title: СарасөЗ (Әдебиеттану, сын әлемі) - бет 41

text:
– депті ағынан жарылып. Қаламдас
Серік жұртты қателіктен сақтандырып отырып өзі қателікке
ұрыныпты.
Әрине, Серік Жанәбілдің айтып отырғаны – Алашорда!
Алаш ұғымы бар да, Алашорда ұғымы бар. «Алашорда»
ұғымының өзі қоғам, партия, үкімет дегендей түрлі жағдайда
табиғатына қарай түрлене қолданылады. Ал, «Алаш», «Алты
алаш» – қа зақ, халық ұғымдары баламасында пайдаланылаты-
ны әмбеге аян. Шерхан Мұртазаны алашқа қатыстыра пікір
сабақтаған азамат оны «Алашорда өкілі» ретінде емес, алаш
азаматы мағынасында айтса керек. Серіктің кінәсі пі кір ді
дәйеккөзсіз сөйлетуінде. Әйтпесе өзара салыстырып көруге
болар еді. Ол пікір қайда айтылды? Қандай мағынада қол-
данылды? Бұл жағы бізге күңгірт қалып тұр. Сондықтан біз
бұл орайда Серікті емес, Шерхан Мұртазаны «алаш азаматы»
атаған адамды қол даймыз. Алаш азаматы (Көрдіңіз бе, біз
Серік Жанәбілді де алаш азаматы атап отырмыз. Қ.е.) Серік
өз сұхбатында «партияның сөзін сөйлегендер» – деп, қай
партияны айтып отыр? ХХ ғасыр басында қазақ қоғамында
бірнеше партия өмір сүріп, әрекет етті емес пе? Көрдіңіз бе,
дәйексіздіктің бізді әбден шатастыруға айналғанын?! Серік-
тің өзін данышпан санағанын ақтағанымызбен дәйексіз сөзін
ақтай алмаймыз. Абайламаса дәйексіздік – пікір тұрлаусызды-
ғына апарып соқтырады. Әттең, тонның келтесі-ай!...
Бір қызық бар. Академик Зейнолла Қабдолға Ш.Айтматов-
тың 50 жылдығына «Лениншіл жас» газеті бетін ұйымдастыру
мақсатымен, мақала алуға барып қалдым. Телефон арқылы
сөй лесіп, алдын-ала келіскенмін. Келісім бойынша ұстаз досы
– Шыңғыс Айтматов туралы шағын мақала (той сөзі десе де
болады) жазып қызметке ала келіпті. Көңілді. Ақынжанды ұс-
таз жазғанын оқып бергісі келетін бейілін байқадым. Тыңдау-
ға бе йілмін әрине. Ол жұғымды үнімен мөлтек мақаласын оқи
жөнелді: «Бейшен бес құрылық асып аядай қырғыз елін әлемге
әйгіледі...»
Бөлмей тыңдауым керек еді. Бөлдім ұстаз сөзін. «Сіздің
айтып отырғаныңыз «Алғашқы мұғалім» болса, шығарма ке-
йіпкері Бейшен емес, Дүйшен ғой, Зеке!» – дедім.
Әдемі әннің әуені бұзылғандай болды.
Зекең ә дегенде аңырай қарап қалды да «Ә, солай еді-ау» –
деді. Сосын қолжазба үстінен қинала түзету жасады. Стилист
жазушыға арғы жағында әдемі жалғасатын «бес құрылық»
үндестігі үшін (Зекең үндестік ұлы болатын) Ш.Айтматов
кейіпкерінің аты – Дүйшен емес, Бейшен болмағы жөн еді.Бірақ,
өмірде олай емес өкінішке қарай. Зекең солай болмағанына
өкініп тұрғандай көрінді. Мен де ұстазға қосыла өкіндім. Амал
қанша, Зекең – Ш.Айтматовтың досы, алайда ақиқат қымбат
еді. Оның үстіне Айтматовтың көзін бақырайтып қойып,
ағымдағы баспасөзге «Дүйшенді» «Бейшенге» айналдырып
жариялап жатсақ қимас ұстаздың өзіне абырой емес қой. Ке-
йісті қабақпен стилист қаламгер әлгі тіркесті жөндеді.
Әдебиет те бір сиқырлы дүние. Туындыгер беделін түсі-
руге білмей қолданылған бір сөйлем, тіпті бір сөз жетіп жа-
тыр. Ал Зекеңнің қолданғалы отырғаны – кісі аты. Дүйшен!
Ш.Айтматовтың айдай әлемге танымал кейіпкерінің аты...
Зекеңдей қасиет-ұстаз жайында айтып қалдық. Сөздің
сірағасы үшін бір мысал келтірейін жол-жөнекей.
«...қазақ әдебиеті теориясының негізін қалаушылардың (?)
бірі де бірегейі (бірі емес, бірегейі келіп қалуы мүмкін), адами
тіршілікті сәулелі сөздермен кестелеген академик-жазушы
Зейнолла Қабдолов (Ол кісі өзі көзінің тірісінде «Қабдол» –
деп жазатынын да ұмытпау керек еді)...» (Алматы ақшамы»
№6(4251) 16 қаңтар 2010 ж)
«Данышпан (?) Қабдоловтың жас кезінен-ақ аңғарымпаз,
болжампаз, сезімтал болғанын, болжамының босқа кетпегенін
күнделік-кітап көрсетіп тұр» (Сонда.)
Осы мақалаға «Күнделік жазу ептілік емес, тектілік» – деп
тақырып қойылыпты. Дәл емес. Күнделікті кім жазбайды?
Сауатты кісінің бәрі де жаза беруі мүмкін. Д.Н.Гранин ауа
564
565
райын болжағыш маманының өмір бойы күнделік жүргізгенін
көріп, көзі атыздай болыпты. Кейін сол материалдан повесть
жазды. Күнделік жазған адамның бәрін текті санаймыз ба?
Кісі өлтіргіш адамның күнделік жазғанын, оны кейін ме-
муар ға айналдырғанын білемін. Сонда қалай, соның бәрін
текті кісі санаймыз ба? Күнделік – табиғатында мемуардың
демок ратияшыл ішкі жанры. Оған «әркімнің-ақ бар таласы...»
Сондықтан күнделік жазу ептілік деп те, тектілік деп те шар-
шаудың керегі жоқ. Күнделік жазу – ұқыптылық! Оны жа-
риялату – ұсынықтылық! Ауызға келгенді емес, ойға алғанды
ойланып барып айтайық та ағайын-ау. Тілдің үшіндегіні емес,
ділдің ішіндегіні айтайық та, ағайын-ау! Не айтсақ та ойға
қонымды, бойға сіңімді сөз айтайық. Не айтсақ та дәлел мен
дәйек болсын да біздің сүйенеріміз! Тақырып таңдағанда сөздің
сырт жалтырына емес, ішкі мазмұнына лайықтап қойған жөн
емес пе?!
«Жас қазақ үні» «Ғылымда дара, өмірде дана Патшайым»
(№1(426) 2010 ж.) топтама материал жариялады. Құба-құп!
Біз де аз-кем білетін, қадірлейтін, қыздардан шыққан алғаш-
қы геолог дегендей қадірменді кісі еді, жарықтық. Дү ние-
ғалам ғалымдарының Патшайым апай жайында кезінде айт-
қан пікірлерін жинап баспасөзге берген – өзі жазғандай:
«Ма териалды дайындап, газетке ұсынған Сәбит Досанов,
жазу шы, М.Шолохов атындағы Халықаралық сыйлықтың лау -
реаты, Қазақстан еңбек сіңірген қайраткері, «Парасат» орде-
нінің иегері»... Жә, мейлі ғой, Сәбит Досанов жазушы болса
– әдебиеттің маңдайының ырысы кере қарыс болғаны дағы..
Мәселе онда да емес. Мәселе осы топтамадағы шын жазушы
Сәкен Жүнісовтың сөзі. Ол: «Патшайым Тәжібаева жер ас-
тының жұмбақтарын шешкен ғалым. (?) Сөйтіп қазақтың
қазба байлығын ел игілігіне жаратқан дана(!), дана ғана емес
(данадан артық не керек?) дара.» – дейді. Бақилық болған
апамыздан бағалауды қызғанып отырған ештеңеміз жоқ. Бірақ,
бұл – «бояушы, бояушы дегенге сақалын бояйдының» кері
емес пе?! Жарықтық сұлу стилді жазушымыз Сәкен Жүнісов-
тен гөрі қаламы басбілмеген халтурщиктің қойыртпағына
ұқсаңқырайды ма, қалай? Топтаманы ұйымдастырушы Сәбит
ағамыз Сәкен жарықтықтың мына бағалау-пікірін қайда жа-
риялағанын, өзінің оны қайдан алғанын айтып, нақты көзге
көрсетіп бере алар ма екен?
Бүгінде кітап оқитын оқырмандар аз. Аздың ішінде кітапқа
жіті үңілетіндері тіпті некен-саяқ. Алаңы көп, уақыты жоқ әр
буын азаматтардың айналдырары – ағымдағы баспасөз! Ондай
оқырман да азайып келеді күннен күнге. «Жұлдыз» жорналын
етігінің қонышына тығып алып, малын өргізіп өріске шығатын,
кезегінде қонышынан суырып алып, оқи жөнелерлік жағдай
азаматтарда жоқ қазір. Жас өркен теледидар тұтқыны. Енді сол
аз оқырманды сыйлап, құрметтеп, оларға не жайында айтсақ та,
жазсақ та дәйек сөзді айтар ойымызға мәйек етіп дәлелді дәл
сөзді, адамның жан дүниесін шымырлатып ашар көркем сөзді
әдеппен, асқан ұқыптылықпен ұсынайық тә! Әсіресе, деректі,
мемуарлық әдебиетте, әдеби сын еңбектерде адам аттарына,
уақыт, кезеңге, сезім шынайылығына мейлінше адал қарамақ
ләзім. Ол қолды жүрекке қойып айтатын, жүрекке сүйеніп
жазылатын дүниелер.
Соңғы кезде «сұхбаттасу» – ағымдағы баспасөзде жедел
де, бедел жанр үлгісі болып қалыптасты. Үлкен де, кіші де
сөйлеп жатады тілші алдында көсіліп. Жоғарыда айтылған
сұхбаттан осыны аңғаруға болады. Даңқты ақынымыз, ұлтшыл
жан Мұхтар Шахановтың Ш.Айтматовпен сұхбатынан бір үзік
алғым келеді.
«Қазақ халқының басына төнген бұл қасірет туралы ұлты-
мыздың оқыған зиялы қауымы айтудан, жазудан ат-тонын ала
қашып, аузына су толтырып алғандай үндемеді. Тек үш-ақ
адам жанкештілікке барып, дарала бой көрсетіпті. Оның бірі
осы жойқын әділетсіздікке қарсы күреске өзінен басқа тағы
төрт адамды тартып, (олар кімдер? Атау керек емес пе?. Қ.Е.)
«Бесеудің хаты» деген атпен жоғарғы билікке батыл наразылық
білдірген Ғабит Мүсірепов болса, екіншісі (? «Бе сеудің
хаты», О.Исаевтың хаты». Демек, үшіншісі. Қ.е.) Ста линге өз
тарапынан еркектік (?) мінез көрсеткен Тұрар Рысқұлов (?),
үшіншісі Ораз Жандосов (?. Ораз Жандосов емес, Ораз Исаев.
Қ.е.) еді. Әбден қаһарына мінген Голощекин Мүсі реповке:
«Өзің көрген қателікті өзің түзеуге жәрдем бер» – деп Қоста-
найға (?) алты айға (?) іссапарға жібереді. Осы мерзім ішінде
Сталин Голощекинді орнынан тайдырмағанда, Мүсі реповтің
Алматыға аман-сау қайтуы неғайбыл еді (Біздің білуімізде
Ғабең Торғай өңіріне барып келгеннен кейін жазған сияқты еді
әлгі хатты. Қ.е.)
566
567
– Мұны Мүсіреповтің бірінші ерлігіне жатқызалық, – деп
Шікең бас бармағын бүкті. – Енді екінші ерлігіне көшелік.
– Мүсіреповтің екінші ерлігі сол тұстағы бір де бір
әдебиет, өнер қайраткерінің қолынан келмеген ерлік, – дедім
мен толғаныспен. – Бейімбет Майлин атты қазақ әдебиетінің
классигі болғанын естуіңіз бар шығар. Кезінде Мүсіреповпен
бірлесіп пьеса да жазған, екеуі тонның ішкі бауындай бір-біріне
рухани жағынан ерекше жақын, дос болыпты. 1937 жылдары
(?) Бейімбет Майлинді қауіпсіздік комитеті (?). (НКВД. Қ.е.))
«халық жауы» ретінде ұстап әкеткенде (ұстап әкеткенге дейін,
Қазақстан Жазушылар одағының партиялық жиналысында.
Қ.е.) Мүсірепов бұрқан-талқан боп ызаланған қалпы Алматы
қалалық партия комитетіне (? (Тіпті де олай емес.Қ.Е.) барып:
«Егер Бейімбет Майлин жау болса, мен де жаумын және елге,
мемлекетке жан-тәнімен берілген адамды жау санаған мұндай
Коммунистік партияның қатарында бұдан былай бір сәт те
тұрғым келмейді (?) Өтірік. Тіпті де олай емес. Жаңсақ. Қ.е.)»
деп партиялық билетін лақтырған (?. (Шындық олай емес. Олай
болуы мүмкін де емес. Қ.е.) Досына, рухтас қаламдасына деген
әлгіндей қайсар адалдық, сол кезеңдегі тұлғалар арасында мүл-
де кезікпеген жағдай (?)». ( Мұхтар Шаханов «Мүсіреповтің екі
ерлігі және дара талғам қасіреті»// «Жас алаш». 20 қаңтар. 2011.
№4-5(15566-67)
Бұл не? Ғабеңді мақтаймын, мадақтаймын деп отырып
әсіре дақпырттап ақиқаттан ауытқу. Әрине, Ғабең Мүсірепов
ондай ерлік жасаған болса, біз қуана қоштар едік, оны Шыңғыс
Айтматовқа айтып, әңгімелеп мерейін үстем ететін Мұқаңды
(Шахановты) қос қолдап қолдар едік. Бірақ, шындық олай емес
қой. Мұқаң «ауыз әдебиеті» ырғағына салып әңгімелеп отыр.
Ақиқатында бұл қалай болып еді?
Жазушылар одағында Бейімбет Майлин мен Сәбит Мұқа-
новтың «партиялық ісі» қаралады. Екеуі де қатысып отырады.
Орталық комитеттің «Баспасөз секторы» меңгерушісі Ғабит
Мүсірепов «жоғарыдан» келіп қатысады. Қаламдастары Сәбит
пен Ғабитті қазақша айтқанда «ит терісін басына қаптап» сояды.
Бір сөзбен айтқанда екеуі де «халық жауы». Қаламдастары
Сәбит Мұқановты айтқанда «Балуан Шолақ» романындағы
Кенесарыға шүйлігеді. Бейімбетті де құр тастамайды әсіре
қырағы коммунист жазушылар. Жиынның аяғына таман
«жоғарыдан» келіп қатысып отырған Ғабит Мүсірепов сөй-
лейді. Сөз әуені: Иә, Сәбит Мұқанов жау. Жау болғанда да
«халық жауы» Сәкен Сейфуллиннің тәрбиесін алған. Сәбит тің
жау екеніне оның Алашорда өкілдерін әшкерелеген болып бүр-
кемелене жазған «ХХ ғасырдағы қазақ әдебиеті (ұлт шыл -
дық, байшылдық дәуірі)» аталатын зиянды, объективті реак-
цияшыл кітабының әлі жастарға оқытылып келуі де дәлел.
Оған күманданатын ештеңе де жоқ. Ал Бейімбет кедей бала-
сы. Кедей тап жыршысы. Егер Бейімбет жау болса мен де жау
шығармын...» Міне, ұлы жазушымыз Ғабит Мүсіреповтің сөзі.
Түн жарымына дейін өзара сілкілескен осы жиналыстан
соң Биағаң мен Сәбең үйлеріне бірге қайтады. Бір-біріне көңіл
айтып, жұбатысады. Бірақ, көңілдері таяу келіп қалған тықыр-
ды сезіп тыншымайды. Аяқтарын әрең басады. Соңдарынан әл-
ден уақытта жарығын жарқыратып Ғабең мінген қызметтік кө-
лік жетеді. Ғабең машинадан түспеген күйі «Бейімбет. Бейім-
бет мұнда кел. Машинаға отыр!» – деп көлігіне мінгізіп алады.
Есесіне өзін Орынборға оқуға алып келген, Халық комиссар-
лары төрағасы Сәкен Сейфуллинн үйінің кірме бөлмесінде
шәй жәшігінің үстінде бір төсекте жатқан, «халық жауы Сәкен
Сейфуллинмен ауыз жаласқан» «халық жауы» Сәбит орта жол-
да жалғыз қалып қояды...
Ертеңіне «Казахстанская правда» бастап «Ғабит Мүсіре-
пов Майлин үшін жауап берсін!» – деп мақаланы қаптататды.
Енді Ғабеңнің басына қатер үйіріледі. Жиналыста қаралады.
«Коммунистік партия» қатарынан шығарылады... Міне, мәсе-
ленің шындығы. Шындық кейпін бұдан да анығырақ ақиқат
күйінде көргілеріңіз келсе менің докторлық диссертациямды
оқып қараңыздар...
«Өлілерді асыра құрметтеу үшін, тірілерге жалған сөйлеу
ауыр қылмыс» – деген Артур Шопенгауер сөзін ұмытпаған
абзал асылы.
Ардақты Ғабеңнің өзі де сұхбаттасқан профессор Тұрсын-
бек Кәкішұлына «алдын-ала айтып ескертпеді». Менің бүгінгі
әңгімемде бірсыпыра дәлелсіздік (айрықшалаған. Қ.е.) кетті –
деп ескерткенін де ұмытпау абзал.
Әдебиетте дәлдік сақталмаса сөзіміз тәлтіректеп әлсіз
тартады. Дәлелсіз сөз әрсіз, нәрсіз, өтірікшінің сөзіндей сұй-
қылтым тартпақ. Ондай материал оқырманды шатастырады.
Ондай материалдан туындыгер бәсі түседі, беделіне нұқсан
келеді. Сезімі ортаяды, санасы сарғаяды оқырманның. Бізге
568
569
керегі ол емес шығар, қаламдас ағайын?! Жүйесіз бостекі сөзге
айналады. «Жүйелі сөз жүйесін, жүйесіз сөз иесін табады» –
деп қазақ айтпас па еді?! Дәлел-дәйегі кем сөз айналып келіп
сөз иесінің өзіне кір келтіреді. Өз сөзімізге өзіміз абай болайық,
ағайын!
Біздің айтарымыз – сүйіп жаз, біліп жаз!
Соңғы кезде әдебиет әбден лайланып кетті. Жазушы да
жазушы, жазушы емес те жазушы. Әдебиеттің лайлануына
қаламгерлермен бірге ел несібесін езуінен жырып әкеткен
жырынды қалта қопайтқандар да мықтап «септесті».
Соңғы жылдары, кезінде қызметте басшы болған қалталы
азаматтар өзіне абырой жинау үшін, әйтпесе әлдекімде кеткен
есесін қайтару үшін, ең ақыр аяғы соңына ерген қаңқу сөзді
кейінгі ұрпаққа жып-жылмағай етіп боямалап айтып кету
үшін барады мемуарға. Оны өзі жазса мейлі-ау. Жорналист
жалдап жаздырады. Мемуар – әдебиет. Әдебиет – әдеп. Сөзді
өнер тұтпаған адам аузына не келсе соны көкіп сөйлеп, оны
журналистерге өңдетіп әуреге түседі. Ең болмаса мемуар жаз-
ған соң өз кемшілігін айтса – нанымды болар еді. Өйткені, өмір-
дің өрі бар, еңісі бар. Адам баласы үнемі қадамды оң баса бере
ме? Кейде қадамды шалыс басатын да кездер болады емес пе?
Көзді жұмып «ақсақты дыңдай, өтірікті шындай» етіп мемуар-
ға отырған У.Сүлейменов, О.Наржанов секілді азаматтардың
жазбаларын оқуға тура келді. Солардың да сөзін тыңдап көре -
лік. «Тағдыр деген қызық қой. Кеше ғана атақты ауданды басқа
рып, бірқатар жақсы жобаларды жүзе ге асырып, көрсеткіш
терді жақсартқан, жұртшылықтың ыс тық ілтипатына бөлене
бастаған, одан кейін еңбегі еленіп, облыстық партия комитеті
нің идеологиялық мәселелер жө
ніндегі хатшысы болып көтеріліп
келген жас кадр әп сәтте кешегі жүрегін қан жылап атқарған
тірліктеріңді жоққа шы ғарып, өзіңді қабілетсіз, елеулі кемшілік
жіберді деп босатып, өзің көрмеген жерге, айналыспаған кәсіпке
жіберіп отырса амал нешік».
(Сонда. 111 бет) – дейді Омарбек
мемуарист. Де мек, кешегі партия қызметкері кінәлі емес, кінә-
лі болса да мемуарист – автор кінәні теріс айналдырып облыс
басшыларын кінәлап отыр. Біздің білуімізде, Облыстық пар-
тия комитетінің идеология жөніндегі хатшысы кезінде арам
ақшаға байланысты соңына сөз еріп, әупірім-тәңірмен зорға
құтылып, жал тауып совхозға директор болып төмендетілген
еді...
Әрине, Уәлихан Сүлейменов, Омарбек Нұржановта «алты
аласымыз, бес бересіміз» жоқ. Ұзақ жыл аудан-ауданда әкім
болып қызмет атқарған, соңына нешетүрлі қаңқу сөз ерген, адам
мемуар жазса оған неге жазасың деу әбестік шығар. Жазсын.
Орыста Овечкин есімді кісі болды. Өмір бойы шаруашылықта
істеді. Шағын қызметтен недәуір басшылық қызметке дейін.
Көрген, білгенін, ауыл шаруашылығы мәселелерін көтере
көркем очерк, кейін әдемі әңгімелер жазды. Жұртшылық нәрі
өмірден алынған шынайы дүниелерді сүйсініп оқыды. Овеч -
кин жазбалары орыста «деревнялық әдебиеттің» тууына не-
дәуір ықпал етті. Өмір көрген адам қолға қалам алған соң солай
жазсайшы. Жоқ. Олай жазбайды. Олай жаза алмайды. Жазудың
жауапкершілігі деген ұғым жоқ оларда. Жазуды еріккеннің
ермегі санайды.
Өзбекәлі Жәнібекті білмейтін қазақ жоқ шығар. Көрнекті
Мемлекет және қоғам қараткері. Сол кісінің «Тағдыр тағлымы»
аталатын мемуарлық дүниесін оқып көріңізші. Ой қандай
тегеурінді өрілген, тіл қандай көркем төгілген. Өзі жайында
кемдеу сөйлейтін кісі қазақ қоғамы жайында жүрегіне шер
байлап шерленіп, қайтсек, ел боламыз? – деп тебіреніп кемел
сөйлейді. Мемлекеттік қызметкерлер-ау, іс басында жүргенде
еліктеп, бойларыңызды таза ұстай алдыңыздар ма, жоқ па? Кім
білсін? Ең болмаса, еңбек демалысына шығып, өткен өміріңізге
бажайлап қарап мемуарға ден қойған екенсіз, тұр ғой алдыңыз-
да үлгі десең – үлгі, өнеге – десең – өнеге! Әйтпесе, оңтүстікте
Әдһам Шілтерханов есімді қария бар. Жасы ұлғайған. Өмір
бойы шаруашылықта қызмет істеді. Қызмет істей жүріп деректі,
деректі көркем, тіпті көркем шығармалар жазды. Айтары
жоқ, жақсы дүниелер. Немесе өзге бір мысалға жүгінейік.
Ақмола өңірінде Қасым Таукенов есімді қария тұрады. Кезінде
облыстық атқару комитетінің төрағасы деңгейінде қызмет ат-
қарса керек. Сол кісінің «Абайла, Арлан» аталатын көркем дү -
ниелерін оқыдым. Тамаша жазады. «Егемен Қазақстан» га зе-
ті бетінде «Қайтсек ел боламыз?» – деп қабырғасы қайысып
мәселе көтеріп, мақала жазады. Орнықты. Орынды. Орындалуы
қандай әдемі?! Жазсаң осылай жаз! Аталған адамдардай жаза
алмасаң әдебиетті қорлама! Әдебиет – сөз өнері. Өнердің киесі
ұрады. Сөздің киесі ұрады. Қорық. Біздің білуімізде, мемуар
жазушылар қорқудан кетіп қалған. Өйткені, сөз өнерінің киесі
бар деген ұғым оларда жоқ. Олардың көбі кезінде жұрт ғылым
570
571
қуып жатыр, керек болар деген оймен кісі жалдап диссертация
жаздырған, ақшамен диссертация қорғаған, сөйтіп қорғанған
пысықайлар. Енді мемуар жазу «мода»! Модадан қалмау
керек. Басқа мақсат жоқ оларда! Астапыралла! Қыл-қысқасы,
мемуар жазу үшін парасат керек, пайым керек. Өзің жазбасаң,
кісі жалдап жаздырар болсаң – ең болмаса өз өміріңді жетелі
ауызекі әңгімелейтін парасат керек. Өміріңде жұрт әуезе етіп
айтар өнеге болмаса, өзің «жаманыңды жасырып, жақсыңды
асырып» мемуар жаздырғанда не ұшпаққа шығасың? Жұрт
қарғайды. Сен тапжылмай орныңда отырасың. Енді келіп
мақтанып мемуар жазасың. Жұрт «артын» ашып күлмей ме?
Ондай мемуаршыларға айтарымыз: «Жақсы болсаң жарықты
кім көрмейді, өз бағасын өзінен кім сұрайды?» (Абай).
Әрине, біз естелікте, мақалада кеткен дәлсіздікті айтқанда,
тырнақ астынан кір іздеуден аулақпыз. Біз кім жайында айт-
сақ та аты-заты бар, абыройлы авторлар туралы әңгімелеп
отыр мыз. Ал, әлгіндей үлкен-кіші дәлсіздіктің абайсызда кетіп
қа луы олардың атына сөз, затына нұқсан келтіреді. Кісі есте-
лік, сын жазғанда күдік келтірерліктей қапы жібермегені жөн.
Дә йек сіз сөз мейлі авторға абырой әпермейді, тұлғаға айналған
ке йіпкерді көркейтпейді, әдебиеттің көсегесін көгертпейді!
Әде биетте әрбір пікір дәлел тілейді. Дәйексіз сөз нысанаға
тимейді! Мақаланың «Дәлел мен Дәйек» аталуының сыры да
осында!
Түркістан шаһары.
7.02.2009 – 29.04.2013 ж.
МАЗМұНЫ
Сырласу ................................................................................................3
І. Сынғұмыр
Қайырымсыз уақыттың қайсар ұланы (Б.Кенжебайұлы) ...............6
Рухы сынбаған ғалым (Е.Ысмайылов) ..........................................194
Дүние шіркін, дүркін-дүркін, өтеді бір күн (М.Қаратаев) ... .....208
Көшбасшы (З.Ахметов) ..................................................................244
Шымыр жаңғақ (Т.Қожакеев) ... ....................................................258
Бақытты ғұмыр (С.Қирабайұлы) ..................................................271
Кекіреліден басталған жол (М.Базарбайұлы) ...............................280
Аманат арқалаған азамат (Т.Кәкішұлы) ........................................286
Қазақтың білімдар қызы (Ш.Сәтбаева) .......................................308
Туған әпкемдей болған жан (А.Қыраубайқызы)... .......................313
Абырой болар шын ғалым аты (С.Қасқабасов)... ........................321
Министрдің қабылдауында (Ш.Елеукенов) ..................................327
Армысыз, Сағат aға?! (С.Әшімбаев) .............................................337
ІІ. Сынтұғыр
«Қазақ әдебиеті» – қадірлі тақ, қасиетті мінбер! .........................385
Жанр жүріп өткен жол ....................................................................402
Жылдар мен жемістер .....................................................................418
Жазушы мен сыншы ынтымағы қажет .........................................439
Тұлғалау ма, сұлбалау ма? ..............................................................446
Сыншы күнделігінен сабақталған тағдыр ....................................456
Қос өрім ...........................................................................................494
Жауапкершілік мінбесінен .............................................................500
Бір кітап және бірегей серия ..........................................................507
Санадағы жаралар ...........................................................................513
Кешеге іні, бүгінге аға Керекең… .................................................518
Абыз ақынды сағындырған еңбек .................................................522
Дәлел мен дәйек ..............................................................................526
572
Құлбек ЕРГӨБЕК
САРАСӨЗ
Редакторы Н. Оразбек
Суретшісі Б. Серікбаев
Компьютерлік дизайны Р. Жарипова
ИБ № 164.
Басуға қол қойылды 28.05.13. Қалпы 84х108
1
/
32
Қағазы офсеттік. Қаріп түрі “Таймс”.
Есепке алынатын баспа табағы 35,75. Шартты баспа
табағы 30,03. Таралымы: Мемлекеттік тапсырыс
есебінен 2000 дана + баспа есебінен 350.
Тапсырыс № 610.
ЖШС “Қазақстан” баспа үйі”
050046, Алматы қаласы, Прокофьев көшесі, 226/1.
Тел./факс: (8-727) 392-94-18.
E-mail: idkz@mail.ru
ЖШС РПБК “Дәуір”, 050009, Алматы қаласы,
Гагарин даңғылы, 93. Тел.: 394-39-22, 394-39-24.
E-mail: rpik-dauir81@mail.ru, rpik-dauir2@mail.ru
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Қайырымсыз уақыттың қайсар ұланы

text:
2. Қайырымсыз уақыттың қайсар ұланы,
немесе профессор бейсембай кенжебайұлының рухани
ерліктері жайлы хикая
Асыл дос!
Бейсембай Кенжебайұлы жайында бір толғануымды өтін
дің. Мен үшін бұдан асқан құрмет жоқ. Алғаш қолыма қалам
ұстатқан ұстаз, өмірінің соңғы он жылын бір шаңырақ ас
тында өткізіп, әкелібалалыдай күн кешкен әзіз Адам тағдыры
жайында қолыма қалам ұстап толғанудан асқан абырой жоқ
мен үшін.
Бірақ, бірақ әзіз адам өмірі мен өрлігінің қай қырынан ба
стап кетерімді білмей отырмын қапелімде?! Өмірі ме? Оның
пенделік ғұмыры толы азап. Ол кісіде өзіндік өмір болған жоқ.
Бар ғұмырын ұлтына арнады. Қазақ ұлтының әдебиет тари
хына бағыштады. Өмірі өрліктен тұрады. Ұлт деген ұғымдағы
өрлікті кеңес өкіметі кеше бермейтін еді ғой. Бейсекеңді де
кешпеді. Кеңес өкіметі идеологиясы сыйлаған кермек дәмді
татумен өтті, жарықтық. Оның өмірі – ғылымға арналған
ғұмыр. Өмірінің өрліктен тұратыны секілді ғылымы ерліктен
тұрады. Өмірі – азап, ғылымы ләззат. Өзі момын, ғылымы
мығым. Өзі мейлінше қарапайым, ғылымы қайталанбас қай
сарлық! Қайсыбірін айта бересің оның?!
Оның туған жері – «Күлтөбеде күнде жиын» атанған тари-
хи жер, бүгінде «Бөген» су қоймасының астында қалды. Жетім
өсті. Малдыбек байдың малын бақты. Кәдімгі жалақ ерін, таба-
ны тілінген жалшы, бақташы болды.
Қашып Тәшкен барды.
Өзбек байына малай болды. Қыш құйды. Бақша күтті. «Арқа
еті арша, борбай еті борша» дегендей, өлер болған соң қашып
көшеге шығып кетті. Ұры, қары – көше баласы. Базарды аңдып,
сатушыны қан-қақсатып жүрген қарақшы балалар бағына Ғани
Мұратбайұлы, Ақпаев, Садықбек Сапарбекұлы кездесті. Кір-
қожалақ «шпана» балаларды ұстап алып, № 4 жетім балалар
үйіне тапсырды. Б.Кенжебайұлы, Ө.Тұрманжанұлы, Ж.Арыс-
танұлы, Б.Қасқырбайұлы… Моншаға түсірді. Киімін өртеді.
Сауатын ашты. Бағына Садуақас Оспанов (дирижер Тұрғыт
Османовтың әкесі. Қ.е.), Әмин Жүсіпов (Мәшһүр Жүсіп
Көпеевтің баласы. Қ.е.) секілді Абай жинағын қолтықтаған
зиялылар оқытты жетім балаларды. Ертеден қара кешке дейін
Абай жырларын жаттады, түнде жастанып жатады. Ғани,
Садықбектер келіп, хал біліп кетіп тұрады.
Бірге тәрбиеленіп жүрген Бейсембай Қасқырбайұлының 9
жасар қарындасын 9-шы тоқалдыққа алған армян байына қарсы
Әмин бастап жорыққа шықты. Балиғатқа жетпеген қызды тар-
тып әкеліп, жетім балалар үйіне орналастырды. Кешқұрым
қара көлеңкеде балаларға аула сыпыртып жүрген Әминді біреу
пышаққа жығып кетті. Еруліге – қарулы. Армян байшыкешінің
әрекеті. Жетім балалар тағы тұлдыр қалғандай күй кешті.
Әминді жылап жүріп жерледі. Қабір басында Міржақып
Дулатұлы, Жүсіпбек Аймауытұлы секілді бірсыпыра Алаш
ағалары сөйледі.
Оқуын жалғады. Ж.Аймауытұлы, С.Қожанұлы, Т.Рысқұл-
ұлы, Жұмабайұлы, Чулпон, Н.Төреқұлұлымен танысты. Саға-
лап Ғани үйіне барады. «Жалаңаяқтарыңды құрт» – деп аду-
ын Сара айқай салады. «Жас қайратқа» мақала жазады. Бірде
Ғани, бірде Сара қол қояр газетте бірсыпыра мақаласы жарық
көреді. «Шырақ Бейсембайға!» – деп Ғани фотосуретін сыйлай-
ды. Сөйтіп, бала Бейсембайдың балаң журналистік қаламына
басшылық жасаған – Ғани Мұратбайұлы!
Үздік оқушылар қатарында Мәскеуге аттанады. И.В.Ста-
лин атындағы Күншығыс еңбекшілері коммунистік универ-
си тетінде Ө.Тұрманжанұлы, Ж.Арыстанұлы, Т.Айтматұлы
(Ш.Айт матовтың әкесі. Қ.е.) бәрі бірге оқиды. Ленинді көреді,
Сталин, Троцкиймен кездесіп, сөзін тыңдайды. Т.Рысқұлов,
50
51
Н.Төреқұлұлы, С.Сапарбекұлы келіп, КУТВ оқушыларымен
кездесу жасап тұрады. В.Брюсов ашқан Өнер институтында
оқитын Мағжан Жұмабайұлынан сабақ алады. Үйіне барып
тұрады. Зылиқа жеңгесінің қолынан шәй ішеді. Мағжан ақын
бұған әдеби үйірмеде Абай жайында баяндама жасатады. Сөйтіп,
бозбала Бейсембайдың алғашқы әдеби сын мақалаларына
басшылық жасаған – Мағжан Жұмабайұлы!
Кеңестің қылышынан қан тамған қатыгез уақытында да
бұқпантайламай, Мағжан Жұмабайұлының шайқалған ша
ңырағымен байланысын, жайсаң ұстаз жары – Зылихамен
сыйластығын үзген жоқ. 1970 жылы «Ұстаз» аталатын са
ғынышқа толы естелігін жазып, баспасөзге ұсынды, жұрт
тұра қашты. Ақыры, дымы құрып, аңқасы кеуіп, естелігін
Орталық архивке өткізді.
Жиырмасыншы жылдары оқи жүріп Мәскеуде «Күншы
ғыс халықтары кіндік баспасын» басқарған білімпаз Нәзір
Төреқұлұлымен араласады. Қол ұстасып бірге барған екі
оқушыға қарап тұрып: «Өтебай – сен қазақтың мақалмә
телдерін», «Бейсембай – сен қазақтың боғауыз әңгімелерін
жина» – деп тапсырады Нәзір.
Жанбағу үшін баспаға келіп, шарасыз марксизм-лени низм
классиктері шығармаларын аударып жүрген Әлихан Бөкей-
хан ұлымен таныстырады. «Елімнің келешегі ғой бұлар Нәзір,
халық қазынасымен жақындастырып дұрыс істейсің. О,
айналайындар. Халықтың ендігі уақытта қалай бетбұр мағы
сендерге байланысты ғой» – деп Әлекең екі баланың басынан
сипап, бауырына қысып-қысып қояды. Үлкен кісі үйіне ертіп
апарып Смағұл, Лизамен таныстырады.
Апыр-ай, Алаш аймүйіздері қандай келешекшіл, – деп ой-
лайсың, – буыны қатпаған балаға ұлы Мағжан «Абай жайлы
мақала жаз» – дейді, ертегісін өңдеп береді. Ұлы Нәзір «қазақ -
тың боғауыз сөздерін жина» – дейді, хан тұқымы Әлекең
үйіне ертіп апарып, емізік емес, елдік сөзбен ауыздандыра-
ды, үлкен сенім артады. Ел келешегін ойлаған адам – ұрпағын
ұлы міндеттерге бастайды екен-ау, асылы. О, кетпен тұяқ
кемеңгерлерім-ай!
Нәтижесін қараңыз, нәтижесін!
Бейсекең Әлихан Бөкейханұлын әкесін жоқтағандай жоқ-
тап өтті. Смағұл мен Лиза жөнінде, олардан қалған жалғыз тұяқ
– Ескендірдің 15 жасында сұранып, соғысқа аттанғаны, беліне
граната байлап, Мәскеуге анталап келе жатқан жау танкісінің
астына түскені, жардан бір, жалғыздан екі айырылып, қаңырап
қалған Лизаның сұранып, майданға кеткені, кейін дәрігер-ға-
лым, медицина ғылымының докторы болғаны, еңкейе келе
жалғыз дық шаршатқан шарасыз Елизавета Әлиханқызының
Макс Натанович аталатын жебіреймен тілек қосқаны, сексе-
нінші жылдары қатерлі ісік ауруынан көз жұмғаны, Әлихан
Бөкейханұлы, Смағұл Садуақасұлының көп материалы сол
жебірейде кеткені, сұратса оның бермегені – Әзіз адамның
маған жылап отырып айтқан әңгімелері.
Қазақтан шыққан тұңғыш елші, елшілердің жетекшісі (ду-
айне), тәжік, өзбек тілі оқулықтарын жазған, ағылшын, араб,
француз тілдерінде еркін сөйлеп, жаза алатын білімпаз Нәзір
Төреқұлұлы жөнінде ғұмырнамалық очерк жазып, архивінде
қалдырды. Досы Ж.Арыстанұлы, тарихшы Көлбаевпен бірлесе
отырып атқармақ бірсыпыра істері бар еді, шіркін!
Мағжандай жайсаң ұстазы «көріп» берген ертегілері,
«Абай» аталатын мақаласы Қазақстанда баспасөз бетінде жарық
көрді. Әсіресе, «Еңбекші қазақта» басылған «Абай» – (№ 359,
360, 28-29.08.1925 ж.) – абайтануда төңкеріс жасады. Тегіне
қарап, Абайдан бас тартуға барып қалған қазақ әдебиетшілері,
«Тегінде тұрған не бар? Айтқаны – халық мүддесі, зары – қазақ
қайтсе ел болады – деген зар. Абай – халық ақыны» – деген
концепция арқалап келген мәскеулік боз баланың мақаласын
оқып, бармақтарын қарш-қарш шайнап жіберді, ішіне ыза,
қойындарына тас тықты.
Есесіне, Би-ағасы (Майлин) мақала жарық көрмей жатып-
ақ, қуана құптай, «бойдақ-хат» (открытка) жазып, қаламақысын
мол мөлшерде алдын-ала салып, қанаттандырыпты. Мақала
жарияланған соң біртуардың бірі, қалам ұстағанның «мірі» –
Міржақып Дулатұлы қазақ әдебиеті жайында жасаған тұңғыш
«Әдебиет көрсеткішіне» көлемді үзінді ала отырып енгізіпті.
Өйткені, 21 жастағы балаң жігіттің мақаласы – абайтануда
жаңалық еді.
Төреқұлдай қырғыз азаматымен достығы соншалық, оқу
бітіріп хоштасар сәтте, бірімізден ұл, бірімізден қыз туса –
құда болалық, екеумізден де ұл туса есімін елімізді ел еткен
«Шыңғыс хан» атына ескерткіш етіп, Шыңғыс қоялық деп төс
түйістіріп ажырасыпты.
«Лениншіл жас», «Социалды Қазақстан», «Кедей тілі»,
«Әйел теңдігі», «Қазақ әдебиеті», «Кеңес туы», «Оңтүстік Қа-
зақстан» – 20-шы жылдардың аяғы, 30-шы жылдардың басын-
52
53
да Б.Кенжебайұлы қызмет істеген баспасөз орындары. Бірінде
бас редактор, екіншісінде орынбасар, қалғанында қос-қатар
қызмет еткен, «Қазақ әдебиеті» газетінің бірнеше санына ре-
дактор ретінде қол қойған, Павлодар облыстық «Қызыл Ту»,
Оңтүстік Қазақстан облыстық «Оңтүстік Қазақстанды» қол-
мен құрған Б.Кенжебайұлы – қазақ баспасөзінің бір байрағы!
Бас пасөзде басшы қандай – қосшы сондай! Басшы қандай –
баспасөз сондай! Жиырмасыншы жылдары қазақтың ұлттық
рухы жығылмай, қайта тіктеле түсуінде Бейсекеңдей басшы
журналистің рөлі үлкен!
Жастар баспасөзінде тереңірек танысып, ағалыінілі
бол ған адамы – қазақтың жампоз жазушысы – Жүсіпбек Ай
мауытұлы. Туған ағасындай болған Әмин қабірі басындағы
тебіренісі, Сұлтанмахмұт жөнінде пікірлерінің қабысуы
Аймауытұлымен тымтым бауырластырып жіберген екен.
Жетпісінші жылдары қолымен жазып, архивінің түбіне тыққан
«Телегейтеңіз» аталатын естелік жазбасын ала отырып,
Жүсекең жайында сөйлегенде қарт ғалымның көз жасы әжім
іздерімен тарамдала ағып, қара жерге тырстырс тамғанын
көргенім бар. «Оның да түбіне қазақы надандығымыз жетті
ғой» – дер еді терең күрсініп. Ол – Сұлтанмахмұт әдеби
мұрасын Аймауытұлынан аманат етіп алып қалғандай еді
ғой…
«Еңбекші қазақта» редакцияға тай мініп келетін «бас жа-
зушы» Міржақып Дулатұлына рухани іні, қойдан қоңыр сурет-
кер Бейімбет Майлыұлымен дос болыпты Бейсекең. Міржа-
қыппен бір кабинетте отырып, қатар қалам сілтепті, Бейімбет-
пен бір үйде жатып, тұрыпты. Екеуімен де ниеттес, тілектес
жүріпті. Кейде басшы, кейде қосшы болыпты, кішілігі кісілігіне,
кісілігі кішілігіне ұласқан қарапайым да қадірмен Бейсекең!
Бұл – қазақ тілі мемлекеттік іс-қағаздан ысырылып, Алаш
ардақтылары қайраткерлік, қаламгерлік істен ығыстырыла бас-
таған қасіретті кезең. Аштық келе жатыр аранын ашып, аштық-
қа қарсы көмек ұйымдастырған Аймауытұлы атылды.
Сол жылдары ұлтшыл атанудан қорықпай, лауазым-ман-
сабымнан айырылармын деп сескенбей «Социалды Қазақ стан»
бетінде «Қазақ тілі туралы», «Тағы да қазақ тілі туралы»
(1933) аталатын екі бірдей өткір мақала жазып, Қайыпназарұлы,
Басымұлы, Аманжолұлы сынды тілші-ғалымдармен сілкілесіп
айтысып, ана тілінің абыройын қорғады.
Жиырмасыншы жылдары Абайды арашалай әдебиет ала-
ңына шыққан жас сыншы, отызыншы жылдары асқар бел –
Сұлтанмахмұт үшін айтыса бастады. «Алаш ұранын» жазған
ақынды ұлтшылдыққа бердің-ақ, айырылғаның, қазақ тілі
«қызметінен» кетсе – қанатыңнан қайырылғаның, ана тіліңнің
өшкені – ұлтыңның өлгені. Отызыншы жылдары жазылған
мақалалардың бізге ұғындырары – міне, осы жайлар!
Алашорда өкілдері қоғамдық өмірден аласталып, алды аты-
лып жатқан сүреңсіз сүркіл уақытта А.С.Пушкинді жамылғы
етіп, Абай, Шәкәрім, Міржақып, Бернияз, Жүсіпбек, Ілияс
тәр жімаларын таңдап, талғап алып, «А.С.Пушкин. Таңдамалы
шығармаларын» (ҚКМӘБ 1935) қатырып алғысөз жазып бір
томдық құрастырды.
Өлі Абайдың басына бұлт үйіріліп, тарқап тұрған, Шәкә-
рім өлтіріліп, құдыққа тасталған, Аймауытұлы атылып, тірі
Міржақып қызметінен қуылған, Бернияз Көпейұлы өзін оққа
байлаған, Ғұбайдолла Балақадырұлы өзін-өзі бауыздаған қазақ-
тың рухани қазынасына қатер төніп келе жатқан отызыншы
жылдары Бейсекеңнің осындай әрекетке баруын ерлік деме-
генде не дейміз?! Сонда, ол саналы өмірін сарп етер, күллі
ғұмырына кетерлік азап сатып алып отырғанын білді, біле тұра
осындай елдік, ерлік іске барды ғой. Адалдықтан сатып алған
Азап, тазалықтан тауып алған Тауқымет! Жә, ұлтқа арналған
саналы ғұмыр, тұлғалы тағдыр сыбағасы шығар!
Әлгі жинақтың ізін ала құрастырылған А.С.Пушкин шы-
ғармалары қазақ тіліндегі үш томдығында /1937 ж./ Алаш ар-
дақтыларының заты түгілі, аты жоқ қой, жарқыным-ау. Содан-
ақ біле беріңіз Б.Кенжебайұлы құрастырған қарапайым жинақ -
тың қадір-қасиетін! Ол кезінде қамырға орап берілген у-то-
тияйын райында қабылдануы керек еді. Олай қабылданғанда
Бейсекең бері салғанда итжеккенге кетіп еді. Өзін ұлт мүддесіне
арнаған ұлы перзентті құдай сақтады.
«Кеңес туында» журналистикаға жұмылдырған бір топ
жас тың арасынан Әбзәли Қарасартұлы НКВД-ға кетіп, Шәкә-
рімдей ұлының түбіне жетті. «Оңтүстік Қазақстанға» бірге ала
келген Қадыр Тайшықұлы бай-құлақ баласы ретінде қудалан-
ды, Жақан Сыздықұлы өзінің ізіне түсті. Ақыры Оңтүстік
Қазақстан облысының бірінші хатшысы Восканов қызметтен
қуды. Сөйтіп 70 жылдығын тойлап отырған Оңтүстік Қазақстан
облысы тарихының басында тұрған бірінші басшы жетесіздік
істеді.
54
55
Өзі түлеп ұшқан «Социалды Қазақстан» газетіне бас
редактордың орынбасары болып қайта келді. Ғ.Тоғжанұлы,
С.Лепесұлы, кейінірек Т.Рысқұлұлымен қызметтес болды.
«Қазақ әдебиеті» газетіне кемді күн (аз уақыт) бас редактор
болғанда Шахмет Хұсайыновтың үстінен «бай баласы» де-
ген бәле іздеген арыз-шағым келіп жетіпті. Абырой болғанда
Бейсекеңнің қолына түскенін айтсаңызшы. Қарамағында
қызмет істейтін Шахаңды шақырып алып, есікті тарс бекітіп:
«Еліңнен мынадай хат келіп отыр. Қолыңа беремін. Емін өзің
ізде, өзің тап, өзің жап, өзің құрт. Басшылық (Жазушылар
одағы) білмесін!» – депті. (Жазушы жары – Б.Римова апайдан
естіген әңгіме еді). Бейсекеңе өле-өлгенше қарыздар бейілде
өтіпті, жарықтық Шақаң!
Ұзамай Мәскеуге қызметке аттанды. «СССР Жоғарғы
Советі ведомоствосы» қазақ бөлімінің бас редакторы. Бүкіл-
одақтық староста М.И.Калининмен бір партиялық ұйымда,
Н.С.Хрущев, А.Толстоймен көрші тұрады.
Бір күні он бес одақтас республиканың аталмыш редакция-
да бірге істейтін 30-40 журналисін М.И.Калининнің қабылдау
залына жинапты. Жайластырып отырғызып, алдарына бір-екі
парақ ақ қағаз, бір-бір қаламсап қойыпты.
– Кәні, әрқайсысың өз республикаларыңда жақындарың -
нан ұсталған кісілердің аты-жөнін жазыңдар – дейді.
Саусағын сияға малған жарықтық Бейсекең, – ақ параққа:
«Досымнан Бейімбет Майлыұлы, туысымнан Садықбек Са
парбекұлы ұсталды» – деп жазыпты.
Жазып бола бергені сол, желкесінен қарап тұрған сұңғақ
евротекті (литван секілді. Қ.е.) жігіт ақырын қолын со-
зып алдындағы ақ қағазды алып, «Қойыңыз, Сіздің ешкіміңіз
ұсталған жоқ. Сөйтіп жазыңыз» – деп сыбырлапты…
Жәрдемім тиер ме деген адалдықтан қимас екі азаматтың
атын ақ қағазға түсірген журналист Б.Кенжебайұлы жан-жағы-
на қараса әріптестерінің бәрі де «Елімізде ешкіміміз ұсталған
жоқ!» – деген бір-ақ сөйлем жазып, орнынан көтеріліп барады
екен…
«Құдай қақты» дер еді қартайған Бейсекең бір албырт
шағын есіне алып, – Анау Балтық жағалауы ұл тының өкілі,
әсілі адам емес, маған құдай жолықтырған Қыдыр шығар.
Мемлекеттік қауіпсіздік комитетінде (КГБ) де азаматтардың
бар болғаны ғой.»
Одан кейінгі өмірін олжа көрді ме, әйтеуір ұлт тағдыр-
тарихы, азаматтар тағдыры жөнінде тартынбай, тайсақтамай
әрекет етті ғой.
…Бір тықырдың таянғанын біліп, «есің барда еліңді тап»
дегендей, есен-аманымда Қазақстанға қайтайын деп поезға
билет алып үйіне келсе, елден кісі отыр ошағының пұтында.
Жүзінде үрей табы.
– Иә, әбзи
1
ел аман, жұрт тыныш па?
– Тыныш емес. Екінің бірі – «халық жауы» атанып ұсталып
жатыр. Сабыр ағай (Шарипов. Бейсекеңнің бажасы. Қ.е.) жі-
берді. Бейсембайлар Қазақстанға келмесін. Келсе – ұсталады.
Достары – Өтебай Тұрманжанов, Жүсіпбек Арыстанов ұсталып,
қамалып кетті. Келмесін, – дейді.
Райдан қайтты. Билетін апарып өткізді. Қайыра қызметіне
кірісті. «Тәуекел!»
Асыл дос!
Мына құдайдың қаққанын қараңыз, егерде 193738 жылда
ры Бейсембай Кенжебайұлы Қазақстанда – қазақтар арасын
да тұрса, «ұлтшылдармен» бірге ұсталып «шу, қарағай» деп
кете барадыау. Бас редакторы болған Т.Рысқұлов, Ғ.Тоғжа
нов, «бас жазушы» М.Дулатұлы, Б.Майлыұлы, қанаттас
орынбасар болған С.Лепесұлынан артық дейсіз бе, тәйірі.
Ұлтына берері енді басталып келе жатқан, алда да өзін ұлы
істерге арнар, бас пайда – жеке бас пайдасын емес, ұрпақ
бақытын ойлар фидайы жанды тағы бір рет құдай қаққан…
Кітапханаға барды. Архив ақтарды. Шыңғыс хан, оның
ұр пағы Абылай, қазақ хандығы, Кенесары, Сыздық төре жа-
йында ізденді. Басқа түгілі орыс княздықтарына алым-салық
төлеткен «Алтын орда» тарихына үңілді. Алтын орда ханының
әдейі батпаққа батырған жалаң аяғын сүюге құштар болып
тұрған князді бейнелеген суретті алып көрді. Төрткүл дүниені
тітіреткен Түрік қағанаты жайында қиялдады.
Бір орыс әйелінің «Менің қолымда қырғыз оқымыстысы
Шоқан Уәлихановтың бір жәшік қолжазбасы сақталған еді.
Өміріме қауіп төніп тұрғандықтан Сіздің кітапханаға жібе
ріп отырмын. Құдай үшін қабылдаңызшы. Қымбат қазына»
– деп жалбарына жазған хатын оқыды Бас кітапханадан. Ұлы
оқымысты мұрасының ізіне түсті. «Ел қамын жеген Едіге»
жайында зерттеу мақала жазып жариялады. «Абылай» хан жа-
йында кітап жаза бастады. Қазақ хандығы кезіндегі әдебиет
1
Әбзи – ағай деген сөз, татарша. Қ.е.
56
57
жайында мақала жазып, мәселе қойды. О, ол кезгі көшірмелер,
күнделіктер.
Мәскеуге Мұқаң келді. Өзі жасынан шығармасына әр
кез баспасөз арқылы пікір білдірген Мұхтар Әуезұлы. Орыс
жазушысы Л.С.Соболевпен бірлесе қазақ әдебиетін кең әлемге
шығарсам деген арманы бар. Зерттеу мақала ала кел ген беті.
Үйіне қонажатып сырласқанда «Өзің жаныңды салып ара-
ша лай тын Абай жайында бір роман бастап, бірінші кіта-
бын аяқтадым. Шығу жайы қалай боларын» – деді. Ойында
шығармасына қанағат сезімі мен қорқыныш сезімі телқабыс
түсіп, қосамжарласып жатқанын байқады. «Алматыға қайтсам
қайтеді?» – деген ойласуына, Мұқаң «Бой тасалай тұрғаның
жөн емес пе, Бешім» – деп ойласа жауап берді.
Дегенде “халық жауы” аталатын саяси науқан саябыр та-
ртып, «Егер күні ертең соғыс оты бұрқ ете қалса…» – деген
шартты сөздер көбейіп тұр баспасөз бетінде.
Ақыры шыдамады. 1941 жылдың жазында елге деген
сағыныш, «Өзге елде сұлтан болғанша, өз еліңде ұлтан бол!» –
деген намыс Б.Кенжебайұлын Алматыға ала қашты.
Басында Орталық Комитетке идеология хатшысы қызметі-
не уәде етілген Кенжебайұлына тигені – Қазақстан Мемлекет -
тік Біріккен баспасы бас редакторлығы. Бастығы – Ахмет Өте-
ев. Ұзамай соғыс өрті бұрқ ете қалды.
М.Әуезұлы қолжазбасын әкелді.
– Бұл не, Мұха?
– «Абай» романы. Бірінші кітап.
– Жалғасы?
– Бірінші кітап жарыққа шықса, көпшілік қаласа жазамын
әрі қарай жалғап. Заман болса мынадай болып кетті. Үлкен
қаламгер қабағы қабарыңқы еді.
– Шығарамыз Мұха! Жалғасын жаза беріңіз.
Қуанышы қойнына сыймай Мұқаң кетті қунақ басып.
Баспагердің «шығарамыз!» – деген сөзі, жел ала жөнелген
«Ескендір Зұлхарнайынның мүйізі бар екен?» – дегендей елге
тарап кетіпті.
Өтеев екеуін Орталық Комитет шақырды.
– Иә, баспагер жолдастар, Әуезовтің «Абай» романын не
істегелі отырсыңдар?
Орталық Комитеттің бірінші хатшысы Н.А.Скворцов еке уі-
нің жүзіне сынай қарады.
Ахмет біткеннің бәрі Байтұрсынов емес, сақ Ақаң басшы
аузын бақты. Бейсекең де үндемеді.
– Соғыс жүріп жатыр. Қағаз жоқ. Бар қағазды Отан қор-
ғауға шақыратын әдебиет шығаруға жұмсау керек. Сылтау
айтып «Абайды» авторына қайтарыңдар. Мұхтар Әуезовтің
сотты болған кісі екенін білесіздер ғой. Көзқарасы не то… Осы
«сыймен» қайтыңдар!
Қазақстанды басқарып отырған бірінші басшы айтқан
соң болашақ ғажайып эпопеяның шақыртқы кітабы «Абай»
жарыққа шықпауға, жөргегінде тұншықтырылуға тиісті еді.
Директор Ахмет Өтеев «Ләпбай тақсырмен» шыққанымен, бас
редактор тас жұтып, ойланып кетті.
Аз айтып, көп айтып не керек, Орталық Комитетке «Абай»
шықпайды, авторына қайтарылды» деген ақпар беріліп,
көзалдап қайтарылған қолжазбаны қайта алдырып, үйінде жа-
тып, қолында жүрген бала ақын Қуандық Шаңғытбаевты те-
рім басына қарауыл етіп, жаман көздерден жасырып тергізіп,
“Абайды” көп ұзатпай жарыққа шығарды. Тәсіл ойлап, жарық-
қа шыққан “Абайды” жасырып ұстап, сү йінші данасынан
«Қазақ өмірінің энциклопедиясы» ата латын мақала жазып, кі-
тап редакторы Қ.Шаңғытбаев екеуі «Социал ды Қазақстан»
бетінде, алдымен мадақ мақала жария латты.
Арғы жағы түсінікті. Ұрсу. Зеку. Боқтау. Қызметтен «өз
еркімен» кетіру.
Кітаптың ең алғашқы данасын ауруханада жұқпалы дертке
шалдығып жатқан М.Әуезовке екеуі ала барып, «Мұха-лап»
терезеден дабыстап, екінші қабаттың балконына шыққан жа-
зушыға “Сүйінші, Мұха! «Абай» жарыққа шықты” – де генде
ұлы жазушы көзіне жас алып тұрып, «Екеуіңнен де айналайын.
Екеуіңнен де айналайын» – дей беріпті. Бұл тебі реністі сәтті
зергер ақын Қуандық аға Шаңғытбаев шабыттана айтар еді.
Десе дейтініндей бар. Аурухана палатасынан балконға
М.Әуезұлы «қазақтың ұлы жазушысы Мұхтар Омархан ұлы
Әуезов» болып шықты ғой. Палатаға қайта кіргенде дана жазу-
шы болып кірді ғой… «Абай» романының жарыққа шығуы -
ның арқасында. Әл-әзір эпопея жазармын деген ой жазушыда
жоқ еді ғой.
Егер де Бейсекеңнің басын бәйгеге тіккен баспагерлік
жанқиярлық ерлігі болмаса, «Абай» жарыққа шығар ма еді,
шықпас па еді?! «Асыл кездік қын түбінде жатпас», «Абай»
шығар. Бірақ, кешігер еді. Әрбір кешігу – Мұхаңдай, тағдыры
58
59
қыл үстінде жүрген адам үшін алмағайып! «Абай» – Мұхаңның
рухани демеушісі, керек болса құтқарушысы. «Абай» романы
жарыққа шықпаса, әйтпесе кешігіп шығар болса – ол эпопеяға
ұласар ма, ұласпас па? Ал, «Абай» – “Абай жолына” ұласып,
жазушыны ұлылық бесігінде әлдилеген даңқ кешіксе не болар
едік? Сорға кездессе, бір сылтау келесі бір сылтауды туғызып,
қолжазбадан бастап, барлық процесс кешіге берсе, кешіге
берсе, үміт сөніп, ұтылысқа кете бермес пе?! Баққа кездесіп,
бір ықылас келесі бір ықыласқа ұласып, қолжазбадан бастап,
барлық процесс жеделдей берген, жеделдей берген. Бар мен
жоқтың арасы қас-қағым сәт! Сөйтіп бір баспагердің қарапайым
ғана рухани демеуі, қаламгерді бақыт биігіне шығарып, ұлтты
ұлы рухани қазынаға қарық етті. Біз бұлай дегенде, баспагер
жаратылысы ұлы жазушыға эпопея жазып берді деуден
аулақпыз, қытымыр уақыттың белгілі бір кезеңінде ар ойлаған
Бейсекең басын қатерге тігіп, жазушы бағын, эпопея жолын
ашуға септесті дейміз. «Егемен Қазақстан» жазғандай, салқар
сахараның ХІХ ғасырдағы бүкіл поэтикасын әдебиет әлеміне
әкелген эпопея бір қатерден қалды!
