1 ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫНА БАЙЛАНЫСТЫ КӨЗҚАРАСТАР
1.1 Қазақ халқының қалыптасуының теориялық-методологиялық
мәселелері
Отандық тарих ғылымының күрделі проблемаларының бірі қазақ халқының шығу тегі мен қалыптасу кезеңдерін жан-жақты зерттеу болып табылады. Бұл тақырыпты пайымдауға арналған бірнеше тарихи, этнологиялық, антропологиялық еңбектер жарық көргенімен, оның теориялық, методологиялық қырлары ғалымдар назарынан тыс қалып келеді. Этногенез проблемаларын теориялық тұрғыдан зерделеп және этнотарихи зерттеулердің кейбір методологиялық алғы шарттарын айқындап алмайынша, нақтылы зерттеулерде қайшылыққа ұшырамау мүмкін емес. Бұл талап, әсіресе, этностың қалыптасу жағдайын, сонымен қатар басты этникалық белгілерін анықтау үшін аса қажет. Этногенетикалық зерттеулердің теориялық негіздерін айқындауға бағытталған әрекеттер өткен ғасырдың 40-жылдарында көрініс бере бастады. Н.И. Кушердің "К методологии определения этнографической территории" [113], С.А. Токаревтің "К постановке проблем этногенеза" [114], А.Д. Удальцовтың "Теоретические основы этногенетических исследовании" [115] деген мақалалары, Б.А. Гафуров пен Б.А. Литвинскийдің "Узловые проблемы этногегеза истории народов Средней Азии и Казахстана" атты еңбегі жарық көрді. Бірақ олар этногенез проблемасына қатысты теориялық, методологиялық мәселелердің басын толық ашып бере алмады. Тарихи процестердің барлығын таптық, формациялық шеңберде ұғынуға тырысқан маркстік ілім қазақ халқының этногенезін зерттеудегі негізгі кедергі болды. Мұны 1987 ж. наурызда Алматыда өткен "Қазақ халқының этникалық тарихы және этногенезі" деген тақырыпта өткен ғалымдар арасындағы пікір алмасу форумының жұмысы да айқын көрсетті. Пікір сайыс қорытындысы бұл мәселелер жөнінде әлі де ғалымдардың бір тоқтамға келе қоймағандығын дәлелдеп берді [99].
Осы жиында академик Р.Б. Сүлейменовтің "Қазақ халқының этногенезі және этникалық тарихы: проблема және әдіс" деген тақырыпта баяндамасы тыңдалды. Сонымен қатар К.М. Байпақов "Отырықшы және көшпелі халықтар арасындағы өзара байланыстар этникалық процестердің даму факторы ретінде", К.А. Ақышев "Ерте және ортағасырлық Қазақстандағы этномәдени ахуал", Х.А. Арғын-баев "Қазақтардың этникалық құрамы және орналасуы", М. Әбу-сейітова "Қазақ халқының этногенезін зерттеуде жазба ескерткіштердің маңызы", Н.Э. Масанов "Көшпелі шаруашылық – мәдени түрдің эволюциясы және қазақ халқының этногенезі проблемасы", Ә. Қайдаров "Қазақ этнонимін этимологиялық талдау принциптері туралы", Ә. Әбдірахманов "Көне этнонимдер – қазақтар этногенезін зерттеудің дерек көзі" деген мәселелер бойынша хабарламалар жасады [99].
Форумда ғалымдар тарапынан елеулі теориялық, методологиялық қателіктер жіберіліп отырғандығына назар аударылды. Қөзқарастар алшақтығы қазақтардың этногенезі проблемасы мазмұнын түрліше ұғынудан, оны әртүрлі параметрлер тұрғысынан зерделенуінен, тіпті терминологиялық аппаратты әркімнің өзінше түсінуінен туындап отырғаны айтылды.
Содан бергі уақытта да отандық тарихнамада этностың түзілу процесінің методологиялық мәселелері кешенді түрде зерттеле қойған жоқ, бірақ оның жекелеген, кейбір құрамдас бөліктері К.А. Пищулина, М.Қ.Қозыбаев, Б.Е.Көмеков, Н.Э.Масановтың еңбектерінде көтеріле бастады. Шетел ғалымдары бұл мәселемен өткен ғасырдың 60-жылдарынан бері жүйелі түрде айналысып келеді. Олар "Этнос дегеніміз не (кім), оның құралуының алғы шарттары қандай?" деген сұрақтарға жауап іздеумен шұғылдануда. В.Ф. Геннинг мысалы, этносты қалыптастырушы факторлар қатарына этностың өз территориясы (аумағы) болуын және әлеуметтікэкономикалық даму біркелкілігін жатқызады [118 ].
Алайда этносты және этникалық белгілерді құрайтын факторлар жөнінде айтпастан бұран, "этнос" категориясының мазмұнын анықтап алу қажет. В.Ф. Геннингтің пікірі бойынша, "этникалық қауымдастық дегеніміз шыққан тегі, тіл, территория, мемлекет, экономикалық байланыстар, мәдениет, дін бірлігі сияқты түрлі әлеуметтік байланыстарға негізделген қауымдастық болып табылады [119]. Осы нышандардың арасындағы тарихи даму барысында қалыптасатын өзара қатынас этникалық сана-сезімді туғызады, сол арқылы индивидумның (жеке тұлғаның), не болмаса әлеуметтік топтың қай этносқа жататындығы анықталады [90, 53б].
Қазіргі заманғы әдебиетте этностың мұнан басқа да анықтамалары бар. Н.Н. Чебоксаров [91-5 б.], В.Н. Козлов [120], Г.В. Шелепов [92; 93], Ю.Б. Бромлей [94, 37б], В.П.Алексеев [97; 98], Р.Ф.Итс [121], В.И. Васильев[122], И. Семенов[123; 124], Э.Т. Александренков [125], И.Ю.Заринов[125] этникалық сана-сезімге, шыққан тегіне, қайсыбірі әлеуметтік-экономикалық құрылымдарға, келесі бір топ ғалымдар тіл мен мәдениетке доминанттық (басым) күш ретінде қарайды. Мысалы, Ю.В. Бромлей мәдени-тұрмыстық бірлік пен сана-сезімді этностың бірден-бір тұрақты белгілері деп есептей отырып, мынандай анықтама ұсынады: "Этнос дегеніміз барлығына бірдей және біршама тұрақты ерекшеліктерімен айқындалған мәдениет, мінезқұлық (психика), сонымен қатар өз тұтастығын және басқа қауымдастықтардан бөлектігін сезінген сана тән тарихи қалыптасқан адамдар жиынтығы" [94, 37б].
Бірақ осы "тарихи қалыптасқан адамдар жиынтығының" біртұтас қауымдастыққа айналуы үшін, яғни белгілі бір адамдар тобының өзіне ғана тән мәдениетті, этникалық сана-сезімі болуы үшін этногенез процесінің алғы шарттары болуы керек. Басқаша сөзбен айтқанда, "этникалық ұйытқыны (не болмаса "этникалық өзекті") этногенез алғы шарттарының рөлін атқаратын тарихи жағдайлар туғызады. Ал, олардың қозғаушы күші әлеуметтік-экономикалық қарым-қатынастардың дамуы болып табылады – деп есептейді Ю.В. Павленко. – Пайда болғаннан кейін этнос ұзақ уақыт бойы өзін қалыптастыруға жағдай жасаған тарихи факторлардан тәуелсіз өмір сүре алады. Бірақ оларсыз дүниеге келуі де, қалыптасып, тарихи процестің дербес организмі ретінде көрінуі де мүмкін емес" [95, 77б].
Сонымен жоғарыда көрсетілген ғалымдардың зерттеу әдістеріне этносты оны сипаттайтын басты ерекшеліктері (немесе белгілері) арқылы айқындауға тырысушылық тән. Негізінен әдебиетте этностың қалыптасуының басты шарты және дамуының қозғаушы күші, түптеп келгенде, этникалық процестің барлық жақтарының әлеуметтікэкономикалық құрылымының пайда болуы екендігі мойындалған.
Осы методологиялық принципке негізделген ғылыми мектептің өкілдері белгілі бір этностың және оған тән белгілердің қалыптасу процесін зерттеуде екі мәселеге назар аударады. Олар: а) қандай да болмасын этностың өндіріс тәсіліне негізделген қалыптасу процесін өмір сүруге қабілетті дербес (автономды) әлеуметтік организм ретінде қарастыру: 2) этностың нақтылы шаруашылық – тарихи-мәдени кешен жағдайында қалыптасуы.
Қорытындылап айтқанда, этноәлеуметтік организмінің қалыптасуының басты шарты біршама мәдени, тілдік, психикалық және антропологиялық белгілері қордаланған, ортақ аумақты мекендеген, дамудың бір сатысында тұрған және еңбек процесі барысында өзінің күш-жігерін біріктіруді қажетсінген жеке адамдар топтарының арасында берік әлеуметтікэкономикалық байланыстардың орнығуы болып табылады [95,84-85б]. Өз кезегінде ол белгілі бір шаруашылық – тарихи-мәдени кешенді құрайды.
Қазақ халқының тарихын осы теориялар шеңберінде пайымдайтын болсақ, біріншіден, қазақтардың этногенезі деп қазақ халқының бірігуі және қалыптасу процесі, яғни оған қатысқан тайпалар мен халықтардың тарихы деп ұғынуымыз керек. Екіншіден, қазақтардың этникалық тарихы деп қалыптасып үлгерген қазақ халқының тарихы, яғни оның түрлі ортамен: табиғатпен, әлеуметтік-мәдени және өз этникалық аясымен этномәдени өзара ықпалдастық тарихы деп түсіну қажеттілігі [96].
Бірақ отандық тарихшылардың арасында этногенез терминінің семантикалық табиғатын пайымдауда бірегейлік жоқтығы байқалады. Көпшілік жағдайда қазіргі тарихнамада ассимилляциялық-интеграциялық процестерге немесе кейбір ғалымдар қолданып жүрген терминдер бойынша, субстраттық-суперстраттық процестерге, тек керек жағдайларда ғана адстраттық өзара ықпалға назар аударылады [127, 90б].
Этногенез процесін бұлай пайымдауға болмайтындығы жөнінде академик Р.Б. Сүлейменов: "Негізінен қате осы әдістемелік тәсіл (алғы шарт) тұрғысынан жазылған бірнеше еңбектер жарық көрді. Оларда көшпелілердің спонтанды дамуы зерттеу нысанынан тыс қалды", – деп көрсеткен еді [127, 90б].
Отандық тарихнамада 70-80-жылдары орын алған этногенез проблемасын зерттеуді субстраттық-суперстраттық процестермен шектеу этникалық процестердің заңдылықтарын, әсіресе, адаптациялық (бейімделу) тетіктерін түгел түсінуге мүмкіндік бермеді. Осыған байланысты ғылыми әдебиетте аборигендер (жергілікті тұрғындар) мен мигранттардың өзара ықпалы мен әрекеті сипатын анықтаушы және бағыт беруші фактор қандай деген сұраққа жауап іздестірілді. Зерттеушілердің этногенез және этникалық тарих, ең алдымен, табиғи, әлеуметтік-экономикалық және өзіндік этникалық орталармен өзара әрекет процесі екендігі жөнінде қорытындыға келуі проблеманы методологиялық тұрғыдан дұрыс түсінуде маңызды рөл атқарды. Бұл өз тарапында автогенез аясын, яғни қоғам мен табиғаттың өзара әрекетінің, адамның биологиялық бейімделуден тыс – мәдени дамуының нәтижесі ретінде көрінетін өзіндік эволюциясын зерттеу қажеттілігін алға қойды. Осылай бола тұрғанымен, бұл методологиялық талап 70-80-жылдардағы кейбір зерттеулерде басшылыққа алына қойған жоқ. Осыған орай этногенез проблемасын зерттеуді субстраттықсуперстраттық процестер аясымен шектеу 1979 ж. жарық көрген "История Казахской ССР-дің" екінші томында көрініс бергенін айта кету керек [128; 107, 90б ].
Сыртқы факторларға басымдылық маңыз беру, көшпелі қоғамның ішкі эволюциясын ескермеу әлі де жалғасын тауып келеді. А.М. Хазанов мысалы, өзінің "Скифтердың әлеуметтік тарихы" деген еңбегінде: "… жазба деректер қалдырмауы себепті олардың тарихын көршілес отырықшыегіншілікті өңір халықтарымен қарым-қатынас тарихын талдау арқылы анықтауға болады", – деп жазды [129].
Г.А. Федоров-Давыдов YІІІ-ХY ғасырлар кезінде Орта Азия мен Қазақстан аумағындағы этникалық процестерде миграциялық құбылыстар мен оқиғаларды басым фактор ретінде қарастырады. "Орта Азия халықтарының этногенезін зерттегенде халықтар мен тайпалардың қоныс аударуы, жалпы жергілікті тұрғындардың құрылымында көшпелі түрік элементінің күшеюі, ауып келген тайпалардың әлеуметтік-мәдени ықпалы сияқты факторлар орын алған монғол және тимуридтер дәуірлері ескерілуі қажет", – деп жазады ол [130, 74б]. Осы пікірді бекіту мақсатында автор 1470-1471 жылдары Іле өзені бойындағы ойраттардың жеңісінен кейін Жүніс ханның қарамағындағы он мыңға тарта моңғолдың Ташкент облысы мен Ферғанаға қоныс аударуы, Әбу-Саид кезінде Сырдария өңірінен арғындардың біраз бөлігінің Мауреннахрға көшіп барып, 1457-1458 жылдары Гератты басып алу жорығына қатысқандығы, басқа да миграциялық оқиғалар жөнінде нақтылы мәліметтер келтіреді [130, 76б ].
Г.А. Федоров-Давыдов Әмір Темірдің тайпаларды бір жерден екінші жерге шашырата қоныстандырып, басқа халықтар мен ұлыстардың құрамына енгізіп отырғаны жөнінде Абд ар-Раззак Самарқандидің, Низам ад-Дин Шамидің еңбектерінен мысалдар келтіре отырып, бір орталыққа бағындырылған өкімет саясатының этникалық процестерге бағыт беруде қуатты фактор болғандығына назар аударады. ХІІІ-ХІY ғасырлардағы халықтар мен тайпалардың қоныс аударуы мен олардың Орта Азия этногенезі процестеріндегі рөлін Жошы, Хулагу, Шағатай хандықтарының ұлыстық құрылым ерекшеліктерімен байланыстыра зерттеуді ұсынады. Жалпы алғанда, автор ассимилияциялық процестерге көбірек ден қояды.
Отандық тарихшылар осы уақытқа дейін, жоғарыда көрсетілгендей, негізінен этносты қалыптастырушы жеке факторларға мән беріп келеді. Н.Э. Масанов қазақ этногенезі процесінде экономикалық, экологиялық факторлар маңызды рөл атқарды деп есептейді. Оның пікірінше, шаруашылық жүргізудің көшпелі үрдісі Қазақстан халықтарының, әсіресе, қазақтардың этникалық тарихында этносаяси тұрғыдан қалыптастырушы басты фактор болып табылады. Нәтижесінде адамның өзі өмір сүрген ортаға бейімделуінің ерекше формасы болып табылатын көшпеліліктің пайда болу кезеңінен бастап, екі мың жылдан астам дәуір ішінде бірегей этникалық белгілер жинақталып, көшпелі социумдардың біртіндеп этностену процесі жүріп отырған [103, 84б].
Этногенетикалық процесс жаңа этникалық қауымдастық – қазақтардың қалыптасуын жеделдеткен этносаяси көшпелі бірлестіктердің құрылуына байланысты екі мыңыншы жылдықтың орта тұсында өзінің айқындалу сатысына аяқ басқан.
Супстраттық, суперстраттық факторлардың басымдылығы туралы идеяның жақтаушысы Н.Э. Масанов бұл процестің өз жалғастығын табуы да, үзіліп қалуы да көшпелі тұрмыс-салт үрдісіне байланысты деп көрсетеді. "Сонымен, – деп жазады ол, – көшпелі шаруашылық үрдісі кейінгі ортағасырлық шаруашылық бірлестіктердің тарихи сабақтастығын, олардың осы өңірдің көне және ерте орта ғасырлар тұсындағы тұрғындарымен генетикалық байланысын анықтады". Осыдан келіп бұл автор этногенез үзіліссіздігінің кепілі шаруашылық және мәдениет салаларында технологиялық дағдылар мен тәсілдердің сабақтастығын анықтаушы табиғи орта болып табылады деп түйіндейді [103, 86б].
Методологияның тарихи сабақтастық принципі туралы мәселені бірінші көтерген, әрине, Н.Э. Масанов емес. 1938 ж. С.П. Толстов "Основные вопросы древней истории Средней Азии" деген мақаласында Орта Азия мен Қазақстан халықтарының этногенезін үзік-үзік түрінде баяндайтын дәстүрлі концепцияға қарсы шыққан. Соңғысы осы өңірдің ерте заманғы тұрғындары мен орта ғасыр және жаңа дәуірдегі халықтарының арасында байланыс жоқ деп есептейтін қазақтар, өзбектер, қырғыздар, қарақалпақтар мен түрікмендерді кейінгі кезеңде шығыстан келген және Орта Азияның жергілікті көшпелі, сонымен қатар отырықшы халқының бір бөлігін ығыстырып, келесі бөлігін ассимиляциялаған тайпалардың ұрпақтары деп қарастыратын. С.П. Толстов көптеген нақтылы материалдар негізінде бұл концепцияның тарихи шындыққа сәйкес келмейтіндігін дәлелдеп берген. Ғалымның "соғдылықтардың, бактриялықтардың, хорезмдіктер, массагеттер, сақтар, үйсіндер, эфталитер мен түріктердің тарихы Кеңестік Шығыс республикалары халықтарының тікелей ата-бабаларының тарихы" деген тұжырымы [131] қазақ этногенезін зерттеуде тарихи сабақтастық принципінің орнығуына көп септігін тигізді.
Сол кезден бастап қазақтар этногенезі далалық өңірді және Жетісуды мекендеген массагеттер, сақтар, үйсіндер және басқа да көне тайпалар тарихымен байланыста зерттеле бастады. Бірақ мұнан мәселе түбегейлі шешілді деген тұжырым жасалмауы керек. Тіпті тарихи сабақтастық принципін Н.Э. Масанов тайпалар мен халықтар арасындағы генетикалық байланыс емес, бұрыннан келе жатқан дәстүрлі концепция шеңберінде түсінеді және оны бұл автор соңғы зерттеулерінде де дәлелдеуге тырысты.
80-жылдардың аяқ кезінен бастап жарияланған еңбектерінде Н.Э. Масанов географиялық детерминизмге ой ұра бастағаны аңғарылады. 1990 ж. Мәскеуде жарияланған "Этногегез казахов: проблема и метод" деген мақаласында этностың өмір сүрген табиғи ортасы мен территориясына доминанттық маңыз артады. "Жалпы әлеуметтік қауымдастықтың генезисі олардың мекен еткен аумағымен тікелей байланысты, – деп жазады ол. –
Осы себепті этникалық аумақтың болуы кез келген этностық қалыптасуының басты шарты болып табылады" [103, 94б].
Автор әрі қарай осы тұжырымын былайша өрбітеді. Ортақ мекен этникалық қатынастардың пайда болу процесінің өзін, маңызды этникалық белгілерді, ең соңында, этникалық қауымдастықтың қалыптасуы арқылы көрінетін этникалық сана-сезімді анықтайды. Территория этногенетикалық процестің шарты және материалдық негізі болып табылады, себебі бірге өмір сүру және ақпараттық байланыстардың жиіленуі адамдардың араласуы мен іс-әрекеттерінде, түптеп келгенде, ортақ этникалық белгілердің қалыптасуына алып келеді. Басқаша сөзбен айтқанда, территория этникалық қауымдастықтың қалыптасуын қамтамасыз ететін адамдар арасындағы түрлі функционалдық байланыстардың негізі болып есептеледі.
Осы ойларын қорыта келіп, Н.Э. Масанов этногенез және этникалық даму процестерінде табиғи ресурстарға, жалпы алғанда географиялық факторға шешуші рөл жүктейді.
Н.Э. Масановтың бұл тұжырымдарынан Ю.В. Бромлей [96], В.П. Алексеев [132], В.А. Анучин [133] сияқты этнос пен оның өмір сүру ортасын біртұтас этноэкологиялық жүйе ретінде қарастыратын орыс ғалымдарының ықпалын аңғару қиын емес. Автор өз ой-пікірлерін көшпелілер тарихының экологиялық мәселелеріне арналған басқа да ізденістерінде бекіте түсті [134].
Н.Э. Масанов және басқа да авторлардың этногенез мәселелерінде сыртқы факторларға көбірек мән беруі қандай да болсын этникалық белгілердің қалыптасу мехенизмі (тетігі) туралы зерттеулердің жоқтығында, яғни автогенез үйлесімділік жүйесінің түбегейлі пайымдала қоймағандығында болып отыр [95]. Бұл тақырыпқа шаруашылық-мәдени түрлердің этностенуі жөніндегі өз концепциясын ұсынған Я.В. Чеснов қана қалам тартты [135].
Отандық тарихнамада автогенез проблемасына арналған іргелі еңбектің жоқтығы қазақтардың шығу тегі процесін зерттеуді тежеп келеді. Тек қана
80-жылдардың аяғында этногенездің шешуші факторы ретінде
Қазақстанның көне заманғы және орта ғасырлардағы қоғамның әлеуметтікэкономикалық дамуы, саяси құрылымдар мен мемлекеттік бірлестіктер шеңберінде өндірістік қатынастар жүйесін реттеуді талап еткен қоғамдық қатынастардың ілгерілеуі болып табылатындығы жөнінде тұжырым жасалынды.
Этногенез диахрондық мәнінде – процесс, синхрондық түрінде – жүйе болып табылады. Соңғысының өзіне тән даму параметрлері және басқа да жүйелер сияқты, ол өзін құрайтын компоненттері, бегілері және элементтерінің функционалдық байланыста болуымен сипатталады. Осы себепті этногенетикалық процестерді әлеуметтік-экономикалық, таптық, мемлекеттік, саяси құбылыстармен өзара тығыз байланыста зерттеу қажет
[136].
Қазіргі таңда отандық тарихнамада этногенез проблемасын кешенді зерттеу керектігі, себебі жеке антропологиялық, археологиялық, этнографиялық, лингвистикалық, дерекнамалық, тарихнамалық зерттеулердің қай-қайсысы да өз алдына оң нәтиже бере алмайтындығы туралы тұжырым талас тудырмайды. Шетелдік тарихнамада да осы үрдіс орын алып отыр [97; 121; 122; 123; 124; 125; 127].
Солай бола тұрғанымен, осы зерттеу әдісі мен этногенез проблемасына арналған еңбектерде оның жүзеге асырылуы арасында біршама алшақтық бар екендігі аян. 1979 ж. жарық көрген "История Казахской ССР" деген іргелі еңбектің 2-томында кеңестік тарих ғылымында этногенетикалық проблемалар кешенді түрде қарастырылып келе жатқандығы және осы методологиялық принцип Орта Азия мен Қазақстан халықтарының этногенезін зерттеуде де басшылыққа алынғандығы жазылған. Дегенмен осы өңірдің көне тұрғындары – сақтардың тілдік атрибуциясын, көшпелі қоғам эволюциясының ішкі заңдылықтарын анықтауда қайшылықты пікірлерге жол берілді [46].
Н.Э. Масанов "История Казахстана: народы и культуры" деген ұжымдық еңбекте қазақтардың этногенезі проблемасына қатысты жазылған жұмыстардың көпшілігіне диахрондық зерттеу әдісі тән екендігін және оларда этникалық процестердің сабақтастығы мен динамикасы, генеалогиялық, рулық-тайпалық мәселелері қарастырылатынын айтады. Оның пікірінше, осының нәтижесінде проблеманың шешуші мәселелері, оның ішінде этногенездің әлеуметтік-мәдени параметрлері және ең бастысы, шоғырлану және бірігу этногенетикалық процесінің тетіктері зерттеу нысанынан тыс қалып қояды [41, 62б].
Қазақтар этногенезі мен этникалық тарихын автор өзі ұсынып келе жатқан схема бойынша ғана пайымдауға болады деп есептейді. Ол ең маңызды мәселе көшпелілердің материалдық өндіріс жүйесі мен ерекшеліктерін және өмір салтын, осыдан келіп олардың мекенінде этникалық процестердің қалыптасуы мен дамуына қоршаған ортаның ықпалын зерттеу болып табылады деген пікірге саяды. Бұрыннан айтылып келе жатқан ой-пікірлерін қайталай келіп, Н.Э. Масанов экологиялық кеңістік ерекшіліктері адамның өзін қоршаған табиғат, жағдайларына бейімделу тәсілдеріне тікелей әсер етті деп жазады. Осы процесс барысында материалдық өндірістің ерекше жүйесі, нақтылы өмір салты, тіпті құндылықтар жүйесі, мәдениеттің ерекше түрі қалыптасады-мыс. Н.Э.Масанов осы өзара байланысты құбылыстардың логикалық түзілісінің негізінде этномәдени қауымдастық пайда болады деп түйіндейді.
Бұл автордың этногенез проблемасы бойынша көзқарастарында жаңалық жоқ екендігі, негізінен Ю.В. Бромлей т.б. орыс ғалымдарының ойтұжырымдарының ықпалы басымдылығын жоғарыда да атап көрсеткенбіз. Қоршаған ортаның өндіріс тәсіліне белгілі бір дәрежеде ықпалы барлығын жоққа шығаруға болмайды, бірақ оның рөлін, тіпті адамдардың рухани өміріне дейін таратып, әсірелеуге болмайды. Бұл ғылымда түрлі нәсілшілдік теорияларға, саясатта "өмір сүру кеңістігі" үшін тартысқа жетелейді.
Ғылыми тұрғыдан алғанда, қоршаған орта сияқты сыртқы факторларға басым мән беру этногенез проблемасын синхронды зерттеуге мүмкіндік бермейді, қайта субъективизмге жол ашады.
Н.Э. Масановтың бұл проблеманы пайымдаудағы жаңалығы ретінде этногенез процесін "ареал" (шөлді-шөлейтті аудандар) және "маргинальдық зона" сияқты аумақтық түсініктер арқылы қарастыру талпынысын айтуға болады. Оның пікірінше, олар осы өңірлердің тұрғындарының шараушылық құрылымында және әлеуметтік-экономикалық қатынастарының дамуында бірдей рөл атқармаған. Біріншісінде, яғни шөлді-шөлейтті өңірде шаруашылық жүргізудің бір ғана үрдісі – көшпелі мал шаруашылығы үстем болды.
"Маргинальды зоналарға" шаруашылықтың түрлі формалары -қалалық өмір, отырықшы-егіншілік, таза көшпелілік тән болды [41, 62б].
Бірақ бұл жерде де автор географиялық факторға негізделген өз концепциясы тұрғысынан пайымдайды. Көрсетілген шаруашылық үрдістеріне байланысты ол мынандай қорытындыға келеді. Шөлді-шөлейтті ("ареал") аудандарда диахрондық, яғни ұрпақаралық, ақпараттық байланыстар үстем болды. Ақпараттық байланыстардың осы сипатта немесе арнада дамуы, күрделі ұйымдасқан маргинальды өңірлермен салыстырғанда, шаруашылық және мәдени тұрғыдан біртектес аудандарда этногенез процесінің қарқынды жүруіне әсер етті. Себебі мұнда ортақ өмір салты, өндірістің ерекше тәсілі, бір сипатты экономика негізінде мәдени қауымдастық тезірек қалыптасты [41, 63б].
Бірақ, біздің ойымызша, автордың экологиялық концепциясының бұл жерде де әлсіз жақтары көзге түседі. Біріншіден, қоршаған орта (шөлдішөлейтті өңір) және көшпелі мал шаруашылығы жағдайында дала тұрғындарының шашырай орналасуы (disperse - дисперсное) көшпелілердің этногенезі процесін тездетуі емес, тежеуі керек; екіншіден, қоршаған орта этногенетикалық процесте шешуші фактор бола алмайды. Себебі бірдей табиғи ортада әртүрлі, өзіне тән тұрмыс-салты, тілі, діні бар халықтардың қалыптасқандығы жөнінде мысалдарды тарихтан жиі кездестіруге болады (Ауғанстан, Монғолия және т.б.).
Қазақ халқының этникалық тарихын зерттеуде Қазақстан археологиясының атқарып келе жатқан қызметі аз емес. Қай халықтың болса да, оның ішінде қазақтардың шығу тегін этникалық және марфологиялық түр-тұлғасын, әсіресе оның алғашқы тектік формасын анықтап және оның ұрпақтан-ұрпаққа даму сатыларын нақтылы көрсете алатын бір саласы антропология. Бұл ғылымның жалпы іздену әдістері барлық тарихи дәуірлерде өмір сүрген адамдар биологиясының, марфологиясының, физиологиясының, қаңқасының, жас, жынысы, нәсіл ерекшеліктерінің заңдылықтарына сүйене отырып жүргізіледі. Аталмыш салада О.Смағұлұлының “Қазақтардың этникалық тарихындағы методологиялық мәселелер” атты зерттеуінің зор маңызы бар [138; 139].
Қазақтардың этногенезі проблемасының жүйелі түрде шұғылданып жүрген отандық ғалымдарымыздың бірі – К.А. Пищулина. Бұл ғалымның зерттеу әдісін этногенез проблемасын этносаяси бірлестіктермен байланыстыра қарастыру ерекшелейді [59; 140; 141].
К.А.Пищулина тайпалардың халық болып бірігуінің басты шарты шаруашылықтың және шаруашылық байланыстардың дамуы деп есептегенімен, басқа да тарихи факторларға, олардың ішінде шекаралас отырықшы – егіншілікті аймақтар және қалалық мәдениетпен байланыстардың өрбуіне, сол негізде шаруашылық, этномәдени, этносаяси байланыстары орныққан аймақтың қалыптасуына, жақын туыстас этностар ғана емес, басқа да этникалық топтар арасында аралас-құраластық процестің дағдыға айналуына мән береді. Әсіресе, автор этносаяси бірлестіктердің рөлін ерекше атап көрсетеді.
Саяси ұйым халықтың қалыптасуын аяқтайтындығы жөніндегі қағида К.А. Пищулинаның ғана емес, басқа да отандық ғалымдардың еңбектерінде әдістемелік алғы шарт ретінде қабылданды. Сонымен қатар оның методологиялық маңызы да бар. Сондықтан да зерттеушілердің басым көпшілігінің қазақтар этногенезінің аяқталу кезеңін қазақ хандығының құрылуымен, ал оның қалыптасу процесіндегі маңызды кезеңдерін Ақ-
Орда, Моғолстан сияқты этносаяси бірлестіктермен байланыстыруы кездейсоқ емес.
К.А.Пищулина еңбектерінде, осы методологиялық және әдістемелік принципке сәйкес, ХІY-ХY ғасырдың бірінші жартысында, Ақ-Орда, көшпелі өзбектер мемлекеттері кезінде, Қазақстан аумағында тайпалардың этникалық құрылымының тұрақтануы, көптеген жергілікті және қоныс аударып келген түрік, монғол тайпаларының арасындағы айырмашылықтар жойылып, олардың барлығына ортақ этникалық белгілердің қалыптасуы кешенді түрде зерттелген.
Автордың этногенетикалық процестегі мемлекеттіліктің атқаратын рөлі жөніндегі пайымдаулары соңғы бес томдық "Қазақстан тарихының" екінші томында кеңірек баяндалған. "Қандай халық болса да, – деп жазады К.А. Пищулина, – өзінің ұзаққа созылған қалыптасу жолында көбіне-көп әр түрлі феодалдық мемлекеттер шеңберінде оқшауланып қалады да, басқа халықтар бөлшектерімен бірге өздерінің жекелеген құрамаларымен түрлі этносаяси қауымдастық құрайды" [141].
Ғалым жоғарыда айтылған көшпелілік өмір салтының этногенетикалық процесті жеделдететіндігі (Н.Масанов) жөніндегі пікірмен келіспейді және бұл жөнінде орынды уәж айтады. Көшпелі өмір жағдайында, деп жазады К.А. Пищулина, мемлекеттердің шекаралары әдетте халық болып топтасып, сол мемлекеттердің шеңберінде уақытша этносаяси қауымдастық құрылған рулардың, тайпалар мен өзге де этникалық бөлімшелердің көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығы этникалық қоныстанушының өзгермелі шекараларымен сәйкес келмеді. Бұл жағдай олардың этникалық жақындасуын қиындатты, өйткені саяси бөліну ежелден қалыптасқан шаруашылық, мәдени, этникалық байланыстардың сақталуы мен орнығуына кедергі жасады.
Сонымен, қорыта айтқанда, қазақтардың этногенезі тарихнамасында бұл проблеманы Ақ Орда және оның өзбек, өзбек-қазақ атанған тұрғындары тарихымен ғана емес, Әбілқайыр хандығы және оның көшпелі өзбектерінің этносаяси қауымдастығымен де, Ноғай ордасы және оның этносаяси қауымдастығымен де (қазақ, ноғай), ақырында Моғолстан мен оның этносаяси қауымдастығымен де (моғолдар) байланыста қарау әдістемелік талап ретінде орнықты.
Дегенмен қазақтардың этногенезі проблемасының теориялықметодологиялық негіздері толық зерттелді деуге болмайды. Этностену процесінің ішкі тетіктері мен заңдылықтары, көшпелі өмір жағдайындағы ұлттық сана-сезімінің қалыптасу ерекшеліктері т.б. мәселелер әлі де зерделенбеген. Аталмыш еңбекте (ІІ томда) "этносаяси қауымдастық" терминіне беріліп отырған анықтама түбегейлі сипат танытпайды, себебі оның халықтың қалыптасу процесіндегі орны, қай сатыны құрайтындығы пайымдалмаған.


1.2 "Қазақ" термині: әлеуметтік мағынадан этнонимдік мазмұнға дейінгі эволюциясына қатысты көзқарастар
Қандай этнос болса да өзінің өзгелерден ажырата бастаған кезеңі өз атауының қайдан шыққанын, семантикалық мәнін түсінуге тырысады. Осыған байланысты "қазақ" сөзіне, оның этимологиялық мәніне сан алуан ғалымдар мен оқырмандар тарапынан назар аударылуы заңдылық болып табылады. Ең алдымен "қазақ" сөзінің қай уақытта пайда болғандығы жөнінде жазба деректерді қарастырып көрелік.
Археологиялық зерттеулерге қарағанда "қазақ" сөзі сақтар заманында пайда болған. С.П.Толстовтың басшылығымен жүргізілген Хорезм өлкесіндегі Топырақ қаладағы қазба жұмыстары барысында азды-кемді жазба деректер (ағашқа жазылған) кездескені мәлім. Оларды әліптеген авторлар жазбаларда "касак", "касасак", "пандикасак" деген атаулардың кездесетінін жазады[142].
Соңғы екеуі, Ә. Сарайдың пайымдауынша, тиісінше "батыр сақ", "ұстаз сақ" дегенді білдіреді. Соған қарағанда, ағаш жазудағы кісі аттары олардың атқарған қызметтерін білдіретін сияқты. Сонымен Топырақ қаланың өмір сүрген уақытын басшылыққа ала отырып, "қазақ" сөзінің толық күйде алғаш хатқа түсуі ІІІ ғасырдың орта шені деп белгілеуге болады [143].
Топырақ қала жәдігерлеріне байланысты автор "сақ" этнонимін тереңірек зерттеу қажеттігіне назар аударады.
Көне Қытай деректерінде "қазақ" сөзі ІІ ғасырдың орта кезінде хатқа түсірілген, тіпті сол уақыттың өзінде этнонимдік мәнге ие болған. Осы ғасырдың 50-жылдарында ғұндар Арал өңіріне барып қоныс тепкен кезде, олардың оңтүстік-шығыстағы ең жақын көршілері Ертістен Шу мен Сарысу өзендеріне дейін жерлерді мекендеген Қаңлы бірлестігі болады. Қытай тарихнамашылары осы Қаңлы мемлекетін қазақтардың отаны деп біледі. Мысалы, Хэ Цютао, 1851 ж. көне деректер негізінде жарияланған еңбектің авторы, ежелгі Кангюй мемлекетін қазақтар елі деп түсіндіреді.
Канцзюйдің шығыс шекаралары, деп жазады ол, қазіргі Касакэ (қазақтар) жерінде болды. Қазіргі заманғы географиялық деректерге сүйенсек, "Хань дәуірінде (б.д.д 209-б.д. 220 жж.) Кангюй мемлекетінің жерлері Касакэ елінің оңтүстік-шығыс шекарасынан басталып, солтүстік батыста кейінгі уақытта құрылған Мәскеу мемлекетінің шекарасына дейін созылып жатты", – деп жазады Хэ Цютао [144, 174-178б].
Синьцзян универеситетінің (Қытай) профессоры Су Бэйхай қытай жылнамаларында "кэса" ("қазақ") атауы YІІ ғасырдан бастап кездеседі дейді. "Таңнаманың" "Персия баянында" "түріктердің Кэса тайпасы" туралы айтылады. "Юань патшалығы тарихының аударма материалдарына толықтырулар" атты Хон Цзюньнің еңбегінде: "Түріктер дәуірлеп тұрған кездерде ... ең батыс шетте Кэсалар өмір сүрді. Олар гэсалар деп те аталған. Батыс елдерінің көне кітаптарында да осы атау кездесіп қалады, онда гэсаны басқашалау атаған Каспий мен Қара теңіздің терістік жағын түгелдей солар мекендеген", – деп нақтыланған [145, 13б].
Осы пікірді отандық тарихнамада Т. Жанұзақов та қолдап, "қазақ" атауы Кавказдағы түрік қауымы арасында сонау YІ ғасырдың өзінде-ақ халық атауы ретінде айтылған болатын [146] деп жазды.
Башқұрт ғалымы З.У. Тоған ІХ ғасырдағы араб авторы Әдһам ӘлКуфидің шығармасында "қазақ" деген сөздің ұшырасатындығын айтады. 982 ж. парсы тілінде жазылған "Худуд әл-Ғалам" атты кітапта: "алан елінде қазақ деген ұлыс бар" делінген [147]. Византия императоры Константин Багрянородныйдың (905-959 ж.) "Об управлении империей" деген өсиет еңбегінде "Казахия жұрты" туралы айтылады [148]. Оның замандасы Әбілқасым Фирдоусидің (940-1020) "Шахнамасында" "қазақ" сөзі топоним, этноним ретінде қолданылған. Х ғасырда өмір сүрген араб тарихшысы Масудидің "Мурудж әл-Әзахаб" еңбегінде кездесетін "кашак" деген халықты "қазақ" деп оқушылар да бар [149].
"Қазақ" термині монғол шапқыншылығына дейін-ақ пайда болып қойған жоқ, этнонимдік мазмұнға ие болды деген пікірді қолдаушылардың бірі – ІХ-Х ғасырлардың туындысы есептелетін "Манас" дастанын зерттеуші Б.Молдабаев, "Манас" эпосында қазақтар туралы басқа халықтарға қарағанда жиі айтылады. Олар туыс халық ретінде жиі көрінеді. "Қазақ" және "қырғыз" термині жырда бір қатарда қосарланып айтылады. Дегенмен де "Манаста" қазақтар жеке халық болып аталады [150] – деп жазады ол.
ХІІ-ХІІІ ғасырларда хатталған "Монғолдың құпия шежіресінде" "касаг" этнонимі кездеседі [151, 146 б]. 1245 ж. жарық көрген "Араб-қыпшақ сөздігінде" "қазақ" атауына түсініктеме берілген.
Никон жылнамасында 1233 ж. монғолдар шабуыл жасаған кезде "касахтар" жері арқылы өтіп, қыпшақтарды және орыс князьдерін Қалқа өзені бойында талқандады делінеді [153]. Әл-Омари (1348 ж. ө.), Ибн Халдун (1406 ж. өлген) еңбектерінде "азак" халқы деген кездеседі [154- 236, 215].
Мұнан кейінгі уақытта "қазақ" термині Евразия кеңістігінде, Дон жағалауында, орыстардың этникалық аумағында кездесіп отырғандығы жөнінде түрлі деректерде кездесетін мәліметтер зерттеушілер назарынан тыс қалған жоқ [155; 156; 157; 158; 159,43-48б].
Ұзақ жылдар бойы тарихшылар мен тілші-ғалымдардың ізденістері нәтижесінде жоғарыда аталған деректерді пайымдауға арналған сан алуан зерттеулер жарық көрді. Бірақ "қазақ" сөзінің түп-төркінінің өзі қай тілден шыққандығы жөнінде бір тоқтамға келінген жоқ. Кейбір ғалымдар (В.Ф.Минорский) "касах", "кашах" түріндегі сөз тұлғасын араб, парсы тілдерінен іздейді [149-227 б, 275 б] Фин ғалымы Г. Рамстедтің ізімен "қазақ" сөзін монғолдың "қасағ терген" деген сөз тіркесімен байланыстыруға тырысқан авторлардың әрекеттерінің ғылыми негізі жоқ екендігі дәлелденді [160, 70б]. Кейбір отандық және шетелдік ғалымдардың (Су Бэйхай) "қазақ" сөзінің төркінін ежелгі аңыз-әпсаналардан іздеуін де құптарлық деуге болмайды. Ғалымдардың көпшілігі бұл сөздің түп төркіні түркілік екендігі жөніндегі пікірге ойысып отыр. Бұл бағыттың негізін қалаушылар орыс шығыстанушылары В. В. Бартольд [161], В.В. Радлов [162,364-367б] сияқты ғалымдар болды. "Қазақ" деген сөз түбірінің ("қаз") ескі түрік тілінен шыққандығын қолдаушылар қатарында С.А. Плетнева [163, 281б], А.В. Гадло [164] т.б. бар. Б. Көмеков[165, 19б] "қазақ" терминінің алғашқы таралу аймағы шығыс Дешті-Қыпшақпен, яғни қазіргі Қазақстан аумағымен байланысты деп көрсетеді.
Қытай оқымыстылары Хэ Цютао, Чжань Симань "қазақ" сөзі тіпті
"үйсін" сөзінің баламасы деп түсіндіреді. Ал, Нығмет Мыңжани "қазақ" сөзі Хань патшалығы кезіндегі қышпақтардың Қытай иероглифтерінде бұрмаланып жазылуымен байланыстырады [166, 10б]. Бірақ бұл тұжырымдар әлі қолдаушыларын таба қойған жоқ.
"Қазақ" сөзінің этимологиясын қай тілден іздегеніне қарамастан, бұл авторлардың барлығына да проблеманы лингвистік тұрғыдан зерттеуге тырысушылық тән. Осы зерттеу әдісі туралы Ә.Т. Қайдаров этнонимдерді және этносты зерттеуде тіл факторы маңызды рөл атқарады дегенді [169]. Тарихшы Р.Г. Кузеев "этнонимдерді зерттеу этникалық тарихтың күрделі де қатпарлы процестеріне енудің маңызды құралы болып табылады", – деп жазады [168]. Тілші-ғалым Д.Е. Еремеев түркілік этнонимияға этногенетикалық зерттеулер үшін қосымша дерек көзі ретінде қарау керектігін ескертеді.
Бірақ лингвистикалық ізденістер, тіпті өте сәтті және бірегей этимологиялық пайымдаулар да өз алдына этногенез проблемасын түгел шеше алмайды. Оған отандық және шетелдік ғалымдардың ізденістері дәлел бола алады. Қазіргі таңда "қазақ" этнонимінің тарихи-филологиялық зерттеулерде жүзге тарта этимологиялық пайымдаулары бар [167, 31б]. Олардың кейбірі "қас" пен "ақ", "ақ" пен "қаз", "аз" бен "сақ" тағы сол сияқты компоненттердің қосылуынан шыққан деген жасанды тұжырымдарға негізделген Қытай ғалымы Су Бэйхай тарихшы М. Ақынжановтың "қазақ" этнонимі "қас" пен "ақ" сөздерінің бірігуінен шыққан, содан "қас (хас) сақтар" деген ұғымды білдіреді деп жазған пікірімен келісе алмайтындығын айтады. Себебі сақтар қазақтардың этникалық қалыптасуымен тығыз байланысты болғанымен, қазақ ұлтын қалыптастырған негізгі этникалық қайнар – үйсін, қаңлы, қыпшақ тайпалары екені шүбәсіз дейді.
Өз тарапында Қытай ғалымы "қазақ" сөзінің түбірі – "қаз", оның аққуды меңзейтін мағынасынан өзге "қаз тұру", "еркіндік" деген этимологиялық төркіні барлығына, осы орайды Т.Жанұзақовтың пікірін ескеру керектігіне назар аударады [145, 12б]. Ал, қазақ ғалымы: "Қазақ" этнонимінің бірінші сыңары "қаз" – "ер", "батыл", "ержүрек" деген мағынаны білдірсе, екінші сыңары "ақ" – көптік жалғау көрсеткіші "лар"дың синонимі екендігі байқалады. Сонда "қазақ" сөзінің жалпы мағынасы "кең далада еркін көшіп жүрген батыл адамдар, ержүрек, еркін кісілер" деген мағынаны білдіреді" деп жазған [146].
"Қазақ" сөзінің шығу тегін лингвистикалық тұрғыдан шешуге тырысқан Ә. Қайдаров пен Е. Қойшыбаев та: "Қазақ" этнонимі үлкен тайпа басшысының атын білдіретін екі түрлі мағыналы этникалық компоненттерден жасалынған" дейді [169, 48б].
Бұл авторлардың пікірінше, қазақтар "аз" бен "сақ" тайпалары одағынан шыққан. Әрине, аздардың Орхон өзенінің бойында болғаны тарихи шындыққа жатады. Олар Күлтегін ескерткішінде азлар, Тоныкөк ескерткішінде Аз даласы ретінде жазылған [170, 32б]. Бірақ YІ-YІІ ғасырларда "сақ" этнонимі ұшыраспайды. Сол себепті бұл жорамал сенімді көрінбейді.
Әзірбайжан ғалымы М. Сеидовтың ойлауынша, "қазақ" (газаг, гасак) сөзінің пайда болуы қазақ дүниетанымымен, оның қоғамдық өмірімен тығыз байланысты. Ертедегі оғыздар, басқа да түркі тайпалары мен халықтары сияқты, өз қағандарына, атақты батырлары мен қолбасыларына екінші (қосалқы) ат беретін болған. Оғыздар осы тұрғыда қағандарға Газан – "биіктеген" (жоғарылаған) деген ат берген. Газ, гас-биік, жоғары (тау) деген мағынаны білдіреді. "Қазақ" сөзінің екінші элементі – "ақ". Бұл сөзді екі мағынада түсінуге болады. Біріншісі түркі тілдес тайпалар одағының көпшілігінің атында кездесетін "аг" (тыпч-аг, Бачан-аг, Печенег, Бар-аг т.б.) элементі көптікті немесе жерлер атауын білдіреді. Сонда "Газ-ағ" биікте, жоғарыда (тауда) мекен еткен деген мағынада болады. Екіншісі: "аг" бірсыпыра түркі тілдерінде "жоғары көтерілген", "биіктік" деген мағынаны білдірген [171, 31б].
В.В. Радлов, С.Е. Малов т.б. түркітанушы ғалымдар да "ағ"-тың "биіктеу", "жоғарылау", "биікке көтерілу" іспетті мағынасы бар деп көрсеткен. М.Қашқари "ағ"-қа, "бұлт", "бұлт биіктеді, көтерілді" деген түсінік берген [172].
Сонымен М. Сеидов өз пікірін "Газ-аг" атауы әфсаналық көзқарасқа байланысты пайда болған және ол атауды қолданушылар өздерінің тегін биіктікте (тауға) ұлылыққа сайыған түсініктен туғандығын ұғынамыз деп түйіндейді.
Біздің өз ойымызша, "газаг", "гасаг" (қазақ) түріктердің атабабаларының мекені - Алтай тауына байланысты тарихи жадтың сілемі де болуы мүмкін. "Қазақ" сөзінің төркінін "касы", "сақ", "хазар" этнонимдерінен таратуға әрекеттенген ғалымдарда баршылық (Ә.Х. Марғұлан, А.Н. Бернштам т.б.) [173; 174; 175]. К.М. Дьяконовтың[177], О. Сүлейменовтың [178] зерттеулеріндегі келтірілген "сағ" (сақ) атауының этимологиясына сүйене отырып, аталмыш терминді политоним, плиноним ретінде түсіндіру де ғалымдар тарапынан қолдау таба қоймады.
ХІХ ғасырдың 30-жылдарында А. Левшиннің "Описания киргизкайсацких (или киргиз-казачьих) орд и степей атты еңбегі жарық көргеннен бергі уақытта А. Вамбери, Н.И. Веселовский, В.В. Бартольд, В.В. Вельяминов-Зернов, А. Самойлович сияқты, басқа да орыс, батыс авторларының еңбектері жарық көрді. Олардың да, жоғарыда көрсетілген авторлардың лингвистикалық тұрғыдан "қазақ" терминін пайымдауға бағытталған ізденістері нәтиже бере қоймағанымен, оның мәнін біршама пайымдауға қол жеткізілді және этнонимиялық бағыттың негізі қаланды.
Зерттеу қорытындылары, негізінен, "қазақ" терминінің барлық жазба деректерде көрсетілгендей, "еркін", "азат", "кезбе" деген мағынасына тоқтау және оның, қалай болғанда да, қазақ хандығына дейін пайда болғандығы жөніндегі ортақ пікірге әкелді. Орыс тарихшысы Н.М. Карамзин "казактар" Ресейде Батыйдан бұрын пайда болған сияқты ("вероятно, оно в России древнее Батыева") дейді [153, 230б]. Ол түрік қазақтарын: Орда қазақтары, Азау, Ноғай және басқа да қазақтарға бөледі. Бірақ Карамзинге "қазақ" сөзінің түрлі мағынада қолданылғаны мәлім. Осыған орай ол: "Болтин пишет, что ханские баскаки имели при себе войнов, называемых казахами и что города наши, подражая им, завели своих казахов" [153, 174б].
"Қазақтың" алғашқы мағынасы "жасауыл" болған деген пікірді С. Сейфуллин түріктердің әскерді "қосын" дейтін, қосыннан "қосақ" сөзі шығатынан еске салып, оның қайтадан "қазақ" болмысына ойысатындығы жөнінде жорамал жасаған [158, 295б]. Әр кезеңдерде "қазақтың" "шекара сақшысы" деген мағынасы барлығы туралы басқа да авторлар (П. Бутков, М. Аджи т.б.) айтқан [155].
1984 ж. Ә. Марғұлан "Таңбалы тас жазуы" деген мақаласында "қазақ" сөзінің дерегі мен мәніне қатысты біршама ғылыми пікірлер айтқан. Осыған орай Қ. Өмірәлиевтің ғалымының "Тұтық әскер . Тұтық шығу" деген пікіріне байланысты өз ойларын айтқан. Автордың пікірінше, қазақылыққа кету дәстүрі сонау көне түркі жұртынан басталады. Көне түркі жазбаларында "Тутуқ будун" күзетші әскер мағынасында, немесе белгілі бір себептермен шетке, шекаралас өңірлерге кетіп қалған кіші хандардың, тегіндердің жасақтарын атаған. "Тутуқ бектердің "Тутуқ будун" бастап, шекара күзетуі де және ордада шет қақпай көрген хан тұқымдарының "Тутуқ будун" алып, шекараға шығып кетуі де ертедегі түркілерде машықты іс болған", – деп жазады ол [179]. Осы "Тутуқ будунды" бергі ІХ-ХІІ ғасырларда "қазақ будун" деген әскери термин ауыстырған. Ол кезде "қазақ будун" қағанаттың шекарасында тұратын әскери халық болған, "Қазақ будун" болу, "қадақ" болу ерлікке саналған.
Қ. Өмірәлиев осы "күзет", "көзде", "қарауылда", "қадағала" деген мағынадағы "қадақ" сөзі ("Оғыз қаған" эпосында) "қазақ сөзіне негіз болған деп есептейді. Осылай пайымдауға Ш. Уәлихановтың "қазақ" аты, "Шейбани-намеге" қарағанда, алғашқы кезінде барынша құрметтілеу мәнге ие болған және ер көңілділікті, мықтылық пен қайсарлықты білдірді, еуропалықтардың "рыцарлық" дегенімен сәйкес келеді дегені жанасымды.
Қ. Өмірәлиев, қазақлықта болудың, салты өте әріде жатқанымен, "қазақ" атты халықты құрауға бастап әкелген қозғалыстың-қазақлықта болудың басы, Шоқанның айтуынша, ХІY ғасырдың ортасына тән. Бұл мерзім Шағатай ұлысынан (Әмір Темір билігінен) Моғолстанның бөлініп, оларды шағатайлықтардың монғол есімімен "жете" деп атауымен тұстас келеді. Моғолстанның дулаттар бастаған бірнеше ру тайпалары да бөлініп шығып, оған қарсы қазақылықта болған. Осы үшін мауераннахрлықтар оларды да "жете" деп атады. Бұларға 1376 ж. 30 мың қыпшақ пен жалайырды бастап қазақылықта болған Сары Буғу мен Әділшаһ келіп қосылды.
Моғолстанға (дулаттарды бастаған Камар ад-Динге) қарсы осы 1376 ж.
Әмір Темір жорық жасаған. Низам ад-Дин Шамидін, айтуынша Камар адДин "мың қадақ (қазақ - С.Г.) әскерімен Андуғанға кіреді". Осы оқиғаға байланысты Шараф ад-Дин Әли Йезди "Зафар-намеде (1404 ж.) "мың қадақ Омаршейхты тастап, Камар ад-динге қосылды дейді [179, 19б].
Қазақылықта болудың осы толқынын Ә. Марғұлан жалайыр, арғын, дулат, қаңлы, сіргелі, қоңырат т.б. тайпалар бастады, "бұл да өзбектен қазақтың бөлініп шығуының бір көрінісі" деп бағалайды [180, 143б].
"Қазақ" сөзінің этимологиясы туралы жазған авторлар саны көп болғанымен, олардың бұл мәселені анықтауға қосқан өзіндік үлестері көп емес. Деректердің шектеулілігіне байланысты "қазақ" сөзінің жоғарыда көрсетілген мағыналарын түрлі жақта пайымдаған, ал шын мәнінде бір мақаладан екінші мақалаға көшіп отыратын қайталаулар болып келеді. Оның үстіне М.Тынышпаевтың [159], А. Самойловичтің[181], С.К. Ибрагимовтың[182], М.Жолжанның [183] еңбектерінде "қазақ" сөзі және этнонимі туралы жарық көрген отандық және шетелдік еңбектерге біршама толық талдау жасалған. Оларда "қазақ" сөзінің халық атына айналғанына дейін әлеуметтік термин болғандығы атап көрсетіледі.
Бұл мәселеге қазақ халқының құрылуы және этногенезі проблемасына байланысты отандық ғалымдар да назар аударып келеді. Х.М. Әділгереев "К истории образования казахской народности" [184], М.Б. Ақынжанов "Об этногегезе казахского нарда" [25], В. Ф. Шахматов "К вопросу об этногенезе казахского нарда" [185], С.В. Юшков "Об основных моментах казахского государства" [186] деген еңбектерін жариялады.
С.К. Ибрагимов бұл авторлардың Х-ХІІ ғасырларда "қазақ" термині этнонимдік мағынада қолданылды деген тұжырымдарын түпнұсқа дерек көздерін теріс, не бұрмалай пайдаланудың нәтижесі негізсіз деп табады. Тіпті, А.И. Левшиннен бастап барлық зерттеушілер сілтеме жасап келе жатқан Фирдоусидің "Шах-наме" поэмасында "қазақ" деген термин мүлде кездеспейтіндігін жазады. Ал, академик А.Н. Бернштамның "Оңтүстік Қазақстанның көне тарихы мен этногенез проблемалары" деген жұмысындағы "қазақ" терминіне байланысты қате пікірдің орын алуы да деректерді дұрыс пайдаланбаудан, кавказдық "касогтарды" қазақтармен шатастырудан (Константин Багрянородный) немесе Йозеф Маркварттың Ауфи еңбектеріндегі қарлұқ бірлестігіне енетін тайпалар атын дұрыс оқымағандығынан орын алып келгенін автор орынды сөз еткен [182, 67-
69б].
"Қазақ" сөзі жазба деректерде алғашқы рет 1248 ж. құрастырылған түрік-араб сөздігінде кездесетіндігін және осы сөздіктегі "кезбе", "еркін" деген әлеуметтік мағынасында "қазақ" термині ХY-ХYІ ғасырларда өмір сүрген Абд ар-раззак Самарқанди, Бенаи, Мұхаммед Хайдар Дулати, Әбілғазы шығармаларында қолданылған дейді. Дегенмен Дешті Қыпшақтың шығыс бөлігінде де, Орта Азияда да, яғни түрік тайпалары қоныстанған жерлердің барлығында да ұшырасып отырғандығын жоққа шығармайды. Шығыс деректерінің мәліметтеріне қарағанда аталмыш терминнің мазмұны эволюцияға ұшырап, ХY ғасырда этникалық мәнге де ие бола бастаған.
Осы тәріздес дәлелдерді М. Жолжанның "Қазақ" сөзі және этнонимі" деген мақаласында да кездестіруге болады. Оның пікірінше: а) жоғарыда айтылған Қаса (Хаса) қытайша Хазар атауы; б) Алан еліндегі "Қасақ" (982 ж.) – қазіргі Қабарда-Балқар елі, ол осетин тілінде осы күнге дейін солай;
в) Фирдоусидің "Шахнамасында" "қазақ" сөзі атымен жоқ; г) Константин Багрянородныйдың "Казахиясы", орыс жылнамаларының касағы, тағы да сол Кабарда елі, оның халқы; Масудидың кашегі де солар.; д) Ә. Сарайдың Лаврентьев жылнамасынан келтірген мәтіндегі "казаше" "қазақша" дегенді білдіре алмайды ("Они же, половцы казаше рекуще").
Автор мұнан басқа да сан алуан уәждерді алға тарта отырып, төмендегідей қорытындыларға келген:
"Қазақ" сөзі түркі тілдеріне енгеннен бастап ХІІІ ғасырдың аяғына дейін,, 1245 жылғы сөздіктегідей, "еркін жүрген бойдық жас, жалғыз басты" ер жігіттің ерлік қасиетіне байланысты айтылатын жағымды да қарапайым сөз ролін атқарады.
ХІІІ ғасырдың аяғынан бастап, бұл сөз хан, әмір, сұлтан, князьдердің жеке, жеңіл қаруланған атты жасағының атауы болады. Одан кейін Алтын Орданың ыдырауы қарсаңында хан әскерлерінің төменгі жеңіл қаруланған бөлігінің атауына айналады.
ХY ғасырда қалыптасу үрдісі аяқталған қазақ халқының және оның мемлекетінің атауына ие болады [183, 6б]. "Қазақ" сөзінің түрлі әлеуметтік мағынада қолданылуынан этникалық мәнге ие болуына дейінгі эволюциясы туралы басқа да тарихшылар еңбектерінен кездестіруге болады [187, 46б]. В.В. Бартольд: "Қырда қалған өзбектерге "қазақ" деген ат берілді, ол "еркін адам" деген мағынаны білдіреді, ал бұл мағына келе-келе өз мемлекетінен бөлінген адамның, өз өмірін ерекше жағдайда өткізуге мәжбүр болған тайпа мен рудың атауына айналды", – деп жазды. А.Н. Бернштам да бұл мәселе жөнінде В.В. Бартольд пікірін қолдап, өз пікірін төмендегіше тұжырымдады: "Мұхаммед Хайдардың айтуынан белгілі болғандай, өзбек ханы Әбілхайырдың билігінен Жәнібек, Керей сұлтанмен бірге кеткен осындай еркіндіктегі кісілер "қазақтар" аталған. Сөйтіп, бірсыпыра көшпелі тайпалардың хан билігінен кетуі нәтижесінде "еркіндіктегілер" қауымы пайда болды, ал олардың арасында "қазақ" аталған тайпалар көпшілік болды әрі олар үстем тайпалар болды". Автордың ойынша, "бұл тайпалардың ежелгі "қазақ" этнонимі түріктің "қазақ" деген терминімен "еркін адамдар" бір болған" [188].
"Қазақ" деген этноним – сайын даланың еркін өскен ұлы, Шоқан айтқандай, "дала рыцары" ("дала серкесі"). Бұл ұғымды халықтың аты есебінде Мырза Мухаммед Хайдар Дулати "Тарих-и-Рашиди" еңбегінде (1500 ж.) алғашқы рет атайды. "Қазақ", "ұлан", "жеке жасақ" Алтын Орда әлсіреген сайын көбейе берді", – дейді М. Қозыбаев [189].
Халыққа таңылған әлеуметтік мағынадағы терминнің этникалық мәнге ие болуы адамзат тарихында сирек кездесетін құбылыс емес. Мысалы, тайпалық "серб" термині бір кезде "тонаушы", "тағы" деген сөздің синонимі болған. Бұл арада Н.Я. Маррдың мына пікірін айта кету керек: "Этникалық атау, әдетте бөтен тайпаның атынан алынғанына байланысты немесе бұл атау иесі болған халықтың тарихи рөліне байланысты түрлі өзгерістерге ұшырап отырады. Кейде ол әлеуметтік атауға да айналып кетеді: егер атаудың иелері езілуші топқа жатса, онда бұл атау шаруа, құл, бейшара, тұрпайы дегендердің баламасы болады; ал енді атау иелері екінші бір халықты езуші, құлданушы топ болса, онда бұл атау ақсүйек, еркін, ханзада дегендерді білдіреді. Этникалық атау енді бір кезде жағымды не жағымсыз, адамгершілік қасиеттерді сипаттайтын сын есімге айналып, бір халықтың екінші бір тайпа жөніндегі көзқарасын білдіреді" [188].
Н.Я. Маррдың бұл тұжырымына "қазақ" сөзінің эволюциясы да дәлел бола алады. С.Г. Кляшторный мен Т.И. Сұлтанов "қазақ" терминінің өзгеріске ұшырауын жоғарыда айтылған Н.Я. Маррдың концепциясы шеңберінде қарастырады. Олар бұл терминнің әуел баста саяси да, этникалық мағынасы болған емес, оны тіршілік, тұрмыс құрудың бір түрі тәсілі ("қазақылық") деп түсіндіруге тырысады. Осыған қарағанда, бұл авторлар "қазақ" сөзінің мәнін орыс казактарының өмірі арқылы зерделеуге бейім сияқты [190, 251б]. Бірақ ортағасырлық мұсылман деректерінде "қазақылық" деген тұрмыс салты болғандығын да жоққа шығаруға болмайды. Түрлі мемлекеттік бірлестіктер мен халықтардың құрамында "қазақ" атты этникалық топ (топтар) та болды деген мәліметтер кездесіп қалады. Осыған байланысты М. Тынышпаевтың "қырғыз-қазақ руларының генеалогиясы" жөнінде айтылған, бірақ зерттеушілер тарапынан назар аударыла қоймаған тұжырымына тоқтала кеткенді жөн көрдік. Кейбір тарихи оқиғалар мен қазақ халқының ауызша тарихнамасына сүйене отырып, ол қазақ халқы ("народность") алғашында Алтын Орда құрамына енген, кейінгі кездегі атауымен айтсақ, Кіші жүз бен Орта жүздің жарты аумағында қалыптасты деп жазады. Бұл оқиғаның Тоқтамыс ханның тұсында болғаны жөнінде "Біздің ел Тоқтамысты жамандағанын да қоймайды, көрсе бас ұрып, тоңқайғанын да қоймайды" деген мәтелді де келтіреді.
М. Тынышпаевтың пікірінше, қазақтар (алшын) алғашында Қара теңіз,
Азау және Кавказ таулары өңірінде өмір сүрген. Кейін 1300 жылдар шамасы Еділ мен Жайық алқабына ауысқан. Осыған байланысты "қазақ" атауы әр жерде кездеседі дейді. ХY-ХYІ ғасырлардың кезінде де Жәнібек пен Керейдің хандығындағы тұрғындардан басқа, бұрынғы Алтын Орда халықтары да "қазақ" деп аталған [159, 51-52б].
М.Тынышпаев концепциясының тарихи және этнологиялық зерттеулер тұрғысынан әлсіз жақтары баршылық [190]. Дегенмен ХY ғасырға дейін "қазақ" сөзінің этникалық мәнге ие болғандығы туралы тұжырымдар қазіргі уақыттағы отандық тарихнамада да кездесіп қалып отырады [194, 20б]. "Қазақ" этнонимінің этимологиясын зерттеуге шетелдік ғалымдар да (П. Пельо, Л. Крадер) ат салысты. Неміс шығыстанушысы А. фон Габэн түрік халықтарында орта ғасырларда "қазақылық" институтының кеңінен таралғандығы және "қазақ" сөзінің әлеуметтік мағынада осы құбылысқа байланысты пайда болғандығы жөнінде жазды [192, 137б; 193, 89б; 194, 61167б ].
Бірақ бұл авторлардың да ізденістері дәстүрлі тарихнама шеңберінен шыға алмады, бұл жәйт отандық тарихшылар тарапынан аталып көрсетілді де. В.П. Юдин отандық және шетелдік ғалымдардың "қазақ" этнонимі зерттеу әдістеріне тән бірнеше олқылықтарды атап көрсеткен. Ол, біріншіден, П. Пельо, М. Тынышпаев және т.б. авторлардың "қазақ" этнонимінің таралу өңірі, уақыты және мағынасы сияқты мәселелерді топонимикалық атаулармен байланыстырудың негізсіздігіне назар аударды. Көптеген тарихшылар мен филологтар халық болып қалыптаса бастаған тайпалар одағына әдетте үстем тайпа өз атын беретіндігі жөнінде қағидамен келіседі. Бірақ В.П. Юдин қазақтардың құрамында "қазақ" деген ру, не тайпа жоқ екендігін орынды ескертті. Бехистун жазбаларында кейбір авторлардың "касах" дегені халық пен этнонимді оқуы да ғылыми-зерттеу әдісіне жатпайтындығы ғалым назарынан тыс қалмады.
Ғылыми ізденіс, әрине, бұрыннан келе жатқан белгілі бір тұжырымдар мен қағидаларды теріске шығарумен шектелмейді. В. Юдин өз тарапында "қазақ" терминінің түркілік тегі туралы дұрыс көрсетеді. Алайда оның "қазақ" этнонимін Орхон-Енисей жазбаларынан "қаз+оқ" ("қас-оқ") ретінде оқу жөніндегі ұсынысы [192, 142-146б] ғалымдар тарапынан қолдау таба қойған жоқ.
Сонымен "қазақ" термині жөніндегі ізденістер қазіргі уақытқа дейін тиісті нәтижелерге қол жеткізе қоймады деуге болады. Осыған орай С. Асфендиаровтың: "Қазақ" сөзі мен қазақ халқының шығу тегі туралы мәселе жалпылама лингвистикалық пайымдаулар негізінде емес, нақтылы тарихи талдаулар жолымен шешілуі керек" [195, 71б] деген ескертуін қайталауға тура келеді.
"Қазақ" терминін зерттеудегі отандық тарихнаманың жетістіктері мен кемшіліктері Б. Көмековтің 1998 ж. жарық көрген "Қазақстан тарихының" екінші томындағы мақаласында баяндалған.
Автор соңғы кезде, әсіресе, Қазақстанның өз тәуелсіздігін жариялауына байланысты қазақ халқының тарихы мен мәдениетіне, "қазақ" этнонимі проблемасына жұртшылықтың ықыласы арта түскенін, осыған байланысты ғылыми ізденістердің жандана түскенін атап көрсетеді. Аталмыш термин жөнінде, оның этимологиялық мәні, этнонимге айналу кезеңіне арналған Н.М. Карамзин, А. Вамбери, Н.А. Пантусов, А.Н. Самойлович, А.И. Левшин, Г.И. Рамстедт, З.У. Тоған, А.А. Семеновтың, араб және парсы авторларының еңбектеріндегі, "Повесть временных лет" атты жылнамадағы, Константин Багрянородныйдың "Империяны басқару туралы" т.б. дерек көздеріндегі мәліметтерге жан-жақты талдау жасаған. Ғылыми негізгі жоқ болжамдар мен салыстырулар сынға алынған. Осы негізде автор төмендегідей ескертулер орынды деп табады. "Баяндалған материал ІХ-Х ғасырларда Шығыс Дешті-Қыпшақ қыпшақтарының қоғамында "қазақ" атауымен әлеуметтік, ал ХІ-ХІІ ғасырларда этникалық-әлеуметтік топтары болғаны туралы қорытынды жасауға мүмкіндік береді. Алайда бұдан монғолдардың бұрынғы уақытта қазақ этносының қалыптасуы туралы, оның бер жағында қазақ халқының құрылуы туралы қорытынды жасамаған жөн" [42, 303-308б]. Бұл ғалымның пікірінше, "қазақ" сөзі тұтас алғанда алуан түрлі еріктілерді атау үшін қолданылған, тек ХY ғасырдың екінші жартысында қазақ халқы құрылғаннан соң ғана "қазақ" атауы этникалық маңызға ие болған.
Автор "қазақ" сөзі мен этнонимінің түп-төркінін іздеушілер арасында сан алуан қайшылықтар туындатып, мәселені ғылыми негізде шешуді күрделендіріп келе жатқан осы терминнің Евразия кеңістігінде кеңінен таралғандығы жөніндегі М. Тынышпаевтың және басқа да авторлардың уәждеріне де нанымды жауап берген. Негізінен қыпшақтардың жиі орын ауыстырып, Евразия кеңістігінде шашырай қоныстануна байланысты "қазақ" термині әмбебап мәнге ие болған сияқты. Оларда және басқа да түркі тілдес халықтарда "қазақылық" институты кең тарағандығы деректермен расталады деп есептейді автор.
Отандық және шетелдік тарихшылар мен этнологтардың "қазақ" терминінің әлеуметтік мағынадан этникалық мазмұнға ие болуына дейінгі эволюциясы туралы ғылыми ізденістерін қорытындылай келіп, тарихнамадағы этнонимиялық бағыттың танымдық әлеуетінің шектеулігін айта кету керек. Ол халықтың атауын анықтауға біршама септігі тигенімен, оның этногенезі процесін саралап бере алмайды. Жалпы халықтың құрылуы мен оның этнонимі арасындағы арақатынас қандай деген проблемалық мәселе де әлі түпкілікті шешілмей келеді. Осыған орай Б.Көмековтің "Ақ Орда этникалық құрамы жағынан қазақ халқы болса да, оның атауы деректемелерде кейінірек жазылып, анықталды [42, 308б] деген тұжырымдамасы жаңа ізденістерге жол ашу керек сияқты. Кезінде С.М. Абрамзон "Қырғыздар этногенезі этнография деректері негізінде" деген мақаласында мынандай методологиялық принцип ұсынған: "Біздер "қырғыздар" атауының барлық уақытта бірдей этникалық мазмұны болды деп есептесек, онда қырғыз этногенезі мәселесін ешқашан да шеше алмаймыз "Қырғыз" термині, "қазақ", "өзбек" атаулары сияқты, әр уақытта әртүрлі мағынада қолданылды. Этникалық мазмұнға кейін ие болған атау еш нәрсені шешпейді [196, 33б]. Сонымен халықтың құрылуы мен оның атауы (этнонимі) арасындағы уақыт алшақтығы, немесе бір кезеңде орын алуы төңірегіндегі проблемалар жаңа зерттеулер нысаны болмақ. Ал, қазіргі этнос теориясы тұрғысынан қарасақ, этноним дегеніміз халықтың, тайпаның, этностың атауы. Оларды қалай атасаң да, өзіне тән ерекшелігі, тілі мен мәдениеті болу қажет. Этнос дегенімізді белгілі бір аумақта топтасқан этникалық тұрғыдан бірыңғай адамдар тобы деп білеміз [197, 180-181б].


1.3 Қазақ халқының қалыптасуының негізгі кезеңдері мен факторлары
Қазақтар халық болып қалыптасып, тарих сахнасына шығысымен-ақ олар алыс-жақын елдерге танымал бола бастады. "Қазақтар" деген халық және оның "Қазақ Ордасы" деген мемлекеті туралы мәліметтер австриялық дипломат Сигизмунд Герберштейннің күнделігінде (ХY ғ.), ағылшын көпесі Антоний Дженкинсонның жолжазбаларында (ХYІ ғ.) кездеседі [193; 198; 199]. Алайда қазақ халқының шығу тегін, бұл процестің заңдылықтары мен ерекшеліктерін анықтауға бағытталған ғылыми талпыныстар ХYІІІ ғасырдың орта кезінен басталды. Бұл мәселемен И.Г. Андреев [200],В.Н. Татищев [201, док. 155-156], П.И.Рычков [202], Г.Ф. Миллер [203; 204; 205], И.Е. Фишер, М. Тев-келев [206] т.б. тарихшылар мен орыс орталық әкімшілігінің қызметкерлері айналысты .
ХYІІІ-ХІХ ғасырлар ширегінде И.П. Фальктың, П.С. Палластың, И.Г. Георгидің, И.Г. Андреевтің, Х. Барданестің, Г. Спасскийдің, Е.К.
Мейендорфтың, Я. Гавердовскийдің және А.И. Левшиннің еңбектері жарық көрді [207- 5, 72, 73, 208, 209, 210; 211].
Бұл авторлардың қай халық болса да өзінің қалыптасу тарихында әр алуан ассимиляцияға ұшырап отырғаны жөнінде методологиялық тұрғыдан дұрыс принципті ұстанғанымен, олардың қазақ халқын қырғыздармен шатастыруы, тіпті, қазақтардың Енисей қырғыздарынан таралғандығы (Н.К. Витзен, П.И. Рычков) жөнінде пікірде болуы [202; 212] аталмыш проблеманың тарихи шындық тұрғысынан зерттелуіне мүмкіндік бермеді. ХІХ ғасырда қазақтарды қырғыздар деп атаудың жаңсақтығын А.И. Левшин, Ш.Ш. Уәлиханов, Е.К. Мейендорф атап көрсеткен. Солай бола тұрғанымен бұл қателік орыс және батыс еуропа тарихнамасында ХХ ғасырдың бас кезіне дейін түзетілген жоқ. Оның үстіне ХІХ ғасыр тарихнамасы қазақтардың шығу тегі жөнінде жаңа жорамалдар әкелді, бірақ қазақтардың халық болып қалыптасу процесінің көне тарих қойнауынан іздеуге бағытталған алғашқы қадамдар да жасалды. ХІХ ғасырдың бас кезінде Я. Гавердовский скифтер мен қазақтардың туыстығы жөнінде алғашқы рет пікір білдіреді. Н.Я.Бичурин қазақтарды ежелгі замандағы кангюйлердің мұрагері деп жазды. Тарихи шындыққа бір табан жақындай түскен А.И. Левшин қазақтар "көне халық", "түрік тайпаларының бір бұтағы" деген ойды алға тартты. Оның пікірі бойынша, қазақ халқының негізін бір-бірімен ұзақ уақыт араласып бүтін бір халыққа біріккен бірнеше түрік, монғол тайпалары құрайды.
Соңғы үш автордың (Я. Гавердовский, Н.Я. Бичурин, А.Н. Левшин) бұл тұжырымдары қазақтардың шығу тегі жөніндегі автохтондық концепцияның негізін қалады деуге болады. Бірақ мұнан осы проблема нақтылы тарихи материалдар негізінде түбегейлі зерттелді деген ұғым тумаса керек.
Қазақтар этногенезі проблемасының ғылыми негізде зерттелуі Ш.Ш. Уәлиханов пен В.В. Вельяминов-Зерновтың еңбектерінен бастау алады. Олар бір-бірімен байланысты шығыс деректеріне, әсіресе, Мұхаммед Хайдардың "Тарих-и Рашиди" еңбегіне назар аударып, қазақ халқының қалыптасу процесінің аяқталу кезеңіне жан-жақты сипаттама берді. Академик Р.Б. Сүлейменов: "Қазақтардың этногенезін зерттеуде өткен ғасырдың (ХІХ ғ. - С.Г.) 60- жылдары шешуші кезең болды. В.В. Вельяминов-Зерновтың жұмыстары нәтижесінде көптеген шығыс деректерінен, әсіресе, Мұхаммед Хайдардың "Тарих-и Рашидиінен" орыс тілінде үзінділердің жарық көруіне байланысты", – деп көрсетеді [107].
Ш. Уәлиханов бірнеше рет өз зерттеулерін жазба деректерді қазақ генеалогиялық аңыздары және шежірелерімен салыстыра отырып жүргізді. Бұл оған сол кезеңде Дешті-Қыпшақ даласындағы этногенетикалық процестің кейбір қырларын ұғынуға мүмкіндік берді. "Кейбір" деп отырған себебіміз – Ш. Уәлиханов деректердің жетіспеушілігіне байланысты қазақ халқының қалыптасу уақыты, оның құрамына енген ру, тайпалардың тілдік, нәсілдік сипаты жөнінде жаңсақ тұжырымдар жасады. Дегенмен қазақ ғалымы көшпелілер қоғамындағы этникалық процестің ерекшеліктерін отандық тарихнамада алғаш талдап берді. Соңғы кездегі зерттеулерде этногенез процесі, яғни бірыңғай этникалық белгілердің қордалануының, ал қазақ қоғамы жағдайында ол нышандардың шаруашылық-мәдени үрдістің ерекше түріне негізделгені анықталды. Бөлектену барысында "біздер-олар" деген ұлттық сана-сезімінің іргетасы қаланады. Қазақ қоғамында көшпелі мал шаруашылығы бір текті этникалық белгілердің пайда болуы мен дамуының материалдық негізін құрады. Ш.Уәлиханов қазақ халқы көне халықтар қатарына жатпайды, ол Бердібектің өлімінен кейін (1359 ж.) Ордада басталған қырқыстар кезінде түрлі түрік және монғол тайпаларының одағы ретінде пайда болды деп жазды [213-132,205б]. Осы мәселе төңірегінде Ш.Уәлихановтың көзқарасына тоқталған кейбір авторлар қазіргі заманғы отандық тарихнама оның жоғарыда аталған пікірін қолдап отыр деген сыңай танытады [214, 198б]. Бұл тұжырым шындыққа сай келе қоймайды. Қазақ ғалымы халқымыздың құрылу кезеңін әр текті рутайпалардың жалпы мүдде мен белгілі бір жағдайларға байланысты жеке саяси қауымға біріккен мезгілге саяды. Басқаша айтқанда, Ш. Уәлиханов бұл халықтың этногенезі процесінің соңғы сатысын саяси организмнің, яғни қазақ хандығының құрылу уақытымен байланыстыра қарастырады. Осыған орай қазіргі заманғы этнос теориясының авторлары да қандай да болсын этнос өз этногенезінің аяқталу кезеңінде жеке саяси, мемлекеттік организмін құруға ұмтылады деген пікірін еске сала кеткен жөн.
Ш. Уәлиханов сонымен қатар қазақ халқының құрамына енген этникалық компоненттер қазақтардың антропологиялық типі, тілі, шаруашылығы, мәдениеті т.б. мәселелерді зерттеп, қазақ этногенезі проблемасын ғылыми тұрғыдан жан-жақты пайымдаудың негізін қалады. Оның бұл проблеманы зерттеуде отандық тарихнамаға қосқан үлесі Р.Б.
Сүлейменовтың [72], Э.Ж. Уәлихановтың, Ж.Р. Көшкімбаеваның [215], Д.И.
Дулатованың [71] еңбектерінде терең талданған.
Қазақ этногенезі тақырыбы ХІХ ғасырдың екінші жартысында А. Мейердің, М. Красовский, В.В. Радлов, Г.Н. Потанин, А.Н. Харузин, Н.А. Аристовтың еңбектерінде қарастырылды.
А. Мейер, М. Красовский жоғарыда аталған Мұхаммед Хайдар мен В.В. Вельяминов-Зернов еңбектерін өздерінше пайымдап, қазақ халқын "өз жетекшілерінің төңірегінде шоғырланған тобыр" ретінде қалыптасқан деп және мұны кездейсоқ оқиға ретінде сипаттауға әрекеттенді [216; 217]. Бірақ А. Мейер қазақ халқының этникалық компоненттерінің ішінде түрік тайпаларының басым болғандығын мойындайды.
А.Н. Харузин – қазақтардың шығу тегі туралы арнайы еңбек жазған авторлардың бірі, сондықтан бұл мәселе жөніндегі көзқарасына кеңірек тоқталуды жөн көрдік. А.Н. Харузин қазақ халқының құрамына енген рутайпалар тарихына мән беріп, оның компоненттері қатарында "кірме" элементтердің рөлін әсірелей көрсетеді. Осы арқылы ол қазақ халқының этногенезі құрамалы сипатта болғандығы жөнінде тұжырымға келеді. Түрлі тайпалардың басын біріктірген қазақтардың халық болып қалыптасуының басты себебін олар өмір сүрген ортадан іздеу керек деп есептейді бұл автор. Көшпелілердің мекені болып табылатын шетсіз де шексіз дала осында өмір сүргендердің барлығын да бір-бірімен санасуға, өздерін бір отбасының мүшелері ретінде сезінуге мәжбүр ететін секілді [218-88б]. Осы пікірді И.И. Крафт та қолдады [219, 7-8б].
Осыған қарағанда, отарлық иедология ықпалындағы орыс ғалымдары Ресейдің бодан халықтарының, әсіресе, түрік, монғол нәсілдес халықтардың халықтық болмысын бұрмалап көрсетуге бейім тұрғандығы көрінеді. Мұндай сыңаржақтылық көбіне халықтардың шыққан тегін зерттеуде кеңінен орын алды. Олар қазақтар мен қырғыздарды тайпалық дәрежедегі, әлі халық болып қалыптасып үлгермеген этникалық бірлестік ретінде санады [218,88-89б]. А. Харузин "Қырғыз тайпасының конгломераттық құрылымы" деп жазса [218, 88б], басқалары Красовский [217], А. Мейер [216], В. Радлов [220], В.Вельяминов-Зернов [221] қазақтар табиғи өсіп-өну нәтижесінде емес, түрлі кездейсоқ ру, тайпалардың құрамасы ретінде пайда болды дейді .
А. Харузин: "Қырғыз, толық мәнінде, өзінің туып-өскен даласының ұлы болып табылады, ол болса өз ұлының мінез-құлық ерекшеліктерін, оған тән тұрмыс салтын дүниеге әкелді. Мұнымен ғана шектелмей, дала өзінің тылсым ортасында оны түрлі элементтерден жасап шығарды. Соңғыларының бір-бірімен сығымдалып біріккені соншалық, жаңа құрылым "қазақ" деген жалпы тайпалық атты алып жүруге құқылы болды" дейді. Бірақ, оның пікірінше, бұл бірлестік айқын антропологиялық топты құрай алмаған [218, 91б]. Ташкент пен Ходжент арасында тұрып жатқан "Құрама" деп аталатын "халық" ("народность") қандай болса, түрік, монғол және басқа да тайпалардан құралған, " "сан алуан қиындылардан тігілген" "қырғыздар" да сондай деп нығырлай түседі [218, 92б].
Сонымен А. Харузин: "Қырғыз халқында ежелгілік те, тұтастық та жоқ, онда этнологиялық және антропологиялық бүтіндіктің болмауы былай тұрсын, жеке-жеке элементтерді өз төңірегіне топтастыратын айқын ұйытқы (өзек) да болған жоқ" деген тарихи шындыққа кереғар қорытынды жасады [218, 88б]. Ол қазақ халқының көне заманнан бастау алатындығы жөнінде өзінен бұрынғы жазған авторлардың пікірін жоққа шығаруға тырысып, ХY ғасырдан бұрын қазақтар туралы ешбір "нақтылы материал болмағандығын" ескертеді . Автор қазақтардың шығу тегін, басталуын да, аяқталуын да Мұхаммед Хайдардың "Тарих-и Рашиди" кітабынан іздестіреді. "Қазақтардың билік жүргізуін Мұхаммед Хайдар ... 870 жылына, яғни шамамен 1465[66 жылдарға жатқызады, – дейді А. Харузин. – Қазақ халқының негізін қалаған екі ағайындының үлкені Керей болды, одан кейін хан тағы мұрагерлік жолмен Бұрындыққа, Бұрындықтан кейін Жәнібектің ұлы Қасымға тиді" [218, 53б].
Сонымен Харузин қазақ халқының қалыптасуын қазақ хандығының құрылу уақытымен шенестіріп, бір уақытта орын алған саяси әрекетке тірейді. Халық этногенезі ұзаққа созылатын күрделі процесс нәтижесі екендігін ескермейді. Автор этногенетикалық процестің мәнін түсіне алмады.
Ал белгілі шығыстанушы В. Григорьев те: "Қырғыздар бұрын халық болмаған, бастапқы кезде бір-бірінен тәуелсіз түрік тайпаларының қалдықтарынан құралып, далалық азияның "қазақылық" салтымен өмір сүрген саяси бірлестік" дейді [222].
Қазақ халқының тарихын Ресей империясының отарлық мүдделеріне сәйкес зерттеген бұл ғалымдар оның автохтондығын жоққа шығаруға, бергі кезеңде ғана құралғандығы, ежелгі сақ, ғұн, үйсін субстратымен байланысының жоқтығы, оның үстіне этникалық нышандары толық пісіпжетілмегендігі жөніндегі идеяларды дәлелдеуге тырысты. Оларға ХІХ ғасырдың өзінде-ақ тойтарыс берілгенімен, Н.Э. Масанов жақын арада былай деп жазады: "Бұл көзқарасты қалай болғанда да 200 жылдан астам уақыт бойы зерттеушілердің көпшілігі қолдап келеді" [41, 58б]. Сөйтіп, бұл автордың өзі де осы "миграциялық" концепция (Н. Масановтың атауынша) жағында екендігі жөнінде сыңай танытады, себебі бұл пікірді жақтаушылар – тарих ғылымын саясат құралына айналдыруға тырысқан саусақпен санарлық азшылық қана.
Н.А. Аристов қазақтардың халық болып қалыптасуында тегі алтайлық түрік тайпалары ғана емес, оларға дейінгі жергілікті этникалық қабаттың маңызды рөл атқарғаны жөнінде идеяға негізделген өз ғылымы концепциясын ұсынды [223]. Оның "Заметки об этническом составе тюркских племен и народностей" деген іргелі зерттеуі отандық тарихнамада елеулі құбылыс ретінде бағаланды.
Қазақ халқының автохтондығы жөніндегі ізденістер басқа да ғалымдар тарапынан жалғасын тапты. Қазақстан тарихнамасында кеңес дәуірінің алғашқы жылдарында қазақ этногенезі мәселесімен С.И. Руденко, А.Н. Самойлович, Б.А. Куфтин, А.Н. Чулошников, М. Тынышпаев секілді ғалымдар айналысты. Әсіресе, соңғы үш автордың еңбектері жөнінде[14; 224; 225] баспасөз беттерінде әрқилы пікірлер айтылды. Мұның себебі тақырыптың деректік негіздерінің әлсіздігіне ғана емес, сонымен бірге зерттеушілердің этностенудің мәні бойынша теориялық-методологиялық дайындықтарының жетіспеушілігіне де байланысты. Осы тұрғыдан алғанда С.Ж. Асфендиаровтың ғылыми ізденістері аталмыш тақырыпты зерттеуде біршама ілгерлеуге әкелді. Автор "халық – биологиялық ұғым емес, әлеуметтік ұғым" деп ескерте отырып, қазақ, өзбек, ноғай, қарақалпақ, башқұрт т.б. халықтардың этникалық компоненеттеріне енген көне дәуірдің үйсіндері, наймандары, қыпшақтары және басқа да тайпаларды беріректе қалыптасқан қазіргі заманғы қазақтармен байланыстыруға болмайды деп жазады. Осы тұрғыдан ол М. Тынышпаевтың қазақ халқының қалыптасуы және этникалық территориясы жөніндегі ұстанымына қатал сын айтады
[226, 93б].
С.Ж. Асфендиаровтың пікірінше, қазақ халқының қалыптасу процесінің заңдылықтары мен ерекшеліктері мынандай ретте орын алған. Ең алдымен көшпелі түрік-монғол халықтары Түркістанның шаруашылығы, тұрмыс салты және тілдері жат отырықшы халықтары – тәжіктер мен арабтардан бөлектенген. Кейін көшпелілердің бір бөлігі отырықшылыққа көшіп, тәжіктермен сіңісе бастағанда олар өздерін "сарттар" (саудагерлер) атанған отырықшы туыстарына қарсы қойды. Ол кезде көшпелілер мен "сарттар" арасындағы айырмашылық тілінде емес, кәсібінде болды. Содан соң отырықшылыққа ауыса бастаған көшпелі өзбектер өздерін бөлініп кеткен көшпелілерге қарсы қойып, соңғыларын "қазақтар" деп атай бастады.
Теориялық тұрғыдан келгенде автор қазіргі тарих ғылымында қалыптасқан көзқарасқа бір табан жақындай түскен сияқты. Ол бойынша халық қалыптасу барысында өзін-өзі "біздер-олар" деген ұлттық сана-сезім негізінде таниды делінеді. Бірақ нақтылы-тарихи тұрғыдан С.Ж. Асфендиаровтың қазақ халқының қалыптасуының тарихи кезеңдері жөніндегі ұстанымы схемалық түрде екендігі анық. Оны автордың осы мәселелер жөніндегі ой-пікірлерін бекітуге талпынысынан да көруге болады.
Автордың ойынша, Орталық Азия аумағында түрлі этникалық топтардың қалыптасуы үш кезеңді бастан кешірген.