title: Әдебиеттер тізімі - Сабақ Тақырыбы: Клетканы зерттеу әдістері. Микроскоптың түрлері құрылысы, пайдалану тәртібі

text:
Әдебиеттер тізімі:
Негізгі:
1.
А.Н.
Атабекова, Е.Н. Устинова “Цитология растений” Москва. 1983.
2.
Ю.И.Ченцов “Общая цитология” М.1990.
3.
К.С.Сапаров “Жалпы цитология негіздері” Алматы. 1995.
4.
Е.А.Шубникова “Практикум по цитологии и гистологии” 1993.
5.
А.А. Сартаев., Р.К. Жексембиев “Цитологиядан лабораториялық оқулық”
Алматы. 1999.
6.
Р.Қ.Жексембиев “Цитология және гистология негіздерінен”
Лабораториялық
жұмыстар. Алматы. 2001.
7.
А.Нұрышева, М.Нұрышев “Цитология” Алматы. “Қарасай” 2006.
8.
Қ.Ә.Сапаров “Цитология және гистология” Алматы: Қазақ университеті. 2009.
9.
Қ.Нұғматжанов, С.Тайбеков “Гистология және эмбриология негіздері”
Алматы
1967.
10.
Антипчук Ю.П. Гистология с
основами эмбриологии.-М.:Просвещение,1998.
11.
Гистология (Под ред.АфанасьеваЮ.И.,Юриной Н.А.).М.:Медицина, 2000.
12.
Иванов И.Ф., Ковальский П.А.
Цитология,
гистология, эмбриология.
М., 1996
13.
Конофеева З.С.,Қозыбаева .С. Цитология сабағының практикалық жұмысы:
Оқу құралы. -Алматы, 2001.
14.
В.Б. Захаров., С.Г.Мамонтов., Н.И.Сонин.,А.Қ.Қисымова “Жалпы биология”.
10-11 сыныптар. Кітап баспасы. Алматы. 2004.
15.
А.Сартаев., М.Гильманов. “Жалпы биология”. 10 сыныпқаарналғаноқулық.
Алматы Мектеп. 2006.
16.
Р.Б.Абильдинов,Ж.О.АяповаР.Юй.
Атлас
гистология,
цитология
және
эмбриология.
Эффект баспасы.Алматы 2006.
17. Р.К.Жексембиев, А.Н.Калиева. Цитология (зертханалық сабақтар). Алматы. «Қыздар
университеті» баспасы.2013.
Қосымша:
1. С.Г.Мамонтов., В.Б. Захаров., Т.А. Козлова “Основы биологии” М. 1993.,
“Просвещение”.
2. С.Г.Мамонтов., В.Б. Захаров., Г.Кисымова “Общая биология”
3. П.Кепп., К.Арме “Введение в биологию” Москва. Мир. 1989.
4. В.И. Фурсов “Введение в биологию” Алматы 1973.
5. Л.Б. Сеилова “Репродуктивная биология растений” Алматы 2004.


title: -ші тапсырма - Сабақ Тақырыбы: Клетканы зерттеу әдістері. Микроскоптың түрлері құрылысы, пайдалану тәртібі

text:
№ 2 зертханалық сабақ
Тақырыбы: Клетканының морфологиялық құрылысы. Прокариоттар және
эукариоттар клеткаларының құрылысы, ерекшеліктері
Мақсаты:
1. Клетканың жалпы морфологиялық құрылысымен танысу.
2. Прокариот (көк-жасыл балдырлар, бактериялар) және эукариот (өсімдіктер,
жануарлар) клеткаларының құрылысымен танысып, ерекшеліктерін білу.
3. Клеткасыз құрылымдармен танысу.
1-ші тапсырма: Көк-жасыл балдырлар мен бактериялардың құрылысымен
танысу. Арнайы кестеден бактериялар мен балдырлардың құрылысын салыстыра отырып
суретін салып белгілейтіндеріңіз: 1) клетка қабығы; 2) нуклеоид; 3) мезосома; 4) талшық .
2-ші тапсырма: Өсімдіктер клеткасының жалпы морфологиялық құрылысы.
Пияз қабықшасы. Микроскоптың кіші көрінісіне қойып препаратты зерттегенде, пияз
қабықшасының клеткалары төрт бұрышты болып келеді. Тығыз орналасқан клетка
қабықшасы, сонымен қатар ядросы бірден көзге жақсы көрінеді. Ядросы клетканың
шетіне қарай ығысып орналасқан. Микроскоптың үлкен көрінісіне ауыстырып зерттеп
суретін салып, белгілерін қойыңыздар: 1) клетка қабығы; 2) цитоплазма; 3) ядро.
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi-kletkani-zertteu-edisteri-mikroskopti-trleri-rili.html?page=2#№_2_зертханалық_сабақ__Тақырыбы:__Клетканының_морфологиялық_құрылысы._Прокариоттар_және_эукариоттар_клеткаларының_құрылысы,_ерекшеліктері


text:
8- сурет.
Бақа қанының жағындысы. Бояуы: гематоксилин - эозин. X 400.
1-эритроцит; 2-
лимфоцит; 3-моноцит; 4-гранулоцит; 5-тромбоциттер (И.В. Алмазов, Л.С. Сутулов
бойынша).
Бақылау сұрақтары:
1.
Клетка
теориясының биологиялық маңызы және қазіргі кездегі
тұжырымдары қандай?
2.
Прокариотты
организмдердің
эукариоттардан
қандай
негізгі
айырмашылықтары болады?
3. Өсімдіктер және жануарлар клеткаларының пішініне, көлеміне байланысты
қандай айырмашылығы бар?
4. Өсімдіктер және жануарлар клеткаларының негізгі ерекшеліктері қандай?
5. Организмді құруға қандай клеткасыз құрылымдар қатысады?
Достарыңызбен бөлісу:


title: № 3 зертханалық сабақ - Сабақ Тақырыбы: Клетканы зерттеу әдістері. Микроскоптың түрлері құрылысы, пайдалану тәртібі

text:
в) Өсімдіктер клеткасы - пияз қабықшасы. Микроскоптың
кіші көрінісінің
астынан препаратты зерттегенде әр түрлі пішінді клеткаларды көресіз. Көпбұрышты
клеткалар бір-біріне тығыз орналасқан. Ядросы клетканың
шетіне қарай ығысып
орналасады. Клетка қабықшасы айрықша жақсы көрінеді. Цитоплазмасы бірқалыпты
емес, ұсақ түйіршіктері бар, бояуы аз шала боялған, клетка қабықшасының жанынан анық
көруге болады.
Көргендеріңіздің суретін салып, белгілерін қойыңыздар: 1) клетка
қабықшасы; 2) цитоплазма; 3) ядро.
Достарыңызбен бөлісу:


title: -ші тапсырма - Сабақ Тақырыбы: Клетканы зерттеу әдістері. Микроскоптың түрлері құрылысы, пайдалану тәртібі

text:
2-ші тапсырма: Клеткааралық байланыстардың түрлерін (жай байланыс; құлып; десмосома; тығыз байланыс; саңылаулы байланыс-нексус) суреттерге қарап ажырата білу. 3-ші тапсырма: Аш ішектің эпителиі клеткасының микробүрлерінің электроннограммасы. Электронды микроскоп арқылы зертеулер нәтижесінде клетканың
апикальді жиегі микробүрлерден тұратындығы анықталды. Микробүрлер көмегімен
сорғыш эпителийдің беті бірнеше есе үлкейеді. Аш ішектің сорғыш клеткаларының
суретін салып, белгілерін қойыңыздар: 1) микробүрлер
4-ші тапсырма: Клетка мембранасы арқылы заттардың ішке ену жолдары.
Амебаның клетка мембранасы. Бұл суретте кірпікшелердің орналасу тәртібіне
көңіл бөліңіз. Кірпікшелер клеткалардың қозғалысын қамтамасыз етуге ғана емес,
сонымен қатар, клетканың тамақтануына да қатысады.
Бақылау сұрақтары: 1. Өсімдіктер мен жануарлар клеткасы қабығының бір-бірінен айырмашылығы
қандай?
2. Гликокаликс дегеніміз не?
3. Плазмалық мембрананың құрылысы, қызметі.
4. Клетка мембранасы туралы Сингер мен Николсонның сұйықтық
мозайкалық моделі.
5. Плазмалық мембранада иондар мен ұсақ молекулалар қалай өтеді?
6. Клеткааралық байланыстың қанша түрі бар?
7. Клетканың маманданған құрылымдарына не жатады?
№ 4 зертханалық сабақ Тақырыбы: Клетканың тұрақсыз қосылыстары Мақсаты: Цитоплазманың құрамында кездесетін компоненттер: клетканың тұрақсыз
қосылыстарының клеткада қандай күйде және қандай клеткаларда кездесетіндігін зерттеу.
1-ші тапсырма: Аксолотльдің бауырындағы гликоген қосылыстары. Микроскоптың кіші көрінісіне қойып прапаратты қарағанда көп бұрышты тығыз
орналасқан клеткаларды көруге болады. Цитоплазмада біркелкі шашыраңқы жатқан
қызыл түске боялған гликоген түйіршіктерін көруге болады. Бауыр клеткасының суретін
салып, белгілеңіздер(11-сурет).


title: Сабақ Тақырыбы: Клетканы зерттеу әдістері. Микроскоптың түрлері құрылысы, пайдалану тәртібі - бет 6

text:
11-сурет. Бауыр клеткасындағы гликоген қосылыстары. Бояуы: кармин Бест әдісі бойынша боялған х 900. 1 -көп бұрышты бауыр клеткалары; 2- цитоплазмадағы гликоген дәндері мен түйіршіктері; 3- ядро мен ядрошық; 4-синусоидты гемокапилляр (И.В. Алмазов, Л.С. Сутулов бойынша). 2-ші тапсырма: Аксолотльдің бауырындағы майлы қосылыстар. Препаратты
микроскоптың кіші көрінісіне қойып қарап, содан кейін үлкен ұлғайтқышпен қарағанда,
көпбұрышты клеткаларды көруге болады. Ортасында ірі ядросы кездеседі. Қызғылт түсті
цитоплазмада қара тамшылар түрінде майлы қосындылар орналасқан. Суретін салып
белгілеңіздер (12-сурет).
12-сурет. Бауыр клеткаларындары май қосындылары. Бояуы: Осмий қышқылы-сафранин. х 900. 1- бауыр клеткалары: а- клетка цитоплазмасындағы липоид гранулалары; б- сафранинмен ядро қызғылт түске боялған; 2-капиллярлары эритроциттер (И.В. Алмазов, Л. С. Сутулов бойынша). 3-ші тапсырма: Пигметті қосылыстарМикроскоптың кіші көрінісіне қойып
прапаратты қарағанда өсінділерден тұратын жасыл-қоңыр түсті клеткаларды, ортасында
орналасқан ірі ядросын көруге болады. Сонымен қатар, клеткада шашыраңқы орналасқан
көптеген түйіршіктерді және меланин пигментін көруге болады. Суретін салып
белгілеңіздер (13-сурет).


title: -ші тапсырма: Амфибия бластомерінің сары уыз қосындылары

text:
2. Клетка қосылыстарының маңызы қандай?
3. Клеткада кездесетін бұл қосылыстар қандай процеске
қатысады?
4. Қоректік қосылыстарға не жатады?
5. Пигментті қосылыстарға не жатады?
6. Секретті қосылыстар қайда орналасады?
№ 5 зертханалық сабақ
Тақырыбы: Клетка органоидтары. Эндоплазмалық тор
Мақсаты:
Эндоплазмалық тордың ультрамикроскопиялық құрылысымен танысу.
1-ші тапсырма:
Көк бауыр клеткаларындағы эндоплазмалық тор. Электронды микросуреттен
эндоплазмалық торды анықтап, сурет салу. Бұл микросуретте тегіс (агранулярлы)
және кедір-бұдырлы (гранулярлы) эндоплазмалық тор, қуыстардың, қапшықтардың,
каналдардың кесіндісі көрсетілген.
Достарыңызбен бөлісу:


title: -ші тапсырма: Тышқан (бауыр, сілекей бездсрінің, нерв) клеткалалардағы

text:
аппараттарының
пішіні сақина, жарты сақина,
таяқша тәрізді болып, ядроның
астында орналасады.
2-ші тапсырма: Мысықтың арқа түйініндегі клеткаларының Гольджи
аппараты. Бояуы-осьмий қышқылы. Микроскоптың кіші көрінісіне қойып
препаратты зерттеңіздер. Бірден көзге сопақша келген клеткалар жақсы көрінеді.
Цитоплазмасы жасыл түсті, ал, ядросы ашық түсті, ядрошығы жақсы көрінеді. Арқа
түйіні дәнекер ұлпасымен қапталған. Әр түрлі боялған нейрондар топтасып түйіннің
шет бөлімдерінде орналасады. Үлкен ұлғайтқышқа
ауыстырып қойып зерттеп,
суретін салып, белгілеп қойыңыздар: 1) ядро; 2) цитоплазма; 3) Голдьжи аппараты (17-
сурет).
Достарыңызбен бөлісу:


title: Сабақ Тақырыбы: Клетканы зерттеу әдістері. Микроскоптың түрлері құрылысы, пайдалану тәртібі - бет 9

text:
17-сурет. Жұлын түйіні клеткаларындағы Гольджи аппараты Осмий қышқ.ылымен боялған. х 400. 1-ядро мен ядрошық; 2-цитоплазма; 3- Гольджи аппараты (И.В. Алмазов, Л.С. Сутулов бойынша). 3-ші тапсырма: Тышқан - қарынасты бездер клеткасындағы Гольджи аппараты. Клетка
ядросында
базальды
учаскеде
Гольджи
аппаратының
диктиосомаларын күміспен өнделген, клетканың апикалъды бөлімінде орналасқан. Кейбір
клеткаларда Гольджи аппараты ядродан әр түрлі қашықтықта орналасқан. Мұның себебі
клеткада секреторлық заттардың жиналуына байланысты.
4-ші тапсырма: Тышқан-бүйрек клеткаларындағы Гольджи аппараты. Клетканың ядросы, базальды учаскесінде жиналған. Гольджи аппараты экваторды қоршап
тұрады. Формасы сақина, жарты сақина тәрізді. Ғалымдардың болжауы бойынша Гольджи
аппаратының осындай орналасуы бүйрек канал клеткаларының ерекше қызметіне
байланысты.
5-ші тапсырма: Эпителий клеткасындағы Голдьжи аппараты(тышқанның
ішегіндегі микробүрлер). Суретін салып белгілейтіндеріңіз: 1) жалпақ цистерналар; 2)
тасымалдаушы көпіршіктер; 3) вакуольдар.
Бақылау сұрақтары: 1. Гольджи аппаратының құрылысын атаңыз?
2. Гольджи аппараты қандай компоненттерден тұрады?
3. Гольджи аппараты клеткада қандай процестерге қатысады?
4. Гольджи аппараты қандай қызмет атқарады?
5. Диктиосома дегеніміз не?


title: Сабақ Тақырыбы: Клетканы зерттеу әдістері. Микроскоптың түрлері құрылысы, пайдалану тәртібі

text:
№
1
зертханалық сабақ
Тақырыбы: Клетканы зерттеу әдістері.
Микроскоптың түрлері құрылысы, пайдалану тәртібі
Мақсаты:
1. Жарық микроскопының құрылысымен, олардың бөлшектерінің қызметін білу және
цитологиялық препараттарды зерттеудегі жұмыс әдістерін меңгеру.
2. Микроскоппен жалпы ұлғайтуды анықтау,
үйрену,
көрсеткіш қабілеттілігін, маңызын білу.
1-ші тапсырма: Микроскоптың түрлерімен және оның құрылысымен танысу.
Жұмыс істеу тәртібін үйрену. Дайын препараттармен танысу, жұмыс істеу.
Оқу орындарында сол сияқты биологиялық және медициналық
зертханаларда МБР-
1 биологиялық микроскопы кең қолданылады. Микроскоп негізінен 2 бөлімнен тұрады :
оптикалық және механикалық. Оптикалық бөлімге обьективтер, окуляр, жарық түсіру
жүйесі (айна), линза; механикалық бөлімге тубус, мойын,конденсор, штатив,
зат столы,
табаны, диафрагма, макро және микробұрандалар жатады.
Микроскоппен жұмыс істегенде мынадай ережелерді естен шығармау керек:
а/ Микроскопты бір орынға орнықтырып қойғаннан кейін жұмыс істеп біткенге
дейін екінші
орынға жылжытуға болмайды;
б/ Алдымен айнамен жарық түсірген соң кіші обьективпен препараттың зерттелетін
жерін тауып көру аймағының ортасына орналастырады;
в/ Тұрақты препараттан керекті жерін тапқаннан кейін, револьвердің басын бұрап,
микроскопты кіші обьективтен үлкен обьективіне ауыстыру керек, микрометрендік
бұранда тек үлкен обьективпен көруге арналған, оны бір жағына қарай жарты айналымнан
артық бұрауға болмайды. Бейне анық болу үшін, диафрагманы жабыңқырап, конденсорын
төмен түсіру керек;
г/ Микроскопты бірқалыпты
температурада сақтау керек;
д/ Ауық-ауық жұмсақ, құрғақ шүберекпен окуляр мен обьективтің сыртқы
линзаларын сүртіп тазалайды;
ж/ Микроскопты
химиялық реактивтер, улы химикаттармен қатар қоюға
болмайды.


