title: Үй тапсырмасын пысықтау - Сабақтың аты Қозғалыс материяның ажырамас бөлігі Жалпы мақсаты

text:
І ТОП
Интерференция қандай құбылыс?
Интерференцияның шарттары
Салыстырмалы теориясының постулаттары.
ІІ ТОП
Дифракция деген не?
Дифракция құбылысы қай кезде байқалады?
Дененің жылдамдығын арттырғанда оның массасы қандай формулаға сәйкес артады?
ІІІ ТОП
Геометриялық және толқындық оптика заңдары
Дененің релятивтік импульсінің формуласы.
ІV ТОП
Жарықтың шағылу заңы
Динамиканың негізгі заңы.
V ТОП
Жарықтың сыну заңы
Эйнштейн формуласы.
Оқушылар ауызша орындайды
Жаңа сабақ
Денелердің жарқырауы, яғни денелердің электромагниттік толқындар шығаруы әртүрлі энергия түрлері арқылы орындалуы мүмкін. Егер электромагниттік толқындар тек қана ішкі энергия арқылы шығарылатын болса, оны жылулық сәуле шығарудеп атайды. Жарқыраудың қалған түрлерінің барлығы ішкі энергиядан басқа кез келген энергия түрлерімен қоздырылса, оларды люминесценция деп атайтыны белгілі. Жылулық сәуле шығару тепе-теңдік процеске, ал қалған сәуле шығарудың түрлері тепе-теңдік емес процестерге жатады. Тепе-теңдік күйлер мен процестерге термодинамика заңдарын қолдануға болады Температурасы абсолют нөлден жоғары кез-келген дене (қатты дене, сұйық) дене энергия бөледі. Қызған денелер де жарық шығарады. Кызған денелердің сәулеленуі (жарық шығаруы) белгілі жағдайда тепе-теңдік күйге түседі. Себебі шығарылған энергия жұтылуы мүмкін. Мысалы, қабырғалары айна бетіндей жалтыраған қуыс ыдыс алайық. Оның кабырғалары жылу өткізбейді делік. Осы ыдыстың ішінде температуралары әр түрлі екі дене болсын. Температурасы жоғары дене жылу шығарады да, оны температурасы төмен дене жұтады. Сөйтіп,аздан кейін олардың температуралары бірдей болады, яғни екі дене жылулық тепе-тендік күйге түседі. Бұл күй динамикалық сипатқа ие болуы мүмкін.
Электромагниттік сәулелердің шығару және жұту процестері мына шамалармен сипатталады:
1)дененің сәуле шығарғыштық қабілеті(Е) деп бірлік ауданнан бірлік уақыт ішінде шығарылатын сәулелік энергия мөлшерін айтамыз, ол Дж/(с* м2) өлшенеді;
2)дененің сәуле жұтқыштық (А)қабілеті деп дененің жұтқан энергиясының оған берілген энергиясына қатынасын айтамыз. Егер дене өзіне түскен кез келген температурадағы және кез келген ұзындықтағы жарықты түгел жұтатын болса, ондай денені абсолют қара дене деп атайды. Абсолют қара дене үшін А = 1 болады.
Қызған денелердің сәуле шығарып, электромагниттік энергия таратуын жылулық сәулелену деп атайды.
Жылулық сәулелердің барлық түрлері электромагниттік толқынға жатады.
Денелер жылулық сәулелерді шығарумен қатар жұтады.
Тәжірибе:
Өзіне келген әр түрлі жиіліктегі сәулелердің энергиясын толық жұтып алатын денені абсолют қара дене деп атайды.
Мысалы:


title: Сабақтың аты Қозғалыс материяның ажырамас бөлігі Жалпы мақсаты - бет 106

text:
Rт=σT4 Абсолют қара дененің толық сәуле шығару қабілеті оның абсолют температураның төртінші дәрежесіне тура пропорционал.
σ= 5,67•10-8 Вт/м2К4 –Стефан –Больцман тұрақтысы.
RТ-дененің сәуле шығару қабілеті.
Т-абсолют температура. Өлшем бірлігі Кельвин.
«Сәйкесін тап» ойыны:
1. Жылдамдықтарды қосудың релятивистік заңы.
2. Уақыттың салыстырмалылығы.
3. Ұзындықтың салыстырмалылығы.
4. Массаның жылдамдыққа тәуелділігі.
5. Масса мен энергия арасындағы байланыс.
«Физикалық диктант»
Түскен сәуле, шағылған сәуле, түсу нүктесінен тұрғызылған перпендикуляр....
Түскен сәуле,................ барлығы бір жазықтықта жатады
«Жалғасын тап»
Табиғаттағы барлық физикалық құбылыстар.........................
Жарықтың вакуумдағы таралу жылдамдығы............................
Сұрақтарға оқушылар жауап береді:Есептер шығару кезеңі:
Топ пікірлерін тыңдау.
. Топтық жұмыс (5 минут)
Есептер:
1. Егер Жерге қатысты 0. 99с жылдамдықпен қозғалатын ракета ішінде 10 жыл өтсе, онда Жерде қанша уақыт өтеді?
2. Қуаты 100 Вт электр шамының жарық шығару кезінде жоғалтатын массасы қандай?
3. Егер Жерге қатысты 0. 8с жылдамдықпен қозғалатын ракета ішінде 21 жыл өтсе, онда Жерде қанша уақыт өтеді?
4. Жерде тұрған бақылаушыға қатысты қозғалмайтын сызғыштың ұзындығы 1 м. Егер сызғыш бақылаушыға қатысты 0, 66с жылдамдықпен қозғалса, бақылаушы үшін оның ұзындығы қандай?
Жылулық сәуле шығару дегеніміз не?
Денелер жылулық сәулелерді шығарумен қатар жұтатынын түсіндір?
Жылулық сәуле шығарудың қолданылуын түсіндір?
Қара және ақ денелердің жылулық сәуле шығаруын салыстыр?
37 жаттығу №1
Жылулық сәуле шығаруды білу біз үшін маңызы қаншама?


title:
БББ кестесі
Оқушылар толтырады

text:
Физика
|
Уақыты:
|
Кабинет:
|
Сабақ 44
|
Сабақтың аты
|
§48-49 Денелердің сәуле шығару құбылысын түсіндірудің қиыншылықтары
|
Жалпы мақсаты
|
Денелердің сәуле шығару құбылысын түсіндірудің қиыншылықтары жайлы мағлұмат беру
Денелердің сәуле шығару құбылысын түсіндірудің қиыншылықтарын күнделікті тұрмыста және формулаларын есептер шығаруда қолдана білуге үйрету
|
Күтілетін нәтиже
|
Денелердің сәуле шығару құбылысын түсіндірудің қиыншылықтары жайлы мағлұмат алады
Денелердің сәуле шығару құбылысын түсіндірудің қиыншылықтарын күнделікті тұрмыста және формулаларын есептер шығаруда қолдана білуге үйренеді
|
|
Мұғалімнің әрекеті
|
Оқушының әрекеті
|
Бағалау парақшасымен таныстыру
|
Топқа бөлу
|
Оқушыларға кесілген суреттер үлестіріледі.
|
Қолдарына алған қиындыларды құрастырып,сол бойынша топқа бөлінеді. Суреттерді тақтаға іледі.
|
Ынтымақтастық атмосферасы
|
Оқушылар шеңбер жасап тұрады. Мұғалім келесі оқушыға үлкен жүректі ұсынып тұрып,бүгінгі күніне сәттілік тілейді.
|
Оқушылар бір-біріне жақсы тілек тілеп, сыныпта жақсы ахуал қалыптастырады.
|
Үй тапсырмасын пысықтау
|
Күнге қолдарыңды созыңдар. Күннің жомарт сәулелері ананың нәзік алақанындай аялайды, сипалайды, жылытады.Сиқырлы күн барлық өкпе мен мұңды ерітіп жібереді. Жүрегімізді жылу мен махаббатқа толтырады.
|
Оқушылар ауызша орындайды
|
Үй тапсырмасын тексеру
|
Үй тапсырмасын сұрау (4 минут)
Жылулық сәуле шығару жайлы не білеміз?
Абсалют қара дене дегеніміз не?
Талқылау үшін сұрақтар беріледі (3 минут)
Планк гипотезасы жайында не білеміз?
|
|
|


title:
Жаңа сабақ

Қызған денелердің сәуле шығарып, электромагниттік энергия таратуын жылулық сәулелену

text:
Жылулық сәулелену құбылысы тек қызған денелерде ғана емес, салқын денелерде де орын алады. Электр шамының вольфрам қылы 30000С-қа дейін қызғанда көзге көрінетін ақ жарық шығарса, температурасы төмендеген сайын денелер көрінбейтін инфрақызыл сәулелер шығарады. Жарық сияқты жылулық сәулелердің барлық түрлері де электромагниттік толқындар қатарына жатады. Олар бір-бірінен тек жиіліктеріне немесе толқын ұзындықтарына қарай ажрайды.
Эксперименттік зерттеулер денелердің жылулық сәулелерді шығарумен қатар, оларды жұта да алатынын көрсетті.
Өзіне келген әр түрлі жиіліктегі сәулелердің энергиясын толық жұтып алатын денені абсолют қара дене деп атайды. 142-суретте абсолют қара дененің үлгісі көрсетілген. Іші қуыс ыдысқа тар саңылаудан түскен сәуле шексіз мәрте шағылады да, толық жұтылады.
Абсолют қара дененің сәуле шығару заңын Стефан 1879 жылы эксперимент жүзінде, ал Больцман 1884 жылы аналитикалық формула түрінде ашқан болатын. Стефан-Больцман заңы деп аталатын бұл заң былай тұжырымдалады:
абсолют қара дененің толық сәуле шығару қабілеті оның абсолют температурасының төртінші дәрежесіне тура пропорционал:
Дененің сәууле шығару қабілеті деп белгілі температурада оның бір өлшем беткі ауданынан бір өлшем уақытта барлық жиілікте шығаратын электромагниттік сәулелерінің энергиясын айтады.
Жылулық сәулелердің эксперименттік нәтижесін түсіндірудегі тығырықтан шығу жолын немістің ұлы физигі Макс планк тапты. Ол 1900 жылы сәулелеік энергия үздіксіз шығады деген классикалық физика түсінігіне мүлдем қайшы келетін батыл гипотеза ұсынды. Ол гипотеза былай оқылады:
абсолют қара дене жылулық сәулелері үздіксіз шығарады да; оларды тек үзіті үлес – квант түрінде ғана шығарады немесе жұтады. Сәуле арқылы тарайтын немесе жұтылатын бір үлес энергия квант деп аталады.
Квант латынша quantum – мөлшер, яғни үлес деген сөздің мағынасын береді.
Макс Планк дененің үзікті шығаратын немесе жұтатын бір үлес энергиясы үшін әсем формула тапты:
Сонымен, сәуле шығаратын немесе жұтатын дене өзінің энергиясын үзікті түрде: 1Е0; 2Е0; 3Е0; ... ; nЕ0 шамасына өзгертеді. Екінші сөзбен айтқанда, дененің энергиясы бір квантқа бүтін n санына еселеніп қана өзгереді:


title: Есеп - Сабақтың аты Қозғалыс материяның ажырамас бөлігі Жалпы мақсаты

text:
Физика
|
Уақыты:
|
Кабинет:
|
Сабақ 45
|
Сабақтың аты
|
§50-51 Фотоэффект құбылысы.Фотоэффект құбылысын түсіндіру. Эйнштейн формуласы
|
Жалпы мақсаты
|
Фотоэффект құбылысы.Фотоэффект құбылысын түсіндіру. Эйнштейн формуласы жайлы мағлұмат беру
Оқушыларға фотоэффект құбылысының ашылуын, электронның шығу жұмысы дегеннің не екенін, фотоэффектінің қолдануын ұғындыру.
|
Күтілетін нәтиже
|
Фотоэффект құбылысы.Фотоэффект құбылысын түсіндіру. Эйнштейн формуласы жайлы мағлұмат алады
Фотоэффект құбылысы.Фотоэффект құбылысын түсіндіру. Эйнштейн формуласын есептер шығаруда қолдана білуге үйренеді
|
|
Мұғалімнің әрекеті
|
Оқушының әрекеті
|
Бағалау парақшасымен таныстыру
|
Топқа бөлу
|
Оқушыларға кесілген суреттер үлестіріледі.
|
Қолдарына алған қиындыларды құрастырып,сол бойынша топқа бөлінеді. Суреттерді тақтаға іледі.
|
Ынтымақтастық атмосферасы
|
Оқушылар шеңбер жасап тұрады. Мұғалім келесі оқушыға үлкен жүректі ұсынып тұрып,бүгінгі күніне сәттілік тілейді.
|
Оқушылар бір-біріне жақсы тілек тілеп, сыныпта жақсы ахуал қалыптастырады.
|
Үй тапсырмасын пысықтау
|
Оқушылардың үй тапсырмасын қалай меңгергендерін тексеру.
Жылулық сәулелену немесе сәуле шығару деген не?
Денелердің температурасына байланысты сіуле шығару қалай өзгереді?
Жылулық сәулелердің табиғаты қандай, оларды бір- бірінен қалай ажыратуға болады?
Денелер сәулелерді жұта ма?
Абсолют қара дене деген не?
Абсолют қара дененің сәуле шығару заңын кімдер ашқан және ол заң қалай тұжырымдалады?
Дененің сәуле шығару қабілеті деп нені айтамыз және оның өлшем бірлігі қандай?
Күн бетінің температурасын қалай анықтаған?
Талқылау үшін сұрақтар беріледі (3 минут)
Фотоэффект жайлы не білесіңдер?
|
Жаңа сабақ
|
Фотоэффект сәулелердің әсерінен электрондардың сұйық және қатты дене бетінен босап шығу құбылысын фотоэлектрлік эффектт деп аталады.
Фотоэффект құбылысын түсіндіру жолын А.Эйнштейн тапты.Ол фотоэффект құбылысын түсіндіру үшін жарықтың бөлшектік әрі кванттық қасиетіне сүйенді.Бұл жерде жарық толқындық жағымен және фотон бір квант энергияға ие болады.
Е=һ Мұндағы :Е-энергия, һ-Планк тұрақтысы, -жиелік
Электронның металдан босап, ұшып шығуы үшін жасайтын жұмысын электронның шығу жұмысы деп атайды. Электронның металл бетінен шығу жұмысы һ-фотон энергиясының есебінен өндіріледі.
һ =Aшығу +
m- босап шыққан электронның массасы
-жылдамдық
Һ-планк тұрақтысы
-жиілік
Ашығу - жұмысы
Фотоэффкет мына шарт орындалғанда орындалады.
Һ >Ашығу
Фотоэффект қызыл шекарасы әр түрлі мыс: калий үшін-450 мкм,натрий үшін-680 мкм.Фотоэффект құбылысына негізделген құрал фотоэлемент деп аталады.
Фотоэффект ашылуының жарық табиғатын түсінуде маңызы бар.Фотоэффект жәрдемімен киноға тіл бітті.Фотоэлектрондық приборлар детальдар дайындап шығаратын станоктар жасауға мүмкіндік береді.Фотоэффект құбылысына негізделген көшедегі бағдаршамдар жүйесі іске асады.
Фотоэлементтер өндірісіті автоматтандыруда айрықша роль атқарады.
Солардың бірі-метродағы автомат.Егер алдын ала бес тиындық монет тасталмаса, онда ол жарық шоғын кесіп өткенде іске қосылады.
Заводта адамның қолы қауіпті зонада болғанда, фотоэлемент престі лезде тоқтатылады.Сондай-ақ ғарыш кемелеріне орнатылған күн батареяларын жасаған кезде кең қолданылады.
Анықтама: Фотоэффект байқалатын жарықтың ең аз дегендегі жиілігін немесе оған сәйкес келетін толқын ұзындығын фотоэффектінің қызыл шекарасы де аталады.
Мырыш үшін =370 мкм
Калии үшін = 450 мкм
Натрии үшін = 680 мкм
фотоэлементке түсінік беру (құрылысы, жұмыс істеуі)
фотоэффектінің қолданылуы
|


