url: http://emirsaba.org/saba-tairibi.html?page=59#ІІ._Оқушылардың_үй_тапсырмасын_қалай_меңгергендерін_тексеру.

title: IV. Бағалау - Сабақ тақырыбы: §

text:
IV. Бағалау.
11-сынып.
Сабақ тақырыбы: §7.3. Бор постулаттары.
Сабақ мақсаты:
Оқушыларға Бор постулаттары туралы түсінік беру.
Оқушыларды өз бетімен ғылыми ой қорытындыларын жасай білуге жетелеу.
Жауапкершілікке, тиянақтылыққа, еңбекқорлыққа тәрбиелеу. Ғылыми дүниетанымын қалыптастыру.
Сабақ түрі: аралас
Сабақ әдісі: баяндау, сұрақ-жауап
Құрал-жабдықтар: компьютер, видеопроектор, слайдтар.
Сабақ барысы:
І. Ұйымдастыру кезеңі.
ІІ. Оқушылардың үй тапсырмасын қалай меңгергендерін тексеру.
Қандай тәжірибелер атом құрылымының күрделі екенін көрсетед?
Сызықтық спектр деген не?
Сутегі спектрінде қандай сериялар бар?
Томсон үлгісін сипаттаңдар.
Резерфорд тәжірибесін сипаттап, түсінідіріп беріңдер.
Атомның ядролық үлгісін сипаттаңдар.
ІІІ. Жаңа сабақ.
Бордың бірінші постулаты.
Атомда электрондар қозғалатын стационар орбиталар бар. Стационар орбитадағы электрондар сәуле шығармайды.
Бордың екінші постулаты.
Электрон энергиясы Еn стационар орбитадан энергиясы Еm стационар орбитаға ауысқанда, энергия кванты жұтылады не шығарылады. Ол энергия мына түрде анықталады:
hν=En-Em
Энергетикалық диаграмма
Атомның әрбір энергиясының мәніне сәйкес күйі горизонталь сызықпен бейнеленеді, бұл сызықты энергетикалық деңгей деп атайды.
Атомның энергиясы ең аз күйін негізгі күй, басқалары қозған күйлер деп аталады.
ІV. Пысықтау.
Бор постулаттарын айтып беріңдер.
Атомның қандай күйлерін стационар деп атайды?
Энергетикалық диаграмма деген не?
Стационар күйлердің қайсысы негізгі деп аталады? Неге?
Достарыңызбен бөлісу: |


title: IV. Бағалау - Сабақ тақырыбы: §


title: VI. Қорытындылау - Сабақ тақырыбы: §

text:
VI. Қорытындылау. VII.Бағалау. VШ. Үйге тапсырма: §1.4. §1.5. Векторлық диаграммалар тәсілі. Гармоникалық тербелістердің графиктері. №2, №3, №4.
11-сынып. Сабақ тақырыбы:§1.6. Еріксіз тербелістер. Автотербелістер.
Сабақ мақсаты: Электромагниттік тербелістер ұғымын қалыптастыруды жалғастыру, еріксіз тербелістер, автотербелмелі жүйе, оның негізгі элементтері, автотербелістер туралы түсінік беру.
Оқушыларды өз бетімен ғылыми ой қорытындыларын жасай білуге жетелеу.
Жауапкершілікке, тиянақтылыққа, еңбекқорлыққа тәрбиелеу. Ғылыми дүниетанымын қалыптастыру.
Сабақ түрі:аралас
Сабақ әдісі: баяндау, сұрақ-жауап
Құрал-жабдықтар:компьютер, видеопроектор, слайдтар.
Сабақ барысы: І. Ұйымдастыру кезеңі. ІІ. Оқушылардың үй тапсырмасын қалай меңгергендерін тексеру. Векторлық диаграммалар тәсілі туралы айтып беріңдер.
Векторлық диаграммалар тәсілімен бастапқы фазаны қалай анықтауға болады?
Тербеліс амплитудасы мен бастапқы фазаны бастапқы шарттар арқылы өрнектеңдер.
Бастапқы фаза π/2 деп алып, идеал тербелмелі контур үшін зарядтың және ток күшінің уақытқа тәуелділік теңдеуін жазыңдар.
ІІІ. Жаңа сабақ. Автотербелістер – сыртқы периодты күштердің әсерінсіз-ақ жүйеде жүретін өшпейтін тербелістер.
Кез келген автотербелмелі жүйе мынадай бөліктерден тұрады: энергия көзі, тербелмелі бөлік, клапан.
Транзисторлы генератордың жұмыс істеу принципін түсіндіретін сызба:
IV. Пысықтау. Нақты тербелмелі контурдағы тербелістер неліктен өшеді?
Қандай тербелістер еріксіз деп аталады?
Автотербелістердің еріксіз тербелістерден айырмашылығы неде?
Автотербелмелі жүйе қандай негізгі элементтерден тұрады?


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi.html?page=5#ІІ._Оқушылардың_үй_тапсырмасын_қалай_меңгергендерін_тексеру.

title: VI. Қорытындылау - Сабақ тақырыбы: §


title: V. Үйге тапсырма - Сабақ тақырыбы: §

text:
V. Үйге тапсырма: §7.3. Бор постулаттары.
VІ. Қорытындылау. Бағалау.
11-сынып.
Сабақ тақырыбы: §7.4.Сутегі тектес атом үшін Бор теориясы.
Сабақ мақсаты:
Оқушыларға сутегі тектес атом, Бор радиусы, атом энергиясы мәндері
туралы түсінік беру.
Оқушыларды өз бетімен ғылыми ой қорытындыларын жасай білуге жетелеу.
Жауапкершілікке, тиянақтылыққа, еңбекқорлыққа тәрбиелеу. Ғылыми дүниетанымын қалыптастыру.
Сабақ түрі: аралас
Сабақ әдісі: баяндау, сұрақ-жауап
Құрал-жабдықтар: компьютер, видеопроектор, слайдтар.
Сабақ барысы:
І. Ұйымдастыру кезеңі.
ІІ. Оқушылардың үй тапсырмасын қалай меңгергендерін тексеру.
І
marυ=nћ
n=1,2,3,...
Егер Z=1 болса, бұл сутегі атомы, егер
Z>1болса, бұл сутегі тектес атом, яғни ион.
ІІ. Жаңа сабақ.
Егер n=1, Z=1, сутегі атомындағы электронның бірінші стационар орбитасының радиусын анықтаймыз. Ол Бор радиусы деп аталады.
Сутегі атомы үшін z=1, сонда оның энергиясы:
Бордың екінші постулатынан сәуле шығару жиілігін анықтайық:
ІV.Есептер шығару. №7.4.1, №7.4.2, №7.4.3.
V. Үйге тапсырма: : §7.4.Сутегі тектес атом үшін Бор теориясы. №7.4.4, №7.4.5.
VІ. Қорытындылау. Бағалау.
11-сынып.
Сабақ тақырыбы: §7.5. Франк-Герц тәжірибесі.
Сабақ мақсаты:
Оқушыларға атомның дискретті энергетикалық деңгейлерінің бар екендігін дәлелдейтін Франк-Герц тәжірибесі туралы түсінік беру.
Оқушыларды өз бетімен ғылыми ой қорытындыларын жасай білуге жетелеу.
Жауапкершілікке, тиянақтылыққа, еңбекқорлыққа тәрбиелеу. Ғылыми дүниетанымын қалыптастыру.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi.html?page=60#ІІ._Оқушылардың_үй_тапсырмасын_қалай_меңгергендерін_тексеру.

title: V. Үйге тапсырма - Сабақ тақырыбы: §


title:
Сабақ түрі: аралас
Сабақ әдісі

text:
Сабақ түрі:аралас Сабақ әдісі: баяндау, сұрақ-жауап
Құрал-жабдықтар: компьютер, видеопроектор, слайдтар.
Сабақ барысы: І. Ұйымдастыру кезеңі. ІІ. Оқушылардың үй тапсырмасын қалай меңгергендерін тексеру. Стационар орбита үшін қандай шарт орындалады?
Бор теориясы атомдық газдардың сызықтық спектрлерін қалай түсіндіреді?
Есептердің шығарылуын тексеру.
ІІІ. Жаңа сабақ. Франк-Герц тәжірибесі:
К-катод
Т-тор
А-анод
Анодтық токтың катод пен тордың арасындағы кернеуге тәуелділігі: U<4,9 В болғанда, түтікте ешқанадй сәулелену байқалмады.
Ал кернеу U1=4,9 В жеткеннен бастап түтіктегі сынап буы жиілігі 1,2·1015 Гц ультракүлгін жарық шығара бастайды.
U2=9,8 В-қе жеткенде анодтық ток күрт кемиді.
U- катод пен тордың арасындағы үдетуші потенциалдар айырымы
Франк-Герц тәжірибесінде атомдардың дискеретті энергетикалық деңгейлері бар екені тікелей байқалады.
ІV. Пысықтау.
Франк-Герц тәжірибесі нені дәлелдейді?
Франк- Герц тәжірибесінде қандай тәуелділік зерттеледі?
Тәжірибе нәтижелерін қалай түсіндіруге болады?
V. Үйге тапсырма: §7.5. Франк-Герц тәжірибесі.
VІ. Қорытындылау. Бағалау.
11-сынып. Сабақ тақырыбы: §7.6. Де Бройль толқындары.
Сабақ мақсаты: Оқушыларға де Бройль толқындары, де Бройль толқын ұзындығы, де Бройль толқынының классикалық толқыннан қандай айырмашылығы бар екені туралы түсінік беру.
Оқушыларды өз бетімен ғылыми ой қорытындыларын жасай білуге жетелеу.
Жауапкершілікке, тиянақтылыққа, еңбекқорлыққа тәрбиелеу. Ғылыми дүниетанымын қалыптастыру.


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi.html?page=61#U-_катод_пен_тордың_арасындағы_үдетуші_потенциалдар_айырымы

title:
Сабақ түрі: аралас
Сабақ әдісі


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi.html?page=61#ІІІ._Жаңа_сабақ._Франк-Герц_тәжірибесі:__К-катод_Т-тор_А-анод__Анодтық_токтың_катод_пен_тордың_арасындағы_кернеуге_тәуелділігі

title:
Сабақ түрі: аралас
Сабақ әдісі


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi.html?page=61#ІІ._Оқушылардың_үй_тапсырмасын_қалай_меңгергендерін_тексеру.

title:
Сабақ түрі: аралас
Сабақ әдісі


title:
Сабақ түрі: аралас
Сабақ әдісі

text:
Сабақ түрі:аралас Сабақ әдісі: баяндау, сұрақ-жауап
Құрал-жабдықтар: компьютер, видеопроектор, слайдтар.
Сабақ барысы: І. Ұйымдастыру кезеңі. ІІ. Оқушылардың үй тапсырмасын қалай меңгергендерін тексеру.
Франк-Герц тәжірибесі нені дәлелдейді?
Франк- Герц тәжірибесінде қандай тәуелділік зерттеледі?
Тәжірибе нәтижелерін қалай түсіндіруге болады?
ІІІ. Жаңа сабақ. Де Бройль 1924 жылы толқындық-бөлшектік дуализм фотонмен қатар басқа да барлық микробөлшектерге тән деген гипотеза айтты.
Де Бройль гипотезасы бойынша кез келген қозғалыстағы бөлшек, мысалы, электрон толқындық қасиетке ие.
-толқындық вектор. .
Ендеше
Осы өрнекпен анықталатын толқын де Бройль толқыны деп аталады.
ІV.Есептер шығару. №7.6.1, №7.6.2, №7.6.3. V. Пысықтау.
Де Бройль толқын ұзындығы неге тең?
Бөлшектердің толқындық қасиеттері қалай анықталады?
Жеке электронның қасиеттері қандай тәжірибеде бақыланады?
Де Бройль толқындарының «классикалық толқыннан» қандай айырмашылығы бар?
V. Үйге тапсырма: §7.6. Де Бройль толқындары. №7.6.4, №7.6.5.
VІ. Қорытындылау. Бағалау.
11-сынып. Сабақ тақырыбы: §7.7. §7..8. Анықталмағандық қатыстары. Толқындық функция.
Сабақ мақсаты:
Оқушыларға түйіндес шамалар, Гейзенбергтің анықталмағандық қатынасы, энергия мен уақыттың анықталмағандық қатынасы, толқындық функцияның физикалық мағынасы туралы түсінік қалыптастыру.
Оқушыларды өз бетімен ғылыми ой қорытындыларын жасай білуге жетелеу.
Жауапкершілікке, тиянақтылыққа, еңбекқорлыққа тәрбиелеу. Ғылыми дүниетанымын қалыптастыру.


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi.html?page=62#ІІ._Оқушылардың_үй_тапсырмасын_қалай_меңгергендерін_тексеру.

title:
Сабақ түрі: аралас
Сабақ әдісі


title:
Сабақ түрі: аралас
Сабақ әдісі

text:
Сабақ түрі: аралас
Сабақ әдісі: баяндау, сұрақ-жауап
Құрал-жабдықтар: компьютер, видеопроектор , слайдтар
Сабақ барысы:
І. Ұйымдастыру кезеңі.
ІІ.Оқушылардың үй тапсырмасын қалай меңгергендерін тексеру.
Де Бройль толқын ұзындығы неге тең?
Бөлшектердің толқындық қасиеттері қалай анықталады?
Жеке электронның қасиеттері қандай тәжірибеде бақыланады?
Де Бройль толқындарының «классикалық толқыннан» қандай айырмашылығы бар?
Есептердің шығарылуын тексеру.
ІІІ. Жаңа сабақ.
Бірінің мәнінің анықталмағандығы екіншісін өлшеу дәлдігіне тәуелді шамалар жұбын түйіндес шамалар деп атайды.
1927 жылы Гейзенберг анықталмағандық принципін тұжырымдады:
Координатаның анықталмағандығы мен оған сәйкес импульс проекциясының анықталмағандығының көбейтіндісі h шаманың мәнінен кіші болуы мүмкін емес.
Анықталмағандық қатынастары:
энергия мен уақыт түйіндес шамалар.
Толқындық функция координата мен уақыттың комплекстік функциясы.
Кванттық меаниканың ең маңызды ерекшелігі –микробөлшектің күйін ықтималдылық тұрғысынан сипаттау.
Толқындық функцияның модулінің квадарты берілген уақыт мезетіндегі бөлшектің кеңістіктің элементар dV аумағында болу ықтиммалдылығын анықтайды:
толқындық функцияны нормалау шарты.
ІV.Есептер шығару. №7.7.1, №7.7.2.
V. Үйге тапсырма: §7.7. §7..8. Анықталмағандық қатыстары. Толқындық функция.
№7.7.4, №7.7.3.
VІ. Қорытындылау. Бағалау.
11-сынып.
Сабақ тақырыбы: §7.9. Лазер.
Сабақ мақсаты:
Оқушыларға лазер, рубинді лазердің жұмыс принципімен, гелий-неонды лазердің жұмыс істеу принципімен, лазер сәулелерінің негізгі ерекшеліктері туралы түсінік қалыптастыру.
Оқушыларды өз бетімен ғылыми ой қорытындыларын жасай білуге жетелеу.
Жауапкершілікке, тиянақтылыққа, еңбекқорлыққа тәрбиелеу. Ғылыми дүниетанымын қалыптастыру.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi.html?page=63#ІІ.Оқушылардың_үй_тапсырмасын_қалай_меңгергендерін_тексеру.

title:
Сабақ түрі: аралас
Сабақ әдісі


title:
Сабақ түрі: аралас
Сабақ әдісі

text:
Сабақ түрі:аралас Сабақ әдісі: баяндау, сұрақ-жауап
Құрал-жабдықтар: компьютер, видеопроектор , слайдтар
Сабақ барысы: І. Ұйымдастыру кезеңі. ІІ.Оқушылардың үй тапсырмасын қалай меңгергендерін тексеру.
Энергия мен уақыттың анықталмағандық қатынасын тұжырымдаңдар.
Кванттық механиканың негізгі идеясы қанадй?
Толқындық функция деген не?
Толқындық функцияның физикалық мағнасын түсіндір.
Есептердің шығарылуын түсіндір.
ІІІ. Жаңа сабақ. 1953 жыл. Н.Г. Басов пен Прохоров, Таунс пен Вебер сантиметрлік диамазондағы электромагниттік толқындарды күшейту үшін еріксіз сәулеленуді ұсынды.
Лазер алғаш рет 1960 ж. АҚШ-та іске қосылды. (
“Лазер” –еріксіз сәуле шығару.
Еріксіз сәуле шығару – түскен сәуленің әсерінен қозған атомдардың сәуле шығаруы.
Ерекшелігі – еріксіз сәуле шығару кезінде пайда болатын жарық толқынының жиілігі, фазасы, поляризациясы атомға түсетін толқындікімен дәлме-дәл болады.
Лазерлік сәулеленудің негізгі ерекшеліктері:
Жоғары дәрежедегі когеренттілік;
Монохроматты;
Шоқтың қатаң бағытталуы;
Сәулелердің аса қуаттылығы.
Үш деңгейлі жүйе
Рубин лазерінің құрылысы 1-рубиннен жасалған цилиндр
2-шам
3-4 айналар, біреуі жарықты толығымен шағылдырады, біреуі жартылай шағылдырып, жартылай жұтады.
Гелиий-неонды лазердің жұмыс істеу принципі
ІV.Пысықтау.
Лазер деген не?
Энергия деңгейлерінің инверсиялқы қоныстануы деп нені айтады?
Рубинді лазердің жұмыс істеу принципін түсіндіріңдер.


