title: Үшінші ерлік, немесе - СарасөЗ (Әдебиеттану, сын әлемі)

text:
Үшінші ерлік, немесе Шәкәрім хикаясы
Ғалым кітапханасы. Аз да болса саз, мазмұнымен, сапасы-
мен айрықшаланатын кітапхана қаншама сырды бүгіп жа -
тыр ішіне. Әуел баста осы кітапханаға жиналып, сөреден кәделі
орын алған көне де сирек кездесетін кітаптардың біразы бұл
күнде шәкірттерінің қолында жүр. Ол мәселеге оралармыз.
Әзірге осы кітапханаға қатысты бір мөлтек сыр бар айтатын.
Ғалым кітапханасындағы әрбір кітаптың да шежіредей сыры
бар шығар-ау. Айталық, латын алфавитімен басылып шыққан
мына бір кітап. «А.С.Пушкин. «Таңдамалы шығармалар»,
Қ.Қ.Ә.Б., 1935 жыл. Жинаған, сөз басын жазған Кенжебайұлы
Бейсембай.»
Кітапты қолға алып, оқып қарай бастаймыз. Бейсекең
«Пушкин туралы» деп аталатын көлемді алғысөз жазыпты. Бір
ғажабы – мақала отызыншы жылдары жазды дейтіндей емес,
күні бүгін жазылғандай актуальды. Және бір ғажабы – сөз басы
ретінде жазылған бұл мақаласы ғалымның ешқандай кітабына
кірмепті. Алғысөз кім, не туралы? Әрине, Пушкин дәуірі және
оның әдеби мұрасы туралы. Сонымен бірге аудармашылар ту-
ралы да. Кімдер ол аудармашылар? Аудармашылар Абай, Мір-
жақып, Бернияз Күлеев, Шәкәрім, Аймауытұлы Жүсіпбек, Іли-
яс Жансүгірұлы. 1935 жылы ұлы ақын Пушкин жыр жинағы-
на қазақтың жоғарыда аты аталған ақындарының аудармасын
78
79
енгізу оңай ма еді? Басқаны қайдам, 1935 жылы Шәкәрім,
Міржақып, Бернияз, Жүсіпбек есімдерін еркін атау, олардың
мейлі төл туындысы, мейлі аудармасын еркін насихаттауға
жол тарыла түскен болатын. Әзірге біз тақырыбымызға орай
тек Шәкәрім Құдайбердиев пен Бейсембай Кенжебайұлы ара-
қатынасына ғана тоқталамыз. Шәкәрім есіміне қатысты Бей-
секең қандай рухани ерлік жасады?
Шәкәрім 1931 жылы 2 қазанда зұлымдықпен өлтірілді. Сол
сәттен бастап аяулы ақын аты аталмайтын халге түсті. Оған
саяси ауыр-ауыр жалалар жабылды. Мәйіті терең құдыққа
тасталғаны секілді оның аяулы есімі де түрлі жала, күйемен
тұмшаланды. Ақынның көзін көрген, сөзін естіген адамдардың
өзі оның атын атап, әдеби мұрасын әңгімелеуден сырттады.
Осының баршасы ғалымдардың зорлығы, уақыт-замананың
қор лығы еді. Міне, осындай қиын-қыстау сәтте Бейсембай Кен-
жебайұлы Пушкиннің қаза болғанына жүз жыл толуын желеу
етіп ақынның қазақ тілінде “Таңдамалы өлеңдер” жинағын
құрастырып шығарды. Көлемі шағын жыр жинағына кездейсоқ
аударманы емес, қазақтың сайдың тасындай ірі ақындарының
аударма өлеңдерін енгізді. Соның бірі – Шәкәрім аударған –
“Дубровский”. Жұрт күйесі жұғардай жан сауғалап қашып,
дұшпандары уақыттың қира-кезеңдігін пайдаланып Шәкәрім
төңірегінде үлкен саяси науқан ұйымдастырып жатқанда Бей-
секеңнің басына сор тілегендей сұранып-тіленіп Шәкәрімге
жұғысуы ерлік емей не? Шәкәрім аудармасын жинаққа жай
ғана енгізіп қойса мейлі-ау.
«…Абай мен Шәкәрім өздерінше аударған. Әсіресе Абай
тек идеясын, ұзынырғасын ғана алған…«Дубровский» орыс
шасында қара әңгіме. Шәкәрім оны өлеңмен аудар ған. Өлең
мен аударғанда сөзбесөз аудармай, мағынасын аударған. Бұл
жөнінде Шәкәрім мынаны жазады:
Жазбаймын дәл өзінше Пушкин сөзін
……………………………………………
Сүйтсе де кете қойман шетке басып
Айтамын алыстамай шын сапасын, –
дейді» /А.С.Пушкин. «Таңдамалы өлеңдер», ҚИХЛ, 1935, 18-
19-беттер/ – деп Абай мен Шәкәрімді өзара сабақтастырып,
олардың аударма принциптерін аша насихаттайды. Осының
өзі білген кісіге ол жылдары отпен ойнағандық қой. Ақ көз
белсенділер үшін Бейсекең басын істі қылуға таптырмас факті
ғой бұл! Кезінде құдай қаққан, тәңрі сақтаған екен, Бейсекеңді.
Енді бүгін біз бұл деректі Бейсекеңнің уақыт ығымен еспей,
саяси дауылдарға қарсы тұрып жасаған қайсар әрекетінің бірі
деп бағалаймыз. Ерлік айқаймен жасалмас. Қарсылықтың бәрі
қолға шоқпар ұстау емес. Ерлік – естелік, білімділік. Ерлік –
желбуаз қызыл сөз емес, нақты іс-әрекет. Ақкөз белсенділер
Шәкәрім есімін тарихтан өшіреміз деп айқай салып ұрандап
жүргенде, бір қауым ел олардан жасқанып жасып қалып жат-
қанда ғалымның мына қам-қаракеті жойқын ерлікке жатады.
Тағы бір жайды айта кетейік. Одан бері талай уақыт өтті.
Уақыт қателігін кәрі Тарих өзі жөндеді. Кезең қасіреті ке йін-
гі ұрпақ қуанышына орын берді. “Дубровский” – Бейсе кең
құрастырған жинақ арқылы Шәкәрім кітабына кірді. Зерт теу-
шілер Бесекеңнің «Дубровскийге» жасаған трактовкасын ай-
на-қатесіз қайталады бүгін. Бірақ, Бейсекең атынан емес, өз
аттарынан… Бұл дұрыс емес, әрине.
Дұшпандар ақын басын жұтқанмен де тынбады. Олар ақын
есімін тарихтан өшіреміз деп әрекеттенді. Жасыратын не бар,
олардың қанды шеңгел қарақшылық әрекеті күні кешеге дейін
көп жерлерден, үлкен орындардан қолдау тауып келді. Шәкә-
рім есімі уақытша шегінді. Ақын есімі шегінген сайын ғалым
бекінді. Өзінің негізгі ғылыми тақырыбын зерттеп жаза жүріп
қазақ әдебиеті тарихының орны үңірейген кетігін толтыруды
қос-қабат ойлай жүрді. Бұған екі мысал келтірсек жеткілікті.
Бірінші: Елуінші жылдары Қайым Мұхаметханов
«Абайдың ақындық айналасы /шәкірттері/» деген тақырыпта
кандидаттық диссертация жазып, ғылыми атақ қорғамақ
болыпты. Соған орай ғалым күнделігіне Абайдың шәкірттері
хақында тебірене, тепсіне, астарлай өз ойларын жазыпты.
«Абайдың маңында ешкім, ешқандай шәкірттері болмаған тұл
ұстаз десек, онымыз шындыққа, тарихқа қиянат, өрескел хата
болады. Өйткені, дұрысында өмірде Абайдың маңында түрлі
ақындар мен әншілер, әңгімешілер мен музыкашылар болған;
бәрі де Абайдан ақыл-кеңес алған, үйренген» – деген жолдардан
Бейсекеңнің іздеп отырғаны Шәкәрім екенін сезгендей бо-
ламыз. Демек, Бейсекең ол жылдары қазіргі белгілі ғалым Қа-
йым Мұхаметханов диссертациясын жақтау, қолдау арқылы да
Шәкәрімнің «мұтылған» деп өзі айтқандай ұмытыла жаздаған
шәкірттеріне шипа болуға тырысқанын көреміз…
80
81
Екінші: Алпысыншы жылдары өзінің сүйікті шәкіртінің
бірі Рымғали Нұрғалиевқа зорлағандай етіп, ол кезде жабық
жатқан “Әуезовтің ұлтшылдық туындылары” аталатын – тра-
гедияларын тақырып ретінде ұсынады. Қарсылығына қарамай,
келешек ырысты көздеп, шәкіртіне тақырыпты таңады. Тақы-
рыпты шәкіртіне зорлағандай етіп таңыпты, онда тұрған не бар?
Аталмыш тақырыпта «Еңлік-Кебек» міндетті түрде сөз бола-
ды. «Еңлік-Кебек» сөз болған жерде міндетті түрде Шәкәрім
қозғалады. Мұқаңның бетін ашушы, тұсауын кесуші райында
да Шәкәрім тақырыптан шетін қала алмайды. Бұл жайларды
аяулы ғалым айнымас, әзіз жүректі ұстаз сезбеді дейсіз бе?
Сезді. Сезсе, буыны қатып, топшысы бекімеген шәкіртіне обал
болар деп ойламады ма? Ойлады. Ғылым – тәуекел ісі. Бәрін
көру керек, бәріне көну керек.
Сезімтал шәкірттің безілдейтініндейі бар екен. «Трагедия
табиғаты» аталатын кітабын шығару бойында үстінен мойны -
на қылмысты істі қиып салған ашулы арыздар қаптады да кет -
ті. Шәкірттің көзі жасты. Ұстаздың көңілі қамығыңқы. Аспан-
ды қара бұлт торлаған осындай күндердің бірінде Бейсекеңнің
үйінде Шәкәрімнің соңына шырақ алып түскен Әбзәли Қа ра-
сартов отырды. Аз-кем әңгімеден кейін шәкірт бала Рымғали
Нұрғалиев шақырылды. Шырылдаған шәкірт баланы көргенде
діні қатты Қарасартов та жібіді. Бейсекең шәкіртін қорғап,
сол арқылы Шәкәрімді қорғап Қарасартовқа костюм-шалбар
кигізіп, жолына қаражат беріп шығарып салды.
Бұл – ғылым жолының қаншалық ауырлығының айғағы.
Бұл – шәкәрімтану жолының қаншалық қиын болғандығы-
ның көрінісі.
Бұл – шәкірт талантын тасқа шауып кетілдірмей, көзін
тауып тасқа салып жетілдіретін ұстаз мінезі.
Бұл – шын шәкіртін әкесіндей, анасындай қорғайтын
шынайы ұстаздық үлгісі еді.
Қалай дегенде де Бейсекеңнің Қарасартовпен Кереку
таныстығының бір пайдасы тиген еді.
Шәкәрім Құдайбердиевтің ақталғанын аяулы ғалым көр-
меді. Қайырымсыз уақыт айтқызбаған талай ойлар іште кетті-
ау, шіркін.
Шәкәрім хикаясы осылай шертіледі. Ғалымның рухани бір
ерлігі осылай өнеге шашады.
Төртінші ерлік,
немесе «едіге батыр» жыры туралы
Тарих соқпағында халыққа жасалған қысымның табы көп-
теген адамның тағдырында жатыр. Ол жылдары қарғыс таң-
басы әсіресе елім деп еңіреген ерлерге, халықтың рухани же-
текшілеріне, парасат иелеріне айрықша қатты басылғанын
бүгіндері айқын сезіп отырмыз. Қайырымсыз уақыттың қара
дауылы илемеген, иілдірмеген жан ол жылдары некен-саяқ еді.
Қайырымсыз уақыт қасіретіне ол жылдары адамдар ғана
емес, адам баласы оқып, санасына сәуле түсірер, рухтанар-
әруақтанар рухани игіліктер – жекелеген шығармалар да тап
болды. Бұған басқаны былай қойып, әуел баста қарғыстың
қара таңбасы қатты басылғаны сонша, бертінге дейін аяқ-
талмаған «Едіге батыр» жырын айтсақ та жеткілікті. Орыс
самодержавиесі мен орыс халқы аралығына теңдік белгісін
қою секілді қате қағиданың кесір-кесепатынан кезінде жабы-
лып қалған бұл жыр жөнінде одақтық, республикалық баспасөз
беттерінде соңғы кезде әңгіме көтеріле бастады. Мәселен, «Из-
вестия» газетінің 1989 жылғы шілденің 24-індегі 175-номерінде
жарияланған атақты тюрколог, тарих ғылымының докторы Лев
Гумилевтің «Адамгершілік бәрінен асқақ» аталатын сұхбатын -
да «Едіге батыр» жыры жөнінде ізгілікті көзқарас, жаңаша пай-
ымдау бар. Аталмыш жырдың нақақ күйгені жөнінде көрнекті
қазақ ғалымы, Қазақстан Республикасы ұлттық Ғылым ака де-
миясының корреспондент-мүшесі Рахманқұл Бердібаев та «Со-
циалистік Қазақстан» газетінің 1989 жылғы шілденің 6-нда-
ғы номерінде жарияланған «Жаңару рухымен» аталатын сұх-
батында естір құлаққа жетерліктей жетелі сөз айтты. Жас
ғалым Едіге Мағауин жырды арнайы зерттей бастады. Бұл
– жыр тағдырына байланысты мәселенің бүгінгі көрінісі. Ал
кеше ше?
Кеше – жыр жөнінде қаһарлы қаулы шығар тұста, қаулы
шыққан соң да біздің ғалымдарымыз қандай қаракет үстінде
болды?
Қашан да саясаттың қолы ұзын. Саясаттың құрығы да
ұзын. Әділет, әділдік деген асыл ұғымдарды аяққа таптаудың
неше түрлі амал-айласын әкімшілік-әміршілдік әдіс басшы-
лары білетін. Олар халық аяулысына қара күйе жағатын
белсенділерді сол халық арасынан оп-оңай таба қоятын. Әке
82
83
мен баланы жауластырған уақыт үшін бір жүріп, бір тұрған,
жарты тілім қара нанды бөле-жара жеген қиыспас достарды
бір-біріне дұшпан, бірінің ісіне бірін куәгер ете қою ол жылда-
ры оншалық қиынға түспеді. Қырқыншы жылдары «Едіге ба-
тыр» жырының басына да қаралы күн туып келе жатты. Халық
тағдырын бір уыс қылып қалтасына салып алған «көсемдердің»
аузының қалай қисаярын аңғарғыш, қазақ батырлар жыры-
нан диссертация қорғап ғалым атанған кейбір азаматтарымыз
«Едіге батыр» жырына да қара шоқпарын ала жүгірді. 1932-
33, 1937-38 жылдардың содырлы сойқанынан қатары селдірей
сиреп шыққан, қалғанының өзі қоянжүрек хал кешіп отырған
қазақ оқымыстылары арасында бұл жыр тағдырына ара тү-
сер лік қыранжүрек ғалымдар аз еді. «Халық жауы» аталатын
науқаннан аман қалған бірен-сарандары «Едігенің» басын
қор ғау былай тұрсын, өз бастарын зорға қорғап жүрді. Міне,
осындай қиын-қыстау кезеңде халық жырының тағдырын өз
тағдырынан жоғары қойып, нартәуекелмен белін буып, басын
бәйгеге тігіп, «Едіге батыр» жырының тағдырын қорғай саяси
додаға түскен азаматтың бірегейі отыз бес-отыз алты жастағы
журналист, кейін дүниеден көрнекті ғалым болып өткен аяулы
азамат – Бейсембай Кенжебайұлы.
Бейсекең қазақтың батырлық жырын, оның ішінде «Едіге
батырды» қорғап бірнеше дүркін мақала жазды. Сол үшін де
Бейсекеңді замандастары талай мәрте «өлтіріп» сынады. Табан-
ды ғалым Б.Кенжебайұлы тайсалмай «Едіге батыр жыры ту
ралы» аталатын жаңа мақаласын жазып, «Әдебиет және искус-
ство» журналында жариялады. Қайырымсыз уақыттың қайсар
ұланы жазған ойлы мақаланы журналдың редакциялық алқасы
«Пікір алысу ретінде басылып отыр» деген ескертпемен жари-
ялапты. Жап-жас журналист халық жыры үшін басын бәйгеге
тігіп жазған мақаланы жариялаудағы осы ескертпенің өзінен
уақыттың қатал желі есіп тұр. Батыл мақаладан редакциялық
алқаның сақтанатынын пайымдаймыз. Адам баласы өзге түгілі,
өзіне сенуден қалған осындай апас-қапас уақытта жанын аямай
«жантүршігерлік» мақала жазып жариялаған ғалым ерлігіне
тәнті боламыз.
«Әдебиет және искусство» журналының 1940 жылғы бірік -
кен 7-8 санында жарияланған ғалым мақаласын оқып шығып
қайран қалғанымызды бүгін жасыра алмаймыз. Қайран қал ма-
ғанда ше? Біз әдетте «Едіге батыр» жыры жабылып қалған, ол
жөнінде ойласу, пікір алысу енді-енді төбе көрсете бастады деп
ойлаймыз ғой. Бақсақ, табанды ғалым қырқыншы жылдардың
өзінде жолы болмай жүрген бұл халық жыры хақында толғай-
толғай мақала жазып, кенеулі ой айтып, жырдың халықтық си-
патын кемел ашыпты. Жырдың тарихилығы, халықтық сипаты,
зерттелу жайын жүйрік әңгімелепті. Ғалымның талдау методо-
логиясы да жіті.
Мақала қырқыншы жылдары жазылған. Көзге елестетіп
көріңізші, ол жылдары қазақ фольклористері ауыз әдебиеті
нұс қаларына науқан ашып, бірлі-жарымын ғана қалдырып,
өз гесінің бәрін буржуазиялық эпос қатарында тізіп қойып қа-
ралаған кез ғой. Ал Москвадан қызмет бабымен Қазақстанға
жаңа ғана ауысып келген Бейсекең күйіп тұрған осындай әсіре
науқанға қарсы тұрып «Едіге батыр» жыры туралы аталған
осынау батыл да батыр мақаласын жазып жариялады. Нысанаға
батырлар жырының ішінен ең қатты сыналған, қарғыс таңба сы
қатты басылған «Едіге батыр» жырын ала отырып, сол саяси
науқанға өзінің ой-пікірімен қарсы тұрды. Қай уақытта да саяси
науқанға беріліңкірейтін қимас іні-досы М.Ғабдуллинді сынай
отырып, халық жырын ақтағысы келді. Алайда, ол жылдары
Бейсекең секілді халық мұрасын қастерлеушілер бірен-саран
еді де, науқанға көзді жұма кірісушілер көп еді. Көп көптігін
істеді…
Ізгілік қашанда сәби, қашанда аяулы. Ғалымның ізгі ойы
дер мерзімінде жүзеге аспады, сынға ұшырады, әзіз ойы үшін
басына әлденеше рет бұлт үйірілді. Дер мезгілінде дейміз-ау,
«Едіге батыр» жырының дауы ұзақ жылдарға созылды.
Әдетте біз ғылыми пікір тез ескіріп, ғылыми мақала тез
көнеріп қалатындай көреміз ғой. Алайда, ғалымның аталмыш
мақаласы күні бүгін жазылғандай әсер етеді. Шынын айтқанда
едігетану тап осы Бейсекең көтерген деңгейден тереңдеп те
кете алған жоқ. Мәселе – жырдың жеке басын дүркін-дүркін
күн тәртібіне көтеріп, оны ақтау деңгейінен әріге ұласпай жа-
тыр. Асылы, енді едігетануда тереңдеу, жан-жақты зерттеу қа-
жет-ақ. Ғалымның қырқыншы жылы жазылып жарық көрген
осынау мақаласының бізге ұғындырары да осы ой болса керек.
Ғалымның кезекті ерлігінің бірі, міне осындай!
84
85
бесінші ерлік,
немесе ханды арашалаған ҚАРА
Бірде Қазақстан Республикасы Ұлттық академиясының
академик хатшысы, тарихшы Рамазан Сүлейменов /әдебиетші
ғалым Серік Негимов арқылы/ бізден Бейсекеңнің «Абылай»
/1941 ж/ аталатын кітапшасын сұратты. Сұрататын себебі кітап
қолданыстан алынып тасталған. Кітапханаларда пайдалануға
тыйым салынған. Беріп жібердік. Бірсыпыра уақыттан кейін
тарихшы ғалымның Абылай жөнінде зерттеу кітабы жарық
көрді. Пайдаланылған әдебиеттер тізімінде Бейсембай Кен же-
байұлының кітабы аталмапты. Асығыстау қызынып Рамазан
Бимашұлына бардым. Ақы сұрамайтын қазақы сәлемнен соң
ашу шашыңқырап әңгіме айттым, кітапты қайтарып беруін та-
лап еттім.
– Кітабыңыз шығыпты. Құтты болсын. Бірақ Бейсекең кі-
табын пайдаланып, тізімде көрсетпепсіз. Кісілігіңізге рахмет!
Кітапты қайтарыңыз.
– Үйде еді. Ертең әкеліп берейін. Өзің отырып әңгіме
тыңдашы…
Ғалым әңгіме сабақтады. Мен тыңдадым.
– Сырт бітіміне қарасаң момын ғана адамның Абылай
хан жайында кітап жазуға күшжігерді қайдан тапқанына
қайранмын – дейді Рамазан Сүлейменов. – Қазір бәріміз де
Абылайшыл болып жатырмыз ғой. Соның өзінде қай мығамыз.
Ал, қырқыншы жылдары Абылай атын ататпайтын еді ғой.
Өзі баспаның бас редакторы болып тұрғасын кітап жазды,
жарыққа шығарды. Бірақ қалай айдалып, атылып кетпеген,
қалай аман қалды? – деп қайран қаламын. Бұл шағын кітап
қайтпас қайсарлықтың, үлкен парасат, қайталанбас ерліктің
куәсі.
Сен өкпелеме маған. Мен Бейсекең еңбегін кітабымда
пайдаланған едім. Пайдаланғанымды жасырмай, сілтемеде
көрсеткен едім. Амал қанша, кітап әлі ақталмапты. «Көр
сетуге рұқсат жоқ» деп алып тастады. Қазір уақыт жақсарып
келеді ғой. Кітабымды қазақша шығарсам деген ойым бар.
Аударуға жәрдем бер. Сонда бәріне көзің жетеді.»
Біз осы жайға бәтуаласып қоштасқан едік.
Ұлы хан – Абылай жайында Мұхтар Әуезов роман жазбақ
болған уақытында. Алайда, жазушы арманы жүзеге аспады.
Арман өлді. Қатал уақыт, соқыр саясат ұлы жазушы арманын
тұншықтырды, қиял қанатын қырықты. Өкінішті. Ал Бейсекең
кітапшасы шағын да болса ақар-шақар уақытта жарық көріп
үлгерді. Жарық көріп үлгергендіктен оқырманға хан кемелі –
Абылай жөнінде он-сан ой айтты, ойландырды. Оқырман ойы-
на ұлттық рух екті. Орыстанып қалғыған санаға қазақылық екті.
Партия өктемдігінен жұрт хан атаулыдан ат-тонын ала қашып
жатқан кезде жаңбырша жауып тұрған оқтың арасынан аман
өткен оқ қағары бар жауынгерлердей саяси саңлау сәтті пайда-
ланып Абылай хан жайында әңгіме маздатты. Шағын кітаптың
құнды, мәнді сәттеріне тоқталайық.
Б.Кенжебайұлы жазады: «Абылайдың тегі де, өзі де хан бо
лып өткен. Абылайдың өзі қазаққа қырық сегіз жыл хан болған.
Бұл жөнінде атақты Арыстан ақын былай дейді:
Қылады Мәкержеде байлар сауда,
Топ бұзар батыр жігіт қалың жауда.
Сұрасаң Абылайдың туған жері
Хан болған қырық сегіз жыл Көкшетауда.
Осыған қарап, кейбір жолдастар Абылайдан аттонын
алып қашады: ол хан болған, хан деген ескішіл болады ғой
дейді».
Байқайсыз ба, ғалым мәселені сол кездің өзінде қалай
қояды? «Абылай» осындай мәселе қойысымен де құнды. Бұл
– кітаптың алғашқы жетістігі. Сұраумен ойды қозғап, жаңаша
жауапқа шақырып отыр. Жауабын тыңдайық: «…хан біткеннің
бәрі бірдей халықтың дұшпаны, хан біткеннің бәрі бірдей
ескішіл болмайды. Белгілі бір тарихи жағдайлардың арқасында
үстем тап уәкілдерінің, мысалы, би, бек, хан, патша, тағы
тағылардың жалпы халық жырын жырлайтыны, жалпы От
анды қорғайтыны болады».
Бұл – «Абылайдың» үлкен жетістігі. Кітаптың жетістігі –
автордың жетістігі. Алдында ғана «Билер дәуірінің әдебиеті»
– атағаны үшін Сәкен Сейфуллиннің «Қазақ әдебиеті» аталатын
кітабын жапқан. «Билер сөзін атап, қазақтың шешендік сөзде-
рін зерттегені үшін Әмина Мәмбетованың көрмеген құқайы
жоқ. Хан, бек, би атаулы қолданыстан алынып, әдебиеттерден
аласталған, құбыжық саналған уақытта Бейсекеңнің Абылайды
Отаншыл хан деп ақтау-жақтауы сұмдық үлкен кісілік, ажалы-
на асыққан баладай ерте айтылған сөз.
«Қазақтың қазақ хандығы тұсындағы кейбір хандары,
әсіресе Абылай хан… жалпы халықтың, елотанның мүддесін
86
87
көздеді, шет ел жаулап алушыларына қарсы, қазақ халқының
өз алдына ерікті ел болып тұруы жолында күресті» – дейді-ау
тағы. Тағы да батыр ойлы, батыл сөз! Әр сөзінің қатер туғызар
тар кезеңде, әр сөз, сөйлем сайын өршіп сөйлеуі кісіні қайран
қалдырады.
«Абылай ақылды адам болады. Бұл қазақ халқының ауыз
әдебиетіндегі материалдармен қатар көрші мемлекеттер
дің үкімет адамдарының айтқандарынан да байқалады» –
дейді және бір сәтте. Бір ғажабы – Б.Кенжебайұлы шағын ға-
на тарихи очерк кітабын көп-көп ізденіспен, тыңнан мол мә-
лімет пайдалана отырып, ой-концепциясын ресми, ғылыми
пі кірлермен тұздықтап, дәмдеп жазады. Бұл, бір ғажабы, өз
концепциясын дәлелдеу жолы болса, бір жағынан қорғаныс
жолы. А.Левшин, Н.Кошкин пікірлерін өте сәтті алады. «Абы
лай тәжірибесі, ақылайласы жағынан болсын, қол астындағы
халқының саны, күші жағынан болсын, сондайақ өзінің Ресей
патшалығымен, Қытайдың бөгде ханымен жүргізген тапқыр,
шебер қатынастары жағынан болсын өз тұсындағылардың
бәрінен де басым еді. Ол ұстамды, досына мінәйім мінезді,
жауына қатал, қаһарлы кісі еді. Сондықтан жұртты өзіне
тарта, ерте білетін еді» – дейді. Бұл – түркі халықтары тари-
хына еңбегі мол сіңген А.Левшин толғамы.
«Қазақтың хандары мен сұлтандары, жағдайына қарай,
біресе Ресей патшалығына, біресе Қытай патшалығына уәде
беріп, саған бағыныштымыз деп жүрді. Асылында олар Ресей
патшалығына да, Қытай патшалығына да бағынбай, тәуелді
болмай, өз алдына болып, өзінше іс жүргізді». Бұл – Н.Кошкин
толғамы.
«Сүйтіп, өзінің де, өзгенің де күшін дұрыс бағалап, со ған
қарай өзінше саясат ұстауы, төңіректегі елдермен орынды
қарымқатынас жүргізуі арқасында Абылай қазақ хал қының
басын құрап, елдігін қайта орнатты. Сондықтан ақын:
Үш жүз боп, барғаннан соң тойын қылды,
Жан көрмеген әртүрлі ойын қылды.
Абылай өзі болып тұрғанында
Қай жердегі патша да мойын бұрды –
деп, Абылайдың Үш жүзді құрап, өз алдына ел еткенін, Абы
лаймен басқа ел патшаларының санасқанын суреттейді».
Бұл – Бейсембай Кенжебайұлының байламы.
Міне, Абылайханның толық тұлғасы.
Б.Кенжебайұлының бұл жазбасының жанры қандай? Бұл
жазба жанры – тарихи очерк. Тарихи еңбектерді, ел аңызын,
ертеде өмір сүрген ақын дастан, толғауларын ұтымды жым-
дастыра пайдалана отырып Абылайдай киелі хан тұлғасын
ол өмір сүрген келбетімен қамшы өріміндей өзектестіре өріп,
тұтастырып шығады.
Тарихи очерктің тағы бір сәтінде Бейсембай Кенжебайұлы:
«Абылайға дейін болсын, Абылайдың тұсында болсын қазақ
халқының арман еткені: 1/ өз алдына ерікті ел болып, өзін
өзі меңгеру, 2/ ата қонысына жайғасып, бейбіт еңбек етіп,
шаруашылығын шалқыту, 3/ бір ауызды, ынтымақты болып,
Отанын, елдігін қорғау еді» – деп жазады.
Бұл – жинақтау сөз, қорытынды ойлар.
Ойлар тынысты алынып, тығыз, тұжырымды айтылуымен
де құнды шығар-ау. Сонымен бірге, осынау еңбектің өн бойынан
да, әмсе осы жинақтау ойлардан «қазір қайда сол ынтымағың,
қайда қазір сол еркіндігің?» – деген астарлы ойлар андыздап,
астарлы сұраулар жауап тілей қарап тұрғандай болатынын
қайтерсің.
1941 жылы 20 қарашада жазылып аяқталған еңбектен осын-
дай ойлар айтылып жатса – адуындылық, азулылық емес пе?!
Қай мәселеде де жадау-жалпы қырқыншы жылдары хан Абы-
лай жайында осындай батыл байламды тарихи очерк жазудың
өзі ерлік қой.
Бейсекең архивін ашып, жоспарына ден қойсақ, оның Едіге,
Абылай, Кенесары дегендей ұштаған тарихи очерк жазу ойын -
да болғанын аңғарамыз. Едіге жайында жазды, Абылай жайын-
да жазды, Кенесары жайында жазбақ болып Ташкент архивтері-
нен көптеген материал көшіріп, көп кітапты конспектілепті.
Өкініші – уақыттың ұйқы-тұйқылығынан ғалымның бұл арма-
ны орындалмады. Ойға алған істерінің бірі орындалмағаны -
мен, қалғанының орындалғанына шүкіршілік етеміз. Қарапа-
йым ғана еңбектердің бүгінге әруақтанып, айбарланып жететін
себебі олар уақытынан оза айтылды, озық айтылды.
Бейсекеңнің «Абылай» /1941ж/ аталатын кітабын қолға
алған сайын марқұм академик Рамазан Сүлейменовтің «Осын-
дай кітап шығарған адамның қалай айдалып, қалай атылып
кетпегеніне қайранмын» – деген үні құлағыма келеді…
88
89
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Алтыншы ерлік - СарасөЗ (Әдебиеттану, сын әлемі)

text:
Алтыншы ерлік,
немесе Сұлтанмахмұт үшін сор кешкен…
Сұлтанмахмұт Торайғыров!
Кейде кісі аты-жөнін айтсақ жетті, оның өне бойынан от
өріліп, ұшқын шашқандай болатыны бар.
Қараңғы қазақ көгіне
Өрмелеп шығып күн болам.
Қараңғылықтың кегіне –
Күн болмағанда, кім болам?!
дейтін Сұлтанмахмұт Торайғырұлы есімін ауызға алсақ бітті
жасынан лапылдап жанып өскен, жалындап өткен, өлең отына
өртеніп өлген қыршын дарын көз алдыңа келіп тұра қалады.
Алаштың ұранын жазған Сұлтанмахмұттың кінәсі де,
күнәсі де, егер ескі көзбен қарар болсақ, Әлихан Бөкейханұлы,
Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатұлы, Жүсіпбек Айма-
уытұлы, Мағжан Жұмабайұлы секілді елім, жерім деп еңіреп
өткен азаматтардың қай-қайсысынан да бір мысқал кем емес.
Бүгінгі тілмен айтқанда жалын атқан ақынның халқын сүюі,
халық үшін басын бәйгеге тігуі өзінің әлгі әріптестерінен
артық болмаса кем емес деген сөз бұл! Профессор Бейсембай
Кенжебайұлының айтуына қарағанда Сұлтанмахмұт қайтыс
болғанда ұлы ақын Мағжан Жұмабайұлы жылап тұрып: «Ала-
таудай ақыныңнан айырылдың қазақ, Қанатыңнан қайырыл-
дың қазақ» – деп өлеңмен сағаттап сөз сөйлеуінің сыры, шын
қайғының қаралы жыры да міне осында. Ал, олай болса, атал-
мыш қазақ мәдениетінің Алатаудай алыптары қиын тағдыр
кешіп, айдалып, аты жабық келіп бүгін ғана ақталып жатқанда
Торайғырұлының «тайраңдап» оқулықтардан орын алып, орта-
мызда жүргені қалай?
Біздіңше, мұның екі себебі бар. Ең алдымен сұңқаржүрек
ақынның қара дауыл соққан қаралы, халықты қанжылатқан,
қансыратқан жаралы жылдарға ілікпей, жетпей – 1920 жылы,
жиырма жеті жасында қайтыс болуы. Әйтпесе, табиғатынан
әсіренауқаншыл, жақсылық қылса да, жамандық қылса да аяу-
сыз кірісетін, ұлылығы ұрмалыққа ұласып кете беретін қазақ
құрығынан ұлы ақын өліп құтылмаса, тірі құтылмасы бесене-
ден белгілі жай. Алайда, сол ұраншыл ұрмалыққа берілген кезде
әсіре белсенділер отызыншы, қырқыншы, елуінші жылдардың
науқаны туғанда өзгелермен бірге Сұлтанмахмұт ақынды да
(өзгелер секілді) көрінен тұрғызып алып, «айдатып», өлідей
сот татып, әдебиет тарихынан шығарып, неге кейінгі ұрпақ қо-
лы жетпестей етіп жауып тастамады екен? Ақ көз әпербақандар
ұлы ақын рухын, оның ғажап рухани мұрасын аяйын да деген
жоқ. Өмірден ерте кетуіне қарамастан дүркін-дүркін оралып
соғып тұрған дауылдар тұсында оққа байлау мақсатында ақын
басына, әдеби мұрасына бұлт үйіріп, дүркін-дүркін шабуыл
жасап, оққа байлап бақты. Асылы, Сұлтанмахмұттың басқа
бір себебі бар. Асылы, Сұлтанмахмұт басының кірленбей аман
қалуының екінші, басты себебі – зерттеушісінің жүрекжұтқан
мықтылығында, зерттеушісінің ақын тағдыры үшін аянбай, та-
банды түрде үздіксіз күресе білуінде.
Өткенге көз жіберіп, көңіл қыдыртып ойлансақ әдебиет
пен өнерге жасалған саяси науқанның қай-қайсысынан да
С.Торайғыров мұрасы тыс қалған емес екен. Алайда, соның
бәрінен дер мерзімінде ақталып шығып, ұлы ақын есімі мен
әдеби мұрасының бізбен бірге жүруіне, Жер-Ананың құша-
ғын да ғана емес, халқының құшағында жасауына бас себепкер
адам – аяулы ғалым Бейсембай Кенжебайұлы!
Сұлтанмахмұт Торайғырұлы бар әдеби мұрасын – бар тағ -
дырын Бейсекеңе аманат етіп тапсырып кеткендей. Б.Кен же-
байұлы бар ғұмырын ұлы ақын мұрасын тануға, танытуға, әр
кезеңде жабылған жаладан арашалауға бағыш тай ды. Өзі анық
танығанынан танбайтын табанды – белдескен жерде не белі
сынбай, не белдігі үзілмей қайтпас қайсар ғалым Бейсембай
Кенжебайұлы болмағанда, ол ақын әруағы үшін басын бәйгеге
тігіп, жан сала күреспегенде Сұлтанмахмұт есімін өлідей-
ақ әлдеқашан ақтаңлаққа айналдырып жіберіп, ақтаң лақтар
есебінен, жоғарыда аталған әріптестерімен бірге, жылап-еңіреп
енді-енді қайта ашып, қайыра қауышып мәз-мейрам болып
жататын едік… Сұлтанмахмұт үшін де ақын жыр-мұрасын қа-
дірлейтін исі қазақ Бейсекеңе қарыздар.
Орыс халқы А.С.Пушкин арқылы әлемдік аренаға шықты.
Орыс оқымыстылары Пушкин мұрасы төңірегінде құмырсқа-
ның илеуіндей қалың. Бар саналы ғұмырын Пушкинтануға ба-
ғыш таған оқымыстылар қаншама орыс халқында. Өзі дүниеден
көшкен соң бар кітапханасы мен архиві ақын музейіне өтіп
жататын зерттеушілер қаншама?! Пушкин қолжазбасын ксе-
рокөшірмеге көп қылып көшіртіп алып ақын жырын сүйер шә-
кірттеріне тарататын Венгеров секілді талай фанатик ғалымдар
өтті ғой мынау жалғаннан. Розанов, Бонди, Благой, Цявловская,
90
91
Тынянов, Раевский, Новиков, Абрамович, Левкович… бәрі де
тағдырын ұлы орыс ақыны есімімен байланыстырған, рухы-
мен сабақтастырған ғалымдар. Бұл мәселелерді үстемелетіп
айтып отырған себебіміз – қазақ әдебиетшілеріне осы мінез
баяу сіңіп келеді. Біз ғылым жасауда тым әкімгершілміз,
тым науқаншылмыз, кімнің қызметі үстемдеу болса – соның
сөзі өтімді, кімнің лауазымы жоғары болса – соның ығына
жығылғышпыз, уақытша беделге бас игішпіз. Өлі ұлы әруақты
аялау орнына тірі бастықты көбірек жағалаймыз. Мұның
ғылымдағы құлдық екенін ескермейміз. Сондықтан да ақиқат
өледі, ғылым көрінгеннің қанжығасында кетеді, нәтижесінде
ғылым кенжелейді. Бейсембай Кенжебайұлы Сұлтанмахмұт
рухына, жоғарыда аталған ғалымдар секілді мүлтіксіз берілген,
алаңсыз арналған жан еді. Тірі тышқанды жағаламай, өлі арыс-
танды бағалаған шынайы ғалым еді Бейсекең. Бұл жолда ол
беделге бас имеді, мансапқорға жағынбады, ақиқаттан танба-
ды. Дәйімгі табандылығын ұлы ақын мұрасы дауға түскенде де
танытты. Ұлы ақынды анықтау, ақтау, тану, таныту жолында
ол ұлтшыл да, космополит та атанды, Қазақстан Компартиясы
Орталық Комитетінің қаулысына да ілікті. Қайсар әрекеті үшін
Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің әр кездегі хат-
шылары болған М.С.Соломенцев, Н.Жанділдинмен сілкілесіп
айтысты. Айтыс жайын айтпас бұрын «Сұлтанмахмұттануға
бастаған бұл жол қалай арналанып еді?» – соны анықтап, ойла-
нып алайықшы.
– Торайғыров тақырыбына қашан, қалай келдіңіз? – деп
сұрадым бірде Бейсекеңнен.
– Ұлы ақын есімін мен тұңғыш рет 1922 жылы естідім –
деді ғалым сабырлы ғана. – Келесі жылы ақынның «Адасқан
өмір» деген атпен жарық көрген жинағын оқыдым. Ақын
шы ғармалары маған айырықша әсер етті. Сол күннен бастап
Сұлтанмахмұт менің сүйіп оқитын ақыныма айналды.
Мәскеуде М.Горький атындағы Әдебиет институтында оқып
жүргенде 1939-40 оқу жылы «Сұлтанмахмұт Торайғыров» –
деген тақырыпта курс жұмысын жаздым. Ол 1940 жылы ма-
мыр айында, ақынның қайтыс болғанына жиырма жыл толуына
орай «Социалистік Қазақстан» газетінде жарияланды.
Міне, содан бері мен Сұлтанмахмұттың өмірі мен шығар-
масын зерттеу жұмысымен үздіксіз айналысып келемін. Ақын-
ның екі поэмасын кітап етіп шығардым. Таңдамалы шы ғар -
малары екі рет менің басқаруыммен жарыққа шықты. Ақын
өмірі мен шығармалары хақында көптеген мақала, «Сұлтан-
махмұттың ақындығың /1949 ж/, «Сұлтанмахмұт Торайғыр -
ұлы» /1957 ж/, «Сұлтанмахмұт Торайғыров зерттеу, тану мә-
селесі» /1968 ж/ секілді зерттеу еңбектерін, «Асау жүрек» әң-
гімелер жинағын шығардым.
Ғалым кезінде бұл жайларды жәй хабарлау ыңғайында
қарапайым ғана айтқанымен, бастан кешкен қиындығы айта
қалғандай ауыр болыпты.
Б.Кенжебайұлы сонау қырқыншы жылдардың өзінде,
Сұлтанмахмұт ұлтшыл буржуазия өкілі ретінде бағаланатын
кезеңде, ақын мұрасына төніп келе жатқан қауіпті сезіп оны
«Халық ақыны» биігіне көтере бағалапты. Солай бағалапты да
айықпас, құтылмас пәлеге қалыпты. Ол «Сұлтанмахмұт қазақ
халқының ашынған ойын, мұңын, тілегін, аңсаған арманын,
асыл санасезімін бойына сіңірген, қазақ халқының өмірі мен
тұрмысын, әлеуметтік және рухани бейнесін түгел қамтып
жырлаған талантты ақын. Қазақ халқының Абайдан кейінгі
реалист үлкен ақыны» («Социалистік Қазақстан», № 158, та-
мыз 1945 ж) – деп жазған екен игі ниетпен.
Ақынға ізгі ниет, ақық бағалауды қимаған солақайлар
тап-тап беріпті ғалымға. Атап айтқанда Жұмағали Сәрсеков
«Сұлтанмахмұт – Шоқан Уәлихановтың, Абай Құнан баев
тың, тағы басқалардың үлгілі дәстүрінен тіпті аулақ, реак
цияшыл ақын» («Казахстанская правда» № 185, 15 қыркүйек,
1946 ж) – деп ұлы ақынды кеудесінен итере, кері сырып тастап-
ты. Халық ақыны деп бағалаған Бейсекеңе недәуір тіл тигізіпті.
Ол аз десеңіз, тап солай «халық ақыны» деп бағалағаны үшін
Қ.Бекхожин Бейсекеңді «Буржуазияшылұлтшыл ақындардың
адвокаты» («Казахстанская правда» № 212, 28 қазан, 1946 ж)
– деп қаралапты.
Ғалым Сұлтанмахмұттың дүниетанымы озық, жыр-мұрасы
үздік дегені үшін жазықты болады. Әдетте халыққа еңбегі
сіңген сүйікті ақынды не өлідей, не тірідей кем бағалап, кері
тартып жатса, не кір жағып алып білімсіздік танытса сырттан
үшінші біреу ара ағайындық жасап «мұныңыз дұрыс болмады»
– деп араласар еді. Ал Ж.Сәрсеков, Қ.Бекхожин Сұлтанмахмұт
мұрасын артық бағалап қойды деп байбалам салады. Талай
ақын, жазушы ұсталып, атылып кетіп, талай әдеби мұра жабы-
лып қалып, қалың оқушы жақсы әдеби үлгіге сусап отырғанда,
саяси науқаннан аман қалған бірді-екілі С.Торайғыров сынды
ақынды халыққа көп көру, енді сол ырыс-несібеден айырғысы
92
93
келу, ара түскен ғалымды жазықты-жауапты етуді қалай
түсінерсің, қалай ақтарсың? Мақаланың аты «Буржуазияшыл-
ұлтшылдардың адвокаттары» /Қ.Бекхожин/ болғанда, айтары –
ғалымға таңары – «халық жауы, ату, асу керек» – болып шықпай
ма?! Бір оқпен екі қоянды атуды көздеген мақсат қандай жаман,
мақала қандай залалды десеңізші! Бұл – қатты айтқанда, тып-
тыныш зерттеу жұмысымен айналысып жүрген кісінің мойны-
на қоңырау тағу, құйрығына шала байлаумен бара-бар әрекет
емес пе?!
«Даудың басы – Дайрабайдың көк сиыры» дегендей ғалым
көрген қуғын-сүргіннің басы – осы! Бұл қуғын 1947 жылы
ғалым «Сұлтанмахмұттың ақындығы» аталатын тақырыпта
кандидаттық диссертация қорғар тұста тіпті үдеп кетеді.
Қылышынан қан тамған Қазақстан Компартиясы Орталық
Комитеті 1947 жылы «Қазақ ССР Ғылым академиясының,
Тіл және әдебиет институтының жұмысындағы саяси өрескел
қателіктер туралы» арнайы Қаулы қабылдады. Онда бірсыпыра
еңбектермен бірге Сұлтанмахмұт әдеби мұрасының ұлтшыл-
дық сипаты, оны зерттеген ғалым Б.Кенжебайұлы бағалауын-
дағы «ұстамсыздық» сыналды. Кейін ғалымның өзі бұл Қау-
лы жөнінде былай деп жазды: «Болған іс, басымнан өткен
уақиға ретінде бір жайды айтпасыма болмайды. Мен өзімнің
әлеуметтік өмірімде сынға, талқыға көп түстім. Әсіресе
қырқыншы, елуінші жылдары жиырма жыл бойына дерлік
үздіксіз орынды, орынсыз сыналып, айыпталып, соққы көріп
жүр дім… 1947 жылы «Қазақ ССР Ғылым академиясының
тіл және әдебиет институтының жұмысындағы өрескел
қате лер туралы» деген қаулы шығарды. …Қаулыда менің
«Сұлтанмахмұттың ақындығы» – деген кандидаттық дис
сертациям – қолжазбам да сыналды. Онда ақынның ұлт
шылдығы, қайшылығы ашыл маған, саяси бағыты, көзқарасы
асыра бағаланған делінді» (Б.Кенжебайұлының «Өмір өрінде»
аталатын қолжазбасы. 36-бет. Ғалым архиві).
Ғалымның күрсініске толы қолжазбасынан бір өкінішті
жайды аңғарамыз. Бақсақ Б.Кенжебайұлының кандидаттық
диссертациясы Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің
Қаулысына әлі ешқайда кітап болып басылмаған қолжазба
күйінде сыналып кіріп отыр. Бұл не деген сөз? Бірін-бірі жау
тұтқан қазақтың әсіре сақ, әсіре белсенді, әрі Кенжебайұлын
көре алмайтын бір пенденің жандайшап әрекеті деп білу керек
мұны! Қазір ғалым архивінде «Сұлтанмахмұттың ақындығы»
/1947 ж/ – аталатын кандидаттық диссертациясының түптелген
қолжазбасы сақтаулы. Қолжазба еңбектің Кіріспе тарауы /16-
бет/ жыртылып алынып тасталған. Мән-жайын сұрағанымда
«Қаулыға орай кезінде жыртқызып тастаған» – деді ғалым.
Ол «Кіріспеде» нендей ой бар еді? Бұл сұраққа жауапты
Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің сол кездегі
бірінші хатшысы Ж.Шаяхметовтің Алматы қаласының ғылым,
әдебиет және көркем өнер қызметкерлерінің жиналысында
жасаған «Идеология майданындағы қызметкерлердің айбынды
міндеттері» – деп аталатын баяндамасынан табамыз. Баяндама-
да Ж.Шаяхметов: «Тіл және әдебиет институты, оның жеке
ғылыми қызметкерлері бізге дейін болған таптық қоғамдар
дың өндіріс қатынастарының әлеуметтік мәнін ашып көр
сетпеді. Мәселен, Кенжебайұлы жолдас өзінің «С.Торай
ғыр овтың ақындығы туралы» (диссертация аты қате ата
лып отыр. Қ.Е.) – деген диссертациясында былай деді: «…
халқымыз тап ретімен ұйымдасып үлгермегені былай тұрсын,
тапқа айқын жіктеліп те жеткен жоқ еді. Сондықтан
да, біздің ол кездегі әдебиетімізде таптық бағыт, таптық
көзқарас күңгірт жатады. Бізде айқын, таза тап ақыны, тап
жазушысы жоқ деуге болады».
Қазақ әдебиеті тарихының мәселелерін мұндай өрескел
қате және ғылымға қайшы әдіспен баяндау салдарынан өткен
заманның әдебиет мұрасының бәрі, қазақ халқының әдебиет
өкілдерінің бәрі біржақты, тек жақсы жағынан зерттелді.
Осыдан келіп өткен заманның әдебиет өкілдерінің бәрі жалпы
ұлт, жалпы халық қамқоры деп көрсетілді.
Мұндай теріс әдіс өткен заманды, хандарды, байларды,
билерді дәріптеуге, қазақ ауылының бұрынғы феодалдық
рушылдық қалпын көксеуге әкеліп соқты.
Ақыр аяғында, қазақ әдебиеті тарихының мәселелерін
мұндай өрескел қате, ғылымға жат әдістермен баяндау сал
дарынан марксизмленинизмге көріне қайшы келіп ғылы ми
әдебиетімізде бұрынғы қанаушы таптардың өкілдерінің бәрі
мұнтаздай болып шықты, езілген таптардың өкілдері, өткен
заманда халықтың тұрмыс мүдделерін көксеген, үстем тапқа,
билер мен бектерге қарсы шыққан таңдаулы адамдар ескеру
сіз қалдырылды» («Қазақ ССР Ғылым академиясының хабар-
лары», Алматы 1948 ж, 6-бет).
Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің қаулысына
іліну, бірінші хатшы Ж.Шаяхметов жасаған баяндамада сыналу
94
95
істің насырға шапқаны (Әрине баяндаманы тұздықтап жазып
беретін жандайшаптар болатыны түсінікті). Ендігі көретінің
бірыңғай көзтүрткі, ендігі еститінің бірыңғай сын пікір. Оған
да шүкіршілік ет. Әйтпесе коммунистік партия қатарынан
шығарып, жапқызып қою, түрмеде шіріту оп-оңай ол кезде.
Сөйтіп Сұлтанмахмұттанушы Бейсембай Кенжебайұлына
қарсы «компания» басталып-ақ кетті. Жиналыс сайын Кенже-
баев сыналады. Баспасөз біткен Кенжебаевты сынап, ай-кәпірге
айналдырады.
Ал құдайшылығына келсек, бүгінгі күн биігінен қарасақ,
Б.Кенжебайұлының тап туралы айтып отырған пікірі мейлін-
ше дұрыс. Уақыт, саясаттан қаймықпай ақиқатты қалай ашып
айтқан десеңізші?! Алайда, РАПП-тық, КАЗ АПП-тық пси-
хология иектеген әдебиетшілер, тап тартысына құрылған
коммунистік идеология сарбаздары ғалым пікірін қалай ақиқат
тұтсын?!
«Торғай жаңбыр жауса балапанын қорғайды, бұршақ жау-
са басын қорғайды» – дегендей үйіріліп соғып келе жатқан
дауылдан ықпасқа, қорықпасқа мүкін емес-ті. Кенжебайұлы да
Сұлтанмахмұттың «аз-кем қателескенін» айтып, кандидаттық
диссертациясын 1949 жылы «қайта жөндеп» «Сұлтанмахмұт -
тың ақындығы» деген атпен кітап етіп шығарды. Кітапқа Тіл
және әдебиет институтының сол кездегі директоры Мәлік Ғаб-
дуллин партиялық сынға қарсы келмейтін, партиялық этиканы
ескере отырып алғысөз жазды: «…КК/б/П Орталық Комитетінің
жоғарыда аталған қаулысында және Ж.Шаяхметов жол
дастың «Идеология майданындағы қызметкерлердің ай бын
ды міндеттері» туралы жасаған баяндамасында Б.Кен
жебайұлының осы еңбегі большевиктік әділ сынға алы
нып, Сұлтанмахмұт шығармашылығын зерттеудегі автор
дың жіберіп алған елеулі қатекемшіліктері атап көрсетіл
ген болатын. Онда, Кенжебаев жолдас Сұлтанмахмұт шы
ғармаларын мадақтаумен болып, оның таптық әлеуметтік
мәнін және қайшылықтарын толық аша алмады делінген» /
(айрықшаланған. Қ.е.).
Содан бергі кезде Б.Кенжебаев жолдас қазақ әдебиетінің
тарихын жасау жөнінде күрделі ғылыми жұмыстар жүргізе
отырып, өзінің Сұлтанмахмұт жайында жазған осы еңбегін
қайта қарап, ондағы қатекемшліктерін түзеп шықты…»
/Б.Кенжебаев. «Сұлтанмахмұттың ақындығы». А., 1949, 3-бет/
– деді онда.
Демек, әдебиет пен өнерді, ғылымды идеологияға бағын-
дырған, саясат қолжаулығына айналдырғысы келген әкімдер -
дің «шарапаты» арқасында ғалым дұрысын бұрысқа «түзеді»,
тура жолдағы ақынды адасты деп жазуға мәжбүр болды.
Алайда «қателігін» мойындағанына қарамастан Б.Кенже-
баевты сыналудан, ұлтшыл атандырудан – сынаудан, басына
бұлт үйіруден тынбады, танбады «достары».
«Дегенмен кейбір жолдастар, газетжурналдар менің
бұл істерімді місе тұтпады. Тіпті ескермеді. Кенжебайұлы
қателерін мойындамады, түземеді, тіпті мойындағысы, тү
зегісі келмеді деп мені сынай берді: буржуазияшыл ұлтшыл
да, космополит те деді; түзелмейтін ғалым, беріл мейтін
жау етіп бейнеледі» /«Болған, бастан өткен оқиғалар» – ата-
латын қолжазбасынан. 37-бет/ – деп жазды күйінген ғалым.
Бұл қарапайым жолдарда қадірменді ғалым бастан кешкен
құқайдың – қуғын-сүргін, жәбірлеудің ызалы табы жатыр.
Кімдер еді ол шынайы ғалымды жәбірлеген? Кімдер еді ол халық
деп соққан жүректі жаралаған? Ол – бір кісі емес, мерзімдік
саясатқа ұйып қадамды жаңсақ басқан бірнеше адам, бірнеше
адам ғана емес, Мәскеуден басталып республикаға құтырына
жететін тұтас «механизм». Жоғарыдан айтылды екен деп ат-
тандай бермей, ойланып алуға, ақылға жеңдіріп саябыр табуға
да болушы еді ғой. Ал бізде керісінше, жоғарыдан таңылған
емеурінге өзіміздің бақай есебімізді араластырып, арадағы бол-
машы өкпені ашу-ызаға айналдырып, ақылды ашуға жеңдіріп,
аярлыққа дейін жетіп жатқандар болыпты уақытында. Сондай-
сондайды көргенде 1937-38 жылдардың қанды қырғынан сабақ
ала алмаған ағаларға іштей ренжисің амалсыз.
1949 жылы 17-сәуірде Қазақстан Жазушылар одағы пар-
тия жиналысы болып, онда Б.Кенжебайұлы, Т.Нұртазин, Ә.Қо -
ңыратбаев, Е.Ысмайылов секілді ғалымдар «ұлтшыл» көз қа-
расы үшін айыпталыпты. С.Омаров, Ж.Саин, С.Мұқанов се-
кілді ардақ тұтар ақын-жазушыларымыздың сол жолы Бей се-
кең жөнінде айтқан сөздерін стенограммадан оқысаңыз төбе
шашың тік тұрады. (Бұл жиналыс жөнінде «Жас алаш» газеті -
нің 1989 жылғы 11 қазан күнгі № 198/11235/ санында жария-
ланған «Жылымық алдындағы ызғар» аталатын мақалада бір-
сыпыра жайлар баяндалған).
«Құйрықты бұйрықтар» дегендей Б.Кенжебайұлының
Сұлтанмахмұт үшін көрер құқайының екінші бір кезеңі осы-
лай басталып кетті. «Саяси қырағылық» деген ұғыммен бүр-
96
97
кемеленген қуғын, ізге түсу, шалу, мұқату, мазақтау одан әрі
жалғасып жатты. Қазақстан Компартиясы Орталық Ко ми-
тетінің сол кездегі хатшысы Нұрымбек Жанділдин «Комму-
нист» жинағында, 1950 жылы Б.Кенжебайұлының «қателігін
мойындап», «жөндеп» шығарған аталмыш кітабы жөнінде
«Сұлтанмахмұт туралы сапасыз кітап» аталатын мақала да
жариялады. Мақалада Б.Кенжебайұлының Сұлтанмахмұт дү-
ниетаным-көзқарасы туралы пікірі қатты сыналып, улы тіл,
ащы сия зәрі ұлы ақынға да аямай төгілді. «Б.Кенжебаев өзінің
кітабында Сұлтанмахмұт шығармашылығын марксизмле ни
низм тұрғысынан зерттеймін деп тырысқан. Бірақ ол марк
сизм қағидаларын қоғамдық құбылыстарды түсін діруге марк
систерше емес, талмудкарилерше қолданған…
Сұлтанмахмұттың сарыуайымға салынып, дүниеден үміт
үзуге дейін баруын біз қалайша ақтай аламыз? Сұл тан мах
мұтта жазық жоқ, бұған сол кездегі дәуір кінәлі деу – тарихқа
жала жапқандық болар еді. Сұлтанмахмұттың бұл дәуірде
де (191820 жылдары. Қ.Е.) ұсақ буржуазия шыл дықтың, бур
жуазияшылұлтшылдықтың идеясына шыр матылып, объ
ек тивтік реакцияшыл роль атқарғанын ашық көрсетудің ор
нына, оны бүркемелеуге, немесе ақтауға тырысу – марксизм ге
жат нәрсе» («Коммунист» 1951, № 5) – деп жазды ол. Ма-
қала авторы философиялық терминдерді орынды-орынсыз үс-
темелеп, Сұлтанмахмұтты қате-кемшіліктерге мелдектетіп,
оны жақтаушы, ақтаушы Б.Кенжебайұлын қайдағы-жайдағы
талмуд-қариге балаудағы мақсат не десеңізші? С.Торайғыров
сынды ұлы ақынды әдебиет тарихынан сызып тастау ма?
Әлде ақын арқылы оның мұрасын зерттеуші Б.Кенжебайұлын
түрмеге жаптыру, аттыру ма философ-хатшы мақсаты? Кісі
түсініп болмайды, әйтеуір.
Біздіңше, бұл – артық айтсақ, Б.Кенжебайұлын құрту, ше-
геріп айтсақ мүдірту үшін жасалып отырған әрекет. Әрекет
аяғы ушығып, Б.Кенжебайұлы мен Н.Жанділдиннің бірін-бірі
аңду, республика шеңберінде күн көрсетпеген әкім үстінен
Мәскеуге арыз жазуға дейін мәжбүр болған ғалым. Ғалым
Б.Кенжебайұлының Н.Жанділдиннен зәбір көрген соң Мәскеуге
жазған арызы күні бүгін архивінде сақтаулы…
Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің хатшысы
айтысқа білек сыбанып кіріскен соң өзі де аянбасы, өзгені де ая-
масы белгілі. Елуінші жылдары ғалым Б.Кенжебайұлына қарсы
жазылған мақала, қарсы жасалған әрекеттің қай-қайсысынан да
хатшы ықпалын аңғаруға болады.
Сол кезеңнің әсіресолақай әпербақан сыншысының бірі
Жұмағали Сәрсеков сөзіне ден қоялық: «Сұлтанмахмұт… үл
гіні, өнегені орыс халқынан үйрен деп, дәл Абайдай ашып айта
алмады… Ал, ақпан төңкерісінен кейін ол алашорданың ақыны,
алашорданың қазақ халқына қарсы, большевиктерге қарсы
нағыз пасықтық, нағыз жауыздық күресінде үлкен қызмет
атқарған, даурықпа ұраншысы болды… Алайда, Кенжебайұлы
жолдас осы ақиқаттарды аттап өтіп, Сұлтанмахмұтты
көкке көтерді, оны «классик», «зор тарихи көрініс», «өз за
манының азамат ақыны» деп лепірді» («Әдебиет және искус-
ство» журналы, 1951, № 7) – деп жазды ол.
Бір-бірімен сабақтас ойлар, бір-бірімен жалғас кінәлаулар
әрі сондай сауатсыз, әрі сондай қатерлі. Сауатсыз дегеннен гөрі
кейде саясатты көзперде жамылғы етіп алып, әдейі жасалған
әрекеттей зәрлі көрінетін сәттері қаншама? Ұраншыл, ұрдажық
сыншы Ж.Сәрсековтің кім көрінгеннің қолында қолшоқпар
болып жүретін сауатсыз сыншы екені кім-кімге де аян. Ал,
фи лософ – философия ғылымдарының докторы, кейін Қазақ-
стан Республикасы Ғылым академиясының академигі атанған
Нұрымбек Жанділдинге жол болсын? Мансап пен ғылым-
ды «сәтті ұштастырған» Н.Жанділдинді де қоя тұрайық, әде-
биетті нәзік түсінеді дейтін талғампаз сыншы Баламер Са-
хариевке не көрінген? Ол «Социалистік Қазақстан» газеті
1952 жылғы наурыз айында жариялаған «Б.Кенжебаевтың
творчествосындағы қателіктер» – аталатын мақаласында
кісі танымас, кісілік табиғатына қайшы пікірлер айтады. Өлі
Сұлтанмахмұтты да оңдырмайды, тірі Бейсембайды да аямай-
ды. «Б.Кенжебаев Сұлтанмахмұтты «өз заманының ұлы, ас
қан азамат ақыны», «қазақ халқының классик ақынжазушы
сы» деп… жөнсіз асыра бағалайды да, ақынның алашордашыл,
ұлтшыл бағытта болған қателіктерін атүсті сүйкей салады…
шынында Сұлтанмахмұт ұсақ буржуазияның сойылын со
ғушы, соның мүддесін қорғаушы болды» – дейді. Ол аз болса
«…Б.Кенжебаев өзінің бұл ұлтшылдық бағыттағы өрескел
қателері талай рет қайталанып көрсетілсе де, ол баспасөз
бетіндегі мұндай пікірлерге күні бүгінге дейін құлақ аспай,
қателіктерін түзеуге тырыспай келеді. Тіпті қателіктерін
мойындауды да қажетсінбейді. Бірақ оның мұндай орынсыз
«қайсарлығына» совет жұртшылығы төзе бермейді» (№ 72,
98
99
25 наурыз) – деп зерттеушіні сойылмен ұрғандай сұлатып са-
лады.
Апыр-ау, деп ойлайсың, бүгін «осы мақаланы шынымен
білімдар әдебиетші Баламер Сахариев жазды ма?» Иә, Бала-
мер Сахариев жазды. Өз байламы ма? Сөз жоқ. Баламердің
қаралаушы мақаласының арқасында ықпалды әлдекім тұр.
Қазір де бар бұл «әдісті» ол кезде болмады деп қалай айтайық,
қалай ақтайық?!
Бәлкім, Бейсембай Кенжебайұлы ұлы ақын С.Торайғыров -
ты жете біліп (танып), жетік бағалағаны үшін кінәлі. Бәлкім,
«Абай» секілді ұлы эпопеяның алғашқы кітабын Қазақстан
Компартиясы Орталық Комитетінің хатшылары қарсы болуы-
на қарамастан жарыққа шығарып жібергені үшін жалалы…
Әйтеуір біздің аңғарғанымыз ол жылдары Қазақстан Жазу-
шылар одағы мен Қазақстан Компартиясы Орталық Комитеті,
Ғылым академиясы арасында табанды ғалым Бейсембай Кен-
жебайұлына қарсы жасақталған үлкен күш, екі арада жортуыл,
жорық…
«19511952 жылдары. Кенесары – Наурызбай қозғалысы
ның кертартпа, феодалдықмонархиялық қозғалыс деп та
нылуына байланысты даурықпа сынның қызған кезі. Газет
тер қазақ оқығандарын шетінен буржуазияшылұлтшыл деп
«әшкерелеп» жатыр. Мені де күн құрғатпай «әшкерелейді…»
Ол кезде қазақ университетінің ректоры профессор Төле
ген Тәжібаев. Төлеген әрі депутат, әрі Орталық Комитеттің
мүшесі. Қысылған соң бір күні, осы Төлегенге барып сөйлесейін:
мәселенің мәнжайын түсіндірейін, жәрдем етуін, әділдігін ай
тып, ара түсуін сұрайын деп ойладым…
Бардым. Ойыма алған әңгімемді айта бастадым. Төлеген
тез сөзімді бөлді:
– Сіз Торайғыров жинағын шығарған екенсіз. Оны еш жер
де айтпайақ та қойыңыз, өзіңізге еңбек, заслуга деп есептеуші
де болмаңыз…
– Жожоқ…
– Мен қазақ кітаптарын алмайтын да, оқымайтын да
едім. Жақында, бір жерде қолыма түсе қалған соң, бетін ашып
қараған едім. Масқара екен!..
– Сорымай, бірдеңе қате кеткен екенау! Иә?
– Қатені айтады ғой, тіпті сорақы: «мілләт» – дейді.
Мілләт! – деп сұқ саусағын кезеді.
Жүрегім орнына түсіп, мен ол сөздің мәнін түсіндіре бас
тадым. Төлеген тағы да сөзімді бөлді:
– Оны қойыңыз! – деп ежірейді, – Мілләт деп отырған кісі
буржуазияшыл националист, пантюркист… Ист, ист деп
Төлеген қалды. Ішімнен «сенген қойым сен болсаң…» деп мен
кеттім» (Б.Кенжебайұлы. «Бастан өткендер, ойға келгендер
мен жиғантергендер», Бірінші дәптер. 19501960 жылдар.
1314бет).
Ғалым архивінде осындай жазба сақталған.
Жақсы аталып, жайсаң азамат атанып жүрген қазақтың
маңдайалды адамының да түсінігі осындай ол кезде. Бәл-
кім білместік. Бәлкім басын алып қашу. Басты мәселе – Сұл-
танмахмұтта, оның «мілләт» деген бір сөзінде де тұрған жоқ.
Гәп – Бейсембай Кенжебайұлында. Артына шала байланған
кі сіні қолдау – жалалы адаммен бірге жалалы атану, бірге
жауапты болу. Жақсы азамат болғанымен әккі әкімнің қашып
отырғаны – осы жайлар! Оның Сұлтанмахмұттан қашуы –
Б.Кенжебайұлынан қашу, оны қолдаудан қорқу. Мұндай адам,
ұзамай университет «ұлтшылдары» М.Әуезов пен Б.Кен же-
байұлын теріс көзқарастары үшін бір бұйрықпен қызметтен
босатады да. Алаштың кенже баласындай Кенжебайұлына енді
университет есігі де жабылғалы тұр…
Жақсылыққа дегенде алтыбақан алауыз қазақтың, жаман-
дыққа келгенде ынтымақшыл топтың әрекетінің «нәтижесі»
қандай? Нәтижесін білу үшін біз ғалым күнделігіне үңілеміз.
«Бір жылдан кейін, – деп жазады ол күнделігіне, – 1953
жылы наурыз айында аудандық, қалалық партия комитетте
рі мені партия қатарынан шығарды; Қазақтың С.М.Киров
атындағы мемлекттік университеті қызметтен босатты.
Осыдан мен тоғыз ай қызметсіз отырдым: жау деп еш
бір мекеме қызметке алмады, ешбір газетжурнал жаз ған да
рымды баспады. Бірқатар жолдастар маған жоламай кетті.
Совет азаматы, профсоюз мүшесі, жазушы, ғылым кан
дидаты қызметсіз отырды…» («Болған, бастан өткен оқи-
ғалар», 37-38-беттер).
Әрине, «ұлтшылсың» деп көзге шұқығанға көнер, мәжіліс
сайын сыналар сөзге шыдар. Көнбеске, шыдамасқа шарасы
қайсы? Ал адам-пенде ретінде қалай күн көрді десеңізші? Алда
үрей туғызып үргедектеніп келе жатқан қатерге қалай қарсы
тұрды?
100
101
Басына қаралы күн туғанда «достарының» жоламай кет-
кеніне өлердей өкінген ол «Тек бірдіекілі жолдастардың ау
даруға алған кітаптарын аударыстым. Сонымен күн көрдім,
балашаға асырадым. Баспа орындары біліп қалып, кейде оны
да бергізбей қойып жүрді» /Сонда, 38-бет/ – депті одан әрі әлгі
аталған күнделігінде. «Күн жауғанда қойнында, күн шыққан-
да мойнында» болатын жалған достарды қойшы тәйірі, ал
басын бәйгеге тігіп, жалалы жанға жақындап, аудармаға тар-
тып, нәпақа бөліскен «бірді-екілі жолдастары» кім? Осы жай-
ында білмек болып сұрағанда ғалымның ерекше еміреніп, зор
ризашылықпен тебіреніп еске алған адамы – Әбен Сатыбалди-
ев болды. Басы даулы болып жүрген жылдары Б.Полевойдың
«Нағыз адам туралы аңыз», Е.Мальцевтің «Шын жүректен»,
Ф.Гладковтың «Балалық шақ туралы әңгімелер» аталатын шы-
ғармаларын Ә.Сатыбалдиев атынан алып, бірлесіп аударып-
ты. Өзі Міржақып Дулатовтай «алаш», «халық жауы» атанған
адамның күйеу баласы, соңында «салпаңқұлақ» жүрген Әбен
Сатыбалдиевтің бұл кісілігі қалай бағаласаң да жарасатын,
мейіріңді оятып, мерейіңді тасытатын іс. Бейсекең тіршілігінде
аға-інідей ынтымақтасып өткен Ә.Сатыбалдиевке қашан көз
жұмғанша риза бейілде өтті. Бейсекең Ф.Панферовтың КСРО
Мемлекеттік сыйлығы берілген «Бейбітшілік үшін күрес» ро-
ман-дилогиясын аударуы да СОКП қатарынан шығып, қинал-
ған кездерінде жасаған әрекеттері болатын.
Әрине, мұның қай-қайсысы да маздаған жүреккке жылу,
мұңды көңілге медеу ғана. Куә болып отырғанымыздай, ке-
зінде аударма жасап жүргенін біліп қалып, бергізбей қойған,
жолын кескен «жолдастары» да болыпты. Шіркін уақыт-ай
десеңізші…
Жазушы-ғалым жары Меңжамал Кенжебаева:
– Тарыққанда күйсандық сатып, нан пұл ажыратпақ болдық.
Сонда көрші-қолаң «халық жауы», партиядан шығарылған
ұлтшылдың күйсандығы құрысын, бәлесінен аулақ» – деп ал-
мады. Бейсембайдың қымбат кітаптарын базарға апарып са -
тып, нан қылған күндеріміз болды ғой, қарағым» – деген кезін-
де тарыққан, зарыққан жылдарын есіне алып.
Көңілсіз күй, күйсіз күндер қанша уақытқа созыларын кім
білсін, егерде Бейсекеңнің шешімді әрекеті болмаса. Өзінің
тәуекелшіл әрекеті жөнінде ол: «Қалалық партия комитеті
партиядан шығарған соң, мен облыстық партия комитетінің
екінші секретары, сол кезде бірінші секретарьдың қызметін
атқарып отырған З.А.Бунаков жолдасқа барып жолықтым,
жайымды айттым.
Партиядан шығармақ түгіл, жапқызып, атқызсаңыз да,
материалдарды түгел, жете тексеруіңізді өтінем – дедім. Ол
кісі соған уәде етті. Істі партия бақылау комиссиясына беріп,
алтыжеті ай тексертті» (Аталған қолжазба. 38-бет) – деп
жазды.
Мұнымен де шектеліп жатқан ғалым жоқ. Жоқ қатесін
бірде мойындаған болып, бірде шынын айтып Қазақстан Ком-
партиясы Орталық Комитетіне, «Социалистік Қазақстан» газеті
редакциясына хат жазумен болды. Сөйтіп жүріп, торығумен
өткен тоғыз айдан соң, Сұлтанмахмұттанушы Бейсембай Кен-
жебайұлы СОКП қатарына қайта оралды. Кезінде СОКП қа-
тарынан шығарылу – жазаға дайындау, СОКП қатарына қайта
оралу – жазадан аман қалу, қатердің таралып, бұлттың ыдыра-
уымен бара-бар еді ғой. Сондықтан да жазықсыз жапа шеккен
ғалым СОКП қатарына қайта оралды деген сөзді қуанышты
көңілмен айтамыз.
Алайда, ғалым қазақтың С.Торайғыровтай көрнекті ақыны
әдеби мұрасын зерттеу жолында қаншама сор, қаншама бейнет
кешті десеңізші?! Асылында, қаралау, мансұқтау бағытында
жазылған солақай мақалаларды ойланып оқысаңыз екі жағдай-
ға көз жетеді. Солақай мақала авторларының бір парасы жастай
өлген Сұлтанмахмұтқа кекті, оны ұлтшыл-буржуазияшыл, ала-
шордашыл ақын кебінін кигізіп, халық қолынан тартып алып,
жаптырып тастамақ. Ал, ендігі бір парасы қандай жағдайда да
ақ сөйлейтін Бейсембай Кенжебайұлын аяқтан шалу, ұлтшыл
ақынды қорғаған ұлтшыл райында құлатпақ, құртпақ. Енді
ойлап қарағанда екі жарылып тұрған осы топтың өзара бірігіп,
ұйымдасып әрекет еткені байқалады. Олар өзара ойласып, тізе
қосып Б.Кенжебайұлы үстінен тиісті орындарға арыз жазудан
бастап, үлкен жазушылар аузына қилы-қилы сөз салуға дейін
әрқилы әрекет етіп баққан. Саяси науқан кезінде, одан кейін
де Бейсекең өзі жайында әртүрлі әрекетке барған адамдардың
бас-басына хат жазып, айыптарын айтып, аярлықтарын бетіне
басқан. Сондай хаттың бірін алға тартайық.
«Аса құрметті Ісмет Кеңесбайұлы!
Қазақ жазба поэзиясының аса көрнекті өкілінің бірі Сұл
танмахмұт Торайғыровтың ақындық шығармашы лы ғына
арналған менің еңбегім республикалық «Казахстанская прав
да» газеті беттерінде, сондайақ түрлі жиналыстар мен
102
103
мәжілістерде талқылауға түсті. Соның баршасында мен ең
бегімде жіберген мынадай «қателіктер» қадап айтылды:
1/. С.Торайғыровтың табиғатқа һәм қоғамға мате риа
листік көзқарасын асыра бағалаппын, 2/. С.Торай ғыровты
қапысыз халық ақыны деппін.
Сәрсеков және басқа нантабар әдебиетшісымақтар бұл
«қателіктерімді» бар жерде асқан белсенділікпен әшкерелеуі
мені таңқалдырмайды. Сондайақ олардың жоғарыда көр
сетілген «қателіктер» арқылы маған «ұлтшылдық қа те
ліктер» деген жарғы тағуы да таңқалдырмайды мені. Таң
қалдырмайтын себебі олар осы арқылы саяси капитал жинап
алғысы келеді ғой баяғы.
Алайда мені Сіздің солармен ымыраласып кетіп, тізе қоса
қимылдап, өз жаныңыздан тағы бір «қатемді» тап қаныңыз
қайран қалдырмай тұрмайды. Сіздіңше мен С.То райғыровты
«әбден қалыптасқан марксистлениншіл» дейтін көрінемін.
Менің есіме мынадай жайлар келеді: Сіз, біріншіден,
С.Торайғыров шығармашылығының үлкен жанашыржақ
таушысы сияқты едіңіз, екіншіден, менің әңгімелі болып
жүрген еңбегімді оқып шықтыңыз, үшіншіден, Ғылым ака
демиясы Тіл және әдебиет институты, Қазақ Мемлекеттік
университетінің Ғылыми Кеңестерінде менің диссерта
ция қорғауым үстінде Сіз екі рет ресми сөйледіңіз. Соның
қайсысында да Сіз менің қарапайым еңбегіме жоғары баға
бере сөйледіңіз. Мен айтқандарыңызға шүбәсіз сенген едім.
Сенгенім бекер болғалы тұр. Ұлы Абай айтқан «Сенбе
жұртқа, тұрса да қанша мақтап» – тың кері келді. Сіз енді
басқаша сайрап жүрсіз… Соңғы бірнеше айдың межесінде
менің еңбегім жайында Сіздің пікіріңіз түбірімен өзгерген
секілді… Сіз тіпті менің «қатемді» ойдан қосып, «әшкерелеуге»
білек сыбанып кірісіп те кетіпсіз.
Сіз басқаратын Комиссияға жазған түсінікхатымда
айтқанымдай, менің еңбегімде С.Торайғыровтың таби ғат қа
һәм қоғамға материалистік көзқарасын асыра баға лаушылық
бар. С.Торайғыров шығармашылығы жө нінде гі менің пікірім
аталмыш еңбегімде және түсінікхатым да айтылған.
Менің өз басыма келсек, бар саналы ғұмырымда /оның
20 жылын баспасөзде өткіздім/ бір мәрте де екіжүзділік
танытқан пенде емеспін.
«Делами,
Кровью – строкою вот этою,
Нигде не бывшей в найме» –
деп В.Маяковский айтқандай халқыма, Отаныма адал қызмет
етуге тырысамын.
Менің Сізге деген шынайы құрметім мен сенімімді қабыл
алыңыз.
Б.Кенжебаев.
23/ХІ-46 ж.
Алматы».
Бұл – академик Ісмет Кеңесбаевқа бағышталған хат.
Апыр-ау, деп ойлайсың бүгін, халықтан Сұлтанмахмұт
сынды сүйікті ақынын тартып алғанда кім ұтады, әйтпесе оны
бұралаң-соқпақ қиын жолдарда ақтап, жақтап келе жатқан
Б.Кенжебайұлын жыққанда кім ұтады? Әдебиет үшін де, халық
үшін де бірыңғай ұтылыстан өзге не бар бұл әрекеттерде?
Халық ұтылған соң жеке пенде ұтты не, ұтпады не?
Халық деп атқарған істің, мезетінде азабы қаншалық зор
болуына қарамастан, аяғы – қайыр! Су ағады, тас қалады.
Кезеңдік саяси науқанды малданған мансап иелерінің іс-әрекеті
теріске шықты, ғалым пікірі әділетке айналып күні бүгін сал-
танат құрып отыр. Қазір Сұлтанмахмұт атын атасақ ойымызға
ұлы ақын мұрасы үшін күрескен де тірескен Бейсекеңдей ғалым
есімі қоса оралады. Кезінде тірескен табанды іс-әрекеті үшін
белуардан сор кешсе, бүгін «Сұлтанмахмұттанудың негізін са-
лушы» аталады, ұрпақтарынан алғыс алады…
Қазақтың көрнекті ғалымы Бейсембай Кенжебайұлының
С.Торайғыров мұрасын ақтау, жақтау жолында кешкен сор,
көрген бейнетінің бұл бір кезеңі, бір бөлегі ғана…
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Жетінші ерлік - СарасөЗ (Әдебиеттану, сын әлемі)

text:
Жетінші ерлік:
«Абай» романы жарыққа қалай шыққан?
Әдебиетте кезекті дүние көп, құбылыс сирек. Ұлы жазушы
Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясы қазақ әдебиетіндегі
қайталанбас құбылыс. Құбылысқа қатысты тарих тәптіштеледі.
Сөйтіп, кейінгі ұрпақ қызығушылығының арқасында кезінде
кеткен қате-кемшіліктен сабақ түйіледі. Құбылыстан құбылыс
туып, тарихтан тарих сабақталады сөйтіп. «Егемен Қазақстан»
газеті бетінде «Абай» (1942 ж) романының редакторы, сыр-
баз ақын Қуандық Шаңғытбаевтың «Абай» романы жарыққа
қалай шыққан еді?» («Егемен Қазақстан», 21.08.1992 ж) атала-
104
105
тын естелік мақаласы осы жайларды сезіндірді бізге. Естелікке
та банды ғалым Бейсембай Кенжебаевтың ұлы шығарманың
жарыққа шығуына қалай септескені, уақыт қиындығына қарамай
қалай жанаямай жәрдемдескені әңгіме болады. Естелікке
жүгінсек кітап жарыққа шыққанда Бейсекең көзіне жас алып
тұрып хабарлапты Мұхтар Әуезовке. Бейсекеңе қатысымды
білетін әдеби орта, газет-журнал редакциясы Қ.Шаңғытбаев
мақаласынан соң «архив не дейді, сен не айтасың?» – деп менің
жүзіме қарайтын әдет тапты, мақала жазып беруімді өтінді.
Қиын кезеңде ғұмыр кешкен әрауқтарды мазалап, қатары
селдіреп қалған қарттарды қажағандай болмайыншы десем де,
ақиқат айтпасыма қоймады. Ақыры қолға қалам алдырды. Осы-
лайша әзіз адамның келесі рухани ерлік сырын шерткім келді.
Алайда, әңгімені сәл кеңірек алып әңгімелеу керек.
Замандастары бұл ұлтымның ұлы мұраты деп сөйлеуден бір
танбай өткен екі ойшыл адамның қарым-қатынасын қызығып
еске алады, қызық-қызық етіп еске алады. Ол – жазушы Мұхтар
Әуезов пен ғалым Бейсембай Кенжебаев ара қатынасы, достық,
сыйластық ғибраттары.
Асылында, табиғатта бір қызық құбылыс бар. Тарих ірі
тұлғалаған ұлы адамдардың қарапайым жандарға көлеңкесі
түсуі, өмірдің әралуан саласы мен қилы-қилы сәтінде себі тиюі
әрдайым әңгіме болады. Жәй әңгіме болса бір сәрі-ау, үлкен
тұлғаның қатардағы қарапайым адамға жасаған жақсылығы,
атқарған бір азаматтық ісі аңызға айналып, ел аралап, ауыздан
ауызға тарап андыздап кете барады. Ал, керісінше, қарапайым
қатардағы адамның ұлы адам тағдырына жасаған ықпалы
көбіне көлеңкеде қалып қояды. Бәлкім, қатардағы қарапайым
адам атқарған кісілік, тіпті батпандай жақсылық та бадырайып
көзге ұрмай, табиғи заңдылық ісі болып қала береді. Біреу біліп,
біреу біле бермеуі мүмкін оны. Айталық, замандас жазушылар,
қатарлас күн кешкен қаламгерлер, қаумалай әкеліп тығырыққа
тіреген үкімет басшылары, Мемлекеттік қауіпсіздік комитеті
бас шұлғи тізе қосып, қиянатқа ден қойған сәттердің өзінде ұлы
ойшыл құрықтан құтылып, сырықтан сытылып шығып кетіп,
аман қалып жүрді емес пе?! Тап солай! Ал осындай жан-жақты
қаумалаған шеңберден, айнала құрылған тордан жазушының
дін-аман құтылуы бірыңғай айла-шарғыға ғана байланысты ма
еді? Жұртын сүйген жазушыны жұрты да сүймеді, қиын сәтте
қолұшын бермеді деп айта алмасақ керек. Мұхтар Әуезов мой-
нына құрық мықтап түскелі тұрған ақтық сәттердің өзінде ба-
сын бәйгеге тігіп, өзін күтіп тұрған зәрлі, қатал үкімді, қаншама
мемлекеттік құпиялығына қарамастан, алдын-ала сездіріп, сы-
тылып қашып кетуге жол ашып, есесіне өзі қатерге ұшыраған
адамдар сонау да сонау жаралы да қаралы жылдары аз болды
дейсіз бе? Көп болған деседі Мұқаң үшін басын бәйгеге тіккен
ондай жандар, ілуде бір аузы-мұрны жоқ дерексіз аңыздар бол-
маса, соның көбі бүгінге нақты, затты жеткен жоқ қой.
Мұхтар Әуезов және Бейсембай Кенжебайұлы арасындағы
қылаусыз достық, ағалы-інідей сенісе сыйласу тағлымы осыған
ұқсас, алайда бұл рабайдан сәл бөлектеу құбылыс.
Замандастары еске алуына ден қойсаңыз М.Әуезов үнемі
үзеңгілес жүрген бұл ғалымды еркелетіп, құрметтеп «Бешім»
атап өткен. Ата-анасы азан шақырып қойған «Бейсембайға» көп
бара бермеген… Жайшылықта бала өсектесе көніп қалатын,
сыртыңнан ғайбат айтты десе сеніп қалатын балакөңіл дана
адам өзіне жақын жүрген, сөзіне ден қойғызып бауырына
кіргіштеп жүрген жандардың өзі Бейсекеңді жамандап сендіре
алмас екен Мұқаңды. Екеуіне бірдей ортақ доссып жүрген бір
жанның пендешілігі ұстап, араларына от тастамақ болып екі
езуі көпіріп екі сағат жамандағанда ұлы адам орнынан көтеріліп
барып есікте жатқан галошты алып келіп жазу столына қойып:
– Сенің әңгімең тап осылай әсер етті маған – депті түнеріп.
– Қылаудай кінәраты жоқ кісіні былғама! Басқаға сенбеспін,
Бешімге сенемін.
Ұлы адамның ұя сырын жазушының жары Валентина
Николаевнаның баласын емізіп жүрген тұстарда Меңжамал
анамызға ренжи айтқан екен. (Меңжамал анамыз Валентина
Николаевнаның сүтсізденуіне байланысты оның бір баласын
емізген. Қ.е.) Анамыз бұл әңгімені кейін бізге елеусіз ғана
әңгімелеген еді кезінде.
Ұзақ жылдар Қазақтың Мемлекеттік университетінде қатар
жүріп дәріс беріп, шәкірт тәрбиелегенде не жағдай, қандай
көңілге кірбің түсірер келеңсіз сәттердің өзінде «Бешім» сөзіне
тоқтаған, «Бешім» сөзіне жадыраған. Талай мәрте Бейсекең
Мұқаңды үгіттеп «Қазақ әдебиеті» кафедрасына меңгерушілікке
көндіре алмаған, Мұқаң үгіттеп, дәлелдеп бұл қызметке ұдайы
«Бешімін» көндірген, орын ауыстыртпай талай жыл тапжылт-
пай кафедра басқартқан. Өзі Бейсекең қарамағында профессор
болып қызмет атқарған. Әншейінде таласып, қазақ жағдайында
мүйіз қағысатын, бет жыртысатын, домалақ арыз айдап бірін-
106
107
бірі домалатуға баратын қызмет, мансап та аша алмаған бұл қос
арыс арасын.
Бейсекең тартқан сый – бүркіт жазушы столы үстінде тұр-
ғанын қайтыс болғанда жазу столы үстінде қалғанын Алексей
Брагин «Огонек» журналында жетпісінші жылдары жарияла-
ған естелік-әңгімесінде жазды. Жазушы өмірінің мән берген,
маңызды бір деталі ретінде жазды, қос арыстың достығына мән
бере жазды.
Өмірдегі аса бір жауапты мәселелер болмаса, анау-мынауға
елп етіп жеңіл көтеріле қоймайтын жазушы Әбдіжәміл Нұр-
пейісов те қос арыстың арасындағы сыйластыққа сүйсіне мән
беріп:
– Тегеурінді талант, мол білім иесі, ұлы ұстазымыз Мұқаң
көңіл күйдің кісісі дә, жанымен беріліп жақсы көрген кісілері-
нің өзін кейде болмашы әрекетіне бола ұнатпай қалуы оп-оңай
еді. Кейде болмашы нәрсеге баладай бұртиып өкпелеп жүретін
дана кісі. Сондай адамның Бейсекеңді айнымай жақсы көруі,
сезім тұрақтылығы мені қайран қалдырады, – дегені бар ауызекі
әңгімеде.
Сәбит Мұқанов әдеби мұрасы жөнінде арнайы ізденісте
жүрген кезімде – 1982 жылы Мәскеу барып, қайталанбас, қызық
әдебиетші Виктор Шкловскийге жолықтым. Қазақ еліне, қазақ
жеріне ерекше құрметпен қарайтын, өзі үй-отанымен соғыс
жылдарында Алматыда тұрған әдебиетшінің «Бізді Әуезов та-
ныстырып еді» дей келіп, сұраған адамының бірі де Бейсембай
Кенжебайұлы.
Тағы да Мұхтар Әуезов, тағы да Бейсембай Кенжебайұлы.
Замандастарын таңдай қақтырған, кейінгі ұрпақты қызықтыр-
ған бұл қарым-қатынаста қандай қимастық, сезім тұрақтылы-
ғында нендей тұнық сыр бар?
Тағдыры ұлы Абайға тәуелді, сол себеппен де Мұхтар Әуе-
зовпен сабақтасып жататын, ұлы адаммен тіршілігінде қатты
қадірлесіп, ішті-тысты бірдей сыйласып жүрген әдебиетші
Қайым Мұхаметханов та:
– Бейсекең Мұхтар Әуезов деген істен аянып қалған жері
жоқ. Мұқаң үшін не көрмекке де бейіл еді. Не хикметті Мұқаң
үшін көрді де. Академик болуға тиісті адам Мұқаңды табанды
жақтайтын «әуезовшілдігі» үшін ол сыйдан да қағылды. Он-
дай атаққа елігетін, ондайға оңай берілетін Бейсекең бе, тәйірі.
Сөйтіп жүрген Бейсекеңді ұлы басымен Әуезов 1959 жылы
«Әдеби мұра және оны зерттеу» аталатын Қазақ ССР Ғылым
академиясы ұйымдастырған конференцияда қазақ әдебиеті та-
рихын түркі халықтарына ортақ көне дәуірлерден бастау ке-
рек деп көтерген бастамасын, аяқтан шалған дұшпандарынан
ығып, ашық қолдап, қорғай алмағанына таңмын – деп екінші
бір сырдың ұшығын шығарады.
Көзі тірісінде ұлы адам, ойшыл жазушы Мұхтар Әуезов
әрбір жарық көрген жаңа еңбегін көл-көсір тілегін айтып,
қолтаңбамен сыйлайды екен. Соның кейбіріне көз жібертіп
көрейікші.
«Бейсембайға!
Кітаптың дүниеге шығуына еткен еңбегің мен достық,
інілік көңіліңді айрықша сүйсініп бағалаған жүрекпен сыйлай
мын.
Мұхтар. 31/VІІІ42.» /М.Әуезов. «Абай», 1942 жыл/.
«Асыл інім Бейсембайға, айнымас достық белгісіне. (Қол
қойған). 17/ІІІ-48 ж.» (М.Әуезов. «Абайң, екінші кітап, 1947
жыл).
«Қадірлі Бейсекеңе, ұдайғы дос көңілден. (Қол қойған). 10/
VІ-56 г.» (М.Әуезов. «Абай жолы», екінші кітап, 1956 жыл).
Иә, бұл жолдарда уақыт өткен сайын бағасы арта беретін,
сонымен бірге ғалымның да абыройын, адамдық бейнесін ке-
лер ұрпаққа көркейтіп жеткізер қаншама көсем сырлар жатыр
десеңізші?! Мұқаң секілді кірпияз кісі қанаттас Бейсекеңнің
ғалымдық болмысы мен адамдық ізгілігін қатар жаратып, жақсы
көрмесе осыншалық көл-көсір көңілін білдірмесе керек.
Қиылып қолтаңба сұрар кісің – Бейсекең емес. Демек,
ғалым кітапханасындағы қолтаңбаның қайсысы да жазушының
өз көңіл әуені, жүректен шыққан шын қимас сезімі.
Қолтаңбаларға сыналай қарап, сыр аңдауға тырысайық.
«Кітаптың дүиеге шығуына өткен еңбегің» – тікелей «Абай»
романының тағдырына қатысты. Шығарма әрі тарт, бері тарт –
көкпарға айналған кезең, жоғарыдан қаһарлы бұйрық беріліп,
мансап иелері шарасыз бұғып-бұғып қалған сәттерде Бейсекең
жасаған бір қайратты еске салғандай. «Асыл інім» – адамдық,
кісілік болмысын ұнату. «ұдайғы дос көңілденң, «айнымас
достық белгісіне» – кітаптан қітапқа көшіп, қолтаңбадан қал-
майтын бұл сөздерде де терең астар бар. Қазақ жазушылары
арасындағы қасіретті айтыс-тартыс заманын еске түсіргендей.
Таразы басы ауған жаққа қазақ жазушылары жапырлай ауып
жүретін аумалы-төкпелі кезең. Табандап тұрып айтысып, ай-
нымай Мұқаң қасында қалған Бейсекең бейнесі көзге елес
108
109
береді. Жеңісте де, жеңілісте де бір болған Бейсекеңе Мұқаң да
тұрақтылық танытып, «ұдайғы дос көңілін» сыйлайды…
Ұлы Әуезов пен Кенжебайұлы достық, қимастық сырла-
рын уақытында дос-жаран, қатар-құрбы қызғанып қарасын,
қызығып қарасын – замандастары қапысыз мойындаған. Ғалым
кітапханасындағы екінші бір топ қолтаңбалар осындай ойға
жетелейді. Енді сондай қолтаңба-жәдігерлікке үңілейік:
«Ұлы Мұқаңның қимас досы болған, ғылыми да әдеби
мұрагері аяулы Бейсекеңе, автордан. (Қол қойылған). 9/V-
1976». Бұл – ұлы жазушымен елдес, жерлес, ұзақ жыл сапар-
лас, сыйлас, дос болып өткен журналист Ғайса Сармурзиннің
«Өнеге» аталатын кітабына жазып сыйлаған қолтаңбасы.
«Қадірлі Бейсеке!
Мұқаңды қандай көрсем, Сізді де сондай көремін. Мына
бір жұпыны еңбегімді шын ықылас белгісіндей қабыл алыңыз.
(Қол қойған). 6/ХІ-1968 ж.» Бұл – жазушы Әмен Әзиевтің «Жез
таулар» кітабына жазып берген қолтаңбасы.
«Бейсеке, в знак глубокого уважения и в память много
летней дружбы с нашей семьей. От автора. 14/1-70 г.» Бұл
– жазушының қызы, белгілі ғалым Ләйла Әуезованың «Истори-
ческие основы эпопеи «Путь Абая» /1969/ – аталатын кітабына
жазып берген қолтаңбасы.
Қадірін білмейтін пендеге не рауа, ал Бейсекең қадірін
бі летін жандардың бәрі осылай оны ұлы жазушының көзі
тұтады.
Айтары жоқ, қызық тағдыр, қызық байланыс, қайталанбас
сабақтастық.
Тіршілігінде сездік пе екен, ұлы адамның Бейсекеңе наза ры
ауғанын? Қос арыс арасындағы әдебиеттік байланыс, тіршілік
қатынастарына зер салдық па? Әй, қайдам… Сезгенде, білгенде
сыр шертуін өтініп, жүзіне талай телміргенде шешіліп сөйлеп,
көсіліп мақтанатын кісі тағы да Бейсекең емес.
– Әуезовпен қалай дос болдыңыз? – деп добалдай сұрақ
қоямыз ғой баяғы.
– Алдымен таныс-біліс болдық, кейін үйме-үй араластық,
қызметтес жүрдік, басын бұлт шалғанда жалт бермедік, ба-
сына күн шұғыласы түскенде қойнына тығылмадық, басынан
қиқу, ізінен аңдушы, бүйірінен шаншу кетпеді, сатылмай, сат-
пай қасынан табылуға тырыстық, – деді ғалым терең ойланып,
сараң сөйлеп.
Енді бүгін ғалым күнделігін, ондағы ұлы жазушы жөнінде-
гі естелік жазбаларды оқып отырып, бірсыпыра ойға қаламыз.
Өз тағдырынан өткен, бастан кешкен жағдаяттарды қойын кі-
табына түсіріп, есте бардан есеп беріп отыратын әдеті. Әйт-
песе, көзі тірісінде кемшілігін жасырып, жетістігін дабырай-
та көрсетіп мақтанайын, жағынайын, пайда табайын деген
пендешіліктен ада. Міне, сол есеп дерлік еске алу жазбасын-
да Бейсекең ұлы жазушымен қашан, қандай жағдайда таны-
сып, қаншалық достық қарым-қатынаста болғанын қысымдай
сөйлеп, өте сараң түсіріпті қағазға.
Күнделік жазбасына қарағанда Бейсекең ұлы жазушы-
мен Мәскеуде – «КСРО Жоғарғы Советінің ведомствосы» ре-
дакциясында қызмет істеп жүрген кезінде – 1939 жылы күзде
танысқан. Бұл жолы Мұқаң Бейсекеңнің Мәскеудегі пәтеріне
түсіп, бірнеше күн жатады. Міне, сол жолы сыр алысып, сыр
берісіп, қапысыз достасады. Бұл достық шайтан араласса аз-
бас, әзәзіл арапшы азғырса жарықшақ түспес қымбат та, шы-
найы қатынасқа айналады. Екеуара аға-інідей достық қа рым-
қатынастың мұншалық терең де берен қалыптасуына Бей се-
кеңнің атақ-даңққа құлай бермейтін, жалған жалтырамай –
бойындағы барымен жарқырайтын, не айтса да ойлап айтатын,
айтса қайтпайтын табанды кісілігі себеп болған шығар деп ой-
лаймын. Сондай-ақ, Бейсекең өмір жолын да, шығармашылық
жолын да Тәшкенде бастаған адам. Темірқанат шағында білім
алған, әр рәуаятта таныс, біліс болған адамдары – Ахмет
Байтұрсынов, Әлихан Бөкейханов, Міржақып Дулатов, Тұрар
Рысқұлов, Сұлтанбек Қожанов, Жүсіпбек Аймауытов, Мағжан
Жұмабаев, Зейнел-Ғаби Иманжанов, Сәдуақас Оспанов, Әмин
Жүсіпов – бәрі де Мұқаңның қатар сыйласқан, бірін аға, бірін
іні тұтқан қимастары. Тәшкен – Бейсекеңнің көзін ашқан жері
болса, Ленинград университетінен түлеп ұшқан Мұқаңның да
аспиранттық белесін өткен ыстық та қимас өмір кезеңі өткен
жер. Қазақ ғылымы үшін әлі ашылып болмаған ұлы адамның көп
жұмбағы Тәшкенде жасырын жатыр десек жарасады. Күншығыс
еңбекшілері коммунистік университетінде /КУТВ/ білім алған
Бейсекеңнің студенттік шағы да тікелей Мағжан Жұмабаевпен
ұстаз-шәкірттік байланыста өткен. Шәкірт бала ақын үйінде
өскен десе жарасарлықтай жақын сыйласқан. Ә.Бөкейханов,
Н.Төреқұлов, Т.Рысқұлов, С.Сәдуақасов – Мәскеуде әр тарапта
тәрбиесін көрген қайраткерлер. Ал бұлардың қай-қайсысы да
М.Әуезовтің балаң шағында мидай араласқан адамдары. Қадір
тұтар қимастары. Қала берді, отызыншы жылдары Бейсекең
110
111
қажымас қайраткер Міржақып Дулатовпен «Еңбекші қазақ»
газетінде бір бөлмеде қатар отырып, қалам қызметін бірге
атсалысқан, аға, іні болып сыйласқан жандар. Студент пар-
тасында отырып, жазған Абай жайлы мақаласын Мәскеуде –
Мағжан Жұмабаев оқып, мақұлдаса, Қызылордада – «Еңбекші
қазаққа» Бейімбет Майлин қос нөмірге жариялап, тұсауын
кескен, Міржақып Дулатов «Қазақ әдебиетінің көрсеткішіне»
ол мақаладан үзінді келтіре сөйлеп, мархаббатпен енгізген.
Бейсекеңнің кісілік айнымас асыл қасиеті – дүниені жау шау-
ып, жан алқымға алып жатса да өз пікірін өзгертпейтіні, белгілі
бір адам жөнінде өз байламынан қайтпайтыны. 1937 жылдың
қара құйыны соққанда да өз пікірінен айнымаған, қайтпаған
Бейсекең «шаш ал десе, бас алатын» қазақы ортадан тысқары
жүргендігінен ғана оң иығындағы періштесі қағып аман қалған
ғой…
Айтып өткен жайлардың қай-қайсысы да Бейсекең басынан
табылғанда екі көздің бірі-біріне қастық, жаулық жасағанын
қазақ елінен, қатар жүрген азаматтардан көріп, біліп ба-
рып отырған Мұхтар Әуезов қуанбады деп қалай айтайық?!
1939 жылы Мәскеуде екеуара өткен әлденеше күндік сырласу
қазақтың қос арысын ажырамастай етіп осылай табыстырған
еді.
Күнделігінде Бейсекең былай деп жазады: «1941 жылдың
басында бір барғанында Мұхтар өте қуанышты еді. Кездесіп,
әңгімелесе бастағанымызданақ:
– Мен биыл бір үлкен жұмыс бітірдім. Абай туралы біраз
жылдан бері жазып жүрген романымның бірінші кітабын
бітіріп, баспаға бердім.
Бұған дейін іріліуақты бірсыпыра шығарма жаздым ғой.
Мына романым соның бәрінен өзге, жазушылық қызметімнің
бір биік белесі… Адам өзінің әр жұмысына, біріне аз, біріне
көп дегендей, әр түрлі қанағаттанады, түр ліше риза бола
ды. Мен бұрынғы жазғандарымның еш біріне романыма қа
нағаттанғандай қанағаттанған, риза болған емес едім. Бұған
бір айырықша қанағаттандым – дегенді айтты» («Бастан
өткендер, ойға келгендер мен жиған-тергендер» – аталатын
күнделік дәптері. Бірінші дәптер, 36-37-беттер).
Бүкіл бүгіліс-түгілісіне ой жіберіңкіреп ойланып оқыған
кісіге бұл қарапайым жазба көп мәлімет берер еді. Демек,
атақты «Абай жолы» эпопеясының алғашқы кітабы аяқталған.
Жазушы көңіл күйі шаттықты. Алайда, осының бәрі Мұқаңдай
көлеңкесінің өзіне күдікпен қарайтын сауысқаннан сақ, за-
ман әбден үрейлендіріп зәрезап еткендігі сонша, бір құлағын
жастыққа басып, бір құлағымен тың тыңдауға, бір көзін ұй-
қыға жұмса, екіншісін қарауыл қаратуға үйренген адам, бай-
қаған кісіге, Бейсекеңе жан сырын аша сөйлеп отыр. Ұлы адам
жөніндегі естеліктердің бірде-бірінде – бірде-бір замандасы
Мұ қаң «Абайды» аяқтадым» деп аңқылдап сыр ашты, дастарқан
жайды дегенді айта қойған жоқ-ты. Сөйткен Мұқаң Мәскеуде
Бейсекеңе сырын ашса – сенгені, мақтана сөйлесе – дос алдын-
да мерейленгені.
Өте нақты, затты сөйлейтін Бейсекең одан әрі үлкен туынды
үшін шампан атып, шарап ішкенін, ұлы адамның қуанышымен
бірге уақыт, замана һәм замандастарынан көрген құқайын, же-
ген пұшайманын, естіген ғайбатын айтып жатпайды. Одан әрі
өзін тағдыр айдап Алматыға ауысып келгені, тағдыр сабақтап
ұлы эпопеяның жарыққа шығу тарихына қалай орайласқанын
баяндайды. Өзін сан толқуға салып, берекесін алып, бейнет
шектірген, ақыр-аяғы қызметтен кетуге мәжбүр еткен хикметті
де мейлінше қарапайым, мейлінше ұстамды әңгімелейді. Біреу
есітіп, біреу естімеген ғалым сырына құлақ түрелікші:
«1941 жылы, май айында мен Алматыға қызметке ауы
стым. Қазақтың мемлекеттік баспасының бас редакторы бо
лып тағайындалдым.
Сол жылы, 22 июнь күні Ұлы Отан соғысы басталды.
Соғыс басталған соң он бесжиырма күннен кейін баспаның
директоры Ахмет Өтеев пен мені Қазақстан Орталық пар
тия Комитеті шақырды. Онда бізді Скворцов пен Бұзырбаев
жолдастар қабылдады.
– Біз, Бұзырбаев жолдас екеуміз, Сіздердің жоспар
ларыңызды көріп шықтық. Оны бүгінгі күннің зәру қыз метіне
ыңғайлауды ойластырдық, – деп, Скворцов баспаның соғыс
жағдайындағы міндеттерін айтты. – Жос парларыңызда
Әуезовтің «Абай» романы бар екен. Ол баспаханада теруде
жатқан көрінеді. Біздіңше сол романды шығарудың қажеті
жоқ. Бір жағынан, ол соншалық актуальды емес; екінші
жағынан, авторы сенімді адам емес. Сендерге партиялық тап
сырма: біз, Орталық партия комитеті айтты демей Әуезов
ке өздерің бір себеп айтып, оның романын тоқтатыңдар,
шығармаңдар – деді Скворцов.
Мұны Бұзырбаев та қостады. «Абай» романын шығармау
жөнінде бізге ол да бірсыпыра кеңес берді.
112
113
Екі-үш күннен кейін мен Мұқаңды шақырдым:
– Баспаханаларда жұмысшылар аз қалды. Жабдық жоқ.
Соғысқа тікелей байланысты кітаптардың өзін шығару тіпті
қиын болып жатыр. «Абай» кешігетін көрінеді. Ол ескі, ла-
тын әрпімен терілген екен. Енді бірер жылдан кейін оны ла-
тын әрпімен шығару мүлде қолайсыз болады. Сондықтан
Мұқа, «Абайдың» листаларын алыңыз. Түзетулеріңіз, қосатын,
қысқартатындарыңыз болса, соның бәрін жасаңыз. Сонан кейін
оны жаңа әріппен шығарайық – дедім.
Мұқаң бұған қуана-қуана көнді. «Абай» «тоқтатылды». Бұл
Бұзырбаевқа хабарланды, ол енді шығарылмайды делінді. Біраз
күнде Мұқаңа кітаптың «листалары» берілді. Мұқаң оларды
көп ұстамай, түзетіп әкелді.
Бұл кезде мен Скворцовтың партиялық тапсырмасын ары
ойлап, бері ойлап, ол қате, партиялық тапсырма емес, партия
жолын бұрмалау деген қорытындыға келген едім. Қолжазбаны
кідіртпедім: машинкаға жаңа әріппен қайта бастырып, бас-
паханаға жібердім…
Келесі, 1942 жылы июль айында «Абай» баспадан шықты.
«Абай» баспадан шыққан күні ол жөнінде газетте біздің,
Қ.Шаңғытбаев екеуміздің мақаламыз шықты («Социалистік
Қазақстан» 26 июль, 1942 жыл).
Мақаламызда біз «Абай» романын тиісінше бағалауға ты-
ыстық: тарихи роман деп танып, оны совет әдебиетіндегі бел-
гілі тарихи романдармен салыстырдық. «Абай» ол ро ман дар-
дың бірқатарынан жақсы болып шыққан… «Абай» романы
қазақ совет әдебиетінің үлкен бір табысы».
Осы мақала шыққан соң екіүш күннен кейін мені Қазақ стан
Орталық партия комитетінің сол кездегі секретарларының
бірі Мұхаметжан Әбдіхалықов шақырды. Бардым. «Абай»
туралы мақала столының үстінде жатыр. Қызыл қаламмен
шимайланып сызылыпты. Мұхаметжан қабағынан қар жау
ардай, түнеріп отыр. Мен отыра бергенде ол орнынан тұрды.
Ашуланып, мені бүріп сөйлей бастады.
– Мына романды саған кім шығар деді? – деп, мақаланы
нұқып қойды.
Мен жауап айтпақ болдым. Ол:
– Тоқта! Сен өзің кімнің кітабын шығарып отырсың?
Кімді, кімнің шығармасын мақтап отырсың? – деп ба
стырмалата жөнелді.
Мен тағы да жауап айтуға ыңғайланған едім, ол тағы киіп
кетті.
– Сөзге жол бергің жоқ. Өзің бір асаусың ғой!..
Әуезов бұрын пәлен болған, түген болған… Ол қазір мой
нында соттылығы бар, пәлен адам, түген адам… Ертеңгі
күні… ол бізге пәлен істейді, түген істейді – деді.
Айтқандарына тәнім түршікті. Оларды енді, он бес жыл
дан кейін осында жазуға аузым да бармайды.
– Сен мақалаңда «Абай» романын Сталиндік сыйлық алған
«Петр первыйға», «Шыңғыс ханға» теңейсің. Сонда сеніңше
бұған да Сталиндік сыйлық беру керек қой шамасы? Шіркіннің
білгішін, бағалағышын!..
– Жоқ, енді жақсыны жақсы деу…
– Сандырама! Жақсыны сенен басқа кісі танымай ма екен?
Сен түк білмейсің. Мұнан былай тіпті сын жазуды қой… Бар…
деп шығарып жіберді.
Екіүш жылдан кейін сол Әбдіхалықов «Абай» романын
Сталиндік сыйлыққа ұсынған қаулыға қол қойды. Бірақ «Абайға»
ол жолы сыйлық берілмеді, екінші кітабы күтілді. Сол шыққан
соң, 1948 жылы Сталиндік бірінші дәрежелі сыйлық берілді».
(Аталған күнделік. 38-39-40-41-42-43-беттер).
Қандай ғажап ерлік! Кісінің оқып отырып, қарадай әл де-
кімдерге зығырданы қайнайды. Қазақ жазушысының қазақша
жазған романында қазақша бір ауыз сөз білмейтін Скворцов -
тың не әкесінің ақысы бар десейші? Бастықтың айтқанынан
шыға алмайтын, қуыршақ хатшылар Бұзырбаев пен Әбдіха лы-
қов әрекеті анау. Міне, осындай қысылтаяңда қараңғыда жол
тапқандай, мүмкіндік тауып «Абайды» жарыққа шығарған
Бейсекең әрекетіне жаның жадырайды. Ойлап қараған кі-
сіге, бұл әрбір туынды тұсында, әрбір жазушы тағдырында
қайталана берер жағдайдан емес. Асылы қай дәуір, қандай
жағдайда да тор шын талантқа құрылған, керме-кедергі за-
манынан озық тұрған ұлы жазушының құбылысқа айналып
туған шығармаларына жасалған. «Шахнаманы» Ғазнауи ханға
«сыйлатқан» Фердауси тағдырын еске алыңыз. А.С.Пушкиннің
тарихи шығармалары мен мемуарының қалай жазыла ба-
стап, орта жолда тоқтатылғанын ойға түсіріңіз. Алғашқы шы-
ғармасының ұлы В.Г.Белинский мақтауына ілінгені үшін за-
мандастары қызғанышына ұшыраған жап-жас Ф.М.Достоев -
ский өміріне көз жіберіңіз. Қайран да қайран шерменделіктің
қыл шылбырынан құтыла алмай, тұтылып қалып жататын
114
115
ұлылық. Ұлылық қыр соңынан қалмай өкшелеп, ізін аң-
дып құлтабандап діңкесін құртатын көре алмаушылық,
қызғаныштың қызыл иті-ай десеңші?!
Сонау жиырмасыншы жылдары ұлы Абайдан қашқан, тап -
ты желеулетіп халықты ұлы Абай жырынан қашыртқан қара
ниет қырқыншы жылдары да қартаймапты, қырқыншы жылда -
ры да саясатты сылтау, замана желін желеу еткен кейіпте ұлы-
ларға ауыз салған әдетінен жаңылмапты. Әлі жеткен жерді өзі
жайпап, әлі жетпеген жерді кезеңдік әкімдер қолымен тұн-
шықтырып үйренген қайран қара ниеттілік. Сонау жиырма-
сыншы жылдары ұлы Абайды арашалаған жас Бейсембай
қырқыншы жылдары ақын жайлы романды арашалап жан-
ұшырып жүр.
Қай уақытта да әдебиетпен, өнермен саясаттың қолына су
құю, қай уақытта да саясаттың әдебиет пен өнер ісіне араласуы
– екеуі бірдей ұтылысқа шығады, кейінгі ұрпақ алдында екеуі
бірдей қарабеттік күй кешеді. Бүгінгі уақыт биігінен, бүгінгі күн
түсінік жетегіне ілесе талдай қарайықшы жоғарыда айтылған
жайларға. Басқа емес, «Абай» романын жарыққа шығармау ісіне
Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің кезіндегі бірінші
хатшысы Скворцов араласып отыр. Не түсініп, не біліп арала-
сып отыр десеңізші?! 1937-38 жылдардың қанды науқанында
қазақ интеллигенттерін аяусыз қырғынға ұшыратқан басшы, ең
болмаса науқан өткен соң, қатары селдіреп қалған қазақ интел-
лигенциясына тыным берсейші, одан да құлаған экономиканы
қалпына келтірумен айналыссайшы. Жоқ. Игі істің бірі жоқ.
Енді келіп халық жанына рухани ырыс болып құйылғалы тұрған
«Абайды» жауып тастағысы келеді. Әрине Скворцов арқасында
Бұзырбаев, Бұзырбаев арқасында тағы біреу, біреу емес біреу -
лер, бірнешеулер тұр ғой тасаланып. Және ол міндетті түрде
қазақ! Замандасының атын оздырғысы келмейтін, өз жақсысы-
нан жаттың жаманын артық көретін қазақы надандық. Әйтпесе,
қазақша әліпті таяқ деп білмейтін Скворцовтың «Абайда» не
әкесінің құны бар дейсің?! Домалақ арыз жаздырғыш, ырқына
көндіргіш ықпалды топтың айтағына еріп, соның сөзін сөйлеп
отыр ғой орыс басшы. Айтаққа ерген жортақ…
Бір сәтке мынадай жайды көз алдыңызға елестетіп
көріңізші. Мұхтар Әуезовтің «Абай» романы авторының «са-
яси сенімсіздігінен» жарыққа шықпай қалды делік. Негізінен
Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің бірінші хат-
шысы араласқан іс «оң» десе оңынан, «теріс» десе терісіне
бұлжымай орындалуға тиісті ғой ол кезде. Мәскеуде жүріп,
1937-нің қыспағын көрмеген, әрі өз дегенінен қайтпайтын
өжет Бейсекең тас жұтып, тәуекел етпесе, күштілердің айтқан
сөзіне шыбындап бас изей беретін қазақ жағдайында, тап со-
лай, «Абай» жарыққа шықпай қалуға тиісті еді ғой. «Абайдың»
алғашқы кітабы жарыққа шықпаса ұлы эпопеяның кейінгі
кітаптары жазылар ма еді, жоқ па еді? «Абай» жарыққа шықпай
қалса, онсыз да ұлтшыл, алаш аты қыр соңынан қалмай, иті
қырын жүгіріп, қырсық иектеген жазушы кезекті қуғын, көпе-
көрінеу шеттетуді көтере алмай ажалынан бұрын өліп кет-
се қайтер едік? КСРО Мемлекттік сыйлығын алғаннан кейін,
1953 жылы ҚазМу-ден шығарылып, Қазақстаннан қуылғанын
еске алсаңыз бәрінің де мүмкін екеніне көз жеткізесіз. «Абай»
– А.Байтұрсынов, Ж.Аймауытов, М.Жұмабаев еңбектерімен
бірге ақталып, оқырман қолына бүгінгі күндері тиіп жатса ше?
Масқара! Ойласаң жаның түршігеді…
Жаһанды жауға алдырып, көңілді күдікке шалдыра бермей-
ақ, оңынан сөйлегенде «Абай» Скворцов пен Бұзырбаевтың сол
шеттетуінен шегініп кетіп оншақты жыл кешігіп барып жарық
көргеннің өзінде қаншама ұтылыс болар еді?
Жақсылы-жаманды айтылып жатқан сұраулы қауіпті жағ-
дайлардың бірі орындалды-ақ, шығарма авторы – М.Әуезовтен
бастап, бүкіл қазақ әдебиеті үшін үлкен ұтылыс боларына шек
жоқ. Онда бір қазақ әдебиеті ғана емес, бүкіл Орта Азия әдебиеті
көп мәселеде кенжелеріне де күмәндана алмайсыз. Қарапайым
оқырман қауымның әдеби-эстетикалық талғамын көтеруден ба-
стап, жазушылық мәдениет, қаламгерлік деңгей, әдеби шеберлік
сабағы, әдеби дәстүр… дегендей бір-біріне кіндігінен байла-
нып жатқан өзара сабақтас, өзектес мәселелердің бәрі ақсар еді,
бәрі кенжелеп, кейіндеп мешеулене берер еді ғой онда. Айтарға
аузың бармайды. Тфә-тфә…
1942 жылы «Абай» жарыққа шықпаса, екінші кітабы жа-
зылмайды, екінші кітабы жазылып жарық көрмесе Мұхтар
Әуезовке 1948 жылы Сталиндік сыйлық берілмейді. Сыйлық
алған соң да талай қуғын-сүргін көрген Мұхтар Әуезов егер
сыйлық алмаған болса алашорданың сарқындысы ретінде,
ұлтшыл жазушы деген айып тағылып айдалып кете барар ма
еді?! Қалай дегенде де қырқыншы, елуінші жылдардың ішінде
басына сан рет үйірілген бұлттардың бірінен болмаса бірінен
жазым болуы кәдік-ті ұлы жазушы. Демек, «Абай» романының
дер мерзімінде жарыққа шығуы айтулы шығарманы аман
116
117
сақтап қана қойған жоқ, сонымен қатар М.Әуезовтің өз басы-
на жасалған саяси айыптау, дұшпандық шабуылдардан қорған
болды. Талай тоспа-тоспаларда тұтылып қалмай, құтылып
шығуына «Абай» даңқы, атақты шығармаға алған сыйлық аз
септеспесе керек.
Әуел баста жазылмаса сөз басқа, аса дарынды жазыла
бастаған көп томды шығарманың алғашқы кітабына саналы
түрде жасалған мықты тосқауыл, сол тұста мейманасы тасыған
әкімдердің көзін алдап қапы соқтырған баспагер Бейсембай
Кенжебаевтың қарапайым қолқабысының соншалық қадірлі
болатын себебі де, міне, осында.
Міне, осындай қысталаң, өзексіз өңезе – тар кезеңде
Б.Кенжебайұлының тәуекелі – басын бәйгеге тігу, тәуекелі –
қайталанбас рухани ерлік, қайталанбас кісілік.
Басын бәйгеге тігу дейтін себебіміз – «Абайды» шығармау,
басқа емес, Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің сол
кездегі бірінші хатшысы Н.А.Скворцовтың, қатардағы хатшы-
сы А.Бұзырбаевтың нұсқауы. Ал, оны орындамау, ең жеңіл де-
генде қызметтен алынып, майданға жіберілу. Әйтпесе, әлі 1937
жылғы қанды қырғын суи қоймаған ол жылдары, одан да зо-
рын күтуге болатын. Тұп-турасын айтқанда, айдалып, атылып
кетуі де әбден мүмкін еді батылсыған баспагердің. Ғайып-ерен,
қырық шілтен қолдады ма, әйтеуір ғалым ел, жұрт бақытына
аман қалды… Сөйтіп, қайталанбас кісілік қарызын өтеп
парызға айналдырды, ұлы жазушы алдында, келешек ұрпақтар
бақытына қайталанбас рухани ерлік жасады. Жанын шүберекке
түйе жүріп жасады. Қолетінде жүрген баласындай балаң ақын
Қ.Шаңғытбаевты кітап редакторы етіп тағайындап, «Мұхтар
Достарыңызбен бөлісу: |