§6. Дененің еркін түсуі. Еркін түсу үдеуі.
Жалпы мақсаты
|
Дененің еркін түсуі. Еркін түсу үдеуі жайлы мағлұмат беру
Дененің еркін түсуі. Еркін түсу үдеуі формулаларын есеп шығаруда қолдана білуге үйрету
|
Күтілетін нәтиже
|
Дененің еркін түсуі. Еркін түсу үдеуі жайлы мағлұмат алады
Дененің еркін түсуі. Еркін түсу үдеуі формулаларын есеп шығаруда қолдана білуге үйренеді
|
|
|
Мұғалімнің әрекеті
|
Оқушының әрекеті
|
Бағалау парақшасымен таныстыру
|
Топқа бөлу
|
Оқушыларға кесілген суреттер үлестіріледі.
|
Қолдарына алған қиындыларды құрастырып,сол бойынша топқа бөлінеді. Суреттерді тақтаға іледі.
|
Ынтымақтастық атмосферасы
|
Оқушылар шеңбер жасап тұрады. Мұғалім келесі оқушыға үлкен жүректі ұсынып тұрып,бүгінгі күніне сәттілік тілейді.
|
Оқушылар бір-біріне жақсы тілек тілеп, сыныпта жақсы ахуал қалыптастырады.
|
Үй тапсырмасын пысықтау
|
№ 2. (балалардың жазба жұмысын тексере отырып, жауабын салыстыру)
|
Оқушылар ауызша орындайды
|
|


title: §6. Дененің еркін түсуі. Еркін түсу үдеуі


url: http://emirsaba.org/sabati-ati-ozfalis-materiyani-ajiramas-boligi-jalpi-masati.html?page=110#5.Қандай_Прибор_фотоэффект_құбылысына_негізделген_А)Фотодиод_В)Фотокедергі_С)Вакуумдық_фотоэлемент_Д)Электрондық_шам___Өздік_жұмыс

title: Практикалық кезең - Сабақтың аты Қозғалыс материяның ажырамас бөлігі Жалпы мақсаты

text:
Практикалық кезең
№25. Цезии толқын ұзындығы 0,589*10-6 м сары махроматты жарықпен сәулелендірілген. Электронды шығару жұмысы 1,7*10-19 Дж. Цезииден ұшып шыққан фотоэлектрондардың кинетикалық энергиясы:
(h=6,63*10-34Дж*с, с=3*108 м/с)
А) 1,6*10-20 Дж
В) 1,2*10-18 Дж
С) 1,8*10-19 Дж
Д) 1,7*10-19 Дж (дұрыс жауап)
Е) 1,8*10-20 Дж
Кластер әдісі арқылы талдау
Фотореле — өндірісте, әр түрлі технологиялық процестерде, әскери істе қондырғыларды автоматты түрде ағытып, қосу үшін қолданылады.
Топтық жұмыс
№1
Калий үшін электронның шығу жұмысы 1,92 эв.Калий үшін фотоэффектінің қызыл шекарасы қандай?
Егер фотоэлектрондардың кинетикалық энергиясы 4,5*1020 Дж, ал электрондардың металдан шығу жұмысы 7,6*1019Дж болса, металл бетін жарықтандыратын жарық толқынының ұзындығы.
Тест.
1.Эйнштейннің фотоэффектіге арналған формуласы қандай?
А)һс=A( А+m)
В) һс=Ашығу+mv2/2
С) һ/с=А+m
Д) һ=А+m
2.Фотоэффект құбылыс деген не?
А)заттарды қыздырғанда электрондардың ұшып шығуы
В)Жарық әсерінен заттардан электрондардың ұшып шығуы
С)Электрондардың сәуле шығаруы
Д)Атомдағы электрондардың –суле шығаруы
3.Фотоэффектінің «қызыл шекарасын» анықтайтын формула
А) һс=Ашығу+mv2/2 С)
В) Д)
4.Планк формуласын тап
А)Е =һс2 С)
В) Е=һ с Д)
5.Қандай Прибор фотоэффект құбылысына негізделген
А)Фотодиод
В)Фотокедергі
С)Вакуумдық фотоэлемент
Д)Электрондық шам
Өздік жұмыс
Фотоэффектінің күміс үшін қызыл шекарасы 0,29 мкм. Электрондардың күмістен шығу жұмысын анықтаңдар.
Зат бөлшектері мен электромагнит өрісі бөлшектерінің (фотондардың) ерекше қасиеттерін анықтаңдар.
Жиілігі 1015 Гц жарық түсіргенде, литийден шыққан электрондардың максимал кинетикалық энергиясы қандай болады.
Сергіту сәті
|
|
|
|
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sabati-ati-ozfalis-materiyani-ajiramas-boligi-jalpi-masati.html?page=110#Фотоэффектінің_«қызыл_шекарасын»_анықтайтын_формула_А)_һс=А_шығу_+m_v_2_/2_С)_В)_Д)_4.Планк_формуласын_тап


title:
Ой толғаныс

Топтық жұмыс

text:
Фотоэффект құбылысы не жайында айтылған?
Фотоэффект формуласын түсіндір?
фотоэффектінің қызыл шекарасы әр түрлі болуы металдардағы фотоэффект құбылысына әсер етеді ме?
Деңгейлік тапсырмалар
А деңгей
1. Металл үшін фотоэффектінің қызыл шекарасы 〖3*10〗^14 Гц. Егер оған жиілігі 〖3*10〗^14 Гц жарық түсетін болса, осы металл үшін шығужұмысын анықтау керек〖 (h=6,6*10〗^(-34) Дж * с )
2. Жиілігі ν болатын жарық фотонының энергиясы неге тең?
В деңгей
1. Фотонның 〖λ=3*10〗^(-9) м толқын ұзындығына сәйкес келетін фотон энергиясын анықта.
2.Күміс үшін фотоэффектінің ұзын толқынды (қызыл) шекарасы 0,26 мкм Электрондардың күмістен шығу жұмысын табыңдар (эВ есебімен).
С деңгей
1. .Калий үшін фотоэффектінің қызыл шекарасын анықтаңдар, шығу жұмысы 2 эВ.
2. Егер жапқыш кернеу 1,5 В – қа тең болса, онда катодтан жұлып
шығарылған фотоэлектрондардың ең үлкен кинетикалық энергиясын табыңдар
Электронның металдан босап, ұшып шығуы үшін жасайтын жұмысын электронның шығу жұмысы деп атайды.
Энергияның сақталу заңы бойынша жұтылған жарық фотонының hν энергиясы электронның шығу жұмысына және оның кинетикалық энергиясына жұмсалады: . Эйнштейн формуласы.
me-босап шыққан электронның массасы;υ –оның жылдамдығы.
h- Планк тұрақтысыАш- электронның шығу жұмысы.
Фотоээфект құбылыс мына шарт орындалса ғана байқала бастайды:
hν0≥Aшығу.Электронның шығу жұмысы жарықтың жиілігіне немес толқын ұзындығына ғана тәуелді.Фотоэффект байқалатын жарықтың ең аз дегендегі жиілігін немес оған сәйкес келетін толқын ұзындығын фотоэффектінің қызыл шекарасы деп атайды.Фотоэффект құбылысына негізделіп жасалған құралы фотоэлемент деп аталады.


title: Фотоэлементтің сыртқы түрі мен құрылысы

text:
С Ф –фотоэлемент,
S –жарық көзі,
С –санағыш тетік,
А –саналатын бұйым,
М-электромагнит
анағыш тетікті жұмысқа қосып отыратын фотоэлементтік реленің құрылысы:
1.2. Топқа бөлу (1,2,3 сандарына байланысты 3 топқа бөлінеді)
Оқушылардың үй тапсырмасын қалай меңгергендерін тексеру. Классикалық физика бойынша денелер сәулелерді қалай шығарады немесе жұтады?
Планк гипотезасы қалай оқылады?
Квант деген не?
Шығатын және жұтылатын сәуле дене энергиясын өзгерте ала ма? Ол энергияның қай түріне жатады?
Фотоэффект деген не? Оның ашылуына қандай тәжірибе себепкер болды?


url: http://emirsaba.org/sabati-ati-ozfalis-materiyani-ajiramas-boligi-jalpi-masati.html?page=112#Рымкевич_есептер_жинағынан:_№_985_№986_№_987_№992_№995_№997_Тест._1.Эйнштейннің_фотоэффектіге_арналған_формуласы_қандай

title: Фотоэлементтің сыртқы түрі мен құрылысы


title: Планк формуласын тап - Сабақтың аты Қозғалыс материяның ажырамас бөлігі Жалпы мақсаты

text:
4.Планкформуласын тап А)Е=һс2С)
В) Е=һ с Д)
5.Қандай Прибор фотоэффект құбылысына негізделген А)Фотодиод
В)Фотокедергі
С)Вакуумдық фотоэлемент
Д)Электрондық шам
ҮІ. Кері байланыс (не үйрендім, не қиын болды, сұрақ.) (3 минут)
Электронның металдан босап, ұшып шығуы үшін жасайтын жұмысын электронның шығу жұмысы деп атайды.
Энергияның сақталу заңы бойынша жұтылған жарық фотонының hν энергиясы электронның шығу жұмысына және оның кинетикалық энергиясына жұмсалады: . Эйнштейн формуласы.
me-босап шыққан электронның массасы;υ –оның жылдамдығы.
h- Планк тұрақтысыАш- электронның шығу жұмысы.
Фотоээфект құбылыс мына шарт орындалса ғана байқала бастайды:
hν0≥Aшығу.Электронның шығу жұмысы жарықтың жиілігіне немес толқын ұзындығына ғана тәуелді.Фотоэффект байқалатын жарықтың ең аз дегендегі жиілігін немес оған сәйкес келетін толқын ұзындығын фотоэффектінің қызыл шекарасы деп атайды.Фотоэффект құбылысына негізделіп жасалған құралы фотоэлемент деп аталады.


title: Фотоэлементтің сыртқы түрі мен құрылысы

text:
Фотоэлементтің сыртқы түрі мен құрылысы:
С
Ф –фотоэлемент,
S –жарық көзі,
С –санағыш тетік,
А –саналатын бұйым,
М-электромагнит
анағыш тетікті жұмысқа қосып отыратын фотоэлементтік реленің құрылысы:
Тапсырмалар
|
Топтық жұмыс
|
Сабақ бойынша мұғалімнің жазбалары: (мұғалім және оқушы немен айналысады)
І.Ұйымдастыру (2 минут)
Сәлемдесу
Сынып оқушыларына жағымды ахуал туғызу
Түгелдеу
1.2. Топқа бөлу (1,2,3 сандарына байланысты 3 топқа бөлінеді)
ІІ. Үй тапсырмасын сұрау (4 минут)
Өткен тақырып формуласына шолу жасау?
ІІІ. Талқылау үшін сұрақтар беріледі (3 минут)
Өткен тақырып формуласына шолу жасау?
ІҮ. Топтық жұмыс (15 минут)
І нұсқа.
1. Көл суының бетінде толқын 6 м/с жылдамдықпен тарайды. Егер толқынның ұзындығы 3 м болса, онда су бетіндегі қалқыма тербелісінің периоды мен жиілігі қандай болады?
2. Егер жапқыш кернеу 1,5 В болса, онда катодтан жұлып шығарылған фотоэлектрондардың ең үлкен кинетикалық энергиясын табыңдар?
3. Электрондардың вольфрамнан шығу жұмысы 4,50 эВ. Фотоэлектрондардың ең үлкен жылдамдығы 1000 км/с болу үшін вольфрам бетіне түсірілген жарықтың жиілігі табыңдар. (1эВ=1,6·10-19Дж, mе=9,1·10-31кг, h=6,63·10-34Дж·с)
4.Экваторлық координаталарды атап, оларға сипаттама беріңдер.
ІІ нұсқа.
1. Алюминий пластинаны сәулелену кезінде фотоэффект ең аз 1,03 ПГц жиілікте басталады. Шығу жұмысын табыңдар?
2. Теңіз бетіндегі қатар екі толқынның ара қашықтығы 4 м. Толқында тербелген қайық тербелісінің периоды 1,5 с. Толқын жылдамдығы неге тең?
3. Калий үшін электрондарың шығу жұмысы 3,62·10-19Дж. Калийге толқын ұзындығы 4·10-7 м жарық түскен кездегі фотоэлектрондардың ең үлкен кинетикалық энергиясы (h=6,62·10-34 Дж·с)
4. Көкжиектік координаталарды атап, оларға сипаттама беріңдер.
ІІІ нұсқа.
1. Балықшы су бетіндегі қалтқының 0,5 Гц жиілікпен тербелгенін және қалтқыны тербелтіп тұрған көрші толқындардың жалдарының арасы 6 м екенін байқады. Осы толқындардың таралу жылдамдығы қандай?
2. Толқын ұзындығы 100 нм болғандағы толқын периодын табыңдар?.
3. Платина бетінен фотоэффект құбылыс байқалғанда, электронды ұстап қалушы потенциалдар айырмасы 0,8 В шамасына тең болады. Фотоээфект тудыратын сәуленің ұзындығын және фотоэффектінің қызыл шекарасын табыңдар.
4. Шоқжұлдыз дегеніміз не?
Жасаған жұмыстарын 2 жұлдыз, 1 ұсыныспен бағалау.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: ҮІ. Кері байланыс - Сабақтың аты Қозғалыс материяның ажырамас бөлігі Жалпы мақсаты

text:
Физика
|
Уақыты:
|
Кабинет:
|
Сабақ 48
|
Сабақтың аты
|
§52 Рентген сәулелері
|
Жалпы мақсаты
|
Рентген сәулелері жайлы мағлұмат беру
Рентген сәулелерінің күнделікті тұрмыста және өндірісте, формуласын есептер шығаруда қолдана білуге үйрету
|
Күтілетін нәтиже
|
Рентген сәулелері жайлы мағлұмат алады
Рентген сәулелерінің күнделікті тұрмыста және өндірісте, формуласын есептер шығаруда қолдана білуге үйренеді
|
|
Мұғалімнің әрекеті
|
Оқушының әрекеті
|
Бағалау парақшасымен таныстыру
|
Топқа бөлу
|
Оқушыларға кесілген суреттер үлестіріледі.
|
Қолдарына алған қиындыларды құрастырып,сол бойынша топқа бөлінеді. Суреттерді тақтаға іледі.
|
Ынтымақтастық атмосферасы
|
Оқушылар шеңбер жасап тұрады. Мұғалім келесі оқушыға үлкен жүректі ұсынып тұрып,бүгінгі күніне сәттілік тілейді.
|
Оқушылар бір-біріне жақсы тілек тілеп, сыныпта жақсы ахуал қалыптастырады.
|
Үй тапсырмасын пысықтау
|
Миға шабуыл әдісі арқылы қайталау сұрақтары
Үй тапсырмасы бойынша сұрақтар:
1.Фотоэффект дегеніміз не? Огың ашылуына қандай тәжірибе себеп болды?
2. Фотоэффект құбылысын электромагниттік толқындық теорияға сүйеніп түсіндіруде қандай қиыншылықтар туды?
3. Эйнштейн фотоэффект құбылысын түсіндіру үшін қандай жолды таңдап алды?
4. Электронның шығу жұмысы деген не?
5. Фотоэффект үшін Эйнштейннің формуласы қалай жазылады?
6. Фотоэффектінің қызыл шекарасы деген не?
7. Фотоэффект жарықтың қандай қасиетін сипаттайды?
8. фотоэффект қайда қолданылады?
|
Оқушылар ауызша орындайды
|
Жаңа сабақ
|
Рентген сәулелердің жұтылу дәрежесі заттың тығыздығына пропорционал. Сондықтан рентген сәулелерінің жәрдемімен адамның ішкі ағзаларының фотографиясын алуға болады. Бұл фотографияларда қаңқа сүйектерін және жұмсақ тканьдердің әр түрлі өзгерістерін оңай ажыратуға болады.
Қазір біздің еліміздегі барлық азаматтар жылына бір рет флюорография өтуге тиіс. Рентген сәулелерінің жәрдемімен адам ауырғанын сезе бастаудан бұрын, ауруды алдын ала анықтап білу үшін, кеуде клеткаларының суреті түсіріледі.
|


url: http://emirsaba.org/sabati-ati-ozfalis-materiyani-ajiramas-boligi-jalpi-masati.html?page=115#Үй_тапсырмасын_пысықтау____Миға_шабуыл_әдісі_арқылы_қайталау_сұрақтары_Үй_тапсырмасы_бойынша_сұрақтар


title: Рентген сәулелерінің ашылуы

text:
Рентген сәулелерінің ашылуы. Бұл сәулелер 1895 жылы неміс физигі Вильгельм Рентген ашқан. Рентген өзіне дейінгі көптеген ғалымдардың мән бермеген және аңғара алмағандарын байқай қойды, осы ерекше қабілеті оның тамаша жаңалық ашуына жәрдемдесті.
Бұл кезде газ-разрядтық түтіктерде өте шапшаң электрондардың ағыны туғызылған және сол уақытта оларды катод сәулелері деп атаған. Бұл сәулелердің табиғаты сол кезде сенімді түрде тиянақтала қоймаған еді, тек бұл сәулелердің шығатын басы түтіктің катодында екені ғана мәлім болған.
Катод сәулелерін зерттеумен шұғылданған Рентген, фотопластина қара қағазға ораулы тұрғанына қарамастан, разрядтық түтікшенің маңында ағарып қалған. Осыдан кейін ол тағы бір таңқаларлық құбылысты байқады. Барийдің платина ерітіндісіне батырылған қағаз экранға разрядтық түтікшені орағанда, экран ағара бастайтыны байқалды оның үстіне Рентген түтікше мен экранның арасына қолын ұстағанда экранда қолдың нобайының қылаң реңкінде сүйектердің қара көлеңкелері көрінеді.
Ғалым разрядтық түтікшемен жұмыс істегенде бұрын белгісіз күшті, өтімді сәуле пайда болатынын түсінді. Ол оны Х-сәулелер деп атады. Соңынан бұл сәулелерге «рентген сәулелер» деген термин берік қалыптасты.
Рентген жаңа сәуле катод сәулелерінің (шапшаң электрондар ағыны) шыны түтіктің қабырғаларына соқтығысқан орындарында пайда болатыны байқалған. Бұл орында шыны жасаудан жарық шығарған. Х-сәулелер шапшаң электрондарды кез келген кедергімен атап айтқанда металл электрондармен тежегенде пайда болатынын кейінгі тәжірибелер көрсетті.
Рентген сәулелерінің қасиеттері. Рентген ашқан сәулелер фотопластинаға әсер етеді, ауаның иондалуын туғызады бірақ кез келген бір заттардан айтарлықтай шағылмайды және сынбайды. Электромагниттік өріс олардың таралу бағытына ешқандай әсерін тигізбейді.
Осыдан кейін бірден рентген сәулелері электрондардың кенет тежелуінен шығатын электромагниттік толқындар деген болжам жасалды. өтімділігі және басқа ерекшеліктері дәл осы толқын ұзындығының шағын болуымен байланыстырылады. Бірақ бұл гипотеза дәлелдеуді қажет етеді. Және ондай дәлелдеулер Рентген ашқаннан кейін 15 жылдан соң жасалды.


