title: уыршацтарга конфеттер жабыстырып

text:
^уыршацтарга конфеттер жабыстырып
жасау
П р о г р а м м а л ы к
м а з м у н ы
С аб ак кез1нде балаларды устелде дурыс отыруга уйрету, так тага рана
жабысты ру, устелд1, ки1мд1 былгамау, едендг де ластам ау. Балшыктан шагын
етш кесектерд1 уз1п алуды уйрету жэне оны ыдыска салу — куырш актарга
конфеттер ж асау.
С а б а к е т к 1 з у м е т о д и к а с ы
Балалар денесш1н дурыс усталуы н тексеру. Эркайсысыньщ тактайшасын-
да не жатканын жэне онымен балалардын не ютейтшш сурау. Оньщ балшык
екенш, онан балалардын жабыстырып ж асай алатынын кайталау. К уы рш акка
конфет ж асауды тапсыру (сабак басталранша оларды б!р ш еттеп к1шкене
орындыктарра отыррызады). Куы рш актардьщ 613Д1 конфетпен кашан сыйлай-
ды деп кутш отырранын айту. Устел устш е пластмассадан ж асалган туст1 та-
бакш аларды койып, оган конфеттерд1 салу уктырылады. Балаларра улкен ке-
сек балшыктан саусактарым ен к1шкене уз1п алып, оны табакш ара салу керсе-
Т1лед1. Егер б1реулер собалактап «конфет» ж асаура тырысса, оны кетермелеп,
конфет ж а сау ушш колмен кандай эрекет ету к а ж е г п п н керсету (бэр1Н
мэжбур етпеу). Табакш а толган кезде, ондагы
конфеттерд! куырш актарга
апарып бер1п, сонынан колдарын ж уулары ескерт1лед1.
С А БА К КОНСПЕКТ1С1
«Уйде шамдар жанды» тацырыбына сурет салу
П р о г р а м м а л ы к
м а з м у н ы
Б ел п л 1 б 1р тэрт1пте бояумен дактар т у с 1руд1 балаларра уйрету — катар-
лап, балалар ушш соншалыкты куанышты кубылыс боларлыктай тэс1лмен,
шамдар жанды деп куанышты эмоция шакыратындай етш бейнелеу.
Кылкаламды дурыс устауды , оны бояура матыруды, кагазга дак тус1руд1
одан эр1 шьщдай тусу.
25
С а б а к е т к 1 з у м е т о д и к а с ы
Кешке карай, шам жарар кезде, уйлердщ терезелершен шамдардьщ б1р1-
нен сон, б1ршщ жана бастаранын балалармен б1рлжте бакы лау. С абакк а кара
коцыр туст1 парак караз бен ашык
к ы з р ы л т
сары туст1 бояу беру. Улкен парак
кагазды так тага б е к т п , «шамдардьщ калай жанранын» керсету. Б1рнеше рет
бояу ж ару аркылы «жанып турран шамды» терезеден балалардыц ездер1 кер-
сете б1лу. Суреттерш де б1ртшдеп «шамдар» пайда бола бастаган кезде «Мше,
балалар канша уйге шам жакты! Барлык жер ж ары к болды!» деп балалар
куаныш тарын б1лд1р1сед1.
Балалар денес1И1ц дуры с усталуы н, одан соц кылкаламды калай устага-
нын, оны бояура калай матырранын жэне т. б. бакылау. С у р ет п салып б тр -
ген соц каж ет деп табылранын стенд1ге кою. Ал сабак соцынан ездер1нщ сал-
ран суреттер^н кызыксынып карауы на мумк^нд^к беру.
Е с к е р т у
Ж ы л 1Ш1нде сабактар кайталануы мумк1н. Б ул кезде караздыц (уй салу
у ш ш ), бояудыц (терезе ушш) тусш езгерткен жен.
Ал балалар ею туст1 бояумен сурет салуды уйренген кезде (ек1 кылка
ламды пайдалана отырып), б1р уйге турл! шамдарды «жаруларына» болады.
С0БИЛЕРД1К ЕК1НШ1 ТОБЫ
Сэбилердщ екшип тобында сурет салу, ж аб ы сты ру жэне ап-
пликацияны окытудыц мшдеттер1 курделене туседь
Ж а с ы тертке караран
бал ал ард а кабы лдау,
ойлау, есте
с ак та у сиякты кептеген психикалык процестер жет1лш, дами
туседь Б а л ал а р д а н е п з п тустер мен кейб1р формалар туралы
т у а ш к т е р б1рте-б1рте калы птаса бастайды. Мунын; бэр! бейне-
леудщ ж ан а мш деттерш усы нуга м у м к ш дж бередь Б а л а л а р
дыц децгелек, Т1к бурышты, ушбурыш ты, сондай-ак тузу сызык
пен олардыц киылысуынан пайда болатын эр турл1 заттарды ц
формасын сурет салу, ж аб ы сты ру аркылы бере б1лу1 уйрет1ле-
Д 1.
Б ал алар б!р немесе б1рнеше белшектен куралаты н эр турл1
у лкен дш теп заттарды бейнелеуд1 мецгередь
Заттарды ц формасын бере б1лу1 уш ш балаларды форма жа-
сайтын кнмылга уйрету керек1. Программа балаларды алра-
шында мейлшше карапайым, содан кешн кэд1мпдей курдел1
формаларды бере б1луд1 уйрететшдей е т ш п ж асалган. Муныц
031 балаларра ездерш коршаган дуниедеп коптеген заттар мен
кубы лы старды бейнелеуге мумкшд!к беред1. Сэби лердщ екшип
тобында бала форма жасайтын кнмылмен бейнелеудг кан-
шалыкты ж ак сы мецгерсе, ол осы формадан туратын кез келген
заттыц бейнесш, тагы сондай келесы ерш де жец1л еркш ж асай
алады.
Б
1
р максатты коздеген кимылдыц бэрг ол жонш де алдын ала
ойланылган н е п з п мэселеге сэйкес келетш1 б е л п л ь Колмен жа-
салатын кимыл туралы тусш ш кору,
сондай-ак кинетикалык
(кимыл-сезу) к аб ы лд ау процес
1
мен калыптасады.
Колдыц форма ж аса уд а гы кимылдары сурет салу мен жа-
быстыруда эр турлк бейнеленетш заттардыц кецютпстеп ара-
катынасыныц ©зше тэн касиет1 сурет салуда контур
с ы з ы р ы
аркылы, ал ж абы сты руда — масса мен улкендщ шама аркылы
1 Дайын форма алатындыктан, аппликация кезшде сэбилер форма ж асай
тын кимылды мецгермейд!.
27
бер1лед1. Сурет сялу к езш д еп колдьщ к,имылы оньщ сипатына
карай (басуга ж ум сал аты н куш, екшн, узакты к) парьщ ет1лед1.
Затты н форм асы мен оны бейнелеу алдында зерттеу жолы-
мен тэрбиеип балаларды таныстырады. Бул процеске заттын
контуры мен формасы бойынша болатын кол кимылы да жата-
ды. Кол кимылынын сипаты заттьщ формасыныц ерекшел1пне
байланысты.
К андай да бол сын б1р заттын формасын сурет
салу аркылы, ж аб ы сты р у аркылы бе р у д е п кажетт1 кимыл мен
оны зерттеу процесшде колданылатын кимыл арасында белпл1
дэрежеде ук с ас т ы к болады. Сейтш , денгелек формалы затты
ж а с а у караздан кол узбей ж асалаты н б!р тутас кимылды ж э
не дуры с денгелек ж а с а у уш ш бгрте-б1рте, б1р калыпты буры-
лып отыратын кимылды к а ж е т етедй А л Т1к бурышты контурлы
затты салганда алдымен кабы рралары сызылады, эрбгр бурыш
ты ж а с а г а н сайын бгр
токтал ады да барыт езгерт1лед1. Б1р
барыттагы кимылдын узак,тыры заттьщ кабырраларынын, узын-
дырына байланысты.
К андай да болсын б!р заттын бейнес1н ж асаура багытталран
кимылды мецгере отырып, ол кимылдын сол затты зерттеу ке-
з ш д е п кимылмен ук;састыгы барына бала тусш е бастайды. Сей-
Т1П, бал ал ард а б1рдей формалы
заттарды зерттеудеп кимыл
мен оны бей нелеудеп кимыл туралы
ж алпы
тус1Н1К
калып-
тасады.
СэбилерД1Ц е к ш и й т о б ы н д а буры нры д е н г е л е к ж э н е т у р а ба-
р ы ттагы к и м ы л д а р с а к т а л а отырып, оньщ у с т ш е ж а ц а дарды-
л ар к а л ы п т а с т ы р у б а с т а л а д ы . Б у л д е н г е л е к ф о р м а л ы заттьщ ,
т у р а сы зьщ ты
ж э н е
о л а р д а н п а й д а б о ла ты н т у р а сы зы кты
к о н т у р л ы з а т т ы н с у р е т ш с а л у д ы , со н д а й -а к бейнеленгенд1 б о я у
ш е б е р л 1Г1н мен,геруд1 т а л а п е т е д ь
Сэбилерд1н ен алраш рет ж асаура тап болатыны жэне мей-
лшше карапайымы — денгелек форма. Д ен гелек формалы за т
ты бейнелеуд1 балаларра эр турл1 мазмунда уйретуге болады.
Тэрбиегшлер программалык мазмун мен саб ак такырыбын
жи1 ш атастырады: олар программада у л п рет1нде керсет1лген
б 1 р заттьщ сурет1 салынбай к алса немесе ол зат жабыстырылып
ж асалм ай к ал са программалык оку орындалмады деп карайды.
Балаларра денгелек формадагы заттын сурет1н салрызып уйре
ту уш1н оларра сакинаны, денгелект1, сабын кеп1рш1пн, ауа ш а
рын, к ар агай бур1н, допты, алманы, жидект1, апельсинд1, жац-
ракты жэне кептеген баска заттарды бейнелеу усынылады. Ал
тэрбиеш1 сурет салу, ж аб ы сты ру мен аппликация уш ш б а л ал а р
ра эбден таныс, олардын ездер1 ж ш ойнайтын заттарын тандау
керек.
Б1рнеше бел1ктен туратын заттарды бейнелеуд1 уйрену ке-
31
нде де моншактарды, неваляшкаларды, кар баскан жерд1,
гул-
дерд1, Ж1пке
Т131лген
шарларды, эр турл1 ет1п Т
131
лген сылдыр-
мактарды, балапандарды жэне
т.
б. пайдаланура болады.
28
Мынадай сабактан мысал келт
1
рш кврелж. Ол марттыц ор
та шеншде вткен.
Тэрбиеип жуы рда рана мамаларына сыйлык ушш эдем! гулдерд1 ж ел1м-
деп жасаганын есше
салады.
«Ал
бупн ,— дейд1
ол,— гулдщ суретш са-
ламыз».
Балалар белмесш деп вазада табиги гулдер турран, оны балалар_ кеш еп
куннщ карсанында рана тамаш алап керген. Сонымен б 1рге тэрбиеип куры-
лысы онша курдел1 емес б^рнеше улкен гулдщ туймедагы (ромаш ка), кырмы-
зы (ногатка), кы згалдак (мак) бейнелешлген иллюстрациясын тандап алып,
ертенпсш оларды да керсеткен болатын. Тэрбиеип гулде езек болатынын, ол
езект! гул жапыракшалары коршап туратынын айткан. Ал кекнэрдщ гул жа-
пырактары улкен эр1 денгелек, туймедарыньщ жапырактары ж щ ш к е, гулдщ
темен жарында сабагы бар, сабакта ж апырактар.
«Кай гулдщ суретш салгысы келетшш юмнщ к ер се тю а келед1?»— деп
тэрбиеип сурайды да, Катяны шакырады. К атя тактага шегелеген парак к а
разра ж уан домалак, езект!, оньщ айналасындары усак гул жапырактарын
салады. П едагог оньщ кандай жаксы гул салранына балалардын назарын
аударады . Содан сон балалардын барлырыньщ колдарына кылкалам алуын
буйырады да оны калай у ст а у керекп'пн керсетед!, бакылайды, эар е се топка
ж аца келген балаларра, сондай-ак эл1 дуры с у ст ау дардысы калыптаспаган-
дарра ерекше назар аударады , оларра келш колдары мен саусактары н тузейд1
(мундай тексеру бар баланы бегемеу ушш тез ктелу1 керек, ал кейб1реуле-
рше сзл кеипрек, сурет салура бэр1 б1рдей юр1скен
кезде, келуге
де бо
лады) .
«Ал енд1 сурет салындар!»— дейд1 тэрбиеип. Балаларды н устелдерш де
Кызыл, сары, жасыл,
к ы з р ы л т
,
к еп л д 1р туст1 бес бояу; эдеттеп ж азу кагазы-
ньщ ул к ен д т н д е й ак, караз. К ейб1р балалар, К атя сиякты, кулл1 бет кагазды
толтыра 1 р 1 етш салады, баскалары (Павлик, Валя) усак етш салады, сон
дыктан б!р бетке ею-уш гул-ак сыяды. Тапсырманы тез орындап, тары да с у
рет салрысы келген балаларра тэрбиеип жана кагаз бередк
Ляля денгелек форманы сызуды эл1 ж аксы б1лмей жатып, гулдщ ортасы-
на дак салды да, сол дактан барлык ж акка тузу сызык — гул жапырагын
ж ур г13Д1 (бул кыз балалар бакшасына
ж уы рда гана
келген, сондыктан ол
кыздьщ сурет салганы ушш тэрбиеип оны кетермелеп койды).
Миша денгелек форманы бейнелеуд1 эл1 менгерген жок. Сондыктан тэр-
биеип онын колынан устап екеу1 баска кагазга гр! етш денгелек форманы
салды. Осыдан кешн барып Миша ез кагазына гулдщ езепн салды. Б 1рак
онын кол кимылы эл1 сеш мпз, сондыктан да салган формасы
онша тузу
болган жок.
Калган барлык балалар тапсырманы жаксы орындап шыкты, ал кейб1-
реулер1 Т1ПТ1 б!р суретпен шектелш калган жок. Суреттер б1ртшдеп тактага
койыла бастады. Тэрбиеип балалардын ашык та, эдем1 суреттерд1 кеп салга-
нына кеш л аудартады жэне эркайсысыньщ салган суреттер1 б1р-б1рше укса-
майтынын айтады. Содан сон гулдердщ боялуы, улкендш , гул жапырак-
тарыньщ шипш жагынан эр т ур л ш п н керсетуд! етш едь
Балалар ез суреттерше катты куанысады.
Балаларра ет.кенд! толык менгерш болранша ж ац а форма-
дары затты бейнелеуд1 усынура асьщпацыздар. Ен, жаксысы,
кектемге таяран кезде Т1к бурышты формалы затты бейнелеуд1
уйрете бастаран жен. Б алалар ездер1 ойнайтын кубикт1, жа-
лаушаларды, терезелерд1, пряниктерД1, карапайым кубылыстар-
ды (каш аларды, кораларды,
м у н а р а л ар д ы ), устел устшдег1
курылыстарды, пияз немесе сулы
салынран жэипкт1, арбаны,
вагондарды тары баскаларды жел1мдейд1 немесе суретш сала-
29
со
о
«К1шкене эдем! шарлардын, суретш саламыз».
ды. Т
1
к бурышты формалы затты бейнелеуд1 уйрету кезшде
тэрбиеии балаларра денгелек формалы заттын. суретш салгыза
немесе оны жел1мдете алмайды деген угым шыкпаура тшс. Ай-
наладагы кептеген кубы лы стар балаларды катты кызыктырады.
Кектем келд1, агаш ж ап ы рактары кершш , алрашкы гулдер де
пайда бола бастады. Б алалар мунын бэрш щ суретш ете кызы-
ра отырып салады, оларра мумкш пллш турызу керек (т1к бу-
рышты заттарды балалар
жабыстырып жасайды: бул форма
пластикалык материалдын касиетш е сай келмейд1).
Тш бурышты формалы заттын
суретш салранда кимылды
токтатып, бурыштарды шырару уш ш онын багытын езгертш
отыру талап ет1лед1. Алрашкы кездерде дер кезшде токтау, б а с
ка багытта сызык ж у р п з у , дуры стап бурыш шырару балаларра
ете киын болады. Балаларра
тш бурышты форманы суретке
сала б1луге кемектесу уш ш ондагы жеке сызыктарды
с ы з р ы з ы п
уйрету эд1сш колданган жен. Айталык, алдымен балаларра го
ризонталь (келденен) сызык журпз1лген кагаз таратылып бе-
р1лед1. Б
1
рак саб ак та осы сызык устш е Т1гшен койылган юршш-
тщ суретш салу усынылады. 0рб1р
ю р ш ш тщ суретш салу
кезшде бала ж огары дан темен карай келденен сызыкка дешн
ею сызык ж у р п з ш , онын жорарры жарын косады. Сонда Т1к
бурышты ю р ш ш тщ сурет1 келш шыгады. Аз орын калдырып
барып бала тш н ен турран еюнпп ю р ш ш тщ суретш салады ж э
не т. т. Б а ск а б1р саб ак та тэрбиенп эз1рлеген келденен сызык
ж ал ауш ал ар б е к т л ш кер1лген жшт1 бейнелейд1, сол жштен б а
лалар темен карай ею сызык ж у р п з ш , оны косса, Т1к бурышты
ж ал ауш ал ар пайда болады.
Соцынан непз болатын мундай сызыктарды балаларды н ез-
дер1 ж у р п з е д ь мысалы, жерд1
керсету уш ш сызык ж у р п з ш ,
оньщ у стш е б 1 р кабырра, одан сон еюнпп кабырра болатын сы
зык жург1зед1 де, онын бас жарын косып, уйнпк жасайды, сей
тш,
балалар
дурыс
кимылды
уйрену1 уиин Т1к
бурышты
шнпннщ суретш салу кезшде токтап-токтап сызык ж у р п з у д ь
дурыстап бурыш шыраруды уйрету керек, буран тэрбиенпнщ
«тура калдык» немесе «токта» деген сиякты сездер1 кемектесед1.
Осылайша, таякш ага б е к т л г е н ж алауш аны н суретш салу-
ды усынура болады. Ж а лауш ан ы н эрб1р кабырра
с ы з ы р ы н
ток-
таусыз кимылмен сызу керек: жогарры
с ы з ы р ы н
— солдан онга
карай, кабыррасын — жогары дан темен, теменп сызыгын — он-
нан солга карай, сол ж ак кабыррасын — теменнен ж огары к а
рай б 1 р - б 1 р тарту эд1С1мен сызу керек. Т ерт еш сызылып бол
тан сон, балалар ж алауш аны беютш, колмен устайтын таякша-
ны салады.
Балаларды н к е п ш Ш п
бурыш шырару кезш деп кимылды
уиренген сон, жекелеген балаларра сез ж узш де жен а л т е у э д ь
сш пайдаланган жен.
Бул ж астагы балалардын бел сен д Ш п артады да, айналасын-
да болып ж аткандарды улкендердщ к е м е п н с
13
-ак онын ез1 дер-
31
бес [ с т е п а келедь Бул касиетт! дамы та отырып, сурет салу, ж а
быстырып ж а с а у саба-ктарында оран арка суйеу керек.
Тэрбиепп, м ум к ш дш тщ барынша, каж етт! кимылдарды б а
лаларды ц белсенд1 мецгеруше тырысуы керек. Сондыктан к а н
дай ш п пндеп затты болсын алрашкы бейнелеу кезшде ол кол
кимылын аньщ керсетш, содан сон суреттщ калай салынатынын
немесе жабыстырылып кал ай ж асалаты ны н кврсетуге б1рнеше
баланы б1р-б1рлеп тактара шакырады, барлык
балага ауада
кол кимылын ж ас а т у д ы усынады. Сонда бал ал ард а сол кездеп
затты бейнелеуге кажетт1 кимылдар ж е н ш д е п т у с ш ж кезшде
де колмен калай кимыл
ж а с а у керект1п ж е н ш д е п осындай
форманы есте сак тау ды балаларра усы ну керек. Е н д т жерде
тэрбиепп еш нэрсеш керсетуге
тшст! емес. Балдыррандарра
форма ж асайты н кимылдарды окытудын мундай жолы тек бул
форма балаларра туцрыш рет кездескен жардайда рана Т1келей
керсетш, калган жардайлардын бэршде де балал ардьщ ез тэ-
Ж1рибес1не суйенуге м ум к ш д ж бередь
Мысалы, тэрбиепп балаларра
кубиктердщ суретш салуды тапсырады.
Буран дешн балалар ж алауш аларды ж ел1мдеген, одан кешн оны таякш асы-
мен коса салран. Демек, олар Т1к бурышты формамен жэне оны суретте бей
нелеу тэсш м ен таныс деген свз. «Карандарш ы,— дейд! тэрбиени,— устел ус-
тш деп кубнктер кандай жаксы. Сендер онымен ойнауды, уй курылыстарын
ж асауды унатасьщ дар.
Ал сендер
б уг1н
солардьщ
суретш саласындар».
О ларды назар аударып мукият карап шыгуды, онын формасын айтуды та п
сырады. Балаларда ун жок, сонысына Караганда ж ауап беруге киналатын
тэр1зд1. Ал тэрбиеш1 бул не форма деп сур ау ушш б1реулерш тактага шакы-
рып, кубиктерд1 алуды усынура, онын кабырралары бойынша кол ж уп р тш
керуге тапсырма беруге асыкпайды. Сонымен е з 1мен-ез1 сейлес1п: «К,абырра,
бурыш, тагы да кабырга, тагы да бурыш... Бул форма калай аталады?» Кей-
б1реулер1 кол квтеред1. «Тертбурыш ты»,— дейд1 Катя. «Т1к бурышты»— деп
В аля аныктай тусед1. Тэрбиеш! балалар ж ауабыньщ дурыстыгын айта оты
рып, т1к бурышты формадан н е т желгмдеп, кандай сурет салганын естер1не
тус1руд1 тапсырады. Балалар ж алауш аларды атайды.
Тэрбиеш1 Ваняны тактага шакырып (бул бала форма жасайтын кимылды
тез эр1 бер1к мецгеред1), кубиктерд1Н сурет1н барлык балаларра салып керсе-
т у д 1 тапсырады. Ваня суретт1 эр б1р бурышта к1Д1р1С жэне кимыл багыты
бойынша бурылыс жасай отырып, тутас кимылмен ерк1н
салады. Тэрбиеш1
Ваняныц сур етт1 дуры с салып жатканына назар аудартады. Осыдан сон б ар
лык балалардыц кубиктщ сурет1н калай салуы керект1г1н саусактарымен
ауада керсетуд1 тапсырады. Бул кезде форма жасайтын кимылды баяу мец-
геретш балаларра ерекше назар аударылады. Ондайларра кол кимылдарыц-
ды тары 61 р рет керсетщ дер дей отырып, булардыц кол кимылын бакылай-
ды. Сейт1п, ец акырында барлыгына карындаш алып (ездер1не унаган кез
келген туст1 кары ндаш ты), сурет сала бастауды буйырады. Балалар сурет
салуга К1р1сед1, ал тэрбиеш1 ец алдымен сурет салуда киналып отырран
балаларра келедй
Оля колын кагаздан алмай, тутас кимылмен салып жатыр. Оныц салган
61 р бурышы дурыс шыгыпты, ек1нш1с1н салган кезде карындаш устаган ко-
лыныц екп1н1н токтата алмай, бурышын догалдандырып
алыпты. Тэрбиепп
кубикт1
алады да,
кыздыц
колынан
устап,
бурылыс
жасайтын эрб1р
бурышка келгенде айтып тус1нд1ре отырып, кубиктщ контуры бойынша кол
кимылымен 61 р айналып шыгады. Осыдан соц барып Оля да эрб1р бурыш
ка келген сайын ерекше тырыса отырып, аурыс сызатын болады.
32
г
«Шашыранды кубиктер».
Лена, Таня, Анялар — бул топтагылардын, 1шшдеп ен кш кентайлар жэне
олар бала бакшасына ж уы рда рана келгендер. Олар эл1 карындашты да д у
рыс
устауды б1лмейд1. Тэрбиеип
олардыц колдарындары карындаштарын
унем1 дерл1к дуры с устатып ж уредк Балалар сурет салура ю ркпейдк Таня
мен Ленаны абыржушылык пен шарасыздык бплеп жан-жарына карарыштай
беред1. Аня тук тыныш отырмайды жэне
ауыз жаппай сейлейдь Тэрбиеип
оларра айырыкша назар аударып (баскалары бул кезде сурет салып ж ата-
ды ), кубиктщ суретш сал у кезш деп кимылды ауада керсетед1, оларра бул
кимылды кайталатады , сейтш,
осындай
кимылмен сызьщдар дейдь Аня
осыдан сон, сурет сала бастады, б1рак оньщ тым асырыстык ж асауы бурышты
дурыс шыраруына кедерп келт1ред1 де, соныд салдарынан кейб1р бурыштары
доралданып калады. Таня мен Лена бурынрысынша сурет салмайды. Бул кезде
педагог ол кыздардьщ эрб1реу1Н1н колынан устай отырып, кажетт1 кимылды
(жеке парак кагазга) керсетед1. Тек осыдан кешн гана кыздар сурет сала
бастайды, б^рак оте сылбыр 1стейд1 эр1 сен1мс13. Дегенмен де салган формасы
дурыс шыгады. Балалардын кеп ш ш п н щ б1рнешеден кубикт1н сурет1н сал-
ганын керген сон, тэрбиеш1 олардьщ кез тартарлыктай эдем! болуы уш1н
бояуды буйырады. Бояуды тек бгр багытта (жогарыдан темен немесе оцнан
солга карай), колмен катты С1лтемей, сызыктан да шыгып кетпей жург1зуд1ц
к а ж е т т т н ескертед1.
Тэрбиеш
1
с аб ак басталар алдында сурет бояу туралы эдеЙ1
айтпайды; ейткен! балалар ездер1не курдел! болып есептелетш
2—974
33
форма жасайтын кимылдарды мен,геру1 каж ет, сондай-ак б
1
рден
б ер
1
лген кептеген н ускауларды ойдарыдай орындай алмайды да.
Сондыктан педагог алдымен балаларра бейнелеу уш ш е з
1
ю р ь
суге мумк1нд1к беретш т у а ш к беред1, сонан сон бейнелеу аяк-
талган кезде балал арды н назарын баска м ш д е г и шешуге, ягни
сурет бояура аударады.
Егер тэрбиепп сурет салура юргсе алмай отырран кейб1р б а
лаларды керсе, онда дара турде косымша окытуды колдануга
тырысуы керек. Б ал ал ард ы н колы ©те э л а з , сондыктан ол ка-
жетт1 кимылды ауад а керсете де алмайтын, сурет те сала ал-
майтын, ж абыстырып ж асай
да
алмайтын жардайлар болуы
мумкш. М ун дай да бала колын ©з колынызга альщыз да, жеке
каразра онымен б1рлгкте сурет сальщыз немесе колын алган
куйде, баламен б1рл1кте
балшыкты
илеп домалатьщыз. Осы
кезде кимылдын сипатын ашып, дэл т у с ш д
1
ретш: «балшыкты
мше былайша айналдыра отыра кысып домалатамыз» деген
сиякты сездер пайдалы болмак. Мунын улкен к е м е п тиедк
©йткеш бул кезде бала кандай кимылдын к а ж е т т т н «сезедЬ>,
ол кимылдан кандай 13 калатынын да жэне не 1стеу к е р е к т т н
де тусш едк
С©йт
1
п, тэрбиеш1 б1рде балаларра юш кене шарлардын су-
рет1н салуды тапсырады. Д ен гелек формадагы заттардьщ су-
ретш балалар буран деЙ1н салып уйренген, сондыктан зерттеу-
ден сон б алаларды н ю ш кене шардыц кандай денгелек екенш,
к
1
шкене шардын с у р е т
1
н олардын калай салатынын кол С
1
лтеп
а уад а керсету1 б1рден талап ет
1
лед
1
. Б ал ал ар муны керсеткен
сон колдары на карындаш алып, сурет сала бастайды. Ал топка
ж ан а келген кыз Аленуш ка « С у р е г п калай салу керек?» деп
сурайды. Бул кыздьщ да сурет салуга б1рден к1р1С1п кету1 у ш
1
н
«ауада кол кимылмен кал ай керсеткен болсан, дэл солайша
суретт1 де сала бер!» деп ж а у а п беру ж етю лж т1 болады.
С е й т 1п, Т1келей к е р с е т у г е асы р уд ы н к а ж е т 1 ж о к , ен алд ым ен
б а л а н ы н ез бет1мен э р е к е т ж а с а у ы н а м у м ю н д ж берген п а й д а
лы, б а л а н ы н т у к ш ы рара а л м а г а н ы н а эбден кез ж е т к е н д е рана
к е р с е т к е н ж е н б о л м а к .
Б а л а л а р м е н ж у м ы с 1стеу к е з ш д е б ей н ел еуге бер1лген з а т
ты н б у д а н б у р ы н б е й н е л е ш л ге н з а т т а р д а н , кейб1р б ел ш ект е-
р1нде б о л с а д а, к а н д а й ай ы р м аш ы лы р ы бары н тэрбиенп б а л а
л ар р а к е р с е т у г е б а р л ы к ж а р д а й д а унем1 асы р ы сты к ж а с а й д ы .
М ы с а л ы ,
б а л а л а р
ф о р м а л ы
з а т т а р д ь щ
кеп теген
(маш ина
р у л ш щ , алм ан ы ц, ш ар и кте р д 1н т. б.) с у р е т ш с а л га н . М1не енд1
о лар р а эр тур л 1 улкенд1ктег1 к1ш кене ш а р л а р д а н т у р а т ы н нева-
л я ш к а н ь щ с у р е т 1н с а л у мшдет1
ж ук т е л 1и отыр. Тэрбиеш 1 эр
турл1 улкенд1ктег1 б е л ш е к т е р д е н т у р а т ы н б!р з ат т ы к у р а с т ы -
р у М1н д е т т 1 а й т а р л ы к т а й к у р д е л е н д 1р е д 1, м ун д ай М1н д е т т 1 б а
л а л а р ез беттер1мен ор ы нд ай алм ай д ы , со н д ы к т а н н е в ал я ш к а-
ньщ сурет1н к а л а й с а л у д ь щ к а ж е г п п н оларра к е р с е т у керек
34
деп е с е п т е й д ь Б у л а й деп к,а-
р а у г а Т1ПТ1 де б о л м а й д ы ; ейт-
к е ш м ун д а й ж а р д а й д а , б а л а -
л а р д ь щ д е ц г е л е к ф о р м а л ы з а т
т а р д ы ц с у р е т ш с а л у т э ж 1рнбе-
с ш е суй ен е отырып, н е в а л я ш к а
денес1ндег1 у л к е щ ц - ю ш ц и бел-
ш ектерд1 о р н а л а с т ы р у тэр т1бш
