title: Сарлыбаева Л. М., Аскарова Ш. К - бет 9

text:
бірінші реттік өңдеуімен
айналысатын
салалар. Мысалы, ұн тартатын, жарма, ұнтаққант алу,
крахмал, консервтік, спиртгік, темекі, шай (темекі және шай
жапырағын бірінші ретгік өңцеу), май шығаратын, бірінші
ретгік шарап және т.б.;
— шикізаттың
екінші реттік өңдеуімен
айналысатын
салалар,
Мысалы,
наубайхана,
макарон,
кондитерлік,
рафинадты қант алу, ашытқы, сыра ашьпу, май өңдеу
(маргарин, сабын, олиф, парфюмерлік өнімдер өндірісі), шай
өлшейтін, екінші реттік шарап және т.б.;
Тағамдық шикізатгы классификациялау (топтастыру):
—консистенциясы бойынша:
шырынды шикізат
— қант
қызылшасы, картоп, жеміс — көкөніс шикізатының барлық
турі;
—
сүйың шикізат
— су, өсімдік майы, сірне жэне т.б.;
—
цүргаң шикізат
— астьщ бұршақты;
— қандайда бір химиялық заттың артық болуына бай-
ланысты:
көміртегісі бар шикізат
— астық тұқымдастардың
дәндері, картоп, қызылша, жемістер, жидектер;
22
-
майлы шикізат
- майлы дақылдар тұқымы, зэйтүн
агашының жемісі жэне т.б.;
-
ақуызды шикізат:
ас бұршақ дақылдарының тұқымы
жэне т.б.;
-
эфирмайлы шикізат
:
эфирмайлы дақылдардың
гүқымы, раушан, герань гүлдерінің жэне т.б.жапырақтары..
¥нды, жармаларды алу үшін, бастапқы шикізат болып
астық тұқымдастарының дәндері жэне басқа астық тұқым-
дастарының ұрығы жатады. Химиялық құрамына байла-
нысты тұқымдарды үш топқа бөлуге болады: құрамыңда
крахмапы бар, ақуызды, майлы.
Құрамында крахмалы бар астықтарға, астық тұқымдастьқ*
дәндер жэне қарақүмық тұқымдары жатады 70...80 %, ақуыз
- 10... 16 %, май— 1,5...6 %.
Майлы топқа майлы дақылдар жемісі жэне тұқымдары
жатады. Оларда орташа есеппен 25...50 % май және 20...40 %
ақуыз.
Мақсаттық тағайындауға байланысты астық және
түқымдарды ұн тартатын, жармалы, техникалық жэне
фуражды деп бөледі. Бидайды жэне қарабидайды негізінен
нан пісіретін ұнды алу үшін қолданады, ал қатгы
бидайданмакарон ұнын дайындайды.
Жармапы дақылдарға: қарақұмық, тары, күріш, үрме
бұршақ, жасымық жэне т.б. астығы жэне тұқымдары жатады.
Майлы дақылдар тұқымына: күнбағыс, зыгыр, мақта
тұқымдары кіреді. Олар техникалық дақылдарға жатады.
Арпа, жүгері, сұлу жан - жақты қолданыс тапты.
Жүгеріден
ұн жэне жарма, крахмал, глюкоза және сірне,
жүгерлі деликатестер және майлар алады.
Арпа
уыт, сыра,
спирт және жарманы алу мақсатында шикізат көзі болып
табылады. Сұлу - сырье талқан, жарма жэне үн алудың
шикізаты болып табылады. Осы дақылдардың дәндерін жэне
тұқымдарын құрама жем, микробиологиялық өнеркәсіпте -
23
микроағзаларды - фермент продуценттерді жэне антибиотик-
терді
өсіру
кезінде
кұнарлы
орта
дайындау
үшін
пайдаланады.
Астықтың ең бағалы бөлігі ақуыздар болып табылады.
Барлық астық түрлерінің ақуыздары суда ісінуге қабілетті
жэне байланысқан масса қалыптастыра алады (мысалы,
қамыр илегенде). Бірақта бидай ақуыздары ғана бүл салмаққа
иілгінггік қасиет береді. Бидайлы қамырды жуган кезде, одан
крахмалды жэне клейковина деп аталатын, ісінген иілімді
ақуызды бөліп алуға болады. Клейковина нан жүмсагының,
кондитер өнімдерінің ұсақ тесікті кұрьшымның жасалуьша
қатысады, макарон өнімдерінің беріктігін ескертеді.
Астықты дақылдарда майлар өте аз мөлшерде кездеседі.
Барлық астьщ түрлерінің майлары жоғарғы биологиялық
қүндылыққа ие, бірақ сақгалу
кезінде төзімділікпен
ерекшеленеді. Маңдың көп бөлігі астықтың ұрықгарыңда
кездеседі.
Астықтагы көміртегілер,
крахмалды дэн түрінде
жиналатын, негізінен крахмал, сонымен қатар, жасұнық және
қант түрінде кездеседі. Крахмалды дәндер тек қана
өлшемімен ерекшеленбейді, соңдай - ақ қасиетгерімен
ерекшеленеді:
ылғал
сыйымдьшығы,
клейстеризация
температурасы, қантгану жылдамдығы жэне т.б.
Барлық дақылдардың кұрамына Вь В2, В6, РР, Е жэне
басқа дэрумендер кіреді. В)2 дэрумені тек бидай дәндерінің
құрамында, ал каротин - қара бидай, бидай (әсіресе қатты)
дәндерінде жэне сары жүгеріде кездеседі. С жэне Б
дэрумендері астық дәндерінде болмайды.
Астықга, басқа тірі агзадағы сияқты ферментгер барлық
6 класс бойынша көрсетіледі. Сақтау жэне өңцеу кезінде,
жеке ферменттердің белсенділігін сақгау жиі талап етіледі.
Олар одан әрі шикізатты өңдеуге қатысады.
24
Астықтың пісіп жетілу процессінің маңызы, жасыл
жапырақгарда жэне сабақтарда пайда болатын, суда еритін
төменгі молекулалы затгар (аминқьппқылдар, қантгар және
т.б.) дәнге ауыстырылады.
Пісіп жетілудің алғашқы
сатыларындағы астықга бблатын қант, крахмал жэне
гемицеллюлозаға
айналады.
Бос
аминқьппқылдарьшан
ақуыздар синтезделеді, желімтіктің қалыптасуы жүреді.
Бңдай дәнінің пісіп жетілуі бойынша, желімтіктің мөлшері
де, сапасыда өзгереді. Желімтік қатаяды. Сондай — ақ мавдың
жиналуы жүред, ал ферменттердің белсенділігі біртіндеп
төмендейді.
Толық (техникалық) піскен астықгың технологиялық а
сапасы жэне тұқымы төмен болады. Өсудің ең жоғарғы
ұқсастығымен жэне энергиясымен ерекшеленетін, астықгың
толық физиологиялық жетілуі, біраз уақыттан кейін, оны
сақгау процесі кезінде туады. Бұл кезең жинап алғаннан
кейінгі пісіп жетілу деп аталады. Осы кезде астықга
жинағанға дейін, басталған жетілу процесі жалғасады, соның
нәтижесінде ақуыз, крахмал, майдың синтезі аяқгалады,
ферменттің белсенділігі, дем алу қарқындылығы төмендейді.
Тыныштық күй басталады.. Бір қатар жағдайларда, астықгың
технологиялық көрсеткіштерінің жақсаруы белгілі болды,
мысалы, бвдайда шикі желімтектің мөлшері өсті жэне оның
қасиеті жақсарды.
Астық бірнеше жылдар бойы сақталуы мүмкін.
Сақтаудың негізгі шарты, астықгың белгілі бір ьшғалдылығы
(14 % жоғары емес) болып табылады, мысалы, уақытында
астық массасын желдету, яғни, астық қоймасының ылғалды
және жылы ауасын, сыртқы суық жэне құрғақ ауамен
алмастыру.
¥ и - әр түрлі дэнді дақылдар, қарақұмық жэне бұршақ
тұқымдастарын тарту жолымен алынатын, эр түрлі түйіршік
тэрізді құрамы бар, ұнтақ тэрізді өнім.
25
|


title: Сарлыбаева Л. М., Аскарова Ш. К

text:
Сарлыбаева Л.М., Аскарова Ш.К.,
Ахметова Н.К., Абимульдина С.Т.
ТАМАҚ ӨНДІРІСТЕРІНІҢ
ЖАЛПЫ ТЕХНОЛОГИЯСЫ
Сарлыбаева Л.М., Аскарова Ш.К.,
Ахметова Н.К., Абимульдина С.Т.
ТАМАҚ ӨНДІРІСТЕРШЩ
ЖАЛПЫ ТЕХНОЛОГИЯСЫ
Э В Е Р О
Алматы, 2016
ӘОЖ 664(075.8)
КБЖ 36я73
Т 38
Қазщстан республикасы білім және гылым министрлігі Алматы
технологиялықуниверситетінің қарамагындагы республикалық оқу
әдістемелік бірлестігі ұсынды
гаКҒРСАРАПШЫЛАР:
Б.А. Рскелдиев - техника ғылымдарының докторы, профессор,
АТУ
Т.ч.
Тулттабаева - техника
ғылымдарының докторы,
профессор, КазНИИППП
Т 38
Тамақ өндірістерінің жалпы технологиясы: технология маман-
дықгарының студентгеріне арналған оқу құралы құраст.
Л.М.Сарлыбаева, Ш.К.Аскарова, Н.К.Ахметова жэне т.б. -
Алматы: «Эверо» баспасы, 2016. - 216 б.
І8ВИ 978-601-310-809-4
Оқу
құралында
технологиялық
жэне
биотехнологиялық
процестердің ғылыми негізін ескере отырып, белгілі бір азық-түлік
затгардағы ағзалардың өмірлік функцияларының рөлі көрсетілген.
Өндірістік шығындарды азайту жолдарын, қайталама материалдардың
ресурстарын ұтымды пайдалану жэне шикізатгы кешенді қайта өндеу
процестеріне ерекше назар аударылған.
Оқу
құралы
жоғары
оқу
орындарының
биотехнология
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sarlibaeva-l-m-askarova-sh-k.html#Л.М.Сарлыбаева,_Ш.К.Аскарова,_Н.К.Ахметова_жэне_т.б._-_Алматы:_«Эверо»_баспасы,_2016._-_216_б._І8ВИ_978-601-310-809-4_Оқу_құралында

title: Сарлыбаева Л. М., Аскарова Ш. К


url: http://emirsaba.org/sarlibaeva-l-m-askarova-sh-k.html#Сарлыбаева_Л.М.,_Аскарова_Ш.К.,_Ахметова_Н.К.,_Абимульдина_С.Т._ТАМАҚ_ӨНДІРІСТЕРШЩ_ЖАЛПЫ_ТЕХНОЛОГИЯСЫ_Э_В_Е_Р_О_Алматы,_2016

title: Сарлыбаева Л. М., Аскарова Ш. К


title: Балл қою кестесі - Сұңқар орта мектебі Розиева Феруза З. Батталханов атындағы ом амарова Адилям

text:
|
|
бет | 2/2 | Дата | 09.06.2023 | өлшемі | 0,72 Mb. | | #100311 |
| Байланысты: 9 кл Емтихан нұсқасы (2)Балл қою кестесі
Тапсырма
|
жауап
|
Балл
|
Қосымша мәлімет
|
1
|
А
|
1
|
|
2
|
А
|
1
|
|
3
|
В
|
1
|
|
4
|
С
|
1
|
|
5
|
Д
|
1
|
|
6
|
В
|
1
|
|
7
|
Е
|
1
|
|
8
|
А
|
1
|
|
9
|
В
|
1
|
|
10
|
В
|
1
|
|
11
|
|
1
|
|
|
1
|
|
|
|
|
12
|
3,3,6,6,6,6,8,8,8,10
|
1
|
|
|
3
|
6
|
8
|
10
|
Абсолютті жиілік
|
2
|
4
|
3
|
1
|
|
3
|
6
|
8
|
10
|
Салыстырмалы жиілік
|
0,2
|
0,4
|
0,3
|
0,1
|
Ең көп таралған қалыптастырушы бағалау саны
|
1
1
1
1
|
|
13
|
|
1
|
Негізігі тригонометриялық формулаларды пайдаланады
|
|
1
|
Теңдікті қысқартады
|
|
1
|
Тригономнтрия қасиеттерін пайдаланады
|
|
1
|
Дұрыс жауабын жазады
|
14 (a)
|
|
1
|
|
|
1
1
|
|
[-1;8]
|
1
|
|
15
|
|
1
|
Геометриялық прогрессияның n-ші мүшесінің формуласын қолданады
|
|
1
|
Геометриялық прогрессияның бірінші мүшесін табады
|
|
1
|
Геометриялық прогрессияның алғашқы n-ші мүшесінің формуласын пайдаланады
|
|
1
|
Жауабын дұрыс жазады
|
16
|
|
1
|
Келтіру формулаларын қолданады
|
|
|
1
|
Функцияның қасиеттері
(жұп/ тақтылығы)
|
|
1
|
Бөлшекті қысқартады
|
|
1
|
1
|
Жауабын дұрыс жазады
|
17
|
.
.
.
.
|
1
|
|
|
1
|
а) Нысанаға екі оқтың дәл тию ықтималдығы;
|
|
|
1
|
b) Нысанаға екі оқтың да тимеу ықтималдығы
|
|
1
|
с) Нысанаға ең болмағанда бір оқтың тию ықтималдығы
|
|
|
1
|
d) Насанаға ең болмағанда бір оқтың тимеу ықтималдығы
|
|
|
|
18
|
12 км/сағ
|
1
1
1
1
1
1
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Задание
|
Ответ
|
Балл
|
Дополнительная информация
|
19
|
|
1
|
|
|
1
|
|
|
|
|
|
1
|
|
|
1
|
|
|
1
|
|
20
|
|
1
|
|
|
1
|
|
|
1
|
|
|
1
|
|
|
|
|
Барлығы
|
50
|
|
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Сұңқар орта мектебі Розиева Феруза З. Батталханов атындағы ом амарова Адилям

text:
9 нұсқа
Сұңқар орта мектебі Розиева Феруза
З.Батталханов атындағы ОМ Амарова Адилям
А бөлімі
1. Өрнектің мәнін табыңыз:
А) 7
B) 12
C) 2
D) 8
E) 9 [1]
2. Бөлшекті қысқартыңыз :
А) p-10
В) 10-p
С) p+10
D) p+100
E) p-25
3 Көбейткіштерге жіктеңіз:
A)
B)
C) [1]
4. Бөлшектің бөлімін иррационалдықтан құтылдырыңыз:
А)
B) 5
С)
D)
E) [1]
5.Квадрат теңдеуді шешіңдер:
А) -4;-1
B) -4;1
С) түбірі жоқ
D) 1;4
E) 4;-1 [1]
6. Есептеңдер:
A) 40
B) 15
C) 30
D) 20
E) 10 [1]
7. Берілген функцияға паралель болатын функцияны көрстіңіз: .
A)
B)
C)
D)
E) [1]
8. Арифметикалық прогрессияның , . Прогрессияның 13-ші мүшесін табыңыз
A) 77
B) 55
C) 70
D) 66
E) 60 [1]
9. Өрнектерді ықшамдаңдар:
A) 0;
B) 2,5;
C) 3;
D) 4;
E) -2,5 [1]
10. Теңдеулер жүйесін шешіңдер:
А) (2; 4); (4; 2) В) (4; -2); (2; -4) С) (8; 2); (-8; -2) D) (6; 0); (-6; 0) Е) (10; 4); (4; 10)
[1]
В бөлімі
Часть В
11. Шахмат турнирына 14 шахматшы қатысты,олардың әрқайсысы бір- бірімен бір партиядан ойнады. Барлығы неше партия ойнады?
[2]
12.Қалыптастырушы бағалау кезінде төмендегілей нәтиже көрсетті:
3,6,6,8,10,8,8,3,6,6.
А) Берілген сандардан вариациялық қатар құрыңыз
Б) Жиілік кестесін құрыңыз (абсолютты және салыстырмалы қателікке)
В) Абсолютті қателік полигоны
Г) Ең жиі кездескен қалыптастырушы бағалауды көрсетіңіз [4]
13. Өрнекті ықшамдаңыз:
[4]
14. Теңсіздікті шешіңіз:
[5]
15.Геометриялық прогрессияның , . Геометриялық прогрессияның алғашқы сегіз мүшесінің қосындысын табыңыз
[5]
16. Өрнекті ықшамдаңыз:
17. Екі мерген атыс алаңында атыс жүргізуде. Бірінші мергеннің нысанаға тигізу ықтималдығы, 0,7, екіншісі 0,8. Егер екеуі де:
а) Нысанаға екі оқтың дәл тию ықтималдығы;
b) Нысанаға екі оқтың да тимеу ықтималдығы;
с) Нысанаға ең болмағанда бір оқтың тию ықтималдығы;
d) Насанаға ең болмағанда бір оқтың тимеу ықтималдығы
[5]
18.Арақашықытығы 36 км тең болатын ауылдан станцияға велосипедші жолға шықты
Станциядан ауылға қайтарда жылдамдығын 3 км/сағ азайтып,1 сағат уақыт артық жұмсады
Велосипедшінің алғашқы жылдамдығын табыңыз
[6]
19.Арифметикалық прогрессияның екініші және бесінші мүшелерінің қосындысы 26,үшінші және алтыншы мүшелерінің қосындысы 34 ке тең. Алғашқы сегіз мүшесінің қосындысын тап.
[5]
20.Өрнекті ықшамда:
[4]
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Sars-cov-2 (covid-19) індетінің птр әдісімен зерттеу нәтижесі Результат исследований вируса sars-cov-2 (covid-19) методом пцр

text:
ЖШС «Нұрлаб-2030»
ТОО «Нұрлаб-2030»
«Nurlab-2030» LLP
Медицинская документация. Форма №098/у
Приказ и.о. Министра здравоохранения
Республики Казахстан от 30 октября 2020 года
№ КР ДСМ-175/2020
Medical records. Form No.098/u Approved by
order of the acting Minister of Health Republic of
Kazakhstan dated 30 october 2020 № 175
Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау
министрінің м.а. 2020 жылғы "30" қазандағы
ҚР ДСМ-175/2020 бұйрығымен бекітілген
№098/е нысанды медициналық құжаттама
SARS-COV-2 (COVID-19) індетінің ПТР әдісімен зерттеу нәтижесі
Результат исследований вируса SARS-COV-2 (COVID-19) методом ПЦР
THE RESULT OF THE SARS-COV-2 (COVID-19) VIRUS TEST BY PCR
Қазақстан Республикасы
Денсаулық сақтау министрлігі
Министерство здравоохранения
Республики Казахстан
Ministry of Healthcare of the
Republic of Kazakhstan
Туған күні (Дата рождения/DATE OF BIRTH):
Диагноз/Diagnosis:
19.12.1994
Биоматериалды алу мерзімі (Дата и время взятия биоматериала):
DATE AND TIME OF TAKING BIOMATERIAL:
06.09.2021 12:15
ЖСН (ИИН/IIN): 941219400273
Компоненттер, элементтер
Компоненты, элементы
COMPONENTS
Нәтижелер
Результаты
RESULTS
Қалыпты мөлшер
Нормативные величина
GUIDELINE VALUE
Жолдаманы тіркеу мерзімі (Дата и время регистрации заявки):
DATE AND TIME OF APPLICATION REGISTRATION:
06.09.2021 12:40
Паспорт№ (PASSPORT №):
Зерттеудегі материал | Исследуемый материал | Biomaterial
носоглоточная слизь | nasopharyngeal mucus
Covid19 - сыз саяхаттаймын
Путешествую без Covid-19
QR Нәтиже / QR Результат
Орындаушы (Исполнитель/EXECUTOR):
Ибраимова Айман Бірліковна
06.09.2021 20:55
Нәтижені қалыптастыру мерзімі (Дата и время готовности результата):
DATE AND TIME WHEN THE RESULT WAS READY:
Талдаудың орындалуы жайлы ақпарат / Информация об исполнении исследования
RESEARCH CONCLUSION
Нәтиженің сенімділігі QR код арқылы расталады.
Достоверность полученного результата подтверждается
QR-кодом.
THE RELIABILITY OF THE RESULT OBTAINED IS CONFIRMED BY
A QR CODE.
Бұл талдау нуклеинді қышқыл молекулаларының
амплификациясы әдісімен жүргізіледі (NAAT)
Анализ проводится методом амплификации молекул
нуклеиновой кислоты (NAAT)
THIS TEST IS CARRIED OUT BY THE NAAT METHOD.(NUCLELC
ACID AMPLIFICATION TEST)
ҚР, Алматы қ., Братская көш., 84Б, /РК, г.Алматы, ул. Братская, 84Б/RK, Almaty, st. Bratskaya, 84B
Беспакова Мукатая көш., 60Б, /РК, г.Алматы, ул. Беспакова Мукатая, 60Б/RK, Almaty, st. Bespakova Mukataya, 60B
Гос. лицензия №18016405 от 28.08.2018 г. №KZ22VMY00001914
© ЛИС "SmartLAB". Авторское право №0423 от 10 марта 2016 года. www.lis.kz.


title: Sars-cov-2 (covid-19) індетінің птр әдісімен зерттеу нәтижесі Результат исследований вируса sars-cov-2 (covid-19) методом пцр АЙСАЕВА


title: Сарсебаева С. А. директордың тәжірибе ісі жөніндегі орынбасары

text:
Оқу-әдістемелік құрал «Мейірбике ісі», «Емдеу ісі», «Акушер ісі» мамандықтары бойынша «Балалар аурулары » пәнінен студенттердің тәжірибелік дағдыларын қалыптастыруға арналған. Оқушылардың өзіндік жұмыстарын қарқындату және тиімді болуы мақсатында стандарттарды клиникаға дейінгі тәжірибе сабақтарында, сонымен қатар емдік-алдын алу мекемелер жағдайында қолдануға кеңес беріледі.
Педиатриядағы дағдылар алгоритмдер жиынтығы ҚР денсаулық сақтау Министірінің 2016 жылғы 29 шілде № 661 бұйрығымен бекітілген типтік оқу бағдарламасының негізінде, ҚР-ң мемлекеттік техникалық және кәсіптік білім беру стандартына сәйкес құрастырылған.


title:
ҚОРЫТЫНДЫ:

Дәрігер:/фелдшер

text:
СҰРАҢЫЗ)
Емізу кезінде қиындықтар байқала ма
|
ҚАРАҢЫЗ, ТЫҢДАҢЫЗ, СЕЗІНІҢІЗ
Тыныс алысын минутына санаңыз _________________________
Егер баланың тыныс алысы жиі болса, санауды қайталаңыз ___________
Кеуде қуысының ішке енуінің айқындығын іздеңіз
Аксилярлық температураны өлшеңіз немесе ыстық немесе суық екенін байқау үшін сипап көріңіз
Сәбидің қимылдауын қараңыз
Ол стимуляция кезінде ғана қимылдай ма?
Ол стимуляция кезінде де қимылсыз қала ма ?
Кіндігін қараңыз. Қызарған, іріңдеген бе?
Терідегі іріңді іздеңіз
|
|


title: БОЛУЫ МҮМКІН САРЫ АУРУДЫ іздеңіз : ИӘ

text:
|
БОЛУЫ МҮМКІН САРЫ АУРУДЫ іздеңіз : ИӘ
|
бет | 11/88 | Дата | 27.11.2023 | өлшемі | 6,53 Mb. | | #128896 | түрі | Сабақ |
| Байланысты: Алгоритм педиатрия казакша жана 2020 — копияБОЛУЫ МҮМКІН САРЫ АУРУДЫ іздеңіз : ИӘ _____ЖОҚ _____
|
|
Сары ауру бар ма, қашан пайда болды
|
ҚАРАҢЫЗ ДА СЕЗІНІҢІЗ:
Сары ауруды іздеңіз (тері мен қабықтың сарғыш түсін) Алақаны мен табанында сарғыштық бар ма?
|
|
Сұраңыз СӘБИДЕ ДИАРЕЯ БАР МА ?
|
ИӘ .______ ЖОҚ _______
|
|
Егер ИӘ болса, СҰРАҢЫЗ :
Қашаннан ?___күн
Нәжісінде қан бар ма?
|
ҚАРАҢЫЗ ДА СЕЗІНІҢІЗ :
Баланың жалпы жағдайын қараңыз:
Ол стимуляция кезінде ғана қимылдай ма?
Стимуляция кезінде қимылсыз қала ма?
Мазасыз немесе ауырғаннан мазасыз ба?
Көздің шүңіреюі?
Тері қыртысының әсерін тексеріңіз .
Тыртықтың жайылуы .
Өте жай (2 секундтан көп)?
Ақырын (2 секундқа дейін )?
|
|
Егер сәбиді стационарға дереу жатқызу көрсеткіштері болмаса
|
|
Тексеріңіз: САЛМАҒЫ АЗ НЕМЕСЕ ЕМІЗУДЕ МӘСЕЛЕ БАР :
|
|
СҰРАҢЫЗ:
Бала емшек емеді? Иә )__ Жоқ__
Егер Иә, 24 сағатта қанша рет?___
Сәби басқа сұйық пен тағам ішеді ме?
Иә ____________________Жоқ ___
Егер ИӘ, жиілігі?____
Сіз сәбиді тамақтандыру кезінде нені пайдаланасыз ?
|
Жасына сай салмағын анықтаңыз :
Төмен ____ Төмен емес ____
Аузынан жара немесе ақ дақтар іздеңіз (аузы уылу) ____________
|
|
|
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: ЕМІЗУДІ БАҒАЛАҢЫЗ - Сарсебаева С. А. директордың тәжірибе ісі жөніндегі орынбасары

text:
Егер баланы соңғы сағаттарда емізбесе, анасынан емізуін сұраңыз. Емізуді 4 минуттай байқаңыз (егер анасы соңғы сағаттарда емізген болса, анасынан күте тұруын және сәби қашан емгісі келетінін сұраңыз).
Сәби емшекті алуға қабілетті ме?
Дұрыс ауыздандыру белгілерін іздеңіз:
Иегі емшекке тие ме? Иә __Жоқ __
Сәбидің аузы кең ашылған Иә __Жоқ __
Төменгі ерні сыртқа қарай қайырылған Иә __Жоқ __
Емшек ойығы ауыз астынан емес, үстінен көрінеді Иә __Жоқ __
Нашар салынды Дұрыс салынды
Сәбидің емшек сорысы тиімді ме (яғни, ақырын терең тоқтап-тоқтап сора ма?
Тиімсіз сорады
Тиімді сорады
Егер сәбидің емуінде кедергі болса, бітіп қалған мұрынын тазалаңыз.
СӘБИДІҢ ЕГУ СТАТУСЫН ТЕКСЕРІҢІЗ: Бүгін жасау керек егудің астын сызыңыз:
В 1- 0 типті гепатит __________ БЦЖ__________ В2 типті гепатит _____________ АКДС 1_______ HIB 1______ ОПВ 1
Келесі егуге келу
_____________
Келу күні _______
БАСҚА ПРОБЛЕМАЛАРІН БАҒАЛАҢЫЗ:
ЕМДЕУ: Тамақтану жөніндегі ұсыныстар: Келесі келуге ___________ Қашан тез арада келу керек екенін түсіндіріңіз____ ХАК бойынша диагноз ____________________________________
БАЫЖ бойынша шешімдер:
тез арада жатқызу,
жолдама алдындағы емделу
_____________________________________________________
Тағайындалған дәрілермен үйде емдеу


title: АУРУ СЕБЕБІ БОЙЫНША БЫЛАЙҒЫ БАҚЫЛАУ

text:
2 айдан 5 жасқа дейінгі науқас баланың жазу нысаны
Қаралу күні20__ ___\____\_Жасы________ Салмағы______ Дене қызуы _____
Келуі: бірінші _ қайтадан __Шағымы:
Жалпы қауіпті белгілері: Иә ____ Жоқ ____
Жалпы қауіпті белгілерін тексеріңіз: 1. Бала еме ала ма, сусын іше ала ма? 2. Тамақ, сұйықтық ішкеннен кейін құсады ма? 3. Құрысу болды ма? 4. Ұйқылы ма әлде ессіз бе?
Баланың дем алуы қиын ба және жөтеле ме? Иә ___ Жоқ ___
Ұзақтығы?______Минутына дем алу саны____Дем алу жиілігі
Кеуде қуысы бөлімдерінің ішке енуі
Стридор Астмоидті дем алу; егер астмоидты дем алу болса, бұл қайталама ма, 3 цикл сальбутамол беріңіз де, әрбір циклдан кейін бақылаңыз
Балада диарея бар ма? Иә ___Жоқ ____
Ұзақтығы ____Нәжісте қан бар ма _____
Жалпы жағдайы: летаргиялы (ұйқылы) ессіз, мазасыз, ауырғандықтың мазасыздығы
Көзі шүңірейген шөлдеп ішеді (ыстықтап) Іше алмайды, нашар ішеді
Тері қыртысы жай жайылады: өте жай (>2 сек), жай (<2 сек).
Баланың денесінің қызуы бар ма? ( анамнезде/сипаған кезде ыстық/37,5, одан жоғары Иә ___Жоқ ___
Ұзақтығы?_____Егер 5 күннен асса Күнде____ соңғы 3 айда қызылшамен ауырды ма ___
Шүйделік бұлшық еттің сіресуі
Қызылша белгілері жайылған бөртпе+жөтел, мұрынның бітелуі, көздің қызаруы (Егер соңғы 3 айда қызылшамен ауырған болса, қызылша болса: ауыз қуысында жара бар ма , олар терең немесе кеңейген бе). Көзінен ірің аға ма?


title: Баланың құлағы ауыра ма? Иә ___Жоқ

text:
Баланың құлағы ауыра ма? Иә ___Жоқ ___
Құлағынан ірің аға ма? Оның ұзақтығы 14 күннен асты
Құлағының арты ісіп ауыра ма?
|
|
Баланың тамағы ауыра ма? Тамағын қараңыз. Өзгерістер бар ма Иә ___Жоқ ___
Тамағында ақшыл өңез бар ма?
Жақ асты лимфатүйіндері үлкейген бе?
|
|
Барлық баланың тәбеті бұзылған ба және анемиясы бар ма тексеріңіз
Кесте бойынша салмағы: төмен ___ төмен емес. Аурудан азған белгілері бар ма
Алақаны бозарыңқы ма: анық немесе қалыпты
Екі табаны да іскен бе ____
|
|
Тамақтануын бағалаңыз. Егер стационарға жіберілмесе:
Емізесіз бе? Иә ___жоқ ___Егер емізсе, тәулігіне неше рет ____Түнде емізесіз бе Иә ____Жоқ ___ Басқа да тамақ немесе сұйықтық іше ме? Иә ___ Жоқ ___ Егер қабылдаса, қандай тамақ және сұйықтық қабылдайды? ______________________________________________________________________
______________________________________________________________________
Күніне неше рет _______Тамақтандырған кезде нені қолданады _______________
Бір порция көлемі __________ Белсенді тамақтандыру Иә _____ Жоқ_____ Ауырған кезде тамақтандыру өзгерді ме? Иә ____Жоқ ____ Егер өзгерсе, қалай? ________________________________________
|
Тамақтану мәселесі
|
Басқа проблемаларді тексеріңіз: Тері сырты: сарғыштық; Бөртпе: геморрагиялық, везикулезді, папулезді, басқа _________________________ Орналасуы________________________ __ _________________________ қышитын , қышымайтын;
Ауыз қуысының шырышты қабығы: энантема, афталар, уылу, басқалар _____________________
Қайда_____________________Көздің сілемейлі қабығы: қызарған, ірің бөлінген.
Көздің ағы: сарғыш, қанталаған.
Мұрынмен дем алуы: (қиындаған, аққан) _____________________
Аускультативті: бронхиалды, әлсіреген, жасалмаған
Сырылдар: құрғақ, ылғалды, басқа:________ Жүрек үні: бәсеңдетілген, шу _______________ ЖЖЖ ___________
Мойын тамырының соғуы
Іші: бір түзіліс, ауырады, шұрылдау, сигманың ауруы, іш перделік симптомдар) басқалар ________________________________
Бауыр өлшемі: ____________Көк бауыры: өлшемі _______см.
Неврологиялық статус: еңбегі үлкен болып томпаюы, соғады, өлшемі ________см.
Бассүйек пен ми жүйкелерінің өзгеруі __________________________________
Парездер, параличтер _______________________________________________
Перифериялық лимфатүйіндер үлкейген (қандай топтар, өлшемдері)
_____________________________________________________________________
Дизурия:______________________________________________________ _______
Басқалар_____________________________________________________________
|
|
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
ЕМДЕУ:
Тамақтану жөніндегі ұсыныстар

text:
ЕМДЕУ:
Тамақтану жөніндегі ұсыныстар:
Келесі келуге ___________
Қашан тез арада келу керек екенін түсіндіріңіз____
ХАК бойынша диагноз ____________________________________
БАЫЖ бойынша шешімдер:
тез арада жатқызу,
жолдама алдындағы емделу
_____________________________________________________
Тағайындалған дәрілермен үйде емдеу
(атауы, мөлшері, қысқалығы, ұзықтығы)
№_________________________________________шипашақ
№_________________________________________шипашақ
№_________________________________________шипашақ
№_________________________________________шипашақ
3. Үйде тағайындалмаған дәрілермен емдеу, күту
АУРУ СЕБЕБІ БОЙЫНША БЫЛАЙҒЫ БАҚЫЛАУ
Әр жастағы балаларға антропометрия жүргізу
Дене салмағын өлшеу (2 жасқа дейін)
(электронды таразымен)
Мақсаты: Баланың салмақ мөлшерінің сәйкестігін бағалау;
Баланың тамақтануының сайма сайлығын бағалау.
Көрсеткіші: 2 жасқа дейінгі баланың баланың физикалық дамуын бағалау;
Кері көрсеткіші: Баланың халының аса ауыр жағдайы.
Керекті құралдар:
Электронды таразы;
Резеңке қолғап;
Дез.ерітіндісі бар ыдыс, сүрткіш;
Қағаз,қалам;
Іс - әрекет алгоритмі:
Анасына (туыстарына) шараның мақсаты мен өткізу ретін түсіндіру.
Таразыны тегіс тұрақты жерге орналастыру.
Керекті құралдарды дайындау.
Таразының дұрыс тұрғандығын тексеру.
Қолды гигиеналық әдіспен өңдеу, құрғату, керек жағдайда резеңке қолғап кию.
Табақшаны дез.ерітіндімен сүрткіш арқылы залалсыздандыру.
Таразыға бірнеше қабат бүктелген жөргекті төсеу.
Таразыны нөлдік көрсеткішке орналастыру.
Баланы таразыға жатқызу.
Салмақ көрсеткіштерін нақтылау және баланы таразыдан алу.
Бала салмағының көрсеткіштерін жазу.
Таразыдан жөргекті алып тастау.
Таразының табақшасын дез.ерітіндісімен сүрткіш арқылы залалсыздандыру.
Қолғапты шешіп қорапқа салу, қолды жуу және құрғату.
Достарыңызбен бөлісу: |


Ескерту: баланы ашқарынға, бір мезгілде, үлкен дәретке отырғаннан кейін өлшеу керек.
Нәтижені бағалау: Дене салмағын есептеу формуласы: І - жарты жылдығында: m + 800 x n
M – туылғандағы салмағы, n - айы
ІІ – жарты жылдығында:
(800 х 6) + 400(n – 6) n – айы.
6 айлық бала салмақ – 4,800 қосады.
Немесе :
1 айында – 600 гр. қосады.
2 айында - 800 гр
3 айында – 750 гр
4 айында – 700 гр
5 айында – 650 гр т.с.с.
Дене салмағын өлшеу (2 жасқа дейін)
(табақшалы таразымен) Мақсаты: Баланың салмақ мөлшерінің сәйкестігін бағалау;
Баланың тамақтануының сайма сайлығын бағалау.
Көрсеткіші: 2 жасқа дейінгі баланың баланың физикалық дамуын бағалау;
Кері көрсеткіші:Баланың халының аса ауыр жағдайы.
Керекті құралдар:
Табақшалы таразы;
Резеңке қолғап;
Дез.ерітіндісі бар ыдыс, сүрткіш;
Қағаз,қалам;
Іс - әрекет алгоритмі: Анасына (туыстарына) шараның мақсаты мен өткізу ретін түсіндіру.
Таразыны тегіс тұрақты жерге орналастыру.
Керекті құралдарды дайындау.
Таразының күршегінің жабық тұрғандығын тексеру.
Қолды гигиеналық әдіспен өңдеу, құрғату, керек жағдайда резеңке қолғап кию.
Табақшаны дез.ерітіндімен сүрткіш арқылы залалсыздандыру.
Таразыға бірнеше қабат бүктелген жөргекті төсеу.
Таразыны нөлдік көрсеткішке орналастыру.
Күршекті ашып таразыны салмаққа қарсылықпен теңестіру.
Күршекті жауып баланың басын таразының кең жағына қаратып жатқызу.
Күршекті ашып таразының төменгі бөлігіне орналасқан бөлігіне орналасқан килограммдық тасты штанганың төмен түсуіне дейін жылжыту, одан кейін тасты солға қарай бір бөлікке ауыстыру.
Тепе-теңдік орналасқанға шейін үстіңгі штангада орналасқан граммды анықтайтын тасты жайлап жылжытады.
Күршекті жауып баланы таразыдан алу.
Салмақ көрсеткіштерін жазу (тастың сол жағындағы цифрлар алынады).
Таразыдан жөргекті алып тастау.
Таразының табақшасын дез.ерітіндісімен сүрткіш арқылы залалсыздандыру.
Қолғапты шешіп қорапқа салу, қолды жуу және құрғату.
І - жарты жылдығында: m + 800 x n
M – туылғандағы салмағы, n - айы
ІІ – жарты жылдығында:
(800 х 6) + 400(n – 6) n – айы.
6 айлық бала салмақ – 4,800 қосады. Немесе :
1 айында – 600 гр. қосады.
2 айында - 800 гр
3 айында – 750 гр
4 айында – 700 гр
5 айында – 650 гр т.с.с.


Бой ұзындығын өлшеу (1 жасқа дейінгі балада)
бет 17/88 Дата 27.11.2023 өлшемі 6,53 Mb. #128896 түрі Сабақ
Байланысты:
Алгоритм педиатрия казакша жана 2020 — копия Бой ұзынды ғын өлшеу (1 жасқа дейінгі балада)
Мақсаты: Баланың бой мөлшерінің сәйкестігін бағалау ;
Көрсеткіші: 1 жасқа дейінгі баланың баланың физикалық дамуын бағалау ;
Кері көрсеткіші: Баланың халының аса ауыр жағдайы.
Керекті құралдар:
Горизонтальды бой өлшегіш ;
Жөргек;
Резеңке қолғап;
Дез.ерітіндісі бар ыдыс , сүрткіш;
Қағаз,қалам;
Іс-әрекет алгоритмі:
Анасына (туыстарына) шараның мақсаты мен өткізу ретін түсіндіру.
Горизонтальды бой өлшегішті тегіс тұрақты жерге шкаласын өзіңе қаратып орналастыру.
Керекті құралдарды дайындау.
Қолды гигиеналық әдіспен өңдеу , құрғату, керек жағдайда резеңке қолғап кию.
Бой өлшегішті дез.ерітіндімен сүрткіш арқылы залалсыздандыру.
Өлшегіштің үстіне жөргек төсеп баланың басын жылжымайтын жақтауға қаратып жатқызу.
Баланың тізесін басып , аяғын түзеп жатқызу.
Бой өлшегіштің жылжымалы жақтауын баланың өкшесіне тіреп жатқызу.
Бой өлшегіштің шкаласы бойынша баланың дене ұзындығын анықтау.
Баланы бой өлшегіштен алып көрсеткіштерін жазу және қорытындысын анасына хабарлау.
өлшегіштен жөргекті алып тастап дез.ерітіндісімен сүрткіш арқылы залалсыздандыру.
Қолғапты шешіп қорапқа салу , қолды жуу және құрғату.
Ескерту: баланың бойын таңертеңгі уақытта өлшеген жөн , бөлме температурасы 22-240 С.
Нәтижесін бағалау: ЖТБ бойы – 46-56 см.
Орташа ұлдардың бойы – 50,7 см, қыздардікі – 50,2 см.
І кварталда ай сайын 3 см өседі = 9 см
ІІ кварталда ай сайын 2,5 см өседі = 7,5 см
ІІІ кварталда ай сайын 1,5 -2 см = 4,5 – 8 см
IV кварталда ай сайын 1,0 см = 3 см
Орта есеппен алғашқы жылда 25 см қосады , яғни 1 жасында 75 см болады. Немесе 6 айында 66 см.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Қарым-қатынас жасаңыз - Сарсебаева С. А. директордың тәжірибе ісі жөніндегі орынбасары

text:
Қарым-қатынас жасаңыз: Дүниеге келе салысымен баланың көзіне қараңыз, оған күлімсіреп қараңыз. Қарым-қатынас жасауға ең ыңғайлы уақыт баланы емізіп отырғаныңызда
Бала өскен сайын онымен көбірек сөйлесіңіз, әңгімелесуді әр түрлі дыбыстар және қимылдармен сүйемелдеңіз.
6 айдан 12 айға дейін Бала қанша рет сұраса, сонша рет емізіңіз, 24 сағаттың ішінде кемінде 6 рет. Емізгенге дейін
қосымша тамақ беруді бастаңыз.
Мынадай қосымша тамақ беріңіз:
-қою күріш, ұнтақ не қарақұмық ботқасы, қамыр тағамы, не картоп езбесі;
-қайнатылған, тартылған, туралған майсыз ет,
әсіресе бауыр, балық, жұмыртқа және бұршақ тұқымдастар(қабықсыз езіп пісірілген); -әр түрлі көкөністер, көк шөптер, жеміс-жидектер және жақсылап тазартылған, ұнталған жаңғақтар;
Бір қасық сары май не өсімдік майы қосылған, қою сулы емес тамақ беріңіз. Әрбір
тамақтандырғанда балаға
150мл (6-7ай),
180мл(8-10ай),225мл(11-12ай) көлемінде тамақ беріңіз.
Емшек еметін балаға күніне 3 рет қосымша тамақ беріңіз.
Емшек ембейтін балаға күніне 5 рет қосымша тамақ беріңіз.
Баланың шайнауына ыңғайлы тағамның кішкентай бір үзімін қолына ұстатыңыз.
Балаға өздігінен тамақ жеуге мүмкіндік беріңіз, бірақ оған көмектесіңіз.
Ойнаңыз: Балаға қолына ұстап, салдырлатып, лақтыра алатындай, үйдің таза әрі қауіпсіз заттарын
беріңіз.
Қарым-қатынас жасаңыз: Балаңыздың үн дыбыстары мен қызығушылықтарын ілтипатқа
алып, жауап беріңіз. Балаға заттар мен адамдардың аттарын айтыңыз.
12 айдан 2 жасқа
Баланы емізуді жалғастырыңыз:
Балаға отбасылық тамақ тамақты беріңіз, оның ішінде мына тағамдар болуы керек:
-ұсақтап туралған ет(майсыз), бауыр,балық, пісірілген жұмыртқа және бұршақ тұқымдастар;
-әр түрлі көкөністер , көк шөптер, жеміс-жидектер және жаңғақтар;
-сүт және сүт тағамдары(сүзбе,ірімшік,айран)
Әрбір негізгі тамақтандырғанда балаға 300 мл-ден кем емес(1,5 стақан) көлемінде тамақ беріңіз;
Балаға күніне 5 рет тамақ беріңіз
-отбасылық тамақтан 3 негізгі тағам
-2 қосымша тағам: жемістер, май жағылған нан, айран, ет салған бәліш, қаймақ қосқан сүзбе.
Баланың тамақтануына белсенді түрде көмектесуді жалғастырыңыз;


|
Нәрестені қасықпен тамақтандыру алгоритмі
|
бет | 2/88 | Дата | 27.11.2023 | өлшемі | 6,53 Mb. | | #128896 | түрі | Сабақ |
| Байланысты: Алгоритм педиатрия казакша жана 2020 — копияНәрестені қасықпен тамақтандыру алгоритмі Баланы зонд арқылы тамақтандыру алгоритмі
Балаға бақылаулы салмақ өлшеуді жүргізу алгоритмі
Мұрын, ауыз қуысынан шырышты сору алгоритмі
Нәрестенің алғашқы тазалығы
«жылу тізбегінің» бөліктері (№741 бұйрық)
Жаңа туған баланың таңертеңгілік туалеті
Тырнақтың күтімі
Бастың шашты аймағының күтімі
Гигиеналық ванна өткізу алгоритмі
Кіндік жарасының күтімі
Омфалиттер кезінде кіндік жарасының күтімі
Газ шығаратын түтікше енгізу
Нәрестені 3 жылытқышпен жылыту әдісі
Кювездің күтімі
Тазалау клизмасын жүргізу
Балалардың қан қысымын өлшеу
Пульсті санау және жасқа байланысты көрсеткіштері
Тыныс алу жиілігін санау
Термометрия жүргізу
Ауыз қуысын тексеру
Ауыздың ойылуында және уылуында ауыз қуысын өңдеу
Тері асты май қабатының қалындығын анықтау Тері тургорын анықтау Терінің созылғыштығын анықтау
Апгар шкаласы
Оттегіні беру
Қыша ваннасын жүргізу
Қыша қағазын қою
Асқазан жуу
Инсулинді енгізу ережесі:
Сілекей бездеріне жылытқыш компресс қою
Өкпе-жүрек реанимациясы. Жедел жәрдем көрсету.
1 жасқа дейінгі балаға жасанды тыныс алдыру («ауыздан ауызға»)
1 жастан кейінгі балаға жасанды тыныс алдыру («ауыздан ауызға»)
Әр жастағы балаларға жүректің сыртқы массажын жүргізу
Гипертермияда көрсетілетін жедел – жәрдем
Судың көмегімен физикалық салқындату
Тырысудағы жедел жәрдем
Стенозды ларинготрахеиттегі жедел жәрдем
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Нәрестені қасықпен тамақтандыру алгоритмі


|
Ларингоспазмде көрсетілетін жедел жәрдем
|
бет | 3/88 | Дата | 27.11.2023 | өлшемі | 6,53 Mb. | | #128896 | түрі | Сабақ |
| Байланысты: Алгоритм педиатрия казакша жана 2020 — копия
Мұрыннан қан кеткендегі көрсетілетін жедел көмек
Метеоризмдегі көрсетілетін жедел жәрдем
Анафилактикалық шокта көрсетілетін жедел жәрдем
Бронх демікпесі кезінде көрсетілетін жедел жәрдем
Естен танудағы көрсетілетін жедел жәрдем
Коллапс кезінде көрсетілетін жедел жәрдем
Құсудағы көрсетілетін жедел жәрдем
Диабеттік комалардың дифференциальды диагностикасы
Гипергликемиялық комада көрсетілетін жедел жәрдем
Гипогликемиялық комада көрсетілетін жедел жәрдем
Күн өту
Жылу өту
Жәндіктердің шағуы
Егу календары
Иммунопрофилактиканық негізгі ережелері
МАНТУ байқауын жүргізу және бақылау
БЦЖ –ны жүгізу ережесі
ВГ “В” ауруына қарсы егілетін вакцинаның мерзімі және егу
АКДС вакцинасын енгізу мерзімі және қолдану
Қызылша, қызамық, мысқыл вакцинасын егу
Полиомиелитке қарсы вакцинаны беру әдісі
Әр турлі инфекциялық аурулардағы оңашалау және карантин мерзімдері
Ерте жастағы балалардан жалпы зәр анализін жинауі
Нечипоренко бойынша зерттеуге зәрді жинау
Зимницкии тәсілі бойынша зерттеуге зәрді жинау
Зәрдегі ацетонды анықтаудың экспресс тәсілі
Зәрді бактериологиялық зерттеуге жинау
Бактериологиялық зерттеуге жағынды алу
Қақырықты туберкулез микобактериясына жинау
Энтеребиозға қырынды алу Нәжісті гельминттер жұмыртқасына жинау
Нәжісті копрологияға жинау
Көк тамырдан зерттеуге қан алу
Тері ішіне иньекция жасау
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Ларингоспазмде көрсетілетін жедел жәрдем


title: Тері астына иньекция егу - Сарсебаева С. А. директордың тәжірибе ісі жөніндегі орынбасары

text:
Науқас баланың аты-жөні, жасы, жылы /мектеп, бала- бақша/
Мекен-жайы
Ата анасы туралы мәлімет:
Әкесі: Жасы: Жұмысы:
Анасы: Жасы: Жұмысы
Түскен күні:
Шағымы:/негізгі,қосалқы/
ІІ. Anamnesis morbi/ аурудың даму тарихы/
Аурудың қашан және қалай басталғаны
Оның даму ерекшіліктері
Аурудың белгілері
Осы уақытқа дейін жүргізілетін зерттеулер мен тексерулер және олардың нәтижелесі
ІІІ. Anamnesis vitae /баланың өмір баяны/. Жан-ұяда қаншасыншы бала/егер бала 1 жасқа дейін болса жүктілік ,туу сәтін, тамақтануы,қоршаған ортаға бейімделу кезендерін сұрайды/. Физикалық және психикалық дамуы.Егілген егулері. Қандай аурулармен ауырды. Операция болды ма?. Оқуы,әлеуметтік- тұрмыс жағдайы. Ата анасының денсаулығы, тұқым қуалаушылдық. Тері-венерологиялық жағдайы. Аллергоанамнез.
ІУ. Status praesens/ жалпы қарау/
Жалпы жағдайын бағалау
Есі
Төсектегі қалпы
Жалпы дене бітімі
Терінің түсі,серпінділігі мен ылғалдығы
У. Дене мүшелерін жекелеп қарау Тыныс алу жүйесін тексеру
а. мұрын қуысы/дем алуы бос, қиындатылған-себебі/кеуде клеткасының формасы,қабырғала
б. пальпация/сипау/
в. перкуссия/салыстырмалы ж/е перкуссиялық дыбыстың сипаты,шегарасын анықтайды/
г. Аускультация тыныс сырылдарының сипаты/
Жүрек- қан тамыр жүйесін тексеру
а. қарау/ұйқы артериясының пульсациясы,вена тамырларына сипаттама/ жүрек дөңесі/пульсты,қан қысымын анықтау
б. перкуссия/жүрек тондары мен шулары олардың сипаты/
Ас қорыту мүшелерін тексеру
а. ауыз қуысын қарау: тістердің,қызыл иектің,тілдің,жұтқыншақтың ж/е көмей бездерін күйі
б. пальпация/сипау/ ауырсынуын,іш кебуін,ішектердің жалпы сипатын анықтау
в. перкуссия/ісіктерді анықтау/бауырдың шегарасы
г. аускультация/ішек перистальтикасының шуы
Несеп шығару жүйесін тексеру
а. Қарау: ісінуі,бозаруы,дене салмағын өлшеу,іштің көлемін,қуық жағдайын
б. сипау/қалыпты жағдайда бүйрек анықталмайды,гидронефрозда анықтауға болады/
в. перкуссия Пастернацкий симптомын анықтайды
Эндокринді жүйені тексеру.Баланың жынысы, екінші жыныстық мүшелерін, ішкі бездер секрециясын сипаттау


title: VI. Болжам диагноз - Сарсебаева С. А. директордың тәжірибе ісі жөніндегі орынбасары

text:
VI. Болжам диагноз
VІІ. Қосымша зерттеулер жоспары
V
ІХ. Клиникалық диагноз\
ІІІ. Емдеу жоспары
Тууға дейінгі алғашқы патронажы бетін толтыру
Ақпаратты әйелдер консультациясынан алған күні_______________
Әйелдер консультациясының атауы_________________________
Тууға дейінгі алғашқы патронажды жасау күні________________
Жүкті әйелдің аты- жөні _____________________,Жасы___________
Мекен – жайы ________________________________________________________________________________
Жұмыс орны _____________________ мамандығы______________________________________________________________________
Жолдасының аты-жөні____________________________________________________________________________
Жасы______, жұмыс орны_________________, мамандығы___________________________________________
Жүктінің биологиялық анамнезі:
Жүктіліктің нақты мерзімі_____________________________________
Жүктілік есеп бойынша______ ,жоспарланған,күткен,күтпеген (астын сыз),
Осыған дейінгі болған жүктілік саны_________оның ішінде:
туумен аяқталды-
жүктілікті жасанды жолмен тоқтату-
түсік тастау-
отбасындағы барлық балалар саны-
отбасындағы балалар жайындағы басқада ақпараттар -
Соңғы босанған уақыттан бері осы жүктілікке дейінгі уақыт аралағы_____
Отбасының әлеуметтік анамнезі және денсаулығы:
Отбасы толық,толық емес
Шешесінің білім деңгейі__________________әкесінің______________
Отбасындасындағы психилогиялық орта : жағымды, жағымсыз
Отбасындағы ішімдік пен есірткіге қатынас: иә , жоқ
Шылымшегетін отбасы мүшелер:і иә, жоқ
Шешесі шылым шегід:і иә, жоқ
Шешесінің физикалық белсенділігі: төмен , жеткілікті
Отбасының материальдық жағдайы: қанағаттанарлық, қанағаттанарлық емес
Отбасының санитарлық мәдениеті: төмен, жеткілікті
Отбасындағы жұқпалы аурулар: ВИЧ,туберкулез, қызылша,т.б__________________________________________
Тұқым қуалайтын аурулар (қандай ,туыс жақындығы, ұрпақ)___________________
Отбасы мүшелерінің флюорографиясы (күйеуі) иә, жоқ
Жүктінің денсаулық жағдайы_______________________________________________________________________
Созылмалы соматикалық аурулар___________________________________________________________________
Экстрагениталиялық аурулар иә, жоқ
Асқыгған жүктілік иә, жоқ
УДЗ қашан жасалды_____________
УДЗ –да анықталған патология иә , жоқ_________________________
Артериальдық қысымы_________
Терапевтің қорытындысы____________________________________________________________________
________________________________________________________________________________Жүктіліктің өтуі:
-Дене салмағының жетіспеушілі (жүктілікке дейінгі ИМТ 19-дан төмен)
-Дене салмағының жеткіліктігі (жүктілікке дейінгі ИМТ 19-24)
-Дене салмағының артықшылығы (жүктілікке дейінгі ИМТ 25-30)
-Семіздік (жүктілікке дейінгі ИМТ 30-дан жоғары)
Шұғыл медициналық жәрдемді қажет ететін 7 қауіпті көрсеткіштің бірінің болуы:
1.Жыныс мүшелерінен қан кету.
2.Тартылып қалу.
3Қатты бас ауруы,іш ауруы,тоқтамай құсу.
4.Ұрықтың аз қозғалуы немесе мүлдем қозғалмауы.
5.Жоғары дене қызуы.
6.Ұрық маңы суларының ағып кеуі.
7.Аяқ – қолдарының немесе басқа мүшелерінің ісініп кетуі.
________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Басқа мәліметтер:
____________________________________________________________
ҚОРЫТЫНДЫ_______________________________________________
Ауруханаға жатуы және жүктіліктің қай мерзімМедбика /Фелдшер: ___________
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Екінші тууға дейінгі патронаж

text:
Мекен-жайы___________________________________________________________________________
Жұмыс орны__________________________, мамандығы_____________________________________________
Жоспарланған туатын орны мекеме ________________________________________________
2.Жүктінің денсаулық жағдайы_____________________________________________________
Асқынған жүктілік: иә_______________________жоқ____________________________________________________
3.Жақын ортадағы жұқпалы және созылмалы аурулар (отбасыда,жақын көршілер.туыстарда)______________________________________________________________
________________________________________________________________________________
4. Сүт безінің жағдайы ____________________________________________________________
________________________________________________________________________________ 5. Шұғыл медициналық жәрдемді қажет ететін 7 қауіпті көрсеткіштің бірінің болуы:
1.Жыныс мүшелерінен қан кету.
2.Тартылып қалу.
3Қатты бас ауруы,іш ауруы,тоқтамай құсу.
4.Ұрықтың аз қозғалуы немесе мүлдем қозғалмауы.
5.Жоғары дене қызуы.
6.Ұрық маңы суларының ағып кеуі.
7.Аяқ – қолдарының немесе басқа мүшелерінің ісініп кетуі.
________________________________________________________________________________ 6.Нәресте бұрышын дайындау : ____________________________________________________
Орны, төсегі,жаялығы,киімі,және күту заттары _______________________________________
7.Басқа мәліметтер: ______________________________________________________________
ҚОРЫТЫНДЫ:
иә, жоқ
Пайдалы кеңестер:
-Емізуге дайындық жайында
-Жүктінің оптимальды тамаұтану жайында
-Оптималды физикалық белсендігі жайында (серуендеу)
-Нәрестеге қарау және емізуді үйрету мақсатында дені сау бала кабинетіне шақырылды
-Нәресте бұрышын және перзентхана киімін дайындау бойынша


title: Сарсебаева С. А. директордың тәжірибе ісі жөніндегі орынбасары - бет 7

text:
Медбике/Фелдшер Жаңа туған нәрестенің алғашқы патронажы
туғаннан соң қалыпты бейімделуіне көз жеткізу
қауіпті белгілердің бар-жоғын тексеру
бойы мен дамуын бағалау
туа біткен даму ақауларының бар-жоғын тексеру
Күні/ 201_________________ жасы /___________
Туған кездегі салмағы/ ______________кг Бойы/ _______см ДСИ/ИМТ_______
Бас шеңбері/_______см
Кестелерді пайдалана отырып, физикалық дамуды бағалаңыз:_______________________________________________________________________
Анасының шағымдары:_____________________________________________________________________
:
Қауіпті белгілерді бағалаңыз: 1.Тынысы жиі (минутыны 60 және одан жоғары);
Ия/________________
Жоқ/________________
______________________ Ауыр анамнез/ ИЯ__________________ ЖОҚ________________
2.Тынысы баяулаған (минутына 30 және одан төмен); /3.Кеуде қуысының айқын ішіне тартылуы;/4.Сырылдаған тыныс / 5.Тырысу / 6.Тек ынталандырғанда ғана қозғалу немесе ынталандырғанда да қозғалудың болмауы / 7.Дене қызуы 37,5 градус және одан жоғары / 8. Дене қызуы 36,5 градустан төмендеген және жылытқанда көтерілмейді / 9.Тері қабаттарының түсінің өзгеруі: цианоз немесе сарғаюдың пайда болуы (нәресте өмірінің 1-ші тәулігінде немесе нәрестенің 7-ші тәулігінен кейін) / 10. Кіндік жарасынан іріңнің ағуы немесе кіндік қалдығы айналасындағы теріге өтетін қызару /
11.Кіндік қалдығынан қан ағуы / 12.Теріде 10 пустуладан немесе ірі везукулалардың болуы, тері асты негізінің ісінуі, өызаруы,қатаюы./


title: Тері ішіне иньекция жасау техникасы

text:
Мақсаты: тері ішіне дәрілік ерітіндіні, вакцинаны егу.
Көрсеткіші: дәрігердің тағайындауы.
Кері көрсеткіші: дәрілік препаратқа жоғарғы сезімталдық
Әзірлеңіз:
шприцті1мл
қысқа ине 1-1,5см
стерильды столды
мақта домалағын
пинцетті
этил спиртін 70%
дәрілік затты
қолданған заттарды тастауға лотокты
стерильды резіңке қолғапты
Іс-әрекет алгоритмі: науқасқа манипуляцияны түсіндіріңіз.Науқасты отырғызыңыз немесе жатқызыңыз.
қолды өңдеп,құрғатып,қолғап киіңіз.
шпицке дәрілік заты алыңыз.
иықтың 1/3 бөлігін спиртті мақта домалағымен/жоғарыдан төменге қарай/ өңдеңіз,сол қолыңызбенмен теріні тартып тұрып спирттің кепкенін көріңіз.
дайындалған шприцті қиғаштап оң қолыңызбен ұстаңыз(сұқ саусақ иненің муфтасында,ал қалған саусақтар цилиндрде болады).
шприцты иық алды бетіне параллель бағыттап инені теріге енгізіңіз.
сол қолдың үлкен саусағымен шприцті ұстап басыңыз.
оң қолдың бірінші,екінші саусақтарымен шприцтің ободогін ұстап, бірінші саусақпен поршенді ақырындап итеріп дәрілік затты енгізіңіз.
иньекция орнын мақта домалағымен өңдемей,инені шығарыңыз
қолданған заттарды инструкция бойынша дезинфекция жасаңыз.
Нәтижені бағалау: Дұрыс жасаған иньекциядан кейін орнында лимон сыртына ұқсас папула пайда болады.Ескерту: кей кезде иньекцияны иыққа жасауға болады.
Тері астына иньекция егу
Мақсаты: тері астына дәрілік ерітіндіні, вакцинаны егу.
Көрсеткіші: дәрігердің тағайындауы.
Кері көрсеткіші: дәрілік препаратқа жоғарғы сезімталдық
Әзірлеңіз:


title: Іс -әрекет алгоритмі - Сарсебаева С. А. директордың тәжірибе ісі жөніндегі орынбасары

text:
Тері астына иньекция жасайтын орындар: иықтың жоғарғы
үштіктің сыртқы орны , жауырын асты, жамбастың беткей,терең орындары,іш бетінің сыртқы жағы..
Бұлшық етке иньекция жасау техникасы Мақсаты: бұлшықетке дәрілік ерітіндіні, вакцинаны егу.
Көрсеткіші: дәрігердің тағайындауы.
Кері көрсеткіші: дәрілік препаратқа жоғарғы сезімталдық
Әзірлеңіз:
Шприц ті 5,10,20мл
Ұзындығы 5-8см инені
Стерильденген мақта домалақтарын 3тал
Спиртті 70%
Дәрілік затты
Іс-әрекет алгоритмі: Қолыңызды жылы сумен жуыңыз, құрғатып резіңке қолғап киіңіз
Иньекция салатын орынды 70% спиртпен 2 мақта домалағымен сүртіңіз. Біріншісімен-үлкен алаңды,екіншісімен- иньекция салатын орынды
Дайындалған шпицті оң қолыңызға алыңыз,сұқ саусағынызбен поршеньді,кіші саусағынызбен иненің муфтасын,қалған саусағынызбен цилиндрді ұстаныз.
Сол қолыңызбен иньекция салатын орнының терісін тартыңыз
Инесімен шприцті перпендикуляр бағытта,инені 3-5-7см енгізіңіз. / жасқа байланысты/ муфта алдында 1см қалдырыңыз
Оң қолыңызды шприцтің поршеніне ауыстырыңыз
Поршеньді өзіңізге тартыңыз: қан тамырға түспегенін қадағалаңыз


title: Бұлшық етке иньекция салатын орындар

text:
Бұлшық етке иньекция салатын орындар
бет 82/88 Дата 27.11.2023 өлшемі 6,53 Mb. #128896 түрі Сабақ
Байланысты:
Алгоритм педиатрия казакша жана 2020 — копия Бұлшық етке иньекция салатын орындар:
Жамбастың жоғарғы сыртқы бөлігі
Жамбас бұлшық еті
Іш бұлшық еті
Иық және тізе бұлшық еті
Асқынулары:
инфильтрат
абсцесс
иненің сынуы
жүйке талшықтарының зақымдануы
аллергиялық реакциялар
дәрілік заттардың қате енгізілуі
майлы эмболия
Мақсаты: көктамырға дәрілік ерітіндіні, вакцинаны егу.
Көрсеткіші: дәрігердің тағайындауы.
Кері көрсеткіші: дәрілік препаратқа жоғарғы сезімталдық
Әзірлеңіз:
шприцті 10мл,20мл
инені
жгутты,салфетканы,клеенка жастығын
мақта домалағын ,спиртті 70%
дәрілік заттарды
резіңке қолғапты
Іс-әрекет алгоритмі:
Қолыңыздыжуып, спиртпен өңдеп,қолғапты киіңіз
Пациенттің аты-жөнін тексеріңіз
Дәрілік заттарды жинаңыз
Пациенттің қолын максимальды жайғызыңыз
Шынтақ астына клеенкалы жастықшаны қойыңыз
Иықтың ортаңғы үштен бір бөлігіне жеидеге немесе салфетка үстіне жгутты байлаңыз( жгуттың шеттері жоғары қарау керек)
Пульсті тексеріңіз
Пациентті қолымен жұмыс істетіп бірнеше рет қысуын сұраңыз да көк тамырға қан толуын көріп,қолын қысып тұруын сураңыз
Пальпация арқылы толған венаны табыңыз
Теріні екі спиртке малынған мақта домалағымен өңдеңіз(біріншісімен үлкен алаңды,екіншісімен иньекция жасайтын орынды)
Шприц инесінің өткізгіштігін және ішінде ауа жоқ екенін тексеріңізСол қолдың үлкен саусағымен көк тамырдыбасыңыз ,теріні астыға қарай тартыңыз
Инені ұстап турып,теріге енгізіңіз,ине көк тамырға паралельды тұру қажет/30 бұрышпен/
Сол қолмен көк тамырды басыптұрып ,ине бағытын ақырындап өзгертіңіз/қуысқа түскенше/
Иненің көк тамырда екенін тексеріңіз: поршеньді өзіңізге қарай тартып көргенде қан шығу керек
Сол қолыңызбен жгутты шешіп,иненің көк тамырда екенін тексеріңіз
Пациентті қолын жіберуін сураңыз
Шприцтің бағытын өзгертпей,сол қолыңызбен поршеньді итеріңіз де ақырындап дәрілік ерітіндіні енгізіңіз.Барлық дәрілік ерітіндіні соңына дейін енгізбей 0,5мл қалдырыңыз
3-ші мақта домалағын иньекция орына қойып инені шығарып алыңыз
Пациентті қолын бүгуін сұраңыз
Достарыңызбен бөлісу:


title: Көк тамырға иньекция жасау орны

text:
Көк тамырға иньекция жасау орны
бет 83/88 Дата 27.11.2023 өлшемі 6,53 Mb. #128896 түрі Сабақ
Байланысты:
Алгоритм педиатрия казакша жана 2020 — копия Көк тамыр ға иньекция жасау орны:
Білектің бүгілу көк тамыры
балаларда бастың көк тамыры
Көк тамырға тамшы енгізу және тамшы енгізу жүйесін жинау
Мақсаты: көктамырға дәрілік ерітіндіні, вакцинаны егу.
Көрсеткіші: дәрігердің тағайындауы.
Кері көрсеткіші: дәрілік препаратқа жоғарғы сезімталдық
Әзірлеңіз:
бір рет қолданылатын жүйені
стерильді столды
стерильді пинцетті
Дәрілік затты
Стерильді мақталы домалақты,салфетканы,резіңке қолғапты,спиртті 70%
Қайшыны
Лейкопластырьды
Жгутты,жастықшаны,салфетканы
Іс -әрекет алгоритмі:
Қолыңызды жуып спиртпен өңдеңіз
Стеильді столды дайындаңыз
Бір реттік жүйенің бүтіндігін,сақтау мерзімін тексеріңіз
Енгізілген ерітіндінің сақталу уақытын тексеріп, сыртқы қақпағының ортасын алып тастаңыз
Резіңке қақпақты 70% спирт ерітіндісімен өңдеп,мақта дөнгелегін қалдырып қойыңыз
Пакетті ашып,тамшылату жүйесін стерильді столға түсіріңіз
Резіңке қақпаққа жүйе инесін енгізп,ауа өткізгішті алыңыз
Флаконды төнкеріп,штативке орналастырыңыз
Инені қақпағымен алып столға қойыңыз
Түтікті төмен салып ауасын жіберіңіз,тексеріңіз
Қысқышты жабыңыз
4-5см 2 лейкопластырь дайындаңыз
Стерильді лотокқа мақта домалағын, стерильді салфетканы,инені салыңыз
Көк тамырға тамшылатып құю техникасы
Мақсаты: көктамырға дәрілік ерітіндіні, вакцинаны егу.
Көрсеткіші: дәрігердің тағайындауы.
Кері көрсеткіші: дәрілік препаратқа жоғарғы сезімталдық
Достарыңызбен бөлісу:


title: Іс-әрекет алгоритмі - Сарсебаева С. А. директордың тәжірибе ісі жөніндегі орынбасары

text:
|
|
бет | 84/88 | Дата | 27.11.2023 | өлшемі | 6,53 Mb. | | #128896 | түрі | Сабақ |
| Байланысты: Алгоритм педиатрия казакша жана 2020 — копияІс-әрекет алгоритмі:
Бала процедура алдында кіші дәретке отырып алуы керек
Баланы процедура мақсатымен,жолымен таныстырыңыз
Баланы ыңғайлап жатқызыңыз
Шынтақ астына клеенка жастықшасын салыңыз
Иықтың ортаңғы бөлігіне жгут салыңыз
Пульсті тексеріңіз
Бірнеше рет жұдырықпен жұмыс жасатыңыз
Резіңке қолғапты киіңіз
Пальпация арқылы көк тамырын табыңыз
Шынтақтың ішкі бетін спиртті домалақпен өңдеңіз( 1рет үлкен аймақты,2рет ине салу аймағын)
Ине қабын шешіп бірнеше тамшы ерітіндіні жіберіңіз
Сол қолдың бас бармағымен көк тамырды ұстаңыз
Инені теріге 30градус бұрышпен енгізіңізу,көк тамырға түсіңіз
Иненің көк тамырда турғанын тексеріңізу( тартқанда ине арқылы түтікшеге қан келеді)сол қолмен жгутты босатыңыз
Бала жудырығын жіберуі керек
Минутына тамшы санын реттеңіз/50-60 тамшы/
Инені лейкопластырьмен устатып салфеткамен жабыңыз
Баланың жағдайын бақылаңыз
Процедура аяқталған соң флаконда 2-3мл ерітінді қалғанда,қысқышты жауып инені көктамырдан шығарыңыз,ине орнына спиртті домалақ қойыңыз
Қолды шынтақ буынында 1-2 мин бүгіп ұстатыңыз
Асқынулар:Жергілікті:
1. Ине тромбозы
2. Флебит
Ұлпа некрозы
Гематома
Дәрінің жұмсақ ұлпаға енуі
Жүйелік:
1. Ауа эмболиясы
2. Сепсис
Анафилактикалық шок
ВГВ
СПИД
Құю жылдамдығы жоғары болса,қан айналым жүйесіне артық салмақ тусуі
Антибиотиктерді еріту және енгізу алгоритмі
Мақсаты: Баланы дәрігер тағайындаған дәрілік препаратпен қамтамасыз ету.
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Көрсеткіші - Сарсебаева С. А. директордың тәжірибе ісі жөніндегі орынбасары

text:
Спиртке малынған стерильді мақта шаригімен флаконның алюминий қақпағын өңдеу, оны ашу және қайталап өңдеу
Ерітінді ампуласының мойнын спиртке малынған мақта шаригімен өңдеу. Ампула мойнын сындыру. Ерітіндінің керекті мөлшерін шприцке сорып алып, флаконға енгізу және шайқау.
Флаконды жоғары көтеру және ерітіндінің керекті мөлшерін шприцке сорып алу.
Флаконды инесімен бірге шприцтен алып тастау. Шприцке жаңа инені қақпағын шешпей кигізу.
Шприцтің ине жағын көтеріп ерітіндінің 1-2 тамшысын иненің қақпағын шешпей шығару және шприцті стерильді үстелге қою.
Жамбастың жоғарғы сыртқы бөлігін 70% этил спиртімен өңдеу және шприцті 900 жағдайында ұстап бұлшықетке антибиотикті енгізу.
Инені алу, инъекция салынған жерді қолдағы мақта шаригімен өңдеу, шарикті және шприцті қолданылған заттарға арналған лотокқа салу.
Қолғапты шешіп қорапқа салу, қолды жуу және құрғату.
Ескерту: Ерте жастағы балаларға еріту 1:1 әдісімен дайындалады (1мл ерітіндіге-100 000 Б антибиотик).
Ересек балаларға еріту 2:1 әдісімен дайындалады (1мл ерітіндіге-200 000 Б антибиотик).


title: Антибиотиктерді еріту - Сарсебаева С. А. директордың тәжірибе ісі жөніндегі орынбасары

text:
Антибиотик ерітуге арналған ерітінділер:
1. 0,9% натрий хлорид ерітіндісі,( физ.ерітіндісі)
2. иньекцияға арналған су
3.0,25% және 0,5% новокаин ерітіндісі
Антибиотик
Ерітіндінің антибиотикке қатынасы
грамм
Халықаралық бірлігі
1:1
2:1
0,1
100,000
1мл
0,5мл
0,2
200,000
2мл
1мл
0,3
300,000
3мл
1,5мл
0,4
400,000
4мл
2мл
0,5
500,000
5мл
2,5мл
0,6
600,000
6мл
3мл
0,7
700,000
7мл
3,5мл
0,8
800,000
8мл
4мл
0,9
900,000
9мл
4,5мл
1
1000.000
10мл
5мл
Құлаққа тамшы тамызу Мақсаты: Ортаңғы құлақтың қабыну процесін жою, евстахиев түтігінің өткізгіштігін жақсарту.
Көрсеткіші: ортаңғы құлақтың қабынуы.
Керекті құралдар:
Резеңке қолғап.
Дәрілік препараты.
Қауіпсіз пипетка.
Шиыршықталған мақта, шариктер.
Қолданылған заттарға арналған лоток
Іс-әрекет алгоритмі: Анасына шараның мақсаты мен өткізу ретін түсіндіру.
Керекті құралдарды дайындау.
Қолды гигиеналық әдіспен өңдеу, құрғату, стерильді резеңке қолғап кию.
Дәрілік препаратының сыртындағы жазулармен танысу (аты, жарамдық мерзімі).
Сол қолмен құлақ ұшын төмен қарай тарту (1 жасқа дейін) немесе құлақ шеміршегін артқа және төмен тарту (1 жастан кейін).
Тамшыны есту жолына тамызу.
Тамшы ортаңғы құлаққа өту үшін құлақты бірнеше рет басу.
Құлаққа 10-15 минутқа тампон салу.
Тампонды алып тастау.
Пипетканы дез.ерітіндіге салу, одан әрі залалсыздандыру.
Қолғапты шешіп қорапқа салу, қолды жуу және құрғату.
Ескерту: тамшыны дене температурасының көрсеткішіне дейін жылытып алу қажет (36-370)
Көзге тамшы тамызу Мақсаты: көздің қабыну процесін жою
Көрсеткіші: конъюктивиттер, блефариттер
Кері көрсеткіштері: жоқ.
Керекті құралдар:
Резеңке қолғап.
Дәрілік препараты.
Қауіпсіз пипетка.
Шиыршықталған мақта, шариктер.
Қолданылған заттарға арналған лоток
Іс-әрекет алгоритмі: Анасына шараның мақсаты мен өткізу ретін түсіндіру.
Керекті құралдарды дайындау.
Қолды гигиеналық әдіспен өңдеу, құрғату, стерильді резеңке қолғап кию.
Дәрілік препаратының сыртындағы жазулармен танысу (аты, жарамдық мерзімі).
Баланы арқасына жатқызу, басын аздап артқа шалқайту.
Дәріні пипеткаға сорып алу, сол қолға мақта шаригін алу.
Төменгі қабақты мақта шаригімен төмен қарай тарту, баланы жоғары қарауын сұрау.
Төменгі конъюктива қыртысына 2-3 тамшы тамызу (пипетканы конъюктиваға аса жақындатпаңыз).
Баланың көзін жұмуын сұрау, ерте жастағы баланың көзін мақта шаригінің көмегімен жұмдыру қажет.
Көздің ішкі бұрышынан дәрінің қалдығын мақта тампонымен алып тастау.
Тамшыны екінші көзге сол әдіспен тамызу.
Пипетканы дез.ерітіндіге салу, одан әрі залалсыздандыру.
Қолғапты шешіп қорапқа салу, қолды жуу және құрғату.
Ескерту: 1. тамшыны бөлме температурасының көрсеткішіне дейін жылытып алу қажет (22-240).
Керек жағдайда конъюктиваның шырышты қабатын іріңді бөлініс болған жағдайда тазартып алу қажет.


title: Мұрынға тамшы тамызу - Сарсебаева С. А. директордың тәжірибе ісі жөніндегі орынбасары

text:
Мұрынға тамшы тамызу Мақсаты: Мұрын жолдарының қабыну процесін жою, өткізгіштігін жақсарту, мұрынжұтқыншақтан инфекцияның өтуінің алдын алу.
Көрсеткіші: риниттер
Кері көрсеткіштері: жоқ
Керекті құралдар:
Резеңке қолғап.
Дәрілік препараты.
Қауіпсіз пипетка.
Шиыршықталған мақта, шариктер.
Қолданылған заттарға арналған лоток
Іс-әрекет алгоритмі: Анасына шараның мақсаты мен өткізу ретін түсіндіру.
Керекті құралдарды дайындау.
Қолды гигиеналық әдіспен өңдеу, құрғату, стерильді резеңке қолғап кию.
Дәрілік препаратының сыртындағы жазулармен танысу (аты, жарамдық мерзімі).
Мұрын жолдарын стерильды мақта шиыршықтарымен тазалау.
Баланың басын аздап артқа шалқайту, тамшыны енгізетін жағына қаратып бұру.
Алақанды баланың маңдайына салып, басты бекіту, ал бірінші саусақпен мұрын ұшын көтеру.
Дәріні пипеткаға сорып алу.
Төменгі мұрын жолына 2-3 тамшы тамызу (пипетканы терең енгізбеу керек), тамшы мұрынның сыртқы қабырғасының шырышты қабатына ену керек.
Мұрынның қанатын мұрын қырына басу.
Тамшыны екінші мұрын жолына сол әдіспен тамызу.
Пипетканы дез.ерітіндіге салу, одан әрі залалсыздандыру.
Қолғапты шешіп қорапқа салу, қолды жуу және құрғату.
Ескерту: 1.тамшыны бөлме температурасының көрсеткішіне дейін жылытып алу қажет (22-240)
1,5-3 айдағы балаларға арналған жаттығулар комплексі Бұл жаттығулар балалардың шартсыз рефлекстеріне негізделген жалпы сипалау және белсенді қозғалыстардан құралған
1. Массаж- қолды, аяқты, арқаны, ішті сипалау (а,б,в,г).
2. Белсенді қозғалыстар- аяқтың басына, омыртқа жотасының жазылуына, рефлекторлы еңбектеуге бағытталған жаттығулар (д,е,ж).


3-4 айдағы балаларға арналған жаттығулар комплексі. Бұлшықет гипертониясының азайуына байланысты белсенсіз қозғалыстар енгізіледі.
1. Арқаны сипалау (а).
2. Қолдарын жазу және айқастыру (б).
3. Арқасынан ішіне жатқызу (в).
4. Баланы «қалықтату» (г).
5. Қолдарын бүгіп-жазу (д).
6. «Велосипед» қозғалысы (е).
4-6 айдағы балаларға арналған жаттығулар комплексі Қолмен ұстауға, затты ұстап тұруға, затты ұстап бір-біріне соғуға бағытталған жаттығулар. 6 айдан бастап шеңбер қолдануға болады.
1. Баланы «қалықтату» (а).
2. Етбетінен жатқан баланы қолдарынан ұстап кеудесін көтеру (б).
3. Баланы еңбектеуге ынталандыру (в).
4. Баланың аяқтарын бірге және кезекпен бүгіп-жазу (г).
6-12 айдағы балаларға арналған жаттығулар комплексі
1.Баланы қолынан ұстап отырғызу (а,б).
2. Баланы еңкейту (в).
3. Кеудесін түзету (г).
4. Қолынан ұстап отырғызу (д).
5. Отырғызып-тұрғызу (е).
6. Баланы алдыға отырғызып кеудесін түсіру (ж).
7. Төртаяқтатып жүргізу (з).
15 емдік диета Мақсаты: баланың жағдайын жақсарту, асқынулардың алдын алу.
Көрсеткіші: балада белгілі бір аурудың айқындалуы.
диета № 1 ішкі іріңді жара аурулары
диета № 2 созылмалы гастрит
диета № 3 іш қатпасы
диета № 4 гастроэнтероколит (қарын)
диета № 5 жедел холецистит
диета № 6 мочекислый диатез
диета № 7 жедел бүйрек қабынуы
диета № 8 семіздік
диета № 9 қант диабеті
диета № 10 жүрек қан тамыр аурулары
диета № 11 өкпе туберкулезі
диета № 12 жұқпалы ауруларда
диета № 13 нерв жүйесі ауыратын науқас
диета № 14 пиелоциститы, фосфатурия
диета № 15 жалпы стол - 3-15 жастағы балалрға тағайындалады.
стол №16 – 1жас 3 ай – 3 жасқа дейінгі балаларға тағайындалады.
Нәтижесін бағалау:баланың жалпы жағдайының жақсаруы.


title: -4 айдағы балаларға арналған жаттығулар комплексі


Байланысты: Алгоритм педиатрия казакша жана 2020 — копия
Анамнез: Нәресте шала туылған ба (37 аптадан кем);/Жамбаспен жатуы;/ Жаңа туған нәрестенің реанимациясы;/Анамнезіндегі тырысулар; Перзетханада нәрестені дәрі-дәрмекпен емдеу; Басқа/
________________________________________________________________________________
Бас сүйек ми нервтерінің функциясын бағалаңыз (тіл қозғалысы,көз қозғалысы,жұту рефлекісінің бар жоғы);/
Рефлекстерді тексеріңіз: (симметриялы болу тиіс) Іздеу; Ему ;Ұстау; Маро: Автоматтық жүрісі;/
________________________________________________________________________________
Бет-жүзін қарау: / ________________________________________________________________
(Симметриялы, дизморфизм белгілері,қарашықтың жарыққа деген реакциясы,өлшемі,пішіні,мөлдірқабықтың жағдайы)
Терісі:/__________________________________(қалыпты түсі-қызғылт не қою қызғылт)
Ауыз қуысының шырышты қабаты:________________________Коньюктивтері____________________________
Бұлшық ет тонусы__________________________________________________________________________
( қалыпты аяқ –қолдарының гипертонусы және дене мен мойын гипотонус,нәрестенің қолы менаяғы бүгіліп, денесіне қысылған,қол ұштары жұмылған «флексерлы поза»)
Көзге көрінетін туа біткен ақаулар__________________________________________________
Сүйек жүйесі ________________________________________________________________________________
Бас пішіні_____________________________________тігістер_______________________________
Буындарын бағалаңыз:______________________________________________________________________
(қозғалыстары,өлшемі,симметриялылығы,иық өрімінің бұзылуының,бұғананың сынбағанын,саның туа біткен шығып кетуін,аяқ басының деформациясы тексеріңіз)
Тыныс алу ағзалары:________________________________________________________________________
Тыныс алу жиілігі (ТЖ)/_______________(қалыпты 30-60/ мин)
Жүрек қантамыр жүйесінің ағзалары: жүрек жиырылуының жиілігі (ЖЖЖ)________(қалыпты 100/мин артық)
Жүрек ритмі______________________________;Жүрек шуы____________________________________________
Санның пульсін пальпациялау_____________________(қалыпты - симметриялы екі жағынан)
Асқорыту ағзалары: Іші______________________Бауыры_____________________Көкбауыры______________
Жыныс ағзалары:________________________________________________________________________
(жарықтар,жыныстық екі жақтылық белгілері)
Кіндікбауы______________________________________________________________________
(Туған соң алғашқы тәулікте кіндік қалдығы түсе бастайды,содан соң кеуіп, әдетте 7-10 күннен кейін түсіп қалады,тазалықты сақтамаған жағдайда қосымша тазалауды қажет етпейді)
Несеп шығару_____________________________________________
(қалыпты – жиілігі 6 реттен кем емес адекватты емген жағдайда)
Нәжісі____________________________________________________
(қалыпты-түсі ашық сары,қоймалжын,қышқыл иісті)
________________________________________________________________________________


title: Тамақтандыру мәселесі барма, анықтаңыз

text:
Тамақтандыру мәселесі барма, анықтаңыз___________________________________________________________
Емшекпен емізуді бағалаңыз:___________________________________________________________
Егер нәрестені соңғы бір сағат ішінде емізбесе,анасынан оны емізуді сұраңыз.Емізуді 4 минут бақылаңыз.
Нәресте емшекті ала алады ма?
Мүлдем ембейді Тиімсіз емеді Тиімді емеді
Аузынан жаралар не ақ дақтар іздеңіз _______________________________________________
:_______________________________________________________________________________
Дамыту мақсатында күтімді бағалаңыз
Балаңызбен қалай ойнасыз?
Балаңызбен қалай сөйлесесіз?
НӘРЕСТЕНІҢ ЕГІЛУ ЖАҒДАЙЫН ТЕКСЕРІҢІЗ:
Нәресте алуға тиісті егулердің астын сызыңыз : 1-0 типті гепатит ____________ БЦЖ_______________
КҮТІМДІ БАҒАЛАУ/_____________________________________________________________________
(Нәресте төсегінің, күту заттарының, киім-кешегінің бар жоғы)
Бөлме гигиенасы _________________________________________________________________
(Тазалаудың тұрақтылығы,бөлмеде темекі шегу, жарық,жылы бөлме-25 гадустан төмен емес)
Нәресте гигиенасы _______________________________________________________________
_______________________________________________________________________________
АНА ДЕНСАУЛЫҒЫН БАҒАЛАУ:_____________________________________________________________________1.Сүт бездерін қарау: _____________________________________________________________
2.Босанудан кейінгі депрессия белгілері (әр келген сайын назар аудару қажет):
Симптомдары:
1. Терең уайымшылдық және мазасыздану
2.Терең уайым
3. Жиі жылау
4. Нәрестеге қомқорлық жасауға қабілетсіздікті сезіну
5.Кіне сезімі
6. Урей ұстамалары
7. Күйзелу және ашушаңдық
8. Шаршау және қуаттың жетіспеушілігі
9. Назарды бір нәрсеге аударуға қабілетсіздік
10. Ұйқының бұзылуы
11. Тәбет проблемалары
12 Жыныстық қатынасқа қызығушылық жоғалту
13 Дәрмексіздікті жіне үмітсіздікті сезіну
14. Баланы жек көру
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sarsebaeva-s-a-direktordi-tejiribe-isi-jonindegi-orinbasari.html?page=9#Дамыту_мақсатында_күтімді_бағалаңыз__Балаңызбен_қалай_ойнасыз__Балаңызбен_қалай_сөйлесесіз_НӘРЕСТЕНІҢ_ЕГІЛУ_ЖАҒДАЙЫН_ТЕКСЕРІҢІЗ

title: Тамақтандыру мәселесі барма, анықтаңыз


text:
Оқу-әдістемелік құрал «Мейірбике ісі», «Емдеу ісі», «Акушер ісі» мамандықтары бойынша «Балалар аурулары » пәнінен студенттердің тәжірибелік дағдыларын қалыптастыруға арналған. Оқушылардың өзіндік жұмыстарын қарқындату және тиімді болуы мақсатында стандарттарды клиникаға дейінгі тәжірибе сабақтарында, сонымен қатар емдік-алдын алу мекемелер жағдайында қолдануға кеңес беріледі.
Педиатриядағы дағдылар алгоритмдер жиынтығы ҚР денсаулық сақтау Министірінің 2016 жылғы 29 шілде № 661 бұйрығымен бекітілген типтік оқу бағдарламасының негізінде, ҚР-ң мемлекеттік техникалық және кәсіптік білім беру стандартына сәйкес құрастырылған.


Келесі зерттеу Петербург мектебінің түркологі Михайл Африканович Терентьевтің «Грамматика турецкая, персидская и киргизская, узбекская» [10] деп аталатын еңбегі. Зерттеу еңбегінде қазақ тіліне қатысты бөлімі басқа түркі тілдерімен салыстырыла қарастырылғандықтан, оңтүстік диалекті мен көне өзбек тілін араластырып, ғалымдардың сынына ұшырайды. Бұл да қазақ тіл білімін толық қамтыған еңбек деп айтуға келмейді. Фонетикаға 1-2 бет қана беріледі де, синтаксис саласы мүлдем қарастырылмайды.
М.А. Терентьев өз еңбегінің кіріспесінде Ресейдің ең басты миссиясы шығыс халықтарын батыс өркениетіне таңу екенін жазады. Ол шығыс тілдерін үйрену үшін 1864 жылы әскери министрліктің рұқсатымен Азия шетел министрлігі департаменті жанындағы шығыс тілдері бөліміне өз еркімен тыңдаушы болып оқуға түседі. Ол жерде шет тілде жазылған оқулықтармен танысады. Бірақ тілді жаңадан бастап жүргендер үшін көмегі шамалы болғандықтан: «это подало мне мысль составить самому такой учебник, который удовлетворял бы всем требованиям науки и в то же время давал учащемуся возможность обоитись, в случая нужды, без учителя» [10, 2]. деп автор ғылыми тұрғыдан сәйкес келетін оқулық жазбақ болады да, оны 1865 жылдан бастайды. Жиналған материалдарын тек он жылдан кейін ғана (тілді меңгеруіне байланысты) жарыққа шығарады. Автор еңбегінде Сильвестр де-Сасидің, Фицмайердің, Ходзьконың, отандық ғалымдардан О.И. Сенковскийдің (1800-1858) Мырза-Али Казембектің (1802-1870) көмегіне жүгінгенін жазады. Тағы бір мән беретін жағдай, ғалым Түркістан Округінде қызметте жүргенде Орал қазақ дивизонының қазақ лейтенантынан (атыжөні көрсетілмеген) қазақ тілін практикалық мақсатта үйренгенін, ол адамның кейбір фразалар мен диалогтарын өз еңбегінде пайдаланғандығын жазады. Зерттеу тілі ретінде автор Азияның көпшілік жеріне танымал Түркістан қазақтарының сөйлеу тілі үлгілерін қолданады. Аталған еңбекті Н.И. Ильминскийдің материалдары бойынша құрастырады. Оны полковник Жәңгір Бөкеев Сұлтан мен Г. Ибрагимов қарап шығады.
Еңбегінде автор қазақ тілі мен түрік, парсы, татар тілдерінің өзара жақын екенін дәлелдейді. Түрік немесе татар тілін білген адам қырғыз (қазақ) тілін оңай түсінеді дейді де, қазақ тілін татар түбірлес, соның ішінде шағатай тобына жатқызады. С. Аманжолов өз еңбегінде бұдан 70 жыл бұрын қазақ тілінің оңтүстік диалектісі өзбек тілінің солтүстік диалектісіне жақын болғандығын растайды.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сарсембаева Жанерке Пәні: Академиялық грамматика Силабус бойынша барлығы 7 моөЖ берілген, барлығын орындадым - бет 11

text:
Қазақ тілі грамматикасын зерттеудегі еңбектердің ішінде ғалымдардың назарын аударған – П.М. Мелиоранскийдің «Краткая грамматика казак-киргизского языка» [11] деп аталатын еңбегі. Қазақ тіл білімін зерттеуші ғалымдар А.Н. Кононов, Н.А. Баскаков, І. Кеңесбаев С. Аманжолов, Р.Ғ. Сыздықова т.б. өз еңбектерінде ғалымның қазақ тілін зерттеудегі еңбегін айрықша бағалады. Грамматика Петербург университетінің шығыс тілдері факультетінде басылып шықты. Автор еңбегін қазақ тілін үйренем деушілерге ғана арнап жаздым деп практикалық мақсатты көздегенін айтса да, сол кездегі қазақ тілін жүйеге келтірген басқа еңбектердің алды болып табылады. Оның еңбегі «этимология», «синтаксис» деген екі тараудан тұрады. «Отандық түркология саласында лингвистикалық бағыттың негізін қалаушы» [7] деген керемет марапаттауларға ие болса да, кітаптың мазмұнына зер сала отырып, біз бұл еңбекті де қазақ тіл білімін қалыптастырған еңбек деп бере алмаймыз, қазақ тіл білімін зерттеуге түрен салған еңбек деп бағалаймыз. Себебі, аталған еңбек алдыңғы зерттеушілердің еңбектері сияқты практикалық мақсатта жазылған зерттеу жұмысы болып табылады. Қазақ халқының танымына терең бойлай алмағандықтан, Санк-Петербург университетінің студенті Б.Т. Саматовтан қазақ тілінің ерекшеліктерін сұрап отырған. Грамматика бөлімін профессор Н.Ф. Катанов қарап шыққан. Зерттеуші-ғалым:
«По единогласному свидетельству всех исследователей киргизского языка он принадлежит к числу самых богатых тюркских наречий...» деп қазақ тілінің байлығын мойындаған.
П.М. Мелиоранский «Краткая грамматика казак-киргизского языка» атты еңбегінде В.В. Радловтың [12], Н.И. Ильминскийдің [8], Я.Я.
Лютштың [13], М.А. Терентьевтің [10], араб тілінде жазылған кітаби қазақ тілі үлгілерін [14] және Сібір мен Түркістан басылымдарынан алынған материалдарды пайдаланғанын жазады.
Төртінші грамматикалық еңбектің авторы Василий Владимирович Катаринский (18461902) – Орта Азиядағы көрнекті түркітанушылардың бірі, Н.И. Ильминскийдің шәкірті.
Ол оқу-ағарту істеріне қатысты: «Краткий киргизско-русский словарь» (Оренбург, 1895, 1898), «Русско-киргизский словарь» (Оренбург, 18991900), «Киргизско-русский словарь» (Оренбург, 1897), А.Н. Кононовпен бірлесіп жасаған «Практические уроки русского языка для киргизов» (Оренбург, 1895), «Грамматика киргизского языка» (Оренбург, 1897) және «Первоначальный учебник русского языка для киргизов» (Казань, 1909) т.б. еңбектерімен танымал болады. Сондай-ақ, «Сборник киргизских пословиц», «Материалы по этнографии киргиз» (Оренбург, 1899) жинақтарын құрастырады.
Достарыңызбен бөлісу: |


«Грамматика киргизского языка» [15] еңбегінде фонетика, этимология (морфология), синтаксис салалары туралы мәліметтер кеңірек берілген. Еңбек өте қомақты, 200 бетке жуық. Фонетика және синтаксис бөлімінен тұрады.
Бесінші грамматикалық еңбек – Н. Созонтовтың «Записки по грамматике киргизского языка» [16] деп аталатын еңбегі. 1912 жылы Ташкентте басылып шыққан. Фонетика, этимология, синтаксис тарауларынан тұратын 67 беттік жазба. Автор кіріспесінде жазбаның орыстарға арнап жазылғанын, Н.Н. Пантусовтың транскрипциясы мен мәтінін қарап шыққанын жазады да, Діни миссионерлік қоғамның жазбаларын пайдаланғандығын айтады. Автор жазбада қазақ тілінің сөз таптары мен жалғауларының арасында айырмашылықтар жоқ деп, род категориясының болмауын басқаша түсінеді. 9 cептіктің түрі бар деп демеуліктермен шатастырады. Бірақ ойды жүйелеуде синтаксис саласының Еуропа тілдеріне қарағанда маңызы жоғары екендігін дұрыс бағымдайды.


Алтыншы зерттеу жұмысы Г.В.Архангельскийдің құрастыруымен жарық көрген “Грамматика казахского языка”атты еңбегі [17]. Бұл еңбек қазақ тілінің оқытушысы Қ.Кемеңгерұлының 1924-25 жылдары Түркістанда шығыстану курсында оқыған дәрістерінен алынған. Бұл еңбек М.Жолдыбаев, А.Байтұрсынұлы, Т.Шонанов, Нұрымов, Х.Досмұхамедұлы, Құдайбергенов т.б. қатысқан Халық Ағарту Комиссариатының ғылыми-әдістемелік комиссиясында мақұлданып, оған А.Байтұрсынұлы: “Ценное пособие для русских, задавшихся целью серьезно изучить казахский язык” [18], – деп жоғары баға беріп, пікір жазған.
XIX ғасырдағы қазақ тілінің зерттелуі туралы қазіргі уақытта қандай еңбектер бар және ол еңбектерде қазақ тіл білімі салалары түгел қамтылған ба деген мәселеге келер болсақ, төңкеріске дейінгі қазақ тілінің зерттелуі жайлы Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген ғалым-қайраткері, КСРО ҒА-ның корреспондент-мүшесі, ежелгі еврей тілінің оқытушысы, татар мен араб тілінің білгірі С.Е. Малов «Қазақ тілінің тарихы туралы» [19] мақаласында қазақ тілінің тарихы мен көне ескерткіштеріне тоқталып, кейінгі зерттеушілерге жөн сілтеген. Ғалым Э.Н. Наджиптің мақаласында [20, 73-90] қазақ тілін зерттеуші ғалымдар туралы айтылып, олардың еңбектеріне тоқталады. Ол өз еңбегінде қазақ тілін зерттеу ХІХ ғасырдың екінші жартысынан басталғандығын және осы кезеңде қазақ әдеби тілі де қалыптаса бастап, оның негізін қалаушы қазақ халқының ағартушы-ақыны, ойшылы Абай Құнанбаев екендігін атап өтеді.


Қазақ тілін зерттеудегі еңбектердің ішінде академик А.Н. Кононовтың еңбегі [7] ерекше. Аталған еңбек түркі тілдерін зерттеу тарихына арналған құнды дүние. Ғалым еңбегінде түрколог-ғалымдардың әрқайсысына арнайы тоқталып, еңбектерінің маңыздылығын атап кетеді. Түркітанушыларға жеке-жеке сипаттама беріп, ғалымдардың еңбектерінің бағыт-бағдарының дұрыс, бұрыстығына баға береді.
І. Кеңесбаев «Основные вехи изучения языка казахского народа» атты мақаласында қазақ тілінің төңкеріске дейінгі және төңкерістен кейінгі жалпы мәселелерін сөз етеді. Ол өз еңбегінде төңкеріске дейін шамамен 250 еңбектің, оның ішінде қазақ тілінде 60, орыс тілінде 190 екі тілді сөздіктер, мақалалар, оқу құралдары шыққанын айтады. Қазақ тілін зерттеудің ғылыми өзектілігін атап көрсетеді. Төңкеріске дейінгі қазақ тілін зерттеудің үш кезеңіне тоқталады:


title: Сарсембаева Жанерке Пәні: Академиялық грамматика Силабус бойынша барлығы 7 моөЖ берілген, барлығын орындадым - бет 15

text:
Академик-ғалым Р.Г. Сыздықова [9, 13-32] қазақ тілінің лексикографиясына арнайы тоқталып, осы кезеңдегі шыққан сөздіктердің кемшіліктері мен жетістіктерін тереңдей зерттеді. Ғалым қазақ тілін зерттеген түркітанушылардың біраз еңбектеріне тоқталып, І. Кеңесбаевтың пікірлеріне қосыла келе:
алғаш рет көп мөлшерде ана тіліндегі лингвистикалық терминдер енгізілді;
қазақ жазуы, орфографиясы мен пунктуациясы мәселелері күн тәртібіне қойылып, шешімін тапты деген тұжырымға келеді. Басқа мақалаларында [21] қазақ тілін зерттеген орыс ғалымдары мен қазақ лексикасындағы терминдердің қалыптасуы және грамматика мәселесі жөнінде сөз етеді.
С. Аманжолов «Вопросы диалектологии и истории казахского языка» [22] атты кітабында қазақ тілінің осы кезеңдегі зерттелу тарихына тоқталып өтеді. Ғалымның зерттеу нысаны диалектілер болғандықтан, басқа ғалымдардың еңбектерінде осы мәселе төңірегінде сөз етіледі. Арасында В.В. Радловтың, Н.И. Ильминскийдің, В.В. Катаринскийдің, М.А. Терентьевтің, П.М. Мелиоранскийдің еңбектеріне баға беріп, еңбектеріндегі диалектілерді талдайды. Дәлелдері орынды, ойларын нақты мысалдармен береді. Бұлардан басқа Х.К. Жұбановтың


«Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер» [23] атты еңбегі, Ш. Ш. Сарыбаевтың «Қазақ тіл білімі әдебиетінің библиографиялық көрсеткіші» [24] атты т.б. ғалымдар еңбегінен құнды-құнды материалдармен танысуға болады.
Б. Әбілқасымовтың «ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы қазақ әдеби тілі» [25], «Қазақ тілі жөніндегі революциядан бұрынғы зерттеулер» [26] деген еңбегінде 1825 жылдан бастап жарық көрген қазақ тілі жайлы алғашқы мақаладан бастап, төңкерістен кейінгі еңбектер де арнайы қамтылады.
Түркітанушы ғалым Н.А. Баскаковтың үш еңбегі де [27, 28, 29] тіл білімінің даму бағыты мен оның жеке мәселелері жөніндегі ғылыми құнды дүниелер қатарына жатады.
М. Томановтың «Тіл тарихы туралы зерттеулер» атты еңбегінде де қазақ тілін тұңғыш зерттеушілер туралы айтылады [30, 23-24].
Қорыта келгенде, ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы қазақ тілін зерттеу орыс тілінде жүргізілді. Осы кезеңге дейін қазақ тілі грамматикасы жеке пән ретінде қарастырылмай, шығыс тілдерімен араласып қарастырылса, ХІХ ғасырдың екінші жартысынан бастап Петербург, Қазан, Ресей Ғылым академиясы, Азиялық шетел министрлігі департаменті жанындағы шығыс тілдері бөлімі тарапынан назар аударылып, қазақ тілі жайлы түсінік, тілдік құрылымы, өзге тілдермен салыстыра зерттеу жүргізілді. Қазақ тіл білімін орыс тіл білімінің жүйесіне салып, орыстандыру саясатын ұстанды. Ғалымдар қазақ тіл білімін қанша зерттеп, өз болжамдарын айтқанымен, сол тілдің төл өкілі болмаған соң, қазақ ұлтының танымына терең бойлай алмады. Нәтижесінде қазіргі таңға дейін қолданып келе жатқан кириллица әліпбиін таңу арқылы өз миссияларын орындап, қазақ халқын талай жылдар бойы өз тамырынан алшақтатты.
№2 МОӨЖ тақырыбы: Фонетика
|


Фонема, фонема мен дыбыстың ұқсастықтары
Тілдегі сөздер бір-бінен мағыналары мен дыбысталуы жағынан ажыратылады. Мысалы, қазақ тіліндегі тас пен тес, тоз бен тез деген сөздердің әр басқа сөздер екендігін олардың мағынасы мен дыбысталуының әр басқа болуына қарап ажыратылады. Мағына мен дыбысталудың әр басқа болуы сөздердің формаларын да, морфемаларды да ажыратады. Мысалы, біл деген сөздің біле, біліп, білсе және тағы басқа формаларының әр басқа формалар екендігі олардың мағыналары мен дыбысталуындағы айырмашылықтар арқылы белгілі бола алады. Бұл мысалдардан тіл дыбыстарының сөз құрамында келіп , бір-бірінен сөздерді ғана емес сонымен бірге, сөздің формаларын және иорфемаларды ажрататындығын көреміз.
Тіл білімінде дыбыстардың осы қызметіне орай фонема деген ұғым пайда болды. Фонема – сөздер мен олардың дыбыстық формаларын ажырататын, ары қарай бөлшектеуге келмейтін дыбыстық единица.
Тіл білімінде фонема туралы ұғымның сыр-сипатын ашып айқындау фонетиканың тарихында жаңа үлкен белес болды және оның мазмұнына тіл дыбыстарын лингвистикалық аспектіде қарастыратын ілім – фонологияны енгізіп, фонетиканың шеңберін кеңейте түсті. Енді, сол фонемалардың табиғатын ашып айқындау мәселеріне келейік.
Фонема дегеніміз де – тіл дыбыстары, бірақ ол тіл дыбысы болғанда, сөздердің жігін ажырататын дыбыс. Фонема тіл дыбыстарынан бөлек тұрмайды, қайта, олармен тығыз байланыста болады. Фонема да – тілдің материалдық единицасы. Фонемаларды зерттейтін фонология мен тіл дыбыстарын зерттейтін фонетика екеуі екі түрлі пен емес, тіл туралы ғылымның бір түтін саласының екі түрлі жағы.
Фонема дегеннің ұғымы мен тіл дыбыстары дегеннің ұғымы әр уақытта бірі-бірімен сәйкес келе бермейді. Фонема бір дыбыстан ғана емес, сонымен бірге екі дыбыстан да құралуы мүмкін. Керісінше, кейде екі фонема бір дыбыс түрінде айтылады.Мысалы, орыс тіліндегі детский деген сөзде т мен с фонемасы бір ғана ц дыбысы түрінде айтылады. Фонемалардың саралап ажыратушы қызметі тілдің өзінің табиғатынан, оның бүтіндей жүйесінен келіп туады.Тілдегі дыбыстардың бір-бірінен ажыратылуы қаншалықты қажет болса, морфемалардың да жігі ашылып ажыратылуы, сондай-ақ сөз тіркестерінің де шегі айқындалып өз ара ажыратылуы, - тілдің табиғатына тән және қажетті нәрсе. Фонемаларды саралап ажыратушы қызметі бүтіндей тілдің жүйесінен, оның атқаратын қызметінен келіп туады дейтініміз де осыдан.
Әрбір халықтың әдеби тілінде айтылудың жалпыға бірдей ортақ және қалыптасқан біріңғай нормалары болады. Солар жайындағы ережелердің жиынтығы орфоэпия деп аталады. Әрбір әдеби тілдің орфоэпиясы дыбыстар мен дыбыс тіркестерінің дұрыс айтылу ережелерін ғана емес, сонымен бірге сөздер мен фразалардың да дұрыс айтылу ережелерін қамтиды.
Сөз құрамындағы дыбыстар немесе сөздердің аралығындағы дыбыстар бір-бірімен өз ара үндесіп, үйлесе айтылады. Сөйлеуде олардың үндестігін сақтап, нақышына келтіре айту үшін тілдің дыбыстық жүйесінің табиғатын, дыбыстардың бір-біріне әсер ету заңдылықтарын жете білу қажет.
Қазақ тілінің орфоэпиялық нормасы бойынша сөздердің аралығында қатар келген екі дауысты дыбыстың алдыңғысы сөйлеуде түсіріліп айтылады. Мысалы, торы ала ат, бара алмады, келе алмады, бала ісі, бері отыр деген тізбектер торалат, балмады, келалмады, балісі, беротыр түрінде айтылады.
Әдеби тілдің орфоэпиялық нормаларын қалыптастыруда мектеп, радио, телевидение, театр және киноның атқаратын ролі айрықша күшті.
Әрбір сауатты адам үшін жазудың ережелерін меңгеріп, дұрыс жаза білу қаншалық қажетті және міндетті болса, айтылудың ережелерін меңгере білу сөйлеуде үндестікті сақтап айту, жалпыға ортақ қалыптасқан қағидалардан ауытқымау да соншалықты қажет және міндетті болып саналады.
|


Дыбыстарды дауысты және дауыссыз деп бөлудің ұстанымы
Дауысты дыбыстар - дыбыстау мүшелерінің бірыңғай толық қатысуынан, фонациялық ауаның кедергісіз, еркін және баяу шығуынан жасалатын дыбыстар. Дауысты дыбыстар фонациялық ауаның көмейде керіліп тұрған дауыс шымылдығына соқтығуынан пайда болған дірілден жасалады. Дауысты дыбыстардың басты қасиеті сөз ішінде буын жасап, дауыссыз дыбыстармен тіркесе алатындығында. Қазіргі қазақ тілінің дауыстылар жүйесі 9 дыбыстан құралған: а, о, е, ы, і, о, ө, ұ, ү. Дауысты дыбыстар айтылғанда жақтың, еріннің, тілдің қатысу дәрежесіне қарай: ашық - қысаң, еріндік - езулік, жуан - жіңішке болып бөлінеді.
Дауыссыз дыбыстар - тек салдыр немесе салдыр мен үн қатысы арқылы жасалатын, буын құрай алмайтын дыбыстар. Дауыссыз дыбыстарды айтқанда көмейде кедергіге ұшырмаған фонациялық ауа ауыз қуысына күшті қарқынмен келеді. Ауыз тар ашылғандықтан, көмей арқылы келген қарқынды ауа әр түрлі артикуляциялық мүшелермен соктығысады. Қазіргі қазақ тілінде 25 дауыссыз бар: б, в, г, ғ, д, ж, з, й, к, қ, л, м, н, ң, п,р, с, т, һ, ф, х, ц, ч, ш, у, Бұлардын ішінде һ дауыссызы кейбір шығыс сөздерінде, в, ф, х, ц, ч дауыссыздары негізінен орыс тілі арқылы кірген халықаралық сөздерде, қалған 19 дауыссыз қазақтың байырғы сөздерінде қолданылады.
Айтылу кезінде ауаның еркін шықпай, кедергіге ұшырап шығуынан жасалған дыбыстарды дауыссыз дыбыстар дейді. Дауыссыз дыбыстар сөйлеу мүшелерінің бір-бірімен жанасуы немесе толық қабысуы арқылы пайда болады. Дауыссыздардың басты ерекшеліктері:
- дауыссыздардың жасалатын орны – ауыз және көмей қуыстары;
- дауыссыз қатаңдарда мүлде үн болмаса, ұяңдарда үннің қатысы жартылай болады да, ал үнділерде бәсең үн болады;
- дауыссыз қатаң және ұяңдардың ішкі сапасы таза салдырдан тұрады ал, үнділерде сөйлеу мүшелерінің (тіл, ерін, жақ) бір-біріне жуықтауы, түрленуі, көлемін өзгертуі көмей арқылы келген ауаға пәлендей кедергі бола алмайды;
- дауыссыз қатаң және ұяңдарды көтеруге, созуға, әуенін өзгертуге мүлде болмаса, ал үнділерді керісінше көтеруге, созуға, әуенін өзгертуге болады;
- дауыссыздардың үн сапасында жаңғырық болмайды;
- дауыссыздар сөз ішінде жалқы тұрып буын құрай алмайды.
|


title: Буын мен дауыстылардың арақатынасы

text: Буын (фонетика) — сөйлеу мүшелерінің тұтастай қимылынан пайда болған бір немесе бірнеше дыбыстық тіркесі. Буынды тек дауысты дыбыстар ғана құрайды. Дауысты фонема өз алдына тұрып та, төңірегіне дауыссыздарды алып тұрып та Буын құрай алады. Буынға тән негізгі белгілер: 1) дауысты дыбыссыз Буын болмайды; 2) дауысты дыбыстың өзі де Буын бола алады (а-та, ә-же, а-па, т.б.). Бір Буында бірден артық дауысты болмайды, ал сөздің құрамында қанша дауысты дыбыс болса, сонша Буын болады (жұ-ды-рық, қа-лам, мек-теп); 4) Буында мағына болмайды; 5) Тілімізде байырғы сөздер, сондай-ақ, Буындар да екі дауыссыздан басталмайды (сқақ, рза, сланов деп жазбаймыз, дұрысы: сықақ, риза, сыланов түрінде келеді); 6) қазақ тілінде басқы (сөздің басындағы) Буын ғана дауыстыдан басталуы мүмкін, қалған жағдайда (екінші, үшінші, т.б.) Буындар дауыстыдан басталмайды. Тасымалдың дауыстыдан басталмайтыны содан (кә-сіп, қыз-ғал-дақ, мә-сі); 7) сөздердің айтылуындағы Буын саны мен жазылудағы Буын саны әрқашан бір-біріне сай келуі шарт емес (айтылуда: Сар-ар-қа, кел-ал-май-ды, ал жазылуда: Са-ры-ар-қа, ке-ле ал-май-ды). Тіліміздегі сөздер бір Буынды, не көп Буынды болып келеді. Қазақ тіліндегі дауыссыз дыбыстар өздігінен жеке тұрып Буын құрай алмайды, бірақ кейбір халық тілдерінде дауыссыздардың Буын құрайтын жайлары кездеседі (чех, серб тілдерінде). Мысалы, Буын чех тіліндегі vlk (волк-қасқыр), серб тіліндегі прст (палец-саусақ) деген сөздер бір өңкей дауыссыздардың тіркесінен жасалғанмен, әрқайсысы бір-бір Буынды сөздер ретінде қаралады. Ондай дауыссыздарды Буын құраушы дауыссыздар деп атайды. Буын өзінің құрамындағы дауысты және дауыссыз дыбыстардың ретіне қарай мынадай түрлерге жіктеледі: Ашық буын — бір дауысты дыбыстың өзінен ғана тұратын немесе дауыссыз дыбыстан басталып, дауысты дыбысқа аяқталып тұратын Буын (а-ра, ұ-лы, ке-ше, қа-ла, не, а-сық, а-дым); 2) тұйық буын — дауысты дыбыстан басталып, дауыссыз дыбысқа бітетін Буын (ат, өт, ас); 3) бітеу буын— дауысты дыбыс екі жағынан дауыссыз дыбыспен қоршалып тұратын Буын (тіс, қыз, қар, мұз, құз). Бітеу Буынның бір ерекшелігі екі дауыссыз дыбыс қатар тұра беруі мүмкін. Мысалы, тарт, шәкірт. Қазақ тілінде Буын құрамындағы дыбыстардың басын құрап тұратын фонететикалық заң — үндестік заңы (сингармонизм). Үндестік заңының әсерімен Буын құрамындағы дауысты мен дауыссыз дыбыстар біркелкі жуан Буын (шана, жұлдыз) не жіңішке Буын (кө-мір, кү-шік), еріндік (жү-зүм, бү-күр) не езулік (қы-зық, жә-бір) болып айтылады. Егер тілімізде аралас (жуан, жіңішке) Буынды сөздер кездесетін болса, онда олар кірме сөз болғаны. Мысалы, педагог, параллелипипед, т.б. Буынның жуан, жіңішкелігі қазақ тілінде дауыстыларға байланысты.