title: Рентген сәулелерінің қолданылуы

text:
Рентген сәулелерінің қолданылуы. Рентген сәулелері көптеген өте маңызды практикалық қолдау тапты. Медицинада олар аурудың диагнозын дұрыс қою үшін, сондай-ақ, рак ауруын емдеу үшін қолданылады.
Рентген сәулелерін ғылыми зерттеулерде өте кең түрде қолданылуда. Рентген сәулелері кристалдар арқылы өткендегі дифракциялық көрінісіне қарап, кеңістікте атомдардың орналасу реті – кристалдың құрылымын анықтау мүмкіндігі туады. Органикалық емес кристал заттар үшін мұны орындау онша қиын болмады. Алайда рентген – құрылымдық анализ арқылы өте күрделі органикалық қосылыстардың, белоктардың құрылысын түсіндіруге мүмкіндіктер бар. Атап айтқанда, он мыңдаған атомдардан құралған, гемоглобин молекуласының құрылымы анықталған.
Бұл жетістіктерге сәулелерінің толқын ұзындықтарының шағындығы нәтижесәнде қол жетті, толқын ұзындығы жәрдемімен дұрысында молекулалардың құрылымын көруге болатындай еді. Көру деп отырғанымыз сөзбе-сөз мағынада емес мұндағы мәселе дифракциялық көріністі анықтау, соның жәрдемімен көп еңбектеніп, оны түсіндіре отырып, атомдардың кеңістікте орналасу сипатын анықтауға болады.
Рентген сәулелерінің қолданылатын жерлерінің ішінен рентгендік дефектоскопияны – құймалардағы ақауларды, рельстердегі сызаттарды табу, пісірілген жіктердің сапасын анықтау т. б. әдісін айта кетуге болады.
Рентгендік дефектоскопия бұйымдарда қуыс немесе бөгде қосылыстар бар болса, рентген сәулелерінің жұтылуы өзгеретініне негізделген.
Жаңа сабақты пысықтау: Есептер шығару:
1. Егер рентген түтігінің рентген спектріндегі ең «қатты» сәулелерінің жиілігі 1019Гц болса, рентген түтігі қандай кернеумен жұмыс істейді? (ФЕЖ, №1128 – есеп)
2. Рентген спектріндегі минимал толқын ұзындығын анықтау үшін l=1,24/U формуласын пайдаланады (мұндағы l-нанометрмен өрнектелген минимал толқын ұзындығы, нм, U-түтіктегі киловольтпен алынған кернеу, кВ). Осы формуланы қорытып шығару керек. Егер түтіктің анодтық кернеуі 20 кВ болса, рентген сәуле шығарудағы минимал толқын ұзындығы қандай? (ФЕЖ, №1129 – есеп)
3. 50 кВ кернеумен жұмыс істейтін және 2 мА ток тұтынатын рентген түтігі секундына 5*1013 фотон шығарады. Сәуле шығарудың орташа толқын ұзындығы 0,1 нм деп есепетеп, түтіктің ПӘК-ін табу керек, яғни рентген сәуле шығарудың қуаты тұтынатын ток қуатының қанша процентін құрайтынын анықтаңдар.


title: Сәйкестендіру жұмысы - Сабақтың аты Қозғалыс материяның ажырамас бөлігі Жалпы мақсаты

text:
Физикалық диктант (логикалық ой – толғаныс) ………….. сәуле электромагниттік толқындар шкаласында көрінетін жарық пен радиотолқындар аралығындағы бөлікті алып жатады.
Ғарыштан келетін рентгендік сәулені …………………. ұстап қалады.
Температурасы 10000С-тан кем болатын дене ……………. сәуле шығарады.
……………сәуле электромагниттік толқындар шкаласында көрінетін жарық пен рентгендік сәуле арасындағы бөлікті алып жатады.
……………сәуле электромагниттіктолқындар шкаласында ультракүлгін сәуле мен g-сәуле арасындағы бөлікті алып жатады.
Заттың …………………………… жоғарылаған сайын, рентгендік сәулелердің өтімділігі кеми түседі.
1901 жылы …………………………… физика саласы бойынша ең бірінші Нобель сыйлығының лауреаты атанды.
Ғарыштан келетін ………………… сәуле атмосфераның озон қабатында жұтылады.
Рентген сәулесінің жиілігі …………… Гц шамасында алуға болады.
Протонды кенет тежегенде ……………….. сәуле алуға болады.


title: Жаңа сабақты бекіту - Сабақтың аты Қозғалыс материяның ажырамас бөлігі Жалпы мақсаты

text:
Жаңа сабақты бекіту: 1. Рентген сәулесі жайлы не білдіңдер?
2. Рентген сәулесін ашқан кім және қашан ашты?
3. Рентген сәулесінің өмірдегі қолданысы?
4. Болашақта рентген сәулесі жөнінде не білгің келеді?
Рентген сәулелері дегеніміз не?
Рентген сәулелерінің ашылуы жайлы не білесіңдер?
Рентген сәулелерінің қолданылуын түсіндір?
Оның басқа сәулелермен салыстырғанда ұқсастығы және айырмашылығы неде?
Рентгендік түтікшенің жұмыс істеу принципі қандай физикалық құбылысқа негізделген?
Рентген сәулесін білу біз үшін маңызы қаншама?
Сабақты бекіту
Үй тапсырмасы
№
Оқушылар күнделіктеріне жазады
Бағалау
Бүгінгі сабақ ұнады ма?
Өз көңіл күйлерін стикерге жазу.
Бағалау парақшасын толтырады
І тапсырма Сызықтық диктант “ ^ ” дұрыс “ - ” қате Рентген сәулесін терапияда қолданады.
Рентген сәулесі адам ағзасына пайдалы.
Рентген сәулесін «Рентген түтігі» арқылы алады.
Рентген сәулесі 1895 ж ашылды.
Рентген сәулесі - Ауру тудыратын бактерияларды жояды.
Жауабы: 1 2 3 4 5
^ - ^ ^ - ІІ тапсырма. Физикалық диктант (логикалық ой – толғаныс) 1. .............. сәуле электромагниттік толқындар шкаласында көрінетін жарық пен радиотолқындар аралығындағы бөлікті алып жатады.
2. Ғарыштан келетін рентгендік сәулені ...................... ұстап қалады.
3. Температурасы 10000С-тан кем болатын дене ................ сәуле шығарады.
4. ...............сәуле электромагниттік толқындар шкаласында көрінетін жарық пен рентгендік сәуле арасындағы бөлікті алып жатады.
5. ...............сәуле электромагниттік толқындар шкаласында ультракүлгін сәуле мен -сәуле арасындағы бөлікті алып жатады.
6. Ғарыштан келетін ................... сәулені көмірқышқыл газы молекулалары өзіне сіңіріп алады да, жерге көп мөлшерде өткізбейді.
7. 1901 жылы ................................. физика саласы бойынша ең бірінші Нобель сыйлығының лауреаты атанды.
8. Ғарыштан келетін ..................... сәуле атмосфераның озон қабатында жұтылады.
9. Рентген сәулесінің дифракциясын ......... см шамасында алуға болады.
10. Протонды кенет тежегенде .................... сәуле алуға болады.
Жауаптары: 1. инфрақызыл; 2. магнитосфера; 3. инфрақызыл; 4. ультракүлгін; 5. рентгендік;
6. инфрақызыл; 7. Рентген; 8. ультракүлгін; 9. 10-8; 10. рентгендік.


title: Қызығушылықты ояту - Сабақтың аты Қозғалыс материяның ажырамас бөлігі Жалпы мақсаты

text:
Жигсо» әдісі бойынша жаңа сабаққа дайындық жасау әрекеттері
Тақырыбы:
1 топ Вектор
2 топ Түзусызықты тең айнымалы қозғалыс.
3 топ Үдеу
Жаңа сабақты бастамас бұрын ой қозғау мақсатында оқушыларға сұрақ арқылы диалогқа түсіру. Ой қозғау арқылы жаңа сабақтың негізгі тақырыбы мен мағанасын аштыру.
Үй тапсырмасы бойынша сұрақтар: Теңүдемелі қозғалыс жылдамдығы графигінің бірқалыпты қозғалыс графигінен айырмашылығы неде?
Теңүдемелі қозғалыстағы дененің кез келген уақыт мезетіндегі жүрген жолын есептеп табу үшін нені білу керек?
Теңүдемелі қозғалыс жолының формуласын қорытып шығарыңдар.
Теңүдемелі қозғалыс жылдамдығы проекциясының графигі бойынша дененің орын ауыстыруы проекциясын қалай табуға болады?
Үйге берілген есептердің шығарылуын тексеру.
Талқылау үшін сұрақтар беріледі(3 минут)
Еркін түсу дегенді қалай түсінесіңдер?
Дененің еркін түсуінің мәні неде?
Еркін түсу үдеуі дегеніміз не?
Жаңа сабақ
Қандайда бір биіктікте бос тұрған дене Жерге құлайтыны бәрімізге мәлім. Жоғары лақтырылған дене қайтадан жерге түседі. Мұның бәрі Жердің тарту әсерінен болады дейміз. Мәселен ауыр шар тез құлап түседі, ал жұқа қағаз парағы біртіндеп, күрделі траектория бойымен қалықтап түседі.
Демек құлайтын денелердің жылдамдығы мен үдеуі, қалыпты жағдайда, денелердің ауырлығына, олардың өлшемдері мен пішіндеріне тәуелді болады. Мұндай денелердің қозғалысын тек Жердің тартуы әсерінен ғана еркін түсуі деп айтуға болмайды. Тәжірибеде бұл айырмашылықтардың қозғалыстағы денеге ауаның әсер етуінен болатынын көрсетеді.
Ең алғаш мұндай тұжырымды итальяндық ұлы ғалым Галилео Галилей жасаған болатын. Галилей 1583 жылы Пиза қаласындағы биік көлбеу мұнара үстінен диаметрлері бірдей, ауыр және жеңіл шарларды бір мезгілде тастап, олардың мұнара табанына шамамен бір уақытта келіп түсетініне көз жеткізеді. Мұндай тәжірибелерді Галилей пішіндері мен өлшемдері әртүрлі денелермен, олардың түрлі орталардағы түсуін бақылай отырып, сан мәрте қайталаған. Міне, осылайша өз тұжырымдарының дұрыстығын тәжірибе арқылы көз жеткізе отырып, Галилей ауасыз кеңістікте барлық денелер бірдей уақытта түседі деп ұйғарды. Алайда Галилей өз ұйғарымын денелерді ауасыз кеңістікте түсіріп тексере алмады. Өйткені Галилей өмір сүрген XVII ғасырда ауа соратын арнайы құралдар, сорғылар жоқ еді. Оны тек 80 жыл өткен соң И. Ньютон жүзеге асырды. Ол жүргізген тәжірибе Галилей гипотезасының дұрыс екенін дәлелдеді. И.Ньютон жасаған тәжірибесінің мәнісі мынада. Ұзындығы бір метрдей шыны түтікке қорғасын кесегі (бытыра), ағаш қабығынан жасалған тығын және құстың қауырсыны салынады.Түтікті тез төңкерген кезде бұл денелер түтіктің түбіне әртүрлі уақытта жетеді: әуелі бытыра, сосын тығын, ең соңында қауырсын түседі. Ал егер түтіктің ішіндегі ауаны сорып шығаратын болса, онда денелер бір мезгілде түседі. Міне осындай ортаның кедергісі болмаған кездегі денелердің түсуі – еркін түсуі деп аталады.
Еркін түсу үдеуі әрпімен белгіленеді. Еркін түсу үдеуінің векторы әрдайым төмен қарай бағытталады. Еркін түсі кезіндегі барлық денелер Жер бетіне жақындаған сайын теңүдемелі қозғалады.Есептеулерде жуық түрде немесе деп аламыз.
Интерактивті тақатны пайдалану , сызба сурет, электрондық оқулық арқылы .
Электрондық оқулықтың көмегімен Ньютон тәжрибесін көрсету .
Ньютон тәжрибесін көру арқылы еркін түсу үдеуі денелердің пішініне , көлеміне,
массасына тәуелсіз екендігіне көз жеткізу. Гирлер жиынтығымен және жұқа қағаз көмегімен еркін түсу үдеуінің ауырлық күшіне ғана тәуелділігін көрсету .
Жергілікті жердегі ендікке байланысты ол былай өзгереді .
0º - 9,780049 м/с2 60º - 9,81924м/с2 g = 9,8м/с 2 90º - 9,83221м/с2 g ≈ 10м/с 2
a t 2
а=g ; s= s 0 +v0 t + ––– ; v=v0 +at
2
t=0. s=0 . v 0=0 s=h
g t 2 gt2 s= –––––- h= –––– t= 2 h/g
2 2
V=v0+gt, V=gt v= 2gh


title: ІV тапсырма - Сабақтың аты Қозғалыс материяның ажырамас бөлігі Жалпы мақсаты

text:
ІV тапсырма. Есеп шығару Егер рентген түтігінің рентген спектріндегі ең «қатты» сәулелерінің жиілігі 1019 Гц болса, рентген түтігі қандай кернеумен жұмыс істейді? (ФЕЖ, №1128 - есеп)
Рентген спектріндегі минимал толқын ұзындығын анықтау үшін 1,24/U формуласын пайдаланады (мұндағы -нанометрмен өрнектелген минимал толқын ұзындығы, нм, U-түтіктегі киловольтпен алынған кернеу, кВ). Осы формуланы қорытып шығару керек. Егер түтіктің анодтық кернеуі 20 кВ болса, рентген сәуле шығарудығ минимал толқын ұзындығы қандай? (ФЕЖ, №1129 - есеп)
50 кВ кернеумен жұмыс істейтін және 2 мА ток тұтынатын рентген түтігі секундына 5*1013 фотон шығарады. Сәуле шығарудың орташа толқын ұзындығы 0,1 нм деп есепетеп, түтіктің ПӘК-ін табу керек, яғни рентген сәуле шығарудың қуаты тұтынатын ток қуатының қанша процентін құрайтынын анықтаңдар.
(ФЕЖ, №1130 - есеп)
Тест жұмысы арқылы: 1)Рентген сәулесін ашқан қай ғалым?
а) Ньютон в) Максвелл с) Рентген д) Эйнштейн
2. Рентген сәулесін қай жылы ашты?
а) 1805ж в) 1895ж с) 1896ж д) 1835ж
3) Рентген сәулесінің қолданысы қай жерде?
а) медицинада в) құрылыста с) ауылшаруашылықта д) дұрыс жауабы жоқ
4) Рентген сәулесін қандай арнаулы қондырғыда аламыз?
а) осциллограф в) сәулелік түтіктерде с) рентгендік түтіктерде д) камертон
5) Рентген сәулесінің ашылу құрметіне қандай сыйлық берілді?
а) Нобель в) кубок с) Оскар д) ештеңе берілмеді
6) Құймалардағы ақаулардағы, рельстердегі сызаттарды табу, пісірілген жіктердің сапасын анықтау т. б. қандай әдіске жатады?
а) флюрография в) дефектоскофия с) томография д) сәулелік терапия
7) Рентгендік сәулелер қандай сәулелерге жатады?
а) инфрақызыл в) электромагниттік с) ультракүлгін д) гамма сәуле
8) Рентген сәулесінің зияны бар ма?
а) бар в) жоқ с)белгілі дәрежеде д) білмеймін
9) Рентген сәулесі қандай сәулелердің аралығында жатады?
а) ультракүлгін мен гамма сәулелердің в) ультракүлгін мен инфрақызыл сәулелердің
с) ультракүлгін мен ақ жарық сәулелердің д) инфрақызыл мен гамма сәулелердің
10) Жылдам электрондардың тежелуі кезінде туындайтын сәулеленуді ______________ деп атайды.
а) инфрақызыл сәулелер в) гамма сәулелер с) тежеулік рентгендік сәулелер
д) ультракүлгін сәулелер
Физика
Уақыты:
Кабинет:
Сабақ 49
Сабақтың аты
§53,54 Атомның күрделі құрылысын айғақтайтын құбылыстар. Радиактивтік. Резерфорд тәжірибесі
Жалпы мақсаты
Атомның күрделі құрылысын айғақтайтын құбылыстар. Радиактивтік. Резерфорд тәжірибесі жайлы мағлұмат беру
Атомның күрделі құрылысын айғақтайтын құбылыстар. Радиактивтік. Резерфорд тәжірибесінің күнделікті тұрмыста және өндірісте, формуласын есептер шығаруда қолдана білуге үйрету
Күтілетін нәтиже
Атомның күрделі құрылысын айғақтайтын құбылыстар. Радиактивтік. Резерфорд тәжірибесі жайлы мағлұмат алады
Атомның күрделі құрылысын айғақтайтын құбылыстар. Радиактивтік. Резерфорд тәжірибесінің күнделікті тұрмыста және өндірісте, формуласын есептер шығаруда қолдана білуге үйренеді