у к т ы р р а н ж е н , со д ан сон, онын
с у р е т ш с а л у т э а л ш б а л а л а р р а
к е р с е т у
у ш ш
к е й б 1р е у л е р д 1
т а к т а р а ш ы р ар у керек.
Б а с к а
б\р
ж а р д а й д а тэр-
биепп к е к ш еп т э р 13Д1 гул д е п
т ур р ан бак,-бак,тыц с у р е т ш с а
л уд ы т а п с ы р а д ы . Иэ, м уны б а
л а л а р эл1 б!р р ет те сал ы п кер-
м егенд ж тен ,
тэрби еп п
онын,
ж а п - ж а с ы л аяры мен деп -дец -
г ел ек б а сы н ы ц с у р е т ш к,алай
с а л у д ы
к е р с е т у
к а ж е т
деп
е се п тей д ь
Б у л
ж а р д а й д ы ц
к,ай-к,ай-
сы н да д а болсын б а л а л а р та-
ныс
ф о р м а л а р д ы б ей н елеуд е,
м ец гер ш ген
д а р д ы л ар д ы еске
т у а р у д е ,
о л а р д ы
ж а н а ж а р
д а й д а к о л д а н у д а е з а р а жинак,-
таран
тэ ж 1р и б е л е р ге
су й е н у
м у м к 1н д1Г1нен ж э н е ез б е т т е р 1-
мен
ту р л 1
тэс1лдерд1
1здеу
м у м к 1н д1Г1нен м ул д ем м а к р у м
к ал а д ы . Э р у а ц ы т т а тэрбиепп-
нщ керсету1м ен рана 1стеу ж а
на затты к а б ы л д а у п р о ц е сш д е
алран
т у с п п г ш
б а л а л а р д ы ц
б ей н ел еуд е б у д а н буры н мец-
герген тэс1лдер1мен б1рлест1ре
а лм ар ан д ь щ тан , оны Ж1г е р с 1з
к о л д а н у ы н а себеп пп
болады .
М у н д а й
ж а р д а й д а
б а л а л а р
с а л га н с у р е т т е р д щ б1р-б1ршен
айы рмаш ы лы ры ш а м а л ы рана
б олады . А л к ептеген б а л а л а р
унем1 к е р с е т е б е р г е н д ж т е н со-
ран эбден ж а м а н у й р е н ш ала-
ды д а у л к е н д е р д щ к е м е г ш п з
еш теме 1стемейд1, с у р е т сал де-
« Н еваляш ка».
« Б 13ДЩ
топта пияз е стЬ .
35
с е ц -а к : « К а л а й с а л у д ы к е р се тщ 1з и п мен бьлмеймш» деп б а с тар-
тып т у р ы п а л а д ы .
Б а р л ы к с а б а к т а р д а д е р л ж балал ар ды н, б е л с е н д ш п н унем!
а р тты р ы п , ез беттер1м ен
б е й н е л е у у ш ш о л а р д ы 1зденуге ж у-
м ы л д ы р у , соны м ен б1рге б а л а л а р р а д а р а т э а л т а уы п , эрб1р ба-
л а м е н ж е к е ж у м ы с ю т е у к ерек.
Б а л ал ар мецгерген форма ж асайты н карапайым кимылдар
оларра формасы кез келген затты ездер1 мецгерген тэсы м ен бей
нелеу мумкш дш ш бередь С ондыктан осы айтылгандарды еске-
ре отырып, заттарды ц суретш салуды б1рден керсетпеу, ал оны
зерттеп болып, оныц формасы бойынша кол кимылын ж асаган
соц жэне онын белш ек терш щ орналасуын керсеткен соц (гул-
д ер дщ таякш алары н, араш бутактары н, буталарды жэне т. б.)
бул затты ц суретш кал ай салу ж енш де ойлануды буйырады,
кол кимылын тек а у а д а рана керсету керек. Егер заттыц куры-
лысы курдел1 болса (эр турл1 у л к е н д ж т е п бгрнеше белшектен,
мысалы, неваляшканыц,
арбаныц белшектер1
сиякты), онда
оныц суретш та к та г а б е к т л г е н парак к а га з га сал гы зуга бо
лады. Ен ж аксы сы , ек1-уш баланы та к та г а шакырып, олардыц
эркайсысына сурет1 салынып отырган затты ц кандай да б1р
ж еке белшег1н салганы, ал калгандары н одан эрг ж ал гасты рга-
ны жен. Бейнелеуд1 та к та д а балаларра унем1 керсетумен аяк-
таура тырыспау керек. Ец н е п з п л е р ш керсеткен жетк1Л1кт1, ал
у с а к бел1мдер1 мен белшектер1Н1ц орналасу тэрт1бш рана 61л-
Д1р1п (мысалы, неваляшканыц колдарын,
арбаныц Ж161 мен
таякш алары н т. б.), кез келген бал ага ешкандай к ер сетус
13
-ак
салгы зган ж аксы .
О кы ту кез1нде алдарында турран мундай бейнелеу мшдетш
творчестволыкпен аткарура оларра м ум кш дш берет1н балалар-
дыц белсенд1л1г1 мен д е р б е с т т тэрбиеленед1, балалар ез бет-
тер1мен 1стеген 1стер1не суйс1нед1, эр1 олардыц ездер1не деген
сен1мдер1 де арта тусед ь
Б а л а л а р д ы б а р л ы к п р о ц е сте белсенд1 ету, оныц тэж1рибе-
с ш е су й ен у, б е й н е л е у т э с 1Л1нен о л а р д ы ц ж и н а к т а л г а н коры ты н -
ды ш ы р а р у ы н а (тек
рана емес, б 1р тект1 ф о р м а л ы кеп теген
з а т т а р д ы ж а р а м д ы бей н е л е уге ) м у м к ш д ш беред1.
Б аланы ц жинактап корыткан ТЭС1Л1
оран заттарды б1рте-
б1рте бейнелеуге м ум к ш дж беред1, кеб1не ез бет1мен жэне ерк1н
турде айналадагы шындык кубы лы стыц сурет1н салу, ж аб ы сты
ру немесе аппликациямен ез эсер1н бере алады. Заттарды ц фор
масы ж енш де алран тус1Н1ктер1 мен оныц бейнелеу т э а л д е р ш
салыстыра отырып, балаларра акыл-ой белсенд1л1г1н калыптас-
тырура, ез бет1мен дербес 1стеу каб1лет1Н дамытура; кы скасы
ешкандай творчестволык ж ум ы с аткарура болмайтын сапалар-
ды тэрбиелеп жет1лд1руге ез тэж1рибесш ж у м с а у керек.
Н э т и ж е д е , с у р е т с а л у д а , ж а б ы с т ы р у д а , ф о р м ан ы ж а с а у тэ-
С1Л1Н м ецгерген соц к у а н ы ш т ы сез1м, ж а к с ы к е щ л куй п ай да
болад ы . Б а л а л а р с у р е т с а л а алаты н, б а ол ы р ы н а тус1Н1кт1 ет1п
ЗЙ
бейнелейтш болганына катты куанады, саб ак ты тагатсызды к-
пен кутед1, бос уакы ттары нда кулш ына сурет салып жабысты-
рып жасайды. Б ал ал ард агы мундай ыкыласты сез1м бейнелеу-
д е п дардылар мен шеберл1ктерд1 мецгерген сайын акырындап
артып отырады. Сонымен б1рл1кте ол тез темендейд1 де жэне,
егер бала б1рдемеш уксаты п сала алмаса, онын ыкыласы тшт1
мулде жойылып кету1 де ыктимал.
Тапсырманы баска балаларра караранда элдекайда нашар
орындайтын балалар топта эр уак ы тта
болады.
Сондыктан
олардары с э т а з д ш т щ
себебш тусш уге
эркаш ан эрекет ету
керек.
Бул жастары балалар уш ш сурет салу, ж аб ы сты ру жэне ап
пликация ж е н ш д е п программа эбден тексерыш-сыналран жэне
оны уйренуге ж етер л ж уак ы т та белшген. Сондыктан ондай б а
лаларды н саб ак тыцдауына, жумысты орындаура кал ай ю р к у -
ше, калай к тей тш ш е, калай эсер ететшше, калай ойнайтыиына
жэне серуенде езш калай устайтынына ерекше кещ л белш ка-
рап ж у р у д щ манызы ете зор.
Б1реулер1не т у р а к т ы к е ц ш б е л у д щ ж е т 1сп е й т ш д 1п , ойды б!р
ж е р г е ж и н а к т а й ( Н л м е у ш ш п , д у р ы с т ы ц д а м а у ш ы л ы г ы , айтыл-
раннын барлы ры н б 1рден к а б ы л д а й а л м а у ш ы л ы г ы к е д е р п кел-
Т1рсе, ал б а с к а б 1р е у л е р 1 ж а б ы с т ы р у мен с у р е т с а л у р а асыра-
ды д а т у с 1ш к т 1 ая гы н а деЙ1н т ы н д а у г а т е з 1М1 ж е т п е й д 1. К и м ы -
лы ны ц д а м у ы н д а
ж е т ю п е с т т бар
б а л а л а р д а
б о ла д ы . А л
кейб1реулер1 у л к е н д е р д 1ц кемег1н к у т у г е
эбден д а г д ы л а н ы п ,
оларра б а т ы л д ы к т ы н жет1спеу1, с ы л б ы р л ы к кедерг1 келт1ред1,
м ун д а й б а л а л а р г а к е м е к т е с у керек, со д а н сон бар ы п уйренген
нэрсес1н т а к т а г а ш ы рары п
с ы з р ы з ы п
,
б а с к а б а л а л а р р а к о р с е т у
ар кы л ы
оньщ
е з ш е
ез1Н1ц
сен1МД1Л1Г1н
а р т т ы р у
п а й д а л ы
б о л м а к.
Вова барлык жардайда да улкендерден кемек сураура дардыланып ал-
ран... Бул тек сабак,та рана байк,алып койран жок, сондай-ак ки1нгенде, тамак-
танранда, ойнаранда да байкалды. Ол кулл1 сабак бойында
бос отырура,.
Т1ПТ1 б1рдеме 1стеуге умтылмай отыра беруге де бар ед1. Алрашкы кездерде
тэрбиепп Вовара кемектес1п ж урдк Егер бейнелеу тэс1Л1 ж анада рана мец-
гер1лген болса, онда онымен б1рлесе, сол тэс1лмен, жеке парак каразра сурет
салып, жеке кесек балшыктан жабыстырып жасайды. Ал бейнелеу тэскгп оган
бурыннан таныс болса, онда онын есше тус1ред1, кейде баланын ез! сурет
салып, жабыстырып жасай алатынына онын сен1м1н арттыру ушш уйрен-
Ш1КТ1 тэс1лмен салынып, балаларра керсету уш1Н де ол тактага шакыры-
лады. Сейт1п, кешшректе онда кызыгушылык пайда болды, баска балалар
сиякты 1ске К1р1су куштарлыгы да артты, эйткенмен де б1разга дей1н оган
батылдык пен сылбырлыктыд зияны тиш журд1. Тек б1рте-б1рте барып бар
лык балаларша, каркынмен жумыс 1стеуд1 уйренд1.
Б а л а л а р д а бо латы н кемцпл1кт1 тэрбиеш 1лер, к е б 1не ж а с ы н а
б а й л а н ы с ты деп с ы л т а у р а т а д ы . Б 1 р а к т а б!р ж а с т а р ы б а л а л а р
ды н п р о гр а м м ан ы т у р л 1ше м ецгерш , т у р л 1ше ж у м ы с 1с т е й т 1Н1
беЛ Г1 Л 1
р о й
.
37
Эр уак ы тта кагылез, педагогтыц жэне та к та г а шыккан ба-
ланьщ керсеткенш тез кабы лдайтын жэне мецгерыген тэс1л-
мен ездер1 де та к та г а шырып бейнелеуге дайын туратын, кулл1
с а б а к барысында кещ л аударып к а д ал а сурет салган балалар
да бар
р о й
.
О лар уш ш мецгер1лген кез келген формадагы з а т
тарды ц суретш салу ешкандай киыншылык келт1рмейд1. Б1рак
б а с к а ш а турл1 балал ар да бар.
Мысалы, Аня, тшт1 кыска уакы тка да, кещ л койып тьщдай да, карап та
оты ра алмайды. К ебш е аягына дешн тындамай тапсырманы орындаура ю-
р1сш кетед1, сондыктан да ештемеш дуры с ютей алмайды, сол асырыстыктын,
салдары салды р-салакты кка экеп сокты. Салран суретш щ былганыш болраны
езш щ де наразылырын турызды, сондыктан оны одан арман былрай тустк
Кез келген тапсырманы орындау Аняра улкен киыншылык тугы за бердь
Ж алпы кимыл т э ж 1рибес1Н1н
ж о к т ы р ы
ангарылды. Сонымен
б1рге Аняньщ
назарын бер1лген тус1нжке аудару, аярына дешн тындап тус1Н1п алмай турып,
оган сурет салуды бастатпау, бейнелеуге дешн кол кимылын белсенд1 ету
одан талап етш етш ш тус1нд1ру шаралары сэтт1
ш ы р ы п
,
нэтижеде бул кыз
с у р е г п ж аман салмайтын болды.
С ей т1п, бул кыздьщ бурын менгер1лген форма жасайтын кимылдарды кер-
с е ту с13-ак колдана алатынына тэрбиеш1н1н кез1 жетт1, онын бел сен дш п н
дам ы ту уш1н одан Т1ПТ1 жи1 сурайтын болды, так тага шакырып бейнелеу-
дег1 к,ажетт1 кимылдарды менгертуге ж атты кты руга тырысты.
Эр баланыц артта калып коюшылык, себеб1не кещ л аударып
зерттеуге, педагогикалык дифференциалды эсер етуге барыттал-
ран дара тэс1л балаларра бейнелеу э д к т е р ш мецгеруге ке-
мектесед1.
Эрб!р с а б а к та
бал аларды ц
тапсырманы
калай орындап
ж атканын, бал аларды ц кайсысы кай кезде киналатынын керу,
бер1лген тапсырманы умытып, кажетс1з нэрселермен шурылдан-
гандарды мукият бакы лау эбден каж ет. Ж ум ы сты ц темен са-
палы болуын унем1 баланыц каб1лет1 жоктырынан деп карау-
ра немесе ж ак сы ж а с а у г а тырыспауынан деуге болмайды.
С у р е т
с а л у
мен ж а б ы с т ы р у к е з ш д е
б а л а л а р объективт1
к и ы н ш ы л ы к т а р м е н де аз кездеспейд1. М ы с а л ы , т а п с ы р м а н ы ц
б э р 1н, т э р б п е ш 1Н1Ц т у с 1н1п н ол эр у а к ы т т а т у ге л е с 1нде с а к т а й
а л м а й д ы . У м ы т ы п к е т к е н д ж т е н ол не ж у м ы с ы н м у л д е т а с т а й -
ды, не к а ж е т с 1 з н э р с е л е р д 1 гстеп, оны булд 1р е б а ст ай д ы . Е г е р д е
п е д а г о г б а л а н ы ц к и н а л г а н ы н дер к е з ш д е сезш , с у р е т пен ж а -
б ы с т ы р у д ы ц тэртгб1н естер1не салып , к е м е к т е с с е б а л а к о й ы л г а н
М1н д е т т 1 а т к а р а д ы , оран е з 1 де дэн риза б о ла д ы .
Кейде саб ак ты ц дуры с ету1 мен тапсырманыц орындалуына
кеп у ак ы т колмен шиыршьщтаудыц салдарынан кургап кеткен
балш ы к та к едер п келт1ред1, бул кезде балшык созылгыштык
касиет1н жойып, у п л е беред1. Егер оныц колындагы кепкен ке
сек балшыкты дер кезшде ж ак сы балшыкпен ауыстырып, сэт-
С
13
ДЖТЩ себеб1 балшыктан екен1н бал ага б1лг1зсе, онда бала
ез ойлаганын ж абыстырып ж аса п кету1 мумк1н. Сэбид1ц ж у
мысына кейб1р усак-туйект1ц де кедерп келт1рет!ш бар.
Леночка кызыл бояумен колын былгап алды;
осыган р ен ж пен дтчеп,
онын сурет салура ынтасы болмай калды. Буран мэн бермеген тэрбиеип
ж умысты одан эр1 жалрастыруды талап еткенде бул кыз жылап Ж1берд1. Ол
к,ыз турл1 тус т 1 юшкене шарлардын суретш салуды тек тэрбиеипнщ «К,олын-
ды жуып келе
р о й
»
деген сезшен кешн рана тынышталып, ойдагыдай аяктап
шьщты.
Кейде балаларды н форма жасайтын кимылды жете менгер-
м е г е н д т н щ себеб1 олардын мумкшд1гш тэрбиеипнщ жете ба-
раламагандырынан да болады. Уш ж асар баланы эл1 юшкентай
деп есептей отырып, педагог оран анык етш сурет салрызбайды,
салган суретш аяктауды талап етпейд1, салынраннын бэрше
к ан агаттан ады да «Эл1 к1шкентай
р о й
,
келес1 топта уйренер»
деп карайды. Балаларда: «Окасы жок, болранынша болар, ты-
рысып не керек!» деген ш ю р орнырып калады. Карапайым даг-
дыларды тем енп топта калыптастырмаран бала к е л е а топта да
саяксып калып кояды, оран педагог сурет салу мен жабысты-
руды уйретумен б1рге оньщ нэтижесшде болран жацарыдай
немкурайды кезкарасын езгертуге де кеп куш ж ум саура тура
келед1.
Сэби лерд
1
н ек1нш1 тобында бейнелеу программасын менгеру
кептеген техникалык дардылар мен шеберл1ктерд1 к а ж е т етед1.
Балаларра карындаш пен кы лкаламды дурыс устатып уйре
ту одан эр1 ж алгасты ры луга
ТИ
1
С.
Б ала колында карындаш-
тьщ дурыс у сталуы
бейнелеу
М1ндет1н атк ару жолындагы
кажетт1 кимылдьщ ерк1нд1Г1 мен жеш лд1пн камтамасы з етед1.
Балаларра фломастер беру мумкш болран жардайда; олар ашык
туст1 ж ал п а к сызыктар ж у р п з у г е мумк1нд1к алады, олармен
сурет салу упин катты басудын, кажет1 болмайды, ейткеш оны
к агазга сэл рана типзсец болды,—
13
калдырады. Фломастер-
лермен салынран суреттер ез1Н1н б е й н е л ш п м е н , ашыктыгымен
балаларды куантады.
Балаларра кы лкаламды бояура дурыс матыруды, 61 р кимы л
мен рана артык бояуды ыдыстын ернеу1не саркып тастауды у й
рету керек. Бул топтары балалар эр турл1 бояумен сурет сала-
тындыктан, кы лкаламды б1р бояудан шырарып, еюнгш бояура
матырудан бурын, оны сура салып жууды, сонан сон ж ещ л ки
мылмен
онын ушын
салфеткара
сурт1п к ургатуды
уйрету
керек. Кы лкал ам ды салфеткамен немесе шуберекпен суртуге
болмайды (тэж1рибеде бул эл1 кездесед1): мундай с ур туд щ сал-
дарынан кы лкаламнын кылы жулынып, формасы да езгерш
калады (кылкаламнын кылы б1р-б1р1не жабысып, к а л а к сиякты
болып кал ад ы ), будан сон салфетканы колга алып, одан оны
кайта орнына кою га кеткен у ак ы т та боска кеткен уакыт,
кейде Т1ПТ1 салфеткадан лас тамшылар суретке тамып та ке-
тед1.
Балаларра кы лкаламды боска ж уа бермеуд1 де эуел бастан
уктырьгп койган жен. 0йткен1 балалар кы лкаламды баска бояу
ра матырарда рана жумай, жан,а б1рдемен! бейнелеуге кешкен
39
сайын, Т1ПТ1 сол бейнелеп отыр-
ранньщ б е л ж т е р ш 1 бейнелеген-
де де жуушылык, ж ш кездесе-
Д1 .
К ы л кал ам ды баска т у с т е п
бояура маты рарда рана ж ууды
балаларра ескерту эбден к а
жет, ейтпегенде бояу да бузы-
лады, сонымен б1рге кеп уак ы т
та боска кетедь Егер с
1
з б о я у
ды дуры с пайдалануды балара
жуйел1 турде уйрететш болса-
ныз, онда жыл аярында б а л а
ларра б 1 р саб ак ты н езш де ал-
ты туске дешн
бояу
беруге
болады.
Балаларра
карындаш пен
кы лкалам ды к агаздан кетер-
мей турып
сызык
ж ур п зуд 1
жэне денгелек
формалы зат-
тардын суретш
салуды уйре-
очндздер. К ы л калам ды тек ушымен ж у р п з у керек, ейтпегенде
онын кылы бузылады, эр1 сызык та туз у сызылмайды. Бал алар-
дыц сызыкты элденеше рет кайталап сызбауын б акы лау керек,
ейткеш кептеген бояу суртш ш , дактанып кал ады да, бейнелеу-
ге кеп уак ы т текке кетедь
Б а л ал а р д а ж ещ л кимыл дардысын калы птасты ру ете ма-
нызды. С а б а к бойы бал аларды н карындаш пен кы лкаламды
зорлана куш ж ум сам ай, еркш устауы н бакы лау керек.
Кимылдын ьщгайлылырын сезшш, колдьщ жэне саусак тар-
дьщ икемд1 болуын б ай к ауга мынадай жаттырулар кемектесе-
д1: бала (алгаш ында тэрбиеш! де) он колынын уш саусагымен
карындаш ты немесе кы лкал ам ды устап, сол колымен баска зат-
тарын алып,
саусак тары м ен жогары-темен жылжытып керу
керек. Егер сау сак тар ы карындаш ты немесе кы лкаламды катты
кысып алган болса, онда мундай кимылды ж а с а у мумкш емес,
оны баланын вз1 де сез1п сау сак тар ы н босатады.
Жен1л кимыл
мен ерк1нд1кт1 калы птасты ру тапсырманы
б1рт1ндеп курделенд1ре тусуге де м ум ю н дш беред1.
Ж а с ы тертке к ар аган балаларра кимылды дер кезшде ток-
татура уйрету керек. Кол кимылын сэбилердш б1р1нш1 тобында
талап ет1лгендей кагаз шет1не жеткенде б1р-ак токтатпай, бей-
нелеуде кажетт1 баска да нуктелерге токтата б1лген1 жен. Мы-
салы, баскыш тьщ сурет1н салу кездег1
кимылдын узактыгы
оньщ баскыш тарыньщ улкенд1к шамасы мен кенд1г1не карай
белг1ленед1.
1 Мысалы, агаш Д1Ц1Н салган соц, бала кылкаламын ж уады да, тагы да
сол бояура матырып, онын. бутактарын сала бастайды.
40
Д а й ы н с у р е т т е р д 1 б о я у — б 1р к а т а р д ар д ы л ар мен с а п а л ы ки-
м ы лды т а л а п е т е т ш курдел1 к о м п л е к с а ш е б е р л ш : ырракты -
лык, е р к ш С1л т е у ш 1л 1к, ж е щ л э р 1 з о р л а н б а й ки м ы л ж а с а у ш ы -
л ы к, к и м ы л д ь щ барытын т у р а у с т а у (б!р бар ы тта б о я у к е з ш д е
ш т р и х т а р с а л у ) , к а р ы н д а ш у с т а у р а ж у м с а л а т ы н к у и ш б е л п л е п ,
онын, ш а м а с ы н б 1лу. М ш е бул д а р д ы л а р д ы ц барлы ры з а т т а р д ы
бейнелей б а с т а р а н н а н - а к к а л ы п т а с т ы р ы л а бастар ан .
Сэби лердщ екшип тобындагы балаларра бейнеленгенд1 бояу
жзне шимай сызыктарды б!р барытта ж у р п з е отырып (жогары-
дан темен, солдан онра немесе кирашынан), контур сызыктан
шырып кетпей жзне б!р орынды б1рнеше рет шиырламай тек
контур шецбершде рана уйрету керек.
К ары ндаш пен кы лкалам аркылы бояудыц е р е к ш е л т н еске-
ре отырып, зр
турл1 кимылды б1рден калыптасты ру каж ет.
Сейтш, карындашпен с у р е г п бояу кезшде кимыл узьтместен
тутас эр 1 де, бер! де (жогарыдан теменге, солдан он?а немесе
ецю ш теу) ж ур е д ь Бояумен бояу кезшде сызык б1р барытта рана
жэне ол эр у ак ы тта б!р ж ак тан (жорарыдан, солдан), у з ш -уз ж
журпз1лед1. Кимылды токтатпастан, б!р тутас ет
1
п жург1згенде
суретт1н, бет1 тег1с болмай
шырады, кылкаламнын, кылы да
копсып кетед1.
Т еменг1 то п та к а р ы н д а ш
пен к ы л к а л а м д ы к аразра б а с ур а
ж у м с а л а т ы н к у ш т 1 к а л ы п к а к е л т 1ру М1н д е т1 к ой ы л м ай д ы , со-
лай б о ла т у р с а д а к ар а з ж ы р ты л ы п , к а р ы н д а ш ушынын, сын-
б ауы , к ы лкалам ны н, б у л ш б е у 1,
ал егер к а р ы н д а ш жетерлп<
б а с ы л м а с а , суретт1н, н аш а р кер1нет1н1н еск е р т ш , с а к т а н д ы р у
ж а с а р а н ж е н .
Е гер , С1здер,
б а л а л а р р а
жумыстын, т е х н и к а л ы к эд1стер1Н
д у р ы с у й р е т е т ш б о л с а ц ы з д а р , онда олар б е й н е л е у д щ эр турл1
м1ндеттер1н ерк!н де, ж е щ л м ен ге р е д ь С эб и л ер д 1ц ек1нш1 то-
бы нда б а л а л а р кимылынын, сан а л у а н тур1 мен о л а р д ы н кол
е р ю н д 1п н щ д а м ы т ы л р а н ы е т е маны зды . Б е й н е л е уд е к а н д а й д а
б 1р заттардын, то б ы н с ы з у д ы ц бгр рана эд1С1н т а р а т у д ы ц к а
ж ет! ж о к , эр турл1 ЭД1СТ1 к о л д а п - к у а т т а р а н ж ен . Ш т ам п ы р а ай-
н а л д ы р у (« бул з а т т ы ц сурет1н тек бы лай рана с а л у керек» д е у )
б а л а м у м к ш д 1 п н ш е к т е у болады . М ы с а л г а , ай тал ы к , д е н г е л е к
ф ор м ан ы со л д ан оцра к а р а й да, оцнан солра к а р а й д а сызура
б олад ы , ал б а л а ки м ы л ы дэл шыратын болып эбден к а л ы п т а с -
к а н д а оны к а р а м а - к а р с ы ж а р т ы д о г а л а р д ы дэл туЙ1ст1ру ж ол ы -
мен де са л ур а болады .
Б е й н е л е у д 1ц тэс1Л1н табири е с у зац ды лы ры м ен ба й ла н ы с ты -
рура д а б олм ай ды . Е гер а га ш ж е р д е н е с ш шыратын бо лс а, онда
оныц с у р е т ш тем еннен ж о г а р ы к а р а й с а л у керек деген урым
т у м а у р а ТИ1С немесе б у т а к т а р д ы ц а га ш Д1щнен ес!п ш ыратынын
м ы ктап у с т а п алып, эуел1 а г а ш д щ ш , сод ан соц б у т а к т ы немесе
кер1С1нше с а л у ш а р т емес. Б у л а р а д а б а л а л а р д ы ц сы зьщ ты кай
барытта болсын, ж о г а р ы д а н тем ен к а р а й д а, тем еннен ж о г а р ы
(
41
карай да, солдан оцга карай жэне оцнан солга карай да ерюн
сыза алуына умты лу керек.
©з колын эл1 еркш мецгере коймаран к1шкене бала уш ш жо-
рарыдан темен карай сызык ж у р п з у бэршен де онай болады.
Б ул кезде темен жылжыран колмен б!рге кы лкалам да ж ещ л
жылжиды. Кимыл да табнри эр1 еркш болады. Теменнен жога-
ры карай сызык сызу колдары кы лкаламды езгертш устауды
(кимыл кы лкалам ны ц ушымен болуы ушш) к а ж е т етедь К ы л
калам ды колына жендеп устауд ы эл1 дуры стап уйрене коймаран
бала теменнен жорары карай сызык
ж у р п з у уш ш колдары
кы лкал ам ды саналы турде езгертш устауды , эрнне, б ы е кой-
майды, эдетте олар кы лкалам ны ц кылын ж огары карай ите-
ред1. Б удан кы лкалам ушы жайылып кетед1, эр! каразра
Т1 ре-
лш, сынып бул1нед1, ал сызык та ж улы м -ж улы м болып шырады.
Б ал а колдары кы лкалам ды жардайра карай езгертш устауды
тек ол кы лкал ам ды колра еркш де эр! сешмд1 турде дуры с у с
тауды эбден ж ак сы бшгенде рана уйренедй
С ур ет сал у эд1С1мен балалар шектелмесш, олардыц эр б1реу1
ездерш е кайсысы ыцрайлы болса, соны тацдасын. Ец жаксы -
сы бал алар эр турл1 ТЭС1ЛД1 мецгерсш. Сонда кол икемд1 де эр1
шапш ац кимылдайды,
ал
бейнелеу — мэнерл1
де,
кызьщты
болады.
Балаларра сурет салуды, ж абыстыруды , апплнкацияны окы-
туда бейнелеу т э с ш н керсете отырып тусшд1ру к езш деп пе
дагог С
031
Н
1
Ц де улкен мэш бар. Тусш д1ру мен оны керсетуд1
б1р1кт1ру дагды мен ш е б е р л п т , оны баска ж агдай да колдану-
ды (бейнелеуде колданатын т э с ы тек бул рана емес, баска да
заттар мен кубы лы стар бар гой) жете мецгеруге кеп м ум к ш дж
бередь
Б аланы ц к т е й т ш
ш
ж енш де алдын ала т у с ш ж беру 1, ол 1с-
тщ ойдарыдай орындалуы мен каж етт! дагды лардыц мецгерь
луш е мумк1нд1к беред1. Сондыктан кандай да б!р тэал д1 керсе
те отырып, тус1нд1руге б1реуд1 так та га шакырып (ец эуел1 т ап
сырманы ж ак сы кабылдайтынды) оран с у р е г п калай салуды
керсете отырып тусшд1руд1 тапсырран жен. Б алалар муны ете
кызыра 1стейд1 (эрине, т у с ш п т толыгымен кай талау тек ере-
сек балаларра рана ж е щ л ).
Т эрбн еш ш щ тус1ш п дэл жэне аз сезд1 болуга тшс. Мысалы,
бейнеленгенд1 калай бояу керект1пн б алаларга керсете отырып,
тэрбиегш былай дейдк «Кылкаламды жогары дан темен ж у р п -
земш, тары ж огары дан темен, кайтадан жогары дан темен».
Б аска б
1
р саб ак та т у с ш ж кецекм мумкш: «Бояй отырып к ы л к а
ламды токтам астан ж огары дан темен карай ец акырына дешн
б1р-ак ж урпзем ш ».
Бейнелеу ж у м ы с ы — ■
эстетикалык тэрбиенщ мацызды кура-
лы. Сондыктан тапсырманы тусшд1руд1 ойлана отырып, образ-
ды, зат пен кубы лы ска тэн т у а ш к т1 сездерд1 1р1ктей б1лу к а
жет. Сонда гана сурет сал у мен ж абы сты ру ж е н ш д е п усыныс
бала кендлшде эмоциялы кол дау табады. Тусшд1ру кезшде
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сакулина Н. П. Комарова Т. С. Балалар ба шасында'РЫ - бет 70

