title: дамудың    жылдам  қарқыны

text:
дамудың жылдам қарқыны болып табылады деген
бірауыздан, тәжірбиемен дәлелдеген ойға келді. Бала өмір
сүруге асығады, тез Адам болғысы келеді. Ол тез салмақ қосады,
өседі; организмнің барлық өмірлік маңызды жүйесін белсенді
атқара бастайды; қозғалысы дамиды; бұлшықеттері қатаяды; тісі
жарып шығады (П.П.Блонский атап айтқандай, сәбидің «тісі
көбиген» сайын, ол жаңа «білім белестерін» белсенді түрде
бағындырады!).
Бұл кезеңде физикалық дамудың жылдам қарқынымен бірге
балалың әр түрлі ауруларға, сүйек және бұлшықет жүйелерінің
бұзылуына, организмдегі үйлесімділіктің бұзылу қаупіне
шалдыққыштығымен ерекшеленеді. Дәл сондықтан ерте
жастың бай мүмкіндіктерін «пайдалануда», баланың физикалық
дамуының аз тексерілген әдістері мен жүйелерін қолдануға
ерекше абайлау керек. Сонымен, бала организіміне жүзудің
әсерін дұрыс қадағаламай, оны жүзуге ерте үйрету сүйек
құрылысындағы жамбас буындарының ауытқуына әкеп соғуы
мүмкін, себебі олар дененнің вертикалды жағдайындағы
жүктемеге арналған. Тамақта кальцидің жетіспеуі сүйек
тіндерінде қуыстың (лоозеров аймағы) пайда болуына әкеп
соғады. Түрлі бұзушылықтардың, түрлі «инновацияларды»
абайламай пайдаланудың және балаға тәжірбие жүргізудің
салдары ерте жаста емес және мектеп жасында емес, ал
анағұрлым кеш білінуі мүмкін.
Ерте жастағы бала дамуының тағы да бір ерекше өзгешілігі–
Достарыңызбен бөлісу: |


физикалық және психологиялық дамудың тығыз өзара
байланысы және өзара әсерітуралы есте сақтау керек.
Қозғалыс дамуындағы кемшіліктер, мысалы, баланың ақыл-
ойының даму деңгейіне әсер етеді, организмнің жалпы әлсіреуі
(дұрыс тамақтанбау, шынығудың болмауы және т.б.) ақыл-ой
белсенділігін төмендетуге әкеп соғады, қол саусақтарының ұсақ
моторикасын дамытуға көңіл бөлмеу, сөйлеу дамуында
баяулыққа әкеледі. Қозғалысты, жаяу жүрісті дамыту
физикалық жағдай үшін де, баланың жалпы дамуы үшін де
маңызды. Қозғалысты шектеу, кідірту (жаңа туған нәрестені
қатты орау, еңбектеген кезде, одан кейін жүрген кезде қозғалыс
аумағын шектеу, қауіпті қозғалыстарға тыйым салу –
84
кедергілерден өту, үстелге шығуға ұмтылу және т.б.) бала
дамуына зиян келтіреді.
Бала әлемді сезіну, қабылдау арқылы таниды, ол оның
Достарыңызбен бөлісу: |


title: физикалық  және  психологиялық  дамудың  тығыз  өзара


title: сенсорлық дамуына - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
сенсорлық дамуына жол ашады. Белгілі болғандай, сенсорлық
тәрбиелеу ақыл-ой тәрбиелеудің негізінде жатыр, өйткені
сенсорика (лат. sensus— сезім) арқылы адам оны қоршаған
әлемнің құрылымы, қасиеттері туралы біледі. Бүкіл әлемге
белгілі М. Монтессори, Ф. Фребеля, О.Декроли,
Е.И.Тихееваның баланы тәрбиелеу жүйелері сенсорлық
этолонды дамыту, сенсорлы және ленгвистикалық тәрбиенің
байланысы негізінде қалыптасқаны тегіннен-тегін емес.
Н.М.Щелованова, Н.М. Аксарина, Н. П. Сакулина Л. А.
Венгераның және оның оқушыларының зерттеулері баланы
сенсорлық тәрбиелеуге үлкен үлес қосты. Бұл зерттеулерде осы
тәрбиеге ерте жаста үлкен мағына беріледі. Ерте жастың
соңында балалар дыбыстарды жоғарылығына, тембіріне, күшіне
қарай айыра алады. Олар сонымен қатар әнді де мінезіне,
мәнеріне, үйлесімділіге қарай айыра алады; бірнеше түстерді
таниды және атайды. Л. А. Венгераның зерттеулерінде екі-үш
жастағы балалар негізгі геометрилық фигуларды және олардың
нұсқаларын, сондай-ақ барлық түс шоғырларын және реңдерін
айыра алтыны туралы дәлел бар.
Ерте жастағы ең маңызды жетістік баланың сөйлеуді игеруі
болып табылады. Гу-гулеу, былдырлау арқылы сәби алғашқы
мағыналы сөздерге келеді. Бұдан анағұрлым ертерек сәби басқа
адамдардың өзіне қаратып айтқан сөздерін түсіне бастайды, бір
жасқа жақындағанда өз актив сөздігі пайда болады. Бұл сөздік
небәрі 5-10 сөзден тұрса да (мектепке дейінгі оқушыларда ол 30
болуы да мүмкін), бірақ олар әркез мағыналы түрде
қолданылады. Көбінесе ересектер балаға сөзді толық айту
қиынға түседі деп ойлап, бала тіліне қарай бейімделеді және
сөздердің қысқарған аналогтарын ойлап табады, кейде тіпті жай
мағынасыз сөз тіркестерін қолданады, мысалы «ням-ням» тамақ
іш деген сөздің орнына, «әу кеттік» жүр қыдырайық деген
сөздің орнына және т.с. Бұл баланың сөйлеуді игеру үдерісін
жеңілдетеді ме? Әрине, жоқ. Міне, осылай біз сәбиге қандай да
бір басқа тілді игеруге мәжбүрлейміз, содан кейін қайта
үйретеміз – оған өз ана тілінде сөйлеу керек емес пе! Бала оны
тыңдап, қабылдап, түсіну үшін басынан бастап онымен қалыпты
«адам» тілінде қарым-қатынас жасау дұрыс емес пе?Түсіну мен
85
айтудың механизмдері әртүрлі. Айту механизмі жетілгенге
дейін, түсіну үдерісі ерте іске қосылады. Егер сәби қандай да бір
күрделі сөзді айта алмаса да, мысалы телефон, ол оны
дыбыстауы бойынша, ересектердің қолдануы бойынша, оны
білдіретін затпен сөзге қатысы бойынша таниды. Бала сөз
музыкасын сезінеді, бірақ ол оны осы кезде өзінің
артикуляциялық аппараты мүмкіндік бергенше айтады —
«тататон». Сәби сөздің буын санын және мелодикасын
сақтағанын байқадыңыз ба? Міне, ең бастысы осы.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Тапсырма - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
Тапсырма
1 жас 4 айға дейінгі балаларға зат немесе құбылыстың
атауымен қатар олар еркің айта алатын жеңілдетілген сөздерді
(киса, ам-ам) ұсынған жөн деген көзқарас бар. Болашақта бала
бірте-бірте олардан бастартады. Егер бұндай сөздерді
қолданбаса сөйлеуді кеш игереді. Сіз осы ұстанымды қолдайсыз
ба немесе жоғарыда айтылған көзқарасты ұстанасыз ба? Сіздің 1
жастан 2,5 жасқа дейінгі таныс балаңыз қолданатың сөздерді
жазып алыңыз. Оларды талдаңыз.
Егер ерте балалалық шақта баламен көп сөйлессе және оған
«айту» мүмкіндігін берсе – сөздер туралы айтпағанда, тіпті
гуілдеп немесе былдырлап жеткізсе, баланың тілі дұрыс дамып
жатыр деген сөз: 1 жас 6 айға дейін белсенді, 2 жасқа дейін
ақырындап және әрі қарай белсенді Бірақ белсенділік бұл кезде
пассивті, сондай-ақ активті сөздікті толықтыруда және
кеңейтуде байқалады. Және ерте жастың соңына қарай 3 жаста –
оның активті сөздігің орташа есеппен шамамен 1000 сөз
құрайды. Тілің дамыту үшін адамның бейнеле есті игеруі өте
маңызды. Ол одан өзінің көптеген сұрақтары мен сөздігін
байыту үшін мағына алады.
Сөйлеудің дамуы ойлаудың дамуымен байланысты.
Ғалымдар(Ж. Пиаже, Л. А. Венгер, С. Л. Новоселова, В. С.
Мухина және т.б.) балада бастапқы ойлаудың байқалуы өмірінің
бірінші жылының соңы мен екінші жылының басында, сәби
нысандар арасында байланысты анықтауға бағытталған
практикалық әрекеттерді игерген кезге жатады деп есептеген.
Бұл жастағы ойлау көре отырып әрекет етуге жатады, және ол
заттармен әрекет ету негізінде дамиды. Көбісі «ақыл мен
сезіну» арқылы емес, әрекеттер туралы өз ұғымына сүйенген
кезде, байқап көру және қателік жасау арқылы, нақты әрекеттер
86
арқылы балаға тәжірбие болып келеді (бұл көру-бейнелі ойлау
үшін тән).
Ерте жаста басқа да психикалық үдерістер дамиды (дами
бастайды ), ол – ес, назар. Олар баланың дүниеге келген әлемін
тануды қамтамассыз етеді. Өмірінің екінші жылының ортасына
қарай бала жалпылау жасай алады, заттар мен әрекеттер
арасында,
құбылыстар
арасында
себеп-салдарлық
байланыстарды орнатады. Әрине, балаға дамуына онымен бірге
әрекет ететін, оған көрсететін, демеуші болатын ересек адам
көмектеседі.
Бұл жастағы бала дамуындағы маңызды механизм еліктеу
болып табылады (Т.И.Горбатенко). Сәби ересектің әрекет
тәсілдеріне, сөйлеуіне, кейін бағалауына да еліктейді. Еліктеу
ойындардың пайда болу негізінде жатыр.
Ерте жастағы іс-әрекеттің басты түрі заттық іс-әрекет болып
табылады, бірақ ол қарым-қатынаспен тығыз байланысты және
барлық балалық кезеңдегі ең маңызды іс-әрекет —ойынның
көрінуі үшін алғышарт ретінде қызмет атқарады.
Ерте жаста бала алғашқы әлеуметтік тәжірибені жинайды.
Сәбидің үлкендермен қарым-қатынасы ақырындап әлеуметтік
сипатқа ие бола бастайды, яғни балада қарым-қатынас жасауда,
тану мен іс-әрекеттің адами тәсілдерін игеруде биологиялық,
өмірлік қажеттіліктер ғана емес, әлеуметтік қажеттілікте пайда
болады. Бұл қажеттіліктерді ересек адам қанағаттандырады.
Ерте жастағы әлеуметтік даму да қарқынды жүреді. Адам
қоғамында бала өмірінің алғашқы екі жылында не үйренгенін
талдайтын болсақ, онда бұл жетістіктердің көлемі мен мазмұны
таң қалдырады: ол адамдар арасындағы өзара қарым-
қатынастың сипатына жауап береді (егер анасын ренжітсе
жылайды; әжесі көңілді болса, онымен бірге қуанады және т.б.),
қатарласымен немесе ересек адаммен қосылып уайымдайды,
ойыншықпен бөлісуді біледі.Әрине, бала бұл адаммен қарым-
қатынас түрінің барлығын әркез терең түсіне бермейді, көбінесе
еліктеу бойынша немесе ересектің көтермелеу ұсынысына
жауап ретінде әрекет етеді. Алайда, жалғыз, тіпті жағдайлық
моральдық іс-әрекеттерден балада бірте-бірте айналасындағы
адамдармен өзара қарым-қатынасының мүмкін сипаты туралы,
оның адамдар арасындағы орны туралы түсінігі қалыптасады.
Кішкентай
баланың
мінез-құлқы
оның
тілектерінен,
сезімдерінен қалыптасады, және осыларға сүйене отырып,
87
адамгершілік, тәрбиесің бастауға болады.
Дегенмен, ерте жастағы бала туғаннан кейін ұзақ уақыт
анасымен биологиялық байланысты ұстап тұратынын есте
сақтау керек. Бұл байланыс эмоцилық тұрақтылықты, эмоцилық
жайлылықты сақтауға көмектеседі, олсыз даму үйлесімі
бұзылады және әлемге деген сенім қалыптаспайды (Э.Эриксон).
Анаға деген бауырбасу – күрделі әлеуметтік сезім.Ғалымдар
жаңа туған сәбиге тіпті мінсіз күтім жасалғанның өзінде, егер
ол туған адамдарымен әлеуметтік қарым-қатынас жасамаса,
онда оның дамуы тежеледі. Психологтар мен дәрігерлерге бала
өзінің алғашқы өмір жылдарында анасымен аз қарым-қатынас
жасаса, баланың психологиялық дамуы бұрмаланған кездері аз
емес екендігі белгілі. Н.М.Щелованов«госпитализм»
құбылысынбелгіледі, яғни ол — тәрбиелеу жетіспеген жағдайда
ерте жаста балалардың дамуындағы кешігу. Бала әлсіз,
немқұрайлы болады; табиғи қызығушылық және эмоционалдық
төмендейді. Н.М. Щеловановбұл құбылысты балалар үйінде
(1930- жж.) бақылады, оның көрініс табу себебі анасының
жоқтығынан емес, тиісті тәрбиелеу әсерінің және эмоцияға
толы ортаны ұйымдастырудың жоқтығынан екенін дәлелдеді.
Бұл ұстаным ұзақ уақыт бойы (1930—1980-шіжж.) біздің
елдегі ерте жастағы баланы тәрбиелеудің педагогигикалық
тұжырымдамасына тән болды. Ол әлемдік психологияға
қолданысындағы «ерте айыру теориясымен» кей жерлерде
қайшы келеді, оған сәйкес оның психологиялық және
физиологиялық дамуы баланы анасынан айыру нәтижесінде
артта қалады. Бұл көзқарастар туралы әлі де ойлану керек,
өйткені онда көптеген қарама-қайшылық бар. Мысалы, А. Я.
Варганың ойынша,туғаннан бастап тәуелсіз болу – дұрыс
тәрбиелеудің ең басты психиологиялық заңы, және әр түрлі
түсініктерді араластурудың қажеті жоқ: бір жағынан, баланың
денсаулығы туралы алаңдау, күту, оны тамақпен, жылумен және
т.с. қамтамассыз ету керек, бірақ екінші жағынан ол адам
(әлеуметтік) ретінде басынан бастап дербес және тәуелсіз болу
керек. Мұндай дербестік болашақта оны анасынан қиналмай
«кетуіне» мүмкіндік береді.
|


text:
Тапсырма
«Депривация» сөзі (лат. privatus— жеке, де-айырылу,
жоғалту) тура мағынасында бала априори анасының жеке
меншігі болып табылады. Ол - оның бір бөлігі. Бұл біртұтас
әлемді жасанды түрде екі бөлікке бөлу «ана-бала» іс-әрекетінің
бұзылуына әкеп соғады. Ойланыңыз және ерте депривация
теориясымен
келісетіңізді
немесе
келіспейтіңізді
тұжырымдаңыз. Мектепке дейінгі тәрбиелеудің заманауи
тұжырымдамасына және баланың дамуы туралы заманауи
ғылыми мәліметтерге сүйеніңіз.
Сонымен, ерте жас кезеңінде бала дамуының кейбір
заңнамасын бөліп қарауға болады: физиологиялық және
психологиялық дамудың жылдам қарқыны, бірінші мен
екіншінің өзара байланысы; баланың алғашқы әлеуметтік
тәжірибені, мінез-құлқы әдетін игеруі; эмоционалдық жастың
жетекші сипаттамасы; ересектермен жеке байланысқа түсу
қажеттілігі; тұқым қуалаушылықтан және дамушы әлеуметтік
ортадан және т.б. даму.
Тәрбиелеу мен оқытуға деген сезімталдық жоғарғы жүйке
және психикалық әрекеттердің икемділігімен, еліктеушілік және
шабыттандырғыштықпен, әсерді қажет етумен, белсенді
қозғалумен, қарым-қатынас сипатымен жеңілдетіледі.
Ерте жас — адамның тұлға ретінде қалыптасуындағы ең
маңызды кезең. Бұл тезисті түсіну бала педагогикалық
ғылымның нысаны ретінде амплификация (лат. amplification—
күшеюі) заңдылығына сәйкес оқытылады дегенді білдіреді, яғни
педагог осы жастың барлық (немесе көбісін) әлеуетті
мүмкіндіктерін белсенді ете алатын тәрбиелік әсер ету
стратегиясын жасап шығатын болады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Мектепке дейінгі жастағы бала

text:
Мектепке дейінгі жастағы бала
Келесі жас кезеңі – мектепке дейінгі жас. Ол да бірнеше ұсақ
кезеңдерге бөлінеді: кіші, орта, үлкен мектепке дейінгі жас.
Мектепке дейінгі ұйымдарда бұл кезеңге бөлуге сәйкес жас
топтары құрылған: бірінші және екінші кіші, орташа, үлкен,
89
мектепке даярлық.
Мектепке дейінгі жастың басталуын 3 жастағы дағдарыспен
сәйкестендіру
қабылданған.
Әр
дағдарыстың
сапалы
сипаттамасы ретінде жаңалықтың пайда болуын қарастыратын
болсақ, онда балада өмірінің 3 жасында қандай жаңалықтар
байқалатынын анықтау керек. Бұл уақытта, егер ерте жастағы
даму жақсы жүрсе, ал тәрбиелеу амплификация заңын ескерсе,
бала шамамен 90— 100 см өседі, салмақ қосады (оның салмағы
енді шамамен 13—16 кг болуы мүмкін). Ол анағұрлым епті бола
бастады, жеңіл жүгіреді, әрине, екі аяқпен және өте биікке
болмаса да секіреді, допты екі қолмен қабыл алады және оны
кеудесіне қатты қысады, алайда 2 жасында ол бұны да істей
алмаған еді. Физикалық тұрғыдан бала күштірек болғаны
анық. Әрине, енді баланың денсаулығы туралы және әрі қарай
физикалық дамуы туралы қамқорлық өзектілігін жоймайды,
бірақ ол дербес, оның қозғалысы үлкен үйлесімділік пен және
сенімділікпен ерекшеленеді. Мектепке дейінгі жастағы баланың
физикалық дамуы ерте жастан қарағанда қарқынды емес. Бұл
заңдылық, өйткені өскелең организм үшін сүйек жүйесінің,
бұлшықетінің нығаюы, организмнің барлық өмірлік маңызды
жүйелерінің ритммен жұмыс жасауы қажет. Табиғат 6 – 7
жаста болатын келесі «секіріске» дайындала отырып, дамудың
қарқынын даналықпен тұрақтандырады.
Баланың физикалық дамуы бұрынғыша ақыл-ой дамуымен
байланысты. Алайда ерте жаста ол дамудың барлық қырларын
өз артарынан ілестіргендей еді. Мектепке дейінгі жаста
физикалық даму қажетті шарты, фоны болады, онда баланың
жан-жақты дамуы жүреді. Ал ақыл-ой, эстетикалық,
адамгершілік, яғни әлеуметтік даму жоғары қарқын алады (бұл
физикалық даму әлеуметтіктен айрылған деген сөз емес).
Мектепке дейінгі бала белсенді түрде өзін қоршаған әлемді
таниды, бақылып отырған қүбылыстарды, жағдайларды түсініп,
анықтағысы келеді. Бұл кезеңде ес, ойлау, сөйлеу, елестету
белсенді дамиды. Жақсы ұйымдастырылған педагогикалық
жұмыста балалар түсініктерді, қортындыларды игереді,
қортынды жасау қабілетін бойына сіңіреді.П.Я. Гальперин
«кезеңдік әдістемеге сүйене отырып, біз 6 — 7 жаста (тіпті 5
жаста) ... жалпы қабылданған үлгі бойынша жасөспірім жаста
ойлау деңгейіне жауап беретін оқыл-ой әрекеті мен түсінігін
алдық» деп атап өтті. Бұл мәліметтерде мектепке дейінгі
90
жастағы балалардың жоғары білімділігі туралы айтады, сондай-
ақ ол әлеуметтік қабілеттері, өкінішке орай, дамымай қалатынын
білдіреді.
Ақылдың сергектегі, қызығушылық, жақсы ес мектепке
дейінгі балаға көп қиындықсыз өмірдің келесі кезеңдерінде
қайталанбайтын ақпарат толқының жинауға көмектеседі.
Сонымен қатар, балалар шашыраңқы білімді ғана емес, жүйелі
білімді де игеруге қабілетті екенін көрсетеді. Егер, Л. С.
Выготский атап айтқандай, бала 3 жасқа дейін «жеке»
бағдарлама бойынша оқитын болса (яғни сәби білім желісін
қабылдап және игере алмаса және оны оқыту барысында
ересектердің себептеріне ере алмаса), онда 3 жастан кейін
мектепке дейінгі баланың ойлау қабілеті себеп-салдар
байланысымен тәуелділікті түсіну, көрсету түрінде ұсынылса, ол
оны қабылдауға дайын. Ғалымдардың ойынша егер балаға
нақты, шашыранқы, бөлінген білім берсе, оның ойы да нақты
болады. Бірақ қарапайым байланыстар мен тәуелділіктер
туралы білім беретін болса, мектепке дейінгі бала оларды игеріп
қана қоймай, өзінің ой толғамдарында, қортындыларында
қолданады. «Егер адам өмірге келсе, оны құдай жаратты», - деп
5 жастағы бала терең оймен айтты. Немесе мындай ойлар: «Ер
адам баланы дүниеге әкеле алмайы. Олар әйел затына көмектесу
үшін керек. Мысалы, ауыр заттарды көтеру үшін»; «Мұндай
жұдырықтай жүрекпен қалай өз отбасынды қатты жақсы көруге
болады?!».
Қызығушылық баланы зерттеу жұмыстарына, тәжірбие
жасауға (Н.Н. Поддьяков), үлкендерге сұрақ қоюға итермелейді.
Сұрақтар сипаты бойынша бала дамудың қандай деңгейінде
екенін білуге болады. Мектепке дейінгі баланың алғашқы
сұрақтары өзін қоршаған ортаны тану қызығушылығымен
байланысты. Сондықтан балалардың сұрағы көбінесе сұрау
сөздерініне басталады («Не, Кім бұл?», «Бұл қалай аталады?»).
Мұндай сұрақтар, әрине, әр жаңа затпен, құбылыспен, нысанмен
кездескен сайын пайда болады (үлкен адамдар да осылай
болады). Бірақ бұл уақытта – «не және кім» кезеңінде - себепті
байланыс пен тәуелділікке қатысты сұрақ әлі туындамайды.
Шамамен 4 – 5 жасқа қарай қалай? сұрақ сөзімен («Бұл қалай
пайда болады?»), неге? сөзімен («Неге күн жарқырайды?», «Неге
әжем жылайды?», «Неге теңіз суы тұзды?» және т.с.)байланысты
сұрақтар пайда болады. Мұндағы неге? сұрағынан ересектер
91
көбіне шаршайды, бірақ бұл сұрақтар баланың ойлауға тырысып
жатқанын, баланың танып білуге деген құштарлығын білдіреді.
Егер ересектер бұл сұрақтарға қажетті түрде көңіл бөлмесе,
танымдық
қызығушылық
бірте-бірте
төмендейді
және
немқұрайлық пайда болады. Алайда мектепке дейінге
балалықтың ерекше өзгешелігі тануға, қызығуға деген мүддесі
тұрақты сипаттау болып табылады. Бұл қызығушылықты
төмендету үшін ересек адамдар өте «тырысуы керек». Өкінішке
орай, бұл осылай болады!
Бала танысатын әлеуметтік әлем нысандарының арасында
оның өзі де бар. Мектепке дейінгі бала өзіне, өзінің организміне,
өзінің жынысына, өзінің сезімдеріне, уайымына қызығушылық
танытады.
Психологтар бұны өзін-өзі танудың дамуы деп атайды. Бала
үлкен мектепке дейінгі жаста өзі туралы көп нәрсені біледі,
ерікті әрекеттің көрінуіне әкеп соғатын жеке сезімдері мен
мінез-құлқын басқара алады.
Мектепке дейінгі балалар қиялға берілгіш, ойлап тапқыш, бір
нәрсені елестеткіш болып келетіні бәрімізге белгілі. Олардың
қиялына шек жоқ сияқты? «Мен Лиза емеспін, мен
Пакахонтаспын», — деп бір қыз бала жария салды. Сол сәтте
онымен Пакахонтас ретінде сөйлессең: «Жоқ, мен енді Па-
кахонтас емеспін, мен Гертамын», - дегенді естисің. Үнемі
осылай. Бала үнемі оны қызықтыратын бейнелер әлемінде
болады; сурет салады, өз әндерін ойлап табады және т.с. Бұл
шығармашылық
тұлғаны
дамыту
үшін
өте
пайдалы.
«Шығармашылыққа биім бала, шығармашылық тұлға, - деп
жазады Н. Н. Поддьяков, — бұл мектепке дейінгі баланың бүкіл
өмір салтының нәтижесі, ересектермен қарым-қатынасының
және бірлескен әрекетінің нәтижесі, өзінің жеке белсенділігін
нәтижесі».
Мектепке дейінгі жастағы балада қиял дамиды. Қиял үшін
материал болып ол игеретін қоршаған орта туралы білімі қызмет
етеді. Шыны керек, көп нәрсе бұл білімнің қалай игерілуіне
байланысты — есте сақтау жолымен бе немесе бейнелеу, көру,
түсіну жолымен бе. Баланың қиялы ересек адамының қиялынан
анағұрлым кедей болса да, дамушы тұлға үшін бұл бай
«құрылыс» материалы, одан интеллект пен эмоция ғимараттары
салынады.
Балалар жеке сөз қорларын белсенді кеңейтеді, бұл өте
92
маңызды, олардың мағынасына көңіл бөледі, олар жаңа
сөздердің мағынасын түсіндіруге тырысады ( « абажурдегеніміз
кім?Бұл жақсы көретін адам ба?»; «Неге бұл соншама ыстық?
-
барлығы қайғыруда ма?»). 4 – 5 жастағы мектепке дейінгі
балаларға сай сөз шығармашылығы қалыпты дамудың
көрсеткіші
болып
табылады
және
кішкентай
адамда
шығармашылықтың бастауы бар екені туралы дәлел болып
табылады.
Мектепке дейінгі жастың жетістігі іс-әрекеттің әр түрлері
дамуы болып табылады: ойын, сурет салу, еңбек. Оқу әрекеті
дами бастайды. Әрине, басты, жетекші әрекет – бұл ойын. Ерте
жастағы баланың қалай ойнағанынмен салыстыратын болсақ,
онда ойын сюжет бойынша, роль бойынша әр түрлі бола
бастағанын атап өту керек. Енді ойын ұзағырақ бола бастады.
Бала ойында өз ортасында көргенін ғана емес, сонымен қатар
оған оқып бергенді де, қатарластыры мен үлкен балалардан
естігінін де және т.с қолдана бастайды. Ойын баланың ересектер
әлемін тануда қажеттілігін қанағаттандырады және өз сезімдері
мен қарым-қатынасын көрсету мүмкіндігін береді.
3 жастағы бала рахаттанып, еңбек тапсырмасын орындайды,
ересектерге барлық үй істеріне, мысалы, ыдыстарды жуу,
тазалау, жууға көмектесуге тырысады: Әйгілі «Мен - өзім»!
деген сөздер жұмысқа деген ниетіне айналуы мүмкін, бірақ ол
өшіп,қайта қалпына келмейді. Бұл ересектердің баланың
тәуелсіздік көріністеріне қатынасына байланысты.Ал, мектепке
дейінгі жастағы бала еңбек жасауға қабілетті, ол өсімдіктер мен
жануарларға
қамқорлық
жасаудан
(ересектердің
басшылығымен), өз-өзіне қызмет көрсете алудан (өзін
киіндіреді, өзі тамақ жейді), тапсырмаларды орындаудан көрінуі
мүмкін. Ақыл-ой жұмысына да қызығушылық туындайды.
Мектепте оқуға дайындық біртіндеп қалыптасады.
Эмоциялық саланың даму сипаты сапалы түрде өзгеруде.
Л.С.
Выготскийдің
айтуынша,
5
жасында
«сезімнің
интеллектуализациясы» орын алады: баланың өз күйзелістері
менбасқа адамның эмоционалдық жағдайын сезінуге, түсінуге
және оны айта білуге қабілетті бола бастайды.
Өз құрдастарымен қарым-қатынастары да өзгереді. Балалар
бірге ойнау, ойларымен, әсерлерімен бөлісу мүмкіндігі үшін бір-
бірімен бірге болған уақытты бағалай бастайды. Олар
қақтығыстарды әділ шешуге үйренеді; бір-біріне тілектестікті
93
білдіреді. Достық пайда болады. Көбінесе бір жыныстағы
балалар бір-бірімен дос болады, алайда кейбір жағдайда ер
балалар мен қыз балалардың арасында да достық қарым-қатынас
байқалады. Оң көріністермен қатар, жаман ойлаушылық,кейде
дөрекілік, араласқысы келмеушілік жағдайы да кездеседі.
Зерттеушілер өтірік сынды құбылысты да атап өтеді. Әрине,
өтіріктің пайда болу себептері әртүрлі, бірақ ол көбінесе дұрыс
тәрбие алмауға және балалар еліктейтін ересектер мінез-
құлқымен де байланысты болады.
Жеке абырой сезімі дамиды, ол кейде көтеріңкі
ашушаңшылықтан көрінеді және кейбір жағдайда балалар
арасындағы ұрыстың себебі болады. Бірақ сол арада бұл балаға
кейін кішкене ересерек кезінде жақсы қызмет атқаратын өте
маңызды сезім болып табылады.
Бала табиғатына қарай оптимистті және көңілді болып
келеді. Алайда 5 жасқа қарай, зерттеулердің көрсетуінше,
балалардың барлығы әлемді оптимистік сезіне бермейді. Бұл
өзін қабылдаудағы, өзін-өзі танытудағы қажеттіліктерге
қанағаттанбауына байланысты болуы мүмкін.
Уақыт өткен сайын бала біршама өз бетінше бола бастайды.
Онда қалаған мақсатына жету үшін ерік күшінің көру қабілеті
қалыптасады.
Мектеп жасына дейінгі бала өзінің ересектерге және
балаларға деген қатынасын білдіру формаларын игереді. Онда
жақын адамдарына, өзінің отбасына деген жақындық айқын
және саналырақ біліне бастайды. Психологтар ситуациядан
Достарыңызбен бөлісу: |


title: тыс-тұлғалық - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
94
дамуын; эмоциялардың; еріктің; интеллектінің дамуын; өмір
белсенділігінің формасы ретіндегіәрекет етудің дамуын
белгілеуге болады. Әр аталған бағытта баланың әлеуметтік жан
ретіндегі қалыптасуының динамикасы байқалады. 6-7 жасқа
қарай мектепте жүйелі оқуға дайындығы қалыптасады.
Біз бала туралы оның педагогикалық ғылымның объектісі
ретінде айтқанда, жас ерекшелігі мен дамуының негізгі
желілерін біліп, ескеріп қана қою маңызды емес. «Бала» деген
жалпыланған сөз ол ер бала немесе қыз бала болуы мүмкін
дегенді білдіреді. Табиғат барлық тірі жанды ер және әйел
бастауы деп екіге даналықпен бөлді. Ерлер мен әйелдердің
болуы – адамзаттың өмір сүруінің қажетті жағдайы. Және олар –
ерлер мен әйелдер – өте әртүрлі. Сондықтан, ер балалар мен қыз
балалар
да
бірдей
бола
алмайды.
Психологтар,
нейрофизиологтар олар неге әртүрлі және бұл айырмашылық
нақты неден құралады деген сұраққа жауап іздейді. Педагогтер
де өз кезегінде оларды қалай тәрбиелеуге болады, оларды бірдей
бағдарламалармен оқытуға болады ма немесе әртүрлі құрастыру
керек
пе
деген
сұрақтар
қояды.
Педагогиканың
Достарыңызбен бөлісу:


title: Мектепке  дейінгі  мекеменің  тәрбиешісі  –

text:
Мектепке дейінгі мекеменің тәрбиешісі – жаппай қазіргі
педагогикалық мамандықтардың бірі. Ол алғашқы мектепке
дейінгі мекемелер пайда болған ХҮІІ – ХҮІІІ ғғ. туған.
Еуропада, соның ішінде, Ресейде де, мұндай мекемелер
алғашқысында жетім балаларға арналған. Кейінірек халықтың аз
қамтылған топтарынан шыққан отбасыларға көмек ретінде
қайырымдылық
орындары
құрылған
(Франциядағы
«Баспаналар», Германиядағы «Балаларды қорғау мектептері»,
Ресейдегі балалар үйлері). Одан кейін жекеменшік ақылы
балалар мекемелері пайда болды, оған ауқатты ата-аналардың
балалары ойнап, сабақ оқу үшін келген. Балаларға қарайтын
адамдар олармен ойын жүргізген, сабақ оқыған, яғни тәрбие
жұмысымен айналысқан, әр елде ол әр түрлі өзінше аталды: бала
бағушылар, жетекшілер, тәлімгерлер, тәрбиешілер. Мектепке
дейінгі мекемелердегі алғашқы педагогтердің арасында ер
адамдардың көп болуы есте қаларлық жағдай.
1840 жыл педагогика тарихында атақты неміс педагогі
Ф.Фребельдің (1782-1852) өзінің Бланкенбург қаласындағы
мектепке дейінгі мекемесіне (ашылу жылы -1837) балабақша
атын берумен белгіленді. Алайда мектепке дейінгі мекеменің
атауы ғана жаңа болған жоқ, оның міндеті де басқа еді:
практикалық нұсқаулық пен түрлі тәсілдерді көрсету арқылы
аналарды балаларды дұрыс тәрбиелеуге үйрету. Ф.Фребельдің
идеялары және оның әзірлеген балалармен тәрбие жұмысын
жүргізу мазмұнындағы нұсқаулықтары әлемнің көптеген
елдеріндегі мектепке дейінгі мекемелерде үлкен таралымға ие
болды. Ресей де бұдан тыс қалмады, мұнда Ф.Фребельдің жүйесі
бойынша балабақшалар, сондай-ақ, онда жұмыс істеу үшін
педагогтерді даярлау курстары да ұйымдастырылды. Фребель
балабақшаларында жұмыс істеген тәрбиешілерді «бақшылар»
немесе «фребельшілер» деп атай бастады.
Қазіргі таңда әлемде адамның алғашқы жылдары мерзіміне
оның одан арғы жылдарында тұлға болып қалыптасуы үшін
ерекше мән берілуін санасынан өткізбеу ұғымы ешбір елде жоқ.
13
Мектепке дейінгі қоғамдық тәрбиелеуді дамыту міндеттері
көптеген
мемлекеттердің
әлеуметтік
саясатының
бағдарламасына
енеді.
Дамыған
елдерде
(Франция,
Ұлыбритания, АҚШ) мектепке дейінгі мекемелерге баратын
балалар саны 80–90%-ды құрайды. Мектепке дейінгі мекемелер
желісін кеңесйту қажеттелігі педагогикалық қана емес, сонымен
қатар, әлеуметтік-экономикалық себептермен де дәйектеледі
(еңбек нарығында әйелдердің көбеюі, жағдайы жоқ отбасыларға
балаларды тәрбиелеуде көмек көрсету қажеттілігі және т.б.).
Мектепке дейін қоғамдық тәрбиелеуді одан әрі дамыту үрдісі
кәсіби тәрбиешілердің санының үнемі өсуімен байланысты.
Мектепке дейінгі мекемелердің білім беру қызметтеріне
қойылатын талаптардың өсуін, қазіргі тәрбиешінің кәсіби
даярлығының біршама жоғары деңгейін ескере отырып, оны
педагог деп жиі атап жүр.
«Мұғалім» «педагог», «оқытушы», «тәрбиеші» сөздері
мағынасына қарай өте жақын, өйткені бұл атаулармен өзін
педагогикалық қызметке, педагогикалық мамандыққа қызмет
етуге арнаған адамдарды атайды.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: нейропедагогика - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
нейропедагогика деген жаңа саласы туындайды, ол өзіне әр
түрлі жыныстағы балаларды оқыту мен тәрбиелеуде жаңа
тәсілдерді әзірлеу міндеттерін қояды. Айырмашылықтар туған
кезде-ақ байқалады. Әдеттегідей, ер балалар қыз балаларға
қарағанда, жоғары салмақпен туады, бірақ орнына қыз балалар
дамуында ер балалардан 3-4 апта алда болады, бұл жағдай
олардың жыныстық жетілуінің тезірек өтуіне, ал балалық шағы
ер балаларға қарағанда, шамамен екі жылға қысқарақ болуына
әкеледі.ойлау, сөйлеу, қиялдау, эмоционалдық саланың дамуы
әр түрлі өтеді. Мысалы, ер балаларға ұзақ «ақыл айтудың»
пайдасы жоқ. Олар ересек адамдардың әңгімесінің мәнін тез
ұғады, бірден жауап береді, ал біздің кейінгі ұзақ ақыл
айтуымызды қарапайым айтқанда, тыңдамайды және тиісті
жағдайға мүлдем қатысы жоқ сұрақ қоюы мүмкін. Анасы,
тәрбиешісі тәрбие беретін әрекеттерге осындай назарсыз
қарауына ызаланады. Ал ызаланудың жөні жоқ, ер балағақыз
балаға сияқты ұрсуға да, мақтауға болмайтынын түсіну керек.
Ғалымдар (Т.П.Хризман, В.Д.Еремеева және т.б.) ер балаларға
дамудың барлық кезеңдерінде оң эмоцияның, жылы сөздің,
көзқарастың, сипаудың жетіспейтіндігін дәлелдеді. «Ер адамды»
тәрбиелеуге тырыса отырып, біз қатты, кейде ашулы
95
қанағаттанбаған адамды тәрбиелейміз. Және те оған себеп –
балалық шақта махаббат пен оның көріну формаларының
жеткіліксіздігі. Қыздар да, ұлдар да мақтағанды ұнатады.
Алайда ер балаларға - оларды не үшін мақтағанын, ал қыздарға
кім мақтағанын және кімнің қатысуында мақталғандығын білу
маңызды. Әрине, кейде керісінше болады, бірақ та сыртқы
әрекеттерге жауап беруде белгілі заңдылық бар. Әртүрлі
жыныстағы балаларда танымдық үдерістер түрлі дамиды.
Белгілі бір пәнде немесе объектіде оларды әр түрлі нәрсе
қызықтырады. Ер балаларды- көліктің маркасы, оның
техникалық сипаттары, ал қыздарды сыртқы келбеті, көлікті
айдау мүмкіншілігі, әр түрлі түймешіктерді басу қызықтырады.
Ер балаларды батырлардың атақты ерліктері, ал қыздарды
ренжу,
қынжылу
және
т.б.
себептері
қызықтырады.
Ерекшеліктері көп, олар барлық тұрғыда көрінеді. Оларды
балаларды зерделеу және тәрбиелеу және оқыту үдерістерін
ұйымдастыру барысында елемеуге және ескермеуге болмайды.
Балалар бір-бірінен жынысымен ғана ерекшеленбейді. Олар
темпераментіне, қалыптасқан мінезіне, игерілген өмірлік
тәжірибесіне
және
т.б.
қарай
әртүрлі.
Барлық
осы
айырмашылықтар ойшыл тәрбиешіні тәрбиені жеке-дара
ұйымдастыру амалына бағыттайды. Баланың дамуына назар
аудару, оның жеке ерекшеліктерін ескеру ғажайыптар туғызады.
Осының арқасында олигофрения диагнозын – ақыл-ой
кемтарлығын жеңген жағдайлар да болғаны белгілі. Тек қана
жеңген жоқ, сонымен қатар, баланың жоғары интеллектуалдық
дамуына ықпал етті. (Александр Русанов туа сала, дәрігерлер
осы қорқынышты диагнозды – олигрофенияны қойды. Бірақ ата-
анасы мойымады, олар ұлы үшін күресті. Нәтижесінде Саша 13
жасында мектепті бітірді, 19-ында дәрігер дипломын алып,
бүгінгі күні өз бағдарламасы бойынша өз қызын тәрбиелеуде.)
Бірде Ролан Быков байқап қалды: «Мен бала олигрофениясына
күмәндана бастадым. 70 пайға – бұл қаралмаған балалар...».
Өкінішке орай, сараланған-жеке тәсіл дамуында артта қалған
балаларға «жедел жәрдем» ретінде ғана түсініледі.Осы арада әр
балаға назар аудару қажет. Ол қабілетті, дарынды балаларға да
кем дәрежеде қажет емес.
Жақсы дамыған балаларға деген абай-татулықтың арқасында
(неге уайымдаймыз, ол жақсы дамыған!) біз көбінесе даму
қарқынын жасанды түрде тоқтатамыз, маңызды сезімтал
96
кезеңдерді өткізіп аламыз, баланы «орташа» етіп, оны бәріне
ұқсас етеміз.
Жеке дара қарау дамыту бағдарламасын таңдап алудан, әсер
ету әдістерін саралаудан, қарым-қатынас жасау тәсілдерін
анықтаудан және т.б. көрінеді.
Осы
бөлімде
айтылғандардың
барлығы
болашақ
тәрбиешілерді педагогиканың нысаны – бала күрделі, қызық
және тым нәзік жан екеніне бағыттау керек. Оны зерделеу,
тәрбие беру және оқыту үдерістерін ұйымдастыру барысында
зиян келтірмеу керектігін есте сақтау өте маңызды.Дамуға
кедергі жасаудан қорық, Адам атты әдемі жан өсетін бүршікті
құртып алма!
Достарыңызбен бөлісу: |


text:
97
Екінші бөлім
БАЛАЛАРҒА ТӘРБИЕ БЕРУ МАЗМҰНЫ
МЕН ӘДІСТЕМЕСІ
V I Т А Р А У
ПЕДАГОГИКАДА МАҚСАТТЫ
ТҰЖЫРЫМДАУ. ТӘРБИЕЛЕУ
ЗАҢДЫЛЫҚТАРЫ МЕН ҚАҒИДАЛАРЫ
Тәрбиелеу мақсаты туралы мағлұмат
Өскелең ұрпақты тәрбиелеу үдерісі әрқашан нәтиже алу
ықыласымен байланысты. Сол – соңғы нәтиже үшін
педагогикалық ғылымның теориясы, жүйесі, технологиялары
жасалып, практикамен тексеріледі, бекітіледі.
Сөйтіп, тәрбие беру мақсаты – адам тұлғасының
қалыптасуына бағытталған қызметтің күтілетін нәтижесі.
Мақсат осындай әрекеттің мотиві болып табылады.
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/s-a-kozlova-t-a-kulikova.html?page=81#ТҰЖЫРЫМДАУ._ТӘРБИЕЛЕУ__ЗАҢДЫЛЫҚТАРЫ_МЕН_ҚАҒИДАЛАРЫ__Тәрбиелеу_мақсаты_туралы_мағлұмат


title: Тәрбие берудің мақсаты - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
98
күштіжан-жақты адамның бейнесі шыға келеді.
Ежелгі философтар адамды іргелі адамгершіліктің түйіні
ретінде елестетті. «Калокагатия» (грек тіліненkalos— әдемі,
agathos— мейірімді, яғни тәрбие берудің идеалы ретіндегі
адамның
сыртқы
физикалық
және
ішкі
рухани
басымдықтарының гармониялық үйлесуі) ұғымы да қалыптасты.
Сөйтіп, мұнда біз ақыл-ойы дамыған, мейірімді жүрегі мен
шаттанған жаны бар адамның бейнесін, яғни жан-жақты
дамыған тұлғаны көреміз.
Кейінірек жан-жақты дамыған тұлға идеясы К.Маркспен
«Коммунисттік манифестте»коммунистік қоғамда оның әр
мүшесіне, қоғам даму үшін қажетті жағдай жасалғанда ғана іске
асатын мақсат ретінде айтылады.
Осылайша, толығымен дамыған үйлесімді тұлға - адамзат
өскелең ұрпақтытәрбиелеу туралы, өзінің болашағын ойлауды
бастағаннан бері,ұмтылуға тұрарлықтай және сол үшін өмір
сүруге тұрарлықтай жетекші идеялар, идеал ретінде әрекет еткен
қалаулы нәтиже, мақсат.
Алайда адамзат қоғамының даму тарихы, индивид дамуының
заңдылықтарын зерделеу, біріншіден, бір адамның бойында
оның тұлғасының барлық жақтары (әркімде өз тұқым
қуалаушылығы, қоршаған әлемді қабылдаудың өз қабілеті бар
және т.б.) толыққанды дамуы мүмкін емес, екіншіден,
Но история развития человеческого общества, изучение зако-
номерностей развития индивида показали, что, во-первых, әр
қоғамның әлеуметтік-саяси жағдайы дамуға қолайлы немесе
қолайсыз жағдай жасауға әсер етсе де, мінсіз қоғамда да,егер
ондай болса, бірдей дәрежеде дамыған тұлға жан-жақты тәрбие
алуы мүмкін емес.
Тарих белгілі бір салада таңғаларлық дамыған тұлғаларды
біледі: П. Чайковский — музыкада, И. Репин — сурет өнерінде,
А. Эйнштейн — математикада, И. Курчатов — физикада және
т.б.Бір тұлғада шамамен бірдей жетістіктер бірнеше бағытта
үйлеседі: Леонардо да Винчи — суретші, математик, механик;
М. Ломоносов — физик, әдебиетші, химик; А. Грибоедов —
жазушы, сазгер, дипломат. Соған қармастан, осындай жарқын
тұлғалар да бір дәрежеде жан-жақты дамымаған.
Сондықтан, мақсат – «жан-жақты дамыған тұлғаны
тәрбиелеу» - өз мәнінде, тәрбиелеудің мінсіз, іске аспайтын
мақсаты болып табылады.


99
Керек. Ол адам мүмкіндіктерінің бағдары болып
табылады және көпқырлы тұлғаның түрлі бағыттарында
тәрбиелеудің міндеттерін қалыптастыруға көмектеседі. Онда
күшті адамгершілік бастауы – адам мүмкіншіліктеріне
сенуқаланған.
Мектеп жасына дейінгі балаларды тәрбиелеуде мінсіз
мақсатқа бағыт алу аса қажет. Ғылым бүгінгі күні адам қандай
«қасиетімен» Жерге келген, қай салада ол біршама табысты
және өзін көрсете алады деген сауалдарға әлі жауап бере
алмайды. Біреуін тежеп, басқасын (ересек таңдаған) дамыта
отырып, қателіктер жібермеу үшін, бала өзін түрлі бағыттарда
сынап көретін жағдайларды жасау қажет.
Ересектің міндеті – баланың дамуын мұқият бақылай
отырып, осы балаға тән және құнды болып табылатын, оның
маңайында тұлға үйлесімділігі қалықтайтын негіз бола алатын
бүршектерді өткізіп алмау керек.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Тәрбиелеудің нақты мақсаттары

text:
Тәрбиелеудің нақты мақсаттары
Егер тәрбиелеудің мінсіз мақсаты болса, онда нақты мақсат,
яғни нақты қоғамда және белгілі адамдарға қатысты жүзеге
асырылған, орындалған мақсат та болуы тиіс. Әйтпесе жас
өскелең ұрпақты тәрбиелеу туралы мәселе қойылмас еді.
Тәрбиелеудің
нақты
мақсаттары
мінсіз
мақсаттарға
қарағанда,
бірден
және
мәңгілікке
қойылған
болып
есептелмейді. Олар бірқатар жағдайларға қатысты өзгереді.
Тәрбиелеудің нақты мақсаттары тарихи сипатқа ие. Ол
дегеніміз, түрлі тарихи уақыттарда, адамзат қоғамының түрлі
даму кезеңдерінде мемлекеттің саясатына, патшалық етіп
отырған идеологияға қатысты түрлі мақсаттар қойылған. Сөйтіп,
феодалдық қоғамда тәрбие беру мақсаты құл иеленушілік
қоғамдағы мақсаттан өзгеше болды, Афинадағы тәрбие беру
мақсаты Спартадағы тәрбие беру мақсатынан еркшеленді және
т.б.
Тәрбие беру мақсаттары адамның белгілі бір қасиеттерінде,
қоғамның құнды бағыттарын нығайтуға қызмет ететін
қасиеттерде
қоғам
қажеттіліктерін
қанағаттандыруға
бағытталған.
|


100
Мақсат пен тәрбие берудің объективті және
субъективті сипаты
Қоғаммен қалыптасқан тәрбие берудің нақты мақсаты
объективті сипатқа ие. Бұл дегеніміз қоғаммен қабылданған
құндылықтарды көрсетеді және қоғамға қажетті адамдарды
тәрбиелеуге бағытталған. Бұдан басқа, тәрбие беурдің нақты
мақсаттарын әзірлеу барысында адамның дамуының объективті
заңдылықтары, мәдениет, тұрмыс, дәстүр ерекшеліктері, елдің
географиялық орналасуы мен климат жағдайы да ескеріледі.
Тәрбие беру мақсаттары субъективті сипатқа да ие болуы
мүмкін. Әдетте, бұл нақты отбасы өз баласын қалай өсіріп
шығарғысы келетінін болжау барысында жүзеге асады. Мұндай
мақсат нақты объективті мақсатпен сәйкес келіп, оның қарама-
қайшылыққа түсуі де мүмкін. Егер қарама-қайшылықтар өткір,
қиын шешілетін болса, ол дамып келе жатқан тұлғаға зиян
келтіруі мүмкін. Бірақ субъективті мақсаттардың позитивтілігі
оларды қалыптастыру және жүзеге асыру барысында ата-
аналардың
өз
баласының
жеке
даму
ерекшеліктерін
ескеретіндігінде және мақсатқа жету үшін жағдай жасауында.
Әрине, ата-аналардың кейбір жағдайда өз баласының
мүмкіндігін ескергендігінде емес, өз ықыластарына (бала
музыкаға ерекше бір қабілетін көрсетпейді, ал ата-анасы одан
сазгер шығарғысы келеді) жетекшілік етуінде болуы мүмкін.
Мемлекеттік білім беру мекемелері балаларды тәрбиелеуде,
егер де олар онымен келіспесе де, мемлекет қойған нақты
объективті мақсатқа сай келетін мақсатты қалыптастыру
құқығына ие емес.
Жеке меншік білім беру мекемелері субъективті мақсаттарды
қабылдауы мүмкін, алайда олар мемлекеттік мақсаттармен
қарама-қайшылыққа
түспеуі
керек,
әйтпесе,
осындай
мекемелерде тәрбиеленіп және білім алып жатқан балалар
болашақта «тұйықталған» жағдайға түседі.
Тәрбие
беру
мақсаттарының
әлеуметтік-саяси
және
экономикалық жағдаймен қатаң детерминизмге тап болғанына
қарамастан, егер де тәрбие беру мақсатына тұлғаның өзі де,
жалпыадами, тарихтан тыс идеалдар да әсер етпесе, жеке
адамның дамуындағы прогресс мүмкін емес еді.
Барлық ғасырларда, барлық қоғамдық құрылымдар кезінде,
101
мейірімділік, адамгершілік, имандылық, менменсіздік, басқа
адамлар үшін өзінің жанын қию, жаны аши, ықпал ете білуі
сынды адами қасиеттер құнды болды. Қарама-қайшылық туады:
қоғамға дамуының белгілі кезеңінде, мысалы, біздің қоғамға,
іскер, өзіне сенімді, жарқын өзіндігі бар, тәуелсіз адамдар қажет.
Ал алдында айтылған қасиеттер қоғам дамуы мен прогресі үшін,
адамдардың амандықта болуы үшін бүгінгі күні қатты қажет
емес. Тәрбие беру мақсатының әлеуметтік анықталғандығының
қисынына сәйкес барлық күштер бүгін іскер адамдарды
тәрбиелеуге бағытталуы тиіс. Шын мәнінде де, осындай адамдар
көбейді, қазіргі адамның осындай моделін қалыптастыратын оқу
орындары пайда болды. Бірақ қоғамда жеке тұлғаларда
жәнеадамдар
арасындағы
өзара
қарым-қатынаста
«адамгершіліктің тапшылығынан» өзіндік бір әлеуметтік дүмпу
туындауда... және қоғам мемлекеттік құрылым ретінде тәрбие
беру идеалдары мен мақсаттарына түзетулер енгізуі тиіс.
Сөйтіп, тұлға, жеке адамдар қоғам мен оларға ұсынылатын
мақсаттардың соңына еріп қана қоймай, өздері де оны жетектеп,
тәрбие беру мақсаттарына түзетулер енгізеді. Осы кезде,
субъективті мақсат оны объективті анықтау және сипаттау
деңгейіне шығады.
Сөйтіп, тәрбие беру мақсаты педагогиканың негізін қалаушы
категориясы болып табылады. Оған тәрбие берудің міндеттері,
мазмұны, әдістері байланысты. Әрине, тәрбие берудің нақты
мақсаты тәрбие беру нысанына қатысты нақтыланады: ол
барлығына бірдей, алайда түрлі жастағы категориялардағы
адамдарға қатысты алсақ, шынайы орындалатын мазмұнмен
толығады (мектеп жасына дейінгі балалар, оқушылар, ересек
адамдарды тәрбиелеу мақсаты бірдей болуы мүмкін бе екен?).
Достарыңызбен бөлісу: |


Мектеп жасына дейінгі балаларды тәрбиелеудің нақты
мақсаты эмоционалды сау, жан-жақты дамыған бақытты
баланы тәрбиелеу болып табылады.
102
Мектеп жасына дейінгі балаларды тәрбиелеу
тұжырымдамасы
Әр
мақсат
белгілі
тұжырымдамамен
нығайтылып,
дәлелденеді. Және те бір мақсатта оған жетуге апаратын жолды
түсіндіретін бірнеше тұжырымдамалар, ал әр тұжырымдамада
көптеген нақты бағдарлама болуы мүмкін.
Бір тарихи кезең мысалында бір мақсат барысында
балаларды тәрбиелеу тұжырымдамалары қалай өзгергендігін
қарастырайық. Осы тұрғыда біздің еліміздегі 1917-1998 жж.
кезең үлгі бола алады. Біздің осы уақыт бөлшегін алу себебіміз,
дәл осы арада қоғамдық мектепке дейінгі тәрбие беру жүйесінің
белсенді
дамуы
байқалып,
әлеуметтік,
қоғамдық-саяси
өзгерістер
болды.
Мұның
барлығы
өскелең
ұрпақты
тәрбиелеудің нақты мақсаттары мен тұжырымдамаларын
түзетуге әкелмеу мүмкін емес еді.
Елдің қоғамдық құрылысын өзгерткен 1917 ж. төңкерілістен
кейін, тәрбие беру мақсаты анықталды – қоғамға дәл идеялық
пайымдаулары бар, коммунистік идеалдарды сақтап қалуға және
дамытуға дайын адам керек болды.
Құрылып жатқан қоғам тұлғаның жан-жақты үйлесімді
дамуы үшін барлық жағдайды жасауға қабілетті деп аталып
өтілді. Тәрбиелеудің белгіленген мақсатын жүзеге асыру үшін
түрлі тұжырымдамалар әзірленді.
1920-шы – 1930-шы жж. басында Н.К.Крупскаяның
тұжырымдамасы жетекші болды. Тұжырымдама қойылған
мақсатты іске асырудың негізгі бағыттарын анықтады: балаларға
(соның ішінде, мектеп жасына дейінгі балаларға) идеялық
бағытталғандық, ұжымшылдықты тәрбиелеу.
Баланың жеке және жас ерекшеліктерін ескеру қажеттілігі
мойындалды. Тұжырымдама бағдарламада емес (ол кезде бұл
болмаған), «Әдістемелік хаттарда» нақтыланды.
1930-шы жж. осы тұжырымдамада өзгерістер, мақсатқа
түзету енгізулер болады: балаларды тәрбиелеуді құру
ұсынылатын «үш кит» қалады – идеялық, ұжымшылдық,
еңбекқорлық. Жеке дамытуға бағыттау және тіркеу талабы
ақырындап
тұжырымдамадан
кете
бастайды.
Алғашқы
бағдарламалық құжаттар, атап айтқанда,«Мектеп жасына дейінгі
мекемелер жұмысының бағдарламасы» (жоба, 1932) және
103
«Балабақшаның бағдарламасы мен ішкі тәртібі» (1934) пайда
болады.
Педологияның жалған ғылым деп танылуы (1936) жеке дара
тәрбиелеуден ұжымдыққа баса назар аударуға ауысып кетті.
1930-шы жж. аяғында жоғарыда көрсетілген ережелерге
тұжырымдамаға
патриоттық
және
интернационалдық
тәрбиелеудің (шын алғанда, интернационалдық тәрбиелеудің
мазмұны көбінесе бұрынғы КСРО ұлттарымен байланысты
болды) талаптары енгізіледі. Жаңа бағдарламалық құжаттар
шығады (1938, 1945).
1950-ші жж. өскелең ұрпақтың ақыл-ойын дамытуға назар
аударумен сипатталады. Тәрбие беру тұжырымдамасына тиісті
түзетулер енгізіледі. Осы жылдары мектепке дейінгі
мекемелерде балаларды міндетті түрде оқыту енгізілді (1953 -
1954 жж. бағдарламасы) (А.П.Усова, Е. И. Радина, Р. И.
Жуковская, В. Г. Нечаева, Т. А. Маркова және т.б.).
Яслилер мен балабақшаларды бірыңғай мектепке дейінгі
мекемеге біріктіру туралы 1959 жылғы қаулы «Жаңа үлгідегі
мектепке дейінгі мекемелерде балаларды тәрбиелеу және оқыту
бағдарламасын» жандандырды (1962). Кейін бұл Бағдарлама
кейбір толықтыру және нақтылаулармен 1979 жылға дейін қайта
басылып шығарылып отырды.
Жоғарыда айтылған барлық тұжырымдар мен бағдарламалар
бір мақсатқа, яғни жан-жақты дамыған, үйлесімді тұлғаны
тәрбиелеуге бағынды, албелгілі бір уақытта жұмыс істеген
Бағдарлама мектепке дейінгі тәрбие берудің барлық жүйесі үшін
жалғыз және міндетті болатын.
1980-ші жж. аяғындағы қоғамдық-саяси жағдайлар мектеп
жасына
дейінгі
балалардан
бастап
өскелең
ұрпақты
тәрбиелеудің жаңа тұжырымдамасын әзірлеуді қажет етті.
Тәрбиелеудің тұлғалық бағытталған моделінің тұжырымдамасы
пайда болады (1989). Жетекші идея болып тұлғаның дербестігін,
ерекшелігін дамытуға бағытталған тәрбие беру идеясы
табылады. Жаңа тұжырымдамада идеялықты, патриотизмді,
ұжымшылдықты, еңбекқорлықты тәрбиелеу талаптары жоқ
болды.
Маңызды оқиға әлем халықтарының (және, әйтеуір, біздің
еліміздің) Бала құқығы декларациясы мен Бала құқығы туралы
конвенцияның қабылдауы болды. Бала құқығын қорғайтын және
анықтайтын құжатты жасау талпыныстары адамзат дамуының
104
әртүрлі кезеңдерінде болды (тек кейбірін ғана көрсетейік:
Я.А.Коменский теориясы — XVII ғ.; Бала құқығының
Женева декларациясы — 1924 ж.; Декларация прав ребенка
Н.К.Вентцельдің Бала құқығы декларациясы — 1914 ж.). БҰҰ-
ның Бас Ассамблеясы 1959 ж. осы маңызды құжатты
қабылдады. Мұнда бала маңызды құқықтарға ие екені айтылады:
қорғалу, әлеуметтік қамсыздану құқығы, білім алу, ата-ана
сүйіспеншілігі, баспана, оның тұлғасына құрмет және т.б.
құқықтары.
Әрине, құжаттың қабылдануы оның барлық ережелерінің
біздің елімізде белсенді жүзеге асырылатынын білдірмейді.
Жаңа тұжырымдамалар мен бағдарламалық құжаттар ғана керек
емес – барлық халықтың және, ең алдымен, педагогтердің
педагогикалық көзқарасын өзгерту қажет. Ал ол үшін уақыт
керек. Бірақ оған қарамастан, 1989 ж. Тәрбие беру
тұжырымдамасында жаңа амалдар, тұлғаның дамуы мен оған
құрмет көрсетуге үлкен бағдар байқалады. Елімізде соңғы
жылдары балаларды тұлғалық бағыттап тәрбие беру
тұжырымдамасының өз шешімдерін ұсынатын жаңа вариативтік
бағдарламалары
пайда
болды.Бұл
«Радуга»
(құраст.
Т.Н.Доронова. — М., 1996 және басқа басылымдар), «Детство»
(Т.И.Бабаева, З.А.Михайлова, Л.М.Гурвичтің редакциясымен. —
СПб., 1996), «Развитие» (жарияланымға О. М. Дьяченко, Н. С.
Варенцовамен дайындалған. — М., 1994), «Истоки» (М., 1997)
және т.б. бағдарламалары.
Мақсат пен тұжырымдамалар жас және мектеп жасына
Достарыңызбен бөлісу: |


title: дейінгі  балаларды  тәрбиелеу  міндеттерін  қалыптастыруға

text:
105
маңыздылығынан айырылады.
Кез келген ғылымның сапалы сипаттамаларының бірі болып
зерттеу нысанының даму заңдылықтарын табу саналады.
Жекелеп алғанда, педагогика ерте және мектепке дейінгі
жастағы балаларды тәрбиелеу және оқыту саласындағы
заңдылықтарды анықтайды. Тәрбие беру заңдылықтары
дегеніміз не?
Достарыңызбен бөлісу:


Ерте және мектепке дейінгі жастағы балалар
тәрбиесінің заңдылықтары мен принциптері
Тәрбиенің заңдылығы – бұл тәрбие берудің белгілі бір
нәтижесін
қамтамасыз
ететін
жүйе
компоненттерінің
арасындағы байланыс. Даму процесінің негізгі сипаттамасын
заңдылықтар білдіреді. Заңдылықтар тәрбие принциптерінде
негізделеді: принциптер - технологияда; технология – амалдар
мен әдістерде; әдістер – амалдарда. Егер осындай тізбек
бірыңғай мазмұны бар негізде болса – тәрбие берудегі нәтиже
айтарлықтай оң болуы тиіс.
Осы тізбекті нақты мысалдар арқылы қарастырайық.
Егер бала осы үдеріс үстінде белсенді болса, жеке тұлғаны
тәрбиелеуге мүмкіндік болады. Бұл объективті, ғылым мен
тәжірибеде тексерілген заңдылық болып табылады. Аталған
заңдылық негізінде педагогика тәрбиенің келесі принципін
тұжырымдайды – баланың белсенділігін қолдау және бағыттау,
бала ынтасының шамасы мен оның мүмкіндгінің арасындағы
ара қатынасты ескеру қажет. Осы принцип бала өз белсенділігін
әрекетпен
ұштастырған
кезде
жүзеге
асырылады.
Педагогикалық процесс әрекеттің алуан түрінің логикалық
қосындысын танытады, осындай әрекетке түскен бала селқос
отыра алмайды. Педагогикалық процесті жеделдету үшін
танымдық,
эмоционалды,
қозғаушы
және
басқа
да
белсенділіктерді арттыруға бағытталған әдістер мен тәсілдер
алынады.
106
Егер педагог тәрбие заңдылығын түсініп, онымен келісіп,
алайда педагогикалық үдерісте баладан кері байланысты талап
етпейтін
репродуктивті
әдістерге
ғана
сүйенсе,
онда
педагогикалық жұмыс осы заңдылыққа сәйкес келе алмайды.
Баланың махаббатқа қажеттілігі – заңдылық. Бала махаббат
пен ақ ниеттілік орнаған ортада табысты жетіледі және
тәрбиеленеді. Ондай орта баланың жетіліп келе жатқан тұлға
ретінде өз мүмкіндіктерін жүзеге асыруы үшін жайлы
жағдайларды орнатады.
Аталған заңдылық негізінде орнығатын тәрбиенің принципі
шыдамдылық, кешіре білу, баланы қолдау, оған өз махаббатын
білдіру болып табылады.
Технология балаға деген педагогтің қарым-қатынасы,
жағдаяттар жатады. Олар балаға оны сүйетіндерін, оның күшіне
сенетіндерін сезінуге мүмкіндік жасайды. Педагогикалық
процесс балалар мен үлкендердің бірге атқарған әрекеттерімен,
«мажорлық» жағдаяттармен, махаббатты білдіру тәсілдеріне
үйретумен толығады.
Осындай технологиялардың нақтылануы үшін әдістер мен
тәсілдер жеке тұлғаға бағытталуы тиіс, яғни бала өзіне деген
құрмет пен махаббатты сезінуі тиіс.
Бұл байланыста ерекше мән педагогикалық баға мен жеке
қарым-қатынасқа беріледі.
Тұлға тек табысқа жету жағдайында ғана тиімді түрде
жетіледі – заңдылық. Кішкентай адамға үлкен адамдар өміріне
ену жолында өзінің дұрыс жолда екендігін сезіну маңызды
болып саналады. Ондай сезім әлеуметтік әлеммен өзара
әрекекттесудің қажетті формаларын бекітеді.
Бұл заңдылықты нақтылайтын принцип – баланы құрметтеу
және оның құқығын сақтау.
Бұл қағидат тәрбие технологияларының, әдістерінің,
тәсілдерінің негізіне жатады. Біз көп жағдайда «балаларды
әлсіздікке үйретеміз»: «Сен мұны әлі істеу білмейсің», «Саған
қатысты емес істі бастама», «Сенің суды төгетініңді білгенмін»
107
және т.с.с. Осындай бағалар мен мінездемелер баланың
қателесуден қорқуына әкеледі. Ол әрекет етпей тұрып
қателесуден қорқады, үлкеннің теріс бағасынан өзін қорғау
үшін, әрекет жасаудан бас тартады. Нәтижесінде оның бойында
әрекеттің сақ-пассивті түрі өңделеді. Егер ересектер (тәрбиеші,
ата-аналар) тәрбие беруді талқыланып жатқан заңдылықтарға
және қағидаттарға сәйкес қолданса, онда педагогикалық
технологиялардың негізінде балаларда қателіктерден қорықпай,
оларды түзетуді үйрену қалыптасады. Ойыншық сынып қалса –
оны бірге ойланып түзету керек. Үдеріс бірінші заңдылыққа
сәйкес баланың түзету тәсілін өзі іздеп, өзі қолдана алатындай
түрде ұйымдастырылады. Балаға: «Өзің сындырдың – өзің
түзет» деп айтқан дұрыс емес. Бұл баланы еңбекпен жазалауға
ұқсайды. Одан да өкініш білдіріп: «Сынып қалғаны өкінішті,
екеуміз түзетіп көрейік. Ойланып көрші, оны қалай қайта
жасауға болады. Мен саған көмектесемін» деу керек. Баланың
қателіктері үшін ылғи оған ұрсып, біз өз-өзіне сенімсіз, өтірік
айтуға, агрессивтілікке жақын тұлғаны тәрбиелейміз. Қорқыныш
сезімі ерікті тұлғаға ешқашан жақсы тәрбиеші болған емес.
Көптеген тәрбиешілер мен ата-аналар тәрбие заңдылықтарын
және оның үдерісін ұйымдастырудың логикасын білмегендіктен
көп қателіктер жібереді. Сондықтан балалардың жасына
лайықсыз талаптар қойылып, әрекетті ұйымдастырудың ұтымды
түрлері қолданылмайды және т.б. Тәрбие кемшіліктерін
талдауда алдымен баланың тұлғасын қалыптастыру өзара
байланыстың қандай жүйесінде жүргізілгенін, оның дамуының
қандай заңдылықтары өзгертілгенін анықтап алу қажет.
Достарыңызбен бөлісу: |


text:
108
бағдарламасында белгілі бір концепцияға қатыстылығының
дәлелдемесін табыңыз.
4.
Халық педагогикасында қалыптасқан адам идеалын
көрсететін орыс халқының мақал-мәтелдерін жинаңыз.
5.
Тәрбиенің бір заңдылығын мысалға алып, бала тәрбиесінің
тиісті стратегиясын дайындаңыз.
V I I Т А Р А У
ДЕНЕ ТӘРБИЕСІ
Адамның денсаулығымен тығыз байланысты дене тәрбиесі
жеке тұлғаны дамытуда үлкен мәні бар. Денсаулық – адамның
дене, гигиеналық, жан дүние, әлеуметтік мәдениеті болып
табылады.
Баланың денсаулығын қорғауға, оны нығайтуға ересектер
тарапынан көп көңіл бөлінуі қажет. Өйткені бала әлі кішкентай,
үлкендердің көмегінсіз өз денсаулығын сақтап, қорғай алмайды.
Ересектер жайлы материалдық ортаны жасай алады, балаға
тіршілік әрекетінің қауіпсіздігін, тамақтануды, қозғалу
белсенділігін т.б. қамтамасыз етеді. Баланың денсаулығын
нығайтуға бағытталған ересектердің әрекетін дене тәрбиесінің
мазмұны құрайды. Бұл белгілі бір жағдайларда балаға дене
тәрбиесін қамтамасыз етеді.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Педагог мамандығының әлеуметтік маңызы

text:
әлеуметтік қызметі осыдан тұрады.
14
отырып, қоғамның өндірістік күштерін дамытуға әсер етеді,
өскелең ұрпақты әлемдік мәдениеттің барлық жетістіктеріне
тартады, сол арқылы адамзаттың одан арғы прогресі үшін
алғышарттар жасайды.
Алайда, қоғамның прогрессивтік дамуына нағыз ықпал етуі
үшін, педагогтер, өздері еңбек ететін білім беру жүйесі сияқты
(мектепке дейінгі мекемелер, мектептер, коллджедер және т.б.),
болашаққа ұмтылуы, бағытталуы тиіс. Бүгін балабақшаға
баратын балалар, мектеп оқушылары белгілі жылдар өткеннен
кейін өз бетінше өмір сүруге аттанады. Оқу-тәрбие жұмысының
мазмұнын игерген колледж студенті қазіргі мектептен, бүгінгі
мектептен кейінгі мекемеден тыс, өз дербес кәсіби қызметіне
енеді. Соңғы уақытта қарқынды өзгеріп жатқан өмір болашақта
қандай болады? Бүгінгі тәрбиенушілер, оқушылар, студенттер
оған қаншалықты дайын болады?
Қазіргі педагогтің қызметі – тәрбиеленушілерге қазіргі
қоғамның өзгеріп отыратын әлеуметтік-мәдени жағдайына
икемделуне көмектесу, бүгін тек қана «көктеп жатқан», кейін
идеал болып саналатын заңдар мен нормалар бойынша өмір
сүруге үйрету, біздің де жағдай бұдан тыс қалмайды, зорлық-
зомбылық, лаңкестік, экстремизм лектері байқалуда. Атаулы
мәселе бұқаралық ақпараттар құралдарында асырылып
айтылады, мемлекеттік деңгейде қарастырылады және т.б.
Бірақ адам құқықтарының қатал күші мен тебірентерлігі
емес, бүкіл әлемге әйгілі Тереза ана символы болып табылатын
адамгершілік өсімі қоғамның дамуының негізі болып табылады.
Бүгінгі тәрбие күшті дамытуға, өзге көзқарастардың, басқа
ұлттар мен діндердің төзімсіздігіне емес, адамгершілікте
құрылуы тиіс.
Мұғалімнің қызметінде гуманистік бастама салынды. Ол
адамның бойына адами қасиетті тәрбиелеуге тырысу барысында
жүзеге
асырылады,
тәрбиелеу
үдерісіндегі
барлық
қатысушыларға (бала, оның отбасы, әріптестер және т.б.)
қатысты көрініс табады.
Қоғамдық өмірдің барлық салаларын және, ең алдымен,
халықтың
білім
беру
жүйесін
гуманизациялау
және
демократизациялау, мұғалімнің әлеуметтік функцияларын
нығайтуға әкелді.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Мектеп жасына дейінгі балалар дене тәрбиесінің

text:
109
береді. Үшінші амал нақтырақ көрсетілген. Ол мектеп жасына
дейінгі педагогикада қабылданған. Міндеттердің үш тобының
көрсетілуі мектеп жасына дейінгі балалардың дене тәрбиесі
бойынша жұмысты мақсатқа бағытталған түрде құруға мүмкін
жасайды.
Төменде көрсетілген міндеттердің барлық топтары жас
ерекшеліктері бойынша топтарда шешіледі, алайда олардың
нақты
мазмұны
балалардың
психофизиологиялық
мүмкіндіктеріне байланысты өзгереді.
Достарыңызбен бөлісу:


Дене тәрбиесінің әдістері, тәсілдері мен
формалары
Бірінші топтың міндеттері (сауықтыру) өмір сүруді
қамтамасыз ететін мазмұнға ие. Олардың табысты іске
асырылуына денсаулық, адамның өмірі де байланысты болады.
Бала кіші кезінен бастап оның денсаулығын сақтауға
бағытталған ереркше күтімді қажет етеді. Балалардың өлімі осы
жаста көп жағдайда олардың денсаулығына деген күтімнің
болмауынан немесе жетіспеушілігінен кездеседі.
Жасы үлкен балаларға қатысты денсаулықты күту өзектілігін
жоймайды. Бүгінгі таңда біздің елімізде мектеп жасына дейінгі
балалардың денсаулықтары туралы мәліметтер үрей тудырады:
практикалық түрде балалардың 14%-ының дені сау, 50%-ының
денсаулықтарында кемшіліктер бар.
Осы топтың міндеттерін жүзеге асырудың тәсілдеріне
гигиеналық және әлеуметтік-тұрмыстық факторлар, дұрыс
тамақтану, табиғаттың сауықтыру күші, Өмірдің оңтайлы
тәртібі, дене шынықтыру жаттығулары жатады.
Аталған міндетті шешуге бағытталған педагогикалық
жұмысқа балалар өмірінің тәртібін ұйымдастыру, шынықтыру
шаралары, қозғалысты дамыту бойынша арнайы жаттығулар
жатады. Балалардың дене тәрбиесінің бұл саласында тәрбиеші
медицина қызметкерлерімен үнемі байланысты болуды,
олардың ұсыныстарын ескеріп, балаларға жеке қарым-қатынас
жарау, ата-аналармен әңгімелесуі қажет.
|


110
Мысалы, балалардың тамақтанулары туралы мәселеге назар
Міндеттер
Ю. К. Бабанский
В.И.Логинова
Г. В. Хухлаева және т.б.
1.
Денсаулықты
нығайту және
шынықтыру,
дененің дұрыс
дамуына және еңбек
етуді артыруға
ықпал ету.
2.
Қозғаушы
дағдылар мен
іскерлікті дамыту.
3.
Негізгі қимыл
сапасын дамыту.
4.
Гигиеналық
дағдыларға
дағдыландыру,
гигиена бойынша
білімді хабарлау.
5.
Еріктілікке,
батылдыққа,
тәртіптілікке
тәрбиелеу.
6.
Дене шынықтыру
жаттығуларын
үнемі орындау
әдеттері мен
қызығушылықты
қалыптастыру.
1.
Денсаулықты
сақтау және
нығайту
2.
Ағзаның барлық
мүшелері мен
қызметінің
уақытында және
толық дамуын
қамтамасыз ету
3.
Негізгі
қозғалысты және
қозғаушы
дағдылардығ
ептілікті,
икемділікті,
батылдықты
қалыптастыру
1.
Сауықтыру
міндеті бар топ:
денсаулықты қорғау
және нығайту,
қозғалысты
шынықтыру,
дамыту.
2.
Тәрбиелеу міндеті
бар топ:
■
рухани-дене
дағдыларын
қалыптастыру;
■
дене жетілуінде
қажеттілікті
қалыптастыру;
■
мәдени-
гигиеналық
қабілетке
тәрбиелеу.
3.
Білім беру міндеті
бар топ:
■
өзінің
денсаулығы,
өзінің ағзасы
туралы түсінікті
қалыптастыру;
■
7
.Ұйымдастырушыл
ық дағдыларды
қалыптастыру
негізгі
қозғалысты
жасау
дағдыларын
қалыптастыру –
күн тәртібі,
белсенділік пен
демалыс туралы
түсінікті
қалыптастыру.
111
аударайық. Әрине, баланы мектеп жасына дейінгі мекемеде
немен тамақтандыру керек. Оны үйлестірілген тамақпен қалай
қамтамасыз ету – тәрбиешінің емес, меңгерушінің жұмысы
болып табылады. Алайда тек тәрбиеші ғана баланың нені жақсы
көріп, нені ұнатпайтындығын, оны күшпен тамақтандыру керек
пе жоқ па екендігін біле алады. Тамақтану – денсаулықтың
маңызды факторы. Бірақ тамақ баланың көңілін көтеріп, ол
рахаттанып тамақ ішуі қажет. Тамақпен зеріктіру, артық тамақ
ішу зиынды болып табылады. Бәрімізге белгілі, толықтық
денсаулыққа жатпайды. Дәрігерлердің айтуынша, тәбеттің екі
реттегіші бар – дене белсенділігі және толық тоқмейілдік
сезіміне дейін тамақтануды аяқтау қажет. Әйгілі дәрігер
Н.М.Амосов ата-аналарға тамақтануда да пайдалы болатын
жалпы кеңестерді береді: «Біріншіден, кез-келген ықыластың
қанағаттануын толық қанығуына дейін жеткізбеу керек,
қажеттілік бәсеңдеуі мүмкін. Бұл бәріне қатысты. Екіншіден,
жеңіп шығуды қажет ететін қиыншылықтарды тудыру қажет,
өйткені бұл мінезді шынықтырады. Алайда қиындықтар жеңе
алатындай болуын қатаң түрде мөлшерлеу қажет және балаға
50%-дан 70 %-ға дейін мүмкіндік болуы керек. Бірақ 100%
болмайды».
Ғалым
физикалық
денсаулықты
адамгершілік
денсаулығымен тығыз байланыста қарастырады. «Денің сау
болу үшін – бақытты болу маңызды» деген оның сөзі айрықша.
Соңғысы тәрбиешіге байланысты болады. Тамақтану кезінде
бала күшпен тамақтанбайтындай ортаны жасау керек. Бұған
үстелдердің сыртқы түрі, түсі, балалардың отырулары – бір-
біріне қарама-қарсы, бір-біріне және тәрбиешіні көріп отырса,
бәрі де әсер етеді. Тамақтану кезінде балаларға сөйлесуге тыйым
жасауға болмайды, бұл табиғи емес нәрсе. Оларды ақырын
сөйлеуге, тамақ туралы ұмытпауға үйрету керек. Ересектер
арасында да не сөйлеп, не тамақ ішіп отыратындарды
кездестіреміз, олар екі нәрсені бір уақытта орындай алмайды.
Тамақтануды ұйымдастыруға, шынықтыру механизмін түсінуге,
денеге салмақ түсіруге т.б. әртүрлі амалдар бар. Қазіргі заманғы
ата-аналар көп жайдайда кез-келген сауықтырудың «жаңа»
жүйесін біліп алып, батыл түрде өз балаларына зерттеу жүргізе
бастайды. Кей кезде өзінің жұмыс жүйесіне кез келген
инновациялық бағдарламаның балаға деген пайдалылығының
дәлелдемесімен таныспай осындай «батылдықты» қолданумен
112
мектепке дейінгі мекемелер де ерекшеленеді. Балалардың
денсаулығы туралы сөз болғанда бұған жол беруге болмайды.
Өйткені абайсыз жасаған амалдардан қайтымсыз салдарлар
пайда болуы мүмкін. Дене тәрбиесі міндеттердің бірінші тобын
табысты шешу үшін келесі басты шарттарды айтуға болады:
бала организмі қызметінің ерекшеліктерін білу, материалдық
ортаны кәсіби сауаттылық амалмен жабдықтау, сауықтыру
бағдарламасын таңдауға ерекше көңіл бөлу, балалардың
денсаулығын сақтау мен нығайту бойынша жұмыста
тұрақтылық пен жүйеліліктің болуы.
Денсаулықтың маңызды факторы физикалық белсенділік
болып табылады. Қозғалыстың белсенділігі өмір сүру әрекетін
қамтамасыз етеді. Әрбір жаста ол әртүрлі мазмұнмен толығады,
бірақ үнемі болуы шарт. Кішкентай балаға тек жүру ғана емес,
сонымен бірге жүгіру ойындары, ағаштарға міну, әртүрлі күшке
салмақ түсіретін әрекеттер пайдалы және қажетті болып
табылады. Өкінішке орай тәрбиешілер де, ата-аналар да
балалардың белсенділіктерін тоқтатады, оларға еркін қозғалуға
ерік бермейді де сонымен денсаулыққа зиян келтіреді.
Мектепке
дейінгі
мекемелердің
күн
тәртібі
үшін
таңертеңгілік жаттығулар, қозғалыс ойындары, спорттық
ойындар міндетті болады. Егер бассейн болса, велосипед тебу,
шаңғы, коньки тебу т.б. ұйымдастырылса жақсы. Тәрбиеші
балалар қозғалысының белсенділігін ұйымдастыра отыра,
әрекеттің басқа түрлерінің алмасып отыруына көңіл бөледі және
белсенділік пен демалысты реттейді, осы сәтте қозғалыстың
жігерлі болуын ұмытпауы тиіс.
Екінші топтың міндеттері – тәрбиелік – жеке тұлғаның
қабілеттерін дамытуға және дене жетілуінің қажеттілігіне
бағытталған. Әрине, бұл міндеттер сауықтыру жұмыстарымен
тығыз байланысты. Өйткені олардың шешуі табылған соң,
баланың жеке қабілеттері де қалыптасады.
Бұл топ міндеттерін іске асыру балалардың іс-әрекеттері,
ойындар, сонымен қатар көркемөнер құралдары (көркем
әдебиеті, фольклор, кинофильмдер, музыка және бейнелеу
өнерінің шығармалары) болып табылады.
Жұмыс әр түрлі формада өтеді: дене тәрбие-сауықтыру
жұмысы күн тәртібінде (таңғы жаттығу, қимыл-қозғалыс
ойындары, демалудағы дене жаттығулары), балалардың жеке
қимыл әрекеттері, белсенді демалыс (дене шынықтыру
113
демалыстары, мейрамдар, деңсаулық күндері).
Әдістер - жаттығулар, әңгімелесу, күрделі жағдаяттарды
құрастыру, физикалық және адамгершілік қасиеттерді талдау.
Бұл міндеттер тобы ептілік, батылдық, ерік күші, қиындықты
игеруге, жеңіске жетуге деген ұмтылыс, достық сезімі, өзара
көмектесу
сынды
қасиеттерге
тәрбиелеуді
жобалайды.
Зерттеушілер (Т. И. Осокина, Е. Н. Вавилова, Э. Г. Степаненкова
және т.б.) дене дамуы баланың жан-жақты тәрбиеленуіне
қолайлы әсер етеді деп анықтады. Жеке қасиеттерді
қалыптастыру үшін қозғалу ойындары мен жаттығулар, дене
тәрбиесі сабақтарында арнайы үйрету қолданылады.
Тәрбиелік міндеттер балалардың спортшылармен танысқан
кезде де шешіледі. Балалармен спортшылардың жаттығуларын
бақылағпн, олармен сұхбаттасқан жақсы болар еді. Балаларға
әлемдік жарыстарда Отан намысын қорғаған әйгілі спортшылар,
чемпиондар туралы әңгімелеп беруге болады. Фильм көрсетуге,
суреттер, фотосуреттерді қарастыруға болады. Қызықтыратын
мысал өзінің тәрбиелік міндетін атқарады. Егер балалардың
біреуі спорт үйірмесіне қатысса, баладан мақсатты түрде
жаттығулардың қалай өтетіндігі, қанша күш қажет ететіндігі
туралы әңгімелеуін сұрау қажет. Балалардың адам өзін-өзі
тәрбиелегенде қандай қанағаттанарлық сезімде болатындығын
сезінуі маңызды болып саналады.
Бала дене қозғалысыны игергенде, өзінің мүсінін күте алған
кезде денені жетілдіруге ұмтылысқа тәрбиелеуді бастауға
болады. Зерттеушілер мен дәрігерлер мектеп жасына дейінгі
балалардың көбінде мүсіннің бұзылуы байқалады. Осы жаста әлі
де арнайы жаттығулар, тәрбиеші мен ата-ананың күнделікті
көңіл бөлуі және баланың санасын жандандыру арқылы
кемшілікті түзетуге болады (Н.Н.Кожухова, С. Е. Шукшина
және т.б.). Баланың әдемі, сымбатты, дені сау болуын өзінің
қалауы маңызды және де оның тілегіне қолдау көрсетіліп отыру
қажет және топта өзін-өзі жетілдіруге ұмтылыс ахуалы орнату
керек.
Үшінші топты балада өз денсаулығына саналы қарауын
қалыптастырумен байланысты міндеттер құрайды. Бұл жағдайда
ересектер үлгі тұту, балалардың өз әрекеті, шығармашылық орта
секілді амалдар жетекші рөл атқарады. Міндеттер нақты
шешішімін табатын үдеріс болып табылатын дене шынықтыру
сабақтары мен күнделікті өмірдегі оқу жұмыстары жұмыс
114
формасына жатады. Негізгі әдістердің арасынан келесілерді
бөліп қарауға болады: эксперименттеу, жаттығулар, әігңмелесу,
картиналар мен иллюстрацияларды қарау. Бала өзінің
денсаулығын басқара алатындығын сезінетін жағдаят жасау
қажет. Дене тәрбиесінің отандық дәстүрлі жүйесінде осы
міндеттер тобы, негізгі қозғалыс арқылы баланы оқытуға
бағытталған әдістер кешені ретінде қарастырылады. Бұл ретте
тәрбиешінің ықпалына екпін түседі, ал балаға тілалғыш
орындаушының рөлі беріледі, оған өзінің денсаулығына әсер
ететін механизм туралы ойлану міндетті емес.
Қазіргі уақытта әлемнің көптеген елдеріндегідей біздің
елімізде де дені сау адам туралы ғылым – валеология дамып
ждатыр. Бұл ғылымның концепциясы өзінің денсаулығына
белсенді қарауы керек, тіршілікке қажетті пен әлеуметтік
қажеттіліктердің ішінде денсаулық маңызды екендігін түсінуі
керек. Өкінішке орай, адам баласы өз денсаулығын сезбейді
(сырқатты сезінеді), оның организмінің қандай да болсын
ықпалға қалай әсер ететіндігін білмейді, осыдан көп жағдайда өз
денсаулығына деген бейжайлық пен елемеу себебі туындайды.
Негізгі валеологиялық принцип – адам өзін түсінуі, өз
денсаулығына ерекше ұқыпты қарауы қажет. Бірақ мұнда
адамгершілік тәрбеи беру жүйесімен жойылатын қарама-
қайшылық жатыр. Қарама-қайшылықтың негізі өз денсаулығына
ұқыпты көңіл бөлгенде ерееск адамдарда, кіші балаларда да
басқа адамдарға деген немқұрайлылық дамуы мүмкін,
менмендік қасиеті артады. Сондықтан тәрбиешінің балаларда өз
дегсаулығына саналы қарауды қалыптастыру бойынша зейін
салып жұмыс жүргізу және оны адамгершілік тәрбие беру
міндеттерінің шешімімен үйлестіру маңызды болып табылады.
(С.А. Козлова, Л.Г. Нисканен, С.Е.Шукшина, О.А.Князева).
Балаларды әлеуметтік шындықпен таныстыру әдістемесіне
арналған тарауда балабақшаның әртүрлі топтарында осы
жұмысты ұйымдастырумен танысасыздар.
Жоғарыда көрсетілген міндеттердің шешіміне бағытталған
мазмұнының жұмысына балаларда өмір сүру қауіпсіздігі туралы
ұғымды қалыптастыру енеді. Бүгінгі таңда мектепке дейінгі
ұйымдардың қарауында тиісті бағдарламалар бар (Р.Б.Стеркина,
О.Л.Князева, С.А.Козлова и др.). Тәрбиеші осы жұмыстың
мағыздылығын түсінуі керек және балалардың нені және не
үшін істеп жүргендіктерін түсіне отыра өз денсаулықтарын
115
қорғаудың тәсілдерін меңгерулеріне мол күш жұмсауы қажет.
Үшінші топтың міндеттері жүзеге асырылатын әдістердің
арасында маңызды орынды эксперименттеу алады. Оның
мақсаты – балаға практикада оның ағзасының қызметін тануға
мүмкіндік беру. Балалар бойында демалыс туралы, оның ағзаға
деген
қажеттілігі
туралы
түсінік
қалыптастырғанда
эксперименттеуді жүргізуге болады (шаршағанға дейін секір,
жүгір. Неге жүгірмейсің? Шаршадың ба? Демалу керек.
Кеудеңде қатты соғып тұрған не? Жүрек. Жүгірген соң қалай
дем аласың? Т.с.с.). Тәрбиеші осы сынды бақылаулардан кейін
эксперименттеудің нәтижелерін жинақтай, балаларда өздерін
көбірек тануға қызығушылықтарын тудыра отырып әңгімелесуді
жүргізеді. Зерттеушілер мен практиктер балалардың өздеріне, өз
ағзасын тануға үлкен қызығушылық танытатындықтарын
атайтындықтарын ерекше айту керек. Арнайы сабақтар мен
күнделікті өмірде тәрбиеші көрнекі құралдар мен кітаптар
(Г.Юдиннің «Әлемнің басты кереметі») арқылы мектеп жасына
дейінгі балалардың өз ағзасын тануға деген қажеттіліктерін
қанағаттандырады.
Баланы өзін жақсы көруге үйрету керек. Бұл жерде де
қарама-қайшылық туындайды. Э. Фромм: «Бірақ ешкім әртүрлі
объектілерді жақсы көруге тыйым салмайды. Алайда
басқаларды жақсы көру – адамгершілікті, өзін жақсы көру – кінә
дегенді білдіреді деген түсінік қалыптасқан. Өзіңді қаншалықты
көп жақсы көрсең, басқаларды жақсы көруің бәсеңдейді, өзіңе
деген махаббат – өзімшілдікпен бірдей деген ой ұйғарылады» -
деп жазған. Э. Фромм бұл көзқарасқа қарсы пікір білдіреді, өзіңе
деген махаббат өзіңді қадірлеу сезімін тудыратындығын айтқан.
С. Л. Рубинштейн де өзіңді жақсы көру және құрметтеу
дамуды жеделдететін оң белгі екендігін айтқан. Алайда қарама-
қайшылық қалады. Егер тәрбиеші балаға өзін жақсы көре отыра
басқаларды да құрметтеп жақсы көру екендігін дұрыс түсіндіріп,
қалыптастырса, бұл мәселе шешіледі. Бұл жағдайдан да біз дене
тәрбиесінің адамгершілік тәрбиесімен тығыз байланысты
екендігін байқаймыз.
Достарыңызбен бөлісу: |


text:
116
қалай туындағанына талдау жасаңыз.
2.
Дене тәрбиесі сабақтарына балалардың өз ағзаларын
зерттеулері бойынша жаттығулар мен зерттеулерді қосыңыз.
3.
Балаларды ептілік пен батылдыққа тәрбиелеу бойынша
педагогикалық жұмыстың қысқа жүйесін әзірлеңіз.
VIII ТАРАУ
АДАМГЕРШІЛІК ТӘРБИЕ
Адамгершілік тәрбие – балаларды адамзаттың және нақты
қоғамның рухани байлықтарына араластырудың мақсатты
бағытталған процесс. Уақыт өте келе бала адамдардың қоғамда
қабылдаған жүріс-тұрыс пен өзара әрекеттестіктің нормаларын
және ережелерін бірте-бірте меңгереді, өзара әрекеттестіктің,
адамдарға, табиғатқа, өзіне деген қарым-қатынастың тәсілдері
мен формаларын иеленеді. Адамгершілік тәрбиенің нәтижесіне
жеке тұлға бойында адамгершілік қасиеттердің белгілі бір
жиынтығының көрініс табуы жатады. Бұл қасиеттер
қаншалықты берік қалыптасса, тұлғада қоғамда қабылданған
рухани қағидалар бойынша аз мөлшерде кемшіліктер байқалса,
қоршаған ортада оның адамгершілік бағасы соншалықты
жоғары болады.
Әрине, тұлғаның және оның адамгершілік ортасының
қалыптасу процесі жас ерекшелік шеңберімен шектелмейді. Ол
жалғасады және өмір бойы өзгереді. Бірақ онсыз адам адамзат
қоғамында қызмет ете алмайтын негіз бар. Сондықтан да балаға
«жолбасшы жіп» беру үшін, бұл негіздерді ерте үйрету керек,
Бәрімізге белгілі, мектеп жасына дейінгі кезең әлеуметтік
ықпалдарға жоғары қабілеттілігімен ерекшеленеді. Бала осы
әлемге келе адамилықтың бәрін өзіне сіңіреді: өз бақылауларын,
эмпирикалық қорытындылар мен тұжырымдарын, үлкендерге
еліктеулерін пайдалана отырыпқатынас амалдарын, жүріс-
тұрысты, қарым-қатынасты үйренеді. Қиындықтар мен
қателіктер жолымен жүріп ол түбінде адамзат қоғамында
өмірдің қарапайым нормаларын игереді.


title: Адамгершілік тәрбие механизмі

text:
117
Адамгершілік тәрбие механизмі
Бірақ та бұл жол өте ұзақ, үнемі пайдалы емес және
моральды игергенде тереңдікті қамтамасыз етпейді. Сондықтан,
«әлеуметтік жетекші» ретінде ересектің рөлі өте маңызды және
жауапты. Ересектің мақсаты – адамзат әлеміне үйренуі және
ауыртпалықтан өтуі баланы оқыту неге, қалай және қашан
екенін анықтау.
Адамгершілік қасиеттің мықтылығы, тұрақтылығы оның
қалыптасуына, оның педагогикалық әсер ету негізіне қандай
механизм
қойылғанына
байланысты.
Жеке
тұлғаның
адамгершілік механизмі тұрақталуын қарастырайық.
Қандай да болсын адамгершілік қасиеттің қалыптасуына
арналған, оның саналы өтуі маңызды. Сондықтан, балада
адамгершілік қасиеттің мәні туралы, оның қажеттілігі туралы
және оны меңгерудің артықшылығы туралы ұғымдар
қалыптасатың білімдер керек.
Балада адамгершілік қасиетті меңгеріп алу ықыласы пайда
болу керек, яғни, сәйкесті адамгершілік қасиетті табуға арналған
себептер пайда болулары маңызды.
Себептің пайда болуы, әлеуметтік сезімді қалыптастыратын
қасиетке қатынасың өзімен тартады. Сезімдер, қалыптасу
процессіне жекелік мағыналы түрін келтіреді және қалыптасып
жатқан қасиеттің мықтылығына әсер етеді.
Бірақта, білімдер мен қасиеттер, оларды практикалық
қолданыста – әрекеттерде, мінез-құлқында қажеттілікті
туғыздырады. Әрекеттер мен мінез-құлқы қалыптасып жатқан
қасиеттің мықтылығын тексеруге және растауға мүмкіндік
беретін, кері байланыс функциясын өздеріне алады.
Сөйтіп, адамгершілік тәрбиелеу механизмі көрінеді:
(білімдері және ойлары) + (себептер)
+ (сезімдер және қарым-қатынастар) + (икемділіктер және
әдеттер)
+ (әрекеттер және мінез-құлқы) = адамгершілік қасиеті.
. Бұл механизмде объективті сипаты бар. Жеке тұлғаның
қандай да болсын (адамгершілік немесе адамгершіліксіз)
қасиеттің қалыптасуында ол әрқашанда көрінеді.
Адамгершілік тәрбие механизмнің басты ерекшелігі - өзара
алмасымдылық қағидаттың жоқтығы. Демек, механизмнің әр
118
компоненті маңызды және шығарылуы немесе басқамен
ауыстырылуы мүмкін емес.
Егер біз мейірімділікті адамгершілік қасиет ретінде
қалыптастырып, балаға мейірімділіктің не екендігі туралы
түсінікті үйретуді шешсеу, онда не болады? Онда бұл қасиетке
оң қатынасты тудырмаймыз және мейірімді болуға деген
ұмтылысты
жоямыз.
Мейірімділікті
орнатуға
жағдай
жасамаймыз.
Достарыңызбен бөлісу: |


text:
Тапсырма
Бір компонентті алып тастаған кезде адамгершілік
қасиеттермен не болатынын түсіндіріп көріңіз. Оны басқа
компонентпен алмастыруға бола ма екен?
Бұл жағдайда механизмнің әрекеті икемді сипатта болады:
компоненттердің жүйелілігі қасиеттің ерекшелігі (оның
қиындығына байланысты және т.б.) мен тәрбие объектісінің
жасына байланысты өзгеруі мүмкін. Мектеп жасына дейінгі
балада жеке тұлға қасиетінің маңыздысын түсініп, соған
сүйенуге
болмайтыны
түсінікті.
Оны
адамгершілікке
тәрбиелеуге әлі уақыттың келмегендігі ме? Әрине, жоқ.
Жүйелілікті өзгерту қажет және білім беруден емес, ал
эмоциялық базаны, іс-әрекет практикасын қалыптастырудан
бастау керек. Бұл келесі білімді меңгеруге жағымды негіз бола
алады.
Адамгершілік тәрбие міндеттерінің бірінші мақсат тобына
оның механизмін қалыптастыру мақсаттары кіреді: ойлары,
адамгершілік сезімдері, адамгершілік әдеттері мен нормалары,
мінез-құлық тәжірибесі.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Адамгершілік тәрбиенің міндеттері

text:
119
тәрбиелеудің әр түрлі мақсаттарың шешеді, яғни оның адам
туралы әр түрлі адамгершілік идеалдары.
«Педагогикадағы мақсаттылықты болжау...» тарауында біз
айырмашылықтарды негізгі басымдықтар мен әртүрлі кезеңдер
концепциясында тәрбие мазмұнын қарастырдық. Кейбір
жылдары ұжымшылдық тәрбие ең маңызды болса, басқа жылдар
–
отансүйгіштік.
Қазіргі
уақытта
іскерлік
қасиеттер,
пысықтылық және т.б. маңызды болды. Әр жолы қоғаммен
құрастырылған
мұрат
мектеп
алды
балалық
шаққа
экстраполяциялды (ауысты), себебі «Барлығы балалық шақтан
басталады» сөйлемі журналистік, көсемсөз ғана емес, онда терең
ғылыми маңызы мен дәлелі бар.
Сонымен, адамгершілік тәрбиелеу мақсаттарының екінші
тобы, қоғамға нақты талапты қасиеттері бар адамдар қажет
екендігін көрсетеді.
Егер бірінші мақсат тобында тұрақты, өзгермес сипаты болса,
онда екіншісінде қимылды сипат басым. Оның мазмұнына
тарихи кезең және тәрбиелеу объектінің жас ерекшелігі мен
өмірдің нақты жағдайы ықпалын тигізеді.
Кеңес кезеңде мектеп алды балаларды адамгершілік
тәрбиелеу мақсаттары (екінші топ бойынша) төрт мағыналы
блокқа топтастырылған. Тәрбиелеуге тиісті: адамгершілік
сезімдерді және қарым-қатынастарды; отансүйгіштік пен
интернационализм бастамасын; еңбекқорлық, еңбектенуді білу
мен ынталану; ұжымшылдық.
Біздің қоғам дамуының қазіргі кезеңде мағыналы блоктарды
тұжырымдауда айтарлықтай өзгерістер болған жоқ. Олар
шындығымен адамгершіліктің барлық аспектілерін өзіне игеріп
алады. Бірақта әр блоктың нақты толықтауы және оның
мағынасы, әрине өзгереді, анықталады. Осылайша, бүгін
ұжымшылдық
тәрбиенің
қажеттілігі
қазіргі
адамды
адамгершілік қасиет ретінде күмәндікке салады, еңбек тәрбие
мақсаты шығарылмайды, отансүйгіштік және интернационалдық
тәрәбиеге көзқарасы өзгерді. Бірақта, тұлғаның адамгершілік
құрамында бұл тараптардың орындары бар, сондықтан оларды
шығаруға болмайды.


title: АДАМГЕРШІЛІК ТӘРБИЕНІҢ

text:
120
АДАМГЕРШІЛІК ТӘРБИЕНІҢ
ӘДІСТЕРІ МЕН АМАЛДАРЫ
Адамгершілік тәрбие белгілі құралдар мен әдістер
арқылы іске асады.
Адамгершілік тәрбиенің амалдары
Мектеп алды балаларды адамгершілік тәрбиелеу құралдарын
бірнеше топтарға біріктіруге болады.
Көркем әдебиет, бейнелеу өнері, музыка, кино, диафильмдер
және басқа құралдарды көркем құралдар тобына біріктіруге
болады. Бұл топ адамгершілік тәрбиелеу мақсаттарын шешкенде
өте маңызды, себебі танылатын моральдық құбылыстарға
эмоционалдық түске мүмкіндік береді. Көптеген зерттеулер
(Н.С. Карпинская, Л. Н. Стрелкова, А. М. Виноградова)
көрсетеді: балалар өздері оқыған ертегілерді, өлеңдерді,
әңгімелерді, кітабтарға суреттемелерді қарап (В. А. Елисеева,
Г.Н. Пантелеев) жанды, эмоционалды және сенгіштікпен
қабылдайды. Балаға суретшілердің жұмыстары қатты әсер етеді,
егерде олар әлемді шынды бейнелесе және мектеп алды балаға
түсінікті болса. Балаларда моральдық елестіру мен сезімдерді
тәрбиелеуді қалыптастырғанда көркемдік құралдар өте тиімді
Мектеп алды балаларды адамгершілік тәрбиелеу құралы боп
табиғат болады. Табиғат балаларда ізгілік сезімдерді туғызуға
мүмкіндік береді, әлсіздерге, көмекке мұқтаж адамдарға қамын
ойластырады, оларды қорғайды, балада өзіне сенімділікті
қалыптастыруды жәрдемдеседі. Балалардың адамгершілік
өрісіне табиғаттың әсері көп қырлы және тиісті педагогикалық
ұйымдастыруда сезім мен тәртіпті тәрбиелеуде маңызды құралы
болады.
Мектеп алды балаларды адамгершілік тәрбие құралы боп
балалардың жеке әрекеттері табылады: ойын, еңбек, оқу,
көркемдік әрекет. Тәрбие құралы функциясын орындағанда,
әрекеттің әр түрінде ерекшелігі бар, бірақ та осы құрал – тап
мұндай қызмет – ең алдымен тәжірибелік адамгершілік тәртіпке
тәрбиелегенде қажет.
Бұл құралдар тобында тілдесуге ерекше орын беріледі, егер
121
де оны психологтардан кейін (М. И.Лисина, А. Г. Рузская)
әрекет түрі деп есептейді. Тілдесу адамгершілік тәрбие құралы
ретінде мораль және сезімдерді тәрбиелеу мен қарым-
қатынастар
туралы
елестірулерді
түзету
мақсаттарын
барлығынан жақсы орындайды.
Бала өмірсүріп жатқан барлық ахуалы адамгершілік тәрбие
құралы бола алады: ахуал ақкөңілділік, махаббаттық,
адамгершілік және қатыгездік, азғындық пен қанықтырылуы
мүмкін. Баланы айналадағы жағдай сезімдерді, ойларды, мінез-
құлқыны тәрбиелеудің құралы болады, яғни ол адамгершілік
тәрбиенің барлық механизмдерің жандандырады және белгілі
адамгершілік қасиеттерін қалыптастыруға әсерін тигізеді.
Тәрбиелеу құралдарын таңдау жетекші мақсаттарға,
тәрбиешілердің
жастарына,
олардың
жалпы
және
интеллектуалды даму деңгейіне, адамгершілік қасиеттерінің
даму кезендеріне (тек қасиетті қалыптастыра бастаймыз, немесе
бекітеміз, немесе қайта тәрбиелейміз) байланысты.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Адамгершілік тәрбиенің әдістері

text:
Адамгершілік тәрбиенің әдістері
Белгілі болғандай, дәлме-дәл әдістермен және тәрбие
тәсілдерімен үйлестіргенде құрал пайдалы болады
Педагогикада тәрбие әдістемелерді жітеуге бірнеше баптары
бар жалпы және мектеп педагогикасында; В.Г.Нечаева,
В.И.Логинова —мектеп алды педагогикасында). Зерттеушілер
әдістерді жіктеуге арналған бір негіздемені анықтайды. Осылай
ша, академик Лихачев Б.Т. педагогикалық процестің бүтінді
логикасына, сондай-ақ адамгершілік тәрбие және өз-өзін
тәрбиелеу мақсаттарын шешуде оны ұйымдастыру логикасына
сүйенеді. Осы негіздемеге сәйкес ол әдістерді үш топқа бөледі:
тәрбиешілік ұжымды ұйымдастыру және өздік ұйымдастыру
әдістері (ұжымдық келешек, ұжымдық ойын, жарыс, бірыңғай
талаптар); сенімді өзара әрекеттік әдістер (сыйлау әдісі,
педагогикалық талаптар, сендіру, талқылау, жанжалдық
жағдайлар); әсер ету әдістері (түсіндіру, шиеленісті жою,
арманды өзекті қылу, сана-сезімге, сезімге, бостандыққа және
әрекетке айналысу).
В.Г. Нечаева мектеп алды балаларды адамгершілік тәрбиелеу
әдістердің екі топты белгілейді: қоғамдық тәртіптің тәжірибесің
122
ұйымдастыру
(әдеттендіру
әдісі,
әрекетті
көрсету,
бойжеткендердің немесе басқа балалардың мысалдыры, әрекетті
ұйымдастыру әдісі); мектеп алды балаларда адамгершілік
түсініктерді, ой-пікірлерді, бағаларды қалыптастыру (әңгімелер,
көркем шығармаларды оқу, суреттерді, суреттемелерді қарау
және талқылау). Біріншіде де, екіншіде де автор сендіру әдісіне
жағымды мысалды, мадақтауды және жазалауды жатқызады.
В.И. Логинова ұсынған жіктеу, В.Г. Нечаева негізінде
салынған: адамгершілік тәрбие механизмді жандандыруда –
бірақ ол толықты. Автор барлық әдістерді үш топқа біріктіруді
ұсынады: адамгершілік мінез-құлықты қалыптастыру әдістері
(әдеттендіру, жаттығу, әрекетті басқару); адамгершілік сана-
сезімін қалыптастыру (түсіндіру түрінде сендіру, нандыру,
әңгіме); сезімдерді мен қарым-қатынасты ынталандыру әдістері
(мысал, мадақтау, жазалау).
Адамгершілік тәрбие әдістерін жіктеуге арналған басқа да
негіздерді таңдауға мүмкін, дегенмен оның механизміне сәйкес
болғаны абзал.
Әдістер қандай да жақсы болғанымен, олар тек белгілі
жағдайларда нәтижелі қорытынды береді:
■
Кез келген әдіс (әдістер тобы) баланы кемітпейтін, оның
құқығын бұзбайтын адамгершілікті болу керек. Бұл кез
келген жастағы бөбек, мектеп алды, мектептегі балаларға
қатысты.
■
Әдіс нақты, мәнді болу керек, ол логикалық аяқталуын талап
етеді. Кейбір кезде тәрбиешілер мен ата-аналар сый уәде беру
әдісін қолданады, ол нақты екендігін ойланбай. Уәделерін
орындамайды. Баланың адамгершілік дамуында қандай
нәтиже алуға болады? Немесе, қайсы жиі болады, жазалау
ретінде қауіп-қатер қолданады. (Өз бетінше жаман және
әрекет нәтижелерін сезіп қою әдісімен ешқандай ештеңесі
жоқ). Ата-аналар ешқашан да шынайы жасамайтынмен
балаларды қорқытады: «Тыңдамасан, орманға апарып,
қасқырларға жеуге тастап кетем!»). Басында бұндай
қорқытулар нәтиже беру мүмкін, бірақта бала аз-аздап, бұл
сөздердің артында еш нірсе жоқ екендігін игеріп алып,
тыңдамауды жалғастырады. Адамгершілік тәрбиеде әр әдіс
салмақты, маңызды болу керек.
■
Әдісті қолдануға арналған алдын ала жағдайлар, құралдар
дайын болу керек. Мысалы, тәрбиеші балаларды заттарға,
123
ойыншықтарға ұқыпты қарауға үйретеді, ол үшін бірлескен
әрекетті ұйымдастыру әдісін қолданғысы келеді –
«ойыншықтарды жөндеу шеберхансын» ұйымдастыру. Осы
жағдайда, ол балалар жұмыс жасай алатын материалдарды
дайындау міндетті;
■
Әдіс барлық балаларға және кез келген жағдайда біртипті, бір
үлгіде қолданбау керек. Егер бұл шартты сақталмаса,
сендіру әдісі нақылға айналады және керекті нәтижені
әкелмейді;
■
Тәрбилеу әдістерді әдепті қолдану қажет. Тәрбиеленуші оны
тәрбиелеп жатқаның сезбеу керек. Жанамалық әсер ету –
балаға ұқыпты қарауды білетін педагогтың үлкен өнері;
■
Әдістерді таңдағанда, қалыптасатын қасиеттің қиыңдық
деңгейін ескеру керек;
Әдістерді жобалағанда, таңдағанда нақты балаға әсер ету
нәтижелердің мүмкіндіктерін күні бұрын білу маңызыды.
Егер тәрбиеші табыста сенімді болмаса немесе өте қатты
реакцияны алдын ала сезсе – таңдаған әдістен бас тарту
керек;
■
Адамгершілік тәрбие әдістерін қолдану шыдамдықпен
төзімділікті талап етеді. Іс мектеп алды жастағы балаға тиісті
болғанда, әп-сәттік және тұрақты нәтижеге сенуге болмайды.
Қолдаңған әдістерді шыдамды қайталау және жаңаларын
жинақтау керек. Нәтижеге бірден жетпейтінгін және ойлаған
түрде немесе сапада болиайтынын түсінікпен қарау керек;
■
Мектеп алды балаларды адамгершілік тәрбиелеуде баланы
әрекет тәсілдерге үйрететін тәжірибелік әдістер басымды
болу керек. Егер тек сезімге, жағымды мінез-құлқы
маңыздылығына түсінсе және сол тәртіб тәсілдеріне
үйретпесе, қалаған нәтиже болмайды. Осылайша, еліктеуге
арналған үлгі ретінде ересек мысалында жақсы танымал
әдіске
қарайық.
Осы
әдістің
әсеріне
бақылауды
ұйымдастырусыз,
сондай-ақ
баланың
мінез-құлқы
тәжірибесіне сенуге болмайды. Ересектердің өз-өзімен
жағымды әрекеттері балаға сондай-ақ әрекеттерге кепілдік
бермейді;
■
Әдістер бөлектеніп емес кешенді, өзара байланысты
қолданады. Әдістерді таңдауға арналған негіздер, оларды
кешенді қолдануы жөн, жетекші тәрбие мақсаттар және
балалардың жасы әсер етеді.
|


124
Ерте шақтағы және мектеп алды жастағы балалар
адамгершілік тәрбиесінің мазмұны мен әдістемесі
Адамгершілік тәрбиенің мазмұны мен әдістерін оқып білуге
кірісер алдында әуелі өзімізді ескере отырып, еркін тұлғаны
тәрбиелеудің жетістігі, біз дәл осындай тұлғаны қалыптастыруға
баланы қай жағынан қадағалау керек, яғни алғашқы әдістемелік
ұстанымға байланысты болып табылады. Егер кез келген
адамнан (ата-ана, тәрбиеші немесе т.б. болса да) бақытты
баланы тәрбиелеп жатқанымызды ол қалайды ма деп сұраса,
мүмкін ол бастапқы кезде таңғалар, кейін қанағатты жауап
береді.
Біздің отандық мектеп алды педагогикада ешқашан да
бақытты баланы тәрбиелеу мақсаты қойылмады. Мүмкін жас
тәрбиешіге ол туралы ойлану керек шығар? Балаға көзқарас пен
оны дамуында өзінің рөлін қалай өзгертуге болады деп ойлау
қажет. Америкалық педагогикада – «Бақытты тұлғаны
тәрбиелеу» қағидаты бар. Адам өмірге келгеніне, өмір сүріп
жатқанына бақытты болу керек. Отаңдық концепция: баланы
тәрбиелеуде, біз оған арналған келешекті құрастырамыз:
үлкендерді тыңдасан, жақсы оқысан және т.б. – бақытты адам
боласын. Ал американдықтар барлығын «аударды»: сент
бақытты адам болып тудың, соңдықтан жақсы оқи аласын,
көңілді өмір сүре аласын, сенде барлығы болады, сенің қолынан
келеді.
Өзің бақытты сезу үшін, бала қандай адамгершілік
қасиеттерге тиісті болу керек. Педагогикалық әсер ету арқылы
бақытты тұлғаны құрастыруға шыныңда болады ма?
Бақытты бала бейнесін құрастыратын қөптеген қасиеттерді
белгілеуге болады. Бақытты бала өзіне сенімді, ол адамдармен
оңай, рақаттанып, ашық және сенімді қатынасалады –
ересектермен және балалармен. Ол оптимист, барлығын қуана
қабылдайды, ол білімқұмар және т.б. Бірақ та, бұндай баланы
тәрбиелеуге болады, егер ата-аналар мен тәрбиешілер бөбектің
жеке басын шексіз құрметпен мойындаса және оны өте
маңыздыға үйретсе: өз қадірін сезу мен адамдар арасында өмір
сүруді білу.
Келесі мағыналық бөліктер бойынша адамгершілік тәрбиенің
мазмұнын
қарастырайық:
тұлғаның
қасиеті
ретінде
125
адамгершілікті тәрбиелеу; еңбекқорлық, еңбектенуді білу және
ынталану; отаншылдық; азаматшылық; ұжымшылдық. Әр
мағыналық бөлікте екі өзара байланысты бағыттар бойынша
мақсатты шешу керек: балада сәйкес адамгершілік қасиетті
тәрбиелеу және балалар бір-бірімен және басқа адамдарға осы
қасиеттерді білдіретін жағдайларды жасау.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Қазіргі  қоғам  кез  келген  білім  беру  мекемесінің

text:
15
әлеуметтанушы
И.И.Бестужев-Лада
балалар
бақшаларын
«сақтау камералары» деп атады, осылайша олар тек балаларға
ғана қарауға жарамды екенін атап өтті. Бүгінгі таңда қоғамдық
тәрбиелеу мекемелеріндегі балаларды қарау функциясы қоғам
үшін маңызды, бірақ жалғыз емес: мектеп мектепке дейінгі
мекемеде мектепке толық дайындық жүргізілуін талап етеді.
Мектепке дейінгі мекемеде тәрбиеленушілердің ата-аналары
мұғалімнің балалардың жеке қасиеттерін зерделеуін және,
тиісінше, олардың қыздары мен ұлдары дәстүрлі емес (шет
тілдері, спорт сабақтары, өнерге бейімдеу және т.б.) кең білім
алу үшін білім беру үдерісін қалыптастыруды қалайды.
Жаппай мектеп жағдайында білім берудің жоғары деңгейін
қамтамасыз етуге, сондай-ақ, оқушылардың денсаулығына, бос
уақытын өткізуіне білікті көмек көрсетуге, отбасылық
тәрбиелеуге қабілетті «тиімді мұғалім» дайындау мәселесі де
кем емес. Заманауи жоғары талаптарға сай болу үшін мұғалім
Достарыңызбен бөлісу:


title: С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
ӘОЖ 373.2(075.32)
КБЖ 74.10я723
К592
Бұл кітап Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі және «Кәсіпқор»
холдингі» КЕАҚ арасында жасалған шартқа сәйкес «ТжКБ жүйесі үшін шетел әдебиетін
сатып алуды және аударуды ұйымдастыру жөніндегі қызметтер» мемлекеттік тапсырмасын
орындау аясында қазақ тіліне аударылды. Аталған кітаптың орыс тіліндегі нұсқасы Ресей
Федерациясының білім беру үдерісіне қойылатын талаптардың ескерілуімен жасалды.
Қазақстан Республикасының техникалық және кәсіптік білім беру жүйесіндегі білім беру
ұйымдарының осы жағдайды ескеруі және оқу үдерісінде мазмұнды бөлімді (технология,
материалдар және қажетті ақпарат) қолдануы қажет.
Аударманы «Delta Consulting Group» ЖШС жүзеге асырды, заңды мекенжайы: Астана қ.,
Иманов көш., 19, «Алма-Ата» БО, 809С , телефоны: 8 (7172) 78 79 29, эл. поштасы: info@dcg.kz
Авторлары:
Т.А. Куликова (бірінші бөлімнің I, II, III тараулары; екінші бөлімнің IX тарауы; үшінші бөлім;
бесінші бөлім; алтыншы бөлімнің XXV тарауы); С. А. Козлова (бірінші бөлімнің IV, V
тараулары; екінші бөлімнің VI, VII, VIII, X, XI тараулары; төртінші бөлім; алтыншы бөлімнің
XXVI тарауы; жетінші бөлім)
Пікір берушілер:
Педагогика ғылымдарының докторы, профессор, РБА-ның корреспондент-мүшесі,
РБА-ның Оқытудың мазмұны мен әдістері институты бастауыш білім беру орталығының
меңгерушісі Н. Ф. Виноградова;
Педагогика ғылымдарының кандидаты, Мәскеу қаласы № 15 Педагогикалық колледжінің
оқытушысы Е. Ф. Баранова
Козлова С. А.
Мектепке дейінгі педагогика: орта кәсіптік білім беру мекемелерінің
студенттеріне арналған оқу құралы / С.А.Козлова, Т.А. Куликова. —
15-басылым, өңделген және толықтырылған. — М. : «Академия» баспа
орталығы, 2015. — 432 б
ISBN 978-601-333-209-3 (каз)
ISBN978-5-4468-0528-0 (рус)
Оқу құралы «Мектепке дейінгі білім беру» мамандығы бойынша орта кәсіптік білім берудің
Федералды мемлекеттік білім беру стандартына сәйкес құрастырылған, ОП.05 «Мектепке
дейінгі білім берудің теориялық негіздері».
Кітапта мектепке дейінгі педагогиканың негізгі мәселелері Ресей мен шетелдегі жаңашыл
психологиялық-педагогикалық зерттеулер ескеріле отырып, ашылады. Оқу құралына
білімқұмарларға арналған қосымша ақпарат, игерілген білімдерді тексеруді мақсат ететін
педагогикалық міндеттер, практикалық шығармашылық тапсырмалар енгізілді.
Орта кәсіптік білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған.
ӘОЖ 373.2(075.32)
КБЖ 74.10ші723


title: Сакральді Қазақстан - бет 2

text:
5 нұсқадан бір дұрыс жауапты тандаңыз: A) Барлық жауап дұрыс
B) Шымкент маңындағы Қазығұрт тауы, Абай ауданындағы Қоңыр Әулие үңгірлері
C) Отпан тау, Бектау ата, Қаратаудағы Жылаған ата
D) Әулие-Ақмешіт тауы, Хаң Тәңірі шыңы
E) Мұзтау, Шарын шатқалы
Тапсырма #14 Жалпыұлттық маңызы бар тізімге неше нысан енгізілген:
5 нұсқадан бір дұрыс жауапты тандаңыз: A) 200
B) 150
C) 50
D) 250
E) 100
Тапсырма #15 2017 жылы сәуірде Қ.Р. президенті Н.Ә.Назарбаев өзінің «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақаласында нені ұлттың басты міндеттерінің бірі деп атады:
5 нұсқадан бір дұрыс жауапты тандаңыз: A) рухани қайта өрлеу
B) жер аумақтық қайта өрлеу
C) мәдени қайта өрлеу
D) экономикалық қайта өрлеу
E) экологиялық қайта өрлеу
Тапсырма__16'>Тапсырма #16 Қазақстанның қасиетті жерлерінің географиясы қалай аталады?
5 нұсқадан бір дұрыс жауапты тандаңыз: A) Рухани Қазақстан
B) Жарқын Қазақстан
C) Қасиетті Қазақстан
D) Тарихи Қазақстан
E) Сакральді Қазақстан
Тапсырма__18'>Тапсырма #17 "Сакральді" сөзінің мағынасы:
5 нұсқадан бір дұрыс жауапты тандаңыз: A) патриоттық
B) ұлттық
C) қадірлі
D) ғұрыптық
E) ежелгі
Тапсырма #18 Өз үлгісі бойыншы қасиетті орындар нешеге бөлінеді:
5 нұсқадан бір дұрыс жауапты тандаңыз: A) 3
B) 5
C) 2
D) 7
E) 4
Тапсырма #19 АЛЖИР мемориалдық кешен кімдер құрметіне салынды:
5 нұсқадан бір дұрыс жауапты тандаңыз: A) ашаршылық құрбандарына
B) соғысқа қатысқан құрбандарға
C) саяси құғын-сүргін құрбандарына
D) құрғақшылық құрбандарына
E) жер сілкінісі құрбандарына
Тапсырма #20 Әулие-Ақмешіт тауы қайда орналасқан?
5 нұсқадан бір дұрыс жауапты тандаңыз: A) Балқаштан солтүстікке қарай
B) Маңғыстау
C) Белуха
D) Шымкент маңы
E) Ұлытау


title: Сакральді Қазақстан

text:
&57. Далалық өркениеттің тарихи және мәдени ескерткіштері Тапсырма #1 "Сакральді Қазақстан" жобасы қашан жасалды?
5 нұсқадан бір дұрыс жауапты тандаңыз: A) 2019 жылы қаңтар айында
B) 2020 жылы мамыр айында
C) 2017 жылы мамыр айында
D) 2019 жылы мамыр айында
E) 2017 жылы қаңтар айында
Тапсырма #2 Сакральді нысанның төртінші тобына кіретін тарихи және мәдени ірі тұлғаларды көрсет:
5 нұсқадан бір дұрыс жауапты тандаңыз: A) Орбұлақ, Бұланты
B) Абылай хан, Есім хан, А.Байтұрсынұлы
C) "Мәңгілік ел", "Қазақ елі"
D) Қожа Ахмет Яссауи кесенесі, Арыстан баб кесенесі
E) Отырар, Сауран
Тапсырма #3 "Әрбір халықтың, әрбір өркениеттің баршаға ортақ қасиетті жерлері болады, оны сол халықтың әрбір азаматы біледі",-деген кім?
5 нұсқадан бір дұрыс жауапты тандаңыз: A) И.Тасмағамбетов
B) Н.Ә.Назарбаев
C) М.Әуезов
D) Ә.Кекілбаев
E) Қасым-Жомарт Тоқаев
Тапсырма #4 Сакральді нысандардың үшінші тобына қандай орындар жатады?
5 нұсқадан бір дұрыс жауапты тандаңыз: A) археологиялық нысандар, қоныстар
B) саяси оқиғалармен байланысты нысандар
C) ежелгі және ортағасырлық қалашықтар
D) тарихи және мәдени тұлғалар
E) тауап ету, табыну нысандары
Тапсырма #5 Екінші топқа жататын ежелгі дүниенің археологиялық ескерткіштердің, қоныстармен, жерлеу орындарының қанша нысаны белгіленген?
5 нұсқадан бір дұрыс жауапты тандаңыз: A) 12
B) 15
C) 11
D) 14
E) 13
Тапсырма #6 Маңызы бойынша сакральді орындар жалпыұлттық маңызы бар қандай түрлерге бөлінеді?
5 нұсқадан бір дұрыс жауапты тандаңыз: A) макросакральді және микросакральді
B) киелі және мәдени
C) тарихи және саяси
D) археологиялық және өлкетанулық
E) табиғи және мәдени
Тапсырма #7 Қазақтардың жоңғарларлармен шайқаста жеңіске жеткен жерлері:
5 нұсқадан бір дұрыс жауапты тандаңыз: A) Жетісу
B) Түркістан
C) Шірік Рабат
D) Аңырақай
E) Сайрам
Тапсырма #8 Ақ Орда хандарының ордасы болуы ықтимал деген,Нешінші ғасырға жататын ескі қала:
5 нұсқадан бір дұрыс жауапты тандаңыз: A) X ғ
B) XVIII ғ
C) XIVғ
D) XII ғ
E) XVI ғ
Тапсырма #9 Ақ Орда хандарының ордасы болуы ықтимал деген жер:
5 нұсқадан бір дұрыс жауапты тандаңыз: A) Талас
B) Ақкөл-Жайылма
C) Испиджаб
D) Жетісу
E) Мыңбұлақ
Тапсырма #10 Семей полигонының құрбандарына арналған монумент:
5 нұсқадан бір дұрыс жауапты тандаңыз: A) Өлімнен де күштілер
B) Ел аянышы
C) Мәңгі адамдар
D) Орбұлақ
E) Ажал құшқандар
Тапсырма #11 Салтанат аркаларын көрсет:
5 нұсқадан бір дұрыс жауапты тандаңыз: A) "Мәңгілік ел"
B) Үкаш ата кесенесі
C) Вознесенск кафедралық соборы
D) Берел
E) Ақкөл-Жайылма
Тапсырма #12 Ұлттық рухани қасиетті жерлерді білу жобасы не үшін керек?
5 нұсқадан бір дұрыс жауапты тандаңыз: A) ескерткіш, әдетте, дүние салған адамның құрметіне тұрғызылады
B) Ескерткіштің кең тараған түрі де осы - көлемі нақты тұрпаттан үлкендеу мүсіндік бейнелер
C) Тарих және мәдениет ескерткіштерін қорғау мемлекеттік деңгейдегі шара болып табылады
D) әдебиет, өнер, мемлекет және қоғам қайраткерлерінің қабірі басына бейне-мүсін қою немесе олар тұрған үйдің қасбетіне жазулы ескерткіш тақта орнату да дәстүрге айналған.
E) жоба ескерткіштердің рухани, құндылықтық мазмұнын тіркейді.
Тапсырма #13 Ерекше құрметтелетін табиғи нысандар тобына жататындарды көрсет:


СӨЖ 10
Сакральдық мәдениеттің 100 ескерткіші мен қазақ даласының мәдени мұрасына қатысты білімді көрсете білу
Адай Жасқайрат
Халықтың тарихи естелігі – ғасырлар бойы мәдени мұраға салынатын, барлық адамзат өркениетінің мәдени топтарын, халықтың, ұлттың, этностың өзін сақтап қалудың негізі болып қалу факторы болып табылады. Мәдени мұра өркениетті қоғамның ең маңызды себебі болып табылады, ол өзіндік рухани – өнегелілік пен материалдық құндылықтардан тұрып, ол бір ұрпақтан келесі ұрпаққа жай өтіп ғана қоймай, оларды жоғалтып алмас үшін, ұлттық, мемлекеттік масштабтағы үлкен күш пен құралдарды салуды талап етеді. Жақында өткен жылдары біз дара биліктер айырылу тұңғиығында тұрдық. Біздің бәріміз қол жеткізген тәуелсіздігіміз бізді осыдан құтқарып және біздің қайнар көзімізге іздеуге қайтарды. Қазіргі компьютерлік технологиялар, жаһандық үдерістер ғасырындағы жағдайда мәдени мұраны сақтау әрбір халық үшін маңызды мағынаға ие болып, әлем халықтары ұқсастығының жоғалуына әкеліп соғады. Сондықтан бүгінгі күні мәдени мұраны сақтау барлығы үшін өзекті мәселе болып отыр. 2004 жылдан бастап Елбасы президенті Н.Ә.Назарбаевтың бастамасы бойынша «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы іске кірісті. Оның ең бірінші аспекті халықтың бай мәдени мұрасы арқылы қазақстандықтардың ұлттық сана сезімін дамыту мен бекітуге бағыттылған. «Мәдени мұраның» екінші маңызды аспектісі — әлемге бай ұлттық рухани қазынасын ашу. Бағдарламаның үшінші аспектісі – тарих, философия, этнография, тіл, әдебиет, көркем өнер, музыка және т.б ұлттық мәдени мұраны зерттеу жүйесін құру; «Мәдени мұра» бағдарламасы қазақстандықтармен тек ғана рухани-мәдени ғана емес, еліміздің барлық қоғамдық өмірімен белгілі бір кезең ретінде үлкен жігерлікпен қабыл алынды. «Мәдени мұра» мемлекеттік мұрасы бүгінгі күні кезеңімен жүзеге асырылуда: 2004-2006, 2007-2008, 2009-2011 жылдарға және жақын арадағы жиырма жылға ұзақмерзімді бағдарлама әзірленуде. Мемлекеттік бюджеттен мәдени мұраны жүйелендіруге, сақтауға және дамытуға маңызды құрал бөлуге қарастырылған. Бірінші кезеңінде 2,7 млрд.теңге, екінші кезеңінде – 4 млрд. аса, үшіншіге – 5 млрд.аса қаражат бөлінді. «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы келесі бағыттар бойынша жүзеге асырылады: тарих және археология ескерткіштерін жүйелендіру, сақтау және қалпына келтіру. Елімізде 25 мыңнан астам ескерткіш, 2 миллионнан астам құнды мәдени заттар бар деп есептелуде, Қожа Ахмет Яссауи мавзолейі мен Тамғалы шатқалының петроглифтер кешені Дүниежүзілік мәдени мұра тізіміне енгізілген, ендігі кезекте ЮНЕСКО тізіміне ескі Отырар қалашығын қосу болып табылады. Тәуелсіздік жылдары ішінде еліміздегі ескерткіштерді толық түгендеу бойынша жұмыстар жүргізілді. Осы жұмыстардың қорытындысы бойынша республикада тарихи және мәдени ескерткіштердің мемлекеттік тізімі құрастырылып, оған республикалық маңыздағы 218 объект және жергілікті маңыздағы 11,5 мың объект кірді. Ең маңызды жоба Дамасктағы Сұлтан Бейбарстың мавзолейін қалпына келтіру болып табылады. 1266 жылы Бейбарыстың өзімен салынған бұл кешен мектептен, мұражайдан және мавзолейден тұрады. Жұмыс барысында кешеннің барлық қабырғалары мен сәулет пішіндері бекітілген, сериялық мамандарды шақыртумен нақыштарға, әшекей рәсімдеулерге, 200 мыңнан аса раритетті кітап сақталынатын мұражайға қалпына келтіру жұмыстары жүргізіліп, ең соңғы үлгідегі техникамен жабдықталды. Каирдағы Сұлтан Бейбарыс мешітін қалпына келтіру шеңберінде қазақтандық тарап жұмыстарды қаржыландыру бойынша барлық міндеттерін орындады. Сондай ақ Дамасктағы тарихи мәдени орталығының және Әл Фараби Мавзолейінің құрылысы жалғасуда, ол мешіттен, тарих және мәдениет бойыша экспозиялық залдардан, оқу залы бар кітапханадан, конференц залдары мен қонақ үйлерден тұрады. «Мәдени мұра» бағдарламасын орындау барысында 2004 бастап бүгінгі күнге дейін 73 аса археологиялық және сәулет ескерткіштеріне қалпына келтіру жұмыстары жүргізілді, 40 аса археологиялық, 26 ғылыми қолданбалы зерттемелері жүргізілді. Қазақстанның еуразияға және әлемге танылған, кеңінен танымал ескерткіштерінің арасында – Сайрам, Отырар, Тараз, Қаялық Сығанақ, Жанкент, Жент ескі қалалары, Есік, Берел зираттары, Тамғалы пероглифі, Айша- бибі, Бабажы-Қатын кесенесі, Яссауи кешені. «Біздің елімізде мысыр пирамидалары және Римдік Колизейлер жоқ, бірақ Қазақстан аумағында көне дәуірде өмір сүрген көшпелілердің ролі Еуразия үшін ғана емес, сондай ақ әлемдік тарих үшін бағасыз». Біз дала өркениетінің ұлылылын әлемдік деңгейде көрсетуіміз керек — бұл «Мәдени мұра» бағдарламасының басты тапсырмаларынығ бірі – деп Қазақстан Президенті Н.Ә.Назарбаев ерекше атап өтті. Бағдарламаның екінші үлкен бағыты – Қазақстан тарихына қатысты, кітаптардың, құжаттардың. қолжазбалардың көшірмелерін алу. «Мәдени мұра» бағдарламасының арқасында 10 мыңнан аса мұрағаттық материалдар, құжаттар, қолжазбалар және жасанды заттар анықталды. Шетелдік мұражайлардағы ең көптеген мәлімет – 3 мың құжат – Қытайда болды. Бқл құжаттар ғылымға бүгінгі күнге дейін белгісіз, олар Қазақстан тарихын жүйелендіруге көмектеседі. Сондай ақ Шығыс Еуропадан, АҚШ, Түркия, Қытай, Ресей, Жапония және Арениядан республикаға 5 мың бірегей тарихи құжаттары қайтарылды. Бағдарламаның үшінші бағыты: ұлттық әдебиеттің бай мұрасын зерттеу, оны жүйелендіру және көптомдылық шығару. Ғылыми-танымал. әдебиет жұмыстарының тұтас сериясы өңделді, тарих, этнография, археология бойынша 400 аса кітап атаулары, сондай ақ жаңа энциклопедиялық сөздіктер шығарылды. «Бабалар сөзі» (Слово предков) жүзтомдық басылымының 66 томы басып шығарылды. Онда ежелгі қазақ ертегілерінен заманауи әдебиет әңгімелеріне дейін бар. 200 томдық «Жүз қазақ романын» шығару жалғасуда. Оған соңғы 100-150 жылдардағы қазақстандық жазушылардың ірі әдеби туындылары енгізілген. Қазақстанның 10 томдық энциклопедиясы, бес том орыс тілінде және анықтама ағылшын тілінде шығарылды. Сондай-ақ ежелгі заманнан қазіргі күнге дейінгі қазақ ойшылдарының мұрасын қамтитын жиырматомдықты шығару бойынша ғылыми жобалар жүзеге асырылуда, басқа жобаға дүниежүзілік философиялық мұраны басып шығару кірсе, ал үшіншісі Әл Фараби шығармаларының жиырма томдығын шығаруға арналған. «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасын жүзеге асыру шеңберінде өткен жүзжылдықтың танымал орындаушыларының аудио, фоножазбаларын іздестіру және қалпына келтіру және еліміздегі мұражай және кітапханаларының ақпараттық және телекоммуникационды технологиясына енгізу. Қазақ музыкасын зерттеу бойынша жұмыстар жалғасып, бестомдық музыкалық антология әзірленді. Бағдарламаның ең маңызды бағыттарының бірі оны жүзеге асыру барысында алынған, мәліметтерді жүйелендіру және оқу бағдарламасына және орта және жоғарғы оқу орындарының бағдарламасына енгізу болып табылады. Бүгінгі күннің ең маңызды тапсырмаларының – туып өскен мәдениетінің әдеп-ғұрпын жақсы білетін, өз елін тарихын жақсы көретін, елдің болашағын сеніп тапсыратын ұрпақ тәрбиелеу. Сөйтіп, «Мәдени мұра» ұлттық стратегиялық жобасын жүзеге асырудың мақсаты, тапсырмасы қазақстандықтардың қазіргі ұрпағына, Ұлы қазақ даласында өмір сүрген және өмір сүріп жатқан халықтың мәдени игілігін сақтау болып табылады.