title: Мұғалімнің әрекеті - Сабақтың аты Қозғалыс материяның ажырамас бөлігі Жалпы мақсаты

text:
Мұғалімнің әрекеті
|
Оқушының әрекеті
|
Бағалау парақшасымен таныстыру
|
Топқа бөлу
|
Оқушыларға кесілген суреттер үлестіріледі.
|
Қолдарына алған қиындыларды құрастырып,сол бойынша топқа бөлінеді. Суреттерді тақтаға іледі.
|
Ынтымақтастық атмосферасы
|
Оқушылар шеңбер жасап тұрады. Мұғалім келесі оқушыға үлкен жүректі ұсынып тұрып,бүгінгі күніне сәттілік тілейді.
|
Оқушылар бір-біріне жақсы тілек тілеп, сыныпта жақсы ахуал қалыптастырады.
|
Үй тапсырмасын пысықтау
Қызығушылығын ояту
|
. . Сызықтық диктант “ ^ ” дұрыс “ - ” қате
Инфрақызыл сәулелерді кез келген қызған дене береді.
Инфрақызыл сәулелерді қандай дозада қабылдаса да, адам ағзасына пайдалы.
Ультракүлгін сәуленің толқын ұзындығы рентген сәулесінің толқын ұзындығынан үлкен.
Ультракүлгін сәуле көзге пайдалы.
Рентген сәулесін терапияда қолданады.
Инфрақызыл сәулені медицинада қолданады.
Ультракүлгін сәуле теріде Д2 қорғаныш витаминінің пайда болуына септігін тигізеді.
Ультракүлгін сәуле көзі тек қана «Күн».
Рентген сәулесі адам ағзасына пайдалы.
Рентген сәулесін «Рентген түтігі» арқылы алады.
|


title: Үй тапсырмасы бойынша сұрақтар

text:
Үй тапсырмасы бойынша сұрақтар: Қандай жағдайда рентген сәулелері пайда болады? Оның басқа сәулелермен салыстырғанда ұқсастығы және айырмашылығы неде?
Рентгендік түтікшенің жұмыс істеу принципі қандай физикалық құбылысқа негізделген?
Электродтарға кернеу түсірілсе, зарядталған бөлшектер не себептен үдеу алады? Электр өрісіндегі оң және теріс зарядты бөлшектердің үдеулерінің бағыттары бірдей бола ма?
Рентгендік астрономияның астрофизикалық зерттеулердегі мәнін немен түсіндіруге болады?
Үйге берілген есептердің шығарылуын тексеру.
Жаңа сабақ Мағананы тану Атомдық теорияны жақтаушылар атом ең ұсақ бөлшек, ол бөлінбейді деп қарастырған болатын. Бірақ атом құрылысының күрделі екендігі физикалық айғақтармен дәлелдеді. Адамдар атомның күрделі бөлшек екендігін, табиғатта одан да кіші бөлшектердің бар екендігін түсінді.
Атомнан кіші қандай бөлшектерді білесіңдер? (электрон, протон, нейтрон)
Атомның күрделі бөлшек екендігін анықтаған соң ғалымдар оның әртүрлі теориялық моделдерін ұсынды. Атомның алғашқы модельдерінің бірін 1903 ж Дж. Томсон ұсынды. Бұл үлгіде атом радиусы 10 - 10м оң зарядталған шар ретінде қарастырылады. Шардың ішінде тепе - теңдік жағдайының маңында электрондар тербеліп тұрады. Электрондардың теріс зарядтарының қосындысы шарға біркелкі таралған оң зарядты теңестіреді, сондықтан тұтас алғанда атом электр бейтарап бөлшек болады. Кейінгі зерттеулер бұл модельдің дұрыс емес екенін көрсетті, сондықтан Томсон моделі қазір тек тарихи тұрғыдан қарастырылады.
Атомның ішінде электр зарядтарының орналасу тәртібін анықтау үшін 1911 жылы Резерфорд өзінің шәкірттері Г. Гейгер және Марсденмен бірге тәжірибе жасады. Резерфорд жасаған тәжірибені қарастырып көрейік. Қорғасыннан жасалған контейнердің түбіне Альфа бөлшектер шығаратын радиоактивті Радий элементін орналасқан. Альфа бөлшектері өзекше (қалған альфа бөлшектерін қорғасын жұтып алады) тарала отырып фольганы соққылайды.
Фольгадан өткен альфа бөлшектерді экран тіркеп отырады. Резерфорд альфа бөлшектерінің ауытқымай бірден фольгадан өтіп кететінін байқады. Алайда, альфа бөлшектерінің аз бөлігінің 900 – тан артық бұрышқа ауытқуы, яғни олар фольгаға соғылып кері бағытта ұшатыны таңдандырды. Сегіз мыңға жуық бөлшектердің біреуі ғана осындай үлкен бұрышқа ауытқиды екен. Резерфорд оң зарядталған альфа бөлшектерінің өз бағытынан ауытқуы, оның жолында оң зарядталған «бір нәрсемен» кездесуінен деп түсіндірді. Бұл ядро болатын. Ядро оң зарядталған, оның радиусы 10 - 15м. Атомның массасы түгел дерлік ядроға шоғырланған. Оны айнала әртүрлі орбитамен теріс зарядталған электрондар қозғалып жүреді. Ең шеткі электрон орбитасының радиусы атомның радиусына тең. Бұл үлгі Күн жүйесінің құрылымына ұқсайтындықтан оны атомның планетарлық моделі деп атады. Модель бойынша атом көлемінің басым көпшілігі «бос» болып шығады, ядроның радиусы атомның радиусынан 100 000 есе кіші
Басқаша айтқанда атом массасы түгелімен ядрода жинақталған деуге болады. Сөйтіп, альфа бөлшектері фольгадан өткенде өз жолында электрондармен және ядромен кездеседі. Электрондармен кездескен альфа бөлшектері өз бағытын өзгертпей тура таралатын болса, ядромен кездескен альфа бөлшектері өз бағытын 1350 - 1500 өзгертеді екен. Алайда соңғыларының саны онша көп емес. Орта есеппен алғанда 8000 альфа бөлшектің тек біреуі ғана өз бағытын 1500 өзгертеді, (сурет). Атом күрделі жүйе, оның центрінде оң зарядталған ядро бар, оның заряды +Ze (мұндағы Z – элементтің реттік нөмірі). Ядроны айнала электрондар қозғалып жүреді, қалыпты күйде олардың саны Z - ке тең. Резерфорд мрделі атом құрылысын дұрыс түсіндіре білді.
Ядро атом көлемінің өте кішкене орталық бөлігін алып тұрады. Ядроның диаметрі 10 - 12 – 10 - 13 см, ал атомның диаметрі 10 - 8 см шамасында. Егер атомның көлемін футбол алаңының аумағына дейін үлкейтетін болсақ. Атом ядросының көлемі футбол алаңында түсіп қалған шие дәніндей ғана болар еді.
Атомдар қалыпты жағдайда бейтарап болатындықтан, электрондардың заряды мен ядроның заряды бірін - бірі теңгеріп тұрады.
Ғалымдардың зерттеуі бойынша атом ядроларының заряды
qя= +Z*e
Ядроның құрамына кіретін оң зарядты бөлшектерді протондар деп атайды.
Кез келген элемент атомының ядросындағы протондар саны сол элементтің Менделеев кестесіндегі реттік санына тең.
Ядродағы протондар мен нейтрондардың жалпы саны А әрпімен белгіленеді. Ол массалық сан деп атайды.
A=Z+N
Массалық сан мен заряд санын біле отырып, ядродағы нейтрондар санын таба аламыз:
N =A - Z
Бір - бірінен тек ядросындағы нейтрондар санына қарай ажыратылатын элемент түрлерін изотоптар деп атайды.
Иондалған атомдар зарядтарының дикреттілігі, жылулық сәуле шығару, фотоэффект, рентгендік сәулелер, электронның ашылуы және басқа да құбылыстар атомның құрылымы күрделі екенін айғақтайды.
1896 ж. Беккерель табиғаты ерекше сәулеге тап болды. Уран элементінің өз-өзінен көзге көрінбейтін бөлшектр мен сәулелерді шығарып жататыны анықталды.
1898 ж. П. Кюри мен М. Складовская уран кенінен радий мен полонийды бөліп алды.
Радий немесе уран сияқты өз-өзінен ерекше сәуле шығарып тұратын химиялық элементтерді радиактивті элементтер деп атайды.
Радиактивті элементтердің ерекше сәуле шығаруын радиакутивті сәулелені дейді.
Радиактивті элементтердің шығаратын сәлесін магнит өрісінде зерттегенде, оның үш түрге жіктеледі:
α – оң зарядталған бөлшектер ағыны,
β – теріс зарядты элктрондар,
γ –электромагниттік толқындар.


title: Радиактивті элементтер ядроларының

text:
1911 ж. Резефорд атомның планетарлық маоделін ұсынды: атом оң зарядталған ядродан жне оны айналып жүретін теріс зарядты электрондардан тұрады.
Ядро төңірегіндегі электрондарды орбиталдық электрондар деп атайды, ал олардың жиынын электрондық қабықша деп атайды.
Ядро диаметрі: 10-12-10-13 см, атом диаметрі 10-8 см.
Z –элементтің реттік саны;
е – элементар заряд.
Ядроның құрамына кіретін оң зарядталған бөлшектер протондар деп аталады.
Әрбір электронның немесе протонның заряды бір элементар зарядқа тең.
Кез келген элемент атомының ядросындағы протондар саны сол элементтің Менделлеев кестесіндегі реттік санына тең.1932 ж. Д.Чэдвик нейтронды ашты.
Протондар мен нейтрондарды нуклондар деп атайды. Тұтас ядроны нуклид деп атайды.
Ядродағы протондар мен нейтрондардың жалпы санын массалық сан деп атайды. А-массалық сан.
Бір-бірінен тек ядросындағы нейтрондар санына қарай ажыратылатын элемент түрлерін изотоптар деп атайды.
Топтық жұмыс (5 минут)
Атом дегеніміз не?
Атомның ашылуы жайлы не білесіңдер?
Резерфорд тәжірбиесін түсіндір?
Темір мен мыс атомының құрамын салыстыр?
Атомның планетарлық моделі қандай тәжірибеге негізделген
Атом құрамын білу біз үшін маңызы қаншама


title: Бекіту сұрақтары - Сабақтың аты Қозғалыс материяның ажырамас бөлігі Жалпы мақсаты

text:
Физика
|
Уақыты:
|
Кабинет:
|
Сабақ 50
|
Сабақтың аты
|
§55 Атомдардың сәуле шығару және сәуле жұту спектрлері. Бор постулаттары
|
Жалпы мақсаты
|
Атомдардың сәуле шығару және сәуле жұту спектрлері. Бор постулаттары жайлы мағлұмат беру
Атомдардың сәуле шығару және сәуле жұту спектрлері. Бор постулаттарының күнделікті тұрмыста және өндірісте, формуласын есептер шығаруда қолдана білуге үйрету
|
Күтілетін нәтиже
|
Атомдардың сәуле шығару және сәуле жұту спектрлері. Бор постулаттары жайлы мағлұмат алады
Атомдардың сәуле шығару және сәуле жұту спектрлері. Бор постулаттарының күнделікті тұрмыста және өндірісте, формуласын есептер шығаруда қолдана білуге үйренеді
|
|
Мұғалімнің әрекеті
|
Оқушының әрекеті
|
Бағалау парақшасымен таныстыру
|
Топқа бөлу
|
Оқушыларға кесілген суреттер үлестіріледі.
|
Қолдарына алған қиындыларды құрастырып,сол бойынша топқа бөлінеді. Суреттерді тақтаға іледі.
|
Ынтымақтастық атмосферасы
|
Оқушылар шеңбер жасап тұрады. Мұғалім келесі оқушыға үлкен жүректі ұсынып тұрып,бүгінгі күніне сәттілік тілейді.
|
Оқушылар бір-біріне жақсы тілек тілеп, сыныпта жақсы ахуал қалыптастырады.
|
|


text:
«Білгенге маржан» қайталау сұрақтары:
. Үй тапсырмасы бойынша сұрақтар: Атомның күрделі екенін көрсететін қандай эксперименттік нәтижелерді білесіңдер?
Радиоактивті элемент және радиоактивті сәулелену деген не?
Магнит өрісінің радиоактивті сәулелерді зерттеудегі рөлі қандай?
Радиоактивтік дегеніміз не?
Атомның планетарлық моделі қандай тәжірибеге негізделген?
Протонның, электронның зарядтары неге тең?
Ядроның мөлшері, заряды туралы не білесіңдер?
Ядро қандай бөлшектерден тұрады?
Ядроның массалық сан нені білдіреді?
Ядроның заряд саны деген не?
Нуклондар, нуклидтер деп нені айтады?
Изотоп деген не?
Жаңа сабақ Атомдық физтка тарихына көз жүгіртейік. Оқушылар алдарындағы кестені толтырулары керек (3 мин)
1895 ж. Неміс ғалымы В. Рентген рентген сәулелерін ашты.
1896 ж. Б. Беккерель уран тұздарының сыртқы күштің әсерінсіз белгісіз сәуле шығаратындығын және ол сәуленің рентген сәулесіне ұқсастығын байқаған.
1898 ж. М. Складовская – Кюри мен П. Кюри радиактивті элементтер – полоний мен радийді ашты.
1911 ж. Э. Резерфорд атомның ядролық моделін жасады.
1913 ж. Н. Бор сутегі атомына арналған стационарлық күйіне арналған постулаттарын ұсынды.
1932 ж. Орыс физигі Д.Д. Иваненко ядро құрылысы туралы болжам (гипотеза) жасады.
1933 ж. Ирен және Фредерик Жолио – Кюрилер жасанды радиактивтілікті ашты.
1934 ж. П.А. Черенков пен С.И. Вавилов сұйықтарда қозғалатын Электрондардың жарқырау құбылысын ашты.
1935 ж. Орыс ғалымы Курчатов ядролық изомерия құбылысын ашты.


title: ІІІ-кезең. Жаңа сабақты түсіндіру

text:
ІІІ-кезең. Жаңа сабақты түсіндіру. «Атомдардың сәуле шығару және сәуле жұту спектрлері. Бор постулаттары».
Денелердің шығаратын сәулесінің түрлі түске жіктеліп немесе сызықтар түрінде көрінуін спектр деп деп атайды.
Спектрлер: 1.жолақ (тұтас) спектрді – тығыздығы өте үлкен денелер шығарады. 2.шығару сызықтық спектрін – тығыздығы өте аз қызған газдар немесе плазма береді. 3.жұтылу сызықтық спектрі – өте қызған денеден шыққан жарықты сирелген газ арқылы өткізген кездегі қара жолақтар.
Химиялық элемент қандай толқын ұзындығында сәуле шығарса, сондай толқын ұзындығында сәулені жұтады.
Заттың химиялық құрамын оның сызықтық спектрі арқылы анықтау әдісі спектрлік анализ деп аталады. Бұл әдісті 1859 жылы Г. Кирхгоф пен бунзен экспериметтік зерттеулерге енгізді. Спектрлік анализдің көмегімен гелий, германий, және скандий элементтері ашылды.
1855 жылы И. Бальмер сутегі спектрін талдай отырып, оның көзге көрінетін толқын ұзындықтарын анықтайтын формуланы көрсетті: =λ0 Мұндағы λ0=364,6 нм, n=3,4,5,6. Бұл формула Бальмер сериясы деп аталады. И. Ридберг 1890 жылы Бальмер сериясындағы спектр сызықтарының жиілігін анықтау формуласын ұсынды: v=R . Мұндағы, n=3.4.5.6. мұндағы R=3.288*1015 Гц – Ридберг тұрақтысы деп аталады.
Эксперимент жүзінде алынған жоғарыдағы нәтижелер мен формулаларды теориялардың бірде-біреуі түсіндіре алмады. Бұл тұйықтан шығудың жолын 1913 жылы Нильс Бор өзінің екі постулаты арқылы түсіндірді.
Бордың 1-ші постулаты. Атом ерекше стационарлық күйде бола алады. Ондай күйде атом электромагниттік толқын (сәуле) шығармайды әрі жұтпайды.
Бордың 2-ші постулаты. Атом энергиясы Еп стационарлық күйден энергиясы Ек стационарлық күйге ауысқанда: Һv=Еп-Ек шамасында тең болатын энергияны шығарады немесе жұтады.
Топ бойынша. Деңгейлік тапсырмаларды орындау. (5 балл) І-деңгей (5 балл) 1887 жылы неміс ғалымы Генрих Герц жарықтың әсерінен электрондардың шығуы мүмкін екекнін ашты. Бұл құбылысты ------------- деп атайды.
Химиядан полоний мен радий элементтерін, физикадан радиоактивтілікті ашқаны үшін екі рет Нобель сыйлығын иеленген дүние жүзіндегі тұңғыш ғалым әйел кім?-------------------------------------
Денелердің өздігінен сәуле шығаруын ашқаны үшін Нобель сыйлығын иеленген кім?--------------------------------------------------------------------------
19779 Au элементінің құрамында қанша электрон , қанша протон, қанша нейтрон бар?---------------------------------------------------------------------------
Протон мен нейтронның арасында қандай айырмашылық бар?------------


title: ІІ – деңгей (10 балл) - Сабақтың аты Қозғалыс материяның ажырамас бөлігі Жалпы мақсаты

text:
ІІ – деңгей (10 балл) 2010Ne; 2110 Ne; 2210 Ne құрылысы қандай?---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Егер рентген түтігі 150 кВ кернеуде жұмыс істесе, онда электронның кинетикалық энергиясы неге тең болар еді?
Берілгені: Шығарылуы:
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Мына белгілеулерде қандай бөлшектер белгіленген?
11р - 42Не - 0-1е - 21Н –
ІІІ – деңгей (15 балл) Егер жапқыш кернеуі 1,6 В болған кезде тоқтаса, онда фотоэлектрондардың ең үлкен жылдамдығы қандай?


title: Топтық жұмыс(формуламен жұмыс)

text:
1. Спектр дегеніміз не? Ол қандай түстерге жіктеледі? Оларды ата.
2. Қандай спектрлер тұтас немесе сызықтық деп аталады? Қандай жағдайда шығу және жұтылу сызықтық спектрлері байқалады?
3. Спектрді қолдану идеясы неге негізделген? Бальмер формуласымен қандай шаманы анықтауға болады?
4. Бордың 1-ші және 2-ші постулаттары қалай аталады?
Атомдық сәуле шығару дегеніміз не?
Спектр қалай пайда болады?
Кез-келген денені қыздыру арқылы сәуле шығаруға болады ма?
Шығару және жұтылу спектрін салыстыр?
Спектрді қолдану идеясы неге негізделген?
Спектрді білу біз үшін маңызы қаншама?
Сабақты бекіту
Үй тапсырмасы
№
Оқушылар күнделіктеріне жазады
Бағалау
Бүгінгі сабақ ұнады ма?
Өз көңіл күйлерін стикерге жазу.
Бағалау парақшасын толтырады
Рефлексия: Берілген суреттердің ішінен сабақтың басындағы өз көңіл-күйіңді көрсететін суретті белгіле.
Менің көңіл-күйім жақсы, сабаққа дайынмын. Менің көңіл-күйім онша емес. Мен қобалжып отырмын.


title: §56 Ядролық әрекеттесу. Ядролық күш

text:
Ядролық әрекеттесу. Ядролық күш жайлы мағлұмат беру
Ядролық әрекеттесу. Ядролық күштің өндірісте, формуласын есептер шығаруда қолдана білуге үйрету
Күтілетін нәтиже
Ядролық әрекеттесу. Ядролық күш жайлы мағлұмат алады
Ядролық әрекеттесу. Ядролық күштің өндірісте, формуласын есептер шығаруда қолдана білуге үйренеді
Мұғалімнің әрекеті
Оқушының әрекеті
Бағалау парақшасымен таныстыру
Топқа бөлу
Оқушыларға кесілген суреттер үлестіріледі.
Қолдарына алған қиындыларды құрастырып,сол бойынша топқа бөлінеді. Суреттерді тақтаға іледі.
Ынтымақтастық атмосферасы
Оқушылар шеңбер жасап тұрады. Мұғалім келесі оқушыға үлкен жүректі ұсынып тұрып,бүгінгі күніне сәттілік тілейді.
Оқушылар бір-біріне жақсы тілек тілеп, сыныпта жақсы ахуал қалыптастырады.
Үй тапсырмасын пысықтау Қызығушылығын ояту
«Өзара сұрақтар» әдісі бойынша оқушылар сұрақтар қояды.
Физикалық диктант арқылы:
1.Радиоактивті элемент және радиоактивті сәулелену деген не?
Ж: Радий немесе уран сияқты өз-өзінен ерекше сәуле шығарып тұратын химиялық элементтерді радиоактивті элементтер деп атайды. Радиоактивті элементтердің ерекше сәуле шығаруын радиоактивті сәулелену дейді.
2.Магнит өрісінің радиоактивті сәулелерді зерттеудегі рөлі қандай?
Ж: Радиоактивті элементтердің шығаратын сәулесін магнит өрісінде зерттегенде, оның үш түрге жіктелетіні белгілі болды.Оларды альфа-,бета-,гамма- сәулелер дейді де, гректің әріптерімен белгілейді. Альфа- және бета- сәулелерінің магнит өрісінде қарама-қарсы бағыттарға бұрылуы, олардың оң және теріс зарядты бөлшектер екендігін аңғартты.
3.Радиоактивтік дегеніміз не?
Ж: Радиоактивті элементтер ядроларының - сәулелерін шығару құбылысын радиоактивтік деп атаймыз.
4.Атомның планетарлық моделі қандай тәжірибеге негізделген?
Ж:Резерфорд тәжірибесіне.
5.Протонның, электронның зарядтары неге тең?
Ж: Бір элементар зарядқа тең.
6.Ядро қандай бөлшектерден тұрады?
Ж: Оң зарядты бөлшектерден протондардан тұрады.
7.Ядроның массалық сан нені білдіреді?
Ж: Ядродағы протондар мен нейтрондардың жалпы санын А әріпімен белгілейді. А санын массалық сан дейді.
8.Ядроның заряд саны деген не?
Ж: Z саны, яғни элементтің реттік нөмері, сол элемент атомының ядросындағы протондардың санына тең. Ол арқылы ядроның заряды ( ) анықталады. Сондықтан Z санын заряд саны деп атайды.
9.Нуклондар, нуклидтер деп нені айтады?
Ж: Кезкелген элемент атомының ядросы екі бөлшектен: протондар мен нейтрондардан тұрады. Оларды жалпылап нуклондар деп атайды, тұтас ядроны нуклидтер деп атайды.
10.Изотоп деген не?
Ж: Бір-бірінен тек ядросындағы элемент түрлерін изотоптар деп атайды.


title: Структуралық-логикалық схема

text:
Структуралық-логикалық схема: v 2h v2 g = ––– ; g = –––; g = –– .
t t 2 2h
Дененің тығыздығына массасына, көлеміне ,пішініне тәуелді болмайды
Ауырлық күшіне ғана әрекет етеді
V. Есеп шығару 202-204 (Р) тақтаға шығару
І деңгей 1. Кішкентай шар 80 см биіктіктен тасталған, жерге 4 с -та жеткен болса , еркін
түсу үдеуі қандай болғаны ?
2. Еркін құлаған дене 3с-та жерге түссе, дене қандай биіктіктен түскені?
3. Дене 19,6 м биіктіктен еркін құлап келеді . Еркін түсу уақытын және жерге
түсу мезетіндегі жылдамдығын табу керек .
ІІ деңгей 1. Зенит зеңбірегінің снаряды 800м/с жылдамдықпен тік жоғары атылып ,
6 с-тан кейін нысанаға тиді . Қарсыластың ұшағы қандай биіктікте еді және
нысанаға тиген кездегі снарядтың жылдамдығы қандай?
2. Тасты биіктігі 20 м көпірден тік тастағанда су бетіне 1с-та жету үшін , оның
бастапқы жылдамдығы қандай болуы керек ? Бастапқы жылдамдығы болмаса ,
тастың осы биіктіктен түсуі қанша уақытқа созылар еді ?
ІІІ деңгей 1. Допты тік жоғары лақтырғанда ұл бала қыз балаға қарағанда допты 1,5 есе
артық жылдамдық береді . Ұл бала лақтырған доп неше есе артық биіктікке
көтеріледі ?
2. Вертикаль жоғары лақтырылған тас 4 с ішінде 50 м биіктіке жетеді.
Еркін түсу үдеуі 10 м /с2 деп есептеп тастың жылдамдығын табыңыз .


Жаңа сабақ Мағананы тану Жаңа сабақты меңгеру мақсатиында Миға шабуыл әдісі арқылы Жаңа сабақ . Жаңа сабақтың тақырыбын ашу мақсатында сөзжұмбақ шешеміз.
Миға шабуыл: «Ой қозғау»
а) Бұл кезге дейін біз қандай күштерді білеміз?
б) Ол күштердің табиғаты қандай?
в) Есептелу формуласы
"Әр топқа оқулықпен жасайтын жұмысының мақсатын айтып, бағыт-бағдар беремін.
1 топ – Ядролық әрекеттесу, ядролық күш
2 топ – Физикалық шамалардың өлшем бірліктері
3 топ – Масса ақауы
4 топ – Бақылаушы топ
Әлемдегі іргелі әрекеттесу күштерінің екі түрі — гравитациялық және электромагниттік күштері бар.
Атом ядросындағы аттас оң зарядталған протондардың арасында қуатты электростатикалық тебіліс күші бар екені белгілі. Ауыр элементтердің ядроларында, мысалы, уранда 92 протон бар, олардың бір-бірімен тебілу күші бірнеше мыңдаған ньютонға жетеді. Сонда бір-бірінен тебілетін протондарды, электр заряды нөлге тең нейтрондарды ядрода ұстап тұрған қандай күш?
Массаларына байланысты протондар мен нейтрондарды ұстап тұрған гравитациялық
күш шығар деген пайымдау жасауға болар еді. Алайда, жүргізілген есептеулер, ядродағы екі протонның арасындағы гравитациялық тартылыс күші, олардың арасындағы электростатикалық кулондық тебіліс күшінен кіші екенін көрсетті: Fγ/Fэл = 10-36.
Атом ядроларының тұрақтылығы ядролардың ішінде осы күнге дейін белгілі күштерден табиғаты мүлдем ерекше аса зор тартылыс күшінің бар екенін дәлелдейді.
Ядродағы нуклондарды ыдырап кетуден сақтап, оның берік байланысын қамтамасыз ететін күштер ядролық күштер деп аталады. Қазіргі кезде тәжірибелер негізінде ядролық күштердің қасиеттері жақсы зерттелген. Олардыңішіндегіеңмаңыздыларынаназараударайық.
1. Мысалы, протонның центрінен r = 10-15 м қашықтықта ядролықкүштер кулондықкүштен 35 есе, ал гравитациялықкүштен 1038 есеқуаттыболады. Солсебепті ядролықкүштер күштіәрекеттесудепаталатынәлемдегіөзгешеіргеліөзараәрекеттесукүштеріболыптабылады.
2. Ядролықкүштер қысқақашықтықтағанаәрекетететінкүштер. Арақашықтықтыңартуынабайланысты ядролықкүштер өтешапшаңкемиді. Әрекететуаймағыныңшегі r > 3 · 10-15 м-денүлкенжағдайда ядролықкүштің әрекетінескермесе де болады. Нуклондардың арасындағытартылыскүшініңеңүлкенмәні r=1,41 · 10-15 м қашықтықтабайқалады. Ал қашықтық r < 0,5 · 10-15 м болғанда, нуклондардың арасындағаламаттебіліскүшіпайдаболады. Сонымен, ядролықкүштер тартылыскүштеріболыптабылады.
4. Ядролықкүштердің қаныққыштыққасиеті бар, ол нуклонның ядродағыбарлықнуклондарменемес, тек өзіне жақын көршілерімен ғана әрекеттесетінін көрсетеді.
5. Ядролықкүштер кулондық сияқтыцентрліккүштерқатарынажатпайды. Ядролықкүштернемесекүштіәсерлесу атом ядросындағыең үлкен қарқынмен өтетін құбылыстарды басқаратын күштер. Оларэлементардепаталатынбөлшектерарасындакүштібайланыстытуғызады. Тек күшті әрекеттесуғана атом ядросындағы протондар мен нейтрондардыбіріктіріп, берікұстаптұр. Жердегібарлықзаттардыңядроларыныңтұрақтылығынқамтамасызетеді. Ядролық әрекеттесу күштерінің осы жәнебасқақасиеттерінтүсіндіруүшіноныңтеориясықажет. Ядролықәрекеттесудіңкүрделілігінен осы кезгедейінядролықкүштердің тиянақтытеориясыжасалмаған. Жаңа сабақаты толық меңгеру мақсатында әр топқа сұрақ жаупап ұйымдастырылады
Сұрақтар қою арқылы:
Ядролық күш дегеніміз қандай күш?
Ядролық күштердің қасиеттері қандай?
Ядролық физикада ұзындықтың өлшем бірлігіне қандай өлшем алынды?
Ядролық физикада массаның өлшем бірлігіне қандай өлшем алынды?
Ядролық физикада энергияның өлшем бірлігіне қандай өлшем алынды?


title: Жаңа сабақ Мағананы тану Жаңа сабақты меңгеру мақсатиында Миға шабуыл әдісі арқылы


title: Ой толғаныс - Сабақтың аты Қозғалыс материяның ажырамас бөлігі Жалпы мақсаты

text:
Танып - білу»шағын мақсаты: анықтамаларын, ережелерді білу, үлгі бойынша есептер шығару
Сөзжұмбақ шешу:
Сөзжұмбақ?«Ядролықкүш» 1. Ядродағы нуклондарды қандай күш ұстап тұрады?
2. Ядроның құрамына кіретін оң зарядты бөлшектер қалай аталады?
3. Денелердің шығаратын сәулесінің түрлі түске қарай жіктеліп, жолақтар немесе сызықтар түрінде көрінуін не дейді?
4. Фотон қатты дененің немесе сұйықтың бетіне соғылғанда одан электрондар босап шықса, мұндай құбылыс қалай аталады.
5. Фотоэффект құбылысына негізделіп жасалған құрал?
6. Температурасы төмендеген сайын денелер көрінбейтін қандай сәулелер шығарады?
7. Қызған денелердің сәуле шығарып, электромагниттік энергия таратуын қандай сәулелену деп атайды?
8. Күннің зодиан шоқжұлдыздары бойымен жылдық қозғалыс атқаратын үлкен дөңгелек?
9.Ұзақ уақыт аралығын есептеу жүйесі?
10. Галактикаларда, тұмандықтарды, жұлдыз шоғырларын, т.б. денелерді қамтитын шекарасы нақты анықталған аспан сферасының бөлігі қалай аталады?
Жауаптары: 1. Ядролық
2. Протондар
3. Спектр
4. Фотоэффект
5.Фотоэлемент
6. Инфрақызыл
7. Жылулық
8. Эклиптика
9. Күнтізбе
10. Шоқжұлдыз
. Топ пікірлерін тыңдау.
Топтық жұмыс(есептер шығару) (5 минут)
44-ж №1, №2, 45-ж. №1
Ядролық күш дегеніміз не?
Ядролық күш өлшемдерін жаз?
Ядролық күштердің қасиеттері қандай?
Ядролық күш пен тартылыс күшін салыстыр?
Нуклондардың арасындағы гравитациялық күштер және электрлік күштердің арақатынасы қандай болады және неге олай?
Ядролық күшті білу біз үшін маңызы қаншама?
Бес жолды өлең
1. Зат есім (1)
2. Сын есім (2)
3. Етістік (3)
4. Сөйлем (4 сөзден құралған)
5. Синоним (1)
БББ кестесі
Оқушылар толтырады
Сабақты бекіту
Шығармашылық тапсырма.
Саған қайсы тапсырма қиын болды?
Үй тапсырмасы
№ .
Оқушылар күнделіктеріне жазады
Бағалау
Рефлексия Сабақты толық түсіндім, басқа адамға түсіндіруге дайынмын.
Сабақты толық түсіндім, бірақ басқа адамға түсіндіруге дайын емеспін.
Сабақты толық түсінуім үшін әлі де біраз қайталауым керек.
Бағалау: Өздерінің қойған бағасымен салыстыра отырып баға қою
.