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi.html?page=64#Гелиий-неонды_лазердің_жұмыс_істеу_принципі__ІV.Пысықтау.

title:
Сабақ түрі: аралас
Сабақ әдісі


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi.html?page=64#ІІ.Оқушылардың_үй_тапсырмасын_қалай_меңгергендерін_тексеру.

title:
Сабақ түрі: аралас
Сабақ әдісі


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi.html?page=64#Лазерлік_сәулеленудің_негізгі_ерекшеліктері

title:
Сабақ түрі: аралас
Сабақ әдісі


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi.html?page=64#Үш_деңгейлі_жүйе____Рубин_лазерінің_құрылысы

title:
Сабақ түрі: аралас
Сабақ әдісі


title: V. Үйге тапсырма - Сабақ тақырыбы: §

text:
V. Үйге тапсырма: §7.9. Лазер.
VІ. Қорытындылау. Бағалау.
11-сынып. Сабақ тақырыбы: §7.10. Сызықтық емес оптика.
Сабақ мақсаты:
Оқушыларға сызықтық оптика ерекшеліктерітуралы түсінік беру.
Оқушыларды өз бетімен ғылыми ой қорытындыларын жасай білуге жетелеу.
Жауапкершілікке, тиянақтылыққа, еңбекқорлыққа тәрбиелеу. Ғылыми дүниетанымын қалыптастыру.
Сабақ түрі: аралас
Сабақ әдісі: баяндау, сұрақ-жауап
Құрал-жабдықтар: компьютер, видеопроектор , слайдтар
Сабақ барысы: І. Ұйымдастыру кезеңі. ІІ.Оқушылардың үй тапсырмасын қалай меңгергендерін тексеру.
Лазер деген не?
Атомдардың өз бетімен және еріксіз сәулеленуі туралы айтып беріңдер.
Энергия деңгейлерінің инверсиялық қоныстануы деп нені айтады?
Рубинді лазердің жұмыс істеу принципін түсіндіріңдер.
Лазер сәулелерінің негізгі ерекшеліктері қандай?
ІІІ. Жаңа сабақ. Сызықтық оптика құбылыстары туралы түсінік беру. Жарықтың сызықтық емес шағылуы.
Жарық сәулесінің өздігінен фокустануы.
Көп фотонды процестер.
V. Пысықтау.
Сызықтық оптика деген не?
Сызықтық емес оптика құбылыстарының ерекшеліктері неде?
Сызықтық емес оптика құбылыстарына мысал келтіріңдер.
Көпфотонды процесс жайлы не білесіңдер?
V. Үйге тапсырма: §7.10. Сызықтық емес оптика.
VІ. Қорытындылау.VІІ. Бағала
11-сынып «Атомдық физика» тарауы бойынша есептер шығару. Мақсаты: Оқушылардың «Атомдық физика» тарауында алған теориялық білімдерін есеп шығаруда қолдана білу дағдыларын қалыптастыру.


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi.html?page=65#ІІІ._Жаңа_сабақ._Сызықтық_оптика_құбылыстары_туралы_түсінік_беру.

title: V. Үйге тапсырма - Сабақ тақырыбы: §


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi.html?page=65#ІІ.Оқушылардың_үй_тапсырмасын_қалай_меңгергендерін_тексеру.

title: V. Үйге тапсырма - Сабақ тақырыбы: §


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi.html?page=66#7.1.30._10_3_К_температурадағы_сутегі_атомының_де_Бройль_толқын_ұзындығын_анықтаңдар._№7.1.39.

title: Сабақ түрі - Сабақ тақырыбы: §

text:
Сабақ түрі: есептер шығару
Сабақ барысы:
І. Ұйымдастыру кезеңі.
ІІ. Тарау бойынша алған негізгі түсініктер мен формулаларды еске түсіру.
ІІІ. Есептер шығару.
№7.1.5.
Сутегі атомының ядросын екінші Бор орбитасы бойымен айнала қозғалған электронның айналу жиілігін анықтаңдар.
№7.1.6.
Сутегі атомының бірінші орбитасындағы электронның потенциалдық, кинетикалық және толық энергиясын табыңдар.
№7.1.20.
Төртінші орбитадан екінші орбитаға ауысқандағы сутегі атомы шығаратын сәуленің толқын ұзындығын анықтау керек.
№7.1.29.
Сутегі атомының бірінші Бор орбитасындағы электронның де Бройль толқын ұзыныдығын табыңдар.
№7.1.30.
103 К температурадағы сутегі атомының де Бройль толқын ұзындығын анықтаңдар.
№7.1.39.
Лазер 100 Вт қуатты тұтына отырып, толқын ұзындығы 600 нм жарық шығарады. Егер лазердің ПӘК-і 0,1 % болса, ол бір секундта қанша квант шығарады?
IV.Қорытындылау.
V. Бағалау.
VІ. Үйге тапсырма: №7.1.4, №7.1.4, №7.1.24, №7.1.31.
11-сынып.
Сабақ тақырыбы: §8.1. Атом ядросы. §8.2 §8.3. Ядроның нуклондық моделі. Ядродағы нуклондардың байланыс энергиясы.
Сабақ мақсаты:
Оқушыларға атом ядросының заряды, атом ядросының массасы, ядролық физикадағы өлшем бірліктер,атом ядросының пішіні мен өлшемі туралы түсінік беру.
Оқушыларды өз бетімен ғылыми ой қорытындыларын жасай білуге жетелеу.
Жауапкершілікке, тиянақтылыққа, еңбекқорлыққа тәрбиелеу. Ғылыми дүниетанымын қалыптастыру.
Сабақ түрі: аралас
Сабақ әдісі: баяндау, сұрақ-жауап
Құрал-жабдықтар: компьютер, видеопроектор, видеокассеталар, слайдтар.
Сабақ барысы:
І. Ұйымдастыру кезеңі.
ІІ. Өткен тарауды қорытындылау.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сабақ түрі - Сабақ тақырыбы: §


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi.html?page=66#ІІІ._Есептер_шығару._№7.1.5._Сутегі_атомының_ядросын_екінші_Бор_орбитасы_бойымен_айнала_қозғалған_электронның_айналу_жиілігін_анықтаңдар._№7.1.6.

title: Сабақ түрі - Сабақ тақырыбы: §


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi.html?page=66#І._Ұйымдастыру_кезеңі._ІІ._Өткен_тарауды_қорытындылау.

title: Сабақ түрі - Сабақ тақырыбы: §


title: ІІІ. Жаңа сабақ - Сабақ тақырыбы: §

text:
R –атом ядросының массасы
R0=1,25·10-15 м
А-массалық сан
ρ –ядролық заттың орташа тығыздығы
mp –протон массасы
mn-нейтрон массасы
Атом ядросының құрамы
Нуклондар – протондар мен нейтрондардың жалпы саны.
А=Z+N
A –массалық сан
Z – реттік номері
N – нейтрондар саны
Ядролық зарядтары бірдей, ал массалық сандары А әр түрлі элементтер атомдарын изотоптар деп атайды.
Мысалы: 1Н1 –протий
1Н2 - дейтерий
1Н3 – тритий
Массалық сандары бірдей, зарядтық сандары Z әр түрлі нуклидтерді изобаралар деп атайды.
Ядродағы нуклондарды ыдырап кетуден сақтап, оның берік байланысын қамтамасыз ететін күштер ядролық күштер деп атайды.
Қасиеттері:
Күшті әрекеттесу күштері болып табылады.
Тартылыс күштері болып табылады.
Нуклондардың электр зарядының бар-жоғына тәуелсіз әрекет етеді.
Ядролық күштер барлық нуклондармен емес, тек өзіне жақын көршілерімен ғана әрекеттеседі.
Ядролық күштер центрлік күштер қатарына жатпайды.
МяЯдролық тарту күшінің жұмыс есебінен нуклондардан атом ядросы түзілгенде пайда болатын массалар айырымын массалар ақауы деп атайды.
∆М=Eб= ∆Мc2=(Z·mp+N·mn- Мя)·c2 Eб= ∆Мc2=(Z·mp+N·mn- Мя)·931,5МэВ
∆М= Eб/c2
Меншікті байланыс энергиясы деп ядроның байланыс энергиясының А массалық санға қатынасын, яғни бір нуклонға сәйкес келетін байланыс энергиясын айтады:
Ем.б.=Еб/А


Ядродағы нуклондардың меншікті байланыс энергиясының массалық санға тәуелділігі ІV.Есептер шығару. №8.1.1, №8.1.2, №8.1.3.
Периодтық жүйедегі элементтің реттік нөмірі оның ядросындағы зарядымен қалай байланысқан?
Неліктен ядроның заряды атомның химиялық қасиеттерін анықтайды?
Ядролық физикда қосымша қандай өлшем бірліктерді қолданады?
Масс-спектроскоп қандай мақсатта қолданылады? Құрылысы мен жұмыс істеу принципі қандай?
Массалық сан деген не?
Атом ядросының радиусын қалай есептейді?
Ядролық заттың орташа тығыздығы қанадй?
Атом мен атом ядросының өлшемі қандай?
ІV.Есептер шығару. № 8.3.1, №8.3.2, №8.3.3, №8.3.4, №8.3.5.
V. Үйге тапсырма:. §8.1. Атом ядросы. §8.2 §8.3. Ядроның нуклондық моделі. Ядродағы нуклондардың байланыс энергиясы. №8.3.6, №8.3.7, №8.3.8, №8.3.9.
VІ. Қорытындылау. Бағалау.
11-сынып. Сабақ тақырыбы: §8.3. Ядродағы нуклондардың байланыс энергиясы.Ядролық күштер.Есеп шығару.
Сабақ мақсаты:
Оқушыларға атом ядросының құрамы, ядролық күштер, оның қасиеттері, нуклондардың ядродағы байланыс энергиясы, меншікті байланыс энергиясы туралы түсінік қалыптастыру.
Оқушыларды өз бетімен ғылыми ой қорытындыларын жасай білуге жетелеу.
Жауапкершілікке, тиянақтылыққа, еңбекқорлыққа тәрбиелеу. Ғылыми дүниетанымын қалыптастыру.
Сабақ түрі: аралас
Сабақ әдісі: баяндау, сұрақ-жауап
Құрал-жабдықтар: компьютер, видеопроектор , слайдтар, электронылқ оқулық.
Сабақ барысы: І. Ұйымдастыру кезеңі. ІІ.Оқушылардың үй тапсырмасын қалай меңгергендерін тексеру.
Периодтық жүйедегі элементтің реттік нөмірі оның ядросындағы зарядымен қалай байланысқан?
Неліктен ядроның заряды атомның химиялық қасиеттерін анықтайды?
Ядролық физикда қосымша қандай өлшем бірліктерді қолданады?
Масс-спектроскоп қандай мақсатта қолданылады? Құрылысы мен жұмыс істеу принципі қандай?


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi.html?page=68#VІ._Қорытындылау._Бағалау.___11-сынып._Сабақ_тақырыбы

title: Ядродағы нуклондардың меншікті байланыс энергиясының массалық санға тәуелділігі


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi.html?page=68#І._Ұйымдастыру_кезеңі._ІІ.Оқушылардың_үй_тапсырмасын_қалай_меңгергендерін_тексеру.


title: ІІІ. Жаңа сабақ - Сабақ тақырыбы: §

text:
ІІІ. Жаңа сабақ.
Атом ядросының құрамы
Нуклондар – протондар мен нейтрондардың жалпы саны.
А=Z+N
A –массалық сан
Z – реттік номері
N – нейтрондар саны
Ядролық зарядтары бірдей, ал массалық сандары А әр түрлі элементтер атомдарын изотоптар деп атайды.
Мысалы: 1Н1 –протий
1Н2 - дейтерий
1Н3 – тритий
Массалық сандары бірдей, зарядтық сандары Z әр түрлі нуклидтерді изобаралар деп атайды.
Ядродағы нуклондарды ыдырап кетуден сақтап, оның берік байланысын қамтамасыз ететін күштер ядролық күштер деп атайды.
Қасиеттері:
Күшті әрекеттесу күштері болып табылады.
Тартылыс күштері болып табылады.
Нуклондардың электр зарядының бар-жоғына тәуелсіз әрекет етеді.
Ядролық күштер барлық нуклондармен емес, тек өзіне жақын көршілерімен ғана әрекеттеседі.
Ядролық күштер центрлік күштер қатарына жатпайды.
МяЯдролық тарту күшінің жұмыс есебінен нуклондардан атом ядросы түзілгенде пайда болатын массалар айырымын массалар ақауы деп атайды.
∆М=Eб= ∆Мc2=(Z·mp+N·mn- Мя)·c2
Eб= ∆Мc2=(Z·mp+N·mn- Мя)·931,5МэВ
∆М= Eб/c2
Меншікті байланыс энергиясы деп ядроның байланыс энергиясының А массалық санға қатынасын, яғни бір нуклонға сәйкес келетін байланыс энергиясын айтады:
Ем.б.=Еб/А
Ядродағы нуклондардың меншікті байланыс энергиясының массалық санға тәуелділігі
ІV.Есептер шығару. № 8.3.1, №8.3.2, №8.3.3, №8.3.4, №8.3.5.
V. Үйге тапсырма:. §8.2 §8.3. Ядроның нуклондық моделі. Ядродағы нуклондардың байланыс энергиясы. №8.3.6, №8.3.7, №8.3.8, №8.3.9.
VІ. Қорытындылау. Бағалау.
11-сынып.
Сабақ тақырыбы: §8.4. Радиоактивтік Беккерель тәжірибесі.
Сабақ мақсаты:
Оқушыларға радиоактивтілік, радиоактивті ыдырау, ығысу ережелері туарлы түсінік қалыптастыру.
Оқушыларды өз бетімен ғылыми ой қорытындыларын жасай білуге жетелеу.
Жауапкершілікке, тиянақтылыққа, еңбекқорлыққа тәрбиелеу. Ғылыми дүниетанымын қалыптастыру.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi.html?page=69#Ядродағы_нуклондардың_меншікті_байланыс_энергиясының_массалық_санға_тәуелділігі____ІV.Есептер_шығару

title: ІІІ. Жаңа сабақ - Сабақ тақырыбы: §


title: VI. Қорытындылау - Сабақ тақырыбы: §

text:
VI. Қорытындылау. VII.Бағалау. VШ. Үйге тапсырма: §1.6. Еріксіз тербелістер. Автотербелістер.
.
11-сынып.
«Электромагниттік тербелістер» тарауы бойынша есептер шығару. Сабақ мақсаты: Оқушылардың осы тарауда алған теориялық білімдерін есеп шығаруда қолдана білуге дағдыландыру.
Оқушыларды өз бетімен ғылыми ой қорытындыларын жасай білуге жетелеу.
Сабақ барысы: І. Ұйымдастыру кезеңі. ІІ. Есептер шығару. Тұяқбаев С. Есептер жинағы: №1.4. 400 Гц дыбыс жиілігіндегі электр тербелістерін алу үшін катушкасының индуктивтіліг 0,76 Гн тербелмелі контурға сыйымдылығы 2 мкФ тербелмелі контурға сыйымдылығы қандай конденсатор жалғау керек?
№1.7. Тербелмелі контур индуктивтілігі 2,5∙10-6 Гн катушкадан және өзара параллель жалғанған, әрқайсысының сыйымдылығы 5∙10-3 мкФ екі конденсатордан тұрады. Контурдағы электр тербелістерінің периодын анықтау керек?
№1.8. Тербелмелі контур әрбір астарының ауданы 100 см2 ауа конденсаторы мен индуктивтігі 10-5 Гн катушкадан тұрады. Контурдағы тербеліс периоды 10-7 с. Конденсатор астраларының ара қашықтығын анықтаңдар.
№1.13. Тербелмелі контурдің конденсаторы астарларындағы заряд t уақыт ішінде q=10-6cos104πt теңдеуіне сәйкес өзгереді. Ток күшінің уақытқа тәуелділігін өрнектейтін i=i(t) теңдеуін жазыңдар. Контурдағы тербеліс периоды мен жиілігін, заряд тербелісінің амплитудасын және ток күшінің тербеліс амплитудасын табыңдар.
№1.17. Индуктивтілігі 31 мГн катушка әрбір астарының ауданы 20 см2, ал арақашықтығы 1 см жазық конденсаторға жалғанған. Егер ток күшінің амплитудасы 0,2 мА, ал кернеудің амплитудасы 10 В болса, астарлар арасындағы кеңістікті толтырып тұрған ортаның диэлектрлік өтімділігі неге тең?
№1.19. Тербелмелі контурдың конденсаторына qm=10-4 Кл заряд берілген кезде контурда еркін өшетін тербелістер басталған. Тербеліс толығымен тоқтаған мезеттегі контурда бөлінетін жылу мөлшерін табыңдар.
№.1.20. Контур индуктивтілігі 22 мкГн катушкадан 1 Ом кедергіден және сыйымдылығы 222 пФ конденсатордан тұрады. Контурдағы өшпейтін тербеліске конденсатордағы ең үлкен кернеу 5В болатын етіп демеу беру үшін контур қанадй қуатты пайдалануы керек?
№1.21. Индуктивтілігі 5 мкГн катушкадан және сыйымдылығы 13330 пФ конденсатордан тұратын тербелмелі контурдағы ең үлкен кернеу 1,5 В. Контурдың кедергісі мейлінше аз. Егер катушканың орамдар маны 28 болса, онда контурдағы ток күшінің әсерлік мәнін, магнит ағынының аң үлкен мәнін анықтаңдар.


