title: Мухамеджанова М - Сборник III республиканской научно-практической конференции магистрантов

text:
Мухамеджанова М. – магистрант, специальность «Финансы»
АО «Финансовая академия», г.Астана
aigerim_ism@mail.ru
Научный руководитель: к.э.н., ассоц. профессор Есенова Г.Ж.
ЗАКОНОДАТелЬНЫе ОСНОВЫ РАЗВИТИя ФИНАНСОВОЙ
СИСТеМЫ КАЗАХСТАНА
Финансовая система Республики Казахстан состоит из большого количества сфер и зве-
ньев, и только проанализировав ее можно понять, как такой сложный механизм может функ-
ционировать. А источником и регулятором финансовой системы выступают законодательные
и правовые акты. Именно на основании их можно проследить механизм функционирования
финансовой системы, и понять, как аккумулируются и распределяются и перераспределяются
финансовые ресурсы. В данной диссертационной работе мы рассмотрим несколько законода-
тельных и правовых актов, которые составляют основу финансовой системы.
Государственные финансы выступают одной из главных сфер финансовой системы и го-
сударственный бюджет является одним из важных его составляющих. Именно в нем объе-
диняются доходы и расходы государства [1].
Бюджетный кодекс Республики Казахстан в бюджетном процессе является наиболее важ-
ным документом, который ставит перед собой цель регулирования бюджетных, межбюд-
жетных отношений, установку основных положений, принципов и механизмов функцио-
нирования бюджетной системы, образования и использования бюджетных средств, а также
формирования и использования Национального фонда Республики Казахстан.
Структура Бюджетного кодекса состоит из общей и особенной частей, 13 разделов, 49
глав и 245 статей. В Разделе № 1 «Бюджетная система» рассматриваются основы бюджет-
ной системы, дается характеристика видов и уровней бюджетной системы, представлена
структура бюджета, а также информация о резервах Правительства Казахстан. В данном
разделе подробно описываются формирование и управление Национальным фондом.
В первом разделе Бюджетного кодекса дается определение и основы Единой бюджетной
классификации. Более подробно о ней идет речь в Постановлении Правительства РК.
В Разделе № 2 «Распределение поступлений и расходов между уровнями бюджетов» раскры-
ваются источники поступлений в бюджет, дается их перечень и распределение их между респу-
бликанским и местным бюджетами. По этим же вопросам раскрываются и расходы бюджета.
Особая часть Бюджетного кодекса рассматривает порядок планирования бюджета респу-
блики (Раздел 3), а также механизмы исполнения бюджетов (Раздел 4).
Разделы 5 и 6 относятся к правилам бухгалтерского и бюджетного учета. Раздел 7 посвя-
щен механизму государственного финансового контроля использования бюджетных средств.
Разделы с 8-го по 12-ый дает характеристику кредиторской и дебиторской задолженности в
рамках использования бюджетных средств или их привлечения. Раздел 13 предназначен для
соответствия Бюджетного кодекса текущему бюджетному законодательству [2].
В части регулирования сбалансированности бюджетов, минусом бюджетного кодекса
является то, что не устанавливается предельный размер дефицита местных бюджетов (в
% объем расходов местного бюджета) без учета финансовой помощи из республиканского
бюджета. Также не определены источники покрытия дефицита бюджетов и не установлен
предельный объем заемных средств, направленных на финансирование дефицита бюдже-
тов. Плюсом является то, что в предусмотрен механизм секвестра расходов. Отметим, что
механизм секвестра заключается в пропорциональном снижении государственных расходов
ежемесячно по всем (кроме защищенных статей) статьям бюджета в течение оставшегося
времени текущего финансового года [3]. Так, вот «Секвестр бюджетных программ на сумму
менее десяти процентов от их годового утвержденного объема может осуществляться по
155
решению Правительства Республики Казахстан или местного исполнительного органа, на
сумму свыше десяти процентов – на основании закона или решения маслихата».
Сильной стороной Бюджетного кодекса является наличие резервов. Резервы Правитель-
ства Республики Казахстан и местных исполнительных органов образуются в составе ре-
спубликанского и местных бюджетов для финансирования затрат, не запланированных при
разработке республиканского и местных бюджетов в силу их непредвиденности и требую-
щих безотлагательного финансирования в текущем финансовом году.
Таким образом, можно сказать, что бюджетный кодекс в последней редакции с допол-
нениями и изменениями на 2015 год наиболее полно отражает потребности бюджетного
процесса в нормативно-правовом обеспечении.
Существуют и другие законодательные базы, на которых основываются регулирование
финансовой системы Казахстана. Таковыми являются Кодекс Республики Казахстан «О на-
логах и других обязательных платежах в бюджет», Закон Республики Казахстан от 31 авгу-
ста 1995 года № 2444 «О банках и банковской деятельности в Республике Казахстан», Закон
Республики Казахстан от 13 мая 2003 года № 415-II «Об акционерных обществах» и мн. др.
Кратко перечислим некоторые из них.
Закон Республики Казахстан от 18 декабря 2000 года № 126-II «О страховой деятель-
ности», в котором определяются основные положения по осуществлению страхования как
вида предпринимательской деятельности, особенности создания, лицензирования, регули-
рования, прекращения деятельности страховых организаций, страховых брокеров и др., за-
дачи государственного регулирования страхового рынка и принципы обеспечения надзора
за страховой деятельностью [4].
Закон Республики Казахстан от 20 июня 1997 года № 136-I «О пенсионном обеспечении
в Республике Казахстан», определяющий правовые и социальные основы пенсионного обе-
спечения граждан в Республике Казахстан, регламентирует участие государственных ор-
ганов, физических и юридических лиц, независимо от форм собственности, в реализации
конституционного права граждан на пенсионное обеспечение [5].
Закон Республики Казахстан от 31 января 2006 года № 124-III «О частном предпринима-
тельстве», который регулирует общественные отношения, возникающие в связи с осущест-
влением физическими и негосударственными юридическими лицами частного предпринима-
тельства, определяет основные правовые, экономические и социальные условия и гарантии,
обеспечивающие свободу частного предпринимательства в Республике Казахстан [6].
Закон Республики Казахстан от 2 июля 2003 года № 461-II «О рынке ценных бумаг», в
котором изложено регулирование общественными отношениями, возникающие в процес-
се выпуска, размещения, обращения эмиссионных ценных бумаг и иных финансовых ин-
струментов, определяет порядок регулирования и надзора за рынком ценных бумаг в целях
обеспечения безопасного и эффективного функционирования рынка ценных бумаг, защи-
ты прав инвесторов и держателей ценных бумаг, добросовестной конкуренции участников
рынка ценных бумаг [7].
Закон Республики Казахстан от 7 июля 2004 года № 576-II «Об инвестиционных фондах»,
где определяется правовое положение, особенности создания, деятельности, реорганизации
и ликвидации акционерного инвестиционного фонда, условия и порядок создания, функци-
онирования и прекращения существования паевого инвестиционного фонда в Республике
Казахстан и мн. др. [8].
И это далеко не полный перечень всех функционирующих законов, регулирующих дея-
тельность финансовой системы РК.
В настоящее время Казахстан имеет достаточно совершенную законодательную и ин-
ституциональную базу для эффективного достижения намеченных целей и правильного ис-
пользования бюджетных средств.
Рассмотрев законодательную основу формирования финансовой системы на основе при-
меров нескольких государств, хотелось бы отметить, что строение каждой из них уникаль-
156
но, несмотря на некоторые сходства и различия. Однако, одним из самых важных приори-
тетов, которое должно сопутствовать на протяжении всего функционирования финансовой
системы всех стран – это ее ориентированность на мирную и эффективную деятельность,
так как, несмотря, на независимость государств, все являются частью глобальной финан-
совой системы, где то, или иное действие одной страны влечет последствия на все другие.
Список литературы:
1. Л.Л. Любимов «Введение в экономическую теорию». – М.: Вита, 1999.– 368 с.
2. Бюджетный кодекс Республики Казахстан от 4 декабря 2008 года № 95-IV (с изменени-
ями и дополнениями по состоянию на 27.04.2012 г.).
3. Т.А.Фролова «Финансы и кредит: конспект лекций». – Таганрог: ТТИ ЮФУ, 2007г.
4. Закон РК от 18 декабря 2000 года № 126-II «О страховой деятельности».
5. Закон РК от 20 июня 1997 года № 136-I «О пенсионном обеспечении в Республике
Казахстан».
6. Закон РК от 31 января 2006 года № 124-III «О частном предпринимательстве».
7. Закон РК от 2 июля 2003 года № 461-II «О рынке ценных бумаг».
8. Закон РК от 7 июля 2004 года № 576-II «Об инвестиционных фондах».
Мухамеджанов л. – магистрант, специальность «Финансы»
АО «Финансовая академия», г. Астана
aigerim_ism@mail.ru
Научный руководитель: к.э.н., ассоц. профессор Есенова Г.Ж.
ТеОРеТИЧеСКИе АСПеКТЫ МеТОДОлОгИИ БЮДЖеТНОгО
ПлАНИРОВАНИя И ПРОгНОЗИРОВАНИя
Под методологией планирования и прогнозирования понимается система подходов,
принципов, показателей, методик и методов разработки и обоснования прогнозов и плано-
вых решений, а также логика планирования и прогнозирования.
Методология базируется на экономической теории, изучающей закономерности и законы
развития общества, основные положения и тенденции воспроизводственных процессов, и
развивается и совершенствуется по мере развития самой экономической теории.
Методология планирования и прогнозирования должна обеспечивать достижение по-
ставленных целей и решение конкретных задач в сложившейся экономической ситуации.
Показатели планов и прогнозов представляют собой форму количественного выражения
принимаемых плановых и прогнозных решений.
Методика представляет собой совокупность рабочих методов и приемов, используемых
для осуществления конкретных плановых и прогнозных расчетов и различных показателей
плана и прогноза. Она носит частный характер, находится в соподчинении с методологией
планирования и прогнозирования и входит в нее как составная часть [1].
Важнейшая составная часть финансового планирования – бюджетное планирование, под-
чиненное требованиям финансовой политики государства. Экономическая его сущность со-
стоит в централизованном распределении и перераспределении ВВП и национального дохода
между звеньями финансовой системы на основе общенационального плана социально-эконо-
мического развития страны в процессе составления и исполнения бюджетов разного уровня.
Бюджетное планирование включает бюджетный процесс как порядок составления и ис-
полнения бюджета, его нормативно-правовую и организационную основу, а также вопросы
теории и методологии составления бюджета страны.
Основы бюджетного планирования определяются конституцией РК, Бюджетным кодек-
сом РК и другими законодательными актами страны.
Особое место в бюджетном планировании занимает перспективное финансовое плани-
рование. Перспективный финансовый план разрабатывается на три года на основе пока-
157
зателей бюджета. С перспективным финансовым планированием и сводным финансовым
планированием тесно связанобюджетное прогнозирование.
Важнейшее условие успешного ведения хозяйства на любом уровне – это постоянное совер-
шенствование методов его управления. Управлять – значит предвидеть. В связи с этим возрас-
тает роль перспективного планирования, а значит и научного прогнозирования. В отличие от
сводного финансового планирования, осуществляемого на более длительный период, бюджет-
ное прогнозирование является адресным и рассчитано на бюджетный период, т.е. на один год.
Под прогнозом развития бюджета подразумевается комплекс оценок возможных путей
развития его доходной и расходной частей. Цель бюджетного планирования: на основе сло-
жившихся тенденций, конкретных социально-экономических условий и перспективных
оценок разработать и обосновать оптимальные пути развития бюджета и на этой основе
дать предложение по его укреплению.
Своевременный учет результатов такого прогнозирования является важным условием
для принятия наиболее эффективных мер в финансовой политике государства и регионов.
Планирование бюджета представляет собой процесс разработки общей структуры и объ-
емов доходов и расходов бюджета на очередной финансовый год и перспективу. Схема дан-
ного процесса установлена БК РК, который регламентирует основы составления проектов
бюджетов всех уровней.
Бюджетное планирование занимает центральное место в системе управления обществен-
ными финансами. Оно связывает в единое целое все сферы общественных финансов: оказа-
ние бюджетных услуг, управление долгом, управление бюджетными закупками, планирова-
ние бюджетных инвестиций, планирование межбюджетных отношений и пр.
Система бюджетного планирования – совокупность организации, методов и процедур
формирования проекта бюджета.
Система бюджетного планирования состоит из годового бюджетного планирования и
перспективного (среднесрочного) финансового планирования.
Процесс разработки годового бюджета обеспечивается за счет выделения отдельных эле-
ментов перспективного финансового плана, относящихся к очередному бюджетному году.
При этом годовой бюджет должен рассматриваться только как более детализированная и
неотъемлемая часть перспективного финансового плана.
Результаты процесса бюджетного планирования представляются в виде следующих до-
кументов:
– сценарные условия;
– основные направления бюджетной, налоговой и долговой политики;
– перспективный финансовый план;
– бюджет субъекта Российской Федерации (муниципального образования) на очередной
год (в случае перехода на многолетний бюджет – на три года) [2].
Бюджетное планирование осуществляется в несколько этапов:
– процесс формирования на среднесрочный период сценарных условий и основных на-
правлений бюджетной, налоговой, долговой и инвестиционной политики;
– финансовый орган вырабатывает перспективный финансовый план и контрольные
цифры для проекта бюджета на следующий год;
– разработка проекта бюджета субъекта Российской Федерации (муниципального обра-
зования) на основе утвержденного финансового плана;
– проект бюджета вместе с программой действий администрации и финансовым планом
рассматриваются органом исполнительной власти;
– с учетом утвержденного бюджета, уточнения показателей прогноза социально-экономи-
ческого развития и иных факторов осуществляется уточнение перспективного финансового
плана [2].
Бюджетное прогнозирование (от англ. budgetary forecasting) – это обоснованное, опираю-
щееся на реальные расчеты предположение о направлениях развития бюджета, возможных
состояниях его доходов и расходов в будущем, путях и сроках достижения этих состояний.
158
Это неотъемлемая часть бюджетного процесса, база бюджетного планирования. Прогноз
строится на тщательном изучении информации о состоянии бюджета на данный момент;
определении в соответствии с выявленными закономерностями разных вариантов достиже-
ния предполагаемых бюджетных показателей; нахождении в результате анализа наилучше-
го варианта развития бюджетных отношений [3].
Бюджетное планирование осуществляется в несколько этапов: составление проектов
бюджетов финансовыми органами разных уровней; рассмотрение проектов бюджетов в ис-
полнительных органах власти; рассмотрение проектов бюджетов и утверждение бюджетов
в законодательных и представительных органах государственной власти разных уровней и
в органах местного самоуправления; поквартальное распределение финансовыми органами
государственных, региональных и муниципальных уровней доходов и расходов, а также
составление сводных бюджетных росписей.
Бюджетное прогнозирование – это обоснованное, опирающееся на реальные расчеты
предположение о направлениях развития бюджета, возможных состояниях его доходов и
расходов в будущем, путях и сроках достижения этих состояний. Это неотъемлемая часть
бюджетного процесса, база бюджетного планирования. Прогноз строится на тщательном
изучении информации о состоянии бюджета на данный момент; определении в соответ-
ствии с выявленными закономерностями разных вариантов достижения предполагаемых
бюджетных показателей; нахождении в результате анализа наилучшего варианта развития
бюджетных отношений [4].
Прогнозирование бюджета ориентирует на поиск оптимального решения задач, на вы-
бор наилучшего из возможных вариантов. В процессе бюджетного прогнозирования рас-
сматриваются различные варианты бюджетной политики государства, разные концепции
развития бюджета с учетом множества экономических и социальных задач, объективных и
субъективных факторов, действующих на государственном, региональном и местном уров-
нях. При этом непрерывность прогнозирования бюджета обусловливает систематическое
уточнение бюджетных показателей по мере формирования новых данных.
Список литературы:
1 Финансы, денежное обращение и кредит: Учебное пособие. /Под ред. Сенчагова В.К.,
Архипова А.И. – М.: Проспект, – 2008. – 416 с.
2 Кривошеева, М.Ю. Стратегия социально-экономического развития региона на основе
программно-целевых методов управления: учебное пособие / М.Ю. Кривошеева. – М.: ИН-
ФРА-М, – 2007.- 189 с.
3 Романовский, М.В. Финансы и кредит: Учебник / М. В. Романовский, Н. Н. Назаров, М. И.
Попова и др.; Под ред. М. В. Романовского, Г. Н. Белоглазовой. – М.: Юрайт-издат, – 2010. – 314 с.
Семибратов, В.С Бюджетное планирование и прогнозирование: Учебник / В. С. Семибра-
тов. – М.: Де-По, 2011.– 118с.
Нурболатова Ж. Н. – «Қаржы» мамандығы, 3 курс ФК – 31 тобы студенті,
«Қаржы академиясы» АҚ,Астана қ.
Jaina_333@mail.ru
Ғылыми жетекші: э.ғ.к. Тлеужанова Д. А.
ҚАЗАҚСТАН РеСПУБлИКАСЫНДА САлЫҚ САяСАТЫН
ОҢТАЙлАНДЫРУ ТИІМДІлІгІ
Салықтар мемлекеттің егемендігінің бір көрінісі. Салық саясаты – мемлекеттің эконо-
микалық саясатының бір бөлігі бола отырып, салық салу негізін, мөлшерлемесін, жеңілдік-
терін және шегерімдерін өзгерту жолымен жүзеге асырылады.
Салық саясаты экономикаға мемлекеттің араласуы нәтижесінде мемлекеттік бюджетті
қалыптастырады және жалпыұлттық өнімнің (ЖҰӨ) ауқымымен, экономиканың жеке сек-
торларына салық шараларын қолдану дәрежесімен айқындалады.
159
Салықтар дегеніміз – мемлекеттік бюджетке заңды және жеке тұлғалардан белгілі бір
мөлшерде түсетін міндетті төлемдер.
Салықтар – шаруашылық жүргізуші субъектілердің, жеке тұлғалардың мемлекет пен екі
арадағы мемлекеттік бюджет арқылы жүзеге асырылатын, қаржы қатынастарын сипаттай-
тын экономикалық категория. Салықтардың экономикалық мәні мынада: салықтар шару-
ашылық жүргізуші субъектілер мен халық табысының қалыптасуындағы қаржылық қаты-
настардың бір бөлігін білдіреді. Сондай – ақ шаруашылық жүргізуші субъектілер мен халық
табысының белгілі бір мөлшерін мемлекет үлесіне жинақтап, жиынтықтаудың қаржылық
қатынастарын көрсетеді.
Қазақстан егемендік алып, тәуелсіз мемлекет болғанына да, міне, ширек ғасырға аяқ ба-
сты. Осы кезең аралығында салық жүйесіне көптеген өзгерістер енгізілді. Салықтар мемле-
кеттің саяси және экономикалық қызметтерін қаржыландырудың негізгі көзі болып табыла-
ды. Ол мемлекеттің өмір сүруінің негізі болып саналады.
Қазақстан Республикасы салық жүйесінің өзіндік бір ерекшелігі бар. Мәселен, Герма-
нияда салықтың 50 түрі, біздің елде 13 түрі бар. Неге? Өйткені, салықтың басқа төлемдер-
ден ерекше екеніне байланысты оған арнайы мәртебе беріп отырмыз. Салықтар және басқа
да бюджетке төленетін міндетті төлемдерді қоссақ, яғни салықтың 13 түрі, алымдардың
алғашқыда 13, қазіргі кезде 5 түрі, 10 төлемақы, мемлекеттік баж, кеден төлемдері, консул-
дық алымдардың барлығы 50-ге жақындап қалады.Дамыған мемлекеттер мен көрші мемле-
кеттердің жүргізіп отырған саясаттарын сараптай отырып, өзіміздің ұлттық менталитетке
сай, қажетті жақтарын алып отырды. Міне, осындай жан-жақты даму мен толықтырудың
нәтижесінде еліміздің салық жүйесі жетілдіріліп келеді.
Барлық елде де салық мемлекет бюджетін толтырудың негізгі көзі болып саналатыны бел-
гілі. Салық кірісі арқылы үкімет ел экономикасының өсімі мен өзге де салаларды бақылап, бо-
лашақты болжай алады. Дамыған мемлекеттерде салық түрлері өте үлкен. Мәселен, АҚШ-та
ЖІӨ-ге түсетін салық 28 пайызды құраса, Англияда – 36 пайыз, Дания мен Швецияда 48 пай-
ызды құрайды. Сол себепті бұл елдерде жемқорлық деңгейі төмен. Керісінше, білім беру мен
медициналық қызметтердің сапасы жоғары. Дамыған мемлекеттердің тұрғындары да үлкен
салықтан үлкен табыс келеріне көздері анық жетеді және сенеді. Елімізде жалпы деректерге
сүйенетін болсақ, ЖІӨ-ге түсетін салық кірісінің көлемі 11 пайыз. Бұл әрине, шикізат қоры
мол, экономикалық өсімі жыл санап артып келе жатқан ел үшін өте аз көрсеткіш [1].
Кесте 1 – ҚР мемлекеттік бюджеті кірістерінің құрылымы
Атауы
2013 ж. есеп
2014 ж. есеп
2015 ж. есеп
Сомасы,
млн. тг.
%
Сомасы,
млн. тг
%
Сомасы,
млн. тг
%
КІРІСТЕР
6 382 353
100
7 321 277
100
7 634 805
100
Салықтық түсімдер
4 779 004
74,9
5 115 743
69,9
4 883 913
64
Салықтан тыс
түсімдер
141 717
2,2
179 488
2,5
224 767
3
Негізгі капиталды
сатудан түскен
түсімдер
56 132
0,9
71 045
1
69 709
0,92
Трансферттердің
түсімдері
1 405 500
22,02
1 955 000
26,8
2 456 417
32,2
Ескерту – ҚР Қаржы министрлігінің мәліметтері
Кесте – 1 көріп отырғанымыздай Қазақстан Республикасының мемлекеттік бюджеті 2013
жылы салықтық түсімдер есебінен 4 млн 779 мың 4 теңгеге, ол яғни 74,9 пайызға, 2014
160
жылы дәл сол түсімдерден 5 млн 115 мың 743 теңгеге, яғни 69,9 пайызға, ал 2015 жылы
4 млн 883 мың 913 теңгеге, яғни 64 пайызға толыққанын байқаймыз. Бұл кесте мемлекет-
тік бюджеттің салықтық түсімдер есебінен толығуының жыл сайын төмендеп бара жатқан-
дығын көрсетеді.
Салықтық түсімдердің басым бөлігін корпоративтік табыс салығы, қосылған құн салығы,
жеке табыс салығы және әлеуметтік салық бойынша түсімдер құрайды. Олардың өзгеріс
динамикасы 1 суретте келтірілген. Мемлекеттік бюджет 2013 жылы корпоративті табыс са-
лығы есебінен 1 млн 32 мың 737 теңгеге, жеке табыс салығы есебінен 492 мың 991 теңгеге,
әлеуметтік салық есебінен 380 мың 477 теңгеге, қосылған құн салығы есебінен 1 млн 327
мың 650 теңгеге толықтырылған. Ал 2014 жылы бұл көрсеткіштер корпоративті табыс са-
лығы 1 млн 169 мың 667 теңгені, жеке табыс салығы 552 мың 280 теңгені, әлеуметтік салық
427 мың 985 теңгені, қосылған құн салығы 1 млн 198 мың 170 теңгені құраған. 2015 жылы
Мемлекеттің бюджет корпоративті табыс салығы есебінен 1 млн 224 мың 645 теңгеге, жеке
табыс салығы есебінен 598 мың 807 теңгеге, әлеуметтік салық есебінен 464 мың 674 теңге-
ге, қосылған құн салығы есебінен 944 мың 438 теңгеге толықтырылған.
Сурет 1. Салықтық түсімдер динамикасы
Ескерту – ҚР Қаржы министрлігінің мәліметтері
Суретте көріп отырғанымыздай 2013 жылы мемлекеттік бюджет қоржыны ең көп то-
лықтырылған, ол қосылған құн салығы есебінен, ал ең аз әлеуметтік салық. 2014 жылы ең
жоғарғы көрсеткіш тағы да қосылған құн салығы, ең төменгі көрсеткіш әлеуметтік салық.
2015 жылғы көрсеткішке келетін болсақ мемлекеттік бюджет бұл жылы корпоративті табыс
салығы есебінен ең көп толыққан екен, ал ең аз ол, әлеуметтік салық [1].
Қоғамда қызу талқыланған мәселенің бірі көлік салығына қатысты болатын. «ҚР кей-
бір заңнамалық актілеріне салық салу мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар
енгізу туралы» заң жобасындағы жаңалыққа сәйкес, көлік қозғалтқышының көлемі 3 мың
текше сантиметрден асатын транспорттарға салынатын салық ақыры көтерілді. Сөйтіп, эко-
номика министрлігі толықтырған заң нормаларын Парламент қабылдаса, онда елімізде жол
талғамайтын, қозғалтқыш көлемі едәуір болып табылатын көлік иелері жыл сайын 100 мың
теңге шамасында салық төлеуіне тура келеді. Айта кетерлігі, бұған дейін жұртшылықты та-
биғатқа келтірер залалы аздау, аз литражды шағын көліктерді мінуге ынталандыру тетігі қа-
ралып жатқаны айтылған еді. Сондықтан да, салықтың осы түрін әлгіндей ынталандырудың
бір түрі деп қабылдауға келеді. Дегенмен, бұған әзірден қарсы тарап та жоқ емес. Өйткені,
қайсыбір көлік иелері жол талғамайтын, қозғалтқышының шамасы үлкендеу транспортқа
амалсыз, елдегі жолдың жағдайы соған мәжбүрлегендіктен отырғанын да алға тартып,
161
уәждерін келтіріп жүргенін байқаймыз. Ендеше, салықтың осы түрі әлі де мың құбылуы
мүмкін. Тоқтала кететін және бір жайт салық заңнамасы аясында тек көлік салығы ғана
емес, жер салығы, мүлік салығы да алдағы уақытта көтерілетін болады. «Жаңа өзгерістер-
ге сәйкес, әзірше қала аумағындағы жерлердің салығын ғана көтеру көзделіп тұр. Өйткені
ауыл шаруашылығы үшін пайдаланып жатқан жерлерге қатысты тиісті жұмыстарды біз әлі
реттеп үлгерген жоқпыз. Оны Қаржы министрлігімен бірлесіп, алдағы қыркүйек айында
басқа да заңнамалық өзгерістермен бірге енгізетін боламыз. Ал жеке мүлікке салынатын
салық сол мүліктің санатына қарай көтеріледі. Нақтылап айтқанда, біз мүлікке салынатын
салықты екіге бөліп отырмыз. Біріншісі -150 шаршы метрден кем болмайтын баспаналар
болса, екіншісі – одан аумағы азырақ жылжымайтын мүлік. Бірақ 150 шаршы метрге дейін
де тиісті санаттар қаралатын болады. Мәселен, 30-45 шаршы метрге дейінгі баспаналардан
бастап салық мөлшері жоғарылап кете береді. Біздіңше, салық жекеменшіктегі жылжымай-
тын мүліктің көлеміне қарай төленуі тиіс», – дейді министр Досаев. Қысқасы үйіңіз үл-
кен болса, салықты да көп төлейсіз. Сонымен қатар, Экономика және бюджеттік жоспарлау
министрлігі 2014 жылдан бастап алкогольге, ал 2015 жылда темекі өнімдеріне акциздерді
қымбаттатуды ұсынып отыр [2, 3].
Бүгінгі қазақстандық салық заңнамасы көптеген елдермен салыстырғанда мейлінше
ырықтандырылған және Еуразиялық экономикалық одақ елдері арасында бизнес үшін ең
тартымды болып табылады. Мұны Дүниежүзілік банктің рейтингісі де растай түседі, онда
Қазақстан «салық салу» индикаторы бойынша 17-орында тұр.
Сонымен, салық саясаты мемлекеттің дұрыс қызмет жасауы үшін қаржы жинауына бай-
ланысты міндеттерді тиімді шешуге бағытталған мемлекеттік шаралар жиынтығы.Мем-
лекет басшысының бес институттық реформасын іске асыру аясында салық салу жүйесін
жетілдіруге бағытталған заң жобалары қажет делінген. Ұсынылған шаралар көлеңкелі
экономиканы қысқартуға және салықтық әкімшілендірулерді жақсартуға бағытталған.
Бес институционалдық реформа аясындағы «100 нақты қадам» Ұлт жоспарының 44 және
45-қадамдарын жүзеге асыру мақсатында салық заңнамасына өзгерістер мен толықтырулар
енгізілетін болады. Бұл ретте заң жобасы негізінен жанама салықтарды әкімшілендіру және
көлеңкелі экономиканы төмендету шараларын қамтымақ.
44-қадамды жүзеге асыру аясында жанама салық салу тетіктерін өзгертетін норма қара-
стырылады, соның ішінде қосылған құн салығын сату салығына ауыстыру тетіктері қарала-
ды. Бұдан бөлек, тәуекелдерді басқару жүйесінің енгізілуіне байланысты, мемлекеттік кіріс
органдарының жаңадан енгізіп жатқан электрондық түбіртектер беруін уақытша тоқтату
мүмкіндігі қарастырылуы ықтимал. Сондай-ақ, мемлекеттік кіріс органдарына мәлімет-
терді онлайн режиммен беретін терминалдар мен кассалық аппараттарды енгізу көзделеді.
Қолма-қол ақша айналымын төмендету мақсатында карточкамен есеп айырысуларға комис-
сия төмендетіліп, төлем терминалдарына жеңілдікті лизингтер қаралуы ықтимал.
Қосылған құн салығы бойынша қолданыстағы жеңілдіктер айтарлықтай қысқарады. Ал
сатуға салынатын салықтарды енгізу мүмкіндігіне қатысты мәселелерді қарастыру үшін
2015 жылдың 1 қарашасынан арнайы жұмыс тобы құрылды.
Ұлт жоспарының 45-қадамы аясында заң жобасымен шығыстар мен кірістердің міндетті
салықтық есептілігін қамти отырып, қолданыстағы салық режимін оңтайландыру көзде-
леді. Ал бухгалтерлік есеп жүргізу мен есептілікті тапсыру бойынша қызметтер көрсету-
ді ұлттық кәсіпкерлер палатасы мен Кәсіпкерлерді қолдау орталығының базасында жүзеге
асыру ұсынылады. Бұдан бөлек, үш деңгейлі салықтық режимді 2017 жылдың қаңтарынан
енгізу жоспарланып отыр. Мұның біріншісі жеке кәсіпкерлер үшін патент, екіншісі кірістер
мен шығыстардың салықтық есептілігін жүргізетін шағын және орта бизнес үшін арнайы
салық режимі. Үшіншісі – нарықтың барлық субъектілеріне арналған жалпы режим.
Қазіргі кезде «100 нақты қадам» Ұлт жоспарын іске асыру үшін бизнесті жүргізуге қолай-
лы жағдай жасау мақсатында салықтық әкімшіліктендіруді жетілдіру және алдын алу-бақы-
лау шараларын оңтайландыру қажеттігі туындап отыр [4].
162
Осыған орай Қазақстан Үкіметі және тиісті министрліктер мен мекемелер бірнеше
бағдарламалар әзірлеп, жүзеге асыруда. Уақытында төленбеген салықтың айыппұлы мен
өсімпұлы өте жоғары болады. Қазақстан Республикасында салықты мерзімінде төлеу әрбір
азаматтың парызы болуы тиіс, яғни төленген салық арқылы дер кезінде ата-әжелеріміз зей-
нетақысын, аналарымыз әлеуметтік жәрдемақыларын, мемлекеттік қызметкерлер жалақы-
сын, ал білім алушылар (студенттер, магистранттар, докторанттар) шәкіртақыларын ала-
тынын ескеруіміз, сонымен қатар, егемен еліміздің әлеуметтік-экономикалық дамуы үшін
өзіндік бір үлес қостық деп есептеуіміз қажет.
Сонымен, қорыта келгенде, біздің мақсатымыз – еліміздің салық саясатындағы жүзеге
асырып жатқан іс шараларын насихаттау, салық төлеушілердің арасында «салық мәдени-
етін» қалыптастыру, әрбір тұлғаның салық төлеуге деген азаматтық борышын арттыру.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. http://www.minfin.gov.kz
2. Егемен Қазақстан, 2016 жыл қаңтар, №18659,Ғалымжан КЕРІМБЕК
3. Қанат Солтанғұл Бюджеттің бүйірін толтыруда салық саясатына ерекше көңіл бөлінеді
//bnews.kz
4. Нұрсұлтан Назарбаев, «100 нақты қадам» Ұлт Жоспары
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Нуртaсов A. е - Сборник III республиканской научно-практической конференции магистрантов

text:
Нуртaсов A. е. – мaгистрaнт, специaльность «Финaнсы»
AО «Финaнсовaя aкaдемия» г. Aстaнa
askar_nurtas@mail.ru
Нaучный руководитель: к. э. н. Кaбaшевa Н. В.
ИНВеСТИцИОННAя ДеяТелЬНОСТЬ КОММеРЧеСКИХ БAНКОВ КAЗAХСТAНе:
ТеНДеНцИИ, ПРОБлеМЫ, ПеРСПеКТИВЫ
Инвeстициoннaя дeятeльнoсть кoммeрчeских бaнкoв игрaeт сущeствeнную рoль в функ-
циoнирoвaнии и рaзвитии экoнoмики любoй стрaны. В нaстoящee врeмя знaчитeльный ин-
вeстициoнный пoтeнциaл кoнцeнтрируeтся в учрeждeниях бaнкoвскoй систeмы, кoтoрыe,
в oтличиe oт мнoгих других пoсрeдничeских институтoв, oблaдaют исключитeльными
вoзмoжнoстями испoльзoвaния трaнзaкциoнных дeнeжных срeдств и крeдитнoй эмиссии.
Aккумулируя врeмeннo высвoбoждaющиeся финaнсoвыe рeсурсы, бaнки нaпрaвляют их
пo кaнaлaм крeдитнoй систeмы, прeждe всeгo в ключeвыe, нaибoлee динaмичнo рaзвивaю-
щиeся сeктoры и oтрaсли, спoсoбствуя тeм сaмым oсущeствлeнию структурнoй пeрeстрoй-
ки экoнoмики гoсудaрствa в пoльзу высoкoтeхнoлoгичнoгo прoизвoдствa тoвaрoв с бoлee
высoким урoвнeм дoбaвлeннoй стoимoсти.
Сeгoдня кoммeрчeскиe бaнки рaссмaтривaются кaк пoтeнциaльнo aктивныe и oблaдaю-
щиe крупными финaнсoвыми рeсурсaми учaстникaми инвeстициoннoй дeятeльнoсти.
Мeждунaрoдныe oргaнизaции и рaзвитыe стрaны признaют экoнoмику Рeспублики Кaзaх-
стaн кaк нaибoлee динaмичнo рaзвивaвщуюся пoслe кризисa 2008-2009 гoдa нa пoстсoвeтскoм
прoстрaнствe. A в пoслeдниe двa гoдa экoнoмичeскaя дeятeльнoсть рeспублики рaзвивaлaсь
нa фoнe дeстaбилизaции мирoвых финaнсoвых рынкoв и нeблaгoприятнoй цeнoвoй кoнъ-
юнктуры нeфтeных рынкoв, чтo спoсoбствoвaлo зaмeдлeнию рoстa ВВП, a зaтeм снижeнию
oбъeмa ВВП в дoллaрaх СШA. Спaд мирoвoй экoнoмики скaзaлся нa снижeнии спрoсa нa
углeвoдoрoдныe рeсурсы, кoтoрый нeблaгoприятнo oтрaзился нa экoнoмикe рaзвивaющихся
стрaн, в тoм числe и Кaзaхстaн . С 2014 гoдa в экoнoмикe Кaзaхстaнaзaмeдлился рoст ВВП.
Глaвным в этoм кoнтeкстe был фaктoр – пoнижeнныe цeны нa тoвaры кaзaхстaнскoгo
экспoртa, прeждe всeгo нa энeргoрeсурсы. Для oтeчeствeннoй экoнoмики oсoбoe знaчeниe
имeлo тo, чтo пoслeдниe гoды пaдaли цeны нa нeфть, a вслeд зa нeй и нa другиe сырьeвыe
тoвaры, чтo в сoвoкупнoсти oбeспeчивaлo eжeгoднoe знaчитeльнoe умeньшeниe прибылeй
экспoртeрoв и пoступлeний в стрaну свoбoднo кoнвeртируeмoй вaлюты.
163
Зaкрeплeниe тeндeнции oтнoситeльнoй дeстaбилизaции экoнoмики, нaчaвшиeся в 2014
гoду, oтрaзилoсь в пoнижeнии oснoвных мaкрoэкoнoмичeских пoкaзaтeлeй: ВВП, выпускa
прoмышлeннoй прoдукции, рoзничнoгo тoвaрooбoрoтa, пeрeвoзoк грузoв, инвeстиций в
oснoвнoй кaпитaл, oбoрoтa внeшнeй тoргoвли. Дeстaбилизирoвaлoсь и финaнсoвoe пoлoжe-
ниe стрaны. Были видны дoстaтoчнo бoльшoй урoвeнь инфляции, oтнoситeльнo нeстa-
бильный курс нaциoнaльнoй вaлюты пo oтнoшeнию к дoллaру, знaчитeльнo умeньшились
зoлoтoвaлютныe рeзeрвы Нaциoнaльнoгo бaнкa и мeждунaрoдныe рeзeрвы Кaзaхстaнa.
Нeгaтивныe мaкрoэкoнoмичeскиe услoвия спoсoбствoвaли к умeньшeнию дoвeрия к
oтeчeствeнным бaнкaм кaк в рeспубликe, тaк и сo стoрoны инoстрaнных инвeстoрoв. В
слeдствии этoгo нaчaли снижaтся дoхoды и стoимoсть aктивoв всeх кoммeрчeских бaнкoв.
В нaстoящee врeмя сущeствуeт нeскoлькo oснoвных прoблeм, сдeрживaющих рaсширe-
ниe инвeстициoннoгo крeдитoвaния бaнкaми втoрoгo урoвня: нeдoстaтoчнaя кaпитaлизaция
кoммeрчeских бaнкoв РК, oтсутствиe финaнсoв нa дoлгoсрoчнoe инвeстирoвaниe, умeньшe-
ниe дoхoдoв сaмих бaнкoв и нeгaтивнoe влияниe инфляциoннoгo тaргeтирoвaния.
Нeдoстaтoчнaя кaпитaлизaция кoммeрчeских бaнкoв РК нe пoзвoляeт бaнкaм финaн-
сирoвaть крупныe инвeстициoнныe прoeкты. Нeсмoтря нa влoжeния EНПФ в aктивы круп-
ных кoммeрчeских бaнкoв, их oбъeмы всe eщe нeдoстaтoчны. Тaк кaк сoвoкупныe aкти-
вы всeгo бaнкoвскoгo сeктoрa Кaзaхстaнa нa 1 янвaря 2015 гoдa сoстaвили 100 млрд. дoлл.
СШA, a нa 1 янвaря 2016 гoдa – 70 млрд. дoлл. СШA, пaдeниe связaнo, в пeрвую oчeрeдь, с
кoлeбaниями курсa нaциoнaльнoй вaлюты нaшeй рeспублики.
Бaнк при фoрмирoвaнии свoeгo крeдитнoгo пoртфeля исхoдит прeждe всeгo из тoгo, чтo
oснoвнaя чaсть eгo прибыли oбрaзуeтся нa ссудных oпeрaциях. Тaк, зa вeсь 2015 гoд чистый
дoхoд БВУ пoслe уплaты пoдoхoднoгo нaлoгa 227 млрд. тeнгe, a зa 2014 гoд – 280 млрд.
тeнгe, измeнeниe дoхoдa –53 млрд. тeнгe, бeз учeтa пaдeния курсa нaциoнaльнoй вaлюты.
Хaрaктeризуя сoврeмeннoe сoстoяниe рeсурснoй бaзы БВУ РК, мoжнo пoдчeркнуть тoт
фaкт, чтo в бaнкaх скoпились крaткoсрoчныe дeньги, a рeaльнoму сeктoру экoнoмики трeбу-
ются крeдиты нa 2-3 и бoлee лeт.
Пeрспeктивы дoлгoсрoчнoгo крeдитoвaния рeaльнoгo сeктoрa экoнoмики, нaпря-
мую зaвисят oт нaличия дoлгoсрoчных крeдитных рeсурсoв кoммeрчeских бaнкoв, мoж-
нo сдeлaть вывoд o тoм, чтo рeсурснaя бaзa кoммeрчeских бaнкoв РК eщe нeдoстaтoчнo
aдeквaтнa зaпрoсaм рeaльнoгo сeктoрa экoнoмики. В свoю oчeрeдь, нaличиe дoлгoсрoчных
дeнeг нeoбязaтeльнo прeдпoлaгaeт дoлгoсрoчнoe крeдитoвaниe, a тeм бoлee рeaльнoгo сeк-
тoрa экoнoмики.
Oдним из явлeний, вызывaющих нeкoтoрую oзaбoчeннoсть пoлoжeниeм дeл в бaнкoвскoй
систeмe, в нaстoящee врeмя являeтся oткaз выдaвaть зaймы в нaциoнaльнoй вaлютe в кoммeр-
чeских бaнкaх РК нa фoнe дeстaбилизaции финaнсoвых рынкoв и нeстaбильнoгo курсa тeнгe.
Дaннoe явлeниe oбъясняeтся тeм, чтo Нaциoнaльный бaнк РК нe прoвoдит дoстaтoчную эмис-
сию тeнгe для тoгo, чтoбы сдeржaть урoвeнь инфляции нa бoлee низкoм урoвнe.
Для любoгo гoсудaрствa вaжнo имeть свoю нaциoнaльную вaлюту, этo нeoбхoдимo для
рaзвития гoсудaрствa в цeлoм. Мeжду тeм нaциoнaльную вaлюту нeoбхoдимo цeнить и
пoстoяннo пoддeрживaть. A для этoгo стрaнa дoлжнa быть зaнятa прoизвoдствoм, прoдук-
ция стрaны дoлжнa быть вoстрeбoвaнa нa мирoвoм рынкe, тoгдa и нaциoнaльнaя вaлютa
стрaны будeт цeниться другими гoсудaрствaми.
Oбeспeчeниe oбщeй стaбильнoсти крeдитнo-бaнкoвскoй систeмы Кaзaхстaнa и рaсширe-
ниe крeдитoвaния рeaльнoгo сeктoрa экoнoмики являются oднoй из глaвных зaдaч экoнo-
мичeскoй пoлитики прaвитeльствa. Вaжную рoль в рeшeнии дaннoй зaдaчи игрaют прo-
цeнтныe стaвки пo дoлгoсрoчным крeдитaм. Пoслeдний рaз измeнeния бaзoвoй стaвки былo
2 фeврaля 2016 гoдa, рaзмeр стaвки был увeличeн с 16% нa 17%.
Прoцeнтную стaвку цeнтрaльный бaнк кaкoй-либo стрaны пoднимaeт с цeлью умeнь-
шeния инфляциoнных рискoв или испoльзуeт этoт инструмeнт, eсли хoчeт oхлaдить пeрe-
грeвaющуюся экoнoмику. В этoм случae Нaциoнaльный Бaнк чeткo oбoзнaчил цeль свoeгo
164
рeшeния, принимaя вo внимaниe экoнoмичeскиe дaнныe и пeрспeктивы рoстa, Нaциoнaль-
ный Бaнк рeшил пoвысить бaзoвую стaвку дo 17% для удeржaния инфляции в срeднeсрoч-
нoм цeлeвoм кoридoрe 6−8%.
Рoст бaзoвoй стaвки привeдeт к рoсту стoимoсти крeдитoв. Крeдиты стaнут дoрoжe, a
слeдoвaтeльнo, нeкoтoрым прeдстaвитeлям мaлoгo и срeднeгo бизнeсa придeтся oткaзaться
oт свoих бизнeс-плaнoв. Крoмe тoгo, впoлнe вoзмoжнo снижeниe пoкупaтeльнoй спoсoбнoсти
нaсeлeния.
В итoгe мы пoлучaeм зaмeдлeниe экoнoмики пaрaллeльнo с сoкрaщeниeм дeнeжнoй мaс-
сы, чтo и сдeрживaeт инфляцию цeлeвoм кoридoрe 6−8% [1].
Нo eсть и плюсы. Вo-пeрвых, eсли свoбoдных дeнeг стaнoвиться мeньшe, тo oни дoрoжaют
нa рынкe пo oтнoшeнию к другим вaлютaм, и тoгдa нe нужнo прoвoдить интeрвeнции Нa-
циoнaльнoму бaнку. Вo-втoрых, высoкaя прoцeнтнaя стaвкa и дoрoжaющaя нaциoнaльнaя
вaлютa привлeкaют мeждунaрoдных инвeстoрoв, нo этo нeгaтивнo oтрaзится нa инвeсти-
циoннoй дeятeльнoсти кoммeрчeских бaнкoв РК.
Тaким oбрaзoм, рeжим инфляциoннoгo тaргeтирoвaния сoхрaняeт зoлoтoвaлютныe рeзeр-
вы стрaны и привлeкaeт инoстрaнных инвeстoрoв, oтрицaтeльнo влияeт нa плaтeжeспoсoб-
нoсть пo бoлee высoким стaвкaм крeдитoв и пoкупaтeльную спoсoбнoсть нaсeлeния.
В пeрспeктивe кoммeрчeскиe бaнки, кoтoрыe нe мoгут выдaвaть крeдиты нaсeлeнию дoлжны
будут инвeстирoвaть свoбoдныe дeньги в гoсудaрствeнныe или другиe виды цeнных бумaг. Хoтя
гoсудaрствeнныe цeнныe бумaги oблaдaют сaмым низким рискoм, увeличeниe их дoли в инвe-
стициoннoм пoртфeлe влeчeт зa сoбoй бoльшиe риски. Чтo в итoгe вeдeт к пoтeрe дoхoдoв бaнкa.
Вoврeмя дeстaбилизaции экoнoмики стрaны бaнки нe мoгут инвeстирoвaть в нeдвижимoсть и
дрaгoцeнныe мeтaллы, пo причинe снижeния их стoимoсти и пaдeния спрoсa нa них.
Выбoр oптимaльных фoрм инвeстирoвaния кoммeрчeскими бaнкaми в этих услoвиях с
учeтoм рaзличных фaктoрoв, вoздeйствующих нa их дeятeльнoсть, прeдпoлaгaeт рaзрaбoтку
и рeaлизaцию инвeстициoннoй пoлитики.
Экoнoмичeскиe интeрeсы бaнкoв, вытeкaющиe из сущнoсти этих институтoв кaк кoммeр-
чeских структур, сoстoят в oбeспeчeнии прибыльнoсти свoих oпeрaций при сoблюдeнии их лик-
виднoсти и нaдeжнoсти. Бaнки рaбoтaют в oснoвнoм нe с сoбствeнными, a с привлeчeнными и
зaeмными рeсурсaми, пoэтoму oни нe мoгут рискoвaть срeдствaми свoих клиeнтoв, вклaдывaя
их в крупныe инвeстициoнныe прoeкты, eсли этo нe oбeспeчeнo сooтвeтствующими гaрaнтиями.
В связи с этим при вырaбoткe инвeстициoннoй пoлитики кoммeрчeскиe бaнки всeгдa
дoлжны исхoдить из рeaльных oцeнoк рискa, экoнoмичeскoй эффeктивнoсти, финaнсoвoй
привлeкaтeльнoсти инвeстициoнных прoeктoв, oптимaльнoгo сoчeтaния крaткo-, срeднe- и
дoлгoсрoчных влoжeний. Вмeстe с тeм сущeствующaя систeмa инвeстирoвaния являeтся
нe тoлькo внутрeнним дeлoм сaмoгo бaнкa. В сooтвeтствии с бaзисными принципaми рeгу-
лирoвaния бaнкoвскoй дeятeльнoсти нeoтъeмлeмoй чaстью любoй систeмы нaдзoрa являeт-
ся нeзaвисимaя прoвeркa пoлитики, oпeрaтивнoй дeятeльнoсти бaнкa и примeняeмых им
прoцeдур, связaнных с выдaчeй крeдитoв и инвeстирoвaниeм кaпитaлoв, a тaкжe тeкущeгo
упрaвлeния крeдитным и инвeстициoнными пoртфeлями [2].
Oснoвныe двe прoблeмы инвeстициoннoй дeятeльнoсти мoжнo чaстичнo рeшить слeдую-
щим oбрaзoм: нeдoстaтoчнaя кaпитaлизaция кoммeрчeских бaнкoв РК – пoльзуясь высoкoй
бaзoвoй стaвкoй привлeкaть финaнсы у нaсeлeния; умeньшeниe дoхoдoв сaмих бaнкoв –
рeструктуризaция всeх инвeстиции.
Список литерaтуры:
1. Зубов A. Кому выгодно повышение бaзовой стaвки Нaцбaнкa РК [электронный ресурс]
– Режим доступa. – URL: http://365info.kz/2015/10/komu-vygodno-povyshenie-bazovoj-stavki-
natsbanka-rk/
2. Беликовa A.В. Проблемы учaстия бaнков в инвестиционном процессе // Инвестицион-
ный бaнкинг. – 2006. – №3.
165
Нығымет А. – студент, мамандығы «Қаржы»
«Қаржы академиясы» АҚ, Астана қ., Қазақстан
Nigmetov.96@mail.ru
Ғылыми жетекші: Хамитхан Назгуль
ҚАЗАҚСТАН ЭКОНИКАлЫҚ ИННОВАцИАлЫҚ ДАМУ ЖОлДАРЫ
Дүние жүзінде жаһандану үрдісінің күрделенуіне байланысты бәсекеге қабілетті эконо-
миканы қалыптастыруда әрбір мемлекет өзінің ұлттық инновациялық жүйесі мен эконо-
микалық, инновациялық инфорқұрылыма дамытуға басымдық беріп отыр. Қазақстанның
алдында экономиканы жеделдете модернизациялау, индустриалды-инновациялық бағытта
дамыған экономикаға жету міндеті тұр. Қазіргі Қазақстанның инновациялық дамуы шикiзат
бағытынан қол үзуге ықпал ететiн экономика салаларын әртараптандыру жолымен елдiң
тұрақты дамуына қол жеткiзуге бағытталған.
Елбасымыздың «Нұрлы жол – болашаққа бастар жол» халыққа жолдауында жаңа эко-
номикалық саясаттың басты мақсаты – инфрақұрылымдарды, энергетикалық, әлеуметтік
тұрғын үй коммуналдық шаруашылығы, сонымен бірге тұрғын үй инфрақұрылымдарын,
көлік инфрақұрылымдарын жаңарту, жаңғыртуға ұлттық қордан 500 млрд. теңге бөлу қа-
растырылған. Ұлттық қордан бөлінген бұл қаражат жалпы шағын және орта бизнесті да-
мытуға, банк секторларындағы проблемалық несиелерді азайтуды, сонымен қатар арнайы
экономикалық аймақтардың инфрақұрылымын дамытуға жұмсалатын болады [1]. Сонымен
қатар «ЭКСПО-2017» кешені құрылысын жалғастыруды қаржыландырады.
Мәселен, индустрияландыру бағдарламасы жүзеге асқан 4-5 жыл ішінде 672 жоба іске
қосылыпты. Ең бастысы, 69 мыңға тарта жаңа жұмыс орындары ашылған. Сөйтіп, жаһанды
жұмыссыздық атты құбылыс жалмап тұрған тұста Қазақстанның осы саладағы көрсеткіші
уыста ұсталды. Сонымен қатар, өткен жылдар ішінде индустрияландыру арқасында Қа-
зақстанда бұған дейін шығарылмаған 325 түрлі жаңа өнімдер өндірісі игеріле бастаған. Бұл
да индустрияландыру саясатының ел игілігіне айналғанының нақты көрінісі [2].
2015-2019 жылдарға арналған екінші кезеңінде Үкімет нақты басым салаларды айқын-
дау, экспорт бағдарын арттыру, бизнестің қатысуын арттыру, кластерлерді дамыту мен
өңірлердің мамандануын тереңдету секілді мәселелерге барынша мән берген. 2015-2019
жылдарға арналған екінші кезеңінде Үкімет нақты басым салаларды айқындау, экспорт
бағдарын арттыру, бизнестің қатысуын арттыру, кластерлерді дамыту мен өңірлердің ма-
мандануын тереңдету секілді мәселелерге барынша мән берген.
Соңғы бірнеше жылға созылған құлдыраудан кейін, 2010-2015 жылдан бастап алғаш рет
инновациялық белсенді кәсіпорындар үлесінің өсуі байқалды,кәсіпорындардың технологи-
ялық инновацияларға жұмсаған шығыстарды облыс бойынша көсеткіш 2 еседен астамға
артып, 219миллиард теңгеге жетті (1сурет).
Ескерту – автор құрастырған [3]
Сурет 1 – Инновациялық белсенді кәсіпорындардың ең жоғары үлесі.
166
«Бірінші бесжылдықта негізінен қолданыстағы кәсіпорындарды жаңғырту шаралары
жүзеге асты, сонымен бірге екінші бесжылдық үшін қуатты салаларды қалыптастыруға
өндірістік негіз қаланды. Біз халықаралық сарапшыларды тарта отырып, қосылған құн
тізбегіне қатысты зерттеулер жүргіздік. 300-ден астам өнім сараланып, оның ішінде шикі-
заттық база, технология мен өндіріс мүмкіндігінің қолжетімділігі, нарықтық әлеуеті мен
экономикалық тиімділігі есепке алына отырып, 36-сы басым ретінде айқындалды», – дей-
ді Индустрияландыру Картасына тікелей жауапты министр Әсет Исекешев [3]. Дегенмен,
оның сөзіне қарағанда, индустрияландырудың екінші бесжылдығы Қазақстан үшін оңайға
соқпайтын тәрізді. «Индустрияландырудың бірінші бесжылдығын аяқтауға бар жоғы жар-
ты жыл уақытымыз ғана қалды. Әлбетте, барлық көрсеткіштерге бірдей қол жеткен жоқ,
кемшіліктер орын алды, қателіктер де жоқ емес. Түзетулерді де көп жасадық. Дегенмен,
ағымдағы жылы бізге көршілес нарықтарда да, әлемдік нарықта да жағдайдың күрт нашар-
лап кетуі болжанады. Бұл негізінен шикізатқа бағаның тұрақсыздығынан, геосаяси тәуекел-
дердің шиеленісе түсуінен, сонымен қатар, капиталға қолжетімділіктің шектелуінен орын
алуы мүмкін. Дегенмен, Үкіметте нақты іс-шаралар жоспары бар, ал ондай жоспарды жү-
зеге асыру оң нәтиже береді деп сенеміз», – деді Әсет Исекешев президентімізге берген
есебінде. Жалпы алғанда, ағымдағы жылы Үкімет индустрияландыру аясындағы 700 млрд
теңгені құрайтын 120 жобаны іске қоспақ.
Сонымен қатар Қазақстан облыстары осындай мақсаттарды жоспарға қойды.
1. Ақмола обылсы-тамақ өнімдеррінің құрылыс материалдарының өңдірісі, түсті метал-
лургия, теміржол және ауылшаруашылығы машиналар жасау.
2. Ақтөбе облысы-түсті, қара метталургия ,мұнай-газ өңдеу,өнеркәсіпке арналған хими-
каттар,құрылыс материалдарының, тамақ өнімдерінің өңдірісі.
3. Алматы облысы-тамақ өнімдерінің ,электр жабдықтарының, негізгі фармацевтикалық
өнімдерінің құрылыс материалдарының,киім,жиһаз өңдірісі.
4. Атырау обылсы- мұнай-газ химиясы, өнеркәсіпке арналған машиналар мен жабдықтар
өңрісі, құрылыс материалдарының өндірісі, тамақ өнімдернің өндірісі.
5. Батыс Қазақстан облысы-машиналар мен жабыдықтардың, құрылыс материалдары-
ның, тамақ өнімдерінің өңдірісі.
6. Жамбыл облысы- өнеркәсіпке арналған химикаттар өндірісі, агрохимия, қара металлургия,
құрылыс материалдарының, тамақ өңдірісі, былғары және оған жататын өнімдердің өндірісі.
7. Қарағанды облысы- түсті, қара метталургия, өнеркәсіпке арналған химикаттар өн-
дірісі,тау-кен өндіру өнеркәсібіне машиналар мен жабдықтардың, элект жабдығыеың ,
құрылыс материалдарының өндірісі, тамақ өнімдернің өндірісі.
8. Қостанай облысы- қара метталургия, тамақ өңдірісі, автокөлік құралдарының ауылша-
руашылығы техникасының өңдірісі.
9. Қызылорда облысы – құрылыс материалдарының өндірісі, тамақ өнімдернің өндірісі.
10. Оңтүстік Қазақстан облысы- тамақ өнімдернің өндірісі, мұнай өңдеу, жеңіл өнер-
кәсіп,негізгі фармацевтикалық өнімдерді, құрылыс материалдарының өндірісі, тамақ өнім-
дернің өндірісі.
11. Маңғыстау облысы-мұнай өңдеу, мұнай-химия, газ өндеу, мұнай өндеу және мұнай өн-
діру өнеркәсіпбіне арналған машиналар мен жабдықтар өңдірісі тамаө өңімдерінің өңдірісі.
12. Павлодар облысы- қара,түсті метталургия, мұнай өңдеу,теміржол техникасы,өнер-
кәсіп ұшін химикаттар, тамақ өнімдернің өндірісі.
13.Солтүстік Қазақстан облысы-машина жасау,мұнай өндіру,энергетикаға арналған жаб-
дықтар, тамақ өнімдернің өндірісі.
14.Шығыс Қазақстан облысы – түсті метталургия, автокөлік құралдары, ауыл шару-
ашылығы техникасы, элект жабдықтар, бекіткіш арматуралар, тамақ өнімдернің өндірісі.
Қазақстан Республикасы экономикасының инновациялық дамуы еліміздің дамуы үшін
үлкен маңызға ие. Мемлекет басшысы да бұл бағытқа ерекше мән беріп отыр. Соңғы уақыт-
167
та өткен бірқатар ірі іс-шаралардағы Елбасының сөйлеген сөздері экономикалық иннова-
циялық даму мәселесіне арналды. Президенттің осынау қолдауы бізге бүкіл инновациялық
жүйені қайта құрылымдауға мүмкіндік беріп отыр. Алғашқы жетістіктер де жоқ емес.
Соңғы бірнеше жылға созылған құлдыраудан кейін, 2010-2015 жылдан бастап алғаш рет
инновациялық белсенді кәсіпорындар үлесінің өсуі байқалды, яғни автокөлік инфоқұрылым.
Мақсаты: автокөлік құралдарының бәсекеге қабілетті ірі сериялы өндірісін құру және
оқшауландыру деңгейін жоғарылату.
Нысаналы индикаторлар: Бағдарламаны іске асыру 2012 жылдың деңгейіне қарағанда
2019 жылы мынадай экономикалық көрсеткіштердің:
1) жалпы қосылған құнның нақты мәнде кемінде 4,9 есе;
2) жұмыспен қамтудың кемінде 4,8 мың адамға;
3) еңбек өнімділігінің нақты мәнде 1,1 есе;
4) экспорттың 2019 жылға қарай өндіріс көлемінен 30% өсуіне қол жеткізуге мүмкіндік
береді [4].
Автокөлік құралдарының, олардың бөлшектерінің, керек-жарақтары мен қозғалтқышта-
рының өндірісі – экономиканың жаңа индустриясы, оның Қазақстандағы машина жасаудың
жалпы көлеміндегі алатын үлес іайтарлықтай қомақты.Ұлттық автомобиль жасауды дамыту
экономиканың басқа салаларына мультипликативті әсерін тигізеді. Айталық, автомобиль
өнеркәсібінде құрылған бір жұмыс орны металлургия, химия және электрондық өнеркәсіп,
металл өңдеу, қосалқы бөлшектер өндірісі, көлік және көрсетілетін қызметтер саласы си-
яқты аралас салаларда тағы да 3-еуден 11-ге жұмыс орындарын құруға мүмкіндік береді.
АЗИЯ АВТО» АҚ 2003 жылдан бері жеңіл автомобильдер шығарумен айналысады және
«General Motors» (Сhevrolet және Саdilaс маркалары); «Volkswagen» (Skoda маркасы), «КІА
Моtоrs» (КІА маркасы), «АВТОВАЗ» (LADАмаркасы) компанияларының әріптесі болып та-
былады.
Жаңа автомобильдер сегментінде 2008 – 2009 жылдары қазақстандық зауыт өнімі 10-12
%-ды иемденді.
Кеден одағына (бұдан әрі – КО) кіру және кейіннен импорттық баж салығының ұлғаюы
әлемдік жетекші автомобиль компанияларымен және бірлескен құрастырмалы өндірістерді
ұйымдастыру үшін КО елдері аумағындағы өнім экспорты жақсы ынталандыру болып та-
былады. «АЗИЯ АВТО» АҚ ресейлік он тоғыз және белорустық бір зауытпен қатар, им-
порттық баж салығын төлемей өз өнімін КО аумағы бойынша орналастыруға құқығы бар
кәсіпорындардың ресми тізбесіне енгізілген. Бұл Қазақстанда шығарылатын автомобиль-
дерді сату үшін нарық көлемін ұлғайту республикада толық циклді (дәнекерлеу, бояу, құра-
стыру) автоөндірісті ұйымдастыруға, автокомпоненттер өндірісін құруға, құрастырылатын
автомобильдердегі қазақстандық қамтудың ауқымын біртіндеп көтеруге мүмкіндік береді.
Ең тартымды сегмент сұраныс құрылымының 48 %-ын құрайтын жеңіл автомобиль өн-
дірісі, сондай-ақ қолда бар парктегі жоғары тозумен және экономиканың әлеуетті өсуімен
байланысты жүк автомобильдері өндірісі болып табылады. Мысалы, «АЗИЯ АВТО» АҚ
(жеңіл автокөліктері), «Камаз инжиниринг» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі (бұдан
әрі – ЖШС) (жүк автокөліктері), «Агромашхолдинг» АҚ («Sang Yong» жолсызда жүретін
көліктер) негізінде автомобиль құрастыру жоспарланып отыр.
Қазақстан Республикасының автомобиль өнеркәсібін одан әрі дамыту стратегиясы отан-
дық компаниялардың General Motors, Hyundai, Кіа, Peugeot, Renault-Nissan-Avtovaz, Skoda,
Toyota, Iveco сияқты әлемдік көшбасшылармен ынтымақтастығына негізделген. Бұл страте-
гия Қазақстанға орын алып отырған технологиялық артта қалуды өте қысқа уақытта еңсеру-
ге, құзыретті жедел түрде ұлғайтуға мүмкіндік береді, бұл кейіннен жаһандық автомобиль
экожүйесіне қосылуға мүмкіндік береді.
Пайдаланған әдибеттер:
1.ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халқына 2011 жылдағы «Болашақтың ір-
гесін бірге қалаймыз» атты жолдауы.
168
2. 2010-2014 жылға арналған «Үдемелі индустриалды-инновациялық Бағдарламасы»
3. Интернет ресурсы – http://el.kz/ Дінмұхамед Аязбеков «Қазақстанның индустриал-
ды-инновациялық даму бағыты» 2015 ж.
4.«Қазақстан Республикасының 2015-2019 жылдарға арналған индустриалды- инноваци-
ялық даму стратегиясы» – Алматы, 2015 ж.
Ормышев А. С. – студент, специальность «Финансы»
АО «Финансовая академия», г. Астана
SCalibek90@mail.ru
Научный руководитель: Нуржанова Г.И., ст. преподаватель,
магистр АО «Финансовая академия»
ОСОБеННОСТИ КРеДИТОВАНИя В ИСлАМСКИХ БАНКАХ
Исламская банковская система – форма современной банковской системы, основанная на
мусульманской правовой концепции. Основная задача которой является как у других банков
получение выгоды, при этом не нарушать религиозные убеждения и правила. Тем самым в
исламских банках идет запрет на использование механизма процентной ставки и обеспечение
финансовых потоков реальными активами устраняет возможность проведения спекулятив-
ных сделок. В итоге мы получаем банк с установленными нормами не перечащий шариат.
Исламские банки развиваются очень быстро, с ними приходится считаться многим бан-
кирам и предпринимателям всего мира. Это объясняется тем, что исламские банки тщатель-
но выбирают себе партнеров. Мусульманский банк в большей мере не является кредито-
ром, а является инвестором. Банки являются совладельцами предприятия, приносящего им
прибыль за счет капиталовложений банка. До сих пор исламские финансовые институты
остаются во многом «вещью в себе», несмотря на то, что обладают, по признанию многих
специалистов, значительным потенциалом [1].
Выгода для исламского банкинга состоит в том, что прибыль банков формируется за счет
вложения средств в различные проекты. Тем самым банки подписывают себя на получение их
прибыли и даже на платеж расходов. Основываясь на этом, исламские банки выдают кредит
лишь тем предприятиям, у которых большой потенциал, и высокий доход, смотря на расходы.
Выгода Казахстана при получении кредита у исламских банков, во-первых, без процент-
ных ставок на кредит. Во-вторых, большая волна инвестиций, вложенных в сферы эконо-
мики, увеличит благоприятный климат страны капиталовложений, привлечет иностранных
инвесторов. В-третьих, при форс мажорных ситуациях исламский банк будет стремиться
решению проблемы. В-четвертых, увеличиться объем производства, что позволит устойчи-
вой экономики. Так как в основном инвестиции вкладываются производственный нефтега-
зовый и металлургический сектор.
Исламские Банки стремятся тщательному анализа всего предприятия для инвестирова-
ния в более прибыльную отрасль.
Есть и другие виды кредитования исламского банка. Если денежные средства необхо-
димы на приобретение недвижимости, покупку машины, потребительские расходы и т.д.
Определяется как финансирование торговой деятельности в качестве торгового посредника
с предоставлением коммерческого кредита. В данном случае банк покупает товар (квартира,
комплектующие детали, машина и т.п.) от имени клиента, а затем перепродаёт ему товар,
получая прибыль от реализации товара, выраженную в виде наценки за оказанные услуги.
Цена товара должна быть определена заранее, а также должна оговариваться величина на-
ценки, которая является вознаграждением банка. Клиент выплачивает требуемую сумму в
течение оговоренного периода времени.
169
Кроме того исламский банк зачастую противоречит законы шариата. Шариат означает
«путь, по которому следует идти», являясь основоположником права в мусульманских стра-
нах. Нарушают тем, что получение выгоды за счет других категорически не разрешено. Но
заключают договоры с табачными предприятиями или находят другие выходы для выгоды.
Клиентом исламского банка может быть даже не мусульманам. Исламский банк как и
любой другой банк стремиться для своей выгоды, основываясь своими убеждениями они
находят лазейки для получения выгоды и получают таким образом доход.
Особенностью исламской банковской кредитной системой является выдача кредита
предприятиям получая часть их дохода. Особенностью так же является помощь предпри-
ятию платеж за расходы предприятия. Исламский банк зачастую получает часть предпри-
ятия, получая тем самым часть дохода. И последствии выкупить его полностью. Но нельзя
забывать, что банки являются институтами финансов и основным механизмом, который
управляет всей экономикой. Исламские банки ведут политику похожую на политику Китая.
В конце 20 века Китае начали появляться богатые предприниматели, несмотря на высокую
конкуренцию, началась покупка земель или вкладывание в предприятия в Африке, в Си-
бири и даже в Казахстане. Что позволило резкими темпами поднимать экономику. Таких
образом политика кредитования за счет покупки акций, позволит равномерному развитию
всей отрасли, дает возможность наиболее перспективному вложением денег. Вложение де-
нег способствует развитию экономики, за счет вложенных средств.
Исламский банк “Al Hilal” находящий в Казахстане под руководством Правительства
Абу-Даби имеет 2 филиала (в Астане и Шымкенте) с головным офисом в Алматы. Клиен-
тами банка являются лучшие корпорации и кампании Казахстана. Финансируются дюжины
проектов нефтяной, железнодорожной, строительной отрасли. А также выполняют перево-
ды и другие функции банка, не противоречащих законов шариата. Кредитования со стороны
исламского банка выгоднее чем от Западных инвесторов. Исламские банк всегда идет на
встречу клиента, ростом предприятия растет и доход банка.
Особенностью так же является моральное убеждение, что в Исламе не принято ростов-
щичество, выгода за счет убытка других. По сравнению с другими банками не начисляется
огромный процент, который в итоге тормозит процесс производства и других механизмов.
Исламские банки стремятся взаимной выгоды банка и клиента. Тем самым, не тормозя все
производство, и для дальнейшего сотрудничества.
В итоге мы видим исламскую банковскую систему инвестором в сфере кредитования,
управляющая не только денежным потоком, но также направлением предприятия выгодное
для обоих сторон положение. Таким образом, прогрессивное внедрение исламского финанси-
рования послужит предпосылкой в создании стабильной экономики Республики Казахстан.
Таким образом, исламский банк урегулирует все механизмы производства. Являясь са-
мим механизмом для исполнения истинного партнерства между банком и его клиентом. То
есть в рамках партнерства исламский банк не берет процент за выданный кредит, и обе сто-
роны ведут себя, как партнеры. Тем самым берет на себя часть рисков производства.
Любая деятельность в исламе должна соответствовать канонам этой религии, в первую
очередь, шариату – своду мусульманских законов и норм. Не являются исключением в этом
отношении и исламские банки, которые всю свою деятельность должны строить на принци-
пах шариата. Проблема заключается в том, что среди мусульманских правоведов нет един-
ства по многим – иногда ключевым – вопросам. По законам шариата, брать проценты или
давать проценты – это неправильно [1].
Список литературы:
1) http://lf.rbc.ru/recommendation/potreb/2007/11/06/32421.shtml
2) http://articlekz.com/article/4863
3) http://finance.nur.kz/199149.html
170
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Шадау Т. Н - Сборник III республиканской научно-практической конференции магистрантов

text:
Шадау Т. Н. – студент, специальность «Финансы»
АО «Финансовая академия», г. Астана
Shadau0308@Gmail.com
Научный руководитель: к.э.н. Есенова Г. Ж.
ФОРМИРОВАНИе ДОХОДОВ КОМПАНИЙ В УСлОВИяХ НеСТАБИлЬНОСТИ
Серьёзным испытанием для мира стал последний, начавшийся в 2008 году, финансово-э-
кономический кризис.
Сырьевая направленность экономики, доставшаяся Казахстану в наследство от СССР, зна-
чительно усиливает зависимость республики от внешних факторов, особенно в связи с на-
блюдающейся в последние годы нестабильностью мировых цен на рынках энергоносителей.
В 2014 году наблюдалось ухудшение внешних факторов для развития экономики Казахстана.
Произошло общее замедление экономического роста в мире и рост геополитической не-
стабильности в связи с событиями вокруг Украины.
Это вызвано сокращением нефтяного производства иослаблением внешнего спроса со
стороны Китая и России на металлы и металлургическую продукцию Казахстана. Замед-
лился и рост услуг с 6,8% в 2013 году до 6% в 2014 году[1].
В условиях нестабильности ожидаемо падение доходов экономических субъектов, ко-
торые в зависимости от характера и условий их получения подразделяются на доходы от
обычных видов деятельности и прочие.
К доходам от обычных видов деятельности относятся выручка от продажи продукции
и товаров, поступления, связанные с выполнением работ и оказанием услуг, дебиторская
задолженность, арендная плата, лицензионные платежи и роялти.
Наряду с основной деятельностью экономический субъект (компания, фирма, организация
и т.д.) занимается инвестиционной и финансовой деятельностью, в результате чего также об-
разуются соответствующие виды доходов.
Так, от инвестиционной деятельности могут поступать доходы от продажи основных фон-
дов, нематериальных активов; дивиденды, проценты от долгосрочных финансовых вложений.
В результате финансовой деятельности поступают доходы от выпуска и реализации акций,
облигаций и других ценных бумаг. Все потоки денежных средств по трем сферам деятельности
фирмы взаимосвязаны и по мере необходимости могут перетекать из одной сферы в другую [2].
В частности, для дочерних компаний АО «ФНБ САМРУК-ҚАЗЫНА» последние годы
характеризовались неблагоприятной конъюнктурой, что в итоге стало причиной снижения
доходов, чистой прибыли и роста расходов (таблица 1).
Таблица 1. Основные финансовые показатели дочерних компаний
АО «ФНБ «Самрук-Қазына» в 2013-2014 гг., млн.тенге*
Дочерние компании:
2013
2014
До
хо
ды,
вс
его
Рас
хо
ды,
вс
его
Чист
ая
прибыль/ (убыт
ок) за
год
До
хо
ды,
вс
его
Рас
хо
ды,
вс
его
Чист
ая
прибыль/ (убыт
ок) за
год
АО НК «КазМунайГаз» 3 804 258 3 315 616
488 642
3 756 053 3 556 838
199 215
АО «Национальная
атомная компания
«Казатомпром»
344 320
307 788
36 532
339 984
324 735
15 249
АО «Национальная
горнорудная компания
«ТауКенСамрук»
3 547
1 877
1 670
45 653
45 506
147
171
АО «Национальная
компания «Казахстан
Инжиниринг»
46 491
43 408
3 083
40 681
39 764
917
АО «Национальная
компания
«Қазақстантеміржолы»
879 380
760 944
118 436
896 255
862 698
33 557
АО «Эйр Астана»
147 352
139 538
7 814
167 819
164 333
3 486
АО «Казпочта»
29 350
29 185
165
32 762
32 617
145
*Составлено автором по данным [3].
Более наглядным сокращение доходов компаний АО «ФНБ «Самрук-Қазына» становится
после расчетов темпа роста основных финансовых показателей за 2013-2014 гг. (табл.2).
Таблица 2. Темп роста основных финансовых показателей
дочерних компанийАО «ФНБ «Самрук-Қазына» в 2013-2014 гг., %
Дочерние компании:
2014 к 2013, в %
Доходы, всего
Расходы, всего
Чистая прибыль/
(убыток) за год
АО НК «КазМунайГаз»
98,7
107,2
40,7
АО «Национальная атомная
компания «Казатомпром»
98,7
105,5
41,7
АО «Национальная горнорудная
компания «ТауКенСамрук»
1287
2424,4
8,8
АО «Национальная компания
«Казахстан Инжиниринг»
87,5
91,6
29,7
АО «Национальная компания
«Қазақстантеміржолы»
102
113,4
28,3
АО «Эйр Астана»
114
117,7
44,6
АО «Казпочта»
111,6
111,7
87,8
*Составлено и рассчитано автором по данным [3].
По доходам отметку в 100% преодолели АО «Национальная горнорудная компания «ТауКен-
Самрук», АО «Национальная компания «Қазақстантеміржолы», АО «Эйр Астана», АО «Казпо-
чта», но этот положительный результат нивелируется превышением темпа роста расходов.
Рост/сокращение доходов компаний непосредственно связаны с ростом/снижением основ-
ных производственных показателей, которые также объясняются конкретными причинами.
Например, в АО НК «КазМунайГаз» снижение консолидированного объема добычи неф-
ти и газоконденсата в сравнении с 2013 годом в основном связано с сокращением объемов
добычи по ТОО «КазахойлАктобе» – по причине ограничения объема добычи нефти, обу-
словленного отсутствием квоты Министерства окружающей среды и водных ресурсов РК
на необходимый объем сжигания попутного газа при ограниченных мощностях утилизации
газа, и по ТОО «Тенгизшевройл» в связи с проведением капитального ремонта в сентя-
бре-октябре 2014 года. Снижение объемов транспортировки в основном связано со сни-
жением сдачи нефти в систему магистральных нефтепроводов АО «КазТрансОйл» со сто-
роны грузоотправителей, а также по системе «BatumiTerminalsLimited» за счет отсутствия
запланированных объемов по перевалке нефти месторождения Тенгиз. Снижение объемов
по системе АО «Северо-Западная трубопроводная компания «МунайТас» обусловлено пе-
реориентацией направления транспортировки нефти в сторону Китая грузоотправителем
АО «СНПС–Актобемунайгаз» и снижением объемов добычи ТОО «Казахойл-Актобе».
АО «Национальная атомная компания «Казатомпром» – национальный оператор по экс-
порту и импорту урана, редких металлов, ядерного топлива, специального оборудования и
172
технологий двойного назначения Республики Казахстан. Объем добычи урана организациями
КАП (общий объем добычи по Республике Казахстан) за 2014 год составил 22 829 тонн урана,
рост относительно 2013 года составляет 8,4%, на 2015 год добыча планируется на уровне 23
466 тонн урана. Объем добычи урана по доле участия во всех ДЗО повысился в 2014 году на
8,4% по сравнению с 2013 годом. В 2014 году значительный рост связан с временной переда-
чей контрактов на недропользование от ТОО «Кызылкум» и ТОО «СП «БетпакДала» в КАП.
В 2015 году снижение показателей объема добычи по КАП связано с передачей контрак-
тов на недропользование в ТОО «СП «Южная горно-химическая компания» и ТОО «СП
«Хорасан-U».
АО «Национальная горнорудная компания «ТауКенСамрук». Сокращение консолидиро-
ванной прибыли по сравнению с 2013 годом обусловлено снижением чистой прибыли от ТОО
«Казцинк», учитываемой по методу долевого участия, на 1,2 млрд. тенге, возникшего из-за полу-
чения убытка от курсовой разницы и начисления обязательства по отсроченному налогу, вслед-
ствие проведенной Национальным банком Республики Казахстан девальвации тенге в феврале
2014 года, а также обесценением запасов на 430 млн. тенге, вследствие признания по справедли-
вой стоимости металлического кремния в запасах по цене возможной реализации, увеличением
прибыли от неосновной деятельности на 353 млн. тенге, ростом общих и административных
расходов на 275 млн тенге вследствие начала производственной деятельности дочерних органи-
заций: ТОО «Тау-Кен Алтын», ТОО «Tau-KenTemir» и АО «Шалкия Цинк ЛТД».
АО «Национальная компания «Казахстан Инжиниринг». В 2014 году консолидирован-
ный объем реализации продукции составил 38,5 млрд. тенге при плане 44,7 млрд. Основ-
ным фактором неисполнения плана является снижение объемов заказов по гражданской
продукции на 30% (факт – 11,3 млрд. тенге, план – 16,3 млрд тенге), а именно: в связи с
девальвацией тенге крупные заказчики (КМГ, КТЖ, Самрук-Энерго, KEGOC) сократили
инвестиционный бюджет, приостановили исполнение ранее заключенных договоров и за-
ключение договоров на 2014 год, в т. ч.: 1) АО «ПЗТМ» – в течение 2014 года планировалось
подписание договоров и реализация продукции дочерним организациям АО «РД КМГ» (АО
«Эмбамунайгаз» и АО «Озенмунайгаз») на общую сумму 3,8 млрд. тенге. Однако договора
были подписаны на сумму 2,6 млрд. тенге. Кроме того, планировалось подписание договора
и реализация продукции с АО «Самрук-Энерго» (ГРЭС-2) на сумму 1,2 млрд. тенге; 2) АО
«Завод им. С. М. Кирова» – в течение 2014 года планировалось подписание договоров и
реализация продукции группы ҚТЖ на 2,2 млрд тенге.
АО «Национальная компания «Қазақстантеміржолы»– крупнейший холдинг в Республике
Казахстан с объемом управляемых активов более $3,5 млрд. Доходы группы компаний ҚТЖ в
2014 году составили 896,3 млрд тенге, что выше уровня 2013 года на 2%. Доходы от реализа-
ции продукции и оказания услуг составили 881,2 млрд тенге, что выше уровня доходов 2013
года (870,2 млрд тенге) на 1,3%. Увеличение доходов обусловлено ростом тарифов в грузовом
движении и в пассажирском движении с 1 января 2014 года на 7%, а также ростом доходов от
подсобно-вспомогательной деятельности на 13,7% за счет роста объема предоставляемых ус-
луг, ростом выделяемых субсидий на 3,2%, ростом доходов от полученных штрафов в 2 раза.
Расходы группы компаний ҚТЖ составили 862,7 млрд тенге, что выше уровня аналогич-
ного периода 2013 года на 13,4%. Себестоимость реализованной продукции и оказанных
услуг составила 634,2 млрд тенге. К аналогичному периоду 2013 года (575,4 млрд. тенге)
себестоимость возросла на 10,2%. Рост расходов к уровню 2013 года в основном вызван
увеличением расходов по затратам на оплату труда в связи с повышением заработной платы
работникам группы компаний www.railways.kz. С 1 декабря 2013 года (исполнение условий
Коллективного договора на 2012–2014 годы между ҚТЖ и его трудовым коллективом), а
также произведенным повышением заработной платы работникам производственного пер-
сонала с 1 апреля 2014 года на 10%; увеличением объемов электроэнергии на тягу поездов,
а также ростом цены на 10,8%; ростом расходов на топливо за счет увеличения цены на
173
дизельное топливо на 10,2%; ростом расходов на оплату работ и услуг и вводом в эксплуата-
цию новых объектов основных средств, а также увеличением расходов на финансирование
за счет привлечения дополнительных займов.
Итоговая чистая прибыль АО «Эйр Астана» за 2014 год составила 3,5 млрд. тенге, что
ниже аналогичного показателя 2013 года на 55%, или 4,3 млрд. тенге. Основными причи-
нами негативного влияния является отрицательная курсовая разница, а также негативное
влияние оказала рыночная переоценка (marktomarket) опционов (производных финансовых
инструментов), в связи со снижением цены на сырую нефть, на которой базируется опцион.
Совокупные расходы АО «Казпочта», в 2014 году составили 32,6 млрд. тенге, что выше
уровня 2013 года на 7,6%, в т.ч. по общим и административным расходам – на 9,8%, по се-
бестоимости – на 12,1% и по процентным расходам – на 4,7%.
Доходы от почтовых услуг выросли на 16,9% за отчетный год за счет роста доходов: по
письменной корреспонденции на29%, доходов от периодических изданий – на 24%, от уско-
ренной почты – на 20%.
Доходы от финансовых услуг увеличились на 5,6% по сравнению с 2013 годом благодаря
росту доходов: по выплате заработной платы – на 9%, доходов по денежным переводам – на
12%, доходов от прочих финансовых услуг – на 26%.
Доходы от агентских услуг снизились на 47% вследствие введения требования со стороны
Национального банка РК по кредитованию физических лиц (сумма погашения – не более 50%
от должностного оклада). В результате чего наблюдается снижение продаж Хоум Кредит бан-
ка в несколько раз и, как следствие, комиссионного дохода АО «Казпочта»[3, с.78-99].
Снижение чистой прибыли дочерних компаний АО «ФНБ «Самрук-Қазына»объясняется
превышением темпов роста расходов над темпами роста доходов. Наращивание темпов ро-
ста доходов в условиях нестабильности становится для национальных компаний первооче-
редной задачей, так как формируемые из различных источников доходы предоставляют воз-
можность своевременно инвестировать средства в новые производства, обеспечивать при
необходимости расширение и техническое перевооружение действующих предприятий.
Список литературы:
1. Экономика Казахстана в 2015 году: ожидания и прогнозы. Аналитический доклад. –
АО «Институт экономических исследований». – Астана, 2015 – 29 с.
2. Финансы и кредит /Под ред. Ковалевой А.М. Учебное пособие. – М., 2005 – 512 с.
3. Годовой отчет за 2014 г. АО «Самрук-Қазына». – Т.1 – Астана, 2015. – 107 с.
Шолпанқұл Ғ. А. – студент, мамандығы «Экономика»
«Қаржы академиясы» АҚ, Астана, Қазақстан
sunny.gazi@mail.ru
Ғылыми жетекші: Хамитхан Назгуль
ҚАЗІРгІ КеЗДегІ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ МеМлеКеТТІК БЮДЖеТТІҢ АТҚАРЫлУЫ
Кез келген мемлекеттің ұлттық қауіпсіздігінің негізгі құрамдас бөлігі болып оның қаржы
жүйесінің қорғалуы саналады. Ол қаржы жүйесі сол мемлекеттің экономикасының нақты
секторын қажетті ақша ресурстарымен қамтамасыз етіп отырады. Әсіресе, әлемдік дағда-
рыс сияқты кезде мемлекеттің қаржы жүйесінің тұрақтылығы мемлекеттік саясаттың өзекті
мәселесіне айналады. Жалпы алғанда, қаржы жүйесі дегеніміз – айрықша экономикалық қа-
тынастар негізінде құрылған, ақшалай ресурстар мен қорлардың құрылуы мен пайдалануын
ұйымдастыратын органдар жиынтығы. Қазақстан Республикасының қаржы жүйесі 3 буыннан
тұрады. Олар: жалпы мемлекеттің қаржысы, шаруашылық жүргізуші субъектілерідң қаржы-
сы және үй шаруашылықтарының қаржысы. Ал бұлар өз кезегінде тағы бөлінеді:
– Жалпы мемлекеттің қаржысы: мемлекеттік бюджет (республикалық бюджет және жер-
гілікті бюджет), мемлекеттік кредит, мемлекттік бюджеттен тыc арнаулы қорлар.
174
– Мемлекеттік кредит: мемлекеттік борыш (ішкі мемлекеттік борыш және сыртқы мем-
лекеттік борыш)
– Мемлекттік бюджеттен тыс арнаулы қорлар: мемлекеттік жинақтаушы зейнетақы қоры,
мемлекеттік әлеуметтік-сақтандыру қоры, қлттық әл-ауқат қоры, ҚР Ұлттық қоры.
Ал, қазіргі жағдайда дамыған елдерде мемлекеттік қаржы жүйесі 4 звенодан тұрады: мем-
лекеттік бюджет, жертгілікті қаржы арнайы бюджеттен тыс қорлар, мемлекеттік кәсіпорын
қаржысы. Дамыған елде болсын, Қазақстанда болсын қаржы жүйесінің ең басты звеносы болып
мемлекеттік бюджет табылады. Өзінің материалдық мазмұны бойынша ол мемлекеттің басты
орталықтаныдырылған ақша құралдарының қоры. Мемлекеттік бюджетте мемлекеттің ең негіз-
гі шығыстары мен кірістері қарастырылады. Бюджет салықтар, шығыстар, мемлекеттік кредит
және басқа да қаржылық категорияларды біріктіреді. Мемлекет бюджеттің әлеуметтік-экономи-
калық жағын қарасытра отырып, оның төмендегідей анықталатынын көруге болады:
– өндіріс әдісі
– өндіріс құралдарының меншік формаларының болуы
– өндірістік қатынастар сипаты
– мемлекеттің табиғаты, мақсаты, міндеті
Бюджеттің әлеуметтік-экономикалық табиғатының болуы оның:
– ұлттық табысты қайта бөлу
– экономиканы ынталандыру мен реттеудің мемлекеттік құралы
– ұдайы өндіріске тиімдi әсер ету құралы
– мемлекеттің бюджет жүйесі мен қаржы жүйесінің басты звеносы болуынан көрінеді [1].
Қаржылық байланыстардың орасан зор әр алуандығында жеке ортақ ерекшеліктерімен
көзге түсетін оқшауланған сфераларды бөліп көрсетуге болады. Мәселен, мемлекеттің шару-
ашылық жүргізуші субъектілермен және халықпен қалыптасатын қаржы қатынастары жалпы
қоғамдық өнімді құндық бөлудің ерекше саласын құрайды және қоғамдық қажеттіліктерді
қанағаттандыруға арналған орталықтандырылған ақша қорын қалыптастырумен және пайда-
ланумен байланысты болады. Қаржы қатынастарының бұл жиынтығы «мемлекеттік бюджет»
ұғымының экономикалық мазмұнын құрайды. Мемлекеттік бюджет мемлекеттің орталықтан-
дырылған ақша қорын жасау және оны ұдайы өндіріс пен қоғамдық қажеттіліктерді қанағат-
тандыру мақсаттарына пайдалану жолымен қоғамдық өнімнің құнын бөлу және қайта бөлу
процесінде мемлекет пен қоғамдық өндірістің басқа қатысушылары арасында пайда болатын
экономикалық қатынастарды білдіреді. Қаржы қатынастарының белгілі бір жиынтығы ретін-
дегі мемлекеттік бюджетке ең алдымен жалпы қаржы категориясынан ажырататын өзгеше
белгілер тән: бюджет қатынастарының бөлгіштік сипаты бар, әрқашан ақша нысанында жү-
зеге асырылады, мақсатты ақша қорларын қалыптастырумен және пайдаланумен қосарлана
жүреді. Сонымен бірге, бюджет қатынастарына белгілі бір өзіндік ерекшелік тән, алайда ол
қаржымен ортақ өзгеше белгілердің шеңберінен шықпайды.
Бюджетте мемлекет өзінің функцияларын орындау үшін қажет болып саналатын ақша
ресурстарының көп бөлігі шоғырландырылады. Бюджет бюджет жүйесінің құрамдас бөлігі.
Ал бюджет жүйесі «ҚР бюджет жүйесі» заңымен реттеледі. Мемлекеттік бюджет арқылы
жалпы қоғамдық өнімнің 10-15%, Ұлттық табыстың 30 % бөлу және қайта бөлуге түседі.
Әлемдік дағдарысқа қарамастан елімізде бюджетті бөлген кездегі мақсат ең алдымен әлеу-
меттік саланы және халықтың өмір сүру деңгейін жақсарту болып табылады.
Көптеген экономикалық сарапшылардың айтуынша, Қазақстан қаржылық тұрақтылыққа
қол жеткізгеннен кейінгі экономикалық қайта құру құрылымдарының ауыртпалықты
шыңын өткерді және экономикалық реформалар өзіндік стратегия мен тактиканы жүзеге
асыру арқылы жетістікке қол жеткізді. Қазақстанда тәуелсіздік алғалы бері экономикалық,
әлеуметтік қатынастар біршама өзгерді.
Түгелдей дерлік баға либерализациясы болды және сыртқы сауда сферасында көптеген
шектеулер алынды.
2015 жығлы қаңтар-қыркүйекте есепті деректер бойынша Жалпы ішкі өнім көлемі
ағымдағы бағаларда 27819,3 млрд. теңгені құрды. 2014 жылғы тиісті деңгеймен салысты-
175
рғанда нақты ЖІӨ-нің өсуі 1,2%с құрды. ЖІӨ құрылымында тауар өндіру үлесі ЖІӨ-нен
36,9% құрады, қызмет көрсету – 56,5%. Мемлекеттік шығындарға қолданылған рационалды
саясат бюджет тапшылығын төмендетуге жағдай жасады.
Статистикалық мәліметтер көрсетіп отырғандай 2016 жылғы 1 қаңтарда республикалық
бюджетке түсім 6 251,1 млрд. теңгені құрады және 5 921,5 млрд.теңге сомасындағы есепті
жылға арналған жоспар 105,6%-ға орындалды, оның ішінде кірістер тиісінше 6 137,0 млрд.
теңгеге немесе 105,7%-ға орындалған, оның ішінде салықтық түсімдер 3 332,9 млрд. теңгені
немесе 110,6%-ды, салықтық емес түсімдер – 162,8 млрд. теңгені немесе 107,5%, негізгі ка-
питалды сатудан түскен түсімдер – 8,8 млрд.теңгені немесе 89,9%-ды, трансферттердің түсімі
2 632,5 млрд. теңгені немесе 100 % құрады, бюджеттік кредиттер 112,8 млрд. теңгеде немесе
99,5% өтелді, мемлекеттің қаржы активтерін сатудан 1,4 млрд.теңге немесе 102% түсті.
Салықтық түсімдер жоспардағы 3 013,0 млрд.теңгенің орнына 3 332,9 млрд.теңгеге не-
месе 110,6%-ға орындалды.
Корпоративтік табыс салығы бойынша 994,6 млрд.теңге сомасындағы бір жылға ар-
налған жоспарда іс жүзінде 1 224,6 млрд.теңге немесе 123,1% түсті.
Қосылған құн салығы бойынша жоспардағы 945,7 млрд.теңгенің орнына 944,4 млрд.тең-
ге немесе 99,9%-да түскен.
Өткен жылмен салыстырғанда түсім 21,2%-ға азайған, негізінен мыналардың есебінен:
– «нөлдік мөлшерлеме» бойынша салық салынатын айналымдар бойынша ҚҚС қайтару
сомасының 203,5 млрд.теңгеге немесе 1,5 есеге өсуі есебінен 131,8 млрд.теңге мөлшерінде-
гі ішкі өндіріс тауарларына ҚҚС;
– негізінен импорт көлемінің азаюы есебінен 121,9 млрд. теңгеге немесе 15,4 %-ға им-
портқа ҚҚС.
Табиғи және басқа да ресурстарды пайдаланғаны үшін түсімдер бойынша негізінен пай-
далы қазбаларды өндіруге салынатын салық бойынша 111,9%-ға артық орындалуы есебінен
бюджетке 118,1 млрд.теңге немесе 110,5% түсті немесе атқару 187,1 млрд.теңгені құрады.
Халықаралық саудаға және сыртқы операцияларға салынатын салықтар бойынша орын-
далу 109,2% құрады. Шикі мұнайға салынатын кеден бажы бойынша жылдық жоспарды
негізгі асыра орындау – бір жылға арналған жоспарға 110,7% құрады.
Сонымен қатар, 2014 жылмен салыстырғанда төмендеу шикі мұнайға экспорттық кеден
бажы мөлшерлемесінің 80$-дан 60$-ға дейін азаюы есебінен 69,1 млрд.теңге сомасын не-
месе 9,6%-ды құрады.
Салықтық емес түсімдер бойынша есепті жылға арналған жоспардағы 151,4 млрд.тең-
генің орнына 162,8 млрд.теңге немесе 107,5% түсті. Ұлғаю мемлекеттік бюджеттен қаржы-
ландырылатын, сондай-ақ Ұлттық Банк бюджетінен (шығыстар сметасы) ұсталатын және
қаржыландырылатын мемлекеттік мекемелер салатын айыппұлдар, өсімпұлдар, санкция-
лар, өндіріп алулар, республикалық бюджеттен бұрын алынған пайдаланылмаған қаражат-
ты қайтару және мүлікті жария еткені үшін алым түсімдері есебінен қалыптасты.
Негізгі капиталды сатудан түскен түсімдер 9,8 млрд.теңге сомасындағы бір жылға ар-
налған жоспарда 8,8 млрд.теңгені немесе 89,9% құрады. Жоспардың орындалмауы мемле-
кеттік материалдық резервтен тауарларды сату бойынша түсімдер бойынша қалыптасты.
Трансферттерден түсімдер 2 632,5 млрд. теңгені немесе 100%-ды құрады.
Республикалық бюджетте көзделген және одан бөлінген нысаналы транфсерттердің
игерілуіне келетін болсақ, 2015 жылға арналған республикалық бюджетте 1011,6 млрд.тең-
ге сомасында нысаналы трансферттер көзделген болатын, олар 2016 жылғы 1 қаңтардағы
жағдай бойынша республикалық бюджеттен толық көлемде өңірлер бойынша бөлінген.
Жергілікті атқарушы органдар алған нысаналы трансферттер 1 004,5 млрд.теңге сомасында
немесе 99,3% игерілген [2].
Жергілікті деңгейдегі орындалмау 7 млрд.теңгені құрады, оның ішінде: Шығыс Қа-
зақстан облысы бойынша – 1,9 млрд.теңге, Алматы қ. бойынша – 1,1 млрд.теңге, Қарағанды
облысы – 1 млрд.теңге, Павлодар облысы – 0,5 млрд.теңге, Астана қ. бойынша – 0,5 млрд.
теңге, Маңғыстау облысы – 0,4 млрд.теңге, Қостанай облысы бойынша – 0,3 млрд.теңге.
176
Орындалмаудың негізгі себептері шарттардың кеш жасалуы, ауа райы жағдайларына бай-
ланысты жұмыс көлемінің орындалмауы, мердігердің қабылдаған міндеттемелерін орында-
мауы, сот талқылары, құрылыс салушылардың шарттық міндеттемелерін орындамауы, 5%
ұстауы мемлекеттік комиссия актілерінің болмауына байланысты [3].
Мемлекеттің бюджеттің сан қырлы маңызын ескере отырып, оны тек экономикалық ка-
тегория және мемлекеттің орталықтандырылған ақша қоры ретінде ғана емес, сонымен
бірге негізгі қаржы жоспары, әлеуметтік-экономикалық процестерді реттеу механизмінің
жиынтық ұғымы ретінде қарауға болады. Мәселен, мемлекеттің бюджетте қоғамдағы бар-
лық экономикалық процестер бейнеленетіндіктен, сондай-ақ барлық негізгі қаржы инсти-
туттары – салықтар, мемлекеттің шығыстары, мемлекеттік кредит, мемлекеттік қарыздар
және т.б. өзінің шоғырланған көрінісін табатындықтан бюджет мемлекеттің негізгі қаржы
жоспары ретінде сипатталады. Бюджеттің негізгі қаржы жоспары деп мойындау оның ұлт-
тық табысты қайта бөлудегі маңызды орнын, қаржы жоспарларының жүйесіндегі басым-
дық жағдайын, сондай-ақ қоғамдық ұдайы өндірістегі айрықша рөлін айқындайды. Негізгі
қаржы жоспары мемлекеттің қаржылық қызметінің жемісі болып табылады.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Құлпыбаев С., Ынтыкбаева С.Ж., Мельников В.Д. Қаржы: Оқулық. – Алматы 2011– 540 бет.
2. Интернет ресурс – http://www.stat.gov.kz/ ҚР Статистикалық комитет.
3. Вестник Казахского экономического университета им. Т. Рыскулова №4, 2015ж.
Достарыңызбен бөлісу: |