§57 Физикалық шамалардың ядролық физикадағы өлшем бірліктері.Масса ақауы
Жалпы мақсаты
|
Физикалық шамалардың ядролық физикадағы өлшем бірліктері.Масса ақауы жайлы мағлұмат беру
Оқушыларға масса ақауы, ядроның байланыс энергиясын түсіндіру.
Оқу материалын талдай білу дағдысын дамыту, бақылау,
|
Күтілетін нәтиже
|
Физикалық шамалардың ядролық физикадағы өлшем бірліктері.Масса ақауы жайлы мағлұмат алады
Физикалық шамалардың ядролық физикадағы өлшем бірліктері.Масса ақауының өндірісте, формуласын есептер шығаруда қолдана білуге үйренеді
|
|
Мұғалімнің әрекеті
|
Оқушының әрекеті
|
Бағалау парақшасымен таныстыру
|
Топқа бөлу
|
Оқушыларға кесілген суреттер үлестіріледі.
|
Қолдарына алған қиындыларды құрастырып,сол бойынша топқа бөлінеді. Суреттерді тақтаға іледі.
|
Ынтымақтастық атмосферасы
|
Оқушылар шеңбер жасап тұрады. Мұғалім келесі оқушыға үлкен жүректі ұсынып тұрып,бүгінгі күніне сәттілік тілейді.
|
Оқушылар бір-біріне жақсы тілек тілеп, сыныпта жақсы ахуал қалыптастырады.
|
Үй тапсырмасын пысықтау
Қызығушылығын артыру
| |


title: §57 Физикалық шамалардың ядролық физикадағы өлшем бірліктері.Масса ақауы


title: Перфокарта - Сабақтың аты Қозғалыс материяның ажырамас бөлігі Жалпы мақсаты

text:
1.Қызған денелердің сәуле шығарып электр магниттік энергия таратуы қалай аталады?
2.Денелердің температурасы тым жоғары болса олар көрінбейтін қандай сәулелер шығарады?
3.Өзіне келген әртүрлі жиіліктегі сәулелердің энергиясын толық жұтып алатын денені қандай дене деп атайды?
4.Абсолют қара дененін сәуле шығару заңы?
5.Сәулелер арқылы тарайтын немесе жұтылатын ең кіші бір үлес энергия ...
6.Резерфорд атомның күрделі құрылымын ашты және онын қандай моделін ұсынды?
7.Эйнштейн формуласын жаз
8.Фотоэффект құбылысына негізделіп жасалған құрал?
9.Ядроның құрамына кіретін оң зарядты бөлшектер?
10. Бір-бірінен тек ядросындағы нейтрондар санына қарай ажыратылатын элемент түрлерін қалай атайды?
11.Заттың химиялық құрамын анық сызықтық спектрі арқылы анықтау әдісі қалай аталады?
12.Атом энергия квантын шығаруы немесе жұтуы неге бағынады?
13. Эйнштейн жарық бөлшегі қалай аталады?
14. Фотон қатты дененің немесе сұйықтың бетіне соғылғанда одан электрондар босап шықса мұндай құбылыс не деп аталады?
15. Электронның шығу жұмысы дегеніміз не?
16. Радий немесе уран сияқты өз-өзінен ерекше сәуле шығарып тұратын химиялық элементтерді қалай атайды?
Жауаптары
1. Жылулық сәулелену
2. Ультракүлгін сәулелер
3. Абсолют қара дене
4. Стефан – Больцман заңы
5. Квант
6. Планетарлық моделі
7. hν=Αшығу+meυ2/2
8. Фотоэлемент
9. Протондар
10. Изотоптар
11. Спектрлік анализ
12. Бор постулаттары
13. Фотон
14. Фотоэффект
15. Электронның металдан босап, ұшып шығуы үшін жасайтын жұмысын электронның шығу жұмысы деп атайды
16. Радиактивті элементтер
Оқушылар ауызша орындайды
Жаңа сабақ Мағананы тану
Ядролық физикада, бірліктердің халықаралық жүйесімен (SI) қоса, арнайы бірліктер де қолданылады. Оларға ұзындық, масса және энергия бірліктері жатады.
1. Ядролық физикада ұзындық бірлігі ретінде фемтометр(фм) алынады:1 фм =10-15 м. Бұл бірлік Италья физигі Э. Фермидің құрметіне ферми деп те аталған.
2. Атомдар, ядролар және элементар бөлшектер үшін массаның бірлігі ретінде массаның атомдық бірлігі (м. а. б.) қолданылады: 1 м.а.б. = 1,66*10-27 кг.
3. Атом физикасында энергияның бірлігі ретінде электрон-вольт (эВ) алынады.
1905 ж. А. Эйнштейн массасы m бөліктің және оның Ео тыныштық энергиясының арасында тура пропорционалдық байланыс барын ашты:
E0 = mc2
Эйнштейн қатынасы деп аталатын бқл өрнектен мынадай қорытынды туады: егер белгілі бір жүйенің тыныштық энергиясы ΔЕ шамасына өзгерсе, онда оның массасы да Δm=ΔЕ0/с2 шамасына өзгереді. Бұл өрнекті мына түрде де жаза аламыз:
ΔЕо=Δmc2
1 м.а.б. = 931,5 МэВ
Масса ақауы, масса дефектісі – атом ядросын құраушы нуклондар (нейтрондар мен протондар) массаларының қосындысы мен ядро массасының (М) арасындағы айырым ():=ZMp+(A––Z)Mn–M, мұндағы Z – ядродағы протондардың саны, А – ядроның массалық саны, Мр мен Мn – протон мен нейтронның массалары. Масса ақауы массаның атомдық бірлігімен өрнектеледі және ол ядродағы нуклондардың байланыс энергиясына тең (кері таңбамен алынған). Масса ақауы неғұрлым үлкен болса, солғұрлым байланыс энергиясы жоғары және ядро орнықты болады.
Масса тұрақтылық заңы, масса сақталу заңы – реакцияға қатысқан заттардың (реагенттердің) массаларының қосындысы реакция нәтижесінде түзілген заттардың (өнімдердің) массаларының қосындысына тең. 1774 – 89 ж. француз химигі Антуан Лавуазье, өзі жасаған күрделі тәжірибелерге сүйене отырып, тұжырымдаған. Мысалы, 32 г оттек пен 4 г сутекқосылғанда 36 г су түзіледі; 2Н2+О2 =2Н2О. Мұндағыреакцияғатүскенреагенттердіңжалпымассасы (36 г) реакция нәтижесіндетүзілгенөнімніңмассасына (36 г) тең.
Ядролардың массаларын масса – спектографтар көмегімен жүргізілген дәл
өлшеулер кез кенлген ядроның массасы оны құрайтын нуклондар массаларының
қосындысынан кем екекнін көрсетеді:
М я〈 Zm p + Nmn)
Ядроның ∆Eб – байланыс энергиясы деп оны құрамдас нуклондарға бөлу үшін
қажетті энергияның ең аз мөлшерін айтады. Энергияның сақталу заңына сәйкес
нуклондардан ядро түзілгенде ядроның байланыс энергиясына тең энергия бөлініп
шығуы тиіс. Ядроның байланыс энергиясы еркін протондар мен нейтрондардың толық
эергиясы нмен ядроның толық энергиясының айырымына тең:
∆Еб = Zm p c 2 + Nmn c 2 − M э с 2 = ∆mc 2 , ∆m = Zm p + Nmn − M я мұндағы ∆m масса ақауы деп аталады.
Ядроның байланыс энергиясының ядродағы нуклондар санына қатынасымен
анықталатын шаманы ядроның меншікті байланыс энергиясы деп атайды:


title:
ε = ∆Eб / A
Ядроның меншікті байланыс энергиясы барлық ядролар үшін бірдей емес.
Топтық жұмыс

text:
Ой толғаныс
|
« кубизм» әдісі бойынша есептер беріледі.Мақсаты: есептер шығаруда логикалық ой-өрісін дамыту
Әр оқушы өзіне жүктелген рөлдің міндеттерін атқарады.
Топ пікірлерін тыңдау.
Ү. Топтық жұмыс(есептер шығару) (5 минут)
45-ж. №2, №3
Масса ақауы дегеніміз не?
Ядролық физиканың өлшемдерін жаз?
Ядролық өлшемдердің қолданылуын түсіндір?
Дж және эВ өлшемдерін салыстыр?
Азоттың масса ақауын табыңдар?
Ядролық өлшемдерді білу біз үшін маңызы қаншама?
....................................................................................................................................................
Төмендегі сұрақтарға жауап бер
Потенциалдар айырымы бір вольт болатын электр өрісінде алатын кинетикалық энергияны есептейтін формула қандай? .........................................................................
Электр өрісінде электронның алатын еU энергия бірліктері
1 электрон-вольт (1 эВ)= 1,6*10-19*1 В=1,6*10-19 Дж
1 кэВ =________________________ Дж
1 МэВ = ________________________ Дж
1 ГэВ = ________________________ Дж
4. Төмендегі шамаларды SI жүйесіне айналдыр
7 кэВ = ________________________Дж; 6,1 кэВ = ________________________Дж
0.3 МэВ = _____________________Дж ; 0,6 МэВ = ________________________Дж
9 ГэВ = ________________________Дж; 8,9 ГэВ = ________________________Дж
5 Дж = ________________________эВ 21 Дж = ________________________эВ
198-беттегі берілген есептің шешуіне қарап отырып төмендегі есепті шығар.
1 -есеп Көміртегі-13 және көміртегі-12 және атомдарының тыныштық массалары тиісінше 13,003354 м.а.б және 12,00000 м.а.б. Олардың массалар айырымын мегаэлектронвольт (МэВ) бойынша анықтаңдар
Берілгені Шешуі
т/к
5 -кестені пайдаланып сутек-2 және сутек-1 атомдарының тыныштық массалары тиісінше 2,014102 м.а.б, және 1,007825 м.а.б. Олардың массалар айырымын мегаэлектрон-вольт (МэВ) бойынша анықтаңдар. 1Н2 және 1Н1 сутек изотоптары атомдарының массалар айырымы неге туындап отыр?
Б ері лгені Шешуі
т/к
199-бетте берілген есептің шешуіне қарап отырып төмендегі есепті шығар.
Гелий -4 атомының ядросы түзілгенде масса ақауы есепте .
Сутек-3 атомының ядросы түзілгенде масса ақауын есепте.
235-беттегі кестені пайдалан
Дейтерий мен тритий атомдарының масса ақауын табыңдар.
Бериллий мен Бор атомдарының масса ақауын табыңдар.
Сіз бір қыста (жылда) үйге қанша отын жағасыз (шамамен) .Сол жаққан отыныңыздың жылу мөлшерін есептеп,тыныштық энергиясын салыстыр.
(Q=qm,q=10 Мдж/кг)
Өз түсінігін бойынша «Ядролық физика ғылымы » тақырыбына Эссе жаз (4-5 сөйлемнен тұратын).
БББ кестесі
Оқушылар толтырады
|


title: §58 Ядроның байланыс энергиясы

text:
Ядроның байланыс энергиясы жайлы мағлұмат беру
Ядроның байланыс энергиясын өндірісте, формуласын есептер шығаруда қолдана білуге үйрету
Күтілетін нәтиже
Ядроның байланыс энергиясы жайлы мағлұмат алады
Ядроның байланыс энергиясын өндірісте, формуласын есептер шығаруда қолдана білуге үйренеді
Керекті жабдықтар
Презентация,Оқулық, Үлестірме парақтар;
Сабақ барысы
Сабақ кезендері
Мұғалім әрекеті
Оқушы әрекеті
Кіріспе
Топқа бөлу/санау арқылы/, топ ережесі еске түсіріледі; топ басшысы сайланады;
Пилот және штурман әдісі.Жұптық жұмыс. Үй тапсырмасын тексеру/АКТ мүмкіндігі, / 7 ұпай/
Графикалық диктант
Оқушылар амандасады, топқа бөлінеді, топ басшысы сайланады;
Жұпта орындайды, дәптерлерін алмастырып, тақтадағы дұрыс жауаппен сәйкестендіріп тексереді.
Нәтижесі: Белгіленген ұпаймен бағаланады.
Тұсаукесер
Түрткі сұрақ:
Диалогтық оқыту. /жоғары және төменгі деңгейдегі сұрақтар/ Бүгінгі негізгі мақсатымыз оқулық бойынша ядроның байланыс энергиясымен танысамыз.
Нуклондардың арасындағы гравитациялық және электрлік күштердің арақатынасы қандай болады?
Ядролық күш дегеніміз қандай күш?
Ядролық күштердің қасиеттері қандай?
Ядролық физикада ұзындықтың бірлігіне қандай өлшем алынады?
Атомдық және ядролық физикада масса бірлігіне не алынады?
Атомдық және ядролық физикада энергия бірлігіне не алынады?
Масса ақауы дегеніміз не және оны қалай есептеуге болады?
Топтар қойылған сұрақтар бойынша топта жауап іздейді
Сұрақтарға жауап береді.
Сабақтың тақырыбын, мақсатын айтады;


1. Ойлан,жұптас, топтас әдісі. Диалогтық оқыту /зерттеушілік әңгіме//сындарлы және қайта бағыттау сұрақтары/ Жаңа сабақ АКТ мүмкіндігі/слайд/
Ядролық физикада аса маңызды рөл атқаратын ұғым ядроның байланыс энергиясы. Байланыс энергиясы ядроның орнықтылығын түсіндіруге, ядролық энергияның бөлініп шығуына келтіретін қандай процестер екенін айқындауға мүмкіндік береді.
Нуклондар ядро ішінде ядролық күштермен мықтап ұстасқан. Нуклонды ядродан бөліп алу үшін, зор жұмыс істелуі керек, яғни ядроға едәуір энергия беру керек.
Ядроның байланыс энергиясы дегеніміз — ядроны түгелімен жеке нуклондарға ыдырату үшін қажет энергия. Энергияның сақталу заңының негізінде жеке бөлшектерден ядро түзілгенде бөлініп шығатын энергия байланыс энергиясына тең деп сенімді түрде айтуға болады. Атом ядроларының байланыс энергиясы өте көп. Бірақ оны қалай табу керек?
Қазіргі кезде байланыс энергиясын атомдағы электрондар үшін жасалғандай етіп теориялық жолмен есептеу мүмкін емес. Осыған сәйкес есептеулерді тек масса мен энергияның арасындағы Эйнштейн қатынасын қолданып қана орындауға болады:
(1)
Ядроның массаларын өте дәл өлшеулер ядроның тыныштық массасы МЯ әрқашан оны құраушы протондар мен нейтрондардың тыныштық массаларының қосындысынан кем болатындығын көрсетті:
(2)
Массалар ақауы дейтін болады: массалардың айырымы оң сан:
Мысалы, гелий үшін ядроның массасы екі протон мен екі нейтрон массаларының қосындысынан 0,75% кем. Соған сәйкес гелийдің бір молі үшін
Нуклондардан ядро пайда болғанда массаның кемуі, бұл жағдайда осы нуклондар жүйесінің энергиясы Е байланыс энергиясының шамасына кемитіндігін көрсетеді:
(3)
Бірақ мұнда Ебай энергиясы мен DМ масса қайда кетеді?
Бөлшектерден ядро түзілгенде бөлшектер, ара қашықтық үлкен болмағанда, ядролық күштер әсерінің есебінен бір-біріне орасан зор үдеумен ұмтылады. Мұнда шығарылатын -кванттың энергиясы Е бай, ал массасы:
болады. Байланыс энергиясы шамасының қаншалықты үлкен екендігін мысалмен түсіндіруге болады: 4г гелий пайда болғанда шығатын энергия мен 1,5-2 вагон тас көмір жанғанда бөлініп шығатын энергияға тең болады.


