title: Скелет. Омыртқа жотасы - Сабақ тақырыбы. Кіріспе. Омыртқасыздар зоологиясы жеке ғылым ретінде. Сабақ жоспары

text:
Скелет. Омыртқа жотасы. Сүт қоректілерде омыртқалары- ның буындасатын беттері тегіс болады, яғни омыртқаның мұндай түрін платицельдік омыртқа деп атайды.
Алдыңғы екі мойын омыртқасын — ауыз омыртқа (атлант) және эпистрофей деп атайды. Мойын омыртқасы (ламантинадан басқасында). жеті омыртқадан тұрады. Бірақ, сүт қоректілердің мойынының ұзындығы бірдей емес. Арқа омыртқалары 12—15 болады. Тұмсықты киттерде (Нурогооdоп) және сауыттылардың бір түрінде 9, ал жалқау аңдардың бір қатарында (сһоlоериs) 24 арқа омыртқасы болады. Бір ұшымен алдыңғы жеті арқа омыртқасына, ал екінші ұшымен төс сүйегіне бекіген қабырғаларды — нағыз қабырғалар деп атайды. Бел омыртқаларының саны 2-ден 9-ға дейін болады. Он-дағы қабырғалар рудименті түрде ғана болады. Сегізкөз көпшілігінде бір-бірімен бірігіп кеткен төрт омырт-қадан тұрады. Бұл төрт омыртқаның алдыңғы омыртқасы ғана сегізкөз омыртқасы болады да, артқы екеуі сегізкөзге бірігіп кеткен кұйрық бөлімінің омыртқасы болып саналады. Сегіз көз омыртқалары жыртқыштарда үшеу, ал үйрек тұмсықтыларда екеу болады. Құйрық омыртқаларының саны тұрақты болмай-ды. Мысалы, гиббондарда — 3 болса, кесіртке тәрізділерде 49-ға жетеді.
Ми сауыты. Сүт қоректілердің миының үлкен болуына бай-ланысты, ми сауыты да үлкен болады. Жас сүт қоректілердің ми сауыты (тұмсық бөлімімен салыстырғанда) ересектерінің ми сауытынан үлкен болады. Сүт қоректілердің ми сауытын-дағы жеке сүйегінің саны, төменгі сатыдағы омыртқалардың сүйегінен аз болады.
Ми сауытының астыңғы бөлімі (түбі) негізгі (sрһепоidеum) және алдыңғы сына тәрізді сүйектерден, ал висцериальды бөлімінін, түбі — қанат тәрізді, тандай және жоғарғы жақ сүйектерінен қалыптасады.
Жоғарғы жақ, жұп жақ аралық және жоғарғы жақ сүйекте-рінен тұрады. Сүт қоректілерде жак аралық сүйектердің және жоғарғы жақ сүйектерінің өсінділерінен және таңдай сүйектерінен екінші реттегі таңдай сүйегі пайда болады. Төменгі жақ сүйегі бұдыр бетті сүйекке бекитін бір пар тіс сүйегінен (dіепtаlе) қалыптасады. Буындасу сүйегі, есіту сүйекшесі — балғаға (mаllеиs) айналады, шаршы сүйек, есіту сүйекшесінін, екінші бір түрі төске (іпеиs) айналады.
Иық белдеуі— сүт қоректілерде өте қарапайым. Ол негізгі жауырын, оған бекіген рудиментті каракоидтан тұрады. Клоакалы сүт қоректілерде ғана (үйрек тұмсықты, ехидна) корокоид өз алдына жеке сүйек болып саналады. Сүт қоректілердің ал-дыңғы аяғы алуан түрлі күрделі қимылдар жасайтын түрлерінде (маймылдарда) бұғана болады, ал алдыңғы аяғы жер беті-мен қозғалу қызметін атқаратын тұяқтыларда рудиментті түрде болады немесе тіпті болмайды.
Жамбас белдеуі— жер бетінде тіршідік ететін жануарларға тән — шонданай, шап және мықын сүйектерінен тұрады. Көпшілік сүт қоректілерде бұл үш сүйек тұтасып барып бір ғана — жамбас сүйегін (іппоmіпаtіum) құрайды.
Аяқтарының скелеті барлық жер бетімен қозғалатын бес саусақты жануарларға тән құрылысты сақтайды.
Әйткенмен, тіршілік ету жағдайларының түрліше болуына және аяқтарын пайдалану тәсіліне байланысты оның құрамындағы сүйектердің құрылысы да түрліше болады. Мысалы, жер бетінде жүретін түрлерінде аяқтарының жоғарғы бөлімдері ұзын болса, ал суда тіршілік ететіндерінің бұл бөлімі керісінше қысқа болады, яғни аяғының төменгі бөлімінің сүйектері — табан сүйектері және саусақтары жақсы жетілген, әрі ұзын болады.


title: Сүтқоректілердің ішкі құрылысы - Сабақ тақырыбы. Кіріспе. Омыртқасыздар зоологиясы жеке ғылым ретінде. Сабақ жоспары

text:
Ас қорыту системасының құрылысы — күрделі және ол бірнеше бөлімнен тұрады. Ас қорыту системасы сөл шығар-атын бездері бар түтікке ұқсайды.
Сүт қоректілерде ас қорыту системасы ерінінен басталады. Етті ерін тек қана кит тәрізділерде және клоакалы жануарлар-да ғана болмайды. Етті ерін сүт қоректілерге қоректерін қар-мап ұстау үшін керек. Етті еріндері кейбір сүт қоректілерде (са-ламандраларда, шұбар тышқанда, маймылдарда) жақсы дамыған. Тіпті олар қоректерінің
бірсыпырасын осы дорба сияқты ұрттарына толтырып сақтайды.
Сүт қоректілердің тістерінің жалпы саны және олардың топ-қа бөлінуі әрбір түрдің тұрақты систематикалық белгісі болып есептеледі. Оны белгілеу үшін бөлшек түріндегі арнаулы формуланы пайдаланады. Бөлшек сызығының үстіндеп сандар жоғарғы жақтағы тістің санын, ал сызықтың астындағы сан төменгі жақтағы тістің санын көрсетеді.
Өңештің еті тегіс тканьдерден құралады. Кейбір күйіс қай-таратын жануарларда жұтқыншақтан келетін көлденең салалы еттер болады. Осы еттерінің көмегімен өңеш еріксіз жиырылып күйіс қайырғанда қарындағы қоректік затты кекіріп аузына келтіруге көмектеседі. Қарын басқа ас қорыту мүшелерінен айқын бөлінген және көптеген сөл шығаратын бездері болады. Қарынның көлемі және оның ішкі құрылысы қоректік заттарының түріне байлаиысты әрбір түрде түрліше болады. Клоакалы сүт қоректілердің қарыны қарапайым қалта пішіндес болады.
Нағыз ішек — аш ішек, тоқ ішек және тік ішек деп үшке бө-лінеді. Өсімдік тектес қатты азықтармен қоректенетін түрлердің (кемірушілердің) аш ішегі мен тоқ ішегінің шекарасында ұзын және тұйық бітетін бүйені болады, ал кейбір сүт қоректілерде (маймылдарда, шала маймылдарда, қояндарда) кішкене кұрт тәрізді тұйық өсіндімен бітеді, Жануар тектес азықпен қоректенетін сүт коректілердің кейбір түрлерінде (көп күрек тісті қалталыларда) бүйен болмайды. Бүйен ашытқыш чанның қызметін атқарады. Егер тамақтық заттың құрамында клетчатка көп болса, ашу процесі де соғұрлым күшті болады. Өсімдік тектес азықпен қоректенетін жануарларда ішек өте ұзын, ал кез келген тамақпен немесе жануар тектес затпен қоректенетіндерде қысқа болады.


title: Тыныс органдары - Сабақ тақырыбы. Кіріспе. Омыртқасыздар зоологиясы жеке ғылым ретінде. Сабақ жоспары

text:
Тыныс органдары. Жұтқыншақ астына көмекей орналасады. Көмекей бірнеше шеміршектен тұрады. Көмекейдің төменгі жағында сақина сияқты оймақ тәрізді шеміршек болады. Ал, алдыңғы және бүйір жағынан тек қана сүт қоректілерге тән қалқан тәрізді шеміршек қоршап тұрады.
Өкпені желдетудің газ алмасуында ғана емес организмдегі жылуды реттеуде де үлкен маңызы бар.
Қан айналу системасы.Сүт қоректілердің сол жақ қарын-шадан шығатын бір ғана сол жақ қолқа доғасы болады. Қолқадан кететін басты артериалык тамырлар түрліше бағытта тарайды. Қолқадан кететін қысқа атсыз артерия (агtегіа іппоmіпаtа), оң бұғана асты артериясына (агі. sиbеlvіа (dехtга) ашылады, оң және сол ұйқы артерияларына (агі сагоtіs dехtга еt: sіпіstга) тарамданады. Вена жүйесшдегі ерекшеліктер: 1-бүйректердің қақпа қан айналысы болмайды; 2-сол жақтағы алдыңғы қуыс вена азғана түрлерінде жүрекке өзінше барып құяды.
Нерв системасы. Сүт қоректілердің миы басқа жануарлардың миымен салыстырғанда әлде қайда үлкен болады. Ол мишық пен алдыңғы ми сыңарларының көлемді болуына байланысты. Алдыңғы мидың дамуы негізінен оның қақпағының — ми күмбезінің өсуімен байланысты. Екі ми сыңарлары сүйелді дене (согриs) деп аталатын ақ нерв талшықтарының комиссураларымен байланысқан.
Аралық ми үстіңгі жағынан көрінбейді. Эпифиз бен гипофизі үлкен болмайды.
Ортаңғы ми өз ара біріне-бірі перпендикуляр екі бороздамен төрт төмпешікке бөлінген. Жануарлардың қозғалысының күрделі болуына сәйкес мишығы үлкен, әрі бірнеше бөліктерге бөлінген.
Сезім органдары.Сүт қоректілердің иіс сезу органы өте жақсы жетілген және тіршілігінде үлкен роль атқарады. Осы органдарынын, көмегімен олар жауларын сезеді, тамағын, бірін-бірі іздеп табады. Көптеген түрлері қоректік объектілерінің иісіне бірнеше жүз метр қашықтан анықтайды.
Кейбір сүт қоректілерде (қалталыларда, кемірушілерде, тұ-яқтыларда) рептилилерді сипаттағанда айтылған якобсонов органы болады. Бұл өз алдына таңдай-танау каналына ашылатын иіс сезу капсуласы.
Есіту органысүт қоректілердің көпшілігшде өте жақсы жетілген. Оның құрамына төменгі сатыдағы класгың өкілдерінде болатын ортаңғы, ішкі құлащқа, жаңа екі бөлім: сыртқы дыбыс жолы, құлащ қалқаны, енеді. Құлак қалқаны кейбір сүт қоректілерде (киттерде, ескек аяқтылардың көпшілігінде, жер астын мекендейтін көртышқандарда т. б.) болмайды. Құлақ қалқанының дыбысты күшейтуде маңызы зор. Ол әсіресе, түн жануарларында (жарқанатта), орман тұяқтыларында, ит тұқымдастары-ның шөлді мекендейтін түрлерінде т. б. Күшті жетілген.


title: Көру органдары - Сабақ тақырыбы. Кіріспе. Омыртқасыздар зоологиясы жеке ғылым ретінде. Сабақ жоспары

text:
Көру органдары. Сүт қоректілердің көру органдарының құ-рылысында ерекше өзгешелік болмайды. Көру органдары-ның жануарлардың тіршілігінде құстармен салыстырғанда аса маңызы жоқ. Тіпті ашық кеңістікті мекендейтін жануарлардың да көру органы нашар жетілген. Қозғалмай тұрған заттарға көптеген жануарлар көңіл аудармайды, сондықтан қозғалмай тұрған адамға аса сақ деп есептелетін аңдар (түлкі, қоян) жақын келіп қалады.
Зәр шығару системасы.Басқа амниоттардікі сияқты сүт қоректілердің бүйрегі де мықын бүйрегі (mеtаперһгоs) деп аталады. Анамнияға тән дене бүйрек (mеsоперһгоs) сүт қоректілерде эмбриональдық даму кезінде болады да, кейін жойылып кетеді. Сүт қоректілердің метанефрикалық, бүйрегі бұршақ (бобовидный) пішінді дене. Сүт қоректілердің көпшілігінің бүйректерінің сыртқы беті тегіс, ал күйіс қайтаратындардың және мысықтардың бүйректерінің сырты бұдыр болады. Киттердің бүйректері бірнеше бөлімге бөлініп, бөлшектеніп тұрады.
Жыныс органдары.Сүт қоректілерде аталық жыныс бездерінің (tеstеs) пішіні сопақша болады. Кейбір сүт қоректілерде: клоакалыларда, пілдерде, мүкі тістілерде, кит тәрізділерде т. б. аталық безі өмір бойы дене қуысында болады. Көптеген сүт қоректілердің аталық жыныс безі алғаш дене қуысында болады да, ержеткен кезде төмен түсіп, шап бөлімінде сыртқа шығып тұрған ен қалтасының (sсгоtum) ішіне орналасады. Ең қалтасы дене қуысы мен шаптағы арнаулы екі шап каналы арқылы қатысады. Аталық жыныс безіне тұрқы бойына беттесе орналасқан — ен сағағы (еріdіdуmіs) болады. Ен сағағы аталық жыныс безінің өнімін сыртқа шығаратын көптеген иректелген каналдардан тұрады.
Тұқым немесе эйякулят сперматозоидтың өзі тұқым қалта-сы және предстательдік бездің бөліп шығаратын сұйықтарының жиынтығы болып саналады.
Шағылыс мүшесінің (репіs) төменгі жағында тұқым-несеп каналы орналасады. Тұқым-несеп каналының үстінде және екі жағында борпылдақ кеуекті денелер (согриз саүегпозит) жатады. Жыныстық қозу кезінде шағылыс мүшесінің ішіндегі кеуегіне қан толып, соның нәтижесінде шағылыс мүшесінің созылғыштығы, серпімділігі артып және көлемі үлкейеді. Кейбір сүт қоректілердің (жыртқыштардың, ескек аяқтылардың, кемірушілердің көпшілігінің және кейбір жарқанаттардың т. б.) шағылыс мүшелерінің мықты болу себебі оның кеуекті денелерінің арасында ұзын ерекше сүйекше (оз репіs) болатындығынан.
Ұрық орны. Сүт қоректілердің жатынында ұрық жетіле бастағанда плацента деп атайтын ұрық орны пайда болады.
Сүт қоректілердің клоакалы түрлерінде ғана плацента болмайды. Қалталыларда плацентаның нұсқасы ғана болады. Плацента аллантоистың сыртқы қабырғасы мен сероздық қапшыктың беттесуінен пайда болады, соның нәтижесінде борпылдақ дене — хорион пайда болады. Хорионда өсінділер — ворсинкалар пайда болып, ол жатынның жұмсақ тканьдерімен жалғаса-ды. Осы арада ана мен ұрықтың қан тамырлары өз ара ұштасып бірақ олар бірігіп кетпейді. Сөйтіп, аналық организм мен ұрықтың қан тамыры қатысып жатады.


title: Өзін-өзі бақылау сұрақтары - Сабақ тақырыбы. Кіріспе. Омыртқасыздар зоологиясы жеке ғылым ретінде. Сабақ жоспары

text:
|
|
бет | 56/56 | Дата | 17.04.2023 | өлшемі | 177,48 Kb. | | #83523 | түрі | Сабақ |
| Байланысты: tezis lektsii po zoologiyaӨзін-өзі бақылау сұрақтары:
Сүтқоректілердің жалпы сипаттамасы.
Сүтқоректілердің дене жабыны.
Сүтқоректілердің қанқасы.
Сүтқоректілердің ішкі құрылысы.
Ұсылынған әдебиеттер:
Олжабекова,К.Б. Омыртқалылар зоологиясы. 2 бөлім :оқулық /К.Б.Олжабеков, Б.Е.Есжанов.-Алматы:Эверо,2011.-368с.
Дәуітбаева К.Ә.,т.б. Жануарлар алуан түрлілігі.1 және 2-бөлімдер.Жоғары оқу орындарына арналған оқулық.-Алматы.,2011.-712б.
Божбанов, А.Ж. Экологиялық зоогеография негіздері: оқулық / А.Ж. Божбанов, М.Қ. Байбатшанов.- Алматы, 2013.- 339б.
Наумов Н.П. Омыртқалылар зоологиясы. – Алматы.: “Мектеп”, 1970.
Наумов Н.П., Карташев Н.Н. Зоология позвоночных. I, и II тома. – М.: Высшая школа, 1979г.
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Бақылау сұрақтары - Сабақ тақырыбы. Кіріспе. Омыртқасыздар зоологиясы жеке ғылым ретінде. Сабақ жоспары

text:
Сабақ тақырыбы. Кірпікшелілер немесе инфузориялар типі (Ciliophora).
Сабақ жоспары: Кірпікшелі кебісшенің мысалында инфузориялардың құрылысы және тіршілік әрекеті.
Инфузориялардың көбеюі.
Конъюгация, оның физиологиялық маңызы.
1) Кірпікшелі кебісшенің мысалында инфузориялардың құрылысы және тіршілік әрекеті. Ұзынша сопақтау болып келген, тұщы суларда өздігімен қозғалып жүретін күрделі құрылысты қарапайым жәндік.
Денесін кірпікшелер біртегіс жауып тұрады, тек артқы жағында кірпікшелері ұзындау болады. Кірпікшелері қозғалу қызметімен бірге асты ауыз тесігіне жеткізу қызметін де атқарады.
Ауыз ойықтың айналасында толқын тәрізді әрдайым қозғалып тұратын мембранелла орналасқан. Цитоплазмасы эктоплазма және эндоплазмаға бөлінген. Эктоплазма қабаты сыртынан мықты майысқақ пелликуламен қапталған. Пелликула екі сыртқы және екі ішкі мембранадан құралған. Пелликуланың сыртын алты бұрышты, қатар орналасқан құрылым жауып тұрады, соған байланысты парамеция денесінің пішіні өзгермейтін тұрақты болып келеді.
Пелликуланың астында бір-бірімен ұштасып жатқан фибрилл торы болады - олар тірек қызметін атқарады. Эктоплазма қабатында қорғаныш қызметін атқаратын қысқа таяқшалар - трихоцисталар орналасқан. Олар тітіркенген кезде ұзын, серпінді жіпше түрінде сыртқа атылады.
Инфузория денесінің алдынғы жағында ауыз ойығы немесе перистомы болады. Перистомның түп жағында ауыз тесігі немесе цитостом орналасқан, ол «жұтқыншаққа - цитофаринкске» жалғасады. Жұтқыншақ цитоплазмаға ашылады. Инфузориялар ұсақ организмдермен қоректенеді (бактериялармен, көк-жасыл балдырлармен, ұсақ қарапайымдылармен).
Перистом айналасындағы кірпікшелердің қозғалуы нәтижесінде коректік заттар сумен бірге ауыз тесігіне және жұтқыншаққа түсіп жатады. Жұтқыншақтың түбінде асқорыту вакуольдері коректік затқа толып, цитоплазмаға ауысады. Асқорыту вакуольдері дененің асқорыту айналымы жолымен қозғалады, ферменттер арқылы асты қорытып, цитоплазмаға өткізіп тұрады. Сіңбеген қалдықтарды арнайы тесігі арқылы (қылаулатқыш) шығарып тастайды. Асқорыту вакуольдердің құрылуы сыртқы температураға байланысты. Қоршаған ортасы неғұрлым жылы болса вакуольдің түзілуі де тез болады, инфузорияның коректенуі де жиілейді.
Барлық инфузориялардың жиырылғыш вакуольдері эктоплазма және эндоплазманың арасында орналасқан. Олардың қызметі амеба мен талшықтылардың жиырылғыш вакуольдері сияқты үнемі жиырылып, осмос қысымын реттейді, зәр шығарады және тыныс алады. Бірақ инфузория вакуольдерінің құрылысы күрделі болып келеді. Оларды вакуольдің өзі немесе орталық резервуар және оны қоршап жатқан жұлдыз тәрізді қосымша вакуольдермен түтіктер арқылы және қоршаған ортамен арнайы зәр шығаратын тесік арқылы жалғасады.
Цитоплазмадағы артық сұйық заттар қосымша вакуольдеріне жиналып, түтікшелер арқылы орталық вакуольге немесе резервуарға құйылады. Резервуар жиырылып сұйықтарды арнайы тесікпен сыртқа шығарады. Кірпікшелі кебісшенің алдыңғы және артқы жағындағы орналасқан вакуольдері кезектесіп жиырылады.
Цитоплазмада екі ядро орналасқан. Үлкен макронулеус және кіші микронуклеус. Макронуклеус хроматинге бай, үрмебұршақ дәні тәрізді, көбеюден басқа денедегі барлық қызметті реттейді, сондықтан да макронуклеус вегетативті ядро деп аталады. Макронуклеустің ойыс жағында кішкене микронуклеус орналасқан, ол тек қана көбею қызметін атқарады, сондықтан ол генеративті ядро болып табылады.
2) Инфузориялардың көбеюі. Парамеция барлық инфузориялар сияқты жыныссыз жолмен көлденең бөлініп, көбейеді. Жыныссыз жолмен бірнеше рет бөлінген инфузория, енді жынысты жолмен көбеюге көшеді. Жынысты көбею жолы конъюгация деп аталады. Конъюгацияның копуляциядан айырмашылығы екі ядроның қосылуы.
3) Конъюгация, оның физиологиялық маңызы. Конъюгация кезеңі екі инфузорияның бауыр жағымен бірігуінен басталады. Бұлардың пелликулалары аздап ісінеді, сондықтан инфузориялар бір-біріне жанасып тұрады. Бұндай инфузорияларды конъюганттар деп атайды. Пелликулаларының жанасқан жері еріп, сол жерде цитоплазмалық көпіршік пайда болады. Макронуклеус ядролары да еріп кетеді. Инфузорияның екеуінің де микронуклеусі екі рет бөлінеді, сөйтіп әрқайсысында төрт ядро пайда болады. Олардың үшеуі еріп кетеді, ал қалған төртінші ядро тағы да 2-ге бөлінеді - біреуі үлкен, екіншісі кішкентай ядро. Бұларды пронуклеустер деп атайды. Үлкен пронуклеус аналық ядро, жылжымайтын стационарлық ядро, кіші пронуклеус қозғалуға қабілетті, кезбе аталық жыныс ядросы. Бұдан кейін екі инфузорияның аталық, кезбе ядролары цитоплазмалық көпіршік арқылы бір-бірімен алмасады, сөйтіп стационарлық аналық ядросымен қосылады. Бұл үрдіс кариогамия немесе конъюгация деп аталады. Конъюгация нәтижесінде ұрықтанған синкарион деп аталатын диплоидты ядро құрылады, яғни конъюгацияның соңында әр инфузория синкарионға ие болады. Синкарион түзілгеннен кейін конъюгацияға қатысқан инфузориялар ажырап кетеді. Ажырап кеткен инфузорияларды эксконъюганттар деп атайды. Енді әрбір эксконъюганттың синкарионы 3 рет бөлінеді. Соның нәтижесінде 8 ядро пайда болады, 8 ядроның үшеуі еріп кетеді, ал қалған 5 ядроның біреуі - микронуклеус, төртеуі макронуклеустер. Бұл жағдайда инфузория тіршілік ете алмайды, сондықтан оның денесі екіге бөлінеді. Макронуклеустер бөлінбей екеуден әрқайсысы өтеді, ал микронуклеус бөлініп екі есе кішірейіп әрқайсысына өтеді. Екіге бөліну арқылы пайда болған инфузориялардың әрқайсысы енді екі микронуклеус және бір микронуклеусы болады. Осындай инфузориялар тағы да екіге бөлінеді. Макронуклеустер бөлінбей әрқайсысына біреуден өтеді, ал микронуклеус тағы да бөлінеді. Тек осыдан кейін әрбір инфузорияда кәдімгі ядро аппараты түзіледі, үлкен макронуклеус және кіші микронуклеус. Сөйтіп конъюгация нәтижесінде екі жанасқан инфузориядан 8 жас инфузориялар пайда болады. Бір энсконъюганттан 4 жас инфузориялар пайда болады.


text:
Сабақ тақырыбы. Көпклеткалылар патшалық тармағына жалпы сипаттама (Metazoa).
Сабақ жоспары: Көп клеткалы жануарларға жалпы сипаттама.
Көп клеткалы жануарлардың шығу тегі туралы теориялар.
Көп клеткалы жануарлардың классификациясы.
1) Көп клеткалы жануарларға жалпы сипаттама. Көп клеткалылардың негізгі сипаты: денесі дифференцияланған көп клеткалардан және үш ұрық жапырақшаларынан - эктодерма, энтодерма, мезодермадан тұратындығы. Осындай үш жапырақшалар көп клеткалылардың ұрығы дамыған кезінде қалыптасады. Ұрықтың дамуы барлық көп клеткалы жануарларға тән. Ұрықтану кезінде аталық және аналық екі гаметалар қосылып зиготаны түзеді, содан кейін организмнің жеке дамуы - онтогенезі басталады. Зигота бөлшектеніп бір-біріне тығыз жанасқан бластомерлер деп аталатын клеткалар тобын құрайды, ал осылардан бластула деген бір қабатты ұрық түзіледі. Бластула шар тәрізді, ішкі қуысы бластоцель деп аталады, бұл бірінші қуыс. Бластула түзіліп болғаннан кейін дамудың екінші кезеңі - гаструляция немесе екі қабатты ұрықтың дамуы басталады. Ұрықтың екінші қабаты, бластула клеткаларының ішкі бластоцель қуысына ауысуы нәтижесінде пайда болады. Гаструляция әр түрлі әдіспен жүре алады: инвагинация (бластуланың бір жақ қабырғасы ішкі бластоцель қуысына жиырылу арқылы екінші қабат түзіледі), иммиграция (бластула қабырғасындағы клеткаларының біразы өз орнынан бластоцель қуысына ауысып, екінші қабатты құрайды), эпиболия, т.б. Гаструланың екі ұрық жапырақшасының біреуі - эктодерма сыртқы қабат, екіншісі - энтодерма ішкі қабат. Осыдан кейін эктодерма және энтодерманың аралығынан клеткалардың үшінші мезодерма қабаты түзіледі де, мүшелер құрала бастайды.
2) Көп клеткалы жануарлардың шығу тегі туралы теориялар. Көп клеткалы жануарлардың бір ерекшелігі - онтогенездік дамуында бластула ұрығы бір клеткалылардың шар тәрізді колониясына өте ұқсас болады. Осындай ұқсастық белгісіне сүйенсек, көп клеткалы жануарлардың ортақ арғы тегі бір клеткалы колониялды талшықты қарапайымдылар екені анық. Бірақ алғашқы көп клеткалылардың қандай болғандығы, олардың эволюциялық даму сатысында екінші энтодерма қабаты қай жолмен қалыптасқаны жөнінде көптеген жорамал пікірлер айтылған. Солардың ішінде толық қанағаттанарлық бола алатын Э. Геккельдің, И.И. Мечниковтың, А.А. Захваткиннің, А.В. Ивановтың, В.Н Беклемишевтің теориялары.
Э. Геккель 1874 жылы «гастреа» деген теориясын ұсынды. Э. Геккельдің пікірі бойынша көп клеткалы жануарлардың арғы тегі бір қабатты, бластула тәрізді, колониалды талшықты қарапайымдылар. Олардың эволюциялық даму үрдісінде бластула тәрізді вегетативті полюсі, инвагинация әдісі бойынша, шардың ішіне қарай тартылып (жиырылып) екі қабатты организм пайда болған деп жорамалдады. Осы организмді ұрықтың гаструла сатысына сәйкес «гастреа» деп атаған. «Гастреаның» сыртқы қабатын эктодерма, ішкісін энтодерма деп атаған. Оның ауызы және алғашқы ішегі болған. «Гастреа» көп клеткалылардың пайда болуының бастамасы. Э. Геккель ұсынған «гастреа» теориясы эволюциялық зоологияның дамуына үлкен жол ашқан, сонымен қатар бұл теорияның көп кемшілігі де бар, солардың ішінде «гастреаның» тек қана морфологиялық жағы зерттеліп, ал экологиялық және физиологиялық жағы зерттелмеген және «гастреаның» энтодерма қабаты тек қана инвагинация жолымен пайда болғандығы көрсетілген. Инвагинация жоғарғы сатыдағы көп клеткалы жануарлардың онтогенезіне тән, ал төменгі сатыдағы көп клеткалы жануарлардың (губкалардың, гидроидты полиптердің) гаструляциясы иммиграция немесе деляминация жолымен өтеді. Сондықтан Э. Геккельдің «гастреа» теориясы төменгі сатыдағы көп клеткалы жануарлардың шығу тегіне толық сәйкес келмейді.
И.И. Мечников төменгі сатыдағы көп клеткалы жануарлардың дамуын зерттеп, 1886 жылы алғашында «паренхимелла» кейін «фагоцителла» теориясын ұсынды. И.И. Мечниковтың пікірі бойынша төменгі сатыдағы көп клеткалы жануарлардың алғашқы тегі бір қабатты бластула тәрізді колониялды талшықты қарапайымдылар болған, олардың эволюциялық даму үрдісінде колониялды тегінің фагоцитоздық қабілеті бар клеткалары коректік заттарды ұстап, талшығын жойып, колонияның іш жағына өтіп (иммиграция әдісі бойынша) асқорытатын клеткалар жиынтығын құрайды. И.И. Мечников, осындай қос қабатты ұрықтың сыртқы қабатын кинобласт (жамылғы қабаты), ішкі қабатын фагоцитобласт (ішек қабаты), ал организмнің өзін «фагоцителла» деп атады. Фагоцителланың алғашқы кезде ауызы, ішегі қалыптаспаған, осы күйде олар губкалардың, ішекқуыстылардың паренхимула және планула дернәсілдеріне ұқсас болып келеді. Кейін фагоцителланың ішкі фагоцит клеткалары реттесіп, екінші энтодерма қабаты, ауызы, алғашқы ішек қуысы пайда болады.
Физиологиялық тұрғыдан қарағанда губкалар мен ішекқуыстылардың дернәсілдерінің (паренхимула және планула) фагоцителлаға ұқсастығын, олардың гаструла кезеңі иммиграция жолымен өтетіндігін еске алсақ И.И. Мечниковтың фагоцителла теориясы шындыққа жақын сияқты. И.И. Мечниковтың пікірі бойынша кейбір фагоцителлалар субстратқа бекініп губкаларға, гидроидты полиптерге, қалғандары еркін жүзіп басқа ішекқуыстыларға бастама берген.
А.А. Захваткин көп клеткалылардың тіршілік айналымын зерттей отырып, 1949 жылы «синзооспора» теориясын ұсынды. А.А. Захваткиннің пікірі бойынша барлық көп клеткалы жануарлардың зиготасы палинтомия (бөлінген жасушалар өспей ары қарай майдаланып бөліне беруі) жолымен бөлініп, бластуланың түзілуіне бастама берген. Бір клеткалылар ішінде тек қана бір қабатты колониалды талшықтылардың (вольвокс тұқымдасы) зиготасы палинтомия жолымен бөлініп, көптеген майда клеткаларды зооспораларды береді, зооспора клеткалары бірігіп колония түзеді. А.А. Захваткиннің терминологиясы бойынша осындай палинтомиялық колония «синзооспора» деп аталады. Синзооспоралар су түбіндегі заттарға бекініп, губкаларға және гидроидты полиптерге ұқсас алғашқы көп клеткалы жануарларға бастама берген деп жорамалдайды. Бірақ эволюция тұрғысынан қарағанда, бекініп тіршілік ететін колониалды бір клеткалылар қалайша алғашқы көп клеткалылар тегі болатындығы түсініксіз.
3) Көп клеткалы жануарлардың классификациясы. Көп клеткалылар (Metazoa) үлкен үш бөлім үсті топқа бөлінеді: Phagocytellozoa, Parazoa және Eumetazoa.
Phagocytellozoa - алғашқы қарапайым құрылысты көп клеткалылар. Жануарлар дүниесінің арғы тегінің белгілерін осы уақытқа дейін сақтап қалған жәндіктер. Бұл топты жаңадан ашылған тақталылар типі - Placozoa құрайды.
Parazoa - төменгі сатыдағы көп клеткалылар. Бұлардың дене құрылысында ұлпалары, мүшелері, жүйке жасушалары болмайды. Осыларға губкалар типі - Spongia жатады.
Eumetazoa - нағыз көп клеткалылар. Олардың ұлпалары, мүшелері, жүйке клеткалары, жүйке жүйесі жақсы дамыған қатарындағы жануарлар мүшелерінің белгілі ретімен орналасуына немесе дене симметриясына байланысты екі үлкен бөлімге бөлінеді: сәулелі (радиальды) - Radiata және билатеральді (екі жақты) - Bilaterata симметриялы жануарлар.
Сәулелі симметриялы жануарлардың денесі эктодерма, энтодерма қабаттарынан тұратындықтан оларды қос қабаттылар - Diploblastica деп те атайды. Бұларға ішекқуыстылар - Coelenterata және ескектілер - Ctenophora типтері жатады.


text:
1) Тақталылар құрылысындағы ерекшеліктер. Осы типке алғашқы қарапайым құрылысты көп клеткалы жәндіктер трихоплакстар жатады. Біраз жылдар бойы трихоплакстар ішекқуыстылардың дернәсілі ретінде қарастырылған. 1883 жылы белгілі Австрия зоологы Ф. Шульц жасанды теңіз аквариумынан түсі ақ тақта тәрізді организмді тауып, оның құрылысын толық зерттеп, тұнғыш рет осы түрді Trichoplax adhaerens деп атаған.
1971 жылы К. Грель электрондық микроскоп арқылы трихоплакстың құрылысын және биологиясын зерттеу нәтижесінде оның жынысты жолмен көбейетіндігін анықтап, трихоплаксты дернәсіл емес, өзіңше жеке организм екендігін дәлелдеді. К. Грель трихоплаксты жануарлар дүниесіндегі жаңа тип өкілі ретінде ендірді.
А.В. Иванов, В.В. Малахов трихоплакстарды жан-жақты зерттеп, көптеген еңбектер жазып, олардың жануарлар системасындағы алатын орнын белгіледі.
Қазіргі уақытта трихоплакстың екі түрі белгілі - Trichoplax adhaerens және Trichoplax reptans.
Трихоплакс теңізде тіршілік ететін, көлемі 4 мм-ге дейін түсі ақ немесе сұр, жұқа тақта тәрізді, дене пішінін өзгертіп амеба тәрізді қозғалатын жәндік. Денесінің симметриясы және алдыңғы, артқы бөліктері байқалмайды.
Трихоплакстың талшықты эпителий клеткаларынан құралған, үстіңгі «арқа» (дорзальды) және төменгі «құрсақ» (вентральды) қабаттары бар. Арқа қабатының клеткалары жалпақ, беткі жағы жұқа цитоплазмадан түзіледі де, негізгі ядро жақ бөлігі созылып ішке қарай паренхимаға батып жатады. Беткі қабатының цитоплазмалары бір-бірімен жанасып, жұқа беткі қабырғасын түзеді. Осындай құрылысты клеткалардың тобын батқан эпителий деп атайды. Арқа эпителийдің құрамында, қорғаныс қызметін атқаратын, айрықша үлкен вакуолі бар шар тәрізді клеткалар да кездеседі, оларды жылтыр (жалтыраған) шар деп атайды.
Төменгі құрсақ қабаты бір-біріне тығыз жанасқан талшығы бар, цилиндр, колба тәрізді биік клеткалардан құралған. Талшықтарының бір бағытта қозғалуы нәтижесінде трихоплакс субстратта сырғып жылжиды.
«Арқа» және «құрсақ» қабаттарының аралығында амеба тәрізді және ұршық тәрізді клеткалар орналасқан. Ұршық тәрізді клеткалардың өсінділері бір-бірімен және арқа, құрсақ клеткаларымен ұштасып байланысады. Осы клеткалардың жиырылуы нәтижесінде трихоплакс дене пішінін өзгертіп жылжиды.
Трихоплакстың коректенуі фагоцитоз және корегін денеден тыс қорыту жолымен өтеді. Бұған аралық қуыстағы амеба тәрізді және құрсақ эпителий клеткалары қатысады. Олар тұрақсыз дифференциацияланған және біріне бірі оңай айнала алады.
Трихоплакс жыныссыз және жынысты жолмен көбейеді. Жыныссыз көбеюі денесінің екіге бөлінуі немесе бүршіктену арқылы өтеді. Бүршіктер эллипс пішіндес, денеден үзіліп талшықтары арқылы жылжып кеңістікке таралады, бұларды кезеген бүршіктер деп атайды. Жынысты көбеюі кезінде құрсақ эпителий клеткасы өсіп, ішкі аралық қуысына еніп, сарыуызға бай гоноцит немесе ооцит деген жұмыртқа жасушасына айналады. Аталық жыныс клеткалары анықталмаған. Грельдің 1974 жылғы зерттеуі нәтижесінде трихоплакстың аралық қуысында айрықша клеткалары табылған, бұларды аталық гаметалар болуы мүмкін деп жорамалдаған.
2) Губкаларға жеке және колония құрып, бекініп тіршілік ететін төменгі сатыдағы көп клеткалы жануарлар ретінде жалпы сипаттама. Губкалар тұщы суларда, басым көпшілігі теңіздерде, су түбіндегі түрлі заттарға табаншасымен бекініп, қозғалмай тіршілік ететін жәндіктердің бірі. Олардың 5000-нан астам түрлері белгілі. Дене пішіні терең бокал, цилиндр, шар тәрізді, ұзындығы 5-10 мм-ден 1,5 -2 м-ге дейін ақ сары, қоңыр сарғыш, жасыл түсті болып келеді. Жасыл түсі - балдырлармен селбесіп тіршілік етуіне байланысты.
3) Губкалардың морфологиялық құрылыстары: аскон, сикон, лейкон. Губкалардың денесі сыртқы дермальды - эктодерма және ішкі гастральды - энтодерма клеткалы қабаттарынан құралған. Екеуінің аралығында мезоглея деп аталатын құрылымсыз, қоймалжың зат орналасқан. Денесінің ішіндегі кең қуысты парагастраль қуысы деп атайды. Парагастраль қуысы сыртқы ортамен оскулум деп аталатын арнайы тесігі арқылы байланысады. Губкаларға тән қасиет денесінде көптеген саңылауларының болуы. Осыған байланысты губкаларды ұсақ саңылаулы жәндіктер деп те атайды. Саңылаулары арқылы су парагастраль қуысына еніп оскулум арқылы қайтадан сыртқа шығады.
Губкалардың сыртқы эктодерма қабаты пинакоцит деп аталатын жалпақ клеткалардан құралған. Олар эпителийдің жабындық қызметін атқара отырып, губканың ішкі ортасын сыртқы орта әсерлерінен қорғап тұрады. Пинакоциттермен қатар ұзынша келген парацит клеткалары да дамыған. Олар пинакоцит клеткаларының бір түрі. Эктодерма қабатынан энтодерма қабатына қарай созылып орналасқан. Әрбір пароцит клеткаларының ортасында түтікше болады, сол себептен пороциттер губкалардың денесінде көптеген саңылауларды құрайды. Пороциттер жиырылып саңылаулардың ашылып-жабылуына себепкер болады.
Энтодерма қабаты хоаноцит деп аталатын талшықты жағалы клеткалардан құралған. Хоаноцит клеткаларының талшықтары бір бағытта қозғалып, судың үнемі парагастраль қуысына қарай өтуін қамтамасыз етеді және сол талшықтары арқылы сумен бірге келген ұсақ жәндіктерді, бактерияларды ұстап клетка ішінде қорытады немесе ұсталынған қорек заттарды мезоглеядағы амеба тәрізді клеткаларға жеткізеді.
Губкалардың мезоглея қабатында көптеген әр түрлі клеткалар кездеседі. Колленциттер - жұлдыз тәрізді клеткалар, түрлі бағыттарда айқаса және ұштарымен жабыса орналасады да тірек, тасымалдаушы, түйістіруші қызметін атқарады. Склеробласт, спонгиобласт клеткалары әр түрлі инелерді дамытып губканың қаңқасын қалыптастырады. Амебоцит клеткалары еркін қозғалатын, мезоглеяға түскен ұсақ коректік заттарды ұстап қорытады. Амебоциттердің бір түрі археоциттер бұлар толық дифференцияланбаған қордағы клеткалар болып саналады, жоғарыда атап кеткен клеткаларға оңай айнала алады, сонымен қатар жыныс клеткаларына да бастама береді.
Губкаларды мезоглея қабатының қалыңдауына, талшықты жағалы (хоаноцит) клеткаларының орналасуына және осы клеткалар арқылы қорегін ұстап, қорытуына байланысты, оларды морфологиялық құрылысы жағынан аскон, сикон, лейкон деп аталатын үш типке бөледі. Ең қарапайым құрылысты - аскон. Асконның мезоглея қабаты жұқа және талшықты жағалы клеткалары бірқатар орналасып, парагастраль қуысын түгелімен астарлап жатады. Денедегі саңылаулары тікелей парагастраль қуысына ашылады. Осы қуысқа су арқылы түскен ұсақ коректік заттарды талшықты жағалы клеткалары толығымен ұстап ала алмайды.
Сикон құрылысты губкалардың мезоглеясы қалың, ішкі қабаты мезоглеяның ішіне ойысып, талшықта жағалы клеткаларымен астарланған қалталар түзіледі. Осы қалталарды талшықты қалталар деп атайды.
Күрделіленген лейконында мезоглея қабаты әлдеқайда қалыңдап, оның ішінде талшықты жағалы клеткалармен астарланған көптеген бірінші, екінші реттік камералар орналасады. Талшықты қалталар мен камералар, сыртқы ортамен және парагастраль қуысымен, су алып келуші және су алып кетуші түтіктер арқылы байланысады. Су арқылы камераларға, қалталарға түскен коректік заттар толығымен ұсталынып қорытылады.
4) Губкалардың жынысты және жыныссыз көбеюі. Губкалар жынысты және жыныссыз жолмен көбейеді. Жыныссыз көбеюі бүршіктену арқылы жүреді. Дененің сыртқы қабатында бүршік пайда болады. Бүршіктің құрылысы губканың құрылысына ұқсас болады. Ол өсе келе аналық губканың денесінен бөлініп, субстратқа бекініп жеке тіршілік ете бастайды.
Көп жағдайда бүршіктер денеден үзілмей, аналықпен қарым-қатынасын сақтап колония түзеді.
Сыртқы бүршіктенуден басқа іштей бүршіктену де кездеседі. Ол тұщы су губкасы - бадягада болады. Жаз бойы бадяга сырттай бүршіктену және жынысты жолмен көбейеді. Күзге қарай бадяганың мезоглеясында амебоцит клеткаларының жиынтығынан шар тәрізді ішкі бүршік -геммула пайда болады. Геммула қос мүйізді қабықшамен қапталынған, олардың аралығында ауа және кремнезем инелері болады. Инелердің көмегімен екі қабықшалары бір-бірімен бірікпейді. Қыста, қолайсыз жағдайда бадяга өледі де, денесі ыдырап, геммулалар судың түбіне шөгіп, өзінің қорғаныш қабықшасының арқасында көктемге дейін сақталады. Содан кейін, қолайлы жағдайда геммуланың ішіндегі клетка жиынтығы сыртқа шығып жаңадан губка дамиды. Гемулланың биологиялық маңызы жылдың қолайсыз мезгілінен сақтануға бейімділігі.
Жынысты жолмен барлық губкалар көбейеді. Губкалардың басым көпшілігі гермафродиттер (қос жыныстылар) болып табылады. Жыныс клеткалары мезоглея қабатында орналасқан археоцит клеткалардан пайда болады. Аталық гаметалар мезоглея қабатынан саңылаулар жүйелері арқылы парагастраль қуысына түсіп, одан судың ағынымен оскулум тесігі арқылы сыртқы су ортасына шығады. Жетілген жұмыртқасы бар басқа губканың денесіне еніп, оларды ұрықтандырады.
5) Губкалардың дамуы. Ұрықтанған жұмыртқаның алғашқы даму кезеңі аналық организмнің ішінде өтеді. Ұрықтанған жұмыртқа толық және біркелкі бөліне отырып, 8 бластомерлерге бастама береді. Одан ары ұрық 8 майда үстіңгі және 8 ірі астыңғы бластомерлерге бөлінеді. Әрі қарай даму барысында майда бластомерлер ірілерге қарағанда тез бөліне бастайды. Осының нәтижесінде бір қабатты шар тәрізді ұрық бластула түзіледі. Оның үстіңгі жартысы майда цилиндр тәрізді, талшықты, микромералар деп аталатын клеткалардан, ал төменгісі ірі дәнді, талшықсыз макромералардан тұрады. Губкалардың осындай құрылысты бластуласын - амфибластула деп атайды. Аналық организмнің ішінде амфибластула өзіне тән өзгерістерге ұшырайды. Оның ірі макромера клеткалары майда микромераларға қарай ығыса бастайды. Бірақ бұл үрдіс біраздан кейін тоқтайды да, ірі клеткалар қайтадан кері шығып, амфибластула бұрынғы күйіне қайта оралады. Бұдан кейін амфибластула саңылаулар жүйесі арқылы губканың денесінен су ортасына шығып еркін жүзіп (талшықтардың көмегімен), біршама уақыттан кейін майда талшықты клеткалары бар жағымен субстратқа бекінеді. Осыдан кейін майда талшықты клеткалары ірі клеткалар жағына еніп, екі қабатты ұрық пайда болады да, ол ересек губкаларға айналады.
Ұрықтың майда талшықты клеткалары губканың ішкі қабатын, ал ірі клеткалары - сыртқы, дермальды қабатын, мезоглеяны және оның барлық клеткалық элементтерін құрайды. Осындай даму кезеңі барлық ізбесті губкаларда жүреді.


text:
Сабақ тақырыбы. Ішекқуыстылар типі (Coelenterata). Гидроидалар класы (Hydrozoa).
Сабақ жоспары: Ішекқуыстылар типінің жалпы сипаттамасы.
Гидроидтылар класс тармағының (Hydroidea) өкілі ретінде гидраның (Hydra oligactis) құрылысы мен физиологиясы, көбеюі мен дамуы.
Теңіз гидроидты полиптер отрядының (Leptolida) құрылысының ерекшеліктері.
Теңіз гидроидты полиптердің көбеюі және дамуы.
Медузаның түзілуі және оның құрылысы, ұрпақ ауысып отыруы, оның маңызы.
1) Ішекқуыстылар типінің жалпы сипаттамасы. Ішекқуыстылардың басты белгілерінің бірі онтогенездік дамуы барысында тек екі ұрық жапырақшалары қалыптасып және олар ересек дараларында айқын сақталып, бір-бірінен мезоглея қабатымен бөлінген эктодерма және энтодерма қабаттарын құрайды. Осы белгісіне байланысты ішекқуыстылар екі қабатты жануарлар тобына жатады.
Екіншіден энтодерма қабатындағы клеткалары қуыс ішіне асқорыту сөлін шығарып, асты қуыстың ішінде қорытады. Осыған байланысты ішекқуыстылардың дене қуысы гастральды қуыс немесе ішек қуысы деп аталады. Типтің аты да осыған сәйкес берілген.
Белгілерінің тағы бірі - сәулелі симметриясының болуы.
Жоғарыда айтылғандай, ол өмір бойы немесе тіршілік айналымының бір ғана кезеңіндегі тіркелмелі немесе суда қалқып жүзіп тіршілік етуінің және қоршаған ортаның тұрақты әрі бірқалыпты ықпал етуінің салдары.
Морфологиялық құрылысы жағынан және тіршілік етуіне қарай ішекқуыстылар тіркелмелі -полиптер және еркін жүзіп жүретін - медузалар болып топтасады.
2) Гидроидтылар класс тармағының (Hydroidea) өкілі ретінде гидраның (Hydra oligactis) құрылысы мен физиологиясы, көбеюі мен дамуы. Гидра - қарапайым құрылысты полиптің бірі. Биіктігі 1 см-ге жуық, ұзына бойы созылған қапшық тәрізді, табанымен субстратқа бекініп өмір сүреді. Өзендер мен шалшық суларда жиі кездеседі.
Гидраның денесі эктодерма және энтодерма қабатынан құралған. Олардың арасындағы мезоглея қабаты өте жұқа құрылымсыз қоймалжың заттан тұрады. Денесінің бос жағында 6-12 қармалауышпен қоршалған ауыз тесігі орналасқан. Ол, энтодермалық клеткаларымен астарланған гастральдық қуысына ашылады.
Гидраның эктодерма қабаты алты түрлі клеткалардан құралған. Олар жабынды эпителиальды клеткалар, эпителиальды-бұлшықет клеткалары, интерстициальды немесе аралық, атқыш, жыныс және жүйке клеткалары.
Атқыш клеткалары алмұрт тәрізді, ішінде қатты қабықты сопақша атпа капсуласы орналасқан. Капсула улы затқа толы және оның ішінде қабықшасының өзгеруінен пайда болған, іші қуыс спираль тәрізді оралған жіпше жатады. Атқыш клетканың сыртында қылтанақ тәрізді книдоциль деп аталатын сезгіш талшығы болады, оны ұсақ түктер айнала қоршаған. Егер сезгіш талшыққа бір организм тиіп кетсе, онда ол ауытқып, клетканы қоздырады да, капсула ішіндегі спираль тәрізді жіпше атылып денеге шаншылады. Жіпшемен бірге капсуланың ішіндегі күйдіргіш немесе улы сұйық зат та қоса бүркіледі.
Жыныс клеткалары аралық (интерстициальды) клеткалардан қалыптасып, аталық клетка ауыз полюсіне, ал аналық жұмыртқалары табанына жақын орналасады. Гидралар дара және қос (гермафродиттер) жыныстылар болып табылады.
Гидралар жынысты және жыныссыз жолмен көбейеді. Жыныссыз көбеюі бүршіктену арқылы жүзеге асады. Денесінің бүршіктену белдеушесінің аймағында бірнеше бүршіктер пайда болып (гидраның құрылысына ұқсас), кейіннен олар аналық дара денесінен бөлініп, субстратқа бекініп, дербес тіршілік ете бастайды.
Күзге таман гидралар жынысты жолмен көбейеді. Ұрықтанған жұмыртқа қатты қабықпен қапталып, тыныштық күйде қыстап шығады да, көктемде ол бөлшектеніп, бластуладан кейін қос қабатты гаструла сатысында ересек түріне айналады.
3) Теңіз гидроидты полиптер отрядының (Leptolida) құрылысының ерекшеліктері. Теңіз гидроидты полиптердің басым көпшілігі күрделі колониальды формалар, тек ұрпақ алмасуы - метагенез жолымен дамиды. Даму барысында гидроидты полип және гидроидты медуза қалыптасып, олар үнемі бір-біріне алмасып тұрады.
Гидроидты полип бұтақ тәрізді колония құрайды, себебі жыныссыз көбеюі нәтижесінде пайда болған бүршіктер аналық денеден бөлінбей-ақ өз кезегінде жаңа бүршіктерді бере бастайды.
Колониядағы әрбір бүршікті - гидрант деп атайды. Гидранттың құрылысы гидра құрылысына ұқсас: денесі эктодерма және энтодерма қабатынан құралған, ауыз тесігінің аймағында көптеген қармалауыштары болады, тек гастраль қуысы барлық дене бойына созылып ортақ гастральды қуысымен жалғасады. Осы себептен, егер бір гидрант корегін ұстап қорытса, қорытылған ас бүкіл колонияға нәр береді.
Колонияның эктодермальды жабынды эпителий клеткалары ерекше - тека деп аталатын органикалық жұқа қабықты бөліп, колонияның сыртқы жабындысына айналады да, оның тұрақтылығын қамтамасыз етеді.
4) Теңіз гидроидты полиптердің көбеюі және дамуы. Теңіз гидроидты полиптер алғашқыда тек жыныссыз жолмен көбейеді. Соның нәтижесінде, жоғарыда көрсетілгендей гидранттар қалыптасады. Сонымен қатар белгілі бір кезеңде колонияда бүршіктену арқылы ерекше (гидранттарға ұқсас емес) өскіншелер пайда болады да, олар созылып түрі өзгерген полип бластостильге айналады. Оның төңірегін қоршап тұрған теканы - гонотека деп, ал осындай құрылымды особьты гонангий деп атайды.
Бластостиль бүршіктену арқылы жынысты дараларға - медузаларға бастама береді, олар бірте-бірте жас медузаларға айналып, кейін бластостильден бөлініп гонангийдің ішінен суға жүзіп шығады.
5) Медузаның түзілуі және оның құрылысы, ұрпақ ауысып отыруы, оның маңызы. Медуза гидроидты полиптің ұрпағы болғандықтан, оны гидромедуза деп атайды. Денесі көлденеңінен 2-3 мм шамасындай, қол шатыр немесе қоңырау пішіндес болады. Сыртқы төбешік бөлігін - эксумбрелла, ішкі ойығын - субумбрелла деп атайды.
Шатырдың жиегінде қармалауыштары және сақиналы бұлшықетті жұқа жарғақ орналасқан - ол желкен, шатырдың жиегін жиырып, гидромедузаның жүзуіне көмектеседі.
Гидромедузалар суда жай қалқып, шарықтап немесе өзіңше белсенді қозғалады. Шатыр жиырылғанда, ойық жағындағы су қатты қысыммен атқылап шығып, денесінің алға қарай қозғалуына күшті дүмпіл береді.
Гидромедузаның құрылысы полиптің құрылысына ұқсас, бірақ тіршілік етуіне қарай бірнеше өзгешеліктері байқалады.
Эктодерма мен энтодерманың аралығындағы мезоглея қабаты суға толып қалыңдаған жалқаяқ тәрізді іркілдек күйінде болады. Сондықтан денесі су түстес мөлдір болып, жауларынан жасырынуына мүмкіндік береді.
Гидромедузаның гастраль қуысы гастроваскулярлы жүйеге айналған. Ауыз сабақшасының ұщында орналасқан ауыз тесігі жұтқыншақ арқылы қарынмен және одан тарамдалған төрт немесе төртке тең радиальді түтікшелермен жалғасады. Радиальды түтікшелер шатырдың жиегіндегі орталық сақиналы түтікшемен тұтасып тұйық бітеді. Қорытылмаған ас қалдықтары ауыз тесігі арқылы сыртқа шығарылып тұрады.
Көзшелерінің құрылысы қарапайым, көз дақтары деңгейінде дамыған. Эктодермальды пигментті және жарық сезгіш ретинальды клеткаларының қабаттасып орналасуынан түзіледі.
Статоцист деп аталатын тепе-теңдік мүшесі, эктодерма қабатының сезгіш клеткаларынан құралған, көбікше пішіндес болып шатырдың жиегіңдегі қармалауыштардың түбінде орналасады.
Гидромедузалар тек жынысты жолмен көбейеді, олар дара жыныстылар.
Жетілген жыныс клеткалары су ортасына шығып, сырттай ұрықтанады. Зигота толық біркелкі бөлшектеніп сопақша келген бластуланы түзеді. Бластуланың гаструлаға айналуы, оның вегетативтік полюсіндегі клеткаларының біртіндеп бластоцель қуысына көшуі арқылы жүзеге асады. Ең соңында бластоцель қуысы, энтодерманы түзетін бір текті клеткаларға толып, ұрық осы күйде паренхимула деп аталатын дернәсіліне айналады.
Кейін паренхимуланың энтодермальды клеткаларының бір бөлшегі ыдырап, сол жерде келешек гастральды қуысының бастамасы - шұңғыл пайда болады. Осы сатыда паренхимула, ішекқуыстыларға тән планула дернәсіліне айналады.
Планула сопақша келген, денесі кірпікшелермен қапталған, соның көмегімен суда біршама уақыт еркін жүзіп жүреді де, су түбіндегі субстратқа бекінеді. Оның ауыз тесігі, қармалауыштары, гастраль қуысы қалыптасып, қос қабатты құрылысты жас гидрополипке айналады. Ол өсіп, жыныссыз көбеюдің нәтижесінде гидрант және медузалық бүршіктерді беріп колония құрайды. Сөйтіп теңіз гидроидты полиптер ұрпақ алмасу (метагенез) жолымен, яғни жыныссыз көбею мен жынысты көбеюдің кезектесіп отыруы арқылы дамиды.


text:
Сабақ тақырыбы. Жалпақ құрттар типі (Plathelminthes). Кірпікшелі құрттар класы (Turbellaria).
Сабақ жоспары: Жалпақ құрттар типіне жалпы сипаттама.
Кірпікшелі құрттар құрылысындағы ерекшеліктер.
Кірпікшелі құрттардың ас қорыту жүйелерінің типтері.
Кірпікшелі құрттардың зәр шығару жүйесі.
Кірпікшелі құрттардың нерв жүйесі, сезім мүшелері.
Кірпікшелі құрттардың жыныс жүйесі, көбеюі және дамуы.
Жалпақ құрттар типіне жалпы сипаттама.
Жалпақ құрттар типiне денесiнен тек қана бiр симметрия жазықтығын жүргiзуге болатын екi жакты симметриялы (билатеральды) жануарлар жатады. Жалпақ құрттар үш кабатты болады. Онтогенез процесінде оларда iшекқуыстылар тәрiздi екеу емес, үш ұрық жапырақшалары дамиды. Сыртқы қабаты түзетiн эктодерма мен iшек пайда болатын энтодерма қабаттары аралығында үшiншi ұрық жапырақшасы - мезодерма дамиды. Құрттардың денесi ұзынша келген және арқа -құрсақ бағытында қысыңқы (жапырақ, тақта, таспа тәрiздес).
Жалпақ құрттардың негiзгi ерекшелiгi - терi-бұлшықет қапшығының болуы. Ол эпителий мен оның астында орналасқан бұлшықет талшықтарының бiрiгуiнен түзiлген. Бұл бұлшықеттер бiрнеше қабат түзе отырып (сақина тәрiздес, ұзына бойы, дорза-вентральды, қиғаш) эпителий астында жануардың денесiн қаптайды. Plathelminthes типінің «құрт тәрiздес» қозғалуы терi-бұлшықет қапшығындағы бұлшықет талшықтарының жиырылуы арқасында жүредi.
Жалпақ құрттардың бәрi де - қуыссыз, паренхималы жануарлар: ішкі мүшелерi арасындағы кеңiстiктi мезодермадан пайда болған дәнекер ұлпалар немесе көптеген клеткалары бар паренхима толтырып тұрады. Осыған сай, оларды паренхиматозды құрттар деп атайды. Паренхима мүшелер аралығындағы барлық кеңiстiктi алып тұрады. Ол тiрек қызметiн аткарады. Оның зат алмасудағы рөлi зор және қорек заттар жиналатын орны болып саналады.
Асқорыту жүйесi эктодермальды алдыңғы iшектен немесе жұтқыншақтан және тұйық бiтетiн энтодермальды ортаңғы iшектен тұрады. Артқы iшегi және ерекше аналь тесiгi жоқ. Кейбiр паразиттiк түрлерiнде асқорыту жүйесi толығымен жойылған.
Протонефридия деп аталатын алғашқы зәр шығару мүшесi пайда болады. Олардың тарамдалған түтiкшелерi паренхимада кiрпiкше шоғы бар жұлдыз тәрiздi клеткалармен аяқталады. Сыртқы ортамен протонефридиялар экскреторлы (зәр шығарушы) саңылаулармен байланысады.
Қан айналу және тыныс алу жүйесi жоқ.
Нерв жүйесi бас нерв түйiнiнен және одан денесiнiң артқы жағына қарай жүретiн, өзара сақина тәрiздес өсiндiлермен байланысатын нерв бағаналарынан тұрады. Ерекше дамыған бүйiрлiк және құрсақтық екi ұзына бойы бағаналары бар.
Жыныс жүйесi гермафродиттi және өте күрделi. Iштей ұрықтануды қамтамасыз ететiн мүшелер пайда болады.
Жалпақ құрттар типiне 5 класс жатады: кiрпiкшелi құрттар (Turbellaria), дигенетикалық сорғыштар немесе трематодтар (Trematoda), моногенетикалық сорғыштар (Monogenoidea), таспа құрттар және цестода тәрiздiлер (Cestodaria). Соңғы 4 класс өкiлдерi - нағыз паразиттер.
Кірпікшелі құрттар құрылысындағы ерекшеліктер.
Кірпікшелі құрттар еркін қозғалатын, теңіз және тұщы су, кейде ылғалы мол топырақта мекендейтін құрттар. Олардың денесі кірпікшелі эпителиймен жабылған. Турбелляридің түр саны 3000-ға жетеді.
Денесі созылыңқы, жапырақ тәрізді, денесінде бөгде шығыңқы жерлері жоқ. Тек кейбір турбеляриде денесіің алдыңғы жағында екі кішкене қармалауыш тәрізді өсінділері болады. Турбелляридің ұзындығы миллиметрден бірнеше сантиметрге дейін жетеді. Денелері түссіз немесе ақ түсті, тек кейде терісіндегі пигменттерінің әсерінен әр түрлі түсті болады. Денесін цилиндр пішінді клеткалардан тұратын бір қабатты эпителий жапқан, оның сыртқы бос шеттерін кірпікшелер қаптап тұрады. Кейбір турбелляриде клеткалар арасындағы шекаралар жойылып, эпителий синтицитий тәрізді болады. Мұндай жағдайда ядроны қоршап тұрған цитоплазма аймақтары дененің ішіне қарай ығысады. Ұлпа қабатына тереңірек еніп кеткендіктен олар колба тәріздес және өздерінің жіңішке бөлімімен сыртқы ортамен байланысады. Жіңішке бөлімдерінің ядросы жоқ және бос жағында кірпікшелері бар бөлінбеген цитоплазмалық тақтаны түзеді. Қабаттарының бұндай құрылыс түрі көптеген турбелляриге тән және олар батып кеткен эпителий деп аталады.
Турбелляридің тері қабаттарында көптеген тері бездері байланыса орналасқан. Олар дененің барлық беткі қабаттарына шашырап орналасқан немесе кешенді жинақталған бокал, алмұрт тәрізді без клеткалары. Бұл бездер эпителиде де, дененің тереңірек жерінде де орналасады. Тері бездерінің бірі болып рабдитті клеткалар да жатады. Олардың құрамында жылтырауық, жарық бағытын өзгертетін таяқшалар - рабдиттер болады. Олар дене бетіне перпендикуляр жатады. Жануарды қатты қоздырғанда олар эпителиден сыртқа атылып шығады да, суда ісініп дене бетінде кілегейдің шоғырын түзіп қорғаныш қызметін атқарады.
Эпителидің астында базальды мембранасы бар. Оның қызметі - денеге белгілі пішінді беру және бұлшықеттерді бекіту. Базальды мембрананың астында күрделі құрылысты бұлшықеттері орналасқан, ол бұлшықет талшықтарының бірнеше қабатынан құралған. Ең жоғарғы беттерінде сақина тәріздес бұлшықеттер қабаты орналасқан, одан ішкері ұзына бойы және диагональды бұлшықеттері орын алады.
Бұлшықеттердің эпителимен бірігуінен тері-бұлшықет қапшығы түзіледі. Бұдан басқа, турбелляриялардың бәрінде оларға тән дорзо-вентральды немесе арқа-құрсақ бұлшықеттері бар. Бұл талшықтардың будалары арқа бөлімінен құрсаққа қарай созылып және дененің екі жағында орналасқан базальды мембранаға бекінеді, соның арқасында жәндіктер денесін арқа-құрсақ жағынан қысыңқы күйге келтіре алады.
Турбеллярияның қозғалысы бір жағынан - сыртқы эпителий кірпікшелерінің соғуы, екінші жағынан - тері-бұлшықет қапшығының қысқаруы арқылы жүреді. Turbellaria жүзе де, жорғалай да алады. Ұсақ формалары кірпікшелер арқылы жүзеді. Ірі түрлері денесін созып-қысқарту арқылы жорғалайды.
Тері-бұлшықет қапшығының астындағы ішкі мүшелер аралығы паренхимамен толтырылған. Паренхима - көп өсінді борпылдақ дәнекер ұлпалы клеткалардан түзілген. Бұл келткалар түрлі бағытта айқаса және ұштарымен жабыса бос орналасады. Олардың арасын клетка аралық сұйықтық толтырған, сол себептен паренхима асқорыту өнімдерін ішектен ішкі мүшелерге тасымалдауын қамтамасыз етеді. Бір жағынан зәр шығару қызметі де атқарылады. Содан басқа, көптеген фибрилды құрамалардың болуы, паренхиманы тірек ұлпасы ретінде қарастыруға да ықпал етеді.
Кірпікшелі құрттардың ас қорыту жүйелерінің типтері.
Ас қорыту жүйесі алдыңғы және тұйық бітетін ортаңғы ішектен тұрады. Ауызы тек қана коректі жұту емес, сонымен қатар қорытылмаған қатты қалдықтарды шығарудың жолы. Турбелляриялар әр түрлі ұсақ жәндіктерді корек ететін жыртқыштар. Ауызы дененің құрсақ бөлігінде орналасқан: ол дененің алдыңғы бөліміне жақынырақ, құрсақ бөлімінің ортасында немесе артқы бөлімінде орналасуы да мүмкін.
Ауыз қуысы эктодермальды жұтқыншақпен, ал ол ортаңғы ішекпен байланысады. Кейбір турбеллярилердің (Tricladida және Polycladida отрядтарында) ауыз қуысы жұтқыншаққа емес, сыртқы жамылғыларының иілуінен түзілген жұтқыншақтық қалтаға ашылады, ал оның түбінен бұлшықетті жұтқыншақ басталады. Ол түтік тәрізді, қоректі алу үшін ауыз арқылы сыртқа созылып шыға алады.
Турбеллярия класында энтодермалық ортаңғы ішек әр түрлі формаларында әр түрлі құрылған. Ұсақ турбелляриде (Rhabdocoela, Macrostomatida отрядтарында) ол қапшық немесе бітелген түтік пішіндес. Ірі формаларында ішек тарамдалған. Көп тарамдыларда жұтқыншақ қарынға, одан дененің жан-жағына тұйық тармақтармен аяқталатын ортаңғы ішекке жалғасады (Polycladida отряды). Үш тарамдыларда (Tricladida отряды) жұтқыншақтан ішектің бірден үш негізгі тарамдары басталады: біреуі алға, екеуі иіліп артқа қарай бағытталады. Бұл тармақтардың әрбіреуінен тағы да бірнеше қатарлы тұйықталған тармақшалар шығады. Аналь тесігі болмағандықтан қалдық заттар ауызы арқылы сыртқа шығарылады. Ұзындығы бірнеше миллиметрден аспайтын ұсақ турбелляридің борпылдақ дәнекер ұлпалары арқылы қорытылған ас денеге тарайды. Ішексіз турбеллярилерде (Acoela отряды) ортаңғы ішегі жоқ. Олардың жұтқыншағы паренхималық клеткаларымен ұштасқан (асқорыту клеткалар тобымен). Солардың ішінде ас қорытылып, бойына сіңеді де, қорытылмаған зат ауызы арқылы сыртқа шығарылады.
Кірпікшелі құрттардың зәр шығару жүйесі.
Зәр шығару жүйесі жеке жүйе ретінде кірпікшелі құрттарда тұнғыш рет пайда болған. Ол сыртқа ашылатын екі немесе үш түтіктен құралған. Үлкен түтіктерден дененің ішіне қарай жіңішке түтікшелерді беретін көптеген қосымша түтікшелер тарайды. Жүйенің ең шеткі түтікшелерінің бос ұшы ерекше жұлдыз тәрізді клеткалармен аяқталады. Бұл клеткаларды - терминальды деп атайды. Мұндай клеткалардың ішкі жағына кірпікшелер будасы шығады. Кірпікшелер әрқашан жалын алауы тәрізді толқындалып тұрғандықтан, оны толқынды жалын тәрізді клетка деп те атайды. Кірпікшелердің үздіксіз жұмыс істеуінің нәтижесінде несеп заттар жіңішке зәр шығару түтікшелері арқылы сыртқа шығарылады.
Ұштарында жұлдыз тәрізді клеткалары бар тарамдалған түтіктер түріндегі зәр шығару жүйесі протонефридия деп аталады. Электрондық микроскоптың көмегімен бұл құрылымдардың ультрақұрылымы да анықталды. Клетканың жұлдызды бөлімі түтікке айналған және оның ішінде толқынды кірпікшелердің шоғыры орналасқан. Түтіктің бастапқы бөлігі клетканың цитоплазмалық жіңішке байланыстарынан (тәжінен) құралып, олардың арасындағы жіңішке саңылаулары кілегейлі жұқа қабықпен тартылған. Протонефридияның осы клетка бөлімінде паренхимадан несеп сұйықтықты сорып алу процесі жүреді. Протонефридиялар - эктодермальды. Олар организмге қажетсіз зат алмасу өнімдерін шығарумен қатар, осмос қысымын реттеу қызметін де орындайды. Тұщы су турбелляриялардың протонефридиясының ерекше жақсы дамуы осымен түсіндіріледі. Олардың дене клеткалары мен сыртқы ортаның осмос қысымының әр түрлілігінен жануардың денесіне үздіксіз су кіріп тұрады, ал артық су протнефридиялар арқылы сыртқа шығарылады.
Теңіз турбелляриінде ерекше зәр шығару мүшесі жоқ, оларда қажетсіз зат алмасу өнімдерін сыртқа шығару қызметін паренхимадағы қозғалғыщ клеткалар - амебоциттер атқарады.
Кірпікшелі құрттардың нерв жүйесі, сезім мүшелері.
Нерв жүйесі бас нерв түйіні (ганглиясы) және одан тарайтын нерв бағаналарынан тұрады. Нерв түйіні немесе ми нерв клеткаларының жиынтығынан құралған және ол оң және сол жақ ганглиялардан тұрады. Ми - нерв жүйесінің басқарушы орталығы - организмнің іс-әрекетінің негізі, одан дене бойына таралатын нерв талшықтары басталады. Турбелляриялардың нерв жүйесінің құрылысы әр түрлі болғандықтан оның эволюциясын класс деңгейінде ғана түсінуге болады. Кейбір ішексіз турбелляриде (Acoela) нерв жүйесі ішекқуыстыларға ұқсас, яғни дененің бетіне өте жақын - шырмалған диффузия тәріздес орналасады. Кішкене ми ганглиі құрттың алдыңғы бөліміндегі орналасқан статоцистті нервпен қамтамасыз етеді.
Нерв жүйесінің дамуы басты үш бағытпен жүреді. Әуелі тері астындағы нерв жиынтығы түзіледі, соның арқасында нерв бағаналары мен олардың көлденең өсінділері айқындалады. Сонымен қатар статоцистті нервтендіретін кішкене ми бірте-бірте үлкейіп бүкіл денені реттеуші негізгі орталыққа айналады. Келесі кезеңде жүйе паренхиманың қалың қабатына енеді. Мұны ми мен бағаналарды сыртқы орта әсерінен қорғаудағы маңызды бейімделушілік деп қарастыруға болады. Соңында нерв жиынтығынан 5-6 жұп ұзына бойлық бағаналар жіктеліп шығады, ал олар эволюция процесі нәтижесінде екі немесе бір жұпқа дейін азаяды. Қалған бағаналар жақсы дамыған және жуан. Біз бұл жерде гомологтық мүшелердің олигомеризациясын көреміз. Барлық ұзын бағаналар көлденең сақиналы өсінділермен жалғасқан, сол себептен нерв жүйесі тор пішіндес болады. Басқа да құрттарға тән мұндай құрылысты нерв жүйесі ортогон деп аталады.
Көп тарамды ішекті турбелляриде (Polycladida отряды) ми дененің алдыңғы бөлімінен ығысып, орталық бөлікте орналасқан. Үш тарамды ішекті турбелляриде (Tricladida отряды), тік ішектілерде (Rhabdocoela отряды) және басқа да турбеллярилерде бас ганглиясы алдыңғы полюске жақын орналасқан.
Ганглияның орналасуына байланысты шығатын нервтер де әр түрлі. Көп тарамды ішекті турбеллярилерде олар көп мөлшерде жұлдыз тәрізді болып жан-жаққа (11 жұп) тарайды. Көршілес бағаналардың арасында жіңішке қосқыш өсінділер болады, олар түрлі жуанды-жіңішкелі жүйке құрайды. Көп тарамды ішекті турбелляридің нерв жүйесі радиальды түрде орналасқан. Ең соңғы екі нерв бағанасы басқасынан жақсы дамып, нерв жүйесінде екі жақсы симметриялы сипат береді. Үш тарамды ішектілерде мидан бірнеше бағаналар шығады, бірақ солардан қос құрсақ нерв бағанасы ерекшеленетін болғандықтан, оларда екі жақты симметриясы айқын білінеді.
Сезім мүшелері жақсы дамыған. Бұл жерде терінің және жұп қармалауыштарының маңызы зор. Сыртқы ортаның механикалық және химиялық қоздырғыштары терідегі ұзын, қозғалмайтын кірпікшелерге тікелей әсер етеді. Бұл кірпікшелер ішекқуыстылардың атпа клеткаларының сезімтал жіпшесінде - книдоцильге - ұқсас. Одан ерекшелігі сезімтал кірпікшелері бас ганглияларымен байланысты нерв клеткаларымен жалғасып жатады. Осындай құрылыс жануардың тітіркендіргішке бүкіл денесі арқылы жауап беретінін көрсетеді. Осындай сезім мүшесін сенсилла деп атайды. Кейбір турбеллярилерде (Acoela) ішінде көмірқышқыл кальцилі тастары бар тұйық қапшықтар - статоцистер (тепе-теңдік мүшесі) болады. Статоцист ми үстінде орналасқан.
Көздері бір жұп және олар да тікелей ми үстінде орналасқан. Көздері бірнеше пигментті клеткаларымен астарланған пигментті бокалдан құралады. Бокалдың қуысына рецепторлы клеткалардың сәуле сезгіш бөлігі жалғасады. Олардан нерв талшықтары шығып, көру нерв талшығымен жалғасып, миға қарай бағытталады. Пигментті бокал өзінің ойық жағымен дененің үстіңгі бетіне қарай орналасқан. Сол себепті жарық сәулелері сәуле сезгіш бөлімдерге тимес бұрын, рецепторлы клеткалары арқылы өтеді. Мұндай көздер теріс айналған немесе инвертирленген деп аталады.
Кірпікшелі құрттардың жыныс жүйесі, көбеюі және дамуы.
Жыныс жүйесі гермафродитті және өте күрделі. Ішекқуыстылармен салыстырғанда ең негізгі күрделіленуі - жыныс клеткаларын сыртқа шығару жолдарының құрылуы. Жыныс жолдары турбеллридің жорғалап тіршілік етуіне байланысты бейімделушігі. Турбелляридің көпшілігіне өзіндік қабаты бар жинақы жыныс бездерінің болуы тән.
Төменде келтірілген сипаттама көп тарамды және үш тарамды ішекті турбеллярилер негізінде жазылған.
Аталық жүйесі - паренхимада таралған көптеген ұсақ тұқым бездерінен немесе қалталарынан тұрады. Тұқым бездерінен тұқым шығару түтіктері тарайды. Олар тұқым өткізгіш жолына жалғасады. Жұткыншақтың екі жағынан созыла келіп, тұқым жолдары бірігіп, тұқым қапшығын құрайды, одан тұқым шашу түтігі шығады да, ол шағылыс (penis) мүшесімен аяқталады. Шағылыс мүшесі жыныс клоакасына еніп тұрады, одан сыртқа суырылып шыға алады. Жыныс клоакасына аналық жыныс жолдары да ашылады.
Аналық жүйесі бір, екі немесе одан да көп ұсақ жұмыртқа бездерінен тұрады. Жұмыртқа бездерінің санының азаюы, көпшілігінің нағыз жұмыртқа клеткаларын шығару қабілетін жойып, сарыуызға бай клеткаларға айналуына байланысты. Сарыуыздар нағыз жұмыртқа клеткаларға қорек ретінде қызмет етеді. Сірә, эволюция процестері нәтижесінде көптеген жұмыртқа бездерінің бірнеше бөлімі дамымай, басқа жынысты жұмыртқаларға қорек болған, соның нәтижесінде жұмыртқа бездері нағыз жұмыртқа бездеріне және көптеген сарыуыз шығарғыштарға (клеткалары - абортивті жұмыртқалар) айналған. Жұмыртқа бездерінен артқа қарай бағытталған және сарыуыз бездерінің жіңішке түтікшелерін қосып алатын екі жұмыртқа жолы тарайды. Жұтқыншақтың артқы жағында екі жұмыртқа жолы жыныс клоакасына ашылатын жыныс кынабына қосылады. Соңында, жыныс клоакасына басқа дараның тұқымдары жиналатын тағы бір қалташық - копулятивті қалтасы ашылады. Әрбір ұрықтанған жұмыртқа клеткасы сарыуыз клеткаларымен қоршалып, жалпы қабықпен (скорлупамен) қапталады. Соның нәтижесінде күрделі жұмыртқа түзіледі. Ол жалғыз турбелляриге емес, барлық құрттарға тән. Ұрықтануы - іштей. Жұмыртқалар бір-бірден немесе топталып шоғырланып шығарылады, әрбір шоғыр тығыз қабатпен оранып пәлліге (кокон) айналады. Піллә судағы заттарға, өсімдіктерге бекінеді.
Ішексіз турбелляридің жыныс жүйесі ерекше құрылысты. Жыныс клеткалары тікелей паренхимада, жыныс бездерін түзбей орналасады. Кейді жыныс жолдары да болмайды. Кейбір ішексіз турбелляриде (Acoela) жыныс тесіктері болмағандықтан ішекқуыстыларға тән жыныс жұмыртқалары ауыздан немесе дене тесіктерінен сыртқа шығарылады.
Ұрықтану әдісі ерекше: бір дараның шағылыс мүшесі екіншісінің тікелей терісіне немесе паренхимасына енгізіледі. Сперматозоидтар жұмыртқаларға өздері жетіп, оларды ұрықтандырады. Жұмыртқалар толық, бірақ біркелкі емес спиральды түрде бөлінеді. Гаструла құрылғанға дейін жұмыртқа бластомерлері эктодерма түзілетін микромераларға және энтодерма мен мезодермаға бастама беретін 4 макромераларға бөлінеді.
Көп тарамды ішекті турбелляридің (Polycladida) дамуы метаморфоз арқылы жүреді. Жұмыртқадан «мюллер» деп аталатын дернәсіл шығады. Дернәсілдің денесі жұмыртқа тәріздес, арқа құрсақ бағытында ығыспаған, ішегі тарамдалмаған. Ауыздың алдыңғы жағында 8 ұзын қалақшалары дамыған. Олардың бос шетінде кірпікше түктері болады. Дернәсіл планктонда еркін жүзіп жүріп, кішкене турбелляриге айналған соң ғана су түбіне түседі. Басқа турбеллярилер дернәсілсіз дамиды.
Кейбір турбелляриялар (Macrostomatida отряды) қайта-қайта көлденең бөлінуі арқылы жыныссыз көбеюге бейім. Толық бөлінгенге дейін, денесінің артқы жартысында мүшелердің қалыптасуы байқалады: клеткалардың жұп шоғыры пайда болып - ми ганглиялары түзіліп, оның үстінде көзі қалыптасып, жұтқыншақ бастамасы пайда болады. Тек осыдан кейін ғана бөліну басталады. Мүшелердің қалыптасуы мен түзілуі алдын-ала жүрген соң екі дара да қоректене, тітіркендіргіштерге жауап бере бастайды.
Көптеген турбеллярияларда денесінің артқы бөлімі алдыңғысынан баяулау бөлінеді де, әрбір жас индивид пайда болғалы жаңа бөлініске дайындала бастайды. Осылайша, Microstomum және басқаларында 4, 8 немесе 16 дарадан тұратын тізбек пайда болады, кейін тізбек жеке дараларға бөлініп ыдырайды. Мұндай тізбектер - уақытша колониялар. Сипатталған бөліну түрін паратомиялы бөліну деп атайды.


