ жаудырды. 5 күннен кейін Урша өзенінен өтерде
қаза тауып, Полоцск ауданы, Заскори поселкі маңында жерлен [3,71-72.].
1944 жылы 26 қазанда Л. Бедаға Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. Белоруссия
операциясына бірінші күннен қатысты. 1944 жылы 23 маусымда Оршадан шығысқа таман
орналасқан дұшпанның қорғаныс шебіне екі рет бомба тастап, ал 25 маусымда Орша
стансасын бомбалап, тауар пойызының паровозы мен 20-ға тарта вагонын құлатты, 8
нысанды өртеді. Кейінірек ол серіктерімен бірге тонап алынған дүние мүлікті тиеп, сол
стансаға қос теміржолмен бара жатқан жау пойыздарының алдыңғы паравоздарын бомбалап,
істен шығарды. Барлық 20 эшелон түгелімен жаяу әскердің олжасына айналды. Содан соң Л.
Беда мен Окрестиннің топтары теміржолдың аман сақталуын қамтамасыз етті [6].
Белоруссияны азат ету барысында 101 бригаданың шабуылға шығуына жер жағдайы
да қолайлы болмады, себебі – қалың ормандар, қыста да қатпайтын батпақты жерлер, сансыз
көлдер мен кес-кестеп жатқан өзендердің келтірген кедергісі көп болды.
1944 жылы 12 маусымда 101-ші қазақ атқыштар бригадасы 219-шы атқыштар
дивизиясымен және Витебск облысының партизандарымен Россони қаласын жаудан азат
етті. 26 маусымда Витебскіні, 27 маусымда Оршаны, 28 маусымда Могилевті, ал 3 шілдеде
Минскіні жаудан босатты. Ал, шілде айының соңында бүкіл Беларуссияны азат етті.
1944 жылы шілде айының соңында 101-ші ұлттық дербес атқыштар бригадасында қазақ
саны азайып, көпұлтты дивизияға айналды. Олар орыс, украин, беларус, эстон, латыш,
литван, өзбек, түркмен, тәжік жауынгерлерімен тізе қосып, өшпес ерліктерімен, Отанға
берілгендіктерімен тарихта өз іздерін қалдырды.
Белоруссияны азат еткендердің ішінде қазақстандық 101-ші бригаданың
жауынгерлерінің «Ерлігі үшін» медалімен марапатталғандар қатарында Сағымбаев Фазыл,
Әбдікәрімов Әбдіғали, Әбдіхалықов Жақып, Тоғабылов Мырзахмет, Махамбетов Өмірзақ,
Жақыпов Қасымжан, Бержанов Жүнісбек, Үргенішбаев Махамбет, Қыпшақбаев
Махамбедияр, Ерішов Сары, Сарбасов Мақұлбай, Сейтпенбетов Қуан, Піржанов Бексеіт,
Байғабылов Мырзабек, Белменов Мұхамеджан, Бәкіров Мәжит, Қанабаев Сәлім,
Боранқұлов Бедер, Өтегенов Әлихан, Мұқанов Бейсен, Шайхаббасов Егеубай, Бектұрғанов
Кенжес, Нығыметов Данияр, Рахымжанов Төкен, Алшымбаев Сейфолла, Татау Әшкин,
Қабылбек Шәкіров, Жанпейсов Ахметжан, Сұлтанбеков Қасен, Өтегенов Болатбай,
Жамбылов Хамит, Момбаев Құрманбай, Сасықов Алпамыс, Зәкіров Қайролла, Ақшолақов
Қуандық, Байтенов Жантөре, Құсайынов Ерғали және т.б. майданда ерлік көрсетті [7].
Осылайша, Белоруссия жерін азат ету шайқастарына қатысып, көпшілік
қазақстандықтар қасиетті істе белгілі болды. Көптеген қазақстандықтар әскери бөлімдер мен
құрамаларда ерлік көрсетті, олардың 45 адамы Кеңес Одағының Батыры атағын иеленді.
|


url: http://emirsaba.org/sbornik-materialov-mejdunarodnoj-nauchno-prakticheskoj-konfere.html?page=4#ҚАЗАҚСТАНДЫҚТАРДЫҢ_«БАГРАТИОН»_ОПЕРАЦИЯСЫНА_ҚАТЫСУЫ___(_1944_жылы_Белоруссияның_азат_етілуі)____Қ.Ә._Еңсенов


text:
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1.
Қозыбаев М.К. История и Современность. Алматы, 1991. стр. 14
2.
Ширер У. Взлет и падение третьего рейха. т.2, М.1991.стр.343
3.
Букаткин П.Р. От Уральска до Эльбы и Прага.Уральск.1994 стр 3.
4.
Народное хозяйство Казахстана.Статистический сборник. - Алматы.1968, стр 8.
5.
ГА ЗКО, ф.850.оп.9. д.218.л 2.
6.
ГА ЗКО, ф.850.оп.9. д.218.л 3.
7.
РФ. ф. 7913.оп 1. д.61.л 107.
8.
ГА ЗКО, ф.4.оп.10.ед.хр 678.л 53.
9.
Зауыттың 70 жылдығына арналған материал. (1941-2011 ж). Орал қаласы.40 бет.
10.
ГА.ЗКО. ф.н.оп.10.ед.хр.100.л.21
11.
Сталин И.В. жеделхат,грамота.слайд, сурет.
БАУЫРЖАН МОМЫШҰЛЫНЫҢ ШЫҒАРМАЛАРЫ – ҚАЗАҚСТАНДЫҚ
ОТАНСҮЙГІШТІККЕ ТӘРБИЛЕУДІҢ РУХАНИ ҚАЗЫНАСЫ
Қ.Қ. Байсарина
т.ғ.д., профессор
Шәкәрім атындағы мемлекеттік университеті
(Семей, Қазақстан)
Бауыржан Момышұлының еңбектері аса құнды әскери-теориялық еңбек, сонымен бірге
тағылымдық мәні зор рухани дүние екендігін де байқайды. Жастарды рухани-адамгершілік
тұрғыда дамытуда негіз болуымен ғана шектелмейді, ол патриотизімді қалыптастырудың
ұтымды факторы болып табылады. Жастарды төзімділікке, өзін-өзі ұстай білуге, тәртіпке,
адалдыққа, туған жерін сүюге, өз отандарының мүддесі үшін үлгі боларлықтай жоғары
деңгейде қызмет етуге баулиды, аға ұрпақтың ерлік дәстүрін өнеге жасауға және оларды
келешек ұрпаққа жеткізе білуге үйретеді.
Әскери әдебиетте Бауыржан Момышұлының өткен заман мен біздің заманымызда
болып өткен әлем халықтарын қамтыған соғыстардың қайталанбас үш түрлі ерекшелігі
болғанын атап өтумен бірге, өз танымын жіктей отырып көрсетете білді. «Әскери ғылым
адамзат тарихында үш дәуірге бөлінеді: мануфактуралық, машиналық және термоядерлық.
Үшеуінің үш түрлі ұғымы бар. Үшеуінің үш түрлі қару-жарағы бар. Үшеуінің үш түрлі
тактикасы мен стратегиясы бар. Ол тарихи нәрсе. Осы таным тұрғысынан қарағанда түркі
халықтары басынан кешкен соғыстардың болмысын, тарихын танып – білуге, ол жайында
ғылыми зерттеу жұмыстарын жүргізгенде осы ой танымдарды әскери теориялық қағида
ретінде қарап, үнемі сүйеніп отыруға болатын идеялық бағыт – бағдар болып табылады.