text:
2
0
0
Жалгасы
Сушкт1 ер-
теПНЩ б 1 р
кешпкерш
ж абысты
рып ж асау
Ертеп К1-
таптыц му-
к,абасын
салу
Балаларра б ел гш ертеплерде-
п кешпкерлершщ тэн ерекше-
лжтерш байкап, эр1 оны жа-
быстырганда бере б1луге уйре
ту. Бурыннан таныс бутш б1р
кесек
балшыктан
жасайтын
д1стерд1 колдана отырып, фи-
гураны аягынан тш тургызу.
1{ол мен аяктыц кандай да
болмасын б!р кимылын берп зу
М укабаньщ алдыцгы не сонгы
бетш деп суреттщ немесе орна-
менттщ курылысынын ерекше-
лжтерш
бере
б 1лу.
М укаба
ушш алынган кагазды н ецше
одем1
туст1
тацдау,
мукаба
ушш алынган суретте жэне т у
сш 1р1ктегенде ертепнщ мазму-
нын кам туга тырысу. Эстети
калык кабылдауларын дамыту
болганнан кешн, турл1
т у с п
кагаздан эр
турл! формадагы уш вазаны ойып-кию-
ды беру. Вазаларды м у м к ш д тн ш е топ-
тауды керсету уппн так тага шакыру,
эркайсысын ездершше ж айгастыру. Ж е-
Л
1
м деу.
С абактан бурын жэне сабакты н устш де
тандап
алынган
ертектерге
ж асалган
иллюстрацияларды, сол сиякты ертеп
кешпкерлерш — ойыншыктарды карау.
Бутш б!р кесектен жабыстырып ж асау
ЭД1С1Н, эрекеттщ б 1р 1зд ш п н еске т у а р у .
Кейшкерлерге тэн кесюндерш бере б1лу-
де жабысты ру эд к ш д е езшше 1зденунл-
Л1КТ1 кетермелеу.
С аб ак басталардан б1раз
бурынырак
топ белмесшде
К1тап мукабаларыныц
эдем1 жэне эр алуан дайындалгандары-
нан керме ж асау. Оларды балалардыц
керуш; м укабадагы суреттерд1
салыс-
тыруын колдап-куаттау.
С аб ак басталарда балаларга
мукаба-
лардыц эр турл1 даярланганын, сурет-
тердщ жайласуын, тустердш 1р1ктелуш
керсету. Эркайсысына м укаба ушш кан
дай да болмасын б1р немесе бул тустен
(белек столдыц устш де ж аткан) кагаз
тацдауды усыну. Бхрнеше балалардан
олардыц неш салмакшы екенш эр! ка-
Ж ел1мдеу
^фон) ушш па
рак кагаздар
Тандап 1рштел-
ген ертеплерге
арналган ил-
люстрациялы
ютаптар, ерте-
п д е п кешп-
керлерд1 бей-
нелейтш ойын
шыктар. Б ал
шык.
Керме ушш
Достарыңызбен бөлісу:


К1таптар,
эр
турл1 тустеп
кагаз парак-
тары.
Гуаш ь
(6 — 8 турл 1)
бояуы, бояу-
ларды аралас-
тыру эр 1 агар-
тылран туе алу
ушш кажет1*1
палитра
бакылау, ба
лалардыц тэ-
Ж1рибес1н юр-
Г13у
Ертеплердщ
сю ж етш б1лу,
ертеп кешп-
керлершщ М1-
нездемес!
Кдтаптар ж а
йында оцпме-
лесу: кандай
ютаптар бол
ды,
О Н Ы К1М-
дер 1стейд1.
К.1М кандай ю-
таптарды, жа-
зушыларды,
композитор-
ларды б1лед1.
Кдтаптыц ек1
суретцпам ен
таныстыру
Жалгасы
1
2
3
4
1
5
6
7
8
«Ерте шык-
кан кектем»
атты такы-
рыпка су-
рет салу
«Ракета
Айка ушып
барады»
деген такы-
рыпта ап
пликация
Ерте шыккан кектемге тан
ерекшел1ктерд1 — кеплд1р
аспан, жер кардан,
езен
мен булактар муздан ары-
лып,
агаштарда
бурш1к
жарды, кустар ушып келе
бастады. Ерте шыккан кек
тем уш ш кандай тустщ к а
жет
екенд1г1н
аныктау,
оларды сурет салканда пай-
далану. Дымкылдатып' са-
лудары
акварель техника-
сын уйрету, жер мен аспан-
ныц шектен тыс кещст1пн
керсету
Кажет болса ек| буктелген ка-
разды
кию
тэс1лш
колдана
отырып, детальдарсыз ракета-
ныц формасын беру.
Айды ойып-киып алу, эр1 Айра
ушып бара жатканын керсете-
пндей е т т ракетаны жайгас-
гыру. Егер б1реулер1 жерд1, не
баска планеталарды керсеткга
келсе, оларды киюына болады
лай салатынын сурау. С ур егп салран-
да, салу жуйесшдеп мумкш болатын
айырмашылыктарды керсету
Серуендеп журген кезде
шырып
келе
жаткан кектемнщ белг1лер1 — ала кар
ла рды, шалшыктарды, кеш д ар аспан-
ды, кустарды бакылау. Ерте шыккан
кектемд
1
бейнелейтш К1таптардары су-
реттер мен картиналар репродукциясын
1р1ктеп алу. Сабакты ц басында оларды
карау жэне кектем белплер1 жайлы эц-
г1мелесу. П ар ак кагазды сура малу тех-
ннкасын
керсету, соррышпен кургату,
аспан тусше лайыкты бояуды козрау,
онымен дымкыл кагаздыц 61'р белепн
жорарыдан темен
жару. Теменп жа-
рын
— жерд1, эл1 кар жатыр дегенд1 61л-
Д
1
ру
ушш, ак кушнше калдыру. Ала
кар уш ш бояу тацдап алу эр! оларды
дымкылдатып салу. Кай жерге, эрк1м
агаш, буталарды кара немесе сары-ко-
цыр бояумен салгысы келсе, салуына
болады
Сабак басталудан б^раз мезпл бурын
ракетаныц, Айдын., Жер шарыныц су-
реттерш керу. Киык уш ш лайыкты к а
раз тустерш 1р1ктеу. Балалармен олар-
дыц ой-птрлер1 жайлы эцпмелесу, ра
кетаны киюдыц эр турл1 жолдарын кер
сету
Ерте шыккан
кектемд1 бей
нелейтш су-
реттер мен
картинкалар.
Калыц альбом
кагазынан ак
парактар. А к
варель бояула-
ры, эркайсы-
сына 1 рI кыл-
калам
Фото мен су-
рсттердеп ра
кета мен А й
дын бейнеск
Киып алура
арналган куц-
прт жэне тус-
т1 парак ка-
раздар
'Габиратпен та-
нысу, ссруен-
деу, эцпмелер
етк1зу, бала
ларра кектем
жайлы блен
дер окыи, оны
жаттату
Космосты иге-
рудеп б1здщ
табыстарымыз,
космонавтар
жэне ракета-
лар жайлы ба-
лаларга айтып
беру
Жалгасы
1
2
|
3
4
5
6
9
10
11
Топ белме-
С1 мушсше
сурет салу
Уй жануар-
ларымен
Квр1Н1СТ1
жабысты
рып жасау
Балалар
бакшасын-
да ем1р су
ретш юшке-
не ацдар-
Заттардыц
салыстырмалы ке-
лемш бере алура, ж азыктыкка
эларды жайластыруга, сондай-
ак
(жорары-темен,
оцга-сол-
ра, ортага)
заттардыц езше
тэн тустер1 формалары жэне
курылысы женшде уйрету
Бурыннан калыптаскан
каб1-
летше
орай, б1рнеше
(2—
3
)
жануарларды балшыктан ж а
сау, олардан топ куру. М а зм у
нын тэж1рнбеден немесе к1тап-
тан алу
Балалар бакшасында ем1р су
ретш юшкене ацныц (коян, те-
щз шошкасы, атжалман т. б.)
формасы мен дене курылысын-
С абакка
дешн
балалармен
бгрге топ
белмесш, ондары турран барлык заттар
дыц кандай да болмасын б!р кабырра
ж акта турранын карау.
Олардыц барлырыныц келем! жарынан
б1рдей емес екешн ескерту, балалардан
кайсысы бшк, кыска т. б. екешн сурау.
Эркайсысына
белменщ
(кабырраныц)
кайсы белепн салрысы келетшш тацда -
ту. Соран лайыктап устелдер мен орын-
дыктарды кою. Суретт1 неден бастау
к аж е ттш гш , оларды б1рте-б1рте калай
орындау ж уйе а жайында жалпы ескерт-
пелер беру. К е щ е пк
пен келемдж ара
катынастарын балалар дурыс таба б1лу,
б
1
лмеуш бакылау. К,атты баспастан к а
рындашпен суреттщ салынатынын есте
рше салу
Олар жабыстыра алады-ау деген ж ай
лы сабак етуден б1раз бурын балаларга
окып беру. Олардыц естерше оларга та-
ныс эцпме, ертектерд1 туар ш , солар-
дыц 1шшен кайсысын салатынын тандау-
ды усыну. Балалар жабыстыра алатын
жануарларды бейнелеген суреттерд1 са
бакка экелу
Б
1
р апта не онан да кеп уакыт 1шшде
анды бакылау. Ж олай оныц ерекшел1п-
нщ кылыгын атап етш, оныц дене фор-
масына, басына, табаныныц узындыгы-
на т. б. кещл аудару. С абак басталар
К,алыц ак к а
газ, альбом
парагы. Гра-
ф игп жэне
турл1 туст1 ка-
рындаштар
Ацдар жайлы
эцпмелер мен
ертектер, су
реттер, бал
шык
Калы н ак к а
газ, граф игп
жэне турл1
туст1 карын-
даштар немесе
«Турмыстык
заттар, ме
бель» деген та-
кырыпта эцп-
ме етюзу. Ме-
бельдер кан
дай турде бо
лады, оларды
К1М,
калай, не
ден
1СТеЙД1?
© 3
0М 1рЛ1К ТЭЖ 1-
рнбелерш кам-
ги отырып, ба
лаларга эцп-
мелеп, окып
беру
Уй жануарла-
ры дуннеамен,
эдебиегпк об-
раздармен та-
нысу
Табигат муш-
сшдеп анды
бакылау
2
0
3
-
Жалгась
12
13
14
дын суретш
салу
Тупк! ой бо
йынша ж а
быстыру
«Сенбш к»
атты такы
рыпка су
рет салу
Тупк1 ой
бойынша
сурет салу
дары ерекшелштершщ
тын бере б1лу
сипа-
Жабыстыруды
езд!Г1нш е
ел-
шеп-шшу.
Балаларра
таныс
жабыстыру эд1стерш, эр1 фи-
гураны
рет-рет1мен
жасауды
колдану
Кандай да болмасын жумыс
ты 1степ жаткан адамдардын
фигурасыньщ
жай-кушн бере
б1луге, К1м не 1степ жатканын
елдщ бэрше тусшшт! етш беру
Суреттщ
мазмунын,
катысу-
шылардын,
характерш
ойлап
габу
алдында барлыры да ан,ра келш, сурет-
т1 салганда нелердщ к а ж е т т ш гш белп-
леу. Балалар орындаура отырран кезде,
оларга кандай ретпен сурегп орындай-
тындарын, дене мушелершщ салыстыр-
малы келемш сурак беру аркылы анык
тау
Сабактан б1р-ек1 кун 1лгер1 балаларра
жабыстыратын затыныц мазмуны ж ай
лы ойлап, тандауды, ютаптардан, су-
реттердй ойыншыктарды карауды усы-
ну. Жабыстырудын кейб1р эд^стерш ес
терше салу. Барлык жумыстарды, кер
сетш, балаларра олардын ен тартымды-
сын тандап алуды усыну, ез1 тандара-
нын тус1нд1ру
Лениндщ се нб ш к жайлы айтып беру.
Балалар бакшасындагы сенбшктег1 ен-
бект1 бакылау. Ол сенбш кке барынша
ат салысып катысу. Квргендерш сурет-
те беру. Барлык суреттерд! топка неме
се вестибюлге ш п кою
С абак басталардан б1р-ек1 кун 1лгер1
ойлануды, эр1 салынатын суреттщ маз
мунын тандауды усыну. Айналадан ба
лалар каншама кызыкты нэрселерд! ке-
ретшш еске салу. Осыньщ бэрш салура
болады. Ж умы с тэс1лдер1мен бейнелеу-
дег! б1р
13
Д
1
Л
1
КТ
1
айту
акварельд1
бояулар
Балшык
Ж ай жэне
турл1 туст! ка-
ламдар, аква
рель^ бояу
лар
Караз, ездер1
каларан ка-
рындаштар
мен бояулар
А. Коновтьщ
«С енбш к» ат
ты энг!мес1н
оку. Алдары
болатын сенбь
Л1К жайлы эн-
пмелесу. Ул-
кендердщ ен-
бектерш ба
кылау
о
4
^
ю
Жалгась
1
2
3
4
5
6
1
2
3
«Вазалар-
дагы кек-
темп гул-
дер» деген
такырыпта
заттыц
031
-
не карап
суретш салу
«Балалар-
мен турран
улкен
адам» де
ген такы-
рыпка жа-
быстырып
жасау
«Кала ус-
ТШДеП Б1-
Р1НШ1 май»
деген такы-
Кектемп
гулдердщ езше тэн
ерекшелжтерш формасы
мен
тусш щ курылысын, оныц ке
лемш,
бутактарда
орнала-
суын, вазадагы куй-жайын бе-
ре 61'луге балаларды уйрету;
гулд1 дэл
езшше бере б1лу.
Ж ай
карындаш
жэне
аква-
рельмен салу кабш етш нырай-
ту
Улкен
адам
жэне
баланыц
бейнесш б1лд1рет1н ею фигура-
нын пропорциясын
бейнелеуд1
балаларра
уйрету.
Формасы
мен курылысын
бере отырып
Достарыңызбен бөлісу: |


