title: ТАҒЫ ДА ТҮРМЕДЕ - Сабит Муканов. Балуан Шолак

text:
ақыл айтты. Балуанға солай дей тұра, Тройцкий сол күні Омбыдағы далалық генерал -
губернатор Мамонтовқа Долгоносовты Балуанға подписка бергендігі үшін сөгіп, өзінің не
істеуі туралы хат жазып ақыл сұрады.
«Ол адамды мен де білем, — деп жауап қайырды Мамонтов, — қылықтарын да
естідім. Долгоносов подписка беруді
маған ақылдасқан еді, қызды құтқару туралы басқа
істер айла болмаған соң, мен подпискаға рұқсат берген едім. Балуан Шолақты ұстауда ең
қиындық — халқының арасында аса беделді көрінеді. Балуан Шолақты ұстасақ былай да
зорлықпен бағындырып отырған қазақтардың үкіметке наразылығы үдеуі, тіпті көтеріліс
шығуы мүмкін, сондықтан, әзірге оған тимеуіңізді мақұл көрем. Бірақ, егер қауіпті боп
бара жатса, себебін тауып тұтқынға алыңыз!».
Троицкий Балуан Шолақтың қимылына қарауыл қойды. Оны Балуан Шолақ білді де.
Бірақ ол жасқанған жоқ. Бойын бұқтырған жоқ. Сауық - сайраны баяғы қалпы, баяғы
бойын еркін ұстауы әлі де сол.
Балуанды ерекше бақылаған Ғалия. Оның бар ынтасы — шамасы келгенше жанжалдан
аулақ ұстау, ойын-сауықтан басқаға араластырмау. Осы оймен Ғалия Балуанды қанша
тізгіндеймін дегенмен, кейде айырылып қалады. «Қорғалап өлем бе? Тәңірі өзі берген
жанын өзі алмай ма?»—деп ол намысына тиген жерлерде сыбағасын жібермейді,
ерегіскен адамына қолы да, тілі де тиіп жүреді.
Балуанның үйірі — сол маңайдың ақындары, әншілері, салдары: Доскей, Ғазиз,
Исабай, Әздембай, Сатмағамбет. Бұлар қашан да Балуанның маңайынан шықпайды. Қайда
барса да бәрі бірге, сауық - сайрандары ортақ.
Ақмолада жарты жыл дәурен сүрген Балуан Шолақ, серіктердің намысын қорғаймын
деп, зор екі жанжалға килікті. Бір жанжалы Ғазиз ақын туралы.
Ғазиздің әкесі Файзолла, Ақмола оязындағы атақты байлардың біреуі — Мәті, Дәулен
дейтін он екі мың жылқы біткен ағайынды екі байдың ауылында молдалықта тұратын еді.
Молда әкесінің тілін алмай салдық құрған, әрі ақын, әрі әнші, әрі сырнайшы Ғазиз,
Мәтінің, Мұхаметжан, дейтін баласының қызы — Мұқышты алып қашты. Ғазиз әкеткенін
естіп артынан қуғын жіберген Мұхаметжан, қызын тартып алып қалды да, Ғазизді бауыр
сыртын бірдей ғып сабап жіберді. Осы жөнде Ғазиз Балуан Шолаққа келді де:
«Мұқыш қыз сұлу еді табын - дағы!
Кербесті ат жүйрік еді бабын - дағы!
Тұсында Ащылы айырық ұстап алып,
Қайтейін бір байланған бағым - дағы!»—
деп бастап, көрген қорлық - зорлығын өлеңмен айтып, мұңын шақты.
Балуан Ғазизді ертіп Мәті, Дәуренге бармақ, Мұқышты тартып әкелмек боп жиналып
жатқанда, қыз ұзатылып алысқа кетті деген хабар келді. Балуан да, Ғазиз де санын соқты.
Сол кезде Ақмолаға Дәуленнің Шәріп дейтін болыс баласы кеп, Балуан оны іздеп барды
да, қисынсыз жанжал шығарып, сілейте сабады. Әрі бай,
әрі болыс адам бұл ызаға
шыдамай, оязға «ұрлық малына қағаз жасап бер деген тілін алмаған соң, Балуан Шолақ
сабады» деп арыз берді. Ойдан шығарған ұрлыққа, ойдан шығарған иелер тауып, олардың
атынан арыздар оязға жауып жатты, «көрдік, білдік» деген өтірік актілер келіп жатты...
Ол арыздар зерттеле бастағанда, Доскей ақын елінен бір қызды алып қашып келді. Бұл
қыз — бүкіл Ақмола оязына беделді бай — Саңырықтың Нұрланы дегеннің жесірі еді.
Намысы қозған Нұрлан, заңнан бұрын қол жұмсамақ боп, «Доскейді де, қызды да байлап
әкел» деп, елінен жүз жігіт аттандырады. Олар Ақмола қаласына кеп, пәтерде тығылып
жатқан Доскейді де, қызды да байлап жатқанда Балуан Шолаққа хабар тиді. Ол жалмажан
Ақбозға міне сап, Доскей жатқан үйге барса, жігіттер Доскей мен қызды арбаға байлап
әкеткелі жатыр екен. Араша сұраған Балуанға тілі тиген соң, ол ашуына мінді де, көшеде
сайыс сап, қамшымен ұрып, шетінен отай аттан түсірді. Беті қайтқан жаудан ол Доскей
мен қызды тартып алды да, өз үйіне алып келді.
«Ойда отыз сиырдың, мүйізі сырқыраса, қырда қырық сиырдың мүйізі сырқырайды»
дегендей, далада ғана емес, қалада ояздық әкімдер тұрған жерде Нұрлан жіберген
жігіттердің Балуан Шолақтан таяқ жеуі, жалғыз Нұрланға ғана емес, қала, даланың құлақ
естір жердегі мықтыларының бәріне батты.
— Мынау сұмдық болды!—десті олар, — егер бұған тыйым салынбаса, қала, дала
түгіл, үйіміздің ішіне кіріп ап сабар, мынау!.. Қой, бұлай басындырмайық бұны!..
Қайткенде де көзін жояйық бұның!..
Сол кезде, Ақмола қаласында, осы ояздағы болыстардың басы қосылған жиын бола
қалды. Балуанның көзін жою туралы ақыл, осы жиында қорытылды.
Ұсынысты Мәтінің
Шәрібі жасады.
— Балуан Шолақ малымызды ұрлады деген приговорлар біздің елден келіп, зерттеліп
жатыр, — деді ол, — осыған өзге болыстар да дауыс қосып, өз елдеріңнен жоғалған малды
Балуанға жабыңдар да, сендер де приговор беріңдер. Бәріміздің сөзіміз бір жерден
шықсын: «Балуан Шолақтан құтылмай, елге жарық, сәуле жоқ» дейік.
Сөз осыған құйылды да, болыстар қол қойып, мөр басқан приговорлар ояздық
начальник — Тройцкийдің атына қаптап кетті.
Бұл кезде Тройцкийдің өзі де Балуан Шолақты осы қаладан кетірудің амалын іздеп
жүр еді. Оған бір себеп — Балуан туралы қалада қаңқу көбейіп кетуі болса, екінші себеп
— Омбыда губернатор кеңсесінде қызмет атқаратын әйелінің інісі жуық арада
Долгоносовтың қызы Татьянаға үйленіп, жақын арада апасына қонаққа келеді деген хабар
алды. Балуанның қолында біраз күн барымтада жүрген Татьянаны балдызы біліп алды ма,
білмей алды ма — ол арасы Тройцкийге көмескі. Ал, өзі алуына разы емес. Оның ойынша,
қыз Балуаннан бүлінуі тиіс. Және естуінше, сол қыз Балуанды аса сүйеді дейді. «Ендеше,
жас
келін апасына қонаққа емес, ғашығын көруге келе жатқан жоқ па екен?!» деп
күдіктенеді ояз. «Осыдан бүліншілік шықпаса не қылсын?! – деп те қорқады ол.
Сондай қорқынышқа кірген ол, қонақтары келерден бұрын Балуанды бір жаққа
тайдырудың амалын таба алмай сасып жүр еді, Шәріп берген арызға қосымша арыздар
жауа қалды. Ол қуанып кетті. Оның бекіген ойы — арыздарды сылтау қып, істі анықтау
мақсатымен тұтқынға алу.
Осы ойға бекінген Тройцкий астыртын кісі жіберіп Балуанның түнде қайда
жататынын, қандай сақтықпен жататынын біліп алды да, қаннен - қаперсіз ұйқыда жатқан
Балуанды қарулы жандармдар қапыда басты. Ол абақтыға жабылды.


title: МЕҢДУАНАҒА МАСТЫҚ - Сабит Муканов. Балуан Шолак

text:
МЕҢДУАНАҒА МАСТЫҚ
Балуанды түн ортасында ұстап әкеткеннен жылаған Ғалия, жастыққа бетін төсей шөке
түскен қалпынан сәске көтерілгенше жылады. Баста оған қосыла жылаған Қалампыр,
біраздан кейін ақыл айтты:
— Шырағым, қой жылауды! «Кебін кигеннен түңіл, кебенек кигеннен түңілме», —
деген бұрынғылар. Аман болса бұдан да құтылар. Шын жаның ашыса Нұржанды
құтқарып алудың қамын ойла.
Ғалия бұл сөзге құлақ аспай, тиылудың орнына үдей берген соң, Қалампыр ұрысты:
— Нұржан осынша құмартып соңыңнан қалмағанға мен сені ерге — ер, серге — сер
қатын екен десем, сен де ұзын етектің бірі екенсің ғой, тәйірі!.. Нұржан құр жылтыраған
бетіңе қызыққан екен ғой!.. Сенен басқа қатынның байы ұсталмап па? Бекет батырды
патша ұстап Итжеккенге жер аударғанда, қатыны — Зере соңынан қуып барып, жасырып
алып қайтқан жоқ па еді? Патша осы Қараөткелден ұстап ап, Тескентау өткізіп жіберген
Жиенбай батырды, қыздай отырған қалыңдығы Балқия да құтқарып әкелді деп естігеміз.
Нұржан солардай теңін тапқан екен десем, көз жасынан басқаға әлі келмейтін салды балақ
қатынның бірі ме едің? Қой, әрмән, ағыл - тегіл болмай!..
Қалампырдың қайрат берген сөзі Ғалияның жасын тиды. Балуан Шолақ: «Апам,
Апам!» дей беруші еді, неге олай дейтін себебіне Ғалияның көзі жаңа жетті.
Жасын тиған Ғалия, Балуанның іздеп кеп қолға түскен өкінішін айта кеп:
— Аз күн бейнеті ешнәрсе етпес еді, бірақ тез шықса! Мен шығармай ма деп қорқам.
Бұл қаланың ұлықтарының беті оған жаман, — деді.
Төрт - бес күн уақыт өтті. Ғалия ояздық мекемелердің есігін түгел қақты, бірақ жылы
ұшырағаны кездеспеді. Бәрі де жыландай ысқырынып: «Енді ол саған жоқ» деп дүрсе қоя
береді.
Ұлықтардан тауалы шағылған Ғалияның дұшпандары да табалады. Амал қанша!
Ғалияда бұрынғыдай өркеуделік жоқ: «Бетегеден биік, жусаннан аласа».
Бір күні кешке Қалампыр Ғалиямен ақылдасты:
— Шырағым!—деді ол Ғалияға, — Сен ұлықтардан түңіліп жүрсін. «Үмітсіз —
сайтан». Егер ұнатсаң, мен саған бір ақыл айтар ем.
— Айт, апа!
— Біздің елімізде, әткемдермен тұстас: Көлбай, Жанбай деген екі батыр бопты. Солар
патшаға қарсы шығып, неше жыл жанжалмен бағынбай жүріпті. Патшаның құрығы ұзын:
бір күні Көлбай мен Жанбайды қапылыста ұстап, Көкшетаудың абақтысына қамапты.
Көлбайдың қатыны Ақтайлақ деген кісі ер адам екен дейді. Көлбай мен Жанбайға ас
апаруға ешкім бата алмағанда, Ақтайлақ: «Өлтірсе мені өлтірсін, жаным батырлардан
ардақты емес» деп асты өзі апарыпты. Асы бір саба қымыз, бір семіз құлынның еті екен
дейді. Түрменің адамдары аш па, я қазақтың асын таңсық көре ме, қымыздан сұрап ішіпті,
еттен сұрап жепті. Көлбай мен Жанбай кедей екен дейді. Бірақ, ас бергізетінін көрген соң,
бүкіл ел боп, күніне бір саба қымыз бен бір тоқты беріпті де тұрыпты, оны Ақтайлақ
абақтыға апара беріпті, апарған сайын қызметкерлерін суара беріпті. Бір күні Ақтайлақ:
«қымызға қосып, осыларға меңдуана берсем қайтеді», - деп ойлапты.
— «Меңдуана» не, aпa? — деді Ғалия.
— Білмейтін бе ең, балам? (Ғалия басын шайқады). Қурай сияқты іші қуыс, бұтақты
шөп болады. Оның басына, үлкендігі тырнақ көлеміндей домалақ қауашақтар шығады,
ішіне тары тәрізді ұсақ дән еседі. «Меңдуана» дейтін сол ұсақ бүршіктер. Егер соны суға
қайнатып, не шайға, не қымызға қосып берсе, ішкен адам есінен айырыла мас болады.
— Арақ сияқты десеңізші!
— Арақты ішкенде тыжырына жеркенісіп жатады ғой жұрт? Меңдуананың дәмін де
білмейді; араққа мас болғанда кіресілі - шығасылы есі болады ғой, меңдуананы ішкен
адамда шүнәмдай да ес қалмай, жынды адам сияқтанып кетеді; арақ ішкендер тәлтіректеп
буынын баса алмай жүрсе, меңдуананы ішкен кісі әуеле жайшылықтағы қалпынан
күшейіп кетеді де, біраздан кейін, өлген адамдай ессіз боп құлайды.
— Сөзіңізді бөлдім - ау, апа, — деді Ғалия — әлгі Ақтайлақтың кеңесін аяқтаңызшы!..
— Өзім де соған келе жатырмын. Сонымен, Ақтайлақ, бір саба қымызға қайнатқан бір
шелек меңдуана суын қосып апарады. Оны білмей ішкен түрме адамдары, біраздан кейін
қирай мас болады да, бірі мен бірі төбелесіп әуре - шікірасы шығады. Сол кезде Ақтайлақ
абақтының есіктерін ашады да, тұтқындар да, Көлбай мен Жанбай да қашады. Көлбай мен
Жанбай сол қашқаннан Жиделі - Байсын өтіп кеткен дейді. Ешкімге ешкім тимейтін, қой
үстіне бозторғай ұялаған, қыс болмайтын, жері бау - бақшалы тамаша жер дейді оны!..
— Мен де осыны істер ем, — деді Ғалия, — бірақ қайдан табам, меңдуананы?
— Ондай өнер көрсетем десең, меңдуананы алыстан іздемессің. Тісімнің сырқырамасы
болушы еді, меңдуана салсам басылатын еді, соған деген бір дорба меңдуанам бар, ол осы
Қараөткелдің тең жарысын мас қылуға жетеді.
— Істеймін! Бер — деді Ғалия қуанып. Ол іске кірісті.
Абақтыда надзиратель боп қызмет істейтін, Ғалиямен бала жастан бірге өскен, бірін -
бірі туғанындай көретін жігіт болушы еді, аты — Тоқпан. Балуан Шолақ абақтыға
алынғаннан кейін, Тоқпан Ғалияға кеп, аянышын білдіріп, көңілін жұбатпақ болған. Сол
Тоқпан арқылы танысса, абақтының начальнигі Завьялов қымызқор адам боп шықты.
— Осы күні не көп, абақтыда жатқан қазақ көп! — деді Тоқпан Ғалияға, — солардың
жақындары күнде ауылдан сабалап қымызды, я басқа астарды тасиды да жатады. Келген
астың көбінің игілігін Завьялов көреді. Тегін тамақты аясын ба — бізді де тойғызып
тұрады.
Ғалия Тоқпанға бірге өскендігін, көңілдестігін айта кеп, меңдуана жайын баяндады.
— Болсын! — деп көне кетті Тоқпан, — Балуан Шолақпен істес боп көрмегенмен,
қандай жігіт екенін жақсы білем. Реті келсе, қипыстан құтылуына тілектеспін.
Меңдуанаңды әкел, тапсырмаңды орындаймын.
— Қорықсаң зорламаймын, — деп шегеледі Ғалия.
— Айтқаным айтқан,— деді Тоқпан. Ол абақтының хал - жайын, қай күні орқаны
келерін анықтап ап, Ғалияға хабар бермек болды.
Тағы да біраз күн өтті. Үкімет Балуан Шолақты: «Абақтыны тағы бұзар, я қашуға
тырысар» деп, аяқ - қолын кісендеп, бір ұшын тас қабырғаға қаққан шығыршыққа байлап
ұстады.
Бір күні Ғалияға Тоқпан келді:
— Сәті түсуге айналды, — деді ол, — Завьялов бүгін екі саба қымыз, бір тоқтының
етін алды да, бір сабаны күндіз ішіп, екінші саба мен тоқты етін іңірде ішіп жеуге
қалдырды. Бүгін бәрімізді қонақ қылатын болды. Меңдуанаңды бер маған, мен оны
қайнатып, кешкі ішілетін сабаға елеусіз уақытта құяйын...
— Қалай қайнатасың меңдуананы?
— Абақтының конторында күндіз - түні қайнап тұратын самауыр бар, қасында
көбінесе кісі болмайды. Қымыз да сонда тұрады. Меңдуананы ебін тауып сол самауырға
қайнатам да, сабаға құям!
Бір дорба меңдуананы алды да, Тоқпан кетті. Сол күні ол күндіз демалып, күзетке
кешке бармақ еді. Күн бата абақтыға барса, конторда жалғыз уборщица әйел ғана отыр
екен, самауыр быжынап қайнап тұр. Уборщица момындау, бейқамдау адам болатын.
Тоқпан оның көзін алдап, самауырға меңдуананы салды. «Бір қайнаса болады» деген
Қалампыр. Аз уақыттан кейін, Тоқпан уборщицаны сырттағы бірдемеге жұмсады да, өзі
самауыр суын шелекке тез қотарып, қайта су құйып, меңдуананың суын аз уақыт
тұндырды да, сабаға құйды. Сабаны шайқады. Содан кейін, абақтыдағыларды түгендеген
Завьяловқа еріп, бөлмелерін аралады.
Балуан Шолақ оңаша бөлмеде еді. Завьялов пен Тоқпан оның бөлмесіне де кірді.
— Енді неге қашпайсың?—деп кекететін еді Завьялов, кісендеулі Балуанды көрген
сайын.
Бұл сөзді Балуан бұрын естігенде, айбат шегіп қарсыласып қалатын. Бұл жолы да ол
қарсы сөз айтуға ыңғайлана беріп еді, Тоқпан көзін қысып қойды. Неге өйткенін жобалай
алмаған Балуан, «бір мәні болар» деп түйді ішіне.
Завьялов іңірде дежурствоға кісі тағайындап, өзі үйіне қайтпақ боп, абақты
қызметкерлерін түгел конторға жиды. «Есік пен қақпа кілттеулі, қорған берік, қайда қашар
дейсің» деп, ол кейде қақпа алдындағы күзетші мен қорған бұрышында тұратын
қарауылдарды да шақырып қымыз беретін еді. Қарауыл мен қақпа күзетшісін Завьялов
бұл жолы да шақырды.
— Үйге қайтар алдында сендерді сыйлайын деп ем, — деді мақтаншақтау Завьялов
қызметкерлеріне, — кәрің бар, жасың бар, менен бұрын, нақ мендей начальникке кездесіп
көрдіңдер ме?
— Жоқ! — десті бәрі шулап.
— «Жоқ» болса, ішіңдер мына қымызды!.. Жеңдер, мына етті! Қалай тойғызам мен
сендерді күнде?!.. Мен кетсем көбің аштан инеліктей қатасыңдар!
Абақты қызметкерлері қымызды ал кеп ішті, етті ал кеп жеді. Тоқпан өтірік ішкен боп
көптің көзін алдады.
Қымыз әрі қою, әрі тәтті еді. Кісі басы одан екі – үшке тастағаннан кейін, басы
жұқалаулары қызуға айналды.
— Қызына бастаған кезде жел соқса тез мас болады, — деген еді Қалампыр.
Көптің көзін алдаған Тоқпан, өзгеден бұрын өзі қызған боп: «үй ысып кетті» — деп
есікті, терезенің форточкасын ашты. Дала сол күні желкемдеу еді. Ашқан форточкадан
аңқыған сквозняк контордың ішін желдендіріп жіберді. Қызған денесін сквозняк
салқындатқан Завьялов, «жабайық» дегендерге жаптырмады.
Жұрттың бәрінен бұрын Завьялов мас болды. Жайшылықта да көп сөйлейтін ол, мас
болған соң желігіп кетті.
— Мен құдай!.. Мен патша!.. Аш, абақтының есігін, қақпасын!—деп ақырды ол
кілтшіге ,— бердім бостандық, бейшараларға!
Өзгелер де мас болды. Есінен айырылған олар қиян - кескі төбелесті. Сол апыр -
топырда Тоқпан әуелі Балуан Шолақтың камеріне кірді де аяқ - қолындағы кісенді алды,
содан кейін Балуан екеуі барлық камераның есігін, қақпаны ашып, қамаудағылар түгел
қашты...
Өзара қиянкескі төбелескендердің басы жарылғаны, көзі шыққаны, жараланғаны аз
болған жоқ. Таяқты ең көп жеген Завьялов. Тегін ет пен қымызға мейірімді
болғансығанмен, ол өзіне бағынатындарға аса қатал еді, тілінен қолын бұрын жұмсайтын
еді. Сол кек кеудесінде жүрген абақты қызметкерлері мас боп алғаннан кейін, Завьяловты
жүндей түтті... Өзара да төбелескен олар, айғай - шумен көшеге шықты...
Абақты Ақмоланың қаласынан оңаша Есіл жағасында еді. Және бұл кез қала
халқының үйді - үйіне орныққан шағы, көше тастай қараңғы.
Абақты қызметкерлерінің жанжал - шуын естіген адамдар болды. Сондай төбелес
қаланың әр жағында күнде боп жататын, оларды арашалауға жабайы халық түгіл,
полицейскийлер де қорқатын. Мынаны да сондай төбелестің бірі деп ұққан халық, шуды
ести тұра тырп еткен жоқ.
Ессіз қимылмен бірін - бірі аямай пергілесіп жүрген абақты қызметкерлерінің біреуі,
«осыдан құтылмай жарық жоқ дегендей», абақтыға от берді. Ол үй, асты кірпіш, үсті
бөрене — екі этажды болатын. Қурап тұрған тақтай мен бөренеге тұтанған жалын ілезде
аспанға шықты.
...Каланча қағылды. Жұрт өртке жүгірді. Есінен адасқан мастар кездескенді сабап,
жұрт өртті сөндірерін, я мастарды ұстарын білмей састы.
Мастардың кім екенін, өрттің қайдан шыққанын біразға шейін ешкім біле алмады.
Өртке Тройцкий де келді. Тұтқындардың қашқанын көрді.
— Қызметкерлері қайда? — деп іздеді ол, өрт сөнуге айналған шақта ғана есін жинап,
— Завьялов қайда?..
Оны жұрт ессіз құлап жатқан жерінен тапты. Егер өрт сөндірілмесе, соққыдан ауыр
жараланған ол күйіп кетеді екен...
Мастарды көпшілік жабылып әрең ұстаса — бәрі де абақты қызметкерлері!.. Бірі де
есін білмейді!..
Бұл оқиғаның артында зіл жатқанын көрген Тройцкий жандармдарға: «бәрін де есі
кіргенше бір үйге қамаңдар! Абақтыдан қашқандарды табу үшін, қалаға шетінен тінту
жүргізіңдер!» деп бұйырды.
Сол күні Троцкийдің үйінде Татьяна мен күйеуі келу құрметіне мәжіліс болып жатыр
еді. Мәжілісте күйеу мен қалыңдықтан басқа Омбыдан келген прокурор, чиновник особых
поручений бар да, және ояздық чиновниктер де бар. «Өрт!» деген хабар естілгенде
қорыққан оларға Тройцкий: «Сіздер отырыңыздар, мен өзім ғана барып сөндіру ісін
басқарып қайтайын» деген.
Тройцкий қайтып келсе қонақтар үрей екен. Ішкі тынышсыздығын олардан бүркеген
Тройцкий:
— Абақты күйген! — дей салған еді.
— Абақты! — десті қонақтар шу ете ғап. — Ыңғайсыздау хабар екен! Тұтқындары
қайда?..
— Қашыпты!..
— Енді қалай ұсталады олар?!—деп уайымдады прокурор.
— Өзгелері ұсталар ғой, — деді Тройцкий, — ұстатпайтын бір адам қашып отыр!..
— Кім?
— Балуан Шолақ!
«Балуан Шолақ» деген сөз құлағына шалынғанда, былай да үрейленіп тұрған Татьяна,
жайдың оты соққандай, «аһ!»—деді де талып кетті!..
— Компресс!., Су!..—деп шуласты үйдегілер.
Бұл қалада Балуан Шолақ бар деген ой Татьянаның өңі түгіл түсіне де кірген жоқ еді.
Міне, сол Балуан Шолақ оның алдынан шықты!..
|


title: ӨЛІМ ТҰЗАҒЫ - Сабит Муканов. Балуан Шолак

text:
ӨЛІМ ТҰЗАҒЫ
Күнім де сен Ғалия, айым да сен,
Көзді тартар батсайы, шайым да сен,
Ғашық болып айқасқан құшағымды,
Балтаменен шапса да айырма сен!
(Балуан Шолақтың өлеңінен)
Абақтыдан шыға қараңғы көшенің біреуін бойлай, аяғын ентелей басқан Балуан үйіне
келсе, Ғалия оны қақпа алдында тосып тұр екен.
— Біздің елде Сарманның сары қызы деген бар еді, — деді Балуан Ғалияға күле
қолдасып, — қай байға берсе де, аз күн отасып үйіне қайтып келе беретін еді. Сол сияқты
абақты — күйеу, мен — сол сары қыз,— сиыспай тағы қайтып келдім.
— Келсең кел, сенен безер төркін жоқ! — деді Ғалия.
— Қайдан білейін: «Қайтып келген қыз жаман, қайта шапқан жау жаман», — дегендей
боп жүрмесе!..
Осы кезде көшеде шу көбейе қалды.
— Балуан,— деді Ғалия шуға елегізіп, — ренжімесең сені басқа бір үйге апарайын.
— Қайда?
— Бара көрерсің, жан таба алмайтын жер.
— Қашқан қоян қайда паналамайды?—деді Балуан күрсініп, — қайда бастасаң да
барайын, тек, апама ғана амандасып шығайын...
— Ол кісі басқа үйде.
— Жүр, онда!
Ғалия үн - түнсіз, Балуанды қолтықтай, қараңғы көшенің біреуін бойлап тартты.
Олар бірқыдыру уақыт жүрді. Сол кезде күйген абақтының аспанға шыққан жалыны
сәуле шашып, қаланың абақты жағы бозамықтанып кетті. Өртке жүгірген жұрттың
кейбіреулері Ғалия мен Балуанға да кездесті, бірақ, «кімсің?, Қайда барасың?» дегені жоқ.
Ғалия Балуанды өзен жағасындағы кішірек, бұрын көрмеген үйге алып келді. Бұл үйде
атам - заманнан семьясыз жалғыз қарт парикмахер тұратын, Ғалияның әкесі — Тілеумен
дос болатын, Ғалияны қызым деп жақсы көретін.
Парикмахер қолтоқпақтай ғана денелі, бүкіштеу, өзінен мұрны мен мұрты үлкен,
кішірек шүңірек көк көзді, қулықшыл шал екен, өзі қазақшаға судай.
Амандық - саулықтан кейін, Балуанды парикмахер төргі бөлмеге кіргізді.
— Маған кең сарай сияқты еді, күйеужан, — деді шал, бөлмеге кіре қалжыңдап, —
саған тарлау екен. Бірақ көңілім кең. Соған разы боласын да.
Балуан алғыс айтты. Ғалия шалды Қалампыр мен Тілеуді шақырып келуге жұмсады.
Кешікпей олар да келді.
Енді не істеудің жайын ақылдасқанда, Қалампыр баласының Жетісу жағына кетуін
мақұлдады. Оның мәні былай еді: Балуан Шолақтың арғы атасы Үйсін екені бізге еткен
тараулардан мәлім. Ол — Балқаш көлі мен Алатау арасын жайлайтын ел. «Руын жасырған
мүрдет», «ер туған жеріне, ит тойған жеріне» деген мақалдарға сенетін Балуан Шолақ,
есін білгелі, елі — Үйсінді табуды, ұнаса тұрып қалуды арман еткен еді. Басына
таршылық күндер туғанда: «туған ағайынның арасында тұрсам бұндай болмас ем,
жанашырдың жоқтығы ғой, бұл» деп ойлайтын еді.
Қызылжар мен Көкшетаудан Алматы, Құлжаға, Құлжа мен Алматыдан Көкшетау,
Қызылжарға саудагерлер жыл сайын ағылып жатады. Сол саудагерлердің біреуінен о бір
жылдары Балуан Шолақ Үйсіннің білікті деген адамдарына сәлем айтып, іздеуге ойы
барлығын хабарлаған еді. Келер жылы саудагерлер Балуанға, Жетісудағы ағайындарынан
шақырған хат алып келгенде, Балуан, абақтыда жатып, қолына тимеген еді.
Сол хабар биыл көктемде тағы келді. Бірнеше кісі қол қойған бұл хат былай
жазылыпты:
«Хұрматлу баһадүр Балуан Шолақ есімді Нұрмағамбет Баймырзаұғлина біз Үйсіннің
яхшыларынан дұғаһи сәлем. Бағдында бізден хал - ахуал сұрасаңыз, сағуа сәләмәтпіз.
Емді үшбу хат - хабар қыламыз ки, бізләр саған үшбу хат илан екі мәртәбә хат жолдадық.
Сізден бір хат алдық. Шондан кейін бу уахытқа қадар һеш хат алмадық. Біздін, хат сізге
барған, я бармағаны би мағлум. Дахида біз сізге хабар айтамыз. Біздің Үйсін: Абақ, Тарақ
боп екіге бөлінеді. Тарақтан Жалайыр. Сізге үшбу хатты жол- дап отырған біз — Абак,
балалары. Абақтан: Байдібек, Байдыбектен: Сары Үйсін, Шапрашты, Жарықшақ. Сізге
үшбу хатты жазған Байдібек ішінде Жарықшақ балалары. Жарықшақтан: Дулат, Албан,
Суан. Сізге үшбу хатты жазған. Дулат балалары. Дулаттан: Сиқым, Жаныс, Ботпай,
Шымыр. Шежіреден қарап, қариялардан сұрағанда сенің руың Жаныс. «Жаныс көп пе?
Қамыс көп пе?» деген бұл елде мәтел бар. Жаныс көп ел. Өзіңізге мағлым: қазақ үш жүзге
бөлінгенде, жалғыз Үйсіннің өзі бір жүз, және ұлы жүз болған. Жетісу облысының
көпшілігі Үйсін. Үйсін Қытайда көп. Халқың сені көруге бек құштар. Үшбү хатты жазған
адамдар, сенің келуіңді бек қатты күтеді».
Бұл хатты алғаннан кейін, бұрын да көргісі келген Үйсінге баруға елегізді. Ақмола
облысындағы ұлықтардың қуғынынан қажыған оның, үй ішімен біржола Жетісуға көшіп
кеткісі келді. Осы оймен ақылдасқанда, Балуанды қимаған достары кетпе деп тура айтпай,
басқа сылтау тапты.
— Кетуіңе қарсы емеспіз, — деді олар, — о да ата - бабаң ескен ел. Руыңды тапқың
келсе, қимағанмен амал қанша, бірақ, бізге бататыны: еліңді еркіңмен іздеп бара жатқан
жоқсың қашқын есебінде кетесің. Ол ел де біздің ел сияқты шығар, ол елде де біздің ел
сияқты, жақсысымен қатар, қазан бұзар тентегі бар шығар. Ертең, іздеп барған еліңде
тентек біреу: «Қаңғырған қашқын» десе, сүйегіңе кетпес таңба болады ғой дейміз...
Ойлан!.. Өзің біл!..
— «Қара құлақ — қасқырдың шамы», — деп ойлады Балуан. «Қашқын» деген сөзді
естігеннен өлгенім жақсы. О дан да келетін ажалды осы арада күтейін!
Бұл кеңестердің бәрін Қалампыр да, Ғалия да білетін еді. Тоқпан меңдуананы әкетіп,
Балуан абақтыдан шығады деген үміт күшейген кезде Қалампыр, Тілеу, Ғалия — үшеуі
отырып ақылдасты.
— Осыдан аман құтылса, — деді Ғалия, — бас сауғаның ең қолайлы жолы — Жетісуға
кету.
Тілеу — «мойны алыс жер, қалай барады? Өзі барар, әке мен шешесің сені қалай
әкетеді? Әкеткенмен бәрін, Жетісуға жете аласыңдар ма? Ол бұдан атпен айлық жол» —
деп уайым жаудырды. Ондағы ойы — «қызым Балуаннан айырылып тағы байсыз қала ма»
деп қорыққандық еді.
Ғалия әкесінің түпкі ойын айтпай - ақ ұқты. Сондықтан да ол —«Балуанның сорына
туған адам болдым мен, Атбасарда да, мұнда да Балуан мені сағалаймын деп қолға түсті.
Балуанның қас дұшпаны — мен болатын болдым. Егер осы тұтқыннан аман шықса, ендігі
обалына қалмаймын» деп ағыл - тегіл жылады.
Ғалия, Қалампыр, Тілеу — үшеуі: «ең болмағанда Жетісу жақта біраз жыл жүріп
қайтсын, оған шейін сары кідір тартып, жастық қызуы бәсеңдер, ұлық та тишығып
құзауын қояр» деген ұйғарындыға келді. Егер Балуан аман шыға қалса, бұл ұсынысты
Қалампыр айтпақ болды. Бұл кеңесті оның бастаған себебі сол.
— Апа! — деді Балуан.
— Әу, құлыным!
— Өзім өз болып, ес біліп, етек жапқалы мен сізді ренжіткен жоқ шығармын.
— Жоқ, қарашығым!
— Әлі де ренжіткім келмейді. Бір сөз айтайын десем сені ренжи ме деп қаймығам.
Қаймықсам да айтам, мені жақсы көруіңе сенім айтам, жақсы көргендік үшін кешірер деп
айтам. Бұл менің саған ең соңғы өтінішім, апа! Бір тілегімді бер, осыдан кейін, дүниенің
бар азабы үстіме құлап, көтеру тетігі сенде болса да, «апалап» аузымды ашпауға ант
берейін.
— Сонша неге сарқылдың, күнім? Айт тілегіңді!
— Берсең ғана айтам, апа!..
Балуан анасының кеудесіне басын сүйеп, жалынышты көзбен кескініне қарады.
— Қалқам-ай! — деді Қалампыр, — жеңіл - желпі болмайтын еді тілегің, мен сені
балам деп аяп, тілегіңді берейін, сен мені анам деп аяп көтеретін салмақ арт.
— Тілегім мынау еді, апа! Өзіңе аян, мен дүниеге күле кірген бала едім. Сол дүниеден
күліп өтпек боп, жақсы ат мінгім келді, жақсы киім кигім келді, жақсы жар құшқым келді,
дүниені сауық - сайран, ойын - тоймен, ән - күймен базарлағым келді. Осындай кіршіксіз
тілекпен іздегенімді тапқым кеп еңбек жолына шыққанымда, жазықсыз күндеушілер
көбейді, жолыма оралғы болды. Ол оралғыларға бөгелмей мен талайын таптадым да,
үмітіме қарай ұмтыла бердім... Бірақ, оралғылар сиқыршының торы сияқты екен, бірін
үзсем екіншісі, оны үзсем үшіншісі кездесті... Өздерің айтатын едіңдер ғой: «баяғыда
Қорқыт деген адам бопты, ол өлімнен қашыпты, қайда қашса да алдынан көр кездесе
беріпті, содан кейін қашудан қажып, кез келген көрдің біріне өз еркімен жатыпты да,
қашан ажал жеткенше күй тартып өтіпті» деп; сол Қорқыт — мен болдым!.. Сен маған
Жетісуға бар дейсің апа, сонда ол жақта да қазылған көр жоғына көзің жете ме?
Көкшетаудан Ақмолаға көрден құтылам ба деп келген жоқ па ем мен? Кәне құтылғаным?
Не жаздым мен бұл үкіметке, қайда барсам алдымнан көр қаза беретін?
— «Тек жүрсең — тоқ жүрерсің» деген, балам, — деді Тілеу, — көңіліңе келсе де
айтайын, өзіңде де бар, тек жүрмейсің.
— Мен не қылдым тек жүрмей?
— Мәті, Дәуленге, Нұрланға соқтыққан өзің емеспісің? «Ау, жарқыным, олар дүмді
адамдар, соқтықпа, мерт боларсың» дегенде тіл алдың ба?
— Балуанды табалауың ба, әке?—деді Ғалия кейіп.
— Осалды мықты шыңғыртып жеп жатқанда қасында қарап тұрсам, мен кім болам?—
деді Балуан.
— Біз саған қас кісі емес, — деді Тілеу, — жан ашығаннан айтылған сөз ғой. Сонымен,
сөзді қысқасынан қайырғанда, не демексің?
— Дейтінім сол, — деді Балуан — қашатын қоян емеспін. Мен өлгеннен дүние иесіз
қалмайды. «Қашқан жауға — қатын ер»...
— Сонда?!..
— Менің табан тіреген ойым: бір күн туыппын, бір күн өліппін. Қашан өзім өлгенше,
жауласқан адамды бауыздаймын да жүрем. Апа! Егер тілегімді бергенін, шын болса, осы
бетіме қарсы шықпа!
Баласынан мұндай ой күтпеген Қалампыр, төбесінен темір тоқпақпен ұрғандай
мелшиді де қалды.
— Анаңның алдын орап қойдың, Балуан, — деді Ғалия, — ол кісі енді не айтады
саған? Уәдесін күн бұрын алып қойдың. Анаң үшін мен өтінейін, таста бұл ойды!
— Анамнан алған тілекті қалай қиып қайтарам? Менің бір іске екі тоқтам жасаған
күнімді көріп пе ең? Екі сөйлегенім — өлгенім емес пе?
— Өтінем, сонда да!.. Көз жасыммен өтінем!..
Ғалия солқылдап жылады да, аздан кейін тағы жалынды. Балуанның құрыштай
құйылған қаталдығы иілмеді, «сөзім — сөзден» таймады.
— Ықтыярың онда!—деді Ғалия кенет ширап қарсы алдына тізерлей отыра ғап, — азат
басыңа бұғалық боп, жауыңа ұстап беруім жетер енді... Онда ең алдымен менің көзімді
жой!.. Өлтір мені!..
Балуанның тізесін құшақтаған Ғалия, бір кезде орнынан ақырын тұрып, тысқа шығып
кетті. Сонда ғана Балуан басын көтерді:
— Бар, Нұржан! — деді Қалампыр, бұйрықты дауыспен. — Алып кел, келінді.
Балуан тысқа шықты. Парикмахер үйі өзеннің жағасында. Сол арадан, өзеннің
аржағындағы тоғайға өтетін жіңішке тақтай көпір бар. Сол көпірдегі адамды Ғалияға
ұйғарған Балуан, соңынан жүгіре ұмтылды. «Суға құлай ма!»— деген қауіп кірді оның
ойына.
Аяғын көпірге еппен жылдам басқан Балуан, Ғалияға жете алмады: ол көпірдің
оқтасына жеткенше Ғалия өзеннің арғы жағасына шығып кетті. «Қайда барады, бұл? —
деп ойлады Балуан, — мені біліп бара ма? Білмей бара ма?»
Ғалия тоғайға кірді. Балуан, құрғаққа шыға аяғын адымдай, тез басып Ғалияға
жақындады, бірақ, «қайтер екен?» деген оймен дыбыс бермей, жүрісін сездірмеуге
тырысып, із өкшесімен басты да отырды.
Тоғай ішінде: жуан, тапал, қисық, бұтақты ақ терек тұратын еді, Ғалия соған барды да,
жеңсіз қамзолының сыртынан буынатын жібек белбеуін шешті. Балуан терек қасындағы
бір түп талда жасырынып қарап тұр және ойлап тұр: «соңынан келгенімді сезіп, мені
қорқытпақ болғаны ғой» деп ойлап қалды ол.
Ғалия теректің бүкір беліне өрмелеп шықты. Ұзындығы үш кездей қызыл жібек
белбеуден бір кездейін жыртып aп, қалғанының бір ұшын терекке байлады, бір ұшын
тұзақтап мойнына кигізді. Содан кейін екі қолын белбеудің тұқылымен арқасына
матастыра байлады да төмен қарғыды. Айтқан сөзі:
— Қош, Балуан!..
Ағашқа қалай ырғып шығып белбеуді үзіп жібергенін Балуанның өзі де білген жоқ. Ол
жерге қарғып түскенше Ғалия сылқ етіп құлады да, басын көтермей қырылдап жатты.
Балуан Ғалияның кеңірдегін сипаса, жібек белбеудің буындырған тұзағы мойнынан
жазылған жоқ екен. Балуан оны бармағын тығып әрең ағытты.
Ғалия қылқынудан рас талықсыған еді. Балуан оның былқылдаған денесін алдына
алып:
— Ғалия, жаным! Дыбыс берші!—деді жалынышты дауыспен, — айтқаныңды істейін,
берші дыбыс!
— Балуан!.. — деді Ғалия әлсіз үнмен.
— Иә, мен!.. Балуан!..
Ғалия Балуанды қаусыра құшақтап, солқылдап жылады.
— Жылама, Ғалия!—деді Балуан, бетіне бетін тақап, — бердім тілегіңді!..
— Солай ма, балам?—деген дауысқа Балуан, мен Ғалия қараса, Қалампыр екен.
— Солай болды, апа!—деді Балуан.
— Сөкпеймін, қалқам. Тек тілегімді берсең болады, — деді ана.
Олар кейін қайтты. Жетісу жолына жиналып болғанша жасырына тұрмақ боп, Балуан
парикмахердің үйінде қалды. Қалампырды Ғалия мен Тілеу үйіне әкетті.
Оларды қақпа ішінде жандармалар тосып тұр екен. Ұрып - соқса да шынын айтпаған
үш бейбақты, полиция күйген түрменің қасындағы тас сарайға қамады...
|


title: АМАЛСЫЗ АЙЫРЫЛУ - Сабит Муканов. Балуан Шолак

text:
АМАЛСЫЗ АЙЫРЫЛУ
Балуан Шолақ сол күні көп ұйықтады. Ол оянса терезе жабық, үй іші қаракөлеңке
екен. Қатты ұйқыдан долырған бетін ол уқалап, терезе қақпағының азырақ ашылыңқырап
тұрған жерінен сығаласа, аспанда қалын, бұлт азырақ ұсақ жаңбыр сіркіреп тұр.
— Оянғаннан кейін есікті ептеп шертерсің — деген еді парикмахер.
Балуан «кісі бар ма екен?» деп есікке кеп, құлағын тосып еді, шықылдаған сағат
дауысынан басқа дыбыс білінбеді. Сонда да сақтанған ол есікті шертіп еді, — үн жоқ. Ол
қаттырақ шертті, — үн жоқ.
«Бұ несі?!» деп ойлаған ол, жарма есікті ақырын ашса, ауыз бөлмеде адам жоқ.
Сыртқы есікті ашайын десе, бекітіп кеткен. Ауыз бөлменің терезе қақпалары ашық екен.
Балуан содан қарай бергенде, сыртта тықыр естілді. Жүрегі шайлыққан Балуан, төргі
бөлмеге кірді де есігін жапты. Сырттан біреу ауыз бөлмеге кірді. Балуанның бойына
қорқыныш желі жүгірді.
— Балуан! — деген дыбыс естілді ауыз бөлмеден, парикмахердің дауысы. Балуан есік
ашса, парикмахер суланған пальтосын шешпестен тұр екен, өң,і сынық!
— Иә, не хабар бар? — деді Балуан.
Парикмахер сыр білдірмейін дегендей ол - пұл қалжың айтқан болды, бірақ бұнысы
кешегідей жарқын көңілден шыққан қалжың емес сияқты, артында зілі бар қалжың
сияқты.
Парикмахер Балуанға болған оқиғаны жайлап айтты.
«Анаң, Ғалия ұсталды» дегенде тұла бойы мұздана қалған Балуанның қаны ілезде
қайнап кетіп, екі көзі қанталай қалды. Аздан кейін ашуы сабасына құйылғандай болған ол:
— Маған енді не істе дейсіз?—деді парикмахерға. — Анаңды, сүйген жарыңды, қайын
атаңды қаматып қойып, өзің қашып жүр дейсіз бе, болмаса қарсылас дейсіз бе?
— Оны салқын қанмен ақылдасу керек, — деді парикмахер, — қаладағы күдікті деген
жерден сені іздеп тінтімегені жоқ көрінеді жауларыңның, «ұсталса, атып тастаңдар»— деп
бұйрық беріпті Тройцкий.
Бұл сөздерді тұнжыраумен тыңдаған Балуан Шолақ, бір кезде жадырағандай басын
көтерді де, Тройцкий үйінің, қора-қопсысының қалай жасалғанын сұрады.
— Оны қайтесің? — деді парикмахер.
— Керегі бар.
— Мен білмеймін. Білетін кісі бар.
— Кім?
— Ояздың үйін күзететін полицейский урядник осы маңайда тұрады. Өзі маскүнем.
Екі рюмка арақ ішсе бар сырын айтады.
— Қазақ па, орыс па?
— Қазақ.
— Онда шақыр соны! Бер арағын! Сұра ояздың үй құрылысын!
— Мақсатыңды айтшы!
— Ояздың үйіне барам да, жазықсыз тұтқындарды шығартам, я өлтірем.
— Қатер жұмыс қой бұл.
— Қорықпа, қарт! Осы бетім дұрыс. Бір алтыатар мылтық табылса болғаны.
— Ол менде бар.
Парикмахер шкафтан сырты жарқырауық, алты оқты «смитвильсонын» алып көрсетті.
— Жолым болады екен! — деді Балуан, — мылтықты ұстап көріп, — Өтінем, кешке
шақыр әлгі урядникті!
— Қаңғалақтап ара - тұра өзі де келетін еді, арақты қатынынан жасырып осында ішетін
еді. Жаңа үйінде жүрген, келіп қалмас па екен. Келмесе шақырайын! Егер келе қалса сен
төргі бөлмеде тыңдап отыр, оған кіріп дағдыланбаған адам.
Парикмахер далаға шығып кетті де, аз уақытта қайтып келді:
— Жасырын!.. Келе жатыр!
Урядник үйге былдырлап сөйлей кірді.
— Қатыннан жарты бөтелкелік ақшаны тағы ұрладым, — деді ол, — міне,
бутылкам!—деп, қойнынан жарты литрлік ақ арақты суырып алды да, столға қойды.
Закускасын да, ол қалтасына сап ала келген екен. Парикмахер қарсы алған боп,
орындық қойып, чашке беріп күте бастады. Аузына арақ тие былшылдап, сандырақтады.
Дүниедегі батыр да, мырза да өзі боп шықты. Сөз арасында Балуан Шолақты да атап:
«Егер көзіме көрінсе, бір тарының қауызына сиғызам» деп қойды.
Парикмахер оның астына көпшік қоя, мақтай сөйлеп, ояздың қора - қопсысының,
үйінің жол - жобасын түгел айтқызды. Урядниктің баяндауынша: қораны айнала биік тас
қорған, қорған үстінде аран - сым, кірер қақпадан басқа жол жоқ, қақпада күзет қатты;
Балуан Шолақ қашқалы, үйдің сыртқа шығар есіктері тас бекітіледі, қораның ішінде,
үйдің шатырына шығатын басқыш бар, шатырдың ішінде, үйдің коридорына түсетін
қақпақ бар, қақпақ астында басқыш.
— Үйінде қонақ жатыр, — деді урядник, — қора-қопсының, үйдің жол - жобасын
сандырақтап айтып боп, — Тройцкийдің балдызы... қатын әкелген. Білемісің ол қатын кім
екенін?
— Кім?
— Балуан Шолақ Көкшетаудан алып қашқан қыз! Ox, и, сұлу!.. Ох, и, қорқады
Балуаннан!.. — Тройцкийде бүгін той, — балдызының құрметіне!..
Арағын ішіп, қылжалаңдаған урядник біраздан кейін кетті. Ойындағысы
орындалғандай болған Балуан қуанды. Енді ол Татьянаны көруге құмартты.
Балуанның Тройцкийдің үйіне баруға бел байлағанын көрген парикмахер ақыл айтты:
— Мылтығым — жан сақтарым, көптенгі жолдасым еді, Ғалия үшін, Тілеу үшін,
өзіңнің жігіттігің үшін қидым... Және бір ақыл айтайын: әйтеуір ояздың үйіне кіруге
бекінсең және жолың боп кіре алсаң, сен оларды есінен кетпестей ғып қорқыт!
— К,алай?
— Бұл түріңде барма. Мен саған кіндігіңнен төмен түсетін сақал, құлағыңа орайтын
мұрт жасап берейін. Үстіңе, жүнін сыртына айналдырып тері киім ки, сол түрмен кipсең,
саған көздері түскенде - ақ есінен танады олар.
— Дұрыс екен бұл!..
Ұзын сақал, мұрт жасатып, денесіне жүнін сыртына айналдырған тері тон киіп, аяғына
киіз байпақ, басына айналдырған сеңсең тымақ киіп, қойнына «Смит - Вильсонды» салып,
қараңғы түнді жамыла Балуан Шолақ жөнелді. Троцкийдің үйін қоршаған тас шарбаққа
жеткенше оны ешкім көрген жоқ.
Сонша денемен Балуан қандай епті! Ол қолының басы ғана іліккен шарбақтың үстіне
қарғып шыға келді де, сымға арандамастан қораның ішіне түсті. Бір жақсысы — иті жоқ
екен.
Қораның ішінен үйді орағыта байқаса — терезелерінің қақпалары тарс жабылған.
Үйдің қаңылтырлы биік шатырының қора жағында қақпасы бар екен, оған өрмелеп
шығатын басқыш тұр. Балуан шатырға шығып, тастай қараңғы төбеден ішке түсетін
тесікті әрең тапты. Ол сыбысқа құлақ түріп отырғанда үйдің ішінен дауыс естілді. Ақырын
сипап, қақпақты көтеpiп көрсе — астында коридорға түсетін басқыш тұр.
Сол кезде скрипка мен сырнай қосылып тәтті бір күйді ойнап жіберді. Балуанға
скрипка мен сырнайдың емес, жүрегінің қылы күй толғағандай боп, тұла бойы шымыр -
шымыр етті. Орыс халқының күйі мен әнін ол тамаша жақсы көретін еді.—«Енді ән айтса
жарар еді!»—деп аз отырып еді, күй бітті, ән айтылмады.
«Ендігісін күтпей - ақ қояйын, басқа қызығын бірдей көрейін» деп ойлаған Балуан,
басқышпен коридорға сыбдырсыз еппен түсті де, шу естілген есіктен кіріп барды,
қолында мылтық. Бөлме кең екен. Тамаша киінген жиырма шақты әйел - еркек, тамақ пен
араққа толған жалпақ үстелді айнала, әлденеге мәз - майрам боп күлісіп отыр. Татьяна
орталарында.
Балуанға өзгеден бұрын көзі түскен бір әйел, екі көзі шарасынан шыға «ах!» деп
ышқына бір дауыстап қалды да, үстел - мүстелімен шалқасынан құлады. Өзгелері
Балуанды көрмегендей, құлаған әйелге ұмтыла бергенде, Балуанның «көтер,
қолдарыңды!» деген даусы күр ете түсті.
Бәрі оған жалт қарады да, кескіндері құп - қу болып, қолдарын көтеріп, тұрған
жерлерінде тікелей қата қалысты. Балуан аяғын алшаңдай басып жақындады. Бірнеше
әйел шыңғырып жіберді.
Балуан Шолақты жазбай таныған Татьянаның барлық қаны басына шыққандай,
дірілдеген денесі оттай лаулап, буындары селкілдеп кетті.
Үрейленгендерді көріп масаттанғандай болған Балуан, сол бөлмедегі погребтің аузын
ашты да, басы ояз қып, барлық еркекті қаһарлы ыммен ішіне біріндеп түсіре бастады. Осы
кезде Татьянаның көзі күйеуіне түсіп еді, әлгі кезде өліктей бозара қалған кескініне қан
жүгіріп, бетінде ашу толқыны ойнай қалған екен, шалбарының оң жақ қалтасынан
браунигін суырып келеді екен. Ісіне масаттанған Балуан оның қимылын аңғарар емес.
Татьяна күйеуінің браунигті суырған қолын сырт жағынан шап беріп ұстай алды да,
жұлып алмақ болып еді, қол мылтыққа тас боп қатып қалған, босатар емес. Балуанға
байқатпай, Татьяна күйеуіне ашулы көзін қадай қойды. Қосылуларына аз уақыт
болғанмен, ол күйеуінің еркін билеп үлгірген еді. Күйеуін ықтырарда, ол көбінесе сөзін
емес, көзін жұмсайтын.
Браунигті жібергісі келмеген күйеу, Татьянаның біздей қадалған көзіне шыдай алмады
да, босатты, қолына алған мылтықты Татьяна ешкімге сездірмей, арқасын таяп тұрған
қабырғадағы айнаның артына қоя қойды.
Татьянаны Балуан есіктен кіре таныды. Көкшенің кеудесінде бірге тұратын күндерден
ол көп өзгерген: бойы одан биіктеген сияқты, денесі толығып, арық беті еттеніп, бұрынғы
сопақтау беті дөңгеленген сияқты, бұрынғы сыптығыр кеудесі, енді төстеңдей көтеріліп,
иек салбыраңқы бұғақ бітіп, кәдімгі байсалды келіншек болыпты!
Еркектерді погребке қамап жүргенде, Балуан Шолақ Татьянаға қарамауға тырысты.
«Егер қарасам, — деп ойлады Балуан, — менен емексіп, қимылыма бөгет болар!».
Ең соңғы еркек — Татьянаның күйеуін Балуан Шолақ погребке түсіріп, қақпағын
жауып жатқанда, есі жиналған Татьяна қатар бөлменің жабулы есігін ашты да, үрейленген
әйелдерге: «мында келіңдер» дегендей ымдады. Әйелдер Балуаннан үрке, біріне бірі
соқтыға, Татьяна ашқан есікке жүгіріп кірісті. Балуан оларға көз қырын ғана салып, есік
жақта тұрған қаңылтырлы үлкен сандықпен погребтің қақпағын бастырды.
Әйелдер кірген бөлменің есігін Татьяна жапты да, адымын нықтай басып, Балуанның
қасына келді.
— Мен бәрін де естідім!—деді ол. — Сіздің не оймен мұнда келгеніңізді, айтпай - ақ
түсіндім. Бет алған жақтан қайтпайтын қаталдығыңыз болатын еді, сонда да, өмірімде
сізден тілек тілеп көрмегенімді есіңізге сап, алғашқы да, соңғы да тілегім деп, өтініш
айтқалы тұрмын, қабылдайсыз ба?
— Ретіне қарай көрермін! — деді Балуан.
— Сіздің, мына погреб астындағыларды өлтіруге келгеніңізді білмей тұрған жоқпын.
Қиыңыз маған осы құрмалдықтарыңыздың жанын!
Балуанның бұл жолы рақымсыздыққа тастай қатқан жүрегін, Татьянаның сөзі
жібіткендей болды. Сол кезде көзін жапқан қан тарап, денесін сірестіре буған ашу ыдырап
жұмсақ жүзімен:
— Болсын Тәнәйжан, — деді ол, — мен сенің тұтқынға түскен жақындарыңды
босатайын, сонда, менің тұтқын болған жақындарымды кім босатады?
— Әрине, мен!—деді Татьяна нық дауыспен.
Балуан Шолақтың жақындары абақтыға түскенін Татьяна естіген еді. Соларды
босаттыру мақсатымен:
— Погребтегі тұтқындарды босатыңыз!—деді Татьяна Балуанға.
Балуан сандықты көтеріп апарып орнына қойды да, погребтің қақпағын ашты. Іннен
шыққан суырдай боп, қамалған адамдар бірінен соң бірі погребтен сүйретіліп шыға
бастады. Бәрі шығып болғаннан кейін, Татьяна Тройцкийге бірдеме дегелі ыңғайланып
келе жатыр еді:
— Бәрін естідім, — деді ол, — Балуан Шолаққа берген уәдеңіз орындалады...
Кешікпей ояздың қорасынан тарантасқа жегіліп шыққан пар ат: Қалампыр, Тілеу,
Балуан, Ғалия — төртеуін үйіне апарып салды...
Ертеңіне Тройцкий Балуан Шолаққа паспорт және «ешкім тимесін» деген қағаз
жібертті.
Үй ішіне амандасып, Балуан Шолақ Жетісуға жүріп кетті. Бірақ, оның қайда кеткенін,
өз үй - ішінен басқа ешкім білген жоқ...
|


title: БАЛУАН БІРІКТІРГЕН ӘН-КҮЙ

text:
БАЛУАН БІРІКТІРГЕН ӘН-КҮЙ
Тау көрмедім Көкшенің биігіндей,
Бауырында ойнап ем киігіңдей;
Кіндік кесіп, кір жуған қайран жердің
Болмайды екен еш қайғы күйігіндей
(Балуан Шолақ өлеңінен).
Ақмоладан аттанарда Балуан, «жолшыбай танымайтын ел, ойдағы жеріме жете алам
ба, әлде тоналып қаңғырып өлем бе?»—деп қауіптенген еді. Ол қауіп Ақмоладан шыға
бере -ақ жойылды, қай ауылға кездессе де оны құшақ жайып қарсы алды.
Қазақтың кең даласына атағы түгел жайылғанын Балуан Шолақ сонда ғана көрді.
Жолында кездескен ауылдардан өзі туралы неше түрлі ертегілер естіді. Мәселен оған
жолдағы жұрт мынадай сұраулар қойды:
«Қамаған қарағай үйдің бір бұрышын көтеріп шығып кеткенің рас па?»
«Абақтының төбесін иығыңмен көтеріп аударып тастағаның рас па?»
«Абақтының қалыңдығы жарты кез сәкі тақтайын теуіп қақ ортасынан қақ бөлгенің
рас па?»
«Сот болғанда сенен — «неге бұлай бұзақылық істейсің», деп сұрапты ғой. Сонда сен:
«Бойыма күшім симайды», депсің ғой. Сонда олар: «Сол күшіңді көрсетші» депті ғой.
Сонда сен: «Егер босататын болсаң, осы үйдің екі терезесінің аралығындағы қабырғаны
басыммен сүзіп құлатам» депсің ғой. Судья: «Оны құлатсаң босатам» деп қолынан шарт
жазғанда, сен қабырғаны сүзіп құлатып кетіпсің ғой!.. Осы рас па?!»
«Аққошқар»— дейтін аруағың, бар деп есітеміз. Ол қасыңда жүргенде сені отқа салса
күймейді, суға салса батпайды, найза өтпейді, қылыш кеспейді дейді, сол рас па?.. Бір рет
мылтықты мың, солдатпен соғысып, бәрін сойылмен ұрып жыққаның рас па?»
«Кісінің көзін байлайды дегенді айтады. Бір күні үйіңе сені ұстаймын деп үш жүз
солдат келгенде, көзін сиқырмен байлап, көрінбей қалғаның рас па?»
«Ақбоз» дейтін атың осы ма? Мұның мықынында құс сияқты қанаты бар дейтіні
қайда? Қысылған жерде құс боп ұшады дейтін еді ғой? Өзі сен айтқан сөздің бәрін ұғады
дейтін еді ғой?.. Басыңа төнген қауіпті күн бұрын сезіп хабар береді дейтін еді ғой?..
Жауыңмен алысып, алдына келсе тістейді, артына келсе тебеді дейтін еді ғой?.. Қуаныш,
қайғыңа ортақ еді ғой?.. Сол рас па?»
Енді біреулер:—«Сенің бойыңды тік тұрған нар түйеден биік деп еді, құнажын
байталдың етін жеп қояды деп еді, жылқының жілігін қойдың жілігіндей кеміреді деп еді,
бір саба қымызға қанбайды деп еді, бір ұйықтаса қырық күн ұйықтайды деп еді, бір
ұйықтамаса қырық күнге шыдайды деп еді... сол рас па?» деп сұрады.
Тағы біреулер: «Баяғы Қобланды, Қамбар, Алпамыс, Ер Көкше, Ер Қосай тағы сондай
батырлардың аруақтары сені қоршап, жебеп - желеп жүреді дейді ғой... Сен оларды
көресің бе? Сөйлесесің бе?» деп сұрады.
Балуанның дағдылы адам екенін, оның қашып жүргенін естіген біреулер — «сені
дария деп естіп ек, шұқанақтай жоқ екенсің ғой, тәйірі!.. Сені асқаралы тау деп еститін ек,
төмпедей жоқ екенсің ғой, тәйірі!.. Жортуылшы батыр деп естіп ек жымып жүрген
қашқын екенсің ғой, тәйірі!..» деген сияқты ренішін де жасырмады.
Балуан мақтағанға қуанған жоқ, жамандағанға ренжіген жоқ. Несіне қуанып, несіне
ренжісің — қуанайын десе, елдің жүктеген үмітін ақтаған жоқ; ренжиін десе, елдің оны
сынап айтқан сөздері өтірік емес, шын.
Елдің өзі туралы айтқан сөздеріне қуанбай да, ренжімей де, салқын қанмен ғана
тыңдап келе жатқан Балуан Шолақтың ұққаны, — әрі орыстың әкімдері мен байларынан,
әрі өзінің әкімдері мен байларынан қорлық - зорлық көріп отырған қазақтың момын қалың
көпшілігі, сол қорлық-зорлықтан құтқаратын басшы іздейді екен, «сондай басшы —
Балуан Шолақ болып қалуы мүмкін» деген хабар естиді екен, үміті сондай болғандықтан,
ел оның атын дағдылы қалғанынан әлденеше рет өсіріп, ертегінің батырына айналдырып
жіберген екен.
Енді, сол халықтың өзімен көзбе көз жолғасқанда, қорлық-зорлықтан құтылу туралы
олар берген сұраудың ешқайсысына Балуан жауап бере алған жоқ. Ендеше, неменесіне
қуанады ол?.. іске емес, даурыққан дақпыртқа ма?..
Қуанудың орнына қайғырды ол!.. Елдің қол созған биігіне көтеріле алмауына
қорланды ол!.. Бірақ, қорланғанда не істесін!.. Бойынан биік қалай қарғысын!..
Жұрт көзінде өзін солай қомсынғанмен, халық Балуан Шолаққа қайда барса да,
төбесінен тік тұрып құрмет етті. Оған екі себеп болды: бірі — халықтың басында бар
қайғы өз басында да барын, бірақ, бұл қайғыны кетірерлік күш халықта болмаса, мұнда да
жоғын, бұл да халықпен бірге, сондай күшті іздеу жолында екенін, әлі ондай күшті таба
алмағанмен, табуға үміті барын жасырмауы; екіншісі— халықты батырлық ісімен
сүйсіндіре алмағанмен, өнерімен сүйсіндіруі.
Батырлық күші болмағанмен, балуандық күшінің өлшеусіз молдығы, осы күшін, қара
күштен өнерге айналдырып, бұрын көрмеген неше түрлі қызықтарды көрсетуі халықты
қайран қалдырды.
Елдің балуандары бірін - бірі жығып қана атаққа шықса, бұл, атан түйелерді арқалай
жөнеледі; әлденеше жігіт жабылып әрең тоқтататын асау аттарды бұғалықпен жалғыз
тоқтатып, жалғыз ерттеп, жалғыз үйретеді, шапқан аттың үстінде ұршықтай үйіріліп
ойнайды; дене өнерін көрсеткенде, сүйектері сымдай иілген сияқтанады; оқтаудай жуан
темірлерді білегіне бұраудай орайды, бақыр ақшаларды қамырдай илейді; арқанмен
тартқан оншақты жігітті жаяу сүйреп кетеді, олар бұны орнынан да қозғай алмайды...
Күш өнері сондай болса, қол, тіл, үн өнері одан да қызғылықты: қайысты да шебер
өреді ол, етікті де шебер тігеді, оюды да шебер өрнектейді, киімді де шебер пішеді ол,
соның үстіне, «бармағынан балы тамған» домбырашы... Домбыраны ол төпеп тартпай,
шекті шолақ саусағымен іліп-қағады да, сол қолының салалы саусағымен пернелерді
басқанда, неше түрлі тамаша үндер шығарады. Ескі күйлер мен ескі әндерді шертуге
шеберлігімен қатар, өзі шығарған әндер мен күйлерді ойнауға да жүйрік. Оның алыстағы
көшпелі ауылға алып барған бір жаңалығы — сырнай. Баяғыда, Қайрақты қаласында
сырнайға аса шебер Андрейдің қасында ойнауға қорынатын ол, «сырнай» дегенді
көпшілігі көрмеген көшпелі ауылда ешкімнен жасқанбады да, жобалғы ойнаған түрінің
өзімен «сырнайшы» атанып кетті. Бұрын мұндай музыка құралын көрмеген жұртқа,
Балуанның сегіз пернелі кішкене сырнайының өзі, «дауысы даланы басына көтерген...
дауысынан бейістің үні шыққан тамаша құрал» боп кетті... «Балуанның сырнай тартқанын
көруге келдік» деушілер құлақ естір жерден жиналды, ойын - тойда жұрттың Балуаннан
бірінші өтініші — сырнай тарту болды... Балуанды еліктеп, елде сырнай үйренушілер
көбейе бастады... жақын жердегі қалалардың базарына шыққандарға, пұлы барлар
«сырнай ала кел» деген аманат қосты... саудагерлер де мұнымен пайдаланып, қаладан
әкелген сырнайларын «аттың құны, нардың пұлына» сатты...
Музыкалық өнері сондай Балуан, әндерді, әсіресе өзі шығарған әндерді айтуға шебер
болды. Бұрынғы шығарған әндері Ғалияға ғана арналған ол, елінен, жерінен алыстаған
сайын сағынып, бірталай әнді осы сағыныштарына арнап шығарды. Оның қоңырлау даусы
зор болмағанмен, екпінді, нақышты еді. Үнін аздап мұрнына жібере айтатын еді ол.
Әндерін осы үнімен айтатын ол, тыңдаушыларын кей әнімен күлдірді, кей әнімен
жылатты. Адамның туған ел, туған жерін қандай жақсы көруін, Балуанның сол тақырыпқа
арналған әндерін естіген тыңдаушылар ерекше ұқты, бұл әндер тыңдаушыларға ерекше ой
салды.
— Шіркін, адам туған елі мен туған жерін сүйсе осылай сүйсін! — деп күрсіне
тыңдады олар...
Алыстағы көшпелі ауылдарға Балуанның әнінен басқа апарған тағы бір жаңалығы —
бұл барғанға дейін, ол елдің қыз - бозбаласы әнді ең көп дегенде екеу - екеу боп қана
қосылып айтатын еді, әйтпесе жекелеп айтатын еді. Әнді көпшілік қосылып айтуды орыс
селосында көрген ол, осылай айтуды ауылдың қыз - бозбалаларына үйретіп еді, тамаша
боп шыға келді.
«Балуанның аралап бара жатқаны — көшпелі ауылдар» дедік қой. Ол елде арба атаулы
жоқ екен, көшкенде жүгін түйеге артады екен, ойын - тойларына салт атпен барады екен.
Балуан ұйымдастырған хорға аз ғана адам емес, ойын-тойға салт баратын қалың жас түгел
қосылып, шетсіз-шексіз кең дала, театрдың шет-шегі жоқ сахнасына айналып кетті.
— Бәсе, даланың көркі енді кірді ғой! — деп шаттанысты, жүздеген, мыңдаған бұл
хорды естіген қарттар, — бұрын кигіз үйдің, одан асса, — алтыбақанның төңірегінен
аспайтын ән, Балуан Шолақ келген соң, кең даланы керіп кетті ғой!.. Е, бәсе, осылай
айтылу керек қой, ән!.. Отбасы, ошақ қасындағы аз ғана адам емес, қалың ел осылай түгел
есіту керек қой әнді!.. Өркенің өссін, Балуан Шолақ, әннің еңсесін осылай көтерген!..
Бұл алғысын халық сырттан ғана емес, көзіне де айтқан соң, сезімі де ерекше серпілген
Балуан ауылдағы ән - күйдің музыкаға ойналуына да бұрын болмаған жаңалық қосты:
ауылдың бұрын жеке ойналатын құралдары — домбыра, қобыз, сыбызғының басын
біріктіре ойнатып, оларға сырнайды қосып, ауыл бұрын көрмек түгіл естімеген оркестр
жасады.
— Бұл да қызық болды - ау! — деп қуанысты ауыл — әннің ғана емес, күйдің де басын
қосты - ау бұл Балуан Шолақ!..
Балуан басын біріктірген ән - күй, көшпелі ауылдардың ішіне, сол ауылдардың өздері
сияқты ұзай көшіп тарап жатты...
|


title: ЖОЛБАРЫСПЕН ЖҰЛҚЫСУ - Сабит Муканов. Балуан Шолак

text:
ЖОЛБАРЫСПЕН ЖҰЛҚЫСУ
Алыстағы көшпелі ауылдарға думан бола барған Балуанға:
— Осы арада орнықсаң қайтеді?—деген ұсыныс жасады, тоқыраған елдері, — хал -
жайыңды сыртыңнан да естіген едік, өзіңнен де естідік. Туған жеріңде орнығып отыратын
болсаң, бірсәрі. Онда айтар сөзіміз жоқ. Ол жерде орныға алмайтыныңды өзің де айттың.
Ендеше, Үйсінге бардың не, осында қалдың не? «Шебердің қолы, шешеннің тілі ортақ»
демеп пе еді аталарың?.. Ақын да, әнші де ортақ емес пе еді елге?.. Қазақ атаулы елге
ортақ болып туған ұл екенсің— өзің жатырқамасаң, біз жатырқамайық, сені. Осы арада
тоқта. Үкіметтің құрығына алыстау жер бұл. Жан тиыштығыңа да қолайлы бұл ара. Бұған
көнсең, еліңдегі әке - шешең мен қатын - балаңды да көшіріп алайық. Үстіңе үй тігіп
берейік, алдыңа мал салып берейік, осы елдің, бір баласы боп отыра бер!..»
Алыс жолдың жүрісінен де қажыған, барған елінен құрмет те көрген Балуан Шолақ,
жаңағы айтқан сөздерге кейде елігіп те қалғанмен, ықтыярынан тысқары, бұзылған
сабындай ыдырайды да кетеді. Оған себеп төмендегідей.
Жабайы халық жақсы көргенмен, Балуан Шолақты елдегі болыстар, билер,
старшындар жақсы көрмеді. Оның үкіметке жағымсыз қылығын естіген олар: «Елге
осындай бұзақы келді, көпшілікті ұйытып әкетті, мұны қайтеміз?» деген қағаздарды
үкімет орындарына жаудыра бастады. Бұл хабарға жоғарғы үкімет басшыларының
астыртын қайтарған жауабы — «елді дүрліктірмей, амалын және қапысын тауып өлтіре
салыңдар!»
Ондай іс қолдарынан келмеуіне көздері жеткен жергілікті әкімдер арызды жоғарырақ
айдап, «Балуан Шолақ қазақ халқын көтеріліске ұйымдастырып жүр», деген хабарды
Петербургтағы патшаның өзіне жолдады. Ол кездегі патша — үшінші Александр, Балуан
Шолақ жүрген даланы айнала қоршаған: Ақмола, Қарқаралы, Семей, Аягөз, Қапал,
Алматы, Әулиеата, Шымкент, Түркістан, Ақмешіт, Ырғыз, Торғай, Атбасар қалаларының
ұлықтарына: «Ұстаңдар, мүмкін болса Петербургқа жіберіңдер, әйтпесе өлтіріңдер, бірақ,
не істесеңдер де айламен істеңдер, үркітіп я елді көтеріп алмаңдар!»—деген жасырын жар
таратты.
Ауылдың әкімдері бұл бұйрықты да орындай алмады. Оған себеп, — кімнен қалай
еститінін кім білсін, — жоғарылы - төмен ділі үкімет орындарының Балуан Шолақ туралы
жергілікті үкімет орындарына берген жасырын бұйрық - жарлықтары ел ішіне ілезде тарай
қалады. Сол хабарға жарыса, елдің ой - пікірі де ілезде мәлім бола қалады. «Балуан
Шолаққа ешкім де ондай қастықты жасай алмас, — деп гуілдеседі қалың көпшілік, — егер
жасаса, күн көріп, жер басып жүре де алмас. Тұқымымен құртып жіберерміз, ондай
адамды!»
Бұл сөзден зәресі кеткен жергілікті әкімдер, Балуан Шолаққа қолдарын көтере
алмайды, жасағысы келген қастығының реті келіп тұрса да жасай алмайды...
Тоқыраған елінде, өзі жайында қандай сөздер болып жатуы, Балуан Шолақтың да
құлағына күнбе - күн жетіп тұрады. Біреулер оған:
— Жарқыным, сақтан!.. Аңдушы алмай қоймайды... Қапыңды табады ол!.. — десе,
енді біреулер:
— Ілгері жылжығаның жөн, орын ауыстырғаның жөн! — деген ақыл береді.
Ел ішінде көбейген бұл қаңқудан Балуан Шолақтың ет жүрегі түршігіп, тоқырайын
десе де тоқырай алмайды, ол бет алған жағына қарай, өзенде қалқыған жаңқадай жылжи
береді...
Осылай жылжыған Балуан, Ақмоладан аттанған жолаушы, ат я түйемен суыт жүрсе
бірер айда жететін Жетісуға бес - алты жылда әрең жетті. Ұзындығы Ақтөбеден Семейге,
көлденеңі Ақмоладан Алматыға шейін созылған кең дала — Сарыарқаны сайранмен бес -
алты жыл аралаған Балуан Шолақ, Балқаш көлінің батыс жағасын жаралап, іздеген елі —
Үйсінге тартты. Қасында атақты әнші - ақын — Қошқарбайдың Шашубайы, және бес -
алты жігіт. Жол білетін жігіттің айтуынша, Арқадан Бетпақ шөлін басып Шуға тартатын
жарты айлық жолдың бойы елсіз шөл, онда тек жер жағдайына кәнігі кісі ғана табатын
құдықтардан басқа су жоқ. Осындай қиын жолға түсетін жолаушылар, шөл шетіне жақын
елден, сүрлеген ет, құрт, ірімшік сияқты шыдамды азық алды, сусыны — жолда кездескен
құдықтардан торсыққа құйып, ішіне ащы құрт тастаған су болды. Жортқан аттың үстінде
торсық шайқалып, құрт езіледі екен де, әрі сусын, әрі тамақ болады екен.
Бұл жолдың басшысы — Шашубай, Балуанға ерген топты адастырмай, шөлге
ұрындырмай, арытпай, ашықтырмай, аттарын қажытпай, бірнеше күн өткенде Шу өзеніне
жеткізді. Шуды қыстайтын қалың ел бұл кезде Арқаны жайлап жүргендіктен, өзен бойы
құлазып бос тұр екен.
— Шудың бұл тұсында өзен арнасы жіңішке, суы атқа өткел береді, — деді
Шашубай,— бірақ, екі жағаға өскен қалың қамыстың көлденең ені — он бес, жиырма
шақырымнан кем емес. Осы кезде қалың қамыстың ішінде қабан қойдай өреді. Соларды
аулап жолбарыстар да жүреді дейтін. Егер кездесе қалса атқа да, адамға да шабуы мүмкін.
— Сақтану керек! — десті жігіттер де, Балуан да.
Шашубай мерген еді. Ол шиті мылтықпен кешке киік атып әкеп, сексеуілді өртей
жаққан жолаушылар, киіктің семіз етін отқа қақтап жеді... Тастай қараңғы түн басталды...
Жолдан шаршаған жолаушылар ұйқыға бейімделді.
— Жолбарыс оттан қорқады, — деді Шашубай, — сексеуілді маздатып түн бойы
жағып қою керек. Аш аттарды осы маңайға матастыра тұсап оттату керек, кезекпен күзету
керек!..
Аттар маталды. «Менің атымның аяғы бос жүрмесе оттамайды, менен ұзап ешқайда
кетпейді ол» деп Балуан Шолақ Ақбозды тұсатпады.
«Ат терінің иісіне жылан жоламайды» деген сөзбен, жолаушылар ер-тоқымын
бастарына жастана жатты. Отқа ен бойымен әкеп тастаған жуан сексеуілдер бытырлай
жанып маздап тұр. Түн көзге түртсе көрінбейтін қараңғы. Іңірде көтерілген жел, түн бола
күшейіп, шайқалған қамыстар біріне - бірі соқтыға шулайды. Айналада әлдене ұлығандай,
ырылдағандай, шыңғырғандай болады...
«Сен күзет» деп от басына отырғызып қойған адам, аздан кейін қылжиып ұйықтап
қалды. Жолаушылардан жалғыз - ақ ұйықтамаған — Балуан Шолақ.
Көппен бірге ер - тоқымын жастана қисайған Балуан әуелі маужырап қалғып баратыр
еді, қасынан бірдеме ырылдап өткендей болған соң ұйқысы шайдай ашылып, басын
көтере түрегелді. Бойы түршіккен ол жан - жағына қарап еді, көзіне ештеңе ілікпеді.
Елегізген ол түрегеп аттарды араласа, бәрі де оттап жатыр, Ақбоз оңашалау оттап жүр,
күзетші шырт ұйқыда...
Балуан Шолақ қасына барғанда Ақбоз оқыранып, қасына келді де, сипа дегендей иегін
тосты. Сол арада есіне ауылы, әке - шешесі, Ғалия, туған жер түсіп, Балуан аттың жалына
бетін төсей сүйеніп еді, көзінен жас қалай шыққанын да білмей қалды. Балаша солқылдап
жылаған оның еңіреген дауысы шығып кетті. Ол өз дауысынан сескенді де, «мұным не?»
дегендей көз жасын тыйып, бетін аттың жалымен сүртті. Сол арада оның ойына Махамбет
батырдың:
«Ау қызғыш құс, қызғыш құс!
Сені көлден айырған —
Лашын құстың текпіні:
Мені елден айырған,
Хан Жәңгірдің екпіні,—
Айтып - айтпай немене
Құсалықпен өтті ғой,
Махамбеттің көп күні!» — деген сөзі түсті.
Балуан Шолақ қатты күрсінді де, атын арқадан, тамақтан сипап, «отта енді жануар!»
деп, өзі от басындағы орнына қайтты. Ақбоз Балуанның соңынан еріп кеп, қасында
мелшиіп тұрды да қойды...
— Жаныңды ұғам, жануарым, — деді Балуан, Ақбозға қарап жатып, — ұққанда
амалым қанша! Туған жеріңді сағынасың!.. Білем!.. Мен сағынбаймын ба?.. Сені де, мені
жел айдаған қаңбақтай тағдыр мұнда әкелді. Осы көреміз деген жеріміз бе еді
екеуміздің?!..
Сағынудан сыздаған жүрегі кеудесіне симай, Балуан демін зорға алды. Ақбоз телміріп
аз тұрды да, «жатып алдың» деп Балуанға өкпелегендей, ұнжырғасы түсіп, сылбыр аяңмен
қамысқа қарай кетті.
Сексеуіл әлі маздап жанып тұр. Балуан сексеуілдің жуан түбірін отқа қарай
сырыңқырап қойды да тағы жатты. Түннің қараңғылығы қоюлана түсті, жел үдей түсті...
Балуан жатыр. Оны қоршаған ауыр ой маңына ұйқы жолатар емес. Оның ойында: елін,
жерін, туысқандарын, Ғалияны сағыну.
...Осы ойда жатқанда құлағына шыңғырған жылқының даусы естілді. Орнынан атып
тұрған оның ойына «Ақбоз жазым болар ма!» деген қауіп түсті. Жылқы тағы шыңғырды.
Сасқан Балуан қарусыз қолмен тұра жүгірді.
Қалың қамыстың арасымен дыбыс шыққан жерге жүгіріп келе жатқан оның құлағына
әлдененің ырылдағаны естілді. Жүрегі қобалжи түскен ол, қамыс арасындағы алапқа
шығып еді, түнді тескен көзіне ағараңдаған бірдеме көріне кетті.
Ағараңдап тыпырлағанға ол жетіп келсе,—аты!.. Оның үстінде қимылдай қараңдаған
бірдемеге үңілсе, ұзын құйрық бір аңның бөксесі!.. Бас жағы аттың кеудесіне кіріп кеткен.
Бұл мақлұқты жолбарыс деп жобалаған Балуан Шолақ, ұзын құйрықтың түбінен шап
беріп ұстай алды да, мықшия тартып зорға дегенде аттық кеудесінен суырып алды...
Жолбарыс!.. Ол қайырылып тап беруге ыңғайланғанда, Балуан, сілтей лақтырып
жіберді... Ұшып барып құлаған тайшадай жолбарыс, тұра сала Балуанға тап бере
ұмтылды. Екеуі айқаса кеткенде Балуанның қолы аңның жұтқыншағынан ілікті.
Қылқынған аң, мұрны бырылдап, тілін сала құлаш шығарып, аузын ақырайта ашып
бұлқынып еді, Балуанның қатып қалған уысы жазылмады. Жанталасқан аң Балуанның
денесін тырнақтарымен бүрді. Дес бергенде, киімі қалыңдау еді оның, бүрген
тырнақтардың шеңгеліне киім жентектеліп, етіне кейбір тырнақтардың, істік ұшы ғана
тиді... Тиген жерін ол ыстық ұстарадай тіліп түсті... Сол кезде, жолбарыстың, кеңірдегінен
қысқан қолы жазылып кете жаздады. «Өйтсем өлем» — деген ой келді оған, — одан да
айрылмайын!..
Буынған аң Балуанның қолы кеңірдектен айрылмасын сезгендей, бассауға қылмақ боп,
сүйрелей қашуға тырысты, бірақ тырмыса тартқан Балуанды әкете алмады, екеуі ұмар -
жұмар жығылды. Балуан алқымдағы уысын толғай түсті!..
Бір кезде жолбарыс қимылсыз сұлық жата қалды. «Енді өлген шығарсың» деп ойлаған
Балуан, аңның алқымынан уысын жазбастан, басын көтерсе, таң сібірлеп келеді екен.
Жарылған атын сонда ғана еркін көрген ол: «оншадан мұнша жүріп, ажалың, осында жетті
- ау, жануар!» деді күрсініп...
Жолбарыстың алқымын босатпай Балуан аяқпен шапқа, бүйірге, кеудеге теуіп көріп
еді, қозғалмайды. «Өлген екен» деп Балуан уысын жазайын десе — ашылмайды,— қолы
қарысып қалған!..
«Жаным - ау, біздің жолдастарға не болған» деген оймен Балуан Шолақ: «а - ай!»—деп
дыбыс берді. «А - ау!» деген дыбыс естілді, қамыс арасынан. Іле, жүгіріп Шашубай
шықты да, өлген жолбарысты кеңірдектен ұстап тұрған Балуанды көріп, «мұнда!» деп
айғай салды. Қамыс арасынан өзгелері де шуласып шықты.
— Тірімісің?—десті олар Балуанның қасына жүгіріп келіп.
— Өлсем осылай тұрам ба? — деді Балуан масаттанғандай. Оның қарысқан қолы
жазылып кетті.
— Апыр - ай, құдай - ай, сақтай гөр!—деп қорықты, оның денесіндегі жарасын көрген
серіктері. Ауыр жараланыпсың ғой, өзің.
— Үрейленбейік! — деді Шашубай, — тез сойыңдар жолбарысты! Бұл осы күні семіз,
терісі шелді, Балуанды жылыдай теріге орасан жараның уытын сорып алады.
Жолбарысты Балуанның жолдастары тез сойды да, терісін от басына әкеп, Балуанды
тырдай жалаңаш шешіндіріп, қан сасыған жылы теріге орады. Тері Балуанның зор денесін
еркін қаусырынуға жетті.
|


title: АЛАТАУ АЯСЫНДА - Сабит Муканов. Балуан Шолак

text:
АЛАТАУ АЯСЫНДА
«Көріп пе едің қырғыздың Алатауын,
Бұлт ұялап басында күнде жауын:
Алыстағы аңсаған Ғалияның,
Біліп қайтсам, шіркін - ай, есен - сауын!»
(Шолақтың өлеңінен).
Араб елінде мынадай ертегі бар. Мұхамбет пайғамбардың күйеуі, әрі әскер бастығы
Әзірет Әлі, алыстағы бір мемлекетте Дариға атты балуан қыз бар деп естиді де әдейі іздеп
барып, күреседі. Балуан қыз мұнымен бірнеше күн алысып, кейде жығып кете жаздап,
ақыры, намыстанған Әлі әрең дегенде жығады. Жеңілген қыз Әліге қосылып, екеуі аз күн
тұрады да, Әлі мекеніне қайтып, қыз жүкті боп үйінде қалып қояды. Айы - күні жеткенде
Дариғадан ұл туады да, атын Мәді қояды. Мәді қырық күнде қырық кез боп өсіп, қырық
бірінші күні әкесі Әліні іздеп жолға шығады. Неше күн, неше түн жүрген ол, бір күні
күресіп жатқан адамдармен кездеседі. Мәді қастарына кеп қарап тұрса, күрестіріп жатқан
орта жасты, денелі адам, күресіп жатқан ылғи жастар, бәрі де балуан жігіттер, Мәді оларға
қызыға қарап тұрады да, «мен де күресем» деп қолқа қылады. Басқарушы адам бұл тілекті
орындағанда, Мәді жастардың бәрін жығады. Сонда басқарушы ашуланып, «өзім
күресем» деп ұстай алғанда, Мәді «Я, әкем, Әзірет Әлі қолда!» деп, оның да тізесін бүгеді.
Мосқал адам сасып қап: «Япырай, сен Мәді емеспісің?!» дейді. «Иә, мен Мәдімін»
дегенде, мосқал адам: «Ендеше мен, әкең — Әлімін!» дейді. Мәді ұялып тұра қашады, Әлі
тұра қуады. Ақыры ұстайтын болған соң, «әкемнің жағасынан алдым, енді оны көрер
бетім жоқ, мені жасыр!» деп Мәді жерге жалынады. Жер Мәдіні аяйды да, Әлі қуып жете
бергенде, жарылып кетіп, ішіне Мәді түскенде жасырып жабыла қояды...
«Ақырзаман боларда, — дейді ертегі, — Тажал деген шығып дүниені жалмай
бастайды, адамды сол апаттан, жер астынан шыққан Мәді ғана құтқарады...»
Бұрынғы Жетісу атанатын Үйсін - Дулат елінде:
— Мәді шығып қапты!—деген хабар дүңк ете түсті...
— Қойшы!..-—десті елең ете қалған жұрт.
— Рас!.. Адамның арыстаны дейді. Түйені қозыдай арқалап әкетеді дейді!.. Еті —
темір дейді, тісімен жылқының ортан жілігін кеміреді дейді!.. Денесі адамзатқа бітпеген
дейді. Өзінің бір қолы шолақ дейді!..
— Апырай, ақырзаман болып қалғаны ма онда?!—деп үрейленісті жұрт,— Молдадан
сұрайтын екен. Мәдінің де қолы шолақ па екен?
— Біреулер сұрапты. Молда «Мәдінің де бір қолы шолақ деген кітапта рауаят бар»,
депті, — деген де хабар тарады.
Жаздыгүні Алатаудың биігіндегі бір жайлауда, Ордабаев Қали деген байдың үйіне
жиналып қымыз ішіп отырған біраз жұрт та осы кеңесті айтып шуласып отырғанда,
«сөйлес!»—деген дауыс естілді үй сыртынан.
Қали менмендеу, тәкаппарлау кісі еді, сөйлес қып нығызсыған адамды ұнатпайтын еді.
Ол сырттан естілген мына дауысты да ұнатпай:
— Уау, түсе бер, кім болсаң да!.. Саған сөйлеске баратын кісі жоқ, түспесең тарта
бер!—деді айғайлы дауыспен.
Аздан кейін үйге әлем - жәлем киінген оншақты жігіт кіріп келді. Олардың ішінен,
Қалидің көзін өзге жігіттер қоршай кірген, сымбатты өзгелерінен ерекше, қалың қара сұр
мұртты, шоқша сақалды адам ерекше тартты.
— Жоғары шық! — деді, ондай дауысты өз үйінде естіп көрмеген Қали ұнатпай.
Қали оң жақ босағада, өзге қонақтарынан оғашырақ отыр еді. Бұл елде оған тақала
адам отырмайтын еді.
Қалидің ол «тәртібін» бұзған қонақ, қолдасып амандаспастан дәл оң тізесін баса кеп
отырды. Өзгелері төрдегі бос орынға жайғасты.
Еркінсіген қонақтың қылықтарына іштей ыза болғанмен, Қали сырттай сыр бермеді.
«Сіз», «біз» деп сыпайысуына, киіміне, түріне қарап, «алыстан келе жатқан қонақ болар
және мына түрімен тегін де кісі болмас» деген оймен, сөзін сыпайы бастап:
— Жол болсын, қонағым!—деді бұрыла қарап қойып.
— Жол болса әлей болсын!.. Жолдамақ сізден болсын!..
— Таныспадық па, қалай, қонағым!..
— Сөйлес қылмасақ айып бізде. Сөзге шықпасаңыз айып сізде. Сыртта көрісіп, төс
тақасып амандаспаған соң, енді жата-жастана таныса береміз де...
Сөзден тосылғандай болған Қали:
— Әйтсек әйтерміз, онда; — деді де, жігіттеріне, — жолаушылар сусаған болар, шұбат
әкеліңдер! — деді.
Қышқылтым иісі мұрынды қытықтаған қоймалжың дәмді шұбаттан, қонақ екі - үш
саптаяғын сіміре бір - бір - ақ тартып жіберді де, маңдайынан шыққан терді саусағымен
сыпырып тастап:
— Енді болдым!— деп шынтақтап жантая кетті.
Аңқасы кеуіп келген өзгелері, салқын, тәтті шұбатты, саптаяқтарын алдарына ұстай
отыра асықпай сімірді.
Қатар отырған қонақтың шұбат ішуі де, одан кейін қисая кетуі де жаттау көрінген соң,
оны аздап түрткілегісі келген Қали жантайған денесіне бір қарап қойып:
— «Руын не құл, не қу жасырады» дейтін еді, қонағым; қайсысы екеніңді жата -
жастана білерміз. Ол жөніңді айтпасаң, мына жөніңді айт: денең жақсы екен, балуан біреу
емеспісің?
— Неге олай сұрайсыз?
— Денең жақсы екен...
— «Түйе бойына сеніп жылдан құр қалды» демей ме, аталарымыз? Денелінің бәрі
балуан бола бере ме? Және ауызда емес, күште сыналмай ма, балуан? Күштімін бе, жоқ
па, — сынасар жер кез келсе көрерсіз!
Тағы да «мынау бір кесір сөйлейтін адам ғой өзі!» деп ойлаған Қали, онымен ептеп
сынаспақ болды. Денесі сидам жасырақ кезінде ол кеуде балуанның біреуі боп жүрген еді
де, семіргеннен кейін ол «кәсібін» тоқтатып, күшін үйде көрсететін бір әдіс тапқан еді:
үйіне келген қонақтардан біреуді «осы ауыр» деп немесе «мықты» деп ойласа, қасына
отырғызатын еді де, оңынан солына, солынан оңына көтеріп қойып ойнайтын еді. Оның
сондай ойынынан қорқып, кейбір аса семіз адамдар үйіне жоламайтын еді.
Қалидің мына қонағына да сол ойынын көрсеткісі келді. Аз тым - тырыс отырғаннан
кейін:
— Әу, қонағым!—деді ол.
— Ә, — деді қонақ басын көтеріп.
— «Ойында өрелік жоқ» — деген мақалды сіздің ел айта ма?
— Сіздің елдің ғана сыбағасына тиген мақал емес шығар ол, кигіз туырлықты қазаққа
ортақ мақал шығар. Әлде, мені қазақ емес деп ойлайсыз ба?
Бұл сөзден де тосылып қалғандай болған Қали, онысын сездіргісі келмегендей:
— Ендеше, бір ойыным бар еді, қонағым, сонымды көрсетсем ерсі болмас па екен?—
деді.
— Әрине, ерсілік болмайды. Айтыңыз, қандай ойын екенін!
— Оң жақта отырған қонағымды сол жағыма көтеріп қоятын ойыным болушы еді...
— Оған мен әзір!..
— Ә, жарайды, онда! — деп, Қали оң жақта отырған қонағына денесін икемдеді де, оң
қолын сыртына орай, арғы тақымның, астына тығып жіберіп, өзіне бейімдей тартты...
Бұған дейін бұлай тартқанда, денесі қандай ауыр адам болса да орнынан қопара
бастайтын еді де, лезде жұлып ап, екінші жағына аудара салатын еді.
Ал, мынау — кесек тастай, немесе жерге қаққан темір қазықтай, отырған орнынан
бүлк етпейтін бірдеме!..
Қали Қанша мықшыңдағанмен, қонағын орнынан қозғалта алмады. Алқынған да,
терлеген де ол, басқа айла істей алмауына көзі жеткен соң, қонағын құшақтаған қолын
алды да, ентіге сөйлеп:
— Тас екеніңді, темір екеніңді білмеймін, жарқыным: асау атты да құйрығынан
ұстағанда тырп еткізбейтін ем, қандай ауыр кісі болса да шопақ құрлы көрмейтін ем, сені
мен қозғай алмадым! — деді.
— Олай болса, осы ойынды маған ойнауға болар ма екен?—деді қонақ, — Сізді менің
көтеруіме болар ма екен?
— Болуы болады ғой, бірақ, сен мені көтере алмайсың қонағым.
— Неге?
— Аттан күшті емес шығарсың сен. Мені ат та көтере алмайды. Тек, нар түйе мен атан
өгіз ғана көтере алады...
— Көтере алмасам, менен айып сұрамассыз. Ойын ортақ. Мен ойнайын сізбенен.
— Онда өзің біл.
— Менің де ыңғайым, — оңымда еді. Оң жағыммен көтеруге болар ма екен?
— Ықтиярың.
Қалидің сол жағына отыра беріп, қолын бөксесінен орай, құшаққа симайтын жуан
денесін өзіне икемдей, қонақ «һауп!» деп жұлқи тартқанда, дауылдан құлаған жуан
ағаштай еңсеріліп қисая кетті... Сол бетінен оңалдырмаған оны, қонақ бос бөшкені
құшақтап көтере жөнелген баладай, ауыр және жуан денесінің салмағын кеудесіне арта
тұрып жүре берді.
— Қарным жарылды!.. Түсір!..— деген жалынышты даусы шығып кетті Қалидің.
Босағаға көтеріп апарып түсірген қонағына:
— Апырай, кім ең?—деді ентіккен Қали.
— «Оны жата-жастана сұрастырармыз» демедік пе?
— Дедік... сонда да?..
— Сөз сертінен таймау керек...
Тағы да тосылған Қали, қонағын да орнына отырғызып, өзі де отырып:
— Ал, жігіттер!—деді қонақты күтушілерге, — кім де болса керемет біреу, мынауың.
Жөнін кейін біле жатармыз, сендер бұның сыбағалы асын даярлап, мал сойғызыңдар!..
Жігіттер бұйрықты орындауға кеткен шақта, әдемі киініп домбыра көтерген оншақты
адам үйге кіріп келді.
Балуан Шолақ осында ма?—деді дөңгелек қара сақалды, кішірек имек мұрынды,
шықшытты, дембелшелеу, орта бойлы қызыл шырайлы кісі.
Үйдегілер біріне бірі қарады.
— Жаза баспасам Балуан Шолақ сен боларсың!— деп әлгі кісі домбыралы қолын
қонаққа ұсынды.
— Болсақ болармыз, — деді қонақ.
— Ендеше, мен Дулаттың Сарыбасымын.
— Естіп ем!—деді қонақ түрегеп, — кел, онда, төске төс тигізіп көрісейік.
Екеуі құшақтасып көрісті.
— Атыңды естуші ек, — деді Сарыбас Балуан Шолаққа, — көруге құмар ек. Ізіңді
қуып жаңа таптық. Мына тұрғандар Жетісудағы Үйсін, Дулаттың сені іздеген ақындары.
— Менің де іздегенім сендерсіңдер! — деді Шолақ, — ақындарға басын иіп.
— «Мәді шықты!» деп дүрлігіп едіңдер, — деді Сарыбас үйдейлерге, — (жұрт елегізіп
қалды.) Сол Мәді — осы Балуан Шолақ!
Одан әрі мәжіліс басталып кетті. Қалидің ақ үйінің жаңа кигізі шұрқ - шұрқ тесіліп,
айналасы көктегі жұлдыздан жиі сығалаған көз боп кетті.
— Бұл қай бейбастақтық? Үйді қиратамысыңдар? Кигізді бүлдірдіңдер ғой. Жоғал
көзге көрінбей! — деп аюдай ақырған Қалидан жайшылықта қорқатын жұрт бүгін
жасқанбады. Олар бүгіннен қалса Балуанды көре алмайтындай боп, үйге симағаны
сырттағы кигіздің тесігінен таласып, бірін - бірі басып кете жаздады.
— Жұрт лебізіңе құмартып тұр, ән бұлағы Көкшетаудан келдің. Жетісуды сусындат!—
деген өтінішті орындап, Балуан Шолақ бар білгенін ортаға салды. Ол өлең - жырын.
Жастықта ұрынбай ма жігіт дауға?
Ол даудан аман қалса басың сауға?
Жетісу, жемісің мол ағаш едің,
Бұтаңа келдім аз күн қонақтауға!—
деп бастап, аржағында бұл өлкеге неге келген жайларын, жолшыбай нелер көріп,
нелерді естігенін сөйлеп кетті. Ән араластыра айтқан өлең-жырларымен, тыңдаушыларын
ол жылатты да, күлдірді де, сергітті де, күрсіндірді де...
Жетісу Балуан Шолақты айлап емес, жылдап жібермеді. Оның күні де, түні де, қысы
да, жазы да сауық - сайранмен өтті.
— Мән - жайыңды естідік, — деді оған қайда барса да жұрт, — ағайын іздесең:
шыққан арғы тегің осы — Үйсін. Жолшыбайғы елдерден естіген сөздерін қайталап, Үйсін
болмаса да сені жатырқайтын Жетісу жоқ. Артыңда аңдушың көп екен. Туған жерің
ыстық шығар, бірақ қайтып барам деме, жазым боларсың. Осы елге орнық. Үстіңе үй
тігейік, алдыңа мал салайық, қалаған қызыңды берейік.
Шолақтың қайтпауын қолқалаған әсіресе ақындар мен әншілер.
— Көкшетау — әннің бұлағы деп еститін ек, — десті олар,— сол жақтан, Арқаның
биік жонын, Бетпақтың жалпақ шөлін, Балқаштың теңіз көлін аттап, әдемі нәзік үндер бұл
маңайға талықсып жететін еді, еркін естісек деп құмартатын ек. Сондай сусаған шөлімізді
сен қандырдың. Бірақ, сенің әнің — дәмі айнымайтын тәтті екен, сімірген сайын сусап
барамыз. Өмірімізді сенің әніңе бөлеп өткізейік. Аз жасты сайранмен бірге жасайық.
«Әне қайтам, міне қайтаммен» Балуан Шолақ Жетісуда он жылдан артық жүрді.
Алатаудың кең етегін жайлаған қалың елде араламағаны жоқ. Балқаш көлінің батыс
жағымен келіп Әулиеата қаласына барған ол, Алатаудың теріскей жақ бөктерін жайлаған
елді аралап отырып, Қытай шегіне барып тоқтады. Одан арғы қазақ ауылдарын да
аралауға ойлаған еді, үкіметтің шекаралық орындары рұқсат бермеді.
Сонша елді аралағанда оның қыдырғыштығы ұстаған жоқ. Ол қай ауылға барса да,
алдыңғы ауылдардан іздеп кеп, «дәмге шақыра келдік!» деп ілгері тарта берді. Жолы ұзап
бара жатқанын Балуан көрсе де, сыйлап шақырғандарға бармаймын дей алмады...
«Ел елдің заңы басқа, иттері қара қасқа» дегендей, Көкшетауда туып-өскен Балуан
Шолаққа Жетісу елінің әдет - ғұрпы, үй - тұрмысы, киім - кешегі өз елінен басқаша
көрінді. Балуанның байқауынша Жетісу елінде «атам заманның» әдеті көп сияқты.
Көкшетау елінің, жазғы киіз үйі кең, биік болады. Жетісудың үйі әрі тар, әрі аласа екен.
Көкшетау елінің әлділері қыстыгүні бірнеше бөлмелі ағаш үйде, әлсіздері орыс
крестьяндарының үлгісімен салған шым үйде отырады; Жетісу елі қысқы үй салуға
шорқақ екен, көпшілігі таудың етегін жырып жасаған «кепе» атты үңгірді мекендейді
екен, онда терезе болмайды, не төбесінен, не қабырғасынан сығырайған кішкене тесік
қойып, қойдың қарнымен қаптайды екен. Көкшетау елі ыдыс - аяқты, үй жасауын көбінесе
базардан, фабрикада жасалған заттардан алады. Жетісудың ыдыс - аяғы, үй мүлкі көбінесе
ауыл шеберлерінің қолынан тұрпайы жасалады екен. Көкшетау елінің киімі орыс я татар
киімдеріне ұқсастау ықшам, ыңғайлы келетін. Жетісу елінің киімі әрі мол, әрі сиықсыздау
олпы - солпы келеді екен...
Көкшетау елімен салыстырғанда, Жетісу елі аңқаулау, момындау сияқты. Жетісу елі
еңбек бейнетін Көкшетау елінен көбірек көретін сияқты, Көкшетау қазақтары егін
салмайды, астықты жақын жердегі орыс поселкелерінен сатып алады, Жетісу
қазақтарының көбі егінді өзі егеді екен, ол егінін арықтан суарады екен; бұның бейнеті
Көкшетаудағы егіншілердің бейнетінен әлдеқайда ауыр, — Көкшетауда егіншілер жерді
жыртып, тұқымын себеді де, суды көктен тілеп, қашан егін піскенше күтіп отырады,
жетісулықтар егіні піскенше суарып дамыл көрмейді.
Алатау өлкесінің жері Балуан Шолаққа ұнады да, ұнамады да. Ұнағаны: таудың өз
бойы қасиетті, оған шықпайтын егін де, жеміс те жоқ. Сондықтан да, жергілікті ел:
«Жетек ексең — арба өседі» дейді екен. Алатау бойына шығатын жемістер Көкшетауда
жоқ, Көкшетаудың егістік мәдениеті де Алатаудан төмен. Алатаудың Балуанға
ұнамайтыны: бар қасиеті таудың өз бойы мен етегінде ғана да, егер одан ұзап, 50—60
шақырымға барсаң, таздың басындай тақыр. Көкшетаудың қай жеріне барсаң да
белуардан келетін көкорай шалғын, түбіттей ұйысқан қалың бетеге!..
Жетісу елі қаншама құрметтегенмен Балуан Шолақ туған жерін, елін, ата - анасын,
Ғалияны жылдан - жылға артық - артық аңсады да, оншақты жыл аралағаннан кейін
Жетісу елінен рұқсат сұрады.
— Туған жеріңе қайтам десең рұқсат — деді Жетісу,— бірақ, күндердің күнінде
патшаның қудалауына тағы да ілексең, паналатуға біз әзір...
Еліне беттеген Балуан, Жетісудың қай ауылына түсіп аттанса да, бір ауыз өлеңмен
қоштасты:
Алатау, аз күн жаттым аунап-қунап,
Дертіме дәрі бердің жүрген улап.
Көргенше енді айналып хош аман бол,
Ұлысы Ұлы жүздің Үйсін, Дулат!
|


title: ӨЗ БЕЙНЕСІ - Сабит Муканов. Балуан Шолак

text:
ӨЗ БЕЙНЕСІ
Алатаудан аттанар алдында, Балуан Шолақ қасындағы нөкерлерін таратты. Олардың
«еліңе шейін шығарып саламыз» деген шын сөзін, егер «мақұл» десе, айтқандарын
орындауына көзі жете тұра, Балуан тоқтаулы сөз тапты.
— Өздеріңе белгілі, — деді ол нөкерлеріне,— мен бұл жаққа өкіметтен қашып келген
қоңыраулы кісімін. Сол қоңырауды елге қаға қайтсам, думандата барсам, маған құлағын
тігіп отырған өкімет, «ә, мынау әлі де баяғы қылығын тастамаған екен», дейді де, торын
құрып қамай қояды. Оны істетпеу үшін, еліме мен үн - түнсіз баруым керек те, елеусіз
жүре беруім керек.
— Өйтсең, өкіметтің тимеуіне көзің жете ме? — деген сұрауға:
— Тиыш жүрген кісіде не ақысы бар оның? — деп жауап берді Балуан,— Ғазиз
ақынның, «Елу бестен жасы асып кеткеннен соң, жігіттіктің болмайды серуені», деген
сөзін айтпадым ба өздеріңе? Менің де жасым елу бестен өтті. Енді қылтың - сылтыңның
керегі жоқ маған. Оның үстіне көңіл де жүдеу. Мен ауылыма бара қақ - соқтың бәрін қоям
да, «айранын ұрттап, қойын құрттаймын, ұя бөрік, жуан қоныш» адамның бірі боп күн
кешем. Тағдырдың менің маңдайыма ендігі жазғаны осы болуға тиіс.
— Тек, соны істей алсаң!.. — десті, Балуанның сөзін тоқтаулы көргендер, қарсы дау
айтудың ретін таба алмай.
— Істемегенде амал жоқ, — деді Балуан күрсініп, — жанған отқа көзсіз көбелек қана
түседі.
Еліне жеке қайтуға нөкерлерінен рұқсат алған Балуан, «қойдан қоңыр, қозыдан жуас
болған соң біржола болайын» деді де, үстіндегі сәнді киімдерінің бәрін естелік есебінде
таратып беріп, өзі жұпыны киімдер сұрап алды. Аты мен ер - тоқымын да қоңырқай түрде
сайлаған ол, нөкерлерімен жыласып қоштасты да жалғыз өзі Балқаштың батыс жағын
жиектей, еліне бет алып жүріп кетті.
Бұл бетіндегі елді Балуан бұрын аралаған жоқ еді, соны пайдаланып ат шалдырған,
түстенген, қонған жерлеріндегі танымайтын адамдарға «пәлен жердегі туысыма барып
келе жатқан жолаушы едім» дей салды. Сақал - мұрты өскен, қоңырқай киімі, қоңырқай ер
- тұрманы, жобалғы аты бар оны ешкім де Балуан Шолақ деп ойламады.
Осындай елеусіз түрде келе жатқан ол, Балқаштың Іле өзені құятын сағасындағы
«Топар» аталатын жердегі ауылдарға жетті. Руы Сары Үйсінге жататын бұл ауылдарда,
Балуан барған кезде, әлдекім бай қызын ұзатып, ұлан - асыр той боп жатыр еді. Жобалғы
түрде жүрген Балуанды бұл тойда ешкім елей қойған жоқ, оның өзі де тойдың думанына
еліре сапырылысқан жұртқа елетерліктей ешбір қылық көрсеткен жоқ.
Күндізгі думан өтіп, тойға келгендер кешке қарай төңіректегі ауылдарға бөліне
тарқасты. Көппен араласқан балуан да бір ауылға кеп түсті.
Балуан түскен ауылдың адамдары, осы ауылға келген қонақтардан «Кебекең» атты бір
ақсақалға ерекше құрмет көрсетті. Балуан жұрттың әңгімесіне құлақ түрсе,—
«Кебекеңнің» шын аты — Кебекбай екен. Ол бүкіл Дулат атаулының әрі ақсақалы, әрі
сәуегейі боп саналады екен.
Қасына ере келген адамдары осы «Кебекеңнен»:
— Егер рұқсат етсеңіз, мәжілісімізді көріктендіруге Кененді алдырсақ қайтеді? — деп
өтінді.
— Алдырсаңдар, алдырыңдар!—деді Кебекбай.
— Бар, тап та шақырып кел! — деп жұмсаған жігіт кеткеннен кейін, бұл ауылға
жиналған қалың жұрттың аузында Кененнің кім екендігі сөз болды.
— Сол жігітті аса әнші деп жүр ғой, — деп сұрады біреу, — қай ауылдан келген өзі?
— Дулат ішіндегі Жаныс көрінеді ғой ол. Жаныс ішінде Қасқарау. Оның ішінде Сати -
Боти. Мекендері Мәтібұлақ көрінеді. Әзірбай дейтін кедей шал болатын Сатида. Соның
қартайған кезінде туыпты ғой бұл бала. Жасынан жетім қап, бай ағайындарының қой -
қозысын баққан екен. Ержете аузына жел бітіп, қазір бүкіл Дулаттың атақты ақыны
болғанға ұқсайды. Өзі сымбатты да, көрікті де жігіт боп өскен. Даусы да керемет өзінің,
— аққудай сұңқылдайды!.. Ән де шығарады өзі, өлең де шығарады. Өлеңі онша қырғын
емес. Ал, әні бар ғой, — бұлбұлдың сайрауына бергісіз!..
— Үлгіні кімнен алды екен, бұл?
— Балуан Шолақтан!..
— Не дейсің? Жолығып па екен Балуан Шолаққа?
— Арқадан Жетісуға келе жатқан Балуан Шолақ, Сати - Боти елін аралап жүріп
«Доланқара» тауына кездессе, қой жәйіліп жүрген тас арасынан әдемі ән естіледі.
Айтушыны Балуан Шолақ таптырып алса, он бестер шамасындағы қойшы бала екен дейді.
Әлгі бір, қойшы баланың зарыққан мұңын бозторғайға шағатын әні бар ғой, сол ән, сол
қойшы баланың шығарған әні екен дейді...
— Апырау, не дейді?!..
— Даусы да, әні де ұнаған баланы, Балуан Шолақ, қасына ерген нөкерлерімен ала
кетпек болған екен, баланың да барғысы келген екен, жалдаған бай жібермепті...
Балуанның жүрген жері ұлы думан көрінеді ғой. Қасқарауда ол Ноғайбай дейтін байдың
үйіне түссе керек. «Балуан Шолақ келді» деген соң, қалың Қасқарау жиналса керек. Сонда
әнін мақтаған Қасқарауға, Балуан «менен де зор әнші, — өздеріңнің араларыңда жүр,
бірақ ән айтып жүрген жоқ, қой бағып жүр» деп Кененді өлердей мақтап, «нанбасаңдар
көріңдер!» деп әдейі ат жібертіп алдыртса керек, Балуанның айтқаны расқа шыққан соң,
қалың Қасқарау Кененді басына көтеріп әкетсе керек...
— Жақсы адамның аса сөйлемей, баса сөйлейтін әдеті ғой... Балуан Шолақтың өзін
баса, Кененді көтере сөйлеуі содан болған шығар, әйтпесе, өз даусына жан пар келмейді
деп естігеміз; айғай салған дауысы тауды жаңғырықтырып, тасты сілкіндіреді деп
естігеміз; жүз бұралып, мың құбылады деп естігеміз!.. Кенен де керемет көрінеді ғой!..
Сонысына қарағанда, Балуан Шолақтан бата алып, аузына түкірткен ғой ол!..
— Апырай десейші!—деп ду ете түсті үйдегілер...
— Ал, енді, мен сендерге бір қызық айтайын, — деді біреу, көпшіліктің шуын басқысы
келгендей, қатты дауыспен:
— Иә! — деді де, шу тын бола қалды.
— Осы Кенен бар ғой, сол Балуан Шолақтың бар әнін аузынан қағып алған!..
— Не дейді?!..
— Дегенімді айтайын: Балуан Шолақ Ноғайбайдың үйіне қонған күні мен де сол үйде
едім. Балуанның әнін есітеміз деп келген жұрт үйге симайтын болған соң, халықтың
тілегін орындап, Балуан далаға шықты. Ауыл Мәтібұлақтың жағасында, таудың арасында
отырған. Балуанға ере тысқа мен де шықсам, таудың саласындағы адамның қалыңдығына
көз тұнады!.. Айт пен тойға да мұндай көп жиналмас жұрт!..
— Жұртты қоя тұрып, Балуанды айт! — десті үйдегілер.
— Айтсам, Балуан таудың төскейіндегі шыңға көтерілді де ән шырқады. Мана үйде
бірер әнді айтқанда, даусы аса зор сияқты емес еді, қоңырлау, бірсыдырғы әдемі ғана еді.
Тысқа шығып сол әнді қайта айтқанда, даусы биіктеп көтерілді де кетті. Сонда ол
айқайлаған жоқ, әдемі нақышымен, қоңыр ғана айтты. Осы даусы тауды жаңғырықтырып,
тасты сілкіндіріп жіберді...
— Аруақ біткен адамның әдеті емес пе, топты көрсе арқаланып кететін!.. Аруағы
көтеріп кеткен ғой, оның даусын.
— Сонымен, қызық болды, — деді Балуан Шолақтың өнерін баяндаушы.
— Иә?..
— Ол түні, таудың саласында Балуанның және оның нөкерлерінің әнін тыңдаған жұрт
кірпік қаққан жоқ. Балуан қызық кісі екен. «Мынау пәлен деген әнім, мынау түген деген
әнім» деп, әрбір әнінің бір - бір ауызын өзі бастап береді екен де, нөкерлеріне «ендігісін
сендер айтыңдар!» дейді екен. Олар қосылып айта жөнеледі екен...
— Қызық екен онысы!..
— Одан да қызығы бар...
— Иә?..
— Балуанның да, оның нөкерлерінің де әдемі әндерін құмарта тыңдаған жұрт, күздің
ұзақ түніне шыдамағандай, үркер төбеден ауа у - шуын азайтып бәсеңси бастады... Сол
кезде, Балуанның нөкерлері қосылып айтқан бір әннің ішінен, болатты болатқа соққандай
шыңылдап, аспанға найзадай шаншылып, тыңдаушылар бұрын естімеген бір биік дауыс
көтерілді де кетті!.. Құр ғана биік дауыс емес, мөлдір судай кіршіксіз дауыс, көктемнің
даласындай сәнді дауыс, шебердің кестесіндей нақышты дауыс!..
— Апырау, кімнің дауысы екен?—десті, кім екенін тез білуге асыққан жұрт.
— Кененнің...
— О қайдан кеп қапты?..
— Балуан Шолақ кешке жіберген кісі Кененді тауып әкелгенше түн ортасы ауып кетсе
керек... Балалық шағында Кенен бұйығы екен дейді. Сондықтан, келе сала Балуанның
алдына жетіп бармай, көптің арасына отыра кетіпті... Арқасыз адам ән айта ала ма?..
Балуан мен нөкерлері айтқан әндерге Кененнің де арқасы қозып, әуелі алысырақ отырған
ол, ән айтқан топқа жақындай - жақындай, бір мезгілде қасына кеп қапты... Одан кейін
өзін - өзі ұстай алмай, Балуанның ән айтқан нөкерлеріне қосыла кетіпті... Әлгі дауыс сол
екен!..
— Иә, сонан?..
— Ән айтылып болған соң, Балуан орнынан түре кеп Кененнің қасына барады да, «ә,
сен келіп қап па ең?» деп, қол берген Кененді бауырына баса құшақтайды. «Уа, жұрт, —
дейді Балуан сонан кейін, жиналған топқа, — сенің бұлбұлың осы!..» «Әзірбай баласы
Кенен» мұның аты - жөні. Өзіңнің Дулатың бұл бала. Оның ішінде Қасқарау, оның ішінде
Сати -Боти. Бірақ, бұл, қалың Дулат, — сенің ғана сыбағаң емес, «шебердің қолы,
шешеннің тілі ортақ» дегендей, барлық қазақтың сыбағасы. Бірақ, бүгінгі күні, бұл бала,
қалың Дулат сенің әншің, емес, қойшың боп жүр. Қазіргі хәлінің қандай екенін баланың өз
әнінен, өз құлағыңмен есті. Ал, Кенен, айт, мына жұртыңа «Бозторғай» деген әніңді!..»
Кенен «Бозторғай» әнін айтқанда, қойшы баланың ауыр халін көз алдына келтіріп,
тыңдаушылар мұңайып қалады. Сонда Балуан Кененге, «енді Көкшолақ» деген әніңді
айт!» дейді. Кенен бұл әнін айтқанда, жұрт шек - сілесі қатып күлді. Содан кейін
Балуан:—«міне, көрдіңдер ме, жұрт, қойларыңның қиының арасында қандай алтын
жатқанын? Алыңдар, ол алтынды қи арасынан!.. Бұдан былай тотықтырмай, жарқыратып
ұстаңдар!»—деді...
Балуан Кененді өзімен бірге алып та кетпек болған екен, әрі, жалдаған байы
жібермейді, әрі «қартайған шағымда көзімнен таса қылмаймын» деп әкесі босатпайды.
Бірақ Балуанның айтқаны да далада қалмайды: қалың Дулат Кененді айт - тойына
шақырып көтереді де кетеді. Ол ән де, өлең де шығарғыш болып алады, үні де, сөзі де бал
татыған тамаша болады. Сонан кейін аруағы ұшып, Дулатта Кенен қатынаспаған ойын-
тойдың көркі болмайды...
Ойын - тойларда Кенен өз әндерін ғана айтпайды, халықтың әндерін, басқа әншілердің
әндерін, әсіресе Балуан Шолақтың әндерін көп айтады...
Осы кезде көп адам қосылып айтқан ән естіле қалды. Оған елеңдеп, ауылдағы көпшілік
те, Балуан да далаға шықты.
Бұл ымырт жабылып, қас қарайған кез еді. Белесті құмдардың арасында отырған
ауылға, үндері аспанды жаңғырықтыра қосылып ән айтып келе жатқан көп дауыс
жақындай береді, жақындаған сайын әдемілене, биіктей берді...
— Кенен!.. Оның нөкерлері!.. — деп шуласты күткен жұрт.
— Дәл Балуан Шолақ! — деді әлдекім — Кенен өлеңдерін соның үлгісімен айтып
келеді...
Кененнің әндеткен тобы ауылға кеп түскенде, құмның арасынан адам өскендей, қалың
жан қыбырлап, төңірекке симай кетті.
Мұншама адамды сиғызатын ешбір үй болмағандықтан, ән далада, қалың құмның
арасында айтылды. «Халық өзінің тамаша әншісінің кескінін көріп отырсын» дегендей, ән
басталар алдында, ашық аспанға он төрт жасына толған ай көтерілді. Дала сүттей жарық
боп кетті...
«Кескінін де түгел көреміз, әнін де түгел естиміз» деп, халық Кененді биік бір құм -
шоқының төбесіне отырғызды. Өздері сол шоқының төбесінен төмен сорғалай, етекке
жайыла орналасты. Осы қалың көпшіліктің арасында төбеге жақындау тұста, белгісіз
адамның біреуі боп Балуан Шолақ та отырды.
Шоқының төбесіне отырған Кененнің кескіні Балуан Шолаққа жасырақ кезінде
айнадан көрген өз кескіні сияқтанып кетті. Ана жылы көргенде бала пішінді Кененнің
қазір сақалы да, мұрты да өскен және дәл Балуан Шолақтың сақал - мұртындай, мұрты
ұзара қалыңдап, қаршығаның жазған қанатындай, сапары сүйрие, иығына қарай
қайырылып, сақалы иегіне шоқтала, бір тұтамдай ғана қып - қысқа боп өскен! Маңдайы да
сондай кең, қасы да сондай қою, мұрны да сондай қоңқақ... Тек қана айырмасы —
Балуанның жүзі бәлкім дөңгелектеу, Кененнің жүзі бәлкім сопақтау, Балуанның қалың
қабағының астына біткен көзі бәлкім шүңіректеу және қысыңқылау, Кененнің жұқалау
қабағының астына біткен көзі томпақтау және бадырайған үлкен, Балуанның иегі бәлкім
сүйірлеу, Кененнің иегі жалпақтау...
Аздаған сондай айырмалары бола тұра, Кененнің кескінінен өз кескінінің бейнесін
тапқан Балуан, ішінен «менің әндерім мен өлеңдерімді айтар ма екен, айтпас па екен?
Айтса, қалай айтар екен?» деп ойлады да, Кененнің әндеріне құлақ тікті...
Жетісу ақындарының бір әдеті, — жиын - тойда кезіккен тыңдаушыларына әуелі
өлеңмен амандасып алатын, Кенен де соны істеп, қоңыр дауыспен амандық - саулық
айтқанда, Балуанға үні ұнағанмен, өлеңі көңілін қозғарлық әсер бере алған жоқ.
Кенен әнге шырқай бастағанда, Балуан оның кескініне қадала қарап, қатты да қалды
Ана жылы балалық лебі есетін жіңішке даусы енді қалыңдап және тым биіктеп кеткен
екен. Балуан Дулатта Сарыбас дейтін ақынды көріп еді, ол әнін айғайлап бастап, оң жақ
құлағын қолымен бұрап - бұрап жіберетін. Кенен де сөйтеді екен. Бірақ, бұл Сарыбастай
қылғына айғайламайды, еркін шырқайды, сонда мүлтіксіз қоңыр даусы жер - көкті
жаңғырықтырып, кең даланы тұндырып жіберді. Балуанның бағалауынша мұндай дауыс,
ол естіп жүрген үндерде, Біржан салдан басқаға біткен емес!.. «Міне, қайда, әдемі, кең
және биік дауыс!» деп сүйсініп қояды Балуан ішінен. Бірақ, жиынға сыр бергісі келмеген
қалпын өзгертпей, орнында тастай қатқан түрінен қозғалмайды, ың етіп дыбыс бермейді...
Кененнің әндерін сүйсіне тыңдағанда Балуанның байқағаны — ажырасқан аз жылда
жас әнші бірталай ән шығарып тастапты. Бұл әндер арғымақ пен қарабайырдан туған
құлын сияқтанып, кей жерінде Арқаның екпінді биік әніне де, кей жерінде Жетісудың
келтелеу шұбалаңқы әніне де ұқсап кетеді екен.
Кененнің өз әндеріне біраз сусындап мейірі қанғандай болған қалың көпшіліктің
арасынан:
— Балуанның әнің Балуанның! — деген дыбыстар шықты.
— Қайдағы Балуанның?—деп сұрағандарға:
— Балуан Шолақтың жер-көкті күңіренткен әндерін естімей, құлағың керең болған
біреу ме ең, немесе үйіңнен шықпайтын біреу ме ең?— деп қасындағылар ұрсып тастады.
— Иә, Балуанның әнін Балуанның!— деген дауыс көбейіп кетті.
— Болсын!—деді Кенен қолын көтеріп, шуды басқысы келгендей қалың дауыспен.
Шу тын бола қалды.
— Ал, халық! — деді Кенен, — өлеңнің де, әннің де мінезі мен қылығы шығарған
иесіне тартатынын жақсы білесіңдер. Балуан асау мінезді, өр қылықты адам. Оның әндері
мен өлеңдері де өзіне ұқсас асқақты, екпінді келеді. Мен жұмсақ мінезді, жуас қылықты
адаммын. Балуанның әндері мен өлеңдерін өзінен ауызба - ауыз үйреніп қалғаным рас.
Бірақ мен, ол шығарған әндер мен өлеңдердің ырғағын келтіргенмен, екпінін келтіре
алмаймын. Балуанның әндерін естігендерің де, естімегендерің де болар. Естімегендеріңе
оқасы жоқ. Ал, естігендеріңе «Балуан» дегенің оның киімін киген «Кенен» боп шықса сөге
көрмеңдер!..
— Оны тыңдай көрейік, — десті жұрт.
Балуанның әнін естуге құмартқандар, Кененнің аузына төне қалды. Бойы дірілдеп,
Балуанның өзі де төнді...
— Мен Балуанның он екі әнін айтам, — деді Кенен домбырасын күйлеп алғаннан
кейін.
— Ал, тыңдадық! — деп гу еткен дауыс тез тына қалды.
Кенен әуелі, Балуанның бозбала шағында қыз - келіншекке шығарған «Ыңғай көк»,
«Діңкілдек», «Сегіз келін» сияқты жас жігіттің жан гүліндей жайнаған әдемі әндерін өте
нақыштандырып айтып берді. Бір кезде бұл әндерді өзі де осылай айтатын Балуан албырт
жастықтың адуынды мінезімен егде тартқан шағында ұялғандай, басын төмен түсіріп,
бүгежектей тыңдады. «Діңкілдек» тің аяғындағы:
«Жастайымнан атандым «Шолақ дәу» деп,
Бұл дүниені кім ойлар шолақ - ау деп,
Мал - мүлік пен байлықты тәрк етпеймін,
«Ақыр бір күн артымда қалады - ау» деп,—
деген сөздерін айтқанда, Балуан қасындағыларға сездірмей күрсініп қойды. «Қос
барабан» деген әні, әсіресе, ол әннің:
Көкшетауым, күнде жауын,
Сексен көл айдын шалқар,
Қайран ауылым!—
деген қайырмасы айтылғанда, Балуан қаттырақ күрсініп қап, маңындағыларға
дыбысын естіртіп алды. Ол қасындағылардың:
— Не болды, сонша ауыр күрсініп?—деген сұрауына жауап берген жоқ...
Жетісуға келе, алыста қалып аңсаған Ғалиясына арнап, «Сұрша қыз» деген ән
шығарған еді. Кенен сол әнді де шырқап, қайырмасындағы:
«Сөйтіп жүрген сұрша қыз,
Көкшетауда қалдың - ау,
Ау - өй сұрша қыз,
Енді есен бол - ай!»
деген сөздерді айтқанда, Балуанның көзінен жас ыршып кетті. Егер, Кенен бұл әннен
кейін, Балуанның қайрат - жігеріне арналған «Құлан кісінес» аталатын екпінді әнін, одан
кейін «Қос перне» аталатын соған ағайындас әнін елірте айтып жібермесе, Балуан
қасындағыларға жылауын да сездіріп алар еді. Айғырдың арқырауы сияқты «Құлан
кісінес» пен домбыраның екі шегін бірдей сөйлетіп, әуелі қоңыр басталғанмен, арты
шырқап биікке шығатын, тынысы мол, ырғағы көп «Қос перне» айтылғанда, батырлық
қалпына келгендей, Балуан сергіп кетті. Соңғы әннің:
«Өз атым әкем қойған Нұрмағамбет,
Халқымнан көріп жүрмін қадыр - құрмет.
Бас қосқан оязнайдың съезінде,
Көтердім кірдің тасын елу бір пұт!»
деген сөздері айтылғанда, «пау, шіркін!» деп көтермелегендерге дауысын қалай
қосқанын Балуан аңғармай да қалды.
«Желдірме» аталатын желіге айтылатын термелі әнге тіпті желіге бастаған Балуанның
көңілі, «Жай қоңыр» аталатын баяу ырғақты әнінің:
Салайын «Жай қоңырға» жәйіменен,
Барады өтіп өмір айы менен,—
деген сөздері басталғанда, тағы да бәсеңси қалды. Өмірінің, өтіп бара жатқаны есіне
түсті оның. Осы ойын қалыңдата түскісі келгендей, Кенен Балуанның өмір жолы туралы
шығарған «Өтетін өмір» атты термесін төпеп кетті:
Бір жасқа жеткенімше құндақтайсың,
Екіде тек былдырлап тіл қатпайсың.
Бес жаста безіп үйден, тал ат мініп,
Он жаста, жарда ойнаған ылақтайсың.
Келгенде жиырмаға сазда өсетін,
Балауса бейне балғын құрақтайсың
Отызда ор қояндай аспанға атып,
Қырқыңда мүшеленген құр аттайсың
Елуде ақыл - ойың тегіс толып,
Төскейден сарқыраған бұлақтайсың,
Алпыста бар асылың түгел жайнап,
Маңыңа сәуле шашқан шырақтайсың,
Жетпісте тұра берсең жер таянып,
Жарыңнан құдай қосқан жырақтайсың.
Сексенде буындарың діріл қағып,
Болдырған арық аттай бұрақтайсың,
Тоқсанда өлсең де өлдің, өлмесең де,
Сұм дүние енді кімге тұрақтайсың?..
Бұл сөздеріне тағы да тұнжырай қалған Балуанның құлағына, кейінгі кезде шығарған
«Кенже қоңыр» деген әні естілді:
Бір аты әндерімнің «Кенже қоңыр»,
Тең болмас арғымақ пен қара шобыр.
Армансыз Үйсін, Дулат араладым,
Көп жатып бір ауылды етпей ығыр,
Әнімнің әркім құмар мұқамына,
Кей жігіт қарап отыр тұтамына.
Сайраған Сарыарқаның бұлбұлы едім,
Жетісу қонақтадым бұтағыңа...
— Осымен Балуан Шолақтың он екі әні бітіп те қалды білем, — деді Кенен жұртқа
қарап.
— Он бір - ақ! — деді санап отырған біреу.
— Қайсысын қалдырып кеттім екен, сонда?—деді Кенен.
— Кәне, аттарын аташы, санайық! — деп көпшілік пен Кенен айтылған әндерді санай
бастағанда, Балуан отырған биігінен төменге сырғып түсті де, шылбырынан сексеуілге
байлап қаңтарған атына қарай кетті.
«Несіне отырам, — деген ой келді оған, — менің ойымдағы сырдың бәрін де Кенен
халыққа айтып берді. Енді несіне көрінем ол халыққа?.. Босқа шулату үшін бе?.. Кімге
қажет ол шу?.. Қой, онан да осы белгісіз бетіммен кете берейін!»
Ол аттанып жүре бергенде, манағы жоғалтқан әнін тауып алған Кененнің биік даусы
аспанға көтеріле берді. Балуанға таныс ән — өз әні!
Балуан ұзаған сайын, ән биіктей берді. Жетісуда қалып бара жатқан Кенен, оған өз
бейнесі сияқтанып кетті. Қайтып оралмаймын деп бара жатқан елде, әрдайым, өз көзіндей
көретін мұрагері қалуы оның қуанышын теңіздей тасқындатты. Кеудесіне симаған бұл
тасқын, Балуанның көзінен жас боп сорғалады...
|