title: “Ақтау - Сайын Назарбекҧлы

text:
2.8.
“Ақтау
-
Сити” жобасы
Қҧрметті Ақтау қалалық мҽслихат депутаттары! Сіздерге осы
сессия жҧмысына қатысуға мені шақырғандарың ҥшін рахметімді
айтамын жҽне сессия жҧмысына табыс тілеймін.
Сіздер Ақтау қаласы ҥшін кҿптеген пайдалы шешімдер қабылдап
келесіңдер. Ал бҥгінгі қарап жатырған мҽселелеріңнің мҽні ерекше деп
ойлаймын.
Мен
―Ақтау
-
Сити‖
жобасын
ерекше
қуанышпен
қабылдадым.
Облыс ҽкімі Қырымбек Кҿшербаевтың басында туындап, жарты
жылдан бері ҽлемнің кҿптеген сҽулетшілерінің талқылауына тҥскен,
ҽлемнің экономистерінің сараптауынан ҿткен ―Ақтау
-
Сити‖ жобасы
іске
асырылған кезде тек қана Сіздер мен біздің емес, Қазақстан
Республикасының
барлық
азаматтарының
мақтанышына
айналатынына сенімдімін. Ҿйткені дҽл осы секілді жобаның, біз бір топ
ақтаулықтар, Дубай қаласында, араб теңізінің жағасында іске асқанын
кҿріп, адам баласының тындырған ісіне бола, ерекше сезімді бастан
ҿткізіп келдік.
Біз теңізіміздің жағасында болашақ ҿмірге келмек Ҽмірлер
еліндегі ―Дубай
-
Марияна‖ секілді жаңа қала ҥшін іштей мақтаныш
сезіміне бҿлендік.
Бҧл мақтаныш –
елінің жетістігі ҥшін азамат мақтанышы!
Мен Қазақстан Республикасының азаматы ретінде, Қазақстан
Жазушылар одағының, Қазақстан Сҽулетшілер одағының мҥшесі
ретінде, Ақтау қаласының жай ғана тҧрғыны ретінде Қазақстанның
Тҽуелсіздігіне 15 жыл толар
-
толмаста біздің Отанымыздың бір облысы
ғана ҽлемді елең еткізерлік осындай қимылға бара алуына деген
мақтаныш сезіміне бҿлендім!
Бҧл біздің қаламыздың емес, облысымыздың ҥлкен жеңісі!
Бҧл жоба –
Қырымбек Елеуҧлының саясаттағы да, экономика
саласы бойынша да ҥлкен нҽтижелі ісі болды. Мол шетел қаржысы
94
Каспий теңізі мен Ақтау қаласы ҥшін еңбек ететін болды. Бір тиынын
босқа шашпайтын, ақша санап ҥйренгендердің озық технологиясы мен
озық тҽжрибесі біздің қаламызды ҽлем мойындаған озық деңгейге
жеткізуге қызмет етпек. Осындай жолға басылған қадамды қалай
мақҧлдамассың! Қалай ―Сҽт сапар саған, Ақтау
-
Сити‖ демессің.
Бҧл біздің облыстың Елбасының Қазақстанды озық 50 ел
қатарына қосу бағытындағы жоспарының Маңғыстаудағы кҿрінісі
болмақ.
Енді бір
-
екі ауыз сҿзді Ҽмірлік еліне, Дубай қаласына арнайтын
болсақ, ол елде бар істелінетін шаруа жеке бір кісінің емес, тҧтас
қауымның кҿңілін табуға арналатын секілді. Ол елдің сҽулетшілері
адамдарына тҽртіп бҧзуға мҥмкіндік қалдырмайды екен.
Мысалы ҽр тҥп гҥлдің астына су тамызып жатқан система, сені
ҥнемшілдікке баулымай қайтеді.
Екі миллион жҧрты бар ел, бес миллион келімсекке жҧмыс тауып
беріп отыр. Барлығының ҿз орны бар, ҿз қҧқы бар. Бірін бірімен
араздастырар сылтау қалдырылмаған. Бҽрі шешілген. Қалай риза
болмассың.
Қу медиен ақ шағыл қҧм далаға гҥл жайнаған қала салып
алыпты. Аяқ басар бос жер жоқ. Ғимраттар мен жолдар, олардан бос
жерге кҿк шҿп егілген. Біздердегі секілді ―шҿпті баспа‖ деген жазу жоқ.
Бірақ шҿпті бастырмаудың бар амалын істеген. Адам жҥретін
жерлерге тас тҿсеген. Орынсыз ҿтуге тырысатын жерлерге ағаш егіліп,
араларына биік шарбақ салып тастаған. Амалсыз мҽдениетті боласың.
Біз аралап кҿрген отыз, қырық қабатты он екі ҥй бір ауыл секілді.
Ҥйлер арасын екі
-
ҥш қабатты қҧрылыстармен жалғастырған. Сол
ҥйлердің екінші
-
ҥшінші қабаттарында автотҧрақ, паркинг. Олардың
тазалығы біздің мҽдениет сарайынан кем емес. Ҽр машина қойылатын
жерде машинаның шығаратын газын сорып алатын арнайы қондырғы.
Бірнеше жҥз машина тҧрған жерде танауыңды жыбыр еткізер бір иіс
жоқ. Бірінші қабатында ресторандар мен кафелер. Дҥкендер мен
клубтар. Спорт кабинеттері мен балалар ойнайтын алаңдар. Мектеп
те, бала
-
бақшада, спорт алаңы да сол жерде. Теңізден 200
-300
метрдей жердегі ҥйлерге канал арқылы теңіс суын айналдырып қойып
жҽне соның қасына бассейін де салып кетіпті. Кішкентай балалар
ойнайтын алаңға бір машина қҧм тҿгіп тастапты. Балалар шашып
тастаған қҧмды ауық
-
ауық қызметшілер жинастырып кетіп тҧр. Бҧл
елде ҽлгідей ауылға бір септик салады екен де, кешке, адамдар
ҧйқыға кеткенде арнайы машиналар сорып алып кетеді екен. Бір
ауылдың системасы бҧзылып жҿндеу керек болса, басқа ауылға зияны
жоқ. барлығы бҿлек
-
бҿлек жобаланған. Қҧрылыс салу қарқыны
соншама тез. Біраз елді кҿрген, қырық бес жыл қҧрылысшы атанған
менің ҿзім ҿз кҿзіммен кҿрмесем басқаның сҿзіне нанатын емес
екенмін. Қалай қызықпассың.
95
Қытайға барған сапарымда қытай қазақтары ―қытай кҿргенін
істейді‖ деп қытай халқын келемеш ететінін естіп едім. Кҿргеннен ҥлгі
алып, дҥние жҥзінде қандай жаңалық бар деп ҽлемді кезіп жҥретін
американдықтар мен ағылшындар, жапондар мен қытайлар,
―кҿргенінен кҿз ақы алып‖, бҧ кҥнде бҽрі озықтар қатарына қосылды.
Адам да, маман да кҿргенінен ҥлгі алады.
―Ақтау
-
Сити‖ жобасының еліміздің жалпы қҧрылыс мҽдениетін
дамытуға болашақ тигізетін пйадасының орасан зор екеніне кҿзім
жетеді. Қҧрылысшы мамандарды айтпағанның ҿзінде Қазақстанның
қҧрылыс, сҽулет мамандықтары бойынша оқып жатқан мамандарының
болашағына зор ҽсері болмақ.
―Ақтау
-
Сити‖ жобасының адам психологиясына тигізер ҽсері де
мол болмақ. Жақсыны адамдар сақтайды. Ақтау қаласының кҿшесіне
гҥл егіле бастағанда гҥл тағдырын ойлағанбыз, тентектер жҧлып
тастайды
-
ау деп қынжылғанбыз. Жоқ, бҽрі орнында, кҿз қуандырып
ҿсіп жатыр.
Ол елдің аз ғана уақытта озықтар қатарына қосылуының басты
себептері:
Елдің ауызбірлігі. Халқы патшасын пайғамбар дҽрежесіне кҿтеріп
тастаған;
Шет ел қаржысын пайдаланудың тиімді жолын тапқан;
Басқа ел ғалымдарының ақылын пайдалану, тҽжрибесін
пайдалану ең жоғары орында тҧр;
Халқының жаңалыққа деген ынтасы қалыптасқан.
Осыларды зерделей келіп, біз ақтаулықтар ҥшін арнайы туристік
сапар, Ақтау
-
Дубай маршрутын ҧйымдастырса қалай болар еді деп ой
тастаймыз.
Ол елдің ел басшысын қалай қҧрмет тҧтатынын, қаласын қалай
мақтаныш ететінін, ҿз қолдарымен жҽне шет ел қаржысымен не
тындырып жатқанын кҿріп келсе, сондай кісілердің қаламызға жақсы
ықпалы болар еді
-
ау деп ойлаймыз.
Ҥлгі ала білген ҥлгі бола да біледі.
Ақтау. 29.11.2006 ж.
2.9.
Дубай
-
Абу
-
Даби сапарынан тҥйген ойлар
Облыс ҽкімінің жанындағы ―Градсовет‖ мҽжілістерінде бірнеше
рет ҽртҥрлі жобаларды талқылауға қатысып, қаламыздың батыс
жағынан жаңа қаланың, ―Ақтау
-
сити‖ қаласының, салынғалы жатқаны
туралы ҽңгімеге араласып жҥрген болатынбыз. Жаба ауқамын, оған
кететін ондаған миллиард
АҚШ доллары жобасындағы қаржы
мҿлшерін ойлағанда, ҥйлердің кҿп қабаттылығы мен қҧрылыс
уақытының қысқалығын естігенде кҿңілге кҥдік кірген кездері де
болған. 100
-
150 мың халық тҧратын қаланы бірден жобалап, бірден
96
бастап, осыншама аз уақытта салып болуға болатынын бҧрынғы ҿз
тҽжрибеміздің қортындыларына сҥйене, қҧрылысшы ретінде, біз
қиялымызға сыйғыза алмайтын едік.
Дубай сапары осы кҥдіктерден айықтырды.
Біріккен Араб Эмираттарының тез қарқынмен ҿркендеуіне 1973
жылы жеті эмирдің ауыз біріктіруінен туған келісім ҽсер етіпті.
Ҿздері сайлаған ел басшысына сене білген олар бір жеңнен қол,
бір жағадан бас шығарып, ҿркендеудің дҥние жҥзінде жоқ қарқынын
туғызып, кҿптеген ҿндірістік істерде, қҧнарсыз, сусыз далада тіршілік
ету жолдарын тауып барша дҥниеге бейбітшілік пен ауызбіршілікте
ҿмір сҥрудің,
еңбең пен ақылға сҥйенудің қортындысының қандай
нҽтиже беретіні туралы сан тҥрлі, іспен дҽлелденген ҥлгілер
ҧсыныпты.
Бҧл кҥндері олардан жаңадан дамып келе жатқан елдер тҥгілі
Америика бастаған ең дамыған елдердің де ҥйренетіні жетерлік екен.
Бар болғаны екі миллион елі бар, кемімсектерімен жеті миллион,
бҽдҽуй кҿшпенділер, қу медиен даласын гҥлстанға айналдырып,
Париждіктер
мен
Пекиндіктердің,
Швейцариялықтар
мен
Австралиялықтардың сол шҿл даланы бір кҿріп қайтқанын мақтаныш
ететін дҽрежеге жеткізіпті.
Бҧлар осыншама жетістігін біз негізінен тҿменде санап ҿткелі
отырған себептердің арқасы дер едік.
Сол себептердің ең бастысы –
ауызбірлік! Елі ел басшысына
пайғамбардай табынады.
Екіншісі –
табиғат берген мҧнайының қаржысын дҧрыс
пайдаланып, мҧнайдан тҥскен пайданы ҿндірістің сан тҥрін
ҿркендетуге жҧмсағандығы.
Ҥшіншісі ҽлем капиталын ҿз мҥдделеріне ҿз қаржысындай
жҧмсай алыпты. Дубай қалталыларға теңіз жағасын сатып, ғажайып
қалашықтар тҧрғызып алыпты.
Тҿртінші –
ҽлемдік жаңа технология мен алдыңғы қатарлы
жетістіктерді жҽне ҽлемдік ақыл мен адам кҥштерін пайдалаудың
ҧтырлы ҽдістерін таба білген.
Ҽрине, бҧларға қоса біз байқамаған кҿптеген себептері бар
болар, біз осы қысқа есебімізде ҽлгі атап ҿткендер туралы сҿз етсек
деп отырмыз.
Арабтардың ең басты жетістігі ауыздарының бірлігі десек,
сонымен қоса ел басшысын пір тҧтып, оның қабылдаған шешімін іске
асыруда бір адамдай жҧмылатындығын байқадық. Қатаң тҽртіпті,
қалыптасқан дҽстҥрлі ел болып алған бҽдеу кҿшпенділері бҧл кҥндері
ҽлемді таңқалдыра бастапты.
Табиғат сыйы мҧнайынан тҥскен қаржысын дҧрыс пайдалана
білген. Соның арқасында басқа ҿндіріс салаларын ҿркендете алған.
Бҧл кҥндері ҧлттық табыстың 20 пайызы ғана мҧнай ҿндірісіне тиесілі
екен.
97
Қазақстан Республикасы соңғы жылдары мҧнайдан тҥскен
пайданы тҥгелімен басқа ҿндіріс салаларын ҿркендетуге жҧмсап
жатыр.
Эмираттық арабтар ҽлем қаржысы ҿз қаржысындай жҧмсаған.