title: адам фигурасын жабыстырып

text:
адам фигурасын жабыстырып
ж асау кабш етш ныгайту. Ж а
быстырып
ж асау
эдютершщ
бурыннан уйрет1лген1н
(илеу-
Д1, созуды, шымшып
алуды,
тепстеуд1 т. б.) пайдалану
Балаларра Б1ршш1 май мейра-
мынан безенд1р1лген уйлер, к а
ла устшдеп салюттер сек1лд1
кершстерден алран эсерлерш
Май
Вазадагы гулдщ езше балалармен б1рге
тексеру, еамджт1, оныц формасын, к у
рылысын, тусш, вазадагы гулдердщ ор-
наласуын аныктап, е ам д ж сабактары-
ньщ осу
багытын колымен
барыттап
керсетуд1
усыну.
Вазаны н
формасын
аныктау. Суретш (парак кагаздагы ор-
наласуын),
композициясын
ойлануды
балаларра тапсыру, эуел1 жай карын-
дашпен
(н е пзп формасын, е ам д ж тщ
формасын белплеу), сонан сон бэрш ак-
варельмен салу
Улкен адам мен баланьщ фнгурасы ке>
лемшщ катынасы
жайлы
балалардын
сез1М1н, фигура курылымыныц жэне му-
шелершщ формасы жайында аныктау.
Адам фигурасыныц калайша б1р
13
Д
1
-
лжпен жабыстырылатынын балалардан
сурау. Ж ум ы с
барысында
жумыстыц
дурыс эд1стерш колдану жайлы ескер-
ту, адамдардыц
фигурасын дэл беру
максатын кездеу
Балаларра
кала калай
безенд1р1лгеш,
кандай салюттерд1 кергеш жайлы су-
реттеп беруд1 усына отырып, олармен
Б1ршш1 М а й мерекеа жайлы эцпмеле-
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sakulina-n-p-komarova-t-s-balalar-ba-shasindari.html?page=72#Улкен_адам_мен_баланьщ_фнгурасы_ке>_лемшщ_катынасы_жайлы_балалардын_сез1М1н,_фигура_курылымыныц_жэне_му

title: адам фигурасын жабыстырып


title: — 3 - Сакулина Н. П. Комарова Т. С. Балалар ба шасында'РЫ

text:
2 — 3 гулдерд1 (нарцисс, кыз- ралдак немесе бэйшешек), формасы кара- пайым юшкен- тай керамика- лык кыш ку- мыраны жай граф игп к а рындаш, аква рель, келем1 машинкада ба- сылатындай караз Улкен кесек балшык К у н п р т рецде- п (боз, кепл- Д1р) эдеттеп машинкада ба- Ойын жэне се- руендеу кезш- де балалардын кещлш улкен адам мен ба ланыц келем! шамасыныц аракатынасы- на аудару. Скульптура- лык бейнелер- Д1 карау. Безенд1р1лген каланы, са л ю т а бакылап керу. Иллюс-
Жалгасы рыпка су рет салу «Аю бала- ларымен» деген такы- рыпты кол лектив бо лып жабыс тыру «Вазадагы гулдер ат- ты» такы рыпка (ез турше к а рал) аппли кация Кемшрко- сак, жайлы суретке туаре б1луд1 уйре ту. Эр турл1 пропорциядагы уйлерД1 суретте бере б1лу — к,аб1летш ныгайту, агарткыш- пен араластыра отырып, ка- ж етп бояулар турш жасау; кылкаламнын. бэр1мен жэне ушымен жумыс жасау Балаларды эр турл1 улкендж- теп жануарларды бейнелеуде, олардыц фигураларыныц коз- галысын бере б1луге уйрету, олардыц кейшн, айкындыгын дэл беруге умтылдыру. Про порцияларын дэл сактай оты рып, жануарлардыц фигура- сын тутас кесектен ж асау Аппликацияда гулдер мен жа- пырактардыц ездерше тэн ерекшелштерш бере б1луд! ба лаларга уйрету. Олардыц фор масы, тус1, улкенд1п Дога тэр 13 Д 1 кемшркосак фор масын, ондагы тустердщ ката- су. 1\алада уйлердщ келем1 эр алуан болатыны эр1 эр турл1 боялатындыгы жайлы сез1мдерш аныктап, оларды ба лалардыц сала алатын жалау, ту, эр турл1 ленталар, алау, эшекей турлерш атап ету. Ж ан-ж акка шашыраган салют оттарын калайша салатынын ойлауды, сурегп кагаз парагына калайша жай- гастыруды балаларра усыну. Сурет ком- позициясы эр турл1 бола алатыны ж а йында (келденец, тш) кажет болганда айтып беру А ю мен оныц балаларыныц ойыны ж ай лы елецдерде калайша суреттелетш1 т у ралы сейлесу, ойын кезшдеп ж ануар лардыц мумкш болган кейшн аныктау. Б утш б1р кесектен жабыстыру эдютерш балалардыц естерше алуын усыну. Ана аюды К1м жабыстыратыны жайлы кел1- су. Сабакты ц аягында айкын фигура- ларды балалармен б1рге ажыратып алып, олардан жалпы к е р т 'с жасау Гулдердщ кандай тамаша екешне, олар дыц ашык сары бурпйктершщ калайша хр 1 екенше балалардыц назарын ауда ру. Гулдщ курылысыныц (ортацгы фор масын бурнпктершен) аныктау Кемшркосак жайлы эцпмелесш, сурет тер карауды, елецдер окуды балаларра сылатын ка- раздыц б1ра- зырак улкен- деу бет1. Гуашь Саз балшык Эр турл1 тус теп кагаз. Гулдер (ваза дагы калуж ница) Келем1 эдетте- п машинкада трацияларды керу Аюлар жайлы А. С. П уш кин- нщ ертепсшен немесе баска шыгармалар- дан, мысалы, «Аюдыц ек1 аш кез бала- лары» атты ер- тектен узшд! оку Табигатты бакылау Табигатты ба кылау. Кемшр-
Жалгасы ьэ со л. 5 6 13 рыпка су рет салу „Бул айда не кызыкты болды, су- рет1н сал“ Бурынгы тэж1рибеден ете кы зыкты мазмунды сурет салу уш ш даярлауга уйрету. Ойланган нэрсеш суретте кам- туды уйрету. Карындаш пен кылкалам ар кылы сурет салу эд1стерш же- Т1лд1ре тусу меу, екшнп сабакта сарайды бояуды усыну Бул айда ненщ кызыкты болганын б а лалардын естерше салу.


title: Кдм неш салгысы - Сакулина Н. П. Комарова Т. С. Балалар ба шасында'РЫ

text:
Заттыц ез турш е карап сурет салу у з д ж а з журпз1лед!. Ол
мектеп талаптары на ж акын сипатка ие болады. Б ал ал ар заттыц
курылысын,
б е л ж те р ш щ формасын, заттыц ©з тур ш е караган-
дагы касиеттерш , пайдаланатын заттарыныц бояуын (кектем-
д е п бутактар, вазадары гулдер, б©л*меде есетш ©амджтер) к а
рап, талдайды. Б ал ал ардан заттыц карагандагы ©з
турш е тэн
н е п з п касиеттерш , атап айтканда, тустер дщ ренктерш бере б
1
лу
талап ет1лед1. П а р а к к а (улкен парактар бер1лед1, суреттер гр!
салынады) суреттщ эдем1 де ыцгайлы салуына да кеш л бел1-
нед1.
Т эр б и еи п б а л а л а р д ы ж у м ы с т ы б!р 13Д1Л1кпен, ж а л п ы д а н бас-
т а у д ы , эуел1 ©те 1р! б е л ж т е р ш с а л у д ы , сонан со ц ©те м а й д а л а -
рын с а л у д ы уйретед1; ж а й к ар ы н д а ш п е н тек ж а л п ы у зы н -ы р г а с ы
о р ы н д а л а д ы , ал к а л г а н д а р ы б1рден к ы л к а л а м м е н с а л ы н а д ы .
Аппликацияда заттыц ©з турш ен э р б
1
р
буйым уипн жеке-же-
ке формалар ойып-киылады. Ойып-киылган вазалар немесе б а с
ка буйымдар балаларды ц т1лектер1 мен талгам дары на орай же-
л1мделед1: эрк
1
м ©зшше композиция жасайды.
Кец ж азы кты к тагы ж агдай л ар мен кешпкерлерд1 жайгас-
тыра алу к,аб1лет1 с ю ж е г п суреттермен аппликацияларда ныгай-
тылады. Алы стагы заттарды барлы к уак ы тта к1шкентай етш с а
луга бола бермейд1 (бул ©те уз а к т а болганда бел пл 1), б
1
рак
олар ж акын тургандардан г©р
1
паракта ж огары рак жерге орна-
ластырылады. Б алаларм ен б1рге бак ы лау кез1нде тэрбиеш! б а р
лык заттар толы к к©р1не бермейтшш, б{р1
жары м-жартылай,
ек
1
нш
1
С
1
н (мысалы, к ал ад агы уйлер)
калкалайтынына к©Ц
1
л
аударуы керек. С ю ж е г п суреттер мен аппликация айналадагы
дуниемен, б
1
здщ ел
1
М
13
, туган ел табигатыныц ерекшел
1
ктер
1
,
к алал ар мен кы стактар, курылыстар, совет адамдарыныц ©М1р1
жайлы эцпмемен б
1
рге уштастырылып отырылады.
Бейнелеу
1
С
1
балалар бакш асы ндагы б аск а да тэрбие б©Л
1
мдер
1
мен тыгыз
байланысты.
Декоративт1 сурет сал уга балалар халы к коленер1 квркем-
©нер1н1ц улг1лер1нен уйренедк апрельде олар хохломдык эше-
кейд1ц шимайларын уйренсе, ал
майда унамды жэне унамсыз
рецктег1 декоративт1 десте гулдерд1 орындайды.
Спектральды рецкт1 уйрене отырып балалар бер1лген тустер-
Д1Ц шектелген гам мадагы композицияларды орындауды уйрене-
Д1.
Тустерд1ц ©
31
не тэн уйлес1мд1, мысалы, ерте к©ктемдег1 пей-
зажды, кешк1 каланы, мерекел1к салютты бейнелеу кезшде талап
ет1лед1.
С а б а к т а р д ы ц ж о с п а р ы н а б а л а л а р р а е р т е п л е р о б р аз ы н бей-
нелейт1н м у м ю н д ж т е р кец к а м т ы л ы п К1р г 131лген.
С аб ак та р д ы ц б1р б©лег1 когам ды к окигаларды суретте к©р-
сетуге арналган.
У л п ж осп арларда усынылган
саб ак тар балаларды жан-жак,-
ты тэрбиелеуге эр1 бэр
1
нен бурын эстетикалык тэрбиелеуге ба-
рытталып ю р г
131
лген. Б а л ал ард а туе, форма, композиция секгл-
209


title:
Н
1 - Сакулина Н. П. Комарова Т. С. Балалар ба шасында'РЫ

text:
САБАКТЫЦ КОНСПЕКТ1С1
Ушып бара жаткан кустьщ турш кезбен керш, суретш салу П 'р о г р а м м а л ы к м а з м у н ы Ушып бара жаткан кустьщ турш салуды онын. не пзп формасы мен непзп белжтерш, кауырсын детальдарыньщ суретш салмастан бере алуды балаларга уйрету. Узын-ыргасын карындашпен немесе бояумен салура жаттыктыру. С а б а к е т к 1 з у д 1 н м е т о д и к а с ы С абак балалар бакшасынын учаскесшде немесе топ белмесшде етк


url: http://emirsaba.org/sakulina-n-p-komarova-t-s-balalar-ba-shasindari.html?page=75#Ушып_бара_жаткан_кустьщ_турш_кезбен_керш,_суретш_салу_П_р_о_г_р_а_м_м_а_л_ы_к_м_а_з_м_у_н_ы


title: лед - Сакулина Н. П. Комарова Т. С. Балалар ба шасында'РЫ

text:
131 лед 1 . Б утакта отырран б1рнеше кустарды тандап, оларды б!раз мезпл бакылау немесе балалар бакшасында ем1р суретш кустардын б1рш бакылау. Узын- ыррасын салганда карындашты батырмай салудын каж е гп п н , 1СТ1 б1ржола бтрм еулерш , ж аксы ш ыкпаган форманы тастап, баскасын бастаура бола- т ы н д ы р ы н
,
узын-ыррасын кеб1рек салура умтылулары керек екенд1гш бала ларра тус1НД1ру керек. С абакты н барысында тэрбиецп балалар жасаран бей- нелерд1 талкылап, кателерш тусшд1ред1, форма мен кимыл-эрекеттщ дурыс бер1лу жолдарын 1здеуге багыттайды. С а б а к к а д а я р л ы к Серуендеп журген кезде кустарды бакылап, олардын эр турл1 кимыл-эре- кеттерщ атап ету. Кустардын бейнелер1 салынган иллюстрацияларды 1рштеп алып, топ белмесше ш п кою. П а р а к кагаз жапсырылган тактаны, акшыл туст1 борларды жетерлштей ашык 13 калдыратын туст1 1р1ктеу, немесе жумсак граф игп калам (З М — 4 М ) даярлау. Акварельд1 бояуды (кара немесе коцыр) тостагандагы сумен ара- ластырып, акшыл ец алынуга тшс. Е с к е р т у Балалар узын-ыргасын салып болганнан кешн, кустар жайлы оларга елец немесе эн формасында такырыпты усыну. Бул суретт1 балалар бояулар- мен орындауына, кауырсындардын тусш беруше болады. САБАКТЬЩ КОНСПЕКТ1С1
Декоративлк сурет салу. Гулдер| мен кустары бар композиция П р о г р а м м а л ы к м а з м у н ы Балаларга гулдер мен жануарлары бар декоративтж композиция ж асау ды уйрету. Б е л г ш (Ир тустер уйлеам ш щ гаммасында унамды немесе унамсыз композиция сала алу кабш етш ныгайту, кылкаламмен эр! онын ушымен ж у мыс 1стеуге, тустердщ рецктерш бере белуге уйрету.


