title: Серикбаева А. С - Сборник III республиканской научно-практической конференции магистрантов

text:
Серикбаева А. С. – студент, «Менеджмент» мамандығы, «Экономика и Менеджмент»
кафедрасы, АҚ “Қаржы академиясы”, Астана қ.
s_alua_s@mail.ru
Ғылыми жетекші: э.ғ.м., Имангожина З.А.
ДАҒДАРЫСҚА ҚАРСЫ СТРАТегИялЫҚ ЖОСПАРлАУДЫҢ МАҢЫЗДЫлЫҒЫ
Барлық елдердің тәжірибелері көрсетіп отырғандай, елдегі өзекті экономикалық мәселе-
лерді шешудің бірден-бір жолы ол – стратегиялық жоспарлау. Елдің дамуы – оның ғылыми
түрде дұрыс жасалған стратегиялық жоспарларға әсіресе олардың мезгілімен орындалуына
байланысты болады. 1- суреттен көруге болады:
Орта мерзімді және жылдық жоспарды қалыптастырғанда ұлттық бағдарлама бөлек ин-
дикативтік – жоспардың экономикалық ресурстар деген тарауына еңгізіледі, сонымен бірге
өндіріс орның салалық жоспарында, қызмет көрсетуде және мемлекет қажетін қамтамасыз
етуге арналған бюджеттік сұраныстарға орнын табады.
Қазақстан Республикасының осы уақытқа дейінгі стратегиялық жоспарларының әрқай-
сысында қарастырылған негізгі мәселелері: 2-суретте
«Қазақстан – 2030» Стратегиясында біз еліміздің табысын жоспарладық. Біз алға қойған
мақсаттарға дәйекті де табанды түрде қадам басып келеміз. 2008-2009 жылдардағы жаһан-
дық дағдарыстың өзінде ұлттық экономикамыз өсуін жалғастырды.
Біздің алдымызда Қазақстанның тұтастығын сақтай отырып дамыту міндеті тұрды. Біз
жоспарлағаннан да асыра орындадық. Тұңғыш рет тарихта біздің мемлекет халықаралық
дәрежеде танылған нақты шекарасын белгіледі. 14 мың шақырым мемлекеттік шекара меже-
ленді. Қазақстан Каспий теңізінің айдынындағы ахуалды сенімді бақылауда ұстайды.
Болашақта кез келген аумақтық даулардың туындау қаупі қазір сейілген. Біз ұрпақтары-
мызға көршілермен даулы аумақтар қалдырған жоқпыз.Біз адамның, қоғам мен мемлекет-
100
тің қауіпсіздігін қамтамасыз ететін күшті, заманауи, қорғанысқа қабілетті әскерді, пәрменді
құқық қорғау жүйесін құрдық.
Біз 140 этнос пен 17 конфессияның өкілдері тұратын елде ішкі саяси тұрақтылық пен
ұлттық бірлікті сақтап, нығайттық.Біздіңсаясатымызтабыстыболды.
Біз демократиялық даму үлгісі негізінде азаматтық қоғам институттарын дәйекті түр-
де қалыптастырдық. Адам құқықтары жөніндегі Омбудсмен институты құрылды. Бізде
бұрын ешқашан көппартиялылық болмаса, қазір еліміздегі күллі саяси спектрді көрсе-
тетін партиялар жұмыс істейді [3]. Бізде көппартиялы Парламент, парламенттік көпшілік
қолдаған Үкімет бар. Азаматтық қоғам дамуда, тәуелсіз БАҚ жұмыс істеуде. Түрлі бағыт-
тағы 18 мыңнан астам үкіметтік емес ұйымдар жұмыс істейді. 2,5 мыңдай БАҚ бар, оның
90%-ы – жеке иелікте. Қазақстан бүгінде мәдениетаралық және конфессияаралық үнқаты-
судың халықаралық орталығына айналды. Әлемдік және дәстүрлі діндердің алғашқы төрт
съезі нақ біздің елімізде өтті. ХХІ ғасырда Қазақстан Шығыс пен Батыстың үнқатысуы мен
өзара іс-қимылының көпірі болуға тиіс [5].
Біз дамудың нақты, орнықты және үдемелі қарқынына қол жеткізу міндетін қойдық. Біз
осы міндетті тарихи тұрғыдан алғанда аса қысқа мерзімде шештік.
Дәл осы «Қазақстан-2030» Стратегиясында басты назар экономикалық өсуге аударылды.
Нәтижесінде, 15 жыл ішінде ұлттық экономиканың көлемі 1997 жылғы 1,7 триллион тең-
геден 2011 жылы 28 триллион теңгеге өсті. Елдің ІЖӨ 16 еседен астам өсті. 1999 жылдан
бастап Қазақстанның ІЖӨ-нің жыл сайынғы өсуі 7,6%-ды құрап, алдыңғы қатарлы ел-
дерді басып озды. Жан басына шаққанда ІЖӨ 1998 жылғы 1500 доллардан 2012 жылы 12
мың долларға жетіп, 7 еседен астам өсті. Қазақстан әуел бастан жан басына шаққанда тар-
тылған тікелей шетелдік инвестициялардың көлемі жағынан ТМД-да көшбасшы болды.
Бүгін бұл 9200 АҚШ долларына жетті. Біз сыртқы сауданың – 12 есе өсуіне, ал өнеркәсіп
өнімін өндіру көлемінің 20 есе өсуіне қол жеткіздік. Осы жылдар ішінде мұнай өндіру – 3
есе, табиғи газ өндіру 5 есе ұлғайды. Біз шикізат ресурстарынан түскен кірісті Ұлттық
қорға жібердік. Бұл – ықтимал экономикалық және қаржылық сілкіністерден қорғайтын
сенімді қалқанымыз. Бұл – бүгінгі және болашақ ұрпақ қауіпсіздігінің кепілі.Үдемелі ин-
дустрияландыру бағдарламасы аясында 2010 жылдан бастап жалпы құны 1 797 млрд. теңге
болатын 397 инвестициялық жоба іске асырылды, 44 мыңнан астам жұмыс орны ашылды.
«Бизнестің жол картасы-2020» бағдарламасы іске асырылған екі жыл ішінде жалпы
көлемі 101,2 млрд. теңге сомасындағы кредит болатын 225 жоба мақұлданды. Біз – бүгін
халқының табысы орташа деңгейдегі және серпінді дамитын экономикасы бар елміз [1].
Қазіргі таңда «Қазақстан-2050» Стратегиясы – «Қазақстан-2030» Стратегиясының жаңа
кезеңдегі үйлесімді дамуы. «Біз кімбіз, қайда барамыз және 2050 жылға қарай қайда болғы-
мыз келеді?» деген сұрақтарға жауап осы.
«Қазақстан 2050» Жаңа стратегиялық бағытын жүзеге асыруда бізге – қазақ халқына ай-
рықша жауапкершілік жүктеледі. Тағылымы мол тарихымызбен, ұлы бабалардың ұлағатты
өмірінен алар тәлімімізбен біз алдағы асулардан алқынбай асамыз.
Үдеудің сыры – бірлікте,
Жүдеудің сыры – алауыздықта [2].
Осыдан 3 ғасыр бұрын Аңырақайда болған ұлы шайқаста ата-бабаларымыз бірліктің құдіреті
қандай боларын өзіне де, өзгеге де дәлелдеген. Сын сағатта туған елге деген перзенттік парызды
бәрінен биік қоя білген. Сол шайқаста төгілген қан барша қазақтың тамырында бар.
Стратегияның жүзеге асырылуы негізгі қабылданған үш жылдық, бес жылдық, он жыл-
дық даму бағдарламалары арқылы жүзеге асырылып отырылады. Қазақстанның дамуы
үшін маңызды саналатын 2030, 2050 жылға дейін даму сратегиясын талдау арқылы оның
негізгі экономикалық мақсаттарын ашу және танып білу керек. Қазақстанның қазіргі күнде
атқарып жатқан қызметтері осы даму стратегияларына негізделіп жүргізіледі. Мемлекеттің
дамуындағы бұл стратегияның орны ерекше және маңызды болып саналуы тақырыптың
101
бүгінгі таңдағы маңыздылығын арттыра түседі. Қазақстанның дамуы үшін бұл қабылданған
стартегиялардың маңызы зор. Себебі біздің әсем мемлекетіміздің дамуына және мақсатта-
рын айқындауына ең қажетті осы стратегиялар болып табылады. Себебі бұл стартегияларда
қарастырылған әрбір басымдылыққа ие бағыттар экономиканың өсуіне, халықты өркениет-
тілікке жеткізуге, экономканың өзекті мәселелерін шешуде, жалпы Қазақстанды алдыңғы
қатарлы елдердің қатарынан көруімізге зор ықпалын тигізеді [4].
Қолданылған әдебиеттер:
1. «Қазақстан 2030» стратегиясы
2. «Қазақстан 2050» стратегиясы
3. Қазақстан республикасының президенті-елбасы н.ә. назарбаевтың қазақстан халқына
жолдауы. Әлеуметтік экономикалық жаңғырту – Қазақстан дамуының басты бағыты. 2012
жылғы 27 қаңтар
4. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолда-
уы. 2014 жылғы 11 қараша. Нұрлы жол – болашаққа бастар жол
5. www.stat.gov.kz
Толенбек М. Т. – студент, специальность «Менеджмент», кафедра «Экономика и Менед-
жмент», АО «Финансовая Академия», г. Астана
mk11_fa@mail.ru
Научный руководитель: м.э.н., Имангожина З. А.
АНТИКРИЗИСНАя ПОлИТИКА РеСПУБлИКИ КАЗАХСТАН
НА СОВРеМеННОМ ЭТАПе
Современный финансовый кризис, это состояние глубокого расстройства финансовой
системы государства, сопровождающееся разрушением банковской системы, девальвацией
национальной валюты, инфляцией, ростом безработицы, кризисом ликвидности, обвалами
на фондовых рынках, снижением уровня потребления. Причем, финансовый кризис на дан-
ном этапе является не только серьезной помехой в развитии и функционировании крупного,
но среднего и малого бизнеса и не только в стране, но и практически в каждом регионе.
Несмотря на усилия правительства, финансовый кризис в Казахстане привел страну к
упадку малого сектора предпринимательства. Последствия сегодняшнего финансового кри-
зиса – это уже начавшийся кризис реального сектора экономики, или экономический кризис.
В Послании Президента Н. Назарбаева, он предупредил о надвигающемся «настоящем
кризисе», хотя многие представители исполнительной власти делали успокаивающие за-
явления об удовлетворительном состоянии экономики. Новым фундаментальным инстру-
ментом развития экономики Казахстана, должна стать госпрограмма «Нурлы Жол». Она
рассчитана на 5 лет и совпадает со второй частью программы форсированного индустри-
ально-инновационного развития.
Президент объявил, что её поддерживают более 100 стран и, в будущем, выделят на неё
порядка 5,1 трлн тенге. ЕБРР, АБР, с которыми правительство уже провело переговоры, уже
готовы выделить порядка 9 млрд. долларов. Еще 900 млрд. тенге (или 15%) выделит на неё
государство. Программа будет стимулировать рост экономики в краткосрочной и средне-
срочной перспективе.
Напомним, что год назад президент поручил подготовить программу «Нурлы Жол» в
качестве упреждающей меры, чтобы не допустить кризисных явлений. В феврале 2015 года
эту программу дополнили новыми антикризисными мерами. То есть появилось понимание,
что избежать кризисных явлений всё же не удастся и имеют долговременный характер. В
августе глава государства призвал к режиму всеобщей экономии. Ну, а теперь факт кризиса
102
в Казахстане получил, наконец, полное признание, и о его масштабе говорит цифра, приве-
денная президентом: «По причине снижения цен на нефть, поступление доходов в бюджет
сократилось на 40%». Впрочем, при таком обвале стоимости нефти, неизбежно приведут к
сокращению государственной помощи экономики.
И это не просто вынужденная необходимость, а новая антикризисная стратегия – прекра-
щать субсидирование неэффективных предприятий, финансирование новых производств за
счет Национального Фонда РК.
При этом государство отдает себе отчёт в том, что это может привести к падению доход-
ности и сокращению рабочих мест, но готово оказать помощь, чтобы не допустить снижения
социального самочувствия граждан. Так же, в последствии, на 40% произойдет сокращение
доходов семейных бюджетов, что повлечёт сжатие потребительского спроса и закручива-
ние кризисной спирали.
Чтобы принять антикризисные меры в Казахстане, надо связать проблемы внутри страны
с мировым кризисом и проблемами на ведущих рынках.
Таблица – 1. Рост ВВП стран за 2015 год
Рейтинг страны в
мире
Страна
Рост ВВП по сравнению с
предыдущим годом(%)
14
Индия
7.00.
19
Китай
6.90.
20
Узбекистан
6.80.
68
США
4.00
118
Япония
2.10
58
ЕС
1.50
213
Россия
-3.90.
Например, экономика Китая по итогам 2015 выросла на 6,9% в годовом выражении, а
ВВП увеличился на 7%. Следует учесть, что экономика Китая за минувшие годы достигла
огромных размеров в абсолютном значении (в пересчёте на основе паритета покупатель-
ной способности она крупнейшей на планете), и поэтому замедление её роста – естествен-
ный процесс. Двузначные цифры роста ВВП уже не нужны такой гигантской экономике,
поскольку влекут больше проблем, чем преимуществ. Китайская экономика сейчас меняет
свою модель, переключаясь с экспорта на внутренний рынок, что является сложным и бо-
лезненным процессом.
Японская экономика снизилась в третьем квартале, но в годовом измерении показала
рост 2,1%. В США годовой рост ВВП составляет почти 4%, дефицит бюджета снизился
до минимальной отметки за 8 лет. В ЕС экономика во втором квартале выросла на 0,4%,
по итогам года 1,5% - это немного, но для огромной европейской экономики пребывание в
плюсовой зоне уже является хорошим знаком. К тому же ведущие экономики региона ра-
стут быстрее среднего показателя.
Помимо этих стран, например, можно отметить рост ВВП Индии по итогам 2015 года на 7%.
Таким образом, круг стран, испытывающих проблемы, сужается до тех, у кого экономики ори-
ентированы на экспорт сырья. В частности, это Россия и Бразилия, которые уже вошли в рецес-
сию, Нигерия и Ангола, вдвое замедлившие темпы роста. К этой категории относится и Казахстан.
Наши государства строили свою модель успеха на растущих доходах от сырьевого экспорта. Поэ-
тому очевидно, что проблемы вызваны особенностями структуры наших экономик.
Кризис связан с неконкурентоспособностью экономики, а исчезновение единственного
конкурентного преимущества – высоких цен на сырьё – стало лишь его катализатором. По-
103
этому меры по снижению господдержки неэффективных предприятий экономики и других
расходов, безусловно, важны, но недостаточны.
Нужно избавиться от других причин низкой конкурентоспособности – завышенных про-
изводственных и непроизводственных издержек.
Во-первых, все эти годы улучшение бизнес-климата было косметическим. Мы двигались
в сторону улучшения формальных показателей, чтобы улучшить позиции в рейтингах. Но
на самом деле сокращение сроков регистрации юридического лица или прав на недвижи-
мость на несколько дней не критично для бизнеса. Гораздо важнее другое – доступ к земель-
ным участкам, коммуникациям, разрешение на строительство, а также доступ к кредитным
ресурсам. А в этой сфере не было сделано фактически ничего.
Во-вторых, нужна тотальная реформа естественных монополий. Стоимость электроэнер-
гии для юридических лиц в Казахстане выше, чем в США, Австралии, Бельгии, Нидер-
ландах, Франции. Цены на бензин, которые объявлялись якобы одними из самых низких в
мире, с учётом покупательной способности являются, напротив, одними из наиболее высо-
ких. Тарифообразование является совершенно непрозрачным, особенно инвестиционные
затраты монополистов.
В-третьих, нужны реальные меры по снижению теневой экономики и снижению крими-
нализации в госзакупках (иначе это уже не назовешь). В бизнесе отсутствуют равные пра-
вила игры. То, что кому-то дозволяется уклоняться от налогов, игнорировать требования об
использовании платежных терминалов, необоснованно получать подряды, разрушает кон-
куренцию и подрывает экономику.
Нурсултан Назарбаев также подчеркнул, что, даже несмотря на кризис, пенсии и зарпла-
ты в ближайшее время понижаться не будут. Кризис будет, но у Казахстана есть все возмож-
ности для выхода из него.
Список литературы:
1. Послание Президента Республики Казахстан Лидера Нации Н.А. Назарбаева наро-
ду Казахстана. Январь, 2016 г.
2. Программа «Занятость-2020»; от 31 марта 2011 г.
3. Программы «Дорожная карта бизнеса 2020», с изменениями и дополнениями по состо-
янию на 27.03.2012
4. Оппенлендер К.Х. Необходимость и предпосылки новой инновационной политики. //
Вопросы экономики. – 2011 – № 10.
5. Е. Платонова. Экономические системы и их трансформация.// МЭиМО, 2013, № 7, с.З0-40.
6. Для подготовки данной работы были использованы материалы с сайта http://www.
ef.wwww4.com/
7. Корнаи. Я. Дефицит. М., 2014 г;
8. Гайдар Е. Экономические реформы и иерархические структуры. М., 2011 г.
Төребаев У. А. – «Қаржы» мамандығының студенті
«Қаржы академиясы» АҚ, Астана қ.
ulan.555@mail.ru
Ғылыми жетекші – м.э.н., Буткенова А.К.
елІМІЗДегІ ЖАлАҚЫ ЖӘНе ОНЫҢ ҚҰРАМДАС БӨлІКТеРІ
Нарықтық жағдайда еңбек ету барысында түрлі экономикалық түсініктердің, тәртіптердің
мағынасы өзгерді. Бұл жалақыға да қатысты. Еңбекақы – бұл жұмысшының біліктілігіне,
атқарылған жұмыс шарттарының саны мен сапасының қиындығына байланысты еңбегіне
ақы төлеу, сонымен бірге өтемдік және ынталандыру сипатындағы төлемақылар. Ал жұмыс
104
беруші үшін еңбек өндіріс факторының бірі болса, жалдамалы жұмысшылардың еңбекақы-
сы өндіріс шығындары элементтерінің бірі болып табылады. Меншік нысандарының транс-
формациялануы және әлеуметтік-еңбектік қатынастардың екі жаңа субъектілері – жұмыс
берушілер мен жалдамалы жұмысшылардың қалыптасуы сияқты белгілермен сипатталатын
Қазақстан Республикасындағы нарықтық өзгерістердің жаңа кезеңі еңбек ақы сияқты көпте-
ген экономикалық категорияларға дәстүрлі қалыптасқан көзқарастарды қайта қарастыруды
талап етеді. Сондықтан бүгінгі таңдағы қалыптасқан жағдайларда еңбек ақыны реттеудің
нарықтық механизмдерін қалыптастыру проблемасы нарықтық жағдайлардағы еңбек ақы-
ның мәнін және оның мөлшерін дифференциациялаудың объективті факторларын анықтау
қажеттілігін туындатады [1].
Еңбекақы кәсіпорын қызметкерлері үшін маңызды ынта және еңбек төлемінің нышаны бо-
лып табылғандықтан ұдайы өндірістік және уәждемелік қызмет атқарады. Еңбекақы төлеудің
ақшалай және заттай нышандары бар. Еңбекақы төлеу негізгі және қосымша түрлерге бөлінеді.
Негізгі еңбекақыға мынадай төлемдер жатады:
– мерзімділік, үдемелі және кесімді еңбекақы төлеу кезінде орындалған жұмыстың сапа-
сы және мөлшері үшін, пайдаланылған уақыт үшін төлемдер;
– еңбектің қалыпты жағдайынан ауытқуымен байланысты төлемдер, яғни мерзімнен тыс
жұмыстар үшін, түнгі уақыттарға, мереке күндерде және т.б күндерде жұмыс жасағаны
үшін төленетін төлемдер;
– қызметкердің кесірінсіз тоқтап қалулар үшін төлемдер;
– сыйлықтар, сыйлықақылы үстемелер және т.б.
Қосымша еңбекақыға ұжымдық келісім шарттарда және еңбек туралы заңдарда қарасты-
рылған, жұмыс жасалмаған уақыттар үшін төлемдер жатады:
– демалыс уақыттарына ақы төлеу;
– мемлекеттік және қоғамдық міндеттерді орындаған уақыттары үшін ақы төлеу;
– кішкентай балалары бар аналарға жұмыстағы үзілістері үшін ақы төлеу;
– жас өспірімдерге белгіленген жеңілдік сағаттарға ақы төлеу.
Өнеркәсіп кәсіпорындарында тарифтік жүйені қолдану. Жұмыстың негізгі түрлерінің
толық сипаттамасынан тұратын және өнеркәсіптің әрбір саласын құрастырылған тарифтік
біліктілік анықтамасының негізінде жүргізіледі. Анықтаманы және оның қолданылу
тәртібін Қазақстан Республикасының Үкіметі бекітеді. Тарифтік мөлшерлеме – бұл жұмыс
уақытының бірлігі үшін, (сағат, күн, ай) біліктіліктің айқын күрделілігінде еңбек нормасын
орындаған қызметкердің еңбекақысының белгіленген мөлшері.
Тарифтік тор – бұл разрядтардың және оған меншіктелінген тарифтік коэффициент-
тердің арақатынас мәкілі. Тарифтік тордағы разрядтардың саны және тарифтік коэффи-
центтер арасындағы алшақтықтар әртүрлі және олар өнеркәсіптің әр түрлі саласында орын
иемденген нақты ерекшеліктермен және бөлінісінің дәрежесімен анықталған. Лауазымды
жалақы қызметкерлердің атқаратын қызметтеріне байланысты бекітілген еңбекақының аб-
солюттік мөлшері. – қызметкерді босату кезінде жұмыстан шығардағы жәрдемақыны төлеу.
Кәсіпорында еңбекақыны төлеуді ұйымдастыру үш өзара байланысты және өзара тәуелді
элементтермен анықталады:
1) тарифтік жүйе;
2) еңбекті нормалау;
3) еңбекақы төлеудің нышаны.
Тарифтік жүйе әр түрлі топтағы және категориядағы қызметкерлердің еңбектерінің сапа-
лық сипаттамасына тәуелді олардың еңбекақыларын саралауды және реттеуді жүзеге асыра
алу мүмкіндігін қамтамассыз ететін норматифтердің жиынтығын көрсетеді. Тарифтік жүйеге:
1) сағатына немесе күніне еңбекақы мөлшерін анықтайтын тарифтік жүйе;
2) еңбекақы төлеудегі жұмыстың және жұмысшылардың әр түрлі разряд арасындағы
арақатнастарын көрсететін тарифтік тор;
105
3) тарифтік тормен сәйкес жұмысшылардың және жұмыстың разрядтарын анықтауға
болатын тарифтік біліктілік анықтамалар кіреді.
Қазіргі әлемдік тәжірибеде жалақысын реттеу және құру, еңбек уәждемесі жүйесі болып
екі деңгейде бөлінеді: сыртқы және ішкі негізделген деп аталатын икемділік жалақы. Икемді
жалақы білдіреді, ол өзгерістерге ұшырауы әсерінен сыртқы және ішкі факторлар. Мұндай
жалақы бастан әсері, бәсекелестік, нарықтық тетіктерін, оның ішінде жұмыс күші нарығында.
Икемді жалақы сыртқы факторларды білдіреді және өзгерту оның бұлай өзгеруіне бай-
ланысты макроэкономикалық көрсеткіштердің елдің дамуы сынды жалпы ұлттық өнім,
қоғамдық еңбек өнімділігі, инфляция, сыртқы сауда балансы. Икемділік жалақының ішкі
факторлары білдіреді, бұл оның өзгеруіне жүреді нәтижелеріне байланысты кәсіпорынның
қызметі мен жеке жетістіктерінің қызметкердің. Икемді жалақы қол жеткізуге мүмкіндік
береді және сақтауға, тепе-теңдік және экономикалық тиімділігін арттыру.
Сыртқы икемділік жалақының ең алдымен мемлекеттік ең төменгі жалақы, ол, өз кезе-
гінде, жоғарыда айтылғандай, байланысты көптеген құрамдас. Кейбір елдерде жеке белгіле-
неді деңгейі орташа жалақы ересектер үшін қызметкерлер мен жұмыс істейтін жастар үшін,
оның бірінші деңгейі кейде бірнеше жоғары екінші.
Шет елдерде мемлекеттік жалақы мөлшерін қайта қаралады және тұрақты инфляция
деңгейін ескере отырып, және кейбір басқа да факторлар. Мысалы, Францияда әзірленген
тетігін көздейтін автоматты түрде өсуі ең төменгі бағалардың өсуі кезінде 2% – ға. АҚШ-та
орташа жалақы қажеттілігіне қарай қайта қаралады; заңнамада қарастырылмаған бойынша
қайта қарау [2].
Реттеу ең төменгі жалақыны заңдардың негізінде жүзеге асырылады (АҚШ, Франция,
Испания және т. б.) және келісімдер (Ұлыбритания, ГФР, Италия және т. б.). Белгілі бір әсер
ететін кірістерді еңбекші көрсетеді қорларды тұтыну, т.е. тиісті әлеуметтік аударымдарды
немесе әлеуметтік қорларға мемлекет және кәсіпорындар.
Ішкі, микроэкономикалық икемділік жалақы жұмысының нәтижелерімен байланысты
кәсіпорын, яғни оның табысы мен рентабельділігі, сондай-ақ жеке көрсеткіштермен жұмыс
істеуін. Қазіргі уақытта шамамен 80% жұмыс экономикалық дамыған елдердің еңбекақы
мен белгіленген нормасы әзірленген. Сондықтан, жеке еңбек бейнелейді ретінде мамандық
ерекшеліктері, сондай-ақ жеке себептері бойынша еңбекке әсер ететін баға. Ауырлық орта-
лығы анықтау мөлшерін ауыстырылды кәсіпорын деңгейі. Сол сәттен бастап жалға беруші
ұмтылады даралау жұмыс берушіге. Жеке көзқарас, арттыру жалақы құрылады ескере оты-
рып, мынадай негізгі ережелер жүйесін құрайды:
1) анықтау ең төменгі жылдық жалақы әр санаты үшін ескере отырып, қызметкерлердің
барлық төлемдер;
2) ұқсастық емес арттыру шеңберінде жалақыны алдын ала берілген өсімінің жалпы жа-
лақы қоры;
3) бас тарту индексации еңбекақыға қарай бағаның өсу көшу және оның ұлғаюына бай-
ланысты жеке сіңірген қызметкер;
4) есепке алу сіңірген қызметкер емес, жұмыс өтілі туралы мәселені шешу кезінде дербес
қосынды жалақы;
5) анықтау бағалау әдістерін жеке сіңірген қызметкер.
Қазақстандағы айлық есептік көрсеткіштер;
Айлық есептiк көрсеткiш (АЕК) – бюджетті жоспарлау барысында алдағы жылғы бол-
жамды инфляцияның шамасына қарай есептеледі.
АЕК кәсіпкерлердің қызметі үшін өте маңызды. Өйткені айлық есептiк көрсеткiш:
– әкімшілік құқық бұзушылық істері бойынша төленетін айыппұл мөлшерін;
– кейбір салық түрлерін (мысалы, мүлік, жер, автокөлік салықтары);
– мемлекеттік баж, тіркеу алымдарын, лицензиялық алымдарды;
– заңды тұлғалардың жарғылық капиталының минималдық мөлшерін;
106
– жәрдемақыны және өзге де әлеуметтік төлемдерді;
– шағын, орта және ірі кәсіпкерлік субъектілері мәртебесін анықтауды есептеу үшін қол-
данылады.
Қазақстан Республикасының республикалық бюджет туралы 2016 жылғы заңына сәкес
еңбекақы мен төлемақыларды ұйымдастыруда регламент төмендегідей:
1) жалақының ең төмен мөлшерi – 22 859 теңге;
2) мемлекеттiк базалық зейнетақы төлемiнiң мөлшерi – 11 965 теңге;
3) зейнетақының ең төмен мөлшерi – 25 824 теңге;
4) жәрдемақыларды және өзге де әлеуметтiк төлемдердi есептеу, сондай-ақ Қазақстан
Республикасының заңнамасына сәйкес айыппұл санкцияларын, салықтарды және басқа да
төлемдердi қолдану үшiн айлық есептiк көрсеткiш – 2 121 теңге;
5) базалық әлеуметтiк төлемдердiң мөлшерiн есептеу үшiн ең төмен күнкөрiс деңгейiнiң
шамасы 22 859 теңге болып белгiленсiн [3].
2016 жылғы 1 қаңтардан бастап азаматтық қызметшiлерге еңбекақы төлеу жүйесiнiң
жаңа моделi бойынша еңбекақы төлеу, сондай-ақ оларға лауазымдық айлықақыларына ерек-
ше еңбек жағдайлары үшiн 10% мөлшерiнде ай сайынғы үстемеақы төлеу белгiленген.
2016 жылғы 1 қаңтардан бастап әскери қызметшілерге (мерзiмдi қызметтегі әскери қызмет-
шілерден басқа) және арнаулы мемлекеттік және құқық қорғау органдарының, мемлекеттік
фельдъегерлік қызметтің қызметкерлеріне тұрғынжайды күтіп-ұстауға және коммуналдық қыз-
меттерге ақы төлеуге ақшалай өтемақының айлық мөлшерi 3 739 теңге сомасында белгiленген.
Кесте 1 – Республикалық бюджет туралы заңмен бекітілген көрсеткіштері
Атаулары:
2012
2013
2014
2015
2016
Ауытқу
2012/2016
(%)
Ең төменгі жалақы
17439
18660
19666
21364
22859
131,08
Мемлекеттік базалық зейнетақы
төлемінің мөлшері
8720
9330
9983
11182
11965
137,21
Ең төменгі зейнетақы
17491
19066
20782
23692
25824
147,64
Есептеу үшін айлық есептік
көрсеткіш (АЕК)
жәрдемақы және басқа да
әлеуметтік төлемдер, сондай-ақ
айыппұл санкцияларын,
салықтар мен сәйкес өзге
де төлемдер Қазақстан
Республикасының заңнамасы
1618
1731
1852
1982
2121
131,08
Арналған ең төмен күнкөріс
деңгейі базалық әлеуметтік
төлемдер есептеу
17439
18660
19666
21364
22859
131,08
Қазақстан Республикасының республикалық бюджет туралы заңы негізінде, жоғарыда
көрсетілген әр жылға арналған есептеудің минималды көрсеткіштердің өсу қарқыны 2016
жылы 2012 жылмен салыстырғанда 30% – шамасында арттырып отыр. Ең төменгі жалақы-
ны бекітудің негізгі мақсаты еңбеккерлердің еңбек құқығын қорғау және әлеуметтік баланс
ұстау болып табылады.
Мемлекеттік саясат халықтың жұмыспен қамтылуын көтеруге, лайықты жалақыға, қа-
уіпсіз жағдайларды қамтамасыз етуге және еңбекті қорғауға бағытталған. Сол себепті де
нарықтық қатынас жағдайында қызметкерлердің еңбек ақысын дұрыс төлеу негізгі рөл ой-
найды. Президенттің жолдауына cәйкес: «Жалақының орта айлық көрсеткіші 5 есе, ал зей-
107
нетақының орташа өлшемі 3 есеге өсті. Күнкөрістің ең төменгі деңгейінен аз табысы бар
халық саны 4 есеге азайғаны атап көрсетілді (50 % дан 12%)» [4].
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Жолдасбаева Г.Ө. «Кәсіпорын экономикасы» Оқу құралы Алматы «экономика» – 2003
2. Мейірбеков. А.Қ, Әлімбетов. К.Ә. – “Кәсіпорын экономикасы”. Алматы, 2003
3. Рахметов Б.А., Байнеева П.Т., Қалманова Н.М. Кәсіпорын экономикасы: Оқу құралы –
Шымкент: ОҚМУ, 2009
Қазақстан Президентінің халыққа Жолдауы, 2016 ж
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Халық А. Б - Сборник III республиканской научно-практической конференции магистрантов

text:
Халық А. Б. – студент, мамандығы «Мемлекеттік және жергілікті басқару»
А. Байтұрсынов атындағы Қостанай мемлекеттік университеті
Aimgul_1995@mail.ru
Ғылыми жетекші: аға оқытушы Есімхан Г. Е.
ҚАЗАҚСТАН ЭКОНОМИКАСЫНЫҢ ЗАМАНАУИ ҚОҒАМДАҒЫ
БӘСеКеге ҚАБІлеТТІлІгІ
Қазақстан Республикасы сапалы бәсекелестіктің жаңа деңгейі мен экспортты мүмкіндік-
тері жетістіктерінің маңызды бағыты Қазақстан Республикасы президенті Н.Ә.Назарбаев-
тың қазақстан халқына жолдауында көрініс табады. Бұл мемлекеттің бәсекеге қабілеттілігі
– кез-келген мемлекеттің дамуының негізгі сұрағы, себебі тұрғындардың жағдайы мен өмір
сапасының жалғыз обьективті шамасы болып табылады.
Бәсекеге қабілеттіліктің жоғарылауы көптеген мемлекеттердің дамуына үлкен әсер етуші
фактор.Соңғы 10 жылда іске асырылған 500 ден көп кластерлі бастамалардың сараптама-
сы олардың бәсекеге қабілеттілігінің көтерілгенін көрсетеді. Сонымен бірге жетістікке
инвестициялар мен жаңа компаниялардың құрылуы есебінен, жаңа технологиялардың да-
муынан, корпорациялардың өндірушілігі мен бәсекелестігін – шебер мүшелерінің күшеюі,
ғылым мен өндіріс арасындағы тығыз байланыстың дамуы, экспортты әлеуеттің күшеюі
салдарынан жеткен болатын. Инфрақұрылымның дамуы, білім беру деңгейінің және корпо-
рация қызметкерлерінің құзреттілігінің жоғарылауы маңызды өзгерістер болып табылады.
Мемлекеттік саясаттың макро деңгейден микро деңгейге ауысуының және кластерлердің
дамуының маңызды факторы болып саналатын нақты аймақтардың бар екенін есепке ала
отырып, құрылымдарды жүзеге асыру үрдісінде аймақтық әкімшіліктің рөлі артады.
Қазақстан алдында мынадай амбициозды міндет қойылған, ол – әлемнің 30 дамыған елінің
қатарына кіру. Заманауи экономикалық теория мен тәжірибе бәсекеге қабілеттілікті 11 бағытта
біріккен қаржылық, салықтық, кедендік, инновациялық қызмет, денсаулық сақтау, нарықтық
механизм және тағы басқа салаларды қамтитын 160 критерий бойынша бағалайды. Экономи-
када барлығы бір-бірімен тығыз байланыста. Елдің бәсекелестігітөмен болған жағдайда білім
беру ісі, денсаулық сақтау және тағы басқа салалар аумағына бағытталған капиталдың көлемі,
өндірістің дамуы мен тиімділігі, қаржының болмауы жағдайлары орын алады.
Экономикалық еркіндік рейтингінің америкалық Heritage Foundation зерттеу орталығы-
ның The Wall Street Journal-мен бірге республика өз көрсеткіштерін жақсарту үстінде.Index
of Economic Freedom аясында2005 жылы Қазақстан 131 орын алды, Index of Economic
Freedom 2006 – 113 орын, Index of Economic Freedom 2007 – 75 орынды еншіледі. Пост
кеңестік аумақтағы елдер арасында Index of Economic Freedom жүргізген рейтингі бойынша
2007 жылы мынадай оқиғалар орын алды: Эстония – 12-орын, Литва – 22-нші, Армения –
32-нші, Грузия – 35-нші, Латвия – 41-нші, Киргизия – 79-нші, Молдавия – 81-нші, Таджи-
кистан – 98-нші, Азербайджан – 107-нші, Россия – 120-нші, Украина – 125-нші, Узбекистан
– 132-нші, Белоруссия – 145-нші, Туркменистан – 152-нші.
108
Сонымен қатар Қазақстан, «AT Kearney», рейтингіне сәйкес әлемдегі 25 инвестициялық
танымал елдердің қатарына кіреді. 2007 жылы Қазақстан салық төлемдерінің деңгейін көрсе-
тетін Әлемдік банк рейтингі бойынша 178 елдің ішінен 44-нші орын алып отыр. 2006 жылы
еліміз 66-ншы орын алған. Әлемдік банктың баяндамасында 2006-2007жылдары салық төлем-
дерін жеңілдеткен реформатор-ел қатарына кірді, бірақ ары қарай реформалар қажет [1].
Жалпы алғанда, бәсекелстіктің аспектілерін қарастыратын болсақ (бәсекелестікке қабілет-
сіздігін), келесі жағдайларды есепке алу керек. Қазақстанның бәсекеге қабілетті құндылықта-
рының қатарына қолайлы геоқұрылымдық орналасуы мен бай, табиғы миниралды шикізат
ресурстары, капиталдың жоғары көлемі, сондай-ақ саяси тұрақтылық, макроэкономикалық
бірізділік,кәсіпкерлік бастамаларға жол ашу жатады. Әзірге Қазақстанның жоғары салыстыр-
малы экономикалық артықшылығы болып ірі пайдалы қазбалардың болуы саналады. Осы ар-
тықшылыққа сүйене отырып, ұлттық экономикадағы дағдарысты жеңді, экономикалық өсімді
қамтамасыз етті, маңызды экономикалық реформалардың бірқатарын өткізді.
Алайда жаһандану туралы хабарлар мен республиканың жалпы әлемдік үрдістерге қо-
сылуы экономикалық өсудіңсапалы бір бөлігі болып табылатын атақты мәселелерді қайта
жаңғыртты. Экономика шикізат ресурстары нарығында коньюктураға тәуелді болып табы-
лады. Қайта өңдеу өнеркәсібі өте баяу жылдамдықпен даму үстінде. Шетелдің инвестици-
ясының негізгі бөлігі өндіру өнеркәсібіне бағытталады, сонымен бірге қайта өңдеу кәсібіне
жалпы өнеркәсіпке бөлінген инвестицияның 4% -ы кіреді. ВВП құрылымында өңдеу өнер-
кәсібінің үлесі 2003 жылы 14,2%-дан 12%-ға дейін 2005 жылы төмендеген, 2006 жылдың
қорытындысы бойынша 11,6% -ға, ал жалпы өнеркәсіп көлемінде2003 жылғы 48,3%-дан
2006 жылғы көрсеткішті қарасақ 39,3%-ға дейін төмендеген. Кәсіпорындардың техникалық
және технологиялық артта қалушылығы да байқалады. Отандық өнеркәсіптің бәсекеге қа-
білеттілігі сыртқы нарықта ғана емес, ішкі нарықта да төмен деңгейде қалып отыр. Қазіргі
кезде ғана отындық өнімдерді өндіруге талап күшейіп, сұраныс арту үрдісі барысында ғана
отандық өнімдердің бәсекеге қабілеттілігі жанданып келеді [2].
Ғылым дамудың маңызды бөлігі және ол өндірістің құрамынан бөлініп шыққан. Қа-
зақстанның бәсекелестікке қабілеттілік аумағындағы кең таралған мәселелері қатарына-
мыналарды жатқызуға болады:
Мемлекеттік басқару институттарын, қоғамдық секторлар мен қоғамдық институттарды
дамыту мақсатында мыналарды көрсетуге болады: мемлекеттік шығындардың құрылымы
мен көлемінің тиімді еместігі; әкімшілік «бір жүйелілік»; салық төлеу көлемі; жемқор-
лық; зияткерлік қабілеттерді қорғау жүйесі дамымағын; қор нарығы дамымаған; бәсекеле-
стік жүйесі қорғау жүйесі, сапа стандарттары жүйесі, энергетика мен қауіпсіздік жүйелері
қорғау мен дамуды қажет етеді; кепілдеме болмаған жағдайда шағын бизнес ашушыларға
берілетін несиені алудың қиындығы.
Технологиялық және инновациялық даму аумағындағы баяу әрекеттер келесі себептер-
мен түсіндіріледі: жеке сектордың қаржыландыруға қатыспауы, кәсіпорындардың ЖО-
О-мен ғылыми ашулар мен зерттеулер аумағындағы серіктестікте болуының төмен деңгей-
і,тұрғындардың ғаламтормен қамтамасыз етілу деңгейінің жоғары болмауы, азаматтардың
IT- технологияларды дұрыс меңгермеуі, технологиялар трансфортында дамудың болмауы,
ғылыми инкубаторлар ментехнополистердің болмауы; ұйымдардың зияткерлік және мате-
риалды–техникалық әлеуетінің аз болуы; мемлекеттік сатып алуларда технологиялық дең-
гей мен ұсыныстардың жаңашылдығына емес, баға факторына қарай ыңғайласуы.
Әртүрлі бағыттардағы жасалып жатқан мемлекеттік және салалықбағдарламалар ақпа-
раттық және коммуникациялық технологияларды енгізу мен пайдалануды жандандыру
жоспарлары жоқ; ақпараттық технологиялар аумағындағы толық және сапалы заңнамалық
базаның болмауы; электронды сауда жүйесінің қажетті деңгейде дамымауы; дамыған ақпа-
раттық инфрақұрылымның болмауы; Қазақстан экономикасындағы белсенді шараларға қа-
рамастан, әлі мықты, бәсекеге қабілетті жобалар жасалмаған. Қазіргі кезде әртүрлі салалар-
дағы жаңартылған технологиялық өнімдердің көпшілігі импортталады.
109
Қозғалмай, дамуы тежеліп тұрған инфрақұрылымның бірі автокөлік жолдары болып
табылады; портал жүйелері мен ішкі су жоладарының дамымауы; әуе көлігінің жеткілікті
болмауы; темір жол саласындағы қажетті өзгерістер; электро үнемдеуде өз төмендеулері
байқалады; тұрғындар үшін жылуэнергетикасы мен сумен қамтамасыз етілудің маңызы зор;
Кәсіпкерлікті жүргізу аймағында келесі мәселелер анықталады. Қазақстандық кәсіпорын-
дардың халықаралық нарықтағы бәсекеге қабілетті артықшылықтары табиғи ресурстардың
арзан болуымен байланысты – негізінде қайталанбас, ерекше өнім мен өндіріс үрдістері
жоқ. Сонымен экспорттаушы компаниялар сауданы бірнеше шетелдік нарықта ғана жүргі-
зе алады. Елімізде жүзеге асырылатын кәсіпкерлік үшін қазақстандық тасымалдаушылар-
дың сапасы көп жағдайда жақсартуды қажет етеді, себебі олар тиімсіз және технологиялық
тұрғыда дамымаған [3].
Егер компания технологияларды енгізсе, ол лицензияны сатып алу арқылы немесе ше-
телдік, ескірген технологияның көшірмесін жасау ісі ғана болып табылады. Кәсіпкерлік
жобалардың бәсекеге қабілеттілігінің төмендігі менеджменттің, мықты басқарушылардың
және кәсіпорынның кадрлар дайындау ісіне көп қаражат жұмсау салдарынан болады. Ком-
паниялардың ұжымдық этикасы да енді дамып келеді. Олардың қаржы аудиті мен есеп беру
стандарты жүйелерінің де дұрыс болмауы бәсекелестікке қабілеттілікті төмендетеді.
Жалпы алғанда Қазақстанға тұрақты даму жолында алға бастайтын шаралар қажет. Бүгін-
гі күнге дейін ресурстарды өндіру мен пайдалануда дисбаланс сақталып келуде.Анықталған
мәселелерді шешу жолында жетістіктерге жету Қазақстанның экономикалық дамуының не-
гізгі әлеуеті болып есептеледі.
Елдің жалпы экономикалық өсімі мен жалпы ұлттық жағдайдың жетістікке жетуі әрбір
аймақтың өндірістік әлеуетін дұрыс пайдаланып, іске қосқанда ғана шешіледі. Қазақстан-
ның белсенді аумақтық саясатының бағыты болып елдің шаруашылық саласындағы әр ай-
мақтың өз орнының белгіленуін, оның ары қарай дамуын санауға болады. Осы мақсатта
2006 жылы 2015 жылға дейін территориалды даму Стратегиясы қабылданған болатын, ол
елдің аймақтық дамуының стратегиялық бағыттарын анықтайды. Бүгінгі күні жеті ірі кла-
стер анықталған. Ірі аймақтың туристік кластер табиғи сұлулығы, этникалық ерекшелігі
мен бай мәдени-тарихи мұралары барАлматы қаласы мен Алматы облысында құрылған.
Қазақстанның оңтүстік аймағы шикізатқа қол жеткізуге мүмкіндік беретін – Өзбекстан,
Тәжікстан және Түркменстан сияқты елдерге, сондай-ақ сұраныстың басымдылығы байқа-
латын –Қытай, Ресей, Европа мен Шығысқа жақын орналасқан. Сондықтан келесі кластер
Оңтүстік Қазақстанда құрылған. Тағы да айтар болсақ, Қазасқтанның батысында транс-
портты-логикалық қызметтер кластері құрастырылған. Бәрімізге белгілі, Батыс Қазақстан
облысы арқылы республиканың негізгі темір жолы өтеді, ол орта Азиялық коридор деп
аталатын «Шенгелді-Арыс-Қандағаш-Өзінкі». Бұл Орталық Азия мен Европа мемлекеттері
арасында адам және жүк тасымалдай қозғалатын басты бағыт. Жалпы алғанда айта кететін
жәйт, дамудың барлық салалары Қазақстанды әлемдік нарыққа шығарып, республиканың
экономикалық өсуінің жаңа нүктесі бола алады [4].
Болашақта ресурстарды даму мақсатында қолданып, дамудың инновациялық үлгісі шең-
берінде биліктің құрылымдық серіктестігі мен аймақаралық кооперацияға, кәсіпкерлік пен
қоғамдық институттардың дамуына жағдай жасау қажет. Бұл Қазақстан аймақтары мен
жалпы еліміздің бәсекеге қабілеттілігін көтеру мақсатында жұмыс істейтін аймақтардың
дамуын басқарудың жаңа инновациялық технологияларын құрастыруға мүмкіндік береді.
Әдебиеттер тізімі:
1. Ларина Н.И., Макеев А.И. Кластеризация как путь повышения международной кон-
курентоспособности страны и регионов //Всероссийский экономический журнал «ЭКО».
– 2009ж. – №10
2. Қазақстан Республикасының индустриальды-инновациялық дамуының 2009-2011
жылдарға арналған стратегиясы.- Астана, 2009ж.
3. ҚР-ның ауматық дамуының 2015 жылға дейінгі стратегиясы.- Астана,2007ж.
110
4. Ерасылова А.Б. Концептуальные основы формирования центров экономического ро-
ста Казахстана. КИСИ при Президенте РК. -Астана, 2008ж
Шарипов Ж. – магистрант, специальность «Менеджмент»
АО «Финансовая академия», г.Астана
b.isayeva_78@mail.ru
Научный руководитель: PhD Исаева Б.К.
СИСТеМНЫЙ ПОДХОД К ОРгАНИЗАцИИ УПРАВлеНИя ПеРСОНАлОМ
Методология как «учение о структуре, логической организации, методах и средствах де-
ятельности» как «система принципов и способов организации и построения теоретической
и практической деятельности» выступает в форме фундаментальных принципов и подходов
к конструированию теорий управления персоналом [1]. Среди направлений методологии
(методологических подходов) применительно к управлению персоналом можно выделить
исторический, функциональный, структурный, программно-целевой, системный и другие
подходы. Считаем, что в современных общественно-экономических условиях при построе-
нии новых теоретических представлений об управлении персоналом возрастание роли си-
стемного подхода закономерно. На определенном этапе развития возникает объективная не-
обходимость описания и исследования объекта в целом, со всеми многообразными связями,
зависимостями, с его закономерностями функционирования и развития. Решение этой зада-
чи возможно с помощью методологии, которая интегрирует отмеченные выше подходы. Та-
ким требованиям соответствует системный подход, в основе которого лежит исследование
сложных объектов, представляющих системы. Иногда его называют экономическим изо-
бретением ХХ века, позволяющим повысить организованность, качество и эффективность
управляемых объектов. Его применение в кибернетике, математике, лингвистике, технике,
биологии и других областях позволило обобщить имеющийся теоретический и практиче-
ский опыт, придать этим наукам новый импульс развития.
Использование системного подхода предопределяется рядом предпосылок. К их числу
чаще всего относят:
- интеграцию научных знаний, рост междисциплинарных проблем;
- комплексность проблем и необходимость их изучения в единстве технических, эконо-
мических, социальных, психологических, управленческих и других аспектов;
- усложнение решаемых проблем и объектов;
- рост количества связей между объектами;
- динамичность изменяющихся ситуаций;
- дефицитность ресурсов;
- глобализацию конкуренции, кооперации, стандартизации и т.д. [2].
Эти предпосылки в полной мере соответствуют управлению персоналом.
Проблемы управления персоналом, в силу их многоаспектности, по мере развития эконо-
мических и социальных отношений в обществе все в большей мере усложняются.
В настоящее время происходит трансформация принципов управления, поиск конструк-
ций систем ввиду глобализации общественных и экономических процессов, многообразия
концепций и мирового опыта в этой области и их неадекватности конкретно-исторической
казахстанской действительности.
Таким образом, развитие теорий, на которых базируется управление персоналом, про-
исходит в сторону смещения акцентов с жесткого регламентированного управления к са-
моуправлению и самоорганизации, с вертикально-иерархической организации систем к
горизонтальным и далее к саморегулирующимся. Вместе с тем, мы придерживаемся точ-
ки зрения, согласно которой применение каждой из теорий требует наличия определенных
111
предпосылок, то есть обусловлено. Это в полной мере относится и к исследованию разви-
тия систем управления персоналом в организациях Казахстана.
Частое употребление понятия “система управления персоналом” с явно несовпадающи-
ми значениями требует его уточнения. Теоретический анализ понятия «системы» вообще и
варианты контекста его применения в управлении персоналом позволили нам сделать вы-
вод о том, что понятие системы управления персоналом может быть рассмотрено на различ-
ных уровнях обобщения.
1. Система управления персоналом как сложное абстрактное образование, имеющее
свою специфическую структуру, механизмы функционирования, тенденции и закономер-
ности развития.
2. Система управления персоналом как совокупность объективных внутриорганизацион-
ных социально-экономических процессов в сфере труда.
3. Система управления персоналом, как образование, сконструированное субъектом для
достижения определенных целей с учетом специфики деятельности организации.
За последнее десятилетие, характеризующееся трансформацией экономики Казахстана, в
управлении персоналом, как одной из составляющих системы управления организацией, так-
же произошли изменения. Возросла доля предприятий, где принципы современных систем
управления персоналом являются преобладающими. Но проблема изменения этих систем ста-
новится все более актуальной. Если в период до 1998 года эти процессы были свойственны
преимущественно средним по величине организациям финансово-кредитной сферы, пред-
приятиям с участием иностранного капитала и торговли, то в настоящее время к реформиро-
ванию управления персоналом приступают и крупные предприятия промышленности, ТЭК,
организации сферы услуг, государственного и муниципального управления и др.
Развитие системы управления персоналом как конструкции субъекта, понимаемое авто-
ром как процесс качественных изменений в принципах, процедурах, методах, технологи-
ях управления персоналом, происходящих под воздействием факторов. Говоря о развитии
системы управления персоналом, неизбежно возникает вопрос о его темпах. В этой связи
заметим, что оно может осуществляться революционно (одномоментный радикальный пе-
реход к новому типу системы) и эволюционно (постепенная подготовка системы к измене-
ниям основополагающих качественных характеристик).
В самом общем значении содержание понятия «метод» указывает на существование
определенного способа достижения какой-либо цели, на то, что эта цель достигается в ре-
зультате определенным образом упорядочивания деятельности.
Методы являются инструментом изучения состояния действующей системы управления
персоналом организации, построения и обоснования реализации новой системы.
Наука и практика выработали методы построения системы управления персоналом. К
ним относятся:
- системный анализ служит методическим средством системного подхода к решению
проблем совершентвования системы управления персоналом,
- метод декомпозиции, который позволяет расчленить сложные явления на более простые,
- метод сравнений, позволяющий сравнивать существующую систему управления персо-
налом с подобной системой передовой организации,
- динамический метод, предусматривающий расположение данных в динамическом ряду
и исключение из него случайных отклонений,
- метод последовательной подстановки, который позволяет изучить влияние на форми-
рование системы управления персоналом каждого фактора в отдельности, под действием
которых сложилось ее состояние,
- метод структуризации, целью которого является количественное и качественное обо-
снование факторов организации с точки зрения их соответствия целям организации,
- экспертно-аналитический метод совершенствования управления персоналом, основан-
ный на привлечении высококвалифицированных специалистов по управлению персоналом.
112
С помощью этого метода выявляются основные направления реорганизации управления
персоналом и т.д. [3].
Рассмотрим для примера сущность системного метода, который служит методическим
средством системного подхода к решению проблем совершенствования системы управ-
ления персоналом. Системный подход ориентирует исследователя на изучение системы
управления персонала в целом, он опирается на все выявленные нами закономерности: про-
ясненность цели для персонала и организации в целом, коэволюционностъ развития руко-
водителей и подчиненных в организации и др., а также учитывает особенности развития си-
стемы управления персоналом в условиях современного периода, опирается на принципы
обусловленности функций управления персоналом целями производства, преемственности
и др., учитывает стратегию развития организации в целом с учетом потребностей текущих
и будущих потребителей.
Предлагаемая концепция обосновывает выбор создания системы управления персоналом,
отражающий совокупность организационных структур, форм и методов, осуществление
которых обеспечивает построение, рациональное функционирование элементов системы
управления персоналом, целевое взаимодействие работников, а также совершенствование
системы управления персоналом.
При определении сущности проблемы мы исходим из положения о том, что управление
персоналом – это совокупность организационных форм и методов, осуществление которых
обеспечивает построение, рациональное функционирование элементов системы управле-
ния персоналом, целевое совершенствование взаимодействий совместной продуктивной
деятельности управленцев и подчиненных.
Систему управления персоналом мы понимаем как социальную структуру взаимодей-
ствия совместной продуктивной деятельности руководителя управления и персонала, как
целостность взаимосвязанных стратегических и организационных механизмов.
Система управления персоналом в условиях переходной экономики характеризуется сле-
дующими особенностями: персонал – это специальный ресурс, отраженный в понятии «че-
ловеческие ресурсы», это многоролевые отношения при создании необходимых условий,
это социальная зашита участников трудовых отношений, это, наконец, новые взаимные тре-
бования, спосо6ы и формы согласования интересов работников.
Такой подход, учитывающий системные особенности управления персоналом в услови-
ях современной экономики, выделяет значимость менеджмента персонала в хозяйственной
деятельности организации.
Список литературы:
1. Елисеев В.А. Системный подход к оценке социально-психологических факторов раз-
вития производственных систем. – М.: Система. – 1991. – 163с.
2. Магура М.И. Создание системы управления персоналом организации. //Управление
персоналом. – 1997. – №7. – С.56-61
3. Марченко И. П. Какой руководитель нам нужен. – М.: Экономика. 1993.-173с.
Шолпанқұл Ғазиза Ахилбекқызы – студент, мамандығы «Экономика»
«Қаржы академиясы» АҚ, Астана, Қазақстан
sunny.gazi@mail.ru
Ғылыми жетекші: Сарыбаева Инара
ЭКОНОМИКАНЫҢ БӘСеКеге ҚАБІлеТТІлІгІНІҢ БАСТЫ ФАКТОРлАРЫ
Әлемдік тәжірибе көрсетіп отырғандай, бәсекеге қабілеттілік кез-келген елдің экономи-
касының дамуының ерекше маңызды факторы және шаруашылық кешенінің ең жақсы эко-
номикалық көрсеткіші болып табылады. Бәсекеге қабілетті экономиканы құруда сәттілікке
жету қажетті әлуетті жинақтауға мүмкіндік беретін бірқатар сатыдан өтумен сипатталады.
113
Өзгерулердің бастапқы сатысында тұрған елдер бәсекеге қабілетті тауарларды өндіретін
салалардың тар шеңберінің болуымен сипатталады.
«Бәсекеге қабілеттілік» сипаттамаларын, оның нарықтық стратегия мен «кәсіпорынның
икемді дамуы» сапалы жаңа экономикалық категориясымен өзара байланысын зерттеуді
бастай отырып, бұл ұғымды қалай түсіну керектігін анықтап алу қажет [1].
Экономикалық ғылымда «бәсекеге қабілеттілік» ұғымы пікір тартысарлық болып табыла-
ды. Бұл бәсекелестікке қабілеттілік пен оның анықтамаларындағы елеулі айырмашылықтар-
дың болуына себеп болады. Бірқатар отандық және шетелдік зерттеушілердің еңбектерін зерт-
тей және олардағы ұғымдарды жүйелей отырып, біздің ойымызша ең қисынды және толыққанды
анықтама К.А. Сагадиевпен оның соңғы жұмыстрының бірінде берілген: «ұлттың бәсекеге қа-
білеттілігі – бұл ұзақ уақыт бойы халықтың нақты табысын қолдай және арттыра отырып, ха-
лықаралық нарықтардың талаптарына сәйкес келетін тауарлар мен қызметтердің өндірісінде
еркін нарықтық экономика жағдайларында ел мүмкіндіктерінің деңгейі».
Бәсекеге қабілеттілікті анықтайтын факторлар – экономикалық әлеует және экономика-
ның өсу қарқыны; өндіріс тиімділігі; халықаралық еңбектің бөлінуінде қатынасуы; ішкі ры-
ноктың серпінділігі мен сыйымдылығы; ғылым мен техниканың даму деңгейі, техникалық
жетістіктерді игеру қарқыны; қаржылық жүйенің айқындылығы мен икемділігі; экономи-
каны мемлекеттік реттеудің ықпалы; еңбек ресурстарының біліктілік деңгейі мен олармен
қамтамасыз етілуі; әлеуметтік-экономикалық және ішкі саяси ахуал [2].
Нарықтық экономика қатаң бәсекелестікпен сипатталады. Нарықтық экономикада өн-
діріс пен мемлекеттің жалпы ахуалын өркендетудің негізгі бастауларының бірі ─ өндірілетін
өнімдердің, көрсетілетін қызметтердің бәсекелік қабілетін арттыру екендігі белгілі. Әлемдік
тәжірибе көрсетіп отырғандай, бәсекеге қабілеттілік кез-келген елдің экономикасының да-
муының ерекше маңызды факторы және шаруашылық кешенінің ең жақсы экономикалық
көрсеткіші болып табылады. Әлем елдерінің жаһандық бәсекеге қабілеттілік индекстерін
Бүкіләлемдік экономикалық форум (БЭФ) өзінің жыл сайынғы қорытындыларында шыға-
рып отырады. Бұл зерттеулер 2004 жылдан бері жүргізіледі және қазіргі кезде әлемнің
түрлі елдері бойынша бәсекеге қабілеттілік көрсеткішінің неғұрлым толық кешенін бейне-
лейді. Бүкіләлемдік экономикалық форумның өкілдері ұлттық экономикалардың бәсекеге
қабілеттілігінің көптеген және мейлінше алуан түрлі факторларымен анықталатынын ай-
тады. Осылайша, мемлекеттік қаржыларды тиімсіз басқару мен инфляцияның жоғары дең-
гейі экономика жағдайына теріс әсер етсе, интеллектуалдық меншік құқықтарын қорғау,
дамыған сот жүйесі және басқа да шаралардың оң әсер етуі мүмкін. Институттық фактор-
лармен бірге, білім беру мен жұмыс күшінің біліктілігін арттыру, жаңа білімдер мен техно-
логияларға тұрақты қолжетімділіктің болуы да шешуші рөл атқара алады. Экономиканың
бәсекеге қабілеттілігін анықтайтын факторлар бастапқы жағдайлар мен дамудың ағымдағы
деңгейіне байланысты әлем елдерінің экономикалық жүйелеріне түрліше ықпал етеді. Со-
нымен бірге, уақыт өте келе факторлардың өздерінің де өзгеріп тұратындығы белгілі жәйт.
Бүкіләлемдік экономикалық форум (БЭФ) Қазақстанның бәсекеге қабілеттілік рейтингін
4,41 индексімен 51-ші позициядан 50-ге көтерді.[1] Бұл туралы БЭФ-ның 2013-2014 жыл-
дарға арналған жаһандық бәсекеге қабілеттілік бойынша жарияланған есебінде айтылған
[1]. Жаһандық бәсекеге қабілеттілік индексі экономикалық дамудың түрлі деңгейлерінде
тұрған әлем елдерінің бәсекегеге қабілеттілігін егжей-тегжейлі сипаттайтын 113 ауыспалы-
дан тұрады. Барлық ауыспалылар ұлттық бәсекеге қабілеттілікті айқындайтын 12 бақылау
көрсеткіштеріне біріктірілген.
2015 жылғы 30 қыркүйекте Дүниежүзілік экономикалық форум (ДЭФ) 2015-2016 жыл-
дарға арналған Жаһандық бәсекеге қабілеттілік туралы жыл сайынғы есепті жариялады.
Жеті жыл қатарынан рейтинг бойынша бірінші орынды Швейцария ұстап отыр. Әлемдегі
бәсекеге барынша қабілетті үш ел: Швейцария (1), Сингапур (2) және АҚШ (3).
Осы есеп қорытындылары бойынша, Қазақстан өткен жылғы рейтинг қорытындыла-
рымен салыстырғанда, 8 орынға көтеріліп, 140 елдің арасында рейтингте 42-орынды алды.
114
Бұл бәсекеге қабілеттілік индексінің рейтингісіне қатысудың бүкіл тарихындағы Қазақстан-
ның ең үздік нәтижесі. Қазақстанның жалпы орта ұпайы 4,49 (2014 жылы 4,42) құрайды,
бұл елге Польша (4,49) мен Италия (4,46) арасында рейтингте орынды қамтамасыз етті.
АҚ «ҰЛТТЫҚ ТАЛДАМАЛЫҚ ОРТАЛЫҒЫ» ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ДЭФ СЕРІКТЕС ИН-
СИТУТЫ 2 Бұл ТМД елдерінің арасында Әзербайжаннан кейінгі (40-орын) екінші нәтиже.
Ресей 45-орын, Грузия – 66-орын, Украина – 79-орын, Тәжікстан – 80-орын, Армения – 82-
орын, Молдова – 84-орын, Қырғыз Республикасы – 102-орын алады. Беларусь, Өзбекстан
мен Түрікменстан рейтингке қатыспайды. ТМД мүше елдерінің арасында Тәжікстанда (80;
+11), Қазақстанда (42; +8), Қырғыз Республикасында (102; +6), Грузияда (66; +3) және Ар-
менияда (82; +3) позицияларының жақсарғаны байқалады. Украина (79; -3), Молдова (84;
-2) және Әзербайжан (40; -2) өз орындарын жоғалтты. Қазақстанның бәсекеге қабілеттілік
факторлары бойынша рейтингі Қазақстанның инновациялық даму факторы бойынша (78;
+11) позицияларының айтарлықтай жақсаруы байқалады. Инновациялар (72; +13) және
Бизнестің бәсекеге қабілеттігі (79; +12) факторлары бойынша ілгерілеуге қол жеткізілді.
Бұдан басқа, Қазақстан Институттар (50; +7) факторы бойынша және Қаржы нарығының
дамуы (91; +7) факторы бойынша өз рейтингін жақсартты. Өткен жылмен салыстырғанда
Еңбек нарығының тиімділігі (18; -3) факторы бойынша республиканың жайғасымы 3 тар-
маққа төмендегенін атап өту керек. Қазақстанның жалпы рейтингі 1-кестеде көрсетілген.
1-кесте. Қазақстанның жалпы рейтингі
2014
2015
ҚАЗАҚСТАННЫҢ ЖАЛПЫ РЕЙТИНГІ
50
42
I ФАКТОР: Базалық талаптар
51
46
Институттар
57
50
Инфрақұрылым
62
58
Макроэкономикалық орта
27
25
Денсаулық және бастауыш білім
66
93
II ФАКТОР: Тиімділік факторлары
48
45
Жоғары білім және кәсіби даярлау
62
60
Тауар нарығының тиімділігі
54
49
Еңбек нарығының тиімділігі
15
18
Қаржы нарығының дамуы
98
91
Технологиялық дайындық
61
61
Нарық көлемі
52
46
III ФАКТОР: Инновациялық даму факторлары
89
78
Бизнестің бәсекеге қабілеттігі
91
79
Инновациялар
85
72
ДЭФ елдің бәсекелік артықшылықтарын жалпы рейтингте елдің орнынан жоғары орна-
ласатын факторлар арқылы айқындайды. Қазақстан рейтингте 42-орында орналасқан және
оның бәсекелік артықшылықтары 42-орыннан жоғары орналасқан факторлар болып табы-
лады. Қазақстан 22 индикатор бойынша бәсекелі басымдықтарға ие болады: 114 индикато-
ры ішінде 73 индикатор бойынша жақсару, 30 индикатор бойынша төмендеу байқалады, 11
индикатор бойынша өзгерістер жоқ (Безгектің таралуы және Бизнеске безгектің әсер етуі
секілді екі көрсеткіш бойынша Қазақстан безгектің әсерінен еркін елдер тізіміне енгізіл-
ді). Ең елеулі оң өзгерістер өнімін жаһандық үлестіруде жергілікті компанияларды бақылау
(60; +31) индикаторы бойынша байқалады. Кеден баждары (73; +28), Монополияға қарсы
саясаттың тиімділігі (68; +26), Кеден рәсімдерінің шығыстары (55; +22) және Ішкі нарықта
өнім жеткізуші сапасы (88; +20) көрсеткіштері бойынша 20 жайғасымнан артық жақсаруға
қол жеткізілді.
115
Теріс динамикасы бар 30 индикатордың ішінен 4 индикатор бойынша 10 және одан артық
жайғасымға төмендеу байқалды:
Бизнесте персоналды оқыту практикасының таралуы (76; -14) индикаторы бойынша
елеулі төмендеу байқалады. Сонымен бірге Қазақстан Ауыл шаруашылығы саясатының
шығыстары (70; -13) және Венчурлық капиталдың қолжетімділігі (59; -12) көрсеткіштері
бойынша жайғасымдарын айтарлықтай жоғалтып алды. Сауалнама қорытындылары: қа-
зақстандық бизнес үшін тосқауылдар Бизнесті жүргізу үшін күрделі тосқауыл сыбайлас
жемқорлық болып қалады. Өткен жылы респонденттердің 16,7%-ы сыбайлас жемқорлықты
бизнесті жүргізуге негізгі кедергі ретінде атап өтті. Осы жылы олардың үлесі – 13,9%. АҚ
«ҰЛТТЫҚ ТАЛДАМАЛЫҚ ОРТАЛЫҒЫ» ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ДЭФ СЕРІКТЕС ИНСИ-
ТУТЫ 5 Сонымен қатар, Қазақстанда бизнесті жүргізу үшін анағұрлым проблемалық фак-
торы ретінде респонденттердің 13,9%-ы қаржыландыруға қол жеткізуді атап өтті. Бизнесті
жүргізу үшін басқа маңызды кедергілері инфляция (13,3%) және салық мөлшерлемелері
(10%) болып табылады [3].
Ұлттық экономикадағы бәсекеге қабілеттілік ұғымының эволюциясы зерттеліп, оның мазмұ-
ны жағының жеке көзқарастары дәлелденді. Отандық және шетелдік тәжірибелердің қорытын-
дыларының негізінде бәсекеге қабілеттіліктің факторларының трансформациялық барысы көр-
сетілді. Ол әлемдік экономиканың қозғаушы күштерінің негізінде пайда болып отыр.
Қазіргі таңда бүкіл әлем елдері экономиканың және оның ішінде ұлттық экономиканың
артуын, дамуын басты мақсаты етіп, нысанаға алып отыр. Бұл Қазақстан үшін күрделі, бірақ
әбден реализмге негізделген мақсат болып табылады.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Воронов А. Конкуренция в XXΙ веке // Маркетинг – 2005- № 5-б. 16-25.
2. http://group-global.org/
3. http://www.nac.gov.kz/
116
Достарыңызбен бөлісу: |


2 СеКцИя – ӘлеМДІК ҚАРЖЫ ДАҒДАРЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДА ҚАЗАҚСТАН-
НЫҢ МеМлеКеТТІК ҚАРЖЫ МеН ҚАРЖЫ СеКТОРЫ ЖҮЙеСІНІҢ ЗАМАНА-
УИ МӘСелелеРІ
СеКцИя 2 – СОВРеМеННЫе ПРОБлеМЫ СИСТеМЫ гОСУДАРСТВеННЫХ
ФИНАНСОВ И ФИНАНСОВОгО СеКТОРА КАЗАХСТАНА В УСлОВИяХ МИРО-
ВОгО ФИНАНСОВОгО КРИЗИСА
Асылбекова А. И. – студент, специальность «Государственное и местное управление»
Костанайский государственный университет имени А.Байтурсынова, г. Костанай
aisulu.0209@maіl.ru
Научный руководитель: ст.преподаватель Панина Г. В.
ФОРМИРОВАНИе ДОХОДНОЙ ЧАСТИ МеСТНЫХ БЮДЖеТОВ КАК ОСНОВА
РАцИОНАлЬНОгО ИСПОлЬЗОВАНИя БЮДЖеТНЫХ СРеДСТВ
Экономика Республики Казахстан в настоящее время переживает небольшие трудности.
В связи с мировым экономическим кризисом актуальным остается вопрос по финансиро-
ванию различных сфер деятельности на местном уровне, то есть вопрос по формированию
местных бюджетов. Для рационального использования средств бюджета и повышения эф-
фективности экономической специализации регионов необходимым является рассмотрение
формирования доходной части бюджета, а также выявления проблем и пути их решения.
Бюджет – централизованный денежный фонд государства, предназначенный для финан-
сового обеспечения реализации его задач и функций [1].
В Бюджетном кодексе РК упоминается, что в нашем государстве двухуровневая бюджет-
ная система, состоящая из государственного и местного бюджета. Местный бюджет играет
большую роль в формировании и использовании финансовых ресурсов на местном уровне.
Каждый регион страны имеет свой собственный бюджет, и обладает правом самостоятельно
формировать, утверждать и исполнять данные бюджеты.
Правовой базой функционирования местных бюджетов в Республике Казахстан является
Бюджетный кодекс РК, Закон о местном самоуправлении и иные нормативно – правовые
документы, такие как указы Президента, приказы Министерства и постановления Прави-
тельства РК, имеющие непосредственное отношение к местному самоуправлению и бюд-
жетному планированию.
Формирование, утверждение, исполнение местного бюджета и контроль по его исполне-
нию осуществляются местными органами власти самостоятельно в соответствии с требова-
ниями, установленными Бюджетным кодексом РК.
Процесс разработки проектов местных бюджетов включает в себя несколько последо-
вательных этапов. Первым этапом является разработка проекта прогноза социально – эко-
номического развития области. В связи с принятыми 5 институциональными реформами
Главы государства Н.Назарбаева, в соответствии с 92 шагом из 100 конкретных шагов по
реализации данных реформ, прогноз социально – экономического развития города был
упразднен и упоминается лишь в прогнозе области [2]. Затем на основе данного прогноза
определяются лимиты расходов администраторов местных бюджетных программ, лимиты
на новые инициативы. Далее следует разработка проектов бюджетных программ админи-
страторов местных бюджетных программ с бюджетными заявками и рассмотрение их со-
ответствующей бюджетной комиссией. И последним этапом является разработка проекта
решения маслихата о местном бюджете. После утверждения данного бюджета идет процесс
исполнения. Исполнить бюджет – значит, обеспечить полное и своевременное поступление
117
всех предусмотренных по бюджету доходов и профинансировать все запланированные бюд-
жетом расходы [3].
Для обеспечения деятельности органов местного самоуправления по финансированию
расходных обязательств большое значение имеет процесс формирования бюджета. В насто-
ящее время выделены следующие проблемы формирования бюджета:
Низкая доля неналоговых поступлений в доходной части местного бюджета;
Нехватка собственных финансовых ресурсов местного бюджета;
Есть определенный список полномочий, а также установленные нормативы и сроки, со-
гласно которым местные органы власти должны выполнить стоящие перед ними задачи.
Помимо этого, органы местного самоуправления в процессе подготовки проекта бюджета
должны оценить потребности региона в услугах, работах и товарах, а также необходимость
затрат на развитие данного региона.
Вместе с тем выполнение органами местного самоуправления своих полномочий также
зависит от того, насколько эффективно они будут использовать имеющиеся в их распоряже-
нии ресурсы.
Для эффективного выполнения приоритетных задач и направлений социально-экономи-
ческого развития региона необходимо формирование и исполнение соответствующих пла-
нов и программ. Они являются основой для распределения расходов из местных бюджетов
и осуществления экономической деятельности местных органов власти.
Формирование доходной части бюджета представлено на примере города Костанай (см.
таблицу 1) [4].
По данным таблицы видно, что доходы бюджета города Костаная в 2015 году составили
35101 млн. тенге. По сравнению с 2013 г. доходы увеличились на 32 %. Наиболее значимы-
ми поступлениями в бюджет г. Костанай являются налоговые поступления – 57,6% и транс-
ферты из вышестоящего бюджета 36,6%. В 2013 году налоговые поступления составляли
14803 млн.тенге (62,3 %), в 2014г. – 55,4%, в 2015г. – 57,6% от общего объема поступлений.
Тем не менее, анализируя структуру доходов бюджета за период с 2013 по 2015 года, по
данным поступлениям наблюдается снижение удельного веса на 4,7%.
Налоговые поступления представляют собой виды налогов, являющиеся обязательными
платежами для зачисления в бюджет, которые осуществляются на безвозмездной основе и в
размерах, установленных Налоговым и Таможенным кодексами РК.
В настоящее время основную долю налоговых поступлений составляет подоходный на-
лог, взимаемый с физических лиц. Но даже все в совокупности налоговые и неналоговые
доходы местных бюджетов не могут полностью обеспечить формирование достаточной
собственной доходной базы местных бюджетов.
Таблица 1 – Доходная часть бюджета г.Костаная
Наименование
2013г.
2014г.
2015г.
2015/2013
млн.тенге
%
млн.тенге
%
млн.тенге
%
%
Поступления – всего
23743
100
30206
100
35101
100
1,5
В том числе:
Налоговые
поступления
14803
62,3
16723
55,4
20222
57,6
0,9
Неналоговые
поступления
57
0,2
81
0,3
49
0,1
0,25
Поступления от
продажи основного
капитала
1610
6,8
1245
4,1
1130
3,2
0,5
118
Поступления
трансфертов
5784
24,4
10774
35,7
12855
36,6
1,5
Поступления займов
700
3
888
3
845
2,4
0,8
Свободные остатки
бюджетных средств
384
1,6
495
1,6
535
1,5
0,9
Возрастают поступления за счет целевых трансфертов из вышестоящего бюджета, они со-
ставляют ¼ часть бюджета в 2013г. и имеют тенденцию к увеличению к 2015г. до 37% [5]. Зна-
чительная доля финансовой помощи из вышестоящих бюджетов в доходах местного бюджета
приводит к негативным последствиям, а в частности, снижается ответственность органа мест-
ного самоуправления в процессе решения вопросов местного значения. Также это приводит
к снижению заинтересованности органов местной власти к поиску внутренних источников
доходов, появляется желание увеличивать объем расходов и дефицит местных бюджетов.
Неналоговые поступления составляют очень маленькую долю в бюджете города от 0,1
до 0,3%. Данный вид поступлений на сегодняшний день незначителен и не представляет
огромной доли в объемах поступлений в бюджет. Самым крупным видом неналоговых по-
ступлений являются доходы от государственной собственности.
В целях повышения эффективности управления государственной собственностью перед
местными органами власти должны ставиться такие цели, как увеличение доходов местного
бюджета за счет лучшего управления государственной собственностью, а также совершен-
ствование данного управления, использование государственных активов в качестве инстру-
мента для привлечения инвестиций в реальный сектор экономики.
Для реализации данных целей необходима детальная правовая регламентация процессов
управления государственной собственностью и обеспечение контроля над использованием и
сохранностью государственного имущества на местном уровне, а также контроля над деятель-
ностью лиц, привлекаемых в качестве управляющих. Результатом выполнения задач должно
стать создание прозрачной и ясной системы управления государственной собственностью.
Также необходимо развивать базу собственных доходов местных бюджетов как основу
финансовой самостоятельности региона и экономического развития.
Для решения данной проблемы предлагаются следующие пути:
Использование единых, стабильных на протяжении определенного периода времени
нормативов отчислений регулирующих налогов, т.е. развитие системы межбюджетной под-
держки регионов РК. Данное направление поможет понять степень развитости региона и
представляет собой наиболее оптимальное и эффективное, с точки зрения стабильности
формирования доходов бюджетов местного уровня, и повышения заинтересованности мест-
ных государственных органов в расширении налогооблагаемой базы.
Предоставление местным бюджетам расширенных прав заимствования средств на вну-
треннем и внешнем рынках. Необходимость пользования заимствованием местных органов
власти аргументируется, прежде всего:
Экономическим стимулированием в регионе, снижением оттока финансовых средств из
территории и объединением свободных ресурсов юридических и физических лиц на финан-
сирование приоритетных проектов;
Активизацией рынка ценных бумаг в регионах;
Создание быстрого и эффективного доступа местных органов к финансовым ресурсам,
сглаживанием неравномерности поступления налоговых платежей.
Расширение базы собственных доходов состоит также в комплексном пересмотре состава
доходов местных бюджетов, как повышение эффективности существующих доходных источ-
ников, так и в расширении доходной базы за счет введения новых видов налогов и сборов.
119
С 2014 года в нашем государстве начались преобразования в области бюджета, имеющие
цель переориентации на результативность и эффективность местных расходов. Смысл но-
вых подходов к бюджетному процессу состоит в соотношении исполнения бюджета не со
степенью освоения средств бюджета, а с достижением конкретных социально значимых ре-
зультатов проводимой государством бюджетно – налоговой политики. Это предусматривает
полный отказ от финансирования бюджета, происходящее на сметной основе и реализации
деятельности, которое соответствовало бы стратегическим направлениям и целям государ-
ственных органов. На основе достижения прямых результатов за предыдущий год происхо-
дило бы эффективное формирование доходов и расходов местного бюджета на следующий
финансовый год. Что в свою очередь способствовало бы рациональному распределению и
использованию выделенных из бюджета средств.
В современных условиях необходимость совершенствования формирования и функцио-
нирования местных бюджетов является одной из первоочередных задач государственного
строительства. Будучи максимально приближенными к населению, бюджеты на местном
уровне составляют первичный уровень организации публичной власти, который обеспе-
чивает, в итоге, устойчивость и демократический характер всей системы государственных
институтов. Поэтому сбои и проблемы в работе местных бюджетов негативным образом
сказываются, прежде всего, на состоянии всего общества. Для этого исполнительные орга-
ны власти должны обеспечить комплексное развитие основных отраслей хозяйства, пред-
принимательского сектора, а также социальной сферы региона. Необходимо создавать усло-
вия, которые стимулировали бы органы местного самоуправления к развитию собственной
доходной базы и, в первую очередь, к росту налогового потенциала своего региона.
Список литературы:
1. Бюджетный кодекс Республики Казахстан от 4 декабря 2008 года № 95-IV (с изменени-
ями и дополнениями по состоянию на 01.01.2016 г.)
2. 100 конкретных шагов по реализации пяти институциональных реформ Главы государ-
ства Н.А.Назарбаева , 2015 г.
3. Приказ Министра финансов Республики Казахстан « Об утверждении Правил разра-
ботки проектов местных бюджетов» от 31 октября 2014 года № 470.
4. Гражданский бюджет города Костаная на 2014-2016 от 27 декабря 2013 года № 194
5. Отчет об исполнении бюджета города Костаная за 2013 год
Ахметжанова А. А. – «Қаржы» мамандығы, ФКС-23 тобының студенті
«Қаржы Академиясы» АҚ, Астана қ
naimanka_a@bk.ru
Ғылыми жетекшісі: э.ғ.к. Тлеужанова Д.А.
ҚАЗАҚСТАН РеСПУБлИКАСЫНЫҢ САҚТАНДЫРУ НАРЫҒЫ
Қазақстан Республикасының сақтандыру нарығы қазіргі таңда эканомикада және ха-
лықтың өмірінде әлі де болса, маңызды рөлге ие болған жоқ. Әлі де болса бастапқы даму са-
тысында тұр. Елімізде сақтандыруды дамытудың негізгі мақсаты – мемлекеттің, азаматтар-
дың және шаруашылық жүргізуші субъектілердІң мүддесін қорғаудың нақты құралы бола
алатын толықтыруды орнықты жұмыс істейтін ұлттық сақтандыру нарығын қалыптастыру.
Отандық сақтандыру компанияларының ірі шығынының орнын жабу жөніндегі қаржылық
мүмкіндіктері де қанағаттанарсыз, бұл сақтандыру ұйымдарын капиталдандыруды арттыру
мен оларды ірілендіру туралы мәселені шешуді талап етеді. Қазақстан Республикасының
сақтандыру нарығының құрылымын келесі кестеден көруге болады:
120
Кесте 1 – Қазақстан Республикасының сақтандыру нарығының құрылымы
Сақтандыру секторының институционалдық құрылымы
01.01.2015
01.01.2016
Сақтандыру ұйымдарының саны
34
33
оның ішінде өмірді сақтандыру бойынша
7
7
Сақтандыру брокерлерінің саны
15
15
Актуарийлердің саны
71
61
«Сақтандыру төлемдеріне кепілдік беру қоры» АҚ-
ның қатысушысы болып табылатын сақтандыру (қайта
сақтандыру) ұйымдарының саны
30
30
ҚР резиденті емес сақтандыру ұйымдары өкілдерінің саны
3
3
Ескерту – ҚР Ұлттық Банкінің мәліметтері
Бұл кестеде сақтандыру ұйымдарының саны былтырғы жылмен салыстырғанда біреу-
ге қысқарған. Ал актуарийлердің саны жетпіс бірден алпыс бірге дейін азайғанын көруге
болады. Көбеюдің орнына керісінше азайып отыр. Әрине бұндай жағдайлар сақтандыру
нарығына әсерін тигізбей қоймайды. Қазақстан Республикасында қазіргі таңда барлығы Қа-
зақстан Республикасында қазіргі таңда барлығы 33 сақтандыру компаниясы жұмыс істейді,
оның ішінде жетеуі өмірді сақтандырумен айналысады.
Өмірді сақтандыру дегеніміз-жеке басты сақтандырудың (өзіндік сақтандырудың) кіші
саласы. 2016 жылдың 1 қаңтарына өмірді сақтандырумен айналысатын сақтандыру ұй-
ымдарының құрылымы 2 кестеде келтірілген.
Кесте 2 – Өмірді сақтандырушы компаниялардың активтері
№
Сақтандыру ұйымдарының атауы
Активтер
Үлесі %
1
Қазақстан Халық Банкінің ЕК өмірді сақтандыру жөніндегі
Халык-Life АҚ
5 895 450
24,73
2
НОМАД LIFE ӨСК АҚ
1 271 468
5,33
3
“Grandes” өмірді ӨСК” АҚ (бұрынғы атауы -”Alliance -Өмірді
Сақтандыру Сақтандыру компаниясы» АҚ)
825 870
3,46
4
“Азия Life Өмірді сақтандыру компаниясы” АҚ
7 560
0,03
5
ӨСК Мемлекеттік аннуитеттік компания АҚ
469
0,00
6
Қазкоммерц -Life ӨСК АҚ ( Қазкоммерцбанк АҚ ЕҰ )
1 070 500
4,49
7
Өмірді Сақтандыру Компаниясы “Еуропалық Сақтандыру
Компаниясы Акционерлік Қоғамы” (бұрынғы атауы – Өмірді
Сақтандыру Компаниясы “PPF Insurance” Акционерлік қоғамы)
14 770 314
61,95
Барлығы
23 841 631
100,00
Ескерту – ҚР Ұлттық Банкінің мәліметтері негізінде құрыстырылған
Өмірді сақтандырумен айналысатын сақтандыру ұйымдарына активтердің жиын үлесі бой-
ынша талдау жасайтын болсақ, активтерінің сомасы ең көп сақтандыру ұйымы Өмірді Сақтан-
дыру Компаниясы «Еуропалық Сақтандыру Компаниясы Акционерлік Қоғамы» (бұрынғы
атауы – Өмірді Сақтандыру Компаниясы «PPF Insurance» Акционерлік қоғамы) 61,95 пайы-
зды құрайды. Екінші орындаҚазақстан Халық Банкінің ЕК өмірді сақтандыру жөніндегі Ха-
лык-Life АҚ 24,73 пайыз, үшінші орында НОМАД LIFE ӨСК АҚ 5,33 пайызды құрайды [1].
121
Қазіргі кезге дейін көбіне мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақы алуға бағдарланған сақтан-
дырудағы халық белсенділігінің төмен болу проблемасы бар және сақтандыруға тиісті
қызығушылық тудырмай отыр. Мемлекеттік бюджет есебін және сақтандыру арқылы ха-
лықты әлеуметтік қорғау түрлерінің қолдану алсын шектеу осы проблеманы шешуге ық-
шам етуі тиіс. Халықты мемлекеттік емес әлеуметтік қорғауды қамтамасыз ету саласындағы
ең маңызды әлеуметтік құрал бола отырып, азаматттардың өмірі мен еңбек қабілеттілігін
сақтау жөніндегі индустрия әлі күнге дейін тиісті түрде дамымай келеді. Өмірді сақтан-
дыру бойынша дамыған индустрия болмай, республикада жүзеге асырылып жатқан зей-
нетақымен қамтамасыз ету реформасынан толық пайда келуі мүмкін емес. Істің қалыпта-
сқан жағдай сонымен қатар сақтандырушы жеке тұлғаларға және олардың жеке сақтандыру
жөніндегі жұмыс берушілеріне қазіргі салық салу тұрғысынан да әсер етеді. Атап айтқанда,
сақтандыру шартында көзделген салыған төлеудің мерзімін ұзарту тетігі пайдаланылмай-
ды. Жеке жинақтаушы сақтандыру шарттары бойынша сақтандыру резервтерін көбейтуге
бағытталған сақтандыру ұйымдарының инвеститциялық кірістерінің жинақтаушы зейне-
тақы қорларынан айырмашылығы жиынтық жылдың кірісіне енгізіледі және табыс салығы
ұсталатын болады. Сақтандыру және қайта сақтандыру ұйымдарының актитер, сақтандыру
резервтері, меншікті капитал үлесін келесі 3 кестеден көруге болады:
Кесте 3 – Сақтандыру компанияларының жағдайын талдау
№
Сақтандыру (қайта
сақтандыру)
ұйымының атауы
Активтері
Жиын
үлесі (%)
Сақтандыру
резервтері
Жиын
үлесі (%)
Меншікті
капиталы
Жиын
үлесі
(%)
1
2
3
4
5
1 «Еуразия» СК АҚ
175 375 792
21,24
74 373 243
20
96 761 641
24
2 «Виктория» СК АҚ
87 073 113
10,55
5 453 584
1
81 355 695
20
3
«Қазкоммерц –
Life» ӨСК АҚ
( Қазкоммерцбанк
АҚ ЕҰ )
57 631 128
6,98
40 448 366
11
14 321 534
4
4 НОМАД LIFE ӨСК
АҚ
55 289 344
6,70
47 529 847
13
5 737 347
1
5
Қазақстан
Халық банкінің
ЕСК Халық –
Қазақшетсақ АҚ
50 665 988
6,14
17 940 431
5
25 898 322
6
6 «Kaspi
Сақтандыру» АҚ
49 394 250
5,98
15 495 836
4
32 407 569
8
7
Қазкоммерц-
Полис СК АҚ
(Қазкоммерцбанк
АҚ ЕҰ)
47 487 380
5,75
10 482 061
3
30 161 529
7
8
Басқалары (26
сақтандыру
компаниясы)
264 380 111
36,66
139 365 621
43
110 725 422
30
СҰ бойынша
жиынтығы
825 683 010
100
376 987 714
100
406 358 302
100
Ескерту – ҚР Ұлттық Банкінің мәліметтері негізінде құрастырылған
122
Бұл кестеден сақтандыру және қайта сақтандыру компанияларының активтер, сақтан-
дыру резервтері, меншікті капиталдың үлесі көрсетілген. Берілген көрсеткіштерді пайда-
лана отырып, әрбір компанияның үлесін анықтадым. Нәтижесінде активтер бойынша ең
көп үлес «Еуразия» СК АҚ тиесілі. Активтері-21,24%, сақтандыру резервтері-20%, меншік-
ті капилы-24%. Активтер бойынша ары қарай талдау жасасақ екінші орында «Виктория»
СК АҚ-10,55%, үшінші орында «Қазкоммерц –Life» ӨСК АҚ ( Қазкоммерцбанк АҚ ЕҰ )
-6,98%. Сақтандыру резервтеріне келетін болсақ алдынғы орында «Еуразия» СК АҚ-20%,
екінші орында НОМАД LIFE ӨСК АҚ -13%, үшінші орында «Қазкоммерц –Life» ӨСК АҚ(
Қазкоммерцбанк АҚ ЕҰ ) -11%. Меншікті капиталдың үлесі бойынша бірінші орында «Еу-
разия» СК АҚ-24%, екінші орында «Виктория» СК АҚ-20% және үшінші орында «Kaspi
Сақтандыру» АҚ-8%-ды құрайды. Кестеде басқада үлесі жағынан көбірек сақтандыру және
қайта сақтандыр ұйымдары көрсетілген: Қазақстан Халық банкінің ЕСК Халық – Қазақ-
шетсақ АҚ, Қазкоммерц-Полис СК АҚ (Қазкоммерцбанк АҚ ЕҰ). Барлық 33 сақтандыру
ұйымының 26 сақтандыру ұйымы үлестері өте аз болғандықтан оларды біріктіріп қарасты-
рдым. 26 сақтандыру ұйымының активтер үлесі -36,66%, сақтандыру резервтері-43%, мен-
шікті капилы-30%. Сақтандыру ұйымдарының жалпы жиынтығы активтер-825 683 010 тг,
сақтандыру резервтері -376 987 714 тг, меншікті капиталы -406 358 302тг құрайды [1].
Қазіргі жұмыс істеудің сақтандыру ұйымдарының елеулі бөлігінде білікті мамандардың
саны жеткіліксіз. Республиканың сақтандыру нарығындағы кәсіби сақтандыру делдалда-
рының рөлі елеусіз. Қазақстанда қазір бар болғаны 15 брокерді сақтандыру компаниясы
жұмыс істейді. Сақтандыру бойынша мамандарды оқытуды қазіргі заманғы жүйесін құру,
сақтандыру нарығының кәсіби қатысушыларының қоғамдық біртестіктерін оны іске бел-
сенді түрде қатыстыру қажет. Азаматтық заңдардың жекелеген ережелері өмірді сақтанды-
ру, жинақтаушы түрлері мен аннуитенттер жүйесін дамытуды ескере отырып, өзгерістер
мен толықтырулар енгізуді талап етеді. Сақтандыру компанияларының қаржы тұрақтылығы
транс қайта сақтандырусыз бола алмайды [2]. Транс сақтандырудың көлемінің төмендеу
тенденциясы қалыптасып келеді. Мемлекет жасаған жағдайлар, сақтандырушыларға өз ак-
тивтерін өсіруде, бірақта олар сақтандырушылармен қолданылмайды. Осы тенденцияны өз-
герту үшін, сақтандыру компаниялырына нарықтық әдістермен әсер еткен жоқ. Шетелдерде
қабылданатын қайта сақтандырудың көлемін кеңейту, себебі шетелдерде қайта сақтандыру
компанияларына берілетін және қайта сақтандырудан қабылданатын сыйақыларының ара-
сындағы балансты сақтау керек. Сондықтан Қазақстандық сақтандыру компанияларының
халықаралық сақтандыру нарығына белсенді араласуын ынталандыру керек.
Қазақстан Республикасында сақтандыруды дамытуға бағытталған ұсыныстар:
– сақтандыру нарығының қазіргі заманғы инфрақұрылымын қалыптастыру және оның
қатысшыларының – сақтық ұйымы, сақтандыру брокері, сақтық агент, сақтанушы, сақтан-
дырушы, пайда алушы, актуарий, уәкілетті аудиторлық ұйым, өзара сақтандыру қоғамы,
сақтандырумен байланысты кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын өзге де заңды және жеке
тұлғалардың қызметін ұйымдастыру үшін жағдай жасау;
– сақтандыру саласында кадрлар даярлау, қайта даярлау және біліктілігін арттыру жүй-
есін арттыру.
– жоғарыда аталған ұсақ 26 компанияны іріктеп, тиімділікті артыру мақсатында біріктіру;
– қарапайым халыққа сақтандыру туралы ақпараттар беру, яғни сақтандыру мәдениетін
арттыру;
– халықаралық сақтандыруды ескере отырып, сақтық қадағалауының жүйесін ұйымдастыру;
– осы заманға сақтандыру технологиясын енгізуге жәрдемдесу.
Қорытындылай келе, жоғарыда айтылған сын – міндерді түзеу арқылы ғана сақтанды-
ру нарығы дамиды деп айтуға болады. Сақтандыру нарығы экономиканы тұрақтандырушы
рөлін атқара отырып, қарапайым халыққа да жағымды әсерін тигізеді. Сондықтан да на-
рықтың бұл түрін дамыту өте қажет.
123
Қолданылған әдебиеттер тізімі:
1. ҚР Ұлттық Банк ресми сайты http://www.nationalbank.kz/?docid=932&switch=kazakh
2. «Сақтандыру қызметі туралы» Қазақстан Республикасының 18.12. 2000 ж. № 126-ІІ
Заңы (29.03.2016 ж. өзгерістер мен толықтырулармен)
Достарыңызбен бөлісу: |


title: СеКцИя – ӘлеМДІК ҚАРЖЫ ДАҒДАРЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДА ҚАЗАҚСТАН-


url: http://emirsaba.org/sbornik-iii-respublikanskoj-nauchno-prakticheskoj-konferencii.html?page=17#СеКцИя_2_–_СОВРеМеННЫе_ПРОБлеМЫ_СИСТеМЫ_гОСУДАРСТВеННЫХ__ФИНАНСОВ_И_ФИНАНСОВОгО_СеКТОРА_КАЗАХСТАНА_В_УСлОВИяХ_МИРО-__ВОгО_ФИНАНСОВОгО_КРИЗИСА


url: http://emirsaba.org/sbornik-iii-respublikanskoj-nauchno-prakticheskoj-konferencii.html?page=17#ФОРМИРОВАНИе_ДОХОДНОЙ_ЧАСТИ_МеСТНЫХ_БЮДЖеТОВ_КАК_ОСНОВА__РАцИОНАлЬНОгО_ИСПОлЬЗОВАНИя_БЮДЖеТНЫХ_СРеДСТВ