title: жылдар МеН жеМІСТер - СарасөЗ (Әдебиеттану, сын әлемі)

text:
жылдар МеН жеМІСТер
(1983 жылы жарық көрген әдебиеттану және сын
еңбектерін талдау)
Әдебиеттану мен сын жанрының бір жылдық тәжірибесін
жинақтауда әдеби сын, зерттеу еңбектеріне, ұжымдық жи-
нақ тарға назар аудару жөн. Өйткені, мейлі жеке автор, мейлі
көпшілік жинақ болсын, кітап болып басылған еңбек бағдарлы
ізденіс, белгілі көзқарас-концепция жемісі. Республикамыздың
«Ғылым», «Жазушы», «Мектеп», «Жалын», «Өнер», «ҚазМУ»
баспаларынан жылына жиырмадан астам зерттеу, әдеби сын
кітаптары жарық көріп жатады.
Бір қарағанда сан мөлшері, сырт көлемі олқы соқпастай.
Сапа тұрғанда санға тоқмейілсу орынсыз екені мәлім. Әдеби
сын сапасы – көтерген мәселесіне, автордың жасаған ұтымды
шешіміне байланысты. Осы көзқарасты өлшем етіп ұстануымыз
жөн.
Сын – жадау, жалқы құбылыс емес, жалпы әдеби процестің
бір құрамдас бөлігі. Ол ғылыммен қойнауласа дамиды. Әдебиет
тану ғылымының қос саласы бір-біріне ықпал етіп, бірін-бірі
байытып отыратыны белгілі.
көне әдебиетке көз салсақ…
Қандай халық болмасын өзінің азаматтық тарихына енжер
қарай алмаса керек. Әдебиет тарихы – халықтың азаматтық
тарихымен сабақтас құбылыс. Өткен жылы әдебиет тари-
хына қатысты бірнеше кітап жарық көрді. Олар – М.Әуезов
атында ғы Әдебиет және өне» институты ғалымдары жазған
«Ерте дәуірдегі қазақ әдебиеті» («Ғылым»), жас арабист-ға-
лым Әб саттар Дербісәлиевтің «Араб тілді Марокко әдебиеті»
(«Ғылым»), Алма Қыраубаеваның «Мұхаббат нама» және ол
жөнінде түсінік» (ҚазМУ) деп аталатын зерттеулері. Бұған
«Жұл дыз» журналының бірнеше санында ауыз әдебиеті, та-
рих, этнография, жеке ақындар жайында жарияланған матери-
алдар, «Қазақ әдебиеті» газетінің көне ескерткіштерді қазіргі
қазақ тіліне аударып, жариялауын, «Қазақ филологиясының
актуальды мәселелері» (авторлары Қ.Өмірәлиев пен М.Мыр-
захметов) секілді проблемалық мақалалар жариялауын қосар
болсақ, өткен жылы зерттеуші ғалымдарымыздың әдебиет та-
рихына мықтап ден қойғанын аңғарамыз. Бұл – кездейсоқтық
емес. Ұлттың есеюі. Есейген ұлт «рухани қайнарын» іздемей
тұрмайды. Әдебиет тарихына ден қою, оны проблема ретінде
көтеру – көбіне ұлттық жетілу, танымдық ілгерілеу және зертте-
уде жаңа методологиялық жетістіктерді қажет еткен сәттермен
сәйкесіп отырады. Ұлы ойшыл Мұхтар Әуезов басқаруымен
1959 жылы Қазақстан Ғылым Академиясында «Әдеби мұра
және оны зерттеу» жайлы конференция тәжірибесі бізге соны
ұқтырған. Аталған ғылыми-теориялық конференциядан кейін,
әдебиет тарихы жайындағы айтыс «Қазақ әдебиеті» газеті беті-
не көшіп, ақыр-соңы әдебиетіміздің тарихын түркі халықтары-
на ортақ кезеңдерден бастау жөнінде ғалымдарымыздың бір
бәтуаға келгені есімізде. Сол жолы ғалым Бейсембай Кен-
жебаев концепциясына тоқтап елдік танытқан республика
ғалымдары әдеби жазба ескерткіштерді тыңғылықты зерттеу
жолына көшкен.
Шегініске барып, өткен тарихты қайта қаузап отырған себе-
біміз – әдебиет тарихына қатысты өткен жылғы еңбектер сол
жолғы дұрыс шешімнің нәтижесі, оң шешімнің жемісі дерлік.
Ауызбірліктің әдебиетке әкелген ырысы дерлік нәтиже еді бұл.
Ол жылдары қолында қаламы бар арабист кездестіру мұң
болса, бүгін республикамызда араб әдебиетін арнайы қарас-
тыратын маман бар. Ол жылдары ерте дәуір әдебиеті хақында
бірді-екілі мақаланы оқысақ, бүгін ХV-ХІІІ ғасырдағы қазақ
поэзиясын көп болып, проблемалық тұрғыдан талдайтын ең-
бек қолымызға тиіп отыр. Одан да ілгерілеп «Мұхаббат нама-
ны» қазақ тіліне аудару және ғылыми тұрғыдан талдауға қол
жеткізсек неге мақтанбасқа? Қазақ әдеби сынының бүгінгі ірі
тұлғасы Мұхамеджан Қаратаевтың жас маман арабист Әбсат-
тар Дербісәлиев еңбегіне алғысөз жазуын, мерзімді баспасөз
бетінде академик Әлкей Марғұланның ілтипат білдіруін де осы
шын ықыласты мақтанға балаймыз.
Ғалымдар Қ.Өмірәлиев пен М.Мырзахметов жоғарыда
атал ған мақаласында тарихи ескерткіштерге жаңаша жүйемен
келейік деп отыр. Көне әдебиет жайлы алғашқы қадамдар жа-
салмаған болса, қос ғалым айтып отырған проблемалық тал-
дау түсімізге де кірмеген болар еді. Немесе, жалаң ұсыныс
420
421
қана болып қалар ма еді, қайтер еді? Бүкілодақтық деңгейде
көтеріліп жатқан «комплексті зерттеу», «типологиялық зерт-
теу», «системалық анализ» – мәселелері де методологиялық
жетілдіру бағытында туындап отыр. Демек, ертедегі тарихи
және жазба ескерткіштерді қазақ тіліне аудару, оны тарихи,
этнографиялық, әдеби, лингвистикалық тұрғыдан жеке-жеке,
әрі жинақтай талдау – уақыт талабы!
Әдебиет тарихы жайлы жоғарыда аталған еңбектердің қай-
сысын да табыс тұта отырып, аңғарған бір жайды жасырып қала
алмадық. «Ерте дәуірдегі қазақ әдебиеті» зерттеуінің авторла-
ры да, «Қазақ филологиясының актуальды мәселелері» ма қа-
ласының проблематиктері де, қазақ әдебиетінің ерте ке зеңдік
тарихын зерттеуде әлі күнге бізде ештеңе де істелген жоқ, «бәрін
біз бастадық», әйтпесе, «бастағалы отырмыз» дегісі келеді. Бұл
– ғылыми этика тұрғысынан қарағанда жарамсыз мінез.
Ғалымдар бір мәселені ескермеген. Әрбір объектіге жа-
ңаша келу – белгілі дәрежеде бұрынғы материалды ескіртіп
көрсететіні рас. Бірақ, сол жаңаша келу үшін бұрын істелген іс,
тіпті қарапайым қалпында да баспалдақ болады емес пе? Бүгін
кешегі істелген істі жоққа шығарсақ, келешек ұрпақ бүгінгі
әрекетімізге қандай қатынаста болады деп те ойлауға керек!
Қазақ әдебиеті тарихын түркі халықтарына ортақ кезең-
дерден бастау жөніндегі мәселе профессор Б.Кенжебаев тара-
пынан отызыншы, қырқыншы жылдары әр қырынан айтылып,
елуінші жылдардың аяғында принципті түрде қайта көтерілді.
Алпысыншы жылдары айтыс «Қазақ әдебиеті» газеті бетіне
көшті. Ежелгі әдебиет жайындағы айтыс біртіндеп белең алып,
алпысыншы жылдары айдындана түсті. Ақыры Б.Кенжебаев
жүргізген табанды күрестің арқасында жоғары оқу орындары-
на бағдарлама жасалып, оқулық жазылды. Оқу құралы шығып
үлгерді де, оқулық жауып тасталды.
Алпысыншы жылдардан бастап әдебиетіміздің ерте дәуірі
жайында профессор Б.Кенжебаев, Ә.Қоңыратбаев, Х.Сү йін-
шәлиев, М.Мағауин, М.Жолдасбеков, А. Қыраубаева, Ш.Ыбы-
раев, Б.Керимов секілді ғалымдар жазған мақала, зерттеу, оқу-
лық, қорғалған диссертация бар емес пе? «Ерте дәуірдегі қа
зақ әдебиеті» авторлары ол еңбектерді көргісі, бағалағысы
келмейді. Орыс поэзиясының ғажайып өкілі, О.Сүлейменов -
тің ұстазы Леонид Мартынов творчествосы хақында сөз бол-
са, ақын мұрасының бір проблемасы жөнінде диссертация
қорғаған Алматы ғалымы Мучниктің авторефераты міндетті
түрде аталып, сілтеме жасалып отырады. Ал бір Алматының
ішінде тұрып, бір терінің пұшпағын илеп жүрген ғалымдары-
мыз бірінің кітабын, диссертациялық еңбегін екіншісі бағалау-
ға, ғылыми еңбекте пайдалануға бармайды. Бұл – ғылымдағы
антиғылыми тәсіл ме, немене? Аталмыш ұжымдық еңбектің
бағасын төмендететін де осы «мінез».
Айтылуға тиісті тағы бір ақиқат – аталған еңбекте астам
пікір, пікір қайшылығы, дәлелсіз ойлар, стильдік кемшіліктер
көп-ақ. «Қазақ әдебиеті» (1983 жыл, 25 ноябрь) газетінде Көбей
Сейдеханов атап көрсеткен кемшіліктерді толық қостай оты-
рып, қосымша мыналарды айтар едік:
Еңбектің аннотация-анықтамасында: «Кітап ХVХІІІ ға
сыр лардағы қазақ поэзиясы туралы алғашқы /?/ моногра
фиялық зерттеу болып табылады» – депті. Сонда бұдан он
жыл бұрын жарық көрген М.Мағауинның «Қобыз сарыны»,
Х.Сүйіншәлиевтің «Ақындар поэзиясы» атты еңбектерін қай-
да қоямыз? «Ерте дәуірдегі қазақ әдебиеті» аталатын ең бектің
олардан асып бара жатқаны да шамалы. Ғылыми моногра-
фия дерлік, мақала авторларының әдебиет тарихы жайында
айтқанда біресе ХV ғасырға, енді бірде ХVІІІ ғасырға бүйрегі
бұрып, жазба әдебиеттің басы дегісі келіп тұратынын қалай
түсінеміз?
Ғалымдар бірінің еңбегіне бірі көзін жұмып қарап көр-
мегенсіп, білмегенсіп, іштей тартысқа түсіп, бір мәселені әрі
тарт-бері тарт етуі жараспайды. Одан да, ортақ мүддеге келіп,
өзара ойласып, тоқырап тоқтап тұрған «өлі нүктеден» қозғалып,
ілгері жүріп кетуі жөн.
Абзалы тағы да бір ғылыми-теориялық конференция өт-
кізіп, бір бәтуаға келуі жөн шығар ғалымдарымыздың. Орыс
кеңес әдебиетінің көп томдық тарихы, Сібір әдебиетінің екі
томдық очеркі жарық көріп жатқаны оқушы жұртшылыққа
мәлім. Әлгіндей бір көзқарасқа келіп бәтуаласқан соң қазақ
әдебиеті тарихын қайта жазу қажет болар. Бұл – уақыты жет-
кен, тәжірибе талап етіп отырған мәселе!
Әдебиет тарихы қайта жазыла қалса есте болар деген ой-
мен тағы да бірсыпыра кемшіліктерді көрсетуіміз керек.
422
423
Монографиядағы мақалалардан ортақ жүйеге түскен,
белгілі бір көзқарасқа келген пікір арнасын аңғара алмадық.
Ғалым атанған көп кісі жазған еңбекте бірі-бірінің пікіріне
қайшы келуі өз алдына, өзіне-өзі қарсы шығу, бір мақалада екі
түрлі сөйлеу кездеседі.
Зерттеу авторының бірі – Б.Ақмұханова «Аталған екі та
қырыпта бір ел тұтас алынып, оның барша жұртшы лы ғы
на ортақ тілек, талаптар қарастырылады да, ал қа уым ның
ішкі тірлік жайлары қозғалмайды» /92-бет/ – деп жазады.
Қарадай түсінуге қиын сөйлем. Әрі қарай оқиық. «Бірақ сырт
тай ағайыншылық, туыстықты бүркенген патриар халды
рулық қоғамның ішкі әлеуметтік, таптық қайшылық, тарты
стар мен қанау, езгіге толы болатын» – дейді келесі сөйлемде
мақала авторы. «Қауымның ішкі тірлік жайлары қозғалмаса»
әлгі айтылған қайшылық, тартыстарды қайдан білеміз? – деген
заңды сұрақ тумай ма?
Ол аз болса үшінші сөйлемде «Қоғамдық болмыс шын
дығы мен әлеуметтік қарымқатынастар сипаты қазақ әде
биетінде осы тап мүдделерінің қайшылығы мен әлеу мет
тік қақтығыстар, теңсіздік көріністерін суреттеу тұ сын
да недәуір ашылады» /92-бет/ деген түйінге келеміз. Егер,
ғалым байламына сенсек, онда қоғамның ішкі тірлік жайлары
қозғалғаны болып шығады…
Үш сөйлем. Үш пікір. Бірін-бірі басып қалып, бірін-бірі
теріске шығарып жіберіп жатады.
Зерттеуші Өтеген Күмісбаев осы еңбектің 312 бетінде
«Шал ақын өлеңді жазып та шығарған» – деген пікірге қарсы
келіп, «Ақынның өлеңді жазып шығаруы жайында әлі нақ
тылы деректер жоқтың қасы демекпіз, импровизатор екен
дігіне ешкімнің таласы болмаса керек» – десе, 320-бетінде
«…көркемдігі, шыншылдығы, тілі жағынан Шалдың қолтаң
басын /?/ танытады» – деп өзіне қайшы келеді. Өлеңді жаз-
бай ауызша шығарған ақында қолтаңба қайдан болсын? Мә-
нері десе сөз басқа.
Орынсыз салыстыру, жөнсіз ұқсатулар көп. Еңбектің 327-
бетінде бес-алты ғасыр бұрын өмір сүрген Шал ақын әлі қа-
бірінің топырағы кеппеген Американ жазушысымен салы-
стырылып: «Шал атамыз У.Сарояннан бес ғасыр бұрын жас
уақытты босқа өткізбеуге үндеп, табиғат сыйлығын аз ғана
ғұмырды еңбекпен, ерлікпен, ізгілікпен өткіз деп шырқа ған
/?/» (327-бет) дейді. Ал мысалдарға зер салсақ салыстыруға
келмейтін, табиғаты бөлек-бөлек жатқан ойлар.
Сол секілді венгр саяхатшысы Вамберидің «басын қаты-
рып», Мақтымқұлымен (неге екенін Ө.Күмісбаев «Мактумку-
ли» деп жазады) жөнсіз салыстырылады. Авторға сөз берсек,
«Айталық мына бір ишан, молдалар жайындағы жолдары
Шалмен шымырласа /?/ сыналасып /?/ кетеді» (328-бет).
Біздің ойымызша «шымырласып» «сыналасып» жатқан
жоқ.
Енді бірде «фәлсапаға салып жіберсе /?/ Омар Хайямнан
осал түспейді» /33-бет/ деп көсіледі.
Біз салыстыруға қарсы емеспіз. Салыстыру – ақиқатты
танудың бір жолы. Бірақ салыстыруда логикаға бағынған белгілі
бір мақсат болуы керек емес пе?
«Вамберидің айтуынша…» /328-бет/, «Ә.Дербісәлин айт
қандай…» /326-бет/ … әрі қарай кете береді.
Жә, кім айтса ол айтсын, егер мәтінді ашып, талдауға
септесіп жатса қарсы болмас едік қой. Ең бастысы Шал ақын
солардың тасасында қалып қояды.
«Марқасқа жырау» – зерттеу мақаласының авторы Мәш -
һүр Жүсіп Көпеевтің Есім хан жайында жазып алған аңыз
әңгімесін қайталап айтып беруден аспаған.
Бір бұл мақала емес, бірсыпыра мақала поэтикалық талдау
дәрежесіне жетпей қалған. Мазмұндаудан аспайды.
Көптеген стильдік кемшілік орын алған.
«Айқын Нұрқатов жазып берген /?/ нұсқасы күштілеу
шыққан» /320-бет/ деген пікірді қалай түсінуге болады?
«Шалды түбегейлі білмейтін кісі мынау бір өзі қал
жыңбас ақын деп, қағытып /?/ тастауы да мүмкін. Рас. Шал
әзілқалжыңды қатты айтқан адам, бетжүзің бар демейді.
Әйтпесе тәйірі Шал бола ма? Кезінде бәрі де қалжыңдас қан»
/331-бет/ деген сөйлемді ғылыми танымы бар кісі жазды деп
қалай айтарсың?
Ғалымдар жасағы жазған, әдебиет тарихын зерттейтін жа-
уапты еңбекте мұндай кемшіліктерге орын берілуі өкінішті.
Қазақстан Ғылым Академиясында орындалған еңбекті ортаға
424
425
салып оқып, жабыла талдайтын жақсы дәстүр бар емес пе
еді? Кезінде М.Әуезов ұжымдық еңбектің редакциясын бас-
қара қалғанда зер сала оқып, әрбір авторға дос көңілден кем-
шіліктерін көрсетіп арнайы хат жазатыны да есімізде. Еңбек ав-
торлары осы жақсы дәстүрді неге ұстанбаған? Зерттеу ееңбек-
тің рецензенттері не көрген?
Ерте дәуір әдеби ескерткіштеріне еркін бару үшін ғалым-
дарымыздың ауыз бірлігі керек-ақ. Шынтуайтында, қазақ ға -
лымдары түркі халықтарына ортақ әдеби ескерткіштерді зерт -
теуді Қарақалпақ, Башқұрт, Татар әдебиетшілерінен бұрын
бас таған еді. Ең алғы міндет – ол жазба ескерткіштерді қазіргі
тілге аудару болса, бұл мәселеде қазақ ғалымдары бұл күнде
аталған республика әдебиетшілерінен кейін қалып қойды. Бұл
– қарапайым оқушыға түсінікті, жаның ауыратын ащы шын-
дық. Бұрынды қайтейік, қайта қаузап, дәл қазір ғылымда
схоластикаға ұрынсақ ұят-ақ болатын шығар. Бұл мәселелер-
ді тәптіштеңкіреп айтып отырған себебіміз «Қазақ әдебиеті»,
«Қазақ ССР Ғылым Академиясы хабарлары» (1983 ж. 3-саны),
«Лениншіл жас» басылымдары бетінде қазақ әдебиетінің та-
рихы жайында ұшқарылау пікірлер айтылып қалып жүр. Егер,
ежелгі әдебиет тарихын зерттеуші ғалымдар бір бәтуаға келіп,
өзара ортақ мәмлелі пікірге тоқтаған болса, Қ.Өмірәлиев пен
М.Мырзахметов те «Қазақ филологиясының актуальды мә-
се лелері» мақаласындағыдай өздеріне дейін жасалған үлкен-
кіші жұмыстарға көзін жұмып, «аузын қу шөппен сүртіп»,
бәрін өздерінен бастауға тырыспаған болар еді. Мақала қазіргі
қалпында алдымен қайталау, содан соң орынсыз көсемсу болып
шығыпты. Ал, көне әдеби жәдігерлікке тереңдейік деген мәселе
қоюы – қайталау да болса, көңіл қуандырады.
Ендігі бір құлаққағыс – араб әдебиетін зерттеме демейік,
бірақ білікті мамандардың алдымен туған әдебиетіміздің араб
тілінде сақталған көне мұраларына назар аударуы ауадай
қажет.
Міне, осы секілді кейбір әттегене-айларға қарамастан
«Ерте дәуірдегі қазақ әдебиеті», Ә.Дербісәлиевтің «Араб тілді
Марокко әдебиеті», А.Қыраубаеваның «Мұхаббатнама» жай-
лы зерттеуі өткен жылдың табысы саналуы керек.
Сөз туралы сөз, тіл туралы тілек
Әдебиет тарихымен жалғас, сабақтас қаралуға тиісті ен-
дігі бір сала еңбектер – Б.Кенжебаевтың «Сөз туралы сөз»,
Қ.Өмірәлиевтің «Қазақ поэзиясының жанры және стилі», ав-
торлар қосыны жазған «Жазушы және тіл мәдениеті» – зерт-
теу еңбектері. Аталмыш үш зерттеуді ортақ жүйеге келтіріп,
табиғаттастырып тұрған мәселе – тіл.
Лингвистік талдау бұрын текстологиялық зерттеуде ғана
пайдаланылар болса, қазіргі уақытта сыншылар бұл тәсілді бел-
гі лі бір автор шеберлігін ашуда, жеке шығарманы талдауда жиі
қолдана бастағанын академик М.Б.Храпченко атап өтті. («Кон
текст 1982», М.1983, стр 6) Расында да бұл соңғы жылдарда-
ғы әдеби зерттеуде орын ала бастаған орынды іс. Жоғарыдағы
үш еңбекте тіл үш түрлі жағдайда, үш түрлі мақсатқа қызмет
етеді. Профессор Бейсембай Кенжебаев жеке сөздің халықтық,
ғылыми этимологиясын ашу арқылы әдебиет тарихына, халық
тарихына тереңдейді. Құлмат Өмірәлиев Дулат Бабатай ұлы -
ның шығармаларына жанрлық, мәтіндік саралау жасайды, ал
соңғы жинақта қазіргі әдеби процес, жеке жазушылар шығар-
малары лингвистикалық тұрғыдан қарастырылады. Үшеуі де
қызықты. Қызықты болғандықтан қажетті. Қазіргі әдеби про-
цес сусап отырған мәселелер.
Орыс тілінің тағдыры жайлы тамаша еңбектің авторы
А.Югов: «Писатель – это словарь. Сейчас же начну огавари
ваться. Словарь народа – это ведь и мышление народа; это
его история, его быт и труд» /«Судьбы родного слова»,
М, 1962, стр 6/ – деп жазады. «Сөз туралы сөз» зерттеуінің
авторының мақсатын осы пікірмен сабақтас түсінуіміз керек.
Ол сөз төркінінен халық тағдырын, тарихын, бағзы тұрмыс-
тіршілігінің сырын іздеген. Мейлі М.Қашқари сөздігімен са-
лыстырсын, фольклорлық шығармаларға ден қойсын халық
ау зындағы әңгімені тілге тиек етсін… әйтеуір ғалым іздегенін
тапқан. «Анда», «Тарғытай», «Еңлік», «Андыз», «Бауыршы»
секілді толып жатқан сөздердің төркінін ашқан, өлі сөздерді
тірілткен. Қарт ғалымның бұл еңбегі – ерлікке бара-бар.
Кезінде Л.Успенскийдің сөз тарихы, тегі жайлы осы тектес
еңбегі жарық көргенде Константин Федин:
426
427
«Уважаемый Лев Васильевич, большое спасибо за Ваше
«Слово» – книгу, котрую я ценю за то, что она легко застав
ляет взрослых испытывать удовольствие ученика, вдруг от
крывшего, что школьный «предмет» необычайно полон инте
реса и увлекает. Очень рад за Вас, что написали такую книгу»
(30…ІV.1956 г, «Литературная газета» 1982 г, 7 апрель) – деп
хат жазып, көл-көсір ықылас білдірген ғой. Ал біз ше?
Профессор Бейсембай Кенжебаев осы кітапты бар өмірін
сарп етіп, жылдар бойы жазғанын, ақыры аяқтап, бір баспаға
ақы-пұлсыз шығарсаңдар да ризамын деп ұсынғанын, баспа
ғалым ықыласын қайтарып тастағанын білетін едік. Енді міне
араға жылдар салып, Т.Қожакеевтей шәкіртін қасына алып,
бүгін ҚазМУ баспаханасынан шығарғанына куә болып отыр-
мыз. Игілікті ортақ іске қуана білейік.
Санкт-Петербургта Ларин мектебі бар екені баршаға мә лім.
Ғалымның өзі қайтыс болғанымен, шәкірттері жолын жалғас-
тырып, лингвистика, стилистика, текстология саласында жеміс
беріп келе жатыр. Құлмат Өмірәлиев сол Лариннің әдеби-
лингвистік мектебіне жақын қалыптасып келе жатқан талант-
ты ғалым. Оның бұдан бұрынғы «ХVХІХ ғасырлардағы қазақ
поэзиясының тілі» /1976 ж/ аталатын зерттеуі де, қолымыздағы
жаңа кітабы да құбылысқа баларлық соны, күрделі еңбектен.
Өткен жылдың ең сүбелі, ойлы туындысы деп Құлматтың осы
кітабын айта аламыз.
Қазақстан Ғылым Академиясы, Тіл білімі институты ақын-
жазушылар тілін зерттеуге бұдан бұрын екі жинақ арнаған еді.
«Жазушы және тіл мәдениеті» сол жинақтардың дәстүрлі
жалғасы. Жинақтағы Р.Сыздықова, М.Серғалиев, А.Алдашева
мақалалары әдебиет пен тіл мәселелерін сабақтастыра қарас-
тыратын жаңа бетбұрысты танытады. Солай дей тұрсақ та, тіл
ғалымдарының әлі де диалект, кәсіптік сөздерді кездестірсе
үрке қарайтынын аңғардық. Тілші ғалымдарымыздың Тәкен
Әлімқұлов, Дүкенбай Досжанов шығармаларындағы бейтаныс
сөздерге қолдану мәнерін аңғармай, тосырқай қарайтындарына
куә болдық. Біздіңше – жеке сөздерге сақтана қарау орынсыз.
Қазіргі орыс әдебиетінің қаймақты шығармаларын дү ние-
ге әкелген В.Белов, В.Распутин, В.Астафьев секілді «дерев-
нялық стиль» жазушылары тілімен ерекшеленеді. Олар өз шы-
ғармаларында Сібір диалектісін, көне сөздерді мол да, еркін
қолданады. Шығармасының тілін сынағанда Виктор Аста фь-
евтің қайтарған жауабы, жазушы Сергей Залыгинның Васи-
лий Белов әңгімелерінің тілі жайлы ойлы пікірі бар еді. Сол
пікірлерді тілшілердің құлағына сала кету артық емес секілді.
С.Залыгин: «…а язык прошлого приходит к нам почти един
ственно через художественную литературу…» /С.Залыгин
«Собеседник», 1982 г, стр 124/ – дейді. Ал Астафьев «…Дело
писателя – напоминать и полузабытые слова, давать им новую
жизнь…» /«Литература и современность», М, 1978 г, стр 328/ –
дейді. Екі жазушының пікірі де ұлы ақын А.С.Пушкиннің «Да,
вот мы пишем, зовемся тоже писателями, а половины русских
слов не знаем» – деген өкінішіне барып сабақтасып жатқан жоқ
па?
Демек, біздің лингвист ғалымдарымыз да тілге қатып қал-
ған қағидамен емес, диалектикалық тұрғыдан, жазушының тіл
байыту мұратын түсіне қабылдағаны жөн болар-ау…
Толқыннан толқын туады
Белгілі ғалым Р.Бердібаветың «Сарқылмас қазына» («Мек-
теп»), Б.Уахатовтың «Қазақтың тұрмыссалт жырларының
типологиясы» («Ғылым»), Ш.Сатбаеваның «Достық дастан
да ры» («Жазушы»), Т.Қожакеевтің «Сатиралық жанрлар»
(«Мектеп»), Ә.Оспанұлының «Қаратау атырабының ақын
дары» («Ғы лым») – фольклор, әдебиеттер байланысы, ақындар
шығар машылығы, жанр табиғаты жайлы зерттеулер.
Бұдан біраз жыл бұрын «Қазақ фольклорының типоло
гиясы» /Ғылым 1981 ж/ аталатын зерттеу кітабы жарық көр ге ні
есімізде. Еңбектің тосындығы – мақала авторларының типо -
логиялық зерттеуге ден қойғандығында. Ол жинақта Р.Бер ді-
ба евтың да, Б.Уахатовтың да зерттеу мақалалары жариялан -
ған еді. Сол мақалалардан бастау алған екі кітап та ауыз әдебие-
ті асыл үлгілерін әрі жанрлық, әрі типологиялық тұрғыдан те-
рең қарастырады.
Әдебиеттер байланысы – Ш.Сәтбаеваның, қазақ сатирасы –
428
429
Т.Қожакеевтің жылдар бойы ізіне түсіп, індете зерттеумен келе
жатқан мәселелері. Сәтбаеваның еңбегін тосын факті, соны де-
ректер ерекшелесе, Қожакеев біреу бар деп, біреу қайдан бол-
сын деп жүрген қазақ сатирасын жанр талабы тұрғысынан са-
ралайды, сараптайды. Сатириктер мойындасын-мойындама сын
бір жанрдың жүгін бір өзі арқалап келе жатқан – ғалым осы
Қожакеев.
Ә.Оспанұлының «Қаратау атырабының ақындары» – зер
салып іздесе, уақыт бөліп зерттей берсе, ақындар мұрасы мол
да, қызықты екен-ау деген ойға әкеледі.
Жылдағы «дәстүрді» бұзып, жоғарыда әдебиет тарихы, әде-
биеттің белгілі проблемаларына қатысты еңбектерді талдауға
бардық. Және ҚазМУ баспасынан методикалық құрал ретінде
басылып шыққан кітаптарға дейін назарға алдық. Неге?
Өйткені әдебиет тарихы – халқымыз сусап отырған мәселе.
Азаматтық тарихына енжар қарайтын халық болмауға тиісті.
Әде биет тарихы – шынтуайтында – халықтың рухани тари-
хы. Халықтың азаматтық тарихымен сабақтасып жатқан жан-
ды құбылыс. Оны назардан тыс қалдыру – азаматтық тари-
хына дұрыс қатынаста болмау деген сөз. Бұл – әлсіздік, тіпті
дәрменсіздік. Азаматтық тарихымыз таяз, жазба әдебиет тари-
хы саяз болуға тиісті деген пікірді туған халқына, оның рухани
қазынасына қаскөй пиғыл ретінде қабылдағаннан өзге, қалай
түсінуге боларын білмеймін!
Әдебиет тарихы жайлы әңгіме – қолына қалам ұстаған
әрбір азаматты толғандыруға тиісті. Түркі халықтарына ортақ
дәуір әдебиеті жөнінде қазір кенжелеп қалып қойғандықтан
да бұл мәселеге қатысты еңбекті республикалық баспалардан
жарық көрмеген деп кергімей, қажет болса, қолжазбасынан
танысып, талдап, авторына жәрдемге келуіміз керек. Кеш те
болса халқымыздың рухани қазынасы – әдебиет тарихын ортақ
проблема ретінде ойланып, көп болып көтеруіміз керек. Бұл –
азаматтық парыз, қаламгерлік міндет!
Толқыннан толқын туады. Ағаға қарап іні өседі. Туған
әдебиет тарихы мәселелерін тереңнен толғай зерттеуді бүгінгі
ұрпақ алдындағы ағаларынан үйренеді.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сыншыл пікір, сыршыл ой - СарасөЗ (Әдебиеттану, сын әлемі)

text:
Сыншыл пікір, сыршыл ой
Жоғарыда табиғатына қарай топтай, шола талданған ең-
бектер тікелей сын жанрының туындылары болмағанымен
өт кір жанрды әр қырынан келіп байытатын сыншыл ойы бар
зерттеулер. Әрі осы зерттеулер мерзімді баспасөз бетіндегі
сын шыл ойларға мұрындық болғандықтан да тоқталып, арнайы
әң гі меледік. Ол еңбектер жайында өз ойымызды ортаға салдық.
Сонымен қатар өткен 1983 жылы қазіргі әдеби процеске жақын
келіп араласқан сын кітаптары мен сын мақалалар жинақтары
жарық көрді. Ендігі сөз сондай еңбектер хақында.
Олардың бір парасы – Серік Қирабаевтың «Шындық
және шеберлік», Зейнолла Қабдоловтың екі томдық «Таңда
малысының» екінші кітабы, Камал Смайловтың «Өмірдің
өзімен өлшесек», Бақытжан Майтановтың «Көркемдік нәрі»,
Мырзатай Серғалиевтың «Кең өріс» /бәрі де «Жазушы» баспа-
сынан шыққан. Қ.Е./ – сын кітаптары мен мақалалар жинағы.
Аға буын сыншылар – Серік Қирабаев та, Зейнолла Қабдолов
та әр шығарманы өзінше танып, әр қаламгерді өзінше тұлғалап,
соны қырынан танытып талдай білетін қазақ әдебиеттану
ғылымының көрнекті өкілдері. Өткір жанрдың өткен жылғы
/1983/ тәжірибесінде өрісі кең, қарымы мол екі сыншының
қалам туындыларының жүргені жақсы-ақ. Өйткені аталмыш
екі автор туындыларына «ағаға қарап іні өсер» деген мақал
сөздің өзегімен көз тастап талап та қоюға, кейінгі жастарға үлгі
етіп ұсынуға, ұсына отырып салмақ салуға да мүмкіндік бар.
Сондықтан да аға жолының ауырлығын біле тұра, ол кісілерге
талаптың төмендемесін сезіндірсек дейміз.
Стилист жазушы З.Қабдоловтың қос томдық таңдамалы
шығармалар жинағының екінші кітабы – әдебиеттану ғы лы-
мының еншісіне тиіпті. Белгілі ғалым-жазушының өмірлік қы-
зығына айналдырып, өз сөзімен айтсақ «егіз қатар» ұстап келе
жатқан көркем өнер мен ғылымның ол кісі шығармашылығын-
да жарыса көрінуі жарасымды. Екінші томдағы «Сөз өнері»
студент-филологтарға жансерік болып келе жатқан жақсы ең-
бек. Жетпісінші жылдардың биігі, табысы саналып, жақсы
ба ғаға ие болған еңбек жайлы тағы қайталап, жаңғыртып не
430
431
айта қояйық қапелімде? Бағасы – баға, биігі – биік. Әйтсе де
өзі тұрғылас теоретик-ғалымдардың кабинеті терезесінен көз
тастасақ, ақсақал Тимофевтен бастап оқулық жазумен шек-
телмей, теорияның ішкі тетіктеріне, жекелеген салаларына
ден қойып, арнайы қарастырып жүргенін көреміз. Адамян се-
кілді ұлт әдебиетшілерінің эстетика мәселесін ұлт материалы
негізінде көтеретін еңбегі орыс тіліне аударылып, Одақтық
баспалардан жарық көргені де есімізде. Әріптес армян ғалы-
мы ның әрекеті қанаттас қазақ ғалымына ой салмас па?!
Томдағы бірсыпыра мақала ғалым-жазушының алдындағы
ағалары, замандас-тұрғыластары, кейінгі буын інілері шы ғар-
машылығы хақындағы ой-толғамдары. Жаңару да, аз да болса,
жаңалық та – осында. З.Қабдолов эсселері таным сұлулығы,
сезімдарлығы, тіл мәйегімен жаныңды баурайды, ойыңа қозғау
салады. Тек, әдемі танулар бірыңғай бағалауларға бұрып кет-
кенде, мақалалар сын пікірінсіз, талдаусыз, тәтті күйінде қалып
қойыпты. Тәңірі жақсы мен жаманды айыра таныр Көз берген-
де, көргенді айта аларлық төгілген Тіл бергенде, ғалымның бір
кісінің маңдайынан «шертпеуі» қалай деп ойлап қойдық…
«Шындық және шеберлік» – өнімді қалам тербейтін Серік
Қирабаевтың мақала, эссе, жолжазбаларынан бас құраған. Аға
сыншы еңбегінен бізге «Қазақ романының жаңа бағдары»,
«По весть хақында», «Сын туралы сөз», «Сыншы мұраты»,
«Сыр шыл поэзия» секілді соны ой арқалаған, әр жанр үлгісін
талдаған мақалалары ұнады. Асылы Қирабаев қаламына таны-
ған, білгенін бұлталаққа салмай тура айтар нақтылық тән. Жо-
ғарыдағы мақалаларынан біз сыншының сол мінезін табамыз.
«Қазақ әдебиеті» газеті бетінде осы кітап турасында Нәмәт
Келімбетов арнайы мақала жазып, ойын былай түйіпті: «…әде
биеттану ғылымына қосылған үлес деуге болады» /24 ақпан,
1984 жыл/ Әдебиеттанудың ауыр жүгін арқалаудан бір танбай
келе жатқан аға сыншыдан әдебиетке салмақ қоспас сөз күтуге
бола ма? Әрине жоқ. Әйтсе де сындағы Сері-ағамыздың жанр
несібесін жолжазбаға бөліп беруінен, үнемі тыңнан жол салып
үйренген сыншының бұрын жазып, жариялаған мақа ла ларын
қайта ұсынуы, естелікке барғыштауы көңілге күдік ұялатпай
қала алмады…
Таусылу, сарқылудың беті әрі, біз өз мүддесінен ұлт әде бие-
тінің мерейін жоғары қойып үйренген қос сыншы-ғалымнан да
қаны сорғалаған шындықты айтар, тұздықты еңбектер күтеміз.
Зерттеуші И.Тертерян бір мақаласында батыс әдебиеті со-
циологиялық талдауға ерекше ден қойып отырғанын айта-
ды. /«Контекст 1979 г., 1980, стр 156/ КСРО Жазушылар Ода-
ғының хатшысы, сыншы Юрий Суровцев көп ұлтты кеңес
әдебиетінің жетістік-кемшілігін саралауда социологиялық тал-
дау әдісінің қажеттігін ескертіп, өз мақалаларында осы бағытты
жандандырғысы келіп жүргені мәлім. /«Литература и социоло-
гия» 1977/. Әрине, социологиялық талдау дегенде әдебиеттің
балаң кезіндегі ұрда-жық сын көрінісін ұқпау ләзім. Бұл әдеби
талдаудың мәдениеті жетілген соны жолы. Өткір публицист,
өнертанушы Камал Смайыловтың «Өмірдің өзімен өлшесек»
аталатын кітабы социологиялық талдау талабындағы еңбек.
Статистикалық фактілердің мол қамтылып, күнделікті хабар
дерегінің жойқын қатыстырылуы еңбекке қызықты сипат бер-
ген. Сөз жоқ, қазақ әдебиеттану ғылымындағы соны бағдарды
байқатар ізденіс жемісі. Соны бағыт ұстанған «Өмірдің өзімен
өлшесек» кітабы хақында «Қазақ әдебиеті» /11 ақпан, 1983 ж/
жариялаған пікірге қосыла отырып, қосымша айтарымыз –
фактіні мол қамтыған, сол арқылы уақыт талабын жіті аң ға-
ратын публицист нақты шығарманы талдауға келгенде шо-
қырақтай береді. Социолог-сыншының ендігі назар салар,
ізденер тұсы – осы болса керек.
Дарынды ғалым, білгір сыншы
Бақытжан Майтанов негізінен қазақ прозасын, оның ішінде
романды талдауды мақсатына айналдырып жүр. Оның әдеби
сында ескерусіздеу өткен «Қазақ прозасындағы замандас
бейнесі» (1982 ж) атты зерттеуі де негізінен қазақ романдары-
на арналатын. Қолымыздағы «Көркемдік нәрі» монументалдық
проза – тарихи-революциялық тақырыпта жазылған «Тар жол
тайғақ кешу», «Ботагөз», «Тоқаш Бокин», «Ақ Жайық», «Қан
мен тер» романдарын портрет, пейзаж, диалог, монолог секіл-
432
433
ді көркемдік компоненттер арқылы келіп соны қырынан қарас-
тырады. Бұл – шеберлік мәселесіне дендеп бару, шы ғармашы -
лық ішіне ену деген сөз. Жаңаша талдау мәнері бұ рын әр қыры -
нан-ақ зерттелді ғой деп жүрген мақтанышты шығарма лары-
мызды соны қырынан ашыпты ғалым. «Көркемдік нәрі» – «Жа-
зушы» баспасы, сын редакциясы жарыққа шығарған кітап-
тардың ішіндегі үздігі. Жас сыншының жақсы туындысы.
Сыншыға бір ескертпе: Бақытжан бұрын қиын проблеманың
өзін оңай, жеңіл ойға қонымды жеткізер еді, енді қарапайым
мәселенің өзін орынсыз қиындатып баяндар әдет тапқандай
ма? Әйтеуір еңбек ауырлау оқылады. Ғылыми стиль екенін де
білеміз. Әйтсе де осы мәселе төңірегінде автор ойланып көрсе
жарасатындай.
Мерзімді баспасөзде сын-мақаларымен көрініп жүрген
Мырзатай Серғалиевтың «Кең өріс» жинағының ерекшелікті
екі мінезіне тоқталу шарт. Ол әр кезде жазған мақалаларын
жанр-жанр бойынша жинақтап, композициялық тұрғыдан қай-
та қараған. Сондықтан да оның кітабы әңгіме, повесть, роман
жайлы жанрлық талдау болып шыққан. Тақырыптық жағынан
кітап біршама тұтастық тапқан. Бұл – бір. Екіншіден Мырзатай
әдеби сында көп сөз бола қоймаған, ағын арасында аңғарылмай
өтіп бара жатқан шығармаларға зер салып, әділ талдауға ба-
рады. Осы екі мінез – «Кең өрісті» оқушысына бірқос сүйікті
көрсетеді.
Сөйте тұра, Серғалиев-сыншыға айтар ескерпеміз бар. Ол
шығармаларға белгілі бір күретамыр проблема өзегімен кел-
мегендіктен талдауы шашыраңқы, туындыларды бас-басына
жеке талдап, басын зорлап игендіктен ыдыраңқы шыға береді.
Жекелеген рецензиялар жинағындай, жәй мақалалар тізбегіндей
әсер ететіні де сондықтан болса керек.
гәп тілде ме, ділде ме?
Қазақ әдебиетінің өрісін ойлағанда – ұлт туындыларының
Одақтық басылым беттерінде насихатталуының әлсіздігін мо-
йындамасқа шарамыз жоқ. Әдеби сынның дәрменсіздігі көзге
ұрар тұс – осы. Қазақ әдеби сыны Одақтық аренаға шыға алмай-
ақ келеді. Ол биікке жетудің екі жолы бар. Одақтық деңгейде
пікір айтып жүрген орыс сыншыларының назарын ұлт әдебиеті
туындыларына аудару – сол жолдың бірі болса, екіншісі орыс
тілінде жазатын ұлт кадрын дайындау.
Міне, осы жайларды ойға алғанда өткен 1983 жылы орыс
тілінде жазылып «Жазушы» баспасынан жарық көрген «В пой
сках истины», «Портреты», «Параметры» сын-мақалалар жи -
нақтарына аз-кем тоқталып өту артықтық етпейді.
Евгений Сидров сын жинағына бұдан бұрын жарық көрген
«Время. Писатель. Стиль.» /Москва, 1980 г/ кітабында жа-
рияланған мақалалары қайта еніпті. Санаулы толықтыру бар.
Әйтсе де бізді сүйсіндіретіні – Одақтық басылымдарда сөй-
леп жүрген белгілі сыншының Жұбан Молдағалиев, Олжас
Сүлейменов, Әбіш Кекілбаев секілді қазақ әдебиетінің ірі
өкілдері шығармашылығын қарастыратыны!
Қазақ әдебиетінің бар жақсылығын жарғақ құлағы жастық-
қа тимей насихаттаумен келе жатқан Николай Ровенский жаңа
кітабында Дулат Исабеков буынына дейін келіп, қазақ жазу-
шылары көркем сөзін қызына әңгімелеп, талдап жатса қуана
білуіміз керек.
Кезінде сын мақаласымен «Огонек» секілді Орталық жур-
нал жамбысын түсірген Аян Нысаналин кітабының әсіресе өз
замандастары шығармалары жайында ащылы-тұщылы ойлары
оқушысын бейқам қалдырмайды.
1983 жылдың әдеби процесін өзінше толықтырып тұрған
үш авторға айтар тілек – Сіздердің мінбелеріңіз Одақтық,
Орталық басылымдар болса, Сіздер бұдан да биік мінбеден
сөйлесеңіздер екен.
Шашау ойлар
1983 жылы «Өнер» мен «Жалын» баспалары әдеби сынға
бір-бір жинақ ұстап келеді. Ол – балалар әдебиетіне арналған
«Сөзстан» /«Жалын»/ мен «Кино. Жылдар. Ойлар.» /«Өнер»/
мақалалар жинағы.
434
435
Қабыш Сиранов – қазақ кино сынының негізін салушы, әрі
өрге сүйреп өнімді еңбек еткен талант иесі еді. «Кино. Жылдар.
Ойлар.» – осындай дарын иесінің сонау қырқыншы жылдар -
дан өзі көз жұмғанға дейінгі әр кез жазған мақалаларының
басын қосыпты. Жақсы «Алғысөз» жазып, жанашырлық көр-
сеткен Камал Смайыловқа, құрастырған Б.Дәрімбетовке риза-
шылық білдіреміз. Ал, «Сөзстан» жинағын осы жолдардың
авторы құрастырғандықтан, дәл қазір пікір айтып жату артық.
Енді, осы екі жинақтан пікір жинақтасақ.
«Жалын» соңғы жылдары «Жастар жастар туралы»,
«Сөз стан» секілді әдебиетіміздің әралуан мәселелеріне құ-
рылған сәтті жинақтар шығара бастады. Онысына рахмет.
Біздің ойымызша осы баспа ендігі жерде «Сын кітабын шы-
ғаруға хақы мыз жоқ» деп қарап отырғанша, жылына (неме-
се екі жылда) балалар әдебиеті мәселелеріне арналған бір
жинақ шығарып отырса құба-құп болар еді. Москвада мұндай
жинақтың «Детская литература» (Москва) деген атпен біреуі,
Санкт-Петербургта «Литература для детей» деген есіммен
екіншісі жылма-жыл шығып тұратынын ескерсек «Жалынның»
бір жинаққа тәуекел ететін реті бар. Бұл – шындап келгенде өзі
шығарған кітап өнімдерін саралап, талдап отыруға оңтайлы бо-
лар еді. Әрі мұндай әдеби сын жинағын жылма-жыл шығару
– республика балалар әдебиетін дамытуға көптен-көп септесер
бірден-бір дұрыс жол! «Жалын» мұндай жинақпен шектелмей,
қазақ балалар жазушылары хақында бір сыни очерк кітабын
шығарып отырса да артықтық етпес еді деп ойлаймыз.
«Өнер» баспасы да театр, кино, бейнелеу өнері проблема-
ларын қарастыратын жылма-жылдық бір жинақ шығарудан
ұтпаса, ұтылмаса керек.
Жанр жастығы
Жылдың әдеби сынын әңгімелегенде, осы жанрға мерзімді
баспасөздің қатынасын, жас сыншылардың мақалаларын айт-
пай өту – әділдік болмас еді. Жанрды өркендететін тың күш –
жаңа буын, жастар. Жанрға жастар мерзімді баспасөзден келеді.
Соңғы жылдар межесінде Б.Майтанов, А.Егеубаев, Ж.Дәдеба-
ев, Б.Ыбырайымов, Ж.Ерманов, Ә.Бөпежанова, С.Жұмабеков,
Ә.Бейсебаев секілді жас сыншылар қарқындап мақала жазып,
бспасөз бетінде жақсы көрінді. Әдеби сынның салмағын аз
жазу, көп жазу – анықтамайды. Терең талдай жазылар білімді
мақала анықтайды.
Аты аталған жастардан (олар да жасамыс тартып келеді.)
Б.Майтанов, Ж.Дәдебаев, Б.Ыбырайымов мақалалары білімді,
ойлы жазылады. Ең басытысы – сүйекті шығармаларды талдау
бар. Ал, Б.Ыбырайымов, С.Жұмабеков проблема қояды, алғы
шарттарын дұрыс баяндайды. Шығарманы талдауға бой ұрған-
да проблема ұмыт болады да, мақала рецензияға айналып кете
барады. Ж.Ерманов, Ә.Бейсебаевтар – мақалаларын жол тауып
жарыққа шығып жататын орта қол, сапасы төмен жинақтарды
талдауға құрады. Сыншыл бағытта талдап та шығады. Бірақ,
проблемаға құрылмағандықтан, талданар жинақтың сапасы
олардың мақалаларының деңгейін көтеріп, көрсете бермейді.
Белгілі бір әдеби проблема қою мен талдауды сәтті ұш тас-
тырып келе жатқан сыншы деп Жанғара Дәдебаев пен Бақыт-
жан Майтановты айта аламыз. Олардың мақалаларында проб-
леманың қойылуы, талдау өзегіне айналуы, шешілуі сәтті
сабақтасып, жалғасып жатады.
Жас сыншылар мақалаларынан аңғарған мынадай үш кем-
шілікті атап айту шарт. Көркемдігі 0-ге тең шығарманы біздің
жас сыншылар алады да, бірде-бір кемшіліксіз бірыңғай мақтап
өте шығады. Ондайда сыншыға кітаптың мазмұны азық бола-
ды. Шығарма мазмұнын қайталап айтып берсе жеткілікті…
Содан келіп, кемшіліктен өзге ештеңесі жоқ кітап оқырманды
адастырады, талғамын бұзады. Әдеби ортада аталып жүреді.
Сәбит Досановтың «Екінші өмір» романы жайында жазылған
Дінәш Нұрмағамбетовтың «Өмір сыры» («Жұлдыз» 2-кітап)
мақаласын осындай сүреңсіз сын «үлгісіне» жатқызар едік.
Екінші бір кемшілік – сапасыздығы соншалық – «шығарма
шықпаған» – деп бір ауыз сөзбен түйе салудың орнына біз дің
сыншыларымыз уақыт алдырып сюжеттік желі дұрыс тар тыл -
маған, композициясы олпы-солпы, образы шықпаған деп га зет-
тің бір бетін алып мақала жазады. Әлгі компоненттердің бірі
436
437
дұрыс орындалмаған жерде шығарма недәуір ақсайды, көр-
кем дікке нұқсан келеді, ал соның баршасы көңілден шық паған
жерде көркемдік жайында әңгіме қозғауға бола ма? Шы ғарма
бар деуге бола ма? Әрине болмайды. Демек, шығарма жоқ.
Көркемдігі 0-ге тең шығарманы талдап сыншы қызылмай бо-
лады, оқушының уақытын алады. Кейде осындай сыннан кейін,
«аталған кемшіліктер жөнделсе кітап қатып кеткелі тұр» деп
пікір түйетініміз бар…
Үшінші кемшілік «мата даңқымен бөз өтедінің» кебі. Та-
қырып актуальды. Аса қажет тақырып. Бірақ, шығарма жоқ.
Мұндай сұранысты байсалды суреткерге қарағанда, халтекең-
дер байқағыш, қаққыш келетін әдет қой. Ар-ұяты бар жазушы
зерттеймін дегенше ақ көз халтекең «пісіріп, түсіріп» үлгереді.
Тақырыпқа алданып қала ма, жастарды қойып, кейде ірі, білімді
сыншы, жазушы ағайынның өзі, осындай шығармалар жайында
көсіліп жазып жатады. Бұған мысал көп. Күнде кездеседі.
Кейде сыншы тәжірибесіздігінен кететін, кейде әдейі ұйым -
дастырумен жазылатын, мұның үшеуі де әдеби сынды аз ды ра-
тын, ешкімге абырой әпермейтін, қағаздың обалына қал ғаннан
басқа көк тиын пайдасы жоқ халтуралық қаракеттер.
Өкінішке қарай, осы үш түрлі кемшіліктің үшеуі де қазақ
әдеби сынында бар. Жеткілікті дәрежеде.
Бізде бір қате түсінік бар. «Сын – хабар тілінде жазылуы ке-
рек, оған көңіл сазы, толғаныс қажетсіз» – деп біледі кей жолда-
стар. Бұл – біздіңше қате. Олай болған жағдайда «әдеби-көркем
сын» деген ұғым шықпаған болар еді ғой. Демек, әдеби сынға
әрқилы көркемдік тәсіл араласып отыруы жарасымды.
Сағат Әшімбаевтың «Абай айтқан…» («Жұлдыз» 12-кітап)
мақаласын сынның толғанысқа құрылған түрі деп білсек керек.
Өткен ғасырда өмір сүрген демократ сыншылар әдеби шы ғар-
маны әңгімелей отырып, қоғамдық құбылыстарды талдауға,
өмір сырына бойлауға барғаны мәлім. Олардың қалам мәнерін-
де сын қоғамдық ойдың қозғаушысы. Ондай мақалалардың
танымдық ролі, сапасы жоғары болып келетіні анық. Сағат
Әшімбаев мақаласынан осы дәстүр ізін көргендей болдық.
Жалпы қазақ әдеби сынының қандай проблемалары бар? Ан-
дре Моруа, Виктор Шкловский, Ираклий Андронников, Гилер -
мо Диас Плаха, А.Макаров, Л.Анинский, Ал.Михаилов, М.Храп-
ченко, Н.Гей, Ф.Кузнецов, А.Гидаш, Д.Йеш, Р.Мұста фин – әлем-
дік әдебиет сынына формалық жаңалық әкелген тұлғалар.
Бізде сыншылардың осындай қызықты типтері бар ма?
«Художественная биография», «Повести о прозе», «Поис
кий и находки», «Исследования и находки» – әдебиетшілер дің
алға қойған мақсатына сай, «жанрлық» анықтаулар.
Бізде осындай еңбектер бар ма?
А.Бучис, Т.Асқаров, Н.Джусойты, Қ.Сұлтанов – Одақтық әде -
би проблемаларға араласып жүрген ұлт әдебиеті сыншылары.
Бізге неге осындай сыншылар тәрбиелеп шығармасқа?
Қазіргі қазақ әдеби сынының аты бар да, заты жоқ дерлік.
Соның көбінен сыншыл ойларды көре бермейміз. Тіпті талдау-
ды қойып, бірыңғай мақтау, сырт бағалауға көбірек кетіп бара
жатқан жоқпыз ба? Қарт әдебиетші Виктор Шкловский отызын-
шы жылдары бір жиында: «Мы должны ненавидеть другдруга,
если мы смотрим на себя с высоты наших предков» (В.Каверин
«Вечерний день», 1983, стр. 102) депті. Әдебиет келешегі, та-
лант бағы үшін бір-бірімізді «жек көруге» болады ғой.
Қазақ әдеби сынын жас деуге келмейді. Өйткені қолымызда
ғалым Тұрсынбек Кәкішевтің әрісі фольклордан тартып, бүгін-
ге дейін жалғап, баяндаған сын тарихы жайлы монументал-
дық еңбегі «Сын тарихы», «Оңаша отау» бар. Жас жанрдың
тарихы мұншалықты болмаса керек. Жүз жылдық тарихы жа-
зылып, хатталғанда, зерттелген жанрға жастық жоқ. Самар-
қаулық жайы бір бөлек.
Сын жанры неге өрістемей келеді? Неге әлі күнге ойы ба-
лаң, бойы шарғы?
Менің есіме мынадай бір әңгіме оралады.
Сәбит Мұқанов өмірінің ақырында отызыншы жылдары
жазған әдеби зерттеуіне қайта оралған ғой. Қайта қарап отырған
үстіне тұрғылас бір ғалым келіп кіріпті.
– Сәке, не істеп отырсыз?
– Балаң кезде жазылған зерттеу еді. Қайта қарап жатырмын.
Жөндейтін жері көп екен. Осы сендер де өздерің өткен соң,
өшіп кетпейтіндей етіп, зерттеулеріңді неге жөндемейсіңдер?
Қазір жағдай жақсы ғой, – депті тұстас ғалымға қарап.
438
439
Сонда ол тұрып:
– Өзім өлгеннен кейін неге қара су теріс ақпайды, Сәке.
Өзім барда концепциям тұрса, оқулығым қолда жүрсе жетеді.
Әдебиеттанудың өмірі онсыз да қысқа – деп жауап беріпті.
Енді екеуі де үнсіз…
Мүмкін жәй әңгіме, мүмкін болған оқиға. Бірақ, сөлі –
шындық. Қазақ әдебиетшілерін құртып жүрген нәрсе – ұлттық
әдебиеттану ғылымының келешегіне күдікпен қараушылық!
Содан соң өз еңбектерінің өріс, дәреже-деңгейіне сенбеу. Олар-
дың еңбектерінің жауапсыз жазылатыны, өздерінен бұрын өліп
қалатыны, немесе «өлуге» бейім тұратыны сондықтан.
Әдеби сынды аздырып бара жатқан – көркем сөз өкілдері.
Жазушылар. Әрине, көркем шығармашылық психологиясын бі-
летін ақын-жазушының сынға араласуы құптарлық. Объективті
талдауға бой ұрып жазар болса – ырыс. Мұхтар Әуезов, Сәбит
Мұқанов, Ғабит Мүсірепов секілді шеберлердің әдеби зерттеу,
сын мақалалары бізге осыны түйсіндірген. Өкінішке қарай, осы
дәстүр қазір бұзылды. Жазушылар арасында көңілжықпастық
орын тепті. Сыншы емеспін, мені кім тергер деген оймен өтірік
мақтанға жол беретін мінез шықты. Біреуді дерексіз ұрсып,
жекіп, біреуді дәлелсіз мақтайтын алғысөз көбейді.
Біз жазушы ағайынның жоғарыдағы «алыптар тобының»
дәстүріне адал болуын қалар едік.
Бүгінгі сынды қалай түсіну керек? «Общественная цен
ность литературоведения в его влиянии на развитие художе
ственной культуры, в конечном счете на развитие духовной
жизни общества» – дейді академик М.Б.Храпченко.
Жоқ демейік, бізде әдеби сын бар. Бірақ, бүгінгі уақыт рухы-
мен сәйкес қарағанда әдеби сын әлсіз, көп жағдайда дәрменсіз.
Виктор Шкловский: «Искусству нужны революции и землетря
сения» /«Лит. газета» 1984 г, № 7, 15 февраля/ – дейді.
Қазақ әдеби сынына төңкеріс демейік, он балдық серпіліс,
сілкініс, қозғалыс керек.
1984 ж.
жазуШы МеН
СыНШы ыНТыМаҒы қажеТ
Жастар газеті «Лениншіл жас»
1
қызықты пікірталас ұйым-
дастырып отыр. Жазушы «Мен сыншы болсам…», сыншы
«Мен жазушы болсам…» деген райда сөз алады. Расында
осы сауалдар жазушы мен сыншы ынтымағына бастаса құ-
ба-құп. Жарияланып жатқан мақалаларды оқыған сәтте, өзің-
нің әдебиетке азды-көпті қатысыңды ойлайсың. Азғантай
тәжірибеңді ойша електеп бүгінгі күн талабынан табыла алма-
ғаныңа қынжыласың. Әуел баста, қазақ әдебиетінің қазіргі
жай-күйінен практикалық дәрежеде басталған әңгіме Бақыт-
жан Майтанов мақаласынан теориялық мәселеге ойысты. Бір-
ақ, пікірталас жалпылық сипат алып бара жатқандай. Біздіңше,
практикалық деңгейде көтерілген мәселені қазақ әдебиетінің
қазіргі халімен сабақтастырып, жетістік-кемшілігін саралауға
пайдалануымыз керек.
Қай кездегі, әр кездегідей қазақ әдебиетінде жазушы мен
сыншының ынтымағы, өзара түсінісу, көзқарас бірлігі жоқ. Сол
ынтымақ, бірліктің жоқтығынан /әйтпесе аздығынан/ әдебиет
тек зиян шегіп келеді. Қандай жазушы да менің шығармашылы-
ғыма белгілі бір қазақ сыншысының ықпалы тиді деп мойын -
дай қоймайды. Сондай-ақ сыншы ағайын да көзінің тірісінде
біздің осы замандасымыз классик деп бір жазушыны бағалап
көрген емес. Көбіне көзі кеткен соң өкініш араластырып отырып
қана мойындаймыз. Осының қайсысы да, мейлі жазушы, мейлі
сын шы, қаламгерлік мәдениеттің төмендігінен.
Бізде Пушкин поэзиясы әдебиетке Белинскийдей сыншы-
ны сыйлады, Белинский Пушкинді ұлылық биігіне көтерді.
Қазақ әдебиетінде Мұхтар Әуезов бар. Ал, Мұхаңа үзеңгілес
сыншы әдебиетте неге жоқ? – деген пікір бар. Ойланатын жай.
Бірақ, мына мәселені де ұмытпайық. Ұлы сыншы В.Г.Белин-
ский Пушкин ұлылығын толық ашты ма? Әрине жоқ. Олай ету
мүмкін де емес еді. Ол тек Пушкиннің ұлттық ақын екенін,
өнер-өлеңінің ұлттық сипатын айна-қатесіз дәлелдеді. Ал бұл
оның ұлылығына салынған баспалдақ-пікір болатын. Ол тек
1
«Лениншіл жас» газетінің 1984 жылғы 30 тамыздағы пікірта ласына
орай.
440
441
ұлылық бетін ғана ашты. Пушкин ұлылығы да, ол жайында
жазған Белинский мақалалары да уақыт беделінде ержетті.
Бірін-бірі таныған ақын мен сыншының қатар танылып, бірін-
бірі биіктетіп алып бара жатқанына да көп уақыт бола қойған
жоқ қой. Некрасовты Пушкиннен жоғары қоюшылық, қала бер-
ді ұлы ақынды тұстас ақындармен салыстырып, теңгермеші-
лікке жол беру – орыс әдебиеттану ғылымында ХХ ғасырдың
жиырмасыншы жылдарына дейін созылып келген құбылыс. Ол
аз десеңіз, ұлы Чеховты белгісіз Потапенкодан төмен қойған
сәттер бар әдебиет тарихында. Осы пікірлердің қайсысы да ұлы
сыншы Белинский мақалаларынан кейін айтылып, жазылып
келген жайлар. Демек, тек көркем шығарма ғана емес, сыншыл
ой-пікір де уақыт беделінде ержетіп, уақытпен бірге есейеді,
уақыт өте келе бағаланады екен.
Данышпандар әрқашан уақыттан оза туады. Уақытпен бір-
ге есейіп, ұлылана беретіні мәлім. Ал сын дәл Белинскийдей
тең терезелес түсіп жатпаса да өз дәуірінің ұлылығын (ұлы
қа ламгерін) дайындайтындығына дау болмаса керек. Қазақ
әдебиетінде сын М.Әуезовке ықпал етпеді деп айта алмасақ
керек. «Абай жолы» эпопеясының басы-қасында тілектес бо-
лып жүрген Б.Кенжебаев, Е.Ысмайылов, Х.Жұмалиев пікір-
лерінің Мұхаңа ықпалы болуы сөзсіз. Жазушының өзі де:
«Оқушылар пікірін ескере отырдым, әр түрлі романдарға
берілген жұртшылық бағасын байқап қарадым. Одақ кө
леміндегі және республикалардағы алдыңғы қатарлы сын нан
үйрендім» – демейтін бе еді, атақты романның жа зы лу тарихы
жайында толғанғанда. Бірақ, Белинскийдің Пуш кин шығар-
маларын түгесе талдамағаны секілді (олай ету мүм кін емес),
қазақ әдебиет сыншылары да эпопеяның шын асыл туынды
екенін айтып, кейбір проблемаларын талдаумен шектелді.
Уақыт – «Абай жолы» эпопеясымен бірге, болашаққа алғаш
айтылған балаң пікірлерді де көркейтіп, өсіріп алып барады.
Айталық, «Абай» («Абай жолы» емес) романын сүйінші
данасынан «Қазақ өмірінің энциклопедиясы» деп бағалаған
Б.Кенжебаев, Қ.Шаңғытбаев пікірі, сөз жоқ, ұлы жазушыны
уақытында қанаттандырды.
Жазушы мен сыншы арасындағы түсіністік дедік. Ұлы
жазушы М.Әуезовтің әдеби сынды сыртқа теппегеніне куә
болдық. Сол секілді Ш.Айтматов пен Б.Панкин, Ю.Бондарев
пен Ф.Кузнецов арасындағы бүгінгі достыққа кісі қызықпауы
мүмкін емес. Кезінде білгір сыншы А.Макаров көрнекті жазушы
В.Астафьев творчествосына ерекше ықпал еткен болса, бүгін
В.Астафьев марқұм сыншы Макаров жайында кітап жазып
аяқтап отыр… Қандай жарасымды?! Қазақ әдебиетінде жазушы
мен сыншының осындай ынтымағы жоқ. Жарасымды ынтымақ
жоқ жерде әдебиет көп жағдайда зиян шегеді.
Кезекті кітабы жарыққа шыға қалса, «мен жайлы жазсаң -
шы» деп сыншыны жазушы жағадан алып жатқаны. Шығарма-
сы сын көтере ме, жоқ па, онда жазушы ағайынның шаруасы
болмайды. Және бірыңғай мақтау тілейтінін қайтерсің. Пікірді
мысалмен тұздықтау керек. Замандас бір жазушы кітабы жа-
рық көрген сайын кісі күлерлік көтермелеу сөздерін жазып
сыйлар еді. Сый соңы үнемі «пікір күтемін» деп аяқталатын.
Жаздық. Жақында көшеде жолықтық. Ұсынған қолды алмай,
қиғаштайды кеп. Қарауытып тұр:
– Мен алты рет ажалдан қалған, оқ қағар – әруағым бар
киелі адаммын. Маған тиісе бермегенің жөн – дейді ол. Әрқи-
лы сұрақ туады. Әруақ оны неге дұрыс жазушы етпеген? Сын-
шыны қорқытуға жараған әруақ жақсы шығарма жазуға неге
жәрдемдеспеген? Шынтуайтында, ол сыншыға емес, алты рет
ажалдан алып қалған, әрі-сәрі жазушы етіп, әуреге салған әруа-
ғына неге өкпелемейді?
Сынға бұл секілді сұрқай көзқарастар көп. Өкінішке қарай
әлгі пікірлер жазушының өз өресін, кісілік мәдениеті шар ғы-
лығын танытады. Бұдан шығатын қорытынды, сынға шын та-
лант иесі емес, көз жасын көлдетіп жүріп кітап шығарып үй-
ренген, тиюсыз кеткен кемталант – халтуршиктер өкпелейді
көбіне. Адамзат баласы көркем ойлай бастағалы көркем
өнердің тек сыншыл ой-пікірімен көркейетінін көргісі, білгісі
келмей тін де солар. Олардың алдына Юрий Бондаревтің «…ка
кой бы критика не была, как бы писатель к ней относился,
он не может жить без нее» – деген пікірін тосамыз. Мүмкін
ойланар…
Біз сыншыларды сүттен ақ, судан таза деуден аулақпыз.
442
443
Бірде жазушы ағайының бірінің: «Сыншылар қызметі төмен
жігіттерді сынайды. Ертеңақ лауазымды қызметке қолым
жетсінші, өздеріақ мақтайды» – дегені бар. Жазушының осы
пікірінде жан бар. Неге десеңіз, орташа, тіпті шығармашылық
мүмкіндігі ортадан төмен жігіттердің бірі лауазымды қызмет-
ке ілікті дегенше, сыншы ағайынның ақсақал, көксақалды
бо лып оның көкжасық шығармасын марапаттауға көзді жұ-
мып ұмтылады. Содан әлгі лауазым иесінің көзі бұлдырап,
мақтауға басы айналып, жылына бір жинақты топылдатады
кеп. Сыншылар да қағып алып мақтап жатады. Мақтауға әбден
бой үйреткен ондай дәлдүріш зәуде сын естісе ерін бауырына
алып тулайды. Жолыңды тосады. Пендешілікке барады. 1981
жылы әдеби жыл қорытындысында қызметі жоғары бір ақын -
ды сынаймыз деп осындай өкпеге қалғанымыз бар…
Шын асылды уақыт екшер-ау. Әдебиеттегі әділдік ертелі-
кеш орнығар. Бірақ, оған дейін тұнық дүние лайланып, әділдік
бұрмаланып, кісінің иманы қасым болмай ма? Оған дейін шын
талант қағажу көрмей ме? Өнер атты киелі ұғымның ақ қанаты
күймей ме? Кітапқа кеткен тонна-тонна қағаз, туындыгерге
төленген мемлекеттік қаржыны қайтеміз? Талғамы бұзылған
оқырманды не істейміз?
Жалпы әдебиетте беделге бас иген жерде шындықтың көзі-
не кіреуке түспей тұрмайды. Кезінде бір жағымпаз, жандайшап
М.Әуезов «Өскен өркенді» жаза бастағанда:
– Мұха, жаңа шығармаңыз «Абай жолынан» да күшті секіл-
ді, – депті. Алая қараған ұлы жазушы:
– Бар ғұмырымды арнап, бар қайратымды жұмасаған аяу-
лыма тіл тигізбе, тантыма, – деп тыйып тастаған екен…
Қазір бұрынғы шығармасымен бедел жинаған жазушының
қаламына ақ қағазға көк сия тамды дегенше, басы академик
болып, ақ-қарасын ажыратпай, байыбына бармай, аттана шауып,
мақтап жатқанымыз… Бұдан әдебиет түгілі қарт қаламгердің
өзіне зияннан өзге не бар десеңізші?
Ал, Михайлов «Критик в современной литературе – это
мыслитель и теоретик, идейный борец, тонкий ценитель
прекрасного» – дейді. Ал, әлгіндей сыншысымақтардың ма-
қалаларынан біз бұл талапты қайдан көрейік?
Қарап отырсаңыз, көзі тірі тұрып, қалың-қалың томдары
автордың көз алдында өліп қалып жатқан жазушыларды бай-
қауға болады. Қалың оқушыға жетпей, төңірегі, баспа қыз-
меткерлері ғана оқитын кітаптың өлгені емей немене? Шыңғыс
Айтматов та қырғыз әдебиетінде автор және редактор – екі кісі
ғана оқитын романдардың көбейіп кеткенін ащына жазғаны
бар.Сол секілді, бедел салып жыл аралатып кітап шығарып,
жаңа жазғаны жетпесе, ескісінің өңін айналдырып қайта
жариялататын сыншы ағайындарды да білеміз. Елуден жүзге
дейінгі мүшел жас үшін жазу – мүшелтой мақалаларды топтап
кітап шығару шарт па? Баспаны шырылдатып баспа табағын
алатын ол кітап кімге ой салады? Кімнің игілігіне айналады?
Аға буын әдебиетшілер проблемасыз, мазмұндау, қайта баяндау
ыңғайымен жылына 15-20 мерейтойлық мақала жазғанша
әдебиеттің сусап отырған бір проблемасын өзек етіп екі-үш
жылда неге ойлы бір ғана кітап бермейді деп те ойланасың?
Демек, сыншы тірі тұрып, көз алдында өліп жатқан сын
кітаптары да бар деген сөз.
Осы жайларды ойласаң қатары күн санап сиреп бара жат-
қан жасыл орманға қарап отырып көңілің босайды, ішің удай
ашиды…
Шығарма алдымен форма десек баяғы формалистердің
ізінен келіп шығар едік. Бірақ, кез-келген ойлы мазмұн ажарлы
форма тілейтіні хақ. Формалық ізденіс прозаиктерге ғана қа-
жет пе? Жоқ. Сыншыларға да қажет. Шкловский, Макаров,
Ан дронников, Анинский секілді көптеген қызықты сыншы
тұлғалар бар орыс әдебиетінде. Қазақ сыншыларының көбі
біртекті. Мақалаларының дені бір қолдан шыққандай ұқсас.
Сын кітабын шығаруда да талап төмен. Қарт профессор
қайта-қайта қайтарып, академик арқанмен сүйрегендей етіп
жүріп қорғалған шала-жансар диссертацияны білетін едік. Сол
беделмен қорғалған бедел-бедерсіз кандидаттық дисертация-
ның қолжазбасы сол күйінде «Жазушы» баспасынан 1983
жы лы кітап болып басылып шыққанда жағамызды ұстадық.
Әдебиеттің адалдығы үшін жалаң аяқ жар кешетін сыншылар
көз жасын көлдетіп жалынып жоспарға ене алмай жүргенде,
кейбіреулер үп етер самалы жоқ қолжазбамен ғылым мен
баспаны бір оқпен түсіріп жатады…
444
445
Қазақ әдеби сыны «одақ» деңгейіне де еркін көтеріле алмай
келеді. Ол үшін орысша жазатын сыншы кадрын дайындау
керек пе? Ол үшін бәлкім қазақ тілінде орындалған еңбектер дің
таңдаулысын орыс тіліне аударту жөн бе? 1983 жылы «Моло
дые о молодых» – сын мақалалар жинағы орыс және украин
әдебиет сыншыларының ынтымағымен жарық көрді. Мұндай
тәжірибені қазақ әдебиеті үшін де қолдануға болар. Әрине,
оның қайсысы да сеніммен кірісіп қол жеткізуге болатын істер.
Ол үшін тек сынға адал көзқарас, жақсы жағдай қажет.
Соңғы кездері жақсы нышанды аңғарғандай болатынымыз
рас. «Жазушы» бірді-екілі жастарды авторлыққа тарта бас-
тады. «Жалын» баспасы «Сөзстан», «Жастар жастар туралы»
сериялы мақалалар жинағын шығаруды жолға қойды. «Дет-
ская литература» /Москва/, «Литература для детей» /Ленин-
град/ үлгісінде қазақ балалар әдебиеті мәселелеріне арнал-
ған жинақ шығаруды да қолға алатын болар бұл баспа. Соң ғы
жылдары С.Әшімбаев, Ж.Әбдірашев, Б.Сарбалаев, Б.Май-
та нов, Б.Ыбырайымов, А.Егеубаев, Қ.Керейқұлов (жасамыс
тар тып барады) секілді жас сыншылардың кітабы өндіріске
«Жалын» баспасы арқылы жолдама алды. Осының баршасы
жастар баспасы жанынан сын редакциясы ашылар деген үмітке
жетелеген еді. Керісінше «Жалын» баспасы сын жинақтарын
тоқтату туралы шешім қабылдады. Мұның өзі әдеби сынды өсіру
емес, өшіру секілді әсер етеді. «Жазушы» баспасының баспа
табағы шектеулі бір ғана сын редакциясы барлық сыншылар
еңбегін жарыққа шығара ала ма? Жалпы сын редакциясынсыз
баспа болатынын бұрын-соңды естігендеріңіз бар ма? 1972
жылғы «Әдеби көркем сын туралы» қаулыдан кейін қазақ
әде биетінде де сынға жақсы бетбұрыс басталғаны белгілі.
Қиын дығы мол жанрға жастар келе бастап еді. Енді соның
баршасының екпіні басылып, еңсесі түсіп, бір баспаның бір
ғана редакциясына көзін сатып, кезек күтуге тиісті болғаны ғой
шамасы. Бұл мәселе – баспаны да, басқа да тиісті орындарды да
ойландыруға керек.
Расында, әдеби сынға назар төмендеп жатқанда, Қ.Мұхам-
бетқалиев пен Б.Майтановтың сын және сыншы міндеті жа-
йында пікір жарыстырып, қазақ қаламгерлеріне талап қойып
жатуы соншалық сәйкесті деп қарау қиын. «Бүкілодақтық»
деңгейге қазақ сыны көтеріле алмады деп өңеш созып, соңын
өкінішке айналдыруымыз да тек үміт пе қалай? Өйткені,
оның бәрі міндеті ауыр, жолы қиын, сын жанрына адалдық,
қамқорлыққа байланысты ғой.
Одақтық деңгей дегенде, орысша жазатын кадр дайын дау
керектігі айтылды. Орыс тілінде жазатын жігіттер де бар біз де.
Олар жайында ойласақ көз алдымызға бір әдебиет ші ақ сақал -
дың тағдыры келеді. Ол орысша жазатын. Респуб ли ка лық
баспалардан бір-екі кітабы орыс тілінде жарық көрді кезінде.
Одақ ғалымдары қазақ әдебиетінің жай-күйін сол кі таптар арқы-
лы бағалай бастады. Үзінділер алынды. Бірақ, өкі ніші – орысша
жазылды деп біз малданып, «мен тек орыс ті лінде жазамын»
– деп ағамыздың мақтануына қарамастан, ол кітаптарда қазақ
әдебиетінің күрделі процесін, шынайы келбетін көрсетерлік
теориялық тереңдік, эстетикалық талғам, көркем таным жоқ-
ты. Ол кітаптар қазақ әдебиетшілерінің әр кездегі еңбектерінің
нашар орысшаланған екінші нұсқасы секілді ғана еді…
Қазір орыс тілінде жазып, сын мақалаларын кітап етіп
шығарып жүрген жігіттерді ойлағанда әдебиетті ұятқа қал-
дырып, «өлмес кітап жаздым» деп өзін алдап жүрген осынау
ақсақал көз алдымыздан кетпейді…
Қысқасы, судың да сұрауы бар дегендей, әдебиетте обалсыз
жанр болмайды. Әдеби сынды келешек ұрпақ іздемес деп
ойламау керек. Мықтап іздейді. Сынды өрістету – шарт. Өскен
сын – әдебиет өрісінің кепілі. Ол үшін жазушы мен сыншы
ынтымағы ауадай қажет.
1984 ж.
446
447
Достарыңызбен бөлісу: |


title: ТҰлҒалау Ма, СҰлБалау Ма?

text:
ТҰлҒалау Ма, СҰлБалау Ма?
Сын – көркем әдебиетті саралайтын жанр. Әдебиетті талдай
отырып әлеуметтік мәні бар ірі-ірі ойлар айту да сын міндеті.
Сынды қоғамдық ойдың қозғаушысы дейтін пікір де осыдан
туса керек. Әдебиет деңгейінің төмендеп кеткендігі әрдайым
әңгіме болып жүр. Әрине, бұған себеп көп. Сол көп себептің
бірі – әдеби сын белсенділігінің әлсіреуінен деп білеміз. Сын
– соңғы жылдары көркемдік күзетшісіне айнала алмай отыр.
Қазақ әдебиетіндегі халтураға тосқауыл бола алмағаны өз
алдына, қазір «сен тимесең мен тимен бадыраң көзге» көшкені
соншалық, аға буын әдебиетші, сыншылар өз еңбектеріне
деген жауапкершілікті төмендетіп алды. Жалпы аталуы сын
болғанымен әдебиеттің бұл саласы да іштей жанрлық ерек-
шеліктерге жүйеленетіні мәлім. Соның бірі – белгілі ақын,
жазушының өмір жолы мен өнериет өнегесін қарастыруға
арналған сыни очерк және ғылыми монография.
Белгілі бір қаламгерге әдеби сын, очерк кітабын, немесе
ғылыми монография арнаудың қазақ әдебиеттану ғылымында
өзіндік дәстүрі бар. Ұлы Мұхтар Әуезовтің Абай туралы
арнайы зерттеу кітабы, профессор Бейсембай Кенжебаевтың
бұрын әдеби мұрасы даулы саналған Сұлтанмахмұт жайында
үзіліс-үздіксіз зерттеу жүргізіп, ұлы ақын басын арашалап бір-
неше сыни очерк кітаптарын жазуы, Темірғали Нұртазиннің
Сәбит Мұқанов өмірі мен өнер жолын баяндайтын кітабының
Москвада өткен қазақ әдебиеті онкүндігіне қатысуы, Серік
Қирабаев, Тұрсынбек Кәкішевтің Сәкен Сейфуллин жайында
шығармашылық очерк, ғылыми монография, деректі зерттеу
кітаптарының әр жылдары Москвалық баспалардан жарық
көруі – әдебиет мерейін тасытар жәйт. Қазақ әдебиеті қалам
қайраткерлері өмірі мен өнериетін талдайтын очерк, моног-
рафиялар соңғы жылдары бәсеңсіп, саябырлап кеткендей кө-
рінген. Тіпті Х.Әдібаевтың ұлы жазушы Ғ.Мүсірепов жөнінде
жазған монографиясынан кейін жеке ақын, жазушы өнер жолын
тұтас қарастырарлық еңбек толастағандай еді. Аға буын орыс
әдебиетінде орта буын өкілдері – А.Вознесенский, Е.Евтушен-
ко, С.Викулов әдебиеттік жолы арнайы әңгімеленіп жатқанда
қазақ әдебиетшілері ұлт әдебиетіндегі қабырғалы қаламгерлер
жөнінде неге жазбайды, неге дәстүрден көз жазып қалды деп
ойлаушы едік. Бақсақ, біздің байламымыз әбес екен. Сексенін-
ші жылдардың беделінде С.Ордалиевтың «Сөз зергері» (“Жа-
зушы” 1982/, Ә.Нарымбетовтің «Қалижан Бекхожин твор
чество сы» (Ғылым 1983), С.Тәжіғұловтың «Хамит Ерғалиев»
(Жазушы 1983), Т.Бейісқұловтың «Қанатты қаламгер» (Жа-
зушы 1983), Ә.Шәріповтың «Сырбай Мәуленов творчествосы»
(Ғылым 1985) секілді сын-зерттеу еңбектері жарық көріпті.
Жоғарыда айтқан қынжылысқа осынау еңбектерді талдау
арқылы көз жеткіземіз.
Қазақ қарасөзінің шебері Бейімбет Майлин әдеби мұра сын
(С.Ордалиев, Т.Бейісқұлов), уақыт, заманамен қатар адымдап
келе жатқан алымды, шалымды дарындар Хамит Ерғалиев,
Қалижан Бекхожин, Сырбай Мәуленов өмірі мен өлеңін қа-
растыру, қалай айтсақ та, игілікті іс, қазақ әдебиеттану ғылымы
үрдіс-дәстүрін жалғастыру. Тізгін қағысып қатар келе жатқан,
ақындық табиғаты әралуан (тізім етегіндегі) үш ақын жөнінде
олар толысқан қазіргі шағында айтпағанда қашан айтпақпыз?
Үш ақын да еңбегіне лайық Қазақстан Мемлекеттік сыйлығы
лауреаты атанған, қазақ поэзиясына еселей-еселей үлес қо-
судан танбаған тарлан таланттарымыз. Сондықтан олардың
шы ғармашылығы жөнінде жазылған сыни очерк кітаптары
мен маңызды монографияларды қуана қарсы алуға әзірміз.
Ал, Майлин секілді кезінде әдеби мұрасы біршама жақсы
зерттелген қаламгерді жаңа қырынан қарастырар болса оған
неге қуанбасқа?!
«Сөз зергері», «Қанатты қаламгер» – бар жанрда қалам
тербеп, қазақ әдебиетін кәсіптік деңгейде қалыптастыруға ай-
рықша еңбек сіңірген ұлы сөз шебері Бейімбет Майлин мұра-
сы жөнінде. «Сөз зергері» композициялық құрылысы, талдау
жүйесінде канондық сипат бар. «Алғысөз», «Жазушының
өмі рі», «Поэзиясы», «Прозасы», «Драматургиясы», «Түйін»
етіп дәстүрлі жүйелене жазылған монографияны жаңалықты
көрсететін екі ерекшелік. Бірінші – ғалым жазушы мұрасын
тың материалдармен толықтырған. Мерзімді баспасөз, архив-
терден табылған шығармаларды «Қызыл жалау» (1979 ж)
деген атпен кітап етіп жариялаған ғалым жазушы мұрасын
талдағанда жаңа табылған материалдарды қоса қарастырған.
Ғалымның ұлы жазушы мұрасынан тың деректі тірнектей
жинап, тірілте сөйлеуі – «Сөз зергерінің» құнды бір ерекшелігі.
448
449
Майлинтанушылар ізденісінің бірсарындылығы сонша, бұдан
елу жыл бұрын дүниеден өткен жазушы кейіпкерлерінің
түптұлғасы болар, оқушы олармен өмірде кездесер, сырласар
деп сірә ойламаппыз-ау. Ойымызға кіріп те шықпаған жай.
Ал ғалым арнайы экспедиция құрамында сапарға шығып,
кезінде жинаған материалын алға тартып отыр. Тұңғыш рет,
аз да болса, жазушы шеберханасынан әңгіме сабақтап отыр.
Жазушының ағайындары, кәрі құлақ замандастары естелігіне
сүйеніп, Биағаңның 1928 жылы елге келгенде өз қолынан он
бес үйлі «Жалшы» ұжымшарын ұйымдастырғаны, «Он бес
үй» повесін сол ұйымды, оның мүшелерін (ғалым 14 мүшесін
анықтапты) негізге ала отырып жазғанын анықтайды. Бұл –
«Сөз зергерінің» оқушы сүйсініп оқып, түйсініп қабылдайтын
жемісті бір сәті. Атап айтқан екі ерекшелік, екі сәт білдей
бір монография үшін әрине аз. Ескі сүрлеуге түсіп, Майлин
жайлы бұрын-соңды айтылған ақиқатты қайталау – «Сөз зер-
гері» авторының кемшілігі. Бірсарынды стиль – еңбектің ша-
бытсыз жазылғандығының белгісі. Очеркті оқып отырып
Сей ділда Ордалиев – шығармашылық биігінен көп төмендеп
кеткенін көреміз. Тіпті «жазудан» шығып қалғандай кібіртік...
Ал «Қанатты қаламгерде» осы жан-жақты дарын еңбегінің бір
қыры – публицистикасы қарастырылыпты. Т.Бейісқұлов архив
ақтарып, газет тігіндісін көтеріп біраз еңбектеніпті. Сол ізденіс
оны өзіне дейінгі Майлинтанушылардан, еңбекті бұған дейін
жазылған зерттеулерден, белгілі дәрежеде, ерекшелей алады.
Зерттеушінің тапқаны аз болса да тақырыптық жинақтау, жанр-
лық жүйелеу – аталмыш еңбекке әжептеуір әр берген. Басты
жетістік – Б.Майлин публицистикасы толық жинақталып, кей-
бір ерекшеліктеріне орай жүйеленіп, арнайы зерттеу объек ті-
сіне айналып отыр. Алда осы ізденісінен танбаса Тоқтар Бе-
йісқұловтан жақсы Бейімбеттанушы шығарына күмән жоқ. Екі
авторды қос-қабат айтқанда әзірге білімдар әдебиетші Темірға-
ли Нұртазиннен, оның «Бейімбет Майлиннің творчествосы»
аталатын тамаша зерттеуінен мойны озып тұрғаны шамалы.
Хамит Ерғалиев, Қалижан Бекхожин – қатар адымдап, жа-
раса басып, жақсы еңбек жасап, халыққа рухани қазына беріп
келе жатқан қанаттас көрнекті ақындарымыз. Әдебиет табал-
дырығын қатар аттап, өмір өткелдерін бір өткізген өмірбаян
ұқсастығы ма, әлде өрнегі басқа-басқа болуына қарамастан,
жанрлық ізденіс, яки эпиктік табиғаттың жақындығынан ба,
әйтеуір Ә.Нарымбетов те, С.Тәжіғұлов та екі ақын өмір жолы,
өнерлік өнегесін жүйелеуде ұқсас түсіп жатыр. Шамалап
айт қанда, қос ақын (Қалижан, Хамит) өнер жолы алғашқы
адым, Отан соғысы жылдарында, соғыстан кейінгі бейбіт
өмір кезеңдеріне орай жүйеленіп талданады. Екі зерттеуші
де ақындардың поэма, дастандарына айырықша зер салып,
олардың эпиктік ерекшелігіне ерекше тоқталады. Бірі – «Құр-
манғазы» поэмасының жазылу процесін, екіншісі «Ақсақ
құлан», «Мәриям Жагор қызы» дастандарының әр кездік нұс-
қасын салыстырып талдайды.
Ақиқатын айтсақ, екі әдеби-сын очерк кітабында көңіліңді
сергітіп, үмітіңді оятатын, зерттеушілік мінез көрінетін сәттер
– осы ғана. Ал өзге сәттер ше? Жасырмай айтсақ, екі сыни
очерк кітабы да ақын шығармасын талдағандай емес, көңілсіз,
шабытсыз, әрсіз, нәрсіз жазылған дүниелер. Шын мәнінде екеуі
де біздің майталман ақындарымызбен шығармашылық жарыс-
қа түсіп, поэзияның ішкі иірімдеріне үңіліп, асыл мен жасық-
ты айқын ажыратып тани алмаған. Өздері екі ақынымыздың
шығармашылық ерекшелігін жеріне жеткізе танымай тұрып,
қайдан ғана оның шырайын кіргізіп бізге таныта қойсын?!
Ал Әди Шәріпов Сырбай Мәуленов шығармашылығын
қа растырғанда оның өмірлік жолы мен ақындық табиғатын
поэтикалық ерекшелігіне орай әңгімелеуге тырысыпты.
Мұның қайсысы да авторлық ниет қана. Шындығында
сыншы Сырбай Мәуленовтей ақынның табиғатына бойлап ба-
рып, оны тани алмаған. Белгілі қалам қайраткерлері өмірі мен
өнерін соны методологиялық тәсілмен жан-жақты талдап көр-
сетуге тиісті осынау ғылыми монография, сыни очерк кітапта-
ры жетістігінен гөрі кемшілігі мол. Енді біз өзіміз байқаған
кемшіліктерге тоқталайық.
Аталған ақын, жазушылар шығармашылығы әр кезеңде
әрқилы басылым, баспасөзде әңгіме болғаны, үлкенді-кішілі
талдау жасалғаны хақ. Сөйте тұра біз әңгімелеп отырған әде-
биетші ғалымдардың бірсыпырасы, айталық С.Ордалиев,
Т.Бе йісқұлов, объектінің өздеріне дейін зерттелгенін айтқысы
кел мейді, арғы-бергі пікір қайталанатынына қарамастан, тың-
нан қарастырып отырғандай күйде бой көрсетеді. Өзіне де-
йінгі тақырыптас зерттеушілер пікірін дерексіз қайталау әдеп-
450
451
ке бастамасы хақ. Керісінше екінші топ авторлар, айталық
Ә.Шәріпов, Ә.Нарымбетов, өзіне дейінгі зерттеушілер пікірін
келтіргенде еңбектің тең жарымын үзіндіге айналдырады.
Үзіндінің көптігі, ұзақтығы соншалық монография құранды
монтаж-кітапқа айналып кеткендей әсер етеді. Нақты мысалға
жүгінейік. Филология ғылымдарының докторы, белгілі жазушы
Әди Шәріпов аталмыш монографияның «Ақынның өмір жо
лы – өлеңдері» аталатын тарауында ақын С.Мәуленовтің үш
томдық шығармалар жинағына жазылған «Өмір жолы – өлең
өрісі» (Жазушы 1982, 1-том) аталатын бес парақтық алғысөзді
тым еркін пайдаланыпты. Салыстыру жасайық.
«Қара бұлттардың көз жасындай қара жаңбыр құйып
тұрған күз таңында дүниеге келіппін. Әкем өлеңқұмар, өз
бетінше ескіше хат танитын адам еді. Сол мен туған күнді
«1922 жыл, 17 сентябрь» деп көкірегіне түйіпті» /С.Мәуленов
І том, 5бет/.
«Қара бұлттардың көз жасындай қара жаңбыр құйып
тұрған күз таңында дүниеге келген Сырбайдың әкесі өлең
құмар, өз бетінше оқып, ескіше хат танитын адам болыпты.
Сол Сырбай туған күнді «1922 жыл, 17 сентябрь» деп көкірегіне
түйсе керек». /Ә.Шәріпов, аталған еңбек 8-бет/
«Түбірлер» деген өлеңімнің тууы да қызық. Бұл басаяғы
он бес жолға жетержетпес өлең. Мұның жазылуына да бір
уақиға себеп болды. Мен көп жылдан соң, үйішіммен, бір кезде
қан төккен Волхов орманына бардым. Назия өзенінің мөл дір
суына бетімді жуып, жар жағасында ойға шомып, көп тұр
дым. Өткен күндер есіме түсіп, көз алдым тұманданып кетті.
Айнала баяғы батпақ, сол батпақты бір кезде белуардан кеш
тік, сол батпақты терең етіп қазып, сол батпақтың ішіне
тү недік. Сол батпақты жау оғына қалқан ғып тосып, қорған
еттік. Енді сол батпақтан соғыс кезіндегі соқпағымды іздеп,
ерсіліқарсылы біраз жүрдім. Әр жерде бір кесіліп қалған тү
бірлер кездеседі. Маған олар қолаяқтан айырылып, мүгедек
бо лып қалған солдаттар секілді елестеді. Осыдан барып «Тү
бірлер» деген өлең кеудемде күмбірледі». (С.Мәуленов І том
7-бет).
«Түбірлер» деген өлеңінің тууы да қызық. Бұл басаяғы он
бес жолға жетержетпес өлең. Бұл өлеңнің жазылуына да бір
оқиға себеп болады. Сырбай көп жыл өткен соң, үйішімен, бір
кезде өзі қан төккен Волхов орманына барады. Назия өзенінің
мөлдір суына бетін жуып, жар жағасында ойға шомып көп
тұрады. Өткен күндер есіне түсіп, көз алды тұманданып ке
теді. Айнала баяғы батпақ, сол бат пақты бір кезде белуардан
кешіп, сол батпақты терең етіп қазып, ішіне түнейді. Сол
батпақты жау оғына қалқан ғып тосып, қорған етеді. Енді
сол батпақтан соғыс кезіндегі соқпақтарын іздеп, ерсіліқар
сылы біраз жүреді. Әр жерде бір кесіліп қалған түбірлер
кездеседі. Сырбайға олар қолаяқтан айырылып, мүгедек бо
лып қалған солдаттар секілді елестейді. Міне осыдан барып
«Түбірлер» деген өлең кеудесінде күмбірлегендей болады».
(Ә.Шәріпов, аталған еңбек, 11-бет).
Әрине, ары қарай бақандай бес парақты осылай салысты -
рып шығуға болады. Бірақ одан мән шықпайды. Бар айырма
ақын бірінші жақтан, зерттеуші үшінші жақтан баяндайтын-
дығында ғана. Салыстыру ақыннан келтірілген үзіндіні талдау
деп те, пікірін дәйектейтін «цитата» ретінде де қарауға ерік
бермейді. Белгілі ақын өнериетінен жазылатын монографияға
бұлай жеңіл қарауға болмайды. Партизандық прозасын бір қос
сүйіп оқитын жазушының «Сырбай Мәуленов творчество
сы» аталатын зерттеуінде методологиялық жетімсіздік, стиль -
дік олқылықтар да баршылық. Орын алған олқылықты дер ке-
зінде әділ көрсету орнына өзіміз ерекше сыйлайтын талантты
сыншы Бақытжан Майтановтың: «Негізгі ірі әдеби тұлғалар
туралы монографиялық жұмыстар жазылып болғандай /?/
мезгілде қазіргі қазақ совет поэзиясының көрнекті қайраткері
– Сырбай Мәуленов творчествосы туралы зерттеудің тууы
көркемдік даму жалғастығы, стильдік даралықтар байлығына
айғақ, ақиқатты ғылыми тұрғыдан насихаттау міндетімен та-
мырлас. Еңбек авторы – өзі де белгілі жазушы, филология ғы-
лымының докторы Әди Шәріпов. Монография мазмұн-құры -
лым тұтастығымен /?/ бірге ой жүйелілігі /?/, талдау тереңдігі-
мен /?/ бағалы» (Уақыт және қаламгер, 12-кітап, “Жазушы”
1986 жыл, 246-247-беттер) деп әсіре мақтауы біз үшін түсініксіз
жай…
Өзге еңбектер жөнінде айтар болсақ Нарымбетов моног ра-
фиясында «Алғашқы адымдар», Тәжіғұлов очеркінде «Бастау»
жалпы жазылған. Аталған кіріспенің атқарып тұрған міндеті аз.
Авторлар белгілі шығарманы талдау орнына мазмұндап кетеді.
452
453
Нақты талдау жасалмағандықтан нысаналы шығармамен тұс-
тас туған туындыларды, олар жайында жазылған мақала-рецен-
зияларды тізбектеу – монографияны зерттеуден гөрі библиог-
рафиялық шолуға айналдырып жіберген.
Ретті-ретсіз шолуға ден қоюшылық әсіресе «Қалижан Бек
хожин творчествосы», «Қанатты қаламгер» еңбектеріне
көлеңкесін түсірген, авторларды мақсатты талдаудан бұрып
әке те берген. Әсіресе Нарымбетов, Тәжіғұлов жолдастар поэти-
калық талдау тәсілін жете меңгермеген, талдау методологиясы
төмен. Таптаурын ескі тәсілмен Хамаң, Қалекеңдей ірі да-
рындар шеберханасына бару, шеберлік құпиясын ашу мүмкін
емес қой.
Қай-қай еңбекте де қайталау орын алған. Бейісқұлов Биа-
ғаңның 1933 жылы өнеркәсіп орындарында болып «Алыптар
ды аралағанда» (1934 ж) очерк кітабын жазғанын үш рет,
На рымбетов «Ақсақ құлан» поэмасының екі нұсқасы бар
екенін алты-жеті рет, Тәжіғұлов «Үлкен жолдың үстінде»,
«Біздің ауылдың қызы», «Сенің өзенің» поэмаларының бүгінгі
өмір шындығынан алынып жазылғанын екі-үш рет дәмсіз
қайталайды. Мұның өзі зерттеушілердің айтар ойының көпті-
гін аңғартпаса керек…
Ұқыпты библиогроф, филология ғылымдарының докторы,
поэма жанрының тындырымды зерттеушісі Ә.Нарымбетов бір-
де «Ақсақ құланның» екі нұсқасы бар» /Аталған еңбек 119-
бет/ десе, келесіде «бұлар жеке-дара, бөлек, дербес шығар
малар» /Сонда 122-бет/ деп өз пікіріне өзі қайшы келіп жатады.
Ал Сәңгерей Тәжіғұлов Хамаңның мәрмарға қашалғандай
қайсар жырлары тұрғанда, кейбір босаң шумақтарды малда -
нып, ақын беделін түсіреді. Мәселен, өлеңмен жазылған ро-
ман, әлде поэма дейміз бе, әйтеуір қазақ поэзиясының үздік
туындысы «Құрманғазыдағы»:
Василий Савельев парасатты
Ұғады келешекті, қалашақты /?/;
Қозғайды тарихынан қазағыңды,
Қыпшақты, сонау арғы қара /?/ сақты.
секілді ұйқас құрбандығына ұшыраған сәтсіз жолдарды біз
Хамаңның қолынан шықты дегенге сенбес едік. Ал зерттеуші
осынау шумақты ұстап алып “аузын ашып, көзін жұмып”
таңданады. Бұл – әрине зерттеуші талғамсыздығы.
Стильдік кемшіліктер қай кітапта да жетерлік. Мысалға
жү гінеміз. «Осы түп қазық ой реалистік өмір суреттерінен
басталып үлкен философиялық түсіндірулерге /?/ дейін көте
рілген. «Аңыз атаның» ерекшелігі де осында» /Аталған еңбек,
63-бет/, – деп жазады С.Тәжіғұлов. Біздің ойымызша поэзия
түсіндірмесе керек. Түсіндірер болса ол шынайы поэзия болып
шықпағаны. Поэзия сезімді баурай түйсіндіруі керек. «Ақын
образбен ойлайды» деген Белинский анықтамасы қайда? Тағы
да осы автор: «Бір айта кететін ерекшелік – тақырыбы /?/
заманымыздың ұлы істерін жырлайтын /?/ бұл дастандар
арқылы Х.Ерғалиевтің жаңа советтік эпостық дәстүрдің
жұрт сүйсінетін үлгілерін жасап, кезеңге сай поэтикалық ше
берлікті батыл, іс жүзінде көрсетуі», /104-бет/ – дейді. Бір
сөйлемде қаншама ұғым қайшылығы бар? Заманымыздың ұлы
істерін жырлайтын ақын ба, әлде тақырып па? Әлгі айтылған
«үлгі», «поэтикалық шеберлік» қайда? Сыншы бізге оны неге
талдап көрсетпейді? Немесе, мына сөйлемге зер салайық.
«Мұндағы канал құрылысы бір колхоз шеңберіндегі шағын іс
болғанымен сондағы қыруар іске пара-пар типтік характер-
лер табу, типтік геройлар /?/ жасау, драмалық ситуацияларды
күрделі қамтитын шығарманың желісі тартылған» /105-бет/.
Бұдан не түсінуге болады?
Әдебиеттану, сын саласында көптен қалам тартып келе
жатқан белгілі ғалым Әбділхамит Нарымбетов те «Қазақ хал-
қы да дамудың капиталистік азапты сатысына мүлде /?/ соқ-
пастан…» /6-бет/, Ал, А.Тоқамбаевтың «28 батыр» поэмасы
фольклорлық эпостың, нақтылап айтқанда әйгілі «Манас»
жырының стилінде /?/ /ықпалында, мәнерінде болар. Қ.Е./
жа зылды» /99-бет/, «Ақсақ құлан» – Қалижан Бекхожиннің
та рихи тақырыпқа жазған бірінші поэмасы. Поэманың ал
ғашқы нұсқасы /варианты/ 1939 жылы жазылып, «Әдебиет
және искусство» журналының сол жылғы 4, 6-сандарында жа -
рияланды. Тарихи тақырыпқа арналған /?/ тұңғыш поэ масына
ақын жиырма төрт жылдан кейін қайта оралып, оны жөндеп,
соңғы нұсқасын жазды. «Ақсақ құлан» поэмасының түзетіл
ген кейінгі, екінші нұсқасы «Жұлдыз» журналының 1963 жылғы
7-8 сандарында жарияланып, ақынның кейінгі шыққан бірне-
ше жинақтарына ендің /119-бет/. «Яғни ақын поэмасының екі
нұсқасы /варианты/ бар деуге толық негіз бар. Сонымен 1939
454
455
жылы жарық көрген «Ақсақ құлан» поэмасының алғашқы
нұсқасына назар аударып көрсек, сол бірінші нұсқасының өзінде-
ақ, автор көне аңызды жаңартып, жаңа заманның талабына
сәйкестеп жырлауға ұмтылғаны бай қалады» /122-бет/, «Бүкіл
поэмаға жарық түсіріп тұрған /?/ бұн дай шабытты толғау-кі-
ріспе Ә.Сәрсенбаевтың «Ақмаралдың жүрегі», Т.Жароковтың
«Нарын» сияқты поэмаларының да композициялық бөлшегі
екені бәрімізге белгілі.» /123-бет/ т.б. көптеген кемшіліктерге
ұшыраған.
Мақсатына сай публицистикалық шығармаларды талдау
орнына Б.Майлин әңгімелерінің әрқилы редакциясын салыс-
тыру, повестерін әңгімелеп кету – «Қанатты қаламгер» ав-
торының әлсіз тұстары.
Осы көз қарықтырар кемшіліктер қайдан шығып отыр?
«Бы ло бы совсем хорошо, если бы критик владел всеми стиля
ми и всеми возможностями писателя» – деген, қазақ әдебиеті-
нің үлкен досы, Н.С.Тихонов. Жоғарыдағы кемшіліктердің көбі
ақын айтқан мүмкіндіктерді игермегендіктен ақын еңбектері-
не ақындық көзбен, прозашы мұрасына жазушы көзімен қарай
білмей, көркем өнер құпиясына ене алмаудан туындап отырған
жоқ па екен? Көркемдікті тұшынуымыз өз дәрежесінде ме?
Осы орайда біздің есімізге Ғабит Мүсіреповтың бізде
«та ланттылар білімдіміз деп, білімділер таланттымыз деп
ой лайды» деген пікірі оралады. Тап басып айтылған бұл пі-
кір дің әдебиеттануға да әбден қатысы бар. Ә.Шәріпов – пар-
тизан жазушы, документалист. Ә.Нарымбетовтей екінші бір
библиогроф қазақ әдебиетінде жоқ. С.Тәжіғұлов – танымал те-
лежурналист. Демек, әдебиеттің әр саласында сыйлы авторлар
бұл жолы талант бейіміне сай тақырыпта еңбектенбегендіктен
сәтсіздікке ұшырады деп білеміз.
Айтылған пікірлерден ой түйсек, жеке қаламгер өнериетін
немесе, жан-жақты дарын мұрасының бір қырын әңгімелеуге
арналған ғылыми монография, әдеби сын, очерк кітабын шы -
ғару – қазақ әдебиеттану ғылымындағы жақсы дәстүрді жал-
ғастыру. Жақсы ниет. Игілікті іс. Дей тұрғанмен аталған кем-
шіліктерден арылмай алға қойған мақсат орындалды, еңбек
оқушы күткен межеден шықты дей алмаймыз.
Жалпы қазақ әдебиеті белгілі өкілінің өнерпаздық портре-
тін жасағанда сыншы, ғалым проблемаға ойысып отырса ұтым-
ды шығар еді-ау. Әйтпесе жеке жазушының бар ғұмырында не
жа зып, не қойғанын хронологиялық тұрғыдан тізбелеу сыншы,
ға лымның емес, библиографтың міндеті емес пе?! Әрине ол
үшін ақын, жазушы өнериетінен ұлт әдебиетінің ұлан-асыр
проб лема сы туындайтын қалам қайраткері дәрежесінде болуы
керек.
Синтетикалық жинақтау мәнерінде жазыла ма, болмаса
ана литикалық талдау деңгейінде орындала ма, әйтеуір ғылыми
монография, сыни очерк мақсаты – белгілі ақын, жазушы шы-
ғармашылығын жан-жақты ашып, қалам қайраткері райында
тұлғалауға саяды. Әзірге, біз талдауға тырысқан ғылыми мо-
нография, сыни очерк кітаптары белгілі ақын, жазушылар
шығармашылығын кең талдау, таныта насихаттау дәрежесінен
төмен жатыр. Сол себепті белгілі қалам қайраткері өнерін
талдай отырып тұлғалаудан гөрі сұлбалау /эскиз/ дәрежесінде
ғана. Қазіргі уақыт талабына жауап берерліктей емес. Ке ле-
шекте әдебиетіміздің белгілі қалам қайраткерлері жөнінде сы-
ни очерк, ғылыми монография көп және дөп жазылуы керек.
Әдеби сынды өрістетудің бір жолы – осы.
14 ақпан 1987 ж.
456
457
Достарыңызбен бөлісу: |