url: http://emirsaba.org/sakulina-n-p-komarova-t-s-balalar-ba-shasindari.html?page=76#Балалар_узын-ыргасын_салып_болганнан_кешн,_кустар_жайлы_оларга_елец_немесе_эн_формасында_такырыпты_усыну._Бул_суретт1_балалар_бояулар


url: http://emirsaba.org/sakulina-n-p-komarova-t-s-balalar-ba-shasindari.html?page=76#П_р_о_г_р_а_м_м_а_л_ы_к_м_а_з_м_у_н_ы_Балаларга_гулдер_мен_жануарлары_бар_декоративтж_композиция_ж_асау


title: С а б а к е т к 1 з у д 1 Н м е т о д и к а с ы

text:
рыс пайдаланрандыктарына, элементтерд1 дуры с орналастыруларына (ете 1р1
гулдерд1 ортасына ж акы ны рак, ал шетше — майдаларын), композицияра бу-
тактарды , гулдердщ ж апы рактар мен жидектерд1
ещ ирулерш е назар аударып
отыру. Егерде б1рл1-жарым шок гулдерд1 ж а сау д а киналса, онда штаптан
иллюстрацияларды, декоративт1 гулдер мен шок
гулдердщ бейнелерш косым-
ша керсете отырып, балалардын будан бурын кергендерш естерш е т у а р у . Тус-
тердщ рецктерш ал у
ушш палитраны пайдалану жайлы ескерту.
Фриз уш ш балалармен б1рге даяр ж ум ы старды ц ен сэгп лерш тацдап
алуды, топты безенд1руд1 (б1реулер1 унамды екшцнлер1 унамсыз гаммада)
кар ауды уйым дастыру.
С а б а к, К а д а я р л ы к
Унамды жэне унамсыз гам м ада орындалган украиндык декоративт1 эше-
кейлер у л п сш 1рштеп алу. Альбом парагы
мелш ерш деп ак кагазды , акварель
бояуларын, палитраны даярл ау.
Е с к е р т у
М ундай сабактарды балалар кем ш ркосактыц тустер1мен, олардыц спектр-
де жайрасуымен танысканнан кешн рана етш зуге болады.
Спектральды дец-
гелектщ
б^р
жарты сында кызыл,
к ы з р ы л т ,
сары рецктердеп унамды ецдер,
ал ешнип жарты сында кеплд^р, кек, кулпн т у е п унамсыз ецдер жайрасады.
Ж асы л туе унамды (саррыш ж асы л ), жэне унамсыз ендер жайрасады. Ж асы л
туе унамды (саррыш ж асы л ), жэне унамсыз рецкп (кеплд^р жасыл) бола
алады: балаларра унамды жэне унамсыз рецктердеп
с у р егп салранда жасыл
туспен пайдалануга р ухеат ету.
САБАКТЫ Ц КОНСПЕКТ1С1
Достарыңызбен бөлісу:


title: «Ыздщ Отанымыздыц ормандары» деген тацырыпца

text:
С урет салынып болган сон балаларга ез суреттер! жайлы айтыи беруд1
усыну.
С а б а к к а д а я р л ы к
Эр турл1 ормандарды бейнелеген суретпйлердщ шыгармаларын балал ар
ра керсету. Балалармен б1здщ ел1М13 ормандарга бай екешн, алкапта, оцтус-
т1к пен солтустш те алуан турл! агаш тардын есетш1 жайлы эцпмелесу. Ор-
мандардьщ кузет^летшш, ж анадан ж ас агаш тардын отыргызылатынын айту.
Егерде мумшн болса, балалардын тэж 1рибелерш, бакылауларын айткызган
да жаксы.
САБАЦТЫЦ КОНСПЕКТ1С1
Достарыңызбен бөлісу:


title: «баланьщ жаца ауданы» деген такырыпка аппликация

text:
дейд1, сонан кешн коллектив™ композиция ж асап, улкен кагазга барлык уйд1
ж айгасты рады . Кайсыларыныц тургын уйлерд1, кайсыларыныц дукенд1, бала
лар бакш асын немесе кинотеатрларды ойып-киятынын
балалармен келкуге
болады.
Тэрбиеш ш щ мшдет1 коллекти ва композиция ж а сауд а эр баланын баска-
лар арасы нда езш е лайыкты ж умы сты таб а б ш п ; каты су каб1леттерш ны-
райту болып табылады.
С АБАКТЫ Ц КОНСПЕКТ1С1
Достарыңызбен бөлісу:


title: Сакулина Н. П. Комарова Т. С. Балалар ба шасында'РЫ - бет 7

text:
т а
к и е
так п актар мен ©лен текстерш пайдаланган да тшмдк Мы-
салы, ул ш л дек шарлардын суретш салуды тапсыра отырып,
тэрбиепп образды турде: «К.еплд1р де кызыл, сары да ж асы л
улш лдеген турл1 шарлар» деп айтады.
Тус1нд1ру кезшде колданылатын сездердщ балаларра таные
та тус1шкт1 болуын рана ойламай, сонымен б1рге олардын сурет
салу, ж аб ы сты ру аркылы
берешн деп отырран образын да
еске т у а р е т ш д е й болуына камкорлы к ж а с а у кажет. Егер б е р ь
летш т у е ш ж алдын ала ж ан-ж акты ойланылмаса, ол б а л а л а р
ра косымша киыншылык тугызады.
Б 1р бала бакшасындагы тэрбиепп Ж ац а жылдык, мереке ёлкасынан кейш
балаларра безенд1р1лген ёлканыц суретш салуды тапсырды. Ол ёлканьщ эр
турл1 ойыншьщтармен безенд1р1лгенш элденеше рет кайталап айтты. Балалар
тапсырманы орындаура шрйгп. Олар ёлканы тез-ак бейнелед1, б 1рак безенд1-
руге келгенде тапсырманьщ дэл орындалмараны б ел гш болды. Балалар ойын-
шыктардын суретш (б1реулер1 кояннын, б1реулер1 куыршактьщ, енд1 б1реулер1
петрушканьщ) салура тырысты, ал муншалыкты курдел1 болатын заттарды
бейнелеуге балалардын каж етт! дардылары мен шеберлжтер1 эл1 ж ок ед1, сон
дыктан да олардьщ салган суреттер1 формасыз эйтеу1р бгр дактар болды да
шыкты. Бул арадагы сэ т аз д ш тэрбиешшщ «ойыншыктар» сезш дуры с кол-
данбарандырында жатты, ейткеш ойыншыктар дегенде балалар сацы рауку-
лактын, аюдьщ, самолеттщ образдарын елестетт! жэне олардын ёлка да ш н ш ,
салбырап турран сэтш суретке салу каж ет болды, муны, эрине, олар орындай
алмады.
Тэрбиепп ез катесш тусшд1, содан кешнг1 жерде ёлканы турл1 туст!
жарыктармен, юшкене шарлармен, жштермен
(муньщ бэр! балаларра бей
нелеу тэеш м ен орындаура жещл болды)
безенд1р у д 1 тапсырды. Балалар
бер1лген тапсырманы ойдагыдай орындасты. Салынран суреттер де ашык,
айкын болды, оган балалар да риза.
Мектепке д ей ш п сэбилер композицияны мецгеруд1 б1лмейд{
(мундай мшдет программада к е р с е т ы м е г е н ):
балалар п арак
к а га зга бейнелейд1, олары кебш е сэтт1 болмайды. Сонымен б1рге
парак к а га з га бейнелеуд1 орналастырура сурет пен аппликация-
ньщ эдем1 болуы байланысты. Тэрбиенпге муны ескеруге тура
келед1 жэне тапсырманьщ такырыбын тандаганда кандай фор-
мадагы парак кагазды берген жен, оган сурет пен аппликация-
ны калай орналастыру к е р е к т т ж еш нде ойланып, сонан сон,
балаларра ен ьщрайлы вариантты усынган жен. Сейтш, нева-
ляшканьщ суретш салганда Т1к бурышты формалы кагаз да-
йындаган жен де, оны Т1к турш де коюга кенес беру керек (эри
не, бул арада
«Т 1 к »
сезш айтудьщ кажет1 жок, тек сурет салу
кезшде кагазды н устел уетш де калай ж атуы к е р е к т т н керсет
кен ж ен). Снеговиктщ суретш салганда да немесе жел1мде-
генде де кагазды н койылуы осы тэр1здес болады. Ал арбаныц
суретш салганда немесе жел1мдегенде парак кагазды н кел де
нен койылганы жаксы . Осылайша кагаздын улкен д п ш бей-
неленетш заттын формасы белплейд1 жэне суреттщ, апплика-
цияньщ эстетикалык эсер1 арта туседь
Балаларра аппликацияны ж аса т а отырып, тэрбиепп жел1м-
43
деуге бер1летш форма ж айындагы олардыц т у а ш г ш калыптас-
тырура ерекше кещ л белу! керек.
Турл1 туст1 кагазды пайдалана отырып, тэрбиепп тустерд1
айырура жэне бул тустерд1 дуры с атаура балал арды уйрету1
керек. Аппликацияра тустерд1 ж ан-ж акты ойлана отырып тац-
дау ды ц м аксаты зор, ейткеш бул топта бал аларды ц жогары
талрамын тэрбиелеу каж ет.
С эби лердщ екшпп тобындары аппликация сабарында б а л а
лар жел1мдеуд1ц тет1гш, ец алдымен формара жел1М жару тэ-
С1Л1Н мецгеруге тшс. Б ал ал ард ы клеенка устш д е ж ум ы с 1стеу-
ге, кы лкалам ды жел1мге ш актап матырура, бейнеленгенд1 сал-
феткамен ж ай лап басып,
артык жел1мш соррызып тастаура
уйрету керек. Егер буран о баста дуры стап кещ л белшбесе, онда
аппликациялык ж ум ы с укыпсыз 1стелед1,
эр! ол былганыш
болады.
С эби лер дщ еюннп тобындагы с аб ак мазмуны т ш т
1
де курде-
л 1 емес. М ун да балалар ойып-киылган децгелек, квадраттардан
карапайым форма ж асаум ен таныстырылады, оларды тусш е к а
рай алма кезек ауы сты ра отырып, алдын ала к а га зга дурыстап
орналастырылып
(жолак,
шаршы
шппндерш де),
жел1мдеу
уйрет1лед1. М ысалы, балаларра мереке кундер1 ездер
1
к ер
1
п,
байкайтын к1шкене шарларды, моншактарды немесе иллюми-
нациялы турл1-туст1 ш амдарды ж е л
1
мдетуге болады. Б алалар
«шамдарды» жел1мдегенде кызыл мен сарыны (немесе кек пен
сарыны, ал кейде сары мен жасы лды) кезектест
1
рген
1
жен. Сей-
Т1п,
бул саб ак та тэрбиепп балаларды децгелек формалы жэне
тустер дщ атауымен таныстырады немесе бурынры саб ак тарда,
ойындарда мундай тустер кездескен болса, сондагы алган т у с ь
н1ктер1н аныктай тусед1.
Балаларра аталган форманы алуан турл1 ет1п ж олакка, дец-
гелекке, шаршыга орналастыруды уйрету керек. Осы максат-
пен тус1не, дайын формасыныц улкен-к1ш1л1пне карай кезек-
тест1ре отырып жолды, колж аулы кты , тэрелкен1 бояу мшдет1
жуктелед1. Б алал арды ц
т у р л
1
формадагы
аппликацияларды
кагаз б е т
1
не орналастыру шеберЛ1Г1н шыцдай тусу у ш
1
н эркай-
сы формага (жолак, тертбурыш , децгелек) кем1нде ек1 сабак-
тан е т к
1
зген пайдалы болмак. Бул уш1н нег1зд1ц немесе жел1м-
делген бел1кт1ц (форма, тус1не, улкенд1к шамасына) тус1н ауыс-
тырура болады. Мысалы,
алдымен
туст1
ауыстыра
отырып
«тэрелкеш» (улкен децгелект1) децгелекшелермен бояуды, содан
кеЙ1н баска туст1 «тэрелке» уш1н ж арасы м ды тустег1 улкен не
месе К1Ш1 децгелектерд1 тацдап алып, бояуды тапсырран жен.
Децгелектер «тэрелке» тусшдей болмауы да, б
1
рак туе жагынан
эдем1 уйлес1п туруы мумкш, мысалы, солгын сары туст1 «тэ-
релкеге» куцг1рт жасы л туе берген сиякты.
Бул топта сэнд1 сипаттагы аппликациядаи баска бел1ктер-
ден курасты ру жэне заттарды ж е л
1
мдеу де бер1лед1. Бул заттар
карапайым, эрг бал ал арга ж ак сы таные, оларра ете унайтын бо-
44
«Арба
луы тшс. Н еп зш ен бул ойыншыктар б1р формадан, б
1
рак турл1
улкенд1ктеп белжтерден (мунара, карлы жерлер, неваляшка,
гул, шеже) немесе ею формадан (арба, вагонша, уйгш к )1 ту-
рады.
Б арлы к ж агдай д а да балаларра заттарды бейнелеу тапсы-
рылган кезде ен алдымен ол затты алдын ала мукият зерттеп,
оньщ курылысын, формасы мен бел ш ектерш щ улкендж шама-
сын аныктап алган жен. Содан сон балалардан белш ектердщ
орналасу тэрт1б1 туралы сурай отырып, эуел1 оны к агаз б е т ь
не койып орналастыруды, содан сон барып жел1мдеуд1 тапсы-
рады. Жел1мдеуд1ц барлык процес1н эр уакьттта керсет1п жа-
тудын ешкандай кажет1 жок. Егер
бала б
1
рдемеш умытып
калып, дуры с бейнелемей ж атк ан ж агдай д а рана оньщ назарын
сол затка кайталап ауд а р уга болады. Б ала жел1мдеу тэс1лдер1Н
(бел1ктерге жел1м жару, к а га зга койып оны шуберекпен басу)
тэрбиеипнщ
керсету1
к а ж е т
болган
алгашкы
саб ак тарды ц
ез1нде-ак менгерген болатын. Ал келес1 с аб ак тар д а керсетуд1н,
кажет1 жок, тек эрб1р бала дурыс ЭД1СТ1 пайдалануы уппн есте-
р1не тус1ру
(балалардын, ездер1нен
с ур ау аркылы)
жетк1-
Л1КТ1.
Аппликация уш1Н бер1лген
зат турл1 туст1 болуы мумк1н,
тек осындай жардайда рана б1рнеше туст! кагаз берген жен.
1
Егер тэрбиеипнщ карапайым жэне балалар уцпн кызыкты баска затта-
ры болатын болса, онда бул аталран заттарды сонымен ауы стыруга болады.
45
Сонда бал алардьщ бейнелегендер1 бояулы, турл1-туст1 болады.
Мысалы, ж еке немесе белек-белек устелдерде отырран б а л ал ар
ра гул ж ап ы рактары н ж а с а у уш ш кек,
к ы з р ы л т ,
кеплд1р,
К ы
зыл туст1 децгелек кагазды дайындаган жен. Стенд1ге койылган
ж ум ы сты ц кутпеген жерден мундай турл1 туст1 болуы б а л ал а р
ды катты куантады .
Муны ц ез1 эстетикалы к
бакы лдауды
дамытып, шынайы эмоциялык сез1мд1
оятады. Вагоншаларра
да турл 1 туст1 к а га з дайындаура болады, сонда т ак та жанына
койылган ж ум ы с кызыкты да эдем1, турл1 туст1 поезд болады.
Топтары
барлы к бала программада керсет1лген тустерд1
(кызыл, сары, жасы л, кек, ак, к ара) дэл айырып, дуры с атауды,
сондай-ак олардыц айырмашылыгын (ал кызыл, кеплд1р, сур
ж эне тагы баскаларды ) б1лу1 керек. Тустермен таныстыру сурет
с ал у сабарында да, аппликация сабарында да бейнелеу мшдет-
тер1мен
уйлест1р1ле отырып
(бал аларды ц не бейнелейтшше
байланысты) жыл бойына ж узеге асырылуы керек. Ец алгаш кы
саб ак ты ц езш де-ак балаларра б1р-б1ршен анык та, айкын ай-
рылатын ашык тустерд1 усынура болады, ейткеш балалар ол ар
ды тез айырып, естерш де оцай сактайды. Содан соц олардыц
к ал ай аталатынын, б1р-б1ршен айырмашылыгын б1луге уйрету
керек.
Б
1
ршцп саб ак ты ц езш де-ак алты туст1 кары ндаш тар жиын-
т ы р ы н
беруге болады, б1рак оныц бэрш щ б1рдей атауын б а л а
ларра б1рден
б1лг1зем1н деп бой у р у г а болмайды. Тэрбиеш1
олардыц назарын бейнеленетш заттыц тус1не (мысалы, «жасыл
шептщ, к1шкене кызыл ш арларды ц сурет1н саламыз», «сары
ж эне кек децгелектерд1 жел1мдейм1з») унем1 багыттайды. С а
бак соцында балалар жумысын к а р а у кез1нде, тустердщ ата-
луын аны ктау
(«М1не,
613 кандай эдем1 сары г у л д
1
ц суретш сал-
дык» немесе:
« 6 1 3
кандай кеп эдем1 сакиналардыц сурет1н сал-
дык», «олар кандай тусте?») керек, сейтш, бал алар б1рте-б1рте
барлы к тустерд1 айыра алатын болады.
Т у е т у р а л ы к а б ы л д а у л а р д ы д а м ы т у , о л а р д ы ц а й ы р м аш ы лы -
рын б1лг1зу
мен
а т а л у ы н у й р е т у ,
с о н д а й - а к т у с т е р т у р а л ы
у г ы м д ы к а л ы п т а с т ы р у т е к с у р е т с а л у мен а п п л и к ац и я с а б а
рында рана ем ес д и д а к т и к а л ь щ о й ы н д а р д а д а, к у н д е л п с п ем1р-
д е де ж у р г 131л у 1 керек.
Э с т е т и к а л ы к т э р б и е уш1н ж э н е с а б а к т ы жем1ст1 е т ю з у у ш ш
о л а р р а м у к и я т эз1рл1к ж ур г1зуд 1ц мэн1 зор. Тэрбиеш 1 с у р е т пен
а п п л и к ац и я уш1н б а л а л а р р а бер1лет1н к а г а з д ы ц т у а , улкенд1-
Г
1
мен ф о р м а т ы т у р а л ы алд ы н а л а о й л ан ур а
трпс;
ол б а л а л а р р а
с у р е т с а л у у ш ш не б е р е т ш ш ( к а р ы н д а ш па, б о я у м а) шешу1
керек. Б у л а р а д а м а т е р и а л д ы т а н д а у т а к ы р ы п к а б ай лан ы сты .
Е г е р б а л а л а р г а са б ы н ке'П1рш1ктер1Н1ц сурет1н с а л у тапсы ры л-
са, онда к а р ы н д а ш берген ж е н , ал егер а р аш ты ц сурет1н с а л у
т а п с ы р ы л с а , онда оран б о я у берген л ай ы к , со нд а бейнелен1ле-
Т1н н эр с е к е р к е м д е айкы н болы п к е р ш е д ь С оны м ен б1рге ка-
р ы н д аш п ен с у р е т с а л у р а б е р 1лет]'н к а г а з д ы ц у л к е н д 1П бояум ен
46
с ал ур а бер1л етш к а г а з у л к е щ и п н е н К1Ш1 болуы н есте с а к т а у
керек, е й т к е ш к а р ы н д а ш п е н с у р е т с а л у к е зш д е б а л а тез ш ар -
ш ай ды, бер1лген к ар а з д ы бейнелеп т о л т ы р а а л м а й д ы
(бояура
К а р а г а н д а к а р ы н д а ш п е н у с а к с а л ы н а т ы н д ы к т а н ) , аш ы к ж ер
кеп к ал ы п , с у р е т эдем1 к е р ш б е й д к
Тэрбнеппде кейб
1
р материалдардьщ коры болтаны жен, ей т
кеш ойда ж ок жерде топка ж ана бала келш к ал уы немесе 61-
реулер1 кагазын булд1рш алуы мумюн. С а б а к устш де к ар ы н
даш ушы ж ш сынады, сондыктан балалардын, кобдишасында
ж аксы уш талган сондай туст1 карындаш болуга тшс. К а г а з
дын да, (егер де ю м де-ю м бурын бгтгргп, тары сурет салгысы
келсе,— беру ушш,) бояудьщ да коры эз1р турраны жен. Кай тус-
Т1 бояудан канша кететшш унем1 шамалай алмайсьщ. Розетка-
ны толтыра к ую га тары да болмайды, ейткеш, б1ршнпден, м ун
шалыкты м елш ердеп бояудын керек болмауы да мумюн; еюн-
Ш1ден, бала, э а р е с е ашык туст1 бояуды таза жуы лм аган кылка-
ламын матырып, бузып алуы да гаж ап емес. Ен жаксысы, б о
яуды к а ж етш е карай шамалап куйып отыру, ал мулде бузып
алган жардайда оны тугелдей ауыстыру керек.
Бейнелеу ж умы сы кезшде балаларды н денесш дурыс уста-
уын унем1 бакылап отырудьщ к а ж е т т ш н есте сак та у керек.
Дене кол кимылына бегет келт1рмейтшдей эр 1 ьщгайлы уста-
луга тшс. Б ал аларды саб ак к а ею колын да устел устш е еркш
коя алатындай етш отыррызган жен. Балаларды н калыптан
тыс ецкеймеуш, кеудесш устел устш е коймауын тексерш оты
ру керек, олай болмаганда балаларды н
сымбаты бузылып,
кол кимылына кедерп жэне керуш е де закым келедь
Сурет салу, жабы сты ру, аппликация кезшде белменщ жа-
рыктыгын, айталык, жары ктыц жетюл!кт1 болуын, оньщ тек
сол ж ак тан тусш туруын к а д а г а л а у керек.
С эби лердщ екшнл тобына арналган программада бейнелеу
жумысы ж е ш н д е п барлык сабакты н кемшде жартысы дерлпс
балаларды н ез ой-шюр1 бойынша 1стелетш ж ум ы ска арналсын
деген н уск а у бар. Программаныц бул жагдайын калай тусш уге
болады? Шынында да бейнелеу тэсы д ер ш ж анадан гана мен-
гере бастаган жэне карындашты, кы лкаламды пайдалануды,
сондай-ак кесек балшыкты алаканга салып шиыршыктап пай
далануды эл 1 жете б1ле коймаган
3 — 4
ж асар бала езш щ жеке
ой-шюр1 бойынша б
1
рдемеш бейнелей алар ма? С урет салу мен
ж абы сты руда шын м эш сш д еп бала ойы мен шюр1 тек ол бей
нелеу т э а л д е р ш жете менгерген кезде гана жузеге асады гой.
П рограммада керсет1лген бул нускау балаларра ездер1 мен
герген шеберлш терш колдануга ерюндш беруд1 жэне б а л а
ларды ездерш щ салатын суретш щ , ж абыстыратын заттарынын
мазмунына балаларды н бурынгы с а б ак та р д а суретш салма-
ган жэне жабы сты рм аган заттарын ойлау, ен п зу мумкш дш те-
рше б1рте-б1рте уйретуд1 кездейдь Сондыктан балаларра неш
жэне калай бейнелеу к е р е к т т , ол бейнелеуге кандай карын-
47
даш тар мен бояуларды пайдаланура болатындыры дэл керсе-
т1лет1н саб ак тарм ен б1рл1кте балаларра бурыннан таныс зат-
тарды еркш бейнелеуше, ©здер1 неш к ал аса, соны бейнелеудщ
жен-жосырын байкап бш етш с а б а к т а р да е т к
131
луге тшс.
Б ал ал ар ез ойлары бойынша ет ю з ш е тш с а б а к т а р д а ж а б ы с
тырып талай суретш салран заттарын, бейнелеп уйренгендерш
рана кай талап коймайды, сонымен б1рге кэд1мг1дей курдел1
мазмундарды да, мысалы, б1реулер1 автомобильдщ, поездыц
суретш салура тырысса, ал б аскалары — адам дарды ц суретш
салады; тары б1реулер1 ацдарды немесе самолёттер мен раке-
таларды ж абыстырып жасайды.
Ж а б ы с т ы р ы п ж а с а у д а р ы ж з н е сан а л у а н ф о р м а л а р д ы ц с у
р е т ш бер е б1лудег1 ш е б е р л 1к б а л а л а р д ь щ е з д е р ш к ы зы к т ы р а-
тын з а т т а р д ы ц , с о н д а й - а к к у л л 1 б!р окира
Т1з б е гш бейнелеп
б е р у д 1ц т э с 1Л1н ез б е т т е р 1мен 1з д е у г е м у м к 1н д 1к б е р е д 1.
Балалардын, бэр! б1рдей ж ац а нэрсеге б1рден белсене ш р ь
С1п кете алмайды. Кептеген бал алар тэрбиеш1Н1ц нускауымен
будан бурын жабыстырып жасаран, сурет1н де салран форма-
сы жарынан карап ай ы м заттарды кулш ы на кайталаум ен бо
лады, бул арада ек еу ш щ де пайдасы бар, сондыктан б а л а л а р
дыц бул сьщылды ж ум ы сты ц эр тур1не кызыра ю р к к е н ш ма-
д ак та п койран жен.
Д е р б е с т
1
к, батылдык, инициатива керсетуш1Л1кт1 эр уакыт-
та колдап -куаттап, оран баска балал арды ц да назарын аударып
отыру керек. Сейткенмен де сурет салудыц, мысалы, автомо-
бильд1ц сурет1н салуды ц тэ с Ш н бала ез бет1нше мецгере оты
рып, бейнелеп салура, кеп ретте, к ай талап салура кулш ына
К1-
р1се отырып, оныц алгаш кы сэтт1 шыккан формасын калай
естен шырарып алранын байкамай калатын, сейт1п, бейнелеу
эрец танылатын жардай да аз кездеспейдь М ундай жардайда
тэрбиеш1 баланыц бул к ем ш Ш гш сабырлылыкпен жэне шын
ыкылас-ниет1мен атап керсеткен жен, егер мумкш болса, ал-
рашкы, мейл1нше сэтт1 турде бейнелеп салранын айткан жен
болады, сонымен б1рге балара будан бурын салран сурет1 ж а к
сы уксаганы н атап керсету кажет.
Ж а с ы тертке караран балалар мейл!нше айкын бейнелене-
Т1н заттарды ц сурет1н салумен катар, суретке алдын ала бел-
Г1Л1 б 1 р ойды ойламастан сызыктар сызу процес!мен шурылда-
нып кету1 мумк!н. Тэрбиеш1 сур етт
1
ц бул тур1 жен1нде ез1Н1Ц
П1К1р1н барлы к балал арды ц алдында айтпауы ти1с. Б алалар
мундай с у р е г п ездер1-ак «шым-шытырык» деп атайды.
Бала, кейде сурет сала бастаран кезде, белг1л1 б!р бейнеш'
керсетуге тырыса алмайды, ал сурет салу процесшде олар сэтт1
турде пайда болран белг1л1
б\р
форманы саналы турде айкын
керсетед1, оран ез ерюмен белг1л1 б1р косымш а енг1зед1, сейт1п,
суретт1 сэтт1 ет1п шырарады. Б алалар кандай жэне калай с у
рет салсын бул оларды канараттанды руы ти1с, сонымен б1рге
тары да жабыстырып ж асаура жэне сурет салура ынталандыра
48
тусу1 каж ет. Бул ж а с т а б1ртектес суреттерд1 жэне ж а б ы с т ы
рып ж ас а уд ы ка й та л а у едэу1р орын алады, сейтш, ол б а л а
ларды айтарлыктай канагаттанды рады .
Б а л а л а р д ы н ойларан ез ойын ж у з е г е асы р ур а б ары ттал ран
с а б а к т а р д ы о л а р д ы н б е й н е л е у д щ м аз м у н ы н т а н д а п алура ке-
м е к т е с е т ш д е й е т ш ж о с п а р л а у керек. Е ц алд ы м ен б а л а л а р д ы н
менгерген д а г д ы л а р ы н а суй ен ге н ж а к с ы б о ла д ы . М ы с а л ы , тэр-
биепп б а л а л а р р а б1ры нгай с ы зьщ тан т у р а т ы н ( к 1м к ай с ы с ы н
к а л а й д ы ) з а т т а р д ь щ с у р е т ш с а л у д ы у с ы н а д ы . М у н д а ол б а
л а л а р р а с а б а к т а р д а бер1лмеген, б 1р а к оны о л а р д ы н бьтетш
немесе к ер ген з а т т а р ы н ы н 'Суретш с а л ур а болаты ны н е с к е р т е д ь
Д ен гел ек формалы заттарды бейнелеп салура уйрете баста-
ран
кезде тэрбиеип балаларра
и м кандай денгелек затты
ойласа, соньщ суретш салура усынады. Бал аларды н ездер1 сю-
ж етш ойлап, оны шешуге саб ак ты н у л п с ш тэрбиеип усына-
тын такырыпка арналран с а б а к болуы мумюн: «Неваляш ка
туралы сурет сал», «Неваляшканын серуенге шыкканын сал»,
сондай-ак табират кубылысымен байланысты такырыпка ар
налран саб ак тар : «К,ыс туралы сурет салындар», «Кектем т у
ралы сурет салындар». Кейде тэрбиеип балаларра такырыптын
кейб1р сырын аша отырып, сур еттщ мазмунын ойлап шырару-
ра кемектесед1: «Кунн1н кез1 кыза туст1, араштар мен буталар-
да ж ап ы рактар желб1рей бастады, кек майса больгп, кун кезш е
тартыла кек шеп есе тусть Оньщ жылуынан эдем1 гулдер ашы-
ла бастады. М ш е сондыктан кектем туралы шм кандай сурет
салрысы келд1, соны салсын».
Осы сиякты ж аб ы сты ру саб ак тар ы да е т к
131
лед
1
. Тэрбиеш1
былай деп усынады: «Денгелек затты жабыстыррысы келген-
дер, соны жабыстырсын», « К уы рш акка кандай там ак беруд1
калайсьщдар, соны жабыстырып ж асандар» (бул жардайда б а
лалардын будан бурын жабыстырып жасаран, б1рак эл1 бей
нелеп салып кермеген ойыншыктар тацдалып алынып, кернект!
жерге койылады, мысалы, к1шкене шарлар, мунаралар, эр турл!
конструкциялы сылды рауыктар тары б аск алар ).
Сондай-ак тэрбиеш1 тек сурет салуды немесе жабыстыруды ,
муньщ кайсысын ю м н щ калап салуын усынатын сабак тар да
болуы мумюн.
С а б а к т а р д ь щ б1р-б!р1не ж ал р а сты р ы н белг1леген кезд е м а з
мунын тэрби еи п б е р е т ш с а б а к т а р д ы н б а л а л а р д ы н ойлап 1стей-
т 1н ж у м ы с ы жен1ндег1 с а б а к т а р ы м е н д э л м е -д э л кезе кте ст1р ш
оты р у М1ндетт1 т у р д е емес. Т эр б и еи п б е л п л е г е н б а л а л а р д ы н
з ат т а р ы н б ей н ел ей тш 2 — 3 с а б а к т а р д ы к а т а р ы н а н е т ю з у г е б о
лады, ал белг1л1 б\р мерз1мде б а л а л а р р а с у р е т т 1н м азм у н ы н
е м ш -е р к ш т а н д а п алура мумк1нд1к б е р е т ш бгрнеше с а б а к т а р
етк1зуге б о ла д ы . М у н ы эс1ресе о к у ж ы л ы н ьщ а я гы н д а е т ю з г е н
жен, б у л кезд е б а л а л а р е з д е р ш щ ай н а л ас ы н д а р ы кергендер1н,
Кандай затп ен ойнайтынын, о л а р д ы к а н д а й з а т к уа н т ы п , кы-
з ы кты раты ны н с у р е т с а л р ан д а ж э н е ж а б ы с т ы р р а н д а к е р с е т е
49
б1луге мумк1нд1к беретш б1ркатар шеберлштер мен дагдылар-
ды мецгередь
А лай да осы сиякты саб ак та р д аг ы бейнелеу (мысалы, бал-
шьщты укыпты турде нлеу
дардысына немесе бояуды жэне
кы лкалам ды пайдаланура, оны сумен
ж уы п-ш аю дардысына
жэне т. т.) процесшде тэрбиепп кейб1р дардыларды калыитас-
тырура бак ы лау ж ас а уд а н
аул ак болады деп ойлау кателж
болтан болар ед1.
Бул с аб ак тар да балаларды ц бейнелеу жумысыныц одан
эр 1 дамуына жэне жет1ле т у су ш е себеппл болуы керек.
Сэби лердщ екшип тобына арналран программа б1р апта
1Ш1нде сурет салудан б!р сабак, ж аб ы сты рудан
61
-р сабак, ал
аппликация мен конструкциялаудан алма кезек, аптасына б!р
рет с а б а к ©тк1зуд1 усынады. С©йт1п, удайы с аб ак е т к
131
лмейтш
ж азгы айларды санам аган кезде (кептеген балалар ата-анала-
рымен б1рге дем алуга кетед1 де балалар бакш асына бармай-
ды), сурет салудан о к у жылы бойына
3 5
-тен
4 0
-ка деЙ1н сабак
етк1зуге болады, ал ж абы сты рудан осыншама сабак, апплика-
циядан 20-га ж уы к с аб ак ©тк1зуге болады.
Б алаларды ц бейнелеу жумысыныц белг1л1 б!р шеберл1ктер1
мен дардыларын мецгеру1 уш ш бул саб ак тарды калай 1р1ктеп
белуге болады?
С а б а к т а р д ы ц кепш!Л1к бел1М1 д е ц г е л е к ф о р м а л ы з а т т а р д ы ц
«Клшкене салфетканы эшекейлеу»
(эшекей жолактар мен нуктелерден).
50
жэне осы формалардьщ б е л т н е н туратын заттардьщ, сондай-
ак, денгелек формалар мен тузу сызыктардыц белштершен т у
ратын заттардьщ суретш салуды менгеруге арналуы каж ет.
Бул — ете пайдалы, ейткеш денгелек формалы заттарды бей-
нелеп сал уга арналган форма ж асауш ы ж ум ы старды менгеру
сэбилердщ екшып тобында толыгымен ж узеге асырылады. Б у
дан к еш нп топтарда ол жет1лд1р1ле бер1лед1, б1рак ол арнайы
жаттьщтырылмайды, ал осыган орай тш бурышты формалы
заттардьщ суретш сал у уш ш форма ж асауш ы ж умы старды
менгеру естиярлар тобында да одан эр! журпз1лед1 (бул жу-
мыстар тертбурыш ты жэне узарты лган т1к бурышты формалы
заттардьщ суретш салган кезде у ш тасты р ы л а д ы ). Сондыктан
10-га ж уы к сабакты Т1к сызыктардан туратын жэне сызыктар-
дьщ уш тастыры луынан кур ал ган заттардьщ суретш сал уга ар-
нау пайдалы. Б уган катал белпленген такырып бойынша етю-
з ы е тш с аб ак тар жэне эр бала ез1 уш ш белплеген сурет салу-
дын такырыбы бойынша саб ак тар енпз1лед1.
15
—
2 0
-га ж уы к саб ак ты денгелектелген формалы заттарды
бейнелеп салуды мецгеруге арналган с а б а к к а , сонымен бгрге
балаларды н ездер1 ойланып ж ум ы с 1стеу1 бойынша е т ю з ы е т ш
саб ак к а жэне коллективтш жумысты орындауга арналган с а
бакка белуге болады. Акырында, 10 с аб ак немесе одан сэл-пэл
азырак сабак, балаларды тгк бурышты заттардьщ суретш с а л у
га уйретуге арналады. Эрине, сабак ты булайш а бел у шартты
турде. Тэрбиенплер
ездер1 кандай программалык мазмунга
канша рет с аб ак е т ю з у к а ж е т екен1н шегшп отырулары каж ет,
ал бул ж аг д а й д а балаларды н оны кал ай менгергеш ескерШ п
отыруы
ТИ1С.
Егер балалар, мысалы, денгелектелген форманьщ
суретш салуды нашар менгеретш болса, онда осы програм
малык мазмундагы саб ак тардьщ санын кебейту керек, ал б а с
ка саб ак тардьщ санын, эрине, кы ск ар туга тура келедь Бул
ж агдай да тура сызыктарды, денгелектелген жэне
Т1к
бурышты
формаларды бейнелеп сызу саб ак тары к атал турде ажыраты-
лып бер1лген1н жэне ол ауыстырылып бер1Л1п отыратынын ес-
тен ш ы гармау керек. Мысалы, тэрбиеш1 балаларды денгелек
телген формалы заттьщ суретш салуга уйрете бастайды, ал
Ж а н а жыл мейрамы жакындай бастаган кезде балалар тш
сызык аркылы ёлканьщ суретш салады, содан кешн к1шкене
шарлармен безенд1р1лген ёлканьщ сурет1н салады т. т.
Ж а б ы сты р у сабагында балаларды ен алдымен балшыкты
тура кимылмен ею алаканыньщ арасына салып шиыршыктауга
уйретед1, осыньщ нэтижес1нде узынша формалы зат пайда бо
лады (таякш алар, колбасалар, конфеттер жэне т. о.). Содан
кешн
таякш аны
денгелек
(бублик, денгелек,
булочка ж э
не т. б.) етш буруге, оларды б1р-б1р1не
б1р1кт1руге уйретед1.
Заттарды тура кимылмен шиыршьщтап есу аркылы жабы сты ру
тэс1Л1н менгеруге
1 5
-ке ж уы к сабак ты
арнауга болады. Ал
баска саб ак тарды денгелектелген формалы заттарды, денгелек-
51
телген форманын, белш терш ен жэне таякш алары нан туратын
заттарды, сондай-ак, денгелектелген формалы жэне диск тэр
13
Д
1
заттарды (кабы скан шар) бейнелеп салура уйретуге арнаура
болады: жем1с, юш кене шар, ж ан га к , куыршак-неволяшка, сыл-
дырауы к, с ац ы р аук ул ак ш а, к у с жэне т. т.
Бейнелеу ж ум ы сы бойынша ж аз д а кандай с аб ак та р етюзу-
Д1 усынура болады?
Ж а з балаларды е з ш щ ш уакты жылы куш, ездерш щ таби-
ратка тжелей катысы аркылы
оларды
кещлд1 етед1: балалар
кек майса шепте ж у п р ш ойнайды, ж эндш тердщ , ©амдштщ,
кустын, ем1рш бакы лап керед1, желб1реген жапыракты, шы-
рылдаран кусты, саркыраран суды тьщдап керетш болады.
Осыньщ бэр
1
балаларра ©те ж ак сы эсер етед1, сейтш, олар ез
д ер ш щ керген жэне д ал а д а терген эсем гулдерш щ , ездерш
кызыктырран
кодыздардьщ
суретш
сал у
уш ш
колдарына
ыкыласымен карындаш , кы лкалам алады немесе ездер1 орман-
нан терш алран жем1стерд1, с ац ы р аук ул ак тар д ы жабыстырып
ж асайды. Оларра бул мумк1нд1кт1 толык беру керек.
Ж а з д а сурет салу, жабы сты ру, аппликация ж а с а у сабакта-
рын етк1зуд1ц к а т а л жуйес1 болмайды. Сондыктан балаларра
ешкандай программалык мазмун бер1лмейд1.
Балал арра тек ж аз туралы сурет салуды, орманда керген-
дерш (сац ы р аук улак , жемгс) ж абыстырып ж а с а уд ы рана усы
нура болады. Егер балаларра осы формада сурет салу немесе
ж абы сты ры п ж а с а у эрдайым усынылатын болса, онда олардын
б
1
ркатары ©здер
1
Н
1
н
ж умы сы нда осы мазмундары жумысты
к айталай берет1н болады, бул ж ардайда олар ©з беттершше
бейнелеу мш деттерш шеше алмайды. Сондыктан балалардын
назарын белг1л1 б!р сез1мд1 бейнелеп керсетуге аударран жен
болады, мысалы, каптап ескен эсем гулдердщ сурет1н салуды
усынура болады.
С ур е т сал у уш ш балаларра ак немесе турл1 туст1 (кек тус-
Т1) к а га з беруге болады.
Б ал ал ард ы н тусш ш ш аньщтау уш1н са б а к к а б1рнеше таныс
д ала гул1н алып кел1п, онымен оларды таныстыру пайдалы
болады. Оны бейнелегенде бейнелеудщ жалпы ЭД1С1Н керсету-
Д1Н кажет1 жок: муны тек шмде-к1м онын сурет1н салура ки-
налран ж ардайда рана жеке парак каразра салып керсетуге
болады. Салынран суреттерден фриз ж а с а у жэне онымен уйдщ
кептеген ж алрас белмелер1н немесе веранданы эсемдеп безен-
Д1ру ете жаксы.
Б ал алар ж энджтерге катты кызыгады. Сэбиге коныздын
шепт1н уст1мен калай ермелеп келе ж атканын салуды усыны-
нызшы, оны олар кызыра салура тырысады. С ур ет ж аксы бо
лып шыру уш1н, балалар коныздын 'суретш ж ак сы салу
уш 1Н
сурет салудан бурын коныздын бейнес1 салынран аппликация-
ны жапсырып коюды усынура болады. Эрб1р бала даяр тур1н-
де эр туст! денгелек немесе сопакша денгелек (коныздын жо-
52
тасы) жэне басы уш ш жарты-
лай кара децгелек алады. К,о-
цыз жел1мделгеннен кешн ба-
л аларга
кара
карындашпен
оныц муртын
жэне аяктарын
салуды усы нуга болады. С урет
салу сабагынан бурын коцыз
денесш щ формасын, басыныц,
муртыныц, аяктарыныц орна-
ласуын аныктап алу керек. Ец
алдымен балал ар
бгр
парак
к а газга улкенд1-к1ш1л1 эр тур-
л 1 б1рнеше коцыздардыц сур е
тш салсын,— К1М кайсысын с а
луды калайды.
Ж а з д а балаларды ц байкап
керуш, ж алпы т у с ш т н байы-
ту уш ш мумк1нд1к вте кеп. Б а
лаларды ц осы алуан турл1 ту-
сш ж терш ен тэрбиепп оларды
кеб1рек кызыктырган заттар-
ды жэне сэбилердщ сурет сал-
ганда, жабыстырып ж асаган-
да, аппликацияда
керсете
алатын
заттарды эркаш ан 1ржтеп
алуына болады.
Б арлы к
ж агдай д а
балаларды ц
б е л с е щ ц л т н
арттырып
отырудыц, бейнелеу жумысын орындауда кеб1рек ерж берудщ
мацызы зор, ал сэбиге тек ж ум ы с 1стей алмаган ж агдай да ра
на тжелей н уск ау беруге жэне бейнелеуд1ц тэс1лдер1н керсе-
туге болады.
Бейнелеу жумысыныц процесшде тэрбиел1к-б1л1мд1к М1ндет-
тер1н шешуд1Ц мацызды
шарты оныц балалар бакшасыныц
барлык жумыстары мен байланысы болып табылады. Бейнелеу
жумысы н е п з п м ак сат емес. Окигаларды ц жэне шын мэн1ндег1
заттардыц суретш бейнелеу уш ш гана б акы лауда емес: сэби
лердщ екшип тобына арналган айналадагы ортамен танысу
программасы ете улкен. Б алал арды ц сурет салу, жабы сты ру
жэне аппликация ж а с а у уш ш тек бейнелеп салура оцай бола-
тын мазмун 1р1ктелш алынады. Сонымен катар бейнелеу ж у
мысын т1 л у ста р ту жумысымен жэне музыка сабарымен байла-
ныстыруды кам там асы з ету кажет. Мысалы, кыста балалар
елец айтады, айталык «шаналар» ел ец
1
н, музыкасы М. Красев-
Т1ю, «Кыс келд1»
музыкасы
Н. Метловт1ю, сонымен катар
И. Суриковт1Ц «Алгашкы улп1лдек кар» деген елендн т. б. жат-
тауга уйренедк Эрине, балаларды ц кыс такырыбына арналган
сурет салу сабагыныц алдында олармен б1рге жылдыц осы уа-
кыты туралы барлык керген-б1лгендер1н, ест1гендер1н еске ту-
С1ру пайдалы болады. Бул жардайда балаларды ц естел1п мей-
«Эдем1 картинканы б1р1нш1 саламыз».
(коллективт1к ж умы с).
53
лш ш е толык жэне мазмунды б о л а д ы / а л салынган сурет алуан
турл1 жэне эсерл1 болып шырады ( у л п ж осп арл арда «Тэрбие
ж умысыньщ баска ж ак тары м ен байланыс» деген бел1м тэрбие-
нплердщ
назарын тек
бейнелеу жумысыньщ спецификальщ
мш деттерш е а уд ар у уш ш гана сонгы графада тур).
Октябрьге арналган ж осп ар да карындашпен, кылкаламмен,
балшыкпен жэне жел1ммен пайдаланудьщ алрашкы дагдыла-
рына уйрету ерекше орын алады.
Эдетте, октябрьде балалар тобы уйымдастыры лады да, уз-
Д
1
КС
13
са б а к журпз1лед1. Б ал ал ард ы н кеп н п л ш тунгыш рет
бейнелеу жумысы мен шугылдандырылады. Тэрбиепп б а л ал ар
ды денгелек форманы: ю ш кене шарларды, дисюлерд1 ж аб ы с
тырып ж асауд ы , сондай-ак денгелек заттардьщ суретш сал у
ды уйретед1. Б а л ал ар ен алгаш денгелект1 де, сопакша денге-
лект1 де дуры с сыза алмайды,
сондыктан мундай форманы
денгелектелген форма деп ата у жен болады. Б алалар тек ап-
пликациядан гана кагазды н даяр ойылып алынган д енгелекп
ала алады; сейтш, оны ж апсы рган кезде. денгелектщ дэл фор-
масымен танысады. Д ен гел ек форманы сыза отырып, балалар
жайлап, у з д
1
кс
13
сызу кимыльимен жаттырады. Сонымен катар
олар белг1л1 б!р багы тта — ж огары дан темен жэне солдан он-
ра — Т1к сызыктардын суретш салуды мецгередь Бул ж агдайда
с аб ак тар д ьщ манызын естен ш ы гармаган ж ен болады. С а
бактын мэндерш тус1нд1руд1 жэне т ал д ау процес1 кезшде б а
лаларды н ж умысы на бага беруд1 ойластыра отырып, б ал ал ар
дын бейнелеп салган заттарыньщ эсемд1гш, суреттщ, апплика-
цияньщ, кызгыльщтылыгын, муны ш еш уд еп образдылыгын атап
керсету к а ж е т (жоспардыц ыкшамдалып ж аса л у ы осынын бэ-
рш толык суреттеуге эркаш ан да м у м к ш д ж бермейд1).
Б ал ал ард ы н программалык
талаптарды
мейлшше толык
менгеру1 уш ш тэрбиепп алуан турл1 жэне кызыкты мазмунды
тандап алады, затты жэне ойыншыкты керсетедь
Бал ал ар ен алдымен тэрбиеипнщ керсету1 бойынша заттар-
дыц формаларын керсету унин керект1 кимылдарды орындау-
ды уйренед1, содан кешн олардын ездер1 осы кимылды керсе-
тед1, сурет салуды жэне ж абыстырып ж аса уд ы ж еке ездер1
салуды орындауды уйренедь
Ж о с п а р д а б
1
р айдьщ 1ппнде етю зы етш нен гер1 тапсырма
бойынша кеб1рек са б а к е т ю з ы е д п саб ак тардьщ бгр бел1пн б а
лаларды н ездер1 ойлап салатын сурет бойынша е тю зу керек
кой. Тэрбиеип е з ш щ уйгаруы бойынша, тапсырма ретшде, с а
бактын б1реуш балаларды н суретш ойлап салу сабагына ал-
мастыруы мумюн, б1рак программаны ет уд щ кезепн бузуга
болмайды. Бул ж аг дай д а балаларра денгелек формалы заттар-
54
Сабакты ц ул п жоспары
1
1
Сабак аты
Программалык мазмуны
Сабак етк1зу мстоднкасы
Материал
Тэрбие жумысы-
пыц баска жагымен
байланысы
1
2
1
3
4
5
6
1
2
Машина ру-
лш ж абы с
тырып ж а
сау
«Парак ка-
газды саки-
налармен бе-
зенд1рем1з»
деген такы
рыпка сурет
салу
К,олмен тура кимыл ж асау ар
кылы балаларра балшык илеу-
Д1 уйрету, есшген балшыктан
денгелек ж асау, оньщ ек1 ушын
туГист1рш,
саусактармен
кы-
сып,
жабыстыру,
балшыкты
белшектерге
белу,
денгелек
форманы б ш п , оган ат кою.
Ж ум ысты аягына
дейш жет-
юзгенше канагаттангандай се-
31мге тэрбиелеу
Балаларра карындашпен уздж-
С1з тутас кимыл аркылы дец-
гелек форма ж асауды уйрету;
Карындашты дурыс устау; п а
рак каразды
бейнелеулермен
тугел толтыру; сурет салу про-
цесшде турл1 туст1 карындаш-
тарды
ауыстыру.
Б1рдемеш
бояура
болган
куштарлыкты
тэрбиелеу,
турл1 туст1 сурет-
терге шаттана б1лу
Октябрь
Машина рулш оньщ формасы бойынша
кол кимылын ж асай отырып байкап шы-
ру, «дедгелек» форманы
ж асау. Кесек
балшыкты шымшып узу мен оны илеп
машина рулш ж асауды керсету. Содан
сод барлык балага б1р-б1р кесектен бал
шык алып, руль ж асауды тапсыру. С а
бак процесшде балалардын кол кимы
лын бакылау. Ж асай алмай ж аткандар
болса, оныд колынан устай отырып, бгр-
л^кте ж асау аркылы кемектесу; егер к а
ж ет болса, жеке кесек
балшык алып
жасап керсету
Балаларра тэрбиеип салган турл1 тус т 1
сакиналардын
суретш
керсету.
Эуел1
сакиналардыд кепт1пн айырыкша айту.
Балалардан сакиналардыд кандай фор-
мада екешн сурау, екьуш балага оныд
формасын атай отырып, сакина контуры
бойынша шолып шыгуды тапсыру. Бу-
рынгы дедгелек форма ж асау эд к ш еске
т у а р е отырып, дедгелек форма ж асауды
керсету ушш тактага балаларды шакы-
ру. Содан сод барлык баланыц дедгелек
сакинаны калай жасайтындарын кол сш-
теп ауада керсетуш талап ету. 1\имыл-
Балшык немесе
пластилин, так-
тайша
Тэрбиеипнщ
салган сурет1,
карындаштар
Ойын процесш
де
балаларды
дедгелек фор-
малы
заттар-
мед таныстыру
Ойын процесш
де
балаларды
децгелек фор-
малы сан турл1
заттармен
т а
ныстыру
|


title: Аппликация (коллективт! турдеп) Гулдер'| мен

text:
зиция жасаудын. алдында ктеген жаксы , ол кезде тустщ курылысын аны ктау
жешл: ейткеш эшекей езщ щ алрашкы н еп зп тусш немесе композиция бел1-
пн щ ж ары ктанды ру багытын, болмаса куцпрттенд1ру барытын езгерту1
мумкш.
Б1р сабактьщ устш де балалар ойып-киюды эрг бояп-сырлауды улгере ал-
майды, сондыктан бул жумысты е й сабакка белуге болады: б1рш1шсшде олар
ды бояйды, сонан сон бос уакы ттары нда жалпы б!р кагазра жел1мдейд1.
САБАЦТЫЦ КОНСПЕКТ1С1
Достарыңызбен бөлісу:


title: «Кешк! кала (село)» деген тацырыпца сурет салу

text:
С а б а к к а д а я р л ы к
Келем1 10X 15
см
картон
немесе тактайш а, балшык, кима даярлау. Кур-
дел! емес бейнелеудеп еж ел п кесулердщ суретш болмаса баска б!р декора-
тивт1 композицияларды 1р1КТеу.
Е с к е р т у
Балш ыкты ж акпай, кайта калындыгы 3 — 4
см
балшык пластиндерд1 1с-
теу, жогарры жарын тепстеп эр1 кимамен с у р е г п соган т у а р у ;
кепкен сон
пластинд! кабы ррага ш п кою уиин пластиннщ жогарры бурышынан т е а к 1с-
теуге болады.
Егерде балалар бакш асында кыш буйымдарды (муфель) куГдаретш пеш
бар болса, онда пластиндерд1 куйд1ру, сонан сон оларды бояу каж ет.
САБАЦТЬЩ КОНСПЕКТ1С1
Достарыңызбен бөлісу: