text:
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
41
қолымызбен істеді. Тәркілеуді де, ұжымдастыруға, күштеп
отырықшыға айналдыруға қарсы шыққан халықты «банда» деп,
жазалаушы әскермен жуасытуды да, алапат ашаршылықты да
Қазақтың Автономиялық Советтік Социалистік Республикасы
деп аталатын еліміздің қуыршақ «үкіметінің» қолымен жасады.
Сол қуыршақ өкіметтің бүгінгі мұрагері – тәуелсіз
Қазақстан. Ендеше, егемен еліміздің билігі мұрагер ретінде
өткен қателікті мойындауы керек. «Біздің 20-шы жылдарғы өз
қолында еркі жоқ үкіметіміз дұрыс саясат жүргізбегендіктен,
немесе орталықтан түсірілген қаулыны өте әсіре белсенділікпен
орындаймын деп халықты аштыққа, қырғынға ұшыратқаны
үшін, халықтың бір бөлігін шетелге кетіп қалуға мәжбүр
еткені үшін, біз опынамыз. Өмірін шетелде өткізуге мәжбүр
болған босқындардан, өз елімізде жазықсыз опат болған
миллиондаған боздақтың рухынан кешірім сұраймыз. Енді
біздің тарихи міндетіміз – сонау қасіретті жылдары жол
берілген кемшіліктерді түзету, орнына келтіру» деген жөн. Бұл
мемлекеттік үлкен бағдарлама жасауды дәйектейтін тарихи
экскурс, өте қажетті шегініс және үлкен азаматтық, моральдық
тұғыр іспетті соғылған іргетас болар еді. Сондай тиянақтаудан
соң: «Тарихи отанына оралғысы келген азаматтарға жағдай
туғызуға міндеттіміз» десе – ешкім қарсы болмайды.
Ондай бағдарлама мүлдем жоқ деп айта алмайсың – талай
жұмыс істеліп жатқаны белгілі. Бірақ соның мән-жайын барлық
халыққа ашып айту, түсіндіріп беру жағы көзге түспейді. Дұрыс
насихаты болмағандықтан, адамдар арасында «өзімізде жұмыс
жоқта, оларға неге жағдай жасауға тиіспіз» дегендей орынсыз
төрешілдік пиғыл орын алып отыр. Оны әлгіндей мемлекеттік
мойындау-опыну құжатымен біржолата жойған жөн.
Оралмандардың елге келгеніне жұмыс тауып беруге
тырыс, оларды бір жерге шоғырландырып орналастыр, басқа
да жағдайларын жаса – билік соған міндетті болуға тиіс. Біз
бүгін қайта зерттеп жүрген Алаш мұраттары осыған саяды.
Алаш халықты тоздыруға жол бермеген болар еді. Өйткені ол
халықты бақытты ету жолдарын, халықтың болашағын жарқын
да айқын қылу мәселесін ұлттық негізде ойластырды. Оған,
өкінішке қарай, большевизм мүмкіндік берген жоқ.
Алаштың, Алаш қайраткерлерінің осынау жойылмайтын,
өзгермейтін арман-мүддесін, идеяларын зерттеп, оқып-
42
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
үйрене беру абзал. Жақында Астанада Смағұл Садуақасовтың
өмірі мен қызметін, одан алатын сабақтарды қарастырған
республикалық ғылыми-практикалық конференция болды.
Ондағы түйілген басты ойлардың бірі –Алаштың мұрасын,
Алашқа қызмет еткен азаматтардың мұрасын насихаттау,
оқу орындарында оқыту, солардың көзқарастарынан барша
ұрпақтың үлгі алып, үйренуі.
Смағұл Садуақасовтың Қазақстандағы белсенді қызметі 27
жасар жап-жас жігіт шағында аяқталды. 33 жасында Мәскеуде
опат болды. Оның кремацияланып, 1933 жылдан бері Мәскеу
зиратында тұрған мәйіт-күлін қаралы салтанатпен елге әкелер
алдында өткен арнайы конференция оның мұрасына тағы
бір назар аудартқан белес еді. Смағұл мұрасы қайта құру
саясаты басталғалы бері зерттеліп келеді. Бірақ оны зерттеу
бар да, халыққа жеткізу бар. Смағұл мұрасын халыққа жеткізу
жағынан ақсап жатырмыз.
Смағұл Садуақасұлын Алаш қозғалысының белсенді
қайраткері еді деп айту қиын, бірақ ол кезінде алаштық
жастар ұйымында істеді. Алаштың идеясын қолдаған жігіт.
Коммунист болды. Өлкелік партия комитетінің бюро мүшесі,
ағарту комиссары, өзге де жауапты қызметтер атқара жүріп,
ұлттық мүддені көздеді. Ұлттық бірлікті ойлады. Қазаққа
таптық күрестен гөрі, ұлттық бірлік жағынан қарау керек
деген мәселені, яғни коммунистік практикада Алаш идеясының
жүзеге асуын іс жүзінде қолдаған адам.
Мәселен, ол Қазақстанның экономикасын шикізат көзі
деңгейінде ғана дамытқысы келетін пиғылға қарсы тұрды.
Қарапайым сөзбен түсіндіріп көрейік.
Қазақстанда мал көп, одан қырқылған жүнді пойызбен
Мәскеуге әкетеді, сонда иіреді, мата етіп тоқиды, костюм тігеді,
сосын пойыз дайын тауарды қайтадан Қазақстанға тасиды. Неге
бізге өзіміздің шикізаттан мата тоқып, костюм тікпеске? Неге
бізге сол мақсатта экономиканың барлық желілерін жасамасқа?
Кәдімгі өңдеуші экономиканы өрістетпеске?
Смағұл ел дәулетін осындай жолмен арттыруды көздеді.
Алайда біздің сол кездегі идеологтар оны республикада
тұйық экономика жасауды қолдаушы деп білді. Садуақасов
Қазақстанда өзін-өзі қамтамасыз етіп отыратын тұйық
экономика жасамақшы, ал бізге қайткенде орталықтың –
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
43
Мәскеудің ұлғайғаны және нығайғаны керек. Демек мынау –
ұлтшыл, буржуазиялық демократияның ізін салушы. Бұлай
болмайды...
Мәскеулік саясаткерлердің осындай пікірін біздің әсіре
белсенділер қызу қолдайды. Сөйтіп, Ташкенттегі Қазақ
педагогика университетінің партия жиналысы Смағұлдың
сілікпесін шығарып, ректорлықтан түсіруге қаулы етеді. Ол
Мәскеуге оқуға кетеді. Оқуын бітіріп Донбаста инженерлік
қызмет істеп жүргенінде өндірістік улануға ұшырайды. Соның
салдарынан Кремль емханасына түседі де, ұзамай көз жұмады.
Алаштың идеясына адал қайраткердің ұлт мүддесі
тұрғысынан
айтқандарына
елімізді
жаңаша
отарлаған
большевизм жол берген жоқ. Ол кезде біз автономиялық
республика деп аталғанымызбен, шынтуайтында, коммунистік
идеяның, коммунистік орталықтың отары болдық. Ал қазір
біз тәуелсіз елміз. Біздің тәуелсіз мемлекетіміздің 20-шы
жылдарғы Смағұлмен жасты, бәлкім одан сәл ересегірек жас
интеллигенттері – Мәскеуден, шетелден оқып келген жігіттер
– 90-шы жылдары үлкен реформалар жасады. Көрнекті
істерінің бірі – ауылды малдан айырды. Әлдебіреуінің биік
жиналыста «Қазақстанға отыз миллион бас малдың керегі жоқ,
ет қажет болса – Австралиядан сатып аламыз» дегенін ешкім
ұмыта қоймаған шығар. Тәуелсіздіктің сондай ұстанымдағы жас
реформаторлары ауылды тағы бір жоңғар шапқыншылығына
ұшырағандай ахуалға түсірді. Неге олай болды? Себеп мынада.
Автономияның қолында билігі болмаған жас реформаторы
Смағұл Садуақасовта ұлттық тамыр мықты еді, ол халыққа
не керек екенін білетін. Ал тәуелсіздіктің қолдарына бар билік
шоғырландырылған жас реформаторларында ұлттық тамыр
болмады, олар не Мәскеуше, немесе шетелше ойлайтын. Бүгінгі
тілмен айтқанда – оларды әлем азаматы деуге болатын-ды. Тек
қазақтың емес. Сол кезде 70 пайызы ауылда тұратын қазақ
немен күн көріп жүр еді? Білмейді. Нарық жағдайында ауыл
немен күн көрмек? Білмейді. Білмегендіктен де, кеңес өкіметі
тұсында бір бұзылып, қайта қалыптасқан қазақтың ділін,
өмір сүру салтын олар тағы да бұзды. Бұл – Смағұл сияқты
азаматтар дамытқан Алаш идеясын, Алаш азаматтарының
мұрасын білмегендіктің салдары. Тарихты білмегендіктің
салдары. Тарихты оқу керек, тарихпен әркім өзін өзі тәрбиелеу
44
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
керек, мұндай әдет тек жасқа емес, бүкіл билік басындағыларға
жұғысты болуға тиіс.
Біздің түрлі жауапты қызметкерлерімізге, басқару
тұтқаларын иеленіп ел билегісі келген азаматтарға осы
айтылғандарды бірінші кезекте ойлау ләзім. Өзіне өзі: «Менің
ел тағдырына әсері тиетін осынау жұмысты атқаруға моральдық
құқығым бар ма?» деген сауал қоя білуі абзал. Егер де бар
дейтін болса, онда сол жолға қалай қызмет етемін, халыққа
қандай пайдамды тигіземін деген тұрғыда ойлануы керек.
Шынымен ұлт пайдасы жолында еңбек етпек болса, онда
көкейіндегі көздегенін Алаштың мақсат-мұратымен шендестіріп
байқасын, алаш қайраткерлерінің мұрасын зерделеп, сол
арқылы өзінің ойын ұштасын. Егер мұндай азамат алдына ұлт
мүддесі хақында айқын бағдар шығара алса, онда басқарсын,
істесін. Ал егер тек жеке бас қамын көздейтін болса, онда ол
– ұлт үшін өлген, керексіз адам. Жәй ғана чиновник. Қарын
қамын ойлаған көп шенқұмардың бірі.
Бүгінгі өркениет тұрғысынан қарағанда, Алаш идеясы
дегеніміз – халқымызды жаһанданудың топансуынан аман
алып өте алатын, мың жылдық мемлекет құруға қабілетті рухи
күш. Сондықтан да ол өлмес мұраттар санатында.
Сұхбатты өткізген Гүлден Емишева
Алматы, 2010 жыл
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
45
Әбдіуақап Қара
Мимар Синан университетінің профессоры
тарих ғылымдарының докторы, Шоқайтанушы ғалым
(Стамбул, Түркия)
ТӘУЕЛСІЗ ҚАЗАҚСТАНДА МҰСТАФА ШОҚАЙДЫҢ
ТАРИХИ ТҰЛҒАСЫНЫҢ БАҒАЛАНУЫ
Қазақстанның Кеңестер Одағынан тәуелсіздігін алуына
биыл 20 жол толып отыр. Сондықтан Елбасы Нұрсұлтан
Назарбаевтың тапсырмасымен Қазақстан осы атаулы жылды
жан-жақты мерекелеуге дайындалуда. Бұл расында да өте
орынды. Өйткені ғасырлардан кейін әрең қол жеткізген
тәуелсіздігіміз баянды болуы үшін мұның халыққа, әсіресе
жас ұрпаққа жан-жақты, нақты түсіндірілуі қажет. Сонда ғана
ел болып, халық болып еліміздің келешегі үшін жұмыс істей
аламыз. Бұл үшін тәуелсіздіктің мәнін жақсы түсіну қажет.
Осы орайда әсіресе тәуелсіздік жолында құрбан болған
арыста рымызды, ұлы тұлғаларымызды әрдайым еске алып,
құрмет теген дұрыс. Міне, осы тұрғыдан алғанда тарихи тұлғалар
арасында саналы ғұмырын Қазақстан және Түркістан халық-
тарының тәуелсіздігіне арнаған Мұстафа Шоқайдың орны
бөлек. Өкінішке орай, Кеңестік кезеңде түрлі жалалар жауып,
есіміне тыйым салынған Мұстафа Шоқайға тәуелсіз діктен кейін
20 жыл өтсе де әлі толық бағасынын берілмей жатқандығы
өкінішті. Біз, осы мақаламызда Шоқайға кеңестік кезеңде
қалай күйе жағылғаны және бұл күйені жою барысында қазақ
зиялыларының жүргізген күресі туралы тоқталмақпыз.
Өздеріңізге белгілі, Шоқайдың саяси күресінің басты
мақсаты – Түркістандағы кеңес билігінің орнына тәуелсіз
ұлттық басқару жүйесін орнату еді. Сол себепті, Шоқай
кеңестер үшін режим қарсыласы еді. Сондықтанда, Мәскеу
оның өмірі мен идеялары туралы мәлімет таратуға тыйым
салды. Кеңес идеологиясы бойынша Шоқай халық жауы деп
жарияланды.
Шоқай туралы қатаң тыйым-шектеулердің тарала бастауы
Кеңестер Одағы құлауға бет алған 1990 жылдардың басына дөп
келеді. Бірақ, бұл үдеріс бірден жүзеге аса қоймады. Шоқайды
халық жауынан халық қаһармандығына көтерген үдеріс қазақ
зиялыларының өте сақ және батыл әрекеттерінің арқасында
жүзеге асты.
46
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
Кеңестер Одағының алғашқы кезеңдерінен бастап-
ақ, Шоқайдың шығармаларының басылуына, таратылуына
және тіпті оқылуына тыйым салынды. Бұл тыйымдарға
мойын сұнбағандар, сірә, оның атын атағандар қатаң түрде
жазаланды.
1
Халық жауы деген желеумен Шоқайға байланысты
мәліметтер оқулықтар мен энциклопедияларға кірмей қалды.
Сол себепті, Қазақстан мен қазақ халқына қатысты барлық
мағлұматтарды қамту үшін дайындалған 12 томдық Қазақ Совет
энциклопедиясында Шоқай туралы ешқандай мәліметке орын
берілмеді.
Тарих кітаптарында Шоқай отанын сатқан, опасыз ретінде
көрсетілді. Кеңес дәуірінде Қазақстанның ресми тарихы болып
саналған “ҚазақССР” атты еңбекте Түркістан автономиясына
байланысты оқиғалар баяндалып жатқанда, Шоқайдың қарсы
төңкерісшіл элемент екендігіне баса назар аударылды. 1961
жылы Алматыда жарық көрген “Қазақ ССР тарихы” атты
еңбекте Шоқайға байланысты мына жолдарды кездестіреміз: “...
Сонымен қатар ағылшын империалистерінің нұсқауларымен
1917 жылдың қараша айының соңында Қоқанда Қоқан
автономиясы деген бір автономия құрылды. Бұл кертартпа-
төңкерісшіл өкіметтің ішінде өзбек буржуазияшыл ұлтшыл-
дарымен қатар, қазақ ұлтшылдары М. Тынышбаев пен
М. Шоқаев орын алды.”
2
“Қазақ ССР тарихындағы” осы тұжырым аса маңызды.
Өйткені, ол еңбек кеңестердің Қазақстан тарихы туралы ресми
көзқарасын байқатады. “Қазақ ССР тарихы” сынды ресми тарих
кітаптары Компартияның көзқарастары мен принциптерін
көрсету
барысында,
партияның
мұқият
бақылауында
дайындалады.
Кеңес идеологиясын коммунистік партия белгілегендіктен,
партия басшылары өзгерген сайын идеологияда да өзгерістер
болып отырды. Соған сәйкес Қазақ ССР тарихы да өзгертіліп
тұрды. Тұңғыш Қазақ ССР тарихы 1943 жылы жарық көрді.
Бірақ ІІ-дүниежүзілік соғыстан кейін бұл кітапта жаңсақ
пікірлер жазылғаны алға тартылып, қайта жазуға шешім
қабылданды. 1948 жылы Қазақ ССР тарихының екінші
1 Мұстафа Шоқай, Түркістанның қилы тағдыры.Жин. Байбота Серікбайұлы
Қошым Ноғай, Алматы 1992, 4- б.
2 Қазақ ССР тарихы. Социализм дәуірі, Алматы 1961, ІІ т., 40- б.
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
47
нұсқасы жарияланды. Бірақ, кейіннен бұл кітап та зиянды
деп табылды. 1978 жылы үшінші және соңғы нұсқасы
жазылып, оқырмандардың назарына ұсынылды. Қазақ ССР
тарихы сияқты маңызды кітаптардың мазмұнын Қазақстан
Коммунистік Партиясы Орталық Комитеті идеология хатшысы
тексеріп отырды.
Бұл арада жағымсыз пікір білдірген Шоқай туралы бір
адамның зерттеу жүргізіп, қандай да болмасын бір материалды
жариялауы мүмкін емес еді. Өйткені, Кеңестер Одағының
мүшесі болып саналатын бір елдің тарихына байланысты
Кеңес идеологиясы бойынша жазылған тарих кітаптары
зерттеушілер мен тарихшылар үшін жол көрсетуші бір компас
қызметін атқарады. Соған сәйкес тарих бағалануға тиіс еді.
Сондықтан, айталық, Қазақстанға қатысты шығарылатын
тарих кітаптары мен зерттеу еңбектерінің нәр алатын бұлағы
“Қазақ ССР тарихы” болып табылады. Қазақстан азаматтары,
әсіресе ғалымдар мен өнер қайраткерлері, сондай-ақ ақын-
жазушылар мен коммунизмнің болашақ құрушылары деп
айтылған жастар сол кітаптың көзқарастарымен санасуға
мәжбүр еді.
3
Сол себепті, “Қазақ ССР тарихында” кертартпа-
төңкерісшіл деп сипаттама берілген Шоқай туралы сөз қозғау
әсте мүмкін емес еді.
Кеңестік Қазақстанның ресми тарихында тыйым салынған
тек Шоқай мен Түркістан автономиясы емес еді. Алаш орда
қозғалысы мен жетекшілеріне де тыйым салынды. Алайда,
Алаш қозғалысының жетекшілері билік большевиктер қолына
өткеннен кейін Шоқай секілді шетке шығып, күрес жүргізудің
орнына, олармен бірге жұмыс істеуді таңдап, Қазақстанда
кеңестік басқару жүйесінің ұлттық сипатталуына маңызды
үлес қосты. Олар, әсіресе оқу-ағарту, ғылым және өнер секілді
салаларда орасан еңбек етті. Соған қарамастан, 1925 жылдан
бастап Алаш орда мүшелері кеңестік әкімшілік орындарының
қудалауына ұшырай бастады. 1930-1932 жылдары жүргізілген
әр түрлі соттарда Алаш орданың белсенді мүшелері халық
жауы және шетелдердің тыңшылары деген айыптар тағылып,
бас бостандығынан айырылды, жер аударылды немесе өлім
жазасына кесілді. Бұл соттардың қармағына ілікпей аман
қалғандары 1937-1938 жылдардағы саяси қуғын-сүргін кезінде
3 Мұхтар Мағауин. Қазақ тарихының әліппесі. Алматы 1995, 7-б.
48
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
қырылды. Алаш орда қозғалысы мен оның жетекшілері туралы
зерттеулер жүргізіп, еңбектер жазуға да 1935 жылдан бастап
тыйым салынды.
4
Шоқай бұл жағдайды тосырқамайды. Оның ойынша, кеңес
билігіндегі халықтардың ұлт-азаттық қозғалыстарын кеңес
тарихшыларының бейтарап жазуы мүмкін емес еді. Өйткені
олар, жалпы алғанда, тарих ғылымында бейтараптылықты
қабылдамайды. Сондықтан, олар тарихты тап күресі үшін
бір құрал ретінде пайдалануға бейім тұрды. Шоқай тарихтың
тек өткеннен сыр шертетін ғылым ғана емес, сонымен қатар
болашаққа бағыт-бағдар беруге жарайтын бір құрал екендігіне
кеңес тік тарихшыларының өте жақсы білгендігіне баса
көрсетеді.
5
Саяси қызметтері мен көзқарастарына байланысты
Кеңестер Одағында ат-айдар тағылып, қылмыскер атанған
Шоқай ғана емес еді. Оның туыстары да режим үшін
күдікті адамдар санатына жатқызылды. Ол үшін Шоқайдың
көзқарастарын қолдап-қолдамау қажетті емес еді. Оның, яғни
халық жауының туысы болу әртүрлі жазамен қысым жасау
жетіп жатты. Сол себепті, Шоқайдың жақындары кеңестік
орындардың қысымына тап болды.
6
Кеңестер Одағында қандай да бір себепке байланысты
Шоқайдың аты атала қалса, артынан міндетті түрде жағымсыз
сипаттарда бірге айтылатын дағды қалыптасты. Оған көбінесе
Кеңестік түркі тілдес республикаларында ауыр айыптаулар
болып табылатын түрікшіл, исламшыл, ұлтшыл немесе әлем
буржуазиясының тыңшысы секілді теңеулер жапсырылды.
7
Шоқайға қарсы кеңестік үгіт-насихат 1968 жылы шарықтау
шегіне жетті. Сол жылы КГБ офицері Серік Шәкібаевтың
Шоқай туралы жазған “Үлкен Түркістанның күйреуі” атты
повесі жарық көрді.
8
Деректі повесть екені алға тартылған бұл
шығарма, Шоқайды шен-шекпен үшін елін нацисттерге сатқан
опасыз ретінде көрсетуге бағытталды. Кеңес дәуірінде Шоқай
туралы тыйым салынбаған да басылым болып табылатын
4 Нүрпейісов, 9-14-б.
5 Мұстафа Шоқай. “Бир “Ілми” Ялғанға Каршы (Қоканд Мухтариятинин
14-Йылдөнімі Мүнасебтиле) // Яш Түркистан, Желтоқсан 1931, Но 25,
б- 5.
6 Сарбұлақ Ібрашев.Мұстафа Шоқайұлы //Жас Алаш, 28 маусым 1991.
7 Мұстафа Шоқай. Түркістанның қилы тағдыры, 3-4 б.
8 С. Шәкібаев. Үлкен Түркістанның күйреуі. Алматы, 1968.
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
49
бұл повесть Шоқайдың нацисттердің түрмесінен Фашистік
Германияның Шығыс министрі Альфред Розенбергке хат
жазуынан басталады. Хатында Шоқай Түркістанды тек
Германияның құтқара алатындығына сенетіндігін, сол себепті,
тұтқынға түскен түркі тектес кеңес әскерлерінен көмекші
отрядтар жасақтап, неміс армиясына көмектескісі келетіндігін
білдіреді. Осылайша, Шоқайды фашисттік билік астындағы
Түркістанға басшы болу үшін елін нацисттерге бодан етуге
тырысқан сатқын ретінде көрсетуге бағытталған оқиғалар
тізбегі өрбиді. Повесть бойынша Шоқай жақын серігі Уәли
Каюм Ханбергеннің салдарынан өліп, сазайын тартады.
Шәкібаевтың повесін құжаттарға сүйене отырып, жазғаны
рас болғанымен, пайдаланған деректеріндегі қателіктер оны
жаңсақ оқиғалар құрастыруына жетеледі. Шәкібаев күмәнді
кеңестік деректерді қолданды. Бұл деректердің көпшілігі
соғыстан кейін кеңестерге қайтарылған легион мүшелерінің
КГБ тергеуінде берген жауаптарының хаттамалары еді.
9
Тергеуде қысым астында әскерлерден алынған мәліметтердің
көпшілігі шындыққа сай келмейді. Шәкібаев повесін осы
жаңсақ мәліметтер бойынша құрастырды. Повесте шындыққа
қайшы келетін көптеген мәліметті кездестіруге болады.
Мысалы, повестің басында Шығыс министрі Розенбергке хат
жазған Шоқай бір жылдан бері түрмеде отырады.
10
Алайда
Шоқай ешқашан түрмеге отырмаған. Шоқай тек үш аптадай
Париж маңындағы Компиен лагерінде тұтқында болды. Ол
жер де түрмеден гөрі, бір оқу лагері секілді еді. Сондай-ақ, бұл
жердегі пікірталас ортасы Шоқайға өте ұнайды. Сонымен қатар,
ол кезде әлі Шығыс министрлігі құрылмаған болатын және
Розенберг де министр емес еді. Повесте Шоқайдың Петерборда
Заң факультетінде Керенскиймен бірге оқығаны айтылады.
11
Шындығында екеуінің бір уақытта студенттер болулы мүмкін
емес. Керенский оқуын бітіргеннен кейін, Шоқай Петерборға
келді.Өйткені, 1881 жылы 22 сәуір күні туылған Керенский
Шоқайдан 11 жыл бұрын Петербор университетіне түскен.
12
9 Әбу Тәкенов.Мұстафа Шоқай өмірінің кейбір қырлары //Қазақтарихы.
Қыркүйек-қазан 1996, Νо 5, 57 б.
10 Шәкібаев. 7, 14 б.
11 Шәкібаев. 1-б.
12 Alexander Kerensky. The Kerensky Memoirs, Russia and History’s Turning
Point. London, 1965, 17-б.
50
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
Шәкібаевтың кітабында Шоқайдың ағылшын тыңшыларымен
жұмыс істегені алға тартылады.
13
Шоқайдың ешбір елге
тыңшылық істемегені белгілі. Шәкібаев Шоқайдың Еуропаға
жұбайы Марияның қалауы бойынша келгенін алға тартады.
14
Шоқайдың Еуропаға өз ықтиярымен саяси күрес жүргізу үшін
келгендігі Шоқай туралы зерттеулерде бүгінгі танда нақты
мәлім болып отыр. Аталған кітапта Уәли Каюмның Шоқайға
“ЯшТүркістан” журналын шығаруға көмектескені аталып
өтіледі.
15
Бұл пікірдің де ешбір қисыны жоқ. Өйткені, Шоқай
“ЯшТүркістан” журналын шығарып тұрған жылдарында (1929-
1939) Уәли Каюмды танымайтын еді. Олар журнал тоқтағаннан
кейін, соғыс жылдарында танысады. Түркістан легионы туралы
пікірді алғаш Шоқай айтқан екен.
16
Шоқайдың бұл пікірді
айтқандығы туралы ешқандай мағлұмат жоқ. Қайта керісінше,
Шоқайдың нацистік тұтқын лагерлерінде алғаш рет болғаннан
кейін тұтқын әскерлердің майдандардан қайтарылуы және
оқуларға жіберілуі туралы ұсыныстар жасалғандығы жөнінде
мәліметтер бар. Сонымен қатар, Шоқай легион жобасына
қарсы болған. Сол себепті де қайтыс болады. Шәкібаевтың
алға тартуына қарағанда, Шоқай ағылшындармен келісе
алмағандықтан
тұтқындалған.
17
Шоқайдың
тұтқындалу
себебі тек Кеңестерге қарсы болуы еді. Шәкібаев романында
Шоқайдың легионерлерді ұйымдастыру ісіне бар жан-тәнімен
кірісіп, бұл істің жауапкершілігін өз мойнына алғанын негіз
дейді.
18
Бұл пікір шындыққа толықтай қайшы келеді. Өйткені,
Шоқай нацисттермен әскери салада ынтымақтасуға үзілді-
кесілді қарсы болатын. Повесть бойынша Зәки Уәлиди Парижге
алғаш рет 1937 жылы келеді және Шоқай оны Берлинге алып
барып, Ғалимжан Идрисимен бірге “ЯшТүркістан” журналын
шығару ісін тапсырады. Уәлиди Стамбулға кеткенге дейін
Идриси екеуі журналды шығару ісіне жәрдемдеседі.
19
Бұл
пікірлердің шындықпен ешқандай байланысы жоқ. Уәлиди
Парижге алғаш рет 1937 жылы емес, 1922 жылдың соңында
келеді. Кейін Түркияға кетіп қалады. Сондай-ақ ол ешқашан
13 Шәкібаев. 9 б.
14 Шәкібаев.12 б.
15 Шәкібаев. 13, 48-49 б.
16 Шәкібаев. 15 б.
17 Шәкібаев. 18 б.
18 Шәкібаев. 19 б.
19 Шәкібаев. 21-22.
|


url: http://emirsaba.org/samri--azina-ltti-el-auat-ori.html?page=5#ТӘУЕЛСІЗ_ҚАЗАҚСТАНДА_МҰСТАФА_ШОҚАЙДЫҢ_ТАРИХИ_ТҰЛҒАСЫНЫҢ_БАҒАЛАНУЫ

title: СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ - «Самұрық – Қазына» ұлттық әл-ауқат қоры


text:
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
51
“ЯшТүркістан” журналында қызмет атқармады. Романда
сонымен қатар, Шоқайдың өлімінен кейін Түркістандық
босқындардың Зәки Уәлидиді Түркістан Ұлттық Комитетіне
жақындатпағаны туралы пікір айтылады және 20 мамыр күнгі
(жылы көрсетілмейді) ТАСС хабар агенттігінен үзінді алынып,
түрік полициясының фашисті кұйым мүшелері Нихал Атсыз,
Оғуз Түрккан және Зәки Уәлидидің үйлеріне тінту жүргізгеніне
тоқталады.
20
Жазушы бұл жерде де шындықтан алшақтап
кетеді. Уәлиди соғыс кезінде Германияға еш болмаған. Сол
себепті оның Түркістан Ұлттық Комитетіне кіру секілді әрекеті
туралы айта алмаймыз. Екінші жағынан, жазушы әдейі жылын
көрсетпей, тек 20 мамыр деп атаған оқиғасы 1944 жылы болған.
Жазушы оқиғаның жылын көрсетпеу арқылы оқырманға
Түркістан Ұлттық Комитетімен Зәки Уәлиди арасында бір
байланыс болғандығын көрсетуге тырысады. Идрис Ғалимжанға
қатысты жазғандары да шындыққа жанаспайды. Оның не
Шоқаймен, не “Яштүркістан” журналымен байланысы жоқ
еді. Тіпті, мұрағат деректеріне қарағанда, Ғалимжан Шоқайдың
тұтқын комиссияларында қызмет атқаруына қарсы еді және
бұл туралы неміс органдарына баяндамалар беруден де
тартынбаған.
Осылардың
барлығы,
егер
деректерге
негізделген
болса, легионда қызмет атқарған әскерлердің өзара ойдан
шығарған аңыз әңгімелерінен басқа ештеңе емес. Бұл әскерлер
Шоқайдың қашан өлгендігі туралы да нақты білмейді. Сол
себепті, Шәкібаевтың романында 1941 жылы желтоқсан айында
қайтыс болған Шоқай 1942 жылдың наурызында әлі тірі болып
көрінеді.
21
Өйткені, тұтқын лагерлеріндегі әскерлер Шоқайдың
1942 жылы сәуір айында қайтыс болған деп сенетін. Тұтқын
лагерлеріндегі түркістандық әскерлерден Қарыс Қанатбай
Шоқайдың өлімі туралы хабардың өздеріне сәуір айында
жеткендігін айтады.
22
Қысқасы деректі повесть деп көрсетілген
шығармада оқиғалар желісінің пайдаланған материалдарының
қате болуына байланысты шындықтан алыстап кеткені
анық. Сондай-ақ, жазушының Шоқайдың қызметтеріне
кеңестік идеология тұрғысынан баға беруге тырысуы, оның
адасуын одан әрі тереңдете түседі. Мысалы, повесть бойынша
20 Шәкібаев. 206 б.
21 Шәкібаев. 49 б.
22 Мария Чокайоғлу, Я пишу вам из Ножана, Алматы, 2002, 140 б.
52
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
Розенберг Шоқайға Түркістанның неміс отары болатындығын
және ұлттық армиясы мен мемлекеттігі болмайтындығын
айтады. Шоқай болса, бұған қарсылық білдірместен келіседі.
23
Жазушының Розенбергпен Шоқай арасындағы кездесуді
әрқандай бір дерекке сүйене отырып, жазбағандығы анық. Бұл
жерде оның толықтай кеңестік идеологияға сай бір бейнелеу
жасауға тырысқандығы даусыз.
Шәкібаевтың кейіннен орысшаға да аударылған повесінің
Шоқайдың нацисттермен ауыз жаласқан сатқын екендігі
жөнінде халық арасында жаңсақ ұғым қалыптасуына елеулі
қызмет атқарғаны күмәнсіз. Сонымен, Шоқайдың саяси
қызметтерімен басылымдарынан Түркістан халқына қарсы
ешқандай бір мін таба алмаған кеңестердің үгіт-насихат
құралдарының Шәкібаевтың жалған деректерге негізделген
повесі арқылы діттеген мақсатына қол жеткізуге тырысқанның
деп айтуға негіз бар.
Қазақстанда 1960 жылдардың соңынан бастап кеңестік
идеологияның белгілеген шеңберінен асып Шоқай туралы айту
мүмкін емес екенін жоғарыда атап өткен едік. Бұл жағдай 1985
жылы кеңестік биліктің басына өткен Михаил Горбачёвтың
қайта құру және жариялылық саясатына дейін жалғасты.
Горбачёвтың кеңес қоғамын барынша демократияландыруға
және бүкіл тарихи шындықтарды бүкпесіз ашық талқылауға
шақырған
жаңа
саясаттарынан
кейін
жағдай
өзгерді.
Қарапайым халық пен зиялылар Қазақстанда идеологиялық
себептерге байланысты тыйым салынған тарихи оқиғаларды
ашық талқылай бастады. Бұл процесс әсіресе, 1987 жылдан
бастап белең алды. Алаш орда қозғалысы мен жетекшілері, 1933
жылы үш миллионға жуық қазақтың өліміне жол ашқан аштық
зобалаңы, 1937-1938 жылдардағы зиялылардың қуғын-сүргіне
ұшырауы секілді сан жылдар тыйым салынған тақырыптар
ашық талқыланды.
Алаш орда мен жетекшілері туралы айтыс-тартыстар
1988 жылдың соңында өз нәтижесін берді. Қазақстан Кеңестік
Социалистік Республикасының Жоғары Соты 1988 жылы
желтоқсан айында қабылдаған бір шешім бойынша Алаш орда
жетекшілерінің қарсы-төңкерісшіл және антисоветшіл деген
айыптауларға ұшырағандығын мойындады. Осылайша Алаш
23 Шәкібаев. 82-б.
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
53
орда көсемдері ақталды. 1989 жылы қаңтар айында Қазақстан
Коммунистік Партиясы Орталық Комитеті де бір мәлімдеме
жариялап, Алаш жетекшілерінің әлеуметтік, саяси және әдеби
қызметтері туралы тарихи шындықтардың зерттеліп, халыққа
жария етудің қажеттігін атап өтті.
24
Сөйтіп, Қазақстанда 1989 жылдың қаңтар айынан бастап,
Алаш орда қайраткерлеріне қатысты шындықтардың бетін
ашудың алдында тұрған кедергіліктер жойылды. Енді гәрі, Алаш
қайраткерлері туралы ешқандай тыйым-шектеу жоқ еді.
Алайда, осы құбылыстар болып жатқанда, ешкім аузын
ашып Шоқай туралы ләм-мим деп ешнәрсе айта алмады. Бұл
жағдай бізге Шоқай туралы сөз қозғаудың ұлттық тарихтың
өзге ақтаңдақ беттері туралы сөз қозғаудан әлде қайда қиын
екендігін көрсетеді. Екінші жақтан мұны кеңестік үгіт-насихат
механизмінің өзге Алаш орда жетекшелеріне қарағанда,
Шоқайға қарсы әжептәуір күштірек жүргізгенінің бір көрінісі
ретінде бағалауға болады. Горбачёвтың тарихтың ақтаңдақ
беттерін толтыруға шақырған жариялылық саясатының өзі
Шоқай туралы шындықтардың бетін ашуда ешқандай қауіп жоқ
екендігіне ешкімді сендіре алмаған көрінеді.
Сондықтан ешкім ортаға шығып, Шоқай туралы мәселе
қозғауға батылдық көрсете алмады. Бұл турасындағы кідіріс
бәрінен басым болды. Қазақ тарихының кеңес дәуірінде
бүркемеленген барлық шындықтары айтылғаннан кейін ғана,
Шоқай туралы әңгіме қозғалатын еді. Шоқай жариялылық
саясатының аясында талқыланатын қазақтың ұлттық тарихы-
ның соңғы ақиқаты еді. Бұл құбылыста талқыланған жағдайда,
қазақ тарихында ешқандай ақтаңдақ бет қалмайтын еді.
Ақырында Кеңестік қазақ тарихының соңғы шындығын
жұртшылық талқысына ұсынған алғашқы қадам 1990 жылы 17
мамыр күні басылды. Бұл қадамды басу батылдығын көрсеткен
жазушы – журналист Бейбіт Қойшыбаевтың “Беймәлім тағдыр
Мұстафа Шоқаев туралы бірер сөз” атты мақаласы “Ана тілі”
газетінде жарияланды.
25
Шоқай секілді кеңестік режимнің
қайсар қарсыласы туралы пікір таласты бастатқан алғашқы
мақаланың “Ана тілі” газетінде жарық көруде кездейсоқтық
емес еді. Өйткені “Ана тілі” газетіде қайта құру саясатының
24 Қазақ әдебиеті. 6 қаңтар 1989.
25 Бейбіт Қойшыбаев. Беймәлім тағдыр Мұстафа Шоқаев туралы бірер сөз
// Ана тілі. 17 мамыр 1990.
54
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
туындысы болып табылады. Газет кеңестік идеологияның тіл
саясатының кесірінен ұзақ жылдар орысшаның тасасында
қалған қазақ тілінің өміршендігін қалпына келтіру сынды ол
кезең үшін бет бұрыстық бір мақсатта құрылған “Ана тілі”
қоғымының органы еді. Шоқай іспетті қиын бір мәселе жөнінде
сөз қозғаған мақалада тек осынау бір баспасөз органында орын
алар еді.
Қойшыбаев мақаласын, сақтықта қорлық жоқ дегендей,
абайлап жазды. Шоқайдың кеңестердің ымыралас жауы
болғандығы
жөнінде
ресми
тарихта
айтылғандардың
шындығына таласпайтынын атап, өткен автор қайта құрудың
жаңашыл рухына сай дұшпанды да танып білудің қажет
екеніне көрсетеді. Осындай кіріспеден кейін Қойшыбаев
Шоқайдың өмірімен бірқатар шығармаларын таныстырады.
Бірақ, Шоқайды ақтауға тырыспайды. Тек мақаласының
соңында Шоқайдың нацисттермен бірге жұмыс істегені туралы
алға тартушылықтың анық еместігін, өйткені оның Түркістан
Легионының құрылуынан бұрын 1941 жылы 27 желтоқсан күні
беймәлім жағдайда қайтыс болғандығын тілге тиек етеді.
26
Шоқай туралы екінші мақала тағы да Қойшыбаевтың
қаламынан шықты. Мақала алғашқысынан алты айдан соң, атап
айтқанда 1990 жылы қараша айында Қазақстанның ең ықпалды
баспасөз органдарының бірі болып табылатын “Қазақ әдебиеті”
газетінде жарияланды.
27
Қазақстан Жазушылар Одағының
көп тиражды газетінде орын алған мақаласында Қойшыбаев
алғашқысына қарағанда көбірек батыл және айқын позиция
ұстанады.
Шоқайдың өмірімен шығармалары туралы оқырманға
мәлімет беруді көздеген Қойшыбаев оның “Түркістан
кеңестер билігінде” атты еңбегімен “ЙениТүркістан” және
“ЯшТүркістан” журналдарын таныстырады. Олардан үзінділер
беріп, Шоқайдың саяси идеяларын таныстыруға тырысады.
Автор шетелдерде жақсы танымал бұл еңбектердің Шоқайдың
өз елінде беймәлім қалып отыруының ойландырарлық жайт
екендігіне назар аударады. Қойшыбаев сондай-ақ Украинаның
бұрынғы Сыртқы Істер министрі А.Чулгин, Социалистік
интернационалдың мүшесі, француз саяси қайраткері Пиер
26 Сол жерде.
27 Бейбіт Қойшыбаев.Мұстафа Шоқай //Қазақ әдебиеті. 2 қараша 1990,
10-11 б.
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
55
Ренодел және профессор Тахир Чағатай секілді көрнекті
тұлғалардың Шоқайды жоғары бағалаған тұжырымдарынан
үзінділер келтірді. Мақаласының соңында сақтық шара
қолданған Қойшыбаев бұл жерде қайсы бір адамдық аралау
немесе айыптауды мақсат етпейтінін, тек тарихтың кейбір
ақтаңдақ беттерін толтыруға күш жұмсағанын айтады.
28
Қойшыбаевтың осы мақаласынан кейін Шоқайдың
еңбектерін үзінділер газет-журналдарда тұжырым жасалмастан
беріле бастады. Олардың арасында Қазақстан Коммунистік
партиясының баспасөз органдары да болды. Компартияның
күнделікті баспасөз органы болып саналатын “Социалистік
Қазақстан” газеті 1991 жылы қаңтар айында алғаш рет
Шоқайдың еңбектерін оқырмандарға таныстырды. Газеттің
екі санында Шоқайдың “Түркістан Кеңес билігінде” атты
еңбегінен үзінділер түсінік берілместен жарияланды.
29
Компар-
тияның теориялық және саяси тақырыптардағы айлық
баспасөз органы болып саналатын “Қазақстан Коммунисі”
журналы да көп кешікпей Шоқайға көңіл бөлді. Журналдың
1991 жылы мамыр, маусым және шілде айы сандарында
Шоқайдың “1917 жыл естеліктерінен үзінділер” атты кітабынан
үзінділер жарияланды. Оған арналған қысқа кіріспеде Бейбіт
Қойшыбаевтың “Ана тілі” мен “Қазақ әдебиеті” газеттерінде
Мұстафа Шоқай туралы ойлантарлық мақалалардың орын
алғандығына назар аударылып, Шоқай туралы шындықтың
анық-қанығына жету үшін оның шығармаларымен танысып
шығудың қажеттігі көрсетіледі. Шоқайдың “1917 жыл
естеліктерінен үзінділер” атты еңбегін 1988 жылы профессор
Саадет Чағатайдың түрік тілінде жарияланғанын атап өткеннен
кейін, бұл шығарманың Қазақстанда алғаш рет жарияланып
отырғандығы айтылды.
30
Шоқай туралы үшінші және толықтай батыл мақала 1991
жылы мамыр айында Әнуар Әлімжановтың қаламынан шықты.
Мақала Кеңес Одағының шаңырағы шайқалып, ыдыраған
дыбыстары естіле бастаған және Қазақстанның Мәскеуден
тәуелсіздігін жариялайтын желтоқсан айына бірнеше ай қалған
кезеңге сәйкес келді. Әлімжановтың “Мұстафа Шоқай!..Ол
кім?” атты көлемді мақаласы “Қазақ әдебиеті” газетінің екі
28 Сол жерде.
29 Социалистік Қазақстан. 11 және 12 қаңтар 1991.
30 Қазақстан Коммунисі. мамыр 1991.
56
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
санында орын алды.
31
Әлімжанов осы мақаласымен Қазақстан
баспасөзінде Шоқайды қазақтардың көсемі, тәуелсіздік
күресінің қажымас жауынгері және ұлы тұлға ретінде
бағалаған алғашқы кеңестік қазақ жазушысы болып табылады.
Сонымен, Шоқай Қазақстанда алғаш рет халық жауынан халық
қаһарманы дәрежесіне көтерілді. Бұл процесс Шоқайдың
тағдырының елінің тәуелсіздігімен тығыз байланысты екенін
айдай анық көрсетеді. Ол елінің демократиялық құқықтарын
қорғау үшін 1921 жылы шетелге кетті. Шетелде елінің
тәуелсіздігі жолында сан түрлі қиыншылықтарға төзе отырып
мойымай, күресіп жүргенде 1941 жылы қайтыс болды. Бірақ,
кеңес билігіндегі Қазақстанда халық жауы деп жарияланып,
күрес жолымен идеяларының таныстырылуына тыйым
салынды. Осындай тыйымдар Қазақстан тәуелсіздікке қарай
нақты қадамдар басып келе жатқан кезде ғана жойылды.
Қазақстанда Шоқайдың ұлттық қаһарман екендігін
алғаш рет бүкпесіз ашық айтқан Әлімжанов мақаласының
кіріспесінде былай дейді: “...Бүгін қайта құру күндерінде біздің
жүзеге асыруға тырысқан пікірлерімізді ол сонау 1917 жылдың
өзінде ұсынған болатын. Сол себепті оған “түрікшіл”,
“исламшыл”, “ұлтшыл”, “әлем буржуазиясының итаршысы”
деген айыптар тағылды. Соңына НКВД қызметкерлері түсті.
Оның тек шығармаларына ғана емес, атын атаудың өзіне
де қатаң тыйым салынды. Байқаусызда атын атағандар
қуғындалып, хабар-ошарсыз жоғалып кетіп жатты.”
32
Шоқайдың Қоқан автономиясындағы қызметтеріне де
тоқталған Әлімжанов оның бұл жердегі қызметтеріне дәстүрлі
кеңес тарихы көзқарасынан өзгеше түрде баға берді. Шоқайдың
Отанына сатқындық жасаған адам емес, қайта бүкіл саналы
өмірін ұлтына арнаған отан сүйгіш, ұлт жанды азамат екендігіне
баса назар аударды.
Әлімжановтың бұл мақаласынан соң Қазақстанда Шоқай
туралы алаңдаушылықтар айтарлықтай сейілді. Баспасөз
саласының бүкіл органдары ол жөнінде материалдар басуға
ықылас таныта бастады. Шоқайдың өмірі мен еңбектері туралы
мақалалар жарияланды. Олардың ең маңыздыларының бірі
Қазақстан Коммунистік Партиясының Жастар ұйымының
31 Әнуар Әлімжанов. Мұстафа Шоқай!..Ол кім? //Қазақ әдебиеті. 24 мамыр
және 31 мамыр 1991.
32 Әлімжанов. Қазақ әдебиеті. 24 мамыр 1991.
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
57
(комсомол) баспасөз органы “Лениншіл Жас” газетінде
орын алды. Газеттің екі санында бірінен соң бірі, екі күн
бойы жарияланған “Мұстафа Шоқайұлы” атты көлемді
мақаланың авторы Сарбұлақ Ибрашев Шоқайдың көзі тірі
туыстарын танытты.
33
Олардың Шоқайға байланысты көрген
қиыншылықтарын әңгімеледі. Осы орайда автор Шоқайдың
туыстарымен кездесіп, сұхбаттасты. Бірақ туыстары Шоқайға
тағылған “халық жауы” деген айыптаудың көпшілікпен
Компартия назарында күшін жойғанына әлі сене алмай
жүрген еді. Ғани Әлішев осы алаңдаушылығын тілге тиек
етіп, авторға былай деді: “Мұстафа Шоқай туралы мақала
жазамын деп біз душар болған қысым қудалауларға ұрынып
жүрме. Ол туралы жазғанмен еш нәрсе өнбейді. Кеткен адам
кетті. Жабулы қазан жабулы қалсын, онымен айналыспа.”
34
Шоқайдың туыстарының кеңестердің құлауының қарсаңында
әлі жалғасқан осынау алаңдаушылықтары, олардың Шоқайға
байланысты не бір қиыншылықтарды бастан кешіргендерінің
белгісі болса керек.
Қазақстанның 1991 жылы 16 желтоқсан күні тәуелсіздігін
жариялауынан кейін Шоқай туралы алаңдауға ешқандай
негіз қалмады. Өйткені, оның бүкіл саяси күресінінің
нысанасы болған Кеңестер Одағы келмеске кеткен еді. Оның
орнына Шоқай бүкіл өмірін арнаған туған халқының ұлттық
демократиялық басқару құрылған еді. Сол себепті, жаңа
Қазақстан мемлекетінде Шоқайдың өмірі мен еңбектері
үшін алаң болуға ешқандай себеп жоқ еді. Қайта ол осы
жаңа мемлекеттің ұлттық қаһарманы ретінде дәріптелуге
лайықты еді. Бірақ, жетпіс жылдық кеңес билігі кезіндегі
үгіт-насихаттардың ықпалынан әлі арыла алмай жүргендер
кенже емес еді. Олардың ой-өрістері бір кезде халық жауы
атандырылған Шоқайдың жаңа Қазақстан мемлекетінде
қалайша ұлттық қаһарманға айналғанын түсінуге жетпеді.
Мұндай көзқарастағы адамдардың көш бастаушысы
Шоқайға қарсы жүргізілген кеңестік үгіт-насихаттың ең тиімді
шығармасы – “Үлкен Түркістанның күйреуі” атты кітаптың
авторы Серік Шәкібаев болды. Шәкібаев Шоқайдың Қазақстан
үшін ұлттық қаһарман болып жариялануын мойындамады және
33 Лениншіл жас. 27 және 28 шілде 1991
34 Лениншіл жас. 28 маусым 1991.
58
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
бұл ойын көпшілікке таратқан мақаласын жазуда да кешікпеді.
“Қазақ әдебиеті” газетінің 1992 жылы шілде айындағы санында
басылған мақаласында Шәкібаев бұл наразылығын былай
деп ортаға салды: “Бұл мақаланы жазу менің парызым болып
табылады. Шоқай менің қаһармандарымнан бірі болғандықтан
ол туралы мерзімді баспасөз беттерінде түрлі пікірлер алға
тартылып жатқанында, әсіресе оның фашисттермен ауыз
жаласуын кейбіреулер шүбәлі жайт секілді көрсетіп, тіпті
терістеуге тырысып жатқан кездерінде менің үнсіз қалуым
оқырмандарым үшін түсініксіз жайт болатын еді.”
35
Шәкібаев “Құрғақ долбар – дәлел емес” атты осы
мақаласында Қазақстан баспасөзінде соңғы кездері Шоқаймен
оның шығармалары туралы жиі мақалалар шығып тұруына
деген мазасыздығын тілге тие кетті. Шәкібаевтың пікірінше,
мұндай мақалалар халықтың Шоқайдың ұлттық қаһарман
екені жөнінде жаңсақ пікір қалыптастыруына себеп болуда. Ал
шындығында Шоқай әсте қаһарман емес еді. Ол “фашисттердің
қолжаулығы болған сатқын”еді. Ол құрған “Түркістан легионы”
Германияның фашисттік армияларымен бірге Түркістаны
жаулап алып, Германияның бір отарына айналдыруды көздеген
еді. Шәкібаев осылайша, Түркістан халқын немістердің
боданына айналдыруды көздеген адамды қаһарман мәртебесіне
көтеруге
болмайтындығын
атап
өтеді.
Байқағанмыздай,
Шәкібаев бұрынғы кеңестік дәуірде Шоқайға бағытталған
айыптаулардың ықпалынан әлі айыға алмаған сыңай танытады.
Шәкібаев сөйтіп мақаласында Шоқайдың отан қаһарманы
еместігін, “фашисттермен ауыз жаласқан сатқын” екендігі
туралы
кеңестік
айыптаулардың
растығын
дәлелдеуге
тырысып бақты. Онын бұл мақаласына жауап Әлімжановтан
келді. Әлімжановтың мақаласы “Қазақ әдебиеті” газетінің
Шәкібаевтың мақаласы басылған санында және сонымен бір
бетте жарияланды. Демек, “Қазақ әдебиеті” газетінің редакция
алқасы Шәкібаевтың мақаласы өздеріне келіп түскеннен
кейін, онымен Әлімжановтың танысып шығуына мүмкіншілік
берген, сөйтіп оған жауап боларлық бір мақаланың жазылуын
қамтамасыз еткен еді. “Ұлы адамның аруағымен алыспайық”
деген мақаласында Әлімжанов Шәкібаевтың мақаласын
35 Серік Шәкібаев.Құрғақ долбар – дәлел емес //Қазақ әдебиеті. 24 шілде
1992.
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
59
КГБ-ның әдеттегі күйе жағу әдісі ретінде бағалады. Оның
пікірінше, Шәкібаев не осы мақаласында, не “Үлкен
Түркістанның
күйреуі”
атты
повесінде
Шоқайдың
нацисттермен елінің мүдделеріне қарсы одақтасқандығын
көрсететін ешқандай сенімді дәлел ұсына алмаған еді.
Әлімжанов мақаласының соңында Шоқайдың отаны
үшін жасаған қызметтерінің айдай анық көрініп тұрғанын
және ешкімнің қорғауына мұқтаж еместігін мына сөздермен
атап өтеді: “ Мұстафа Шоқайұлы ешкімнің ақтауына мұқтаж
емес. Ол өзін-өзі шығармаларымен, ерлігімен ақтап отыр.
Оны тарих пен уақыт ақтады. Түркі тілдерінде сөйлейтін
халықтар оның өзіне лайық бағасын беруде.”
36
Әнуар Әлімжановтың бұл мақаласы Шәкібаев үшін
қанағаттандырарлық жауап болмады. Шәкібаев Шоқаймен
байланысты алға тартушылықтарын одан әрі жалғастырды.
Қазақ тарихшылар арасынан Әбу Тәкенованың Шоқайға
қатысты
шындықтардың
зерттеліп,
толықтай
ортаға
салынбаудан туындаған тұманды ортаны пайдаланып қалуға
тырысқандығын айтады. Шәкібаев “Үлкен Түркістанның
күйреуі” атты шығарманы қайтадан бастырды. Қазақстанда
оқырманын көбейтіп, көбірек кірім келтіру мақсатында
даулы мәселелерді күн тәртібіне қоюмен танылған бір
газетте Шоқайға байланысты пікірлерін тілге тиек етті.
Шоқайдың немістердің жыртысын жыртқан “Түркістан
легионының” құрушысы екендігін, сондықтан генерал шенімен
марапатталғандығын және Гитлермен әскери одақтастық
жасағандығын т.б. алға тартты. Тәкенованың осылайша,
Шоқайды бейбітшілік пен ізгі ниетті жандардың жауы етіп
көрсетуге тырысқандығын айтады. Бірақ, Шәкібаев бұл
істерінен көздеген мақсатына жете алмады. Сол себептен, басқа
амалдар іздеп Қазақстан Республикасы Бас Прокуратурасына
қылмыстық іс қозғатуға дейін барды.
37
Бірақ, енді Шоқай тәуелсіз Қазақстан Республикасының
халық қаһарманы еді. Ол бұған іс-қимылдары және идеяларына
байланысты лайықты деп танылды. Осы атақ-бедел Шоқайға
қатысты шындықтардың беті ашылған сайын нығая түсуде.
Осыған орай, Шоқайдың мұрасымен мен қызметтерін
36 Әнуар Әлімжанов. Ұлы адамның аруағымен алыспайық //Қазақ әдебиеті.
24 шілде 1992, 7-б.
37 Тәкенов. 56-57 б.
60
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
жандандыру жолындағы іс-шаралар күн өткен сайын қарқынды
түрде жалғасуда. Шоқай туралы айтулы жұмыстардың бірі 1994
жылы туған қаласы Қызылордада жүзеге асырылды. Сол жылы
кешігіп болса да, Шоқайдың жүз жылдық мерейтойы атап
өтілді. Аталмыш қалада сонымен қатар, 1996 жылы Мұстафа
Шоқай ескерткіші салтанатпен ашылды. Қазақстанның бірқатар
қалаларында көшелер мен даңғылдарға, мектептерге есімі
берілді.
38
Сөйтіп, Шоқай Қазақстан ұлттық мемлекетінің тарихи
тұлғаларының ішіндегі ең көрнекті есімдердің біріне айналды.
Шоқайға көрсетілген осы ықылас қарқынмен жалғаса береді.
Өйткені, оның күресі мен идеялары Қазақстанның тәуелсіздік
тарихының маңызды бір бөлігін құрайды. Сонымен қатар,
Қазақстанның тәуелсіздік тарихының мазмұны Шоқайдың
есімімен тереңдей түседі.
Дегенмен, Шоқайдың тарихи тұлғасы әлі Қазақстанда
толық құрметтеліп отыр деп айта алмаймыз. Өйткені,
Қазақстанның мәдени ордасы Алматыда Шоқайдың аты
берілген көше қаланың бір шетінде кішігірім болумен қатар,
қалада оған арналған бірде-бір ескерткіш жоқ. Ал бас қала
Астанаға келер болсақ, бұл жерде тәуелсіздіктің символ тұлғасы
Шоқайдан ешбір белгі-із таба алмайсыз. Осындай жағдайда,
Шоқайдың екінші отаным деген Францияның астанасында
өткен жылы туғанына 110 жыл толуына байланысты Шоқай
атында парк ашылып, мүсін қойылуы ерекше назар аудартады.
Міне, бұл өркениетті елдің белгісі. Енді Шоқайдың бірінші
отаны Қазақстанның тәуелсіздігінің 20-жылдығында оған
деген халқының толық құрметін көрсететін уақыт жеткен
сияқты. Бүгін Қазақстан тәуелсіздігінің және дамуының
символ қаласына айналып отырған Астанада Шоқай және бүкіл
Алаш тұлғаларына арнап бір музей ашу, бір даңғыл, көшеге
Шоқайдың атын беру және Астананың төріне Шоқайға арнап
ескерткіш орнату әділеттілік пен өркениеттіліктің белгісі болар
еді.
38 Базарбай Атабаев. Біз Мұстафаның ауылынанбыз //Қазақ елі, 10 қаңтар
1997.
|


text:
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
61
Х. Муса Ташделен*
Сакария Университетінің профессоры,
әлеуметтану ғылымдарының докторы
(Стамбул, Түркия)
МҰСТАФА ШОҚАЙ: АЗАТТЫҚҚА АРНАҒАН ӨМІР
Мұстафа Шоқай 1890 жылы Ресей империясы құра-
мы на кіретін Түркістан губерниясының аумағындағы Ақме-
шіт қаласында азаттыққа ұмтылған ортада туған. 1902 жылы
Мұстафа Шоқай орыс тілінде білім беретін Ташкент гимна-
зиясына оқуға түсіп, оны 1910 жылы алтын медальмен үздік
бітіріп шығады
1
. Ол Петербор университетінің заң факультетінде
білім алады, әйтсе де оқуын медицина факультетінде
жалғастырған жағдайда оның стипендия алуы мүмкін еді.
Алайда, Түркістанның саяси және әлеуметтік мәселелеріне деген
қызығушылық М. Шоқайды адвокат болу арманына жетелейді.
Ол өз өмірінің соңғы кезеңдерін Еуропада, ішінара алғанда
Парижде өткізеді. 1941 жылы ол Герма нияға жіберіледі, Берлинде
түркі мұсылман зиратында жерленеді.
Мұстафа Шоқайдың өмірін екі кезеңге бөлуге болады.
Біріншісі – патшалық кезең, ал екіншісі – кеңес өкіметі кезеңі.
Мұстафа Шоқайдың өмірінің бірінші кезеңі негізінен Түркістан
мен Ресейде өткен. Большевиктер ұйымдастырған төңкеріс
жеңіске жетті, бірақ, оны ұйымдастыруға ат салысқан Алаш
Орда мен Қоқан автономиялық үкіметі жойылып, Мұстафа осы
үкіметтердегі атқарған қызметі үшін өлім жазасына кесілді.
Оның Кеңестер аумағынан тыс жерде өткізген өмірінің екінші
кезеңін эмиграция кезеңі деп атауға болады
2
.
Патша империясы құлағаннан кейінгі құрылған жаңа
социалистік үкімет өзінің тағдырын халықпен байланыстырып,
халықтарға еркін басқару тізгінін беруге уәде еткенімен,
Түркістанға тәуелсіздік пен автономия бермеді
3
. Большевиктер
* Сакарья Университетінің нақты ғылымдар факультеті мен әдебиет
факультеті әлеуметтану бөлімінің мүшесі. Мария Горина-Шокаева.
Мұстафа Шоқайдың естеліктері, «Тұран» мәдени қоры. Стамбул, 2000. 57 б.
1 Мария Ж. Шокаева, Воспоминания о Мустафе Шокай, Культурный фонд
«Туран», Стамбул, 2000 год, с. 57.
2 Абдулвахап Кара. Түркістан жалыны – Мұстафа Шоқайдың өмірі мен
күресі. Стамбул: «Da», 2002. 156-188 б.
3 Абдулвахап Кара. Мұстафа Шоқайдың өмірі және Орталық Азияның түркі
мемлекеттерінің тәуелсіздік жолындағы күресі, докт. дисс.. Әлеуметтік
ғылымдар институты. Мимар Синан Университеті, 2002. 52 б.
62
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
үкіметі барлық саяси және әскери күшті жинап, Түркістанды
басып алды. XVIII ғасырда Түркістанда басталған орыс
экспанциясы ХХ ғасырдың басында күшейе түсті. 1917 жылғы
Қазан төңкерісінен кейін Түркістан халқының большевиктерге
артқан үміті ақталмады. Іс жүзінде, бұл жағдай Түркістанның
геосаяси орналасуымен байланысты еді. Мұстафа Шоқайдың
ішкі рухани жағдайы мен идеалдарын түсіну үшін ол
өмір сүрген жердің географиясы мен әлеуметтік ортаның
ерекшеліктеріне баса назар аудару қажет.
Мұстафа Шоқайдың Түркістан бірлігі идеалының
негіздері: Түркістанның тарихи геосаяси жағдайы
Орталық Азияның дала халқын құрайтын түркілер
мен моңғолдардың әлеуметтік құрылымы кландық жүйеге
негізделген. Ал олардың саяси жүйесі осы кландар бірлігінен
құралған. Егер де қандай бір клан басқаларын өзінің
басшылығына алса және егер де ірі мемлекет құрылса, ал
кландар билік үшін күресті бастаса, бұл мемлекет оңай тарап
кете алар еді. Мемлекеттің әлісеруінің немесе тарап кетуінің
негізгі факторы династиялар мен бауырластар арасындағы
билік үшін күрес пен кландар қарсыластығы болып табылады.
Кей кездері Орталық Азияның дала халықтары күшті саяси
одақ құра алған кезде Қытайдың байлығын пайдалану
мақсатымен оны өзіне бағындырды. Алайда өзін қорғау үшін
Қытай барлық уақытта бірдей әскери күшке жүгіне бермеген.
Ол осы елдердің әлеуметтік және саяси жүйесінің төмен
деңгейін олардың өзеріне қарсы пайдаланған. Қытайдың
сенімділігі Орта Азиядағы күшті саяси жүйенің жоқтығымен
байланысты болды. Бұған Қытай мен көк түркілер арасындағы
қарым-қатынас мысал бола алады. Қытай провинциялардағы
династиялар мен кландардағы бауырластарды бір-біріне айдап
салу саясатын ұстанып, көк түркілер мемлекетін күйретуге қол
жеткізді. Өз мемлекетін өздері күйреткен көк түркілер өздеріне
Қытайдың бұғауын киді
4
.
Түркістан аумағын кейінірек жаулап алған орыстар славян
халқы бола отырып, басында түркілер мен моңғолдар болған
көрші тұратын этностық топтардың бір бөлігін өзіне сіңіріп
алған аралас этностық топтар болатын. Орыстардың өмір
4 Ташагыл А. «Көк түркі», I бөлім, Түркі тарихи қоғамы, 2-ші басылым.
Анкара, 2003 ж. 35-47 б. Ташагыл А. «Гёк-тюрки», I бөлім, Түркі тарихи
қоғамы. Анкара, 1999 ж. 8-21 б.
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
63
сүретін және үстемдік ететін жері Еуразия болып табылады.
Олардың аумағына Еуразия, Ақ теңіз, Кавказ, Батыс Сібір және
Түркістан кіреді. Этностық өзіндік сәйкестілік саяси күшке
ұласқан орын Киев қаласы болып табылады. Х ғасырда орыстар
православиелік христиандықты қабылдады. Бұған Византия
маңызды рөл атқарды. XIII және XV ғасырлар аралығында
оқтын-оқтын моңғолдар мен түркілердің шабуылына ұшырап
отырған Русь Алты Орданың билігінде болды. Алтын Орда
тараған соң Русь күш ала бастады. Ішінара алғанда, 1453
жылы Византия тараған соң ол православиелік әлемнің көш
басшысына айналып, өз ықпалын Еуразия аумағына тарату
саясатын бастады
5
.
Орта Азия аумағында жеке мәдениет өкілі болып
табылатын далалық түркілер мен моңғолдар мыңдаған
жылдар жергілікті қытай биліктерімен тәуелсіздік үшін
күресіп келді. Дала халықтары бірлікке қол жеткізіп, күшті
әскери және саяси күшке айнала алды және Қытайды өз
бақылауына алып, шекарасы Үндістаннан Еуропаға дейін
созылған мемлекет құрды. Кландардан және аймақтардан
тұратын түркілер мемлекетіне жік салып, тұтастығын бұза
отырып, Қытай Орта Азия аумағын өз бақылауына алды және
өз қауіпсіздігі мәселесін шеше алды. Х ғасырдан кейін славян
«суперэтносының» бір тармағы болып табылатын орыстар Орта
Азияға бақылау жасау үшін күреске түсті. Ішінара алғанда,
орыс және қытай империясының арасында қалған түркі
халықтары бірлікке қол жеткізіп, тәуелсіздікке және билікке
ие болды. Түркістанның тарихи геосаяси рөлін жақсы түсінген
Әмір Темір өзін «Түркістан Әмірі» деп атап, алдына Анатолыдан
Үндістанға дейін созылатын мемлекет құру мақсатын қойды,
алайда ол күнге жете алмады.
Түркістанның бірлігін жоғалтқан құрылымы көп жағдайда
саяси және әлеуметтік көзқарас тұрғысынан жеке саяси күштер
болып табылатын Ресей мен Қытайдың ықпалымен байланысты
болды. ХХ ғасырдың басында Түркістанның батыс және
солтүстік бөліктері Ресейдің қарамағына, ал шығыс бөлігі –
Қытайдың қарамағына өтті. Түркістан халықтарының геосаяси
жағдайы олардың бірлігінің алғы шарты болды. Мұстафа
Шоқай интеллигент бола отырып, саяси және әлеуметтік
5 Вернадский Г. Ресей тарихы (Ч. Мызрак, Догукан Мызрак Эгемен
аудармасы). Стамбул: «Selenge», 2009 ж. 19-35 б.
64
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
тұрақтылыққа қол жеткізу үшін Түркістанның геосаяси
жағдайының күрделілігін жақсы түсінді.
ХІХ ғасырдағы ұлттық қозғалыс және Түркістан
бірлігінің идеалы
Еуропадағы индустрияландыру мен урбандалу үдерістері-
не ықпал еткен әлеуметтік құрылымдар да ұлттық мемлекеттер
құруға негіз қалады. ХІХ ғасыр ұлттық қозғалыстардың
бүкіл дүние жүзіндегі қоғамдастыққа ықпалы жүрген ғасыр
болып табылады. Бірінші кезекте бұл ағымдардың идеалдары
Осман империясынан тыс жатқан мұсылман қоғамдарына
ықпал етті, кейіннен ұлттық мемлекеттер құру туралы
интеллигенция өкілдерінің идеалына айналды. Бұрынырақ,
Осман империясы бөлініп кеткен кезде бұған жеке мысал,
албан халқы мен Орта Азияны мекендеген араб халықтары
құрған мемлекеттер болды. Түрік Республикасының құрылуы
да ұлттық мемлекет құрудың нәтижесі болды. Осман
империясынан тыс халықтар да автономиялық және тәуелсіз
мемлекет құру идеалдарын, ішінара алғанда, біртұтас Түркістан
құру идеалын сақтады. Алайда, Түркістанның мұсылмандары
ұзақ мерзімді перспективада түркілердің ғана емес, әлемнің
барша мұсылмандарының бірлігін қалады. Түркістанның
басы бірікпеуі мұсылман түркі халықтарын қуатты Ресей мен
Қытай империялары алдында қорғансыз күйге әкеп соқтырды.
Дегенмен де, Түркістан бірлікке қол жеткізе алған шақта ол
Түркістан аумағында өз мемлекетін құруды мақсат тұтқан
күштерге қарсы тұра алатын күйде еді.
Бұл геосаяси шынайылықтар Түркістан мұсылмандарының
бірігуді мақсат тұтқан жиналыстарына жиі себеп болды.
Қазақтардан және қырғыздардан құралған Алаш Орда үкіметі
шеңберінде Султан Галиев басқарған Итиль-Кама үкіметі
(еділ-кама үкіметі) мен автономиялық Түркістан үкіметі
арасында бірігу жолдары талқыланды
6
. Түркі халықтары
өкілдері біртұтас саяси құрылым құру мақсатында өткізген
жиналыстарда үш негізгі мәселе бөліп қаралды:
- түркілердің тілдері мен мәдени құндылықтарын
сақтау және дәстүрлі өмір салтын қорғау;
- шетел күштерінің басқыншылығын тойтару және
тәуелсіздік алу;
6 Абдулвахап Кара. Түркістан жалыны – Мұстафа Шоқайдың өмірі мен
күресі. Стамбул: «Da», 2002. 118-155 б.
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
65
- рухани және интеллектуалдық өмірді жаңарту.
Ислам
әлемінің
модернизмі
«жаңашылдар»
мен
«консерваторлар» деп бөлінуге алып келді. «Жаңашылдар»
бірінші кезекте, жаңару және білім жүйесін жақсарту жолдары
арқылы, осылайша, ислам әлемі тап болған заманауи өмір
шындығына сай батыс өркениетінің деңгейіне жетуді ұсынды.
«Жаңашылдар» жаңару идеясын қорғап жатқан кезде,
«консерваторлар» бұрыннан келе жатқан дәстүрлі құрылымды
сақтау қажеттігіне сенді.
Еуропадағы ұлттық қозғалыстар империалистік және
отарлық сипатта болғандықтан, олар соғыстың тууына себеп
болды. Алайда, Түркістан аумағындағы ұлттық қозғалыстар
империалистік сипатта болмай, мәдени құндылықтардың
толық қорғанышына ие болды. Түркі тілдес халықтар мен
түркілік мәдениеттегі халықтар бірлік идеяларын қорғады.
Осындай бірлік түркі халықтарын сыртқы күштердің жаулап
алуынан қорғайды деп саналған. Алайда, біріктіру идеясы
жүзеге асқан жоқ. Басқаша айтқанда, тарихи тәжірибе осындай
бірігуді жазғанымен, ол жүзеге аспады – Түркістан Кеңес
Одағының құрамына кірді. Аталған кезеңде құрылған түркі
мемлекеттердің саяси жүйелері түбегейлі өзгеріске ұшырады.
Осы өзгерістер нәтижесінде бұл мемлекеттер үш ерекшелікті
(кеңес одағынан) мұра тұтты:
– ескі кеңестік жүйенің мұрасы ретінде таңдаулы
жергілікті басқару өкілдері. Бұл адамдар жаңа мемлекеттердің
негізін қалады;
– авторитарлық
басқару. Коммунистік партияның
басшылары басқарудың тоталитарлық сипатын ұсынды. Ескі
жүйеден мұраға қалған басқару тәжірибесі алынды. Қазіргі
түркі мемлекеттеріндегі басқару әдістерін авторитарлық
демократия деп атауға болады. Коммунистік партияның
авторитарлық демократиясы тәжірибесінен басқа демокра-
тиялық
тәжірибесі
жоқ
мемлекеттерде
авторитарлық
демократия саяси және әлеуметтік тұрақтылықты қорғауда
аса функционалды болып табылады. Саяси және экономи-
калық жүйенің күрт алмасуы аталған елдерді хаосқа жетелеп,
авторитарлық басқару қажеттігін көрсетті. Алайда, авторитар-
лық демократияның ең үлкен қатері диктаторлықты қалыптас-
тыруға бейімдігі болып табылады. Қазақстан саяси және
әлеуметтік тұрақтылықты қорғай отырып, диктаторлыққа
66
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
бармаған мемлекеттің үздік үлгісі болып табылады. Нұрсұлтан
Назарбаевтың саяси тәжірибесі мен білімі оны осы көзқарас
тұрғысынан ең сәтті көшбасшы жасады;
– дәстүрлі
әлеуметтік
құрылым
көшбасшылары,
«ақсақалдар». Жаңа саяси жүйенің демократиялық құрылым-
дарында болмаған, бірақ әлеуметтік құрылымның дәстүрлі
көшбасшыларынан тұратын «ақсақалдар» тобының да саяси
жүйеде саяси ойыншылар ретінде салмағы болды.
1917 жылдың басынан саяси күреске белсене қатысқан
Мұстафа Шоқай күреске жазушылық және философиялық
тұрғыдан мән бере бастады. Ол – «Бірлік туы» және «Ұлы
Түркістан» газеттерін құрушылардың бірі, олар үшін мақалалар
жазды, сосын Тфилисте «Шафак» газетін ашып, «Кувайи
Миллийе» қозғалысын қорғады. Ол өз мақалаларын Стамбулда
шығатын «Ени Туркестан» журналында бастырды. 1929-1939
жылдары Берлинде «Жас Түркістан» журналын шығарды – бұл
журнал Түркістандағы күреске көп ықпал етті. Бұл басылым
Еуропада да, Кеңестік Ресейде де, сондай-ақ түркі әлемінде де
жіті бақылауда болды
7
.
Түркістан жерінде күрес жүргізу мүмкіндігі болмаған
Мұстафа Шоқай жолға шығуға шешім қабылдап, кезек-
кезегімен Баку, Тифлис, Батуми, Трабзон, Стамбул қалаларына
сапар
шекті.
Стамбул
басқыншылардың
қол
астында
болғандықтан өзін қауіпсіз сезіне алмаған М.Шоқай өзінің
достары бар Париж қаласына көшуге бел шешті. Өзінің
Еуропадағы қызметінде М.Шоқай екі ұйымға арқа сүйеді.
Бірінші ұйым - Түркістан Ұлттық одағы болатын, ол Түркістанда
құрылып, кейінірек Зеки Велиди Тоганның басшылығымен
Еуропаға көшкен. Оның мақсаты - Еуропадағы Түркістаннан
шыққан адамдардың басын біріктіру. Орыс демократтарынан
қарым-қатынасын үзіп, ол кеңестер езгісіндегі халықтар құрған
және поляк үкіметінің қолдауына ие болған «Прометейге»
қосылды. Осы оқиғалардан кейін бірден толықтай тәуелсіз
Түркістан құру идеясын қорғай бастады. Украина, Кавказ
және Түркістан халықтары өкілдерінің саяси қызметін
үйлестірген бұл ұйым Еуропада Кеңес Одағына қарсы шыққан
интеллигенцияның бірлігіне арқа сүйеді
8
.
Мұстафа Шоқай дүниетанымының негізгі желілері
7 Абдулвахап Кара. Түркістан жалыны – Мұстафа Шоқайдың өмірі мен
күресі. Стамбул: «Da», 2002. 309-327 б.
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
67
М.Шоқай түркі халықтарының саяси бірлігі көп дәрежеде
геосаяси жағдайларға байланысты деп есептеді. Қырымдағы
және Әзірбайжандағы түркі халықтары одағына қарағанда
неғұрлым берік одақ құру қажет болды. Оның пікірінше,
Қырым, Украина, Әзірбайжан және Кавказ халықтары жақын
достықта болды. Түркі халықтарының саяси бірлігі олардың
мемлекеттерінің
геосаяси
жағдайларымен
байланысты.
Сондықтан, М. Шоқай түркі халықтары арасындағы кез
келген жағдайларда мәдени ұйымдардың кез келген түрін құру
идеясын қорғады. Алайда, кезектескен оқиғалар М.Шоқайдың
көзқарасын ауыстыруға әкеп соқты – патшалық кезеңде ол
автономия құру идеясын қорғаса, кеңес кезеңінде – тәуелсіздік
идеясын қорғады. Бастапқы прагматикалық көзқарасты
қабылдау өзін-өзі жаңартуға және қажет болған жағдайда
көзқарасын ауыстыруға әкеп соғуы мүмкін еді.
Түркістанның геосаяси жағдайы түркі қоғамының бірлігін
талап етті. М. Шоқайдың идеалдарын ақтаған тарихи және
саяси өмір шындықтары орын алды. Алайда М. Шоқай мен осы
идеяларды қорғаған басқа да интеллигенция өкілдерінің негізгі
мақсаты болған бірлік кез келген басқа мемлекетке дұшпандық
көзқарасқа арқа сүйеген жоқ. Тарих үдерісінде, Түркістанның
тәуелсіздік алуды қалауына Ресей мен Қытай үкіметтері
лайықты құрметпен қарамады, бұл өңірде бейбітшілік пен
тұрақтылық бұзылды. Сондықтан жалғыз жол Түркістан
мен оны қоршаған мемлекеттер арасында бір-біріне қатысты
зорлық көрсету емес, мемлекеттердің өмір сүру құқығына
құрметпен қарау негізінде достық пейілдегі және сенімді
қарым-қатынас құру болып табылады. М.Шоқай осы идеяларды
қорғады. Оның Түркістанның бірлігіне сенімі нәсілдік немесе
шовинистік емес еді. Ол орыстарға қарсы шыққан жоқ,
керісінше, ол орыс демократтарымен кез келген тұғырларда
ынтымақтастыққа дайын болды.
Ол қандай да бір идеологияға ес-түссіз бой ұрған емес,
әйтсе де идеалист болатын. Ол көзқарастары патриотизм
негізінде дамыған бейбіт ұлтшыл болатын. Түркі дүниесі
бетбе-бет келген проблемалар алдында оның прагматизмі
негіз қалаушы болды, сонымен бірге, ол басына не күн туса да
идеологиялық ұстанымдардан алыс болатын. Ол өз өмірін елінің
7 Бұл да сонда, 189-290 б.
68
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
идеалдары мен гүлденуіне арнаған күрескердің үлгісі болды.
М.Шоқай өзінің негізгі ұстанымдарын нацистік лагерлерде
қорғады. Ол жаққа тұтқынға түскен түркі солдаттарына орасан
көмек көрсете отырып, көп адамның өмірін құтқарып қалды.
Ол орыстарға қарсы шайқасуға тиіс Түркістан легионын
басқарудан бас тартқаны үшін уланды деп ойлаймыз. Өз
ұстанымдары үшін ол өмірін қиды. М. Шоқай прагматикалық
оппортунизмді қабылдамады, ол әрқашан адамгершілік
көзқарастар мен идеалдарды өз өмірінен және жеке бас
пайдасынан жоғары қойды. Ол ең алдымен шынайы мұсылман
және патриот болды.
Мұстафа Шоқай адамдармен өте жақсы тіл табыса білді
және кез келген деңгейде сұхбаттаса алатын. Айналасында
адамдарды ол шыншылдығымен және табанды лығымен
таң қалдырды. Ол таңдаулылық көзқарасын қолдаған жоқ
және халыққа астамшылдықпен қарамайтын. Ол халықтан
шыққан қайраткер еді. Халық одан өзін көретін. Мұстафа
Шоқайдың жоғары әлеуметтік жауапкершілік сезіміне ие
өмірі өте мазмұнды әрі қайғылы болды. Және де медициналық
факультеттің орнына заң факультетін таңдауына әлеуметтік
жауапкершілік сезімі өте күшті әсер етті. Бұл таңдау сондай-ақ
интеллигент рефлексінің нәтижесі болатын. Интеллигенция
өкілдері қоғам қиын кезеңге тап болған кезде жол көрсететін
көшбасшылар міндеттерінен ешқашан тайқыған емес. Өмірін
өз еліне арнаған интеллигенттер өз идеалдары жолында өмір
сүреді. Ал Мұстафа Шоқайдың басты идеалы Түркістандағы
әлеуметтік және саяси тұрақтылықты нығайтатын бірлікке қол
жеткізу болатын. Мұстафа Шоқайдың өмірі – өз идеалдарына
сенетін интеллигент бола отырып, кез келген қиындықтарға
қалай қарсы тұрудың үлгісі.
Қазақ халқы М. Шоқайды мақтан тұтады, оның сіңірген
еңбегін жоғары бағаламау мүмкін емес. Дегенмен де,
Мұстафа Шоқай тек қазақ халқының ғана емес, барлық түркі
халықтарының көрнекті қайраткері. Түркі халықтарының
жүректерінен орын алған оның идеялары мен күресі қазіргі
заманғы барлық түркі әлемі қайраткерлері үшін үлгі болып,
оны өз өмірін қазақ халқы мен басқа да түркі халықтарының
бостандығына арнаған нағыз көрнекті тұлғаға айналдырады.
Оның жаны жәннатта болғай!
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
69
Каюм Кесиджимен сұхбат
Саяси ғылымдар докторы, профессор,
Еуропалық қазақтар Федерациясының төрағасы
(Мюнхен, Германия)
АЛАШ МҰРАТТАРЫН ЖАЛҒАСТЫРҒАН ҰРПАҚ
Каюм аға, Батыс Еуропаның қазақ диаспорасы туралы
айтып беріңізші.
Біз – шетелде тұратын қазақтар, Қытайдағы Шыңжаңнан,
яғни Шығыс Түркістаннан көшіп келген қазақтардың
балаларымыз. Мен Түркиядағы Стамбул университетінің
журналистика факультетін бітірдім, одан кейін 1980 жылдан
1995 жылға дейін «Азаттық» радиосында жұмыс істедім.
Сосын ғылымға бет бұрып, саясаттанудан диссертация қорғап,
бірнеше жыл Түркияның университеттерінде сабақ бердім,
Шетелдік ғылыми конферецияларға қатыстым – Еуропаның,
Американың
университеттерінде
баяндамалар
жасадым.
Менің негізгі тақырыбым – Орталық Азия мен Қазақстандағы
саяси, мәдени, экономикалық даму және осы салалардың
әсіресе Қазақстандағы өзгерулерін зерттеу. Бірнеше жыл
қоғамдық жұмыстармен айналыстым. Ал қазір Еуропалық
қазақтар Федерациясының төрағасының міндетін атқарамын
(www.eurokazak.net).
Біз Германияда Мюнхен қаласында ресми органдарда
тіркелдік, 2009 жылы Еуропаның қазақ қоғамдарының
Федерациясының орталығын ресми түрде құрдық. Біздің
Федерацияның негізгі мақсаты – шетелде тұратын қазақтар
арасындағы байланысты сақтау, жастарды қазақтардың
тарихымен, мәдениетімен, ұлттық дәстүрлерімен таныстыру,
жастардың ана тілін білуіне қолдау көрсету. Сонымен қатар,
түрлі іс-шаралар арқылы шетелдік қазақ жастарының назарын
тарихи Отаны – Қазақстанға назар аударту.
Біз жыл сайын еуропалық қазақтардың құрылтайын
өткіземіз. 2010 жылы Құрылтай Венада өтті. Бұл біз үшін маңызды
оқиға болды, себебі 2010 жылы Қазақстан Еуропадағы Қауіпсіздік
және Ынтымақтастық ұйымына төрағалық етті. ЕҰЫҰ-ның
штаб-пәтері Венада орналасқандықтан, біз де өзіміздің кезекті
құрылтайымызды сол қалада өткізуді жөн көрдік. Біздің бұл іс-
шарамыз сәтті өтті, біз үшін бұл екі бірдей қуаныш болды.
|


url: http://emirsaba.org/samri--azina-ltti-el-auat-ori.html?page=7#АЛАШ_МҰРАТТАРЫН_ЖАЛҒАСТЫРҒАН_ҰРПАҚ_Каюм_аға,_Батыс_Еуропаның_қазақ_диаспорасы_туралы_айтып_беріңізші.


url: http://emirsaba.org/samri--azina-ltti-el-auat-ori.html?page=7#Мұстафа_Шоқайдың_Түркістан_бірлігі_идеалының_негіздері:_Түркістанның_тарихи_геосаяси_жағдайы


title: «Самұрық – Қазына» ұлттық әл-ауқат қоры - бет 8

text:
70
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
Біз сонымен қатар, жастарды қазақ тарихына, мәдениетіне,
тіліне жақындастыру мақсатында екі рет қазақ диаспорасының
конференциясын өткіздік. Бірінші конференция 2009 жылы
сәуірде Мюнхенде өтті, біз Еуропадағы неміс тілді қазақ
жастарының интеграциясы мен бірегейлігі мәселелерін
талқыладық. Екінші конферецияны шведтік қала Вестороста
2009 жылы желтоқсанда өткіздік, мұнда да осы мәселелерді
қарастырдық. Екі конференцияға да Қазақстанның өкілдері
қатысты. Біріншісіне Қазақстан жастары Конгресінің атқарушы
директоры Нұрлан Сыдықов қатысты. Вестороста өткен екінші
конференцияға Қазақстанның Ұлыбританиядағы Төтенше
және Уәкілетті Елшісі Қайрат Әбусейітов қатысты. Сонымен
қатар, Еуразиялық ұлттық университетінің журналистика
факультетінің деканы, профессор, доктор Қайрат Сақ та болды.
Осылайша, мемлекеттік органдардан, университеттерден,
жастар ұйымдарынан Қазақстан өкілдерінің шетелдегі қазақ
жастарының ұлттық өзіндік санасын оятуға бағытталған іс-
шараларға қатысуы осы іс-шаралардың тиімділігін нығайтады.
Қазір жастар осындай қызық және пайдалы іс-шаралар
әрі қарай да болып тұрғанын қалайды. Қазіргі кезеңде
бұл іс-шараларды Еуропалық қазақтар Федерациясының
президиумы ұйымдастырып, өткізіп жатыр. Біз ағылшын
тілінің аббревиатурасынан алынған ФЕКА деп атайтын
Федерацияның құрамында қазір Германияның Кельн, Берлин,
Мюнхен қалаларының қазақ мәдени орталықтары, сондай-ақ
Голландияның, Францияның, Ұлыбританияның, Данияның,
Норвегияның, Швецияның, Австрияның және басқа елдердің
қалалары бар. Тұтастай алғанда, ФЕКА құрамына Еуропаның
елдерінің 10 қазақ мәдени орталықтарын біріктіреді.
Қазақтар Еуропаға қандай жолдармен келген?
Қазақтар Еуропаға екі топпен келген. Бірінші топ
Шыңжаңнан, яғни Шығыс Түркістаннан келгендер. Бұл топ
ұлттық-азаттық күрестен кейін 1930-1950 жылдары Үндістанда
болды. Олардың тарихы туралы айтпаймын. Олар біраз
уақыт Үндістанда және Пәкістанда тұрды. 1953 жылы жұмыс
іздеу барысында олар Түркияға көше бастады, ал Түркиядан
60-жылдары –Еуропа елдеріне көшуді бастады. Еуропаға көшу
60-жылдары басталып, 80-жылдарға дейін жалғасты және ол
әлі тоқтаған жоқ. Екінші топ 1930-жылдары аштық кезеңінде
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
71
Қазақстаннан Ауғанстанға, Иранға, ал сосын 80-жылдары
Түркияға, ал Түркия арқылы Еуропаға қоныстанды. Бұл топ
саны жағынан азырақ.
Сіз осы топтың қайсысына жатасыз?
Мен бірінші топқа жатамын. Менің ата-бабаларым Алтай
мен Баркөлден Шығыс Түркістанға Гансу және Шыңхай дүңген
жерлері арқылы, Тибет арқылы Үндістанға қоныс аударды.
Олар бір жағынан, қытай биліктерімен күресті, ал басқа
жағынан қатал табиғатпен күресіп, Гималай тауларынан және
Тибет тау жотасынан өтті, 40-жылдары Үндістан мен Пәкістанға
қиындықпен жетті. Бұл көші-қонды Елісхан Әліпұлы басқарды.
Мен өзім Пәкістанда туып, Түркияда өстім, ал қазір Германия
тұрып жатырмын.
Көшіп-қонушылардың басшысы Елісхан Әліпұлы туралы
айтып беріңізші...
Елісхан Әліпұлы Шығыс Түркістаннан Үндістанға бірінші
болып көшкен қазақтардың көшбасшысы болды. 1930-жылдары
ол көш басқара отырып, дүнген жерлерінен Үндістанға көшті.
1941 жылдың тамызында Үндістанда соның басқаруымен келген
3 мыңға жуық қазақтар болды. Сол кезеңде Ұлыбританияға
бағынатын
Үндістанның
билігі
оларды
лагерьлерге
Музафарабат атты жерге орналастырды. Бұл лагерьде 2 мыңға
жуық адам көмектің жоқтығынан, үйреншіксіз климаттың,
түрлі аурулардың әсерінен қайтыс болды. Нәтижесінде, Елісхан
Әліпұлы Үндістандағы британдық губернатордың қамқорлығы
арқасында Пәкістанның мұсылмандарымен байланыса отырып,
бұл лагерьден Пәкістанға ауысуға мүмкіндік тапты. Осылайша,
қалған қазақтар қиын жағдайлар мен аурулардан құтылды.
Бұл кезеңде Елісхан Әліпұлының жақын көмекшілерінің бірі
молда Ахметқали болған еді. Ол лагерьдің қиын жағдайларына
қарамастан,
ағартушылық
жұмыстарын
жалғастырып,
балаларды оқытты. Ахметқали молданың шәкірттерінің бірі –
бәріне танымал Халифа Алтай.
Ол адамның тағдыры қандай?
Ол Пәкістанда қайтыс болды. Оның жалғыз қызы болды, ол
70 асты, Стамбулда тұрады. Семейден шыққан Ахметқалидың
туыстары Қазақстанда да, Қытайда да бар. Оларды табуға
болады.
Сіз өз отбасыңыздың шежіресін жинайсыз ба?
72
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
Бізде мәліметтер жинап жүретін адамдар бар. Мен жеке
өзім мұнымен айналыспаймын, әйтсе де, әрине әркім өзінің
7 атасын білу керек, мен де білемін. Біз 70 жыл бойы көшіп-
қонып жүрдік, сол себепті шежіремен айналысуды жөн
көрмедік, өйткені бұл жекешеленуге алып келеді.
Шетелдің қазақ жастары өздерінің шежірелерін біле ме?
Аздап біледі, әрине. Біздің 7 атаға дейін құдаласпайтын
дәстүріміз бар ғой. Бұл дәстүр бізде сақталады.
Сіз Шығыс Түркістан туралы айттыңыз. Толығырақ
айтып беріңізші.
Шығыс
Түркістан
–
бұл
Қытайдағы
Синьцзян-
Ұйғыр автономиялық ауданы. Түркі әлемінде бұл ауданды
Шығыс Түркістан деп атайды, ал ресми атауы – Синьцзян.
1930-жылдары Шығыс Түркістанда сол кездегі Қытай билігінің
отарлаушы саясатына қарсы көтерілістер болды. Ұйғыр
Қожаниязов пен қазақ Әйімбет батыр бастауымен болған 1933
жылғы көтеріліс Шығыс Түркістанды Ислам Республикасы
құрумен аяқталды.
Нәтижесінде Қожаниязов Шығыс Түркістанның қытай
губернаторы Шыншысаймен келісіп, оның орынбасары болып,
Шығыс Түркістан Ислам Республикасын басқарудан бас тартты.
Кейбір ғалымдар бұл іс-әрекетін сатқындық деп есептеді.
Осылайша, Шығыс Түркістан Ислам Республикасының үкіметі
таралды. Сосын Шығыс Түркістан Республикасы 1944 жылы
Әлихан Төренің басқаруымен тағы да құрылды. Өз кезегінде
Кеңестер бұл Республиканы қолдап отырған.
Алаш қозғалысы туралы не білесіз?
Алаш Орда туралы жас кезімізден білімді адамдардан,
үлкендердің әңгімесінен білеміз. Бізге Міржақып Дулатов,
Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, Мағжан Жұмабаев,
Мұстафа Шоқайлардың есімдері белгілі. Олардың есімдерін біз
бала кезімізден білеміз. Алаш Орда рухы қазақтардың, әсіресе
шетелдік қазақтардың жүрегінде. Қазақстаннан тыс тұратын
қазақтардың көбісі сол баяғы кезден бері Міржақыптың «Оян,
қазақ» өлеңін біледі.
Көзіңді аш, оян қазақ, көтер басты!
Өткізбей қараңғыда бекер жасты.
Міржақып
өлеңдерін
жатқа
айтатын
адамдар
да
болған. Бұл өлеңдерді тыңдап, біз Алаш Орда рухымен
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
73
тәрбиелендік десек те болады. Ол кезде Қазақстанда Алаш орда
қайраткерлері туралы айтуға болмайтын, олардың кітаптары
басылмайтын, билік жағынан қарсылықтар болған. Осылай,
Алаш Орда қайраткерлерінің еңбектері шетелдік қазақтардың
қолында қалды, және біздің зиялы қауым осы еңбектерді
насихаттап, талқылаған. Бұл адамдардың қатарына Хасен
Оралтайды жатқызуға болады, ол ақырында Германияда қайтыс
болған. Дәулеткерей Тағыберлин «Азаттық» радиосында қазақ
редакциясын құрған болатын. Оны Мюнхенге әкеліп, жұмысқа
орналастырған Хасен Оралтай еді.
1950 жылдары «Түркі елі» журналы басылып жатты,
онда Алаш орда туралы мағлұматтар жарияланды. Мысалы,
Малекеш Қайбалдин Асан Қайғы деген лақап атпен жазған
болатын. Бұл журнал Мюнхенде 5 тілде шығатын – қазақша,
өзбекше, қырғызша, түрікше, тәжік тілінде.
Осылай, шетелдік қазақтар арасында Алаш Орда
қайраткерлерінің есімдері ұмытылмады. Қазақтар оларды есте
сақтаған және құрметтеген, оларды мақтан тұтқан. Меніңше,
олардың үлгісі қазір де қазақ диаспорасын рухтандырады. Алаш
қозғалысы туралы шет елдерде көп жазылатын және біз соның
барлығын оқитынбыз.
Шетелдік ғалымдар да Алаш орда туралы көп жазған.
Мысалы, Эдвард Аккорд, Александр Бенсон, Зенковский.
Шетелдік ғалымдар үлкен жұмыс атқарды. Алаш орда туралы
америкалық жазушы Эндерс те жазған болатын. Біздің
жерлестеріміз бен шетелдік ғалымдар еңбектері арқасында
біз Алаш Орда туралы біліп жатырмыз. Алаш орда көсемдері
туралы аңыздар да бар. Қазіргі таңда Қазақстанда Алаш орда
басшыларының еңбектері басылып жатыр, олардың есімдері
көшелерге берілуде. Олардың армандары орындалып келеді,
Қазақстан Еуропада үлкен мәртебеге ие болды, еуропалық
елдердің серіктесі болды. Әрине, біз білеміз, бұның бәрі қазіргі
елді басқарушылардың, ең алдымен – Президентіміздің
сіңірген еңбегі.
Шетелдік қазақ жастары Алаш қозғалысы туралы біле
ме?
Әрине, жастар Алаш орда туралы біледі, бірақ барлығы
жақсы біледі деуге болмайды. Біз бұл мәселелерді жастар
конференцияларында талқылап, Әлихан Бөкейханов сияқты
74
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
Алаш Орда қайраткерлері қазақ ұлтының бірігуіне үлес
қосқаны туралы айтамыз.
Өзіңіздің «Азаттық» радиосындағы атқарған қызметіңіз
туралы айтсаңыз...
Мен «Азаттық» радиосында 1980 жылдан 1995 жылдар
арасында жұмыс істедім. Менің соңғы қызметім - бітіруші
редактор. Біз халықаралық қатынастар туралы жаздық.
Тыңдармандарға әлемдегі саяси оқиғалар жайлы, ондағы
өзгерістер туралы айттық. Сол кезде мен ұлттық сұрақтар,
тілдің дамуы сұрақтары бойынша мақалалар жазып жаттым.
«Бас кеспек болса да, тіл кеспек жоқ» демей ма? Ол кезде
қазақ тілі жайлы, қазақ тілінің болашағы туралы көп айтылып
жатты. Мұндай мақалалар «Қазақ әдебиеті», «Жұлдыз»,
«Социалистік Қазақстан», «Мәдениет және тұрмыс» деген
газеттер мен журналдарда жарияланды. Мен Алаш Орда туралы
мағлұматтарды қазақшаға аударғандардың алғашқыларының
бірі болдым. Біз басқа тілдерден аударып, шетелдегі
қазақтардың өмірі туралы жаздық. Біз өзіміздің Отанымыз
естісін деп жұмыс істедік. Кейіннен Қазақстан тәуелсіз
мемлекет болды, сол кезде біз өз қызметіміздің біткенін ұғып,
«Азаттық» радиосынан кеттік.
Қазіргі кезде Сіз «Азаттық» радиосымен қызмет етесіз бе?
Жоқ, олармен ешбір байланыста емеспін. Қазір біздің
орнымызда Қазақстаннан азаматтары – сол кезде Қазақстанға
көшіп келгендердің балалары жұмыс істеп жатыр. Мен
Қазақстанға алғаш рет 1990 жылы шілдеде бардым, ол кезде
мен «Азаттық» радиосында қызметте едім. Ол кезде Қазақстан
Кеңес Одағының құрамында болатын. Бұл менің «Азаттықтың»
ресми қызметкері ретіндегі іс-сапарым еді. Мен ол жақтан
жақсы көзқараспен қайттым. Содан бері мен Қазақстанда жиі
болып жүрмін. Қазір менде қоғамдық жұмыс көбейіп кетті.
Бұрын біз басқа лагерьлерде болатынбыз, қазір біз біргеміз.
Айтыңызшы, Мұстафа Шоқай туралы Сізге не белгілі?
Мұстафа
Шоқай
шетелде
тұрғандықтан,
көптеген
шетелдік қазақтар ол туралы білетін. Ол Берлинде жерленген
болатын. Оның Парижде тұрғаны бізге белгілі, ол туралы
оның жерлестері, оқушылары көп айтататын. М.Шоқай
Түркістан идеясын ұсынғандықтан, ол туралы өзбектер,
түркімендер, қырғыздар, тәжіктер де көп жазған. Оны шетелде
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
75
құрметтейтін, ол туралы жақсы пікірде болған. Мұстафа
Шоқай – бұл жердегі Алаш Орданың ең танымал қайраткері.
Ол қауымға 1940 жылдардан бастап, оның қызметін оқып
біліп, мақалаларын жариялай бастаған сәттен белгілі бола
бастаған. Шоқай 1930 жылдан 1940 жылдар арасында Түркия
мен Еуропада тұрып, әрқашан жазу үстінде болатын. Ол «Жас
Түркістан» журналын шығарып, тарата бастаған. Шет елдердегі
қазақтардың көбісі осы журналды қолдаған еді. Сондықтан
Мұстафа Шоқай туралы қашан болсын жазылғандар, мүмкін,
кейбір ерекшеліктер болмаса, шетелдік қазақтарға жаңалық
болып есептелмеген.
Мұстафа Шоқай туралы барлық білімді адамдар білетін,
оның идеяларын білген. Әсіресе өзбектер – олар Мұстафа
Шоқайдың Түркістан туралы ойларын қызу қолдаған. Мен
шетелдегі өзбек диаспорасы туралы айтып жатырмын. Олар әлі
де осы идеяны қолдап келеді. М. Шоқай туралы оның шәкірттері
көп айтатын. Мысалы, Түркияда тұрған профессор Тахир
Шағатай. Ол Мұстафа Шоқай туралы көп еңбек жазған. Aхмет
Тоқтар есімді өзбек те М.Шоқай туралы көп жазған. Ол туралы
түрік тілінде де көп жазылған. Осылайша, М.Шоқай Түркістан
тақырыбын зерттеген ұйым арасында кең танымал болған.
М.Шоқай туралы көптеген ақпараттар мұрағаттарда сақталған.
Мысалы, «Жас Түркістан» журналын зерттеудегі неміс тіліндегі
материалдар Германия мұрағаттарында сақталған. Француз
тіліндегі материалдар да кездеседі. Мұстафа Шоқай туралы
жазғандардың көбісі, - баста айтылып кеткен Тахир Шағатайдың
шәкірттері, қайтыс болғаннан кейін оның атындағы қор
құрылған болатын. Бұл қорда М.Шоқайдың идеялары
баяндалған көптеген құжаттар сақталуда. Өткен жылы қор
жұмыскерлері Т.Шағатайдан қалған хаттар мен құжаттарды
Қазақстанға берген болатын.
Сіздің ойыңызша, Мұстафа Шоқайдың басты идеясы
неде болатын?
Шоқай идеясы – бір тудың астына қазақтар, өзбектер,
тәжіктер, түркімендер, қырғыздарды жинау болатын. Сонымен
қоса, сыртқы қысымға қарсылықтарға бар мүмкіндіктермен
қамтамасыз ету қарастырылған. Мұстафа Шоқайдың көздеген
ең негізгі идеясы оның демократияның жақтаушысы екендігі
еді. Басқа жағынан, ол барлық Түркістан халқын біріктіріп,
76
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
олардың ортақ мемлекетте ішкі дербестігін сақтап, ал басқа
елдерге біртұтас мемлекет ретінде қаралуын қалады. Осы
жолмен ұлттық мәдениет, тарих, салт-дәстүр, әдет-ғұрыптардың
сақталуын қамтамасыз етуге болушы еді. Ол бұл туралы,
әсіресе революция кезінде, ашық айтқан еді. Мүмкін, сол
кезде ол әсіресе қазақтарға керек болатын, олар М.Шоқайдың
үлкен Түркістан туралы идеясын қолдаған, себебі сол уақытта
Орта Азия халықтарының арасында қазақтар басым болатын.
Қазақтар сол кезде, шетелдік басылымдардан білуіміз бойынша,
батыстың құндылықтары мен дәстүрімен таныс болатын.
Олармен танысуы Шоқан Уәлиханов, Абай Құнанбаев, Ыбырай
Алтынсариндармен басталса, кейіннен оны Міржақып Дулатов,
Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсыновтар жалғастырды.
Мұстафа Шоқай Петербургтегі заң факультетін бітірген
болатын. Оны Түркістан автономиясын құрғандардың ішінде
ол жалғыз орыс тілінде білім алған қайраткер деп айтсақ
қателеспеген болар едім. Мысалы, адамзатқа Француз
революциясы ұсынған жаңа ұстанымдар (принцип) мен
идеяларды қазақтар бірінші болып қабылдады. Бұл туралы
Әлихан Бөкейхановтың мақалаларында оқуға болады. Ол былай
жазыпты: «….бауырластық, теңдік, еркіндік, ерік – адамзатқа
деген сый. Оны алғаш адамзатқа француз революцияшылары
сыйлады». Ә.Бөкейханов еңбектерінен біз сол кездің өзінде
қазақ жерінде демократиялық процесс құрылуына бай
тәжірибе жиналып жатқанын байқаймыз.
Сіз қалай ойлайсыз, қазіргі таңда Мұстафа Шоқайдың
еңбектерін оқып-білудің қажеті бар ма?
Әрине, бұл – қазіргі таңдағы маңызды сұрақтардың бірі.
Халықтың М.Шоқайды танып білуі үшін, оның еңбектерін
қайтадан басып, кең тарату керек. Қазіргі реалийлерге сай
келетін жерлерді белгілеп, ал қалғанын тарихи мұра ретінде
қалдырып, мұрағаттарда сақтау қажет. Керектісін алып,
керек емесін қалдыру қажет. Негізінен, егер оның еңбектерін
басылымнан шығарсақ, халық өзі керектігін таңдайды. Мұстафа
Шоқайдың еңбектерін халыққа жеткізу – өте маңызды іс.
Тарихшылар, ғалымдар мен зерттеушілер мұрағаттарда жұмыс
атқарып, оның еңбектерімен танысып, М.Шоқайдың идеяларын
оқырмандарға жеткізуі керек.
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
77
Сіз Алаш Орда белсенділерінің идеялары қазақ
диаспорасының сақталып қалуына көмектескенін айттыңыз.
Өз ойыңызды нақтылап айтып кетесіз бе?
Иә, олардың идеялары диаспораға көмектесті. Олар біздің
халқымыздың бірлігін сақтап қалуға, ұлттық рухымызды құруға
мүмкіндік берді. Міржақып Дулатов және басқа қайраткерлер
Шығыс Түркістанда және Қытайда болып, Алаш Орда
идеяларын таратты. Шығыс Түркістандағы көптеген ақындар
бұл идеяларды қабыл алды. Осы ақындар мен білімді адамдар
Алаш Орда идеяларын халыққа таратты. Алаш Орданың негізгі
идеясы – барлық қазақтарды біріктіріп, тәуелсіз елді құру.
Біз – Алаш Орда идеяларына енген адамдардың ұрпағымыз.
Олардың бар еңбектері Алаш Орда ықпалымен жазылған
болатын. Мысалы, біз жастайымыздан Мағжанның «Түркістан»
өлеңін білеміз.
Түркістан-екі дүние есігі гой.
Түркістан-ер түріктің бесігі ғой.
Тамаша Түркістандай жерде туған,
Тәңірдің бізге берген нәсібі ғой.
Немесе:
Көп түрік енші алысып тарасқандай,
Қазақта қара шаңырақ қалған жоқ қой.
Осы өлеңдерді балалық шағымызда жаттайтынбыз.
Біз оқимыз және кездесулер, конференцияларда біздің
жастарымызға талқылаймыз. Мен, мүмкіндік болып жатса,
жастарға арнап, осының бәрін түсінуге көмек ретінде, кітап
жазуды армандаймын.
Оспан батыр туралы айтсаңыз…
Оспан батыр – қазақ және жалпы түркі халықтарының
ұлт-азаттық қозғалыстарының батыры. Ол туралы оның туған
жерінде айтпаса да, оны ұлт батыры ретінде әлемде таниды.
Оспан батыр туралы орасан көп жазылған. Ол туралы алғаш
Түркияда тұратын қазақтар танытқан болатын. Қазір ол
туралы түріктер де, басқа халықтар да барлық түркітілдес
халықтардың ортақ ұлт-азаттық қозғалыстың батыры ретінде
таниды. Жыл сайын оған естелік ретінде семинарлар мен
басқа іс-шаралар өтіп жатады. Түркия қазақтары мен Шығыс
Түркістан қазақтары бірігіп, Оспан батыр атынан футбол
78
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
турнирлерін өткізеді. Оспан батыр туралы, оның идеялары мен
ерліктері туралы 70-жылдары жаза бастады. Оспан батыр –
тек қазақ жұртына ғана емес, барша түркі халықтарына, бар
әлемге танымал қайраткер. Ол туралы шетелдік ғалымдар да
жазған болатын, зерттеушілердің көбісі Түркияда басылған
өз еңбектеріндегі жұмыстарды Түркияға көшіп келген
ақсақалдардың әңгіме-хикаяларынан алған болатын.
Соғыс кезінде құрылған Түркістан легионы сарбаздары
туралы айта аласыз ба? Олар соғыстан кейін немен
айналысты? Олардың ұрпақтары қалды ма?
Мен ол адамдардың ішінде кейбіреулерін танитынмын.
Мысалы, Абдолла Дусифұлы Екінші дүниежүзілік соғыста
тұтқынға түскен болатын, тірі қалып, кейінгі жылдары
«Азаттық» радиосында жұмыс істеді. Мен онымен бірге істедім.
Ол Шығыс Қазақстан облысындағы Қатон-Қарағай ауданынан
болатын. Оның әкесі қайтыс болған кезде, ол жерлеу рәсіміне
бара алмады, бұл Кеңес Одағы кезінде болатын, өкініштен
тіпті ауырып қалған еді. Абдолла Мұстафа Шоқай артынан
ергендердің бірі, оның жақтасы болған. А.Дусифұлынан Аттила
есімді ұлы қалған, бірақ оның қайда екенін мен білмеймін.
«Азаттық»
радиосының
түркімендік
басылымында
Ташмұрат есімді кісі болатын. Ол соғыс кезінде тұтқынға
түскен болатын, кейін саяси іспен айналысты. Түркиядағы
Түрік комитетінде маңызды орында қызмет етті. «Азаттық»
радиосында Төлеміш Якубұлы есімді қырғыз редакциясының
бас редакторы жұмыс істеді, ол да соғыс кезінді тұтқынға
түскен болатын. Ол қазақша сөйлейтін, қазақша әндер
айтатын, қазақтармен араласатын және өз ұлына Мағжан деп
ат берген. Бұл адам да соғыс кезінде немістерге тұтқынға түскен
қазақтармен, Дәулеткерей Тағыберлинмен дос болған. Ол
қазақ тілін, әдебиетін, тарихын жақсы білетін. Д.Тағыберлин
«Азаттық» радиосындағы қазақша басылымның негізін қалаған
алғашқы қазақ редакторы болатын. Оған дейін «Азаттық»
радиосында өзбек, қазақ, ұйғыр, түркімен бағдарламалары
ортақ есіммен – «Түркістан» деп өтетін. Дәулеткерей
қазақтарды бөліп, қазақ редакциясын құрды. Ол нағыз патриот
болатын, өз халқын сүйген еді. Мен онымен таныс болмадым,
өзім «Азаттық» радиосына жұмысқа тұрған кезде, ол кісі
зейнетке шыққан болатын. Ол 1987 жылы АҚШ-да дүние салды.
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
79
Жерлестер оны осы жерде, Мюнхендегі мұсылман зиратына
жерледі. Дәулеткерей өз уақытында «Азаттық» радиосына
Хасен Оралтайды орналастырып, оның шығармашылығына
өз әсерін тигізді, олар өте жақын достар болатын. (Алланың
мейірімі жауып, жатқан жері жәннәтта болсын).
Тағы Қарыс Қанатбай – тау инженері болатын. Ол
Қазақстанда жоғарғы білім алып, соғыс кезінде немістерге
тұтқынға түсіпті. М.Шоқайға аса жақын адамдардың бірі
болатын. Егер Мұстафа Шоқай ерте қайтыс болмаса, осы
адамды өз мұрагері етіп қалдырып кетуі мүмкін еді. Қ.Қанатбай
1950 жылдары Түркияның және Түркістанның ұлт-азаттық
комитетін құрған болатын. Ол комитетте жұмыс істейтіндердің
барлығының – Д.Тағыберлин, Абдолла Дусиф, Германияда
жерленген басқа да Қазақстан, Қырғызстан азаматтарының
– тұтқынға түскендердің барлығының басшысы болатын. Ол
туралы кезінде Қазақстанда шыққан «Үлкен Түркістанның
құлауы» атты кітапта жазылған болатын, критикалық кітап.
Әрине, олар нағыз қазақ мемлекетін құрғысы келді,
қазақтарға тәуелсіздік алып, өз еліне еркіндік бергісі келетін,
сол үшін күресті. Қазіргі таңда олардың армандары орындалды,
тіпті олар армандағаннан да жоғары шамада. Қазақстан
ЕҚЫҰ-ға төрағалық етті, Еуропада үлкен құрметке ие болды.
Мүмкін, егер де олар тірі болса, қуаныштан жылар ма еді. Бұл
адамдар қазақ диаспорасының ұлттық дәстүрлері, ұлттық
рухы сақталып қалу үшін көп еңбек атқарды. Олардың еңбегі,
сіңірген қызметі ұмытылмауы тиіс. Қарыс Қанатбайдың
құлпытасында – «Ұмытпаймыз» (Unvergessen) деп жазылған.
Бұл адамның сіңірген еңбегі өте зор. 1950 жылдары ол
«Түркістан» журналын шығарып, Қазақстан тәуелсіздігі үшін
күресті. Ол кезде Шығыс Түркістаннан қазақтар Үндістан мен
Пәкістанға көшіп барды. Ол сол қазақтармен байланыс ұстады.
Өз журналында ол Оспан батырдың атылғанын жазып, бүкіл
әлемге жәрия етті. Тағы осы жерге көшіп келген қазақтардың
жағдайы жайлы жазды. Әрине, біз, шетелдегі қазақтар, бұл
адамдарды ешқашан ұмытпаймыз.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/samri--azina-ltti-el-auat-ori.html?page=8#Көшіп-қонушылардың_басшысы_Елісхан_Әліпұлы_туралы_айтып_беріңізші...


url: http://emirsaba.org/samri--azina-ltti-el-auat-ori.html?page=8#Қазіргі_кезде_Сіз_«Азаттық»_радиосымен_қызмет_етесіз_бе


url: http://emirsaba.org/samri--azina-ltti-el-auat-ori.html?page=8#Сіздің_ойыңызша,_Мұстафа_Шоқайдың_басты_идеясы_неде_болатын


url: http://emirsaba.org/samri--azina-ltti-el-auat-ori.html?page=8#Сіз_қалай_ойлайсыз,_қазіргі_таңда_Мұстафа_Шоқайдың_еңбектерін_оқып-білудің_қажеті_бар_ма


url: http://emirsaba.org/samri--azina-ltti-el-auat-ori.html?page=8#Сіз_өз_отбасыңыздың_шежіресін_жинайсыз_ба__72__СӨНБЕСІН_ОТ_АЛАУЫ


url: http://emirsaba.org/samri--azina-ltti-el-auat-ori.html?page=8#Сіз_Шығыс_Түркістан_туралы_айттыңыз._Толығырақ_айтып_беріңізші.


url: http://emirsaba.org/samri--azina-ltti-el-auat-ori.html?page=8#Соғыс_кезінде_құрылған_Түркістан_легионы_сарбаздары_туралы_айта_аласыз_ба_Олар_соғыстан_кейін_немен_айналысты_Олардың_ұрпақтары_қалды_ма


url: http://emirsaba.org/samri--azina-ltti-el-auat-ori.html?page=8#СӨНБЕСІН_ОТ_АЛАУЫ_77_Сіз_Алаш_Орда_белсенділерінің_идеялары_қазақ_диаспорасының_сақталып_қалуына_көмектескенін_айттыңыз.


url: http://emirsaba.org/samri--azina-ltti-el-auat-ori.html?page=8#Шетелдің_қазақ_жастары_өздерінің_шежірелерін_біле_ме