Қазақ халқы өз тарихында соғыс жүргізудің машиналық дәуірі деп аталатын түріне
яғни мейлінше жетілген түріне алғаш рет Кеңестер Одағы мен фашистік Германия
арасындағы соғыста араласты. Қазақ солдаттары мен қазақ командирлері майдан төрінің бұл
дәуірдегі қару-жарақтың барлық түрін тез арада меңгеріп, әлем жұртын таңдандырған
ерліктер жасап жатты. Яғни тарихтың қатал сынынан абыроймен өтті. Өз халқының қас
батыры атанған Бауыржан Момышұлы да алғаш рет соғыс жүргізіудің мейлінше жетілген
машиналық дәуіріне араласып, ерлік даңқы бүкіл әлем халықтары назарына ілікті. Ата жауға
қарсы Отанды қорғау жолында жауына қарсы соғыс қару-жарақтарымен бірге қаламын яғни
қамал бұзар қаһарлы сөзін де қоса жұмсаумен ерекшеленеді. Бұл тақыр жерде пайда болған
354
кездейсоқ құбылыс емес, ол көне заман ата-бабаларынан берімен қарай жалғастық тауып
келе жатқан дәстүр жалғастығы болды.
Соғыс жүргізудің осы түрінің алғашқы екі кезеңінде әскери әдебиет жанры пайда
болып, дамудың, жетіліп қалыптасудың ұзақ жолдарын бастан кешті. Әскери әдебиет деп
нені айтамыз, оның тақырыптық негізі мен зерттеу нысандарына нелер жатпақ деген
сұрақтардың алдымызды тұратыны да шындық. Әскери әдебиет деп әскери ғылым
түрлерімен бірге, көркем өнердің өзіндік ерекшелішгіне орай пайда болған көне заманнан
бүгінге дейін дамып, қалыптасу үстінде келе жатқан рухани құбылыстың қомақты бір
саласын айтамыз.
Әскери әдебиеттің көркем әдебиет саласында пайда болған түрлерін, оның өзіндік
дербес саласына жататын, жалпы әскери көркем әдебиет пен соғыс майданына тікелей
қатысып, толарсақтан қан кешіп, Отан үшін жан беріп, жан алысқан әрі майданда қарумен
бірге қамал бұзар қаһарман сөзді қосу жұмсағын дарынды жауынгер мен қолбасшылар
қаламынан туған әскери көркем әдебиеттің жөні бір басқа екенін баса айтамыз. Әскери
әдебиеттің түрі бізде Ұлы Отан соғысы тақырыбына жазылған көркем әдебиет туындыларын
айтып жүреміз. Кеңес дәуірінде Ұлы Отан соғыс тақырыбында жазылған көркем туындылар
бойынша қазақстандық жазушылар, Ресей мен Украинадан кейінгі орынды иемденеді. Кеңес
үкіметіне қараған түркі халықтарының ішінде қазақтар әскери әдебиет тарихында жетекші
орында.
Қырғын соғысқа қаспай-ақ сырттан бақылап, майдан өмірі туралы әдебиеттің әртүрлі
жанрында жазатын ақындар, жазушылар, драматургтар да болды. Мысалы, Л.Толстой орыс
халқының басынан өткен 1812 жылғы Отан соғысы шындығын суреттеутін өзінің «Соғыс
және бейбітшілік» романын жазса, 1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысы жайында
Ғ.Мүсірепов «Қазақ солдаты» романын, М.Әуезов «Намыс гвардиясы» пьесасын жазды.
Басқа ақын-жазушылар да майдан тақырыбына қызу атсалысты. Әрине, бұларды да әскери
көркем әдебиет саласына жатқызамыз [1].
Түркі халықтарының көне дәуірден бігінге дейін дәстүрлі жалғастық тауып дамып келе
жатқан әскери әдебиеті болғандығын жазба тарих ескерткіштері де айғақтайды. Сол
замандағы түркі халқының тәуелсіздігі жолында болып өткен қырғын соғыстарға қатысып,
қарумен де, қаламымен де күреске түскен Тоныкөк бабамыз – түркі халықтары әскери
әдебиетінің басында тұрған тарихи тұлға. Түркі қағандығы дәуірінен кейін, Қараханидтер
заманында бұрынғы он садақ аталған елден әлемге әйгілі «Құдатғу білік» (ХІ ғасыр)
кітабының авторы Жүсіп Хасхаджибтің еңбегінде сол заманда ғұмыр кешкен қоғамның
саяси-әлеуметтік топтарын жүйелеп, әскери қолбасшылар туралы сарапталған пікірлері
бүгінгі таңда да ғылыми айналысқа сұранып тұрған ой танымдарға тұнып тұр. Автордың
майдан төрінде әскери қолбасшылардың шешуші орнын анықтап, жеке тұлғаның
қаншалықты ықпалы барын сараптай келіп: ...Мың арыстанды бастаған қой бастаған, мың
қойды бастаған арыстан бастық артық,- деген аталы сөзі тек майдан төріндегі әскери
қолбасшы туралы ғана емес, қазіргі қоғамдық билеу сатысындағы әрбір бастыққа қолдануға
болатын шындық екенін анық сезінеміз.
Біз осындай мысалдар қатарына, әскери әдебиет туралы ой-танымның өлшеміне
Моғолстан мен шағатай өлкесіндегі Әмір Темір әулеті заманында да ақын, ғалым, қолбасшы,
патшалық билік еткен айтулы тұлғалардың әрекет еткенін тарта аламыз. Мысалы, атақты
З.Бабыр патшаның өз мақсатына жету жолында жүргізген күрестерінде қаруы мен қаламын
қатар жұмсап, артына өз өлеңдері мен әлем мойындағын «Бабырнама» туындысын қалдыруы
–
осының нақты айғақты дәлелі.
Бауыржан Момышұлының өмірі Кеңестер Одағы мен фашистік Германия арасында
болып өткен Ұлы Отан шайқасында соғыс жүргізудің мейлінше жетілген машиналық
дәуіріне тұспа-тұс келді. Соғыс басталғанға дейін Бауыржан Момышұлы 1932 жылдан
әскери қатарында қызмет етіп, әскери білім мен іс – тәжірибесін жете менгерген аға
лейтенант дәрежесіне дейін көтерілген еді. Ол бұған дейін де даярлығы жетілген жауынгер
командир ретінде қалыптасқан еді. Мұның үстіне, рухани дүниесі де қордаланып баий
355
түскен еді. 1928 жылдан бастап қолына қалам ұстап, алғашқы өлең жолдарымен,
публицистикалық тұңғыш «Тау сағыз бен көк сағыз» аталатын мақаласымен бірге
күнделіктер, естеліктер жазу арқылы қалам ұштау үстінде өсіп келе жатты [1].
Ұлы Отан соғысы басталып, қанды майдан қызған тұста « Барлығы да майдан үшін»
ұраны белең алды. Майдан жауынгелеріне рух беріп, отаншылдық сезімін ұштай түсуге
барша өнер қайраткерлері жұдырықтай жұмыла түскен кезде, кең мағынадағы әскери
әдебиет саласындағы қаламгерлер өнері де қалыптасу, даму жолына түсті. Осы тұрғыдан
қарағанда әскери әдебиеттің шеңберіне енетін, әрі қайталанбас өз ерекшелігімен
дараланатын ақын-жазушылар өз бастарынан кешкен өмір шындығын жазды. Майданның
өтінде болып, жауымен бетпе-бет келіп алысқан жауынгер ақын-жазушылар: Б. Момышұлы,
Қ.Аманжолов, М.Ғабдуллин, Б.Бұлқышев, Ә.Нұрпейісов, Т.Ахтанов, Ж.Молдағалиев,
С.Мәуленов, А.Жұмағалиев, т.б.
Аталған ақын-жазушылардың бәрі де Ұлы Отан соғысы кезіндегі әскери әдебиеттің
қалыптасып дамуына өз үлестерін қосып, тақырып аумағын кеңейтіп, майдан жаңалықтарын
дер кезінде жеткізіп, халық рухын көтеріп отырды. Жоғарыда аталған әскери әдебиеттің
өкілдеріне қарағанда үшінші топтағы ақын-жазушылар туындысы арасынан
Б.Момышұлының алар орны бөлекше. Ол ата-бабадан бермен келе жатқан әскери әдебиеттің
терең таныс болып, ата дәстүрді айрықша дамыта жалғастырып, түркі халқтыры әскери
әдебиетінің негізін салып, соны шынайы қалыптастырушы қайталанбас тұлғаға айналып
үлгерді.
Бауыржан Момышұлы қатысып, қолбасшылық еткен майдан төрі соғыс жүргізудің
машиналық дәуірі еді. Мұндай тарихи тағдыр шешілетін соғыс жүргізудің бұрын сонды
болмаған жаңа техникалық құралдарды пайдалану, оны жете меңнеру, соны майданда
шеберлікпен қолдану үшін қолбасшы әскери ғылым салаларын жетік білу шарты алға
қойылды. Ал, ширек ғасыр өмірін кеңестік тұрақты армия қатарына қызмет атқарып, соғыс
кезінде аға лейтенант шенінен дивизия командиріне дейін өсу жолында Б.Момышұлы армия
уставына өзгеріс ендіріп, стратегия мен тактика саласында жаңалық ендірген әскери ғылым
саласында мейлінше жетіліп, теңдесіз ерліктер жасап, атағы әлемге танылып, халық танып
мойындаған дарынды тұлғаға айналды. Соғыс аяқталған соң Ұлы Отан соғысының ең озық
әскери қолбасшыларынан іріктеп таңдап алынған 250 командирден жасақталған бір мезгілдік
әскери академияға оқуға алынған түркі халықтарынң жалғыз өкілі еді. Әскери академияны
бітіріп, әскери академияда стратегияда мен тактика саласы бойынша дәріс беретін профессор
қызметін атқарған, әскери саладағы тұнғыш қазақ болуымен де ерекшеленетін [2]. Бауыржан
Момышұлы әскери жолдағы болашақ мансап-беделінің өз ойындағыдай болмайтынын білген
соң, жазушылық өнерге бағыт алып, тез таңылды. Қазақстан Республикасы Мемлекеттік
сыйлығын алды. Бұл өзгерісті замандастары Б.Момышұлының екінші ерлігі деп бағалады
[3].
Қазақтың намыстан жаралған халық екендігін әр ісімен, өзіндік болмысымен
басқаларға мойындата білген халқымыздың ардақты перзенті, аты аңызға айналған батыры,
қолбасшысы, айтулы жазушысы Бауыржан Момышұлының шығармалары, оның ішінде
негізінен Ұлы Отан соғысының отты жылдарында қағаз бетіне түскен, баспа бетін
«Психология войны» немесе «Қанмен жазылған кітап» деген жалпы атпен көрген дәрістері
мен әңгімелері үлкен тәрбиелік мәні бар ұлттық құндылықтардың қатарына жатады.
Кітаптың ішіндегі, қаһарлы күндердің белгісіндей ешуақытта мән-мағынасын жоймайтын,
биік патриотизмге толы, келер ұрпаққа сабақ болар оның өзіндік ойларының болашақ үшін
маңызы зор [4].
Осы бір баға жеткіссіз туындыны қолына алып танысқан оқырман, оның тек аса
құнды әскери-теориялық еңбек қана емес, сонымен бірге тағылымдық мәні зор рухани
дүние екендігін де байқайды. Бұл еңбектер, шын мәнінде, жастарды рухани-адамгершілік
тұрғыда дамытуда негіз болуымен ғана шектелмейді, ол патриотизімді қалыптастырудың
ұтымды факторы болып табылады. Өйткені, кітап мазмұнындағы оқиғалар, шытырманнан
шығудың жолдары, әртүрлі категориялық анықтамалар мен тұжырымдар және т.б. оларды
356
төзімділікке, өзін-өзі ұстай білуге, тәртіпке, адалдыққа, туған жерін сүюге, өз отандарының
мүддесі үшін үлгі боларлықтай жоғары деңгейде қызмет етуге баулиды, аға ұрпақтың ерлік
дәстүрін өнеге жасауға және оларды келешек ұрпаққа жеткізе білуге үйретеді.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1.
Мәмбетов Қ. Соғыс жүргізудің машиналық дәуіріндегі әдебиет // Қазақ тілі мен әдебиеті орыс
мектебінде. - 2008. - № 9. – 12-20 б.
2.
Мәмбетов, Қ. Бауыржан Момышұлы - соғыстың қатал тілімен жазған жазушы / Қ. Мәмбетов //
Ұлағат. - 2008. - 14-22 б.
3.
Жаналиева, А. Аты аңызға айналған батыр/ А. Жаналиева // Қазақ және әлем әдебиеті. - 2006. - №
4.-
18 б.
4.
Момышұлы Б. Екі томдық шығармалар жиынтығы. Т2. Роман, әңгімелер - Алматы: Жазушы. –
2004. -
381 б.; Қанмен жазылған кітап. – А.: Қазақстан. -1991. - 400 б.; Генерал Панфилов. 12-том:
көптомдық шығармалар жинағы.- Алматы: Өнер. - 2009. - 288 б.
ҰЛЫ ОТАН СОҒЫСЫ ЖЫЛДАРЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ЖАУЫНГЕРЛЕРІ ХАҚЫНДА
Т.С. Қаленова
т.ғ.к., доцент
Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті
(Астана, Қазақстан)
Ұлы Отан соғысы басталысымен КСРО Жоғарғы Кеңесі Алқасының әскер қызметіне
міндетті адамдарды мобилизациялау туралы Бұйрығы шығады. 1941 жылдың 23
маусымынан әскер қатарына алу басталды. Алдымен 1905-1918 жж. туған азаматтар
шақыртылды. Мобилизациялау жұмыстары жедел және ұйымдасқан тәртіппен жүргізілді.
Алғашқы кездің өзінде-ақ 5,3 млн адам Кеңестік Әскер қатарына алынды [1]. Қазақстаннан
1,9 млн адам мобилизацияланған. 1939 жылғы санақ нәтижесі бойынша соғысқа дейін
жалпы халық саны 6,1 млн адам болса [2], республиканың әрбір төртінші азаматы соғысқа
аттанған. Партия қатарынан 82 251 коммунист, жастардан 241 996 комсомол майданға
жіберілді [3].
Соғыстың алғашқы кезінен-ақ Қазақстан территориясында әскери құрамалар мен
бөлімдер жасақтала бастады. Олар әскери тәртіп талабына сәйкес құпия түрде жүзеге
асырылды. Оларға қатысты мәліметтер тек Жоғарғы әскери органдарына (Бас Штаб) ғана
берілді. Бұл жылдары республика майданға 12 атқыштар дивизиясын, 4 ұлттық атты әскер
дивизиясын, 7 атқыштар бригадасын аттандырғаны мәлім. Соғыс басталысымен алғашқы
болып ұрыстарға қатысқан қазақстандық әскер құрамасы-219-атқыштар полкі. Бұл
республикадағы азамат соғысы жылдарында құрылған жалғыз полк болды. Полк кейіннен
Латвия, Эстония, Ленинградты қорғау ұрыстарына қатысқан [4].