Шетелдік инвестиция мен шетелдік ақыл бҧлар дамуының басты
қҧралы болғанға ҧқсайды. Басқа елдерді қоя тҧрып, олардың
Қазақстан азаматын қалай пайдаланғаны туралы бір мысал келтіре
кетелік. Ол кісі атын ҿзімен келісілмегендіктен атауды жҿн кҿрмей
отырмыз.
Қазақстанның бір талапты да білікті жігіті ҿз ақылы мен қуатын
1990 жылдары Қазақстанда пайдалану мҥмкіншілігін таппай жаңа
қарқынмен дамып келе жатқан Эмираттар еліне барыпты. Ол елде
шетел капиталына жол ашылғаны соншалық, он шақты жылда
миллиардтаған қаржы жҧмсай алатын дҽрежеге жетіпті.
Ол елде ҽлгі қазақ, ел ҿндірісіне салатын қаржысының мҿлшері
арқасында сол ел королінің сҥйіктілерінің біріне айнала алыпты. Біздер
ҽлгі қазақтың самолетімен Алматы
-
Дубай сапарына аттансақ, сол
кісінің ел басшысынан сҧрап алған тік ҧшағымен араб эмиратынын
аспаннан байқауға мҥмкіндік алдық. Сол кісі қаржысына тҧрғызылған
ҥйлерді тамашалап, сол кісі қатысқан жобаларға таңдай қақтық. Сол
кісінің арқасында кҿптеген кісі сыртынан ғана қарай алатын
ғимраттардың жертҿлесіне дейін тамашаладық. Теңіз астындағы
ресторан мен 44 тонна алтын жҧмсап салған, бір мезгілде 44 елдің
елшілігін қабылдай алатын сарайды кҿрдік.
Жоба кҽзір Америка елінде дҥниежҥзінің кҿптеген атақты
сҽулетшілерінің қатысуымен іске асырылуда.
Ҥстіміздегі жылы, жақын арада, алғашқы ҥйдің қазығы
қағылатынына да куҽ болатынымыз белгілі болды.
Ҽлемдік жаңа технология мен алдыңғы қатарлы жетістіктерді,
ҽлемдік ақыл мен адам кҥштерін пайдалаудың ҧтырлы ҽдістерін
пайдалану бір кездерде жапондар мен американдықтарды, кейін
еврейлер мен арабтарды алға шығарса, ендігі жерде сол ҽдістерге
біздің Қазақстанымыздың да бет алғаны байқалады. Соның айқын
дҽлелі осы Ақтау Сити жобасы.
Бҧл елдің халқы ҿздерінің шҿл даласына іскерлігінің арқасында,
ҽлемдік жаңалықтарды пайдаланудың арқасында жайқалған орманды
жолдар мен гҥл жайнаған қалалар салып алыпты.
Олар адамзат мҽдениетінің соңғы екі мың жылдық ғҧмырында
теңдесі жоқ, ―Ҽлемнің сегізінші кереметі‖ атала бастаған Дубай
пальмасымен, жеті жҧлдызды қонақжайды ҿмірге келтіріпті.
Біз соларды кҿріп, тек қана Ақтау Сити қаласына емес
Қазақстанның да болашағына анық кҿз жеткізіп келдік.
Осы сапарға қатысқан Ақтау қаласының сҽулетшілері мен
қҧрылысшыларының жҽне де басқа мамандық иелерінің атынан біз
98
осы жобаны ҿмірге келтіруге білімі мен батылдығы жеткен Қырымбек
Елеуҧлына рахмет айтамыз.
Біз ҿз ҧлтының діні мен ғҧрпын сақтай, ҿз қаражаттары мен ҿзге
ел
капиталдарын ҧтымды пайдалана ҿз елінің адамдарына ―жҧмақ
жай‖ жҽне сол елде еңбек етіп жҥрген басқа ел адамдардың адал,
сапалы еңбек етулері ҥшін барлық мҥмкіншіліктерді ҧйымдастыра
алған елді кҿріп келдік.
Біз Каспий жағасында ―Ақтау Сити‖ қаласының аз ғана жылда бой
кҿтеретініне сенімді болып қайттық. ―Ақтау Сити‖ тек қана
маңғыстаулықтардың мақтанышы болып қана қоймай, біздің байтақ
Қазақстанымызға ҥлгі бола алады деп сенеміз.
Қазақстанның ҽр тҥкпірінде қҧрылыс мамандығы бойынша білім
алып жатқан студенттеріміздің бҧл жобадан ҥйренері кҿп болады.
Абай атамыз ―болмасаңда ҧқсап бақ, бір жақсыны кҿрсеңіз‖ деп
тегін айтпаған екен.
Бірақ біз тек қана ҧқсап емес, жақсы да бола алармыз.
Тек жақсы болып қоймай басқаларға ҥлгі де бола алармыз деп
ойлаймын.
99
3. Азаматтар тақырыбына
3.1. Арындаған арғымақ мінген –
азамат
Заманды заман ауыстырып жатады дейтін. Рас екен.
Бақсақ, бар болғаны жетпіске енді жеткелі жҥрген біздердің ҿзіміз
қаншама заманды бастан ҿткізіппіз. Солардың бірі еңбекші жҧртының
еңбегіне ақы тҿлемейтін сараң заман болатын. Ҿз адамын азаматым
еді
-
ау деп қамқорламай, ҿгейсітіп ҧстаған қатыгез, азаматын азамат
дегізер қолына қҧжат бермейтін, безбҥйрек еді. Міне козхоз заманы
дейтін заман сондай болды. Ол
заман Ресей империясының 1861
жылға дейін шаруаларды басыбайлы қҧлдықта ҧстаған заманның егізі
секілді еді.
Одан кейін ҧранға толы бесжылдықтар заманы келді.
Тоқырау дейтін заманын да басымыздан ҿткіздік.
Одан қҧтылып едік, қайта қҧру басталды.
Бҽрі де келді, бҽрі де кетті.
Уақыт жҥйрік болып шықты. Ол бҽрін де артта қалдырып бізді
егемендік пен еркіндік туын желбіреткен қазақтар заманына жеткізді!
Енді бҧ заманнан бар қазақ болашағым Сен деп, келешегім ең деп ҥміт
етеді.
Бҧл уақыт –
қазақ халқының ҿз тҧлпарына мінген уақыты!
Бҧл заман –
Қазақстан Республикасы!
Қай заманның ҿз адамдары болады екен.
Қай заманға да қажетті ерекше тҧлғалар болады екен.
Заман адамдарды ҿз қолымен тудырып жатады екен. Бірақ, бірін
илемей, жҿндемей домдай салса, енді бірінің сегіз қырын мінсіз етіп
жасап жатқаны. Замана адамдарының ішінде заманына бейімделгіш,
―заманын тҥлкі болып шалып қалудың‖ неше тҽсілін меңгергендер де
баршылық.
Ал зуылдаған уақыттың заманыңда да, адамыңда да шаруасы
жоқ, ҿз ісін тындыра беретін секілді.
Бҧрынғы ҥлкендер уақытты ҿздерінің сол уақыттағы ҿлшеммен
бағалап, кҿзімен кҿріп, арғымақ тҧлпарларына теңестірере сҿйлепті.
Біз де солардың теңеуінен артық теңеу таба алмадық.
Біздің айтарымыз сол арғымақ уақыттың тҿрт тҧяғының астында
қалып тапталып, ҿмірден зым
-
зия жоғалып жататындардың болатыны.
Не сол тҧяқтар қаупінен аман қалып, жан сақтап кейінгі ҧрпақ есінен
орын алуға таласқа тҥсетіндердің де аз еместігі. Мақсаты сондай
заман атты, адам атты нҽрселер атақты болуға, мҽңгі тірі болуға
қҧмар
-
ақ!
Шыныменен де уақытты аталарымыз бҧрын арғымақ аттың
екпініндей жылдамдықпен зулап жатады десе, бҧ заманда ракета
100
жылдамдығымен адамдар қауымын ҿз болашақтарына (болашағы
емес жетер жеріне) жақындата тҥсуде.
Ҽр заманның ҿзіне лайық ҿз адамдары
болады екен дедік. Сол
адамдар ҿз заманының бір
-
бір тҧғырын бас білдіріп алып, біразға
дейін тепеңдеп, уақытпен жарысып байқайды. Бірақ уақыт бірте
-
бірте
ҧзай береді, оза береді, ал адам ҧтыла береді, қала береді. Біз
адамдар ҿз тҧғырына мініп дейміз, тіпті тҧғыр тҥгіл есекті де бас
білдіріп міне алмай, бас мақсатына қара жаяу шығатындары қаншама.
Олардың ғҧмыры жҥзден де асуы мҥмкін, жас шамасы арғымаққа
мінгеннен де ҧзағырақ болуы мҥмкін, бірақ ҿмірдегі тындырар шаруасы
―қозы кҿштік‖ бопып қана қалады екен.
Ҿйткені арғымақ заманға жаяу да, тҧғырға мінген де ере алмақ
емес. Білімсіз, ойсыз жандар заманға ере алмайды. Кҿргенін ақиқатқа
санайтындар, естігенін білім деп есептейтіндер ҿзін ҿзі жетілдіре
алмайды, санасын жаңарта алмайды.
Олар уақыттан да заманнан да жеңіліп тынады.
Уақыт пен заман егіздер секілді. Олар бірінсіз –
бірі жарыққа шыға
алмайды. Сол секілді заман мен адам да бір
-
бірінсіз ҿмір сҥре алмақ
емес.
Заман адамдарға ҿмір береді,
Адамдар заманға ҿмір береді.
Заманға ҿмір берер адам қандай болса заманы да сондай.
Заманы ҿзіне ҧнамаған ойлы озықтар ҿз заманын тҥзетпекке
еңбек етеді. Заманымен арпалысып ҿтеді. Кейбір заманның бақытты
адамдары ҿз еңбектерінің жемісін терін, заманының қайта тҥлеп, туған
халқына еңбек ете бастағанын да кҿріп жатады.
Сол адамдар ішінде заман пиғылына ҽсер ете алар қуаты мен
білімі бар керметтер ҽлемді таң қалдыра, тірілей жан
-
жағына сҽулесін
шаша ғҧмыр кешеді екен. Олардың ішінде, тіпті, уақыт атты ғажап
жаратылыстың ҿз жалына жабысып, уақыттың мінез
-
қҧлқын
дҽл
танып, содан барып ҿзін –
уақытқа, уақытты –
ҿзіне тҽуелді ете
алатын данышпандар мен кемеңгерлер де кездесіп қалатынын
қайтерсің!
Ҽбіш Кекілбайҧлы –
солардың бірі. ―Кемегер Кекілбаев‖ деген
лайықты ат оған ―Кемеңгер‖ сҿзі мен Кекілбай сҿзінің ҧқсастығынан
туындамаған секілді.
Ҿнер мен білім, кҿрегендік пен кҿсемдік Ҽбіш Кекілбаевқа туа
біткен қасиет дедік. Ҽбіш табиғат сыйлаған сол қасиеттерді сыйлай
білді, ардақтай білді. Ҽбіш оларды мҽпелеп, аялап, солардың еркіне
бағынып ҿмір сҥрмеді. Оларға тыныштық таптырмай, қызметшісіндей
жҧмсады. Ол, жалғызына кҿше сыпыртып нан тапқызар қатал
миллионер ҽкедей қамқорлық жасады. Дарыны мен талантын таудай
талапты етті, қыздай қылықты етті. Кҥнделікті тынымсыз оқу мен
ойдың арқасында жетілдіре білді. Жоғары
биікке кҿтере білді. Ол
соның арқасында баяғы колхоз заманының да, бҥгінгі техника мен
101
технология заманыныңда болмысы мен заңына, сол замандардың
адамдарының жҥрегі мен тілегіне сҽйкес тҧлға болып қалыптасты. Ең
бастысы ол барлық уақытта да еліне елеулі,
халқына қалаулы азамат
қалпын сақтай алды.
Ол тек қана қазақ халқының сҥйіктісі емес, бҥкіл адамзаттың
ардақты ҧлына айналды.
Солай болуға тиісті де еді.
Ҿйткені ол ―Бір шҿкім бҧлт‖ атты алғашқы кҿлемді шығармасынан
бастап адам жанының тереңіне ҥңіле
алды, тҥсіне алды. Адам
қасіретін сезіне алды. Ол тек қана біліп, тҥсініп қоймай, солардың
себеп
-
салдарын кҿрсете де білді.
Ҽбіш Кекілбайҧлының заман талаптарын зерделей зерттеп, ҿз
жазушылық мақсатына кҿндіре, ыңғайына бағындыра отырып
еңбектенуінің арқасында, ҽр заман адамдарының жаны мен тҽнінің
сҧранысын дҽл баса, олардың адами, пенделік сҧрақтарына жауап
бере білуі –
оның шығармаларының ҿміршеңдігін арттыра тҥсті.
Ҽйтпесе колхоз заманының біраз жазушылары мен қоғам
қайраткерлерінің ғҧмыры ҿз заманымен бірге аяқталып қалса,
бесжылдықтың жаршылары ҿз ҧрандары секілді, ҿздері салған айқай
шумен дауылдатын ҿтті де кетті. Шығармашылық еңбектерін бҧ кҥнде
ҿзі де оқуға ҧялатын авторлар тобы табылып қалатын болар.
Біз білетін жазушы Кекілбаев қандай заман
туса да ҿз
шығармалары ҥшін ҧятты сезінбейтін автор. Ҿйткені оның іс
-
ҽрекетінде,
шығармашылық
еңбектерінде,
ойы
мен
сҿзінде
жасандылық пен бейімделушілік жоқ болатын. Ол барлық уақытта
адам болмысын, заман шытырманын, ҿмір шындығын жаратылыс
ақиқатына жеткізе алған суреткер.
Осындай тҧлға қалай пайда болды?
Қайдан пайда болды?
Бҧндай сҧрақтарға Айекеңнің (анасының) сҿзімен жауап беруге
тырыссақ біз Ҽбіш баланың балалық кескінін кҿз алдымызға елестете
алармыз деп ойлаймын. Ананың бҧл сҿздері бҧдан он бес
жылға жуық
бҧрын жазылып алынған екен.
Мен: Айеке! Айтыңызшы, Ҽбіш бала кезінде қандай болатын?
Айекең: Ҽбіште бала мінез болмады. Бала болып балалармен
жағаласып, жарысып ойнамайтын. Ойнап жатқан кҿп баланың бір
шетінде аңырып тҧратын.
Мен: Сабаққа қалай болды?
Айекең: Сабаққа жақсы болды. Кҿзі қара танығаннан бастап
қолына тҥскен қағазды: бас алмай, талғамай, таңдамай оқи беретін.
Жасы онға толғаннан бастап колхоз басшысының кҿмекшісіндей,
мектеп мҧғалімдерінің біріндей адам болатын.
Жиналыс болса
тақылдап сҿйлейтін де менің балам!
Сауық кеш болса саңқылдап тақпақ айтатын да менің балам!
Бар қызық пен шыжықтың басында жҥретін де сол болатын.
102
Кҿп алдына шығуға тайынбайтын.
Жҧрт ҿлең шығартып, мақала жаздырып алатын
Мен: Достары кҿп болды ма?
Айекең: Ауыл балаларының бҽрі дос, бҽрі бірге жҥреді ғой. Бірақ,
менің баламның бір мінезі ҿзі біреуді іздеп қыдырмайтын. Бала
біткеннің барлығы Ҽбішті іздеп келетін. Сол қасиеті жігіт болып,
ержеткенде де ҿзгермеді.
Айекеңнің ҿз баласы туралы айтқан осы пікірлерінен
аңдайтынымыз Ҽбіш оқып жетісіп, ҿмір тҽжрибесінен тҽлім алып
толысып дарын иесі болған адам емес, туа біткен талант иесі секілді.
Мен Ҽбіш Кекілбайҧлы алпысқа толар шақта оның балалық шағынан
алынған алпыс қысқа ҽңгіме жазып, шағын кітабымды ―Менің Ҽбішім‖
деп атап едім.
Ал енді менің сол дос Ҽбішім, менің Пір тҧтқан Ҽбішім жетпіске
жақындап қалғанда, балалық дҽуірден алыстап, кісілік кезеңнің жҥгін
аудармай даналық кезеңге ҿткен шақта, ол халық пен ҥзеңгілес
замандастарының пайымдауынша ерекше қасиеттерімен елге
танымал болды.
Ол туа біткен талантын ҿмір бойы іздену арқасында бойында
ҧстап тҧра алған, ҿмір бойы жетілдіре алған, ерекше –
Еңбекқор жан!
Ҽзірге бар болғаны 12 том болып басылған еңбектері соның куҽсі...
Ҽбіш Кекілбайҧлы –
жақсы менен жайсаңға айтылар барлық киелі
тілек пен кҿсем сҿзді тҥгендеп ҥлгерген –
Кҿмекей!
Халқымыздың
аты
қасиетке
айналған
тҧлғаларына,
жҧртымыздың кҿзі тірі ардақты азаматтарына арнап жазған жан
тебірентер мақалалары соның айғағы...
Ол адам баласының аруақ пен атақты аталарға айтар
ризашылық сезімдерін ҿз басынан ҿткізген тірі –
Машайық! Бҧл
сҿзімізді Ҽбіштің тек қана ―Бекет Ата‖ қасиетіне арнаған мақаласы
арқылы да сезінуге болады...
Ҽбіш Кекілбайҧлы –
бағзы заманға барып қайта алатын, келешек
заманды кҿріп келе алатын –
Кҿреген! Ойлап қараңдаршы, бір
алманың ортасынан бір қҧрт шығыпты. Зерделі (автор да, кейіпкер де)
туған сол бір жан бір жҽндіктің жыбыр ете қалғанынан бар дҥниені ой
елегінен ҿткізіп, уақиғаларын шолып шығады.
Ол тек қана
Ҽбіш Кекілбайҧлы емес –
ол жебедей ҿткір –
Тіл!
Ол қажет кезде қиып тҥсер қылыш –
Жақ!
Ол жай ғана адам пендесі емес –
кҿш бастар –
Кҿсем!
Ол жай ғана жазушы емес –
адам жаны мен тҽнін аралап шыға
алар –
Қҧдірет!
Міне, Ол –
осындай!
Достарыңызбен бөлісу: |


title: 3.2 - Сайын Назарбекҧлы

text:
103
3.2.
Қара нарым, Әбішім, Кемеңгерім!
Қазақтың Қара Нары!
Кҿкірегі ояудың Кемеңгері!
Менің Ҽбішім!
"Қайран жҧртым, қазағым!" деп жаныңды жалдаған, қауіпті
кездерде қара бас тағдырын талқыға салған, ар менен жан, ақыл
менен тҿзім додаға тҥскен алмағайым заманда арпалыстан
қаймықпаған Сіз едіңіз!.. Оны халқыңыз біледі, Ҽбеке!..
Жиырма жылға жуық арпалыспен ҿткен бҧл жылдар Сізді
шаршатқан да болар... Шаршаған да шығарсыз, Ҽбеке!..
Дегенменен тап осындай тағдыр ҥшін, халыққа қызмет ете алған
мҥмкіншілік ҥшін, тындырылған істердің маңызын ойлағанда "шҥкір"
деуге де тҧрарлық жылдар болмады ма... Айтып та жҥрген шығарсыз,
Ҽбеке!..
Қара нарым, Ҽбішім! Кемеңгерім! –
Дауылдарда "майыспас емен" дерім!
Жҧқардың ба, қабаққа мҧң толыпты,
Білмей отыр, Сайының, неден дерін?..
Қара нарам, қаймықпай тартқан алға,
Жол ауырын білгенсің жатқан алда.
Айнымасқа ант еттің, зҽр ішсең де
Лоқсымауға, бҧ жолға аттанарда.
Секілді еді елуде халің тҽуір,
Болды ма ҽлде бҧл жылдар қомың ауыр?..
Жирма жылда айылды бір босатпай,
Бел кетті ме, ағажан, жоның жауыр?..
Жел сҿз сҿйлеп желігетіндерге, дау туғызып даурығатындарға
билік тиген заманда, ҧлт намысы кҿкпар етіліп талқыға тасталып,
ҽлгілердің тартуына тҥскенде топқа тҥсуден қорықпайтын да,
жасқанбайтын да Сіз болып едіңіз!
Ҿйткені Сіз қазақ елі ҥшін жан пида етуге дайын болатынсыз!
Ҿйткені Сіз сол кезеңге сҽйкес келген Елу жасыңызда "Ол –
қазақ!"
дегізер қазақылық қалпыңызды Табиғат сыйлаған дарыныңызбен
арқаулап, қазақтың қуанышы мен мҧңын бойға сіңіріп ҥлгерген едіңіз!
Сіз
кҥреске дайын болатынсыз! Сізді қазақ халқын қамқорлап тҧрған
қҧдіретті кҥш дайындап ҥлгерген секілді еді, сол тарихи жылдарға...
104
Сіз, сол заманға сҽйкес келген Елу жасыңызда, "Ҽбіш –
Азамат!"
дегізер кісілік пішініңізді ҽлемдік озық ойлармен, елу жылдық
тҽжірибемен ҿрнектеп ҥлгерген едіңіз!..
Ҿз қамыңыз тҥгіл, ҽлемді он айналып келе аларлық ақылмен
жҥрегіңізге жара тҥсірер қауіпті сезе тҧрсаңыз да:
Аузы сасық, жаны пасық, имансыз
Жандар менен кҥреске ҿмір қиғансыз!
Кісіліктің, парасаттың пішінін
Зерлі сҿзбен, "қазақ қалпын" қҧйғансыз!
Ҿтті сол кез... Ҿмір жылжып барады,
Ашылды да, қазағыңның қабағы.
Біраз інің: "Дейді Ҽбіш ағаның –
Ғажап еді бізге берген сабағы!"
Бейтаныстар алды ҿзіңді Аға қып,
Біраз кҿңіл ҿз сҿзіңмен тазарып,
Міне енді, бурыл шашқа қарасам,
Жарасып тҧр, Сізге –
"Асыл Ағалық!"
Қазақ Егемен Ел атанып, Тҽуелсіздік Кҿк Байрағы аспанына, Елбасы
кҿгіне кҿтерілген сҽтте:
Елдің сҿзін кім айтып еді!..
Ел қуанышын кім жеткізіп еді!..
Елдің ене кҿкірегін кім иіте алып еді!
Кҿзінен қанды жас ағызып ҽдеттеніп қалған қазақ жанары,
шҥкіршілік пен мақтаныш отын шашып тҧрмап па еді сол кҥні!..
Сол кҥні тазалығы мҧхит тҥбінде жатар маржандай, асылдығы
сап алтындай ғажайып сҿздер сағынышты немересін кҿрген кҽрі
кемпірдің омырауынан аққан
сары уыздай қҧлаққа бал болып жағып,
жҥрекке нҽр болып қҧйылмап па еді!..
Ел бірлігіне, ел рухына деп шашылған парасат дҽні содан тамыр
тарта бастамап па еді!..
Ой қандай сҽт еді!.. Сҿз қандай еді!..
Ҽр сҿзіңе "па" дегенді, бҧ халық!..
Ҽр ойыңа "е"
дегенді, бҧ халық!..
Со сезімін жоғалтпайды бҧ халық!..
Сол мҽртебең мҽңгілік деп ҧғалық!..
Ҽбеке! Біздің бҧл ой Сізді жақсы кҿргендіктен жазылып отырған
жоқ. Ел ортасында жҥрген сҿз сҿйлерлік жҧрты бар, сҿз тыңдарлық
қҧлқы бар адамның кҿңілге тҥйгені.
105
Халқыңыз Сіздің соншама ҿлшеусіз дарыныңызбен, соншама
жылдар ат ҥстінен тҥспеген мҽртебеңізбен бір де бір рет асып
-
тасып
артық кеткеніңізді кҿрмепті!..
Ҽттеген
-
ай, дейміз біз!..
Мҥмкін, анда
-
санда тасып тҿгіліп, босап сҿгіліп те тҧру керек пе
еді, пендеге?..
Мҥмкін ондай мінез Сізді ҽлі де болса таныта тҥсуге, тындырған
істеріңізді халық қҧлағына жеткізе тҥсуге септігін тигізер ме еді?..
Ҿз еңбегіңіз ҿз атыңызға жазылып қалар ма еді?..
Мҥмкін анда
-
санда босап, сҿгіліп тҧрсаңыз, анау сезім мен еттен
жаралған жҥрекке де жеңілдеу болар ма еді?..
Артық кетті, еңбегім демегенді бҧл алып,
"Кемеңгерім" атаған сол шамада бҧ халық...
Оза шапқан тҧлпарға қойыңдаршы ағайын,
Ҽдетіңді, ҽуелден, ҽзірлейтін "Бҧғалық"?..
Ана тіліміз деп айқасқан, қазағым деп
қасарысқан сол жиындар,
ел болашағын анықтаған сол кезеңдер Ҽбіш Кекілбайҧлының шын
мағынасында "Ел Баласы" екенін анықтап берген шағы болатын.
Ана тіл деп айқасқан жарыс қандай...
Арыстанмен алысқан барыстардай!
Еңбек етті қазаққа Ҽбіш мырза,
Тарихтан, заманнан қалыс қалмай.
Ҧмытшақпыз, қалайша, ҧмытшақпыз?..
Ер еңбегін елеуге –
ҧмытшақ, Біз!..
"Ҽділеттік моделі" сол емес пе,
Қалай ҿмір сҥреміз "Ҥміт
-
шақсыз"?..
Ҿзі қандай, сҿзі де жарасады,
Талай дҧшпан қасында аласарды!..
Талай тҥйін шешіліп, талай рет,
Мҽмілемен ел тыныш тарасарды.
Неге шалым, дем алып, отықпадың?..
Неге отырдың ҽр тҥннің "тҥтіп" таңын?..
Аялдасаң не етер ед, анда, санда,
Ҽбекежан, со Шалдың, кҥтіп жанын?..
Бірақ сол кез толысқан, керім едің!,
Сенен ерлік кҥткенді Жерің, Елің.
Бір
сҿзіңмен қайтарып Маңғыстауға
Облыстық атағын беріп едің.
106
Не талайын тындырдың шаруаның,
Аспандаттың Бекеттің аруағын!
"Ҽбіш айтты" дейтінді, қажет кезде,
Ҽлсіздердің, біраздың қаруы едің.
Қазақ халқының бақытына бола жаратылған аймаңдай
ҧлдарының маңдайын жарқырата жазылған Сіздің мақалалардың қҧны
мемлекеттің берер ордені мен ел
-
жҧртының берер атағы секілді
қҧрметтерден кем тҥспеді десек, бізге ешкім артық айтты дей алмас
деп ойлаймыз.
Манастың мыңжылдығын марапаттауға, Қҧрманғазының қҧдіретін
танытуға арналған сияқты ондаған ғылыми мақалалар жазушының
ҧшан теңіз білімі мен пайымының дҽлелі.
Ҽбіш Кекілбайҧлының ҿзінің біз танымайтын Жҧмекені, Тҿлегені,
Олжас ақыны, Серке Қожамқҧловы, Шыңғыс Айтматовы, Ахмет
Жҧбановы, Сҧлтанмахҧмҧты, Махамбеті тағы
сол сыяқты тҧлғалары
жетерлік. Ол жазған зерттеу, таным мақалаларына кейіпкер болғандар
атын санап шығу міндет емес болар. Оларды оқу керек. Ол мақалалар
ҿнертану, адамтану ғылымының ҽліппесі іспеттес, жақсыны жақсы
кҿру, ҿнерлінің ҿрге басқанына тілектес
болу оқулықтары секілді.
Ол еңбектер –
халқымыздың ҿнердегі, мемлекетіміздің ҽлемдегі
тҧлғалану процесінің кҥнделігі. Қазақ халқы ҿзінің рухани кҥшінің
қаншалықты
ілгерілеп
келе
жатқанын
байқау
ҥшін,
Ҽбіш
Кекілбайҧлының ҧлт ҧлдарына арнаған зерттеулерін,
мақалаларын,
арнауларын бір қарап шықса жеткілікті болар еді.
Ҽбіштің ҽлгі атақтыларымызды тҥсінуі ерекше зерттеуді қажет
ететін қҧбылыс. Жан жібітер сҿздер, сезім тербер теңеулер, кейіпкер
шығармашылығының тереңін тҥсіне алған білім, тек қана халқына
деген сҥйіспеншіліктен, оған деген табынудан бастау алатын болар.
Содан барып, халқына адал еңбек еткендерді кҿргенде, ҿнері ел
абырайын асқақтатар азаматтарын кҿргенде, сол сҥйіспеншілігі ҽлгі
тҧлғаларға деп ақтарылатын болар. Оның еңбегінен бір де бір
жаттанды сҿз, қайталама қайырма кездесе қоймайды. Оның себебі ол
барлық жҧртқа бірдей қарай алмайды. Оның пейілін анықтар бір ғана
кҿрсеткіш бар. Ол –
кейіпкерінің таланты, кейіпкерінің елге еткен
еңбегі. Олар ҽр тҥрлі жандар. Ҽр қырлы еңбектер. Содан барып
Ҽбекең ҽр кейіпкерін ҿз сезімі арқылы ҿз жҥрегінен ҿткізеді де
қайталанбас тҧлғалардың қайталанбас образдары мҥсінделіп шыға
береді...
Тындырылған іс қаншама!..
Ҿтелінген парыз қаншама!..
Мойынан тҥскен борыш қаншама!..
107
Осылар туралы ойлағанда, Сіздің бақытты сезінуге, ҿзіңізге риза
боп жҥруге толық хақыңыз бар Азамат деп ойлаймыз, Ҽбеке!..
Кеше ғана бодандықта жҥрген халқыңыздың қабырғалы ел
болуына сҥбелі ҥлес қосқан Қайраткер ретінде қабағыңызды мҧң
шалмауға, атағыңызды кір шалмауға тиіс жандардың бірі болуға
қҧқылы деп ойлаймыз, Ҽбеке!..
Соншама жыл ауыр жҥк арқадан тҥспеген шыдамыңызға бола
Сіздің Шҥкіршілігіңіздің шамасы шексіз деп ойлаймыз, Ҽбеке!..
Ойлайтынбыз...
Бірақ, бҧл қалай?.. Ойға бір кҥдік кірді...
Біздің соңғы кездесуіміз кезінде Сіздің даусыңызда ызғар бар
екенін сезгендей болдық, қабағыңызда мҧңдар бар екенін байқағандай
болдық...
Осыны жҥрегіммен сездім...
Осыны болмысыммен байқадым..
Қара нарым, Ҽбішім! Кемеңгерім! –
Қай дауылда "майыспас емен" дерім!
Жҧқардың ба, қабаққа мҧң толыпты,
Білмей отыр, Сайының, неден дерін?..
Шаңырақ нар!
Жампозым, арқа жауыр,
Біз білеміз болғанын жҥгің ауыр!
Тҽрбиелеп ҥлгермей бар қазақты,
Ҧрпақ қамы, сыздай ма бҥгін бауыр?..
Мойындалды, дарынды дара Тҧлғаң!..
Қаратаудың Отпаны, дара
тҧрған!..
Ҿзің дейміз, Ҽбеке, бҧйрықпенен,
Бақытына қазақтың жаратылған!..
Шыдап едің уақыт тепкісіне,
Келе жатыр жақындап Жетпісің де.
Сенем сенің атағың "Мҽңгі Мезгіл",
Ондай атақ тағылар тек Кісіге.
Беріп кетші, тҥгелдей қазынаңды!..
Менің саған осындай базынам бар!..
Бар ҽлемнің байлығы бір басыңда,
Жетпіс емес жҥз нарлық қазынаң бар!
"Маңғыстау", 16.10.2204.
108
3.3.
Кӛзіндей қайқылардың Кҥріш сері
―Ой‖ атты ерекше қасиетке ие адам пенделері ―пайғамбар жасы‖
дейтін кезеңге жеткен шақта ―не тындырдым‖ деген сҧрақ қойып, ҿзіне
-
ҿзі ойша есеп беретін болса керек. Басқаны қайдам, осындай сҧраққа
жауап берерде Кҥріш Қҧбашҧлы Тасболатов мырза, Кҥріш сері, кҿп
уайымға батпайды
-
ау деп ойлаймыз. Ҿйткені ол тек қана Маңғыстау
ҿңіріне емес Қазақстанға, Қазақстанға емес бір кездегі тҧтас Кеңес
ҿкіметі кеңістігіне, біраз шет елдерге аты кеңінен танымал ҿнерпаз
болды, ―ҽнші Кҧріш‖ аталды. Еліне де ҿнерге де риясыз еңбек етті.
Оның ҿнері ондаған, жҥздеген Кҥрішше айтатын жаңа ҽншілер
қауымын ҿмірге ҽкелді. Сҥгір жыраудың ―Қашаған, Сҽттіғҧлдай
болмасамда, елу жыл тойларыңды амалдадым‖ дейтініндей, міне елу
жыл бойы Кҥрекең ҽнімен таңымыз атып, Кҥрекең ҽнімен кҥніміз батып
келеді. Ел
-
жҧртын ҽнге бҿлей ол да кемеңгерлік шаққа, кемелденер
жобаға, ―пайғамбар жасына‖ жетіп қалыпты.
Бір жылы туғандарды қҧрдастар дейді халқымыз. Мен секілді
жыл басында туған марқалар да, Кҥріш секілді жыл соңында туған
―жастар‖ да ―бір жылдың тҿлі‖ делініп, ―қҧрдас‖ аталады. ―Қҧрдас‖ сҿзі
арқылы қазақ халқы ҿз ҧлдарына ағайындық пен бауыр болудың,
достық пен сыйлас болудың тағы да бір амалын жасап беріпті. Сол
―қҧрдас‖ сҿзінің жҥгі арқылы, Кҥріш ҿнерінің қҧдіреті арқылы менің де
Кҥрішке деген ықыласым мен қҧрметім жасақталды, ерекеше оған
деген сезім қалыптасты. Одан бір жасқа жуық ересек болсам дағы мен
оған ҿмір бойы сҽлем беруден жалыққан емеспін жҽне оны ҧлық
тҧтып, оған кішілік ететініме ҿзіме
-
ҿзім ризамын да.
Кҥрішті ҥлық тҧту менің болмысыма қалай қалыптасты?.. Осы
тҥсінік маған бірден пайда бола кетпеген болар, ол ҧзақ жылдар бойғы
қҧрдастық сыйластықтың, ҿнерге деген қҧрметтің қортындысы болуы
керек... Менің Кҥріш ҽншінің ҧлылығына деген, нақ асыл ҿнерге деген
қҧріметім болар...
―Кісі ҿз елінде пайғамбар бола алмайды‖ дейді екен. Дей
тҧрғанмен Маңғыстауда Кҥріш беделі жоғары
екенін мойындауымыз
керек. Ол беделді ол таза еңбегімен алды. Ал менің жеке ҿз басыма
ол кісіні ҧлық тҧту сезімі қалай қалыптасты, қалай сіңісті деген сҧраққа
жауап іздейтін болсақ, онда естеліктер арқылы ҿмір жолын бір сҥзіп
қарап шығу қажет болар...
..
.Екінші, ҽлде ҥшінші сынып оқитын жылдары біздің ―Жаңа
-
кҥш‖
колхозына Қҧбаш Тасболатов деген кісі бастық болып келді. Менімен
жасты, Кҥріш атты ҧлы бар екен. Сол жылы бір жас орыс қызы да
Тиген бастауыш мектебіне келіп жҧмысқа тҧрды. Алғашқы
сабақтардың бірінде орыс апайымыз бір баланы тақтаға шығарып бір
сҿзді жазғызса, ҽлгі бала қате жазған болуы керек, апайымыз
шҥлдірлеп бізден бірдеңе сҧрап жатты. Біз орысша сҿз айтпақ тҥгілі,
орыс тҧқымдас адам пендесін кҿрмеген, апайымыз ―ам
-
ям‖ деген
109
жҧрнақтарды зорлағанда айтқыза алмайтын дҽрежедегі ауыл
балалары едік. Сол кезде қол кҿтеріп, апаймен орысша сҿйлескен
Кҥріш ―на место ―и‖ пишется ―ы‖ дегені... Сол сҽт ҽлі кҥнге менің кҿз
алдымда. Ҿзімдей бала, орысша судай ағып тҧр!.. Ол орыс қызбен
кҽдімгідей сҿйлесетін секілді еді... Біз ол заманда одан асқан ҿнер бар
деп ойламайтынбыз...
...Кҥріште ҿнер кҿп екен. Ҽн салатыны, домбыра тартатыны жҧрт
аузына іліне бастады. Бір кҥні ол мені ҥйіне ерітіп апарды. Домбыра
тартты. Содан бір уақытта ―саған домбыра тартуды ҥйретейін‖ деп,
―комсомолдар қаһарман, Ленин бізге жол салған‖ деген ҿлеңді ҥйрете
бастады... Менің домбыра ҥйренуден алған дҽрісімнің бас
-
аяғы сол
болды, бірақ ҽлі кҥнге, содан бері елу жылдан астам уақыт ҿтсе дағы
Кҥріш ҥйреткен сол екі
-
ҥш қағыс есімде қалыпты...
...1987 жылы, қырық алты жасымда, алғашқы тҿрт шумақтан
тҧратын ҿлеңімді жазып, мен ақыры ақын атанған адаммын. Сол
алғашқы ҽнімді бірінші деген санмен белгілеппін. Ал 22.06.1988 жылы
қатар саны тоғызыншы, оныншы деген ҽндерімді жазып, екеуінде
Кҥрішке арнаппын.
..
...Алматы политехникалық институтының инженер
-
қҧрылыс
факултетін бітіргеннен соң мені сол институтқа оқытушылық жҧмысқа
қалдырды. Атақты Ҽбіш Кекілбаевпен Ҧштаған мектебінде бір оқып
едім. Алматыда ҥйінде жиі болып тҧратынмын. Ҽбіш ҥйі қаладағы жас
ақын
-
жазушылардың клубы секілді еді. Менің жалпы ҿмір туралы,
ҧлттық мҽселелер туралы пікірлерімнің қалыптасуына Ҽбекең ҥйінде
болатын жиындар септігін тигізбей қалмаған болар деп ойлаймын.
Сондай бір жиында Маңғыстау ҽндері туралы ҽңгіме болып, Ҽбіш
магнетефоннан бір ҽн жіберді...
...Жігіттер бір
-
екі ауыз ҽн салдым деп,
Несіне аттан тҥсіп талтаңдадың... Тыңдаушылардың бірі
Жҧмекен Нажмадинов болатын. Осы екі жолды қайта
-
қайта қайталап,
дҽмін ала тамсанып, Кҥріш ҽншінің ғажайып даусы туралы толғана
сҿйлеп кетіп еді... Мен сол кҥні бала кҥнімде ажырасып кеткен Кҥріш
қҧрдасыммен сыртай қайта табысқан едім... Мен оны содан бастап
сағынатын болдым...
...Міне содан бері де қырық жыл ҿтіпті. Осы қырық жыл бойы
оның ҿнері менің ҿмір тіршілігімнің
қажетіне рухани азық болып,
болмысыма нҽр таратқан қайнарлар бастауының бірі болды десем, бір
ауыз жалған сҿз, бір жҧтым жалған ой қоспағаныма ҿзім сенімдімін.
Оның мінезі мен жҥріс
-
тҧрысы да кесек
-
кесек қылықтарға толы. Бір екі
мысал келтіре кетелік...
...Алматының бір ҽдемі жазында екеуміз жаяулатып кҿше
қыдырып келе жаттық. ―Агентство‖ деген мекеменің қасынан ҿтіп бара
жатыр екенбіз, соны кҿріп қалт тҧра қалып Кҥріш: ―Сайын, мен
Москваға ҧшамын‖,
--
деп, аяқ астынан бҧзыла қалғаны. Жарайды
дедік... Кассаға келіп билет сҧрадық. Бҥгінге де, ертеңге де билет жоқ
110
болып шықты. Амал таусылып далаға шығып бара жатырмыз. Бір
кезде ол маған жалт бҧрылып ―егер бҥгінге билет тауып берсең бір
билеттің қҧнындай, егер ертеңге тауып берсең, жарты қҧнындай ақша
беремін‖ дегені. Мен Кҥріштің қамшылауымен кассир ҽйелге қайта
келдім. Бар шындықты айтып жатырмын. Анау тҧрған ―странный, чудак
человек‖ дедім. Егер сен оны бҥгін Москваға ҧшырып жібере алсаң, бір
билет қҧнын екуміз қазір бҿліп алар едік. Ал ертең ҧшырсақ жарты
билет қҧнын бҿлісеміз дедім... Ол уақытта алпыс сом кҿп ақша
болатын, кассир ҽйел екеуміз бір билет қҧнын бҿлісіп, шала байып
қалған болатынбыз...
...Мен 1990 жылы Москвада онкоауруына қарсы тҿртінші рет
операция жасатпақ болып, ВОНЦ деген ауруханада жаттым. Бір кісі
мені тҿменде біреудің шақырып тҧрғанын айтты. Москвада мені кім
іздеуші еді, ҽлгі бала қателескен болар деген оймен тҿмен тҥсе
қоймадым. Бір уақытта сыпайы кҥліп, сынай қарап біздің бҿлмемізге
Кҥрекең кіріп келе жатыр екен... Сол сҽтте мен шыныменен қуанған
болатынмын...
Табиғаттың бір ғажабы туған жер мен жерлес дегендерге адам
пейілін ерекше бҧрып қойған ғой. Мен ҧзақ жылдар Маңғыстаудан
шетірек жҥрдім. Талай сағыныш сезімдерін бастан ҿткіздік...
...Ойланып қаралықшы, алыста жҥріп Маңғыстауын сағынған
кісінің кҿз алдына алдымен не келер еді...
... Маңғыстаудың шалқыған шалқар теңізі, оқшырайған Отпаны,
тҿре тау Шерқаласы, тершіген Тамшалысы, опырылған Жығылғаны,
Сауысқанның қҧмдары, ғажайып зираттық сҽулет ескерткіштері, жҥз
қадам шыңыраулары, мҥжілген қарт Қаратауы мен қолдан қашалып
жасалғандай ақтаулары, сорлары мен даласы, шҿлі мен суы, шҧбаты
мен балқаймағы, аржайы адамдары, сыпайы ―сасып‖ тҧрмайтын
сҿздері... қҧдайға шҥкір, жалғастыра беруге болады екен... Біз солар
ортасында ҿскесін осылайша еске тҥсіре аламыз.
...Ал Маңғыстауға келмеген, кҿрмеген, тек қана сырттай
білетіндер оны қалай елестете алар еді...
Ол сҧраққа ақын Темірхан Медетбек сҿзімен жауап беруге болар.
―Сержан –
кҥй, Кҥріш –
ҽн, Ізбасар –
жыр‖ деген бір ауыз сҿз
бейтанысқа
Маңғыстау
ҿнерін,
Маңғыстау
ҿңірін
айнытпай
таныстырып тҧрған жоқ па...
Сержан!.. Кҥріш!.. Ізбасар!.. Бҧлардың ҿнерлерінің толыса пісіп,
ҿздерінің кемелденген шағы Кеңес ҿкіметі кезінде біз секілді бҧратана
елдердің ҿнерін, тілін, болмысын бірте
-
бірте жоспарлы тҥрде
советтендіріп жатқан шақты, радио, теле каналдарының Маңғыстау
туралы ҥнсіз жатқан шағына сҽйкес келді.
Қызғанышқа бой алдырмай ойланып кҿрелікші... Ҽлгі ҥнсіздіктен
ҥн асыру, ҽлгі қараңғы тҥнекті серпіп тастау, бір тайпа елді ҿнердегі
мҽңгҥрттіктен сақтап қалған Темірхан атаған кісілердің
,
солардың
ҧстаздары мен шҽкірттерінің қолынан келген болатын. Олар Алматы
111
деп те жҥгірмеді, астана деп те қызықпады. Ҿз елінің ортасында
асылды тҥйірлеп жинап, кҿкірек қалтаға сала берді, пісіре
берді,
тарата берді. Осылайша Маңғыстаудың ерекше ҿнерін ―ҧзынның
қысқарған, жуанның жіңішкерген шағында‖ жалғастырып, келесі
зерделі ҧрпақ қазынасына айналдырып жіберген болатын. Олар тек
қана ҿнердің жалғастырушы болып қалмады, бҧлар Маңғыстау
ҿнерінің ҿңін келтіре, сҽнін толықтыра жалғап жіберді. Сондықтан да
Сержанша кҥй тартатындар, Кҥрішше ҽн салатындар бҧ кҥндері байтақ
Қазақстанның тҥкпір
-
тҥкпірінен бҥр жарып, ҿмірге келіп жатыр...
Кҥрішті тек қазақ ҽндерінің орындаушысы ретінде тануға болмас.
Шіркін
Кҥріш салған орыс романстарының ҽсері қаншалық
десеңізші... Кҥріш романс сазына жан
-
жағын бҿлеп жібергенде адам
ойына ―ол неге осы романстарды шырқамайды?.. Неге ҥлкен
сахналарда ел жанын тербемейді?‖ секілді сҧрақтар кҿмекейіңе ҿзінен
-
ҿзі кептеле бастайды. Біз бҧл тақырыпқа оның ҿзімен сҿйлесіп кҿрген
жоқпыз. Бірақ ол орыс романсының жоқтаушысы да, айтушысы да
жеткілікті деп ойлайтын болар. Барлық мҥмкіншілігімді аттары ҿшіп
кетуге айналған ―Маңғыстау қайқыларын‖ тірілтуге еңбектенуді мақсат
еткен секілді. Кҿңілді жиын
-
тойда айтқаны болмаса, ҥлкен сахнаға,
теле
-
радио каналдарына ҿзге ҽндерді шығарып, насихаттағанын
кҿрмедім. Ол тек қана Маңғыстау ҽндерін, Маңғыстауша айтуды арман
еткендей...
Кҥріш елуге толған жылы оған тағы бір ҽн арнаппын. Бҧл ҿлең
менің ―Парыз‖ атты ҿлеңдер жинағым жҽне ҥш томдық шығармалар
жинағыма енді. Бҧдан он ҥш жыл бҧрын жазылған бҧл ҿлең
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
(Ізі  ҿзің
атақты қайқылардың)

text:
(Ізі ҿзің
атақты қайқылардың)
аз да болса арқасына салар жҥгі бар секілді.
Ҿнерді сен ҿмірге балап едің,
Ҿлең
-
жырға толы еді жан ҽлемің.
Талапайлап аузыңнан алып кетті,
Ақкҥріш
-
ау, ҽніңді қалап елің!
Қай биікте шырқасаң алқынбаған,
Бҧла қайнар кҿзісің сарқылмаған.
Шаршы топта шашаңа шаң жҧқтырмай,
Шаттандырып келесің халқыңды ҽман!
Дҽріптедің қылығын ―сҽйкілердің‖,
Ҿз аузыңнан зар болып айтылар мҧң.
Арман даусын жеткіздің заманыма,
Ізі ҿзің атақты ―қайқылардың‖.
Даусың жетті Досаттай жеті арқадан,
Ҿз ҥніңнен шерліден шер тарқаған.
Сағынышқа сағыныш жамап алып,
112
Кейде кетер дертіне дерт арта жан.
Кҥйіп
-
жану бар жанға арман едің,
Ғашық ҧлың Кҥріштей бар ма, елім?
Ақбҿбек пен Қайыптан кем тҥспейтін,
Махаббатты ҿнерге арнап едің.
Мҥсіндеген ҿзіңді ҧқыпты адам,
Дарқандығын дарытқан бҧ қҧт далаң.
Тек ҿзіңе тапсырған аманатқа,
Кеудесінің кеңдігін Мҧхит бабаң!
Кҥріш ҽншінің рухани ҧстаздары сонау Маңғыстау ҽншілері ―Жеті
қайқы‖ рухтарынан бастау алып жатса, ҿз от басы, ҽкеміз Қҧбекең мен
анамыз Ҧлекең де ҿнерлі кісілер болғаны белгілі. Қҧбекең ҥйі
Маңғыстау жыршы
-
жыраулары мен ақын
-
абыздарының бас қосар
ҥйлерінің бірі болған, ҽу бастан ҿнер қонған қасиетті шаңырақтардың
бірі еді.
Сонымен Кҥріш пайғамбар жасына толыпты!..
Бҽріміздің атымыздан қҧтты болсын делік!..
Бірақ ол пайғамбар жасына жалғыз қара басымен келмеген
секілді...
...Ойлап қарасақ Сержан, Кҥріш, Ізбасарлар жҽне де осы
мақалада аты аталмаған басқа да ҿнерлі маңғыстаулықтар, тек қана
ҿздерін емес Маңғыстау ҿнерін де пайғамбар жасына шығарып
ҥлгерген секілді. Осылардың, оларды оқытқан ҧстаздардың, олардан
ҥйренген шҽкірттердің арқасында бҧ кҥндері Маңғыстау ҿнері нағыз
дер шағында, нағыз кемелденіп ―пайғамбар жасына‖ толған сҽтінде.
Сондықтан да осы жолда еңбек еткен біздің қымбатты замандасымыз
Кҥрішке жҥректе жатқан ризашылық та, ауызбен айтар
алғысымыздың да шегі жоқ.
Мҽртебең ҿсе берсін Кҥріш мырза!
Мҧхит пен Досат бабаларың,
Ғарифолла мен Жылгелді аталарың
рухтары саған о жақтан разы болып жатырған болар деп ойлаймыз!..
Сенің ғажайып даусыңа талай тербелген Атырау мен Алтай
арасы, Алатау мен Маңғыстау аспаны, Қазақстан байтағының ауа
толқындары ҽлі де ҿз елін қуанта беретініне сенімдіміз. Бҽрінің де сені
пайғамбар жасыңмен қҧттықтап жатырғанына сенеміз!..
Шырқай бер, шалқи бер, Кҥріш қҧрдасым!..
113
3.4.
Едіге қайда жерленген?
Кҽзiргi қазақ елiнiң бiр заманда ―Алтын Орда‖ аталған, ал ол
елдiң мынау Ертiс пен Едiл, тонау Дон мен Днепр бойын ен жайлап
жатқаны бҥкiл ҽлемге аян. Сол байтақ елдiң жиырма жылға жуық
билеушiсi болған Ер Едiге қолында билiгi басындағы бағы бар
шақтарында ел бiрлiгiн сақтап қалуға тырысса, билiк пен бақ тайған
кездерде Ақсақ Темiрдiң қолдауымен сол елдiң ҽлсiреуiне септiгiн
тигiздi делiнедi.
Қалай дегенменен де Едiге туралы жырланған жырларда,
айтылған аңыздарда ―Ел қамын жеген Едiге‖ деген теңеу зерлi
шапанның алтын арқауындай кҿз тартады да тҧрады.
Едiге туралы деректер дҥниежҥзiлiк тарихта мол секiлдi. Ол
туралы қазақ халқының тҥпкiр
-
тҥпкiрiнде сақталып қалған жырлар да
жеткiлiктi.
Бодандық бҧғауында жҥрiп елiнiң ҧлттық бет
-
бейнесiн сақтап
қалуды ҿмiрiнiң мақсаты еткен даналарымыз, халқының қамқоры
болған кҿзi ашық азаматтарымыз Едiге туралы, Едiге мен Баба Тҥктi
Шашты Ҽзiз туралы мол деректер қалдырып елдiң ҧлттық байлығына
рухани қазнасына айналдырған. Зерттеушiлер Едiге туралы
мҧралардың ең алғашқысы да, ҽдеби тҧрғыдан ең кҿркем де Шоқан
Уалиханов қалдырған нҧсқа деп мойындайды. Жырдың бҧл
нҧсқасында Тоқтамыс ханның аузымен:
…Қырымнан дау келсе
Ал, Едiгем, соны сен бiтiр дедi,
Қырымнан жау келсе
Ал, Едiгем, соны сен қыр дедi –
делiндi
Едiгенiң сол кездегi Алтын орда халқына, бҧ кездегi солар ҧрпағы
қазақ халқына еткен еңбегiнiң
бағасындай.
Бҧл жыр –
аңызда ―Баба Тҥктi Шашты Ҽзiз баланы iздеп Нiл
дариясын қыдырды. Нiл дариясының басында, Қҧмкент шаһарының
қасында жiбек орамалға ораулы баласын тауып алды. Елсiз, кҥнсiз
туды деп атын Едiге қойды‖… дейдi.
Қаныш Сатбаев қалдырған
нҧсқада да –
Тоқтамыс хан:
Жаурындағы жақталы,
Тҥйме баулы тартпалы
―Ал қаракес тон бердi
Мҧны ҥстiне ки‖
–
дедi,
Кҿк ала жорға ат мiн, –
дедi
Кҿнте белбеу бу, –
дедi,
Тҧтам бауы сом алтын
Ақ сҧңқар қҧс беремiн
Ҧшан теңiз шҥй, –
дедi
114
Қырымнан қиын дау келсе
Тҿресiн соның бер, –
дедi.
Қырымнан халық жау келсе
Едiгем соны қыр, –
дедi дей келедi де Едiгемен Баба Тҥктi
Шашты Ҽзiз ҽулие атамыздың жақындығы былай баяндалады:
… Дария жағасында алтын шашын алдына алып тарап отырған
қызды
кҿрдi. Қыз жақын келгенде суға шомып кеттi. Баба Тҥктi Шашты
Ҽзiз де қыздың артынан шомып кеттi. Дарияның астында алпыс ақ
отау тҧр екен. Отауға кiрiп барды…
...
Аңызды қысқарта келе айтарымыз бабамыз сол қызға ҥйленедi,
бiрақ бiр нҽрсе себеп болып перiнiң қызы бойындағы алты айлық
баласымен ҧшып кетедi жҽне.. ҿзiң iздеп тауып ал –
дейдi. Аңыздың
жалғасы:
…Баба Тҥктi Шашты Ҽзiз баланы iздеп Нiл дариясын қыдырды.
Нiл дариясының басында, Қҧмкент шарының қасында жiбек орамалға
ораулы жатқан баласын тауып алды. Атын Едiге қойды.
Тоқтамыс хан мен Едiге арасы суысады. Хан Едiгеден жеңiлiп
елiнен айрылып ҿз iсiне ҿкiнедi. Сонда айтқаны:
Едiгем менiң ер едi,
Едiгемнiң мiнгенi
Аузы ақтан кер едi.
Едiгемнiң ашу iсi сол едi.
Ҿзiнен бiр жас ҥлкенге
Ҽзiз ағам, сiз бiлiңiз дер едi.
Ҿзiнен бiр жас кiшiге,
Ҥкiм сен тҧра тҧр мен сҿйлейiн дер едi.
Ескiден кегi бар едi,
Кете алмай
-
ақ жҥр едi.
Кҿре алмасы кҿп болды,
Кҿтермесi жоқ болды.
Едiге сынды батырдан
Қапыда сҿйтiп айрылдым…
Едiге туралы жазылған жылдың бiр нҧсқасын жазып алып
қалдырғандардың бiрi –
Ҽ.Диваев. Оның тҥсiнiктемесiнде –
һижрҽтдiң
790-
iншi жылғы Тоқтамыс ханның яғайлыға жiберген бҧйрығында
Едiгенiң аты туралы мынаны ескертедi:
(қара, Россия археология
қауымы, кҥншығыс бҿлiмiнiң
III-
том. 1888 жыл, I һҽм, II шығуы,
В.Радловтың ―Тоқтамыс хан һҽм Темiр қотлиға‖ деген мақаласының I
-
шi беттерiнде см. ―Запись. Отд. им.Русс.Археолог.Общ.‖, т.III Выпуск 1,
ч.II, 1888г. Статья В.Радлова: ―Ярлыки Тохтамыша и Темир Кутлуға‖
стр.6 и 10)…
…бiр кҥнi Тоқтамыс хан намаз оқиын деп мешiтке келе жатыр
екен, жолда етiктiң iшiнде жатқан баланы кҿрiп тауып алады. Сол
себептi етiктен алынып Едiге қойылыпты деп В.В.Радлов кiтабында
115
айтады. Артында екi томдық естелiктер қалдырған Мҽшһҥр Жҥсiп ―Ер
Едiге‖ деген жыр нҧсқасында:
―Едiге деген ер екен,
Елдiң қамын жер екен.
Ел шетiне жау келсе
Мен шығайын дер екен.
Ҿзiнен бiр жас ҥлкен болса,
Ҽзiзiм сiз бiлесiз дер екен.
Едiге деген ер екен,
Елдiң қамын жер екен.
Ҿзiнен бiр жас кiшi болса,
Ботам, сен тҧра тҧр
Мен сҿйлейiн дер екен.
Едiге деген ер дҥрмiн
Ҥзiлмес жiбек кендiрмiн.
Ҿзi бiлмегенге
Бiлгеннiң тiлiн алмағанға
Еменнен шоқпар шекесiне
Шық еткiзетiн мен дҥрмiн‖ –
дейдi екен. Жҽне де:
Қазақ ҥш жҥз деген атқа iлiнбей, елдiгi жҧрттығы кҿзге кҿрiнiп
бiлiнбей жҥрген кҥнде қазақ ортасында Бабай Тҥктi Шашты Ҽзiз
делiнген Диюана болыпты. Қаратау маңайында Мыңжылқы деген
таудың бауырында бiр бҧлақта дҽрет алып, намаз окуы ҥшiн меншiктi
мекен
-
жай қылып жҥрiптi…
…Ер
Едiгенiң ҿзi тҧрақ қылған жерi Ҧлытау, Кiшiтау
екен. Ҿзi
ҿлерiнде Ҧлытаудың басында отырып Кейқуаттың сҿзiне қҧса болып
жарылып ҿлген екен. Сонда ҿлерiнде айтқан екен:
–
Менi бҧл жерге жер қазып кҿмбеңдер, қорған тас қалап
қойыңдар, Нҧралы (баласы) жер ҥстiнде бар болса ―Ат айналып
қазығын, диiрмен айналып шҥмегiн табар‖ дегендей бiр табар. Сонда
менi Қаратаудың бауырында Қарақалпақ атасы Созақтың қара
обасының қасында Бабай Тҥктi Шашты Ҽзiз атам бар, соның қасына
апарып қойсын деген ҿсиетiмен денесiн сонда апарып қойған екен.
Ҧлытауға аманат қойған екен. Ҧлытауға аманат қойған жайын ―Ақ
мешiт ҽулие‖ деп атап кетiптi.
Бҧл сҿздi кеше керейттен шыққан Сарысопының баласы
Жалаңаяқ iздер сҿйлептi, осы ҽулие де ҿзiн сол жерге қойдырыпты.
Кҥнi кеше Куандықтан шыққан арық Қонырбай, Айқожа ишаннан
хҽлфе болып
шығып,
Ақпан Бҽйiштiң Ақпанымен екеуi:
–
Бҧл Жалаңаяқ бiздiң қазақтан шыққан ҽулие, соның сҥйегiн бҧл
жерге қоймаймыз. Сары
-
арқаға апарып, қазақ ортасына қоямыз деп,
сарт жҧртымен дауласып, сол замандағы қазы, муфтиларден хат
-
мҿр
алып, сҥйегiн Арқаға алып кетемiз деп кҿрiн ақтарған екен. Жалаңаяқ
ҽздердiң денесi шiрiмей, сасымай, сап
-
сары болып, кҿмiлген қалпында
116
жатыр екен
деседi. Қол созып ала бергенде, ашық тҧрған аспан ҽлей
-
тҥлей боран болып кеткен соң
қойылған жерден
қозғағанын қҧдайда
болса, ҽруақтың ҿзi болса да ҧнатпады
-
ау деп қайта жауып, ҥстiне
белгi тҧрғызыпты. Сонда арық Қоңырбай Ақпанға айтқан екен:
–
Мен сенен бҧрын ҿлемiн, менi осы жерге алып келiп қойыңдар
деп. Ҿзiнiң ҿсиет қылуымен Ақпан арық Қонырбайды сол араға апарып
қойыпты.
Сол жерде Бабай Тҥктi Шашты Ҽзiздiң барлығын ер Едiге
айтыпты. Ол екеуiнiң сол жерде екенiн Жалаңаяқ ҽздер айтыпты.
Жалаңаяқ ҽздердiң сол жерде екенiн Қонырбай айтыпты. Арық
Қонырбайдың дҽл сол жерде екенiн мiне, бiз айтып отырмыз. Осындай
бiреуден бiреуге мирас болып келе жатқан сҿз –
деген қазақтың кҿне
тарихын жинауда сҥбелi ҥлге қосқан Мҽшһҥр Жҥсiп сҿзiн мына бiз,
Тоқтамыс Сайын Назарбекҧлы айтып отырмыз.
Едiге жырын Маңғыстаулық Мҧрын жырау былай деп жырлаған…
Сонда Жылқыбай тҧрып толғады:
–
Арғы атаңды айтайын,
Алатайлы Аңшыбай.
Аңшыбайдың екi қатыны
Артық едi ақылы
О да жалғыз ҿскен жан едi,
Жоқ едi туған жақыны.
Екi ҽйелден қарағым,
Екi бала бҧл туды.
Баба Тҥктi Шашты Ҽзiз,
Екi бiрдей ҧл туды.
Бiреуiнен бала жоқ,
Бiреунен туғаны
Парпария деген ҧл болды.
Парпариядан қарағым,
Қҧттықия деген ҧл туды.
Ол Қҧттықияны қарасаң
Жарлы болып бҧл кедей,
Хандығынан айрылып
Отырып едi жалғыз ҥй.
Қуқанат едi баққаны.
Бақташысы ҿлгесiн
Қуқанаттың қасына
Қондырған Қҧттықия ҽкеңд
i.
Сол уақытта сен ҿзiң,
Ҥште қалған бала едiн
Қуқанатты баққанда
Қалмақтың ханы Сҽтемiр
Жiберген екен бiр кемпiр.
Парпарияның досы едi,
117
Баққаны болса Қуқанат.
Бiр балапан берсiн деп,
Бҧл кемпiрдi жiбердi
Балапанды оларға…
…Қҧттықия берiп жiбередi де, оны Тоқтамыс хан бiлiп қойып,
Қҧттықияның басын алады.
Алдыңғы нҧсқаларда айтылатын Едiгенiң Тоқтамыс кешпейтiн
кегi осы, ҽкесiнiң ҿлiмi болса керек.
Едiге тҧрып жырдың Мҧрын жырау жырлаған нҧсқасында да
Нҧртуған жырау жырлаған нҧсқасында да Едiгенiң ҽкесiнiң аты
Қҧттықия. Тек қана айырмасы Мҧрын жырауда Едiгенiң аталық
шежiресi:
Аңшыбай оның баласы
Папария оның баласы
Қҧттықия оның баласы
Едiге оның баласы
Нҧрадын оның баласы
Мҧсахан оның баласы
Орақ оның баласы
Мамай оның баласы
Қарасай оның баласы
болып келесе, Нҧртуған жырауда
Едiгенiң арғы аталары араптар, қожалар едi дейдi. Бабанияз, одан
Сҧлтанияз, одан Қадырнияз, одан Мҽулiмнияз, одан Едiге деп
таратады.
Осы аталған екi жыр нҧсқасында да Едiгенiң асқан ерлiгi, елiне
деген қамқорлығы, жауына деген қаһарлылығы мол суреттеледi.
Едiге батырды қарақалпақ елi де жырлайды. Қарақалпақтар
жырынан байқағанымыз Тҥктi Ҽзiз бен Шашты Ҽзiз екi адам. Ҥзiндi
келтiрелiк:
…Харези жҧртында бiр Тҥктi Азиз деген кiсi жасапты. Сол
Тҥктi
Азиз жасайтын жердегi бiр тауда Жамiл шайх дегеннiң бҧлағы бар
екен. Тҥктi Азиз кҥнде сол бҧлаққа келiп тҧратын болған. Қап
тауындағы перiлердiң патшасының Шашты Азиз деген қызы болады
да, сол қыз да кейде осы бҧлаққа келетiн болған. Шашты Азиздiң бiр
сапары осы бҧлақтың ҥстiнен тҥсiптi, кҥн ыстық болғандықтан қыз
шомылып тҧрғанда Тҥктi Азиз де келiп қалады.
Аңыз екеуiн ҥйлендiредi, Едiге атты ҧл ҿмiрге келедi,
Тоқтамысханның қолында ҿсiп ҥлкен ерлiктер кҿрсетедi. Сол кездегi
алтынардалықтардың, бҧл кҥнгi қазақ халқының ата жауларымен
қантҿгiс кҥрестер жҥргiзедi.
Бiз атап ҿткен жыр нҧсқаларында Едiге елi сҥйген ер болған.
Елiнiң жаужаққа ҧстар. Қалқаны, ерi дау жаққа ҧстар қамқоры, биiк
болған. Елiне сҥйiктi ҧл ешқашан атын жоғалтпақ емес. Талай жыр
шығарылып, сан тҥрлi аңыздын ауыздан –
ауызға мҧра боп қалуы,
М.О.Ҽуезов атындағы ҽдебиет жҽне ҿнер институтының ―Едiге батыр‖
118
атты кiтабының 1996 жылы Алматыдағы ―Ғылым‖ баспасынан жарық
кҿруi, заңғар жазушымыз Мҧхтар Магауиннiң ҧлы Едiге Мағауиннiң ―Ел
қамын жеген Едiге‖ атты ғылыми еңбек жазуы, сол тақырыпта ғылыми
атақ қорғауы сонына дҽлелiндей. Ел жадына тағы сала кетерiмiз Баба
Тҥктi Шашты Ҽзiздiң Едiгенiң атасы екендiгi жҽне Едiге батырдың тҿре
тҧқымынан да емес, қожа тҧқымын да емес тҥркi тектес тайпалардың
ҧлы екендiгi. Ҧзақ жылдар бойы Алтын орданы билей жҥре хан атағын
алмауы да (Ақсақ Темiр тарихына ҧқсас) тектiлiктiң, мҽрттiктiң
кҥҽсiндей.
Қазақстан Республикасының кҿрнектi қоғам қайраткерi, қазақ
халқының ҧлттың ҿнерi мен мҧрасының ҽдет
-
ғҧрпыны мен салт
-
санасының ҥлкен жан ашыры Иманғали Тасмағамбетов маған 1995
жылы бiр тапсырма берiп, Ҧлытауда жатқан Едiге басына соғып
қайтуды, Ҧлытау ауданының азаматтарымен сҿйлесiп Едiге батыр
басына ескерткiш орнату мҽселесiн қозғаған едi. бiз сол қасиеттi жерге
барып, ел азаматтарымен сырлас болып қайттық. Содан берi Едiге
туралы оқып, сыр тартып, пiкiр тҥйiп келдiк. Осы уақытта аралығында
естiгенiмiз бен кҿргенiмiзден оқығанымыз бен тоқығанымыздан
жинақтағанымыз.
Ер Едiгенiң Ҧлытаудағы Едiге тауының басына ―аманат‖
қойылғаны;
Едiге Ҧлытауға аманат қойылып, кейiн созақтағы Қҧмкент
маңындағы Баба
Тҥктi Шашты Ҽзiз қасына жерленуi;
Бабай Тҥктi Шашты Ҽзiз Едiге батырдың бабасы (ел аузынан,
Едiге жырларынан).
Кҿргенiңдi, бiлгенiңдi елге тарата жҥру парыз нҽрсе.
23.10.1996 кҥнi Домалақ –
Ана басына зиярат етуге келе жатқан
елiмiздiң Президентi Нҧрсҧлтан ақсақалды кҥтiп бiр топ адамдар
ҽңгiме –
дҥкен қҧрып
тҧрғанбыз. Ҽңгiме Бабай Тҥктi Шашты Ҽзiз
маңына оралғанда мен осы мақалада жазылған жайлар туралы ҽңгiме
еттiм. Шымкент ҿңiрiнiң белгiлi адамы маған осы ҽңгiме келiсiн, ойға
тҥйген қортындымды, келтiре облыстың газетке жазып кетуiмдi
сҧрады. Ҽр нҽрсенiң тарихы, ҽр адамның тегi болатыны сияқты бҧл
мақаланың жазылу тарихы осылай басталды да ойға тҥйген
қортындымыз былай аяқталмақ: Едiге батырдың тура Ақсақ Темiрдей
тҧлға болғаны, тҥркi тектес тайпалардың бiрiнен шыққаны,
сондықтанда хан аталмай Ер Едiге, Би Едiге аталуы, Едiгенiң бабасы
ҽулие Баба Тҥктi Шашты Ҽзiз екендiгi, Едiгенiң Ҧлытауға аманат
қойылып
кейiн Созақ, Қҧмкент маңындағы Бабай Тҥктi Шашты Ҽзiз
бабасының қасына ҽкелiнiп жерленуi.
Зираттық
ескерткiштердi зерттеп, соларды салумен айналысып
жҥрген маман ретiнде бiр кездегi елi сҥйген Едiгенi елi ҽлi де
қҧрметтейтiн ойы болса онда Қаратауға Бабай Тҥктi Шашты Ҽзiз
қасына Едiгеге сҽулетшi мамандарға ескерткiш тҧрғыздырып,
119
Ҧлытауда Едiге тауының етегiне Едiге басына жинаған кiсiлер зиярат
ететiн мешiт сияқты жай тҧрғызса жарасымды сияқты.
Алматы. 12.11.1996 ж.
3.5.
Серікбол Қондыбаев және
қазақ мифологиясы
Қазақтардың: ―Кісі қартайғанда бала болады,‖ –
дейтін дана пікірі
бар. Жаңа жетісіп келе жатқан жас ҧрпақ тіршілік басы ҿздеріндей
-
ақ
(бізде сондай болғанбыз) айналасының бҽріне менсінбей қарап,
ҿздері істесе бҧлардан тҽуірлеу тындыратын секілді боп, қате пікірде
жҥретін кезеңі болады. Жас ҧрпақтың сондай кезеңіне тап болған,
бастан ой, білектен қуат кеткен ол пақырлар (ҥлкендер) балаға
айналмағанда қайтсін. Адам басында қайталана беретін осы қҧбылыс
адамзат ҿркениетінде де кездесетін болса керек. Ҽлемдік даму
процесінде жоғары дҽрежеге жеткен ел бірден маңындағы елдерге
менсінбей, асқақтай қарап, тарих кҿрпесін ҿзіне қарай тарта бастайды.
Тҽніндегі кҥші кетіп, жанындағы ауызбірлік атты сезімі ҿшіп ―бас
-
басына би болғысы келген‖ шақта ҧлттардың да қажитын (тіпті
алжитын) кезеңі болуы мҥмкін ғой. Қаулай ҿсіп келе жатқан жас ҧлттар
ортасында ол да ҿзін қауқарсыз қарттай, қамқоршысыз баладай
сезінетінін біз ҿзіміздің қазақтар басынан ҿткен замандар арқылы
пайымдаймыз.
Біздің ойымызша
тҥркі нҽсілді ҧлттар ҽлемдегі ең қартаң
ҧлттардың бірі. Оған келтірер дҽлелдер кҿп. Алла тағаланың
пайғамбарларына тҥсірген тҿрт кітабында да алғашқы жаратқан кісінің
аты Адам екенінің ҿзі бҧтартпас айғақ. Адамның адам атын сақтап
қалғандар тек қана тҥркі
нҽсілділер. Сол тҥркі нҽсілділер ошағына ҽлі
кҥнге иелік етіп, сол бесікке ҽлі кҥнге баласын бҿлеп ҿсіріп отырған
қазақ халқының жасын қандай ҽлімсақтан бастасада зерттеуші ағат
кетпейді. Кейбір центроеуропалық жҽне солар іліміне еліктеуші
зерттеушілердің: ―Қазақ халқы ҽлі ҧлт болып қалыптасып ҥлгерген
жоқ,‖ –
дейтін пікірлеріне біздің қарсы қояр уҽжіміз бен дҽлелдеріміздің
шеті жоқ. Егер қазақ ҧлтының кейбір еуропалық стандартқа сҽйкес
келмей жатқан жерлері болса жоғарыда келтірген мақалымыздың
айтқанындай қартайғанда балаға айналғандығының кесірінен болар,
болмаса ҽлемдік дамудың дҽл осы шағанда барлық қуатты қаруы мен
уытты қаламын ҧстап тҧрғандар ниетінен дер едік.
Бірақ, ең ежелгі мҽдениет ошағына от жаққан шумерлердің
сҿздігіне ең жақыны қазақ тілі
болса, табылған, шашылған адам
мҥрдесі емес жерленген, қазып алынған адам мҥрдесінің ең
қартамыстары қазақ даласының қорымдарында жатса, басқа жҧрт
жалаңбҧл жҥрген заманда бабаларымыз кҿсемдеріне алтыннан сауыт
кигізсе, жаңа жетісіп келе жатқан ғалымдарымыздың арқасында біз
120
тҥркі тҧқымдастардың, қазақ халқының ежелгі тарихтағы ҿз орнына
барып отыратынына сенімдіміз.
Еуропалық ғалымдар тарих еншісінен тҥркі нҽсілділерге ештеңе
де қиғысы жоқ. Ҿздеріне бҧра алмайтындарын парсыларға немесе
ҽлемде аты сақталмаған, біреулерге сыйлай салады. Ҽйтеуір тіркі
нҽсілділерден аулақтатса болғаны...
Кейбір ғал
ымдардың пікірінше адамдарға ең алғашқы дін
теориясын ҧсынушы, осы бізің даламыздың перзенті Заратуштра
пайғамбарды бҧрын Еділ
-
Жайық маңында туып
-
ҿскен деп келсе, енді
оның мекені Маңғыстау болған екен деген пікірге мойын бҧра
бастапты. Сонда қазақ халқының ата
-
бабаларының осы даланы
мекендегеніне ондаған мың жылдар болып шығады. Бір кездерде
айтпақ тҥгіл ойлаудың ҿзі кҥнҽ делінетін осы ойларды жария еткенде
біздің айтпағымыз не?..
Еуропалық білім алып, сол теориялардан нҽр алып ҿскен
кҿптеген ғалымдар (оның ішінде кейбір қазақ оқымыстылары да бар)
пікіріне осы айтылған ойларға сҥйене тҧрып қарсы тҧру, нақты
дҽлелдер келтіріп ғылыми дҽлелдеу ҽлі ешкімнің қолынан келе қойған
жоқ. Қазақ халқы ҽлі ҧлт болып толық қалыптасып ҥлгермеген,
тайпалық дҽрежедегі, тілі мемлекеттік жҥкті арқалап жҥре алмайтын...
мысалы кҿп халық ішіндегі жеткіншек...
Дат ғалымы Вилгелм Томпсонның Орхон
-
Енисей жазуларын
оқып шығуынан басталатын тҥркілердің мойындалу, тарихта жаңадан
туу кезеңі басталды. Талай ғасыр тҿрткҥл дҥниеде ҥнсіз тҧрған
жартастар мен қҧлпытастар сҿйлей бастады. Олардың айтары кҿп
болып шықты. Тҥркілер (қазақ жанды кісілер қазақтар деп те оқуына
болады) ҽлемдегі ең алғашқы ҽріптерді ойлап тапқан екен. Жҧрт
табанын тоздырып жаяу жҥргенле олар жылқы жуасытып атқа мініпті.
Ал басқалар атқа мінуді ҥйренген кезде олар арба ҥстіне киіз ҥй тігіп,
кҥймеде отыратын дҽрежеге жеткізіпті. Ҽлемді билеген Шыңғыс
ханның қҧпия тарихы ҿздерін мақтағысы келгенде ―кҿркем сҧлу
ханшаны қазақ кҥймеге мінгізіп‖ деп мақтаныпты. Кҿшпелі елдер
ҽлемдік мҽдениетті кҿшіп жҥріп бір
-
біріне таратыпты. Тек қана бір
айыбы (ең ҥлкен айыбы) жазған жазуын архив етіп сақтаудың тиімді
ҽдісін таба алмаған (кҿшпелі болғандықтан сақталмаған). Гранит тасқа
жазып қанша тарих қалдыра аласың? Саз кітап беттеріне (шумерлер)
қанша белгі тҥсіре аласың?
Тҥркі жазуларын алғашқы оқыған В.Томпсон да, Тҥркі
тҧқымдастардың тарихтағы сыбағасының мойындалып жҥрген
жобадан ҽлде қайда мол екені туралы ғылыми томдар жазған
Л.Н.Гумилев те ҽлемдік деңгейде атақты болды.
Бірақ олардың қай
-
қайсысы да тҥбегейлі тексерілген деректер
арқылы (―соқырға таяқ ҧстатқандай‖ етіп) тҥркілердің ҽлемдік даму
процесіндегі орнын кҿрсетіп бере алмаған болатын.
121
Осы мақаланы жазу ҥшін дайындық барысында беттерін бір
шолып ҿткен, алдымызда бір автордың ойынан туындаған, қаламынан
шыққан бірнеше кітап жатыр.
Серікбол Ҽділбекҧлы Қондыбаев мырзаның сол кітаптарының
аттарын санап шығуға ерінбелік:
―Маңғыстау географиясы, 1996 ж.‖,
―Қазақ даласы жҽне герман тҽңірлері, 1998 ж.‖,
―Қазақ мифологиясына кіріспе, 1999 ж.‖,
―Маңғыстау мен Ҥсттірттің киелі орындары, 2000 ж.‖,
―Есен
-
қазақ, 2002 ж.‖,
―Гиперборея: тҥс кҿрген заман шежіресі, 2003 ж.‖,
―Арғықазақ мифологиясы. Бірінші кітап. 2004 ж.‖.
Серікболдың тағдыры, тҧрмысы, ғылыми жҧмыстары туралы
хабардар адам ретінде біздің ойымызда осы алдымызда жатқан
кітаптар аттарына жалғасып, баспада басылып жатқан, енді бір ай
шамасында жарыққа шығып ҥлгеретін:
―Арғықазақ мифологиясы. Екінші кітап. 2004 ж.‖.
―Арғықазақ мифологиясы. Ҥшінші кітап. 2004 ж.‖.
―Арғықазақ мифологиясы. Тҿртінші кітап. 2004 ж.‖ атты кітап
атаулары да тҧрды.
―Маңғыстау географиясы‖ мен ―Маңғыстау мен Ҥстірттің киелі
орындары‖ атты еңбектері Серікболдың ҿз мамандығы алдындағы
парызын ҿтеу жолында жасалған кісілігі болса керек. ―Атым адам
болғасын қалай адам болмайын‖ деген секілді, географ деген
мамандық алып шығып, оқушыларға географиядан дҽріс берген кісі,
жарытылысында табиғат сыйлаған зерттеушілік қасиеті бар жас ғалым
ҿз існің алғашқы зерттеу жҧмыстарын географиядан бастамай неден
бастаушы еді. Осылайша аты аталған екі кітап жарық кҿрген. Серікбол
алған мамандық пен туған жерге деген парызын осылайша ҿтеп
тастайды да енді мида сақылдап қайнап жатқан, ҽлі қағаз бетіне тҥсіп
ҥлгермесе де бас қазанында пісіп ҥлгерген негізгі шаруасына кіріседі.
Тың жерге тҥрен салғандай қакйсарлықпен кіріскен Серікболдың бҧл
тҽуекелін біз оның тек қана отандастары алдындағы емес бҥкіл
адамзат баласы алдындағы негізгі міндетін тҥсінуі деп атар едік.
Табиғат берген ерекше дарын ол тек қана дарын иесінің меншігі емес,
ал ҽуелі елдің, қала берді бҥкіл адазаттың еншісі. Серікбол сол
жобада тҥсініп, сол мақсатта еңбек еткен деп ойлаймыз.
Кҿп зерттеушілер, сол
секілді шығармашылық соңында жҥрген
адамдар ҿз шығармасына кірісіп жаза бастаған кезде оның қалай
аяқталатынын біле бермейді. Еңбек ету барысында піседі, мҥшеленеді
дейді. Серікбол мырзаның шеберханасы басқаша.
Ол ҽлі жазыла қоймаған, басында дайындығы жҥріп жатырған
―Арғықазақ мифологиясы‖ аталмақ тҿрт томдық кітаптарға алғы сҿз
122
ретінде бірнеше томдық кітап жазады. Болашақ кітаптар мағынасын
тҥсіне алуы ҥшін, зерделей алуы ҥшін ерте бастан келешек
оқушыларының санасы мен тҥсінігіне ҽсер ете бастайды. Автор ҿзінің
алғы сҿз секілді сол еңбетерін ғылыми еңбек деп те ойламайтын
болуы керек. Негізгі жҧмысына алғы сҿз деп қараған секілді.
Ол 1999 жылы жарық кҿрген ―Қазақ мифологиясына кіріспе‖ атты
еңбегінде: ―... Бҧл кітаптың тағы бір мақсаты –
―қазақ мифологиясы‖
деген тҥсінікке оқырманның да, зерттеушінің де ―қҧлағын, бойын
ҥйрету‖, –
деп, ашып айтады. Бҧл кітапты зерттеуші мифтік аңыздар
мен оларды зерделеу барысында кездесер сҿздерге оқушының қҧлағы
мен бойын қалыптастырмаққа арнаса, ―Есен
-
қазақ‖атты еңбегінде
Маңғыстаулық мысалдар арқылы ҽлгі ―қҧлақтар мен денелерді‖ миф
деген қҧбылысты қалай зерделеу керек екенін ҥйретеді. Осы кітаптың
14 бетінде: ―... Екі
-
ҥш сҥйегі арқылы динозаврдың бейнесін кҿз алдына
келтіретін палентолог, екі
-
ҥш метостанцияның мҽліметтерімен қателік
ауқамын жылдан
-
жылға кеміте отырып, ауа райын болжайтын
климатолог, бірнеше жерді аршу немесе ойып қазу арқылы шҿгінді
жыныстар қабатының сҧламасын айқындай алатын геолог сияқты
тарихшы да этнологиялық ҽдістемені қолдана отырып, ҧлы немесе
кіші империялардың, кнҽздіктер немесе еркін қалалардың қҧрылуы
мен талқандалуы процесін суреттей алады‖ –
деп, ғалым
В.И.Вернадскийдің ойынан ҥзінді келтірілген екен. Атақты ғалымның
осы ойы арқылы біз де Серікбол Қондыбаевтың мифтік аңыздар мен
жырларды ой елегінен ҿткізуі, пайдаланылып жҥрген жеке сҿздер мен
басқа тілдерге ауысып кеткен сҿз тҥбірлерін зерделеу барысында осы
―Қазақ мифологиясы‖ атты зор ғылыми еңбектің пайда болғандығын,
оқушыларға осы еңбекте келтірілген тҧжырымдардың ғылыми
шындығының, тарихи тамырының бар екеніне кҿз жеткізгенімізді
айтпақ болып отырмыз. ―Қазақ мифологиясы‖ кітабынан бастау алып,
―Арғықазақ мифологиясы‖ атты тҿрт томдықта ғылыми арнаға
айналған ―Абақ таңба‖ ҿзіне амалсыз сендіреді. ―Абақ таңба‖
ортасында нҥктесі
бар шеңбер болатын болса, ол Серікбол
зердеханасынан ҿткенде жаратылыстың негізгі заңы екені жай кҿзге
де байқала қалады. Содан барып қазақтың ―тҿр‖ жҽне ―тҿре‖ сҿздеріне
біз осы уақытқа дейін қалайша баға бермей келдік екен деген таң қалу
сезімі де ҿзінен ҿзі туындай қалады. Енді бізге: атақты ―Туран‖, ―Тҥрік‖,
―Тҿр‖ жҽне солардан туындап тараған ―ар, ―арилер‖, ―арыс (ҥш арыс)‖
сҿздері біздің осы уақытқа дейінгі соқырлығымыз ҥшін мысқылдай
қарап, ―ақыры зердеңе жетті ме‖ деп тҧрғандай.
Ғалым біз ҽңгіме етіп отырған тҿрт томдық ―Арғықазақ
мифологиясы‖ атты кітабының біріншісінің 58
-
61 беттерінде Ҧлы
Жаратушының шексіздік атты кеңістігіндегі адам баласының ҿсіп
жетілуіне, бҥгінгі кҥнге дейінгі эволюциялық сапарының іздерін оймен
шолып қайтады.
123
...Нҧрды,
қҧдайы қҧдіреті (кҿрілместі) оның нҽтижелерімен
(кҿресіндерімен) бірге абақ таңба (кіндігінде нҥктесі бар шеңбер),
шоғым таңба (кіндік нҥкте мен одан бастау алған сҽуле векторы)
тҥрінде символдауға болатындығын атап кҿрсеткен болатынмын. Ал,
Ілкі Тҿр –
осы Нҧрдың эманациясы (―сорпаның сорпасы‖)...
Келесі ҥзінді...
...Уақыттық тҧрғыдан, ол (Ілкі Тҿр, С.Н.) ерте тас ғасыры
(палеолит) мен орта немесе кейінгі тас ғасырының (палеолит немесе
неолит) аралығында, шамамен б.з.д. 12
-
10 мыңжылдық уақытты
кҿрсетеді.
Міне, осы тҧста, адамзаттың дамыған дҽстҥрі –
―Ілкі Тҿр‖
ҿмір сҥрген деп топшылаймыз...
...Зерттеушілер ―Ілкі Тҿрді‖ кҿбінесе ―Гиперборея‖, ―гиперборейлік
дҽстҥр‖ немесе ―гиперборейлік Тҿр‖ деп атайды...
Тағы бір (258 бет) ҥзінді...
...‖Темір таяғы тебендей, темір етігі теңгедей‖ сҿзі, ҽдетте
қаһарманның жоқ (бір нҽрсені) іздеуімен байланысты. Бҧл жерде
кҿрсетілген бҧйымдардың ҿзгеру процесі қаһарманның жҥрген
жолының жҽне сол жолға кеткен уақытының шектен тыс ҧзақтығын
кҿрсетеді. Ал, ―ертегілік сапардың‖ астарында инициациялық
(мақсатқа жету ҽрекеті, С.Қондыбаев тҥсініктемесінде инициациялық –
жетпектік деп тҥсіндіріледі С.Н.) ҽрекеттердің де, ―Ілкі Тҿрді‖ іздеудің
де жатқандығын басқа ҽңгімелерімізде айтып ҿттік, сондықтан... темір
теңге мен темір тебеннің ―Ілкі Тҿр‖ символдары екендігін де айта
аламыз. Шеңбер пішінді теңге мен сызық пішінді тебен бізге абақ
таңбадағы шеңбер мен оның кіндігіндегі нҥктені бере алады. Тек бҧл
жердегі тебен –
жай ғана нҥкте емес, ғаламдық ҿзек (ғаламдық ҿс)
болып тҧр...
Біз С.Қондыбаев еңбектерін ежіктеп оқи отырып осы уақытқа
дейін ҿз тегімізге заңды тҥрде мақтанып жҥргенімізді сезінеміз,
олардың тіршіліктің қай тереңіненен болса да ҿз тамырларымен нҽр
алып, ҿз тарихынан қуат алып жатқанына сенімді боламыз. Бҧл еңбек
сонысымен қҧнды. Сол қасиеттері оны ешуақытта ескіртпейді, бағасын
тҿмендетпейді.
Қазақы мифологиясы ғана емес тіпті дҥниежҥзілік мифология
астарларына ғалымдар ҽлі кҿз салып, ой жҥгіртіп ҥлгеріп болған жоқ.
Қазақ ғылымдарының мифология жҿніндегі бҧл еңбегі кҿшпелілер
туралы центроеуропалық менсінбеушіліктің қалың тоңына қаққан
қазықтай болатынына сенгіміз келеді.
Қазақ халқының бір туар азаматтары Қойшығара Салғараҧлы
мен
Ақселеу
Сейдімбек
Серікбол
Қондыбайдың
―Арғықазақ
мифологиясы‖ кітабына жазған алғы сҿздерінде: ―...ғылым мен
ҿнердегі пассионер тҧлғалар ең алдымен дҥйім жҧрттың санасы мен
сезімін баурап, мыңдардың жҥрегіне шапағат нҧрын ҧялатады.
124
Нҽтижесінде сол мыңдардың таным
-
тҥйсігі мҥлде жаңа сапаға
кҿтеріліп, қоғамдық ой
-
сананың ҿресі биіктеп, ҿрісі ҧзарады.
Мҧндай ойдың жосығы білікті де білімдар азамат Серікбол
Қондыбайға қатысты тілге оралып отыр‖ –
дейді.
Адамға ҿз еңбегі ҥшін осындай тҧлғалардың аузынан шыққан осы
бағадан артық ештеңе қажет те емес болар...
С.Қондыбаев дарынды жаратылған
тҧлға. Оның ойлау қабілеті,
уақиғалар мен сҿздерді зерделеу ҽдісі (методикасы) оған кез
-
келген
тақырыпта еңбек етуіне мҥмкіндік беретін еді
-
ау деп ойлаймыз. Бірақ
ол ҿз ҧлтына еңбек етудің, оны ҿз ҽлінше ҽлемге танытудың жолы деп
мифология тақырыбын таңдапты. Оның неге миф туралы ғылымды
таңдағанын ҿзінің мына жолдарынан аңғаруға болар...
Миф –
адам баласы ҥшін барлық уақытта да бейне бір
ҿзгермейтін, тҧрақты нҽрсе. Мифте бар жалпы модельдер, сюжеттер,
тіпті ҧсақ детальдар барлық жерде, затта кездеседі. Бҧл былайша
тҥсіндіріледі: миф –
ҧрпақтан ҧрпаққа беріліп келе жатқан біздің ата
-
бабаларымыздың естелік мҧраларының жиынтығы. Миф тіпті біздің
тҥйсігіміздің (подсознание) қҧрылымына кіреді. Ол тіпті, сірҽ, біздің
қанымызда, генімізде таңбаланған (закодирован) болуы керек...
Серікбол Қондыбаев санасына соншалықты таным, жігеріне
соншалықты талап берген Тағдыр (Жаратушы) оның пенделік
болмысына келгенде сҽл қаттылау да кеткен секілді. Жаратылыста
бҽрі есептеулі дейді ғой. Барлық жерде тепе
-
теңдік заңы сақталады
екен. Мҥмкін Серікболды тҿсекке таңып, жҥріп
-
тҧру мҥмкіндігінен
айырған табиғат сол қуаттарынан алынғандарды ойына, сезім тҥйсігіне
қосып берген болар. Олай болған жағдайда біз, Серікболдың
жанашырлары, ол істі қатеге санамаймыз. Қалай дегенмен біз осы
ҿмірімізде ғалымдар ішінде қол
-
аяғы балғадай боп, астында тағы,
басында бағы бар бола тҧра жетпіске келіп докторлығын қорғаған,
ҿліп
-
талып қартайғанда бір монографиясын жарыққа шығарып, бар
ҽлемді жаратып шыққан ҿзіндей боп той жасап жататындары да бар
екенін кҿрдік.
Серікболдың ғылымдағы, ҿмірдегі орны адам таңқалғандай. Ол
ҽлемдік сыбаға бҿлісінде ҿз сыбағасына тиген 10 шаршы метр
бҿлмесінде ―мен‖ деп айқай салмастан, ешкімге міндетсіместен,
ешкімнен ештеңе сҧрамастан Алла тағала ҽлі ҽлемді жаратпай
тҧрғанда бір нҥкте болып тҧрған (кіндік), жаратқаннан кейін ―абақ
таңба‖ деп Серікбол ат қойған тіршіліктің негізгі заңына дейін ой
жҥгіртіп, ойымен Кҿкке жетсе де аяғымен есікке жете алмай жай ғана
пенделік тіршілігін жалғастыруда. Оның бақытына бар тірлігін
баласына бағыштаған қарылғаш ана Тҽрбие мен қамқоршы апа
Балсҧлу бар. Елі бар, елдің азаматтары бар.
Ол ҽлі де болса таныла тҥседі деп ойлаймыз. Оның ҽлемдік
ақпарат беттерінен атын оқитын кездеріміз алыс емес секілді.
125
Адал еңбек қашан да бағаланбай қалмайды. Оған тҿзім мен
қанағат сезімі жеткізбек. Елі бар, елдің азаматтары бар дедік қой жаңа.
Серікбол еңбегі қазақ ҿнері мен тарихының ҥлкен жанашыры
Иманғали Тасмағанбетов мырзаның назарына ілігіп, соның арқасында
тҿрт томдық ―Арғықазақ мифологисы‖ жарық кҿрді.
Соңғы жылдары ҿнерге, ҿнердегі талантты жандарға кҿңіл
аудару Маңғыстау обылысында айтарлықтай жақсара бастады.
Маңғыстаулық Серікбол Қондыбаевтың тҧрмысына, ғылыми еңбегіне
қомқорлық жасау мҽселесін обылыс басшысы Болат Палымбетов ҿз
назарында
ҧстуда. Басшының шешімімен жақын арада ғалымға Ақтау
қаласынан тҿрт бҿлмелі пҽтер бҿлінді.
Ғалымның тҧрмысына жайлы болу жҽне де басқа жағдайларын
ҧйымдастыру мҽселелеріне, Серікбол Қондыбай пҽтерін қайтадан
кҥрделі жҿндеуден ҿткізуге қала ҽкімі Серік Оспанов мырза да ҥлкен
ҥлес қосуда. Ғалымға тҧрақты діргерлік кҿмектер кҿрсету жҧмыстары
ҧйымдастырылуда.
Елім деп еңбек еткен еріне елі риза болып жатса, сол елдің елдік
дҽрежесінің кҿрсеткіші сол емес пе!..
«Маңғыстау», 27.03.2004
Достарыңызбен бөлісу: |