Сабақ тақырыбы. Кіріспе. Омыртқасыздар зоологиясы жеке ғылым ретінде.
Сабақ жоспары: Тіршілік жоғары ұйымдасқан материя қозғалысының формалары.
Омыртқасыздар зоологиясының жеке ғылым ретіндегі даму тарихы.
Омыртқасыз жануарлардың басқа тіршілік иелерінен айырмашылығы мен ұқсастықтары.
Омыртқасыздар зоологиясы ғылымының салалары.
Омыртқасыздар зоологиясы ғылымының басқа биологиялық ғылымдармен байланысы.
1) Тіршілік жоғары ұйымдасқан материя қозғалысының формалары. Органикалық дүниені ұзақ жылдар бойы жануарлар мен өсімдіктер әлеміне бөліп келді. Биология ғылымының қарқынды дамуына байланысты органикалық дүниенің құрылымы хақындағы көзқарастарды қайта қарауға тура келді. Қазіргі уақытта ғалымдар органикалық дүниені екі (өсімдіктер мен жануарлар) емес, төртке бөліп отыр: олар прокариоттар немесе монера - бір клеткалы ядросыздар (мысалы, бактериялар, көк-жасыл балдырлар), өсімдіктер, саңырауқұлақтар және жануарлар.
Жануарлар әлемі - Zoa немесе Animalia. «Zoon» - грек тілінде жануар деген сөзді білдіреді. Қазіргі кезде жануарлардың белгілі түрлерінің жалпы саны 2,5 миллионнан асады, олар тірі организмдердің тіршілік ететін аймағының ерекше қабаты - биосферада кең тараған.
Биосфера - грек тілінде «bios» - өмір және тіршілік, «sphaira» (сфера) - шар, қоршаған орта деген сөздерінен алынған. Биосфераға литосфераның жоғарғы қабаты, бүкіл гидросфера және атмосфераның төменгі қабаты жатады, мұнда жануарлар, өсімдіктер және басқа тірі организмдер тіршілік етеді.
Палеонтологиялық зерттеулер нәтижесінде, яғни қазбалардан табылған өсімдіктер мен жануарлардың қалдықтарын тануға сүйене отырып, ғалымдар биосфераның негізгі пайда болу жолдарын анықтады. Ғалымдар, жердің және сондағы тіршіліктің даму тарихын басты-басты бес эраларға (архей, протерозой, палеозой, мезозой, кайнозой), ал эраларды дәуірлерге, кезеңдерге бөлді.
Архей - биосфераның ең бірінші эрасы. Болжаумен айтқанда, мұнда алғашқы қарапайым тіршіліктің түрі пайда болған. Ал тіршіліктің ең тұңғыш іздері протерозой эрасында болған.
Протерозой эрасында өмір сүрген тіршілік иелерінің қалдықтарынан радиоляриялардың, фораминифералардың іздері, губкалардың қаңқалары, буылтық құрттардың түтікшелері, моллюскалардың бақалшақтары, тіпті буынаяқтылардың да қалдықтары табылған. Осындай қазбалардың қалдықтарын анықтай отырып, протерозой эрасында жануарлардың біраз типтерінің өкілдері өмір сүргенін дәлелдеуге болады.
Палеозой эрасы - ертедегі тіршілік эрасы. Бұл эра 6 дәуірге бөлінеді: кембрий, ордовик, силур, девон, тас көмір, пермь.
Мезозой ортаңғы тіршілік эрасы 3 дәуірге бөлінеді: триас, юра, бор. Жануарлар тарихында мезозойды жорғалаушылар эрасы деп атайды.
Кайнозой эрасы - жаңа тіршілік уақыты. Бұл эра 3 дәуірге бөлінеді: палеоген, неоген, антропоген. Антропоген қазіргі біздің заманымызбен жалғасып отыр.
2) Омыртқасыздар зоологиясының жеке ғылым ретіндегі даму тарихы. Жер жүзіндегі жануарлар түрлерінің жалпы саны 2,5 миллионнан асады және жыл сайын жануарлардың жаңа түрлері сипатталып жазылуда. Жануарларды топқа бөліп жіктемесе, оларды зерттеу қиынға соққан болар еді.
Жануарлар әлемінің әртүрлілігіне байланысты олардың ұқсастық белгісіне не арасындағы айырмашылығына қарай систематикада жануарларды таксондарға бөледі: тип, класс, отряд, тұқымдас, туыс, түрге. Ең кіші таксон «түр» (species). Әрбір түрге екі сөзден тұратын латынша аты берілген. Бірінші сөз зат есімі - туыстың аты, екінші сөз сын есімі - түрдің аты. Туыс аты түр атының алдынан үлкен әріппен жазылады. Осылай атау қосарлы немесе бинарлы номенклатура делінеді. Бинарлы номенклатураны швед ғалымы Карл Линней «Табиғат системасы» (1735) деген еңбегінде ұсынған. Қазіргі кезге дейін түрлерді қос атпен атау сақталынып келеді. Мысалы, Euglena viridis - жасыл эвглена, Fasciola hepatica - бауыр сорғыш, Musca domestica - үй шыбыны.
Бір-біріне өзара жақын түрлердің тобы - туысқа (genus) жіктелінеді, жақын туыстар тобы - тұқымдасқа (familia), жақын келетін тұқымдастар - отрядқа (ordo), отрядтар - класқа (classis), кластар - типке (phylum) біріктіріледі.
3) Омыртқасыз жануарлардың басқа тіршілік иелерінен айырмашылығы мен ұқсастықтары. Көпшілік өсімдіктер мен жануарлар бір-бірінен оңай ажыратылады, бірақ ұзақ уақыт бойы кейбір жануарлар топтарын мысалы, қарапайымдыларды, губкаларды және маржандарды өсімдіктерге жатқызып келді.
Жануарлардың өсімдіктерден негізгі айырмашылық белгілері: көпшілік жануарлар қозғалғыш, ал өсімдіктер бекініп тіршілік етеді; жануарлардың клеткасы жұқа жарғақпен қапталса, өсімдік клеткасы жарғақтан басқа целлюлоза қабатымен қапталады; жануарлардың көптеген мүшелері дененің ішінде орналасып, тұрақты пішінде болса, өсімдіктердің мүшелері сыртында және дене пішіні үнемі өзгермелі болып келеді; жануарлар белгілі бір даму кезеңінен кейін өсуін тоқтатады, бірақ әр түрлі ұлпалардың жасушалары үнемі жаңарып (ауысып) отырады, ал өсімдіктер өмір бойы өседі; сол сияқты өсімдіктердің жануарлардан негізгі айырмашылығы - зат алмасуында. Айтылып кеткен айырмашылықтар салыстырмалы сипатқа ие.
4) Омыртқасыздар зоологиясы ғылымының салалары. Омыртқасыз жануарлардың алуан түрлерін зерттей отырып, олардың ерекшеліктеріне және әр түрлі зерттеу мақсаттарына, әдістеріне қарай омыртқасыздар зоологиясы бірнеше салаларға бөлінеді: протистология немесе протозоология - қарапайымдыларды зерттейтін ғылым; гельминтология - құрттарды (паразиттік тіршілік ететін); карцинология - шаянтәрізділерді; арахнология - өрмекшітәрізділерді; акарология - кенелерді; энтомология - бунақденелілерді; малакология - моллюскаларды зерттейтін ғылым.
5) Омыртқасыздар зоологиясы ғылымының басқа биологиялық ғылымдармен байланысы. Омыртқасыздар зоологиясы басқа биологиялық ғылымдармен тығыз байланысты: морфологиямен және анатомиямен (организмдердің сыртқы және ішкі құрылысын зерттейтін ғылым); гистологиямен (ұлпалардың микроскопиялық құрылысын зерттейтін ғылым); физиология және биохимиямен (организмдердің және олардың мүшелерінің функционалдық қасиеттерін, құрамының химиялық өзгеріске ұшырау үрдістерін зерттейтін ғылым); цитологиямен (клеткалардың құрылысын, атқаратын қызметін, дамуын зерттейтін ғылым); эмбриологиямен (адамның, жануарлардың және өсімдіктердің ұрықтық даму заңдылықтарын зерттейтін ғылым); генетикамен (организмдердің тұқымқуалауы және өзгергіштігі туралы ғылым); палеонтологиямен (құрып кеткен қазба организмдерді зерттейтін ғылым); систематикамен (организмдерді туыстық топтарға жіктеу және олардың эволюциялық дамуының тарихи тізбегін анықтау туралы ғылым).


title: Сабақ тақырыбы. Кіріспе. Омыртқасыздар зоологиясы жеке ғылым ретінде. Сабақ жоспары


title: Сабақ тақырыбы: Кітап күні Осы сабақта қол жеткізілетін оқу мақсаттары

text:
6.3.5.1 оқылым және тыңдалым материалдары бойынша негізгі ойды білдіретін сөйлемдерді іріктей отырып, жинақы мәтін жазу;
Сабақ мақсаттары
- оқылым материалдары бойынша негізгі ойды білдіретін сөйлемдерді негізге алып, жинақы мәтін жазады;
Сабақ барысы
Сабақтың кезеңі/ уақыт
Педагогтің әрекеті
Оқушының әрекеті
Бағалау
Ресурстар
Басы
Қызығушылықты ояту
7 мин.
Ұйымдастыру кезеңі. Сәлемдесу.
Психологиялық ахуал қалыптастыру:
«Мен –ғажаппын!» әдісі бойынша оқушылар шеңберге тұрып өздеріне баға береді. Жақсы жақтарынан өзін бағалай алады. Әр адамның өзіне арнаған жақсы, жағымды қолдау, мадақтау, мақтау сөздері болуы тиіс.
Мысалы:
- Мен осы өмірге келуіммен кереметпін.
- Мен сияқты бұл өмірде ешкім де болған емес, болмайды да.
- Мен ғажаппын, мен кереметпін.
- Менің күш-жігерім көп, денсаулығым мықты.
Қызығушылықты ояту. Тірек сөздер бойынша топқа бөліну. Оқушыларға сөздер қиындыларын беремін. Әріп қиындыларда кітап, оқу, кітапхана деген сөздер бар.
«Суреттер сөйлейді» әдісі бойынша суреттер көрсетіледі. Суретті көру арқылы тақырыпты баяндайды.
Тілдік бағдар
«Мен –ғажаппын!» әдісі бойынша оқушы өзін ерекше баға береді.
Интербелсенді тақта
Қызығушылықты ояту
«Суреттер сөйлейді» әдісі
Сабақтың ортасы
мин.
1-тапсырма. Жеке жұмыс. «Сен маған, мен саған» әдісі бойынша «Кітап туралы ой» мәтінін оқып, негізгі ойды жетекші сұрақтар арқылы анықтаңдар.
1. «Кітап жаһанның басты жаңалығы» дегенмен келісесіңдер ме?
2. Кітаппен достасудан қашқақтап, әр парағын жұлып, қор қылып ұстайтын адамдар туралы не ойлайсыңдар?
3. Мәтін авторының құрбысы сияқты барлық кітапқа аянышпен, жанашырлықпен қарайтын достарың бар ма?
4. «Шын достықтың, ізгі ниеттің, пәк көңілдің, терең ойдың, асыл сөздің қадірін бағалай алмағанымыз ұят қой!». Осы сөздер сендерге қандай ой салды?
2-тапсырма. Жұптық жұмыс. «Көңілді доп» ойыны әдісі бойынша ең соңғы оқыған кітаптарыңыз туралы сұхбаттасыңыздар.
Дескриптор -мәтінді оқиды;
- негізгі ойды жетекші сұрақтар арқылы анықтайды;
Дескриптор: - оқушылар оқыған кітаптары туралы сұхбат құрады ;
ҚБ «Бас бармақ» әдісі арқылы бағалау жүзеге асады.
3 тапсырма. Жеке жұмыс. «Кітап – досың, ұстазың, кеңесшің, ақылшың» тақырыбында себеп-салдар үстеулерін қатыстырып сөйлемдер құрайды.
Дескриптор 1 Мәтін мазмұнын түсінеді.
2 Негізгі ойды білдіретін сөйлемдерді түртіп алады. Жинақы мәтін түрінде жазады.
3 Себеп-салдар үстеулерін қатыстырып сөйлемдер құрайды.
ҚБ. «Үздік шығарма» тәсілі.
«Шығармашылық жұмыс» әдісі
Жұмыс дәптер
Соңы 5 мин.
Кері байланыс: «Бес саусақ » тәсілі арқылы оқушылар параққа алақандарын қойып, оны жиегімен қаламмен айналдырып өтеді. Осыдан соң олар сабақ туралы мынандай сұрақтарға жауап беріп, салынған сұрақтарына жазады:
Бас бармақ – басты мәселе. Бүгін сабақта ең құнды мәселе қандай болды?
Балалы үйрек – бірлесу. Мен топта/жұпта қалай жұмыс жасадым? Ортан терек – ойлану. Мен бүгін қандай білім алдым?
Шылдыр шүмек – шынайылық. Сабақ маған ұнады ма? Неліктен? Кішкентай бөбек – көңіл күй ахуалы. Мен сабақта өзімді қалай сезіндім?
Оқушылар бүгінгі сабақтың мақсаты, тақырыбы бойынша өз ойын айту арқылы сабаққа қорытынды жасайды.
Үйге тапсырма: 159-бет,6-тапсырма.
Мұғалім оқушыларды «Сандық бағалау» әдісі арқылы бағалайды. 5-10 баллдық жүйе бойынша оқушылардың сабаққа қатысу белсенділігі бойынша бағаланады.


title: Сабак барысы - Сабақ тақырыбы Күй қүдіреті (жалғасы). Шертпе күй

text:
Сабак барысы
Сабактын жоспарланган
кезендери
|
Сабақтағы жоспарланған іс-әрекет
|
Ресурстар
|
Сабактың басы
|
Ақпарат іздеу.
«Шертпе күй» тақырыпшасына байланысты үлы күйші
|
«Музыка»
|
|
Тэттімбеттің «Сарыжайлау» күйі тыңдатылады. Күй жэне
күй авторы Тэттімбет шығармашылығымен танысу.
(Ө) Сондықтан композитор туралы ақпарат беру
оқушылар үшін қиындық келтірмейді.
Тәттімбет Қазанғапүлы (1815-1862) - композитор,
күйші, «шертпе» күйді орындау мектебінің негізін
салушылардың бірі. Қарағанды облысында дүниеге
келген.
1-тапсырма. Тыңдау және талдау.
Оқушылар бейнежазбадан жэне интернеттен Тэттімбеттің «Сарыжайлау» күйін белгілі домбырашы Әбікен Хасеновтің орындауында тыңдайды. (Әбікен
|
оқулығы
https://kk.wikipedi a.org/wiki/Тэттім бет
http://audio.nur.kz/ 1061483-abiken-hasenov-
|
|
Хасенов (1897-1958) - қазақтың белгілі күйші-домбырашысы, шертпе күйдің шебері, актер, Қазақстанның еңбек сіңірген эртісі.) (ОТ) Оқушылар өзінің жинаған тәжірибесіне сүйене отырып, күйге сипаттама береді. Алдыңғы өткен сабақтағыдай оқушылар «Сарыжайлау» күйінің орындалуын бірнеше нүсқада: «Отырар сазы» оркестрі мен танымал скрипкашы Ж. Серкебаеваның орындауында тыңдайды. Берілген бейнежазбада «Сарыжайлау» күйі «Отырар сазы» оркестрімен жэне Өскемендік «Forrest Gump» рок тобымен Жамила Серкебаеваның орындауында берілген. (МК,¥) Мүғалім өзінің қалауы бойынша керекті нүсқаны таңдайды.
|
sarizhailau-tattimbet
https ://www.youtu
be.com/watch?v=
Qlc_Lwx_5DU
https ://www. voutu be. com/watch?v=t cXxnqyXis4
|
Сабактың ортасы
|
Оқушылар эр нүсқаның орындау ерекшеліктеріне тоқталып өтеді жэне қай нүсқада күй эуенінің өзгеріске үшырағанын бақылап, пікірін ортаға салады. Нэтижесінде 3-4 тапсырманы бүкілсыныптық талқылауға экеледі.
Сонымен бірге заманауи (эстрадалық) өңдеуде қазақтың үлттық аспаптарымен қатар, басқа да аспаптарды қолдану арқылы күйді орындау мүмкіндігін талқылай алады. Мысалы: скрипка, гитара, синтезатор (клавишті аспап), түрлі үрмалы аспап. 2-тапсыма. Орындау.
(МК, Т, Ө) Келесі берілетін тапсырмада оқушылар
|
|
|
«Сарыжайлау» күйіне өздері интерпретация жасауға кіріседі. Оқулықта төмендегідей тапсырма түрлері көрсетілген.
|
«Музыка» оқулығы
|
|
«Сарыжайлау» күйінің негізгі эуенін «ля» немесе «дың» буындарымен орында.
• Өзіңе үнаған екпінді тында.
• Орындаған күй үзіндісін түрлендір. Нота жазбасындағы әуенді мүғалімнің көмегімен екі топқа бөлініп орында.
|
|


title: Өз жүмысын таныстыру және бағалау

text:
Өз жүмысын таныстыру және бағалау.
(МК, Қ) Сабақтың аяғында оқушылар мүғалімнің
көмегімен күйдің негізгі эуенін компьютерлік
бағдарламаға ендіре отырып, микрофон арқылы екі
дауыстық түрленімін жазып алып, көрсетуіне болады.
Рефлексия:
Мен не білдім?
Бүгін мен не үйрендім?
Мен үшін қандай тапсырма қиын болды?
Ал қай тапсырманы мен оңай орындадым?
|
|
Саралау -
Оқушыларға
қалай көбірек
қолдау көрсетуді
жоспарлайсыз?
Қабілеті жоғары
оқушыларға
қандай міндет
қоюды
жоспарлап
отырсыз?
|
Бағалау -
Оқушылардың материалды меңгеру деңгейін қалай тексеруді жоспарлайсыз?
|
Денсаулық және қауіпсіздік техникасының сақталуы
|
Күй орындау нүсқаларын тыңдау мен талдауда, күйді түрлендіруде мұғалім кейбір оқушыларға көмек ретінде арнайы сипаттамалық тірек үғымдар мен үлгілер ұсына алады. Күй орындау нүсқаларын тыңдау мен талдауда күйді түрлендіруде оқушылар мүғалім көмегіне жүгінбей өз пікірін айта алады, өз үлгісін ұсынады.
|
Бақылау;
Бағалау критерийлері мен дескрипторлар бойынша;
Күй үзінділерін түрлендіру кезінде оқушылар бірін-бірі өзара бағалайды.
|
Денсаулық сақтау
технологиялары
Белсенді іс-эрекет түрлері
|
Сабақ бойынша рефлексия
|
Бүл бөлімді сабақ туралы өз пікіріңізді білдіру үшін пайдаланыңыз. Өз сабағыңыз туралы сол жақ бағанда берілген сүрақтарға жауап беріңіз.
|


title: Сабак мақсаты/ оку максаты дурыс койылған

text:
Жалпы баға Сабактын жаксы өткен екі аспектісі (оқыту туралы да, оқу туралы да ойланыңыз): 1. 2. Сабакты жақсартуға не ықпал ете алады (оқыту туралы да, оқу туралы да ойланыңыз)? 1.
2.
Cабак барысында сынып туралы немесе жекслсген оқушылардың 1 жетістіктері/киындықтары туралы нені білдім, кслесі сабақтарда неге көңіл бөлу қажет?


title: Сабақ тақырыбы Күй қүдіреті (жалғасы). Шертпе күй

text:
Осы сабақта қол жеткізілетін оқу мақсаты (оқу бағдарламасына сілтеме)
5.1.2.1 - дэстүрлі халық эндері мен аспаптық музыканың, айтыстың жанры мен стилін анықтау;
5.1.1.1 - музыкалық жанр мен көркемдеуіш күралдарды анықтау, тыңдалған шығарманы талдау;
5.2.2.2 компьютерлік бағдарламаларды («Audacity», «Soundation», «Windows Movie Макег», «Киностудия») қолдана отырып, музыкалық композицияларды редакциялау жэне интерпретация жасау.
Сабақ мақсаты
Барлық оқушылар: • сыныптастарымен бірге музыкалық аспапта күйді тыңдайды, көркемдік сипатына талдау жасай алады;
• күй жанрын ажыратуда музыкалық сауаттылығын дүрыс көрсетуге тырысады.
Оқушылардың көпшілігі: • аспаптық музыканы тыңдайды, көркемдік сипатына талдау жасай алады;
• күй жанрын сипаттауда музыкалық сауаттылықтарын корсете алады;
• күйдің орындау түрін ажырата алады, орындаушыльщ түрленімге баға беруге тырысады.
Кейбір оқушылар: • күй эуенін ажырата алады, интонациясын, стилін сезінеді;
• күйді орындау түрленімдеріне байланысты нақты пікір қоса алады.
• Күйді тыңдау мен талдау барысындағы оқушылардың өзіндік пікірі.
• Күйден үзіндіні түрлендіру.
Тілдік мақсаттар
Оцушылар: Шертпе күйді талдау жэне талқылау барысында сэйкес терминдерді қолданады, өз жүмысына түсініктеме беріп, оны жақсарту үшін үсыныстар жасай алады. Талцылауга арналган сұрацпгар: • «Сарыжайлау» күйін тыңдау барысында мен ...
• Егер де ... мен өз жұмысымды жақсартар едім.
Қүндылықтарды дарыту
Аспаптык музыканы тындауға үйрету, мэдени қүндылықтарды дэстүрлі күйшілік өнер арқылы оқушыларға дарыту.


Тамырланған ағаш – ерекшеленген шыңы, тамыры бар ағаш. Бұл ағаштың тамырдан жапыраққа баратын өзіндік бағдары бар. Тамырланған ағаштың әр түйнегі төменде жатырған жапырақтардың ең соңғы ортақ ата тегі
Тамырланған ағаш – ерекшеленген шыңы, тамыры бар ағаш. Бұл ағаштың тамырдан жапыраққа баратын өзіндік бағдары бар. Тамырланған ағаштың әр түйнегі төменде жатырған жапырақтардың ең соңғы ортақ ата тегіне жауап береді.
A
B
C
D
E
C
D
B
A
E
A
C
D
B
D
A
B
C
=
-
-
-
E
E
Тамырланбаған ағаш – ағаш тамырсыз болады және жапырақтардың байланысын жорамалды ата - тексіз көрсетеді. Тамырланбаған филогенетикалық ағашты қарастыру оңайрақ себебі түйіндер ортасындағы байланысты сыртқы топтары қолдану арқылы да анықтауға болады.


title: Сабақ тақырыбы: «Кладограммалар мен филогенетикалық ағаштардың айырмашылығы. Кладограммалар мен филогенетикалық ағаштардың эволюциялық маңызы»

text:
Сабақ тақырыбы: «Кладограммалар мен филогенетикалық ағаштардың айырмашылығы.Кладограммалар мен филогенетикалық ағаштардың эволюциялық маңызы»
Сабақ мақсаты:
кладограмма мен филогенетикалық ағаш секілді терминдермен танысу және айырмашылығын көрсету
«The time will come, I believe, thought I shall not live to see it, when we shall have fairly true genealogical trees of each great kingdom of Nature»
Charles Darwin
Филогенетикалық ағаш. Кладограммалар
Бұл не?
Жалпы іс-қимыл жоспары?
Ағаштар салатын бағдарламалар
Филогенетикалық ағаш дегеніміз не?
Филогенез - тірі организмдердің әртүрлі топтарының туыстық қатынастарын зерттейтін биология саласы. Филогенез әдетте "эволюциялық ағаштар" немесе жүйелі атаулар түрінде көрінеді.
Филогенетика (молекулалық филогенетика) - бірдей қатынастар, бірақ жеке ақуыз (гендік) отбасылар деңгейінде.
Филогенетикалық ағаш не үшін керек?
Биологиялық міндеттер:
үш немесе одан да көп объектілерді салыстыру
(кімге ұқсас...)
эволюцияны қайта құру
(кімнен, қалай және қашан пайда болды...)
Нақты оқиғалар: Деректер: Салынған ағаш:
20.02.23
>Seq4 GCGCTGFKI
. . . . .
>Seq1 ASGCTAFKL
. . .
>Seq3 GCGCTLFKI
ACGCTAFKI
GCGCTAFKI
ACGCTAFKL
A -> G
I -> L
табиғаттағы немесе зертханадағы эволюция, компьютерлік модельдеу
деректер негізінде есептелген ағаш графигі нақты оқиғаларды көрсетуі немесе көрсетпеуі мүмкін
мысалы, Сета тізбегі немесе саны
Түйін (узел, node) - ата-бабалар тізбегін (түр, популяция) тәуелсіз дамитын екіге бөлу нүктесі.
Эволюцияны бейнелейтін графиктің ішкі шыңына сәйкес келеді.
Жапырақ (лист, leaf) - нақты (заманауи) объект; графтың сыртқы шыңы. Əр жапырақ бір тірі ағзаның түрін көрсетеді.
Бұтақ (ветвь , branch)— түйіндер арасындағы немесе түйін мен парақтың арасындағы байланыс; графиктің шеті.
Негізгі терминдер
Тамыр (корень, root) - тамыр бүкіл түрлердің ата тегін бейнелейді.
Клада (clade) - екі немесе одан да көп таксалар немесе ДНҚ тізбегі тобы, оның жалпы ата-бабасы да, оның барлық ұрпақтары да бар.
Ағаштар қандай болады?
Тамырланған ағаш (rooted tree) эволюция бағытын көрсетеді
Ашылмаған (тамырланбаған) ағаш (unrooted tree) көрсетеді тек түйіндер арасындағы байланыс
Егер жапырақтардың саны n болса, онда бар (2n-3)!!әр түрлі екілік тамырланған ағаштар.Анықтама бойынша (2n-3)!! = 1·3 ·... ·(2n-3)
Бар (2n-5)!! n жапырақтары бар әртүрлі ағашсыз ағаштар


title: Тақырыбы: Лизосома - Сабақ Тақырыбы: Клетканы зерттеу әдістері. Микроскоптың түрлері құрылысы, пайдалану тәртібі

text:
Тақырыбы: Лизосома Мақсаты: 1. Лизосомалардың ультрамикроскопиялық құрылысын зерттеу.
2. Лизосомалардың түрлерін ажырата білу.
1-ші тапсырма: Тышқанның бүйрек каналдары клеткасының қышқыл фосфатаза препаратын микроскоп астында қарап, зерттеп, суретін салу. Теориядан
белгілі қышқыл фосфатаза ферменті лизосомаларда болады. Егер клеткада қышқыл
фосфатаза болса, онда қоңыр немесе қызыл-қоңыр түске боялып, цитоплазмада көрінеді.
Лизосомалар цитоплазманың барлық учаскелерінде кездеседі.
2-ші тапсырма: Электронды микросуреттерді қарап, суретін салу.Суретте
мембранамен қоршалған дөңгелек қара дақ төріздес күйде болады. Олар 3 кабатты
құрылым болып, іш жағында қатты, тығыз учаскелері болады. (18-сурет).
18-сурет. Лизосомалар. Егеуқұйрықтың, лимфа түйініндегі макрофаг цитоплазмасы бар бөлігінің электронды микросуреті. х 26000. 1-электронды тығыз бөліктері бар лизосомалар; 2-митохондриялар; 3-эндоплазмалык, тор (Ю.В.Машковцев бойынша). 3-ші тапсырма: Лизосомалардың пайда болуын және қызметін көрсететін үлгіден
Гольджи аппаратының, секретті түйіршіктердің, лизосомдардың байланысының суретін
салыңыздар (19-сурет)
19-сурет. Клетка ішіндегі ас қорытылуы. 1-фагоцитоз; 2-пиноцитоз; 3-фагосома; 4-біріншілік лизосома; 5-лизосоманың фагосомамен қосылуы; 6-фаголизосома; 7-митохондрия; 8-эндоплазмалык тор; 9-Гольджи


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi-kletkani-zertteu-edisteri-mikroskopti-trleri-rili.html?page=11#_1-ші_тапсырма:_Дайын_таблицаларды_пайдалана_отырып_прокариотты_және__эукариотты_организмдердің_клеткаларындағы_рибосомалардың_орналасуымен__танысу.

title: Бақылау сұрақтары - Сабақ Тақырыбы: Клетканы зерттеу әдістері. Микроскоптың түрлері құрылысы, пайдалану тәртібі

text:
Бақылау сұрақтары: 1. Лизосомдардың құрылысын атаңыз?
2. Лизосомдардың негізгі және алғашқы қызметі неде?
3. Лизосомаларда неше ферменттің (гидролазалардың) түрі кездеседі?
4. Клеткада лизосомалар қандай органоидтан түзіледі?
5. Лизосомалардың қанша түрі бар, әрқайсысына түсініктеме беріңіз.
№ 8 зертханалық сабақ Тақырыбы: Рибосомалар. Центросома немесе клетка орталығы Мақсаты: Рибосомалардың
және
центросома
немесе
клетка
орталығының
микроскопиялық және ультрамикроскопиялық құрылысын зерттеу.
1-ші тапсырма: Дайын таблицаларды пайдалана отырып прокариотты және эукариотты организмдердің клеткаларындағы рибосомалардың орналасуымен танысу. Эндоплазмалық тордың мембранасында орналасқан рибосомалардың суретін
салыңыздар. Егеуқұйрықтың нейрогипофиз клеткаларындағы полирибосомалардың суретін
салып белгілеңіздер (21 сурет).
21-сурет. Егеуқұйрық. нейрогипофиз клеткаларындағы полирибосомалардың электронды микросуреті. х 68200. 1-полирибосомалар тізбектері; 2-митохондрия (И.И.Дедов бойынша). 2-ші тапсырма: Аскариданың жұмыртқа клеткасының бөлшектенуі кезіндегі клетка орталығы. Аскариданың жатырының көлденең кесіндісі. Жатырдың ішінде дөңгелек
пішінді бөлшектеніп жатқан жұмыртқа клеткасын көруге болады. Үлкен ұлғайтқышқа
қойып жұмыртқа клеткасын тауып, хромосомаларды және клетка орталығын көруге
болады. Суретін салып белгілеңіздер (22 сурет).


title: -ші тапсырма - Сабақ Тақырыбы: Клетканы зерттеу әдістері. Микроскоптың түрлері құрылысы, пайдалану тәртібі

text:
№ 9 зертханалық сабақ
Тақырыбы: Митохондриялар
Мақсаты: Митохондрияның ультрамикроскопиялық құрылысын зерттеу, қызметімен
танысу
1-ші тапсырма: Тышқан ішегінің эпителий клеткаларындағы митохондрия.
Кіші ұлғайтқышқа қойып қарағанда, клеткада митохондриялар таяқша тәріздес болып
көрінеді. Ядросы бірден көзге түседі. Екі-үш клетканың суретін салып, митохондрияны
белгілеңіздер.
2-ші тапсырма: Тышқан-сілекей бездері клеткаларының митохондриясы.
Митохондриялардың көпшілігі ядро маңына доға тәріздес, бойлап орналасқан. Формасы
өте майда, таяқша тәрізді. Клетка ядросы дөңгелек, оқшауланып тұрады.
Митохондрияның базальді учаскеде жинақталуы цитоплазманың бұл бөлімінде белоктың
көп синтездеу ерекшелігіне байланысты, энергияның керек екенін байқатады.
3-ші тапсырма: Тышқан-қарынасты бездер клеткасының митохондриясы.
Клетка формасы сопақша. Ядро клетканың ортаңғы бөлімінде. Митохондрияның
көпшілігі клетканың базальды бөлімінде орналасқан, олардың формасы жіп немесе
таяқша тәрізді.
4-ші тапсырма: Тышқан - бауыр клеткасының митохондриясы. Препаратта
клеткалардың формасы 5-6 бұрышты, ірі ядролы. Митохондрияның формасы таяқша
тәрізді ядроның маңына орналасқан. Митохондрияның клетканың кейбір учаскелерінде
шоғырлануы сол учаскеде активті процестердің (белок синтезі т.б.) жүргенін
көрсетеді.
Достарыңызбен бөлісу:


title: -ші тапсырма: Амфибилердің бауыр клеткасындағы митохондриялар

text:
№ 10 зертханалық сабақ
Тақырыбы: Пластидтер
Мақсаты:
1. Пластидтердің ультрамикроскопиялық құрылысын зерттеу.
2. Пластидтердің түрлерінің ерекшеліктерін анықтау.
1-ші
тапсырма: Өсімдік клеткасындағы хлоропластар. Традесканция
жапырағының үстіңгі бетінен жұқалап кесіп алып, заттық шыныға орналастырып, үстіне
су тамызып, жапқыш шынымен жабыңыздар. Микроскоптың үлкен көрінісіне қойып
зерттегенде, клеткалар ішінде көптеген хлоропластар көрінеді, сонымен қатар, граналарды
көруге болады. Суретін салып белгілейтіндеріңіз: 1)
клетка қабығы; 2) ядро; 3)
хлоропласт.
2-ші тапсырма: Сәбіз және қызанақ клеткаларындағы хромопластар.
Қызанақтың сыртқы қабығын кесіп алып тастап, жұмсақ ішкі жағынан жұқалап кесіп
алып,
зат шынысына орналастырып, микроскоп арқылы зерттеңіздер. Бірден көзге
түсетіні-сарғыш келген пластидтер ядроның маңайында орналасқан. Анықтап қарағанда
пластидтер ішінде каротин кристалдары көрінеді. Сәбіздің
кесіндісінде микроскоппен
қарағанда лейкопластарда каротин кристалдарын байқауға болады. Осы көргендеріңіздің
суретін салып, белгілерін қойыңыздар: 1) сыртқы мембрана; 2) ішкі мембрана; 3)
матрикс; 4)
строма ламелласы; 5) грана; 6) тилакоид (27-сурет).
Б
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi-kletkani-zertteu-edisteri-mikroskopti-trleri-rili.html?page=13#Бақылау_сұрақтары:__1._Митохондрияның_құрылысы._2._Митохондрияның_клеткадағы_атқаратын_қызметі._3._АТФ_және_оның_клеткадағы_маңызы_қандай


title: Сабақ Тақырыбы: Клетканы зерттеу әдістері. Микроскоптың түрлері құрылысы, пайдалану тәртібі - бет 14

text:
27-сурет. Сәбіз (А) және қызанақ (Б) клеткаларындағы хромопластар: 1-клетка қабығы;
2-май тамшылары; 3-каротин кристалы; 4-цитоплазма; 5-вакуоль; 6-хромопластар; 7-
клеткааралық зат; 8- ядро.
3-ші тапсырма: Микросуреттерді қарап пластидтердің түрлерін, құрылысын
анықтап, суретін салу.
Бақылау сұрақтары:
1. Пластидтер, олардың ерекшеліктері. Құрылымы және биологиялық маңызы.
2. Пластидтердің түрлерін және олардың бір-бірінен айырмашылығын атаңыз?
3. Фотосинтездің маңызы неде?
4. Ламелла, грана, тилакоид деген атауларға сипаттама беріңіздер.
№ 11 зертханалық сабақ
Тақырыбы: Клетканың қозғалыс органдары
Мақсаты: Қарапайымдылар мен омыртқалы жануарлардың қозғалыс органдарының
микроскопиялық құрылысын зерттеу
28-сурет. Клетканың кірпікшелері. Егеуқұйрық кеңірдегінің дистальды бөлімінің кірпікшелі
эпителиоциттерінің электроиды микросуреті А-клетка кірпікшелерінің көлденең кесіндісі
х 96000.
1-клетка қабығы (цитолемма); 2-кірпікшенің цитоплазмасы; 3-шеткі қос
микрофибриллалар; 4-орталық, кос микрофибрилла; (Шестранд бойынша).
1-ші тапсырма: Айқұлақ ішегінің кірпікшелі эпителийі. Темірлі гемотоксилинмен
боялған. Микроскоптың кіші көрінісіне қойып, цилиндр тәрізді эпителий клеткаларын
табыңыздар. Содан кейін үлкен ұлғайтқышқа ауыстырып, сол клеткалардың апикальді
жағында орналасқан көптеген кірпікшелерді көресіздер. Сол кірпікшелердің
әрқайсысының астында бір-бірден базальды денешік орналасқан.
Көрген клеткаларыңыздың суретін салып белгілерін қойыңыздар (29-сурет).
29-сурет. Ішек эпителиоциттерінің апикальды бетіндегі бүрлер. Электронды микросурет.
х 16000. 1-сору, сіңіру жиектерін (каемкаларын) түзетін клеткалардың микробүрлері; 2-
байланыстырушы пластинка; 3-клеткалардыц шекаралары; 4-митохондриялар; 5-
лизосома; 6-эндоплазмалық тор (Родин атласынан).
Достарыңызбен бөлісу: |


