title: ҚАРҚАБАТ - Самашев Зейнолла Сұлтанов Қуаныш Тұяқбаев Қанат Шеңгелбаев Бақытжан «МӘдени мұРА» Ұлттық стратегиялық...

text:
29. ҚАРҚАБАТ
...Бір күн патша түс көріп,
Жинады жұртын сол замат.
—Айтайын түстің мазмұнын,
Тыңлағын,—деді,—жамағат.
Әлқисса, патша түс көріп, түсінде түрлі іс көріп, жұртын
жинап алып айтып жатқан жері еді.
—Құлақ сал, жұртым, уәзірім,
Бір түрлі бүгін түс көрдім.
Бәріңе баян қыламын.
Көп жылдан бері қураған,
Есігімнің алдында
Байлапты мәуе шынарым.
∗
Алла Тағаланың сөзі: Жүсіп, әй шыншыл, жеті семіз сиырды жеп жатқан
жеті арық сиыр және жеті жасыл масақ пен қураған масақ туралы пәтуа бер
(түсіндіріп бер).
264
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
Біреуін алып жейін деп,
Мен ғаріп әуес қылғаным.
Көтерілді жоғары,
Болмады ила шығарым.
Жеткізбей кетті аспанға,
Құрыды шөлдеп дәрменім.
Біреуін алып жей алмай,
Тарқамай қалды құмарым.
Жақсылыққа жорыңдар,
Арт жағын қайғы қыламын.
Әлқисса, патшаның екі уәзірі болады, бірінің аты Дана,
екіншісінің аты Зұлмат еді. Дана уәзірі оң жағында тұрушы еді.
Бұл Дана патшаның сенімді уәзірі еді. Екінші уәзірі Зұлмат пат-
шаны жаман көруші еді. «Патша өлсе, мен тағына ие боламын»
деп тілеу тілеп жүріп еді. Дана Зұлматтан бұрын мен жориын
деп, Дананың патшаның түсін жорып тұрған жері еді.
—Рас па, тақсыр, белгіңіз,
Жорылық мұны енді біз.
Байласа мәуе шынарың,
Бір ұл табар қатының,
Сүйінші, шаһым, беріңіз.
Әуелгіңнен сүйініп,
Кейінгіңнен күйініп,
Қапалы боп тұр көңліміз.
Мәуені қалсаң жей алмай,
Бола ма қысқа өміріңіз.
Тәуелдер болып залымға,
Тартармыз жапа көбіміз.
Мәуеңіз піссе түсіңде,
Ер жетер өсіп ұлыңыз.
Ұзап кетсе алысқа,
Ажырар ұлдан шегіңіз.
264
265
ЭПИКАЛЫҚ ЖЫРЛАРДАҒЫ ТҮС ЖӘНЕ ОНЫ ЖОРУ КӨРІНІСТЕРІ
Перзентің қашан өскенше,
Сандалар мекен-еліңіз.
Зарығып жүріп ақыры,
Ұлыңа тиер орныңыз.
Өз балаң сұрар орныңды,
Осыған келді жөніңіз.
Осылай деп патшаға,
Дананың айтқан нақылы.
Жалғыз-ақ патша өзі еді,
Жанашыр жоқ жақыны.
Халыққа патша боп еді,
Болған соң басым ақылы.
Тілеуі сол әркімнің,
Бәнденің болсын ақыры.
Тілеуін беріп патшаның,
Болыпты жүкті қатыны.
* * *
...Бала туылған күні Зұлмат түс көріп, түсінде өзіне қауіп іс
көріп, түсін айтып жатқан жері еді:
Түсін айтып падиша,
Халыққа қарап отырып.
—Жиылып келген халайық,
Ояндым бүгін шошынып.
Түсімде бала жолбарыс
Қалама кірді зорсынып,
Әскерді жинап ұрыспаққа,
Алдынан шықтым тосынып.
Ұрысуға әскер жарамай,
Айбатына шыдамай,
Шаһардан қашты жосылып.
266
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
Қолымда мада жолбарыс
Ұмтылды соған талпынып.
Ұрысар деп босаттым,
Тұрған соң күшпен жұлқынып.
Аузын сүйіп аймалап,
Қуанды оған қосылып.
Әлгі бала жолбарыс
Өзіме қайта ұмтылды,
Әскерімді қомсынып.
Қолымда мада жолбарыс,
Көлденең тұрды ол шығып.
Араға түскен ұқсады,
Көзінің жасы жосылып.
Сыйлады соны шамада,
Тұрып ем жаман қорқынып,
Дақ салмай кетті жайына,
Ойлап ем белді опырар.
Жақсылыққа жорыңдар,
Көрмесем еді қоршылық.
Әлқисса, Дана халыққа: «Патша ашуланбаса, мен жори-
мын»,—деді. Сонда халық шу ете қалды: «Дана, көңіліңе тура
келген жерін жоры»,—деді. Жұрт Данаға сеніп, патшаның
түсін тура жорып тұрған жері еді:
—Рас па, тақсыр, шыныңыз,
Жориық енді мұны біз.
Жолбарыс көрсең түсіңде—
Болмайды жақсы түбіңіз.
Бір бала сізбен соғысар,
Сізге айтқан, патша, сырымыз.
Сол бала сұрар орныңды,
Осыған келді түріңіз.
266
267
ЭПИКАЛЫҚ ЖЫРЛАРДАҒЫ ТҮС ЖӘНЕ ОНЫ ЖОРУ КӨРІНІСТЕРІ
Әскерің қашса жосылып—
Жау болар сізбен жұртыңыз.
Араға түссе түсіңде,
Жолбарыс мада гүліңіз,
Аузын сүйсе аймалап—
Қосылар соған қызыңыз.
Өлімнен қызың ап қалар,
Ойланып мұны жүріңіз.
Айыпқа, патша, бұйырма,
Кетпесін ұстап жыныңыз...
30. ҚИССА ҚЫРЫҚ УӘЗІР
...Әй, патша, бұ күн өзім бір түс көрдім,
Көргенде оны мен көңіл бердім.
Айтпақ парыз, есітпек сізге уәжіп,
Уәзірдің хайла-мәкір сөзін тердім.
Патша:—Естиін оны,—деді,
Қатын айтты:—Жалған деме мені,—деді,
Бір доп ұстап тұр екесіз, өзі алтын,
Артық-дүр бұ ғаламнан сыны,—деді.
Бұл допты ойнайсыз аспанға атып,
Бала сізден сұрайды таңырқатып.
Сұрағанда сен оған бермеп едің,
Ол допты пәре қылды таспен атып.
Қайран боп, алысырақ барып тұрдым,
Мен саған сынықтарын жиып бердім.
Сен оған қайран болып тұрғаныңда,
Оянып, орнымнан тұра келдім.
Патша айтты:—Не болар тағбирі?
Қатыны дәл өзіне жүреді енді.
268
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
—Қолыңда ұстағаның бір алтын доп,
Қараған қол астыңда халқың,—деді.
Қолыңнан тартып алған мәнісіні,
Әй, патша, мен айтайын енді аны:
Бір күні ғашық болған өз балаңыз
Алсам деп халалдыққа енді мені.
Атамды өлтіріп, алам мемлекетін,
Астындағы аламын алтын тахытын.
Мен оған бой бермедім айтқанына,
Баланың көрген шақта ғаламатын.
Айтқанынша мен сені өлтірсем,
Бала сөзін жеріне келтірсем.
Бұ күнгеше өз ісін көрер еді,
Балаға тағат қып бой берсем.
Ол допты сындырғаны таспен ұрып,
Әгарда патша болса деген құрып.
Халқын тамам хараб етпек екен,
Ғылымдық болмаған соң, Құдай ұрып.
Ләңке менім жиып бергендерім,
Бой бермей, сені қабыл көргендерім.
Мен айтпасам, қолыңнан кетер едім,
Мен саған жақсылық қып жүргендерім...
* * *
...Бір түс көрдім мен бүгін жаман,—деді,
Қырық басы бар аждаһа, инан,—деді.
Басы оның зәһарлы болған екен,
Артында көп әскері толған,—деді.
«Тахтыңменен жұтам, деп, сені»,—деді,
Үш мәртебе қасыңа келді,—деді.
«Зәһарды саған таман шашамын»,—деп,
Қорқытты көріп тұрған мені,—деді.
268
269
ЭПИКАЛЫҚ ЖЫРЛАРДАҒЫ ТҮС ЖӘНЕ ОНЫ ЖОРУ КӨРІНІСТЕРІ
«Уәзірдің сөзін алып өттің,—деді,
Қатыныңның ақылын неттің?—деді.
Тахытыңмен сені жұтам»,—деп тұрғанда,
Қорыққанымнан оянып кеттім,—деді.
Патша айтты:—Тағбирі не болғаны?
Қатын айтты:—Жүресің енді, әні.
Ол аждаһа—көргенім ұғылыңыз-дүр,
Өлтірмекке ойлаған енді сені.
Қырық басы—қырық уәзір оның,—деді,
Жылан әскер-ғауам халқыңнан,—деді.
Зәһарды саған шашпақ тілегені—
Тахытыңды алмақ еді сенің,—деді.
Қышқырғаным менім—саған сиясатым,
Сақтанып, менім тұт насихатым.
Бір патша менен Шолханың сөздеріне,
Сенің маған ұқсайды хикаятым...
31. ҚИССА ТАҺИР—ЗҮҺРА
...Бір-біріне шиғыр айтып жүрген екен,
Сөйлесіп бет пердесін түрген екен.
Зүһраға шиғырмен айтар болды,
Ол түні Таһир бір түс көрген екен.
Көрген түсі бұл екен ұйықтап білген,
Түсінде ғашық болып тағы жүрген.
Үйден шығып, Зүһраға барам десе,
Алдынан бір қара ит қарсы келген.
Жиырма қара төбет қамалаған,
Таһирды қабамын деп абалаған.
Иттен өтіп күшпенен кетемін деп,
Қолындағы ағашымен сабалаған.
270
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
Бір ұрғашы ит шыға келді тағы және,
О дағы талар болды келе сала.
Таһир енді қайран боп қарап тұрды,
Һәрбір күйге салады Хақ Тағала.
Екі ит таламаққа аузын ашты,
Таһир енді шарасыздан кейін қашты.
Артынан ол екі ит қуды және
Оянып, қорыққанынан көзін ашты.
Ол түсін көңілімен білді жорып,
«Бір дұшпан аңдыды ғой мені қорып».
Зүһраға көргенін білдіргелі,
Шиғырмен бұлай деді жылап тұрып.
—Бүгін бір түс көріппін,
Қайран болып тұрыппын.
Алтын сарай ішінде,
Зар-сәргардан жүріппін.
Зүһражанға барам деп,
Жолға қадам салыппын.
Иттер келіп қамалап,
Ғажиз болып қалыппын.
Иттер келіп қасыма,
Жан-жағымды қамалап,
Қас қылады басыма.
Қанша ұмтылып қарасам,
Бара алмадым һәр жаққа.
Екі ит хамлә қылады,
Бір жағымнан бір жаққа.
Әлқисса, Зүһра сұлтан Таһирдің түсін жорып, бір назым
айтқаны.
—Таһир, түсің қара екен,
Мүшкіл ісің бар екен.
270
271
ЭПИКАЛЫҚ ЖЫРЛАРДАҒЫ ТҮС ЖӘНЕ ОНЫ ЖОРУ КӨРІНІСТЕРІ
Ғаріп басың қиындық
Көрер күні бар екен.
Көрген итің—дұшпан ол,
Арамызға түскен ол.
Екеумізді күзетіп,
Көп сырларды шешкен ол.
Сені менен айырар ол,
Қанатымнан қайырар ол.
Мұңды басты ғаріпке
Көп залымдық қылар ол...
32. ҚИССА ҚЫЗ ЖІБЕКТІҢ ХИКАЯСЫ
...Шақырып алды Қыз Жібек
Өзінің жақын жеңгесін,
Омырауда алтын теңгесін.
Сырласатұғын жерінде,
Келтірмейді екен өңгесін.
—Ау, жеңеше-ау, жеңеше-ау,
Мінезің еді өңгеше-ау.
Төлегенге барып кел,
Тілімді алса, жүрмесін.
Ата-анасы бар ма екен,
Жал-құйрығы сай ма екен.
Иә, болмаса, Құдай-ай,
Бір қаңғырып өскен қу ма екен?
Атасының аты кім болар,
Анасының аты кім болар.
Сұрап келгін, жеңеше-ау,
Қандай заман, күн болар.
Мен бір бүгін түс көрдім,
Түсімде жаман іс көрдім.
272
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
Төлеген мінген көк жорға ат
Ер-тоқымсыз бос көрдім.
Ел жайлаған Ақжайық,
Жағалай біткен бидайық.
Алдымда жанған шырағым,
Біреу үрлеп өшіріп
Көзімнен болды сол ғайып.
Қолымдағы тұйғынның
Заулап келіп аспаннан,
Желкесін қиды бидайық.
Пендем десең, Құдай-а,
Бұ түс емес еді ғой
Көруге маған лайық.
Айналайын, жеңеше-ау,
Төлегеннің мен білдім
Бір кеткен соң келмесін.
Жарық дүние опасын
Білдім көзге ілмесін.
Мұнан кетсе Төлеген,
Білгізді Құдай мен қуға
Бұ жерді қайтып көрмесін.
Мұндай қорлық, жеңеше-ау,
Тірлігінде Құдайым,
Еш пендеге бермесін...
33. ҚЫЗ ЖІБЕК
...Бір Құдай әр пендеңді өзің оңда,
Айналды жұлдыздары енді оңға.
Түс көрді Жібек түнде ұйықтап жатып,
Айтады Сансызбайға тұрып сонда.
—Түсімде бір топ қарға көрдім,—дейді,
Соңынан бір тұйғынның ердім,—дейді.
272
273
ЭПИКАЛЫҚ ЖЫРЛАРДАҒЫ ТҮС ЖӘНЕ ОНЫ ЖОРУ КӨРІНІСТЕРІ
Тұйғын қырып сап қылды көп қарғаны
Қызығын тамаша қып тұрдым,—дейді.
Сонда Сансызбай түсін жорыды:
—Қалмақтың көп әскері келеді екен,
Құдай біздің тілекті береді екен.
Қарға қырған тұйғының мен екенмін,
Келген қалмақ бәрі де өледі екен...
18-0185
1.
«Айналмақ» деген өзін-өзі садақа етіп, құрбандыққа
қиятын ырым екен. Өзін біреудің жолына құрбан еткісі
келген кісі ауырып жатқан науқасты үш айналып
шығуы керек. Қазақтың жақсы көрген адамын «айна-
лайын» деп атайтыны осыдан шыққан.
2.
«Алапесті үйге кіргізбе, құйрығын жерге тигізбе»
дейді. Алапес, қазақ ұғымында, ем қонбайтын дерт.
Ниеті бұзық, пиғылы тар адамдарды да алапес деп жек
көреді.
3.
«Көкпардың еті ауруға мың да бір ем болады» деп ырым-
дап, ауыл-аймақтың барлық адамы оны бөлісіп татады.
4.
«Қалыңсыз қыз болса да, кәдесіз қыз болмайды» дейді.
Ырымы жасалмай ұзатылған қызды, оны алған күйеу
жігітті ананың ақ сүті, атаның ары мен кәрі атады деп
ырымдалады.
5.
«Сәбиге көз тимесін» деп бетіне күйе жағып, өңіріне әр
түрлі жылтыр түйме, тана, тиын т.б. тағып қояды.
6.
Ағайынды кісілер араздасып қалса, басқа бір туысы ақ
дастарханына шақырып, дәм сыйлап, татуластырады.
Кейде араздасқандар бірін-бірі шақырып, дәм береді.
Онысы—түгі жығылып жүрсін, таспен ұрғанды аспен
ұр деп ұйғарғаны.
7.
Ағаштың жапырақтары жайлап түсетін болса, қыс
суық, әрі ұзақ болады.
8.
Ағын суға кір шайқамайды, кірдің суын төкпейді.
Өйткенде, «судың басы су, аяғы у» болады, судың киесі
атады дейді.
ІV. Қазақ ырымдары
275
ҚАЗАҚ ЫРЫМДАРЫ
9.
Ағын суды беталды бөгемейді. Бөгесе, жол болмайды
деп жориды.
10.
Адам кіндік қаны тамған ата жұртынан басқа жаққа
қоныс аударып барғанда сол жерге бірден үйрене алмай-
ды. Жат жердің суы, ауасы жақпайды деп кіндік қаны
тамған жерден топырақ ала кетеді де, барған жерінде
суға шомылдырып ішіседі. Сонда жат жерге тез бауыр
басып кетеді деп ұйғарады.
11.
Адам қайтыс болған күннің түнінде туыстары, ауылда-
стары жиналып, мәйітті күзетеді. Онысы—егер адам
талып қалған болса, тіріледі деген үмітпен күткені.
Өлген адам аруланып, ақыретке оралғанға дейін сай-
тан аралап немесе мәйітті перілер ұрлап кетпесін деп
сақтанғаны.
12.
Адам қайтыс болған соң, мәйіт көмілмей тұрғанда, көп
жылауға болмайды. Көп жыласа, көрі көз жасына то-
лып кетеді деп жориды.
13.
Адам қатты ауырғанда, басына күн туып, бағы тайған-
да, қауіп-қатерге жолыққанда, Алладан медет сұрап,
ақсарыбас қой сояды. Пәледен құтқар деп тілейді.
14.
Адам құлағы шуылдағанда жанындағы кісі дәл тапса,
оны біреудің мақтағаны, ал таба алмаса, жамандағаны
болып шығады.
15.
Адам өлгенде жетісінде, қырқында жеті немесе қырық
шырақ жағады. Шырақ арналып жағылған адамның
қабірі жарық тұрады деп жориды.
16.
Адам өлім алдында жанталасып жатқанда жанында
әйел адам тұруға болмайды.
17.
Адам түшкірсе, «жәрікімалла» дейді.
18.
Адамға немесе малға біреу сұқтанып қараса, көз тиеді
деп түкіртеді.
19.
Адамдар ит дайрағын көргенде үш рет «тфу-тфу-тфу»
деп түкіріп өтеді. Өйтпесе нас басады деп жориды.
20.
Адамның алақаны қышыса—ақша ұстайды, табаны
қышыса—жол жүреді.
21.
Адамның қабағының арасындағы қыртысы қанша бол-
са, ол сонша рет үйленеді.
276
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
22.
Адамның құлағы шуылдаса, қазақ екі түрлі ырымға
жатқызады. Сол құлағы шуылдаса—өлімнің хабары-
на жориды. Жақын-туыс, ағайын-алаш, құда-жек жат,
ауылдастардан біреу өлген екен деп ойлайды да, «оң
құлағым, оң құлағым» деп үш рет айтады. «Жақсы лық-
қа көріне гөр» деп тілеу тілейді. Оң құлағы шуылда са—
қуанышты хабарға жориды. «Оңына бастай гөр» деп, оң
құлағының түбін оң қолының бас бармағымен үш рет
қағады. Онысы—жақсылық орнықты болсын дегені.
23.
Адамның қызыл меңі көп болса қызы, қара меңі көп
болса ұлы көп болады деп жориды.
24.
Адамның оң көзі қимылдаса, қуаныш болады, ал сол көзі
қимылдаса, қорқыныш болады дер. Ал аузы қимылда-
са, біреумен сөйлесемін деп ойлайды, аяқ қимылдаса,
жол жүремін деп ойлайды.
25.
Адамның, малдың құлағына ауызды тақап тұрып ай-
қайламайды. Құлақтың пердесі жарылып, саңырау боп
қалады, миға зақым келеді деп жорылады.
26.
Айдың мүйізі үшкір болса, ауа райы жақсы болады, ал
мүйіздері шалқақ болса күн бұзылады.
27.
Айт күні ренжуге болмайды. Жайраң қағып, жылы шы-
раймен, ыстық жүрекпен, тасыған мереймен жүреді.
Айт күні ренжісе, келесі айтқа дейін ашу тарқамайды
деп жориды.
28.
Айт мейрамы кезінде кір жууға болмайды. Өйткені айт-
—қазақ халқының діни мейрамы, қасиетті мерекесі.
29.
Айттан бұрын үй тазаланады. Ескі-құсқыны, кетік
ыдыс-аяқты тастайды. Айт күні жаңа нәрселер ғана
істеледі. Онысы—жаңа дүние көбейсін, бақ орнасын
дегені.
30.
Ақ болып ауырған малды қасқырдың бас сүйегімен
қа ғып ұшықтайды. Бұнымен қасқырдың киесі дертті
қуады деп сенеді.
31.
Ақ түйе Меккеге, қажылыққа жүрерде, тасаттық бер-
генде, ханды таққа отырғызғанда сойылады. Хал қы-
мызда «ақ түйенің қарны жарылғанда» деген мәтел со-
дан қалған болса керек.
276
277
ҚАЗАҚ ЫРЫМДАРЫ
32.
Ақпанда жұлдыз жиі көрінсе, қыс ұзаққа созылады.
Жұлдыздар жымыңдаса, боран соғады, жарқыраса, аяз
болады деп жориды.
33.
Ақтың жұғындысын адам жүретін жерге, ағын суға
төкпейді.
34.
Алғашқы некеге пайдаланылған бұйымдар бұзыл май-
ды, той киімдері сөгілмейді. Себебі, бұлай етсе, тату
неке бұзылады не адам өледі, көңіл жыртылады, араға
суық түседі, ыстық құшақ суиды. От жүректе тұтап, өрт
кеудеде лапылдап тұрған махаббат сезімі өшеді, әуелі
адамдар бір-бірімен жауласады, бітпес дау басталады
деп ырымдалады.
35.
Алдыға келген асқа мін тағып, жамандамайды. Ішкісі
келмеген жағдайда «асыңа разымын» деп ықылас біл-
діреді. «Ас—адамның арқауы» саналады. Асты жаман-
даған аштан өледі деп жориды.
36.
Алдыға қойған асты қастерлеу керек. Табақпен ас кел-
генде өзінің алдынан ғана алуға тиіс. Басқалардың ал-
дына қол созбайды. Бұлай істеу—ырыздыққа талас қан-
дық болады. Адамның өзіне бұйырған ас—Құдай дың
берген ырыздығы саналады.
37.
Алыс жолға шыққан адамдар қара шаңырақтан немесе
үлкен кісінің үйінен дәм татып аттанады.
38.
Алыс сапарға шыққанда жолға сары май, тұз алып
шықпайды. Оның мәнісі—жолым сарғайып, зарық-
тырмасын, тұздай ашты азап тартпаймын деген ниетті
бейнелегені.
39.
Аңдағы бірінші олжа ешкімге сыйланбайды, бірінші
олжа қоян, ал кейінгісі қасқыр немесе түлкі болса да со-
лай етеді.
40.
Аң аулауға алғаш шыққан адам тұңғыш олжасын
басқа біреуге сыйламайды. Онда қанжыға қурап құр
қалады, қанды болмайды, жол болмайды. Бақ пен
несібе басқаға кетеді деп ырымдалады. Ал келесі саят-
та олжасын дос-жаран, туған-туыстарына сыйлауға
болады. Мұның мәнісі—әр қандай істің бастамасы
өзімнен болсын. Жақсылығы да, жамандығы да басқа-
278
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
ға көшпесін деген ниеттен туған ырым. Мұның түп-
төркіні—дүниеқұмарлық емес, жақын кісілері сол ол-
жадан бақытсыздыққа ұшырамаса екен деген тілектің
нышаны.
41.
Аңшылар далаға түнесе, өзі жатқан жерді айналдыра
сызып қойып жатады. Шеңберге бәле-қаза, жыртқыш
аң жоламайды деп ұйғарады.
42.
Аптаның сейсенбі, жұма күндері қазақта жолға шық-
пайды, ағаш кеспейді. Ал жолға шығу қажет бол ған
жағдайда бір затты не ақшаны (жеті, он, қырық теңге)
жолға тастайды.
43.
Арқан-жіп ескен кезде жасөспірім балалардың керіл ген
жіптің астынан өтуіне тыйым салынады. Бойы өс пей
тапал болып қалады деп жориды.
44.
Арқан-жіп ескенде кейбірінің жібі ширамай, селкеу
қалса, жұбайы болбыр, бос белбеу—бота тірсек болады
деп ырымдайды.
45.
Ас үстінде қолын сілкімейді. Бұлай істегенде, ас
сілкінеді, дәм-тұз атады.
46.
Асқа келген ел қайтар алдында жиылған жұрттың бір
ақсақалына қаралық байланған ағашты сындыртып
тас тайды. Бұл—өлім осымен үзіліп тынсын дегені. Бұл
кезде әйелдер мен қыздар ең соңғы жоқтауын айта-
ды. Жылы (асы) берілген адамға онан соң жоқтау айт-
пайды.
47.
Асқа немесе тойға толтырылып қымыз әкелген саба
біржола сарқып босатпайды, түбінде міндетті түрде бір
ожау болса да қымыз қалуы керек.
48.
Асқа пісірілген жауырынды мұжып болған соң, соған
қарап жол ашатын салт бар. Бұл салтты әйел кісінің
жасауына болмайды.
49.
Асқа сойылған малдың етінен үй иесі дәм татпай тұрып
қан-жынын итке жегізбейді. Адал малдың етін иман
айтып жемей тұрып, қан-жынын ит жесе, адал несібе
арамданады, ас дәмі бұзылады деп ырымдалады.
50.
Асқа, тойға, мереке-мейрамға бағышталып сойылған
малдың еті сол үйдің адамдары ауыз тимей тұрып,
278
279
ҚАЗАҚ ЫРЫМДАРЫ
басқаларға берілмейді. Қанын итке иіскетпей көміп
тас тайды. Бұл—жақсы тілеу басқаға аумасын, оң тілек
ит-құсқа жем болмасын дегені. Сондықтан мұндай кез-
де ылғи да нысаналы мал сойылады. Дені сау көк қасқа
тай, ақ сары бас қой, атан түйе, атан өгіз, ту бие секілді.
Сондай мал сойылған соң қасиеті кетпесін дегені.
51.
Асқа, тойға арнайы әкелінген қымызы толы сабаны
түгел сарықпайды. Түбінде азғантай болса да сарқыт
қалуға тиіс. Себебі, саба кеуіп, семіп қалмасын, саба
кепсе, малдың желіні семіп, сүті тартылады, құт-береке
кетеді, сарқыт ішер жан қалмайды деп ырымдалған.
52.
Аспаннан ағып түскен жұлдызды көрген қазақтар
«менің жұлдызым жоғары» дейді.
53.
Асты оң қолмен алып жейді. Шыны ұсынғанда не-
месе біреуге бір нәрсе бергенде, оң қолымен береді, оң
қолымен алады. Бұл—ісім оңға бассын дегені.
54.
Астың соңында ат бәйгесі, жорға жарыстыру, балуан
күрестіру, көкпар тарту, теңге ілу, қара ату сияқты
ұлттық ойындар өткізіледі. Бұл—қайғының соңы
қуанышқа, астың соңы той-думанға ұласа берсін
дегені.
55.
Ас-тамақтан, жел-құздан, иіс-қоңыстан ұшынған адам-
дарды ұшықтау ертеден келе жатқан емдеу тәсілі. Жы-
ғылған адамның бір жері ауырып қалса да, сол жерді:
«Кет, пәлекет, кет», «Ұшық-ұшық» деп ұшықтайды.
Науқас адамды күн батар алдында жерге жатқызып
ұшықтап, үйге әкеліп жылы жауып тастайды.
56.
Ас-тұзды төгіп шашпайды. Кесірлі кесапат сөздерді
айтпайды. Нан тептілік істемейді. Бұл—ашаршылық
тартпасқа, тоқшылық қадіріне жетеді дегені.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Самашев Зейнолла Сұлтанов Қуаныш Тұяқбаев Қанат Шеңгелбаев Бақытжан «МӘдени мұРА» Ұлттық стратегиялық жобасын жүзеге асыру жөніндегі қОҒамдық кеңес 4 - бет 16

text:
57.
Ат жер тарпып тұрса, жақсы жолды көксегені. Алыс
сапар басталады. Мұны жылқы жер көксеп тұр деп
жақсылыққа жориды.
58.
Ат құйрығын кеспейді, неге десеңіз, адам өлгенде ат
талдап, құйрығын кеседі, соған ұқсамасын дер.
59.
Ат үстінде тұрып шіренбейді. Бұлай істеу—әулекілік-
тің, дарақылықтың белгісі деп біледі жұрт.
280
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
60.
Атпен келе жатқан адам бейіттің қасынан шауып
өтпейді. Қайта іштей дұға оқып, әруаққа сиынады. Оң
аяғын үзеңгіден шығарып, «Қиямет жақын, қиямет жа-
қын» деп тәуба етеді, әйтпесе, әруақ атады деп нанады.
61.
Атты кісі бейіт тұсынан шауып өтпейді. Бұл әруақты
сыйламағанның қылығы. Сондықтан әруақ атады, сай-
тан жабысады, әруақ соңынан қуалап үйге келеді деп
ырымдайды.
62.
Аттарының жалы оң жағына қарай жығылып жатса,
оны мінген кісінің жолы болады деп жориды.
63.
Ауа райының құбылысы да әртүрлі ырыммен па рық-
талады. Күн тұтылса—мұсылманға, Ай тұтылса—
кәпірге көрінеді, патшалары өледі деп жориды.
64.
Ауылдан атқа мініп аттанғанда артынан ит ере шықса,
қуалап зорлықпен кері қайтармайды. Өйткені ит иесіне
опадар. Мүмкін, жолы болар, сапары оң болар деп,
жақсылыққа жориды.
65.
Ашық күні дауылды жел соқса, артынан жаңбыр бола-
ды.
66.
Аюдың жүнін, тырнағын, тісін бесікке, киелі киімге
тұмар етіп тағады.
67.
Аяқ киімді төңкеріп қоймайды. Шешкеннен кейін
қатарлап қояды. Төңкеріліп қалса, оңынан қайта орна-
ластырады. Бытырлатып шашып тастауға да болмайды.
Аяқ киім төңкеріліп қалса—иесі қайғыға ұшырайды
деп ұйғарылады. Шашылып жатса, жолы кесіледі.
68.
Аяқты көкке көтеру—жақсы қимыл емес, оспадарлық.
Онда аспаққа асыласың, аяғың көктен келеді, үйге өлім-
жітім, қорада мал шығыны болады, Көк тәңірі шамда-
нады деп жорылады.
69.
Әдетте басқа ауруды да үшкіріп, ұшықтап емдейді.
Үшкіру де емдеу тәсілінің бір түрі. Емші дұға оқып,
«сүф-сүф» деп үшкіреді. Емделуші сол үшін оған мал,
орамал секілді садақа береді. Онысы—аурудың жолы
болып тез оңалсын дегені.
70.
Әдетте бұта-бүрген, ши түбіне саритын ит үй іргесіне са-
рыса «құт құйды» деп ырымдалады. Қазақ ырымында
ит опадар саналады. Жеті қазынаның біріне қосылады.
280
281
ҚАЗАҚ ЫРЫМДАРЫ
71.
Әдетте қазақ түйені басқа ұрмайды. Өйткені түйенің ба-
сында жылды бастайтын бақыты тұрады деп жориды.
72.
Әйел адам жолды кессе, ер азаматтың жолы болмайды.
73.
Әйел адам қайтыс болса, әйелдерге ине-жіп үлестіреді.
Бұл—ауыл әйелдері арасында әдетте ине-жіп ауысу
жиі кездесетіндіктен, сол ауыс-күйістен қалған қарызы
болса, мойнында кетпесін, ол дүниеге қарыз арқалап
бармасын дегені.
74.
Әйел ат талғамайды. Әйелдің қолы жеңіл, ат жазым бо-
лады деп жориды.
75.
Әйел аттылы ер адамның жолын, үлкендердің алдын
кесіп өтсе, бақытсыз жағдайға душар болады.
76.
Әйел биязы, сыпайы, жібектей есіліп тұруы керек. Үй-
ішінің мүлкін, ыдыс-аяқты салдыратпауы қажет. Адам
тамақ ішетін ыдысты «ит аяқ» деп атамайды. Бұлай
атаса—ыдыстың ырысы қашады, адамның дәм-тұзы
төгіледі.
77.
Әйел босана алмай қиналғанда, әйелді «қара басты»,
«нас басты» деп біліп, сыртынан иір мүйізді қошқар-
ды айналдыру, басынан бүркітті айналдыру ырымы
болған.
78.
Әйел еш уақытта еріне қол жұмсамауы керек. Күш
көрсетіп, таяқпен сабамайды немесе таяқ ала жүгіріп,
сес көрсетпеуі тиіс. Ұрысқанда тілдеп, бетіне түкірмей-
ді. Бұлай істеген әйелдің ақ некесі бұзылады, өзінен-өзі
талақ болады деп есептейді.
79.
Әйел кісі итке тас лақтырмайды. Бұлай істесе, құты
қашады. Ит—жеті қазынаның бірі, шамданады. Әйел
қолының берекесі қашады, ырысы кетеді деп ырымда-
лады.
80.
Әйел мал бауыздамайды. Басқа амал болмаған жағ дай-
да тіреуішке мініп тұрып бауыздайды. Өйткені әйел
мал бауыздағанда сескенеді. Сескеніп бауыздаған мал-
дың еті мәкіру саналады.
81.
Әйел отынды ошақтың үш бұтының үстінен асырып
жинап қойса, күйеуі басқа әйелге үйленеді.
82.
Әйел пышақ қайрамайды, жаниды. Пышақ қайраса,
еркегінің сағы сынады деп жорылады.
282
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
83.
Әйел толғатып, қиналып жатқанда қыздар жағы жыл-
дамдатып қазан қыздырып, «қатын бұрын туа ма, қазан
бұрын қыза ма» деп бидай қуырады. Қуырған бидайды
бала-шағаға үлестіреді екен.
84.
Әйел толғатқанда үй ішінде ілулі тұрған заттардың
бәрі алынып тасталады. Сандырақтардың аузын ашып
қояды. Осылай істелсе, толғақ жеңіл болады, жолдың
бәрі ашық, ақ ниетпен тілеу тілеп тұр деп ырымдала-
ды.
85.
Әйел, не еркек жұмыс істеп жатқан үйге келгенде
қолғабыс жасамаса, баласының белі бүкір болады.
86.
Әйелге бүйірін таянып тұруға болмайды, өйткені
күйеуін жоқтаған әйелдер ғана солай істейді.
87.
Әйелге түнде суға баруға болмайды, өйткені қорқып,
шошыма ауруына ұшырауы мүмкін.
88.
Әйелге шашын жайып жүруіне болмайды. Өйткені
қаралы әйел ғана шашын жайып жіберетін болған.
89.
Әйелге шашын отқа тастауына болмайды. О дүниеде
Құдай әйелдер мен қыздардан «саған берген шашым-
ды қайда тастадың» деп сұрайды. Әйел тарақ жүзіндегі
шашты жинап, аяқ баспайтын жерге қоюы керек.
90.
Әйелдің екіқабат кезінде жерігі қанбаса, баланың аузы-
нан су ағып жүреді.
91.
Әйелдің қарнына жағылған майды «Құдай оттай зау-
лат» деп отқа құяды. Бұдан бала алғыр, ержүрек бола-
ды десе керек.
92.
Әке мен бала қол алысып амандаспайды, құшақтас-
пайды. Әкесі тек баласын құшағына алып бетінен, маң-
дайынан иіскейді.
93.
Әкесі бар бала қолын төбесіне қойып, төр алдында
шалқасынан жатпайды. Бұлай істесе—әкесіне наразы
болып, өлім тілеп, зауал әкелгелі жатыр деген жаман
ырымға жорылады.
94.
Әкесі тірі адам төрге шықпайды, бас ұстамайды. Бұлай
істесе, әкесі өледі деп ырымдалады.
95.
Әтеш пен тауық бірігіп шақырса, жаман ырымға бас-
тайды. Ондай жағдайда тауықты сойып тастау керек.
282
283
ҚАЗАҚ ЫРЫМДАРЫ
96.
Байғыз—түнде ұшатын құс. Ол шаңыраққа қонып
шақырса, жаман ырымға жатқызады. Көсеудің басын
отқа күйдіріп: «Жамандық қара басыңа көрінсін!» деп
отпен аластайды. Байғыздың шаңыраққа қонуы—
қара түнде қара ниет тарататын сайтанның сілтемесі
деп қарайды. Бұл сол үйдің шаңырағын шайқайды
деп, жаман ырымға балайды. Байғыз қонақтап кеткен
жерде бір тамшы қан қалады дейді. Байғызды отпен
аластаудың себебі—артында сайтан қалмасын, сайтан
оттан қорқады деген нанымнан шыққан. Байғыз қонған
шаңырақта қан дағы байқалса, сол шаңырақты шағып,
отқа жағады. Әйтпесе бұл шаңырақтан пәле артыл-
майды деп ұйғарады.
97.
Бала алғаш жолға шыққанда тоқымқағар жасап той-
лайды.
98.
Бала бесіктен шыққан соң бесікті тазалап сүртіп, бетін
жауып сақтап қояды. Бұл—бесік ұрпақ шақырады, ке-
лешек ұрпақ тезірек келсін деген ырым. Сонымен қа зақ
өзіне жаққан бесікті ұрпақтан-ұрпаққа сақтайды. Ата-
сы жатқан бесікке немерелері жатады.
99.
Бала бөленген бесіктің үстіне жеті нәрсе (шапан, кебе-
нек, тон, жабу, жүген, қамшы және бесік көрпе) жаба-
ды. Кебенек пен қамшы—ел қорғайтын ер болсын деген
тілекті білдіреді.
100. Бала емізіп отырған әйел омырауын басқа кісілерге
көрсетпеуі тиіс. Баланы қалқалап отырып емізеді.
Бұл кезде сөйлемейді. Себебі, басқаның көзі омырауға
түссе—емшегі ісінеді, сыздауық шығады деп ырымда-
лады. Ал сөйлесе, бала шашалып, қолқасы қабынады
да, ауруға шалдығады.
101. Бала көкжөтелмен ауырса, көк ат мінген жолаушы ның
жолын тосып: «Көлденең көк атты, көкжөтелдің емі
не» деп сұрайды. Ол қандай ем айтса, соны ауру балаға
қолданса, шипа болады дейді.
102. Бала көрмей немесе бала тұрақтамаған кісілер қырық
үйден қырық құрақ жинап, соны құрап, содан балаға ит
көйлек тіккен. Ырым ғып балаға соны кигізген.
284
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
103. Бала көтермей жүрген әйел жаңа туған күшіктердің
үстінен аттайды. Егер әйел аттаған соң күшіктердің бі рі
өлсе, «әйел жүкті болады екен» деп ырымдалады.
104. Бала қаспақ жесе, үйлену тойында жаңбыр жауады.
105. Бала туылғанда ұл болса, «ат ұстар», қыз болса,
«қырық жеті» деп хабарлап, баланың әкесінен, атасы-
нан, нағашы жұртынан сүйінші сұрау ырымы болған.
«Қырық жеті»—қызды қалың малға беруге болатын,
жат жұрттың адамы дегені.
106. Бала туылысымен оны жерден көтеріп алатын адам көп
ұрпақты, жайдары, жарқын мінезді, мейірімді әйел бо-
луы керек. Себебі бала өзін жерден көтеріп алған адамға
тартады деп ырымдайды.
107. Бала тұрмай, шетіней берген жағдайда оны басқа адам
өтірік сатып алады.
108. Бала тілін шығарса, тіл келеді, яғни хабар келеді деп
жориды.
109. Бала тісегенде түскен тісін шидің арасына тастайды.
Бұл—қайта өскен тісінің түбі берік болсын дегені.
110. Бала үнемі жастықтың үстіне ұйықтайтын болса, кейін
ол ел басқаратын көсем болады, ал көрпені тұмшалап,
оранып жатса, есейгенде ынжық, жігерсіз болады. Бүк
түсіп ұйықтайтын болса, уайымшыл, қайғышыл бола-
ды. Етпетінен жатып ұйықтайтын болса, қызғаншақ
немесе ойшыл адам болады. Қол-аяғын төрт жаққа со-
зып, бей-жай ұйықтайтын болса, төрт құбыласы тең
кемеңгер әрі батыр болады деп ырымдаған.
111. Бала шошынып, ауруға шалдығады деп ырымдап,
нәрестенің бетіне ай сәулесін түсірмейді. Қырқынан
шыққанша түнде алып жүрмейді.
112. Балаға ат қою қазақта кілең тілекпен, үмітпен астасып
жатады, «Нұрсұлтан» атаса, жүзіне нұры жайнаған,
дархан сұлтан болады. «Дінмұхамед» десе, дін қолдаған
иман жүзді адам болады деп ырымдайды.
113. Балаға бұғана қабырғаны мұжытпайды. Бұлай істесе
бойы өспей, тапал боп қалады деп жориды.
114. Балаға қарғыс өтпеу үшін үш кемпірдің бұтының ара-
сынан өткізіп алады.
284
285
ҚАЗАҚ ЫРЫМДАРЫ
115. Балаға қойылған кейбір атты өте ауыр деп сезінетін жай
да бар. Мысалы: «Мұхаммет» аталған бала балиғатқа
толғанша «Ахмет», «Мұқан», «Мұқаш» деген секілді
жанама аттарды қолданады. Бұл баланың өмір-жасы
ұзақ болсын дегені.
116. Балаға сойылған малдың бүйені мен өкпесін жегізбей-
ді. Қуырдаққа басқа етпен қосып пісірілгенде жеуіне
болады. Тек өзін ғана жесе, бала сылтаушыл, жалқау,
өкпешіл болып кетеді деп жорылады.
117. Балаға шешен болсын деп таңдай жегізеді.
118. Балаларды ит болып үріп ойнауына тыйым салады.
Бұлай істесе, ұрпақтың берекесі кетеді деп жориды.
119. Баланы ана құрсағындағы кезінен бастап анасы арқы-
лы күтімге алып қастерлейді. Бала аман-есен дүниеге
келіп, көзін ашқанша ананы қорлайтын, жазалайтын
қылықтарға тыйым салады. Мұндай қылықтар құр-
сақтағы балаға да қаратылады, дүниеге келмеген кінәсіз
нәрестені қорласаң, ұрпақсыз қаласың деп ырымдай-
ды.
120. Баланы асырап алғанда ер балаға—асықты жілік, қыз
балаға тоқпан жілік ұстатып, көпшілікті бұған куә
етеді.
121. Баланы бесікке салып жатқанда барлық әйелдер үн
шығармай жым-жырт отырады. Сөйлеп қойса, бала
жылауық, есейгенде өсекші болады деп ырымдайды.
122. Баланы ожаумен ұрса, ырыс, несібе кетеді дейді.
123. Баланы сүндетке отырғызғанда сертпені тастамай, киіз
үйдің құрулы тұрған шиінің басына іліп қояды. Бұл—
бала ержетіп, отау тіккенде босағасы берік болсын деген
ниеті.
124. Баланы сыпыртқымен, көсеумен ұрмайды. Бұлай іс-
тегенде балаға пәле жабысады, қырсық шалады деп
ырымдалады.
125. Баланың желкесі шұқыр болса немесе желкесінен сүй-
се, қырсық, кесір болып өседі.
126. Баланың ит жейдесін далаға тастамайды, біреуге
бермейді. Себебі, нәрестенің бақыты сол жейдені киген
күннен басталады, сол жейде сол бақытты сақтайды деп
286
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
жориды. Әуелі, бұрынғы заманда дауға барған адам-
дар, жауға шапқан батырлар баласының ит жейдесін
қойнына тығып ала жүрген. Себебі, сол жейде қауіп-
қатерден, пәле-жаладан сақтайды деп ырымдалған.
127. Баланың қарын шашын адам аяғы баспайтын жерге
көміп тастайды. Өйтпесе, бала бақытсыздыққа ұшы-
райды.
128. Баланың қарын шашын алған соң, тастай салмай, сақ-
тап қояды. Бала қырқынан шыққанша, жеті ай тол-
ғанша әлсіз болады. Сондықтан бір тал шашын таста-
май, сақтау керек деп біледі.
129. Баланың қырқынан шығару ырымын жасағанда,
өберелі-шөберелі қарт бәйбіше қырық қасық суды ба-
ланың үстіне құйып тұрып: «Отыз омыртқаң жылдам
бекісін, қырық қабырғаң жылдам қатсын» деп тілек ай-
тады. Баланы шомылдыратын легеннің түбіне қырық
құмалақ тас, жүзік сияқты заттар салынады. Сақина,
жүзіктерді бала шомылдырған, көмектескен әйелдер
бөлісіп алады.
130. Баланың маңдайынан қақпайды, бір адамның бақ пен
соры оның маңдайына жазулы болады. Маңдайға ұрса,
бақ қашады.
131. Баланың мойны тез және түзу беку үшін оның шіл-
деханасына сойған қойдың мойын омыртқасын тұта-
сымен асып, тесігінен шыбық өткізіп, кептіріп қояды.
132. Баланың төбе шашын ұзын өсіріп, моншақ араласты-
рып өріп қояды. Бұл «айдар» деп аталады. Айдарлы
адам айбарлы көрінеді, оған тіл-көз тимейді деп біледі.
133. Баланың төбесіндегі орайы екеу болса, ұл балаға—екі
рет үйленеді немесе қыз балаға—екі рет тұрмысқа
шығады деп жориды.
134. Баланың тілі шығып, есі кіре бастаған кезде, ауылдың
ақсақалын шақырып, баладан: «Өлең аласың ба, көген
аласың ба?» деп сұратады. Сонда бала: «Көген аламын»
десе—малшы болады, «Өлең аламын» десе—ақын бола-
ды деп жориды.
286
287
ҚАЗАҚ ЫРЫМДАРЫ
135. Баланың тісі ұсақ болса—әнші болады. Жаңа туған
нәрестенің саусақтары жіңішке, ұзын болса, елге сый-
лы, өнер иесі болады.
136. Баласы көп үйдің бесігін жақсы ырымға жорып, тек
жақын туыстары қалап алып, жаңа түскен келіннің
отауының төріне қояды.
137. Баласы тоқтамай өле берген немесе түсік тастай берген
әйел бір баланы аман-есен туа қалған жағдайда жеті
әйелдің бұтының арасынан өткізіп алып, оған Жетпіс-
бай деген ат қояды. Онысы ғұмыр-жасы ұзақ болсын, ар-
тынан өзіндей ұл мен қыз өрби берсін деп ырымдаған.
138. Баласы тұрмай жүрген адам жаңа туған баласына
кигізетін ит көйлегін иттің басына кигізіп алып, сонан
соң баласына кигізеді.
139. Бас киімді кез келген жерге тастай салуға болмайды.
Биікке іліп қою керек. Әсіресе, құйрық қойып отыра-
тын жерге қоймау қажет. Себебі, бастан бақ таяды, бас
ауруына тап болады. Бас айналып, тіл байланып, иман
қашады. Адамның басынан қадірлі, ақылынан қасиет ті
ештеңе жоқ.
140. Батырдың, ақынның, палуанның сарқытын жегізсе не-
месе олар сәбидің аузына түкірсе, жақсы қасиеті мен
өнері балаға қонады.
141. Бейтаныс екі кісі жол үстінде кездесіп, бір-бірімен тез
шүйіркелесіп кетсе, жұлдыздары жарасқан деп санала-
ды. Біріне-бірі жұғыса алмай, мәміледе болса, жұлды-
зы қарсы тұр деп ұйғарылады.
142. Бейуақта үйге шам шағып қою керек. Себебі, бұл кез-
де де қараңғыны жамылып жүретін шайтан оттан,
жарықтан сескенеді, үйге кіре алмайды деп жориды.
143. Бейіт басында тамақ жеуге болмайды.
144. Бейіт топырағын сәндемейді. Табиғи қалпында жат-
қанын, көгеріп өсімдік өсіп тұрғанын ұнатады. Бейіт-
тен бір шым-шым топырақ алып тастайды. Бейітті ай-
налмайды.
145. «Бесік тойы» ырымына әйелдер ғана қатынасады.
146. Бесікке қолданып жүрген түбекті, шүмекті төңкермей-
ді. Себебі түбек пен шүмек—нәрестенің рахаты үшін
288
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
жасалған мүліктер. Оны төңкеріп қойса, ішіне кір жа-
бысады, от басына қойса, қурап семеді, сондықтан таза
жуып, күн көзіне қақтау керек, өйтпесе бала қуығы
тұтылып ауырады деп ырымдалады.
147. Бесіктегі бала шошып жылай берсе, ұйықтай алмаса,
қорғасынды ерітіп жерге құяды. Сонан кейін құйылған
қорғасынның пішініне қарап баланың неден шошы-
нып ұйықтай алмағанын жориды да, сол қорғасынды
бесіктің басына іліп қояды.
148. Бесікті бейуақытта сыртқа шығармайды. Нәрестені
алты айдан асқанша үйде жалғыз қалдырмайды.
Өйткені қараңғылық пен жарық жер бетінде таласып
тұрған кезде Бақ пен Сор да тез алмасады. Перілер мен
жын соғысып жатады дейді. Осы кезде ұйықтауға да
болмайды. Бейуақтың күнәсі жабысады деп ырымда-
лады. Кіндігі қатпаған сәби осы мезгілде үйде жалғыз
жатса, шошынады, перілер баланы алып кетіп, орнына
өздерінің ақыл-есі дұрыс емес баласын тастап кетеді деп
жориды. Кейде баланың ұрық безі бұзылып, рухынан
айырылады, сондықтан қасынан адам үзілмеген жақсы
деп иландырады.
149. Бесікті көбінесе, баланың нағашы жұрты алдын ала ар-
найы жасатып, бесік тойына тарту етеді. Онысы—жиен,
жекжат, үрім-бұтағым өсе берсін, өрісім кеңейе берсін
дегені.
150. Бесікті сатуға, кез келген адамға беруге болмайды. Аяқ
астына тастауға тіпті болмайды. Қазақ халқында бесік
ұрпақ жалғастыратын қасиетті бұйым саналады.
151. Бие саууға қолданатын көнек пен үйдегі сабаны төң-
кермейді. Түбін қолмен немесе таяқпен қағып ұрмайды.
Бұлай істегенде көнек пен саба түбіндегі құт ұшады, ақ
тартылады, ырыс шайқалады деп ырымдалады.
152. Бозбала төрге шығып алып етпетінен жатпайды. Бұлай
істеген балаға: «Әкең өліп, бауырыңды жерге төсеп жа-
тырсың ба?» деп қатал ескерту жасайды үлкен кісілер.
153. Бозторғай ән салса—күн ашық болады.
154. Бойжеткен қызға кәрі жілік тартпайды. Қыз кәрі жі-
ліктің етін жесе, отырып қалады деп ырымдайды.
288
289
ҚАЗАҚ ЫРЫМДАРЫ
155. Бойы кішкене адамдардың мінезі шақар келеді. Әрі
біреумен араздасса, оны өмірі ұмытпайды. Бойлары
кішкене болғандықтан өмірге өкпелі келеді де, біреумен
ренжісе қалса, олардың кемшілігін айтып, мұқатып,
өздерінен төмендетіп көрсетуге әуес болады.
156. Бос бесікті тербетпейді. Баласы өліп, бағы сөніп, өзегі
өртенген, содан есалаң күйге ұшыраған әйел ғана солай
істейді. Сондай жамандық болмасын деген ырым.
157. Бостан-бос тасты шықылдатпайды. Бүйтсе—қасқыр-
дың тісі қышиды, қорадағы, өрістегі малға шабады.
Мал шығыны көбейеді деп ырымдалады.
158. Ботаға, тайға, құлынға қоңырау тағады. Бұл—қас-
қыр жемеуі, жоламауы, көз тимеуі үшін жасалған
жоралғы.
159. Бөбек алақанын шапалақтаса, қуанышты хабар келеді.
160. Бұғана ұстаса, бойы өспей қалады деп ырымдап, жас
балаға бұғана ұстатпайды.
161. Бүркіт бағылатын үйге жын-шайтан жоламайды. Қы-
ранның ісі теріс пиғылдылардың делебесін басады.
162. Бір нәрседен шошынғанда пышақты жастықтың асты-
на қойып ұйықтайды.
163. Бір төл туса, бір түп көде артық шығады.
164. Бір үйде қонақ болып отырған кісі сол үйдің қазан-
ошағына араласпауы керек. Өйткені бөтен, үйренбеген
кісіден үйдің берекесі үркеді деп жорылады.
165. Бірге туған бауырына, қарындасына қатты ашуланған
кісі екі қолымен екі бүйірін таянып, көзін шарт жұ мып
тұра қалса, ашуы басылады, көңілі сабасына түседі деп
жориды. Қазақ «Ашу—дұшпан, ақыл—дос» дейді.
166. Біреу әңгіме айтып отырғанда сәби түшкірсе, оның
айтқаны шын деп сенеді.
167. Біреу түшкіргенде қасындағы адам «жәрікімалла, бер
Тәңір, бес жүз жылқы, болмаса жартысын» деп дауыс-
тап тілеу тілейді. Түшкірген адам да өз тілегін айтып,
сөзге айналуы керек.
168. Біреуге «атау-кереңді іш» демейді. Атау кере—адам-
ның өлер алдындағы ең соңғы ішіп-жейтін тамағы.
19-0185
290
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
169. Біреуді қайтыс болды деп естіп, кейін бұл хабар жалған
боп шықса, ол адам «көп жасайды екен» деп ырым-
дайды.
170. Біреуді сыртынан ғайбат қып отырып, сол кісінің үйіне
бара қалса, үш рет аузын шайқап, тәуба айтып барып,
асқа отыру керек. Өйтпесе—ішкен асы арам болады.
171. Біреудің атына ғайбат сөз айту—қазақта жантүрші-
гер лік жаман ырым. Ғайбат айту—кешірілмес күнә.
«Ердің ғайбатын айтпа, қайратын айт» дейтін нақыл
бар.
172. Біреудің пышағымен ет кескенде, құры қайтармайды.
Ұшына май немесе ет шаншып береді.
173. Біреудің тамақ ішкен ыдысының сарқытын балаға
бергізбейді. Өтірікші, өсекші болады. Ауру жабысады
деп сенеді.
174. Біреудің ұл баласы жоқ болса, әйелі қыз туа берсе, ол
соңғы туған қызына «Ұлбосын, Ұлтуған...» деген секілді
тілеу аттар қояды. Онысы—келесі балам ұл болсын деп
ырымдалған.
175. Біреумен дауласқанда сұқ саусақты шығарма. «Иман
саусақ» деп аталады. Қастерлеу керек.
176. Далада жатқан, шала жанған ағашты үйге кіргізбей ді.
Өйткені күйелі ағаштай пәле жұққыш болады. Көңіл
шаладай бықсып, үй-ішінде алауыздық туады. Қора-
дағы қой, өрістегі жылқы, қотандағы сиыр, даладағы
түйе шала туып, шығын көбейеді. Береке кетіп, бақыт
сөнеді, адам өледі деп ырымдалады.
177. Дастархан басында, ас алдында, тамақтанып отырғанда
сырттан сәлем беріп кірген кісінің қолын алмайды.
Бас изеп, асқа кел деп шақырады. Жуылмаған қолды
астан артық көру—адамдық қасиетке жатпайды. Ас-
тан аттауға болмайды. Майлы ас жеп отырып, қолды Достарыңызбен бөлісу: |


title: Самашев Зейнолла Сұлтанов Қуаныш Тұяқбаев Қанат Шеңгелбаев Бақытжан «МӘдени мұРА» Ұлттық стратегиялық жобасын жүзеге асыру жөніндегі қОҒамдық кеңес 4 - бет 17

text:
сілікпейді. Бұлай істегенде ас сілкінеді, дәм-тұз атады
деп ұйғарылады.
178. Дастархан басында, кісі көп жерде керілмейді және
адамға қарсы қарап тұрып керілуге де болмайды. Бұл
қылық тосыннан болатын өлінің елесі саналады.
290
291
ҚАЗАҚ ЫРЫМДАРЫ
179. Дастархан оң бетімен жайылады. Дастархан қос қа-
батталған болса, қонақ келгенде оның тұйық жағын
қонаққа қаратып, оң бетін келтіріп жаяды. Мұны «дас-
тархан оң болмай, ісіңде жол болмайды» деп ырым-
дайды. Дастархан—береке-бірліктің, тірліктің бейнесі
ретінде қастерленеді.
180. Дастархан үстіне келген адамға дәм ауыз тигізеді, әйт-
песе күйеуің немесе келіншегің тастап кетеді дейді.
181. Дастарханға нанды теріс қаратып, төңкеріп қоймай ды.
Оң қояды. Нанды жалғыз қолмен жерге басып тұрып
сындырмау керек. Оң қолмен алып, сол қолмен ұстап
тұрып, сындырып жейді. Саусағы тиген бір жапырақ
нанды тауысуы керек. Өйтпесе несібе шала қалады деп
жорылады.
182. Дәретке кетіп бара жатқан кісіге қол беріп амандас-
пайды. Бойында нәжісі бар деп ырымдайды.
183. Дәретке отырғанда сөйлесу—әдепсіздік. Сондай қалып-
та сәлем беруге де тыйым салынады. Тек түзге отырып
бол ған соң ғана қолын жуып барып сөйлеседі, сәлем
береді.
184. Дене мүшелерінің жыбырлауы да—ырымның арқауы.
Оң қабағы тартса, «қуанамын, бір игі хабар естимін»
деп жақсылыққа бейімдейді. Ал сол қабағы тартса, «бір
жайсыз жағдай болар» деп іштей үрейленеді. Қабағы-
на сілекей жағып: «Жамандықтан сақтай гөр!» деп ті-
лейді. Мүсәпірлерге садақа береді.
185. Дос, жекжат, құда, туысқан сыйлыққа ит алмайды.
186. Дүниеге келген нәрестенің кіндігін ақ балтамен кесіп,
таза жіппен байлайды да, түбіне күл себеді. Ақ балта-
ны өзге нәрсеге пайдаланбай, сақтап қояды. Ер бала-
ның кіндігін «үй күшік болмасын» деп қырдан асырып
лақтырады. Ал қыз баланың кіндігін «үйдің құты бол-
сын» деген ырыммен ошақ түбіне көмеді.
187. Егер бала кішкене кезінде ащы жеуге құмар болса, өмі-
рі соқпақты болады. Тәтті жеуге әуес болса, өмірі шат—
тұрмыста болады.
188. Егер баланың анасы балаға сұқтанып қараған адамды
көңіліне алып, әр түрлі жаман ойлап мазасызданса,
292
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
жанып жатқан отқа тұзды салып жатып «Құдай тілден,
көзден сақтасын» дейді. Бұдан бұрын баланың басы-
нан айналдырып балаға түкіртеді. Бұны тек балаларға
ғана емес, жаңа туған төлге де жасайды. Немесе тұзды
тіл тиеді деп қорыққанда жасауға болады. «Көздінің
көзінен, тілдінің тілінен» деп сұрықтайды. Егер жас ба-
ласы бар адам бала туралы сөз айтқанда мысалы: «ба-
ланың көзі баланың көңіліндей әп-әдемі жанып тұр»
деген сөздерді көңіліне алып қалса, ол жаңағы айтқан
адам есіктен шығар-шықпастан, соңынан іле-шала
тездетіп баланың маңдайынан сүйіп, босағаға қарай
«тіліңе шоқ түссін» деп үш түкіреді.
189. Егер баланың ерніне, болмаса саусақтарына сүйел
шықса, ақ жіп пен қара жіпті араластырып денеде қан-
ша сүйел болса, сонша рет түйіп, жерге көміп тастау ке-
рек. Сонда тез кетеді. Болмаса жаңа туған айға қара тып
тұрып: «Ай, ау, ай, сүйелімді ал да, қолымды бер!» деп
үш реттен үш күн қайталаса, сүйел кетіп қалады.
190. Егер баланың үлкен башпайы, шұлығын тесіп шыға
беретін болса, өскенде өткір мінезді, іске алғыр, жұрт
сүйсінген адам болады.
191. Егер бұлт ортасынан ыдыраса, ауа-райы бұзылады, ше-
тінен ыдыраса, жылынады.
192. Егер біреу байқамай, абайсызда адамның дайрағын ба-
сып кетсе, басқалар оны олжаға батады деп сенеді.
193. Егер біреуге түйреуіш сыйласаңыз, сол адаммен рен-
жісесіз.
194. Егер екі бетіңіз дуылдап қызарса, сізді сыртыңыздан
біреулер сөз етіп жатады.
195. Егер жазда сиыр жөтелсе, қыс ерте түседі.
196. Егер жазда күн ұясына қызыл мұнарлана барып батса,
қуаңшылық, болмаса соғыс болып, қан төгіледі.
197. Егер жаңа туған баланың кіндігінен төмен қарай жол,
сызық болса, оның артынан не інісі, не сіңлісі туады.
198. Егер жаңа туған нәресте туған кезінде жыламаса, қа ра
қазанның құлағына шөмішті соғып қатты дыбыс шы-
ғару керек, сол кезде бала жылайды.
199. Егер жаңбыр таңертең басталса—күні бойы жауады.
292
293
ҚАЗАҚ ЫРЫМДАРЫ
200. Егер жас бала еңбектеп жүргенінде, өзінің боғын жеп
қоятын болса, тапқыр болады.
201. Егер жас бала өзінің үйіне өзі сәлемдесіп кірсе, төрге
тұрып алып тоңқайып жол қараса, үйге қонақ келеді.
202. Егер жас нәресте туғанда арқасында жалы болса, не ба-
тыр, не бай, не бақытты адам болады.
203. Егер жас нәрестенің ауыздарынан сілекейі аға берсе,
немесе анасын еміп отырып қызыл иегімен омырауын
тартса, көп ұзамай тісі шығады.
204. Егер жолаушы жол бойында тұмсығы өзіне қарап жат-
қан аттың немесе түйенің басын кездестірсе, бұл жақ сы
ырым, ал керісінше болса, онда жолы болмайды.
205. Егер жолда келе жатып, аттың тағасын тауып алса ңыз,
үйде сәттілік болады.
206. Егер киіз үй сыртына ит сарып кетсе, құт келеді деп
жақсылыққа жориды.
207. Егер киіз үйге байғыз қонып, бақыратын болса, бұл
үйдің иесі үлкен бақытсыздыққа ұшырайды. Егер, ке-
рісінше, қарға қарқылдаса, онда бақытты болады.
208. Егер киіз үйге кіріп келе жатқан адам сүрініп кетіп
құласа, үй иесі кенеттен мал-мүлікке ие болып, дәулеті
артады.
209. Егер көзінің ішінде меңі бар адам болса, ол адамның
көзі сұқты келеді.
210. Егер күйеуге шықпаған қыздың омырауы үлкен болса,
көп балалы болады.
211. Егер құмырсқалар илеуін биік жерге салса, судың
деңгейі көтеріліп, тасқын болады.
212. Егер нәресте жас кезінде аузын ашып ұйықтайтын бол-
са, сүйгені сұлу болады.
213. Егер сататын жағдай болып қалса, аттың жүгенін,
түйе мен сиырдың бұйдасын, бүркіт пен сұңқардың
томағасын, иттің қарғы бауын алып қалуы шарт.
Өйтпесе, бұлар сиқырмен басқа бейнеге айналып, жү-
генді, бұйданы, томағаны, қарғы бауды алып қалуды
талап етіп, маза бермейді деп ырымдалады.
214. Егер тауық ұясына ерте қонақтаса, ертеңіне жауын бо-
лады.
294
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
215. Егер тұзды байқаусызда төгіп алсаңыз, біреумен рен-
жісесіз.
216. Егіннің тұқымы үшін біреу қарызға дән сұраса, рен-
жімей берілуге тиіс. Өйткені дәнді адам емес, қара жер
тілеп жатыр деп ырымдалады. Тіпті, түк жоқ деген
күнде де бір уыс дән ұстатады. «Егін әлей болсын!» де-
ген тілек айтып, қарыз сұраушыны жылы шыраймен
шығарып салады. Мұнысы—үйден дән арылмасын, дән
тасып, елдің қажетіне өтелсін дегені.
217. Езуге ауыздық шықса, жүгеннің ауыздығымен ем дей-
ді.
218. Екі кісі қатар тұрып бір жерге дәрет сындырмайды.
Онда нәсіп, тұқым бұзылады, қан сескененді деп ырым-
далады.
219. Екіқабат әйел «ұл табамын» десе, еркектің қару-жа-
рағын, шалбарын басына жастанып жатады. Ал қыз
тапқысы келсе—қызыл ала шыт, әйелдің көйлегі,
жүзік, сырға, алқа, маржан, білезік, моншақ жастана-
ды.
220. Екі қабат әйел керулі тұрған және шұбатылып жатқан
арқаннан аттамайды. Бұлай істесе—босанған кезде ба-
ланың кіндігі мойнына оралып, өміріне қауіп төнеді
деп ырымдалады.
221. Екі қолды артқа ұстап жүру де теріс. Себебі, бұл—қол-
ды артына байланған тұтқын пендені еске түсіреді. Сол
сияқты бүйір таяну да жаман ырым. Өйткені жұбайы-
нан айырылған қаралы әйел немесе талақ етілген
әйелдер ғана бүйірін таянып, аһылап-үһілеп қайғы
шегеді. Жайшылықта мұндай қылық көрсеткендерді
жұрт ұнатпайды.
222. Екі қолды төбеге қоймайды. Жамандық істеп, қолға
түскен тұтқындар ғана ант-су ішкенде екі қолын тө-
бесіне қойып, жүресінен отырады. Сондай жамандық
көрінбесін дегені.
223. Екіқабат әйел қоян етін жесе, баласы қоянжырық бо-
лып туады.
224. Екіқабат әйелге ара, қайшы ұстатпайды. Ұстаса, мер-
зімінен бұрын босанады.
294
295
ҚАЗАҚ ЫРЫМДАРЫ
225. Екіқабат әйелге түйе етін жеуге болмайды, әйтпесе ол
баланы он екі ай бойы көтереді. Егер ол он екі айда да
тумайтын болса, бураның мойнына ақ мата салып, со-
дан аттап өтуі керек.
226. Ел жайлауға шыққан соң желі тартып, алғаш бие
байлаған кезде үйірдің бастаушысы—айғырдың сауы-
рына май жағады. Бұл үйірдің төлі көбейсін деген
тілеудің ырымы.
227. Еліңнің патшасын, өз балаңды, өз жұбайыңды қарға-
саң, тіліңе күйе жағып қарға. Қарғысың күйеде қал-
сын. Патшаға, балаға, жұбайына жуымасын деп те
ырым далады.
228. Емшекте баласы бар әйел жалаңбас отырып, бала
еміз бейді, орамал салып алуға тиіс. Жалаңбас болса,
қайыз ғағын шайтан баланың ауызына салып жібере ді,
бала есейгенде мәңгүрт болады, анадан безеді, басы на
шығып, аяқ асты етеді деп біледі.
229. Емшектегі баланың аузынан қалған тамақты әкесіне
жегізбейді. Себебі, бұл асқа емшек сүті араласады.
Баланың әкесі әйелінің сүтін емгендей болады деп жо-
риды.
230. Еркек әйелдің киімін кимейді, жаулығын салмайды.
Өйтсе, еркектігі сөнеді, рухы жасиды, өсекші болып
кетеді.
231. Еркек кісі әйелдің іш киімін жумайды. Бұлай істесе—
сағы сынады, кір суындай көңілін кір және нас басады
деп тыйым салады.
232. Еркек те, әйел де, бала-шаға да сыртқы киімдерін жел-
бегей жамылып жүрмей, жеңін киіп жүруі керек. Се-
бе бі әруақтар ғана жеңсіз кебінін желбегей жамылып
үйге кіреді деп, үрейлі ырымға жатқызады. Екі қолы
жоқ кемтар, мүгедек адамдар да сондай кейіпте болады
деп, жаман ырымға жатқызады.
233. Ерлі-зайыптының біреуі қайтыс болса, қалғаны жыл
толмай тұрып бас құрмайды.
234. Ерні тартса—жақсы дәм бұйырады, сарқыт жейміз деп
ойлайды. Иық тартса—жаңа шапан немесе киіт кию-
ге бағыттайды. Табан қышыса—алыс сапарға шығуға,
296
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
жолаушы жүруге ырымдайды. «Жолым оң, сәтті сапар
болғай» деп тілейді. Тақым тартса—ат мінуге неме-
се үйленуге жориды. Алақан қышыса—ақша болады,
байлық қонады деп нанады. Шеке тартса—басқа бақ
қонады, мәртебе өседі деседі. Мұрын жыбырласа—
иіскерлік көбейеді, той-томалақ, «ақ түйенің қарны
жарылғандай сый-сияпат болады» деп қуанысады.
235. Есіктің алдына кірдің суын төкпейді. Адам аяғы бас-
пайтын жерге төгеді.
236. Есіктің босағасын екі қолмен керіп тұрмайды. Та бал-
дырықты баспайды. Маңдайшаға артылмайды. Өлім
шыққан, жау шапқан, қаралы күнге ұшыраған үйлер де
ғана сондай көріністер болады. Сондай жаман ырым ды
істеуге тыйым салынады.
237. Есіктің тұтқасын жуған сумен көз тиген баланың бе тін,
екі қолының алақанын, екі аяғының табанын жуса, көз
сұғы қайтады деп жориды.
238. Есінегенде ауызды аңқайтып ашпай, оң қолдың сыр-
тымен қалқалап жабу керек. Аңқайған ашық ауызға
сайтан түкіреді деп жориды. Бұл қылық әдепсіздік бо-
лып саналады.
239. Ешкінің құйыршығын, сирағын, қойдың құйымша-
ғын ойнау үшін балаға бермейді. Бұл заттармен ойна ған
бала тұштақай, тұрақсыз болады деп жорылады.
240. Жаз аңызғақ, ыстық болса—қыс қатты аяз бола тын-
дығының белгісі.
241. Жазғытұрым мал төлдеген кезде бірінші сауыннан
алынған иіндіні асқа қолданбайды. Майды да жемейді.
Маймен есіктің жақтауы, маңдайша, қазан-ошақтың
құлағы мен сирағы майланады. Себебі, ол ақ мол бол-
сын, індет шалмасын, сауар көбейсін, ақ пен бақ қон-
сын, мал басы артсын деген ниеттен туған ырымның
жоралғысы.
242. Жазда құйын көп болса, қыс аязды болады.
243. Жазда найзағай көп жауса, қыс жайлы болады.
244. Жазда үйге құйын келе жатса, үлкен кісілер қолына
таяқ алып, оны «таздың үйіне бар, пәленше таздың
үйіне бар!» деп қуалайды.
296
297
ҚАЗАҚ ЫРЫМДАРЫ
245. Жазда, яғни жазғытұрым ақ жауын жауса, құт құйды,
құт құйды, жер иіп, егін мол өнім береді деп жақсы лық-
қа жориды.
246. Жайлау үстінде далаға қазан асқанда түбіндегі судан
жұлдыздар шоғыры көрінсе—мал өседі, төл көбейеді,
байлық артып, дәулет шалқып, рахат өмір сүреміз деп
ырымдайды. Отқа май құйып қоздандырып, ақ тілеу
тілейді.
247. Жайшылықта ер кісілердің жүресінен отыруы—жа-
ман ырымға жатады. Бұл қаралы күйді, өлім-жітім
жағдайын еске түсіретін құбылыс. Қайғылы ерлер,
серігінен айрылған кісілер осылай қара тұтып отыра ды.
Сондықтан жайшылықта ер адамдар құйрығын жер-
ге басып, жайраң қағып отыруға тиіс. Әйел адамдар-
дың жүрелеп отыруы—жақсы ырым. Әйелдердің бия-
зы түрмен ибалы бейнеде жүрелеп отыруы—ерлерге,
үлкен кісілерге көрсеткен құрметі есептеледі. Ерлер
жүрелесе—ауылға қатер төнеді, әйелдер жүрелесе—
ауылға иба кіреді деп жориды.
248. Жайшылықта мініс атының жал-құйрығы күзелмей-
ді. Себебі, ат иесі өлсе—оның мініс аты тұлданып,
жал-құйрығы күзеледі, қаралы күйге келтіріледі.
Сондықтан жайшылықтағы мініс ат сондай күйде
көрінбесін дегені.
249. Жайшылықта түндікті бақанмен тіремейді. Себебі өлім
шыққан үй ғана осылай істейді. Жақсы күнде жаман
ырым жасалмауы керек деп ұйғарылады.
250. Жал-құйрығының арасында шоқ-шоқ ақ қылы бар
жылқы құтты саналады. Ол сатылмайды, біреуге бе-
рілмейді. Себебі, сол малмен бірге құт-береке кетеді.
251. Жаназа оқылып жатқан жерден айналып өтпейді.
252. Жанары тұрақсыз, көздері алақ-жұлақ етіп қарайтын,
қимылы шапшаң адамдар—барып тұрған арсыз. Абза-
лы ондай адамға үйір болмаған жөн.
253. Жанып тұрған шырақты үрлеп өшірмейді, бір затпен
басып өшіреді. Үрлеп өшірсе—бақ таяды, бақыт сөнеді,
адам ұмытшақтық дертіне тап болады деп ырымдайды.
298
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
254. Жаңа айды көргендер «жаңа айды жарылқа, ескі айды
есірке» деп бата жасап, ырымдайды.
255. Жаңа босанған әйел қырық күнге дейін қолын суық
суға малмауы керек. Салқын заттарға қол тигізбеу ке-
рек. Жаңа туған нәресте суық жүрек, тасбауыр болып
өседі деп ырымдалады.
256. Жаңа босанған әйел үйге кірген итке шық демейді. Бұ-
лай істесе—әйелдің тісі түсіп қалады, бойынан қай ра ты
жойылады деп ырымдалады.
257. Жаңа босанған әйелге ақ сарыбас қой сойып, ақ тілеу
айтып, қалжа жегізеді. Себебі туыттағы тері шықпаса,
ана мен баланы қырық түрлі қырсық шалады, қалжа
жемеген әйелдің баласы ынжық болады деп ырымдала-
ды.
258. Жаңа киім-кешекті бисмилла деп киеді. Өйтпей ба-
зардан әкелген беті үйге қоя салса, түнде шайтан киіп
ойнайды. Шайтан киген киім адамға бұйырмайды деп
жориды.
259. Жаңа туған айды алғаш көргенде тізерлеп отырып үш
рет еңкейіп мінәжат етеді де, сол тізе бүккен жерінің
шөбін жұлып отқа тастайды. Бұл—әулетім оттай қаулап
өсе берсін дегені.
260. Жаңа туған баланың кіндігі қатқанша күн батқаннан
кейін үйден күл шығарылмайды.
261. Жаңа туған ботаның құйрығының ұшы кесіліп таста-
лады. Себебі бота тез марқайсын, тез аяқтансын деген
ниет. Ботаның құйрығына қара тас жабысып туады, сол
тасты алып тастаса, бота тез марқаяды деп иланады.
262. Жаңа туған нәресте суық бауыр, тас жүрек болып
өседі деп ырымдап, жаңа босанған әйел қырық күнге
дейін қолын суық суға салмайды, салқын нәрселерді
ұстамайды.
263. Жаңа туған нәрестені құттықтап, шашу алып барғанда
шикі етті қоспау керек. Шикі ет—өлімнің нышаны,
жаман ырым.
264. Жаңа туған сәбиді емізбестен бұрын таза суға малын-
ған қасқырдың жүнімен ауыздандырады. Ерте кезде
қасқыр киелі саналған, сондықтан да бұл ырым бала
298
299
ҚАЗАҚ ЫРЫМДАРЫ
қасқырдай қайратты да, қажырлы болсын деген ниет-
тен туындаған.
265. Жаңа туған сәбидің кіндігін киелі немесе жасы үлкен
парасатты кемпірлерге кестіреді. Себебі «Нәресте кін-
дік шешесіне тартады» деген сенім бар. Ауру, сырқат
немесе жарымжан әйелдер кіндік кессе, бала соған тар-
тып кетеді деп ырымдалады.
266. Жаңа түскен келін бірер жыл бала көтермесе, наға шы
жұртының баласын қойнына алып жатады. Сонда бала
көтереді деп ырымдайды.
267. Жаңа түскен келін күйеуі бір жаққа кеткенде орын
ауыс тырып жатуға тура келсе, өзінің некелі төсегін құр
тастамайды. Жастық астына балта, пышақ секілді зат-
тарды қойып қояды. Онысы—иен қалған төсекте жын-
шайтан ойнамасын дегені.
268. Жаңа түскен келін отқа сәлем бергенде: «От ана, Май
ана, жарылқа!» деп тілек тілейді. Басқа әйелдер отқа
май құйып, алақандарын қыздырып алып, келіннің
бетін сипайды. Бұл—келіннің жүзі жылы, дидары ыс-
тық болсын, тіл-көз тимесін дегені.
269. Жаңа түскен келін өзінің киім-кешегін албаты қыс-
қарта бермейді. Өйткені бұлай еткенде дүниеге келетін
нәресте кем туылады немесе түсік боп түсіп қалады деп
ырымдайды.
270. Жаңа түскен келіннің бала көтеріп, жерік болғанын
сезсе, қайын енесі ағынан жарылып, «төсек той» жасап,
көршілерін де қуантады. Жиналғандар төсекке теңге,
қыран құстың қасиетті саналған дене мүшелерін іледі.
Жастығының астына пышақ жастап қояды. Онысы
бала аман-есен жарық дүниеге келсін, тіл-көзден аман
болсын дегені.
271. Жаңа түскен келіннің бетін ашқанда, жыр айтушы
ақын оң қолымен ашады. Жеміс ағашына немесе то был-
ғы сапталған қамшының сабына қызыл торғын ора мал
байлап, сонымен ашады. Онысы: «Келіннің беті ай дай
жарық болсын, жемісті ағаштай ұрпағы көп бол сын»
деп ырымдалады.
300
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
272. Жаңадан келіп, қоныс қонғандарға ауыл ерулік бере-
ді. Қоныс құтты болсын айтады. «Көрші ақысы—тәңір
ақысы» деген сөз бар. Ерулік бермесе, дән қысырайды,
босаға сөгіледі, жер жериді деп ырымдалады.
273. Жаңадан қайнатқан сабынды жоғары қойса, ол үйге
түскен келін өркөкірек болады.
274. Жаңбырдың құрты жер бетіне шықса—кешікпей жаң-
быр басталады.
275. Жараланған жыртқыш аңға жуысуға болмайды. Жол-
барыс, аю, қасқыр жараланған кезде бүкіл дүниені
талқандағысы келіп, кектеніп, қаһарланады. Қазақ
қаһарлануды ең үлкен қырсық санайды.
276. Жас адамның басы ауырса «басыңа бас қосылады» деп,
жас келіншек лоқсып, жүрегі айныса, «бойыңа біт кен
шығар» деп әзілмен жұбатады.
277. Жас балаға «тілашар» ырымын жасағанда, қариялар-
дың бірі арнайы сойылған қойдың піскен ішегін ба-
ла ның мойнына орап тұрып: «сөйлейсің бе?» деп үш
рет сұрайды. Баланың ата-анасы баланың орнында
«сөй леймін» деп үш рет жауап береді. Сонан соң үл-
кен кісілердің бірі қойдың пісірілген басын алып ба ла-
ға: «тілің тез шықсын» деп тілінен, «шешен бол» деп
таңдайынан, «көреген бол» деп көз етінен, «сөз тың-
дайтын бол» деп ырымдап құлағынан дәм тат қызады.
278. Жас балалы әйел дәметеді деп, бұл үйге кіретін кісі
тағам, дәм ала келеді. Дәметіп қалса, омырауы іседі,
сүті тартылады деп ырымдайды. Емшекте баласы бар
әйелдің омырауы іссе, бір қарт ана жаңа піскен ыстық
нанды қойнына тығып келіп сонымен аластайды.
279. Жас жұбайлардың алғаш жататын төсегі—«Ақ неке-
нің ақ төсегі» деп аталады. Енесі мен жеңгелері төсекті
аршамен аластайды, иіс су себеді. Төсекті бұлай алас-
тамаса, жын-сайтан жабысып, неке бұзылады деп жо-
риды.
280. Жас келіннің емшегі, малдың желіні іссе, қайтыс бол-
ған адамды жуған қолғаппен аптайды.
300
301
ҚАЗАҚ ЫРЫМДАРЫ
281. Жас келіншек еліріп, желігіп, желпініп жүрмеуі керек.
Бұлай істесе, баласы желіккіш болады. Толғағы ауыр
болады, өзі де құтырып кетуі ықтимал деп жорылады.
282. Жас малдың мүйізі шығар кезде оны қолмен сипаса, ол
қисық болып өседі.
283. Жас сәби бірер қауіп-қатерден аман қалса, «періштесі
қақты» деп ырымдайды.
284. Жас төлді арқасынан сипаса, өспей қалады.
285. Жас шопан қайын жұртының ауылына барғанда қой ды
мойнынан ұстап, жетелеп барса, ит үрмейді. «Сағын-
дым қыздың қойнын, жетелеген қойдың мойнын» деген
өлең осындай ырымға орай айтылған.
286. Жауырынды мұжып болған соң, етек жағын жарып,
ашып тастайды, әйтпесе жол бітеледі, жол азабы кө-
бейеді, жол тұйыққа тіреледі деп жориды.
287. Жаяу, аттылы немесе көлікпен келе жатқан адам
жығылатын болса, тұрғаннан кейін сол жерді «ұшық-
ұшық» деп ұшықтайды.
288. «Жел иесі—Мырқайдар. Қара тұман бұлтты айдар»
дейтін ырым бар. Қырман соғып, дәнді жерге ұшырып,
тазартқанда жел иесі Майдаға сиынады. Мұнысы—
«Дән көп болсын, қауыз топан аз болсын. Майда ие қол-
дай гөр» дегені.
289. Желсіз күні түтін жерге қарай шалқыса, қыс қарлы,
жаз жаңбырлы болады. Желсіз күні ауа бұлтты болса
да, түтін тік ұшса, ауа-райы жайлы болады.
290. Жер сілкінісі—Алланың бұйрығымен болатын іс деп
есеп
теледі. Адамдардың ниеті бұзылып, арамдықпен
жерді қорлау, ластау ісі етек алғанда жер шамданып,
сілкінеді деп те есептеледі. Сондықтан жер сілкінген
кезде бір шымшым топырақты алып, Аллаға жалба-
рынып дұға оқып, жүрекке басқан қалыппен жүрелеп
отыру керек. Күнәң болса, Алла да, жер де кешіреді деп
есептеледі.
291. Жерді сабамайды, тепкілемейді. «Қара жерді жаман-
дама, қайтып сонда барарсың; Қауым елді жаманда ма,
қарғысына қаларсың» дейді.
302
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
292. Жерік болған әйел жерік асын жеуі керек. Жерігі қан-
баған әйелдің баласы су ауыз болып туылады. Ондай
бала суайт болады деп ырымдалады.
293. Жиенін ұрған адамның қолы қалтырайды деп санала-
ды.
294. Жол үстінде келе жатқан жолаушыдан: «Қайда бара-
сың?» деп сұрамайды. Қайта «жол болсын!» деп, ақ жол
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Самашев Зейнолла Сұлтанов Қуаныш Тұяқбаев Қанат Шеңгелбаев Бақытжан «МӘдени мұРА» Ұлттық стратегиялық жобасын жүзеге асыру жөніндегі қОҒамдық кеңес 4 - бет 18

text:
тілейді. Себебі жолаушы барар бағытын құпия ұстайды.
Қаскөй біреулер біліп қалып, соңыма түседі, жолымды
ториды, сайтан соңымнан ереді деп жаман ырымға ба-
лайды.
295. Жолаушы сапар шегіп келе жатқанда жол бойында
тұм сығы жолға қарап аттың не түйенің қу басы жатса,
жол ақ, оң болады деп ырымдалады. Ал керісінше жат-
са, жолаушы аттан түсіп, қу бастың тұмсығын жол ға
қаратып қойып кетеді.
296. Жолаушыға айдалада кезіккен аң да киелі саналады.
«Абыройы асар жігіттің алдында ажалсыз аң кезігеді»
деп үмітін өсіреді.
297. Жолаушыға түзге отырған әйел кездессе, жолы бола-
ды.
298. Жолаушылап жүрерде, бір жұмыспен жолға шыққан-
да үйдегі қаптың сандықтың ауызын ашып кетеді.
Онысы—жол ашық болсын дегені.
299. Жолаушылап келе жатқан адам бір үйге сусын ішуге
түспек болса, сол үйдің есігіне тура беттеп келіп аттан
түспейді. Оң жағынан түседі, әрі үйді айналмайды.
Себебі жау үйінің жай-күйіне қарамайды, өлімнің суық
хабарын естірткелі келген адам да күй таңдамай үйге
кіреді. Сондықтан жолаушының жүрісі жаман ырым ға
ұқсамасын дегені. Дос, туыстар оң жол, оң тілеумен оң
жақтан келіп оң аяқпен үйге кіреді.
300. Жолаушылар алыс сапарға беттегенде атына мінген
сәтінде аты күрсінсе немесе есінесе, жол болмайды деп
ырымдап, сол күні жолға шықпай, атты босатып қоя
береді. Одан кейін басқа ат мінеді.
301. Жолаушының алдынан қара мысық кесіп өтсе, жолы
болмайды. Егер ит кесіп өтсе, жолы болады.
302
303
ҚАЗАҚ ЫРЫМДАРЫ
302. Жолаушының жолын жылан кесіп өтсе, жолы болмай-
ды деп ырымдалып, оны өлтіріп, екіге бөліп, жолдың
екі жағына көміп кету керек, болмаса кері қайтқаны
жөн.
303. Жолдың үстіне күл төгуге тыйым салынады. Күн бат-
қаннан кейін сыртқа күл шығарып төкпейді. Жолға күл
төккеннің жолы кесіледі, осы жолмен жүргендерге дерт
жабысады. Күн батқан соң күл төксе—адамға ұшық жа-
бысады.
304. Жөргектен шығарып, иткөйлек кигізген сәбиді бесік-
ке кез келген әйел салмайды. Бұл қызметті бойы та-
за, инабатты, жөн білетін, ел-жұртқа сыйлы, үбірлі-
шүбірлі бәйбіше орындайды. Баланы бесікке саларда
таза темірді немесе сол үйдегі қысқашты, темір көсеуді
отқа қыздырып, бесіктің арқалығынан бірнеше жер-
ді қариды. Бұл—жын-шайтан өлсін, балаға пәле-жа-
ла жабыспасын дегені. Сонан соң әйелдердің біреуі:
«Бала қырандай алғыр болсын» деп бүркіттің тұяғын
бесікке байлайды. Тағы біреуі бесіктің екі жағынан
қылыш жарқылдатып: «Жау жүрек батыр болсын»
десе, үшіншісі бесіктің екі жағынан қамшы үйіріп:
«Тақымынан тұлпар кетпесін, бәйге бермес шабан-
доз болсын» деген тілек айтады. Сонан соң бесіктің
түбек орнататын тесігінен тәтті тағамдар төгіп: «бала
тышты» деп, төгілген дәмді алып шығады. Оны той
дәмі
нің сарқыты ретінде балаларына апарып береді.
Бұл—сәбидің ырзығы тасып, қонағы көп, мерейі үстем,
достарына сыйлы, ашық қол болсын дегені. Осыдан
кейін үйдегі әйелдердің бәрі үнсіз отырып, баланы
әзірлен ген бесікке салады. Ешкім үн шығармайды. Се-
бебі сөй леп қойса, бала жылауық, өскенде өсекші бола-
ды деп ырымдалады.
305. Жұма күні кір жууға болмайды. Жұма күні кір жуыл са,
әруақтар риза болмайды.
306. Жүк артылып болып, көш жылжыған кезде көшті ата-
лар мен әжелер бастайды. Жастар мен орта жастағы-
лар соларға ілеседі. Үлкен кісілер тай-құнанға мініп
304
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
шапқылап жүрген балаларға ұзағынан сүйіндірсін деп
тілейді.
307. Жүкті әйел босана алмай қиналғанда «жын-шайтан, ал-
басты басып қиналып жатыр» деп үйге бүркітті әкеліп
қондырып қоятын болған. Жын-шайтан бүркіттің
тегеурінінен қорқып қашады да, әйел тез босанады деп
ырымдаған.
308. Жүкті әйел босанғанда баланың кіндігі мойнына ора-
лып тұншығады деп ырымдап, жүкті әйелді керілген
немесе шұбатылып жатқан арқаннан аттатпайды.
309. Жүкті әйел жеңіл босану үшін толғатқан кезде оған
тиісті барлық сандықтар ашылып қойылады.
310. Жүкті әйел толғатқан кезде сол үйдегі киіп жүрген қыз
бала көйлегінің етегін жыртып қояды. Ұл бала киген
шалбардың балағын сөгеді. Онысы—толғақ жеңілде-
сін, баланың беті тез ашылсын дегені. Толғатып жатқан
әйелді күзетіп отырған әйелдерден біреу сыртқа шықса,
қолжаулығын немесе бір тал түймесін үзіп алып қалады.
Онысы—толғақ ілесіп кетпесін дегені.
311. Жүкті әйел уағында толғатып, мезгілінде босана ал-
маса, сол үйдің төріне бураның бас сүйегін іліп қояды.
Онысы—әйел қиналмай, тез босанады дегені.
312. Жүкті әйел шашын кеспейді. Өйткені мұндай қылық-
тан бақ таяды, іштегі баланың бақыты сөнеді, кемтар
туылады, қол-аяғы қысқа болады деп ырымдалады.
313. Жүкті әйел шелектегі суды биікке шығарып қоймайды.
Өйтсе, «су егіз» болады деп ырымдайды.
314. Жүкті әйелге ара, қайшы ұстатпайды, ұстаса мерзімі-
нен бұрын босанады дейді.
315. Жүкті әйелге қасқыр тартып кеткен малдың етін
жегізбейді. Қасқырдың сілекейі көп болатындықтан,
туылған баланың да сілекейі көп болады деп ырымдай-
ды.
316. Жүкті әйелдер түйенің етін жемейді. Жесе—баланы он
екі ай көтереді, толғағы қатты болады деп ырымдалады.
Түйенің етін жеп, уағында толғатып, мезгілінде босана
алмаса—сол үйдің төріне өлген бураның бас сүйегін іліп
қояды. Онысы—әйел қиналмай, тез босансын дегені.
304
305
ҚАЗАҚ ЫРЫМДАРЫ
317. Жүкті әйелдің күні жақындағанда: «Жер-ана, қуат бер»
деп оны жалаңаяқ жүргізеді.
318. Жүрер жолдың уақытын кесіп айтуға болмайды. Ол
Құдайға астамшылық, күпірлік болады. Жол жүретін
адам «Алла жазса», «Құдай қаласа», «Барар жердің
дәмі тартса», «Жол бойындағы әруақтар қолдап, Алла
оңдаса» деп тілек тілегенде, жол бойындағы кедер гі-
лердің бәрі аластатылады.
319. Жүруге талпына бастаған баланы тез аяқтансын деп
ырымдап, арнаулы дайындалған бір табақ асты бала-
ның оң жағынан сол жағына, сол жағынан оң жағына
арлы-берлі екі айналдырып, табақтағы астан алды-
мен баланың өзіне дәм татқызып, онан соң жиылған
жұрт бөлісіп жейді. Бұл—баланың «бауырынан табақ
жүргізу» ырымы деп аталады.
320. Жыл өткенше қаралы үйде жілік шақпайды.
321. Жылқы ішін тартса, күн бұзылады, пысқырса, жаң быр
жауады.
322. Жылқыны «талағың түскір», сиырды «қарасан бол-
ғыр», қойды «топалаң келгір», ешкіні «кебенек келгір»
деп зілмен қарғауға болмайды. Бұлай істесе, мал иесі
шамданады. Мал ішіне жылауық қаптайды.
323. Жылқыны басқа бір алыс жерге апарғанда бұрынғы
тұрған қорасындағы тезегінен ала жүріп, шым-шым-
дап жемге қосып береді. Сонда жылқы жат жерге тез
үйренеді. Және бұрынғы жерін аңсап, қашпайды деп
есептейді.
324. Жылқышы ұстайтын құрықтан, балта мен бақанның
үстінен аттауға болмайды. «Бақан аттаған байымай ды,
балта аттаған жарымайды» деген сенім бар.
325. Жыңғылмен атты қамшыламайды, малды не адамды
ұрмайды. Жыңғыл—тікенді бұта. Онымен ұрса, мал да,
адам да ұшынады деп ұйғарылады.
326. Ит адамға опадар саналады. Малды күзетіп, ит-құстан
қорғайды. Жаугершілік кезінде сақтыққа себін ти-
гізеді, жаудың келіп қалғанын сездіреді. Осыған орай
аңыз да бар. Мысық: «Күлден басқа бермеді, тозақ
отына күйдір» деп иесіне опасыздық етеді екен. Ал
20-0185
306
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
ит құйрығымен отқа су сеуіп, адамды тозақ азабынан
құтқаруға ұмтылады деген сөз бар.
327. Ит аспанға қарап ұлыса—сол шаңырақ иесінің өлімі-
не көрінеді, деп жаман ырымға жорылады. «Пәле өз
басыңмен кетсін» деп итті қарғайды. Қуып жүріп ұрып
өлтіреді. Қара жерді терең қазып көміп тастайды. Үсті-
не жеті адам қара тасты бастырады да, түкіріп безіне ді.
Онысы—иттің пәлесі өзімен бірге кетсін дегені.
328. Ит жатқан орынға таңертеңгі мезгілде «ит тиген» (ра-
хит) сәбиді үш рет аунатып алса немесе сары иттің
құлағын шертіп, қан алып балаға жақса, ол тәуір болып
кетеді.
329. Ит жатып үрсе, өлім-жітім көп болады, апат туыла-
ды, ханды қара басады, жол ауыр болады деп жорып,
ақсарыбас сойып, Алладан мейір-шапағат тілейді.
330. Ит жонынан түлесе, қыс жақсы болады деп жориды.
Бауырынан түлесе, қыс аяғы ұзаққа созылады деп на-
нады.
331. Ит ұлыса, шаңырақта жаманшылық болады.
332. Ит шөп жесе—жақсылыққа жорылады. «Ілгері басқан-
ның иті оттайды, кері кеткеннің келіні ұрлық жасай-
ды» деп ұйғарады қазақ баласы.
333. Итті үйге кіргізіп, төрге шығармайды. Ас ішіп отырған-
да есіктен сығалатпайды. Иттің демі лас, асты былғай-
ды деп есептейді.
334. Кәрі жілікті таза мүжиді, шақпайды, тастамайды. Оны
босағаға не шаңыраққа (биікке) іліп қойса, малға (жан-
ға) жау шаппайды.
335. Келін барған жерінде алғаш үйге кіргенде босағаға
соғылмай кіруі керек. Енесі қарсы алып, маңдайынан
сүйеді, ілесіп келгендерге көрімдік береді. Келін бо-
сағаға соғылып қалса—үйдің берекесі қашады, келін
баянды болмайды деп жориды.
336. Келін қайын атасының, енесінің, қайын ағасының,
қайын жұртындағы үлкен-кіші туыстардың атын ата-
майды. Ата-енесінен басқаларға қосалқы ат қояды.
Бұл—қайын жұртына құрметі әрі сыйлағаны, жақсы
келін атанудың жөні.
306
307
ҚАЗАҚ ЫРЫМДАРЫ
337. Келін түскенде, қыз ұзатылғанда, жолаушы сапардан
оралғанда, құда не туыс-туған келгенде, тағы басқа
қуанышты күндерде ауыл әйелдері құрт-ірімшік, қант-
кәмпит, күміс тиын араластырып, топтасып тұрған
адамдардың ортасына «шашу, шашу!» деп айқайлап
тұрып шашады. Шашуды барлығы теріп алып, ырым
ретінде үйіндегі балаларына апарып береді. Шашуды
әйелдер ғана шашады. Еркек шашпайды. Шашуды
балаларға берудің себебі—«ырысты болсын» дегені.
338. Кептерге қарай тас лақтырмайды. Олай істесе—ты-
ныштық бұзылады, береке кетеді деп ырымдалады.
339. Кешке жақын жайылған кірлер жиналады. Далаға тү-
не тіп қалдырмайды. Себебі, киім иесіне бұйырмай қа ла-
ды. Түнде жаңбыр жауса, не боран соқса, былғанады.
340. Киіз үйде құмырсқа көбейіп кетсе, жылқының екі
тезегін уыққа іліп қояды.
341. Киіз үйдің есігін үйдің үстіне қарай лақтыруға бол-
майды. Есіктен Бақ пен Бақыт та, Сор мен Қайғы да
кіреді. Есікте кие болады. Лақтырғанда сол кие ша мыр-
қанады. Жау шапқанда ғана есікті үйдің үстіне түре
лақтырып, жауға құқай көрсетіледі.
342. Киімді оң қолдан бастап киіп, сол қолдан бастап шеше-
ді. Оң қолдан бастап киім кию жақсы ырым саналады.
343. Киіп жүрген бас киімді сыйға немесе кие тұруға бер-
мейді. Себебі, бастан бақ кетеді, соры қайнайды. Сый-
лыққа жаңа бас киім беру керек. Бұл басты қас тер-
легендік.
344. Көз жара шыққан балаға сойған малдың немесе құс тың
көзінің суын жақса, жазылып кетеді.
345. Көз қотыр шыққан балаға сойған малдың көзінің суын
жақса, жазылып кетеді.
346. Көзге теріскен шықса, саусақ арасынан қол шығарады.
347. Көкке, шаңыраққа қарап түкірмейді. Көк Тәңірі, ша-
ңырақ киесі атады деп ырымдайды.
348. Көкпарға тарту үшін қазақта тек қана ешкі түлігі бе-
ріледі. Қара ешкі—қыс бейнесі есептелінеді. Бата жа-
сап сойылып, додаға салуға тапсырылады. Осы қимыл
308
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
арқылы тіршілік қимылы басталатын көктемге құрмет
көрсетіледі, жаңа күн құттықталады.
349. Көктем суық болса—жаз жылы болады. Көктем жа-
уынды болса, күзде жауынсыз болады.
350. Көктемде алғаш күн күркірегенде үйдің іргесіне ақ
төгіледі. Бұл—ақ мол болсын деген ниеттен туған
ырым.
351. Көктемде көк мойын ұзақ қарға алдымен келсе, қыс
аяғы қысқа болады. Сары ала қаз келсе, қыс аяғы ұзақ
болады деп есептейді.
352. Көктемде маса болмаса, жаз өте құрғақ болады.
353. Көктемде торғай шалшықтан су ішсе, одан кейін аяз
болмайды.
354. Көне бұйымдар мен заттарды жаңғыртып жонбайды.
Бұлай істегенде беті жабулы тұрған пәле мен дау қайта
қозады деп ырымдайды.
355. Көп жасаған немесе жақсы адам қайтыс болса, оның
киімдері мен тұтынған заттарын ырымдап бөліп ала ды.
356. Көрпенің тұйығын ірге жаққа қаратып төсейді.
357. Көрші-қолаңнан біреу алыс жолға аттанғанда ауыл-
дағылар жолаушының тоқымын қағады. Бұл—тоқым
қағар деп аталады. Жолаушы аттандырған үйдің иесі
дастархан жайып, жиналған жұртты сыйлайды. Жұрт
жолаушыға ақ тілеу айтады.
358. Көш бастауға тиісті кісілердің он екі мүшесі бүтін болуы
керек. Кемтар адамдарға бұл міндет жүктелмейді. Дені
сау адам бастаған елдің жолы болады деп ырымдалады.
359. Көшкен кезде жұртқа бір құшақ отын тастап кетеді.
Жұрт қоныс құры қалмағанына қуанады деп жориды.
Жұрт қуармай жатады деп сенеді.
360. Көші-қонға жүк артылып жатқанда, жұмыс үстінде
жүк артушылар көп сөйлеуге болмайды. Бұлай істесе,
қимылдың арты керіске айналып кетеді деп ырымдай-
ды.
361. Күзде ағаш жапырағы көк қалпында түссе, сол жылы
жастар қызыл қырғынға ұшырайды деп жориды.
362. Күзде бие ағытылған күні үй иесі ауыл ақсақалда рын
жиып, мал сойып, ең соңғы қымызын құйып беріп: «Ке-
308
309
ҚАЗАҚ ЫРЫМДАРЫ
лер жылғы қымызды ішкенше бәріміз аман бо лайық»
деп ырым жасайды. Мұны «сірге жияр», кей жерде
«сірге мөлдіретер» деп атайды.
363. Күзде қайыңның жапырағы осал болып, жерге суыл дай
төгілсе, қыс қатты болады.
364. Күзде қозылар енелерінен қалғыштап, отардың артын-
да қалып жайыла беретін болса, сол жылы қыс қатты
болып, қыс аяғы жұтқа ұласады. Егер қозылар қоралы
қойдың алдына шығып жайылса, сол жылы қыс жайлы
болады.
365. Күйеу жігіт қалыңдығын ұзатып алып кететін жолы
етегінен басып, шапанын алып қалады. Мұнысы күйеу
ескі тонын шешіп тастап, жаңа киім кисін, өмірі ажар-
лы болсын дегені.
366. Күйеу жігіттің «есік ашар» дәстүрі орындалған соң, қыз
ағасының үйінде өлі-тіріге арнап күйеу жігіт алып кел-
ген серке не еркек қой сойылады да, әруақтарға арна-
лады. Ауыл ақсақалдары шақырылып, табақ тартыла-
ды. Бата сұралады. Өлі-тіріге сойылған малдың етінен
қалыңдық дәм татпауға тиіс. Халық сенімі бойынша:
дәм татса, қыз ауруға шалдығады.
367. Күйеуге шықпаған қыздар жігіттің қолынан шай, ас
құйды
рып ішпейді. Күйеуге шықпай қаламыз деп
ырымдайды.
368. Күн батып, ымырт үйірілгенде, жалғыз қалып төбе ба-
сын сақтамайды. Бұлай істесе—төбе басында жалғыз
қалады деп жорылады.
369. Күн күркіреп, нөсер жауып, найзағай жарқылдаса—
үйдің іргесі отпен аласталады. Адамдар «бисмилла, бис-
милла» деп, тәуба қып, иман келтіреді. Қазақ ұғымын-
да найзағай—Алланың жын-сайтанға атқан оғы. Үй
іргесін отпен аластаудың мәні—Құдай тағала даладағы
жын-сайтанды атқылағанда, олар қашып келіп үйдің
іргесіне тығылмасын дегені. Сондықтан оларды отпен
қорқытып қуу керек. Іргені отпен аластамаса, үйге жа-
сын түсуі ықтимал. Адамдардың сол пәледен шошып,
зәре-құттары қалмайды.
310
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
370. Күн шығардың алдында көкте ақша бұлттар жүрсе, күн
ашық болады, ал бұлттар қоңыр болса, күн бұлың ғыр
болмаса, жаңбыр болады.
371. Күшік алған адам иттің иесінің балаларына «қарғы-
бау» деп аталатын кәде ұсынады, күшіктің енесінің
итаяғына жем салып, күшікке сүт жалатып барып оны
алады.
372. Кір жуғанда кірдің суын жолға, аяқ астына төгуге
болмай ды. Кірдің суын басқан адам жаманшылыққа
ұшырайды.
373. Кісі мертіккенде де қырық үйден мертік ас жинаған.
Содан адам тез жазылады деген.
374. Қабақтың үстіндегі қастың арасынан оқшау шыққан
ұзын жуан әрі жалғыз тал қылды жұлып алады да үш
рет түкіріп, табанымен басады. Онысы, тіл-көзден,
пәле-жаладан қақсын, өз басымен кетсін дегені.
375. Қабір басынан қайтқан мәйіт жерлеушілер үйге кел-
геннен кейін беті-қолын жуады. Онысы—бақи дүниеге
аттанған адамды шығарып салған адамдар ол дүниенің
есігін көргендіктен, бетін жуып, пәни дүниеге оралуы.
376. Қабір талқысына, төрт бұрышына төрт ұсақ мал атай ды.
Оны жетім-жесір, қаріп-қасер, кем-кетік, жоқ-жітік
адамдарға береді. Онысы—төрт құбыласы тең болсын
дегені.
377. Қаз тұрып апыл-тапыл жүре бастаған баланың тұсауы
салтанатты түрде кесіледі. Бұл «Тұсау кесер тойы»
деп аталады. Баланың аяғы ала жіппен тұсалып, бай-
ланады да, оны сол ауылдың желаяқ, жылпың қадірлі
кісілердің бірі кеседі. Сонан кейін сәбиді әрі-бері же-
телеп жүргізеді. Тұсауы кесілетін баланың қалтасына
тәтті тағамдар, күміс тиындар сықап салынады. Тұ-
сауы кесілген соң тойға келгендер мұны таратып алады.
Тұсау кесілмесе—бала сүріншек болады, үлкейгенде
топ ауруына шалдығады деп ырымдалады.
378. Қазақ «Ай құлақтанса—аяғыңды сайла, күн құлақ-
танса—күрегіңді сайла» дейді. Онысы—Ай қораланса,
күн жылы болады. Ай шалқасынан туса, қатты аяз бо-
310
311
ҚАЗАҚ ЫРЫМДАРЫ
лады. Ай қырынан туса, күн жылы болады деп жори-
ды.
379. Қазақ «Бүлінген елден бүлдіргі алма» деп, өз ішінен
бұзылған елге теріс қарайды. Бұлай істесе бүлігі жұға-
ды, пәлесі қалады, жала жабылады деп ырымдайды.
380. Қазақ «Құлағанға жолама, құлағанға жоласаң, қу жа-
ның одан қала ма» деп, осы бір қатерлі дерттен сақ тан-
дырады. Дерттің жұқпауын ырым етеді.
381. Қазақ «Сүйелдің қозылы қойлық жаны бар» дейді.
Қара сүйел елеусіз сырқат, өздігінен ұшып кетеді. Ал
ақ сүйелді елеусіз қалдыруға болмайды. Садақасы—
қозылы қойлық. Адам жанына, мал басының шығы-
нына көрінеді деп секемденеді.
382. Қазақ ай толып, дөп-дөңгелек болып туғанда да сәлем
береді. Айға қарап тілек айтып, бет сипайды. Онысы
көңіл айдай жарық болсын, сөзім айдай толсын дегені.
383. Қазақ аққуды, сары ала қазды, бұлбұлды және жалғыз
жүрген құсты ауламайды, атпайды. Өйткені бұларды
киелі құс деп есептейді.
384. Қазақ алыстан келген жолаушыны, қонақты, ағайын-
дарын, қандас бауырларын «Қырықтың бірі Қыдыр,
Мыңның бірі Уәлі» деп ырымдап, төрге отырғызады.
Дастарханға бата жасатады.
385. Қазақ асқан еттің көбігін екі рет алады. Алдыңғысы
қанды көбік, екіншісі—ашты көбік деп аталады. Кө-
бігін алмай жеген ет мәкүрік болады, ауру жабысады
деп жориды.
386. Қазақ асты оң қолмен алып жейді. Сол қолымен алған-
ды ерсі көреді. Оң қолмен тамақ жеу, оң қолмен аман-
дасу, есікпен оң аяқпен кіріп, оң аяқпен шығу—осы ның
бәрі ісім оң болсын, оңға бассын, оңға бастасын де ген ақ
ниеттің ырымы.
387. Қазақ аяқ киімінің табанына қарамайды. Аяқтың бас-
пайтын жері жоқ, аяқ киім де таза емес. Былғаныш ты
көрсе—көз ұшынады деп есептейді. Ал аяқ киімнің та-
банына қарай қалған күннің өзінде үш мәрте түкіреді.
Онысы—көзім ұшынбасын, аяғым ақсамасын дегені.
312
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
388. Қазақ әйелдері қасын боямайды, жұлып тақырла-
май ды. Бұлай істесе—қастасы көбейеді, жауы басына
шығып, басынады деп жориды.
389. Қазақ әйелдері өзінің әдейілеп басына салып жүрген
арнаулы жаулығын басқаларға бермейді. Олай етсе,
басымдағы бақ басқаға көшеді деп ырымдалады.
390. Қазақ баласы айға телміріп, ұзақ қарамайды. Түнде
жұлдыз санамайды. Айда бір кемпір бар, айға телмі ріп
қарасаң, әлгі кемпір сенің кірпігіңді санайды, кірпі гі
саналған адам қазаға ұшырайды деп жориды.
391. Қазақ баласы албаты ант ішпейді. «Адал болсаң, ант
ішпе» деп біледі. Ант ішіп, ант бұзғаннан асқан жа ман-
дық жоқ деп иланады.
392. Қазақ баласы ата-анасына тіл тигізбеуі керек. Бұлай
іс те се, қара тас жалап, тілің тасқа тисін деп қан шыға-
рады.
393. Қазақ баласы бастау басына, бұлақтың қасына дәретке
отырмайды. Барлық тірліктің атасы да, жан біткеннің
анасы да сол бұлақ, сол бастау деп біледі. Сондықтан
бұлай істегенде оның киесі атады, қарғысы тиеді. Таза-
ны арамдасаң—арың кірленеді, абыройың төгіледі деп
ырымдалады.
394. Қазақ баласы жаңа шыққан көк шөпті жұлмайды.
Ағаш бүрлерін үзбейді. Көк шыбықты сындырмайды.
Өйткені жас өндірдің бәрі—бақыттың бастамасы, бар-
лық тірліктің қайнар көзі. Көк жұлсаң—көктей орыла-
сың, қарғыс атады деп ырымдалады.
395. Қазақ баласы түнде қасқырдың атын атамайды. «Ит-
құс» деп бүркемелеп сөйлейді. Қасқыр десе—қастасып
қораға шабады деп жориды.
396. Қазақ баласы үйдің ішінде төрге қарап тұрып керілмей-
ді. Төсек кермейді. Шаңыраққа, керегеге асылмайды.
Бұлай істесе, үйдің киесі атып, дертке шалдығады деп
ырымдайды.
397. Қазақ баласына сұлу, ажарлы болсын деген тілекпен
ырым етіп: Айнұр, Айгүл, Күннұр, Жұлдыз, Шолпан
деп ат қояды.
312
313
ҚАЗАҚ ЫРЫМДАРЫ
398. Қазақ басқа үйді айналмайды. Айналса, сол үйдің пә-
лесі жабысады немесе өзіне қонуға тиісті бақ адасады
деп ырымдайды.
399. Қазақ басымыз көбеймей қалады деп адам санамайды.
400. Қазақ бейіт баспайды, қолмен нұсқап көрсетпейді.
Бұлай істесе, әруақ атады. Бейіт басқан адам тобы, сал
ауруына ұшырайды, қол-аяғы тартылып қалады деп
ырымдайды.
401. Қазақ бет алды жер шұқымайды, жер қазбайды. Бұл
қылық өлім шақырады, ажалды хабарлайды деп жа ман
ырымға балайды.
402. Қазақ бір үйге алып барған өзінің сыбағасынан өзі
жемейді. Онда әйелі қыз табады деп ырымдайды. Ұдайы
жаугершілікке ұшырай берген қазақ елді қорғайтын ер
азаматты көксегендіктен, ұл баланы ерекше тілейді.
403. Қазақ біреуге қатты ашуланған адамға «тісіңді қайра»,
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Самашев Зейнолла Сұлтанов Қуаныш Тұяқбаев Қанат Шеңгелбаев Бақытжан «МӘдени мұРА» Ұлттық стратегиялық жобасын жүзеге асыру жөніндегі қОҒамдық кеңес 4 - бет 19

text:
«ерніңді тістеме», «жұдырығыңды түй» дейді. Өйт-
песе кек ішінде кетеді деп ойлайды. Кек ішінде кеткен
адам дертке шалдығып, ем табылмай өмірден өтеді, түсі
жылымайды, жүрегі жібімейді, кекшіл болып, көп шіл
болмайды. Тісін қайраса, жұдырығын түйсе—ашуы
сыртқа шығып, көңілі жадырайды деп жориды.
404. Қазақ біреуге өзінің киім-кешегін берсе, бір түймесін не
бір бауын үзіп алып қалады. Онысы—басымдағы бағым
түймемен немесе баумен бірге кетпесін дегені. «Тау дай
талап бергенше, бармақтай бақ бер» деген сөз бар. Бұл
сөз осындай ырымнан шыққан болуы да ықтимал.
405. Қазақ дос-жаранына, туыс-туғанына сары түсті зат-
тарды тарту-таралғыға ұсынбайды. Сары түс—дерттің
белгісі, сары ауру жабыстырады, жазылмас дертке
ұрындырады деп жориды.
406. Қазақ ескі бесікті далаға, жұртқа тастамайды. Тастау ға
тура келсе, ақтық байлап, ақ сүт тамызып, бір уыс дән
қосып өртеп, күлін жерге көміп кетеді. Далада, жұртта
қалған бесікке жын үймелеп, баланың орнына жатып
алса, бұрын осы бесікте жатқан бала ауру болады, бағы
жанбайды деп ырымдайды.
314
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
407. Қазақ жазғытұрым алғаш жауған жаңбырды «Алла-
ның нұры» деп басын тосады. Онысы—ала жаздай басы
ауырмайды, басыма бақ қонады дегені.
408. Қазақ жазғытұрым далада ұйықтамайды. Бұл қыс пен
жаздың өларасы, шегі. Ыстық пен суық алмасар тұс.
Осы мезгілде жер бетінде жын-перілер соғысып жата-
ды. Далада ұйықтап қалған кісінің бет-аузы қисаяды,
жынданып ауырады деп ырымдайды.
409. Қазақ жақсы көретін адамына, туыс-туғанына, құда-
жекжатына, алаш-ағайынына шақпақ тас, пышақ,
қайрақ сыйламайды. Бұлай істесе араға от түседі,
пышақтасады, «қырық пышақ болады», дұшпан араға
от жағады ырымға жатқызады. Сондықтан жақын кі-
сілер шақпақты, пышақты, қайрақты сұрап алмайды,
көрсетпей ұрлап алады. Иесі оны білсе де, ренжімейді.
Бұл—жаман ырым басталмасын дегені.
410. Қазақ жақын адамдарының көңілі түскен жақсы нәр-
селерін (жақсы ат, қыран бүркіт, ұшқыр тазы т.б.) не-
месе бірер іс істеп беруін қолқалап сұрайды. Қазақ сал-
тында «Қолқадан бас тартқанның қолқасы үзіледі» деп
ырымдап, қолқа сұрай келген адамның талабын той-
тарып, көңілін қалдырмайды. Қолқалаушы да орайын
тауып, оның қарымжысын қайтарып отырады.
411. Қазақ жаңа туған нәрестені «не деген сұлу» неме-
се «неткен семіз» деп айтпайды. Бұлай айтып қалған
болса, жерге үш рет түкіреді. «Жағыңа жылан жұ-
мыртқаласын», «Аузыңа қара нан толсын» деп, бір дег-
дар әйел аузын жаптырады.
412. Қазақ жапан даладағы жалғыз ағашты кеспейді, за қым
келтірмейді. Саясына барып паналап, ұйықтамай ды.
Олай істесең—сол ағаштай сопиып жалғыз қаласың,
дү
ниеде жалғыздықтан өткен жамандық жоқ. Жа-
ның құлазудан асқан қорлық жоқ. Жалғыз ағашты
жамандық тілеп тұрған жауыздықтың нысаны деп
қарайды.
413. Қазақ жас келінге, жаңа туған балаға, тағы басқа
ерекшеліктерге алғаш көрген сәтте көрімдік сұрайды.
Бұл—дүние құмарлық емес, сол жаңа нәрселердің елге
314
315
ҚАЗАҚ ЫРЫМДАРЫ
таныла беруі үшін айтылған тілек. Көрімдік байғазы
да емес. Көрімдік жас адамға, жақсы атқа, құсқа сұра-
лады. Байғазы бала немесе жастар жаңа киім кигенде
көңілін аулап беріледі.
414. Қазақ жек көрген немесе енді көрмесем деген адамның
артынан бір уыс топырақ шашады.
415. Қазақ жер бетін тоқсан тоғыз түрлі пәле қаптағанда за-
ман ақыр болады деп жориды.
416. Қазақ жеті атаға толмай қыз алып, қыз беріспейді.
Себебі жеті атаға толмаса, қан уылып, кем-кетік, ақыл-
сыз, әлжуаз бала туылады. Ұрпақтың, ұлттың сапасы
төмендейді деп ырымдайды.
417. Қазақ жолаушылап жолға шығар алдында үйіндегі
кішкене балаға аяғыңды көтерші дейді. Егер бала оң
аяғын көтерсе, жол болады екен деп қуанады. Сол ая-
ғын көтерсе, жол теріс деп жолға шықпайды.
418. Қазақ жорыққа аттанған кезде «аттан түс», «атты бай-
ла» деген сөздерді тіке айтпайды. Жамандыққа бастама-
сын деп, сол мағынаны білдіретін, қон, бекіт, кір деген
сияқты сөздерді қолданады. Жорыққа аттанғанда өлең
айтпайды, жыламайды. Саптыаяқты жолдыаяқ деп,
мінгені байтал болса—ат деп атайды. Жорыққа байтал
мініп барса, жол болмайды деп есептейді. Байтал—
жорық көлігі емес, құлындайтын, сауылатын мал.
Үйге тамақ шайнаған қалыппен кіруге болмайды. Ал
тамақ шайнап шығу—жақсылықтың нышаны. Қазақ
«Дұшпанның үйіне жеп кір, достың үйінен жеп шық»
дейді. Біреудің тамақ шайнап кіріп келе жатқанын
байқаса, үй иесі оның аузындағысын босағаға төктіре ді.
«Қан түкір» деп, жамандыққа балап назаланады.
419. Қазақ жұлдыз санамайды, аққан жұлдызға қара май-
ды.
420. Қазақ жын-сайтан бурадан және кірпікшешеннен қор-
қады деп жориды да, үйдің қолайлы тұсына бураның
бас сүйегін, кірпінің түрпісін іліп қояды.
421. Қазақ кем-кетік, мүгедек, жарымжан адамдарға күл-
мейді, мазақтап масқараламайды. Өйткені бұл—әдеп-
сіздік. Менмендік істесең—өз басыңа келеді. Күлген
316
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
кісі күлге көміледі, көлге кетеді, екі етегін түре кетеді,
өмір бойы күрсініп өтеді деп жамандыққа жатқызады.
422. Қазақ көкек құсына тиіспейді. Аңыз бойынша, көкек
адам екен. Бір ауылға күйеу келіп жатады. Аяқ асты-
нан аты жоғалады. Қалыңдықтың сіңлісі жездесінің
атын тауып әкелуге шығады. Үйден шығарда асығып
жүріп шатасып, бір аяғына өзінің, бір аяғына күйеудің
етігін киіп кетеді. Сол қыз айдалада көкек құсқа айна-
лып кетеді. Көкектің бір аяғы қызыл, бір аяғы көк бо-
латыны содан екен. Ат іздеп шығып, жоғалған қыздан
пайда болған көкек те аты жоқ құс аталады. Киелі құс
санатына жатады. Көкек қонған ағаштың бұтағын сын-
дырып алып, майы мол болады деген ұғыммен іркітке
салады.
423. Қазақ көкке, шаңыраққа қарап түкірмейді. Көк тәңірі
атады, шаңырақ киесі соғады деп ұйғарылады.
424. Қазақ көне жұртты, оттың орнын баспайды. Басса—
ауру жабысады, пәле қонады деп жориды.
425. Қазақ күнге, айға қарап тұрып түзге отырмайды. Ал
құбыла жаққа, күн батысқа қарап тұрып бұлай істеуге
тіпті де болмайды. Бұлай істеу әрі күнә, әрі рух шам-
данып, ұшынады, ауру иелеп, қуығы тұтылады, жі-
ңіш ке ауруға тап болады, аузы қисаяды деп ырымдай-
ды. Ай мен Күн—қазақ ұғымында дүниенің жарығы,
сұлулықтың, пәктіктің белгісі.
426. Қазақ қазан-ошақты теппейді. Ондай істегенде, аяқ
дертке шалдығып, кем болады. Қазанның қарасы,
ошақ тың киесі атады деп есептейді.
427. Қазақ қайыршыға түске дейін ғана садақа береді. Жұма
және бейсенбі күндері де қайыр садақа таратады, себе-
бі түстен кейін жиналған мал-мүлікті бытыратпайды.
Бәрі де түске кейін жиналады. Егер осы жиналған мү-
лік тен біреуге берсе—ырыс кетеді деп ырымдайды.
428. Қазақ қарттары екіқабат әйелге қай аяғын алдымен ба-
сар екен деп қарайды. Егер оң аяғымен табалдырықтан
бұрын аттап кірсе—ұл туады. Сол аяғымен кірсе—қыз
туады деп жориды.
316
317
ҚАЗАҚ ЫРЫМДАРЫ
429. Қазақ қосарланып өскен, қатар біткен ағашты кеспейді.
Олай істегенде қосағыңнан айырыласың, қанатыңнан
қайырыласың, бақайыңнан майырыласың, тамырың-
мен қырқыласың деп шошиды. Дүние түгел әзізден
жаралған. Егіздің сыңарын құлатқан оңбайды. Көңілі
қарауытып, санадай сарғайып, зарығып, қиналып өтеді
деп ырымдайды.
430. Қазақ құда-жекжатына, туыс-туғанына, дос-жараны-
на ит бермейді. Себебі, «Иттей ырылдасып қалмайық»,
«Ит ырылдаса—береке бұзылады», «Құдалық, достық,
туыстық баянды болмайды» деп ырымдалады. «Құда
мың жылдық» деп татулықты тілейді.
431. Қазақ құда түсіп, құйрық-бауыр жескен соң, құда түс-
кен қыз жатқа кетпейді. Уәде бұзылса, дау туады. Ел
жауығады. Арты пәлеге айналады деп тыйым салады.
432. Қазақ құдалыққа барғанда немесе сапарға, жолға шық-
қанда шұнақ түйеге жүк артпайды. Жол болмайды,
пәле ұшырайды деп жориды.
433. Қазақ қыз баланы қорламайды. Қыз—ару, болашақ
ана. Ұрпақ қыз арқылы өрбиді. «Қыздың жолы жіңіш-
ке», «Қыз назы қырық кісіні мас қылады», «Қыз—жат
жұрттық» деп өздектетеді. «Қыздың қабағында құт
бар. Қыз қабағы—күрең тартса—ел жұтқа шалдығады.
Қыздың қабағы күлімдесе—құт қонады. Қызды қор-
лаған қызыл шақасынан айырылады. Қыздың жолы
қы рық кісінің жолын бөгейді. Қызды жылатқанның
қыр сығы қырық есекке жүк болады» деп ырымдап, қыз
баланы адамның бақытына балайды.
434. Қазақ қыздары үйдегі қонақтың қарсы алдына келіп
талтайып отырмайды. Мұндай қылық қызды ұятсыз
іске ұрындырады, бақытсыздыққа душар етеді деп
ырымдайды.
435. Қазақ маңдайы кең, көз жанары отты, құлағы үлкен ба-
ланы білікті, парасатты адам болады деп ырымдайды.
«Болатын бала боғынан» деп оның бала күніндегі сөз,
әрекетіне қарап, болашағына болжам айтып отырады.
436. Қазақ мәйітті қабіріне кірген соң басын құбылаға
қаратып жатқызады. Жанама қабірдің аузы жабылмай
318
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
тұрып, жиналғандар бір-бір шым-шым топырақ сала-
ды. Онысы көптен бұйырған топырақ деген ізгі ниет.
437. Қазақ мойынға жіп салмайды. Өйтсе сайтан есінен тан-
дыра аздырып, өзін-өзі білмей буынып өледі деп ырым-
дайды.
438. Қазақ мүшел жасын жасырады, басқаларға айтпайды.
Себебі мүшел жас—қатерлі жас, тіл мен көз сұғынан
сақтасын деп ұйғарады да, жасты айтуға тура келсе, не
асырып, не кемітіп айтады.
439. Қазақ мініс атын сатқанда немесе ағайын-туысына
сыйға бергенде ноқтасы мен жүгенін алып қалады.
Себебі малдың құты, бағы басында деп жорылады. Ба-
сына пайдаланған, басын байлаған ноқта мен жүгенде
құттың да демі бар. Бұл мүліктер атпен қоса берілсе—
үйдің бүкіл байлығы, бағы еріп кетеді деп ырымдала-
ды. Сондықтан алып қалған ноқта мен жүгенді үйдің
оң жақ босағасына іліп қойып, үнемі майлап, баптап
ұстай ды.
440. Қазақ нанды баспайды. Нан аса қасиетті деп есептеледі.
Нанды басқанды Құдай атады, қарғысқа ұшырайды,
өзегі талып өкіреді деп ұғады.
441. Қазақ некелі төсекке басқа адамды жатқызбайды. Көр-
пе, жастықтарды да біреуге қолданбайды. Неке бұзы ла-
ды, махаббат тітіркеніп, шетке ауады деп ырымдайды.
442. Қазақ оң жағындағы иығына қарай түкірмейді, сол
иығына қарай түкіреді. Себебі, оң иықта адамды қол-
даушы періште отырады, түкіргенде ол жиіркенеді деп
ұйғарылады.
443. Қазақ от шашпайды. Ыстық күлді төкпейді. От шаш-
са, өрт шығады, күл төксе, бұрқырап көзді қармайды.
Сөйтіп, ойды адастырады деп жориды.
444. Қазақ отқа түкірмейді. Отқа, шалаға су құймайды. Отқа
су құйса, пырылдап, үй ішін күл басады. Күл басса—нас
басады. От киесі қашады. Оттай ыстық жалын суиды.
Құштарлық сөнеді. Адам өледі. «От бар жерде—жан
бар». От—тірліктің негізі. Отқа су құю—жамандықтың
нышаны.
318
319
ҚАЗАҚ ЫРЫМДАРЫ
445. Қазақ өзі мініп жүрген атын соғымға соймайды. Ал
біреуге берсе, сілекейін алып қалады. Онысы—бағы да,
соры да басқаға кетпесін дегені.
446. Қазақ өлген адамды жоқтап жылағанда әйел заты ша-
шын жайып жіберіп жыласа—ішіндегі шер тарқайды
деп сенеді.
447. Қазақ өлімге көңіл айтуға келгендерді қандай адам бол-
са да алдынан шығып қарсы алмайды және аттандыр-
майды. Бұлай істеу—«өлім шақырғандық», «аруақ ру-
хын таптағандық» деп ырымдайды.
448. Қазақ өрттің алдына ақ құяды. Онысы—өрт тез сөнсін,
апат болмасын дегені.
449. Қазақ пышақтың жүзі көкке қарап жатқанды жаман
ырымға жатқызады. Ондай пышақ өлім тілеп жатыр
деп ырымдап, пышақты жалпағынан жатқызады.
450. Қазақ салты бойынша от алуға келген кісі от алғалы
келгенін айтпайды. Отты алады да, үнсіз шығып кетеді.
Тек от алып жатып: «От ана, сақтай гөр!» деген тілек
айтады. Әсілі от алу—жақсы әдет емес. Сондықтан от
алушы басқалармен сөйлеспейді. «Отқа келген әйелдің
отыз ауыз сөзі бар» деп өсекті лаулатып айтуға тыйым
салады. «Ел іші ала, кереге басы пәле болмасын» деп
ұйғарады.
451. Қазақ салты бойынша, түнде далаға сыпырынды төк-
пейді, үй сыпырмайды. Сыпырыла қалғанда: «Үйге
бүйі кіріп кетті» дегенді айтып барып сыпырады.
Себебі сыпырынды жатқан жерге жын жиналады. Түн-
де сыпырындының ласы денеге шашыраса, адамға
жын жабысады да, жазылмайтын науқасқа тап бола-
ды деп ырымдалады. Түнде үй сыпырмайтыны—сы-
пыртқының ұшына жын жабысады. Төсек салатын
орынға жын орнығып алса, адам төсегінен суынып,
ұшынады деп жорылады.
452. Қазақ салтында ерлі-зайыпты адамдардың ортасына есі
кеткен түседі деп жұбайларды бөліп отырғызбайды.
453. Қазақ салтында жаңа түскен жас келін көрші ауылға
алғаш қыдыра шыққанда, үлкен енелері оған «итаяғы ңа
сал» деп сақина, білезік, жүзік секілді заттар ұсына ды.
320
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
Келіншек тұңғышын босанып, нәрестені алғаш шілде
суына шомылдырғанда ыдысқа осы заттарды салады.
Нәрестені шомылдырып болған соң әйелдер бұл заттар-
ды бөліп алып, балаға ақ тілеу тілейді. Онысы—нәресте
сараң емес, жомарт, қайырымды болсын дегені.
454. Қазақ салтында от жаққан орынды баспайды. Отта кие
бар. Бұлай істегенде оттың киесі атады деп тыйым са-
лады.
455. Қазақ салтында үй ішінде тырнақ алмайды. Тырнақ
тамаққа түссе—жазылмайтын ауруға тап болады деп
жориды. Бұрынғы заманда мыстан кемпірлер тырна-
ғын алып, қастасқан адамының төсегіне қойса, жады
ауруына ұшырайды екен деген аңыз бар.
456. Қазақ салтында үлкен кісілер екінті мен ақшам мез-
гілінің аралығында дауыс шығарып жыламайды, өксіп
үһілемейді. Ұйықтамайды, іс, киім тікпейді. Бей мез гіл
істің берекесі болмайды деп жориды.
457. Қазақ сейсенбі күні жолға шықпайды, сапарға аттан-
байды. Бұл күні болмайды, жолдан пәле кезігеді, сей-
сенбі күні жолды жылан кес-кестеп жатады деп ырым-
дайды.
458. Қазақ суға түкірмейді. Ағынды суды беталды бөге мей-
ді. «Дәм татқан құдығыңа түкірме» деген нақыл сон дай
ырымдардан қалған.
459. Қазақ тартылған табақпен қоса ұсынылған бас келген-
де оң құлағын сол үйде отырған қонақтардың ішіндегі
балаға береді. Онысы—бала сөз тыңдайтын, тілазар
емес, елгезек, жақсы болып өссін деп тілегені.
460. Қазақ дәуітті ұстап алып, алғашқы шыққан сүйелді
тістетіп, қайта қоя береді. Сонда сүйел толық жазыла-
ды деп біледі.
461. Қазақ теңделген жүкті буып байланған жіпті кеспейді.
Бұлай істегенде өзіңдікі өзіңе бұйырмайды, талапайға
түседі, жолда тоналасың, жау шапқандай болады деп,
жаман ырымға жориды.
462. Қазақ торғайды және басқа құстардың жұмыртқасын
шақпайды. Бұлай істесе, бетке секпіл түседі деп ырым-
далады. Құстар қарғайды деп те нанады.
320
321
ҚАЗАҚ ЫРЫМДАРЫ
463. Қазақ тұзды бейберекет шашпайды. Себебі барлық
тағамның тұзсыз дәмі жоқ. «Астың иманы—тұз» деп
қарайды. Тұз төгілсе—ырыс төгіледі, дәм шамданады,
ас азаяды. Жерге төгілген тұз еріп жоғалғанша сол жер-
ге тұзды төккен адам тұздай ащы тұрмыс кешіреді деп
ырымдайды.
464. Қазақ түнде айдалада жайылып жүрген жалғыз сиыр
көрінсе, қамшымен сабайды. Себебі түнде сиырды жын-
шайтан мініп жүреді деп нанады.
465. Қазақ түнде айқайламайды. Тек жаугершілікте ғана со-
лай істелуге тиіс. Жайшылықта ондай теріс қылықтан
аулақ болған жөн деп ұйғарылады.
466. Қазақ түнде үрейлі түс көрсе, таңертең жерге үш рет
түкіреді де: «Түс—түлкінің боғы» дегенді үш рет ай-
тып, түкірікті оң аяғының табанымен үш рет басып тап-
тайды. Онысы—тоймас қара жер жаман түсімді жесін
деп ырымдайды.
467. Қазақ ұғымы бойынша, шаруамен бір үйге кірген адам
тізе бүгеді, тіпті өте асығыс болғанның өзінде де тізе
бүгіп, үй иесіне ілтипат жасауға тиіс. Бұл—ша
ңы-
рақтың құрметі. Егер келген адам түрегеп тұрып ша-
руасын айтып, тізе бүкпей шығып бара жатса, үй иесі:
«Неге тізе бүкпейсің, біздің үйдің сиыры түрегеп тұрып
бұзауласын дегенің бе» деп, өкпе айтады. Қариялар:
«От ала келген жоқсың, тізе бүк!» деп бұйырады. Бұл—
үйдің иесіне тағзым ету.
468. Қазақ ұғымында аспан денелерінің де өзіндік қасиеті
бар деп есептеледі. Мысалы, көктен жұлдыз ақса—адам
өлгені деп жорылады.
469. Қазақ ұғымында от—үйдің жарылқаушысы, шам шы-
рағы. Қазақ отты ерекше құрметтейді. Жаңа түскен
келінді үйге кіргізгенде үлкен үйдегі отқа сәлем бер-
гізеді. Одан кейін от басына төселген жұмсақ бөс текке
(теріге) отырғызады. Онысы—оттай жайнап, терідей
жұмсақ бол дегені.
470. Қазақ ұғымында, үкі—қасиетті құс. Үкінің үлпілдек
жүні, басы, сирағы және қауырсыны жын-сайтаннан
21-0185
322
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
қорғайды деп, төсектің басына, бесікке, бас киімге
қадайды.
471. Қазақ ұл баланы тұқым жалғайтын үйдің отын сөн-
дірмейтін мұрагер санайды. Сондықтан бұған ерекше
мән береді. Бір үйде ылғи қыз бала туыла берсе, соңғы
туылған қызға «Ұлбосын», «Жаңылсын» деген сияқты
ат қояды. Бұл—енді бала ұл болсын деген үмітпен
ырымдалады.
472. Қазақ ұл баласы тұрмай шетіней берсе, аман-есен
туылған ұл баласының оң құлағын тесіп, сырға өткізіп
қоятын болған. Себебі, ұл баланың жанын алғалы кел-
ген Әзірейіл оның құлағындағы сырғасын көріп, «қыз
бала екен» деп алданып жанын алмай тастап кетеді деп
ырымдаған. Ұл бала аман-есен ел қатарына қосылып,
күпті көңілдері қуанышқа толғанда, сырғасын алу үшін
«Сырға той» жасаған.
473. Қазақ ұрлық жасамайды. Бұлай істесе, қол-аяғың сы-
нады, қара басып, кемтар болады деп нанады.
474. Қазақ үйде, дастархан басында сасық жел шығармай-
ды. Қақырып, түкірмейді. Олай етсе бақ қашады, ас ай-
ниды деп сескенеді.
475. Қазақ үйінде қазан құр тұрмайды. Тым болмағанда бір
қалақ май тамызып қояды. Бұл «қазан қаңсымасын»
дегені. Қазан толы болса, уайым жоқ.
476. Қазақ үйінде ыдыс-аяқты шақылдатпайды. Онда ырыс
үр кеді. Дін шамданады, бақ жоламайды деп ырымдала-
ды.
477. Қазақ үйіне қонған қонақты да ырымдайды. Қонақ
қонған түні мал төлдесе, көтен асып қонақты сыйлай-
ды. Әрі киіт кигізіп: «Ақжолтай қонақ» деп шығарып
салады.
478. Қазақ үйірлі жылқысынан біреуге мал ұстап берген кез-
де сол жылқының жалынан бір тал қылды жұлып ала-
ды да, қылға сол жылқының сілекейін жағып, қалтаға
салып сақтап қояды. Бұл—«сілекей сірне» деп атала-
ды. Онысы—әлгі жылқымен бірге ырыс кетпесін деп
ырымдағаны.
322
323
ҚАЗАҚ ЫРЫМДАРЫ
479. Қазақ үш әйел тастаған еркекті жақтырмайды. Оның
қолынан балаларына дәм таттырмайды. Жамандығы
бастарына келеді деп ырымдалады.
480. Қазақ шашты далаға тастамайды, жерге көмеді. Құс
шашты ұясына салса—бас ауруға шалдығады, бас ай-
нал
ғыш болады, ұмытшақтық, жеңілтектік дертке
шал дығады деп ырымдайды.
481. Қазақ шығып бара жатып, есікті қатты серіппейді.
«Қайта кірер есігіңді қатты серіппе» деген де нақыл бар.
Өйткені бақ есік пен төрде қатар тұрады. Есікті қатты
серпісең, үйден бақ қашады деп ұйғарылады.
482. Қазақ ырымдағанда да баласына жаман ат қоймайды.
Өссін, көбейсін деген мағынадағы атауларды таңдайды
да, Тоқтасын, Өскенбай, Көпбосын деп қояды.
483. Қазақ ішінде жауырынға қарап болашақты, тұрмыс-
тіршілік ағысын, жақсылық пен жамандық ныша нын
болжайтын да ырым бар. Жауырынды тіс тигізбей та-
қырлап, таза мүжу керек. Тіс тиген жауырын сөй ле-
мейді деп иланады.
484. Қазақта «ақты телміртпе» деген сөз бар. Алдыға қо-
йылған айран, сүт, қымыз секілді тағамдарды көп то-
стырмай, тез ішу керек. Ақ көп телмірсе, аққа адам да
телміріп, зарығатын болады деп ырымдалады.
485. Қазақта «жарыс қазан» деген ырым бар. Бір әйел
толғатып жатқанда, басқа үйдің әйелдері қазанға жеңіл
желпі тамақ салып, оны босанатын әйел бала тап қан
ша
пісіріп үлгеру үшін жарысады. Қазақ ұйғарымын да туа-
тын бала «жарыс қазанға» қатынасып, пісетін та мақ тан
бұрын жарық дүниеге келуге ұмтылады.
486. Қазақта «көрімдік сұрау», «көрімдік беру» ырымы
бар. Жаңа туылған бала, жас келін, тағы басқа жаңа
нәрселерді алғаш көрген адамнан көрімдік сұрайды.
Көруші шамасына қарай көрімдік береді. Бұл сол жаңа
нәрселердің елге таныла беруі үшін айтылған ақ тілек
есептеледі.
487. Қазақта «Көсені үйге кіргізбе, бөксесін жерге тигізбе»
деген сөз бар. «Көседен көсеу де қалмайды» деп ырым-
324
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
дайды да, көсе отырған жерден бір шым-шым топырақ-
ты алып, далаға «Тфу-тфу» деп шашып жібереді.
488. Қазақта «күйеу аяқ» дейтін ырым бар. Жігіт қа лың-
дығын өз үйіне түсіргеннен кейін қызын ұзата бар-
ған енесін қошаметпен қайта жеткізіп салады. Сонда
ата-енесі күйеу балаға мал атайды. «Күйеу аяқ» дегені
сол. Бұл күйеудің аяғы жеңіл болсын, көңіл ашық боп
қайтсын дегені.
489. Қазақта «тобық жұту» деген ырым да бар. Жұтаты ны—
қоян тобығы. Шарты былай: тобық жұтатын адам мы-
надай серт айтады:
Батыр болсам—
Жүрегімнен шық,
Палуан болсам—
Білегімнен шық.
Шешен болсам—
Таңдайымнан шық,
Бақытты болсам—
Маңдайымнан шық.
Тобық жұтқан адамның қасиетіне қарай айтқан тұсы-
нан шығады деп есептеледі.
490. Қазақта «тұмар тағу» ырымы да бар. Бала не жасы
кіші біреу ауырса, молдаға дұға жаздырып алып, оны
ақ шүберекке не теріге үш бұрыштап тігеді де, дұға
арналып жазылған адамның мойынына тағып қояды.
Достарыңызбен бөлісу: |