title: Садырова М. С - бет 56

text:
Кесте 1
Негізгі деректер
Кезеңі
Кәріліктің басталу
уақыты, жасы
Пифагор
Ерте тарихи кезең
60
Гиппократ
Ерте тарихи кезең
56-63
Қытай ғалымдары
Ерте тарихи кезең
70
Орта ғасыр ғалымдары
Ерте тарихи кезең
Ерлерде 50
әйелдерде30
Орыс
демографы:
А.П.Рославский
–
Петровский
19-ғасырдың
1-ші
жартысы
61
Француз физиологтары 19-ғасыр
55-60, 70
Неміс
физиологы
М.Рубнер
1854-1932 жж..
50 жас-кәрілік;
70 жас-аса кәрілік
Америка
Құрама
Штатының
денсаулық
сақтау ассоциациясы
1939 ж.
65 жас ерте кәрілік;
75 жас кәрілік
Ағылшын физиологы
20-ғасыр
50-60 жастан астам
Жалпы қартаю кезеңі жаңа демографиялық кезең болып табылады.
Көптеген елдерде 60-65 жастан асқан адамдар тобы 20%-дан жоғары екендігі
дәлелденді. Қазіргі кезде адамдардың орта кезеңдегі өмір сүруі олардың ата-
аналарына қарағанда әлдеқайда жоғары, сонымен бірге, бұл ересек және
қартаю жастыны әлеуметтік психологиялық ерекшеліктерін жалғастыру
кезеңі екенін білдіреді. Саяси әлеуметтік экономика қоғамның мәдени өмірін
және адам дамуындағы мінез-құлықтарының нығаюын талап ететін кезең
болып табылады.
Қазір медицина саласындағы бәзбір жетістіктер мен өмір сүру
деңгейінің көтерілуі адамзаттың орташа өмір сұру ұзақтығын айтарлықтай
өсірді. Бірақ әлемнің көптеген елдерінде бұл үрдіс енді халықтың қартаюына
әкеп соғуда. Әсіресе Батыс Еуропа елдерінде халықтың қалған бөлігімен
салыстырғанда, мұқтаждықтары өзгеше келетін егде адамдар үлесінің ар-
туымен бірге соңғы жылдары кәрілікке байланысты әлеуметтік және
экономикалық мәселелер туындап отыр.
Қартаю проблемалары жөніндегі ең бірінші халықаралық құжатқа
қартаю проблемалары жөніндегі іс-
ə
рекеттердің Халықаралық жоспары
жатады, осы құжатты 1982 жылы БҰҰ Бас Ассамблеясы мақұлдады ж
ə
не ол
халықтың қартаю проблемаларын тиімді шешу саласы мен егде жастағы
адамдардың даму саласындағы мүмкіндіктерін қарауға қатысты үкіметтер
мен азаматтық қоғамның
ə
леуетін күшейтуге нысаналанған. Халықтың
қартаюы жөніндегі 2002 жылғы с
ə
уірдегі екінші Дүниежүзілік Ассамблеяда
БҰҰ мүше елдері Саяси Декларация мен қартаю проблемалары жөніндегі Іс-
ə
рекеттердің Мадридтік Халықаралық Жоспарын қабылдады, Жоспарда
қартаю проблемалары жөніндегі стратегия м
ə
селелері
ə
леуметтік
қамсыздандырудың тар ауқымдарымен салыстырғанда анағұрлым кең
мағынада қаралды ж
ə
не құжатта даму саласындағы саясат м
ə
селелерін
талқылау қажеттілігіне баса назар аударылады[1;9].
Жыл сайын жер бетінде қартайған адамдардың саны 2,4 пайызға өседі
екен. Кейбір болжаулар бойынша 2020 жылы кәрі және қартайған
адамдардың саны 1 млрд–қа жетеді. 20 ғасырдағы адам жетілуінің жылдам
дамуын (акцелерация), қартаю процесінің кешеуілдеуін, тіршілік ету
ұзақтығының ұзаруын адамның тарихи–эволюциялық дамуындағы жаңа
құбылыс деп қарастыруымыз керек.
Адам дамуының базалық көрсеткіштері Адам дамуының негізгі үш
компонентіне – ұзақ жасауға, білімділік пен тұрмыс деңгейіне с
ə
йкес келеді.
Осы компоненттердің
ə
рқайсысы адамның маңызды мүмкіндіктерін жалпы
қамтиды: ұзақ жасау – ұзақ ж
ə
не салауатты өмір сүру мүмкіндігін;
білімділік– білім алуды, қарым-қатынас жасауды, тұрмыс деңгейі лайықты
өмір сүру үшін қажет ресурстарға қол жеткізуді,
ə
леуметтік жинақылық пен
қоғам өміріне қатысу үшін жағдайлардың болуын білдіреді. Қартаю
демографиялық көрсеткіштердің ұзаққа созылатын өзгерістерінің, халықтың
өсіп-өну сипатындағы ілгерілеулерінің, сондай-ақ көші-қонының н
ə
тижесі
болып табылады.
Халықтың қартаю үдерісі – қазіргі кезде көптеген елдерде байқалып
отырған құбылыс. Мамандардың болжамы бойынша, 2050 жылға қарай егде
жастағы адамдардың саны жастардың жалпы санынан асып кетеді, бірқатар
дамыған ж
ə
не дамушы елдерде бұл үдеріс 1998 жылда-ақ болды. Егде
жастағы адамдар үлесінің көбеюімен көрсетілетін халықтың қартаю үдерісі
туудың жиынтық коэффициентінің төмендеуінен ж
ə
не өмір сүру
ұзақтығының өсуінен туындайды: ол қазір іс жүзінде жаппай дерлік
байқалып отыр. Халықтың қартаюы Францияда XVIII ғасырдың соңында
басталды да, содан кейін бірте-бірте барлық дамыған елдерге тарады. Бірақ,
егде жастағы адамдар үлесінің ұлғаюы қазіргі кездегідей бұрын ешқашан
соншалықты жылдам ж
ə
не ауқымды болған емес. Халықтың қартаюы мен
аралас м
ə
селелерді зерттеп-зерделеуші сарапшылар жас д
ə
режесіне
қатысты
ə
ркелкі т
ə
сілдерді ұстанады. Н.Н. Сачук ДДҰ Еуропалық
аймақтық бюросының деректерін (1963) келтіреді, ол бойынша 60-тан 74
жасқа дейінгі адамдар – егде жастағы адамдардың, 75 ж
ə
не одан жоғары
жастағылар – қарт адамдардың, 90 ж
ə
не одан жоғары жастағылар ұзақ
жасаушы адамдардың қатарына жатқызылады. Дүниежүзілік Денсаулық
сақтау Ұйымы 1982 жылы 65 жасты егде жастың көрсеткіші ретінде таңдады,
ол қазіргі кезде көпшілік елдерде жаппай танылған көрсеткіш болып
табылады.
Қай қоғамда болмасын, ең басты құндылық - адам мен оның өмірі.
Еңбек белсенділігі жоғары, дені сау ұлты бар мемлекеттің болашағы да зор
саналады. Сондықтан да бүгінгі таңда адам ағзасының қартаю үрдісін
зерттейтін геронтология ғылымы ең қызықты ғылымдардың біріне айналған.
Қартаю жөніндегі ғылым – геронтология (грек сөзі gerontos-кәрі,
қартайған адам) адам қартаюының қалыпты процесін, кәрілік өзгерістердің
даму қарқыны мен сипатына әсер ететін оның негізгі белгілері мен
факторлерін, адам организмінің қартаю заңдылықтарын зерттейтін ғылым.
Геронтология ілімі ХХ ғасырдың басында өз алдына ғылыми ілім
ретінде қалыптасқан тіршілік ету ұзақтығын, яғни организм өмірінің
ұзақтығын анықтау механизмі жөніндегі биология ғылымымен тығыз
байланысты. Осы істе американдық ғалым Р.Пирл, сонымен қатар белгілі
геронтологтар А.Комфорт және Б.Стрелердің алатын орны ерекше. Ресейде
бұл ілімнің алғашқы қалыптасуы Пирлдің оқушысы, профессор В.В.Алпатов
жұмыстарымен тығыз байланысты. Кейбір геронтологтар тіршілік ету
ұзақтығының биологиясын геронтология ілімінің бір тарауы деп есептейді.
ХХ ғасырдың 30–40 жылдары Қазақстанда қариялар мен мүгедектер
үйі, геронтология және гериатрия кабинеттері (Алматы, Қарағанды т.б.)
ауруханаларда гериатриялық бөлімдер ашылды, жүйелі зерттеулер жүргізіле
бастады. Бұл зерттеулердің нәтижесінде қартаюдың әлеуметтік – гигиеналық
себептері мен клиникалық белгілері анықталды; адам жасының ұлғаюына
байланысты жүрек пен қан тамырларында пайда болатын өзгерістер
зерттелді. Егде тартқан және қартайған адамдардың әдетте байқалмайтын
жүрек ақауларына сипаттама берілді. Физиологиялық және биохимиялық
көрсеткіштердің қалыпты деңгейі анықталып, егде тартқан және қартайған
адамдардың денсаулығын тексеру әдістемесі ұсынылды.
Геронтологиямен гериатрия ілімі тығыз байланысты, ол кәрі және
қарттық жастағы адамдардың ауруларын зерттейді. Геронтологияның негізін
қартаю процесінің биологиясы құрайды, дегенмен қартаю мәселесі кешенді
процесс: биомедициналық, психологиялық, антропологиялық, әлеуметтік,
экономикалық негізді құрайды. Кәріліктің алғашқы анықтамасы және оның
себептері ескі діурге жатады. Ұлы дәрігер Гиппократ (б.д.д. ІҮ–Үғ.) кәрілік
деген ұғымды табиғи жылулықтың кетуі және организмнің кеуіп қалуының
нәтижесі деп түсінді. Философ Платон кәрілікке орта жастағы адамның өмір
сүру салты әсер етеді деп көрсетті. Кәрілікті баяулату рецептілері ежелгі
Қытай және ежелгі Индия медициналарында келтірілген.
Адам денсаулығы және оның өмір жасының ұзақтығы организмнің
қартаю сипатымен тығыз байланысты. Егде тартқан және қартайған
адамдардың ауруларын клиникалық медицинаның гериатрия (грек.geron
және iatreia – емдеу) деп аталатын бөлімі зерттейді.
Геронтология кезеңін дәстүр бойынша 3–ке бөлеміз.
1. Мосқалдық кезең (еркектер үшін 60-74 жас, әйелдер үшін 55-74
жас);
2. Қарттық кезең (70-90 жас);
3. Ұзақ жасайтындар (90 жастан жоғары.
Ресейде және бүкіл дүние жүзінде геронтологияның негізін салушы
әйгілі орыс ғалымы И.И.Мечников. Геронтология ілімі жаңа заманғы
түсінікте ХХ ғасырдың ортасында қалыптасты. 1958 жылы медицина
ғылымының академиясында Ресейде бас ғылыми–зерттеу геронтология
институты ұйымдастырылды. Қазіргі кезде Ресейде геронтология ғылыми–
зерттеу институты, региональды орталықтар, Мәскеуде Ұлттық геронтология
орталығы жұмыс істейді.
Қазіргі заманғы геронтологияның негізгі міндеті: мезгілінен бұрын
қартаюдың алдын алу, денсаулықты және белсенді ұзақ өмір сүруді сақтау,
қартаю ерекшеліктерін, қартаю процесіне қоршаған ортаның, оның ішінде
антропогенді (өмір сүру салты, еңбек, әлеуметтік жағдай) факторлердің
әсерін зерттеу болып табылады.
Геронтология ғылымындағы ең басты бағыттардың бірі – адам өмірін
ұзарту. Дәрігерлік көмек пен өмір сүру деңгейінің жақсаруы арқасында қазір
жаһан бойынша адамдардың өмірі біршама ұзарды. Ғалымдардың пікірінше,
индивидум деңгейінде дұрыс диета сақтау, физикалық жаттығулар жасау жә-
не темекі, арақ-шарап сияқты қауіпті улы факторлардан аулақ болудың арқа-
сында да өмірді аздап ұзартуға болады. Әйтсе де бұл факторлар көбінесе
кәрілікті жеңуге емес, «кездейсоқ» ажалды жеңуге ғана бағытталған.
Әлемде адамның қартаю жылдамдығын баяулатудың бірнеше «жеміс беруі
мүмкін» стратегиясы ғана бар. Зерттеушілер солардың арқасында қартаю
жылдамдығын төмендетіп, өмірді ұзартпақ. Мысалы, адам органдарын клон-
дау арқылы қолдан өсірілген органдармен алмастыру немесе антиоксидант-
тар, гармон деңгейіндегі терапия арқылы ағза жасушаларын молекулярлық
«жөндеуден» өткізу сияқты тұжырымдар пайда болды. Алайда бұл
бағыттарда да әзірге ауыз толтырып айтарлықтай нәтижелер жоқ.
Қартаюдың табиғатын анықтаумен геронтология ғылымы айналысады.
Бұл ғылым физиологиялық өзгерістермен қатар, қарт адамдардың қоғамдағы
әлеуметтік рөлін де терең зерттейді. Геронтологияның мақсаты – кәрілікке
байланысты туындайтын кейбір кемшіліктерді жеңу. Өйткені әрбір жас то-
бының әлеуметтік мәртебесі мен қоғамдағы орны сол топтың экономикалық
«жетістіктерімен» тығыз байланысты. Мысалы, ауылшаруашылығы сала-
сында қарт адамдардың мәртебесі жоғары. Олардың өмірлік тәжірибесі
жоғары бағаланып, олардың біліміне деген сұраныстың арқасында қарт
адамдардың қоғамның белсенді мүшесі болып қала береді. Бірақ соңғы ғасы-
рлардағы индустриализация мен урбанизация деңгейінің күрт өсуінен қарт
адамдардың қоғамдағы рөлі төмендеп келеді. Соңғы зерттеулерге қарағанда,
қарттардың өз маңыздылығын жоғалтуына олардың еңбекке деген қабі-
летсіздігі емес, үздіксіз білім алу мен жаттығуларды талап ететін жаңа
технологиялардың енгізілуі себеп болып отырған көрінеді. Әйтсе де, кейбір
салаларда қарт адамдар әлі де жоғары белсенділігін сақтап келеді. Мәселен,
саясатта.
Қарттар мен егде жастағы адамдардың психикасы мен мінез–құлық
ерекшеліктерін, жас психологиясының бір саласы геронтологиялық
психологиясы зерттейді. Ол қартаюдың белгілерін, яғни адам организмінің
функционалдық мүмкіндіктерін (қимыл белсенділігінің баяулауы, күш қуаты
азайып, денсаулығының нашарлауы) біртіндеп төмендеуін қарастырады.
Психика функцияларының (зерде, ес, зейін және т.б.) өзгерістер бір жақты
ғана байқалады. Қарт адамдардың психикасына интеллектуалдық және
эмоциялдық ішкі әлемге кету, өткізген өмірін бағалау мен ұғынуға
байланысты қайғыру, өміріндегі басты мақсаттары орындалмаса, өкіну,
түңілу сияқты қасиеттер тән болады. Алайда қартаюды тек регрессивті
құбылыс деп қарамау керек, қартаю дамудың бір кезеңі. Бұл кезеңде
адамның рухани жетілу деңгейі төмен болады. Мысалы, қанағаттану,
парызын өтеген жағдайда өмірге ризашылық, мейірімділік т.с.с.
қасиеттермен қатар кемелденген адамдардың даналыққа жетуі. Қарт
адамның шығармашылық белсенділігі жоғары болатындығы жиі
байқалады. Қартаюдың психологиялық ерекшеліктері мен өзгерістеріне
ерте кезден назар аударса, геронтология ғылымы пән ретінде егде жастағы
адамның көбеюі; олардың жұмысқа қабілеттілігі мен тұрмыс жағдайының
сондай–ақ іс–әрекетінің сипаты мен құндылықты бағдарларының
өзгерулеріне, яғни жеке адамның даму мәселелеріне, т.б. байланыстар пайда
болады.
Қарттық кезең (психологияда) – адам өмірінің соңғы даму кезеңі.
Қарттық жас - адам өміріндегі заңды этап. Бұл кезеңдегілердің
ерекшеліктері, адамның циклдік өмір жүйесіндегі спецификалық ролі,
қарттық кезең өзіндік дамудың жалпы перспективасын белгілеп көрсетеді.
Қарттық кезеңнің алдында, егер осы жастағылардың мінез-құлық
позициясы жеткіліксіз болса, онда олар өз бетінше шешім қабылдай
алмайды. Осыған байланысты Л.С. Выготский қарттық кезеңде метаморфоз
заңының болуы керек екенін көрсетті, кейін қарттық кезеңде олардың тек
қана жойылған қабілетін сипаттау ғана емес, ең алдымен сапасы тамаша
психикасын сипаттау керек, егер де оның дамуында сапасы шынжыр болса
ғана деп көрсетті.
Д.И. Фельдштейн былай деп көрсеткен, дәл қазір қарттық кезеңде
бұрынғылары шығып, аяқтары қақсайды. Мүмкіншілік болса, адам өмірі
ұзарады, соның ішінде индивидтің ішкі өзіндік дамуында санақ болуы керек.
Мұнан да астамы, жасы тоқтаған адамда тек қана тәжірибелік алып беру ғана
емес, сонымен қоса болашаққа деген жарыстар болады. Қарттар өз өмірінің
қарттық кезінде күтім болса, өзіндік ойынан аулақ болса (тастап кетсе),
істері аяқсыз қалса (бітірусіз) онда олардың даму қоры шектелген. Бұл қор,
адам дамуының бүкіл өмірлік дистанциясы созылғанда қалыптасады. Даму
кезеңі, бұл кәрілікпен байланысқан және болашақты білдіреді, яғни
кәріліктен белсенді түрде адамгершілік қарым–қатынас тенденциясы
арқылы шығарады, ол құрмет пен таңдануға байланысты.
Бұл кезеңнің қызықтысы, кәрілік кезеңде оларда толық әрі біткен
мінез–құлық позициясы жоқ. Геронтолог ғалымдар кәрілік - бұл біріншіден,
биологиялық феномен, яғни бұл психологиялық өзгеріспен бірге жүреді деп
санайды. Көптеген зерттеушілер оның барлық жоғалу жиынтығы –
экономикалық-әлеуметтік, индивидуалдық болады, яғни бұл даму
кезеңіндегі автономия болуы мүмкін.
Кәрілік жастағы өзгеріс – биологиялық процесс болады, ол тікелей жас
мөлшерімен байланысты болып келеді, ал егер әлеуметтік кезең болатын
болса – адам пенсияға шығады, оның әлеуметтік статусы өзгереді, жүріс –
тұрысы өзгереді, соңында психологиялық кезеңінде өзгеріске душар
болады. Бұл кәріліктің механикалық өзіндік регуляциясын анықтауға негіз
болады. Сондай–ақ кәрілердің проблемасы – биологиялық системаның
функционалдық сәйкестігі, яғни өзіне лайықты психологиялық және өзін
қоршаған әлеуметтік кеңістігіне бейімделуінсіз бұл орындалмайды. Қартаю
– бұл жаңа әлеуметтік рөлге көшу, яғни жаңа системалық группамен және
өзіндік қарым–қатынас орнайды. Дәл қазіргі уақытта кәрілік кезеңіне
ғылыми қызығушылық тууда, бұл кезең жайлы білім өмірде ешқандай күмән
туғызбайды, бірғана геронтопсихология. Геронтопсихология – бұл қазіргі
даму психологиясының ең жас бөлімі болып табылады. Қарттық кезеңнің
проблемасына деген психологиядағы қызығушылықтың басты екі себебі
бар. Біріншіден, қартттық кезең тотальдық өшу процесі болмайды, соны көп
ғылымдар зерттеді. Б.Г. Ананьев былай дейді: геронтологтар мынадай
қорытындыға келді, қарттық кезеңде адам мүгедектік процесіне жақын
болады, сонымен қоса өзгеде процесстер жүзеге асады және мүгедектік
күшке қарсы факторлар.
Геронтология ғылымы тотальдік және бір мезгілдегі қарттықтың
бұрынғы келбетін құртты, ұзақ өмір сүру проблемасына өте үлкен назар
аударды. Қазіргі күнде геронтологтар қарттық жастағы организмнің өзіндік
бейнесін қайта құруын тексеруде, ерекше қабілет функцияларының жалпы
орынға өтуін сақтайды. Витаукт (vita – өмір, aucfem - ұлғайту) организмнің
өмірге деген қайраткерлігін тұрақтандырады, көптеген өзгерістерді қалпына
келтіріп және олардың орнын толтырады, жаңа қабілет механизмдерін
құрады. Оның екі себебі бар: біріншісі, даму психологиясының қарттық
кезеңіне деген қызығушылық; екіншісі, қызығушылық пен геронтологиядағы
қарттық кезеңді зерттеу мен интенсивті дамумен байланысты, әлеуметтік–
экономикалық факторлар себепшісі болады.
Даму психологиясының 90% балалар психологиясын зерттеумен
шұғылданады. Қарттық кезең бұл өте қиын проблемалардың түрі.
Геронтологияның
атақты
ғалымдарының
бірі
И.В.Давыдов оның
категорияларын көрсетті, қарттық кезеңіне жету бұл ешқандай календарда
көрсетілмеген деді. Сонымен қатар, Еуропада бюро аймағында БДСО
(бүкіләлемдік денсаулық сақтау организациясы) ер кісілердің 61 мен 74 жас,
ал әйелдердің 55 – 74 жас аралығы қарттық кезеңнің басталуы деді.
|


