title:
-тапсырма
(-5,10) нүктесінен Ох осіне координаталар басына дейінгі қашықтықты табыңдар

text:
Оқушылар тапсырманы топтасып орындайды, жауабын тақтадағы дұрыс жауап бойынша топтар бірін-бірі тексеріп, бағалайды
Бағалау критерийлері:
жазықтықтағы екі нүктенің арақашықтығын есептейді;
Оқулық, оқу құрал жабдықтары, тақта, бор Интербелсенді тақта
Оқулықпен жұмыс
ҚБ: «Екі жұлдыз, бір ұсыныс» бойынша мұғалімнің бағалауы
Оқулық, оқу құрал жабдықтары, тақта, бор Интербелсенді тақта
ҚБ: Жұпта өзара бағалау «+», « - », қызықты
Оқулық, оқу құрал жабдықтары, тақта, бор Интербелсенді тақта
Сабақтың аяғы
Рефлексия.
«Таңда да таста» әдісі бойынша оқушылар бүгінгі сабақта мен не үйрендім, мен үшін не қызық болды, маған не түсініксіз болды деген 3 сұраққа жауап беріп, өзара дебрифиг жүргізеді.
Үй тапсырмасы №
Бүгінгі меңгерілген материал бойынша 5 сұраққа жылдам жауап береді.
Оқушылардың белсенділіген байланысты бағаланады.
№2 сабақ
Ұзақ мерзімді жоспардың тарауы: Жазықтықтағы тікбұрышты координаталар жүйесі
Күні:
Мектеп: Мұғалімнің аты-жөні:
Сынып: 8
Қатысқандар: Қатыспағандар:
Сабақтың тақырыбы
Жазықтықтағы координаталар әдісі
Осы сабақта қол жеткізілетін оқу мақсаттары (оқу бағдарламасына сілтеме)
8.1.3.15 кесінді ортасының координаталарын табу.
Сабақтың мақсаты
1. Кесінді орталарының координаталарын анықтау.
2. Кесініді ортасының координаталарының формулаларын қолданып белгісіз бір ұшының координатасын табу. 3.Кесіндінің координаталық жазықтықта орналасуына қарай орта координаталар туралы тұжырымға келу.
Сабақтың барысы
Сабақтың кезеңі
Педагогтың әрекеті
Оқушының әрекеті
Бағалау
Ресурстар
Сабақтың басы
Сабақта жағымды ахуал туғызу мақсатында «Жүректен-жүрекке» әдісін қолданып бір-біріне тілек білдіру арқылы зейіндерін сабаққа шоғырландырамын.
Геометриялық фигуралар бойынша топқа бөлемін.
Ширату жаттығу«Өзіңді тексеріңіз» әдісімен оқушылардың пән бойынша білімнің тұрақты қалыптасуына мүмкіндік беретін жағдай жасаймын және оқу мақсатын оқушылармен бірге анықтаймын.
Мына тұжырымдамалардың қайсысы ақиқат, қайсысы жалған? Кестеде «+» таңбасымен белгілеңіз. Жауабыңызды негіздеңіз
Тұжырымдамалар
ақиқат
Жал
ған
Нүктенің координаталары А(х;у) түрінде реттелген сандар жұбын құрайды
Егер Х 0 болса онда оған сәйкес келетін Х осінің нүктесі бас нүктенің сол жағында жатады
Егер У > 0 болса онда оған сәйкес келетін У осінің нүктесі бас нүктенің жоғарғы жағында жатады
Екі нүктенің арақашықтығының формуласы АВ =
Оқушылардың белсенділіген байланысты бағаланады.
Презентация
Сабақтың ортвсы
Жаңа білімді меңгеруде оқушыларға «Ойлан, Жұптас, Бөліс» әдісін пайдаланып оқулықтағы тақырыпты өзі оқып меңгеріп содан кейін оқушы жұбымен жазғанын талқылайды, пікірлеседі ой қорытады. Оқушылардың ойларын нақтылау мақсатында «bilimland» білім беру порталында бейнероликті тыңдайды, қорытындылайды.
Жаңа тақырыпты түсінгенін анықтау мақсатында тапсырмалар беріледі:
(Ж ). 1-тапсырма: «Ой қозғау» әдісі арқылы оқушыларға тапсырма беріледі, онда оқушылар осы сабақтағы меңгерген білімдерін бұрынғы білімімен ұштастырады.
Зерттеу есебі: Кесінді ортасының координатасының формуласын анықта
1) Координаталық жазықтыққа АВ кесіндісін салыңдар.
2) АВ кесіндісінің ортасына К - нүктесін салыңдар.
3) К нүктесінің координатасын табыңдар.
4) Кестеге К нүктесінің координатасын жазыңдар.
5) Кестеге және дәптерлеріңе алынған формуланы жазыңдар.


Есеп 1
A(6, 8) және B(-2, 2) нүктелерін қосатын кесіндінің ортасының координатасын табыңыз.
Есеп 2
A(6, 8) және B(-2, 2) нүктелерін қосатын кесіндінің абсциссасының координатасын табыңыз.
|
Оқушылар тапсырманы жұптасып орындайды, жауабын тақтадағы дұрыс жауап бойынша өзін-өзі бағалау әдісі бойынша тексеріп, бағалайды
|
Бағалау критерийлері:
-жазықтықтағы екі нүктенің арақашықтығын есептейді;
-кесінді ортасының координаталарын табады;
-шеткі нүктенің координатасын табады.
|
ДК экраны
8-сынып оқулығы.
Жұмыс дәптерлері.
Слайд.
|
|
Жұптық жұмыс
Есеп 1
, В(6; 8). С орта нүктесінің координаттарын табыңыз.
Есеп 2
A(-2; 2) және B(1; -2) нүктелері. АВ кесінідісінің ұзындығын тап.
|
Оқушылар тапсырманы жұптасып орындайды, жауабын тақтадағы дұрыс жауап бойынша өзін-өзі бағалау әдісі бойынша тексеріп, бағалайды
|
Бағалау критерийлері:
-жазықтықтағы екі нүктенің арақашықтығын есептейді;
-кесінді ортасының координаталарын табады;
-шеткі нүктенің координатасын табады.
|
ДК экраны
8-сынып оқулығы.
Жұмыс дәптерлері.
Слайд.
|
|
|
|
|
|
Сабақтың аяғы
|
Рефлексия.
«Таңда да таста» әдісі бойынша оқушылар бүгінгі сабақта мен не үйрендім, мен үшін не қызық болды, маған не түсініксіз болды деген 3 сұраққа жауап беріп, өзара дебрифиг жүргізеді.
Үй тапсырмасы №
|
|


Бүгінгі меңгерілген материал бойынша 5 сұраққа жылдам жауап береді.
|
Оқушылардың белсенділіген байланысты бағаланады.
|
|
№3 сабақ
Қысқа мерзімді жоспар
Ұзақ мерзімді жоспардың тарауы:
8.4В. Жазықтықтағы тікбұрышты координаталар жүйесі
|
Мектеп:
Мұғалімнің аты-жөні: .
|
|
Күні:
|
|
|
Сынып: 8
|
Қатысқандар:
|
Қатыспағандар:
|
|
Сабақтың тақырыбы
|
Кесінді ортасының координаталары.
|
|
Осы сабақта қол жеткізілетін оқу мақсаттары (оқу бағдарламасына сілтеме)
|
8.3.3.16 кесіндіні берілген қатынаста бөлетін нүктенің координаталарын табу;
|
|
Сабақтың мақсаты
|
Оқушылар кесінді ортасының координаталарын және кесіндіні берілген қатынаста бөлетін нүктенің координаталарын табуды меңгереді
|
|
Сабақ барысы
|
|
Сабақтың жоспарланған кезеңдері
|
Сабақтағы жоспарланған жаттығу түрлері
|
Бағалау
|
Ресурс
тар
|
Сабақтың басы
10 минут
|
Оқушылармен амандасу, түгендеу.
Өткен сабақпен жаңа сабақты байланыстыру үшін, томендегі тапсырманы орындатамын
Мүйіз өрнегі
Координаттары
(0,-3),(-1,-4),(-2,-3), (-4,-3),(-6,-5),(-4,-7), (-3,-7),(-2,-6),(-3,-5), (-4,-5),(-4,-6),(-5,-5), (-4,-4),(-3,-4),(-1,-6), (-1,-7),(-2,-8),(-4,-8), (-5,-7)—(5,-7),(4,8), (2,-8),(1,-7),(1,-6), (3,-4), (4,-4), (5,-5), (4,-6),(4,-5),(3,-5), (2,-6),(3.-7),(4,-7), (6,-5),(4,-3),(2,-3),
(1,-4),(0,-3) қосымша (-2,-10), (0,-11),(2,10),(1,-9), (-1,-9)
ұлттық нақыштағы ою-өрнектерде кесінді ортасының координаталарын тапқызу арқылы бүгінгі сабақтың мақсаттарын, бағалау критерийлерімен таныстырамын.
|
Оқушылар
дың белсенділігі үшін «Жарайсың!», «Керемет!» деген сақтау сөздерімен бағалайды.
|
Слайд, постер, оқулық, оқу құрал-дары
|
Сабақтың ортасы
25 минут
|
bilimland.kz Кесіндінің ортасының координаталары
бейнебаянға назар аударту
Оқушылар «Тұжырымдамалық карта» әдісі арқылы кесінді ортасының координаталарын табудың формуласын қорытып шығарады «Ғажайып координаталар» ойыны.
Интербелсенді тақтадағы әріптердің біреуін таңдап сол әріп бойынша берілген тапсырманы орындайды..
Y. Координаталық жазықтық дегеніміз не ?
C. Қиылысатын түзулер жазықтықты неше тікбұрышқа бөледі?
U. «Қазақстан» тәттісін беру
K. Координаталық ширек нені бейнелейді?
N. Координаталық жазықтықтағы нүктелердің координаталары қалай аталады?
Z. x пен y таңбаларын қалай анықтаймыз?
I. қаламсап беру
V. Кесіндінің екі ұшының координаталары арқылы оның ортасының координаталарын қалай табуға болады?
L. «Мен ойлаймын (күмәнданамын), демек, мен тіршілік етемін» афоризмінің авторы кім? (Р.Декарт)
B. Кесіндінің бір ұшының және ортасының координаталары арқылы оның екінші ұшының координаталарын қалай табуға болады?
X. Координаталық жазықтықта А(1;2), В(-4;2), С(-5;-2), Д(3;-2) нүктелерін салыңдар. Осы нүктелерді қосып ортасының координатасын тап.
M. Координаталық жазықтықта М(-2;2), Р(4;2), Т(5;-3), К(-1;-3) нүктелерін салыңдар. Осы нүктелерді қосып ортасының координасын тап.
S. Кесінді ортасының координаталары өмірде қай жерде көруге болады?
Е. +
Q. Кесінді ортасының координаталарын табудың формуласы қандай?
G. Абсцисса, ордината, тік бұрышты координаталар жүйесі, ширек ұғымдарын қалай түсінесіз?
2-тапсырма
«Ойлан, бірік, бөліс» әдісін қолданып, оқулықпен жұмыс
Дискриптор
|
Балл
|
кесінді ортасының координаталарын табады
|
4
|
кесіндіні берілген қатынаста бөлетін нүктенің координаталарын табады
|
4
|
|
Достарыңызбен бөлісу: |


title: оқушыларға қалын жіп, координата нүктелерін беремін. Бүгінгі сабақтан қорытынды шығарып, беріңіз

text:
Оқулық, оқу құрал жабдықтары, тақта, бор Интербелсенді тақта
Сабақтың соңы
5 минут
bilimland.kz тапсырмаларын орындап, Дұрыс жауаптардың көрсеткішіарқылы бағаланады.
Бүгінгі сабақтағы өз жұмысыңды төмендегі жауаптардың біреуін таңдау арқылы бағалаңыз. Координаталық жазықтықтағы берілген нүктенің координаталарын табамын
Кесіндінің ұштарының координаталары бойынша оның ортасының координаталарын табамын
Кесінді ортасының координаталарын табудың формуласын қорытып шығарамын.
Үйге тапсырма 4.12 есепті орындап келу
Оқулық , оқу құралдары
Сабақтың аяғы
Рефлексия.
«Таңда да таста» әдісі бойынша оқушылар бүгінгі сабақта мен не үйрендім, мен үшін не қызық болды, маған не түсініксіз болды деген 3 сұраққа жауап беріп, өзара дебрифиг жүргізеді.


Бүгінгі меңгерілген материал бойынша 5 сұраққа жылдам жауап береді.
Оқушылардың белсенділіген байланысты бағаланады.
№4 сабак
Ұзақ мерзімді жоспардың тарауы: Жазықтықтағы тікбұрышты координаталар жүйесі
Күні:
Мектеп: Мұғалімнің аты-жөні:
Сынып: 8
Қатысқандар: Қатыспағандар:
Сабақтың тақырыбы
Жазықтықтағы координаталар әдісі
Осы сабақта қол жеткізілетін оқу мақсаттары (оқу бағдарламасына сілтеме)
8.1.3.17
центрі (a, b), радиусы r болатын шеңбердің теңдеуін
білу;
8.1.3.18
берілген теңдеуі бойынша шеңбер салу;
Сабақтың мақсаты
Екі нүктенің арақашықтығының формуласын қолданып есептеу.
Шеңбердің теңдеуіне есептер шығара алу
Екі нүктенің арақашықтығын есептеудің геометриялық жолдарын қарастыру.
Сабақтың барысы
Сабақтың кезеңі
Педагогтың әрекеті
Оқушының әрекеті
Бағалау
Ресурстар
Сабақтың басы
Сабақта жағымды ахуал туғызу мақсатында «Жүректен-жүрекке» әдісін қолданып бір-біріне тілек білдіру арқылы зейіндерін сабаққа шоғырландырамын.
Геометриялық фигуралар бойынша топқа бөлемін.
Ширату жаттығу«Өзіңді тексеріңіз» әдісімен оқушылардың пән бойынша білімнің тұрақты қалыптасуына мүмкіндік беретін жағдай жасаймын және оқу мақсатын оқушылармен бірге анықтаймын.
Мына тұжырымдамалардың қайсысы ақиқат, қайсысы жалған? Кестеде «+» таңбасымен белгілеңіз. Жауабыңызды негіздеңіз
Оқушылардың белсенділіген байланысты бағаланады.
Презентация
Сабақтың ортвсы
Оқушыларға тақырыпты бір оқып шығуды ұсынады
оқушылар такырыпты оқып шығып, шеңбердің теңдеулерін жазып алады
Мұғалім мысал көрсетеді.
Оқушылардың белсенділіген байланысты бағаланады.
http://expert.atamura.kz/kz/books/490#page/99
Оқулықпен жұмыс
А денгейлі тапсырма
Оқулықпен жұмыс
В денгейлі тапсырма
Оқулықтан №26.4-26.5 есептерді шыгарады
Оқулықтан №26.9-26.10 есептерді шыгарады
Дескриптор: Жалпы - 3 балл
1.екі нүктенің ара қашықтығын есептеу формуласын жазады
2. шеңбердің теңдеуін жазады
Оқушылардың белсенділіген байланысты бағаланады.
ҚБ: Жұпта өзара бағалау «+», « - », қызықты
ДК экраны
8-сынып оқулығы.
Жұмыс дәптерлері.
Слайд.
ДК экраны
8-сынып оқулығы.
Жұмыс дәптерлері.
Слайд.
Оқушылардың белсенділіген байланысты бағаланады.
ҚБ: Жұпта өзара бағалау «+», « - »
Сабақтың аяғы
Рефлексия.
«Таңда да таста» әдісі бойынша оқушылар бүгінгі сабақта мен не үйрендім, мен үшін не қызық болды, маған не түсініксіз болды деген 3 сұраққа жауап беріп, өзара дебрифиг жүргізеді.
Үй тапсырмасы №
Бүгінгі меңгерілген материал бойынша 5 сұраққа жылдам жауап береді.
Оқушылардың белсенділіген байланысты бағаланады.
№5 сабақ
Ұзақ мерзімді жоспардың тарауы: Жазықтықтағы тікбұрышты координаталар жүйесі
Күні:
Мектеп: Мұғалімнің аты-жөні:
Сынып: 8
Қатысқандар: Қатыспағандар:
Сабақтың тақырыбы
Жазықтықтағы координаталар әдісі
Осы сабақта қол жеткізілетін оқу мақсаттары (оқу бағдарламасына сілтеме)
8.1.3.18
берілген теңдеуі бойынша шеңбер салу;
Сабақтың мақсаты
Оқушылар:
центрі (a,b) нүктесі және радиусы r болатын шеңбердің теңдеуі түрінде болатынын түсінеді;
берілген теңдеуі бойынша шеңберді салуды және шеңбердің центрі мен радиусын анықтауды үйренеді.
Бағалау критерийі
Оқушылар
біледі:
формуласы центрі (a,b) нүктесі және радиусы r болатын шеңберді сипаттайтытын;
айқын есмес түрде берілген теңдеуден шеңбердің теңдеуін ажыратып, шеңбердің жалпы теңдеуін айқын түрде көрсетуде;
есептер шығару кезінде ереженің қаситтерін.
Сабақтың барысы
кезеңдер
Мұғалім әрекеті
Оқушы әрекеті
бағалау
ресурстар
Сабақтың басы
1.Ұйымдастыру кезеңі .а)сәлемдесу, түгелдеу
ә) топқа бөлу «Абсцисса», «Ордината»
2.Үй жұмысынтексеру. №207
Төбелері А(2; 3), В(-1; -1), С(3; -4) нүктелері болатын
үшбұрыштың теңбүйірлі болатынын көрсетіңдер
АВ
АС
ВС
АВ , АВС- теңбүйірлі үшбұрыш
сәлемдеседі, сұрақтарға жауап береді
3. Нақты мәліметті еске түсіру. 1) Шеңбер.
2) Шеңбердің центрі.
3) Шеңбердің радиусы.
4) Шеңбердің диаметрі.
5) Шеңберге жүргізілген жанама.
6) Тікбұрышты координаталар жүйесі.
7) Екі нүктенің арақашықтығы.
Оқушылардың белсенділігі үшін «Жарайсың!», «Керемет!» деген сақтау сөздерімен бағалайды.
Оқулық, оқу құралдары
Циркуль
тақта
Сабақ ортасы
4. Мағынаны ашу.Жаңа сабақ
Aнықтама. Егер қисықтың барлық нүктелерінің координаталары қандай да бір теңдеуді қанағаттандырса, онда ол теңдеу осы қисықтың (шеңбердің) теңдеуі деп аталады.
Теңдеу Ғ(х;у) түрде жазылады.Ғ шамасы х пен у арасындағы орындалатын амалдарды білдіреді.хОу координаталар жүйесінде центрі А(а;в) нүктесінде жатқан радиусы R-ге тең шеңбер берілсін.
Жаңа тақырыпты бір оқып шығады, анықтама мен мысалдарды жазып алады


title:
Мысал.
(x-2)²+(y+1)²=9 - Сабақ Ұзақ мерзімді жоспардың тарауы: Жазықтықтағы тікбұрышты координаталар жүйесі Күні:...

text:
Мысал.
(x-2)²+(y+1)²=9
теңдеуімен берілген шеңбердің радиусын және центрінің координаталарын табыңдар. В(5;-1) нүктесі бұл шеңберде жатама?
Шешуі: А(2: -1), R=3, (5-2)2+(-1+1)2=32+0=9 , В нүктесі
Мысал. (GeoGebra пр қолдану)
Центрінің координаталары және радиусы берілгенде шеңбер теңдеуін жазу
Оқушылардың белсенділігі үшін «Жарайсың!», «Керемет!» деген сақтау сөздерімен бағалайды.
|
Оқулық, оқу құрал жабдықтары, тақта, бор Интербелсенді тақта
|
|
Қалыптастырушы бағалау тапсырмасы
Радиусы 2, центрі С(2;-1) болатын шенбердің теңдеуін жазыңдар.
А(2; -3) нүктесі шеңберде жатама?
|
Шешуі:
(x-2)²+(y+1)²=4
(2-2)²+(-3+1)²=0+(-2)2
А шеңберде нүктесі жатады
|
Оқушылардың белсенділігі үшін «Жарайсың!», «Керемет!» деген сақтау сөздерімен бағалайды.
|
Оқулық, оқу құрал жабдықтары, тақта, бор Интербелсенді тақта
|
|
|
|
Оқушылардың белсенділіген байланысты бағаланады.
ҚБ: Жұпта өзара бағалау «+», « - »
|
Оқулық, оқу құрал жабдықтары, тақта, бор Интербелсенді тақта
|
Сабақтың соңы
|
|


title:
Дескриптор:-шеңбер теңдеуін жазады
-нүктенің шеңберде жататын, жатпайтынын анықтайды.
Кері байланыс

text:
Саралау іріктелген тапсырмалар, нақты бір оқушыдан күтілетін нәтижелер, оқушыға дербес қолдау көрсету, оқу материалдары мен ресурстарын оқушылардың жеке қабілеттерін есепке ала отырып іріктеу түрінде болуы мүмкін.
Саралау уақытты ұтымды пайдалануды есепке ала отырып, сабақтың кез-келген кезеңінде қолданыла алады
|
Оқушылар жұптарын және жеке жұмыста өздерін өздері бағалайды. Әрине, мұғалім есептердің жауабын слайдтан ашып қояды.
|
Денсаулық сақтау технологиялары.
Сергіту сәттері мен белсенді іс-әрекет түрлері.
Осы сабақта қолданылатын Қауіпсіздік техникасы ережелерінің тармақтары
|


title: Сабақ Ұзақ мерзімді жоспардың тарауы: Жазықтықтағы тікбұрышты координаталар жүйесі Күні: Мектеп: Мұғалімнің аты-жөні

text:
Сабақтың басы
|
Жағымды ахуал тудыру мақсатында
Ширату жаттығу. Белсенді оқу әдістері аясында «Өзіңді тексеріңіз» әдісімен оқушылардың зейінін сабаққа шоғырландыру, қызықтыру мақсатында уәждей отырып, оқуға деген қызығушылығын арттырамын. Берілген сұрақтарға «иә», «жоқ» жауапты белгілейді, жауабын түсіндіреді.
сұрақтар
|
иә
|
жоқ
|
Нүктенің координаталары А(х;у) түрінде реттелген сандар жұбын құрайды
|
|
|
Егер Х 0 болса онда оған сәйкес келетін Х осінің нүктесі бас нүктенің сол жағында жатады
|
|
|
Егер У > 0 болса онда оған сәйкес келетін У осінің нүктесі бас нүктенің жоғарғы жағында жатады
|
|
|
|
Сабақты белсендендіру.
Үй тапсырмасын тексеру. Қиындық тудырған жерлер болса, соларға назар аударып, талқылау. Осы сұрақтардан соң негізгі тақырыпқа көшіп, оқушыларды оқу мақсаттары, сабақ мақсаттары және бағалау критери
лерімен таныстыру.
Координаталық жазықтыққа қатысты ауызша сұрақтар қойып, базалық білімдерін қайта жаңғыртып алған жөн.
Тең бүйірлі үшбұрыш анықтамасы?
|


url: http://emirsaba.org/saba-za-merzimdi-jospardi-taraui-jazititafi-tikbrishti-koordin.html#Жазықтықтағы_координаталар_әдісі__Осы_сабақта_қол_жеткізілетін_оқу_мақсаттары_(оқу_бағдарламасына_сілтеме)


title: «Қарасай-Қази» жыры - Сабақ Зар заман ақындары М. Мөңкеұлы, Ә. Боранқұлұлы

text:
«Қарасай-Қази» жыры
1943 жылы Отан соғысы жүріп жатқан кезде «Қызыл әскер кітапханасы» сериясымен, «Неміс оккупанттарына өлім келсін!» деген айдармен жеке кітап болып басылып шығарылып, ұрыс даласына аттандырылған. Майдандағы жауынгерлерді жігерлендіру үшін осындай ерлік пен қаһармандыққа шақыратын, патриоттыққа тәрбиелейтін шығармалар қажет болды. Сөйтіп, Мұрат ақынның «Қарасай-Қазиы» да жеңісті жақындатуға үлес қосты.
Жыр басталысымен-ақ мерт болған Орақтың текті тұлғасы, қаһармандық іс-әрекеті оның жақын-жуықтарының жоқтау өлеңі арқылы баяндалады. Анасының, жан жарының, қызының толғаныстары батырдың болмыс-бітімін танытады, мінез-құлқын кейіптейді, адами қасиеттерін үлгілейді.
«Қарауыл басы қолбасым,
Жортуыл басы жолбарысым»
«Ежелден сырлас мұңдасым,
Жау дегенде тынбасым»
Жаскелеңмен айтысы
Бала Оразбен айтысы
Жантөлімен айтысы
Тыныштықпен айтысы
Ізіммен айтыс
Жантөлі Сара ақын сияқты күйеуінің кемтарлығы себепті Мұраттан жеңіледі.
Ұзаққа созылмаған қысқа диалог. Өзі ұрынған Ізім алғашқы сөзінен кейін Мұраттың өктем де тапқыр сөзінен тосылып, енді аузын ашпай, өзінің жеңілгенін мойындайды.
Үлкен бір тойды бастау рәсімі үшін таласқан екі ақын егесіп, көп ұзамай Мұрат ұтып, той басқаруға ие болады.
Таз деген елдің Бала Ораз ақынын Мұрат Үйшіктегі жәрмеңкеде кезіктіріп айтысқа тартады. Сөз бастаған шақта Байұлының екі ақыны тартысып жатқаны ұят деп, жиын басылары бұларды тоқтатып тастайды.
Елу жастағы Тыныштық пен жігіт Мұраттың айтысы тепе-тең түспейді. Екеуі де саңлақтар. Тыныштық та жүлде алып жүрген жүйрік. Мұрат оны кемпірсің, елің, байларың сараң деп кемітеді. Өзінің батырлығы мен жомарттарын дәріптейді.
Халықтың қара шаңырағы шайқалып, босағасы тари түскендігі баяндалған. Адам пиғылының төмендеп, заманның азғандығын ақын ашына сөз етеді. Көшпенді мемлекеттің жазда жайлаудан, қыста қыстаудан айырылып, тығырыққа тірелгендігін, тұрмыс жағдайының күрт нашарлап, өмірге көлденең соққан жел ата-бабадан келе жатқан асыл мұрадан айыра жаздағанын жазған.
Осы өлеңде бізге қоғам өмірін, қазақ тағдырын ашып көрсеткен. Ең алдымен ата баба қанын төгіп қорғап, қол салғызбай мәпелеп келе жатқан жерді тартып алуын:
Еділді тартып алғаны–
Етекке қолды салғаны.
Жайықты тартып алғаны–
Жағаға қолды салғаны.
Ойылды тартып алғаны –
Ойындағысы болғаны.
– деп ашына айтқан сөзінен замана шындығын байқаймыз.
Ақын болашақ ұрпақтың өмірі үшін алаңдаған. Солар үшін уайым кешіп, оларға ешкім қиянат істемесе екен деп күңірене толғанады. «Ащы суға тойдырып, шашын, мұртын қойдырып, ғасырдан ғасырға жалғасып келе жатқан ата баба мұрасы бұзылар ма?!» деп қорыққан.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Әбубәкір Кердері - Сабақ Зар заман ақындары М. Мөңкеұлы, Ә. Боранқұлұлы

text:
Әбубәкір Кердері Батыс Қазақстанда өмірге келіп, барлық өмірі Ақтөбеде өткен. Діни бағытты ұстаған. Шыққан тегі Кердері деген рудан.
Әбубәкір өлеңдерінің негізгі тақырыптары: заман жайы, қазақ халқының бұрынғы, ақын тұсындағы хал-жайы, халыққа, замандастарына, кейбір жеке адамдарға уағыз, кеңес, оқу, ғылым, өнер, дін, мінез, қылық, өз ахуалы болып келеді.
Әбубәкірдің ой-пікірі, бағыт, көзқарасы толқымалы, біріне-бірі қарама-қарсы, шытырман қайшылықты. Ол өзі сөз еткен тақырыптарының кейбірінде біресе былай, біресе олай деп, бір-біріне қайшы екі түрлі ой түйеді. Мысалы, өз заманын, қазақ халқының өз тұсындағы хал жайын сөз еткенде, ақын оны біресе мақтайды.
Ер шауып, ағаштан туйін түйіп, тыным таппай, шоқандап отыратындықтан, жеңгелері «Шоқан» атаған. Ел арасындағы осы лақап атымен бірқатар зерттеушілер Әбубәкірді Шоқанұлы деп келді.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Шығармаларының негізгі тақырыбы

text:
Шығармаларының негізгі тақырыбы
Елдің ынтымақ бірлігі. «Әбубәкір молданың халқына насихат қылып айтқаны» толғауы. Өлеңде өзбек, қарақалпақ ынтымақта болуы сөз болады.
Замана жайында. «Заманның опасыз халіне Әбубәкір молданың айтқан өлеңі». Патшаның саясаты, отаршылдық саясатқа қарсы болып, налиды.
Өнер- білім тақырыбы.
Тура білім шығарды
Оқып білім жолдаңыз,
Орысша ғылым білмесе,
Еш пайдасы аспайды
Мұсылманша молдаңыз.
Әділетсіздік, діни көзқарас тақырыбындағы өлеңдерінде дін имандылық сөз болады.Адамгершілікті, имандылықты сөз ете келіп, ағартушылық идеяларды айтады.
Өлеңдері оның көзі тірісінде «Әдеби қазақия» деген атпен Қазандағы Кәрімовтер баспасынан екі мәрте жарық көрді. Естелік-деректерге қарағанда, оның жай айтқан сөзінің өзі ұйқас, ырғаққа түсіп, құйылып отыратын көрінеді.
Құлымбетпен айтысы
Ноғай Нұрыммен айтысы
Қожахметпен айтысы
Ә-дің қара-қалпақ ақындары Құлымбетпен,әлім Қожахметпен, ноғай Нұрыммен айтыстары бар. Ақынның «Кердері Әбубәкір шежіресі», «Алты алаш шежіресі» аталатын жыр-шежірелерінің де танымдық мәні зор. Ә. өлең толғаулары» Үш ғасыржырлайды» (1965),»Бес ғасыр жырлайды» (1985. 1989) жинақтарыңда жарияланған. «Қазағым» аталатын жеке жыр жинағы 1993 жылы жарықкөрген.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сабақ Зар заман ақындары М. Мөңкеұлы, Ә. Боранқұлұлы

text:
Практикалық сабақ 3. Зар заман ақындары – М.Мөңкеұлы, Ә.Боранқұлұлы.
1.1 Ақын толғауларының тақырыптық, жанрлық ерекшелігі.
1.2 Мұрат- жыршы ақын.
1.3 «Қарасай-Қази» дастаны, композициялық құрылымы.
1.4 Айтыстары.
1.5 «Үш қиян» толғауын жаттау, талдау.
1.6 Мұрат шығармаларындағы азаматтық сарын.
1.7 Ә.Кердерінің шығармашылығы.
1.8 Әбубәкір – зар заман ақыны.
1.9 Айтыстары.
1.10 Шығармаларының көркемдігі.
19 ғасырдың екінші жартысында өмір сүрген көрнекті ақын 1843 жылы қазіргі Атырау облысының Қызылқоға ауданына қарасты Қарабау ауылында дүниеге келген.
Ақын қазақ әдебиеті тарихындағы айтулы тұлғалардың бірі, зар заман ақындарының ішіндегі аса белді өкілі.
Қазақтың ақын ұлы ел тарихын әсерлі де мәнді шығармаға айналдырып, көпке насихаттап кеткен. Мұрат Мөңкеұлы елінің тәуелсіздігін аңсап, бодандыққа қарсы жыр толғады. Осылайша, зар заман ақыны атанды.
Зар заман ақындарының ішінде Мұраттың ерекшелегі ол арғы тарихты да қозғап, үн шертті. Ол ұдайы елдік, ерлік жайын назарда ұстап сөйлеген, шығармашылық ауқымы өте кең мықты тұлғаның бірі.
Жалынды ақын өз шығармаларында ғасырлар бойы ұрпақтан-ұрпаққа беріліп келе жатқан әдет-ғұрыптар мен наным-сенімдерді қолдануға тырысады. Сонымен қатар, ақын кейіпкерлерді қалыптастыруда шынайылыққа, нақтылыққа, айқындылыққа ұмтылып, өз ойын жеткізу үшін прогрессивті тәсілдерді қолданды.
Шығармашылығы
Арнау өлеңдері
Өнер, білім, оқу туралы жырлар
Қыз сыны туралы
Мадақ өлең:
Шежіреші
Эпостық поэмасы
«Айжарыққа», «Есенғали болысқа», «Есентемір»
«Тұрабай болысқа», «Қарақожа болысқа».
«Оқудан қайтқан жігіттер» (Дәулетімбетке елді өнерге алып шық демек)
«Қыз» өлеңі
«Тұмар қазылуына»
Сыпыра, Асан, Қазтуған, Шалкиіз, Жиембет, Доспамбет, Шернияз шығармаларын жеткізуші
«Қарасай-Қази» жыры
Өзара байланысты, әуендес, мазмұндас, сарындас шығармалар. Мұнда қазақ халқының отаршылар тарапынан көрген ауыр зауалдары бейнеленді. Қысымға шыдамаған ел-жұрттың зар-шері, көңіл-күйі шертіледі. Халық басынан өткізген жұт жылдары сабақтаса суреттеледі.
«Үш қиян» мен «Қазтуғанда» отаршылдар қысымынан қиналған елдің жайын өрнектелсе, «Сарыарқа» толғауында қоян жұтының ауыр зардаптары баяндалады. Мұнда ақын Атырау аңғары, Жайық, Ойыл, Қиыл, Жем, Сағыз ойпаты туралы толғанып, олардың қолдан шығып кетіп, елдің мейірімсіз жаудан жәбір көргендігін, барар жер, басар тау қалмай бара жатқандығын айтып торығады.
Мұраттың «Қазтуғанын» «Үш қиян» толғауының логикалық жалғасы деуге әбден болады. Оның негізгі қаһарманы – тарихи адам. ХV ғасырда өмір сүрген батыр, әрі шешен тұлға. Ол Еділ мен Жайық арасын мекен еткен Сүйінішұлы Қазтуған. Ақын осы Қазтуған арқылы өз ойын мәнерлеп, терең оймен толғанады.
Щоқтығы биік шығармасының бірі – «Қарасай-Қази» жыры. Бұл – ерлік пен батырлықты, халықтың жауынгерлік рухын дәріптейтін шығарма. Қаһармандық эпос ұрпақты ел мен жерді қорғауға, атамекеннің қадір-қасиетін санаға сіңіруге үндейді.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Ырықсыз зейіннің - Сабақ Зейін мен психофизиологиялық ерекшеліктері және теориялары. Зейін түрлері Егер адам қабылдағанына,...

text:
Ырықсыз зейіннің психологиялық әдебиеттерде бірнеше синонимі бар. Кейбір зерттеулерде ол пассивті зейін, енді бір құралдарда эмоциялық зейін деп аталады. Бұл екі түрлі атау да мәні жағынан ырықсыз зейіннің ерекшелігін көрсетеді. Пассивті зейін нәрсеге бағытталған сананы шоғырландыру үшін ерік күшінің қажет емес екендігін білдіреді. Ал ырықсыз зейінді эмоциялык деп атау зейіннің объектісі және соған байланысты көңіл-күй мен эмоциялар, қызығулар, мақсат-мүдде арасындаеы арақатынастың мәнісін білдіреді. Сонымен, ырықсыз зейін деп сананың белгілі объектіге бағытталып, соған шоғырлануын айтамыз. Сан қилы тітіркен-діргіштер ішіңен күші басьш тітіркендіргіш зейінді өзіне еріксіз аударады. Мысалы, сөреде қатар тұрған кітаптар арасынан мұқабасы қызыл кітап бірден көз тартады. Мұның себебі — қызыл түстің көзге әсер ету коэффрциентінің күшті екендігінде. Осы орайда, мәнерсіз бірқалыпты айтылған сөз баскалардың назарын өзіне жөнді аудара алмайды. Ал мәнерлі, әсерлі сөздер адамның зейінін өзіне еріксіз тартып алады. Қез-келген тітіркендіргіштің адам зейінін өзіне аударуы оның әсерлілігіне байланысты. Сондай-ақ, тітіркендіргіш-тердің жаңалығы да ырықсыз зейін тудырады. Мәселен, жаңа маркалы автомашина, не қабырға газетінің жаңа нөмірін көріп қалсақ, оған еріксіз назар саламыз. Зейіннің осындай қасиеттерін ескеріп, сабақта түрлі көрнекі кұралдарды пайдалану жемісті нәтижелер бермек. Әсер етіп тұрған тітіркендіргіштің басталуы мен аяқталуы — ырықсыз зейінді тудырудың қайнар көзі,
Адамның таным әрекетінде көңіл-күйге қатты әсер ететін нәрселер де ырықсыз зейін тудырады. Мысалы, бояуы қанық заттар, құлаққа жағымды әуенді дыбыс-тар, хош иісті өсімдіктер мен нәрселер, Адамды таңдандырып, сүйсіндіретін нәрселер де зейінді өзіне еріксіз аударады. Көркемөнер туындыларының адам сезіміне күшті ықпал етуі де ырықсыз зейін тудырып, танымдық процестер мен ойлау әрекетін күшейте түседі. Ырықсыз зейіннін, тұрақты болуы адамның ықылас-ынтасы мен қызығуының артуына байланысты.
Ырықты зейін ерікті немесе активті зейін деп те аталады. Мұндай атаулардын бәрі сананың белгілі объектіге шоғырлануындағы адамның шешуші рөлін көрсетеді. Сананың әрекеттің белгілі шарттарымен банланысты болып, бір объектіге бағытталуьш ырықты зейін дейміз. Ырықты зейіннің псадологиялык мазмұны адамның іс-әрекетіндегі алға қойған мақсатьшен, ерік күшімен бай-ланысты. Машина жүргізуші шофер, есеп шығарушы бухгалтер, тәжірибе жүргізуші ғалым алдын-ала мақсатың белгілеп, оны орындап шығу үшін соған саналы әрекетін бағыттайды. Олай етпеген жағдайда мақсатты ісінсн нәтиже шығара алнас едІ.
Мектептегі оқу-тәрбие істерінін, бәрі де балалардыа ррықты зейінін қальштастырьш, дамытыи отыруды қажет етеді, Бұл үшін бастауыш сыныптарда оқу әрекеті балалардың шама-шарқына қарай қызықты етіп ұиымдастырылуға тиісті. Талпынысының нәтижелі болуы ба-ланын өзіне деген сенімін арттырады. Сабақты оқушылардың жас ерекшеліктеріне қарай түрлендіре жүргізіп, әр түрлі әрекет жасатып, ырықсыз зейінін ырықты зейінге аударып отыру керек.
Жұмыс орнының қолайлы болуы —• ырықты зейіннің. тұрақты болу шартының бірі. Жұмыс орнында кісіні көңілін бөгде тітіркендіргіштер алаңдатпауы керек. Мысалы, сабақ үстінде айтылған артық сөз баланың белсенді.жұмыс істеп отырған көңілің бөледі. Ырықты зейінді дұрыс ұйымдастырудың маңызды шарты — адамның психикалық күйі. Шаршап-шалдығып отырған адамның зейіні тұрақсыз болады. Адамның сырқаты, жан қинайтын бөгде ойлар т. б. ырықты зейіннін. сапасын нашарлатады. Ырықты зейінді күшейту үшін сөз арқылы қайталап айтып, алға қойған мақсатты тұрақғандыруға болады. Әрқилы жағдайларда жұмыс істей білу мен адамның әдетгері де ырықты зейіннін, тұрақты болуьша ықпал етеді.
Адамнын күрделі мәселелерді шешуі, орфографиялық ережелерді қолданып жазба жұмыстарын дұрыс орындауы, жаңа терминдер мен шетел тілін меңгеруі — мұның бәрі де ырықты зейін арқылы іске асады.


title: Уйреншікті зейін - Сабақ Зейін мен психофизиологиялық ерекшеліктері және теориялары. Зейін түрлері Егер адам қабылдағанына,...

text:
Уйреншікті зейін — зейіннің ерекше түрі. Атынан көрініп тұрғанындай, ол ырықты зейіннен кейін жасалады. Сонымен, үйреншікті зейін- дегеніміз — қажетті әрі құнды больш саналатын объектіге адам санасының шоғырлануы. Үйреншікті зейіннің өзіндік ерекшеліктері бар. Ол қызығу негізінде қалыптасады. Бірақ бұл нәрсенің қасиетіне емес, адамның тіршілік мақсатына сәйкес мүд-делі әрекетіне байланысты. Мұндағы маңызды нәрсе — істің нәтижесі.
Әрекет кезінде үйреншікті зейіннің пайда болуы — әркімнің өзіндік ерекшеліктері мен еңбектену әдеттерінің жемісі. Кейбір адамдар ауыр деген жұмыстың өзін аса қиналмай-ақ, ойнап-күліп жүріп тындыра береді, Мұндай жағдайларда ырықты зейін үйріншікті зейінге оңай ауысады. Ондайда адам шаршағанын да байқамай қалады.
Зейіннің жоғарыда қарастырылған үш түрі де бір-бірімен тығыз байланысты. Адамныңщ іс-әрекетінде зейін түрлері алма-кезек өзгеріп, бір-біріне ауысып отырады. Ұстаздар оқу-тәрбие істерінде оқушы зейінін сабаққа бағдарлаумен ғана шектеліп қоймай, олардың өз зейінін басқара алатындай ерік саналарын қалыптастыруға баса көңіл бөледі.


title: Сабақ Зейін мен психофизиологиялық ерекшеліктері және теориялары. Зейін түрлері Егер адам қабылдағанына, не істеп жатқанына өзінің

text:
Практикалық сабақ 6. Зейін мен психофизиологиялық ерекшеліктері және теориялары. Зейін түрлері
Егер адам қабылдағанына, не істеп жатқанына өзінің зейінін аудармаса бірде-бір психикалықa процесс мақсатқа дәл бағытталып, жемісті болып шықпайды. Біздің бір затқа қарасақ та оны байқауымыз немесе нашар көруіміз мумкін. Өз ойымен отырған адам, қасында сөйлесіп отырған адамдардың сөздерін естіп отырса да, ұғынбауы мүмкін. Егер біздің бар зейініміз басқа бір нәрсеге аударылып отырса, бір жеріміздің ауырып отырғанын сезінбеуіміз де мүмкін. Керісінше, адам бір затқа немесе іс-әрекетке көңілін аударса, оның екжей-текжейіне дейін бәрін біледі және ісі жемісті болып шығады. Өзіміздің зейінімізді түйсіктерге аудара отырып, біз өзіміздің сезімталдығымызды күшейтеміз.
Зейін субъектінің айналадағы дүниеге жақсы хабардар болуымен байланысты және оның адам психикасында неғүрлым толық және айқын бейнеленуін қамтамасыз етеді. Оқу жұмысында зейіннің маңызы өте үлкен. Оқудың табысты болуы көбінесе мұғалімнің оқушылардың зейінін қаншалықты окуға аудара білуіне байланысты. Егер балалардың зейіні оқу материалдарына аударылса, олар неғұрлым жақсы түсініп, жақсы ұға алады
Зейін әдетте шәкірттің бет құбылысынан, отырысынан, қозға-лысынан (кітаптағы қосымшаны қараңыз) білінеді. Зейін қойып отырған тыңдаушыны зейін салмай отырған тыңдаушыдан айыру қиын емес. Бірақ кейде шәкірт мұғалімді тыңдап отырған сияқты пішін көрсетеді, ал шындығына келгенде оның ойы класта болып жатқандардан тыс, басқа жақта болады.
Зейіннің түрлері – адамдардың зейініырықты, ырықсыз және үйреншікті болып үшке бөлінеді. Сыртқы дүниенің кез келген объектілері кейде ырықсыз-ақ біздің назарымызды өзіне тартады. Мәселен, көшемен кетіп бара жатқан адамныңбояулыафишаға көзі түссе, оған мойнын бұрады не милиционердіңысқырығына жалт қарайды т.б. Адам өміріндеырықсыз зейінелеулі орын алады. Зейіннің бұл түрі әсіресе жас балаларда жиі кездеседі. Өйткені балалық дәуірде адамның күрделі іс-әрекетке (оқу, еңбек т.б.) белгілі жүйеге келе қоймайды да осының нәтижесінде оның психикасы өте нәзік, түрлі сыртқы әсерге берілгіш келеді. Әрине,бұдан бала есейген соң, оның ырықсыз зейіні маңызын жояды деген қорытынды тумау қажет. Адам өмірінің барлық кезеңдерінде ырықсыз зейін тиісінше орын алып отырады. Қызығу – ырықсыз зейіннің бұлағы. Өйткені қызықты іске көңіліміз тез ауады. Мәселен, қызықты кітап оқуға ырықсыз зейін жеткілікті. Ал қызықсыз кітапты оқу – ырықты зейінді керек етеді. Ырықты зейінде қызығу орын алуы тиіс. Бірақ ырықты зейін де жанама, дәнекерлі қызығуды керек етеді. Мұнда адам істен шығатын нәтижеге қызығады, оны орындау үшін күш жұмсайды. Өйтпесе іс өнбейді, күткен нәтиже шықпайды.
Ырықсыз зейін физиологиялық тұрғыдан барлау (ориентировочный) рефлексініңжемісі болып табылады. Зейіннің бұл түрі жануарлар мен адамдардың сыртқы ортамен байланысында үлкен рөл атқарады. Ырықсыз зейін кез келген тітіркендіргіш арқылы пайда бола бермейді. Ырықсыз зейіннің көрінуіне төмендегі жағдайлар себеп болады:
а) күшті тітіркендіргіштер (көзді аштырмайтын жарық, қанық бояулы заттар, қатты дауыс, мұрын жаратын иіс т.б.), заттар мен құбылыстардыңжаңалығы мен қозғалысы (мәселен, адамның үстіндегі киімінің өзгеруі, дыбыстың, жарықтың артуы не кемуі т.б.).
ә) адамның сыртқы дүниедегі объектілерге қатынас жасауының дәрежесі (қызығу, қажетсіну, көңіл күйінің хош болуы) ырықсыз зейіннің тууына жақсы әсер етеді.
Адамның ырықты зейіні әрекетті саналы түрде белгілі ерік күшін жұмсау арқылы орындалуынан көрінеді. Ырықты зейінде белгілі бір мақсат көздеп, объектіге ерекше зер алып отыру көзделеді, ол жұмыстың басынан аяғына дейін ерік-жігерді сарқа жұмсаудыталап етеді. Ырықты зейін мынандай ерекшеліктерменсипатталады;
Қандай болмасын бір әрекеттің талабына сай зейініңді бағындыра алу үшін іс-әрекетке тікелей кірісу қажет.
Үйреншікті жұмыс жағдайын жасап алып, алаңдататын нәрселерден бойды аулақтатқан жөн.
Орындалатын істің мәнісін, маңызын түсіну үшін білімгешын ықыласпен берілген дұрыс.
Түрлі қолайсыз жағдайларда да жұмыс істеугемашықтану. Мәселен, көңілді алаң қылатын бөгде тітіркендіргіштердің (айқай-шу, тарсыл-гүрсілдер де) әсеріне берілмей жұмыс істей беру. Бұл зейінді шынықтырудың, оны мықты және шыдамды етіп тәрбиелеудің ең жақсы жолы болып табылады. Зейінді болуды өзіңе үнемі ескертіп отыру керек. Бір сөзбен айтқанда, ырықты зейін деп іс-әрекетті жоспарлы түрде [[ұйымдастыруды айтады. Зейіннің екі түрі де бір-бірінен ешқашан қалмай ілесіп отырады. Ырықты зейін ырықсызға, ырықсыз зейін ырықтыға қарай жиі алмасады. Шындығында, адамның үнемі ырықты зейін жағдайында болуы мүмкін де емес. Оқушы алғашқыда жай қызыққан нәрсесіне тікелей зейінін аударады, ал содан кейін сабақтың мақсатына қарай тікелей қызық емес басқа материалдарға да зейін қояды. Алғашқы уақытта қызықсыз болып көрінген сабақ кейін балаға түсінікті бола бастайды. Бұл кезде оның ырықсыз зейіні сыртқа теуіп, ырықты зейінінің пайда бола батстағаны. Зейіннің үйреншікті деп аталатын түрі де бар. Үйреншікті зейін – адамға табиғи сіңісіп кеткен, арнайы күш жұмсамай-ақ орындалатын зейін. Мәселен, бала оқуға төселсе, бұл оның тұрақты әдетіне айналса, оның зейіні де үйреншікті бола бастайды. Қандай нәрсеге болса да үйреніп, жаттығып алған соң, адамның іс-әрекеті дағдысына айналады. Үйреншікті зейіннің де табиғаты осыған ұқсас. Өйткені үйреншікті зейін ырықты зейіннен дамып қалыптасады. Зейіннің қай түрі болмасын іс-әрекеттен нәтиже шығаруға бағытталады. Егер адам жұмысқа өздігінен беріліп істесе ырықсыз зейіні көрінеді. Бірақ ұзақ жұмысты тікелей қызығып істей беру де оңай емес. Мұндай жағдайда ырықты зейінге орын беріледі. Ылғи ырықты зейінмен жұмыс істеу де адамды қажытып шаршатады. Сондықтан адам жұмысты зейіннің осы екі түрін қатынастыра отырып, үйреншікті зейінмен істеуді әдетке айналдыруы қажет.


title: Сабақ «Зәр шығару жүйесі. Бүйректер. Эмбриональді дамуы. Құрылысы. Қан айналу ерекшеліктері. Бүйректің эндокринді аппараты» 2 тапсырма ЖМ (1)

text:
«Зәр шығару жүйесі. Бүйректер. Эмбриональді дамуы. Құрылысы. Қан айналу ерекшеліктері. Бүйректің эндокринді аппараты» тақырыбы бойынша
Жалпы медицина мектебінің 2-ші курс студенттеріне арналған тәжірибелік сабаққа
ӘДІСТЕМЕЛІК НҰСҚАУ
Құрастырған: ассистент Бекен З.Д. Сағат саны: 2 с.
Гистологиялық препараттар мен микросуреттер: Хаттама толтыруға арналған препараттар-50%
Сурет 1. Бүйрек. Қыртысты зат. Гематоксилин-эозин. 333 сурет. Гистология, цитология және эмбриология бойынша тәжірибелік сабақтарға арналған микросуреттер атласы, қазақ, орыс және ағылшын тілінде. Алматы. «Эффект», 2015. 210 б.


сурет – а) Фотоэлементтің принциптік сұлбасы б) оның вольтамперлік сипаттамасы
Жарықтың әсерінен катодтан ұшып шыққан электрондар электр өрісінде үдетіле отырып, анодқа қарай ұмтылады да, тізбектегі токты тудырады.
Фотоэлементтердің маңызды сипаттамалары:
Вольтамперлік сипаттама.
Жарықтық сипаттама.
Фотоэлементтің сезімталдығы.
Тұрақты жарық ағынындағы фототоктың кернеуден тәуелділігі фотоэлементтің вольтамперлік сипаттамасы деп аталатын қисық түрінде болады (9.4 б- сурет). Оның екі ерекшелігі бар:
а) Uүдеткіш потенциалдар айырымының белгілі бір мәнінде ток Iқ қанығу
мәніне жетеді, яғни катодтан шыққан барлық электрондар анодқа жетеді. Iқ шамасы жарық әсерінен бірлік уақытта катодтан ұшып шығатын электрондар санымен анықталады;
б) егер фотоэлементте вакуум жеткілікті жоғары болса, онда жарық әсерінен катодтан ұшып шыққан электрондар үдеткіш электр өрісі болмаса да( U=0),
анодқа жетеді. Яғни электрон катодтан
υ = 0
жылдамдығымен кетеді. Ток
нөл болуы үшін (9.1) қатынасымен анықталатын UT керек.
тежеуіш кернеу беру
Фотоэффекттін тұрақты кернеуде фотоэлементке түскен сыртқы жарық ағынына тәуелділігін фотоэлементтің жарықтық сипаттамасы деп атайды.
Фотоэлементтің сезімталдылығы деп фототоктың жарық ағынына тәуелділігін айтады
γ=iф. (9.6)
Ф
Анодтық кернеудің өсуімен фотоэлементтің сезімталдылығы артады. Сезімталдылықты арттыру үшін фотоэлементтерді 10-2 мм. сын. бағ. қысымда инертті газдармен (Ar, Nе, Не) толтырады. Мұндай фотоэлементтерді газтолтырылған деп атайды.
Оларда молекулалардың фотоэлектрондармен соққылы иондалу есебінен және екінші ретті электрондардың пайда болуы есебінен фототок шамасы біршама артады. Бірақ газтолтырылған фотоэлементтер жұмысы тұрақты емес және вакуумдық фотоэлементтерге қарағанда үлкен инерттілікке ие.


title: Тәжірибелік қондырғы - Сабақ зертханалық ЖҰмыс №3 Тақырыбы: Айнымалы ток тізбегін зерттеу

text:
Тәжірибелік қондырғы
Фотоэлементтің вольтамперлік және жарықтық сипаттамаларын, фотоэлементтің сезімталдығын анықтауға арналған тәжірибелік қондырғы 9.5 суретте келтірілген.
сурет. Тәжірибелік қондырғы
Фэ – зерттелетін фотоэлемент;
А – фототокты өлшейтін микроамперметр;
R1 – фотоэлементтегі U1 кернеуді реттейтін потенциометр;
V1 – U1 кернеуді өлшейтін вольтметр;
V2 – жарық күші J = 29 кд шамның кернеуін өлшейтін вольтметр.
2.1 Тәжірибені орындау реті және өлшеу нәтижелерін өңдеу тапсырма. Фотоэлементтің вольтамперлік сипаттамасын алу және оның сезімталдығын анықтау
Сұлбаны іске қосып, шамға белгілі бір U2
кернеуін V 2 вольтметр арқылы
беріңіз (мысалы, керек.
U2 =200В). Бұл кернеуді тәжірибе барысында тұрақты ұстау
Фотоэлементті L эталондық шамнан оптикалық тұғыр бойымен 10см
арақашықтыққа орналастырыңыз.
V1 вольтметрдегі
U1 кернеуді 0-ден бастап қанығу тогына дейін 10В сайын
өзгерте отырып, әрбір микроампермен өлшеңіз.
U1 кернеуге сәйкес iф фототоктың шамасын
l = 10см үшін енгізіңіз.
U1 кернеу мен iф фототок күшінің шамасын 9.1 -кестеге
Фотоэлементті эталондық шамнан 15см арақашықтыққа орналастырып 3
пункттегі өлшеулерді қайталаңыз.
l = 15см үшін енгізіңіз.
U1 кернеу мен iф фототок күшінің шамасын 9.1-кестеге
l-дің әрбір мәні үшін Ф жарық ағының келесі формуламен
Ф= JS (9.7)
l2
анықтаңыз. Мұндағы J – эталондық шамның жарық күші, S – фотокатод ауданы, 𝑙 –фотоэлементтен шамға дейінгі арақашықтық.
Кернеудің барлық мәні үшін γ фотоэлементтің сезімталдығын (9.6)
формуламен анықтаңыз.
< γ > орташа мәнін, Δγ абсолюттік қателікті, ε салыстырмалы қателікті есептеңіз.
Нәтижені
γ γ Δγ
түрінде жазыңыз.
Барлық алынған шамаларды 9.1-кестеге енгізіңіз.
Ф= const кезіндегі
i ф f(U)
тәуелділік графигін тұрғызыңыз.
кесте – Фотоэлементтің вольтамперлік сипаттамасын алу және оның сезімталдығын анықтау
-
S = 12 см2
|
J= 29 Кд
|
U2 = 200В
|
өлшеу
№
|
l, см
|
U1,B
|
iф,
мкА
|
Ф, лм
|
,
А/м
|
,
А/м
|
А/м
|
,
%
|
|
1
|
10
|
|
|
|
|
|
|
|
|
2
|
|
|
|
3
|
|
|
|
4
|
|
|
|
|
|
|
|
1
|
15
|
|
|
|
|
|
|
|
|
2
|
|
|
|
3
|
|
|
|
4
|
|
|
|
|
|
|
|
тапсырма. Фотоэлементтің жарықтық сипаттамасын алу.
V1 вольметрге
U1 =100В кернеу беріңіз.
Фотоэлементті шамнан оптикалық тұғыр бойымен 10см аралықтан бастап 5см сайын арттыра отырып, iф фототоктың минимал мәніне дейін өлшеу жүргізіңіз, микроамперметрдің көрсетуін 9.2-кестеге еңгізіңіз.
V1 вольметрге
U1 =120В кернеу беріңіз.
2 пункттегі өлшеулерді қайталаңыз.
Өлшеу нәтижелерін 9.2-кестеге еңгізіңіз.
Лампаның әрбір орналасуы үшін жарық ағынын (9.7) формуламен есептеңіз.
Өлшеу нәтижелерін 9.2-кестеге еңгізіңіз.
U= const кезіндегі
i ф f(U)
фотоэлементтің жарықтық сипаттамалары
тәуелділік графигін тұрғызыңыз.
кесте – Фотоэлементтің жарықтық сипаттамаларын алу
-
S = 12см2
|
J =29 кд
|
U2=200В
|
өлшеу №
|
U1, В
|
l , см
|
IФ, мкА
|
Ф,лм
|
1
|
100
|
|
|
|
2
|
|
|
|
3
|
|
|
| -
Бақылау сұрақтары
Сыртқы фотоэффекттінің негізгі заңдары. Эйнштейн теңдеуі.
Фотоэффектінің қызыл шегі.
Фотоэлементтер, олардың құрылысы және қолданылуы.
Фотоэлементтің негізгі сипатталады
№12 - Зертханалық жұмыс
Тақырыбы: Жартылай өткізгіштер кедергісінің температураға тәуелділігін зерттеу
1. Жұмыстың мақсаты:
Жартылай өткізгіштің меншікті өткізгіштігінің температураға тәуелділігін зерттеу және оның активтеліну энергиясын анықтау
2. Жұмыс жоспары
1) Негізгі теориялық мәліметтер;
2) Эксперименттік қондырғымен танысу;
3) Тәжірибе жүргізу әдістемесін үйрену;
4) Тәжірибе жүргізу және өлшемдер нәтижесін өңдеу.
3. Нәтижелер (өлшемдер, есептеулер, сызбалар және т.б.)
Жартылай өткізгіштің кедергісін бөлме температурасынан бастап әрбір 10-150С сайын 100-2000С температураға дейін өлшеу керек.
Электр өткізгіштікті (P= ) формула бойынша есептеңіздер. Өлшеу және есептеу нәтижелерін таблицаға жазу керек.
тәуелділігінің графигін салып, активтену энергиясын анықтау керек.
4. Қорытындылар мен тұжырымдар
____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
5. Бақылау сұрақтары
Зоналық теория тұрғысынан қатты заттардың өткізгіш, жартылай өткізгіш және диэлектриктерден бөлінуін түсіндіріңіз.
Жартылай өткізгіштердің электр өткізгіштігінің ерекшелігі неде?
Жартылай өткізгіштің меншікті және қоспалы өткізгіштігінің механизмін түсіндіріңіз.
Жартылай өткізгіштің активтену энергиясы деген не?
№13 - Зертханалық жұмыс
Тақырыбы: Жартылай өткізгіштер кедергісінің температураға тәуелділігін зерттеу
1. Жұмыстың мақсаты:
Жартылай өткізгіштің меншікті өткізгіштігінің температураға тәуелділігін зерттеу және оның активтеліну энергиясын анықтау
2. Жұмыс жоспары
1) Негізгі теориялық мәліметтер;
2) Эксперименттік қондырғымен танысу;
3) Тәжірибе жүргізу әдістемесін үйрену;
4) Тәжірибе жүргізу және өлшемдер нәтижесін өңдеу.
3. Нәтижелер (өлшемдер, есептеулер, сызбалар және т.б.)
Жартылай өткізгіштің кедергісін бөлме температурасынан бастап әрбір 10-150С сайын 100-2000С температураға дейін өлшеу керек.
Электр өткізгіштікті (P= ) формула бойынша есептеңіздер. Өлшеу және есептеу нәтижелерін таблицаға жазу керек.
тәуелділігінің графигін салып, активтену энергиясын анықтау керек.
4. Қорытындылар мен тұжырымдар
_____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
5. Бақылау сұрақтары
Зоналық теория тұрғысынан қатты заттардың өткізгіш, жартылай өткізгіш және диэлектриктерден бөлінуін түсіндіріңіз.
Жартылай өткізгіштердің электр өткізгіштігінің ерекшелігі неде?
Жартылай өткізгіштің меншікті және қоспалы өткізгіштігінің механизмін түсіндіріңіз.
Жартылай өткізгіштің активтену энергиясы деген не?
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сабақ зертханалық ЖҰмыс №3 Тақырыбы: Айнымалы ток тізбегін зерттеу - бет 2

text:
J Uo=JowL sin(wt+ ) (5).
L (1), (5) формулалардың индук-
тивтiлiгi ғана бар айнымалы
5- сурет. Айнымалы тоқ тiзбегiндегi индуктивтiлiк
тiзбектегi ток та кернеуде
синус заңымен өзгеретiндiгiн және индуктивтiлiктегi кернеу тербелiсiнiң ток тербелiсiнен шамаға озып
отыратындығын көремiз. Оның векторлық диаграммасы 6-суретте көрсетiлген. /5./ формуладағы Uo=JowL кернеудiң амплитудалық мәнi,
ал Rl=wL индуктивтiлiк кедергi деп аталады.
Кедергi,сыйымдылық,индук-
тивтiлiктердi тiзбектей
тоқ осi Жалғанғанда жалпы кернеу (u).
6- сурет. Индуктивтiлiк жалғанғанда кернеудiң век.диаграммасы
уақытқа байланысты синус
заңымен өзгеретiн кедергi,
сыйымдылық индуктивтiлiктер-
дегi кернеулердiң қосындысына тең болады. Осы үш гармониялық тербелiстердi қосу үшiн кернеудiң векторлық диаграммасын /7-сурет/ қолданамыз. Кедергiдегi кернеудiң тербелiсi av векторымен кескiнделедi
ж
әне ол кернеудiң активтi құраушысы деп аталады. Индуктивтiлiк пен сиымдылықтағы кернеу тербелiстерiн қосып кернеудiң реактивтi құраушысы - p векторымен кескiнделетiн гармониялық тербелiс шығарып аламыз. o және p векторларын қоссақ ұзындығы кернеудiң амплитудалық мәнiне (Uo) тең қорытқы вектор шығады, және
7-сурет Кедергi сыйымдылық индуктивтiлiк қалғанғане тiзбектегi кернеудiң векторлық диаграммасы
онымен ток осiнiң арасындағы бұрыш фаза ығысуына ( ) тең.
/7/
ал
tg = /8./
/7./ формула айнымалы ток үшiн жазылған Ом заңын өрнектейдi. Айнымалы ток тiзбегiнiң кедергiсi
Z= = 2 /9/
Осындағы I0, U0-тоқ пен кернеудiң ең үлкен мәндерi, ал айнымалы тоқтың құралдары тоқ пен кернеудiң әсерлiк мәндерi Jә.с. Uә.с. бойынша градиурленген. Айнымалы тоқтың тоқ күшiмен кернеуiнiң әсерлiк мәнiмен амплитудалық шамаларының арасындағы байланыс төмендегiдей.
Jә.с. = Uә.с.= /10/
/10/ формуланы ескерiп айнымалы тоқ тiзбегiнiң кедергiсiн былай жазамыз:
/11/.
Қондырғының сипаттамасын өлшеу тәсiлi.
Қондырғының электрлiк схемасы 8-суретте көрсетiлген. Қондырғының жиiлiгiн айнымалы тоқ көзiнiң тiзбегiне жалғанады. Конденсатор мен катушкадағы кернеу автотрансформатор арқылы реттеледi.
К
K=K
C
L=K
A.T
атушка және конденсатор (С) схемаға ажыратып –тұйықтауыш кiлт арқылы кезектесiп жалғанады. Ажыратып –тұйықтауыш кiлт А-Т қалпына қосылса, онда тiзбекке индуктивтiлiк катушка жалғанады.
8-сурет Өлшеуiш қондырығының электiрлiк схемасы
Тiзбектегi Jә.с. тоқты, катушка ұштарындағы кернеудi Uә.с өлшеп тiзбектiң кедергiсiн /12/ формуламен табамыз. Бұл кедергiнi /11/ формуладан да табуға болады.
бұдан катушканың индуктивтiлiгi /13/ болады.
Мұндағы R катушканың активтi кедергiсi, ал . Ажыратып тұйықтаушы кiлттi (А-Т)”С” қалпына аударсақ айнымалы тоқ тiзбегiнiң конденсатор жалғанады. Онда /11/ формуладан . Бұдан сйымдылықты табамыз.
ЖҰМЫС ТАПСЫРМАСЫ
8-сурет бойынша схеманы жинаңыз. Ажыратып –тұйықтағыш кiлттi (А-Т) “L” қалпына аударыңыз.
К- кiлттi тұйықтап (Uә.с.) кернеудiң үш түрлi мәнiне сәйкес тоқтың (Jә.с.) үш мәнiн амперметрден анықтаңыз. Кернеудiң үш түрлi мәнiн шығару үшiн, трансформатордың тұтқасын үш рет сәл ғана бұрыңыз. Шыққан мәнiндердi 1-кестеге жазу қажет.
№
|
Uә.с. -J
|
Jә.с
|
Z
|
|
L
|
1
|
|
|
|
|
|
2
|
|
|
|
|
|
3
|
|
|
|
|
|
3.12/ формула бойынша кедергiнiң / Z/ мәнiн тауып сонан кейiн солардың орташа арифметикалық шамасын есептейдi. Осы орташа
шамасының сан мәнді /13/ формулаға қойып одан индуктивтiлiктi табады.
4.Ажыратып-тұйықтағыш кiлттi (А-Т) “С” қалпына ауыстырып кернеудiң үш түрлi мәнi үшiн (Uә.с.) тоқ күшiнiң (Jә.с.) үш түрлi шамасын амперметрден жазып алады. Бұл кезде де трансформатордың тұтқасын үш рет сәл ғана бұрайды. Көрсеткен мәнiндердi 2- кестеге жазыңыз.
5./12/ формула арқылы Z-тің иәнін есептеп содан кейән орташа
арифметикалық мәнін (Z) тауып, /14/ фрмуламен сиымдылықты есептеңдер.
6.Кез-келген өлшеу кезiндегi мәндi пайдаланып төмендегi формулалар бойынша сиымдылық пен индуктивтiлiктi өлшеу кезiнде жiберiлген қатенi есептеңдер:
мұнда
ал және дәлдiк мәнi класс арқылы анықталады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ - Сабақ зертханалық ЖҰмыс №3 Тақырыбы: Айнымалы ток тізбегін зерттеу

text:
БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ.
Айнымалы тоқ деген не?
Электромагниттiк индукция үшiн Фарадей -Ленц заңдары қалай айтылады.?
Векторлық диаграмма әдiсiн пайдаланып айнымалы тоқ үшiн Ом заңын жазыңыз.
Тоқтың әсерлiк кернгеу, әсерлiк тоқ күшi деген не?
Тiзбекке сиымдылық, индуктивтiлiк жалғанғанда кернеу мен тоқ тербелiсiнiң айырымы неде?
Зертханалық жұмыс №4
Тақырыбы: Физикалық және математикалық маятниктердің тербелісін зерттеу
Жұмыстың мақсаты:
Математикалық және физикалық маятниктердің еркін тербелістерін зерттеу.
Құралдар мен жабдықтар:
Лабораториялық типтік қондырғылар
Теориялық кіріспе
Физикалық маятник деп оның инерция центріне дәл келмейтін қозғалмайтын нүкте маңында тербеліс жасай алатын қатты денені айтады. Тепе-теңдік қалпында маятниктің инерция центрі С маятник іліну нүктесінің астында, онымен бір вертикальдың бойында болады. /1-сурет/ маятник тепе-теңдік қалпынан бұрыщқа ауытқығанда маятникті тепе-теңдік қалпына қайтаратын айналдырушы-М күш моменті пайда болады. /1/ Мұндағы : m–маятниктің массасы а- маятниктің іліну нүктесі мен инерция центрі арасындағы қашықтық. Маятникті тепе-
теңдік қалпына қайтаратын құраушы күштің
-бағыты бұрыштың ығысуына
қарама-қарсы болғандықтан
күштің айналдырушы моменті М-нің
таңбасы « - ». Егер бұрыш болса,
деп алуға болады. Сондықтан
М=-mga /2/
Айналушы қатты дененің динамикалық теңдеуі
М=I /3/
Мұндағы I- маятниктің іліну нүктесі арқылы өтетін
өське қатысты инерция моменті
бұрыштық үдеу
3 пен 2-ні біріктірсек :
/4/ осыдан /5/
Бұл теңдеу циклдік жиілік - гармониялық тербелістің жиілігі. Циклдік жиіліктің формуласынан физикалық маятниктің тербелісінің периоды:
/6/
а-физикалық маятниктің келтірілген ұзындығы.
Физикалық маятниктің келтірілген ұзындығы тербеліс периоды берілген физикалық маятникпен бірдей болып келетін математикалық маятниктің ұзындығы. Физикалық маятник ретінде біртекті стерженді алсақ, оның инерция моменті:
/7/
Мұндағы: m1 – стерженнің массасы
l1 – стерженнің ұзындығы
a1 – айналу осі мен инерция центрінің ара қашықтығы
Егер стерженге өлшемі стерженнің өлшемінен аз қосымша дене кигізсек, жаңадан жасалған физикалық маятниктің инерция моменті:
I2=I1+m2a22 /8/
Мұндағы: m2 – қосымша дененің массасы
a2 – айналу өсінен қосымша дененің центріне дейінгі ара қашықтық
Жаңа физикалық маятниктің айналу өсінен инерция центріне дейінгі ара қашықтық келесі формула бойынша есептелінеді:
/9/
7, 8, 9 өрнектерін еске ала отырып, осы физикалық маятниктің тербеліс периодын 6-формуламен есептесек:
/10/
Математикалық маятник деп салмақсыз және созылмайтын жіпке ілінген салмағы бір нүктеге жинақталған идеалданған системаны айтады.
Математикалық маятникті барлық массасы инерция центріне жинақталған физикалық маятник деп санауға болады.
Массасы m математикалық маятниктің инерция моменті:
I=ml2 /11/
Мұндағы: l -математикалық маятниктің ұзындығы
6-формула бойынша математикалық маятниктің тербелісінің периоды:
/12/
Осыдан
/13/
Қондырғының сипаттамалары және өлшеу әдістері.
FPM-04 универсал маятниктің жалпы түрі 2-суретте көрсетілген.
4
3
11
5
6
1
2
2-сурет
Прибордың табанындағы /1/ винтті аяқтары /2/ приборды түзу тік қоюға мүмкіншілік береді. Табанына бекітілген бағанада жоғарғы кронштейн /4/, фотодатчик пен /6/ төменгі кронштейн /5/ орнатылған. /11/ шығырды босатып жоғарғы кронштейнді бағанада айналдырып орнатуға болады. Жоғарғы кронштейннің бір жағында математикалық маятник ілінген.
Математикалық маятниктің ұзындығын /9/ шығырмен өзгертіп бағанадағы /3/ шкаламен өлшейді. Стержень сақиналарының аралығы 10 мм. Екі дөңгелекті стерженнің әр жеріне орналастырып, физикалық маятниктің периодын өзгертуге болады. Төменгі кронштейнді бағананың кез-келген биіктігінде бекітіп қоюға болады. Фотодатчик универсал миллисекундомермен қосылған электрондық схема тербелістердің саны мен тербелу уақытын өлшейді.
ЖҰМЫСТЫҢ ЖАСАЛЫНУ ТӘРТІБІ
Достарыңызбен бөлісу: |


Математикалық маятниктің тербелісін зерттеу және еркін түсу үдеуін анықтау. Жоғарғы кронштейнді бұрып математикалық маятникті фотодатчиктің үстіне орнату керек.
Жоғарғы кронштейндегі шығырды бұрап мат. маятниктің ұзындығын өзгерткенде шариктегі сызық фотодатчиктегі сызықпен бірдей жалғасу керек.
Счетчиктің индикаторы /N-1/ тербеліс көрсеткенде «СТОП» кнопкасын бас! N өлшейтін тербелістің саны.
Счетчик көрсеткен тербелістің санын және секундомердегі тербелу уақытын 1 кестеге жаз.
Барлық өлшеулерді 5 рет қайтала! Әр өлшеудегі тербелістің периодын есептеп периодтың орташа арифметикалық мәнін тап!
Периодтың орташа арифметикалық мәнін 13 формулаға қойып еркін түсу үдеуін есепте.
Физикалық маятниктің тербелісін зерттеу. Тіреуіш призманың біреуін стерженнің бос ұшына бекіткенде призманың қыры стержендегі сақинаға сәйкес келуі керек.
Стерженнің ұшындағы призманы жоғарғы кронштейннің вкладына орналастыр!


title: Математикалық маятник - Сабақ зертханалық ЖҰмыс №3 Тақырыбы: Айнымалы ток тізбегін зерттеу

text:
БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ. Физикалық және математикалық маятник деген не?
Математикалық маятниктің тербелу периоды қандай шамаларға тәуелді?
Физикалық маятниктің тербелу периоды неге тәуелді?
Маятниктің периодын өлшегенде тербелістің ауытқу бұрышы аз болу керек?
№5 - Зертханалық жұмыс
Тақырыбы: Бiр еркіндік дәрежесi бар механикалық жүйенiң тербелiсiн зерттеу
1. Жұмыстың мақсаты:
Механикалық жүйенiң тербелiсiн зерттеу
2. Жұмыс жоспары 1) Негізгі теориялық мәліметтер;
2) Эксперименттік қондырғымен танысу; 3) Тәжірибе жүргізу әдістемесін үйрену; 4) Тәжірибе жүргізу және өлшемдер нәтижесін өңдеу. 3. Нәтижелер (өлшемдер, есептеулер, сызбалар және т.б.) I. Жаттығу:
3
х 3-сурет
Вертикаль штативке орнатылған серiппе массалары m, 2m, 3m жүктердi кезекпен iлiп, олардың әсерiнен серiппенiң
ұзаруын
x1=l1-l0 ; x2=l2-l0; x3=l3-l0; табу керек.
2. Жүктердiң mg ауырлық күшiн серпiмдiлiк F=-kx тең деп алып mg= серпiмдiлiк күшiнiң
х деформацияға тәуелдiлiк графигiн сызыңыздар.
Графиктен серiппенiң қаттылығын табыңдар.
3. Массасы m, 2m, 3m жүктi кезекпен iлiп, маятниктiң тербелiсi Т-периодын табу үшiн n толық тербелiсiн t уақытын секундомермен өлшеп -периодын табу керек. Ол үшін әр тәжiрибенi үш рет қайталап есептеңдер.
4. Массалары 2m, 3m жүктер үшiн маятниктiң периодтары Т2 , анықтаңдар, әр тәжiрибенi үш рет қайталап <Т2>, <Т3> орташа мәнiн есептеңдер. Экспериментальдық <T1>, <Т2>, <Т3>мәндерін формуламен табылған периодтармен салыстырыңдар.
№
m,кг
l0, м
l,м
x,м
к, н/м
Т эксп
Т теор
1
2
3
II. жаттығу: -логарифмдiк декрементiн анықтау үшін, жалғасқан екi тербелiстiң А1 және А2 амплитудаларының мәндерiн өлшеп, мына формулаға қойып -ның сан мәнін есептейміз
Маятникке 2m жүктердi iлiп, оларды суға толық батырып, тепе-теңдiктегi серiппенiң l0 ұзындығын белгiлеп алыңдар. Серiппенi 20-30 мм созып, оны А1 амплитудаға тең деп алыңдар. Серiппенi жiберiп бiр периодтан кейiн екiншi тербелiстiң А2 амплитудасын анықтап, логарифмдiк декрементiн есептеңдер. Тәжiрибенi 3 рет қайталап орташа мәнiн табыңдар.
( ) қатынасты пайдаланып, r кедергi коэффициентiн анықтауға болады.
m -0,2кг; ; n =5 тербелiстiң уақыты.
4. Қорытындылар мен тұжырымдар ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 5. Бақылау сұрақтары Гармониялық тербелiстер.
Пружиналық маятниктiң тербелiсiнiң динамикалық теңдеуi және оның шешуi, периоды.
Өшетiн тербелiстiң теңдеуi және оның шешуi, графигi.
Тербелiс өшуiнiң логарифмдiк декрементi.
№7 - Зертханалық жұмыс
Тақырыбы: Жарықтың интерференциясын зерттеу
1. Жұмыстың мақсаты:
Ньютон сақиналары көмегімен интерференция құбылысын оқып үйрену
2. Жұмыс жоспары 1) Негізгі теориялық мәліметтер;
2) Эксперименттік қондырғымен танысу; 3) Тәжірибе жүргізу әдістемесін үйрену; 4) Тәжірибе жүргізу және өлшемдер нәтижесін өңдеу. 3. Нәтижелер (өлшемдер, есептеулер, сызбалар және т.б.) 1-жаттығу. Линзаның қисықтық радиусын өлшеу.
Қондырғыны тоққа қосыңдар
Жарық сүзгінің тұтқышына (1) қызыл жарық сүзгіні қойыңыз.
Ньютон сақиналарының анық кескінін экранға түсіріңіз. Ол үшін линза мен (3) Ньютон сақиналарының құрылғысының (2) аралығын (а) өзгертіңіздер. Ньютон сақиналарын беретін құрылғыны бөлшектеуге болмайды.
Экранға қара Ньютон сақиналарының үлкейтілген кескіні нағыз радиусын объективтің ұлғайтуы бойынша есепте!
в а
1
2 3 4
6-сурет
осыдан
мұндағы экрандағы қара-қоңыр сақинаның өлшенілген радиусы
r- нағыз сақинаның радиусы
а- экран мен (3) экранның (4) аралығы
( ) формула бойынша линзаның қисықтық радиусын есептеңіз.
Λ=670 нм (таблицадан алыңыз).
Бақылаған және есептелген шамаларды таблицаға жазыңыз.
Сақинаның номері
өлшенген радиусы
Есептелген нағыз радиус
а
в
Линзаның қисықтық радиусын есептегеннен кейін кез-келген сәуленің толқын ұзындығын есептеуге болады.
2-жаттығу Жасыл жарықтың толқын ұзындығын өлшеу.
Жарық сүзгінің тұтқышындағы қызыл жарық сүзгісін жасылға ауыстыр.
Бірінші жаттығудың 3 және 4 пунктіндегі өлшеулерді жүргізіңіз.
Өлшеу нәтижелерін таблицаға жазып, ( ) формуламен қисықтық радиусын бірінші жаттығуда есептелген.
4. Қорытындылар мен тұжырымдар _____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
5. Бақылау сұрақтары Жарықтың интерференция құбылысының мәні қандай?
Қандай толқындарды когерентті жарық толқындары дейміз?
Когерентті толқындардың интерференциясының максимум және минимум шарты.
Линза мен пластинканың аралығын алыстатқанда интерференциялық көрініс неліктен жоқ болып кетеді?
Ньютон сақиналары бойынша толқын ұзындығын анықтау формуласының шығарылуы?


title:
№8 - Зертханалық жұмыс

Тақырыбы: Жазық поляризацияланған жарықты зерттеу

text:
Жазық поляризацияланған жарықты алу және зерттеу
2. Жұмыс жоспары 1) Негізгі теориялық мәліметтер;
2) Эксперименттік қондырғымен танысу; 3) Тәжірибе жүргізу әдістемесін үйрену; 4) Тәжірибе жүргізу және өлшемдер нәтижесін өңдеу. 3. Нәтижелер (өлшемдер, есептеулер, сызбалар және т.б.) Жарық көзін S және фотоэлементті Ф фототокқа қосыңыз.
Анализатордың лимбасының стрелкасын 0-ге қойыңыз.
Поляризаторды айналдырып, амперметрдің стрелкасының ең максимал ауытқуын табыңыз. Токтың мәнін таблицаға жазыңыз.
Анализаторды айналдыра отырып, әр 100 -қа сәйкес токтың мәнін таблицаға жазыңыз. ( 3600 -қа дейін)
а) амперметрдің максимал тоғын 10 А дейін жеткізу, есептеуді жеңілдетеді.
б) бұрышының әр мәніне сәйкес токтың орташа арифметикалық мәнін есептеңіз.
в) токтың орташа мәндерінің нормировкасын істеңіз.
г) есептеңіз.
д) және = тәуелділік графиктерін , және , координаталарында сызыңыз. Өлшеулер бір-біріне дұрыс жүргізілген болса, графиктер бір-біріне сәйкес келеді.
4. Қорытындылар мен тұжырымдар _____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
5. Бақылау сұрақтары Табиғи жарықтың поляризацияланған жарықтан айырмашылығы неде?
Тербелу жазықтығы деген не?
Брюстер заңын тұжырымдаңыз
Қосарланып сыну құбылысының мағынасы?
Дихроизм құбылысы?
Жарықтың сәулесін бір жазықтықта поляризациялау әдісі?


title: №9 - Зертханалық жұмыс - Сабақ зертханалық ЖҰмыс №3 Тақырыбы: Айнымалы ток тізбегін зерттеу

text:
Тақырыбы: He-Ne лазерінің көмегімен жарықтың дифракциясын зерттеу
1. Жұмыстың мақсаты:
Жарықтың дифракциясы құбылысын зерттеу
2. Жұмыс жоспары 1) Негізгі теориялық мәліметтер;
2) Эксперименттік қондырғымен танысу; 3) Тәжірибе жүргізу әдістемесін үйрену; 4) Тәжірибе жүргізу және өлшемдер нәтижесін өңдеу. 3. Нәтижелер (өлшемдер, есептеулер, сызбалар және т.б.)
1-жаттығу: Дифракциялық решеткамен лазер сәулесінің толқын ұзындығын анықтау.
Лазерді тоққа қосыңыз! Лазерді өлшеу уақытына ғана қосыңыз!
2 және 3 ұстағыштардың орын ауыстырып дифракциялық максимумдардың анық кескінін экранғатүсіріңіз. Дифракциялық решетканың жазықтығы жарық шоғының түсу бағытына перпендикуляр болу керек!
Решеткамен экранның аралығын өлшеңдер.
0-ші централдық максимум мен 1,2,3,… максимумдардың орталық нүктелерінің х аралықтарын өлшеңіз.
х аралықты өзгертіп 5-пункттегі өлшеуді қайтала! Өлшеудің саны 5-тен аспау керек!
Өлшеу мәнін 1- кестеге жазыңыз!
1-кесте
Решетка мен экран аралығы R
Централдық максимум мен реттік максимум аралығы х
К=1
К=2
К=3
К=4
К=5
1
2
3
формула бойынша толқын ұзындығын табу үшін sin анықтау керек. R>>X sin
sin мәнін формулаға қойсақ, лазер сәулесінің толқын ұзындығы:
2-Жаттығу. Жарықтың дифракциясын қолдана отырып, саңылаудың енін табу.
1-ші жаттығудың 5,6 пункттерін қайталаңыз!
Өлшенген шамалардың мәндерін кестеге жазыңыз!
Саңылау мен экран
Нөлінші макс. мен реттік макс. аралығы
R
1
2
3
4
5
6
7
8
1
2
3
Саңылаудың енін табу үшін -формула қолданылады.
1-ші жаттығуда анықтылған сондықтан
формулаға шамалардың мәнін қойып есептеңдер!
4. Қорытындылар мен тұжырымдар _____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 5. Бақылау сұрақтары Жарықтың дифракциясының анықтамасын беріңіз.
Тақырыбы: Қара дененің сәулеленуінің температураға тәуелділігі
1. Жұмыстың мақсаты:
Қара дене сәулелену қуатының температураға тәуелділігін зерттеу.
2. Жұмыс жоспары 1) Негізгі теориялық мәліметтер;
2) Эксперименттік қондырғымен танысу; 3) Тәжірибе жүргізу әдістемесін үйрену; 4) Тәжірибе жүргізу және өлшемдер нәтижесін өңдеу. 3. Нәтижелер (өлшемдер, есептеулер, сызбалар және т.б.)
1. Берілген схема бойынша зертханалық құралды жинаңдар (1-сурет)
2 . Өлшеу көпірін пайдаланып лампа қызу сымының бөлме температурасындағы кедергісін Rt ... өлшеңдер.
3. Лампаға берілген кернеуді 20В қадаммен 100-ден 200В-қа дейін өзгерте отырып, лампадағы ток күші мен кернеуді өлшеңдер.
4. формуласы бойынша әр өлшеу үшін қызған сымның кедергісі Rt -нің мәнін есептеңдер.
T=t+2730K =
Формула бойынша сым температурасы Т-ны, температураның төртінші дәрежесін Т4 және W=UI формуласы бойынша лампаның сәуле шығару қуатын есептеңдер.
5. Т және W мәндерінің әр жұбы үшін қатынасын есептеңдер. Өлшеу нәтижесін таблицаға жазыңыз.
6. қатынасының алынған мәндерін салыстырып, қызған лампаның сәуле шығару заңы абсолютті қара дененің сәуле шығару заңына қаншалықты жақын екені туралы қорытынды жасаңдар.
Ескерту: Вольфрам үшін бөлме температурасындағы кедергі коэффициенті шамасы α=5*10-3 град-1 , ал қызған күйінде α=6,3*10-3 град-1
4. Қорытындылар мен тұжырымдар ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
5. Бақылау сұрақтары
Осы жұмыста қолданған әдістен өзгеше, лампаның сәуле шығару қуатын өлшеу әдісін ұсыныңдар.
Жерде тұрып, күн бетінің температурасын қалай өлшеуге болады?


title: №11 - Зертханалық жұмыс - Сабақ зертханалық ЖҰмыс №3 Тақырыбы: Айнымалы ток тізбегін зерттеу

text:
Тақырыбы: Сыртқы фотоэффект
Жұмыстың мақсаты: Фотоэлементтің вольтамперлік сипаттамасын зерттеу. Оның сезімталдығын анықтау.
Теориялық кіріспе
Фотоэлектрлік эффект құбылысын 1887 жылы неміс физигі Г. Герц ашқан, оны 1890 жылы орыс ғалымы А. Г. Столетов тәжірибе жүзінде зерттеген. Фотоэффект құбылысы жарықтың затпен әсерлесуі кезінде байқалады. Фотоэффекттің үш түрі бар: сыртқы, ішкі және вентильдік.
Сыртқы фотоэффект деп жарықтың әсерінен қатты немесе сұйық заттардың бетінен электрондардың ыршып шығуын айтады.
Ішкі фотоэффект кезінде жарықтың әсерінен шалаөткізгіштердің ішіндегі электрондар атоммен байланысын үзіп еркін электронға айналады, нәтижесінде шалаөткізгіштің электрөткізгіштігі артады.
Вентильдік фотоэффект деп әртүрлі екі шалаөткізгіштің немесе шалаөткізгіш пен металдың (сыртқы электр өрісі жоқ кезде) түйіскен жерін жарықтандырғанда ЭҚК-нің пайда болуын айтады.
Ең бірінші сыртқы фотоэффект құбылысын зерттеген А.Г. Столетов.
Сыртқы фотоэффектті зерттеудің принциптік сұлбасы 9.1 суретте келтірілген.
Тәжірибеде екі металл электродтардан тұратын шыны вакуумдық баллон қолданылған, электродтардың беті тазартылған.
Электродтарға қандай да бір U кернеу берілген, кернеудің полюсін қос кілттің көмегімен өзгертуге болады.
сурет. Фотоэффектті зерттеудің принциптік сұлбасы
Электродтардың бірі (катод K) кварц терезешесі арқылы толқын ұзындығы λ монохромат жарықпен жарықтандырылады.
Жарық ағыны өзгермеген жағдайда I фототоктың түсірілген U кернеуге тәуелділігі алынған.
- суретте жарық ағыны интенсивтігінің екі түрлі мәнінде алынған қисықтар түріндегі тәуелділіктер келтірілген.
2 қисық жарық ағынының жоғары интенсивтігіне сәйкес келеді, Iқ1 және Iқ2 – қанығу токтары, Uт– тежеуіш потенциал.
Қисықтардан көрініп тұрғандай, A анодқа барынша жоғары оң кернеулер берген кезде фототок қанығу мәніне жетеді, себебі
жарық әсерінен катодтан ұшып шыққан барлық электрондар анодқа жетеді.
- сурет. Фототок күшінің түсірілген кернеуге тәуелділігі
Өлшеулер нәтижесі Iқ қанығу тогы түскен жарық интенсивтігіне тура пропорционал екенін көрсетеді.
Анодтағы кернеу теріс болған кезде, катод пен анод арасындағы электр өрісі электрондарды тежейді де, нәтижесінде кинетикалық энергиялары |eU| - дан жоғары электрондар ғана анодқа жете алады. Егер анодтағы кернеу Uт мәнінен аз болса фототок болайды. Uт өлшеп фотоэлектрондардың максимал кинетикалық энергиясын анықтауға болады:
mυ
2
max = eUT . (9.1)
2
Тәжірибелерде Uт шамасы түскен жарық ағынының интенсивтігіне тәуелсіз екендігі анықталды. Өлшеу нәтижелері тежеуіш потенциал ν жарық жиілігі үлкейген сайын сызықты түрде артатынын көрсетті.
Зерттеулер негізінде А.Г. Столетов сыртқы фотоэффектінің келесі заңдарын тағайындады:
Фотоэлектрондардың максимал кинетикалық энергиясы (максимал жылдамдығы) ν жарық жиілігі үлкейген сайын сызықты түрде артады және
жарық интенсивтігіне тәуелсіз.
Әрбір зат үшін фотоэффекттің қызыл шегі болады, яғни фотоэффект мүмкін болатын ең төменгі жиілік νmin.
Катодтан 1с ыршып шыққан фотоэлектрондар саны жарық интенсивтігіне тура пропорционал.
Фотоэффект инерциалды емес, яғни катодты жарықтандырғанда фототок лезде пайда болады, бұл кезде түскен жарық жиілігі ν > νmin шартын қанағаттандыруы қажет.
Фотоэффектінің барлық заңдылықтары жарықтың затпен әсерлесуі жөніндегі классикалық физика түсініктеріне түбегейлі қарама-қайшылықта болды. Толқындық түсініктерге сәйкес электрон электромагниттік жарық толқынымен әсерлескенде біртіндеп өзіне энергия жинауы керек болатын, нәтижесінде электрон катодтан ұшып шығатындай энергия жинауы үшін жарық интенсивтігіне тәуелді қандай да бір уақыт қажет.
Есептеу нәтижелері мұндай уақыт минуттар немесе сағаттармен өлшенуі тиіс екендігін көрсетеді.
Бірақ тәжірибеде фотоэлектрондар катодты жарықтандырғаннан кейін бірден пайда болады. Бұл модельде, сонымен қатар, фотоэффектінің қызыл шегінің болуын түсіндіру мүмкін емес болды.
Жарықтың толқындық теориясы фотоэлектрондардың энергиясының жарық ағынының интенсивтігіне тәуелсіздігін және олардың максимал кинетикалық энергиясының жарық жиілігіне пропорционалдығын түсіндіре алмады. Сонымен, жарықтың электромагниттік теориясы фотоэффект заңдылықтарын түсіндіруге жарамсыз болды.
1905 жылы Эйнштейн М.Планктың жарық белгілі бір үлестер (порциялар) түрінде шығарылады және жұтылады, және әрбір порцияның энергиясы E = hν, формуласымен анықталады (h – Планк тұрақтысы)),
Деген гипотезасын негізге ала отырып, фотоэффект заңдылықтарын түсіндірді.
Эйнштейн жарық үздікті (дискретті) құрылымға ие деген қорытындыға келіп, кванттық түсініктердің дамуына қадам жасады. Ол электромагниттік толқын жекелеген порциялардан – кванттардан тұрады деді, кейіннен оны фотондар деп атады.
Планк гипотезасын дамыта келіп, А. Эйнштейн фотоэффектінің келесі
сұлбасын теңдеу түрінде ұсынды (9.3 сурет). Энергиясы
ε hν
фотон металл
бетіне ұшып келіп электронмен соқтығысады да оған өзінің барлық энергиясын береді. Фотонның бұл энергиясы электронның металдан шығу жұмысына және қалғаны электронның кинетикалық энергиясына айналады.
Онда фотоэффект үшін энергияның сақталу заңы келесі түрде жазылады:
mV
2
hν = A + max , (9.2)
2
мұндағы hv – электронға берілген жарық квантының энергиясы, А –
mV2
электронның металдан шығу жұмысы,
max – босаған электронның максимал
2
кинетикалық энергиясы. (9.2) теңдеуі сыртқы фотоэффект үшін Эйнштейн
теңдеуі деп аталады.
(9.2) Эйнштейн теңдеуі көмегімен сыртқы фотоэффектінің барлық заңдылықтарын түсіндіруге болады. Теңдеу тәжірибе жүзінде Столетов тағайындаған фотоэффект заңдарынын теориялық
негізін де береді.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: сурет. Фотоэффект сұлбасы - Сабақ зертханалық ЖҰмыс №3 Тақырыбы: Айнымалы ток тізбегін зерттеу

text:
сурет. Фотоэффект сұлбасы
Эйнштейн теңдеуінен фотоэлектрондардың максимал кинетикалық энергиясының жиіліктен сызықтық тәуелділігі, және жарық интенсивтігінен тәуелсіздігі, фотоэффекттін қызыл шегінің болуы, фотоэффекттін инерциалды еместігі шығады.
Катод бетінен 1с ұшып шығатын фотоэлектрондардың жалпы саны осы уақытта катод бетіне түскен фотондардың санына пропорционал болуы керек.
Бұдан шығатыны, қанығу фототогы жарық ағынының интенсивтігіне тура пропорционал.
Сыртқы фотоэффект мүмкін болатын ең минимал жиілік v0
(фотоэффекттін қызыл шегі)
v = A . (9.3)
0 h
v = v0
шарты орындалса, фотоэффект байқалмайды.
Егер электромагниттік толқынды (жарықты) жарық жылдамдығымен
қозғалатын фотондар ағыны деп қарастырса, онда фотонның массасы мен импульсін табуға болады.
Планк бойынша фотонның энергиясы
ε = hν . Релятивистік механика
тұрғысынан фотон энергиясын
ε = m c2
түрінде жазуға болады. Екі өрнекті
ф
салыстыра отырып, фотонның массасын табамыз
m hν
ф c2
h
λc . (9.4)
Фотонның массасы жарық толқынының жиілігіне (фотон «түсіне») ғана тәуелді.
Фотон импульсі
P mc hν h . (9.5)
c λ
Корпускулалық қасиет, сонымен қатар, жарық қысымын зерттеудегі Лебедевтің, Комптон эффектілерінде көрініс тапты.
Сыртқы фотоэффект кеңінен практикалық қолданысқа ие. Жұмыс істеу принципі фотоэффект құбылысына негізделген құралдарды фотоэлементтер деп атайды. Фотоэлементтер вакуумдық және газ толтырылған болып келеді.
Қарапайым вакуумдық фотоэлемент жартысы ішінен жарық сезгіш қабатпен (натрий, калий немесе цезий) қапталған шыны баллоннан тұрады. Бұл қабат фотокатод К болып табылады (9.4 а - сурет). Баллон ішінде ортада пішіні сфера, жартылай сфера немесе сақина түріндегі екінші электрод – металл анод
А орналастырылған. Баллонның ауасы шығарылған, электродтар арасына кернеу Б батареядан беріледі.
а) б)
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сабақ зертханалық ЖҰмыс №3 Тақырыбы: Айнымалы ток тізбегін зерттеу

text:
I.Құралдар мен жабдықтар: Индуктивтiк катушка, конденсатор, трансформатор, амперметр, вольтметр.
II.Жұмыс мақсаты: Айнымалы ток тiзбегi үшiн Ом заңын тексеру және айнымалы ток тiзбегiндегi индуктивтiлiк пен конденсатордың симдылығын анықтау.
III.Теориялық кіріспе: Егер тiзбекке электр қозғаушы күшi периодты өзгертiп тұратын генераторды жалғасақ, онда сиымдылық, индуктивтiлiк және активтi кедергiсi бойынша айнымалы ток өтiп жатқандағыдай ерiксiз электр тербелiсi пайда болады. Айнымалы токтың барлық генераторларының электр қозғаушы күшiнiң өзгерiсi синус заңымен сипатталатын болғандықтан олардың беретiн тогы да синус заңымен өзгередi .
Тiзбектей жалғанған кедергiсi R , сйымдылығы C конденсатордан , индуктивтiлiгi L катушкадан тұратын айнымалы ток тiзбегi үшiн Ом заңын қорыталық . Ол үшiн векторлық диаграмма әдiсiн қолданамыз . Гармониялық тербелiстi ұзындығы , тербелiс амплитудасына тең бағыты кез – келген осьпен тербелiстiң бастапқы фазасына тең болатын бұрыш жасайтын вектор арқылы шығаруға болады . Бастапқы фазаны есептейтiн түзу ретiнде ток осiн аламыз . Кернеу және ток векторларының жиынтығы осы тiзбектiң векторлық диаграммаларын құрайды .
Векторлық диаграмманы салу үшiн , алдымен айнымалы ток генераторын индуктивтiлiгi мен сиымдылығы шексiз аз , олай болса есептеуге болатын , тек кедергiсi бар сыртқы тiзбекке жалғанатын дербес жағдайды қарастырайық .
I -сурет / . Тiзбектегi айнымалы ток J=Jo sin t (1) заңымен өзгередi.
Тiзбектiң а және b ұштарындағы
кернеудiң өзгеру заңын табайық.
аRb бөлiкке Ом заңын қолдансақ
U=JR=JoRsin t (2). болады.
Олай болса тiзбектiң ұштарындағы
кернеу де синус заңымен өзгередi
және тоқпен кернеу тербелiсiнiң арасын-
дағы фаза айырымы нольге тең.
1-сурет. Айнымалы тоқ тiзбеiгндегi кедергi
Кернеудiң ең үлкен мәнi Uo=JoR-ге
тең. Бұл кездегi векторлық диограм - м ма 2-суретте көрсетiлген.
J Ендi тiзбекке сиымдылығы
2-сурет. Кедергiдегi кернеу өзгерiсiнiң векторлық диаграммасы
конденсатор ғана жалғайық та
кедергi мен индуктивтiлiктi алып
тастайық. /3-сурет/. Тұрақты тоқ
тiзбегiне жалғанған конденсатор кедергiнiң ролiн атқарады. Өйткенi конденсатордың астарларының арасындағы диэлектрик-ауа тұрақты тоқты өткiзбейдi. Айнымалы тоқ тiзбегiне жалғанған конденсатор тiзбектi ажыратпайды, керiсiнше ол зарядталып разрядталады да электр зарядтарының қозғалуына мүмкiндiк туғызады . Сөйтiп сыртқы тiзбекте үнемi айнымалы тоқ өтiп тұрады. Айнымалы тоқ тiзбегi үшiн конденса-
тор сиымдылық кедергiсiнiң ро-
лiн атқарады. Бұл кезде тiзбек
бөлiгiнiң ұштарындағы кернеу
U в U= заңымен өзгередi (3)
(1) және (3) формулаларды
салыстырсақ тiзбектегi тоқ та
к
3- сурет. Айнымалы тоқ тiзбегiндегi конденсатор.
онденсатордағы кернеу өзгерiсi де
синус заңымен тербелетiнiн көремiз.
Б iрақ кернеу тербелiсi тоқ
т
ербелiсiнен фазаға кеш қалып отырады. Мұның векторлық
4- сурет.конденсатордағы кернеу өзгерiсiнң векторлық диаграммасы.
диаграммасын /4-сурет/ көруге болады. /3/ формуладан конденсаторға кернеу амплитудасы
осы формуланы Ом заңымен Uo=JoR салыстырсақ Rc= (4) болады, сиымдылық кедергiсi деп атайды.
Тiзбекке тек қана индуктивтiлік жалғанған жағдайды қарастырайық.
/5-сурет/ Индуктивтiлiгi бар өткiзгiште ток күшiнiң өзгеру салдарынан осы өзгерiске қарсы бағытталатын өздiк индукцияның электр қозғаушы күшi /э.қ.к./ пайда болады. Бұл ток күшінiң амплитудалық мәнiн (Io) азай
татын өткiзгiштiң индуктивтiлік
кедергiсiнiң барлығын көрсетедi.
Олай болса индуктивтiлiктегi
U Кернеу өзгерiсi


title: Сабденова Альмира Канатқызы Ақылы. Жазғы семестр ескере отырып, академиялық қарыздары жоқ Медицина мектебінде «Жалпы медицина» білім беру бағдарламасы

text:
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2018 жылғы 30 қазандағы № 595 бұйрығымен бекітілген «Жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымдары қызметінің үлгілік қағидаларына», 2011 жылғы 20 сәуірдегі №152 бұйрығымен бекітілген «Оқытудың кредиттік технологиясы бойынша оқу процесін ұйымдастырудың қағидаларына», «Астана медицина университеті» КеАҚ Басқармасының 2022 жылғы 29 қыркүйектегі № 23 отырысында бекітілген Академиялық саясаттың 9-тармағының 9.2.1-тармақшасына сәйкес БҰЙЫРАМЫН:
1. ҰБТ-дан шекті балл жинамаған студенттерді ақылы негізде білім беру нысанына ауыстырылған, 2022-2023 оқу жылының емтихан сессияларын тапсырған, академиялық қарыздары жоқ Медицина мектебінде «Жалпы медицина» білім беру бағдарламасы бойынша оқитын 1-курс студенттері 2-курсқа көшірілсін:
208 – қазақ тобы:
2. Жазғы семестр ескере отырып, академиялық қарыздары жоқ Медицина мектебінде «Жалпы медицина» білім беру бағдарламасы бойынша оқитын 1-курс студенттері 2-курсқа келесі тобына көшірілсін:
210 – қазақ тобы:


title: Сабденова гульмира есбатырқызы қазақ хандығЫ ҚҰрылуының тарихнамасы

text:
ӘОЖ 930.1(574)“14/15”
САБДЕНОВА ГУЛЬМИРА ЕСБАТЫРҚЫЗЫ
ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫ ҚҰРЫЛУЫНЫҢ ТАРИХНАМАСЫ Алматы 2015
ББК 63№9 (Қаз)
Қ.52
Жауапты редакторы: Тарих ғылымдарының докторы, профессор К.Л.Есмағамбетов
Пікір жазғандар: ҚР ҰҒА академигі, тарих ғылымдарының докторы Б.А. Төлепбаев тарих ғылымдарының докторы, профессор Қ.М. Атабаев тарих ғылымдарының докторы Х.А.Сүтеева
Сабденова Г.Е. Қазақ хандығы құрылуының тарихнамасы. Монография. –Алматы: Қазақ университеті, 2015. - ... б. Бұл еңбекте қазақ халқының қалыптасуы, Қазақ хандығының тарих сахнасына шығуы, қазақ мемлекеттілігінің орнығуы, хандықтағы ұлттың ұйысуы, этникалық құрамы, этникалық аумағы, билік институттары секілді отандық тарихнамадағы көкейкесті мәселелерге тыңғылықты талдау жасалынады. ХҮ-ХҮІ ғасырлардағы Қазақ хандығының алуан түрлі мәселелеріне арналған ғылыми ізденістердегі көзқарастар мен пайымдаулар проблемалық-хронологиялық принцип негізінде сарапталынады.
Монография тарихшы, деректанушы, тарихнамашы, археолог, этнолог, т.б. мамандарға, сондай-ақ қазақ тарихына қызығушылық танытқан қалың көпшілікке арналған.
Алматы, 2015
Сабденова,
ЖОСПАР
Алғы сөз …………………………………………………………….….....
Мәселенің зерттелуі...............................................................................
1.1 Қазақтар этногенезінің теориялық-методологиялық
мәселелері…………………………………………………………………
……
1.2 “Қазақ” термині: әлеуметтік мағынадан этнонимдік мазмұнға дейінгі эволюциясы туралы ғылыми ізденістер……..
1.3 Қазақ халқының қалыптасуының негізгі кезеңдері ……..….…...
2.1 Көшпелі қоғамдағы мемлекеттік проблемасы……………..…….....
2.2 Қазақ хандығының құрылуының алғы шарттары…………..........
2.3 Қазақ хандығының құрылуы………………………………………….......