АММОФОС ӨНДІРІСІНДЕГІ ФОСФОГИПС ҚАЛДЫҚТАРЫН ҚАЙТА ӨҢДЕУ
Менлибаев А.М., рук. д.т.н., Алимкулова Ж.Д., рук. ст.преподаватель
Баянбердиева С.Ж., студент, Конырова Б.А., студент
Алматинский технологический университет, г. Алматы, Республика Казахстан
E-mail: Zhamilya111@mail.ru
Шикізат көзі ретінде аммофосты Қаратау фосфориті келесі химиялық құрамымен алынады:
P
2
O
5 –
24,5%, CaO -40%, MgO – 3,0%, Fe
2
O
3 –
1,6%, Al
2
O
3
– 1,3%, F – 2,5%, CO
2
– 6,4%, SiO
2
– 20,5%,
H
2
O – 0,2%.
Аммофос реакцияға сəйкес алынады:/1,2/:
Ca
5
(PO
4
)
3
F + 5H
2
SO
4 +
nH
3
PO
4 +
aq = 5CaSO
4 +
mH
2
O +
(n+3) H
3
PO
4
+ HF + aq (1)
2H
3
PO
4
+ 3NH
3
= NH
4
H
2
PO
4 +
(NH
4
)
2
HPO
4
(2)
Аммофос
Процесс келесі түрде орындалады (1 сурет).
Аммофос алудың технологиялық схемасы
Фосфат шикізаты күкірт қышқылымен ыдырап, фосфор қышқылының айналымына қатысады.
Ыдырау 75
°
температурада, 4-6 сағат аралығында жүргізіледі. Т : Ж қатынасы
= 1-2,5 ÷ 3,5. Келесі,
фосфор қышқылынан фосфогипсті бөледі. Фосфорлық қышқылды аммиакпен бейтараптайды рН –
5
2
ауа
CaSO
4
*2H
2
O
таб. газ
Ca
10
(PO
4
)
6
F
2
H
2
SO
4
NH
3
Шығын газдар
3
H
2
O
1
4
Қайтымды Н
2
РО
4
650C
o
90
C
o
Аммофос
46±1% Р
2
О
5
10±1% N
Мұндағы:
1-жұмыс реакторы;
2-сүзгі;
3-бейтараптауыш;
4-кептіргіш барабан;
5-пеш.
281
4,6-ға дейін жəне оны кептіреді БГС аппаратында. Алынған өнімнің құрамы 46 ± 1% P
2
O
5
жəне 10 ±
1% N. Ыдырау барысында 15 – 20 % F , SiF
4
түрінде ұшады, оны сумен жуады:
3SiF
4
+ aq = SiO
2
+ Nh
2
O + 2H
2
SiF
6
+ aq (3)
H
2
SiF
6
+ 2NaCl = Na
2
SiF
6
+ 2HCl (4)
Кремний фтор
натрий ауыл-шаруашылықта зиян-кестерге қарсы қолданады.
Негізгі технологиясындағы аммофос кемшіліктері:
-
Төменгі дəрежелі фосфат шикізатының күкірт қышқылымен ыдырауы (92-94%);
-
1 тонна дайын өнім алғаннан кейін , 2,2 тонна фосфогипс алынады бос фосфорлық
қышқылдық құрамында 3-5 % дейін ;
-
аммофостың суда ерігіштігі төмен (75%);
-
қолдануға болмайды құрамында P
2
O
5
төмен шикізатты;
-
өнімнің сапасы əлемдік стандарттардың талаптарына сай емес.
Фосфогипс – өндірістік қалдықтарының ірі тонналық минералдық тыңайтқыштары болып
табылады. Қазіргі уақытта ЖШС «Казфосфат» -ның Тараздық бөлімшесінде шамамен 14 млн.т
фосфогипс минералды тыңайтқыштары жинақталған жəне жыл сайын бұл көрсеткіш 330 мың.т. дейін
өсіп отыр. Фосфогипс үйінділері үлкен ақ таулар құрап, айтарлықтай жер аумағын алып жатыр,
желмен ұшып, топырақ жəне судың беткі қабатын зиянды ерігіш фтор қосылыстарымен, фосфор
қышқылымен жəне т.б қоспаларымен ластап, қоршаған ортаға кері əсерін тигізіп жатыр. Ірі тонналық
өндірістік қалдықтарды өңдеу экологияның басты проблемасы болып отыр.
Фосфогипстің жалпы көлемінің 5% топырақ гипсіне қолданылатыны бізге белгілі.
Қазіргі уақытта өндірістік көлемде фосфогипс аммоний карбонаты реакция арқылы
конверсияға түседі (2 сурет).
Сурет.-2. Фосфогипстің көмірқышқылды аммониймен конверсиясының технологиялық схемасы
CaSO
4
+ (NH
4
)
2
SO
4
(5)
Аммоний сульфаты 21% N құрайды жəне тыңайтқыш ретінде қолданылады. Əктас өндірістік
қалдық болып табылады.
Тараздық минералдық тыңайтқыш бөлімшесіне өндірістік қалдықтарын өңдеу үшін міндетті
түрде аммиак зауытын салу қажет. Бұл үлке қаражатты қажет етеді.
CO
2(г)
NH
3(г)
CaSO
4
*2H
2
O
(NH
4
)
2
CO
3
ерітіндісі
Қалдық газдар
(NH
4
)
2
CO
3
ерітіндісі
2
1
3
таб. газ
4
CaCo
3
(NH)
2
SO
4
(21% N)
ауа
Мұндағы:
1-жұмыс рекаторы
2-сүзгі
3-барабанды гранулденген
кептіргіш (БГК)
4-топка
282
Фосфорит кендер өңдеудің тиімді экономикалық əдісі химиялық құрамы жоғарғы моно-
аммоний фосфат (МАФ) 52% P
2
O
5
жəне 12% N б.т. Мұнда аммоний нитраты, аммоний сульфаты жəне
портленд ілеспе өнім болып саналады .
ƏДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Позин М.Е. Минералды тұздардың технологиясы, 2 том, 1980;
2. Дохолова А.Н. Аммоний фосфатының өндірісте қолданылуы, М: химия, 1966;
3.Патент KZ № 11726, 2006.
УДК 574.2
ПРОБЛЕМА ЭКОЛОГИЧЕСКОЙ ОПАСНОСТИ ТВЕРДЫХ БЫТОВЫХ И
ПРОМЫШЛЕННЫХ ОТХОДОВ КАЗАХСТАНА
Шарифканова Г.Н., проф, доцент, к.х.н., Джакупова И. Б., магистр, ст. преподаватель,
Белецкий Д.В., 4 курса студент
Алматинский технологический университет, г. Алматы Республика КАзахстан
E-mail: www.inkar_18@mail.ru
Проблема экологической опасности твердых бытовых и промышленных отходов остро стоит
перед Казахстаном. Эта опасность затрагивает все стадии обращения с ТБО, начиная со сбора и
вывоза отходов и кончая подготовкой к использованию утильных компонентов и уничтожением или
захоронением неиспользуемых фракций. Сложившаяся в Казахстане система утилизации
производственных отходов основана на захоронении подавляющего большинства отходов (около
97%) на полигонах и неорганизованных свалках. Положение усугубляется тем, что из-за отсутствия
раздельного сбора ТБО в общий контейнер, а нередко рядом с ним, вместе с бумагой, полимерной,
стеклянной и металлической тарой, пищевыми отходами выбрасываются лекарства с просроченным
сроком год-ности, разбитые ртутьсодержащие термометры и люминесцентные лампы, тара с остатка-
ми ядохимикатов, лаков, красок и т.д. Все это под видом малоопасных ТБО вывозится на свалки,
которые чаще всего устраивают в так называемых полигонах - в местах вблизи населенных пунктов,
что совершенно недопустимо с эколого-гигиенических позиций [1].
Обычно они не отвечают требованиям, предъявляемым к сооружениям по захоронению
отходов, не имеют гидроизолирующего (бетонного, глиняного или другого) основания,
препятствующего распространению токсичных загрязнений по водоносным горизонтам. В результате
сточные воды (фильтрат), которые вытекают из тела полигона под воздействием природных осадков
и процессов в ТБО, содержат в большом объеме крайне токсичные органические и неорганические
загрязнения. Неконтролируемые процессы в теле свалки приводят к формированию болезнетворной
микрофлоры, также усугубляющей опасность фильтрата. При отсутствии необходимой
гидроизоляции фильтрат попадает в почву, проникает в подземные воды и по водостокам - в
открытые водоемы, отравляя источники водоснабжения. Токсичность фильтрата приводит к
уничтожению окружаю- щей свалку растительности. Кроме выделения фильтрата из тела свалки в
атмосферу постоянно поступают газообразные продукты распада ТБО - метан, аммиак и пр. Они
являются источником систематических пожаров на свалках, которые, в свою очередь, загрязняют
атмосферу выбрасывая различного рода эмиссий, среди которых могут содержаться и токсичные
вещества. Кроме того, метан является газом, способствующим разрушению озонного слоя.
Приведенные данные свидетельствуют о крайней экологической опасности неорганизованных свалок
даже для тех, кто не входит в непосредственный кон- такт с отходами. В результате распространения
загрязнений по воде и воздуху у жителей, проживающих вблизи со свалками, отмечается
повышенная заболеваемость и смертность, рождение детей с уродствами. Эти свалки - это мины не
только замедленного действия, они уже воздействуют на ныне живущих и в еще большей степени
будут воздействовать на будущие поколения [2].
По статистическим данным Министерства охраны окружающей среды и водных ресурсов на
данное время на территории Казахстана накоплено более 30 млрд тонн твердых бытовых и
промышленных отходов, из них около 96 млн тонн твердых бытовых отходов. В свою очередь, объем
твердых бытовых отходов в стране ежегодно увеличивается на 3,8 млн тонн [2]. Определенные проблемы
283
существуют также в сфере утилизаций медицинских отходов в Республике Казахстан. Всемирная
Организация Здравоохранения в 1979 году отнесла медицинские отходы к группе опасных и указала на
необходимость создания специальных служб поихперера- ботке. Базельская конвенция в 1992 году
выделила 45 видов опасных отходов, список которых открывается клиническими отходами [3].
В соответствии с темпами развития столицы Республики Казахстан г.Астана увеличивается и
число медицинских организаций в городе. С внедрением новых технологий в медицинских
организациях, улучшением материально-технического состояния растет удельный вес применяемых
одноразовых медицинских изделий. Вместе с тем увеличивается и количество образующихся
медицинских отходов. Медицинские отходы класса А вывозятся в различные организации с
последующим скла-дированием на городской свалке. Биологические отходы в виде остатков органов
и иссеченных тканей собираются в герметичную посуду, хранятся в холодильниках и ежедневно
вывозятся специальным автотранспортом ГККП «Патологоанатомическое бюро» Управления
здравоохранения г. Астаны для гистологических исследований, в последующем производится
захоронение отработанных материалов на городском кладбище. Жидкие от- ходы класса Б после
предварительного обеззараживания сливаются в канализацию. Ртутьсодержащие приборы
(термометры и люминесцентные лампы) собираются в специально отведенные помещения на
территории ЛПО и хранятся до сдачи на демерку-ризацию в специализированные организации города
[3]. В результатам исследований было выявлено, что по всем меди- цинским организациям города
Астаны за 2013 год собрано и сдано на обезвреживание 533409,821 кг медицинских отходов класса Б;
25285, 827 кг отходов класса В; 15013 штук люминесцентных ламп, остатков цитостатических
препаратов с ампулами –3041, 65кг и т.д.
Таким образом, изучая проблему утилизации и обезвреживания твердых отходов производства
и потребления в Казахстане можно сделать следующие выводы:
- во- первых, в стране необходимо создать специальную государственную систему управления
различного вида отходами;
- во-вторых, разработать технологии раздельного сбора, переработки и утилизации отходов
производства и потребления как в развитых странах;
- в-третьих, для решения этого вопроса нужно как можно больше охватить общественность и
население страны, чтобы последние осознали всю важность проблемы утилизации ТБО и проявляли
интерес к решению данной проблемы при этом систематически проводить разъяснительную работу с
населением по раздельному сбору отходов потребления.
СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ
1. Джакупова И.Б., Əділбай А.Т.«Проблема переработки бытовых отходов».Материалы РНПК молодых
ученых «Мир науки»,КазНУ 9-10 апреля, 2014г., с 30
2. Аскарова У.Б., Аскаров Н.Б. Экология и устойчивое развитие. Учебник для вузов. Ал- маты, 2011 г.
2. "Концепция экологической безопасности населения РК на 2004-2015 гг."
3. Отчет управления здравоохранения г. Астаны. 2013 г.
ƏОЖ 628.3
«ҚАРАЖАНБАС» МҰНАЙ ӨҢДЕУ ЗАВОДЫНДА МҰНАЙДАН ШЫҚҚАН АҒЫНДЫ
СУЛАРДЫҢ ТАБИҒАТҚА ƏСЕРІН БАҚЫЛАУ
Құрамыс С., Абилкасова С.О., Алмагамбетова С.Т., Калимолдина Л.М.
Алматы технологиялық университеті, Алматы қ. Қазақстан Республикасы
Қазіргі таңда су ресурстарын ластанудан қорғау жəне тиімді пайдаланудың негізгі
бағыттарының бірі өндіріске жаңа технологиялық процестер енгізу, ағынды сулар төгілмейтін,
тазартылып қайтадан өндірісте бірнеше мəрте қолданылатын айналмалы жəне тұйық сумен
жабдықтау жүйелеріне көшу болып табылады [1].
Қазақстан мұнай мен табиғи газға бай елдің бірі. Қазіргі уақытта мамандарды мазалайтын сала-
мұнай өндірісі. Пайдасы мен бірге мұнай өндірісінің қоршаған ортаға тигізетін зиянды əсері де аз
емес. Өндірілген мұнайды өңдеу кезінде көп көлемде ағынды сулар түзіледі.
284
Ауыз су тапшылығы, су көздері суларының сапасының төмендеуі жəне ағынды сулар адам
денсаулығына жəне жалпы қоршаған ортаға үлкен қауіп төндіріп отыр. Сондықтан ағынды суларды
тиімді тазарту бүгінгі күннің актуалды проблемаларының бірі болып отыр. Ағынды сулар – адамның
іс-əрекеті нəтижесінде тұрмыстық жəне технологиялық мақсаттарға пайдаланылуының нəтижесінде
де өзінің физика-химиялық қасиеттерін өзгерткен, ластанған сулар.
Өндірістік ағынды сулар технологиялық процестердің нəтижесінде түзіледі. Ағынды сулардың
сапасы жəне ластаушы заттардың концентрациясы келесі факторлармен анықталады: өндірістік
кəсіпорынның түріне жəне бастапқы шикізатқа байланысты, технологиялық процестерге байланысты.
Көптеген кəсіпорындардың ағынды сулары əр түрлі қатынаста əрі минералды, əрі органикалық
қоспалармен ластанады.
Маңғыстау облысындағы «Қаражанбас» мұнай өңдеу заводтарындағы ағын суды тазарту
құрылымдары таңдап алынды. Бұл жабдықтар бойынша ағын суларды биологиялық жəне
биохимиялық тазарту қарастырылған. Тазарту активті лайдың микроорганизмдері көмегімен
жүргізіледі. Одан кейін залалсыздандырылған су теңіз жағасынан 6 км қашықтықта орналасқан
фильтрация алаңына лақтырылады. Тазалау құрылымдарын пайдалануды тұрғын үй-пайдалану алаңы
экологиялық бөліммен бірлесіп жүргізеді. Лақтырылатын судың сапасын қоршаған ортаны
қорғаудың зертханасы бақылайды. Оттегі жəне қалдық хлорды анықтау үшін сынамалар күнделікті,
ал NH
4
, NO
2
, NO
3
, P
2
O
5
анықтау үшін сынамалар аптасына бір рет алынады. Ұңғылардың бақылау
желісі кəсіпшілік объектілер аумақтарында ластанудың жəне ағынды суларың қозғалысының
аудандық сипатын беретіндей етіп орналастырылды. Барлық ұңғылардан толық химиялық анализ
жүргізу жəне мұнай өнімдерін анықтау үшін сынамалар алынды. Зерттеу нəтижелері бойынша су
өнімді новокаспий горизонтының гидродинамикалық жəне гидрохимиялық шарттарына баға берілді.
Ең үлкен минералдану-124,62 г/дм
3
, су-мұнай эмульсияларының төгілу аудандарында, мазутталған
аудандарда, тұрмыстық қалдықтар полигонында байқалған. Суда шектік нормадан асатын мөлшерде
мұнай өнімдері жəне ауыр металдар бар.
Мұнай өнімдерінің құрамы 1,2-10,4 мг/дм
3
аралығында ауытқиды. Құрамы бойынша шекті
мөлшерінен асатын ауыр металдарға стронций, кадмий, никель, кобальт жатады. Бұл Каспий
теңізінің ағынды суымен ластану қаупін көрсетеді. Қазірдің өзінде 9 бен 4 ұңғыларының арасындағы
жəне 2 мен 1 ұңғылар арасындағы аудандарда теңіздің ластануы жүруде. Бұл ұңғыларда анықталған
мұнай жəне ауыр металдар шекті мөлшерінен 10-30 есе артық, ал теңіздегі мұнай өнімдері 5 есе
артық. Алынған материалдарды талдау нəтижесі ағынды суларында зиянды заттар құрамының
артуын көрсетеді. Оның қоршаған ортаға əсері келесідей болуы мүмкін: Каспий теңізі
акваториясының токсикологиялық заттармен жəне мұнай өнімдерімен ластануы, жоғары
минералданған судың аймақтың өсімдік əлеміне кері əсері, еріген зиянды заттардың жер асты
суларымен айтарлықтай қашықтыққа тасымалдануы. Ағынды сулар гидросферасы қарқынды
шаруашылық игеру кезінде экологиялық жағдайдың көрсеткіші болып табылады [2].
Өндірістік кəсіпорындардың ең маңызды міндеттерінің бірі – экологиялық талаптарды
орындау, сонымен қатар қалдықтарды залалсыздандырудың оңтайлы əдістерін таңдап алу болып
табылады.Осындай талаптарды ескере отырып, ағынды суларды тазарту қондырғыларында
биологиялық тазарту процесі таңдап алынды. Ағынды сулардың құрамындағы негізгі ластаушы
заттар негізінен мұнай жəне мұнай өнімдері. Таңдап алынған биологиялық тазарту əдісі ағынды
сулардың құрамындағы мұнай өнімдерін жəне басқа да ластаушы заттардың мөлшерін төмендетуге,
ағынды суларды тиімді тазартуға мүмкіндік береді. Ағынды суларды биологиялық тазарту, табиғи
жағдайларда (шашырату алаңы, сүзу алаңы, биологиялық тоғандар), сондай-ақ арнайы
қондырғыларда да (аэротенктер мен биофильтрлерде) жүргізіледі.
Шашырату алаңы – ағынды суларды тазарту үшін, сонымен қатар ауылшаруашылық
дақылдарын өсіру үшін қолданылатын, арнайы дайындалған жəне жоспарланған жер участкелері.
Сүзу алаңы – бұл алдын ала тазартылған ағынды суларды, толық биологиялық тазалауға арналған,
жер алаңы. Сүзу алаңында ағынды суларды тазарту топырақтың өзін өзі тазарту қабілетіне
негізделген, қолайлы оттегілік режим сақталатын топырақтың беткі қабаттарында (0,2–0,3 м)
органикалық ластаушы заттардың тотығу процесі қарқынды жүреді. Биофильтрлерде ағынды сулар,
жұқа бактериалды қабықшамен жабылған, ірі түйіршікті материал қабаттары арқылы өткізіледі. Осы
қабықшаның көмегімен биологиялық тотығу процесі қарқынды жүреді. Аэротенктер – темір бетон-
нан жасалған үлкен резервуарлар. Мұнда ағынды сулар бактериялар мен микроорганизмдердің жиын-
тығынан тұратын белсенді лай арқылы тазартылады. Осы барлық тірі организмдер аэротенкте беріл-
ген ауа ағынымен ыдысқа түскен оттегінің артық мөлшері мен ағынды судағы органикалық заттар-
285
дың əсерінен жылдам дамиды. Бактериялар ұлпақ түзе жабысып, органикалық заттарды ыдырататын
ферменттер бөледі. Белсенді лай ұлпақтармен бірге тез тұнады да, тазаланған судан бөлінеді [3].
Микроорганизмдердің тіршілігін қамтамасыз ету үшін ОБҚ:N:Р = 100:5:1 қатынасы сақталуы
керек. Аэротенкте ағынды суларды тазарту үшін микроорганизмдердің концентрациясын (активті
лайдың) қажетті деңгейде ұстап тұру қажет. Активті лай аэробты микроорганизмдерден түзіледі,
сондықтан олардың қалыпты өсуі үшін органикалық заттардан, азот пен фосфордан басқа, оттек
керек. Сондықтан аэротенкте аэрация ауа беру жүреді. Ауа аэротенкке ауа үрлегішпен қысыммен
арнайы конструкциялы сопло арқылы беріледі. Микроорганизмдердің қалыпты өмір сүруі үшін
жеткілікті мөлшерде ауа бір тұру керек. Ағынды суларды биохимиялық тазарту əдісі гетеротрофты
микроорганизмдердің тіршілік əрекетінің табиғи процестеріне негізделеді. Микроорганизмдердің
өздеріне тəн ерекше қасиеттері бар, олардың ішінен су тазарту мақсатында кеңінен қолданылатын,
үш негізгі ерекшелігін бөліп көрсетуге болады:
1) энергия алу жəне өзінің тіршілік əрекетін қамтамасыз ету үшін, əртүрлі органикалық
(кейбір бейорганикалық) қосылыстарды қорек көзі ретінде пайдалануға қабілеттілігі;
2) екіншіден, өте жылдам көбею қабілеті: бактериалды клеткалардың саны əрбір 30 минутта
шамамен екі есеге көбейеді;
3) тазарту процесі аяқталғаннан кейін, тазаланған судан оңай бөліп алуға мүмкіндік беретін,
бір-біріне жабысып, бірігуге қабілеттілігі.
Біз ағынды сулардың сапасын зерттей келе, құрамында ең улы ластаушылар – мұнай өнімдерін,
фенолдардың, анионды беттік-белсенді заттардың жəне сульфидтерге талдау жасадық: 1) біріншілік
тұндырғыштардан өтетін тұрмыстық ағынды сулар; 2) өндірістік ағынды сулар; 3) I дəрежедегі
тұндырғыштардан өту; 4) II дəрежелі аэротенкке түсу; 5) кварцев фильтрге шығу. Аэротенктің жəне
мұнай ұстағыштың параметрлері есептелді. Таңдап алынған биологиялық тазарту əдісі ағынды
сулардың құрамындағы мұнай өнімдерін жəне басқа да ластаушы заттардың мөлшерін төмендетуге,
ағынды суларды тиімді тазартуға мүмкіндік береді.
ƏДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Кесельман Г.С., Махмудбеков Э.А. Защита окружающей среды на предприятиях нефтяной и газовой
промышленности. – М.:Недра,1981. –256 с.
2. Отчет за 2002 год НГДУ «Узеньнефть».
3. Минаков В.В., Кривенко С.М., Никитина Т.О. Новые технологии очистки от нефтяных загрязнений //
Экология и промышленность России. – 2002. - С. 7-9.
УДК 677.027.62
Достарыңызбен бөлісу: |


title: АММОФОС ӨНДІРІСІНДЕГІ ФОСФОГИПС ҚАЛДЫҚТАРЫН ҚАЙТА ӨҢДЕУ


РАЗРАБОТКА ЦЕЛЛЮЛОЗНЫХ МАТЕРИАЛОВ С АНТИМИКРОБНЫМИ
СВОЙСТВАМИ НА ОСНОВЕ НАНОЧАСТИЦ МЕДИ
Шаихова Ж.Е., рук, ст.преподаватель, Жалимбетова Г.Б., студент
Алматинский технологический университет, г. Алматы, Республика Казахстан
Е-mail: zhalimbetova.gulnara@mail.ru
Наночастицы в последние два десятилетия привлекают особое внимание исследователей
благодаря своим уникальным физическим и химическим свойствам, связанным со значительной
величиной отношения площади их поверхности к объему, и другим размерным эффектам [1]. Раз-
витие современной техники невозможно без создания материалов нового поколения с заранее задан-
ными свойствами. Одним из путей решения этой задачи является получение материалов, содержащих
наночастицы (НЧ) меди. Одно из них - это выраженная биологическая антимикробная активность,
благодаря которому наночастицы меди могут применяться в экологических и медицинских целях.
НЧ меди нашли разнообразное применение в виде перевязочных материалов для ран, покрытие
для медицинских приборов, для обработки текстильных тканей[2,3]. Применение НЧ меди постоянно
расширяется за счет их высоких бактерицидных свойств в сочетании с их низкой токсичностью.
Методика синтеза заключается в восстановлении соли меди сахарозой в водной или водно-
органической среде. В ходе исследования была поставлена задача получить наночастицы меди,
286
придающие устойчивые бактерицидные свойства. Целью настоящего исследования является создание
наночастиц меди для придания целлюлозным материалам антибактериальных свойств. Для этого
необходимо получить золи меди с узким и воспроизводимым распределением по размерам частиц в
нанодиапазоне, что подразумевает оптимизацию условий синтеза и концентраций реагентов.
В данной методике синтеза к раствору сульфата меди определенной концентрации (0,0001 М –
0,005 М) добавляли такой же объем раствора восстановителя (0,001 М – 0,05 М) и доводили рН до
заданного значения с помощью раствора гидроксида натрия. В качестве восстановителей применяли
сахарозу. Полученные растворы обрабатывали в микроволновой печи в течение 10 минут при
мощности 700 Вт. Микроволновое излучение обеспечивает быстрое и равномерное нагревание всего
объема реакционного раствора, что приводит к однородности в условиях нуклеации и роста
зародышей и, в конечном итоге, к получению наночастиц наименьшего размера и одинаковой
формы[4]. Для синтеза использовали дистиллированную воду и реактивы квалификации «хч».
Оптические спектры поглощения Сu гидрозолей регистрировали при комнатной температуре в
области 300-700 нм на спектрофотометре Analiticjena в кварцевой кювете, длина оптического слоя – 1
см. Концентрацию, размеры, агрегативное состояние наночастиц в растворах определяли по
положению и интенсивности полос поверхностного плазмонного резонанса. Седиментационную
устойчивость золей оценивали также визуально.
При использовании сахарозы (С(CuSO
4
)=0,001 М; С(C
12
H
22
O
11
)=0,01 М) образовывались
довольно устойчивые коллоидные растворы голубого цвета, содержащие, судя по наличию и
положению максимума λ= 410 - 420 нм в оптических спектрах поглощения, наночастицы меди
сферической формы.
При изучении влияния концентрации исходного раствора CuSO
4
в интервале 0,0001÷0,005 М
установили (С(C
12
H
22
O
11
) = 0,01 М), что с её ростом происходит увеличение максимума поглощения
при 420 нм (рис.1). Окраска раствора при этом изменяется от бледно-синего до голубого. Такие
изменения, вероятно, связаны с увеличением количества образующихся наночастиц. С ростом
концентрации соли меди также наблюдается увеличение поглощения при длинах волн больше 500
нм, в некоторых случаях на спектрах видно плечо в интервале 500-550 нм. Такие изменения в
спектрах свидетельствуют о вероятном образовании сфероидальных частиц в результате агрегации.
Рис.1
Рис.2
Рисунок-1. Влияние начальной концентрации сульфата меди на оптические спектры поглощения образующихся
золей меди: 1 – 0,0001 моль/л; 2 – 0,0005 моль/л; 3 – С(CuSO
4
) = 0,001 моль/л; 4 – С(CuSO
4
) = 0,005моль/л .
Рисунок.-2. Влияние концентрации сахарозы на оптические спектры поглощения образующихся золей меди: 1 –
0,001 моль/л; 2 – 0,005 моль/л; 3 – 0,01 моль/л; 4 – 0,05 моль/л.
Прирост интенсивности в максимуме полосы поглощения (рис.2) наблюдался и при увеличении
концентрации сахарозы в интервале 0,001÷0,050 М (типичная концентрация меди в опытах равна
0,005 М). Усиление плазменного резонанса объясняется, по-видимому, повышением скорости
восстановления меди и образования наночастиц. Кроме того, можно отметить, что с увеличением
количества восстановителя происходит небольшое (на 20 нм) смещение положения максимума
плазменного поглощения в коротковолновую область, т.е. высокие концентрации сахарозы
благоприятствуют образованию более мелких частиц.
287
Рисунок- 3. Влияние рН на оптические спектры поглощения образующихся золей меди: 1 – 8,34; 2 - 7,15; 3 –
5,16. С(CuSO
4
) = 0,0001 М; С(C
12
H
22
O
11
) = 0,001 М.
При исследовании влияния рН в интервале 5-12 (С(CuSO
4
) = 0,0001 М; С(C
12
H
22
O
11
) = 0,001 М)
установлено, что растворы с рН больше 9 являются неустойчивыми: в осадок выпадало
металлическое меди. Окраска полученных растворов с увеличением значения рН изменялась от
бледно-синий до темно-голубого. Таким образом, увеличение рН приводит, вероятно, к возрастанию
количества и размера образующихся НЧ меди (рис. 3), а также сопровождается их агрегированием.
Оптимальное, на наш взгляд, значение рН равно 8-8,5.
Разработаны оптимальные условия обработки целлюлозных материалов наночастицами меди.
Установлено, что аппретирование подобранным составом придает антимикробные свойства
обработанной ткани, улучшает прочностные характеристики.
СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ
1. Романов Н. А. Механизмы образования композитных наночастиц (полые наночастицы) [Текст] / Н. А.
Романов, С. В. Калашников, А. В. Номоев // Молодой ученый. 2012. №8. С. 11-13.
2. Бабушкина И.В., Бородулин В.Б., Коршунов Г.В., Пучиньян Д.М. Изучение антибактериального
действия наночастиц меди и железа на клинические штаммы Staphylococcus aureus // Саратовский научно-
медицинский журнал. 2010. Том 6. №1. С.11-14.
3. Кричевский Г.Е. Нано-, био-, химические технологии в производстве нового поколения волокон,
текстиля и одежды. Издание первое. М.: 2011. 528 с.
4. Инновационный патент № 20162 РК. Способ антимикробной отделки целлюлозного текстильного
материала/ Таусарова Б.Р., Кутжанова А.Ж., Буркитбай А., Маметеков Т.К. опубл. 15.10.2008, бюл. №10
ƏОЖ 547.992
КЕНДІРЛІК КЕН ОРЫН ҚОҢЫР КӨМІРІНЕН АЛЫНҒАН ГУМИН ҚЫШҚЫЛЫНАН
БИОЛОГИЯЛЫҚ АКТИВТІ ЗАТТАР АЛУ МҮМКІНДІГІ
Чилибаева Д.Қ., п.ғ.к. химия доценті Тантыбаева Б.С.
Сəрсен Аманжолов атындағы ШҚМУ., Өскемен қ.
Қазіргі таңда біздің елімізде тас жəне қоңыр көмірдің мол қорлары бар, барлығы 200 - ге жуық
кен орыны барланған. Ірі кен орындары –Шұбаркөл, Борлы, Самара, сондай-ақ, Теңіз-Қоржын көл
көмір алабы. Біздің облысымызда Юбилейное (қоры 1,5 млрд. тонна), Кендірлік (1,6 млрд. тонна,
барланғаны 250 млн. тонна) кен орындары белгілі. Кендірлік тақта тас кен орнында көмірден басқа
жанғыш тақтатастар бар. Оның жалпы қоры 4 млрд. тонна, барланғаны 20,3 млн. тонна. Кендірлік
тақта тас, көмір-жанғыш кен орны, Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданында, Зайсан қаласынан
оңтүсктік-шығысқа қарай 50 – 65 км жерде орналасқан. Кен орны 1874 ж. ашылып, 1920 ж. барлау
жұмыстары жүргізілді [1]. Қазір кен орныңда қоңыр көмір мөлшері өте көп. Бұл көмір отын ретінде
қолданылмайтындықтан, бос жатыр.Барлық заттарды қажеттілікке жарату мақсатында қоңыр
көмірдің құрамы зерттелді. Оның құрамында гуминдік заттар бар екені анықталған.
Гуминдік заттар табиғатта барлық жерде кездеседі. Ол топырақтың, судың, сонымен қатар
қатты жанғыш кендердің басты органикалық құрағыш заты. Гумин қышқылы қоңыр көмір,
сапрофель жəне торфта кездеседі. Ең көп мөлшері қоңыр көмірде – 86%, бұл дегеніміз қоңыр көмір
өндірудің басты қалдығы көптеген экологиялық мəселелердің шешімі болатын – гуминдік заттар.
288
Қазіргі заманғы зерттеулерді қорыта келе: гуминдік препараттар адамдар мен жануарларға зияны жоқ
екені анықталды. Олар аллергендік, анафилактогендік, тератогендік, эмбриотоксиндік жəне
концерогендік қасиеттер көрсетпейді.
Кесте-1. Кендірлік кең орнынан шыққан қоңыр көмірдің техникалық анализі
Тəжірибе түрі
Қоңыр көмір
Аналитикалық үлгінің ылғалдылығы (W
А
, %)
7,97±0,98
Құрғақ күйдің күлділігі (А
d
, %)
38,77±1,12
Ұшқыш заттар (V
daf
, %)
33,3±1,24
Битумның мөлшері, массада% 0,60±0,02
Құрғақ күйдегі көміртек (С
daf
, %)
64,6
Құрғақ күйдегі сутегі (Н
daf
, %)
39,0
Құрғақ күйдегі күкірт (S
daf
, %)
0,2
Н/С атомдық қатынасы 3,3
Кесте-2.Кендірлік кең орнынын алынған қоңыр көмірдің құрамындағы минералдардың жəне микроэлемент-
тердің мөлшері
Элементтер
Мөлшері
Pb, мг/кг 23
Zn, мг/кг 63
Cu, мг/кг 38
Ni, мг/кг 35
Co, мг/кг 8
Fe
2
O
3
, мг/кг 2,097
MnO, мг/кг 204
Cr, мг/кг 83
V, мг/кг 103
TiO
3
, масада% 0,4438
As, мг/кг 10
Осыдан шығатын қорытынды: Кендірлік тақта тас кен орны қоңыр көмірінің құрамында
битумның мөлшері аз, ылғалдылығы төмен, яғни гумин қышқылдарын алуға жарамды.
Лабораториялық тəжірибелер арқасында гумин қышқылының агрохимияда тыңыйтқыш ретінде,
сорбциялық қасиеті бойынша сарқын суларды тазартуда, рафинацияланбаған күнбағыс майын
тазартуда қолдануға болатыны дəлелденді. Гумин қышқылының ең тиімді жəне перспективалы
қолданысы–гумин қышқылы туындылары негізінде құстарға, төрт түлікке, балықтарға, үй
жануарларына экологиялық таза жемдік қоспалар мен ветеринарлық препараттар, адамдарға
косметикалық жəне дəрілік препараттар. Біздің зерттеу жұмысымызда гумин қышқылын
ветеринарияда (құс жеміне қосымша зат ретінде) қолданылуын қарастырамыз. Ашық мекендерде,
ауыл шаруашылық қожалықтарында өсірілетін құстар шыны, тас сияқты қатты заттарды жеммен қоса
қолданатыны белгілі. Ол құс бөтегесіне түсіп бүтін бидай дəнінің тез қорытылуына септігін тигізеді.
Ал фабрикада өсірілетін құстарға бидайды қорыту қиындық туғызады, сол себепті оларға жемді
қорытуға асқазан ішек жүмысын белсендіретін заттар қажет. Осыған орай гуминдік заттар негізінде
алынған биологиялық белсенді заттарды қолданған тиімді.
Жүргізілген зерттеу жұмыстарының қорытындысы бойынша, гумин қышқылының тұзы натрий
гуматын жемдік қоспа ретінде қолдану гемопоэз гармонының жұмыс істеуін жақсартып, жалпы
ақуыз жəне қайта қалпына келтіретін глутатион мөлшерін көбейтіп, қан сары суының бактерияға
қарсы қасиеттерін белсендірді. Гумин қышқылының туындылары қосылған жемді қолданған
жануарларда иммундық көрсеткіштері жақсарғаны туралы айта кету керек. Қан сары суының
бактерияға қарсы жəне лизоцимді қасиеттері 23,9 %-ға, яғни 1,2 есе артық болатыны анықталған. Ет
массасының өсуі, сүт майлылығының артуы, ауруларға аз шалдығуы байқалған. Бұл басқа қымбат
препараттарды бергеннен гөрі, экономикалық жағынан арзан бағасымен, жəне жемнің аз жұмсалуы
жағынан тиімді.
Тауық еті, жұмыртқасы халық арасында кең қолданыста. Сол себепті құс өсірушілердің бір
өзекті мəселесі жем ретінде қолданылатын тағамдық заттардың сапасы болып табылады. Көп
289
фабрикаларда бройлер балапандарының массасының жылдам артуына жəне құнарлы заттарды сіңіру
үшін биологиялық активті заттар ферменттер, карбон қышқылдары (янтарь, малон) қолданылады.
Олардың кемшілігі бағасының қымбаттығында, дəлірек айтқанда «баға», «нəтиже» қатынасының тең
болмауында. Осы мəселенің шешімі жемдік қоспа ретінде экологиялық жəне экономикалық жағынан
тиімді гумин қышқылының туындыларын қолдану болып табылады. Анкара университетінің
ветеринария факультетінде жасалған зерттеу жұмысының қорытындысы бойынша гуминдік
заттарды жемдік қоспа ретінде пайдалану пайдалы заттардың жақсы сіңірілуімен қатар, жұмыртқа
массасы мен саның көбейтеді деп көрсетілген.
Жасалған жұмыстың нəтижесінде, төмендегідей қорытындылар жасауға болады:
1. Кендірлік кен орны қоңыр көмірдің құрамында битумның мөлшері аз, ылғалдылығы төмен,
яғни гумин қышқылдарын алуға жарамды.
2. Гумин қышқылының шығымы кинетикалық параметрлерге жəне үлгі мөлшеріне тəуелді
екені анықталды.
3. Қоңыр көмірді азот қышқылымен тотықтандырудың тиімді шарттары: температурасы –
60ºС, тотығу уақыты – 60 минут, азот қышқылының шоғыры – 40%;
4. Гуматты экстракциялау үрдісінің тиімді шарттары: экстрагент сілтінің шоғыры – 5,5%,
уақыты – 120 мин, температурасы – 60 ºС;
5. Гумин қышқылының туындыларын (натрий гуматы) жемдік қоспа ретінде қолдану, бройлер
балапандары массасын 1,2 есеге дейін арттырады.
ƏДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Жапаров Б., Құт қонған Зайсан: [кітап тəуелсіздіктің 20 жыл ішіндегі ауданның тыныс тіршілігіне
арналған]. Өскемен: рекламның дайджест, 2011. – 201 б.
2. Орлов Д.С. Гуминовые вещества в биосфере // Статьи Соровского. Образовательного журнала в
текстовом формате. Химия.–МГУ им. М.В. Ломоносова, 1997 // Интернет – сайт http :/ / w w w. Pereplet .ru/ ob-
razovanie/stsoros/ 260.html.
3. Горовая А.И., Орлов Д.С., Щербенко О.В. Гуминовые вещества. – Киев: Наукова думка. 1995. – 304 с.
4. Humic substances and their role in the environment. Rep. of Dahlem workshop, Berlin, 1987. John Wiley &
Sons Limited. S. Bernhard. Dahlem Konferenzen. 1988. P.133–148.
ƏОЖ 551.588.7(574)
АРША АҒАШЫНЫҢ БИОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ МЕН ЭКОЛОГИЯЛЫҚ
ҚҰНДЫЛЫҒЫ
Дəуметова С.Т., жет. аға оқытушы, Байұзақ Ұ.Б., студент
Алматы технологиялық университеті, Алматы қ. Қазақстан,
Е-mail: daumetova83@mail.ru
Арша - кипарис тұқымына жататын мəңгі жасыл қылқан жапырақты ағаш немесе бұта. Аршаны
теңіз деңгейінен 4000м биіктегі тау беткейлеріненде кездестіреміз. Арша баяу өседі, 800, 1000, 2000,
жылға дейін тіршілігін жоймайды.
Жалпы Қазақстанда кездесетін аршаның түрлерінің қысқаша сипаттамасы 1- кестеде
көрсетілген [1,2].
Кесте-1. Қазақстанда кездесетін арша түрлерінің сипаттамасы
Арша түрлері
Таралу аймағы
Биіктігі
Тіршілік ету
ұзақтығы
Жалпы ерекшелігі
Зеравшан
аршасы
Батыс Тянь-Шань,
Оңтүстік Қазақстан,
Жамбыл облысы
10-12 метр
Шамамен
8-10 жыл
Ағаштың
басы
қалың,
пішіні шар тəрізді, діні-нің
қабығы қызғылт, жа-пырағы
өткір ине тəрізді. Екі-үш
үйлі өсімдік
290
Сібір аршасы
Алтай
жəне
Іле
Алатауы
1 метрге дей-
ін жететін тө-
селгіш бұта
-
Жапырақтары қысқа ине
тəрізді, бүршіктері ұсақ
Түркістан
аршасы
Орта Азия, Оңтүстік
Қазақстан
Ең
ұзақ
жас-
айтын арша шама
мен 1000 жыл
Жемісі ағашта көктемге
дейін сақталады
Сауыр аршасы
Сауыр-Тарбағатай,
Жоңғар
Алатауы,
Зайсан шұңқыры
Шамамен 10
метрге дейін
жетеді
Шамамен 20-30
жыл
Қылқанында болатын эфир
майы өткір жағым-сыз иіс
беріп басқа арашлар мен
шатастырмайды
Аршаның барлық түрі ашық күнді қажет етеді. Кез-келген топырақта өсе береді. Бұтағының
ұшын қырқып-пішіндеп өсірген дұрыс. Қылқанының түсі қанық болуы үшін жылына бір рет
көктемде толық минералды тыңайтқыштармен қоректендірген жөн. Қалемшелеу жəне тұқымы
арқылы көбейтіледі. Қалемшелеп көбейткен жөн. Тұқымы арқылы көбейту жұмыстары арнайы
жылыжайларда жүргізіледі. Аршаның жеміс бүрі жидек пішіндес немесе шар тəріздес, 4-6
жапырақша бірігіп өскен, əрбір жапырақша түбінде бір дəн бар. Ішіндегі дəні қыркүйек айында
піседі. Жеміс бүрі əдепкіде көкшілдеу болады. Тұқым піскен кезде жапырақшалар қоңыр түсті
болады да, жапырақшалар ашылып, дəндер (4-5 тұқым) жерге түсіп шашылады. Сосын оны жинап
алу өте қиын, өйткені дəндердің түсі топырақ тəріздес əрі майда[3]. (1-сурет).
Сурет-1
Сондықтан жеміс бүрі жапырақшалары ашылмай тұрғанда, шамалы қоңырқар түсті болғанда,
қыркүйек, қазан айларында жинайды. Жиналған тұқым жетіліп піскенше 10 күн «жатып сақталуы»
керек, сосын егуге болады.
Тұқымды егу жəне күтіп баптау үшін бір мезгілдік стакандар алынып, біреуінің түбін шприцтік
инемен немесе бізбен теседі. Ал екіншісі тесілмейді. Тесілген стаканды тесілмеген стакан ішіне
кигізеді, сосын кəдімгі топырақпен толтырып шамалы нығыздайды. Əрбір стаканға аршаның 3-
5тұқымы себіледі де, беті топырақпен жабылады, бірақ түқым тереңге түспеуі керек ( беті жабылса
болды, тереңдігі 0,8-1 см.) , сосынжаймен су құйылады. Топырақ тұрақты түрде ылғылды болу керек [4].
Ол үшін 2-3 күн өтіп, 3 немесе 4- күні əрбір стакандар суарылады, бірақ су көп құйылмау керек.
Осылайша егілген стакандарда тұрақты ылғал сақталады. Егілген арша тұқымдары 40-45 күнде екі
ұрық жапырақ болып шығады, содан біраз күннен кейін нағыз қылқан жапырақтар шыға бастайды (2-
сурет).
Өскіндерді күтіп-баптау
Сурет-2
291
Əрбір стаканға егілген аршаның 3-5 тұқымы түгел шыға бермейді. Өйтені аталған тұқымдар
табиғи жағдайдағы физиологиялық қасиеті, шығымдылығы əртүрлі. Сондықтан тұқым себілген
стакандардың кейбіреулерінде бір өскіннен көпшілігінде екеуден, аз бөлігінде 3-5-тен шыққан .
Өскіндер шыққан стакандар терезеге жақын, күн сəулесі түсетін жерде столға орналастырып, қыс
бойы бапталады.
Күтіп-баптау шаралары – негізінен суару. Үш күн өтіп, төртінші күні стакандағы өскіндер
аздап суарылады. Егер стакандарға су көбірек құйылса арша тамырларына ауа жетіспегендіктен
əлсіреп, ауруға шалдығады, сосын өледі.
Қазақстанда оның 10-ға жуық түрі кездеседі. Алатаумен Қаратау аралығында өте ерте кезде
аршаның 6 түрі өскен. Көнекөз қариялардың айтуларына қарағанда,кейбір 300 жыл ішінде олардың 3
түрі мүлдем жойылып кеткен. Ал, қалған 3 түрі - қара арша, балғын арша, жəне сауыр аршасы қазіргі
кезде Талас Алатауында өсіп, кезінде халқымыздың біртуар азаматы Тұрар Рысқұловтың тікелей
ұйтқы болуымен 1926 жылы ұйымдастырылған Ақсу-Жабағылы мемлекеттік табиғи қорығында
қорғауға алынған.
ƏДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1.
«Қазақстанның» Ұлттық энциклопедиясы / Бас ред. Ə. Нысанбаев. Алматы: « Қазақ энциклопедиясы »
Бас редакциясы, 1998.- 463-464бет.
2.
Жайлыбай.К.Н. Арша мен Емен өсіру атмосфераны тазартудың ең арзан əдістемесі // Атамекен.- 2012.-
23ақпан. №4, 2-бет.
3.
Сыпабекқызы Г., Жайлыбай К.Н., Қоңырова Ж., Ережетова Ұ. Қазақстан экологиясын жақсарту
проблемалары жəне арша, емен, акация өсірудің ең арзан əдістемесі // Қазақстанның білім жəне ғылым əлемі. -
2012.- №4, 2-5бет.
ƏОЖ 591.16 (470.47)
ХАЙУАНАТТАР БАҒЫНДА АҚБӨКЕНДЕРДІ ӨСІРУ ТƏСІЛДЕРІ
Дəуметова С.Т., жет. аға оқытушы, Əбдібай С.Ə., студент
Алматы технологиялық университеті, Алматы қ. Қазақстан Республикасы
E-mail: daumetova83@mail.ru
Жабайы тұяқтылардың ішінде ақбөкен еркіндіксіз өмір сүруде яғни хайуанаттар бағында
өсіруде көптеген қиындықтар туғызады. Мұны дүниежүзілік тəжірибесі мол хайуанаттар бағының
өзі растаған. Ең алғаш ақбөкендерді қола өсіру 1864 жылы Москвада, одан кейін ХІХ ғасырдың
соңына қарай 1972 жылы Берлинде, т.б елдерде, 1955 жылы АҚШ-тың үш қаласында Сент-Луиса,
Вашингтон, Нью-Йорк хайуанаттар бағында өсірілген. Мамандар Батыс 1993 жылдар аралығында
АҚШ-тың бірқатар қалаларының, Берлиннің, Амстердамның, Праганың, Чеджудың (Қытай)
хайуанаттар бағында 356 ешкі,167 теке, 187 лақ (жыныстары белгісіз) тіркелген [1].
Кесте-1. Хайуанаттар бағында ақбөкендердің өмір сүру уақыты (Studbook, 1993)
Өмір сүру жасы
Текелер саны
Ешкілер саны
Бір жылға дейін
1 жыл
2 жыл
3 жыл
4 жыл
5 жыл
6 жыл
7 жыл
8 жыл
9 жыл
10 жыл
11 жыл
12 жыл
67
19
17
11
8
4
5
2
1
-
-
-
49
19
27
24
14
14
2
7
4
4
1
1
1
292
Хайуанаттар бағына келіп түскен кез-келген аңның қоректенуінде қиындықтар туындайды.
Өйткені олар түзде жүргенде минералдық, қоректік, энергетикалық, витаминдік құндылықтары мол
табиғи шөптермен қоректенеді. Сондықтанда хайуанаттар бағында құрамында түрлі ингредиенттері
бар тұяқты жанурларға арналған жемдер қолданылады. Жемнің құрамындағы ингредиенттер
ақбөкенді сол жемге тез бейімделуге көмектеседі.
Еліміздегі жəне шет елдердегі хайуанаттар бағында тұяқты жануарларды қоректендіретін
жемдердің құрамында уатылған жүгері - 25,4%, бидай -15%, бидай дəнінін ұлпасы – 12%, сұлы
жармасы -10%, бидайық жармасы - 5%, ұнтақталған жоңышқа – 5%, тазартылған қара бидай – 5%,
соя ұны – 2%, 1% тұз жəне минералды тұздар, витаминдер қосылады. Бұл аталған жемдердің
құрамында - май 4%, протейндер – 16%, белоктар -8% кездесді. Тағамдық құндылығы жоғары
өнімдер [2].
Негізі хайуанаттар бағында ақбөкендерді екі рет тамақтандырады. Таңертен жемнің құрамына
1:1 сəбіз, қызылша, алма араластырып тамақтандырса, кешке қарай жасыл шөптермен,
жапырақтармен қоректендіреді. Шабындық пішен, иодталған тұз, су вольердің ішінде барлық
уақытта міндетті түрде тұруы қажет.
Хайуанаттар бағында жемнің құрамына үнемі минералды тұздар мен витаминдер тұрақты
түрде қосылып отырады. Мысалы бір ақбөкенге 500г сұлыға 350г аралас жем, 200г нан ұнтағын
қосып немесе 450г жемге 450г жемістер мен көкөністер араластырып береді. Сондай –ақ, жарты кіші
қасықпен минералды тұздар, 5 ағаш-көмір таблекткасы, кальций препараты, витамин В, витамин С
глюкозамен қосылуы керек. Концентрациялы жемдердің құрамында 1,5% кальций карбонаты, 1,3%
кальций фосфаты, 1,0% тұз, витаминдер – 075 А 60000ед, 70025 Е 227 000ед, 015 Д / премикс 20, 5
түрлі микроэлементтер болады [3].
Хайуанаттар бағында ақбөкен лақтарын қолдан қоректендіру жиі кездеседі. Ақбөкен ешкісі
ауру болған жағдайда, ешкі лағынан бас тартқан жадайда немесе лақ əлсіз туылғанда қолдан
қоректендіру əдісі қолданылады. Ең алғаш рет ақбөкен лағын қолдан қоректендіру «Хайлен» жабайы
жануарлар бағында іске асырылған. Бұл жерде 1974 жылы 17 мамырда екі ақбөкен бір уақытта туып,
оның біреуі егіз, екіншісі бір лақ туған. Егіз екі лақ 2 сағаттан соң енесін еме бастаған, ал екінші
ақбөкен лағын маңына жуытпаған. Мамандар содан бір лақты жасанды қоректендіру жолын сынап
көрген. Ол үшін джерси пародалы сиырдың сүті алынған. Өйткені оның сүті басқа пародалардың
сүтімен салытырғанда құндылығы жоғары болған. Бірінші қоректендіру кезінде 60 мл сүтті алып,
лақтың дене тампературасымен бірдей етіп қыздырып берген.
Лақты тамақтандырудың бірнші кездері қиындықтар туғызған, өйткені ақбөкен де , оның лағы
да тез үріккіш, қорқақ келеді. Бірақ 4 күн өткен соң лақ қоладан тамақтануға бейімделген. Алғашқы
күндері лақтың іші қоңыр түсті сұйық болып өткен, 3 күн өткен соң құмалақтанып, ашық сұр түске
айналған. Жасанды қорекке лақтың ішкі құрлысы 3-4 күнде қалыпттасады, содан соң сүттің
мөлшерін көбейтіп 80 мл жеткізген. Лақты əрбір 4 сағат сайын 8 ден 24 сағат аралығында
тамақтандырып отырған. 7 күн ішінде сүттің мөлшерін 250мл –ге жеткізіп, құрамына витамин С
глюкоза қосып берілген. 8-ші күні сүттің құрамын 0,5 кіші қасық астық ұны қосылған жəне күніне бір
рет шымшым тұз салынып отырған. Бірақ сүттің құрамын 350 мл-ге көбейткен кезде, бұл мөлшер
лаққа артықтық еткен. Сондықтан 2 аптаға дейін 250 мл сүтке - астық ұнын 1 кіші қасыққа жеткізіп
берілген. 3-айдан соң сүтті қоректі біртіндеп азайтып, көкөністер мен жемістерге, жемге біртіндеп
үйретіледі. Ақбөкен сүтінің салыстырмалы құрамы 2- кестеде көрсетілген [4,5].
Достарыңызбен бөлісу: |


title: РАЗРАБОТКА ЦЕЛЛЮЛОЗНЫХ МАТЕРИАЛОВ С АНТИМИКРОБНЫМИ


url: http://emirsaba.org/sbornik-materialov-podgotovlen-pod-redakciej-doktora-himichesk.html?page=41#КЕНДІРЛІК_КЕН_ОРЫН_ҚОҢЫР_КӨМІРІНЕН_АЛЫНҒАН_ГУМИН_ҚЫШҚЫЛЫНАН__БИОЛОГИЯЛЫҚ_АКТИВТІ_ЗАТТАР_АЛУ_МҮМКІНДІГІ


Кесте-2. Жасанды қорек пен ақбөкен сүтінің салыстырмалы құрамы
Сүттің құрамы
пайыздық көрсеткішпен
Ақбөкен сүті
Сиырдың
қаймақты сүті
Сиырдың
қойыртылған сүті
(сгущенное)
Ешкі сүті
Май 6,7
3,9
7,9
4,0
Протеин 5,37 3,5 7,0 3,3
Кеңес одағы кезінде Москавда, Ленинградта, Новосібірде, Шымкетте, Алматыда хайуанаттар
бағында ақбөкендер өсірілген. Бірақ өкінішке орай бұл хайуанаттар бағының ешбірінде ақбөкендер
саныны тұрақты көбейте алмаған. Тек Аскании-Нова қаласында екі үлкен түздік волерь (1550-87 га)
салудың арқасында ол жерде 150 бас ақбөкен өсірілді. Ақбөкендер үшін түздік вольердің
293
мүмкіншілігі əлдеқайда жоғары. Өйткені ол жерде ақбөкендер еркін шауып, өскен шөпті жұлып жеу
арқылы қоректене алады. Түздік вольердің аумағы мейлінше кең болуы қажет, себеі шапқан ақбөкен
темір қоршауға соғылып жарақаттанбауы керек.
ƏДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Ахметова Ж.Ш. Охрана труда в зоопарке // Қазақстанда еңбекті қорғау = Охрана труда Казахстан.-
2009.-№2.-78-80с.
2. Алиев Л. Роль зоопарков в экосистеме сохранения редких и исчезающих видов животных // Вестник.
с.-х. науки Казахстана.-2008.-№12.-72-73с.
3.
Бекенов А. Ақбөкендер азайып барады: Жануарлардың соңғы 10 жылғы популяциясы // Зерде. 2002.
№10. 10-12 бет.
4. Грачев Ю.А. Бекенов А.Б. Современное состояние популяций сайгака в Казахстане. // Зоологические
исследования в Казахстане. Алматы. 1993. ч. 2. 165-189с.
5. Сəтімбеков Р., Қияқбаева Г., Меңлібаева Ж. Қазақстан аумағындағы биоалуантүрлік жəне оларды
қорғау. Журнал. Биология Қазақстан мектебінде. 2010. №4. 32-35бет.
УДК 665.71-036.742(574)
РАЗРАБОТКА ПОЛИМЕРНЫХ МАТЕРИАЛОВ, МОДИФИЦИРОВАННЫХ
РАДИАЦИОННОЙ ПРИВИВКОЙ ВИНИЛОВЫХ МОНОМЕРОВ
Бакытова Г.М., Наурызова С.З., Елигбаева Г.Ж., Аязбаева А.Е
Казахский национальный исследовательский технический университет, имени К.И. Сатпаева,
г. Алматы, Республика Казахстан
Модификацияуже известных полимерных материалов крупнотоннажного производства
позволяет существенно расширить сферу их практического применения, благодаря значительному
изменению поверхностных характеристик [1].
С целью повышения гидрофильности была проведена радиационная прививка акриловой
кислоты на поверхность изотактического полипропилена. Ранее прямая прививка таких виниловых
мономеров, как акриловая, малеиновая, метакриловая кислоты, показала большую степень прививки
в случае акриловой кислоты [2].
Для получения модифицированного полимерного материала проводили последовательную
обработку изотактического полипропилена(рис.1). Первый этап - радиационно-химическая прививка
потоком быстрых электронов на матрицу изотактического полипропилена акриловой кислоты (в 5%-
водном растворе) при дозе облучения 750 кГр - приводил к получению материала, способного к
сорбции ионов металлов. Степень прививки, определенная гравиметрически, составила 32,98%.
На следующем этапе модифицированный радиационной прививочной полимеризацией
акриловой кислоты (АК) образец изотактического полипропилена с привитыми полярными группами
-СООН подвергали сорбции иона металла из водного раствора, содержащего 200 г/лCuSO
4
·5H
2
O,
при этом карбоксильная группа переходит в солевую форму.
Рисунок–1. Схема модифицирования полипропилена (ПП)
Третий этап - обработка газообразным фосфином с образованием фосфида меди, служащего
токопроводящим слоем дляпоследующей металлизации. При этом имеет место образование
294
разнолигандного комплекса с центральным ионом меди. Внутри такого комплекса ион меди
взаимодействует с фосфином, образуя фосфид меди по реакции:
3Cu
2+
+ РН
3
->Cu
3
P + 3H
+
В работе [3] также сообщается о взаимодействии лиганда с центральным
атомом. Образовавшийся фосфид меди активирует поверхность и может выступать промежуточным
токопроводящим слоем при последующей металлизации[4].
Была рассчитана толщина медь-фосфорного покрытия на поверхности модифицированного
полипропилена. Рассчитанная толщина покрытия составила 2,98 мкм.Для этого использовали
формулу:
ℎ =
·
1000,
где - толщина, мкм; – масса осаждаемого металла, г;
– поверхность покрытия, см
2
; – плотность металла, г/см
3
Далее было проведено химическое меднение на активированном фосфидом меди образце
модифицированного полипропилена и определена прочность сцепления медного покрытия через
напряжение отрыва на разрывной машине. Приложенная сила составила 1,8 кг на отрыв или 18
ньютон. При силе 18 Н =
18 ∙ 10 кН и ширине образца 7 мм = 7 ∙ 10 мадгезия покрытия к основе
составила (кн/м):
∙
∙
= 2,57 кН/м
По данным [5] наименьшая допустимая величина адгезии на отслаивание считается 0,3-0,5
кН/м, в пределах нормы принимается адгезия порядка 0,8-1,5 кН/м на отрыв. Это указывает на
достаточно хорошие результаты по прочности сцепления медного покрытия с модифицированной
поверхностью полипропилена.
Таким образом, модифицированный радиационной прививкой реакционноспособных групп
полипропилен обладает улучшенной гидрофильностью поверхности, что делает возможным процесс
последующей металлизации. Это позволяет избежать операции травления с применением агрес-
сивных реагентов, а также использования дорогостоящего и дефицитного палладия, не требует вы-
соких температур, что особенно важно при металлизации нетермостойких полимерных материалов.
В рамках эксперимента образец сополимера полипропилена (ПП) с малеиновой кислотой был
исследован в качестве полимерной добавки к битуму. Было установлено, что битум с добавкой
полипропилена (ПП), модифицированного радиационной прививкой малеиновой кислоты, в
количестве 0,05%(масс.) обладает улучшенными эксплуатационными характеристиками (температура
размягчения, глубина пенетрации, дуктильность и др.). Кроме того, достигнутое за счетмодификации
улучшение смачиваемостиобеспечивает высокое устойчивое сцепление битум-полимерной смеси с
поверхностью минеральных составляющих, что немаловажно для практической пригодности
материала [6].
Таким образом, полимерные материалы, модифицированные радиационной прививочной
полимеризацией виниловых мономеров с реакционноспособными полярными группами,обладают
улучшенным комплексом свойств и имеют широкий спектр практического применения.
СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ
1.
Круль Л.П., Поликарпов А.П. Успехи в синтезе привитых материалов методами радиационной
прививочной полимеризации / Успехи химии, т.59, №5, 1990, с.807-826.
2.
Наурызова С.З., Изтлеуова М., Елигбаева Г.Ж. Поверхностная модификация полиэтилена путем
радиационного облучения. Промышленность Казахстана, ISSN 1608-8425, №1, (88) 2015, с. 85-88.
3.
Кукушкин Ю.Н. Химия молекул, координированных ионами металлов. – Химия, Санкт-Петербургский
государственный технологический институт, 1997.
4.
Сатаев М.С., Кошкарбаева Ш.Т., Кожакулов Н.Т.,Наурызова С.З., Тукибаева А.С. Получение
поверхностных пленок фосфида меди. Тезисы наМенделеевский съезд (Россия, Волгоград) сентябрь 2011.Том 3.
5.
Шалкаускас М., Вашкялис А. Химическая металлизация пластмасс. Л. Химия,1985.
6.
Наурызова С.З., Кульназарова А. Модификация битума полимерами различной химической природы.
Труды «Роль и место молодых ученых в реализации новой экономической политики Казахстана»
международных Сатпаевских чтений Том II, с. 712-717, Алматы, 2015.
295
УДК 665.6/.7
ПРИРОДНЫЙ И ПОПУТНЫЙ НЕФТЯНОЙ ГАЗ КАК ОСНОВНОЕ СЫРЬЕ ДЛЯ СИНТЕЗА
ВОДОРОДСОДЕРЖАЩИХ ТОПЛИВНЫХ КОМПОЗИЦИЙ
Менлибаев А.М., рук. д.т.н., Алимкулова Ж.Д., рук. ст.преподаватель,
Баянбердиева С.Ж., студент, Конырова Б.А., студент
Алматинский технологический университет, г. Алматы, Республика Казахстан
E-mail: Zhamilya111@mail.ru
Природный и нефтяной газы – важнейшие альтернативные источники сырья, способные в
будущем конкурировать с нефтью, так как запасы нефти на Земле небезграничны. Казахстан обладает
значительными запасами нефти и газа, который, к сожалению, в настоящее время в основном
сжигается в «факелах». Организация в широких масштабах производства на основе газа в местах его
добычи могла бы значительно сократить себестоимость целевых продуктов и снизить загрязнение
окружающей среды [1].
Известно, что природных запасов нефти для обеспечения транспортных средств жидким
топливом не хватит на большой отрезок времени. Поэтому пристальное внимание, начиная с 90-х
годов прошлого века, уделяется синтезу водорода и водородсодержащих смесей для производства
водородных топлив. Ведущие страны мира принимают различные программы, результатом
деятельности которых должны быть к 2020г экологически чистые автомобили массового потребления
на водородном топливе. Также установлена высокая эффективности введения водорода в качестве
добавки к автомобильном топливам. Показано, что добавка 5-15% масс.% водорода от расхода
бензина позволяет снизить концентрацию СО, NO и углеводородов в отработанных газах
автотранспорта, уменьшить расход бензина на 20-30%. К таким же результатом приводит и введение
4-5% водорода к дизельному топливу [2].
Спрос на водород стал быстро увеличиваться благодаря бурному развитию ряда отраслей
химической, нефтехимической, нефтеперерабатывающей, металлургической промышленности, а
также созданию ракетно-космической техники, где жидкий водород используется как топливо.
Непрерывно растет производство различных водородсодержащих технологических газов, в том числе
в таких крупнотоннажных производствах, как аммиак, метанол. В последние годы водород находит
применение в качестве топлива в электрохимической генераторах тепла и начинает постепенно
заменять традиционное топливо в двигателях внутреннего сгорания автомобильного, авиационного,
морского транспорта. При электрохимическом окислении Н
2
в топливных элементах основным
продуктам является вода и выделяется энергия, являющаяся основой электротранспорта [3].
Нами проводились разработки по окислительному превращению метана природного газа в
водородсодержащие композиции на Ni-, W-, K-содержащих катализаторов, бинарных и тройных
системах, нанесенных на ZSM-5+Al
2
O
3
(ИК СО РАН, поверхность – 370м
2
/г, 20% Al
2
O
3
, 80% HZSM-
5, Si/Al=40) и SIRAL-40 (Sasol Germany GmbH, поверхность – 520 м
2
/г, 40% SiO
2
, 60% Al
2
O
3
) по
влагоемкости с последующей сушкой (120
0
С) и прокалкой (500
0
С) в течение 3 часов на воздухе.
Исследования проведены на установке проточного типа при атмосферном давлении в трубчатом
кварцевом реакторе с фиксированным слоем катализатора. Для окисления использовалась газовая
смесь, содержащая метан и воздух в соотношении 1:2,4 (об.) при W=7080ч
-1
и температурах 800-
900
0
С. Состав исходной и отходящей газовой смеси анализировался хроматографическом методом
на хроматографе ЛХМ-72 с детектором по теплопроводности. Расчет хроматографически пиков
проводился по калибровочным кривым, построенным для соответствующих продуктов.
Катализаторы охарактеризованы методами РФА, ИКС, осуществлено определение поверхности,
пористости и элементного состава образцов.
В процессе окислительного превращения метана при 800-950
0
С установлено образование
водорода, оксида и диоксида углерода. С повышением температуры на всех образцах наблюдалось
увеличение выхода Н
2
и СО при значительным избытке Н
2
. Соотношение Н
2
/СО повышалось 0,1 (5%
Ni -5%K-ZSM-5+Al
2
O
3
) до 9,5 (5% Ni / ZSM-5+Al
2
O
3
прокалка воздухом 500
0
-3ч и при 900
0
1ч). На
рисунке 1 показано зависимость выхода Н
2
от температуры реакции и состава активной фазы.
296
780
800
820
840
860
880
900
920
940
960
0
10
20
30
40
50
60
70
80
90
100
2
1
3
4
5
6
ВЫ
Х
О
Д
ВО
ДО
Р
О
ДА
, %
ТЕМПЕРАТУРА
,
0
С
Рисунок-1. Влияние температуры реакции и состава активной фазы катализатора на выход водорода
CH
4
:O
2
:N
2
=29,7;14,8:55,5 (об.%), W=7080ч
-1
. Носитель - ZSM-5+Al
2
O
3
, прокалка воздухом
500
0
С 3часч – при 900
0
1час. Активная фаза: 1- 5%Ni, 2-5%Ni 5%K,
3-5%Ni при 900
0
С-1ч, 4- 5%Ni 5%K при 900
0
С-1ч, 5 - 5%Ni 5%K при 500
0
С-3ч, 6- 5%Ni при
500
0
С-3ч.
На рисунке 2 представлена электронные микрофотографии где нанесенное на синтетическом
цеолите 5% Ni/ ZSM-5+Al
2
O
3
катализатор прокаливали при 5OO
0
С – 3 часа в потоке воздуха.
Образец представлен небольшими скоплениями и отдельными плотными частицами,
располагающимися на поверхности носителя, размеры которых варьируют от 200-400А. На рис.2
показан микродифракционная картина представлена кольцами и соответствует Ni (JCPDS, 4-850).
В таблице приведены данные, где нанесенное на синтетическом цеолите 5% Ni/ ZSM-5+Al
2
O
3
и 5%Ni 5%K/ ZSM-5+Al
2
O
3
катализаторы прокаливали при 5OO
0
С – 3 часа и при 900
0
С 1 час в
потоке воздуха. Таблица 1. Окислительная конверсия СН
4
в Н
2
на Ni – содержащих катализаторах с
добавками K и W на различных носителях .
Когда 5% Ni/ ZSM-5+Al
2
O
3
катализатор прокаливали при 500
0
С выход водорода достиг 94%.
При добавлений 5%Ni 5%K/ ZSM-5+Al
2
O
3
катализатору прокаленный при 500
0
С выход водорода
достигал 84%.
По результатам проведенных исследований можно заключить, что Ni – содержащие моно
биметаллические (Ni –K) образцы обладают наилучшими характеристиками в процессе
селективного получения водорода из метана.
СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ
1. Ионе К.Г. Проблемы промышленного производства водорода в сопоставлении с проблемами добычи
природного водорода как полезного ископаемого //Свободная трибуна . -2003. с. 907-916.
2.
Алексеев А.М., Комова З.В., Корабельникова Л.М. Водород: Потребление, производство и некоторые
пути его усовершенствования // Химическая промышленность. -2001.-№8. с. 3-9.
297
3 Месяц Г. А. Водородная энергетика и топливные элементы / Г. А. Месяц, М. Д. Прохоров // Вестник
Российской академии наук. - 2004. - Т. 74, № 7. с. 579-597.
ƏОЖ 502.174:574.1(082)
АУЫР МЕТАЛДАРДЫҢ ТОПЫРАҚТЫ ЛАСТАУЫ ЖƏНЕ ОНЫҢ
БИОАЛУАНТҮРЛІЛІККЕ ƏСЕРІ
Калимолдина Л.М., т.ғ.к., доцент м.а, Алмагамбетова С.Т., т.ғ.к., доцент,
Абилкасова С.О. т.ғ.к., доцент м.а., Қожахметова Н.К., студент
Алматы технологиялық университеті, Алматы қ. Қазақстан Республикасы
E-mail:kalimoldina.laila@mail.ru
Қазіргі кездегі дүние жүзі ғалымдарының басты мəселелерінің бірі-пестицидтерден кейін ауыр
металдардың тірі ағзаларға əсерін əлсірету болып табылады. Ауыр металдардың қоршаған ортаға
таралуы тек табиғи жағдайда ғана емес, сонымен қатар антропогенді жолмен де қарқынды түрде
жүзеге асуда. Олардың қатарына өндіріс қалдықтары, тау-кен өндірісі, транспорт, түсті жəне қара
металл өндіру, құрамында ауыр металдар кездесетін тыңайтқыштарды ретсіз пайдалану, жылу-электр
орталықтары немесе жалпы урбанизацияны жатқызуға болады. Қазақстан Республикасында түсті
металлургия өндірісі қарқынды дамыған. Оңтүстік Қазақстан облысындағы Шымкент қаласының
территориясында орналасқан “Южполиметалл” ӨК ЖАҚ-нан бөлінетін қалдық заттар ұзақ жылдар
бойы табиғи ортаны ластауда. Олардың ішіндегі негізгілері – ауыр металдардың ауаға, топыраққа,
суға таралу дəрежесі артуда. Ауадағы ауыр металдар жел арқылы тараса, ал топырақта ортаңғы
қабаттарға дейін өтіп, өсімдік тамыры арқылы өсімдік ағзасына тасымалданып өз зиянын тигізуде.
Атап айтқанда, Шымкент қорғасын өндірісінен бөлінетін негізгі ауыр металдарға – қорғасын, мыс,
кадмий, мырыш жатады. Олардың ішінде қорғасын мен кадмий өте улы металдар. Ауыр металдардың
қоршаған ортаға таралуы белгіленген санитарлық мөлшерден асып кетсе, тірі ағзаларға ауыр металл
иондары кері əсерін тигізеді. Сондықтан олардың қасиетін зерттеумен қатар, қоршаған ортаны
тазарту жолдарынан іздестіру өзекті мəселелерінің бірі болып отыр [1].
Ауыр металдармен ластану – жер бетінде қорғасын, сынап, кадмий, т.б. ауыр металдардың
жергілікті, аймақтық жəне ғаламдық жиналу процесі. Ортаға металдардың ену жолдары əр түрлі
(металл бөлшектерді жоңқалау, коррозия, іштен жанатын қозғалтқыштардың, жылу энергетикасы
қондырғыларының, т.б. шығарындылары); олар, негізінен, терең жер қабатынан алынуы жəне жер
бетінде таралуы арқылы жиналады. Бұл орайда антропогендік химиялық реакция нəтижесінде табиғи
қосылыстардан металдардың босауының үлесі шамалы.
Ғылыми-техникалық прогресс қоршаған ортаның көптеген мөлшерде зиянды заттармен
ластанып, қалыптасқан табиғи тепе-теңдіктің бұзылуымен қатар жүруде. Республиканың көптеген
аймақтары газ, сұйық жəне қатты күйдегі өндіріс қалдықтарымен, сульфаттармен жəне ауыр
металдармен ластануда. Қоршаған ортаның зиянды заттармен ластану деңгейі жоғары болуына
байланысты олардың жануарлар ағзасына түсуіне, тигізетін зияны мен биологиялық рөлін зерттеуге
ерекше көңіл бөлініп отыр. Өндіріс ошақтары орналасқан аудандардың атмосферасына көп мөлшерде
əр түрлі химиялық қосылыстар, ауыр металдар түсуде. Ауыр металдардың 80% микроэлементтердің
қатарына жатады. Микроэлементтердің ауыз су мен тағам өнімдерінде жетіспеуі зат алмасудың
бұзылуына, нəтижесінде эндемиялық аурулардың дамуына əкеліп соқтырды. Ал, ауыр металдардың
өсімдіктер мен жануарларда артық мөлшерде жинақталуы олардың ағзасында жүретін тіршілік үшін
маңызды процестерге қауіп төндіреді. Бұл, ауыр металдардың суда, топырақта қалыпты мөлшерде
болу қажеттілігін талап етеді. Себебі, трофикалық тізбек арқылы таралып, биотаға жəне адам
ағзасына түседі де, оларға кері əсер етеді. Өндіріс қалдықтарының қоршаған орта нысандарына
түсуін, жинақталуы мен миграциясы, заңдылықтарын зертте олардың əсерін дұрыс бағалауға
мүмкіндік береді [2].
Металдардың иондары табиғи су қорларының ауыспалы компоненттері болып табылады.
Ортаның жағдайына байланысты олар түрлі тотығу дəрежесінде бейорганикалық жəне
металлоорганикалық қосылыстардың құрамында болуы мүмкін. Олар ерітінді, коллоидты-дисперсті
298
жүйеде немесе минералды жəне органикалық қосылыстардың құрамына кіреді. Ал кейбір таза
күйдегі ауыр металдар тұздарындағы иондардан да қауіпті болуы мүмкін.
Топырақта жиналатын металдардың ауыры бар, басқалары бар, түрлері көп, мысалы, темір (Fe)
, қорғасын (Pb), сынап (Hg), мыс (Cu) т.б. осылардың ішінде ең қауіптісі сынап болса, соның жыл
сайын топыраққа 4,0-5,0 мың тоннасы түсетіні көрінеді, ал өндірілетін қорғасынның əр тоннасынан
қоршаған ортаға 25,0 кг түседі. Əдетте, ауыр шаруашылығы аудандармен салыстырғанда өнеркəсіп
өндірісі дамыған аймақтарда топыраққа 25-27 есе көп қорғасын түседі екен. Жыл сайын əр шаршы
метр жер бетіне техногендік жолмен 35,0 келі мыс түседі. Осы аталмыш металдардың концен-
трациясы ортаның нысандарында көбейген сайын өсімдіктің өсуі баяулайды, өнімі төмендейді [3].
Бар мəліметтерге қарағанда, Республикада топырақ бетінің ауыр металдармен ластануы
көбінесе метал өндірісі мен химия өнеркəсіп салаларына қарасты ірі нысандар шоғырланған
қалалардың төңірегінде болады. Республиканың табиғат қорғау министрлігінде арнайы зерттеудің
нəтижесінде жиналған мəліметтер топырақта қорғасын, мыс, мырыш, кадмий металдары мен басқа
ауыр металардың қосылыстары жəне түсті металдардың көбейіп кеткенін көрсетіп отыр.
Қоршаған ортаның жекелеген экотоптарын алатын болсақ, солардың ішінде ауыр металдардың
ең көп түсетіні топырақ. Оған себепші болатын ең алдымен атмосфера. Атмосфераға ауыр металдар
көбіне жер бетінен көтерілетін шаң тозаңның құрамында енеді. Сондықтан атмосферадан қар мен
жаңбыр жер бетіне түскенде олардың құрамында көбінесе қорғасын, кадмий, мышьяк т.б. элементтер
болатыны содан. Атмосфераны негізгі ластайтындардың қатарында электр стансалар, метал
қорытатын зауыттар, мұнай өнеркəсібі, құрылыс металдарын шығаратын кəсіпорындар мен авто-
көлік. Іштен жанатын қозғағыштар жұмыс істегенде азоттың, қорғасынның тотықтары, көмірсутектер
т.б. заттар бөлініп шығып, топырақ бетіне түседі. Бұл жағдайда аталмыш заттар топыраққа түскен
соң, қоректену тізбегі арқылы зат айналымға енеді. Улы заттар топыраққа жинала келе оның
химиялық құрамының өзгеруіне себеп болады, содан тірі ағзалар мен ортаның бірлігі бұзылады.
Зерттеу мақсатында топырақ үлгілері алынды. Топырақ үлгілері 25 см тереңдіктен жиналды.
Топырақ үлгілері құрамындағы ауыр металдар мен микроэлементтердің мөлшері бірлескен түрде
«А.И.
Бараев атындағы астық шаруашылығы ғылыми-өндірістік орталығы (АШҒӨО)»
жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің экологиялық жəне топырақтану агрохимиялық зерттеулер
зертханасында жалынды атомизация əсерімен атомдық – адсорбционды əдіс арқылы анықталды.
Талдау ауылшаруашылығына жарамды топырақтарда жəне өсімдік шаруашылығы өнімдеріндегі
ауыр металдарды анықтау бойынша əдістемелік нұсқауларға сəйкес жүргізілді.
Зерттеуге Salvia stepposa Shost. (Lamiaceae тұқымдасы) өсімдігі бақылау жəне ауыр
металдармен ластанған жерлерден алынды. Өсімдік мүшелері Страсбургер – Флемминг əдісі (1х1х1)
бойынша фиксацияланды. Анатомиялық зерттеулер гүлдену кезеңінде жиналған Salvia stepposa Shost.
өсімдігі өркендерінде жүргізілді, сабағынан анатомиялық кесінділер даярланды, қалыңдығы 10-15
мкм. Барлығы 200 уақытша препарат даярланды. Анатомиялық көрсеткіштерді анықтауда сызықтық
өлшеуге арналған окулярлы микрометр (окуляр х15, объектив х8) қолданылды.
Қорыта келгенде, ауыр металдар өсімдіктер дəнінің өнуіне əрқилы əсер ететіндігі белгілі
болды. Яғни, ауыр металдар өсімдіктер тіршілігінің алғашқы кезеңі-өну процесінен бастап-ақ өз
əсерін тигізетіні осы зерттеулер нəтижесінен анықталды. Шымкент қаласының территориясына ауыр
металдардың оның ішінде улылығы жоғары. Қорғасын, мыс, мырыш, кадмий элементтерінің
қоршаған орта обьектілеріне таралуына «Южполиметалл» ӨК АК тікелей əсер етеді. Өсімдіктердің
генетикалық құрылымына ауыр металдардың жиынтығының кері əсер етеді. Ол өсімдіктердің
генетикалық тұрғыдан қалыпты дамуына, өсіп жетілуіне, яғни өсімдіктердің табиғи генофондының
сақталуына қауіп тудырады.
ƏДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. ГН 2.1.7.020-94. Ориентировочно допустимые концентрации (ОДК) тяжелых металлов и мышьяка в
почвах. Дополнение № 1 к перечню ПДК и ОДК №6229-91. – М. :Госкомсаниздат, 1995.
2. Методические указания по определению тяжелых металлов в почвах сельхозугодий и продукции
растениеводства. – М. : ЦИНАО, 1992. – 60 с.
299
ƏОЖ 628.517.2:669
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sbornik-materialov-podgotovlen-pod-redakciej-doktora-himichesk.html?page=42#ПРИРОДНЫЙ_И_ПОПУТНЫЙ_НЕФТЯНОЙ_ГАЗ_КАК_ОСНОВНОЕ_СЫРЬЕ_ДЛЯ_СИНТЕЗА__ВОДОРОДСОДЕРЖАЩИХ_ТОПЛИВНЫХ_КОМПОЗИЦИЙ

title: Кесте-2. Жасанды қорек пен ақбөкен сүтінің салыстырмалы құрамы


url: http://emirsaba.org/sbornik-materialov-podgotovlen-pod-redakciej-doktora-himichesk.html?page=42#РАЗРАБОТКА_ПОЛИМЕРНЫХ_МАТЕРИАЛОВ,_МОДИФИЦИРОВАННЫХ__РАДИАЦИОННОЙ_ПРИВИВКОЙ_ВИНИЛОВЫХ_МОНОМЕРОВ


АЛМАТЫ АЙМАҒЫ ТҰРҒЫНДАРЫНЫҢ АНТРОПОГЕНДІК ЖАҒДАЙҒА БАЙЛАНЫСТЫ
ДЕНСАУЛЫҚ БАРЫСЫ
Дəуметова С.Т., жет. аға оқытушы, Туғанбаева Г.Б., студент
Алматы технологиялық университетіт Алматы қ. Қазақстан Республикасы
E-mail: daumetova83@mail.ru
Алматы қаласының тұрғындарының қатерлі ісік ауруларына шалдығуы жоғары деңгейде болып
отыр. Бұл көрсеткіш орташа республикалық деректерді, əсіресе Қызылорда облысына қатысты
деректерді басып озуда, ол жөнінде ҚР Денсаулық сақтау министрлігінің статистикалық мəліметтері
хабарлап отыр. Қазақстан Республикасы, Қызылорда облысы бойынша қатерлі ісік ауруларына
шалдығулардың 8 жыл бойынша салыстырмалы түрдегі баға берілуі (кесте -5) келтірілген.
Кесте-1. Тұрғындардың қатерлі ісік ауруына шалдығуының қарқынды мағыналары
Аймақ
Жылдар
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
Қазақстан
Республикасы
181,0
182,4
188,5
190,0
186,0
183,7
130,5
35,7
Қызылорда
облысы
188,9
198,2
204,0
203,4
197,5
189,0
128,8
115,3
Алматы қаласы
217,0
221,4
235,6
241,2
237,9
236,0
236,3
240,5
Кестеден
көруге
болатындай,
Алматы
облысы
бойынша
онкологиялық
ауруға
шалдыққандардың саны республикалық көрсеткіштен артып тұр. Оған шалдыққандардың саны уақыт
өткен сайын өсуде. Бұл жағдай аталмыш проблеманы тереңдетілген түрде зерттеудің қажеттілігін
тудырып отыр /5, 10/.
Алматы тұрғындарының қатерлі ісік ауруларына шалдығуы онкологиялық диспансердің 1995-
2002 ж.ж. бойынша жасаған статистикалық мəліметтері бойынша зерттеліп келген болатын [1].
Қоршаған ортаның түрлі химиялық қосылыстармен, сондай-ақ радионуклидтермен жаппай
ластануы олардың адам ағзасына тамақ өнімдерімен, ауыз сумен жəне атмосфералық ауамен түсуіне
əкеліп соқтырады. Жоғарыда айтылған токсиканттардың адамның биотасы мен ағзасына бірлескен
түрдегі əсер етуі қазіргі кезде əлі толықтай зерттелмеген. Алайда, осы мəселеге қатысты аздаған
мəліметтердің өзі бақылауға алынған аудандағы тұрғындардың денсаулығының соңғы кезде
нашарлап кеткенін көрсетіп отыр.
Сарапшылардың мəліметтеріне сүйенсек, Алматы қаласының адам қанының құрамындағы
қорғасынның орташа мөлшері сынды деңгейі - 0,6 мг/л-ден асып отыр. Алматы қаласында қанындағы
қорғасынның мөлшері 0,35 мг/л-ден асатын адамдар жоқтың қасы, бүл мөлшер норма шектерінен
асып кеткен.
Барлық өңірлерде балалардың биоортасында бор, қорғасын, ванадий, мырыш, хром, талий,
берилий, күшəн заттары табылған. Бұл элементтердің табиғи мөлшерінің нормаларынан асып кету
деңгейлері 1,5-тен бірнеше ондаған есеге дейін тербелуде. Мысалы, Қорғау станциясының маңын-
дағы балалардың қанында хром мөлшерінің табиғи нормадан асуы 50 есе, ал КШТ шағын ауданы
маңындағы балалар қанында бор мөлшерінің табиғи нормадан асуы шамамен 40 есе болуда [2].
Жиырма екінші медсанитарлық бөлімі мен теңіз көлігінің ҒЗИ-ның мəліметтері бойынша
балалардың шашында марганец, мырыш, күшəн, қорғасын, берилий заттарының жоғары мөлшерде
болуы анықталды (кесте-2).
Кесте-2. Алматы қаласындағы балалардың шашындағы металдар, мг %
Аймақтар
Ауыр металдар
Алматы қаласының
балалары
0,6
15,0
77,9
369
46,8
11,2
77,9
2,2
0,12
0,15
300
Балалардың
Шашындағы
табиғи
шоғырланулары
-
5,0
50,0
260
15,0
4,6
50,0
1,25
0,05
3,8
Жоғарыдағы кестеден көріп отырғанымыздай соңғы 5 жыл бойы жалпы ауру көрсеткіштері
барған сайын өсе түсуде (1988 – 944 жəне 1992 – 1121). Зерттелу үстіндегі саланың өзіне аса тəн
болып келетін ретінде тыныс алу органдарының ауруларын (1991 – 286, 1992 – 295), нерв жүйесі мен
сезіну органдарының ауруларын (123-124), қан айналымы жүйесінің (101-109), ас қорыту жүйесінің
ауруларын (75-71) жатқызуға болады. Эндокриндік жүйе аурулары күрт көбейіп кетті (1989 – 1 9,0,
1991 – 27,0) [3].
Қазіргі кезде жұқпалы созылмалы аурулар кезінде науқас адамдардың 18-27%-ның иммундық
статусы өзгеруі мүмкін екендігі анықталған факт болып табылады.
Алматы қаласындағы медициналық – демографиялық көрсеткіштер. Қоршаған ортаның шексіз
ластану жағдайларында, адам денсаулығын сақтау жəне өмір ұзақтығының ұзаруы негізгі мəселе
болып табылады. Соңғы 10 жылдың ішінде Алматы қаласының медициналық-демографиялық
процестерінде қажетсіз тенденциялардың өсуі байқалады. Бұл салада негізгі қажетті мінездемелердің
бірі болып адамның жас көлемі табылады. Балалардың уделдік салмағы соңғы жылдары сол қалпы
жоғары болып тұр, ол 28 пайыздан жəне 50 жастан жоғары сапасынан 18-8 пайыздан жоғары болады,
яғни халықтың типі-прогрессивті.
Кішкене балалардың өлімі туылған аномалияға, перинатальды табиғатқа, қоршаған ортаның
ластануына байланысты. Балалардың өлім себептерінің ішінде бірінші орынды қан айналым жүйе-
сінің бұзылуы (46,3%), екінші орында ісіктің пайда болуы (21,3 %), үшінші орынды белгісіз жағдай-
лар, улану жəне сырқат (13,6%), содан кейін тыныс алу жолдарының ауырулары (4,6 %) құрайды.
Алматы қаласының халықтарының өлімін зерттеу үшін олардың орта өмір сүру көрсеткішін
талдап есептеп көрсету керек. Бұл көрсеткішті сапалы өмірдің дəстүрлі индикаторы деп қарайды. Ол
көп жылдық үдемелі эволюцияның шешімі болып табылады. Ол денсаулық сақтау жүйесіне
материалдық жағдайының көрсеткішіне жəне халықтың мəдениетіне сүйенеді. Алматы қаласы
бойынша ерлердің орташа өмір сүруі 1999 жылы 63,8 жас болды, ал əйелдердікі 73,14 жас болды.
Егерде өмір сүру ұзақтығы ерлерде 1989 жылдан 1999 жылға дейін 2,59 жасқа көтерілсе, əйелдерде
1,41 жасқа көтерілді. Алматы қаласындағы халықтың типі – күшеюі балалардың саны 50 жастан
жоғары адамдарға қарағанда көбірек [4].
Қазіргі кезеңде қалада бірінші орынды қан айналым жүйесінің ауыруы алады, екінші орынды
жаңадан пайда болған ауыру түрлері, содан кейін сəтсіз оқиғадан, улану, жарақат алудан жəне тыныс
алу мүшелерінің ауыруы алады. Жалпы түрде қарағанда назологиялық патологияның едəуір жасаруы
байқалады. Ол қоршаған ортаның ластануына байланысты болды.
ƏДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Острикова В.М., Байжанова М.К. Газопоглатительная, пылеулавливающая способность деревьев и
кустарников в условиях г. Алматы / Сб. Региональное использование и охрана природных ресурсов Северного
и Центрального Казахстана. Алматы. Изд. ГВС, 1999, 143-144 бет.
2. Сабырбаева Х.С., Чигаркин А.В. Қолданбалы жəне медициналық экологияға кіріспе Алматы қаласы,
Қазақ университеті, 2004 жыл, 36-52 бет
3. Скаков А.А., Елеуова К.Т. Оценка окружающей среды Алматинской области. – Алматы: Ғылым, 2002.
–136 б.
ƏОЖ 622.765. 2.1
БИДАЙДЫҢ ТОПЫРАҚ ТҰЗДАНУЫНА ТӨЗІМДІЛІГІН ЗЕРТТЕУ
Муратова А.А., жет. т.ғ.м., Шертаева А., студент.,
Алматы Технологиялық университеті, Алматы қ. ҚазақстанРеспубликасы
E-mail: m.akbota_1991@mail.ru
Топырақтың тұздылық деңгейі жыл бойы белгілі мөлшерде өзгеріп отырады жəне əртүрлі
жағдайларға байланысты қалыптасады. Тұзды топырақ негізінде қуаңшылық, шөлді дала
301
аймақтарында кең орын алады. Себебі, ондай аймақтарда ауа-райының ыстықтығынан, желдің
күштілігінен жер бетінде судың булануы қарқынды жүреді. Соған байланысты, жер қабаттарындағы
топырақ ерітіндісі буланып жоғары көтерілген сайын құрамындағы еріген тұздар да жоғары
көтеріліп, топырақтың үстіңгі бетіне жинақталады. Егістіктерді көп суғару нəтижесінде топырақтың
үстіңгі бетіндегі тұздардың концентрациясы артады [1,2].
Тұздың спецификалық əсері туралы өсімдіктердегі биохимиялық жəне морфофизикалық
өзгерістердің көрінуімен, əртүрлі сапалық анилондар бойынша талқылауға болады. Жапырақтағы
суккулентті құрылымы сияқты жəне күкірттің жетіспеушілігі хлориді сортандану кезінде, ал
ксероморфты жəне “метоболика” сульфатының интенсивті түзілуі сульфатты тұздану кезінде
байқалады Осы жағдайда өсімдіктегі байқалған өзгерістер-адаптивті реакция нəтижесінің жауабы.
Тұздану жағдайында өсімдіктерде туындайтын судың жетіспеушілігі белоктың дегидратациясына
əкеледі, мұндай жағдай өсімдіктің барлық физиологиялық-биохимиялық үрдістеріне кері əсерін
тигізеді [3,4].
Зерттеу жұмыстың мақсаты бидайдың топырақтың тұздануында азот метаболизмінің
ферменттерінің белсенділіктерінің өзгерістерін жəне моносомалық талдау əдісі бидай дəндеріндегі
пролиннің мөлшерін анықтау əдістері энзимологиялық механизмдерін зерттеу, ферментті комлекстің
қасиеттерін зерттеу əдістері қолданылды.
Зерртеудің нысаны ретінде жұмсақ бидай сорттары–жаздық - Надежда, Қарашаш, Отан,
Thatcher сортының Lr, Yr гендерінен изогенді линиялары мен Казахстанская 126 сортының
моносомды линиялары қолданылды.
Зерттеудің əдістері: бидай төзімділігін анықтаудағы пролиннің рөлі, МДГ-ГОАТ ферменттік
комплексін жұмсақ бидай сорттарының тұзға төзімділігіне қарай зерттеу, Бидай сабағындағы
ферменттік комплекс белсенділігі, бидай дəнінің өнуіне 2%-дық NaCI тұзының əсері.
Бидай төзімділігін анықтаудағы пролиннің рөлі. Зерттелген сорттар арасында, тұзға төзімділігі
белгілі Надежда, Қарашаш жəне Отан сорттары мен 31-ші линиясында бос пролиннің мөлшері,
бақылау нұсқаларымен жəне тұзға сезімтал сорттармен салыстырғанда Р>0,01 дəлдік шегінде
айтарлықтай жоғарылаған. Керісінше, тұзға сезімтал Казахстанская 126 бидай үлгілеріндегі бос
пролиннің мөлшері екі есеге төмендеген.
Зерттеуге алынған мəліметтеріміз бойынша, дəнді-дақылдардың тұзға төзімділігін анықтауда,
өсімдік клеткасындағы бос пролин мөлшері мен МДГ-ГОАТ ферменттік комплекс белсенділігі
арасында тура корреляция байқалды.
Өсімдік клеткасындағы бос пролин мөлшерінің жинақталуы жəне МДГ-ГОАТ ферменттік
комплекс белсенділігінің жоғарылауы, бидайдың тұзға төзімділігін анықтауда селекция жұмысында
тест ретінде қолдануға болады.
Бидай сабағына жүргізілген зерттеу жұмыстары бойынша ферменттік комплекс (ФК)
белсенділігі сорттардың генотипіне тəуелді ауытқығандығын көрсетті. Əрбір тəжірибе жəне бақылау
варианттары деңгейінде МДГ-ГОАТ ферменттік комплекс белсенділігіне салыстырмалы талдау
жүргізілді. Тұзды ортада Надежда (379,0 мкМ/мл), Қарашаш (295,0 мкМ/мл) жəне Отан сорттары
(359,0 мкМ/мл) осы ферменттік комплекс бойынша бақылау варианттарымен (203,1 мкМ/мл; 227,0
мкМ/мл; 233,0 мкМ/мл) салыстырғанда белсенділік танытты. Қалған сорт (Казахстанская 126) мен
бидай үлгілерінің (31 линия) тəжірибе варианттарының ферменттік комплекс белсенділігі бақылау
варианттарымен салыстырғанда төмен болды. Казахстанская 126 сортының тұзды ортада өсірілген
вариантының көрсеткіші ең төмен - 170,0 мкМ/мг болса, ал бақылауда - 250,0 мкМ/мг көрсетті.
МДГ-ГОАТ ферменттік комплекс белсенділігі төмен сорттар тұзға сезімталдылығымен, ал
Надежда, Қарашаш тұзға төзімділік қасиетінің жоғарылығымен, Отан орташа төзімділігімен ерекшеленді.
Зерттеуге алынған барлық сорттар мен бидай үлгілерінің 2%-дық NaCI тұзының ерітіндісі мен
H2O ортада өсірілген дəндерінің өну пайызы зерттелді.
Зерттеу нəтижесінде, бақылау варианттарымен (100%) салыстырғанда, тұзды ортадағы
Надежда - 94,0%, Отан - 91,0% сорттары мен Қарашаш - 89,0%, 31 линия - 88,2% жəне тат
ауруларына жоғары төзімділігімен ерекшеленетін үлгілерінің өну пайызы сəл төмен
көрсеткіштерімен сипатталса, ал Казахстанская 126 сортында ең төмен - 60,0% құрады.
Зерттелген сорттарды салыстырмалы зерттеу барысында, сорттар мен бидай үлгісі - Надежда,
Отан, Қарашаш жəне 31-линияның өну қарқындылығының жоғары пайызы жұмсақ бидайдың тұзға
төзімділігіне, ал Казахстанская 126 сортының өну қарқындылығының төмендеуі, оның сезімталдық
қасиетін анықтауда тест ретінде қолдануға болады.
302
Бидайдың тұзға төзімділігін анықтауда, өсімдік клеткасындағы бос пролин мөлшері мен МДГ-
ГОАТ ферменттік комплекс белсенділігі арасында тура корреляция байқалды; МДГ-ГОАТ
ферменттік комплексі белсенділігін анықтау арқылы Надежда жəне Қарашаш, Отан сорттары тұзға
төзімді, ал Казахстанская 126 – төзімсіз сорт; Тұзға жоғары төзімді Надежда сортының тамырының
біріншілік қабығы мен сабағының толған бөлігі қалыңдаса, ал сабағының ксилемалық түтік ауданы,
тамырының орталық цилиндрінің диаметрі ұлғайғаны анықталды.
ƏДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Елешев Р., Елемесов Ж., Елюбаев С. «Топырақтану география негіздерімен» Оқулық –Алматы, 2007-310 бет
2. Байрақымов С., «Жемшөп өндіру» Оқу құралы –Алматы – Қайнар, 1992-224 бет
3. Минаев, С.В., Солдатов, С.Е., Таланова, В.В., Титов, А.Ф. Исследование реакции проростков огурца и
пшеницы на хлоридное засоление // Биологические исследования растительных и животных систем. -
Петрозаводск: Карельский научный центр РАН, 2002. - С. 17-2
4. Гильманов, М.К., Кудиярова, Ж.С., Рахметова, Ж.К., Колдасова, А.С. Изучение физико - химических
свойств нового ферментного комплекса МДГ-ГОАТ злаковых культур // Вестник КазНУ. Серия биологическая.
- 2006. - №4
УДК 574.64
ЭКОЛОГИЧЕСКИЕ ПРОБЛЕМЫ ОЧИСТКИ СТОЧНЫХ ВОД ОТ
НЕФТЯНЫХ ЗАГРЯЗНЕНИЙ
Даутбаева Г.А., рук. ст. преподаватель, Джакупова И. Б., рук. магистр, ст. преподаватель,
Сычева А.Е., студент
Алматинский технологический университет, г. Алматы, Республика Казахстан
E-mail: www.inkar_18@mail.ru
Среди многочисленных вредных веществ антропогенного происхождения, попадающих в
окружающую среду нефтепродуктам принадлежит одно из первых мест. Работа автотранспорта и
предприятий нефтеперерабатывающей и нефтехимической промышленности, сточные воды
промышленных предприятий, разливы нефти и нефтепродуктов в результате аварий трубопроводов и
пожаров на нефтехранилищах и нефтеперегонных заводах приводит к загрязнению водного бассеина
значительными количествами сырой нефти и продуктов ее переработки и создают серьезную угрозу
экологии регионов Казахстана. Основными загрязнителями, присутствующими в сточных водах
нефтеперерабатывающих заводов являются нефтепродукты, взвешенные вещества, соли,
органические соединения, фенолы, аммонийный азот, растворенный сероводород. Любой из классов
нефтепродуктов может стать вредной примесью, загрязняющей воду. В небольших концентрациях
нефтяные загрязнения могут влият на вкус и запах воды, а при больших содержаниях они образуют
гигантские нефтяные пятна и становятся причиной экологических катастроф. Помимо разливов
нефти в результате различных аварий основное загрязнение воды нефтепродуктами создается за счет
сточных вод нефтеперерабатывающих заводов и нефтехимических предприятий.
В зависимости от источников образования сточные воды подразделяют на следующие группы [1]:
1. Нейтральные нефтесодержащие сточные воды. К ним относятся сточные воды,
получающиеся при конденсации, охлаждении и водной промывке нефтепродуктов (кроме вод
барометрических конденсаторов АВТ), после очистки аппаратуры, смыва полов по-мещений, от
охлаждения втулок сальников насосов, дренажные воды из лотков технологических аппаратов, а
также ливневые воды с площадок технологических установок.
2. Солесодержащие сточные воды (стоки ЭЛОУ) с высоким содержанием эмульгированной
нефти и большой концентрацией растворенных солей (в основном хлористого натрия). Они
поступают от электрообессоливающих установок и сырьевых потоков. К ним относятся дождевые
воды с территории указанных объектов. Содержание солей в водах этой группы зависит главным
образом от качества нефтей, поступающих на переработку.
3. Сернисто-щелочные сточные воды получаются при защелачивании светлых нефтепродуктов
и сжиженных газов.
303
4. Кислые сточные воды с установок регенерации серной кислоты образуются в результате
неплотностей соединений в аппаратуре, потерь кислоты из-за коррозии аппаратуры. 5.
Сероводородсодержащие сточные воды поступают в основном от барометрических конденсаторов
смешения установок АВТ, каталитического крекинга, замедленного коксования, гидроочистки и
гидрокрекинга.Скорость накопления нефтепродуктов в результате техногенного загрязнения в
водных и почвенных экосистемах далеко опережает скорость их биодеградации естественным путем,
а существующие технологии не позволяют справляться с такими загрязнениями быстро и
эффективно. Поэтому очистка сточных вод нефтеперерабатывающих заводов в нашей Республике
является одной из безотлагательных задач.
В связи с высокими издержками эксплуатации морально и физически устаревшего оборудования
применяемого в переработке нефти, увеличением уровня добычи и переработки нефти в Казахстане,
высокими расходами на обращение с отходами, ростом цен на дорогостоящие очистные сооружения и
недостаточной степенью очистки сточных вод, а также не менее важной проблемой энергосбережения
возникла потребность в изыскании экономичных и рациональных приемов очистки сточных вод для
достижения высоких степеней очистки.
Дополнительным усугубляющим фактором, склоняющим к этим решениям являются
постоянно растущие цены на энергию.Современные нефтеперерабатывающие предприятия остро
нуждаются в методологии оценки состояния отрабатываемых сточных вод, решении проблем их
очистки и перспектив развития данного направления на основе прогнозирования и управления. Это
требует постановки задачи о необходимости теоретических и практических разработок,
обеспечивающих практическую реализацию организационных инноваций, предназначенных для
адаптации решаемых проблем в области очистки сточных вод данной отрасли [2].
По данным BP StatisticalReviewofWorldEnergy Казахстан находится на 9 месте в мире по
подтвержденным запасам нефти. По уровню добычи Казахстан занимает 16-е место в рейтинге
нефтедобывающих государств мира. На территории Республики Казахстан расположено свыше
двухсот нефтяных и газовых месторождений, добыча нефти ведется на 55 месторождениях,
функционируют три нефтеперерабатывающих завода общей мощностью 21 млн. тонн нефти в год:
ОАО "Атырауский НПЗ" (АНПЗ), ЗАО "Павлодарский нефтехимический завод" (ПНХЗ) и ОАО
"Шымкентнефтеоргсинтез" (ШНОС). Суммарных производственных мощностей отечественных НПЗ
достаточно для переработки до 18-20 млн.тонн нефти в год и выработки более 10 млн. тонн
автомобильного и дизельного топлива. Отрасль продолжает динамичное развитие, но важной
проблемой для казахстанских нефтеперерабатывающих заводов была и остается технологически
устаревшее оборудование и как результат, низкая глубина переработки нефти, низкое качество
продукции и внушительные затраты на очистку сточных вод, применяемых в производстве и
переработке.
Разработка приоритетных принципов формирования и синтеза экологически безопасных и
энергосберегающих технологий обезвреживания жидких отходов, обеспечивающих минимальное
отрицательное воздействие на окружающую среду – одна из приоритетных задач современной
экономики [3].
По соотношению «цена/нефтеемкость», определяющему экономическую эффективность
применения технологии и новые подходы к организации энерго - и ресурсосберегающих способов
очистки сточных вод будут способствовать значительному оздоровлению экологической обстановки
нефтегазоносных и нефтеперерабатывающих регионов Казахстана.
В связи свышеизложенным разработка технологии комплексной очистки сточных вод от нефти
и нефтепродуктов является одной из приоритетных научных задач
СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ
1. Корте Ф., Бахадир М., Клайн В., Лай Я.П., Парлар Г., Шойнерт И. Экологическая химия. Основы и
концепции / –Пер с нем. - М.: Мир, 1997 – 396 с.
2. Яковлев С.В., Карелин Я.А., Ласков Ю.М., Воронцов Ю.В. Очистка производственных сточных вод // -
М.: Стройиздат, 1985. – 335 с.
3. Управление водными ресурсами в Казахстане: анализ, современное состояние, сравнения,
рекомендации.//Информационно-аналитический обзор независимых экспертов.- Алматы, 2007. – 208 с.
304
УДК 628.3
ОЦЕНКА ЭКОЛОГИЧЕСКОЙ ОПАСНОСТИ СТОЧНЫХ ВОД
ПИЩЕВОЙ ПРОМЫШЛЕННОСТИ
Ахметова С.О., рук. к.т.н., доцент, Токашева А.Т., студент, Адильбай А.Т.,студент
Алматинский технологический университет, г. Алматы, Республика Казахстан
E-mail: sunrise_kz@mail.ru
Развитие промышленности, стремительное освоение некогда заповедных районов в ряде
случаев нанесли природе неисправимый ущерб. Сброс промышленных сточных вод приводит к
загрязнению естественных водоемов. Наиболее интенсивному антропогенному воздействию
подвергаются пресные поверхностные воды суши (реки, озера, болота и др.). Огромное количество
загрязняющих веществ вносится в поверхностные воды со сточными водами различных предприятий,
в том числе и пищевой промышленности. Сточные воды пищевой промышленности занимают среди
стоков других производств одно из первых мест по объему и концентрации загрязнений [1,4].
Сточные воды мясной, молочной и пивоваренной промышленности занимают по загрязнениям
одно из первых мест среди других видов пищевой промышленности [2-3]. Все количество воды,
потребляемое на различные технологические процессы, отводится из предприятий в виде сильно
загрязненных сочных вод.
В мясной промышленности образуются два основных потока сточных вод - производственные
и бытовые. Из общего объема сточных вод объем производственных стоков составляет 70-75 %, не
содержащих жир 4-8 %, а условно чистых 14-18 %. Объем сточных вод 8-12 % [5] .
В пробе общего стока мясоперерабатывающего предприятия содержится, мг/л: 526 взвешенных
веществ, 46,5 жиров, 320 эфироизвлекаемых, 1,7 алюминия, 2,3 нефтепродуктов, 2,9 железа, 56
кальция, 0,15 меди, 94 натрия, 0,12 никеля, 0,2 стронция, 1,9 цинка, 1020 плотного осадка, 2,4
сероводорода и сульфидов, 1600 сухого остатка, 2,7 фосфатов, 35 фосфора общего, 1,4 фторидов, 95
хлоридов, 9,7 азота аммонийных солей, 2,1 азота нитратов. ХПК и БПК пробы составляют
соответственно 2450 и 1020 мг/л, рН = 7,4.
Сточные воды предприятий мясной промышленности имеют высокую степень бактериальной
обсемененности. Особую опасность представляют содержащиеся в них патогенные микроорганизмы
– кишечная палочка, яйца глистов, сибирская язва и другие. Поэтому перед сбросом в водоемы или
на земляные площадки сточных вод предприятий мясной промышленности их необходимо
подвергать механической и биологической очистке и обеззараживанию [6] .
Сточные воды, сбрасываемые предприятиями молочной промышленности, можно разделить на
четыре вида: производственные, хозяйственно-бытовые, теплообменные, ливневые. Соотношение
количеств отдельных видов сточных вод складывается на каждом молочном предприятии по-
разному, и состав их меняется в зависимости от времени года. Самое большое количество
загрязнений содержится в сточных водах в летние месяцы.
Производственные сточные воды являются наиболее загрязненными. Они образуются в
результате различных технологических операций, а также при мойке емкостей и уборке
производственных помещений. Их нагрузка по БПК
5
зависит от ряда факторов и при экономном
хозяйствовании (без спуска побочных продуктов в канализацию) колеблется в пределах от 500 до
2000 г О
2
на 1 м
3
. Хозяйственно-бытовые сточные воды составляют большую часть общего
количество сточных вод. Их нагрузка, выраженная в БПК
5
, составляет в среднем 400 г О
2
на 1 м
3
.
Теплообменные сточные воды относятся к группе так называемых условно чистых вод. Нагрузка
теплообменных вод по БПК
5
около 20 г О
2
на 1 м
3
. Ливневые сточные воды образуются из
атмосферных осадков, которые, проходя через околоземные слои воздуха, улавливают пыль, газы,
продукты неполного сгорания топлива. Их нагрузка по БПК
5
колеблется в пределах от 30 до 100 г О
2
на 1 м
3
. Самыми опасными для водоемов являются сточные воды, сбрасываемые при производстве
казеина, твердых сыров и творога. В результате биохимического окисления органические
соединения, содержащиеся в сточных водах, из водоемов поглощают большое количество кислорода,
в результате чего фауна и флора водоемов могут погибнуть [7] .
Наиболее существенная часть в водном балансе пивоваренных заводов приходится на
теплообменные воды. Температура общих сточных вод пивоваренных заводов близка к 20
о
С. Реакция
почти нейтральная, период времени, в течение которого они загнивают, очень короткий и составляет
305
2-3 ч. Сточные воды содержат сравнительно большое количество биогенных элементов: азота,
фосфора и калия. Это имеет большое значение при сельскохозяйственном использовании сточных
вод и при их биологической очистке [4, 7-8].
Главным с гигиенических позиций требованием к качеству питьевой воды является ее
безопасность в эпидемическом отношении. Другими словами, вода не должна вызывать заболеваний,
обусловленных действием биологического фактора (загрязнителя). По данным ВОЗ, около 80% всех
инфекционных болезней в мире связано с неудовлетворительным качеством питьевой воды и
нарушениями санитарно-гигиенических норм водоснабжения. Так, на планете количество
заболевших от использования загрязненной воды приближается к 2 млрд. человек.
Водным путем передается большинство кишечных инфекций: брюшной тиф, дизентерия,
паратифы, сальмонеллезы, холера и др. Доказана роль воды при распространении эпидемического
гепатита А (болезнь Боткина) и полиомиелита, являющихся вирусными заболеваниями, большой
группы так называемых антропозоонозов, передающихся от больного животного человеку.
Всплеск заболеваний вызывают многие химические вещества, растворенные в наших прудах,
озерах, реках. Железо провоцирует сердечно–сосудистые болезни, кадмий разрушает структуру ДК.
Никель поражает кожу. Цинк выводит из строя почки. Алюминий парализует центральную нервную
и иммунную системы (особенно у детей) [9-10].
Борьба против загрязнения, засорения и истощения вод должна проводиться всеми доступными
в современных условиях мерами и средствами, путем осуществления предупредительных мер по
охране вод и ликвидации существующих причин их загрязнения, засорения и истощения.
В ходе работы оценена экологическая опасность сточных вод пищевой промышленности.
Рассмотрены основные компоненты сточных вод пищевой промышленности. Оценено влияние
сточных вод пищевой промышленности на состояние природных вод, на растительный и животный
мир водоемов. Выяснено, что загрязняющие вещества, попадающие в водные объекты вместе со
сточными водами, вызывают серьезные нарушения в водных экосистемах.
Рассмотрено влияние загрязненных вод на здоровье человека. Выяснено, что многие вирусные
заболевания передаются при использовании загрязненных вод. Многие соединения вызывают
нарушения в работе внутренних органов.
Рассчитан предельно допустимый сброс вредных веществ в водный объект на основе данных о
составе сточных вод с мясоперерабатывающего предприятия. Выявлено, что в основном, все
вещества превышают предельно-допустимую концентрацию. Наиболее высокий предельно-
допустимый сброс имеют взвешенные вещества, БПК
полн
и сульфаты, остальные элементы имеют
достаточно низкое значение ПДС.
СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ
1. Анцыпович Н.С. Охрана природы на предприятиях мясной и молочной промышленности. – М:
Агропромиздат, 1986. – 286 с.
2. Гавриленков А.Ч. Экологическая безопасность пищевых производств. – С-П.: Гиорд, 2006. – 272 с.
3. Репин Б.Н. Биологические пруды для очистки сточных вод пищевой промышленности. – М: Пищевая
промышленность, 1977. – 208 с.
4 Кац. Вода и сточные воды пищевой промышленности. - М: Пищевая промышленность, 1979. – 438 с.
5 Пальгунов Н.В., Абрамов А.Н. Очистка сточных вод мясоперерабатывающих заводов // Экология и
промышленность России.- 2000. - №12. – С.4-6.
6. Собгайда Н.А., Данилова Е.А.. Очистка сточных вод малых предприятий мясоперерабатывающей
промышленности // Экология и промышленность России. – 2005.- №2. – С.18-19.
7. Лозановская И.Н. Экология и охрана биосферы при химическом загрязнении. – М: Высшая школа,
1998. – 287 с.
8. Лоренц В.И. Очистка сточных вод предприятий пищевой промышленности. Киев, 1972. – 188 с.
9. Львович М.И. Вода и жизнь. – М: Мысль, 1986. – 254 с.
10 Ревелль П., Ревелль Ч. Среда нашего обитания. Книга 2 Загрязнение воды и воздуха. – М: Мир, 1995.- 196 с.
306
ƏОЖ
633. 16:581.1
Достарыңызбен бөлісу: |


title: АЛМАТЫ АЙМАҒЫ ТҰРҒЫНДАРЫНЫҢ АНТРОПОГЕНДІК ЖАҒДАЙҒА БАЙЛАНЫСТЫ