title: МАНХЕЙМ  КАРЛ - Саясаттану

text:
170
ғылымдарының профессоры болып дәріс берген. Бірінші «неміс кезеңі»
өмірінде Манхейм рухани саласында зерттеушілік жүргізіп өзінің «рухани
мәдениетінің болмысы» деп жинақталған ілімін таратады. Кейінгі жылдары
философия-әлеуметтану
методологиясын қалыптастырды; әлеуметтану –
тарихи негізде Германиядағы консервативтік ойдың қалыптасуы, ұрпақтар
арасындағы мирасқорлық, рухани саладағы бәсекелестік, идеология мен
утопиялық сананың мәні туралы өзінің тұжырымдамаларын жасады. 1929
жылы осы мәселелердің бәрін қамтыған «Идеология және утопия» деген
еңбегі шықты, 1952 жылы бұл кітабы толықтырылып Лондонда жарық көрді.
Келесі, екінші «ағылшын кезеңінде» К.Манхейм екінші дүние жүзілік
соғыстың қортындыларына негіздеп Жаңа заман тарихын зерттейді.Осы
жылдары Манхеймнің «Қайта құру дәуіріндегі адам мен қоғам», «Біздің
заманымыздың диагнозы» деген еңбектері шықты. Соңғы аталған еңбегінде
ғалымның терең зерттеген мәселесі - әлеуметтану.Негізгі қортынды:
әлеуметтік
сананы қалыптастыратын тек ғана экономикалық қатынастар емес. Осы
тұрғыдан алғанда ол К.Маркстің «сананы болмыс билейді» деген қағидасына
қарсы, К.Манхейм «әлеуметтік болмыс» - ол тарихи ғұмырлық процесс деген
көзқарасы бойынша көтеген тарихи деректер келтіреді. Солардың бірі –
ортағасырларда сананы билеген діни болмыс болды. Дәуірдің сипатын
белгілейтін әртүрлі болмыстар: бір тарихи кезеңнің өзінде де саналуан
«констелляциялар» (ойлау тұрғысы) болуы күмәнсіз. Әлеуметтанудың ерекше
бір мақсаты – рухани болмыс пен әлеуметтік көзқарастарды ұштастыру.Бұл бір
әлеуметтік құбылыстың өзіне саналуан көзқарастардың болуын айқындайды.
Қорыта айтқанда, Манхеймнің негізгі қағидасы – тарихи процестен тыс сананы
билейтін болмыс болмайды.Егер қоғамдағы басқарушы тап өзінің ғана
көзқарасын бірден-бір ақиқат идея ретінде ұсынса, ол өктемшіл идеологияға
айналады
К.Манхеймнің кеңінен, жан-жақты зерттеген теориялық мәселелері -
идеология
және
идеологиясыздандыру
проблемалары.Ойшылдың
зерттеулеріндегі теориялық маңызды орынға ие болған «саясат ғылым бола
ала ма» деп қойған өз сұрағына берген жауаптары.Бұл ғалымның өмір сүрген
уақытында (ХХ ғасырдың орта кезі) саясаттану нақты ғылым ретінде бүкіл
әлемде толық тарамаған еді, себебі ол кезде саяси танымның біркелкі болуы
мүмкін емес еді. Манхейм ғұмырының соңғы жылдарында өз сұрағына жауап
ретінде «саясаттың ғылым болатын уақыты дәл қазір» деп санады. Оның ең
басты себебі, саяси ғылымға негіз болатын - тарихи таным мен тарихи
процестердің ашық, жариялы болуы ортақ саяси ілімнің туындауына кепілдеме
болды.Бірақ
әрбір
саяси
ғалымның
санасында
бірнеше
ғылым
салалары(тарих,тарихнама,мемлекеттік құрылыстар, құқықтық, әлеуметтік
қатынастар, саяси идеялар) тоғысуы тиісті.
Манхейм фашистік типті тоталитарлық режим орнату қауіпіне тартылған
“бұқаралық
қоғамдар”
дәуірінде
демократияны
сақтау
үміттерін
интеллигенциямен байланыстырды. Оның идеялары әлеуметтану ілімінің
дамуына үлкен ықпал етті. Карл Манхеймнің әлеуметтану
методологиясын
171
толық қабылдамаушылар болса да, оның тарихи-әлеуметтік зерттеулері
классикалық үлгіге жатады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: МАРТИН  ЛЮТЕР - Саясаттану

text:
МАРТИН ЛЮТЕР (1483-1546 жж.), ортағасырлық немістің құдайшыл
ғалымы. Оның еңбектерінде әртүрлі әлеуметтік топтардың наразылығы көрініс
тапты: серілік етушілер, қала тұрғындары, князьдар мен төменгі дін
қызметшілер және т.б.
М.Лютердің саяси өміріндегі басты қызметі –римдік-католиктік шіркеу
билігінің озбырлығына қарсы реформалар жасау. Ортағасырлық Еуропа
елдерінде, соның ішінде Германияда халықтың нағыз қанаушысы болған
феодалдық мемлекеттің қуатты тірегі католик шіркеуі еді. Өйткені католик
шіркеуінің өзі ірі жер иесі болды. Ол қарапайым халыққа діни сенімдерді
уағыздау арқылы оларды қараңғылықта ұстап отырды. Елде зайырлы ілімнің,
ғылым мен білімнің таралуына, өндіргіш күштердің дамуына бөгет болды.
Католик шіркеуінің құдайға құлшылық ету рәсімі мен көптеген діни ғұрыптары
халык үшін өте ауыр тиді. Бір ғана Германияда емес, бүкіл римдік - католик
аймағында «арзан шіркеу үшін» күрескен халық қозғалысы басталды.
Наразылықтың ушығуына түрткі болған «индульгенция» мәселесі болды.
Индульгенция - «о дүниеде жұмаққа баратындығына кепілдік беретін, бұл
дүниедегі күнәлерінен құтқаратын құдыреті бар» куәлік қағаз. Әсіресе
Германия жерінде индульгенция куәліктері көптеп шығарылып, базарлар мен
халықтың көп шоғырланған жерлерде монахтар, шіркеу қызметкерлері
ашықтан-ашық сатып тұрды, индульгенция сататын сауда орындары ашылды.
1517 жылы папаның осы индульгенция саудасына бірінші қарсы шыққан
профессор, монах Мартин Лютер болатын. Шіркеудің қазынасын толықтыра
түсу мақсатындағы халықтың қараңғылығын пайдаланып отырған ұятсыз
әрекетін сынап, Лютер шіркеу құдай мен адам арасындағы делдал бола
алмайды деді. Ол өзінің дәріс беретін университет шіркеуінің есіктеріне «95
тезис» деп аталатын үндеуін іліп қойды. Бұл тезистерде Лютер
индульгенциямен сауда жасауды айыптап, өзімен келіспейтіндерді ашық
айтысқа шақырды.Өз үндеулерінде құдай мен адамның арасында шіркеу
қызметкерлерінің күнәдан тазартуға көмектесеміз дегені жалған деп
жариялады. «Адам сенімі» арқылы ғана күнәдан арылуы керек деген ілім
жасады. Ол өз тезистерінде : «Әрбір христиан құдайға шынайы жалбарынса,
оның индульгенциясыз- ақ күнәсі толық кешіріледі». «Ол тақуа сеніммен өмір
сүреді» деген сөздер бар. 1519 жылы Лейпциг қаласында құдай алдында әрбір
христиан өзі ғана есепті деген пікір таратты.
1520 жылы Рим папасы Лютерді шіркеуден қууды талап етті, бірақ ол
өзінің Папаға қарсы памфлетінде: «Папаның өзі анархист» деп кінәлады.
Шаруалар мен қала кедейлері бұны көтеріліске шақыру деп түсінді. Германияда
толқыулар басталып оған кедейлермен қатар ауқатты топтардың да көп бөлігі
және діни қызметкерлердің төменгі топтары қосылды.
Лютердің ілімі Реформацияның, яғңи шіркеуді қайта құру күресінің
бастамасы болды. Католик дінінен жаңа, ғылымның құндылықтарына
негізделген, «құдайсыз дін» деп аталған (протестантизм) діні бөлініп
шықты.Шіркеудің билікке таласуы бәсеңдеп, дін бірте-бірте мемлекеттен
172
ажыратылды. Бүкіл римдік - католик аумағы бойынша білім мен ғылымның
дамуына еркін жол ашылды. Бүкіл әлем бойынша саяси өмірдің зайырлы
бағытта дамуы М.Лютер ілімінің ықпалында болды.


title: МИЛЛЬ  ДЖОН - Саясаттану

text:
МИЛЛЬ ДЖОН (1806-1873 жж.) – ағылшын философы, экономист,
қоғам қайраткері. Милльдің философиялық көзқарастары Карлейльдің,
Бентамның, Конттың ықпал етуімен қалыптасты. Ол ХІХ ғасырдағы
утилитаризм доктринасын насихаттап және одан әрі дамытқан аса ірі ағылшын
философы болып саналады.
Милль “Утилитаризм” еңбегінде моральдық теорияның пайдалы
принциптерін көрсетті. Пайдалылық принципі бақытқа бейімделгенде дұрыс,
ол бақыттан қашқанда дұрыс еместігін дәлелдеуге тырысты. Адамдардың
қандай тілекті ойлауына байланысты туындайтын адамның әрбір мейірімді ісі
жеке адам және жалпы қоғам үшін бақыт.
Милль этикалық утилитаризм үшін Бентамды әшкерелеген сыннан тыс
болғысы келді. Ал Бентам әркім өзінің меншікті қанағат сезімін іздейді, ол
қанағат сезімі ұлы мейірім деп көрсеткен еді. Осының негізінде ол адамдарды
эгоизм үшін кінәлады. Милль көптеген адам эгоистік жолға түспей әрекет
жасайтындықтан адамның қанағат алу талпынысын эгоистік деп есептеген жоқ.
Ол сонымен бірге Бентамның көзқарасы бойынша қанағаттың жоғары
және төмен болатынын көрсетті. “Утилитаризмнің” ең соңғы бөлімінде ол:
“бақыт – ең жоғары рухани құндылық” деген тұжырымды теріске шығаруды
қайта қарастырды. Қарсылық мына бағытта өрбіді: бақыт ең жоғары құндылық
бола алмайды, себебі көптеген жағдайларда біз әділдікті бақыттан жоғары
қоямыз. Милль әділдік адам құндылықтары иерархиясында шын мәнінде
жоғары құндылыққа ие, ал бақыт пен талпыныс оған адам тәртібінде үстемдік
ететін принциптер екеніне өз дәлелдерін ұсынды.
Милль
өзінің
философиялық
көзқарастарында
феноменалистік
позитивизм позициясында тұрды. Ол біздің барлық біліміміздің өзегі біздің
сенімдеріміз болып табылатын тәжірибеден туындайтынына иланды. Конттың
көзқарастарының кейбіреулерімен келіссе де, Милль оның әлеуметтік-саяси
көзқарасын қабылдай алмады, яғни, ол рухани және саяси деспотизмді қорғады
және жеке тұлғаның бостандығын жоққа шығарды деген ойда болды. Осыған
орай "Бостандық туралы" очерк жазып, біз адамдардың іс-әрекетіне олар
өзгелерге зиян келтіретін жағдайда ғана араласа аламыз деп көрсетті. Осы
очеркінде Милль ашық пікір таласы мен демократиялық дербестік туралы ой
қозғады. Ол әрбір адамның дәстүрлер нормаларын да да бостандығы болуы
тиіс деп есептеді.


title: МОНТЕСКЬЕ  ШАРЛЬ ЛУИ - Саясаттану

text:
173
азшылықтың көпшілікке бағынуы. Бұндай басқару, деп атап көрсетті ол,
талаптары мен қажеттіліктері бірдей адамдар өмір сүретін қоғамда ғана
табысты жүзеге асуы мүмкін. Ал бұл азаматтық рахымшылдық нәтижесінде
жүзеге асатын адамдардың моральдық келісімінде мүмкін, тек ғана азаматтық
рахымшылдық жағдайындағы демократиялық басқару принципі болып
саналады.
Монтескьенің “заңдар рухын” немесе “басқару бейнесін” айқындаған
деректердің өзара жиынтығы мәселелерін талдауы оның саяси ойға қосқан
үлесі болып табылады. “Көптеген нәрселер, - деп көрсетті ол, - адамдарды
басқарады: климат, дін, басқару принциптері, өткеннің мысалдары, өнегелер,
дәстүрлер. Осылардың барлығының нәтижесі ретінде халықтың жалпы рухы
пайда болады” (Ш.Л.Монтескье.
Таңдамалы шығармалар, М. 1955. 412 бет).
Билікті бөлу теориясы – Монтескьенің ғылымдағы ең маңызды табысы.
Алғаш рет бұл ілім Англияны Кромвельдің басқаруы
тұсындағы заң актілерінде
қолдау тапты. Даму нәтижесінде билік бөлінісінің
әдісі қалыптасқан британдық
саяси жүйеге талдау жасай отырып, Монтескье оны теориялық жағынан
байытты. Саяси билік әрқашанда зорлық-зомбылық жасамай тұрмайды. Бұл
адам табиғатынан туындайды. Сол себептен әртүрлі биліктер өзара бірімен бірі
ынтымақтасуға мүмкіндік бермеу үшін жоғарыда көрсетілгендей, билікті заң
шығарушы, атқарушы және сот билігі етіп бөлгенде ғана заң үстемдігі
қамтамасыз етіледі.
Монтескьенің осы идеялары негізінде мемлекет билігінің үш буыны
(тармағы) – заң шығару, істі атқару (атқарушы билік) және
сот билігін ажырату
қалыптасты. Монтескье Локктың биліктердің бөлінуі туралы идеясына нақты
түр беріп биліктің тармақтарының бір-бірімен теңестірілуі (яғни, бір-біріне
үстемдік етпеуі) қажет деп санады.
Ш.Монтескьенің идеялары ХУІІ ғасырдың аяғында Францияның
Конституциялық Заңдарында көрніс тауып, 1787 жылғы АҚШ-тың
Конституциясынан орын алды. Міне осыдан бастап саяси билікті бөлу
теориясы бүкіл әлемге тарады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: НАВОИ    ӘЛИШЕР - Саясаттану

text:
НАВОИ ӘЛИШЕР (1441-1501 жж.), өзбек ақыны, ойшылы. Орта
Азияда билеушілердің зорлығы мен өктемдігін әшкереледі, халықтың қамын
ойлайтын, мәдениеттің дамуына демеу болатын сауатты ел билеушілердің
бейнесін жасады. Патша «Құдайдың жердегі көлеңкесі, ол құдай сияқты
мейірімді болуы парыз» деп жазды.Навои сән-салтанатпен, халыққа
қайырымсыз өмір сүруші билеушілерді әшкереледі
НИЗАМИ ГАНДЖЕВИ (1141-1209 жж.), әзірбайжан ойшылы, ақыны.
Шахтар мен шонжарлардың зорлығын әшкереледі. «Мәңгілік бақыт тек ғана
қанаудың болмауында, билеуші әділетсіздік пен зорлықты болдырмауға тиіс»
деп тұжырымдады. Оның «Ескендір-намэ» поэмасында тек ғана әділеттік емес,
сонымен қатар мүліктік теңдік орнаған идеалды қоғамды суреттейді. Ол
сондай-ақ нәсіл теңдігін «ақ та, қара да – бәрі Жердің балалары, эфиоп- қара
темірдей, оның терісі қара, бірақ жаны ақ» деген принциппен түсіндірді.


title: РУССО ЖАН ЖАК - Саясаттану

text:
174
Руссоның пікірі бойынша, мемлекеттің пайда болуы байлардың өздеріне
тәуелді кедей еңбекші топтарды қенау үшін жасалатын астыртын әрекеттерінің
нәтижесі. Осы қаталдықтан қалай құтылу керек? Өзінің «Қоғамдық келісім»
деген еңбегінде ол демократиялық
билік идеясын ұсынды,
оның мәні халықтың
заң шығар ісіне қатысуы. Халықтың бостандығын қолдап, Руссо шеттетілмеген
адамның «табиғи құқығын» айқындайды және халықтың бостандық үшін
көтеріліске шығу құқығы бар екенін табиғи келісім-шарттары негізінде
зертейді.
Руссо ілімі бойынша, үкімет билігі халықтың декретімен және
қаулысымен орнайды. Қандай да халық жиналысы екі мәселені қоюға тиіс: 1.
Халыққа орын алып отырған билікті сақтау қажет пе? 2. Үкімет билігі кімнің
қолында қалады? Руссоның идеалы: «Бірде бір азаматтың басқаны сатып
алардай бай болмауы, бірде-бір адам басқаға өзін сататындай кедей болмауы
керек». Руссо мемлекет билігі толығымен халықтың қолына көшуін жақтайды.
Бұдан оның ағартушылық дәуірі ойшылдарының, жоғары өркениеттің өкілі
екендігі көрінеді.
Достарыңызбен бөлісу:


title:
Бірінші  топқа  саяси  объектіні  зерттеудің  ерекшеліктеріне  бағытталған
тәсілдер  жатады.  Бұл  мақсатты  іске  асырумен  әлеуметтік

text:
20
әлеуметтік теңсіздіктің түрлері, демографиялық факторлар, психология, т.б.
саяси жағдайлар (саяси жүйе ұйымдары, сайлау жүйесі, легитимдік билік т.б.).
Әлеуметтік тәсіл саяси ғылымның зерттеу саласында жетекшілік роль
атқарады.
Осы топқа жататын
функционалдық және
системалық тәсілдер саяси
құрылымдарды басқа да күрделі жүйенің бір бөлігі ретінде қарап, оны
құрайтын элементтердің әлеуметтік өмірдегі орнын, қызметін сыртқы ортамен,
басқа құбылыстармен байланысын зерттейді.
Осы топтың ішіндегі ерекше маңыздысы –
бихевиористік тәсіл. Ол
саясатты жеке адамдар мен топтардың мінез-құлқын нақты зерттеу арқылы
жүргізуге бағыт береді. Бұндай зерттеу эмпирикалық хабар мен мәліметтерге
сүйенеді.
Бихевиористік тәсіл төмендегідей негізгі талаптарға сай жүргізіледі:
- саясаттың
басты субъектісі адам екендігі;
- саяси мінез-құлықтың негізінде психологиялық себептер жетекші роль
атқаруы, сөйтіп ол құбылыстың жеке адамның табиғатының ерекшелігін
бейнелеуі;
- саясатта адамдардың мінез-құлқын ескере отырып шешім қабылдау.
Өйткені адамдар әртүрлі болғанымен, біріне-бірі ұқсас жағдайларда саяси
процеске қатысушылардың мінез-құлқын алдын-ала білуге мүмкіндік береді.
Бихевиористік тәсіл саяси зерттеулерде математикалық санақтарға,
статистикалық мәліметтерге, анкеталық және басқа сұрақ-жауаптарға,
компьютерлік техникаларды пайдалану мүмкіндіктеріне кең жол ашады.
Бірінші топтың тәсілдерінің ішінен
сыншыл-диалектикалық тәсілді
еркше атауға болады. Бұл әдістің ең басты құндылығы саясатты іс жүзіне
асыруға сын көзбен қарау және талдау. Аталмыш тәсілдің тиімділігін қоғамың
плюралистік ұйымдарының барлығы және плюралистік демократияны
жақтаушылар түгел қолдайды. Өйткені, плюралистік теория қарама-
қайшылықтар принципіне, көп салалы идеялар арасындағы күрес, бәсекеге,
құндылықтарды бағалау бағдарына, саяси, экономикалық және мәдени
институттарға, жеке адамдар мен әлеуметтік топтардың қатынастарына
негізделеді.
Саяси ғылымның зерттеу жұмысында
екінші топ тәсілдерін қолданбау
мүмкін емес. Бұл
логикалық тұрғыдан зерттеу әдістері. Оған мынадай тәсілдер
жатады:
талдау мен синтездеу, индукция мен дедукция,
тарихи және логикалық
талдауларды
ұштастыру,
ғылыми
эксперимент,
модельдер
жасау,
математикалық, компьютерлік, прогностикалық және тағы басқа тәсілдер.
Тәсілдердің
үшінші тобына
эмпирикалық зерттеу әдістері жатады.
Бұрын аталған тәсілдер сияқты бұл да саясаттанудың жеке иелігіне жатпайды,
бірақ оған қызмет етеді. Эмпирикалық тәсілге мыналар жатады: статистика,
құжаттарды зерттеу (анкеталық сұрақ-жауап, лабораториялық эксперименттер,
саяси
ойындар теориясы, нақты бақылау, т.б.).
Сонымен, алуан тәсілді пайдаланудағы негізгі мақсат – түрлі саяси
процестер мен олардың дамуы жөнінде ақиқат білім мен объективті мәліметтер
алу. Сайып келгенде, саяси білімдер негізінде саяси ғылым немесе саясаттану
21
қалыптасты.Олардың объектісі саясат болуы бүкіл әлемдік саяси ғылымда
танылып, мақұлданған мәселе.Ал саясаттану саясат туралы ғылым болса, онда
«саясат» дегеніміз не деген сауалдың ұдайы қойылып отыруының өзін білімдегі
өте орынды ізденіс деп атап көрсеткеніміз жөн.
«Саясат» дегеніміз не деген сұраққа жауап беру ғылыми тұрғыдан оңай
емес, ол үшін саясат туралы түсініктердің негіздерін анықтай білу қажет.
«Саясат» ұғымын түсінудің екі негізі бар. Бірінші негізі ежелгі гректің
«politike» ұғымы (мемлекетті басқару өнері) деген мағнаны білдіреді. «Саясат»
деген түсініктің екінші негізі – ғұлама ғалым Аристотельдің «Саясат» деген
еңбегінің атымен байланысты. Ол өз заманында лицей оқу орнын ашып,сонда
саяси ой- пікірлерді білім ретінде жастарға үйретті. Ойшылдың осы қызметінің
нәтижесінде «Саясат» деген еңбегі дүниеге келді. Бұл еңбекте
Аристотель өзіне
дейінгі грек полистерінің саяси тарихы мен оның жүйесін терең
зерттеген.Осыдан бергі ғасырлар бойы қалыптасып келе жатқан саясат туралы
мәселелер адамзат ғылымы даму тарихының негізгі салаларының бірі болды.
Барлық уақытта қоғамда, әрбір адам өмірінде саясаттың алатын орны мен
маңызы айрықша, себебі қоғам өмірінде бірде – бір адам саясаттан тыс болуы
мүмкін емес.Көптеген адам күнделікті өмірде бүны байқамауы да мүмкін.Бірақ
әрбір жеке адамның өмірі саясатпен тікелей байланысты болады.Кейбіреулер
саясат туралы әңгіме бола қалған жағдайда «менің саясатқа ешбір ықыласым
жоқ, мен саясатпен айналыспаймын» деп те айтып жатады.Әрине,оларды да
дүсінуге болады, себебі саясат көп салалы, көп мағыналы мәселе.Бұл саланы
терең де нақтылы білу үшін, осыған негізделген жүйелі білім, жан – жақты
дайындық болуы қажет.Бірақ жеке адам саясатқа қандай талғаусыздық
көрсеткенімен де ол адам саясаттың шеңберінен тыс бола алмайды.Тіпті әрбір
жеке адамның тұрмыс жағдайы да, оның өмір тағдары да саясатпен тікелей
байланысты болуы күмәнсіз. Мысалы, ағарту дәуірінде өмір сүрген
нидерландық ғалым Бенедикт Спинозаның мынадай сөздері бар: «Мен
саясатпен айналыспасам да, бәрібір саясаттан тыс бола алмаймын».
Саясаттың қоғам өміріндегі маңызының орасан зор болуын басқа да
көптеген мысалдар дәлелдейді.Мысалы, мынадай пікір білдіретіндер аз емес:
«Экономиканың деңгейі
жоғары болса жеткілікті, қалған меселелер өзінен - өзі
шешіліп жатады.Сондықтан саясаттың басқалар үшін де, мен үшін де аса
маңыздылығы да, қажеттілігі де жоқ». Ал елде экономиканың дамуы нәтижелі
болмай, құлдырауға ұшырап, оның деңгейі өте төмен болса бұл жағдай үшін
экономиканы кінәлауға болар ма еді? Әрине, бұған экономиканың өзі кінәлі
бола алмайды.Эконмикада береке болмай жатса, оған кінәлі саясат.
Экономиканы нәтижелі ұйымдастыру жөніндегі саясаттың дұрыс жолға
қойылмауы.Сонымен қалай айтсақ та, бастаушы, анықтаушы роль саясатта
болып отыр.
Бұл жөнінде басқа да мысалдар келтіруге болады. Мысалы, қазіргі
кезеңдегі әртүрлі мемлекеттердің өркениетті деңгейге жетуі олардың табиғат
жағдайына, жер байлығына ғана емес – олардағы мемлекетті басқару
шеберлігімен, экономиканы ұйымдастыру саясатын дұрыс
жолға қоюмен тығыз
байланысты.


title: ПЛАТОНның - Саясаттану

text:
175
өмір сүрсе де, олар“мемлекет тарапынан ештеңені пайдаланбайды”. Біз
мемлекетті «тек ғана бір адам бақытты болу үшін емес, тұтас алғанда бәрі
бақытты болуы үшін құрамыз»- дейді Платон.
“Саясаткер” және “Заңдар” еңбектерінде Платон шынайы білімге
негізделген мемлекетті ғана өз міндетін орындайды деп есептейді.
Ел басқарушылары арасында шынайы саяси қайраткерлер жетіспегендіктен
оның есесін мемлекеттік заңдармен толықтыру керек дейді. Платон
“Заңдарында” мемлекеттік құрылыстың екінші үлгісін көрсетіп, мемлекет
басқарушыларын бақылау жүйесін енгізуді ұсынады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: ПАРСОНС  ТАЛКОТТ - Саясаттану

text:
ПАРСОНС ТАЛКОТТ (1902-1979 жж.) – көрнекті американдық
әлеуметтанушы. 1949 ж. Америкалық әлеуметтік ассоциациясының президенті
болып сайланды. Парсонс - әлеуметтануда жүйелік-функциялық мектептің
және іс-әрекет теориясын жасаушы. Американдық әлеуметтану - эмпирикалық
зерттеулеріне талдау жасағанда, Парсонс, керісінше оның саналуандылығына,
адам шындығын қамтитын жалпы аналитикалық, логикалық-дедуктивтік,
теориялық жүйе жасауға ұмтылды.
Антропологиялық функционализм мен тепе-тең күш теориясының
әсерінде тұрып, Парсонс қоғамның қалыптылығы мен өмір сүру шарттарын
зерттейді,оның құрылымдық-функциялық әдісіне іргетас болып саналатын
жүйеде кез-келген басқа жүйенің сақталуын және өмір сүруін қамтамасыз
ететін негізгі төрт функциялық талаптарды белгілейді: бейімделу, мақсатқа
жету, интеграция және үлгіні қолдау. Әлеуметтік жүйе деңгейінде бейімделу
функциясын экономикалық желі, мақсатқа жету функциясын – саяси,
интеграция функциясын – құқықтық институттар мен дәстүрлер, модельді
қолдау функциясын – сенім жүйесі, мораль мен саяси субъект органдары
(отбасы, білім институттары және басқалары) қамтамасыз етеді.
Парсонстың пікірінше, әлеуметтік жүйені зерттеу үшін осы үлгілер үш
қызмет атқарады,олар: құндылықтар, белгіленген заңдар және ұжымдық
ұйымдар қызымет атқарады. Кез-келген әлеуметтік жүйенің саяси қызметі
жүйеге енгізілген жалпыға бірдей, ұжымдық мақсаттарды жүзеге асыру
процестеріне қатынас тұрғысынан қарағанда, оны ұйымдастыру мен
функциялауға келіп тіреледі. Дифференцияланған қоғамда саяси іс-әрекет
әдетте мемлекеттің ұжымдық ұйымдары кешенінде қалыптасқан. Билік
жүйесінің дамуы, ұжымдық мақсаттар мен шешімдер жасақтау және оны
жүзеге асыру мемлекеттің негізгі саяси функциялары болып табылады.


title: ЦИЦЕРОН - Саясаттану

text:
ЦИЦЕРОН (б.з. дейінгі 106-43 жж.) – римдік шешен, мемлекет
қайраткері, жазушы. Цицерон ғылымда өз көзқарастарын білдіру үшін басқа
ойшылдардың саяси білімдерін кеңінен таратуға күш салды. Сөйтсе де,
Цицеронның еңбектері өзіндік құрметке бөленіп, ғылымда көп таралды. Оның
еңбектеріне христиандық авторлар, Қайта өрлеу дәуірі мен Ағарту кезеңінің
ойшылдары аса қызығушылық білдірді.
Цицеронның саяси ілім тарихындағы шынайы құндылығы - оның грек
стоиктерінің табиғи құқығы туралы іліміне жасаған зерттеу қорытындыларын
Батыс Еуропада ХІХ ғасырға дейін саяси білімдер жүйесінде кеңінен
пайдалануынан көрінеді. Цицерон өзінің “Мемлекет туралы” еңбегінде
176
табиғаттың мәртебелі заңы өмір сүретінін, оның қайнар көзі әртүрлі деңгейдегі
құдіретті бастаулар мен адамдардың әртүрлі ұтымды әлеуметтік жаратылысы
екенін көрсетеді. Цицеронның пікіріне сүйенсек, табиғи құқық (мәртебелі,
шынайы заң) – табиғатқа тиесілі барлық адамдарға қатысты, ал олардың өз
міндетін орындауға шақыратын, бостандығын шектеуді көздемейтін қасиет
әділетті ақыл болып табылады.Шынайы мемлекеттік заң – барлық жерде,
барлық халықтар үшін біреу және әркезде өз күшін сақтайды Цицеронның
табиғи құқық туралы осы аса құнды қағидаларын кейін рим заңгерлері мен
шіркеу әкелері асыл мұра санап одан әрі дамытты.
Цицерон мемлекет басқарудың үш қарапайым үлгісін ұсынады: патшалық
өкімет, оптиматтар өкіметі (ақсүйектік билік) және халық өкіметі (демократия).
“Патшалар бізге өзінің ізгілігімен, оптиматтар даналығымен,ал, халық –
бостандыққа құштарлығымен тартымды». Оның пікірінше, биліктің осы
көрсетілген ерекше сипаттары Аристотель мен Полибийдің үздік деп санаған
мемлекет басқарудың аралас түрінде болуы қажет. Көпшілік пен азшылық
арасындағы тепе-теңдікті сақтау және олардың мүдделерін қорғау мәселесін
шешудегі Цицеронның тұжырымдамаларына Платонның саяси- әлеуметтік
идеяларының тигізген үлкен әсері байқалады.
177
Достарыңызбен бөлісу: |


title: ӨЗІНДІК ЖҰМЫСТАРҒА,  БАЯНДАМАЛАРҒА

text:
ӨЗІНДІК ЖҰМЫСТАРҒА, БАЯНДАМАЛАРҒА ЖӘНЕ МӘНЖАЗБАЛАРҒА АРНАЛҒАН ТАҚЫРЫПТАР 1. Саяси білімдердің қалыптасу тарихы
2. Аристотель – саяси ғылымның негізін салушы
3. Қоғам өміріндегі саясаттың орны
4. Әл-Фарабидің саяси идеялары
5. Саяси билік: табиғаты, мәні
6. Н.Макиавелли, оның саяси билік туралы идеялары
7. Саяси режимдер
8. Шарль Монтескье, оның саяси билікті бөлу туралы теориясы
9. Мемлекет, оның пайда болуы мен мәні
10. Мемлекеттің ұлттық-территориялық құрылымының түрлері
11. Азаматтық қоғам және құқықтық мемлекет
12. Демократияның даму тарихы
13. Демократияның даму проблемалары
14. Демократиялық қоғамның негізгі белгілері
15. Қазақ даласы тарихындағы демократиялық қатынастардың көрінісі
16. Шоқан Уәлиханов, оның саяси идеялары
17. Макс Вебер, оның саяси идеялары
18. Саяси партиялардың пайда болуы, қызметтері
19. «Алаш» - Қазақстандағы алғашқы либералдық-демократиялық саяси
партия
20. Көппартиялықтың қалыптасуы, оның саяси өмірдегі маңызы
21. Қазақстанда көппартиялықтың қалыптасу тарихы
22. Саяси мәдениет: мәні, қалыптасуы, ролі
23. Саяси идеология: теориясы, қалыптасу тарихы
24. Джон Локк, оның либерализм идеологиясы
25. Республика, оның қалыптасу тарихы
26. Конституциялық монархия, оның қалыптасу тарихы
27. Тоталитарлық және авторитарлық режимдер
28. Парламент: қалыптасу тарихы
29. Қазақстан Халқы Ассамблеясы
30. Қазақстан Республикасы халықаралық қатынастар жүйесінде


title: ҚАЗАҚСТАН ТАРИХЫНДАҒЫ АСА ЕЛЕУЛІ

text:
ҚАЗАҚСТАН ТАРИХЫНДАҒЫ АСА ЕЛЕУЛІ
САЯСИ ОҚИҒАЛАР ТІЗБЕГІ
1
Сақтардың тайпалық одағындағы «әскери
демократиялық» саяси құрылысының пайда
болуы
Б.з.д. І мыңжылдықтың
екінші жартысы
2
Қаңлы мемлекетінің саяси билік жүйесіндегі
ақсақалдар кеңесінің қалыптасуы
Б.з.д. ІІІ-ІІ ғғ.
3
Қазақстан
территориясындағы
көшпелі
тайпалардың үстемдік алуы
Б.з.д. І мыңжылдықтың
екінші жартысы
4
Шаньюй Моде билік еткен кезеңдегі ғұндар
бірлестігінің аса нығайған уақыты
Б.з.д. 188 жыл
5
Ғұндардың қоныс аударуының бірінші
толқынындағы Қазақстан жеріне келуі
55 жыл
6
Түркі тілдес ғұндардың шабуылдарымен
байланысты «Халықаралық ұлы қоныс
аудару» кезеңі
І - ІУ ғғ.
7
Ғұндар бірлестігінің саяси билік жүйесіндегі
ағамандар кеңесі мен халық жиналысының
қалыптасқан кезі
І – ІІІ ғғ.
8
Гуньмо Цылимидің басқаруымен Үйсін
мемлекетінің күшейген кезі
Б.з.д. 45-14 жж.
9
Монголиядан Шығыс Еуропаға дейінгі
бірыңғай түрік тілдес «теле» тайпаларының
қалыптасқан кезеңі
ІІ – Үғғ
10 «Түрік» атауының алғашқы шығуы
542 ж.
11 Бумын
басқарған
ең
алғашқы
Түрік
қағанатының (мемлекетінің) пайда болуы
552 ж.
12 Батыс
түрік
қағанаты
империясының
хронологиялық шеңбері
603-704 жж.
13 «Күлтегін» ескерткішінің қойылған уақыты
734 ж.
14 Атлах (Тараз) шайқасында қытайлықтарды
жеңіп арабтардың үстемдік алған жылы
751 ж.
15 Қарлұқтардан бастап «қаған» деген атаудың
«хан» деген атауға айналуы
840 ж.
16 Қазақстанның оңтүстік жерлерінің Араб
Халифатының құрамына кіруі
840-890 жж.
17 Қазақстан жері Тараз қаласындағы алғашқы
мешіттің ашылуы
893 ж.
18 Оғыз мемлекеті кезіндегі саяси биліктің
әскери
демократия
түрінің
өзгертіліп
хандарды сайлау әдісіне көшуі
ІХ – Х ғғ.
19
Әртүрлі
тарихи
оқиғаларды
жырлаған
«Қорқыт Ата кітабының» шыққан кезі
ІХ ғ.
179
20
Оғыздар
мемлекетінің
Киев
Русімен
одақтасқан жылы
965 ж.
21
Ұлы Жібек жолының тарихи хронологиялық
шеңбері
Б.з.д. ІІ ғ. –
б.з. ХІУ ғ.
22
Қарахан мемлекетіндегі әскери басқарудың
әкімшілік басқарудан бөлініп шыққан кезі
Х ғ.
23
Қарахан мемлекетіндегі «иқта», «мұқта» деп
аталған әлеуметтік-саяси тәртіптің енген кезі
Х ғ.
24
Қарахан
мемлекетіндегі
ислам
дінінің
мемлекеттік дін ретінде бекітілуі
960 ж.
25
«Қыпшақ» атауының ең бірінші шығуы
760 ж.
26
«Оғыздар
даласының»
орнына
«Дешті
Қыпшақ» атының пайда болуы
ХІ ғасырдың екінші
ширегі
27
Ел-бөрілі әулеті басқарған шығыс Қыпшақ
қағанатының Қазақстан жерінде қалыптасқан
кезі
ХІ ғ.
28
«Кодекс куманикус» -
қыпшақ тілінде
жазылған халық ауыз әдебиеті және құқықтық
ережелер жинағы
ХІІ ғ.
29
Моңғолдардың Жетісуды ешбір қарсылықсыз
басып алған жылдары
1210-1211 жж.
30
Шыңғысхан әскерінің Қазақстан жеріне
жорығының басталуы
1219 жылғы қыркүйек
31
Моңғол
басқыншылығы
салдарынан
Қазақстанның Шыңғыс хан империясының
құрамына енуі
1224 ж.
32
Қазақстан жерінің Жошы, Шағатай, Үгедей
ұлыстарына енуі
1237 ж.
33
Шыңғысханның
«Ұлы
ясасы»
(ясақ,
моңғолша «дзасақ») деген заңдар мен
ережелер жиынтығының шығуы
ХІІІ ғ.
34
Алтын Орда империясының құрылған уақыты ХІІІ ғасырдың орта
тұсы
35
Өзбекхан
исламды
Алтын
Орданың
мемлекеттік діні деп жариялауы
1312 ж.
36
Едігенің Алтын Орда империясында билік
жүргізуі
1396-1411 жж.
37
Шағатай
ұлысынан
(мемлекетінен)
Моғолстанның бөлініп шығуы
ХІУ ғ. орта кезі
38
Ақ Орда мемлекетінің дербестік алуы
ХІУ ғ. басы
39
Ақ Ордада Орыс ханның билігі
1361-1376 жж.
40
Орыс ханның Алтын Орда астанасы Сарайды
жаулауы
1374-1375 жж.
41
Әмір Темірдің билігі
1370-1405 жж.
180
42
Әмір Темірдің Алтын Орданы талқандауы
1395 ж.
43
Едігенің
баласы
Нұрадиннің
Ноғай
Ордасындағы билігі
1426-1440 жж.
44
Ақ Орданың орнына келген Әбілқайыр
хандығы (Көшпелі өзбектер мемлекеті)
1428-1468 жж.
45
Әбілқайыр хандығы жерінен Жәнібек пен
Керей басқарған қазақтардың Моғолстанның
жеріне жаппай көшуі
1452-1462 жж.
46
Моғолстанның ең соңғы ханы Есенбұғаның
қайтыс болуы
1462 ж.
47
Жәнібек
пен
Керей
сұлтандардың
Моғолстанның батыс жерлеріндегі билікті
қолына ала бастауы
1462-1465 жж.
48
Ең
алғашқы
Қазақ
хандығының
(мемлекетінің) орнатылуы
1465-1466 жж.
49
Қазақ жүздерінің қалыптасып жетілу кезеңі
ХУ ғ.
50
«Қасым ханның қасқа жолы» заңдарының
тарауы
1511-1523 жж.
51
«Бабыр-нама», «Аруз туралы трактат» тарих
пен саясат туралы шығармалардың авторы
Захир
ад-дин
Мұхаммед
Бабырдың
шығармашылық уақыты
1483-1530 жж.
52
Қазақ хандығына ең алғашқы рет Ресей елшісі
Третьяк Чебуковтің келуі
1573 ж.
53
Ермактың Сібір хандығына соғыс жорығы
1581-1582 жж.
54
Тәуекел ханның Мәскеуге бірінші қазақ
елшісі Құлмұхаммедті аттандырған жыл
1594 ж.
55
Тәуекел ханның орыс елшісі Вельяминов-
Зерновты қабылдаған уақыты
1595 ж.
56
«Есім ханның ескі жолы» заңдарының тарауы 1598-1628 жж.
57
Жоңғар хандығының құрылуы
1635 ж.
58
Тәуке ханның Тобольскіге Тәшім батыр
бастаған елшілігін жіберуі
1687 ж.
59
Тәуке
ханның
«Жеті
жарғы»
заңдар
жинағының шығуы
ХУІІІ ғ. аяғы
60
Бөгембай батырды қазақ жасағының басшысы
етіп сайлаған Қарақұмдағы қазақ жүздері
өкілдерінің съезі
1710 ж.
61
Қазақ
тарихи
әдебиетінің
ескерткіші
Қадырғали Жалаиридің «Жәми ат-таварих»
шығармасының шығуы
ХУІІ ғ.
62
Төле би Әлібекұлы
1663-1756 жж.
63
Қазыбек би Келдібекұлы
1665-1765 жж.
64
Әйтеке би Байбекұлы
1682-1766 жж.
181
65
Қазақ халқының қалыптасуының соңы
ХУ ғ.
66
Ибн Рузбиханның «Михман-наме-ий Бухара»
деген шығармасында «Екінші тайпа -
қазақтар» деп бірінші рет аталуы
ХУІ ғ.
67
Араб ғалымы Зайнаддин Васифи өзінің
«Бадам ал-вакаи» деген шығармасында ең
алғашқы рет «Қазақстан» деген сөзді атауы
ХУІ ғ.
68
Қайып, Әбілқайыр сұлтандардың Петр1-ге
жоңғар қауіпіне қарсы одақтасу жөнінде сөз
салуы
1717 ж.
69
«Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама»
жылдары
1723-1725 жж.
70
Әбілқайыр
ханның
елшісі
Көбековтың
Петербургке баруы
1726 ж.
71
Қазақ әскерлерінің жоңғарларды жеңген
«Қалмақ қырылған» шайқасы
1728 ж.
72
Қазақ жасағының жоңғарларды талқандаған
«Аңырақай» шайқасы
1730 ж.
73
Кіші жүз ханы Әбілқайырдың С.Қойдағұл мен
Қ.Қоштайды Ресейге елшілікке жіберуі
1730 ж., қараша
74
Кіші жүзді Ресей қоластына алу туралы
императрица Анна Иоановнаның берген
грамотасы
1731 жыл,
19 ақпан
75
Кіші жүздің Ресей империясы құрамына
қосылу туралы келісімге қол қойылуы
1731 жыл,
10 қазан
76
А.Тевкелев бастаған орыс елшілігінің Кіші
жүздің Ресей қол астына кіруі туралы ант алу
үшін қазақ еліне келуі
1731-1732 жж.
77
Орынбор қаласының ірге тасының қалануы
1735 жыл, 15 тамыз
78
Орта жүздің ханы Әбілмәмбет пен Абылай
сұлтанның Ресей қарауына өту туралы ант
беруі
1740 жыл,
5 қараша
79
Ресей үкіметінің Жайық бойына қазақтардың
көшіп-қонуына тиым салған Жарлығы
1742 жыл,
19 қазан
80
Кіші жүз ханы Әбілқайырдың өлтірілуі
1748 жыл, тамыз
81
Ресей сыртқы істер коллегиясының Орта жүз
қазақтарына Ертістің оң жағалауына өтуге
тиым салған Жарлығы
1755 жыл, наурыз
82
Жоңғар хандығының құлауы
1758 ж.
83
Абылай хан таққа отырған жылдары
1771-1781 жж.
84
Е.Пугачев бастаған шаруалар көтерілісін Кіші
жүз қазақтарының қолдауы
1773 жыл, қыркүйек
85
Сырым
Датұлы
басқарған
Кіші
жүз
қазақтарының көтерілісі
1783-1797 жж.
182
86
«Игельстром реформасы» Шекаралық соттың
құрылуы
1786 ж.
87
Көтерілісшілердің Есім ханның ауылын
талқандап, оны өлтіруі
1797 жыл,
тамыз
88
Кіші жүзде хан кеңесінің құрылуы
1797 жыл, тамыз
89
Бөкей хандығының құрылуы (Ішкі Орда)
1801 ж.
90
Қазақстанның оңтүстігіндегі қазақтардың
Қоқан езгісіне қарсы көтерілісі
1821 ж.
91
«Сібір
қырғыздары»
туралы
Ресей
Жарғысының енгізілуі және Орта жүздегі
хандық биліктің жойылуы
1822 ж.
92
Қазақстанда округтердің құрылуы
1822-1844 жж.
93
Бөкей хандығында Жәңгір ханның ел билеуі
1823-1845 жж.
94
«Орынбор қырғыздары туралы» Ресей үкіметі
Жарғысының қабылдануы. Кіші жүздегі
хандық биліктің жойылуы
1824 ж.
95
Кіші жүзде дистанциялық басқару жүйесі
болған кезі
1831-1868 жж.
96
Бөкей хандығындағы И.Тайманұлы мен
М.Өтемісұлы басқарған көтерілісі
1836-1838 жж.
97
Сұлтан Кенесары Қасымұлы басқарған ұлт-
азаттық қозғалыс
1837-1847 жж.
98
Кенесары Қасымұлын хан етіп сайлауы
1841 ж.
99
Кіші жүзде Шекаралық басқарудың облыстық
басқарумен алмастырылуы
1844 ж.
100 Бөкей Ордасындағы хан билігінің жойылып
басқару жөніндегі «Уақытша кеңестің»
құрылуы
1845 ж.
101 Жанқожа
Нұрмұхамедов,
Есет
батыр
басқарған Арал өңірі қазақтарының Хиуа
хандығы мен Ресейге қарсы ұлт-азаттық
күресі
1847-1860 жж.
102 Алматы шатқалында Верный бекінісінің
салынуы
1854 ж.
103 Ресей әскерлерінің Шымкентті басып алуы
Ұлы жүздің толығымен Ресей империясының
құрамына өтуі
1864 ж.
104 Қазақстандағы әскери-сот комиссиялары мен
уездік соттардың құрылуы туралы Ресей
үкіметінің реформалары
1867-1868 жж.
105 Орал, Торғай және Маңғыстаудағы қазақтар
көтерілісі
1869-1870 жж.
106 Ресей үкіметінің «Село тұрғындарын қырғыз
(қазақ) даласына қоныстандыру туралы
1880-1888 жж.
183
ережелерді» енгізуі
107 Ұйғырлар мен дүнгендердің Жетісуға қоныс
аударуы
1881-1884 жж.
108 «Түркістан өлкесін басқару жөніндегі ереже»
1886 жыл,
12 маусым
109 «Ақмола,
Семей,
Орал
және
Торғай
облыстарын басқару жөніндегі ереже»
1891 жыл,
25 наурыз
110 Қазақстанға арналған Ресейдің «Далалық
облыстарының сот ісі құрылысы жөніндегі
заңы»
1898 жыл,
2 маусым
111 Орал,
Петропавл
қалаларында
социал-
демократиялық
партия
үйірмелерінің
ұйымдастырылуы
1902 ж.
112 Ресей үкіметінің шешімі бойынша ресей
шаруаларын қоныс аудару үшін Қазақстанда
қоныс аудару басқармаларының құрылуы
1904 ж.
113 Орал,
Семей
қалаларында
Ресейдің
конституциялық-демократиялық
(Кадет)
партиясының Қазақ филиалын құру үшін І, ІІ
қазақ делегаттарының съездері
1905 жылғы қазан –
1906 жылғы ақпан
114 Қазақ
зиялыларының
идеялық-саяси
пікірлерін білдіруші «Айқап» журналының
шығуы
1911-1915 жж.
115 Ұлттық
либералдық-демократиялық
бағыттағы идеяларды білдіретін «Қазақ»
газетінің шығарылуы
1913-1918 жж.
116 Бірінші дүниежүзілік соғыстың тылдық
жұмыстарына қазақ жігіттерін аттандыру
жөніндегі Ресей патшасы Жарлығының
шығуы
1916 жыл,
25 маусым
117 Амангелді
Иманов
басқарған
қазақ
шаруалары көтерілісіндегі Торғай қаласын
қоршап алуы
1916 жыл,
22 қазан
118 Ресейдегі
Патша
өкіметін
құлатқан
буржуазиялық-демократиялық революциясы
1917 жыл,
27 ақпан
119 Ресей мен Қазақстанның жерінде Уақытша
үкімет билігінің құрылуы
1917 жыл,
2 наурыз
120 Ресей империясы Қосөкімет (Уақытша Үкімет
– Кеңестер өкіметі) жағдайында
1917 жыл,
(2 наурыз – 7 қараша)
121 Верный,
Петропавл,
Семей
қалалары
Кеңестерінің 8 сағаттық жұмыс күнін енгізуі
1917 жыл,
наурыз - сәуір
122 «Алаш» партиясы құрылған Орынбордағы І
Бүкілқазақтық съезі
1917 жыл,
21-26 шілде
123 «Алаш Орда» автономиясының негізін салған 1917 жыл,
184
ІІ Бүкілқазақтық съезі
5-12 желтоқсан
124 Социализмнің
негізін
салған
Ресейдегі
социалистік революция
1917 жыл,
25 қазан (7 қараша)
125 Қазақстанда Кеңес өкіметінің орнауы
1917 жылғы қараша –
1918 жылғы наурыз
126 Түркістан Коммунистік партиясының І съезі
1918 жыл,
17-25 маусым
127 РСФСР Халық Комиссарлары Кеңесінің
«Қырғыз (қазақ) өлкесін басқару жөніндегі
Революциялық комитеті туралы» декреті
1918 жыл,
10 шілде
128 Қазақстандағы Кеңес өкіметін қорғау үшін
азамат соғысының алғашқы ошақтарының
Торғай облысының әкімшілік орталығы
Орынборда қалыптасуы
1917 жыл, қараша
129 Түркістан
Кеңестік
Федеративтік
Республиканың құрылуы
1918 жыл,
30 сәуір
130 Алаш Орда басшыларының қарулы күштерін
құру жөніндегі ұсыныстары
1918 жыл, шілде
131 Станислав Пестковский төрағалық еткен
Қазақ өлкесін басқару жөніндегі Ревкомның
(Революциялық Комитеттің) қызметі
1919 жыл, 10 шілде.
1920 жыл, 26 тамыз
132 М.Калинин мен В.Лениннің қол қойған
астанасы Орынбор қаласы болған «Қырғыз
(қазақ) Кеңестік Автономиялық социалистік
республикасын құру туралы» Декреттің
қабылдануы
1920 жыл,
26 тамыз
133 Сейтқали Мендешевтің Қырғыз (қазақ) КАСР
Орталық Атқару Комитетінің басшысы
болуы
1920-1925 жж.
134 Қазақстан «Әскери коммунизм» саясаты
жағдайында
1918-1920 жж.
135 Қазақстанда «Қосшы», «Кедей», «Жарлы»
кеңестік одақтардың құрылуы
1921 ж., сәуір
136 Қазақстан Жаңа Экономикалық Саясат
жағдайында
1921-1925 жж.
137 КСРО-ның құрылуы
1922 жыл,
30 желтоқсан
138 БК(б)П-ның
елді
социалистік
индустрияландыру
жөнінде
шешім
қабылдаған съезі
1925 жыл, желтоқсан
139 Қазақ халқының тарихын дұрыс қалпына
келтіру үшін Қырғыз АКСР-ін Қазақ АКСР-і
деп атау туралы қаулы
1925 жыл,
19-25 сәуір
185
140 Қазақстан
астанасының
Орынбордан
Қызылордаға көшірілуі
1925 ж.
141 Ауыл шаруашылығын кеңестік ұжымдастыру
жөніндегі ВКП (б)-ның ХУ съезі
1927 жыл,
2-19 желтоқсан
142 Қазақ АКСР Орталық Атқару Комитетінің
байлардың мал-мүлкін конфискілеп, оларды
жер аудару туралы декреті
1928 жыл,
27 тамыз
143 Колхозшылардың Бүкілқазақстандық І съезі
1928 жыл, 1-3 қараша
144 Қазақ АКСР Орталық Атқару Комитетінің
латын алфавитіне көшу туралы қаулысы
1928 жыл,
20 желтоқсан
145 Қазақ АКСР астанасының Қызылордадан
Алматыға көшірілуі
1929 жыл, мамыр
146 Қазақстанға Ресей орталықтарынан 25 мың
жұмысшылардың келуі
1930 жыл,
наурыз-мамыр
147 «Бесеудің хаты»
1932 жыл, шілде
148 Қазақ Автономиялық КСР-нің Одақтас
Республика болып құрылуы
1936 жыл
149 Қазақстан Кеңестерінің Төтенше Х съезі
Қазақ КСР Конституциясының қабылдануы
1937 жыл,
21-26 наурыз
150 КОКП-нің құрамдас бөлігі болған Қазақстан
Коммунистік партиясының І съезі
1937 жыл,
5-12 маусым
151 Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің (Советінің)
бірінші сайлауы
1938 жыл,
24 маусым
152 Қазақстан Лениншіл Коммунистік Жастар
Одағының (ЛКЖО, Комсомол) ІІ съезі
1939 жыл,
12-21 ақпан
153 Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуы.
КСРО бойынша Жалпыға бірдей әскери
міндеткерлік Заңның қабылдануы
1939 жыл,
1 қыркүйек
154 Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің қазақ тілін
кириллица графикасына негізделген жаңа
алфавитке көшіру туралы заң қабылдауы
1940 жыл,
10 қараша
155 28 гвардияшы-панфиловшылардың Мәскеу
түбіндегі
Дубосеково
маңындағы
қаһармандық ерлігі
1941 жыл,
16 қараша
156 «Эвакуацияланған халықтың мұқтажы үшін
жергілікті ресурстарды пайдалану және
жергілікті шикізаттардан көпшілік тұтынатын
заттар өндіруді ұйымдастыру туралы» Қазақ
КСР Халық Комиссарлары Кеңесі мен
Қазақстан К (б) П Орталық Комитетінің
қаулысы
1941 жыл,
1 желтоқсан
157 Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының
«Қазақ КСР-ның Мемлекеттік гимні» туралы
Указы
1945 жыл
186
158 Қазақ КСР Ғылым Академиясының ашылуы
1946 жыл,
1 маусым
159 Азық-түлік пен өнеркәсіп тауарларына
карточканы жою туралы құжат (шешім)
1947 жыл,
14 желтоқсан
160 «Бекмахановтың ісі» бойынша дарынды
тарихшы Ермұхан Бекмахановтың сотталуы
1952 жыл,
4 желтоқсан
161 Сталиннің қайтыс болуы
1953 жыл,
5 наурыз
162 КОКП Орталық Комитетінің бірінші хатшысы
болып Н.С.Хрущевтің сайлануы
1953 жыл, қыркүйек
163 Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің
бірінші хатшысы Ж.Шаяхметовтың орнына
П.К.Пономаренконың тағайындалуы
1954 жыл, ақпан
164 КОКП Орталық Комитеті Пленумының тың
және тыңайған жерлерді игеру туралы шешімі
1954 жыл, ақпан
165 Сталиннің жеке басына табынушылықты
сынға алып, талдау жасаған КОКП-нің ХХ
съезі
1956 жыл,
14-25 ақпан
166 Теміртау
қаласындағы
жұмысшылар
толқулары
(металлургиялық
комбинатты
салушы
құрылысшылардың
тұрмыс
жағдайларының нашарлығына байланысты)
1959 жыл
167 Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің
Пленумы
Д.А.Қонаевты
Қазақстан
Компартиясы Орталық Комитетінің бірінші
хатшысы етіп сайлады (Бұл қызметте ол кісі
1986 жылдың желтоқсанына дейін болды)
1960 жыл,
Қаңтар
168 КОКП
Орталық
Комитетінің
Пленумы
(Мәскеу) Н.С.Хрущевті Бірінші хатшы
қызметінен босатып, Л.И.Брежневті сайлады
(Бас хатшының қызметін 1982 жылға дейін
атқарды)
1964 жыл,
15 қазан
169 Қазақ
КСР-ның
жаңа
Конституциясын
қабылдау
1978 жыл
170 КСРО-да
саясат,
экономика,
рухани
салалардағы дағдарыс жағдайлары
1980-ші жылдар
171 КОКП ОК-і Пленумында «Қайта құру»
саясатының жариялануы
1985 жыл, сәуір
172 Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің
бірінші хатшысы болып Г.В.Колбиннің
тағайындалуы (Бұл қызметте ол 1989-шы
жылға дейін болды)
1986 жыл,
16 желтоқсан
173 Алматыдағы
Қазақстан
жастарының
демократиялық қозғалысы
1986 жыл,
17-18 желтоқсан
187
174 «Невада-Семей» экологиялық қозғалысының
құрылуы (О.Сүлейменовтің басқаруымен)
1989 жыл,
мамыр-маусым
175 Балқаш пен Аралдың экологиялық жағдайы
жөніндегі
Комитеттің
құрылуы
(М.Шахановтың бастауымен)
1989 жыл,
мамыр-маусым
176 Тарихи-ағарту «Әділет» қоғамының құрылуы
1989 жыл
177 Қазақстанда 100-ден астам қоғамдық-саяси
ұйымдардың құрылуы
1990 жыл
178 Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Қазақстанда
Президенттік басқару туралы Заң қабылдауы
1990 жыл,
24 сәуір
179 Қазақ
КСР
Жоғарғы
Кеңесінің
Н.Ә.Назарбаевты Қазақ КСР-ның Президенті
қызметіне сайлауы
1990 жыл,
сәуір
180 Қазақ КСР-ның «мемлекеттік егемендігі
туралы Декларациясының» қабылдануы
1990 жыл,
25 қазан
181 Қазақстан Президентін бүкілхалықтық сайлау 1991 жыл,
1 желтоқсан
182 Қазақ КСР орнына Қазақстан Республикасы
атауының енгізілуі туралы заң
1991 жыл,
10 желтоқсан
183 Қазақстан
Республикасының
тәуелсіздігі
туралы Конституциялық Заң
1991 жыл,
16 желтоқсан
184 Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығын (ТМД)
құру туралы Алматы Декларациясы
1991 жыл,
21 желтоқсан
185 Қазақстанның толық өкілетті мүше ретінде
БҰҰ-ға кіруі
1992 жыл,
2 наурыз
186 Қазақстан Республикасының Мемлекеттік
нышандары (рәміздері) Ту, Әнұраны, Герб
(Мемлекеттік таңба) туралы Заң
1992 жыл,
4 маусым
187 Қазақтардың Бірінші дүниежүзілік құрылтайы 1992 жыл,
30 қыркүйек
188 ҚР-ның
бірінші
Конституциясының
қабылдануы
1993 жыл,
28 қаңтар
189 ҚР-ның
қазіргі
Конституциясының
қабылдануы
1995 жыл,
30 тамыз
190 ҚР-ның «Саяси бірлестіктер туралы» Заңы
1996 жыл,
31 мамыр
191 ҚР-ның «Саяси партиялар туралы» Заңы
1996 жыл, 2 шілде
192 Қазақстан
Республикасы
Президентінің
тұңғыш баламалы сайлауы
1999 жыл,
10 қаңтар
193 ҚР-ның «Саяси партиялар туралы» Заңы
2002 жыл, 15 маусым
194 № 254 – ІІІ Заңымен Конституцияға енгізілген
өзгертулер мен толықтырулар
2007 жыл, 21 мамыр
188
Достарыңызбен бөлісу: |


title: НЕГІЗГІ ӘДЕБИЕТТЕР - Саясаттану

text:
НЕГІЗГІ ӘДЕБИЕТТЕР 1. Жамбылов Д. Саясаттану. Оқулық. Алматы. «Жеті жарғы». 2005.
2. История политических и правовых учений. Под ред. О.Э.Лейста. М.,
1997.
3. Қазақстан Республикасының Конституциясы. Алматы. 2007.
4. Макиавелли Н. Правитель. Книга об искусстве управления людьми и
государством. Алматы. 1996.
5. Панарин А.С. Политология. Учебник. М., 2002.
ҚОСЫМША ӘДЕБИЕТТЕР 1. Аль-Фараби. Историко-философские трактаты. Алматы. 1985.
2. Бөкейханов Ә. Шығармалар. Алматы. 1994.
3. Уәлиханов Ш. Таңдамалы. Алматы. 1995.
4. Вебер М. Шығармалар жинағы. М., 1990.
5. Джунусова Ж.Х., Булуктаев Ю.О., Акимова А.М. Введение в
политологию. Алматы. «Жеті жарғы». 1998.
6. Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Нышандары. Алматы. 1997.
7. Локк Дж. Сочинения в трех томах (Философское наследие). М., 1985.
8. Манхейм К. Диагноз нашего времени. М., 1994.
9. Назарбаев Н.Ә. Ғасырлар тоғысында. Алматы. «Өнер». 1996.
10. Нысанбаев А.Н. Политология. Учебник. Алматы. «Ақыл кітабы». 1998.
11. Политология. Учебник. Под ред. Байдельдинова Л.А. Алматы.
«Экономика». 1997.
12. Политология. Учебное пособие. Под ред. Булатовой А.Н. Алматы.
«Дәнекер». 2002.
13. Политология. Альбом схем. Под ред. Дёмина Г.И. М., 2002.
14.Пугачев В.П. Введение в политологию. М., 1997.


title: М А З М Ұ Н Ы - Саясаттану

text:
М А З М Ұ Н Ы Алғы сөз ..............................................................................................
3
І тарау
САЯСИ БІЛІМДЕР ТАРИХЫ ЖӘНЕ САЯСАТТАНУ ҒЫЛЫМЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ 1. Мифологиялық саяси идеялардан саяси ғылымға дейін...............
5
2. Қазақ даласындағы саяси пікірлердің қалыптасуы.........................
8
3. Саяси ғылымның объектісі және оның зерттеу тәсілдері..............
19
4. Болашақ мамандардың азаматтық ұстанымдарын
қалыптастырудағы саяси білімнің маңызы.....................................
23
ІІ тарау
ДЕМОКРАТИЯНЫҢ НЕГІЗІ, САЯСИ БИЛІКТІҢ КӨЗІ ХАЛЫҚ БОЛУ ПРИНЦИПІНІҢ ЖҮЗЕГЕ АСУЫ 1. Демократиялық мемлекеттің мәні және негізгі белгілері ..............
26
2. Демократиялық процестердің даму тарихы.....................................
28
3. Қазақстан Республикасындағы демократиялық үрдістердің
қалыптасуындағы парламенттіліктің орны...................................
32
4. Демократияның дамуындағы қазіргі кезеңдегі негізгі
проблемалар .......................................................................................
38
ІІІ тарау


url: http://emirsaba.org/sayasattanu-v2.html?page=126#ДЕМОКРАТИЯНЫҢ_НЕГІЗІ,_САЯСИ_БИЛІКТІҢ_КӨЗІ_ХАЛЫҚ_БОЛУ_ПРИНЦИПІНІҢ_ЖҮЗЕГЕ_АСУЫ

title: М А З М Ұ Н Ы - Саясаттану


title: САЯСИ  БИЛІК: ТЕОРИЯЛЫҚ МӘНІ

text:
САЯСИ БИЛІК: ТЕОРИЯЛЫҚ МӘНІ, ҚАЛЫПТАСУ ЖОЛДАРЫ 1. Билік және саяси билік ұғымдары ....................................................
42
2. Билік туралы теорияның тарихи дамуы және қазіргі кезеңдегі
проблемалары ...................................................................................
44
3. Саяси және мемлекеттік билік .........................................................
50
4. Саяси тәртіп (саяси режимдер) ..................................................... ...
54
ІY тарау
МЕМЛЕКЕТ – ҚОҒАМНЫҢ БАСТЫ САЯСИ ИНСТИТУТЫ РЕТІНДЕ 1. Мемлекет туралы идеялар тарихы мен мемлекет туралы
ілімнің қалыптасуы
..........................................................................
57
2. Қазіргі кезеңдегі мемлекет: құрылымы және қызметі .................
61


url: http://emirsaba.org/sayasattanu-v2.html?page=127#МЕМЛЕКЕТ_–_ҚОҒАМНЫҢ_БАСТЫ_САЯСИ_ИНСТИТУТЫ_РЕТІНДЕ

title: САЯСИ  БИЛІК: ТЕОРИЯЛЫҚ МӘНІ


title: САЯСИ ПАРТИЯЛАР МЕН ҚОЗҒАЛЫСТАРДЫҢ

text:
САЯСИ ПАРТИЯЛАР МЕН ҚОЗҒАЛЫСТАРДЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ҚОҒАМДАҒЫ ОРНЫ 1. Саяси партия – билік пен қоғам арасындағы байланыс құралы ...
69
2. Көппартиялық жүйенің қалыптасуы және оның маңызы ..............
72
3. Қазақстан: «Алаштан» көппартиялыққа дейін ................................
76
4. Қоғамдық ұйымдар мен қозғалыстардың негізгі қызметтері,
міндеттері................................................................................................
82
YІ тарау
САЯСИ МӘДЕНИЕТ: МӘНІ ҚАЛЫПТАСУЫ ЖӘНЕ ДАМУ ПРИНЦИПТЕРІ 1. Ұлттық мәдениет және саяси мәдениет .........................................
87
2. Саяси мәдениет - әлемдік саяси тәжірибе жиынтығы ретінде ......
90
3. Демократиялық саяси мәдениеттің қалыптасу мәселелері ...........
92
YІІ тарау
САЯСИ ЖҮЙЕ ТЕОРИЯСЫНЫҢ ТАРИХЫ 1. Саяси жүйе теориясының қалыптасуы тарихы ...............................
95
2. Қазіргі шетелдік саясаттанудағы саяси жүйе теориясының өзекті
мәселелері .............................................................................................
97
YІІІ тарау


url: http://emirsaba.org/sayasattanu-v2.html?page=128#САЯСИ_МӘДЕНИЕТ:_МӘНІ_ҚАЛЫПТАСУЫ_ЖӘНЕ_ДАМУ_ПРИНЦИПТЕРІ

title: САЯСИ ПАРТИЯЛАР МЕН ҚОЗҒАЛЫСТАРДЫҢ


title: САЯСИ ИДЕОЛОГИЯ - Саясаттану

text:
САЯСИ ИДЕОЛОГИЯ: ҚАЛЫПТАСУ ТАРИХЫ МЕН ТЕОРИЯСЫ 1. Идея және идеология ұғымдарының мәні .......................................
104
2. Саяси идеологиялар тарихы мен теориялары ................................
105
3. Идеологиясыздандыру (деидеологизация) теориясы .....................
110
ІХ тарау
САЯСАТ – АДАМНЫҢ САНАЛЫ ҚЫЗМЕТІ РЕТІНДЕ 1. Саясат – адамдар үшін және адамдар арқылы жүзеге
асырылатын процесс ............................................................................
113
2. Саяси субъект - әлеуметтік топтар ...................................................
116
3. Халық - қоғамның негізгі саяси субъектісі ......................................
120


title: саясат - Саясаттану

text:
саясат дегеніміз мемлекет және қоғамның іс - қимылының түрі, жеке
адамдардың, әлеуметтік топтардың, өкіметтің мүддесін іске асырудағы саяси
қарым- қатынастары.
Саясаттың ең басты міндеттері – мемлекет қалыптастыру, қабылданған
заңдар, ұйымдастырылған экономика арқылы барлық қоғам мүшелерінің
әлеуметтік, тұрмыстық, рухани өмірін қамтамасыз ету.Ал осы міндеттерді
кімдер дұрыс жолмен іске асыруы тиісті? Бұл саладағы қызметкерлерді саяси
әдебиетте қолданатын термин бойынша саяси субъекттер деп аталады. Бұлар:
саясатшылар, мемлекет жүйесіндегі қызметкерлер, депутаттар, әр саладағы
мамандар, кәсіпорын басшылары. Саяси субъекттерге жеке тұлғалардан басқа
әртүрлі саяси топтар мен ұйымдар жатады.Мысалы, саяси партиялар, қоғамдық
ұйымдар, оппозициялық топтар, сайлау жүйелері.
Сонымен, қоғамның берекелі өмірі, сау –салауаттылығы саясатпен
тікелей қатысты болса,саясаттың нәтижелілігі саяси субъекттердің іс -
қимылдарына байланысты.
Осы себептерден туындайтын әрбір қоғамның мақсаты мен мүддесі –
саяси субъекттердің сапалы құрамын қалыптастыру.Бұлардың сапалы болуына
бірінші кепілдеме – саяси білім. Саси білім басты екі негізден қалыптасады.
Біріншісі, дүние жүзіндегі саяси саладағы қалыптасқан тәжірибе. Екіншісі,
саяси білімнің (ғылымның) теориялық негізі. Саяси тәжірибе дейтініміз – саяси
салада қалыптасқан саяси процестер.Мысалы, демократия, саяси билікті
қалыптастыру жолдары, заң қабылдау мәселелері, мемлекет басқару түрлері,
жеке адамның құқығы мен бостандығы, оппозиция мәселелері және т.б. Саяси


title: САЯСИ ПРОЦЕСС: ШЕШІМДЕР МЕН ҚЫЗМЕТ

text:
191
ХІ тарау
САЯСИ ШИЕЛЕНІСТЕР МЕН КЕЛІСІМДЕРДІҢ ҚОҒАМ
ӨМІРІНДЕГІ АЛАТЫН ОРНЫ
1. Саяси шиеленіс туралы түсінік ........................................................
132
2. Әлеуметтік шиеленістердің негізгі себептері мен түрлері ............
133
3. Ұлтаралық шиеленістер және оны шешу жолдары ........................
136
4. Саяси шиеленістер және оппозиция ................................................
138
5. Консенсус – шиеленістерден өтудің әмбебап әдісі .......................
140
ХІІ
тарау
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/sayasattanu-v2.html?page=130#САЯСИ_ШИЕЛЕНІСТЕР_МЕН_КЕЛІСІМДЕРДІҢ_ҚОҒАМ_ӨМІРІНДЕГІ_АЛАТЫН_ОРНЫ

title: САЯСИ ПРОЦЕСС: ШЕШІМДЕР МЕН ҚЫЗМЕТ


title: ӘЛЕМДІК САЯСАТ ТЕОРИЯСЫ, ҚАЗІРГІ КЕЗЕҢДЕГІ

text:
192
ОҚУ ҚҰРАЛЫ
Б. ӨТЕМІСОВ, Қ.ҚАРАБАЛА
САЯСАТТАНУ
Тапсырыс № 890
Таралымы 200 дана
Қ. Жұбанов атындағы Ақтөбе
мемлекеттік университетінің
Редакциялық-баспа бөлімі
(Ақтөбе қ., Ағ.Жұбановтар к-сі, 263)
193
ӨТЕМІСОВ БАҚТЫБАЙ, тарих ғылымдарының кандидаты, профессор. 1960 жылы
Орал мемлекеттік институтының тарихи-филологиялық факультетін бітірген. Б.Өтемісовтың
еңбек жолы идеологиялық қызмет атқарудан басталды. 1960-1970 жылдары Ақтөбе, Алматы
облыстық,
республикалық комсомол, партия комитеттері арқылы идеологиялық, үгіт-насихат
жұмысына белсенді қатысқан.
1974-1985 жылдары Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің жауапты
қызметкер лауазымын атқарды. Кейінгі жылдары оның еңбек жолы жоғарғы оқу
орындарында оқытушы, ғылыми жұмыстармен ұштасып Ақтөбе жоғары ұшқыштар
училищесінде кафедра меңгерушісі, С.Бәйішев атындағы Ақтөбе университетінде доцент,
Ақтөбе орыс-қазақ Халықаралық университетінде ректор болып қызмет етті. 2003 жылдан
осы уақытқа дейін Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе мемлекеттік университетінің доценті.
Б.Өтемісовтың 100 баспа беттен астам еңбектері жарық көрген. Оның ішінде 1
оқулық, 3 оқу құралы. Саяси ғылымдар бойынша 20-дан астам оқу-әдістемелік құралдары
мен кітапшалары бар. Автордың «Введение в политологию», «Основы политологии»,
«Саясаттану негіздері» еңбектері
оқырмандар көңілінен шығып, үлкен сұранысқа ие.
ҚАРАБАЛА ҚУАНЫШ ШҮРЕНҰЛЫ С.М.Киров атындағы Қазақ мемлекеттік
университетінің философия-экономика факультетін бітірген. 1985 жылдан бері жоғарғы оқу
орындарында философия, саясаттану, әлеуметтану пәндері бойынша сабақ беріп келеді.
Жиырмадан астам ғылыми, оқу-әдістемелік мақалалардың авторы. Қазір Қ.Жұбанов
атындағы Ақтөбе мемлекеттік университетінің саяси-әлеуметтік пәндер кафедрасының
доценті қызметін атқарады.


url: http://emirsaba.org/sayasattanu-v2.html?page=131#Қазақстан_тарихындағы_аса_елеулі_саяси_оқиғалар_тізбесі_........._178_Әдебиеттер


url: http://emirsaba.org/sayasattanu-v2.html?page=131#ОҚУ_ҚҰРАЛЫ_Б._ӨТЕМІСОВ,_Қ.ҚАРАБАЛА_САЯСАТТАНУ


url: http://emirsaba.org/sayasattanu-v2.html?page=131#Оқу_құралына_теориялық_негіз_болған_ойшылдар,_саясаттанушылар_мен_ғалымдардың_саяси_идеялары.................


title: процестер - Саясаттану

text:
23
Саяси ғылымның теориялық негіздері билік
пен азаматтардың әлеуметтік,
мәдени өзара қатынастарына байланысты тарихи қалыптасқан тәжірибе мен
рухани қазыналардың жинағы. Саяси жүйенің шеңберінде қызмет ететін
субъекттердің саяси мәдениеті осы құндылықтар арқылы анықталады.Саяси іс-
қимылдардың сапалы болуы үшін саяси субъекттердің саяси мәдениеті жоғары
болуы қажет.
Қорыта келгенде, саясаттың тарихи- теориялық және қазіргі кезеңдегі
ғылыми негіздері – көне заманнан бергі қалыптасып
келе жатқан саяси білімдер
жүйесі. Саяси ой-пікірлердің, ілімдердің бүгінгі күнге дейінгі тарихи
қалыптасуы туралы мәліметтер осы оқу құралының әрбір тарауындағы
тақырыпқа сәйкес беріліп отыр.
Достарыңызбен бөлісу:


4. Болашақ мамандардың азаматтық ұстанымдарын
қалыптастырудағы саяси білімнің маңызы
Саяси ғылымның басты мақсаттарының бірі - болашақ мамандарға саяси
білім беру, олардың саяси мәдениетін жоғарылату. Бүгінгі күні саяси мәдениет
мәселесі ұлттық мәдениеттен және жалпы мәдениеттен жіктеліп өз алдына
білім саласына айналуда. Саяси мәдениет тарихи тәжірибеге негізделген саяси
саладағы жалпыадамзаттық, халықаралық игіліктер мен құндылықтар. Мысалы,
демократия, әділдік, еркіндік, легитимдік, әртүрлілік т.б.
Баршаға белгілі, жастар - қоғамның болашағы, оның ішінде әсіресе
студент жастар. Олар болашақтағы мамандар, өндіріс басшылары, ғалымдар,
депутаттар, билік жүйелерінің қызметкерлері т.с.с. Яғни, олар болашақтағы
саяси саладағы белсенді күштер, саясат арқылы қоғам өмірін басқарушылар.
Саяси білім мен саясаттың қоғамдағы маңызы жөнінде басқа да
көзқарастар кездеседі. Әрбір азаматтың саясатпен айналысуы міндетті емес, ол
үшін саяси субъектілер бар деген де пікір айтылады. Бұл да ақиқат пікір. Бірақ,
жоғарыда айтылғандай, біріншіден, қоғамда саясаттың шеңберінен кім болса да
тыс болуы мүмкін емес. Екіншіден, қандай да болмасын, қоғам өмірінің
жүйесінде басты орын алатын әртүрлі саладағы мамандар. Оны байқау үшін
саяси өмірдің жүйесін келтірелік: мақсат (саяси субъектер); ұсыныстар (заңдар,
шешімдер, реформалар); орындаушылар (саяси субъектер). Осы жүйеде екінші
рет қатысатын саяси субъектер, яғни, іске асырушылар – олар мамандар.
Қандай да болмасын қоғамдағы мақсаттар, реформалар, шешімдер әр алуан
мамандардың қатысуынсыз іске асырылмайды. Қоғамдағы саяси шешімдердің
орындалуы ең алдымен мамандарға тіреледі. Осы себепке де байланысты
саясаттанудың оқу орындарындағы басты мақсаты – мамандардың саяси-құқық
мәдениетінің деңгейін жоғарлату, жалпы қоғамдық, дүниежүзілік саяси
мәдениетпен таныстыру. Жұртшылықтың саяси мәдениеті жоғары болуы үшін
мемлекет өз азаматтарын ел ішіндегі және басқа елдердегі болып жатқан
өзгерістер, жаңалықтар жөнінде жан-жақты хабардар етіп отыруы қажет. Сонда
ғана ел азаматтары саяси мәселелерді жетік біліп, дұрыс бағалай алады.
Көлемді және сенімді мәлімет алып тұруы, дамыған хабарламалық жүйенің
24
болуы – қоғамның саяси мәдениетінің, саяси қатынастарының қаншалықты
дамығандығын көрсетеді.
Саяси білім беру жүйесі қазір кез-келген демократиялық қоғамда бар.
Соның ішінде Қазақстандағы саяси білімнің басты мақсаты – азаматтардың
күрделі әлеуметтік-саяси жағдайда дұрыс бағдар ұстауы, өз мүддесін түсінуі
және қорғауы, басқа адамдардың және бүкіл қоғам мүдделерін, құқықтары мен
бостандығын құрметтеу, басқа азаматтармен бірге қоғамдық проблемаларды
бірлесіп шешу, әрбір адамның тәуелсіздік құқықтарын ескере отырып, саяси
білімді азаматтардың демократиялық тәртіптерді құрметтеуі және оның
мемлекеттік институттарын қамтамасыз ету көзқарасын қалыптастыру. Аса
көңіл аударатын мәселе - саяси тәртіпті нығайтпайынша, әрбір жеке адамның
бостандығы жайлы сөз айту шындыққа жанаспайды. Осы бағытта азаматтарға
саяси білім беру, сөйтіп олардың саяси бостандығын қамтамасыз ету қажет.
Саяси білімнің қазіргі кезеңіндегі идеяларын, жалпыадамзаттық
құндылықты игеруді басшылыққа алу азаматтарға және бүкіл саяси өмірге
тиімді әсерін тигізетіні сөзсіз. Оның үстіне біздің қоғам үшін демократиялық
саяси білім өтпелі кезеңде ерекше маңыз атқарады. Әміршілдік экономикадан
нарықтық шаруашылыққа және тоталитарлық саяси жүйеден құқықтық
демократиялық мемлекетке өту халықтың саяси мәдениеті мен менталитетінде
түбегейлі өзгерістер жасауды қажет етеді.
Демократиялық саяси білімнің де Қазақстанның тәуелсіз мемлекет болып
қалыптасуы мен дамуына тиімді әсер ететіні даусыз. Қазіргі кезде алдыңғы
қатарға адамдар санасының жаңа қырлары, оның ішінде ұлттық санасының
оянуы ұсынылып отыр. Демократиялық саяси білімнің маңызы: азаматтардың
демократиялық менталитетін қалыптастыруға көмектесу, демократиялық саяси
мәдениет құндылықтары мен түрлерін игеруді үйрету, тұлғаның саяси
төзімділік, сенімді серіктестік, келісімге ұмтылу сияқты қасиеттерін
қалыптастыру.
Қазақстан Республикасында саясаттану білімініне қойылатын талаптар:
- қазіргі қоғамдық және саяси құрылыстың мән-мағынасын терең түсініп-білу,
адамдардың өмірінде алатын орнын, атқаратын ролін айқындау, олардың сан
түрлі құқықтары мен бостандықтарын дұрыс пайдалану жолдарын табу;
- саяси ғылым негіздерін меңгеру арқылы күрделі қоғамдық-саяси жағдайда
еркін бағдар ұстау, өз мақсат-мүддесін білдіру, оны қорғай білу;
- жалпы дүниежүзілік, халықтық игіліктерге негізделген демократиялық
тәртіпті құрметтей отырып, ортақ мәселелерді ұжымдасып шешу жолдарын
ұғу;
- мемлекеттік құрылыс, саяси жүйе, қоғам мен мемлекетті басқару түрлері мен
тәсілдерін меңгеру;
- әлеуметтік үрдістерді басқару негізі болатын саясаттың, ұстанымдардың,
идеологиялардың мәнін түсіну;
- саяси төзімділікке, келісімге, серіктестікке, мәмілеге келе білу, саяси
шиеленіс, дау-жанжалдарды дер кезінде шешу жолдарын анықтау;
- саяси мәдениеттің қоғамдағы зор ролі мен маңыздылығын терең ұғып, оны
қалыптастыру жолдарын білу;
25
- қоғам мен мемлекет алдындағы азаматтық парызды, жауапкершілікті сезіну.
Саясаттанудың ғылым ретінде қоғамның, халықтың, азаматтардың тек
ғана саяси емес, жалпы гуманитарлық мәдениетін жоғарылатуда да маңызы өте
зор.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Бақылау сұрақтары - Саясаттану

text:
26
ІІ тарау
ДЕМОКРАТИЯНЫҢ НЕГІЗІ, САЯСИ БИЛІКТІҢ КӨЗІ
ХАЛЫҚ БОЛУ ПРИНЦИПІНІҢ ЖҮЗЕГЕ АСУЫ.
1. Демократиялық мемлекеттің мәні және негізгі белгілері
Демократия мәселесі - саясаттанудағы негізгі тақырыптардың бірі. Оның
себебі, біз жоғарыда айтқанымыздай, саяси ғылымның, яғни саясаттанудың
кілті саяси билік болатын болса, ал қоғамдағы саяси биліктің сапасы, әсіресе
қазіргі кезеңде, демократияның деңгейімен тікелей байланысты. Осы жағдай
қазір дүние жүзіндегі көптеген елдердің саяси өмірінен байқалып отыр.
Мысалы, қазіргі кезеңде көптеген мемлекеттердің саяси өміріндегі ең жиі
айтылатын сөздің бірі - “демократия”. Мұның себебі неде?
Демократия
туралы мәселенің өте маңызды болуына бірнеше себептер бар. Біріншіден,
қазіргі кезеңде демократия дүниежүзілік жалпы адамзаттың рухани құндылығы
болып табылады. Ол халықтар арасындағы бірлестіктің, қауымдастықтың
дамуына зор әсер етеді. Екіншіден, әрбір мемлекеттегі саяси биліктің сапасы
қоғамдағы демократияның деңгейіне байланысты. Үшіншіден, демократия
біздің Қазақстан мемлекетінің мақсаты мен болашағы. Оған дәлел Қазақстан
Республикасының Конституциясының ең бірінші бабы осы мақсаттан
басталады. “Қазақстан Республикасы өзін демократиялық … мемлекет ретінде
орнықтырады” – деп жазылған. Әсіресе осы соңғы себепке байланысты әрбір
қазақстандық, әсіресе болашақтағы мамандар елдің демократияландыру
жолдарын жақсы танып білуі тиіс, бұл процеске өзінің үлесін қосуға да
міндетті.
Демократияның ерекше маңызды болуының тағы да бір себебі, оның
әрбір адамға тиімді, пайдалы болуында. Бұны демократияның негізгі
ұстанымдарынан (шарттарынан) байқауға болады.
Демократияның негізгі ұстанымдары:
1. Демократия ұжымдық шешімді қолданады.
2. Мемлекеттік билік органдарына азаматтардың, әлеуметтік топтардың
арасынан ең таңдаулылары, ең қалаулылары сайланады.
3. Билікке сайланғандар сайлаушылардың алдында есеп береді.
4. Әрбір азаматтың билікке сайлануына (өзін-өзі ұсынуына) мүмкіндік беріледі.
Демократиялық ұстанымдардың әрбір адам үшін тиімділігі осында. Енді
“демократия” деген ұғымның ежелгі және теориялық мағынасына көшелік.
Демократия деген сөз гректің “demos” –халық және “kratos” – билік деген
сөздерінен құралған. Яғни, халық билігі деген мағынаны білдіреді. Бірақ бұл
ұғымды ертедегі гректер өздерінің қоғам, мемлекет құрылыстарымен
байланыстырған. Себебі ежелгі гректердің, римдіктердің мемлекеті негізінде
бір қала көлемінде ғана болды.
Осыған байланысты мемлекеттің толық құқықты азаматтары шешім
қабылдау үшін бір алаңға жиналып шешім қабылдауына мүмкіншілігі болды.
27
Ол уақытта қазіргідей мемлекет пен қоғамның арасында басқа саяси субъектлер
болған жоқ.
Қазіргі жағдай басқа. Қазір мемлекет пен қоғам арасында көптеген
демократиялық институттар бар, мысалы, әртүрлі қоғамдық ұйымдар, саяси
партиялар, сайлау комиссиялары және т.б.
Қазіргі кезеңдегі демократияның ұстанатын басты мақсаты – билікті
қалыптастырудың көзі халық болуында. АҚШ-тың он алтыншы президенті
Авраам Линкольндің айтуы бойынша: “Демократия: халық үшін сайланған
халық билігі”.
Қазір ежелгі антикалық уақытпен салыстырғанда демократия түсінігінің
ауқымы да, мазмұны да біраз кеңейді. Демократия қазір тек қана сайлау
мәселесімен шектелмейді. Қоғамдағы көптеген саяси процестер, саяси
құбылыстар, саяси қарым-қатынастар демократиялық ұстаным негізінде
сипатталады. Мысалы, мемлекеттің сипаты (типі, режимі) демократиялық
бағамен белгіленеді. Қоғамдық құрылымның мақсаты, идеалы, яғни қоғамның
даму бағыты – ол да демократия түсінігімен бағаланады.
Қоғамда азаматтардың
теңдігі, құқығы, еркіндігі бар ма, жоқ па? Бұл да демократиямен сипатталып,
бағаланады.
Ал енді осы белгілердің барлығын: азаматтардың теңдігін, құқығын,
әділеттілікті, еркіндікті, әр адамның өзі қабілетін іске асыру мүмкіншілігін,
яғни, демократиялық ұстанымдарды қоғамда қалай орнықтыруы қажет, ол үшін
қандай жолдарды пайдалану керек? Бұның негізгі жолы – мемлекет билігін
демократиялық жолмен қалыптастыру.
Бұл жоғарыда аталған құндылықтарды ұйымдастыруға қабілеті бар билік
жүйесін қолдану арқылы жүзеге асырылады.
Яғни, халыққа қажетті тәртіптілікті билік арқылы орнықтыру. Егер
халықта сондай мүмкіншілік болса, бұл - демократияның бірінші белгісі.
«Қазіргі кезеңдегі
демократия дегеніміз не?» – деген сұраққа жоғарыда
келтірілген пікірлердің барлығын қорытып айтатын болсақ, «қоғамдық билікті
халық сайлайтын, теңдік, құқықтық, әділеттік, еркіндік ұстанымдарына
негізделген мемлекеттік құрылыс», – деп жауап беруге болады.
Демократияға байланысты тағы да бір түсінікті анықтап алғанымыз жөн.
Ол демократия мен бостандықтың ара қатынасы туралы мәселе. Мысалы,
көпшілік “демократия” деген не? - деген сұраққа көп жағдайда “демократия –
ол еркіндік” деп жауап береді. Осы дұрыс па? Демократия – тек қана еркіндік
пе? Егер олай болатын болса, демократия әркімді күнделікті міндетінен,
тәртіптен, жауапкершіліктен босатып жібере ме? Демократия ондай еркіндікке
қарсы. Сонда, демократия қандай еркіндікті жақтайды? Бұл мәселені анықтап
алу үшін, біріншіден, демократияның шешім қабылдау тәсілі есте болуы керек.
Демократиялық шешім қабылдау дегеніміз ол көпшіліктің пікірі арқылы шешім
қабылдау.
Бұл ұстаным бойынша демократияның қолдайтын бостандығы, әр
азаматқа беретін құқығы санаулы ғана. Олар:
1) Ұжымдық шешім қабылдауға қатысу.
2) Шешім қабылдау үшін
өз пікірін, ұсыныстарын білдіру.
28
Яғни, еркіндік тек ғана шешім қабылдағанша ғана құқылы. Ал шешім
қабылдағаннан кейін көпшіліктің шешімі барлығы үшін заң. Азшылық дауыс
берген уақытта қарсы болса да, көпшіліктің шешімін орындау оларға да заң.
Бұл демократияның тәртібі, заңы, мәдениеті, сонда ғана демократия көпшілікке
қажет тәртіпті орнатуға мүмкіндік береді. Ал кейбір азаматтардан өз
міндеттерін, жауапкершіліктерін талап ету немесе талап етпеу демократияның
қызметі емес. Бейберекетсіздік, анархиялық бостандық – ол демократияның
ұстанымына жатпайды.
Сонымен, демократияның мақсаты – қоғамда өлшемсіз, ретсіз бостандық
орнатып, билікті әлсірету,
бәсеңдету емес, көпшілік үшін қажетті тәртіп орнату.
Демократия – ол бостандықтың өзі емес, демократия – бостандықты орнатудың
жолы.
Демократия мәселесіндегі маңызды сұрақтың бірі – демократиялық
мемлекет қандай болуы керек? Демократиялық мемлекеттер бір түрде, бір ғана
жолмен орнықпайды. Бірақ демократиялық мемлекеттердің көп түрлілігіне
қарамастан, олардың бәріне ортақ белгілері бар.
Демократиялық мемлекеттің негізгі белгілері:
1. Саяси биліктің негізгі органдарының сайлануы.
2. Шешім қабылдаудағы азшылықтың көпшілікке бағыну тәртібін ресми
мойындау.
3. Азаматтардың жалпыға бірдей сайлау құқығының болуы.
4. Сайлауда бір орынға бірнеше үміткердің болуы (балама сайлау).
5. Саяси,
экономикалық, рухани әртүрлілік.
6. Саяси биліктің үш тармағының болуы.
7. Қарсылықты (оппозицияны) заңдылық ретінде мойындау.
8. Саяси биліктің заңға бағынышты болуы.
9. Қоғамдық-саяси шешімдер қабылдаудағы жариялылық.
10.Азаматтардың заң алдындағы теңдігі.
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/sayasattanu-v2.html?page=15#ІІ_тарау_ДЕМОКРАТИЯНЫҢ_НЕГІЗІ,_САЯСИ_БИЛІКТІҢ_КӨЗІ_ХАЛЫҚ_БОЛУ_ПРИНЦИПІНІҢ_ЖҮЗЕГЕ_АСУЫ._1._Демократиялық_мемлекеттің_мәні_және_негізгі_белгілері

title: Бақылау сұрақтары - Саясаттану


title: Демократиялық үрдістердің даму тарихы

text:
2. Демократиялық үрдістердің даму тарихы Демократия туралы ой-пікірлер ерте замандарда ежелгі шығыс елдерінде:
Мысырда, Вавилонда, Үндістанда, Парсыда, Қытайда пайда болды. Бұл елдерде
демократиялық идеялардың шарықтап дамып, сонымен қатар, құлдырап
төмендеген де кезеңдері болды.
Мысалы, ежелгі Қытай ойшылы Конфуцийдің б.з. дейінгі VI-V
ғасырларда “Ардақты, киелі билік ол біреудің тәуелдігі немесе біреудің
тәуелсіздігі емес, шынайы билік - ол өкімет пен жеке адам арасындағы өзара
тәуелділік” – деп айтқан пікірі демократияның қазіргі ұстанымына сәйкес
келеді.
Ежелгі Шығыс елдерімен бірге Қазақ даласында да демократияның
көптеген белгілері орын алды. Мысалы, сақтар қауымында патшалар болды,
бірақ монархия болған жоқ.
Егер бұл жағдайға ғылыми көзқараспен қарайтын болсақ – бұл


title: меритократия - Саясаттану

text:
29
Меритократия – шығыстағы демократия ұстанымының ең алғашқы түрі болды.
Қазақ даласында осы демократиялық ұстаным ғасырлар бойы жалғасып келді.
Кейінгі кездерде қазақ дәстүрінде әрбір жаңа хан өзінің тумысымен емес,
болмысымен билікке жеткен, яғни, ел басқарушы ханның ұлы емес, халықтың
ұлы ретінде танылған ел ағаларының бірі көпшіліктің қалауы бойынша хан
болып сайланған.
Қазақ жерінің мемлекеттік құрылымындағы мұндай ерекшелікті өткен
ғасырлардағы орыс демократтары мен шенеуніктері де байқапты. Мысалы,
XVIII ғасырдың 30-40 жылдарында Ресей мен Қазақстан
арасында қызмет еткен
елші А.И.Тевкелев: “Қырғыз-қайсақта… мұрагерлік жолмен хан болмайды,
сайлау арқылы ғана хан болады”, - деп атап көрсетеді.
Сол сияқты Орынбор губернаторы И.Неплюев 1748 ж. 26 тамызда Ресей
сыртқы істер коллегиясына жасаған ресми хабарламасында: “Бұл қырғыз-
қайсақта қалыптасқан салт бойынша ежелгі хан-сұлтан әулетінің өкілдері
мұрагерлік жолымен емес, халықтың сайлауы бойынша ғана хандыққа жете
алады”, - дейді.
Қазақ тарихында Жәнібек-Керей хандардан Абылай ханға дейінгі
аралықта бізге аттары мағлұм көптеген хандар өтті. Солардың барлығы да
ашық сайлау жолымен, халықтың қалауы бойынша ақ киізге көтеріп хан
сайланған.
Қазақ жеріндегі меритократиялық демократияның көптеген ұстанымдары
қазақ даласында кейінде де кең өріс алған. Бұл жөнінде көптеген мәліметтер
Әбіш Кекілбаевтың "Үркер" атты романында кеңінен баяндалған. Онда билер
бір аймақтың халқымен бірге жиналып, шиеленісті мәселелерді көпшіліктің
пікірін есепке ала отырып шешкен.
Бұл процестің маңыздылығы – халықтың пікірімен санасушылық
болғандығында.
Шығыс елдерімен, соның ішінде ежелгі Қазақ елімен қатар демократия
Еуропа елдерінде де кеңінен дамиды. Демократияның әртүрлі құрамдары,
жүйелері, сайланған орындары, жалпы мемлекеттік биліктің демократиялық
түрі алғаш рет Ежелгі Грекия мен Ежелгі Римде пайда болды.
Демократиялық мемлекеттің ең бірінші түріне Афины полисы жатады.
Полис - өз алдына мемлекет, біздің заманға дейінгі V ғасырда өмір сүрді. Онда
жоғарғы билік ұдайы шақырылып тұратын халық кеңесінің қолында болды.
Азаматтарға қатысты барлық әлеуметтік мәселелерді, ең аяғы, сыртқы саясатқа
дейін осы халық кеңесінде шешілді.
Полис халқы бірігіп әртүрлі демократиялық органдарды сайлау арқылы
қалыптастырып тұрды. Әділеттілік ұстанымдарын өте жоғары ұстанған орган –
ол халық соты. Халық соты он бөлімнен тұратын орган болды. Істің қандай
бөлімде қаралатындығы сот болатын күні жеребе салу арқылы құпия түрде
шешілетін. Бұл заңсыздыққа жол бермей, сотты әділ жүргізуге кепілдік
болатын.
Афинылық демократия әсіресе Периклдің басшылық еткен дәуірінде
(б.з.д. 490-429 жж.) гүлденіп өркендеді. Бұл кез афинылық демократияның
«алтын ғасыры» деп саналды. Периклдің басшылығымен билік жағынан
30
зорлық-зомбылыққа тыйым салынды, азаматтар қызмет орындарына
тек сайлау
арқылы
тағайындалатын болды, мүлік цензісінің қолдануы тоқтатылды.
Афиныдағы сияқты демократиялық мемлекет Ежелгі Римде де пайда
болды. Билікке төменгі таптың өкілдерін қатыстыру үшін халық трибунаты
қалыптасты. Бұл халық билігін білдіретін жаңа мемлекеттік орган болып
есептелді.
Бірақ Ежелгі Грекиядағы, Ежелгі Римдегі демократияға қазіргі
көзқараспен
қарайтын болсақ, бұл елдердегі демократия ешқашан
толық болған
жоқ. Себебі сайлауға дауыс беруге, шешім қабылдауға қатысатын адамдар тек
толық құқықты азаматтар ғана болды. Ал мыңдаған құлдар, кедейлер, тіпті,
қолөнершілер, әйелдер – толық азаматтар санатына қосылған жоқ. Кейін саяси
ғылымда демократияның бұл түрі «аристократия» деп аталатын болды. (aristo –
таңдаулы, kratos - билік).
Достарыңызбен бөлісу:


title: Аристократия - Саясаттану

text:
Аристократиядегеніміз – билік ақсүйектер өкілдерінің қолында
болатын мемлекеттік басқару түрі. Аристократиялық және меритократиялық
басқарудың шынайы демократияның негізін қалауына тарихи мүмкіндік болған
еді. Бірақ тарихта билік басқаша жолмен орнықты. Құл иеленуші құрылыс
ыдырағаннан кейін, (әсіресе Еуропа мемлекеттерінде) меншіктік қатынастар
шиеленісе бастады, әлеуметтік топтар мен таптардың өзара қайшылығы
күшейді, мемлекет билеушілер әулеті қалыптасты. Саяси билік құрып,
мемлекет басқарып, оның өздері, әулеті үшін пайдалылығын, ұтымдылығын
байқаған патшалар билікті мұра ретінде өз ұрпақтарына бере бастайды.
Мысалы, Ежелгі Грекияда Іскендір Македон империясы пайда болды, Ежелгі
Рим империясы орнықты.
Бұл мемлекет басқару түрін саяси ғылымда монархия деп атайды.


title: Монархия - Саясаттану

text:
31
мемлекет басқарудың тек бір ғана түрі - монархия болған болса, енді екінші
түрі пайда болды – ол
конституциялық монархия. Мемлекет басқарудың бұл
түрі Англияда осы күнге дейін сақталып кейін басқа мемлекеттерге де тарады.
Мысалы, Швеция, Дания, Испания, Жапония және т.б.
Парламенттің пайда болуының екінші маңызы, ол демократия туралы
идеяны
іске асырудың құралының, тәсілінің шығуы. Идеяны
іске асыратын әдіс
болмаса, ол идея күйінде қала беруі де мүмкін. Парламент дегеніміз - тек
жоғарғы саяси биліктің түрі ғана емес, ол жалпы сайланбалы органдар жүйесі.
Мысалы,
жергілікті сайлау органдары, мәслихат та парламенттік жүйе.
Демократияның дамуындағы келесі үлкен қадам 527 жылдан кейін
жасалып, 1792 жылы Францияда республика қалыптасты.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Республика - Саясаттану

text:
32
Бұл біздің дәуіріміз демократия дамуының алғашқы ғана кезеңі екенін
білдіреді. Сол себептен Қазақстанның саяси өміріндегі демократияға
байланысты кейбір келіспейтіндердің неге демократияның даму деңгейі бізде
ойдағыдай емес деген пікірі, біздің ойымызша, асығыс айтылған пікірлер
қатарына жатады.
Сөйтіп, демократияның даму тарихына қорытынды жасайтын болсақ,
бүгінгі күні ол негізгі екі жетістікке жетті: біріншісі, әлемдегі барлық
мемлекеттердің үштен бірінің демократиялық болуы, екіншісі – 150-ден астам
мемлекеттерде республиканың орнығуы.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Қазақстан Республикасындағы демократиялық үрдістердің

text:
35
жүзеге асыра алатын әлемге танымал әрі толық құқықты субъектісі болып
саналды.
Ел
парламентінің
келесі
маңызды
қызметі—мемлекеттің
конститутциясын қабылдау болды. Жаңа Конституцияны әзірлеп, қабылдау екі
жылға жуық мерзімді қамтыды.Жоғарғы Кеңестің он екінші сайланымы 1993
жылғы 28 қаңтарда демократиялық, тәуелсіз және біртұтас мемлекеттің негізгі
құқықтық құжаты ретінде Қазақстан Республикасының жаңа Конститутциясын
қабылдады. Жаңа Конституцияда Қазақстан тарихында алғаш рет саяси билік,
мемлекеттік органдар өз өкілеттері шеңберінде дербес, тежеу мен тепе-теңдік
жүйесін пайдалана отырып, өзара қызмет атқаратыны айқындалды. 1993 жылғы
Конституцияның жобасын әзірлеу барысында елімізде қос палаталы Парламент
құру идеясы талқыланып жатты.
1993 жылғы желтоқсанда Жоғарғы Кеңес өзін-өзі тарату туралы шешім
қабылдады.Сол кездегі парламенттің он екінші сайланымы депутаттарының
өзін-өзі тарату туралы шешімі оңайлықпен қабылданған жоқ, бұл шешім халық
қалаулыларының ұзақ ой елегінен өткізулерінің жемісі болды. Біріншіден,
заман талабына сәйкес парламенттің қызметіне кәсібиліктің жетіспейтіндігі
анықталды. Мысалы, Жоғарғы Кеңестің он екінші сайланымы құрамы жағынан
ешқандай негізсіз үлкен болды, заң шығару қызметімен депутаттардың аз ғана
бөлігі айналысса, ал басқалары өздерінің негізгі жұмыстарынан қол үзбейтін
еді. Осы жағдайлардың бәрі заңдарды әзірлеп, дайындау барысында көптеген
қиындықтар туғызды. Депутаттар аппарат қызметкерлері әзірлеген заң
жобаларына дауыс беруге жиналмағандарын түсініп, өздері де заң жобаларын
дайындауға
талпынды.
Екіншіден,
жергілікті
өкілеттік
органдары
депутаттарының басым көпшілігі жаңа Конституция жүктеген міндеттерді
атқара алмайтынын және белгілі бір дәрежеде жүзеге асырылып жатқан қайта
құру саясатына кедергі болып отырғанын түсінді. Сондықтан да барлық
деңгейлердегі жергілікті Кеңестер бір мезгілде өзін-өзі таратып жіберді.
Үшіншіден, елімізде саяси және әлеуметтік-экономикалық жағдай мүлде
өзгерді. Жоғарғы Кеңестің 90 депутаттық мандаттың орындарына өз өкілдерін
ұсынатын қоғамдық-саяси ұйымдардың құрамы да түбегейлі өзгерді.
Коммунистік партияның, лениншіл комсомолдың тұғырдан түскеніне екі жыл
өтті, кәсіподақ ендігі жерде «коммунизм мектебі» болудан қалды. Осының
бәрі Қазақстандағы депутаттық корпустың өзгертілуін айқындады. 1993 жылғы
13 желтоқсанда «Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің өкілеттілігін
мерзімінен бұрын тоқтату туралы» Заң күшіне енді. Өзін-өзі тарату туралы бұл
шешім он екінші сайланған Жоғарғы Кеңес депутаттарының объективті
қажеттіліктен туған, ақыл, парасатқа негізделген батыл қадам болғандығы
айқын еді.
Жоғарғы Кеңес өзінің соңғы отырысында Қазақстан Президентіне заң
шығарушы билік болмаған кезеңде—заң күші бар жарлықтар шығару және
өкілді билік органдарының сайлауын өткізу үшін қосымша өклеттік берді.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Он  үшінші - Саясаттану

text:
Он үшінші сайланған Жоғарғы Кеңеске сайлау 1994 жылғы наурызда
1993 жылғы Конституция негізінде баламалық тұрғыда жаңа сайлау заңы
бойынша өтті. Конституцияға сәйкес Жоғарғы Кеңестің депутаты Қазақстан
36
халқының мемлекеттік биліктегі өкілі болып табылады және Жоғарғы
Кеңестен тыс лауазымды қызмет атқара алмайды. Бұл заң Қазақстан тарихында
тұңғыш кәсіби, тұрақты жұмыс істейтін парламент қалыптастыруға жол ашты.
Бірақ жаңа Жоғарғы Кеңес заң шығару қызметін аса қиындықпен жүргізді.
Бұған негізгі себеп –халық қалаулыларының көбісінің заң шығармашылығы
жұмысындағы білімдері мен тәжірибелерінің жетіспеушілігі болатын. Жоғарғы
Кеңестің бұл сайланымы бір жыл ғана қызмет атқарды, осы мерзім ішінде
қабылданған заңдардың бірі ел үшін ерекше мәні бар «Азаматтық кодекс»
(Жалпы бөлім) болатын. Кейін, 1995 жылдың наурыз айында Қазақстан
Республикасының Конституциялық Соты Жоғарғы Кеңестің он үшінші
сайланымы Конституцияға сәйкес еместігі туралы қаулы қабылдады.
1995жылдың наурызынан бастап 1996жылғы ақпанға дейінгі аралықта заң
шығарушылық қызметті Президент жүзеге асырып келді.
Мемлекет тәуелсіздігін орнатудың алғашқы жылдарында басқару нысаны
туралы мәселелер өте көкейтесті болды және осыған орай мемлекеттік билік
органдарының құзыреті нақты ажыратылып бөлінбеген болатын. Бұның өзі
әртүрлі органдардың өкілеттігі мен міндеттерінің ретсіз қайталануы, олардың
қызметтеріндегі саналуан қарама-қарсылықтарға соқтырды.Сондықтан билік
жүйесіндегі Мемлекет басшысының, Парламент пен Үкіметтің орны мен ролін
нақты анықтау қажет болды. Күн тәртібінде елде сот-құқықтық реформа
жүргізу мәселесі тұрған болатын. Осының бәрі жаңа Конституция қабылдау
қажеттілігін көрсетті.
1995 жылғы 30 тамызда (Қазақстан Республикасы Конституциясының 64-
бабының 7-тармағына, 78 –бабының 7-тармағына сәйкес) республикалық
референдумда Қазақстан Республикасының Конститутциясы қабылданды,
онда уақыт талабы ескеріле отырып, көптеген күрделі мәселелер өз шешімін
тапты, олар –мемлекетті, меншікті басқаруды ұйымдастыру, адам құқықтары
мен бостандығы және басқа да көптеген мәселелер.
Конституцияда Қазақстандағы мемлекеттік билік біртұтас және ол Заң
шығарушы, Атқарушы және Сот билігі тармағына бөлу принципіне сәйкес
жүзеге асырылады, тежеу мен тепе-теңдік жүйесін пайдалана отырып бір-
бірімен өзара іс-қимыл жасайды делінген тәртіп бекітілді. Жаңа
Конститутцияда Қазақстан Республикасы саяси билігінің үш тармағының
атаулары бекітілді: Заң шығарушы биліктің аталуын Парламент деп қалдыру
ұйғарылды, оның жоғарғы палатасы Сенат, төменгі палатасы Мәжіліс деген
атаулармен аталатын болды. Президент, Премьер-министр, Үкімет—Атқарушы
биліктің құрамын құрды. Саяси биліктің үш тармағының бірі—Сот билігі –
Конституциялық Кеңес деп аталатын болды. Парламенттің осы Заңы бойынша
жергілікті өкілді билік жүйесі Мәслихат, ал атқарушы билік Әкімшілік (акимат)
деп аталатын болды.
Әлемдік саяси теорияға сәйкес саяси билік жүйесін демократияландыру
мемлекеттік биліктің әрбір тармағының дербестігін қамтамасыз етумен қатар,
осы билік тармақтарын қолдану барысында мемлекеттік заңдылықтың
сақталуын қажет етеді. Қазақстанда да заң шығармашылығы процесі әлемдік
саяси теорияға сәйкестендірілген: заң жобасын Мәжіліс мақұлдап, бұдан соң
37
Сенат қабылдағаннан кейін, оған елдің Президенті қол қойғаннан соң ғана
қабылданған мемлекеттік заң өзінің заңды күшіне ие болады.
Қазақстан Республикасының жаңа қос палаталы Парламентінің
депутаттарын сайлау бірінші рет 1995 жылғы желтоқсан айында өтті. Жаңа
Парламент жұмысқа 1996 жылғы 30 қаңтар айында кірісті. Қазақстан
Республикасының демократиялық жолмен сайланған кәсіби Парламентінің
қызметі осы күннен басталды.
Жаңадан сайланған заң органының басты міндеттерінің бірі, біріншіден,
қолданылып жүрген заңдарды 1995 жылғы Конститутцияға сәйкестендіру,
екіншіден бұрын құқықтық нормалармен реттелмеген немесе құқықтық жаңа
шешімдерді талап ететін қоғамдық қатынастардың кең ауқымы бойынша жаңа
заңдар қабылдау болатын.
Парламенттің қызмет барысындағы 1998 жылғы 7 қазанда қабылдаған
«Қазақстан Республикасы Конституциясына өзгерістер мен толықтырулар
енгізу туралы» Заңы еліміздің саяси өміріндегі аса маңызды оқиға болды.
Себебі демократиялық қоғам орнатудың негізгі мақсаттарының бірі—
мемлекеттік билік органдарын демократияландыру, шынайы да, әділ сайлау
жүйесін қалыптастыру, оларға саяси партиялардың белсенді түрде қатысуы,
республиканың саяси өміріндегі Парламенттің дербес мемлекеттік билік
ретіндегі ролін арттыру еді.
Сонымен, бірінші сайланған Парламент мемлекеттің құқықтық жүйесінің
берік іргетасын қалаған және оны одан әрі жетілдіруге жол ашқан кәсіби
парламентаризмнің алғашқы қарлығашы ретінде тарихқа енді деп бағалауға
толық негіз бар.
Қазақстандағы екінші сайланған парламент өз қызметін 1999 жылғы 1
желтоқсанда бастады. Осы парламент құрамының депутаттарын сайлау жаңа
заң ережелеріне сәйкес жүргізілді. Біріншіден, Сенат депутаттарының өкілеттік
мерзімі алты жылға,ал Мәжіліс депутаттарының өкілеттік мерзімі бес жылға
ұзартылды. Екіншіден, Мәжілістің депутаттық мандатын алу үшін саяси
партияларға жаңа мүмкіндіктер берілді, яғни Мәжілістің құрамы 67 ден 77
дейін көбейді. Бұл сайлаушылардың қалауы бойынша саяси партияларға
Мәжілістен он депутаттық орын иеленуіне мүмкіндік берді.Осы Заң негізінде
1999 жылы 10 қазанда өткізілген сайлау Қазақстандағы демократиялық жолмен
қайта құру үрдісіндегі жаңа қадам болды.
Парламентаризм—қоғамды демократияландырудың өзекті жолы.Бұл
саладағы Қазақстан Республикасы Парламентінің атқарған қызметі сан алуан.
Қазақстан Парламентінің үшінші сайланымы 2004-2007 жылдары қызмет
етті. Бұл сайланымның мемлекетіміз үшін атқарған қызметтері өте маңызды,
солардың бірі - 2007 жылғы 21 мамырда қабылданған «Қазақстан
Республикасының Конституциясына өзгертулер мен толықтырулар енгізу
туралы» Заңы. Бұл заңның қабылдануы Қазақстан қоғамын демократияландыру
үрдісіндегі елеулі жетістік болып саналады. Осы заңдардың негізінде
тәуелсіздік жылдарында алғаш рет Қазақстан Президенті мен Парламент
арасындағы билік өкілеттілігі елеулі түрде қайта бөлінді. Конституцияға
енгізілген өзгерістер мен толықтырулар негізінде заң шығарушы орган
38
қосымша бақылаушылық құқықтарына және Үкімет жұмысына ықпал етудің
жаңа мүмкіндіктеріне ие болды. Президент өкілеттіктерінің бір бөлігі
Парламенттің пайдасына қарай қайта бөлінді, ал жоғарғы өкілді органның өзі
Үкіметті және басқа да жоғарғы мемлекеттік органдарды қалыптастыруға,
олардың жұмысын бақылауға мүмкіндік алды. Конституцияға енгізілген осы
өзгерістер арқылы Мәжіліс депутаттарының саны 77 ден 107-ге дейін
көбейтілді және оның 98-нің саяси партиялық тізім негізінде сайлануы
Қазақстанның саяси жүйесін демократиялық түрғыдан түбегейлі жаңартты.
Осы жаңарту жөнінде Қазақстан Президенті Н.Ә.Назарбаев 2007 жылғы 21
мамырда сөйлеген сөзінде былай деп атап көрсетті: «Іс жүзінде Қазақстан
президенттік—парламенттік басқару формасына көшті».
Саяси ғылымдар тұжырымдары бойынша, республикада парламенттік
басқару формасы демократия дамуындағы жоғары көрсеткіш деңгейі болып
саналады. 1995 жылы Президенттік басқару формасы жарияланған Қазақстан
Республикасы бүгін Президенттік—парламенттік республикаға айнала бастады.
Бұл жас, тәуелсіз мемлекет үшін өте зор саяси жетістік болып саналады.
Сонымен, Қазақстан Парламенті қызмет атқарған жылдары оның әрбір
сайланымы мен сессиясы еліміздің экономикалық және саяси дамуын
заңнамалық тұрғыдан қамтамасыз ету жолында табысты қызмет атқарды.
Парламент жүздеген озық үлгідегі заңдар қабылдап, биліктің атқарушы және
заң шығарушы тармақтарының арасындағы күштердің орнықты тепе-теңдігін
қамтамасыз етіп, палаталардың әрқайсысында заңдарды нақтылықпен қарау
арқылы заң жобаларын бекітудің парламенттік тиімді жолдарын қалыптастыра
білді.
Бүгін Қазақстан саяси жүйені демократияландырудың жаңа кезеңіне өтті.
Парламенттің болашақта да қоғамның саяси жүйесін жетілдіруші,
мемлекетімізді демократиялық жолмен дамытушы күші болып қала беретіні
анық.
Достарыңызбен бөлісу: |


4. Демократияның дамуындағы қазіргі кезеңдегі негізгі проблемалар
Демократия – дамып келе жатқан саяси үрдіс. Жоғарыда келтірілген
мәліметтер бұған жеткілікті дәлел бола алады. Бірақ қазіргі кезеңнің өзінде
демократияның даму жолында көптеген проблемалар мен қиыншылықтар
кездеседі, олардың алуан түрлі болатыны сондай, әрқайсысын жеке, нақты
талдап толық түсінудің өзі мүмкін емес. Сол себептен бұл проблемаларды
жүйелеп зерделейтін болсақ, негізгілері ретінде төрт проблеманы атауға
болады.
Бірінші, демократияның теориялық проблемалары. Демократия – тарихи
құбылыс. Бұл құбылыстың даму жолында алуан түрлі теориялар қалыптасты:
антикалық теория, жаңа дәуірдің классикалық теориясы, соңғы ғасырлардың
даму тәжірибесі. Осы теориялардың қалыптасуына мыңдаған жылдар бойы
озық ойлы, данышпан ойшылдар ерінбей еңбек етіп, әрқайсысы өз үлестерін
қосты. Адамзат тарихында оларды оқып-білу арқылы саяси білім мен тәжірибе
жинақталды. Сондықтан демократияның теория ретінде қалыптасуы мен
39
дамуының негізгі кезеңдерін танып – білуде өткен замандардағы ғұлама
ғалымдардың, данышпан ойшылдардың саралы саяси ой-пікірлерін оқып-
үйренудің маңызы зор. Бірақ өкінішке орай, осы теориялық білімді игеру
барысы қанағаттанарлық дәрежеде деп айту қиын. Бұл пікіріміздің дәлелі
барлық ойшылдардың тұжырымдамаларын талдап бір ғана ақиқатты табу
мүмкін емес екенін ескеру. Бұған бір ғана ойшылдың демократия туралы
көзқарасын келтірсек, соның өзі де жетіп жатыр. Мысалы, Платон
демократияны дамыту жөнінде мынадай ескерту жасаған: “Егер мемлекетте
бұрын демократия болмаған болса, елге демократияны бір мезгілде, кенеттен
енгізуге болмайды. Ал демократияны кенеттен жариялаған жағдайда, қоғам
төмендегідей дағдарыстарға ұшырайды:
1) охлократияға (тобыр, жиынның билігі); 2) хаосқа, (ретсіздік,
бейберекеттік);
3)
заңсыздыққа;
4)
олигархтардың,
лепірмелердің,
көпірмелердің диктатурасына”.
Саяси теориядағы осындай тұжырымдардың бар екендігіне мойын
бұрмай бұрынғы КСРО мемлекеттік саяси билігі 1987 жылы демократияны
кенеттен жариялап жіберді де, 3 жылдың ішінде Кеңестер Одағы толық
демократияға жетеді деп уәде берді. Бірақ іс жүзінде олай болмады, ел
жоғарыда көрсетілген дағдарыстарға ұшырап, қарапайым халық басынан
көптеген тар жолдар мен тайғақ кешулер өткерді. Аяғында КСРО-ның өзі
ыдырап кетті.
Сонымен қатар тәжірибеде теорияның жолдарын ұстанып демократияны
бірте-бірте тұрақты түрде енгізген мемлекеттер де бар. Мысалы, екінші
дүниежүзілік соғыстан кейінгі фашистік режимнен демократиялық режимге
ауысқан Германия, Италия. 1978 жылдан бастап осы күнге дейін Қытай халық
республикасы да демократиялық процестерді енгізіп келеді. Осының арқасында
Қытай заман талабына сай жаңаруға, қоғамның жылдам дамуына мүмкіндік
алып, қарқынды өркендеуін қамтамасыз етуде.
Міне, демократия саласындағы теорияны толық игерудің маңыздылығы
осында. Демократиялық мемлекет орнату үшін жүйелі түрде саясат теориясын
игеру, саяси процеске қатысу жолдарын арнайы оқып-үйрену, іс жүзінде
тәжірибе жинақтау керек.
Демократия дамуының келесі, екінші проблемасы – олигархия.
Олигархия дегеніміз - билік ең бай адамдардың шағын тобының қолында
болатын мемлекеттік басқару түрі. Олигархия көбінесе қоғамның ауыспалы
кезеңдерінде пайда болып, революциядан, әртүрлі соғыстардан кейін,
мемлекеттегі саяси режимінің алмасуына байланысты шығады. Осы кезеңдерде
қоғамдағы экономикалық қиыншылықтар күшейеді. Бұл жағдай билікке
таласты шиеленістіреді, себебі билік әрбір адам үшін өз тұрмысын
жақсартудың көзі болып есептеледі. Осы таласта жеңіске жетіп билікке
келетіндер бай адамдар тобы (олигархтар) болады.
Қоғамды олигархиядан тазарту жолы – мемлекеттің экономикалық
жағдайын жақсартып, кедейшілікті азайту. Олигархиядан құтылудың ең басты
шарты – орташа тапты қалыптастыру. Осы мәселе жөнінде Елбасы Н.Назарбаев
былай деп ескерткен болатын: “Менің орташа тапты дамыту керек дей
40
беретінім неліктен? Кез келген демократиялық қоғамда бай адамдардың үлес
салмағы 10 пайыздай, орташа тап – 70-80 пайыздай, кедейлер – 10-15 пайыздай
болады. Орташа тап деп кімдерді айтамыз? Жалақысы отбасын асырауға,
баспанасын ұстауға, балаларын оқытуға, көлік сатып алуға және ақша жинап
қоюға жететіндей адамдарды айтамыз. Біз осындай қоғамға ұмтыламыз. Соған
қол жеткізген кезде 80 пайыздық дәулетті орташа буын қоғамды оңды-солды
бұлталақтатып қоя алмайды” (Н.Назарбаев: “Ең бастысы – ел тыныштығы”.
“Егемен Қазақстан”. 2002 жыл, 7 ақпан).
Демократияның даму жолындағы үшінші проблема – партократия.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Партократия - Саясаттану

text:
Партократия дегеніміз – демократияға негізделмеген бір партияның билігі
орнатылған мемлекеттік басқару түрі. Партократияның негізгі белгісі бір
партия мемлекет билігіне қолы жеткеннен кейін басқа партиялардың билікке
келуіне тыйым салады. Тіпті кейбір жағдайда қоғамда көппартиялылыққа
тыйым салынады. Партократияның демократияға тигізетін зияндылығы -
қоғамда әртүрлі саяси қозғалыстарға, саяси бірлестіктерге, қоғамдық
ұйымдардың билікке араласуына жол бермейді. Қоғам билікте тұрған тек бір
партияның ғана бағдарламасымен өмір сүруге мәжбүр болады. Ол партияның
бағдарламасы жүзеге аспаған жағдайда мемлекет тоқырауға ұшырайды.
Партократия бұрынғы Кеңес Одағында, барлық социалистік елдерде орын
алды. Қазіргі уақытта Солтүстік Кореяда, Заирде, Ливияда және т.б. елдерде
сақталып келеді.
Демократияның төртінші проблемасы –


title: бюрократтық - Саясаттану

text:
41
шектеу, мүліктік ценз кеңінен орын алды. Қазіргі кезеңде бұндай мемлекет
демократиялық мемлекеттің қатарына мүлде жатпайды.
Сондықтан демократия мәселелері барлық кезде саяси ғылымдардың
назарынан тыс қалған жоқ, Олар қазіргі кезеңде де демократияның даму
жолдарын, оның болашағын жан – жақты зерттеу үстінде.
Мысалы, демократияның қазіргі кезеңдегі негізгі принципі – көпшілік
қалауы. Бірақ кейбір ғалымдар бұл принципті көпшіліктің үстемдігі, тіпті
диктаты деген пікір білдіріп, азшылықтың да еркін, құқын ойластыру керектігі
жөнінде үлкен зерттеу жұмыстармен айналысуда.Сондықтан демократия
проблемаларының қазіргі мәселелері болашақта да дамып, жетіліп отыруына
толық сенім білдіруге болады.
Демократияның проблемалары да, кемшіліктері де көп, олар
демократияның даму барысында әлі де бола бермек. Бірақ солай бола тұрса да,
бұл саяси процесс адамзат дамуының бірден-бір қажетті жолы. Ағылшынның
көп жылдар премьер-министрі болған Уинстон Черчильдің айтқанындай:
«Демократияның көп кемшіліктері бар, бірақ оның ең құндылығы сонда –
бұдан артықты бүгінге дейін ешкім ойлап тапқан жоқ»
Сонымен, қорыта келгенде, демократия алғашқыда түсінуге жеңіл,
қарапайым мәселе сияқты болып көрінеді. Бірақ оның даму жолы өте күрделі,
шытырман, себебі – демократия билікпен тікелей байланысты. Ал елдегі билік
– ол әрбір адамның тағдырына әсер ететін құбылыс.Билік болған жерде,
өкінішке орай, талас та болады. Американың әйгілі саясаттанушысы Талкотт
Парсонстың айтқанындай: “экономикалық жүйеде ақша қандай орын алса,
саяси жүйеде билік те сондай орын алады”.
Халық осы билікті толығымен, шын мәнінде өз қолына алса, міне сонда
ғана демократия ең жоғарғы даму деңгейіне, шыңына жетті деп айтуға болады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Бақылау сұрақтары - Саясаттану

text:
43
болуы, Жапониядағы императорлық дәстүрлердің сақталуы, Қазақстандағы
парламенттің бір палатасы Мәжіліс деп аталуы т.с.с.
Келесі ерекшелік - саяси биліктің сапасы көбінесе қоғамның саяси-
құқықтық мәдениетінің деңгейімен байланысты болуы. Саяси билік –
теориялық проблема. Қоғамда неғұрлым саяси биліктің теориялық
проблемаларын танып-білуге, меңгеруге жағдай жасалған болса, соғұрлым
саяси биліктің қарқынды дамуына жолдар ашылып оның сапасы жоғарылайды.
Мысалы, бұл процесті альпинизммен салыстыруға болады. Тауға
көтеріліп бара жатқан альпинист алға ұмтылған сайын таудың шыңы
альпинистке жақындай түседі. Саяси билікте те солай – ол саяси білімнің,
теорияның шыңы, оны меңгеріп ұққан сайын билік қоғамға жақындай түседі.
«Әр елдің билігі өзіне лайық» деген саясаттанудағы тұжырымдама осыны
көрсетеді.
Билік туралы білімді жоғарылату қажет екеніне дәлел – күнделікті
қарапайым түсінік деңгейі. Жер жүзіндегі адамдардың көпшілігі әлі де болса
саяси билікті біреулердің қолындағы құрал, олар сол құралды өз қажетіне
пайдаланады деп есептейді.
Саяси билікті түсінудің бұл бірінші, төменгі деңгейі.
Екінші, жоғарғы деңгей – саяси билікті қалыптастырудағы қоғам
мүшелері өздерінің мемлекеттегі орнын, ролін жақсы түсіну. Бұл деңгейдегі
түсінік бойынша, саяси билік біреулердің күшімен, еркімен, не болмаса
ақылымен ғана ұйымдастырылмайды, саяси биліктің қызметі, белсенділігі әр
адамның қосқан үлесіне байланысты.
Осы бірінші деңгей мен екінші деңгейдің аралығы алыс, алшақ жатыр.
Екі аралықтың арасын жақындату, қоғам мүшелерінің түсінігін көбірек бірінші
деңгейден екінші деңгейге көтеру – саяси ғылымның негізгі мақсаттарының
бірі.
Билік теориясына байланысты туындайтын тағы бір мәселе – билік пен
жеке адамдар еркіндігінің ара қатынасы. Әрине, билік қоғамды басқару үшін,
тәртіп орнату үшін қажет. Бірақ тәртіпті нығайту үшін билік өте қатал болып
мейірімсіздікке барса, онда азаматтардың еркіндігіне зиян келутіруі де мүмкін.
Бұл қайшылықты қалай үйлестіру керек?
Осы сұраққа саясаттану ғылымының беретін жауабы: саяси биліктің
өзінен, не болмаса билік пен адамның қарым-қатынасынан әрбір жеке адамға
тікелей қиянат келмеуі мүмкін. Бірақ адам құқығына, еркіндігіне зиян
келтіретін –саяси биліктің бір қолға шоғырлануы, топталуы. Яғни, билік пен
жеке адамның арасындағы өзара қарым-қатынас тәртібінің бұзылуы.
Саяси билік неғұрлым бір орталыққа шоғырланған, топтастырылған
болса, бостандыққа соғұрлым шек қойылады, қысым жасалады.
Шексіз билік -
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/sayasattanu-v2.html?page=26#ІІІ_тарау_САЯСИ_БИЛІК:_ТЕОРИЯЛЫҚ_МӘНІ,_ҚАЛЫПТАСУ_ЖОЛДАРЫ_1._Билік_және_саяси_билік_ұғымдары

title: Бақылау сұрақтары - Саясаттану


title: бостандыққа  шексіз қысым орнатады

text:
44
Ал кейбіреулер керісінше биліктің қай түріне болмасын қарсы шығып,
анархизмді уағыздайды. Бұл жолдың да болашағы жоқ. Сондықтан алдыңғы
қатарлы дамыған елдерде биліктің орталықтануы мен шоғырлануынан саналы
түрде бас тартып, барлық азаматтардың өкімет шешімдерін қабылдауға
араласуын, билікке қатысуын қалайды. Бұл легитимді (заңды) билік, яғни
демократиялық билік қалыптастыру жолы.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Демократиялық  саяси  билік

text:
Демократиялық саяси билік дегеніміз – құқықты, қабілеттілікті, оның
барлық мүмкіндіктерді пайдалана отырып, халық үшін есепті қызмет етіп,
қоғамның өндірістік және рухани өмірін, азаматтар арасындағы қарым-
қатынастарды басқару, ұйымдастыру.
Мемлекеттік саяси билік ең алдымен қоғамдық өмірді ұйымдастыру үшін
керек. Билік адамдар арасындағы қарым-қатынастарды, қоғам мен мемлекеттік
саяси институттар арасындағы қатынастарды реттеуге міндетті. Ол қоғамның
тұтастығы мен бірлігін қолдау үшін қажет.
Демократиялық мемлекеттегі ең таңдаулы, ең шынайы билік – ол шын
мәнінде халық бақылауында болатын билік.


title: Билік туралы теорияның тарихи дамуы және қазіргі кезеңдегі

text:
45
Осы тұрғыдан қарағанда Платонның ойы бойынша ел басқарушылар, биліктегі
адамдар дарынды, білімді, саяси тәжірибесі мол тұлғалар болуы тиіс.
Саяси билік мәселесіне байланысты Аристотель іліміндегі басты қағида –
«орташылдық» (концепция срединности), орта таптық. Ойшылдың осы
қағидасының мәні – мемлекет басқаруды жеңілдетудің негізгі жолы –
кедейлердің мүддесін қорғау, жоқшылыққа қарсы күресу, кедейлерді әрдайым
орта таптың қатарына қосып отыру. Аристотель өзінің осы саяси ойын
түсіндіруді өмірдегі қарапайым, жалпыға белгілі болмыстан бастайды. Оның
ойынша, әлемде,
табиғатта, материяда ортаға ұмтылу заңы бар,
ортаға тартқыш,
ортаға бағытталған күш бар. Мысалы, адамға салқын ауа райы жағдайсыз әсер
етсе, ыстық та солай әсер етеді. Ал адамға жайлысы орташа температура,
қоғамда да сол сияқты. Егер қоғамда аз ғана топ байлар, ал қалғандарының
көпшілігі тек ғана кедейлер болса, онда саяси, әлеуметтік тұрақтылық
болмайды. Екі таптың ара қатынасы үнемі шиеленісте болады, көтерілістер,
толқулар орын алады, неғұрлым кедейлер көп болса, соғұрлым мемлекеттің
жауы көбейеді. Мұндай жағдайда мемлекеттік билікті күшейтудің негізгі жолы
кедейлерге қарсы күш қолдану емес, немесе төңкеріс арқылы байларды жойып
жіберу емес, биліктің өкілеттілігін жоғарылату арқылы орта тапты
қалыптастыру. Егер қоғамда орта таптағы адамдардың жалпы саны шеткі екі
таптың санынан асып түсетін болса, сонда қоғам тұрақтылыққа жетеді, саяси
биліктің басқару қызметі жеңілдей түседі.
Саяси билік туралы теорияның даму тарихындағы айтарлықтай ой
қалдырған ежелгі Рим ғалымы Цицерон Марк Тулий болды.
Цицерон тарихта атақты шешен, мемлекет қайраткері және ойшыл болып
танылады. Оның саяси билікке байланысты шығармалары: “Мемлекет туралы”,
“Заңдар туралы”, “Міндеттер туралы”. Цицерон мемлекет басқаруды үш түрге
бөледі: патшалық билік, аристократия (ақсүйектер) және демократия (халық
билігі). Ол бұлардың әрқайсысының жақсы жақтарымен қатар кемшіліктері де
бар екенін көрсетеді.
Атап айтқанда, патша рақымшылдығымен жұртқа ұнайды, бірақ бұнда
басқа адамдар заң, шешім қабылдаудан сыртта қалады және бір адамның билігі
зорлық-зомбылыққа оңай айналып кетуі мүмкін.
Аристократтар ақылдылығымен бағалы, бірақ олар үстемдік еткенде
халық өз еркіндігін пайдалана алмайды, билік толығымен ақсүйектердің
қолында қалуы мүмкін.
Демократия болса бостандығымен құнды, бірақ халықтың толық билігі
келеңсіз жағдайларға, “тобырдың зорлығы мен есалаңдығына”
әкеліп соқтыруы
мүмкін.
Сонымен, Цицерон мемлекеттік биліктің түрліше болатынын байқап,
оның әрбір түрін кеңінен зерттеп, тиімді түрін қалыптастыру мүмкін екенін
көрсетеді. Қазіргі кезеңде мемлекеттік биліктің Цицерон атаған үш түрі кейбір
мемлекеттерде қалыптасқан. Мысалы, олар Англияда, Жапония, Швецияда,
Бельгия, Испанияда және т.б.
Саяси билік проблемаларына көп көңіл бөліп ғылыми - зерттеуде зор
үлес қосқан біздің қандас бабамыз, ұлы ойшыл Әл-Фараби болды. Ғалымның
46
саяси билік туралы ой-пікірлері “Рахымды қала тұрғындарының көзқарастары
туралы”, “Азаматтық саясат”, “Саясат туралы” деген еңбектерінде кең орын
алған.
Саяси билікті Әл-Фараби рахымды және рахымсыз деп екіге бөледі.
Қайырымды, мәдениетті, білімді басқару халықты бақытқа бастайды, олардың
іс-әрекетін, ерік-қасиетін дұрыс жолға бағыттайды. Ол үшін басқару заң
күшіне, игі тәжірибеге негізделуі тиіс. Ал қайырымсыз, надан билеушілер теріс
әрекеттер мен жаман қасиеттерге бой алады. Сондықтан Әл-Фараби надан адам
басқарған, озбырлыққа сүйенген, қайырымсыз, қатал мемлекеттік
тәртіпті өткір
сынайды.
Жақсы да дұрыс басқарылатын қоғамда ғана адам шын мәнінде бақытты
өмір сүре алады деп айта келіп, сол себептен азаматтардың дұрыс билік
қалыптастыруды талап етуі заңды деп қорытындылайды.
Әл-Фараби Платонның философ-билеуші идеясын қолдайды. Ел
басқарушы (билеуші) қоғамдық организмнің жүрегі деп санайды. Оның қызметі
денені емдейтін дәрігердің қызметіндей, бірақ ел билеуші денені емес, адам
жанын емдейді деп түсіндіреді.
Ел билеушінің мынадай адамгершілік қасиеттері болуын атап көрсетеді:
шындықты сүю, ізгіліктілік,
игіліктілік, парасаттылық, білімділік және т.б.
Саяси билік мәселесінің дамуына өз үлесін қосқан ойшылдардың
қатарына жоғарыда аталған Фома Аквинский де жатады. Оның ұсыныстары
орта ғасырлардағы Батыс Еуропа елдеріндегі саяси жағдайға байланысты
болатын. Осы аумақтағы елдердегі католиктік шіркеу басшылары мен
монархияның (зайырлы биліктің) арасындағы билікке таласу шиеленісі
ғасырларға созылды. Шиеленістің зардабынан халық әртүрлі соғыстарға
ұшырап, ойшылдар, зиялылар, Джордано Бруно, Галилео Галилей, Николай
Коперник және тағы басқалары қатал азап шекті. Шіркеудің билікке таласуы
ғылымның дамуына кедергі келтірді.
Осындай жағдайда жауласып жатқан екі жақты бірлестіруге амал іздеген
Фома Аквинский болды, өзі теолог (діни ілім өкілі), құдайшыл болғанымен ол
ғалым да болатын, сол себептен ғылымның даму жолдарын қарастырып,
зайырлы қауымды
қолдайтын, екі жақты бірлестіретін амал іздеді. Оның шешуі
–
құдай мәселесі болды. “Билік шіркеуден де емес, монархтан да емес – билік
құдайдан», - деп тұжырымдады Фома Аквинский. Ғалымның осы қағидасы
саяси ғылымға “университас” деген ұғыммен кірді (universitas – латын тілінде
Достарыңызбен бөлісу: