title: Сборник материалов международной научно-практической конференции - бет 9

text:
облысының Гурьев, Лбищенск және Орал уездерін, Торғай облысынан
Қостанай уезін, Ақмола облысының Петропавл, Омбы, Кӛкшетау уездерін
мҥлдем шығарып тастауды ҧсынды.
Осындай қарсылықтарға қарамастан 1920 жылы кӛктемде Семей мен
Ақмола губревкомы Сібір ревкомының қарамағында болғандықтан. «Қазақ
ӛлкесін басқару жӛніндегі революциялық комитет туралы уақытша ережеге»
сәйкес осы екі ревкомды біріктіру мәселесін қолға алды [1].
Ермеков 1920 жылы Семей облысының губерниялық комитеті уәкілі болып
сайланып, Сәуірде Қырәскериревкомның атынан Омбы қаласына жолсапарға
аттанады. Сібревком алдында «Семей губерниясындағы жалпы жағдай және
Қырғыздар» жайлы баяндама оқып, Мамыр айының басында ол Орынбор қаласына
жетеді. Ол кезде Орынбор «Қырәскериревкомының» уақытша орталығы еді.
4 маусым 1920 жылы Мәскеу Қырғыз әскери комитеті мен Орынбор
губерниялық атқару комитетінің келісімімен Орынбор губерниясын Қазақстанға
қосу туралы шешім қабылдады. Бҧл шешім Орынбор қаласындағы жҧмысшылар
мен тәжірибелі кеңес мамандарын болашақ республиканың қызметіне араластыру
еді. Тағы бір себеп, Орынбордан ӛтетін темір жолдың Қазақстанды Орал,
Поволжье және Орталық Ресеймен экономикалық жағынан байланыстыруға
қолайлылығы. 1920 жылы 7 шілдеде Орынбор мен Торғай губерниялары
біріктіріліп Қазақстанның қҧрамындағы бір губерния болып бекітілді [2].
Орынборда Ермеков Семей мен Ақмоланың Қырәскериревкомы қҧрамына
қайтарылуы жӛнінде баяндама жасайды. 1960 жылдардағы оның естелігінде:
«– Бҧл Қазақ автономиясының жасалмаған кезі. Баяндамамда мен азамат
соғысының аяқталуына байланысты Семей мен Ақмола облыстарын енді
120
Қырәскериревкомның қарамағына қайтару керектігін атап ӛттім. Және осы
мәселені талқылау кезінде болашақ автономиялық республика қҧру және оның
шекарасын белгілеуге байланысты мәселелер кӛтерілді» [3] – дейді. Семей мен
Ақмоланың Қырәскериревкомға енуі жӛнінде ҥлкен жауапты жҧмысты жҥзеге
асыру ҥшін, Қырәскериревкомның 1920 жылғы 18 мамырдағы қаулысы
бойынша жаңадан қҧрылмақшы «Қазақ АКСР-інің жалпы жағдайы және оның
шекара мәселесі» – жӛнінде баяндама жасау ҥшін 2043 нӛмірлі мандатпен
Мәскеуге аттанады
Патша ӛкіметі тҧсында қазақтың ӛзен-кӛлдің жағасындағы, жайқалған
орман – тоғайлар мен қҧнарлы, қаратопырақты жерлері сонау XVІІІ-XІX
ғасырлардың ӛзінде-ақ заңдылыққа қайшы бола тҧрса да, тҧрғылықты халықтан
тартып алынып. Ертіс, Жайық сияқты ӛзендердің бойындағы он шақырымдық
алап, кейін 70 шақырымға дейін созылып, бҧл жерлерге қазақ қыстау салмасын,
егін екпесін деген жарлықтарымен олардың кӛшіп – қонуына тыйым салынған
болатын [4]. Столыпин реформасы жылдарында бҧл істер жаңа қарқынмен
жҥргізілгені белгілі.
Большевиктер де осы саясатты жалғастыра тҥсті. Тҥркістан кеңес
республикасына (1918) Орта Азияның басқа ӛңірлерімен бірге Қазақстанның екі
оңтҥстік облыстары Жетісу, Сырдария облыстары кірді. Басқа жерлер әкімшілік
жағынан бытыраңқы болып, РКФСР-дің әртҥрлі губерниялық кеңестеріне ауысты,
Солтҥстік – шығыстағы Ақмола, Семей облыстары орталығы Омбыда болған
Батыс Сібір ӛлкесіне бағынды. Торғай облысы Орынбор губерниялық кеңесінің
қҧзырына енді. Бӛкей облысы Астрахан губерниясының қол астына кӛшті.
Ермеков Омбы, Орынбор кейін Мәскеуде жасаған баяндамаларында ең
алдымен, шекара белгілеуде ҥлкен маңызға ие болып отырған Қазақстандағы
жер мәселесінің тығырыққа тіреліп тҧрғандығына басты назар аударады. Кеңес
ҥкіметінің қҧрылуы барысында және Лениннің кӛзі тірісінде бҧл мәселе біраз
шешімін тапқан да еді. Әрине, бҧл жерде ҧлттық республикалар шекараларын
большевиктер кӛп ойланбай, бас қатырмай-ақ ӛз беттерімен жасауға тырысып
та жатты. Соның нәтижесінде тҧтас, тығыз орналасқан этникалық ӛңірлердің
дәстҥрлі байланыстары ҥзіле бастады. Мысалы, Қырғызстанның оңтҥстігі,
Тәжікстанның Ленинабад облысында ӛзбектер кӛп қоныстанған болып шықты.
Керісінше, ӛзбектің Бҧқара мен Самарқанд қалаларының негізін тәжіктер
қҧрады (бҧлардың кӛпшілігі кейін ӛзбек деп жазылғаны белгілі Ӛ.Қ.) [5].
Ермеков 1920 жылы кӛктемде Орынборда жасаған баяндамасында сол баяғы
Ертіс, Жайық ӛзендері бойындағы он шақырымдық алқаптарды оны атам
заманнан бері иеленіп келе жатқан қазақтарға қайтару жӛнінде ҧсыныс жасады.
Жоғардағы қазақ жері мәселелерімен таныстырып болашақта қазақтарды жерге
орналастару жайында ӛз тҥсініктерін ортаға салды.
Қазақты жерге орналастырғанда, әрине, қазақ жеріндегі аудандардың
табиғат жағдайы мен шаруашылық тҥрлері және басқа да кӛршілермен
қатынастары ескерілу керектігіне тоқталды. Қазақ жалпы жерге орналасқанша,
орталық аймақтардан кӛшіп – қонуды тоқтата тҧру туралы маңызды ҧсыныс
121
жасады. Кейін осы ҧсынысын ол Мәскеуде Бҥкілресейлік Орталық АК және
Совноркомның Қазақстанға байланысты Ленин басшылығымен ӛткен
мәжілістерде де ортаға салды [6].
Мәскеуде Қырревкомның ӛзге мҥшелерімен араласа жҥріп, Ермеков ӛзін
іскер, алғыр, жан-жақты білімді, мәдениетті қайраткер ретінде кӛрсетеді. Ол
Қырревком мҥшесі, әрі коллегия тӛрағасы болып сайланды. Осы, Мәскеудегі
жҧмыс сапарында онымен бірге Алашорданың басқа да ӛкілдері Халел және
Жанша Досмҧхамбетов, Ахмет Байтҧрсынов болған.
1920 жылғы 9-10 тамызда Бҥкілресейлік Орталық Атқару Комитетінің
Тӛралқасы жанында барлық мҥдделі мекемелер мен ведомстволардың мәслихаты
болып, онда Қазақ ӛлкесін басқаруға байланысты, оның Ресей Федерациясымен
шекарасы және ӛзара қатынастары туралы мәселелер талқыланды. Қырревкомнан
С. Пестковский, Ә. Жангелдин, А. Кулаков, А. Мырзағалиев, Ә. Әлібеков,
П. Петровский; Қазақстанның облыс орталықтарынан – С.П. Милютин, Д. Темір-
әлиев, Ә. Ермеков, Оразаев, РКФСР Ҧлт істері ХК-ның тӛрағасының кӛмекшісі,
Тҥркомиссияның Орталық Комитетінің мҥшелері Г.И. Сафаров, Т. Рысқҧлов,
БОАК мен РКФСР ХКК тӛрағалары, Жер Халық Комиссариатынан, Сібревком,
Омбы, Астрахань, Челябинск облыстық атқару комитетінің басшылары және
басқа да жауапты адамдар қатысты. Екі кҥнге созылған бҧл мәжілісте болашақ
Қазақ автономиясының территориясы мәселесі тӛңірегінде тиянақты шешім
қабылданбай бҧл жҧмыс 12-14 тамыздағы мәжілістерде жалғасын тапты. 14-
тамызда болашақ Қазақ Автономиялық Республикасын қҧру және оның
шекарасын белгілеуге байланысты мәселені 17-тамызда Лениннің тӛрағалығымен
ӛтетін БОАК мен ХКК-нің біріккен отырысында талқыға салу кӛзделді.
Осыған байланысты Ермеков Қазақ ӛлкесінің жағдайы мен оның шекарасын
белгілеу мәселелері бойынша баяндамасын дайындалады. Мәжіліс 1920 жылдың
17 тамызында ӛтті. Тӛрағасы Ленин болған ХКК-нің осы отырысында Қырғыз
(Қазақ) Автономиялық Кеңестік Республикасын қҧру туралы жоба жасалды [7].
Бҧрын Ленинмен телефон арқылы сӛйлесіп (1918 ж. наурыз) таныс болған
Ермеков енді оның алдында баяндама жасау мҥмкіндігіне ие болады. Ермеков
бҥкіл ӛміріне ӛшпес із қалдырған бҧл оқиға жайында ӛз қолымен естелік жазып
қалдырған. Бҧл қолжазба бҥгінде марқҧм болған аяулы ҧлы Мағауия
Ермековтің, журналист-жазушы Нӛгербек Мағзҧмҧлының жеке мҧрағат-
тарында сақтаулы. Ермеков сол жолғы баяндамасында Қазақ ӛлкесінің жалпы
жағдайына тоқталады. «... –Каспий теңізі теріскей жағасындағы ҧзындығы 70-
80 шақырымға, Нарын қҧмына дейін созылған, шаруашылыққа тиімді шығанақ-
бҧғазды орыс помещиктеріне, алпауыттарына әперілген, басқаша айтқанда.
Столыпиннің мемлекеттік думада «Қазақ жерін игеру» деуінен кейін
«Милионный фонд» – деп аталған ӛңірді және Ертістің қазақ жерінде ағатын
ӛне бойының екі жағын, он шақырымнан қатарластыра кесіп алып, сібірлік
казак-орыстарға тартып әперген жерлерді болашақ Қазақ республикасына қосу
керектігін мен айттым... », [8] – дейді естелігінде.
Ол Солтҥстік, Орталық уездерді жайлаған әр тҥрлі ҧлттардың арасында
122
алауыздық, шиеленіс туғызбау ҥшін, жергілікті ҧлт ӛкілдерін дҧрыстап жерге
орналастырғанша Ресейден жаңа қоныстанушыларды кӛшіруді тоқтата тҧрудың
қажеттілігіне тоқтап, осы тҧрғыда арнаулы қаулы қабылдауды ҧсынады.
Сонымен бірге, Каспий-Атырау жағасындағы Астрахань жақ алаптағы
бҧғаз-шығанаққа тоқталып, бҧл аймақты болашақ Қазақ автономиясына қосу
мәселесін кӛтергенде бҧл ҧсынысқа партияның кӛрнекті қайраткерлері
Ш.З. Элиава, Н.П. Брюханов, Н.Н. Крестинский, Астрахань губаткомының
тӛрағасы ашық қарсы шығады. Бҧл жерлердің қалай да Ресей қҧрамында
қалуын кӛздеген олар: «... қазір Ресейде аштық әлі ӛршіп тҧр. Атыраудың
балығы астанамызға – Мәскеуге, Петроградқа қажетті азық-тҥлік. Сондықтан
бҧл алқапты РКФСР-де қалдыру керек» – деп негіздеген. Бҧл пікірге Ермеков
«... аймақта тҧратын халықтың кӛпшілігін қазақтар қҧрайды. Бҧлардың негізгі
кәсіптерінің бірі балық аулау. Табыс табу ҥшін бҧрын жалданатын, егер бҧл
жағалау енді ӛз иеліктеріне кӛшсе, орталыққа беретін ӛнімді екі, ҥш есе
арттырады», – деп тҧжырымдайды.
Шынында, Қазақ автономиясы қҧрылып, оның шекарасы белгіленетін
болғанда партия, шаруашылық басшылығында жетекшілік қызметте жҥрген
кейбір ҥлкен қайраткерлердің сӛздері ақиқаттан аттап, қазақтың ӛз жерін ӛзіне
қимай, іштарлық жасап жорта бҧра тартатын сәттері тарихта аз кездеспейді.
Солардың бірі, Лениннің ӛзі жҥргізген БОАК жанындағы арнаулы ӛкімет
комиссиясының Қазақ республикасының шекарасын белгілеген мәжілісінде
баяндама жасаған Ә.Ермеков қатысқан отырыста болған жай. Соңынан, патша
заманында Астрахань губерниясының иелігіне кӛшкен Нарын қҧмы жағалауын
Қазақстанға қайтарып беру жӛніндегі талас қызған кезде Лениннің, «қай халық
кӛп болса, соған берілсін» – деген принциппен шешуін, оның «кӛсемдігімен»
теңестіреді. Ал, шын мәнінде бҧл ҧлт зиялыларының қажымас еңбектерінің
нәтижесінде жеткен жеңістер еді.
Сӛйтіп, Лениннің тӛрағалық етіумен болған БОАК жанындағы арнаулы ҥкімет
комиссиясының Қырғыз (Қазақ) Республикасының шекарасын белгілеген
мәжілісте Ә. Ермеков баяндама жасап, Қазақстандағы шекараны анықтауда ҥлкен
маңызы бар кҥрделі де, шиеленіскен жер мәселесіне тоқталады. Каспий теңізінің
солтҥстік Нарын қҧмы жағалауын Астрахань губерниясынан қайтарып,
Қазақстанның шекарасын анықтауда ӛз ҧсыныстарын жасайды. Бҥгіндер
Республикамыздың батысында орналасқан Атырау облысының, Теңіз
ауданындағы Ганюшкино, Забурение, Жанбай сияқты елді мекендері халыққа
жайлы қоныс болып, ал Каспидің табиғи байлығы кҥн кӛрістің қайнар бҧлағына
айналды. Бҧл Ә. Ермеков сияқты қазақ зиялыларының Қазақстанның
территориялық тҧтастығын реттеудегі қызметтерінің бір кӛрінісі ғана.
Революцияның алғашқы алапатынан кӛп адамдар әлі кеңестік жаңа
мемлекеттің тҧтқа-кіндігін, тізгін-шылбырын қалай ҧстауды жете біле қоймаған
кезде осындай тарихи істің басы-қасында Ә. Бӛкейханов, А. Байтҧрсынов,
Т. Рысқҧлов, Ә.Ермеков сияқты қайраткерлердің болуы, нелер бір қиын,
шиеленіскен, әсіресе талай заман Ресейдің отары болып келген қазақ елінің
123
тағдырының дҧрыс, әділ шешілуіне ӛз ҥлестерін қосуы тарихта бҥгінде ӛз
атымен аталып, ӛшпейтін оқиға ретінде бағалануы қажет.
1920 жылы 26 тамызда РКФСР Бҥкілресейлік Орталық атқару Комитеті мен
Халық комиссарлары кеңесі Калинин мен Ленин қол қойған, РКФСР
қҧрамында, астанасы Орынбор қаласында болатын «Қырғыз (Қазақ)
Автономиялық Кеңестік Социалистік республикасын қҧру туралы» декреті
жарық кӛрді. Осы жерде тоқтала кететін бір мәселе – ол осы декреттің 11-
бабында Семей мен Ақмола губерниялары «Қырғыз Республикасының Орталық
органдары тҥпкілікті ҧйымдастырылғанға дейін Сібір ревкомының қҧрамында
қалады», – деп кӛрсетілген. Сол кезеңде қуаңшылық Ресейдің 28 губерниясын
қамтығанда, егін бітік шыққан Ақмола мен Семей губерниясын алып қалудың
да ӛзіндік бір сыры осы еді және екі губерния 1920 жылғы санақ бойынша
2.070.676 халқы бар, 921.000 шаршы метр жерді алып жатқан ҧланғайыр
территориясы мен Омбыға дейін темір жол мен су жолдары қамтамасыз етілген
шҧрайлы жерден бірден айырылғысы келмегенін Қазақстан Республикасының
Орталық мемлекеттік архивтеріндегі қҧжаттар куәландырады. Аталған
губерниялардың шекараларын айқындау, осы территориядағы мекемелердің
мҥлкі, қҧрал-жабдықтары мен қаражат мәселесін шешуге келгенде бірден
келісімге келе алмай Мәскеуге бірнеше рет шағымдануға дейін барады.
Ақмола, Семей облыстарының Сібревком қарамағынан алынып, Қазақстанға
қосылуы оңайға тҥскен жоқ. Сібревкомның кейбір мҥшелері бҧл мәселеге
қарсы шықты. Тек 1920 жылдың екінші жартысында олар Қазақстанмен
арадағы шекараны анықтау мәселесін мекемелер мен ведомстволар кеңесінде
бес рет қараған. Бҧл мәселе, тіпті Қазақ АКСР-ының қҧрылуы туралы декрет
шыққаннан кейін де ӛз шешімін таппады. Бҧл ҥшін 1921 жылы ақпан айында
Қазақ ҥкіметі мен Сібревкомнан он адамнан тҧратын тӛтенше комиссия
тағайындалды. Комиссия отырыстарында бҧл мәселе РК(б)П ОК-де 1922 жылы
ақпан, мамыр айларында, ал БОАК-де 1922 жылғы қаңтар және ақпан
айларында талқыланды [9].
Семей губерниясы ресми тҥрде 1921 жылы мамыр айында Қазақстанға
қосылғанымен, іс жҥзінде шекара мәселесіндегі даулар 1922 жылы да жҥріп
жатты. Соның біреуіне тоқталсақ, Ресей ӛз тарапынан Павлодар уезіндегі тҧзды
кӛлдер ауданын әкімшілік жағынан Қырғыз (Қазақ) Республикасына
қарағанымен, шаруашылыққа пайдалану жағынан Сібревкомның қарамағында
қалады деп, 1922 жылы 12 қаңтардағы қаулысында ӛз пайдаларына шешеді.
Мәскеуден келген мына жеделхат осы мәселеге соңғы нҥкте қойғандай: онда
«БОАК-нің 12 және 26 қаңтарындағы қаулысына сәйкес Павлодар уезіндегі
тҧзды кӛлдер ауданы шаруашылық және әкімшілік жағынан Есіл-кӛл
станциясы Қырғыз республикасының иелігінде қалдырылады» [10] – делінген.
1924 жылы Семей губерниялық жоспарлау комитетіндегі қызметін атқара
жҥріп, Ә. Ермеков сол кезге дейін әлі шешімін таппаған жер мәселесімен ҥнемі
айналысады. Бҧған себеп, орыс ҧлтының мҥдделерін білдірген кейбір жауапты
қызметкерлердің қабылданып қойған декреттердегі қаулыларды жҥзеге асыру
124
жӛніндегі шараларды орындамауынан туып жатты. Ол былай тҧрсын,
жекелеген уездерді, тіпті губернияларды республика қҧрамынан шығаруға
әрекет жасалды. Мәселен, Орал губерниялық партия комитеті 1921 жылғы
маусым айында Жайықтың сол жағалауындағы 10 шақырымдық ӛңірді қайтару
туралы декретке наразылық білдіріп, Орал облысын Қаз АКСР-інен бӛлу
туралы орталыққа ӛтініш жасауға шешім қабылдады. Алайда партияның
Орталық Комитеті мҧндай ӛтінішті қабылдамады, ал РКП(б) Қырғыз облыстық
комитетінің Тӛралқасы губкомның кӛзқарасын саяси соқырлық деп айыптады.
Губкомның қҧрамына ӛзгерістер еңгізілді [11].
Ал, 1924 жылы Алтай губерниясы қазақ тҧрғындары тығыз орналасқан
Коростелов даласы туралы даулы мәселе кӛтерілді. Осы дауды шешу ҥшін
Ә. Ермеков, Ә. Досов екеуі 1924 жылдың 2 қазанынан 1-ші қарашаға дейін, ал
1925 жылдың 3-16 ақпаны арасында жеке ӛзі Мәскеу қаласында Алтай мен
Семей губернияларының шекарасын анықтауға байланысты қҧрылған
комиссияға кеңесші болып, осы кҥрделі мәселені шешіп қайтады [12].
Тәуелсіздік ешқашан ӛздігінен келмейді. Тәуелсіздік немесе азаттық атты
қасиетті ҧғымды жылдар, ғасырлар бойғы еңбексіз келген жеңіл сыйлық деп
қабылдау пиғылындағы пікірлердің жаңсақ екені талассыз. Тәуелсіздік ҥшін
кҥрес дегеніміз жылдар мен ғасырлар бойғы ӛмірдің барлық саласындағы
кҥрестер ҥрдісінен қҧралады. Яғни, ол тек қолға қару алып, майдандағы кҥрес
қана емес, ол экономикадағы алға басушылық, саясаттағы кӛрегенділік пен
байыптылық, мәдениеттегі ӛркениеттілік пен мәдени мҧралардың сабақтастығы
сияқты әлеуметтік-мәдени қҧндылықтардан қҧралады.
Сонымен, Ә. Ермековтің Кеңес ҥкіметінің саяси басқару жҥйесіндегі
қызметі 1919 ж. желтоқсанынан басталып жиырмасыншы жылдардың соңына
дейін жалғасты. Осынау тарихи қысқа мерзімнің ішінде-ақ, Ермеков Қазақстан
Республикасының саяси тарихының беттерінде ӛзінің жарқын бейнесін мәңгіге
қалдырып ҥлгерді. Оның тікелей қатысуымен қазақ жерінің тҧтастығын сақтау,
шекарасын анықтау сияқты ең маңызды жҧмыстар жҥргізілді. Атап айтқанда,
Батыс Қазақстан ӛңірінің Каспидің солтҥстік жағалаулары мен Семей, Ақмола
облыстары жерлері, кейіннен Коростелев даласының Қазақстанға қайтарылуы.
Әдебиет
1.
Қазақстан Республикасы орталық мемлекеттік мҧрағаты (ҚР ОММ) 1353-қ., 1-
т., 4-іс, 34-п.; 20-іс, 22-26-п.; Зиманов С.З., Даулетова С.О., Исмагулов М.Ш. Казах-
ский революционный комитет. – Алма-Ата: «Наука» КазССР, 1981. – 196 с. (184).
2.
ШҚО ЖТҚО 72-қ., 1-т., 34-іс, 110-п.
3.
Нҧрсҧлтанов Қ. Әлімхан Ермеков // Білім және еңбек. – 1967. – №6, 12-13 бб.
4.
Бӛкейханов Ә. (Әлихан) Екі жол // Қазақ. 1915. -№100,101; «Қазақ» газеті
/ Бас редактор Ә.Нысанбаев. – 127-130 б.
5.
Кәкен А. Шекара. // Егемен Қазақстан. 31 мамыр, 2000 ж.
6.
Ресей Федерациясының мемлекеттік мҧрағаты (РФММ) 1329-қ., 1-т., 115-
іс, 1-п.
125
7.
Ленин В.И. Биогр. хроника, 1870-1924 / в 12-ти т-х. т.9, Ин-т марксизма-
ленинизма при ЦК КПСС.- М.: 1987. – С.7,190; Зиманов С.З., Даулетова С.О.,
Исмагулов М.Ш. Казахский революционный комитет… С. 184.
8.
Қарағанды облыстық мемлекеттік мҧрағаты (ҚОММ) 1487-қ., 1-т., 289-іс.
9.
Мағзҧмов Н. Ақмола, Семей облыстарын Қазақстанға қосу ҥшін келген
тӛтенше комиссияның ісі // Орталық Қазақстан. -1990.- 6,8 тамыз; ҚР ОММ. 5-
қ., 2-т., 28 (а)-іс, 1-16-п.; 106 (а)-іс, 1-25-п.;
10.
Омбы облыстық мемлекеттік мҧрағаты (ООММ) 32-қ., 1-т., 40-іс, 20-пп.
11.
Қозыбаев М. Ақтаңдақтар ақиқаты - Алматы: 1992. 119 б.
12.
ШҚО ЖТҚО. 73-қ., 2-т., 167-іс, 3-п.
УДК 94(574)
Халидуллин Г.
КазНПУ им. Абая г. Алматы
kizatulla@mail.ru
РАЗРУШЕНИЕ ТРАДИЦИОННОЙ ФОРМЫ ХОЗЯЙСТВА
И ЕЕ ОРГАНИЗАЦИИ
Масштабы и темпы коллективизации кочевого и полукочевого населения были
определены на декабрьском (1929 г.) пленуме Казкрайкома ВКП(б),
рассмотревшем вопрос о пятилетнем плане колхозного строительства. Пленумом
было
принято
решение:
«всемерно…стимулировать
коллективизацию
животноводческих хозяйств в таких же размерах, как по зерновому хозяйству,
установив темпы коллективизации с расчетом на полный охват населения в
течение одного года» [1, с. 37]. В этой связи, местным органом дано указание
приступить в срочном порядке к форсированной массовой коллективизации
бедняцких и середняцких скотоводческих хозяйств, а также приступить к работе
по сплошной коллективизации отдельных районов в Сырдарьинском, Уральском,
Актюбинском, Павлодарском, Алма-Атинском округах. При этом было
предписано: «в первый же год добиться обобществления… всего продуктивного
скота в животноводческих колхозах».
Таким образом, судьба кочевых и полукочевых аулов, где проживало 75,5
процентов всего казахского населения (по данным на 1928 года) [2, с. 152],
решалась в зависимости от догматических и упрощенных схем большевиков по
преобразованию традиционного общества казахов, а не на основе желаний и воли
последних.
Отражением полного игнорирования особенностей природно-географических
условий среды обитания кочевых аулов явилось создание в скотоводческих районах
полеводческих колхозов. Так, в кочевом ауле № 5 Аламесекского района Кзыл-
ординского округа в 1929 году путем администрирования был организован полевод-
ческий колхоз с планом посева 6 500 га и с запрещением кочевания [3]. за короткое
время было коллективизировано в Мангистауском районе – 64 %, Доссорском – 49
126
%, Тургайском – 52 % [4, с. 521], в Абралинском – 70 %, Джамбейтинском – 80 %,
Беркалинском – 84%, Джаныбекском – 95 % и т.д. [5, с.155].
Так, в решении от 13 февраля 1930 года «О постановке партийно-массовой
работы в районах сплошной коллективизации и об очередных задачах колхозных
ячеек», Бюро Казкрайкома предлагало местным работникам обратить особое
внимание созданий условий для перевода колхозов из низших форм в высшие
(артель, коммуна) «на основе действительного полного обобществления средств
производства» [6, с. 183-186]. Вакханалия «обобществления» захлестнула аул. В
Курдайском районе, например, казахам оставляли лишь по одной верховой лошади,
в Джувалинском районе в список имуществ, подлежащих обобществлению,
агроном Фролов включил сундуки, кошек и собак [7, с. 2-3].
Насильственная коллективизация кочевых аулов быстро обнаружила свои
разрушительные свойства, и первые признаки этого проявились уже в конце
1929 года.
Если на весну 1929 года поголовье скота в Казахстане составило 40 млн.448
тысяч, то 1 января 1930 года оно сократилось на 49, 2 процента [8].
Весной 1930 года критическая ситуация сложилась в ряде районов Кзыл-
ординского округа, где было осуществлено стопроцентное обобществление скота.
«Общее состояние района, относящегося к районам сплошной коллективизации,
на сегодняшний день следует охарактеризовать как политически неблаго-
получное: за последнее время сильно возросло влияние контрреволюционного
байства и кулачества на зажиточные середняцкие слои» [9, с. 87]. По фактам этого
письма 31 марта 1930 года в Кармакчинский район был направлен представитель
Казкрайкома Юсупбеков, который представил на имя секретаря Казкрайкома
объективную картину в аулах. Он указал, что в проверенных им аулах (4, 5, 7)
«настроение населения неважное. Колхозы организованы административным
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сборник материалов международной научно-практической конференции

text:
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
С. АМАНЖОЛОВ АТЫНДАҒЫ ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАН МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ
МИНИСТЕРСТВО ОБРАЗОВАНИЯ И НАУКИ РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН
ВОСТОЧНО-КАЗАХСТАНСКИЙ ГОСУДАРСТВЕННЫЙ УНИВЕРСИТЕТ
ИМЕНИ С. АМАНЖОЛОВА
«АЛАШ ОРДА: ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІЛІГІНІҢ
ҚАЛЫПТАСУЫ ЖӘНЕ ҚАЗІРГІ ЗАМАН»
ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ҒЫЛЫМИ КОНФЕРЕНЦИЯ
МАТЕРИАЛДАРЫНЫҢ ЖИНАҒЫ
12-13 желтоқсан 2013 жыл
СБОРНИК МАТЕРИАЛОВ
МЕЖДУНАРОДНОЙ НАУЧНО-ПРАКТИЧЕСКОЙ КОНФЕРЕНЦИИ
«АЛАШ ОРДА: ИСТОКИ КАЗАХСКОЙ
ГОСУДАРСТВЕННОСТИ И СОВРЕМЕННОСТЬ»
12-13 декабря 2013 года
Ӛскемен∙Усть-Каменогорск
2013
2
УДК 94(574)
ББК 63.3(5 Каз)
А39
Бас редактор:
Қуандықов Ә.Ӛ., С. Аманжолов атындағы ШҚМУ ректоры, экон.ғ.д.
Бас редактордың орынбасары:
Ердембеков Б.А., стратегиялық даму және ғылыми жҧмыс жӛніндегі проректор, филол.ғ.д., профессор
Редакция алқасы:
Ғ.З. Әділғазинов, оқу және оқу-әдістемелік жҧмыстар жӛніндегі проректор, п.ғ.д., профессор;
А.С. Жанбосинова, Қазақстан тарихы кафедрасының профессоры, т.ғ.д.;
С.Қ. Игибаев, Қазақстан тарихы кафедрасының профессоры, т.ғ.д.;
А.Б. Мырзағалиева, ғылыми жҧмыс және халықаралық байланыстар жӛніндегі департамент директоры, б.ғ.д.,
қауымдастырылған профессор;
Б.З. Медеубаева, ҒЗЖ, СҒЗЖ ҧйымдастыру және ИТ бӛлімі бастығының міндетін атқарушы;
Г.М. Ахметова, тарих, халықаралық қатынастар және қҧқық факультетінің деканы, т.ғ.к.;
А.А. Ӛскембай, Қазақстан тарихы кафедрасының доценті, т.ғ.к.;
А.Т. Қазбекова, Қазақстан тарихы кафедрасының аға оқытушысы;
Р.Б. Сармулдинов, мәдениет және спорт факультетінің деканы, пед.ғ.к.;
Т.Ә. Болгауов, экономика және бизнес факультеті деканының м.а., экон.ғ.к.;
Н.М. Темірбеков, математика, физика және технологиялар факультеті деканы, техн.ғ.к.;
Б.Б. Келгембаева, филология факультеті деканының м.а., пед.ғ.д.;
Г.Е. Садыканова, экология және жаратылыстану ғылымдары факультеті деканының м.а., б.ғ.к.;
Ж.Қ. Ахмадиева, психология-педагогика факультеті деканының м.а., пед.ғ.к.