Бейсекеңнің осы еңбегін ескергендік шығар, жайшылықта
өте сенгіш ұлы жазушы Бейсембай демей, «Бешім» деп
еркелетіп, ол жайында айтқан жел сөздің ешқайсысына сенбей,
берік сенімде өтті. Валентина Николаевна сүтсізденгенде бір
ұлын Меңжамал шешеміздің емізгенінен тартып, Мұхаң өзі
іс-сапарда жүрген кездері – жинақ кітапшасына өзінің қолын
қойып үйіне қаражат алып беруді Бейсекеңе сенгеніне дейін
бұл екі қасиетті қара шаңырақ арасындағы қарым-қатынас,
сыйластық ала-бөтен. Соның бір сәті екеуінің «Абай – қазақ
халқының ұлы ақыны» (1945 ж.) аталатын зерттеу еңбегін
бірге жазып, қазақ, орыс тілдерінде жариялатуы! Қашан көзі
жұмылғанша іріткі сөзге ілеспей, іргелерінің ажырамай,
ынтымақта өтуі – жарастық белгісі.
Бас редакторлық қызметінен қуылған Бейсекең универ-
ситетті жағалады. Ғылымға ден қойды.
Қырқыншы жылдары “орысты шапты” деген мотивпен
жабылатын «Едіге батыр» жырын – халықтық эпос (“Әдебиет
және искусство”, 1940, № 7-8) деп мақала, ханды арашалап
«Абылай» (1941) атты кітап жазып, бастырды. 1932 жылы
айтқан идеясына қайта оралып, қазақтың жазба әдебиетінің
тарихын хандық дәуір (ХV ғ.), тіпті одан да әріге ілгерілетуіміз
керек («Социалистік Қазақстан», 1941, 10 июнь, «Қазақ тілі
мен қазақ әдебиеті мәселелері», (жинақ), Алматы, 1941) – деп
аса маңызды мәселе көтерді. Сау басын тағы да дауға салды.
1946 жылы Б.Кенжебайұлы «Сұлтанмахмұттың ақын ды
ғы» – аталатын тақырыпта кандидаттық диссертация жазды.
Тағы да ағынмен жүрмей, ғылымдағы ағымға қарсы жүрді.
Ол – қазақ ақын, жазушыларын тапқа бөліп, таптық тұрғыдан
талдауға қарсы шықты. «…халқымыз тап ретімен ұйымда сып
үлгермегені былай тұрсын, тапқа айқын жіктеліп те жеткен
жоқ еді. Сондықтан да біздің ол күндегі әдебиетімізде тап
тық бағыт, таптық көзқарас күңгірт жатады. Бізде айқын,
таза тап ақыны, тап жазушысы жоқ деуге болады» – деп
жазыпты ғалым. «Тап» деп ұрандап жатқан ұлы империяда бар
пәленің бастауы Бейсекең пікірі болды да шықты. «Жерден жік
шықты, екі құлағы тік шықты…» Бейсекеңнің батыл пікірі тура
осылай қабылданды.
Өзге ұлтпен бірге қазақты құртқан тапқа бөлу, өкінішке
қарай, кеңес өкіметінің басты идеологиялық қаруы еді. Енді,
айбынбағанда, енді шабынбағанда қашан?!
Б.Кенжебайұлы кандидаттық диссертациясы қолжазбадан
жыртылды, Қазақстан КП Орталық Комитеті 1947 жылғы
«Қа зақ ССР Ғылым академиясының Тіл және әдебиет инсти-
тутының жұмысындағы өрескел қателіктер туралы» қаулы
қабылдады. Республика басшысы “Идеология майданындағы
қызметкерлердің айбынды міндеттері” аталатын баяндамасын-
да сынады. Орысша жазғыш солақай сыншы Ж.Сәрсекеев,
үл кен ақынымыз Қ.Бекхожин, білімді сыншы Б.Сахариев, Ор-
талық Комитеттің философсымақ хатшысы Н.Жанділдин…
құ дай-ау, адалын айтқан Бейсекеңді кім сынамады десеңізші?!
Пікірлерге ден қойсақ, Б.Кенжебайұлы «ұлтшыл», «буржуа зия-
шыл-ұлтшыл ақынның (Сұлтанмахмұт) адвокаты» «Талмуд-
қарилық көзқарастағы адам…». Ақырында Бас газет бетінде
«Б.Кенжебайұлы өзінің бұл ұлтшылдық бағыттағы өрес кел
қателері талай рет қайталанып көрсетілсе де, ол бас пасөз
бетіндегі мұндай пікірлерге күні бүгінге дейін құ лақ аспай,
қателерін түзеуге тырыспай келеді. Тіпті қа теліктерін мо
йындауды да қажетсінбейді. Бірақ, оның мұн дай орынсыз
«қайсарлығына» совет жұртшылығы тө зе бер мейді» («Б.Кен
жебайұлының творчествосындағы қате лік тер». «Социалистік
Қазақстан», 25 наурыз, 1952 ж.) – деген қо рытынды шығарды.
Ұзамай партия қатарынан шығарылып, қызметтен қуылды.
Ғалым қайсарлығына “совет жұртшылығы” төзбеді.
60
61
Ол кездегі партиядан шығарылудың салмағын салмақтап
көріңіз. Қайсар ғалымды тас түрме, тіпті мылтықтың оқпаны
күтіп тұрды.
Отбасын асырарлық нәпақа табатын қызмет жоқ. Сабақ
беріп, Алаш ардақтылары есімін құлағына құяр шәкірті жоқ,
күнде жиналыс, күнде баспасөзге қаралап, сынап жазу…
Өз мүддесінен халық мүддесін жоғары қоятын Бейсекеңнің
елуінші жылдардағы халі міне, осындай, Асыл дос!
«Енді аяқтап, көпшілік талқысына ұсынған диссер та
циямды қолжазбадай көрсеткен ана бәленше ғой, – дер еді,
ауыр күрсініп, қадірлі Бейсекең, – Неге өшікті екен маған?
Оған істеген зәредей жамандығым жоқ еді. Әсілі, анау орган
га қызмет еттіау…»
Ілім-білімін бірінің үстінен бірі арыз жазуға, ақыл-айласын
қандасын құлатуға жұмсаған, қыранын тұмшалап тұғырда
ұстап, қарғасын қарқылдатқан қайран қазақтың қара мінезі.
Қиналғанда күйсандығын сатайын десе, көршілері «халық
жауының» мүлкін алмаған, қымбат кітаптарын Меңжамал ана-
мыздың қойнына салып беріп, базарға шығартып, нан пұлын
ажыратқан, сөйтіп жүріп көне шығыспен мидай араласып
кеткендіктен «кертартпа», «кітаби» атанып, әдебиет тарихынан
аулақтатылған үлкен ағым – бір шоғыр ақынды ағартушы
атап, әдебиетімізге бағдарлы бағыт ретінде қосыпты, сөйтіп
жүріп қазақ жазба әдебиетінің тарихын «Түрік қағанаты»,
Орхон-Енисей ойма жазулары кезеңінен бастау керек деп
мәселе қойыпты, – сөйтіп жүріп “Еңбекші қазақта” қызметтес
болған ардақты Алаш өкілі – Міржақып Дулатұлы жайында
естелік жазып, қызы Гүлнар Дулатованың қолына ұстатыпты,
«Алашорда өкілінің күйеу баласы» деген қаңқудан төлтуманы
қойып, аудармаға көшкен, талантты әдебиетші інісі – Әбен
Сатыбалдиев атына орыс жазушылары кітаптарын алып,
аудармамен айналысыпты.
Ол аздай, «Қазақ әдебиеті» газеті бетінде «Өтелмек па
рыз» («Қазақ әдебиеті» № 4, 25.01.1957) аталатын мақала жа-
зып, Голощекинді «боқтаған» Смағұл Садуақасұлы жөнінде
мәселе көтеріп, Бас редактор С.Мәуленов бастатып орынбаса-
ры Ж.Молдағалиев, жауапты хатшы Төкен Әбдірахманов,
бөлім бастығы Рахманқұл Бердібаевтың қызметтен кетуіне
«себепкер» болды.
– Тікелей қамқорлық көрген абырой, беделі асқақ азамат-
тардың өзі айнып кетіп жатқанда Бейсекеңнің көз көргендікпен
қиын-қыстау сәтте әкем жайында зор сүйіспеншілікпен естелік
айтып, ағалық жүрекпен маңдайымнан сипауы, кейін естелік
жазып беріп, «Мықтап сақта, күні туады, ел боламыз десек,
Міржақып ағам ақталады» – деп, жаныма жалау болғанын
қалай ұмытайын?! – дейді Гүлнар Дулатова.
Асылы, Алаш ұрпақтарымен Бейсекең байланысы бір үзіл -
ген емес. “Асыл адам айнымастың” керін келтіріп, олардың
қай-қайсысымен де еркін араласып, дәм-тұздас жүрді. Бейсе-
кеңнің арқасында олардың біразын біліп, әңгімелесудің сәті
түсіп еді. 1985 жылы 10 мамырда Ғалиябану үйінде Райымжан
Бөкейханов бастаған бірсыпыра кісімен дастарқандас болдық.
Шежіре қарт Әлихан Бөкейханұлы қолында тәрбиеленген
екен…
Алпысыншы жылдары «жылымыққаң ілініп, «азаматтығы
ақталды» дегенді сылтау етіп, татар досы Хабиболла Махмудов
екеуі ұстазы Мағжан Жұмабайұлы өлеңдерін орыс тіліне
аудартып, аудиторияларда әңгімелей айтып, тағы дауға қалды.
Жарты ғұмырын жұмсаған Сұлтанмахмұттың екі томдық
шығармалар жинағын дайындап, Алашордашыл өлеңдерін
қосып, Алашорда өкілі Әлімхан Ермековтің ақын жайлы
естелігін енгізгенін, сұғынған бір көргіш қазақ көріп қалып,
Орталық Комитеттің хатшысы М.С.Соломенцевпен «ұстасуы»
ақын қос томдығының (1962) туралып, өзі партиялық сөгіс
алумен тынды.
Партиядан бір шығып, бір кірген, енді қатаң сөгісті «қал-
жауыр» еткен Б.Кенжебайұлының осы кезеңдегі үлкен ерлігі
– 1959 жылы Ғылым академиясы өткізген конференцияда
қазақ жазба әдебиетінің тегі жайында баяндама жасап, 1960
жылы «Қазақ халқының жазба әдебиетінің тарихы қайдан,
кімнен басталады?» (№ 30. 22.07.1960) аталатын мақала жа-
зып, ұлт әдебиеті түп-тамырын түрік халықтарына ортақ ойма
жазулардан бастау керектігін күн тәртібіне қайта көтеруі.
Ежелгі әдебиет мәселесін көтергені үшін Б.Кенжебайұлы «на-
дан», «гөрі әдебиетші», «айдағаны бес ешкі, ысқырығы жер
жарады», «көтере алмайтын шоқпарды беліне қыстырады»,
«өзі түсінбейді», «бейшара» деп басталатын талай бейпіл сөз
естіді оппоненттерінен. Алғыс алу орнына, тағы қарғыс алу.
Еңбегі еш, бейнеті сор болғаны ма?
Жо-жоқ. Бұл күнде Бейсекеңнің сондағы батылдығы елге
ырыс, әдебиетке тыныс саналады. Қазақ әдебиеті тарихын зерт -
62
63
теу мектебі – Б.Кенжебайұлы есімімен тығыз байланысты атала-
ды. Б.Кенжебайұлы шәкірт тәрбиелеген ұлы ұстаз. Р.Бердібай,
Т.Кәкішев, Х.Сүйіншәлиев, Т.Қожакеев, М.Жолдасбеков, Қ.Сы-
диықұлы, М.Мағауин, Р.Нұрғалиұлы, А.Қыраубаева, Ш.Ыбы-
раев – бәрі де Бейсембай Кенжебайұлының «Әдебиет тарихын
зерттеу» мектебінің түлектері.
Әттең, көзі тірісінде өмір жасы өксумен өтті-ау. Әйтпесе,
әдебиет ғылымындағы абыройы – кісі қызыққандай ғой. Кеше-
гі қарғыс, бүгін алғыс болып қайтты. Өзін қатарынан шығарып
жіберген Коммунистік партия тарап кетті. Тәуелсіздігімізді
алдық. Алаш ақталды. Ұрпағы Бейсекең рухына тағзым ете
қарайды.
Асыл дос!
Міне, мен де айтар ойымды кемерлеп келемін. Атап
атап өтумен шектелген, әрбір тұлға, әр дәуір әдебиеті мәсе
лелері де Бейсекеңдей әзіз адам, ғажайып ғалымның, тар
кезеңде Өз өмірін құрбан ете жүріп табандап атқарған ісі,
рухани ерліктері, таратып айтар өнегесі! Бұл күнде қазақ
әдебиетінің баға жеткісіз құндылықтары. Ойша талдап
қарар болсақ, Б.Кенжебайұлы өмірі – Алаш ардақтыларын
жүрегіне терең ұялатып алып, солардың есімі ұмытылмасын,
ұлт азбасын, жер тозбасын деп арпалысып өткен фидайы
жанның азапты өмір сапары. Асылы, Бейсекеңнің тозақы
өмірі мен рухани өрлігі жайындағы толғанысты кемеңгер
Әбіш Кекілбайұлының “Жиырмасыншы ғасырдағы қазақ
көркем сөзі мен ойының өрлеуіне, қазақ азаматы санасының
қалыптасуы мен дамуына қадірлі Бейсекеңдей – Бейсембай
Кенжебайұлындай еңбек сіңірген азамат кемдекем. Ол со
циализм дәуірлеп тұрған өткен кездің өзінде де халқымыз бен
мәдениетіміздің тарихын тереңінен қозғап, оның әлеу меттік
философиялық салиқалылығын жанжақты талдап бере алды.
Ғалым ретінде де, ұстаз ретінде де кейінгі кезеңдегі рухани
гүлдеуімізге мұрындық бола білді.
Азат елдің азат ойының дәуірлеу тұсында Бейсекеңе ұлт
болып тағзым етуіміз әбден заңды” – деп төгіліп бағалауымен
аяқтасақ әрі қарай қыранжүрек ғалымның әрбір рухани ерлігін
басбасына тарата дербес баяндасақ жарасады…
1011.ХІ.2002 ж.
Шымкент.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Рухани ерліктер ізімен - СарасөЗ (Әдебиеттану, сын әлемі)

text:
3. Рухани ерліктер ізімен
Уақыт өзгермелі. Адам табиғаты сонша күрделі. Өлшем
ұдайы жетіліп отырмақ – заңдылық. Әлемдік әдебиет тарихы
тәжірибесіне қарап отырсақ қызық құбылыстардың куәсі бола-
мыз. Біреу бар – өмір бойы даңқты ерттеп мініп, халық тарапы-
нан көрген құрмет, махаббат пен естіген марапат сөзден басы
айналып өтеді. Ғажабы ол да емес. Ең ғажабы сондай бір халық
басына көтерген ондай даңқ иелерінің жүзін суық топырақ
жапқан соң-ақ тіршілігінде тірнектеп жиған абырой-беделі ар-
зандап, даңқы бордан жасалған бюст секілді мүжіліп тоза береді,
тоза береді. Ақыры күндердің күнінде белгісіздік тұманына
батып ізім-қайым жоғалады. Демек, даңқ та өзгермелі. Демек,
дүбірлеген даңқ та баянсыз. Айталық, ұлы ақын А.С.Пушкин
төңірегінде тіршілігінде даңқы дүбірлегені соншалық, қазір
әлем атақ-даңқына қарап отырған Александр Сергеевичтің
өзіне көлеңке түсіріп, көлегелейтін дарындар болды. Күні ке-
шеге дейін келген А.С.Пушкин ұлы ма, әлде Некрасов ұлы
ма дейтін орайсыз салыстырулар тіршіліктегі атақ, даңқтан
өрістейтін, туындайтын мәселелер. Әйтпесе ұлы жазушы
А.П.Чеховты қазіргі оқырман шығармасын оқымақ түгілі, атын
естімеген қайдағы-жайдағы бір Павленкодан төмен қойған ғой
уақытында. Атақты Соллогуб, Лажечниковтар қайда бұл күнде?
Демек, әдебиеттегі мәңгілік – жүзден жүйріктің емес, мыңнан
бірдің ғана маңдайына жазылар сирек бақыт. Бұл – мәселенің
бір қыры. Енді мәселенің екінші бір қыры және бар.
Біреу бар, өмір бойы халық деп атой салып ұрандамай-
ақ, еңбегім ерекше сіңді, маған неге сыйлық бермейсің, лавр
жапырағын қашан жапсырасың маған демей-ақ қойдан қоңыр
көптің бірі болып қана жүреді, бірақ халықтық іспен ғұмыр
кешеді. Бұл да ғажаптың бір түрі. Құдай берген дарынды
жұрт алдында жарқыратып жасамай, жасырынғандай болып
үн-түнсіз істеу де келісіп тұрған жоқ. Амал қанша, бұл да бір
жұмбақ табиғат. Ғажабы да бұл емес. Ең ғажабы ғұмырды
елеусіз бұйығы өткізген адам дүниеден көшкеннен соң, аз-
кем уақыттан кейін ондай жұмбақ жандардың даңқы жұртты
қайран қалдырып өсе бастайды. Тіпті ондайлар бір халықтың
мақтанышына, ұлттық мөріне, азаматтық арына айналатынын
қайтерсің. Айталық, «Афоризмдер» жазған неміс философы
Лихтенберг. Тіршілігінде кісі екен деп қарады ма екен оған
қатар ғұмыр кешкен әріптестері? Шығармасы халыққа кең
64
65
тарамады, қатары мойындамады, аяулы философ аштан өлді.
Қазір неміс философиясын сөз еткенде ауызға алдымен Лих-
тенберг есімі ілінеді. Оның «Афоризмдерін» оқымайтын адам
бар ма, қазір?! Әйтпесе, «Ақыл қалтаның /карманный оракул/
жазған Балтасар Грасианды алайық. Ол өз отандасы Марке-
стен әлдеқайда бұрын туып, әлдеқайда кейін танылды. Және өз
отандастарының қайсысынан да оның туындылары ұзақ жасай-
тыны күмән туғызбасқа керек.
Әлемдік ой тарихында мұндай мысалдар көп-ақ. Тікелей
әдебиеттануға келгенде өткен ғасырда өмір сүрген Потебня,
күні кеше арамыздан кеткен Бахтиннің қайсысының шекесі
шылқыды екен даңқтан? Ешқайсысының да! Қазір әдебиеттегі
ең өміршең теория, өнімпаз еңбек осылардікі.
Жә, онсыз да соқтықпалы, бірақ соқпақсыз әдебиет әле-
міндегі бұралаң жолдарды кезе бермей, тақырыбымызға тура
көшейікші, айтарымызды бұлаңдатпай тура ашық айтайықшы.
Сап, көңіл, сап. Әуелі бір сұрақ, жоғарыда айтқан әңгімелер
сапырма мысал болып қалмауы үшін ойланайықшы: осы бізде
де тіршілігінде бағаланбаған, бағы жанбаған адамдар жоқ па
екен? Бар. Болғанда қандай! Басқасын қоя тұрып, профессор
Бейсембай Кенжебайұлы тағдырын еске алсақ та бұған көз
жеткіземіз.
Өз халқының жамандығын көре білмеген жақсылығын да
парықтай білмесе керек. Өзінің терісін танымаған кісі өзгенің
оң ісін бағалап қай оңдырады? Біздің азаматтар даңқ сүйеді,
мансап үшін күйеді, атаққа бас игіш, ғылым үшін айтысуға
жоқ, жеке басының ісі, мүддесі үшін бірін-бірі орға жығуға
бар халық қой. Әсіресе, интеллигенция, әсіресе ғылыми орта,
әсіресе жазушылық орта… Ал ондай жерде теңгермешілікке
жол берілмей тұра ма? Теңгермешілікке жол берілген жерде
асыл жасымай, жасық асылға таңылмай тұра ма, сірә? Ондай
жерде еңбегі жоғы – бар, еңбегі бары – жоқ боп көріну, біреу
бейнетін кешу, екінші біреу зейнетін көру – қалыпты жағдайға
айналады. Қазақ ғылымы атақты адамдарға кенде емес. Қазақ
ғылымы қай уақытта да шын ғалымдарға кенде. Күні бүгінге
дейін ұлттық ойдың орталыққа шықпай жатқаны, атақты ғалым
деп танып абырой-беделінің алдында қол қусырып келген дар-
дай адамдарымыздың қуыс қурай шыға беретіні де сондықтан.
Жә, жә, таусылмайық. Одан да Бейсембай Кенжебайұлы
тағдыры жайлы әңгімемізді сабақтайық. Ол кім? Кім деп
сұрақ қойып, жаңадан таныстырарлықтай атымен белгісіз
адам емес, Бейсембай Кенжебаев. Белгілі ғалымның бірі бо-
лып өтті дүниеден. Алайда, көбіміз сол «белгілі» эпитетімен
шектеліп жүрміз. Ғалымның шын болмысын, шын келбетін
білмейміз. Ал, Бейсембай Кенжебайұлы бірінен-бірі, бір
кезеңінен екінші кезеңі ызғарлы, бір басшысынан екінші бас-
шысы қытымыр уақытта өмір сүріп, еңбек етті. Бірақ, ол өзінің
көп замандастары секілді уақыт айтты бітті, партия айтты
көндім деп құлдық ұра бермей, ұлтының ұлы мұратына бой-
лап, жұртының жарқын болашағын ойлап ғұмыр кешті. Оның
бүкіл ғалымдығының, қайраткерлігінің кілті – ұлттық ойлау
жүйесінен ажырамағандығында. Ал ұлттық ойлау жүйесі
берік ол секілді қайраткер, ғалым, оқымыстының дені кезінде
ұсталып, қамалып, атылып кетті. Е.Ысмайылов, Қ.Жұмалиев,
Қ.Мұхаметханов сотталып барып ақталды. Халық бағына
Б.Кенжебайұлы, Ә.Қоңыратбаев секілді бірлі-жарымы аман
қалды. Аман қалды да, өзгелерден кеудемсоқтанбай ақырын
жүріп, аяңдап халқына қызмет жасады. Ағынмен жүрмеді,
ағынға қарсы жүрді. Ағымсыздыққа шақырғанда ағыммен күн
кешті. Бұл шынайы ғалымдық табиғат.
Көрнекті ғалым, табанды әдебиетші, жұртын сүйген, сүюден
айнымас асыл азамат Бейсембай Кенжебайұлы жөнінде, оның
тұтас болмысын құрайтын қастерлі істері хақында өте көп айтуға
болады. Оның халқы үшін, қатар жүрген қадірлісі үшін істеген
әрбір ісінен өнеге таратып айтуға, азаматтық ойы қалғымай
ылғи бір тебіреністі іс тындырған ғалым хақында тебіреніп,
толқып жазуға болады. Ғұмыр болса алда атқарармыз ол істі.
Әзірге жаңарған уақыт, жариялық талабына орай әзіз ғалымның
бірнеше ерлік-еңбегін санамалап сөйлеумен шектелеміз. Бұл
аяулы адамның саяси, ғалымдық, азаматтық кіші-гірім портреті
болса – мақсаттың орындалғаны.
бірінші ерлік, әйтпесе Абай биігі
1925 жыл, 28 тамыз. «Еңбекші қазақ» газетінің № 359 са-
нында «Абай» аталатын мақала жарық көрді. Жұрт оқыды.
Оқыды да жағасын ұстады. Сыртынан сыбады. Авторын
іздеді. Авторы Бейсембай Кенжебайұлы. Москвада Күншығыс
еңбекшілерінің Коммунистік Университетінің оқушысы. Жасы
жиырма бірде. Құртып жібергісі келгендер болған, әттең бай
66
67
баласын халық ақыны деп қисық бағалаған қияңқы құрық жет-
пес алыста жүр екен. Адамның бәрі бір ме, тәйірі. Біреу күйінді,
біреу сүйінді. Ең бастысы, адамның жасын емес, басын, асыл
ойын қадірлейтін, өзі де Ахаң – Ахмет Байтұрсыновпен бірге
қазақ халқының басы саналатын, Жақаңы аталатын, тұла бойы
тұнған ұлттық қайраткер Міржақып Дулатов абайтануда жаңа
пікір айтылды, жаңашыл ой беті түзелді деп жанымен қуанып,
«Қазақ кітаптарының көрсеткіші» /Қызылорда, 1926/ атала-
тын библиографиялық көресткішіне 21 жасар Бейсембайдың
мақаласының атын тізіп, «Абай халық ақыны. Халықтың
тумысындағы кемкетіктерін, жайсыз қылықтарын жаз
ған. Олардан құтылуға жол көрсеткен. Абайдың ұстаған
жолы, көздеген мақсаты елді түземек болған. Абай ілгерішіл
ақын» – деген пікірін көшіре жазыпты. Есесіне өлкелік партия
комитетінің баспасөз бөлімін басқаратын Әбдірахман Байділ-
дин уыздай жас баланы азуын айға білеп тұрып сынапты,
білегін түрініп тұрып сыбапты.
Ойшыл Міржақып Дулатов жерден жеті қоян тапқандай
қуанатын, сүйсінетін, әсіре белсенді Әбдірахман Байділдин
жер ден жік шыққандай, екі құлағы тік шыққандай күйінетін-
дей не болды сонша? Жиырма бір жасар баланың қарапайым
пікірінің біреуді күйіндіріп, біреуді сүйіндіретіндей, астарына
ара, әлде шаян жасырынған ба? Мәселенің өзі де осында.
Ол кезде Қазақстанда Абайдың тегі, әдеби мұрасы жойқын
әңгіме, талас болып жатқан. Турасын айтқанда басқаның емес,
Абайдың басы дауға айналған. Шыққан тегі бай, ет жеген, қы-
мыз ішкен, қос-қостан қатын алған Абай халық ақыны бола ал-
майды деген көп білгіш. Бірен-саран Абай жайын шын білетін,
түйсіне түсінетіндер әуелінде айтысып көріп, белсенділердің
бел бермесін білгендіктен уақытша бұғуға мәжбүр болып тұр-
ған кез еді ол. Сол сәтте КУТВ-ның жап-жас оқушысы өзінің
әлгіндей, Абай жарықтықты жарыққа сүйреген, халыққа теліген
пікірін «Еңбекші қазақ» бетінде жарқ еткізді. Жеңіс – Абайды
шын танушылар жағына ойысып жүре берді.
Жап-жас баланың мақаласы қалайша биік дәрежеде жазыл-
ды?
«Еңбекші қазақ» газетінің басқармасы мақаланы қалай ба-
тылы жетіп басты?
Бейсембай Кенжебайұлы туыстары мал соңына салып қой-
ған жерден – Бөгеннен, көгеннен қашып Тәшкеннен бір-ақ
шық қан жетім бала. Сандалып жүріп, адасып жүріп жеткен
жері – Тәшкент, түскен ортасы – жетім балалар.
Алайда жетім балалар жетекшісі – жалынды Ғани Мұрат-
баев, серіктері – Өтебай Тұрманжанов, Жүсіпбек Арыстанов,
Нұртас Оңдасынов, тағы басқа балалар. Жетім балалар үйінде
кітапқұмарлыққа тәрбиелеген ұстаздары – Мәшһүр Жүсіптің
баласы Әмин Жүсіпов, белгілі дирижер Тұрғыт Оспановтың
әкесі – Сәдуақас Оспанов. Жетім балалар үйінен сауат ашып,
ұшып жеткен жері – КУТВ (И.В.Сталин атындағы Күншығыс
еңбекшілері коммунистік университеті.). Ең ғажабы – бұл оқу
орнында қазақтың маңдайы жарқыраған ұлы лирик ақыны
Мағжан Жұмабаев әдебиет пәнінен сабақ береді. Оқушы
балалардың жетекшісі, балағының биті бар, Тәшкентте жүрген
кезден «Ақ жол» газетіне жаза-жаза «тілші бала» атанып қал-
ған Бейсембайды ақын ағасы қасынан қалдырмай ерте жүреді,
үйіне ерте келіп тамақ ішкізеді, сұлу жырлармен сусындата-
ды, жассынбай жан сырын айтады, әдебиеттен көп-көп кеңес
береді, жазғандарын оқушыларға оқытып, бірге талдайды. Ал-
дында ғана «Тазша бала» жайында жанынан жазған ертегісі
жарияланған баспасөзде. Енді оқушылар алдында Абай
өлеңдері хақында баяндама жасады. Баяндама жаны нәзік
ұстазға да, оқушы тұстастарына да ұнады. Көпшілікке ұнаған
соң әлгі ертегінің ізімен баяндаманы мақалаға айналдырып,
Қазақстанға почтамен айдап қоя берді. Көздегені басқа басы-
лым емес, «Еңбекші қазақтың» өзі.
Бала Бейсембай ұзамай жауап хат алды. Қазақстаннан.
«Еңбекші қазақ» газетінің бас редакторының орынбасары,
жазушы Бейімбет Майлин екен жауап жолдаған. «Мақалаңды
алдық. Пікірің ұнады. Батыл жазу керек осылай. Оқушысың
ғой, тарығып қаласың ба деп, қаламақы есебінен елу сом ақ
ша ны алдын ала жіберіп отырмын. Жиі жазып тұр. Жаз
ған дарыңды менің атыма жолда» – деп хат жазыпты Биағаң.
Жа дау-жалпы жолдастары балаша қуанды. Мақала қаламақы -
сына Өтебай, Жүсіпбек үшеуі барып бірсыпыра киінді. Ептеп
сыра ұрттады. Қалғанын ауылдағы аш-жалаңаш ағасына жол-
дады. Кейін білсе ағасы іні қаражатына бір бие сатып алған
екен.
Бейімбет Майлин мақалаға неге ықыласты? Шамасы,
жүйрік дарын белсенділердің Абай ақынды нақақ күйдіріп
жатқанын біледі. Білгенін жазып жіберейін десе табиғатынан
68
69
айтысқа жоқ. Содан барып тың ойлы мақалаға жанымен қуанды.
Оның үстіне жас талант көрсе жан-тәнімен құлай берілетін,
қамқор қолын созатын әдеті. Міне, осылай оқушы Бейсембай
Кенжебайұлының Абай жайлы жазған мақаласы суретімен
«Еңбекші қазақ» газетінің екі нөмірінде жарық көрді.
Араға уақыт салып барып, бүгінгі күн биігінен қарап
сараптайықшы, Бейсекеңнің ол мақаласының ой-дәрежесі, жа-
зылу мәдениеті қай дәрежеде?
Алдымен ашып айтар бір мәселе – Ахмет Байтұрсынов,
Міржақып Дулатов, Мұхтар Әуезов, Құдайберген Жұбановтың
қай-қайсысы да ірі-ірі абайтанушылар. Қай-қайсысы да Абай
хақында қызықты-қызықты мақалалар жазған. Ал құдай-
шылығын айтсақ, жиырма бір жасар оқушы Бейсембай Кенже-
бай ұлының мақаласы, бір тобы – Абай бай текті ақын деп
іштартып, бір тобы – Абай бай текті ақын деп сыртқа теуіп
шат-шәлекей болып жатқанда, «халық ақыны» деген салауат-
ты қағида-концепциясымен абайтануды жаңалап кетті. Сын-
шы бақыты осында, мақала жұлдызының жарық болу сыры
осында. Ал, Бейсекеңнің мұндай көсем пікірге қол жеткізуінің
сыры – алдымен талант табиғаты, содан кейін Тәшкенттен
басталған кісілік, ізгілік мектебі Мәскеуге дейін жалғасып жа-
тыр. Бейсекең ол жылдары ұстазы Мағжан Жұмабаев арқылы
орыстың әлі жойылып үлгірмеген текті ортасымен, атақты
ақын-жазушыларымен араласып үлгірген еді ғой… Міне,
мәселе қайда жатыр?!
Бәлкім, 1945 жылы ұлы Мұхтар Әуезовтің Абай хақында
орысша-қазақша кітап жазуға өзгені емес, Бейсекеңді тартуын-
да, оның осы еңбегін сүйіп бағалағандық, ұлы ақын жөніндегі
пікірін сыйлағандықтан да шығар. Ол мәселе хақында кейін…
Әзірге сөздің қыл-қысқасы жиырма бір жастағы Бейсембай
Кенжебаев әдебиет есігін жұртты таң қалдырған еңбегімен
ашқан. Бұл – Бейсекеңнің ырым алды рухани ерлігі еді.
…Бейсекең уыз шағында бетін ашқан бұл тақырыпқа кейін
әлденеше рет қайта оралып, қалам тартты. 1945 жылы ұлы
абайтанушы Мұхтар Әуезовпен бірге қазақ-орыс тілдерінде,
1954 жылы Абайдың қара сөздері, 1955 жылы ұлы ақынның
өлең құрылысы хақында қалам тербеп, абайтануға өзіндік
үлес қосты. Бір тақырыпқа әркез дүркін-дүркін оралу арқылы
ғалым «өзінің Абайын» сомдады… Ол өз алдына дербес әңгіме
еншісі…
Ар алдындағы тайталас, немесе екінші ерлік
Абай жайлы жиырмасыншы жылдардағы полемика
әдебиетті тапқа қарай бағалаудың кесапатының басы болатын.
Сол бағдар ҚазАПП арқылы тіпті күшейе түсті. Нәтижесінде
екі жарылып айтысып, араб алфавитінен ай-күннің аманында
айрылып, халықтың ғасырлар бойы жиған рухани қазынасын
архивке атып тынды қазақ интеллигенциясы. Әрине, нұсқау
жоғарыдан, орындаушы өз арамыздан. Мұнымен де тынбады,
енді қазақ оқығандарын қудалау, жала жабу басталды. Халықты
«кіші Октябрьмен» қинады. Ұлттық ары, асыл қазынасы тілге
қауіп төндірді. Бұл – жиырмасыншы жылдары. Бұл – отызын-
шы жылдардың басы. Бейсембай Кенжебайұлы бұл жылдары
алдымен «Лениншіл жас» газетінің редакторы міндеттерін
атқарған. Отызыншы жылдары «Оңтүстік Қазақстан» газеті-
нің редакторы. Міне, осы тұста «Социалды Қазақстан» /«Со-
циалистік Қазақстан»/ газеті бетінде 1932-1933 жылдары ұлт
тілдері хақында бірсыпыра уақыт полемика жүреді. Оған Қа-
йып назарұлы, Басымұлы, Аманжолұлы қатысады. Тілші ғалым
болмаса да Бейсекең 1933 жылы тіл тағдыры саудаға түсіп
жатқанда жанұшырып айтыскер мақала жазып, өз ой-пікірлерін
айтады. Және бір дүркін емес, екі дүркін оралыпты ол бұл
мәселеге. «Қазақ тілі туралы», «Тағы да қазақ тілі туралы»
аталатын бұл бірін-бірі байытатын қос мақала өзінің мазмұн
байлығымен, мәселені өткір де дұрыс қоюымен күні бүгін де
құнды деп білеміз.
Бейсекең мақаласының сапа-салмағын жете пайымдау үшін
аға газет бетінде жүргізілген ол полемиканың нендей полемика
екенін түсініп алуымыз керек.
Жалпы ұлт тілінің тағдыры кеңес өкіметі орнаған күннен
бастап мәселе ретінде көтерілген де, сонан күн тәртібінен
түскен емес. Тарих парағына айналып үлгерген көне баспасөз
беттерін аударыстырған кісінің бұған көзі анық жетеді. Ал
баспасөз бетінде ана тілінің атынан сөз алып сөйлеушілер өз
пікірімен ұлт тілінің беделіне бедел қосып мерейін көтерді ме,
болмаса басымшылық саясатқа құл болып ана тілінің абырой-
беделін түсірді ме, ол өз алдына бір мәселе. Уақыт өте келе
олардың пікірі тарих таразысымен безбенделеді. Бір ғажабы
ана тілін зерттеп нан жеген, атақ-абыройға қолы жеткен айтулы
адамдардың өзі саясат құрығына түсіп, ана тілі жайында арзан
сөз айтып, туған тіл тағдырын аяқасты етіп алған сәттер жиі
70
71
ол жылдары. Керісінше өзгелердей ұрандамай қатардағы көп
қоңырдың бірі болып жүрген кейбір қарапайым жандар ана
тілінің – қазақ тілінің тағдырына қауіп-қатер үйірілген сын
сәтте шешініп сөйлеп шынайы перзенттік болмысын көрсетеді
екен. Демек, ана тілінің патриоты болып көріну мен ана тілінің
перзенті болып сезіну арасында жер мен көктей айырмашылық
бар екен. Бұл мәселеде тіршілігінде бейнетін біреу кешіп,
зейнетін біреу тату, тіл заңдылығынан ғылым жасап қызығын
біреу көргенімен, қиындығын біреу кешу ғалымдар арасын-
да күні бүгінге дейін көбірек кездескен жағымсыз құбылыс.
Қалай десек те жалған жалтырау мен барымен жарқырау
арасын тарих-таразы безбендейді. Осындай сын сәтте мерейі
үстем болуға тиісті жанның бірі тағы да аяулы ғалым, қазақ
әдебиеті тарихын зерттеу мектебін қалыптастырған профессор
Бейсембай Кенжебайұлы. Бейсекеңнің әдебиет тарихымен
бірге қазақ тілінің тағдыры жөнінде де әр кезде жазған поле-
микалық мақалалары, ойлы пайымдаулары мол. Олардың кей-
бірі, жоғарыда көрсеткеніміздей, кезінде мерзімді баспасөз
бетінде жарық көрген, енді бірсыпырасы күнделік дәптерінде
сақталып келеді. Бір ғажабы – кезінде жарияланғанының өзі
бүгін жаңғырып қайта сөйлеуге сұранып тұрады. Бұл – ғалым
мақаласының өрелілігі, қазақ тілі жайлы концепциясының
мұғдарлылығын, тиянақтылығын көрсетеді. Сонымен бірге ке-
зінде жарияланған ол мақалалардан ұлт тіліне қай уақытта да
шеттету, тұқырту жүргізіліп келгенін пайымдаймыз. Ғалым-
ның осындай жазбаларының басында отызыншы жылдары
жазылып “Социалды Қазақстанда” жарияланған “Қазақ тілі
туралы”, “Тағы да қазақ тілі туралы” аталатын полемикалық
мақалалары тұр. Бұл – Бейсекеңнің кезекті бір рухани ерлігі
саналуға тиісті мақаласы. Қандай қасиеттерімен?
Айталық, алғашқы «Қазақ тілі туралы» аталатын мақа-
ласы Мұстафа Қайыпназарұлының «Қазақ тілін өркен детуге
басшылық күшейтілсін» деген мақаласына қарсы жазы лып-
ты. Тақырыбы әп-әдемі мақалаға ғалым неге қарсы? Мә-
селе мақаланың мазмұнында. Мақаласында Мұстафа Қайып-
назарұлы: «Социализм бүтін жер жүзінде жеңіп, әбден ор
нығып, қалыптасып кеткен уақытта ұлт тілдері аяқсып, бір
ортақ тілге айналып кетуі сөзсіз» деген Сталин нұсқауын
жүзеге асыра беру бағытын ұстауымыз керек. Шет тілдерді
үйренуді күшейту керек. Әсіресе орыс тілін үйренуге ерекше
зер салу қажет; жалпы пролетариат мәдениетіне жетуде
бұл тілдің көп себебі тиеді» – деп жазыпты. Иә, мақаланың
тақырыбы басқа да, мазмұны басқа. Осыны тап басып айтқан,
қатты сынаған адам – Бейсембай Кенжебайұлы.
Ол «…Мұстафа жолдас мақаласында не қазақ тілін
өркендету туралы, не қазақ тілін өркендетуге басшы лықты
күшейту туралы ешбір сапалы пікір айтпаған, сара жол
көрсетпеген. Оның орнына өзі сезсін, сезбесін, бір жерде бас
десе, екінші жерде құлақ деген, құр сапы рушылыққа салынған»,
– деп қатты тойтарыс беріпті. Мұс тафа Қайыпназарұлының
әлгіндей солақай пікірлерін алға тарта отырып: «Мұның
мәнісі не болады? Мұның мәнісі солақайланғандық болады.
Мұстафаның бұл солшыл пікірі ұлы орысшылдардың отына
май құяды. Өте зиянды пікір.
Ұлы орысшылдар социализм болғанда барлық ұлт бірігіп
кетеді. Олардың тілдері де бір болады – жалпы тіл болады.
Олай болса, ұлт айырмасын жоғалтатын мезгіл жетті;
бұрынғы езілген ұлттар мәдениетінің өркендеуіне жәрдем беру
саясатынан бас тартатын мезгіл жетті дейді”, – деп зиянды
пікірдің әлеуметтік астарын терең қазып жете әшкерелейді.
Ойлап қарайықшы, осы толымды да, толғақты ойлар әлі жасы
отызға жетпеген жас жігіттің ойлары.
Ұлт тілі мәселесінің қойылуының қауіптілігі, оған тойта рыс
берген Бейсекең мақаласының қызықтылығы, оттылығы сон-
дай, одан әрі оқи бергің келеді. Өйткені мақалада отызыншы
жылдардағы қазақ интеллигенциясының ұлт тілінің түбіне
жететін, қадірін кетіретін тексіз, қасиетсіз бейтарап мінездері
әдемі берілген. Жазушы – М.Қайыпназарұлының сондай мұрт-
мерез, бейжай, өзімшіл нигилист интеллигенцияның ортақ
пікіріндей күйіне сөйлейді.
«Тағы да айтамыз, Мұстафа жолдас Ленин пікірін тү
сінбепті. Ұлы орысшылдардың Ленин пікірін бұрма ла ғаны
сияқты, Ленин пікірлерін бұрмалапты. Қазақ тілі нің қам
қоршы кісісі сияқты «қазақ тілін өркендетуге басшылық
күшейсін» деп сөз бастаса да, ақырында қазақ тілін құртуға
қам істепті, асығыпты.
Жасырар сыр жоқ, Мұстафа жақсы біледі, осы күнгі
қазақ оқығандарының, оның ішінде басты коммунистердің
біразы – қазақ тілінің қажеті жоқ дейді; қазақ тілін елемейді,
менсінбейді. Қазақтың әдебиетін – газетін, журналын оқы
майды. Мұстафа қазақ тілінің шын қамқоршысы болса, қазақ
оқығандары арасындағы осы сияқты зиянды пікірді ашуы керек
72
73
еді. Қазақ еңбекшілері жұртшылығын осыған қарсы күресуге
үндеу керек еді; мақаласында Мұстафа бұл туралы Ленин
ғылымдарын бұрмалап, қазақ тілінің қажеті жоқ, оны жоюға
осы бастан қам істеу керек деп ұлы орысшылдыққа салынып,
ұлы орысшылдар отына май құйып жүргендердің бірі екенін
көрсетеді», – деп ашына жазыпты Бейсекең мақаласының және
бір жерінде.
Мақаланы оқып отырып, апыр-ау, бұл тұп-тура бүгінгі мәң -
гүрттенген қазақ интеллигенциясы хақында бұлжытпай ай-
тылған сөз ғой деп ойлайсың. Арада алпыс жылға жуық уақыт
жатыр. Ал ана тіліне немқұрайдылық арта түскен. Мақа ла
авторының батыл да, көреген пікіріне қайран қаласың. Қай
уақытта да ұлт – интеллигенциясынан шіріп, интел ли ген ция-
сының мықтылығынан ғана өркендейді екен-ау деп түйе сің.
Қазақ жұртының бүгінгі, болашақтағы тағдыры да осы ұлттың
басшы интеллигент кадрларына тікелей тәуелді екен-ау…
Бейсекең ұлттық нигилистерді сынап қана қоймайды, ана
тілін олардың май басқан миы мен жүрегінен, тіпті қанды
шеңгелінен қалай арашалау керектігін де айтады. Мына бір
пікір соның куәсі:
«Қазақ тілінің қажеті жоқ, оны жоюға осы бастан қам
істеуіміз керек деу барып тұрған ұлы орысшылдық, про
летариат үстемдігінің мүддесіне қайшы келетін керта ртпа
шылдық. Қазақ тілін өсіруіміз керек. Сол арқылы қазақтың
қара бұқарасын мәдениетке жетілдіруіміз керек.
Біз қазақ тілін өркендетеміз, өсіреміз, сол арқылы қазақ
тың қалың бұқарасын мәдениетке жетілдіреміз десек, алды
мен қазақ тілінің “қамқоршысы” Мұстафаға, қазақ тілінің
қажеті жоқ, оны жоюға осы бастан қам істеу керек деп
жүргендерге, ұлы орысшылдарға қарсы большевикше күресуіміз
керек».
Жап-жас журналист жігіттің мақаласын қайыра оқып
отырып, тағы да бұл жайлардың бәрі тап бүгін арамызда бар
құбылыс қой, тап бүгін ана тілінің атынан жүзеге асырылуға
тиісті мәселелер ғой мұның бәрі деп ойлайсың. Ана тілін дамы-
ту жөнінде күні кешеге дейін Бейсекең айтқан көріністен қара
үзіп алыстап кете алмағанымызға ішің удай ашиды.
Тағы да Бейсекең жазады: «Қазақ тілін байытамыз деп оған
шет елдердің керектікерексіз, маңыздымаңызсыз сөздерін
кірістіре бермеуіміз керек. Қазақ тілін шұбарламауымыз
керек. Шет елдердің лажсыз алынатын сөздерінің мүмкін
болғандарын бұзбай іздестіріп алуымыз, сингармонизм заңы
мен алуымыз керек. Сонда ғана қазақ тілі жеңіл болады.
Қазақтың қалың қара бұқарасына түсінікті болады».
Міне, қадірлі Бейсекең, ана тілінің бағасын арзандатқысы
келген Мұстафа Қайыпназарұлының мақаласына тойтарыс бе-
ру мақсатында жазған «Қазақ тілі туралы» аталатын мақа-
ласының айтары, мән-маңызы. Бір қайран қалатыны – әлі күнге
осы мақалада айтылған жайлар күн тәртібінен түспеген. Бір
қайран қалатыны – осы мақаласын жазып, жариялағанда Бей-
сембай Кенжебаев 29 жаста ғана, ал біздің қазіргі 30 жасар жа-
старымыз ана тіліне жанашыр болып, осындай орда бұзар жа-
лынды, ақылды сөз айтып, дауылды мінез көрсетуге дайын ба
екен? Әй, қайдам…
Ә, айтқандай, Бейсекең мақала жазды, ал сонда ол жеңіске
жетті ме? Ана тілінің мерейі үстем болып, мәртебесі артты ма?
Бұл сұрауға жауап беру үшін «Социалды Қазақстан» бе-
тіндегі жоғарыда аталған тіл тағдыры туралы айтыстың алға
барысы, немен аяқталғанына зер салуымыз керек.
Қазақ тілі жайлы айтысқа Бейсекеңнен кейін сол кездің өзін-
де белгілі ғалым атанып үлгірген Сәрсен Аманжолов, Басым -
ұлы жолдастар қатысыпты. Олар ана тілін ары санаған жас
жігітке дүрсе қоя беріп ұрсыпты. Нақты айтқанда, Сәрсен Аман-
жолов: «Ескі тіл білімінің негіздерімен таныспаған Мұстафа
мен Бейсембай олардың қандай зиянкестік жасағанын да,
қандай қисынмен қазір де зиян істеп отырғанын сезбе
се керек. Бейсембай мен Мұстафаның жазғаны, ұсынғаны
төңкерісшілдікке төнбеген, «тәжірибелері қисынсыз, ақы мақ,
төңкерісшілдердің бағытсыз, тәжірибесіз, ойлаусыз соқыр
қисындары /Сталин/» – деп келемеждей жазыпты.
Ал Басымұлы болса:
«…Бейсембайдың мақаласы байшыл, ұлтшылдардың бат
пағына былғанудан сау емес… Алашордашыл ұлт шыл дар бұ
рынғы ақсақалдықты капитал қоғамына қолдануға қолын
жеткізу үшін, біздің тіліміз жас. Оны бағуқағу керек…»
дейтін. Олардың арманы қазақтың тап мүддесін орындау бо
латын. Біздің Бейсембай өзі сезсін, сезбесін солардың ізімен
кетіп отыр», – деп жазыпты. Ол кезде қарсыласын оңай да же-
дел жолымен ұлтшылдық жарғысын тағып қоя беріпті.
Оппоненттерінің не тұрлауы, не байлауы жоқ пікірлеріне
Бейсекең қалай қарады? Ол қолма-қол «Тағы да қазақ тілі
туралы» аталатын айтыскер мақаласын жазып, «Социалды
74
75
Қазақстан» бетінде жариялатты. Өзінің оппоненттері хақында
айта келіп «Қысқасы мені ойсыз, мыйсыз, ақымақ та деді;
байшылұлтшыл, пантүрікшіл, үнді европашыл да деді. Маған
жаппаған айыптары қалмады.
Жасыратын сыр жоқ, мен Аманжолұлы, Басымұлы жол
дастар сияқты тіл профессоры, тіл маманы емеспін. Қазақ
тілі туралы мақала жазғанда мен тіл ғылымын соңына түсіп
тексеріп, білімім тасып, мамандығым ұстап жазған жоқпын.
Ол мақаланы мен «Қазақ сөздерінің әрі феодалдық сөз, бүгінгі
социалдық заманға қолайсыз, керексіз сөз», «Қазақ тілін
жоюға осы бастан дайындалуымыз керек», «Шет тілдерді
талғамай, ала беруіміз керек…» деп солшылдыққа салынып,
партияның жалпы мәдениет, оның ішінде тіл жөніндегі саяса
тын, нұсқауларын бұрмалауға төзе алмай жаздым, қазақ тілі
жөніндегі «оңшылдық», «сол шылдыққа», ұлы орысшылдыққа
қарсы жаздым. Көріп, біліп отырған соң бұларға қарсы күресу
міндетім деп, коммунистік міндетім деп жаздым» – деп той-
тарыс береді.
Бұрынғы сынның үстіне Ахметұлы деген жолдастың
мақаласын қоса сынапты. Сынай келіп қазақ тілінің тарихи бол-
мысы, тазалығы жөнінде Радлов, Сағди еңбектеріне сүйеніп,
пікірін тереңдете толғапты. Ол пікірлер мынадай:
«Басқа түрік елдерінің тілдеріне қарағанда, қазақ тілі бай,
таза, шебер. көркем… Қазақ тілі исламның зиянды әсерінен
аман қалды. Өзінің бұрынғы таза түріктік жаратылысын
сақтады.» /В.Радлов./
«…таза қазақ тілі, таза халықтық әдебиетіміздің шын
түрлері қазақтарда болуында шүбә жоқ.
Түрлі өсімдіктердің нағыз тіліміздегі аттары дейсіз бе,
батырлар, қаһармандар жөніндегі табиғи сурет дастандар
дейсіз бе, терең мағыналы халық мақалдары, жұмбақтар,
жырлар, тақпақтар дейсіз бе, бәрін де бір ғана қазақ тілінен
табу мүмкін». /Ғ.Сағди./
Міне, осындай көреген пікірлерді алға тарта отырып
Бейсекең қазақтың нағыз, бай, байырғы тілдік қорын бойын-
да сақтаған бай ауыз әдебиетінің өз дәрежесінде зерттелмей
отырғанын өкініш ете айтады. Қазақ тілін өркендету үшін
әсіресе екі шара керек деп біледі. Олар: «1. Қазақтың тіл
байлығын, сөз қорын пайдалануымыз, іске асыруымыз ке
рек. Ол үшін ауыз әдебиетімізді жинауымыз, зерттеуіміз,
халық сөздерінің сөздігін жасауымыз керек. 2. Шет сөздерді,
қазақтың өзінде жоқ, жер жүзіне ортақ сөздерді іріктеп
алуымыз, пайдалануымыз керек. Ол үшін орысқазақ словарын
шығаруымыз керек» /«Социалды Қазақстан», № 187, 15 тамыз,
1933 жыл/ – деп ойын түйіндейді.
Бір-бірімен сабақтас қос мақала да ұлт тілінің тағдырына
төніп келе жатқан қауіпті терең сезе отырып, оны қорғаудың,
сақтаудың жолы – өз ана тілімізге немқұрайды қарамай, оны
аса ыждағаттылықпен дамыту екенін басын бәйгеге тіге оты-
рып, қызына айтудың үлгісі.
Қайта құру процесіне байланысты ұлт тілінің мемлекеттік
тіл статусын алуы күн тәртібіне көтеріліп қана қойған жоқ,
әуел баста мемлекеттік тіл функциясын дұрыс атқарып, орнын-
да мығым тұрған тілді тұрған орнында мызғытып, қоғамдық
рөлінен сырғытып жіберуге септескен аяр жандар да талқыға
бүгін бірге түсуге тиісті. Осы жайларды ойлағанда емеурін
жоғарыдан болғанымен алдына түсіп емпеңдеген, уақытша,
теріс саясаттың құлына айналып анамыз – ана тіліне қиянат
жасаған, ана тілімізге ауыр сөз айтып анамызға қол көтергендей
болған өзіміз екен. Атақ-дәреже не істетпейді? Атақ-дәреже
атымен оянып келе жатқан ұлттық санамыздың өзін тұмшалап,
қылғындыра бағындырып тұншықтырыппыз. Бүгіндері ұлт
тілінің ұлттық дербестігі, республикаларда мемлекеттік тіл бо-
луы Ай мен Күндей ақиқат бола тұра дауға айналуы, ана тілін
өркендетудің Заң қабылдаудан өзге шешімді істерінің өте баяу
жүргізілуі де сол өзіміз қолдан қылғындырып өлімші еткен
ұлттық сананың қайта жандана алмай жатуынан болса керек.
Бейсембай Кенжебайұлының тіл жайлы толғаныстарын
оқыған оқушы бір жайды айқын пайымдайды. Ол жергілікті
халықтың, ұлт тілінің тарихы үш дүркін айрықша қоғамдық
мәселе ретінде көтерілді. Алғаш рет – отызыншы жылда-
ры, екінші рет – елуінші жылдардың аяғы мен алпысыншы
жылдардың басында, үшінші рет – сексенінші жылдардың
аяғында, яғни бүгінгі күндері.
Біздің байқауымызша, ұлт тілдері жөніндегі лениндік нор-
малар әлі күрт бұрмаланып үлгірмеген отызыншы жылдары
ұлт тілінің мемлекеттік тіл ретіндегі правосы әлі ашық дауға
айналмаған. Ресми іс-қағаздар жергілікті ұлт тілін үйренуге,
білуге тиісті деген шешім әлі шешіндірілмеген секілді. Сөйте
тұра «Социалды Қазақстан» бетінде жүргізілген полемикаға
қарағанда, жергілікті ұлт тілінің мемлекеттік хұқы жөніндегі
76
77
принциптер сол ұлттың мансапты халық тағдырынан артық
көретін, жоғары қоятын нигилист-мансапқор өкілдері қолымен
бұрмалана бастағанын байқаймыз. Бұл – ұлт тілінің мемлекет -
тік правосына жасалған алғашқы шабуыл еді. «Қазақ тілі ту
ралы», «Тағы да қазақ тілі туралы» аталатын өзара өзектес,
сабақтас мақалалар сол кезде отызға толмаған жап-жас қара-
пайым журналист, «Оңтүстік Қазақстан» газетінің редакто-
ры Бейсембай Кенжебайұлының сондай ұлт нигилистеріне,
нигилистік әсіре орысшылдық көзқарасқа қаһарлы үні, жаны
шырылдап жазған мақаласы. Қазақ халқын аштық қаумалап,
есін алып жатқанда кейбір ұлт нигилистерінің теріс саясат
құрбанына айналып, ұлт тілінің тағдырына зиянды мақала
жазғанына қорланасыз. Халқын аштық қинап, қынадай қырса
да «орнында бар оңалар» деген үмітпен, көзі қарауытып
жүріп, сол ұлттың ең аяулысы – ана тілін қорғап Бейсекеңдей
қаламгердің жан ұшырып тойтарыс мақаласын жазғанына
қуанасың. Ол кезеңде ондай мақала жазу – белгілі дәрежеде өз
басын бәйгеге тігу болып табылатын. Өз амандығын, мансап
амандығын күйттемей тәуекелмен тас жұтып әлгіндей мақала
жазу ерлік емей немене? Иә, Бейсембай Кенжебайұлы ұзамай
облыстық газет редакторлығынан босатылды. Бірақ, ел аузын-
да, аға газет бетінде оның ерлікке пара-пар ісі қалды…
Ол мақалалар қазақ тілі мемлекеттік статус алған кезде
барға малданып, заңға алданып қол қусырып қарап отырмай,
оның ән-әуезін, ырғағын, қолдану аясын қалпына келтіру үшін
бүгін саналы, табанды әрекетке шақырады…
Тіл хақында әңгімеледік қой. Кейін көрнекті ғалым болып
өткен Бейсекеңнің тіл тағдыры хақында жазғандары аталмыш
екі мақаламен шектелмейді. Архивінде әр алуан мақала, эссе,
мөлтек-мөлтек ойлары мол. Онда ғалым ұлттың тіл проблема-
сын комплексті қарастырады. Әрі ұлт тілі жөнінде орталықтың
әр кез жүргізген саясатына ілесе жазып, дер кезінде өзінің
пікірін қойын кітабына түсіріп отырады.
Жандайшап, жансебіл «қайраткерлерге» қол артқан кезең-
дік саясат ұлт тілінің абырой-беделін төмендету, қолданылу
аясын тарылту саясатын елуінші жылдардың аяғына дейін
үздіксіз, жүйелі жүргізіп келгені мәлім. Елуінші жылдары біз-
дің республикамызда қос тілділік жөнінде ресми қаулы қа-
былданады. Ғалымның екінші бір эссесінде ана тілі тағдырын
қостілділік формулировкасында астарлап айтуға тырысады.
Бірақ қостіл діліктің қазақ тілін сақтауға сеп, қорғауға қорған,
өсіруге пана болмағанын, халық үмітінің әлгі қаулы арқылы
ақталмағанын, қайта алданып қалғанын байқаймыз. Ғалымның
тіл тағдыры жайлы мөлтек жазбалары мол. Олардың айтары да
салмақты. Ол жазбаларды алда ұсынармыз газетке. Қазақ тілі
тағдырының қанша рет саудаға түскенін, қанша рет жазым бола
жаздағанын, сондай сәтте жанын жеген мансап иелерінің (тілші
ғалым дардың) қалай сөйлегенін, жұртының қамын жеген арлы
аза маттардың қалай табан тіреп күрескенін көрерміз, талай
ынтық та, ащы ойларға куә болармыз ол жазбалардан. Әзірге
елім деп еңіреп өткен аяулы ғалымның ана тілінің тағдырына
ара түскен, жазылу мерзімі жөнінен алда тұрған полемикалық
қос мақаласын әңгімелеумен шектелеміз. Қыл-қысқасы, бұл та-
банды ғалымның рухани екінші ерлігі…
Достарыңызбен бөлісу: |