title: Бірінші кезең - Сабденова гульмира есбатырқызы қазақ хандығЫ ҚҰрылуының тарихнамасы

text:
Бірінші кезең. Азияның далалық өңірінің халықтары, оның ішінде қазіргі кездегі Қазақстан аумағында да өмір сүрген халықтар қоғамдық дамудың төменгі сатысындағы құрылымдарға бірікті. Бұл кезеңге ұлттық шекаралардың тұрақсыздығы тән. Екінші кезең.Шығыс және батыс далалық мекендер тұрғындарының арасы ажырайды. Бұл жағдай шаруашылық пен тілдегі айырмашылықтарға, осыдан келіп халықтардың жаңа топтарының батыста татарлар, қазақ-ноғай-өзбек одағы, "сарттар", тәжіктердің; шығыста – монғолдар, буряттар және ойраттардың қалыптасуына алып келеді. Yшінші кезең. Халықтардың жаңадан топтасуы орын алады: Солтүстік Кавказға қоныс аударған ноғайлар, Түркістанға көшкен өзбектер, далалық өңірде қалып қойған қазақтар көзге түседі.
Сөйтіп белгілі бір территорияда оқшауланып қалған халықтардың шаруашылығында, тілі мен тұрмыс-салтындағы айырмашылықтардың күшейе түсуіне байланысты оларда өздеріне тән тұрақты ұлттық нышандар да жетіле түсті [226, 94б]. Қорыта келгенде, автордың этногенез процесін сол кезеңдегі кеңестік тарих ғылымында бірден-бір үстем методологиялық ұстаным негізінде қарастыруға ұмтылғандығы байқалады.
Осы уақытта, яғни ХХ ғасырдың 30-жылдарында, Қазақстанда археологиялық зерттеулердің жандануына байланысты отандық тарихнамада "қазақ этногенезінің кейбір контурларын анықтауға ғана" қол жеткізілді [227, 104б]. С.П. Толстовтың зерттеулері нәтижесінде қазақтардың арғы ата тегі үнді-иран және сақ-скиф тайпалары екендігі туралы пікір орныға бастады [131]. 1940 ж. қазан айында КСРО Ғылым Академиясының тарих және филология бөлімшесінде П.П. Ивановтың "Орта Азия халықтарының тарихын зерттеу мәселелері" деген тақырыпта баяндамасы тыңдалып, қазақ, өзбек, қырғыз халықтарының этногенезі проблемаларымен шұғылдану төңірегінде ғалымдардың күш-жігерін шоғырландыру ұсынылды [17, 130б].
ХХ ғасырдың 50-жылдары қазақ халқының шығу тегі жөнінде бірнеше еңбектер жарық көрді [184; 185; 228]. Оларда халықтың қалыптасу процесі адамдардың тайпаларға, тайпалардың тайпалық одақтарға бірігуінен бастау алатындығы жөніндегі методологиялық ұстаным зерттеудің тарихи принципі ретінде қабылданды. Осы негізде, мысалы, Х.М. Әділгереев қазақ халқының құрылымының алғы шарттары ретінде қазақ жүздерінің Х ғасырда пайда болғандығын "растайтын" деректерді алға тартады. Олардың ішінде Х ғасыр авторы Масудидің "Алтын көгалдар" кітабындағы: "бір бөлігі көшпелілер, бір бөлігі қала тұрғындары" және олар, ғұз тайпалары, үш ордаға: үлкен, кіші және орта ордаларға бөлінеді" деген мәліметін келтіреді. Сөйтіп автор Х-ХІІ ғасырларда өмір сүрген Оғыз мемлекетінде (астанасы Сығанақ қ.) қазақтардың үш тайпалық одағы (Ұлы жүз, Орта жүз, Кіші жүз) қалыптасты, ол болса қазақтардың халық болып қалыптасуының алғы шарттарын құрады деген пікірін В. Григорьевтің, В. Радловтың, шығыс авторларының ("Тарих-и-Мунеджим-Баши"), тұжырымдарымен "бекіте" түседі [184, 85-86б]. С. Ибрагимов, С. Аманжолов және басқа да тарихшыларА.Н. Бернштам, В.Ф. Шахматов, М.Б. Ақынжанов археологтар мен тіл мамандары, С.П. Толстов сияқты, қазақтардың этногенетикалық процесінің бастауын Орталық Азия өңірінде көне дәуірлерде өмір сүрген тайпалармен байланыстыра қарастырды. Бірақ бұл кезде қазақ халқының қалыптасуының аяқталу кезеңін анықтауда бір тоқтамға келінбеді. М. Ақынжанов [25] пен Х.М. Әділгереев [184] бұл мәселе бойынша А. Вамбери мен М. Тынышпаевтың жағында болса, В.Ф. Шахматов[185, 80-99б], А.Н. Бернштам[229, 59-99б], С. Ибрагимов аталмыш кезеңді ХY-ХYІ ғасырлар шеңберіне дейін ығыстырды.
Осы ғалымдардың ізденістері нәтижесінде қазақ халқының бірінші мыңжылдықтың орта кезінде қалыптасқандығы, сонымен қатар оның этногенезі процесінде сыртқы факторлардың, әсіресе Орта Азияда Шайбани мемлекетінің құрылуы және Ресейдің Батыс Сібірді жаулап алуы секілді оқиғалардың шешуші рөл атқарғандығы жөнінде ғылыми негізі жоқ тұжырымдарға тойтарыс берілді. Қазақстанның ежелгі тұрғындарының этникалық нышандары, яғни антропологиялық түрі, тілі, материалдық және рухани мәдениеті жөніндегі негізгі параметрлері жөнінде ғылымитанымдық тұрғыдан жүйелі түсінік беретін құнды пайымдаулар жасалды [100, 96б]. Қазақ халқының құрамына енген тайпалық компоненттердің, оның ішінде қыпшақтардың тілдік және этникалық тегі анықтала басталды. Ғылыми айналымда қазақтар этногенезі негізінен автохтонды және бұл процесс көне дәуірлерден ХY-ХYІ ғасырдың бас кезіне дейін жалғасты, ол Қазақстан аумағында феодалдық қоғамның қалыптасып, нығаюына байланысты деген схемалық көзқарас орнықты. Қазақтардың халық ретінде қалыптасуында шаруашылық, материалдық мәдениеті және тұрмыс салты, сонымен қатар тіл бірлігі (түрік тілдес тайпалық бірлестіктер мен тайпалардың басым көпшілігі) шешуші рөл атқарғандығы турасында ортақ тұжырым қалыптасты [33, 65б].
60-жылдары көне дәуір мен орта ғасырларда Қазақстан аумағындағы этногенетикалық процестердің Орта Азиядағы осы тәріздес құбылыстармен өзара байланыстылығы, түркі тілдес тайпалар мен тайпалық топтардың қазақтар ғана емес, өзбектер мен түркімендердің құрамына енгені туралы қорытынды жасалды.
Орталық Азиядағы этногенетикалық құбылыстарды тұтас процесс ретінде қарастыру жөніндегі көзқарас Өзбекстан, Қырғызстан т.б. республикалары тарихшылары тарапынан қолдау тапты. Мысалы А.Н. Бернштам "Сложение тюркоязычного населения Средней Азии и происхождение киргизского народа" деген мақаласында қырғыз халқының этногенезі тарихын зерттеудегі негізгі мәселе оның шығу тегін басқа да түркі тілдес халықтар тарихынан ажырата қарауға болмайтындығында деп көрсетті. Алайда ол Орта Азияның көшпелі халықтары мен тайпаларының қалыптасуының этникалық ерекшеліктері, кезеңдері, нақтылы жолдары мен аяқталу уақыты отырықшы-егіншілікті аудандардан өзгеше жүзеге асқандығыны ескеру қажеттігіне де назар аударды. Автордың түсінігінше, түрік этногенезінің маңызды ерекшелігі ол әуелгі кезден ХХ ғасырға дейін рулық тұрмыстық қалдықтары мен шаруашылықтың негізі ретінде көшпелі мал шаруашылығымен айналысып келген тайпалар арасында орын алды. Нәтижесінде түрік тілдес тайпалар халық ретінде біраз уақыт кеш қалыптасты [230, 17б].
Түркі халықтарының көне және орта ғасырлар кезіндегі тарихын бірбірімен байланыстыра зерттеу басқа да ғалымдар еңбектерінде (Р.П. Мукминованың [231], Б.Д. Жамгерчиновтың [232], С.П. Толстов[233], Т.А. Жданко[233], Б.А. Ахмедов [235], А. Хасанов [238], М.К. Нұрмухамедов [239], К.Ш. Шаниязов [241; 242; 243; 244], А.Х.Халиков [240, 7-36б],
А.Х.Кереитов [246; 247], Т.К.Ходжаев [245], И.Б.Молдабаев [236[) т.б. тұжырымдары методологиялық басшылыққа алынды. Ол кезде қазақ этногенезінің көптеген қырлары нақтылы тарихи, археологиялық, этнологиялық, антропологиялық материалдар негізінде анықтала қойған жоқ еді. Әсіресе, Қазақстан аумағын мекендеген ежелгі тұрғындар мен қазақ халқының арасындағы сабақтастық тақырыбы, генетикалық байланыстар, сонымен бірге бұл процестегі шығыстан келген тайпалар мен халықтардың алатын орны, қазақ этникалық қауымдастығының эволюциясы жаңа танымдық деңгейде зерттеуді қажет етті.
60-70-жылдары жарық көрген В.П. Юдиннің [248], Ю.А. Зуевтің [249],
В.В. Востров, М.С. Мұқанов [251], О. Ысмағұлов [253], Т.И. Сұлтанов [254], К.А. Пищулина [255] және басқа да зерттеушілердің еңбектерінде осы мәселелер жөніндегі қол жеткен таным деңгейі нақтылы көрініс тапты. Осы уақытта сақ, андрон, үйсін тайпаларының этникалық тарихын зерттеу біршама алға жылжыды.
Отандық және шетелдік ғалымдар жазба деректер, археологиялық материалдар, этнолингвистика және фольклорлық дәстүрдің таным мүмкіндіктерін синтездеу негізінде кешенді зерттеу жүргізіп, массагеттер, исседондар, аримаспылар, савроматтар, дайлар және т.б. тайпалардың орналасуы мен атрибуциясы жөнінде жаңа тұжырымдар жасады. К. Ақышев, К.М. Байпақов, Ю. Зуев т.б. ғалымдардың жинақтаған материалдары Евразиялық даланың және орманды-далалық алқабы, оның ішінде Қазақстан аумағы көшпенді шаруашылық-мәдени түрге негізделген скиф-сақ этномәдени типінің қалыптасқан мекені болғандығы туралы ғылыми қорытынды жасауға мүмкіндік берді.
Yйсіндер мен ғұндардың генетикалық байланыстарына назар аударылды. Жалпы ғұн проблемасына зерттеушілер тарапынан қызығушылық танытылуының себебі түрік этногенезінің негізгі нышандары осы этносаяси бірлестіктен көрініс бере бастады деген пікірден туған еді.
1979 ж. жарық көрген бес томдық "История Казахской ССР" атты ұжымдық еңбекте қазақ этногенезі проблемасының жалпы контурі белгіленіп, өлкенің көне тұрғындары мен қазақтар арасындағы мәдени сабақтастық, сонымен бірге аборигендер мен қоныс аударып келген тайпалар арасындағы араласу-сіңісу (ассимиляция) мәселелеріне ден қойылды.
Дегенмен зерттеушілер аталмыш проблеманы оның кейбір қырлары арқылы қарастырды. Қазақтардың шығу тегін күрделі тұтастық ретінде талдаған жұмыстар болмады.
80-90-жылдардағы отандық тарихнамада қазақ халқының қалыптасу процесінің автохондық және миграциялық сипаты деген екі ағым арасындағы күрес жалғасты. Осы екі көзқарас шеңберінде қазақ этногенезі процесінің негізгі сатылары, оның қозғаушы күштері, яғни шешуші факторлары зерттелді. Қазақ халқының қалыптасуының аяқталу кезеңі де аталмыш концепцияларға сәйкес қарастырылды.
Қазақ халқының автохтондығы жөніндегі ағым өкілдері (М.Қ. Қозыбаев,
Б.Е. Көмеков, К.А. Пишулина, О. Смағұлов, С. Жолдасбайұлы, Ә. Хасенов т.б.) халқымыздың құрылу процесінің көне замандардан бастау алып, негізінен ХY ғасырдың орта кезіне қарай аяқталу сатысына көшкенін қолдайды. Енді осы авторлардың бұл проблема жөніндегі кейбір көзқарас ерекшеліктеріне және оларды бір ағымға біріктіретін ортақ пайымдауларына тоқталайық. Ә. Хасенов "Қазақ тарихының бес мың жылдық баяны" кітабында аталмыш проблеманы этникалық компоненттерді жеке-жеке қарастыру арқылы зерттеуге талпыныс жасаған [256, 184-190б]. Осыған қарағанда автордың зерттеу әдісіне М. Тынышпаевтың ықпалы аңғарылады. Бірақ қазақ халқының құралуын ру, тайпалардың тарихын зерттеу арқылы оның соңғы сатысы – бірігу процесін анықтауға мүмкіндік бермейді. Дегенмен Ә. Хасенов бұл процестің негізгі сатыларын, Қазақстанның ежелгі тайпаларының халық болып бірігу процесі Түрік қағандығынан (YІ ғ.) бастау алатындығын, одан кейінгі мерзімде олар Түргеш, Қарлұқ, Қарахан, Қыпшақ, Оғыз хандықтары тұсында бірігудің түрлі сатыларын бастан кешіргенін нақтылы материалдар негізінде баяндап берген. Бұл процесс тоғысу, араласу, сіңісу (ассимиляция), ажырасу (диссимиляция) жолымен өтеді.
Ә. Хасенов те, басқа зерттеушілер сияқты, қазақ этногенезі "ХІІІ ғасырдағы монғол жаулауы тұсында бір-екі ғасырға тежеліп қалды" [256, 182б] деп есептейді. Жалпы отандық тарихнамада монғол шапқыншылығының этногенез мәселесінде теріс жақтарына ғана назар аударылып келеді. Шын мәнінде, Шыңғыс ханның жаулаушылығы рулар мен халықтарды араластырып, олардың орналасуы мен этникалық құрамына түбірлі өзгерістер енгізді. Бұл жағдай еуразия кеңістігіндегі біраз халықтардың жаңа этникалық негізде қалыптасуына жол ашты. Бірақ ежелден тілі, мәдениеті, шаруашылығы жақын үйсін, найман, қаңлы, қыпшақ, адай, керей т.б. тайпалардың бір халықтыққа бірігу процесі тезірек жүрді. "Сонымен, түйіндей келгенде, – деп жазады Ә. Хасенов – қазақ халқының шығу тегі аса ұзақ замандардан бастама, халық болып қалыптасуы ерте орта ғасырлардан өзек алады, ХY ғасыр шегінде аяқталады дейміз" [256, 183б].
С. Жолдасбайұлы қазақтардың қалыптасу процесі қазіргі Қазақстанның жерінде алғашқы қауымдастық құрылыс ыдырап, одан кейін қола дәуірі (б.д.д. ІІ-І мың жылдықтар) мен темір дәуірі (б.д.д. YІІ-ІY ғасырлар) кездерінен бастау алады деп есептейді [257, 19б].
Ол кезеңдердің тарихи болмысын қалпына келтіру үшін жалғыз тарихшылар ғана емес, археология, антропология, тіл білімі, нумизматина, этнология т.б. ғылымы салалар өкілдерінің күш-жігері қажет. Этногенез проблемасын зерттеуде С. Жолдасбайұлы еңбектерінің құндылығы, осындай синкреттік негізде жүргізілуі, әсіресе, археологиялық материалдарды кеңінен пайдалануында.
Қазақ халқының шығу тегін зерттеуде антропологиялық материалдардың алатын орны ерекше, себебі олар этностың бет-бейнесінің типін және генетикалық ерекшеліктерін анықтауға мүмкіндік береді. О. Смағұлов қазақтар мен олардың ата-бабалары жөнінде алынған көлемді антропологиялық материалдарды, қазақтардың нәсілдік генетикасын, Қазақстан аумағын мекендеген ежелгі халықтың этникалық тарихы мен осы заманғы халық жөнінде жиналған деректерді антропологиялық талдауын этникалық-генетикалық тұрғыдан тарихи, археологиялық және этнологиялық деректермен толықтыра отырып зерттеді.
О. Смағұлов халық атауының бірде жазба деректерге түсіп, бірде "өшіп" отыратын "тұрақсыздық" сипатына байланысты қазақ этногенезін зерттегенде этнонимге емес, қазақтардың мәдени-этнос ретінде баршылығын дәлелдейтін ген қорына назар аудару қажет дейді. Биологиялық әдіске негізделген осы бағыттағы зерттеулері нәтижесінде ғалым "қазақтардың тарихи тамыры, этникалық мәні және олардың сырт пішіні тым көне замандарға тамыр тартып жатыр" деген қорытындыға келді.
Қазақстанның жергілікті тұрғындары өзінің нәсілдік-генетикалық дамуына шығыстан келген басқа тайпалармен араласу процесін бастан кешіргенімен, ХYІ ғасырдың басында бірыңғай этникалық сипат алды.
Сонымен қатар қазақтардың бірыңғай антропологиялық типке жатататындығы жөнінде қорытынды жасалынды [257; 258; 259; 260].
Қазақтардың этникалық және антропологиялық бірлігі олардың халық болып қалыптасу процесінде маңызды алға шарттарды құрайды. Бірақ бұл процестің негізінде биологиялық факторлармен қатар, қоғамдық-саяси заңдылық жатқанын да ескеру қажет "Мұның біріншісі негізінен алғанда генетикалық факторларды және шыққан тегінің ортақтығын мойындаудан туындайды. Екіншісі, дамудың тарихи факторлары және мәдениет пен шаруашылық, тұрмыс салтының ортақтығы бойынша анықталады [258,
22б].
Бірсыпыра тұрақты болып келетін биологиялық ерекшеліктерге қарағанда, тарихи факторлардың өзгермелі болатындығы мәлім, бірақ олар, яғни соңғылары этникалық даму процесіне шешуші ықпал жасайды.
Қазақ этногенезі процесінің автохтондық сипатын шығыс деректері негізінде нақтылаған зерттеушілердің бірі – Б.Е. Көмеков. Ол бұл процесті төрт кезеңге бөліп қарастыруды ұсынды:
1) Баба қазақ (протоказахский) дәуірі (б.д.д. 1-мыңжылдықтан – б.д. Y ғасыры; 2) Атақазақ (предказахский) дәуірі (YІ-Х ғасырлар); 3) Қазақ халқының этникалық түп-тегінің (этникалық өзегінің) қалыптасуы (ХІ ғасырдан – ХІІІ ғасырдың бас кезіне дейін); 4) Қазақ халқының құрылу процесінің аяқталуы (ХІY-ХY ғасырлар) [261; 271].
Автор осы сатылардың әрқайсысында орын алған этногенетикалық эволюцияға сипаттама беріп, қазақ халқының Қазақстан аумағын ежелден мекендеген байырғы (автохтонды) тайпалар мен тайпалар бірлестіктерінен құралғандығын қолдады. Олардың (сақ, савромат т.б.) тілдік атрибуциясы, орналасуы, қазақтардың ежелгі ата-бабалары қатарына жататын Жетісу мен Оңтүстік Қазақстанда мекендеген усундер тайпалық бірлестігі мен Сырдария өзенінің орта және төменгі ағысындағы кангюйлер, қазақтардың этногенезіндегі ғұндардың рөлі, түркілену және монғолдану процестері туралы өз ой-пікірлерін баяндады
Б. Көмековтің [261; 262]. С. Ақынжановтың [263] қыпшақтар туралы зерттеулері қазақ этногенезін зерттеуге үлкен үлес болып қосылды . Алғашқы автор қыпшақтардың қазақтардың халық болып қалыптасуында айрықша рөл атқарған, тіпті "қазақ" сөзінің өзі де қыпшақтар мекендеген аймақтан шыққан деп есептейді. Ибн әл-Факихтың, Рашид ад-Дин Раб-и Рашидтің ("Вакф-наме") т.б. шығыс авторларының мәліметтерін талдай келіп, ХІ-ХІІ ғасырлардағы Дешті-Қыпшақты мекендеген қыпшақ қоғамында "қазақ" деп аталған топ болғандығын ескертеді. Жалпы қыпшақ хандығындағы этникалық процестердің дамуы негізінде қазақ халқының ұйытқысы қалыптасты дейді [165, 19-20б].
Қазақ халқының құралу уақыты, оның құрамына енген тайпалық компоненттер мәселелері академик М.Қ. Қозыбаев еңбектерінде бірнеше рет қарастырылды. 90-жылдары оның "Отан тарихын зерттеудің өзекті проблемалары", "Халық рухының қайнары", "Ата тарихы туралы сыр" т.б. мақалалары жарық көрді [267; 268].
ХІ ғасырда Ертістен Еділге, Шу мен Таластан Каспийге дейінгі біртұтас далада қыпшақ одағы үстемдік жүргізіп, Ежелгі Оғыз даласы (Махажат-алгуз) енді, Дешті Қыпшақ – Қыпшақ даласы атанғаны жазба деректерден белгілі.
Қыпшақтар мен оғыздар, тоқсы, яғма, оқрақ, нарұқ тайпалары таза түрік тілінде сөйлеген [172]. Осы жағдайлар жөнінде айта келіп, 1993 ж. жарияланған мақаласында М.Қ. Қозыбаев жоғарыда айтылған қазақ халқының қалыптасуына негіз болған этникалық ұйтқы (өзек) және осыған байланысты бұл процестің негізгі кезеңдері мен аяқталу уақыты жөнінде мынандай ой өрбітеді:
"Тарихи әдебиетте қыпшақтарды болашақ қазақ этносының (протоказах) өзегі деген ұғым кездеседі. Менің ойымша бұл тұжырым әлі де тайыз. Шын мәнінде ХІ-ХІІ ғғ. қыпшақ халқы қалыптасты. Оған негіз – ежелгі біртұтас ата қоныс, аралас-құралас енген түркі тектес тайпалар, ортақ тіл, қалыптасқан көшпелі, жартылай көшпелі тұрмыс, өмірге деген мәденирухани көзқарас, әскери демократия, ортақ жаугершілік қарекет – осының бәрі бірегей халықтық қасиеттерді ортақ дүниетанымды тудырады [268,
81б].
"Қорыта айтқанда, – дейді автор, – қыпшақ атауымен халық болып танылған қазақ барша түркі әулетінің қара шаңырағы болды" [267, 10б]. Ғалымның "қыпшақтар қазақ этносының өзегі болды" деген тұжырымды "әлі де тайыз" деп табуы, содан кейін қазақ "қыпшақ атауымен халық болып танылған" деген қорытындыға келуіндегі ой кереғарлығы, біздің пікірімізше, осы өзекті мәселені әлі де тереңдете зерттей түсу керектігі туралы ниеттен туған сияқты. Оған М.Қ. Қозыбаевтың осы және басқа да еңбектеріндегі қазақ этногенезі процесіндегі қыпшақ бірлестігінің рөлі туралы пайымдаулары дәлел бола алады [268, 18-64б]. Себебі монғол шапқыншылығынан кейін де қыпшақтар өздерінің этникалық тұтастығын сақтап қалды, "түркі тайпалары шапқыншылықтан ес жиып, мұңғыл империясы дәуірінде бүкіл Еуропаға дәуренін жүргізген елдің құрамында басы бірігіп, рулық-тайпалық шеңберден шығып, халықтық сана биіктігіне қайта көтеріле бастады" [267, 11б]. Келесі бір еңбегінде М.Қ. Қозыбаев "монғолдарға дейін негізінен қыпшақ, біздің пікірімізше, қазақ негізі (ядро) болды"- деп жазады [40].
Автор қазақ халқының қалыптасу процесінің аяқталуы Жәнібек пен Керейдің Шу мен Қозыбасыға қоныс аудару кезінде емес, кейінірек орын алды деп есептейді. "Бұрын бір одақта ұзақ уақыт бірге болмаған, бір-біріне бағынбаған үш мемлекеттің құрамында жүрген тілі бірдей тұрмыс-салты, шаруашылық үрдісі бірдей көшпелі тайпалардың жаңа саяси одаққа бірігуі атақты Ақназар ханның тұсында тиянақталды" – дейді [267, 13б].Бұл пікірді М.Қ. Қозыбаев 1993 ж. айтқан еді. Сонымен қатар автор қазақ халқының қалыптасуының аяқталуы, яғни оның өз бөлектігін танып, этникалық санасезім биігіне көтерілуі бір жарым ғасырдай уақытқа созылды деп жазды. Ал, 1998 ж. "монғол шапқыншылығына дейін қыпшақтардың жетекшілігімен қазақ этносының қалыптасуы өзінің аяқталу кезеңіне енді" деп көрсетті [40, 13б]. Осыған қарағанда ғалымның қазақ этногенезінің негізгі даму сатылары жөніндегі көзқарас эволюциясы тереңірек үңіліп, басқа да еңбектерімен салыстыра зерттеуді қажет ететін сияқты.
Қазіргі кездегі отандық тарихнамада қазақ халқының қалыптасу уақыты (басталуы, аяқталуы) оның этникалық ұйытқысы (ядро) жөніндегі мәселелер пікірталас нысаны болып келеді. Синьзян университетінің профессоры Су Бэйхай "қазақтардың басты этникалық қайнары үйсін, қыпшақ, қаңлы" болды дейді [145, 13б]. Бұл пікірдің гносеологиялық төркіні Қытай жазбаларында көбіне бұл елмен шекаралас жатқан, қарымқатынаста болған тайпалар жөнінде ғана мәліметтердің сақталуына байланысты болса керек.
Ш. Уәлиханов қазақ халқының ұйытқысы болған Кіші жүз құрамына енген тайпалар десе [213, 207-208б], келесі бір зерттеушілер үйсіндер, қаңлылар, не болмаса Оңтүстік-Шығыс Қазақстанды мекендеген этностар деп есептейді [257, 19б]. Қазақ халқының этникалық компоненттерінің түрлі мемлекеттік бірлестіктер құрамында болуына байланысты бір ғана этникалық ұйтқы болмаған, оның үш-төрт ошағы болуы да мүмкін. Осы себепті жоғарыда аталған пікірлердің қай-қайсысы да тарихи шындыққа жанасымды болуын жоққа шығаруға келмейді. Бірақ бұл проблема да арнайы зерттеуді қажет етеді.
Жоғарыда қазақ халқының қалыптасуының бастауы мен аяқталу кезеңдері жөнінде біршама айтылған. Бірақ бұл мәселеде де бір тоқтамға келінбегендігін, этногенез процесіндегі әрбір сатының сапалық ерекшеліктерін ескермеуден этносаяси қауымдастық пен халықтың жеке өз атымен тарих сахнасына шығуын шатастыру орын алып келеді. Осы себепті қазақ халқы қалыптасу процесін ХІY ғасырдың өзінде-ақ бастан кешірді деген пікір тарихи әдебиетте кездесіп қалып отырды. Л. Гумилев қазақ пен өзбек хандықтарын құрушылар Тоқтамыс ханның қоластында жаугершілікпен өмір сүргендер десе [270], Тарақты Ақселеу "осы күнгі ғылым тілінде "көшпелі өзбектер" деп жүргендердің бәрі көшпелі қазақтар болатын" деп тарихи фактілерге жеңістік бермейді [271, 59б]. Тоқтамыс ханның Әмір Темірден жеңіліп, жұртымен қоштасардағы:
Байтағымның ішінде
Он сан менің ноғайлым, Сені тағы алдырттым.
Он сан ноғай ішінде
Yш жүз алпыс отау қазағым,
Сені тағы алдырттым,
Ал аман бол менен соң [272-75б] .
– деген сөздеріне қарағанда, қазақтар ХІY ғасырдың өзінде жеке халық ретінде (ноғайлар құрамында болса да) өмір сүрген деген уәж айтылады. С. Жолдасбайұлы, мысалы, Ш.Ш. Уәлихановтың "Жалайыр шежіресінде" Әмір Темірдің Тоқтамыс ханға қарсы аттанғанда 1390-жылдары Сырдария бойында қазақтың Әмет және Сәмет деген хандарын шапқыншылыққа ұшыратқаны жөніндегі оқиғаны алға тартады. Бұл деректен "қазақ" этнонимінің ХІY ғасырдың 90-жылдарына дейін пайда болып, қазақ халқының өмір сүргендігін көрсетеді дейді [273, 160б]. С. Жолдасбайұлының пікірінше, ХY ғасырдың екінші жартысы тарих сахнасына шыққан кезін, қазақ халқының қалыптасып біртұтас ел болған уақытын көрсетеді. Олай болса, деп көрсетеді автор, қазақ халқының қалыптасып, өзінің "қазақ" деген атымен көрші жатқан елдермен қарымқатынас жасай бастаған мерзімін ХІY ғасырдың ортасынан ХY ғасырдың бастапқы кезі деп айтуға толық болады [273].
Ақ Орда халқы, шын мәнінде, қазақтар еді деген пікір де айтылды. Отандық тарихнамадағы осы тенденция 70-80-жылдары жарық көрген бес томдық "Қазақ ССР тарихы" деген іргелі еңбекте де көрініс тапты. Онда "қазақ халқының қалыптасуы негізінен ХІY-ХY ғасырларда аяқталды" деген қорытынды жасалды [34, 9б].
Бұл жерде қазақ халқының қалыптасу процесінің аяқталуын бір ғасырдай уақытқа созып, бұлыңғырлау қорытынды жасалудың себебі сол кездегі тарихнамадағы осы мәселе жөнінде екі көзқарасты мәмілеге келтіруге ұмтылудан туындаған сияқты. Ал, проблеманың ішкі мәніне үңілетін болсақ, қазақтардың халық болып қалыптасуы ХІY ғасырдың ішінде аяқталды деген тұжырымның анық-қанығын білу үшін ең кемінде екі теориялық-методологиялық мәселенің түбегейлі зерттелуі қажет деп ойлаймыз. Оның біріншісі – этногенез процесінің тарихи сатыларының сапалық параметлері; екіншісі – халық болып қалыптасу мен этноним арасындағы арақатынас мәселесі.
Соңғы сұраққа жауап іздеу соңғы кезде ғана қылаң бере бастады. Б. Көмеков, мысалы, әдіснамалық тұрғыдан келгенде, қазақ халқының құрылу тарихы мен уақытын деректерде "қазақ" этнонимінің пайда болуынан ажырата қарастыруға бейім [165, 20б]. Мұндай көзқарас өзбек тарихнамасында да орын алып отыр. К.Ш. Шаниязов 1984 ж. этнографтар мен антропологтардың бір одақтық форумында өзбектердің этникалық тарихының эволюциясы жөнінде мынандай қорытындылар жасады:
1. Өзбек халқының этникалық негізін Орталық Азияның екі өзені (Аму мен Сыр – C.Г.) аралығындағы байырғы тұрғындар құрады. 2. ІХ-Х ғасырлардағы түркі тілдес халықтардың күрделі этномәдени байланыстары барысында кейін өзбектер деп аталған халық қалыптасты. ХІ ғ. мен ХІІ ғасырдың бірінші ортасында өзбек халқының қалыптасу процесі аяқталды. 3. Мауераннахр оазисімен ертеден тығыз экономикалық және этномәдени байланыста болған көшпелі өзбек тайпалары біртіндеп жергілікті халықпен сіңісіп кетті [274].
Егер халықтың құрылуы мен оның өз атауына (этнонимге) ие болу кезеңдерін ажырата қарастыратын болсақ, қазақ халқының құрылуы ХІY ғасырдың ортасында, не аяқ шенінде орын алды деген пікірдің жаны бар секілді. Ал, тарихи, лингвистикалық, археологиялық, этнологиялық зерттеулерді басшылыққа алсақ, ол кезеңде Қазақстан аумағының әр жерінде, немесе түрлі өңірлерінде (Батыс Қазақстанда, Түркістан маңайында, Орталық Қазақстанда, Жетісуда) қазақ халқының ұйытқылары ғана қалыптасып, өмір сүрген. Олар ХY ғасыр екінші жартысынан бастап бір халықты құраған.
Қазіргі отандық тарихнамада қазақ халқының қалыптасуын "қазақ" этнонимінің пайда болуына, бұл жөнінде Мухаммед Хайдар Дулатидің "Тарихи Рашиди" еңбегінде, "Бабыр-намеде" келтірілген мәліметтерді басшылыққа алынып келеді [88, 83-84б; 275; 276; 277].
Бұл пікірді жақтаушылар қатарында С.Г. Кляшторный мен Т.И. Сұлтанов та бар. Олар қарастырылып отырған проблеманы "өзбек", "өзбекқазақ" терминдерінен "қазақ" сөзінің жекеленіп, этнонимдік мәнге ие болу уақытымен байланыстырады. Бұл авторлардың пікірінше, Керей мен Жәнібектің Өзбек ұлысынан Жетісуға көшіп кетуі қазақ этногенезін жеделдеткен өтпелі сипаттағы оқиға болды, бірақ халықтың өз этнониміне ие болуында шешуші рөл атқарады. "Бір сөзбен айтқанда", – деп жазады олар, – 1459 ж. қоныс аудару қалыптасып келе жатқан қазақ халқының басы да, соңы да емес еді. Бірақ ол осы әрқилы процестің басты кезеңдерінің бірі болып есептелінеді: 1459 ж. Жетісудың далалық өңірінде қалыптасу үстіндегі халықтың өзінің болашақ атауымен тарихи кездесуі орын алды" [190, 254б].
Ақ Орданың, Әбілқайыр хандығының Ноғай Ордасының тұрғындарын С.Г. Кляшторный мен Т.И. Сұлтанов "конгломераттық сипаттағы суперэтникалық қауымдастық” десе К.А. Пищулина "этносаяси қауымдастық (этнополитоним)" дейді [140, 138б].
К.А. Пищулина зерттеулерінің нәтижесінде қазақ халқының қалыптасуының негізгі кезеңдеріне қазіргі заманғы тарих ғылымының даму деңгейі тұрғысынан баға берілді.
Отандық ғалымдардың көбіне-көп назар аударған мәселесі Қазақ хандығының құрылуының қарсаңындағы орын алған оқиғалар мен этникалық процестер болды. Әсіресе, өзбек, қазақ ғалымдары көшпелі өзбектер мен қазақтардың этникалық аумағындағы ұлан-байтақ жерлерді алып жатқан Әбілқайыр хандығының тарихын тыңғылықты зерттеді [235]. Бұл мемлекетте Орта Азиядағы өзбек халқының болашақ компоненті ретінде тек көшпелі өзбектер ғана өмір сүрген жоқ. Рузбихан Исфаханидің жазбаларына қарағанда, онда қазақтар мен мыңғыттар да тұрған және халықтың басым көпшілігін солар құраған. Батыс деректерінде осы Өзбек ұлысын "Қыпшақ хандығы" деп те атайды.
Болашақ қазақ этносының ұйытқысы осы хандықта, Ноғай Ордасында және Моғолстанда кіріге бастады. Олардың барлығында да бірдей рутайпалар (қыпшақтар, кеңгерес, қоңырат, найман, арғын, қаңлы, алшын, қарлұқ, алаш және т.б.) халықтың негізін қалады.
Қазақ этносы қалыптасуының тағы бір ошағы Солтүстік Қазақстан мен Батыс Сібір өңірі болды.
К.А. Пищулина ХІY-ХY ғасырларда Қазақстан аумағында орын алған этникалық процестер жөніндегі көзқарасын 1998 ж. жарық көрген "Қазақстан тарихының" екінші томында әрі қарай тереңдете түсті, жаңа деректермен тиянақтады. Автор бұрынғыдай Ақ Орда, Моғолстан, Әбілқайыр хандығы, Ноғай Ордасы тұрғындары халықты емес, этносаяси қауымдастықты құрады дейді [141, 293б]. Бірақ осы "этносаяси қауымдастық" дегеннің параметрлері мен этникалық процестегі орны қандай екендігін анықтай түсу қажет сияқты. Бұл мәселе методологиялық тұрғыдан да маңызды болып көрінеді. Себебі жоғарыда біраз авторлардың қазақ халқы ХІY ғасырда құрылды деп жүрген пікірі этносаяси қауымдастық пен этностық қауымдастық (халық) арасын ажырата алмаудан туындай ма деп ойлаймыз.
К.А. Пищулинаның ойынша, Қазақстан аумағындағы этникалық процестердің бағыт-бағдары мен сипаты төмендегіше болған: 1) Ақ Ордада этникалық процестер, Моғолстанға қарағанда, тезірек жүрді. Себебі Ақ Ордада бұл процестің негізін қыпшақ бірлестігінің этникалық жағынан жақын рулары мен тайпалары қалады. Ал, Моғолстанда ол екі қауымдастықтың (қазақ (үйсін) және қырғыз), ал кейде Шығыс Түркістанның ұйғыр халқын қосқанда үш қауымдастықтың саяси бірлестігіне негізделді. Бұл олардың этникалық дамуын тежеді: 2) Моғолстан тарихының жете зерттелмеуіне, байланысты қазақтардың мұнда "көшіп келіп қоныстанғандығы" жөнінде қате пікірдің орын алып келе жатқандығы [59 - 231, 232, 234б]. 3) Ақ Орда мен Моғолстанның саяси жағынан бөлініп шығуы Қазақстан аумағындағы этникалық процестерді тездетті [141, 294б].
Бірақ зерттеушілер қалыптасып келе жатқан қазақ халқының жекелеген бөліністерінің саяси жағынан Моғолстан, Ақ Орда, Ноғай Ордасы мемлекеттеріне бөлшектеліп кетуінің қазақтардың этникалық тарихының барысына ықпал еткенін де атап көрсетті. Жалпы алғанда Ақ Орда мен Әбілқайыр хандығының "өзбектер" деп аталған этносаяси қауымдастығы түркі тілдес халықтың үлкен тармағы болды да, одан кейін ХY ғасырдың екінші жартысында "қазақ" атаулы этникалық топ бөлініп шықты.
Қазақ этногенезі тарихының күрделі проблемаларының бірі этносты түзуші (немесе құрушы) әлеуметтік, экономикалық және саяси факторлардың рөлін анықтау болып табылады. Бұл бағыттағы зерттеулер отандық тарихнамада 20-30-жылдардан бастап орын алып келеді. Осы кезде В.В. Бартольдтың [161], Г.Е. Грумм-Гржимайло [278], А.Н. Чулошников [14], С.Ж. Асфендияров және т.б. ғалымдардың еңбектерінде этногенетикалық процестің шаруашылық түріне байланысты екендігі жөнінде ғылыми пайымдаулар жасалынды. Н.Н. Козьмин [279] алғашқылардың бірі болып этногенез процесіндегі шаруашылық үрдісі мен өмір салтының шешуші рөлі жөніндегі ой-пікірін теориялық тұрғыдан баяндады. Қазақстанның құрғақшылық өңірлерінде материалдық өндірістің бірден-бір тиімді тәсілі көшпелі мал шаруашылығы болғандығы, осыған байланысты көшпелі шаруашылық-мәдени типтің этноинтеграциялық функциясы, жалпы түрік халықтары этногенезінің көшпелі мал шаруашылығымен органикалық байланысы жөніндегі идея Ж.
Әбілғожиннің, Н.Э. Масанов, Н. Әлімбаев, Х. Арғынбаев т.б. ғалымдардың еңбектерінде жан-жақты қарастырылды [100; 280; 281]. Көне және ортағасырлық Қазақстанның күрделі экологиялық және саяси жағдайында көшпелілердің шаруашылық-мәдени типі, көшпелі әлеуметтік организм шеңберінде бір сипатта этникалық нышандарының қорлану процесінің сабақтастығы мен тұрақтылығын қамтамасыз еткендігі, көшпелі өмір салты материалдық мәдениеттің өзіне тән типтері мен ерекшеліктерін дамытқандығы жөнінде дәлелді тұжырымдар жасалынды.
Н.Э. Масановтың пікірінше де (жоғарыда да басқа мәселелерге байланысты айтып кеткенбіз), б.д.д. І мыңжылдықтан бастап Қазақстанда үстем болған және адамның құрғақшылық өңірдің табиғат жағдайына бейімделуінің ерекше формасы болып табылатын шаруашылық жүргізудің көшпелі түрі қазақ халқының тарихында осы этносты түзеуші басты фактор болды [282, 86б]. Осы себепті аталмыш проблеманың өзекті мәселелерінің бірі көшпелілердің материалдық өндірісі жүйесінің ерекшеліктері мен қоршаған ортаның этникалық процестердің қалыптасуы мен дамуына тигізген ықпалын зерттеу болып табылады дейді автор.
Н.Э. Масановтың бұл тұжырымдары жоғарыда аталған ресей тарих мектебінің өкілдері Н.Н. Козьмин, Ю.В. Бромлей және басқа да ғалымдарының ой-пікірлері шеңберінде, Қазақстан жағдайына бейімделініп алынып отырғаны белгілі. Тағы да еске сала кетейік Ю.В. Бромлей өткен ғасырдың 70-жылдары "этнос пен оның қоршаған ортасын белгілі бір тұтастық – этно-экологиялық жүйе ретінде қарастыру керек" деген. Бірақ Н.Э. Масановтың экологиялық концепциясының әлсіз жақтары баршылық. Біріншіден, көшпелі шаруашылықтың ерекшелігі мен құрғақшылық өңір жағдайымен туындайтын халықтың шашыранды орналасуы, немесе, автордың терминологиясымен айтқанда, "дисперсті орналасуы" этногенез процесін жылдамдатушы емес, қайта тежеуші күш болып табылады деп ойлаймыз. Себебі олардың арасындағы ақпараттық байланыстар, халқы шоғырланып қоныстанған өңірлерден гөрі, әлдеқайда әлсіз. Екіншіден, экологиялық орта этногенетикалық процесте доминантық (басым) рөл атқаратындығы жөніндегі тұжырыммен де келісе қою қиын. Себебі бір сипатты экологиялық, табиғи ортада тілі, діні мәдениті бөлек бірнеше халықтың (ұлттың) қалыптасып, өмір сүріп жатқандығы белгілі.
Зерттеушілердің көпшілігі қазақтардың халық болып қалыптасуында басты да маңызды топтастырушы күш саяси фактор болды деп есептейді. Қазақтар этногенезде, әсіресе, олардың қалыптасуының аяқталуы кезеңінде атқарған мемлекеттің рөлі туралы мәселе Ш.Ш. Уәлихановтың, В.В. Вельяминов-Зернов, А.Н. Харузиннің еңбектерінде көтеріліп, ХХ ғасырда С.Ж. Асфендияров, А.П. Чулошников, С.К. Ибрагимов, О. Смағұлов, В.П. Юдин, Т.И. Сұлтанов т.б. авторлардың зерттеулерінде дамытылды.
Алғашқы рет тарихи әдебиетте қазақ халқының қалыптасуы қазақ мемлекеттілігінің құрылуына және тұңғыш қазақ хандарының қызметі нәтижесінде жүзеге асқандығы туралы В.В. Вельяминов-Зернов жазған болатын [221, 270-271б]. Орыс тарихнамасына қазақ этногенезін қазақ хандығының құрылуымен, яғни бұл процестің аяқталу кезеңімен байланыстыра қарау тән. Бұл дәстүр кеңес дәуірінде де А.П. Чулошников, М. Тынышпаев еңбектерінде де жалғасын тапты. А.Н. Бернштам да осы пікірді қолданды. Қазіргі уақытта бұл проблеманы тереңдей зерттеп жүрген бір топ ғалымдар (Б. Көмеков, К.А. Пищулина т.б.) этносты этноәлеуметтік организм ретінде қарастырып, этникалық процестің барысына экономикалық, әлеуметтік және саяси факторлардың шешуші ықпалы туралы идеяны басшылыққа алып отыр. Осыған сәйкес К.А. Пищулина экономикалық байланыстар барысында ғана этномәдени ақпараттармен алмасылады, ал мемлекет этникалық нышандардың пісіп-жетілуін тездетеді деп есептейді [59, 224б].
Мұндай пікірді Б. Көмеков пен К.А. Пищулина 90-жылдардағы еңбектерінде толықтырылып, жаңа мәліметтер негізінде нақтыланды. Бұл ғалымдардың 1998 ж. жарық көрген "Қазақстан тарихының" 2-томында қазақ халқының қалыптасуын әралуан факторлардың өзара ықпалдастығы және жиынтығы нәтижесі ретінде қарастырғаны байқалады. "Этноәлеуметтік организм ретіндегі қазақ халқының құрылуы, – деп жазылған онда, – феодалдық қатынастардың орнығуы мен нығаюы, ортақ территорияның, тілдік, материалдық және рухани мәдениеттің қалыптасуына байланысты барлық халықтарға тән жалпы заңдылықтары негізінде жүзеге асты" [283, 299б]. Қазақ халқының қалыптасуының басты шарттары ретінде академик М.Қ. Қозыбаев оның құрамына енген түркі тілді тайпалардың саяси, ішкі әлеуметтік-экономикалық дамуы деп көрсетсе, С. Жолдасбайұлы тек тілдік бірлік қана емес, салт-сана, діни наным-сенімдер, экономикалық даму біркелкілігі, физиологиялық ұқсастық, аумақтық бірлестік сияқты факторларды атайды ] 40; 273, 160б].
Соңғы уақытта отандық тарихнамада қазақтар этногенезі проблемасына жүйелілік принципі тұрғысынан қарау елеулі орын алып келеді, осыған байланысты этногенетикалық процестердегі мемлекеттің рөліне де басқаша көзқарас қалыптасуда. Ж.О. Артықбаев мемлекеттің өзі күрделі этноәлеуметтік жүйе болып табылады, ол өз тарапында ресми-саяси өкімет, экономикалық өкімет, әлеуметтік және этникалық, аумақтық, қоғамдық сана секілді салалық жүйелерден (подсистемы) тұрады деп жазады. Қазақтардың көшпелі қоғамында барлық әлеуметтік байланыстар жүйесі туыстық қатынастарға негізделген ұйым принципі анықтап, ал генеалогиялық аңыздар оны заңдастырып отырды. Қазақтардың бір атадан (Алаша ханнан) тарағандығы туралы көне аңыздар легі жаңадан қалыптасып келе жатқан мемлекет мүддесіне қызмет етті деп есептейді автор. Бірақ Ж. Артықбаевта мемлекеттің пайда болуы этноинтеграциялық процестерді тездетті деген қорытынды жасайды [284, 44б].
Сонымен "этнос мемлекет" проблемасы отандық тарихнамада екі бағыттың қалыптасқандығы жөніндегі зерттеуші С.Н. Ислямиеваның пікірімен келісуге болады деп ойлаймыз: 1) қазақтардың этногенезі процесінде мемлекет сөзсіз этносты құрушы және біріктіруші фактор болды. Оның соңғы сатысында мұндай рөлді қазақ хандығы атқарды; 2) мемлекеттің құрамының алғы шарты, объективтік факторы этностың пайда болуы дейді келесі авторлар. Этнос бұрынырақ қалыптасуы мүмкін де, оның негізінде кейін мемлекет құрылады. Немесе белгілі бір кезеңде өз бірлігін сезінген, бірақ бірнеше мемлекеттер құрамында шашырап кеткен этникалық қауымдастық осы тарихи "әділетсіздікті" түзету қажеттілігінен туындаған мемлекеттің құрылуына түрткі болады [285, 46б]. Дегенмен бұл автордың орта ғасыр кезеңіндегі Қазақстан аумағында этногенез және саяси-генез процестері хронологиялық тұрғыдан қатар дамыды деген мәлімдемесі декларативті түрде айтылған, әлі де зерттей, түсуді қажет етеді деп ойлаймыз. 90-жылдардан бастап отандық тарихнамада қазақ этногенезі процесінің үзіліссіздігі, немесе сабақтастығы туралы методолгиялық тұрғыдан аса маңызды мәселе көтеріліп келеді (Б. Көмеков, С. Жолдасбайұлы, К.А. Пищулина, К. Ақышев, К. Байпақов т.б.). Бұл процесс жалпы екі мыңжылдық қазақ тарихында үнемі жалғасып отырды ма, Орта Азия мен Қазақстан жерін мекендеген байырғы тұрғындар – сақ тайпалары мен олардан кейін тарих сахнасына шыққан тайпалар мен тайпалық бірлестіктер арасындағы этногенетикалық, материалдық мәдениеті, тілдік байланыстары қандай болды деген мәселелер төңірегінде әрқилы пікірлер айтылды.
Археологиялық зерттеулер мен Қазақстанның ежелгі ру, тайпаларының тілдік атрибуциясын анықтаудағы кейбір "ақтаңдақтарды" пайдаланып, қазақ халқының автохтондығына, түріктік нышанға шабуыл жасаушылар некен саяқ болса да көрініп қалып жүр. Н.Э. Масанов Қазақстан аумағында этникалық қолданыс процесі басым, көпшілігі Орталық Азия өңірлерінен шыққан түрлі көшпелілердің басқыншылығы салдарынан бірнеше рет үзіліп қалып отырды деп есептейді [282, 80 б].
Қазақтардың түрік тектестігі туралы "аңызды" қалай болса да жоққа шығаруға тырысқан ол: "Шындығында қазақтардың ата тегі көшпелі тайпалар және ең алдымен тоғыз-оғыздар және олардың ата-бабалары теле тайпасы болып табылды. Ал, түріктер – тюцзюе Орталық Азия тарихында ешқандай із қалдырмай біржолата жойылып кеткен", – дейді ол өзінің бір сұхбатында [287]. Сонда теле мен тоғыз-оғыздарды түрік нәсілдес емес деп кім айта алады, тіпті түріктер – тюцзюе жоқ болып кетті деу де тарихты көпе-көрнеу бұрмалаушылық болып табылады. Бұл автордың тарихи жорамалдарына З. Қинаятұлының тарапынан шығыс деректері негізінде нанымды жауап берілген [287] дегенмен, Қазақстанның ортағасырлық тарихы мен шығыс деректерінің білімпазы Б. Көмековтің еңбектерінен бір үзінді келтіре кетейік: "Y ғасырға қарай Солтүстік Монғолиядан Амударияның атрабына дейінгі ұланғайыр территорияны түркі тілдес тирек
(теле) деген жалпы аты бар тайпалар мекендеген. Олар негізінен: Байырқу,
Бұлақ, Қарлұқ, Кимек, Еділ, Қыпшақ атты тайпалар еді. YІ ғасырда Қазақстан жері түгелдей құдіретті біртұтас мемлекет – Түрік қағанаты құрамында болды... Осы дәуірден бастап Қазақстан территориясында этногенетикалық процестің жаңа маңызды кезеңі басталды" [261].
Сонымен қазақтардың шығу тегі мен қалыптасуын зерттеу негізінен автохтондық концепция шеңберінде дамыды, осы негізде олардың кірме элементтердің (кірмелік немесе миграциялық концепция) басым рөл атқарғандығы жөніндегі ғылыми негізі жоқ қағидалар жоққа шығарылды. Бірақ қазақтар этногенезін біртұтас проблема ретінде зерттеу – отандық тарих ғылымының алдында тұрған аса маңызды міндет. Оның орындалу барысында Қазақстан аумағындағы этногенетикалық процестердің ұйытқысы (немесе ұйытқылары), сабақтастығы сияқты мәселелер де өз шешемін табуы қажет.


2 ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТІ НЕГІЗІНІҢ ҚАЛАНУЫ: ТАРИХНАМАЛЫҚ ТАЛДАУ
2.1 Көшпелі қоғамдағы мемлекеттілік проблемасы
Қазақ көшпелі қоғамы саяси жүйесінің сипаты Евразия көшпелі социумы тарихының маңызды проблемаларының бірі болып табылады. Бұл жөнінде қазақ хандығы тарихнамасында осы уақытқа дейін сан алуан ағымдар мен қайшылықты пікірлердің орын алып келуі, біріншіден, бұл проблеманың өзіндік күрделілігі мен деректік негіздерінің әлсіздігіне байланысты болса, екіншіден, көшпелі қоғам тарихын формациялық теория тұрғысынан пайымдауға болмайтындығымен түсіндіруге болады. Әрине, тарихи материализмнің таным мүмкіндіктерін толықтай жоққа шығармағанымен, оның көшпелі қоғам дамуын таптық қатынастар, өндіргіш күштер мен өндірістік қатынастар арасындағы диалектикалық қайшылық жөніндегі категориялар арқылы зерделеуге ұмтылысы дағдарысқа ұшырағандығы анық. Сонымен қатар қазақ халқының жерін орыс империясының құрамдас бөлігіне айналдыруға бағытталған отарлық саясат тарапынан тарих ғылымындағы қазақ мемлекеттілігінің құрылу проблемасын зерттеуге түрлі кедергілер жасалынып келді. Осы себепті қазақ хандығын бір орталыққа бағынған мемлекет ретінде қарастыруға 1917 жылға дейінгі орыс тарихнамасында да, одан кейінгі уақыттағы кеңестік тарих ғылымында да мүмкіндік болмады. ХYІІІ-ХІХ ғасырлардағы орыс авторларының еңбектерінде (А.И. Левшин, А. Мейер т.б.) бір орталыққа бағынған мемлекет болған жоқ, үш жүзге бөлінген тайпалар бірлестігі ғана өмір сүрді деген пікір үстем болды.
Мұндай көзқарас кеңес дәуірінде де жалғасын тауып, көшпелілік пен мемлекеттіліктің антагонистік ұғымдар екендігін ғылыми негізде дәлелдеуге тырысушылар көрініс бере бастады. Мұның өзі қазақ хандығының құрылу тарихына тікелей қатысты көшпелілер қоғамындағы мемлекеттік проблемасын зерттеудің, оның теориялық-методологиялық негіздерін анықтаудың өзектілігін арттырып отыр. Бұл мәселе отандық тарихнамада сан рет аталып көрсетілді де [2; 288], бірақ осы бағыттағы ізденістер нәтижесі бір ізге түсті деп айта қою әлі де болса қиын. Оның мысалы ретінде 1998 ж. жарық көрген "Қазақстан тарихының" екінші томындағы "көшпелі қоғам және мемлекеттілік проблемасына" жасалған тарихнамалық шолуға тоқтала кетейік. Оның авторы К.А. Пищулина былай деп көрсетеді: "Негізгі екі көзқарас, екі тұжырымдама анықталды. Олардың біреуі – көшпелі қоғамда таптық қатынастар мен мемлекеттік болғанын мойындау, оны жақтаушылар тарихи материализмнің принциптерін ұстанады", Автордың пікірінше, екінші тұжырымдама көшпелі қоғам өз дамуында қоғамдық таптарға жіктелуіне дейінгі деңгейде тоқтап қалады деген пікірге саяды. Бұл тарихнамалық мектептің өкілдері сол себепті де көшпелі қоғамда мемлекеттің болуын жоққа шығарады – мыс. Сонымен бірге шолу авторы мұндай көзқарасты "өркениеттер теориясының" негізін қалаушы А. Тойнбидің тарихи концепциясымен байланыстырады [290, 181186 б; 291].
К.А. Пищулина алдыңғы көзқарасты жақтаушылар қатарына С.З.
Зиманов, А.Е. Еренов, Л.П. Потапов, И.Я. Златкин, Г.А. Федоров-Давыдов, В.Ф. Шахматов, С.Е. Толыбеков сияқты ғалымдарды жатқызады. Ал, екінші бағыттың өкілдері ретінде А.И. Першицтің, А.М. Хазановтың, Ю.И. Семеновтың, Г.Е. Марковтың есімдерін атайды [283, 54-55 б].
Мәселе мұнан әлдеқайда күрделі және көшпелі қоғамдағы мемлекеттілік тақырыбы төңірегінде өрбіп отырған пікірталас марксистік методология мен одан басқа танымдық концепциялар арасында емес.
Тіпті тарихи материализмді өзінің теориялық – методологиялық бағытбағдары ретінде ұстанып келген авторлардың өз араларында да бірнеше тарихнамалық ағымдар мен мектептердің болып келгендігін жоққа шығаруға болмайды. Көшпелілер қоғамының әлеуметтік және саяси сипаты жөніндегі ізденістер ұзақ уақыт бойы "көшпелі феодализм" концепциясы шеңберінде дамыды. Бұл концепцияға сәйкес орта ғасырлар мен жаңа заманның бас кезінде қандай да болсын көшпелілердің мемлекеттілігін феодалдық қоғамдық қатынастардың пайда болуы және дамуы тұрғысынан қарастырылды. Осыдан барып қазақ қоғамының саяси ұйымдасуы "бір орталыққа бағынған мемлекет", "мемлекеттік бытыраңқылық" секілді түсініктермен сипатталды. Оның үстіне көшпелі социумдардағы биліктік құрылымдардың ерекшеліктері ескерілмеді, көбіне ол отырықшыегіншілікті мемлекттердегі биліктік қатынастар моделі арқылы түсіндірілді. Жалпы алғанда, қазақ мемлекеттілігін жоққа шығарушылардың пікірі мал шаруашылығының тез дамуы, тұрғындардың Евразиялық далалық өңірінде сирек орналасуы және мұнда отырықшылықтың жоқтығы, таптық қатынастардың антогонистік деңгейге көтерілмеуі мемлекеттілікті қажет етпеді, көшпелілер үшін ондай саяси құрылымның керегі болмады деген секілді уәждермен шектеледі. Осы бағыттың ірі өкілдерінің бірі В.В. Бартольд: "Тіпті көшпелі өмір жағдайында да таптық процестің шиеленісуінсіз күшті өкіметтің пайда болуына негіз жоқ", – деп жазады
[161, 47].
В.В. Бартольдтың бұл түсінігін Б.Я. Владимирцов [292], А.Н. Бернштам [293], А.Ю. Якубовский [294] және басқа да ғалымдар өз ізденістерінде басшылыққа алды, нәтижесінде тарих ғылымында "көшпелі феодализм" концепциясы орнықты.
Көшпелілер қоғамының саяси және әлеуметтік дамуында артта қалғандығы жөніндегі тұжырымнан кейбір ауытқушылықтар сынға алынып, тез арада ресми көзқарасқа сәйкестендіріліп отырылды. Ондай құбылыстың бірі 1943 ж. жарық көрген "Қазақ ССР тарихында" орын алған еді. Кітапта Қасым, Ақназар мен Тәуекел тұсындағы қазақ хандығы "біршама орталықтандырылған мемлекет болды, ол өзінің даму деңгейі тұрғысынан Шыңғыс ханның империясынан Киев мемлекетінен және ұлы Карл империясынан да жоғары тұрды" деген қорытынды жасалған болатын [295, 107]. Мұндай пікір үшін кітап авторларына ескерту жасалған [296], соның нәтижесінде "Қазақ ССР тарихының" 1949 ж. шыққан екінші басылымында қарама-қарсы тұжырым ұсынылды; бір орталыққа бағынған қазақ хандығы болды деу қателік деп танылды [297-117,144 б].
Отандық тарихнамада методологиялық тұрғыдан бір сарындас еңбектер пайда болып, оларда қазақ хандығы "тұрақсыз", "уақытша және эфемерлік бірлестік" ретінде сипатталды. Тарихшылар ХYІІІ-ХІХ ғасырлардағы орыс авторларының пікірлерін жалғастыра отырып, Қазақстанда ешқашан да орталықтандырылған мемлекет болған жоқ дегенді насихаттаумен және қайталаумен болды [298]. Олар ғұн, түрік, Алтын Орда мемлекеттерін де осы қатарға жатқызды. Көшпелілер тек шаруашылық қауым болып қана өмір сүрді, кей кезеңдерде ғана тарихи ахуалға сәйкес "әскери – көшпелі қауым" (империя) құрып отырды деп есептелінді.
Көшпелілер қоғамындағы мемлекттілік мәселесін осы социумдағы қоғамдық қатынастардың даму дәрежесіне сәйкес зерттеу әдісі, әсіресе, 50-
60-жылдары кең таралды. В.Ф. Шахматов "Основные черты казахской атриархально-феодальной государственности" деген мақаласында қазақ қоғамында жерге қалыптасқан феодалдық жеке меншіктің болмауына байланысты мемлекеттің құрылмағандығы және оған алғы шарттардың тумағандығы, тек оның қайсыбір нышандары ғана байқалғаны жөнінде жазды [299].
50-жылдары кеңес тарихнамасында қазақ мемлекеттілігі туралы проблеманы зерттеуге кейбір заңгерлер де араласты. Солардың бірі профессор С.Л. Фукс қазақ мемлекеттілігінің Кеңес Одағына дейін "құрылмау" себептерін қазақ хандығында мемлекетке тән атрибуттардың (армия, полиция, сот, басқару органдары) болмағандығымен дәлелдеуге тырысты [20, 101б]. Оның пікірінше, Қасым, Ақназар және Тәуекел хандар тұсындағы қазақ мемлекеті әскери бірлестік қана болған, ол жеке сұлтандар басқарған қазақ рулары мен тайпаларының қорғаныс және шабуыл мақсатындағы әскери одақтардан тұрыпты-мыс [20, 101б].
Қазіргі замандағы тарихнамада осы пікірлерді, түптеп келгенде, С. Плетнева, Г.Е. Марков сияқты авторлар да қолдайды. Олар зерттеу әдістері мен уәждері түрліше болғанымен, көшпелілердің жоғарғы қоғамдық дамуы "шаруашылық қауымнан", не болмаса "әскери-көшпелі қауымнан" аса қойған жоқ дейді [301, 316б].
Методологиялық тұрғыдан қазақ хандығының пайда болуы мен құрылуының тарихи қажеттілігін қоғамның таптарға бөлінуі мен тап күресінің шиеленісуіне апарып тіреу, бұл институтты бір таптың екінші тапты бағыныштылыққа ұстап тұру құралы ретінде санау кеңес дәуіріндегі барлық зерттеулерге тән болды. С.Е.Толыбеков қазақ хандығы мемлекеттілік дамудың алғашқы сатысы, оған "әскери демократияның" барлық белгілері тән деп есептеді [302, 342б].
Марксистік методология шеңберінде қазақ хандығы туралы пікір таластар "мемлекет" термині төңірегінде де өрбіді. А.И. Давыдович пен Л.В. Дюков "К вопрсу о характере власти и управления в Казахстане в ХҮ-ХҮІІІ вв." деген мақалада: "Көптеген тарихшылар мемлекет дегеніміз таптық үстемдік органы, бір таптың екінші тапты қанау органы деген марксистік қағиданы ұстанады да, осы анықтама арқылы антагонистік таптардың, таптық күрестің және мемлекеттің пайда болуы бір уақытта орын алды деп ойлайды", – деген пікір білдіріп, осы мәселелер бойынша отандық тарихнамада жіберіліп отырған "қателіктерді" ашуға ұмтылды [303, 91б]. Біріншіден, олардың пікірінше, зерттеушілер, аталмыш тұжырымның авторлары мемлекеттің қоғамда орнығып, оның негізгі формасына айналған кезіне қатыстылығын ескере бермейді. Сондықтан да жоғарыда келтірілген анықтаманы таптар және таптық күрес пайда болған, бірақ көне және таптардың пайда болуына дейінгі туыстық байланыстарға негізделген ұйымдасу формасынан айырыла қоймаған құрылымдарға (бірлестікті) таратуға болмайды.
Жеке меншік, таптар және таптық күрес қоғамның рулық-тайпалық негізде ұйымдасуын өшіріп, оны мемлекетпен алмастырудың шешуші факторлары ретінде көрінеді және олар соңғы институтқа дейін пайда болады.
Л.В. Дюков пен А.М. Давыдовичтің мемлекеттің пайда болуы жөніндегі көзқарастарының түпқазығы да осында және осы тұрғыдан кейбір ғалымдардың қазақ мемлекеттілігі туралы тұжырымдарын сынға алады. Олардың ойынша, таптардың, халықтың және мемлекеттің қалыптасу процестерінің қатарласа жүруі жөніндегі "қате пікір" С.В. Юшковтың "История государства и права" деген оқулықта орын алған. Онда скифтердің, сарматтардың, анттардың және тағы да басқа халықтардың тайпалық одақтары, оларда таптардың және мұрагерлік биліктің болуы негізінде мемлекеттер деп жарияланған [304, 35-99, 62, 64-65бб].
Осы тәрізді "История Казахской ССР" авторлары да түріктер, қыпшақтар, қарлұқтар, оғыздар, өзбектердің тайпалық одақтарын да "ерте феодалдық" деп аталғанымен мемлекет, мемлекеттік бірлестіктер қатарына жатқызады [305-56, 65-66, 72, 134-137, 148 б].
А.М. Давыдович пен Л.В. Дюков бұл кітап авторларының "үйсіндер мен қаңлылар заманында таптық қатынастар мен мемлекеттіліктің қалыптасуы басталды" деген пікіріне де үзілді-кесілді қарсы шығып, тайпалар одағы, таптар және мемлекеттің қалыптасу процесі бір уақытта жүрмейді деген жасанды ұстанымдарын қайталап алға тартады. С.З. Зимановтың, Т.М. Күлтелевтің, А.Е. Ереновтің және басқа да ғалымдардың Қазақстанда оның
Ресейге бодан болуына дейінгі кезеңде біршама дамыған феодалдық мемлекет болды деген тұжырымдарын да теріске шығаруға әрекеттенеді
[306, 78б; 307, 47 б; 308, 30 б].
Авторлар негізінен С.Е. Толыбековтың ХY-ХYІІІ ғасырлардағы қазақ қоғамы мемлекетке дейінгі сатыда, әскери демократия жағдайында өмір сүрді деген пікірін қолдайды [309-217, 221, 223-225бб]. Толыбековтың
"қазақ хандықтары тұрақсыз мемлекеттік бірлестіктер болды" деген пікірінің өзін асыра бағалаушылық деп есептейді [302, 93 б].
Қазақ халқының қалыптасуының өзі де мемлекеттің құрылуының алғы шарттарының бірі болғанымен, мемлекеттің пайда болып, өмір сүруінің белгісі емес дейді авторлар.
Сонымен Л.В. Дюков пен А.М. Давыдович қоғамның рулық-тайпалық негізде ұйымдасуының сақталып келгендігіне байланысты қазақтарда 1917 жылға дейін ешқандай мемлекеттілік болған жоқ, қазақ қоғамы ХY-ХYІІІ ғасырларда әскери демократиялық тәртіпке негізделген қауымдастықта өмір сүрді деген марксистік методология шеңберіндегі қағиданы дәлелдеуге тырысады [303, 96-102б].
Көшпелілер проблемасымен кейінгі кездері айналысқан авторлар да "көшпелі феодализм" концепциясынан көп алыс кете қойған жоқ. Олар да мемлекеттің пайда болуын адамдар арасында таптық антагонизмнің өрістеуінен, қоғамның әлеуметтік жіктелуі мен тапқа бөліну процесінен іздейді.
Түйіндеп айтсақ, отандық тарихнамадағы материалистік ағым өкілдерінің көшпелі қоғамдағы мемлекеттілік жөніндегі ой-пікірлері қазақтарда мемлекеттің болуы түгіл, оның мүмкіндігінің өзін жоққа шығарудан "ерте феодалдық" сипаттағы мемлекеттілік болғандығын мойындауға дейінгі эволюциялық дамудан өтті. Бірақ осы уақытқа дейін қоғамдық ғылымтануда "мемлекет" пен "мемлекеттіліктің" мәні ашылып, оларға нақтылы анықтама беруде бір тоқтамға келінген жоқ. Кейбір авторлар "мемлекеттілікті" мемлекетке дейінгі саты ретінде түсініп келді [310]. Соңғы уақытта бұл мәселе жөнінде Е.М. Әбенов, Е.М. Арынов өз пікірлерін білдірді. Олардың анықтауынша, мемлекеттілік туралы мәселе белгілі бір өркениеттік өңірді басқа өркениеттік өңірлерден ажыратушы әлеуметтік кеңістік, оның алғашқы шекарасы туралы мәселе секілді [311 24б]. "Мемлекеттілік" ұғымы "мемлекет" ұғымынан әлдеқайда кең де тереңірек. Бірінші ұғымның мазмұны тек қана саяси-құқықтық қатынастарды ғана емес, әлеуметтік және мәдени-рухани бастаулардың түгел кешенін қамтиды. Қоғам осы салалардың негізінде ғана тұтас жүйе ретінде қызмет жасайды. Осы тұрғыдан алғанда қазақтарда мемлекеттілік көне заманан бастап болды. Ал, қазақ мемлекетінің құрылуын авторлар саяси-құқықтық бірлестік ретінде қарастырады. Егер мемлекеттілік Шығыста мемлекет – тап, Батыста да – мемлекет тап ретінде пайда болса,
Далалық өңірде ол этноәлеуметтік және этноаумақтық бірлестіктің ерекше формасы ретінде қалыптасты дейді. Далалық өңірдегі мемлекетіліктің дамуы абстракциялық мемлекеттің дамуы емес.
Сонымен "Қазақстан. Мемлекет пен қоғамның эволюциясы" авторларының тұжырымдауынша, мемлекет Батыс пен Шығыс өркениетінің нәтижесі, ал Ұлы Дала тарихына қатысты мемлекеттілік ("мемлекет емес" – ескерту авторлардыкі) өркениеттік процестің негізі болып табылады [311].
Тарихи материализмнің дағдарысқа ұшырауына байланысты көшпелі қоғамның әлеуметтік сипаты мен онда мемлекеттің пайда болу проблемасын жаңа танымдық тұрғыдан қарастыруға бағытталған методологиялық ізденістер жалғаса түсті. Отандық тарихнамадағы бұл құбылыс Ж. Артықбаевтың, М. Әбусейітованың, А.К. Көшкімбаевтың, И.В. Ерофееваның, Н.Э. Масановтың, М.К. Хабдулинаның т.б. авторлардың еңбектерінде айқын көрінді. Осы өзгеріс жөнінде әдебиетте қоғамдықэкономикалық формация теориясының шығармашылық элементтерін түгелдей жоққа шығармаумен қатар, гуманитарлық ой-пікірдің өркениет теориясына бет бұрып келе жатқандығы атап көрсетілді [312].
"Өндірістің азиялық тәсілі" концепциясы жандандырылып, оны көшпелілер қоғамына тарату, көшпелілердің отырықшы-егіншілікті қоғамдардан түбірінен айрықша өз даму арнасы барлығы туралы идеяны қалыптастырды. Осы түсінікке сәйкес көшпелілер арасындағы таптардың пайда болуы және ерте таптық қатынастар туралы жаңа пайымдаулар жасалды [313; 314; 129]. Оның бірі А.К. Көшкімбаевтың "К проблеме государственности в кочевых обществах" деген мақаласында баяндалған. Автор мемлекеттіліктің қалыптасуы – бір мезеттік әрекет нәтижесі емес, ол дегеніміз қоғамның тұрақты да басты саяси институты – қоғамдық қатынастарды басқару, реттеу және бақылау функцияларын атқарушы және өз кезегінде ішкі және сыртқы саяси қауіпсіздікті қамтамасыз етіп отыратын, құрылымдық жүйелер тән мемлекеттің пайда болуына әкелетін ұзақ та күрделі процесс дейді. Ондай саяси орган адамдардың кез келген тұрақты топтық қауымдастығының қажеттілігі болып табылады [108,50б].
М.К. Әбусейітова мемлекеттілік көшпелілердің отырықшы қоғаммен өзара қатынас орнатуға мәжбүр болған жерлердің барлығында да пайда болды деп есептейді. Бірақ әңгіме мемлекеттілікті олардың отырықшы көршілерінен "көшіріп" алғандығы туралы емес, көшпелілер өздеріне ғана тән бірегей саяси жүйе құра білді деп ескертеді. Автор кейбір тарихшылардың көшпелі хандықтарда аумақтық бөлініс, жария билік, тұрақты салық жүйесі және басқа да мемлекеттілік атрибуттары болмағандығын тілге тиек етіп жүргендіктерін ескерте отырып, жаппай қарулану, жүйеленбеген құқық, шекарасы өзгермелі аумақтық иеліктер тән түрік хандықтарын еуропа мемлекеттерімен салыстырғанда ортақ ұқсастықтар таба қоюдың қиынға соғатындығы, осы себепті де көшпелі мемлекеттілікті, жалпы ортаазиялық қоғамдарды зерттеуге басқа өлшемдер мен методологиялық ұстанымдар тұрғысынан келу керек деп жазады [54,
31б].
Тарихи материализм принциптеріне негізделген әдіснамадан мүлдем бас тартып, мемлекеттің пайда болуын көшпелі қоғамның дамуының ішкі заңдылықтары мен ерекшеліктерінен іздеу талпынысы Ж.О. Артықбаевтың еңбектерінен байқалады [39; 284].
Бұл автордың пікірінше де, тарихи қазақтанудың шектеулігі қоғам мен мемлекет тарихы проблемаларын біржақты материалистік тұрғыдан зерделеуден туындайды. Мемлекттің пайда болуының басты шарты тұтынудан артық өнімнің алынуы, осы негізде таптардың пайда болуы, таптық күрестің өршуі деп есептелінеді. Мұндай жағдайлар, материалистік ағым өкілдерінің пікірінше, отырықшы-егіншілікті қоғамда ғана болады. Сонымен көшпелілер әлемінде мемлекеттің пайда болу мүмкіндігінің өзі бірден жоққа шығарылады.
Жоғарыда көрсетілгендей, осы себепті көшпелілердің қоғамдық-саяси даму сипатына арналған бірнеше, кейде бір-біріне қайшылықты теориялар айналымға енді. Олардың негізінде көшпелілер қоғамның патриархтықрулық, ерте феодалдық, патриархтық-феодалдық, ал кейінгі уақытта әскерипотестарлық сипаты туралы анықтамалар туды [315].
Ж.О. Артықбаев, өркениет теориясына бой ұрған авторлар сияқты [316] евразия даласы көшпелілерінің мәдени жетістіктерін мұралаған қазақ қоғамы өзінің ішкі және сыртқы құрылымы бойынша да, мазмұны тұрғысынан да бірегей құбылыс екендігін мойындайды. Көшпелі социумның қызмет етуінің негізгі ұйытқысының өмірлік бастауын Батыстың да, Шығыстың да мәдени өлшемдерімен салыстыруға келмейді, қайталанбастығымен және өзіндік ерекшеліктерімен көрінеді. Осы бірегейлік методологиялық парадигмалардың өзгертілуін талап етеді. Бірақ Ж. Артықбаев өркениет теориясы арнасына қарай бұрылмайды, дүние жүзілік қоғамдық ой-пікір тарихында бұрыннан белгілі субъективтік категорияларға, қондырмалық институттарға басым мән береді. Өз сөзімен айтсақ, ең алдымен тарихи танымның басты нысаны қоғамның материалдық параметрлері емес, оның сана-сезімі, рухани құндылықтары, әлеуметтікмәдени ерекшеліктері сияқты факторлары болу керек [284]. Осыған сәйкес қазақтарда мемлекеттің пайда болуы себептерін анықтау үшін алдыңғы қатарға экономикалық процестерді емес, әлеуметтік процестер мен әлеуметтік байланыстар формаларын қою талап етіледі. Себебі қазақ қоғамында әрбір адамның орны экономикалық байланыстарға емес, табиғиәлеуметтік байланыстар арқылы анықталады.
Ж.О. Артықбаевтың бұл ұсынысы үстем таптың қосымша өнімді иеленуі, осы материалдық мүддесін қорғау мақсатында мемлекеттік аппараттың күшімен қаналушы тапты бағыныштылықта ұстауы жөніндегі қағиданы жоққа шығарады.
Онда "қазақтарда мемлекеттіліктің бастауын қай бағыттарда іздестіру керек, саяси генезис негізінде таптық құрылымнан басқа қандай факторлар жатты, алғашқы қауым эволюциясы барысында мемлекеттің пайда болуы мүмкін бе?" деген сұрақтар туындайды.
Автор бұл сауалдарға тапсыз қоғамда да мемлекеттің (саяси институттардың) өмір сүруі мүмкін деп жауап береді [284-46б] және оған төмендегідей дәлелдер келтіреді: 1) Мемлекет этноәлеуметтік жүйе ретінде бірнеше құрамдас бөліктерге, нақтылап айтқанда, шағын жүйелерге сүйенеді. Бұқаралық-саяси билік (бағындыру аппараты) дегеніміздің өзі солардың бірі болып табылады. Осы ретте экономикалық, аумақтық, әлеуметтік, этникалық, рухани билікті де айтуға болады. Соңғы шағын жүйеге басқа компоненттері жоқ кезде де мемлекет идеясын сақтап отыратын қоғамдық сана кіреді. 2) Қазақтардың көшпелі қоғамыоқшауланған, күрделі, үнемі қозғалыстағы және өзін-өзі реттеуші жүйе. Оның көптеген және күрделі қатынастармен өзара байланысты құрылымдық компоненттері (экономикалық құрылым, аумақтық орналасу, материалдық және рухани мәдениет, сана-сезім т.б.) шағын жүйелер ретінде әрекет етеді. Социумның рулық-тайпалық шеңберден мемлекеттілік жағдайға көшкен уақытында бұл түрлі шағын жүйелердің рөлі бірдей болмауы мүмкін. Кейбірі мемлекеттік жүйе ретінде қалыптасып, тиісті міндеттерді атқарады, ал екіншілері әлі пісіп-жетілмеген болып шығады. 3) Қазақ қоғамының ішкі құрылымы элементтерінің өзара иерархиялық бағыныштылығына байланысты адамның қоғамдағы орны дүниеге келген күннен және өмір бойы оның белгілі бір сословиеге жататындығымен анықталады. Сонымен қатар қазақтардың көшпелі қоғамның негізін қауымның еркін көшпелілері, яғни дербес шаруашылық иелері, өндірістік қатынастардың тең құқылы субъектілері құрайды. Мұнан шығатын қорытынды шектеуліктер мен өзара бағыныштылық (иерархиялық) меншік қатынастарынан емес, туыстық қатынастардан туындады [284, 41б]. Осы себепті хандық биліктің пайда болуы мен өмір сүруі жеке меншік пен таптық қоғамның қалыптасуына байланысты орын алған жоқ.
Ж.О. Артықбаев мемлекеттің тууын оның әлеуметтік реттегіштік қызметінен іздестіреді. Осылай ол қоғамның ішкі құрылымын, әр түрлі құрамдас (этномәдени) бөліктерін ұйымдастырып, қимыл-қозғалысқа келтіріп отыратын механизм ретінде мемлекет қола дәуірінен бастап-ақ өмірге келді деп есептейді [39, 24 б].
Егер таратып айтатын болсақ, үстем рулық жүйе, сословиелік құрылым, тәуелділіктегі қалалық және егіншілікті өңірлер негізгі субстраттар ретінде әрекет жасайды. Олардың бір саяси организмде шоғырлануы нәтижесінде мемлекет құрылады, ал мемлекет субстраттардың бірыңғай жүйе ретінде қызмет жасауын қамтамасыз етеді, әсіресе, этногенез процесінің бір арнада дамуына қолайлы жағдай тудырады. Соңғы тұжырымды орыс ғалымдары да қолдайды. Л.Е. Куббель: "Потестарлық және саяси ұйым этникалық процестердің барысына да және олардың нәтижелерін бекітуге де, сонымен бірге осы нәтижелерге белгілі бір тұрақтылық сипат беруге де қажетті этнотоптастырушы фактор болып табылады", – дейді [317, 118б].
Сонымен Ж.О. Артықбаев ізденістерінің басты түйіні көшпелілер қоғамдарында орталықтану мен жіктелу проблемалары басқару аппаратын құру арқылы емес, өмір сүріп тұрған әлеуметтік жүйенің (құрылымының) күрделенуі арқылы жүзеге асады деген ойға тіреледі.
Жоғарыда кейбір саясаттанушылардың ғылыми айналымға "мемлекеттілік" ұғымын енгізу деген ұсынысына және "көшпелілер мемлекеттілігі" бұқаралық-саяси билікпен, яғни оның "бағыныштылықта ұстау аппараты" ретіндегі дәстүрлі сипатымен барлық жағдайда сәйкес келе бермейді [316; 311] деген тұжырымына тоқталып өткенбіз.
Ж.О. Артықбаевтың пікірінше, "мемлекеттілік" пен "мемлекетті" бірбіріне қарсы қою қоғамтанудың ұғымдық-категориялық аппаратында түсініксіздік туғызады. Егер "мемлекеттілік" дегенді, авторлардың айтқанындай, "саяси-құқықтық, әлеуметтік және мәдени-тұрмыстық" құрылымдардың жиынтығы ретінде қарастыратын болсақ, онда бұл құбылысты қоғам деп тануымыз қажет [284, 39б].
Дегенмен "мемлекет" ұғымы жөнінде де пікірталастардың әлі бір арнаға түсе қоймағанын айта кету керек. Хоккайдо университетінің (Жапония) доценті Уяма Томохико: "Ең алдымен, саясаттанушылар арасында "мемлекет" дегеніміздің не екендігі туралы бірыңғай пікір жоқ, "мемлекет" ұғымының жүзден астам анықтамасы бар. Егер біздер отырықшы халықтар мемлекетінің сипаттамаларына негізделген тар шеңберлі анықтаманы қабылдасақ, онда Қазақ хандығы мемлекет болып есептелмейді. Ал, егер "мемлекет" ұғымын кең көлемде түсінсек, онда бұл хандық мемлекет қатарына жатады", – дейді [318].
Отандық тарихнамада да бұл проблема бойынша, яғни мемлекет дегеніміз не, оның негізгі белгілері қандай деген мәселелер төңірегінде түрлі болжамдар орын алып келе жатқандығын қайталап айтамыз. Олардың өзі де материалистік методология мен өркениеттік теориялардың кейбір элементтерінен құрастырылған эклектикалық сипатта болып келеді. Ж.О. Артықбаевтың көзқарастарында ғана сонылық байқалады. Оның пікірінше, мемлекет дегеніміз, біріншіден, – қоғамды ұйымдастырушы, реттеуші жүйе, екіншіден қоғамның ресми билік органдарының және атрибуттарының тұтас жиынтығы [39,22б].
Бірақ, Ж.Артықбаевтың айтқанындай, бұл – "екі түрлі анықтама" емес, мемлекетті құрылымдық-функциялық талдау тұрғысынан жасалған бір ғана анықтама болып табылады және оны отандық тарихнаманың методологиялық жетістігі деуге болады.
Мәселеге осы жаңа көзқарас тұрғысынан қараған А.Бикенов көшпелілер тарихы жөніндегі зерттеулерге шолу жасай келіп, мемлекет туралы айтылған пікірлерде қоғамның билік жүргізу жүйесін, оның әртүрлі атрибуттарын (мәселен: сот, әскер, қазына, салық т.б.) зерттеу басым да, ал мемлекеттің реттеуші-ұйымдастырушы жүйе екендігін естен шығарылып келе жатқандығына назар аударады [319, 35б].
Тарих ғылымында соңғы уақытта қазақтардың әлеуметтік және саяси ұйымдасуы жөнінде осы тұрғылас пікірді И.В. Ерофеева да білдірді. Ол материалдық және адам ресурстарының жинақталуы және шоғырлану процестері сияқты экономикалық факторларды айтпағанның өзінде, қазақ қоғамында бір саяси ұйымға бірігудің экономикалық сферадан тыс жатқан ынталанушылық пен қажеттіліктен туындайтын себептер барлығына назар аударады. Оларға қауымдар арасында жерді пайдалану жөніндегі өзара қатынастарды реттеу, көшу қон бағыттарын анықтау, жайылымдықтарды, бөлісу, руаралық кикілжіңдерді, барымта-қарымта мәселелерін шешу, сыртқы жаулардан қорғану, көрші отырықшы және көшпелі өңірлерге жорықтар ұйымдастыру жатты. Көшпелі халықтың тұрмыс-тіршілігіне қатысты осы мәселелердің барлығына басшылық жасап, жөн сілтеу қажеттілігінен тайпалар, тайпалық одақтар, жүздер және т.б. ірі бірлестіктер қалыптасты. Осы көшпелі әлеуметтік организмдердің іріленуі барысында аталмыш құрылымдар арасындағы қатынастарды реттеп отыруға қажетті тетік (механизм) ретінде иерархиялық құрылымға негізделген потестарлықсаяси ұйым пайда болды деп жазады автор ] 320, 38-39б]..
Қазақтардың көшпелі қоғамында, Евразиялық басқа да көшпелі халықтарындай, саяси басқару немесе билік жүйесі аға тайпа, не аға ру құқығының басымдылығын мойындайтын генеалогиялық туыстық принципіне негізделеді. Осыған сәйкес күшті (аға) рулар мен тайпалар, әдетте, қазақтардың әскери-потестарлық бірлестіктерінің ұйытқысы болды. Олардың төңірегінде әлсіздеу және тым әлсіз кіші рулар мен тайпалар топтасты, осы негізде мемлекеттік бірлестіктер – хандықтар құрылды деп есептейді И.В. Ерофеева [320, 39б].
Мұндай пікірлерді өткен ғасырдың 60-70-жылдары қазақ қоғамының әлеуметтік негіздері мен онда мемлекеттіліктің пайда болуын зерттеген А. Хадсон, Л. Крадер, Э. Бэкон сияқты шетелдік ғалымдар да айтқан болатын [193; 199].
Осы кезеңдерде отандық тарихнамада да бүкіл тарихи дамуы барысында көшпелілердің қоғамдық құрылысы өндірістің өзгеше тәсіліне негізделді, ол дамыған таптық феодалдық қатынастармен де, мемлекттілікпен де сәйкес келмейді деген концепция ұсынылған-ды. Осы концепция, әсіресе, Н.Э. Масановтың "Қазақтардың көшпенді өркениеті" деген кітабында өзінше жалғасын тапты және көшпелілерде феодализм мен мемлекеттіліктің болуы жөніндегі идеяның өзі жоққа шығарылды[280].
Бұл еңбекке пікір білдірген В.Н. Василов автордың тұжырымын 90жылдардың ортасында "талассыз" емес деп қана атап өткен болатын[321142,143б]. Дегенмен Н.Э. Масанов мұнан кейінгі жылдары да көшпелілер тарихын "эволюциялық-тарихи" зерттеу әдістері тұрғысынан пайымдауларын жалғастырды.
Бұл автор көшпелілік өмірдің басты ерекшілігі – көшпелі қауымдардың шашыранды (дисперсті) жағдайы деп есептейді. Осы негізде ол көшпелілерде әскери-потестарлық (potestus-латынша "билік") құрылымдардың пайда болуының басты себептері жайылымдықтарға, көшіқон жөніндегі қатынастарға, әдеттік-құқық нормаларын реттеуге т.б. мәселелерге байланысты болды деп есептейді. Осы факторлар санатында көршілес егіншілікті, көшпелі халықтар және мемлекеттермен сыртқы қарым қатынастарды реттеу қажеттілігін де атайды [322; 323-244]. Л.С. Куббель де бұрынырақ осындай пікір білдірген [317].
Н. Масанов көшпелілер қоғамындағы әскери-потестарлық жүйенің дүниеге келуі экономикалық факторлар мен экономикадан тыс факторлардың ұштасуы нәтижесінде болды деп есептейді. Бірақ бұл жүйе, мемлекет жөніндегі европалық түсінікті қолдаушы автордың пікірінше, мемлекетке дейінгі құрылым болып қана есептелінеді. Көшпелі қоғамдағы мемлекеттілік табиғи жағдайы мен әлеуметтік-экономикалық инфрақұрылымның интеграциялық процестерге көрсететін кедергілері кемдеу маргинальды өңірлерде ғана мүмкін болған секілді [323, 204б].
Автордың алғашқы да, соңғы да тұжырымдарымен келісе қою қиын. Себебі, түптеп келгенде, мемлекеттіліктің пайда болуын Н.Э. Масанов та, осының алдында ғана айтылған И.В. Ерофеева да, көшпелілерде мемлекеттілік дәстүр болғандығын жоққа шығарады. Соңғы уақытта әскери-потестарлық құрылымдарға байланысты қағидаларға А.К. Көшкімбаев та қолдау көрсетті. Менің ойымша, деп жазады соңғы автор, орта ғасыр кезіндегі (Х-ХІІІ ғ.) көшпелі потестарлық әлеуметтік организмдер, мысалы, керей, найман, татар, монғол ұлыстары, қыпшақтардың және басқа да түрік тілдес тайпалардың сол уақыттағы бірлестіктері мемлекет санатына жатпайды, себебі оларда анық билік жүйесі, басқару аппараты, тұрақты салық тәртібі болған жоқ.
Ал, халық (ел, ұлыс), аумақ (йурт, нунтук) сияқты өлшемдер үнемі динамикалық жағдайда болды, басқаша айтқанда, өзгеріске ұшырап отырады дейді автор. Сонымен, А.К. Көшкімбаевтың ойынша, потестарлық – саяси топтардың ұлғаюы нәтижесінде құрылатын қағанаттар, хандықтар және т.б. мемлекетке дейінгі құрылымдар болып қана табылады [108, 52б].
Көшпелі қоғам дамуына тән басым бағыттарды анықтаудағы кейбір айырмашылықтарына қарамастан, П.П. Румянцев [324], В.В. Бартольд [325], С.Е. Толыбеков [302-228,373б], Б.А. Владимирцов [292,80-81б], В.В. Радлов [326,65-67б], В.М. Викторин [327, 12б], Н.Н. Крадин [323, 145-152б сияқты авторлар да, олардың ізбасарлары ретінде көрінген Н.Э. Масанов, И.В.Ерофеевалар да тарих ғылымында бұрыннан белгілі "әскеридемократиялық" құрылым туралы қағиданы ұстанады. Осы авторлардың еңбектеріне шолу жасаған А.К. Көшкімбаев: "Номадтық өңірлерде өмір сүрген көшпелі әскери-потестарлық құрылымдар шын мәніндегі мемлекеттер болған емес... Көшпелі қағанаттар, хандықтар, империялардың экономикалық базасы жоқ болуы және уақытша да әлсіз әскери-әкімшілік – бірлестіктерді құрады деген қорытындыға келді [108, 54б].
Қазіргі заманғы тарихнамада қарастырылып отырған проблема бойынша үш ағымның қалыптасып отырғандығын көреміз. Біріншісіне негізінен көшпелілердің этносаяси тарихына басым мән бере отырып, оны көшпелі дүниенің ішкі және сыртқы саяси қатынастарымен байланыстыра қарастыратын және осы зерттеу әдісі нәтижесінде көшпелілерде мемлекеттің де, мемлекеттілік дәстүрдің де болғандығын айқындаған ғалымдар тобы жатады. Бұл мектептің ірі өкілдері К.А. Пищулина [54],
М.Х.Әбусейітова [60; 61; 62], Б.Е.Көмеков, Т.И.Сұлтанов [330], А.Ш.Кадырбаев [332], Е.И.Кичанов [331], Ш.Сандаг [320], , В.В. Трепавлов [333], С. Жолдасбаев [373], Ж. Артықбаев] 39; 284] т.б. ғалымдардың еңбектері жұмысымыздың келесі бөлімдерінде (2.2; 2.3) талданады.
Екінші ағым өкілдері (В.В. Радлов, В.В. Бартольд, П.П. Румянцев, Б.Я. Владимирцов, С.Е. Толыбеков, Н.Ц. Мункуев, А.М. Хазанов, Н.Н. Крадин, А.К. Көшкімбаев) көшпелілерде кейбір кезеңдерде ғана ірі мемлекеттік бірлестіктер-көшпелі империялар ғана құрылған дейді. Бұл ағым өкілдерінің көзқарастарына тоқталғанбыз. Дегенмен "ахуалдық мемлекет" концепциясының негізін қалаушылардың бірі, қазіргі кезде америкалық ғалым А.М. Хазановтың тұжырымдарына да тоқтала кетейік.
Оның пікірінше "көшпелі мемлекеттілік" немесе "көшпелі мемлекет" терминдерінің мазмұны тым бұлдырлау. Шын мәнінде "көшпелі мемлекеттер" деп тұрғындарының көпшілігі номадтар болып табылатын, үстем және бағынышты таптарға бөлінген, өз дамуында тиісті эволюциялық деңгейге көтерілген тәуелсіз бірлестіктерді атау керек. Алайда көшпелілерде әлеуметтік жіктелу мен тек қана ішкі даму барысында мемлекеттің пайда болуына бірнеше жағдайлар кедергі жасайды. Әдетте оларда мемлекеттің дүниеге келуі көршілес отырықшы елдер мен өңірлерді жаулап алу нәтижесінде жүзеге асып отырды [109 – 362- 363б].
Көріп отырғанымыздай, автордың бұл тұжырымында еш жаңалық жоқ. Бірақ автор жаулаушылық көшпелілерде мемлекеттің құрылуының бірденбір жолы деп есептемейді. А.М. Хазанов: "Кейбір сирек жағдайларда көшпелі мемлекет отырықшы халықты өзіне бағындыру арқылы пайда болды. Ондай мемлекеттер – тарихтың бір қысқа көріністері іспеттес, көшпелі қоғам ұшырасқан ерекше проблемалар, әдетте жаулап алушылық қарсаңында және жаулаушылық нәтижесінде дүниеге келді. Оларды "ахуалдық мемлекеттер" деп атауға болады", – дейді [109, 450б]. Айналып келгенде автордың пікірі көшпелілердің қолы жеткен саяси бірлестігі "әскери-демократиялық" сипаттағы, әлсіз де тұрақсыз құрылымдар болды деген тұжырымға саяды. Ең соңында, үшінші топтықұраушылар көшпелілер қоғамында мемлекет болған жоқ деп ойлайды. Бұл ағым өкілдері зерттеулерінің негізгі арқауы – ішкі әлеуметтік-экономикалық қатынастар. Олар көшпелі қоғамды шаруашылық-экономикалық параметрлер тұрғысынан қарастыра отырып, аталмыш проблема жөнінде түбірінен басқа қорытындыларға келді. Сол себепті бұл ізденістер көшпелілерде мемлекттің болғандығын жартылай мойындаған екінші ағым өкілдері тарапынан да сынға ұшырады. Олар: "көшпелілер үшін экономикалық мүдде басты фактор болғаны рас, бірақ оны дамудың көшпелі моделінің бірден-бір қозғаушы күші деуге келмейді", – деп мәлімдеді [108, 50б]. Ол жөнінде жоғарыда әңгімелегенбіз және Ж.О. Артықбаевтың, А.К. Көшкімбаевтың ізденістерінің экономикалық детерминизмнен бірден-бір әдіснама ретінде алшақтауда және көп факторлы (плюралистік) зерттеу концепцияларына көшуі маңызды қадам екендігін айтып өткенбіз.
Қорытып айтқанда, көшпелілер қоғамындағы мемлекеттілік институттың пайда болуы туралы ой-пікірлер эволюциясы әлі де тоқтаған жоқ, өзгеріс, даму үстінде. Солай бола тұрғанымен қазақтардың көшпелі қоғамында мемлекет те, мемлекеттілік дәстүр мен сабақтастық болғандығы, қазақ хандығының өзіне тән өркениеттік және заңдылықтар негізде құрылып, өмір сүргендігі отандық тарихнамада дәлелденген. Осыған байланысты тарих ғылымындағы маңызды проблемалардың бірі Қазақ хандығының құрылуының алғы шарттарын негіздеу болып табылады.