Дәріс № 14. Саяси қақтығыстар (конфликт) мен дағдарыстар (кризис).
1. Саяси конфликттер мен дағдарыстардың типологиясы. Саяси конфликтердің динамикасы. 2. Саяси шиеленістерді шешу түрлері мен жолдары
Әрбір қоғам көптеген адамдарды, партияларды, ұйымдарды, әлеуметтік топтарды біріктіретіндіктен, әр адамның, әр топтың өзіндік ерекшеліктерге ие мүдделері мен талаптары болады. Кейде осы мүдделер қақтығысып қалатын жағдайлар да орын алып отырады. Мәселен, белгілі бір аудан тұрғындары үйлеріне жақын жерден көлік гараждарын немесе жанармай станциясын салуға болмайды деп санайтын кезде, ал қала әкімдігі құрылыс жоспарын бекітіп қойған жағдайда қақтығыстың әбден орын алуы мүмкін екендігін сеніммен айтуға болады.
Қақтығыстар үлкен ауқымда да көрініс табуы мүмкін. Мәселен, оппозициялық партия кандидаттардан арнайы қорларға ақша төлеуді талап ететін сайлауалды заңнамасымен келіспей, заңның осы бабын қайта қарауды талап ететін жағдайда да қақтығыс орын алуы мүмкін. Біздің әрқайсысымыз осы тәрізді орын алуы мүмкін көптеген қақтығыстардың қатысушылары бола аламыз.
Әдетте, ең күрделі қақтығыстар тек шектеулі түрдегі заттар туралы егестердің төңірегінде орын алады. Мәселен, көрші елдердің арасында шекараларда орналасқан су ресурстарын бөлу бойынша пікір қайшылықтары көп орын алады. Осы ретте, болашақ астық пен өнімдер суарылатын жерлермен тікелей тәуелділікте көрінетін Орталық Азия елдері арасында өткір ахуалдардың орын алуы әбден мүмкін. Біздің еліміздегі көптеген экологиялық ұйымдар мен саясй қайраткерлер Ертіс өзенін бұру жолымен Қытайда салынып жатқан Ертіс — Қарамай каналына қатысты алаңдаушылық білдіруде, өйткені бұл жағдайда Қазақстанның едәуір аумағы қүрғақшылық тартатыны анық. Мұндай жағдайларда қақтығысты шешу үшін оған қатысушы тараптардың белгілі бір түрде шегіністер жасауы талап етіледі.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Қақтығыстарды шешу жолдары мен әдістері

text:
Қақтығыстарды шешу жолдары мен әдістері
Қақтығыстар орын алған жағдайда тараптар солардың көмегімен келісімге келетін әдістер үлкен рөл ойнайды. Тым жалпы түрде ол авторитарлық немесе демократиялық стильде болуы мүмкін. Авторитарлық стиль қақтығыста күшті және әлсіз қатысушылардың бар екенін білдіреді. Күшті тарап әлсіз тарапқа өз шешімін таңады. Осы орайда, мектеп директоры мен оқушының немесе ата-ана мен жасөспірім баланың арасында егесті жағдай туындаған жағдайда қай тараптың қандай рөлде болатынын білу қиын емес тәрізді. Алайда, мұндай жағдайда рөлдердің басқаша бөлінуі де мүмкін. Демократиялық стиль келіссөздерге және өзара шегініс жасау жолымен келісім іздеуге негізделеді. Егес нысанын пайдалануда объективті себептерге байланысты шектеулер міндетті түрде орын алатын жағдайда бір тараптың шегініске баруына тура келеді. Айталық, бокспен шұғылданып жүрген мектеп оқушылары өздерінің жаттығу залын түстен кейінгі уақытқа беру туралы өтініш жасады. Алайда дәл осы уақытта ол жерде гимнастика секциясы жаттығу жасайды. Мұндай жағдайда жаттығу уақытын қайта қарауға және оларды белгілі бір нақты шеңбермен шектеуге тура келері анық. Нәтижесінде, барлық тараптарды қанағаттандыратын шешімге қол жеткізуге болады.
Өзіңнен қуатты бәсекелесті өзіңнің дұрыс екеніңе сендіру үшін салмақтырақ дәйектерді ұсына білу керек. Алайда, қақтығысты назарға алмау мүлдем дұрыс болмас еді. Егер біреудің мүдделері үнемі аяқасты бола беретін болса, бүл алдын ала біліп болмайтын салдарларға алып келуі мүмкін. Әдетте, қақтығыс жеке мәселелер бойынша туындайды. Алайда ұзақ уақыт бойы созылатын әрекетсіздік бұдан гөрі маңызды салаларға өтіп кетуі мүмкін. Мәселен, дастархан басындағы жүріс-тұрыстардан туындайтын егес уақыт өте келе «әкелер мен балалар» арасындағы қақтығыс оты тұтанатын шоққа айналуы мүмкін.
1.Жамбылов Д. Саясаттану. А., 2003
2.Қуандық Е. Саясаттану. А., 2001
3.Байдельдинов Л. А. Теориялық саясаттану. А., 2005
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Дәріс № 15 - Саясаттану ғылым және оқу пәні ретінде. Саясаттанудың негізгі парадигмалары мен мектептері

text:
Дәріс № 15. Әлемдік саясат және қазіргі халықаралық қатынастар.
1. Халықаралық қатынастар түсінігі және негізгі субъектілері.
2. Халықаралық қатынастар теориясындағы теориялық әдістер мен негізгі дәстүрлі мектептер. Қазіргі халықаралық тәртіптің тарихи типтері мен ерекшеліктері.
3. Қазіргі халықаралық қатынастардың негізгі үрдістері.
Ішкі саясат - өзіндік талаптар мен мақсаттарының халықаралық аренада орындалуына бағытталған мемлекеттің және басқа саяси институттардың әрекеттері.
Ішкі саясат мақсаттары: мемлекеттің экономикалық дамуына және жүргізіліп отырған саяси курстың іске асырылуына қолайлы жағдай туғызу; халықаралық байланыстарымен бекітілген ішкі саяси мақсаттардың іске асырылуы.
Ішкі саясатты жүзеге асыру формалары: мемлекет арасындағы қатынастардың орнауы (немесе деңгейінің төмендеуі); халықаралық ұыймдарда мемлекеттің өкілеттілігі немесе оның мүшесі болуы; мемлекет, партия өкідерімен әртүрлі деңгейлерде эпизодтық және жиі қатынастар.
Мемлекеттік ішкі саясаттың әдістері: ақпаратпен жиі алмасу; әртүрді деңгейдегі кездесулердің болуы; екіжақты және көпжақты келісімдерді дайындау, жасау; мемлекеттердің ішкі және сыртқы саяси әрекеттерді қолдау немесе жол бермеу; толық және бөлшекті блокаданың дайындауы және іске асырылуы; соғысқа немесе әскери әрекеттер жасауға сыртқы саяси жағдайды туғызу, дайындау.
Сыртқы және ішкі саясат мәселесінде қазіргі саясатта 3 пікір бар:
халықаралық саясат ішкі саясатқа ұқсас, екеуінде де басшылыққа, билікке талас бар. Бірақ ол ішкі және халықаралық орталықтағы шарттар бойынша. (Г. Моргентау).
Сыртқы саясат ішкі саясатты айқындайды (Л. Тумплавич). Әлеуметтік өмірдің негізгі факторы өмір сүру құқығы үшін талас болып табылады, сондықтан халықаралық саясат жүйесіндегі ең негізгі заң – шекара үшін көршілес мемлекеттердің үздіксіз күрес заңы. Осыдан екінші заң туады: әр мемлекет өзінің көршілес мемлекеттің күшеюіне жол бермеу керек, саяси теңдікті қалыптастыру. Ал ішкі саясат әскери күшті нығайтуына бағыттау керек.
Ішкі саясат – ішкі қоғамдық қатынастардың көрінісі (марксизм). Ішкі қоғамдық қатынастар қоғамдағы басты экономикалық қатынастармен және басқарушы таптың талаптарымен анықталады.
«Күш» концепциясының жақтаушылары саясатты билік үшін тартысқа әкеледі; «Күштің» пайда болуы әр адамда бар даминанттылық, басшылыққа жетуге талап деген қасиеттерден байланысты, сондықтан мемлекеттің әрекеттерін белгілейді; саяси күш күшті иелетіндер мен күш әсеріне шайдығатындар арасындағы психологиялық қатынастар ретінде топтастырылады.
Халықаралық саясаттың «биологиялық» табиғатын жақтаушылар мемлекет арасындағы басқыншыл саясат адамның агрессивті мінез-құлықтан пайда болады деп есептеген; мемлекеттік халықаралық беделдігі күшпен есептеледі деп санайды.
Халықаралық саясат – экономикалық, әлеуметтік, мәдени және басқа да факторлардың әсерінен пайда болған құбылыс деген пікір де бар. Сыртқы факторлар қаншалықты белгілі бір мемлекет өміріне әсер етсе, соншалықты халықаралық саясаттың мазмұнын айқындайды. Қазіргі кезде ішкі қоғамдағы энергетикалық және шикізат мәселелеріне ықпал етілуі күшеюде; өнеркәсіптік жағынан дамыған және қалған мемлекеттер деңгейлерінің айырмашылығы кеңеюде; «ядерлік қару иелері» клубының кеңеюі; халықаралық терроризм жиіленуі, және т.б.
Халықаралық саясатты түсіндіретін ұғым – «ұлттық мүдде». Ол ұлттық мемлекеттің мүдделерінің көшбасшылар жұмысында ашады. Осы мүдделер-ұлттық қауіпсіздік, қоғамды өзіндік қорғау мен даму жағдайларын туғызу.
«Ұлттық мұдде» концепциясын Г. Моргентау жасады. Оның концепциясында:
ұлттық мүдде түсінігі 3 элеметтен тұрады: 1) мүдделер табиғаты, ол қорғалуы тиіс; 2) саяси орта, онда мүдделер бар; 3) рационалды қажеттіліктер, ол халықаралық саясаттың барлық субъектілеріне бағыт таңдау және құралдарды шектейді;
тәуелсіз мемлекеттің сыртқы саясатты физикалық, саяси және мәдени шындыққа сүйену керек, яғни ұлтқа;
әрбір ұлт халықаралық аренада өзінің өмір сүру құқызының орындалуына, қорғалуына бағытталған. Құрама Штаттар басқа ұлттарымен өзінің қатынасын құрғанда ұлттық мүддені ең бірінші орынға коюы керек.
Әдебиет:
1.Жамбылов Д. Саясаттану. А., 2003
2.Қуандық Е. Саясаттану. А., 2001
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Дәріс № 2 - Саясаттану ғылым және оқу пәні ретінде. Саясаттанудың негізгі парадигмалары мен мектептері

text:
Дәріс № 2 Саясиғылымның қалыптасуы мен дамуының негізгі кезеңдері. Қазіргі саяси ғылымның негізгі бағыттары.
Саяси пікірдің қалыптасуының, дамуының периодтылығы.
Ежелгі дүние олшылдарының саяси пікірлері.
Қайта өрлеу кезеңнің және Ортағасыр саяси ойлары.
Жаңа заман саяси теориялары.
Саяси тарихының негізгі 3 кезеңі:
1- кезең ежелгі қоғамның ХІХ ғасыр ортасына дейін болған саяси пікірінің пайда болуы және тұрақтануын сипаттайды.
1-кезеңде 3 периоды бар:
1) Ежелгі қоғам мен Ортағасырдағы саяси пікірлердің пайда болуы.
2) Ағарту және Қайта өрлеу кезеңдеріндегі саяси идеялардың өркендеуі.
3) ХІХ ғасырдың І жартысындағы және ортасындағы саяси оқудың құрылуы және жүйеленуі.
2-кезең.
ХІХ ғасырдың ортасынан ХХ ғасырдың ортасына дейінгі саяси пікірдің жүйеленуімен сипатталады.
2-кезеңде 2 период бар:
1) ХІХ ғасырдың ІІ жартысынан ХХ ғасырдың басына дейінгі саяси ғылымның қалыптасуы.
2) Оның ХХ ғасырдың 20-40 жылдарында қолдануы.
3-кезең (қазіргі) – саяси теория өркендеуінің кезеңі - ХХ ғасырдың ІІ жартысы қазіргі уақытқа дейін.
1. Ежелгі дүнеижүзінің саяси оқытылуы
1.1. Ежелгі дүниежүзінің саяси оқытылуы.
Жалпы қоғамдық реттілік туралы ойлар дүние ғарыштың реттіліктің қосалқы бөлшегі ретіндегі мемлекет пен биліктің ғажайып қаситтері туралы тезисінен алынады. Қоғам құрылымы туралы ежелгі ойшылдрадың пікірлері бағыт-бағдар ретінде саналды да басыбайлылардың назарына аударылған.
1.2 Ежелгі Грекияның саяси оқытылуы.
Саяси ойлар (идеялар)теориялық формаларға тән біртұтастық пен жүйелік қасиеттерге ие болды. Саяси теориялардың дамуына қоғамдық өмір ұйымдастыруының ерекше формасы –полис (қала-мемлкет) қажет болды.
2. Ортағасырдың саяси ой –пікірлері.
Ортағасырларда (V-ХVғ.) діни көзқарас басым болды. Оның негізгі христиан шіркеу болды. Оның мағынасы Қудай бар дүние жаратушы және қоғамдағы өзгерістер Құдайдың марапаттанумен немесе жазалауымен анықталатындығында жатыр.
Жаңару кезеңнің саяси пікірлері.
Осы кезде феодалдық бөлшектену аяқтала бастады, мемлекеттердін орталықтандыру жаңа саяси оқытышуына себеп болды. Онда шіркеуге бағынбайтын мемлекет пен ортақтандырылған мемлекеттік билік туралы талаптар қойылған.
Жаңа уақыттың саяси теориялар.
қалыптаса бастаған буржуазияның талаптарын баяндады, феодалды саяси кезектіліктің бұрыс екенің талқылады;
әлеуметтік теңдік, еркіндік, рационализм принциптеріне құрылған қоғамның болуына бағытталған;
басты құқық принциптеріне негізделген. Ол – адамға туа берілген құқық. (өмір сүруге құқығы, тәуелсіз даму, еңбек, мемлекеттік пен қоғамдық істерге араласу).
әлеуметтік мәселелерді шешуге негізделген практикалық мағынаға ие болды.
XIX ғ. саяси пікірлер мен концепциялар.
Социологияның саяси ғылымға (саяси өмірдегі эволюцияның әлеуметтік механизмнің рөлін түсіну) әсер етуінің күшеюі жаңа болды. Басты назарда: саяси процестер мен билік рационализациялау мәселелері; либералдау теориялармен демократия теориялардың дамуы, жұмысшы таптың даму концепциялары.
Әдебиет:
1.Жамбылов Д. Саясаттану. А., 2003
2.Қуандық Е. Саясаттану. А., 2001
3.Байдельдинов Л. А. Теориялық саясаттану. А., 2005
4.Мағзұмов М. Т. Саясаттану негіздері. Дәріс курсы. Өскемен, 2002
Достарыңызбен бөлісу: |


Дәріс № 3 Қоғамдық өмір жүйесіндегі саясат.
1. Саясаттануды зерттеудегі ғалымдардың көзқарастарының дамуы
2. Саясаттанудың қоғамдық өмірдегі маңызы мен ролі
1. Қазақ жеріндегі ойшылдар.
Қазақ халқының рухани мұрасы да саяси ой-пікірлерге бай. Қазақтың алғашқы философы, әлеуметтанушысы. Математигі, физигі, астрономы, ботанигі, логика және тіл маманы, музыка зерттеушісі Әбу Насыр Мұхаммед Ибн Тархан әл-Фараби 870-950жылдары өмір сүрген. Ол екінші Аристотель атанған. Барлығы 160-тан астам трактат жазған. "Бақытқа жету жолдары", "Саясат туралы", "Азаматтық саясат" деген еңбектері бар. Әл-Фараби басқару түрін екіге бөлген:1. Қайырлы - халықты бақытқа апарады. 2. Қайырымсыз - мұнда теріс әрекеттер болады. Әл-Фарабидің айтуынша адам бақытты болуға лайықты, сондықтан сол ол бақытын табуға тиіс. Оған ол тынымсыз еңбек арқылы ғана жетуге болады дейді. Ұлы дана халықтар достығын қолдады.
Қазақ даласындағы ойшылдардың бірі — Жүсіп Хас-хаджиб Баласағұни (1021-1075). Ол - ақын, философ, қоғам қайраткері болған. "Құтадғу білік" (Құтты білік) деген дастаны бар. Ол түрік тілінде жазылған. Мұнда адамның тағдыры, қоғамдағы орны мен рөлі, халықтың санасы, әдет-ғұрпы, т.с.с берілген. Өмірден әділ заңды, еркіндікті аңсаған. Қазақ халқының, тарихында өшпес із қалдырған хандар да бар. Олар Қасым, Есім, Тәукехандар, "Қасымханның қасқа жолы", "Есім ханның ескі жолы" деп халық олар жасаған заң, тәртіптерді көпке дейін ұмытпаған. Ал Тәуке хан "Жеті жарғы" деп аталған қазақ әдеп-ғұрып заңдарының жиынтығын жасады. Мұнда құқықтық тәртіп деп мемлекеттік құрылымының негізгі принциптері айқындалды. Ол "халық кеңесі" мен "Билер кеңесін" тұрақты орган ретінде қалыптастырып, рөлін арттырады. Тәуке хан қазақ қоғамына түбегейлі өзгерістер әкелген ірі реформатор болды.
Қазақ даласының ғұлама ойшылы - Абай Құнанбаев (1845-1904). Ол қазақ халқының мүддесі үшін күресте достық, татулық, бірлік- керектігіне назар аударды. Ол адамның "ақыл, ғылым, қайрат" арқылы жоғары дәрежеге көтеріліп, асқақтайтындай қоғамның прогрестік дамуын аңсады. Ішкі Ресейдегі шаруалардың басыбайлылығы жойылғаннан (1861) кейін қазақ жеріне бақ-дәулет іздеп, күнкөріс қамымен көшіп келушілер саны арта түскен. Одан, патша үкіметінің қазақ жер-суын мемлекет меншігі деп жариялауына (1891) орай, сырттан келіп қоныстанушыларға - орыс шаруаларының қазақ арасына кіріп өз қожалығын құруы арқылы жаңа жер игеруіне кең жол ашылды. Осылай ету арқылы патшалық билік орталықта шиеленісе түскен шаруалар қозғалысын әлсіретуден үміттенген-ді. Сол оймен “қазыналық жерлерді” (қазақ жер-суын) жеке адамдарға бөліп беру туралы заң шығарды (1901). Қоныс аударту басқармасын құрып, қазақтардан тартып алынған жерлерді “қоныс аудару қоры” есебіне алды. Қазақстан жерінің асты-үстіндегі байлықтарға түгел тұзақ салынып, бәрін орыс және шетел капиталы биледі. Қазақтың жер қойнауы және дәстүрлі шаруашылығы өнімдері арсыздықпен таланып, қанаушылық жолмен сыртқа тасып әкетіле берді. Өстіп, Қазақтар Ресей өнеркәсібін өркендету үшін арзан шикізат өндіріп алатын тау-кен және ауылшаруашылық базасына айналдырылды. Және, әсіресе сорақысы - қазақтардан барлық орман-тоғайлар, құнарлы, шұрайлы жерлер, ірі сулардың (Жайық, Ертіс, т.б.) жағалаулары, егіншілікке қолайлы ата-қоныстары тартып алынды. Қазақтар шөл және шөлейт аймақтарға ығысуға мәжбүр болды. Кедейленген, қайыршылыққа ұшыраған көшпелілер жатаққа айналды, оларды түрлі кәсіпшіліктер жалдап, арзан жұмыс күші ретінде, ауыр жұмыстарға салып пайдаланды. Қазақ еліне тереңдей енген Ресейдің капиталистік экономикасы, осылай, жергілікті халықты аяусыз қанап, езу жолымен даму бағытын ұстанды.
Әдебиет:
1.Жамбылов Д. Саясаттану. А., 2003
2.Қуандық Е. Саясаттану. А., 2001
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Дәріс № 4 - Саясаттану ғылым және оқу пәні ретінде. Саясаттанудың негізгі парадигмалары мен мектептері

text:
Дәріс № 4 Саяси билік: мәні мен жүзеге асыру механизмдері. Биліктің функциялары. Саяси биліктің объектісі мен субъектісі, қайнар көздері, қорлары. Биліктің деңгейлері.
1. Биліктің жалпы түсінігі, мағынасы, мазмұны.
2. Саяси билік – биліктің бір түрі.
3. Легитимділік және легитимділеу саяси билік.
4. Биліктің бөлінуі:
1.Билік - әлеуметтік қатынастың ерекше бір турі, ең кемінде 2 субьект арасындағы ерекше қарым – қатынас; біреу билеуші субьект болып, басқа адам арқылы өз қызығушылығын қанағаттандыру.
Биліктің әртүрлі әлеуметтік орталардағы билеуші функциялар
- билеуші, обьект толығымен субьект талаптарын қанағаттандырады
- қоғамдық қатынастарды реттеуші
- индивидтер мен топтар іс-әрекеттерді бақылаушы
- қоғамдық поцестерді дағындырушы
- қоғам мен топтың шарттарды шешетін іс- әрекеттерді ұйымдастыру
Индивидтердің, топтардың қоғамның қандай да бір жетістіктерге жетудің мобилденуі
Биліктің қайнар көзі – субьекттін обьектіге әсер етуге құқықтың бар болуы. Олар: заң, күш, авторитет, бедел, мәлімет, білім, байлық, пікір.
Билік ресурсы – субьектінін обьектке әсер етуді қамтамасыз ететін әдіс пен құралдың бір тұтастығы.
Ресурс типтері: экономикалық, әлеуметтік, мәдени, информациялық, демографиялық, нормативтік құқықтық.
2.Саяси билік қандай да бір субьектінің (саяси лидер, азамат, әлеуметтік топтар, саяси партиялар және тб. ) қызығушылығымен тығыз байланысты. Мақсат, жоспар, билік бағдарламалар қоғамға, мемлекетке, классқа және басқа да обьектілеріне жетекші ролде болды.
Саяси биліктің ерекше белгілері:
1. күш көрсетуге рұқсат болуы
2. белгілі бір территория шекараларындағы барлық индивидтерге, институттарға шешімді қабылдау.
3. жариялылық – құқықпен келісілген барлық халық атынан азаматтарға арналған жариялау.
4. шешім қабылдайтың орталықтын бар болуы
5. билік ресурстарының көптүрлілігі.
Мемлекеттік биліктің 3 негізгі принциптері:
1)Айқындық (легальность) принципі – құқықтық, жоғарғы билікке иеболуына бағытталады да, биліктің, оның норма мен құқықтарының заңды енгіздеіун талап етеді.
2) Суверенитет принципі – мемлкеттік биліктің билеудің басқа формалардан, басқа түрлерден тәуелсізділігі.
3) Легитимділік принципі – ең басты билік принципі, өйткені азаматтардың билік күшіне, әділгіне, мүмкіндіктеріне сенімін білдіреді.
Легитимділік – ол билік пен адам арасындағы қарым-қатынасғ адамдар мемлекеттік органдардың шешім қабылдануын қолдап, ерікті оларға бағынады. Легитимділік биліктің халық көбінің қызығушылылығымен сәйкес келуінде сиаптталады.
Әдебиет:
1.Жамбылов Д. Саясаттану. А., 2003
2.Қуандық Е. Саясаттану. А., 2001
3.Байдельдинов Л. А. Теориялық саясаттану. А., 2005
4.Мағзұмов М. Т. Саясаттану негіздері. Дәріс курсы. Өскемен, 2002
5.Рахметов Қ. Саясаттану. А., 2005
6.Абдильдина Х.С. Саясаттану. Оқу құралы. Астана, 2007
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Дәріс № 5 - Саясаттану ғылым және оқу пәні ретінде. Саясаттанудың негізгі парадигмалары мен мектептері

text:
Дәріс № 5 Саяси элиталар және саяси көшбасшылық
1. Саяси элита мазмұны
2. Саяси элита қалыптасу жолдары
"Элита" термині француздың "elite" деген сөзінен шыққан, сүрыпталған, тандалған, іріктелген деген мағынаны білдіреді. XVIII ғасырдан бастап ол сөзбен жоғары сапалы товарларды атады. XX ғ. бастап саясатгану мен әлеуметтануда білімі, байлығы, беделі, билігі жоғары адамдардың азғантай әлеуметтік тобын білдіреді.
Тарихи жағынан алғанда адамдарды ел билеуші тандаулылар-ға және олардың дегенін істейтін бағаныштыларға бөлу идеясы өте ертеден бастау алады. Мысалы, Конфуций (б.з.б. 551-479) адамдарды асыл азаматтарға (билеуші элитаға) және теменгі (қара-пайым) адамдарға бөлді. Платон билеуші-философтарға, әскер-лерге, егіншілер мен кәсіпшілерге ажыратты. Алайда элитарлық теорияны көзқарасгар жүйесі ретінде XX ғ. басында италия ғалымдары Г. Моска, В. Парето, неміс Р. Михельс және т.б. қалыптас-тырды.
Гаэтано Моска (1854—1941) элита теориясын "Саяси ғылым негіздері" (1896) деген еңбегінде негіздеді. Онда ол қоғам басқарушылар мен басқарылушыларға бөлінеді деді. Оған ұйтқы болатын қасиеттерге әскери ерлікті, байлықты, діни дәрежені (мәртебені) жатқызды. Осы үш қасиет, оның ойынша, адамға басқарушылар (элита) қатарына кіруге есік ашады. "Элита" терминін ғылыми айналымға енгізген Валъфредо Парето (1848-1923). "Жалпыға бірдей социология трактатында" (1916) ол "элиталардың айналу" теориясын жасады. Ол бойынша элита билік басына алдыңғы қатарлы идеяны үсынуының арқасында келеді. Ол идея жүзеге асқанда олардың энергиясы азайып, ізденісі баяулай бастайды. Олардың орнына жаңа идеямен жаңа элита билік басына келеді. Мүндай алмасу қоғамда әрқашан болмақ. Яғни, дейді олар, бір элита екіншіні алмастырып, жаңарып қоғамдыалға жылжытып отырады.
Роберт Михелъс (1876—1936) "Саяси партиялар, демократияның олигархиялық үрдістері туралы очерк" (1911) деген еңбегінде "олигархияның темірдей заңын" шығарды. Оның ойынша, бүқара халықтың өзін-өзі ұйымдастыруга және басқаруға қабілеті жетпейді. Парламентах демократия жағдайында кейбіреулер жұртшылықтың қолдауына ие болды. Сөйтіп кәсіби дайындалған адамдардан тұратын басқару аппараты пайда болады. Ол көпшіліктен біртіндеп алшақтайды. қоғамның қарапайым мүшелеріне өздерін қарсы қояды. Соның нәтижесінде билікті өз қолдарынан шығармай, сақтап қалуға тырысатын томаға-тұйық дөңгелек, шеңбер пайда болады. Мұнда ат төбеліндей байлар саяси және экономикалық билікке ие болады. Халықтың егемендігі, билігі дегеннің бәрі бос қиял. "Олигархияның темірдей заңы" осы дейді Р. Михельс.
Американың саясаттанушысы Райт Миллс (1916-1962) "Билеуші элита" атты еңбегінде АҚШ-тың XX ғ. ортасындағы элитасынаталдау жасайды. Ол элитаны мәртебелер және стратегиялық рөлдер атқаратын топ деп анықтайды. Франция саясаттанушысы Р.-Ж. Шварценбергер "Абсолюттік қүқық" деген еңбегінде қазіргі элитаны жабық каста ретінде сипаттайды. Францияда ол саясаткерлерден, жоғары әкімшіліктерден және іскер адамдардан түратын биліктің үш-бүрышын қүрайды. Олар үкіметті қалыптастырады, мемлекетті билейді, ірі корпорациялар мен банктерді басқарады.
Сонда қоғамда саяси элитаны тудыратын факторлар қандай? Оларға мыналар жатады: 1) қоғамға арнайы білімі, тәжірибесі, қабілеті бар кәсіби басқарушылар керек; 2) адамдардың психологиялық (туа біткен) және әлеуметтік (оку, тәрбие барысында қолы жеткен) теңсіздіктері; 3) қоғамда баскарушы еңбек жоғары бағаланады және ынталандырылады; 4) бүқара халықтың саяси енжарлығы, селқостығы (күнделікті өмірде әркім саясаттан шалгай өз жүмысымен айналысады).
Әдебиет:
1.Жамбылов Д. Саясаттану. А., 2003
2.Қуандық Е. Саясаттану. А., 2001
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Дәріс № 6 - Саясаттану ғылым және оқу пәні ретінде. Саясаттанудың негізгі парадигмалары мен мектептері

text:
Дәріс № 6 Саяси жүйе.
1. Саяси жүйенің мазмұны мен мағынасы. (Т. Парсонс, Д. Истон, Г. Алмонд және т.б.).саяси жүйелердің типологиясы
2. Саяси жүйенің құрылымы.
3. Саяси жүйенің функциялары, қызметтері.
1. Саяси құбылыстарды жеке бөліктерге бөліп талдайтын саяси анализ әдістері қанағаттандырмағаны саяси жүйе теориясы, пайда болуына және дамуына себеп болды.
ΧΧ ғасырда 50-жылдарда Дэвид Истон, Габриэль Алмонд, Роберт Алан Даль және тб. американдық саясаттанушылар көмегімен жалпылаушы теория қалыптаса бастады.
Концепцияның негізінде социология мен кибернетиканың жүйелі принциптері алынды. Оның мағынасы: әрбір жүйе обьект келесі шарттарды орындау тиіс: а) бірнеше байланысқа элементтерден тұруға; б) басқа элементтерден тәуелсіз болу, яғни белгілі автономия; в) минималді ішкі тұтастыққа болуға.
Саяси ортаға жүйенің қасиеттері тән. Сондықтан саяси ортаны автономды әлеуметтік жүйе ретінде қарастыруға болады.
Саяси жүйе мемлекеттік пен қоғамдық ұйымдардан, құқықтық пен саяси нормалардан, қоғамда саяси биліктің орындалу мен ұйымдастыру принциптерінен тұрады.
Саяси жүйенің құрылымы.
Саяси институттар – жеке, топтық және жалпы талаптарды анықтайтын әлеуметтік-саяси институттардан және ұйымдардан тұрады
а) мемлекет
б) қоғамдық ұйымдар, саяси партиялар
в) Бұқаралық ақпарат құралдары
г) шіркеу (дін институты)
2) Функционалды жүйе – жеке әлеуметтік-саяси институттар мен немесе олардың топтармен анықталатын функция мен рольдер жиынтығы.
3) Саяси ережелер жүйесі – саяси жүйе субьектілер арасындағы саяси-құқықтық ережелер және басқа да реттеуші құрамдар өзара байланыс (мысалы, әдет – ғұрып, дәстүр, саяси принциптер, көзқарастар және т. б.).
4) Коммуникативті жүйе – саяси жүйе субьектілер арасындағы саяси билік және оны бағындыру ұйымдастыру, пайдалану жайындағы әртүрлі қатынастар жиынтығы. Осы жиынтыққа кіретін қатынастар: әлеуметтік топтар, кластар, халық өкілдер, арасындағы, мемлекет пен саяси ұйымдар арасындағы, саяси ұйым ішіндегі және мемлекеттер арасындағы.
5) идеологилық жүйе – саяси ойлау қабілетін дамытатын және саяси мен құқықтық мәдениетті қалыптастыратын саяси пікірлердің, ойлардың, теориялардың, тұжырымдамалрдың жиынтығы. әлеуметтік-саяси практика әсерінен қалыптасқан саяси өмір қатысушылардың ойлары, бағалы бағыт, эмоциялары олардың іс-әрекеттеріне және бүкіл саяси дамуына өз ықпалын тигізеді.
3. Саяси жүйе функциялары, қызметтері.
1) Саяси әлеуметтенудің қызметі;
2) Қошаған ортаға бейімделу қызметі;
3) әсер ету қызметі;
4) экстракциондық қызмет - өзіндік қызмет етуіне қажетті ресурстарды ішкі немесе сыртқы ортадан алу қабілеті.
5) дистрибутивті (таратушы) қызмет – қоғам ішіндегі топтар талаптарын қанағаттандыратын, интеграцияны қамтамасыз ететін ресурстарының саяси жүйемен таратылуы. Ресурстарға қызмет көрсету, статус, ерекшеліктер және т. б. жатады.
6) реттеуші қызмет
Әдебиет:
1.Жамбылов Д. Саясаттану. А., 2003
2.Қуандық Е. Саясаттану. А., 2001
3.Байдельдинов Л. А. Теориялық саясаттану. А., 2005
4.Мағзұмов М. Т. Саясаттану негіздері. Дәріс курсы. Өскемен, 2002
5.Рахметов Қ. Саясаттану. А., 2005
6.Абдильдина Х.С. Саясаттану. Оқу құралы. Астана, 2007
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Дәріс № 7 - Саясаттану ғылым және оқу пәні ретінде. Саясаттанудың негізгі парадигмалары мен мектептері

text:
Дәріс № 7 Мемлекет және азаматтық қоғам. Мемлекет қоғамның саяси жүйесінің негізгі институты ретінде. Азаматтық қоғам: мәні, құрылымы, функциялары.
1. Мемлекет: мағынасы, мәні, белгілері.
2. Мемлекеттің құрылымы мен қызметтері.
3. Мемлекеттік құрылыстың формалары.
Мемлекет – белгілі бір территорияны қамтитын, осы территориядағы тұрғындарына өз билігін тарататын, біртұтастық пен суверенитетке ие ерекше саяси ұйым немесе қоғам институты.
Мемлекет белгілері: 1) қоғамнан ресми биліктің оқшаулануы; 2) территория; 3) тұрғындар; 4) мемлекеттік билік суверенитеті; 5) мемлекеттік биліктің жоғары болуы; 6) легальді емес күш көрсетудің монополиясы; 7) халықтан салық жинау құқығының монополиямы; 8) азаматтылық;9) қоғамды жалпы талаптарын қанағаттандыратын орталық ретінде саналуында қайшылықтар мемлекет – халықарадық қатынас субьектісі.
Қазіргі халықаралық құқықта мемлекет белгілерінің минималды 3 түрі бар:
1) территория;
2) азаматтылығымен біріктіретін халық;
3) территория мен халық көбінде орындалатын эффективті бақылау ретіндегі егеменді билік.
2. Мемлекет құрылымы: өкілетті орган (парламент), іске асырушы-тағайындаумы орган (президент, премьер, үкімет), бақылау органдары, соттық жүйе, қоғамдық тәртіпті қорғаушы органдар, мемлекеттік қауіпсіздік органдары.
Мемлекеттің негізгі қызметтері:
Ішкі қызметтері: 1) экономикалық функция, 2) әлеуметтік функция; 3) құқықтық функция; 4) мәдени-тәрбиелеуші функция; 5) рухани-идеалогиялық функция; 6) саяси функция;
Сыртқы қызметтері: 1) жеке тұлғаның, қоғамның, мемлекеттің қауіпсіздігінің қамтамасыз етілуі; 2) шетелде мемлекет пен азаматтар талаптарының орындалуы; 3) шетелде жүрген азаматтардың жеке құқық пен еркіндіктерін қорғалануы; 4) шетелдегі этникалық диаспораларға үстемдік жасау; 5) басқа мемлекеттермен жағымды қарым-қатынастың орнауы, бейбіт өмір принцитеріне құрылған қатынастардың дамуы.
3.Мемлекеттік құрылым формалары – орталық және аймақтық мемлекеттік органдардың және олардың қосалқы бөліктер арасындағы байланысты қамтамасыз ететін мемлекеттің саяси-территориялық ұйымдастырылуы.
Мемлекеттік құрылымның 3 формасы:
унитарлы мемлекет - әкімшіл-территориялық бірліктер ортақ билеуімен, жеке дара мемлекеттік білім берудің жоқтығымен сипатталатын мемлекеттік құрылым формасы.
Негізгі белгілер:
- бүкіл мемлекетке ортақ және бүкіл территорияны қамтитын өкілетті, атқарушы, сот органдардың бар болуы;
- құқық пен қаржы, заң шығарушы жүйелердің ортақтылығы;
- барлық әкімшіл-территориялық бірліктер (облыстар, департаменттер, ауылдар) бірдей заңды статусқа ие; өзіндік саяси еркіндігі жоқ, яғни заң шығарушы және ішкі саяси органдардың жоқ болуы. Тек шаруашылық пен әлеуметтік-мәдени орталарда еркін жұмыс атқара алады.
2) Федеративті мемлекет - өз тарапынан бірнеше мемлекеттердің ортақ бір одақтық мемлекетке бірігуі.
Негізгі белгілер:
- территория субьекттер территория сынан тұрады; ішкі шекаралар тек федерация субьектілер келісіммен өзгертуге болады;
- билеу 2 сатыдан тұрады: федеративті және республикалық. 2 сатының да билік органдардың қызметтері федеративті конституциямен бекітілген;
- екіжақты құқықтық жүйенің, екіжақты азаматтылығының, екіпалаталы парламенттің (бірнеше палата федерация субьектілердің талаптарын талқыласа, екінші палата жалпы халықтық мәселелерді қамтиды) бар болуы;
- одақтық мемлекеттік органдар ішкі саяси функцияларды атқарады;
- федерация субьектілерде федерациялық келісімді бұзуға және федерация құрамынан шығуға құқығы жоқ.
Әдебиет:
1.Жамбылов Д. Саясаттану. А., 2003
Достарыңызбен бөлісу: |


Дәріс № 8. Саяси режимдер, түсінігі мен түрлері.
1. Саяси жүйенің мазмұны мен мағынасы.
2. Саяси жүйенің құрылымы.
3. Саяси жүйенің функциялары, қызметтері.
4. Саяси режимдер.
1.Саяси құбылыстарды жеке бөліктерге бөліп талдайтын саяси анализ әдістері қанағаттандырмағаны саяси жүйе теориясы, пайда болуына және дамуына себеп болды.
ΧΧ ғасырда 50-жылдарда Дэвид Истон, Габриэль Алмонд, Роберт Алан Даль және тб. американдық саясаттанушылар көмегімен жалпылаушы теория қалыптаса бастады.
Концепцияның негізінде социология мен кибернетиканың жүйелі принциптері алынды. Оның мағынасы: әрбір жүйе обьект келесі шарттарды орындау тиіс: а) бірнеше байланысқа элементтерден тұруға; б) басқа элементтерден тәуелсіз болу, яғни белгілі автономия; в) минималді ішкі тұтастыққа болуға.
Саяси ортаға жүйенің қасиеттері тән. Сондықтан саяси ортаны автономды әлеуметтік жүйе ретінде қарастыруға болады.
Саяси жүйе мемлекеттік пен қоғамдық ұйымдардан, құқықтық пен саяси нормалардан, қоғамда саяси биліктің орындалу мен ұйымдастыру принциптерінен тұрады.
Саяси жүйенің құрылымы.
Саяси институттар – жеке, топтық және жалпы талаптарды анықтайтын әлеуметтік-саяси институттардан және ұйымдардан тұрады:
а) мемлекет
б) қоғамдық ұйымдар, саяси партиялар
в) Бұқаралық ақпарат құралдары
г) шіркеу (дін институты)
2) Функционалды жүйе – жеке әлеуметтік-саяси институттар мен немесе олардың топтармен анықталатын функция мен рольдер жиынтығы.
3) Саяси ережелер жүйесі – саяси жүйе субьектілер арасындағы саяси-құқықтық ережелер және басқа да реттеуші құрамдар өзара байланыс (мысалы, әдет – ғұрып, дәстүр, саяси принциптер, көзқарастар және т. б.).
4) Коммуникативті жүйе – саяси жүйе субьектілер арасындағы саяси билік және оны бағындыру ұйымдастыру, пайдалану жайындағы әртүрлі қатынастар жиынтығы. Осы жиынтыққа кіретін қатынастар: әлеуметтік топтар, кластар, халық өкілдер, арасындағы, мемлекет пен саяси ұйымдар арасындағы, саяси ұйым ішіндегі және мемлекеттер арасындағы.
5) идеологилық жүйе – саяси ойлау қабілетін дамытатын және саяси мен құқықтық мәдениетті қалыптастыратын саяси пікірлердің, ойлардың, теориялардың, тұжырымдамалрдың жиынтығы. әлеуметтік-саяси практика әсерінен қалыптасқан саяси өмір қатысушылардың ойлары, бағалы бағыт, эмоциялары олардың іс-әрекеттеріне және бүкіл саяси дамуына өз ықпалын тигізеді.
3. Саяси жүйе функциялары, қызметтері.
1) Саяси әлеуметтенудің қызметі;
2) Қошаған ортаға бейімделу қызметі;
3) әсер ету қызметі;
4) экстракциондық қызмет - өзіндік қызмет етуіне қажетті ресурстарды ішкі немесе сыртқы ортадан алу қабілеті.
5) дистрибутивті (таратушы) қызмет – қоғам ішіндегі топтар талаптарын қанағаттандыратын, интеграцияны қамтамасыз ететін ресурстарының саяси жүйемен таратылуы. Ресурстарға қызмет көрсету, статус, ерекшеліктер және т. б. жатады.
6) реттеуші қызмет
Әдебиет:
1.Жамбылов Д. Саясаттану. А., 2003
2.Қуандық Е. Саясаттану. А., 2001
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Дәріс № 9 - Саясаттану ғылым және оқу пәні ретінде. Саясаттанудың негізгі парадигмалары мен мектептері

text:
Дәріс № 9 Сайлау жүйелері және сайлау
1. Сайлау жүйесінің мәні мен мазмұны
2. Заманауи сайлау жүйелерінің түрлері
Сайлау жүйесі, белгіленген уақытта заңға сәйкес өткізіліп отырады. Сайлау мәселесі – билік басына неғұрлым сенімді түрде қоғамның жақсы деген өкілдерін әкелу мүмкіндігі. Бірнеше кандидатураны ұсынған кезде жалпы сайлау арқылы саяси қайраткерлер мандатқа ие бола отырып сайлау науқанына қатысады. Демократиялық дәстүр дамыған елдерде билік органдарына сайлану міндетті болып саналады. Мұндай жүйе өзінің қаншалықты дәрежеде негізгі азаматтық және адамның негізгі бостандық құқын құрметтеуде құрылған қоғамдық ұйымды қамтамасыз ете алатынын көрсетті. Сайлау демократиялық саяси режимдегі саяси процестің маңызды орталық бөлігі болып табылады. Сайлаудың тиімділігі бірнеше экономикалық, әлеуметтік және рухани факторларға байланысты. Экономикалық қатынастар саласында – кәсіпкерліктің еркіндігін талап ететін жекеменшік қатынастар мен нарықтық қатынастардың дамуы. Экономикалық еркіндігі бар және жеке меншігі бар адмға демократиялық сайлау өзінің экономикалық қызығушылығын, мүддесін жоғалтып алмау үшін және қорғау үшін аса маңызды мәселе.
Әлеуметтік факторлардың ішіндегі маңызды қоғамның тұрақтылығын қолдайтын экономикалық жағдайы жағынан “ орта таптың ” қуатты болуын, өмір сүруін алға қоямыз. Сондай-ақ тұрғын халықтың белгілі бір территорияда тұрақты тұруы ( оседлость ), семьялық қатынастың тұрақтылығы, еңбек мәселесі де ескерілетін жағдай.
Рухани факторлардың негізі ретінде тиімді болуы үшін сайлауға халықтың тарихи – ұлттық бірлігін сезінуі, патриоттық сезім , заңға құрметтеушілік. Мемлекеттік жауапкершілік сезімін айтамыз. Мұнда халықтың саяси мәдениетінің, білімінің және оның демократиялық дәстүрінің жоғары болуы аса маңызды. Демократиялық сайлауға, оның тиімділігіне тағы бір тиімді қажетті шарттардың бірі тарихи дәстүрлермен бірге құрлымдық институттары бар күшті азаматтық қоғамның өмір сүруін айтуға болады: әлеуметтік мүдделердің көп түрлілілгін білдіретін көппартиялық жүйе, заңдық база. Бүгінгі күндегі сайлау процесі әлі де болса әлсіз жағдайда, толық дамыған жоқ, барлық шарттар сақталмайды. Сайлау кезінде сатып алушылық та кездеседі. Әрине бұл өтпелі кезеңнің бір элементтері де болады. Яғни бұндай қателіктер кетпей, сайлау дұрыс жолмен өтуі үшін сайлау өзіндік бір институт ретінде дамып алға шығу керек. Оны халық тікелей қолдап, дамуға өз үлестерін қосып ат салысса, айлау басқа да демократиялық елдердегідей дұрыс жолға түсер еді. Сайлау жалпы қандай елде болмасын тиімді, қажетті болып табылады. Өйткені біз басқалармен санаса аламыз, таңдау мүмкіндігіміз көбейеді, өз көзқарастарымызды білдіріп, сайлауға қатыса отырып, мемлекеттегі саяси процеске тікелей қатысып, өз үлесімізді қосамыз. Сайлау – ерекше саяси күрес болып табылады. Бұл процесс тікелей саяси билікке ұмтылу мәселесімен тығыз байланысты. Біздің елде де тәуелсіздік алғаннан бері бірнеше сайлау науқаны болып өтті. Мұнда демократиялық саясаттың талабына сай саяси партиялар мен қозғалыстар қатысты. Бұл біздің елдегі демократияның қалыптасуының алғы шарттары болып табылады. Сайлау кезіндегі басты ескеретін жай оның заңға, конституцияға сәйкес келуі.
Саяси билік органдарына сайлану дегеніміз басты мақсаты қоғамның ең қалаулы деген өкілдерін билікке, басқаруға ұсыну ғана емес, көптеген мыңызды әлеуметтік саяси функцияларды орындау болып табылады. Сайлау әртүрлі әлеуметтік топтардың артикуляциясының ерекше механизмі. Сайлау кезінде адамдар өмірлік маңызды мәселелерді терең сезінеді. Сондықтан да билік органдарына ұсынылатын кандидаттардың сайлау алдындағы бағдарламалары қысқаша әрі нұсқа түрде тұрғын халықтың әртүрлі топтарының маңызды әлеуметтік қажеттіліктерін білдіріп, мүдделерін қорғап, білімді қамтамасыз ету керек. Сайлау ерекше саяси рынок, онда кандидаттар өзінің бағдарламаларының орнына сайлаушылардың өкілеттігін алады. Бірақ мұнда тек ең қызықты бағдарламалар сайлаушылар үшін аса бағалы саналады. Сонымен бірге бұл рыноктағы “ валюта ” сеніммен әсер ету сияқты, яғни ерекше формальды емес адамдардың өзара қатынасы қасиеттер орын алады. Сайлау тұрғын топтардың мүдделерінің арасында бейбіт түрдегі бәсекелестікті жүргізеді.
Сайлау алдындағы күрес кезінде қарама – қайшы келетін саяси позицияларды бұқара халықтан қолдау табатын шешімдермен ауыстырады. Осы мақсатта сайлау институционализацияның басты бір тәсілдері ретінде және әлеуметтік қайшылықты шешетін әдістерінің бірі ретінде де болады. Сайлау күштеу, революцияға қарағанда қоғамдағы әлеуметтік – саяси қайшылықтарды қоғамға тән, сәйкес келетін формада шешетін тиімді әлеуметтік клапан болып табылады. Сайлау процесінде өкілдік қатынастардың пайда болуы мен институционализациясы сияқты маңызды функция атқарады. Қоғамның әрбір мүшесі қандай да бір әлеуметтік топтағы мүддесін білдіріп, билік органдарының өкілі бола алады. Сайлаудың функцияларының бірі ретінде сайлау компанияларының кезіндегі халықтың саяси қатысуының активизациясы, саяси социализациясы, жеке адамның ресоциолизациясын да айтуға болады.
Демократиялық сайлаулар бірқатар принциптермен анықталады – жалпыға белгілі нормалар, олар өте құнды болады, өйткені осылар сайлауды демократияландырады. Бұл принциптер дауыс беру құқығымен қамтамасыз етіледі, бұл әр елдерде әртүрлі болғанымен, оның негізгі белгісі адамның басты құқықтарының бірі – дауыс беруді қамтамсыз етеді. “ Дауыс беру құқығы ” – бұл ең негізгі құқық болып табылады, онсыз барлық негізгі құқықтардың мағынасы болмайды. Ол адамдарға индивид ретінде өз тағдырына бақылау жасайды. Дауыс беру адамзаттың ойлап тапқан ең қуатты инструменті болып табылады, ол әділетсіздік пен зұлымдықты, адамдардың бір – бірінен айырмашылығы үшін жазалағандарды құрту үшін шығарылған ” – деген АҚШ президенті Л.Джонсон сайлау құқы туралы айтқанда.
Әдебиет:
1.Жамбылов Д. Саясаттану. А., 2003
2.Қуандық Е. Саясаттану. А., 2001
3.Байдельдинов Л. А. Теориялық саясаттану. А., 2005
Достарыңызбен бөлісу: |


Дәріс №1. Саясаттану ғылым және оқу пәні ретінде. Саясаттанудың негізгі парадигмалары мен мектептері.
Саясаттанудың ғылым ретінде қалыптасуы.
Саясаттанудың обьектісі.
Саясаттанудың негізгі шарттары мен функциялары.
Саясаттанудың құрылысы мен методтары.
1.Саясаттанудың ғылым ретінде қалыптасуы. Адамзат саясаттың сиқырлы сырын, құбылмалы құбылысын өте ерте заманнан түсініп-білгісі келді. Ежелгі Шығыс, антика-лық дәуірдің ойшылдары мемлекеттің, саяси биліктің мән-ма-ғынасы неде және кімге қызмет етеді, қоғамдық құрылыстың қандай түрлері бар және олардың ең жақсысы, халыққа ең қолайлысы қайсысы деген сияқты сауалдарға жауап іздеген. Бірақ ол кездегі пайымдаулар негізінен діни-мифологиялық сарында болатын. Себебі, ертедегі адамдар жер бетіндегі өмірге құдайдың құдіретінен туған жалпы әлемдік космостықтәртіптің ажырамас бөлігі ретінде қарады. Мысалы, Мысырда (Египет-те), Вавилонда (казіргі Ирак), Үндістаңда, сол кездегі мифтер-ге сүйенсек, басқарушының билік көзі құдайда және ол жер бетіндегі істерді реттеп, тындырып отырады. Көне Кытай мифі бойынша билік кұдайдың құдіретімен жүргізіледі де, ал іске асырушы онымен байланысты император болып есептелген. Ежелгі гректер ең алғашқы билікті жүргізуші құдайлардың өздері деп пайымдаған.Кейінірек адамзаттың іс-тәжірибесінің, ақыл-ойының, мәдениетінің дамуына байланысты саясаттың ұғымдары, түсініктері, тұжырымдамалары пайда бола бастады. Қоғамдық-әлеуметтік және саяси құрылымы мен қатынастарының одан әрі курделіленуі, материалдық өндірістің, халық санының есуі оның еміріне мемлекеттің тікелей араласуына әкеліп соқтыр-ды. Мұндай жағдайда ұлы ойшылдар саясатты ғылыми тұрғы-дан түсініп, оны орынды пайдаланудың, мемлекетті тиімді бас-қарудың жолдарын іздестіре бастады. Бұдан келіп саяси тео-риялар туды.
Біздің з.б.бірінші мыңжылдықтыңортасыңдасаясаттыдіни-мифологиялық танудың орнына философиялық-этикалық түсіну түрі келеді. Мұнда аса зор еңбек еткендер — Конфуций, Платон, Аристотель сияқты ғұлама ғалымдар. Бұл ойшылдар саясатты теориялықтұрғьщан зерттеп, оны этикамен тығыз бай-ланыста қарады. Олар саясатты адамдардың мақсат-мүддесіне сай келуге, адамгершілікке негізделуге тиіс деп ұқты.
Саяси ғылымның генезистік тамырлар байырғы қоғамда жатыр. 4,5 мың жылдай бұрын Ежелгі Шығыс елдерінде қалыптасқан. Сол уақытта бірінші мемлекеттік білім де қалыптасқан. ΧΙΧ ғ. Оны жеке дара білім бағыты ретінде қабылдады. Н. Вебер, В. Парето, Г. Моска, Р. Михельс, Т. Парсонса және т. б. зертеулерінде саясаттану жеке дара мағынаға, мазмұнына ие болды. Сол жылдары саясаттану жеке оқу пәні ретінде санала бастады: 1897ж. США-да Колумбиялық колледжде саяси ғылым мен тарих кафедрасының ΧΙΧ ғ. Соңында Лондон мектебінде экономика мен саяси ғылым мектебінің пайда болуы; Йелдік, Гарвордтық, Притондық, және басқа да США университетінде оқу пәні ретінде енгізілуі; 1903ж. – Америкалық саяси ғылым ассоциациясы. Саясаттану қарастыратын мәселелер туралы ЮНЕСКО (1948) резолюция: саяси теория; саяси институттар; партиялар және қоғамдық көзқарас; халықаралық қатынастар.
2. Саясаттану – зерттеу обьектісі, мақсаты, бағыты, шарттары, методологиясы бар жеке дара ғылым. Саяси шындық, қоғамның саяси өмірі – саясаттанудың зерттеу және бақылау обьектісі. Саясаттану пәні – саяси шындықтың әділ бағалануы. Саясаттанудың бірнеше түсініктері бар: 1) саясат туралы ғылым; 2) мемлекет туралы ғылым; 3) билік туралы ғылым. Саясаттануға байланысты ілімдер мен категориялар: «саяси», «мемлекеттік», «қоғам», «билік», «тұлға», «бостандық», «саяси режим», «билік формасы», «саяси жүйе», «саяси қатынастар», «саяси процесс» және т. б.
3. Саясаттанудың негізгі шарттары – билік пен билік қатынастарын, тарих ғылымын, теоретикалық, методикалық негіздер ғылымын, әлеуметтік пен рухани негіздер саясаттың, саяси процестерін мен мәдениетін, халықаралық қатынас пен саяси мемлекеттерін, саяси болжауларын түсіндіру, зерттеу, бақылау.
Әдебиет:
1.Жамбылов Д. Саясаттану. А., 2003
2.Қуандық Е. Саясаттану. А., 2001
3.Байдельдинов Л. А. Теориялық саясаттану. А., 2005
4.Мағзұмов М. Т. Саясаттану негіздері. Дәріс курсы. Өскемен, 2002
5.Рахметов Қ. Саясаттану. А., 2005
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Саясаттану ғылым және оқу пәні ретінде. Саясаттанудың негізгі парадигмалары мен мектептері


title: Саясаттану ғылым және оқу пәні ретінде - бет 2

text:
Саясаттанудың ғылым ретінде қалыптасу процесі Ежелгі дәуірден бастау алады. Саясаттанудың негізін қалаушы Аристотель болып табылады. Ежелгі дәуір ойшылы Аристотель өзінің еңбектерінде ғылым ретіндегі саясатты жазса, ал «Риторика» еңбегінде «саяси ғылым» деген сөзді пайдаланған.
Саясаттанудың ғылым ретінде қалыптасу процесі Ежелгі дәуірден бастау алады. Саясаттанудың негізін қалаушы Аристотель болып табылады. Ежелгі дәуір ойшылы Аристотель өзінің еңбектерінде ғылым ретіндегі саясатты жазса, ал «Риторика» еңбегінде «саяси ғылым» деген сөзді пайдаланған.
Орта ғасырда саясаттың діни-этикалық түрі қалыптасады. Оның негізін салушы Фома Аквинский саяси билікті құдай орнатады, бірақ мемлекет басшылары кұдайдың калауына қарсы шықса, халықтың оларды құлатуына болады деген байлам айтты.
Саясатты қазіргідей түсінуге мол үлес қосқан Италияның XVI ғасырда өмір сүрген ойшылы Никколо Макиавелли болды. Ол саясатты теологиялық (құдайшылдық) түсіндіруден саяси ойды қоғамдағы табиғи өмірден туған мәселелерді шешуге бейімдеді. Саяси зерттеулердің өзегі етіп мемлекеттік билікті қойды және оны қалай қолға түйрудің, пайдаланудың неше түрлі әдіс-тәсілдерін керсетті.
Феодализмнің ыдырап, капиталистік қатынастардың қалыптасу қоғамды демократияландырып, жалпыға бірдей сайлау құқығын кіргізуге; көпшілік саяси партиялар мен қазыналардың кеңінен қанат жаюына, акпарат кұралдарының өрістеуіне, ауқымы кеңейді, саясаттың қызметтері мен міндеттері күрделігіне түсті. Сондықтан саяси құбылыстар мен процестерді арнайы зерттеуге, саясаттану теорияларын жасауға тура келді. Бұл ретте Дж. Локк, Ш.Л.Монтескье, Ж.Ж. Руссо, Т. Джефферсон, Т. Пейн, И. Кант, Гегель сынды көрнекті ғалымдар көп еңбек сіңірді.


title: Саясаттану ғылым және оқу пәні ретінде - бет 3

text:
Саясаттанудың жеке ғылым ретінде қалыптасу процесінің аяқталуын XIX ғасырдың соңы –XX басында оның философиялық, тарихи, заң және басқа ғылымдардан бөлініп шыққан кезеңін атауға болады. 1857 жылы АҚШ-тың Колумбия колледжінде алғаш рет тарих және саяси ғылым кафедрасы ашылған.
Саясаттанудың жеке ғылым ретінде қалыптасу процесінің аяқталуын XIX ғасырдың соңы –XX басында оның философиялық, тарихи, заң және басқа ғылымдардан бөлініп шыққан кезеңін атауға болады. 1857 жылы АҚШ-тың Колумбия колледжінде алғаш рет тарих және саяси ғылым кафедрасы ашылған.
1872 жылы Францияда саяси ғылымдар мектебі жұмыс істесе, 1889 жылы Американың саяси және әлеуметтік ғылымдар академиясы құрылды, ал 1903 жылы Америкалық саяси ғылымдар ассоциациясы құрылды.
ХХ ғасырдың басында саясаттану бөлек академиялық пән ретінде толық бөлініп шықты.
Бұрынғы Кеңес елінде бұл ғылымды партияға, халыққа қарсы, буржуазиялық ғылым деп, оқытпаған болатын. Тек 1990 жылдан бастап бүкіл ТМД елдерінде оқытыла бастады.
полагал, что человек должен выполнять свои обязанности в том мире, где он живет. «Наша доля, - писал он, - здесь, в этом маленьком местечке на Земле, и ни нам, ни нашим заботам не суждено покинуть его пределы».


title: Шарль луи монтескье - Саясаттану ғылым және оқу пәні ретінде

text:
«Размышления о причинах величия и падения римлян» (1734)
«О духе законов» (1748). ---
1) законы, устанавливающие политическую свободу в ее отношении к государственному устройству,
2) законы, устанавливающие политическую свободу в ее отношении к гражданину.
БҰҰ Білім беру, ғылым және мәдениет мәселелері жөніндегі ұйымы (ЮНЕСКО) басшылығымен 1948 жылы Парижде өткен саясаттанушылардың Халықаралық коллоквиумы да мақұлдады. Нәтижесінде:
БҰҰ Білім беру, ғылым және мәдениет мәселелері жөніндегі ұйымы (ЮНЕСКО) басшылығымен 1948 жылы Парижде өткен саясаттанушылардың Халықаралық коллоквиумы да мақұлдады. Нәтижесінде:
І) саяси теориялар (олардың пайда болуы, дамуы және қазіргі кездегі қызметі);
2) саяси институттар (конституциялар, аймақтық және жергілікті басқару; көпшілік әкімшілігі, саяси институттарды салыстырып зерттеу);
3) партиялар мен қоғамдық ұйымдар;
4) қоғамдық пікір;
5) халықаралық саясат (халықаралық ұйымдар мен халықаралық құқық)
саясаттану дегеніміз саясат туралы, саясаттың адам және қоғам арасындағы қарым-қатынастары туралы жинақталған ғылым. Ол саяси биліктің қалыптасуымен даму заңдылықтарын, оның жұмыс істеуі мен пайдалануын, түрлері мен әдіс-тәсілдерін зерттейді
саясаттану дегеніміз саясат туралы, саясаттың адам және қоғам арасындағы қарым-қатынастары туралы жинақталған ғылым. Ол саяси биліктің қалыптасуымен даму заңдылықтарын, оның жұмыс істеуі мен пайдалануын, түрлері мен әдіс-тәсілдерін зерттейді
Саясаттанудың зерттеу объектісіне
қоғамның саяси саласы және ондағы саяси құбылыстар мен процестер, тұтасымен саясат жатады.
Саясаттанудың басқа ғылымдармен байланысы
Саяси философия – философиялық тәсілдерді мемлекет тұрғысынан, саяси өмірді басқару түрлерін зерттеуге пайдаланады және билік қатынастарының құндылық аспектілерін зерттейді;
Саяси әлеуметтану – саясаттың қоғам өміріне ықпалын, саясатпен қоғамдағы саяси институттардың арақатынасын және азаматтық қоғамның билік бөлінісіне ықпалын зерттейді;
Саяси ілімдер тарихы – ұғымдар мен теорияларға негізделген саяси ғылымның қалыптасуын зерттейді;
Саяси психология – саяси мінез-құлықтың субъективті қырларын зерттейді;
Саяси география – географиялық, табиғи және климаттық факторлардың саясит өмірге ықпалын зерттейді;
Саяси тарих – қоғамның даму процесіндегі саяси институтттар мен нормалардың өзгерісін зерттейді.


title: Саясаттанудың заңдылықтары

text:
саясат және оның түрлері (ішкі, сыртқы, әлеуметтік, әскери және т.б.), мемлекет, демократия, саяси тәртіп, саяси партия, саяси сана, саяси мәдениет, саяси жүйе, тұлға, элита, соғыс, ұлттық қауіпсіздік т.б.
Саясаттанудың нақты заңдары :
- тұлғаның мүддесі мен құқығы мемлекет мүддесі мен құқығынан жоғары;
- саяси тұрақтылық пен сенімді қауіпсіздікті қамтамасыз ету.
Саясаттанудың әдістері
Салыстырмалы әдіс - әртүрлі елдердегі саяси құбылыстарды салыстырып, олардың ортақ жақтары мен жекелеген ерекшеліктерін ажыратуға мүмкіндік береді.
Жүйелеу әдісі – саяси құбылыстарды басқа күрделі құрылымның бір бөлігі ретінде қарап, оны құрайтын элементтердің әлеуметтік өмірдегі орнын, қызметін зерттейді.
Әлеуметтік әдіс – саясатты қоғам өмірінің экономикалық, әлеуметтік құрылым, мәдениет және т.б. жағдайларына байланысты анықтайды.
Тарихи әдіс – тарихта болған саяси құбылыстарды зерттей келе, бүгінгі қоғамға қажет тұстарын пайдалану.
Бихевиористік әдіс – жеке адамдар мен топтардың іс-әрекетін, белгілі бір саяси жағдайларда адамдардың өздерін-өздері қалай ұстауын талдауға негізделден.
Нормативтік әдіс – адамдардың табиғи құқықтарын дәріптеуге бағытталған.


title: Саясаттанудың қызметтері - Саясаттану ғылым және оқу пәні ретінде

text:
Саясаттану ғылым және оқу пәні ретінде
жүктеу/скачать
114,58 Kb.
бет
6/6
Дата
15.02.2023
өлшемі
114,58 Kb.
#68009
1
2
3
4
5
6
Байланысты:
Саясаттану 1
Саясаттануды
ң
қызметтері
Танымдық қызмет
– қоғамдағы
оқиғаларды танып-білуге
, олардың саяси мәнін түсінуге мүмкіндік береді.
Бағалау қызметі
–
саяси құрылысқа
,
институттарға
, іс-әрекеттерге және оқиғаларға саяси баға береді.
Саяси
әлеуметтену қызметі
– азаматтықты, халықтың демократиялық саяси мәдениеттілігін қалыптастырады.
Реттеушілік қызметі
– адамдардың саяси өмірдегі қызметтерін реттуге негізделеді.
Басқару қызметі
– саяси
даму процесті бақылай отырып
, қоғамды тиімді басқару үшін мағлұматтар жинақтайды.
Болжау қызметі
– саяси
оқиғаларды алдын-ала болжап
, оңтайлы саяси өзгерістер жасауға шешім қабылдауға негізделеді.
жүктеу/скачать
114,58 Kb.
Достарыңызбен бөлісу:
1
2
3
4
5
6
©emirsaba.org 2024
әкімшілігінің қараңыз
Басты бет
Lessons
Curriculum vitae
Documents


title: Саясаттану ғылым және оқу пәні ретінде

text:
1.Қазіргі білімдер жүйесіндегі саяси ғылымның алатын орны, саясаттанудың қалыптасуы мен дамуы,оның негізгі категориялары, саясаттанудың пәні мен объектісі.
2.Саясаттанудың негізгі парадигмалары мен
мектептері.
3.Саяси шынайылықты зерттеу әдістері. Саяси ғылымның ғылыми-тапнымдық, әдіснамалық және қолданбалы функциялары.Саясаттанудың прагматикалық мәні. Маманды кәсіби дайындау
Мақсаты: ғылым ретіндегі саясаттанудың әлеуметтік ролін, оның объектісінің және пәнінің ерекшеліктерін, құрылымын, әдістерін мен категорияларын, саяси саланың заңдылықтарын, қалыптасу және даму кезеңдерін танып-білу.
Саясаттану – біріккен Ұлттар Ұйымының арнайы құрылымдық бөілімі – Юнеско міндетті түрде оқытылатын пәндер тізіміне енгізіп бекіткен әлеуметтік-гуманитарлық білім жүйесіндегі маңызды оқу пәні. Саясат қазіргі қоғамның тіршілік әрекеті аспектісі ретіндегі оның объектісі болып табылады. Саясаттану саясаттың өмір сүру заңдарын, оның тарихи дамуын зерттейді. Саясаттанудың мазмұны сонымен қатар, билік, мемлекетаралық қатынас мәселелерінен де тұрады.
Саясаттану – біріккен Ұлттар Ұйымының арнайы құрылымдық бөілімі – Юнеско міндетті түрде оқытылатын пәндер тізіміне енгізіп бекіткен әлеуметтік-гуманитарлық білім жүйесіндегі маңызды оқу пәні. Саясат қазіргі қоғамның тіршілік әрекеті аспектісі ретіндегі оның объектісі болып табылады. Саясаттану саясаттың өмір сүру заңдарын, оның тарихи дамуын зерттейді. Саясаттанудың мазмұны сонымен қатар, билік, мемлекетаралық қатынас мәселелерінен де тұрады.
«Саясаттану» сөзі гректің «полис» және «логос» деген сөздерінен шыққан, аударғанда «саясат туралы ғылым» деген мағынаны береді.
«Саясаттану» сөзі гректің «полис» және «логос» деген сөздерінен шыққан, аударғанда «саясат туралы ғылым» деген мағынаны береді.
Басқа қоғамдық ғылымдардың ішінде саясаттанудың алатын орны ерекше, себебі адамзат тарихында саясат негізгі роль атқарады, яғни мемлекеттегі жүргізіліп отырған саясат арқылы сол елдің халқының негізгі өмір-сүру деңгейлері және тағдыры шешіледі


url: http://emirsaba.org/sayasattanu-filim-jene-ou-peni-retinde-v3.html#_3._Адам_өмірінің_маңызды_саласы_ретінде_саясатқа_деген_талаптар

title: Саясаттану ғылым және оқу пәні ретінде

text:
Қарағанды 2023 Қазтұтынуодағы Қарағанды Экономикалық университеті Дәріс жоспары 1. Саясаттанудың пәні, мақсат-міндеттері және зерттеу әдістері
2. Саясат қоғамдық құбылыс ретінде, оның табиғаты, мүмкіндіктері, қызметтері.
3. Адам өмірінің маңызды саласы ретінде саясатқа деген талаптар.
Саясаттану саясат туралы ғылым
«полито» «логос» гректің
Саясаттану ғылымының құрылымы саяси білім туралы қалыптасқан жүйе. Оның құрамына төмендегі мәселелер кіреді:
саяси ілімдер тарихы, саяси философия, саяси әлеуметтену, саяси антропология және т.б.
Саясаттану объектісі – саясат, қоғамның саяси өмірі. Оның дұрыс-бұрыстығы адамдардың, халықтардың тағдырымен тығыз байланысты. М: мемлекет агрессиялық сасат жүргізсе салдары бірнеше жылдарға созылатын қайғы-қасіретке соқтырады. Керісінше, мемлекет бейбіт саясат жүргізсе еліне қолайлы, халқына жайлы болары белгілі.
Адамзат саясаттың сиқырлы сырын, құбылмалы құбылысын ерте заманнан түсініп-білгісі келді.
Ежелгі Шығыс, антикалық дәуірдің ойшылдары мемлекеттің, саяси биліктің мән-мағынасы неде және кімге қызмет етеді, халыққа ең қолайлысы қайсы деген сауалдарға жауап іздеген. Ол кездегі пайымдаулар діни-мифологиялық сарында болды.
Біздің з.б. 1 мыңж философиялық-этикалық түсіну түрі келді. Мұнда зор еңбек еткен ойшылдар Конфуции,Аристотель, Платон.
Орта ғасырда діни-этикалық түрі қалыптасты. Негізін салушы Ф.Аквинский
Саясатты кәзіргідей түсінуге негізін салған Италия 16г Н.Макиавелли.
Саясаттану пәні
Саяси ғылым қоғамда өтіп жатқан саяси үрдістерді, саяси жүйенің типологиясын, сонымен қатар саяси өмірдегі адамның орнын, саяси сана мен саяси мәдениеттің ерекшеліктерін зерттейді. Саяси өмір дамуының негізгі үрдістері мен басты инститционалдық компоненттері саясаттанудың пәнін құрайды.
Саясат — белгілі бір нәтижеге жетуді мақсат тұтатын саяси құбылыстардың көрінісі (мемлекеттің әлеуметтік саясаты, жастар саясаты, экономикалық саясат және т.б.). Саясат — адамдардың өздерінің бас пайдасын ойлау мақсатында және соған жету үшін белгілі бір іс-әрекет бағдарламасын жасау жолындағы іс-әрекеттері. Саясаттану пәні мына басты бөлімдерден тұрады: Саяси теориялар (олардың пайда болуы, дамуы және қазіргі кездегі қызметі); Саяси институттар (конституциялар, аймақтық және жергілікті басқару, көпшілік, әкімшілігі, саяси институттарды салыстырып зерттеу); Партиялар мен қоғамдық ұйымдар; Қоғамдық пікір; Халықаралық саясат (халықаралық ұйымдар мен халықаралық құқық) 2.Саясаттану саяси құбылыстар мен өзгерістердің мән-мағынасын түсініп-білу үшін бірталай әдістерді пайдаланады. Әдіс деп зерттеу жүргізуді ұйымдастыру тәсілін айтады. Оларға төмендегі әдістер жатады:
3. Адам өмірінің маңызды саласы ретінде саясатқа деген талаптар
Саясаттағы жеке тұлғаның рөлі - жеке түлғаның саяси мәртебесі мен саяси мәдениеті, саяси кәсібилігінен туындайтын саяси қатынастарға, саяси үрдіске ықпал ету шарасы, деңгейі. М.Вебер саясаттың үш түрін жіктейді. Және оған қатысуына байланысты саясаткер-тұлғаның үш түрін көрсетеді. "Жағдайға байланысты, кездейсоқ" саясат - саяси қатысудың түрі, бұл жағдайда жеке тұлға өз еркін ара-кідік, тіптен саяси акциялардың мазмұны, сипаты мен бағыты туралы ойланбай жүзеге асырады. "Қосымша" саясат адаммен қажет және мұқтаж болған жағдайда басқа қызметімен қатар жүзеге асырылады. Саясатпен "қосымша" айналысатын адамдар үшін саяси қызмет басты болып есептелмейді. Кәсіби саясат бұл жеке тұлғаның кәсібі болып табылады. Кәсіби-саясаткер - саяси кеңестер мен ұсыныстар беруге қабілетті талдаушы, билік технологиялары бойынша маман. Жоғарыда көрсетілген жағдайлардағы саясатта жеке тұлғаның қатысуынан оның рөлі анықталады.


title: Саясаттану ғылым және оқу пәні ретінде


url: http://emirsaba.org/sayasattanu-filim-jene-ou-peni-retinde-v3.html#Адамзат_саясаттың_сиқырлы_сырын,_құбылмалы_құбылысын_ерте_заманнан_түсініп-білгісі_келді.

title: Саясаттану ғылым және оқу пәні ретінде


url: http://emirsaba.org/sayasattanu-filim-jene-ou-peni-retinde-v3.html#Саясаттану_ғылымының_құрылымы_саяси_білім_туралы_қалыптасқан_жүйе._Оның_құрамына_төмендегі_мәселелер_кіреді

title: Саясаттану ғылым және оқу пәні ретінде


title: Саясаттану ғылым және оқу пәні ретінде

text:
Қазіргі білімдер жүйесіндегі саясаттану және оның негізгі парадигмалары
Саясаттанудың функциялары
Саясаттанудың прагматикалық мәні
Саясаттану сөзі гректің «саясат» және «ілім» деген сөздерінен шыққан, саясат туралы ғылым деген мағынаны білдіреді.
Саясаттану курсының мақсаты – студенттерге қазіргі қоғамдық және саяси құрылыстың мән-мағынасын терең түсініп-білуге, адамдардың өмірінде алатын орнын, атқаратын рөлін айқындауға, оларға сан түрлі құқықтары мен бостандықтарын дұрыс пайдалануға мүмкіндік беру.
Саясаттану курсы барысында:
студенттердің саяси санасы қалыптасады;
адамзат дамуының баламалы жолдары бар екендігін түсінеді;
Демократиялық саяси мәдениеттің құндылықтары мен ережелерін бойларына сіңіреді.
Адамзат саясаттың сиқырлы сырын, құбылмалы құбылысын ерте заманнан түсініп білгісі келді.
Ежелгі Шығыс, антикалық дәуірдің ойшылдары мемлекеттің, саяси биліктің мән-мағынасы неде және кімге қызмет етеді, қоғамдық құрылыстың жақсысы қандай деген сауалдарға жауап іздеді.
Аристотель Платон Конфуций Ежелгі заман философтары Орта ғасырлардағы саяси ілім Фома Аквинский Никколо Макиавелли Жаңа заман саяси теориялары Джон Локк Ш.Л. Монтескье Ж.Ж.Руссо И. Кант
Саясаттанудың пән ретінде қалыптасуы
XIXғ. екінші жартысы
Жеке пән ретінде қалыптасты
1857 ж.
АҚШ-тың Колумбия колледжінде «Тарих және саяси ғылым» кафедрасы ашылды
1872 ж.
Францияда саяси ғылымдар мектебі ашылды
1889 ж.
Американың Саяси және әлеуметтік ғылымдар академиясы құрылды
1903 ж.
Америкада саяси ғылымдар ассоциациясы құрылды
1949 ж.
ЮНЕСКО-ның басшылығымен саяси ғылымдардың халықаралық ассоциациясы құрылды


url: http://emirsaba.org/sayasattanu--filim-retinde.html#2_Басқа_ғылым_салаларындағы_сияқты_саясаттанудың_да_өзіндік_ұғымдары_(категориялары)_бар._Оған_саяси_құбылыстар_мен_процестердің_мәнін_білдіретін_ғылыми_терминдер,_сөз_тіркестері_жатады.

title: Саясаттану – Ғылым ретінде

text:
1 Саясаттану ұғымы ежелгі гректің саясат және ілім деген екі сөзінен құралған. Жалпы саясаттану – саясат туралы ғылым. XIX ғ. аяғында саясаттану ғылымы өз алдына пән болып бөлінгеннен бастап, оның негізгі заңдары, құрылымдары, міндеттері белгіленді. БҰҰ білім, ғылым және мәдениет жөніндегі ұйымы 1948 жылы өзіне мүше елдердің жоғары оқу орындарына пән ретінде саясаттануды енгізуді ұсынды. 1949 жылы саяси ғылымның халықаралық қауымдастығы құрылды.
№
Саясаттану әдістері
Анықтамасы
1
Әлеуметтанулық әдіс
Саясатты қоғам өмірінің экономикалық, әлеуметтік және мәдени деңгейіне байланыстырады.
2
Тарихи әдіс
Саяси құбылыстарды өткендегі, қазіргі және болашақтағы байланысымен айқындай отырып қарастырады.
3
Салыстырмалы талдау әдісі
Түрлі елдердегі саяси құбылыстарды өзара салыстырып, олардың жалпы,ортақ және жеке ерекшеліктерін ажыратуға мүмкіндік береді.
4
Құрылымдық- функционалдық әдіс
Қоғамдық игілікті ең мол қамтамасыз ететін саяси құрылыстың түрін іздейді.
5
Бихевиористік әдіс
Жеке адамдар мен топтардың іс-әрекетін, адамдардың өздерін өздері қалай ұстауын танып білуге негіделеді.
6
Жүйелік әдіс
Саяси құбылыстарды басқа күрделі құрылымның бір бөлігі ретінде зерттейді.
Саяси билік
Саяси өмір
Демократия
Егемендік
Саяси тәртіп
Саяси жүйе
Саяси партия
Мемлекет
Саяси процесс
2 Басқа ғылым салаларындағы сияқты саясаттанудың да өзіндік ұғымдары (категориялары) бар. Оған саяси құбылыстар мен процестердің мәнін білдіретін ғылыми терминдер, сөз тіркестері жатады.
Саясаттың 3 белгісі
Саясат-биліктің төңірегіндегі қатынастар саласы
Саясат қоғамның барлық мүшелерін біріктіретін жалпы мүдде негізінде әртекті мүдделерді үйлестіру арқасында қоғамдық өмірді ұйымдастыру тәсілі
Саясат қоғамның даму үдерістерін басқарудағы мемлекеттік билік институттары көмегімен іске асатын элиталар мен жетекшілердің қызметі
Саясаттану қызметтері
Танымдық қызметі
Басқару қызметі
Болжау қызметі
Бағалау қызметі
Саяси өмірді жетілдіру
Қазақстан Республикасының саяси партиялар туралы заңдары Қазақстан Республикасының Конституциясына негiзделедi, осы Заңнан және Қазақстан Республикасының өзге де нормативтiк құқықтық актерлерiнен тұрады. Саяси партиялар заң алдында бiрдей
Танымдылық қызметі
Қоғамдағы оқиғаларды танып білуге, олардың саяси мәнін түсінуге және болашақты болжауға мүмкіндік береді
Бағалау қызметі
Ол саяси құрылысқа, институттарға, іс әрекеттерге және саяси оқиғаларға баға береді
Реттеушілік, басқару қызметі
Оның ерекшелігі қоғамның саяси өмірімен тығыз байланысында.Бұл қызметте саяси білімдер, сипаттамалар, кеңестер, адамдардың күнделікті практикалық әіс әрекетінде басшылыққа алынады
Саяси өмірді жетілдіру қызметі
Бұл қызметтің көмегімен заң шығарушы және атқарушы органдар қабылдайтын құқықтық жарғылар мен саяси шешңмдер алдын ала сарапқа салынып, зерттеледі, қоғамда немесе оның жеке аймақтарында қалыптасып жатқан нақтылы жағдайлар саяси тұрғыдан талданады
Болжау қызметі
Болжау қызметі саяси зерттеулердің құндылығы саяси процестердің үрдісін айныипай бейнелейді. Сондай ақ ол арқылы белгілі бір саяси жағдайларда алдыңғы қатарлы, озық саяси өзгерістер жасауға бағытталған ғылыми негіз де өмірге келеді


title: Саясаттану – Ғылым ретінде


title: Саяси партиялардың жіктелуі

text:
Саяси партиялардың жіктелуі - М.Дюверже сайлаушылар мен белсенділер санына байланысты:
а) маманданған;
ә) бұқаралық деп жіктейді.
Маманданған деп қатарында сайлаушылардың 10%-дан кемі ғана болатын, мүше саны аз партияны айтады. Бірақ ол ұйымдастырылуымен және тәртібімен көзге түседі. Бұқаралық партияда оны үнемі жақтап дауыс беретін сайлаушылары, мүшелері, белсенділері көп болады. Бірақ олардың ресми мүшелері болмайды.
Саяси жүйедегі рөлі мен іштей ұйымдасуына байланысты саяси партияларды 4 түрге бөледі:
1) авангардтық партиялар. Олардың ұйымы жоғары орталықтанумен сипатталады, өзінің барлық мүшелерінің партияның жүмысына белсенді қатынасуын талап етеді;
2) сайлаушылар партиясы. Олардың негізгі мақсаты үміткерлердің сайлау науқанын ұйымдастыру: қаржы жинау, үгіт жүргізу және т.б.;
3) парламенттік партия. Ол негізгі екі қызметті атқарады: сайлауға дайындалу және парламентке бақылау жасау;
4) қауымдастық партия. Ол адамдарды белгілі бір саяси жолды ұстанғандығына қарай емес, ортақ көзқарас, ұқсас мүдделеріне орай, маңызды мәселелерді ортақ талқылау үшін біріктіреді.
Партияларды таптық негізде жіктеу: жүмысшылар, шаруалар, буржуазиялық. Саяси жүйедегі рөліне байланысты: парламенттік, сайлаулық, жетекші және мақсаттық деп жіктелуі.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Саяси партиялардың негізгі

text:
Саяси партиялардың негізгі мақсаты — қоғамның саяси өміріне қатысу, билікті алуға қол жеткізу және мемлекетті басқаруға ұмтылу.
Саяси жүйедегі партиялардың рөлдерін зерттеу саясаттанудағы маңызды тақырыптардың бірі болып табылады. Осы саладағы көрнекті теоретиктер қатарында М.Вейнер, М.Дюверже, Р.Шварценберг, Дж. Сартори тәрізді ғалымдарды айтуға болады. Әртүрлі елдердегі партиялардың қызмет атқаруы, саяси партиялар мен партиялық жүйелерді типологиялау, әртүрлі саяси режимдердегі партиялық ұйымдар мен мемлекеттік органдардың өзара әрекеттесулері — аталған ғалымдардың ғылыми зерттеулерінің басты бағыттары болып табылады.
Достарыңызбен бөлісу: |


САЯСИ ПАРТИЯ МЕН ПАРТИЯЛЫҚ ЖҮЙЕНІҢ ТИПОЛОГИЯСЫ
Партиялық жүйе - азаматтармен, мемлекетпен, өзара және басқа саяси институттармен әрекеттесуші әрі осы қоғамда қандай да бір деңгейде саяси-билік қатыстарына араласушы партиялардың жиынтығы; қоғамнын саяси жүйесінің кұрамдас бөлігі.
Партиялық жүйе партиялардың ресми санымен емес, олардың қаншалықты дәрежеде саяси биліктің қызмет етуі және құрылуы тетігіндегі шынайы атқаратын рөліне байланысты анықталады. Партиялық жүйенің қалыптасуына бірқатар факторлар әсер етеді: қоғамдағы экономикалық даму деңгейі, әлеуметтік- таптық күштердің арақатынасы, қоғамдық қатынастардың пісіп-жетілу дәрежесі, халықтың этникалық қүрамы, тарихи және діни дәстүрлер және т.б. Демократиялық саяси тәртіпке саяси партиялардың қызметі ресми шектелмеген көппартиялық жүйе тән. Алайда, көппартиялық жүйелердің нақтылы құрылымы әр елде әрқилы. Осылайша, Жапония мен Италияда бір үстем партиямен көппартиялық жүйе қалыптасты. Жапонияда тек 1993 ж. ғана билік басындағы үстем либералды-демократиялық партияны бірнеше партиялардан қүралған одақ (коалиция) алмастырды. АҚШ, Англия, Канада және т.б. бірқатар елдерде анағұрлым ықпалды екі партия бар партиялық жүйе қалыптасқан. Авторитарлы саяси тәртіпке әдетте бірпартиялық принцип тән. Мұнда елдегі заңды жағдайдағы партиялардың ресми саны емес, бір партияның занды түрде билеуші үстем партия болып бекітілуінде. Ӏс жүзінде бұл партияның рөлі мемлекет жетекшілігіне бұқаралық қолдауды ұйымдастырумен шектеледі. Бірқатар авторитарлық тәртіптер ресми мойындалған нақтылы екі немесе одан да көп партияларға рұқсат беріп, қалғандарына тыйым салады. Бірақ осы жағдайда рұқсат етілген партиялардың қызметі едәуір шектеледі. Саяси өмірде олар қосалқы рөл атқарады, өйткені шынайы мемлекеттік саясатқа ықпал ете алмайды. Тоталитарлық саяси тәртіпке өзіндік партиялық жүйе тән. Мұнда тек қана бір саяси партия қызмет етеді, қалғандары таратылып, тыйым салынады. Алайда, авторитарлыққа қарағанда бұл саяси партия мемлекеттік биліктің басында тұрады, қоғамда үстемдік етеді. Пар¬тияның аппараты мемлекеттік аппаратпен біте қайнасып жатады. Бұл, әдетте партиялық және мемлеттік қызмет шекарасының шайылуына әкеліп соқтырады. Мұндай жүйелердің пайда болуына билікті жүзеге асырудың демократиялық әдістерінің дағдарысы себеп болады. Қазіргі кезде мұндай жүйелер халықаралық қауымдастық алдында және сол қоғам пікірінде өздерін әшкерелеген құрылымдар ретінде саяси сахнадан шығып қалуда.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Партиялар типологиясы - Саясаттану ғылым ретінде

text:
Партиялар типологиясы
Партиялар қазіргі таңдағы демократиялық қоғамның саяси жүйесінің ажырамас бөлігі болып табылады. “Партия” этимологиясы саяси жүйенің “бөлімі”, “бөлшегі”, элементі дегенді білдіреді.
Партия - бұл билік немесе билік жүргізу үшін күресетін саяси қоғамдық ұйым. Беделді жанұялар немесе аса танымал лидерлер қарамағында біріккен саяси топтар бәсекесі көптеген ғасырлар бойы саяси тарихтың негізгі мәселесі болыр отырған. Бірақ, біз саяси партиялар деп атайтын ұйымдар ХIХ ғасырдың басында АҚШ пен Еуропада пайда болған екен.
Саяси партиялардың негізін анықтау үшін түрлі жолдарды қарастырайық:
1) Партияны бір идеологиялық доктринаны ұстанатын адамдар тобы деп түсіну (Б.Констан).
2) Белгілі бір таптардың мүдделерін білдіретін саяси топ (марксизм).
3) Партияның институционалды түсінігі: мемлекет жүйесінде қызмет ететін ұйым (М.Дюверже).
Партияны анықтаудың басқа да жолдары:
• партия – идеологияның ұстанушысы ;
• партия – адамдардың көп уақытқа бірігуі;
• партия мақсаты – билікті жаулап алу және оны жүргізу;
• партия әрқашан халық қолдауын қалайды.
Партиялар мен басқа да саяси бірлестіктер арасындағы шектер анық емес болып келеді және көп уақытта есептелмейді.
Партиялардың құрылуы ұзақ, әрі қиын үрдіс болды. Алғашқы кезде партиялар тек сайлау кезеңдерінде ғана белсенді жұмыс атқарды, олардың тұрақты ұйымдары болған жоқ, съездер мен конференцияларды ретсіз өткізді, партия жақтаушылары партиялық тәртіппен байланысқан емес.
Алғашқы ауқымды және тұрақты жұмыс атқаратын партия – Англияның либерал партиясы болды (1861 жылдан бастап). Ауқымды саяси партиялардың пайда болуының негізгі себебі – жалпы сайлау құқығының тарауы болды.
Әрбір партия халықтың белгілі бір тобының мүдделерін қорғау үшін құралған еді.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: ҚОҒАМДЫҚ-САЯСИ ҰЙЫМДАР МЕН ҚОЗҒАЛЫСТАР

text:
ҚОҒАМДЫҚ-САЯСИ ҰЙЫМДАР МЕН ҚОЗҒАЛЫСТАР
Қоғамдық-саяси қозғалыстар. Қоғам өмірінде партиялардан басқа қоғамдық-саяси қозғалыстар да маңызды рөлге ие. Біздің елімізде өткен ғасырдың 80 жылдарының аяғында алғашқы қоғамдық қозғалыстар пайда бола бастады. Олардың қатарында ең танымалдары ретінде «Невада-Семей» антиядролық қозғалысы, «Азат» азаматтық қозғалысы, «Лад» славян қозғалысы тәрізді үйымдарды көрсетуге болады. Қозғалыстардың пайда болуы — саяси және қоғамдық плюрализмнің (көзқарастар мен пікірлердің саналуандылығы) дамуындағы бастапқы қадам. Саяси партиялардың көбінесе қозғалыс негізінде қалыптасатыны да осыдан болса керек.
Қоғамдық қозғалыс — ортақ мақсаттарды іске асыру үшін құрылған азаматтардың бұқаралық бірлестігі болып табылады. Осы орайда, барлығымыз үшін экологиялық, ұлттық, әйелдер, жастар және тағы басқа да қозғалыстар жақсы таныс.
Ғылымда қоғамдық қозғалыстарға қатысты бірнеше тәсілдер бар. Әдетте, қоғамдық ұйым ұғымы мақсаттары мен міндеттері мен сол бағытта өткізетін бұқаралық шаралары тұрғысынан бір-біріне жақын келетін барлық ұйымдар мен одақтардың жиынтығын білдіреді. Мұндай түсінікте, мәселен, жұмысшы қозғалысы ұғымымен жұмысшылардың мүдделерін білдіретін барлық партиялар, ұйымдар мен кәсіподақтармен қатар олардың мүдделерін қорғауға бағытталған ереуілдер мен шерулерді айтуға болады. Әйелдер қозғалысы саясатта, экономикада және отбасында әйелдерді кемсіту мен шеттетуді жоюды мақсат ететін нәзік жандардың көптеген өкілдерін біріктіреді. Жастар ұйымдары, өз кезегінде, жастардың білім алу, денсаулық сақтау, демалу құқығын, сонымен қатар жаңа жұмыс орындарын құруды қамтамасыз етудегі кең кепілдіктерді қолдайды. Қазіргі күндегі заманауи қоғам өмірінде әртүрлі экологиялық ұйымдар белсенді рөл атқарады. Олар қатерлі өндіріс орындарын жабу, экологиялық бағдарламаларды қабылдау мен орындау тәрізді мақсаттар үшін күрес жүргізеді.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Қозғалыс түсінігінің тағы бір мағынасы

text:
Қозғалыс түсінігінің тағы бір мағынасы — көптеген қозғалыстар ұйым түрінде құрылады. Бұл жағдайда қоғамдық қозғалыстар деп өз мақсаттарына қол жеткізу үшін күрес жүргізетін нақты қоғамдық ұйымдарды айтады. Мұндай қозғалыстар мемлекеттік органдарда тіркеледі, саяси күрес жүргізеді, тұрғындарды өз қатарына саяси партиялар тәрізді тартады. Қозғалыстардың саяси партиялардан негізгі ерекшелігі:
— Бұқаралық сипат. Қозғалыстар құрамы тым әртүрлі және көптеген таптар мен әлеуметтік топтарды қамтуы мүмкін.
— Нақты ұйымдасу құрылымының жоқтығы. Қозғалыстарда нақты белгіленетін мүшелік болмайды. Олардың құрамына жеке азаматтар да, сонымен қатар ұйымдар да кіре алады.
— Бір немесе бірнеше мақсаттар төңірегіне бірігу. Қозғалыстар өз мүшелерінен барлық мәселелер бойынша идеологиялық жақындықты талап етпейді. Әдетте, азаматтарды нақты мақсат біріктіреді, ал ол мақсатқа қол жеткізу сол қозғалыстың ыдырауына немесе оның жаңа ұрандармен қайта қүрылуына алып келуі мүмкін. Мәселен, 80 жылдардың аяқ кезінде ұлттық тәуелсіздік идеясы бұрынғы КСРО республикаларының көптеген азаматтарын біріктірді. Осының негізінде Латвия, Эстония, Грузия, Әзірбайжан, Белоруссия, Молдавия елдерінде халық фронттары, ал Украинада «Рух», Литвада «Саодис», Арменияда армяндық жалпыұлттық қозғалыстар пайда болды. КСРО қүрамындағы республикалардың осыдан кейін көп өтпей-ақ өз тәуелсіздіктеріне қол жеткізуі, өз кезегінде, сол идея негізінде құрылған саяси партиялар мен басқа да ұйымдардың ыдырауларына алып келді. Ал, өздерін сақтап қалған қозғалыстар өз мақсаттары мен міндеттерін өзгерте отырып өздерінің бұрынғы бұқаралық сипатынан айырылды. Оларды тіпті жаңа ұйымдар деп те айтуға болады.
Жоғарыда аталған барлық нақты ұйымдар («Невада-Семей», «Азат» және т.б.), өздерін тек осы мағынада қозғалыстар деп атайды. Олардың партиялардан ерекшелігі — олар парламенттік орындар үшін және үкіметті жасақтау құқығы үшін күресуді өздерінің алға қойған мақсаттарына қол жеткізудегі басты әдісі деп санамайды. Сондықтан, олар бұқаралық шаралар ұйымдастыру жолымен мемлекетке, жергілікті билік органдарына ықпал етеді, олардың қандай партияларға жататындығына қарамастан депутаттарды өз жағына тартып жұмыстар жүргізеді. Солай болса да, бірқатар қозғалыстар сайлау кампанияларына қатысады және онда біршама жақсы нәтижелерге қол жеткізе алады. Мұндай ұйымдардың көпшілігі өздерінің саясатқа араласпайтындықтарын жариялай отырып, өздеріне жақын партиялар мен одақтарға қолдау білдіру жолымен саяси күреске жанама түрде қатысады.
Қазіргі күнде Қазақстанның саяси өмірінде әртүрлі қоғамдық ұйымдар мен қозғалыстар — партиялар, кәсіподақтар, әйелдер, жастар, діни ұйымдары, клубтар, одақтар, ассоциациялар, құқық қорғаумен айналысатын бірлестіктер және тағы басқа да көптеген ұйымдар әрекет етеді.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: САЙЛАУ ЖӘНЕ САЙЛАУ ЖҮЙЕЛЕРІ

text:
САЙЛАУ ЖӘНЕ САЙЛАУ ЖҮЙЕЛЕРІ
Сайлау - бұл азаматтардың еркі арқылы басқарушы элитаны өзгерту құралы. Олар мемлекеттегі саяси күштердің сәйкестігін ашуға мүмкіндік береді және элитаға бақылау жасаудың бір түрі болып табылады
Сайлау жүйесі ұғымы әдетте екі — тар және кең мағынада қолданылады. Кең мағынада сайлау жүйесі дегеніміз — Қазақстан Республикасындағы сайлауды өткізу мен ұйымдастыруға байланысты туындайтын қоғамдық қатынастар жүйесі. Оған сайлау комиссияларын құру мен олардың қызметі, сайлау округтерін, учаскелерін құру, сайлау алдындағы үгіт-насихат, сайлаудың қорытындыларын анықтау, т. б. жатады. Tap мағынада сайлау жүйесі дегеніміз — сайлауға қатысқан кандидаттардың немесе саяси партиялардың жеңімпаздарын анықтау жүйесі. Бүгінгі таңда әлемде мажоритарлық және пропорционалды сайлау жүйелері кең тараған.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Мажоритарлық сайлау жүйесі

text:
Мажоритарлық сайлау жүйесі. Мажоритарлық жүйе (фр. majorite — басым көпшілік деген сөзінен шыққан) — сайлаушылардың басым көпшілігі дауысын берген кандидат сайланған болып саналатын сайлау жүйесі. Ол көптеген (АҚШ, Франция, Ұлыбритания, т.б.) елдердің президент, парламент депутаттарын сайлауда қолданылады.
Пропорционалды сайлау жүйесі.
Пропорционалды сайлау жүйесі дегеніміз — сайлауда ұсынған партиялық тізімге сәйкес саяси партия Парламентте депутаттың мандат сайын иеленетін сайлау жүйесі. Қазақстан Республикасында мажоритарлық және пропорционалды сайлау жүйелері қолданылады. Президент, Парламент депутаттарын сайлауда мажоритарлық сайлау жүйесі қолданылады. Осыған сәйкес:
дауыс беруге қатысқан сайлаушылардың (тандаушылардың) 50%-дан астам дауысын алған (мұндай жағдайда қайта дауыс беру өткізілмейді);
қайта дауыс беру кезінде басқа кандидатка қарағанда дауыс беруге қатысқан сайлаушылардың (таңцаушылардың) дауыс санының көпшілігін алған кандидат сайланған болып есептеледі.
Пропорционалды сайлау жүйесі Парламент Мәжілісінің он депутатын, партиялық тізімге сәйкес пропорционалды өкілдіктер жүйесі бойынша және біртұтас жалпы ұлттық округтің аумақтары бойынша сайлауда қолданылады. Мәжіліс сайлауы өткеннен кейін ОСК дауыс беруге қатыскан сайлаушылар санының жеті және одан да көп пайызын алған партияларды анықтайды. Осыдан кейін партияны жақтап дауыс берген сайлаушылар дауысының жиынтығы онда — біртұтас жалпы ұлттық округтің аумағы бойынша бөлінетін депутаттың мандаттар санына бөлінеді. Бұл нәтиже таңдап алынған алғашқы бөлінді сан (квота) болып табылады. Әрбір саяси партия жинаған дауыстардың саны квотаға (жеке санға) бөлінеді. Санды бөлу нәтижесінде алынған тұтас бөлік — партиялық тізім кұрған тиісті саяси партия алатын депутаттын мандаттар саны болып табылады. Депутаттық мандаттар кандидаттарды тиісті партиялық тізімге орналастырудың ретінде қатаң бөлінеді. Партиялық тізімдерді құраған саяси партиялар арасындағы депутаттық мандаттарды бөлудің нәтижесінде сайланған депутат мерзімінен бұрын шығып калған жағдайда, оның мандаты Орталық сайлау комиссиясының каулысымен сол партиялық тізім бойынша сайланған келесі кандидатқа беріледі. Тиісті партиялық тізімде кандидаттар калмаған жағдайда Мәжіліс депутаттарының келесі сайлауына дейін мандат бос калады. Саяси партияны тарату немесе саяси партиядағы мүшелігін тоқтату осы партияның партиялық тізімі бойынша сайланған Мәжіліс депутаттарының өкілеттілігін тоқтату үшін негіз болып табылады.


title: ҚР САЙЛАУ ТУРАЛЫ ЗАҢЫ - Саясаттану ғылым ретінде

text:
ҚР САЙЛАУ ТУРАЛЫ ЗАҢЫ
ҚР САЙЛАУ ТУРАЛЫ КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ ЗАҢЫ
Конституциялық іс жүргізу туралы қолданыстағы заңнама: 1995 жылғы 28 қыркүйектегі № 2464 Қазақстан Республикасының
Конституциялық заңының сәйкес ережелері
68-бап. Республика Конституциялық Кеңесiнiң Республика Президентi сайлауын өткiзудiң дұрыстығы жөнiндегi мәселенi қарауы
1. Республика Президентiнiң, Сенат Төрағасының, Мәжiлiс Төрағасының, Парламент депутаттары жалпы санының кемiнде бестен бiр бөлiгiнiң, Премьер-Министрдiң сайлау қорытындылары шығарылғаннан кейін он күн ішінде берiлуi мүмкін өтiнiші бойынша Конституциялық Кеңес дау туындаған жағдайда Республика Президентi сайлауын өткiзудiң дұрыстығы жөнiндегi мәселенi шешедi. Бұл ретте Республика Президентiнiң қызметке кiрiсуi өтiнiштi қарау кезiнде тоқтатыла тұрады.
2. Орталық сайлау комиссиясы Республика Президентi сайлауын өткiзудiң дұрыстығы жөнiнде дау туындаған жағдайда сайлауды әзiрлеу мен өткiзуге байланысты материалдарды Конституциялық Кеңеске бередi
3. Конституциялық Кеңес Конституцияны бұзу анықталған учаскелердегi (әкiмшiлiк-аумақтық бөлiнiстердегi) Республика Президентi сайлауы Конституцияға сәйкес емес деп таныған жағдайда Орталық сайлау комиссиясы тиiстi учаскелердегi (әкiмшiлiк-аумақтық бөлiнiстердегi) сайлауды жарамсыз деп тану және сайлау жарамсыз деп танылған учаскелерде (әкiмшiлiк-аумақтық бөлiнiстерде) екi ай iшiнде қайта дауыс беру өткiзу жөнiнде шешiм қабылдайды.
Ескерту. 68-бапқа өзгеріс енгізілді - ҚР 1999.05.06 N 375, 2004.04.14 N 545 Конституциялық заңдарымен.
84-бап. Сенат депутаттары сайлауын өткiзудiң дұрыстығы туралы мәселенi Конституциялық Кеңестiң қарауы
1. Республика Президентiнiң, Сенат Төрағасының, Мәжiлiс Төрағасының, Парламент депутаттары жалпы санының кемiнде бестен бiр бөлiгiнiң, Республика Премьер-Министрiнiң сайлау қорытындылары шығарылғаннан кейiн он күн iшiнде берiлуi мүмкін өтiнiшi бойынша Конституциялық Кеңес дау туындаған жағдайда Сенат депутаттары сайлауын өткiзудiң дұрыстығы туралы мәселенi шешедi. Бұл жағдайда сайланған Сенат депутаттарын тiркеу өтiнiштi қарау уақытына тоқтатыла тұрады.
2. Орталық сайлау комиссиясы Сенат депутаттары сайлауын өткiзудiң дұрыстығы туралы дау туындаған жағдайда сайлауды әзiрлеу мен өткiзуге байланысты материалдарды Конституциялық Кеңеске бередi.
Конституциялық Кеңес Конституцияны бұзу анықталған әкiмшiлiк-аумақтық бөлiнiстерде Сенат депутаттары сайлауын Конституцияға сәйкес емес деп таныған жағдайда, Орталық сайлау комиссиясы осы әкiмшiлiк-аумақтық бөлiнiстердегi сайлауды жарамсыз деп тану және сайлау жарамсыз деп танылған әкiмшiлiк-аумақтық бөлiнiстерде екi ай iшiнде қайта сайлау өткiзу туралы шешiм қабылдайды.
Ескерту. 84-бапқа өзгеріс енгізілді - ҚР 1999.05.06 N 375, 2004.04.14 N 545 Конституциялық заңдарымен.
100-бап. Конституциялық Кеңестiң Мәжiлiс депутаттары сайлауын өткiзудiң дұрыстығы туралы мәселенi қарауы
1. Республика Президентiнiң, Сенат Төрағасының, Мәжiлiс Төрағасының, Парламент депутаттары жалпы санының кемiнде бестен бiр бөлiгiнiң, Республика Премьер-Министрiнiң сайлау қорытындылары шығарылғаннан кейiн он күн ішінде берiлуi мүмкін ұсынысы бойынша Конституциялық Кеңес дау туындаған жағдайда Мәжiлiс депутаттары сайлауын өткiзудiң дұрыстығы туралы мәселенi шешедi. Бұл жағдайда сайланған Мәжiлiс депутаттарын тiркеу ұсынысты қарау уақытына тоқтатыла тұрады.
2. Орталық сайлау комиссиясы Мәжiлiс депутаттары сайлауын өткiзудiң дұрыстығы туралы дау туындаған жағдайда сайлауды әзiрлеу мен өткiзуге байланысты материалдарды Конституциялық Кеңеске бередi.
3. Конституциялық Кеңес Конституцияны бұзу анықталған әкімшілік-аумақтық бөліністердің аумағында партиялық тізімдер бойынша Мәжіліс депутаттарының сайлауын Конституцияға сәйкес емес деп таныған жағдайда, Орталық сайлау комиссиясы бұл әкімшілік-аумақтық бөліністердің аумағындағы сайлауды жарамсыз деп тану және қайта дауыс беруді өткізу туралы шешім қабылдайды.
4. Конституциялық Кеңес Қазақстан халқы Ассамблеясы сайлайтын Мәжіліс депутаттарының сайлауын Конституцияға сәйкес емес деп таныған жағдайда, Орталық сайлау комиссиясы оны жарамсыз деп тану және Қазақстан халқы Ассамблеясы сайлайтын Мәжіліс депутаттарының қайта сайлауын өткізу туралы шешім қабылдайды.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: ЭЛИТА ТҮСІНІГІ - Саясаттану ғылым ретінде

text:
ЭЛИТА ТҮСІНІГІ
Саяси элита “Элита” термині сөзінен француздың “еlite” деген сөзінен шыққан, сұрыпталған, тандалған, іріктелген деген мағынаны білдіреді. XVIII ғасырдан бастап ол сөзбен жоғары сапалы товарларды атады. XX ғ. бастап саясаттану мен әлеуметтануда білімі, байлығы, беделі, билігі жоғары адамдардың азғантай әлеуметтік тобын білдіреді.
Тарихи жағынан алғанда адамдарды ел билеуші тандаулыларға және олардың дегенін істейтін бағаныштыларға бөлу идеясы өте ертеден бастау алады. Мысалы, Конфуций (б.з.б. 551-479) адамдарды асыл азаматтарға (билеуші элитаға) және төменгі (қарапайым) адамдарға бөлді. Платон билеуші философтарға, әскерлерге, егіншілер мен кәсіпшілерге ажыратты. Алайда элитарлық теорияны көзқарастар жүйесі ретінде XX ғ. басында италия ғалымдары Г. Моска, В. Парето, неміс Р. Михельс және т.б. калыптастырды.
Гаэтано Моска (1854—1941) элита теориясын “Саяси ғылым негіздері” (1896) деген еңбегінде негіздеді. Онда ол қоғам басқарушылар мен басқарылушыларға бөлінеді деді. Оған ұйтқы бола- тын қасиеттерге әскери ерлікті, байлықты, діни дәрежені (мәртебені) жатқызды. Осы үш қасиет, оның ойынша, адамға басқарушылар (элита) қатарына кіруге есік ашады.
“Элита” терминін ғылыми айналымға енгізген Вальфредо Парето (1848-1923). “Жалпыға бірдей социология трактатында” (1916) ол “элиталардың айналу” теориясын жасады. Ол бойынша элита билік басына алдыңғы қатарлы идеяны ұсынуының арқасында келеді. Ол идея жүзеге асқанда олардың энергиясы азайып, ізденісі баяулай бастайды. Олардың орнына жаңа идеямен жаңа элита билік басына келеді. Мұндай алмасу қоғамда әрқашан болмақ. Яғни, дейді олар, бір элита екіншіні алмастырып, жаңарып, қоғамды алға жылжытып отырады.
Роберт Михельс(1876-1936)“Саяси партиялар, Демократия-ның олигархиялық үрдістері туралы очерк” (1911)деген еңбегінде “олигархияның темірдей заңын” шығарды. Оның ойынша, бұкара халықтың өзіне өзі ұйымдастыруға және басқаруға қабілеті жетпейді. Парламенттік демократия жағдайында кейбіреулер жұртшылықтың колдауына ие болды. Сөйтіп кәсіби дайындалған адамдардан тұратын басқару аппараты пайда болады. Ол көпшіліктен біртіндеп алшақтайды, қоғамның қарапайым мүшелеріне өздерін қарсы қояды. Соның нәтижесінде билікті өз қолдарынан шығармай, сақтап қалуға тырысатын томаға-тұйық дөңгелек, шеңбер пайда болады. Мұнда ат төбеліндей байлар саяси және экономикалық билікке ие болады. Халықтың егемендігі, билігі дегеннің бәрі бос киял. “Олигархияның темірдей заңы” осы дейді Р. Михельс.
Саяси элита стратегиялық мақсатты айқындайды, мемлекеттің ішкі және сыртқы саясатын белгілейді, өз жоспарларын жүзеге асырудың тетіктерін табады, қоғам алдына қойылған мақсаттардың жүзеге асуына бақылау жасайды.
Сонымен, саяси элита деп қазына-байлықты, қаржы-қаражатты бөлуге байланысты және т.б. саяси маңызды шешімдер қабылдауға қатысты жоғары мәртебесі мен ықпалы бар ұйымдасқан топты айтады. Қазіргі саясаттану ғылымында білімнің элитология деген арнайы саласы бар. Ол элиталардың қалыптасу жағдайын, оның қоғамдағы рөлін, әлеуметтік-саяси процестерге ықпал ету әдіс-тәсілдерін және т.б. зерттейді.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Саяси элита қызметі мен түрлері

text:
Саяси элита қызметі мен түрлері
Саяси элита деп билік жүргізуге байланысты маңызды шешімдер қабылдауға тікелей қатынасатын, билік құрылымында жетекші рөл атқаратын, соған орай өзіндік артықшылықтарға ие болатын әлеуметтік топты айтамыз.
Саясаттануға бұл ұғымды алғаш енгізген итальяндық ғалым, әлеуметтанушы В.Парето (1848-1923) болатын. Марксистік ілімде тарихтың жасаушысы бұқара халық деген қағидаға қарама-қарсы В.Парето және оның жасақтары, яғни элиталар теориясының негізін қалаушылар саясаттағы тұлғалардың рөлін баса айтады және олардың қандай талаптарға сай болуы керектігін негіздейді. Қазіргі саяси ғылымда оның ерекше бір саласы ретінде осы элитаның пайда болуы, қалыптасуы, қоғамдағы рөлі туралы элитология ілімі дамыған. Элитологияның басты бір мәселесіне элиталарды жіктеу мәселесі жатады. Элиталар олардың атқаратын қызметіне орай, (яғни, функционалдық белгі бойынша) саяси, экономикалық және мәдени- ақпараттық деп үшке бөлінеді.
Элитаның типтері мен іріктелу жолдары. Билікке қатынасу дәрежесіне, билікке деген өкілеттілігінің ауқымына байланысты элита: а) жоғарғы; ә) ортаңғы; б) маргиналдық; в) әкімшілік болып төртке бөлінеді.Жоғарғы элитаға биліктің жоғарғы сатыларында орналасқан, ең маңызды шешімдер қабылдауға тиісті тұлғалар жатады. Бұған жататын адамдардың тізімі өте-мөте шектелген болады. Дамыған Батыс елдерінде орта есеппен тұрғындардың 1 млн-ға 50 элита өкілдері келуге тиіс деп есептелгенімен, елдің көлемінде бар жоғы 50 ғана элита мүшелері басты шешімдерді қабылдап, саяси басқарудың негізгі мәселелерін анықтап отырады екен. Белгілі бір дәрежедегі табысы, білімі және кәсіби мәртебесі бар адамдар ортаңғы элитаны құрайды. Статистика бойынша, 5% -ы болуға тиіс. Аталған үш белгінің үшеуінің де бар болуы ортаңғы элитаның өкілдеріне қоғамдағы саяси жағдай туралы, қандай саяси бағыттың дұрыс не бұрыс екендігі туралы кәсіби тұрғыда пайымдауға мұрсат береді деп саналады. Осы үш көрсеткіштің бірі болмаса бірі жетіспейтіндер маргиналдық элитаны құрайды. Маргиналдық элитаның құрамы өзгермелі болады, өйткені жетіспейтін көрсеткіштердің орны толғандары ортаңғы элитаға енеді. Әкімшілік элитаға мемлекеттік қызметкерлердің ең жоғарғы қабатына жататындар (үкімет мүшелері, министрлер, ведомстволар мен комитеттердің басшылары) кіреді.Элитаның мемлекеттік билікке ие болып, ең маңызды саяси шешімдер қабылдайтын бөлігін билеуші элита деп, ал билікке қолы әлі жете қоймаған бөлігін контрэлита (немесе оппозициялық) деп атайды.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Саяси көсемділік тұжырымдамасы,жіктелуі

text:
Саяси көсемділік тұжырымдамасы,жіктелуі
Саяси лидерлік жеке тұлғаның, саяси топтың бұқарамен өзара әрекетте болуымен байланысты ерекше функция. Лидерлік тұлғаны, саяси топтар осы мәртебеге лайық деп таныса ғана мүмкін болады. Ал лидер танылуы үшін лидерге тән қасиеттерді иеленіп, оларды көрсете алуы тиіс. Олардың ішіндегі ең бастысы - бұқараның барлық құрамдас бөліктерінің әрекеттерін біріктіру мақсатында оған ықпал ете алу қабілеттілігі болып табылады. Сондай-ақ, егер лидер саясатты жобалап, жүзеге асырса да саяси лидерлік болуы мүмкін. Ол мақсаттарды жобалауды және оны адамдардың тіршілік әрекетінің негізіне айналдыруды қамтамасыз етуі керек. Сондықтан кез келген әлеуметтік лидердің саясаткер болуы шарт. Саясат – лидер қызметінің мәнді аспектісі. Макс Вебер лидерліктің келесідегідей түрлерін бөліп көрсетеді:
І. Дәстүрлі лидерлік. Әлеуметтік топтың тұлғаны лидер деп тануы қалыптасқан дәстүрдің негізінде өтеді. Негізгі өлшемдері:а) тұлғаның әлеуметтік мәртебесі, оның шыққан тегі, осы тұлғаны қалыптастырған кіші әлеуметтік ортаның беделділігі;ә) өмірлік тәжірибесі мен лидерлік функцияны атқаруға ынтасының болуы:б) әлеуметтік топтың тұлғаның лидерлік функцияларды атқару үшін қажетті қасиеттерін тануы, қолдауы және бағынуы.
ІІ. Харизматикалық лидерлік. Елден ерек, айрықша жеке қасиеттерінің арқасында тұлғаның ерекше құндылығын әлеуметтік топтың тануы. Харизманың қалыптасуы тұлғаның өмірі мен қызметін белгілі бір тұрғыда мифологияландырумен байланысты. Харизматикалық лидерлер адамдардың қалың бұқарасын тартатын ірі, түпкілікті қайта өзгерістердің қажеттілігі туындайтын әлеуметтік дағдарыстар кезеңінде пайда болады. Дін Адам-Құдай мәртебесін берген Иса пайғамбардың (егер осы тұлға шынымен өмір сүрген болса), Мұхаммед пайғамбардың харизматикалық лидерлер екендігі даусыз. Харизматикалық лидерлер қатарына Махатма Ганди, В.И.Ленин және басқа да саяси қайраткерлерді жатқызуға болады.Харизматикалық лидерлердің ойлары мен сезімдері, қызметтері – ірі әлеуметтік қозғалыстардың белгісі болып саналатындықтан, де олардың ықпалы өлгеннен кейін ұзақ уақыт бойы сақталынады. Бірақ шынайы өмірде бұқараның әлеуметтік үміті ақталмайды, сондықтан уақыт өте келе харизматикалық лидер өз ықпалын жоғалта бастайды.
ІІІ. Ресми-бюрократиялық лидерлік. Ол бюрократиялық жүйеде болады және лауазымдық лидерлік болып табылады. Бюрократиялық жүйе қатаң иерархияланғандықтан,лидерлік функция осы жүйедегі жоғарғы эшелонның өкіліне беріледі. Мұндай лидерлік тұлғаның жүйе құндылықтарын берік ұстанушылығын, жүйедегі мінсіз жүріс-тұрысын, басқару тәжірибесін, жеке қасиеттерін, жүйе ішіндегі байланыстары мен қолдауын ескере отырып ішкі сұрыптау негізінде қалыптасады. Мұнда тұлғаның көрнектілігі мен таланты басты емес, функционалдық міндеттерді қатаң орындау, тәртіптілік, аппараттық жұмыс мәдениетін игеруі мейлінше құнды болып табылады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Саяси мәдениет - Саясаттану ғылым ретінде

text:
Саяси мәдениет
Саяси жүйенің саяси санамен байланысты субъективтік жағын білдіру үшін «саяси мәдениет» ұғымы қолданылады. Бұл ұғымды алғаш неміс ағартушысы, философ И.Гердер (1744-1803) қолданысқа енгізген. Саяси ғылымға оны нақтылы мазмұнда кірістірген америкалық саясаттанушы – Г.Алмонд. Саясат субъектілері өз әлеуметтік мүдделерін іске асыруға әрекет жасағанда, олардың іс-қимылдары ой-сана сүзгісінен өткізілген саясат әлемі турасындағы белгілі бір түсініктерге негізделеді. Бұл түсініктердің мән-мағынасы қоғамда қалыптасқан саяси мәдениет арқылы, яғни тұрғын халықтың көпшілігіне ортақ саяси құндылықтар жүйесі арқылы анықталады. Басқаша айтқанда, саяси мәдениет саяси іс-қимылдардың бағыт-бағдарын туралап, оларға мән-мағына беріп отырады. Саяси мәдениет деп қоғам мүшелерінің саяси тәжірибесін реттеп, саяси мінез-құлқын жөнге салып отыратын саяси өмірдің баршаға ортақ нормаларын, саяси құндылықтар, идеалдар, наным-сенімдер, бағыт-бағдарлар, дәстүрлер мен рәміздер жиынтығын айтады. Саяси мәдениет жеке тұлғалардың билікпен арақатынасын реттеп, қоғамды белгілі бір ортақ мақсат-мұраттар төңірегінде бірігуге, сөйтіп азаматтық үйлесімділік пен тұрақтылыққа жетелейді.
Саяси мәдениеттің қызметтері. Саяси мәдениет қоғам өмірінде мынадай қызметтер атқарады:
• адамдардың қай әлеуметтік топқа жататынын түсінуге мүмкіндік беретін бірегейлендіру қызметі;
• саяси құбылыстардың мән-мағынасын ұғындыратын бағдарлау қызметі;
• саяси мінез-құлыққа дағдыландыру арқылы іске асатын бейімдеу және әлеуметтендіру қызметі;
• әртүрлі топтардың құндылықтарды сақтауға және олардың төңірегінде бірігуіне бағытталған интегративтік қызметі;
• саяси субъектілер мен институттардың белгілі бір таптаурындар (стереотиптер), әпсаналар мен рәміздер негізінде өзара әрекеттесуін іске асыратын коммуникативтік қызметі.
Саяси мәдениеттің типтері. Нақтылы қоғамда бағдардың қай түрі басымдық танытып отырғанына орай (мысалы, білімдік немесе сенімдік бағдар) саяси мәдениеттің үш типін ажыратуға болады: патриархалдық, бодандық және қатынасу мәдениеті.
Патриархалдық саяси мәдениет жергілікті құндылықтарға (мысалы, белгілі бір әулеттің, тайпаның, рудың, әлеуметтік таптың құндылықтарына) негізделіп, соған орай жалған патриотизмге, сыбайлас жемқорлыққа, жершілдікке, рушылдыққа жетелеуі ықтимал. Мұндай саяси мәдениет иегерлерінің қоғамның саяси жүйесі туралы түсінігі шамалы, олардың саяси өмірге қатынасы да шектеулі, нақтылы саяси рөл атқаруға деген құлшынысы төмен болмақ.
Бодандық саяси мәдениетке жататын адамдардың қоғамның саяси жүйесі туралы белгілі бір түсінігі болғанымен, олар саяси өмірге енжар ғана араласып, көбіне билікке, заңға мойынсынып өмір сүреді. Олар, бір жағынан, биліктен жасқанып, бодандық мінез танытса, екінші жағынан, оған иек артып, әртүрлі игіліктер, әлеуметтік жәрдемдер (жалақыны не зейнетақыны көтеру, тұрмыстық қызмет үшін төлемдерді азайту және т.б.) күтумен болады.
Қатынасу мәдениетіне саяси белсенділік тән, сондықтан оны басқаша азаматтық мәдениет деп те атайды. Азаматтар саясатқа белсенді араласып, саяси талаптар қою арқылы саяси жүйенің қызметіне заңды түрде әсер етіп отырады.
Достарыңызбен бөлісу: |


Саяси мәдениетті зерттеудегі әр түрлі бағыттар мен әдістер
Г.Алмонд пен С.Верба ұсынған саяси мәдениет түрлері:
• патриархалдық" мәдениет, мұнда жалпыұлттық саясаттың мақсаттары мен құндылықтары туралы біліктер, сезімдер мен нормативті пайымдаулар жоқтың қасы. Қатысу мәдениетінің осы типіне негізделген жүріс-тұрыс үлгісі бүкіл ұлтқа қатысты саяси процеске деген немқұрайлылықпен, бұл саладағы еш үміттердің болмауымен және жергілікті немесе этникалық ынтымақтастыққа негізделген бірегей топталумен сипатталады;
• Бағыну, тәуелділік пен табыну" мәдениеті саяси басшылық қадағалауға тиісті нормалар мен бағынуға тиісті өкімдерді "өндіруші мен сыйлаушы" ретінде қабылданатын жүріс-тұрыс үлгісін анықтайды. Бұл үлгідегі негізгі психологиялық мотивтер игіліктерді күтушілік пен жазадан қорқу болып табылады
• Қатысу" мәдениеті жүріс-тұрыстың біршама күрделі үлгісіне ие. Оны әлеуметтік серіктестік ретінде сипаттауға болады, мұнда мемлекеттік биліктің саналы сипаты мен тиімділігіне қарай бағынуды қажет ететін нормалар мен өкімдерді "өндіруші" ретінде де, саяси шешімдерді қабылдауға төменнен келетін қатысушы ретінде де қабылдана алады.
Барлығынан гөрi саяси мәдениетке дәлме-дәл анықтама берген Роберт Такер. «Саяси мәдениет - қоғамдағы күнделiктi өмiр салты, өзiне ойлау тәсiлдерiн, сенiмдi және iс-әрекет үлгiлерiн қамтушы» - дейді ғалым. Мұнда индивид санасы мен iс-әрекетi және әртүрлi қауымдастық топтар мен ұлттар да қамтылады.
Американ саясаттанушысы Л. Пайдың зерттеуі бойынша: «Кез-келген саяси жүйеде саяси әрекетке мән беретін, саяси институттарды тәртіпке келтіретін және іс-әрекетке әлеуметтік мағына беретін саясаттың субъективті сферасы өмір сүреді. Тек саяси мәдениет ғана саяси үрдісті мәнмен, форма мен болжаммен қамтамасыз етеді. «Саяси мәдениет» ұғымы қоғамның дәстүрі, оның қоғамдық-бұқаралық институттарының рухы. Оның мүшелерінің эмоциялары мен ұжымдық қағидалары - бұл өзара қатынастардың нақты тізбегін құрайтын біртұтастықтың бір-бірімен өзара байланысты бөліктері» [69, 7].
Т.Парсонс пен Е.Шилс саяси бағдарларды жіктеуде саяси мәдениетті саяси санамен қосарластыра қарастырады.Саяси мәдениет саяси сана мәдениетімен шектесіп қана қоймайды. Ол тәжірибелік іс-әрекет бағытына қарай да дамиды. Осы тұрғыда саяси сана мәдениеті мен саяси жүріс-тұрыс мәдениеті қатар тұрып,тұлғаның саяси үрдіске, саяси жүйеге және саяси үрдістің тұлғаға тәжірибелік қатынасымен сипатталады.
С. Липсет саяси мәдениетті әртүрлі демократиялық қызметтің заңдылығын сақтауға қызмет ететін кандай да бір дәстүрлердің жиынтығы ретінде анықтайды [73, 203].Бірақ С.Липсет көзқарасы бойынша дәстүрлер мен құндылықтар, ол демократия принципінің заңдылығын сақтауға қызмет ететіндігімен ерекшеленеді.
Тағы бір американдық зерттеуші У.Розенбаум саяси мәдениетті азаматтық өмірде көптеген мәселелерді қалыптастыруда психологиялық күшке негізделетінін айтып, келесідей анықтама береді:Cаяси мәдениет - бұл азаматтардың күнделікті өмірінде тұрақты орын алатын жүріс-тұрыстары, ойлары, сезімдерінің концептуалды түсіндірмесі [76, 26].
П. Шаран саяси мәдениеттің негізгі өзегін анықтауда бірінші орынға саяси жүйедегі адамдардың субъективтік бағытын қояды, нақ осы, саяси жүйенің психологиялық критерийін немесе қасиетін атқарады [74, 6].Яғни жеке тұлғалардың бағыттары мен бағдарлары және оның психологиялық көңіл-күйі мен өзін-өзі ұстауы мәселесі алдыңғы орынға шығады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Саяси әлеуметтену - Саясаттану ғылым ретінде

text:
Саяси әлеуметтену
«Саяси әлеуметтену» ұғымы әлеуметтену ұғымына қатысты қалыптасты. Бұл ұғымды ғылыми танымға алғаш рет өткен ғасырдың соңында америкалық социолог Ф. Гидденс пен француздың әлеуметтік психологтары енгізді. ХХ ғасырдың 50-жылдарының соңынан бастап «саяси әлеуметтену» ұғымы тұлғаның саясатқа араласуына қатысты қолданыла бастады. Егер әлеуметтенудің негізгі мәні адамның белгілі бір талаптар мен құндылықтарды, білімдер жүйесін игеру арқылы қоғамның толық құқықты мүшесі ретінде қалыптасуында болса, онда саяси әлеуметтенуді тұлғаның саяси қатынастарға, қоғамдық-саяси өмірге ену процесі – деп айтуға болады. Кең мағынасында алып қарағанда, саяси әлеуметтену – бұл адамның өмір сүру циклінің барлық кезеңдеріндегі ресми және ресми емес, мақсатты түрде бағытталған немесе алдын ала жоспарланбаған, саяси немесе адамның саяси мінез-құлқына, саяси бағдарына әсерін тигізетін саяси емес оқудың, жалпы алып қарағанда, саяси білім берудің бүкіл жүйесін қамтиды.
Тұлғаның саяси әлеуметтенуіне қатысты қалыптасқан концепцияларды екі топқа бөліп көрсетуге болады:
1. «Бейімделу» теориясы – саяси әлеуметтенуді жеке адамның қалыптасқан саяси жүйеге бейімделу процесі, деп түсіндіреді.
2. «Іс-әрекеттік» теориясы саяси әлеуметтенуді жеке адамның да қалыптасқан саяси жүйенің де екі жақты белсенділігіне негізделген процесс.
Саяси әлеуметтенудің механизмдері адам мен саяси жүйенің өзара әрекетінің бірнеше дәрежелерінде қалыптасады. Әлеуметтік дәрежеде (тұтасымен қоғам және ірі топтар) жеке адамға жұмыссыздық, зорлық, террор, т.б. макросоциологиялық факторлар әсер етеді. Соғыс қаупі, экологиялық катастрофалар және басқа да жаһандық мәселелер қазіргі уақытта қоғам, ұлт, таптар дәрежесінде әсер ететін саяси әлеуметтенудің дәстүрлі макрофакторларын толықтырады. Әлеуметтік-психологиялық дәрежеде саяси мақсаттар мен құндылықтар жеке адамға ірі және кіші топтар арқылы да жеткізіледі. Бұл дәрежедегі саяси әлеуметтену механизмдерінің ішінен маңыздырақ болып есептелетіндерге еліктеу, сендіру, саяси үйрену және жеке адамның өзін қандай да бір саяси тұтастықпен теңдестіре қарауын жатқызуға болады. Жеке адам дәрежесінде саяси әлеуметтенудің механизмі ретінде оның санасы мен мінез-құлқына басшылық ететін қажеттілік, мотив, құндылық бағыт-бағдарды атап көрсетуге болады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Саяси режимдер - Саясаттану ғылым ретінде

text:
Саяси режимдер
Саяси режим — саяси билікті жүзеге асырудың түрі, формасы, әдістері, оның салаларын ұйымдастыру қағидалары.
Саяси режимдердің 3 түрі бар: демократия,тоталитаризм және авториторизм.
Демократия – сөзі (гр. demos – халық және гр.kratos – билік) деген сөздерінен шыққан, яғни “халық билігі” деген мағынаны білдіреді. Бұл сөз бірнеше мағынада қолданылады:
1. Мемлекет түрі.
2. Тендік, сайлау, көпшілік дауыспен шешім қабылдау принциптеріне негізделген ұйымның ұйымдастырылу түрі.
3. Қоғамдық құрылымның мұраты.
Демократия теңдік болған жерде ғана болады. Мұнда барлық салада – заң шығару, оны орындауда, т.с.с. теңдік болады. Демократияда әділеттілік болуы керек. Мұнда да қоғамның барлық саласында әділеттілік болуы тиіс. Демократияда сонымен қатар бостандық, еркіндік болуы керек. Сонымен, демократия деп халық билігі, теңдік, құқық, әділдік, еркіндікпринциптеріне негізделген мемлекеттік құрылысты айтады.
Авторитаризм - (гр. 'autoritas' - билік, ықпал ету) - саяси тәртіп түрі. Авторитарлылық - біржақты билеу, басқарушылардың бағынушыларға жүргізетін үстемдігі. Түрлері: абсолютті монархия, диктатура, теократиялық және посттоталитарлық тәртіптер.
Әртүрлі саяси мәселелерді шешу тәсілдері (реформалар, қоғамды қайта құру), сондай-ақ төңкерістер мен соғыстар авторитаризмге әкеліп соқтыруы мүмкін.
Тоталитаризм (лат. totalіs – тұтастай, түгелдей) – деспотизмнің бір түрі. Тоталитаризм орнаған мемлекетте қоғам өмірінің барлық саласы биліктің бақылауында болып, адам бостандығы мен конституциялық құқықтары жойылады, оппозиция мен өзге саяси ой өкілдері саяси қуғын-сүргінге ұшыратылады. Тоталитаризмнің тарихи үлгілері КСРО-да Сталин, Қытайда Мао Цзэ-дун, Солтүстік Кореяда Ким Ир Сен режимі кезінде, фашистік Италия мен Германиядаорнады. 1) қоғамның, жеке адамдардың өмірін деспоттық, авторитарлық — бюрократиялык мемлекеттің күшімен басқаратын қоғамдық-саяси құрылыс. Тоталитарлы саяси жүйе ең сорақы түрі — фашистік тәртіп; 2) саяси ой-жүйедегі тоталитарлық тәртіпті атқарушы бағыт.
Достарыңызбен бөлісу: |