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi.html?page=6#Сабақ_барысы:_І._Ұйымдастыру_кезеңі._ІІ._Есептер_шығару._Тұяқбаев_С._Есептер_жинағы:_№1.4.

title: VI. Қорытындылау - Сабақ тақырыбы: §


title:
Сабақ түрі: аралас
Сабақ әдісі

text:
Сабақ түрі: аралас
Сабақ әдісі: баяндау, сұрақ-жауап
Құрал-жабдықтар: компьютер, видеопроектор , слайдтар, электронылқ оқулық.
Сабақ барысы:
І. Ұйымдастыру кезеңі.
ІІ.Оқушылардың үй тапсырмасын қалай меңгергендерін тексеру.
Протон қалай ашылды?
Чедвик тәжірибелерінің мақсаты қанадй?
Массалық сан деген не?
Нуклондар мен нуклидтер деген не?
Химиялық элемен изотоптарындағы негізгі айырмашылық неде?
Изобаралар деген не?
Атом ядросында нуклондарды қанадй күш ұстап тұрады?
Ядролық күштердің қанадй ерекшеліктері бар?
Масса ақауы деген не?
Ядроның байланыс энергиясы деген не?
Меншікті байланыс энергиясы деген не?
ІІІ. Жаңа сабақ.
1986 ж уран тұздарының люминесценциясын зерттеу барысында уран тұздары қағаз, ағаш, жұқа металл пластиналары арқылы өтетін белігісіз сәуле шығаратынын байқады.
1898 ж. Мария Складовская-Кюри уран рудаларын зерттеп, полоний, радийді тапты.
1908 ж. Резерфорд спектрлік анализ әдісімен радонды ашты.
α- сәуле – оң заряталған бөлшектер ағыны(гелий атомының ядросы)
β –сәуле - өте шапшаң қозғалатын теріс зарядталған бөлшектер (электрондар)
γ – сәуле –электромагниттік сәулелену
Өздігінен сәуле шығаратын химиялық элемент радиоактивті, ал сәуле шығару процесін радиоактивтік деп атайды.
Радиоактивті ыдырау түрлері:
α – ыдырау
Өздігінен ыдырау процесінде α бөлшектер ядродан ұшып шықса, оны α – ыдырау деп атайды.
Х –аналық ядроның белігісі
Ү – туынды ядроның таңбасы
Qа -ыдырау энергиясы
Qа =(Ma-MT-MHe)c2
α – сәуленің:
Өтімділігі төмен
Қалың қағазда жұтылады
Иондаушы қабілеті жоғары
Энергиясын тез жоғалтады
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi.html?page=70#І._Ұйымдастыру_кезеңі._ІІ.Оқушылардың_үй_тапсырмасын_қалай_меңгергендерін_тексеру.

title:
Сабақ түрі: аралас
Сабақ әдісі


title: Бета –ыдырау - Сабақ тақырыбы: §

text:
11-сынып. Сабақ тақырыбы: §8.5.Радиоактивті ыдырау заңы.Есеп шығару
Сабақ мақсаты:
Оқушыларға радиактивті ыдырау заңы, ыдырау тұрақтысының мағынасы, жартылай ыдырау периоды, радиоактивті изотоптың активтігі туралы түсінік беру.
Оқушыларды өз бетімен ғылыми ой қорытындыларын жасай білуге жетелеу.
Жауапкершілікке, тиянақтылыққа, еңбекқорлыққа тәрбиелеу. Ғылыми дүниетанымын қалыптастыру.
Сабақ түрі: аралас
Сабақ әдісі: баяндау, сұрақ-жауап
Құрал-жабдықтар: компьютер, видеопроектор , слайдтар, электронылқ оқулық.
Сабақ барысы: І. Ұйымдастыру кезеңі. ІІ.Оқушылардың үй тапсырмасын қалай меңгергендерін тексеру.
Беккерель тәжірибесінің маңыздылығы неде?
Радиоактивті сәуле шығарудың құрылымы қанадй және оны қалай анықтаған?


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi.html?page=71#І._Ұйымдастыру_кезеңі._ІІ.Оқушылардың_үй_тапсырмасын_қалай_меңгергендерін_тексеру.

title: Бета –ыдырау - Сабақ тақырыбы: §


title: ІІІ. Жаңа сабақ - Сабақ тақырыбы: §

text:
ІІІ. Жаңа сабақ.
Уақыт бірлігі ішінде ядроның ыдырау ықтималдығын ыдырау тұрақтысы деп атайды.
λ – ыдырау тұрақтысы
dN=-λ·N·dt
dN-ыдырайтын ядролар саны
N – ыдырамаған ядролар саны
dt –өте аз уақыт аралығы
Ыдырмаған ядролар санының уақытқа тәуелділігі
радиоактивті ыдырау заңы.
1902ж. Резерфорд, Содди
е – натурал логарифм негізі, е=2,718...
t – ыдырау уақыты
N0 – бастапқы уақыт мезетіндегі ядролар саны
N – t уақыт ішіндегі ыдырамай қалған ядролардың саны
λ - ыдырау тұрақтысы [с-1]
N=f(t) тәуелділігінің графигі
Радиоактивті ядролар санының жартысы ыдырайтын уақыт аралығын жартылай ыдырау периоды деп атайды.
Т1/2 – жартылай ыдырау периоды.
Радиоактивті ядроның орташа өмір сүру уақыты
Ядроның орташа өмір сүру уақыты жартылай ыдырау периодына тең.
Уақыт бірлігі ішінде ыдырайтын ядролар санымен анықталатын шаманы радиоактивтізаттың активтілігі деп атайды.
1 беккерель –уақыт бірлігі 1 с ішінде бір ыдырау болатын радиоактивті препараттың активтілігі.
Өлшем бірлігі – беккерель [Бк].
Практикада қолданылатын өлшем бірлік кюри [Ки]
1 Ки=3,7·1010 Бк;
1мКи=3,7·107 Бк
Радиоактивті қатар
ІV.Есептер шығару. № 8.5.1, №8.5.2, №8.5.3, №8.5.4.
V. Үйге тапсырма: §8.5.Радиоактивті ыдырау заңы. №8.5.5, №8.5.6, №8.5.7.
VІ. Қорытындылау. Бағалау.
11-сынып.
Сабақ тақырыбы: §8.6. Иондаушы сәулелерді тіркеу әдістері.
Сабақ мақсаты:
Оқушыларға фотоэмульсия әдісі, сцинтилляциялық санағыш, Гейгердің газразрядтық санағышы, Вильсон камерасы, көпіршікті камераның құрылысы мен жұмыс жасау принциптері туралы мағлұмат беру.
Жауапкершілікке, тиянақтылыққа, еңбекқорлыққа тәрбиелеу. Ғылыми дүниетанымын қалыптастыру.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi.html?page=72#Радиоактивті_ядроның_орташа_өмір_сүру_уақыты

title: ІІІ. Жаңа сабақ - Сабақ тақырыбы: §


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi.html?page=72#Ыдырмаған_ядролар_санының_уақытқа_тәуелділігі___радиоактивті_ыдырау_заңы._1902ж._Резерфорд,_Содди

title: ІІІ. Жаңа сабақ - Сабақ тақырыбы: §


title:
Сабақ түрі: аралас
Сабақ әдісі

text:
Сабақ түрі:аралас Сабақ әдісі: баяндау, сұрақ-жауап
Құрал-жабдықтар: компьютер, видеопроектор , слайдтар, электронылқ оқулық.
Сабақ барысы: І. Ұйымдастыру кезеңі. ІІ.Оқушылардың үй тапсырмасын қалай меңгергендерін тексеру.
Атом ядроларының радиоактивті ыдырауы қанадй заңдылыққа бағынады?
Ыдырау тұрақтысының мағынасын қалай түсінесіңдер?
Радиоактивті ыдырау заңының мәнісі неде?
Жартылай ыдырау периоды деген не?
Радиоактивті изотоптың активтігі деген не?
Беккерель қанадй шаманың бірлігі?
Жас тағайындаудың радиокөміртектің әдісі қандай?
Есептердің шығарылуын тексеру.
ІІІ. Жаңа сабақ. Фотоэмульсия әдісі.
Сцинтилляциялық санағыш
1-люминесцентті экран
2-жарық жетекші
3-электронды көбейткіштің катоды.
Гейгердің газразрядтық санағышы 1 – жабық шыны түтік
2 - металмен қапталған катод
3-жіңішке металл қыл – анод
4- резистор
Вильсон камерасы 1-
2- жоғарғы жағы шыны
3-
4-радиоактивті препарат
5-поршені бар цилиндр пішінді герметикалық жабық ыдыс
Көпіршікті камера 1952 ж. Д.Глейзер.
Аса қыздырылған сұйық (пропан, сұйық сутегі, дейтерий,ксенон)қолданылады.
ІV.Пысықтау.
Қалың қабатты фотоэмульсия әдісі негізінде зарядталған бөлшектерді қалай тіркейді?
Сцинтилляциялық санағыштың жұмыс істеу принципін түсіндір.
Вильсон камерасының маңыздылығы неде?
Гейгер-Мюллер санағышының жұмыс істеу принципін түсіндір?
Санағыш қандай бөлшектерді тіркейді?
Вильсон камерасын біртекті магнит өрісінде не үшін орналастырады?
Көпіршікті камераның Вильсон камерасынан артықшылығы бар ма?
Қай әдіс пен құрылғы бөлшектер жөнінде көп мағлұмат бере алады?


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi.html?page=73#ІІІ._Жаңа_сабақ._Фотоэмульсия_әдісі.____Сцинтилляциялық_санағыш

title:
Сабақ түрі: аралас
Сабақ әдісі


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi.html?page=73#І._Ұйымдастыру_кезеңі._ІІ.Оқушылардың_үй_тапсырмасын_қалай_меңгергендерін_тексеру.

title:
Сабақ түрі: аралас
Сабақ әдісі


title: V. Үйге тапсырма - Сабақ тақырыбы: §

text:
V. Үйге тапсырма: §8.6. Иондаушы сәулелерді тіркеу әдістері.
VІ. Қорытындылау. Бағалау.
11-сынып.
Сабақ тақырыбы: §8.7. Ядролық реакциялар. Жасанды радиоактивтік.
§8.8. Ауыр ядролардың бөлінуі.
Сабақ мақсаты:
Оқушыларға ядролық реакциялар, ядролық реакциялардың өту механизмі, жасанды радиоактивтілік, ядроның бөліну механизмі туралы мағлұмат беру.
Жауапкершілікке, тиянақтылыққа, еңбекқорлыққа тәрбиелеу. Ғылыми дүниетанымын қалыптастыру.
Сабақ түрі: аралас
Сабақ әдісі: баяндау, сұрақ-жауап
Құрал-жабдықтар: компьютер, видеопроектор , слайдтар, электронылқ оқулық.
Сабақ барысы:
І. Ұйымдастыру кезеңі.
ІІ.Оқушылардың үй тапсырмасын қалай меңгергендерін тексеру.
Қалың қабатты фотоэмульсия әдісі негізінде зарядталған бөлшектерді қалай тіркейді?
Сцинтилляциялық санағыштың жұмыс істеу принципін түсіндір.
Вильсон камерасының маңыздылығы неде?
Гейгер-Мюллер санағышының жұмыс істеу принципін түсіндір?
Санағыш қандай бөлшектерді тіркейді?
Вильсон камерасын біртекті магнит өрісінде не үшін орналастырады?
Көпіршікті камераның Вильсон камерасынан артықшылығы бар ма?
Қай әдіс пен құрылғы бөлшектер жөнінде көп мағлұмат бере алады?
ІІІ. Жаңа сабақ.
Атом ядросының ядромен, элементар бөлшектер және γ-кванттармен өзара әсерлесуі кезінде болатын түрленулер ядролық реакциялар деп аталады.
Тұңғыш ядролық реакция (Резерфорд):
Ядролық реакцияларда энергияның, импульстің, импульс моментінің, электр зарядының және нуклондар санының сақталу заңдары орындалады.
Ядролық реакцияның өту механизмі
Жасанды радиоактивтілік
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi.html?page=74#І._Ұйымдастыру_кезеңі._ІІ.Оқушылардың_үй_тапсырмасын_қалай_меңгергендерін_тексеру.

title: V. Үйге тапсырма - Сабақ тақырыбы: §


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi.html?page=74#Ядролық_реакцияның_өту_механизмі____Жасанды_радиоактивтілік

title: V. Үйге тапсырма - Сабақ тақырыбы: §


Ядролық реакциялар үшін энергияның сақталу заңы:
Е01, Е02 – реакцияға түскенге дейінгі және реакциядан кейінгі жүйелердің тыныштық энергиялары;
Ек1, Ек2 – сәйкесінше олрадың кинетикалық энергиялары.
Бөлшектер мен ядролардың реакцияға түскенге дейінгі және реакциядан кейінгі тыныштық энергияларының айырымын ядролық энергетикалық шығуы деп атайды.
Егер ∆Е>0 болса, онда реакцияда энергия бөлінеді, тыныштық энергияларының есебінен реакция өнімдерінің кинетикалық энергиясы артады. Мұндай реакция экзотермалық деп аталады.
Егер ∆Е<0 болса, онда реакция кезінде энергия жұтылады, кинетикалық энергияның кемуі есебінен жүйенің тыныштық энергиясы артады. Мұндай реакция эндотермалық деп аталады.
Уран-235-тің бөліну реакциясы
1940 жылы Г.Флеров, К. Петржак уран ядросының спотанды бөлінуін ашты. Сыртқы әсерсіз-ақ, яғни уран ядросын нейтронмен атқыламасақ та, уран ядросы өздігінен бөліне алады.
ІV.Есептер шығару. № 8.7.1, №8.7.2, №8.7.3, №8.8.1, №8.8.2, №8.8.3.
V. Үйге тапсырма: §8.7. Ядролық реакциялар. Жасанды радиоактивтік.
§8.8. Ауыр ядролардың бөлінуі . №8.7.5, №8.7.6, №8.7.4, №8.8.4.
VІ. Қорытындылау. Бағалау.
11-сынып.
Сабақ тақырыбы: §8.9. Тізбекті ядролық реакциялар.§8.10. Ядролық реактор. Ядролық энергетика.
Сабақ мақсаты:
Оқушыларға тізбекті ядролық реакция, сындық масса, ядролық реакторлардың жұмыс істеу принципі туралы мағлұмат беру.
Өз бетімен ғылыми ой қорытындыларын жасай білуге дағдыландыру.
Жауапкершілікке, тиянақтылыққа, еңбекқорлыққа тәрбиелеу. Ғылыми дүниетанымын қалыптастыру.
Сабақ түрі: аралас
Сабақ әдісі: баяндау, сұрақ-жауап
Құрал-жабдықтар: компьютер, видеопроектор , слайдтар, электронлық оқулық.
0>
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi.html?page=75#VІ._Қорытындылау._Бағалау.__11-сынып._Сабақ_тақырыбы

title: Ядролық реакциялар үшін энергияның сақталу заңы


title: Сабақ барысы - Сабақ тақырыбы: §

text:
Сабақ барысы: І. Ұйымдастыру кезеңі. ІІ.Оқушылардың үй тапсырмасын қалай меңгергендерін тексеру: Ядролық реакция деген не?
Ядролық реакция теңдеуін жазыңдар.
Реакция кезінде қанадй сақталу заңдары орындалады?
Ядролық реакцияның өту механизмін түсіндіріңдер.
Ядролық реакцияның энергиясы деген не?
Жасанды ралиоактивтілік қалай алынады?
Ядроның бөлінуі деп қандай реакцияны айтады?
Есептердің шығарылуын тексеру.
ІІІ. Жаңа сабақ. Тізбекті ядролық реакция деп белгілі ядролық реакция келесі дәл сондай реакцияны туғызатын процесті айтады.
Нейтрондардың көбею қарқындылығын сипаттайтын шаманы көбею коэффициенті деп атайды. (к). Нейтрондардың көбею коэффициенті деп нейтрондардың кез келеген бір “буынындағы” санының алдыңғы “буындағы” санына қатынасын айтады.
Егер к=1 болса, нейтрондар саны уақыт өтуімен өзгермей, тізбект реакция тұрақты, бірқалыпты өтеді.
Егер к >1 болса, тізбекті реакцияның қарқыны өте тез өсіп, ядролық қопарылыс болады.
Егер к<1 болса, нейтрондардың саны уақытқа байланысты азайып, тізбекті реакция жүрмейді.
Тізбекті бөліну реакциясые тұрақты қамтамасыз ететін бөлінетін заттың ең аз массасын сындық масса деп атайды.
Басқарылатын тізбекті бөліну реакциясын жүзеге асыратын қондырғыны ядролық реактор деп атайды.
АҚШ 1942 ж. Э.Ферми
Ресей 1946 ж. И.В. Курчатов
Реакторлар түрлері:
Ғылыми-зерттеу реакторлары;
Өндірістік, яғни радиоактивті изотоптарды өндіретін реакторлар;
Ядроның энергиясын электр энергиясына түрлендіретін энергетикалық реакторлар


title: Шапшаң нейтронды реактор - Сабақ тақырыбы: §

text:
Шапшаң нейтронды реактордағы жүретін ядролық реакциялар:
ІV.Есептер шығару. № 8.3.18, №8.3.19, №8.3.21, №8.3.16, №8.3.15.
V. Үйге тапсырма: §8.9. Тізбекті ядролық реакциялар.§8.10. Ядролық реактор. Ядролық энергетика. №8.10.1, №8.10.2, №8.10.3.
VІ. Қорытындылау. Бағалау. 11-сынып. Сабақ тақырыбы: §8.11. Термоядролық реакциялар .§8.12. Радиоактивті сәулелердің биологиялық әсері. Радиациядан қорғану.
Сабақ мақсаты:
Өз бетімен ғылыми ой қорытындыларын жасай білуге дағдыландыру.
Жауапкершілікке, тиянақтылыққа, еңбекқорлыққа тәрбиелеу. Ғылыми дүниетанымын қалыптастыру.
Сабақ түрі: аралас
Сабақ әдісі: баяндау, сұрақ-жауап
Құрал-жабдықтар: компьютер, видеопроектор , слайдтар, электрондық оқулық.
Сабақ барысы: І. Ұйымдастыру кезеңі. ІІ.Оқушылардың үй тапсырмасын қалай меңгергендерін тексеру:
Тізбекті бөліну реакциясы қалай жүзеге асады?
Нейтрондардың көбею коэффициенті деген не?
Қандай массаны сындық масс деп атайды?
Атомдық бомбаның адамзатқа қауіпі қандай?
Ядролық реактордың негізгі бөліктерін атаңдар.
Жылулық нейтронды реакторда не үшін нейтрондарды баулату қажет?
Тізбекті реакция қалай басқарылады?
Ядролық реакторда отын ретінде не пайдаланылады?
Ядролық энергия электр энергиясына қалай түрленеді?