title: Сабақ тақырыбы «Күлтегін»

text:
Уақыты
Сабақтың басы
7 мин.
Сабақтың ортасы
29 мин.
Сабақтың соңы
9 мин
|
Педагог әрекеті
Пcихологиялық ахуал.
«Aйнa» cтpaтeгияcы.
(бір-біріне қарап жылы сөздер айту)
Ой шақыру.
Орхон – Енисей ескерткіші қашан және қайда табылған? Оларды кім тапты?
Орхон – Енисей жазба ескерткіштерін оқудың ең алғаш “кілтін” тауып, сырын ашқан кім? Кімдер аударды?
Бүгінгі күні ескерткіш көшірмесі еліміздің қай қаласында орналасқан?
Күлтегін жыры неге жазба ескерткіші деп аталады?
Оқушылардың жауабы тыңдалады және сабақтың мақсаты мен жетістік критерийі таныстырылады.
Топқа бөлу:
Күлтегін, Білге қаған, Тоңұқұқ
Кейіпкерлер бойынша 3- топқа бөлінеді
Мағынаны тану. «Жұптас, бөліс, топтастыр» әдісі
Әр топқа шығарма бойынша жеке кейіпкерлер беріледі.
Күлтегін – 1-топ Білге қаған – 2-топ Тоңұқұқ – 3-топ
1 - тапсырма. Оқушылар алдымен жұпта автордың кейіпкерлерге мінездеме берген тұсын шығармадан анықтайды. (Мұғалім уақытты белгілейді және оны қадағалайды) Анықтаған мәліметтерін топта топтастырады. Топтастыруда төменгі кестені толтырады. Кестені тірек сөздер арқылы толтырады.
Тақырыбы
|
«Күлтегін» жыры
|
Кейіпкер
|
|
Автордың берген мінездемесі
|
|
Кейіпкердің іс-әрекеті
|
|
Өзіндік пікір
|
|
Құндылықтар
|
|
Бағалау критерийі:
Шығармадан автор берген мінездемені тірек сөздер арқылы табады
|
Кемінде бір кейіпкерді анықтайды
|
Автордың кейіпкерге берген мінездемесін табады, тірек сөздермен жазады
|
Кейіпкердің іс-әрекетін анықтап, тірек сөз арқылы жазады
|
Кейіпкерге байланысты өзіндік пікірді 2-3 тірек сөз арқылы білдіреді
|
Кейіпкер бойынан кемінде 3 құндылықты табады
|
Жұпаралық бағалау жүзеге асады.
2 – тапсырма. Оқушы төмендегі кестені сәйкестендіріп шығады және дұрыс жауаппен салыстырады. Салыстырудан кейін жұмыстарына байланысты өз пікірін білдіреді.
Сәйкестендір.
Дұрыс жауап.
Бұмын қаған – Түркі қағанатын негізін қалаған
Елтеріс – түркі елін жалғастырған басшы
Білге – хан
Күлтегін — батыр
Тоңұқұқ – ақылшы, кеңесші
Қапаған – Елтерістен кейін таққа отырған адам
Бағалау критерийі
|
Дескрипторлар
|
Оқушы төмендегі кестені сәйкестендіріп шығады және дұрыс жауаппен салыстырады.
|
Берілген ақпараттарды сәйкестіндіре алады
|
Өз пікірін дәлелді жеткізе алады.
|
3 – тапсырма.Топтық жұмыс. «Венн диаграмассы» әдісі. Күлтегін батырға ақыл кеңес беретін Тоңыкөкті батырлар жырында батырларға ақыл- кеңес беретін тұлғалармен салыстырыңыз. Ұқсастығы мен айырмашылығына талдау жүргізіңіз. (Оқушылар белгілі бір батырлар жырын таңдай алады. Мысалы, «Қобланды батыр, «Алпамыс батыр» т.с.с)
Бағалау критерийі
|
Дескрипторлар
|
Шығармадағы эпизодтар мен бейнелерге салыстыру жұмысын жүргізеді
|
«Күлтегін» жырындағы эпизодтар мен бейнелерді батырлар жырындағы эпизод пен бейнелер арқылы салыстырады
|
Ойларына шығармадан дәлел келтіріп айтады
|
Рефлексия.
«Екі жұлдыз, бір тілек»
Екі жұлдыз = жұмыс істеген кезде оларға ерекше ұнаған 2 зат
Бір тілек = бұл жақсартуға болатын нәрсе.
Үйге тапсырма.
«5 минуттық эссе»
«Бүгінгі күннің Күлтегіндей батыры» тaқыpыбынa эссe жaзу.
|
Оқушы әрекеті
Оқушылар бір-біріне тілек білдіреді, тыңдау дағдыларын дамытуға бағытталады, сондай-ақ барлық оқушылардың қатыстырылуы арқылы сабаққа белсенділігі артады.
Жылдам әрі функционалды түрде сыни ойлануды дамыту.
Оқушылар оқу мақсатымен танысады, өздеріне мақсат қояды.
|
Ресурстар
Интербелсенді тақтада. Қағаз қиындылары
Оқулық, жұмыс дәптерлері
Ватман
|
Бағалау
«Бас бармақ» әдісі арқылы бағалайды. Жарайсың! Жақсы! Талпын!
«Бас бармақ» әдісі арқылы бағалайды. Жарайсың! Жақсы! Талпын!
|


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi-kltegin.html#Оқу_бағдарламасына_сәйкес_оқыту_мақсаттары

title: Сабақ тақырыбы «Күлтегін»


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi-kltegin.html#Педагог_әрекеті__Пcихологиялық_ахуал_.____«Aйнa»_cтpaтeгияcы.__(бір-біріне_қарап_жылы_сөздер_айту)

title: Сабақ тақырыбы «Күлтегін»


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi-kltegin.html#Ресурстар_Интербелсенді_тақтада._Қағаз_қиындылары_Оқулық,_жұмыс_дәптерлері__Ватман____Бағалау

title: Сабақ тақырыбы «Күлтегін»


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi-kltegin.html#Топқа_бөлу:__Күлтегін,_Білге_қаған,_Тоңұқұқ__Кейіпкерлер_бойынша_3-_топқа_бөлінеді_Мағынаны_тану._«Жұптас,_бөліс,_топтастыр»_әдісі

title: Сабақ тақырыбы «Күлтегін»


title: Сабақ тақырыбы: «Күлтегін жыры» 04.10

text:
Сабақтың басы
5 мин.
Сабақтың ортасы
30 мин.
|
І. Ұйымдастыру кезеңі.
Қызығушылықты ояту.
Оқушылар топта төмендегі кестені сәйкестендіріп шығады және дұрыс жауаппен салыстырады. Салыстырудан кейін жұмыстарына байланысты өз пікірін білдіреді.
Сәйкестендір.
Бұмын қаған
|
Елтерістен кейін таққа отырған адам
|
Елтеріс
|
ақылшы, кеңесші
|
Білге
|
батыр
|
Күлтегін
|
хан
|
Тоңұқұқ
|
түркі елін жалғастырған басшы
|
Қапаған
|
Түркі қағанатын негізін қалаған
|
Дұрыс жауап.
Бұмын қаған – Түркі қағанатын негізін қалаған
Елтеріс – түркі елін жалғастырған басшы
Білге – хан
Күлтегін - батыр
Тоңұқұқ – ақылшы, кеңесші
Қапаған – Елтерістен кейін таққа отырған адам
Сабақтың тақырыбы, мақсаты және бағалау критерийлері таныстырылады.
Мағынаны тану
Тапсырма 1
«ВЕНН диагарммасы» тәсілі.
Оқушылар «Күлтегін» жыры мен батырлар жырын салыстырады, жырдан үзіндіні жатқа айтады.
Әр топқа жеке тапсырмалар беріледі.
1-топ.
«Күлтегін» жыры мен батырлар жырының мазмұнындағы ұқсастық пен айырмашылықты салыстырыңыздар
2-топ.
Күлтегін батыр мен Алпамыс батырдың ұқсастығы мен айырмашылығын салыстырыңыздар
3- топ.
Күлтегін батырдың астына мінген аты мен Тайбурылды салыстырыңыз. Ұқсастығы мен айырмашылығын анықтаңыздар.
4- топ
Күлтегін батырға ақыл кеңес беретін Тоңұқұқты батырлар жырында батырларға ақыл- кеңес беретін тұлғалармен салыстырыңыз. Ұқсастығы мен айырмашылығына талдау жүргізіңіз. (Оқушылар белгілі бір батырлар жырын таңдай алады. Мысалы, «Қобланды батыр, «Алпамыс батыр» т.с.с)
|
Оқушылар топта төмендегі кестені сәйкестендіріп шығады және дұрыс жауаппен салыстырады. Салыстырудан кейін жұмыстарына байланысты өз пікірін білдіреді.
Оқушылар «Күлтегін» жыры мен батырлар жырын салыстырады, жырдан үзіндіні жатқа айтады.
|
Қалыптастырушы бағалау
Бағалау. «Нысана»
|
Әдебиет хрестоматиясы
Тапсырма қағаздары
Венн диаграммасы
Әдебиет хрестоматиясы
|


title: Сабақ тақырыбы Көкөніс тағамдарының сапасына қойылатын талаптар Жалпы мәліметтер

text:
Сапаға қойылатын талаптар және көкөністердің сақталу мерзімі
Ӛнделген кӛкӛністер сапасы жағынан техникалық шарттарға сәйкес келуі қажет. Тазаланған картоп тҥйнектері таза, қатты, қара дақсыз, кӛзшелер мен қабықша қалдықтарынсыз болу керек, иісі – балғын картоптың иісімен сәйкес, тҥсі – ақтан ақсарыға дейін, беткі қабаты – жҧмсақ болуы керек, кішкене кепкен болса да, кеуіп кеткен немесе жҧмсақ болмауы тиіс. Сәбіз және қызылша таза, серпінді, бҥтін, бояуы біртегіс болуы керек, сабағы мен тҥбінің қалдықтары,шірік, қара дақтар мен қабықша қалдықтары болмауы тиіс, беткі қабаты кепкен, бірақ желде тҧрып қалмаған болу керек. Тҥйінді пияз серпінді, таза, бҥтін, тҥсі сортына сәйкес, қара дақсыз және шіріксіз болуы керек. Дайын жартылай фабрикаттар бірден жылулық ӛндіріске жіберілуі тиіс, себебі, оларды ҧзақ сақтағаннан сапасы тӛмендейді. Ашық ауада сақтау кезінде шикі картоп уақыт ӛте келе қараяды, ӛйткені картоптың қҧрамындағы тирозин аминқышқылы оттегімен және полифенил - окзидаз ферменттерімен әрекеттесу кезінде қышқылданады және басқа химиялық қоспаларға ӛтіп, қара тҥс беріп тҧратын меланин затын тҥзеді. Картоп қарайып кетпес ҥшін оны мҧздай суда 2...3 сағаттан артық ҧстауға болмайды, су қоректік заттарды(кӛмірсулар, С дәрумендері, минералдық заттар) ӛзіне тартып алу қасиетіне ие. Картоптың қараюына жағдай жасайтын ферменттер ыстықтан бҧзылады, піскен картоп сол себепті қараймайды. Қабығынан тазартылған картоптың қараюын булау әдісі (бланширование) арқылы алдын алуға болады. Алайда бҧл әдісті пайдаланғанда картоптың дәмі ӛзгеріп, сырты жҧмсарады. Картоптың қараюын алдын алу ҥшін сульфитация әдісін де қолданады. Мҧндай әдіс бойынша картопты темір торға орналастырып, 0,5.1% - дық натрий бисульфаты ертіндісіне 5 минутқа салып шығарады, содан соң салқын емес температурада 48 сағаттан кӛп сақтамайды, ал бӛлме температурасында 24 сағаттан кӛп сақтамайды. Тазаланған тамыр жемістілерді себет пен қораптарда 0 ден 4 °С дейінгі температурада 12 сағаттан артық сақтауға болмайды. Кӛкӛністер қарайып кетпес ҥшін ылғалды матамен олардың бетін жауып қояды. Ақжелкек, аскӛк пен салатты қалыңдығы 5... 10 см қабатпен жатқызып, ылғалды матамен жабады және 2.12 °С температурада 3 сағатқа дейін сақтайды.


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi-kokonis-tafamdarini-sapasina-ojilatin-talaptar-ja.html#ОН_5.3.Көкөністерден,_жемістер_мен_саңырауқұлақтардан_тағамдар,_ақ_негізгі_тұздық_пен_оның_туындыларын_дайындау


title: Сабақ Тақырыбы: Көлік түрлері Сынып: 6 «Б» Пән мұғалімі: А. А. Манапова

text:
2015-2016 оқу жылы 26.01.2016ж. Тақырыбы: Көлік түрлері. (Қайталау сабағы)
Сабақтың мақсаты: Жер, жер асты, әуе, су көліктері туралы түсінік беру. Жер үсті көліктерінің түрлері: жолаушы, жүк тасымал, арнаулы көліктер болып бөлінетінін түсіндіру.
Дамыту міндеті: Оқу, байланыстырып сөйлеу дағдыларын жетілдіру, көлік түрлері туралы түсініктерін кеңейту.
Тәрбиелік міндеті: Оқушыларды көшеде жүру ережелерімен, бағдаршам, оның атқаратын қызметімен таныстыру. Көшеде жүру ережелерін сақтай білугу үйрету.
Көрнекілігі: жолда жүру ережелеріне арналған мазмұнды суреттер, түрлі ойыншық машиналар.
Сабақтың түрі: сайыс сабағы.
Сабақтың әдісі; сұрақ - жауап, өз бетімен жұмыс, ойын, көрнекілік.
Сабақтың барысы:
I. Ұйымдастыру бөлімі. -Сәлеметсіңдер ме!
-Сыныпта кім кезекші!
-Сыныпта кім жоқ?
-Бүгін аптаның қай күні, жылдың қай мезгілі?
ІІ. Үй тапсырмасын тексеру. Оқушыларға шашу - сұрақтар таратылады.
Көліктер неше және қандай түрлерге бөлінеді?
Қаланың бір шетінен екінші шетіне қандай көліктер қатынайды? Ол қандай көліктер?
- Теңіздің арғы бетінде бір елге баруың керек, қалай жетесің?
ІІІ. Сабақтың мақсатын,барысын айту. Кіріспе: Жол заңы дұрыс жүріп , абай болуды талап етеді. Жол тәртібін бұзба, ол қатер тудырады. Жолдың қалыпты қозғалысы көбінесе балалардың жол бойында қалай болса солай жүріп, доп қуалайтыны , шаңғы тебетіні, жүріп бара жатқан машинаға жабысатыны ,қалтарыстан жолға шығып келетін салдарынан бұзылады. Жол тәртібін бұзғандықтан кейбіреулер машина дөңгелегіне ілініп қаза тауып, кейбіреулері жарақат алады . Ал кейбіреулері өмірлік мүгедек болып қалады. Сондықтан әрбір оқушы мектепте оқылатын «Жолда жүру ережесі» тақырыбындағы сабақты мұқият тыңдап, әр сабақтан қорытынды жасап отыруға міндетті .Үлгілі , тәртіпті оқушы көшеде, жолда жүру ережесін, заңын бұзбайды
IҮ. Жаңа сабақ. Бүгінгі біздің ашық сабағымыз сайыс ретінде өтеді, сондықтан топты мен екіге бөлдім. Бірінші топ «Қырандар» тобы, екінші топ «Алғырлар » тобы, Сайысымыздың басты мақсаты «Білімділер» еліне жету. Ол үшін біз 6 аялдамадан өтуіміз керек.
1.аялдама. ." Ой шақыру". Сурет бойынша әңгіме құрастыру
2. аялдама. Орнын тап ( Қағазға көліктерді ілу)
3. аялдама. Адасқан сөздер.
4 аялдама. Тест тапсырмаларын орындау
5. аялдама Шағын көрініс көрсету.
6. аялдама Жұмбақ шешу.


title: Әділқазылар алқасы :1) - Сабақ Тақырыбы: Көлік түрлері Сынып: 6 «Б» Пән мұғалімі: А. А. Манапова

text:
Әділқазылар алқасы :1)
2)
3)
Ал екі топқа да сәттілік тілеймін.
1 Көшеде жүру ережелеріне арналған мазмұнды суреттер бойынша әңгіме құрату.
Сұрақ - жауап әдісімен оқушылар білімін толықтыру:
- Балалар, бір қаладан екінші қалаға қандай көліктер арқылы барамыз?
- Қала, ауыл ішінде қандай көліктер қатынайды?
-Адамға көлік не үшін керек? Қандай көлік түрлері бар?
-Ертеде адамдар алыс жерлерге қандай көлік түрлерімен жеткен?
-Дұрыс айтасыңдар.Ертеде адамдар алыс жерлерге жануарлар арқылы және оларға жегілген екі дөңгелегі бар арбалармен қатынасқан.Кейінірек адамдар двигательді ойлап тапты.Уақыт өте келе көліктің сырт көрінісі өзгеріп,двигателінің қуаты арта түсті. Жерде жедел жәрдем,өрт сөндіруші көлігі,экскаватор,автобус,қар күрейтін машина,бульдозер т.б көліктер жүреді.
«Орнын тап»
Бұлттың астына ауада ұшатын көліктерді,судың астына суда жүретінін, жолдың астына жерде жүретін көліктерді ілейік.
-Балалар, біз шаршаған шығармыз Сергіту сәтін жасап алайық.
Сергіту сәті. Мен заттардың атауын айтамын, егер олар ұшатын зат болса, қолдарыңды көтересіңдер.
Трамвай, кітап, құс, адам, ұшақ, көбелек, терезе,тікұшақ,ара, мысық, үй.
Шашыраңқы сөздерден сөйлем құрастыру.
Темір жолмен трамвай,пойыз жүреді.
Ауамен ұшақ, тікұшақ, зымыран ұшады.
Алғашқы автобус 20 ғасырдың басында пайда болды.
Біз қаламызда метромыз болғанына қатты қуандық.
Жүргізуші көлікті асықпай, баппен жүргізеді.
Машина жолымен емес, жаяуға арналған жолмен жүр.
Жол бойында шаңғы, коньки, шана теппе.
Қазақстанда троллейбус алғаш рет 1944 жылы Алматы қаласында жүре бастады.
4- аялдама. Тест тапсырмалары.
1. Әуе көлік түрін көрсетіңіз.
А) пойыз;
В) тікұшақ;
С) автобус;
Д) трамвай;
Е) такси.
2. Көлік түріне жатпайтынды белгілеңіз.
А) велосипед
В) әткеншек
С) есек
Д) мәшина
Е) түйе
4. «Жаяу» деген сөзбен тіркесе алатын сөзді белгілеңіз.
А) автобус;
В) сыпырғыш;
С) жүргінші;
Д) бағдаршам;
Е) мәшина
5. Жолаушы автобуста не төлейді?
А) салық;
В) жолақы;
С) еңбекақы;
Д) кітап;
Е) сурет
6. Мөлшер үстеуді табыңыз.
А) ертең;
В) біршама;
С) біріңғай;
Д) кеше;
Е) бүгін
7. Қоғамдық көлікті анықтаңыз.
А) такси;
В) тікұшақ;
С) трамвай;
Д) жылқы;
Е) велосипед.
8. Сөйлемді толықтырыңыз. Жүргінші жол жүру ...... білу керек.
А) жолын;
В) тәртібімен;
С) ережесін;
Д) оқу;
Е) есте сақтау.
9. Жүкті кранның ілгегіне ілетін адамды кім деп айтады?
А) такелажшы
В) краншы
С) жүргізуші
Д) ілуші
10. Троллейбусты басқаша қалай атауға болады?
А) «Сымды көлік»
В) «Өзі жүретін»
С) «Электрлі көлік»
Д) Е) «Ұшатын көлік»
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Шағын көрініс көрсету - Сабақ Тақырыбы: Көлік түрлері Сынып: 6 «Б» Пән мұғалімі: А. А. Манапова

text:
Шағын көрініс көрсету.
І топ. Жүргізуші автобус айдайды. Аялдамаға тоқтағанда әже отырады.
Бала оған орын бермейді. Сенің айтар ақылың........
ІІ. Топ. Жол үстінде бір топ балалар футбол ойнап жатыр. Сен автобус жүргізушісің, сенің балаларға айтар ақылың......
Жұмбақ шешу.
1. Ала таяқ ұстаған,
Жол тәртібін нұсқаған.
Өміріңді күзеткен,
Ысқырықпен түзеткен (Милиционер)
2.Көше бойлап аяңдайды,
Адам тасып аялайды. (Автобус)
3. Көліктің қаншасын үстінен өткізген ,
Іргеден басталып , алысқа жеткізген(Жол)_4._Жоқ_өзінде_бас_та_,_ауызда_да_,_құлақ_та_,_Бақырайған_үш_көзі_бар_бірақ_та._(Бағдаршам)'>. (Жол)
4. Жоқ өзінде бас та , ауызда да , құлақ та ,
Бақырайған үш көзі бар бірақ та. (Бағдаршам)
5. Арқаным бар тым ұзын,
Ала-алмайсың бір үзім.
Табыңдаршы, балалар,
Бұл жұмбақтың шешуін. (Жол)
6. Өзі сөйлей білмейді,
Бірақ «Тоқта, жүр !» дейді. «Бағдаршам»
7. Қазша қанатын жаяды
Үйрекше мойнын созады.
Құсша қонады. (Ұшақ)
8. Күндіз - түні күрсінеді,
Жүрген жері сілкінеді. (Пойыз)
9. Бір тұлпар су ішпейді, жем жемейді,
Есіркеп ешбір адам жемдемейді.
Жүк емес жануарға жүз адам да,
Доғасын сымға сүйкеп, жол жөнейді. (Трамвай)
10. Бірінің ізін бірі басады,
Біріне жеткізбей, бірі қашады. (Дөңгелектер)
-Өте жақсы,балалар! Ал енді әділқазылар жеңімпаздарды анықтағанша біз «Дауысынан тап»ойынын ойнайық.
Үнтаспадан көлік түрлерінің(пойыздың гудогі,ұшақтың,кеменің,жылқының,тікұшақтың,мотоциклдің) дыбыстары естіледі.Балалар қандай дыбыс естігендерін қайталап,қандай көлік түрінің дыбысы екендігін табады.
Сабақты қорыту. Оқушылар білімдерін салыстыра бағалау, мадақтау
Бүгінгі сабағымыз ұнады ма сендерге балалар? Біз бүгін не үйрендік, не білдік?
Үйге тапсырма:, жұмбақтар жаттау, эссе жазу.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Қайталанатын және қайталанбайтын терулер

text:
Анықтама: n элементі бар Х жиынының әрбір k элементті ішкі жиыннан n-нен k бойынша алынған қайталанбайтын теру деп атайды. Ал барлық n-нен k бойынша алынған қайталанбайтын терулер санын арқылы белгілейді (k< n).
Мысал 14. Математика үйірмесіне қатысатын 7 оқушының ішінен олимпиадаға қатысатын екі оқушыны неше тәсілмен таңдап алуға болады.
Мысал 15. Араластырылған 36 карта колодасынан кездейсоқ 4 карта таңдап алынды. Таңдап алынған 4 картаның да тұз болып шығу ықтималдығы қандай?
Мысал 16. Екі бірдей жолдаманы 5 адамға неше жолмен беруге болады?
Мысал17. Бөлімде 5 үздік маман және 8 бас маман жұмыс істейді. Іс-сапарға 2 үздік және 2 бас маманды жіберудің қанша тәсілі бар?
Мысал 18. Бір оқушының 6 математика кітабы, ал екіншісінің 8 кітабы бар. Неше тәсілмен бірінің үш кітабын екіншісінің үш кітабына ауыстыра алады?
Мысал19. Шахмат үйірмесіне 2 қыз және 7 ұл бала қатысады. Жарысқа қатысу үшін 4 адам тұратын команда құру керек. Команда құрамында жоқ дегенде бір қыз болу керек. Команданы неше тәсілмен құруға болады?
Мысал 20. 10 адамды 5 адамнан тұратын екі баскетбол командасына неше тәсілмен бөлуге болады?


title: Паскаль үшбұрышының қасиеті - Сабақ тақырыбы Комбинаторика элементтері және оларды оқиғалардың ықтималдықтарын табуда қолданылуы

text:
Паскаль үшбұрышының қасиеті.
жолдағы сандар қосындысы не тең.
Кез келген жолдағы (нолдік жолдан басқа) жұп орында тұрған сандар қосындысы, тақ орында тұрған сандар қосындысына тең.
Қайталанбалы терулер
Теорема. n-нен k бойынша алынған қайталанбалы теру
формуламен анықталады.
Видео
https://bilimland.kz/kk/courses/math-kz/algebra/kombinatorika-yqtimaldyqtar-teoriyasynyng-ehlementteri/lesson/qai-talanatyn-ornalastyrular-men-teruler
Мысал 21. Кондитерлік дүкенде 4 сорт пирожное сатылады: наполеон, эклер, бисквит және картошка. 7 пирожное неше тәсілмен сатып алуға болады?
Мысал 22. 4 балаға 40 алманы қанша тәсілмен бөліп беруге болады?
Мысал 23. 4, 5, 6, 7 сандары үшбұрыш қабырғалары болатын неше үшбұрыш бар?
Жеке жұмыс
Комбинациялардың түрін анықта:
Берілген әртүрлі п элементтен k бойынша алынған
____________________ деп, әрқайсысы бір-бірінен элементтерінің құрамымен және орналасу ретімен ерекшеленетін комбинацияларды айтады.
2) Берілген әртүрлі п элементтен k бойынша алынған ________________ деп, әрқайсысы бір-бірінен тек элементтерінің құрамымен ғана ерекшеленетін комбинацияларды айтады.
3) Берілген әртүрлі n элементтен құралған ______________ деп, әрқайсысы бір-бірінен тек элементтерінің орналасу ретімен ғана ерекшеленетін комбинацияларды айтады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Топтық жұмыс - Сабақ тақырыбы Комбинаторика элементтері және оларды оқиғалардың ықтималдықтарын табуда қолданылуы

text:
Топтық жұмыс
Тапсырма «Маршрутты құрастыр»
Жауабы
Кереге – киіз үй сүйегінің қабырғалық бөлігі, талдан, жіңішке қайыңнан жасалады. Кереге санына қарай киіз үй 4, 6, 8, 12 қанат етіп тұрғызылады. Хан ордасының кереге саны 30-ға дейін жеткен.
|
Сабақтың соңы
40 минут
|
Сабақ соңында оқушылар рефлекcия жүргізеді (стикерге жазады):
- Мен үйрендім?
- Менің білгім келетіні?
- Нені жақсартуым керек?
|
|
Саралау –оқушыларға қалай көбірек қолдау көрсетуді жоспарлайсыз? Қабілеті жоғары оқушыларға қандай міндет қоюды жоспарлап отырсыз?
|
Бағалау – оқушылардың материалды меңгеру деңгейін қалай тексеруді жоспарлайсыз?
|
Денсаулық және қауіпсіздік техникасының сақталуы.
|
Қабілеті жоғары оқушыларды топтық жұмыста өзінің ой пікірлерін айтқызамын және оның басқа оқушыларға үлгі болуына, басқа оқушылардың үлгілі оқушыға қарап сап түзуіне немесе өзіндік үлгі болуларына жағдаяттар туғызамын және жоғары деңгейдегі тапсырмалар беремін.
|
Оқушыларды сабақтың әр кезеңдерінде өзара бағалауды және өзін өзі бағалауды, сабақ барысында ерекше қабілет көрсеткендерге мадақтауды, ынталандыру мақсатында жеке дара жетістіктері мен ынталарын ескеріп ауызша бағалауды қолданамын.
|
Оқу процесінің барлық күйзеліс түзуші факторларын алып тастау мақсатында әр оқушы өзін еркін ұстауына, көңіл күйінің көтеріңкі болуларына жағдай туындатамын. Ол қызықты математикалық сұрақтардан, мадақтаудан тұрады.
|
Сабақ бойынша рефлексия
Сабақ мақсаттары/оқу мақсаттары дұрыс қойылған ба? Оқушылардың барлығы ОМ қол жеткізді ме?
Жеткізбесе, неліктен?
Сабақта саралау дұрыс жүргізілді ме?
Сабақтың уақыттық кезеңдері сақталды ма?
Сабақ жоспарынан қандай ауытқулар болды, неліктен?
|
Бұл бөлімді сабақ туралы өз пікіріңізді білдіру үшін пайдаланыңыз. Өз сабағыңыз туралы сол жақ бағанда берілгенсұрақтарға жауап беріңіз.
|
|
Жалпы баға
Сабақтың жақсы өткен екі аспектісі (оқыту туралы да, оқу туралы да ойланыңыз)?
1:
2:
Сабақты жақсартуға не ықпал ете алады (оқыту туралы да, оқутуралы да ойланыңыз)?
1:
2:
Сабақ барысында сынып туралы немесе жекелеген оқушылардың жетістік/қиындықтары туралы нені білдім, келесі сабақтарда неге көңіл бөлуқажет?
|


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi-kombinatorika-elementteri-jene-olardi-oifalardi-i.html?page=12#Бағалау_–_оқушылардың_материалды_меңгеру_деңгейін_қалай_тексеруді_жоспарлайсыз___Денсаулық_және_қауіпсіздік_техникасының_сақталуы.


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi-kombinatorika-elementteri-jene-olardi-oifalardi-i.html?page=12#Бұл_бөлімді_сабақ_туралы_өз_пікіріңізді_білдіру_үшін_пайдаланыңыз._Өз_сабағыңыз_туралы_сол_жақ_бағанда_берілгенсұрақтарға_жауап_беріңіз.


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi-kombinatorika-elementteri-jene-olardi-oifalardi-i.html?page=12#Сабақ_барысында_сынып_туралы_немесе_жекелеген_оқушылардың_жетістік/қиындықтары_туралы_нені_білдім,_келесі_сабақтарда_неге_көңіл_бөлуқажет


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi-kombinatorika-elementteri-jene-olardi-oifalardi-i.html?page=12#Саралау_–оқушыларға_қалай_көбірек_қолдау_көрсетуді_жоспарлайсыз_Қабілеті_жоғары_оқушыларға_қандай_міндет_қоюды_жоспарлап_отырсыз


title: Бағалау критерийлері - Сабақ тақырыбы Комбинаторика элементтері және оларды оқиғалардың ықтималдықтарын табуда қолданылуы

text:
1) Қайталанбайтын терулерді, орналастыруларды және алмастыруларды есептейтін формулаларды білсе және формулаларды қолданып есеп шығара алса;
3) Қайталанатын терулерді, орналастыруларды және алмастыруларды есептейтін формулаларды білсе және формулаларды қолданып есеп шығара алса.
Қайталанбалы және қайталанбайтын алмастыруларды есептеу формулаларына сипаттама бере алады, шарттарды қолдана отырып ауызша ұсына алады.
Орналастыру, алмастыру, теру, n –нен k элемент алу, таңдама, шеру, реттеу, п элементтен k бойынша алынған комбинациялар


Диалог пен жазу үшін пайдалы сөздер мен тіркестер:
Сіз оларды ... әртүрлі тәсілмен орналастыра аласыз......
Қайталанбайтын алмастыру дегеніміз ...
Қайталанбалы алмастыруларды есептеу үшін ...
Қайталанбалы алмастыру мен қайталанбайтын алмастыру арасындағы айырмашылық ...
Құндылықтарды дарыту
|
Оқушылар жаңа жағдайға бейімделеді, мәселені қойып шешімін іздейді, жұпта, топта жұмыс жасай алады, бір-бірінің пікірін тыңдап үйренеді. Барынша өз ойын дұрыс қорыта алады. Ақпаратты тауып қорытынды жасай алады. Құндылықтарды дарыту осы сабақта қарастырылатын тапсырмалар арқылы жүзеге асады.
|
|


title: Диалог пен жазу үшін пайдалы сөздер мен тіркестер


title: Пәнаралық байланыстар - Сабақ тақырыбы Комбинаторика элементтері және оларды оқиғалардың ықтималдықтарын табуда қолданылуы

text:
Пәнаралық байланыстар
|
-қазақ тілі, лингвистика (әріптердің комбинациясын қарастыру)
-криптография (шифрлаудың әдістерін құру)
- спорттық сайыстары (қатысушылар арасындағы ойындар санын есептеу)
|
АКТ қолдану дағдылары
|
Интербелсенді тақтаны презентацияны, бейне-көрсетілімді көрсету үшін қолдану, тақтаны жазу құралы ретінде қолдану. Калькулятор қолдану.
|
Бастапқы білім
|
Жиындарды қосу және көбейту ережелерін біледі.
|
Сабақ барысы
|
Сабақтың жоспарланғанкезеңдері
|
Сабақтағы жоспарланған іс-әрекет
|
Ресурстар
|
Сабақтың басы
0-3 минут
|
I. Ұйымдастыру кезеңі.
- оқушылардың зейінін шоғырландыру;
- оқушылармен бірге сабақ мақсаттарын/ОМ анықтап алу;
- оқушылардың «жақын даму аймағын» анықтау, сабақ соңында күтілетін нәтижелерді анықтау.
|
Презентация Таратпа материалдар
|
Сабақтың ортасы
4-6 минут
7-12 минут
13-18 минут
19-26 минут
27-32 минут
33-35 минут
36-37 минут
38-39 минут
|
II. Өткен тақырыптарды жандандыру.
Комбинаториканың негізгі ережелері:
Тапсырма 1. Ыдыста 5 алма және 3 алмұрт бар. Осы жемістерді ішінен біреуін неше тәсілмен таңдап алуға болады?
Қосу ережесі
Егер a объектісін n тәсілмен, ал b объектісін m тәсілмен алуға болса және бұл тәсілдер әр түрлі болса, онда " a немесе b " объектісін n+m тәсілмен таңдап алуға болады (a және b объектілерін бір уақытта таңдауға болмайды).
Тапсырма 2. Ыдыста 5 алма және 3 алмұрт бар. 1 алма мен 1 алмұртты неше тәсілмен таңдап алуға болады?
|


title: Көбейту ережесі - Сабақ тақырыбы Комбинаторика элементтері және оларды оқиғалардың ықтималдықтарын табуда қолданылуы

text:
Көбейту ережесі.
Егер a объектісін n тәсілмен, b объектісін m тәсілмен таңдауға болса, онда «a мен b» объектісін m·n тәсілмен таңдауға болады.
IІI. Қайталанатын және қайталанбайтын орналастырулар
Келесі екі мысалдың айырмашылығы неде?
1. Олимпиадаға 25 оқушыдан 4 оқушыны таңдаудың неше тәсілі бар?
2. 25 оқушыдан 4 орынға 4 оқушыны отырғызудың неше тәсілі бар?
Анықтама. Бір-бірінен элементтерінің құрамымен және олардың орналасу ретімен ерекшеленетін n -нен k бойынша алынған қосылыстарды (комбинацияларды) орналастырулар деп атайды.
Мысал 1. Оқушы 8 күнде 4 әртүрлі бақылау тапсыруы тиіс. Ол оны неше тәсілмен жасай алады?
Ескерту.
Егерде k=n болса, орналастыру формуласы алмастыру формуласына айналады:
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Қайталанбайтын орналастыру - Сабақ тақырыбы Комбинаторика элементтері және оларды оқиғалардың ықтималдықтарын табуда қолданылуы

text:
Тапсырма 3.a, b, c элементтерінен екі элементтен тұратын неше топ құрастыруға болады (элементтер қайталанбайды)?
a1,…, an – элементтері берілсін. Олардан әр түрлі ұзындығы k-ға тең тізбектер құралады және элементтері қайталанады. Элементтерінің бір түрі қайталана алатын, a1,…, an элементтер жиынының ішінен ұзындығы k-ға тең тізбектерді n-нен k бойынша қайталанбалы орналастыру деп атайды.
Теорема. Әртүрлі n элементтен k бойынша алынған, құрамындағы элементтері қайталанатын орналастырулар саны келесі формуламен анықталады: .
Мысал 2. Төменде екі элементінен әрқайсысы 3 элементтен құралған неше топ алуға болады?
Мысал 3. Әр түрлі 12 детальды 3 қорапқа неше тәсілмен орналастыруға болады?
Мысал 4.9 цифрдан неше 5 таңбалы сан құрауға болады ?
Мысал 5. 6 әр түрлі кәмпитті үш балаға неше тәсілмен бөліп беруге болады?
Мысал 6. 1, 2, 3, ..., 8, 9 цифрларын қолданып, неше үштаңбалы сан жазуға болады (цифрлар қайталанады)?


|
Қайталанатын және қайталанбайтын алмастыру
|
бет | 7/12 | Дата | 10.05.2022 | өлшемі | 0,51 Mb. | | #33947 | түрі | Сабақ |
| Байланысты: 1 Комбинаторика элементтері және оларды оқиғалардың ықтималдықтарын табуда қолданылуы.Қайталанатын және қайталанбайтын алмастыру
Анықтама. Бір-бірінен тек элементтерінің орналасу тәртібімен ғана ерекшеленетін n элементтердің қосылыстарын (комбинацияларын) алмастыру деп атайды.
Тапсырма 4. a, b, c элементтерін неше тәсілмен алмастыруға болады (элементтер қайталанбайды)?
Мысал 7. 1,2,3 цифрларын бір реттен қолданып неше үш таңбалы сан құрастыруға болады?
Мысал 8. Ақ, қызыл, сары, көк шарларды бір қатарға тізіп қоюдын неше амалы бар?
Миға шабуыл. Ауызша.
Жеке карточкаларға жазылған 1, 2, 3, 4 және 5 цифрларынан неше бестаңбалы сан құрастыруға болады?
Жеке карточкаларға жазылған 4, 4, 4, 5 және 8 цифрларынан неше бестаңбалы сан құрастыруға болады?
(Осы жерде сұрақ туындайды: бірдей сандар қайталанып шығады )
Қиындық: Осы есепті қалай шешуге болады? Ол үшін қайталанбалы алмастырумен танысуымыз керек.
Мұғалім: Ендеше, бүгінгі сабақтың тақырыбы мен мақсатын тұжырымдаңыздар.
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Қайталанатын және қайталанбайтын алмастыру


title: Бейне-көрсетілім - Сабақ тақырыбы Комбинаторика элементтері және оларды оқиғалардың ықтималдықтарын табуда қолданылуы

text:
Бейне-көрсетілім. https://bilimland.kz/kk/courses/math-kz/algebra/kombinatorika-yqtimaldyqtar-teoriyasynyng-ehlementteri/lesson/qai-talanatyn-ornalastyrular-men-teruler «Объектілердің орналасуы» 6-бетті таңдау керек.
Мысал 9. Жеке карточкаларға жазылған 4, 4, 4, 5 және 8 цифрларынан неше бестаңбалы сан құрастыруға болады?
Шешуі: , ал . 120:6=20.
Мысал 10. «ҚЫМЫЗ» сөзіндегі әріптердің орындарын ауыстыру арқылы неше сөз құрастыруға болады?
Шешуі: Бұл сөзде екі Ы әрпі бар, ал қалған әріптер әр түрлі. Уақытша Ы әрпін әр түрлі деп есептейік те, Ы1 және Ы2 арқылы белгілейік. Онда
әр түрлі сөз алынады. Бірақ, Ы1 және Ы2 әріптерін алмастырудан алынған сөздер бірдей. Сондықтан, алынған 120 сөзді екіге бөлсек: 120:2 = 60.
Оқушыларға сұрақ: Қымыз деген не?
Қымыз — жылқы сүтінен алынатын кышқыл сүт өнімі.
Жамбыл атамыз: «Ауруға ем, сауға қуат дәрі қымыз»,— деген екен. Қымыз қазақ халқының ұлтық тағамдарының ішіндегі ең құрметті дастарқан дәмінің бірі.
Біз таңдалымның жаңа түрі — қайталанбалы алмастыруды енгіздік. Оны есептеудің формуласын қорытып шығарайық.
Келесі таңдалым бар болсын дейік:
элементтерін тәсілмен,
элементтерін тәсілмен, …,
элементтерін — тәсілмен алмастыруға болады, алайда бірдей элементтердің орындарын ауыстырғанмен таңдалым өзгермейді.
Сондықтан қайталанбалы алмастырулардың саны қайталанбайтын алмастырулардың санынан
есе аз болады. Ендеше, қайталанбалы алмастырулар саны келесі формула арқылы есептеледі:
мұндағы - таңдалым жиынының барлық элементтерінің саны.
Оқушылар жұппен орындап, шығару жолдарын анықтайды.
Достарыңызбен бөлісу: |


Мысал 11. Он зерттеуші 5, 3 және 2 адамнан тұратын үш топқа бөлінуді шешті. Олар бұны неше тәсілмен жүзеге асыра алады?
Бейне-көрсетілім: https://bilimland.kz/kk/courses/math-kz/algebra/kombinatorika-yqtimaldyqtar-teoriyasynyng-ehlementteri/lesson/qai-talanatyn-ornalastyrular-men-teruler «Объектілердің орналасуы» 6-бет, 11-жаттығуды таңдау керек.
Мысал 12. 2, 3, және 5 цифрларын қолданып қанша жетітаңбалы санды жазуға болады, егер әрбір санда 2 цифрі үш рет, 3 және 5 цифрлары екі реттен қайталануы керек болса?
Мысал 13. Жеті ұл бір қатарға тұрмақшы. Араларында Ерлан және Нұрлан есімді ұлдар бар. Барлық мүмкін комбинацияларды тап, егер:
а) Ерлан қатардың соңында тұратын болса;
б) Ерлан қатардың ең басында, ал Нұрлан ең соңында тұратын болса;
в) Ерлан мен Нұрлан екеуі қатар тұратын болса?
Шешуі: а) 6!=720; б) 5!=120; в) 720+720=1440
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
Мысал 11. Он зерттеуші 5, 3 және 2 адамнан тұратын үш топқа бөлінуді шешті. Олар бұны неше тәсілмен жүзеге асыра алады?

Бейне-көрсетілім


|
Сабақ тақырыбы Комбинаторика элементтері және оларды оқиғалардың ықтималдықтарын табуда қолданылуы
|
бет | 1/12 | Дата | 10.05.2022 | өлшемі | 0,51 Mb. | | #33947 | түрі | Сабақ |
| Байланысты: 1 Комбинаторика элементтері және оларды оқиғалардың ықтималдықтарын табуда қолданылуы.
Ұзақ мерзімді жоспар бөлімі:
10.2С Ықтималдық
|
Мектеп:
|
Күні
|
Мұғалімнің аты-жөні:
|
Сынып: 10
|
Қатысқандар саны:
|
Қатыспағандар саны:
|
Сабақ тақырыбы
|
Комбинаторика элементтері және оларды оқиғалардың ықтималдықтарын табуда қолданылуы.
|
Оқу мақсаты
|
10.3.1.1 - қайталанбайтын және қайталанбалы «алмастырулар», «орналастырулар», «терулер» ұғымдарын ажырата білу;
10.3.1.2 - қайталанбайтын алмастырулар, орналастырулар және терулерді есептеу үшін формулаларды қолдану;
10.3.1.3 - қайталанбалы алмастырулар, орналастырулар және терулерді есептеу үшін формулаларды қолдану;
10.3.1.4 - комбинаторика формулаларын қолданып, ықтималдықтарды табуға есептер шығару;
|
Сабақ мақсаттары
|
1) Қайталанбайтын терулерді, орналастыруларды және алмастыруларды есептейтін формулаларды біледі және формулаларды қолданып есеп шығара алады;
2) Қайталанатын терулерді, орналастыруларды және алмастыруларды есептейтін формулаларды біледі және формулаларды қолданып есеп шығара алады.
|
|
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Сабақ тақырыбы Комбинаторика элементтері және оларды оқиғалардың ықтималдықтарын табуда қолданылуы


title: Гликогеногенез және гликогенолиздің реттелуі

text:
АТФ ферменттің активсіз Т-күйін тұрақтандырады. Фосфорилаза а АМФ пен
АТФ-тің және глюкозо-6-фосфотазаның концентрациясына тәуелсіз,
сондықтан әрдайым активті. Тыныштықта
фосфорилаза басым болады, ал
жұмыс кезінде АМФ в ферментті активті а формасына ауыстырады.
2.Киназа фосфорилаза фосфорланған активті
және фосфорланбаған
активсіз күйінде болады. Активті формасының активсіз күйге өтуі фосфор
қышқылының қалдығы алып тастау арқылы жүзеге асады. Киназа
фосфорилазаны активтеу протеинкиназа ферментінің қатысуымен жүреді.
3.Гликогенсинтетаза ферменті – фосфорланған және фосфорланбаған
түрінде болуы мүмкін. Ферменттің фосфорланбаған формасы активті -
гликогенсинтетазаны активсіз в
формасына ауыстыру үшін фосфор
қышқылының қалдығын серин қалдығына жалғау қажет. Бұл реакцияны
протеинкиназа катализдейді. Активсіз б-гликогенсинтетазаның
активті а
формасына айналу реакциясы, яғни фермент молекуласындағы серин
қалдығынан фосфор қышқылының қалдығын үзіп алу, протеинфосфатаза
ферментінің қатысуымен өтеді.
4.Протеинкиназа 4 суббірліктен тұрады. (тетрамер) - 2 реттеуші (R) және
2-і каталитикалық (С) R
2
С
2
комплексте фермент активсіз және циклды АМФ
(ц АМФ) әсерінен активтенеді. Әрбір протеинкиназа
ферментінің реттеуші
суббірлігіне 2 молекула цАМФ жалғасады, осылайша каталитикалық
суббірліктер диссоциацияланып, босап шығады.
R
2
C
2
+4цАМФ 2С+2 (R-2цАМФ)
Активті протеинкиназа фосфор қышқылының қалдығын АТФ –тан
арнайы белоктарға (ферменттерге) жалғау арқылы активті формасына
айналады.
5.цАМФ (3
/
,5
/
-АМФ) АТФ-тен түзіледі.
Реакцияны мембрананың ішкі
бетінде орналасқан аденилатциклаза катализдейді. Аденилатциклаза
мембрананың
сыртқы
бетінде
орналасқан
гормондарға
арналған
рецепторлармен жалғасқан.
6.Фосфодиэстираза ферменті фосфодиэфирлік байланысты үзу арқылы
цАМФ-ті АМФ-ке айналдырады.
Ашыққанда немесе стресс жағдайында глюкозаға деген қажеттілік
артады.
Бұлшық етте адреналин әсерінен, ал бауырда глюкагон және
адреналин әсерінен аденилатциклаза фермент активтенеді, нәтежесінде
цАМФ түзіледі. цАМФ протеинкиназаның R-суббірлігімен
байланысып оны
активтендіреді. Активті протеинкиназа в киназа фосфорилаза фосфорлау
арқылы активтендіріп киназа фосфорилазаға айналдырады.
Киназа фосфорилаза а гликогенді ыдыратады. Ертеректе инсулин
аденилатциклазаны ингибирлейді және фосфодиэстеразаны активтейді. Бұл
цАМФ-тің концентрациясын азайтады деп есептеген. Протеинкиназа, киназа
фосфорилаза және фосфорилаза активсіз формада қалған,
бұл гликогеннің
ыдырауын тежейді. Осылайша жоғары дәрежелі амплификация түзететін
ферментативті реакциялардың каскады пайда болады. Гликогеннің
ыдырауын – 3 ферментативті саты арқылы қадағалайды, ал синтезі 2
ферментативті саты арқылы бақыланады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Фосфоролиз жолы - Сабақ Тақырыбы: Көмірсулар алмасуы. Анаэробты гликолиз. Кори циклы

text:
Ал өсімдік және жануарлар организмінде жайлап энергия бөле отырып, яғни
қарама-қарсы процесс жүреді. Жылу энергияның
бір мөлшерін АТФ пен
және НАДФН
2
түрінде таратады.
Анаэробты гликолиз
Анаэробты гликолиз - дегеніміз глюкозаның оттексіз тотығуы. Бұл
процесс цитоплазмада жүреді.
1.Процесс глюкозаның АТФ-пен фосфорлануынан басталады да,
глюкозо-6-фосфат түзіледі.
2.Түзілген глюкозо-6-фосфат фруктозо-6-фосфатқа изомерленеді.
3.Фруктоза-6-фосфат
фосфофруктокиназа
әсерінен
қайтымсыз
фосфорланып фруктоза-1,6-дифосфат түзеді.
4.Альдолазаның әсерінен фруктоза-1,6-дифосфат 2-триозофосфатқа:
диоксиацетонфосфатқа (ДОАФ) және фосфоглицериннің альдегидіне (ФГА)
бөлінеді. Осы реакциядан кейін дайындық сатысы бітеді.
ДОАФ шөрнек механизміне жұмсалады, немесе тотықсызданып глицеринге
айналады, ал глицерин ТАГ және фосфолипидтің синтезіне қатысуы мүмкін.
ДОАФ-ың негізгі бөлігі ФГА-ға айналады. ДОАФ триозофосфатизомераза
ферментінің әсерінен
ФГА-ға айналалды, ал ФГА тотығып, фосфорланады.
5.Тотығу энергиясы 1,3-ди-ФГА-ның
макроэргиялық байланысына
айналады. ФГА АДФ-пен әрекеттесіп АТФ түзеді.
6.Осы реакцияның нәтижесінде түзілген 3-Фосфоглицератқа мутаза
әсер етіп, фосфор қышқылының қалдығы үшінші көміртектен екінші
көміртекке ауысады.
7. 2-фосфоглицерат енолаза ферментінің әсерінен суды бөліп
шығарады, бұл кезде молекула ішілік тотығу-тотықсыздану реакциясы өтеді.
8.Түзілген 2-фосфоэнолпируват макроэргтік байланысы үзілуі
арқылы
фосфор қышқылының қалдығын АДФ-ке береді, нәтежесінде АТФ түзіледі.
9.Енолпируват өз еркімен пирожүзімқышқылына (ПЖҚ) айналады.
Оттегі жоқ болса ПЖҚ сүт қышқылына тотықсызданады, оның 4/5 бөлігі
Кори циклына жұмсалады.
Бұлшық етте түзілген лактат қан арқылы бауырға барады,
сол жерде
глюконеогенезге ұшырап, глюкозаға айналады.
Организмде оттегі жеткіліксіз болған жағдайда ағза өзінің
энергетикалық мұқтаждығын толықтыру үшін клетка цитоплазмасында
өтетін анаэробты гликолизді күшейтеді. Бұл процеске глюкоза көп
жұмсалады, нәтижесінде сүт қышқылы көп түзіледі.
Клеткада оттегі
жеткілікті болып, аэробты жағдайға көшкенде анаэробты гликолиз процесі
тежеледі және сүт қышқылының түзілуі тоқтайды, сондықтан глюкозаның
анаэробты гликолизге жұмсалуы да бірден тоқтайды.
Бұл жағдай Пастер
әсері деп аталады. Пастер әсері ағзадағы көмірсулар катаболизмі реттелуі
механизмдерінің бірі болып табылады.
Организмге биологиялық тотығу мен тотығудан фосфорланудың
түйісуін алшақтататындар түскенде Пастер әсері бұзылады,
бұл жағдай
әсіресе ісік клеткаларында болады. Глюкоза катаболизмі аллостерикалық
ферменттер
арқылы
реттеледі.
Оларға
–
фосфоглюкокиназа,
фосфофруктокиназа жатады. Олардың аллостерикалық ингибиторлары АТФ,
НАДН
2
, цитрат; активаторлары – АДФ, АМФ, НАД. Гликоген синтезінің,
яғни гликогеногенездің аллостерикалық ферменттері – пируваткарбоксилаза
мен фруктоза-1,6 дифосфатаза, бұлардың ингибиторлары – АДФ, АМФ;
активаторы – АТФ. Бұл реакциялардың жүру жылдамдығы клеткаға түскен
бірінші субстраттың концентрациясына тәуелді болады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Кори циклы - Сабақ Тақырыбы: Көмірсулар алмасуы. Анаэробты гликолиз. Кори циклы

text:
Глюкоза гликоген түрінде бауырда қалады.
Қажет болғанда гликоген
фосфоролиз жолымен ыдырап, глю-6-фосфат түзеді,
оған фосфатаза әсер
етіп, оны бос глюкозаға айналдырады, глюкоза қанмен бауырға апарылады да
гликогенге айналады, немесе фосфорланып, анаэробты гликолизге ұшырайды
Моносахаридтердің 90
-ы (көбінесе глюкоза) қаңқа венасы арқылы қанға
өтіп, ол алдымен бауырға барады. қалған моносахаридтердің мөлшері лимфа
жолдары арқылы венозды жүйеге тасымалданады. Бауырда глюкозаның 5
гликогеннің
синтезіне, 65
-ті гликолиз процесіне, 30
- липонеогенез
процесіне жұмсалады.
Аэробты гликолиз
Глюкозаның оттегі қатысуымен тотығуы
аэробты гликолиз деп
аталады, бұл процесс екі сатыда жүреді.
1-ші сатысы цитоплазмада өтеді, ал 2-ші сатысы митохондрияда жүреді
.
Клеткада
оттегі жеткілікті болғанда, цитоплазмада түзілген пирожүзім
қышқылы мембрана арқылы митохондрияға тасымалданады. Нәтижесінде
пируватдегидрогеназды комплекстің қатысуымен пирожүзім
қышқылы
тотығудан декарбоксилдену реакциясы нәтижесінде активті сірке
қышқылына айналады.
Митохондрияның матриксінде түзілген активті сірке қышқылы үш
карбон қышқылының циклында (ҮКҚЦ) тотығады және декарбоксилденеді.
Қымыздық сірке қышқылы үш карбон қышқылының циклында түзілетін
соңғы өнімі ол, катализаторлық қызмет атқарады.
.
ҮКҚЦ-ның мәні: тотықсызданған дегидрогеназалар 3НАДН
2
және ФАДН
2
түрінде сутегі қорын түзеді. Түзілген НАДН
2
және ФАДН
2
биологиялық
тотығу тізбегінде, қайта тотығады
ҮКҚЦ-ның маңызы: пластикалық қызмет атқарады яғни, ҮКҚЦ-да түзілген
аралық өнімдер
қажет болғанда белоктардың, липидтер мен көмірсулардың
синтезіне жұмсалады.
ҮКҚЦ адам ағзасы үшін энергия алмасуының ортақ жолы болып табылады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Биологиялық тотығу - Сабақ Тақырыбы: Көмірсулар алмасуы. Анаэробты гликолиз. Кори циклы

text:
Биологиялық тотығу реакциялары
Биологиялық тотығу мен тотығудан фосфорланудың шектесу нүктелері: 2, 6,
9, 10 бұл тізбектерде бөлінген энергия 33 кДЖ ден жоғары, сол себепті АТФ
синтезіне бұл жұмсалады. Қалған нүктелерде бөлінген энергия 33кДж-ден аз
болғандықтан, ол энергиялар АТФ-тің синтезіне жұмсалмайды және жылу
түрінде бөлінеді Яғни 2, 6, 9, 10-шы реакцияларда
бөлінген энергия
тотығудан фосфорлану реакциясына түсіп АТФ синтезделеді.
Тотығудан фосфорлану реакциясы
АДФ + Н
3
РО
4
Э.Б.Т.
АТФ + Н
2
О
Шөрнек механизмдері.
Шөрнек механизмдерінің биологиялық рөлі – сутегі атомын
тасымалдауға қатысады.
Глицерофосфатты шөрнек механизмі
Бұл шөрнек механизмі цитоплазмада түзілген цитозольды НАДН
2
-ні
кіші мономерге айналдырады. Себебі, цитозольды НАДН
2
төрт мономерден
тұрады, көлемі өте үлкен, сондықтан ол
өздігінен мембрана арқылы
митохондрияға өте алмайды. Шөрнек механизмі цитозольды НАДН
2
-ден
сутегіні
бөліп алып, оны кіші мономерге айналдырады. Және де қосымша
митохондрияда АТФ молекуласын түзеді.
Аэробты гликолиз
кезінде глюкоза тотығады, энергетикалық шығымы
36 молекула немесе 38 молекула АТФ түзіледі. Цитоплазмада І-сатысында 2
молекула
АТФ
түзіледі.
Митохондрияда
ПЖҚ-лы
тотығудан
декарбоксилдену кезінде түзілген 2НАДН
2
биологиялық
тотығуға барып
тотығады, содан соң тотығудан фосфорлануға барып 6 АТФ түзеді. Бір
молекула активті сірке қышқылы ЦТК-да декарбоксилденіп, тотығып,
жанады, нәтижесінде 3 НАДН
2
, ФАДН
2
түзіледі, бұл түзілген НАДН
2
және
ФАДН
2
биологиялық
тотығуда тотығып, бөлінген энергия тотығудан
фосфорлануға қолданылып барлығын қосқанда 11 АТФ және ЦТК-да
фосфорлануға қолданылып барлығын қосқанда 11 АТФ және ЦТК-да
Достарыңызбен бөлісу:


title: Малатты шөрнек механизмі - Сабақ Тақырыбы: Көмірсулар алмасуы. Анаэробты гликолиз. Кори циклы

text:
Малатты шөрнек механизмі
түзілген 1 АТФ (12 АТФ молекуласын береді).
Глюкоза ыдырағанда 2 молекула активті сірке қышқылы түзіледі. Сол
себепті әрқайсысы 12 + 12 АТФ, жалпы 24 АТФ түзіледі.
Сонымен
цитоплазмада 2 АТФ, митохондрияда түзілген 6 АТФ + 24 АТФ қосылып
32 АТФ береді және қосымша АТФ түзіледі. Митохондрияда шөрнек
механизмі кезінде 4 АТФ, малат шөрнек механизмі кезінде 6 АТФ,
нәтижесінде 1 молекула глюкоза ыдыраған кезде 36 немесе 38
молекула
АТФ түзіледі.
Глюкозаның пентозофосфатты тотығу жолы
Пентозофосфатты цикл – күрделі анаэробты процесс көптеген
ферменттердің қатысуымен цитоплазмада жүреді, негізінен 3-саты
арқылы
жүзеге асады.
1 саты – тотығу фазасы, дегидрогеназды – декарбоксилдену жүйесі арқылы
іске асады.
2 саты – изомерлену фазасы изомерлену жүйесіне
қатысатын ферменттер
катализдейді.
3 саты – синтезделу фазасы.
Глюкозаның гликолитикалық және пентозофосфатты тотығу
жолдарының ерекшеліктері
Гликолитикалық тотығу
жолы
Пентозофосфатты тотығу
жолы
1. универсальды химиялық АТФ
энергиясы түзіледі.
1. НАДФН
2
көзі болып табылады
2. Анаэробты гликолиз кезінде
глюкоза үш атомды көмірсу
фрагментіне дейін ыдырайды.
Глюкозаның толық ыдырауы үшін
оттегі қажет және ол процесс
митохондрияда жүреді.
2.
Анаэробты
жағдайда
цитоплазмада
жүреді,
пентозофосфатты жол арқылы
глюкоза
көмірқышқыл
газына
дейін ыдырайды.
3. Аралық алмасу кезінде түзілген
фосфотриозалар липидтердің
синтезіне жұмсалады, пирожүзім
қышқылы қайта аминдену
реакциясына және ацетил-КоА
түзілуіне жұмсалады, түзілген ацетил-
КоА-ны бос май қышқылы,
холестерин және кетон денелер
синтезіне жұмсалады.
3. Аралық өнімдері, яғни
пентозалар нуклеопротеидтердің,
нуклеин қышқылдардың, кейбір
коферменттердің синтезіне
жұмсалады.
4. Көптеген реакциялары қайтымды.
4. Процесс қайтымсыз.
5. Гликолитикалық жолмен
салыстырғанда жылдамырақ жүреді.
НАДФН
2
күшті
тотықтырғыш болып саналады, сол себепті бос май
қышқылының, холестериннің синтезіне және
биливердиннен билирубиннің
түзілуіне жұмсалады. Клеткада аммиакты,
көптеген улы заттарды
усыздандырады, глутатионды тотықсыздандырады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Көмірсу алмасуының соңғы өнімдері

text:
дисахаридтердің немесе көмірсу өнімдерінің сіңірілмеуі «
мальабсорбция»
деп аталады.
Фруктозаның метаболизмі.
Сахарозаның гидролизі нәтижесінде түзілген фруктозаның белгілі бір
мөлшері қақпа венасына өтпей жатып, ішек клеткаларында глюкозаға
айналады.
Фруктозаның қалған бөлігі жеңілдетілген диффузия арқылы сіңіріледі.
Фруктоза
фруктокиназа ферментінің әсерінен фруктозо –1–фосфатқа
айналады немесе
гексокиназа ферментінің әсерінен фосфорлану арқылы
фруктозо -6-фосфатқа айналады , ол глюкозо -6-фосфатқа изомерленеді.
Фруктоза алмасуының тұқымқуалаушылық бұзылуы жоғарыда аталған екі
ферменттің ақауының нәтижесінде болады.
Эссенциальды фруктозурия - бауырдың фруктокиназасының ақауы
кезінде байқалады. Фруктозаның фосфорлануы бұзылады, нәтижесінде қанда
фруктозаның мөлшері көбейеді, (фруктоземия) және зәрмен бөлінеді
(фруктозурия), ауру симптомсыз өтеді.
Альдолаза ферментінің генетикалық деңгейдегі ақауы тұқым
қуалайтын ауру тудырады. Ол бас миының, бүйректің, бауырдың
зақымдануына, глипогликемияға әкеледі және құсу, тырысу байқалады.
Фруктозо-1-фосфатпен тіндерде, қанда жиналған фосфорилаза, альдолаза,
фруктозо-1,6-ди фосфотаза, фосфоглюкомутаза ферменттері ингибирлену
нәтежесінде
гипогликемия пайда болады. Бұл клеткалардың энергиямен
қамтамасыз етілуін бұзады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Галактозаның метаболизмі - Сабақ Тақырыбы: Көмірсулар алмасуы. Анаэробты гликолиз. Кори циклы

text:
аталады. Қанның құрамындағы глюкоза қалыпты мөлшерден артып кетсе
зәрмен бірге көп мөлшерде сыртқа шығарылады, бұл
глюкозурия деп
аталады.
Қантты диабет. Инсулиннің жетіспеушілігінен қантты диабет ауруы
пайда болады.
Қантты диабет кезінде организмде глюконеогенез, гликогенолиз процестері
басымдау жүреді. Гликогеннің синтезі (гликогеногенез) мүлдем жүрмейді
және глюкозаның ыдырауы мүлдем тоқталады. Сол себепті қанның
құрамында глюкозаның мөлшері жоғарылайды, бұл жағдай гипергликемияға
әкеледі. Қан құрамындағы глюкоза мөлшерінің артуы нәтежесінде ол зәрге
өтеді. Қантты диабет кезінде мембрананың өткізгіштігі төмендейді, яғни
глюкоза клетканың ішіне өте алмайды. Глюконеогенез процесінің басымдау
жүру себебі, сол процеске қатысатын ферменттердің синтезі жоғарылайды.
Организмге инсулинді егу арқылы метаболиттік өзгерістер реттеледі.
Глюкоза үшін мембрананың өткізгіштігі артады, глюконеогенез және
гликогенолиз процестері қалыпты жағдайда жүретін мөлшерге сәйкестенеді.
Инсулин
генетикалық
тұрғыда:
гексокиназалардың,
фосфофруктокиназалардың
және
пируваткиназалардың
синтезін
қадағалайды.
Бұл
ферменттердің
синтезінің
индукторлары
кортикостероидтар болып табылады.
Қантты диабет кезіндегі гипергликемияның пайда болуы, көбінесе
орталық нерв жүйесінің импульстарының хеморецепторлық клеткаларының
қозуына байланысты деп есептеуге болады. Қанның құрамында мөлшерден
тыс глюкоза жоғарылайды (гипергликемия) гипофизарлы ауруларда, бүйрек
асты безінің милы қабатындағы ісік ауруы кезінде, қалқанша безінің
гиперфункциясында. Бауырдың қабынуы немесе дегенеративтенуі кезінде
(бауыр ауруларында) мидағы қанайналымның бұзылуы кезінде және ОЖЖ
органикалық зақымдалулары кезінде гипергликемия пайда болады. Бауыр
клеткада көбінесе глюкозаның тұрақты мөлшерін сақтап отыруға зор үлес
қосады. Сол себепті бауыр қызметінің бұзылуы кезінде гипергликемия
байқалады. Қант диабеті кезінде клеткада кетон денелері көбейеді, яғни
олардың мөлшері шектен тыс артып кетеді. Кетон денелерінің көбейіп кету
салдарынан зәрде (ацетон) пайда болады. Зәрде кетон денелері пайда болуы
Достарыңызбен бөлісу:


title:
кетонурия деп аталады.
Гипогликемия

text:
Оқытудың техникалық және инструментальдық құралдары: проектор,
сызба, кестелер
Сабақтарды өткізу тәртібі:
- сабақ жоспарына сәйкес оқу пәнiнiң сұрақтарын талқылау;
- білім алушылар ұсынған тапсырмаларды және сұрақтарды талқылау;
- оқу пәнiнiң теориялық қағидалары мен тұжырымдамаларын талдау;
Бақылау сұрақтары (20 ұпай дейін)
:
1. Тағамдағы көмірсулар, классификациясы, маңызы.
2. Көмірсулардың қорытылуы, көмірсуларды қорытуға қатысатын
ферменттер.
3. Көмірсулардың сіңірілу механизмдері, сіңірілгеннен кейінгі тағдыры.
4. Гликогеногенез, гликогенолиз, глюконеогенез процесстерінің маңызы.
5. Гликогенолиз, гликогенолиздің жолдары маңызы, оларды жүргізетін
ферменттер,
(фосфорилаза, ц АМФ, протеинкиназа).
6. Бауырдағы фосфоролиздің ерекшеліктері.
7. Глюкозаның анаэробты ыдырауы, реакциялар реті, маңызы.
8. ПЖҚ-ң тотығудан декарбоксилденуі, пируватдегидрогеназды комплекстің
құрылысы.
9. Сүт қышқылының тағдыры. Кори циклі, маңызы.
10. Пастер эффектісі, маңызы.
11. Қандағы глюкозаның қалыпты мөлшері. Бауырдың көмірсу
алмасуындағы ролі.
Глюкозаның тканьдердегі өзгерістерге ұшырауы. Глюкозаның ыдырауының
негізгі жолдары.
12. Глюкозаның гликолитикалық ыдырау жолдары.
а/ аэробты гликолиз, түсінік процесстің орналасқан жері.
б/ ПЖҚ-ға дейінгі жүретін реакциялардың реті. Энергетикалық тиімділігі.
в/ ПЖҚ-ның тотығудан декарбоксилденуі, пируват-дегидрогеназды комплекс
құрамына кіретін витаминдер. Реакцияның энергетикалық шығысы.
13. Цитазоль және митахондрий ферменттерінің аэробты глюколиз кезіндегі
өз-ара байланыстары.
14. Шөрнек механизмдерінің биологиялық ролі.
а/ глицерофосфатты шөрнек механизмі.
б/ малатты шөрнек механизмі.
15. Көмірсулардың тотығуының ЦТК, БТ, ТФ-мен байланыстылығы.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Сабақ Тақырыбы: Көмірсулар алмасуы. Анаэробты гликолиз. Кори циклы - бет 18

text:
1. Лактаза, сахараза, мальтаза ферменттерінің катализдейтін реакцияларын
жазыңыз. Бұл ферменттер қандай ас қорыту сөлдерінде кездеседі? Оларға
сипаттама.
2. Неге аш ішекте моносахаридтер әр түрлі жылдамдықпен сіңіріледі?
3. Қандай ас қорыту сөлдерінде амилаза ферменті кездеседі? Қай реакцияны
катализдейді? Бұл ферментке жалпы сипаттама беріңіз.
4. Бауырдағы гликогеннің фосфоролизі басқа органдармен ткандардағы
гликогеннің ыдырау процесстерінен айырмашылығы
5. Бауырда қандай процесстер жүреді?
6. Анаэробты гликолиз кезінде түзілген НАДН2-нің тағдыры.
7. Анаэробты гликолиз кезінде түзілген сүт қышқылы қандай өзгерістерге
ұшырайды?
8. Пирожүзім қышқылының тотығудан декарбоксилдену реакциясын
жазыңыз. Бұл реакцияға қандай ферменттер қатысады? Қандай витаминдер
бұл ферменттердің құрамына кіреді?
9. Глюкозаның аэробты ыдырауы кезінде қанша НАД тоттықсызданады?
және олардың тағдыры.
10. Глюкозаның аэробты ыдырауы кезінде қанша АТФ түзіледі? Қай этаптар
кезінде?
Сабақ тақырыбына сәйкес әдебиеттер тізімі:
Орыс тілінде:
Негізгі:
1. Тапбергенов С.О. Медицинская биохимия.- Астана, 2001.
2. Березов Т.Т., Коровкин Б.Ф. Биологическая химия.- М.,2005, 2007.
3. Биохимия, под ред. Чл.-корр. РАН, проф. Е.С. Северина.- М.,2005, 2007.
4. Шарманов Т.Ш., Плешкова С.М. Метаболические основы питания с
курсом общей
биохимии – Алматы, 1998, 2008
Қосымша:
1. Тапбергенов С.О, Тапбергенов Т.С. Медицинская и клиническая
биохимия.-
Павлодар,2004.
2. Марри Р., Греннер Д., Мейес П., Родуэлл В. Биохимия человека. 2003
3. Кольман Я., Рем К-Г. Наглядная биохимия.- М.: Мир, 2004.
4. Биохимия. Тесты и задачи: Учебное пособие для студентов медвузов , под
ред.
Чл.-корр. РАН, проф. Е.С. Северина.- М.,2005.
5. Биохимия в
вопросах и ответах. Под. Ред. чл.-корр. НАН РК, д.х.н.,
проф. С.М. Адекенова. -Астана, 2003.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Қазақ тілінде - Сабақ Тақырыбы: Көмірсулар алмасуы. Анаэробты гликолиз. Кори циклы

text:
Қазақ тілінде:
Негізгі:
1. Сейтембетов Т.С., Төлеуов Б.И., Сейтембетова А.Ж.. Биологиялық химия.
Қарағанды.-2007.
2. Тапбергенов С.О. Медициналық биохимия.-Павлодар.-2008.
2. Сеитов З.С., Биологиялык химия, 2007
3. Сейтембетова А.Ж.., Лиходий С.С., Биологиялық химия, 1994.
Қосымша:
1. Биохимия сұрақтары мен жауаптары. ҚР ҰҒА корр., проф. С.М.
Адекеновтің ред.
басшылығымен.-Астана,2003.
Ағылшын тілінде:
1. Lehninger « Principles of biochemistry», Fourth Edition, David L.Nelson,
Michael M.
Cox, 2005.
2. Murray R.K., Granner D.K., Mayes P.A., Rodwell V.W., Harpers
Biochemistry.1988.
3. Saini A.S., Kaur J., Textbook of biochemistry.- New Delhi,1
Document Outline - Көмірсу алмасуының бұзылыстары..........................................
- Митохондрияның матриксінде түзілген активті сірке қышқылы үш карбон қышқылының циклында (ҮКҚЦ) тотығады және декарбоксилденеді.
- Тотығудан фосфорлану реакциясы
- Глюкозаның гликолитикалық және пентозофосфатты тотығу жолдарының ерекшеліктері
- Көмірсу алмасуының бұзылыстары.
- Гипогликемия
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Моносахаридтер - Сабақ Тақырыбы: Көмірсулар алмасуы. Анаэробты гликолиз. Кори циклы

text:
көрсетілген топтардың (карбоксил, спирттік, қышқылдық және
аминтоптары) барлығы да бар. Мысалы
нейрамин қышқылы.
Моносахаридтерді көп атомды спирттердің туындылары ретінде
қарастыруға болады. Мысалы: үш атомды
спирт глицериннің бірінші
спирттік тобы тотықса альдозаға жататын глицерин альдегиді, ал екінші
спирттік тобы тотықса кетозаға жататын диоксиацетон шығады.Сол
сияқты көп атомды спирттер тотыққанда сәйкес не альдозалар, не
кетозалар түзіледі. Моносахаридтердің ішінде көп тараған глюкоза мен
фруктоза алты атомды спирт сорбиттің тотығуынан шығады.
Моносахаридтер құрамында ассиметриялы көміртегі атомы бар,
сондықтанда олардың стереоизомерлері болады. Олар бір-бірінен
физикалық және химиялық қасиеттері жағынан ерекшеленеді. Мысалы:
өте қарапайым моносахарид глицерин альдегидінде бір ғана
ассиметриялык көміртегі атомы бар. Бұл заттың үш түрі бар, біреуі
полярланған
сәулені оңға бұрады, екіншісі солға бұрады, ал үшіншісі
оптикалық активсіз (50% оңға бұратын изомері, 50% солға бұратын
изомері бар), оларды рацемат деп атайды. Әp стереоизомерді
құрамындағы атом топтарының кеңістікте орналасуына байланысты D
және L катарға жатқызады. Басқа да заттардың стереоизомерінің
кеңістікте пішінін анықтау үшін салыстырмалы түрде
глицерин
альдегидіндегі атом топтарының кеңістікте орналасуы негізге алынған.
Мысалы , D- глицеринде ОН тобы ассиметриялық С атомының оң
жағына орналасқан. Ал L глицеринде ол топ сол жағына орналасқан.
Қорыта айтқанда , спирттік топқа (СH
2
ОН) жанаса жатқан -ОН
тобының кеңістікте орналасуы глицерин альдегидіне ұқсас болса,
олардың D немесе L қатарына жатуы соған сәйкес анықталады. Сілтілік
ертіндіде моносахаридтер өзара бір-біріне айнала алады. Мысалы:
глюкоза ертіндісіне Ва(ОН
)
2
немесе Са(ОН)
2
құйса, біраз уақыттан
кейін, ертіндіде глюкозадан басқа фруктозалар мен маннозалар пайда
болады. Организмде мұндай өзгерістер
ферменттердің қатысуымен
жүреді.
Судағы ертіндісінде моносахаридтердің өзіндік айналу бұрышы
өзгереді. Бұл құбылысты мутаротация деп атайды және ол
моносахаридтердің әртүрлі түрінің болуымен түсіндіріледі, яғни ациклді
(сақинасыз, ашық түрі) және циклді (сақиналы) түрлері. Сақиналы түрі
молекула
ішілік
реакция
аркылы
жүзеге
асады.Басқа
да
моносахаридтердің осындай түрлері бар. Көңіл аударатын жағдай
глюкоза пиранозалық түрінде, ал фруктоза фуранозалық түрінде
кездеседі.
Моносахаридтер сақиналы түріне көшкенде ассиметриялы
көміртегі атомының саны біреуге өседі, глюкозада бірінші көміртегі
атомы, ал фруктозада екінші көміртегі атомы
ассиметрияланады. Сол көміртегі атомымен
байланысқан ОH тобы
гликозидтік немесе жартылай ацетальдық топ деп аталады. Бұл топ
химиялық активті. Осы топ арқылы моносахаридтер бір-бірімен
байланысады немесе басқа қосылыстармен реакцияға түседі.
Гликозидтік
гидроксильдің
орналасуына
қарай
сақиналы
моносахаридтердің α және β түрлері ажыратылады. Организмдегі α-
және β -гликозидтерінің (туындылары) ферменттердің әсеріне ұшырауы
әрқилы. Мысалы, α- түріне әсер ететін ферменттер сол гликозидтің β-
түріне әсер етпейді. Гликозидтер табиғатта кең тараған және де олардың
құрамындағы көмірсуға жатпайтын бөлігінің табиғаты әрқилы болады.
Барлық моносахаридтер тотығу-тотықсыздану реакцияларына түседі.
Тотықсызданғанда
моносахаридтер өздеріне сәйкес спирттерге
айналады. Моносахаридтер тотығып әртүрлі қышқылдар түзеді.
Мысалы: глюкозадан тотығу жағдайына байланысты глюкон
қышқылы (бірінші альдегидтік топ тотығады), глюкурон қышқылы
(бірінші спирттік топ тотығады) және альдозалар қышқылдары
(альдегидтік және спирттік топтың екеуі де тотығады) түзіледі.
Моносахаридтер метоболизмге өздерінің фосфоэфирлік (глюкоза-6-
фосфат) түрінде белсене қатысады.
Моносахаридтердің әлсіз
тотықтырғыштарымен (мыс немесе висмут тотықтарының сілтідегі
ерітіндісі) тотығуы олардың мөлшерін анықтау үшін қолданылады.
Әсіресе мыс тотығының сілтідегі ерітіндісі – Фелинг реактиві осы үшін
жиі пайдаланылады. Моносахаридтермен қатар осы Бертран әдісін
тотығатын басқа да көмірсуларды анықтауға қолдануға болады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Дисахаридтер - Сабақ Тақырыбы: Көмірсулар алмасуы. Анаэробты гликолиз. Кори циклы

text:
Лактоза
Глюкозадағы бірінші көміртегімен байланысқан гликозидтік
гидроксил фруктозадағы екінші көміртегі атомымен байланысқан
гликозидтік гидроксилмен реакцияға түсіп су
молекуласы бөлініп
шығады да тотықпайтын дисахарид-сахароза түзіледі. Ал, тотығатын
дисахарид мальтозада бос бір гликозидтік гидроксил тобы бар.
Ондағы
екі глюкоза молекуласы бір-бірімен 1,4 гликозидтік жағдайдағы
байланыспен
байланысады.
Осындай
байланыстың
нәтижесінде
мальтозада бір гликозидтік
гидроксил тобы бос қалады, сондықтан да
мальтоза
жартылай тотығады, яғни осындай тотығатын дисахаридтерді
Бертран әдісімен ерітіндідегі мөлшерін анықтауға болады. Ал
тотықпайтын дисахаридтерді осы әдіспен анықтау үшін оларды алдымен
қышқылдармен
гидролиздеп
құрамындағы
моносахаридтерге
айналдырады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Полисахаридтер - Сабақ Тақырыбы: Көмірсулар алмасуы. Анаэробты гликолиз. Кори циклы

text:
күлгін түске боялады. Крахмалды ферменттермен (амилазалар) немесе
қышқылдармен (H
2
SO
4
) гидролизденгенде
алдымен бірнеше аралық
заттар түзіледі, атап айқанда - декстриндер. Олардың молекулалық
массалары әртүрлі, иодпен түрлі түске боялады.
1.Амилодекстриндер иодпен көк күлгін түске боялады .
2.Эритродекстриндер иодпеп қызыл-қоңыр түс береді.
3.Ахродекстриндср иодпен қызғылт түске боялады.
4. Мальтодекстриндер иодпен боялмайды.
Декстриндерден кейін мальтозаларға, ал соңғысы глюкозаларға
ыдырайды. Жануарларда қор ретінде жиналатын полисахарид- гликоген.
Гликоген негізінен бауырда (10%), бұлшық етте (0,5%) ал басқа ұлпаларда аз
мөлшерде кездеседі. Құрамы және құрылысы жағынан крахмалға ұқсас.
Оның құрамындағы глюкозалар крахмал молекуласындағыдай 1-4 және 1-6
жағдайында гликозидтік байланыспен байланысқан (1-сурет). Крахмалдан
айырмашылығы молекуласының тармақталуы жиіленген.
Қышқыл немесе
ферментпен гидролизденгенде алдымен декстриндер, соңында глюкозаларға
ыдырайды.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Тіндер мен тағам көмірсулары - Сабақ Тақырыбы: Көмірсулар алмасуы. Анаэробты гликолиз. Кори циклы

text:
3.
Метаболикалық – көмірсулардан басқа қосылыстар – липидтер
,
аминқышқылдары
т.б. синтезделе алады.
4.
Қорғаныштық – глюкурон қышқылы улы заттарды усыздандыруға
қатысады. Гиалурон қышқылы токсиндерді және бөгде заттарды
усыздандыруға қатысады, ал гепарин қанның ұюына қарсы жүйеде маңызды
рөл атқарады.
5.
Рецепторлық – гликопротеиндер және
гликолепидтердің құрамында
көмірсулар болады.
6.
Реттеуші – кейбір гормондардың құрамында көмірсулар кездеседі.
Гликозамингликандар клетка аралық матрикстің негізгі құрам бөлігі
болып есептеледі. Катаболизм гликозаның өнімдері үшацилглицерид,
холестерол, кейбір аминқышқылдары синтезінің субстраты ретінде
пайдаланылады.
Организмдегі маңызды көмірсулардың өкілі – глюкоза,ол тағам
көмірсулары құрамында ағзаға түседі, десекте
глюкозаны кейбір амин
қышқылдарынан, глицеролдан, сүт қышқылынан синтездеп алуға болады.
Көмірсулардың тәуліктік қажетті мөлшері 400-500 гр. құрайды. Тағамдық
көмірсудың негізгілерінің – крахмал, ол нанның, картоптың, ұннан жасалған
тағамдардың
құрамында
көп
кездеседі.
Крахмал
тармақталған
гомополисахарид,молекуласы глюкоза қалдықтарынан құралған. Крахмал
молекуласының құрамында болатын амилоза
тізбегіндегі глюкоза
қалдықтары 1,4- 0- гликозидті байланыс арқылы жалғасқан, ал
амилопектиннің тармақталған тізбегінде глюкоза қалдықтары 1,4-0-
гликозидті және 1,6 – 0-гликозидті байланыстармен жалғасқан.
Сүт тағамдары құрамында лактоза кездеседі. Ол 1,4-0- гликозидті
байланыспен жалғасқан және 1 молекула глюкоза, 1
молекула галактозадан
тұрады. Жеміс - жидектерде сахароза болады. Ол глюкоза мен фруктозадан
құралған, бұлар 1,2 – 0- гликозидті байланыспен жалғасқан.
Достарыңызбен бөлісу:


title:
Көмірсулар
Өкілдері - Сабақ Тақырыбы: Көмірсулар алмасуы. Анаэробты гликолиз. Кори циклы

text:
1.Ішек микрофлорасымен утилизацияланады және оның қалыпты
құрамы сақталады
2.Суды адсорбциялайды және ішек қуысында ұстап тұрады.
3.Нәжіс массасының көлемін ұлғайтады.
4.Ішек қабырғасының қысымын қалыпты жағдайда ұстап тұрады. Ішекте
түзілетін кейбір улы заттарды
өзіне қосып алып усыздандырады, сонымен
қатар радионуклидтерді адсорбциялайды.
Көмірсулардың қорытылуы.
Көмірсулардың қорытылуы – тағам құрамындағы ди-, олиго-,
полисахаридтер
сілекей сөлімен, ұйқы безі сөлімен және ішек клеткалары
сөлімен бөлінетін ферменттердің әсерінен гидролизденеді. Гидролаза
класына жататын гликозидаза тобының
ферменттері көмірсулардың
молекулаларындағы гликозидті байланыстырды гидролиздейді.
Ауыз қуысында көмірсулар сілекей сөліндегі α -амилаза әсерінен
қорытылады. Фермент ауыз қуысына құлақ маңы
безінен бөлінетін сілекей
құрамында секрецияланады. Ауыз қуысында сілекей сөлінің рН-6,5-6,8 тең
болатын буферлік жүйе ферменттің әсер етуіне қолайлы жағдай туғызады.
Бұл кезде α – амилазаның әсерінен крахмалдың ірі фрагменттері
декстриндерге
гидролизденеді.
Сілекейдегі
бактерия
флорасының
гликозидазалары:
сахараза
–
сахарозаны;
мальтаза
мальтозаны
гидролиздейді. Сонымен қатар сілекейдегі фукозидаза,
нейраминидаза,
гиалуронидаза ферменттері тіс пелликуласындағы муциндердің спецификалы
көмірсу компоненттерін ыдыратып, тіс эмалін зақымдайды.
Асқазан сөлінің рН-1,5-2,0 өте қышқыл орта болғандықтан онда
көмірсулар қорытылмайды, ал ас түйіріндегі сілекей сөлімен түскен α-
амилаза
инактивацияланады.
Асқазанда
көмірсуларды
ыдырататын
ферменттер түзілмейді, яғни асқазанда көмірсулар қорытылмайды.
Аш ішекте көмірсулардың қорытылуы жалғасады. Себебі ұйқы безі сөлі
және ішек клеткаларынан ферменттер бөлінеді. Ұйқы безі сөлімен
он екі елі
ішекке ұйқы безінің α-амилазасы бөлінеді. Фермент рН – 7,5-8,0 ортада
крахмалдағы және декстриндердегі х-1,4-0- гликозидті байланыстарды
ыдыратып, мальтозаларға және изомальтозаларға айналдырады.Крахмал
гидролизденгенде альтоза және изомальтоза түзіледі, ал лактоза мен сахароза
тағаммен түседі. Дисахаридтер ішек клеткаларында
синтезделетін сәйкес
ферменттермен гидролизденеді. Олар ферментативті комплекстер түзеді. Бұл
комплекстер эттероциттердің беткі жағында орналасқан.
Олигосахаридтердегі α 1,4 –0- гликозидті байланысты
гликоамилазды
Достарыңызбен бөлісу:


title: комплекс ыдыратады ал, β-гликозидазды комплекс

text:
Моносахаридтердің ішекте сіңірілуі.
Глюкозаның және басқа моносахаридтердің сіңірілуі аш ішектің
энтероциттерінде екі жолмен жүреді. Концентрация градиентімен
жеңілдетілген диффузия жолымен және Na
+
ионы концентрациясы градиенті
есебінен активті тасмалдану арқылы сіңіріледі. Nа
+
ионы концентрациясы
градиенті есебінен сипорт механизмі бойынша активті тасымалданады.
Энтероциттерден қанға глюкоза жеңілдетілген диффузия арқылы түседі.
Қандағы глюкоза тіндер клеткаларына арнайы тасымалдаушы белоктардың
(glucose transporter) қатысуымен жеңілдетілген диффузия механизмі
бойынша түседі.
Глюкозаны тасымалдайтын арнайы белоктардың 5 түрі белгілі. Олар әр
түрлі тіндерде: Glut-1 мида; Glut-2 бауырда және ұйқы безінде; Glut-3
көптеген тіндерде, сонымен қабар нерв тінінде және бүйректе; Glut-4 бұлшық
етте және майлы тіндерде; Glut-5 аш ішекте кездеседі. Глюкозаны
тасмалдайтын барлық белоктар клетканың плазматикалық мембранасында
және цитоплазмадағы везикула мембраналарында болуы мүмкін. Бірақ тек
Glut-4 цитоплазманың везикуласында орналасқан. Ол ұйқы безінде түзілетін
инсулин гормонының қатысуымен майлы және бұлшық ет тіндері
клеткаларының
плазматикалық
мембраналарына
тіркеледі.
Осыған
байланысты бұлшық ет пен майлы тіндерге глюкозаның түсуі инулинге
тәуелді болады, сондықтан олар инсулинге тәуелді тіндер деп
аталады.Қорытылу барысында түзілген моносахаридтердің 80 %-ын глюкоза
құрайды. Моносахаридтердің сіңірілуі жылдамдығы әр түрлі болады.
Глюкоза және галактоза басқа моносахаридтерге қарағанда жылдамырақ
сіңіріледі. Манноза, ксилоза және арабинозалардың сіңірілуі қарапайым
диффузия жолымен жүзеге асады. Глюкоза мен галактоза Nа
+
тасымалданумен түйіскен екіншілік активті тасымалдану арқылы сіңіріледі,
ал фруктоза жеңілдетілген диффузия жолымен сіңіріледі.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Глюкозаның метаболизмі - Сабақ Тақырыбы: Көмірсулар алмасуы. Анаэробты гликолиз. Кори циклы

text:
Глюкокиназаның К
m
(>10 ммоль/γ) көрсеткіші жоғары және глюкозаға
ұқсастығы төмен болды. Осыған байланысты, тек глюкозаның қандағы
концентрациясы
жоғары
болған
жағдайда,
абсорбтивті
кезеңде,
(алиментарлы гиперглюкеземия) бауыр глюкозаны белсенді қолдана алады
және оның қандағы мөлшері төмендегенде шектейді.
Организмнің физиологиялық күйіне және тіндердің типіне қарай глюкозо-6-
фосфат әр түрлі метаболикалық жолдарға пайдаланылуы мүмкін.
Организмде глюкозо-6-фосфаттың жұмсалуы:
1. Көптеген тіндерде гликогеннің синтезіне.
2. Тіндерде аминқышқылдарының синтезіне.
3. Гепатоциттерде майлар синтезделуіне.
4. Эритроциттер мен қаңқа бұлшық еттерінде лактатқа айналауы.
5 Әр түрлі тіндерде басқа моносахаридтерге, пентозаға айналуы немесе СО
2
,
Н
2
О, жылу, АТФ-ке дейін тотығуы мүмкін.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Гликогеннің синтезделуі мен ыдырауы

text:
браншинг-фермент гликоген молекуласын синтездейді. Гликогенин гликоген
молекуласының бір рецирлеуші ұшымен ковалентті байланысып, молекула
ішінде қалады.
Гликогеннің ыдырауы
– гликогенолиз деп аталады
. Гликогенлиз екі
жолмен жүреді:
1.Гидролитикалық жол – бауырда γ амилаза ферменті әсерінен судың
қатысуымен бос глюкозаға ыдырайды;
2.Фосфорилитикалық жол - жануарларда гликогеннің негізгі ыдырау
жолы болып табылады және фосфорилаза ферментімен катализденеді;
Гликогеннің фосфорилитикалық жолмен ыдырауы бірнеше сатыдан
тұрады:
1.Фосфорилаза ферменті гликогендегі 1,4-0-гликозидті байланысты
гидролиздейді. Глюкоза қалдықтары гликоген молекуласы ұшынан бөлініп
алынады, бұл тізбекте тармақталу нүктесіне γ глюкоза қалдығы қалғанша
жүреді.
2. α-1,4-1,6 глюкотрансфераза ферменті трисахарид фрагментін бір
тізбектен екіншісіне ауыстырады, ал 1,6-гликозидті байланыс ашылды;
3.1,6-0- гликозидті байланыстың гидролитикалық ыдырауы амило-1,6-
гликозидаза ферментімен жүзеге асады, нәтежесінде бір молекула глюкоза
бөлініп шығады және гликогенфосфорилаза ферменті әсер ететін, глюкоза
қалдықтарынан тұратын α-1,4-0-гликозидті байланыспен жалғасқан жаңа
аймақ ашылады.
4.Глюкоза -1-фосфаттан глюкозо-6-фосфат түзіледі. Бауырда глюкозо-6-
фосфаттан фосфор қышқылын бөліп алатын арнайы фермент-глюкозо-6-
фосфатаза болады.
Осы ферменттің әсерінен түзілген глюкоза клеткадан қанға
диффундирленеді және басым көпшілігі ми мен бұлшықетке сіңіріледі. Бұл
қандағы
глюкоза
мөлшерінің
жоғарылауына
әкелетін
бауырдағы
гликогенолиздің соңғы сатысы болып табылады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Сабақ Тақырыбы: Көмірсулар алмасуы. Анаэробты гликолиз. Кори циклы

text:
№5 практикалық сабақ
Тақырыбы: Көмірсулар алмасуы. Анаэробты гликолиз. Кори циклы.
Глюкозаның аэробты тотығуы. Пентозофосфатты жол. Гликогеннің
алмасуы. Қанның құрамында глюкозаның реттелуі. Көмірсу
алмасуының бұзылуы.
Сабақ жоспары:
Көмірсулар алмасуы...............................
Көмірсулардың қорытылуы........................................................
Моносахаридтердің ішекте сіңірілуі..................... ...................
Глюкозаның метаболизмі...........................................................
Гликогеннің синтезделуі мен ыдырауы....................................
Анаэробты гликолиз...................................................................
Аэробты гликолиз.......................................................................
Көмірсу алмасуының бұзылыстары..........................................
Сабақтың мақсаты мен міндеттері:
Студенттер көмірсулардың қорытылуы және сіңірілуі жөнінде, бауырда
гликогеннің синтезделуінің және жұмсалуының физиологиялық маңызын,
сонымен қатар қандағы глюкозаның деңгейін реттеуші негізгі процесстердің
бірі екендігі жөнінде, гликолиз кезінде жүретін реакциялардың мәнімен
ретілігін, глюкозаның реттелуі және көмірсу алмасуларының бұзылу
жолдары туралы түсінік қалыптастыру.
Сабақтың мазмұны:
КӨМІРСУЛАР АЛМАСУЫ
Көмірсулар
Көмірсулар табиғатта ең көп тараған органикалық заттар.
Олардың
мөлшері өсімдіктердің құрғақ салмағына шаққанда 80-90%. Көмірсулар
жануарлар салмағының 2% құрайды. Қандай мөлшерде болмасын
олардың тірі организмдердегі атқаратын
қызметі жағынан және зат
алмасуда алатын орны үлкен. Көмірсулар жасыл өсімдіктерде жүретін
фотосинтез реакциясының нәтижесінде пайда болады және тыныс алу
процесінің негізгі субстраты, ал тыныс алу кезінде энергия бөлінеді, яғни
көмірсулар энергия көзі болып табылады.
Көмірсулар
организмдегі
көптеген
органикалық
заттарды
синтездеуге қатысады,
атап айтсақ, нуклеин қышқылдары, органикалық
қышқылдар, ал олардан әрі қарай аминқышқылдары түзіледі, одан
белоктар, құрамында азоты бар көптеген
биоорганикалық заттар
синтезделеді. Көмірсулардың тотығуынан шыққан өнімдерден липидтер
түзіледі.
Бірқатар көмірсулар өсімдіктер мен бактерия клеткасының қаңқасын
құрайды. Мысалы, өсімдіктер клеткаларының қабығы целлюлозаның
(клечатка) мықты талшықтарынан тұрады. Оларға:
полисахаридтер-
гемицеллюлоза, пектин, лигнин жатады, және бактерия клеткаларының
сыртқы қабығы, барлық тірі организм
клеткаларының мембранасы
полисахаридтердің қатысуымен түзіледі. Тіптен жәндіктер мен шаян
тәрізділердің сыртқы қаңқасын жасауға да көмірсулардың қатысы бар.
Көмірсуы бар қосылыстар молекулалар мен клеткаларды бір-бірінен
ажыратуға
себеп болатын маркер ретінде, сонымен қатар адам қанының
қандай топқа жататын анықтаудағы қызметі, ас
қорытудағы,
өсімдіктердегі устица клеткаларының ашылып жабылуы (яғни оны
реттеуі), әр түрлі улы заттарды, бактерия клеткаларын,
вирустарды,
гормондарды байланыстыруы, нерв ұлпаларындағы рецепторлық қызметі
т.б. келтіруге болады. Сонымен қатар қор заты ретінде де жиналады.
Адам мен жануарларда гликоген, өсімдіктерде крахмал мен фруктозалар,
олар организмге қажет жағдайда біртіндеп жұмсалынып отырады.
Көмірсуларды 3 топқа бөледі:


title: Сабақ Тақырыбы: КӨмірсулар теориялық бөлім

text:
№ 11 практикалық сабақ
Тақырыбы: КӨМІРСУЛАР
Теориялық бөлім
Жалпы мәліметтер, құрылысы
Көмірсулар табиғатта өте кең таралған және адам өмірінде аса маңызды роль атқарады. Олар қоректі заттардың құрамына кіреді, адамға қажетті энергия негізінен осы көмірсулармен толтырылады.
Ақуыздың биосинтезіне және тұқым қуалау қасиеттерінің берілуіне қажетті нуклеин қышқылдары осы көмірсулардың туындыларынан құралған. Әсіресе көмірсулар туындыларының фотосинтез процесінде маңызы зор.
Фотосинтез процесі деп қарапайым заттардан (Н2О және СО2) күн сәулесінің энергиясын пайдаланып жасыл пигмент хлорофильдің қатысуы арқылы көмірсулардың түзілуін айтады.
Фотосинтездің сызба нұсқасы:
Реакция нәтижесінде түзілген глюкоза өсімдік организмінде түзілетін басқа заттардың (крахмал, май) негізі болып табылады.
Барлық өсімдіктер әлемінде жүріп жатқан фотосинтез процесінің үлкен экологиялық маңызы бар. Себебі жер шарының өсімдіктері 550 млрд тонна СО2 сіңіріп, 400 млрд тонна оттегіні бөліп шығарады.
Кейбір көмірсуларды химиялық жолмен өңдеу арқылы маталар, қопарылғыш заттар және т.б. алады.
Көмірсулардың жалпы формуласы: СmH2nOn, олардың қасиеттері оксиальдегидтер мен оксикетондарға жуық. Өсімдіктердің құрғақ заттарының 80%, жануарлардың 20 % көмірсулар үлесіне тиеді.
Моносахаридтер
Көмірсулар негізінен үш топқа бөлінеді: моносахаридтер, дисахаридтер, полисахаридтер.
Моносахаридтер деп молекуласында бір карбонил (альдегид немесе кетон) және бірнеше гидроксил топтары бар қосылыстарды атайды. Альдегид тобы бар моносахаридтер альдоздар, ал кетон тобы бар моносахаридтер кетоздар деп аталады.
Көмірсулар молекуласындағы көміртегі атомының санына байланысты былай бөлінеді:
3 көміртегі атомы болса - триоза – глицеральдегид және диоксиацетон;
4 көміртегі атомы болса - тетроза – эритроза және эритрулоза;
5 көміртегі атомы болса - пентоза – рибоза және рибулоза;
6 көміртегі атомы болса - гексоза – глюкоза және фруктоза.
Бұлардың ішінде ең көп тарағандары пентозалар мен гексозалар.
Биологиялық маңызы зор гексозаларға: глюкоза (жүзім қанты) – альдоза (альдоспирт), фруктоза (жеміс қанты)- кетоза (кетоспирт) жатады.
Моносахаридтер - қатты заттар, суда жақсы ериді, дәмі тәтті, реакция ортасы бейтарап. Монозалардың ациклді түрімен қатар циклді түрлері бар. Моносахаридтердің циклді түрлерін жарты ацетальді дейді. Сулы ерітінділерде екі циклді формалар – пираноза және фураноза болады.
Алты мүшелі цикл альдегид тобы ОН тобымен әрекеттескенде түзіледі, егер С5 болса, альдогексоза, С6 болса, кетогексоза түзіледі. Осындай циклдер пираноздар деп аталады.Бес мүшелі альдогексоз циклі түзілу үшін С4, ал С5 болса, кетогексоздар – фураноздар түзіледі.
Мысалы, глюкоза сулы ерітіндіде 5 таутомерлік форма түрінде болуы мүмкін: ашық, альфа- мен бета-пираноза және альфа- мен бета-фураноза. Таутамерияның осындай түрі цикло-оксо-таутомерия деп аталады.
Циклді формаға ауысатын моносахарид ерітінділері ерекше қасиетке ие: олардың ерітінділері тұрған кезде моносахаридтің бір формасы екінші формаға біртіндеп ауысады. Мұндай жаңадан дайындалған моносахарид ерітіндісінің оптикалық белсенділігінің өзгеру құбылысын мутаротация деп атайды.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сабақ тақырыбы Көмірсутектермен мен олардың туындылары арасындағы генетикалық байланыс

