title: Резюме - С. А. Жиренов Бас редактордың орынбасары

text:
Резюме
В статье рассматривается основные принципы и методы изучения
казахского
языка
в
учебнике
С.Кенесбаева
и
анализируется
методологическая теория в исследованиях ученого.
Summary
The article discusses the basic principles and methods of study of the
Kazakh language in the textbook S.Kenesbaeva and analyzed the methodological
theory in research scientist.
34
СТУДЕНТТЕРДІҢ ЕҢБЕККЕ ҚЫЗЫҒУШЫЛЫҒЫН
ҚАЛЫПТАСТЫРУДЫҢ ӘДІСТЕМЕСІ
А.С.Сманова –
Абай атындағы қазақ ұлттық педагогикалық университетінің аға
оқытушысы, педагогика ғылымдарының кандидаты
(Алматы, Қазақстан)
Кілт сөздер: дизайн, ұлттық киім, еңбекке қызығушылық, шеберхана
сабағы.
Ключевые слова: дизайн, национальный костюм, интерес к труду,
мастерские по выбору.
Студенттердің ұлттық киім үлгісін жобалау процесінде жеке, топтық,
ұжымдық ұйымдастыру формалары қолданылады. Оқытудың дәстүрлі
әдістері ауызша (әңгіме, әңгімелесу, дәріс, баяндама, нұсқау, кеңес беру және
т.б.), көрнекілік (иллюстрациялар, оқытудың техникалық құралдары, табиғи
объекттер, әдістемелік кестелер және т.б.), практикалық (жаттығу, үлгімен
жұмыс істеу, шығармашылық жұмыс және т.б.) әдістерді қолданудың мүмкін
екендіктері анықталды. Сондай-ақ, инновациялық технологиялардың
проблемалық оқыту, дамыта оқыту, ұқсастыру, модельдеу, ақпараттық
технология түрлерінің мүмкіндіктері пайдаланылады. Мәселен, ұлттық киім
үлгісінің композициясын жобалауды меңгертуде ақпараттық технологияның
компьютерлік бағдарламаланған оқыту, материалды компьютердің көмегімен
оқу, компьютер қоры негізінде оқу, компьютер қорымен оқыту, компьютер
арқылы бағалау, компьютерлік коммуникация әдістері қолданылады.
Оқытудың ұжымдық әдісі - оқу процесінде адамдарды өзара және
жұптық еңбек әрекеттерін орындауы.
Оқытудың ұжымдық әдісінің принциптері:
- жоғары жетістікке талпыну;
- алынған мәліметті бір- біріне лезде кідіріссіз жеткізу;
- студенттер арасындағы өзара көмек және ынтымақтастық;
- әртүрлі деңгейлік тақырып пен тапсырмалардың әртүрлілігі.
Топтық технология. Бұл шеберханада оқу жұмысын ұйымдастырудың
үшінші және төртінші деңгейі. Мұндай жұмыс белгілі – бір тапсырманы
бірлесіп шешуі үшін студенттерді уақытша топтарға бөлуді қажет етеді.
Студенттердің өзіндік ерекшеліктерін ескеріп, бірлесіп үйренуге мүмкіндік
береді.
Оқытудың компьютерлік технологиясы – оқытудың бағдарламалық
идеяларын дамытады, мүлдем жаңа технологиялық жолдар ашады.
Оқытудың компьютерлік технологиясы – мәліметтерді компьютер көмегімен
даярлау және беру процестері. Бұл технология материал мазмұнын кейбір
модельдерді пайдалануға негізделеді.
Проблемалық оқыту - мұғалім басшылығы мен қиын мәселелерді туғызу
және оқушылардың белсенді түрде өз беттері мен ол мәселелерді шешу.
35
Қорытындысында олардың ойлау қабілеттері дамып, шығармашылық
іскерліктері мен дағдылары қалыптасуына жағдай жасайды.
3. Жекелеп оқыту технологиясы. Жекелеп оқыту – оқу процесін
ұйымдастырудың
мына
түрлерімен
модельдерін
қарастырады.
- мұғалім бір ғана студентпен жұмыс істейді;
- студент тек оқу құралдары мен өзара қатынаста (оқулықтар, компьютер,
т.б) болады.
Жекелік оқудың басты жетістігі баланың қабілетімен оқу қызметінің
желісін әдісі мен мазмұнын өз қабілетіне қарай бейімдеуіне мүмкіндік береді.
4. Өзіндік дамыту технологиясы
Мақсаттық бағыты:
- жан-жақты дамыту;
- жекелікті тәрбиелеу;
- студент санасында ойлау қызметі мен пәндер элементін біріктіру.
Басты мақсаты – оқыту дағдысы: қолдағы ұсақ моторлар, есті дамыту.
Оқытудың ақпараттық технологиясы – бұл ақпаратпен жұмыс жасау
үшін арнайы тәсілдер, педагогикалық технологиялар, бағдарламалық және
техникалық құралдар (кино, аудио және видеоқұралдар, компьютерлер,
телекоммуникациялық желілер). Оқытудың ақпараттық технологиясы –
білімді
жаңаша беру мүмкіндіктерін жасау (педагогикалық іс-әрекетті өзгерту),
білімді қабылдау, білім сапасын бағалау, оқу-тәрбие үрдісінде оқушының
жеке тұлғасын жан-жақты қалыптастыру үшін ақпараттық технологияның
қосымшасы деп түсіну керек. Білімді ақпараттандырудың негізгі мақсаты –
«оқушыларды ақпараттық қоғам жағдайында тұрмыстық, қоғамдық және
кәсіби салалардың іс-әрекетіне толық, тиімді араластыру» болып табылады
[1,2].
Бірақ компьютер мүмкіндіктерін асыра бағалауға болмайды, өйткені
ақпарат беру – бұл білім мен мәдениетті беру емес, сондықтан ақпараттық
технологиялар педагогтарға тек қосымша тиімді құрал ретінде қызмет
атқарады. Көптеген елдердің ғылыми орталықтары мен оқу орындарында нақ
осы білім қажеттілігі үшін мамандандырылған компьютерлік жүйелер саны
дайындалды, олар оқу-тәрбие үрдісінде әр түрлі жағынан қолдауға
бағытталды.
Оқытудың ақпараттық технологиясында қолданылатын бағдарламаны
қамтамасыз етуді бірнеше категорияға бөлуге болады: Оқытатын,
бақылайтын және үйрететін жүйелер;
Ақпарат іздеу жүйесі;
Модельдеу бағдарламалары, микромирлер;
Танымдық сипаттағы инструменттік құралдар;
Әмбебап сипаттағы инструменттік құралдар;
Коммуникацияны қамтамасыз етуге арналған инструменттік құралдар.
Тұжырым жасаудың индуктивті және дедуктивті әдістері; бұл әдістің
көмегімен эмпирикалық деректер қортындыланып, жекеден жалпыға қарай
және керісінше жалпыдан жекеге қарай қисынды салдарлар айқындалады.
36
5. Ұ қсастыру әдісі заттар мен құбылыстардың жалпылығын айқындау
үшін қолданылады.
6. Теория жүзінде мүмкін жағдайдың, құбылыстың немесе заттың
моделін жасау әдісі. Модельдеу – зерттеу объектісі өзімен ұқсастық
қатынастағы басқа бір объектімен алмастырылатын зерттеу әдісі. Бірінші
объект түпнұсқа болады да екінші объект оның моделі болады. Зерттеуші
модельді зерттеп, алған нәтижелерін ұқсастық және үйлестік заңы бойынша
түпнұсқаға көшіреді.
Модель және модельдеу әдісі түпнұсқаны зерттеу қиын немесе мүмкін
емес болғанда немесе түпнұсқаны зерттеу үлкен қаражат шығынын талап
еткен жағдайда қолданылады. Модель мен түпнұсқа арасында белгілі бір
ұқсастық болу керек. Мұндай ұқсастық зерттеушінің модельді зерттеу кезінде
алған ақпараттарын түпнұсқаға көшіруге мүмкіндік береді, ал көшіру үшін
ұқсастықтың, талдау мен жинақтау әр түрлі формалары қолданылады.
Модельдің физикалық табиғаты түпнұсқаның физикалық табиғаты сияқты
болу керек (түпнұсқаның толық көшірмесі болған модель, модель бола
алмайды). Модельдің түпнұсқадан айырмашылығы оны зерттеу оңай, алайда
оның бойында модельге де, түпнұсқаға да тән негізгі сипаттары мен
өлшемдері болуы қажет. Модель ұқсастық ретінде түпнұсқа, оны жетілдіру,
қайта құру және оны басқару туралы білімді зерттеу, сақтау және кеңейту
үшін қолданылады. Модельдеу логикалық, физикалық, математикалық,
заттық, белгілік болады. Модельдің түрін таңдау таным зерттеу объектісінің
күрделілігіне байланысты [3]. Біздің зерттеуімізде ұлттық киім үлгісін
әзірлеуде осы модельдеу әдісі арқылы жүзеге асырылып отырылады.
Модельдеу әдісі бірізділік жүйемен сақталып, дайын бұйымға қол жеткенше
қолданылады.
Студенттердің еңбекке қызығушылығын қалыптастыруда мамандану
пәндерін оқытудың әдістері анықталып, эксперимент барысында қолданылды.
Ол әдістер дәстүрлі және қазіргі оқыту әдістері болып табылады. Дәстүрлі
әдістерден жаттықтыру, демонстрациялау, сұрақ-жауап, өз бетінше жұмыс
жасату әдістері қолданылды. Бұл дәстүрлі әдістер мамандық пәндерінің
негізгі білімін меңгеруде және практикалық сабақта, технологиялық,
өндірістік практикаларында тиімді жүзеге асырылды. Біздер ұлттық киім
шапанды әзірлеуде жаттықтыру әдісін; демонстрациялау әдісін; өз бетінше
жұмыс жасату әдісін; сұрақ-жауап әдістерін қолдандық. Ал қазіргі оқытудың
әдістері бойынша проблемалық оқыту технологиясы (кейіс) мен оқытудың
ұжымдық әдісі (ОҰӘ), топтық технология, оқытудың компьютерлік
технологиялары қолданылды. Бұл оқыту әдістері 4-5 курс студенттерінде
нәтижелі сабақ процесін берді. Оқытушының педагогикалық шеберлігі сабақ
барысында қолданылғын әдістері арқылы анықталады десек, онда студентке
берілген білім мен ептілік, дағдылар оның ынтасына түрткі беріп, еңбек ету іс
әрекетін оятады. Ол өз еңбегінің нәтижесінде кәсібилікке ұмтылады.
Кәсібилікке ұмтылысы барысындағы проблемалық ситуацияларды шешуде
біздер оқу кейісі әдісін жоспарлап, кездей-соқ болатын еңбек операциялары
барысындағы проблемаларды шешудегі еңбекке шыдамдылығы мен төзімі,
37
неліктен? не үшін? болған проблемалардың себебін анықтауға, оны
болдырмау жолдары мен бұйымды жобалауда, материал таңдауда немесе
құрастыруда жіберілген кемшіліктерді анықтаудан басталады. Бұл
проблемалық оқыту әдісін бір студент жіберген қателікті немесе топта
жіберілген қателіктерді кездей-соқ туған проблема ретінде дер кезінде қолға
алып, алдағы уақытта бұл қателіктің қайталанбауына жағдай туғызу болып
табылады.
Студенттерге ұлттық ерлер бой киімін жобалау проблемасын қойып,
сабақ процесін жүргізу.
Жаттықтыру әдісі студенттердің «дизайн негіздері» және «материалмен
жұмыс» пәнін жүргізуде өте тиімді, себебі студенттерді жаттықтыру
жұмыстарын ұйымдастыру арқылы түрлі тапсырмалар беріліп, олардың сурет
салуға қолдары жаттығады, әзірлеуде түзу тігіс түрлерін, бұйым бөлшектерін
өңдеуге дағды, ептіліктері қалыптасады. Өз кәсібінің шебері болудың
жолында жаттығу жұмыстарының маңызы зор. Осы әдісті қолдану арқылы
студенттер артық еңбектенудің нәтижесін сезінеді, еңбекке белсенділік
танытып, табысты жұмыстар орындайды. Жаттықтыру әдісін қолдануда
студенттерге шектен тыс талап қою артықшылық тудырады. Өйткені, студент
бойында жалығу, шаршау қасиеттері пайда болып, қызығушылықтарына кері
әсер болып, жұмысқа ынталарын жоғалтып алу әбден мүмкін. Осы
жаттықтыру әдісі аясында, студенттерді талпындыру мақсатымен мақтау мен
шектен талап қоюдың да мәні зор. Себебі, студент берілген тапсырманы
жаттығу жұмысын орындау арқылы аяқтауға қол жеткізген жұмысы мен
жаттығусыз орындалған жұмыс сапасына салыстырмалы талдау жасап,
еңбектің құндылығы мен еңбекке жіберілген жаттығу уақытын тиімді
пайдалануға дағдыланады.
Студенттердің еңбекке қызығушылығын арттыруда жаттығу әдісінің
әсері мол. Себебі, сурет салуды алғаш бастағанда, оның сурет өнеріне
қызығушылығы мен сурет салуды меңгеруіне көп еңбек ету нәтижесінде ғана
жете алады. Студенттің өз мамандығын игерудегі ең алғашқы қадамының бірі
сурет өнері болып табылады. Сурет салудың негізін дұрыс түсініп, қандай да
бір затты немесе қойылымды бейнелеуде студенттің ең алдымен осы өнерге
деген қызығушылығының болуы маңызды. Қызығушылығы бар студентте
ұзақ еңбек ету арқылы табыстарға жетеді.
Эксперимент жұмысы бірнеше бағытта жүзеге асырылды. Киім дизайны
мамандығы мен кәсіптік білім мамандықтарының оқу әдістемелік
кешендеріне талдау жасалып, мүмкіндіктері бар пәндер мазмұнына енгізілген
қосымшалар бойынша сабақтар бақылауға алынды. Бұл бағыт қазақ ұлттық
киімі туралы түсінгі мен ұлттық киім үлгісін әзірлеуге қызығушылықтары
мен талап-тілектерін айқындау мақсаты бойынша жүзеге асып, ондағы
кәсіптендіру және профиль бойынша пәндер циклі, таңдау компоненті
бойынша «Бүкіләлем киім тарихы», «Топтаманы жобалау», «Материалмен
жұмыс» пәндері оқу бағдарламаларының мазмұнына енгізілген түзетулер
нақтыланып, оқу үдерісіне ендірілді. Осы пәндер бойынша сабақ жүргізілген
сабақ формалары мен қолданылған әдістерді беруді жөн көрдік.
38
Теориялық сабақ үлгісі
Пәні: «Бүкіләлем киім тарихы»
Сабақтың тақырыбы: қазақ ұлттық киім тарихы.
Сабақтың типі: лекция.
Сабақтың мақсаты студенттерге қазақ ұлттық киім тарихы мен ондағы
киім түрлерін түсіндіру.
Сабақ формасы: топтық.
Сабақтағы әдіс: кейістік оқыту технологиясы.
Оқу кейсі «Қазақ ұлттық киім тарихы»
Мақсаты:
─
Қазақ ұлттық киімдері жайлы сұрақ-жауаптар.
─
Қазақ ұлттық киімдер жіктемесі.
Проблемалық жағдай (проблемалық ситуация)
№1 мәселе. Тудыру тақырып бойынша. Мәселе бойынша оқытушы
ақпартаттар беріп, студенттердің өзінен жауап талап етеді, яғни мәселе
бойынша сұрақ қою арқылы. Осы тақарып көлемінде сұрақ-жауап жалғасын
табады.
Екінші мәселені жасайды.
Қазақ ұлттық киімі жайлы оқулықтар, альбомдар, каталогтар, оқу
құралдарын және мерзімді басылымдардағы ақпараттарды талдады. Осының
нәтижесінде студенттер қазақ ұлттық киімдерінен білімдері мен ойларын
дамытты. Студенттер ұлттық киім үлгісін әзірлеуден алдын ұлттық киімнен
білімі жоғары, оны жіктей алатын, оның қызметі мен пайдалану орнын
түсінетін болуы маңызды. Қазақ ұлттық киімдерін жаппай талдап, біліп,
түсінгеннен кейін, студенттер ұлттық киімнен өздеріне ұнаған үлгілерін
таңдайды немесе курс жетекшісінің тапсырмасы бойынша беріледі.
Ондағы тапсырмалар мынадай (қазақ ұлттық ерлер киімдері, қазақ
ұлттық әйелдер киімдері, қазақ ұлттық бойжеткендер киімі, қазақ ұлттық
балалар киімі, қазақтың салтанатты киімдері, қазіргі ұлттық киімдер т.б.)
осылай жалпылама берілген тақырыптар бойынша студенттер өздерінің
қызығушылықтарымен тапсырмаларын таңдайды. Мысалы, тақырып: қазақ
ұлттық ерлер киімдері. Бұл тақырып бойынша студенттер ерлер киімдерін
жіктейді, оларды тұтыну ерекшеліктерін ажыратады.
Ерлер ұлттық киімдерінің каталогтары мен альбомдарына, қазіргі
әзірленген бұйымдарына ізденіс жасайды. Тақырып бойынша, өздеріне
материалдар жинайды, яғни портфоля папкасын дайындайды. Өзінің
анықталған киім үлгісін эскиздеуге кіріседі. Эскиз жасаушы студент өзінің
тақырыбын өте кең көлемде меңгерген, эскиздейтін бұйымы шапан екенін,
оның көне, қазіргі түрлерінің үлгілері бар, эскиздейтін бұйымының қандай
мақсатта, қай жасқа, қайда киуге, не үшін жобалау керектігін біледі.
Бұл эскиздеудегі студенттің алдына қойылған мақсат, міндеттері болып
табылады. Студенттерді ұлттық киім үлгісін жобалаудағы мамандану
пәндеріндегі мүмкіндіктерді анықтауда, талдаулар жасадық. Сол талдау
нәтижесі бойынша мүмкіндіктерді анықтауда ұлттық киім әзірлеуден алдын
біздің теориялық зерттеуге сүйене отырып, ұлттық киім түрлерінен өз
39
зерттеуіміз ұлттық ерлер шапанын әзірлеу арқылы студенттердің еңбекке
қызығушылығын
қалыптастырудағы
мүмкіндіктер
шешімін
табуды
педагогикалық оқу тәрбие үрдісіндегі оқыту формалары мен әдістерін
қолдану арқылы жүзеге асырдық.
Киім дизайны және кәсіптік білім мамандығы студенттерінің ұлттық киім
үлгісін әзірлеу процессін дамыту және пәнге, кәсіпке, еңбекке
қызығушылығын қалыптастыру жөніндегі жүйелі және мақсатты бағытталған
жұмыстарды зерттеу олардың ерекшелігін және оқу әрекеттік бағытын ескере
отырып, түрлі ұйымдастыру формаларын таңдау қажеттілігін туындатады.
Студенттердің ұлттық киім үлгісін әзірлеу арқылы еңбекке
қызығушылығын қалыптастыру бойынша ұйымдастыру формаларын таңдау
негізіне біз лекция, практикалық сабақ, проблемалық лекциялар және СӨЖ,
СОӨЖ, элективті курс сияқты оқытудың кредиттік формаларын қолданамыз.
Ұйымдастырудың бұл формалары студенттердің теориялық материалды
зерделеу мен сапалы меңгеруге ықпалын тигізеді.
Пән: топтаманы жобалау
Сабақ түрі: практикалық.
Сабақтың өтілу орны: жобалау дәрісханасы.
Топтағы студент саны: 10 студент.
Сабақтың мақсаты ұлттық киім үлгісі ерлер шапанын ізденіп, сапалы,
талғамға лайық үлгілерін жобалау.
Сабақ міндеті шапанды жобалаудағы танымдық, көркем-шығармашылық
процесс талаптары бойынша бірізділік бойынша шеберхана сабағында іс
жүзінде орындалады. Шеберхана сабағының үлгісі Cурет-1де көрсетіледі.
40
Сурет -1 Шеберхана сабағының құрылымы
Оқу-өндірістік шеберханасының материалдық базасы мен еңбек
ережелері жеңіл өнеркәсіпке бағытталған. Бұл оқу-өндірістік шеберханасы
кәсіптік білім студенттері үшін кәсіби шыңдалудағы мүмкіндіктермен
қамтамасыз етілген. Мұнда студенттер кафедраның бекітілген кестесі
бойынша сабақтан тыс уақытта келіп қосымша жұмыстар жасайды.
Студенттер сабақ тапсырмаларын, яғни СӨЖ және СОӨЖ орындайды. Осы
оқу-өндірістік шеберханасында студенттерді көркем тігін ісіне үйрету және
өз жобалары немесе жетекші жобасы бойынша еңбек оперцияларына
жаттықтыру мен өндіріске бағыттылық беру болып табылады. Осы құрылым
бойынша шеберхана сабағының мазмұны айқындалып, студенттерді жеке,
топтық, жетекшілік шығармашылық жұмыстарға баулиды. Ең алдымен
топпен шығармашылық жұмыстар, жетекшімен бірге шығармашылық
жұмыстар, нәтижесінде жеке өзінің шығармашылығымен орындалған
топтама немесе қолданбалы қолөнер туындыларын жасайды.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
Шеберхана сабағы
Мақсаты
Міндеті
Қазақтың қолданбалы қолөнері негізінде киім
әзірлеу
1. Қазақ қолданбалы
қолөнерінен
білімдерінің
болуы.
2. Қолөнер түрі тігін
ісіне баулу.
Қолданбалы
қолөнер
бағыты
Көшірмелік
Жобалы
қ
шығармашылық
Әдістері
Құралдары
Формалары
Дәстүрлі
(жаттықтыру, сұрақ-
жауап, т.б.)
Инновациялық
(проблемалық,
ақпараттық)
Ұжымдық
Топтық
өз бетінше, жеке
Арнайы курс
Пәндерге қосымша
Қорытынды
нәтижесі
Шығармашылық жұмыстар орындауы, көрме-
байқауларға қатысуы, жеке жобасын жасауы, өз
кәсібіне тұрақты қызығушылығының болуы.
41
1. Кукушкин В.С. Современные педагогические технологии. Начальная
школа. Пособие для учителя. (Серия “ Учение с увлечением”). – Ростов н/Д:
изд-во “Феникс”, 2004.- 384 с.
2. Подласый И.П. Педагогика начальной школы: Учебное пособие .- М.:
Гуманит. Изд.центр ВЛАДОС, 2000.- 400 с.
3. Ш.Т.Таубаева, С.Н.Лактионова Педагогическая инноватика как теория и
практика нововедений в системе образования.- Алматы, Научно-
издательский центр “Ғылым”, 2001 г., 296 с.
4. Cманова А.С. Жаңаша ұлттық киімдерді үлгілеу. /Қазақ мемлекеттік
қыздар педагогикалық институты. Хабаршы, «Экономика және білімдегі
сервис» сериясы. –Алматы, 2006. № 3. –Б.62-66.
5. Сманова А.С. Шеберхана сабақтарында студенттерді еңбекке баулу.
//Педагогикалық
кадрларды
даярлаудың
сапасын
арттырудағы
инновациялық
технология
мәселелері
және
даму
ерекшеліктері:
Халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. –Алматы,
2008. –Б. 521-525.
Резюме
В данной статье рассматривается формирование интереса к труду у
студентов, педагогический процесс подготовки модели национальной
одежды, а также применение нескольких педагогических технологии при
изготовлении изделий в мастерских.
Summary
This article discusses the formation of interest in work among students,
teaching the process of preparing a model of national clothing, as well as the use
of several pedagogical technology in the manufacture of products in the shops.
РУССКИЙ ЯЗЫК И КУЛЬТУРА РЕЧЕВОГО ОБЩЕНИЯ
Абаев В.Е. –
Кандидат филологических наук, доцент Казахского национального
педагогического университета имени Абая
Қожамберді Ұ. -
студентка 1 курса Естественно-географический институт
(Казахстан, г. Алматы)
В нашем обществе уже чувствуется потребность в культуре поведения
и общения, то и дело встречаются объявления, сообщения, рекламы о том,
что в колледжах, гимназиях, школах открываются факультативы с
названиями “Этикет”, “Деловой этикет”, “Дипломатический этикет”, “Этикет
делового общения” и т.д. Это связано с потребностью людей познать, как
нужно вести себя в той или иной обстановке, как правильно устанавливать и
поддерживать речевой, а через него и деловой, дружеский контакт.
42
Широкое понятие культуры непременно включает в себя то, что
называют куль турой общения, культурой речевого поведения. Чтобы
владеть ею, важно понимать сущность русского речевого этикета.
В коммуникации люди передают друг другу ту или иную
информацию, те или иные смыслы, что-то сообщают, к чему- то побуждают,
о чем-то спрашивают, совершают определенные речевые действия. Однако
прежде чем перейти к обмену логико-содержательной информацией,
необходимо вступить в речевой контакт, а это совершается по определенным
правилам. Мы их почти не замечаем, поскольку они привычны. А заметным
становится как раз нарушение неписаных правил (продавец обратился к
покупателю на “ты”, знакомый не поздоровался при встрече, кого-то не
поблагодарили за услугу, не извинились за проступок). Как правило, такое
неисполнение норм речевого поведения оборачивается обидой, а то и ссорой,
конфликтом в коллективе. Поэтому важно обратить внимание на правила
вступления в речевой контакт, поддержания такого контакта — ведь без
этого деловые отношения невозможны. Ясно, что осознание норм общения и
речевого поведения полезно всем, а особенно людям тех профессий, которые
связаны с речью. Это и педагоги, и врачи, и юристы, и работники сферы
обслуживания, и бизнесмены, да и просто родители.
Правила речевого поведения регулируются речевым этикетом,
сложившимся в языке и речи, системой устойчивых выражений,
применяемых в ситуациях установления и поддержания контакта. Это
ситуации: обращение, приветствие, прощание, извинение, благодарность,
поздравление, пожелание, сочувствие и соболезнование, одобрение и
комплимент, приглашение, предложение, просьба, совет и мн. др. Речевой
этикет охватывает собой все, что выражает доброжелательное отношение к
собеседнику, что может создать благоприятный климат общения. Богатый
набор языковых средств дает возможность выбрать уместную для речевой
ситуации и благоприятную для адресата ты - или вы форму общения,
установить дружескую, непринужденную или, напротив, официальную
тональность разговора.
Важно подчеркнуть, что в речевом этикете передается социальная
информация о говорящем и его адресате, о том, знакомы они или нет, об
отношениях равенства/неравенства по возрасту, служебному положению, об
их личных отношениях (если они знакомы), о том, в какой обстановке
(официальной или неофициальной) происходит общение и т.д. Так, если кто-
то говорит другому — Доброго здоровьица! — то нет сомнения, что это
пожилой житель деревни или выходец из нее. Если кто-то бросает —
Привет! — значит, обстановка неофициальная, люди находятся в равных,
непринужденных дружеских отношениях. Но представьте себе, что
“Привет!” ученик скажет учителю!
Таким образом, выбор наиболее уместного выражения речевого
этикета и составляет правила (да и искусство) вступления в коммуникацию.
Употребляя выражения речевого этикета, мы совершаем сравнительно
несложные речевые действия: обращаемся, приветствуем, благодарим,… Но
43
почему же в языке существует такое множество способов это делать? Ведь в
русском языке до сорока выражений, применяемых в приветствиях (у
японцев более пятидесяти!), множество форм прощания, благодарности и т.п.
А сколько возможностей осуществить просьбу: Я прошу Вас сделать это;
Просьба не шуметь; Сделайте это, пожалуйста; Если Вам не трудно,
подвиньтесь, пожалуйста; Вы не могли бы подвинуться?; Вам не трудно
подвинуться?; У Вас не найдется, чем записать? — и так, до сорока
моделей. А все дело в том, что каждое выражение мы выбираем с учетом
того, кто — кому — где — когда — почему, зачем говорит. Вот и
получается, что сложная языковая социальная информация заложена как раз
в речевом этикете в наибольшей степени.
Зададимся вопросом, почему же выражения речевого этикета обладают
“волшебной силой”, почему их правильное применение приносит людям
удовлетворение, а неисполнение в нужной ситуации ведет к обиде? Думается
можно выделить несколько сущностных признаков речевого этикета,
объясняющих его социальную остроту.
Первый признак связан с неписаным требованием общества к
употреблению знаков этикета. Хочешь быть “своим” в данной группе —
большой
или
малой,
национальной,
социальной,—
исполняй
соответствующие ритуалы поведения и общения.
Социальная заданность ритуальных знаков этикета воспитывается в
людях с раннего детства, и конечно, в семье.
Второй признак связан с тем, что исполнение знаков этикета
воспринимается адресатом как социальное “поглаживание”. Объясним это на
примере из области биологии. В одном из экспериментов ученые хотели
выяснить, являются ли в животном сообществе прикосновение, вылизывание,
выискивание и т.п. лишь гигиенической необходимостью или это
“социальная” потребность животных в контактах. Были взяты две группы
крысят, одну из которых сотрудники лаборатории постоянно поглаживали.
Эти крысята выросли более крупными, умными, устойчивыми к
заболеваниям животными, чем те, которых не гладили, не ласкали.
Исследователи сделали вывод, что потребность в прикосновении, в ласке у
животных столь же значима, как и другие жизненно важные потребности.
Еще более развита эта потребность у человека. Психологи, педагоги знают,
как важно одобрить, вовремя погладить ребенка, да и взрослого! Над этим
задумались языковеды и обнаружили, что язык откликнулся на такую
потребность и создал систему словесных “поглаживаний” — речевой этикет:
Здравствуйте — будьте здоровы; Благодарю — благо дарю. Спасибо —
спаси вас Бог за доброе дело; Извините — признаю свою вину и прошу снять
с меня грех и т.д.
Третий важный признак речевого этикета заключается в том, что
произношение этикетного выражения представляет собой речевое действие,
или речевой акт, т. е. выполнение конкретного дела с помощью речи.
Известно, что для осуществления множества действий, состояний речь не
нужна. Вы шьете, или режете, или пилите, или ходите,— и для
44
“производства” этого вам не надо ничего говорить. Но есть такие действия,
которые могут совершаться только с помощью одного инструмента — языка,
речи. Как осуществить действие “совет”, или “обещание”, или
“благодарность”? Для этого надо сказать советую, обещаю, благодарю…
Исследования выявили, что зафиксированных в словарях названий
речевых действий до тысячи, способов же непосредственного выражения —
великое множество. Как уже упоминалось выше, одних приветствий у нас до
сорока. В каждой ситуации речевого этикета можно обнаружить
высказывания, объединенные в системно-семантическую группу. Так,
например, в группе под названием “Благодарность” встречаем: Благодарю
Вас; Спасибо; Я Вам (так) благодарен; Я Вам признателен; Я хочу
поблагодарить; Я хотел бы поблагодарить… Позвольте поблагодарить;
Примите мою благодарность и т. д. Причем некоторые выражения
употребляются преимущественно с Вы, другие — с т ы –формами. Важно
учитывать, что произнесение выбранного выражения происходит тогда,
когда собеседники “я” и “ты” встречаются “здесь” и “сейчас”, поэтому для
всех выражений характерна реальная модальность, настоящее время момента
речи, независимо от формы предложения, в том числе с сослагательным или
повелительным наклонением глагола. А поскольку произнесение выражения
речевого этикета и есть само дело, причем социально и личностно значимое,
ясно, насколько важен речевой этикет.
Четвертый признак связан с третьим и касается самой структуры
высказываний, в которых открытыми оказываются “я” и “ты”: Я благодарю
Вас; Извините меня. Это открытое, эксплицитное представление
коммуникантов в грамматике предложения, но может быть и скрытое,
имплицитное, семантическое представление их, как в благодарности Спасибо
или в извинении Виноват, которые, в силу синонимии, функциональной
эквивалентности с представленными ранее, содержат в глубинной структуре
“я” говорящего и “ты” адресата (Я говорю Вам) спасибо.
Пятым важным признаком речевого этикета можно считать его связь с
категорией вежливости. С одной стороны вежливость - это моральное
качество, характеризующее человека, для которого проявление уважения к
людям стало привычным способом общения с окружающими в повседневном
поведении. С другой стороны — это абстрагированная от конкретных людей
этическая категория, получившая отражение и в языке, что, конечно, следует
изучать лингвистике. Вежливость нужно именно выражать, демонстрировать
при общении (как и любовь), потому что если я в душе кого-то уважаю, но
никак этого не проявляю, уважительность к человеку окажется
нереализованной. Особенно важно это в официальной речевой ситуации или
при общении с незнакомыми людьми. Вступая в контакт с родными,
друзьями, знакомыми, мы, заранее зная “меру” любви и уважения друг к
другу, имеем множество способов это подчеркнуть, с незнакомыми же
людьми мера хорошего отношения — это вежливость, и здесь речевой этикет
незаменим. Вежливые люди в разных ситуациях и по отношению к разным
партнерам ведут себя корректно учтиво, галантно. А вот неумелая и
45
неуместная вежливость воспринимается как манерность, церемонность. При
этом надо понимать, что бывает вежливость, идущая от чистого сердца, а
бывает вежливость–маска. В мимолетном общении с незнакомыми люди
соприкасаются главным образом лишь своими социальными ролями:
продавец - покупатель, врач — пациент, юрист — посетитель, служащий —
проситель, пассажир - пассажир, кассир — покупающий билет и т. д. В
этих ситуациях вежливость-маска лучше, чем открытая грубость, — так
улыбаются всем и каждому американцы, так здороваются с продавцом в
странах Западной Европы.
Проявления грубости многообразны. Это и заносчивость и спесивость,
и высокомерие, это оскорбление, нанесение обиды. Невежливость -
неисполнение правил речевого этикета. Это использование слов типа
расселась (вместо села), напялила (надела), засунул (положил) и мн. др.
Невежливые высказывания строятся преимущественно с ты-формами.
Шестой признак связан с тем, что речевой этикет — важный элемент
культуры народа, продукт культурной деятельности человека и инструмент
такой деятельности. Речевой этикет является составной частью культуры
поведения и общения человека. В выражениях речевого этикета
зафиксированы социальные отношения той или иной эпохи. Ср.: Покорнейше
благодарю; Ваш покорный слуга; Нижайше кланяюсь; Бью челом, с одной
стороны, и Милостивый государь; Ваша светлость и мн. др.
Формулы речевого этикета закрепились в пословицах, поговорках,
фразеологических выражениях: Добро пожаловать; Милости прошу к
нашему шалашу; С легким паром; Сколько лет, сколько зим!
и т. д.
Являясь
элементом национальной культуры, речевой этикет
отличается яркой национальной спецификой. В русском речевом этикете
также есть своя национальная специфика, с которой сталкиваются
иностранцы, изучающие русский язык. Достаточно упомянуть хотя бы
обращение по имени отчеству, которого нет у других народов. Да и вообще
вся система обращений ярко специфична в каждом народе. Конечно же,
нужно изучать речевой этикет при изучении иностранных языков, но надо
знать и свой собственный язык и обучать ему необходимо с раннего детства,
в семье, в детском саду, в школе, да и в вузе, уже профессионально
ориентируя в соответствии с тем, какие речевые ситуации окажутся наиболее
типичными в трудовой деятельности человека.
“Ораторское искусство — это искусство практического словесного
воздействия, предоставляющее нам возможность мастерски использовать
слово как инструмент мысли и убеждения. Поле для риторической
деятельности необозримо: как организовать свою речь преподавателю? как
признаться в любви? как выступить в парламенте? На эти и многие другие
вопросы должна ответить забытая в стране и нуждающаяся в реабилитации
наука — риторика. На протяжении многих веков она была нормой культуры,
одной из классических гуманитарных дисциплин, изучающей действующего
речью человека и рекомендующей правила искусной, целесообразной и
убедительной речи”.
46
Что же послужило стимулом к возрождению риторики? Заметим, что
сегодня названные предметы стали популярными и на политологических, и
на финансово-экономических, и даже на инженерно-технических
факультетах вузов. Дело в том, что в последние десятилетия резко
изменилась коммуникационная и, соответственно, языковая ситуация в
обществе. Появились новые способы хранения и переработки вербальной
информации, в которых стали доминировать аудитивные и аудиовизуальные
источники речи (радио, телевидение, телефонная связь), т. е. устная речь в
своих совершенно новых разновидностях. Визуальные же источники речи
приобрели новые качества, значительно расширив и обогатив ситуативно-
тематические сферы применения речи письменной (например, письменная
речь, функционирующая в ЭВМ). И если до недавнего времени проблемы
формирования речевых навыков были актуальны, как правило, для
специальностей, связанных с так называемым гуманитарным циклом, и для
обучения русскому языку как неродному, то сегодня практически перед всей
системой образования встала задача формирования навыков и умений
устного творчества.
В связи со сказанным напомним, что “античная риторика,
ориентированная главным образом на судебные и парадные речи, была
переработана в средние века в расчете преимущественно на сочинение писем
и проповедей, а в эпоху Возрождения и классицизма — применительно ко
всякой художественной прозе”
К величайшему сожалению, современная риторика — по своему
содержанию и используемым приемам речетворчества — продолжает
оставаться примерно на том же уровне, что и столетия назад. Она не
учитывает, во-первых, новых задач и исторических реалий, во-вторых,
результатов исследований в смежных областях знаний, например, данных
лингводидактики о темпоральных характеристиках речи и об оптимальной
длительности звучания текстов в различных ситуациях и с разных
источников информации, данных лингвистики о специфике лексико-
грамматического оформления мысли в тех или иных ситуациях общения. А
ведь подобными сведениями, полученными в результате научных ис-
следований, давно и успешно пользуются специалисты в области обучения
неродным языкам.
Может ли пособие, предназначенное для выработки навыков
пользования речью как основным инструментом, орудием воздействия и
получения информации, не содержать сведений о том, что полноценное
аудирование (слушание и понимание речи) занимает 20 минут при
контактном и 5—7 минут при дистантном общении, а оптимальным для
слушающих является темп их собственного говорения и именно отсюда
возникает необходимость межфразовой паузации, чтобы во время паузы
слушающие успевали осмысливать информацию. В пособиях по риторике,
как правило, приводятся лишь известные истины о необходимости излагать
свои мысли “с чувством, с толком, с расстановкой” или указывается, что
47
“там, где слова слетают слишком легко и плавно, будь настороже, потому что
лошадь, везущая тележку с грузом, идет медленным шагом”.
Сегодня важно не только уметь построить свое устное высказывание,
убедительно отстаивая собственную позицию (естественно, с соблюдением
правил культуры речевого общения), но и уметь понимать чужую речь и
адекватно реагировать на нее. Причем если при контактном общении
слушающий в какой-то степени может регулировать темп новой
информации, переспрашивая собеседника (лектора), прося его говорить
медленнее, прокомментировать какое-либо не очень понятное высказывание,
то при дистантном восприятии речи (радио, телевидение) такой возможности
нет. Слушающий вынужден воспринимать речь в том темпе, языковом
оформлении и объеме, в котором не учитываются его индивидуальные
возможности.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Литература - С. А. Жиренов Бас редактордың орынбасары

text:
Литература:
1.Социальная психология и этика делового общения. Лавриненко В.
Н. М., 1995
2.Оганесян С.С. Культура речевого общения // Русский язык в
школе. № 5 – 1998г.
3.Скворцов Л.И. Язык, общение и культура // Русский язык в школе.
№ 1 – 1994г.
4.Формановская Н.И. Культура общения и речевой этикет //
Русский язык в школе. № 5 – 1993г.
Түйін
Мақала орыс тіл және сөздің жанасушылығының мәдениетіне
арнаулы.
Summary
The article is sanctified to Russian and culture of speech communication.
ЛАТЫН НЕГІЗДІ ҚАЗАҚ ӘЛІПБИІНІҢ ЖОБАЛАРЫ ЖӘНЕ
ОЛАРДЫҢ ГРАФИКАЛЫҚ ТИІМДІЛІГІ
Ж.С.Аширов –
Абай атындағы қазақ ұлттық педагогикалық университетінің аға
оқытушысы (Алматы, Қазақстан)
Бүгінгі кезеңдегі қазақ тілі мен қазақ жазуының тарихындағы латын
әліпбиіне
көшу,
графика
мен
орфографияны
реформалау
экстралингвистикалық факторларды есепке ала отырып, басты басымдық
ретінде лингвистикалық заңдылықтарды басшылыққа алуды міндеттеп отыр.
Қазақстан Республикасында тілдің таңбасын өзгерту мен орфографиясына
реформа жасау мәселелері ел тәуелсіздігі жарияланған жылдардан бастап
көтерілгені белгілі. 1990-2013 жылдар аралығында қолданыстағы әліпбиді
48
қазақ халқының ұлт ретіндегі ерекшелігін көрсететін, тілдің дыбыстық қорын
толық таңбалай алатын және заңдылықтарын басшылыққа алатындай жоба
үлгілері айтылып та, ұсынылып та келеді. Өткен кезеңдерге көз жіберсек,
тоқсаныншы жылдар ішінде қазақ тілінің жазу қалыбын өзгертуде төрт
мүмкін бағыттар сараланды деп айтуға болады. Олар:
1)
қолданыстағы әліпбиді түбегейлі өзгертпей реформалау;
2)
А. Байтұрсынұлы реформалаған араб жазуы негізіндегі төте жазуды
реформалап қолдану;
3)
көне түркі жазуын реформалап қолданысқа ендіру;
4)
латын негізді әліпби жүйесіне көшу.
Қоғамда, баспасөзде жазу қалыбы мен тәртібі туралы ой-пікірлер
лингвистикалық, мәдени-әлеуметтік, экономикалық, саяси факторлар
төңірегінде сараланды. Осы факторлар негізінде латын жазуының әлемдік
өркениеттегі орны мен түркі халықтарының әліпби тәжірибелері ескеріліп,
латын жазуы негізіндегі қазақ әліпбиі жобаралы жетекші орынға шықты.
Жоба деңгейіндегі әліпбиді түзу мен оны бағалаудың төмендегідей негізгі
критерийлері ұсынылды:
« - әліпбидегі әріптердің саны тілдің негізгі дыбыстарының
(фонемалардың) санынан алшақ болмауы;
-
әліпбидегі әріптер тілдің негізгі дыбыстық заңы үндесімді дұрыс
бейнелейтін болуы;
-
басы артық таңбалардың, белгілердің болмауы;
-
латын жүйелі әліпбиге иероглиф жүйесіндегі, болмаса дәйекше тәрізді
араб жазу жүйесіне тән басқа да графикалық элементтердің болмауы;
-
үйренуге жеңіл, қолдануға ыңғайлы болуы т.б.
-
емле ережелерін күрделендіруге жол бермейтіндей болуы;
-
тілдің жалғамалы, сингармонизм заңдылықтарына қайшы келмеуі;
-
сөздің орташа статистикалық ұзындығына сәйкес болуы;
-
мүмкіндігінше бір таңбамен бірнеше дыбысты беру, керісінше бір
дыбысты бірнеше таңбамен бермеу;
-
сөздің жазылуы мен айтылуындағы алшақтыққа жол бермейтіндей
болуы;
-
түркі тілдес халықтардың әліпбиіне мүмкіндігінше жақын болуы» [1,
201].
А. Байтұрсынұлы атыдағы Тіл білімі институтының ғалымдар кеңесімен
латын жазуына негізделген 5 жоба ұсынылып отыр. Жобалар төл
дыбыстарымыздың графикалық бейнесі жағынан және әріп саны жағынан
ерекшеленеді. Графика мен оның дыбыстық мазмұнының байланыстылығы
тұрғысынан алғанда жобаның ортақ тұстары көп.
А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтынан ұсынылып отырған
1-жобада барлығы 31 таңба бар. Олардың ішінде v, f таңбаларынан басқа
таңбалар қазақ тіліне тән төл дыбыстардың таңбалары. Осы таңбалардың
басым көпшілігі (19 таңба: a, b, d, e, f, g, k, l, m, n, o, p, r, s, t, v, w, y, z) латын
(ағылшын) стандартындағы әріп мәніне сәйкес келеді. Ағылшындық латын
стандартында жоқ дыбыстардың (<ә>, <қ>, <ғ>, <ы>, <і>, <ө>, <ұ>, <ш>)
49
таңбасына Äӓ, Qq, Ğğ, Iı, İi, Öö, Šš таңбалары алынған. Бұл таңбалардың
кейбірі (Qq таңбасы толықтай, Iı, İi таңбаларының бас және кіші белгілері
ғана) латын әліпбиінде болғанмен, ағылшын-латын стандартындағы
дыбыстық мазмұнына сәйкес келмейді.
Төл дыбыстармызға арналған бұл таңбалардың артықшылықтары мен
кемшіліктері төмендегідей:
1.
Äӓ әрпі. Юникод символдары кестесінде бұл таңба 04D2 нөмірімен
(HTML-коды: Ӓ) Кирилл әліпбиінің диэрезисі бар таңбасы деп
берілген. Ä таңбасы техникалық-практикалық тұрғыда қосымша жұмыстарды
(пернетақтада орналасуы, баспа ісі) қажет етеді.
2.
Q әрпі. Қазақ тіліндегі <қ> дыбысына арналған әріп таңбаның мәнін
тануда
ала-құлалыққа
алып
келеді.
Біріншіден,
Қазақстан
Республикасындағы үш тілді меңгеру талабы аясында латын әліпбиіндегі
қазақ және ағылшын тілдерін меңгеруде мәселен Q таңбасын екі түрлі
мазмұнда тануға мәжбүр болса, екіншіден, Q әрпінен басталатын
терминдердің (мәселен Quiz, quorum)
таңбалануындағы дыбыстық мәнді
ажырату қиындық тудырады.
3.
Ğğ әрпі. Юникод кестесінде 011Е, 011F нөмірлерімен берілген.
Ақпараттық технологиялық құралдардың пернетақтасында жоқ. Графеманың
негізгі тұлғасымен байланысы жоқ диакритикалық белгі (бревис) жазуды
күрделендіреді.
4.
Iı, İi әріптері. Жобада <ы>, <і> дыбыстарына арналған. Түрік,
әзірбайжан және қырым татарлары әліпбилерінде <ы> және <и> дыбыстарын
таңбалайды. Таңбаның даму тарихына көз жіберсек, орта ғасырларда İi
әрпінің ноқаты болмағаны белгілі. Таңбаның жоғары жағына ноқат (нүкте)
қою орта ғасырларда мәтіннің айқындылығын көрсету мақсатында пайда
болған. Тарихи тұрғыдан алып қарағанда бұл екі таңба бір әріптің екі
графикалық нұсқасы болып табылады. 1928 жылы түрік мемлекеті латын
әліпбиіне көшкен кезде бір әріптің екі графикалық нұсқасы алғаш рет екі
дыбысты (ы, и) таңбалауға арналды. Жобадағы бұл таңбаның кемшілігі Q
әрпімен ұқсас.
5.
Öö, Šš таңбалары. Жобада бұл таңбалар қолданыстығы Өө, Шш
таңбаларын алмасытырып, <ө>, <ш> дыбыстарын белгілейді. Öö таңбасы
неміс, швед, венгер, фин, эстон әліпбилерінде және түркі халықтарынан
түрік, әзірбайжан тілдерінің әліпби жүйесінде бар.
А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты тарапынан ұсынылып
отырған 1-жобада дауысты дыбыстардың жіңішке түрлеріне әріпүсті қос
нүкте және бір нүктелі латын негізді таңбалар алынған (барлығы 4 таңба).
Қазақ тіліне тән дауыссыз дыбыстарды таңбалауда әріп үстіне айшық белгі
қолданылған. 1-жобада төрт дауысты, үш дауыссыз дыбыс таңбасын беруде
диакритикалы белгі қолданылған. Жобада кірме сөздердің дыбыстық
құрамын таңбалауға арналған Ff (Ф), Vv(В), Hh(х, һ) таңбалары сақталған.
Жобалық әліпби жүйесінде қолданыстағы әліпбидегі қосар дыбысты
таңбалайтын таңбалар жоқ.
2-жобада барлығы 32 таңба ұсынылған. Олардың ішінде сегіз таңба
50
диакритикалы белгімен ұсынылған. Алдыңғы жобалардағы таңбаларыдың
мазмұндық межесі сақталынған. Тек қазақ тілінің дыбыстық қорында жоқ,
төл сөздеріміздің құрамында кездеспейтін <ч> дыбысына таңба арналған. №
2- жобаның алдыңғы әліпбиден тағы да бір айырмашылығы <ң> дыбысының
таңбасын <н> дыбысына ұқсас кейіпте Nn~Ññ алынған. Бұл әліпби
жобасының артықшылығы мен кемшілігі алдыңғы жобаға ұқсас.
3-жобада әліпби құрамындағы графемалар мен диакритикалық таңбалар
алдыңғы жобаларға ұқсас. Атап айтқанда әліпби қазақ тіліне тән
дыбыстырды толық қамтиды және одағайлар мен кірме элементтерде
кездесетін дыбыстардың f, v, h таңбаларын қоса алған. Қазқ тіліндегі жуан
және жіңішке дауысты дыбыстардың жеке жеке таңбалары бар. Тілдегі
жіңішке дауысты дыбыс таңбалары жуан сыңарларына ұқсастырылып (жуан
дауысты дыбыс таңбасының жоғары жағынан қос нүкте) берілген. Дауыссыз
<ғ>, <ш> дыбыстарының таңбасы да <г>, <с> дыбыстарына ұқсастырылып,
жоғары жағына айшық белгі қою арқылы берілген. Жобадағы <ң>
дыбысының таңбасын кеңейтілген латыннның таңбалық жүйесіндегі ŋ
таңбасымен алынуы әліпбидегі диакритикалы белсісі бар таңбаларды азайту
мақсатынан туындаған.
Әліпбидің 4- жобасында барлығы 32 әріптің таңбасы берілген. Алдыңғы
жобалардағы сияқты төл дыбыстар диакритикалық белгілер арқылы
таңбаланған. Алдыңғы жобалардан таңбалық айырмашылықтары
төмендегідей:
1.
<қ>, <ш> дыбыстарын таңбалауда латынның k, s таңбалары алынып,
оларға әріпасты диакритикалық белгі жасалған.
2.
<ң>дыбысына графемдік таңба ретінде латынның негізгі әліпбиінде
кездеспейтін ŋ таңбасымен берілген.
3.
Қазақ тіліндегі жуан дауысты <ұ>, <ы> дыбыстары әріпүсті
құстұмсық (циркумфлексті) белгімен берілген таңбалармен белгіленген.
4.
Жобада дауыссыз <й> дыбысы бар, ол у әрпімен таңбаланған. <ый>,
<ій> дыбыстрының тіркесін бір таңбамен (і әрпімен) белгілеу орын алған.
5.
Кірме элементтер құрамындағы дыбыстарды беруде диграфты
таңбалар қолданылған.
Тіл білімі институты тарапынан ұсынылған 5-жоба ағылшындық латын
стандартындағы 24 таңбадан және дейекшеден (әріп модификаторынан)
тұрады. Ұсынылған жобада дикритикалық белгілер жоқ. Бұл оның ғаламтор
желісі мен қатысымдық құрылғыларда еркін пайдалануына жол ашады.
«Әліпбидегі дәйекше сөздің алдына қойылып, бүтін сөздегі дауысты
дыбыстардың жіңішке екенін білдіреді, яғни сөздің құрамындағы а, о, и, і
әріптері бар сөздердің алдынан келген дәйекше ол әріптердің ә, ө, ү, і болып
оқылуына қарақшы болады. Ал е әрпі бар сөзге дәйекше қойылмайды» [1,
237]. Әліпбиде қазақ тіліне тән дауыссыз <ғ> <ң>, <ш> дыбыстары
таңбалардың қосарлануы (диграф) арқылы берілген: ғ~gh, ң~nh, ш~sh.
Ұсынылып отырған 5-жобада барлығы 25 таңба, оның 23-і графема, 1-і
дәйекше және мәнсіз таңба (һ) берілген.
51
Жоғарыда айтылған әліпби жобаларының артықшылықтары мен кемшін
тұстарын саралай келе, латын әліпбиіне негізделген қазақ әліпби жобасын
ұсынып отырмыз:
№
р/с
Қаз.
Лат.
Аты
№
р/с
Қаз.
Лат.
Аты
Қазақ әліпбиі
1
Аа~Әә
A a
а, ә
16
Сс
Ss
сы
2
Бб
Bb
бы
17
Шш
sh
шы
3
Дд
Dd
ды
18
Тт
Tt
ты
4
Ее
Ee
е
19
Ұұ~Үү
Uu
ұ, ү
5
Ғғ~Гг
Gg
ғы, гі
20
Уу
Ww
ұу
6
Ыы~Іі
Ii
ы і
21
Йй
Yy
ый
7
Жж
Jj
жы
22
Зз
Zz
зы
8
Ққ~Кк
Kk
қы, кі
23
Хх
Hh
хы
9
Лл
Ll
ыл
24
….
`
….
10
Мм
Mm
мы
11
Нн
Nn
ны
12
ң
ng
ың
13
Оо~Өө
Oo
о,ө
14
Пп
Pp
пы
15
Рр
Rr
ыр
Бұл жобада қазақ тіліндегі төл сөздеріміздің құрамындағы дыбыстарды
таңбалайтын 23 таңба мен дәйекше (әріп модификаторы) беріліп отыр. 23
таңбаның екеуі (ң, ш) қосарланған (диграф) әріптен тұрады.
Тіліміздің байырғы дауысы дыбыстары (а, ә, е, ы, і, о, ө, ұ, ү) төл
заңдылығымызға сәйкес жуан-жіңішкелі болып топтасады. Тілдің бұл
заңдылығын таңбалауда тиімді пайдалану, яғни жуан жіңішке екі дыбысқа
бір таңба арнау, ағылшын стандартындағы латын таңбасын ғана пайдалануға
мүмкіндік береді. Қазақ тіліндегі қ-к, ғ-г дауыссыздарының жуан-жіңішкелі
қолданысы да бұл дыбыстарға бір ғана таңба арнауға мүмкіндік береді.
Жалпы тілдегі дыбыстарды жуан-жіңішкелік табиғатына сай таңбалау А.
Байтұрсынұлынан басталады: «Қазақ тілінде 24 түрлі дыбыс бар. Оның
бесеуі дауысты, он жетісі дауыссыз, екеуі жарты дауысты. Бұл дыбыстардың
ішінде «қ» һәм «ғ» ылғи жуан айтылады. «К», «г» һәм «е» ылғи жіңішке
айтылады. Өзге он тоғыс дыбыстардың һәр қайсысы бірде жуан, бірде
жіңішке айтылады. Егерде бұл 19 дыбыстың жуан айтылуы үшін бір белгі,
жіңішке айтылуы үшін бір білгі керек десек, <.....> онда он тоғыз дыбысқа 38
белгі керек болар еді. Бұған дайым жуан айтылатын «қ» мен «ғ»-ны, дайым
жіңішке айтылатын «к», «г», «е»-лерді қосқанда бәріне 43 белгі (хәріп) керек.
Араб әліппесінде 43-ке жететін харіп жоқ. Өзге әліппелерді қазақ қабыл
алмайды [2, 324-325бб]. А.Байтұрсынұлы төте жазуында қ-к, ғ-г
дыбыстарының айтылымдық-жасалымдық ерекшелігін ескеріп екі жұп
52
дыбысқа жеке жеке таңба арнаған еді. Шындығында да, таза лингвистикалық
тұрғыдан алып қарасақ, қ-к, ғ-г дыбыстарының жуан жіңішкелігі,
жасалымдық ерекшеліктері мен естілім белгілері де бір бірінен алшақтау.
Алайда ол дыбыстардың тіркесімділік қасиетін (олардың жуанды-
жіңішкелігін) ескертін болсақ, оны бір ғана ережеге бағындырып, бір
таңбамен таңбалау мүмкіндігіне иеміз. Осы арқылы дауысты дыбыс
таңбаларының жуанды-жіңішкелігін білдіретін әріп модификаторын
(дәйекшені) іс жүзінде толыққанды пайдалана алмыз.
Сонда тіліміздегі дауысты дыбыстар таңбасы бесеу болады: Aa, Ee, Ii,
Oo, Uu. Осы бес әріп тоғыз дыбысты бейнелейді. Ал дауыссыз дыбыстарды
бейнелейтін таңбалар саны он сегіз: Bb, Dd, Gg, Jj, Kk, Ll, Mm, Nn, ng, Pp,
Rr, Ss, Shsh, Tt, Ww, Yy, Zz, Hh. Мұндағы Gg, Kk әріптері екі түрлі дыбыстық
мазмұнға ие. Сөздің дыбыстық құрамындағы дауысты дыбыстардың жуан-
жіңішкелік сипатына қарай қ-к, ғ-г болып дыбысталады. Мысалы: kal-kel,
bari-bari`, or-or`, galim-gulim`, kuladi-kuledi, gasir-guril` т.б. сөздің құрамында
е дыбысы таңбаланатын жағдайда дәйекше белгіні қоймай-ақ сөздің жіңішке
буынды екенін тануға болады. Мысалы: guril` - gurildedi.
Ұсынылып отырған жобаға қатысты мәселенің біршамасы орыс тілінен
енген, орыс тілі арқылы енген сөздердің құрамындағы <в>, <ф>
дыбыстарымен байланысты.
В дыбысының қазақ тілінің табиғатына жаттығы жаппай сауаттануға
дейінгі заманда анық сезіліп, құрамындағы в дыбысы бар кірме сөздер тілдің
табиғи өзгерісіне ұшырап, сұрыпталып барып қабылданған. Тілімізге
ертеректе кірген кереует, самауыр/самаурын, болыс, поштабай, шенеуік, тағы
басқа толып жатқан сөздерді тіліміз өзінің табиғи нормасымен қабылдаған.
Кирилл жазуына негізделген әліпби тұсында қазақ тілінің құрамына дендеп
енген кірме сөздерді орыс тілінің айтылу нормасына сәйкес қабылдап келдік.
Бұл жайт өз кезегінде қазақтың қарым-қатынас барысында осы дыбысты
игеруіне алып келді. Қазірде кез келген қазақ баласы бұл дыбысты қиналмай
дыбыстай алады. Еліміз тәуелсіздік алып тіліміз елімізге бет бұрған жылдары
тілдің табиғатына жат терминдердің көпшілігі қазақылана бастады. Сол
кезеңдерден бастан құрамында в дыбысы кездесетін кірме элементтерді
қазақыландыру барысында тіл өзінің табиғи арнасына біртабан жақындады.
Осындай оң өзгерістер нәтижесінде Москва – Мәскеу, Европа – Еуропа,
завод – зауыт т.б. көптеген сөздердің әдеби нормасы қалыптасты. Жазу
жүйесі латын негізді әліпбиге көшкен жағдайда да осы үрдіс сақталса,
әліпбиіміздегі бас артық, жат дыбыстан арыла аламыз.
Қазақ әліпбиін латын негізді таңба арқылы реформалау мен әліпби
алмастыру төңірегіндегі жобаларды сараласақ, ұсынылған әліпби жобалары
төмендегідей мәселелер бойынша өзгешеленеді:
-
Қазақ тілінің дыбыстарын тек латынның негізгі әліпби таңбаларымен
ғана жақтайтын жобалар. Бұл бағытта әліпби ұсынған авторлар қазақ тіліне
тән дыбыстарды таңбалауда дыбыстық мәні жоқ, сирек қолданылатын
таңбаны маркер ретінде алуды ұсынады. Мұндай бағыттағы жобаларда
диграф таңбалар саны көбейіп жазу үнемділігіне кері әсер етеді. Жоба
53
автрларының пайымдауында ағылшын стандартындағы латын таңбаларының
санынан аспау, латын жазуына төл таңба қоспау қолданысты (компьютерде,
коммуникаторлық құрылғыларда) оңтайландырады;
-
Латын негізді әліпби жобаларында екінші бір топ төл
дыбыстарымызға әріпүсті, әріпасты қосымша белгілері бар таңба беруді
ұсынады. Бұл жобалардың артықшылығы бір дыбысқа бір таңба арнау
критериіне толық жауап бергенмен, компьтерде, коммуникаторлық
құрылғыларда (мысалы компьютердің негізі пернетақтасына әріптерді
орналастыру мүмкіндігінің аздығы) таңбаны орналастырумен байланысты
қиындықтар туындайды.
-
Үшінші бағыттағы жобалар қазақ тілінің үндесім заңдылығына
негізделіп, таңбаның дыбыстың мәнін дәйекше арқылы ажыратуды ұсынады.
Бұл бағыттағы жобалардың басты артышылығы жазу үнемділігі мен тілдің
басты заңдылығының сақталуында.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1.
Латын графикасы негізіндегі қазақ әліпбиі: тарихы, тағылымы және
болашағы. – Алматы: «Арыс», 2007. – 410 бет
2.
Байтұрсынұлы А. Тіл тағылымы. Алматы, 1992. – 446 б.
Резюме
В данной статье рассматривается проектные образцы казахского алфавита
на основе латыни.
Summary
This article discusses the project specimens of the Kazakh alphabet based on
Latin.
ҰЛТТЫҚ ДҮНИЕТАНЫМНЫҢ ТІЛДЕГІ КӨРІНІСІ
Мәзбаева Ж.О. –
Абай атындағы қазақ ұлттық педагогикалық университетінің аға
оқытушысы
(Алматы, Қазақстан)
Адамзат баласының шындық болмысты танып-білуі барлық халықта
бірдей екендігі анық. Яғни таным-түсінік тіл арқылы емес, ми қызметі
арқылы жүзеге асады. Ми қызметінің нәтижесінде тілдік бірліктер объективті
дүниемен байланысады. Ми қызметі арқылы адам дүниені таниды. Ал осы
адам танымының нәтижелері дыбыстық кешендер арқылы тілден көрініс
табады. Ал дыбыстардың тілде белгіленуі тілдік таңба болып табылады.
Осыдан барып тілдің мазмұндық және тұрпаттық межелері айқындалады.
Олай болса, тіл - ойлаудың құралы, ал ойлау, яғни таным – шындық дүниенің
бейнесі. Бұл ғалам бейнесінің тілден көрініс табуы, яғни ғалам туралы
54
ақпаратты тілдік таңбалар арқылы айқындау – ғаламның тілдік бейнесі деген
ұғымды тудырады. Тіл – ғалам бейнесін объективтендіретін форма. Демек,
“ғаламның тілдік бейнесі” дегеніміз – тілдік жүйеде таңбаланған, тіл арқылы
көрінетін тіл иесінің ғалам туралы білімдерінің жиынтығы. Ғаламның тілдік
бейнесінде адамның ғалам туралы түсініктері ғана емес, тұрмыс-тіршілігі,
салт-дәстүрі, наным-сенімі сияқты ұлттық дүниетанымы да көрініс тауып
отырады. [1].
Тіл – дүниетаныммен тығыз байланысты ұғым. Әрбір халықтың өзіне
ғана тән ұлттық дүниетанымдық түсініктері болады. Ұлттық дүниетаным –
қандай да бір ұлттың басқаларға ұқсамайтын өмір сүру дағдысы, адам және
сол дүниедегі тіршілігіне деген көзқарасы. «Тіл – ең әуелі сол ойды әр
ұлттың өзіндік танымына ғана тән, мыңдаған жылдар бойына дарытқан
дүниетанымдық негізде құрап беруші құрал. [2, 4]. Яғни, тілде әр халыққа
тән ұлттық дүниетаным көрініс тауып отырады.
В.Гумбольд “ұлттың өзіне тән, іштей дамитын рухы бар, сол рухтың
ерекшелігін сыртқа шығарып, сақтап, ұрпақтан-ұрпаққа беруші күш – тіл”
деп көрсетеді. Ғалым тілді адамның ойымен, санасымен, оның мәдениетімен
және рухани өмірімен тығыз байланысты қарайды. Тіл мен рух –
Гумболдьтің пікірінше, біртұтас ұғым. Оның пікірінше, тіл дүниені тікелей,
тура бейнелемейді. Тілде адамның дүниені қалай түсінетіні көрініс береді. [3,
349].
Шешендік сөздердегі дүниетанымды зерттеген Г.Қосымова: “Адамзат,
тіршілік, өмір т.б. туралы адамдардың алған білімдерінің көпшілігі
абстрактылы ойлаудың маңызды бір формасы – ойқорытындының көмегімен
алған білімдер. Олар тіл арқылы біреуден біреуге жетіп отырады. Біз өзімізді
қоршаған дүние туралы білімді ұғым, пайымдау, пікір, ойқорытынды
формасында тұжырымдаймыз” [4, 213] дейді.
Тілтанымдық
зерттеулер негізінде көркем шығарманың тілдік
ерекшеліктерімен қоса дүниетанымдық ерекшеліктерін де зерттеу қазіргі тіл
біліміндегі басты мәселелердің бірі. Осы арқылы көркем шығарма
авторының тілі мен дүниетанымдық ой-пікірін, көзқарасын тұтас ұлт тілі,
ұлттық ерекшелік ретінде танып біле аламыз.
Қаламгер дүниетанымының қалыптасуына белгілі бір тарихи кезең,
қоғамдағы әлеуметтік орта, ұлттық дүние бейнесі өз әсерін тигізеді. Ұлттық
дүниетаным мен жазушының қиял дүниесі, яғни автор дүниетанымы астасып
жатады. (1).
Көркем
шығармалардың ішінде әртүрлі тақырыпқа жазылған
шығармалар ұлттық дүниетанымдық лексемаларды молынан қамтиды. Біз
Т.Ахметжанның шығармаларын ұлттық дүниетанымдық түсінікті бере
алатын, дүниетанымдық лексеманы молынан қамтыған көркем шығарма деп
санаймыз.
Т.Ахметжан шығармаларынан қазақтың ұлттық болмысы мен діни
танымын, әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрін, ұлт мәдениеті мен қазынасын көруге
болады. Суреткер хикаялары мен әңгімелері дүние бейнесін көз алдымызға
әкеліп, ұлттық менталитеттен хабар береді.
55
Т.Ахметжан
шығармаларындағы ұлттық дүниетанымның тілдегі
көрінісін әр қырынан көруге болады. Қаламгер өз туындыларында қазақ
халқына тән психологиялық ерекшеліктерді ұлттық ерекшеліктердің тілдік
көрінісі ретінде қолданған. Мысалы, “Айқасқа” әңгімесінде «Ақай мен
Бақайдың әкесі Қапсадық - Алтай өңіріне әйгілі жалаңтөс батыр кісі еді.
Жеті атасынан бері сіңірі шыққан кедей болаты. Көре алмаған ағайын:
«Әкесі түйе үстінен ит қабатын ынжық еді, тілі сала құлаш көкайыл
шешесіне тартқан ғой, қатынға тартқан ұл қаншаға ұзар», - деп күндеп
отыратын-ды».(188) Келтірілген мысалдарда баланың нағашыға ұқсауы,
нағашысына тартқанына қуанудың орнына оны қазақтың көре алмауы –
қазақтың қанына біткен ұлттық мінезі екені айдан-анық. «Қапсадық орта
ғана бойы бар, қызылшырайлы, көзі өңменіңнен өтетін өжет кісі еді. «Мен
кісі ақысын жемеймін», - деп отыратын тілге шешен, саудаға жүйрік
болатын. Қаршығадай түйіле қарағанда, қарсыласы еріксіз ығып, сөз таба
алмай жуасып қалатын» (188). Автор Қапсадықтың білегі мен жүрегі
Достарыңызбен бөлісу: |


title: бірдей,  қайсар  мінезін - С. А. Жиренов Бас редактордың орынбасары

text:
бірдей, қайсар мінезін жалғыз ғана Қапсадыққа тән емес, жалпы қазақ
халқының ұлттық мінез ерекшелігі ретінде көрсетеді.
Қаламгер адамның мінез-құлқы мен оның бойындағы психологиялық
иірімдерге толы көзқарастарды әсерлі суреттей отырып, ұлттық
психология жайлы хабар береді. «Қожайынмен бірнеше рет ере келіп,
еркелей қонақ боп қайтып жүрген сұлу бойжеткен осындай сый-құрметке
әбден еті үйренген сыңайлы; ...Жас бойжеткеннің өзін ұстай білудегі
мәдениеттілігі тәрбиелі ортадан шыққандығы мен тектілігін танытады»
(70). Халқымыздың санасына жазылып қалған, адамаралық қатынаста айқын
көрінетін қанмен сіңген қасиетті қазақта тектілік қасиет деп текке атамаған.
Тектіден текті туар сараланып деген халқымыз тек деп тегіне қарап
сөйлеген. «...Осы бір еліктің лағындай сүп-сүйкімді періштені қожайыннан
неге өлердей қызғанатынын өзі де білмейді, ... бұл өзі ғаламат, қызғаныштан
да қызулау жұмбақ сезім еді». Бұл мысалдарда қыз баласы үшін әкесі ет-
жүрегі езіліп, жанын беретіні сияқты қазақы түсініктер көрініс тапқан.
Әрбір шаңырақтың тағдырына бейжай қарамаған қазақтың тек өзіне
ғана
тән
ұлттық
ерекшеліктерін
көрсететін
бірліктер
жазушы
шығармаларында молынан кездеседі. «Әкең марқұм: «Қара шаңырақтың
иесі Бақайым», - деп басыңнан сипап отырушы еді...» (184). Қазақ өзге
балаларын еншісін беріп, отау етіп шығарады да, кенже баланы қара
шаңырақтың иесі деп, қолына ұстап қалатын. «...«Жесіріне ие бола
алмады» дегізбе елге. Асан ағаңның шаңырағына енді сен ие боласың!»
(126), «...Аталарымыз «он үште отау иесі» деген» (127), «...Ағасының
орнын жоқтатпайды енді... Кәне, қолдарыңды жайыңдар, батамды
берейін!.. ...«Орнында бар оңалар» деген. Екеулеп Асанжанның түтеткен
түтініне ие болыңдар, қарақтарым! Атадан жалғыз еді. Ғұмыры қысқа
болды. Соңынан ерген мына жалғызын бөтеннің бетіне жаутаңдатпайық
деген тілек қой менікі. Шаңырағын шайқалтпаңдар, боталарым! Айнашқа
әрі аға, әрі әке бола біл, балам! Бір ошақтың тағдырын саған сеніп
тапсырып отырмын...» (128). Түтеткен түтінге ие болмақ түгілі, сол түтіннің
56
түзу ұшқанын жіті бақылайтын, ұрпақ қамы мен сол ұрпақтың сана
тазалығын, қан тазалығын сақтайтын әлемдегі жалғыз ұлт болса, ол – қазақ.
Қазақтың ұлттық психологиялық танымын көрсететін мысалдар жазушы
шығармаларында көптеп кездеседі.
Суреткер өз шығармаларында ұлттық психологияны кейіпкер сөздері
арқылы да көрсете білген.
« – Ауылдағы жесір атаулыны адақтап түк қоймағаныңмен тынбай...
Енді баланы бұзайын дедің бе? – деп шешем шаңқылдап жатыр екен.
–
Оу, не көкіп отырсың өзің? – деді әкем.
–
Әй, анау апасымен жасты қатынның қойнына апарып жас баланы
неге саласың? Ол қатынға бұл ауылда одан өзге еркек...
–
Әй, оттама деймін саған, Қарлыға – Дарынның әмеңгері! Сол үйдің
ендігі иесі Дарын! Айнаш тұрғанда Қарлығаны қаңғытып жіберуге
біздің қақымыз жоқ! Обал болады. Жетім-жесірдің көз жасына
қаламыз... Оларда енді сенің шаруаң болмасын!
–
Шаруам болады! Болғанда қандай! Әмеңгері несі? Ол қайдан шыққан
заң?!
–
Атам қазақтың заңы!..»
Жоғарыдағы мәтінде қазақтағы әмеңгерлік салт Дарынның әке-
шешесінің ұрсысуына негізгі себеп болып отыр. Әкесінің шегелеп тұрып
айтқан сөзінен бұл салттың қазақтың жазылмаған заңы екендігін анық
байқауға болады. Бұл жерде жесірін қаңғыртпаған қазақтың
дүниетанымдық түсінігі, ұлттық психологиясы айқын көрініс тапқан.
Т.Ахметжан шығармаларында жігіттің болашақ жарының адал болуы,
пәктігін жоғалтпай келу қажеттігі жайлы ұлттық дүниетанымдық түсініктер
де көрініс тапқан. Мысалы, «Бәсе-бәсе, сұлудың төсек рахатына аса
ынтызарлығы көңіліне күдік ұялатып кеткен еді, үркек көңіл бекер
секемденбепті ғой. Беті ашылмаған қыз болса сқйтер ме еді...» (95), «...О,
тоба, қарғыс атқыр ақжаймада дақ жоқ! Япыр-ау, бұл қалай болғаны!
...Дақ тимеген қардай аппақ ақжаймаға ұзақ тесілуге дәті жетпеді.
...Ақжаймаға сүзіліп тұрып көз алды бұлдырағанын, жанарынан ытқып
жас шыққанын көрді» (96). “Сұлу мен суретші” хикаятындағы суретші өз
сұлуын пәк қызға балап, кейіннен ол ойының теріске айналуы басты
кейіпкердің өмірін мүлдем басқа арнаға бұрып жібереді. Бұл мысалдардан
қазақтың ұлттық психологиясы айқын көрініс тапқанын көруге болады.
Т.Ахметжан шығармаларында уайымсыз тіршілік еткен қазақы тұрмыс
пен сол тұрмысқа дағдыланған жайбасар қазақтың басына іс түскен кезіндегі
іс-әрекеті де, таным-түсінігі де шынайы беріледі. Мысалы, ««Жұт жеті
ағайынды» деген тегі рас. Өзіңе көрінгір, малдың былтыр егізден тууы
жаман еді. Аяулы ана секем алып қалған. Кешегі қаймағы бұзылмаған
жарастық, қымызға бөрткен қызулы күндер қайда кетті? Іргесінен ат
үзілмеген, төрінен мейман тарқамаған киелі шаңырақтың бір-ақ күнде
түндігі жабылғаны ма?» (190). Қазақ дүниетанымында адамның дүниеге
келген күнін мезгіл не белгілі бір құбылыстармен байланысты анықтайтыны
белгілі. Сонымен қатар жазушы шығармаларында қазақ халқының туған
57
күнді өзінше бір өлшеммен белгілейтін, оған соншалықты мән бермейтін
дүниетанымы, ұлттық психология көрініс тапқан.
Т.Ахметжан шығармаларында ұлттық ерекшелік болып табылатын қазақ
өнерінің болмыс-бітімі де кеңінен ашылған.
«Иә-иә, ән шырқамаса отыра алмайтын болған соң сахнаға шықты емес
пе» (59), «Көрші үйден домбыраның үздіккен үні күмбірлеп қоя берді.
Бойжеткеннің күміс қоңыраудың сыңғырындай жүрек тербер әсем сазды, сан
бояулы сырлы дауысы ап-анық естіліп тұр:
Алтын қайық жарасар күймесімен,
Наздана алмас сұлу қыз сүймесімен.
Айқарагөз, жүрмісің сау-саламат,
Қызыл гүлім-ай!
Ұшқынның көзінен ыстық жасы ыршып-ыршып кетті...» (60). Домбыра–
ұрпақ арасындағы сабақтастықтың алтын арқауы, уақытаралық қатынастың
басты құралы. Халықтың тарихи тағдырымен тамырлас оның өміршеңдігі
уақыт талғамайды. Т.Ахметжанның «Сынық қанат көбелек» хикаятында ән
өнері қазақ халқының ұлттық аспабы – домбыра мен өз жолынан
жаңылысып, бағытынан адасқан бір кездегі атақты әнші Ұшқынның көңіл-
күйі арқылы көрініс тапқан.
«Мен танитын адамдардың бәрі сіздің талантыңызға бас ұрып,
мақтағанда жер-көкке сыйғызбай аспанға көтеріп, сізге теңдес адам
таппай теңселіп отырғандары. Сізді Біржан салдың, Ақан серінің, Үкілі
Ыбырайдың қатарына апарып қойғысы келетіндер де бар. Атыңызды аңыз
етеді көпшілік. Бірақ сіз сахнада қаншалықты арқалы, асқақ болғаныңызбен,
өмірде соншалықты қарапайым екеніңізді көріп қарным ашып қалды» (63).
Жоғарыдағы мәтінде Ұшқынды халықтың сал-серілері – Біржан сал, Ақан
сері, Үкілі Ыбырайға теңеп, атын аңыз ететінін айтады. Әнсүйер қауым
ұлттық-кәсіпқой әншілердің кейінгі буындары Біржан сал, Ақан сері, Үкілі
Ыбырай бейнелері мен олардың шығармашылығын өздеріне идеал тұтады.
Олардың тамаша музыкалық стилін, өзгеше вокалдық шеберлігін қазақ
әнінің, ән өнерінің қалың бұқараға арналғандығымен берік байланыстырады.
Ұшқынды осындай қазақ әніне орасан ықпалын тигізген сал-серілердің
қатарына қоюынан қазақтың өнер десе ішкен асын жерге қоятын халық
екенін көруге болады. Жазушы әншінің қаншалықты арқалы, асқақ
болғанымен, өмірде соншалықты қарапайым болатынын көрсету арқылы
қазақтың нағыз өнер адамының бейнесін дәл бере алған. Ән құдіреті
« Дариға-дәурен!.. Көркіне әні сай нағыз жігіттің төресі екен! Ән деп осыны
айт! Қазақтың ән жұлдызы; тау бұлағының әсем сыңғырындай» (39)
тіркестері арқылы ашылған.
«-Не деуші едім? – деді Ұшқын Абзалға оқшырая қарап, - «Шықпаған
шыбын жанмен күн өткіздік!» деймін, майор мырза!
- Тағы... тағы да қайталашы! – деді ұзынтұра Абзалдың көзі жарқ етіп.
Егер басқа сөз сұраса қиқарланып теріс жауап бермек боп отыр еді, бірақ
мына менттің өлең сұрағанына аздап іші жылып, Ұшқынның жалы
58
күжірейіңкіреп қалды. Жүрек қылын қозғайтын құлаққа жағымды қоңыр
даусын көтере түсіп:
Мен көрдім дүние деген иттің көтін,
Жеп жүр ғой біреуінің біреуі етін.
Ойлы адамға қызық жоқ бұл жалғанда,
Көбінің сырты бүтін, іші түтін! – деді де терең күрсініп, түнеріп
отырып қалды». Жоғарыдағы мәтінде автор қазақ дүниетанымындағы ән
өнері, өлең сөздері қандай жағдайда болмасын жоғары бағаланатынын
көрсетіп, өнер құдіретін танытқандай болады.
«...Сері жігіт еді, шіркін! Домбыра, мандалина шертетін. Баян
тартатын. Тойда асаба болатын. Шешем тойға өзін жалғыз
жібермейтінін білген соң, үнемі мені қасына ертіп алатын. Әкеме
келіншектер де өте үйір еді. Қылмыңдап, бұраңдап, әкемді өздері
айналдыратын... Бала болсам да бәрін сезетінмін» (126). Жазушы
Дарынның таным-түсінігі арқылы әкесін сал-серілер өкілінің бойына тән,
сипатына сай, ең жарқын тұстарын шоғырландыратын тұлға ретінде
көрсетеді. Бала санасында әке есімі халықтың еркесі, сүйіктісі, артист
мағынасындағы – сері сөзінің мәңгілік бекіп қалуы да заңдылық.
Т.Ахметжан шығармаларында ұлттық дүниетанымды көрсететін тілдік
құралдар мол қолданылған. Солардың бірі – ұлттық салт-дәстүрлердің
жазушы шығармаларындағы тілдік көрінісі болып табылады. Т.Ахметжан
шығармаларында қазақ өнері – ән-күйі ешқашан ұмытылған жоқ деген
тұжырымдамасымен қатар,
«...Қайшаның қызының қоржын тойынан қайтқанда «ұшынып» келді де,
айналасы екі-үш күнде ыңқылдап-сыңқылдап үйіне кіріп-шығып жүріп-ақ көз
жұмып кетті. Тағдыр деген сол, әне...» (187). Жазушы Биапаның дүниеден
өтуінің өзін қыз бергенде жасалатын қоржын тойын сөз ете отырып
көрсетеді. Автор ұлттық әдет-ғұрып, салт-дәстүрлерді шығарма мазмұнына
енгізіп, көркем шығармаларының ұлттық нышанын сақтап отырады.
Қазақы тұрмыста үлкен ұлдың тұңғыш баласын кемпір-шалдың
бауырына салатын салт бар. Бұл дәстүр бүгінгі күнге дейін ауылды жерлерде
әлі жалғасып келеді. Ата-әжеге бауыр басқан бала өз анасын “жеңеше” деген
немесе атын атайды. Жасында анасының атын атаған бала өсе келе өз анасын
мойындағанмен “шеше” деуге қиналып жатады. Бұл қазіргі қазақы тәрбиедегі
отбасылардың көбіне тән. Бұл ұлттық дүниетанымды “Айқасқа” әңгімесінен
көруге болады. Мысалы, «…Нұрқия әжесі өзге балалардан алабөтен осы
Бақайын іш тартып, бауырына салып алған... Аяулы да аналық қызғанышын
жат көзді қойып өзінен жасыруға тырысатын.... ...бірақ омыраудан
шығарар-шығармастан бәйбішенің бауырына салып беріп, аналық мейірімін
бүркеп келгендіктен де, ет-жүрегі елжіреп, сәбидің тәтті қылықтарына
елітіп тұрса да емірене бауырына қыса алмаған... Бақайын құмары қана
иіскей алмаған Аяулы ана ұлының кермеде тұрған Айқасқа тайын көп
еркелететін» (189). Ұлдың тұңғыш баласын ата-әжесі ғана емес, сонымен
қатар ағайындылардың да бір-бірінің баласын бауырына салып алу тек
қазаққа ғана тән қасиет. Және ол бала өте ерке, шолжаң болып өсетіні де
59
белгілі. «Балшекер бала көтермеген соң, қарындасы Нұржамалдың
тұңғышын бауырына салып алған. Шолжаң болып өсті. Таяқ жеген жоқ»
(187).
Т.Ахметжан шығармаларында қазақтың абысын-ажындары арасындағы
тату қарым-қатынас ұлттық салт-дәстүрдің бір көрінісі ретінде көрінеді.
Мысалы, «Биғайшаны Балшекер абысыным демейтін, біресе Биапа, біресе
тәте дейтін. - Тәт-әй, маңдайының соры бес елі бишара болдым ғой мен. Не
қызық көрдім, не қызық көрдім?.. – деп еңірегенде етегі жасқа толушы еді.
Биғайша қосылып жылайтын» (3, 31-б). Т.Ахметжан шығармаларында
ұлттық тұрмыс-тіршілік нышандары да байқалып отырады.
Жазушы хикаяттары мен әңгімелерінде қазақ халқының ұлттық
тұрмыстық ерекшелігінен хабар беретін киіз үй, ошақ, сандық, т.б.
тұрмысқа қажетті заттар үйлесімді көрініс тапқан. Мысалы, «Киіз үйдің
орнындай ғана жалтыр тастың үстіне келіп жығылғанда тау-тас
шайқалып кеткендей көрінді» (194), «Бұдан былай өз ошағы өзіне пана
болмай, тыныштық іздеп Ертістің арғы бетіндегі нағашыларына
баратынын қайдан білсін...» (197), «Қапты тастай салып, арқанды шешіп
оңтайлап алды да, арқан бойы биіктегі үшкір тасқа шалма лақтырды»
(195), «Аяулы ананың мойнында жүретін гауһар моншақты жары ішкертін
жаққа саудамен барып жүргенде әкеліп беріп еді, сандықтағы шәйі,
торғын, жібек, пүліш, барқыт бұлдардың ең астында тығулы жататын;
өзіне қатты ұнайтын қымбат дүниесін ері кеткеннен кейін көп есіне ала
берген соң сандықтан алып, мойнына тығып алған» (191), «Шақшасын
қазандық басына атып ұрып, ауызғы аядай бөлменің ішіндегі қоқыр-
соқырдың арасына насыбай ұйқалайтын саптыаяғын қырып-қырып,
қолына ілінген насыбайды астыңғы ерніне тастап жіберді» (183),
«Үстіндегі тобылғы қызыл торғын көйлегінің өңіріндегі асыл тастардан
өрілген қошқар мүйіз оюлары қыздың алма мойнына әр беріп тұрған гауһар
моншақпен жарыса жарқырап,.. ғажайып түрге енеді» (98). Қазақтың
ұлттық тәрбиесінің алтын қазығы оның салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрпы екені
даусыз. Автор шығармаларында қазақ мәдениеті мен мінезін, тұрмыстық салт
ерекшеліктерін даралап көрсету мен қатар, көркемдік-тәрбиелік жағынан
ұтымды әрі тартымды бере білген.
Қазақ
дүниетанымында өлшем бірліктерді қолданудың өзіндік
ерекшеліктері бар. Т.Ахметжан шығармаларында ұлтық өлшем бірліктерден
мезгіл, мекен мәнді сөздер кездеседі. Мысалы, «Қала қожайынының ат
шаптырым кең кабинетіне ығай мен сығай түгел жиналыпты» (20), «Арада
ет пісірім уақыт өткенде екі бомж көл жағасында жуынып отырды» (24),
«Оның бәрін несіне тәптіштейін, бақсы ет пісірім уақыт мені
«жұлмалағаннан» кейін сабасына түсіп, терін басып, тамырымды ұстап
қасымда отырды» (51).
Жоғарыдағы
мәтіндерде “атшаптырым”, “ет пісірім” сөздері
қолданылып, уақыт пен мекен өлшемінің ұлттық сипатын ашып тұр. Автор
атшаптырым сөзінің орнына кең немесе даладай деп, ет пісірім сөзінің
орнына жай ғана сағат тілін қолдануына да болар еді. Мұндай сөздерді
60
қазақы ұлттық дүниетанымның тілдік көрінісін сипаттауды көздеген
авторлық мақсаттан туған қолданыстар деп есептейміз.
Т.Ахметжан шығармаларында діни дүниетанымның тілдік көрінісі
әртүрлі сипатта және молынан қамтылған. Жазушы туындыларында
қолданылған діни лексика: Аллах, Құдайдың жазуы, Біссімілдә, періште,
құран, Көк қақпасы, хор қыздары, жынын алған бақсыдай, мешіт, Рамазан
айы, тарауық намазы, молда, бас имам, әзәзіл, иесі бар, діншіл, ораза, намаз,
айт, тәңір жарылқасын, тәубеге келу, садақа, т.б.
Аллаға сыйыну: «Иә, Алла, адасқан пенделеріңді тура жолыңа бастай
гөр! Өзіңнің мейірімің түсіп, нығметіңе бөленгендердің жолына бастай
гөр!» (26), «– Ей, Алла, бізді тура жолыңа бастай гөр! – деп қайталаңдар
деді аса бір байыпты үнмен.
– Ей, Алла, бізді тура жолыңа бастай гөр! – деп екеуі жарыса қайталай
бастады» (26).
«Періште Айғанымның қолтығынан сүйеп:
- Жыла, жылап ал. Бірақ күйінбе! Адамға жалынба, Аллаға жалбарын! –
деді». (13).
Құран оқу. «...Құранның қазақша түсінігін бастан-аяқ екі қайтара
оқып шықтым. Содан бастап бойыма тың қуат құйылғандай болды. Сенесің
бе, бауырым, мұз боп қатып жататын оң жақ аяқ-қолыма жылу
жүгіргендей сезіндім...»(51).
Намаз оқу: «Енді намазға жығылмасаң болмайды. Саған дәрігердің емі
қонбайды. Сенің емің – намаз!.. Бақсының осы сөзінен кейін мен намазға
жығылдым» (51)
Бақсы: «Бақсы мені ортаға, жұмсақ көрпешенің үстіне отырғызып
қойған. Селкілдеп, арлы-берлі жүгіріп, ақырып келіп шашымнан
жұлқылайды, үстімнен тазыдай созылып секіріп бара жатып
жауырынымның ортасынан қамшымен осып өтеді... «Иең бар жігіт
екенсің! – деді бақсы тамырымды ұстап отырып, - Иеңді өкпелетіпсің! Сені
тастап кеткен екен. Құранды қолыңа алғалы алыстан тағы айналсоқтап
келіп жүр екен...», «Апа-оу, ертең қара ісекті сойып, Бабақұмар бақсыны
шақырсақ қайтеді?.. ...Ата-бабасы түгел бақсы болған жандар екен» (192).
Жазушы шығармаларында діни наным-сенім, яғни Алланы аузынан
тастамау, Құдайды ауызға алып отыру, Біссімілдәсін айту, Астафиралла
деу кейіпкерлердің ауызекі сөйлеу тілінде жиі қолданылады. Мысалы, «Ой,
Алла-ай, тұншықтым-ау!» (191), «Алла сәтін салса шипасы да тиіп қалар»
(192), «...«Құдайдың жазуы да»,- дей салар еді» (183), «...«Біссімілдә» деді
күбірлеп, деді де алақанына түкіріп, жоғары өрмелей бастады» (195),
«Біссімілдә, бірдеңе гүрс ете қалды ғой...» (191), «Мұны ұмыттырған әзәзіл.
Сендерді қоқысқа жетелеп жүрген сол... «Астафиралла!» деңдер, - деді
періште бұйрықты үнмен...» (25).
Садақа беру: «Ал ана моншақты таққың келмесе, көрші үйдің бойжетіп
отырған Балжанына бере сал. Садақа деп бер» (192).
Жын-шайтан, жындану: «...Ақ сақалды шал: «Әй, әбілет басқыр, сен
неге ерегесіп қоймайсың! Қанша рет ескерттім саған! Көнбедің! Қал енді
61
осы жын-шайтанның ортасында!» - деді де, есікті тарс жауып шықты да
кетті. Қайдан көрдім деп аңтарылып тұрсам, талай рет түсімде көріп ем
ғой бұл қарияны. «Қой арағыңды!» деп ұрсатын еді ғой түсімде. Енді, міне,
түсімде емес, өңімде көрінді! Астапыралла, мен жынданған шығармын!
Көзіме бірдеңе көрінген шығар!» (50); «Содан соң жындарын шақырып
ойнады-ай дейсің» (51).
Т.Ахметжан шығармаларында қазақы діни дүниетанымдық түсініктер
мол қамтылған және олар шығармада ұлттық ерекшеліктер тұрғысынан
әртүрлі қырынан көрініс тауып отырады. Олардың барлығын бір мақалада
қамтып шығу мүмкін емес. Автор діни-философиялық дүниетанымды негізгі
желі етіп алып, халықтық танымды жаңаша, өзінше жетілдіре білген.
Жазушы ұлттық-рухани құндылықтардың барын бағалап, жоғын
жоқтайды, замана көшінің беталысын түзеуге адамдық биігінен көз салады.
Адам, қоғам, ғасырдан бастап, өміршең сан алуан тақырыптарды қамтитын
ой түйіндерінің ішкі мазмұны терең, салмағы ауыр.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1.
Досова А.Т. Т.Ахтанов прозасының стилистикалық ерекшеліктері
мен танымдық көрінісі: филол. ғыл. канд. ... дисс. – Алматы: Абай атындағы
ҚазҰПУ, 2006.
2.
Ақбердиева Б. Лексика-фразеологиялық жүйедегі мифтік-танымдық
тұжырымдар: филол. ғыл. канд. ... дисс. – Алматы: Тіл білімі институты,
2000.– 146 б.
3.
Гумбольд В. фон. Язык и философия культуры.– М.: Прогресс, 1985. –
456 с.
4.
Қосымова Г. Қазақ шешендік өнерінің негіздері және тілдік танымы. –
Алматы: Ғылым, 2005. – 296 б.
5.
Ахметжан Т. Мұң. – Алматы: Қазақпарат, 2003. – 236 б.
Resume
The article deals with the language of the national outlook and
approach is discussed under T.Ahmetzhana.
Резюме
В статье показано язычный облик национального мировоззрения
и было обсуждено по произведениям Т.Ахметжана.
62
ҰЙҒЫР ТІЛІ ФОЛЬКЛОРЫНДАҒЫ МАҚАЛ-МӘТЕЛ ЖАНРЫ
Ф. А.Абдримова –
Абай атындағы қазақ ұлттық педагогикалық университетінің аға
оқытушысы
(Алматы, Қазақстан)
Фольклор – тарихи оқиғалар ізімен қиялдау, образдау тәсілі арқылы
жасалған көркем сөз байлығының басты бір саласы, танымдық, тәрбиелік
мәні зор мәдени мұра. Ұйғыр фольклоры халықтық педагогиканың
таптырмас құралы іспетті қанатты сөздер, мақал-мәтелдер, шешендік сөздер,
айтыстар, ертегілер, аңыздар, жұмбақтар мен жаңылтпаштар және т.б. Ал, біз
халық даналығының қазына-байлығы болып саналатын мақал-мәтелдерге
тоқталамыз.
Халық ауыз әдебиетінің бұл түрі еңбекші халықтың ұзақ тарихи
дамуының барысында майданға келіп, сол мақалды шығарушының
ақылдылығын, парасаттылығын көрсетеді. Мақал-мәтелдерде өмірдің барлық
жақтары көрсетіледі, мысалы, халықтың негізгі кәсібі, дүниеге көзқарасы,
арманы, тілегі, мінез-құлқы, салт-дәстүрі тағы басқалар.
Мақал-мәтелдердің негізгі мазмұны ақиқат туралы халықтың
данышпан ой-пікірлерінен, өмірдің әртүрлі жақтары туралы айтылған
қанатты сөздерінен тұрады. Сондықтан мақал-мәтелдер өзгеріске ұшырап,
жаңалары пайда болады, олар кеңінен таралып, ғасырлар бойы халыққа
қызмет етсе, басқа мақал-мәтелдер ұмытылуға тура келіп, олардың орнына
жаңа мазмұнға ие мақал-мәтелдер пайда болады.
Мақал–мәтелдерде ауыз екі тілдегі өзіне тән характер, ортақ
ерекшелік, ықшам құрылым, жанды образ, тәрбиелік маңызы күшті болған
мазмұндар жалпыланып, айқындалып берілген, сонымен қатар, халықтың әр
қандай дәуірлердегі оқиғалары, тұрмыс ерекшеліктері, мәдени дәстүрі, салт-
дәстүрлері, білім мен ғылымы, дүниеге көзқарасы және т.б. көптеген
тәжірибелерінің философиялық идеялары баяндалған. Олар әдеби тілімізде
де, ауыз екі тілде де өте көп қолданылады және сөйлемге ерекше бір мән
береді.
Мақал халық арасына өте кең түрде таралған және ол ғасырлар бойы
өмір сүреді. Өйткені, мақал сипаттап тұрған ой–пікір әдетте тұрмыста
кездесетін көптеген тәжірибелердің қысқаша және анық тұжырымы. Мақал
философиялық түсініктерді бейнелі сөздер арқылы нақтылап, көз алдымызға
жанды түрде көрсетіп береді.
Мәтел әлеуметтік тұрмыстағы әртүрлі құбылыс және тәжірибені
хайуанат және басқа нәрселердің қасиеті ретінде ортаға қойып, ауыспалы
мағынада айтылатын бейнелі сөз. Оның негізгі ерекшелігі, мәтелде
айтылатын ой-пікір мақалға ұқсас тура айтылмайды, бәлкі табиғат
дүниесіндегі әртүрлі нәрселердің бейнесі, қасиеттері арқылы беріледі.
Сонымен, мақал дегеніміз, өзінде халықтың әлеуметтік тарихи
тәжірибесін сипаттайтын, адамдарға үлгі-өнеге бола алатын, белгілі ырғақ
63
және үндестік негізінде құрылған ықшам нақыл сөз. Мысалы: «Бір еңбек
еткен, екі етеді, екі еткен әдет етеді», «Азығымен жер мүсінді, еңбегімен ер
мүсінді», «Әтиязда ишни пухта қилсаң, жилиң яхши өтәр», «Билимлик киши
– жутиниң беши, билимсиз киши – сайниң теши».
Мәтел дегеніміз, өмірдегі бірер құбылысты анық және орынды
сипаттап беретін бейнелі сөз. Мәтелде үлгі–өнеге беретін мағына жоқ. Онда
пікір аяқталмайды, бірақ адамдардың жат, жараспайтын қылықтарын, ісін
басқа нәрселерге ұқсату арқылы баяндап береді. Мысалы: «Ханнан қазық,
биден тоқпақ», «Көппен көрген ұлы той», «Төгини чөчәктә суғарғандәк»,
«Пути көйгән тохудәк».
Орта Азия мен Қазақстан халықтарының педагогикалық көзқарастарын
зерттеген А.Э.Измайлов «Мақал-мәтелдер – поэтикалық халық ауыз
шығармашылығының ең белсенді және кең таралған мұраларының бірі. Онда
халық өздерінің ғасырлар бойы жинақтаған тәжірибесін қорытқан. Мақал-
мәтелдердің афористикалық формасы мен мазмұны халықтың ой-толғанысы
мен арманын, қоғамдық өмірдегі құбылыстарға көзқарасын, жас ұрпақты
тәрбиелеуде пайда болған түсінігін білдіреді», - дейді [1].
Уйғыр әдебиетінің негізін салушы, әрі педагог М.Һәмраев өзінің
«Әдәбиятшунаслиқ терминлириниң луғити» атты еңбегінде мақал мен
мәтелге мынандай сипаттама береді: «Мақал – халық ауыз әдебиетінің бір
түрі болып, халық даналығын суреттейді. Ол ықшам, әрі өлең түрінде де
кездеседі. Мысалы: «Булбул чимәнни сөйәр, адәм – Вәтәнни»,
«Һавада учмақлиғим,
Қанат билән пәйдин әмәс.
Рисқимни әмгәк берәр,
Йәр билән судин әмәс»».
«Мәтел – халық ішіндегі ауыспалы мағынада қолданылатын ғажайып
сөздердің бір түрі. Онда ұқсату, мазақ, әзіл және т.б. тіл құралдары
қолданылады. Мысалы: «Гәп десә, алтә ешәккә жүк», «Қарғуни ярда
қистиғандәк» [2].
Ұйғыр мақал-мәтелдерін жинап, зерттеген Ғ.Сәдвақасов «Мақал
дегеніміз өзінде халықтың тарихи-әлеуметтік тәжірибесін суреттейтін,
адамдарға үлгі-өнеге бола алатын, белгілі бір ритм негізінде құрылған ықшам
нақыл сөздер. Ал, мәтел – өмірдегі бірер құбылысты анық және орынды
сипаттап беретін ауыз әдебиетінің бір жанры», – деп өз пікірін айтады [3].
Жоғарыда атап өткен ғалымдардың зерттеулеріндегі мақал-мәтелдерге
берген анықтамаларына сүйене отырып, біз төмендегідей сипаттама беруді
ұйғардық: «Мақал-мәтелдер халықтың ғасырлар бойғы тіршілігіндегі
жетістігі мен жеңілісінен, махаббаты мен өшпенділігінен пайда болған
үмітін,
сабырын,
қайратын,
әдебін,
тәрбиесін,
ақыл-парасатын,
адамгершілігін,
бірлігін
және
ынтымағын
сипаттайтын
халық
шығармашылығының асыл мұрасы».
Мақалды тудырушы – еңбекші халық. Ол халық данышпандығының
алтын қазыналы мұрасы болып табылады. Мақалдар халықтың тұрмыс-
64
тіршілігіне, қоғамдық өміріне, еңбегі мен тәжірибесіне байланысты
туғандықтан, олардың тақырыбы да орасан көп.
Мысалы, туған жер – отан туралы мақал-мәтелдер:
Булбул чимәнни сөйәр, адәм – Вәтәнни;
Ана Вәтиниң – алтун бөшүк;
Жут қоғдисаң, өсәрсән, қоғдимисаң, өчәрсән.
Еңбек пен кәсіп туралы мақал–мәтелдер:
Алтун отта билинәр, адәм – әмгәктә;
Ямғур билән йәр көкирәр, әмгәк билән – әр;
Йәр – һосулниң аниси, әмгәк – униң атиси.
Ынтымақ–бірлік туралы мақал–мәтелдер:
Бирлик бар йәрдә, инақлиқ бар;
Байлиқ – байлиқ әмәс, бирлик – байлиқ;
Җапа чәкмәй, һалавәт йоқ, инақ болмай – саадәт.
Батырлық-ерлік туралы мақал–мәтелдер:
Алтун йәрдин чиқиду, батур – әлдин;
Батур бир қетим өлиду, қорқанчақ – миң қетим;
Батур жәңдә билинәр.
Ел-халық туралы мақал–мәтелдер:
Әлгә баққан хар әмәс;
Әлгә қошулсаң, әр болисән, әлдин айрилсаң, йәр болисән;
Хәлиқ ейтмас, ейтса хата ейтмас.
Адам және оның қасиеттері туралы мақал–мәтелдер:
Адәм – гөһәр, қоли – гүл;
Адәм гүлдин назук, таштин қаттиқ;
Мәрт бир өләр, намәрт – миң.
Өнер-білім туралы мақал–мәтелдер:
Һүнәр қилса үнәр;
Һүнәр алди – қизил тил;
Билимлик адәм – қанатлиқ қуш.
Үлгі–өнеге, тәлім–тәрбиеге байланысты мақал–мәтелдер:
Нәсиһәт аччиқ, мевиси татлиқ;
Тәртипни сән тапмисаң, тәртип сени тапиду;
Тәрбийә – камаләт мәктиви.
Үй-іші, отбасыға байланысты мақал–мәтелдер:
Анидин яхши, улуқ сөз йоқтур;
Ат – атидин, адәм – анидин,
Ачлиқтин өлсәңму, ата-анаңни ташлима.
Егіншілікке байланысты мақал–мәтелдер:
Йери байниң ели бай,
Чарвичилиқ – көчә-көчә, деханчилиқ – күндүз-кечә;
Су – деханниң қени, йәр – деханниң жени.
Үй жануарларына байланысты мақал–мәтелдер:
Алтә чайнап ат тояр, йәттә чайнап – әр;
Ишт билән сайә талишипту, мөшүк билән – төр;
65
Калилар су ичсә, мозай муз ялайду.
Жақсылық-жамандық және достық туралы мақал–мәтелдер:
Яман йегинини ейтар, яхши – көргинини;
Яхши аз, яман көп, буғдай аз, саман көп;
Достуң болмиса – дуния зимистан.
Денсаулық, тазалық және ас–тамаққа байланысты мақал–мәтелдер:
Авал адимини давала, андин – ағриғини;
Тән сақлиқ – падишалиқ;
Аш вақтида чай керәк, чай вақтида – нан.
Мақал-мәтелдердің негізгі ерекшелігі: ол – халық ойының ескерткіші
ғана емес, сонымен қатар күнделікті сөйлеу тілі құрамындағы тірі тілдік
бірлік. Мақал-мәтел – халықтың рухани, даналық қазынасы.
Қорыта айтқанда, мақал мен мәтел – халықтың ғасырлар бойғы іс-
тәжірибесінен, өмір тануынан қорытылған, тұжырымдалған ой-түйіні және
бір ойды ұтымды, өткір етіп айтып беретін нақыл сөз.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

text:
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1.
Измайлов А.Э. Народная педагогика. Педагогические воззрения
народов Средней Азии и Казахстана. М. 1991. с
2.
Һәмраев М. Әдәбиятшунаслиқ терминларниң луғити. Алмута – 1974. –
239 б.
3.
Алмас зәрриләр: Уйғур хәлиқ мақал вә тәмсиллири. Алмута:
Жазушы, 1991. – 200 б.
4.
Уйғур хәлқиниң мақал вә тәмсиллири. –Алмута, «ҚАЗақпарат». 2003–
314 бәт.
5.
Уйғур хәлиқ мақал-тәмсиллири. Түзгүчи: Ә.А.Сартекин. Үрүмчи,
Шинҗаң университети нәшрияти. 2007. – 827 бәт.
Резюме
В статье рассказывается об уйгурских народных пословицах-
поговорках и их исследовании. Так же рассказывается о тематических
группах пословиц-поговорок.
Summary
In the article told about uigur folk proverbs-saying and their research.
Similarly told about the thematic groups of proverbs-saying.
66
ЖАРАТЫЛЫСТАНУ ҒЫЛЫМДАРЫ МӘСЕЛЕСІ
ВОПРОСЫ ЕСТЕСТВЕННЫХ НАУК
ОБРАТНАЯ ЗАДАЧА АКУСТИКИ И ЕЕ КОРРЕКТНОСТЬ
Г.А.Тюлепбердинова –
к.ф.-м.н., ст. преподаватель КазНПУ им. Абая
(Казахстан, г. Алматы)
1. Введение: Рассматривается динамическая обратная задача для
уравнения акустики. Для применения градиентного метода Ландвебера,
разрабатывается вычислительные методы решения нелинейной обратной задачи
акустики. Доказываем условную устойчивость решения системы нелинейных
уравнений Вольтерра [1] и определям константы устойчивости (постоянные
Липшица).
Определение 1 (Класс решений обратной задачи). Будем говорить,
что
)
,
,
,
,
(
)
(
*
0
0
c
M
l
x
, если
)
(x
удовлетворяет следующим условиям:
),
,
0
(
)
(
1
l
H
x
,
)
,
0
(
1
M
l
H
),
,
0
(
),
(
0
*
l
x
x
.
0
0
0
c
Определение 1 (Класс исходных данных). Будем говорить, что
)
,
,
(
l
G
g
, если g удовлетворяет следующим условиям:
),
2
,
0
(
1
l
H
g
,
2
)
2
,
0
(
2
l
L
g
,
)
0
(
g
2. Объекты и методы исследований: Предположим, что для для
)
2
(
)
1
(
, g
g
из
класса
)
,
,
(
l
G
существуют
)
,
,
,
,
(
,
*
0
0
)
2
(
)
1
(
c
M
l
,
удовлетворяющие обратной задаче
,
0
,
0
),
,
(
)
(
)
(
)
(
)
,
(
)
,
(
)
(
)
(
)
(
)
(
)
(
t
x
t
x
u
x
x
t
x
u
t
x
u
j
j
j
j
j
x
xx
tt
(1)
,
0
|
)
,
(
0
)
(
t
j
t
x
u
(2)
,
0
),
(
)
,
0
(
)
(
t
t
t
u
j
x
(3)
.
0
),
(
)
,
0
(
)
(
)
(
t
t
g
t
u
j
j
(4)
для j = 1 и j = 2.
Учитывая, что
,
)
0
(
)
(
)
(
)
(
)
(
)
(
j
j
j
x
x
s
обозначим
),
,
(
)
,
(
)
(
)
(
1
t
x
u
t
x
q
j
j
x
,
)
(
1
)
(
)
(
)
(
2
x
s
x
q
j
j
.
)
(
)
(
2
)
(
)
(
)
(
3
)
(
x
s
x
s
x
q
j
j
j
(5)
,
)
(
)
(
)
,
(
)
(
)
(
)
(
1
x
t
g
x
t
g
t
x
f
j
j
j
,
1
)
(
2
j
f
.
2
,
1
,
)
2
(
2
)
(
)
(
)
(
3
j
x
g
x
f
j
j
Поскольку
,
2
,
1
),
,
,
,
,
(
*
0
0
)
(
j
c
M
l
j
то в силу обозначений можно
оценить
,
2
,
1
,
)
(
2
)
(
j
M
q
q
l
L
j
(6)
где
)
,
,
,
,
(
*
M
l
M
M
q
q
. Пусть вектор-функция
,
)
,
,
(
3
2
1
T
q
q
q
q
удовле-
творяет системе
67
).
(
)
,
(
),
,
(
)
,
(
)
,
(
l
t
x
t
x
f
t
x
Bq
t
x
q
(7)
Решение задачи Aq = f предполагается, но утверждается, что
существует единственное устойчивое решение для данных из окрестности
точно заданных, то есть накладывается ограничение на шум во входных
данных.
Для условной корректности рассматриваемой задачи, в отличие от
аналогичной теоремы в [2] в нижеприведенной теореме при выводе
требуемой константы в основном неравенстве использовалась не оценка
вектора q, а оценки
,
2
exp
2
2
*
2
2
))
(
(
1
2
lM
l
q
l
L
,
2
exp
2
2
*
2
2
2
)
,
0
(
2
2
lM
l
q
l
L
.
1
1
2
2
*
2
)
,
0
(
2
*
2
)
,
0
(
3
1
2
M
q
l
H
l
L
каждой из его компонент
.
,
,
3
2
1
q
q
q
В работе [2] в выкладках норма
каждой компоненты оценивалась через норму вектора q, так как оценка
нормы вектора q есть сумма оценок его компонент. А в данной статье, как
сказано, выше, уже использовались непосредственно оценки каждой из его
компонент
.
,
,
3
2
1
q
q
q
Теорема Предположим, что для
2
,
1
,
2
j
l
L
f
i
, существуют решения
обратной задачи
2
,
1
,
2
j
l
L
q
j
.
,
,
2
,
1
,
,
,
l
t
x
j
t
x
f
Bq
t
x
q
j
j
j
(8)
Тогда
2
2
1
1
2
2
1
2
2
l
l
L
L
f
f
C
q
q
(9)
Здесь
2
*
2
2
*
2
2
2
*
2
2
*
2
2
1
2
exp
5
1
5
50
15
lM
M
lM
M
C
2
*
2
2
4
*
2
2
2
2
2
2
*
2
2
2
exp
10
2
25
25
5
3
exp
lM
l
M
l
l
M
l
l
2
*
2
2
4
*
4
2
exp
70
5
10
lM
l
l
M
l
2
*
2
2
*
2
2
2
2
5
exp
55
lM
M
l
(10)
Доказательство. Введем
),
,
(
)
,
(
)
(
~
)
(
~
)
,
(
~
)
,
(
~
)
2
(
)
1
(
3
2
1
t
x
q
t
x
q
x
q
x
q
t
x
q
t
x
q
),
,
(
)
,
(
)
(
~
)
(
~
)
,
(
~
)
,
(
~
)
2
(
)
1
(
3
2
1
t
x
f
t
x
f
x
f
x
f
t
x
f
t
x
f
).
(
)
(
)
(
~
)
2
(
)
1
(
x
f
x
f
x
f
Тогда из (8) следует
).
(
)
,
(
),
,
(
~
)
,
(
)
,
(
)
,
(
~
)
2
(
)
1
(
l
t
x
t
x
f
t
x
Bq
t
x
Bq
t
x
q
Оценим первую компоненту
1
~
q
:
68
)
(
~
2
1
)
,
(
~
)
,
(
~
3
1
1
x
q
t
x
f
t
x
q
x
x
d
x
t
q
d
x
t
q
0
2
)
1
(
0
2
)
1
(
)
,
(
)
,
(
1
1
.
)
,
(
~
)
,
(
~
)
(
2
1
0
)
2
(
0
)
1
(
)
2
(
3
1
1
x
x
d
x
t
q
d
x
t
q
x
q
Учитывая, что
n
i
i
n
i
i
a
n
a
1
2
2
1
для
0
i
a
, получим
)
(
~
4
5
)
,
(
~
5
)
,
(
~
2
3
2
1
2
1
x
q
t
x
f
t
x
q
d
x
t
q
x
t
q
x
2
)
1
(
0
2
)
1
(
)
,
(
)
,
(
1
1
.
)
,
(
~
)
,
(
~
)
(
4
4
0
2
2
)
2
(
3
1
1
x
d
x
t
q
x
t
q
x
q
(11)
Имеем
x
l
q
x
l
f
x
l
q
0
2
2
3
2
1
2
1
)
(
~
4
5
)
,
(
~
5
)
,
(
~
0
2
)
1
(
2
)
1
(
)
,
(
)
,
(
1
1
d
q
q
d
d
d
q
q
q
0
2
2
2
)
2
(
3
)
,
(
~
)
,
(
~
)
(
1
1
d
l
q
q
x
l
f
x
)
,
(
)
(
~
2
5
)
,
(
~
5
2
)
1
(
0
2
3
2
1
1
.
)
,
(
~
)
(
2
5
2
1
0
2
)
2
(
3
d
l
q
q
x
(12)
Оценим вторую компоненту:
x
x
d
q
q
d
q
q
x
q
0
3
)
2
(
2
0
2
)
1
(
3
2
)
(
~
)
(
2
1
)
(
~
)
(
2
1
)
(
~
).
(
)
(
~
2
1
)
(
~
)
(
2
1
)
2
(
2
3
2
)
1
(
3
x
q
x
q
x
q
x
q
Следовательно,
.
)
(
)
(
~
)
(
~
)
(
2
1
)
(
~
2
)
2
(
2
2
3
0
2
2
2
)
1
(
3
2
2
d
q
q
q
q
x
q
x
(13)
Оценим
3
~
q :
4
1
)
2
(
2
3
3
),
(
1
)
(
~
)
(
~
j
j
x
q
B
x
f
x
q
(14)
где
,
)
)(
(
)
(
)
2
(
2
)
1
(
2
)
1
(
3
1
q
B
q
B
x
f
x
,
2
)
(
)
2
(
4
)
1
(
4
2
q
B
q
B
x
),
(
)
(
2
)
1
(
2
3
x
q
B
x
.
2
)
(
)
2
(
2
)
1
(
2
)
2
(
4
4
q
B
q
B
q
B
x
Во-первых, мы имеем
.
)
(
)
(
~
)
(
~
)
(
)
)(
(
2
)
(
)
2
(
2
3
2
)
1
(
3
)
1
(
3
1
x
q
x
q
x
q
x
q
x
f
x
Во-вторых,
d
x
q
q
x
q
q
x
x
0
1
)
2
(
3
)
1
(
1
3
2
2
,
~
)
2
,
(
)
(
~
2
)
(
.
2
,
~
)
(
)
2
,
(
~
2
0
2
1
)
2
(
3
0
2
)
1
(
1
3
x
x
d
x
q
x
q
d
x
q
x
q
(15)
69
В-третьих,
d
q
q
x
x
q
B
x
x
0
)
1
(
2
)
1
(
3
2
2
)
1
(
2
3
)
(
)
(
)
(
2
)
(
)
(
).
(
)
(
)
(
2
)
1
(
2
)
1
(
3
2
x
q
x
q
x
(16)
В-четвертых,
d
x
q
x
q
x
x
0
2
)
2
(
1
)
2
(
3
4
)
2
,
(
)
(
)
(
.
)
(
)
(
~
)
(
~
)
(
)
2
(
2
3
2
)
1
(
3
x
q
x
q
x
q
x
q
(17)
Принимая во внимание
,
1
2
2
1
n
i
i
n
i
i
a
n
a
получим
)
1
)(
(
~
10
)
(
~
2
)
2
(
2
2
2
3
2
3
q
B
x
f
x
q
)
(
~
)
(
~
)
(
2
5
2
3
2
)
2
(
2
2
2
2
)
1
(
3
2
)
1
(
3
2
x
q
q
x
q
q
x
f
d
x
q
q
d
x
q
x
q
x
x
0
2
)
2
(
1
2
)
2
(
0
2
)
1
(
1
2
3
2
)
2
,
(
)
2
,
(
)
(
~
20
3
)
1
(
2
2
)
1
(
3
2
4
1
q
q
.
)
(
~
)
(
~
)
2
,
(
10
2
3
2
)
2
(
2
2
2
2
)
1
(
3
0
2
)
2
(
1
2
)
2
(
3
x
q
q
x
q
q
d
x
q
q
x
Таким образом, имеем
)
(
~
4
1
10
)
(
~
2
3
2
)
2
(
2
2
)
2
(
3
2
2
3
x
f
q
q
x
q
d
q
q
q
q
f
x
)
(
~
)
(
~
)
(
2
5
2
3
2
)
2
(
2
2
2
2
)
1
(
3
0
2
)
1
(
3
2
)
,
(
~
2
1
)
2
,
(
)
(
~
20
2
1
2
)
2
(
0
0
2
)
1
(
1
2
3
2
3
x
l
q
q
d
d
q
q
x
2
)
1
(
2
2
)
1
(
3
2
4
1
q
q
x
q
q
q
q
q
0
2
3
2
)
2
(
2
2
2
2
)
1
(
3
2
)
2
(
)
(
~
)
(
~
10
3
.
)
2
,
(
0
2
)
2
(
1
d
d
q
Для удобства обозначим
).
,
0
(
,
3
,
2
),
(
~
)
(
),
,
(
~
)
(
2
2
1
1
l
x
j
x
q
x
p
x
l
q
x
p
j
j
Введем обозначения
,
2
5
10
2
)
2
(
2
2
)
2
(
3
2
1
q
q
,
2
5
10
2
)
2
(
3
2
)
1
(
2
2
)
1
(
3
2
2
q
q
q
,
)
2
,
(
10
)
(
2
5
)
(
0
2
)
2
(
1
2
)
1
(
3
2
)
2
(
3
2
)
1
(
3
2
)
1
(
3
2
3
d
q
q
q
q
f
0
2
)
1
(
1
2
)
1
(
2
2
)
1
(
3
2
2
)
2
(
2
2
)
1
(
3
2
4
)
2
,
(
5
20
)
(
2
5
)
(
d
q
q
q
q
f
,
)
2
,
(
10
0
2
)
2
(
1
2
)
2
(
2
2
)
2
(
3
d
q
q
q
(18)
Введем функцию
,
)
(
)
(
~
5
5
)
(
0
3
1
2
2
1
x
j
j
j
d
p
k
f
x
P
(19)
70
Следовательно [3]
,
)
(
)
(
)
(
3
1
j
j
x
k
x
P
x
P
и, применяя неравенство Гронуолла, получим
.
)
(
exp
)
0
(
)
(
)
(
0
3
1
x
j
j
d
k
P
x
P
x
p
С другой стороны, учитывая равенство
)
,
(
~
2
1
)
,
(
~
2
1
)
2
,
(
~
2
1
0 0
0
2
2
1
2
1
x
l
q
d
d
q
d
d
q
x
x
x
имеем
,
2
exp
5
10
1
2
5
2
*
2
2
*
2
2
2
2
*
2
1
lM
lM
M
k
x
d
k
0
2
)
(
2
*
2
4
*
4
2
*
2
2
exp
10
5
2
lM
M
l
M
l
x
d
k
0
3
)
(
2
*
2
2
2
*
2
2
2
exp
)
14
1
(
5
2
exp
)
10
(
lM
l
lM
l
l
.
2
5
exp
55
2
*
2
2
*
2
2
2
lM
M
l
Таким образом, получаем
2
*
2
2
*
2
2
*
2
2
2
2
*
2
2
*
2
2
2
exp
25
15
2
exp
5
15
)
(
~
M
lM
lM
lM
lM
x
p
q
2
*
2
2
*
2
2
2
2
*
2
2
exp
5
10
1
2
5
exp
lM
lM
lM
2
*
2
4
*
4
2
*
2
2
exp
10
)
5
2
(
lM
M
l
M
l
2
*
2
2
2
*
2
2
2
exp
14
1
5
2
exp
)
10
(
lM
l
lM
l
l
2
2
*
2
2
*
2
2
2
~
2
5
exp
55
f
lM
M
l
2
*
2
2
*
2
2
2
*
2
2
*
2
2
2
exp
5
1
5
50
15
lM
M
lM
M
2
*
2
2
4
*
2
4
2
2
2
2
*
2
2
2
exp
10
2
25
25
5
3
exp
lM
l
M
l
l
M
l
l
2
*
2
2
4
*
4
2
exp
70
5
10
lM
l
l
M
l
.
~
2
5
exp
55
2
2
*
2
2
*
2
2
2
f
lM
M
l
Получим оценку для
.
)
,
0
(
)
2
(
)
1
(
1
l
H
По лемме Гронуолла имеем
.
~
2
exp
~
))
0
(
(
3
~
2
)
,
0
(
)
1
(
3
2
)
,
0
(
3
2
2
)
2
(
2
)
,
0
(
2
2
2
l
L
l
L
l
L
q
l
q
lM
В итоге получаем
2
)
2
(
)
1
(
1
2
*
2
2
2
)
2
(
2
)
,
0
(
2
exp
))
0
(
(
3
~
2
f
f
C
lM
lM
l
L
,
2
)
2
.
0
(
)
2
(
)
1
(
2
1
l
H
g
g
C
(20)
где
71
.
2
2
exp
3
1
2
2
*
2
2
2
0
2
0
2
C
l
lM
lM
c
C
Учитывая, что
)
0
(
)
0
(
)
2
(
)
1
(
получим
.
~
~
2
)
2
,
0
(
)
2
(
)
1
(
1
2
)
,
0
(
2
)
,
0
(
1
2
2
l
H
l
L
l
L
g
g
lC
l
(21)
Складывая оценки получим
,
~
2
)
2
,
0
(
)
2
(
)
1
(
2
)
,
0
(
1
1
l
H
l
H
g
g
C
где
)
1
(
2
l
C
C
.
3. Результаты и их обсуждение: Теорема 1.5. Пусть для
)
2
(
)
1
(
, g
g
из класса
)
,
,
(
l
G
существуют
)
,
,
,
,
(
,
*
0
0
)
2
(
)
1
(
c
M
l
как решения
обратной задачи (1)–(4) соответственно. Тогда
,
2
)
2
,
0
(
)
2
(
)
1
(
2
)
,
0
(
)
2
(
)
1
(
1
1
l
H
l
H
g
g
C
),
,
,
,
,
(
*
0
0
c
M
l
C
C
где
),
,
,
(
)
(
)
(
)
(
)
(
3
2
1
j
j
j
j
f
f
f
f
,
)
(
)
(
2
1
)
,
(
(j)
(j)
(j)
1
x
t
g
x
t
g
t
x
f
,
1
)
(
2
j
f
,
2
,
1
,
)
2
(
2
)
(
)
(
)
(
3
j
x
g
x
f
j
j
2
*
2
2
2
0
2
0
2
2
exp
2
)
1
(
3
lM
lM
c
l
l
C
2
*
2
2
*
2
2
2
*
2
2
*
2
2
2
exp
5
1
5
50
15
lM
M
lM
M
2
*
2
2
4
*
2
4
2
2
2
2
*
2
2
2
exp
10
2
25
25
5
3
exp
lM
l
M
l
l
M
l
l
2
*
2
2
4
*
4
2
exp
70
5
10
lM
l
l
M
l
.
2
5
exp
55
2
*
2
2
*
2
2
2
lM
M
l
4. Заключение, выводы: Для доказательства условной корректности
рассматриваемой задачи, доказано теорема, где в отличие от аналогичной
теоремы в [3] в вышеприведенной теореме при выводе требуемой константы
в основном неравенстве использовалась не оценка вектора q, а оценки
каждой из его компонент
.
,
,
3
2
1
q
q
q
В работе [3] в выкладках норма каждой
компоненты оценивалась через норму вектора q, так как оценка нормы
вектора q есть сумма оценок его компонент. А в данной работе, как сказано,
выше, уже использовались непосредственно оценки каждой компоненты.
Достарыңызбен бөлісу: |