title: -ші - Сабақ Тақырыбы: Клетканы зерттеу әдістері. Микроскоптың түрлері құрылысы, пайдалану тәртібі

text:
2-ші тапсырма: Талшықты клетка – сперматозоид. Бояуы-темірлі
гемотоксилин. Микроскоптың кіші ұлғайтқышына қойып қарағанда басы, талшығы бірден
көзге көрінеді. Осы талшықты клетканың суретін салып, белгілейтіндеріңіз: 1) бас; 2)
талшық.
3-ші тапсырма: Бірыңғай салалы бұлшықет клеткасының миофибриллалары. Бояуы-гемотоксилин-эозин. Препараттан көретіндеріңіз- ұршық пішінді миоциттер.
Сопақша келген ядросы ортасында орналасқан. Цитоплазмада фибриллярлы
құрылымдарды көруге болады. Осы фибриллалар клетканы қозғалысқа келтіреді. Суретін
салып белгілейтіндеріңіз: 1) миоциттер; 2) ядро; 3) цитоплазма; 4) миофибрильдер.
4-ші тапсырма: Көлденең жолақты бұлшық ет талшықтары.Бояуы- темірлі
гемотоксилин. Микроскоптың кіші ұлғайтқышына қойып қарағанда талшықтар, көптеген
ядросы бар, сарколемма жақсы көрінеді. Цитоплазмада (саркоплазмада) бірде жарық,
бірде күңгірт болып кезектесіп орналасқан сызықтарды көруге болады, олар
миофибрильдер, саркомерада орналасқан. Суретін салып, белгілеңіздер:
1) саркоплазма; 2) ядро; 3) сарколемма; 4) миофибриллалар; 5) микрофиламенттер.
5-ші тапсырма: Жүйке клеткасындағы нейрофибриллер.Азот-қышқыл
импрегнация. Тармақталған жүйке клеткасының нейронының ортасында үлкен сопақша
ядросы орналасқан. Нейроплазмада қара түске боялған, ретсіз орналасқан жіпшелерді,
яғни нейрофибрилдерді көруге болады. Көргендеріңіздің суретін салып, белгілеңіздер (30-
сурет).
30-сурет. Метаплазмалық түзіліс: 2-нейрондардары нейрофибриллалар Бақылау сұрақтары: 1. Клеткада болатын қандай қозғалыс органоидтарын білесіздер?
2. Тонофибрильдер, миофибрильдер, нейрофибрильдер қайда кездеседі?
3. Кірпікшелер қандай қарапайымдыларда кездеседі, мысал келтір.
4.Талшықтылар қандай клеткада кездеседі және мысал келтір.
5.Кірпікшелер мен талшықтылардың ұқсастығы мен айырмашылығы неде?
6.Клетканың активті қозғалысына қандай белоктар қатысады?


title: № 12 зертханалық сабақ - Сабақ Тақырыбы: Клетканы зерттеу әдістері. Микроскоптың түрлері құрылысы, пайдалану тәртібі

text:
№ 12 зертханалық сабақ Тақырыбы: Интерфазалық ядро Мақсаты: 1.Ядроның микроскопиялық құрылысын зерттеу.
2. Ядроның клеткадағы атқаратын қызметін түсіну.
31-сурет. Ядроның құрылысы: 1-ядро қабықшасы; 2-поралар; 3-хроматин; 5-ядрошық; 7- кариоплазма; 8-перинуклеар кеңістігі 1-ші тапсырма: Аксолотльдің қара бауыр клеткасы. Гемотоксилин-эозинмен
боялған. Микроскоптың кіші ұлғайтқышына қойып зерттеп, жақсы көрінетін жерлерін
тауып, содан кейін үлкен ұлғайтқышпен қарап, көргендеріңіздің суретін салыңыздар: 1)
ядро қабықшасы; 2) ядрошықтар; 3) нуклеоплазма; 4) хроматин түйіршіктері.
2-ші тапсырма: Бақа қанының жағындысы.Гемотоксилин-эозинмен боялған.
Микроскоптың кіші ұлғайтқышына қойып зерттеп, содан кейін үлкен ұлғайтқышқа
ауыстырыңыздар. Клетканың ортасында орналасқан ірі ядроны көресіздер, цитоплазмасы
ашық түсті. Суретін салып белгілейтіндеріңіз: 1) ядро; 2) цитоплазма; 3) плазмолемма.
3-ші тапсырма: Адам қанының жағындысы. Бұл препаратта бірден көзге түсетіні
– эритроциттердің клеткаларының ядросының жоқтығы. Яғни, сүтқоректілер класының
эритроциттерінде ядросы болмайды. Микроскоптан көрген клеткалардың суретін салып,
белгілеңіздер (32-сурет). 32-сурет. Адам қанының жағындысы. Бояуы: Романовский - Гимза әдісі бойынша. х900. 1- эритроциттер;2-лимфоциттер (ұсақ, ірі); 3-моноцит; 4-нейтрофильді лейкоциттер; 5-эозинофильді лейкоциттер; 6-базофилъді лейкоцит; 7-қан пластинкалары (тромбоциттер) (И.В. Алмазов, Л.С. Сутулов бойынша).


4-ші тапсырма: Ядро құрылысында фиксацияның әсерін көрсететін
препараттарды көру.
Фиксация - деп зерттеу барысында тірі клетканың даму процесінің қажетті кезеңін
белгілеу үшін, химиялық ертіңділер арқылы өсу процесін тоқтату.
Зерттелетін препараттар тышқан бауыр клеткасын әр түрлі фиксаторлармен
(осмийдің төрт тотығы, Ценкер ертіндісі,
Флеминг ерітіндісі, сузи) фиксациялайды.
Клетка ядросы ацетокарминмен боялған. Препараттарды иммерсиялық обьективпен
(90*15) қарау қажет.
1.
Бауыр клеткаларын осмийдің төрт тотығымен фиксация жасағанда
препаратта,
ядро теп-тегіс, ядрошығы болады.
2.
Бауыр клеткаларын Ценкер ертіндісімен өңдеген препаратта құрамында
"Сулема" болғандықтан ядрода хроматин жіпшелері көрінеді. Ядрошық дөңгелек.
3.
Бауыр клеткаларын Флеминг ертіндісімен өңдеген препаратта,
құрамыңда сірке қышқылы
болғандықтан хроматин жіңішке, ядро бетінде бірдей
таралған. Ядроның формасы хроматинге қарағанда дөңгелек.
5-ші тапсырма: Ядро пішінінің әртүрлілігін анықтайтын
препараттарды көріп, суретін салу.
1. Тышқан ішегінің
эпителий клеткасындағы ядро, клетка формасы цилиндр
тәрізді, базальді бөлігінде ядро орналасқан. Ол овальды, ірі, хроматині кіші және үлкен
түйіршіктерге бөлінген. Ядрошығы дөңгелек.
2. Тышқанның тегіс бұлшық ет клеткасының ядросы.
Клетка формасы ұзынша,
созылыңқы, таспа тәрізді, ұшы үшкірленген. Ядросы клетканың формасына сәйкес
созылыңқы. Ядрода 1-2 ядрошық көрінеді. Хроматин түйіршіктері әртүрлі формалы.
3. Лейкоциттердің ядросы. Препаратта эритроциттер көрінеді. Олардың формасы
сопақша және көк түске боялған ядросы бар. Лейкоциттер
препараттың шет жағына
орналасқан. Лейкоциттер эритроциттерге қарағанда ірі, клеткалары дөңгелек.
Лейкоциттердің ядросы сегменттелген 3-4 бөлімнен тұрады.
4. Өсімдіктер клеткасының ядросы. Өсімдіктер клеткасының ядросы
құрылысы жағынан жануарлар клеткасынан айырмашылығы жоқ.
Өсімдіктер клетка
ядросының ерекшелігі, ондағы хроматин жіпшелерінің орналасуы. Препараттарды
талдау жасау кезінде студенттер осы ерекшелікке көңіл аударуы қажет.
Бұдан
басқа ядро құрамында хроматинді тор хромоцентр болады. Ол ядрошықтың жанында
орналасады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: -ші тапсырма: Ядро құрылысында фиксацияның әсерін көрсететін


title: Сабақ Тақырыбы: Клетканы зерттеу әдістері. Микроскоптың түрлері құрылысы, пайдалану тәртібі - бет 18

text:
№ 13 зертханалық сабақ
Тақырыбы: ХРОМОСОМАЛАР
Мақсаты: Хроматиннің микроскопиялық құрылысын зерттеу.
33-сурет. Кариоплазмадағы хроматин. Электронды микросурел. х 40000. 1-ядро; 2-ядро
қабығы; 3-хроматин (Кинг бойынша).
34-сурет. Хромосомалардың құрылысы. А- хромосома типтері: 1-жіп тәрізді; 2-
иықтары тең емес; 3-тең иықты. Б,В- хромосомалардың ішкі құрылысы: 1-центромера;
2-спираль тәрізді ДНҚ жіпшесі; 3- хроматидтер.
1-ші тапсырма: Скерда (Сrеріs саріllаrіs) өсімдігінің меристема клеткаларының
хромосом жиынтығы.
Крепис өсімдігінің түқымын 25
0
С
термостатта өсіріп, меристемалық клеткаларын
фиксация жасап, ацетокарминмен бояп препарат жасайды.
Жарық микроскопы аркылы
препаратты қарағанда, әрбір клетканың шектелуін, кейбір клеткалардан метафаза кезінде
хромосомаларды көруге болады. Хромосомалар клетканың экваторында бос жатыр,
ұршық жіпшелер бұзылған. Клеткада хромосом саны - 6, үш жұп.
Олар таяқша тәрізді
дене, бір-бірінен центромерасының орналасуы,
иықтарының мөлшері арқылы
ажыратылады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: -ші тапсырма: Қарақұмық өсімдігінің хромосомалар жиынтығы

text:
хромосомалар көрінеді. Бұл клетка бөлінуінің метафаза кезеңі. Хромосомалар жиынтығы -
36. Олар цитоплазмада жайылып жатқандықтан, зерттеуге болады.
3-ші
тапсырма:
Скерда
өсімдігінің
хромосомаларының
клеткадағы
тетраплоидты (4п) жиынтығы. Препарат жасау тәртібі жоғарыда көрсетілгендей.
Крепис өсімдігінің (тұқымын) тамыр өскіні термостатта 2-3 мм болғанша өсіріп, содан соң
12 немесе 24 сағатқа 0,01% колцихин ертіндісіне қояды. Колцихин ерітіндісінің клетка
бөлінуінің анафаза кезеңінде ұршық жіпшелеріне әсер етуіне байланысты.
Хромосомалар полюстерге тартылмай қалады. Осының нәтижесінде клеткада 2 еселенген
хромосомалар жиынтығы түзіледі. Мұндай жиынтықты тетраплоидты дсйді.
4-ші
тапсырма:
Адам
хромосомаларының
диплоидты
жиынтығы.
Микроскоптың көмегімен препаратты көрген кезде, клеткалар бөліну кезеңінде екені
байқалады. Клетканың шекарасы білінбейді. Цитоплазмада таяқша тәрізді хромосомалар
және хромосомалардың жинағы көрінеді. Хромосомалар К-митоз (колцихиннің) әсерінен
ұршық жіпшелер оларды клетка полюстеріне тарта алмаған формасы-Х тәрізді болады.
Хромосомалар бір-біріне формасы (пішіні) жөнінен ажыратылады. Кариотипте
метацентрлі, субметацентрлі, акроцентрлі хромосомалар кездеседі. Хромосомалардың
жалпы саны - 46. Хромосомалар жұп болады. Ал жыныстық хромосомалар тақ болып,
формасы метацентрлі және акроцентрлі болады. Студенттер препараттан хромосомалар
жиынтығын анықтап, суретін салып жұптарын іздестіру қажет.
Достарыңызбен бөлісу:


title: -ші тапсырма: Микросуреттерді қарап хромосомалардың құрылысын

text:
36-сурет. Жануар бауырының клеткаларындағы митоз (аксолотль бауырының шеткі
аймағы). Бояуы: Teмipлi гематоксилин, х 400. 1-бөлінбеген клеткалар; 2-профаза (тығыз
тармақталған кезеңі); 3-профаза (борпылдақ шумақталған кезең); 4-метафаза
(диастер); 5-анафаза (И..В.Алмазов, Л.С.Сутулов бойынша).
2-ші
тапсырма: Өсімдік клеткасындағы митоз. Пияздың тамыры.
Микроскоптың кіші көрінісінен препаратты қарап тамырдың үш зонасын ажыратыңыздар:
1) бұл зона оймақша жұқа
қабырғалы клеткалардан тұрады; 2) клетка бөліну зонасы-
меристема; 3) ұзару зонасы тік бұрышты клеткалардан тұрады. Үлкен ұлғайтқышқа
ауыстырып интерфазалық және митоздың барлық фазасындағы
клеткаларды көруге
болады. Интерфазадағы клетканың суретін салып, белгілеңіздер: 1) клетка қабықшасы; 2)
цитоплазма; 3) ядро; 4) ядрошық; 5) хроматин (37-сурет).
37-сурет.
Клетканың 6өлінуі, митоз. Бояуы: темірлі-гематоксилин х 400.
І-(1)- интерфаза; ІІ-ІІІ-ІҮ(2) -профаза; Ү-ҮІ(3) – метафаза (монастер); ҮІІ- анафаза
(диастер) 4 – бөліну жіпшесі; ҮІІІ-телофаза.


3-ші тапсырма: Тышқан қуығы клеткаларындағы амитоз.
Бояуы темірлі-эозин. Микроскоптың кіші көрінісіне қойып клеткаларды көресіз.
Клеткалардың бөлінуі ядролардың үзбе арқылы бөлінуінен басталып цитоплазма кейін
бөлінеді. Суретін салып белгілейтіндеріңіз: 1) амитоздағы ядроның бөлінуі; 2) цитоплазма
.
4-ші тапсырма: Скерда түқымының меристемалық клеткаларынан препарат
жасап, клетканың митоз жолымен бөлінуін анықтап, суретін салу.
Бақылау сұрақтары:
1. Клетканың қандай жолдармен бөлінеді?
2. Клеткалық циклдің кезендерін атаңыз?
3. Эндомитоздың ерекшелігін атаңыз?
4. Митоздың биологиялық маңызы неде?
5. Митоздың барлық фазаларын талдап беріңіздер
6. «Амитоз» деген не? Амитоз жолымен қандай организмдер бөлінеді?
7. Интерфаза және митоз кезінде хромасомалар қандай күйде болады?
8. Хромосомалардың диплоидтық жиынтығы деген не?
№ 15 зертханалық сабақ
Тақырыбы: ЖЫНЫС КЛЕТКАЛАРЫНЫҢ БӨЛІНУІ
Мақсаты: Мейоздың ерекшелігі, оның биологиялық маңызы. Коньюгация, кроссинговер
процестерін ажырата білу
38-сурет. Кроссинговер процесі (П.Кемп.,К.Армс).
1-ші тапсырма: Микросуреттерді қарап мейоз 1 суретін салу (39-сурет).
Мұндығы белгілейтіндеріңіз:
а) Мейоз І – профаза І – лептонема,зигонема, пахинема, диплонема, диакинез;
метафаза І; анафаза І; телофаза І.
Б) Мейоз ІІ – профаза ІІ, метафаза ІІ, анафаза ІІ, телофаза ІІ.
39-сурет. Мейоздың негізгі сатылары(П.Кемп.,К.Армс).
Бақылау сұрақтары:
1. Мейоз жолмен қандай клеткалар бөлінеді?
2. Кон
Ъ
югация, кроссинговер процестері қай фазада жүреді?
3. Мейоздың биологиялық маңызы неде?
4. Мейоздың барлық фазаларын түсіндіріңіз?
|


title: -ші тапсырма: Тышқан қуығы клеткаларындағы амитоз