А 39 Алаш Орда: қазақ мемлекеттілігінің қалыптасуы және қазіргі заман: Халықаралық
ғылыми-тәжірибелік
конференция
материалдарының
жинағы.
=
Сборник
материалов
Международной
научно-практической
конференции
Алаш
Орда:
истоки
казахской
государственности и современность / Бас редактор Ә.Ӛ. Қуандықов. – Ӛскемен: С. Аманжолов
атындағы ШҚМУ «Берел» баспасы, 2013. – 242 б., қазақша, орысша.
ISBN 978-601-7328-35-1
Конференция материалдары Алаш тарихы және Алаш Ордаға, оның теориялық-әдіснамалық
және тҧжырымдамалық мәселелеріне, геосаяси еуразиялық кеңістіктегі Алаш партиясының орны мен
рӛліне арналған. Ғылыми жинақта Алаш қозғалысының қалыптасу және Алаш Автономиясының
қҧрылу сҧрақтары орын алып, қазіргі кезбен сәйкестендіре отырылып қарастырылған. Алаш ҧлттық
идеясының философиялық мәселелері, Алаш қайраткерлерінің әлеуметтік-экономикалық және саяси-
қҧқықтық кӛзқарастары, ҧлттық зиялы қауымның ғылыми-шығармашылық мҧрасының маңызы және
олардың Қазақ мемлекеттілігін қалыптастырудағы қызметі қарастырылған.
Конференция материалдары екі бӛлімнен тҧрады.
Материалы конференции посвящены истории Алаш и Алаш Орде, ее теоретико-
методологическим и концептуальным проблемам, месте и роли партии Алаш в геополитическом
евразийском пространстве. В научном сборнике нашли отражение вопросы становления движения
Алаш и формирование автономии Алаш, рассмотрены философские проблемы национальной идеи
Алаш в контексте современности, социально-экономические и политико-правовые воззрения
деятелей Алаш, показана значимость научно-творческого наследия национальной интеллигенции и ее
деятельности по созданию Казахской государственности.
Материалы конференции состоят из двух частей.
УДК 94(574)
ББК 63.3(5 Каз)
ISBN 978-601-7328-35-1
© С. Аманжолов атындағы ШҚМУ, 2013
3
І-БӚЛІМ
I ЧАСТЬ
4
УДК 94(574)
Абжанов Х.М.
Институт истории и этнологии им. Ч.Ч. Валиханова, г. Алматы
ata53@mail.ru
ДВИЖЕНИЕ АЛАШ: ИДЕЯ И ДЕЛО
В XX столетие казахское общество вступило с тревогой, большими
сомнениями и запутанными проблемами, нежели надеждой на будущее, ибо во
всех сферах жизни края обострились противоречия и трудности. Стал
очевидным тот факт, что местная колониальная администрация нисколько не
намерена
реализовать
функции
и
предназначения
национальной
государственности, окончательно ликвидированной в середине XIX века, а
традиционный хозяйственно-культурный тип, слабо адаптированный к
потребностям рыночных отношений, не выдержит конкуренции с русским и
иностранным капиталом, со стороны пользующимся односторонней
поддержкой официального Петербурга. Подтвердились опасения Абылай хана
и Бухар жырау, выдающихся личностей XVIII века, предупреждения поэтов
XIX века Шортанбая и Дулата о том, что господство чужеземцев приведет к
разрушению судеб людей и страны.
Царская Россия, обрекшая казахский народ на ограбление и столь
унизительное существование, сама переживала не лучшие времена своей
истории. Ее культурно-экономическая отсталость – темнота и невежество
безграмотной крестьянской массы, казнокрадство и коррумпированность
управленческой и военной верхушки, техническая убогость материального
производства – обнажились в ходе бесславной войны с Японией в 1904-1905
годах. «На грани столетий, – писал один из лидеров русского либерализма
А.Ф. Керенский, – все более широкие слои населения ощущали недовольство
создавшимся положением и уповали на лучшее. Особое возмущение вызывала
абсурдная политика русификации в районах с нерусским населением. И не
потому вовсе, что население русских губерний свобода других народов
заботила больше, чем своя, а потому, что власти в нерусских районах открыто
глумились над элементарными понятиями свободы».
Это был период нового передела мира. В недавнем прошлом советская
историография рассматривала его как эпоху империализма. Причем главным
аргументом и методологическим козырем служил известный ленинский труд,
который заставил и ученых, и простых читателей страны Советов
рассматривать империализм не иначе, как загнивающий, умирающий
капитализм, канун социалистической революции, как реальный шанс
освобождения народов Азии от колониального ига. Но жизнь оказалась богаче
ленинской теории. Сегодня отчетливо видны промахи и несостоятельность
материалистического понимания истории. Во-первых, Ленин недооценил или
недопонимал содержание выводов и оценок своего учителя Маркса
5
относительно азиатского и национального способов производства, своеобразия
и особенностей общественно-экономической ситуации на Востоке. Во-вторых,
капитализм все еще жив, социализм канул в Лету. В-третьих, на просторах
казахских степей начала ХХ века зародилось уникальное явление, которое
начисто отвергло каноны материалистического понимания истории,
связывающего поступательный прогресс с общественно-экономической
формацией, классовой борьбой пролетариата, социалистической революцией.
Дело в том, что в Казахстане, где родоплеменные отношения и общинное
сознание преобладали над классовыми, а рабочие люди не составляли и 1%
населения, где экономические и иные предпосылки социалистической
революции вовсе отсутствовали, руководителем и гегемоном освободительного
движения выступил прогрессивный авангард национальной интеллигенции, а
не эксплуатируемые классы, как утверждали марксисты Запада и большевики
России. Запад смотрел на мир глазами капитала, Восток – умудренного горьким
опытом страдальца.
Ответственность за судьбы бесправного казахского народа, к тому же
заблудившегося в политических хитросплетениях, взял на себя Алаш. Под
терминами «Алаш», «движение Алаш» мы подразумеваем национальную элиту,
ее деятельность. На рубеже веков личностно-интеллектуальный потенциал
этого движения составляли А. Бокейханов, А. Байтурсынов, М. Дулатов,
Б. Кулманов, М. Тынышпаев, Ж. Акпаев, С. Лапин, Б. Каратаев и другие
личности с мировым уровнем политической культуры, получившие блестящее
профессиональное образование, вобравшие в себя лучшие нравственно-
этические ценности великой степи. Их миссию подхватили Х. Досмухамедов,
М. Жумабаев, С. Сейфуллин, Т. Рыскулов, С. Садвакасов, М. Ауезов,
Ж. Аймауытов, М. Шокаев – новое поколение национальной интеллигенции. В
начале 20-х годов К. Кеменгеров справедливо и убежденно писал, что
А. Бокейханов как исследователь стоит в одном ряду с лучшими учеными
Европы. Молодой алашордынец М. Ауезов позже вошел в плеяду классиков
мировой литературы, С. Сейфуллин – младший современник А. Бокейханова и
А. Байтурсынов – стал одним из основоположников метода социалистического
реализма в казахской литературе. Здесь мы сознательно объединили в единую
могучую кучку людей высокого долга, чьи классовые и политические симпатии
не всегда и не во всем совпадали. Самое главное – на всех этапах жизни они
оставались на передних рубежах борьбы за интересы и счастье родного народа,
все свои интеллектуальные возможности посвятили делу служения родному
краю.
Разумеется, мы далеки от мысли идеализировать историю национальной
интеллигенции начала XX века и ее деятельность. По свидетельству
М. Дулатова, в любом регионе колониального Казахстана можно было
встретить переводчика, пристава, тайного агента, волостного из числа казахов,
рьяно служивших системе, погрязших в мздоимстве и взяточничестве,
законченных карьеристов, активных соучастников эксплуатации простых
6
людей. Но не они находились в эпицентре исторического прогресса.
Руководителей и активистов движения Алаш принято называть окығандар
(образованные) и зиялылар (интеллектуалы). Их было немного. За последние
30-40 лет существования самодержавия чуть более 100 казахов получили
диплом о высшем образовании. В рядах членов партии «Алаш» состояло около
1000 человек. Но они были лучшими из лучших. Вопреки классической
колониальной политике «разделяй и властвуй», сопровождавшейся гонением,
провокацией, ссылкой и тюремным заключением, широким использованием
кнута и пряника, Алашская интеллигенция неуклонно преследовала великую
цель – освобождение народа от гнета, достижение свободы.
Конечно, в среде прогрессивно настроенной национальной интеллигенции
не всегда царило согласие, взаимопонимание и единство. Что бы ни случилось,
конфликты, взаимная обида не переросли в смертельную вражду. Если учесть,
что время и среда деятельности той социальной общности таили в себе на
порядок больше угроз и опасностей, чем сегодня, то невольно начинаешь
осознавать культурно-нравственную ограниченность и профессиональную
несостоятельность современных чиновников и окығандар, совершающих
коррупционные, уголовно наказуемые деяния.
И это в XXI веке, в условиях
независимости, о которой мечтала Алашская интеллигенция. Стало быть, уроки
и идеалы Отечественной истории начала XX века до сих пор чужды и не пошли
впрок для определенной части госслужащих, управленцев.
С первых дней борьбы за национальное освобождение и интеллектуального
поиска путей вхождения в число передовых народов мира лидеры Алаш
приветствовали плюрализм мнений. Так, уже в годы первой буржуазно-
демократической революции в России общественно-политическая жизнь
казахского социума знала панисламистов и западников. Позже жаркие
дискуссии развернулись вокруг инициативы Б. Каратаева по переводу казахов к
оседло-урбанистической культуре. Не всегда совпадали позиции журнала
«Айкап», газет «Казах», «Тиршилик», «Бирлик туы», «Уш жуз», «Сарыарка».
За аналогичными фактами нам следует усматривать напряженную
интеллектуальную и практическую деятельность как движения Алаш, так и
других отрядов и групп национальной интеллигенции, нежели их
противостояние и разобщенность. Алашовцы, говоря словами А. Байтурсынова,
придерживались принципа – быть не похожими на лебедя, рака да щуку. «Дело
надо делать без суеты, обдуманно», писал он в 1912 году. Многие идеи и
выводы алашской интеллигенции созвучны сегодняшним дням строительства
независимого Казахстана.
Национальная идея начала XX века, рожденная в муках и мобилизовавшая
казахскую интеллигенцию на великие свершения, составившая основы ее
общественно-политического, творческого совершенствования, созревала под
влиянием трех факторов и причин. Во-первых, кризисом всей системы
жизнеобеспечения традиционного общества, что поставило под сомнение
дальнейшую судьбу и исторические перспективы казахского народа, глубоко
7
волновало лучшие умы степи. Во-вторых, ростом потенциала либерализма в
России, до предела охваченной противоречивыми тенденциями и переменами.
В-третьих,
расширением
географии
и
масштабов
национально-
освободительного движения и пробуждением национального самосознания
колониальных народов.
Цель и задачи казахской национальной идеи приобрели конкретные
очертания в годы первой русской революции. Схватки между партиями и
общественно-политическими
течениями
метрополии
по
вопросам
государственного строя и демократии, стачки и восстания против
самодержавия и социально-экономического неравенства заставили задуматься
как национальную интеллигенцию, так и народные массы, служили призывом к
действию, стали школой возмужания. Значение тех лет А. Бокейханов раскрыл
следующим образом: «Вся степь была вовлечена в сферу политики и захвачена
потоком освободительного движения. Началась оживленная переписка о
нуждах киргизского народа. Указ 17 апреля о веротерпимости еще более
приподнял настроение. Весной 1905 года, с наступлением привольной жизни, в
степи на летних стоянках начались съезды, на которых обсуждались местные
нужды и нужды всей киргизской народности. Все больше степные ярмарки
этого года стали ареной киргизских политических съездов, где киргизы
обсуждали и подписывали, поданные потом на Высочайшее имя, петиции. На
этих же съездах были избраны делегаты, уполномоченные лично подать эти
петиции. Религиозные и земельные вопросы стояли у киргиз впереди вопросов
политической свободы». Политико-интеллектуальный перелом 1905 года
подчеркнул в свое время и С. Сейфуллин.
Все же главным и основным детерминатором национальной идеи служил
казахский фактор: многовековая история народа, духовно-культурная связь и
преемственность поколений от Асан кайгы до Абая, богатая устная
историология степи. Было чем гордиться и за что бороться. Безусловно,
глубокий след в исторической памяти народа оставили восстания под
предводительством С. Датова, И. Тайманова и М. Утемисова, К. Касымова,
Ж. Нурмухамедова. Но они носили локальный характер, по известным
причинам изначально были обречены. Теперь на первый план вышло иного
рода действо: просветительство, утверждение приоритета либерально-
демократических ценностей, выбор эволюционного пути развития, которые
благодаря активной социальной практике интеллигенции увенчались
рождением качественно новой политической мысли, охватившей все регионы
края, организационным развитием, попыткой создать общенациональную
партию. В этой связи огромное значение имели принятие Каркаралинской
петиции (июнь 1905 года) и съезд казахской интеллигенции пяти областей,
состоявшийся в городе Орал (декабрь 1905 года). Они дали толчок процессу
формирования политической культуры, способствовавшей утверждению
национальной идеи в общественном сознании, к тому же дезориентированном
под прессом колониальной эксплуатации и идеологии. Подобные акции
8
проводились и в последующем. По мнению академика К. Нурпеисова, на съезде
в городе Орал лидеры и активисты движения Алаш предприняли попытку
создать общенациональную политическую партию кадетского образца, а не
казахский филиал кадетской партии. Что касается Каркаралинской петиции, то
в этом важном документе, подготовленном А. Бокейхановым, А. Байтур-
сыновым и Ж. Акпаевым, сформулированы экономические, духовно-
культурные, социальные и первые политические (предоставление земских прав,
осуждение
русификаторской
политики)
требования
российскому
правительству. Спустя 18 лет в статье по случаю 50-летия А. Байтурсынова
молодой ученый М. Ауэзов писал, что Каркаралинская петиция поднимала
жгучие проблемы казахского общества, получила поддержку степных казахов,
положила начало пробуждению масс.
Постижению смысла и назначения национальной идеи способствовало
избрание известных казахских деятелей в Государственную Думу России I и II
созывов. Сдвиги в политической культуре населения края и другие
объективные тенденции вывели, в конце концов, к судьбоносному рубежу с
высоким познавательным и интеллектуальным потенциалом. Во-первых,
родилась актуальная для казахского народа национальная идея, во-вторых, она
оказалась универсальной прогрессивной идеей для всего колониального
Востока. Великая степь, обогатившая мировую цивилизацию творениями аль-
Фараби и Х.А. Яссави, Шокана и Курмангазы, еще раз продемонстрировала
интеллектуальное благородство и лидерство.
Не одно поколение мыслителей и интеллектуалов билось над вопросом о
механизмах и путях гармонизации интересов, целей, взаимотношений людей,
разных по статусу, социальному положению, титулатуре, уровню доходов,
людей, являющихся членами одного общества. Сплав аксиологического
единства этнической общности во всем многообразии жизни называется в
данном случае национальной идеей. Именно она призвана стоять на страже
особенностей и самобытности этноса, указать главное направление
исторической перспективы. Словом, на национальной идее сфокусированы
судьбы народа, будущее социума. Движение Алаш велико потому, что
предложило единственно верную национальную идею начала XX века.
Поскольку суть и миссия национальной идеи состоит в определении
этносоконсолидирующей цели, движущего фактора прогресса, центрального
вопроса повестки дня, то все черты и свойства этой фундаментальной и
глобальной мысли выражены формулой «Оян, казах!» («Проснись, казах!»).
Это не лозунг и даже не сборник стихов М. Дулатова. «Оян, казах!» –
объективный итог, миг пророчества и озарения, эффективно раскрывающий
потенциал народа, координаты времени, пространства и действия во имя
прогресса и самосохранения. К моменту рождения классической национальной
идеи казахское население, задавленное жестокой эксплуатацией и произволом,
вытесненное на обочину рыночных отношений, с трудом понимало что хорошо,
что плохо в идеологии и практике русской колонизации края.
9
Пробужденный народ начинает различать зерно от плевел, истинных
патриотов от сатрапов. И делает свой выбор. В годы нового революционного
подьема пробуждение Азии привлекло внимание всех либеральных и
радикальных сил России. Главное произведение М. Дулатова, ставшее
прототипом и знаковым символом национальной идеи, поистине всенародной
книгой, вызвало гнев царской администрации. Автор подвергся тюремному
заключению, книга изымалась из обращения. Коммунисты во главе страны
Советов тоже ненавидели книгу «Оян, казах!» и ее автора. Уже этот факт,
сохранившийся как до, так и после октябрьского переворота 1917 года,
разоблачает скрытый расчет и недоброе намерение власть придержащих.
Национальная идея «Оян, казах!» подобно установок надписи в честь
Кюльтегина и норм «Жеты жаргы» обобщила итоги и уроки казахской истории
периода независимости и в составе российской империи, вскрыла последствия
насильного нарушения естественно-исторического хода развития социума,
разбудила гордость и ответственность каждого за настоящее и будущее, за
родной язык и культуру, за воспитание и обучение молодежи.
Лидеры движения Алаш не превращали в догму содержание и форму,
направления деятельности и концепцию национальной идеи. Ее каждое
положение и тезис, намеченный рубеж они теоретически обосновали,
творчески обновляли. Широкое распространение получили книги А. Байтур-
сынова «Маса», «Кырык мысал», произведения А. Бокейханова и других
авторов, написанные в духе «Оян, казах!». Журнал «Айкап», газета «Казах»,
казахские книги тех лет внесли неоценимый вклад в распространение
национальной идеи, в создание единого информационного поля, делу
обеспечения общенациональной
сплоченности.
Так, газета
«Казах»
пользовалась большой популярностью в степи, проникла «во все уголки и
отдаленные захолустья... края». На ее страницах печатались статьи писателей,
юристов, врачей, учителей, учащейся молодежи по животрепещущим темам
жизни народа. «Такое видное участие со стороны видных интеллигентов и
всеобщее сочувственное отношение народа к газете радует нас,- говорится в
одной корреспонденции по поводу первой годовщины газеты «Казах»,- ибо это
показывает, что мы еще не окончательно погибший народ, что мы можем еще
надеяться на светлую будущность свою».
Алашовцы, действуя в полном соответствии с запросами времени, с учетом
изменений в жизни империи и колониального края, в мировых отношениях,
завоевали сердце и разум своего народа. Проблемы просвещения, образования,
земли, переселенцев, этноса, религии, женщин и детей, власти, справедливости,
языка вначале поднимались ими с позиций социализации казахов, а к моменту
наивысшего обострения кризиса и крушения империи они увязывались с
решением конкретных задач создания суверенного государства. Короче,
перелом в общественном сознании и политической культуре позволил найти
национальную идею, которая в свою очередь предопределила судьбы
миллионов.
10
События 1916 года являются главным итогом и венцом национальной идеи
«Оян, казах!». Они свидетельствуют об окончательном пробуждении великой
Степи. Вместе с тем следует подчеркнуть, что вооруженное выступление не
входило в планы движения Алаш – сторонника обустройства общества на
либерально-демократических принципах, и не является сознательным выбором
казахского народа, искренно желавшего благополучного исхода войны России
против Германии. Национально – освободительное восстание 1916 года
вспыхнуло как протест царскому указу от 25 июня, олицетворяющего собой
имперские амбиции, высокомерное отношение метрополии к колониальным
народам. Через 70 лет история опять повторилась. Если события 1916 года
ускорили крах самодержавия, то антиказахское решение московских вождей по
замене Д. Кунаева стало причиной декабрьского восстания 1986 года в
Казахстане, подвело черту под 74-летним существованием советского
тоталитаризма. Итак, сложившая в крае летом и осенью 1916 года новая
ситуация заложила предпосылки и условия рождения новой национальной
идеи. Если от революции 1905-1907 годов до «Оян, казах!» движение Алаш
отделяло несколько лет, то путь к новой национальной идее оказался коротким.
Бурные процессы начала 1917 года открыли новую полосу в интеллектуальной
истории Казахстана.
Практическая работа по определению новой национальной идеи началась с
победой февральской буржуазно-демократической революции в России.
Свержение монархии привело в движение весь колониальный край от
Семиречья до Омска, от Алтая до Каспия. Это было проявлением действий
«Оян, казах!», с одной стороны, выдвинуло на арену борьбы новые
политические силы – с другой. В те дни А. Бокейханов, М. Дулатов, М. Шокаев
писали: «Наступило утро свободы. С божьей помощью заветное желание
исполнилось. Еще вчера мы были рабы, теперь все равные... Правительство,
державшее народ в многовековом рабстве и унижении, рухнуло безвозвратно!».
На передних рубежах поиска адекватной реалиям дня национальной идеи
стояли сторонники Временного правительства, приверженцы большевизма,
панисламисты, пантюркисты и, конечно же, организаторы движения Алаш.
Каждый из них обосновал свою модель переустройства казахского социума.
Интеллектуальное напряжение достигло своего апогея на первом
общеказахском съезде (июнь 1917 г.).
Таким образом, летом 1917 года идею «Оян, казах!», изменившую за
короткий исторический срок идейно-политическое миропонимание коренного
этноса, сменила новая национальная идея – «Казахская автономия». С ее
провозглашением закончилась полоса насильного отчуждения казахского
народа от исполнительной, законодательной и судебной власти на
исторической родине. Трансформация новой идеи от де-юре к де-факто
произошла на втором общеказахском съезде в декабре 1917 года. Ибо захват
центральной власти большевиками еще более ускорил необходимость
практической реализации идеи «Казахская автономия». Лидеры Алаш спешили
11
воспользоваться программным положением большевиков о том, что каждый
народ имеет право на самоопределение, вплоть до создания самостоятельного
государства. Доказательством приоритета и торжества идеи «Казахской
автономии» являются возникновение казахских комитетов, итоги выборов в
Учредительное собрание, произведения Ш. Кудайбердиева, Ж. Аймауытова,
М. Жумабаева, С. Торайгырова, М. Ауэзова. Предостаточно и других фактов.
Все эти моменты получили системное и объективное отражение в таком
классическом документе, как программа партии «Алаш». В ее десяти разделах
дано ясное представление о формах государства, свободе на местах, основных
правах, религиозном деле, правосудии и суде, защите страны, налоге, о
рабочих, науке, обучении знанию, земельном вопросе. «Области, населенные
казахами, объединятся в целое, будут самоуправляться и станут одним из
членов Федерации Российской Республики, – подчеркивается в Программе. –
Казахская автономия, если удастся, будет пока вместе с дружественными
народами».
Иначе говоря, выработка адекватной национальной идеи открыла широкие
перспективы для освобождения духа и социального прогресса, этим самым
интеллектуалы и идеологи Алашского движения вписали яркие страницы новой
истории казахского общества. По накопленному опыту, организационному
развитию, интеллектуальному потенциалу ни одна политическая сила или
течение дооктябрьского Казахстана не может сравниться с движением Алаш.
Совершенно был прав М. Дулатов, утверждая на четвертом году Советской
власти:
«Первая
волна
образованных
казахов
разве
не
была
националистической? До февральской революции ни один казах не состоял в
политической партии европейского тип Сказки тех, кто глагольствует о своем
членстве в коммунистической партии с доисторических времен, с 1905 года, не
воспринимаются нашими ушами. Нет казахского секрета, не знакомого нам».
Самое ценное из наследия движения Алаш, как нам представляется, это –
преданность и жертвенность ради интересов народа, национальной идеи, это –
умение со знанием дела вычленить текущие, очередные и перспективные
задачи дня.
Однако наши обобщающие выводы не имеют ничего общего с идеализацией
прошлого Алаша, с безудержным восхвалением итогов и уроков его
деятельности. Следует вещи называть своими именами. Так, например, не
совсем безупречна позиция А. Бокейханова в отношении Туркестана. И
накануне, и после второго общеказахского съезда он выступал против
объединения Алашской автономии и Туркестанского мухтарията. «Реализовать
государственные дела нелегко, – писал он. – Наш народ испытывает нехватку
специалистов, большинство казахов неграмотны; в Туркестане темнота
населения и отсутствие специалистов десять раз хуже. Если казахи составят
единую автономию с Туркестаном, то получим арбу автономии, которую тянут
верблюд и осел. На такой арбе далеко не уедем». Сторонники А. Бокейханова
взяли верх. Объединение автономий не состоялось. В этом кроется, на наш
12
взгляд, одна из причин поражения Алашского движения.
Есть и другие, не менее значимые факторы. Лидеры Алаша с первых дней
возникновения движения жили и работали в самых нищенских условиях.
Журнал «Айкап» перестал выходить уже в 1915 году – трудности военного
времени, нехватка средств оказались непреодолимым барьером. Финансовые
трудности были хорошо знакомы и издателям газеты «Казах».
Интеллектуальная элита колониального края фактически не испытывала
внимания и поддержку со стороны национальной буржуазии. Ибо она была
слаба и малочисленна. Незавершенность формирования казахской буржуазии
является одной из основных причин запоздалого появления партии «Алаш».
Национальные идеи, выдвинутые движением Алаш, не нашли понимания и
поддержку в среде русского либерализма. Даже в критические периоды для
империи Комитет членов Учредительного собрания, Омское правительство,
Верховный правитель России адмирал Колчак отвергли идею Казахской
автономии. Большевики, затеяв политическую игру ради выигрыша времени, в
конце концов, объявили Алашскую автономию вне закона. Иноэтническое
население Казахстана, за исключением отдельных представителей, оставалось
безучастным к судьбам национальной идеи и движения Алаш. Алашская
автономия не располагала военно-техническими и экономическими ресурсами
для защиты суверенитета и независимости.
Казахская автономия как национальная идея прошла через горнилу
испытаний. Большевики, хотя и расправились с движением Алаш, вынуждены
были считаться с его блестящей идеей. Они поняли, что статус
государственного образования казахов теперь не может быть ниже автономии.
И эту куцую автономию казахов объявили на 3-м году Советской власти.
Звездный час национальной идеи «Казахская автономия» пробил 16 декабря
1991 года. «В начале XX века задачу выработки казахской национальной идеи
взяла на себя духовно-интеллектуальная элита, – подчеркивается в книге Н.
Назарбаева «В потоке истории». – Трагической оказалась и личная судьба
великих казахов-государственников начала столетия. Но уроки национального
мужества и интеллектуальной зрелости не забыты».
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sbornik-materialov-mejdunarodnoj-nauchno-prakticheskoj-konfere-v2.html#Бас_редактордың_орынбасары:__Ердембеков_Б.А.,_стратегиялық_даму_және_ғылыми_жҧмыс_жӛніндегі_проректор,_филол.ғ.д.,_профессор_Редакция_алқасы


text:
1
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖҼНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
МИНИСТЕРСТВО ОБРАЗОВАНИЯ И НАУКИ РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН
С. АМАНЖОЛОВ АТЫНДАҒЫ
ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАН МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ
ВОСТОЧНО-КАЗАХСТАНСКИЙ ГОСУДАРСТВЕННЫЙ УНИВЕРСИТЕТ
ИМЕНИ С. АМАНЖОЛОВА
«АБАЙ МҦРАСЫ
ҼЛЕМДІК РУХАНИЯТ КЕҢІСТІГІНДЕ»
атты Халықаралық ғылыми-тҽжірибелік конференциясы
МАТЕРИАЛДАРЫНЫҢ ЖИНАҒЫ
СБОРНИК МАТЕРИАЛОВ
Международной научно-практической конференции
«НАСЛЕДИЕ АБАЯ
В МИРОВОМ ДУХОВНОМ ПРОСТРАНСТВЕ»
Ҿскемен • Усть-Каменогорск
2015
2
ҼОЖ 821.512:122.0(063)
КБЖ 83.3(5Каз)
Қ 17
Бас редактор:
Ә.Ӛ. Қуандықов, С. Аманжолов атындағы ШҚМУ ректоры, экон.ғ.д.
Бас редактордың орынбасары:
Б.А. Ердембеков, стратегиялық даму жҽне ғылыми жҧмыс жҿніндегі проректор, филол.ғ.д.,
профессор
Редакция алқасы:
М.А. Саденова, С. Аманжолов атындағы ШҚМУ ғылыми жҧмыс жҽне халықаралық
байланыстар жҿніндегі департамент директоры, х.ғ.к.;
Қ.Р. Жириндинова, С. Аманжолов атындағы ШҚМУ ғылыми-зерттеу жҧмысын
ҧйымдастыру бҿлімі бастығының міндетін атқарушы;
Г.М. Ахметова, С. Аманжолов атындағы ШҚМУ тарих, филология жҽне халықаралық
қатынастар факультетінің деканы, т.ғ.к;
Ш.Қ. Құрманбаева, С. Аманжолов атындағы ШҚМУ қазақ тілі жҽне ҽдебиеті
кафедрасының меңгерушісі, филол.ғ.д;
А.М. Картаева, С. Аманжолов атындағы ШҚМУ қазақ тілі жҽне ҽдебиеті
кафедрасының профессоры, филол.ғ.д.;
Б.Б. Келгембаева, С. Аманжолов атындағы ШҚМУ қазақ тілі жҽне ҽдебиеті
кафедрасының доценті, филол.ғ.к.;
А.Х. Сейпутанова, С. Аманжолов атындағы ШҚМУ қазақ тілі жҽне ҽдебиеті
кафедрасының доценті, филол.ғ.к.
Қ 17
«Қазақ руханиятының шыңы, ҧлы ақын – Абай Қҧнанбайҧлының туғанына 170
жыл толуына арналған «Абай мҧрасы ҽлемдік руханият кеңістігінде» атты: Халық.
ғыл.-тҽжір. конф. материалдарының жинағы = Сборник материалов межд. науч.-практ.
конф. «Наследие Абая в мировом духовном пространстве», посвященных 170-летию
со дня рождения вершины казахской духовности, великого поэта – Абая Кунанбаева».
– Ҿскемен: С. Аманжолов атындағы ШҚМУ «Берел» баспасы, 2015. – 299 б. – Қазақша,
орысша.
ISBN 978-9965-875-90-8
Қазақтың ҧлы ақыны – Абай Қҧнанбайҧлының туғанына 170 жыл толуына арналған
«Абай мҧрасы ҽлемдік руханият кеңістігінде» атты Халықаралық ғылыми-тҽжірибелік
конференциясының материалдары жинақталған. Мақалалар ҽлемдік ҽдебиет контексіндегі
Абай мҧрасы, Абай шығармашылығы жҽне тіл білімі мҽселелеріне, Абай даналығы мен
жалпыадамзаттық қҧндылықтарға, ҽлемдік білім беру кеңістігінде Абай шығармашылығын
оқытудың ҿзектілігі жҽне жаһандық ҿркениет мҽселелеріне, Абай шығармаларының тарихи,
философиялық, этикалық, ҽлеуметтік-саяси аспектілеріне арналған.
В сборник включены материалы Международной научно-практической конференции
на тему «Наследие Абая в мировом духовном пространстве», посвященной 170-летию со
дня рождения великого казахского поэта Абая Кунанбаева. Статьи посвящены наследию
Абая в контексте мировой литературы, произведениям Абая и вопросам языкознания,
мудрости Абая и общечеловеческим ценностям, актуальности преподавания творчества Абая
в мировом образовательном пространстве, глобальной цивилизации и историческим,
философским, этическим, социально-политическим аспектам произведений Абая.
ҼОЖ 821.512:122.0(063)
КБЖ 83.3(5Каз)
ISBN 978-9965-875-90-8
© С. Аманжолов атындағы ШҚМУ, 2015
3
1 секция
АБАЙ МҦРАСЫ ҼЛЕМДІК ҼДЕБИЕТ КОНТЕКСІНДЕ
НАСЛЕДИЕ АБАЯ В КОНТЕКСТЕ МИРОВОЙ ЛИТЕРАТУРЫ
ҼОЖ 130.2(574)
БЕЙСЕНБАЙ О.
«Малоубинка орта мектебі» КММ, ШҚО, Глубокое ауданы, Малоубинка
ауылы, Қазақстан
ҦЛЫ ТҦЛҒАНЫҢ АСЫЛ МҦРАСЫ
Шын хакім, сҿзің асыл – баға жетпес
Бір сҿзің мың жыл жҥрсе дҽмі кетпес.
Қарадан хакім болған сендей жанның
Ҽлемнің қҧлағынан ҽні кетпес!
...Ай, жыл ҿтер, дҥние кҿшін тартар,
Ҿлтіріп талай жанды, жҥгін артар.
Кҿз ашып, жҧртын ояу болған сайын,
Хакім ата, тыныш бол, қадірің артар.
Мағжан Жұмабаев
Кіріспе бҿлім: «Жас ҧрпақ Абайды оқы жалықпа»
Ҧлы Абайдың шығармашылық мҧрасы-халқымыздың ғасырлар бойы
маңызын жоймайтын рухани қазынасы. Маңызын жоймау былай тҧрсын,заман
ҿзгеріп,қоғамдық санада кҥрт сапырылыстарпайда болған сайын бҧл қазына
ҿзінің жаңа бір қырларымен жарқырай ашылып,қадірін арттыра тҥсетініне
Абайдан кейінгі уақыт айқын кҿз жеткізді. Ақынның дҥниеге келгеніне бір
жарым ғасыр, ал ҿзінің мҽңгі ҿлмес шығармаларымен халқына сҿздің ҧлы
мағынасында ҧстаздық ете бастағанына ғасырдан астам уақыт ҿтті. Содан бері
оның артына қалдырып кеткен мҧрасы елі мен жҧртының рухани ҿміріндегі қай
бҧрылыстар мен қай қҧбылыстар тҧсында да айнымас темірқазық,адастырмас
қҧбыланама болып қызмет етіп келеді. Бҧл кҥнде Абай сҿзі ҽр қазақтың
ағзасына ана сҥтімен бірге дариды десе, артық айтылғандық емес.Ана сҥті тҽн
қорегі ретінде жас сҽбидің буыны бекіп, бҧғанасы қатаюына қызмет етсе, ақын
сҿзі оның санасына адамдық пен азаматтықтың ҧрығын сеуіп қызмет етеді.
Заманның ҽрбір кезеңінде халық ҿзінің рухани кҿшбасшысыларының
мҧраларына қайта оралып соғып отыратыны – ҿмір заңдылығы. Міне, Ҧлы
ақын Абай да осындай тҧлға.
Ҽлем халықтары бірі сҽулет ҿнерімен, енді бірі музыкасымен, тағы бірі
шешендік ҿнерімен мақтанатын болса, қазақ халқы да бай сҿз ҿнерімен, ҿзінің
«бас ақыны» Абаймен мақтана алады.
Кең – байтақ қазақ жерінің шығысындағы бір қҧтты қоныс, қасиетті аймақ
ол кезде Семей облысы деп аталатын. Соның тҿскей тҿрінде кҿне тарихтың
4
ҥнсіз куҽсі – ҽйгілі Шыңғыс тауының кҿкмайса кҿркем қоныстағы бір ауылда
1845 жылдың тамыз айында нҽресте дҥниеге келеді. Нҽрестенің ҿмірге келуі,
оның ҥстіне – ҧл болуы- ол заманның қазағы ҥшін тіптен ерекше қуаныш еді.
Қҧлағына ҥш рет айқайлап Ибраһим деп ат қояды. Кҿпке созылмаған
балалықтың базарын Абай ҽжесі Зере мен анасы Ҧлжанның қасында ҿткізеді.
Оның бойына ҽкесінің батылдығы мен қызу қандылығы, жігерлілігі мен
алғырлығы дарыды. Сонымен қатар адамгершілік қасиет пен ҿнерге
қҧштарлықтың бастауы – екі ананың тҽрбие ҿнегесінде жатыр. 10 жасынан
бастап ҿлең-жырлар жаза бастауы, ҽкесімен бірге билікке қатысуы зеректігін
аңғартады. Ҽкесі Қҧнанбайдың Абайды ҿзге балаларынан ерекше зеректігін
ерте сезіп, оны ары қарай оқытпай қайтарып, ел ісіне араласуға баулиды. Ол ҽке
қасында болған жылдарда қазақ даласындағы ҽлеуметтік ҿмір қайшылықтарын
жан-жақты тани тҥседі. 13 жасында Семейдегі Ахмет-Ризаның медресесінен
білім алады.Семейдегі орысша приходская мектебінде ҥш-ақ ай оқиды. Ресми
білім алуы 13-14 жасында аяқталады. Яғни, қазіргі 6-7 сынып оқушыларының
деңгейі. Бірақ, ол орыс, шығыс, батыс ҽдебиеттеріне ден қойып, ҿз бетінше
білім алады.
Абай дінге аса мҽн берді. Қҧдайға сенді, бес уақыт намазын оқыды,
оразасын ҧстады, жылына зекетін берді, бірақ жағдайы жетіп тҧрса да
қажылыққа бармады. Ҿмірінің соңында ҿз інісі Шҽкҽрімді шақырып алып:
«Менің атымнан бҽдел қажы ретінде Меккеге қажылыққа барғайсың, қаражаты
менен болсын» - деген екен. Ҿмірінің соңында қайғы қасіретке тап болды, сол
себепті де «қажылық» дегенді есіне алмаған сияқты... Ҿзінің сҥйікті баласы ҽрі
ақын Мағауия қҧрт ауруынан қайтыс болады. «Мағаштың ҿлімі, ездік пен
ерлікті сынайтын ҿлім», - деп еске алады Абай. Мағауиядан кейін, қырық кҥн
ҿткен соң, елу тоғыз жасында ақын ҿзі де дҥние салады.
Негізгі бҿлім:
Қазақ ҽдебиеті тарихында «ҿткірдің жҥзі, кестенің бізі ҿрнегін ондай сала
алмаған» Абайдың орны ерекше. Ахмет Байтҧрсынов 1913 жылы «Қазақ»
газетінде жарияланған мақаласында Абайды «қазақтың бас ақыны» деп
бағалаған. Шынында да, Абай – қазақ ҽдебиеті тарихында теңдесі жоқ суреткер
ақын.Оның шығармаларында ҿз тҧсындағы қазақ қоғамы ҿмірінің, халық
тіршілігінің шытырман шындығы терең де кҿркем бейнеленген. Дана
суреткердің шығармалары кез келген уақытта ҿзекті, дҽуір тынысын дҿп басып,
жҧрттың кҿкейіндегі сҧрақтарға жауап береді. Қ. Жҧбанов айтқан екен: «Абай –
жағдайының жағдайсыздығы тудырған, басып тҧрған қараңғылық ішінен келер
таңның шолпаны болып елестеп, тҧнып тҧрған тымырсықта келер дауылдың
дауылпазы болып кҥңіренген адам. Бҧл – ҿз ортасының Дантесі сияқты. Бірақ
Данте – ескінің соңы, жаңаның алды еді. Орта дҽуір мен ояну дҽуірінің
аралығындағы кҿпір еді. Ал Абайды алды жоққа жуық та, арты ғана бар еді; ол
– соны дҽуірдің басы, жаңалық желісінің шет бҧршағы сияқты. Ҿйткені оның
тҿңірегі Эгей теңізі емес, Сарыарқаның шҿлі де, ҿткені классик Рим емес, ҥдере
кҿшкен қайшылық ҿмір ғой».
5
Абай ҿлеңдері «қиыннан қиысып», «айналасы жҧп-жҧмыр тегістілігімен»
кҿңілге ҧялайды. Жаңа ой, мазмҧнына лайық ҿзгеше кҿркемдік қуатқа ие. Абай
қазақ сҿзін ҧстартып, ҽдеби тілдің негізін салды. Ҿлеңді ҿмір сыры туралы
кемеңгерлік ой толғамдарымен, адам сезімін, оның кҿңіл кҥйін ҽсерлі
бейнелейтін жоғары саналы лирикамен жаңартты. Кіршіксіз, адал махаббаты
жырлайтын, табиғат жарасымын суреттейтін ғажайып ҿлеңдер тудырды. Абай
қалам тартқан адамгершілік, махаббат, сҥйіспеншілік, ар-ҧят, намыс, оқу –
білім, иман – мҽңгілік тақырыптар. Сондықтан да Абай қай заманның болмасын
оқырманын бей –жай қалдырмайды.
Абай ҿлеңдері мен қара сҿздерінің философиялық астарын мазмҧнын жете
талдап тҥсіндіретін зерттеуші ғалымдар болса, ҽрқашан да, тыңдаушы қҧлақ,
оқитын оқырман табылатыны сҿзсіз.
2000 жылдан бері ҥнемі дҽстҥрлі тҥрде Абай, Шҽкҽрім оқулары аудан,
облыс, республика кҿлемінде ҿтіп жатады. Біздің Шығыс Қазақстан облысы,
Ҧлан ауданында да бҧл шараны ҿз деңгейінде ҿткізу дҽстҥрге айналған.
Сонымен қатар аудан кҿлемінде ҿтетін осы дҥбірлі мереке біздің Абай
атындағы орта мектебінде ҿтеді. Мектебіміз ҧлы Абай атында болғандықтан
ақын мҧрасын еш ҧмытпай, оны жадымызда сақтау, қҧрметтеу, болашақ келе
жатқан бҥлдіршіндерге ҥлгі ету – оқушыларымыздың бір парызы деп білемін.
Білім ошағындағы ҽр бала Абай қалдырып кеткен ҿлеңдерін, қара сҿздерін,
поэмаларын біліп, одан сабақ алып жҥреді.
Жоғарыда айтылған бҽйгеге мен де ҿз оқушыларымды қатыстырып, Абай
шығармаларын оқып, жаттауға баулып отырамын. 2013-2014 оқу жылында 5-
сыныптан бері оқытып келе жатқан биыл 9- сынып оқушысы Шҽріпова
Мҿлдірді ҥш жыл қатарынан бҽйгеге қосып, Абайдың 120 ҿлеңін жаттап, аудан
кҿлемінде 1-орынға, ал облыс кҿлемінде ҿткен бҽйгеде 3- орынға ие болып,
шҽкіртімнің қуанышында шек болмады. Мҿлдір біртуар ақынның лирикалық
ҿлеңдерін, қара сҿздерін, шығыс тақырыбында жазған поэмаларын сҥйіп
оқиды. Абайдың сырға толы балалық шағын ҿзіне ҥлгі етеді. Мҿлдір ҽсіресе
«Ғылым таппай мақтанба» ҿлеңін сҥйіп оқиды. Ҿйткені онда:
Бес нҽрседен қашық бол,
Бес нҽрсеге асық бол,
Адам болам десеңіз,деп адам бойындағы жақсы қасиет пен жаман қасиетті
анық кҿрсетіп, неден жиренуді, неге жақын болуды ҥйретеді, - дейді
шҽкіртім.Сонымен қатар ол М. Ҽуезовтың мына бір сҿзін ҿзіне ҧран етіп алған:
«Қазақ жазушыларынан, ҽрине, Абайды сҥйемін. Маған «Абай» деген сҿз
«қазақ» деген сҿзбен теңбе - тең тҥсетіндей». Осындай «қазақ» деп соғатын
жҥректі шҽкірттеріміз кҿбее берсін,- деген тілек айтқым келеді.
«Хакім» деген екі мағынада берілген. Бірі Аристотель, Платондарды хакім
десек, екінші – Абай хакімдігі жҿнінде Мағжанның бір ауыз ҿлеңі бар:
Шын хакім, сҿзің асыл – баға жетпес,
Бір сҿзің мың жыл жҥрсе дҽмі кетпес.
Қарадан хакім болған сендей жаннан
6
Ҽлемнің қҧлағынан ҽні кетпес! - дейді. Ҽлихант Бҿкейханов, Ахмет
Байтҧрсынов сынды қазақзиялылары да Абайды ҿз заманында «хакім» деп
бағалады. «Хакім» деп бҥкіл ҽлемдік ортақ заңдылық білімі бар, соған пікір
білдіре алатын, ҿте биік деңгейдің адамдарын айтады. Ал, ғалым бір ғана
саланы біледі, ол хакім бола алмайды. Халық Абайды «кемеңгер, данышпан,
хакім Абай» деп атап кеткен. Хакім мен ғалымның ара қатынасын да Абай
ашқан.
Қорытынды.
Тоқсан ауыз сҿздің тобықтай тҥйінін тҥйе келе, Абай – жалғыз қазақ
ҽдебиетінің шеңберінде ғана емес, XIX ғасырдың екінші жартысындағы бҥкіл
Шығыс ҽдебиетіндегі ірі тҧлғалардың бірі. Абай қазақтың ҧлттық ҽдебиетін
мазмҧны жағынан ғана емес, тҥр жағынан да байытты. Қазақтың ҽдеби тілінің
негізін салды. Ақынның ҽдебиеттегі зор еңбектері халқы ҥшін істеді, оның
барлық еңбегі қай жағынан болсын, артта қалған халқын алға сҥйресем деген
идеяға бағынды. Сол алға сҥйреген халқы бҥгінде ҿз егемендігі бар, ҿз ділі, ҿз
діні, ҿз тілі бар, барша шет елді мойындатқан елге айналып отыр. Сондықтан
қазақтың ҽр баласы Абайды танып, Абай салған ілімнің негізін білсе,
адаспайды деп ойлаймын. Абайды таныған ҽр болашақ иегері елге ҿз ҥлесін
қосатынына нық сеніммен айта аламын!
ҼДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Омаров.Д Абайтану: немесе ҧлы ойшылдың рухани кемелдену туралы
ілім - Алматы : Мектеп баспасы, 2002. – 216 бет.
2. Абай журналы: №2, 1992.
3. Социалистік Қазақстан, - 1985 жыл.
4. «Қазақ шешендік ҿнерінің негіздері жҽне тілдік танымы» кітабы.
5. «Қазақ тілі мен ҽдебиеті» журналы.
6. М.Ҽуезов «А. Қҧнанбаев. Мақалалар мен зерттеулер».
7. «Аңыз адам» журналы.
УДК 130.2(574)
ДАЙРАБАЕВА А.Б.
КазГЮИУ, ВКО, г. Семей, Казахстан
ТВОРЧЕСКАЯ ДЕЯТЕЛЬНОСТЬ АБАЯ – КАК КУЛЬТУРНОЕ
НАСЛЕДИЕ КАЗАХСКОГО НАРОДА
Каждый народ, населяющий планету Земля, имеет духовные и нравственные
опоры. Одной из таких фундаментальных опор в сознании казахского народа
является творческое наследие Абая Кунанбаева. Наследие Абая – сплав
традиционного казахского сознания и мироощущения, предчувствия,
осмысления грандиозных исторических поворотов, намечающегося ускорения
развития и новых перпектив в жизни народа, которые открывались перед
сознанием выдающихся казахских просветителей в начале XX в.
7
На сегодняшний день поэтическое наследие классика казахской литературы
великого Абая Кунанбаева богато и многообразно. Абай Кунанбай-улы(1845-
1904) – великий поэт, основоположник казахской классической письменной
литературы, мыслитель и композитор, Абай (Ибрагим) родился в 1845 году в
Чингизских горах Семипалатинской области. Отец Абая – Кунанбай – был
правителем рода Тобыкты[1].
Творчество Абая явилось идейным фундаментом и ускорителем мощного
подъема самосознания, политической культуры казахского народа. Ярчайшими
выразителями его были литературные звезды первой величины – Шакарим,
Мухтар, героическая плеяда основателей и вождей национально-
освободительного движения Алаш.
Основоположник научного абаеведения Мухтар Ауэзов, раскрыл «секреты»
данного феноменального явления. Идейно-политически и морально поэт
сформировался на казахском фольклорном эпическом наследии под влиянием
социально-экономических условий, имевших место в родном Отечестве того
времени.
«Твоя не пройдет бесследно. ...Во всей беспредельной шири степной
рассеяны и взойдут твои семена, взрастут во множестве, в невиданном доселе
цветении. Они будут расти ввысь, укрепляясь с годами»... Эти слова
принадлежат МухтаруАуэзову, обращенному им к своему великому предку
Абаю, написанные в финале романа «Путь Абая».
Евгений Петрович Михаэлис близко познакомился с жизнью и обычаями
казахского народа, он был хорошим знатоком устной поэзии казахов. И именно
благодаря ему был открыт казахский народный талант – Абай Кунанбаев. Их
отношения переросли в дружбу. Знакомство Михаэлиса с Абаем произошло в
Семипалатинской общественной библиотеке. Абай просил у библиотекаря
номер журнала «Русский вестник», в котором было напечатано одно из
произведений Льва Николаевича Толстого.
Михаэлиса заинтересовал казах, читающий произведения Л.Н.Толстого и
взволнованно говоривший о справедливости, о судьбе своего народа, о честном
служении ему. А сам Абай говорил, что Михаэлис «сделал для меня больше,
чем родной отец». В течение ряда лет, пока Е.П. Михаэлис жил в
Семипалатинске, Абай Кунанбаев виделся с ним почти ежедневно в зимнее
время. А четвертого мая 1886 года произошло событие воистину историческое
– по представлению Е.Михаэлиса действительным членом Семипалатинского
областного статистического комитета был избран основоположник казахской
литературы, выдающийся знаток культуры и быта казахского народа Абай
Кунанбаев.
К концу XIX века складываются в систему исторические взгляды Абая,
кристаллизируются его мысли о народности искусства, о проявлении
талантливости народа. Абай не только описал основные виды прикладного
творчества казахов, но и собрал для потомков свыше 50 уникальных
этнографических предметов. Этнографические интересы Абая складывались
постепенно, они определялись собственными наблюдениями, пополнялись и
8
корректировались чтением произведений восточной литературы, изучением
наследия великих русских классиков, а также собственными историческими
исследованиями в период деятельности в Семипалатинском областном
статистическом комитете, члены которого занимались изучением территории
Казахстанского Прииртышья[2].
Из произведений Абая можно извлечь сведения о кочевом образе жизни
казахов, бытом, хозяйством... Стихи Абая о четырех сезонах года – это по
существу поэтические очерки, насыщенные этнографическими реалиями с
описанием бытовых деталей и наблюдений автора. К 1882 году относится его
знаменитое стихотворение «Всадник с беркутом», великолепно описано
подсобное занятие казахов, связанное с историческими особенностями
кочевого образа жизни.
Абай первым поставил на обсуждение вопрос о родоплеменном составе
казахов Семипалатинской области. В 1900 году он опубликовал статью
«Заметка о происхождении родов Средней киргизской орды». Статья Абая
была напечатана Н.Я.Коншиным и только позже М.И.Фетисов установил
авторство Абая. Статья была встречена научной общественностью с большим
интересом. Автор публикаций «Материалы для родословной киргиз»
В.И.Маевский отмечал, что он не собирался готовить свою статью, но вызвала
ее к жизни «Заметка о происхождении родов Средней киргизской орды»,
помещенная в «Памятной книжке Семипалатинской области на 1900 год» [3].
Один выдающийся путешественник своего времени, американский
журналист Джордж Кеннан, посетивший Семипалатинск зимой 1885 года,
побывав в библиотеке, был восхищен чрезвычайным разнообразием ее
книжного фонда. Если учесть, что одним из важных и постоянных читателей
библиотеки был степной тобыктинский мудрец, то станет очевидным значение
этого обстоятельства для раскрытия биографии Абая.
Помимо ярчайшей в казахской литературе глубокой поэзии, Абай был и
композитором. Широко известны его песни на переведенные им из «Евгения
Онегина» отрывки. Выросшие под влиянием поэзии Абая его ученики
Шакарим, Кокбай, Акылбай, Какитай, Магауия также проявляли глубокий
интерес к европейской и русской культуре, сами создавали поэтические
произведения.
Русский писатель, профессор МГУ им.М.В.ЛомоносоваН.А.Анастасьев в
своей статье «Абай в мировом культурном пространстве» показывает как поэта
мировой величины: «Абай – воплощение истории, быта, нравов, привычек,
образа мыслей, мироощущения, творческого гения казахской степи. Его стихи,
философская проза, музыка напоена здешним воздухом. Говоря словами
Белинского, сказанными по прочтении «Евгения Онегина», это энциклопедия-
даже не какого-то отрезка истории, но целой цивилизации, которую Мурат
Ауэзов называет конно-кочевой[4].
Я ищу эту дружбу – нет никого.
Кровью сердца зову – повсюду мертво[5].
9
Это не просто строка стихотворения, это судьба. Конечно такое одиночество
– беда и несчастье. Но страшно сказать, возможно без такой беды не состоялся
бы и поэт-просветитель столь огромного калибра. Сработал закон компенсации.
Абай не находил друга в поколенье, зато нашел друзей в атмосфере всемирной
культуры, не знающих клановых преград и классовых раздоров[4].
Свободно владея русским, Абай штудировал в подлинниках поэтические и
литературные произведения Пушкина, Лермонтова, Крылова, Толстого,
Тургенева, Достоевского, критические статьи Белинского, Добролюбова и
Писарева. В русских переводах он познакомился с произведением Гомера,
Байрона, Дюма, Гейне, Шиллера, Мицкевича, с философскими трактатами
величайших умов человечества – Аристотеля, Сократа, Сенеки, Платона, Бокля,
Спинозы, Дрепера, Милля, Монтеля. Многие произведения перечисленных
поэтов, писателей и мыслителей отличались острейшей критикой невежества,
эксплуатации, антинародной сущности деспотических политических режимов.
И конечно же не прошла бесследно дружба с политическими ссыльными,
жившими в Семипалатинске. Эти люди не смирились со своим бесправным
положением. В казахской степи нашли они применение личным культурным и
политическим знаниям. Архивные документы, научные исследования
историков Казахстана свидетельствуют, что политические ссыльные остались
верными своим реформаторским убеждениям и сыграли определенную роль в
развитии демократической общественной мысли в Казахстане. Убедительный
пример этому гуманистическому посеву – жизнь, творчество и общественная
деятельность Абая. КакитайИскаков, двоюродный брат Абая и его первый
биограф утверждает, дружба поэта с политическими ссыльными Михаэлисом,
Долгополовым, Леонтьевым, Коншиным и Гроссом была весьма полезной.
Взаимная симпатия, глубокие дружеские отношения, уважительное
интеллектуальное общение, способствовали формированию острокритического
отношения мыслителя к социальной действительности Степи, убеждению
необходимости ее коренного преобразования[6].
Такие констатации имеются и в ряде других произведений. Однако жизнь
показала совсем другое: мыслитель был слишком строг к себе, к собственной
жизни, творческой и общественной деятельности. Вопреки суровой оценки
самого себя, поэт оставил будущим поколениям богатейшее наследия. На нем
воспиталось и сформировалось плеяда выдающихся политических и
общественных деятелей Казахстана. Творчеством, практическими делами, а
затем деятельностью своих учеников, Абай оказал огромное влияние на
развитие казахской культуры и, в особенности, на национальную литературу,
философскую и политическую мысль, общественное сознание в целом[1].
Мощь и масштабы Абаевской мысли в значительной мере были
предопределены той эпохой, полной социальных противоречий и катаклизмов.
Они толкнули его, остро болеющего за унизительное существования
соплеменников, к поиску истины, поиску путей выхода из этого, казалось бы,
без выходного положения. «Чтобы вывести нацию и общество из тупика, из
обреченного состояния, необходим был щедро наделенный талантами,
10
избранной самой природой и историей предводитель с пророческим введением,
ангельской чистотой помыслов, львиным бесстрашием»[5].
Зерна, посеянные Абаем, дали отменные всходы. Выросла плеяда
блистательной казахского интеллигенции: Шакарим Кудайбердиев (племянник
и ученик Абая), АлиханБукейханов (первый биограф поэта), Ахмет
Байтурсынов, Бернияз Кулиев, Шангерей Букеев, Жунусбек Аймаутов,
Султанмахмут Торайгыров, Мухамеджан Сералин, Омар Карашев, Аспандияр
Кубеев, Миржакуп Дулатов, Каюм Мухамедханов, Маржан Жумабаев и другие.
И то, что «Оян, казах!» - М. Дулатова, ставший свообразным Манифестом
алашского движения, имеет своим истоком и смысловым содержанием
освободительные и просветительские идеи Абая, не вызывает никаких
сомнений. Об этом говорят также строки с выражением величайшего уважения
личности и творчества поэта, принадлежащие Миржакупу: «Насколько мы
будем удалены от дня смерти Абая, настолько будем сближаться с ним
духовно, в этом не может быть и крупицы сомнения. Положение народа не
может оставаться неизменным, со временем народ просветится, напитается
плодами знаний и искусства, слава Абая будет расти изо дня в день. Потянутся
люди к праху Абая, называя его первым своим поэтом, и тогда светом любви
продлятся и укрепятся узы между народом и Абаем. Нам не суждено стать
свидетелями тех дней, но дух наш услышит их и возрадуется»[6].
Однако, большую роль в популяризации имени Абая в мире сыграло
появление эпического романа МухтараАуэзова «Путь Абая», который был
переведен на многие языки мира. Благодаря этому роману зарубежные
читатели познакомились с Абаем и заинтересовались его собственными
произведениями[1].
В 70-е годы ХХ столетия творения Абая появились на английском,
немецком, арабском, венгерском языках, но это были опять-таки отдельные
стихотворения великого казахского поэта. Перевод на иностранные языки
произведений Абая Кунанбаева приобрел широкий размах к 1995 году, когда
вся мировая общественность собиралась праздновать его 150-летие. Так,
ГалымжанМуканов перевел с казахского на французский язык «Слова
назидания», поэмы «Искандер» и «Масгут». Под эгидой Дома Абая в Лондоне
был организован перевод «Слов назидания» на английский язык (переводчик
Ричард Маккейн) и на французский язык (переводчик Антуан Гарсиа). В
юбилейный год «Слова назидания» появились в свет также на китайском,
корейском и монгольском языках. Следует отметить, что проза Абая, то есть
его «Слова назидания» получили более широкое распространение за рубежом,
чем поэтические произведения Абая. Причина этого явления состоит в
трудностях перевода поэтического произведения с другого языка. Не владея
языком оригинала, не каждый возьмет на себя ответственность переводить
поэзию с другого перевода. «Слова назидания» были трижды переведены на
французский язык. Помимо вышеуказанных переводов, существует также
перевод «Слов назидания», осуществленный в 2000-м году группой
11
переводчиков Ж. Мартэном, Г. Сарсекеевой и К. Дуйсековой. В 2001 году были
изданы «Слова назидания» на немецком языке.
Торжественное празднование 150-летия со дня рождения Абая Кунанбаева
было первым юбилейным мероприятием для литературы и культуры
Казахстана, которое проводилось в масштабах всего мира под эгидой
ЮНЕСКО. Однако надо отметить, что для ЮНЕСКО это также была первая
юбилейная дата представителя тюркоязычной литературы и культуры, которую
было решено отпраздновать с международным размахом[1].
На международной конференции в Алматы выступил также Генеральный
директор ЮНЕСКО Федерико Майор. Он рассказал о том, что в Париже «был
издан альбом об Абае (на казахском, английском и французском языках),
благодаря сотрудничеству постоянного представительства Казахстана в
ЮНЕСКО и издательства ЮНЕСКО»[7].
Доклад Жоселин Перар и Маривонн Перро назывался «Абай –
экзистенциальный мыслитель». В 1995 году ЖоселинПерар являлась ректором,
а Маривонн Перро – проректором Бургундского университета. В своем
выступлении они подвергли анализу «Слова назидания» Абая, сравнивая это
произведение казахского поэта с трудом французского философа Серена
Кьеркегора «Стадии жизненного пути». Французские ученые находят много
общего в размышлениях о жизни у Абая и у Кьеркегора. Например: их
уважительное отношение к вере, к вере открытой, лишенной фанатизма.
Признавая философское учение Абая, Жоселин Перар и Маривонн Перро
подытоживают свое выступление словами: «мы называем себя учениками
Абая… Мы можем сказать, что у Абая много последователей»[8].
2006 год был знаковым для народов Казахстана и России – это был Год
Пушкина в Казахстане и Год Абая в России. Несколько позднее в Москве на
Чистых Прудах, вблизи Посольства Казахстана в РФ был установлен памятник
Абаю. При его открытии Главы обоих государств обменялись речами, в
которых дали оценку роли Абая и Пушкина в истории культурной и
политической жизни казахского и русского народов. Президент РФ В.Путин
подчеркнул: «Это был человек, который внес огромный вклад в становление
духовного взаимодействия между казахским и русским народом».
Поддержав своего коллегу, Глава нашего государства Н.Назарбаев отметил:
«Все свои произведения Абай создавал сто лет назад. Но все, что он творил и к
чему призывал, остается актуальным и сегодня, когда Россия и Казахстан,
сохраняя традиции старших поколений, укрепляют дружбу, интеграцию между
нашими государствами.»
Таким образом, творчество Абая Кунанбаева сыграло значительную роль в
процессе формирования международных литературных связей казахского
народа.
Абай принес казахам новые системы мышления и познания, стал мостом
между культурами Востока и Западной Европы, принес в казахскую культуру
духовные достижения арабов, персов, русских, немцев, поляков, венгров и
12
англичан. Однако сам он стоит особняком, не примыкая ни к Востоку, ни к
Западу. Мир Абая олицетворяет собой уникальный сплав этих двух культур.
Абай не собирал и не хранил свои творения, так как при его жизни еще не
было традиции публиковать свои произведения. Поэтому многие его труды,
написанные экспромтом, порой наспех, иногда просто на клочке бумаги, для
нас навсегда утеряны. Дошли до нас те стихи, которые люди знали наизусть.
Абай не исправлял, не обрабатывал свои творения, они наверняка, стали бы
более совершенными. Но и в том, первозданном виде творения Абая являются
высшими образцами человеческого гения.
Коренные
изменения
в
современном
обществе
актуализируют
необходимость нового, свободного от догм подхода к художественному
наследию, и, прежде всего к явлениям культуры и искусства, отразившим
высший духовный опыт казахского народа. В этом плане изучение бесценного
наследия Абая должно стать первостепенной задачей для многих
исследователей.
СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ
1. Абай. Энциклопедия. – Алматы. Атамура, 1995.-714с. на каз.яз.
2. М. Серсеке. Абай тойы. - Алматы. Атамура, 1996, С.109.
3. Памятная книжка Семипалатинской области на 1900 г. -Семипалатинск,
1900.
4. Н.А.Анастасьев. «Абай в мировом культурном пространстве» ж. Абай,
2010, №4, стр. 12-14.
5. Кунанбаев А. Собр.соч. в одном томе. – М.:Госполитиздат,1954.-416с.
6. Назарбаев Н.А. Абай. Казахстанская правда, 10 августа 1995 г.
7. Нурмагамбетова Р.К. Абай и движение Алаш. Алматы, 2003.
8. Аль-ХалелКарпык. Абай. Наследники. На перепутье... Алматы: Агенство
«Аль-Халел», 1995 – 304 с., илл. – «Звезды Казахстана», - С. 75-78.
9. ЖоселинПерар, Маривонн Перро. Абай – экзистенциальный мыслитель //
Мир Абая. - Алматы: МКА, 2004. - С. 74-77.
ҼОЖ 669.162.214
ҼБІЛҚАҚҦЛЫ М.
Орталық ҧлттар университеті, Бейжің қ., Қытай Халық Республикасы
ТЕРЕҢ ТАЛҒАМ, ТАМЫРЛАС ОЙЛАР
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сборник материалов международной научно-практической конференции - бет 10

text:
АБАЙ ҾМІРІНДЕГІ 1895 ЖЫЛ
Биыл ҧлы ақын Абай Қҧнанбайҧлына 170 жыл. Ақынның мерейтойы кезінде
абайтанушы ғалымдардың еңбектеріне тағы да ҥңіліп, «қазақтың бас
ақынының» ҿлеңдерін қайта-қайта оқып, ҿмірбаянына толығырақ тоқталып ден
қоясың. Осыдан жҥз жиырма, жҥз отыз, жҥз қырық жыл бҧрын ақынды
толғандырған қандай оқиғалар мен ел ішіндегі дағдарыстар болды екен, қандай
отбасылық жаңалықтар, жайттар толғандарды, шығармашылығына ҽсер еткен
дҥниелер болды ма, қандай ҿлеңдер жазды деген сҧрақтар туады. Ақын
ҿміріндегі елеулі қуанышқа, сонымен бірге қайғы оқиғаға толы 1895 жылға
шолу жасайық.
Абай Қҧнанбайҧлы 1895 жылы 50 жаста. Ел ағасы, ел басы кемеліне жеткен
шағы. Бҧдан бҧрын ол 1866-1868, 1872-1874 жылдары Кҥшік Тобықты
болысына екі рет, 1876-1878 жылдары Қоңыр-Кҿкше еліне, 1893-1896 жылдары
Шыңғыс болысына управитель болып сайланған. Осы кезге дейін Абай тҿрт рет
болыс болғанын кҿріп отырмыз. 1885 жылы Қарамолада ҿткен Шар съезінде
Абай тҿбе би болып сайланып, қазақтың жаңа заң Ережесі (74 бап)
қабылданады. Съезге Шыңғыс болысының «Қҧрметті қазағы» ретінде
шақырылған. «Қҧрметті қазақ» - жергілікті ҽкімшілік тарапынан ҧсынылып,
Дала генерал-губернаторы бекітетін атақ-дҽреже. Бҧған аталған съезд
қабылдаған Ереженің соңына жазылған тізімдегі Абайдың аты-жҿні дҽлел
болады.
«Билікте ҽділдікпен қатар, осымен егіз сияқты бір мінезі – Абайдың ерекше
мырзалығы, жомарттығы, дҥниеқор еместігі болатын», - деп жазады шҽкірті
Кҿкбай Жанатайҧлы естелігінде. Сонымен би-болыстық қызметтер атқарып, ел
132
басқару ісіне де тҽжірбие жинақтаған, мҧсылманша ғана емес, орысша да
сауатты, байтақ жҧртқа да, ҽкімдерге де ҿзінің ҽкімшілік, қоғамдық қызметімен
аты мҽлім қҧрметті азамат.
Отбасылық жағдайына қарасақ: 1895 жылы Абай 9 баланың ҽкесі жҽне 8
немере сҥйіп отырған ата. Осы жылы Ҽйгерімнен ҥшінші баласы Ізкҽйіл
(Зікеш) (1895-1929) дҥниеге келеді. Ақынның ҿнерлі баласы болып ҿседі.
Домбыра мен скрипка тартып, ҽн салған. Арабша оқып, білім алған. 1917 жылы
Ойқҧдықта тҧңғыш рет қойылған М.Ҽуезовтің «Еңлік-Кебек» пьесасында
Абыздың ролін ойнаған.
Туыстық, ел арасындағы жағдайларға келсек: 1891 жылы інісі Оспан қайтыс
болады. Бҧл ақын кҿрген қатты ауыр қазаның бірі болды. Інісінің қазасынан
кейін осы кҥнге дейін болған тартыстың ҽлегі Абайдың жеке басына тҥседі.
Міне, осы 1895 жылдың 15 қарашасында Абай тағы бір ауыр қаза кҿреді.
Ақынның білімді, талантты баласы Ҽбдірахман 27 жасында қайтыс болады.
Ҽбдірахман (Ҽбіш) – Абайдың 1869 жылы 24 жасында кҿрген баласы.
Ҽйелі Ділдҽдҽн туған. Абайдың қатты сҥйеніш кҿріп, зор ҥміт қылған
баласының бірі. 1882 жылы ҽкесі Ҽбдірахманды Семей қаласындағы уездік
мектепке береді. «Бҧл баласы кейін ҿндіріп оқып кетеді. Абайдың аңсап, тілеп
кҿп кҥткені сол баласының келешегі болатын. Кҿп ҥшін ҿнімді еңбек істеп,
мағыналы адамшылық ҧрығын шашады деген жалғыз ҥміт сол еді», - деген
тҧжырымды М.Ҽуезов еңбектерінде оқимыз. 1886-1889 жылдары Тҥмен
қаласындағы Александров реалдық училищесінде оқиды. 1889-1892 жылдары
Санкт-Петербургте Михайлов артиллерия училищесінде 3 жыл оқып білім
алады.
Абай қорық-мҧражайының қорында зерттеу жҧмыстарының арқасында
ҿткен ғасырдың 80-ші жылдары архивтерде жҧмыс істеген аға ғылыми
қызметкер М.Бейсенбав тауып ҽкелген деректер жеткілікті. Соның ҿзінде
ғалым Ҽбіш туралы деректердің толық емес екендігіне реніш білдіреді: «Семей,
Омбы, Тобыл, Тҥмен, Мҽскеу, Ленинград, Алматы, Ташкент, Қырым, Кавказ –
Ҽбдірахманның ғылым жолын қуып, қызмет істеп жҥріп ҿткен жолдары. Жҥз
жыл бҧрынғы сол жолмен қайта жҥріп, із кесу – бҥгінгі Абай айналасын
зерттеуші ҧрпақтардың ҥлесіне тиген абыройлы да ауыр жҧмыс. Іздеу, зерттеу
сапарларымыздағы бір сҽтсіздік: Ҽбдірахманның Семейдегі уездік мектепте
оқыған жылдардағы, Ташкент крепостной Артиллериядағы қызметке барған
жылдардағы архив деректерінің ҽзірге табылмай отырғандығы. Бҧның ҿзі
Ҽбдірахманның ҿмір жолын бастан-аяқ тҥгелдей баяндап шығуға бҿгетін
тигізіп келеді. Ҽйтсе де Ҽбдірахман жайлы бізге архив қазынасы кҿптеген
жайларды зерттеп білуге тҧрарлық материалдар берді», - деп жазады 1988
жылы жарық кҿрген «Абай жҽне оның заманы» атты ғылыми еңбегінде. Осы
айтылған Ҽбдірахман туралы архив деректеріне кҿңіл бҿлейік:
1886-1889 жылдарда ҥш жыл оқып, 5, 6, 7-ші кластарды бітіргені анықталды
(Тобыл, Тҥмен архивтері);
1886-1887 оқу жылы Ҽбдірахман 5-ші класта, оқушылар саны – 23;
осы деректерде оқушылар тізімі кҿрсетілген. Солардың бірінде Ибрагимов
133
деп, бірінде Ҿскенбаев деп, кейбіреуінде Ибрагимов-Ҿскенбаев деп қос
фамилиямен жазылыпты;
оқу жылы аяғында орыс ҽдебиетінен «Москва мен Киевтің Россия
тарихындағы ролі» деген тақырыпта шығарма жазған;
осы оқу жылы неміс тілінен жазба емтиханды Христофор Колумб
тақырыбында тапсырыпты;
1887-1888 оқу жылында 6-шы класта оқып, орыс ҽдебиеті бойынша
Пушкин, Гоголь, Грибоедов, Державин, Карамзин Жуковский ҿмірі мен
шығармаларынан емтихан тапсырғандығы кҿрсетілген;
1888-1889 оқу жылында 7-ші класта мамандандыру бойынша «Механико-
техническое отделение» деген бҿлімге ауысқаны туралы, т.б. архив деректері
бар.
Ал Мҽскеудің ҽскери-тарих архивінен Ҽбдірахманның толық қызметін
баяндайтын дерек - «Полный послужной список подпоручика Ташкентской
крепостной артиллерии Габдерахима Ибрагимовича Ускенбаева». Бҧнда келесі
деректер кҿрсетілген:
туған кҥні 15 желтоқсан 1869 жыл;
алған білімі туралы, қайда оқығаны туралы деректер берілген;
оқушы кезінде училище қаражатын пайдаланбағаны кҿрсетілген;
1889 жылы 31 тамызда Александров атындағы реалдық училищені бітірген
соң, Санкт-Петербургтегі Михайлов артиллерия училищесіне тҥскенде
қатардағы юнкер болады;
1890 жылы 12 наурызда унтер-офицер дҽрежесі беріледі,
1892 жылы 8 мамырда портупей-юнкер;
1892 жылы тамызда оқуын бітірген соң подпоручик дҽрежесіне кҿтеріліп,
Ташкенттегі крепостной артиллерияға қызметке жіберіледі жҽне 28 кҥндік
демалыс беріледі.
1892 жылы толтырылған келесі бір қҧжатта Ҽбдірахманның денсаулығының
нашар екенін жазады. Сонымен бірге Ҽбдірахманның мінез-қҧлқы ҿте жақсы,
ашық-жарқын, ҿзінің ҽскери қызметіне жауапты, таңдаулы офицер болады, оқу
орнына қҧрметпен қарайды, жолдастарына ҿте сҥйкімді, басшылар алдында да
кішіпейіл, олардың пікірлерімен жақсы есептеседі, деген мінездемелер берген.
Архив деректерінен 1891 жылдан бастап ауырғаны, емделгені туралы,
училищенің бас дҽрігерінің Крымда емделу керек екендігін айтады. «Ҿскенбаев
ҿткен 1892 жылдың қысында лазареттен шыққан жоқ: жаздай ҽуелі Одессада,
одан кейін Кавказдағы Абас-Туман госпиталінде болуы оған айтарлықтай
пайдалы болды. Подпоручик Ҿскенбаев тамыздың аяғында Петербургтен
қызмет орны Ташкенттке кетерде денсаулығы недҽуір жақсарды», - деп
кҿрсетілген. Сонымен осы жылдың жазында Ҽбіш елге демалысқа келіп,
Мағрипа Сҥлейменқызына (1873-1896) ҥйленеді. «Баласының ризалығымен сол
Шығыс еліне келіп тҧрып саудамен байыған татар Ысқақ дегеннің баласы
Сҥлейменнің Мағрипа деген қызын айттырып алып береді. Ҽбіш бір жаздай
дем алады да Алматыға қызметке жҥрмекші болғанда Мағрипаны ҿзімен бірге
алып кетеді. Бір жылдай Алматы қаласында қызмет істеп тҧрып Ҽбіш демалыс
134
алып елге келгенде Мағрипа екіқабат болып қалған екен. Енді ҿз қолымызда
босансын деп Ділдҽ келіні Мағрипаны алып қалып Ҽбіш Алматыға жалғыз
кетеді. Ҽбіш кеткен соң екі-ҥш айдан кейін Мағрипа босанып қыз табады, атын
Рақила қояды. Ҽбіш Абай ойлағанындай ақылды, білімді, кейінгі жастарға
басшы боларлық жігіт болады. Ҽкесіне берген уағдасы бойынша оқитын
кітаптарын мезгілінде жеткізіп тҧрады. Ҧғымға ауыр сҿздердің мағынасын
тҥсіндіріп жазып беріп отыратын болады», - деп жазады Ҽрхам Кҽкітайҧлы
естелігінде. Естелікті келтіріп отырғанымыз: сол кездегі толтырылған ресми
қҧжаттарда Ҽбдірахманды Ташкенттегі крепостной артиллерияға жіберіледі
делінген. Ал Ҽрхам Кҽкітайҧлы естелігінде ол Алматыда қызметте болды деп
жазылған. Осы жерде қайшылық бар. Дҽлелдейтін архив деректері жоғарыда
айтқандай табылмады. Мҥмкін, Ташкент қамалына бара жатып Алматыда
бҧйрықпен қалып ҽскері міндетін атқарды ма? Екі қаланың арақашықтығы тура
жолмен 700 шақырым, мҥмкін Ташкентте қызметте жҥріп сырқаты сыр
бергеннен кейін бері Алматыға келді ме екен? Тҿлеу ақынның естелігінде:
«...бірер жыл бҧрын Абайдың Ҽбдірахман деген баласы Жҽркентте ҽскер басы
болып тҧрып, ҿз ажалынан ауырып қайтыс болған», - деп жазады. Ҽбіш
Жиреншин жазған ақынның ғҧмырнамасында да Тҿлеу ақынның естелігін
келтіреді, онда «...сонда отырған адамдарға Абай: «Ҿткенімді ҿкініш етіп не
қылайын, бҥгінгі кҿп қайғының ішінде бір қайғы ҿзегімді жеп барады. Ол
Ҽбіштің қайғысы. Ҽбдірахманның орны жалғыз ҿз балаларымның ортасында
емес, бҽрімізден ҥздік жан еді. Оқуын бітіріп, жаз демалысқа елге келіп,
Верный, Қаратал жаққа қызметке жҥргелі жатқан мезгілі еді», - деп келтіреді.
Кҿріп отырмыз Тҿлеу ақсақалдың естілігінде де қайшылық бар.
Ҽбдірахман Абайҧлы 1892 жылдан 1895 жылдар аралығында ҽскери
қызметте болады. Ауыруы асқынып, Алматыға інісі Мағауияны шақыртады.
Сол жылдың 15 қарашасында қайтыс болады. Сҥйегі елге ҽкелініп Ақшоқыға
жерленеді. Оның қайғысы ақынға қатты батады, егіліп кҿп ҿлең жазады. Осы
жылы жазған 18 ҿлеңдерінің 10-ны Ҽбдірахманға арналған.
Ҽр кезде ақынның ҧлы Ҽбдірахманға арнап жазған ҿлең-жырлары аз
болмаған. «Патша қҧдай, сыйындым» деген ҿлең мен «Жасымда ғылым бар деп
ескермедім» деген ҿлеңдері Ғабдырахим деген баласы Тҥмендегі реальный
училищеде оқып жҥргенде айтқаны», - деп жазады Турағҧл «Ҽкем Абай
туралы» деген естелігінде. Бҧл ҿлеңдері 1885-1886 жылдары жазылған. 1894
жылы ақын баласына арнап жазған ҿлеңдерінің ішінде «Ҽбдірахман
науқастанып жатқанда», «Ҽбдірахманға» («Алланың рахматын») - бҧл елден
аулақ шетте қатты ауырып жатқан баласына ҿлеңмен жолдаған сағынышты
сҽлем хаттары. Ақынның мҧңға батқан кҥйінішті кҿңіл кҥйін «Ҽбдірахман
науқастанып жатқанда» ҿлеңінен айқын кҿреміз:
Шын жҥрек елжіреп,
Алладан тілеймін.
Шын қалқам осы кҥн
Болып тҧр керекті.
Жҥрегім суылдап,
135
Сҥйегім шымырлап,
Алладан тілеймін
Қҧпия сыбырлап.
Ал «Ҽбдірахманға» («Алланың рахматын, жар тҧтып ҽр неге») ҿлеңінде
ақынның ҿзінің дінге анық нанған адам екенін танытады. Осы жылы Кҽкітай
атынан да екі ҿлең жазады: «Ҽбдірахманға Кҽкітай атынан хат» («Тілім, саған
айтайын»), «Ҽбдірахманға Кҽкітай атынан хат» («Кҿзімнің нҧрысыз»).
Ҽбдірахман қайтыс болғаннан кейін жазған «Ҽбдірахман ҿлгенде» ҿлеңі
«Арғы атасы қажы еді», - деп басталады. Ҿз ҽкесі Қҧнанбайдың жақсы
қасиеттерін сипаттай келіп:
Олар да тірі қалған жоқ,
Тірлік арты ҿлмек-ті.
Оны да алды бҧл ҿлім,
Сабырлық қылсақ керек-ті, -
деп, ауыр қайғыны ақылға жеңгізіп, ҿзін ҿзі жҧбатады. Осындай жҧбатуды
келесі «Кешегі Оспан ағасы» атты ҿлеңінен де кҿреміз: Ҽбдірахманның
қайғысына толғанып, інісі Оспанды да еске алады:
Қадірі қалың, малы кҿп,
Қылмаған кімге себепті?
Алақолсыз мырза еді,
Оны да алған бҧл ҿлім,
Сабырлық қылсақ керек-ті.
Осыдан басқа Ҽбдірахманға арналған ҿлеңдері: «Кешегі ҿткен ер Ҽбіш»,
«Ҽбдірахман ҿлгенде» («Тҧла бойың ҧят-ар едің»), «Ҽбдірахман ҿліміне»
(«Жиырма жеті жасында»), «Ҽбдірахман ҿліміне» («Талаптың мініп
тҧлпарын»), «Ҽбдірахманға» («Орынсызды айтпаған»), «Ҽбдірахман ҿлген соң
ҿзіне айтқан жҧбатуы», «Ҽбдірахманның ҽйелі Мағышқа Абайдың айтқан
жҧбатуы», «Ҽбдірахманның ҽйелі Мағышқа Абай шығарып берген жоқтау».
Мағрипа (Мағыш) жарының сырқаты жанына батқан уайымнан ҿзі де ауруға
шалдығады. Бір жылға жетпей ауыр қайғыға шыдай алмай қайтыс болады.
«Ҽрине, бҧл уақыттарда Абай терең, даналықпен толғайтын ақынның ҿзі
болған. Сыртқы ҿмірдің у қосып тартып жатқан сыбағасы бар. Ҿз ішінде,
қалыптанып толған сыншы ақылдың, бҧны табынан ҧзатып ҽкететін
жалғыздығы бар. Оның ҥстіне, жанына сҥйеніш санап, тіршілігіне жҧбаныш
қылған сҥйікті жандарының ҿлімі бар. Осының бҽрі жиналған соң бар
сотқармен алысып жҥрсе де, Абай ҿлеңді ҿз жҥрегінің тынысы сияқты қылып
алған.
Сондықтан Лермонтовтай ақындардың ҿлеңдерін қазақшаға аударса, сол
сҿздерді қҧр ғана сыртқы келісімін сҥйгендіктен аудармайды. Барлығын да ҿз
жҥрегіне тҥсінікті, ҿз халіне жанасатын, ҿзінің ҽлеуметтік мҧң-арманына тап
келетін жҽне ҿз қиялына ҥйлесетін, ерекше бір жақындығы болғандықтан
аударады», - деп жазады М.Ҽуезов. 1895 жылы Лермонтовтан 2 аударма
жасаған: «Махаббат, достық қылуға», «Рахат, мені тастап қоймадың тыныш».
Осыдан басқа «Талай сҿз бҧдан бҧрын кҿп айтқанмын», «Аш қарын жҧбана ма
136
майлы ас жемей?», «Балалық ҿлді, білдің бе?», «Лай суға май бітпес қой
ҿткенде», «Ҿлсе ҿлер табиғат, адам ҿлмес», «Немере інісі ҿлгенде айтқаны»
атты ҿлеңдерін жазады. Осындай «жҥрегінің тынысы» сияқты ҿлеңдер жазумен
бірге қайғылы оқиғаны бастан кешумен Абай ҿміріндегі 1895 жыл ҿтеді.
ҼДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1.
Мҧхтар Ҽуезов. Абай Қҧнанбаев. Мақалалар мен зерттеулер. –Алматы:
Ғылым, 1967. – 71-72 б.
2.
Абай. Шығармаларының екі томдық толық жинағы. – Алматы: Жазушы,
1995. Бірінші том. – 227-241 б.
3.
Абай Қҧнанбаев. Шығармаларының бір томдық толық жинағы. –Алматы:
ҚМКҼБ, 1961. – 45 б.
4.
Бейсенбай Байғалиев. Абай ҿмірбаяны архив деректерінде. –Алматы:
Арыс, 2001. – 40 б.
5.
Турағҧл Абайҧлы. Ҽкем Абай туралы. /Абай туралы естеліктер.Абай
мҧражайының кітапханасы. –Семей, 2013. –158 б.
6.
Мҧздыбай Бейсенбаев. Абай жҽне оның заманы. –Алматы: Жазушы, 1988.
-87, 91-92 б.
7.
Кҿкбай ақсақалдың естелігі. /Абай туралы естеліктер.Абай мҧражайының
кітапханасы. –Семей, 2013. –174 б.
8.
Абай қорық-мҧражайының архиві: КП-1766, 1767, 1768 ҼОЖ
811.512.122: 37.09.
ҼОЖ 811.512.122:37.09
САЙДУЛЛАЕВА И.К., КАРАБАЕВА Ҧ.Ж.
№32 Жалпы орта білім беретін мектеп, ШҚО, Семей қ., Қазақстан
АБАЙДЫҢ «ҚАРА СҾЗДЕРІНІҢ» ТІЛДІК ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
Абайдың қара сҿздері мектеп оқушылары ҥшін ҿзінің жанры жағынан да,
тақырыбы мен мазмҧны жағынан да барынша жаңа дҥние. Олар бҧған дейінгі
жерде бҧл іспеттес стильде туған сҿз ҥлгісін оқыған емес. Тҧтас кҥйінде ой мен
пікірге қҧрылған философиялық – психологиялық ҽрі педагогикалық ҧғымға
толы осындай сҿз ҥлгісінен керегін тауып та, оны талдап та машықталған емес.
Бҧлардың сыртында ҧлы ақынның терең ой мен кҥрделі мазмҧнға ие ірі діни –
философиялық тағы басқа терминдік мҽнге ие сҿздері кҿп бҧл шығармаларын
ғылыми тҥсініктемесіз жете ҧғыну мҥмкін емес. Міне, Абай «Қара сҿздерін»
оқытқанда, мҧғалімнен шығармаларының осындай ҿзіндік жанр ҽрі мазмҧн
ерекшелігін бірінші кезекте ескеру, оны оқытудың методикасын оқушылармен
жҥргізілетін, олар тарапынан істелетін жҧмыс тҥрлерін осы ерекшеліктер
тҧрғысынан келіп табу, талдау талап етіледі.
Абай ҽдебиетті қараңғы қауым ҥшін тҽрбиеші ретінде пайдаланылған, ҿз
творчествосының ҿзекті бір саласы етіп «Қара сҿзді» пайдаланды.
137
Мектеп оқушыларының ҽр жақты, кең тҥсінуі ҥшін Абай «Қара сҿздерін»
тақырып, айтайын деген ой тҧспалдары бойынша оның ҿлеңдерімен тығыз
байланыстырып етсе нҧр ҥстіне нҧр болар еді.Мысалға «Ғылым таппай
мақтанба» ҿлеңіндегі:
Жамандық кҿрсең нҽфрҽтлі
Суытып кҿңіл жисаңыз.
Жақсылық кҿрсеі ғаибратлы
Оны ойға жисаңыз.
Ғалым болмай немене,
Балалықты қисаңыз? – дегендей ой тҥйінін «Он тоғызыншы» сҿзіндегі:
Адам ата – анадан туғанда есті болмайды: естіп, кҿріп, ҧстап, татып ескерсе,
дҥниедегі жақсы, жаманды танидыдағы, сондайдан білгені, кҿргені кҿп болған
адам білімді болады. Естілердің айтқан сҿздерін ескеріп жҥрген кісі ҿзі де есті
болады. Сол естілерден есітіп білген жақсы нҽрселерді ескерсе, жаман дегеннен
сақтанса, сонда іске жарайды, срнда адам десе болады» деп одан ҽрі кеңіте
отырып дамытатынын кҿруге болады. Осылай салыстыра отырып меңгерту
ақынның шығармашылығын талдауда ерекше баспалдақ. Бҧның сыртында
тҿмендегідей қосымша мҽлімет беру тағы бар.
Ҿлеңдері мен қара сҿздерін қоса алғанда, Абай шығармаларында елуден аса
мақал – мҽтел бар екен. Абай ҽр мақалды ҿзінің керегіне жаратып, айтайын
деген пікіріне лайықты тҥрде қолданады. Халықтың ел бірлігі туралы даналық
сҿздерін басшылыққа ала отырып, Абай «ҥшінші сҿзі» мен «он тоғызыншы
сҿзінде» бірлік туралы айтады. Ҿзінше қҧрып, жаңаша мазмҧн беріп халықтың
мақал – мҽтелдерін қолдану, пайдалануда Абайдың ҿзіне дейінгі ақындардан
ерекшелігін оқушыларға айта кеткен дҧрыс. «Жалтырағанның бҽрі алтын» дей
бермейді. Кейбіреулеріне сын кҿзімен қарап «жиырма тоғызыншы сҿзі мен
бесінші сҿзінде» қазақ мақал – мҽтелдеріне сын айтады.
Абай «Қара сҿздерінде» араша тҧтас тіркестер мен сҿйлемдерді ғана емес,
орыс сҿздерін де қолданған. Олар 43 сҿзіндегі подвижный элемент, сила
притягательнаяоднородного жҽне впечатлительность сердце дегендер.
Мҧндай ҧғым аттарын орысша алып, ҽрі қарай сҿздердің емес, ҧғымның мҽнін
қазақшалап тҥсіндіреді. Бҧл тҽсілде Абайдың қазақ ҽдеби тіліне кіргізген
жаңалығы екенін баса атап кеткен орынды. Яғни, ақынның кҿздеген мақсаты –
ҧғымдардың атын емес, затын білдіру екендігі байқалады.
Абай прозасынан басқа да орыс сҿздерін кездестіруге болады.
1) Оған дознание – тергеу шығады (3 сҿз, 98-б, II том);
2) Ҽуелі қызмет қҧмар қазақ балаларына оброзование беруге ол да пайдалы
іс (3 сҿз, 98-б, II том);
3) ... уезный начальник бірден военный губернатордың назначениясын
бірден болады десе...(3 сҿз, 99-б, II том);
4) ...ҥстіне біреуді посредникке сайлап алып... (3 сҿз, 100-б, II том).
Ҿз шығармашылығына бҿтен сҿздерді кіргізу қажеттіліктен, халыққа айтпақ
ойын толық жеткізуден ткындаса керек. Ҿйткені Абай:
«Бҿтен сҿзбен бҧлғанса сҿз арасы
138
Ол – ақынның білімсіз бейшарасы.
Айтушы мен тыңдаушы кҿбі надан,
Бҧл жҧрттың сҿз танымас бңо парасы» - деп, жҧртты тіл тазалығына
шақырады.
Абай прозасының синтаксистік қҧрылысы да ерекше, кҥрделі екендігін
оқушыларға жете тҥсіндіріп отырамыз. Олар қҧрамы мен қҧрылысы жағынан ҽр
тҥрлі. Бірнеше жай сҿйлемдерден қҧралған қҧрмалас сҿйлемдер кездеседі.
Мысалы, 33 – сҿзінде 17 жай сҿйлемнен тҧратын, 28 – сҿйлемінде 8 жай
сҿйлемнен тҧратын қҧрмалас сҿйлемдер кездеседі.
Ҧзын – ҧзақ сҿйлемдердің екінші тобы – бірыңғай мҥшелердің есесінен
жасалғандар. Ҿлеңдері тҽрізді, прозасында да бірыңғай мҥшелерді жиі қолдану
– Абай стиліне тҽн тҽсілдердің бірі жҽне бірыңғай мҥшелер сан жағынан екі –
ҥш емес, одан да кҿп болып, шоғырланып келуі жиі.
1) ... ҽйтеуір бір талайҿмірімізді ҿткіздік: алыстық, жҧлыстық, айтыстық,
тартыстық... (1 сҿз, 95-б, II т.)
2) Оның діні, қҧдайы, халқы, жҧрты, білім – ҧяты, ары, жақыны, бҽрі –
мал.
(8
сҿз, 105-б, II т.)
3) Анттың, серттің, адалдықтың, ҧяттың бір жоқтаусыз кетекні ме?(11 сҿз,
108-б, II т.)
4) Біздің қазақтың ҿнер, достығы, дҧшпандығы, мақтаны, мықтылығы,
мал іздеуі, іздеуі, жҧрт тануы ешбір халыққа ҧқсамайды. (24 сҿз, 119-б, II т)
5) Ішпек, жемек, кҥлмек, кҿңіл кҿтермек, қҧшпақ, сҥймек, мал жинақ,
мансап іздемек,айлалы болмақ...(43сҿз, 162-б, II т)
Бірыңғай мҥшелер бастауыштың, баяндауыштың, анықтауыш, толықтауыш,
пысықтауыштардың қызметтерінде жҧмсала береді.«Бірыңғай мҥшелердің
қайталап шылаумен келуі Абайда жҥйелі нормаға айналған деуге болады. Қазақ
прозасының ішінде тҧңғыш рет шылауларды ҽрбір бірыңғай мҥшелермен
немесе бірыңғай жай сҿйлеммен қолдану жиілігі жағынан да, белгілі бір тҽртібі
жағынан да, Абай «Қара сҿздері» кҿзге тҥседі де, Абай осы салада
нормализатор болып шығады. Р.Сыздықова ( «Абай шығармашылығының тілі»
Алматы 1968).
Осы пікірді басшылыққа ала отырып, тҿмендегі мысалдарды келтіруге
болады.
1) Не тҥрлі болса да, я дҥниеңнен, я ақылыңнан, я мойыныңнан ғадалҽт...(38
сҿз, 151-б,II т.)
2) Кең толғау, ҥлкен ой жоқ, не балуандығы жоқ, не батырлығы жоқ, не
ақылдылығы, не арлылығы жоқ.(38 сҿз, 159-б, II т.)
3) Ҽрбір уайым – қайғы ойлағыш кісі не дҥние шаруасына, не ахриет
шаруасына...(4 сҿз, 100-б, II т.)
Абай шылауларды ғана емес, ҿзге де сҿздереге реңк ҥшін, назар аударту
мақсатымен қайталап қолданған. Мысалы: 22 – сҿзінде «қадірлейін десең,
қҧрметтейін десең» деген екі тіркес 6 жолда да қайталанып келеді:
«мырзаларды қадірлейін десең, байды қадірлейін десең...».
139
Абайдың 40 – қара сҿзінде 17 абзацы қалай есімдігінің қайталанып
айтылуымен қҧралған да, 3 абзацы несі деген сҧрау есімдігінің қайталануымен
жасалған.
Синтаксистік параллелизмдер – Абай ҿлеңдерінің ең кҿрнекті ситльдік
белгілерінің бірі. Бҧл тҽсілді едҽуір мҿлшерде прозаның тілінде де
пайдаланғаны кҿрінеді.
«Дҥние – ҥлкен кҿл, заман – соққан жел» немесе «жоқ тіленші – адам
Достарыңызбен бөлісу: |