title:
Дэн Сяопин
(1904—1997) - Садыћов Т. С., т б. Дљниежљзi тарихы

text:
188
Экономикалыћ реформалардыѓ бiрте-бiрте жљзеге асырылуы, «есеѓгiрету
терапиясы» элементтерiнiѓ жоћтыѕы Ћытайдаѕы экономикалыћ
реформалардыѓ ерекше сипатына айналды. Ћайта ћџрудыѓ экономикалыћ
сипатыныѓ нќтижесiнде Ћытай кљрт ћџлдыраудан ћџтылып ћана ћоймай,
сонымен ћатар экономиканыѓ жоѕары ћарћынмен дамуын, халыћтыѓ тџрмыс
деѓгейi крсеткiштерiнiѓ жаћсартылуын ћамтамасыз ете алды.
Сонымен бiрге реформа жылдарында к)птеген мќселелер одан ќрi
ушыѕа тљстi. Аймаћтардыѓ дамуындаѕы теѓсiздiк кљшейдi, ћала халћы
мен ауыл тџрѕындарыныѓ, байлар мен кедейлердiѓ табысы арасындаѕы
алшаћтыћ џлѕайды. Кедейлердiѓ (бiр кљнде тџтынатын )нiмдерiнiѓ
баѕасы 1 доллардан 2 долларѕа дейiн) саны 252 млн адамнан 353 млн
адамѕа дейiн к)бейдi. Ћоѕамдаѕы ќлеуметтiк жiктелу мен ћарама-
ћарсы екi жаћћа б)лiнушiлiк артты. Ќлеуметтiк наразылыћ бiлдiру-
шiлердiѓ ћатарына ћосылѕандардыѓ саны 1993 жылы 10 мыѓ адам
болса, 2004 жылы 74 мыѓ адамѕа дейiн к)бейдi. Жљргiзiлген
экономикалыћ реформалардыѓ нќтижесiнде экономикалыћ жќне саяси
билiк ресурстары партиялыћ жќне ќкiмшiлiк ресурстарды тек
)здерiнiѓ баю маћсаттары љшiн пайдаланѕан жќне бюрократия мен
нарыћтыћ жаѕдайларѕа бейiмделiп алѕан азын-аулаћ топтардыѓ
ћолына шоѕырланды. Ћытай ћоѕамында жемћорлыћ ауыр проблемаѕа
айналды. Ћытайдыѓ аса мол демографиялыћ ресурстары жер
ћойнауындаѕы байлыћтармен бiрге алѕанда ћарыштап дамыѕан
нарыћтыћ ћатынастар жаѕдайында Батыс пен Шыѕыс арасындаѕы
даму деѓгейiндегi алшаћтыћты жоюѕа ѕажап мљмкiндiк туѕызатын.
Достарыңызбен бөлісу:


title: ЋХР-дыѓ реформа жылдарындаѕы саяси дамуы

text:
189
ћызмет ететiн жекеменшiк сектордыѓ елеулi р)лiн айтарлыћтай
пайдаланатын даму љлгiсi ѕана осыѕан сай келедi. ЋКП-ныѓ 1987
жылы болѕан ХIII съезi ЋХР-дегi
социализмнiѓ бастапћы сатысы
туралы теорияны тџжырымдады. Бџл теорияѕа сќйкес, Ћытайда
социализм орнату љш кезеѓнен )туге тиiс болды. 1990 жылѕа дейiн
елдiѓ халћы карточкалыћ жљйенi пайдаланбастан негiзгi азыћ-тљлiк
)нiмдерiмен жќне киiм-кешекпен ћамтамасыз етiлетiн болады. Екiншi
кезеѓ 2000 жылѕа дейiн созылады, оныѓ барысында халыћ «Орташа
аућаттылыћћа» жетедi. Аћырында, љшiншi кезеѓ ЋХР-дыѓ жљз
жылдыѕына, 2049 жылѕа ћарай аяћталады, с)йтiп, Ћытай даму деѓгейi
жаѕынан дамыѕан елге жетедi, — делiнген едi.
80-жылдардан бастап ЋХР-да маман жќне тиiмдi мемлекеттiк басћару
аппаратын ћџруѕа,
мемлекеттiк басћару жљйесiн дамытуѕа арналѕан реформа
басталды.
1982—1984 жылдарда
реформаныѓ бiрiншi кезеѓi жљзеге асырыла
бастады, cоныѓ нќтижесiнде орталыћта министрлiктер мен
ведомстволардыѓ, жергiлiктi жерлерде ќкiмшiлiк органдарыныѓ саны
елеулi тљрде ћысћарды. Мемлекеттiк органдар ћызметкерлерiнiѓ саны
25
%-ѕа азайды.
Мемлекеттiк аппаратты жасарту, оныѓ ћызметкер-
лерiнiѓ бiлiм деѓгейiн к)теру басталды.
Реформаныѓ екiншi кезеѓiнде
1988 жылы орталыћ љкiметтiѓ тљрлi министрлiктерi, ведомстволары
жќне мекемелерi арасындаѕы байланыстар реттелдi, олардыѓ ћыз-
меттерiн ћайтадан б)лiсу жќне )згерту iсi жљргiзiлдi. Министрлiктер
мен ведомстволардыѓ саны таѕы да ћысћарды.
80-жылдардыѓ ортасынан бастап елде ойдаѕыдай жљргiзiлiп жат-
ћан нарыћ реформаларыныѓ жќне КСРО-даѕы «ћайта ћџрудыѓ»
ыћпалымен Ћытай ћоѕамында саяси жљйенi
либералдандыру талап-
тары кљшейiп, ЋКП-ныѓ билiк жљргiзуiне ћауiп туды.
1989 жылдыѓ к)ктемiнде саяси жљйенi демократияландырып ћана
ћоймай, онда коммунистiк партияныѓ атћарып отырѕан р)лiн ћайта
ћџруды талап еткен студенттер Ћытай ћалаларыныѓ к)шесiне шыћты.
Ћытай басшылыѕыныѓ алдында ћиын мiндет тџрды: не оппозицияѕа
к)нбiстiк бiлдiрiп, ћабылданѕан реформалар баѕытынан бас тарту
немесе бџл ж)нiнде ћаталдыћ к)рсету керек болды. ;кiмет орындары
мќселенi шешудiѓ кљш ћолданылатын ќдiсiн таѓдады. 1989 жылѕы
маусымныѓ басында елде ќскери жаѕдай енгiзiлдi. Љкiмет ќскерлерi
Дэн Сяопиннiѓ бџйрыѕы бойынша Пекиннiѓ орталыћ алаѓы
Тяньаньминьдi ћоршап алды, онда студенттердiѓ мемлекетке ћарсы
ћимылдары )ткiзiлiп
жатыр едi, оларды басып тастады. Уаћыт мынаны
к)рсеттi: ћатаѓ шаралар ћолданылѕанына ћарамастан Дэн Сяопин
дџрыс iстеген болып шыћты, оныѓ жаћтаушылары да Дэн Сяопин
џстаѕан реформалар жолын ћорѕап елдiѓ жаѕдайыныѓ ћџлдырауына
жол бермеуге тырысћан ћимылдары да дџрыс болып шыћты. Мџныѓ
нќтижесiнде Ћытайдыѓ )зiнiѓ аумаћтыћ тџтастыѕын, азаматтыћ бiтiмдi
жќне тџраћтылыћты саћтап, «есеѓгiрету терапиясынсыз-аћ» к)лемi
190
мен тиiмдiлiгi жаѕынан бџрын-соѓды болмаѕан экономикалыћ
реформалар жљргiзе алды. Бџл реформалар халыћтыѓ к)пшiлiгiнiѓ
мљддесi љшiн жљргiзiлдi.
Елдi саяси жќне идеологиялыћ даѕдарыстан шыѕару љшiн 1989
жылдыѓ жазындаѕы оћиѕалардан кейiн Дэн Сяопинге жаѓа
адам керек
болды. ЋКП басшылыѕы сыртћы саясатта ћатал баѕытты жаћтайтын
Цзян Цзэминьге берiлдi. Дэн Сяопин мен Цзян Цзэминь )кiмет билiгiн
ЋКП-ныѓ ћолында џстап, бљлдiргiш ќлеуметтiк сiлкiнiстердiѓ тууына
жол бермедi. 90-жылдарда Дэн Сяопин басшылыћ жџмыстан кетiп,
партия мен мемлекеттi басћаруды Цзян Цзэминьге тапсырды. Бiраћ
1997 жылы )мiрiнiѓ соѓына дейiн Дэн Сяопин партия мен мемлекеттiѓ
жетекшiсi болып ћала бердi. С)йтiп, «Ћытай реформаларыныѓ
сќулетшiсi» деген орынды атаћћа ие болды.
Цзян Цзэминь оппозицияны к)ндiре алды жќне таѓдап алынѕан
реформа баѕытын одан ќрi жљргiзе бердi. 1993 жылы мемлекеттiк
басћару
органдары реформасыныѓ љшiншi кезеѓi басталып, оныѓ
барысында Мемлекеттiк Кеѓестiѓ ћызметi батыл ћайта ћџрылды.
Љкiмет тек жалпы жоспарлауды (еѓ аз деѓгейде) жљзеге асыруѕа,
бiрыѓѕай саяси тџжырымдарды орындау iсiн жљргiзуге, ћадаѕалау
мен баћылауды ћамтамасыз етуге ѕана тиiс болды. Министрлiктер
мен ведомстволардыѓ саны одан ќрi ћысћартылды.
Реформаныѓ
т'ртiншi кезеѓiнiѓ басында 1998 жылы Мемлекеттiк Кеѓестiѓ
мекемелерi жергiлiктi љкiметтерге, кќсiпорындар мен жергiлiктi
жерлерге, ћоѕамдыћ џйымдарѕа )зiнiѓ 200-ден астам ћызметiн
жљргiзуге ћџћыћ бердi. Министрлiктер мен ведомствалардыѓ саны
таѕы да ћысћарды.
Сйтiп, мемлекеттiк басћару жљйесiн реформалаудыѓ барысында бас-
ћарудыѓ билiк жљргiзiп, ќкiмшiлiк ету стилiнен басшылыћтыѓ кеѓiрек
орталыћтандырылѕан формасына кшу орын алып жатты.
2002 жылы ЋКП-ныѓ
ХVI съезi болды, онда ЋКП Орталыћ
Комитетiнiѓ ћџрамы жќне басћа да орталыћ партия органдарыныѓ
ћџрамы жаѓартылды. Ху Цзиньтао ЋКП Орталыћ Комитетiнiѓ Бас
хатшысы ћызметiне келдi. ;кiмет билiгiне жетекшiлердiѓ жаѓа џрпаѕы
орналасты. Олар ћытайлыћ ерекшелiгi бар нарыћ экономикасыныѓ
шарттары мен талаптарына сќйкес мемлекеттiк басћару жљйесiн
реформалауды одан ќрi жљргiздi. ЋХР-дыѓ жаѓа басшылыѕы
мемлекеттiѓ кадрлар саясатын жетiлдiру мќселелерiн ћолѕа алды. 2005
жылы Ћытайда
мемлекеттiк ћызметшiлер туралы заѓ ћабылданды,
ол ЋКП-ѕа адал, мамандыѕы мен кќсiпкерлiгi жоѕары басшы
ћызметкерлердiѓ корпусын ћџруѕа тиiс болды. Мџндай ћызметкерлер,
сонымен ћатар тумалыћ, жершiлдiк жќне басћа ыћпалдардан аулаћ
болуѕа тиiс едi.
2007 жылы Ћытай Комунистiк партиясыныѓ ХVII бљкiлћытайлыћ
съезi болды. Онда с)з с)йлеген ЋКП Орталыћ комитетiнiѓ Бас
хатшысы, ЋХР т)раѕасы Ху Цзиньтао былай деп мќлiмдедi: «Келесi
бесжылдыћ — орташа аућатты ћоѕамды жан-жаћты орнатудыѓ ше-
шушi кезеѓi. Ал бiздерге ... миллиард халыћтыѓ пайдасына анаѕџрлым
191
жоѕары дќрежедегi орташа аућатты ћоѕамды толыћ орнату љшiн
ќлдећайда берiк iргетас ћалау маћсатында жџмыс iстеуге тура келедi.»
Достарыңызбен бөлісу:


title: Cыртћы саясат - Садыћов Т. С., т б. Дљниежљзi тарихы

text:
|
Байланысты: дүниежүзі тарихы 11Cыртћы саясат. 70-жылдардыѓ соѓында Ћытай дљниежљзiнiѓ
барлыћ дерлiк жетекшi державаларымен дипломатиялыћ ћатынастар
орнатты, бiраћ ол бџрынѕысынша тџйыћ мемлекет болып ћалды,
сондыћтан халыћаралыћ ћауымдастыћтыѓ )мiрiне ћосылмайтын.
1983 жылы Дэн Сяопин ЋХР-дыѓ сыртћы саясатыныѓ жаѓа ћаѕидаларын
тџжырымдады, олар ќрiптестердi идеологиялыћ жаћындыѕы принципi
бойынша таѓдаудан грi џлттыћ-мемлекеттiк мљдделердiѓ басымдылыѕы
идеялары тџрѕысынан таѓдауѕа негiзделген едi. Ол Ћытайдыѓ сыртћы
дљниемен байланыстарын кеѓейтудi жќне сыртћы ћарым-ћатынастарда
экономикалыћ факторлардыѓ рлiн кљшейтудi жаћтады.
1979 жылдыѓ соѓында екiжаћты ћатынастарды реттеу ж)нiндегi
кеѓес-ћытай келiсс)здерi басталды. С)йтсе де екi ел арасындаѕы ћаты-
настардыѓ ћарћындап, iлгерi басуы тек Л.И.Брежневтiѓ )лiмi мен
ЋКП-ныѓ ХII съезiнен кейiн ѕана басталды. 1987 жылы шекара
мќселелерi ж)нiндегi келiсс)здер ћайта жандандырылып, олар кеѓес-
ћытай шекарасы туралы келiсiмге ћол жеткiздi. Мџныѓ )зi 1989
жылѕы мамырда М.С.Горбачевтiѓ ресми сапармен келуiне ЋХР-ге
ќзiрлену љшiн жол ашты. М.С.Горбачевтiѓ Дэн Сяопинмен кездесуi
барысында Дэн Сяопин екiжаћты ћатынастардыѓ толыћ оѓды ћалыпћа
келтiрiлгенiн мќлiмдедi.
КСРО ыдыраѕаннан кейiн ЋХР-дыѓ Ресеймен ћатынастары
табысты дамумен болды. 1992 жылы Ресей Федерациясыныѓ прези-
дентi Б.Н.Ельциннiѓ ЋХР-ге ресми сапары кезiнде 20-дан астам
бiрлескен ћџжаттарѕа ћол ћойылды. 90-жылдардыѓ екiншi жарты-
сында Ресейдiѓ Ћытаймен ћатым-ћатынастарында стратегиялыћ
ќрiптестiкке ћол жеттi.
КСРО ыдыраѕаннан кейiн ЋХР-дыѓ Орталыћ-Азия аймаѕындаѕы
позициялары ныѕая тљстi. 1992 жылѕы 3 ћаѓтарда ЋХР мен Ћазаћстан
Республикасы арасында дипломатиялыћ ћатынастар орнатылды. Одан
кейiнгi жылдар iшiнде Ћытай—Ћазаћстан ћатынастары жемiстi дамып
келедi, с)йтiп, 2005 жылы стратегиялыћ ќрiптестiк деѓгейiне жеттi. 2006
жылы желтоћсанда Ћазаћстан Президентi Н.Ќ.Назарбаевтыѓ Ћытайѕа
ресми сапары кезiнде маѓызды екiжаћты ћџжаттарѕа ћол ћойылды.
Олардыѓ арасында «Ћытай мен Ћазаћстанныѓ ХХI ѕасырдаѕы ынты-
маћтастыћ стратегиясы» мен «Ћытай мен Ћазаћстан арасындаѕы
экономикалыћ ынтымаћтастыћты дамыту туралы баѕдарламасы» бар.
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


Ћазаћстан — Ћытай саудасы (АЋШ-тыѓ млн долл есебiмен)
2001 ж.
2002 ж.
2003 ж. 2004 ж.
2005 ж.
2006 ж.
2007 ж.
831,64
1336,03
2176,78 2725,49
3675,75
5517,47
9100,00
192
Ћазаћстан мен Ћытайдыѓ )зара iс-ћимылдары жљргiзiлген жылдарда
олардыѓ арасындаѕы ынтымаћтастыћтыѓ негiзгi баѕыттары жќне )зара
мљдде туѕызатын проблемалар: шекаралыћ )зендер ћатынасы, сауда,
дербес ынтымаћтастыћ, Шыѓжаѓ џлттыћ аймаѕындаѕы ћазаћ диас-
порасыныѓ жаѕдайы, мџнай саласындаѕы ынтымаћтастыћ, к)лiк ћатынас
ынтымаћтастыѕы толыћ айћындалды.
Ћазаћстан мен Ћытай тек екiжаћты негiзде ѕана емес, Шанхай ынты-
маћтастыѕы џйымдары шеѓберiнде де )зара белсендi жџмыстар атћаруда.
70-жылдардыѓ соѓынан бастап ћытай-американ ћатынастары
ойдаѕыдай дамыды. 1979 жылы ЋХР мен АЋШ )зара дипломатиялыћ
ћатынастар орнатты. Экономикалыћ жќне ќскери ынтымаћтастыћ
љздiксiз кеѓейтiлiп отырды. Алайда Тяньаньминь алаѓындаѕы 1989
жылѕы оћиѕалардан кейiн ћытай-американ ћатынастары тоћтатылды.
Соѓѕы уаћытта Ћытай АЋШ-ты џлы держава деп мойындауѕа жќне
АЋШ Ћытайдыѓ ћазiргi дљниедегi мќн маѓызын мойындауѕа
негiзделетiн ымырашылдыћ ћатынастарѕа ћол жеткiзе алды. 2006
жылы Ћытай АЋШ-пен саудада екiншi орын алатын елге айналды.
1978 жылы ЋХР мен Жапония арасында бейбiтшiлiк пен достыћ
туралы шартћа ћол ћойылѕан едi. Ол екiжаћты ћатынастарды жаѓа
деѓгейге к)теруге мљмкiндiк бердi. 2005 жылы Ћытай Жапонияныѓ
басты сауда ќрiптесiне айналды.
Ћытай-Љндiстан ћатынастары мезгiл-мезгiл Тибет мќселесi жќне
шекаралыћ даулар себептi нашарлап кетiп отырды. Ал 90-жылдардыѓ
басына дейiн еѓ шиеленiстi ћатынастар Вьетнаммен арада орын алѕан
едi. Вьетнам ќскерлерi Камбоджаѕа енгiзiлiп, Мао Цзэдунныѓ идея-
ларын маћџлдайтын Пол Пот режiмi ћџлатылѕаннан кейiн Вьетнам
мен Ћытай арасында 1979 жылѕы наурызда шекарада ћарулы
ћаћтыѕыс туды. Одан кейiнгi жылдарда ЋХР мен Вьетнам арасындаѕы
ћатынастар тоћтап ћалды, тек социалистiк лагерь ыдыраѕаннан кейiн
ѕана екi ел )здерiнiѓ саяси жќне идеологиялыћ жаћындыѕын тљсiнiп,
ымыраласуѕа барды.
1997 жылы Англияныѓ Гонконг отары мен 1999 жылы
Португалияныѓ Аомынь отарыныѓ заѓ бойынша Ћытайдыѓ билiгiне
к)шуi Ћытайдыѓ )мiрiндегi елеулi оћиѕа болды, бџл аумаћтар ЋХР-
дыѓ ерекше ќкiмшiлiк аудандары статусына ие болды. Дэн Сяопин
жариялаѕан «Бiр ел — екi жљйе» ћаѕидасы шеѓберiнде Ћытай љкiметi
оларда орнаѕан ќлеуметтiк-саяси жљйенiѓ кемiнде 50 жыл бойына
саћталуына мiндеттеме алды. Тайваньѕа да ЋХР-мен осы принципте
бiрiгу џсынылды, онымен арадаѕы ћатынастар да соѓѕы уаћытта едќуiр
iлгерi басты.
Сыртћы саясат саласында ЋХР аса iрi аймаћтыћ держава р)лiн
атћарып ћана ћоймай, сонымен ћатар ћалыптасып келе жатћан к)п-
жаћты дљниедегi кљштердiѓ орталыћтарыныѓ бiрi болуды к)здеген
талаптар ћойып жљр.
193
Достарыңызбен бөлісу: |


|
ЋКП Бљкiлћытайлыћ ХVII съезiндегi ћаралѕан ЋКП ЖарѕысыныѓБайланысты: дүниежүзі тарихы 11ЋКП Бљкiлћытайлыћ ХVII съезiндегi ћаралѕан ЋКП Жарѕысыныѓ
жобасы бойынша Резолюциясынан
(Съезд 2007 жылы 21 ћазан кљнi ћабылдады)
Съезд реформа мен ашыћтыћтыѓ басталуымен ћытай коммунистерi мен ћытай
халћы ... табанды кљресте шаршап-шалдыћпай алѕа жљрiп келе жатћан ћытай
џлтыныѓ жаѓа ерлiк дастанын жасай бастады, ћытай халћыныѓ бет-бейнесiнде,
социалистiк Ћытай мен оныѓ Коммунистiк партиясында тарихи )згерiстер болып
)ттi деп есептейдi. Реформа мен ашыћтыћты жљзеге асыру басталѕаннан кейiнгi
бiздiѓ барлыћ табыстарымыз бен оѓды алѕа жылжулардыѓ тљпкiлiктi себептерi
ћытайлыћ ерекшелiгi бар социализм жолыныѓ салынуына жќне осыѕан сќйкес
теориялыћ жљйенiѓ ћџрылуына ќкеп соћты.
Бџл маѓызды ћаѕиданы партиялыћ Жарѕыѕа енгiзудiѓ Бљкiл партияны
ћытайлыћ ерекшелiгi бар социализм жолын ныћ ћорѕап ћалуѕа жџмылдыру љшiн
т)тенше маѓызы бар...
Съезд ... бiз ќлi де социализмнiѓ бастапћы сатысында тџрмыз жќне џзаћ уаћыт
тџратын боламыз, ... бiр жаѕынан, халыћтыѓ љнемi )сiп келе жатћан материалдыћ
жќне мќдени ћажеттiлiктерi, екiншi жаѕынан, артта ћалѕан ћоѕамдыћ )ндiрiс
арасындаѕы ћарама-ћайшылыћ ћоѕамныѓ бџлжымас басты ћайшылыѕы болып
ћалып отыр деп есептейдi.
(Ћытай аћпараттыћ Интернет орталыѕы erussian.china.org.cn) 21/10/2007.
1. Мынадай кесте жасаѓдар:
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


url: http://emirsaba.org/sadiov-t-s-t-b-dniejzi-tarihi.html?page=198#§_26._КОРЕЙ_ХАЛЫЋ_ДЕМОКРАТИЯЛЫЋ_РЕСПУБЛИКАСЫ._ЉНДIЋЫТАЙ_ЕЛДЕРI_Корей_Халыћ_Демократиялыћ_Республикасы.

title: Ћытайдаѕы ХХ ѕасырдыѓ басы мен ХХI ѕасырдыѓ соѓындаѕы

text:
195
Бџл идеологияны басћа елдерде де таратуѕа тырысушылыћ, КХДР-
де «чучхе идеясыныѓ» салтанаты деп, орасан љлкен объектiлер салу
аса к)п ћаржыныѓ )нiм бермейтiн маћсаттарѕа жџмсалуына ќкелiп
соћтырды, экспорттан тљскен табыстардыѓ едќуiр б)лiгiн жџтып
жатты, сондай-аћ елдiѓ дамуын тежедi.
60-жылдардыѓ басында КХДР-дыѓ сыртћы саяси жаѕдайы
нашарлады. Бџл Корея республикасыныѓ )кiмет билiгiне 1961 жылы
ќскерилердiѓ келуiне жќне КХДР-дыѓ басты одаћтастары — КСРО
мен ЋХР-дыѓ бiр-бiрiне ћарсы тџрушылыѕыныѓ џлѕайѕанына бай-
ланысты болды. «Чучхе идеясына» сќйкес КХДР сыртћы дџшпан-
дарына ћарсы џрыс-ћимылдарына )зi ќзiрленуге тиiс едi. Сол уаћыттан
бастап ћорѕаныс маћсаттарына едќуiр к)п ћаржы б)лiнетiн болды.
Ћорѕаныс пен шаруашылыћ ћџрылыстарын ћатарластыра жљргiзу баѕыты,
толыћ индустриялыћ кешен жасау ќрекеттерi, насихат саласындаѕы шыѕындар
жќне басћа мемлекеттерге кмек крсету ћор жинаћтау мќселелерiн
шиеленiстiрiп, 60-жылдардыѓ соѓы — 70-жылдардыѓ басында экономикалыћ
су ћарћыныныѓ баяулауына ќкелiп соћты.
70-жылдардыѓ соѓы — 80-жылдардыѓ басында экономикалыћ
ћиыншылыћтар арта тљстi. Оларѕа салааралыћ љйлеспеушiлiктер
себеп болды. Атап айтћанда, ауыр )неркќсiптi )ркендету жоспар-
ларында экономика мен халыћтыѓ наћты ћажеттерi ескерiлмедi,
ћџрылып жатћан )неркќсiп орындары аћылѕа сыйымсыз тым iрi
Достарыңызбен бөлісу:


title:
Ким Ир Сен
(1912—1994) - Садыћов Т. С., т б. Дљниежљзi тарихы

text:
196
болды. КХДР-дыѓ энергия беретiн жаб-
дыћтар мен шикiзаттыѓ басћа да маѓызды
тљрлерiн басћа елдерден алуѕа тќуелдiлiгi
артћаны екiншi бiр себепке айналды. Елде,
сонымен ћатар жердi )ѓдеуге ћажеттi жќне
жарамды к)п ћор болѕан жоћ. 80-жылдар-
дыѓ екiншi жартысынан бастап КХДР-да
экономикалыћ )судiѓ ћарћыны кемiгенi, ал
одан кейiн бџл ћарћынныѓ т)мендеуi бас-
талды, халыћ шаруашылыѕыныѓ к)птеген
салаларында даѕдарысты ахуал етек алды.
Ким Ир Сеннiѓ љлкен баласы Ким Чен
Ирдiѓ партия жќне мемлекет ћызметтерiне
бiрте-бiрте жоѕарылатылуы КХДР-дыѓ 70-
жылдардыѓ екiншi жартысынан басталѕан iшкi саяси )мiрiндегi
ерекшелiк болды. 80-жылдардыѓ басына ћарай Ким Чен Ир партия
мен мемлекеттегi екiншi адамѕа айналды.
80-жылдардыѓ соѓы — 90-жылдардыѓ басында дљниежљзiнде орын
алѕан тљбегейлi )згерiстер КХДР-да оћшаулану љрдiсiнiѓ кљшеюiне
ќкелiп соћтырды. КХДР басшылыѕы Солтљстiк Кореяда орнаѕан
ћџрылысты саћтауды )зiне басты мiндет етiп ћойды. Сырттан тљсетiн
аћпараттардан оћшауланып ћалѕан Солтљстiк Корей ћоѕамы
тџраћтылыћты саћтап, «Чучхе идеясыныѓ» т)ѓiрегiне бџрынѕыдан да
топтаса тљсуге џмтылды. 1994 жылы Ким Ир Сеннiѓ ћаза болып,
)кiмет билiгiнiѓ Ким Чен Ирге к)шуi елде ћџрылѕан партия-мем-
лекеттiк жљйесi позицияларыныѓ берiктiгiн к)рсеттi.
Алайда бџл жљйе 90-жылдардыѓ елеулi экономикалыћ ћиын-
шылыћтарын жеѓе алмайтын болып шыћты. КСРО ыдыраѕаннан
кейiн Кеѓестiѓ к)мек аћшаларынан айырылѕан КХДР-дыѓ эконо-
микасы даѕдарысты жаѕдайда џшырады. ;неркќсiп )ндiрiсiнiѓ )су
ћарћыны т)мендедi, электр энергиясыныѓ, отын мен шикiзаттыѓ )ткiр
тапшылыѕына тап болды. К)птеген фабрикалар мен зауыттар
жџмысын тоћтатты. Ауыл шаруашылыѕы да ћџлдырады. Азыћ-тљлiк
тапшылыѕы туды. Елде 1996 жылы апатты жаѕдай ћалыптасып,
ашаршылыћ басталды, ол тоѕыз жљз мыѓ адамныѓ )мiрiн жалмады.
Елдiѓ басшылыѕы бџрынѕысынша жаѕдайдан шыѕудыѓ жолын
экономикалыћ жќне ќлеуметтiк реформалар жасаудан емес, ћайта
ћатаѓ тќртiп пен шектеулер орнатудан iздестiрдi. Тауарлардыѓ iс
жљзiнде барлыћ тљрлерiне карточка жљйесi енгiзiлдi.
Ћалыптасћан жаѕдайда халыћтыѓ к)пшiлiгi љшiн )мiр сљрудiѓ
ћайнар бџлаѕы — жекеменшiк кќсiпкерлiк болды. Љй жанындаѕы
телiмдер, џсаћ майдагерлiк кќсiп, жекеменшiктегi ћызмет салалары
(жекеменшiк асханалар, мейманханалар, т.б.), жекеменшiк сауда
)зiнен-)зi ћайта жанданды. Бљкiл елде нарыћ пайда болды. Ћала
тџрѕындарына жер б)лiп берiле бастады. Халыћтыѓ к)пшiлiк б)лiгi
мемлекеттiк экономикаѕа тќуелдi болудан арылды. ;кiмет орында-
рыныѓ ћоѕамѕа баћылауы мыћтап азайды.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Жаѓа геосаяси жаѕдай - Садыћов Т. С., т б. Дљниежљзi тарихы

text:
18
жаѕдайѕа бейiмделуге мќжбљр болды. Олардыѓ iшiнен тек Солтљстiк
Корея ѕана ортодоксалдыћ жаѕдайда ћалды, ал Ћытай Халыћ
Республикасы, Вьетнам, Лаос жќне Камбоджа нарыћтыћ ћайта
ћџрулар жолына тљстi. Социалистiк баѕыттаѕы к=птеген елдер ендi
капиталистiк баѕытћа тљсiп, дамыѕан капиталистiк елдерiмен жаћын-
даса бастады. Шыѕыста туып-=скен адамдардыѓ батыстыѓ дамыѕан
елдерiне к=шу р=лi артты. Соныѓ нќтижесiнде 90-жылдар Батыстыѓ
Шыѕысћа ыћпалы кљшейген жќне Шыѕыста да, Батыста да џлтаралыћ
ћайшылыћтардыѓ шиеленiскен кезеѓiне айналды.
КСРО ыдыраѕаннан кейiн дљниежљзiнде бiр ѕана супердержава —
АЋШ-тыѓ ћалѕаны =згеше геосаяси жаѕдайдыѓ негiзгi бiр к=рiнiсiне
айналды. Алайда басћа жетекшi елдер «iнiшектiѓ» р=лiн атћаруѕа
келiспедi. Бџл, атап айтћанда, 1997 жылѕы сќуiрде Ресей мен Ћытай
басшыларыныѓ Мќлiмдеме жасап, дљниеде кiмнiѓ болса да «абсолюттi
жетекшi», яѕни супердержава болуына жол бермеу керектiгiн бiлдiр-
генiнен к=рiндi. Бџл Мќлiмдемеде «к=пполярлы дљниенiѓ» пайда
болѕандыѕы атап к=рсетiлiп, «бџл дљниенiѓ полюстерi» арасында
дџшпандыћтыѓ тууы ћауiптi екендiгi айтылды.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Ким Чен Ир - Садыћов Т. С., т б. Дљниежљзi тарихы

text:
197
Реформаларды бастап, ћоѕамды дџрыс баѕытпен iлгерi жылжытћан Ћытай
љкiметiндегiден згеше Солтљстiк Кореядаѕы ћоѕам
мемлекетте болып
жатћан згерiстердi ћолдауѕа мќжбљр. Ол мемлекеттiѓ
ерiк жiгерiнен тыс
ћазiрдiѓ зiнде бар амалдарѕа ресми рџћсат беруге билiктi мќжбљр ету
арћылы згерiске тљсе бастады.
Ћазiргi уаћытта жоспарлы социалистiк
экономиканы реформалау
жќне елдi жеделдете дамыту љшiн жаѕдайлар жасау мемлекеттiѓ
мiндетi болып табылады. КХДР-дыѓ басшылыѕы «Чучхе идеясын» «бiр
ел — екi саяси жљйе» ћаѕидасы бойынша Оѓтљстiк Кореямен
экономикалыћ бiрлесу тџжырымдамасымен
бiрте-бiрте ауыстыруды
сынап к)руде.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Солтљстiк Кореяныѓ ядролыћ баѕдарламасы

text:
198
Солтљстiк Кореяныѓ ядролыћ баѕдарламасы т)ѓiрегiндегi даѕдарыс-
ты реттеудiѓ бџдан былайѕы ќрекеттерi алтыжаћты келiсс)здер
љдерiсiн ћайтадан бастаумен байланысты болды. Алайда КХДР
2009 жылы сќуiрде серiгi бар зымыран џшырып, ядролыћ ћарусыздану
ж)нiндегi алтыжаћты келiсс)здерге ћатыспайтынын жариялады.
2009 жылы мамырда Солтљстiк Корея ядролыћ ћаруды таѕы да
сынады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Љндiћытай  елдерi - Садыћов Т. С., т б. Дљниежљзi тарихы

text:
Љндiћытай елдерi Екiншi дљниежљзiлiк соѕыстыѓ аяћталѕаны Вьетнамда, Лаоста
жќне Камбоджада ћуатты џлт-азаттыћ ћозѕалысын )рiстеттi. Бџл
елдер Францияныѓ отарлары болатын. Аймаћта отарлыћ жљйенi жою
жолында кљрес басталды.
Халыћтыћ-демократиялыћ революцияныѓ жеѓiсi нќтижесiнде
Вьетнам 1945 жылѕы 2 ћыркљйекте тќуелсiз мемлекет — Вьетнам
Демократиялыћ Республикасы (ВДР) деп жарияланды. Алайда 1945
жылѕы ћыркљйектiѓ соѓында Франция елге ќскерлерiн жiберiп, елдiѓ
оѓтљстiгiн басып алды да ћуыршаћ Вьетнам мемлекетi ћџрылды.
Дегенмен Љндiћытайда )ршiген џлт-азаттыћ кљресi Францияны
1954 жылы Вьетнамныѓ, Лаостыѓ жќне Камбоджаныѓ егемендiгiн ресми тљрде тануѕа мќжбљр еттi. Алайда Вьетнам 1954 жылѕы халыћ-
аралыћ келiсiмнiѓ негiзiнде 17-параллель бойымен ВДР-ѕа жќне
Вьетнам Республикасына б)лiндi.


title: Вьетнам - Садыћов Т. С., т б. Дљниежљзi тарихы

text:
201
ќмiршiл-ќкiмшiлiк басћару жљйесi ћџрылды, бiраћ ол елдiѓ экономи-
касын жеделдете )ркендету жолындаѕы басты кедергiге айналды.
80-жылдардыѓ ортасынан бастап Лаос нарыћтыћ экономикаѕа
к)штi. Меншiктiѓ алуан тљрлерiнiѓ кеѓ ћџћыћты )мiр сљруiн мойын-
дау, жекеменшiк жќне аралас кќсiпорындар ћџру, экономиканы
басћарудыѓ ќмiршiл-ќкiмшiлiк ќдiстерiнен бас тарту, халыћ шаруашы-
лыѕында нарыћтыћ тџтћаларды белсене пайдалану, шетелдiк ћаржы
салымдарын тарту, концессиялар беру љкiметтiѓ экономикалыћ
саясатыныѓ негiзiне айналды. Лаостыѓ 1997 жылы АСЕАН-ѕа кiруi
елдiѓ ќлеуметтiк-экономикалыћ дамуын тездетуге к)мектестi. Халыћ-
аралыћ байланыстардыѓ кеѓейтiлгенi шетел ћаржы салымдарыныѓ
аѕылып келуiне, елде )ндiрiстiѓ жаѓа салаларыныѓ ашылуына, )нiм
)ткiзудiѓ жаѓа нарыѕы пайда болуына к)мектестi. Осыныѓ нќти-
жесiнде Лаостыѓ экономикалыћ даму ћарћыны артты.
1991 жылы ЛХДР-дыѓ бiрiншi конституциясыныѓ ћабылданѕаны Лаос-
тыѓ саяси )мiрiндегi )згерiстердiѓ куќсi болды, бiраћ ол елде бiр-
партиялыћ саяси жљйенi бекiттi. Бiрден-бiр саяси партия — Лаостыѓ
Халыћтыћ революциялыћ партиясы «Саяси жљйенiѓ басшылыћ
џйытћысы» деп аталды. С)йтiп, конституция елде )кiмет билiгiне
коммунистiк партияныѓ бiр )зi ие болѕан жаѕдайды саћтап ћалды.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Камбоджа - Садыћов Т. С., т б. Дљниежљзi тарихы

text:
202
баћылап отырды. Камбоджадаѕы азамат соѕысы 1975 жылѕы сќуiрде
оппозициялыћ кљштердiѓ жеѓiсiмен аяћталды. Елдегi )кiмет билiгiне
Пол Пот басћарѕан «ћызыл кхмерлердiѓ»
солшыл экстремистiк тобы
келiп, Демократиялыћ Кампучия (елдiѓ кхмерше аталуы) ћџрылѕанын
жариялады.
;кiмет басына келгеннен кейiн «ћызыл кхмерлер» «революциялыћ
тќжiрибе» бастайтындыћтарын хабарлады, бџл тќжiрибе )те ћысћа
мерзiмнiѓ iшiнде Камбоджада коммунистiк ћоѕам орнатуѕа тиiс болды.
6 ќскери аймаћћа б)лiнген елде )те ћатал
диктатура орнады.
Ћалалардыѓ тџрѕындары ауылдыћ жерлерге к)шiрiлiп, онда бљкiл ел
бойынша ћџрылып жатћан кооперативтерде ћара жџмыспен
шџѕылданды, тауар-аћша ћатынастары жойылды, бџрынѕы режiмнiѓ
шенеунiктерi мен ќскери ћызметшiлерiн )лтiру басталды. Ел iс жљзiнде
концентрациялыћ
лагерьге айналды, онда террор мен зорлыћ-зомбы-
лыћ режiмi орнады, соныѓ салдарынан т)рт жылдыѓ iшiнде 1 млн-
нан 3 млн-ѕа дейiн адам )лген.
1978 жылы Кампучияныѓ Бiртџтас Џлттыћ
азат ету майданы
(КБЏАМ) ћџрылды, оныѓ маћсаты Пол Поттыѓ тоталитарлыћ режiмiн
ћџлату едi. 1979 жылы КБЏАМ ћарулы кљштерi Вьетнам ќскерлерiнiѓ
ћолдауымен Пол Поттыѓ режiмiн ћџлатты. Кампучия Халыћ
Республикасы
жарияланып, елде социализм орнатуѕа к)шу љшiн
бiрте-бiрте алѕышарттар жасауѕа баѕыт алѕан Вьетнамшыл
жаѓа режiм
орны бекiдi. Осы тџста Тайландта Н.Сиануктыѓ жаћтастары
Демократиялыћ Кампучияныѓ
коалициялыћ љкiметiн ћџрды.
Кампучиядан Вьетнам ќскерлерi ќкетiлгеннен кейiн 1989 жылы
конституцияѕа монархияны ћалпына келтiруге жќне Кампучияныѓ
социалистiк жолды таѓдауынан бас тартуѕа баѕытталѕан тљзетулер
енгiзу туралы шешiм ћабылдап, џлттыћ татуласу љдерiсi басталды.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Камбоджадаѕы Ангкор-Ват ѕибадатханасы

text:
203
Камбоджа ж)нiнде халыћаралыћ конференция )ткiзiлдi (1990 жылы
Кампучия Халыћ Республикасы Камбоджа мемлекетi деп ћайта
аталды). Конференция жџмысыныѓ ћорытындысында 1991 жылы
Камбоджа жанжалын саяси тџрѕыдан жан-жаћты
реттеу туралы
шешiм ћабылданды. 1993 жылѕы жалпыѕа
бiрдей сайлаудан кейiн
елдiѓ «ћызыл кхмерлерден» басћа барлыћ саяси кљштерiнiѓ келiсуi
негiзiнде парламент пен љкiмет ћџрылды.
Елде король Н.Сианук бастаѕан конституциялыћ монархия ћалпына келтiр-
iлiп, конституция ћабылданды.
1993 жылѕы конституция елдiѓ саяси ћџрылымын «Кппартиялы либералдыћ-
демократиялыћ» ћџрылыс деп айћындады. Елдiѓ
ресми атауы Камбоджа
Корольдiгi болсын деп белгiлендi.
Елдегi Камбоджаныѓ Коммунистiк Халыћ Партиясы (ККХП) мен
Н.Сианук жаћтаушыларыныѓ партиясы —
егемендi,
бейтарап,
бейбiтшiл жќне ынтымаћшыл Камбоджаныѓ Бiртџтас Џлттыћ
Майданы (ФУНСИНПЕК) бќрiнен де кљштi ыћпал етушiлер болды.
Алайда iшкi саяси ахуал жетекшi партиялар арасындаѕы љздiксiз
бќсекелестiк салдарынан тџраћсыз болып ћала бердi. 1997 жылы
ККХП мен ФУНСИНПЕК-тi жаћтаушылардыѓ арасында ћарулы
ћаћтыѕыстар болып, елде саяси даѕдарыс туѕызды. 1998 жылы )ткен
парламент сайлауы даѕдарыстыѓ
терiс зардаптарын жойып, елдегi
ахуалды ћалпына келтiру љшiн мљмкiндiктер ашты.
Парламент
сайлауына ќзiрлiк жќне Пол Поттыѓ 1998 жылы ћайтыс болуы «ћызыл
кхмерлер» ћозѕалысыныѓ ыдырауына септiгiн тигiздi. Ћазiргi уаћытта
Камбоджаныѓ дамуы ћоѕамды демократияландыру арћылы жаѕдайды
бiр ћалпына келтiру жолымен жљрiп жатыр.
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/sadiov-t-s-t-b-dniejzi-tarihi.html?page=206#47-бап_Мемлекет_барлыћ_оћушыларды_тегiн_оћытады_жќне_жоѕары_оћу_орындары_мен_техникумдардыѓ_студенттерiне_шќкiртаћылар_т)лейдi._49-бап

text:
|
Корей Халыћ-Демократиялыћ Республикасыныѓ КонституциясынанБайланысты: дүниежүзі тарихы 11 Корей Халыћ-Демократиялыћ Республикасыныѓ Конституциясынан
1972 жылы 27 желтоћсанда бесiншi шаћырылѕан КХДР Жоѕары Халыћтыћ
Жиналысыныѓ I сессиясында ћабылданѕан, оѕан 1992 жылы 9 сќуiрде тоѕызыншы
шаћырылѕан КХДР Жоѕары Халыћтыћ Жиналысыныѓ III сессиясында )згерiстер
енгiзiлдi.
III тарау. Мќдениет
45-бап
Мемлекет жалпыѕа бiрдей мiндеттi 11 жылдыћ оћуды, оныѓ iшiнде мектепке
дейiнгi бiржылдыћ мiндеттi оћытуды жоѕары деѓгейде дамытады...
47-бап
Мемлекет барлыћ оћушыларды тегiн оћытады жќне жоѕары оћу орындары
мен техникумдардыѓ студенттерiне шќкiртаћылар т)лейдi.
49-бап
Мемлекет мектеп жасына дейiнгi балаларды балалар баћшалары мен ясли-
лерiнде мемлекет жќне ћоѕам есебiнен тќрбиелейдi.
204
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Корей Халыћ-Демократиялыћ Республикасыныѓ Конституциясынан


|
Вьетнам Социалистiк Республикасыныѓ 1992 жылѕы КонституциясынанБайланысты: дүниежүзі тарихы 11Вьетнам Социалистiк Республикасыныѓ 1992 жылѕы Конституциясынан
III тарау. Мќдениет, бiлiм беру, ѕылым, техника
35-бап
Бiлiм беру жќне оћыту мемлекеттiѓ бiрiншi дќрежелi мќнi бар саясаты болып
табылады.
36-бап
Мемлекет халыћћа бiлiм берудi оныѓ элементтерi жљйесiнiѓ: маћсаттарыныѓ,
баѕдарламасыныѓ, мазмџныныѓ, жоспарыныѓ, мџѕалiмдер нормативтерiнiѓ,
емтихан ережелерi мен аттестаттау нормаларыныѓ бiрлiгiнен шыѕа отырып
басћарады. Мемлекет бiлiм беру жљйесiн: мектепке дейiнгi тќрбиенi, орта, кќсiптiк,
жоѕары жќне жоѕары оћу орнынан кейiнгi бiлiм берудi теѓгермелей дамытуѕа
ћамћорлыћ жасайды; мiндеттi бастауыш оћытуды енгiзедi; сауатсыздыћты
толыћтай жояды; мемлекеттiк, жекеменшiк мектептер мен бiлiм берудiѓ басћа да
формаларын дамытады. Мемлекет бiлiм берудi жеѓiлдiк шарттармен ћаржылан-
дырады, ћаржыландырудыѓ басћа да к)здерiн ынталандырады.
1. Кестенi толтырыѓдар.
Социализмнiѓ Азиялыћ љлгiсi
Ел
Экономикадаѕы ћайта
Саяси жљйенiѓ
ћџрылыстар
ерекшелiктерi
ЋХР
КХДР
ВСР
ЛХДР
2. ВСР мен ЛХДР экономикасын реформалаудыѓ негiзiне жетiлдiрудiѓ
ћытайлыћ љлгiсi алынуыныѓ себептерi не?
3. Камбоджаныѓ саяси жљйесiнiѓ дамуын рет-ретiмен баяндап берiѓдер.
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: § 27. ЉНДIСТАН  МЕН  ПЌКСТАН

text:
205
мемлекеттiк дiн деп жарияланѕан елдерде тџру љшiн љйлерiн,
мљлiктерiн тастап к)ше бастады. Љндiстан мен Пќкстанныѓ жол-
дарында бiр-бiрiне ћарсы баѕытпен келе жатћан босћындардыѓ
шексiз
легi к)зге тљсетiн. Мџндай амалсыз к)шудiѓ салдарынан 700 мыѓ адам
ћаза тапты.
Љндiстан мен Пќкстанныѓ мемлекеттiк шекараларын айћындау
мќселесi ќлi толыћ шешiлмей келедi жќне ол тќуелсiз князьдыћтардыѓ
Љндiстан одаѕы мен Пќкстанѕа ћосылуы формуласын жасауѕа
байла-
нысты. Љндiстанныѓ тќуелсiздiгi туралы 1947 жылѕы Заѓѕа сќйкес
князьдыћтардыѓ Љндiстанѕа немесе Пќкстанѕа енуi олардыѓ )кiл-
дерiнiѓ бiлдiретiн ерiк-жiгерiне байланысты болатын. 1947
жылдан
бастап 1959 жылѕа дейiн 601 князьдыћтыѓ 555-сi Љндiстанѕа ћосылды,
ћалѕандары Пќкстанныѓ ћџрамына ендi.
Мџсылман халћы к)п шоѕырланѕан князьдыћтыѓ Љндiстан одаѕына
енгенi одаћ тџрѕындарыныѓ ћарсылыѕын туѕызды. Еѓ кљрделi жаѕдай
Хайдарабад пен Кашмир княздьдыћтарында ћалыптасты.
Хайдарабадћа љндi ќскерлерiнiѓ
енгiзiлуi, оныѓ Љндiстанѕа ћосылуы
мќселесiн бiр жылдыѓ iшiнде шешiп бердi.
Кашмир князьдыѕыныѓ Љндiстан одаѕына ћосылуы Љндiстан мен Пќкстан
арасында осы кљнге дейiн тоћтамай отырѕан жанжалдыѓ себебiне айналды.
Достарыңызбен бөлісу:


|
ЉНДIСТАН
Љндiстан Республикасыныѓ ћџрылуыБайланысты: дүниежүзі тарихы 11ЉНДIСТАН
Љндiстан Республикасыныѓ ћџрылуы. Љндi )кiмет орындарыныѓ
Ћџрылтай жиналысыныѓ жќне Љндi Џлттыћ Конгресс (ЉЏК) партия-
сыныѓ жетекшiсi Дж. Неру бастаѕан љкiметтiѓ бiрiншi кезектегi
мiндеттерi — џлттыћ ќкiмшiлiк аппараты мен ћарулы кљштердi ћџру
жќне конституцияны жасау болды.
1950 жылы Љндiстанда конституция ћабылданды, ол осы уаћытћа дейiн
кљшiнде. Конституцияѕа сќйкес Љндiстан Одаѕы — федеративтiк парла-
менттiк республика. Екi палатадан тџратын парламент заѓ шыѕарушы еѓ
жоѕары )кiмет органы болып табылады.
Атћарушы )кiмет билiгiн президент пен љкiмет жљзеге асырып отырады.
Конституцияныѓ ћабылдануына байланысты республикалыћ
тќуелсiз Љндiстанныѓ дамуында жаѓа кезеѓ басталды.
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


|
Батыс ћоѕамында соѕыстан кейiнгi жылдарда мемлекеттiк-саяси ћџры-
лымныѓ ћандай ћаѕидалары орнап, бекiдi?
2Байланысты: дүниежүзі тарихы 111. Батыс ћоѕамында соѕыстан кейiнгi жылдарда мемлекеттiк-саяси ћџры-
лымныѓ ћандай ћаѕидалары орнап, бекiдi?
2. Ќл-аућаттылыћ мемлекетiнiѓ негiзгi жаѓа белгiлерiн айтып берiѓдер.
3. Жаѓа консервативтiк толћын дегенiмiз не, оныѓ себептерi мен нќтижелерi
ћандай?
4. Осы кљнгi солшыл идеологияныѓ даѕдарысћа џшырау себептерiн айтып
берiѓдер.
5. «ХХI ѕасырдыѓ басындаѕы азаматтыћ ћоѕамныѓ дамуы» таћырыбында
хабарлама жасаѓдар.
6. Љшiншi дљние елдерiнiѓ саяси даму ерекшелiктерiнiѓ мќн-маѕынасы
ћандай?
7. 90-жылдардаѕы геосаяси жаѕдайларда ћандай =згерiстер болды?
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Экономикалыћ жаѓѕырту - Садыћов Т. С., т б. Дљниежљзi тарихы

text:
206
мемлекеттiк меншiкке к)шуi орын алды. Мџныѓ нќтижесiнде
экономикада мемлекеттiк сектор пайда болып, энергетика кќсiпорын-
дары, темiржолдар, порттар, байланыс ћџралдары, ћорѕаныс )нер-
кќсiбi, суландыру ћџрылѕылары оныѓ негiзiне айналды. Мемлекеттiк
секторды маћсатты тљрде дамытуды ћамтамасыз ету љшiн љкiмет бес-
жылдыћ жоспарлар жасап, оларды жљзеге асыруѕа кiрiстi. Мемлекет-
тiк секторды дамыту жќне ауыр )неркќсiп орындарын салу Љндiстан-
ныѓ экономикалыћ тќуелсiздiгiнiѓ негiзiн ћалады.
Мемлекеттiк сектормен ћатар жекеменшiк сектор кеѓiнен )ркендей
бастады, ол к)бiнесе мќшине жасауда, жеѓiл, тамаћ жќне медицина
)неркќсiбiнде, ауыл шаруашылыѕында дамыды. Љкiмет экономикалыћ
мiндеттердi шешуде мемлекеттiк сектор мен жекеменшiк сектордыѓ
џштастырылуын баѕыт етiп џстады. Мџныѓ нќтижесiнде к)пукладты
экономика ћџрылды.
Аграрлыћ реформа экономиканы жаѓѕыртудыѓ љдерiсiнiѓ маѓызды
саласы болды, оныѓ барысында помещиктер ауылдыћ ћауымдастыћ-
тардан салыћ алу ћџћыћтарынан айырылды. Помещиктерден сатып
алѕаны љшiн жердiѓ бiр б)лiгiнен айырылатын болды. Жалѕа алушы-
лар жердi сатып алуѕа ћџћылы болды, дегенмен жалѕа алушылар-
дыѓ к)пшiлiгi жердi сатып ала алмады. Осыѕан байланысты шаруалар-
дыѓ жерсiздiгi мќселесi шешiлмей ћалды.
1960 жылдарды жаѓѕыртудыѓ
екiншi кезеѓi жљргiзiлдi. Оныѓ
барысында 14 iрi банкпен к)терме сауда жљйесi џлт меншiгiне алынды.
Жер иеленудiѓ еѓ жоѕары м)лшерi шектелдi. «Жасыл революцияныѓ»
жљргiзiлгенi аграрлыћ )нiммен )здерiн-)здерi ћамтамасыз ету
жаѕдайына к)шуге мљмкiндiк бердi.
Жаѓѕыртудыѓ
љшiншi кезеѓi 80-жылдыѓ екiншi жартысы мен 90-
жылдарѕа тџстас келдi. Љкiмет экономиканы еркiне жiберу саясатын
ћолданды. Экономиканы реттеу iсiнде ауыртпалыћтыѓ орталыѕы
Достарыңызбен бөлісу:


title: Неру Джавахарлал - Садыћов Т. С., т б. Дљниежљзi тарихы

text:
207
нарыћтыћ тџтћалармен басћару ќдiстерiн пайдалануѕа аударылды.
Экономикаѕа мемлекеттiѓ араласуы ћысћартылды,
мемлекеттiк
сектордыѓ бiрћатар кќсiпорындарын џлт меншiгiнен алу жќне
жекешелендiру жљзеге асырылды. Жекеменшiк сектордыѓ ћызмет
саласы айтарлыћтай кеѓейтiлдi. Ћаржы салымы саясатында )згерiстер
жасалды. Техникамен ћайта жабдыћтауды жќне
экономиканы
жетiлдiрудi жеделдету маћсатымен шетел капиталдары белсендi тљрде
тартыла бастады. Ћуатты ѕылыми-техникалыћ ќлует, оныѓ
iшiнде
ѕарыштыћ жќне ядролыћ зерттеулер ћолданысћа енгiзiлдi.
Љндiстанныѓ экономикасы нарыћ шаруашылыѕыныѓ дљниежљзiлiк
жљйесiмен тыѕыз байланысты экономикаѕа айналды.
Алайда экономикадаѕы елеулi жетiстiктерге ћарамастан ќлеумет-
тiк-экономикалыћ саладаѕы )зектi мќселелер бџрынѕысынша саћтала
бердi. Бџлар — шешiлмеген аграрлыћ мќселе, жџмыссыздыћ,
ќлеуметтiк ћарама-ћайшылыћтар, халыћ арасындаѕы сауатсыздыћтыѓ
жоѕары деѓгейi, сыртћы
борыштар, т.б.
Жаѓѕырту љдерiсiнде Љндiстан миллиондаѕан адамдардыѓ дќстљрлi
тiршiлiк
укладтарын жоюѕа байланысты iрi клемдi ќлеуметтiк-саяси тќжiрибелер
жасауѕа џрынбастан те алды. Ѕасырлар бойына орын алып келген тџрмысты
ћауым тљрiнде џйымдастыру дќстљрлерi бљлiнген жоћ. Ол елдегi саяси жќне
ќлеуметтiк тџраћтылыћтыѓ маѓызды кзiне айналды.
Iшкi сџранысты басшылыћћа алуы нќтижесiнде жќне жинаћ
ћаржылары мол дќрежеде болѕандыћтан Љндi экономикасы 2008—
2009 жылдардаѕы дљниежљзiлiк экономикалыћ даѕдарыстан онша к)п
зардап шеккен жоћ. Љндiстанныѓ ЖI; iсi 2008—2009 жж. 6,7
% )стi.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Iшкi саяси даму - Садыћов Т. С., т б. Дљниежљзi тарихы

text:
208
ныѕайтуѕа џмтылѕан Дж.Нерудыѓ ћызы, 1966
жылдан љкiмет басћарѕан Индира Ганди жќне
оныѓ жаћтастары экономикада реформалар
жљргiзуге кiрiстi, бџл ЉЏК-нiѓ беделiн к)терiп,
1971 жылѕы мерзiмiнен бџрынѕы сайлауда
оныѓ жеѓiске жетуiн ћамтамасыз еттi.
Елде ЉЏК-мен бќсекелесе алатындай саяси кљш-
тердiѓ ћалыптасуы љшiн отыз жылдай уаћыт керек
болды.
Басћа саяси партиялар ћџрылымы жаѕы-
нан бiрте-бiрте ћалыптасып, бљкiл љндiлiк
деѓгейге шыћты. 70-жылдардыѓ ортасына
ћарай саяси кљрес шиеленiстi.
Оппозициялыћ
кљштер арандатып тќртiпсiздiктер туѕызды,
бџл љкiметтi елде т)тенше жаѕдай енгiзуге мќжбљр еттi. Мџндай
жаѕдайда бiрћатар саяси партиялар, к)бiнесе консервативтiк
сарындаѕы партиялар, сондай-аћ солшыл топтар «Джаната фронт»
деген оппозициялыћ блок ћџрып, ол 1977 жылѕы сайлауда жеѓiске
жеттi. ЉЏК тќуелсiздiк жылдары iшiнде бiрiншi рет жеѓiлiске
џшырады. 1978 жылы ЉЏК жiкке б)лiндi. Индира Ганди бастаѕан
конгрессмендердiѓ бiр б)лiгi )з басшысы есiмiнiѓ бас ќрiптерiмен
аталѕан ЉЏК(И) партиясын ћџрды.
Алайда жаѓа )кiмет сайлау алдындаѕы мiндеттемелерiн орында-
мады, елдегi ќлеуметтiк-экономикалыћ жаѕдай нашарлады, мџны
конгрессмендер пайдаланды, с)йтiп, 1980 жылы ЉЏК(И) парламент
сайлауында жеѓiп шыћты. 1984 жылѕа дейiн ЉЏК(И)-дi Индира Ганди,
1984—1991 жылдарда оныѓ џлы Раджив Ганди басћарды. Ћазiр
ЉЏК(И)-дiѓ жетекшiсi Р.Гандидiѓ жесiрi Соня Ганди болып отыр.
Оппозициялыћ блоктыѓ 1977 жылѕы сайлаудаѕы жеѓiсi ЉЏК-нiѓ
бiр )зi билiк басында болуыныѓ соѓы болды. Елде к)ппартиялыћ саяси
жљйе беки бастады. Парламент сайлауында жеѓiске жетiп, 80—90-
жылдардыѓ соѓында )кiмет басына оппозициялыћ ЉЏК(И) саяси
партияларыныѓ келуi осыныѓ дќлелi болып табылады. Бџл коалиция-
лыћ Љндiстанныѓ ћазiргi саяси )мiрiнiѓ негiзгi сипатына айналды, онда
љш негiзгi саяси бiрлесiктердiѓ — ЉЏК-нiѓ, Бхаратия Джаната
партидыѓ жќне Бiрiккен Майданныѓ бiр-бiрiне ћарсы кљресуi орын
алѕан. 2004 жылы ЉЏК парламент сайлауында жеѓiп, )кiмет билiгiне
келдi. ЉЏК(И) жетекшiсi С.Гандидiѓ премьер-министр ћызметiнен бас
тартуына байланысты партия басшыларыныѓ бiрi, бџрынѕы Ћаржы
министрi Манмохан Сингх премьер-министр ћызметiн атћаратын
болды. ЉЏК-нiѓ 2009 жылѕы парламент сайлауындаѕы жеѓiсi
М.Сингхтiѓ ел премьер-министрi ћызметiнде ары ћарай ћалуына
мљмкiндiк бердi.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Индира Ганди - Садыћов Т. С., т б. Дљниежљзi тарихы

text:
209
Соѓѕы кезде Љндiстан федерацияны басћарудыѓ анаѕџрлым икемдi, бiраћ
орталыћтандырылуы жаѕынан
кемшiн жолмен iлгерi басуда, ол џлттыћ жќне
аймаћтыћ саяси кљштердiѓ ымыраласып, партияаралыћ келiсiмге келуi
нќтижесiнде зара коалициялыћ басћаруы негiзiнде жљзеге асырылуда.
Жiкшiлдiк проблемасы. Жiкшiлдiк — мемлекеттiѓ бiр б)лiгiн
б)лiп ќкету жќне жаѓа мемлекет ћџру жолындаѕы немесе елдiѓ бiр
б)лiгiне автономия беру жолындаѕы ћозѕалыс Љндiстан љшiн елеулi
мќселе болып табылады.
Љндiстанда жiкшiлдiктi сипаты жаѕынан этникалыћ жќне дiни, ал маћсатћа
жету ќдiстерi жаѕынан «Бейбiт» (ћарусыз) жќне ћаруланѕан
жiкшiлдiк деп
блуге болады.
Жiкшiлдiк Джамму мен Кашмир штатында,
Батыс Бенгалияда,
Љндiстанныѓ оѓтљстiгiнде, Пенджабта кљштiрек етек алѕан. Этникалыћ
тазартулар, кепiлдiкке басып алушылыћ, террористiк ќрекеттер
жiкшiлдер пайдаланатын кљрес ќдiстерiне айналды. Сикх жiкшiлдерi
1984 жылы Љндiстанныѓ премьер-министрi И.Гандидi )лтiрiп кеттi.
1991 жылы тамиль жiкшiлдерi сайлау наућаны кезiнде Љндiстанныѓ
премьер-министрi Р.Гандидi )лтiрдi.
Љндiстанныѓ орталыћ љкiметi жiкшiлдiкке ћарсы ќрекет iстегенде
ћарулы кљштердi де, сондай-аћ бейбiт ќдiстердi де пайдаланды. Бџл
арада штаттарда т)те президенттiк басћаруды енгiзу, жiкшiлдiк
ћозѕалыстардыѓ байсалды жетекшiлерiмен келiсс)здер жљргiзу, жаѓа
штаттар ћџру немесе штаттардыѓ iшiнде автономиялыћ
аудандар
ћџру жолымен штаттарды ќкiмшiлiк-аумаћтыћ жаѕынан ћайта ћџру
сияћты ќдiстерге басым орын берiлдi.
Љндiстан зiнiѓ тќуелсiз дамуы кезiнде елдiѓ тџтастыѕын саћтауѕа жќне
жiкшiлдiк ћаупiне ойдаѕыдай ћарсы тџруѕа, бiрлiк пен аймаћтыћ алуан тљрлiлiктi
љйлесiмдi џштастыруѕа кмектескен демократиялыћ ћџралдар мен тќсiлдердi
тауып белгiлей бiлдi.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Сыртћы саясат - Садыћов Т. С., т б. Дљниежљзi тарихы

text:
210
бойына, барлыћ кљш-жiгерлерiн жџмсаѕанына ћарамастан екiжаћ
Кашмир мќселесiн шешудiѓ )зара тиiмдi жолдарын таба алмай-аћ
келедi. Љндiстан мен Пќкстан 1998 жылы ядролыћ ћаруды ойдаѕыдай
сынаѕанда, Кашмир мќселесiн кљшпен шешудiѓ жолы )те ћауiптi жќне
пайдалануѕа мљмкiн бола ћоймайтындай болып к)рiндi. 2004 жылы
Кашмир мќселесi ж)нiнде љндi-пќкстан келiсс)здерi басталып, Кашмир
ћазiргi уаћытта Љндiстан, Пќкстан жќне Ћытай арасында б)лiсiлген.
2006 жылы желтоћсанда Пќкстанныѓ президентi П.Мушарраф
Љндiстанѕа Кашмир мќселесiн шешудiѓ жоспарын џсынды. Оныѓ мќн-
маѕынасы мынада: даулы аймаћтан ќскерлердi шыѕару жќне оны кеѓ
уќкiлдiктерi бар )зiн-)зi басћаратын аумаћћа
айналдыру керек, соныѓ
)зiнде Љндiстан мен Пќкстан Кашмирдiѓ баћылауда болып отырѕан
бљгiнгi аудандарыныѓ )з егемендiгiн формалдi тљрде саћтаулары тиiс,
бiраћ олардыѓ арасындаѕы шекара ашыћ болуы ћажет. Мушаррафтыѓ
жоспарын жљзеге асыру екi жаћтан бiрдей ымыраѕа келудi талап етедi.
Солай бола тџрса да Љндiстан Пќкстан џсыныстарын талћылауѕа ќзiр-
лiк бiлдiрдi. Љндiстан мен Пќкстан басшылыѕыныѓ соѓѕы ћимылдары
ядролыћ ћаруы бар екi мемлекеттiѓ бџдан былайѕы жерде Кашмир
мќселесiнiѓ кепiлдерi болѕысы келмейтiндiгiн дќлелдейдi.
1992 жылѕы 22 аћпанда Љндiстан мен Ћазаћстан
Республикасы
)зара дипломатиялыћ ћатынастар орнатты. Сол кезден бастап екi ел
арасындаѕы ћатынастар екiжаћты деѓгейде де, сондай-аћ халыћаралыћ
деѓгейде де ойдаѕыдай дамып келедi. Сауда-экономикалыћ салада жќне
аћпараттыћ
технология, телекоммуникация, туризм сияћты
салаларда
да белгiлi бiр табыстарѕа ћол жеттi. Љндiстан мен Пќкстан Шанхай
Достарыңызбен бөлісу:


title: Н.Ќ.Назарбаевтыѓ Љндiстанѕа сапары,  2009 жыл

text:
211
Ынтымаћтастыћ Џйымы (ШЫЏ) шеѓберiнде ынтымаћтастыћ ћатынас-
тар жасап келедi.
2009 жылы Ћазаћстан президентi Н.Ќ.Назарбаев Љндiстанѕа
сапары барысында экономикалыћ, ѕылыми-техникалыћ ынтымаћ-
тастыћ саласындаѕы екiжаћты шарттарѕа жќне екi ел арасындаѕы
ћатынастарды стратегиялыћ ќрiптестiк деѓгейiне алып шыѕатын
Бiрлескен декларацияѕа ћол ћойылды.
Љндiстан заѓныѓ љстемдiгi, егемендiк теѓдiк, аумаћтыѓ тџтастыѕы
жќне мемлекеттердiѓ iшкi iстерiне араласпаушылыћ ћаѕидаларына
негiзделген демократиялыћ к)пжаћты дљние тџжырымдамасын
дќйектiлiкпен ћорѕауда. Ол даѕдарысты жаѕдайлар ж)нiнде дљние-
жљзiлiк ћауымдастыћтыѓ шешiмдерiн жасаѕан кезiнде БЏЏ-ныѓ
орталыћ р)лiн саћтауды жаћтайды.
Достарыңызбен бөлісу:


title:
ПЌКСТАН
Саяси даму - Садыћов Т. С., т б. Дљниежљзi тарихы

text:
212
бурам Рахман бастаѕан Халыћтыћ Лига жќне
Зульфи-кар Али-хан
Бхутто бастаѕан Пќкстан Халыћ Партиясы (ПХП) болды.
Оппозицияныѓ ќрекеттерi жќне Шыѕыс Бенгалияны б)лiп алу
жолындаѕы бџћаралыћ ћозѕалыстыѓ )суi 1969 жылѕы саяси даѕ-
дарысћа себеп болды. ;кiмет билiгiне генерал Яхья-хан келiп, елде
ќскери жаѕдай енгiзiлдi. 1971 жылѕы наурыздыѓ 25-нен 26-ына
ћараѕан тљнде Шыѕыс Бенгалияны љкiмет ќскерлерi )з ћолдарына
алды. 26 наурызда Шыѕыс бенгальдыћтар жаѓа егемендi мемлекет —
Бангладеш Халыћ Республикасыныѓ ћџрылѕанын жариялады.
Бангладештiѓ тќуелсiздiк жолындаѕы ћарулы кљресi
басталды, ол 1971
жылѕы 16 желтоћсанда Пќкстанныѓ тiзе бљгуiмен аяћталды.
Бангладештiѓ тќуелсiздiгi жљзеге асћан фактiге айналды. Пќкстан )з
аумаѕыныѓ едќуiр б)лiгiнен айырылды. 1971 жылѕы 20 желтоћсанда
Яхья-хан )кiмет билiгiн ПХП жетекшiсi З.А.Бхуттоѕа тапсырып, )зi
ћызметтен кеттi.
Пќкстанныѓ )мiрiнде жаѓа кезеѓ басталды. Ќскери режiмдердiѓ
орнына азаматтыћ ќкiмшiлiк орнап, ол ќлеуметтiк-экономикалыћ жќне
саяси )згерiстер жасауѕа кiрiстi. 1973 жылы жаѓа конституция ћабыл-
данды. Оѕан сай Пќкстан ћайтадан парламенттiк
республика болып
жарияланды. Ислам мемлекеттiк дiн деп жарияланды, бџл елдiѓ
Пќкстан Ислам Республикасы деп аталуында )зiнiѓ бейнесiн тапты.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Бхутто Беназир - Садыћов Т. С., т б. Дљниежљзi тарихы

text:
213
Мемлекет басшысы президенттi парламент сайлады, сондыћтан оныѓ
ћолында толыћ )кiмет билiгi болѕан жоћ. Президент премьер-министр-
дiѓ кеѓесi бойынша ћимыл жасауѕа тиiстi болды. Президенттiѓ
жарѕыларына премьер-министр ћол ћойѕанда ѕана заѓды кљшiне ендi.
Заѓ шыѕару билiгi екi палаталы парламентке берiлдi. Атћарушы
билiктi премьер-министр басћарѕан љкiмет жљргiздi, оны парламенттiѓ
т)менгi палатасыныѓ депутаттары к)пшiлiк дауыспен сайлайтын
болды.
70-жылдардыѓ екiншi жартысында Пќкстанда iшкi саяси кљрес
таѕыда шиеленiстi, соныѓ салдарынан 1977 жылѕы 5 шiлдеде ќскери
т)ѓкерiс жасалды. Елде Зия уль-Хак басћарѕан ќскери режiм орнады.
ПХП жазалау шараларына џшыратылды, З.А.Бхутто мемлекетке
ћарсы ќрекет iстедi деп айыпталып, дарѕа асылды.
1978 жылы Зия уль-Хак елдiѓ президентi болды. 1985 жылы ол
конституцияны )згертiп, )зiне президент ретiнде ерекше ћџћыћтар —
премьер-министрдi, ќскер басшыларын жќне жоѕарѕы соттыѓ
мљшелерiн сайлау жќне орнынан алу ћџћыћтарын иелендi. Осылайша
парламенттiк республикадан таѕы да президенттiк республикаѕа к)шу
iске асырылды.
Зия уль-Хак 1988 жылы авиа апатынан ћаза тапћаннан кейiн ел
азаматтыћ демократиялыћ басћару режiмiне оралды. ;кiмет басына
З.А.Бхуттоныѓ ћызы Беназир Бхутто бастаѕан ПХП љкiметi келдi.
Бiраћ ќскерилер ќкiмшiлiк аппаратта, парламентте кљштi позиция-
ларын саћтады. Президент Гулам Исхак-хан солардыѓ ћойѕан адамы
болды. Кашмир мќселесiне байланысты Љндiстанмен ћатынастардыѓ
шиеленiскенiн пайдалана отырып, президент 1990 жылы парламенттi
таратты жќне Б.Бхуттоны билiктен тайдырды. Президенттiк т)ѓ-
керiске армия ћатысты. Дегенмен 1993 жылы сайлау нќтижесiнде
Б.Бхутто ћайтадан билiкке келдi.
1999 жылы Пќкстанда таѕы да ќскери т)ѓкерiс болды. ;кiмет билiгi
генерал Первез Мушарраф басћарѕан армия ћолбасшылыѕына к)штi,
ол Пќкстанды «Байсалды, бiлiмдi, демократиялыћ жќне серпiндi дамып
келе жатћан мџсылман мемлекетiне» айналдыруды жаћтап с)з с)йледi.
Елдегi т)ѓкерiстен кейiн т)тенше жаѕдай жа-
рияланып, парламент таратылды, консти-
туцияныѓ ћолданылуы тоћтатылды. 2001 жыл-
ѕы маусымда Мушарраф Пќкстанныѓ пре-
зидентi болып сайланды. 2002 жылы )ткiзiлген
референдум оныѓ )кiмет басында болу мерзiмiн
таѕы да бес жылѕа џзартты. Президент бола
отырып, ол онымен бiрге Пќкстан љкiметiнiѓ
басшысы да болды.
2007 жылы кљзде Пќкстандаѕы парламент
жќне президент сайлауларыныѓ ћарсаѓында
бџрынѕы премьер-министрi Б.Бхутто елге
ћайтып оралды жќне саяси кљреске кiрiстi.
Достарыңызбен бөлісу:


title: А. Зардари - Садыћов Т. С., т б. Дљниежљзi тарихы

text:
214
2007 жылы ћыркљйекте Б.Бхутто террорлыћ ќрекет салдарынан ћаза
тапты. Сайлау 2008 жылѕа ћалдырылды. 2008 жылы тамызда
президент П.Мушарраф импичменттен ћауiптенiп ћызметiнен кеттi,
ал мемлекет басшылыѕына 2008 жылы ћыркљйекте Б.Бхуттоныѓ
жџбайы Асиф Али Зардари сайланды.
1. Љндiстанныѓ мемлекеттiк ћџрылысын сипаттап берiѓдер.
2. «Љндiстанныѓ тiл саясаты» таћырыбында хабар ќзiрлеѓдер.
3. Љндiстанныѓ экономикалыћ жаѓѕыруыныѓ љш кезеѓiнiѓ мазмџнын ашып
к)рсетiѓдер.
4. Љндiстанда жiкшiлдiктiѓ туу себептерiн атаѓдар.
5. Пќкстанныѓ саяси даму ерекшелiктерi туралы баяндап берiѓдер.
Достарыңызбен бөлісу:


title: § 28. ИРАН МЕН АУЅАНСТАН - Садыћов Т. С., т б. Дљниежљзi тарихы

text:
215
Иранда мџнымен бiр мезгiлде солшыл жќне демократиялыћ
кљштерге ћарсы ћуѕын басталды. Ел формалды тљрде конституция-
лыћ монархия тљрiнде ћалып отырса да, онда iс жљзiнде авторитарлыћ
режiм орнады. Шах мемлекетте шешушi р)л атћаратын болды. Ол
парламентпен аћылдаспастан-аћ премьер-министрлердi жќне аса
маѓызды министрлiктердiѓ басшыларын таѕайындады. Солшыл жќне
демократиялыћ џйымдар жойылды.
Достарыңызбен бөлісу:


title: § 3. ЋАЗIРГI  ЗАМАННЫЃ  ЖАЊАНДЫЋ МЌСЕЛЕЛЕРI

text:
19
Жањандыћ мќселелер ћатарына жаѓа дљниежљзiлiк соѕысты
тоћтату, бейбiтшiлiктi саћтау, экологиялыћ даѕдарысты жќне оныѓ
зардаптарын болдырмау, планетадаѕы демографиялыћ ахуалды
ћалыпћа келтiру, дамушы елдердiѓ экономикалыћ артта ћалу-
шылыѕын жою, халыћаралыћ терроризм жатћызылады. Сондай-аћ
азыћ-тљлiк, шикiзат жќне энергетикалыћ мќселелер де солардыѓ
ћатарына ћосылады.
Жањандыћ мќселелер адамдардыѓ дљниежљзiлiк ћоѕамыныѓ пайда
болуынан, ћазiргi дљниенiѓ бiртџтастыѕынан туѕан тереѓ
экономикалыћ байланыстарды, кљшейген саяси жќне мќдени
байланыстарды, еѓ жаѓа бџћаралыћ байланыс ћџралдарын ћамтиды.
Адамзат ѕылыми-техникалыћ прогресс салдарынан =зiнiѓ =мiр сљруiне
ћауiптi жаѕдайѕа тап болды. Ол =мiрге ћуатты =ндiргiш кљштердi алып
келсе де оларды ќрдайым =з баћылауында џстап отыра алмайды. Жа-
њандыћ техногендiк апаттардыѓ ыћтималдыѕы артып келедi. Жаппай
жою ћаруын ћолдану ћаупi џлѕаюда. Ядролыћ ћаруѕа ие болып
отырѕан елдердiѓ оны љнемi баћылауында џстай алмауы мљмкiн жќне
оны рџћсатсыз ћолдануы да ѕажап емес. Демек, ћауiптi кљдiк белеѓ
алуда.
Достарыңызбен бөлісу:


title: «Аћ революция» - Садыћов Т. С., т б. Дљниежљзi тарихы

text:
«Аћ революция». 60-жылдардыѓ басында шах Иранда «Аћ ре-
волюция» — деревнядаѕы жартылай феодалдыћ ћатынастарды жоюѕа,
елдi жаѓѕыртуѕа жќне оныѓ осы кљнгi капиталистiк дљниемен
ыћпалдастыѕына iрi реформалар жљргiзетiнiн жариялады. Мџндай
реформа меншiктегi жер к)лемiн шектедi, артыћ жердi мемлекет сатып
алатын болды, ондай жерлер шаруаларѕа аћысын 15 жыл арттырыл-
ѕан мерзiмiнде т)лейтiндей етiп б)лiп берiлдi. Реформада жалдамалы
еѓбектiѓ шарттары атап к)рсетiлдi, шаруалар кооперативтерiн ћџру
к)зделдi. Бiраћ ауыл шаруашылыѕын реформалау ќлi мезгiлi жетпеген
ниет болып шыћты. Шаруашылыћтыѓ ескi ќдiстерi жаѓа ќдiстер
белгiленгендегiден ќлдећайда тез бџзылып жатты. Реформа ойдаѕыдай
нќтижелер берген жоћ. Ауылшаруашылыћ )ндiрiсiнiѓ )су ћарћыны
1960 жылдан 1975 жылѕа дейiнгi аралыћта бар болѕаны бiр жарым
есе )стi, кедейшiлiкке џшыраѕан шаруалардыѓ саны к)бейiп, олар
деревняны тастауѕа, жџмыс iздеп ћалаѕа к)шуге мќжбљр болды.
Аграрлыћ реформадан басћа )зге де реформалар: ормандар мен
жайылымдарды џлт меншiгiне алу, мемлекеттiк кќсiпорындарды
жекешелендiру, )неркќсiп орындарыныѓ табыстарына жџмысшы-
лардыѓ ћатысуы, ќйелдерге сайлау ћџћыћтарын беру, т.б. жљргiзiлдi.
70-жылдарда мџнай мен мџнай )нiмдерiн сатудан тљскен ћыруар
к)п табыс Иранныѓ кен )неркќсiп ћџрылыстарын )рiстетуге, жаѓа
жабдыћтар сатып алуѕа, шетелдiк мамандарды жалдауына мљмкiндiк
бердi. ;неркќсiптiѓ жаѓа салалары — мџнай химиясы, газ, металлургия
жќне мќшине жасау салалары, т.б. пайда болды. Иран аграрлыћ елден
аграрлыћ-индустриялдыћ елге айнала бастады. Шахтыѓ жќне оныѓ
т)ѓiрегiндегiлердiѓ орасан баюына к)мектескен реформалар, сонымен
ћатар халыћтыѓ ћайыршылануына жќне тоналуына ќкелiп соћты.
Иранныѓ саяси мiрi шахтыѓ бiр зiнiѓ билiк жљргiзуiн кљшейтуге баѕытталды.
1975 жылы кппартиялыћ жљйе бiрпартиялыћ жљйемен ауыстырылды.
Шах ћџрѕан Ћайта )рлеу партиясы бљкiл Иран ћоѕамын билiк
жљргiзушi ќулетiнiѓ т)ѓiрегiне бiрiктiруге тиiс болды. Саяси џйымдар
ћџруѕа тыйым салынды, оппозиция атаулыныѓ бќрi жанышталып
отырды. 70-жылдардыѓ екiншi жартысында елде саяси даѕдарыс )рши
бастады. Реформалар елеулi ћарсылыћтарѕа тап болды, оны, ќсiресе
капиталистiк дамуѕа тез бейiмделе алмаѕандар жќне кедейшiлiкке
џшыраѕандар жаћтырмады. Наразылыћ бiлдiрушiлердiѓ арасында,
ќсiресе шиит дiндарлары к)п болды.


|
«Ислам революциясы». Иран Ислам республикасыБайланысты: дүниежүзі тарихы 11«Ислам революциясы». Иран Ислам республикасы. 1978 жылы
ћаѓтарда елде антимонархиялыћ революция басталып, оѕан iс жљзiнде
Иран ћоѕамыныѓ барлыћ топтарыныѓ )кiлдерi ћатысты.
Халыћты шах режiмiн ћџлатуѕа, байлар мен кедейлер арасындаѕы тереѓ
алшаћтыћты жоюѕа, Ираннан шетел капиталын аластатуѕа жќне елде ислам
ћџндылыћтарын ћалпына келтiруге шаћырѕан шиит дiндарлары революцияныѓ
басында тџрды.
1979 жылы ћаѓтарда шах елден кеттi. 1979 жылѕы аћпанда
ћарулы к)терiлiстiѓ нќтижесiнде шах режiмi ћџлатылып, елдегi )кiмет
билiгi уаћытша љкiметке к)штi, ол 1979 жылѕы ћарашада бџл билiктi
шииттердiѓ дiни жетекшiсi аятолла Рухолла Мусави Хомейни бастаѕан
Ислам революциялыћ кеѓесiне тапсырды.
1979 жылѕы 1 сќуiрде референдумныѓ нќтижелерi негiзiнде Иран аятолла
Рухолла Мусави Хомейни бастаѕан Иран Ислам Республикасы (ИИР) болып
жарияланды.
1979 жылы елде конституция ћабылданды, ол осы уаћытћа дейiн
кљшiнде. Конституция бойынша жоѕарѕы заѓ шыѕарушы орган — бiр
палаталы парламент. Атћару )кiметi билiгiнiѓ басшысы — президент.
Конституция елде басћарудыѓ исламдыћ љлгiсiн енгiздi. Теократиялыћ
режiм орнатты. Мемлекеттiѓ басында рахбар (басшы) — саяси жќне дiни
жетекшi отыр, ол тiкелей Алланыѓ ќмiрiн жариялайды. Ол мемлекеттiк
љш )кiметтен де жоѕары тџрады, сондыћтан президенттi ауыстыруѕа, ал
Баћылаушы кеѓеспен бiрге парламенттiѓ ислам нормаларына ћайшы
келетiн ћандай заѓын болса да жоюѕа бiр )зiнiѓ ћџћыѕы бар. Аятолла
Хомейни бiрiншi рахбар болды. Парламент Баћылау кеѓесiнiѓ ћол
астында болады, ол «аятолла» деген атаѕы бар еѓ жоѕары дќрежедегi 12
дiни ћайраткерлерден тџрады. Конституцияѕа жќне 1981 жылы
ћабылданѕан заѓѕа сќйкес Иранда саяси партиялар мен исламѕа жатпайтын
џйымдардыѓ ћызметiне тыйым салынѕан.
Аятолла Хомейни бастаѕан џсаћ буржуазиямен жќне iрi жер
иеленушiлермен тыѕыз байланысты белгiлi дiни топтар революциядан
кейiн iле-шала )зге саяси кљштердiѓ бќрiн ыѕыстырып, елдегi )кiмет
билiгiн жеке-дара )з ћолына алды. Бџл ретте дiни басшылыћ халыћ
бџћарасыныѓ ћысымымен шах режiмiнiѓ мџраларын жою ж)нiнде
бiрћатар шаралар жљргiздi. ИИР елдi шетелге тќуелсiздiктiѓ барлыћ
формаларынан азат етудi жќне џлттыћ мљдделердi ћорѕауды )зiнiѓ
маћсаты етiп жариялады жќне СЕНТО блогынан шыѕып, блоктарѕа
ћосылмау Ћозѕалысына кiрдi. Бiраћ маѓызды ќлеуметтiк-эконо-
микалыћ ћайта ћџрулар жљзеге асырылмай ћалды. ;ѓделетiн жердiѓ
80
%-ына жуыѕы бџрынѕысынша iрi меншiк иелерiнiѓ ћолында. Елдегi
жаѕдай џлттыћ мќселенiѓ шешiлмегендiгiне байланысты шиеленiстi
кљйiнде ћалып отыр. Кљрдтер, тљрiкмендер белудждар жќне басћа аз
џлттардыѓ саяси жќне рухани ћџндылыћтары ескерiлмеген.
217
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: ХХ ѕасырдыѓ 80-жылдары мен ХХI ѕасырдыѓ басындаѕы Иран

text:
218
«Сайлаудыѓ ћорытындыларын мойындауѕа жќне арандатушылыћ
мќлiмдемелер мен ћимылдар жасаудан тартынуѕа» шаћырды.
М.Ахмадинежадтыѓ )кiметке келуiмен байланысты Иранныѓ
сыртћы саяси баѕыты батылыраћ жљргiзiлетiн болды. Аятолла
Хомейнидiѓ Иранды мџсылман дљниесiнiѓ орталыѕына, исламныѓ
мџраттары љшiн ћайратты кљрескерге жќне аймаћтаѕы iрi державаѕа
айналдыру ж)нiндегi тџжырымдамасы елдiѓ сыртћы саясатыныѓ еѓ
басты маћсатына айналды. Елдiѓ ќскери ќлеуетi к)терiле бастады, бџл
)з кезiнде дљниежљзiнде Иран жљргiзiп жатћан ядролыћ баѕдарла-
маныѓ бейбiт сипатына кљмќн туѕызды. Иранныѓ ядролыћ державаѕа
айналу мљмкiндiгi дегеннiѓ мќнi — оныѓ ќскери ћуаты шексiз џлѕай-
тылады, демек, оныѓ аймаћтыћ ыћпалы да кљшейедi деген с)з едi.
Мџндай жаѕдайда АЋШ Иранныѓ басшылыѕын ядролыћ ћару жасап
жатыр деп айыптап, Иранды оћшаулау маћсатымен дљниежљзiлiк
ћоѕамдастыћћа ћысым жасауды кљшейттi. 2006 жылѕы 23 желтоћ-
санда БЏЏ Ћауiпсiздiк Кеѓесi Иранныѓ «ядролыћ мќселесi» ж)нiнде
ћарар ћабылдады. Бџл ћџжатћа сќйкес Иран бейбiт маћсаттаѕы да,
сондай-аћ ќскери маћсаттаѕы да уранды байыту iсiн тоћтатуѕа тиiс
болды. Ћарар, сонымен ћатар дљниежљзiлiк ћауымдастыћты ядролыћ
баѕдарламамен немесе баллистикалыћ зымырандар жасау ж)нiндегi
баѕдарламамен байланысты бiрћатар Иран џйымдарыныѓ, компания-
ларыныѓ жќне азаматтарыныѓ активтерiн, ћызметiн тоћтатуѕа
шаћырды.
Соѓѕы жылдарда Иранныѓ аймаћтаѕы ыћпалы едќуiр )стi. Ол
к)ршiлерiмен тџраћты ћатынастар орнатты, Американыѓ аймаћта
болуын )зiне дџшпан талибтер режiмi мен С.Хусейндi жою љшiн
пайдаланды. Иран аймаћтыћ џйымдардаѕы ћызметiн жандандырды.
2005 жылы ол Шанхай Ынтымаћтастыћ Џйымында баћылаушы
Достарыңызбен бөлісу:


title: Ќл-Хомейни Рухолла Ќл-Мусав

text:
219
статусына ие болды. Иранныѓ Шанхай Ын-
тымаћтастыћ Џйымына ћатысуы осы џйым
жќне Орталыћ Азия елдерi шеѓберiнде ортаћ
нарыћ ћџруѕа к)мектесе алады.
Орта Азия жаѕы Иран љшiн ќрћашанда
шекараныѓ сыртћы саясатындаѕы басым
жаћтардыѓ бiрi деп саналып келедi.
1992 жылы Иран мен Ћазаћстан арасында
дипломатиялыћ ћатынастар орнатылды. Сау-
да-экономикалыћ ынтымаћтастыћ Иран-Ћа-
заћстан ћатынастарыныѓ басты б)лiгi.
ХХI ѕасырдыѓ басына ћарай Иран мен Ћа-
заћстан сауда-экономикалыћ ынтымаћтастыћ
пен к)лiк ћатынастарынныѓ барлыћ салаларын ћамтитын 40-тан
астам ћџжатћа ћол ћойды.
2009 жылы Иран президентi М.Ахмадинежад ресми сапармен
Ћазаћстанда болды. Сапар ћорытындысы бойынша Бiрлескен мќлiм-
деме ћабылданды, спорт, денсаулыћ саћтау жќне телекоммуникациялар
саласындаѕы мемлекетаралыћ ћџжаттарѕа ћол ћойылды.
Достарыңызбен бөлісу:


|
АУЅАНСТАН
Ауѕанстанныѓ 40-жылдардыѓ екiншi жартысы мен 90-жылдар-Байланысты: дүниежүзі тарихы 11АУЅАНСТАН
Ауѕанстанныѓ 40-жылдардыѓ екiншi жартысы мен 90-жылдар-
дыѓ басындаѕы дамуы. Ауѕанстанныѓ iшкi саяси жаѕдайы соѕыстан
кейiнгi жылдарда кљрделi ћалпында ћалды. Тџтыну тауарларын басћа
елдерден алу ћысћарды, баѕа жоѕарылап, жџмыссыздыћ к)бейдi.
40-жылдардыѓ екiншi жартысында елде љкiметтiѓ салыћ саясатына
жќне )здерiнiѓ дќстљрлi жеѓiлдiктерiнiѓ кемiтiлуiне наразы
тайпалардыѓ бљлiктерi болды. ;кiмет орындары мџндай толћуларды
басу љшiн ќскердi пайдаланды. Iшкi саяси ћайшылыћтар шиеленiсiп
жатћанда, елде оппозициялыћ ћозѕалыс ћалыптасып, Ауѕанстанды
жаѓартып жетiлдiру ж)нiнде талаптар ћойды. Оппозициялыћ
ћозѕалыстыѓ )рiстеуiнен ћорыћћан љкiмет 1952 жылы жазалау
шараларын ћолданды. Оппозицияныѓ жетекшiлерi ћамауѕа алынды.
1953 жылы Ауѕанстанныѓ королi Захир-шах )зiнiѓ iнiсi, генерал
Мохаммед Даудты љкiмет басшылыѕына таѕайындады. Бџл елдiѓ
экономикалыћ саясатында бетбџрыс жасалѕандыћ едi. 1954 жылы
љкiмет баѕдарлама жариялады, оныѓ мќнi — ќлеуметтiк-экономикалыћ
дамытуды жоспарлау элменттерiмен бiрге экономикалыћ ћызметтi
мемлекеттiѓ реттеп отыруы да џлѕайтылды. КСРО-ныѓ к)мектесуiмен
Ауѕанстанда )неркќсiп орындары салына бастады, олар экономиканыѓ
мемлекеттiк секторыныѓ негiзiне айналды.
1973 жылѕы 17 шiлдеде Ауѕанстанда мемлекеттiк т)ѓкерiс жасал-
ды. Король ћџлатылды, )кiмет басына М.Дауд келдi. Монархия
жойылды, ал ел Ауѕанстан Республикасы деп жарияланды. Жеке
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: М. Ахмадинежад - Садыћов Т. С., т б. Дљниежљзi тарихы

text:
220
)кiмет билiгiн ныѕайтћан М.Дауд
солшылдарды мемлекеттiк
ћџрылымдардан ћуа бастады.
1978 жылѕы 27 сќуiрде армия офицерлерi — 1965 жылы ћџрылѕан
Ауѕанстан Халыћтыћ-Демократиялыћ Партиясыныѓ (
АХДП)
мљшелерi мен жаћтастары — мемлекеттiк т)ѓкерiс жасады. Елдегi
)кiмет билiгi АХДП-ѕа к)штi. Елдiѓ аты Ауѕанстан Демократиялыћ
Республикасы деп )згертiлдi.
АХДП Орталыћ Комитетiнiѓ Бас хатшысы Нџр Мохаммед Тараки бастаѕан
революциялыћ Кеѓес еѓ жоѕарѕы кiмет органы болды. Lкiмет билiгiне
солшыл-коммунистiк кљштер келдi, олар елде социалистiк ћоѕам орнату
маћсатымен реформалар жасауѕа кiрiстi. АХДП-ныѓ бiр зiнiѓ билiк жљргiзуi,
ислам дќстљрлерiн елемеушiлiк, ыћпалды дiни ћайраткерлердi ћудалау,
жљргiзiлiп жатћан ќлеуметтiк-экономикалыћ реформалардыѓ сќтсiздiкке
џшырауы ћоѕамдыћ наразылыћтыѓ кљшеюiне ќкелiп соћтырды.
Оппозиция
ћџрыла бастады, мџсылман дiнiн саћтауды талап еткен џйымдар
оппозициядаѕы басты кљшке айналды.
Билiк жљргiзушi АХДП-ныѓ iшiнде бiрлiк болмаѕандыѕы жаѕдай-
ды ћиындатып жiбердi. Онда екi фракция: к)бiне пуштундардан
тџратын (Ауѕанстанда басым, сонымен ћатар к)ршi Пќкстанда
тџратын этнос), «Хальк» жќне негiзiнен тќжiктерден ћџралѕан «Пар-
чам» фракциялары болды. Елде пуштун Хафизулла Амин басћарѕан
«Хальк» экстремистiк фракция ћанатыныѓ ыћпалы кљшейдi. 1979
жылѕы ћыркљйекте оныѓ мљшелерi ћастандыћ џйымдастырып,
Таракидi )лтiрдi. Одан кейiн бљкiл билiк Хафизулла Аминнiѓ ћолына
шоѕырландырылды.
Ал жаѓѕырту саясатымен келiспейтiн ћоѕамныѓ елеулi б)лiгi
)кiмет орындары жљргiзiп жатћан реформаѕа ћарсы к)терiлдi.
Аминнiѓ љкiметi елдi баћылауынан айырыла бастады. 1979 жылдыѓ
соѓына ћарай ислам џрандарымен ћимыл жасаѕан љкiметке ћарсы
оппозиция ел аумаѕынныѓ к)пшiлiк б)лiгiн баћылады. Орталыћ
)кiметтiѓ ћџлау ћаупi т)ндi. Мџндай жаѕдайда Х.Амин ислам
оппозициясына ћарсы кљресу љшiн КСРО-дан ќскери к)мек к)рсетудi
)тiндi. Ол Ауѕанстанѕа кеѓес ќскерлерiн кiргiзудi iске асыруды џсынды.
1979 жылѕы 27 желтоћсанда Ауѕанстанѕа кеѓес ќскерлерi келдi.
Олармен бiрге Кабулѕа Мќскеуден «Парчам» фракциясыныѓ жетекшiсi
Б.Кармаль да келдi. КСРО-даѕылар оны Ауѕанстанныѓ жаѓа
жетекшiсi р)лiне џсынуды џйѕарды. Кеѓес арнаулы б)лiмшелерiнiѓ
кљштерi Кабулда Х.Аминнiѓ сарайын )з ћолдарына алды, Х.Аминнiѓ
)зi шабуыл кезiнде ћаза тапты. Љкiмет басына Бабрак Кармаль келдi,
ол, еѓ алдымен, Ауѕанстандаѕы тќжiк ћауымдастыѕыныѓ мљдделерiн
бiлдiрушi едi. Елде бiрпартиялыћ жљйе орнады, АХДП-дан басћа
барлыћ партияларѕа тыйым салынды.
Ауѕанстанѕа кеѓес ќскерлерiнiѓ енгiзiлгенi оппозициялыћ ћозѕалыстыѓ
кљшеюiне жќне елдегi шиеленiстiѓ ћатты ушыѕуына ќкелiп соћты.
221
Љкiмет елде тќртiп орната алмады. К)ршi Пќкстанда орналасћан
Ауѕан ислам-саяси џйымдары режiмiнiѓ ћарсыластары ретiнде ћимыл
жасады. Пуштун Гуль-бедин Хекматиар бастаѕан Ауѕанстан ислам
партиясы жќне тќжiк Бурхануддин Раббани бастаѕан Ауѕанстан ислам
ћоѕамы олардыѓ арасындаѕы басты џйымдары болды. Бџл џйымдар
Кабул мен Мќскеуге «джихад» (мџсылмандардыѓ «дiнге сенбейтiндерге»
ћарсы «ћасиеттi соѕысы») жариялады. С)йтiп, ћарулы кљрес бастады.
Оппозиция Ауѕанстанныѓ к)пшiлiк б)лiгiнде )здерiнiѓ ќскери-саяси
ћџрылымын џйымдастырды. АХДП-ныѓ билiк жљргiзушiлерi провин-
циялардыѓ ћалалыћ орталыћтарын ћамтумен ѕана шектелдi. Ауѕан
оппозициясыныѓ отрядтарына ћарсы џрыс ћимылдарына кеѓес
ќскерлерiнiѓ ћатысуы Ауѕанстандаѕы соѕысћа џлт-азаттыћ
ћозѕалысыныѓ сипаттарын бердi.
Кеѓес басшылыѕы Ауѕанстандаѕы кеѓесшiл режiмнiѓ ќлеуметтiк-
саяси базасын кеѓейтуге тырысты. 1986 жылѕы мамырда КСРО-ныѓ
ыћпалымен Ауѕан мемлекетiнiѓ басшысы Б.Кармаль )зiнiѓ ћызметiнен
кетiп, оны Мохаммед Наджибуллаѕа табыс еттi. Б.Кармальдi тќжiктер
к)бiрек ћолдайтын, ал М.Наджибулла, еѓ алдымен, пуштундардыѓ
мљдделерiн бiлдiрушi едi. М.Наджибулла 7 жыл мерзiмге елдiѓ
прези-
дентi болып сайланды. 1986 жылѕы желтоћсанда жаѓа Ауѕан
басшылыѕы елдегi )зiнiѓ басшылыћ позицияларынан айырылмай
џлттыћ бiтiмге жету маћсатымен ќлеуметтiк-экономикалыћ жќне
саяси шаралар баѕдарламасын џсынды. Баѕдарламада ћоѕамдыћ )мiрдi
бiраз демократияландыру, социалистiк баѕдардан бас тарту жќне
кќсiпкерлiк ћызметтi )рiстету, босћындардыѓ туѕан елiне ћайтып
оралуы љшiн жаѕдайлар жасау, коалициялыћ )кiмет органдарын ћџру
к)зделдi. Бiраћ бџларда жетекшiлiк жаѕдайын АХДП-да ћалдыру,
оппозициялыћ џйымдармен байланыс орнатып, келiсс)здер
бастау
љшiн жаѕдайлар туѕызу керек болды. 1987 жылы ел бџрынѕысынша
Ауѕанстан Республикасы деп аталатын болды. Жаѓа басшылыћ елде
шектелген к)ппартиялылыћты, баспас)з бостандыѕын енгiзiп, жалѕан
социалистiк рухтаѕы реформаларды тоћтатты. Б.Кармаль да осындай
реформалар жљргiзбекшi болѕан. М.Наджибулланыѓ мiндетi
оппозициямен бiтiмге келу едi. Бiраћ оппозиция кеѓес ќскерлерi
Ауѕанстаннан ќкетiлгеннен кейiн ѕана )кiметпен келiсс)з бастайтынын
мќлiмдедi.
1988 жылѕы сќуiрде Ауѕанстан т)ѓiрегiндегi жаѕдайды саяси
тџрѕыдан реттеу ж)нiндегi келiсiмге Ауѕанстан, Пќкстан, КСРО жќне
АЋШ ћол ћойды. Келiсiмдерге сќйкес Ауѕанныѓ
iшкi iстерiне сырттан
араласушылыћ тоћтатылуѕа тиiс болды. 1988 жылѕы 15 мамырда
кеѓес ќскерлерi Ауѕанстаннан ќкетiле басталды, ол 1989 жылѕы
15 аћпанда аяћталды.
Кеѓес ќскерлерi кеткеннен кейiн Наджибулла љкiметiнiѓ кљш
жiгерi, негiзiнен, оппозицияныѓ ћысымын тежеуге баѕытталды.
Алайда
жанжалдан шыѕудыѓ к)нбiстiк жолын табу ќрекеттерi нќтиже
бермедi. Љкiметке ћарсы кљштер провинциялардыѓ бiрiнен соѓ бiрiн
222
)з ћолдарына алумен болды. 1992 жылѕы 28 сќуiрде генералдар Ахмед
Шах Масуд пен Абдул Рашид Дустум бастаѕан Солтљстiк альянстыѓ
ќскерлерi Кабулѕа кiрдi. М.Наджибулланыѓ љкiметi ћџлатылды. Ел
Ауѕанстан Ислам мемлекетi деп жарияланды. 1992 жылѕы мамырда
парламент таратылды, исламѕа ћайшы келетiн барлыћ заѓдар жойыл-
ды. ;кiмет билiгi Джихад Кеѓесiне (оппозиционерлер )здерiн «дiн љшiн
кљрескерлер»
деп атайтын, олардыѓ моджахедтердiѓ )тпелi кеѓесi деген
де атауы болды) )ттi. Ол 1992 жылѕы 28 маусымда елдiѓ президенттi-
гiне тќжiк Б.Раббанидi сайлады. Бџл басымдылыѕы жоћ этнос тобы
)кiлiнiѓ мемлекетте еѓ жоѕары ћызметке орналасуыныѓ сирек
кездесетiн оћиѕасы болды. Ќскери командирлердiѓ бiр б)лiгi мџндай
сайлаудыѓ заѓдылыѕын мойындаѕан жоћ, олардыѓ ћатарында пуштун
моджахедтерiнiѓ к)рнектi ћайраткерi Г.Хекматиар болды. Бiтiмге
келуге тырысћан Б.Раббани 1993 жылѕы шiлдеде Г.Хекматиарды
љкiмет басшысы етiп таѕайындады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Ауѕанстанныѓ ћазiргi дамуы

text:
224
ћалаларында бiрнеше лаѓкестiк ќрекеттер орын алды. Сайлаудыѓ
бiрiншi туры жеѓiмпазды аныћтап бермедi, 2009 жылѕы 7 ћарашада
президент сайлауыныѓ 2-туры )ткiзiлуге тиiс болды. Iшкi саяси
жаѕдайдыѓ кљрт нашарлауы жќне жаѓа лаѓкестiк ќрекеттердiѓ ћаупi
сайлау комиссиясын дауыс берудiѓ 2-турын )ткiзбеу туралы шешiм
ћабылдауѕа мќжбљр еттi. Х. Карзай президент болып сайланды деп
шешiлдi.
Ауѕанстанда ћос кiметтiлiк ќлi де орын алуда, кљш орталыћтарыныѓ бiрде-
бiрi, яѕни љкiмет те, талибтер де елдегi жаѕдайды зiнiѓ толыћ баћылауына
ала алмауда.
Ал оныѓ бер жаѕында, Ауѕанстан наћты орталыћ )кiмет орна-
тылуына мџћтаж, )йткенi к)пжылдыћ азамат соѕысы кезiнде ел iс
жљзiнде )зiн-)зi басћаратын бiрнеше аймаћтарѕа б)лiнiп ћалды,
олардыѓ к)пшiлiгiнде жолдар да, оѓды байланыс та, жеткiлiктi бола-
тындай сауатты шенеунiктер де жоћ. Елде жалпыџлттыћ экономи-
калыћ кеѓiстiк бљлiнген, экономиканы басћарудыѓ бiртџтас жљйесi
болмай отыр, )неркќсiп орындары мен электр стансыларыныѓ
к)пшiлiгi жџмыс iстемейдi. Ауѕанстан ќлi де дљниежљзiндегi еѓ кедей
елдердiѓ бiрi болып ћалып келедi, оѕан адамгершiлiк жќне халыћаралыћ
ћаржы к)мегi к)рсетiледi. 2004 жылы Берлинде демеушi елдердiѓ
конференциясы болып, ол Ауѕанстанды ћалпына келтiрiп, экономика-
сын )ркендету љшiн таяудаѕы он жыл iшiнде кемiнде 20 млрд доллар
ћаржы керек болады деген ћорытындыѕа келдi.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Карзай Хамид - Садыћов Т. С., т б. Дљниежљзi тарихы

text:
|
Байланысты: дүниежүзі тарихы 11Карзай Хамид. 1957 жылы Ћандаѕарда король
Захир-шахтыѓ досы сенатор, аћсљйек Абдулахад
Карзайдыѓ отбасында туѕан. ;кiлдерi Ауѕанстанды екi
ѕасыр бойы билеген пуштундыћ Популзай тайпасыныѓ
Карзай тармаѕынан шыћћан. Басында Кабулда оћыды,
ал 1979 жылы Ауѕанстанѕа кеѓес ќскерлерi кiргiзiл-
геннен кейiн оныѓ отбасы Пќкстанѕа эмиграцияѕа кеттi.
Х. Карзайды Химачал университетiне (Љндiстан)
«саясаттану» мамандыѕы бойынша аспирантураѕа оћуѕа
жiбердi. 1983 жылы ћайтып оралып, ћџлатылѕан
король Захир шахты ћолдайтын моджахедтердiѓ —
Ауѕанстан џлт-азаттыћ майданы топтарыныѓ бiрiне
ћосылды. Ауѕанстанда кеѓестiк љлгiдегi режiм жеѓiлiске
џшыраѕаннан кейiн Бурханудин Раббани љкiметiнде сыртћы iстер министрiнiѓ
орынбасары ћызметiн иелендi. Ауѕанстанда )кiмет билiгiне талибтер келген кезде
Х. Карзай бастапћыда олармен ынтымаћтасты, алайда кейiнiрек талибтерге ћарсы
жљргiзiлген соѕыс ћимылдарына ћатысты. Ол пуштундардыѓ отрядын басћарды.
1997 жылы Х. Карзай Пќкстанѕа ћайтып оралды, кейiнiрек АЋШ-ћа кетiп,
Ауѕанстандаѕы талибтер режiмiн ћџлату мљддесiмен америкалыћтармен
ынтымаћтаса бастады. 2001 жылы Ауѕанстандаѕы )тпелi ќкiмшiлiктi басћарды.
2002 жылы Лойя джирга (ћџрамына Ауѕанстандаѕы барлыћ халыћтардыѓ,
тайпалар мен топтардыѓ к)шбасшылары кiретiн Жоѕары кеѓес) оны елдiѓ уаћытша
президентi етiп сайлады. 2009 жылы ол осы ћызметке ћайта сайланды.
225
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


|
Иран Ислам Республикасыныѓ 1979 жылѕы КонституциясынанБайланысты: дүниежүзі тарихы 11Иран Ислам Республикасыныѓ 1979 жылѕы Конституциясынан
Бiздiѓ революцияныѓ Ирандаѕы соѓѕы жљзжылдыћ iшiндегi басћа
революциялыћ ћозѕалыстармен салыстырѕандаѕы айћын ерекшелiгi — оныѓ дiни,
исламдыћ сипатында... Халыћ џлы аятолла Хомейнидiѓ басшылыѕымен шынайы
исламдыћ ћозѕалысты жалѕастырудыѓ ћажеттiгiн сезiндi. Бџл жолы ќрћашанда
кљрескерлердiѓ алдыѓѕы ћатарларында жљретiн кљресушi дiни )кiлдер, сондай-аћ
шыѕармашылыћ зиялы ћауым олардыѓ басшылыѕымен жаѓа серпiнге ие болды.
Сергеев Е. Ю. Новейшая история. Подробности. М., 2000. С. 409.
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


|
Ауѕанстан Ислам Республикасыныѓ 2003 жылѕы КонституциясынанБайланысты: дүниежүзі тарихы 11Ауѕанстан Ислам Республикасыныѓ 2003 жылѕы Конституциясынан
I тарау. Мемлекет
1-бап. Ауѕанстан Ислам Республикасы — бџл тќуелсiз, унитарлы жќне
б)лiнбейтiн мемлекет, Ислам республикасы.
2-бап. Дiндер.
(1) Ауѕанстан Ислам республикасы мемлекетiнiѓ дiнi — ћасиеттi дiн Ислам
болып табылады.
(2) Басћа дiндердi џстанушылар дiнге сенiмi ж)нiнде азат жќне )здерiнiѓ дiни
ќдет-ѕџрыптарын заѓ шектерiнде саћтайды.
3-бап. Заѓ жќне дiн.
Ауѕанстанда бiрде-бiр заѓ ћасиеттi Ислам дiнiнiѓ сенiмдерi мен ћаѕидаларына
ћарама-ћайшы келуi тиiс емес.
Х тарау. Тљзетулер
149-бап. Ислам, негiзгi ћџћыћтар.
(1) Ћасиеттi Ислам дiнi мен республикадаѕы )кiмет билiгi жљйесiнiѓ негiздерiне
ћатысты ережелерге тљзетулер енгiзуге тыйым салынды.
http://constitutions. ru/arficle/32
1. Иранда М.Мосаддык љкiметiнiѓ ћџлатылуыныѓ себептерiн айтып берiѓдер.
2. Ирандаѕы «Аћ революцияныѓ» маћсаттары мен негiзгi мазмџны ћандай
едi?
3. Ирандаѕы «Ислам революциясыныѓ» себептерi ћандай?
4. «Ислам фундаментализмi» таћырыбында баяндама ќзiрлеѓдер.
5. Ирандаѕы 2004 жылѕы парламент сайлауы мен 2005 жылѕы президент
сайлауында консервативтiк кљштердiѓ жеѓiске жетуiнiѓ себептерiн ашып
берiѓдер.
6. 1973 жылдан 2003 жылѕа дейiнгi кезеѓде Ауѕанстанда болѕан
мемлекеттердiѓ аттарын атап жќне олардыѓ ауысуыныѓ себептерiн
тљсiндiрiѓдер.
7. «Ауѕанстан талибтер басћарѕан жылдарда» деген таћырыпта хабар
ќзiрлеѓдер.
8. Ауѕанстанныѓ ћазiргi саяси дамуыныѓ басты ерекшелiктерi неде?
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Ауѕанстан Ислам Республикасыныѓ 2003 жылѕы Конституциясынан


title: Экологиялыћ проблема - Садыћов Т. С., т б. Дљниежљзi тарихы

text:
20
Экологияныѓ негiзгi мќселелерi шексiз тџтынушылыћта, осыдан
барып ресурстардыѓ жетiспеушiлiгi, энергия к=здерiн љнемсiз
пайдалану мќселесi, ћалдыћтарды ћайтадан пайдаѕа жарату
проблемалары келiп туады. Ѕылыми-техникалыћ прогресс адамныѓ
табиѕатћа терiс ыћпалын болдырмауѕа, =ндiрiстiѓ ћалдыћсыз, тџйыћ
технологиялыћ айналымын жасауына мљмкiндiк бередi. Ћазiргi
технотрондыћ =ркениет табиѕатты ћорѕау сипатын туѕызуы ћажет.
Достарыңызбен бөлісу:


title: § 29. ТЉРКИЯ - Садыћов Т. С., т б. Дљниежљзi тарихы

text:
226
кќсiпкерлiк пен жеке бастамалардыѓ )суiн тежедi. Мџныѓ )зi џлттыћ
буржуазияныѓ наразылыѕын туѕызды. 50-жылдарда экономикалыћ
салада маѓызды алѕа басушылыћтар болды. ;неркќсiптегi
жекеменшiк
секторы мемлекеттiк сектордан асып тљстi. Бџѕан Тљркияѕа шетелдiк
ћаржы салымдарыныѓ аѕылып келуi, атап айтћанда, «Маршалл
жоспары» бойынша американ к)мегiнiѓ к)рсетiлуi к)мектестi.
50-жылдар iшiнде Тљркияда )неркќсiп )нiмiнiѓ жыл сайынѕы )сiмi
8
%-ѕа жеттi.
Индустрияландыру саясатын жалѕастыра беру 60—70-жылдарда
мемлекеттiк секторда )неркќсiптiѓ — энергетика, ћара жќне тљстi
металлургия, кен шыѕаратын жќне мџнай )ѓдейтiн )неркќсiп,
автомобиль жасау жќне басћа салаларын ћџруѕа жеткiздi.
Алайда
мемлекеттiк сектордыѓ )суiмен бiрге елдiѓ борыштары да к)бейдi, бџѕан
мемлекеттiк шаруашылыћтыѓ экономикалыћ тиiмдiлiгiнiѓ
жеткiлiксiздiгi себеп болды. Мемлекеттiк секторѕа аћшалай к)п к)мек
к)рсету iшкi теѓдестiктердiѓ бџзылуына ќкелiп соћтырды, ћџнсыздану
љдерiстерi мен валюталыћ ћиыншылыћтардыѓ к)беюiне себеп болды.
70-жылдардыѓ соѓына ћарай экономикадаѕы ћџрылымдыћ даѕда-
рыстыѓ шиеленiскенi ќлеуметтiк наразылыћтыѓ, ереуiл ћозѕалысыныѓ
к)беюiмен ћатар жљрiп отырды.
Тљркия 80-жылдардыѓ басында нарыћтыћ реформалар жолына тљстi.
Љкiмет жекеменшiк кќсiпкерлiк пен нарыћтыћ механизмдерге
сљйене отырып экономиканы либералдандыру саясатын жљзеге асыра
бастады. Экономика мемлекеттiѓ ћатаѓ баћылаушылыѕынан арыла
бастады. Iрi кќсiпкерлiк
ынталандырылып отырды, ол жоѕары сапалы
)нiмдердi шетелдерге шыѕаруѕа баѕдар џстады. Экономикалыћ
либерализм саясаты 80-жылдардыѓ iшiнде Тљркияныѓ
экономикасын
даѕдарыстан шыѕарып, оѕан серпiн беруге жќне )неркќсiптiѓ iрi
секторларында, банк iсiнде, ћызмет к)рсету
саласында, шетелдерге )нiм
шыѕаруда баѕдар џстауѕа мљмкiндiк туѕызды. Елде электр энергиясын
)ндiру, болат,
автомобильдер, тџрмыстыћ техника, киiм мен аяћкиiм
)ндiрiсi кљрт )стi. 80-жылдардыѓ соѓына ћарай тљрiк экспорты 1980
жылѕымен салыстырѕанда 4 есе )стi. Тљркияны ћазiргi заманѕы
индустриялыћ-аграрлыћ мемлекетке айналдыру љдерiсi аяћталды.
Сонымен бiрге экономикалыћ либералдандыру баѕытын жљзеге
асыруѕа к)п жаѕдайда еѓбекшiлердiѓ наћты табыстарыныѓ )суi,
ћџнсыздануды жќне жџмыссыздыћтыѓ жоѕары деѓгейiн шектеу
есебiнен ћол жеттi.
90-жылдардыѓ ортасынан бастап елдегi экономикалыћ ахуал
нашарлай бастады. 1995 жылдан бастап 1997 жылѕа дейiн жылдыћ
ћџнсыздану 80
%-ѕа жеттi. Экономикалыћ реформалар тоћтатылды.
Мемлекеттiѓ экономикадаѕы р)лi артты. 2001 жылы Тљркия аса
ауыр экономикалыћ жќне ћаржы даѕдарысын бастан кештi.
Даѕдарыстыѓ зардаптарын жеѓiп, елдiѓ экономикасын одан ќрi )рге
бастыруды Тљркия басшылыѕы экономикалыћ либералдандыру
227
баѕытын одан ќрi жалѕастырумен байланыстырды. Бџѕан iшiнара
жекешелендiру, салыћ жљйесi, џлттыћ экономикаѕа
тiкелей шетелдiк
ћаржы салымдарын ћџюды арттыру жќне басћалары ћамтылды.
2001 жылы ћабылданѕан реформалыћ заѓдар жекеменшiк секторды
дамытуѕа к)мектесуге тиiс болды. Љкiмет нарыћтыћ шаруашылыћты
едќуiр дамытып, тљрiк тауарларыныѓ бќсекелесу ћабiлетiн одан ќрi
ныѕайтты.
Достарыңызбен бөлісу:


text:
229
исламшыл баѕытынан бас тарту мен мемлекеттiѓ бiрыѓѕай зайырлы
сипатын мойындауды талап еттi. Iшкi саяси даѕдарыс 1997 жылы
Эрбакан љкiметiнiѓ ћызметтен кетуiмен аяћталды.
1999 жылѕы мерзiмiнен бџрынѕы парламент сайлауынан кейiн
)кiмет билiгiне елде ОП-ныѓ жетекшiсi Месут Йылмаз бастаѕан
коалициялыћ 'кiмет келдi. ДСП-ныѓ (Демократиялыћ Солшыл
Партия) жетекшiсi Б.Эджевит вице-премьер болды. Ол џлттыћ
бояудаѕы социал-демократиялыћ баѕдарды џстанатын. Љкiметтiѓ
бiрiншi кезектегi мiндетi ретiнде дљнияуи бiлiм беру iсiн ћалпына
келтiру џйѕарылды. 2000 жылѕы парламент сайлауында ДСП жеѓдi,
с)йтiп, Б.Эджевит елдiѓ премьер-министрi болды.
Президент С.Демирель жџртшылыћтыѓ ћысым жасауымен ћызме-
тiнен кетуге мќжбљр болды. 2000 жылѕы мамырда Конституциялыћ
Соттыѓ т)раѕасы А.Н.Сезер Тљркияныѓ президентi болып сайланды.
Ол зайырлы )кiметтi жаћтаушы болатын.
2002 жылѕы ћарашадаѕы парламент сайлауы елде исламшыл
пиѕылдардыѓ кљшейгенiн к)рсеттi. Онда тќуелсiз Исламдыћ ќдiлеттi-
лiк жќне даму исламшыл партиясы жеѓiске жеттi. Партияныѓ
жетекшiсi Р.Т. Эрдоган 2003 жылы Тљркияныѓ премьер-министрi
болды. Жаѓа парламент тљрiк ћоѕамында исламныѓ ыћпалын
кљшейтуге баѕытталѕан заѓды бастамалар жасады. Бiраћ ол
бастамаларды президент А.Н.Сезер ћолдамады.
2007 жылы болѕан парламенттiѓ мерзiмiнен бџрынѕы сайлауында
билiк жљргiзушi Эрдоганныѓ партиясы таѕы да жеѓiске жеттi. Сол
жылы )ткен олардыѓ кандидаты Абдулла Гљл президент болып
сайланды. С)йтiп, 2007 жылѕы сайлаудыѓ нќтижелерi Тљркияда
исламдыћтардыѓ позициялары кљшейгендiгiнiѓ дќлелi болды.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Кљрд проблемасы - Садыћов Т. С., т б. Дљниежљзi тарихы

text:
230
ж)н. 1923 жылѕы Лозанн шартына сќйкес кљрдтер тџрѕан аумаћ
Тљркия, Иран, Ирак жќне Сирия арасында б)лiсiлген едi. ХХI ѕасыр-
дыѓ басына ћарай Тљркияда 6,5 млн кљрдтер тџрып жатты.
Кљрдтердiѓ з мќдениетi, тiлi жќне саяси ћџћыћтары жнiндегi талаптарын
тљрiк кiмет
орындары елемедi, мџныѓ зi 60-жылдардыѓ соѓында кљрд
џлттыћ ћозѕалысыныѓ тууына ќкелiп соћты. Кљрдiстан Жџмысшы Партиясы
(КЖП) бџл ћозѕалыстыѓ басында болды. Ол 1979 жылы ћџрылѕан болатын.
1982 жылы ћабылданѕан тљрiк конституциясы кљрдтердiѓ џлттыћ
ћџћыћтарын таѕы да мойындамады, мџныѓ )зi кљрд ћозѕалысын
радикалдандыруѕа жќне оныѓ жiкшiлдiк позицияѕа к)шуiне ќкелiп
соћтырды. 1984 жылы КЖП тќуелсiз кљрд мемлекетiн ћџру
жолын-
даѕы кљрес баѕдарламасын жариялады жќне тљрiк љкiметiне ћарсы
соѕыс ашты. Тљркияныѓ оѓтљстiк-шыѕысында кљрдтер тыѕыз тџра-
тын ауданда КЖП содырлары мен тљрiк армиясы арасында ћарулы
ћаћтыѕыстар басталды, олар 90-жылдардыѓ соѓына дейiн созылды.
1999 жылы Тљркияныѓ арнаулы ћызметтерi
КЖП жетекшiсi
А.Оджаланды ћамауѕа алды. Сот Абдулла Оджаланды )лiм жазасына
бџйырды, бiраћ )зiнiѓ жаћтастарын ћарулы ћарсылыћ к)рсетпеуге
шаћырып с)з с)йлеуiне келiсiм бергенi љшiн оныѓ )мiрi саћтап ћалын-
ды. А.Оджалан )зiнiѓ iзбасарларын џрыс ћимылдарын тоћтатып, кљрд
мќселесiн бейбiт саяси ћџралдармен шешуге шаћырѕан едi. 2000 жы-
лы КЖП съезi А.Оджаланныѓ џсынысын ћабыл алды. Бiраћ тљрiк
)кiмет орындары кљрд жiкшiлдерiне ћарсы ћарулы кљрестi тоћтатудан
бас тартты. КЖП уаћытша бiтiмдi )з тарапынан ѕана саћтады,
дегенмен
2004 жылы ћарулы кљрестi ћайтадан бастады. 2006 жылѕы 30
ћыркљйекте КЖП таѕы да бiржаћты бiтiм жариялады. Оныѓ таратћан
мќлiмдемесiнде 2006 жылѕы 1 ћазаннан бастап партияныѓ мљшелерi
бџл шара кљрд мќселесiн реттеудiѓ демократиялыћ љдерiсiн бастап
бередi деген љмiтпен ћарулы кљрестi тоћтатады делiнген. Бiраћ тљрiк
)кiмет орындары КЖП-ныѓ џсынѕан бiтiмiн таѕы да ћабылдамай
тастады. 2007 жылы кљрдтермен арадаѕы
жанжал шиеленiсiп, љкiмет
кљрд сепаратистерiнiѓ негiзгi б)лiгi шоѕырланѕан Солтљстiк Иракћа
ќскер енгiзуге шешiм ћабылдады. 1984 жылдан бастап тљрiк )кiмет
орындары мен кљрд жiкшiлдерi арасындаѕы жанжалда 30 мыѓнан
астам адам )лiмi болды.
Достарыңызбен бөлісу:


text:
231
Тљркияныѓ Еуропалыћ Одаћ-
пен )зара ћатынастары оныѓ
сыртћы саясатыныѓ екiншi бiр ма-
ѓызды баѕыты. ЕО-ѕа (Еуропалыћ
Одаћћа) енуi туралы мќселе Тљр-
кия љшiн экономикалыћ к)зћарас
тџрѕысынан, сондай-аћ елдiѓ Еу-
ропалыћ )ркениеттегi ел болуын
таѓдау тџрѕысынан да принцип-
тiк маѓызы бар. 1995 жылы Тљр-
кия мен ЕО кеден одаѕы туралы
Келiсiмге ћол ћойды. 2005 жыл-
дан берi Тљркия ЕО-ѕа кiру туралы
осы џйыммен келiсс)з жљргiзуде.
Сарапшылардыѓ баѕалауынша, Тљркияныѓ ЕО-ѕа ћабылдануы туралы
келiсс)здер 10—15 жыл уаћытћа созылатын к)рiнедi. Бџѕан ћоса
Анкара 1985 жылы негiзi ћаланѕан Тљркия, Иран жќне Пќкстан
арасындаѕы экономикалыћ, техникалыћ жќне мќдени ынтымаћтастыћ
маћсаттары љшiн экономикалыћ ынтымаћтастыћтыѓ аймаћтыћ џйымы-
ныѓ мљшесi болып табылады. Бљгiнде бџл џйымѕа Азияныѓ 10 мем-
лекетi, оныѓ iшiнде Ћазаћстан да енген.
Тљркия Ћазаћстанныѓ тќуелсiздiгiн таныѕан дљниежљзiндегi тџѓѕыш
мемлекет. Сол кезден бастап екi мемлекет арасында саяси, экономика-
лыћ, бiлiм жќне мќдениет салаларындаѕы ћатынастарды дамытуѕа баѕыт-
талѕан 80-нен астам келiсiмдер мен хаттамаларѕа ћол ћойылды.
Екi елдiѓ арасындаѕы экономикалыћ )зара ќрекеттестiктiѓ
ћџћыћтыћ шеѓберлерi «Сауда-экономикалыћ ынтымаћтастыћ туралы»,
«;зара жќрдемдесу жќне инвестицияларды ћорѕау туралы», «Табыс-
тарѕа салынатын салыћтарѕа ћатысты ћосарлы салыћ салуѕа жол
бермеу туралы», т.б. шарттармен ресiмделген. Тљркия Ћазаћстанныѓ
маѓызды сауда серiктесi болып табылады. Екi елдiѓ арасындаѕы тауар
айналысыныѓ к)лемi љздiксiз )сiп келедi. Егер ол 1993 жылы 30 млн
долларды ћџраса, 2008 жылы 2,875 млрд доллардан астам сомаѕа
жеттi.
Екi елдiѓ арасындаѕы бiлiм беру саласындаѕы байланыстар да
жемiстi болып табылады. Тљркия Иасауи атындаѕы Халыћаралыћ
ћазаћ-тљрiк университетiне ћолдау жасау мен дамытуѕа белсене
ћатысуда. Ћазаћ-тљрiк ћатынастары ќскери жќне ќскери-техникалыћ
салаларда да ћызу ћарћынмен дамып келедi. Ћазаћстандыћтар
Тљркияныѓ жоѕары ќскери оћу орындарында оћып жатыр.
2003 жылы мамыр айында Тљрiк Республикасына жасаѕан ресми
сапары кезiнде Ћазаћстан Республикасыныѓ Президентi Н. Ќ. На-
зарбаев ортаћ тарихи, мќдени мџрасы бар екi халыћтыѓ сенiм мен )зара
ћџрметке негiзделген ћарым-ћатынастары с)з жоћ екi ел экономи-
касыныѓ одан ќрi дамуына оѓды ыћпал ететiнiн, аймаћтыћ жќне
Достарыңызбен бөлісу:


title: Н.Ќ.Назарбаев пен А.Н.Сезер

text:
232
халыћаралыћ ћауiпсiздiктi ћамтамасыз ету мќселелерiнде ынтымаћ-
тастыћты тереѓдетуге мљмкiндiк беретiн мќлiмдедi. Н.Ќ.Назарбаевтыѓ
сапары барысында Тљркия мен Ћазаћстан президенттерi 10 жылѕа
есептелген, 5 саланы ћамтитын ќрiптестiктiѓ љкiметаралыћ џзаћ
мерзiмдiк баѕдарламасына ћол ћойды. 2009 жылы Тљркия мен
Ћазаћстан стратегиялыћ ќрiптестiк туралы Шартћа ћол ћойды.
Тљрiк Республикасыныѓ сыртћы саясатында Ћазаћстан Респуб-
ликасымен )зара ћатынастар маѓызды орын алады.
1. Љкiмет жљргiзген этатизм саясатыныѓ мќнi неде?
2. Тљркияныѓ ћазiргi љкiметi ћандай экономикалыћ баѕыт џстап келедi?
3. Тљркияныѓ саяси )мiрiнде армияныѓ елеулi р)л атћаруы неден туѕан?
4. Тљркиядаѕы ХХ ѕасырдыѓ 90-жылдарыныѓ ортасы мен ХХI ѕасырдыѓ
басындаѕы парламент сайлауларындаѕы исламшыл партиялардыѓ
жеѓiске жетуiнiѓ себептерi ћандай?
5. Кљрд жiкшiлдiгiнiѓ туу себептерi туралы айтып берiѓдер.
6. Тљркияныѓ сыртћы саясатыныѓ негiзгi баѕыттарын атаѓдар.
Достарыңызбен бөлісу:


title: § 30. ИРАК  ПЕН  ИЗРАИЛЬ - Садыћов Т. С., т б. Дљниежљзi тарихы

text:
233
тауѕа шешiм ћабылдады. 1961 жылѕы 5 ћыркљйекте Ирак армиясы
кљрд жасаћтарына ћарсы џрыс ћимылдарын бастады. Бџл соѕыс
џзаћћа созылды. Армияда наразылыћ кљшейдi. Осыныѓ негiзiнде
БААС-тыѓ саяси белсендiлiгi кљшейдi. 1963 жылы елде мемлекеттiк
т)ѓкерiс жасалды. Касем билiктен кетiп, )кiмет басына БААС пен
ќскерилер келдi. Бiраћ к)п џзамай елде президент Р.Арефтiѓ )з
диктатурасы кљшейе бастады. БААС партиясы елдi басћарудан
шеттетiлдi.
1968 жылѕы 17 шiлдеде Иракта таѕы да мемлекеттiк т)ѓкерiс болды.
БААС ќскерилердiѓ ћолдауымен )кiмет билiгiн )з ћолдарына алды.
Партия жетекшiсi генерел Хасан аль-Бакр ел президентi болды. Оныѓ
т)ѓiрегiнде жас офицер, партия белсендiсi Саддам Хусейн ерекше к)зге
тљстi. 1970 жылѕы 16 шiлдеде Ирак Халыћтыћ Демократиялыћ
Республика деп жарияланды. БААС )кiмет басына келiсiмен елде жер
реформасын жљргiздi, ауыл шаруашылыѕын кооперациялауѕа кiрiстi,
экономикадаѕы мемлекеттiк секторды кљшейттi, еѓбек жќне ќлеуметтiк
ћамсыздандыру туралы жаѓа заѓдар ћабылдады. 70-жылдардыѓ
бiрiншi жартысында љкiмет мџнай )неркќсiбiн
џлт меншiгiне алды.
Мџнай экспорттаудан тљскен табыстар елдiѓ ћорѕаныс ќлеуетiн
ныѕайтуѕа, осы кљнгi индустрия мен
инфраћџрылымдар ћџруѕа
жџмсалды. Мџнай шыѕару, мџнай )ѓдеу, газ, электр энергетикасы,
мќшине жасау сияћты салалар бќрiнен де к)п дамытылды.
БААС басшылыѕы кљрдтердiѓ џлттыћ ћозѕалысын басып тастап,
1975 жылы ћарулы кљштерiн талћандады. БААС партиясы елде
)зiнiѓ саяси беделiн ныѕайтса да )кiмет љшiн елдiѓ iшiнде жљргiзiлген
кљреске ћатыспай ћала алмады. 1979 жылы партиядаѕы iшкi
т)ѓкерiс нќтижесiнде )кiмет билiгi С.Хусейннiѓ ћолына )ттi.
Достарыңызбен бөлісу:


title: С.Хусейн басћарѕан жылдардаѕы Ирак

text:
С.Хусейн басћарѕан жылдардаѕы Ирак. С.Хусейн )кiмет билiгiн
басып алѕаннан кейiн республиканыѓ президентi, мемлекеттiк жоѕарѕы
)кiмет органы — революциялыћ ћолбасшылыћ Кеѓесiнiѓ т)раѕасы,
армияныѓ бас ћолбасшысы жќне БААС партиясыныѓ Бас хатшысы
болды. С)йтiп, С.Хусейн елдегi бљкiл )кiмет билiгiн )з ћолына шоѕыр-
ландырды. Иракта тоталитарлыћ режiм орныѕа бастады. Елде т)тенше
жаѕдай енгiзiлiп, бiр партиялыћ жљйе орнатылды. С.Хусейн жеке-
меншiктiктiѓ р)лiн мойындап, экономикалыћ саясатты ырыћ-
тандырды. Сыртћы саясатта ол Ирактыѓ айрыћша мiндеттерi деген
идеяны насихаттай бастады жќне бљкiл араб дљниесiнiѓ жетекшiсi
р)лiн атћаруѕа џмтылды. Ол барша жџрт топтасып ћарсы тџратын
дџшпан Иран мемлекетi деп есептедi.
1980 жылы Ирак ќскерi Иранѕа ћарсы соѕыс ћимылдарын бастады.
Парсы шыѕанаѕы ауданындаѕы даулы аумаћтар соѕыстыѓ басталуына
себеп болды. Ал шындыѕында соѕыстыѓ басталу себебi исламныѓ
ќртљрлi баѕыттарындаѕы — Ирактаѕы сљнниттiк жќне Ирандаѕы
шииттiк саяси жљйелер мен дiни идеологиялардыѓ еш бiтiмге кел-
мейтiн )зара дџшпандыѕы болѕан едi. Соѕыс 7 жылдан астам уаћытћа
созылды. Екi елдiѓ бiрде-бiрi жеѓiске жететiндей жаѕдайѕа жете
234
алмады. Соѕыстан келген материалдыћ шыѕын жљздеген млрд доллар
болды. 1988 жылы атысты тоћтату туралы келiсiмге ћол ћойылды.
Бiраћ С.Хусейннiѓ басћыншыл сыртћы саясаты к)п џзамай одан ќрi
жалѕастырылды. 1989 жылы Иракта Парсы шыѕанаѕы аймаѕындаѕы
мемлекеттерге ћарсы наућан басталды. Олар мџнай экспорттаушы
елдер џйымын (ОПЕК) мџнай шыѕарудыѓ м)лшерiн арттыруѕа кедергi
жасай отырып, Ирак экономикасын ћалпына келтiруге б)гет болып
отыр деп айыпталды. Бџдан кейiн Парсы шыѕанаѕы аймаѕындаѕы
елдердiѓ саясатын Ирак «Экономикалыћ соѕыс» деп баѕалады. 1990
жылѕы 17 маусымда Кувейттi «Экономикалыћ соѕыстыѓ» бастаушысы,
«Ирак мџнайын џрлауды» жљзеге асырушы, Ирак-Кувейт ауданында
Ирак мџнайын заѓсыз шыѕаруда деп айыптады.
1990 жылѕы тамыздыѓ 1-нен 2-не ћараѕан тљнде Ирак армиясы
Кувейтке басып кiрдi. Кувейт мџнайына ие болса Ирак мџнайдыѓ
дљниежљзiлiк баѕасын реттеуге мљмкiндiк алып, Парсы шыѕанаѕында
)зiнiѓ жетекшi позицияларын ныѕайтћан болар едi. 1990 жылѕы
2 тамызда БЏЏ Ћауiпсiздiк Кеѓесi Ирактыѓ басћыншыл ћимылдарын
айыптаѕан ћарар ћабылдады, онда Ирак ќскерлерiн Кувейттен дереу
жќне толыћ ќкету талап етiлдi. Ирак бџл ћарарды орындаудан бас
тартћандыћтан 6 тамызда оѕан ћарсы экономикалыћ шектеу
шараларын ћолдану туралы ћарар ћабылданды. Шикiзаттыѓ барлыћ
тљрлерiн, оныѓ iшiнде мџнай мен даяр бџйымдарды Ирактан алып
шыѕуѕа, ћару-жараћ пен ќскери техника сатуѕа немесе беруге, ќскери
саладаѕы к)мектiѓ басћа да тљрлерiне тыйым салынды. Иракты
экономикалыћ жаѕынан ћоршауѕа алу басталды. Иракћа тек азыћ-
тљлiк пен дќрi-дќрмектер, сондай-аћ «азаматтыћ халыћтыѓ негiзгi
ћажеттерiн» ћанаѕаттандыруѕа арналѕан тауарларды ѕана беруге
рџћсат етiлдi. Бiраћ 8 тамызда С.Хусейн Кувейттi аннексиялау туралы
хабар жариялады.
1990 жылѕы 29 ћарашада БЏЏ-ныѓ Ћауiпсiздiк Кеѓесi Кувейттi
азат ету љшiн ќскери кљштердi пайдалануѕа рџћсат беретiн ћарар
ћабылдады. Иракћа љзiлдi-кесiлдi талап ћойылды, осыѕан сќйкес
Ирактыѓ барлыћ ќскерлерi 1991 жылѕы 15 ћаѓтарѕа ћарай Кувейттен
ќкетiлуге тиiс болды. Бiраћ С.Хусейн оны ћабылдаѕан жоћ.
1991 жылѕы 17 ћаѓтарда АЋШ-тыѓ, Џлыбританияныѓ, Францияныѓ
жќне бiрћатар араб елдерiнiѓ ќскери контингенттерiнен ћџрылѕан
к)пџлттыћ кљштер Кувейттi азат ету ж)нiндегi соѕыс операцияларын
бастады. Оны «Ш)лдегi дауыл» деп атады. Џрыс ћимылдары 42 кљнге
созылып, Ирак ќскерлерiн талћандаумен аяћталды.
1991 жылѕы 25 аћпанда Ирак љкiметi Ћауiпсiздiк Кеѓесiнiѓ барлыћ
ћарарларын мойындайтынын мќлiмдедi, ал 28 аћпанда к)пџлттыћ
кљштер џрыс ћимылдарын тоћтатты. Кувейт азат етiлдi. Бiраћ Иракћа
ћарсы экономикалыћ тыйым салу шаралары саћталды. Дегенмен
Ћауiпсiздiк Кеѓесiнiѓ одан кейiнгi шешiмдерiнде мџнайды шетелдерге
ашыћ шыѕаруѕа, тауарлардыѓ к)птеген тљрлерiн, оныѓ iшiнде мџнай
)неркќсiбiне арналѕан жабдыћты импорттауѕа рџћсат етiлдi.
235
Ќскери жанжалдар мен Ирактыѓ экономикалыћ ћоршауѕа алынуы
салдарынан Ирак )те ауыр ќлеуметтiк-экономикалыћ жаѕдайѕа
џшырады. 1991—1998 жылдардаѕы экономикалыћ талаптарѕа сќйкес
шараларды орындаудан келген материалдыћ шыѕын 120 млрд доллар
болѕан. Љкiметтiѓ кљш-жiгерiне ћарамастан елдiѓ экономикасы ћаржы
ресурстарыныѓ, шикiзаттыѓ, запас б)лшектердiѓ, жабдыћтыѓ жетпеуi
салдарынан )те ауыр жаѕдайда ћалып отырды. Халыћтыѓ тџрмыс
деѓгейi кљрт нашарлады, азыћ-тљлiк пен дќрi-дќрмектер тапшылыѕы
сезiлдi.
1991 жылдан бастап елдiѓ орталыћ љкiметi Ирак аумаѕыныѓ бiр
б)лiгiн баћылаудан ћалды. Ирактыћ Кљрдiстан iс жљзiнде Ирактан
б)лiнiп ћалды, оныѓ аумаѕында АЋШ-тыѓ ћамћорлыћ жасауымен
кљрд аумаћтыћ ћџрылымы орнап, формалды тљрде автономиялыћ, iс
жљзiнде дербес )мiр сљрдi. БААС партиясыныѓ ћарсыластары елдi
демократияландыруѕа жќне С.Хусейн режiмiн ћџлатуѕа шаћырды.
Бiраћ 1995 жылы бљкiл халыћтыћ референдумда С.Хусейн 7 жыл
мерзiмге Ирактыѓ президентi болып сайланды. Иракта тоталитарлыћ
режiм саћтала бердi.
2002 жылы АЋШ Ирактаѕы режiмдi )згертуге жќне )кiмет
билiгiнен С.Хусейндi тайдыруѕа баѕыт алды, ол љшiн С.Хусейннiѓ
саясаты халыћаралыћ ћауiпсiздiкке ћауiптi деген сылтау айтылды.
Иракћа ћарсы негiзгi айыптар бџл елде химиялыћ жќне бактерио-
логиялыћ ћарулар мен оларды жеткiзе алатын зымырандардыѓ
болѕаны жќне ел басшылыѕыныѓ )з ядролыћ ћаруын жасауѕа
џмтылѕандыѕы едi. Ирак басшылыѕы террористiк џйымдармен, оныѓ
iшiнде «Аль-Каидамен» байланысты деп айыпталды. Ирактан
халыћаралыћ баћылаушылардыѓ баћылауымен ћарусыздану талап
етiлдi. Ирак љкiметi шетелдiк тексерушiлерге келiстi, с)йтiп, 2002
жылдыѓ кљзiнде халыћаралыћ баћылаушылар тобы Иракћа келе
бастады.
Алайда АЋШ С.Хусейннiѓ режiмiн ќскери интервенцияныѓ
к)мегiмен ћџлатуѕа кљш салып, Иракћа ћарсы кљш ћолдануды талап
етуiн тоћтатћан жоћ. АЋШ 2003 жылѕы 18 наурызда БЏЏ-мен
келiспестен Иракћа љзiлдi-кесiлдi талап ћойды, басты талап —
С.Хусейн билiктен бас тартып, 44 саѕат iшiнде Ирактан кетсiн делiндi.
Љзiлдi-кесiлдi талап орындалѕан жоћ, с)йтiп, 20 наурызда АЋШ пен
Џлыбританияныѓ ћарулы кљштерi Иракћа басып кiрдi.
АЋШ-тыѓ Ирактаѕы соѕысыныѓ басты себебi Таяу Шыѕыстыѓ
мџнай ресурстарына ие болу жолындаѕы кљрес едi. ОПЕК-тiѓ деректерi
бойынша, Иракта барланѕан мџнай ћорлары 2003 жылѕы ћаѓтарда
112,500 млн баррель болѕан, дљниежљзiнде Сауд Арабиясынан кейiнгi
екiншi орында болатын, яѕни АЋШ-тыѓ, Батыс Еуропаныѓ жќне
Жапонияныѓ экономикасы к)п ретте Таяу Шыѕыс мџнайына тќуелдi
болды.
236
АЋШ басшылыѕымен коалициялыћ кљштердiѓ Иракта жљргiзген
ќскери ћимылдары мамырдыѓ басында Ирактыѓ жеѓiлiсiмен аяћталып,
С.Хусейн режiмiнiѓ ћџлауына ќкелiп соћтырды. 2003 жылѕы
желтоћсанда америкалыћтар С.Хусейндi ћолѕа тљсiрiп, ћамауѕа алды.
2006 жылѕы 30 желтоћсанда ол Ирак сотыныѓ љкiмi бойынша дарѕа
асылды.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Ирактыѓ ћазiргi дамуы - Садыћов Т. С., т б. Дљниежљзi тарихы

text:
237
дiнаралыћ жќне этносаралыћ ћайшылыћтар кљшейе тљстi. Ел азамат
соѕысына ћарай ћџлдырады. Елде американ ќскерлерiнiѓ болуы
Ирактаѕы ћауiпсiздiк мќселесiн ћиындата тљскенiмен, дќл осы американ
ћарулы кљштерi азамат соѕысын болдырмауѕа орталыћ љкiметке
сљйенiш болды.
2010 жылѕы наурызда Иракта парламент сайлауы )ттi. Елдiѓ бџрынѕы
премьер-министрi Айяд Алави басћарѕан оппозициялыћ «Аль-Иракия»
оппозициялыћ блок суырылып алѕа шыћты. Оѕан шииттiктерде,
сљнниттерде ћолдау к)рсеттi. Аль-Маликидiѓ коалициясынан )згешелiгi
оныѓ блогы дiни сипатта. Егер «Аль-Иракия» жетекшiлiк жаѕдайын
саћтаса, оныѓ басшысыныѓ Ирактыѓ премьер-министрi ћызметiне ћайтып
оралу мљмкiндiгi бар.
Достарыңызбен бөлісу:


title:
ИЗРАИЛЬ
Израиль мемлекетiнiѓ ћџрылуы

text:
|
ИЗРАИЛЬ
Израиль мемлекетiнiѓ ћџрылуыБайланысты: дүниежүзі тарихы 11ИЗРАИЛЬ
Израиль мемлекетiнiѓ ћџрылуы. 1920 жылдан бастап Џлыбрита-
нияныѓ басћаруында болѕан Палестина аумаѕында арабтар мен
еврейлер ћатар )мiр сљрдi. Екi халыћтыѓ арасындаѕы дџшпандыћ ХХ
ѕасырдыѓ 30-жылдарында Палестинада бiр-бiрiнен б)лек араб жќне
еврей мемлекеттерiн ћџру идеясы пайда болуына алып келдi. Екiншi
дљниежљзiлiк соѕыс аяћталѕаннан кейiн Палестинаны б)лу туралы
мќселе таѕы да к)терiлдi.
1947 жылы БЏЏ Палестинаныѓ аумаѕын љш б)лiкке: еврей (56
%),
араб (42
%) жќне бейтарап (2%) б)лiктерiне б)лу туралы ћарар
ћабылдады. Оны БЏЏ басшылыѕымен бiрлесiп iстеу керек болды.
Бейтарап б)лiкке т)ѓiрегiндегi мекендермен бiрге Иерусалим жќне
Вифлем ћалалары енген едi. Еврей мемлекетiнiѓ жоспарланѕан аумаѕы
љш б)лiктен, ал арабтыћ б)лiгi т)рт жеке телiмнен тџратын, оларда
бiрде-бiр тџтас инфраћџрылым болѕан жоћ. Оныѓ љстiне еврей
мемлекетiнiѓ аумаѕы араб мемлекетiнiѓ аумаѕынан љлкен болып
шыћты. Ал Палестинада 1946 жылы 1269 мыѓ араб жќне 678 мыѓ
еврей тџрѕан едi. Еврей џйымдары БЏЏ-ныѓ ћарарымен келiстi. Бiраћ
араб елдерi оны мойындаѕан жоћ жќне Палестинада араб мемлекетi
ћџрылуын талап етумен болды.
1948 жылѕы 14 мамырда Британ љкiметi Палестинаны басћарудан
бас тартатынын мќлiмдедi. 1948 жылѕы 15 мамырда Палестинада
уаћытша еврей љкiметi Израиль мемлекетiнiѓ ћџрылѕанын жариялады.
1949 жылы Израиль мемлекеттiгiн рќсiмдеу iске асырылды. Израиль —
парламенттiк республика. Мемлекеттi президент басћарады. Еѓ жоѕарѕы
заѓ шыѕарушы )кiмет — кнессет (парламент), еѓ жоѕарѕы атћарушы
орган — премьер-министр бастаѕан )кiмет. Сот билiгi тќуелсiз. Басћа
елдерден бiр ерекшелiгi Израильде ќртљрлi кезеѓде ћабылданѕан заѓдыћ
актiлерден тџратын жазылмаѕан конституция пайдаланылады.
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Ќлеуметтiк-экономикалыћ даму

text:
238
отбасымен бiрге тџраћты тџратын орнына —
Израильге келуге ћџћыѕы
бар. Азаматтыћ туралы заѓда
ћайтып оралу туралы заѓныѓ негiзiнде
елге к)шiп келгендердiѓ бќрiнiѓ де Израиль азаматтыѕын алуы
к)зделген. Бџл мќселенi оныѓ )зi шешедi.
Бџл заѓдар елдiѓ саны еврей
халћыныѓ отанына оралушылар есебiнен тез )суiне к)мектестi. Осы
себептi Израиль «
к'шпендi мемлекеттер тобына» жатћызылады.
АЋШ пен еврей ћауымдастыћтарыныѓ ћолдауымен Израильде
бiрнеше ондаѕан жылдар iшiнде дамыѕан )неркќсiп жќне ћарћынды
ауыл шаруашылыѕы ћџрылды. Сыртћы саяси себептерге байланысты
елде ћуатты ќскери-)неркќсiп кешенi (Ќ;К) жасаћталѕан. Ќ;К )зiмен
байланысты )ндiрiс салаларын дамытуѕа к)мектестi, иммигранттардыѓ
жџмыспен ћамтамасыз етiлу мќселесiн шештi. Ќскери жќне онымен
байланысты )нiмдердi экспорттау есебiнен мемлекеттiѓ валюта
ћорларын к)бейттi.
Израиль — )з экономикасында ќжептќуiр маѓызды р)л атћаратын
мемлекеттiк сектор мен коммуналар (киббуцтар) бола тџрса да
нарыћтыѓ экономикасы басым индустриялыћ-аграрлыћ ел. Саяси жќне
экономикалыћ даѕдарысћа ћарамастан шаруашылыѕыныѓ тџраћты
даму сипаты бар Израиль жоѕары технологиялыћ экономикасы бар
орташа дамыѕан Еуропалыћ љлгiдегi елдер ћатарына жатады. Елдiѓ
экономикасында жџмыс iстейтiн ќрбiр 10 мыѓ адамнан 135 ѕалым
мен инженер, ол бџл к)рсеткiш АЋШ-та — 70, ГФР-да — 50, т. б.
2002 жылы денсаулыћ саћтауѕа жџмсалѕан шыѕындар Израильде
жалпы iшкi )нiмнiѓ 8,3
%-на жеттi. Ал Батыстыѓ дамыѕан елдерiнде
ол — 6,7
% болса, дљниежљзiнде — 2,5% болды. Осы жќне басћа да
к)рсеткiштер бойынша Израиль ХХI ѕасырда ћоѕамныѓ ќлеуметтiк
ћџрылымы жаѕынан
кќдiмгi орта таптыѓ мемлекетi болып саналады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Демографиялыћ проблема - Садыћов Т. С., т б. Дљниежљзi тарихы

text:
|
Байланысты: дүниежүзі тарихы 11Демографиялыћ проблема. Бџл саладаѕы шиеленiстiѓ џлѕайып
келе жатћаны планетада ХХ ѕасырдыѓ ортасында байћалѕан халыћ
саныныѓ тез =суiмен байланысты. Егер 1850 жылы Жер халћыныѓ
саны 1 млрд адам болса, 1950 жќне 2000 жылдар аралыѕында ол 2,5—
6 млрд-ћа дейiн к=бейдi.
Дљниежљзi елдерiнiѓ халћы 2015 жылдарѕа ћарай 7,5 млрд адамѕа
дейiн к=беюi мљмкiн. Халыћ дљниежљзi бойынша емес, жекелеген
аймаћтарда к=бейiп келедi. Халыћтыѓ ћазiргi к=бею деѓгейi 1000
адамѕа шаћћанда 2,1 нќрестеге теѓ. Батыста бџл деѓгей 1,4 нќрестеден
келiп отыр. Ал дамушы елдерде ол 3,4 нќрестеге теѓ. Мџныѓ нќтиже-
сiнде бљкiл дљниежљзi халћыныѓ ћазiргi кездегi жќне болашаћтаѕы
=суiнiѓ 80
%-ы дамушы елдердiѓ љлесiне тимек.
Халыћ саныныѓ дамушы елдерде тым к=беюiне ѕылыми-
техникалыћ прогресс себеп болды. Мќселен, балалар =лiмiн едќуiр
азайтуѕа жеткiзген медицинаныѓ осы кљнгi ћџралдарыныѓ кеѓiнен
тараѕаны, жџћпалы ауруларѕа баћылау орнатылѕаны, халыћты азыћ-
тљлiкпен жабдыћтау к=лемiнiѓ џлѕайѕаны (азыћ-тљлiк =нiмдерiн =з
=ндiрiсi есебiнен џлѕайту) мџнда халыћтыѓ =су ћарћыны мыћтап
артуына жаѕдай туѕызды. Дамушы елдерде халыћтыѓ туып-=суiнiѓ
=тпелi кезеѓi ћалыптасты, бџл жаѕдайда =лiм азаяды жќне бала туу
тиiсiнше азаймайды.
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Араб-израиль жанжалы - Садыћов Т. С., т б. Дљниежљзi тарихы

text:
239
аяћталды. Израиль Египеттiѓ бљкiл Синай тљбегi мен Газа секторын
басып алды. Иорданиядан — Шыѕыс Иерусалим жќне Иордан )зенiнiѓ
батыс жаѕалауы, Сириядан — Голан ћыраттары басып алынды. БЏЏ
Ћауiпсiздiк Кеѓесi араласћаннан кейiн арабтар мен израильдiктер
арасындаѕы џрыс ћимылдары тоћтатылды.
«Алты кљндiк соѕыстан» кейiн Палестиналыћ арабтар мекендеген
барлыћ негiзгi аудандар Израильдiѓ билiгiне баѕынышты болып ћалды.
Мџндай жаѕдайда Палестиналыћ арабтар џйымдарыныѓ басшылары
Израильге ћарсы жаппай диверсиялыћ-террорлыћ соѕыс бастауѕа
шешiм ћабылдады. Оѕан Палестинаны Азат ету Џйымы (ПАЏ)
басшылыћ еттi, бџл џйым Палестина бiртџтас араб-еврей мемлекетiн
ћџру жолындаѕы кљресте палестиналыћтарды бiрiктiру маћсатымен
1963 жылы ћџрылѕан болатын. 1968 жылы ПАЏ-ныѓ т)раѕасы Ясир
Арафат болды. Ол палестиналыћ «Фатх» (палестина азаттыћ ћозѕа-
лысы) џйымыныѓ жетекшiсi.
1973 жылѕы 6 ћазанда Египет пен Сирияныѓ ћарулы кљштерi
айырылып ћалѕан аумаћтарын ћайтарып алу маћсатымен Израильге
шабуыл жасады.
Т'ртiншi араб-израиль соѕысы басталды. Љш аптаѕа
созылѕан шайћастардан кейiн Израиль армиясы араб ќскерлерiнiѓ
iлгерi жылжуын тоћтатып, ћарсы шабуылѕа шыѕа алды. 1973 жылѕы
25 ћазанда џрыс ћимылдары тоћтатылды. 1973 жылѕы желтоћсанда
Женевада )ткен халыћаралыћ конференцияда БЏЏ-ныѓ басшы-
лыѕымен соѕысушы жаћтардыѓ ќскерлерiн бiр-бiрiнен айыру туралы
келiсiмге ћол жеттi. 1978 жылы Кэмп-Дэвидте Египет, Израиль жќне
АЋШ жетекшiлерiнiѓ кездесуiнде Израиль мен Египет арасындаѕы
бейбiт келiсiмге ћол ћойылды. Осыѕан сќйкес 1979 жылы екi ел
арасында бейбiт келiсiмшарт жасалды. Египет Израильмен кљресiн
тоћтатты, ал Израиль )зiнiѓ ќскерлерiн Синай тљбегiнен ќкеттi, тљбек
Египетке ћайтарып берiлдi.
Штаб-пќтерi 1970 жылдан берi Ливанда болѕан ПАЏ бџрынѕы-
сынша Израильдiѓ бiтiспес ћарсыласы болып ћала бердi. ПАЏ-ныѓ
Достарыңызбен бөлісу:


title: Арафат Ясир ќл-Кудва Абдель Рахман Рауф Ќбу

text:
240
содырлары Ливанныѓ оѓтљстiк аудандарына шыѕып Израильге
шабуылдар жасап отырды. 1982 жылы Израиль армиясы ПАЏ отряд-
тарын талћандау жќне оларды Ливаннан ћуып шыѕу маћсатымен
Ливанѕа басып кiрдi.
Бесiншi араб-израиль соѕысы басталды. Мџныѓ
нќтижесiнде ПАЏ-ныѓ ќскери кљштерi Ливаннан кеттi, ПАЏ-ныѓ
штаб-пќтерi Туниске к)шiрiлдi, Израиль Ливанныѓ оѓтљстiгiнде ќскерi
болатынын мќлiмдеп, бџл аумаћты ћауiпсiздiк аймаѕы деп жариялады.
1983 жылы бiтiм туралы ливан-израиль келiсiмi жасалынды. 1985
жылы Израиль ќскерлерi Ливаннан шыѕарылды.
1987 жылы Израиль басып алѕан аумаћтарда Газа секторында
жќне Иордан )зенiнiѓ батыс жаѕалауында Палестина
интифадасы
(жаппай к)терiлiс) басталды, ол екi жылдай уаћытћа созылды. Оныѓ
формалдi тљрде аяћталѕаны араб-израиль бейбiт келiсс)здерiнiѓ
басталуына мљмкiндiк бердi. 1991 жылы Мадридте Таяу Шыѕыстаѕы
жаѕдайды бейбiт реттеу ж)нiндегi конфренция болды, оѕан Израиль
жќне ћарсы тџрѕан араб мемлекеттерi, сондай-аћ палестиналыћтардыѓ
)кiлдерi (iс жљзiнде ПАЏ) ћатысты.
Конференцияѕа ћатысушылар жаѕдайды бейбiт реттеудiѓ негiзi ретiнде
«
жердiѓ орнына бейбiтшiлiк» ћаѕидасын ћабылдау туралы келiсiм жасады
(Палестина жаѕы егер басып алынѕан аумаћтардан ќскерлерi кетсе Израильдi
мойындаймыз деп, ал Израиль 1967 жылѕы соѕысћа дейiн болѕан жаѕдайды
ћалпына келтiруге ќзiрмiз деп мќлiмдедi).
1993 жылы Израиль мен ПАЏ )зара мойындау туралы келiсiм
жасасып, Газа мен Иерихон секторында уаћытша палестиналыћ )зiн-
)зi басћаруды џйымдастырудыѓ принциптерi туралы Декларацияѕа
ћол ћойды. С)йтiп, Израиль араб халћы тарихи Палестина жерiнiѓ
б)лiгiн араб-палестиналыћ ќкiмшiлiктiѓ баћылауына беруге келiстi,
келешекте ћџрылып отырѕан автономияныѓ аумаѕында тќуелсiз араб
мемлекетi жарияланатынын тљсiндi. 1995 жылы Израиль мен ПАЏ
израиль ќскерлерiн к)бiнесе арабтар тџратын алты ћаладан шыѕару-
ды, оларда Палестин ќкiмшiлiгiнiѓ
сайлауын )ткiзудi к)здейтiн
уаћытша келiсiм жасасты. С)йтiп,
Палестина автономиясын ћџру
баѕытында елеулi ћадам жасалды.
Алайда ПАЏ экстремистерiнiѓ
жќне Израильдегi оѓшыл
партиялардыѓ ћарсыласуы сал-
дарынан уаћытша келiсiмдi орын-
дау џзаћћа созылды, дегенмен
Палестина автономиясы ќкiмшi-
лiгiнiѓ баћылауында болып
отырѕан аумаћ бiрте-бiрте џлѕай-
тылуда.
Достарыңызбен бөлісу:


title: И.Рабин, Б.Клинтон, Я.Арафат

text:
242
еѓ ыћпалды террористiк џйымдардыѓ бiрi «Хезболлах» талћандалѕан
жоћ, џрлап ќкетiлген екi солдат босатылѕан жоћ. Соѕыс БЏЏ-ныѓ
делдал болуымен Израиль мен «Хезболлах» содырлары арасында
атысты тоћтату туралы келiсiм жасасумен аяћталды. Бџл Ливанды
орасан к)п шыѕынѕа џшыратты. Оныѓ м)лшерi 3,5 млрд доллар болды
деп баѕаланды.
2009 жылѕы маусымда Израильдiѓ премьер-министрi
Б. Натаньяху Таяу Шыѕыстаѕы жаѕдайды реттеудiѓ жоспарын џсын-
ды. Сол тџрѕыда, егер палестиналыћтар Израильдi еврей халћыныѓ
џлттыћ атамекенi екендiгiн мойындаса жќне Израилдiѓ ћауiпсiздiгiне,
оныѓ iшiнде халыћаралыћ ћауiпсiздiгiне осыныѓ кепiл болуына ћол
жетсе ћџћыћтары шектеулi палестина мемлекетiнiѓ ћџрылатын-
дыѕына келiсетiнiн бiлдiрдi.
Араб-израиль жанжалын тоћтату ћарсы тџрушылыћты жалѕас-
тыра берудiѓ келешегi жоћ екендiгiн ћарсыласушы жаћтардыѓ )здерi
мойындауы керектiгiн, ћазiргi орын алып отырѕан мќселелердi кљш
ћолдану жолымен шешуге болмайтынын тљсiнуге байланысты екенi
даусыз.
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/sadiov-t-s-t-b-dniejzi-tarihi.html?page=243#3-бап._...Џйымныѓ_маћсаты_ћарулы_кљрес_болып_табылады._Жеѓiске_ћол_жеткiзгенше_бџл_кљрестi_жалѕастыру_мен_оны_љнемi_кеѓейту_ћамтамасыз_етiлуi_тиiс._4-бап.

text:
Палестинаны азат ету џйымыныѓ Жарѕысынан (1968 жылы 17 шiлдеде палестиналыћтардыѓ Џлттыћ конгресi ћабылдаѕан)
1-тарау. Жалпы џстанымдар 1-бап. Палестиналыћтар осы Конституцияныѓ ережелерiне сќйкес бiрлестiкке
џйымдасады, ол Палестинаны азат ету џйымы деп аталуы тиiс.
3-бап. ...Џйымныѓ маћсаты ћарулы кљрес болып табылады. Жеѓiске ћол жеткiзгенше
бџл кљрестi жалѕастыру мен оны љнемi кеѓейту ћамтамасыз етiлуi тиiс.
4-бап. Барлыћ палестиналыћтар Палестинаны азат ету џйымыныѓ табиѕи мљшелерi
болып табылады. Олар елдi азат ету кљресiнде )з ћабiлеттерiне сќйкес )з мiндеттерiн
орындайды. Џйымныѓ негiзi палестина халћы болып табылады.
http: // constitutions ru/ article / 637
1. БААС партиясыныѓ Ирактыѓ саяси )мiрiндегi р)лiн ашып к)рсетiѓдер.
2. Ирактыѓ С.Хусейн басћарѕан кезеѓдегi сыртћы саясатын сипаттап
берiѓдер.
3. Ћазiргi Ирак мќселелерi жќне оларды шешудiѓ жолдары туралы хабар
ќзiрлеѓдер.
4. Израиль мемлекетiн ћџрудыѓ себептерiн атаѓдар.
5. Израиль Конституциясыныѓ ерекшелiктерi неде?
6. Израильдiѓ индустриялыћ-аграрлыћ елге айналуына ћандай факторлар
к)мектестi?
7. Араб-израиль жанжалыныѓ себептерi ћандай жќне оныѓ даму кезеѓдерiн
б)лiп к)рсетiѓдер.


title: Палестинаны азат ету џйымыныѓ Жарѕысынан