Қазақстанда құрылған алғашқы әскери құраманың бірі – 1941 жылы шілде айында
Алматыда жасақталған 316-атқыштар дивизиясы. Бұл дивизия генерал-майор И.В.
Панфиловтың басшылығымен құрылды. Дивизия құрамында қазақ, қырғыздар басым болған,
ал орыстар 20-25 пайызын құраған[5]. Бұл әскери құрама 1941 жылы 18 тамызда майданға
аттанып, Мәскеу түбіндегі шайқасқа қатысып, онда көрсеткен ерлігі үшін осы жылдың 17
қарашасында 8-гвардиялық дивизиясы құрметті атағы беріледі.
1941 жылы жазушы Илья Эринбургтің 8-гвардиялық дивизия туралы «Правда»
газетінің бетіне «Қазақтар» деген көлемді мақаласын жарияланады. Ол мақала тақырыбын
неге «Қазақтар» деп атады? 8- гвардиялық дивизияның құрамында 34 ұлт пен ұлыс өкілі бола
тұра, біздің қазақтардың Мәскеуді қорғауда көрсеткен ерлігі бәрінен де басым болатындығы.
Сондағы қолға түскен бір неміс офицері: «Сұмдық бір қорқынышты солдаттар бізге қарсы
357
шабуылға шықты. Олар біздің қарсы боратқан оғымызды елемей, атой салып келе жатты.
Олардың қазақ деген ұлттан деген екенін кейін білдім,- депті. Эринбург мақаласын аяқтай
келе: «қазақтар жел жетпес жүйрік мініп дағдыланған, ол бірақ қажет болса, еңбектей де
біледі, биік тауға өрмелеп те шыға алады. Саз батпаққа малтып та жата береді. Оларды ешкім
де, ештеңе де тоқтата алмайды» [6],- деп жазды
Мәскеу түбіндегі ұлы қырғын соғыс- екінші дүниежүзілік соғыстағы ең жойқын
ұрыстардың бірі- 1941 жылғы қыркүйек айының соңында басталған болатын. Ол орасан кең
байтақ көлемде өрістеді. Кеңес әскерлерінің ұрыс әрекеттерінің сипаты және олардың
міндеттері жөнінен бұл ұрыс екі кезеңге: қорғану (1941 жылдың 30 қыркүйегі мен 4
желтоқсан аралығы) және қарсы шабуыл жасау (1941 жылдың 5-6 желтоқсаны мен 1942
жылдың 7-8 қаңтар аралығы) кезеңдеріне бөлінеді. Қарсы шабуыл жасау одан кейін кеңес
әскерлерінің Батыс (Мәскеу), Солтүстік Батыс және Оңтүстік батыс бағыттарындағы жалпы
шабуылына (1942 жылдың 7-10 қаңтары мен 1942 жылдың 20 сәуірі аралығы) ұласты[7].
Бауыржан Момышұлы осы қанды шайқас кезінде өз батальонын 27 рет шабуылға
бастап, бес рет қоршаудан шығып, өзін шебер әскери маман және қолбасшы ретінде танытты.
Батырлық, әскери қолбасшылық турасында Халық батыры: «Ешкім іштен батыр болып
тумайды: батырлық та, мінез секілді өскен орта, көрген тәрбиеге байланысты қалыптасады.
Қолбасшы болсаң сондай бол - жосылып жатқан жолдай бол» деген еді.
Бауыржан Момышұлының майдандағы ерліктері мен әскери шеберлігі майдандас қазақ
жауынгерлері үшін үлгі және үлкен мақтаныш болды. Олардың Б. Момышұлына деген үлкен
құрметтерін оның майдандастары Мәлік Ғабдуллин мен Мадияр Мұхамедяровтың Бауыржан
Момышұлының отбасына жазған хаттан байқауға болады. Хатта: «Мы вместе с Бауыржаном
разгромили не мало крепостей, и кровного врага беспощадно и беспрестанно гоним с
советской земли на Запад. В бою Бауыржан замечательно смелый и бесстрашный. Он
оправдывает надежды Родины и белое молоко своей матери. Мы его друзья и боевые
товарищи, радуемся его героизму, проявляющему в борьбе за правое дело народа и Родины.
Мы славим матерей, родивших и вырастивших таких мужественных сыновей. Мы также
славим Вас, его подругу жизни, и желаем Вам всех благ и счастья в жизни.
Бауыржан Момышулы стал командиром батальона.
Свое мужество он проявил в боях, показал на деле. Верховное командование оценило
его заслуги и доверило ему командовании полком. Мы радуемся, за такую высокую честь,
оказанную казаху, нашему старшему боевому собрату. Недавно ему присвоили звание
гвардии майора. Мы от всего сердца поздравляем его. Спешим сообщить и Вам об этой
радостной вести. Поздравляем Вас» [8] делінген.
Бауыржан Момышұлының соғыста көрсеткен ерлігін И. В. Панфилов тірі кезінде
дәлелдей отырып, оны Ленин орденімен марапаттауды ұсынған, ал генерал Серебряков Б.
Момышұлына Кеңес Одағының Батыры атағын беруді 5 машинкалық бет өтініш толтырып,
Жоғары Кеңеске жіберген болатын-ды. Бұл ұсыныстар жауапсыз қалды [6, 19]. Өкінішке
орай, Кеңес Одағының Батыры атағы Б. Момышұлына тек қана 1990 жылы берілді. Алайда,
кеңес үкіметі тарапынан оның ерлігін әділетті бағаламағаны Бауыржан Момышұлының
ешқашан сағын сындырған емес. Алайда, даңқты жауынгер барша адамзат баласына орны
толмас қайғы-қасірет әкелетін сұм соғыс турасында өзінің «Қанмен жазылған кітабында»
терең бойлап, соғыс психологиясын жіті екшелейді. «Мен неліктен соғыс жөнінде жазып
жүрмін? Өйткені, соғыс- адам өміріндегі ең бір дүр сілкіндірерлік, жан түршігерлік оқиға.
Тылда адам соғыс туралы ойша елестетіп қана жүреді... сіздер театрдан немесе кино
экранынан соғыстың көріністерін көріп жүрсіздер, бірақ сіздер оның ішкі мән-мазмұнын
кинодан да, театрдан да көре алмайсыздар, себебі көптеген жазушылар мен өнер
қызметкерлері соғыс туралы шындықты, ақиқатты терең түсіне алмайды, долбарлап, қиялдан
шығарып жазады, мұнысы шындыққа сай келмейді»[9]. Соғыс - өмір мен өлім арпалысы,
адам жаны шүберекке түйілер қас-қағым сәттен тұратын зұлмат. Оның психологиясын соғыс
майданына қатысқан жауынгер ғана бар жан-тәнімен түйсіне алады. Ұрыс алдындағы
жауынгердің ішкі жан дүниесі тебіренісін ұшқыш, қазақтың қаһарман ұлы, Кеңес Одағының
358
Батыры Нұркен Әбдіровтің 1942 жылдың 23 қазанында тұңғыш рет әуе шайқасына аттанар
алдында туғандарына жолдаған хатынан дәл ұғынуға болады. Хатта: «Амандық хат! Аса
қадірлі ата-ана, Сәрсен, Асқап, Светлена. Қалай аман-есен денсаулықтың арқасында
жақсы жағдайда жүріп жатқан боларсыздар. Қалдарыңыз жақсы болар. Меннен қал хабар
білмек болсаңыздар аман сау жақсы жағдайда жүрып жатқан жағдайым бар. Қалым
жаман емес... Апа! Бірталайдан бері дайындалған уақыт бітті...ештеңе болмаса бүгін бе
сол қызу болып жатқан жерге барамыз. Сондықтан бүгін түнгі ұйқыны төрт бөліп
сіздерге- қайран әке-шеше, аға-жеңге, қарындасқа керосин лампасының жарығының
астында кешірім сұрап- кең- жазық уақытта ең ақырғы хатымды жазып оырмын.
Кім біледі: соғыс өлімсіз болмайды. Жетсе жаудың қаңғырған қорғасын оғы тас
қаққандай қайнаған жүрекке тиген күні болатын болса жас өмір ішінде алдарыңызға
шығып, қатты сөз айтқан болсам, кей жасөспірім жігіттей болып сіздерді ұмытып басқа
нәрсеге көңіл бөлген болсам, және де тілдеріңізді алмаған күндерім болса- бүгін осы ақ қағаз
бетіне жазылған хат арқылы жас басымды сіздердің аяқтарыңызға салып, кешірім
сұраймын.Міне, осы хатты жазып отырған уақытта өткен күндер көз алдыма елестеп
отыр. Сондықтан мен жас жанымды жауға бос бере қоймаспын, егер өлетін болсам да
жастығымды алып өлермін. Неге десеңіз менің қолымда немістерге қорғасын сыбаға
беретін жылдам ұшақ аэроплан бар...
«Кебін киген келмейді, кебенек киген келеді» деген мақал бар емес пе. Тірі болсақ
қосылармыз. Хош сау болыңыздар. Амандықпен жолықтыруға жазсын.
Нұркен
23 қазан 1942 ж.» [10]. Алайда Нұркен Әбдіровке туған-туыстарымен амандықпен
қауышуды тағдыр жазбады. Оның өмірі бар-жоғы 24 жасында қыршыннан қиылады. Н.
Әбдіров 2 ай ғана қанды майданға қатысқан уақытында 16 рет әуе шайқастарына қатысып,
фашистердің 12 танкісін, 28 автомашинасын, 18 оқ-дәрі тиелген мәшинесін, 3 жанармай
цистернасын, 8 зеңбірегін жойып жіберіп, 50 неміс солдаты мен офицерін жаһаннамға
аттандырған[11].
Нұркен Әбдіров жиырма жасында Қарағандының аэроклубында ұшқыштар курсын
бітіріп, запастағы ұшқыш атағын алып шығады. Арада бір жыл өткен соң Қызыл Армия қата-
рына шақырылады. 1942 жылы Орынбордағы авиаучилищені бітірген соң 267-авиация
дивизиясының құрамындағы 803-авиациялық шабуылшылар полкіне жіберілді.
Нұркен Әбдіров 1942 жылы 19 желтоқсанда 17-жауынгерлік сапарына ИЛ-2 ұшқыштар
звеносын басқарып шығып, жаудың Беков-Пономаревка ауданындағы (Сталинград шебінде)
бекінісімен шоғырланған техникаларын жоюға аттанады. Сол сапарында өрт шалған ұшағын
жау техникасы шоғырланған жерге бағыттап, қаһармандықпен қаза табады. 1943 жылғы 31
наурызда Н. Әбдіровке Кеңестер Одағы Батыры атағы берілді [12]
Соғыс Нұркен Әбдіров сияқты қаншама бозбалалар мен бойжеткендердің жастығын
«ұрлады». Жас ағаштай енді ғана бой көтеріп көктей бастаған талай жастардың өмірі
қыршыннан қиылып, асыл арман-мұраттарды қанды соғыс күндері жұтты.
Ұлы Отан соғысының қанды майдан жылдарында от кешкен қазақтың сондай қайсар
қыздарының бірі- Шағила Әкімбайқызы Құсанова. Ұлы Отан соғысы жылдары елімізден ер
азаматтармен қатар қазақ қыздары да өз еріктерімен майданға аттанды. Солардың қатарында
Шағила Әкiмбайқызы да болды. Ш. Құсанова 1941 жылы Алматы қаласындағы С.М. Киров
атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің «Тарих және филология» факультетіне оқуға
түседі. Бұл Шағила апай үшін ғылымның даңғыл жолындағы алғашқы баспалдақ еді. Алайда,
ол университеттің бірінші курсын бітірген 1941 жылы маусым айында Фашистік Германия
тұтқиылдан Кеңес Одағына қарсы соғыс ашады. Зұлмат соғыс бүкіл халықтың басына орны
толмас қасірет әкелді.
1941 жылдың 1 қыркүйегінен қараша айы ішінде Шағила Әкімбайқызы Ташкентте
қысқа мерзімді байланысшылар курсынан өткеннен кейін, желтоқсан айында Қырым
майданындағы Керчь қаласын азат етуге қатысқан десанттық әскер құрамында болды. 1942
359
жылдың мамыр айынан 14 атқыштар дивизиясы құрамында Дон майданындағы, Степной
және Сталинград майдандарындағы қанды шайқастарға қатысты.
Сталинград түбіндегі жеңістен соң, 14 атқыштар дивизиясы Оңтүстік-Батыс, І және ІІ
Украин майдандары құрамына енгізілді. Шағила Әкімбайқызы Румыния, Польша,
Чехославакияны азат етуге бағытталған батыл шайқастарда да майдандастарымен бірге Ұлы
Жеңісті жақындата түсу үшін ерліктің тамаша үлгілерін танытты. Осылайша бірнеше
майдандардың құрамында соғысқа қатысқан, қайсар мінезді, ұлтнамысты Шағила
Әкімбайқызы өзінің жауынгерлік ерліктері үшін «Жауынгерлік еңбектері үшін»,
«Сталинградты қорғаған үшін», «Қаһармандығы үшін» және т.б. медаль-ордендерімен
марапатталды.
Ұлы жеңісті Берлинде қарсы алған Шағила Әкімбайқызы сұрапыл соғыстың алғашқы
кезеңдерінен соңына дейін қатысып, өлім мен өмір арасындағы қыл көпірді әр бір секунд
сайын бар болмысымен сезініп, санасымен түйсінген қазақ жауынгерлерінің бірі. Сондықтан
да болар Шағила Әкімбайқызының өмірге, өмір сүруге деген құлшынысы ерекше, өйткені ол
оның парқын біледі.
Шағила Әкімбайқызы соғыстан кейін оқуын қайтадан жалғастырады. Кейіннен үлкен
ғылым жолына түсіп, кандидаттық, докторлық диссертация қорғап, ұзақ жылдар бойы білім
мен ғылымның қара шаңырағы – әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінде еңбек
етті. Бірқатар монография мен жүз елуден астам ғылыми еңбектердің авторы. Шағила
Әкімбайқызы бірнеше ғылым докторы мен кандидаттарын даярлаған танымал ғалым,
ұлағатты ұстаз. 1981 жылы педагогикалық саладағы үздік еңбегі үшін «Еңбек Қызыл Ту»
орденімен мараптталды. Ал 1995 жылы «Құрмет» ордені иегері атанды.
Шағила Әкімбайқызы өмір көрген, ажалмен бетпе-бет келген, содан ой түйген жан.
Сондықтан болар от пен оқтың ортасынан оралған Ұлы Отан соғысының ардагері, белгілі
ғалым, тарих ғылымдарының докторы, профессор Шағила Әкімбайқызы Құсаноыа өз
шәкірттеріне ғалымдығымен де, азаматтығымен де ұстаз бола білген тамаша жан.
«Екінші дүниежүзілік соғыста біздің ержүрек отандастарымыз жауынгер бабаларының
даңқты жолын лайықты жалғастыра білді. Олар қазақтың қайсар, рухы биік, батыр халық
екенін дүние жүзіне дәлелдеп берді. Арын - байрақ, намысын найза еткен ерлердің
қаһармандығы аңызға айналды.
Қазақстан Ұлы Жеңіске зор үлес қосты. Бес жүзден астам қазақстандық жауынгер
Кеңестер Одағының Батыры атанды. Талғат Бигелдинов, Рахымжан Қошқарбаев, Қасым
Қайсенов, Мәншүк Мәметова, Әлия Молдағұлова, Хиуаз Доспанова сынды қазақтың батыр
ұл-қыздарының ерліктері ұрпақ жадында өшпестей із қалдырды»,[13]- деп Елбасы Ұлы
Жеңістің 65 жылдық мерекесімен құттықтау сөзінде Ұлы Отан соғысы жылдарында ерлік
пен қаһармандыққа толы биік рухын барша әлемге танытқан аға ұрпақтың жанқиярлық ісін
дәл атап көрсеткен болатын.
Достарыңызбен бөлісу: |


text:
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1.
50 лет Вооруженных Сил СССР.- Москва.- 1968.- С. 257.
2.
Итоги Всесоюзной переписи населения 1959 г. Казахская ССР.- Москва.- 1962.- С. 11.
3.
Козыбаев М. Компартия Казахстана в период Великой Отечественной войны.- Алма-Ата.- 1964.-
С. 242.
4.
Жилин П. Усилия народов СССР в достижении победы во второй мировой войне.- Москва.- 1970.-
С.4.
5.
На Варшавском шоссе.- Алма-Ата.- 1968.- С.57.
6.
Құсанова Ш. Ә. Қазақтардың Ұлы Отан соғысы жылдарында жеңіске қосқан үлесі // «Қазақстан
Ұлы Отан соғысы жылдарында» атты Ұлы Жеңістің 60-жылдығына арналған республикалық
ғылыми-теориялық конференция материалдары.- Астана.- 2005.- Б. 18.
7.
Совет Одағының Ұлы Отан соғысы 1941-1945.- Алматы.- 1972.-Б. 121.
8.
Қазақстан Республикасының Орталық мемлекеттік мұрағаты (бұдан әрі- ҚР ОММ).-708-қ.- 7/1-т.
-
№6680-іс. - 32 п.
9.
Момышұлы Б. Қанмен жазылған кітап. Соғыс психологиясы. Стенограмма. –Алматы.- 2010.-Б. 4.
360
10.
ҚР ОММ.-1660-қ.-1-т. -№47 іс. – 88, 89 пп.
11.
ҚР ОММ.-1660-қ.-1-т. -№2 іс. – 2 п.
12.
Көлбаев Т. Сталинградты қорғаған қазақстандықтар // Алаш айнасы.- 16 ақпан 2013.
13.
http://www.zakon.kz/
ТРУДОВОЙ ПОДВИГ ЖЕНЩИН СОВЕТСКОГО ТЫЛА
М.Б. Аубакиров
Подполковник запаса,
заместитель начальника-начальник учебной части военной кафедры
Казахский гуманитарно-юридический инновационный университет
(Семей, Казахстан)
Известно, что война началась при крайне неблагоприятных для СССР соотношениях
сил с Германией. Особенно тяжело отразилась на развитии военной экономики потеря
важных экономических районов страны в начале войны. В результате оккупации
противником значительной части советской территории страна лишилась территории, на
которой до войны производилось 68% стали, 60% алюминия, 62% добываемого угля и.т.д.
Не однократно во время войны у советских воинов была одна винтовка на двоих. Путем
огромных усилий к 1942 году СССР стала производить больше оружия, чем Германия.
Сталин поднимая народ на священную войну с фашизмом, предостерегал советский народ от
недооценки врага, вооруженного мощной боевой техникой и имевшего опыт ведения
современной войны. Сталин призывал народ к тому, чтобы “в беспощадной борьбе с врагом
отстаивать каждую пядь советской земли, драться до последней капли крови за наши города
и села, проявлять смелость, инициативу и сметку, свойственную нашему народу”. По всей
стране звучали лозунги “Все для фронта! все для победы! ”.
По этой таблице можно увидеть, что число женщин занятых на производстве постоянно
растет и за 5 лет их выросло больше чем в 1.5 раза.
Годы
1940 в тыс.
1945 в тыс.
в % к 1940
Всего людей занято в производстве 47520
52820
111
Мужчин
35550
34210
96
Женщин
11970
18610
156
Использование женского труда на производстве показало еще одно величайшее
преимущество советской социалистической системы. И в этом вопросе с СССР на может
сравнится ни одно капиталистическое государство.
Мысли и стремление патриоток советского тыла хорошо выражены в обращениях
участниц двухтысячного митинга женщин Ивановской области. “Месть и великий
справедливый гнев, - писали они, - ни на минуту не угасают в сердцах каждого из нас.
Помните, что фронт проходит через нашу великую Родину, до самого маленького
отдаленного городка, до самой глухой деревеньки! Все мы – бойцы грозной, беспощадной к
врагу народной армии! Есть только одно стремление каждого честного советского человека -
все для фронта! Все для победы ! Фронт требует – будет выполнено! ”.
361
Активное участие женщин в созидательном труде резко изменило их положение в
народном хозяйстве, намного возросла их доля участия в производстве страны. Благодаря
заботам и большой организаторской работе партии уже в годы первых пятилеток советские
женщины стали активными строителями социализма в СССР. Женщины овладели и такими
профессиями, которые прежде были под силу лишь мужчинам: в 1939 году только в
металлообрабатывающей промышленности около 50 тыс. Женщин работали токарями, 40
тыс. –слесарями, 24 тыс. фрезеровщицами, 14 тыс. инструментальщицами и.т.д. Советские
женщины заняли место и в рядах интеллигенции. Если до победы Октября женщина-
инженер была редким исключением в России, то в 1934 году женщины составляли 10%
инженерно-технического персонала промышленности СССР, а в химической
промышленности они составляли 22,5% и.т.д.
Призыв Коммунистической партии к женщинам – заменить мужчин, ушедших на
фронт, - встретили у них горячий отклик. Сотни тысяч девушек и женщин добровольно
приходили на производство. Только в Москве в дни войны на производство пришло 374 тыс.
женщин – домохозяек. Из них более 100тыс. – промышленные предприятия столицы.
В осажденном Ленинграде уже в первые дни войны на Кировский завод 500
домохозяек, и число их возрастало с каждым днем. В августе 1941 года в механическом цехе
этого завода женщины составляли 90% всех работающих. В первые два месяца войны на
заводы и фабрики Горького пришло 11600 женщин, и в основном это были домашние
хозяйки. Они занимали самые разные должности и становились кузнецами, слесарями,
формовщицами, нагревальщицами и.т.д. Приток женского труда в промышленность страны
за счет домохозяек возрастал из месяца в месяц. К октябрю 1941 года женщины составляли
45% всех рабочих страны .
Об увеличении доли женского труда среди квалифицированных можно судить по
следующим данным (в %)
Основные профессии квалифицированных рабочих На начало
1941 г.
В конце
1942 г.
Среди машинистов паровых машин
6
33
Среди машинистов компрессоров
27
44
Среди токарей по металлу
16
33
Среди сварщиков металла
17
31
Среди слесарей
3.9
12
Среди кузнецов и штамповщиков
11
50
Среди шоферов автомобилей
3.5
19
Много женщин пришли в отрасли, производившие оборонную продукцию. Так, к концу
1942 года в важнейших отраслях оборонной промышленности женщины составляли от 30%
до 60%.С приходом большого числа женщин на производство важное значение приобрело
обучение их профессиям, а так же повышение производственной квалификации. Многие
труженицы овладевали новыми профессиями прямо у станка, на рабочем месте.
Большинство девушек и женщин приобретали рабочую квалификацию на кратковременных
курсах.
На фронтах великой отечественной войны
Среди добровольцев, подавших заявление об отправки в действующую армию, до 50%
ходатайств было от женщин. Только по Барнаулу Алтайского края было подано свыше 800
заявлений добровольцев, в их числе 474- от женщин. Уже в августе 1941 г. 4544 женщины и
362
девушки края проходили обучение на курсах медсестер и санитарок. Советские патриотки
шли на фронт, мужественно сражались с фашистскими захватчиками, проливая свою кровь и
расставаясь с жизнью для того, чтобы сохранить жизнь и защитить безоружных женщин,
детей и стариков, для того, чтобы родная земля вновь была свободной, чтобы счастье и мир
опять стали обычной жизнью трудового человека.
Верная дочь Родины Александра Окунаева, павшая смертью храбрых, отправляясь в
бой, оставила записку, в которой говорилось: «Я пошла на фронт защищать Родину. Я
хотела мстить гитлеровцам за то неизмеримое горе, страдание и зло, которое они принесли
на нашу землю. Я должна была их убивать. Я поняла и сердцем почувствовала, что без этого
не смогу жить». Беспредельная любовь к Родине, к Коммунистической партии, к своему
народу рождала у советских патриоток героизм и отвагу, силу и стойкость в борьбе с
ненавистными захватчиками.
Давая оценку ратному подвигу советских женщин, прошедших вместе с войнами-
мужчинами весь боевой путь, Маршал Советского Союза А. И. Еременко писал: “Едва ли
найдется хоть одна военная специальность, с которой не справились наши отважные
женщины так же хорошо, как их братья, мужья и отцы ”. По инициативе ЦК ВЛКСМ в 1942
году в системе Всеобуча, образованным при Народном Комиссариате Обороны 1 октября
1941 года, были созданы комсомольско-молодежные подразделения, в состав которых
входили и девушки. Было подготовлено свыше 222 тыс. женщин бойцов-специалистов, в их
числе: минометчиц-6097 человек, станковых пулеметчиц - 4522 человек, ручных пулеметчиц
–
7796 человек, стрелков-автоматчиц –15290 человек, стрелков-снайперов –102333 человек,
связистов всех специальностей - 45509 и.т.д.
Многие тысячи советских женщин и девушек отважно сражались за социалистическую
Отчизну в Военно-воздушных Силах. В 1942 году из женщин-добровольцев было
сформировано три авиационных полка, прошедших славный боевой путь. Немало женщин
служило и в других частях советской авиации. В1944 году, например, в 13-й Воздушной
армии Забайкальского фронта служили 1749 женщин и девушек, из которых 1613-
комсомолки. В 10-й Воздушной армии Дальневосточного фронта служили 3000 женщин и
девушек, в числе которых 712 – коммунисток. А в 4-й Воздушной армии 2-го Белорусского
фронта, куда входил 46–ой гвардейский женский авиационный полк, служили 4376 женщин,
из них 237 офицеров. 862 сержанта, 1125 рядовых и 2117 вольнонаемных. Летчицы
женского полка вели воздушные бои с противником, расчищали путь пехоте, танкам,
помогали им в прорыве вражеской обороны, в преследовании, окружении и уничтожении
группировок врага и.т.д.
Много ярких страниц в истории борьбы с ненавистным врагом вписывали бесстрашные
разведчицы. Рискуя жизнью, они шли на передовую линию огня, проникали на территорию
вражеских укреплений, уходили в глубокий тыл противника, доставляя много ценных
сведений. В адрес разведчиц много сказано добрых слов, написано книг и стихов. Это о них,
о разведчицах, написал поэт И. Сельвинский:
А какая упрямая сила,
В очертаниях этого рта!
В этой девушке – вся Россия,
Вся до родинки разлита.
Тысячи советских патриоток – бойцов невидимого фронта за подвиги, совершенные в
годы Отечественной войны, были награждены орденами и медалями страны, а Н. Т.
Гнилицкая и Х. А. Кульман - удостоены звания Героя Советского Союза.
Немалый вклад в борьбу за жизнь советских воинов внесли и те патриотки, которые
работали в военно-санитарных поездах, во фронтовых и тыловых госпиталях. Этот стих
поэта Иосифа Уткина, посвящен медицинской сестре:
Когда склонилась надо мною
Страданья моего сестра, -
Боль сразу стала не такою:
363
Не так сильна, не так остра.
Меня как будто оросили
Живой и мертвою водой,
Как будто надо мной Россия
Склонилась русой головой!..
Советские женщины принимали непосредственное и активное участие во всех
решающих сражениях Советских Вооруженных Сил. Большой вклад внесли они в защиту
городов-героев Москвы, Ленинграда, Сталинграда, Киева, Одессы, Севастополя,
Новороссийска, Керчи, Минска и другие важные военные операции. Участники
вооруженной борьбы с фашистской Германией показали пример беззаветного служения
Родине, своему народу, преданность ленинской партии.
Главной частью гитлеровского плана “Барбаросс” было уничтожение Москвы, а на ее
месте должно было появится огромное море, именно поэтому в битве под Москвой было
ярко выражен патриотизм советских женщин. Десять тысяч женщин и девушек служили в
воинских частях и соединениях, защищавших столицу Родины. Тысячи советских патриоток
стали бойцами рабочих и коммунистических батальонов, московских дивизий народного
ополчения. Высокий патриотизм и их вклад в защиту столицы принесла каждая из 12
московских дивизий. Их девиз: “Лучше смерть стоя, чем жить на коленях”. На деле они так и
поступали. Огнем их снайперских винтовок было уничтожено свыше 300 немецко-
фашистских захватчиков. Кроме того, Наташа Ковшова, и Маша Поливанова являлись
организаторами обучения снайперскому мастерству. Ими подготовлено 26 снайперов полка,
которые так же истребили до 300 гитлеровцев. В неравном бою при освобождении
Новогородской земли отважные патриотки погибли. Советское правительство посмертно
присвоило им почетное звание Героя Советского Союза. К сожалению, не всем патриоткам,
защищавших столицу, довелось увидеть желанный день победы над врагом. Многие из них
сложили свои головы уже при обороне Москвы.
Массовый героизм проявили советские воины и жители при обороне крупного
промышленного центра и важной базы Черноморского флота – Одессы, длившейся 67 дней.
Против защитников города враг бросил 18 дивизий, что в несколько раз превышало силы
советских войск. Но Ставка Верховного Главнокомандования отдала приказ оборонять
Одессу до последней возможности .Этот приказ с честью был выполнен. Женщины Одессы,
как и мужчины мужественно переносили все тяготы и лишения- непрерывные бомбежки и
обстрелы, недостаток продовольствия, а затем и воды, которая с 10 сентября, после захвата
водопроводной станции врагом, выдавалась по специальным карточкам. Десятки отважных
патриоток, отличившиеся в сражениях за Одессу, были удостоены высоких
правительственных наград.
Хорошо знавшим свое дело, дисциплинированным и находчивыми воинами
зарекомендовали себя девушки, служившие в Ленинградской армии ПВО. Не мало ярких
страниц вписали они в историю города-героя от воздушных пиратов. Комсомолка ефрейтор
М.А. Водинская являлась отличной прибористкой 618-й зенитно-артиллерийский дивизии
Ленинградской армии ПВО. Она давала 100% точность в определении цели. По данным ее
вычисления бил подбит не один самолет противника. Исключительное мужество и храбрость
проявили советские патриотки в борьбе за жизнь раненных воинов. Когда начались
ожесточенные бои, в сталинградских госпиталях ежедневно 500 девушек – дружинниц и
медсестер работали по уходу за ранеными. Когда 25 августа 1942 года ночью в
Тракторозаводский райком комсомола обратился командир одной из воинских частей с
просьбой оказать помощь в выносе на переправу раненых, секретарь райкома Лидия
Пластикова вместе с 25 девушками отправились на передний край. Под пулеметным огнем,
разрывами мин и снарядов они сделали всем раненым перевязку и вывезли их на левый берег
Волги.
364
Мужество и отвагу продемонстрировали жещины-воины и на завершающем этапе
Великой Отечественной войны. 1418 дней шли они по фронтовым дорогам, преодолевая все
трудности и невзгоды военной жизни, восхищая своим мужеством и выносливостью,
воодушевляя молодых мало опытных солдат. В последних ударах по фашистской армии
было применено новое стратегическое оружие - прожекторы, расчеты которых состояли в
основном из девушек. Советские патриотки гордились своим участием в этом важном и
ответственном поручении. Яркими лучами прожекторов враг был ослеплен и пришел в
замешательство, и, пока гитлеровцы опомнились от мощного светового удара, наша
артиллерия и танки прорвали оборону противника, а пехотинцы пошли в атаку, вместе с
прожектористками в выполнении этой исторической операции участие принимали и 40
девушек-снайперов. И Родина по достоинству оценила ратные подвиги своих отважных
дочерей, окружила их вниманием и заботой. За боевые заслуги в борьбе с немецко-
фашистскими захватчиками свыше 150 тыс. женщин награждено боевыми орденами и
медалями. Многие из них получили по несколько боевых наград. 200 женщин награждены
орденами солдатской Славы, а четыре патриотки стали полными кавалерами ордена Славы.
Борьба советских женщин против оккупантов в тылу врага
Партизанское движение в годы Великой Отечественной войны являлось важной
составной частью советского народа против гитлеровской Германии, одной из наиболее
активных форм участия широких народных масс в разгроме иноземных захватчиков. Это
было поистине все народное движение, порожденное справедливым характером войны,
стремлением защитить социалистические завоевания, честь и независимость Родины
Советов.
Нелегко было женщинам-партизанкам. Но любовь к социалистической Отчизне и
ненависть к врагам Родины помогли преодолеть все трудности и невзгоды. В отрядах
партизан сражались целые семьи советских патриотов. Жительница Таганрога М. К.
Трубарева пришла к партизанам Таганрогского отряда вместе с дочерьми Валентиной,
Раисой и сыном Петей.
Большое число женщин и девушек-партизан прошло специальную подготовку. За
время войны только в Центральных школах партизанского движения военную подготовку
прошли 1262 женщины. В рядах партизан служили женщины всех возрастов, всех профессий
и национальностей нашей необъятной страны.
По учетным данным Центрального штаба партизанского
движения на 1 января 1944 года.
Число участников
партизанского
движения
Всего
287 453
Мужчин
26746
Женщин
26707
В трудные для страны дни, когда враг рвался к Москве, подвиг Зои был подобен
подвигу легендарного Данко. Идя на казнь, она не просила пощады и не склонила перед
палачами головы. Она твердо верила в неизбежную победу над врагом, в торжество того
дела за которое она сражалась. Большой вклад в священную войну внесли партизанские
разведчицы Смоленщины. В том, что многие боевые операции были успешно проведены
партизанами, есть доля нелегкого труда разведчиц. Много важных данных о противнике
доставили разведчицы коммунистка Д. Т. Фириченкова и комсомолка Людмила
Калиновская.
Нередко женщинам - бойцам партизанских отрядов приходилось участвовать в
выполнении заданий по совершению диверсионных актов. Собирая сведения о противнике,
365
они распространяли подпольную литературу, листовки, вели политическую работу среди
населения оккупированных врагом районов, а Рима Шершнева закрыла своим телом
амбразуру вражеского пулемета, тем самым спасла не одну жизнь. Советское правительство
посмертно наградило патриотку Родины орденом Красного Знамени.
Навлинская подпольщица Тамара Степанова и Мария Дунаева распропагандировали и
привели в партизанский отряд 30 артиллеристов-окруженцев, служивших в немецкой
полиции.
Чтобы не допустить угона в фашистскую Германию 2 тыс. молодых красногвардейцев,
под покровом ночи Людмила Шевцова пробралась к зданию биржи, выдавила окно и влезла
внутрь помещения. При помощи артиллерийского пороха и бензина подожгла бумаги. Таким
образом были уничтожены все документы об отправке советских людей на каторгу.
С партизанами патриотки делились последним куском хлеба, отдавали им свои вещи,
спасали их от неминуемой смерти. Только в декабре 1943 года под руководством секретаря
Антопольского подпольного райкома партии Брестской области А. И. Хромовой женщинами
Антопольского района было собрано и отправлено партизанам отряда имени Кирова 40
теплых рубах, 71 пара нижнего белья, 10 полушубков, 20 пар валенок, 30 шерстяных шарфов
и.т.д.
Неоценимый вклад в борьбу с фашистами внесли женщины и молодые девушки
которым не было и 18 лет в тот момент когда они ушли на фронт.
Заключение
Прошло почти 70 лет с той весны, когда советский народ, все прогрессивное
человечество отпраздновало победу над фашизмом. Вдохновителем и организатором этой
победы является весь Советский народ. Они вели справедливую, освободительную войну,
превратили СССР в единый боевой лагерь, мобилизовав все материальные и духовные силы
страны и народа на разгром фашистской Германии. Создавали Вооруженные Силы страны,
обеспечивали их первоклассной техникой, руководили их боевыми действиями. Своей
повседневной и не усталой работой она воспитала высокие морально-политические и боевые
качества у бойцов и офицеров, сражавшихся на фронтах Отечественной войны, у партизан,
ведущих войну против оккупантов на захваченной советской территории, у рабочих и
крестьян, ковавших победу над врагом в тылу страны.
Великая Отечественная война, в которой Советский Союз одержал победу, не только
историческое событие, определившее судьбу человечества. В эти трудные годы получили
свое максимальное выражение идейные, моральные и нравственные черты присущи
человеку социалистического общества.
Большим испытанием явилась война для женщин СССР, которые не только перенесли
горечь утраты родных и близких, перетерпели не только величайшие лишения и трудности
военного времени, но и прошли все тяготы и невзгоды фронтовой жизни. А женщины
работавшие в тылу страны, вынесли на своих плечах основную тяжесть труда на
производстве и в сельском хозяйстве.
Казахстанский народ с благодарностью вспоминает воинов Красной Армии, отважных
партизан, тружеников тыла, чьи героические руки обеспечили мир во всем мире. Эта победа
избавила многие народы Европы и Азии от ига фашистских захватчиков. Свой вклад в
победу над фашизмом внесли и женщины Казахстана.
Достарыңызбен бөлісу: |