text:
Тараз инновациялық көпсалалы колледжі
|
Тексерген
|
Директордың оқу ісі жөніндегі әдіскері Жунисов А.Б.
|
|
Сабақ тақырыбы
|
Көмірсутектермен мен олардың туындылары арасындағы генетикалық байланыс
|
|
|
Модуль/Пән атауы
|
химия
|
Дайындаған оқытушы
|
Назымкулова Л.
|
Күні:
|
|
ЖАЛПЫ МӘЛІМЕТТЕР
|
Курс: 1
|
Оқу жылы: 2022-2023 В-9-22-1 В-9-22-2 О-9-22 ТБ-9-22
|
Сабақ типі
|
Алдында алған білімдерін жүйелеу және қорытындылау
|
МАҚСАТЫ
Міндеттері:
|
Органикалық қосылыстардың кластары туралы білім қалыптастыруды жалғастыру, көмірсутектер арасындағы генетикалық байланысты қорытындылау және олардың өнімдерін болжай алуға уйрету
Пәнге қатысты лексиканың көмегімен көмірсутектер арасындағы генетикалық байланысты ауызша сипаттайды
|
Оқу сабақтары барысында білім алушылардың игеретін кәсіби біліктерінің тізбесі
|
11.4.2.31.- органикалық қосылыстардың негізгі кластары арасындағы генетикалық байланыстың сұзбасын жасау
11.4.2.32.- көмірсутектер арасындағы генетикалық байланысты біледі
11.4.2.33 – органикалық қосылыстардың кластары арасындағы генетикалық байланыстың өнімдерін болжай алады
|
САБАҚТЫ ЖАБДЫҚТАУ
|
Оқу-әдістемелік құрал-жабықтар, анықтамалық әдебиеттер
|
Ресурстар Білім ленд, таныстырылым, бейнежазба
|
Техникалық құралдар, материалдар
|
Интербелсенді тақта. Электронды оқулық
|
САБАҚТЫҢ БАРЫСЫ
|
ҰЙЫМДАСТЫРУ КЕЗЕҢІ:
-Сабақты өткізуге білім алушыларды психологиялық даярлау
(сәлемдесу ,түгендеу , назарларын сабаққа аудару)
-Өткенді пысықтау
Жаңа сабақ:
-Оқушылардың сабаққа дайындығы тексеріледі, сергіту өткізіледі, оқушылар бір-біріне жақсы тілек айтады, содан кейін сабақтың тақырыбы, мақсаты, бағалау критерийлері жарияланады
-Білімді өзектендіру
Үй тапсырмасы тексеріледі, қиындық туғызған сұрақтар талданады. Содан кейін оқушылар топтарға бөлініп тапсырмалар орындалады , қалыптастырушы бағалау жүргізіледі
Оқушылар оқулықпен жұмыс жасайды
Тапсырма
Келесі өзгерістер тізбегін жүзеге асыруға мүмкіндік беретин реакция теңдеулерін жазыңдар.Реакция теңдеулерін жазғанда органикалық заттардың құрылымдық формулаларын пайдаланыңыздар
С2Н4 →С2Н4хлор→Х1→Х2→Х3→С6Н5СООН
этан→Х1→этин→көмірқышқыл газы
С→СН4→СН3хлор→Х1→С2Н5хлор→С2Н4→
СН2хлор→СН2хлор→СН≡СН→Х1→Х2→Х1
С2Н4→С2Н5хлор →С2Н5ОН→С2Н5бром→С4Н10→СО2
|
Сабақ бойынша рефлекция
|
«Басбармақ », « синквейн» әдістері
Барлығын түсіндім- қол қөтереміз
Енді түсініп келемін- қол шетте
Түсінбедім – қол төмен
|
Бағалау критерийлері
|
Егер берілген тапсырмаларды толық орындаса
Егер берілген тапсырмаларды толық емес орындаса
Егер берілген тапсырмалардың 1-2 ғана орындаса-
Егер берілген тапсырмаларды орындай алмаса
Көмірсутектер қүрылысын біледі , изомерленуін түсінеді, алкадиендердің химиялық қасиетін көрсететін реакция теңдеулерін түсінеді,қосылу реакцияларының теңдеулерін құрастырады,алкадиендердің алкендерден ерекшелігін ажыратады
|
Үй тапсырмасы
|
Есептер жинағы тапсырмалары , 6-10 жаттығулар 1-3 есептер Карточкалар
|


title: Сабақ тақырыбы Компьютер қалай пайда болды? Орында

text:
Компьютерге қатысты өзің білетін сөздерді жазып, диаграмманы толтырады; (3 балл)
Орында
3-тапсырма. Оқылым. Жазылым 6- тапсырма.Қазақ тілі, 2017«Көкжиек-Горизонт»,5-сынып, 65-бет. Төмендегі берілген өйлемдерді толықтырып оқы. «Компьютер» сөзінің анықтамасы ..... 1897 жылы пайда болды.«Компьютер» сөзі ......... «to compure» «computer» сөздерінен шыққан.
Алғашқы компьютерлер .......... үшін қолданылды.
Қазір компьютерлер ............... ретінде пайдаланылады. .......................
және т.б. компьютердің көмегімен жүзеге асырылады. Осының бәрі компьютердің .......... арттыра түсүде.
Дескриптор:- дұрыс жауапты табады; (3 балл)
Есте сақта!
ЕСТЕ САҚТА!
ЕСТЕ САҚТА! Алғашқы компьютерлер есептеуіш құралдары болды. Қазір олар ақпараттық құрал ретінде қолданылады.


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi-kompeyuter-alaj-pajda-boldi-orinda.html#Дербес-независимо__Төлемақы-платеж__мәлімет_қоры-база_данных__тасымалдау-перевозить/_транспортировать


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi-kompeyuter-alaj-pajda-boldi-orinda.html#Дескриптор:__Компьютерге_қатысты_өзің_білетін_сөздерді_жазып,_диаграмманы_толтырады;_(3_балл)


title: Сабақ тақырыбы Компьютерлік жады Сабақ мақсаттары 0306

text:
Пән: Ақпараттық-коммуникациялық технологиялар
Орта мерзімді жоспар бөлімі:
"Тірі табиғат"
Күні:
Сынып: 3-сынып
|
Мектеп: М.Тасова атындағы мектеп-интернаты
Мұғалімнің аты-жөні: Абикамил Нұрбол Нұрпиісұлы
Қатысқандар саны:20
Қатыспағандар саны:3
|
Сабақ тақырыбы
|
Компьютерлік жады
|
Сабақ мақсаттары
|
Ақпарат ұғымы туралы білім алады. Ақпарат түсінігі, әртүрлі формадағы ақпараттармен, ақпаратты өңдеу, сақтау, қабылдау түрлері туралы білімі қалыптасады.
|
Бағалау критерийлері
|
Ақпарат түрін формасына қарай анықтайды.
|
Тілдік мақсаттар
|
Сыныптағы диалог/жазылым үшін пайдалы тілдік бірліктер: Талқылауға арналған сұрақтар: – Ақпарат деген не ? – Ақпараттың қандай түрлері бар? – Күнделікті өмірде қандай ақпарат аласыз?
|
Құндылықтарды дарыту
|
• Жауапкершілігі мол, белсенді азаматтық ұстанымы бар, • Өзінің жұмысына жауапкершілікпен • қарайды және жоғары жетістіктерге қол жеткізуге
|
Пәнаралық байланыстар
|
.
|
Алдыңғы білім
|
Желі, интернет, Ақпарат ұғымы туралы түсінігі
|
Бастапқы білім
|
Қауіпсіздік техникасы
|
Сабақтың барысы
|
Сабақтың
жоспарланған кезеңдері
|
Сабақтағы жоспарланған іс-әрекет
|
Ресурстар
|
Сабақтың басы
2 мин
5 мин
3 мин
Сабақтың ортасы 15 мин
|
Оқушылармен сәлемдесу, түгендеу
«Жылы лебіз»
Үй тапсырмасын сұрау.
«Бинго ойыны»
1. Мегабайт сөзінде қанша байт бар?
2. 1 байтта неше битке тең?
3. Бит дегеніміз не?
4. Әртүрлі өлшем бірліктерді арасында өзара қандай байланыс бар?
Оқушылар мен бірге сабақтың тақырыбы мен мақсатын анықтау.
«Ой қозғау»
Адам ақпаратты қайда сақтайды?
Оқушылар жаттаған өлең шумақтарды қалай сақтайсындар?
Компьютердегі ақпараттар қайда сақталады?
Сабақтың тақырыбын анықтайды
Олай болса бүгінгі сабақтың мақсаты қандай болады деп ойлайсыңдар?
Сабақтың мақсаты, критерийлері айтылады.
Білу, түсіну деңгейінің тапсырмасы
« Үйренгеніңмен бөліс» (Топтық жұмыс).
Топқа бүгінгі сабаққа қатысты қиынды қағаздарды бөліп беру. Топта талқылап, оқып, ортаға шығып бір оқушы келесі топқа түсіндіреді
1 топ тапсырмасы Жады түрлері
|
«Мен ақылды баламын» сергіту жаттығуы.
Оқушыларды топтарға бөлуге арналған суреттер.
Сұраққа жауап берген оқушыны мадақтау,толықтыру жасау, тиімді кері байланыс орнату.
Алдыңғы білімді еске түсіруге арналған сұрақтар
|
Сабақтың ортасы
|
Ширату тапсырмасы.
Компьютер қандай құрылғылардан тұрады?
Сандық құрылғыларға нелер жатады?
ҚБ: Отшашу арқылы бір-бірін бағалау.
Белсенді оқу тапсырмалары(топта, ұжымда)
процессор туралы мәліметпен таныстыр.
монитор турал айтып беріңдер.
пернетақта, тінтуірмен таныстыр.
ҚБ: Бас бармақ арқылы бір-бірін бағалау.
Жұмыс дәптеріндегі жазылым тапсырмаларын орындау
Сипаттаңыз:
|
Тапсырманы орындаған оқушыны мадақтау,толықтыру жасау, тиімді кері байланыс орнату.
Белсенді оқу тапсырмалары.
Тапсырманы орындаған оқушыны мадақтау,толықтыру жасау, тиімді кері байланыс орнату.
|
Сергіту сәті
«Жақсылық тамшысы»
|
Әр бала тамшыға өзі жасаған жақсы істерін немесе өзінің бойындағы жақсы қасиеттерін стикерге жазып жеткізеді. Іліп жатқанда әрқайсысы өзгелерге, айналасына өзі жасаған жақсылықтарын, қасиеттерін жария етеді.
|
Оқушылар сергіту сәтін жасайды.
|
Сабақтың соңы
|
Жаңа білім мен тәжірибені қолдану
Топтық жұмыс. «Галлерияда ой шарлау»
Берілген тақырыпта топтық жұмысы жүргізіліп, әр топтың жұмысы қабырғаға ілінеді де, оқушылар жүріп, аралап, оған әр оқушылар кішкене жапсырма қағазға бағасын беріп, пікірін жазып жабыстырып кетеді. Ең жақсы баға алған топтың жұмысы қаралады. Галлерияда ой шарлау тапсырмасын орында үшін бірінші берілген мәтінмен танысып алады.
Сандық құрылғыларға нелер жатады?
ҚБ: Бағдаршам көздері арқылы бір-бірін бағалау.
«Ара ұясы» техникасы
Мұғалім жұптағы оқушыларға не білгендігі туралы пікір алмасуды және екі сұрақтан дайындауын тапсырады. Содан кейін әрбір жұп кезектесіп бүгінгі білім бойынша сұрақ қояды, ол сұраққа жауапты мұғалім немесе басқа оқушылар береді.Сонымен берілген осы техника негізінде мұғалімнің берген мәліметтері қорытындыланылады, өңделеді.
Қалай ойлайсың, дүкеннен жаңа компьютер сатып алу қажет болса, қандай құрылғыларды мміндетті түрде алу қажет?
(ҚБ) “Екі жұлдыз, бір тілек” әдісі.
Рефлексия (жеке,жұпта,топта, ұжымда)
Оқушыларға«Нысана»кері байланыс парағы таратылады. Оқушылар өздері белгілейді.
|
Оқулықтағы қосымша тапсырмалар.
Тапсырманы орындаған оқушыны мадақтау,толықтыру жасау, тиімді кері байланыс орнату.
«Нысана» кері байланыс парағы
|
Саралау –оқушыларға қалай көбірек қолдау көрсетуді жоспарлайсыз?
Қабілеті жоғары оқушыларға қандай міндет қоюды жоспарлап отырсыз?
|
Бағалау – оқушылардың материалды меңгеру деңгейін қалай тексеруді жоспарлайсыз?
|
Денсаулық және қауіпсіздік техникасының сақталуы
|
Саралау іріктелген тапсырмалар, нақты бір оқушыдан күтілетін нәтижелер, оқушыға дербес қолдау көрсету, оқу материалдары мен ресурстарын оқушылардың жеке қабілеттерін есепке ала отырып іріктеу (Гарднердің жиындық зият теориясы) түрінде болуы мүмкін.
Саралау уақытты ұтымды пайдалануды есепке ала отырып, сабақтың кез келген
кезеңінде қолданыла алады.
|
Бұл бөлімде оқушылардың сабақ барысында үйренгенін бағалау үшін қолданатын әдіс-тәсілдеріңізді жазасыз
|
Денсаулық сақтау технологиял ары. Сергіту сәттері мен белсенді іс- әрекет түрлері.
Осы сабақта қолданылат ын
Қауіпсіздік техникасы
ережелерінің тармақтары.
|
Сабақ бойынша рефлексия
Сабақ мақсаттары /оқу мақсаттары дұрыс қойылған ба? Оқушылардың барлығы ОМ қол жеткізді ме? Жеткізбесе, неліктен?
Сабақта саралау дұрыс жүргізілді ме? Сабақтың уақыттық кезеңдері сақталды ма? Сабақ жоспарынан қандай ауытқулар болды, неліктен?
|
Бұл бөлімді сабақ туралы өз пікіріңізді білдіру үшін пайдаланыңыз. Өз сабағыңыз туралы сол жақ бағанда берілген сұрақтарға жауап беріңіз.
|
|
Жалпы баға
Сабақтың жақсы өткен екі аспектісі (оқыту туралы да, оқу туралы да ойланыңыз)?
1:
2:
Сабақты жақсартуға не ықпал ете алады (оқыту туралы да, оқу туралы да
ойланыңыз)?
1:
2:
Сабақ барысында сынып туралы немесе жекелеген оқушылардың
жетістік/қиындықтары туралы нені білдім, келесі сабақтарда неге көңіл бөлу
қажет?
|


title: Сабақ тақырыбы Компьютерлік жады Сабақ мақсаттары


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi-kompeyuterlik-jadi-saba-masattari.html#_Бағалау_–_оқушылардың_материалды_меңгеру_деңгейін_қалай_тексеруді_жоспарлайсыз


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi-kompeyuterlik-jadi-saba-masattari.html#_Қалай_ойлайсың,_дүкеннен_жаңа_компьютер_сатып_алу_қажет_болса,_қандай_құрылғыларды_мміндетті_түрде_алу_қажет