title: Қартаюдың психоанаметикалық сипаты

text:
Қартаюдың психоанаметикалық сипаты
Карл Юнг «Адамның өмірінің екінші кезеңі» деп атаған ілімінде келесі
проблемаларды көрсетті. Ол үшін өмірдің екінші кезеңі критикалық айналым
сәті, яғни индивидтің өзіндік дамуында жаңа мүмкіндіктер ашылады. Қарт
кісілерге «әлеуметтік протезде» әлеуметтік көмек жүйесін ұсыну қажет. Бұл
жұмыс бойынша Адлердің проблемалық шешімі, идеялары көрсетілген.
Даму психологиясының геронтопсихологиясына көп үлес қосқан
ғалымдардың бірі Э.Эриксон. Өзіндік дамудың сегіз стадиясын көрсеткен.
Өмір циклінің әрбір кезеңінде спецификалық тапсырмалар байланысқан,
жалпыға ортақ болады. Әрбір кезеңі әлеуметтік–бағалы мақсатын
анықтайды. Өмір жасындағы сегізінші кезең – қарттық, мінез – құлықтің
өзгеруімен сәйкес өзгереді. Өзімшілдік пайда болады. Э.Эриксонның
теориясы өзгеде ғалымдардың қызығушылығын тудырды. Р.Пэкон мен
Р.Пэк «сәтті қарттық» деп көрсетті, яғни адам өзіндік дамуында негізгі үш
тапсырманы орындау керектігін көрсетті
(«Эго» дифференциясына қарсы роль). Адамдар өздерін тек қана өзінің
жұмысына және отбасына арнайды, бұл пенсияға шығар жол, жұмыс
ауысымы немесе балалардың үйден кетуі оларда жағымсыз эмоция
тудырады. Екіншіден, бұл трансценденция жан дүниесіне қарсы. Соңғы
трансценденция «Эго»-«Эго» өзгерісіне қарсы, негізгісін меңгеруші,
маңызды белгілер көрсетіледі.
Қартаю мәселесі нақты моральдық деңгейде айқындалады. Адамзаттың
дәстүрлі бағалылықтарының барлығы – нәтижесінде қартаюмен тікелей
байланысты болып келеді. Бұл жерде ерекше атап айтатын дүние – бұл
қартаюдың әлеуметтік аспектісі. Бұл әлеуметтік аспект өз артынан нақты
моральдық мәселелерді алып келеді. Қартаю – ол әлеуметтік рөлдердің жаңа
жүйеге көшуі деп түсіндіріледі. Яғни, топтық және тұлғааралық қарым–
қатынастардың жаңа жүйеге өтуі.
Қартаюдың түрлері өте көп, оның айқындалу төңірегі де өте кең.
Ф.Гизенің типологиясында қарттар мен қартаюдың үш типі көрсетілген:
–
келеңсіз қарт адам – өзінің бойындағы қартаю белгілерін
мойындамайды;
–
экстраверт қарт адам – яғни, қартаю кезеңін сыртқы әсер
арқылы немесе қоршаған ортадағы өзгерістер арқылы мойындайды (мысалы,
өсіп кеткен жастар, жастар мен қарттардың көзқарастарының бөлек болуы,
жақын адамдарының қайтыс болуы, отбасындағы орнының өзгеруі, техника
төңірегіндегі өзгерістер, әлеуметтік өмірінің өзгеруі және т.б.).
–
интроверт қарт
адам – яғни, қартаю кезеңін бастан қиын
кешіру. Адам қоршаған ортадағы жаңалықтарға қызығушылық білдірмейді,
өткен өмірі туралы көп ойланады, аз қимылдайды, тыныштыққа ұмтылады
және т.б..
И.С.Кон қартаюдың келесі әлеуметтік–психологиялық типтерін
анықтап көрсетеді.
Бірінші тип – белсенді, шығармашылық түрде қартаю. Бұл типке
жататын қарттар, заңды демалысқа шықса да қоғамдық өмірге, жастар
тәрбиесінде және т.б. белсенді атсалысып, толыққанды, белсенді өмір сүріп,
өздерін еш кемсітпейді.
Қартаюдың екінші типіне жататын қарттар – бұрын соңды уақыттары
жетпеген шаруалармен айналысатындар: яғни, білім деңгейлерін көтеру,
демалу, көңіл көтеру және т.с.с.. Бұл типтегі қарттарға әлеуметтік және
психологиялық тұрғыда жақсы бейімделу, көнбіс болу, барлық энергияны
тек өздеріне ғана жұмсау тән.
Үшінші тип (көбінесе әйел адамдар) барлық күш–қуатын тек отбасына
ғана жұмсайды. Үй шаруасы ешуақытта таусылмайтын болғандықтан,
әйелдердің ауруға, зерігуге уақыттары да болмайды. Бірақ, өмірге деген
қанағаттану бұл топтағы қарттарға (жоғары екеуіне қарағанда) төмен.
Төртінші типтегі қарттар – бұл типке жататын қарттардың ерекшелігі –
денсаулықтың өмірінің мәніне айналуы болып табылады. Түрлі белсенділік
формалары, моральдық қанағаттану да осымен тікелей байланысты.
Сонымен қатар (көбінесе ер адамдарда) нақты ауруларын шынайылықтан
артық көру, қатты қобалжуға жол беру жиі кездеседі.
И.С.Кон жоғарыда көрсеткен қарттардың жағымды типтерімен қоса,
олардың жағымсыз типтеріне де назар аударады:
– агрессивті, кәрі ұрысқақтар – қоршаған ортаға көңілі толмай, өзінен
басқаның бәрін сынға салып, төңірегіндегі адамдардың барлығын үйретіп,
әрдайым дау–дамай шығаратындар;
–
өзінің өміріне және өзіне көңілі толмайтындар, жалғыз қалған
және көңілсіз жүретін қарттар. Өткен өмірлерінен жәберіп алған
мүмкіндіктерін айтып, өздерін аса бақытсыз қылатындар.
Қарттарға қатысты зерттеу жүргізгендердің бірі А.Качкин. Ол
қарттарды өмірлеріндегі қызығушылықтарына сай, төмендегі типтерге бөліп
қарастырған:
–
Отбасылық тип – тек отбасының бақытына назар
аударатындар.
–
Жалғыздық типі – тек өзімен–өзі ғана ой бөліскенді қалайды,
содан ляззат алып, өз естеліктерімен ғана өмір сүреді.
–
Шығармашылық тип – бұл типтегі қарттардың сурет салумен,
музыкамен
және
т.б.
айналысуы
міндетті
емес.
Олар
өз
шығармашылықтарын бақшада гүл өсірумен де көрсете алады.
–
Әлеуметтік тип – зейнеткер–қоғам адамы, қоғамға пайдалы
істермен және іс–шаралармен айналысушы.
–
Саяси тип – өз өмірін саяси өмірге араласумен (белсенді де,
белсенді емес те) толтырады.
–
Діни тип.
–
Сөніп бара жатқан тип – өз күшін жұмсай алмай, өзіне жаңа іс
таба алмай, өмірін қызығушылықпен толтыра алмаған қарттар жатады.
–
Ауру тип – бұл типтегі қарттар өз ауруларына емес, көбінесе
сол ауруларының өту кезеңдерін бақылаумен айналысатындар.
Көптеген қарттар девианттарға айналады, яғни мінез–құлқында
ауытқушылықтар пайда болады (қаңғырып кету, өзін–өзі өлтіру).
Психиатр М.Мак–Каллох жануарлардың адам психикасына әсерін
бірінші болып зерттеген болатын. Сауалнама жүргізу арқылы ол келесі
тұжырымға келді: үй жануарлары адамды байсалды, сабырлы, жайбарақат
қылады. Ал кейбір жан күйзелісін бастан кешірген адамдарға, бұндай «төрт
аяқты достарды» бағу аса қажет болып табылады.
Жалғыздық сезімі адамның жан дүниесін күйзелтеді. Қоршаған
ортамен қарым–қатынасын әлсіретіп, тұлғаны, оның әлеуметтік құрылымын
бұзады. Адамдармен толыққанды қарым–қатынаста болу, соны сақтап қалу,
жалғыздық сезіміне мойынсынбау – қартаюды дұрыс қабылдау дегенді
білдіреді.
Қартаю – жеке адамның дамуының маңызды және ұзаққа созылатын
этапы болып келеді. Өйткені, бүкіл әлемде адам өмірінің ұзақтығы өсіп
келеді. Қарт адамдарға мемлекет, қоғамдық және басқа да ұйымдар мен
мекемелер, жалпы қоғам тарапынан жасалған дұрыс қарым–қатынас –
олардың өмірлерінің жақсы өтуіне бірден–бір себеп болады.
Кәрілік жасы
-
адамның орта жастан кейін келетін қоғамдық еңбектен
босап, еңбегінің зейнетін көретін материалдық қамтамасыз етілетін құрметті
демалысқа шығатын жасы. Шартты түрде кәрілік адамның зейнетке шығуы
жасына жетуінен басталады деп есептеледі. Кәрілік жаста кәрілік
кемалдылық деген ұғым жиі кездеседі. Ол дегеніміз қартайған адамның
ақыл–ойының сарқылуының сандары болып табылады. Кәрілік кемалдылық
кейде тектен асып, ақылдан ажырап қалу деңгейіне дейін қалдырап қалуы
мүмкін. Қазақта мұны алжу дейді.
Қартаюдың ең ақырғы сатысы – кәрілік сатысы, ол адамның бүкіл
тіршілік ету өмірінде ішкі және сыртқы факторлердің әсерінен дамитын адам
ағзасының қызметтік жетіспеушілігінің ұлғаю нәтижесі болып табылады.
Қартаюдың психикалық ерекшеліктері мен өзгерістеріне ерте кезден назар
аударылса да, геронтология ғылымы пән ретінде егде жастағы адамдардың
көбеюі, олардың жұмысқа қабілеттілігі мен тұрмыс жағдайының, сондай–ақ
іс–әрекетінің сипаты құндылықты бағдарларының өзгеруіне, яғни жеке
адамның даму мәселелеріне, т.б. пайда болды.
Ғалымдардың соңғы онжылдық зерттеулері бойынша 90-95 жасқа
дейінгі жастың ұлғаюы мүлдем азайып барады. 55-60 жастағы адамдар
өздерін қарттар санатына қоспайды, әлеуметтік қоғамда жасы толған
адамдар қатарына жатқызады. Иә, қарттықтың өз ішіндегі фазаларында,
мысалы, біреулер 50 жасынан-ақ шаршап өмірден түңіле бастаса, ал
біреулері 70 жасында өмірге деген күші мол, әлі көптеген жоспарларды
жүзеге асырғысы келеді. 60 жас шамасына таяған адамдардың көбісі өмірінің
тура жолын өздігінше талдап, сонымен бірге болашаққа деген көріністерін
бағалап іске асыруға тырысатын болады. Бұл кезеңнің әдеттегі толғанысы
болып мыналар саналады: «Уақыттың жетпеуі», «Өмірдің тез өтуі», «Осы
уақыттың барлығы қайда кетіп жатқаны түсініксіз», «Егер алда ұзақ уақыт
болғанда, онда мен..., әттең» және т.б.. Осы қарттық кезеңді зерттеуші
ғалымдар әсіресе 56 жас шамасындағы тұлғалардың қарттық кезеңге аяқ
басып келе жатқанын атап көрсетеді. Олардың сезімдерінің ұйымшылдығын,
қиын кезеңдерді қайта жеңіп алу үшін не қажет, не керек, өз өміріне жаңа
жаңалықтар енгізгісі келсе соған бар күшін салып талпынатынын айтып
кеткен. Қарт адамдарға бұл дағдарыс көбінде қатты уайымшылдыққа әкеліп
соғады.
Қарттық шақтың 55-60 жас аралығын мосқал кезең деп атауға болады
немесе бұл кезеңді «Әлеуметтік орта» десек те артықтық етпейді. Қандай да
әлеуметтік өзгерістер осы кезеңнің жеке өмірінде орын табады. Көптеген
адамдар үшін бұл кез зейнетке шыққан кезде басталады, яғни осы кезде
белгілі бір әлеуметтік ортаға деген белсенділігі төмендей түседі. Әсіресе
өзінің тұрақты жұмысынан басқа ештеңемен айналыспаған, ешқандай оқуға,
басқа мамандық алуға, қандай да бір қосымша ұйымдарда болуға
қызығушылығы соқпаған зейнеткерлер үшін бұл өте ауыр жағдай. Бірақ
қаншалықты зейнетке шыққанымен кәрі адамдар өз әдеттерін тастамайды.
Өзінің жанұясына не болмаса тағы басқа жұмыстарға қызығып күнін
өткізеді. Мосқал адамдар бәрібір әрі қарай өз ұрапағына көмектесулері
міндет деп сезінеді. Олар үшін бұл кезеңде ең басты бақыт немерелері. Ал
осы кәрілік кезеңде өз қосағынан айырылу ең қиын кезеңге ұзақ бейімделуге
әкеп соғады. Өмірлік жарынан айрылып, жалғыз қалуы адамды үлкен бір
өзгеріске алып келеді, яғни адам өзін жесірлік қатарына қосып, алдағы
уақытта өзінің де аз өмірін қалғанын сезіп, бұрынғы кездегідей қатты дауыс
шығарып сөйлеуге әлі келмей мінезінде меланхоликтік тип басымырақ
болады. Қоршаған ортасынан, айналасынан алшақтайды. Жесір қалушылық
еркектерге қарағанда әйелдерге үш есе соққы болып тиеді. Сондықтан ер
адамдар алғашқы жарынан кейін тез үйленіп алса, әйелдердің біразы өмірінің
соңына дейін жалғыз өтеді. Мысалы, 85 жасқа дейінгі 5 әйелдің 4-і жалғыз
болып өтеді деп айта аламыз. Жалғыз басты қарттар практикалық не
биологиялық қиындықтарға жиі кездеседі. Осы қиындықтардан өз күшімен
шығуға тырысады, мысалы, түрлі тұрмыстық мәселелер немесе қаржы
мәселесін шешу.
Халықтың қартаюы алуан түрлі салалар – экономикалық өсуге, қор
ж
ə
не ақша жинау үдерісіне, салық салуды тұтыну мен ұрпақтар арасындағы
трансферттерге
ə
серін тигізеді.
Ə
леуметтік салада бұл адамдардың
денсаулық жағдайына, отбасы құрамына, өмір салтына, тұрғын үй
жағдайлары мен халықтың көші-қонына
ықпал жасайды. Халықтың қартаюы
– демографиялық феномен ғана емес, ол саяси саладағы үдерістердің
детерминантасы да болуы мүмкін ж
ə
не бұл ең алдымен электораттың
қартаюы мен саяси өмірде түрлі жас топтарының мүдделерді көрсету
м
ə
селесі. Халықтың қартаюы - егде жастағы адамдардың экономикалық
ж
ə
не
ə
леуметтік белсенді халыққа т
ə
уелділігінің өсуімен сүйемелденеді.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Садырова М. С - бет 58

text:
1)
Батыс ғалымдары әлеуметтік мобильділік туралы
Кез-келген әлеуметтік процесті зерттеуде түсініктерді анықтау және
оны қолданудың маңызы зор. Әлеуметтік мобильділік түсінігін зерттеуде
қолданылатын түсініктер әлі де болса жүйелеуді, олардың мазмұнын
тексеруді қажет етеді. «Мобильдідік» түсінігінің этимологиясы келесі
түсініктерде бейнеленген: «қозғалыс», «алға жылжу», «орын ауыстыру».
Әлеуметтiк мобильдiлiк социологиялық категория ретiнде индивидтiң
әлеуметтiк құрылымдағы өзгерiсiн бейнелейдi. «Әлеуметтiк мобильдiлiк»
түсiнiгiнде стратификациялық құрылым туралы сөз болады, ал әлеуметтiк
мобильдiлiк ретiнде адамның, әлеуметтiк топтың бiр қабаттан екiншi қабатқа
орын ауыстыруы, әлеуметтiк баспалдақ бойынша жоғары не төмен жылжуы
есептеледi. Әлеуметтік мобильділік социологияда функционалдық тұрғыдан
қарастырылады. Бұл тұрғыдан алғанда әлеуметтік мобильділік бір
функционалдық топтан екінші функционалдық топқа өтуді білдіреді. Яғни,
әлеуметтiк мобильдiлiк дегенiмiз адамның не әлеуметтiк топтың қоғамның
әлеуметтiк құрылымындағы әлеуметтiк жағдайының өзгеруiне байланысты
жөзеге асатын көрделi әлеуметтiк процесс. Бұл категорияның мазмұнына
орын
ауыстырулардың
жеделдiгi,
көлемi,
бағыттары,
тәсiлдерi,
тенденциялары, әлеуметтiк құрылымның қоғамның экономикалық, саяси,
әлеуметтiк-мәдени және т. б. өзгерiстермен байланыстылығы мәселелерi
кiредi.
Әлеуметтік мобильділік түсінігін талдаудың методологиялық негізі П.
Сорокиннің әлеуметтік мобильділік теориясы және социологиядағы
әлеуметтік-құрылымдық бағыт болып есептеледі.
П. Сорокин социологияда алғаш рет әлеуметтік мобильділік түсінігінің
анықтамасын және оны зертттеу принциптерін негіздеді. Қогамның
әлеуметтік ішкі құрылымын зерттеу ісінде ол әлеуметтік мобильділіктің өте
маңызды екендігін айтады. Бұл проблемаға байланысты П. Сорокиннің
«Әлеуметтік мобильділік» деген еңбек жазған. Ол әлеуметтік мобильділікті
әлеуметтік объектінің бір тұғырдан екінші тұғырға өтуі, орын ауыстыруы
тұрғысынан зерттейді.
Әлеуметтік объект ретінде индивид, топ, яғни, адам
қызметінің барлық өнімдері көрінеді. Бұндай түсінік индивидтердің орын
ауыстыруын кең көлемде төсінілетін мобильділіктің жеке оқиғасы ретінде
есептеуге себеп болады. Дегенмен П. Сорокинге сүйенсек, әртүрлі
әлеуметтік объектілердің мобильділігін иерархияландыруға, оларды шкалада
маңыздылық деңгейіне қарай орналастыруға мөмкіндік беретін белгілер жоқ.
«Социология жүйесі» атты еңбегінде ол орын ауыстыру процесін
әлеуметтік қайта топтастыру деп атайды. Әлеуметтік қайта топтастыру
дегенде күрделі әлеуметтік агрегаттардың құрылымының өзгеруін ескереміз.
Ол мына процестерден көрінеді:
1.
Элементарлық және кумулятивтік топтардың біреуінен екіншісіне
осы топтардың көлемінің өзгеруімен бірге жүретін орын
ауыстыруы;
2.
Бір әлеуметтік агрегеттағы элементарлық не кумулятивтік
топтардың біреуінің жойылуы не пайда болуы;
3.
Элементарлық не кумулятивтік сипаттағы топтардың толық
жойылуы және оның жаңа гетерогендік топпен ауыстырылуы.
П. Сорокин «мобильділік» түсінігінің көмегімен қоғамның әлеуметтік
құрылымының өзгеру процесін толық қамтуға тырысады. Әлеуметтік
мобильділіктің жалпы принциптерін табу үшін ол әртөрлі қоғамдардағы
және бір қоғамның әртүрлі тарихи кезеңіндегі әлеуметтік мобильділігіне
салыстырмалы талдау жөргізеді. Өзінің тұжырымдарын дәлелдеу өшін ол
жан-жақты статистикалық материалды, тарихи мысалдарды келтіреді. П.
Сорокин қоғамда әлеуметтік мобильділіктің екі түрі бар екендігін айтады.
Бірі - тік мобильділік, екіншісі – көлденең мобильділік. Бірі төменнен
жоғары қарай жылжу, екіншісі жоғарыдан төмен қарай түсу, кейде құлдырау.
Мобильділіктің екінші түрін П. Сорокин жазықтықта жүзеге асатын
мобильділік дейді. Орын ауыстырудың түрлеріне қарай ол әлеуметтік
мобильділікті өрлеу не құлдырау бағытындағы әлеуметтік мобильділік деп
те бөледі.
Әлеуметтік мобильділік түсінігін теориялық талдаудың Батыс
социологиясында бірнеше бағыттарын бөліп көрсетуге болады:
1.
Әлеуметтік мобильділікті құрылымдық-функционалдық талдау. П.
Сорокиннің, Т. Парсонстың, И. Хербердің, Б. Барбердің, М. Болтьенің және
т. б. социологтардың еңбектерінде орын алған. Бұл бағыттың өкілдерінде
әлеуметтік мобильділікті талдауда стратификациялық әдісті пайдалану көп
орын алады. Алға жылжуды әлеуметтік мобильділіктің бір түрі ретінде
көрсететін теориялық функционалдық талдау Ф. Фюрстенбергтің, Х.
Босетскийдің, Г. Циммерманның, Э. Грохлының еңбектерінде жалғасын
тапқан.
2.
Әлеуметтік мобильділіктің эгалитардық теориялары С. Липсеттің,
Р. Бендикстің және т. б. ғалымдардың еңбектерінде сипатталған. Олар
қоғамның индустриалдық дамуының әлеуметтік мобильділік процесіне
әсерін көрсетеді. Әлеуметтік мобильділіктің әлеуметтік-эволюциялық
теориялары Р. Хаузердің, Ж. Голдторптың еңбектерінде орын алған.
Батыс социологтары әлеуметтiк мобильдiлiктi тар мағанада- индивидтердiң
бiр әлеуметтiк қабаттан екiншi әлеуметтiк қабатқа өтуi бағытында
қарастырады.
Б. Барбер «Мобильдiлiк дегенiмiз жоғары және төмен топтардың
жоғары, не төмен орын ауыстырулары, не салыстырмалы түрде анықталған
әлеуметтiк рөлдерден басқа рөлдерге қарай жылжу»,- деп есептейдi.
К.Больте де мобильдiлiкке осы бағыттағы анықтама берді: «Мобильдiлiк
- бiр топтан екiншi топқа, не бiр топтың iшiндегi жылжу». Американдық
социологияда әлеуметтiк мобильдiлiк қоғамның әлеуметтiк құрылымын
зерттеумен тығыз байланыста қарастырылады. Еңбектегi технологиялық
қайта құрулардың барысына қарай сақталып отыратын не өзгеретін
әлеуметтiк құрылымның элементтерiне қарай индивидтердiң орын ауыстыру
процесi қоғамдағы әлеуметтiк қабаттардың дамуының бiрден-бiр тәсiлi
ретiнде қарастырылады.
Т. Парсонс әлеуметтік мобильділікті бір функционалдық топтан екінші
функционалдық топқа өту ретінде қарастыра отырып, құрылымдық ұйымның
4 деңгейін бөліп көрсетеді: алғашқы; менеджериалдық; институционалдық;
социеталдық. Әр деңгейдің шешуші ерекше белгісі – оның әлеуметтік ролі.
Әлеуметтік мобильділік тек жаңа деңгейге өтуге байланысты емес, сонымен
бірге әлеуметтік ролдің өзгеруіне алып келеді. “Стратификациялық жүйе»
өзінің тепе-теңдігін және тұрақтылығын сақтауы арқылы жүйе ішіндегі
әлеуметтік мобильділіктің қажетті алғы шарты болып табылады. Т. Парсонс
бұл жерде сонымен қатар жалпы құрылымдық принцип әрекет етеді, яғни әр
жастық топ екіге бөлінеді, олардың бір бөлігі жоғары деңгейге ұмтылады, ал
екіншісі бар деңгейіне қанағаттанатынын атап көрсетеді.
М. Вебер әлеуметтік мобильділіктің жеделдігі таптар арасындағы
шекараны орнатудың негізі болып есептеледі. Оның айтуынша таптар
осындай қауымдастықтар арасында әлеуметтік мобильділік төмен болған
жағдайда ғана қалыптасады.
С. Липсет пен Г. Зерттерберг әлеуметтік мобильділікті дене еңбегімен
айналысатын топтан ой еңбегімен айналысатын топқа қарай орын ауыстыру
ретінде сипаттайды. Олардың ойынша кең көлемді әлеуметтік мобильділік
қоғамның негізгі сипаттамасын көрсетеді. Индустриалдық қоғамның жаңа
сапалары әлеуметтік мобильділіктің деңгейін көтереді. С. Липсет әлеуметтік
мобильділікті адамның бойындағы өзгерістермен байланысты зерттейді. Ол
әлеуметтік иерархияның басқа деңгейіне көтерілген адам өзінің достарын
өзгертеді, жаңа ұйымдарға қосылады, тұрған жерін, саяси көзқарасын
өзгертеді. С.Липсет пен Г.Зерттербергтің әлеуметтік мобильділік туралы
концепциясының негізінде қоғамды интегралдық жөйе ретінде төсінетін
функционалдық парадигма жатыр. Кез келген қоғам өзінің өмір сөруін
сақтап қалуға ұмтылған жерде теңсіздік пайда болады, әртөрлі статустық
позициялар қалыптасады. С. Липсет пен Г. Зерттербергтің айтуларынша,
экономикалық өсуге, өзгерістерге ұмтылған қоғамды жабық қоғам ретінде
қарастыруға болмайды. Олар индустриалдық қоғамдағы әлеуметтік
құрылымның және әлеуметтік мобильділікке әсер ететін бірнеше
факторларды топтастырып көрсетеді:
1. Жұмыс орындарының санының өзгеруі. Бұл-экономиканың динамикалық
дамуының салдары. Кәсіпорындар саны өскен сайын қызмет көрсету саласы
да жетіле төседі, бұл жаңа мамандықтардың, жұмыс орындарының пайда
болуына алып келеді.
2. Туу деңгейінің өзгеруі. Индустриалдық қоғамға нуклеарлық отбасына
жылжу және бала санының азаюы тән.
3. Әртөрлі әлеуметтік топтардың әлеуметтік статустарының өзгеруі.
Индустриалдық қоғамда көрделі маманданған, экономикалық жағынан одан
әрі өсуді қамтамасыз ететін еңбектің төрінің беделі жоғары.
4. Атадан-балаға мұра болып қалатын статустық позициялардың санының
өзгеруі. Қазіргі индустриальдық қоғамның көбінде адамның әлеуметтік
құрылымның
әртүрлі
өлшемдеріндегі
әлеуметтік
позицияларының
жиынтығы ретінде көрінетін әлеуметтік статусы мұраға қалмайды, оған
бәсеке жағдайында қол жетеді.
5. Өмірлік мөмкіндіктердің теңдігін айқындайтын құқықтық және заңдық
негіздің өзгеруі. Қазігі индустриалдық мемлекет халықтың көпшілігінің
бақылауындағы құқықтық мемлекетке сөйенеді.
Индустриалдық қоғамның жаңа сапасы әлеуметтік мобильділіктің
деңгейін едәуір көтереді. С. Липсет пен Г. Зеттербергтің айтуынша көлемді
мобильділік индустриализация процесін сипаттайды және қазіргі
индустриалдық қоғамның негізін бейнелейді. Қазіргі кезде бұл ғалымдардың
теориялары едәуір сынға ұшырады.
Әлеуметтік мобильділіктің жалпы және ерекше бағыттарын Д. Миллер
зерттеген. Ол әлеуметтік мобильділіктің төрлерін мобильділіктің көлеміне
және жұмыстың төрлеріне қарай бөледі және Батыс Европада мобильділіктің
дамуының кезеңдерін ұсынады.
Д. Миллер көптеген елдердегі әлеуметтік мобильділіктің дамуына
салыстырмалы талдау жасай отырып мобильділікті әлеуметтік жөйенің
өзгеруі ретінде қарастырудан бас тартады. Біріншіден, әлеуметтік жөйенің
динимикасы мобильділікпен ғана шектелмейді, екіншіден, мобильділікті
зерттеу міндетті төрде өзгерістердің динамикасы арқылы ғана көрсетілмеуі
керек. Д. Миллер мынадай қорытынды жасайды: « Мобильділікті зертттеген
ғалымдардың бәрі әлеуметтік мобильділік ретінде қоғамның жалпы
өзгергіштігін емес, индивидтердің бір әлеуметтік топтан екіншісіне орын
ауыстыруы ретінде төсінген».
Батыс
социологтарында
орын
ауыстыру
процесі
қоғамның
экономикалық, саяси және әлеуметтік құрылымдарындағы өзгерістеріне өте
сезімтал деген пікір қалыптасқан. Қоғамдағы кез келген өзгеріс әлеуметтік
мобильділіктің жеделдігіне, көлеміне, бағытына әсер етеді. Батыс
социологтары мобильділіктің саяси мінезбен, кәсіби ролдерді орындаумен,
діншілдікпен, демографиялық мінезбен байланысты зерттеуге көп көңіл
бөледі.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Әлеуметтік мобильділіктің түрлеріне сипаттама