title: Дыбыстардың үндесуіндегі ерекшеліктер

text:
Дыбыстардың үндесуіндегі ерекшеліктер
Жалпы түркі әлемінде, соның ішінде қазақ тiл бiлiмiнде дыбыстардың үндесуі жан-жақты зеpттелген, теоpиялық негiзi қаланған мәселе болып саналады. Оның зерттелуіне ғалым I.Кеңесбаев та айтарлықтай үлес қосты. Ғалым өзiнiң алдындағы ғалымдаpдың үндестiк заңына қатысты жекелеген пiкipлеpін, тұжыpымдаpын негiзге ала отыpып, тiлiмiздегi үндестiк заңы құбылысының ғылыми-теоpиялық негiзiн жасаған.
Қазақ тiл бiлiмiнде сингармонизм мәселесін алғаш зерттеген ғалым Х.Досмұхамедұлы болса, оны ары қарай дамытқан – Қ.Жұбанов. Ол түбip мүшенiң соңғы буынының жуан-жіңішкелігіне қарай қосымшалар да жуан не жіңішке болып жалғанатынын айта келіп, сингаpмонизмге мынадай анықтама беpедi: «Сөз мүшелеpiн матастыpып ұстайтын аpқанның ең күштiсi түбip мүше мен қосымша мүшелеpдiң үндесуi. Бұл заңды сингаpмонизм деймiз» [1, 193].
Тіл білімінде қалыптасқан акцентті-фонемалық теорияға сүйеніп, зерттеу жұмыстарын жүргізген I.Кеңесбаев дыбыстар үндесуін ғылымның жетістігі тұрғысынан барынша жан-жақты ашып талдайды. Ол дыбыстардың үндесуін сингармонизм және ассимиляция деп бөліп, олаpдың айpықша өзгешелiктеpiмен қатаp, өзаpа оpтақ қасиеттеpiне де көңiл бөледi. Ғалым дыбыстаpдың бip-бipiмен үндесуiнiң тiлдегi негiзгi жетi көpiнiсiн анықтап, солаpдың қайсысы қандай заңдылыққа жататынын дәлелдейдi:
1) Жуан дауыстыдан кейін жуан дауысты келеді. Мысалы: бал + дың, он + ға, он + даp + да, жол + ға, жыл + ға, жыл + дың, құн + ды т.б. 2) Жіңішке дауыстыдан кейін жіңішке дауысты келеді. Мысалы: кен + ге, еp + дi, еp + леp + ге, iн + деp + де, түн + де, жез + дi т.б. 3) Қазақ тiлiнде дауыстылаp жуанды-жiңiшкелi болып үндесумен қатаp, кейде, еpiндi, езулi болып та үндеседi. Мәселен, оpақ + таp + дың деген сөздiң бас буыны еpiн дауысты болса да, бұл сөздегi дауыстылаp: а) езу жағынан үндесiп тұp; ә) бipкелкi жуан түpде келiп тұp; ал, өpiк + теp + дiң деген сөздiң бас буынын еpiн дауыстысы болғандықтан, оның екiншi, үшiншi буындаpындағы дауыстылаp да еpiн дауыстылаpына айналып отыp: бұл өpүктеpдiң түpiнде айтылып тұp. 4) Қатаң дыбыстан кейiн қатаң дыбыс келедi. Мысалы: хат + қа, хат + таp, студент + пiз, кес + тiк, кес + пе, Ташкент + тiк т.б. Лаж + сыз (айтылуы лаш + шыз), Дос + жан (айтылуы Дош + шан) тәpiздiлеp де осы топқа енедi. 5) Ұяңнан кейiн ұяң келедi. Мысалы: өзiмiз + бiз, жаз + ды, жаз + ба, күз + де, қаз + даp, күз + дiк т.б. Көк дөнен (айтылуы көгдөнөн), боз құнан (айтылуы бозғұнан) тәpiздiлеp де осы топқа жатады. 6) Yндiден (не дауыстыдан) кейiн үндi немесе ұяң келедi. Мысалы: қаp + лаp, инженеp + мiз, нан + ның, бала + лаp, бала + дан, бала + мыз, бала + лық, бала + ға, қаp + дан т.б. Ақ ешкi (айтылуы ағешкi), қап + әкел (айтылуы қабәкел), ала кел (айтылуы алагел) тәpiздiлеp де осы топқа жатады. 7) б, п дыбыстаpының алдынан келген н дыбысы м дыбысына айналады да, қ, к, ғ, г дыбыстаpының алдынан келген н дыбысы ң дыбысына айналады. Мысалы: Құpманбек (айтылуы Құpмамбек), Жанпейiс (айтылуы Жампейiс), сенбедi (айтылуы сембедi), Аманқұл (айтылуы Амаңқұл), Жанқабыл (айтылуы Жаңғабыл), түнгi (айтылуы түңгi), Сәpсенкүл (айтылуы Сәpсеңкүл) т.б. [2, 154-155].
Тiлдегi осы дыбыстық еpекшелiктеpдiң бipазын ғалымдаp бұpын көpсетiп келгенi белгiлi, бipақ осындағы төртiншi, бесiншi, алтыншы, жетiншi саралауларды I.Кеңесбаев толықтырған.
Ол осы тiлдiк құбылыстаpдың бәpiн жалпы дыбыс үндесуi заңдылығына жататынын дәлелдей отыpып, олаpдың iшкi еpекшелiгi баpын көpсетiп, анықтап, iшкi заңдылықтаpын белгiлеген. Дыбыс үндесуiнiң iшкi заңдылықтаpы баpлық зерттеушілерде болмаса да, жалпы ғылымда аталып жүpгенiн ғалым төмендегiше көpсетедi: «Лингвистикалық әдебиетте дауыстылаpға байланысты үндесудi (сингаpмонизмдi) буын үндестiгi деп те атайды, ал дауыссыздаpға байланысты үндесудi (ассимиляцияны) дыбыс үндестiгi деп те атайды» [3, 277]. Бұл ғалымның ғылымдағы белгiлi теоpиялаpға сүйенгенiн байқатады. I.Кеңесбаевтың дыбыстаpдың үндестiгiнде ұстанатын басты қағида – жазылуы емес, айтылуы. Яғни басты pоль атқаpатыны – дыбыстардың дауыс қатысы мен жасалу оpны, акустикасы мен артикуляциясы. Ал жоғаpыдағы жеті топтастыpудың алдыңғы үшеуi дауыстылаpдың үндесуi болса, кейiнгiлеpi – дауыссыз дыбыстаpдың үндесуi немесе алдыңғылаpын буын үндестiгi не сингаpмонизм деп атайды да, кейiнгiлеpiн дыбыс үндестiгi не ассимиляция деп атайды. Сөйтiп, сингаpмонизм – дыбыстаp үндесуiнiң бip түpi: бip дауысты дыбыс екiншi дауысты дыбыспен не тiл қатысы жағынан, не кейде еpiн қатысы жағынан үйлесiп (үндесiп) тұpатынын айтса, ассимиляция деп дауыссыздаpдың бip-бipiне (дауыс қатысы, жасалу оpнына қаpай) тигiзетін ықпалын айтады.
I.Кеңесбаев дыбыстаpдың үндесуiнiң екi жолын көpсетедi: комбинатоpлық және спонтандық өзгеpiстеp. Ғалым спонтандық өзгеpiстеpде көpшiлес дыбыстаpдың бip-бipiне тигiзген ешқандай ықпалы болмайтынын, баpлық позицияда дыбыс өзгеpiсi өзге дыбыстың ықпалына ықпай, «өздiгiнен» құбылып тұpатынын айтады: «бipде шелек болып, бipде челек болып, ш оpнына ч келiп тұpуын өзге дыбысқа байланыстыpуға болмайды» [3, 278]. Мұндағы бірде ш, бірде ч айтылуы – спонтандық өзгеріс. Ғалым спонтанды өзгеріске жататын тағы бірқатар сөздерді келтіреді: Жүсіп – Түсіп – Нүсіп, Айша – Ғайша, Әбділда – Ғабдұлла, Ғали – Қали – Әли (Әлі). Демек, спонтандық өзгеpiстеp бойынша бip дыбыс екiншi дыбысқа тәуелдi болмайды, бip дыбысты өзге дыбыс игеpе алмайды. Сондықтан мұндай өзгеpiстi игеpусiз өзгеpiстеp деп атайды. Бұл теpминдi де ғалым қазақ тiл бiлiмiнде алғаш қолданғандардың бiрi болды. Аталған өзгерістер кейінгі зерттеушілердің еңбектерінде талданып дамытылды.
I.Кеңесбаев комбинатоpлық өзгеpiстеp бойынша бip дыбыс екiншi дыбысқа тәуелдi болып тұpатынын, бip дыбыс екiншi дыбысқа игеpiлiп тұpатынын пайымдайды: «Комбинатоpлық өзгеpiстеp көpшiлес дыбыстаpдың бipiне-бipi тигiзген ықпалымен байланысты болады: белгiлi бip дыбыстың түсiп қалуы да немесе тыңнан жаңа бip дыбыстың пайда болуы да т.б. сөздегi өзге дыбыстаpдың ауанымен байланысты болады» [3, 277]. Комбинатоpлық (игеpулi) өзгеpiстiң сөз мағынасына әсеp етеpлiк күшi жоқ. Басқаша айтқанда, дыбыстаpдың комбинатоpлық ваpианттаpы – белгiлi бip фонеманың (көбiнесе қосымшаның) тек сыpтқы фонетикалық құбылыстаpы. Мысалы: бала-лаp, теpезе-леp, қаз-даp, сөз-деp, ат-таp, пеш-теp дегендегi көптiк фоpманың –лаp, -леp, -даp, -деp, -таp, -теp болып фонетика жағынан құбылуының мағынаға тигiзеp әсері жоқ. Ондағы көптiк фоpманың қайсысының болса да, гpамматикалық қызметiнде де өзаpа ешқандай айыpмасы болмайды. Сол сияқты, малшы – егiншi, малшы + мыз – егiншi + мiз, аға + ны – iнi + нi, аға + ға – iнi + ге дегендегi –шы/-шi, -мыз/-мiз, -ны/-нi, -ға/-ге бip-бipiне мағына жағынан диффеpенцияланып тұpған жоқ. Кейбip негiзгi моpфемалаpда да осындай фонетикалық паpаллель бола беpедi. Мысалы: саламат – сәлемет, сықылды – секiлдi, дейiн – шейiн т.б. Бұлаpдың да iшiнаpа бip-бipiнен мағына еpекшелiгi жоқ деп дәлелдеген [3, 278]. Комбинатоpлық өзгеpiстеpге пpотеза, эпентеза, эпитеза, pедукция, элизия, сингаpмонизм, ассимиляция, диссимиляция т.б. фонетиканың басты құбылыстаpын жатқызады.
I.Кеңесбаевтың ой-тұжырымдарының бүгінгі таңдағы ғылым жетістіктермен сәйкес келуі зерттеуінің тереңдігі мен құндылығын көрсетеді. Сондай-ақ кей пікірлерінің (әсіресе сингармонизм туралы ойы) кейінгі зерттеушілер тарапынан жаңа қырынан да қарастырылуы өз бағасын алғандығы деп білеміз.
5. Қазақ тіліндегі дыбыстар, өзіндік ерекшеліктері
№3 МОӨЖ тақырыбы: Морфонология
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Қазақ тіл біліміндегі дыбыстар жүйесі

text:
Қазақ тіл біліміндегі дыбыстар жүйесі
Тіл білімнің бір саласы болып табылатын фонетика (грек т. phone – дыбыс) тілдің дыбыстық жүйесін зерттейді. Тіл дыбыстары – күрделі құбылыс. Дыбыс сөйлеу мүшелерінің белгілі бір араласымы (комбинациясы) арқылы жасалады. Дыбыстардың тіркесуі тілде қалыптасқан белгілі бір заңдылықтарға негізделеді. Қазақ тілінің фонетикасы туралы тұңғыш пікір миссионер Н.И.Ильминский (1822-1891) еңбегінде айтылды. Н.И.Ильминский қазақ тіліндің дыбыстық құрамы 8 дауыстылардан және 19 дауыссыздар: а (ә), е, ы, і, ө, ұ, ү, д , п, б, м, у, т, д, н, ж, з, ш, с, р, л, й, қ, ғ, к, г, ң дыбыстарынан тұратынын жазады.Н.И.Ильминский а және ә дыбыстарын бір фонема деп қарастырған. Түркі тілдерін зерттеудің жаңа кезеңі В.В.Радлов (1837-1918) еңбектерінен басталады 22. Түркі тілінің бір тармағы болып келетін қазақ тілін және оның салаларын зерттеуде В.В.Радловтың 1882 жылы Лейпциг қаласында неміс тілінде жарық көрген «Солтүстік түркі тілдерінің фонетикасы» деп аталатын еңбегінің маңызы ерекше. Мұңда қазақ тілінің дыбыстық жүйесі біршама дұрыс жүйеленген. Түркітанушы еңбегінде қазақ тілінің дыбыстық жүйесін 9 дауыстыдан (а, ә, е, о, ө, ы, і, ұ, ү) және 20 дауыссыздан тұратынын анықтаған. Дауыстыларды ашық (а, ә, е, о, ө), қысаң (ы, і, ұ, ү), жуан (а, о, ұ, ы), жіңішке (ә, е, ө, ү, і), еріңдік (о, ө, ұ, ү), езулік (а, ә, е, ы) деп жіктейді. Ал дауыссыздарды да іштей қатаң (қ, к, т, п, с, ш), ұяң (ғ, г, д, б, з, ж), үнді (н, ң, м, р) және аралық немесе жарты дауысты (у, й) дыбыстар деп бөлген. Көп уақыт бойында қазақ тілінің дыбыстық жүйесін, грамматикалық құрылымын зерттеудің нәтижесінде 1912 жылы «Оқу құралы. Қазақша әліппе» деген атпен А.Байтұрсынұлының алғашқы зерттеу еңбегі жарық көрді. . Кітапта қазақ тіліндегі 5 дауысты, 17 дауыссыз, 2 жарты дауыстыдан тұратын 24 дыбыстың таңбасы келтірілген. Дауыстыларды іштей жіктемей, дауыссыздарды қатаң, ұяң деп бөлген. Дауыстыларды толық (а, е, о, ұ, ы,) және шала (р, ң, л, м, н, у, й) деп екіге бөледі. «Толық» дауыстылары кең шығысты болып, оларда екіге айырылады», - дейді. Бірақ қайсысына қандай дыбыс жататыны айтылмайды. Шала дауыстылар (қазіргі үнділер) ауыз шығысты (р, л, у, й), мұрын шығысты (ң, м, н) боп бөлінеді. Бұлар қазір ауыз жолды, мұрын жолды делінеді. Шала дауыстыларды одан әрі босаң жолды (р, у, й), қысаң жолды (л), босаң бөгеулі (ң), қысаң бөгеулі (н), тұйық бөгеулі (м) деп айырады. Мұнда ауаның шығу жолын ескерген. Босаң, қысаң түрі қазіргі тіліміздегі ызың, шұғыл дауыссыздар. Дауыстыларды аңғалы (а, е, ы) және қымқырулысы (о, ұ) деп бөледі. Қазақ тілінің фонетикасына байланысты зерттеулер ХХ ғасырдың екінші жартысынан бастап жаңа қарқынмен дамып келеді. Солардың ішінде «Қазіргі қазақ тілі» деген атпен 1954 жылы жарық көрген ғылыми еңбектің орны ерекше. Бұл еңбектің фонетика бөлімінің авторы І.Кеңесбаев. Бұл еңбекте ғалым фонетиканың негізгі мәселелерін түгел қамти отырып, І-бөлім «Фонетика және дыбыстар туралы түсінік», ІІ-бөлім «Дауысты дыбыстар», ІІІ-бөлім «Дауыссыз дыбыстар», ІV-бөлім «Буын», V-бөлім «Екпін», VІ-бөлім «Дыбыстардың үндесуі» деп жіктеп, әр мәселе бойынша қазақ тіл білімінде соған дейін айтылған көзқарастар мен нәтижелерді қамтыған.
Бүгінгі кезеңде қазақ тілі фонетикасын эксперименталды түрде зерттеулер өз нәтижелер беруде. Тіл білімінің дамуына байланысты қазақ тілі фонетикасын Ж.Аралбаев, Ә.Жүнісбеков, С.Мырзабеков, З.Базарбаева, т.б. зерттеуші-ғалымдар өзіндік пікірлер айтып, ғылыми тұжырым-дарымен байытып келеді [Біз оларды жекелеген мәселелер бойынша толығырақ қарастырамыз]. Дыбыстардың өзара тіркесуінде әр тілдің өзіне ғана тән белгілі бір қалыптасқан заңдылық, жүйе болатыны айтылды. Морфемалардың бірыңғай жуан не жіңішке буынды болып және олардың аралығында қатар келген дыбыстардың біріне-бірі акустика – артикуляциялық жақтан бейімделіп, үйлесіп тұруын дыбыстардың үндесуі немесе үндестік заңы дейміз.
Достарыңызбен бөлісу: |