title: Меншікті байланыс энергиясының

text:
Меншікті байланыс энергиясының массалық А санға тәуелділігіне қарап ядролардың қасиеттері жөнінде негізгі ақпарат алуға болады.
М еншікті байланыс энергиясы деп ядроның бір нуклонына сәйкес келетін байланыс энергиясын атайды. Оны эксперимент жүзінде анықтайды. Ең жеңіл ядроларды есептегенде меншікті байланыс энергиясы шамамен тұрақты және 8 МэВ/нуклонға тең екені 1-суреттен жақсы көрінеді. Сутегі атомындағы электрон мен ядроның иондау энергиясына тең байланыс энергиясы ол шамадан миллион есе дерліктей кіші.
1-суреттегі қисық максимум мәнге жетпеген. Максимал меншікті байланыс энергиясы (8 МэВ/нуклон) болатындар массалық сандары 50-ден 60-қа дейінгі элементтер болып келеді. Бұл элементтердің ядролары ең орнықты.
Z-тің өсуіне қарай протондардың кулондық тебілу энергиясы артатын болғандықтан, ауыр ядролардың меншікті байланыс энергиясы кемиді. Кулондық күштер ядроны жаруға тырысады.
Ядродағы бөлшектер бір-бірімен күшті байланысқан. Бөлшектердің байланыс энергиясы масса ақауымен (дефектісі) анықталады.
Топ пікірлерін тыңдау.
. Топтық жұмыс(есептер шығару) (5 минут)
46-ж. №3, 47-ж.№ 1.
Ядроның байланыс энергиясы дегеніміз не?
Ядроның байланыс энергиясының формуласын және өлшемдерін жаз?
Ядроның байланыс энергиясының қолданылуын түсіндір?
Сутегі мен Гелийдің байланыс энергияясын салыстыр?
Азоттың байланыс энергиясын табыңдар?
Ядроның байланыс энергиясын білу біз үшін маңызы қаншама
1. Берілген сұрақтар бойынша жеке, жұпта,топта жауап іздейді.
Ауызша жауап береді
Нәтижесі: Формативті түрде бағаланады.
2 Жұпта оқушылар дәптерлеріне берілген тапсырмалар бойынша есептерін шығарады. Дұрыс жауап тақтаға жазылады және түсіндіріледі.
Нәтижесі бағалау шарты бойынша ұпаймен бағаланады және формативті түрде бағаланады.
3. Жұпта жазбаша түрде жауап береді.
Нәтижесі дәптерлерін алмастырып, тақтадағы дұрыс жауаппен тексеріледі


title:
Жұптық жұмысты өзара бағалау
2

text:
1. Белгіленген смайлектерді тандау арқылы әр жұп сабақ бойынша өздерінің белсенділіктеріне формативті баға береді.
2. Топ басшысы әр кезенге сәйкес қорытынды ұпайын бағалау парағына түсіреді, ұпайды мектеп бағасына алмастырады.
р/н
Оқушының аты-жөні
графикалық
7 ұпай
Ауызша есептеулер
4 ұпай
Есептер әлемінде
7ұпай
Қорытынды ұпай
18 ұпай
Баға
Сабақ 55
Сыныбы: 9
Пәні:физика
Сабақтың аты
Есептер шығару
Сілтеме
Жоспар
Жалпы мақсаты
Ядроның байланыс энергиясы жайлы мағлұмат беру
Ядроның байланыс энергиясының формуласын есептер шығаруда қолдана білуге үйрету
Топта бағалауға баулу
Күтілетін нәтиже
Ядроның байланыс энергиясы жайлы мағлұмат алады
Ядроның байланыс энергиясының формуласын есептер шығаруда қолдана білуге үйренеді
Топта бағалай алатын болады
Негізгі идеялар
Жеке бөлшектр бірігіп ядроны құрағанда, пайда болатын масса ақауы есебінен бөлініп шығатын энергия ядроның байланыс энергиясы деп аталады.
Eб= ∆mc2=(Z·mp+N·mn- Мя)·c2==(Z·MH+N·mn- Мат)·c2
Eб= ∆m·931,5 МэВ=(Z·mp+N·mn- Мя)·931,5МэВ
∆m – ядроның масса ақауы
Ядроны жеке нуклондарға толық ыдыратуға жұмсалатын энергияны байланыс энергиясы деп аталады.
Б ір нуклонға келетін байланыс энергиясының шамасын меншікті байланыс энергиясы деп атайды:
А-ядродағы нуклондар саны.
Тапсырмалар
Топтық жұмыс
Сабақ бойынша мұғалімнің жазбалары: (мұғалім және оқушы немен айналысады) І.Ұйымдастыру (2 минут)
Сәлемдесу
Сынып оқушыларына жағымды ахуал туғызу
Түгелдеу
1.2. Топқа бөлу (1,2,3 сандарына байланысты 3 топқа бөлінеді)
ІІ. Үй тапсырмасын сұрау(4 минут) Ядроның байланыс энергиясы жайында не білесіңдер?
ІІІ. Талқылау үшін сұрақтар беріледі (3 минут)
Ядроның байланыс энергиясы формулаларына шолу жасау?
ІҮ. Топтық жұмыс(15 минут)
Берілген есептерді топпен бірлесе отырып, талқылайды шығарады
46-ж. №2, №3,
47-ж. №2.
Рымкевич есептер жинағы №1172, №1173, №1176
Жасаған жұмыстарын 2 жұлдыз, 1 ұсыныспен бағалау.
ҮІ. Кері байланыс (не үйрендім, не қиын болды, сұрақ.) (3 минут)
Кейінгі тапсырмалар
№1177
Кейінгі оқу
қайталау
Сабақ 56
9-сынып.
Бақылау жұмысы №3. Мақсаты: Оқушылардың «Тербелістер және толқындар» тарауы бойынша алған білімдерін тексеру, тиянақтау, қорытындылау.
Сабақ барысы: І. Ұйымдастыру кезеңі. ІІ. Бақылау жұмысын орындау.
І нұсқа.
Эхолоттың көмегімен балықтың үйірін көргеннен кейін және қайта қабылданған дыбыс сигналының арасы 0,7 секунд болды. Егер судағы дыбыс жылдамдығы 1400 м/с болса, эхолот пен балық үйірінің арасы қанша?
Ұзындығы 1 м математикалық маятник жиілігі 0,5 Гц жиілікпен тербеледі. Бақылау орнындағы еркін түсу үдеуі неге тең?
Серіппеге ілінген жүк 32 с ішінде 40 тербеліс жасайды. Серіппенің қатаңдығы 300 Н/м. Жүктің массасын анықтаңдар.
Күн күркіреуі кезінде бірінші найзағай жарқылын көруге, содан кейін
ғана оның дыбысын естуге болатынын қалай түсіндіріледі?
ІІ нұсқа. Математикалық маятниктің тербелісінің периоды 3 с болса, оның ұзындығы қандай болғаны?
Мұхитта толқын ұзындығы 300 м-ге, ал периоды 15 с болады. Осындай толқынның таралу жылдамдығын анықтаңдар.
Ұзындықтары 1 м және 4 м математикалық маятниктердің жиілігін анықтап, салыстырыңдар.
Су астындағы дыбысты адамның естімейтіндігін қалай түсіндіруге
болады?
ІІІ нұсқа. Толқын серпінді ортада 100 м/с жылдамдықпен таралады. Фазалары қарама-қарсы жатқан екі нүктенің ара қашықтығы 1 м болса, тербеліс жиілігі қандай болғаны?
Ультрадыбыстың сұйықтағы жылдамдығы 1200 м/с. Ультрадыбыс толқынының төменгі және жоғарғы шектерінің ұзындықтарын есептеңдер.
Математикалық маятниктің ұзындығы 0,9973 м, ал периоды 2 с болса, онда еркін түсу үдеуі неге тең?


title: Сабақ атауы - Сабақтың аты Қозғалыс материяның ажырамас бөлігі Жалпы мақсаты

text:
Сабақ атауы
|
Радиоактивті сәулелердің пайда болу табиғаты.
|
Сілтеме
|
Білім стандарты, пән бағдарламасы, 9 сынып.
|
Жалпы мақсаты
|
Радиактивті сәулелердің пайда болу табиғаты жайлы мағлұмат беру
Радиактивті сәулелердің пайда болу табиғатын өндірісте, формуласын есептер шығаруда қолдана білуге үйрету
Радиоактивті сәулелердің пайда болу табиғаты жайлы мағлұмат алу.Ядролардың ыдырау заңдылығын түсіну,ядро ыдырау барысындағы сақталу заңдылығын білу,формуланы біле отырып,есептеулер жүргізуді үйрену.
Топта өзара бірлесіп жұмыс жасауға үйрену;
|
Күтілетін нәтиже
|
Радиоактивті сәулелердің пайда болуы туралы мағлұмат алады.Ядролардың ыдырау заңдылығын түсініп,ыдыраудың сақталу заңдылығын біледі.Формулаға сүйене отырып,есептер шығарады.Реакция жазуды үйренеді.Топта өзара бірлесіп жұмыс жасауға үйренеді.
|
Негізгі идеялар
|
Ядроның өлшемі,оның құрылымы,ядроның заряд саны дегеніміз не? Нуклондар деп нені айтамыз?деген сұрақтарға жауап іздеу.
|
Тапсырмалар
|
Ғаламтор, Power Point, ресурстар, «Білім беру платформасы»
|
Сабақ бойынша мұғалім жазбалары
|
Уақыты
|
Мұғалім іс-әрекеті
|
Оқушы іс-әрекеті
|
2 минут
|
І.Кіріспе
Оқушыларды 3 топқа бөлу
|
Оқушылар сандар арқылы топтасады
|
5 минут
2 минут
2 минут
9 мин
3 мин
3 мин
3 минут
6 минут
|
ІІ Тұсау кесер
1. Тақырып бойынша өткендерді еске түсіру(электронды оқулық)Бүгінгі тақырып тақтадан көсетіледі
Диалог жүргізу арқылы өткен сабақты пысықтау мақсатында сұрақтар тізбесі қойылады.
1 Атом ядросы қандай бөлшектерден тұрады?
2 Зарядтық сан дегеніміз не?
3 Нейтрон санын қалай белгілейміз?
4 Изатоптар дегеніміз не?
5 Атомдық санды қалай табуға болады?
6Ең алғаш радиоактивтілікті ашқан кім?
|


title: Жұптық жұмыс - Сабақтың аты Қозғалыс материяның ажырамас бөлігі Жалпы мақсаты

text:
Жұптық жұмыс «Пилот - Штурман» (5 минут)
(Штурман – басқарушы, пилот – орындаушы)
Берілген суретті түсіндіру, яғни штурман айтып отырады, пилот қағаз бетіне түсіріп отырады.
Топтық жұмыс Есептер шығару
1. Биіктігі ағаштан алма үзіліп түсті.Ол қанша уақытта жерге түседі? Түскен мезеттегі жылдамдығы қандай болады? (Ауаның кедергісі ескерілмейді).
Есептің шығарылуы:
Берілгені:Талдау:Шешуі: ;
Т/к: , ;
; Жауабы:
Еркін түсу үдеуі дегеніміз не?
Еркін түсу үдеуінің формуласын және өлшем бірлігін жаз?
Биіктігі 6 метр ағаштан алма құлап түсті.Ол қанша уақытта жерге түседі?
Ауасы бар және ауасыз кеңістіктегі массасы әр түрлі заттардың биіктіктен түсуін салыстыр?
Еркін түсуге мысал келтір?
Жалпы есептер шығаруда еркін түсу үдеуінің иаңыздылығы қаншама?
Жұптың пікірлерін тыңдау,барлық айтылған ой-пікірлерді бағалаудың мақсатына сәйкестендіру
Сабақты бекіту
Бүгінгі сабақта біз не істедік?
Саған қандай тапсырма қиын болды?
Үй тапсырмасы
№
Оқушылар күнделіктеріне жазады
Бағалау
Бүгінгі сабақ ұнады ма?
Өз көңіл күйлерін стикерге жазу.
Кері байланыс (не үйрендім, не қиын болды, сұрақ.) (3 минут)
Кейінгі тапсырмалар
Күнделікті өмірде тапсырмаға байланысты өзің байқаған құбылыстар жайлы шағын эссе жазу.


title: УРАН ЯДРОЛАРЫНЫҢ БӨЛІНУІ - Сабақтың аты Қозғалыс материяның ажырамас бөлігі Жалпы мақсаты

text:
Кейбір ауыр элементтердің ядролары ғана бөліктерге бөліне алады. Ядролар бөлінгенде екі-үш нейтрон мен g-cәулелер шығады. Сонымен бірге көп энергия бөлінеді.
Уранның бөлінетіндігінің ашылуы. Уран ядроларының бөлінетіндігін 1938 жылы неміс ғалымдары О. Ган мен Ф.Штрассман ашқан. Олар уранды нейтрондармен атқылғанда, периодтық жүйенің орта бөлігінде барий, криптон және тағы басқа элементтердің пайда болатынын тапты. Бірақ бұл фактіні нейтронды қармап алған уран ядросының бөлінуі деп, 1939 жылдың басында, ағылшын физигі О.Фриш пен Австрия физигі Л. Мейтнер бірлесіп дұрыс түсіндірген еді.
Ядроның бөлінуі ауыр ядроның тыныштық массасы бөлінуден пайда болатын жарықшақтардың тыныштық массаларының қосындысынан көп болуы нәтижесінде іске асады. Дәл осы себептен бөліну реакциясымен қоса қабаттаса, тыныштық массасының кемуіне эквивалентті энергия бөлініп шығады. Бұл жағдайда толық масса сақталады, себебі жоғарғы жылдамдықпен қозғалатын жарықшақтардың массасы олардың тыныштықтағы массасынан артық.
1-сурет
Ауыр ядролардың бөліну мүмкіндігін меншікті байланыс энергиясы мен массалық сан А арасындағы тәуелділікті көрсететін қисық сызықтың жәрдемімен түсіндіруге болады. Периодтық жүйеде соңғы орындарды ( ) алатын атомдар ядроларының меншікті байланыс энергиясы периодтық элементтер ( ) ядроларының меншікті байланыс энергиясынан шамамен 1 МэВ-қа кем. Сондықтан ауыр ядролардың периодтық жүйенің орта шеніндегі элементтер ядроларына бөліну процесі "энергетикалық тиімді" болады. Жүйе бөлінуден кейін минимал ішкі энергиясы бар күйге ауысады. Неғұрлым ядроның байланыс энергиясы көп болса, ядро түзілгенде соғұрлым көп энергия бөлініп шығуы керек, демек, жаңадан пайда болған жүйенің ішкі энергиясы соғұрлым аз болады.
Ядро бөлінгенде әрбір нуклонға келетін байланыс энергиясы 1 МэВ-қа артады да, жалпы бөлінетін энергия орасан көп, 200 МэВ-қа жуық шамаға жетуге тиіс. Басқа ешбір ядролық реакция (бөлінумен байланысты емес) мұншалық көп энергия бөліп шығармайды.
Уран ядросы бөлінгендегі бөлініп шығатын энергияны тікелей өлшеу арқылы келтірілген пікірлердің дұрыстығы дәлелденген, оның шамасы 200 МэВ болған. Сонымен бірге, бұл энергияның көбі (168 МэВ) жарықшақтардың кинетикалық энергиясы болып келеді. 1-суреттен сіздер Вильсон камерасындағы бөлініп жатқан уран жарықшақтарының тректерін көресіздер.
Ядро бөлінгендегі энергияның тегі ядролық емес, электростатикалық болады. Жарықшақтарда аса көп кинетикалық энергиясы кулондық тебілу салдарынан пайда болады.


title: Атомдық ядролардың негізгі қасиеттері

text:
Атомдық ядролардың негізгі қасиеттері. 1. Атомдық ядролардағы заттың тығыздығын бағалаңыз.
Шешімі: Массалық саны А ядроның радиусы мына формуламен анықталады:
(1)
мұндағы Ф – ферми – ядролық физикада қолданылатын ұзындық бірлігі, ол бір фемтометрге тең (1 фм =10-15 м). Осы формуланы ескеріп ядроның көлемін табамыз:
Егер протон мен нейтронның массаларындағы айырмашылықты елемесе, онда ядро массасын мына формуламен анықтауға болады:
Демек, атомдық ядролардағы заттың орташа тығыздығы
2. Нуклонның массасы 1,67·10-27 кг. 1) Ядролық материяның тығыздығын табыңыз; 2) егер Жер өзінің нақты массасымен (5,98·1024 кг) ядролық материяның тығыздығындай тығыздыққа ие болса, онда Жердің радиусы қандай болар еді?
Берілгені: М= 5,98·1024 кг; mH = 1.67·10-27 кг.
Шешімі: 1) Атомдық ядроны сфера пішінді деп есептеп, ядролық материяның тығыздығын мына формуламен анықтауға болады:
(1)
мұндағы mH –нуклонның массасы; А – массалық саны; – ядроның радиусы (есептеу үшін R0= 1,3 фм = 1,3·10-15 м). Ядроның радиусы үшін өрнекті (1) формулаға қойып, ядролық материяның тығыздығын табамыз:
(2)
кг/м3 2) Жердің массасы
(3)
мұндағы ρ – оның тығыздығы (есептің шарты бойынша ол ядролық материяның тығыздығына тең); R1 – Жердің радиусы.
Жердің радиусы осы берілген шарттар және (3) формула бойынша мынаған тең болады:
(4)
м
Жауабы: ρ = 1,82·1017 кг/м3; R = 199 м.
3. Әр атомында Z=79 электроны бар атомдар кинетикалық энергиясы Ек=5 МэВ α–бөлшектермен атқыланады, атом ядросының мөлшерін табыңыз.
Шешімі: Ең алдымен, α – бөлшектердің атом ядросына мүмкін болғанша жақындай алатын ең аз кіші Rmin қашықтығын табайық. Rmin ара қашықтықта α – бөлшектердің кинетикалық энергиясы электростатикалық тебілу потенциалдық энергиясына айналады.
Электростатикадан екі нүктелік зарядтың әсерлесуінің потенциалдық энергиясы мынадай теңдеумен анықталатыны белгілі:
немесе
(ε = 1 деп есептейміз).
болғандықтан, болады.
Осыдан,
Rmin аралықта EП= Ек болады, сонда .
м
Есептей келе, Rmin≈ 10-14 м шығатынын көреміз, яғни, α – бөлшектердің радиусы мен атомның радиусының қосындысы Rmin≤ 10-14 м болады, ендеше атом ядросының диаметрі 10-14 м- ден кіші екендігі шығады.
4. Бейтарап уран атомының қанша пайызын оның электрондық қабықшасы құрайды? Уранның салыстырмалы атомдық массасын массалық санға тең деп есептеу керек.
Шешімі: Есептің шарты бойынша, уранның салыстырмалы атомдық массасы массалық санға тең: А= 238. Бейтарап атомның электрондар саны, ядродағы протондар санымен анықталады Ол, Менделеев кестесіндегі атомдық нөмірге сәйкес келеді Z = 92.
Уран атомының массасы кг.
Электрондық қабықшаның массасы кг
Екеуінің бір – біріне қатынасы
Сонымен, электрондық қабықшаның массасы уран атомының жалпы массасының 0,02 пайызын ғана құрайды.


title:
Ой толғаныс

Топтық жұмыс(суретпен жұмыс)

text:
Топтық жұмыс(суретпен жұмыс) (5 минут)
Радиоактивті ыдырау заңы дегеніміз не?
Радиоактивті ыдырау заңының формуласын жаз?
Радиоактивті ыдыраудың қолданылуын түсіндір?
Ауыр және жеңіл ядроларды салыстыр?
Ауыр ядролардың бөлінуін түсіндір?
Радиоактивті ыдырау заңын білу біз үшін маңызы қаншама?
дайындық сұрақтарын талдау.
Ядроның бөлінуі деп қандай реакцияны айтады?
Уран ядросының бөлінуін «ядроның тамшы моделіне» сүйеніп қалай түсіндіруге болады?
Неліктен ядро бөлінгенде бірнеше нейтрондар ұшып шығады?
Неліктен жарықшақтар бетта ыдырауға ұшырайды
Сабақты бекіту
Үй тапсырмасы
№
Оқушылар күнделіктеріне жазады
Бағалау
Бүгінгі сабақ ұнады ма?
Өз көңіл күйлерін стикерге жазу.
Бағалау парақшасын толтырады
сыныбы
9
Сабақ 59
Сабақ атауы
§61 Атом энергиясының физикалық негіздері. Сындық масса. Ядролық реактор .
Сілтеме
Білім стандарты, пән бағдарламасы, 9 сынып. Р.Башарұлы.Д.Қазақбаева
Жалпы мақсаты
Атом энергиясының физикалық негіздері. Сындық масса. Ядролық реактор жайлы мағлұмат беру
Атом энергиясын өндіру тәсілін білу.Сындық масса туралы түсінік қалыптастыру.Атом энергиясын қай жерде өндіреді?Ядролық энергия басқа энергия түріне қалай айналатындығын білу.


url: http://emirsaba.org/sabati-ati-ozfalis-materiyani-ajiramas-boligi-jalpi-masati.html?page=145#Сабақ_атауы__§61_Атом_энергиясының_физикалық_негіздері._Сындық_масса._Ядролық_реактор_.__Сілтеме


title: Күтілетін нәтиже - Сабақтың аты Қозғалыс материяның ажырамас бөлігі Жалпы мақсаты

text:
Күтілетін нәтиже
|
Атом энергиясын өндіру тәсілін біледі.Сындық масса туралы түсінік қалыптасады.Атом энергиясын қай жерде өндіретіндігін біледі.Ядролық энергия басқа энергия түріне қалай айналатындығын біледі.
.Топта өзара бірлесіп жұмыс жасауға үйренеді.
|
Негізгі идеялар
|
Ядролық реактор дегеніміз не?Ядролық реакторда қолданылатын отындар.Ядролық реактор түрлері қандай?деген сұрақтарға жауап іздеу.
|
Тапсырмалар
|
Ғаламтор, Power Point, ресурстар, «Білім беру платформасы»
|
Сабақ бойынша мұғалім жазбалары
|
Уақыты
|
Мұғалім іс-әрекеті
|
Оқушы іс-әрекеті
|
4 минут
|
І.Кіріспе
Оқушыларды 4 топқа бөлу
Оқушылар топ жұмысын бастамас бұрын бір-біріне бүгінгі сабаққа қатысы бар сөздерді пайдалана отырып,тілек айтып шығу керек.Мысалы:атом,ядро,энергия, масса сөздері арқылы орындалу ұсынылады.
Оқушылардың үй тапсырмасын қалай меңгергендерін тексеру.
Ядролардың ыдырауы деп қандай физикалық процесті айтады?
Жартылай ыдырау периоды деген қандай уақыт?
Радиактивті ыдырау заңы қалай өрнектелген?
Ядролардың бөлінуі деп нені айтамыз? Ядро бөлінгенде қандай бөлшектре шығады?
Тежегіштер деген не?
Тізбекті бөліну реакциясы деп қандай реакцияны айтады?
Уран ядросы бөлінгенде қанша энергия босап шығады?
|
Оқушылар химиялық элементтер жазылған стикерлер арқылы топтасады
|
3 минут
1 минут
1 минут
5 минут
2 минут
2 минут
5минут
12 минут
3 минут
|
ІІ Тұсау кесер
1. Тақырып бойынша өткендерді еске түсіру.үй тапсырмасын сұрау:әр топқа курер хат әкеліп тапсырады.
Бұл хатта әр топқа ,әр мүшесіне есеп берілген .Сол есепті шығару ұсынылады. Дұрыс жауапты тақтада көрсетілген кілт бойынша тексеру ұсынылады.Бүгінгі тақырып тақтадан көсетіледі.
изатобы 1 рет альфа ыдырауға ұшырағаннан кейін қандай ядроға айналады?
изатобы 1рет бета ыдырауға ұшырағаннан кейін қандай ядроға айналады?
изатобы 1рет бета ыдырауға ұшырағаннан кейін қандай ядроға айналады?
изатобы 1рет альфа ыдырауға ұшырағаннан кейін қандай ядроға айналады?
изатобы 1рет бета ыдырауға ұшырағаннан кейін қандай ядроға айналады?
|
Әр топтан оқушылар есте бар ақпараттарды ортаға сала отырып,жауап береді.
Есептерді белгіленген уақыт аралығында шығарады да, сағат тілінің бағытымен өз жұмысын көршісі тексереді.Тақтадағы дұрыс жауаптармен салыстырады
Бағдаршам арқылы өздерін бағалайды.
Жасыл-толық шығарған;
|
|


title: Мәнмәтінмен жұмыс - Сабақтың аты Қозғалыс материяның ажырамас бөлігі Жалпы мақсаты

text:
2.Мәнмәтінмен жұмыс оқушыларға оқулықтағы мәтінді оқып,талқылау,берілген кестені толтыру ұсынылады.Кестедегі мәліметтерді қорғау тапсырылды.Қорғаушының орындығының артына стикер іліп кету арқылы орындалады.
1
Ядролық реактордың негізін салушы ғалымдар
2
Ядролық реакцияға қатысатын химиялық элементтер
3
Ядролық реактордың бөліктерін ата
4
Ядролық энергияны алу әдістері
Топ тапсырманы «ақылдың алты қалпағы»әдісі арқылы алып шығуқажеттілігі айтылады.
Әр қалпақтың ішіне сұрақтар тасталған сол сұрақтар арқылы әркім өз позициясын ұстану керек.Әр қалпақ түсіне сәйкес критерии қойылып,топ мүшелері сол қалпақты киюге лайықты немесе лайықты емес екендерін өздері анықтап,бағалауды ұсынады.
Түсі
Критерии
Төмен.
орташа
жақсы
Өте жақсы
ақ
Ақпарат жеткілікті болды ма?
Ұсынылған ақпарат нақты ма?
Ақпаратта соңғы жаңалықтар қамтылған ба?
Қызыл
Тақырыпты ашу барысында эмоция көрініс берді ме?
Баяндаушының эмоциясы қаншалықты дәрежеде болды?
Шынайы болды ма?
сары
Тақырыпты ашу барысында өз позицияңызды қорғай алдыңыз ба?
Дәлел жеткілікті болды ма?
Өзгелерді сендіре алдыңыз ба?
жасыл
Сіз қосқан идея қаншалықты құнды болды?
Сіө өз жұмысыңызға қанағаттандыңыз ба?
Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйінін айта алдыңыз ба?
Тақырып өз деңгейінде ашылды ма?
Жұмыс барысын бақылау нысандары
Оқушылар мәтінді толық оқып шығады.Кестені толтырады және қорғайды. Топ баяндамашыларын бақылаушы бағалайды
Әр топ бірін – бірі топтың жасаған жұмыс алгоритміне орай бағалайды
«Екі жұлдыз,бір тілек »арқылы бағалау
4 минут
1 мин
ІҮ. Негізгі бөлім
Кризистік масса
Реактордың өлшемдері оған сәйкес уранның массасы белгілі бір кризистік мәндерінен артқан жағдайда ғана көбею коэффиценті бірге тең болады. Кризистік масса деп бөлінетін заттың тізбекті ядролық реакция жүре алатындай ең кіші массасын айтады.
Өлшемдері шағын болғанда реактордың активті аймақтың беті арқылы (ураны бар стержень орналасатын көлем) нейтрондардың шығыны өте көп болады.
Жүйенің өлшемдерін арттырғанда бөлінуге қатысатын ядролардың саны көлемге пропорционал, ал шағын болатын нейтрондардың саны беттің ауданына пропорционал өседі. Сондықтан жүйені үлкейту арқылы көбею коэффициентінің мәндеріне жеткізуге болады. Егер қармалатын және шағын болатын нейтрондар саны бөліну процесінде алынатын нейтрондардың санына тең болса, онда жүйенің өлшемдері кризистік өлшем болады. Кризистік өлшемдер және оған сәйкес кризистік масса ядролық отынның түріне, баяулатқышқа және реактордың конструктивтік ерекшеліктеріне байланысты анықталады.
Шар тәрізді таза уран үшін (баяулатқышсыз) кризистік масса 50 кг-ға жуық. Бұл жағдайда шардың радиусы жуықтап алғанда 9 см болады (уран өте ауыр зат). Нейтрондарды баяулатқыштарды және бериллийден жасалған нейтрондарды шағылдырушы қабықшаларды қолдана отырып, кризистік массаны 250 г-ға дейін азайту мүмкін болды.
Реакторды басқару кадмийі немесе боры бар стерженьдердің жәрдемімен орындалады. Стерженьдер активті аймақтан толық шығарылған кезде к>1 болады, ал стерженьдер толық енгізілген қалпында к<1 болады. Активті аймақтың ішіне стерженьдерді бірте-бірте енгізіп, кез келген уақыт мезетінде тізбекті реакцияның әрі қарай үдеуін тоқтатуға болады. Ядролық реакторларды басқару ісі ЭЕМ көмегімен қашық жерден жүзеге асырылады.
Ядролық реакторлардың негізгі элементтері Суретте ядролық реакторы бар энергетикалық қондырғының сүлбесі келтірілген.
Ядролық реактордың негізгі элементтері мыналар: ядролық отын ( , ) және т.б. нейтрондарды баяулатқыш (ауыр су немесе кәдімгі су, графит т.б.) реактор жұмыс істеген кезде пайда болатын энергияны әкетуге арналған жылу тасымалдағыш (су, сұйық натрий т.б.) реакциялардың жылдамдығын реттеуші құрылғылар (реактордың жұмыстық кеңістігіне ендірілетін нейтрондарды жақсы жұтатын кадмий немесе бор сияқты заттары бар стерженьдер).
Реакторды сыртынан - сәулесі мен нейтрондарға тосқауыл болатын қорғаныс қабықшамен қоршайды. Қабықшаны темір толтырғыш бар бетоннан жасайды.
Ауыр су ең жақсы баяулатқыш болып табылады. Кәдімгі судың өзі нейтрондарды қармап алып, ауыр суға айналдырады. Сондай-ақ ядролары нейтрондарды жұтпайтын графит те жақсы баяулатқыш болып табылады.


Оқытылып отырған оқу материалын бекіту немесе дағдыландыру жұмыстарын жүргізу. 1. уран ядросы бір нейтронды жұтады да, одан екі жарықшық және төрт нейтрон босап шығады. Жарықшақтардың біреуі-ксенон , ал екіншісі қандай жарықшақ? Реакция теңдеуін жазыңдар.
2. Жартылай ыдырау периоды 27 жыл болатын, 8 кг радиактивті цезийден 135 жылдан кейінгі қалған атомдарының массасы қандай? (0,25 кг)
3. Радиактивті кобальттің жартылай ыдырау периоды 72 тәулік. Массасы 4г кобальттің 216 тәулікте ыдырайтын бөлігі қандай?(3,5 г).
4. уран ядросы бір нейтронды жұтады да, одан екі жарықшық және төрт нейтрон босап шығады. Жарықшақтардың біреуі- , ал екіншісі қандай жарықшақ? Реакция теңдеуін жазыңдар.
Зымыран сұрақтар қойылады.Оқушылылар «иә» немесе «жоқ» деп жауап беру керек.
Р/c
Сұрақтар
жауаптар
ия
жоқ
1
Атомның планетралық моделін ұсынған ғалым Резерфорд
*
2
β – ыдырау кезінде химиялық элементтің Менделеев кестесіндегі орны соңына қарай 2 орынға жылжыйды


title:
Қорытынды
Рефлексия - Сабақтың аты Қозғалыс материяның ажырамас бөлігі Жалпы мақсаты

text:
Сабақ негізделген оқу мақсаты
Термоядролық реакциялар. Күн мен жұлдыздардың энергиясы жайлы мағлұмат беру
Термоядролық реакциялар. Күн мен жұлдыздардың энергиясын өндірісте, формуласын есептер шығаруда қолдана білуге үйрету
Термоядрол реакциялар жайлы мағлұмат алады Тақырыптың мазмұнымен танысады, идеясын ашады. Өз ойларын айта білуге дағдыланады
Термоядролық реакцияларды өндірісте қолдана білуге үйренеді
Топта бағалай алатын болады
|
Термоядролық реакциялар жайлы мағлұмат беру негізгі идеясын, тақырыбын ашу. Оқушылардың есеп шығару дағдыларын дамыту;
Термоядролық реакцияларды өндірісте қолдана білуге үйрету. Топта ынтымақтастықта болуға, бірін-бірі бағалауға баулу
|


§6. Дененің еркін түсуі. Еркін түсу үдеуі
бет 14/172 Дата 25.11.2023 өлшемі 5,17 Mb. #126753 түрі Сабақ
Байланысты:
Ñàáà?òû? àòû ?îç?àëûñ ìàòåðèÿíû? àæûðàìàñ á?ë³ã³ Æàëïû ìà?ñàòû
Сабақ 5
Сыныбы: 9
Пәні:физика
Сабақтың аты
Зертханалық жұмыс №1
Сілтеме
Жоспар
Жалпы мақсаты
көлбеу науамен домалайтын шардың үдеуін есептеу жайлы мағлұмат беру
көлбеу науамен домалайтын шардың үдеуін есептеу формулаларын есеп шығаруда қолдана білуге үйрету
топта бағалауға баулу
Күтілетін нәтиже
көлбеу науамен домалайтын шардың үдеуін есептеу жайлы мағлұмат алады
көлбеу науамен домалайтын шардың үдеуін есептеу формулаларын есеп шығаруда қолдана білуге үйренеді
топта бағалай алатын болады
Негізгі идеялар
Теңүдемелі қозғалыс кезіндегі дененің үдеуін анықтау. Яғни зертханалық жұмыстарға қажетті құралдарды қолдану арқылы зерделеу.
Аспаптар мен материалдар: өлшеуіш таспа , метраном, науа, шар, қысқышы бар тұрғы , металл цилиндр.
Нәтижесін кестеге толтыру
Тапсырмалар
Топтық жұмыс
Жеке жұмыс
Сабақ бойынша мұғалімнің жазбалары : (мұғалім және оқушы немен айналысады)
І.Ұйымдастыру ( 2 минут)
Сәлемдесу
Сынып оқушыларына жағымды ахуал туғызу
Түгелдеу
1.2. Топқа бөлу (1,2 сандарына байланысты 2 топқа бөлінеді)
Достарыңызбен бөлісу:


title: §6. Дененің еркін түсуі. Еркін түсу үдеуі