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi.html?page=77#VІ._Қорытындылау._Бағалау._11-сынып._Сабақ_тақырыбы


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi.html?page=77#І._Ұйымдастыру_кезеңі._ІІ.Оқушылардың_үй_тапсырмасын_қалай_меңгергендерін_тексеру


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi.html?page=77#Шапшаң_нейтронды_реактордағы_жүретін_ядролық_реакциялар:_____ІV.Есептер_шығару


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi.html?page=78#11-сынып._Практикалық_жұмыс.«Атом_ядросы_физикасы»_тарауы_бойынша_есептер_шығару.___Мақсаты

title: ІІІ. Жаңа сабақ - Сабақ тақырыбы: §

text:
ІІІ. Жаңа сабақ.
Өте жоғары температурада жеңіл ядролардың бірігіп ауырлау ядроны түзу реакциясын термоядролық реакция деп атайды.
Сутекті бомба
1952 ж. 1 қараша, Тынық мұхитының оңтүстік бөлігінде термоядролық реакция жүзеге асырылды.
1953 ж. Қазақстанда сутекті бомба жарылды.
“Токамак” қондырғысы
1950 ж. Ресей физиктері А.Д. Сахаров,
И.Е. Тамм
1-трансформатор
2-айнымалы магнит өрісі тудыратын орама
3-плазма
4-тороидальды вакуумдік камера
5-қума магнит өрісін тудыратын орама
D-шығарылған сәуленің жұтылған дозасы.
Е – жұтылған энергия
m – сәулеленген заттың массасы
Өлшем бірлігі 1 Гр (грэй)
Сәулеленудің экспозициялық дозасы. Рентгендік және гамма-сәулелердің құрғақ ауаны иондау эффектісі бойынша өлшенеді.
SI жүйесіндегі өлшем бірлігі 1Р.
1 Р=2,58·10-4Кл/кг
1Р≈0,01 Гр
Шығарылған сәуленің жұтылуының эквивалентті дозасы деп жұтылған дозаның биологиялық эффективтік коэффициентіне көбейтіндісіне тең шаманы айтады:
Dэкв=k·D
к –биологиялық эффективтік коэффициенті
Эквивалентті дозаның өлшем бірлігі зиверт -1зВ
ІV.Есептер шығару. № 8.3.32, №8.3.33, №8.3.34, №8.3.41.
V. Үйге тапсырма: §8.11. Термоядролық реакциялар .§8.12. Радиоактивті сәулелердің биологиялық әсері. Радиациядан қорғану.
№8.11.1, №8.11.2, №8.11.3.
VІ. Қорытындылау. Бағалау.
11-сынып.
Практикалық жұмыс.«Атом ядросы физикасы» тарауы бойынша есептер шығару.
Мақсаты:
Оқушылардың осы тарау бойынша алған білімдерін есеп шығаруда қолдана алуға дағдыландыру.
Оқушылардың өз бетімен ғылыми ой қорытындыларын жасай білуге жетелеу.
Жауапкершілікке, тиянақтылыққа, еңбекқорлыққа тәрбиелеу. Ғылыми дүниетанымын қалыптастыру.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi.html?page=78#Dэкв=k·D_к_–биологиялық_эффективтік_коэффициенті_Эквивалентті_дозаның_өлшем_бірлігі_зиверт_-1зВ_ІV.Есептер_шығару

title: ІІІ. Жаңа сабақ - Сабақ тақырыбы: §


title: ІІІ. Жаңа сабақ - Сабақ тақырыбы: §


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi.html?page=78#Токамак”_қондырғысы_1950_ж._Ресей_физиктері_А.Д._Сахаров,_И.Е._Тамм

title: ІІІ. Жаңа сабақ - Сабақ тақырыбы: §


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi.html?page=79#3.2.12._Торий_элементі_төрт_.α-ыдырау_екі_β-ыдырауға_ұшырағаннан_кейін_қанадй_химиялық_түзіледі_№3.2.15.

text:
Сабақ түрі: есептер шығару сабағы
Сабақ барысы:
І. Ұйымдастыру кезеңі.
ІІ. Өткен тараудағы негізгі ұғымдар мен формулаларды еске түсіру.
ІІІ. Есептер шығару.
С. Тұяқбаев. Есептер жинағынан:
№3.2.4.
ядросы тізбектей жүрген екі α-ыдыраудан кейін пайда болған. Полоний қанадй ядродан түзілген?
№3.2.12.
Торий элементі төрт .α-ыдырау екі β-ыдырауға ұшырағаннан кейін қанадй химиялық түзіледі?
№3.2.15.
Радонның жартылау ыдырау периоды 3,7 күн. Радонның радиоактивтігі екі күнде қанша есе кемиді?
№3.2.16.
Радиоактивті препараттың активтігі 8күн ішінде төрт есе кеміген. Осы препараттың жартылай ыдырау периодын табыңдар.
№3.3.3.
ядросының байланыс энергиясын анықтаңдар.
№3.3.8.
Дейтерий ядросындағы, оттегі ядросындағы және полоний ядросындағы нуклондардың меншікті байланыс энергиясын табыңдар.
№3.3 23.
Төмендегі ядролық реакциялар барысында қанша жылу бөлінеді немесе жұтылады? Қайсысы экзотермалық, қайсысы эндотермалық реакция екенін анықта.
№3.3.25.
Екі α-бөлшек пен нейтронның атомының ядросына бірігуі кезінде қандай энергия бөлініп шығуы мүмкін? Меншікті байланыс энергиялары: .
V. Қорытындылау.
VІ. Бағалау.
VІІ. Үйге тапсырма: №8.2.5, №8.2.6, №8.2.7, №8.3.1, № 8.3.4, №8.3.5.
11-сынып.
Сабақ тақырыбы: §9.1. Ғарыштық сәулелер. Практикалық жұмыс
Сабақ мақсаты:
Оқушыларға ғарыштық сәулелер, жаңа элементар бөлшектредің бар боллуы туралы теориялық болжамдар туралы түсінік беру.
Оқушыларды өз бетімен ғылыми ой қорытындыларын жасай білуге жетелеу.
Жауапкершілікке, тиянақтылыққа, еңбекқорлыққа тәрбиелеу. Ғылыми дүниетанымын қалыптастыру.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi.html?page=79#3.2.16._Радиоактивті_препараттың_активтігі_8күн_ішінде_төрт_есе_кеміген._Осы_препараттың_жартылай_ыдырау_периодын_табыңдар._№3.3.3.

title:
Сабақ түрі: есептер шығару сабағы
Сабақ барысы


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi.html?page=79#3.3.25._Екі_α-бөлшек_пен_нейтронның_атомының_ядросына_бірігуі_кезінде_қандай_энергия_бөлініп_шығуы_мүмкін_Меншікті_байланыс_энергиялары:_._V._Қорытындылау.


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi.html?page=79#3.3.8._Дейтерий_ядросындағы,_оттегі_ядросындағы_және_полоний_ядросындағы_нуклондардың_меншікті_байланыс_энергиясын_табыңдар._№3.3_23.


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi.html?page=79#ІІІ._Есептер_шығару._С._Тұяқбаев._Есептер_жинағынан:_№3.2.4.


title: ІІІ. Қорытындылау - Сабақ тақырыбы: §

text:
ІІІ. Қорытындылау. IV. Бағалау, V. Үйге тапсырма: Қайталау. Рымкевич есептер жинағынан:
№938, №940, №945
11-сынып. Сабақ тақырыбы: §2.1. Айнымалы ток.
Сабақ мақсаты: Оқушыларға айнмалы ток, айнымалы ток генераторының жұмыс істеу принциптері туралы түсінік беру.
Оқушыларды өз бетімен ғылыми ой қорытындыларын жасай білуге жетелеу.
Жауапкершілікке, тиянақтылыққа, еңбекқорлыққа тәрбиелеу. Ғылыми дүниетанымын қалыптастыру.
Сабақ түрі:аралас
Сабақ әдісі: баяндау, сұрақ-жауап
Құрал-жабдықтар:компьютер, видеопроектор, слайдтар.
Сабақ барысы: І. Ұйымдастыру кезеңі. ІІ. «Электромагниттік тербелістер» тарауын қорытындылау. ІІІ. Жаңа сабақ. Тізбекте орныққан еріксіз электромагниттік тербелістерді айнымалы ток деп атайды.
Берілген уақыт мезетінде өткізгіштің кез келген көлденең қимасындағы ток күшінің мәні, яғни ток күшінің лездік мәні бірдей болса, мұндай токты квазистационар ток деп атайды.
Айнымалы ток генераторының құрылысының принциптік сұлбасы:
IV. Пысықтау. Айнымалы ток деп нені айтамыз?
Айнымалы ток тізбегінің барлық көлденең қималарында кез келген уақыт мезетінде ток күшінің лездік мәні бірдей болатыны неліктен?
Айнымалы ток генераторының жұмыс істеу принципін түсіндіріңіздер.
V.Есептер шығару.№2.1.4, №2.1.5, №2.1.6, №2.1.7.
VI. Қорытындылау. VII.Бағалау. VШ. Үйге тапсырма: §2.1. Айнымалы ток. №2.1.1, №2.1.2, №2.1.3, №2.1.4.
11-сынып. Сабақ тақырыбы: §2.2, §2.3. Айнымалы ток тізбегіндегі активті кедергі.Айнымалы ток тізбегіндегі сыйымдылық кедергі.
Сабақ мақсаты: Оқушыларға актив кедергі, актив кедергідегі кернеу мен ток күшінің теребіліс теңдеулері, ток күші мен кернеудің әсерлік мәні,сыйымдылық кедергі туралы түсінік беру.
Оқушыларды өз бетімен ғылыми ой қорытындыларын жасай білуге жетелеу.
Жауапкершілікке, тиянақтылыққа, еңбекқорлыққа тәрбиелеу. Ғылыми дүниетанымын қалыптастыру.


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi.html?page=7#ІІ._«Электромагниттік_тербелістер»_тарауын_қорытындылау._ІІІ._Жаңа_сабақ.

title: ІІІ. Қорытындылау - Сабақ тақырыбы: §


title:
Сабақ түрі: аралас
Сабақ әдісі

text:
Сабақ түрі: аралас
Сабақ әдісі: баяндау, сұрақ-жауап
Құрал-жабдықтар: компьютер, видеопроектор, видеокассетелар, слайдтар.
Сабақ барысы:
І. Ұйымдастыру кезеңі.
ІІ. «Атомдық физика» тарауын қорытындылау
ІІ. Жаңа сабақ
Ғарыштық сәулелер - әлем кеңістігінен Жерге келетін өте жоғарғы энергиялы (1021эВ) дейін орнықты бөлшектер ағыны және осы бөлшектердің атмосферадағы атом ядроларымен өзара әрекеттесуінен пайда болатын екінші реттік бөлшектер
1927 ж. П. Дирак антибөлшек – позитронның болуы туралы болжам айтты.
1932 ж. Андерсон тәжірибе жүзінде позитронды ашты.
1955 ж. антипротон,
1956 ж. антинейтрон,
1969ж. антигелий, яғни антизат алынды.
IV. Пысықтау.
VI. Қорытындылау.
VII.Бағалау.
VШ. Үйге тапсырма: §9.1. Мазмұндау.
11-сынып.
Сабақ тақырыбы: §9.2. Ядролық күштер.
Сабақ мақсаты:
Оқушыларға ядролық күштер, мю-мезондар π-мезондар K+ каон сигма -гиперон омега –гиперон гиперондар туралы түсінік беру.
Оқушыларды өз бетімен ғылыми ой қорытындыларын жасай білуге жетелеу.
Жауапкершілікке, тиянақтылыққа, еңбекқорлыққа тәрбиелеу. Ғылыми дүниетанымын қалыптастыру.
Сабақ түрі: аралас
Сабақ әдісі: баяндау, сұрақ-жауап
Құрал-жабдықтар: компьютер, видеопроектор, видеокассетелар, слайдтар.
Сабақ барысы:
І. Ұйымдастыру кезеңі.
ІІ. Оқушылардың үй тапсырмасын қалай меңгергендерін тексеру.
1. Ғарыштық сәулелер деген не?
2. Жаңа элементар бөлшектердің болуы туралытеориялық болжамдар туралы айтып беріңдер.
ІІ. Жаңа сабақ
Күш денелердің өзара әрекеттесуінен, ал әрекеттесу сол әрекеттердің делдалы арқылы
Іске асырылады (1935 ж. Х. Юкава).
Мю-мезондар немесе мезондар – массасы электронның массасынан 207 есе артық, оң және теріс зарядты бөлшектер.
1947 ж. π-мезондар немес пиондар ашылды. mπ=270me
Сигма -гиперон( ∑) – m0∑=2343 me
K+ каон mk+=966me
Омега –гиперон (Ω) m0Ω=3273me
Массалары протон массасынан үлкен бөлшектр гиперондар(асқын ауыр) деп аталады.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi.html?page=80#І._Ұйымдастыру_кезеңі._ІІ._«Атомдық_физика»_тарауын_қорытындылау_ІІ._Жаңа_сабақ

title:
Сабақ түрі: аралас
Сабақ әдісі


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi.html?page=80#І._Ұйымдастыру_кезеңі._ІІ._Оқушылардың_үй_тапсырмасын_қалай_меңгергендерін_тексеру._1._Ғарыштық_сәулелер_деген_не

title:
Сабақ түрі: аралас
Сабақ әдісі


title: IV. Пысықтау - Сабақ тақырыбы: §

text:
IV. Пысықтау. VI. Қорытындылау. VII.Бағалау. VШ. Үйге тапсырма: §9.2. Мазмұндау.
11-сынып. Сабақ тақырыбы: §9.3. Атомнан кварктерге дейін..
Сабақ мақсаты: Оқушыларға элементар бөлшектер туралы түсінік беру.
Оқушыларды өз бетімен ғылыми ой қорытындыларын жасай білуге жетелеу.
Жауапкершілікке, тиянақтылыққа, еңбекқорлыққа тәрбиелеу. Ғылыми дүниетанымын қалыптастыру.
Сабақ түрі: аралас
Сабақ әдісі: баяндау, сұрақ-жауап
Құрал-жабдықтар: компьютер, видеопроектор, слайдтар.
Сабақ барысы: І. Ұйымдастыру кезеңі. ІІ. Оқушылардың үй тапсырмасын қалай меңгергендерін тексеру.
Мю-мезондар немесе мезондар дегеніміз не?
π-мезондар немес пиондар дегеніміз не?
Сигма –гиперон дегеніміз не?
K+ каон дегеніміз не?
Омега –гиперон дегеніміз не?
ІІІ. Жаңа сабақ.
1911 ж. Резерфорд. Атом центрінде оң зарядты атом массасының барлығы дерлік жинақталған ядросы бар.
1919 ж. Резерфорд протонды ашты.
1920 ж. Резерфорд. Ядро протондар мен нейтрондардан тұрады.
1932 ж. Д.Чедвик нейтронды ашты.
Нейтрон орнықсыз бөлшек:
Нейтрондардың әрекетімен бірінші ядролық реакция жүзеге асырылды (Вильсон камерасында):
1932 ж. позитрон ашылды.
Протондарды аса жоғары энергиялы бөлшектремен сәулелендіргенде протонның ішінде өлшемі оның өз өлшемінен 103 есе кіші қатты құрылымның бар екені анықталған. 1964 ж. Гелл-Манн және д. Цвейг мынадай гипотеза ұсынған: «протондар кейбір кварктар деп аталатын бөлшектерден тұрады».
IV. Пысықтау.
Атомның құрылысы қандай?
Ядроның протондық-нейтрондық моделі қандай?
Нейтрон қандай бөлшек және ол өз бетімен қандай бөлшектерге ауыса алады? Реакциясын жаз.
Вильсон камерасында нейтрондардың әрекетімен қандай ядролық реакция жүзеге асты?


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi.html?page=81#ІІ._Оқушылардың_үй_тапсырмасын_қалай_меңгергендерін_тексеру.

title: IV. Пысықтау - Сабақ тақырыбы: §


title: VI. Қорытындылау - Сабақ тақырыбы: §

text:
VI. Қорытындылау. VII.Бағалау. VШ. Үйге тапсырма: §9.3. Мазмұндау.
11-сынып. Сабақ тақырыбы: §9.4.Қазіргі заманның ғылыми бейнесі.
Сабақ мақсаты:
Оқушыларға әлемнің қазіргі заманғы бейнесі туралы түсінік беру.
Оқушыларды өз бетімен ғылыми ой қорытындыларын жасай білуге жетелеу.
Жауапкершілікке, тиянақтылыққа, еңбекқорлыққа тәрбиелеу. Ғылыми дүниетанымын қалыптастыру.
Сабақ түрі: аралас
Сабақ әдісі: баяндау, сұрақ-жауап
Құрал-жабдықтар: компьютер, видеопроектор, , слайдтар.
Сабақ барысы: І. Ұйымдастыру кезеңі. ІІ. Оқушылардың үй тапсырмасын қалай меңгергендерін тексеру.
Атомның құрылысы қандай?
Ядроның протондық-нейтрондық моделі қандай?
Нейтрон қандай бөлшек және ол өз бетімен қандай бөлшектерге ауыса алады? Реакциясын жаз.
Вильсон камерасында нейтрондардың әрекетімен қандай ядролық реакция жүзеге асты?
Позитрон қалай пайда болады?
Ган-Манн және Д.Цвейг қандай гипотеза ұсынды?
ІІІ. Жаңа сабақ. Әлемнің қазіргі құрылымында ықтималдық заңдылықтар динамикалық заңдылыққа келмейтіні іргіелі болып қалуда. Мысалы, фотон протонмен соқтығысқанда төмендегі көрсетілген түрленулердің қайсысы болатынын дәл айтуға болмайды:
Тек осы аусыулардың біреуінің ықтималдылығ туралы ғана айта аламыз. Қай бөлшектің ыдырайтынын да айту қиын, тек ыдыраудың ықтималдығы туралы ғана айтылады. Әлемнің қазіргі заманғы құрылымында кездейсоқтық маңызды мәселе. Әлемнің қазіргі көрінісінде вакуум бостық емес, ол виртуальды бөлшектремне «толтырылған». Виртуаль бөлшек ұғымы энергия мен уақыт үшін анқыталмағандық қатынасымен байланысты:


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi.html?page=82#ІІ._Оқушылардың_үй_тапсырмасын_қалай_меңгергендерін_тексеру.

title: VI. Қорытындылау - Сабақ тақырыбы: §


title: VII.Бағалау - Сабақ тақырыбы: §

text:
11-сынып. Сабақ тақырыбы: §9.5.Элементар бөлшектер проблемасы.
Сабақ мақсаты:
Оқушыларға туралы түсінік беру.
Оқушыларды өз бетімен ғылыми ой қорытындыларын жасай білуге жетелеу.
Жауапкершілікке, тиянақтылыққа, еңбекқорлыққа тәрбиелеу. Ғылыми дүниетанымын қалыптастыру.
Сабақ түрі:аралас
Сабақ әдісі: баяндау, сұрақ-жауап
Құрал-жабдықтар:компьютер, видеопроектор, слайдтар.
Сабақ барысы: І. Ұйымдастыру кезеңі. ІІ. Оқушылардың үй тапсырмасын қалай меңгергендерін тексеру. ІІІ. Жаңа сабақ. Қазір 400- ден аса элементар бөлшектер белгілі. Жеңіл бөлшектер лептондар, ауырлары мезондар, одан да ауырлары бариондар деп аталады. Мезондар мен бариондар адрондар деп аталатын топқа кіреді. Аталған топтардың ешқайсысына қосылмайтыны –фотондар.
Ядродағы нуклондардың өзара әрекеттесуі π –мезондардың көмегімен болады, демек кварктер арасындағы өзара әрекеттесу глюондар деп аталатын бөлшектердің көмегімен жүзеге асырылады.
IV. Пысықтау.
Элементар бөлшектер дегеніміз не?
Нейтрон протоннан, электроннан және нейтринодан құралады деп есепетуге бола ма?
«Бөлшек –антибөлшек» жұбының аннигляциясы құбылысының мазмұны қанадй?
«Түрлену арқылы өзара әрекеттесу» ұғымының мазмұны қанадй?


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi.html?page=83#ІІ._Оқушылардың_үй_тапсырмасын_қалай_меңгергендерін_тексеру._ІІІ._Жаңа_сабақ.

title: VII.Бағалау - Сабақ тақырыбы: §


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi.html?page=83#Протон,_нейтрон,_π_+_-мезон,_π_-_-мезонның_кварктық_құрамы

title: VII.Бағалау - Сабақ тақырыбы: §


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi.html?page=84#2.Тізбектей_жүрген_үш_β-ыдырау_мен_α-ыдыраудан_кейін_қандай_элементке_айналады_3.Көздің_талмай_қабылдайтын_қуаты_2·10_-9

title: VI. Қорытындылау - Сабақ тақырыбы: §

text:
Сабақ түрі: қорытынды сабақ
Сабақ әдісі: өз бетімен жазбаша жұмыс
Сабақ барысы: І. Ұйымдастыру кезеңі. ІІ. Бақылау жұмысын орындау.
І нұсқа 1. Төмендегі ядролық реакциялар барысында энергия бөліне ме, жұтыла ма?
2. α-ыдыраудан кейін және екі β-ыдыраудан кейін қандай элементке айналады? 3. Лағылдық лазер 1020 фотон толқын ұзындығы 693 нм импульс шығарарады. Импульс ұзақтығы 5·10-4 с. Лазердің орташа қуатын есептеңдер. (57 кВт). 4. Дейтерий ядросының байланыс энергиясын табыңдар. (2,2 МэВ). ІІ нұсқа 1. Төмендегі ядролық реакциялар барысында энергия бөліне ме, жұтыла ма?
2.Тізбектей жүрген үш β-ыдырау мен α-ыдыраудан кейін қандай элементке айналады? 3.Көздің талмай қабылдайтын қуаты 2·10-9 Вт. Толқын ұзындығы 0,5 мкм жарықты қабылдайды. 1 с ішінде көз торына түсетін фотон саны қанша? (5·1012) 4. Тритий ядросының байланыс энергиясын табыңдар. (8,5 МэВ). ІІІ. Қорытындылау. IV. Бағалау.
11-сынып. Сабақ тақырыбы: §10.1. Жұлдызды аспан және жұлдыздар арқылы бағдар жасаудың негізгі принциптері.
Сабақ мақсаты: Оқушыларға шоқжұлдыздар және жұлдыздар арқылы бағадар жасаудың негізгі принциптері туралы түсінік беру.
Оқушыларды өз бетімен ғылыми ой қорытындыларын жасай білуге жетелеу.
Жауапкершілікке, тиянақтылыққа, еңбекқорлыққа тәрбиелеу. Ғылыми дүниетанымын қалыптастыру.


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi.html?page=84#3._Лағылдық_лазер_10_20__фотон_толқын_ұзындығы_693_нм_импульс_шығарарады._Импульс_ұзақтығы_5·10_-4__с._Лазердің_орташа_қуатын_есептеңдер._(57_кВт).

title: VI. Қорытындылау - Сабақ тақырыбы: §


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi.html?page=84#4._Дейтерий_ядросының_байланыс_энергиясын_табыңдар._(2,2_МэВ)._ІІ_нұсқа_1._Төмендегі_ядролық_реакциялар_барысында_энергия_бөліне_ме,_жұтыла_ма

title: VI. Қорытындылау - Сабақ тақырыбы: §


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi.html?page=84#4._Тритий_ядросының_байланыс_энергиясын_табыңдар._(8,5_МэВ)._ІІІ._Қорытындылау._IV._Бағалау.___11-сынып._Сабақ_тақырыбы

title: VI. Қорытындылау - Сабақ тақырыбы: §


title: VI. Қорытындылау - Сабақ тақырыбы: §


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi.html?page=84#І_нұсқа_1._Төмендегі_ядролық_реакциялар_барысында_энергия_бөліне_ме,_жұтыла_ма__2._α-ыдыраудан_кейін_және_екі_β-ыдыраудан_кейін_қандай_элементке_айналады

title: VI. Қорытындылау - Сабақ тақырыбы: §


title:
Сабақ түрі: аралас
Сабақ әдісі

text:
Сабақ түрі:аралас Сабақ әдісі: баяндау, сұрақ-жауап
Құрал-жабдықтар:компьютер, видеопроектор, слайдтар.
Сабақ барысы: І. Ұйымдастыру кезеңі. ІІ. Бақылау жұмысына талдау жасау. ІІІ. Жаңа сабақ. Шоқжұлдыздар деп белгілі бір шекарадағы аспанның бір аймағын айтады.
Астронавигация - жұлдыздар көмегімен бағытты анықтау.
Навигациялық жұлдыздар – авиацияда, теңізде жүзу мен ғарышта кеменің бағыты мен орнын анықтау үшін қолданылатын жұлдыздар.
IV. Пысықтау. Жұлдызды аспанды шоқжұлдыздарға бөліп, оған атаулар тағайындаған кім?
Шоқжұлдыз дегеніміз не?
Жер бетінде бағадар жасау үшін неге Темірқазық жұлдызы алынған?
Жер бетінде жүрген саяхатшылар басқа шоқжұлдыздар мен жұлдыздарға қарап бағдар жасай ала ма?
Адамдарға кеңістікте бағдар жасау мен уақытты анықтау үшін шоқжұлдыздар қандай қызмет көрсетті?
11-сынып. Сабақ тақырыбы: §10.2. Жұлдыздар әлемі. Жұлдызға дейінгі қашықтық. Герцшпрунг –Ресселл диаграммасы.
Сабақ мақсаты: Оқушыларға жұолыздардың пайда болуы, жұлдыздардың өмір сүруі, жұлдыздардың сөнуі, жұлдызға дейінші қашықтық, Герцшпрунг –Ресселл диаграммасы туралы түсінік беру.
Оқушыларды өз бетімен ғылыми ой қорытындыларын жасай білуге жетелеу.
Жауапкершілікке, тиянақтылыққа, еңбекқорлыққа тәрбиелеу. Ғылыми дүниетанымын қалыптастыру.
Сабақ түрі: аралас
Сабақ әдісі: баяндау, сұрақ-жауап
Құрал-жабдықтар: компьютер, видеопроектор, слайдтар.
Сабақ барысы: І. Ұйымдастыру кезеңі. ІІ. Оқушылардың үй тапсырмасын қалай меңгергендерін тексеру: Жұлдызды аспанды шоқжұлдыздарға бөліп, оған атаулар тағайындаған кім?
Шоқжұлдыз дегеніміз не?
Жер бетінде бағадар жасау үшін неге Темірқазық жұлдызы алынған?
Жер бетінде жүрген саяхатшылар басқа шоқжұлдыздар мен жұлдыздарға қарап бағдар жасай ала ма?
Адамдарға кеңістікте бағдар жасау мен уақытты анықтау үшін шоқжұлдыздар қандай қызмет көрсетті?


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi.html?page=85#ІІ._Бақылау_жұмысына_талдау_жасау._ІІІ._Жаңа_сабақ.

title:
Сабақ түрі: аралас
Сабақ әдісі


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi.html?page=85#ІІ._Оқушылардың_үй_тапсырмасын_қалай_меңгергендерін_тексеру

title:
Сабақ түрі: аралас
Сабақ әдісі


title: ІІІ. Жаңа сабақ - Сабақ тақырыбы: §

text:
ІІІ. Жаңа сабақ. Жұлдыздар сутегі мен гелийден тұратын аса ірі аспан денесі. Жұлдыздардың сипаттамалары: Жұлдыздардың жарқырауы
Беттік температурасы
Радиусы
Химиялық құрамы
Массасы.
Жұлдыз пайда болғаннан бастап оның барлық өмір сүру уақытнда екі қысымның әрекетінен жұлдыз орнықсыз күйде болады. Тозаң мен газ араласқан бұлттың сығылу энергиясы оның ішкі қабаттарын қыздырады. Сығылған бұлт протожұлдызға айналады.
Сығылу процесі кезінде центрдегі температура шамамен 10 миллион градустан асқанға дейін жүреді. Осындай температурада сутегінің гелийге синтезделуінің термоядролық реакциясы жүре бастайды. Жұлдыздапдың тұрақсыздық периодының ұзақтығы миллиондаған жылдарға созылуы мүмкін. Ақырында, бұл екі күш теңгеріледі де жұлдыз орныққан күйге өтіп, тұрақыт жарық шығара бастайды.
Жұлдыздар өмірінің қалыпты сатысындағы құрылысы:
Жұлдыздың массасы неғұрлым үлкен болса, соғұрлым оның өмірі қысқа болады.
Сөнген жұлдыздардың соңғы күйінің үш түрі бар: ақ ергежейлілер, нейтронды жұлдыздар, қара құрдым.
Сутегі жанып біткеннен кейін сыртқы қабықшаның біртіндеп ұлғайып, ядродан ажырауы салдарынан массалары шамамен Күннің массасына тең жұлдыздар ақ ергежейліге айналады. Ақ ергежейлілердің ерекшелігі олар айныған газдан тұрады.
Нйтронды жұлдыз –тығыздығы атом ядросының тығыздығындай болатын аспан денесі. Ол тез айналады, өзінің күшті магнит өрісінде Жердегі бақылаушыға лүпіл сияқты байқалатын радиосигналдар шығарады.
Жұлдыз қатты сығылып, «нүктеге» айналады да, өз орнына кеңістікте «қара құрдымды» қалдырып, біздің Әлемнен жоғалып кетеді.
Сығылу радиусы:
.
Жұлдыздың үздіксіз спектрде шығарытн ең көп мөлшердегі энергиясына сәйкес келетін толқын ұзындығы:
.
Погсон формуласы:
Жұлдыздардың шын мәніндегі жарықтылығын анықтау үшін абсолют жұлдыздық шама қолданылады.
М-абсолют жұлдыздық шама.
m-көрінерлік жұлдыздық шама.
R-жұлдызға дейінгі қашықтық.
.
π – жылдық параллакс.
Герцшпунг –Ресселл диаграммасы.
Жұлдыздар өмірлерінің әр түрлі кезеңдерінде бір-бірінен массалары, өлшемдері бойынша, жарқырауымен, түсі бойынша, жұлдыздың бетіндегі температура мен тығыздығы бойынша өзгешеленеді.
Жұлдыздың массасын анықтау үшін мынадай қатыс пайдаланады:
~
IV. Пысықтау.
Жұлдыздар қандай энергия көздерінің есебінен жарық шығарады?
Аса жаңа жұлдыз ретінде тұтанғаннан кейін жұлдыздың орнына не қалады?
Герцшпрунг- Ресселл диаграммасының бас тізбегіндегі жұлдыздардың орны неге тәуелді?
Жұлдыздарда қандай реакцияның есебінен темір элементінен жеңіл химиялық элементтер пайда болады?
Жұлдыздың беткі қабатының температурасын қалай анықтауға болады?


title: VI. Есептер шығару. №10.2.1, №10.2, №10.2.3

text:
11-сынып. Сабақ тақырыбы: §10.3. Айнымалы жұлдыздар.
Сабақ мақсаты:
Оқушыларға айнымалы жұлдыздар туралы түсінік беру.
Оқушыларды өз бетімен ғылыми ой қорытындыларын жасай білуге жетелеу.
Жауапкершілікке, тиянақтылыққа, еңбекқорлыққа тәрбиелеу. Ғылыми дүниетанымын қалыптастыру.
Сабақ түрі: аралас
Сабақ әдісі: баяндау, сұрақ-жауап
Құрал-жабдықтар: компьютер, видеопроектор, слайдтар, видеокассета.
Сабақ барысы: І. Ұйымдастыру кезеңі. ІІ. Оқушылардың үй тапсырмасын қалай меңгергендерін тексеру:
Жұлдыздар қандай энергия көздерінің есебінен жарық шығарады?
Аса жаңа жұлдыз ретінде тұтанғаннан кейін жұлдыздың орнына не қалады?
Герцшпрунг- Ресселл диаграммасының бас тізбегіндегі жұлдыздардың орны неге тәуелді?
Жұлдыздарда қандай реакцияның есебінен темір элементінен жеңіл химиялық элементтер пайда болады?
Жұлдыздың беткі қабатының температурасын қалай анықтауға болады?
ІІІ. Жаңа сабақ. Кейде жұлдыздарың жылтырауы өте тез өзгереді де, оның периодтылығы сақталмайды, ал кейде жұлдыздардың жылтырауының өзгерісі периодты болады. Мұндай жұлдыздарды айнымалы жұлдыздар деп атайды.
Оптикалық қос жұлдыздар кеңістікте бір-бірінен өте алыста орналасқан, бірақ аспан сферасында проекцияланатын жұлдыздар.
Ортақ массалар центрінен айналып жүретін қос жұлдыздар физикалық деп аталады.
Айнымалы жұлдыздар үш топқа бөлінеді:
Тұтылмалы айнымалылар;
Лүпілдек айнымалылар;
Жарылатын айнымалы.
«Алголь жұлдызының жылтырау өзгерісінің» графигі: (Д.Гудрайк зерттеді 1764-1786 жж).
Массаларының ортақ центрінен айнала отырып, екі жұлдыз периодты түрде кезекпен тұтылады. Қос дұлдыздың ең жарығы тұтылғанда Жер бетінде жылтыраудың әодеқайда терең минимумын көреміз және керісінше.
1956 ж. Д. Фабрициус Кит шоқжұлдызындағы бір жұлдыздың айнымалы екенін ашты. Оның жарқаруы 331,65 тәулік ішінде 1600 рет өзгереді. 1884 ж. Цефей шоқжұлдызындағы бір жұлдыздың жылтырауының периодты өзгеретінін Гудрайк байқады. Жұлдыздардың жылтырауының өзгерісі олардың қойнауларынан беткі қабатқа ыстық газдардың атқылауынан болуы мүмкін.
Р лүпілдеу периоды: .
Айнымалы жұлдыздардың үшінші түрі ХХ ғ. табылды.Жарылыс уақытнда жұлдыздың жылтырауының өзгерісі жақсы зерттелген белгілі бір деңгейге дейін көтеріледі.
Неғұрлым жылтырау периоды үлкен болса, соғұрлым қатты жарқырайды.
Айнымалы жұлдыздарды зерттеу жақын немесе алыс қашықтықтағы жұлдыздардың абсолют жарқырау, массаларын, өлшемдерін басқа да маңызды қасиеттерін анықтауға мүмкіндік береді.


title: VI. Есептер шығару - Сабақ тақырыбы: §

text:
VI. Есептер шығару. №10.31, №10.3.2 №10.3.3
Қорытындылау. VII.Бағалау. VШ. Үйге тапсырма: §10.3. №10.3.4, №10.3.5, №10.3.6.
11-сынып. Сабақ тақырыбы: §10.4.Күн –күндізгі жұлдыз. Күннің құрылысы және негізгі сипаттамалары. Күн-Жер байланысы.
Сабақ мақсаты:
Оқушыларға Күннің жасы, химиялық құрамы, энергия көзі, күн активтілігінің орташа ұзақтығы, айналуы, беткі қабаттарының пайда болуы, жарқаруы, температурасы, түсі, орташа тығыздығы туралы түсінік қалыптастыру.
Оқушыларды өз бетімен ғылыми ой қорытындыларын жасай білуге жетелеу.
Жауапкершілікке, тиянақтылыққа, еңбекқорлыққа тәрбиелеу. Ғылыми дүниетанымын қалыптастыру.
Сабақ түрі: аралас
Сабақ әдісі: баяндау, сұрақ-жауап
Құрал-жабдықтар: компьютер, видеопроектор, слайдтар, видеокассета.
Сабақ барысы: І. Ұйымдастыру кезеңі. ІІ. Оқушылардың үй тапсырмасын қалай меңгергендерін тексеру:
Айнымалы жұлдыздар деген не?
Айнамалы жұлдыздар қандай топқа бөлінеді?
Тұтылмалы айнымалы жұлдыздар туралы әңгімелеп беріңдер.
Лүпілдеуші айнымалы жұлдыздар туралы әңгімелеп беріңдер.
Жарылатын айнымалы жұлдыздар туралы әңгімелеп беріңдер.
Айнымалы жұлдыздар және олардың жұлдыздар сипаттамсын анықтаудағы рөлі.
ІІІ. Жаңа сабақ. Күн – ыстық газ және газ шығаратын радиациялардан тұратын сфера.
Күннің орташа тығыздығы 1,4 г/см3
Күн құрылымының сұлбасы:
Ядроның реакция аумағы
Сәуле шығару арқылы энергияны тасымалдау аумағы
Энергияны конвекция арқылы тасымалдау аумағы
Күн атмосферасы:
Фотосфера
Хромосфера
Тәж
ФОТОСФЕРА
Қалыңдығы 200 км.
Ондағы температура 60000С.
Фотосфераның құрылымы гранула тәріздес келеді.
Күн дақтары – бұл магнит өрісінің беткі қабатқа жұлқынып шығатын және бірнеше сағаттан кейін жоғалатын аумағы.
Күннің активтілігі деп әр түрлі тұрақсыз пайда болуларды айтады.Күн активтілігінің көрсеткіші Вольфа саны
W=10g+f
g – топ саны
f – Күн бетін бақылаған кездегі барлық дақтар мен қуыстар саны
ХРОМОСФЕРА Бұл қабатта газдардың конвективті қозғалыстары тез жүреді.
Қалыңдығы 20000 км.
Протурберанц – газдардың ерекше қуатты лақтырылулары, яғни магнит өрісі әсерінен Күннің бетінен 8 км-ден аса биіктікке лақытаралтын заттар.


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi.html?page=88#ІІІ._Жаңа_сабақ._Күн_–_ыстық_газ_және_газ_шығаратын_радиациялардан_тұратын_сфера._Күннің_орташа_тығыздығы_1,4_г/см3_Күн_құрылымының_сұлбасы

title: VI. Есептер шығару - Сабақ тақырыбы: §


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi.html?page=88#Күн_атмосферасы:__Фотосфера__Хромосфера__Тәж__ФОТОСФЕРА

title: VI. Есептер шығару - Сабақ тақырыбы: §


ТӘЖ Тәж дегеніміз – температурасы миллион гардустан жоғары болатын плазма.
Қалыңдығы 2000000 км
VI. Есептер шығару. №10.4.1, №10.4.2.
VII.орытындылау. VШ Бағалау. Үйге тапсырма: §10.4 . №10.4.3.
11-сынып. Сабақ тақырыбы: §11.1. Жұлдыздың планеталық жүйесі. Күн жүйесі.
Сабақ мақсаты:
Оқушыларға жұлдыздың планеталық жүйесі, күн жүйесі туралы түсінік беру.
Оқушыларды өз бетімен ғылыми ой қорытындыларын жасай білуге жетелеу.
Жауапкершілікке, тиянақтылыққа, еңбекқорлыққа тәрбиелеу. Ғылыми дүниетанымын қалыптастыру.
Сабақ түрі: аралас
Сабақ әдісі: баяндау, сұрақ-жауап
Құрал-жабдықтар: компьютер, видеопроектор, слайдтар, видеокассета.
Сабақ барысы: І. Ұйымдастыру кезеңі. ІІ. «Жұлдыздар және Күн» тарауын қортындылау. Өздік жұмыс 20 минут. ІІІ. Жаңа сабақ. Кеңістікте Күнге жақын орналасқан өлшемі үлкен, өзіне тән қозғалысы бар бірнеше жұлдыз табылды.
Бірнеше жылғы бақылаулар осы жұлдыздардың бірі кеңістіктегі өзіне тән траекториядан шын мәнінде де периодты түрде ауытқып отыратыны байқалды. Осы ауытқулар арқылы жұлдыздың күңгірт серіктерінің массалары анықталды.
Планеталар жүйесін спектроскопиялық әдіспен іздеудің де болашағы зор.
2005 ж. Наурыз айының соңында Күн жүйесінен тыс табылған планеталар жүйесінің саны 152-ге жетті. 134 жұлдыздың планеталар жүйесі бар екені белгілі болып отыр. 14 жұлдыздың бірден артық планетасы бар.
Күн жүйесі жөніндегі түсініктің дамуы. Өзінің дүние жүйесі туралы поляктың ұлы астрономы Николай Коперник (1473 – 1543) ол өзі қайтыс болған жылы жарық көрген “Аспан сферасының айнала қозғалысы жөнінде” деген еңбегінде жазған еді. Оның ілімі бойынша, дүние центрінде Жер емес, Күн тұр. Жерді айнала Ай қозғалып жүреді. Жердің өзі Күннен қашықтығы бойынша (Меркурий мен Шолпаннан кейін) үшінші ғаламшар болып саналады. Ол Күнді айнала және өз осінен айналады. Жердің орбитасының сыртында Марстың, Юпитердің және Сатурнның орбиталары орналасқан. Коперник “жылжымайтын жұлдыздар сферасын” Күннен өте қашыққа орналастырды.
Коперник ұсынған дүние жүйесі гелиоцентрлік деп аталады. Ол ғаламшарлардың тұзақ тәрізді қозғалысын біздің Күнді айнала қозғалатын ғаламшарларды қозғалмайтын Жерден емес өзі де Күнді айнала қозғалатын Жерден бақылайтындығымыздан бізге солай көрінеді деп қарапайым және табиғи түрде түсіндірді.
Күн жүйесіндегі заңдылықтарғы қарамай планеталар ішкі құрылымдарымен, өз осьтерінен айналу периодтарымен, атмосферасының құрамымен өзгешеленеді.
Планеталардың Күнге дейінгі орташа қашықтығы Тициус-Бодэ заңына бағынады:
Егер Күннің бірінен кейін бірі түсірілген бірнеше фотосуреттерін салыстырар болсақ, онда барлық дақтардың орын ауыстырғандарын байқауға болады. Бұл Күннің айналуы себебінен болады. Күн айналысы біртұтас қатты дененің айналысына ұқсамайды. Күн экваторы маңында жақын орналасқан дақтар орта ендіктерде орналасқан дақтардан ылғи озып отырады. Демек, Күннің әр қабатының айналу жылдамдығы әр түрлі. Күннің өз осінен бір айналуы экватор аймағында 25, ал Күннің полюсіне жақын аймағында - шамамен 30 Жер тәулігінде өтеді. Күн экваторындағы сызықтық жылдамдық 2 км/с. Бақылаулардың көрсетуінше, барлық дақтар (Күннің) щығыс жиегіненбатыс жиегіне қарай орын ауыстырады. Демек, Күн өз осін оның төңірегінде ғаламшарлардыңқозғалу бағытымен айналады. Күннің өлшемдері, массасы және жарқыраулығы. Күн радиусы Жердің радиусымен салыстырғанда одан 109 есе6 ал к-лем3 шамамен 1 300 000 есе зор. Күн массасы да орасан зор. Ол Жер массасынан 330 000 еседей және оның төңірегіндеқозғалатын барлық ғаламшарлардың жалпы масасынан 750 еседей көп.
Жердің Күнненалатын энергиясының мөлшері Күн тұрақтысы деп аталатын шамамен сипатталады. Күн тұрақтысы деп 1 с-та Жер атмосферасынан тысқары, Жердің Күннен орташа қашықтығында күн сәулесіне перпендикуляр орналасқан, ауданы 1 м алаңша бетіне түсетін толық энергия мөлшерін атайды. Күн тұрақтысын өлшеу үшін биік тау бекетінде арнаулы ыдыстағы судың Күн сәулелерімен қыздырылған қара түсті металл шарықтан алған жылу мөлшерін анықтайды.
Инфрақызыл және ультракүлгін сәулелердің Жер атмосферасында жұтылуын ескеріп, атқарылған мұқият өлшеулер нәтижесінде Күн тұрақтысы 1400 Вт/м-ге тең (дәлірек шамасы бұдан біршама кем) болып шықты.
Күн тұрақтысын өлшеу көп жылдар бойы атқарылып келді. Оның мәні іс жүзінде өзгермейді екен. Яғни уақыт бірлігінде шығаратын толық энергиясы тұрақты. Егер Күн тұрақтысын радиусы Жердің Күннен орташа қашықтығына тең сфераның ауданына көбейтсе, Күннің уақыт бірлігінде шығаратын жалпы энергиясы табылады. Бұл шама Күннің жарқыраулығы .
Күн зат-ң қандай күйде болатындығын білу үшін, алдымен Күннің температурасын білу керек. Күннің температурасын анықтаудың бірнеше тәсілдері бар. Олардың бәрі Жерде ашылған және Ғаламның бүкіл бақыланбалы бөлігінде орындалатынфизика заңдарына жүгінеді. Күн және басқа жұлдыздарды қоса алғанда энергия шығаратын барлық реал денелердібелгілі бір шектелген дәлдікпен ғана абсолют қара дене деп қарауға болады. Күннің көрінерлік жоғарғы қабаттарын құрайтын заттардың қасиеттерін зерттеу, шынында да, ол заттардың сәулені жақсы жұтатындығын көрсетеді. Бұл суретте Күннен шығатын энергияның шамның қыздырылған вольфрам қылы мен шырақ жалыны шығаратын сәулелердің толқын ұзындығына тәуелділігі көрсетілген.


title:
ТӘЖ
Тәж дегеніміз – температурасы миллион гардустан жоғары болатын плазма.
Қалыңдығы 2000000 км
VI. Есептер шығару


title:
Сабақ түрі: аралас
Сабақ әдісі

text:
Сабақ түрі:аралас Сабақ әдісі: баяндау, сұрақ-жауап
Құрал-жабдықтар:компьютер, видеопроектор, слайдтар.
Сабақ барысы: І. Ұйымдастыру кезеңі. ІІ. Оқушылардың үй тапсырмасын қалай меңгергендерін тексеру. Айнымалы ток деп нені айтамыз?
Айнымалы ток тізбегінің барлық көлденең қималарында кез келген уақыт мезетінде ток күшінің лездік мәні бірдей болатыны неліктен?
Айнымалы ток генераторының жұмыс істеу принципін түсіндіріңіздер.
Есептердің шығарылуын тексеру.
ІІІ. Жаңа сабақ.
Резистор мен жалғағыш сымдардан тұратын қарапайым тізбектің қысқыштарындағы кернеу заңымен өзегереді.
R кедергіні актив кедергі деп атайды.
-бұл тізбектегі ток күшінің тербеліс теңдеуі. Ток күші мен кернеу тербелістерінің графиктері:
Айнымалы ток тізбегіндегі қуат.
Тізбектегі ток күшінің тербелістері кернеу тербелістерінен фаза бойынша -ге озады. - сыйымдылық кедергі.
Тек қана сыйымдылық кедергісі бар тізбектегі айнымалы ток күші мен кернеудің уақытқа тәуелділік графиктері мен векторлық диаграммасы.
IV. Пысықтау. Актив кедергі дегеніміз не?
Актив кедергідегі кернеу мен ток күшінің тербеліс теңдеулерін жазыңдар.
Ток күші мен кернеудің әсерлік мәндері қалай анықталады?
Лездік қуаттың уақытқа тәуелділік графигін салыңдар.
Сыйымдылық кедергі деген не?
Сыйымдылық кедергі қандай шамаларға тәуелді?
V.Есептер шығару.№2.2.4, №2.2.5, №2.3.5, №2.3.4.
VI. Қорытындылау. VII.Бағалау. VШ. Үйге тапсырма: §2.2, §2.3. Айнымалы ток тізбегіндегі активті кедергі.Айнымалы ток тізбегіндегі сыйымдылық кедергі. №2.2.1, №2.2.2, №2.3.1, №2.3.2.


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi.html?page=8#ІІ._Оқушылардың_үй_тапсырмасын_қалай_меңгергендерін_тексеру.

title:
Сабақ түрі: аралас
Сабақ әдісі


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi.html?page=8#Тек_қана_сыйымдылық_кедергісі_бар_тізбектегі_айнымалы_ток_күші_мен_кернеудің_уақытқа_тәуелділік_графиктері_мен_векторлық_диаграммасы.__IV._Пысықтау.

title:
Сабақ түрі: аралас
Сабақ әдісі


title: Күн атмосферасының құрылысы

text:
Күн атмосферасының құрылысы
Күн атмосферасын негізгі үш бөлікке бөледі: фотосфера (ең төменгі қабат), хромосфера және тәж.
Фотосфера. Күннің тікелей бақылауға болатын жарық шығаратын “беті” фотосфера деп аталады. Әрине, Күннің шын мағынада ешқандай “беті” жоқ. Ол шын мәнінде қалыңдығы 300 – 400 км боларлық Күн атмосферасының төменгі қабаты. Бізге келетін Күн энергиясы іс жүзінде осы қабатта шығарылады, себебі фотосфера затының мөлдірсіздігінен Күннің тереңгі қабаттары шығаратын сәуле бізге жетпейді де, оларды көру мүмкін емес. Фотосфера тығыздығы 10 кг/м-тен аспайды, ол ондағы заттардың басым көпшілігін алатын сутегінің 1см көлемдегі атомдар саны 10 –не жуық. Фотосферада тереңдеген сайын температура өседі де, оның орташа мәні 6000 К-ге жақындайды.
Телескоп пайда болмай тұрып-ақ, адамдар батып бара жатқан солғын Күннің бетінен немесе жұқа бұлт тасасындағы Күн бетінен күңгірт дақтарды байқаған болатын. Ертеде дақтардың не екендігі түгіл, олардың Күн бетінде болуы мүмкін деген ой ешкімнің ойына кіріп шыққан емес. Тек Галилей дақтардың Күн бетіндегі құрылымдар екендігін дәлелдегеннен кейін үш жарым ғасыр өткен соң ғана олардың физикалық табиғаты айқындала бастады.
Күн дақтары гранулалардан гөрі едәуір ірі. Ең ірі диаметрі ондаған мың километрге жетеді. Дақтар – фотосфераның тұрақсыз, бірнеше айға дейін болатын құбылмалы құрылымы. Кейде Күнде дақтар мүлдем болмаса, басқа кезде ондаған ірі дақтар байқалады. Күндегі дақ құрылуды көп жыл бойы бақылаулар дақ санының тербелмелі өзгерісте болатынын көрсетті. Күн дақтары сандарының қайталану уақытының ұзақтығы орташа есеппен 11 жылғы жуық.
Дақтың орталық бөлігі – ядро (немесе көлеңке) талшықты шала көлеңкемен қоршалған. Күн жиегіне жақын орналасқан дөңгелек дақ эллипс түрінде, ал жиекке тым жақын келгенде шала көлеңке жіңішке жолақ түрінде көрінеді. Мұның мәнісі дақтардың тереңдігі 300 – 400 км конус тәрізді шұңқырлар екендігімен түсіндіріледі. Дақтардың күңгірт болуы фотосферамен қатар келуі нәтижесінде ғана. Шын мәнінде ядро температурасы (дақтың ең салқын бөлігі) 4300 К, яғни көз қорғағыш көзілдіріксіз қарауға болмайтын сызықтар доғаның қызулығынан жоғары. Дақ спектріндегі сызықтар едәуір айырылған. Бұл құбылыс дақ затының қуатты магнит өрісінің әсерінде болуынан деп түсіндіріледі.
Достарыңызбен бөлісу: |


Байланысты: Саба та ырыбы тербелмелі контурда ы электромагниттік тербеліст
Күнде бақыланатын дақтардың мерзімділігі (қайтарымдылығы)
“ Күн – Жер ” проблемасы. Күн әрекеттілігі мен оның Жерге әсерін байланыстыратын бұл мәселе бірнеше ғылымның – астрономия, геофизика, биология және медицинаның бірлесіп шешер мәселесі.
Көп салалы бұл проблеманың кейбір бөлігі, мысалы Күн әрекеттілігінің ионосфералық көрінісі ондаған жылдар бойы зерттелуде. Бұл зерттелулерде тек көптеген деректер ғана жиналып қоймай, сонымен қатар орнықты радиобайланыс атқаруда маңызы зор заңдылықтар да анықталады.
Магнит компасы тілінің магнит дауылы кезінде тербелуі, әсіресе күндіз жақсы байқалатыны және бірнеше градусқа дейін жететін ауытқулар Күн әрекетінің максимум жылдары болатыны көптен белгілі.
Сол сияқты магнит дауылдар әдетте ғарыштан атмосфераға келетін протондар мен электрондардың әсерінен пайда болатын атмосфераның (бірнеше жүздеген километрге жететін) жоғарғы сиретілген қабаттарының жарқырауымен сыбайлас екені де жақсы белгілі. Бұл поляр шұғыласы – табиғаттың әсем құбылыстарының бірі. Бояулардың ерекше ойыны, жайбарақат жарқыраудың бір сәтте доғалармен, жолақтар мен шоқ сәулелермен жылдам орын ауыстырулары, бірде алып шатыр, бірде керемет перде құрастырып, ертеден адамдардың көңілін өздеріне аударған. Поляр шұғыласында екі түс басым – жасыл және қызыл. Шұғыланың түске боялуы – оттегі атомдарының сәуле шығаруынан (шұғыла спектрлеріндегі ең интенсивті сызықтар – жасыл және қызыл түстілер).
Поляр шұғылалары әдетте Жер шарының жоғары едіктерінде бақыланады. Мұның мәнісі зарядталғанбөлшектер Жердің магнит индукциясы сызықтарының бойымен қозғалып, атмосфераға полюс аймақтарында ғана ене алуында. Бірақ Күн әрекеттілігінің максимум жылдарында кейде поляр шұғыласын орта ендіктерде де бақылауға болады.
Күндегі құбылыстар мен Жер атмосферасының төменгі қабаттарындағы процестер арасында байланыс бар. Күн сәулелері атмосфераның төменгі қабаты – тропосфераға әсер етеді, яғни атмосфераның жоғарғы қабаттарындағы процестер арқылы ауа райына әсер етері хақ. Осы әсерлесудің күрделі механизмдерін танып-білу метеорология үшін қажет. Күн әрекеттілігінің Жер биосферасына, оның ішінде адамдардың ленсаулығына да тигізер әсерін зерттеудің маңызы зор.
Күндегі болып жатқан құбылыстарды жан-жақты зерттеу үшін дүниежүзінің көптеген зертхана-да Күнді жүйелі түрде бақылап отырады (Күн қызметі). Күн қызметінің басты міндеті – Күн от алыстарын болжау. От алыстарды болжау радиобайланыстың үзілуін болдырмау үшін, сонымен қатар адамның ғарыш кеңістігінде болуын қауіпсіздендіруге қажетті шаралар жүргізуге мүмкіндік жасайды.
Күннің Жерге әсерін зерттеу көп мемлекеттердің қайрат-қажырын бірлестіруді қажет етеді. Ғылым тарихында Күн әрекеттілігінің максимум жылдары (1957 – 1958) өткізілген “Халықаралық геофизика жылы” және Күн әрекеттілігінің минимум кезеңінде жасалған “Халықаралық тыныш Күн жылы (1964 – 1965) ” атты халықаралық бағдарламалар елеулі орын алады. Күнді жан-жақты зерттеулер қазіргі кезде де жалғастырылуда. Ондаған мемлекет қатысатын бақылаулар Жердің барлық континенттерінде атқарылуда. Күндегі және Жердегі болып жатқан процестер туралы мәліметтер Жердің жасанды серіктері мен ғарыш ракеталарында, тау шыңдары мен мұхит тұңғиығындаорналастырылған аспаптар арқылы алынады. Күнді зерттеу мақсатында жаңа ғарыштық жобалар да жасалуда.


title: VI. Есептер шығару - Сабақ тақырыбы: §

text:
11-сынып. Сабақ тақырыбы: §11.2. Жер тобындағы планеталар.
Сабақ мақсаты:
Оқушыларға Меркуриий, Марс, Шолпан, Жер планеталары туралы түсінік беру.
Оқушыларды өз бетімен ғылыми ой қорытындыларын жасай білуге жетелеу.
Жауапкершілікке, тиянақтылыққа, еңбекқорлыққа тәрбиелеу. Ғылыми дүниетанымын қалыптастыру.
Сабақ түрі: аралас
Сабақ әдісі: баяндау, сұрақ-жауап
Құрал-жабдықтар: компьютер, видеопроектор, слайдтар, видеокассета.
Сабақ барысы: І. Ұйымдастыру кезеңі. ІІ. Оқушылардың үй тапсырмасын қалай меңгергендерін тексеру.
Жұлдыздың планеталық жүйесі неден пайда болатыны туралы айтып беріңдер.
Күн жүйесінің пайда болуы туралы айтып беріңдер.
Есептердің шығарылуын тексеру.
ІІІ. Жаңа сабақ. Меркурий
Күнге ең алыс қашықтығы 69,7 млн. Км.
Диаметрі Жерден 2,5 есе кіші.
Орбиталық орташа жылдамдығы 47,9 км/с
Күнді 88 тәулікте айналып өтеді.
Күнге қараған жағының температурасы өте жоғары+3000С, қарама-қарсы жағы өте суық -2000С.
Шолпан
Күннен қашықтығы 108 млн. шақырым.
Экваторлық диаметі 12104 км.
Орбиталық орташа жылдамдығы 35 км/с
Күнді 225 тәулікте айналып өтеді.
Беткі температурасы 5000С
Марс.
Диаметрі Жерден екі есе кіші.
Күнді 687 тәулікте айналып өтеді.
Орбиталық орташа жылдамдығы 24,1 км/с
Күннен қашықтығы 249,1 млн.км
Екі серігі бар: Фобос және Деймос.
Жазда температурасы күндіз+200С. Қыста түнде -1250С
Жер.
Жер бетінің 70 пайызын су алып жатыр.
Температурасы -890С-тан +580С-ге дейін.
Атмосферасы: тропосфера, стратосфера, ионосфера, экзосфера.
Жердің ішкі құрылысы:
Ядро, мантия, қатты қабат.
Серігі- Ай.
Экваторлық диаметрі 12756 км.
Күннен ең алыс қашықтығы 152,1 млн. км.
Орбиталық орташа жылдамдығы 29,8 км.
VI. Пысықтау.
Шолпанда жыл маусымдарының ауысуы бар ма?
Неге адамдардың бірінші экспедициясы Марсқа баруы керек?
Шолпанға неге бармайды?
НегеЖер бетінде метеориттер соққыларының ізін табуға болмайды?
Плутон мен Харонды «қос планета» деп атауға бола ма?


title: VII.орытындылау - Сабақ тақырыбы: §

text:
VII.орытындылау. VШ Бағалау. Үйге тапсырма: §11.4 . Ай үшін бірінші және екінші ғарыштық жылдамдықты есептеп шығарыңдар.
11-сынып. Сабақ тақырыбы: §11.3 Алып планеталар.
Сабақ мақсаты:
Оқушыларға Юпитер, Сатурн, Нептун, Уран планеталары туралы түсінік беру.
Оқушыларды өз бетімен ғылыми ой қорытындыларын жасай білуге жетелеу.
Жауапкершілікке, тиянақтылыққа, еңбекқорлыққа тәрбиелеу. Ғылыми дүниетанымын қалыптастыру.
Сабақ түрі: аралас
Сабақ әдісі: баяндау, сұрақ-жауап
Құрал-жабдықтар: компьютер, видеопроектор, слайдтар, видеокассета.
Сабақ барысы: І. Ұйымдастыру кезеңі. ІІ. Оқушылардың үй тапсырмасын қалай меңгергендерін тексеру.
Шолпанда жыл маусымдарының ауысуы бар ма?
Неге адамдардың бірінші экспедициясы Марсқа баруы керек?
Шолпанға неге бармайды?
НегеЖер бетінде метеориттер соққыларының ізін табуға болмайды?
Плутон мен Харонды «қос планета» деп атауға бола ма?
Меркурийде айқайды естуге бола ма?
Марс аспанынан Күн қалай көрінеді?
ІІІ. Жаңа сабақ. Юпитер
Диаметтрі жағынан Жерден 11,5 есе үлкен.
Күнді 11,9 жылда айналып өтеді.
16 серігі бар.
Өз осінен айналу периоды 9 сағ. 55 мин.
Айналу осі оның орбитасына перпендикуляр, сондықтан жылдың маусымдық ауысу мерзімдері жоқ.
Атмосферасы 89%-сутегі, 11%-ігелий.
Беттік температурасы 140 К
Сатурн
Диаметрі Жерден 9,5 есе үлкен.
Күнді 29,5 жылда айналады.
17 серігі бар.
Өз осінен 10 сағ. 14 мин.
Атмосферасы сутегі, метан, аммиактан құралған.
Орташа температурасы – 1500С.
Уран
1781 жылы неміс астрономы Гершель ашқан.
Күннен шыққан жылуды Жерге қарағанда 400 есе кем алады.
15 серігі бар.
Күнді 84 жылда айналып өтеді.
Орташа тығыздығы 1,29 г/см3.
Орташа температура 60 К.
Өз осінен айналуы 17 сағ. 14 мин.
Нептун
1846 жылы француз Урбен Леверье, ағылшын Джон Адамс.
Күннен 6 млрд. шақырым қашықтықта орналасқан.
Күнді 247,7 жылда айналып өтеді.
Серігі – Харон.
Өз осінен айналуы 16 сағ. 7 мин.
Атмосферасының құрамы: 13% гелий, 85% сутегі және басқа да заттар, метан.
Орташа температурасы -2200С
VI. Пысықтау.
Жер обындағы планеталардан алып планеталардың ерекшеліктері қанадй?
Алып планеталар атмосфераларында күшті дауылды желдердің болу себептері неде?
Уран планетасы неге көгілдір жасыл түсті?
Планета аралық автоматты серік «Вояджер 1 және 2» арқылы алынған суреттердегі алып планеталардағы пайда болулар планеталардың беткі қабатына жата ма әлде олардың атмосферасына жата ма?


title: VII.Қорытындылау - Сабақ тақырыбы: §

text:
Оқушыларды өз бетімен ғылыми ой қорытындыларын жасай білуге жетелеу.
Жауапкершілікке, тиянақтылыққа, еңбекқорлыққа тәрбиелеу. Ғылыми дүниетанымын қалыптастыру.
Сабақ түрі:аралас
Сабақ әдісі: баяндау, сұрақ-жауап
Құрал-жабдықтар:компьютер, видеопроектор, слайдтар, видеокассета.
Сабақ барысы: І. Ұйымдастыру кезеңі. ІІ. Оқушылардың үй тапсырмасын қалай меңгергендерін тексеру.
Жер обындағы планеталардан алып планеталардың ерекшеліктері қандай?
Алып планеталар атмосфераларында күшті дауылды желдердің болу себептері неде?
Уран планетасы неге көгілдір жасыл түсті?
Планета аралық автоматты серік «Вояджер 1 және 2» арқылы алынған суреттердегі алып планеталардағы пайда болулар планеталардың беткі қабатына жата ма әлде олардың атмосферасына жата ма?
Есептердің шығарылуын тексеру.
ІІІ. Жаңа сабақ. Марс пен Юпитер орбиталарының арасында пішіні бұрыс аспан денелері бар. Оларды астероидтар деп атайды.
1801 ж. Джузепе Пиации бірінші астероид –Церераны ашты.
Неміс математигі Гаусс осы астероидтың орбитасын есептеп шығарды.
1802 ж. Неміс дәрігері Ольберс Паллада астероидын ашты.
1804 ж. Юнона, 1807 ж. Веста табылды.
Юпитер орбитасы бойымен планетаның алдында және артында қозғалатын астероидтардың екі тобы бар: «Гректер» және «Трояндықтар».
Кейбір астериодтардың жарықтылығының периодты өзгеруі бұрыс пішінді, беткі қабаттарының тегіс емес екенін және өз осьтерінен айналатынын көрсетеді.
Астероидтарда атмосфера жоқ. Астероидтардан кіші денелерді метеориттер деп атайды.
Кейбір астероидтар туралы қызықты мәліметтер:
Ең ірісі – Церера, радиусы 470 км;
Ең қара астероидтар 95 Аретуза мен Бамбергтің қаралығы көмірдей немесе күйедей;
Күнге ең жақын келгендері: Икар және Фаэтон.
1977 ж. Ашылған Харон ең алыс астероид.
Гаспра астероидының магнит өрісі тіркелді.
Гаспра астероиды
.
Кометалардың негізгі салмағы оның ядросында жинақталған.
Ол ядро кәдімгі мұздан, қатып қалған газдардан, қатты бөлшектерден, көмірқышқылының қоспасы бар су мұзынан, аммиактан және тозаңнан тұрады.
Күнге жақындағанда Күн сәулесінің әсерінен мұз еріп булана бастайды да ядроның жанында газ-тозаңды бұлт пайда болады.
Кометаның жарық ағыны шамасының қашықтыққа байланысты өзгерісі :
Метеориттер ғарыш денелерінің үлгілері. Ірі метеориттер барлық планеталар мен олардың серіктерінің беткі қабаттарына құлағанда із қалдырады.
Күн жүйесінің шеткі аймағы туралы біздің мәліметтеріміз мардымсыз.
VI. Пысықтау. Күн жүйесіндегі астероидтарды қай маңайдан кездестіруге болады?
Күн жүйесінде кемінде бір рет байқалған кометалардың тағдырлары қандай?
Қазіргі көзқарас бойынша Күн шегі қайда?
Жердің астероидпен немесе комета ядросымен соқтығысуы мүмкін бе?
Астероидтардың Күнді айнала қозғалысының орташа айналу периоды қандай?


title: VII.Қорытындылау - Сабақ тақырыбы: §

text:
VII.Қорытындылау.
VШ Бағалау.
Үйге тапсырма: §11.4 №11.4.1, №11.4.2.
11-сынып.
Сабақ тақырыбы: §12.1. Біздің галактика. Басқа галактикаларды ашу. Квазарлар.
Сабақ мақсаты:
Оқушыларға біздің галактика, басқа галактикалар, квазарлар туралы түсінік беру.
Оқушыларды өз бетімен ғылыми ой қорытындыларын жасай білуге жетелеу.
Жауапкершілікке, тиянақтылыққа, еңбекқорлыққа тәрбиелеу. Ғылыми дүниетанымын қалыптастыру.
Сабақ түрі: аралас
Сабақ әдісі: баяндау, сұрақ-жауап
Құрал-жабдықтар: компьютер, видеопроектор, слайдтар, видеокассета.
Сабақ барысы:
І. Ұйымдастыру кезеңі.
ІІ. «Планеталар» тарауын қорытындылау.
ІІІ. Жаңа сабақ.
Жұлдызды аспанның Солтүстік жарты шарындағы жай көзбен көрінетін барлық объектілер аспан денелерінің бір тұтас жүйесін – Галактиканы құрайды.
“Галактика” деген сөздік өзі грек тілінен аударғанда “сүтті” деген мағына білдіреді. Біздің галактиканың диаметрі шамамен 100 мың жарық жылы. Жұлдыздардың саны 200 млрд-қа жуық. Олар Галактиканың жалпы массасының 98 пайызын құрайды. Қалған екі пайызын газ бен тозаң түріндегі жұлдызралық заттар.
Галактиканың сыртқы түрінің төтенше алуан түрлілігіне қарамастан, оларды бірнеше типке бөлуге болады: спиральды, элипстік және дұрыс емес(а,б).
Бұл сурет галактика әлемін зерттеген және осы салада маңызды жаңалықтар ашқан пионердің бірі Э.Хаббл ұсынған Хаббл камертонв деп аталатын – жіктеуді жаңғыртады.
Кейбір галактиканың ядроларында, олардың центрлерінде, сәуле шығарумен немесе кәдімгі жұлдыздардың жарылысымен түсіндіруге болмайтын ғаламат энергия мөлшерінің бөлінуі болады. Мұндай галактикалар активті ядросы бар галактикалар деп аталады.
Галактика центрінен ғарыштық жылдамдықтармен қозғалатын қуатты бөлшектер ағынының лақтырылуы болады. Осы ағындағы электрондар электромагниттік толқындардың ғаламат көздерін құрайды, мөлшері кейде галактиканың өз мөлшерінен көп есе артып кетеді. Бұл көз онымен салыстырмалы түрде симметриялы орналасады. Қуатты радиокөздері бар галактикаларды радиогалактикалар деп атайды.
1963 жылы жұлдызға ұқсас радиокөздің спектрінен сректрдің қызыл бөлігіне қатты ығысқан жұту спектрі анықталған. Бұл тек өте алыстағы объектіден болуы мүмкін. Ал бұл, оның жарқырауы аса жарық галактикалардың жарқырауынан 100 есе асып түседі дегенді білдіреді. Осыған ұқсас басқа объектілер ашылғаннан кейін, оларды радиосәулеленудің квазижұлдыздық көздерідеп аталады. Квазар алыстағы алып галактикалардың активті ядросы болып табылады.
Жұлдыздар өздерінің – шар тәрізді және шашыраңқы формалары бойынша, ал объектілердің санына қарай әр түрлі шоғыр құрайды. Шашыраңқы шоғырлардажұлдыздар салыстырмалы түрде онша көп емес: бірнеше ондаған жұлдыздан бірнеше мыңға дейін болады. Шашыраңқы шоғырдың ең белгілісі Торпақ шоқ жұлдызында көрінетін Үркер шоғыры болып табылады. Осы шоқ жұлдызы жарық Альдебаранның жанында әлсіз жұлдыздардың үшбұрышы – Гиады шоғыры тұр. Жеті қарақшыға жататын жұлдыздардың бір бөлігі де шашыраңқы шоғыры құрайды. Осы типке жататын шоғырлар Құс жолына жақын маңнан көрінеді.
Жұлдыздардың Галактикада орналасуы Құс жолы жазықтығына перпендикуляр жазықтықтағы оның құрылымын көрсететін сызбада көрсетілген. Суретте Күн мен Мерген шоқ жұлдызы бағытында тұрған Галактиканың орталық бөлігі орналасқан дискі, спиральдық жең және сфералық гало көрсетілген.
Жұлдыздардың өзіндік белгісі болып саналатын газтозаңдық кешендермен қатар Галактикада массалары әр түрлі, жұлдыздардың өмірінің соңында болатын процестердің нәтижесі болып саналатын жұлдыздар тобының басқа типтері байқалады. Олардың қатарына, ең алдымен планетарлық жұлдыздар тобы жатады, бұлай аталу себебі алыстағы планеталар – Уран мен Нептунның дискілері әлсіз телескоппен көрінеді.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: VI. Пысықтау - Сабақ тақырыбы: §

text:
VII.Қорытындылау. VШ Бағалау. Үйге тапсырма: §12.1.№12.1.1, №12.1.2.
11-сынып. Сабақ тақырыбы: §12.2. Әлем. Үлкен жарылыс. Әлем эволюцисының негізгі кезеңдері.
Сабақ мақсаты:
Оқушыларға Әлем, Әлемнің бір бөлігі Метагалактика және оның қасиеттері туралы түсінік беру.
Оқушыларды өз бетімен ғылыми ой қорытындыларын жасай білуге жетелеу.
Жауапкершілікке, тиянақтылыққа, еңбекқорлыққа тәрбиелеу. Ғылыми дүниетанымын қалыптастыру.
Сабақ түрі: аралас
Сабақ әдісі: баяндау, сұрақ-жауап
Құрал-жабдықтар: компьютер, видеопроектор, слайдтар, видеокассета.
Сабақ барысы: І. Ұйымдастыру кезеңі. ІІ. Оқушылардың үй тапсырмасын қалай меңгергендерін тексеру.
Галактика деген не?
Галактикаларды қандай типтерге бөлуге болады?
Актив ядросы бар галактикалар деген не?
Радиогалактикалар деген не?
Квазарлар деген не?
Есептердің шығарылуын тексеру.
ІІІ. Жаңа сабақ. Әлем – бұл нақты өмір сүретін, уақыт пен кеңістік бойынша шексіз және өзінің дамуы барысында барлық мүмкін болатын пішін қабылдайтын материялық әлем.
Қазіргі құралдармен бақыланып отырған әлемнің бөлігі Метагалактика деп аталады.
Метагалактиканы сипаттау үшін математик әрі астроном А.Фридамнның ұсынған моделі пайдаланылады:
Фридман Метагалактиканың тұрақсыздығы туралы қорытындыға келді.
Бұжан 15 млрд жылдай бұрын алапат жарылыс біздің әлемді жасады.
Жарылыстан кейін көптеген миллиондаған жылдар бойы сол жарылыстың энергиясынан пайда болған жарықтан әлем жарқырап тұрды. Әлемнің пайда болуының жарылыстық сипатын дәлелдейтін деректер:
Ғарышта Әлемнің пайда болу кезінен кездесетін қалдықты сәуле шығару аясы;
Кеңіген Әлемнің қозғалысын көрсететін галактика спектріндегі қызыл ығысу;
Ғарыш кеңістігінде гелий мөлшерінің көп болуы.
VI. Пысықтау.
Әлем деген не?
Метагалактика деген не?
Оның өлшемдері қандай?
Үлкен жарылыс теориясына қазіргі кезде қандай дәлелдемелер бар?


title: VII.Қорытындылау - Сабақ тақырыбы: §

text:
11-сынып. Сабақ тақырыбы: §12.3.Әлемнің ұлғаюы. Әлем моделі.
Сабақ мақсаты:
Оқушыларға Хаббл заңы, реликтивтік сәуле шығару, әлемнің моделі туралы түсінік беру.
Оқушыларды өз бетімен ғылыми ой қорытындыларын жасай білуге жетелеу.
Жауапкершілікке, тиянақтылыққа, еңбекқорлыққа тәрбиелеу. Ғылыми дүниетанымын қалыптастыру.
Сабақ түрі: аралас
Сабақ әдісі: баяндау, сұрақ-жауап
Құрал-жабдықтар: компьютер, видеопроектор, слайдтар, видеокассета.
Сабақ барысы: І. Ұйымдастыру кезеңі. ІІ. Оқушылардың үй тапсырмасын қалай меңгергендерін тексеру.
Әлем деген не?
Метагалактика деген не?
Оның өлшемдері қандай?
Үлкен жарылыс теориясына қазіргі кезде қанадй дәлелдемелер бар?
Біздің Күннің жасы қанша?
Біздің галактиканың жасы нешеде?
Метагалактиканың қандай қасиеттері бар?
ІІІ. Жаңа сабақ. Хаббл заңы: қызыл ығысу бойынша анықталған галактиканың алыстау жылдамдығы оған дейінгі қашықтықтың өсуіне пропорционал.
Хаббл заңы Әлемнің ұлғаюын, яғни Үлкен жарылыс нәтижесінде Әлемнің пайда болғанын растайды.
Қазіргі байқалатын ғарыштық сәулелер шығару кеңеюдің алғашқы мезетінде шығарылған сәуле эволюциясының нәтижесі, сондықтан оын реликтивтік деп атайды.
Өткен ғасырдың 20-жылдарынан бастап ғалымдар Әлем эволюциясының модельдерін ұсына бастады.
Әлемнің ұлғаюы оның қайтадан сығылуымен алмасады да, Әлемнің дамуы тоқтайды.
Метағаламның ұлғаюы бірнеше миллиард жылдардан кейін сығылуға алмасады, содан кейін қайтадан ұлғая бастайды.
Әлемнің ұлғаюы мәңгі жалғаса береді.
Осы үш гипотезаны талдай отырып, ғалымдар «біздің Әлемнің және басқа әлемдердің болшағы осы әлемдегі заттардың тығыздығына байланысты» деген ұйғарымға келді.
VI. Пысықтау.
Ғаламдардың спектріндегі қызыл ығысу нені көрсетеді?
Температурасы 3К болатын сәуле шығару аясы неге реликтивтік деп аталған?
Егер галактиканың қашықтау жылдамдығы 1000 км/с болса, ол галактикадан Әлемге дейінгі қашықтық қандай?


title: VII.Қорытындылау. VШ Бағалау. Үйге тапсырма

text:
11-сынып. Сабақ тақырыбы: §12.4. Әлемдегі тіршілік пен сана.
Сабақ мақсаты:
Оқушыларға әлемдегі тіршілік пен сана туралы түсінік беру.
Оқушыларды өз бетімен ғылыми ой қорытындыларын жасай білуге жетелеу.
Жауапкершілікке, тиянақтылыққа, еңбекқорлыққа тәрбиелеу. Ғылыми дүниетанымын қалыптастыру.
Сабақ түрі: аралас
Сабақ әдісі: баяндау, сұрақ-жауап
Құрал-жабдықтар: компьютер, видеопроектор, слайдтар, видеокассета.
Сабақ барысы: І. Ұйымдастыру кезеңі. ІІ. Оқушылардың үй тапсырмасын қалай меңгергендерін тексеру.
Ғаламдардың спектріндегі қызыл ығысу нені көрсетеді?
Температурасы 3К болатын сәуле шығару аясы неге реликтивтік деп аталған?
Егер галактиканың қашықтау жылдамдығы 1000 км/с болса, ол галактикадан Әлемге дейінгі қашықтық қандай?
Тіршілік үшін су қажет, сондықтан тіршілік дамитын планета ұзақ уақыт бойы өзіндегі атмосфера мен гидросфераны ұстап тұруы үшін жеткілікті үлкен болуы қажет;
Атмосфера мен гидросыерада тіршілікке зиянды улы заттар болмауы керек.
Х. Шепли мынадай тұжырымға келді: миллиондаған планеталардың біреуінде өмірдің дамуына қолайлы жағдай бар және осы айтылған шарттарды қанағаттандырады.
Сана деген не?
Болжамдар:
Адамның санасы адам тілінің синонимі;
Сана адамдардың танымдық қасиеттерінің бірі болғандықтан, сананың дамуы әр түрлі дәрежеге жете алуы мүмкін және оның кемшілігі мен жетістігі бар;
Сана материядан тыс жоғарғы бір белгісіз күш арқылы пайда болады
Саналы өмір іздеудің тиімді жолы радиосигналдарды зерттеу.
Күн жүйесін зерттеудегі олқылықтарды жою үшін ғарышқа «Вояджер», «Кассини», «Улисс» және т.б. автоматты зондтары ұшырылды. Автоматты кеме «Вояджер-2» Жерден 1977 ж. 20 тамызда Канаверал мүйісіндегі ғарыш алаңынан ұшырылды. Ол Нептун планетасына 12 жылдан кейін жетті.
VI. Пысықтау. Планетада қолайлы жағдай туғанда тіршіліктің пайда болуы барлық жағдайда мүмкін бе?
«Сана» деген не?
Қазіргі ғарыш кемелері арқылы басқа жұлдыздарға саяхат жасау мүмкін бе?
Жердег тыс сана иелерімен байланыс жасау үшін қай дәрежеде дамыған сана иесімен байланыс жасаған дұрыс деп ойлайсыңдар: санасы бізден жоғары немесе төмен тұрғанымен?
Сығыла бастаған Әлемде тіршілік болуы мүмкін бе?
Жақын арадағы 100 жыл ішінде Жердегі цивилизация қалай дамуы мүмкін?


title: VII.Қорытындылау - Сабақ тақырыбы: §

text:
11-сынып. Сабақ тақырыбы: §12.5. Ғарышты игеру және адамзаттың оны игеру болашағы.
Сабақ мақсаты:
Оқушыларға ғарыш және ғарышты игеру болашағы туралы түсінік беру.
Оқушыларды өз бетімен ғылыми ой қорытындыларын жасай білуге жетелеу.
Жауапкершілікке, тиянақтылыққа, еңбекқорлыққа тәрбиелеу. Ғылыми дүниетанымын қалыптастыру.
Сабақ түрі:аралас
Сабақ әдісі: баяндау, сұрақ-жауап
Құрал-жабдықтар:компьютер, видеопроектор, слайдтар, видеокассета.
Сабақ барысы: І. Ұйымдастыру кезеңі. ІІ. Оқушылардың үй тапсырмасын қалай меңгергендерін тексеру.
Планетада қолайлы жағдай туғанда тіршіліктің пайда болуы барлық жағдайда мүмкін бе?
«Сана» деген не?
Қазіргі ғарыш кемелері арқылы басқа жұлдыздарға саяхат жасау мүмкін бе?
Жердег тыс сана иелерімен байланыс жасау үшін қай дәрежеде дамыған сана иесімен байланыс жасаған дұрыс деп ойлайсыңдар: санасы бізден жоғары немесе төмен тұрғанымен?
Сығыла бастаған Әлемде тіршілік болуы мүмкін бе?
Жақын арадағы 100 жыл ішінде Жердегі цивилизация қалай дамуы мүмкін?
Ғарыш Әлеміне бірінші ұшқан кім?
Ай бетінде бірінші болған кім?
Ғарыш кеңістігіне бірінші шыққан кім?
Бірінші ғарышкер әйел кім?
Юпитердің қай серігінен су табылды?
Қазақстандық ғарышкерлерді атаңдар.
ІІІ. Жаңа сабақ. «Ғарыш және Қазақстан» электрондық презентациясы.


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi.html?page=99#ІІІ._Жаңа_сабақ._«Ғарыш_және_Қазақстан»_электрондық_презентациясы.

title: VII.Қорытындылау - Сабақ тақырыбы: §


title:
-сынып.
Сабақ тақырыбы - Сабақ тақырыбы: §

text:
11-сынып. Сабақ тақырыбы: §2.4, §2.5. Айнымалы ток тізбегіндегі индуктивтік кедергі.Айнымалы токтың толық тізбегі үшін Ом заңы.
Сабақ мақсаты: Оқушыларға индуктивтік кедергі, индуктивтік кедергідегі кернеу мен ток күшінің тербеліс теңдеулері, айнымалы токтың толық кедергісі, айнымалы ток үшін Ом заңы туралы түсінік беру.
Оқушыларды өз бетімен ғылыми ой қорытындыларын жасай білуге жетелеу.
Жауапкершілікке, тиянақтылыққа, еңбекқорлыққа тәрбиелеу. Ғылыми дүниетанымын қалыптастыру.
Сабақ түрі:аралас
Сабақ әдісі: баяндау, сұрақ-жауап
Құрал-жабдықтар:компьютер, видеопроектор, слайдтар, видеокассета.
Сабақ барысы: І. Ұйымдастыру кезеңі. ІІ. Оқушылардың үй тапсырмасын қалай меңгергендерін тексеру. Актив кедергі дегеніміз не?
Актив кедергідегі кернеу мен ток күшінің тербеліс теңдеулерін жазыңдар.
Ток күші мен кернеудің әсерлік мәндері қалай анықталады?
Лездік қуаттың уақытқа тәуелділік графигін салыңдар.
Сыйымдылық кедергі деген не?
Сыйымдылық кедергі қандай шамаларға тәуелді?
Есептердің шығарылуын тексеру.
ІІІ. Жаңа сабақ.
Тек қана индуктивті кедергісі ғана бар айнымалы ток тізбегіндегі ток күшінің өзгеруі:
- катушкадағы ток күшінің тербелісі кернеу тербелісінен фаза бойынша -ге артта қалады.
Катушкадағы ток күшінің амплитудасы формуласымен анықталады.
- индуктивті кедергі.
Индуктивтік кедергідегі ток пен кернеудің уақытқа тәуелділік графиктері мен осыған сәйкес векторлық диаграммасы.


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi.html?page=9#Индуктивтік_кедергідегі_ток_пен_кернеудің_уақытқа_тәуелділік_графиктері_мен_осыған_сәйкес_векторлық_диаграммасы.


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi.html?page=9#ІІІ._Жаңа_сабақ.__Тек_қана_индуктивті_кедергісі_ғана_бар_айнымалы_ток_тізбегіндегі_ток_күшінің_өзгеруі


title: Сабақ тақырыбы: §

text:
11-сынып. Сабақ тақырыбы: §1.1. Тербелмелі контурдағы электромагниттік тербелістер.
Сабақ мақсаты: Оқушыларға тербелмелі контур, электромагниттік тербелістер, тербелмелі контурда электромагниттік тербелістердің пайда болу себептері туралы түсінік беру.
Оқушыларды өз бетімен ғылыми ой қорытындыларын жасай білуге жетелеу.
Жауапкершілікке, тиянақтылыққа, еңбекқорлыққа тәрбиелеу. Ғылыми дүниетанымын қалыптастыру.
Сабақ түрі:аралас
Сабақ әдісі: баяндау, сұрақ-жауап
Құрал-жабдықтар:компьютер, видеопроектор, видеокассеталар, слайдтар.
Сабақ барысы: І. Ұйымдастыру кезеңі. ІІ. Жаңа сабақ. Тербелмелі контур.
Тербелмелі контурда электромагниттік тербелістердің пайда болуы.
Идеал тербелмелі контурда энергия шығыны болмайды, сондықтан тербелістер өшпейді. Толық энергия сақталады және кез келген мезетте ол мынаған тең:
.
Бірақ, шын мәнінде R≠0, сондықтан өткізгіштер қызып энергия шығын болады. Біртіндеп электромагниттік тербелістердің энергиясы катушка мен жалғастырғыш сымдардың ішкі энергиясына айналады, энергия өшеді.
IV. Пысықтау. Тербелмелі контур деген не?