text:
страталар арасында өте алмайтындай шекаралар жоқ. Олардың арасында
индивидтер жоғары және төмен орын ауыстыра алатындай әртөрлі
«қуыстар», «люфтер», «мембраналар» болады. Солардың ішінде П. Сорокин
әлеуметтік циркуляция каналдары ретінде пайдаланылатын әлеуметтік
институттарға – армияға, шіркеуге, отбасына, меншікке ерекше көңіл бөлді.
Армия әлеуметтік мобильділіктің каналы ретінде бейбіт жағдайда емес,
көбіне соғыс жағдайында көрінеді. Ол кезде атағын көтерген адамдар бейбіт
кезде де жеткен деңгейін одан әрі билікке, байлыққа жету өшін
пайдаланады.
Шіркеу әлеуметтік мобильділік каналы ретінде адамдардың биікке
көтерілуіне де, сондай ақ төмен жылжуына да бірдей деңгейде әсер етеді.
Шіркеу арқылы билікке жеткен адамдардың ішінде орта таптың да, кедей
таптың да өкілдері, тіпті құлдар қатарынан көтерілгендер де болғанын П.
Сорокин өз зерттеуінде көрсетеді.
Тәрбие және білім беру институттары қандай нақты төрге ие болса да
барлық ғасырда да әлеуметтік мобильділіктің қуатты каналы болып
есептелді. АҚШ-та, ТМД елдерінде мектеп қоғамның барлық мөшелеріне
қолы жете алатындай жағдайда. Бұндай қоғамдарда «әлеуметтік лифт» ең
төменнен жылжиды, барлық қабаттардан өтеді және ең шыңына дейін
жетеді.
Көптеген елдерде орта және жоғары оқу орындарына төсуге конкурстың көп
болуы білімнің тік әлеуметтік мобильділіктің тез және қол жеткізе алатын
каналы екенін көрсетеді.
Меншік жинаған байлық пен ақша төрінде айқын көрінеді. Тек солар
ғана әлеуметтік жылжудың ең қарапайым және тиімді жолдарының бірі
болып табылады. Европалық қоғамда ХУ-ХУІІІ ғасырларда ақша билік ете
бастады. Жоғарғы жағдайға жету әлеуметтік шыққан тегіне емес, ақшаның
барлығына,
көлеміне
байланысты
болды.
П.
Сорокин
кейбір
мамандықтардың ғана байлық жинауға септік болатынын атап көрсетеді.
Егер әртөрлі әлеуметтік топтың өкілдері бірлесіп отбасылық одақ
құрса, отбасы мен неке тік әлеуметтік циркуляцияның каналына айналады.
Европалық қоғамда кедей, бірақ атағы бар адамның бай адаммен некесі өте
жиі кездеседі. Нәтижесінде екеуі де өздеріне жетпей тұрған жағдайларына ие
болып, әлеуметтік баспалдақ бойынша өрлеу бағытындағы тік мобильділікті
жөзеге асырады. Кейде адамның шыққан әлеуметтік тегі атадан балаға мұра
болып қалады деген қөзқарас адамдардың әлеуметтік статусын өзгертуге
кедергі болады. Өмірде көбінесе ата-ананың төмен статусы адамның сол
деңгейде қалуына алып келеді. Отбасы әлеуметтік іріктеудің, әлеуметтік
статусты және мұралықты анықтаудың негізгі механизміне айналды. Бай
отбасыларының балаларына беретін мөмкіндіктері, әлеуметтік кепілдемелері
өте көп. Қазіргі кезде отбасы қоғамның мөшелерін страталарға бөлудің
институттарының біріне айналды.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Садырова М. С - бет 5

text:
Диатропикалық суреттемеде қатарлар салыстырылады. Соның нәтижесінде
зерттелуші объектінің байыиылған бейнесі жасалады.
Негізгі
жүйелі
парадигмалар:
функционализм,
құрылымдық,
құрылымдық функционализм, институционализм. Әлемді диатропикалық
талдау интерпретациялық парадигмаларда, яғни түсінуші әлеуметтануда,
символдық интеракционализмде, феноменологияда эәне этнометодологияда
көрініс табады. М. Вебер түсіндіруші әлеуметтанудың негізін салушы.
әлеуметтік өмірді түсіну тек адамдардың өзі өзінің әрекеттерін қалай
түсінетінін социологтар ұққанда ғана мүмкін. Символдық интеракционализм
бойынша адамдардың әлеуметтік өмірі әртүрлі символдапрдың көмегімен
болатын өзараәрекетке байланысты. (Мид). Феноменология бойынша, қоғам
адамдардың рухани өзара әрекетінің нәтижесі.
1.3.
Қазіргі заманғы социологиялық теориялардың даму кезеңдері
Қазіргі заманғы социологиялық теорияларды қарастырғанда ең алдымен
XX ғасырдың басы мен XX ғасырдың 70-ші жылдары арасындағы
теорияларды қарастырамыз. Бұл қазіргі заманғы социологиялық
теориялардың қалыптасуының
бірінші кезеңі
. Ұйымдасқан капитализм және
мемлекеттік монопалистік капитализм теориялары осы кезеңді сипаттайтын
теориялық бағыттардың бірі болды. Бұл кезеңде менеджералдық қоғам
теорияларынан корпоративтік қоғам теорияларына өту байқалады.
Социологиядағы менеджералдық теорияны дамытушылар Торнстейн
Веблен меншіктің болмауы және инженерлер революциясын ұсынса, Адольф
Берль, Гардинер Минз, Джеймс Бернхэм менреджерлер революциясы
теориясында осы идеяны дамыта түседі.
Менеджералдық қоғам теориясын сынға алушы екінші бағыттың
өкілдері
Достарыңызбен бөлісу:


title: Көлденең мобильділік - Садырова М. С

text:
Көлденең мобильділік.
Егер жеке тұлға не адамдардың тобы қоғамда өзінің
жағдайын, өзінің статусына әсер етпейтіндей өзгертсе, бұл жерде көлденең
мобильділік туралы айта аламыз. Көлденең мобильділік индивидтің не
топтың әлеуметтік құрылымда әлеуметтік статусын өзгертпей орын
ауыстыруына байланысты мобильділіктің төрі. Социологтар көлденең
мобильділікке географиялық кеңістіктегі процестерді және бір топтан екінші
топқа әлеуметтік жағдайын өзгертпей өту процестерін жатқызады. Сонымен
әлеуметтік мобильділіктің бұл төрінде әлеуметтік топтар мен страталар
өздерінің статусын төпкілікті өзгерте алмайды. Бірақ та жылжу барысында
адам өзінің материалдық, әлеуметтік жағдайын өзгертуі мөмкін.
Жағдайының жақсаруына байланысты оның әлеуметтік орны да
өзгереді.Дегенмен ол сол өзінің тобында қала береді. Көлденең
мобильділікте басқа да әлеуметтік процестер жөріп жатады. Мысалы,
миграциялық процестің төрі ретінде ауыл мен қала тұрғындарының бір-
біріне өтуі де көлденең мобильділікке жатады.
Н. Смелзер көлденең мобильділікті индивидтің статусының не өсуіне, не
төмендеуіне алып келмейтін әлеуметтік жағдайының өзгерісі ретінде
анықтайды, яғни көлденең мобильділікте адамның статусы сол қалыпында
қалады. Тік мобильділікке қарағанда көлденең мобильділіктің көлемі кең.
Егер әлеуметтік мобильділіктің деңгейі 70-80 пайыз болса, оның 70 пайызы
көлденең мобильділік. Бұл жағдайдың себебі нақты тік не көлденең
мобильділікке жатпайтын айқын емес сипаттағы орын ауыстырулардың
болуы:
1.
Қызмет, жалақы, еңбек жағдайы сияқты еңбек және экономикалық
саладағы көрсеткіштерді әлеуметтік мобильділікті анықтауда қолдану қиын.
2.
Көп жағдайда объективтік факторлардың, яғни адамның және оны
қоршаған топтардың жұмыстағы және әлеуметтік-экономикалық жағдайды
қабылдауының, оны әлеуметтік статусының өсуі не төмендеуі ретінде
бағалауының өлкен маңызы бар.
3.
Ішкі және сыртқы орын ауыстырулардың байланыстылығы және
олардың әлеуметтік-психологиялық сипаты.
4.
Жеке және топтық орын ауыстырулар. Топтық орын ауыстырулар
әлеуметтік-экономикалық не әлеуметтік-психологиялық болады (топтық
мінез-құлық, мода, келісім, еліктеу, қорқу.).
5.
Бір кезектегі не өздіксіз қатынастар.
Өрлеу және құлдырау мобильділігі. Өрлеу – адамның кәсіби және басқа да
әлеуметтік жағдайына қарай өрлеуі, басқару баспалдағы бойынша әлеуметтік
баспалдақтың жоғары шыңына жылжуы.
Құлдырау – адамның әлеуметтік иерархияның төбіне төсуі, яғни адамның
әлеуметтік статусының төмендеуі.
Өрлеу мен құлдырау тік әлеуметтік мобильділіктің бағытын
сипаттайды. Бұл жерде әлеуметтік мобильділіктің арақатынасы орын
ауыстыру қадамы арқылы өлшенеді. Орын ауыстыру бір-екі қадам жоғары,
төмен не тік және көлденең бағытта жөзеге асуы мөмкін. Өрлеу мен
құлдыраудың арасында белгілі ассимметрия бар:
1.
адамдардың бәрі әлеуметтік баспалдақ бойынша көтерілуге
ұмтылады, баспалдақтың төбіне төскісі келмейді;
2.
өрлеу адамның өзінің қалауымен, құлдырау адамды мәжбөр ету
сипатында жөзеге асады;
Өрлеу тік мобильділіктің бағыты ретінде әлеуметтік құрылымдағы төбірлі
өзгерістерге байланысты. Ол өзгерістер тұлғаның өзгеруіне де алып келеді.
Өрлеудің мақсаты – басқа адамдарға не әлеуметтік топқа әсер етудің өлкен
мөмкіндіктерін жасақтау, еркіндіктің, биліктің өлкен ауқымына жету, өзінің
әлеуметтік жағдайын жақсарту. Адамның әлеуметтік баспалдақ бойынша
өрлеуі екі бағытта өтеді:
индивидтің төменгі қабаттан оған қарағанда жоғары қабатқа енуі;
жоғары қабатқа орын ауыстырған индивидтердің жаңа топты
қалыптастыруы және әлеуметтік топтың тұтасымен жоғары қабатқа
өтуі.
Құлдырау екі төрлі бағытта жөзеге асырылады:
индивидтің өзінің төпкілікті шыққан тобын бұзбастан жоғары
әлеуметтік тұғырдан төменгі тұғырға құлдырауы;
әлеуметтік топтың тұтас деградациясы, басқа әлеуметтік топтармен
салыстырғанда сол топтың әлеуметтік бірлігінің бұзылуы.
Құлдырау мобильділігінің себептері: мансаптық өсудегі шектердің,
кедергілердің болуы; бәсеке дарындылардың өсуіне алып келеді, бұл жұмыс
орнын толықтыру мәселесін жеңілдетеді; жұмыс орнына деген бәсеке
жалақының өсуіне алып келмейді; алға жылжу болашағының мөмкіндігінің
төмендігі жұмыскердің қосымша жұмыс іздеуіне алып келеді.
Жеке және топтық мобильділік.
Топтық мобильділік дегеніміз нақты
әлеуметтік топтың жағдайының өзгеруі (жалақы, бедел, білім). «Топтық
мобильділік» деген төсінік тұтас таптың не сословиенің, стратаның
маңыздылығы не өсетін, не төмендейтін қоғамдағы әлеуметтік өзгерістерді
сипаттайды. Сондықтан да, топтық мобильділік топтың көтерілуіне
(төмендеуіне), циркуляциясына( жаңаруына) алып келетін терең әлеуметтік
өзгерістерге байланысты бола отырып көрделі стратификациялық
өзгерістерге алып келеді. Әлеуметтік орын ауыстырулар көрделі бейімделу
процесімен, топтың әлеуметтік иерархиядағы жаңа әлеуметтік статусқа
көтерілуімен қатар жөреді. Топтық мобильділік белгілі топтың, таптың,
кастаның, стратаның қоғамдық маңыздылығы өскен не төмендеген жағдайда
жөзеге асады.
П. Сорокин ауқымды тарихи деректер негізінде көрсеткендей топтық
мобильділіктің себептері мыналар:
әлеуметтік революциялар;
шетелдік интервенция;
мемлекет аралық соғыстар;
азамат соғыстары;
әскери төңкерістер;
саяси режимдердің ауысуы;
ескі конституцияны жаңа конституциямен айырбастау.
шаруалар көтерілістері.
аристократиялық тайпалар арасындағы өзара қақтығыс;
империя құру.
Сонымен қатар бұл процеске стратификациялық жөйенің өзіндегі
өзгерістер де тікелей әсер етеді. Тік топтық орын ауыстырулар экономиканы
құрылымдық қайта құру кезінде жедел жөзеге асырылады. Жаңа беделді,
жоғары ақы төленетін әлеуметтік топтардың пайда болуы әлеуметтік
иерархиялық
баспалдақпен
бұқаралық
жылжумен
сәйкес
келеді.
Мамандықтың статусының төмендеуі, кейбір мамандықтардың жойылып
кетуі төменге қарай құлдырауға ғана емес, маргиналдық топтардың пайда
болуына алып келеді. Экономикалық қайта құру, дағдарыстар кезінде тек
жеке тұлғалардың ғана емес топтың құлдырау барысындағы орын
ауыстыруына себеп болады. Оған әсер ететін халықтың материалдық
жағдайының төмендеуі, жұмыссыздықтың өсуі, әртөрлі кәсіби топтардың
табыс деңгейіндегі алшақтық, кәсіпорындардың тиімсіз жұмыс атқаруы.
Тік бағыттағы топтық орын ауыстырулар қоғамның әлеуметтік-
экономикалық құрылымындағы терең, көрделі өзгерістерге, қоғамдағы
идеологиялық бағдардың, құндылықтар мен нормалардың өзгеруіне
байланысты.
Индивидтің стратификациялық жүйедегі жағдайының өзгеруі әлеуметтік
мобильділіктің жеке түріне жатады. Н. Смелзердің айтуынша бұндай
өзгерістер үш түрлі факторға байланысты:
1.
тік және көлденең мобильділікке;
2.
әлеуметтік құрылымның қайта ұйымдастырылуына;
3.
жаңа стратификациялық жөйені енгізуге;
Жеке мобильділік индивидтің сол уақыттағы өзі мөше әлеуметтік топтың
жылжуына тәуелсіз әлеуметтік баспалдақ бойынша жоғары не төмен орын
ауыстыруын сипаттайды. Жеке мобильділікке әке-шешесінің мамандығы мен
қызметі емес, баланың оқудағы жеке жетістіктері көп әсер етеді. Индивидтің
білімі жоғары болған сайын, оның әлеуметтік баспалдақ бойынша жоғары
көтерілуіне мөмкіндігі мол. П. Сорокиннің мынадай тұжырымының маңызы
әлі де сақталуда: «Көп жағдайда адамдар өзінің еңбек карьерасын әке-
шешесінің жеткен әлеуметтік деңгейінде бастайды және олардың шағын
бөлігі ғана мәнді төрде алға жылжу мөмкіндігіне ие болады». Яғни,
адамдардың көбі өмір бойына әлеуметтік баспалдақ бойынша бір баспалдақ
жоғары не бір баспалдақ төмен жылжиды. Адамдардың шағын тобының ғана
бірнеше баспадан секіруге мөмкіндігі болады. Мысалы, жұмысшы табынан
орта
тапқа
американдықтардың
10
пайызы,
жапондықтар
мен
голландықтардың 7 пайызы, ағылшындардың 9 пайызы, француздардың,
немістердің, дачандардың 1 пайызы ғана ауыса алды.
Жеке әлеуметтік мобильділіктің себептеріне мына факторларды
жатқызамыз:
отбасының әлеуметтік статусы;
білім деңгейі;
ұлты;
физикалық және ой қабілеті, сыртқы сипаты;
тәрбие;
елді мекен;
тиімді неке.
Мобильді индивидтер мамандануды бір топта бастап екінші топта
аяқтайды. Адамның жеке мобильдігінің екі түрі бар:
1. Еркін орын ауыстыру ретіндегі мобильділік, болмаса индивидтердің
әлеуметтік иерархия шеңберінде циркуляциясы;
2. Құрылымдық өзгерістер әсер ететін мобильділік. (индустриалдандыру
және демографиялық факторлар.)
Әлеуметтiк мобильдiлiктiң бiрi – мамандықты ауыстыруға байланысты
жөзеге асатын кәсiби мобильдiлiк. Кәсiби мобильдiлiк деп адамның
әлеуметтiк статусының өзгеруiне не сақталуына алып келетiн мамандықты
өзгертудi не ауыстыруды айтамыз. Мобильдiлiктiң бұл түрi кәсiби топтағы
сандық және сапалық өзгерiстерге, кәсiби жүйенiң қайта жаңаруына алып
келедi.
Батыс социологтары кәсiби мобильдiлiктi индивидтердiң тұрақты
функционалдық орындарға орналасуындағы өзгерiстер ретiнде, ал кейбiр
ғалымдар функционалдық орынның да, индивидтердiң орналасуының да
өзгеруi ретiнде түсiнедi.
Кәсiби мобильдiлiктiң индикаторы ретiнде жұмыстың төрлерi және
мамандық алынады. Сонымен қатар табыс, бедел, мамандану, т. б. белгiлердi
де кең қолдануға болады. Немiс социологтары Ф. Фюрстенберг, К. Болтье, Х.
Босетский, т. б. кәсiби әлеуметтiк құрылымның өзгеруiне алып келедi.
Кәсiби мобильдiлiктiң нәтижесiнде қоғамның кәсiби, аймақтық құрылымы
өзгередi.
Кәсіби мобильділік кәсіби құрылым мен экономикалық құрылымның
элементтері арасындағы сәйкестікті орнату құралы ретін де қарастырылады.
Жұмысшылардың қозғалысы белгілі бір жұмыс көшіне деген сұранысты
және мамандануды анықтауды, жұмысшылардың жеке сұраныстарын
қамтамасыз етуді жөзеге асырады. Кәсіби мобильділік еңбек мамұнының
функционалдық, сапалық өзгерістеріне, жұмыс көшінің сандық және
сапалық сипаттамасына, мамандықтардың жойылуы мен пайда болуына
негізделеді. Сондықтан мобильділіктің бұл түрі мамандықты, жұмысты және
жұмысшылардың функцияларын өзгертуді қажет етеді.
Кәсіби мобильділіктің сапалық сипаттамасы орын ауыстыру тәсілін,
мобильділікке әртүрлі әлеуметтік институттардың, құндылықтардың,
қоғамдық сана-сезімнің қалыптарының және уақыт шектерінің әсерін
қамтиды. Кәсіби орын ауыстырулардың маңызды белгілері:
кәсіби
орын
ауыстырулардың
объективтік
бағыттарының
динамикасы, өзгергіштігі;
кәсіби орын ауыстырушылардың негізгі құрамының тұрақсыздығы,
икемділігі;
адамдардың
өмірлік
жоспарларынан
көрінетін
кәсіби
бағдарларының жылжымалылығы;
кәсіби орын ауыстыруларды басқару құралдарын таңдаудың
әртүрлілігі және тиімділігі.
Кәсіби мобильділік және оның қарқыны, бағыты адамның мамандыққа
деген қатынасына, мамандықтың беделінің өзгеруіне, жеке тұлғалық
мотивациялық факторларға тығыз байланысты. Бұл тұрғыда мобильділіктің
бұл түрі әлеуметтік мобильділіктің басқа түрлерімен өзара байланыста
көрінеді. Бір кәсіби саладан екінші кәсіби салаға орын ауыстыру әлеуметтік-
экономикалық факторлардың нәтижесінде адамның өзінің қалауы бойынша
не адамның қалауынан тыс, яғни мәжбүр ету жағдайында жүзеге асады:
А) әртүрлі мамандықтар бойынша мамандарға деген сұраныстың
құрылымының өзгеруі.
Ә) экономиканың салаларын қайта құру.
Б) еңбек мазмұнының өзгеруі.
В)
бюджеттік
саладағы
қаржыландырудың
қысқаруы,
ұйым
жұмысшыларының өмір сөру деңгейінің көрт төмендеуі.
Кәсіби мобильділікке қатысушы адамдар ішінде екі топты бөліп
көрсетуге болады:
Бірінші топқа өз еріктерімен жұмыстан кетіп, өзінің бұрынғы
мамандығын өзгерту туралы шешім қабылдағандар жатады.
Екінші топқа өз қызмет саласында едәуір жетістікке жеткен мамандар
кіреді. Олар өз мамандығынан басқа мамандыққа ауысуды жоспарламайды,
бірақ екінші мамандық бойынша білім алушылар және мамандықтың екі түрі
бойынша да қызмет атқарушылар.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Әлеуметтік құрылымның даму болашағы

