url: http://emirsaba.org/sayasattanu.html?page=6#3._Саяси_және_мемлекеттік_билік_Саяси_биліктің_мазмұны_мемлекеттік_биліктен_де_кеңірек._Саяси_билік

text:
2. Билік туралы теорияның тарихи дамуы және қазіргі кезеңдегі
проблемалары
Билік мәселесінің шығуы әртүрлі саяси пікірлердің қалыптасуына негіз
болды. Бұл мәселе туралы қағидалар бірте-бірте мифологиялық ұғымнан
тазарып, біздің заманымыздан бұрынғы VI-V ғасырлардың өзінде рационалдық
негізге ие бола бастады. Осы бағыттағы Конфуцийдің “Ойлар және әңгімелер”
атты трактатындағы саяси биліктегі «теңгергіштік жүйе» қағидағасының
бүгінгі күннің өзінде құндылығы жоғары. Конфуцийдің тұжырымдамасы
бойынша қоғамда да табиғаттағы сияқты бір жерде бір нәрсе қосылса, басқа
жерде сонша кемиді. Ойшыл бұл ұстанымды саяси билік проблемасына
таратады. Біреудің саяси билігі үстем болып бара жатса, онда екінші біреудің
бостандығы сонша кеми бастайды.
Конфуцийдің осы қағидасынан мынадай қорытынды шығады: әділетті
мемлекеттік билік – ол біреудің тәуелділігі, не біреудің тәуелсіздігі емес -
әділетті билік ол өкімет пен адамдардың арасындағы өзара тәуелділік. Ғұлама
ойшылдың: “Әкім билігі заңды болуы керек, сол уақытта ол киелі, ардақты,
яғни құдай сыйы болып табылады. Егер (әкім билігі) ардақты болмаса, онда ол
құдайдан емес, ондай биліктен құтылу керек” - деген қағидасы қазіргі
демократияның негізгі принципі – саяси билік халық алдында есепті болуы
керек деген ұстанымға сәйкес келеді.
Ұлы грек ойшылы Платон өзінің “Заңдарында” саяси билік жүйесі туралы
былай деп жазады: “бірінші – бәрінен жоғары әкімдердің тұруы, екінші -
әкімдердің заңға бағынуы”. Және оның: “Билік пен философия бір адам болып
қосылғанда ғана халық салауаттылыққа, игілікке жетеді” - деп атап көрсетуі
ерекше көңіл аударады. Ойшылдың осы сөздерін қалай түсіну керек?
Біріншіден, философия даналық; екіншіден – барлық ғылымның атасы.
Платонның заманында философиядан жеке ғылымдар бөлініп шыққан жоқ еді.
45
Осы тұрғыдан қарағанда Платонның ойы бойынша ел басқарушылар, биліктегі
адамдар дарынды, білімді, саяси тәжірибесі мол тұлғалар болуы тиіс.
Саяси билік мәселесіне байланысты Аристотель іліміндегі басты қағида –
«орташылдық» (концепция срединности), орта таптық. Ойшылдың осы
қағидасының мәні – мемлекет басқаруды жеңілдетудің негізгі жолы –
кедейлердің мүддесін қорғау, жоқшылыққа қарсы күресу, кедейлерді әрдайым
орта таптың қатарына қосып отыру. Аристотель өзінің осы саяси ойын
түсіндіруді өмірдегі қарапайым, жалпыға белгілі болмыстан бастайды. Оның
ойынша, әлемде, табиғатта, материяда ортаға ұмтылу заңы бар, ортаға тартқыш,
ортаға бағытталған күш бар. Мысалы, адамға салқын ауа райы жағдайсыз әсер
етсе, ыстық та солай әсер етеді. Ал адамға жайлысы орташа температура,
қоғамда да сол сияқты. Егер қоғамда аз ғана топ байлар, ал қалғандарының
көпшілігі тек ғана кедейлер болса, онда саяси, әлеуметтік тұрақтылық
болмайды. Екі таптың ара қатынасы үнемі шиеленісте болады, көтерілістер,
толқулар орын алады, неғұрлым кедейлер көп болса, соғұрлым мемлекеттің
жауы көбейеді. Мұндай жағдайда мемлекеттік билікті күшейтудің негізгі жолы
кедейлерге қарсы күш қолдану емес, немесе төңкеріс арқылы байларды жойып
жіберу емес, биліктің өкілеттілігін жоғарылату арқылы орта тапты
қалыптастыру. Егер қоғамда орта таптағы адамдардың жалпы саны шеткі екі
таптың санынан асып түсетін болса, сонда қоғам тұрақтылыққа жетеді, саяси
биліктің басқару қызметі жеңілдей түседі.
Саяси билік туралы теорияның даму тарихындағы айтарлықтай ой
қалдырған ежелгі Рим ғалымы Цицерон Марк Тулий болды.
Цицерон тарихта атақты шешен, мемлекет қайраткері және ойшыл болып
танылады. Оның саяси билікке байланысты шығармалары: “Мемлекет туралы”,
“Заңдар туралы”, “Міндеттер туралы”. Цицерон мемлекет басқаруды үш түрге
бөледі: патшалық билік, аристократия (ақсүйектер) және демократия (халық
билігі). Ол бұлардың әрқайсысының жақсы жақтарымен қатар кемшіліктері де
бар екенін көрсетеді.
Атап айтқанда, патша рақымшылдығымен жұртқа ұнайды, бірақ бұнда
басқа адамдар заң, шешім қабылдаудан сыртта қалады және бір адамның билігі
зорлық-зомбылыққа оңай айналып кетуі мүмкін.
Аристократтар ақылдылығымен бағалы, бірақ олар үстемдік еткенде
халық өз еркіндігін пайдалана алмайды, билік толығымен ақсүйектердің
қолында қалуы мүмкін.
Демократия болса бостандығымен құнды, бірақ халықтың толық билігі
келеңсіз жағдайларға, “тобырдың зорлығы мен есалаңдығына” әкеліп соқтыруы
мүмкін.
Сонымен, Цицерон мемлекеттік биліктің түрліше болатынын байқап,
оның әрбір түрін кеңінен зерттеп, тиімді түрін қалыптастыру мүмкін екенін
көрсетеді. Қазіргі кезеңде мемлекеттік биліктің Цицерон атаған үш түрі кейбір
мемлекеттерде қалыптасқан. Мысалы, олар Англияда, Жапония, Швецияда,
Бельгия, Испанияда және т.б.
Саяси билік проблемаларына көп көңіл бөліп ғылыми - зерттеуде зор
үлес қосқан біздің қандас бабамыз, ұлы ойшыл Әл-Фараби болды. Ғалымның
46
саяси билік туралы ой-пікірлері “Рахымды қала тұрғындарының көзқарастары
туралы”, “Азаматтық саясат”, “Саясат туралы” деген еңбектерінде кең орын
алған.
Саяси билікті Әл-Фараби рахымды және рахымсыз деп екіге бөледі.
Қайырымды, мәдениетті, білімді басқару халықты бақытқа бастайды, олардың
іс-әрекетін, ерік-қасиетін дұрыс жолға бағыттайды. Ол үшін басқару заң
күшіне, игі тәжірибеге негізделуі тиіс. Ал қайырымсыз, надан билеушілер теріс
әрекеттер мен жаман қасиеттерге бой алады. Сондықтан Әл-Фараби надан адам
басқарған, озбырлыққа сүйенген, қайырымсыз, қатал мемлекеттік тәртіпті өткір
сынайды.
Жақсы да дұрыс басқарылатын қоғамда ғана адам шын мәнінде бақытты
өмір сүре алады деп айта келіп, сол себептен азаматтардың дұрыс билік
қалыптастыруды талап етуі заңды деп қорытындылайды.
Әл-Фараби Платонның философ-билеуші идеясын қолдайды. Ел
басқарушы (билеуші) қоғамдық организмнің жүрегі деп санайды. Оның қызметі
денені емдейтін дәрігердің қызметіндей, бірақ ел билеуші денені емес, адам
жанын емдейді деп түсіндіреді.
Ел билеушінің мынадай адамгершілік қасиеттері болуын атап көрсетеді:
шындықты сүю, ізгіліктілік, игіліктілік, парасаттылық, білімділік және т.б.
Саяси билік мәселесінің дамуына өз үлесін қосқан ойшылдардың
қатарына жоғарыда аталған Фома Аквинский де жатады. Оның ұсыныстары
орта ғасырлардағы Батыс Еуропа елдеріндегі саяси жағдайға байланысты
болатын. Осы аумақтағы елдердегі католиктік шіркеу басшылары мен
монархияның (зайырлы биліктің) арасындағы билікке таласу шиеленісі
ғасырларға созылды. Шиеленістің зардабынан халық әртүрлі соғыстарға
ұшырап, ойшылдар, зиялылар, Джордано Бруно, Галилео Галилей, Николай
Коперник және тағы басқалары қатал азап шекті. Шіркеудің билікке таласуы
ғылымның дамуына кедергі келтірді.
Осындай жағдайда жауласып жатқан екі жақты бірлестіруге амал іздеген
Фома Аквинский болды, өзі теолог (діни ілім өкілі), құдайшыл болғанымен ол
ғалым да болатын, сол себептен ғылымның даму жолдарын қарастырып,
зайырлы қауымды қолдайтын, екі жақты бірлестіретін амал іздеді. Оның шешуі
– құдай мәселесі болды. “Билік шіркеуден де емес, монархтан да емес – билік
құдайдан», - деп тұжырымдады Фома Аквинский. Ғалымның осы қағидасы
саяси ғылымға “университас” деген ұғыммен кірді (universitas – латын тілінде
«бірлесу»). Ал іс жүзінде Аквинский діни билік пен зайырлы билікті біріктіру
емес, екеуін ажыратуға жол ашты. Діни ұйымдарды мемлекеттен ажырату
идеясы осы ойлардан басталады.
Сонымен қатар саяси билік туралы Аквинскийдің пікірі бойынша
биліктің үш негізін ажырата білу керек: билік мәні, шығу тегі және оны қолдана
білу. Шығу тегі – құдай. Ғалымның ескертуі: құдай аспанда, ол
қайырымдылықтың негізі. Ал патша мен Рим папасы жерде. Билік құрайтындар
мейірімділікті орнатпаса, оған жердегі адам кінәлі. Бұл тұжырымдамада
Аристотельдің көзқарасын (“Нус” – қозғаушы күш және әрбір заттың өзінің
ішкі қозғаушы күші) католик дінінің қағидаларына бейімдегені көрінеді.
47
Билікте тұрған адам (патша, елбасы) қатал, қайырымсыз болуы тиісті ме,
әлде ол сыпайы, қайырымды, өте мейірімді болуы дұрыс па?
Осы сұраққа толық және нақты жауап берген саяси қайраткер, ғалым
Никколо Макиавелли болды.
Макиавелли саяси билік туралы «мемлекетте билік жүргізуші мен оған
бағыныштылардың қарым-қатынасы және басқарушының (билеушінің,
корольдің) қаталдығы мен қайырымдылығының ара-қатынасы қандай болуы
керек?» деген сұрақтарға жауап іздеді.
Макиавелли өзінің “Тақсыр” деген еңбегінде «мемлекеттік билік ерікті,
белсенді болса ғана қуатты, абыройлы болады, билік рақымсыз, қатал, жауыз
болмауы керек» деп тұжырымдайды. Макиавеллидің кейбір пікірлеріне әсер
еткен сол кездегі өз елінде орын алған күрделі саяси жағдайлар болатын. Ол
кезде Италия жан-жақтан жаулаушылыққа ұшырап, ыдырап бара жатқан
мемлекет болатын. Ел билігіне келген адамдар ешбір тұрақтай алмай талас,
келіспеушілік жағдайында мемлекет басшылығына келген кім болса да әртүрлі
төңкерістерге ұшырап биліктен айырылды. Сондықтан халықтың басын
біріктіру үшін елбасының тұрақтауы үлкен мүддеге айналды. «Осындай саяси
жағдайда басқарушының тұрақтауы үшін қандай іс-әрекеттерді қолдану
керек»? деген сұраққа Макиавелли өзінің “Тақсыр” деген еңбегінде «билеуші
жаза қолданудан тайынбауы керек» деп жауап береді. «Егер әкім халықтың,
бағыныштылардың алдында қайырымды, мейірімді болып көрінемін деп қажет
болған жағдайда жаза қолданбаса, сол себептен ұлтты ыдыратса, мемлекетті
құлдыратып жіберсе – одан артық үлкен қылмыс жоқ» деп ұйғарды. «Бүгін бір
қылмыскерге тиісті жаза қолданылмаса, ертең жүз қылмыскерлер шығады. Ал
сол жазаны қолданатын адам билікте тұрақтай да білу керек. Қуатты билік –
халықтың тыныштығы. Сол мақсатқа жету үшін айланың қай түрін болса да
қолдануға болады» деп кеңес берді.
Бірақ кейбір кертартпа саясаткерлер Макиавеллидің осы айтқан
кеңестерін еске алмай, ғалымның тұжырымдамаларын өздерінің қажетіне
пайдаланғысы келеді. Сол себепті кейін “макиавеллизм” деген термин таралды.
Бұл термин “мақсат - әдісті ақтайды” деген қағидаға айналды. Яғни, билікті
қорғау үшін қатігездікке де баруға болады деген мағынада. Кейбір қатыгез
билеушілер (мысалы, Гитлер) қаталдықты Макиавеллидің өзі де қолдайды деп,
өздерінің «қара ниеттерін» ақтағылары келді.
Макиавелли мемлекеттің саяси билігін қатыгездікке, жауыздыққа
шақырған жоқ. Ол екі түсінікті: қаталдық пен жазаны ажырата білуге үйретті.
Билеуші қатал, мейірімсіз болмауы керек, бірақ қажет болған жағдайда
жазалауды ешбір ұмытпауы тиісті. Италиялық ұлы саясаттанушы “саяси билік
– ол қайырымдылықтың ойыны емес, арзан бедел үшін қамқорлық жасау емес,
ол заңның әділеттілігімен елді басқару”деп үйретті.
Саяси билік проблемасындағы ғалымдардың ғасырлар бойы көңіл
аударған мәселесі – билік пен бостандықтың ара қатынасы. Билік қоғамға
тәртіп орнату үшін қажет. Бірақ тәртіпті нығайтамын деп билік өте қатал болып
мейірімсіздікке барса – халықтың, азаматтардың еркіндігіне зиян келуі сөзсіз.
Ал осы екі жақты үйлестірудің жолы қандай?
48
Бұл мәселенің үлкен астары бар. Ғалымдардың бірнеше ғасырлар бойы ой
пікірлерін, ұсыныстарын жинақтай келіп, саясаттану ғылымы мынадай
тұжырымдама жасайды: азаматтардың бостандығына, еркіндігіне, құқығына
зиян, қиянат келтіретін биліктің шоғырлануы, топталуы - бұл мемлекеттік билік
пен қоғам арасындағы өзара тәуелділік қарым-қатынас тәртібінің бұзылуы.
Неғұрлым билік шоғырланған, топталынған түрде болса, соғұрлым
бостандыққа шек қойылады, қысым жасалады. Сол себепті саяси билік
проблемаларын зерттеудегі ойшылдардың, ғалымдардың мақсаты - билікті бөлу
және бөлісу жолдарын қарастыру, яғни билікті бірнеше тармаққа бөліп
орналастыру. Бұл жөніндегі ғалымдардың ілімдері XVIII ғасырдан бастап саяси
өмірге енгізіле бастады.
Саяси билікті бөлу теориясының негізін салушылар Джон Локк пен
Шарль Монтескье болды.
Ағылшын ғалымы Джон Локк саяси билік проблемасымен байланысты
“Мемлекет басқару туралы екі трактат” деген еңбегінде демократияшыл саяси
жүйе ойдағыдай қызмет атқаруы үшін мемлекеттік билікті екі тармаққа бөлуді
ұсынды: заң шығарушы және атқарушы билік. Ғалымның ойынша бұл жүйенің
негізгі қызметі бір-біріне бақылаушылық (теңгергіштік) міндетін атқарып,
зорлық-зомбылыққа, заңсыздыққа жол бермеу. Бірақ Локктың шешпеген бір
мәселесі – егер осы екі биліктің арасында шиеленіс пайда болса, қандай күш,
төреші (арбитр) міндетін атқару керек?
Осы сұраққа толық жауап берген және билікті бөлу теориясының негізін
қалаушы – француз ғалымы Шарль Луи Монтескье болды. Оның билік
проблемасына байланысты жазылған шығармалары: “Заңдардың рухы”,
“Парсылық хаттар”, “Римдіктердің ұлылығы мен құлауы туралы ойлар”.
Ш.Монтескье “Заңдардың рухы” еңбегінде зерттеудің өзегі етіп
демократияны ұсынып демократиялық әділеттік арқылы мемлекеттік билік
қалыптастырудың жолын көрсетті. Ол өмір сүрген кезеңде дүние жүзінде
мемлекет басқарудың бір ғана түрі-- монархия болды. Бұндай саяси режимде
халық өкілдерінің билікке келуі, әрине, мүмкін болған жоқ. Сол себептен ғалым
биліктің бұл түрін болашақсыз деп тұжырымдайды. Ш.Монтескьенің қазіргі
кезеңде бүкіл әлемге әйгілі болған осы еңбегін оқығанда ғалым өз ойларын
бүгінгі күні айтып отырған адамға ұқсайды. Яғни, демократиялық қоғамның
болашағын бірнеше ғасыр бұрын болжағаны байқалады.
Ғалым мемлекет басшысын халық сайлауы керек деген ойға келеді. Бірақ
ондай елбасы жалғыз-ақ адам болатын болса, оның билігін кім бақылайды, кім
шектейді? Ол шексіз билікті өз қолына түсіріп халыққа зорлық-зомбылық
жасап, жауыздыққа баруы да мүмкін ғой.
Ал «билікке бақылау жүргізуді халыққа тапсырса, мемлекетте
тәртіпсіздік басталып, ереуілдер, көтерілістер көбейіп кетуі мүмкін» деп
қорытындылайды «Заңдардың рухының» авторы. Сөйтіп, француз ғалымы
билікке бақылау қажет, бірақ ол міндеттен халықты босату керек деген
шешімге тоқтайды. «Бұдан мемлекеттік билікке қалайша бақылау орнатуға
болады?» - деген сұрақ туындайды. Бұл сұраққа Ш.Монтескьенің берген
жауабы – саяси билікті үш тармаққа бөлу принципі мен биліктің үш
49
тармағының бір-біріне тежемелік, тепе-теңдік жүйені пайдалану арқылы
бақылау жасауы болды.
Ұлы ғалымның билікті бөлу теориясы бойынша алдымен билікке
халықтың қатысуы және көпшіліктің қолдауымен Конституцияның қабылдануы
керек. Конституцияда биліктің тармақтарының ара қатынасы бекітіледі.
Мемлекет билігі - заң шығарушы, атқарушы және сот билігі тармақтарына
бөлініп, олардың бір-біріне тежемелік әрі тепе-теңдік жүйесін пайдалану
арқылы, өзара іс-қимыл жасау ұстанымына сәйкес жүзеге асырылады.
Монтескьенің бұл қағидасы бойынша, егер биліктің үш тармағының бірі
үстемдік жасап, заңсыздық жолға түсіп бара жатса, биліктің басқа бір тармағы
оған тойтарыс беру мүмкіншілігі бар (Конституция бойынша дауысқа салу
арқылы).
Ш.Монтескье билікті бөлу теориясын аяқтап болғаннан кейін саяхатқа
шығып Еуропа елдерін аралайды. Мақсаты: өз ілімін басқа да мемлекеттерге
ұсыну болатын. Бірақ ешбір жерде оны ешкім дұрыс түсінбеді. Әрине, бұл
таңғаларлық жай емес болатын. Себебі, бүкіл әлемде монархия шарықтап
тұрған кезеңде Монтескьенің ойлап шығарғанындай мемлекеттік биліктің жаңа,
күрделі түрін бірден қабылдау оңай емес болатын. Нәтижесінде өз ілімін «іске
аспайтын теория болды» деген өкінішті оймен ғалым дүние салады.
Бірақ кейін іс жүзінде Ш.Монтескье ілімінің тағдыры басқаша шешілді.
Бір топ ғалымдар сол уақыттың өзінде ғалымның осы теориясымен танысып
жатыпты. Олар сол уақытта «дүниежүзінің шекарасынан тыс мекендеушілер»
деп саналатын американдықтар еді. Ш.Монтескье қайтыс болғаннан кейін 32
жыл өткесін, яғни 1787 жылы Америка Құрама Штаттары өзінің
Конституциясын қабылдады. Француздың ұлы ғалымының саяси билікті бөлу
теориясы осы Конституцияға толығымен енгізілді. Содан кейін саяси биліктің
осы жүйесі басқа елдерге де кеңінен тарай бастады.
Ш.Монтескьенің бұл теориясының жүзеге асырылуы Қазақстан
Республикасы Конституциясында да өзіне тән орын алды. Ол Қазақстан
Конституциясындағы 3-бап, 4-бапша: «Республикада мемлекеттік билік
біртұтас, ол Конституция мен заңдар негізінде заң шығарушы, атқарушы және
сот тармақтарына бөліну, олардың тежемелік әрі тепе-теңдік жүйесін пайдалану
арқылы,өзара іс-қимыл жасау принципіне сәйкес жүзеге асырылады».
Американдықтар «Ш.Монтескьеге алтын ескерткіш қоятын уақыт
әлдеқашан келді» деп есептейді. Себебі ұлы ғалымның саяси билікті реттеу
арқылы, мемлекеттік билікке бақылау жасау идеясы әлемнің көптеген
мемлекеттерін сан алуан шиеленістерден, революциялардан, азаматтық
соғыстардан аман сақтап қалды және болашақта да ғалымның бұл теориясы
адамзат игілігіне қызмет етеді. Монтескьенің бұл теориясы саяси билікті бөлу
барысындағы алғашқы қадам болатын. Келешекте биліктің төртінші тармағы,
бесінші, алтыншы басқа да көптеген тармақтарының саяси өмірде орын алуы
күмәнсіз екенін қазіргі өркениеттік даму бағыты көрсетіп отыр. Шарль
Монтескьенің ғылымдағы орны Исаак Ньютон, Джордано Бруно, Николай
Коперник, Дмитрий Менделеев, Альберт Эйнштейн тағы басқа ғұлама
ғалымдардың қатарында тұр. Егер Ньютон бүкіләлемдік тартылыс заңын ойлап
50
тапса, ал Монтескье бүкіл дүниежүзілік саяси өмірде айрықша орын алып
отырған демократияның заңдылықтарын ашты.
3. Саяси және мемлекеттік билік
Саяси биліктің мазмұны мемлекеттік биліктен де кеңірек. Саяси билік –
ол мемлекеттік биліктің құрамын қалыптастыратын жүйе. Саяси билікке
жататындар: қоғамда ресми қабылданған саяси топтар, саяси партиялар,
қоғамдық ұйымдар, сайлау жүйелері мен сайлаушылар. Кейбір елдерде
парламентті қалыптастыратын көппартиялық жүйе (Франция, Италия), ал
кейбір елдерде екіпартиялық жүйе (АҚШ, Англия) орныққан.
Саяси билік адамзат тарихында ежелгі заманнан бар. Мысалы, қазақ
даласы тарихындағы ақсақалдар, ақсүйектер, билер кеңесі болса, ал славян
халықтарында X-XIV ғасырларда вече, рада болды. Бұл саяси билік өзі тікелей
билік етпегенмен, әулеттің көптеген өкілдерінің ішінен кім хан, кім князь
болуын ұйғарып отырды. Бұл қазіргі демократия тәртібіндегі саяси партиялар
мен әртүрлі қоғамдық топтарға ұқсайды.
Ал мемлекеттік билік ол саяси биліктің ұйғарған уәкілділігін іске
асыратын жүйе. Сайлаушылар, саяси партиялар президент сайлайды, парламент
қалыптастырады, яғни мемлекеттік биліктің құрамын құрастырады. Осы
мемлекеттік билікке қоғамның барлық мүшелері тегіс бағынады. Ал саяси
билікте ондай өкілеттік болмайды. Мысалы, саяси партия саяси биліктің
құрамында болғанымен саяси партиядан қоғам мүшелері тәуелсіз, партияға
бағынатындар әрбір партияның өз мүшелері ғана.
Саяси биліктің негізгі мақсаты – мемлекеттік билікті қалыптастыру.
Мемлекеттік билік саяси биліктің ең жоғарғы сатысы болып табылады.
Мемлекеттік билік саяси биліктің қолдауынан туындаса, саяси билік қоғамның
мүддесінен туындайды.Саяси билік негізінен қоғамның,халықтың қалауына
байланысты қалыптасатын тарихи үрдіс.Мемлекеттік биліктің заңды болуы
оның легитимдігімен, халықтың мойындауымен анықталады.
Саяси биліктің легитидігі жөнінде ғалымдар ерте заманнан бастап-ақ
әртүрлі пікірлер айтып, тұжырымдамалар жасаған.Солардың негізгілеріне
тоқтала кетейік.
Конфуций легитимді билік өз халқына қайырымды билік түрі екеніне,
халықтың сенімінсіз мемлекет өмір сүре алмайтынына назар аударады. Ол
мемлекет басқаруда халыққа қатаң жаза қолдану мен қатаң билік жүргізуге
қарсы шығып, алдымен халықты ашықтырмау, оқыту және адамгершілікке
баулу қажеттігін айтады. Ел басқарушы қоғамның әрбір мүшесінің өз міндеті
мен құқығын жүзеге асыруына жағдай жасауы керектігін және әрбір жеке адам
қоғамда өз міндетін атқаруға тиіс екенін ескертеді.
Конфуций қоғамдағы тәртіп пен адамгершілікті маңызды санап,
мемлекет қызметкерлерінің ролін жоғары бағалайды. Оның пікірінше, билік
иелері – билік жүргізу құқына адамгершілік, білімділік, тәртіптілік, халыққа
қайырымдылық қасиеттері арқылы жетуі тиіс.
51
Платонның пікірінше, легитимді билік, ол халық қалайтын, таңдап
алатын билік - дана философтар басқарған мемлекет, себебі ақиқат білімді
меңгеру сол таңдаулы адамдардың қолында.
Ол мемлекетті басқарудың тимократия, олигархия, тирания түрлеріне
қарсы, тіпті демократияны да қаламайды, себебі билікті қоғамның шағын тобы
иемденіп кетуі мүмкін деп есептейді
Аристотель биліктің легитимділігін төмендегідегі принциптер арқылы
анықтайды, олар:
1) аристократия – қайырымдылық
2) олигархия - байлық
3) демократия – еркіндік
Оның ойынша, легитимді билік - полития, себебі ол осы үш принципті
қамтиды. Легитимді емес билік үстемдігінен арылу жолын мемлекттегі орташа
таптың қалыптасып, дамуымен түсіндіреді.
Цицеронның ойынша, легитимді билік - әртүрлі мемлекеттік басқару
түрінің өзара араласуы, қосылуы. Мысалы, монархиялық, аристократиялық
және демократиялық билік түрлерінің бірігуі. Биліктің осылай біріккен түрі
бәрінен де тиімді (монархия – қайырымдылықтың, аристократия – ақылдың,
демократия – еркіндіктің белгісі болып саналады).
Әль – Фараби Платонның мемлекет туралы ілімін, Аристотельдің
этикалық ілімін негізге алып легитимді билік ол қайырымды қала (мемлекет)
деген қорытынды жасайды. Оның ойынша, қайырымды қала басшысы барлық
ізгі қасиеттердің (білім, даналық, батылдық, ар-ұят) иесі болып табылады.
Ибн-Халдун – мұсылмандық Шығысқа аты әйгілі ғалым. Оның биліктің
легитимділігі туралы ойларында елбасының билік сипаты өз халқының билікті
адамгершілік тұрғысынан мойындауына байланысты екеніне ерекше көңіл
бөледі. Өзінің «Муккадина» атты трактатында халықтың қалауындағы билік -
халифат билігі, себебі халифат - әділеттілікке, сенімге, мұсылман құқықтарына
негізделген халықтың «өз» билігі деп түсіндіреді.
Томас Гоббс биліктің легитимділігі туралы ойларын қысқа түрде:
«ешкімнен ештеңені тартып алуға болмайды, егер ол нәрсе сол адамдікі болса»
деп баяндайды. Өзінің «Левиафан» атты еңбегінде қоғамдағы анықтаушы негіз
адамға жаратылысынан берілетін «табиғи құқығы», ал өкімет адамның осы
құқығын мүлтіксіз қорғауы қажет екенін көрсетеді. Оның пікірінше, адам
табиғаты, жаратылысы кезкелген мемлекеттік биліктен жоғары, сондықтан
ашық қоғамдағы билік құрушылар өз азаматтары. Сондықтан легитимді өкімет
– халық өклеттілігі орнаған билік түрі.
Н.Макиавелли «Тақсыр» атты еңбегінде «халық қалауы қандай өкімет,
қандай өкіметті легитимді санауға болады: қатаң, қатыгез билік пе, әлде
адамгершілік ұстанымын сақтап барлық тәртіп бұзушылыққа төзімді өкімет
пе?» деген сұрақтар қойды. Автордың пікірінше, бұл аталған билік түрлерінің
ешқайсысы легитимді емес. Себебі халық қалауы бойынша легитимді өкімет
деп тану мемлекетті адамгершілік, әділеттілік заңына ғана сүйеніп басқару
жолы. Н.Макиавелли адамгершілік тұрғысынан көрінуі үшін қылмыскерлерді
жазасыз қалдыратын билікті қатты сынайды.Себебі тәртіп бұзушылар саны
52
күрт өсіп халық арасындағы берекесіздікке, мемлекеттің құлдырауына жеткізсе,
автордың ойынша, бұл өкіметтің өзі қылмыскер. Н.Макиавеллидің пікірінше,
ең маңызды саяси мәселе - мемлекеттің беріктілігі, біртұтастығы және
қоғамның игілігі болуы тиіс, сондықтан осы мақсаттардың орындалуы үшін
барлық саяси әдіс, құрал қолданылуы қажет. Міне, Макиавеллидің осы
пікірлері негізінде, жоғарыда атап көрсеткеніміздей «макиавеллизм» термині
қалыптасты. Ал бұл қағидадан саясат пен адамгершілік (этика) бір-біріне қарсы
немесе бірінен-бірі жоғары деген қортынды шықпайды. Н. Макиавеллидің
түсінігінше, аталған әдіс, құрал мемлекетті сақтау, қоғамдағы тұрақтылықты
орнату үшін қолданылатын мемлекеттік саяси іс-қимыл, қызмет түрі.
Сондықтан Н.Макиавелли мемлекеттік заңдылық пен толық жариялылық
негізінде мемлекеттік жазалау, күш қолдану әдістері, құралдары - саяси
қажеттілік деп санады.
Ш.Монтескье биліктің легитимді болуының нақты шарты ретінде
мемлекеттегі құқық мәртебесінің жоғары болуын жүзеге асыруды ұсынды.
Оның ойынша, саяси билікті жеке басының мүддесіне пайдалану адамның
табиғи жаратылысынан берілген қасиет. Сондықтан билік иелерін, мемлекет
қызметкерлерін заң арқылы тежеп ұстау қажет. Билікті бақылаушы, әділетті
атқарушы саяси күш табыла ма? – деген сұрақ туындайды. Бұл сұрақтың
жауабын Ш. Монтескье саяси білімдердің ұлы жетістігі болып саналатын
мемлекет билігін бөлу теориясында берді. Бұл теорияның бастауы болып
ежелден қалыптасқан Аристотельдің, Цицероннның , Аквинскийдің және
Локктың мемлекетті аралас басқару түрі туралы идеялары саналады. Билікті
бөлу теориясында билік заңшығарушы, атқарушы және сот билігі болып
бөлінеді, нәтижесінде биліктің осы түрлері бір-бірін өзара тежеп бақылауда
ұстайды.
Дж. Локк өкіметтің легитимді болуын мемлекеттегі тепе-теңдік
принципінің сақталуымен түсіндірді, бұл билік пен құқықтың бір-біріне сәйкес
келуі. Оның ойынша, өкіметтің легитимді болуы адамдардың өз еркімен табиғи
құқықтарынан бас тартуы арқылы қоғамдық келісімге келуіне байланысты. Ал
қоғамдық келісім негізінде құрылған мемлекет өз кезегінде адамның табиғи
құқығын қорғайды; ал тұлға мемлекеттен жоғары тұрса ол қоғамда легитимді
өкімет құру мүмкіндігі толық жеткілікті.
Хайек Фридрих фон Август австриялық экономист және саясаттанушы,
философ. Оның пікірінше, өкімет билігінің легитимді болуы тоталитаризмде
мүмкін емес, себебі бұл саяси режимде өкімет қоғамды бір ғана бағдарлама
негізінде басқарады, ал осы жағдайда әрбір жеке адамның белсенділігі
төмендеп өз қаблетін іске асыруға ешқандай мүмкіндік берілмейді. Бұл жеке
адамның ішкі наразылығын күшейтіп, қоғамда конформизмнің орнығуына
әкеледі. Тоталитаризм қоғамдағы моралдық құндылықтардың төмендеуіне және
экономиканың күйреуіне соқтырады.
Немістің көрнекті ғалымы Макс Вебер легитимді үстемдіктің (саяси
биліктің) үш түрін айқындайды: дәстүрлік, харизматикалық, ашық (жария).
Біріншісі, дәстүрлік үстемдік. Бұл билік киелі дәстүрге (сенімге)
негізделеді. Сонау ерте заманнан бастап халықтың санасына сіңген, әбден
53
бойлары үйреніп, дұрыс деп тапқан салт-дәстүрлерге сүйенеді. Мысалы, халық
хандықты, патшалықты дәстүрлі түрде мойындаған. Қоғамдағы әртүрлі
дағдарыстар үшін нақтылы ханды, патшаны ғана кінәлағанмен, ал патшалық,
хандық оған кінәлі деп есептелмеген.
Легитимді үстемдіктің екінші түрі – харизматикалық. Харизма – ерекше
дарынды, ақылды, батыр және басқа да үлгілі қасиеттері бар адам. Ондай
адамның билік жүргізуін қоғам толық мойындайды. Халық тек ғана сол
басшыға бағынып, соған ғана сеніп, оны көсем дәрежесіне көтеруге дейін
барады.
М.Вебердің ойынша, құқықтық мемлекет негізделетін легитимді
үстемдіктің үшінші түрі-- ашық, жария үстемдік. Қоғамға үстемдік етуші
адам емес, заң болуы тиісті; ал ашық, жариялылық билік демократиялық
талаптарға сәйкес келетіні белгілі. Демократиялық жағдайда мемлекеттік
биліктің легитимді болуы үшін мынадай екі шарт қажет:
- билік халықтың қалауы бойынша қалыптасуы және көпшіліктің еркіне
қарай орнатылуы. Яғни, мемлекеттік биліктің иесін тура немесе жанама түрде
белгілі бір мезгілге халық сайлайды және оның жұмысын бақылап отыруға
мүмкіндіктің болуы тиіс;
- мемлекеттік билік конституциялық қағидаларға сәйкес жүзеге асырылуы
керек.
Сонымен, легитимді билік туралы ойшылдардың, саясаттанушы
ғалымдардың тұжырымдамаларын қорытындыласақ, барлық мемлекеттік билік
саяси билік болып табылады, бірақ барлық саяси билік мемлекеттік билік бола
алмайды. Поляк саясаттанушысы Ежи Вятр атап көрсеткендей, саяси билік –
әлеуметтік топтар арасындағы қатынастардың түрі, ал мемлекеттік билік
арнайы мекемелер арқылы жүзеге асырылатын билік түрі.
Саяси және мемлекеттік биліктің ара қатынасы билікті бөлу ұсынымына
сәйкес болуы қажет. Әсіресе мемлекеттік биліктің легитимді болуына бірінші
кепілдеме - шын мәніндегі халық қолдайтын конституция. Мысалы, бұрынғы
кеңестік кезеңде мемлекеттік билік саяси биліктің қалыптасуына тыйым салып,
саяси жүйенің барлық құрылымын мемлекеттендірудің негізі болды. Саяси
ұйымдар мен саяси партиялардың өздігінше дамуына жол берілмеді. Билік
түгелдей бір орталыққа топтастырылды, әлеуметтік бастамалар көтеру,
шешімдер қабылдау, халықтың шынайы еркін білдіретін қозғалыстар
қудаланды және бәрі де қатал орталықтандырылды. Бұл жетпіс жыл бойы
қуатты мемлекеттердің бірі болған Кеңес Одағының тоқырауға ұшырауының
негізгі себебі болды.
Кейбір саясаттанушылар “биліктің ешқандай да түрі керек емес, қоғам
өзімен-өзі биліксіз өмір сүре береді” деген де пікірлер айтады. Бұл анархизм
идеологиясы. Бұл жолдың да болашағы жоқ, себебі бұл қағидалар қоғамды
ретсіздікке, жаппай тәртіпсіздікке соқтыру мүмкін.
Сондықтан алдыңғы қатарлы дамыған елдерде биліктің орталықтануы
мен шоғырлануынан саналы түрде бас тартып, барлық азаматтардың өкімет
шешімдерін қабылдауға араласуына, билікке қатысуын қалайды. Содан да
болар, қоғамның қарқынды дамуына жағдай жасалып, халықтың тұрмыс-
54
тіршілігі жайлы саналатын қазіргі өркениетті елдер деп аталып жүрген
мемлекеттердегі демократиялық республика, конституциялық монархия және
т.б. биліктің түрлері легитимді деп саналады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Билік туралы теорияның тарихи дамуы және қазіргі кезеңдегі


url: http://emirsaba.org/sayasattanu.html?page=7#2._Қазіргі_кезеңдегі_мемлекет:_құрылымы_және_қызметі

title: Саяси тәртіп (саяси режимдер)

text:
4. Саяси тәртіп (саяси режимдер)
“Саяси режим” ұғымы саяси билік проблемаларымен тікелей байланысты.
Саяси режим (тәртіп) дегеніміз – мемлекеттік билікті жүзеге асырудың тәсілі,
қоғамдағы азаматтардың еріктері мен құқықтарының деңгейі. «Саяси режим»
деген түсінікті «мемлекетті басқару түрлерімен» шатыстырмаған жөн, себебі
демократиялық мемлекет жағдайындағы саяси тәртіптің де әртүрлі сипаттары
бар. Бұл ұғым мемлекет басқарудың түрін емес, оның сапасын айқындайды,
қоғамның саяси өміріне сипаттама береді. Саяси тәртіп түсінігінің шеңберіне
мемлекеттік билікті қалыптастыратын тәсілдер, сол үшін қолданылатын
құралдар, саяси биліктің іс-қимылдарының түрлері және т.б. жатады.
Саяси тәртіп ұғымымен танысу барысындағы ерекше байқалатыны -
мемлекеттегі билік жүйесін қалыптастыру мәселесі. Билік сайлау арқылы
қалыптасады ма, әлде өзара сыбайластықпен тағайындала ма? – деген сұрақ.
Мысалы, кейбір жағдайда сөз жүзінде мемлекет жүйесіндегі барлық басшылар
сайланады деп айтылғанмен, іс жүзінде оларды жоғарғы органдағылар бекітеді
немесе жариясыз түрде тағайындап отырады. Бұл
шенеуніктердің іс жүзінде билікке қатысты мәселені бір-бірімен келісіп өз
мақсатына сәйкес шешуіне ықпал етеді. Бұндай іс-әрекет көп жағдайда
қоғамдағы азаматтардың еріктері мен құқықтарына қайшы келіп мемлекеттік
биліктің заңдылығына (легитимдігіне) нұсқан келтіреді, демократияға кедергі
жасайды. Қоғамның саяси өмірінде сыбайластық, жағымпаздық қаншалықты
орын алса, мемлекет соншалықты ескірген саяси тәртіпке айнала бастайды.
Саяси білімдер әдебиетінде саяси тәртіптерді демократиялық және
демократияға қарсы (антидемократиялық) деп үлкен екі топқа бөледі.
Демократиялық немесе саяси әртүрлілік (плюрализм) тәртібі дегеніміз –саяси
билік органдарының халықтың бақылауында болуын қолдайтын қоғамның
саяси және экономикалық құрылысының түрі. Саяси әртүрлілік коғам
мүшелерінің құқығы мен бостандығын жоғары бағалаушы саяси тәртіп. Бұл
режимде мемлекеттік биліктің көзі толығымен халық болып саналады.
Саяси әртүрлілік тәртібінің негізгі белгілері:
-заңсыз үстемдік етуші биліктің қоғам өмірінен аластатылуы;
-қоғамның саяси жүйесінің жалпыадамзаттық құндылықтар жолын
ұстануы;
-экономикадағы демократиялық принциптердің орнығуы;
-азматтарды әлеуметтік қорғау жүйесінің дамуы;
-қоғам мүшелерінің мәдени-рухани дамуына толық жағдай жасау.
Адамзат тарихында орын алатын монархиялық, тоталитарлық билік
тұсында және авторитаризм кезеңінде демократиялық тәртіптің орнатылуына
мүмкіндік болған жоқ. Әлем халықтары демократияға соңғы кезеңдерде ғана
жете бастады.Сол себептен қазіргі кездегі саяси тәртіпке сипаттама жасау үшін
55
демократиялық емес саяси тәртіптердің тарихи түрлерін білудің маңызы зор.
Адамзат тарихында саяси тәртіп бірнеше түрлерден және кезеңдерден
өтті.Саяси тәртіп көп жағдайда бір қалыпта емес, аралас түрде
кездеседі.Солардың ішіндегі негізгі үш түрін атауға болады. Олар империя,
тоталитарлық және авторитарлық режим.
Империяның негізгі белгілері:
-жер көлемінің орасан зор болуы;
-құрамындағы халықты күшпен бір орталыққа бағындырып отыратын биліктің
орнығуы;
-әрдайым өз жерін кеңейтуге бағытталған саясат ұстануы;
-саяси орталық пен шет аймақтардың өзара шиеленісте болуы;
-орталық саяси биліктің қоғамдағы әртүрлі әлеуметтік топтардың мүдделері
мен сұраныстарын ескермеуі;
-мемлекеттің әртүрлі мәдени және этностық құрамнан тұруы.
Империялар ерте заманнан бастап қалыптасты, ал қазіргі уақытта олар
таза күйінде кездеспейді. Тарихтан белгілері: Рим империясы, Қытай, Латын,
Осман империялары, Араб халифаты, Британ, Ресей империялары, КСРО.
Империялардың ең ұзақ өмір сүргені Рим империясы(б.з.д.27жылдан
б.з.1453жылға дейін). Империялар тарихын терең зерттеген ойшыл, ғалым—
Цицерон болды. Империя жөнінде ол былай деген: «Империяның ыдырауы
айқын, себебі империя барлық уақытта орталық билік пен бағынышты
халықтардың арасындағы қайшылыққа негізделеді». Цицеронның осы пікірінің
ақиқат екенін тарих дәлелдеп отыр. Бүгін әлемде таза күйінде кездесетін
империя жоқ және адамзаттың интелектуалдық сана-сезімінің жоғары дамуына
байланысты ол тарихқа қайта оралмауы тиіс.
Тоталитарлық тәртіп дегеніміз –қоғамның барлық саласындағы әрбір
адамның өмірі мемлекет тарапынан толық бақылауға алынған мемлекеттік-
саяси құрылым түрі. Экономика саласында жеке меншікке шек қою; саяси
салада қоғамдық ұйымдар мен саяси партиялар қалыптастыруға тиым салу; бір
ғана басқарушы партияға мүше болуға мәжбүр ету; рухани салада бір
идеологияға бейімделу т.с.с.
Тоталитарлық тәртіптің негізгі белгілері:
- қоғамдағы саяси-әлеуметтік тәртіптің күшпен орнатылуы;
- әлеуметтік топтардың бостандығының шектелуі;
- мемлекеттік немесе жалғыз басқарушы партияның идеологиясының
жүргізілуі;
- бейімделушіліктің (конформизм) қалыптасуы: іштей келіспесе де, билік
басындағы адамдардың ығына жығылып, бейімделу.
Авторитарлық тәртіп дегеніміз - қоғамдағы толық жетілмеген
демократияға негізделген жеке адамның немесе саяси биліктің бір тармағына
сүйенетін мемлекеттік-саяси құрылым.
Авторитарлық тәртіп көбінесе өтпелі кезеңде қалыптасады, әсіресе қоғам
тоталитарлық тәртіптен демократиялық тәртіпке ауыса бастаған жағдайда
қалыптасады. Себебі осындай кезеңде алда тұрған мақсаттарды демократиялық
тәсілдермен (сайланбалы органдармен) ғана іске асыру қиындыққа түседі.
56
Мысалы, ТМД елдерінің көбінде орын алған авторитарлық тәртіп, жеке
тұлғаның билігі немесе атқарушы биліктің күшеюі осы әлеуметтік-
экономикалық қиындықтарға тікелей байланысты.
Авторитарлық тәртіптің негізгі белгілері:
- жеке адам билігінің немесе саяси биліктің бір тармағының күшеюі;
- қоғамдық саяси ұйымдардың құқықтары мен еркіндіктерінің шектелуі;
- мемлекеттік жүйедегі қызметкерлердің билікпен мүдделес саяси
партиялармен бірігуі;
- парламент ролінің шектелуі немесе кейбір жағдайда жойылуы.
Мемлекеттің саяси өмірінде авторитарлық тәртіп көбінесе монархияға,
бір адамның шексіз билігіне ұқсас болады. Қазіргі кезеңде негізінен бұл
көптеген дамушы мемлекеттер үшін объективті процесс, өтпелі кезеңге қажет
саяси тәртіп болып саналады.
* * *
Сонымен, саяси тәртіп саяси биліктің және саяси жүйенің сапасын
анықтап, қоғамның саяси өміріне сипаттама береді.
Қорыта келгенде, әлемдік тарихи тәжірибе – демократиялық билік
негізінде қоғам құру, қоғамдық өмір салаларына демократиялық ұстаным енгізу
ең дұрыс шешім болып табылатынын көрсетеді. Демократиялық билік орнату
үшін төмендегідей негізгі міндеттер атқарылуы қажет, олар:
- билікті бөлу және бөлісу (заң,атқару, сот билігіне ажырату), олардың
бір-біріне үстемдік етпеуі және бір-бірімен сыбайластыққа бармауы;
- меншік түрлерінің теңдігі мен еркіндігін қамтамасыз ету;
- азаматтардың заң алдындағы теңдігін қалыптастыру, азаматтық қоғам
орнату.
Бақылау сұрақтары
1. Мемлекеттік саяси биліктің қоғамның ерекшеліктерімен байланысы.
2. Саяси билікті бөлу туралы теорияның қалыптасуы
3. Н.Макиавеллидің саяси билік туралы ой-пікірлері
4. Ш.Монтескье, оның саяси билікті бөлу туралы теориясы
5. Саяси тәртіптің(режимнің) типтері
6. Тоталитарлық тәртіптің белгілері
7. “Шексіз билік бостандыққа шексіз қысым орнатады” деген тұжырымдаманы
қалай түсінесіз?
8. “Заңдардың рухы” деген еңбектің негізгі мазмұны
9. Саяси билік пен мемлекеттік биліктің айырмашылығы
10. Қазір Қазақстандағы саяси билік легитимдігінің түрі қандай?
57
ІY тарау
МЕМЛЕКЕТ – ҚОҒАМНЫҢ БАСТЫ САЯСИ ИНСТИТУТЫ РЕТІНДЕ
1. Мемлекет туралы идеялар тарихы мен мемлекет туралы ілімнің
қалыптасуы
«Мемлекет» ұғымы жалпы көпшілікке жақсы белгілі. Мемлекет
алғашқы, қауымдық қоғамда құрылған жоқ. Саяси ғылым мемлекеттің пайда
болуын адамзат қоғамы дамуының белгілі бір тарихи кезеңімен, яғни
әлеуметтік топтар мен таптардың пайда болып, қоғамда саяси-әлеуметтік
теңсіздіктердің орнығуымен байланыстырады. Экономика саласындағы
үстемдік етуші таптың саяси үстемдігін қамтамасыз ету және басқа таптардың
қарсылығын болдырмау қажеттілігінен мемлекет пайда болды деген пікір саяси
ғылымдардағы негізгі көзқарас. Мемлекет құл иеленуші дәуірде де қазіргідей
дәрежеге жетті. Бірақ тарихи ұзақ мерзім бойы “мемлекет” деген түсінік
“қоғам”, “ел” деген түсініктен ажыратылған жоқ. «Мемлекет» деген атауды
рулық, тайпалық қауымнан ажырату, яғни, алғашқы «қауымдық емес» деген
ұғымды белгілеу үшін пайдаланды. Мысалы, патшалық, қаған, хандық,
князьдік, халифат, Алтын орда, Ақ орда, Ноғай ордасы, Сібір ордасы деген
сөздер екі түсініктің орнына (біріншісі мемлекет, екіншісі қоғам) пайдалана
берілді. Алайда, мемлекеттің пайда болуы әртүрлі әлеуметтік пікірлердің
қалыптасуына негіз болды. Саяси өмірдің дамуына байланысты қоғамда
мемлекеттің ролі күшейе түсті. Ойшылдар, ғалымдар мемлекетке - “ел”,
“қоғам” түсінігі тұрғысынан емес, “өкімет”, билік тұрғысынан қарайтын болды.
Сөйтіп, нәтижесінде мемлекет пен өкімет туралы ойлар, қағидалар бірте-бірте
біздің заманымыздан бұрынғы VI-V ғасырларда теориялық деңгейге жетті.
Мемлекет пен қоғам мәселелері адамзат өмірінде әрбір тарихи кезеңге сай
өзгерістерге ұшырап отыратыны және оларды адамзаттың шама-шарқынша
сәтті түрде шешуге ұдайы ықыластық танытатыны белгілі. Егер өткенімізді
ойша шолар болсақ, адамзат тарихы мемлекет жөнінде сан түрлі саяси ой
тізбегі мен даналыққа толы екендігін байқаймыз. Солардың ішіндегі ең мәндісі
де, өзіндік ерекшеліктерімен айқындалатыны да ғұлама ойшыл Конфуцийдің
идеялары.
Бұл ойшылды негізінен мемлекетті басқару мәселелері көп
толғандырғанын атап өткен жөн. Конфуцийдің осынау күрделі мемлекет
мәселелерін қатаң тәртіп пен бір тәрбиелік ұстанымдардың көмегімен жүзеге
асырмақ ниеті және оған қоса шектен шыққан қызулыққа берілмей, көбіне-көп
“тепе-теңдік” пен “орталық” принциптерді ұстанғаны белгілі. Түрлі ұсақ
иеліктерге бөлініп, бір-бірімен қырқысып жатқан Қытайдағы патшалықтарды
бір орталыққа бағынған мемлекетке біріктіруді басты мақсатқа айналдырған ол,
сонымен бірге, халықтың тәлім-тәрбиелік күш-қуатын жоғары деңгейге көтеру
мен оны “бақытты” ету үшін бар күш-жігерін сарп етті.
Конфуцийдің ойынша, б.з.д. VI ғасырда Қытайдағы әлеуметтік тәртіптің
негізі - қоғамдық тәртіп пен тұрақтылыққа сүйенуге тиіс болатын. Және мұндай
58
қоғамда әркім өз құқығы мен мемлекет алдындағы міндеттерін терең сезінуі
тиіс. Яғни, әр адам өзінің орнында болуы керек: патша-патша, бағынышты-
бағынышты, әке-әке, ұл-ұл болуға тиіс. Мемлекетті басқарушы құдай
дәрежесіндегі «Аспан ұлы»– адамдар әлемінің өкілі. Ол әулие, император бола
отырып Аспан алдында ғана жауапты. Өйткені ол тақ пен билікті тек осы
аспаннан алады. Билеуші әділ болып, барша халыққа мейірім төгуі міндетті, ал
олай болмай ел аштық пен қайыршылыққа ұшырап жатса, халықтың бүлік
шығарып, билеушіні тәубесіне келтіруі құдайшылыққа жатады.
Конфуцийлік әлеуметтік саяси ілім – халықтың ой-арманымен, бақытты
болашақты көксеген қиялдарымен терең ұштасып жатыр деуге толық сенім бар.
Мемлекет – халықтың талап тілегін іске асыратын құрал. Халықтың шынайы
сенімінсіз мемлекет те болмақ емес. Демек, оның сеніміне тек адамдарға
жасалынған қамқорлық арқылы ғана қол жетпек. Ел басқарушысы алдымен
халықты ішер аспен қамтамасыз етіп, содан соң жоғары мақсаттарға шақыруға
міндетті.
Ежелгі Грекиядағы мемлекет туралы саяси ойдың ерте кезде дамуы (б.з.д.
IX – VI ғғ) көне мемлекеттердің қалыптасуымен байланысты болды. Бұл ойлар
Гомер, Гесиод поэмаларында кездеседі. Пифагор (б.з.д. 580-500 жж.) мен
Гераклиттің (б.з.д. 544-483 жж.) мемлекет пен құқық мәселелеріне әлеуметтік-
саяси тұрғыдан талдау жасауы да осы тұста қалыптасты. Гераклит: «өз отбасың
үшін қалай күрессең, мемлекет белгілеген тәртіпті іске асыру үшін де солай
күресу керек» - деген пікір айтып мемлекеттік билікке үлкен құрметпен қарады.
Ежелгі Грекия мемлекетінің нығайып – дамуы мемлекет туралы ілімнің
қарқынды дамуына жағдай жасады. Бұған үлкен үлес қосқан даңқты ойшылдар
Демокрит, Сократ, Платон, Аристотель, Полибий болды.
Мемлекет туралы саяси ойдың қалыптасуындағы айрықша кезең
саналатыны –жалпыға бірдей бостандық идеясының өзекті орын алу тұсы.
Нәтижесінде Ежелгі Рим мемлекетінде бұл ілім жедел қарқынмен дамыды.
Оның тарихы: патшалық (б.з.д. 754-510 жж.), республикалық (б.з.д. 509-28 жж.)
және императорлық (б.з.д. 27 – б.з. 476 жж.) болып үш дәуірге бөлінеді. Осы
кезеңде саясат, өкімет және мемлекет туралы ілімге елеулі үлес қосқан Тит
Лукреций Кардың (б.з.д. 99-55 жж.) шығармалары, әсіресе оның “Табиғат
заттары туралы” поэмасы. Сол сияқты мемлекет пен құқық туралы Цицеронның
ілімі жарық көрді. Ол ежелгі грек дәстүріне сүйене отырып “Мемлекет туралы”
және “Заңдар туралы” деген еңбектер жазды. Ол мемлекеттік құрылыстың әр
түрін талдай отырып, мемлекет қызметіндегі монархиялық, аристократиялық
және демократиялық бастауларды біріктіру керек деген тұжырымға келді. Ол өз
ойына, талаптарына сол кездегі Рим конституциясы сәйкес келеді деп есептеді.
Цицеронның мемлекет туралы негізгі тұжырымдамасы – заңның
үстемдігі. Оның “Біз заңның құлы болғанда ғана еркін бола аламыз”, - деген
қанатты сөзі қазір де өзекті пікір болып саналады.
Мемлекет туралы мәселедегі Әл-Фарабидің ой-пікірлерінің маңызы өте
жоғары. Ол “Рахымды қала тұрғындарының көзқарастары туралы” деген
еңбегінде осы мәселені теориялық тұрғыдан тереңінен зерделейді. “Мемлекет, -
59
деп көрсетеді ойшыл, - адамдардың өз қажетін бірлесіп қоғамдық жолмен
толық қанаттандыруға арналған ұйым”.
Сол сияқты Әл-Фарабидің мемлекет туралы айтқан мына сөздері ерекше
көңіл аударады: “Адамдарды бір-біріне көмектестіріп, халықтың жақсы тұрмыс
құруына жағдай туғызып, қамқорлық жасаған мемлекет - өз міндетін атқара
алады”. Ойшылдың осы пікірі «қоғамдағы мемлекеттің орны мен қызметі
қазіргі нарықтық жағдайда қандай болуы керек» деген сұраққа берген нақтылы
жауапқа ұқсайды.
Кейін саяси өмірдің күрделенуіне, дамуына байланысты мемлекетті
қоғамдық, әлеуметтік тұрғыдан емес, өкілеттік, билік ретінде зерттеу
қалыптасты, көзқарас жетіле түсті. Мемлекет халықты басқарушы ұйым деген
түсінік кең орын алды. «Мемлекет» және «қоғам» деген түсініктерді ажырата
білуде әсіресе Н.Макиавеллидің орны ерекше. Ол мемлекет деген түсінікті
бөлек ұғымға айналдыру үшін “stato” деген термин енгізді. Стато – қазіргі
түсінік бойынша, автономия, дербес, өз алдына деген мағынаны білдіреді.
Макиавелли мемлекетті тек ғана қоғамды басқаратын ұйым ретінде
түсінумен шектелмей, оның дамыуы, халықтың мұқтаж-мүдделеріне сәйкес
қызмет атқаруы туралы тұжырымдамалар жасады.
Кейінгі ғасырларда қоғам мен мемлекетті дербес, өзара ажыратып,
мемлекетті қоғамның басқарушы ұйымы ретінде дамыту мәселесі саяси
ғылымда айрықша орын алды. Саясаттануда осы мәселе жөнінде әртүрлі, құнды
тұжырымдамалар жасаған Гоббс, Локк, Руссо, Гегель, Кант, Мэдисон және т.б.
болды.
Мемлекет қоғам өмірінің дербес саласы ретінде танылғаннан кейін
ғалымдар мемлекет пен адамның өзара қатынасын зерттей бастады. Оның
негізгі себебі – мемлекет шеңберіндегі адамның орны, ролі жөніндегі
мәселелердің туындауы. Қоғамда, мемлекетте адам жалпы дамуға ешбір әсер
ете алмайтын тіршілік иесі ғана ма, әлде ол (адам) қоғам, мемлекет өміріндегі
шешуші күш пе?
Осы мәселе бойынша бірнеше ғасырға созылған ғылыми пікірталастың
нәтижесінде саясаттануда этатизм деген бағыт пайда болды.
Этатизм дегеніміз - мемлекетке табыну, кейбір жағдайдағы қоғам мен
жеке адам бостандығына әкелетін қиянатына, зорлық-зомбылығына төзіп
шексіз билікті мойындау.
Әсіресе XVI ғасырдан бастап ғалымдар арасында этатизмге қарсы
пікірлер күшейді. Мақсат – қоғам мен мемлекеттегі адам ролін көтеру,
мемлекет жағынан адамның еркіне қарсы тұратын кедергілерді жою.
Саясаттануда бұл мәселені зерттеудегі ағылшын ғалымы Томас Гоббстың үлесі
ерекше. Ол “Левиафан” деген еңбегінде мемлекетке дейінгі қоғам өмірін
суреттейді. Оның ойынша, әрбір адамның жаратылысынан өмір сүруге “табиғи
құқығы” бар. Олардың құқықтары мен бостандықтары әркімге тумысынан
берілген. Бірақ табиғи заңдылықтар ешкімді де қауіпсіздіктен құтқармайды,
ешкімнің өміріне кепілдік бермейді. Мемлекетсіз дәуір – ол барлық адамдардың
«барлық адамдарға қарсы соғысы». Сол себептен табиғи, қатал өзара қарым-
қатынас жағдайында адамдардың өмірін қорғауға кепілдік беретін ұйым іздеу
60
керек деген қорытындыға келді. Мемлекеттің пайда болуы – ол адамдардың
келісім-шарты. Адам сыртқы қатерден сақтануы үшін өз құқықтарын
мемлекетке тәуелді етті.
Т.Гоббс қоғамдық тәртіпті табанды, қатал ұстайтын мемлекетті
жақтайды. Сондықтан ғалым өз теориясын Англиядағы монархияны қайта
құруға, жаңғыртуға бағыттағаны белгілі.
Сонымен қатар, Гоббстың ойынша: «Мемлекеттік билік – жоғарғы заң
шығарушы және оған бағыну. Басшы өзіне бағыныңқы адамдардың арасында
теңдік болуы қажет екенін қадағалап отыруы тиіс және оларды сотта қорғай
білуі қажет».
“Левиафан” - библия мифологиясы бойынша ғажайып, барып тұрған
жауыз, рақымсыз, жан түршігерлік аң. Оған қарсы тұратын ешбір нәрсе де жоқ.
Ал ғалым “Левиафанмен” – мемлекетті теңестіріп сипаттайды, себебі мемлекет
адамдарға зорлық жасайды, күш көрсетеді, ал адамдар соған төзеді. Дегенмен,
Гоббстың ойынша, мемлекет қандай мықты болса да – ол “ажалды құдай”,
себебі ол жасанды. Мемлекет адамдардың ақылы мен қолынан туындайды, ал
адам – табиғаттан жаратылған. Сол себепті қоғамда адам бірінші орында, ал
мемлекет – екінші орында тұруы тиіс.
Адам мен мемлекеттің арақатынасын сараптай келе, Т.Гоббс: “Адамға
құқықты үлестіріп беретін мемлекет емес, мемлекеттің өзі жеке адамдардың
құқықтарынан жинақталады» - деген қорытынды жасайды.
Яғни, адамның қоғамдағы орны ең жоғарғы сатыда, әрбір адамның
“табиғи құқығы” бар, “мемлекет оны заң арқылы қорғауға тиісті”.
Сөйтіп, ұлы ойшылдың тұжырымдамалары қазіргі замандағы адамның
“табиғи құқығы” идеясына негіз болып халықаралық деңгейде қолдау тапты.
1948 жылы БҰҰ қабылдаған “Адам құқықтарының жалпыға бірдей
Декларациясында” «адам құқықтары мен бостандықтары әркімге тумысынан
берілген, бұл ұстамды әрбір мемлекет өз заңдарына енгізуге тиісті» - деп
жариялады.
Қазақстан Конституциясында осы принципті іске асыру көзделген. Оның
12-бабында: “Адам құқықтары мен бостандықтары әркімге тумысынан
жазылған, олар абсолютті деп табылады, олардан ешкім айыра алмайды, заңдар
мен өзге де нормативтік құқықтық актілердің мазмұны мен қолданылуы осыған
қарай анықталады” - деп жазылған.
Сөйтіп, ғасырлар бойы ойшылдар мен ғалымдардың адам мәртебелілігін
мемлекеттен де жоғары көтеру талабы дүниежүзілік қоғамдастыққа кірген
Қазақстанда да қабылданды. Оның басты, негізі себебі - Қазақстан
Республикасының құқықтық және әлеуметтік мемлекет орнықтыру мақсаты
болып табылады.
61
2. Қазіргі кезеңдегі мемлекет: құрылымы және қызметі
Қазіргі кезеңде мемлекет ел басқару міндетін атққаратын қоғамның
негізгі саяси ұйымы ретінде танылады. Қандай да болмасын мемлекеттің үш
құрамды элементтері болады: ел территориясы, халқы және саяси билігі.
Мемлекеттің негізгі белгісі – егемендік. Мемлекеттің егемендігін,
тәуелсіздігін басқа мемлекеттер де ресми түрде мойындауға тиісті.
Мемлекеттің негізгі ұстанымдары:
1. Заңдар мен нұсқаулар қабылдау құқығының болуы.
2. Мемлекеттің өз азаматтарын қорғауы үшін ашық және бірден-бір күш
қолдану құқығының болуы. Себебі қоғамда күш қолдануға мемлекеттің ғана
құқығы бар. Мысалы, қылмыс жасаушыларды өз еркінен айыру құқығы. Оны
орындауға қажетті мемлекеттің арнаулы қарулы күштері болады. Бірақ күш
қолдану тек заң арқылы жүргізілуі тиіс.
3. Жалпылық. Мемлекет өз аумағындағы (территориясындағы) адамдардың
барлығын қамтиды. Осы мемлекеттің азаматы болмаса да (мысалы, әртүрлі
себептермен басқа мемлекеттерден келгендер) мемлекеттің шекаралық
шеңберінде болғаннан кейін оларға қамқорлық жасалуы тиіс. Бұл жөнінде 1930
жылы Гаагада (Нидерланды) мемлекетсіздікке (апатридизмге) қарсы
халықаралық заң қабылданды. Бұл заңға сәйкес мемлекет территориясындағы
жеке адам мемлекет қамқорлығынан тыс қалмауы тиіс.
4. Салық - қоғамды басқару жұмысына жұмсалатын қор (бюджет)
қалыптастыру үшін қажет қаржы.
Территориясы мен этникалық (ұлттық) құрамына байланысты мемлекет
әртүрлі құрылымға бөлінеді. « Мемлекет құрылымы» дегеніміз мемлекеттің
ұлттық-территориялық ұйымдастырылуын көрсететін ұғым. Көп жағдайда,
орталық билік пен жергілікті әкімдіктің өзара қатынасын белгілейді.Мысалы,
мемлекет территорясының ұлттық-автономиялық бөліктерін белгілеу (округ,
республика, штат), әкімдік-басқару аймақтарын бекіту (аудан, облыс,
департамент, өлке).
Мемлекттік құрылымның негізгі үш түрі кездеседі: унитарлық (біртұтас),
федерация және конфедерация.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Саяси тәртіп (саяси режимдер)


url: http://emirsaba.org/sayasattanu.html?page=7#ІY_тарау_МЕМЛЕКЕТ_–_ҚОҒАМНЫҢ_БАСТЫ_САЯСИ_ИНСТИТУТЫ_РЕТІНДЕ_1._Мемлекет_туралы_идеялар_тарихы_мен_мемлекет_туралы_ілімнің_қалыптасуы

title: Саяси тәртіп (саяси режимдер)


title: Унитарлық - Саясаттану

text:
Унитарлық мемлекеттің белгілері:
- мемлекет ішінде автономия құрылымы болмайды;
- орталық саяси билік біртұтас болады;
- бір конституцияға негізделген.
Унитарлық мемлекеттерге, мысалы Жапония, Франция, Италия,
Грекия, Польша, Финляндия, Қазақстан т.б. жатады. Бірақ Қазақстан
көпэтносты мемлекет болғандықтан «не себепті ол унитарлы мемлекет
болады?» - деген сұрақ туындайды. Бұның нақты жауабы: Қазақстанның
территориясында барлығы бір аумақта тұратын, бір жерде шоғырланған ұлт
өкілдері жоқ, мемлекеттің негізін құрайтын жергілікті Қазақ халқы болып
табылады. Мемлекетімізде барлық этнос өкілдері бір-бірімен аралас өмір сүріп
жатыр, сондықтан Қазақстанда ұлттық автономия құруға ешқандай негіз жоқ.
62
Федерация (федеративтік мемлекет) деп автономиялары бар
мемлекетті атайды.
Федерацияның негізгі белгілері:
-мемлект территориясында ұлттық немесе территориялық автономияның
болуы;
-мемлекеттегі саяси билік және басқа да өкімет органдары екі деңгейде
-қалыптасады;
- мемлекеттің конституциясы екі деңгейлі болады.
Мысалы, Ресей, Қытай, Үндістан және т.б. Ресейде жиырмаға жуық
республика бар (Татарстан, Башқұртстан, Дағыстан, Солтүстік Осетия, Тува
т.с.с.) Саяси билік екі деңгейлі, яғни жалпы мемлекеттік президент, парламент
және әрбір республиканың өз алдына президенттері мен парламенттері бар.
Конституциясы екі жүйелі: бүкілресейлік және әрбір республиканың өз
конституциясы бар.
Федерация тек ғана ұлттық ерекшеліктер негізінде қалыптаспайды.
Дүние жүзіндегі федарацияның көп бөлігі жер (территория) арқылы орныққан.
Мысалы, АҚШ, ГФР, Австрия және т.б. АҚШ-да штаттар, Германияда
«жерлер». Ал федерациялық құрылым негізі—ұлт немесе жер аймағы ғана
емес; федерацияның негізгі белгісі – егемендік дәрежесі. Егер автономияның,
федерация субъектісінің белгілі мөлшерде (Конституция арқылы белгіленген)
егемендігі болмаса, онда мемлекттің федерация аталуы да жалған болып
шығады.
Конфедерация дегеніміз - тәуеліз мемлекеттер одағы.
Конфедерацияның негізгі белгілері:
- конфедерацияда бәріне ортақ мемлекеттік билік болмайды;
- одаққа қосылған мемлекттер ортақ мақсаттарын бірігіп жүзеге асырады;
-конфедерация құрамындағы барлық мемлекеттеге ортақ мекемелері болады;
-конфедерация құрамындағы мемлекеттердің өз әскері, ұлттық валютасы
болады.
Конфедерация құрамындағы тәуелсіз мемлекеттер өздеріне ортақ
мүдделерін бірігіп шешуі үшін арнаулы мекемелер құрады. Мысалы, қорғаныс,
сауда, транспорт салаларындағы және т.с.с.ортақ мекемелері.
Қәзіргі кезде конфедерация таза күйінде кездеспейді. Өткен уақыттарда
конфедерация мемлекеттер арасында көбірек орын алды. Мысалы, 1847 жылға
дейін Швейцария конфедерациясы, ал 1815-1867 жылдары конфедерация
Германияда болды.
Кәзіргі кезеңде Тәуелсіз мемлекеттер достастығының (ТМД)
конфедерацияға айналу мүмкіндігі болған еді, бірақ бұл мемлекеттер арасында
осы күнге дейін бәріне ортақ мекеме құрылған жоқ.
Еуропалық Одақты конфедерация қатарына жатқызуға болар еді, бірақ
бұл одақтағы мемлекеттердің өзара қатынасы федерацияға ұқсап келеді
(еуропалық ортақ саяси билігі парламенті бар, мемлекеттер бірлестігінде ортақ
валюта (евро) пайда болды).
Әйтсе де Еуропалық Одақты толығымен федерацияға жатқызуға
болмайды. Бұл Одақтың құрамындағы мемлекеттердің мәртебесі (статусы)
63
автономиялық дәрежеде емес, олар тәуелсіз мемлекеттер болып табылады.
Қорыта келгенде, Жалпыевропалық Одақты адамзат тарихының жаңа заманғы
мемлекеттік құрылыстың бастауы деп есептеуге болады. Мемлекеттердің
дамуына саяси өмірдің жалпы бағыты тұрғысынан қарағанда, мемлекеттік
басқаруда мәңгі өзгеріссіз ешнәрсе жоқ екенін дүниежүзілік саяси практика
дәлелдеп отыр.
Мемлекеттік басқару түрі дегеніміз –саяси билік кімнің, қандай
ұйымның, қандай субъектінің құзырында екендігін көрсететін ұғым. Қазіргі
кезеңде мемлекеттік басқарудың үш түрі бар: монархия, конституциялық
монархия және республика. Мемлекеттік басқарудың осы түрлеріне жоғарыда
талдау жасалынып, мысалдар арқылы көрсетілді.
Қазіргі кезеңдегі дүниежүзіндегі мемлекеттік басқарудың негізгі бағыты—
республикалық мемлекет түріне өту.Сол себептен мемлекеттік басарудың
осы түріне кеңінен тоқталамыз. Республиканың өзінің бірнеше түрлері бар.
Қазіргі кезеңде дүниежүзінде көп қолдау тапқан және ең көп орын алатыны
демократиялық республикалар. Олардың өзі үлкен үш топқа бөлінеді:
президенттік республика, президенттік-парламенттік республика және
парламенттік республика.
Президенттік республиканың белгілері:
1. Екі жүйелі сайлау. Президенттік және парламенттік сайлаулар әрқайсысы өз
алдына бөлек өткізіледі.
2. Үкімет президентке тәуелді.
3. Атқарушы биліктің және мемлекеттің басшысы президент. Үкімет те
президенттің қарамағында болады.
Президенттік республикаға жататын мемлекеттер, мысалы, АҚШ, Ресей,
Қазақстан, Португалия, Мексика және т.б.
Президенттік-парламенттік республиканың белгілері:
1. Екі жүйелі сайлау: президенттік және парламенттік сайлаулар әрқайсысы өз
алдына бөлек өткізіледі.
2. Парламент парламенттік сайлауда жеңіп шыққан саяси партиялардың
уәкілдерінен қалыптасады.
3. Президент – мемлекеттің басшысы. Үкімет Президенттің алдында жауапты.
Үкімет мүшелері Парламент палаталарына есепті.
Президенттік-парламенттік республикаға жататын мемлекеттер, мысалы,
Франция, Австрия, Ирландия, Польша, Финляндия және т.б.
Парламенттік республиканың белгілері:
1. Сайлау бір жүйелі. Тек парламент сайланады.
2. Парламентте ең көп орын алған саяси партияның жетекшісіне премьер-
министрлік (атқарушы билік) және мемлекет басшысы міндеті жүктеледі.
3. Үкімет парламентке тәуелді.
Парламенттік республикаға, мыселы, Германия, Италия, Индия, Түркия,
Израиль және т.б. жатады.
ХХ ғасырдың соңғы ширегінде мемлекеттік басқару түрлерінің, жалпы
демократияның дамуына байланысты шын мәніндегі демократиялық
64
республиканың жаңа деңгейлері қалыптаса бастады. Олар - азаматтық қоғам
және құқықтық мемлекет.
Азаматтық қоғамның негізгі белгісі--әрбір азаматтың, яғни жеке
тұлғаның еркін дамуы. Бұндай қоғамда мемлекеттің жеке адам өміріне
араласуына шек қойылады. Азаматтар өз еркімен (мемлекетке қатыссыз)
күнделікті өміріне қажетті қоғамдық ұйымдар,бірлестіктер қалыптастырады.
Мысалы, жанұялар бірлестігі, кооперациялар, ассоциациялар, қоғамдық
ұйымдар, кәсіби, шығармашылық, спорттық, этникалық және басқа да
бірлестіктер.
Азаматтық қоғам мәселесінің мазмұнды және ұзақ уақыт бойы
қалыптасқан өз теориясы бар. Саясаттану тарихында бұл мәәселені зерттеген
және осы теорияға елеулі үлес қосқан ойшылдар мен ғалымдар Аристотель,
Т.Гоббс, Ш.Монтескье, Ж.ЖРуссо және т.б. Олардың ішінде азаматтық қоғам
тақырыбына ғылыми талдау жасаған немістің атақты ойшылы Г.Гегель болды.
Ол азаматтық қоғам жалпы халық пен мемлекет арасындағы «байланыс жүргізу
түрі» деп атады. Яғни, азаматтар мен мемлекет арасындағы біріктірушілік пен
реттеушіліктің болуы. Гегельдің ойынша, азаматтық қоғам мемлекеттен
тәуелсіз
нарықтық
экономиканы,
әлеуметтік
топтарды,
таптарды,
корпорацияларды, бірлестіктерді қамтиды.
Азаматтық қоғам жағдайында жанұя мен мемлекеттің арасындағы әртүрлі
қоғамдық бірлестіктер мемлекеттің үстемдігімен, билігімен емес, тек ғана
азаматтардың
өз
еркімен,
олардың
сұраныстарына
байланысты
ұйымдастырылады. Бірақ мемлекеттік тұрғыдан ол ұйымдардың барлығы
заңдастырылған болады, ал мемлекет олардың іс-қимылдарына үстемдік жасап
араласпайды.
Азаматтық қоғамның өте маңызды демократиялық белгісі – мемлекет
азаматтардың бақылауынан тыс іс - әрекет жасай алмауы. Азаматтар мемлекет
атқаратын міндеттерді өз еріктерімен мемлекетке тапсырады және оның
орындалуына бақылау жасайды.
Азаматтық қоғам тек ғана демократиялық мемлекетте және нарықтық
экономика қарым-қатынасы жағдайында ғана қалыптасуы мүмкін. Егер қоғам
өмірі барынша мемлекеттендірілген болса (мысалы, Кеңес Одағы), онда
азаматтық қоғамның қалыптасуы мүмкін емес. Себебі, азаматтық қоғамның
негізі - әртүрлі меншіктік. Демократиялық саяси тәртіпте ғана жеке адамдардың
экономикалық, саяси және рухани өмір түрлерін еркін таңдауына және жүзеге
асыруына заң жүзінде кепілдік беріледі. Сондықтан азаматтық қоғам
жағдайында іскерлікке, тапқырлыққа, жемісті еңбек етуге кең жол
ашылады.Негізінде, тарихи тұрғыдан қарайтын болсақ, азаматтық қоғам жеке
тұлғаның, азаматтардың өздері құратын ұйымдар. Қазақстанда қазіргі кезде
азаматтық қоғам қалыптастырудың берік негізі қаланды.Тоталитарлық кезеңде
қоғам өмірі барынша мемлекеттендірілген болатын, осыған сәйкес халықтың
саяси сана-сезімі азаматтық қоғам орнату деңгейіне көтеріле алған жоқ еді.Сол
себептен демократиялық, азаматтық қоғам орнатуға мемлекеттік биліктің өзі
ұйытқы болды.
65
Біріншіден, еліміздің 1995 жылғы Конституциясы Қазақстанда нарықтық
экономика мен жеке адамның бостандығын қамтамасыз етуге мүмкіндік
жасады. Осы Конституциядағы қойылған талаптарға сәйкес елдегі азаматтық
қоғам мен оның институттарын белгілі бір дәрежеде дамытуға мемлекеттің
атқарған тиісті саяси, құқықтық және өзге де қызметтері үлкен жәрдем етті.
Қазақстанда мемлекеттік емес ұйымдардың дамуына да зор көңіл бөлінді.
Мысалы, 2001 жылы «Коммерциялық емес ұйымдар туралы» Заң қабылданды.
2003 жылдың қазан айында еліміздің алғашқы Азаматтық форумы өтті, 2005
жылы «Мемлекеттік әлеуметтік тапсырыс туралы» Заң қабылданды. 2006
жылдан бастап Үкіметтік емес Ұйымдары (ҮЕҰ) қызметін қолдау үшін
мемлекет тарапынан қаржы бөлінетін болды.
Қазақстан Республикасы Президентінің 2006 жылғы 25 шілдедегі
Жарлығымен бекітілген Қазақстанда азаматтық қоғам дамытудың 2006-2011
жылдарға арналған тұжырымдамасы қабылданды. Осыған орай, 2003-2005
жылдары бірін-бірі жалғастыра отырып, қоғамды демократияландыру одан әрі
азаматтық қоғам орнату жөніндегі тұрақты жұмыс істейтін Кеңес пен Қазақстан
Республикасы Президенті жанындағы Демократия мен азаматтық қоғам
мәселелері жөніндегі ұлттық комиссия қызмет атқарды.
Мемлекет тарапынан жағдай туғызылуы нәтижесінде Қазақстанда
азаматтық қоғам институттары - саяси партиялар, мемлекеттік емес ұйымдар,
ұлттық-мәдени бірлестіктер, мемлекеттік емес БАҚ мейлінше тез дами бастады.
Қазақстанда азаматтық қоғамды дамытуға арналған заңдар,тұжырымдамалар
негізінде азаматтық қоғамның белгілері бүгінгі күннің өзінде қоғам өмірінің
әртүрлі салаларынан көрніс тапты. Мысалы, экономикадағы - меншіктің
әртүрлілігі, әлеуметтік саладағы – орта таптың қалыптасуы, саяси саладағы
демократиялық институттардың дамуы, құқықтық саладағы - азаматтардың
бостандықтары мен құқықтарын қорғайтын жүйенің қалыптасуы, басқару
саласындағы - «үшінші сектор» деп аталатын үкіметтік емес ұйымдардың
орнығуы, идеология саласындағы -либералды құндылықтар, әлеуметтік
экономика мен толеранттық теориясының жасалуы. Сонымен, Қазақстанда
азаматтық қоғам қалыптастыруға зор мүмкіндік туып отыр.Мемлекет бірте-
бірте білім беру, тұрғын үйлер,қалалық көлік және зейнет ақы төлеу
саласындағы ұйымдастыру мәселелерін азаматтардың өз қолына бере бастады.
Сайып келгенде, «азаматтық қоғам дегеніміз не?» - деген сұраққажауап
беретін болсақ - мемлекеттік құрылымнан тыс қалыптасатын әлеуметтік-
экономиялық және мәдени-рухани қоғамдық қатынастар жүйесі. Азаматтық
қоғам демократиялық, саяси-мәдени, экономикалық деңгейі жоғары дамыған
кезде, ол құқықтық мемлектке айналады.
Құқықтық мемлекет деген ұғымдағы “құқықтық” деген сөздің
болуында үлкен мән бар. Ол қоғамның саяси-әлеуметтік өмірінде, оның барлық
саласында құқық жоғары орында тұруы керек дегенді меңзейді. Бұл әрбір
құқықтық мемлекеттің басты ұстанымы болуы керек, яғни құқық әрбір елдің
Конституциялық негізгі заңында бекітіліп, басқа да заңдары мен жарлықтарына
нұсқау болуы тиіс. Заң үстемдігі болмаған жерде құқықтық мемлекет те
болмайды. Тіпті ежелгі дүние адамдары да еркіндікті аңсағанда заңның
66
үстемдігі арқылы ғана бостандыққа жетуге болады деп санаған. Осы тұрғыдан
алғанда
Қазақстан
егеменді
мемлекет
болғаннан
кейін
өзінің
Конституциясында қоғамдағы құқықтық заңның үстем болуын басты принцип
етіп жариялап, бірінші бабында - ақ: “Қазақстан Республикасы өзін
демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде
орнықтырады”- деп атап көрсеткен.
Құқықтық мемлекеттің құқықтық еместен мемлекеттен ерекшелігі –
заңдарының сапасында. Құқықты мемлекеттің заңдары әділ, ізгілікті болуы
керек. Онда адамдардың өмір сүру, өзіне лайықты күн көру, т.б. сол сияқты
ажырамас құқықтары бекітілуі қажет. Құқық – мемлекеттің адамға берген
сыйлығы емес, бұлай түсіну аңғалдық және түбірімен зиянды. Құқық адамның
табиғатымен бірге жаралған. Мемлекет құқықты тек іске асыруға жағдай
жасаушы ғана. Жоғарыда аталған “Адам құқықтарының жалпыға бірдей
Декларациясында”: “Барлық адам жаратылысынан еркін, бойындағы қасиеттері
мен құқықтары тең болып туады. Оларда ақыл, ар-ұждан болғандықтан бір-
біріне туысқандық рухта ықылас білдіруге тиіс” - деп көрсетілген. Осы
тұжырымды айқындай келіп, Декларацияның 3 бабы: “Әрбір адам өмір сүруге,
еркін болуға және жеке басының өміріне ешкімнің қол сұқпауына құқылы” -
деп бүкіл әлемге паш етті. Бүкіл адамзат мойындап отырған осы аса маңызды
халықаралық құжаттың аталып өткен қағидалары Қазақстан Конституциясында
толығымен енгізіліп: “... дүниежүзілік қоғамдастықта лайықты орын алуды
тілей отырып, қазіргі және болашақ ұрпақтар алдындағы жоғары
жауапкершілігімізді сезіне отырып, осы Конституцияны қабылдаймыз”- деп
атап көрсетілген.
Еркіндік, бостандық деген ұғымды шексіз (абсолюттік) деп түсінбеу
керек. Әрбір адам қоғамда өмір сүргендіктен белгілі жағдайда сол қоғамдық
ортаға тәуелді болады. Бірақ оның да белгілі шегі, өлшемі бар. Қоғам өміріндегі
бостандық өлшемі құқылық формада анықталады. Ал ол өлшем жұрттың бәріне
бірдей болу керек. Мәселен, Конституцияның 15-бабында көрсетілгендей,
«Әркімнің өмір сүруге құқығы бар. Ешкімнің өз бетінше адам өмірін қиюға
хақысы жоқ» деп жарияланған. Өзі өмір сүруге құқығы бола тұрып, бір адам
екінші бір адамның өміріне қауіп төндіруге, қастандық жасауға ерікті емес.
Осылай болмаған күнде бір кісінің құқықтығы екіншісінің құқықтылығын
жоққа шығарып, біреулердің ғана игілігіне айналған болар еді. Адам құқығы
қоғамдық өмірдің әр саласында: экономикалық, саяси, мәдени, әлеуметтік және
жеке басының әрекет жасауынан көрінеді. Құқық неғұрлым міндетті, неғұрлым
кепілденген болса, соғұрлым кісі еркін болады.
Құқықтық мемлекет адам бостандығы мен теңдігін тұлғаның туа біткен
қасиеті деп жариялады. Адам еркін барынша қастерлеп, оның автономиялы
екендігін танып, мемлекет меншігі деп қарамайды, қайта өзінің ажырамас
бөлігі деп есептейді.
Сөйтіп, мемлекет барлық құқықтық жүйенің өзегі болып есептелетін адам
құқығын қорғап отырады. Сондықтан да оның заңдары мен жарлықтары адам
құқығына сай келетін, оның ешбір бұзылмайтын принциптеріне бағынатын
болуы керек. Сонымен, адам құқығының мәні - оның ар -ұжданының,
67
адамгершілігінің, абыройының, мүддесінің мызғымастығы және оларды қорғау
кепілдігін қамтамасыз ету. Құқықты мемлекеттің тағы бір ерекшелігі –
мемлекет пен жеке адам арасындағы өзара жауапкершілік принципінің
қалыптасуы. Бұны біз жеке кісінің еркін белгілі бір мөлшерде шектеуге барып,
мемлекеттің нұсқауларына бағынуға міндеттеуінен және мемлекет тарапынан
жеке тұлғаның құқығын қорғауға жауапты болып, оның өмірлік қызметіне
кепіл болуынан көреміз. Осыған байланысты құқықтық мемлекет өз
азаматтарының мүддесіне сай келетін әлеуметтік бағдарламаларды іске асыруға
міндетті. Сондықтан да қазіргі кезде құқықты, әлеуметтік мемлекет туралы жиі
айтылатын болды. Құқықты мемлекеттің тағы бір ерекшелігі билік жүргізуді
бұйрық немесе жеке шешімдер арқылы емес, заң арқылы іске асыратындығы.
Бұл заңдар әділ болып, әділетті шаралар арқылы іске асырылуы керек. Міне,
осы мақсатта өкімет билігін бөліп жүргізу принципі әрекет етеді. Бұл ұстаным
бойынша бірде-бір мемлекеттік органға толық өкімет билігі берілмейді,
әрқайсысы өз міндеттерін өз билігі көлемінде заңға сәйкес атқарады және
ешқайсысы бірінің қызметін бірі қайталамайды. Бұл шенеуніктердің өз қызмет
бабын пайдаланып, басқа адамға қиянат жасаушылыққа жол бермеу үшін
қажет. Ал енді саяси биліктің үш тармағында үстемдік үшін таласқа түсуді
болдырмау үшін құқықтық мемлекетте олардың біріне жоғары мәртебе берілуі
қажет. Ондай мәртебе заң шығарушы билікке берілген. Өйткені, сол ғана ішкі
және сыртқы саясаттың негізгі бағыттарына заңдық негіздегі күш беріп,
қоғамдағы заңның үстем болуын қамтамасыз етіп отырады. Барлық құқықтық
мемлекеттерде заңдық өкіметке парламенттер (формалары әртүрлі болғанымен)
ие болады. Өйткені, парламент қоғамдағы саяси, әлеуметтік қарым-
қатынастарды заң арқылы реттеп отырады, ал оған заң шығаруға өкілеттілік
беретін халық.
Барлық құқықты мемлекеттерде заңдардың конституциялығын бақылап
отыратын мемлекеттік биліктің тармағы – сот билігі.
Сонымен, сайып келгенде, демократиялық республиканың саяси сапасы
жағынан жетілген түрі – құқықтық мемлекет, яғни демократиялық жолмен
қабылданған заң үстемдік ететін, заңның алдында бәрі де тең саналатын, жеке
адамның құқығын жан-жақты қамтамасыз ететін мемлекеттік басқару.
Қорыта келгенде, мемлекеттің ең басты міндеті—қоғамда тұрақтылық
орнатып, азаматтарының қалыпты өмір сүруіне жағдай жасау. Мемлекет
туралы тақырыпты талдаған кездегі жиі кездесетін сұрақтың бірі: «қоғамның
мақсаты қандай мемлекет орнату, яғни қандай мемлекет халық үшін тиімді
болып табылады?» деген сұрақ. Бұған саясаттанушы ғылымдардың қысқаша
жауабы: «Ең жақсы мемлекет—ол өзімізді өзіміз басқаруға жәрдем ететін
мемлекет» - деген қағида.
68
Бақылау сұрақтары
1. Платон мен Аристотельдің мемлекет құрылысы туралы ой-пікірлері
2. Т.Гоббс. “Левиафан”
3. Этатизм деген түсініктің мағынасы
4. Азаматтық қоғамның негізгі белгілері
5. Құқықтық мемлекеттің негізгі белгілері
6. Мемлекеттік басқарудың негізгі түрлері
7. Мемлекет құрылымының түрлері
8. Мемлекеттің пайда болуы туралы теориялар
9. Унитарлық (біртұтас) мемлекет дегеніміз не?
10.Қазақстан Республикасының Мемлекеттік рәміздері қандай?
69
Y тарау
САЯСИ ПАРТИЯЛАР МЕН ҚОЗҒАЛЫСТАРДЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ
ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ҚОҒАМДАҒЫ ОРНЫ
1. Саяси партия – билік пен қоғам арасындағы байланыс құралы
Партия дегеніміз не? Партия әдетте бағдарламалық құжаттарда
көрсетілген ортақ саяси бағытты, көзқарастарды ұстанған азаматтардың белгілі
бір тобын біріктіретін ұйым. Нақты әлеуметтік-таптық мүддені білдіретін
идеология мен саяси бағытты басшылыққа ала отырып оны іске асыру үшін
партиялар мемлекеттік билікке келуге ұмтылады.
Мысалы, жеке адам қоғамдық немесе жергілікті көлемдегі белгілі бір
саяси әлеуметтік мәселені нәтижелі шешу жолдарын қарастырады. Бұл туралы
оның тұрақты көзқарасы қалыптасады. Ол көзқарас, яғни, идеясы кейін
мақсатқа айналады. Ал енді оны қалай іске асыру керек? Мүмкін ол адам
бұқаралық ақпарат арқылы өзінің мақалаларын шығарар немесе әртүрлі
жиындарда, ғылыми конференцияларда өз пікірін білдірер. Бірақ бұның бәрі де
сол азаматтың идеясының іске асырылуына толық кепілдеме бермейді. Идеяны,
пікірді іске асырудың айқын бір жолы – билікке келіп билік арқылы іске асыру.
Билікке келу деген түсінік ол билікті өз қолына тартып алу емес, қалыптасқан
билік қатарынан орын алу. Мысалы, белгілі бір саяси ұйымның өкілдері
депутаттыққа өтіп парламенттің бірнеше орындарына ие болса, олардың жаңа
заң шығаруға әсер ету мүмкіншілігі пайда болады. Осы арқылы ол өзінің
көзқарасын заң жолымен іске асыруға мүмкіндік алады.
Бірақ бұндай жүйе демократиялық жағдайда ғана мүмкін. Сондықтан
партияның билікке өтуін немесе өтпеуін шешетіндер тек ғана сайлаушылар
болуға тиісті. Ол үшін сайлаушылардың, жалпы қоғамның демократиялық
саяси мәдениеті жоғары деңгейде болуы керек.
Ал демократия орнықпаған режимдерде кейбір саяси партиялар өз
көзқарасын іске асыру үшін билікке төңкерістер, революциялар арқылы келді.
Мысалы, ХІХ ғасырдағы Еуропа елдеріндегі революциялар, Ресейдегі 1917
жылғы Қазан революциясы және т.с.с.
Жалпы алғанда, партия қоғамдағы бұқаралық, әлеуметтік күштердің
мүддесін білдіруге, мемлекеттік билік орындары арқылы сол мүдделерді жүзеге
асыру үшін қызмет етеді. Саяси партия мемлекет пен қоғамды бірлестіретін
буын, саяси билік пен қоғамның арасындағы байланыс құралы.
Сонымен, партия деп - қоғамдағы әлеуметтік-саяси мүдделерді шешу
үшін өздеріне ортақ көзқарастарды іске асыру жолында мемлекеттік билікке
келуге ұмтылатын азаматтардың ерікті ұйымын айтады.
“Партия” деген сөз латын тілінен шыққан, “бөлу”, “бөлшек” деген
мағынаны білдіреді. “Мен бүтіннің бөлшегімін”, “мен осы топтың пікірін
қолдаймын”, “мен біреулермен пікірлеспін” деген түсініктері.
Тарихта XVIII-XIX ғасырларда саяси партиялар клуб, әдебиеттік
бірлестіктер, қоғамдық ұйымдар түрінде пайда бола бастады.
70
Бірақ сол кездегі шексіз мемлекеттік билік (монархия, патшалық)
жағдайында партиялардың айтарлықтай маңызы болмады. Ол уақытта әр түрлі
мемлекет басшылары қоғамдық ұйымдарға, саяси қозғалыстарға қарсы болды,
тіпті дұшпандықпен, қастықпен қараған жағдайлар да болған. Мысалы,
Америка Құрама Штаттарының бірінші президенті Джордж Вашингтонның өзі
де 1787 ж. “саяси бірлестіктер”, яғни, саяси партиялар – олар тыныштықты
бұзушылар, олар халықтың ішінде іріткі салып, билікке таласушылар” – деп
түсінді.
Ал 1825 жылғы Ресейдегі декабристер қозғалысының қалай аяқталғаны
тарихтан жақсы белгілі. Ресей патшалығы оларға қарсы күш қолданып, біразын
өлім жазасына тартып, қуғынға ұшыратқан болатын.
Ресейдегі ең бірінші партия – Ресей социал-демократиялық жұмысшылар
партиясы (РСДЖП) 1898 жылы астыртын түрде ұйымдастырылды.
Дегенмен, кейінгі кезеңде жалпы азаматтық, оның ішінде демократия
принциптерінің дамуына байланысты саяси партиялар кеңінен дами бастады.
Қазіргі кезеңдегі саяси партияларға ұқсас біздің уақытымыздағы
партиялар Еуропада, Америкада XVIII ғасырда пайда болды.
Не себептен XVIII ғасырда? Не себептен олар XVII, XVI ғасырларда
немесе одан бұрын қалыптасқан жоқ?
Оның себебі XVIII ғасырда ғана мемлекеттік билікті сайлауға мүмкіндік
туып, кейбір мемлекеттерде шексіз монархия жойылды. Мысалы, Францияда
Ұлы француз революциясынан кейін (1789 ж.) республика орнатылды. Дәл осы
кезде АҚШ өзінің конституциясын қабылдап, бірінші президент сайлады.
Қоғам мүшелері, әртүрлі әлеуметтік топтар саяси билікке өздерінің
уәкілдерін сайлауға мүмкіншілік ала бастады. Мемлекеттік билікке араласушы
үміткерлерді бұқараның қолдауы, сүйемелдеуі қажет болды. Осындай
азаматтарды дайындау үшін, оларды саяси билікке өткізу үшін саяси партиялар
құрыла бастады. Сонымен қатар, сайлау органдары мен сайлау жүйелері
қалыптасты.
Яғни, саяси партиялардың пайда болуы - демократияның дамуымен
байланысты. XVIII ғасырға дейін билік сайланбайтын патша, король, шах,
хандардың қолдарында тұрған кезде саяси партияларды ұйымдастыруға ешбір
мүмкіндік болған жоқ, себебі оны құруға билік рұқсат берген жоқ.
Саяси партиялардың ұйымдастырылуы XVIII ғасырдан басталып, XIX
ғасырда дүние жүзінде көптеген ірі, беделді партиялар өмір сүре бастады.
Мысалы, 1828 жылы АҚШ-та демократиялық партия өмірге келсе, 1867
жылы Англияда Консервативтік партия, ал 1869 жылы Германияда социал-
демократиялық жұмысшылар партиясы пайда болды. Сол жылы Францияда
Республикалық радикалдар партиясы дүниеге келді.
XIX ғасырдың 80-шы жылдары дүние жүзінің 100-дей елдерінде 500-ден
астам саяси партиялар қалыптасты.
Қазіргі кезеңде дүние жүзінде қанша саяси партия бар? Бұл сұраққа
нақтылы жауап берудің өзі қиын. Себебі саяси партиялардың өмірінде тұрақты,
ешбір өзгеріссіз қалатын жағдай болмайды және болуы да мүмкін емес.
Адамзаттың саяси өмірі қандай құбылмалы, әрдайым өзгерісте болып тұратын
71
құбылыс болса, саяси партиялардың өмірі де дәл сондай. Сондықтан бір
жағынан жаңа партиялар қалыптасып жатса, екінші жағынан кейбір партиялар
ыдырап, қызметін тоқтатып жатады.
Бірақ тарихи ұзақ уақыт, XIX ғасырда пайда болып, осы күнге дейін
өзінің мүдделестеріне адал қызмет жасап, саяси мол тәжірибе жинап, халыққа
дәстүрлі партия болып танылғандары да бар. Олар: АҚШ-тың демократиялық
партиясы (1828 ж. құрылған), Канаданың прогрессивтік-консервативтік
партиясы (1854 ж. құрылған), АҚШ-тың республикалық партиясы (1854 ж.
құрылған), Ұлыбританияның консервативтік партиясы (1867 ж. құрылған),
Германияның социал-демократиялық партиясы (1869 ж. құрылған) және тағы
да басқа партиялар.
Алғашқы кезеңдерде әрбір саяси партия үлкен әлеуметтік топтардың,
көбіне таптардың жетекшісі болды. Мысалы, жұмысшылар партиясы, шаруалар
партиясы, буржуазия партиясы, христиандар партиясы т.с.с. Ал ХХ ғасырдың
ортасынан бастап жағдай басқаша өзгерді. Енді партияның мүшелігіне әртүрлі
әлеуметтік топтар мен таптардың өкілдері кіре алады. Бұл саяси құбылыс
демократияның дамуымен байланысты шықты. Себебі биліктің сапасын
қамтамасыз ету ол тек ғана бір топтың, әлеуметті таптың мүддесі емес, ол бүкіл
халықтың мүддесі. Ал қандай да болмасын қоғамдағы әлеуметтік мәселе
барлық жағдайда мемлекеттік билік арқылы шешілетіні белгілі.
Әйтсе де, әрбір саяси партияның өзіне ғана тән міндеті мен өз қызметіне
байланысты ерекшелігі болады. Олар сан алуан, оларды жүйелеу оңай емес,
себебі бұл ерекшеліктер көбіне тарихи жағдайға байланысты қалыптасқан.
Партия саяси құрылым ретінде Еуропалық елдерде пайда болғаны белгілі.
Сондықтан да партияның табиғатын, қоғам өміріндегі маңызы мен мәнін,
қызметін анықтауға осы елдердің ғалымдары көбірек көңіл бөлді. Бұл ретте,
әсіресе, француз ғалымы М.Дюверженің “Саяси партиялар” деген еңбегінде
партия ұйымдарының түрлері, құрылымы, типтері, партия басшылығының
тәсілдері, партия мен мемлекеттік қарым-қатынасы кең көлемде зерттелген.
Француз саясаттанушылары Ф.Борелл, Ж.Бюрдо, Ж.Шарло еңбектерінде
де партияның қазіргі кезеңдегі ролі нақты көрсетілген. Саяси партиялардың
мемлекеттегі алатын орнына қарай жүйелеген немістің мемлекет жөніндегі
ілімді дамытушы ғалымы Г.Еллинек болды. Бұл мәселелермен бірқатар Ресей
ғалымдары да айналысты. Мысалы, М.Острогорский “Демократия және саяси
партияларды құру” деген еңбегінде Еуропа елдеріндегі партиялардың құрылуы
мен дамуы туралы мәселелерді зерттей келіп, АҚШ пен Англияда партиялар
сайлау өткізу және сол сайлаулардың негізінде пайда табу үшін құрылған ұйым
екенін айтады. Әрине, саяси партиялардың қызметтері әртүрлі болғанымен де,
оларға жалпы ортақ белгілерді талдауға болады.
Саяси партиялардың ортақ белгілері:
1. Әлеуметтік бірлестік. Қоғамдағы әртүрлі әлеуметтік топтарға басшылық
жасап, олардың саяси-әлеуметтік мүдделерін шешу үшін бірігіп іс-қимылдар
жасауға басшы болу.
2. Азаматтардың саяси санасын жоғарылату.
3. Саяси билікке келу үшін күрес жүргізу.
72
4. Саяси мамандар, саясатшылар дайындау мәселесін шешу.
5. Қоғам дамуына бағытталған саяси бағдарламалар дайындап оны іске асыру.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sayasattanu.html?page=8#Y_тарау_САЯСИ_ПАРТИЯЛАР_МЕН_ҚОЗҒАЛЫСТАРДЫҢ_ҚАЛЫПТАСУЫ_ЖӘНЕ_ОЛАРДЫҢ_ҚОҒАМДАҒЫ_ОРНЫ_1._Саяси_партия_–_билік_пен_қоғам_арасындағы_байланыс_құралы

title: Унитарлық - Саясаттану