title: Қатысұшылардың сипатына байланысты

text:
3.Қатысушылардың санына байланысты: екіжақтық,аймақтық, ғаламдық
Халықаралық қатнастар 2 жүйеге бөлінеді:
күштік: күшмәжбүрлікпен негізделген қатнастар
Мемлекеттердің тенсіздігі
Әрбір мемлекет өзінің қаупсіздігің қайқайсы соның ішінде күшсалу тәсілдерімен қолданып сақтауға тырысада
Егеменді мемлекеттер коалицияларға, біріне бірі қарсы шығып отырған одақтарға болінеді
Нормативтік: қүқыққа негізделген қатнастар
Мемлекеттердің тендігі
Халықаралық қатнастар бір ортақ ережелерге негізделінеді, мемлекеттердің көбі сол ережелерді мойындап қолдап отырады
Мемлекеттердің халықаралық бірлестіктері, үйымдары қалыптастырылады
15.ҚР САЯСИ ӨМІРІНІҢ ПРОБЛЕМАЛАРЫ
ЖОСПАР:
1.ҚР МЕМЛЕКЕТІНІҢ ҚҰРЫЛЫМЫ (КОНСТИТУЦИЯ БОЙЫНША)
2.САЙЛАУ ЖҰЙЕСІ
Қазақстан Республикасы - президенттiк басқару нысанындағы бiртұтас мемлекет. Республикада мемлекеттiк билiк бiртұтас, ол Конституция мен заңдар негiзiнде заң шығарушы, атқарушы және сот тармақтарына бөлiну, олардың тежемелiк әрi тепе-теңдiк жүйесiн пайдалану арқылы, өзара iс-қимыл жасау принципiне сәйкес жүзеге асырылады.
1. Қазақстан Республикасының азаматтығы заңға сәйкес алынады және тоқтатылады, ол қандай негiзде алынғанына қарамастан, бiрыңғай және тең болып табылады.
2. Республиканың азаматын ешқандай жағдайда азаматтығынан, өзiнiң азаматтығын өзгерту құқығынан айыруға, сондай-ақ оны Қазақстаннан тыс жерлерге аластауға болмайды.
3. Республика азаматының басқа мемлекеттiң азаматтығында болуы танылмайды.
Ескерту. 10-бапқа түсініктеме берілді - Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің 2003.12.01. N 12 қаулысымен. Подробнее: http://kodeksy-kz.com/konstitutsiya/10.htm
40-бап КР Конституциясы
1. Қазақстан Республикасының Президентi - мемлекеттiң басшысы, мемлекеттiң iшкi және сыртқы саясатының негiзгi бағыттарын айқындайтын, ел iшiнде және халықаралық қатынастарда Қазақстанның атынан өкiлдiк ететiн ең жоғары лауазымды тұлға. Подробнее: http://kodeksy-kz.com/konstitutsiya/40.htm
41-бап КР Конституциясы
1. Қазақстан Республикасының Президентiн конституциялық заңға сәйкес жалпыға бiрдей, тең және төте сайлау құқығы негiзiнде Республиканың кәмелетке толған азаматтары жасырын дауыс беру арқылы бес жыл мерзiмге сайлайды.
2. Республика Президентi болып тумысынан Республика азаматы болып табылатын қырық жасқа толған, мемлекеттiк тiлдi еркiн меңгерген әрi Қазақстанда соңғы он бес жыл бойы тұратын Республика азаматы сайлана алады. Подробнее: http://kodeksy-kz.com/konstitutsiya/41.htm
49-бап КР Конституциясы
1. Парламент - Қазақстан Республикасының заң шығару қызметiн жүзеге асыратын Республиканың ең жоғары өкiлдi органы. Подробнее: http://kodeksy-kz.com/konstitutsiya/49.htm
50-бап КР Конституциясы
1. Парламент тұрақты негiзде жұмыс iстейтiн екi Палатадан: Сенаттан және Мәжiлiстен тұрады.
2. Сенат конституциялық заңда белгіленген тәртіппен әр облыстан, республикалық маңызы бар қаладан және Қазақстан Республикасының астанасынан екі адамнан өкілдік ететін депутаттардан құралады. Сенатта қоғамның ұлттық-мәдени және өзге де елеулі мүдделерінің білдірілуін қамтамасыз ету қажеттілігі ескеріліп, Сенаттың он бес депутатын Республика Президенті тағайындайды.
3. Мәжіліс конституциялық заңда белгіленген тәртіппен сайланатын жүз жеті депутаттан тұрады.
4. Парламент депутаты бiр мезгiлде екi Палатаға бiрдей мүше бола алмайды. Подробнее: http://kodeksy-kz.com/konstitutsiya/50.htm
Сенат депутаттарының өкiлеттiк мерзiмi - алты жыл, Мәжiлiс депутаттарының өкiлеттiк мерзiмi - бес жыл Подробнее: http://kodeksy-kz.com/konstitutsiya/50.htm
51-бап КР Конституциясы
1. Мәжілістің тоқсан сегіз депутатын сайлау жалпыға бірдей, тең және төте сайлау құқығы негізінде жасырын дауыс беру арқылы жүзеге асырылады. Мәжілістің тоғыз депутатын Қазақстан халқы Ассамблеясы сайлайды. Мәжіліс депутаттарының кезекті сайлауы Парламенттің жұмыс істеп тұрған сайланымы өкілеттігінің мерзімі аяқталардан кемінде екі ай бұрын өткізіледі.
2. Сенат депутаттары жанама сайлау құқығы негiзiнде жасырын дауыс беру жолымен сайланады. Сайланған Сенат депутаттарының жартысы әрбiр үш жыл сайын қайта сайланып отырады. Бұл орайда олардың кезектi сайлауы бұлардың өкiлеттiк мерзiмi аяқталғанға дейiнгi екi айдан кешiктiрiлмей өткізiледi. Подробнее: http://kodeksy-kz.com/konstitutsiya/51.htm
4. Қазақстан Республикасының азаматтығында тұратын және оның аумағында соңғы он жылда тұрақты тұрып жатқан адам Парламент депутаты бола алады. Жасы отызға толған, жоғары білімі және кемінде бес жыл жұмыс стажы бар, тиісті облыстың, республикалық маңызы бар қаланың не Республика астанасының аумағында кемінде үш жыл тұрақты тұрып жатқан адам Сенат депутаты бола алады. Жасы жиырма беске толған адам Мәжіліс депутаты бола алады. Подробнее: http://kodeksy-kz.com/konstitutsiya/51.htm
64-бап КР Конституциясы
1. Үкiмет Қазақстан Республикасының атқарушы билiгiн жүзеге асырады, атқарушы органдардың жүйесiн басқарады және олардың қызметiне басшылық жасайды.
2. Үкімет алқалы орган болып табылады және өзінің бүкіл қызметінде Республика Президентінің алдында жауапты, ал Конституцияда көзделген жағдайларда Парламент Мәжілісінің және Парламенттің алдында жауапты. Подробнее: http://kodeksy-kz.com/konstitutsiya/64.htm
71-бап КР Конституциясы
1. Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесi жетi мүшеден тұрады, олардың өкiлеттiгi алты жылға созылады. Республиканың экс-Президенттерi құқығы бойынша ғұмыр бойы Конституциялық Кеңестiң мүшелерi болып табылады.
2. Конституциялық Кеңестiң Төрағасын Республиканың Президентi тағайындайды және дауыс тең бөлiнген жағдайда оның даусы шешушi болып табылады.
3. Конституциялық Кеңестің екі мүшесін - Республика Президенті, екі-екі мүшеден тиісінше Сенат пен Мәжіліс тағайындайды. Подробнее: http://kodeksy-kz.com/konstitutsiya/71.htm
75-бап КР Конституциясы
1. Қазақстан Республикасында сот төрелiгiн тек сот қана жүзеге асырады.
2. Сот билiгi сотта iс жүргiзудiң азаматтық, қылмыстық және заңмен белгiленген өзге де нысандары арқылы жүзеге асырылады. Заңда көзделген жағдайларда қылмыстық сот iсiн жүргiзу алқабилердiң қатысуымен жүзеге асырылады.
3. Заңмен құрылған Республиканың Жоғарғы Соты, Республиканың жергілікті және басқа да соттары Республиканың соттары болып табылады. Подробнее: http://kodeksy-kz.com/konstitutsiya/75.htm
85-бап КР Конституциясы
Жергiлiктi мемлекеттiк басқаруды тиiстi аумақтағы iстiң жай-күйiне жауапты жергiлiктi өкiлдi және атқарушы органдар жүзеге асырады Подробнее: http://kodeksy-kz.com/konstitutsiya/85.htm
ЖЕРГІЛІКТІ ӨКІЛДІ ОРГАНДАО
86-бап КР Конституциясы
1. Жергiлiктi өкiлдi органдар - мәслихаттар тиiстi әкiмшiлiк-аумақтық бөлiнiстегi халықтың еркiн бiлдiредi және жалпымемлекеттiк мүдделердi ескере отырып, оны iске асыруға қажеттi шараларды белгiлейдi, олардың жүзеге асырылуын бақылайды.
2. Мәслихаттарды жалпыға бiрдей, тең, төте сайлау құқығы негiзiнде жасырын дауыс беру арқылы бес жыл мерзiмге халық сайлайды.
3. Қазақстан Республикасының жиырма жасқа толған азаматы мәслихат депутаты болып сайлана алады. Республика азаматы бiр мәслихаттың ғана депутаты бола алады. Подробнее: http://kodeksy-kz.com/konstitutsiya/86.htm
ЖЕРГІЛІКТІ АТҚАРҮШЫ ОРГАНДАР
87-бап КР Конституциясы
1. Жергiлiктi атқарушы органдар Қазақстан Республикасының атқарушы органдарының бiрыңғай жүйесiне кiредi, тиiстi аумақтың мүддесi мен даму қажеттiлiгiн ұштастыра отырып, атқарушы билiктiң жалпы мемлекеттiк саясатын жүргiзудi қамтамасыз етедi. Подробнее: http://kodeksy-kz.com/konstitutsiya/87.htm
Сайлаудың негізгі екі түрі бар
мажоритарлы
пропорционалды.
Мажоритарлы жүйе
сайлау кезінде көпшілік дауысқа ие болған үміткер жеңіске жетеді.
Бұл жүйенің өзі екіге бөлінеді: абсолюттік және салыстырмалы
Мажоритарлы жүйе
Абсолюттік мажоритарлы жүйеде үміткер билік органына сайлану үшін 50 пайыздан астам дауысқа ие болуы шарт болса
Салыстырмалы мажоритарлы сайлау жүйесінде үміткерге өз қарсыластарына қарағанда көбірек дауыс жинаса жеткілікті болады
Қазақстанда абсолютті мажоритарлы жүйе қызмет етеді.
Пропорционалды жүйе
– саяси партияның жинаған дауыстары мен жеңіп алған мандаттары арасында пропорционалдылық принципіне негізделетін сайлау жүйесі.
Өкілді органға үміткерлерді тек партиялар ғана ұсына алады.
Пропорционалды жүйе тек қана заң шығарушы орган депутаттарын сайлаған кезде ғана қолданылады
Пропорционалды жүйе
«Ашық тізімде» сайлаудың әдісіне байланысты бір немесе бірнеше үміткерге дауыс беріледі немесе партиялық тізімдегі үміткерлердің реттік орны анықталады (Финляндия, Бразилия, Нидерланды).
«Жабық тізім» кезінде сайлаушылар тек партиялық тізім бойынша дауыс береді (Еуропарламент, Израиль, ОАР, 2007 жылдан кейін Ресей).
Қазақстан Республикасы Конституциясының 95-бабының, 2-тармағына сәйкес, Парламент Мәжілісі депутаттары партиялық тізім негізінде сайланады, яғни пропорционалды жүйенің ішінде «жабық тізімі» қолданылады.
Аралас сайлау жүйесі
пропорционалды және мажоритарлы сайлау жүйесінің қосындысынан тұратын аралас сайлау жүйесі бар.
аралас сайлау жүйесінде бүкіл мандаттардың тек бір бөлігі партиялық тізіммен, қалған бөлігі жекелеген үміткерлерге дауыс беру арқылы анықталады.
Парламент сайлауы кезінде сайлаушылар жекелеген тұлғаға және партияға екі бөлек дауыс беріп отырды
Қазақстанда аралас сайлау жүйесі алғаш рет 1999 жылы Парламент Мәжілісі сайлауында қолданылды. Сайлаудың нәтижесі бойынша, партия өкілдеріне 77 орыннан 10-ы берілді. Екінші рет сайлаудың бұл жүйесі 2004 жылы қолданылды.
Қазақстан Республикасының «Сайлау туралы» заңына сәйкес, дауыс берудің екі түрі бар: төте және жанама. Төте сайлауда азаматтар республика Президентін, Парламент Мәжілісі мен мәслихат депутаттарын тікелей сайлайды. Жанама сайлау Парламент Сенаты депутаттарын сайлаған іске асады. Азаматтар бірінші мәслихат депуттарын сайлайды, содан соң олар Сенат депутаттарын сайлайды.


|
Қазақстандағы сайлау жүйесінің ерекшелігі: аралас және пропорционалды жүйелерді салыстырмалы талдау
|
бет | 29/29 | Дата | 15.03.2023 | өлшемі | 0,52 Mb. | | #74662 | түрі | Презентация |
| Байланысты: САЯСАТТАНУ+(ПРЕЗЕНТАЦ.)+(2)+-+копия (2)Қазақстандағы сайлау жүйесінің ерекшелігі: аралас және пропорционалды жүйелерді салыстырмалы талдау. - Қазақстандағы сайлау жүйесінің ерекшелігі: аралас және пропорционалды жүйелерді салыстырмалы талдау.
Қазақстандағы сайлау жүйелеріне салыстырмалы талдау.
Сайлау жүйесі
Критерийлер
|
Аралас
|
Пропорционалды
(жабық тізім)
|
Сайлаушылар дауыс береді
|
Нақты үміткерге және партияға
|
Партияға
|
Депутаттар жауапты
|
Халық алдында
|
Партия алдында
|
Жекелеген депутат өзін сайлаған адамдарға тікелей есеп береді
|
иә
|
жоқ
|
Бір депутатты сайлау үшін қажетті дауыстың минималды көрсеткіш
|
35-40 мың дауыс
|
642 600 дауыс
|
Мәжіліс құрамын халық анықтайды
|
тікелей
|
Партия арқылы
|
Сайлаушылармен сайланушылардың арасында байланыс
|
күшті
|
әлсіз
|
Партия депутаттық мандатты тағайында аймақтық пропорцияны ескереді
|
иә
|
жоқ
|
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


url: http://emirsaba.org/sayasattanu-v3.html?page=29#_Қазақстандағы_сайлау_жүйелеріне_салыстырмалы_талдау.

title: Қазақстандағы сайлау жүйесінің ерекшелігі: аралас және пропорционалды жүйелерді салыстырмалы талдау


title: Саясаттың аңықтамалары - Саясаттану

text:
Саясаттану ғылыми ретінде бертіңде қалыптастырылды. 19 ғасырдың екінші жартысыңда
Саясаттың қалыптасуына зор үлесің қосқан Еуропа жәңе АҚШ ойшылары
XX ғасырдың басында саясаттану бөлек академиялық пән ретінде толық бөлініп шықты
1949 ж бастап ЮНЕСКО-ның шешімімең АҚШ-тың, батыс елдерінің жоғары оқу орындарында саясаттану жеке пән ретінде міндетті түрде оқытылады
Саясатты бірнеше қоғамтаңу ғылымдар зерттейді
Олардың арасында философия, әлеуметтану,экономикалық теория,қүқықтану, тарих т.б.
Бәрінің зерттеу объектісі ортақ—қоғамдық, саяси өмір,
Бірақта әрбір қоғамтану ғылымының өзіндік пәні бар.
Бұрынғы Кеңес елінде саясаттануды буржуазиялық ғылым деп шығарғаң. Саяси мәселелері ғылыми коммунизм, тарихи материализм, Коммунистік партия тарихы сияқты коммунистік идеологияға негізделген пәндердін саласында қаралып, зерттеліп жатты. Саясаттануға деген көзқарас 20 ғ.80 жылдардын екінші жартысында өзгерді.
Қазір Қазақстанның барлық жоғары оқу орындарында бұл ғылым жеке пән ретінде оқытылады
1949 жылы ЮНЕСКО-ның басшылығымен құрылған саяси ғылымдардың халықаралық ассоциациясы қалыптастырылды. Бүгінгі таңда АҚШ-тың, батыс елдерінің барлық жоғары оқу орындарында саясаттану жеке пән ретінде барлық факультеттерде міндетті түрде оқытылады, әлемнін ең ірі университеттері оған мамандар дайындайды.


title: Саяси билік - Саясаттану

text:
ЖҮЙЕЛІСТІК (ПАРСОНС 1902-1975.) - билік жүйенің негізгі қызмет ретінде
БИХЕВИОРИСТІК (Ч.МЕРРИАМ 1874-1953 Г. ЛАССУЭЛЛ 1902-1978, Д.КЕТЛИН 1896-1975) – билік жүріс түрысының ерекше түрі ретінде
ФУНКЦИОНАЛДЫ- ҚҮРЫЛЫСТЫҚ (Г АЛМОНД 1911) - билік басшылар мен бағынушылардың арасындағы ерекше қарым қатнастар
Т.б.-Биологиялық, психологиялық ,әлеуметтік –экономикалық, конфліктік, инструменталдық
БИЛІК –
БІРЕҮДІҢ БІРЕУГЕ ЫҚПАЛ ЖАСАУ, ӨЗДЕРІҢІҢ ЕРІКТЕРІҢ ІСКЕ АСЫРУ РЕТІНДЕ БЕДЕЛ, ДӘСТҮР, ЗОРЛЫҚ ЖӘНЕ БАСҚА ҚҮРАЛДАР ҚОЛДАНУ АРҚЫЛЫ КӨРСЕТІП ОТЫРҒАҢ БІР ЕРЕКШЕ ҚАБІЛЕТІ НЕМЕСЕ МУМКІНШІЛІГІ
Биліктің пайда болуының шарттары:
1.Әлеуметтік және адамдардың арасыңдағы теңсіздік 2.Ресурстардың жетіспегендікпең байланысты оларды қайта бөлү қажеттері
3.Ресурстар үшін дамытылып жатқан күрес, конфликттер
4.Адамдардың өздерің өздері басқару мүмкіншіліктері болмау себептерімең
Саяси билік дегеніміз үйымдастырылған әлеуметтік топтардың өзіндік ерік-жігерді іске асырудағы қабілеттіліктерді пайдалана отырып, ортақ мүдделерге жетү мақсатымен басқа топтарға ықпал ету.


url: http://emirsaba.org/sayasattanu-v3.html?page=3#ФУНКЦИОНАЛДЫ-_ҚҮРЫЛЫСТЫҚ_(Г_АЛМОНД_1911)_-_билік_басшылар_мен_бағынушылардың_арасындағы_ерекше_қарым_қатнастар

title: Саяси билік - Саясаттану


title: Саяси биліктің құрылымы - Саясаттану

text:
бет 4/29 Дата 15.03.2023 өлшемі 0,52 Mb. #74662 түрі Презентация
Байланысты:
САЯСАТТАНУ+(ПРЕЗЕНТАЦ.)+(2)+-+копия (2) Саяси биліктің құрылымы : Саяси биліктің құрылымы : 1Субъект (үстемдік ерікті асырушылар, мемлекет, партиялар,қоғамдық үйымдар,элиталар) 2)ОБЪЕКТ (устемдік ерікке бағынушылар- қоғам, топтар, таптар, жеке адамдар) 3) үстемдікті іске асыруды қамтамасыз ететін құралдар. РЕСУРСТАР Саяси биліктің ерекшеліктері. АДАМДАРДЫҢ ҮЛКЕН ТОБЫНЫҢ МҮДДЕСІН ҚОРҒАЙДЫ ҚОҒАМДАҒЫ БАСШЫЛЫҚ КӨБІНЕСЕ СОЛ ТОП ӨКІЛДЕРІНІҢ ҚАТЫСУЫМЕН МЕМЛЕКЕТ, ҚОҒАМДЫҚ-САЯСИ ҰЙЫМДАР МЕН САЯСИ КӨСЕМДЕР АРҚЫЛЫ ЖҮРГІЗІЛЕДІ . САЯСИ БИЛІКТІҢ АРНАЙЫ БАСҚАРУ ІСІМЕН ШҰҒЫЛДАНАТЫН ЕРЕКШЕ КӘСІБИ ТОПТАРДЫҢ БОЛУЫ. Саяси биліктің белгілері: Қоғамдық өмірді реттеушілік монополиялығы; Қабілеттілік (дееспособность) Бұқаралықтық (публичность) Қоғамға және жеке адамға мәжбүрлеу етудің мүмкіндігі; Үстемдік ықпалының басымдылығы ; Билік басқарушылық аппаратының болуы. .Легитимдік Саяси биліктің көріністері басшылық, үстемдік, бағындыру, бақылау, ұйымдастыру, қадағалау. САЯСИ БИЛІК КӨБІНЕСЕ МЕМЛЕКЕТТІК БИЛІК АРҚЫЛЫ ЖҮЗЕГЕ АСАДЫ. МЕМЛЕКЕТТІК БИЛІК САЯСИ БИЛІКТІҢ БІР ТҮРІ. Мемлекеттік билігіңің белгілері: 1) Ол белгілі бір территориясында ерекше аппарат арқылы жүргізілетін билік. 2) Мемлекеттік билік өзінің күштеу аппаратына сүйенеді. 3) Мемлекеттік билік монополиялық сипат алады (күш салуға, заң шығарүға) легитимдік ЛЕГИТИМДІК ҚАЗІРГІ ДЕМОКРАТИЯЛЫҚ ДАМЫҒАН ЕЛДЕРДЕ САЯСИ БИЛИКТІҢ ТҰРАҚТЫЛЫҒЫ ОНЫҢ ЛЕГИТИМДІЛІГІНЕ БАЙЛАНЫСТЫ. ЛЕГИТИМДІК ДЕГЕН ТҮСІНІКТІ ҒЫЛЫМИ ӘДЕБИЕТКЕ М ВЕБЕР КІРГІЗДІ ОЛ БИЛІКТІҢ НЕГІЗІ ҮСТЕМДІКТЕ ДЕП ШЫҒАРЫП БИЛІКТІҢ СЕБЕПТЕРІҢ НЕГІЗДЕДІ БИЛИКТІҢ ЛЕГИТИМДІЛІГІ ДЕП ОНЫҢ ЖАЛҒЫЗ ЗАҢДЫЛЫҚ СИПАТЫҢА СҮЙЕҢБЕЙ, СОНЫМЕН ҚАТАР ХАЛЫҚ БЕРІЛГЕН БИЛІККЕ ӨЗ СЕНІМІН БІЛДІРҮ ЖӘНЕ ӨЗ ЕРКІМЕН ОНЫ ҚАБЫЛДАУ ҚАЖЕТТЕРІҢ АНЫҚТАЙДЫ . Легитимдіктің негізінде адамдардың билікті қабылдау , биликке өз еркімең бағынү тәсілдері мен, себептері жатады. Соларға қарай М Вебер үстемдіктің 3 түрің бөліп шығарды: дәстүрлі үстемдік легальды – рационалдық үстемдік Харизматикалық үстемдік Достарыңызбен бөлісу:


title: САЯСИ ҮСТЕМДІКТІҢ ТИПТЕРІ (М.ВЕБЕР)

text:
Бұл идеяны қалыптастырушылар Джон Локк, Ш-Л. Монтескье Жан Жак Руссо, және тағы басқада 17-18ғ. ойшылары болып табылады.
Ол саяси биліктің бөлінуін мемлекеттегі биліктің бір қолда болмауымен және оның үш тармағына бөлінуімен түсіндірген: Заң, Атқарушы, Сот билігі.
Себебі билік бір ғана қолда болса, шектелмесе, өзі заң шығарса, жүзеге асырса және оның жүзеге асуын қадағаласа, онда ондай билік тиранияға айналады, ауысады.
Билік бөлү принціпі демократияның,және қуқық мемлекеттің негізі болып саналады
3.Саяси жүйе
Жоспар:
1.Саяси жүйе уғымы және теориялар
2.Саяси жүйенің қүрылымы және қызметтері
3.Саяси жүйенің жіктелуі
Жүйе (система)дегеніміз түсінік– грек тілінең аударғанда бөліктердең қүрастырылған бір түтасты білдіреді
Ал, біртүтастың бөліктерің ішкі жүйе деп атауға болады
Мысалы:
қоғамдық жүйе
САЯСИ ІШКІ ЖҮЙЕ
ӘЛЕУМЕТТІК ІШКІ ЖҮЙЕ
РҮХАНИ ІШКІ ЖҮЙЕ
ЭКОНОМИКАЛЫҚ ІШКІ ЖҮЙЕ
Қоғамның күрделуімең байланысты оны бөліктердең қүрастырылған біртүтастық ретінде зерттеуге тиыс
Сондықтаң, жүйелік әдіс қоғамтану ғылымдардың бір ортақ, маңызды қоғамды зерттеу ғылыми тәсілі деп айтуға болады
Жүйенің түсінік ретінде ғылымға енуі
ХХ ғасыр 20 жылдар – биология К.Л. Фон Берталанфи (1901-1972)
ХХ ғасыр 40 жылдар – әлеуметтанүға Т. Парсонс
ХХ ғасыр 50 жылдар – саясаттану Д. Истон
САЯСИ ЖҮЙЕ ТҮРАЛЫ ТЕОРИЯЛАР
Т. ПАРСОНСТЫҢ ТЕОРИЯСЫ Д. ИСТОННЫҢ ТЕОРИЯСЫ
Г.АЛМОНДТЫҢ ТЕОРИЯСЫ К.ДОЙЧТЫҢ ТЕОРИЯСЫ ӘЛЕУМЕТТК ЖҮЙЕ
ТЕОРИЯЛАР
САЯСИ ЖҮЙЕ
ТЕОРИЯЛАР
ФУНКЦИОНАЛДЫ
ҚҮРЫЛЫМДЫҚ
КИБЕРНЕ-
ИКАЛЫҚ
ҚОҒАМ ӨЗІНДІК
БӨЛІНІКТЕРГЕ БӨЛІНУ (ЖҮЙЕЛЕРГЕ)
САЯСИ ЖҮЙЕ БАСҚАРУ РОЛІҢ АТҚАРУ
САЯСИ ӨМІРДІ
ЖҮЙЕ РЕТІНДЕ
ЗЕРТТЕУ
САЯСИ ЖҮЙЕ
НІҢ БАСҚАРУ
РОЛІ
САЯСИ ӨМІРДІҢ
ШЕКТІЛІГІ
САЯСИ ЖҮЙЕ
ӘР ТҮРЛІ
ТҮРАҚТЫ
ЭЛЕМЕНТТЕРДЕҢ
ҚАЛЫПТАСЫП
ОЗДЕРІНІҢ
ҚЫЗМЕТТЕРІҢ
АТҚАРАДЫ


title: Саяси жүйе ұғымы - Саясаттану

text:
ТАЛАПТАР,
ҚОЛДАУ,
АПАТИЯ
(БЕЙЖАЙЛЫҚ)
ІШКІ ОРТА
ИМПУЛЬСТАРЫ
САЯСИ ШЕШІМДЕР,
ЗАҢДАР
ІС ӘРЕКЕТТЕР
ҚАЙТА БАЙЛАНЫС
САЯСИ ЖҮЙЕ
Политическая система
ИНСТИТУЦИОНА
ЛДЫҚ ІШКІ ЖУЙЕ
КОММУНИКА-
ТИВТІК ІШКІ
ЖУЙЕ
НОРМАТИВТІК
ІШКІ ЖУЙЕ
МӘДЕНИ-
ИДЕОЛОГИЯЛЫҚ
ІШКІ ЖУЙЕ
САЯСИ ЖУЙЕНІҢ ҚҮРЫЛЫМЫ
МЕМЛЕКЕТ,
МЕМЛЕКЕТ-
ТІК ҮЙЫМ-
ДАР,
ПАРТИЯЛАР,
САЯСИ
ҚОҒАМДАР,
САЯСИ
ЕМЕС
ҚОҒАМДАР
ШІРКЕУ
ЗАҢДАР,
САЯСИ
ДӘСТУРЛЕР,
ЕРЕЖЕЛЕР
САЯСИ
КӨЗҒАРАСТАР,
СЕЗІМДЕР,
САЯСИ
САНА,
САЯСИ
МӘДЕНИЕТ,
ИДЕОЛОГИЯ
БИЛІК ЖӘНЕ
САЯСи
ҚАРЫМ-ҚАТНА-
СТАР
АЗАМАТТЫҚ
ҚОҒАМНЫҢ
ДАМУ ДЕНГЕЙІНЕ
БАЙЛАНЫСТЫ
ЖУЙЕНІҢ
ТҮРАҚТЫЛЫҒЫНА
ҚАРАЙ
ДӘСТҮРЛІК
ЖАҢАРТЫЛҒАҢ МОДЕРНИЗИРОВАННЫЕ
КОНСЕРВАТИВТІК
ӨЗГЕРТҮШІЛІК ТРАНСФОРМИРУЮЩИЕСЯ
ДЕМОКРАТИЯЛЫҚ
АВТОРИТАРЛЫҚ
ТОТАЛИТАРЛЫҚ
ФОРМАЦИЯНЫҢ
ТИПІНЕ ҚАРАЙ
МӘДЕНИЕТТІҢ
ТҮРІҢЕ
ҚАРАЙ
ҚҮЛ ИЕЛЕНҮШІЛІК,
ФЕОДАЛДЫҚ,
КАПИТАЛИСТІК
КОММУНИСТІК
,
АҒЫЛШЫН -АМЕРИКАЛЫҚ
ҚҰРЛЫҚТЫҚ-ЕУРОПАЛЫҚ
ИНДУСТРИЯЛАНДЫРМАҒАҢ
БІРЕҢ САРАҢ ИНДУСТРИАЛДЫҚ
ТОТАЛИТАРЛЫҚ
ЖАБЫҚ
АШЫҚ
Этатистік –мемлекеттің ролің қоғамдық дамудың жоғарғы жетістігі және мақсаты ретінде қарастыратың саяси ілімдердің бір бағыты.
Анархистік- мемлекеттің қажеттілігің терістеу саяси ілімдердің бағыты
МЕМЛЕКЕТ ДЕГЕНІМІЗ ӘРТҮРЛІ ӘЛЕУМЕТТІК ТОПТАРДЫҢ, ЖЕКЕ АДАМДАРДЫҢ МҮДДЕЛЕРІН БИЛІК АРҚЫЛЫ БІРЛЕСТІРІП БІР ОРТАҚ КЕЛІСІМГЕ КЕЛТІРІП ОТЫРҒАҢ ҚОҒАМНЫҢ САЯСИ ИНСТИТУТЫ.
МЕМЛЕКЕТ ЖЕКЕ АУМАҚҚА ОРНАЛАСЫП ҚОҒАМНЫҢ БҮКІЛ МҮШЕЛЕРІҢ ҚАМТИДЫ
Мемлекет деген ұғым бірнеше мағынада қолданылады. Біріншіден: қоғамды басқаратын аппарат,«үкімет» деген ұғымға сай.
Екіншіден: қоғам мүшелерінің ассоциациясы. Мұнда «халық», «ел», «қоғам» сөздеріне сәйкес.
Мемлекеттің пайда болуы туралы әр түрлі анықтамалар бар:


title: Мемлекеттің пайда болуын жанұяның тарамдану себебімең деп түсіндіреді.Мемлекеттік билік әке билігінің жалғасы деп санайды

text:
Күштеу(Зорлық жасау ) теориясы — XIX ғ. қалыптаскан пікір. Өкілдері: Л. Гумплович, К. Каутский, Е. Дюринг т.б.
Мазмұны: күшті рулар, тайпалар өздерімен шектес әлсіз руларды, тайпаларды күштеп, зорлық озбырлық жасап өзіне бағындырып, бақылауды жақсарту үшін мемлекет құрады — деп түсіндіреді.
Географиялық теория.
Негізін салушылар: Ибн Хальдун, А.Гатцель, В.Соловьев, Б.Чичерин.
Мемлекеттің пайда болуы географиялық ортаның өзгешеліктерінен деп түсіндіреді. (мысалы алғашқы мемлекеттер су бар жердерде пайда болды)
Психологиялық теория.(XIX ғ. бұл теорияны уағыздаған: Ч.Тард, Л.И. Петражицкий)
Адамдарға бағыну мен құлшылық ету қажеттігі мәңгі бақи тән болған дегенді айтады.
Коғам мен мемлекет адамдардың табиғи психологиялық даму заңдылық процесінің нәтижесінде пайда болды деп түсіндіреді.
Мемлекет жеке меншік пен таптың пайда болуынан туған дейді. Яғни, экономика жағынан үстем болып тұрған таптың мүддесін қорғап, басқа таптардың қарсылығын басу үшін керек дейді.
Қоғамдық келісім теориясы. Негізін салушылар: Т.Гоббс, Г.Гроций, Ж.Ж.Руссо. Мемлекет тәуелсіз әмірші мен оның қол астындағы адамдардың келісімі арқылы пайда болды.


url: http://emirsaba.org/sayasattanu-v3.html?page=7#Адамдарға_бағыну_мен_құлшылық_ету_қажеттігі_мәңгі_бақи_тән_болған_дегенді_айтады.


url: http://emirsaba.org/sayasattanu-v3.html?page=7#_Негізін_салушылар:_Ибн_Хальдун,_А.Гатцель,_В.Соловьев,_Б.Чичерин.


title: Мемлекеттің белгілері - Саясаттану

text:
4.Зорлық, мәжбүр ету қызметтерің жасауға зандылы монополиясы бар. Қылмыс жасағандарды еркінен айырудан бастап, өлім жазасына дейін кесе алады.
5.Салық салу. Үкімет аппаратын ұстау үшін халыққа салық салады. 6. Мемлекеттің азаматтығын алу қажет.
МЕМЛЕКЕТТІҢ ҚЫЗМЕТТЕРІ
Мемлекеттің ішкі, сыртқы қызметтері болады. Ішкі: Экономикалық салада жоспаршы, үйлестіруші ретінде мәселелерді шешеді. Әлеуметтік өмірді ұйымдастырады. Халықтың әл-ауқатын, өмір деңгейін көтеру, денсаулықты сақтау ісін жақсарту, тұрмыс қажетін өтеуді жетілдірумен айналысады. Заңдылықты қамтамасыз етеді Мәдени-тәрбиелік салада мемлекет халыққа білім беру және оқу-ағарту ісін, ғылымды, әдебиет пен өнерді дамыту жөнінде қамқорлық жасайды.
Сыртқы:
1.Мемлекеттің тұтастығы мен қауіпсіздігін қорғау. Өзін-өзі билеу, егемендігін сақтау,
2.Басқа мемлекеттермең экономикалық, саяси, мәдени қарымқатнастарды дамыту 3.Өз елінің, мемлекетінің ықпалдылығына, тиімділігіне жағдай жасау, 4Интеграциялық процестерді дамыту.
Мемлекеттің түрлері
Мемлекеттің түрі деп оның ішкі құрылысын, ұйымдастырылуын және мемлекеттік биліктің жүзеге асырылу тәсілін айтады.
Мемлекеттің түрлеріңің негіздері:
Бірінші негізі:
Басқару түрі. Форма правления
Басқару түрі жоғарғы өкімет билігі кімнің қолында екендігін көрсетеді. Бүл түрге монархия және республиканы жатқызүға болады
Екінші негізі- саяси тәртіп.
Бүл негізі бойынша мемлекеттерді демократиялық авторитарлық тоталитарлық т.б. түрлерге бөлү болады
Үшінші негіздің маңызы: мемлекеттік құрылыс, мемлекеттің ішкі қүрамдарының арасындағы байланыстарының тәсілдері.
Мемлекет құрылысына қарай унитарлық, федерациялық, конфедерациялық болып бөлінеді.


title: Унитарлық – құрылыста саяси билік бір орталыққа бағынады, мемлекеттің ішінде өз алдына бөлек басқа құрылымға жол бермейді

text:
Монархия деп – мемлекеттің жоғарғы өкімет билігі жеке-дара, бір билеушінің қолында болып, ол әкеден балаға мұра ретінде қалатын түрін айтады.
Монархия абсолюттік, конституциялық болып бөлінеді. Абсолюттік монархия деп жоғарғы өкімет билігі бүтіндей, тұтас, формальді түрде де шектелместен бір адамның қолында тұрған құрылысты айтады. Конституциялық монархияда монархтың билігі белгілі дәрежеде заң шығаратын билік парламентпен шектеледі. Қазір Бельгия, Голландия, Дания, Иордания, Испания, Норвегия, Люксембург, Марокко, Жапонияда сақталған.
Республика деп – мемлекеттік биліктің барлық жоғары органдары белгілі бір уақытқа сайланатын немесе өкілдік мекемелер арқылы қалыптасатын мемлекеттік басқарудың түрін айтады.
Республика президенттік және парламенттік болып бөлінеді.
Федерация – деп белгілі бір саяси тәуелсіздігі бар бірнеше мемлекеттік құрылымдардың бірігіп одақтық жаңа бір мемлекет құруын айтады.
Жалпы мемлекеттік конституция барлық бірігіп отырғаң қүрылымдарға қажет. Барлығы ортақ институттарға бағынады. Бірақта әрқайсының жоғарғы билеу органдары болады. Өздеріне қажет заңдарда шығаруға қүқықтары болуы мүмкің. Мысалы: АҚШ, Германия, Канада,Ресей т.с.с.
Конфедерация – деп өздерінің кейбір амал-әрекеттерін үйлестіріп, белгілі бір мақсаттарды жүзеге асыру үшін бірлескен егеменді елдер одағын айтады. Міндетті ортақ заңдары болмайды. Мысалы: бұрын Швейцарияда, Солтүстік Америка Штатында болған.Қазіргі замандарда осы түрге бірлестірілген еуропа елдерің келтірүге болады
Әр елде парламентті әр түрлі атайды: АҚШ, Филиппинде – конгресс; Польша, Финляндияда – Сейм; Иран, Түркияда – Мәжіліс; Израильде – Кнессет; Швейцарияда – Ригстаг; Францияда – Ұлттық жиналыс дейді.


url: http://emirsaba.org/sayasattanu-v3.html?page=9#Президенттік_республика__Парламенттік_республика__Аралас_республика


title: Саясаттану

text:
Саясаттану
бет 1/29 Дата 15.03.2023 өлшемі 0,52 Mb. #74662 түрі Презентация
Байланысты:
САЯСАТТАНУ+(ПРЕЗЕНТАЦ.)+(2)+-+копия (2) САЯСАТТАНУ (1-15 ТАҚЫРЫПТАРЫ) КІРІСПЕ Презентация мемлекеттік жалпыға бірдей білім беру негізінде «Философия және АДМ» кафедрасында дайындалып барлық мамандықтағы студенттерге арналған. Презентацияның авторы: кафедра доценті Даембаева А.Б. Философия және АДМ кафедра отырысында талқыланды Кафедра меңгерушісі Краснобаева Н.Л. № хаттама ж. ТАҚЫРЫПТАРДЫҢ МАЗМУНЫ 1.САЯСАТТАНУ ҒЫЛЫМ ЖӘНЕ ОҚУЛЫҚ ПӘН РЕТІНДЕ 2.САЯСИ БИЛІК 3.САЯИ ЖҮЙЕ 4.МЕМЛЕКЕТ 5.ДЕМОКРАТИЯ 6.САЯСИ ПАРТИЯЛАР 7.САЯСИ ТӘРТІП 8.САЯСИ ЭЛИТА ЖӘНЕ ТОПБАСШЫЛЫҚ 9. САЯСИ ИДЕОЛОГИЯЛАР 10.САЯСИ ПРОЦЕСС 11.САЯСАТ ЖӘНЕ ТҰЛҒА 12.САЯСИ МӘДЕНИЕТ 13.ЖАҺАНДЫҚ ПРОБЛЕМАЛАР 14.ӘЛЕМДІК САЯСАТ 15.ҚР САЯСИ ПРОБЛЕМАЛАРЫ 1.Саясаттану ғылым және пән ретінде Жоспар: 1.Саясат-саясаттанудың зерттеу объектісі 3.Саясаттанудың ғылым ретінде қалыптасуы САЯСАТ- ҚОҒАМНЫҢ БІР ЕРЕКШЕ, МАҢЫЗДЫ САЛАСЫ. «Саясат» яғни «Политика» деген сөз – гректің «Politicos- » деген сөзінен мемлекеттік , қоғамдык іс деп аударүға болады Ең алғашқы болып бүл үғымды Аристотель (384 - 322 б. ғ.б.) қоғамтанұға кіргізгең. Оның ойы бойынша саясат қоғамның бір өркениетті түрі болып, адамдардың “біртүтас ілігіне” “бақытты өміріне» жетуіңе жұмыс істейді. Саясаттың сипатты белгілері САЯСАТ МЕМЛЕКЕТТІК ҚОҒАММЕН БАЙЛАНЫСТЫ САЯСИ ӨМІРДІҢ ЕҢ ҢЕГІЗГІ МӘСЕЛЕСІ- БІЛІК ТҰРАЛЫ МӘСЕЛЕ САЯСИ ҚАТЫНАСТАРДЫҢ СУБЬЕКТІСІ- ӘЛЕУМЕТТІК ТОПТАРҒА КІРГЕН АДАМДАР – ТАПТАР, ҰЛТТАР, КАСТЫЛАР, ЭЛИТАЛАР, ДЕМОГРАФИЯЛЫК ТОПТАР ӨЗДЕРІНІН МҮДЕЛЛЕРІҢ ҚОРҒАЙ ОТЫРЫП, ОЛАР САЯСИ ҰЙЫМДАРЫҢ КАЛЫПТАСТЫРАДЫ (МЕМЛЕКЕТ,ПАРТИЯЛАР, ҚОЗҒАЛЫСТАР, КӘСІПОДАҚТАР) САЯСИ ҰЙЫМДАР ӨЗДЕРІНІҢ ИДЕОЛОГИЯЛЫҚ ЖҮЙЕДЕРІҢ, САЯСИ ІЛІМДЕРІҢ ҚАЛЫПТАСЫП , ХАЛЫҚТЫҢ САНАСЫНА ЖЕТКІЗҮГЕ ТЫРЫСАДЫ, СӨЙТІП ХАЛЫКҚА ЫҚПАЛЫҢ ЖАСАП, ӨЗДЕРІНІҢ АРТТАРЫНАҢ ЖАЛҒАСТЫРАДЫ , БІЛІК КӨРІСІНЕ ҚАТЫСАДЫ Достарыңызбен бөлісу:


title: Саясаттану - бет 10

text:
41
шектеу, мүліктік ценз кеңінен орын алды. Қазіргі кезеңде бұндай мемлекет
демократиялық мемлекеттің қатарына мүлде жатпайды.
Сондықтан демократия мәселелері барлық кезде саяси ғылымдардың
назарынан тыс қалған жоқ, Олар қазіргі кезеңде де демократияның даму
жолдарын, оның болашағын жан
–
жақты зерттеу үстінде.
Мысалы, демократияның қазіргі кезеңдегі негізгі принципі
–
көпшілік
қалауы. Бірақ кейбір ғалымдар бұл принципті көпшіліктің үстемдігі, тіпті
диктаты деген пікір білдіріп, азшылықтың да еркін, құқын ойластыру керектігі
жөнінде үлкен зерттеу жұмыстармен айналысуда.Сондықтан демократия
проблемаларының қазіргі мәселелері болашақта да дамып, жетіліп отыруына
толық сенім білдіруге болады.
Демократияның проблемалары да, кемшіліктері де көп, олар
демократияның даму барысында әлі де бола бермек. Бірақ солай бола тұрса да,
бұл саяси процесс адамзат дамуының бірден
-
бір қажетті жолы. Ағылшынның
көп жылдар премьер
-
министрі болған Уинстон Черчильдің айтқанындай:
«Демократияның көп кемшіліктері бар, бірақ оның ең құндылығы сонда
–
бұдан артықты бүгінге дейін ешкім ойлап тапқан жоқ»
Сонымен, қорыта келгенде, демократия алғашқыда түсінуге жеңіл,
қарапайым мәселе сияқты болып көрінеді. Бірақ оның даму жолы өте күрделі,
шытырман, себебі
–
демократия билікпен тікелей байланысты. Ал елдегі билік
–
ол әрбір адамның тағдырына әсер ететін құбылыс.Билік болған жерде,
өкінішке орай, талас та болады. Американың әйгілі саясаттанушысы Талкотт
Парсонстың айтқанындай: “экономикалық жүйеде ақша қандай орын алса,
саяси жүйеде билік те сондай орын алады”.
Халық осы билікті толығымен, шын мәнінде өз қолына алса, міне сонда
ғана демократия ең жоғарғы даму деңгейіне, шыңына жетті деп айтуға болады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Саясаттану - бет 11

text:
43
болуы, Жапониядағы императорлық дәстүрлердің сақталуы, Қазақстандағы
парламенттің бір палатасы Мәжіліс деп аталуы т.с.с.
Келесі ерекшелік
-
саяси биліктің сапасы көбінесе қоғамның саяси
-
құқықтық мәдениетінің деңгейімен байланысты болуы. Саяси билік
–
теориялық проблема. Қоғамда неғұрлым саяси биліктің теориялық
проблемаларын танып
-
білуге, меңгеруге жағдай жасалған болса, соғұрлым
саяси биліктің қарқынды дамуына жолдар ашылып оның сапасы жоғарылайды.
Мысалы, бұл процесті альпинизммен салыстыруға болады. Тауға
көтеріліп бара жатқан альпинист алға ұмтылған сайын таудың шыңы
альпинистке жақындай түседі. Саяси билікте те солай
–
ол саяси білімнің,
теорияның шыңы, оны меңгеріп ұққан сайын билік қоғамға жақындай түседі.
«
Әр елдің билігі өзіне лайық» деген саясаттанудағы тұжырымдама осыны
көрсетеді.
Билік туралы білімді жоғарылату қажет екеніне дәлел
–
күнделікті
қарапайым түсінік деңгейі. Жер жүзіндегі адамдардың көпшілігі әлі де болса
саяси билікті біреулердің қолындағы құрал, олар сол құралды өз қажетіне
пайдаланады деп есептейді.
Саяси билікті түсінудің бұл бірінші, төменгі деңгейі.
Екінші, жоғарғы деңгей
–
саяси билікті қалыптастырудағы қоғам
мүшелері өздерінің мемлекеттегі орнын, ролін жақсы түсіну. Бұл деңгейдегі
түсінік бойынша, саяси билік біреулердің күшімен, еркімен, не болмаса
ақылымен ғана ұйымдастырылмайды, саяси биліктің қызметі, белсенділігі әр
адамның қосқан үлесіне байланысты.
Осы бірінші деңгей мен екінші деңгейдің аралығы алыс, алшақ жатыр.
Екі аралықтың арасын жақындату, қоғам мүшелерінің түсінігін көбірек бірінші
деңгейден екінші деңгейге көтеру
–
саяси ғылымның негізгі мақсаттарының
бірі.
Билік теориясына байланысты туындайтын тағы бір мәселе
–
билік пен
жеке адамдар еркіндігінің ара қатынасы. Әрине, билік қоғамды басқару үшін,
тәртіп орнату үшін қажет. Бірақ тәртіпті нығайту үшін билік өте қатал болып
мейірімсіздікке барса, онда азаматтардың еркіндігіне зиян келутіруі де мүмкін.
Бұл қайшылықты қалай үйлестіру керек?
Осы сұраққа саясаттану ғылымының беретін жауабы: саяси биліктің
өзінен, не болмаса билік пен адамның қарым
-
қатынасынан әрбір жеке адамға
тікелей қиянат келмеуі мүмкін. Бірақ адам құқығына, еркіндігіне зиян
келтіретін
–
саяси биліктің бір қолға шоғырлануы, топталуы. Яғни, билік пен
жеке адамның арасындағы өзара қарым
-
қатынас тәртібінің бұзылуы.
Саяси билік неғұрлым бір орталыққа шоғырланған, топтастырылған
болса, бостандыққа соғұрлым шек қойылады, қысым жасалады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Саясаттану - бет 12

text:
Шексіз билік
-
бостандыққа шексіз қысым орнатады.
Империя, монархия кезеңдерінде, фашистік режимдерде мемлекеттік
билік дара бір адамның қолына шоғырланды. Кеңес өкіметі кезінде де билік
түгелдей бір орталыққа шоғырланған болатын. Әлеуметтік бастамалар көтеру,
бірігіп шешімдер қабылдау, әртүрлі пікір, көзқарас білдіру
–
бәрі де қатал
бақылауға алынды. Бұл билік түрі қоғамның прогресті дамуына жол бермеді.
44
Ал кейбіреулер керісінше биліктің қай түріне болмасын қарсы шығып,
анархизмді уағыздайды. Бұл жолдың да болашағы жоқ. Сондықтан алдыңғы
қатарлы дамыған елдерде биліктің орталықтануы мен шоғырлануынан саналы
түрде бас тартып, барлық азаматтардың өкімет шешімдерін қабылдауға
араласуын, билікке қатысуын қалайды. Бұл легитимді (заңды) билік, яғни
демократиялық билік қалыптастыру жолы.
Демократиялық саяси билік
дегеніміз
–
құқықты, қабілеттілікті, оның
барлық мүмкіндіктерді пайдалана отырып, халық үшін есепті қызмет етіп,
қоғамның өндірістік және рухани өмірін, азаматтар арасындағы қарым
-
қатынастарды басқару, ұйымдастыру.
Мемлекеттік саяси билік ең алдымен қоғамдық өмірді ұйымдастыру үшін
керек. Билік адамдар арасындағы қарым
-
қатынастарды, қоғам мен мемлекеттік
саяси институттар арасындағы қатынастарды реттеуге міндетті. Ол қоғамның
тұтастығы мен бірлігін қолдау үшін қажет.
Демократиялық мемлекеттегі ең таңдаулы, ең шынайы билік
–
ол шын
мәнінде халық бақылауында болатын билік.
2. Билік туралы теорияның тарихи дамуы және қазіргі кезеңдегі
проблемалары
Билік мәселесінің шығуы әртүрлі саяси пікірлердің қалыптасуына негіз
болды. Бұл мәселе туралы қағидалар бірте
-
бірте мифологиялық ұғымнан
тазарып, біздің заманымыздан бұрынғы VI
-V
ғасырлардың өзінде рационалдық
негізге ие бола бастады. Осы бағыттағы Конфуцийдің “Ойлар және әңгімелер”
атты трактатындағы саяси биліктегі «теңгергіштік жүйе» қағидағасының
бүгінгі күннің өзінде құндылығы жоғары. Конфуцийдің тұжырымдамасы
бойынша қоғамда да табиғаттағы сияқты бір жерде бір нәрсе қосылса, басқа
жерде сонша кемиді. Ойшыл бұл ұстанымды саяси билік проблемасына
таратады. Біреудің саяси билігі үстем болып бара жатса, онда екінші біреудің
бостандығы сонша кеми бастайды.
Конфуцийдің осы қағидасынан мынадай қорытынды шығады: әділетті
мемлекеттік билік
–
ол біреудің тәуелділігі, не біреудің тәуелсіздігі емес
-
әділетті билік ол өкімет пен адамдардың арасындағы өзара тәуелділік. Ғұлама
ойшылдың: “Әкім билігі заңды болуы керек, сол уақытта ол киелі, ардақты,
яғни құдай сыйы болып табылады. Егер (әкім билігі) ардақты болмаса, онда ол
құдайдан емес, ондай биліктен құтылу керек”
-
деген қағидасы қазіргі
демократияның негізгі принципі
–
саяси билік халық алдында есепті болуы
керек деген ұстанымға сәйкес келеді.
Ұлы грек ойшылы Платон өзінің “Заңдарында” саяси билік жүйесі туралы
былай деп жазады: “бірінші
–
бәрінен жоғары әкімдердің тұруы, екінші
-
әкімдердің заңға бағынуы”. Және оның: “Билік пен философия бір адам болып
қосылғанда ғана халық салауаттылыққа, игілікке жетеді”
-
деп атап көрсетуі
ерекше көңіл аударады. Ойшылдың осы сөздерін қалай түсіну керек?
Біріншіден, философия даналық; екіншіден
–
барлық ғылымның атасы.
Платонның заманында философиядан жеке ғылымдар бөлініп шыққан жоқ еді.
45
Осы тұрғыдан қарағанда Платонның ойы бойынша ел басқарушылар, биліктегі
адамдар дарынды, білімді, саяси тәжірибесі мол тұлғалар болуы тиіс.
Саяси билік мәселесіне байланысты Аристотель іліміндегі басты қағида
–
«орташылдық» (концепция срединности), орта таптық. Ойшылдың осы
қағидасының мәні
–
мемлекет басқаруды жеңілдетудің негізгі жолы
–
кедейлердің мүддесін қорғау, жоқшылыққа қарсы күресу, кедейлерді әрдайым
орта таптың қатарына қосып отыру. Аристотель өзінің осы саяси ойын
түсіндіруді өмірдегі қарапайым, жалпыға белгілі болмыстан бастайды. Оның
ойынша, әлемде, табиғатта, материяда ортаға ұмтылу заңы бар, ортаға тартқыш,
ортаға бағытталған күш бар. Мысалы, адамға салқын ауа райы жағдайсыз әсер
етсе, ыстық та солай әсер етеді. Ал адамға жайлысы орташа температура,
қоғамда да сол сияқты. Егер қоғамда аз ғана топ байлар, ал қалғандарының
көпшілігі тек ғана кедейлер болса, онда саяси, әлеуметтік тұрақтылық
болмайды. Екі таптың ара қатынасы үнемі шиеленісте болады, көтерілістер,
толқулар орын алады, неғұрлым кедейлер көп болса, соғұрлым мемлекеттің
жауы көбейеді. Мұндай жағдайда мемлекеттік билікті күшейтудің негізгі жолы
кедейлерге қарсы күш қолдану емес, немесе төңкеріс арқылы байларды жойып
жіберу емес, биліктің өкілеттілігін жоғарылату арқылы орта тапты
қалыптастыру. Егер қоғамда орта таптағы адамдардың жалпы саны шеткі екі
таптың санынан асып түсетін болса, сонда қоғам тұрақтылыққа жетеді, саяси
биліктің басқару қызметі жеңілдей түседі.
Саяси билік туралы теорияның даму тарихындағы айтарлықтай ой
қалдырған ежелгі Рим ғалымы Цицерон Марк Тулий болды.
Цицерон тарихта атақты шешен, мемлекет қайраткері және ойшыл болып
танылады. Оның саяси билікке байланысты шығармалары: “Мемлекет туралы”,
“Заңдар туралы”, “Міндеттер туралы”. Цицерон мемлекет басқаруды үш түрге
бөледі: патшалық билік, аристократия (ақсүйектер) және демократия (халық
билігі). Ол бұлардың әрқайсысының жақсы жақтарымен қатар кемшіліктері де
бар екенін көрсетеді.
Атап айтқанда, патша рақымшылдығымен жұртқа ұнайды, бірақ бұнда
басқа адамдар заң, шешім қабылдаудан сыртта қалады және бір адамның билігі
зорлық
-
зомбылыққа оңай айналып кетуі мүмкін.
Аристократтар ақылдылығымен бағалы, бірақ олар үстемдік еткенде
халық өз еркіндігін пайдалана алмайды, билік толығымен ақсүйектердің
қолында қалуы мүмкін.
Демократия болса бостандығымен құнды, бірақ халықтың толық билігі
келеңсіз жағдайларға, “тобырдың зорлығы мен есалаңдығына” әкеліп соқтыруы
мүмкін.
Сонымен, Цицерон мемлекеттік биліктің түрліше болатынын байқап,
оның әрбір түрін кеңінен зерттеп, тиімді түрін қалыптастыру мүмкін екенін
көрсетеді. Қазіргі кезеңде мемлекеттік биліктің Цицерон атаған үш түрі кейбір
мемлекеттерде қалыптасқан. Мысалы, олар Англияда, Жапония, Швецияда,
Бельгия, Испанияда және т.б.
Саяси билік проблемаларына көп көңіл бөліп ғылыми
-
зерттеуде зор
үлес қосқан біздің қандас бабамыз, ұлы ойшыл Әл
-
Фараби болды. Ғалымның
46
саяси билік туралы ой
-
пікірлері “Рахымды қала тұрғындарының көзқарастары
туралы”, “Азаматтық саясат”, “Саясат туралы” деген еңбектерінде кең орын
алған.
Саяси билікті Әл
-
Фараби рахымды және рахымсыз деп екіге бөледі.
Қайырымды, мәдениетті, білімді басқару халықты бақытқа бастайды, олардың
іс
-
әрекетін, ерік
-
қасиетін дұрыс жолға бағыттайды. Ол үшін басқару заң
күшіне, игі тәжірибеге негізделуі тиіс. Ал қайырымсыз, надан билеушілер теріс
әрекеттер мен жаман қасиеттерге бой алады. Сондықтан Әл
-
Фараби надан адам
басқарған, озбырлыққа сүйенген, қайырымсыз, қатал мемлекеттік тәртіпті өткір
сынайды.
Жақсы да дұрыс басқарылатын қоғамда ғана адам шын мәнінде бақытты
өмір сүре алады деп айта келіп, сол себептен азаматтардың дұрыс билік
қалыптастыруды талап етуі заңды деп қорытындылайды.
Әл
-
Фараби Платонның философ
-
билеуші идеясын қолдайды. Ел
басқарушы (билеуші) қоғамдық организмнің жүрегі деп санайды. Оның қызметі
денені емдейтін дәрігердің қызметіндей, бірақ ел билеуші денені емес, адам
жанын емдейді деп түсіндіреді.
Ел билеушінің мынадай адамгершілік қасиеттері болуын атап көрсетеді:
шындықты сүю, ізгіліктілік, игіліктілік, парасаттылық, білімділік және т.б.
Саяси билік мәселесінің дамуына өз үлесін қосқан ойшылдардың
қатарына жоғарыда аталған Фома Аквинский де жатады. Оның ұсыныстары
орта ғасырлардағы Батыс Еуропа елдеріндегі саяси жағдайға байланысты
болатын. Осы аумақтағы елдердегі католиктік шіркеу басшылары мен
монархияның (зайырлы биліктің) арасындағы билікке таласу шиеленісі
ғасырларға созылды. Шиеленістің зардабынан халық әртүрлі соғыстарға
ұшырап, ойшылдар, зиялылар, Джордано Бруно, Галилео Галилей, Николай
Коперник және тағы басқалары қатал азап шекті. Шіркеудің билікке таласуы
ғылымның дамуына кедергі келтірді.
Осындай жағдайда жауласып жатқан екі жақты бірлестіруге амал іздеген
Фома Аквинский болды, өзі теолог (діни ілім өкілі), құдайшыл болғанымен ол
ғалым да болатын, сол себептен ғылымның даму жолдарын қарастырып,
зайырлы қауымды қолдайтын, екі жақты бірлестіретін амал іздеді. Оның шешуі
–
құдай
мәселесі болды. “Билік шіркеуден де емес, монархтан да емес
–
билік
құдайдан»,
-
деп тұжырымдады Фома Аквинский. Ғалымның осы қағидасы
саяси ғылымға “университас” деген ұғыммен кірді (universitas
–
латын тілінде
«
бірлесу
»). Ал іс жүзінде Аквинский діни билік пен зайырлы билікті біріктіру
емес, екеуін ажыратуға жол ашты. Діни ұйымдарды мемлекеттен ажырату
идеясы осы ойлардан басталады.
Сонымен қатар саяси билік туралы Аквинскийдің пікірі бойынша
биліктің үш негізін ажырата білу керек: билік мәні, шығу тегі және оны қолдана
білу. Шығу тегі
–
құдай. Ғалымның ескертуі: құдай аспанда, ол
қайырымдылықтың негізі. Ал патша мен Рим папасы жерде. Билік құрайтындар
мейірімділікті орнатпаса, оған жердегі адам кінәлі. Бұл тұжырымдамада
Аристотельдің көзқарасын (“Нус”
–
қозғаушы күш және әрбір заттың өзінің
ішкі қозғаушы күші) католик дінінің қағидаларына бейімдегені көрінеді.
47
Билікте тұрған адам (патша, елбасы) қатал, қайырымсыз болуы тиісті ме,
әлде ол сыпайы, қайырымды, өте мейірімді болуы дұрыс па?
Осы сұраққа толық және нақты жауап берген саяси қайраткер, ғалым
Никколо Макиавелли болды.
Макиавелли саяси билік туралы «мемлекетте билік жүргізуші мен оған
бағыныштылардың қарым
-
қатынасы және басқарушының (билеушінің,
корольдің) қаталдығы мен қайырымдылығының ара
-
қатынасы қандай болуы
керек?» деген сұрақтарға жауап іздеді.
Макиавелли өзінің “Тақсыр” деген еңбегінде «мемлекеттік билік ерікті,
белсенді болса ғана қуатты, абыройлы болады, билік рақымсыз, қатал, жауыз
болмауы керек» деп тұжырымдайды. Макиавеллидің кейбір пікірлеріне әсер
еткен сол кездегі өз елінде орын алған күрделі саяси жағдайлар болатын. Ол
кезде Италия жан
-
жақтан жаулаушылыққа ұшырап, ыдырап бара жатқан
мемлекет болатын. Ел билігіне келген адамдар ешбір тұрақтай алмай талас,
келіспеушілік жағдайында мемлекет басшылығына келген кім болса да әртүрлі
төңкерістерге ұшырап биліктен айырылды. Сондықтан халықтың басын
біріктіру үшін елбасының тұрақтауы үлкен мүддеге айналды. «Осындай саяси
жағдайда басқарушының тұрақтауы үшін қандай іс
-
әрекеттерді қолдану
керек»? деген сұраққа Макиавелли өзінің “Тақсыр” деген еңбегінде «билеуші
жаза қолданудан тайынбауы керек» деп жауап береді. «Егер әкім халықтың,
бағыныштылардың алдында қайырымды, мейірімді болып көрінемін деп қажет
болған жағдайда жаза қолданбаса, сол себептен ұлтты ыдыратса, мемлекетті
құлдыратып жіберсе
–
одан артық үлкен қылмыс жоқ» деп ұйғарды. «Бүгін бір
қылмыскерге тиісті жаза қолданылмаса, ертең жүз қылмыскерлер шығады. Ал
сол жазаны қолданатын адам билікте тұрақтай да білу керек. Қуатты билік
–
халықтың тыныштығы. Сол мақсатқа жету үшін айланың қай түрін болса да
қолдануға болады» деп кеңес берді.
Бірақ кейбір кертартпа саясаткерлер Макиавеллидің осы айтқан
кеңестерін еске алмай, ғалымның тұжырымдамаларын өздерінің қажетіне
пайдаланғысы келеді. Сол себепті кейін “макиавеллизм” деген термин таралды.
Бұл термин “мақсат
-
әдісті ақтайды” деген қағидаға айналды. Яғни, билікті
қорғау үшін қатігездікке де баруға болады деген мағынада. Кейбір қатыгез
билеушілер (мысалы, Гитлер) қаталдықты Макиавеллидің өзі де қолдайды деп,
өздерінің «қара ниеттерін» ақтағылары келді.
Макиавелли мемлекеттің саяси билігін қатыгездікке, жауыздыққа
шақырған жоқ. Ол екі түсінікті:
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Саясаттану - бет 13

text:
48
Бұл мәселенің үлкен астары бар. Ғалымдардың
бірнеше ғасырлар бойы ой
пікірлерін, ұсыныстарын жинақтай келіп, саясаттану ғылымы мынадай
тұжырымдама жасайды: азаматтардың бостандығына, еркіндігіне, құқығына
зиян, қиянат келтіретін биліктің шоғырлануы, топталуы
-
бұл мемлекеттік билік
пен қоғам арасындағы өзара тәуелділік қарым
-
қатынас тәртібінің бұзылуы.
Неғұрлым
билік шоғырланған, топталынған түрде болса, соғұрлым
бостандыққа шек қойылады, қысым жасалады. Сол себепті саяси билік
проблемаларын зерттеудегі ойшылдардың, ғалымдардың мақсаты
-
билікті бөлу
және бөлісу жолдарын қарастыру, яғни билікті бірнеше тармаққа бөліп
орналастыру. Бұл жөніндегі ғалымдардың ілімдері XVIII ғасырдан бастап саяси
өмірге енгізіле бастады.
Саяси билікті бөлу теориясының негізін салушылар Джон Локк пен
Шарль Монтескье болды.
Ағылшын ғалымы Джон Локк саяси билік
проблемасымен байланысты
“Мемлекет басқару туралы екі трактат” деген еңбегінде демократияшыл саяси
жүйе ойдағыдай қызмет атқаруы үшін мемлекеттік билікті екі тармаққа бөлуді
ұсынды: заң шығарушы және атқарушы билік. Ғалымның ойынша бұл жүйенің
негізгі
қызметі бір
-
біріне бақылаушылық (теңгергіштік) міндетін атқарып,
зорлық
-
зомбылыққа, заңсыздыққа жол бермеу. Бірақ Локктың шешпеген бір
мәселесі
–
егер осы екі биліктің арасында шиеленіс пайда болса, қандай күш,
төреші (арбитр) міндетін атқару керек?
Осы сұраққа толық жауап берген және билікті бөлу теориясының негізін
қалаушы
–
француз ғалымы Шарль Луи Монтескье болды. Оның билік
проблемасына байланысты жазылған шығармалары: “Заңдардың рухы”,
“Парсылық хаттар”, “Римдіктердің ұлылығы мен құлауы туралы ойлар”.
Ш.Монтескье “Заңдардың рухы” еңбегінде зерттеудің өзегі етіп
демократияны ұсынып демократиялық әділеттік арқылы мемлекеттік билік
қалыптастырудың жолын көрсетті. Ол өмір сүрген кезеңде дүние жүзінде
мемлекет басқарудың бір ғана түрі
--
монархия болды. Бұндай саяси режимде
халық өкілдерінің билікке келуі, әрине, мүмкін болған жоқ. Сол себептен ғалым
биліктің бұл түрін болашақсыз деп тұжырымдайды. Ш.Монтескьенің
қазіргі
кезеңде бүкіл әлемге әйгілі болған осы еңбегін оқығанда ғалым өз ойларын
бүгінгі күні айтып отырған адамға ұқсайды. Яғни, демократиялық қоғамның
болашағын бірнеше ғасыр бұрын болжағаны байқалады.
Ғалым мемлекет басшысын халық сайлауы керек деген ойға келеді. Бірақ
ондай елбасы жалғыз
-
ақ адам болатын болса, оның билігін кім бақылайды, кім
шектейді? Ол шексіз билікті өз қолына түсіріп халыққа зорлық
-
зомбылық
жасап, жауыздыққа баруы да мүмкін ғой.
Ал «билікке бақылау жүргізуді халыққа тапсырса, мемлекетте
тәртіпсіздік басталып, ереуілдер, көтерілістер көбейіп кетуі мүмкін» деп
қорытындылайды «Заңдардың рухының» авторы. Сөйтіп, француз ғалымы
билікке бақылау қажет, бірақ ол міндеттен
халықты босату керек деген
шешімге тоқтайды. «Бұдан мемлекеттік билікке қалайша бақылау орнатуға
болады?»
-
деген сұрақ туындайды. Бұл сұраққа Ш.Монтескьенің берген
жауабы
–
саяси билікті үш тармаққа бөлу принципі мен биліктің үш
49
тармағының бір
-
біріне тежемелік, тепе
-
теңдік жүйені пайдалану арқылы
бақылау жасауы болды.
Ұлы ғалымның билікті бөлу теориясы бойынша алдымен билікке
халықтың қатысуы және көпшіліктің қолдауымен Конституцияның қабылдануы
керек. Конституцияда биліктің тармақтарының ара қатынасы бекітіледі.
Мемлекет билігі
-
заң шығарушы, атқарушы және сот билігі тармақтарына
бөлініп,
олардың бір
-
біріне тежемелік әрі тепе
-
теңдік жүйесін пайдалану
арқылы, өзара іс
-
қимыл жасау ұстанымына сәйкес жүзеге асырылады.
Монтескьенің бұл қағидасы бойынша, егер биліктің үш тармағының бірі
үстемдік жасап, заңсыздық жолға түсіп бара жатса, биліктің басқа бір тармағы
оған тойтарыс беру мүмкіншілігі бар (Конституция бойынша дауысқа салу
арқылы).
Ш.Монтескье билікті бөлу теориясын аяқтап болғаннан кейін саяхатқа
шығып Еуропа елдерін аралайды. Мақсаты: өз ілімін басқа да мемлекеттерге
ұсыну болатын. Бірақ ешбір жерде оны ешкім дұрыс түсінбеді. Әрине, бұл
таңғаларлық жай емес болатын. Себебі, бүкіл әлемде монархия шарықтап
тұрған кезеңде Монтескьенің ойлап шығарғанындай мемлекеттік биліктің жаңа,
күрделі түрін бірден қабылдау оңай емес болатын. Нәтижесінде өз ілімін «іске
аспайтын теория болды» деген өкінішті оймен ғалым дүние салады.
Бірақ кейін іс жүзінде Ш.Монтескье ілімінің тағдыры басқаша шешілді.
Бір топ ғалымдар сол уақыттың өзінде ғалымның осы теориясымен танысып
жатыпты. Олар сол уақытта «дүниежүзінің шекарасынан тыс мекендеушілер»
деп саналатын американдықтар еді. Ш.Монтескье қайтыс болғаннан кейін 32
жыл өткесін, яғни 1787 жылы Америка
Құрама Штаттары өзінің
Конституциясын қабылдады. Француздың ұлы ғалымының саяси билікті бөлу
теориясы осы Конституцияға толығымен енгізілді. Содан кейін саяси биліктің
осы жүйесі басқа елдерге де кеңінен тарай бастады.
Ш.Монтескьенің бұл теориясының жүзеге асырылуы Қазақстан
Республикасы Конституциясында да өзіне тән орын алды. Ол Қазақстан
Конституциясындағы 3
-
бап, 4
-
бапша: «Республикада мемлекеттік билік
біртұтас, ол Конституция мен заңдар негізінде заң шығарушы, атқарушы және
сот тармақтарына бөліну, олардың тежемелік әрі тепе
-
теңдік жүйесін пайдалану
арқылы,өзара іс
-
қимыл жасау принципіне сәйкес жүзеге асырылады».
Американдықтар «Ш.Монтескьеге алтын ескерткіш қоятын уақыт
әлдеқашан келді» деп есептейді. Себебі ұлы ғалымның
саяси билікті реттеу
арқылы, мемлекеттік билікке бақылау жасау идеясы әлемнің көптеген
мемлекеттерін сан алуан шиеленістерден, революциялардан, азаматтық
соғыстардан аман сақтап қалды және болашақта да ғалымның бұл теориясы
адамзат игілігіне қызмет етеді. Монтескьенің бұл теориясы саяси билікті бөлу
барысындағы алғашқы қадам болатын. Келешекте биліктің төртінші тармағы,
бесінші, алтыншы басқа да көптеген тармақтарының саяси өмірде орын алуы
күмәнсіз екенін қазіргі өркениеттік даму бағыты көрсетіп отыр. Шарль
Монтескьенің ғылымдағы орны Исаак Ньютон,
Джордано Бруно, Николай
Коперник, Дмитрий Менделеев, Альберт Эйнштейн тағы басқа ғұлама
ғалымдардың қатарында тұр. Егер Ньютон бүкіләлемдік тартылыс заңын ойлап
50
тапса, ал Монтескье бүкіл дүниежүзілік саяси өмірде айрықша орын алып
отырған демократияның заңдылықтарын ашты.
3. Саяси және мемлекеттік билік
Саяси биліктің мазмұны мемлекеттік биліктен де кеңірек.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Саясаттану - бет 14

text:
52
күрт өсіп халық арасындағы берекесіздікке, мемлекеттің құлдырауына жеткізсе,
автордың ойынша, бұл өкіметтің өзі қылмыскер. Н.Макиавеллидің пікірінше,
ең маңызды саяси мәселе
-
мемлекеттің беріктілігі, біртұтастығы және
қоғамның игілігі болуы тиіс, сондықтан осы мақсаттардың орындалуы үшін
барлық саяси әдіс, құрал қолданылуы қажет. Міне, Макиавеллидің осы
пікірлері негізінде, жоғарыда атап көрсеткеніміздей «макиавеллизм» термині
қалыптасты. Ал бұл қағидадан саясат пен адамгершілік (этика) бір
-
біріне қарсы
немесе бірінен
-
бірі жоғары деген қортынды шықпайды. Н. Макиавеллидің
түсінігінше, аталған әдіс, құрал мемлекетті сақтау, қоғамдағы тұрақтылықты
орнату үшін қолданылатын мемлекеттік саяси іс
-
қимыл, қызмет түрі.
Сондықтан Н.Макиавелли мемлекеттік заңдылық пен толық жариялылық
негізінде мемлекеттік жазалау, күш қолдану әдістері, құралдары
-
саяси
қажеттілік деп санады.
Ш.Монтескье биліктің легитимді болуының нақты шарты ретінде
мемлекеттегі құқық мәртебесінің жоғары болуын жүзеге асыруды ұсынды.
Оның ойынша, саяси билікті жеке басының мүддесіне пайдалану адамның
табиғи жаратылысынан берілген қасиет. Сондықтан билік иелерін, мемлекет
қызметкерлерін заң арқылы тежеп ұстау қажет. Билікті бақылаушы, әділетті
атқарушы саяси күш табыла ма?
–
деген сұрақ туындайды. Бұл сұрақтың
жауабын Ш. Монтескье саяси білімдердің ұлы жетістігі болып саналатын
мемлекет билігін бөлу теориясында берді. Бұл теорияның бастауы болып
ежелден қалыптасқан Аристотельдің, Цицероннның , Аквинскийдің және
Локктың мемлекетті аралас басқару түрі туралы идеялары саналады. Билікті
бөлу теориясында билік заңшығарушы, атқарушы және сот билігі болып
бөлінеді, нәтижесінде биліктің осы түрлері бір
-
бірін өзара тежеп бақылауда
ұстайды.
Дж. Локк өкіметтің легитимді болуын мемлекеттегі тепе
-
теңдік
принципінің сақталуымен түсіндірді, бұл билік пен құқықтың бір
-
біріне сәйкес
келуі. Оның ойынша, өкіметтің легитимді болуы адамдардың өз еркімен табиғи
құқықтарынан бас тартуы арқылы қоғамдық келісімге келуіне байланысты. Ал
қоғамдық келісім негізінде құрылған мемлекет өз кезегінде адамның табиғи
құқығын қорғайды; ал тұлға мемлекеттен жоғары тұрса ол қоғамда легитимді
өкімет құру мүмкіндігі толық жеткілікті.
Хайек Фридрих фон Август австриялық экономист және саясаттанушы,
философ. Оның пікірінше, өкімет билігінің легитимді болуы тоталитаризмде
мүмкін емес, себебі бұл саяси режимде өкімет қоғамды бір ғана бағдарлама
негізінде басқарады, ал осы жағдайда әрбір жеке адамның белсенділігі
төмендеп өз қаблетін іске асыруға ешқандай мүмкіндік берілмейді. Бұл жеке
адамның ішкі наразылығын күшейтіп, қоғамда конформизмнің орнығуына
әкеледі. Тоталитаризм қоғамдағы моралдық құндылықтардың төмендеуіне және
экономиканың күйреуіне соқтырады.
Немістің көрнекті ғалымы Макс Вебер легитимді үстемдіктің (саяси
биліктің) үш түрін айқындайды: дәстүрлік, харизматикалық, ашық (жария).
Біріншісі,
Достарыңызбен бөлісу:


title: Саясаттану - бет 15

text:
55
демократиялық емес саяси тәртіптердің тарихи түрлерін білудің маңызы зор.
Адамзат тарихында саяси тәртіп бірнеше түрлерден және кезеңдерден
өтті.Саяси тәртіп көп жағдайда бір қалыпта емес, аралас түрде
кездеседі.Солардың ішіндегі негізгі үш түрін атауға болады. Олар империя,
тоталитарлық және авторитарлық режим.
Империяның
негізгі белгілері:
-
жер көлемінің орасан зор болуы;
-
құрамындағы халықты күшпен бір орталыққа бағындырып отыратын биліктің
орнығуы;
-
әрдайым өз жерін кеңейтуге бағытталған саясат ұстануы;
-
саяси орталық пен шет аймақтардың өзара шиеленісте болуы;
-
орталық саяси биліктің қоғамдағы әртүрлі әлеуметтік топтардың мүдделері
мен сұраныстарын ескермеуі;
-
мемлекеттің әртүрлі мәдени және этностық құрамнан тұруы.
Империялар ерте заманнан бастап қалыптасты, ал қазіргі уақытта олар
таза күйінде кездеспейді. Тарихтан белгілері: Рим империясы, Қытай, Латын,
Осман империялары, Араб халифаты, Британ, Ресей империялары, КСРО.
Империялардың ең ұзақ өмір сүргені Рим империясы(б.з.д.27жылдан
б.з.1453жылға дейін). Империялар тарихын терең зерттеген ойшыл, ғалым
—
Цицерон болды. Империя жөнінде ол былай деген: «Империяның ыдырауы
айқын, себебі империя барлық уақытта орталық билік пен бағынышты
халықтардың арасындағы қайшылыққа негізделеді». Цицеронның осы пікірінің
ақиқат екенін тарих дәлелдеп отыр. Бүгін әлемде таза күйінде кездесетін
империя жоқ және адамзаттың интелектуалдық сана
-
сезімінің жоғары дамуына
байланысты ол тарихқа қайта оралмауы тиіс.
Тоталитарлық тәртіп
дегеніміз
–
қоғамның барлық саласындағы әрбір
адамның өмірі мемлекет тарапынан толық бақылауға алынған мемлекеттік
-
саяси құрылым түрі. Экономика саласында жеке меншікке шек қою; саяси
салада қоғамдық ұйымдар мен саяси партиялар қалыптастыруға тиым салу; бір
ғана басқарушы партияға мүше болуға мәжбүр ету; рухани салада бір
идеологияға бейімделу т.с.с.
Тоталитарлық тәртіптің негізгі белгілері:
-
қоғамдағы саяси
-
әлеуметтік тәртіптің күшпен орнатылуы;
-
әлеуметтік топтардың бостандығының шектелуі;
-
мемлекеттік немесе жалғыз басқарушы партияның идеологиясының
жүргізілуі;
-
бейімделушіліктің (конформизм) қалыптасуы: іштей келіспесе де, билік
басындағы адамдардың ығына жығылып, бейімделу.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Саясаттану - бет 16

text:
Авторитарлық тәртіп
дегеніміз
-
қоғамдағы толық жетілмеген
демократияға негізделген жеке адамның немесе саяси биліктің бір тармағына
сүйенетін мемлекеттік
-
саяси құрылым.
Авторитарлық тәртіп көбінесе өтпелі кезеңде қалыптасады, әсіресе қоғам
тоталитарлық тәртіптен демократиялық тәртіпке ауыса бастаған жағдайда
қалыптасады. Себебі осындай кезеңде алда тұрған мақсаттарды демократиялық
тәсілдермен (сайланбалы органдармен) ғана іске асыру қиындыққа түседі.
56
Мысалы, ТМД елдерінің көбінде орын алған авторитарлық тәртіп, жеке
тұлғаның билігі немесе атқарушы биліктің күшеюі осы әлеуметтік
-
экономикалық қиындықтарға тікелей байланысты.
Авторитарлық тәртіптің негізгі белгілері:
-
жеке адам билігінің немесе саяси биліктің бір тармағының күшеюі;
-
қоғамдық саяси ұйымдардың құқықтары мен еркіндіктерінің шектелуі;
-
мемлекеттік жүйедегі қызметкерлердің билікпен мүдделес саяси
партиялармен бірігуі;
-
парламент ролінің шектелуі немесе кейбір жағдайда жойылуы.
Мемлекеттің саяси өмірінде авторитарлық тәртіп көбінесе монархияға,
бір адамның шексіз билігіне ұқсас болады. Қазіргі кезеңде негізінен бұл
көптеген дамушы мемлекеттер үшін объективті процесс, өтпелі кезеңге қажет
саяси тәртіп болып саналады.
* * *
Сонымен, саяси тәртіп саяси биліктің және саяси жүйенің сапасын
анықтап, қоғамның саяси өміріне сипаттама береді.
Қорыта келгенде, әлемдік тарихи тәжірибе
–
демократиялық билік
негізінде қоғам құру, қоғамдық өмір салаларына демократиялық ұстаным енгізу
ең дұрыс шешім болып табылатынын көрсетеді. Демократиялық билік орнату
үшін төмендегідей негізгі міндеттер атқарылуы қажет, олар:
-
билікті бөлу және бөлісу (заң,атқару, сот билігіне ажырату), олардың
бір
-
біріне үстемдік етпеуі және бір
-
бірімен сыбайластыққа бармауы;
-
меншік түрлерінің теңдігі мен еркіндігін қамтамасыз ету;
-
азаматтардың заң алдындағы теңдігін қалыптастыру, азаматтық қоғам
орнату.
Бақылау сұрақтары
1.
Мемлекеттік саяси биліктің қоғамның ерекшеліктерімен байланысы.
2.
Саяси билікті бөлу туралы теорияның қалыптасуы
3.
Н.Макиавеллидің саяси билік туралы ой
-
пікірлері
4.
Ш.Монтескье, оның саяси билікті бөлу туралы теориясы
5.
Саяси тәртіптің(режимнің
)
типтері
6.
Тоталитарлық тәртіптің белгілері
7.
“Шексіз билік бостандыққа шексіз қысым орнатады” деген тұжырымдаманы
қалай түсінесіз?
8.
“Заңдардың рухы” деген еңбектің негізгі мазмұны
9.
Саяси билік пен мемлекеттік биліктің айырмашылығы
10.
Қазір Қазақстандағы саяси билік легитимдігінің түрі қандай?
57
ІY тарау
МЕМЛЕКЕТ
–
ҚОҒАМНЫҢ БАСТЫ САЯСИ ИНСТИТУТЫ РЕТІНДЕ
1. Мемлекет туралы идеялар тарихы мен мемлекет туралы ілімнің
қалыптасуы
«Мемлекет» ұғымы жалпы көпшілікке жақсы белгілі. Мемлекет
алғашқы, қауымдық қоғамда құрылған жоқ. Саяси ғылым мемлекеттің пайда
болуын адамзат қоғамы дамуының белгілі бір тарихи кезеңімен, яғни
әлеуметтік топтар мен таптардың пайда болып, қоғамда саяси
-
әлеуметтік
теңсіздіктердің орнығуымен байланыстырады. Экономика саласындағы
үстемдік етуші таптың саяси үстемдігін қамтамасыз ету және басқа таптардың
қарсылығын болдырмау қажеттілігінен мемлекет пайда болды деген пікір саяси
ғылымдардағы негізгі көзқарас. Мемлекет құл иеленуші дәуірде де қазіргідей
дәрежеге жетті. Бірақ тарихи ұзақ мерзім бойы “мемлекет” деген түсінік
“
қоғам”, “ел” деген түсініктен ажыратылған жоқ. «Мемлекет» деген атауды
рулық, тайпалық қауымнан ажырату, яғни, алғашқы «қауымдық емес» деген
ұғымды белгілеу үшін пайдаланды. Мысалы, патшалық, қаған, хандық,
князьдік, халифат, Алтын орда, Ақ орда, Ноғай ордасы, Сібір ордасы деген
сөздер екі түсініктің орнына (біріншісі мемлекет, екіншісі қоғам) пайдалана
берілді. Алайда, мемлекеттің пайда болуы әртүрлі әлеуметтік пікірлердің
қалыптасуына негіз болды. Саяси өмірдің дамуына байланысты қоғамда
мемлекеттің ролі күшейе түсті. Ойшылдар, ғалымдар мемлекетке
-
“ел”,
“
қоғам” түсінігі тұрғысынан емес, “өкімет”, билік тұрғысынан қарайтын болды.
Сөйтіп, нәтижесінде мемлекет пен өкімет туралы ойлар, қағидалар бірте
-
бірте
біздің заманымыздан бұрынғы VI
-V
ғасырларда теориялық деңгейге жетті.
Мемлекет пен қоғам мәселелері адамзат өмірінде әрбір тарихи кезеңге сай
өзгерістерге ұшырап отыратыны және оларды адамзаттың шама
-
шарқынша
сәтті түрде шешуге ұдайы ықыластық танытатыны белгілі. Егер өткенімізді
ойша шолар болсақ, адамзат тарихы мемлекет жөнінде сан түрлі саяси ой
тізбегі мен даналыққа толы екендігін байқаймыз. Солардың ішіндегі ең мәндісі
де, өзіндік ерекшеліктерімен айқындалатыны да ғұлама ойшыл Конфуцийдің
идеялары.
Бұл ойшылды негізінен мемлекетті басқару мәселелері көп
толғандырғанын атап өткен жөн. Конфуцийдің осынау күрделі мемлекет
мәселелерін қатаң тәртіп пен бір тәрбиелік ұстанымдардың көмегімен жүзеге
асырмақ ниеті және оған қоса шектен шыққан қызулыққа берілмей, көбіне
-
көп
“тепе
-
теңдік” пен “орталық” принциптерді ұстанғаны белгілі. Түрлі ұсақ
иеліктерге бөлініп, бір
-
бірімен қырқысып жатқан Қытайдағы патшалықтарды
бір орталыққа бағынған мемлекетке біріктіруді басты мақсатқа айналдырған ол,
сонымен бірге, халықтың тәлім
-
тәрбиелік күш
-
қуатын жоғары деңгейге көтеру
мен оны “бақытты” ету үшін бар күш
-
жігерін сарп етті.
Конфуцийдің ойынша, б.з.д. VI ғасырда Қытайдағы әлеуметтік тәртіптің
негізі
-
қоғамдық тәртіп пен тұрақтылыққа сүйенуге тиіс болатын. Және мұндай
58
қоғамда әркім өз құқығы мен мемлекет алдындағы міндеттерін терең сезінуі
тиіс. Яғни, әр адам өзінің орнында болуы керек: патша
-
патша, бағынышты
-
бағынышты, әке
-
әке, ұл
-
ұл болуға тиіс. Мемлекетті басқарушы құдай
дәрежесіндегі «Аспан ұлы»
–
адамдар әлемінің өкілі. Ол әулие, император бола
отырып Аспан алдында ғана жауапты. Өйткені ол тақ пен билікті тек осы
аспаннан алады. Билеуші әділ болып, барша халыққа мейірім төгуі міндетті, ал
олай болмай ел аштық пен қайыршылыққа ұшырап жатса, халықтың бүлік
шығарып, билеушіні тәубесіне келтіруі құдайшылыққа жатады.
Конфуцийлік әлеуметтік саяси ілім
–
халықтың ой
-
арманымен, бақытты
болашақты көксеген қиялдарымен терең ұштасып жатыр деуге толық сенім бар.
Мемлекет
–
халықтың талап тілегін іске асыратын құрал. Халықтың шынайы
сенімінсіз мемлекет те болмақ емес. Демек, оның сеніміне тек адамдарға
жасалынған қамқорлық арқылы ғана қол жетпек. Ел басқарушысы алдымен
халықты ішер аспен қамтамасыз етіп, содан соң жоғары мақсаттарға шақыруға
міндетті.
Ежелгі Грекиядағы мемлекет туралы саяси ойдың ерте кезде дамуы (б.з.д.
IX – VI
ғғ) көне мемлекеттердің қалыптасуымен байланысты болды. Бұл ойлар
Гомер, Гесиод поэмаларында кездеседі. Пифагор (б.з.д. 580
-
500 жж.) мен
Гераклиттің (б.з.д. 544
-
483 жж.) мемлекет пен құқық мәселелеріне әлеуметтік
-
саяси тұрғыдан талдау жасауы да осы тұста қалыптасты. Гераклит: «өз отбасың
үшін қалай күрессең, мемлекет белгілеген тәртіпті іске асыру үшін де солай
күресу керек»
-
деген пікір айтып мемлекеттік билікке үлкен құрметпен қарады.
Ежелгі Грекия мемлекетінің нығайып
–
дамуы мемлекет туралы ілімнің
қарқынды дамуына жағдай жасады. Бұған үлкен үлес қосқан даңқты ойшылдар
Демокрит, Сократ, Платон, Аристотель, Полибий болды.
Мемлекет туралы саяси ойдың қалыптасуындағы айрықша кезең
саналатыны
–
жалпыға бірдей бостандық идеясының өзекті орын алу тұсы.
Нәтижесінде Ежелгі Рим мемлекетінде бұл ілім жедел қарқынмен дамыды.
Оның тарихы: патшалық (б.з.д. 754
-
510 жж.), республикалық (б.з.д. 509
-
28 жж.)
және императорлық (б.з.д. 27
–
б.з. 476 жж.) болып үш дәуірге бөлінеді. Осы
кезеңде саясат
,
өкімет және мемлекет туралы ілімге елеулі үлес қосқан Тит
Лукреций Кардың (б.з.д. 99
-
55 жж.) шығармалары, әсіресе оның “Табиғат
заттары туралы” поэмасы. Сол сияқты мемлекет пен құқық туралы Цицеронның
ілімі жарық көрді. Ол ежелгі грек дәстүріне сүйене отырып “Мемлекет туралы”
және “Заңдар туралы” деген еңбектер жазды. Ол мемлекеттік құрылыстың әр
түрін талдай отырып, мемлекет қызметіндегі монархиялық, аристократиялық
және демократиялық бастауларды біріктіру керек деген тұжырымға келді. Ол өз
ойына, талаптарына сол кездегі Рим конституциясы сәйкес келеді деп есептеді.
Цицеронның мемлекет туралы негізгі тұжырымдамасы
–
заңның
үстемдігі. Оның “Біз заңның құлы болғанда ғана еркін бола аламыз”,
-
деген
қанатты сөзі қазір де өзекті пікір болып саналады.
Мемлекет туралы мәселедегі Әл
-
Фарабидің ой
-
пікірлерінің маңызы өте
жоғары. Ол “Рахымды қала тұрғындарының көзқарастары туралы” деген
еңбегінде осы мәселені теориялық тұрғыдан тереңінен зерделейді. “Мемлекет,
-
59
деп көрсетеді ойшыл,
-
адамдардың өз қажетін бірлесіп қоғамдық жолмен
толық қанаттандыруға арналған ұйым”.
Сол сияқты Әл
-
Фарабидің мемлекет туралы айтқан мына сөздері ерекше
көңіл аударады: “Адамдарды бір
-
біріне көмектестіріп, халықтың жақсы тұрмыс
құруына жағдай туғызып, қамқорлық жасаған мемлекет
-
өз міндетін атқара
алады”. Ойшылдың осы пікірі «қоғамдағы мемлекеттің орны мен қызметі
қазіргі нарықтық жағдайда қандай болуы керек» деген сұраққа берген нақтылы
жауапқа ұқсайды.
Кейін саяси өмірдің күрделенуіне, дамуына байланысты мемлекетті
қоғамдық
,
әлеуметтік тұрғыдан емес, өкілеттік, билік ретінде зерттеу
қалыптасты, көзқарас жетіле түсті. Мемлекет халықты басқарушы ұйым деген
түсінік кең орын алды. «Мемлекет» және «қоғам» деген түсініктерді ажырата
білуде әсіресе Н.Макиавеллидің орны ерекше. Ол мемлекет деген түсінікті
бөлек ұғымға айналдыру үшін “stato” деген термин енгізді. Стато
–
қазіргі
түсінік бойынша,
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Саясаттану - бет 17

text:
60
керек деген қорытындыға келді. Мемлекеттің пайда болуы
–
ол адамдардың
келісім
-
шарты. Адам сыртқы қатерден сақтануы үшін өз құқықтарын
мемлекетке тәуелді етті.
Т.Гоббс қоғамдық тәртіпті табанды, қатал ұстайтын мемлекетті
жақтайды. Сондықтан ғалым өз теориясын
Англиядағы монархияны қайта
құруға, жаңғыртуға бағыттағаны белгілі.
Сонымен қатар, Гоббстың ойынша: «Мемлекеттік билік
–
жоғарғы заң
шығарушы және оған бағыну. Басшы өзіне бағыныңқы адамдардың арасында
теңдік болуы қажет екенін қадағалап отыруы тиіс және оларды сотта қорғай
білуі қажет».
“Левиафан”
-
библия мифологиясы бойынша ғажайып, барып тұрған
жауыз, рақымсыз, жан түршігерлік аң. Оған қарсы тұратын ешбір нәрсе де жоқ.
Ал ғалым “Левиафанмен”
–
мемлекетті теңестіріп сипаттайды, себебі мемлекет
адамдарға зорлық жасайды, күш көрсетеді, ал адамдар соған төзеді. Дегенмен,
Гоббстың ойынша, мемлекет
қандай мықты болса да
–
ол “ажалды құдай”,
себебі ол жасанды. Мемлекет адамдардың ақылы мен қолынан туындайды, ал
адам
–
табиғаттан жаратылған. Сол себепті қоғамда адам бірінші орында, ал
мемлекет
–
екінші орында тұруы тиіс.
Адам мен мемлекеттің арақатынасын сараптай келе, Т.Гоббс: “Адамға
құқықты үлестіріп беретін мемлекет емес, мемлекеттің өзі жеке адамдардың
құқықтарынан жинақталады»
-
деген қорытынды жасайды.
Яғни, адамның қоғамдағы орны ең жоғарғы сатыда, әрбір адамның
“табиғи құқығы” бар, “мемлекет оны заң арқылы қорғауға тиісті”.
Сөйтіп, ұлы ойшылдың тұжырымдамалары
қазіргі замандағы адамның
“табиғи құқығы” идеясына негіз болып халықаралық деңгейде қолдау тапты.
1948 жылы БҰҰ қабылдаған “Адам құқықтарының жалпыға бірдей
Декларациясында” «адам құқықтары мен бостандықтары әркімге тумысынан
берілген, бұл ұстамды әрбір мемлекет өз заңдарына енгізуге тиісті»
-
деп
жариялады.
Қазақстан Конституциясында осы принципті іске асыру көзделген. Оның
12-
бабында: “Адам құқықтары мен бостандықтары әркімге тумысынан
жазылған, олар абсолютті деп табылады, олардан ешкім айыра алмайды, заңдар
мен өзге де нормативтік құқықтық актілердің мазмұны мен қолданылуы осыған
қарай анықталады”
-
деп жазылған.
Сөйтіп, ғасырлар бойы ойшылдар мен ғалымдардың адам мәртебелілігін
мемлекеттен де жоғары көтеру талабы дүниежүзілік
қоғамдастыққа кірген
Қазақстанда да қабылданды. Оның басты, негізі себебі
-
Қазақстан
Республикасының құқықтық және әлеуметтік мемлекет орнықтыру мақсаты
болып табылады.
61
2.
Қазіргі кезеңдегі мемлекет: құрылымы және қызметі
Қазіргі кезеңде мемлекет ел басқару міндетін атққаратын қоғамның
негізгі саяси ұйымы ретінде танылады. Қандай да болмасын мемлекеттің үш
құрамды элементтері болады: ел территориясы, халқы және саяси билігі.
Мемлекеттің
негізгі белгісі
–
Достарыңызбен бөлісу:


title: Саясаттану - бет 22

text:
73
жүйелерді сақтау. Мысалы, Ұлыбританияның консервативтік партиясы,
Германияның христиандық
-
әлеуметтік одағы мен христиандық
-
демократиялық
бірлестігі, АҚШ
-
тың республикалық партиясы.
3) Коммунистік партиялар мен солшыл радикалдық бағыттағы партиялар.
Мысалы, Қытай, Солтүстік Корея, Куба, бұрынғы Кеңес Одағының
коммунистік партиясы, Ресей Федерациясының коммунистік партиясы,
Қазақстан коммунистік партиясы және т.б.
4) Фашистік партиялар. Олар жеке мүддеден мемлекеттік мүдденің басым
болғанын, басқарудағы қатаң орталықтандыруды, адам құқықтары мен
бостандықтарын шектеуді қалайды. Фашистік партиялар кезінде Германия мен
Италияда болған. Ал қазіргі кезде кейбір елдердегі жаңарған неофашистік
ұйымдардың пайда болуы жалпы адамзатты қатты алаңдатады.
Осы партиялық топтардың ішінен бағдарламасының мазмұны,
идеологиясы, мақсаты, қоғамдық пайдасы туралы қысқаша сипаттама беретін
болсақ, бүкіл дүние жүзіне танылған, халыққа беделді партияларға социал
-
демократиялық топ жатады. Ең бірінші социал
-
демократиялық партия 1869
жылы Германияда пайда болды. Бұл партия Германия социал
-
демократиялық
Достарыңызбен бөлісу:


title: Саясаттану - бет 2

text:
қу құралына теориялық негіз болған ойшылдар мен ғалымдар туралы мәліметтер кітаптың
соңында алфавит бойынша берілген.
6
Көне египеттіктердің, қытайлықтардың, үнділердің, вавилондықтардың,
еврейлердің, парсылардың, гректердің және римдіктердің әлеуметтік
-
саяси
алғашқы түсініктері діни сипатқа көше бастады. Бұнда орын алып отырған
билік пен тәртіп құдайдан туындайды деген түсінік басым болды. Сөйтіп, біздің
заманға дейінгі І мыңжылдықта мифологиялық идеологияда өзгеше бетбұрыс
басталды. Бұл
діни
кезеңнің басталуы болды. Мысалы, буддизм діні бақытқа
сегіз тарапты жол апарады, атап айтқанда: шынайы сезім, дұрыс шешім, дұрыс
сөз, дұрыс іс, дұрыс өмір, дұрыс күш жұмсау, дұрыс ой, дұрыс зейін қою деп
есептеді (Чаттопадхай Х.Индийский атеизм. М., 1973). Осы жолдар арқылы
жалпыға бірдей азаптан арылып, жан рахатына жетуге болады деген ойлар
орнықты.
Біздің заманымызға дейінгі дәуірдің өзінде
-
ақ Қытайда, Парсыда,
Грекияда саяси білімдердің дамуындағы мифологиялық
-
діни көзқарас
ғылыми
көзқараспен ұштаса бастады. Мысалы, ежелгі Қытайдың саяси ойларында
рационалдық тенденцияның көрінісі ретінде легистерді атауға болады (б.з.д.
УІІ
-
ІУ ғғ.). Олар өндіріс пен сауданың бірқатар салаларында мемлекеттік
монополияны негіздеу қажеттігін айтты. Легизм өкілдері қоғам өмірі мен жеке
адам
тіршілігінің
барлық
жақтарын
реттеуге
мүмкіндік
беретін
орталықтандырылған қатаң, авторитарлық мемлекет құру қажет деп санады.
Ежелгі Парсыда ақсүйек Мегабиз және патша Дарий қоғамдағы
еркіндіктің артықшылықтарын көрсетіп, барлық билік бір қолға шоғырланған
монархияны сынайды.
Ежелгі Грекиядағы кең көлемдегі саяси
-
құқықтық түсініктердің
қалыптасуы Перикл, Пифагор, Гераклит, Демокрит және софистердің
есімдерімен байланысты. Құқық, саясат, мемлекет туралы ілімдер Сократтың,
Платонның, Ксенофонттың еңбектерінен айқын көрінеді.
Орта ғасырларда басқа аймақтарда, әсіресе Еуропада саяси білімдердің
дамуы біраз қиындықтар кешті. Еуропада бұл кезеңнің саяси тұжырымдары
діни сипатта болды. Бұның басты себебі:христиан шіркеуі билік үшін кұресте
үстемдік көрсетіп, зорлық
-
зомбылық жасап, халықты діни соғыстарға
ұшыратты. Ғылым христиан, кейін католик дінінің қызметшісіне айналып
қарқынды дами алмады. Қоғамның осындай саяси жүйесін насихаттаушылар
Ұлы Василий, Иоан Златоуст, Григорий Нисский,Ориген христиандық
әлеуметтік
-
саяси идеяларының «әкелері» және «ұстаздары» деп аталды. «Билік
жүйесінен басқа барлық адамдар өмірдің бишаралары»деген көзқарас
қалыптасты.
Орта ғасырдағы ойшылдардың ішінде
Фома Аквинский
ерекше орын
алады. Басты еңбегі
–
“Теологияның жиынтығы”.
Фома Аквинский: «заң
-
белгілі мақсатқа сәйкес тиісті тәртіпті
айқындаушы ереже», адам үшін бұл ереже «рахат» деп түсінді. Фома билік
құдайдан туындайды деп тұжырымдайды. Ал «Құдай жауыздықтың емес,
қайырымдылықтың көзі, сол себепті билікті құрайтындардың бәрі
мейірімділіктен туындайды, Құдайдан шығады, ал жамандықтың бәрінің шығу
тегі адамдардан» деп түсіндіреді Аквинат.Фома монархияны жақтады, оның
ойынша
,
саяси монархия шіркеуге, папаға емес, заңға сүйенеді.
7
Келесі құдайшыл ойшыл орта ғасырлық
Мартин Лютер
(1483-1546).
Оның еңбектерінде әртүрлі таптардың наразылығы көрініс тапты, олар: серілік
құрушылар, қала тұрғындары, князьдар мен төменгі дін иелері өкілдері
арасындағы келіспеушіліктер
Римдік
-
католик дініне қарама
-
қарсы Лютер адам және оның зайырлы
өмірі негізінен күнәлі деп қаралмауы тиіс екендігін дәлелдеуге тырысты. Ол
адам мен құдай арасындағы шіркеу мен дін иелерінің жарастырушылық ролін
теріске шығарды. Лютер өзінің міндетін алғашқы христиандыққа қайта оралу
деп есептеді, бірақ бұл жолды тек дін саласында жүргізуді уағыздады.
Лютердің саяси іліміндегі негізгі тезис
–
екі әлемнің болуы.
Христианшыл Лютердің пікірі бойынша, адам бір мезгілде екі әлемде: рухани
(аспандағы) және нәрселік (жердегі) әлемде өмір сүреді.
Саяси білімдер дамуының ерекше маңызды кезеңі
–
Қайта өрлеу дәуірі
.
Қайта өрлеу дәуіріндегі саяси
-
әлеуметтік ғылымдардағы жарқын
жұлдыздардың біріне италиялық
Достарыңызбен бөлісу: |