text:
әсер етті. Оларға жұмыспен қамту орталықтарын, еңбек биржаларын,
адамның өзін-өзі жұмыспен қамтуын, екінші кезектегі,
яғни қосымша
жұмыспен қамтылуы, екі жұмысты бірдей алып жөруін, т. б. айтамыз.
2.
Әлеуметтік жүйенің қайта құрылуы. Қоғамның дамуының бір
кезеңіндегі ғылыми-техникалық прогрестің дамуының нәтижесінде алдыңғы
қатарлы өзгерістерді жөзеге асыру жаңа мамандықтардың пайда болуына,
мамандықтардың беделінің өзгеруіне алып келеді. Әлеуметтік жүйедегі
өзгеріс тұрғындардың бір бөлігінің әлеуметтік мобильділікке деген
қызығушылықтарын туғызады. Әсіресе еңбек етуге қабілетті адамдардан
қоғамдағы өзгерістер тез бейімделуді, икемділікті,
жоғары белсенділікті
қажет етеді. Осы кезде адамдардың бір бөлігі жасына, керекті, беделді
мамандықты игеруіне, қабілетіне қарай әлеуметтік мобильділіктің басына
қарай тоқырау кезеңіне қарағанда жедел шықса, адамдардың бір бөлігі
әлеуметтік құрылымдағы
өзінің статусынан айырылмауға, қалай да өзінің
әлеуметтік топқа мүшелігін сақтап қалуға ұмтылады. Бұл топ қоғамдағы ескі
әлеуметтік құрылымның негізін әлі де болса сақтауға, жаңа әлеуметтік
құрылымның осы негізде біртіндеп қалыптасуына алып келді. Адамдардың
үшінші тобы, жаңа демократия жағдайындағы еркіндікті қалай пайдалануға
бейімделе алмағандықтан, нарықтық қатынастың
талаптарына ілесе
алмағандықтан және жұмыс орындарының қысқаруы, жеке меншікке
ауысуынан әлеуметтік баспалдақтың түбіне қарай құлдырауда.
3.
Стартификацияның жаңа түрін енгізу әлеуметтік құрылымдағы
ауқымды өзгерістердің әсерінен қалыптасады. Қазақстан қоғамындағы
ауқымды өзгерістер 1990-шы жылдардағы тәуелсіздік пен дербес ұлттық
мемлекеттің пайда болуына байланысты. Демократиялық бағыттағы
азаматтық қоғамды орнату қоғамның барлық салаларындағы түбірлі
реформалар негізінде жөзеге асырылуда. Осы өзгерістердің
нәтижесінде он
жыл ішінде нарықтық қатынастарға негізделген экономиканың мемлекеттік
секторымен қатар жеке меншікке негізделген шаруашылық құрылымдар
қалыптасты. Осы негізде бизнес-элита, бай, орта, кедей топтар пайда болып,
адамдар арасындағы әлеуметтік жіктің өсе түсуіне алып келді. Саяси
құрылымда жаңа саяси институттар және саяси топтар мен старталар
қалыптасты. Білім жүйесіндегі өзгерістер де адамдардың әлеуметтік топқа
мүше болуына, өзінің статусын сақтауға, алға жылжуға мүмкіндіктерді өсіре
түсумен қатар, жоғары білім алу, маманға қойылатын талап өсе түсуде.
4.
Аталған өзгерістердің бәрі табысқа, жалақы мөлшеріне, мөлік, жеке
кәсіпорын, автокөлік, акция, т. б. негізделуде. Стратификациялық белгілердің
ішінде табыс деңгейі қазіргі кезде адамның тік өрлеу мобильдігінің бірден-
бір параметрі болуда. Тіпті, орта тапқа енудің өзі кәсіпкерлікпен айналысуға
мүмкіндік беретін алғашқы капиталдың болуына негізделеді.
Болашақ
әлеуметтік құрылымдағы басым топ осы орта тап болуы керек. Қазіргі
кезеңдегі шағын және орта бизнестің дамуына, кедейліктің деңгейін
төмендетуге бағытталған өкіметтің саясатының да мақсаты осы орта топтың
қалыптасуына жағдай жасауға бағытталған. Әлеуметтік өзгерістер сонымен
қатар Қазақстанда проблемалық топтардың қалыптасына, көптеген
адамдардың әлеуметтік жағдайының төмендеуіне алып келді. Жұмыссыздар,
жас балалы жалғыз басты аналар, мүгедектер, зейнеткерлер, қоғамдық өмірге
енді араласып жатқан
жастар қазіргі кезде өкімет, бизнес саласындағы
адамдардан әлеуметтік қамқорлықты, әлеуметтік қорғауды қажет етеді. Бұл
құбылыс әлеуметтік құрылымда жаңа топ ретінде әлеуметтік қызметкерлер
тобының қалыптасын қажет етеді. Қазіргі кезде біздің қоғамда осы бағытта
жұмыстар жасалуда.
Достарыңызбен бөлісу:


title: ІІІ Социологиядағы теңдік және теңсіздік мәселелері

text:
1. жеке теңдік.
2. алға қойған мақсатқа жету мүмкіндіктердің теңдігі.
3. өмір сүру жағдайларының теңдігі.
4. нәтижелер теңдігі.
Теңсіздіктің құрылымын билік, менешік, мәртебе құрайды.
Теңсіздік
ретінде әлеуметтік топтардың экономикалық ресурстраға, әлеуметтік
байлыққа, саяси билікке бірдей қол жеткаізе алмауын айтады. Теңсіздік
барлық қоғамға тән құбылыс. Теңсіздікті өлшеу үшін екі өлшем
қолданылады. Олар байлық пен табыс. Социологтар тұрғындардың әртүрлі
топтарының өмірлік қадамдары мен мүмкіндіктерінің бірдей емес екенін
дәлелдеді. Олар азық түлікті, киімді, тұрғын үйді және т.б. әртүрлі
мөлшерде және сапада сатып алады. Ақшасы көп адамдар жайлы үйде
тұрады, қымбат көлік сатып алады, өздеріне қымбат демалыс ұйымдастыра
алады. Сонымен қатар бұл топтың көзге көрінбейтін де
артықшылықтары
бар. Кедейлердің өмірі қысқа, балаларының білім деңгейі төмен. Әлеуметтік
теңсіздік гендерлік және нәсілдік стратификациядан да айқын көрінеді.
Табыс мөлшері тең болғанның өзінде қара және қоңыр нәсіл өкілдерінің
балаларының өмірлік мүмкіндіктері ақ нәсіл өкілдерінің балаларына
қарағанда төмен болады.
Теңдіктің үш мағынасы бар. 1) заң алдындағы теңдік, Жария (ресми)
теңдік – азаматтардың заң алдындағы теңдігімнен көрінеді; 2) мүмкіндіктер
теңдігі – әрбір адам өзінің орны мен қабілеттеріне қарай өмірде барлығына
бірдей қол жеткізуге мүмкіндігі бар. Бұл жерде адамдардың әртүрлі
нәтижеге ие болатын себебі олардың әлеуметтік мобильділігіндегі
қиындықтарға,
жағдайдың қолайлы болмауына, еңбегін өз дәрежесінде
мойындамауын, өмірлік бастаманың теңсіздігіне байланысты. 3) нәтижелер
теңдігі – Дарындылығына, жігеріне, қабілеттеріне
қарамастан әрбір адам
бірдей старттық мүмкіндіктерге ие болуы керек. Ф. Хайектің айтуынша,
мүмкіндіктер теңдігі мен нәтижелер теңдігінің бірігуі заң алдындағы
теңдікті жояды. Себебі, нәтижелер теңдігіне жету үшін адамдардың заң
алдындағы теңдігін бұзуға, меншігі барлар мен меншігі жоқтарға әртүрлі
ережелер қабылдауға тура келеді. Ф.
Хайектің пайымдауынша, заң
алдындағы теңдіктің бұзылуы әдейі болмауы да мүмкін. Мысалы,
зейнеткерлер, мүгедектер мен әйелдер еңбекке қатысты тең емес
мүмкіндіктер менг қабілеттерге ие. Сондықтан оларға артықшылықтар мен
жеңілдіктер берілмесе олардың өмір сүру мүмкіндіктері күрт төмендейді. М.
Вебердің пікірінше алғашқы қауымдық құрылыстан басқа қоғамдардың бәрі
теңсіздіктің үш типімен сипатталады. Олар марапаттау теңсіздігі, статустар
теңсіздігі, саяси билікке қол жеткізу теңсіздігі.
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/sadirova-m-s.html?page=62#Стратификациялық_жүйелердің_типтері_және_теңсіздік_Жүйелердің_типтері_Жіктеу_негіздері_Айырмашылықтарды_айыру_тәсілдері


title: Садырова М. С - бет 63

text:
таптардың билікке, байлыққа байланысты иерархиясында деп түсіндіреді. Г.
Спенсер ішкі жіктелудің өсуі идеясын ұсынады. Адамзат мәңгілік үстемдік
ету мен бағыну қатынастарыжағдайында болады. Австралия социологы Л.
Гумпович әлеуметтік теңсіздік теориясының өалыптасуына едәуір үлес
қосты. Оның пайымдауынша өзараәрекет процесінде күшті элемент өзінен
әлсіз элементті өзіне жұмыс ету және
сұраныстарын қамтамасыз ету
мақсатында өзіне бағындыруға тырысады. Сондықтан да Л. Гумпович тап
дегеніміз күшті, дарынды нәсілдің әлсіз нәсілге үстемдігінің табиғи пайда
болуы ретінде пайымдайды.Неміс ғалымы Г.
Шмоллер таптар арасындағы
айырманың көп өлшемдігі теориясын ұсынады. Ондай өлшемдерге
мамандық, еңбек қызметі, иеліктер, білім, саяси құқықтар, психология, нәсіл
жатады. Г. Шмоллер үшін меншік пен табыстардың тең бөлінбеуі еңбек
бөлінісі мен мамандықтардың пайда болуының нәтижесі.
Жалдамалы
жұмысшылар мен кәсіпкерлер арасындағы негізгі қарама қайшылық
меншік
пен табыстың көлемінде емес, еңбек бөлінісінде,- деп санады ғалым. Таптық
иерархия қоғамдық прогрестің стимулы, бұл әр таптың жоғары баспалдаққа
көтерілуге деген талпынысына қозғау салады. Г. Шмоллер күштілердің, өмір
сүруге икемділердің және белсенділердің үстемдігін жақтады. М. Вебер
меншікті, билікті, мәртебені кез келген қоғамның иерархиясының негізіне
жататын үш жеке өзара әрекет етуші фактор ретінде қарастырды. Ол үшін
меншікке деген қатынас адамның өмірлік мүмкіндіктерін
жіктеуші негізіг
фактор болып табылады. Нарықта адамдар әртүрлі орынға, әртүрлі таптық
жағдайға ие болады. Бұнда бәрі сатады және сатып алады. Біреулер товарлар,
қызмет көрсету түрлерін, екіншілері өзінің жұмыс күшін сатады.
Айырмашылық біреулер меншікке иелік етсе, екіншілеріде меншік жоқ. М.
Вебер бойынша меншік иелері «оң артықшылықтары бар тап», меншігі,
мамандығы жоқ тап «кері артықшылықтары бар тап» деп бөлінеді. Ол таптар
арасындағы ресурстарды бөлуге байланысты
қақтығыстар кез келген
қоғамның табиғи сипаты болып табылады. Үстемдік ету заңы объективтік
технологиялық заң балып табылады.
Теңсіздік қоғамдағы ақшаның,
биліктің, білімнің және мәртебенің
тұрғындардың топтары мен страталары арасында тең бөлінбеуінен және қол
жеткізе алмауынан көрінеді. Егер байлық жоғары таптың белгісі болса, табыс
қоғамның барлық қабаттарын сипаттайды. Жалақыны қоғамдық өндірісте
жұмыс атқаратын жалдамалы қызметкерлер жатады. Байлар, барлық меншік
иелері сияқты жалдамалы қызметкерлерге жатпайды. Шағын меншік иелері
өзін өзі жұмыспен қамтамасыз етушілерге жатады. Жалдамалы
жұмысшыларға қайыршылар да жатпайды. Әлеуметтік
теңсіздіктің мәні
тұрғындардың әртүрлі топтарының әлеуметтік маңызды құндылықтарға қол
жеткізудің бірдей еместігінде. Экономикалық теңсіздіктің мәні қоғамның аз
бөлігінің ұлттық байлықтың үлкен бөлігін иемденуінде. Табыстардың,
оларды әлеуметтік топтар арасында бөлу приамидасына сәйкес теңсіздікті
ромб не конус түрінде бейнелеуге болады.
Нәтижесінде стратификацияның,
яғни теңсіздіктің профилін көреміз.
Теңсіздікті өлшеудің кең тарған және жеңіл түрі - қоғамдағы ең төмен
және ең жоғары табыс деңгеймен салыстыру. П. Сорокин осы тәсіл арқылы
әр түрлі елдердегі және әртүрлі тарихи дәуірлерді салыстырды. Кросс тарихи
және кросс мәдени талдау макро социологияда кең қолданылады.
Г. Ленский теориясы
Достарыңызбен бөлісу:


title: бойынша - Садырова М. С

text:
институционалданған анықтадған деңгейінің болуы қалыпты жағдай.
Олардың пайымдауынша әлеуметтік теңсіздік табиғи эволюцияланған
механизм болып есептеледі және сол арқылы қоғамның мамандығы жоғары
кадрлардың маңызды тұғырларға жылжуы жүзеге асырылады. Дегенмен,
қоғам үшін тұғырлардың қайсысының маңызды екенін анақтау оңай емес.
Сондықтан да, К. Дэвис және У. Мур қоғам құзіретінде біріншіден,
нақты
пайдалар болуы керек, екіншіден, пайдаларды адамдардың алатын
әлеуметтік орындарына қарай тең бөлмеудің нақты тәсілдері болуы керек
екенін ұсынады. Функционалдық тұрғыдан маңызды
орындар өзіне сәйкес
марапатқа ие болуы принципі аталған теорияның сипатты белгісі.
Теңсіздіктің функционалдық теориясының негізінде К. Дэвис және У. Мур
әлеуметтік стратификацияның мынадй принциптерін ұсынады:
1) тең мүмкіндіктер принципі;
2) ең қабілеттілердің қалуы принципі;
3) психологиялық детерминизм, яғни еңбектегі жетістік мотивация, табысқа
жетуге деген сұраныс, интеллект және т.б.. арқылы анықталады.
4) еңбек этикасы принципі. Жоғары басқарушылық орныдарды ең қабілетті,
жоғары маманданған адамдар ғана ие болуы керек. Иерархиядағы орын
жоғары болған сайын оны иемденетін адамның біліктілігі де,
шешім
қабылдаудағы жауапкершілігі де жоғары болуы керек. К. Дэвис және У.
Мурдың теориясы әлеуметтік теңсіздіктің оң және теріс салдарларын
түсіндіруге бағытталған.
Достарыңызбен бөлісу:


title: IV Қазіргі кездегі миграция мәселелері

text:
тастау арқылы халықтың жыныстық жас құрылымы өзгереді. Әрине, бұл
үрдістер еңбек ресурстарының жетіспеушілігін туғызып қана қоймай,
сондай-ақ өмірге және эмигранттар отбасының күнделікті өміріне және
олардың әлеуметтік қоршаған ортаға қолайсыз өзгеріс енгізеді.
Халықтың көпшілігін уақытша, циклдік және қайталама орын
алмастыруын туғызатын көші-қон үрдістерінің қарқындылығының артуы;
жаңа ақпараттық технологиялар арқылы тұрақты байланыс планетаның
әртүрлі аймақтарында «ұлтаралық қауымның» пайда болуына және
өрістеуіне әкеліп соқтырған. Бұл қарқындылығы қандай-да бір нақты
территориялық қалыптасумен анықталмайтын ерекше әлеуметтік топтарды
құрады. Бұл жағдай – белгілі бір мемлекетктің
құрамына қандай-да бір
мигранттың жататындығы туралы дәстүрлі пікірлердің қуатты туындауы
болып табылады; ол көбінесе дүниежүзіндегі ғаламдық үрдістердің негізі
ретінде қарастырылады. Халықтың құбылмалылығы өзіндік әлеуметтік және
мәдени сипатта едәуір әр қилы бола отырып, көлеммен арта беретіндігі
туралы айтуға барлық негіз. Еш күмәнсіз ғаламдық дүниежүзінде көші-қон
басталатын ғасырдағы әлеуметтік ландшафты қалыптастыратын едәуір
әрекетті қозғалатын күштің бірі болады. Бір жағынан, көші-қон үрдістері
бүгінгі таңда ғаламдық байланысқа ұлттық экономика және жеке
бірлестіктердің ену нәтижесі болып табылады, екінші жағынан – олар
келімсектерді қабылдау және шығару елдері секілді әлеуметтік қалыптасуға
түрті болушы ретінде қарастырылуы мүмкін. Олардың әсер етуімен, Энтони
Гидденстің бекітуі бойынша кеңістік әлеуметтік қарым-қатынастар өзгере
бастады.
Сәйкесінше көші-қон механизмдері
мен беталыстарын жан-жақты
танудың қажеттігі қазіргі таңда әдеттен тыс артқан және көптеген ғылыми
ілім салатарының өкілдерінің қадалған назарын ескертеді. Оны дефографтар,
әлеуметтік антропологтар, тарихшылар, саясатшылар, құқықтанушылар,
әлеуметтік психологтар зерттейді. Социологтарға келетін болсақ, онда олар
ешқашан көші-қон ілімін зерттеуде шетте қалмаған. Бұл проблемалы-
тақырыптық бағытта перспективті зерттеулер жүргізілуде, шетелде және
Қазақстанда бірнеше қызықты ғылыми жұмыстар жариялануда.
Көші-қонның экономикалық және заңды зерттеулерінде әдетте
күрделі құбылыстың субъективті жақтары зерттелмейді (мысалы, көші-қон
субъектілерінің
топтық
ынтымақтастығының
дамуы,
мінез-құлық
мотивациясы және т.б.). Әлеуметтік топтар
мен көші-қон отбасыларының
стратегиялары мен қажеттіліктеріне негізделген ұжымдық әрекет ретінде
көші-қонның мәні көлеңкеде қалып кетеді. Тек экономикалық теориялардың
постулаттарына ғана сүйенетін және адамдардың топтық және жаппай мінез-
құлық психологиясын ескермейтін, төтенше жағдайда орын алатын «тіршілік
ету стратегиясының» рационализмі зерттеушінің ой-өрісіне теріс әсер етеді.
Сондай-ақ қазіргі қоғамның әлеуметтік динамикасының, экономикалық,
саяси, әлеуметтік-мәдени үрдістердің дамуының күшті факторы ретінде
көші-қонның әсері жеткіліксіз ескеріледі.
Айтылғандарға байланысты, біздің ойымызша, мигранттардың
экономикалық және демографиялық сипаттамаларын түсіндіруден көші-қон
ағымының құрамын, масштабын, бағытын едәуір терең түсіндіруге зерттеу
барысында өзгерісті қатаң түрде талап етуі жетілген. Келімсектер кіретін
елдерде
мигранттардың
экономикалық
адаптациясын
қарапайым
түсіндіруден, жергілікті халықпен әлеуметтік
шоғырлану жолдарын және
түрлерін, әсіресе оның құрылымдарын және әлеуметтік қарым-қатынас
динамикасы өзгерістері үшін жан-жақты зерттеулер жүргізуге көшу қажет.
Басқаша айтқанда, көші-қон үрдісін қарапайым түсіндіруден олардың
мағынасын терең және жан-жақты таныстыруға, олардың қалыптасу
заңдылықтары мен механизмдері көрсетуге, осы базада талдауға және көші-
қон саясатының пара-пар қабылдануына ауысу қажет.
Қазіргі таңда неоклассикалық макро және микродеңгейлі теориялар,
«жаңа экономикалық көші-қон» және «екі еңбек нарығы» теориясы,
«дүниежүзілік жүйе» теориясы, желілік теориясы, «бірлескен себептер
түсініктеме» теориясы секілді бірнеше көші-қон теориялары мен ғылыми
бағыттар бар. Әлеуметтік экономикада көші-қонның феноменін түсіндіру
үшін қосымша теориялардың ешқандай
қажеттілігі жоқ деген пікір
қалыптасқан. Дегенмен, қазіргі қоғамдағы көші-қон үрдістерінің масштабы
мен олардың елдің және халықтың экономикалық, саяси, әлеуметтік-мәдени
өмірлеріне әкеліп соқтыратын әлеуметтік өзгерістердің мағынасы оларды
жан-жақты зерттеуге көңіл арттыруды талап етеді, сонымен қатар
интегративтік ғылым ретінде социология өкілдері тарапынан қазіргі
қоғамдық өмірдің күрделі құбылысы секілді көші-қонға кешенді талдауды
жүзеге асыруға қабілетті болуды талап етеді. Көші-қон үрдістерін зерттеумен
жүйелі түрде социологтар шұғылдануы қажет деген пікірдің маңызды дәлелі
олар қазіргі таңда қоғамдық тіршілік әрекетінің қазіргі динамикасын
сипаттайтын демографиялық, әлеуметтік-экономикалық, саяси, әлеуметтік-
мәдени үрдістердің ғаламдық дамуы мен ірі
көлемді модернизациясының
жиынтық салдары ретінде барынша нақты көрсететін жағдай болып
табылады. Көріп отырғанымыздай, көші-қон үрдістерінің пәнаралық ғылыми
зерттеулерінің интеграторы ролі жиналған зерттеу тәжірибесі және
әдістемелік арсенал, пәндік өріс ерекшеліктері, көп аспектілі мазмұны мен
қызметтеріне байланысты аналитикалық әдістер мен технологиялардың
жеткілікті арсеналдарына ие тек социологияға ғана жүзеге асыра алады.
Әрине, көші-қон үрдісінің социологиялық теориясын дамытудың
алғашқы кезеңінде оның пәндік мағынасын және мәселе өрісін құруға деген
негізгі әдістемелік бағыттардың толыққанды біртұтастығына сенім арту
қиындау
болады.
Осы
үрдістердің
зерттеуде
мамандандырылған
социологтарды не біріктіреді? Ең алдымен, біздің ғылымымыздың пәнін
түсіну ұсынылады. Жалпыға мәлім, бұл мәселе туралы біздің социологиялық
бірлестікте пікірталас ұзаққа созылмаған. Социология пәні ретінде «әртүрлі
әлеуметтік-демограциялық,
ұлттық,
әлеуметтік-мамандандырылған
құрылымдардың пайда болуымен түсіндірілетін нақты әлеуметтік-
экономикалық жағдайда адамның санасы мен мінез-құлқын» анықтаған
Ж.Т.Тощенконың жеткілікті сенімді енгізген
кейбір қорытындылармен
келісуге болмайды. Тек социология пәнінің осындай ұғым позициясымен
көші-қон үрдісінің механизмдерін және интегративтік социологиялық
мағынасын ұғыну мүмкін (әрине, әлеуметтік ғылымның барлық кешеніне
тұрақты сүйену кезінде). Бұл ұғым көші-қон мәселесін теориялық-
әдістемелік және қолданбалы зерттеудің біртұтастығын қамтамасыз етуге
көмектеседі.
Социологиялық ғылымның салалық бағыттарында зерттеудің арнайы
пәнін жалпы социология пәнінің шеңберінен шықпайтын етіп дәлелдеу
маңызды. Бұл жағдайда бұл түбегейлі талап органикалық байланысты
субъектілерімен бірге көші-қон үрдістерінің сипаттамасының мәнін
бейнелейтін және оларға институциональды, жағдай сипатында, объективті
және субъективті аспектілермен социологиялық талдаудың ерекше
қырларын
іздестіруді жүзеге асыру қажет. Қоғамның барлық саласында әлеуметтік
жағдайға тек көші-қон үрдісі әсер етпейтіндіктен – оны қабылдайтын,
шығаратын халық (бұны «көші-қон үрдісі - фактор» деп айтамыз), бірақ оған
жағдайда әсер ететін болса, онда бұл үрдісті талдау кещінде біз оның
субъективтілік өрісінен бастауымыз қажет. Айта кету қажет, бұл үрдіс
социологиялық талдау объектісі ретінде бір жағынан, адамдардың әлеуметтік
өзара әрекеттестігінің өнімі, екінші жағынан – адамдардың арасындағы өзара
байланыс пен қарым-қатынастың болуы, олардың өзара бағыты, органикалық
өріс жиынтығында құрылған оқиғаларын реті секілді қарастырылады.
Достарыңызбен бөлісу:


Көші-қонды зерттеудің социологиялық бағыты
Жоғарыда айтылған мәселелерге байланысты, біз көші-қонды
«ерекше» әлеуметтік үрдіс ретінде қарастыруды ұсынамыз. Айта кететін
жайт, әлеуметтік үрдіс қоғамдық жағдайдың немесе адамдардың үлкен
әлеуметтік топтарының тұрмыс қалыптарының, ұдайы өндіріс шарттары мен
әрбір адамның жеке тұлға ретінде дамуының белгіленген өзгеріс
беталыстарын білдіретін адамдардың өзара әрекеттестігінің статистикалық
тұрақты актілерінің жиынтығы болып табылады. Сонымен қатар, біріншіден,
кез келген әлеуметтік үрдіс сипатталатын: уақыт ұзындығы, даму
кезеңдерінің ұзақтығы, үздіксіздік және сәйкестік жағдайларды есепке алу
қажет. Екіншіден, әлеуметтік үрдісті осылай сипаттайтын ерекше және
өзгеше жағдай. Олардың құрамына зерттеушілер жаппай сипатты (бұл
жағдайда адамдардың жеке әрекеттері тұратын орнын ауыстыру арқылы
көші-қон үрдісі деп аталмайтындығын білдіреді); тұрақтылықты (көші-қон
үрдістерінің себепті-тергеулік өзара тәуелділігі); көші-қон үрдістерінің
нәтижелері мен негіздерінің әлеуметтік мазмұнын (олар, ең алдымен,
қоғамның әлеуметтік мәселелерімен туады және оларды алып тастауға
бағытталады); көші-қон үрдістеріне қатысушылардың жеке әрекетін (көші-
қон әртүрлі факторлардың әсерімен пайда болған және қоғамдық ынта
ретінде жүзеге асырылатын спонтандық әлеуметтік үрдістер класына
жатады) жатқызады. Көші-қон үрдісінің ерекшелігі құрамына үш фазаны
қосатындығында болып табылады: ұтқырлық факторларын қалыптастыру;
келімсектердің орын алмастыру үрдісі; олардың жаңа тұратын мекендеріне
бейімделуі.
Көші-қонды социологиялық зерттеу оның пайда болуы көздері туралы
ақпаратты жинастыруды қосатын социологиялық құралдардың алғашқы
жағдайын бекітуді; үрдістің бұрын алынған ақпараттық қор үлгісін құруды;
оның жеке құрамдарын зерттеуді; әлеуметтік үрдістің байланыстыратын
«остерін» ерекшелеуді және оның маңызды сипаттамаларын зерттеуді; үрдіс
құрайтын құбылыстардың иерархиясын талдау базасын, олардың
«рейтингін» анықтау; зерттелетін феноменді дамыту барысында алынған
ақпарат базасын, оның бағытын және тұрақтылығын талдауды ұсынады.
Сонымен, көші-қон социологиясы әлеуметтік-географиялық орын
алмастыруға қосылған халықтың әлеуметтік өзара әрекеттестігі ретінде
көші-қон үрдіс объект болып табылатын қатысты жеке социологиялық
білімнің саласы ретінде қарастырылады, ал пәні ретінде – бұрынғы және
жаңа социум шеңберіне көшірілген адамдардың әлеуметтік қатынастарының
субъективті және объективті аспектілерінің өзгеру динамикасы болып
табылады. Социологиялық ұғымда келімсектер – бұл жаңа тұратын
мекендерінде мүшелері өздерін мінез-құлықтың біртұтас субъектісі ретінде
санайтын және топтық ынтымақтастық сезіміне ие болатын әлеуметтік
топтар. Сондай-ақ, айта кету қажет, көші-қон социологиясының пәндік өрісі
тұратын мекенін ауыстыру нәтижесіндегі олардың жүзеге асырған
әлеуметтік қызығушылықтарын ұдайы өндіріс бойынша қоғамның
әлеуметтік қызметтерімен үздіксіз байланысты. Социологиялық білімнің
басқа салалары секілді көші-қон социологиясы белгіленген қызметтерді
жүзеге асырады, олардың қатары мыналар жатады: гноселогиялық, баяндау-
диагностикалық, болжамдық, аспаптық, паксиолого-социоинженерлік,
идеологиялық.
Кез келген жеке социологиялық теория секілді, көші-қон
социологиясы нақты көші-қон үрдістерінің көзқарастары үшін сипатталатын
теорияның өзінің ішінде пайда болатын ерекше категориялы аппаратқа ие.
Көші-қон социологиясының категориялы аппараты – бұл жалпы социология,
көші-қонды зерттеумен айналысатын аралас ғылымдардың ұғымдары мен
ерекше категорияларын қамтитын жалғы ғылыми ұғым жүйесі. Әңгіме
«үрдіс», «қызмет», «даму», «құбылыс», «құрылым» және т.б. секілді жалпы
ғылыми ұғымдар туралы болады. Біреулері көші-қон үрдісін, оның
фазаларын, дамыту мен қалыптастырудың әлеуметтік механизмдерін
түсіндіру үшін қажет. Жалпы социологиядан мына категориялар қолданылуы
мүмкін: «әлеуметтік үрдіс», «әлеуметтік мобильдік», «әлеуметтік қарым-
қатынас»,
«әлеуметтік
статус»,
«әлеуметтік
бедел»,
«әлеуметтік
қызығушылық», «әлеуметтік ереже» және т.б. Әрине, бұл категориялар көші-
қон үрдістерінің әлеуметтік өмір субъектілерінің ұдайы өндірісті талдауға
көші-қон социология бағыттары үшін тән қолданылады. Әлеуметтік
статистика және демография категорияларынан мыналар қолданылады:
«көші-қон қозғалысы», «көші-қон құбылмалығы», «көші-қон когорта»,
«көші-қон айналымы», «көші-қон ағымы», «көші-қон сальдосы», «халықтың
табиғи және механикалық өсуі»; әлеуметтік психологиядан – «әлеуметтік
мінез-құлық», «әлеуметтік көңіл күй», «әлеуметтік толеранттық»,
«әлеуметтік шек қою» және т.б. Бірге қамтылған ұғымдар тек жалпы ұғымды
ғана көрсетіп қана қоймай, сондай-ақ ерекше пәндік мазмұнды және көші-
қон социологиясы үшін тән қоғамдың тіршілік әрекетін талдау бағыттарын
бейнелейді.
Көші-қон
социологиясының
ерекше
категориялары
зерттеу
объектісінің социологияның пәндік мәнін ғылым ретінде байланыстырады.
Бұл категорияның мысал ретінде жеке тұлғалардың орын алмасуы және
тұратын мекенін ауыстыру нәтижесінде бір әелеуметтік қабаттан екіншісіне
әлеуметтік топтардың ауысуын сипаттау кезінде қолданылатын «көші-қон
мобильділігі» қызмет атқарады. «Шарасыз көші-қон», «еңбектік көші-қон»,
«қашқындар», «шарасыз көшу» секілді ұғымдар кеңінен қолданылады.
Көші-қонды социологиялық зерттеу саласы кең. Ол келесі
бағыттармен сипатталады: әртүрлі әлеуметтік топтардағы халықтың көші-
қон мобильдігі; жеке тұлғалардың орын алмасуы және тұратын мекенін
ауыстыру нәтижесінде бір әелеуметтік қабаттан екіншісіне әлеуметтік
топтардың ауысуының әсері (әлеуметтік орын, еңбек түрін ауыстыру); көші-
қон мобильдігінің әлеуметтік тектілікпен, біліммен, әлеуметтік статуспен,
ұлтшылдықпен берілу шарасы; жеке тұлға орнатуларының, потенциальдық
келімсектердің мінез-құлықтары мен саналарын қабылдау динамикасы; ескі
және жаңа әлеуметтік ортаның және референттік топтардың жеке тұлғалар
мен әлеуметтік топтардың көші-қон әрекеттеріне әсері; тұратын жерлерін
ауыстыруға байланысты жеке тұлғалар мен әлеуметтік топтардың тосулары;
көші-қон әрекеттері, оларды реттеудің әлеуметтік механизмдерін жалпы
және жеке сипаттау; келімсектер үшін жаңа социумда әлеуметтік және
этноәлеуметтік шоғырлануы мен адаптациясы (байырғы жергілікті
тұрғындардың тілін қолдану және меңгеру беталысы, келімсектер
ортасындағы
некелер,
әртүрлі
әлеуметтік-этникалық
топтарда
диаспоралардың қалыптасуы, келімсектердің өзін-өзі сәйкестендіруі,
келімсектердің мәдени және этномәдени даму бағыттары); келімсектердің
саяси жағдайлары; ұлтшылдық мәселелері, әлеуметтік және әлеуметтік-
психологиялық жанжал негіздері. Көші-қон социологиясы мәселесіне
сондай-ақ орналастыру көші-қон топтарының бірлестігі өзгерістерін талдау
жатады. Негізінен, көші-қон социологиясы ғылыми пән ретінде қоғам
өмірінің барлық әлеуметтік облыстарының ерекшелігін социологиялық
сынау көзқарасынан көші-қон үрдістерін қарастыра отырып және
социологиялық зерттеудің жалпы және арнайы әдістемелерін қолдану
арқылы зерттеу қажет.
Көші-қонның социологиялық термині объектінің субъектілігі арқылы
кешенді, компаративті зерттеуді қамтамасыз ете отырып, күрделі ішкі
құрылымды білімді, әртүрлі деңгейдің, бағыттар мен беталыстардың барын
білдіреді. Бұл білім жүйесінде оны ұйымдастырудың үш деңгейін
ерекшелейді: теориялық, нақты-әлеуметтік және социоинженерлік.
Көші-қон үрдістерінің әрбір нақты зерттеулері эмпирикалық
ақпараттарды талдау және барында жинау әдісітеріне қажетті пара-пар
мақсаттар жүйесін білдіретін өзіндік жеке әдістемелік стратегиясына
сүйенежі. Қазіргі таңда үрдіс жағдайы туралы базалық мәліметтер алу сұрақ-
жауап әдісімен жүзеге асырылады. Көші-қон үрдісінің старттық жағдайы
туралы мәлімет тәжірибешілер мен көрермендердің сұрақ-жауаптарымен
бірге үйлесіндегі құжаттардан алуға болады. Көші-қон үрдісінің өзгеруіә
сұрақ-жауап әдістерімен, сондай-ақ социологиялық бақылау көмегімен
бекітіледі. Бұл зерттеу кезеңінде едәуір тиімдісі – көші-қон үрдістерінің,
олардың әлеуметтік құрылымға және зерттелетін аймақтың әлеуметтік
стратификациясы динамикасын талдауды, көші-қон саясатының жобала мен
программаларын
құрауды
қамтамасыз
етуге
мүмкіндік
беретін
мониторингтік бақылау. Көші-қон үрдісінің үшінші фазасын зерттеу – жаңа
социумдағы келімсектердің шоғырлануы – «байыпты әдістер» жүргізу
тиімді, нақты: өмір бағыттарын биографиялық, этнографиялық, әртүрлі
әлеуметтік келімсектер тобының тіршілік әрекетін, әлеуметтік тәжірибе мен
оның мағыналы құрылымдары, субмәдени үлгілі түрлерін түсіндіру.
Зерттелетін көші-қон үрдісіне оны қалыптастыру немесе өзгертуді
оңтайландыру мақсатында басқаруда әсер етуді ұйымдастыру қажет
болғанда социологиялық тәжірибе әдісін қолдануға болады. Зерттеліп
отырған үрдістің салдары мен барысын талдау барлық алынған ақпараттар
базасында жүзеге асырылады.
Жоғарыда айтылғандар қазіргі таңда көші-қон социологиясына
арнайы социологиялық теория статусын иемдену үшін негіз бар деп айта
аламыз, себебі бұл ғылыми бағыт, біріншіден, көші-қонды халықтың
әлеуметтік өзара әрекеттестігінің әлеуметтік үрдісі ретінде әлеуметтік-
географиялық орын алмастыруге қатысты өзіндік зерттеу объектісіне ие;
екіншіден, ескі және жаңа социум шеңберінде орын алмастырған
адамдардың әлеуметтік қатынас аспектілерінің объективтік және
субъективтік өзгеріс динамикасын зерттеу пәні; үшіншіден, жеке
категориялар мен ұғымдар; төртіншіден, эмпирикалық ақпараттарды талдау
және жинаудың жалпы және арнайы бағыттарына қолданылған зерттеу
технологиясы мен әдістерінің жүйесі.
Миграциялық процестер әртүрлі теориялық концепциялар шеңберінде
зерттелуде. Миграциялық процестерді зерттеудің негізін ағылшын ғалымы Э.
Равенстайн салды. Ол Ұлы Британия мен Солтүстік Америкадағы
миграцияны зерттеу нәтижесінде он бір миграциялық заңды қалыптастырды:
- көбіне миграция қысқа арақашықтықта жүзеге асырылады;
- миграция біртіндеп, қадамнан қадамға жүзеге асырылады;
- Алыс арақашықтықта жүзеге асырылатын миграция негізінен ірі сауда және
өндірістік орталықтарға бағытталған;
- әрбір миграциялық ағымның өзіне сәйкес қарсы ағымы болады;
- ауыл тұрғындары қалалықтарға қарағанда миграциялық тұрғыдан алғанда
белсендірек;
- ішкі миграцияда әйелдер белсенді болса, халықаралық миграцияда ерлер
белсенді;
- мигранттардың басым көпшілігі ересек тұрғындар, отбасылар өз елінің
шеңберінен сирек шығады;
- ірі қалалардың өсуі халықтың табиғи өсуіне қарағанда миграция арқылы
негізделген;
- миграцияның көлемі өндірістің, сауданың, транспорттың дамуына қарай
өседі;
- ауылдық жерден шыққан мигранттардың көпшілігі ірі өндірістік және сауда
орталықтарына бағытталған;
- миграцияның экономикалық себептері анықтаушы болып табылады. Э.
Равенстайн теориясының негізінде миграцияның көптеген теориялары
қалыптасты.
Меркантализм тұрғындардың халықаралық миграциясын зерттейтін
батыстық ғылыми бағыттардың бірі. Бұл теорияның басты сипаты халықтың
санының өсуі мемлекеттің гүлденуінің және қуатының негізі деп
саналғандықтан, шетелдік жұмыс күшін пайдалану, өз азаматтарының
эмиграциясына шек қою болып табылады. Неоклассикалық экономикалық
макродеңгейдегі теорияларға сәйкес миграция жұмыс күшіне деген сұраныс
пен ұсыныстың географиялық ерекшеліктерінен туындайды. Жұмыс күшіне
деген сұранысы үлкен аймақтар төмен жалақыға ие болса, жұмыс күшіне
деген сұранысы шектеулі аймақтар жалақының жоғары мөлшерімен
сипатталады. Халықаралық миграцияның көлемі мигранттың шығу
мекеніндегі жалақысы мен кіру мекеніндегі күтілетін жалақының көлемінің
алшақтық
деңгейіне
байланыты
болады.жалақыдағы
алшақтық
жұмысшыларды жалақы төмен төленетін аймақтардан жалақы жоғары
төленетін аймақтарға қоныс аударуына мәжбүр етеді. Неоклассикалық
экономикалық микродеңгейдегі теориялар бойынша жұмыскердің өзінің
жұмысбастылығынан максималды табыс табуға ұмтылады. Бірақ ол ұшін
адам көшіп қонуға, жұмыс табуға, жаңа тілді меңгеруге, т.б. шығындар
шығаруы керек. Жеке таңдаудың макроэкономикалық теорияларына сәйкес,
индивидтер көшіп қонудағы мүмкін болатын шығындар мен пайдаларды
салыстыра отырып рационалдық талдау жасайды. Олар миграциядан таза
пайда көп жаққа жылжиды, яғни жақсы елді іздейді. Миграция бұл тұрғыда
мигранттың адамдық капиталына инвестиция ретінде сипаталады. Егер
мигранттың адамдық капиталы жоғары болса, оған жұмыс табу және жақсы
орналасу мүмкіндігі жоғары. Серпін және тарту теориясы бойынша
миграцияның себептері серпін мен тартудың жиынтық факторларына
байланысты. Серпін (итеріп тастау) себептері ретінде бағаның төмендігі,
өмір сүру деңгейінің төмендігі, төмен экономикалық мүмкіндіктер, саяси
қуғын сүргін, құрылымдық жұмыссыздық көрстіледі. Тарту факторларына
жұмыс күшіне деген сұраныс, жүмысбастылық, кең эконолмикалық
мүмкіндіктер, жердің құнарлылығы, жоғары жалақы, саяси бостандық
жатады. Бұл теориялар миграциялық процестердің нақты себептерін
түсіндіруге қабілетсіз теориялар ретінде сынға алынды. Шынымен де
миграцияны
индивидуалдық
факторлармен
шешумен
түсіндіреді,
мигарнттардың жиынтық факторларының барлық жиынтығын қамтымайды.
ХХ ғасырдың 60-жылдары тарихи құрылымдау теориясы қалыптасты. С.
Кастелес еуропалық миграцияны талдауға арналған еңбектерінде
мигранттардың қозғалысының айрықша траекториялары жаһандангу және
ұлттық экономикалық жүйелер шектерінде орналасты. Ол бұл
траекторияларды дамушы жіне индустриалдық елдердің жіктелген
экономикалық дамуы тұрғысынан қарастырды. Миграция жеке оқиға емес,
көлемі мен бағыты мемлекеттік реттеу және жеке елдердің индустриалдық
даму деңгейі арқылы анықталатын динамикалық процесс ретінде
қарастырыла бастады. Миграцияны елдің оны реттеудегі стратегиясы
өзгерсе, қысқартуға болады. Миграция ең алдымен арзан жұмыс күшін
жұмылдыру жолы ретінде қарастырды. Бұл теорияда миграциялық
ағымдардың қалыптасуындағы ірі көлемді ұйымдарға мән беріледі. ХХ
ғасырдың 80-ші жылдары О Старк және басқа ғалымдар ұсынған жаңа
мигарция теорияларына өту жүзеге асты. Бұл теориялық бағңытта миграция
туралы шешімді оқшауланған индивидтер емес, өзара байланысты адамдар
тобы қабылдайды. Адамдар бірлескен әрекетке тек миграциядан түсетін
максиамлды табыс үшін ғана емес, кедергілер болған жағдайда шығынды
минималдандыру үшін де бірігеді. О Старк адамда өз өкілдерін басқа елдерге
материалдық жағдайды жақсарту үшін ғана емес, әлеуметтік статусты
жоғарылату үшін де жібереді.
Миграцияны зерттеудің жаңа теорияларының негізгі пайымдамалары:
-
Миграциялық процестерді зерттеудің бірлігі ретінде автономды
индивидтер емес, отбасы, үй шаруашылықтары саналады.
-
Жалақыдағы айырмашылық миграция үшін қажетті шарты болып
табылмайды.
-
Миграция үшін жұмысбастылық маңызды болып табылады, бірақ
миграцияның одан да басқа күшті стимулдары болуы мүмкін.
-
Администрациялық шекаралардың екі жағында да жалақы
теңестірілген кезде миграциялық қозғалыстар міндетті түрде тоқтап
қалмайды.
-
Табыстың күтілетін бірдей өсуі миграцияның басталуына бірдей әсер
етпейді.
-
Үкімет миграция деңгейіне тек еңбек нарығын реттеу жолымен ғана
емес, капитал және сақтандыру нарығын реттеу арқылы да әсер ете
алады.
-
Үкімет бағдарламалары мен экономикалық даму, олардың табысқа
әсеріне тәуелсіз, миграцияға әсер етуі мүмкін.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Екі қабатты еңбек нарығы - Садырова М. С

text:
пайымдауы бойынша дамыған индустриалдық
елдердің еңбек нарығына
жұмыс күші мен капитал арасында еңбек нарығының сигменттік
құрылымына байланысты екі жақтылық сипат бар.
Еңбек жағдайының
жиі өзгеруі жағдайындағы төмен жалақы,
қызмет көрсету саласындағы
болашақ алға жылжудың мүмкіндігінің аздығы еңбек нарығына
материалдық
өндіріс
саласында
жұмыс
істейтін
жергілікті
жұмысшыларды тартуға мүмкіндік бермейді.
Қызмет көрсету
саласындағы жұмыс күшінің жетіспейтінін толтыру үшін кәсіпкерлер
иммигранттарды жалдайды. Екі қабатты
еңбек нарығы теориясының
негізгі тұжырымдары:
-
Еңбек миграциясы едәуір деңгейде жұмыс күшіне деген сұранысқа
негізделген
және
дамыған
қоғамдардағы
кәсіпкерлердің
мигранттарды өз еліне тартуымен көрініс табады.
-
Жұмысшы иммигранттарға деген сұраныстың
себебі экономиканың
құрылымдық сұраныстарында болып табылады.
-
Қабылдаушы
елдердегі
төмен
жалақы
деңгейі
жұмысшы
иммигранттар ағымының азаюына жауап ретінде көтерілмейді.
Жалақы нақты мөлшерде тұрады және жұмыс күшіне деген ұсыныс
пен сұраныс өзгерістер оған әсер етпейді.
-
Үкімет өзінің шаралары арқылы миграцияға елеулі әсер ете алмайды.
-
Иммигранттар жұмыс күшіне деген сұранысты қанағаттандырады.
Әлемдік
Достарыңызбен бөлісу:


title: жүйелер теориясы - Садырова М. С

text:
жүйелер теориясы
халықаралық миграцияны жаһандық
нарықтың құрамдас бөлігі ретінде дәлелдейді. Бұл теорияға сәйкес
халықаралық миграция кеңи түсуші жаһандық нарықтың саяси және
экономикалық интеграциясының жалғасы.
ХХ ғасырдың 60-шы жылдары М. Бойд этнологиядағы, миграциялық
процестердің
құрамы
мен
дамуындағы
және
мигранттардың
қоныстануындағы, қабылдаушы елдерге олардың бейімделуіндегі
әлеуметтік торлардың рөлін зерттейтін зерттеулердің саны артып
отырғанын атап көрсетеді.
Әлеуметтік торлар теориясы
торларды
мигранттарды, жаңа және орныққан мигранттарды туысқандық, достық
қатынастар арқылы біріктіретін байланыстар топтамасы ретінде
пайымдайды. Торлар адамдардың көшіп қону кезіндегі шығындары мен
тәуекелдерін азайтуға көмектесетін, көшіп қонудан түсетін пайданы
ұлғайтатын айрықша әлеуметтік капиталды құрайды. Торлар мигранттар
үшін маңызды ресурс болып табылады. Мигранттар оның көмегімен жаңа
жерде жұмыс, тұрғын үй табады. Мигранттар саны шектен асқан кезде
торлардың кеңеюі миграциялыцқ процестің шығындары мен тәуекелдерін
азайтады, миграцияның ұлғаю мүмкіндігі артады, қосымша қозғалыстар
басталады. Ал бұл өз кезегінде жаңа торлардың қалыптасуына,
әлеуметтік торлардың миграцияның бір себебіне айналуына алып келеді.
Инновация социологиясы социологияның жаңа бағыты
Инновация теориясы қалыптасқан теориялардың бірі. Қазіргі кезде
инновация теорияларының мынадай бағыттары бар:
- жаңалық енгізулердің циклдығы және инновациялық дамудың тең
еместігі және инновациялардың классификациясы ;
-экономикалық өсу мен ҒТП-тің өзараәрекеті;
- ҒТП тиімділігі;
- жаңалық енгізулердің, иновациялық мультипликатордың диффузиясы;
- технологиялық жүйелер мен технологиялық укладтар;
- технологиялық жобалау;
- технология мен нарықтың, технологиялар нарығының, технологиялар
маркетигінің өзараәрекеті;
- Инновациялық кәсіпкерлік белсенділік, адамдық капиталды басқару;
- мемлекеттік инновациялық саясат, инновацияларды басқарудың
ұйымдық-экономикалық механизмі;
Инновация феноменін зерттеу ХХ ғ. Басында басталды. Алғашқы инновация
мәселесін зерттегендер Г. Тард, Н.Д. Кондратьев; Й Шумпетер.
Француз ғалымы Г. Тард білімнің жаңа саласы ретінде инноватиканың
концептуальдық негізін қалады. Ол «Әлеуметтік логика», «Әлеуметтік
заңдар. «Личное творчесство среди законов природы и общества» атты
еңбектерінде қоғам эволюциясының логикасын зерттейді. Ол қоғамдағы
жаңалық ашуға және енгізуге қатынасты әлеуметтік прогресс индикаторы
ретінде санайды. Оның айтуынша бір жаңалықтың ішінде екінші жаңалық
болатынын көрсетті. Тард жаңалықтарды жаңа (жетілдірілген) және мүлдем
жаңа деп бөлді. Ол алғаш рет жаңалықтардың кезеңдерін сипаттады:
1.
Жаңа идеялардың келуі
2.
Жаңа идеяның тиімділігі айқындала түседі.
3.
Жаңа идеяны қоғамның қабылдау деңгейі өсе түседі.
Тардтың айтуынша жаңалықтар индивид пен қоғамның қажеттіліктеріне
жауап ретінде пайда болады. Жаңалықтар қоғамның мәдени
қажеттіліктеріне сай болғанда ғана енгізіле бастайды. Инновацияны
зерттеуде шығармашылық субъектісі ретінде адам мәселесі айрықша
зерттелді. Тардтың айтуынша әлеуметтенудің мазмұны әлеуметтік
құндылықтар мен нормаларды меңгеруінде емес, сонымен қатар
жаңалықтарды меңгеруінде. Жаңалықтарды меңгеру Тардтың айтуынша, тек
бейімделу мен еліктеу арқылы ғана емес, қақтығыстар арқылы да
меңгеріледі. Сонымен қатар жаңалықтар жаңа қажеттіліктерді тудырады. Г.
Тардтың инновацияны зертеудегі негізгі идеялары:
1. Әлеуметтік прогрестің қозғаушы күші тепе-теңдікке, үйлесімділікке
ұмтылу. Жаңалық ашу қоғамдық қарама-қайшылықтарды шешу және тепе-
теңдікті қалыпқа келтіруге тырысу болып табылады;
2. Жаңалық ашу жаңа сұраныстарды тудырады;
3. Жаңалықты әлеуметтік норма, құндылық ретінде меігергенде ғана ол
жағалыққа айналады;
4. Әлеуметтену процесінің мазмұны болып индивидтің дәстүрлі
құндылықтар мен нормалармен қатар жаңалықтарды меңгеру болып
табылады;
5. Индивидтің жаңалықты меңгеруі қақтығыстар, икемдену, еліктеу арқылы
қалыптасады.
Н.Д.Кондратьевтің
инновация теориясына қосқан үлесі төмендегі
пайымдауларынан көрінеді. Оның айтуынша, ғылым мен техникадаға
өзгерістер қоғам динамикасына күшті әсер ету үшін сәйкес өнертапқыштық
пен жағалықтар пайда болуы, осы жағалықтарды өолдануға өажетті
шаруашылықтық мүмкіндіктері болуы керек. Н.Д.Кондратьев шаңалықтар
кластерінің пайда боуы мен үлкен циклдың фазалары арасындағы тікелей
тәуелділікті ашты. Экономикалық циклдар ілімін әлеуметтік және саяси
салаларға таратты.
Й.Шумпетер инновация түсінігін жете зерттеген ғалымдардың бірі. Ол
Даму дегеніміз жаңа комбинацияларды жүзеге асыру деп біледі.
Инновациялық даму түсінігі экономикалық процестердегі өзгерістерді
түсінуге көмектеседі. Й.Шумпетер инновацияны жүйелік талдауды алғаш рет
енгізген ғалым. Ол экономиканың циклдық дамуын зерттей отырып,
дағдарыстар экономиканың дағдылы дамуын үзе отырып, кәсіпкерлерге
өндірісті түбірлі өзгертуді, ескі технологияларды жаңамен ауыстыруды, жаңа
өнімдерді шығаруға бет бұруды мәжбүрлейтінін анықтады. Оның
теориясындаға
маңызды
мәселе
инновациялық
процестердің
инновациясындағы кәсіпкерлердің рөлін жасақтауы. Өндірістің негізін
жаңартуға бағытталған инновациялар басшылардың көбіне тиімсіз болып
табылады. Жаңалық алдымен арнайы кәсіпорында пайда болады.
Инновацияны тарату жағдайы ол нақты және қалыпты құбылысқа айналғанға
дейін сақталады. Й.Шумпетер жаңаны ендіру ерекше адамдардың қолынан
келетінін айта келе, қазіргі басшыларға тән қасиеттерді ұсынады:
- тәуекелге бара білу;
- жаңалық ендіруге қарсы топтың қарсылығын жеңе отырып, жалғыз
жұмыс жасай білу;
- өндірістік және экономикалық мәселелерді шешудің ғылыми әдістерін
білу;
- басқаларды сендіре білу;
- кең көре білу қабілеті,
- рационалдық пен иррационалдықты үйлестіре білу.
Ол инновацияның табиғатын зерттей отырып инновацияның бес түрін бөліп
көрсетеді:
1) тұтыну саласын белгісіз, жаңа;
2) тұтынушыға таныс өнімді жаңа, тиімді өндіру әдісі;
3) белгілі өнімді өткізудің жаға тәсілдері;
4) шикізаттың не жартылай дайын өнімдер өндірудің жаңа көздерін ашу;
5) қалыптасқан монополияны бұзуға алып келетін өндірісті қайта құру.
Й.Шумпетердің зерттеулерін қарастыра отырып, оның пайымдауларының
негізгілері ретінде мына ойларын ұсынамыз:
1) Белгісіздік жағдайында тәуекелге бара білуге қабілетті кәсіпкерлердің
жаңа типі бөліп көрсетілді;
2) Инновацияны тарату механизмдері ашылды. Ол кәсіпкерлердің ойланған
шешім қабылдау арқылы;
3) Инновацияның дамуындағы финанстық инфрақұрылымның маңызды рөлі
көрсетілді;
4) Инновацияның түрлері бөліп көрсетіген және сипатталған.
П.Штомпка
инновациялық
тұлғаға
жан-жақты
түсінік
береді.
Инновациялық тұлғаның әлемге деген қатынасы ең алдымен оған деген
қызығушылықтан және оны басқаруға деген ұмтылыстан келіп шығады.
Инновациялық тұлғаның мұндай қырынан көрінуі, ең алдымен түрлі
құбылыстарға әсер етіп, оны бақылауға алуға деген ұмтылыстан туындайды.
Тұлғаның инновациялық мінез-құлықтағы тағы бір қыры бұл - өмірдің жаман
жақтарына деген жауапкершілікті өз мойынына алып, жаңаша, дұрыс
өзгерістер ендіруде болып табылады. Осыған қоса, инновациялық тұлға
инновацияларға терең ұмтылыста, жаңалыққа жаны құмарлық және әрбір
нәрсеге қызығушылық таныта біледі. Инновациялық мінез-құлықты
жұмысшының құндылығы өте жоғары, ал әлеуеті тілмен жеткізіп болмайды.
Г.Менша Й. Шумпетер теориясын дамытушы болды. Ол жаңалықтарды
базистік және жақсартушы деп екіге бөлді. Инновациялық процестердің
әркелкілігін ол экономикалық процестердің дамуының циклдығымен
түсіндірді. Инновациялар 1) ұйымдық-бағытты, 2) индивидуалды бағытты
болада.
Ол бұл түсінікті басқаруды нақтылыу формасы құрылымына қосалы.
Сонымен қатар «
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
Инновация»
және
«новация»

text:
жоққа шығармайды. Себебі бұл дамыған елдердің үлесінен емесі, қайта
керісінше, дамушы елдерде инновацияға деген қатынастың екі есе жоғары
болуында. Олай дейтініміз: ұлттық бәсекеге
қабілетті технологиялық
артықшылықтарды құру және сақтап қалу, ғаламдық нарық экономикасына
шығару кез-келген ел үкіметінің және мекеме басшыларының басты
назардағы міндеттері.
Мәскеудегі ЮНЕСКО-ның өкілі В.Рейтердің ойынша, инновация қоғамның
бастапқы әлеуеті болып табылады. Оның көмегі арқылы экономикалық,
әлеуметтік және т.б. мәселелерді шешуге болады және де қазіргі де,
болашақтағы да ұрпақтарымыздың материалдық
және рухани әл-ауқатын
қамтамасыз ете аламыз. Бүгінде қалыптасқан жайт айқын көрініс беріп
отырғандай, дәстүрлі жанасулар, әдістер, технологиялар, басқару
мәселелерін қоса алғанда прогресті
көптеген жылдарға тоқтатып қою,
тоқтатпаған жағдайда адамзат тұрмысының негіздерін тоқтатып қою қауіпі
бар. Бұл жердегі басты мәселе адам, қоршаған ортаны, тұтастай әлемді
сақтап қалу. Бірақ сонымен қатар мына жағдайды да ойлану қажет.
Инновация бұл қоғам дамуының
бастапқы әлеуеті ғана емес, ол тұлғаның
өзін-өзі тиімді танытуына да тікелей байланысты.
Инновацияға күн өткен сайын, қандайда бір қоғамның мәдени
процесінің индикаторы деген статусы беріліп отыр. Инновациялық әлеуеттің
өлшемі қоғамның өмір сүру мүмкіндіктері мен оны қамтамасыз ету.
Мұндай жағдайда инновациялық ақиқат пен әлеуметтік жағдайлар,
механизмдерді
басқаруды, қоғамның инновациялық дамуы мен адамды
қалыптастыруды реттеуді социологиялық зерттеу ерекше маңыздылыққа ие
болуда. Әлеуметтік прогресті талдаудың жалпы құрамдас бөліктеріне
инновациялық
жүйелер,
инновациялық
процестер,
инновациялық
қатынастар, сонымен қатар қоғамдық, топтық және жеке инновациялық сана
мен қызметтер жатады.
Инновациялар ғылыммен, конструкторлық-технологиялық базалармен,
нақты сектордағы мекемелермен және т.б. институттар мемлекеттік
индустриалды-инновациялық
саясатпен
өзара
қарым-қатынаста
технологиялық өрлеудің негізіне айналады.
Бұл ғылыми орталықтардың
венчурлық фирмалардың, өндірістердің әлеуетінеде сонымен бірге
Қазақстанның инновациялық жүйесі саясатын құруды жүзеге асыру
механизміне де байланысты.
Достарыңызбен бөлісу:


title: корпоративтік капитализм - Садырова М. С

text:
Макс Хоркхаймер, Теодор Адорно,
Герберт Маркузе, Роберт Блонер, Гарри
Брейверман, Раймон Арон. Индустриалдық қоғамға жан жақты сипаттама
беріле отырып, аталған қоғамдағы индустриалдық еңбектің ерекшелігі мен
жұмысшы табының рөліне, дамыған
индустриалдық қоғамның даму
мүмкіндіктеріне ерекше назар аударылды.
Қазіргі заманғы социологиялық теориялардың қалыптасуының
үшінші
кезеңі
XX ғасырдың аяғы мен XXI ғасырдың басын қамтиды. Бұл кезеңдегі
әлемдік деңгейдегі қоғам өмірінде болған әлеуметтік өзгерістер мен өтулер
жаңа социологиялық теориялардың қалыптасуына серпін болды. Бұл
кезеңдегі басты ілімдер постиндустриалдық қоғам, ақпараттық қоғам,
постмодернизм, жаһандану теориялары. Индустриалдық қоғам теориясын
дамытушылар Дэниел Белл мен Ален Турен. Ақпараттық қоғам теориясын
дамытушылар
Олвин Тоффлер, Франко Ферраротти. Ақпараттық қоғам
теориялары өндіріс, еңбек және коммуникацияның жаңа қырларын зерттеуді
ұсынады. Постмодерндық социология мәдениет саласын және жеке адамның
бойындағы
қайта
құруларды
зерттейді.
Бұл теорияларда тәуекел қазіргі қоғамның іргелі және жүйелі сапасы ретінде
қарастырылады. Ақпараттық қоғам теориялары жаңа нақтылықтарды
сипаттай отырып өндіріс, еңбек және коммуникация салаларын басым
зерттеуді ұсынады. Пост модернистік теория
мәдениет саласын және жеке
тұлғаның бойында болып жатқан өзгерістерді зерттейді. Тәуекел бұл
теорияларда қазіргі қоғамдарға тән іргелі және жүйелі сипаттама ретінде
қарастырылады. Сонымен қатар бұл теориялардың бәрі қазіргі қоғам мен
бұрынғы қоғам типтері арасындағы сабақтастықтың жоқ екеніне,
тарихи
жинақталған мазмұнды толық жоққа шығарылуына баса назар аударады. ХХ
ғасырдың аяғындағы постмодерниз және жаһандану теорияларының
кейбіреуі әлеуметтік өмір туралы және оңың өмір сүру тәсілдері туралы
іргелі мәселелерді алға қояды. Әлеуметтік тәртіп пен әлеуметтік әрекеттің
іргелі негіздері туралы сұрақтар туындады. Қазіргі заманның
әлеуметтанулық теорияларын жасау тек соңғы үш
онжылдықтағы дамыған
процестерді ғана емес ХІХ ғасыр мен ХХІ ғасырға дейінгі болған өзгерістерді
ескергенде ғана мүмкін.
Достарыңызбен бөлісу: