title: САҚТАНДЫРУ ЕРЕЖЕЛЕРІ - Сақтандыру (Қр ак 40-тарау) Сақтандыру шарты

text:
|
|
бет | 6/11 | Дата | 25.04.2023 | өлшемі | 235,32 Kb. | | #86648 |
| Байланысты: САҚТАНДЫРУ схемаСАҚТАНДЫРУ ЕРЕЖЕЛЕРІ
1) сақтандырушыныңатауы, орналасқанжеріжәнебанктікреквизиттерi;
2) сақтанушының (егеролжекеадамболса) тегi, аты, әкесiнiңаты (егеролжекебасынкуәландыратынқұжаттакөрсетілсе) жәнетұрғанжерiнемесе (егеролзаңдытұлғаболса) оныңатауы, орналасқанжерiжәнебанктiкреквизиттерi;
2-1) сақтандыруагентінің (егеролҚазақстанРеспубликасыныңрезиденті – жекетұлғаболыптабылса) тегі, аты, әкесініңаты (егеролжекебасынкуәландыратынқұжаттакөрсетілсе), байланыстелефоныныңнөміріжәнежекесәйкестендірунөмірінемесесақтандыруагентінің (егеролҚазақстанРеспубликасыныңрезиденті – заңдытұлғаболыптабылса) атауы, орналасқанжері, байланыстелефоныныңнөміріжәнебизнес-сәйкестендірунөмірі;
3)сақтандыруобъектiсiнкөрсету;
4) сақтандыружағдайынкөрсету;
5) сақтандырусомасыныңмөлшерлері (аннуитеттіксақтандырушарттарыменсақтанушыныңинвестицияларғақатысуталабыкөзделетінсақтандырушарттарынқоспағанда), сақтандырутөлемінжүзегеасырутәртібіменмерзімдері;
6) сақтандырусыйлықақысыныңмөлшерi, олардытөлеудiңтәртiбiменмерзiмдерi;
6-1) сақтандырушыныңисламдықсақтандыруқорынбасқарғаныүшінсыйақымөлшері, онытөлеушарттарыментәртібі (исламдықсақтандырушартыжасалғанкезде);
6-2) сақтандыруагентінетиесілікомиссиялықсыйақыныңбарнемесежоқекендігітуралынұсқау;
7) шарттыңжасалукүнiжәнеқолданылумерзiмi;
8) егероларсақтандыруқатынасынақатысушыларболса, сақтандырылғанадамменпайдаалушытуралыкөрсету;
9) шарттың (сақтандыруполисiнiң) номерi, сериясы;
10) шарттыңталаптарынаөзгерiстеренгiзужағдайларыментәртiбi;
10-1) сақтанушыныңшартжасасукезіндесақтандырушығахабарланғанмән-жайлардаөзінебелгіліболғанелеуліөзгерістертуралы, егербұлөзгерістермүліктіксақтандырушартыныңқолданылукезеңіндесақтандырутәуекелініңұлғаюынаелеулітүрдеәсеретуімүмкінболса, сақтандырушығадереухабарлауміндеті (осыКодекстің 834-бабының 1-тармағы);
11) сатыпалусомасынтөлеуталаптарыменмөлшері (сақтанушыныңинвестицияларғақатысуталабыкөзделетінсақтандырушарттарынқоспағанда, жинақтаушысақтандыруүшін);
11-1) сақтанушынынемесесақтандырылушынысақтандырутөлемiнжүзегеасыруғақажеттіжетіспейтінқұжаттартуралыхабардаретумерзімдері;
13) сақтандырусомасының, сақтандырутөлемiменсақтандырусыйақысыныңвалютатүрi.
14) сақтанушыныңсәйкестендірунөмірін, резиденттікбелгісінжәнеэкономикасекторынкөрсету;
15) егерсақтандырылушы (пайдаалушы) сақтандырушартыбойыншасақтанушыболмаса, сақтандырылушы (пайдаалушы) сақтандырушартындакөрсетілгенжағдайда, оныңсәйкестендірунөмірін, резиденттікбелгісінжәнеэкономикасыныңсекторынкөрсету.
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: САҚТАНДЫРУ ШАРТЫНЫҢ МАЗМҰНЫ

text:
Франшиза–сақтандырушыны сақтандыру талаптарында көзделген, белгілі бір мөлшерден аспайтын залалды өтеуден босату.(826-бап)
Шартты (шегерілмейтін)
Шартсыз (шегерілетін)
Сақтандырушы франшизаның белгіленген мөлшерінен аспайтын залалды өтеуден босатылады, бірақ егер оның мөлшері осы сомадан көп болса, залалды толық өтеуге тиіс.
Залал барлық жағдайларда белгіленген сома шегеріле отырып өтеледі.
Франшиза сақтандыру сомасына қатысты процент бойынша не абсолютті мөлшерде белгіленеді.
САҚТАНДЫРУШЫНЫҢ МІНДЕТТЕРІ
1) сақтандыру жағдайы басталған кезде сақтандыру шартында немесе заң актiлерiнде белгiленген мөлшерде, тәртiппен және мерзiмдерде сақтандыру төлемiн жүргiзуге;
1-1) сақтанушыны сақтандыру қағидаларымен таныстыруға және оның талап етуі бойынша қағидалардың көшiрмесiн ұсынуға (жіберуге);
2) сақтанушыға (сақтандырылған адам) сақтандыру жағдайы кезiнде олардың залалдарды азайту үшiн жұмсаған шығындарын өтеуге;
3) сақтандыру құпиясын қамтамасыз етуге;
4) сақтанушы (сақтандырылушы) немесе жәбiрленушi (пайда алушы) не олардың өкілі сақтандыру төлемін жүзеге асыру үшін қажетті барлық құжаттарды бермеген жағдайда, оларды сақтандыру шартында белгіленген мерзімде жетіспейтін құжаттар туралы хабардар етуге


title: Сақтандыру құпиясына - Сақтандыру (Қр ак 40-тарау) Сақтандыру шарты

text:
Сақтандыруқұпиясынасақтандыру сомасының, сатып алу сомасының мөлшерлерi туралы және төленген сақтандыру сыйлық ақылары, сақтандыру (қайта сақтандыру) шартының сақтанушының, сақтандырылған адамның немесе пайда алушының жеке басына қатысты өзгеде талаптары туралы мәлiметтер жатады.(830-бап)
САҚТАНУШЫНЫҢ МІНДЕТТЕРІ
1) сақтандыру шарты белгiлеген мөлшерде, тәртiппен және мерзiмдерде сақтандыру сыйлықақыларын төлеуге;
2) сақтандыру тәуекелiнiң жай-күйі туралы сақтандырушыны хабардар етуге;
3) сақтандырушыға сақтандыру жағдайының басталғандығы туралы хабарлауға;
4) сақтандыру жағдайынан туатын залалдарды азайту үшiн шаралар қолдануға;
5) сақтандыру жағдайының басталғандығы үшiн жауапты адамнан талап ету құқығының сақтандырушыға өтуiн қамтамасыз етуге.
ТАРАПТАРДЫҢ АУЫСУЫ
Сақтандырушының келісімімен басқа тұлғаға ауысуы мүмкін
Мұрагерлік тәртібімен (қайтыс болған жағдайда)
Қасақана қылмыстық немесе әкімшілік құқықбұзушылықтар деп танылған әрекеттерінің салдарынан болса, сақтанушыға сақтандыру төлемінен толық немесе ішінара бастартуға құқылы.
сақтанушының, сақтандырылған адамның және (немесе) пайда алушының, қажетті қорғану және аса қажетті жағдайда жасалған іс-әрекеттерді қоспағанда, сақтандыру жағдайын тудыруға бағытталған не оның басталуына ықпал ететін қасақана жасалған іс-әрекетінің


Сақтандырушыны сақтандыру төлемiн жүзеге асырудан босатудың негiздерi
1) ядролық жарылыстың, радиацияның немесе радиоактивтiк зақымданудың әсерi;
2) әскери қимылдардың;
3) азамат соғысының, алуан түрлі халық толқуларының, жаппай тәртiпбұзушылықтардың немесе ереуiлдердiң салдарынан басталған болса.
Сақтанушының өз міндеттерін орындамағаны үшін
Суброгация– сақтанушының залалдарды өтеу құқықтарының сақтандыру шыға ауысуы. (840-бап)
ШАРТТЫҢ МЕРЗІМІНЕН БҰРЫН ТОҚТАТЫЛУЫ
1) сақтандыру объектiсi өмiр сүруiн тоқтатқан;
2) сақтанушы болып табылмайтын сақтандырылған адам қайтыс болғанда, ол ауыстырылмаған;
3) сақтанушы мүлiктiк сақтандыру объектiсiн өз иелiгiнен шығарған, егер сақтандырушы сақтанушыны ауыстыруға қарсылық білдірсе;
4) өзiнiң кәсiпкерлiк тәуекелiн немесе осы қызметке байланысты азаматтық-құқықтық жауаптылығын сақтандырған сақтанушы белгiленген тәртiппен кәсiпкерлiк қызметiн тоқтатқан;
5) сақтандыру жағдайының басталу мүмкiндiгi жойылған және сақтандыру жағдайынан басқа жағдайлар бойынша сақтандыру тәуекелiнiң болуы тоқтатылған;
6) "Сақтандыру қызметі туралы" Қазақстан Республикасының Заңында көзделген жағдайларды қоспағанда, соттың сақтандырушыны мәжбүрлеп тарату туралы (қызметін мәжбүрлеп тоқтату туралы) шешімі заңды күшіне енген, уәкілетті мемлекеттік орган Қазақстан Республикасы бейрезидент-сақтандыру (қайта сақтандыру) ұйымының филиалын лицензиядан айыру туралы шешім қабылдаған;


url: http://emirsaba.org/satandiru-r-ak-40-tarau-satandiru-sharti.html?page=9#3)_сақтанушы_мүлiктiк_сақтандыру_объектiсiн_өз_иелiгiнен_шығарған,_егер_сақтандырушы_сақтанушыны_ауыстыруға_қарсылық_білдірсе;

title: Сақтандырушыны сақтандыру төлемiн жүзеге асырудан босатудың негiздерi


url: http://emirsaba.org/satandiru-r-ak-40-tarau-satandiru-sharti.html?page=9#4)_өзiнiң_кәсiпкерлiк_тәуекелiн_немесе_осы_қызметке_байланысты_азаматтық-құқықтық_жауаптылығын_сақтандырған_сақтанушы_белгiленген_тәртiппен_кәсiпкерлiк_қызметiн_тоқтатқан;


url: http://emirsaba.org/satandiru-r-ak-40-tarau-satandiru-sharti.html?page=9#5)_сақтандыру_жағдайының_басталу_мүмкiндiгi_жойылған_және_сақтандыру_жағдайынан_басқа_жағдайлар_бойынша_сақтандыру_тәуекелiнiң_болуы_тоқтатылған;


title: Сақтандыру (Қр ак 40-тарау) Сақтандыру шарты

text:
САҚТАНДЫРУ (ҚР АК 40-тарау) Сақтандыру шарты бойынша бiр тарап (сақтанушы) сақтандыру сыйлық ақысын төлеуге мiндеттенедi, ал екiншi тарап (сақтандырушы) сақтандыру жағдайы басталған кезде сақтанушыға немесе шартта белгiленген сома (сақтандыру сомасы) шегiнде өзiнiң пайдасына шарт жасалған өзге тұлғаға (пайда алушыға) сақтандыру төлемiн төлеуге мiндеттенедi.(803-бап)
Сақтандырушы– сақтандыруды жүзеге асыратын, яғни сақтандыру жағдайы пайда болған кезде сақтанушыға немесе пайдасына шарт жасалған өзге тұлғаға (пайда алушыға) шартта айқындалған соманың (сақтандыру сомасының) шегiнде сақтандыру төлемін жүргізуге мiндеттi тұлға. (814-бап)
Пайда алушы – сақтандыру шартына немесе Қазақстан Республикасының заңнамалық актілеріне сәйкес сақтандыру төлемiн алушы болып табылатын тұлға.(816-бап)
Сақтандырылған адам–өзіне қатысты сақтандыру жүзеге асырылатын тұлға.(815-бап)
Жазбаша нысанда жасалады. (825-бап)
Егер шартта өзгеше көзделмесе, сақтанушы бiр мезгiлде сақтандырылған адам болып табылады.
Сақтандыру объектісі(807-бап)
1) азаматтардың белгілі бір жасқа дейін немесе сақтандыру шартында белгіленген мерзімге дейін өмір сүруіне, өліміне, азаматтардың өмірінде белгілі бір оқиғалардың басталуына;
2) Жазатайым жағдайлардың және өзге де оқиғалардың, аурулардың салдарынан азаматтардың өмірімен денсаулығына зиян келтірілуіне;
4) Басқа тұлғаларға, соның ішінде шартты (міндеттемелерді) бұзу салдарынан келтірілген зиянды өтеу міндетіне байланысты кез келген мүліктік мүдделері;
3) Мүлікті иеленуiне, пайдалануына және оған билiк етуiне;


title: Сатанова Молдир Дене жаттығуларының формасы сессия ә

text:
Сатанова Молдир
1.Дене жаттығуларының формасы.
Дене жаттығуларының формасы оның ішкі және сыртқы құрылымындарын ашып көрсете алады.Ішкі құрылымғакез келген дене жаттығуды орындау барысында организмдегі әртүрлі өзгерістердің өзара байланысымен көрсетіледі.Сыртқы құрылымға-форма түрі, ол қимыл-қозғалыстың кеңістіктік,мезгілдік,динамикалық көрсеткіштерінің арақатынасымен көрсетіледі.Дене жаттығуларының барысы,мақсаты,мазмұны мен формасы өзара байланыста.Мазмұн формаға байланысты бірінші рөлдердің бірінде,мысалы,жүгіру жылдамдығы көбейгенде адамның ұзындығы және дененің қозғалыс бұрышы өзгеріске ұшырайды.Дегенмн форма да мазмұнға әсерін тигізеді.Мысалы айтатын болсақ,алысқа лақтыруда құлаш сермеуді дұрыс орындау дене жағдайын жақсартуға көмегін береді.Лақтыру қашықтығы көбейеді,мұның өзінде бұлшық ет күшінің жақсарлағанын көре аламыз.
2.Бір жастағы баланың дене дамуының ерекшеліктері
Бір жасар баланын дене бітімінін даму ерекшеліктеріне келетін болсақ омыртка жотасынын өсуі баланың алғаш 1 жасында өте тез жүреді. Жаңа туалған балалардың омырткаларында алты суйектену нуктелерін көре аламыз. Олардың 1 жаста біріге бастауын көреміз. Омырткаларының эпифизі нәресте кезінде яғни, бір жасында жылы шеміршек куйінде сакталады. Омыртка арасындағы буындардын, шеміршектері алғашында калын жане берік келеді. Сондыктан балалардың омыртка жотасы ересектермен салыстырганда оңай кимылдайды. Жана туған нәрестенің, омыртка жотасында физиологиялык мілімдері болмайды, 2-3 айда баланын мойыны бекігеннен кейін мойын лордозы, 6 айдан кейін отыра бастаганда кеуде жане сегізкез кифоздары 1 жаска жакындап, бала журе бастаганда бел лордозы пайда болады. Дегенмен бір жастағы баланын омыртка жотасынын иілуі әлсіз әрі тураксыздау болады: танертен уйкыдан турганда әлсіз, кешке таман арта бастайды. 2-3 жаста омырткалары одан әрі карай суйектене береді. Бұл уақытта омыртканын денесі суйектен, ал эпифиздері шеміршектен туратындығын көреміз.
Омырткааралык буын шеміршектері әлі де болса калындау болғанымен, омыртка жотасы мықты кимылдайтынын байқаймыз. Бул аралықта сегізкөз, куйымшак омырткалары біріге бастап өскенімен аралары толык бітпейді. Омыртка жотасынын физиологиялык, калыпты иілістері арта тускенімен, әлі де болса нашар болгандыктан, баланын бойы танертен олшегенде 5-6 см узынырақ (ересек адамда 2-3 см гана), кешке олшегенде аласа болып туратындығын байқай аламыз.
3.Мектепалды даярлық тобының балаларына арналған қимыл-қозғалыс ойындарының топтамасын құру.
Балаларға арналған қимыл-қозғалыс ойындары өте маңызды.Балалар ойын арқылы даму үмтінде болады.Ойын арқылы балаға қоршаған ортаны және сабак түсіндіре аламыз.Осыған сүйене келе бір ойын түрін айтып кетсем;
1.Бағдаршам ойыны
Мақсаты;бақылағыштықты,тыныс алу ережелерін,ереже бойынша жүру,іскерлеріктерін дамыту.
ойын Барысы;Түрлі-түсті қатты қағаздан жасылған алдын-ала дөңгелектерді қиып аламыз;қызыл,сары және жасыл түстер болады.Бұл балаларға арналылған белгілер.Тәрбиеші жасыл дөңгелекті көтергенде-жүгіруге,дауыстап айкайлауға,қатты сөйлеуге,бөлмеде шулауға болады,сары шеңбер-бөлмеде жүгіруге болатынын,бірақ баяу,тыныш,шулауға болмайтынын білдіреді,қызыл шеңбер- балалар орындарында қимылсыз тұру керек,тұрған жерінде қозғалмай отыру немесе еденге жатуға болады,сөйлеуге тиым салынады.Ойынды бағдаршамның қызыл белгісі көрсетілгенде аяқтау керекболады.
Дәл осы секілді тағы басқа ойындарды ойнатуға болады.
Достарыңызбен бөлісу: |


|
Сақтар – Қазақстан аумағын б з. б. VIII-III ғғ. мекендеген тайпалар
|
Дата | 06.01.2022 | өлшемі | 4,45 Mb. | | #11932 |
| Байланысты: сақтардың Қазақстан жеріндегі ескерткіштері
Ерте темір дәуіріндегі
Қазақстан
Сақтар – Қазақстан аумағын б.з.б. VIII-III ғғ. мекендеген тайпалар.
Солтүстік Қазақстан
Орталық Қазақстан
Шығыс Қазақстан
Исседондар
Аримаспылар
Аргиппейлер
Орталық Қазақстан
Тасмола мәдениеті
“Мұртты” обалар
Берел б.з.б. 5-4 ғғ.
Шығыс Қазақстан
Майемер б.з.б. 8-6 ғғ.
Құлажорға б.з.б. 3-1ғғ.
Шілікті ескерткіштері 51 патша қорғаны бар
Шілікті патша қорғандары
1960 ж. С.С.Черников зерттеді.
Құндысы: 1- Шілікті қорымы №5 оба
Табылды:
Б.з.б. VII ғасырға жатады.
40-50 жастағы ер адам
50-60 жастағы әйел
13 қола жебе мен қорамсақ
Зергерлік әшекейлер
“Бәйгетөбе”
“Үшінші алтын адам”
Алтын бесжұлдыз
4325 алтын түйіршік
Б.з.б. VIII ғ.
2003 ж. Әбдеш Төлеубаев
3- Шілікті қорымы №1 оба
“Бәйтөбеден” табылған жәдігерлер:
3-Шілікті. №1 қорған немесе «Бәйгетөбе» обасының тас қаландысының көрінісі
Берел қорымдары
● Б.з.б V-IV ғғ.
● 40-тан астам оба.
● Ең үлкенінің биіктігі 9 метр.
● Жерленген адам саркофагқа салынған.
● 16 аттың қаңқасы табылды.
● Ерекшелігі – жайпақ түпті қыш ыдыстардың таралуы.
Берел
№11 оба
1998-1999 жж. З.Самашев
45 жастағы ер адам
егделеу әйел адам
Б.з.б. 294 жылы
13 жылқы
Солтүстік Қазақстан
Ұлыбай - Тасмола мәдениеті
Алғашқы кезең: Бірлік, Алыпқаш, Бектеңіз
Ерте кезең: Қарлыға, Бөркі, Кеңөткел
Есіл өзенінің оң жағалауы- Ақтау бекініс-қалашығы
Ақтау бекініс – қалашығы
Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу
► Түгіскен
► Ұйғарақ
► Шірік –Рабат
► Бәбіш – Молда
► Бесшатыр
► Есік оба
Түгіскен мен Ұйғарақ қорымдары Арал теңізінің шығысында орналасқан. Б.з.б. VIII ғғ. жатады. Массагет тайпалары қалдырған. Шірік – Рабат қаласы – сақтардың астанасы. Қызылордадан 300 км жерде орналасқан. Б.з.б. IV-II ғғ. жатады. Бесшатыр қорымы
Б.з.б. V-IV ғғ.
Іле өзені, Желшалғыр тауының етегі.
31 обадан тұрады.
Үлкен Бесшатыр обасын “патша” қорғаны деп атайды.
17-18 жасар сақ ханзадасы
Есік қорғаны
1969 ж.
К.Ақышев
4000-тан астам әшекей бұйым
26 таңбалы жазуы бар күміс
табақша
Алматы обл. 40-тан астам оба
Б.з.б. V-IV ғғ.
.
“Алтын адам”
Назарларыңызға
рахмет!
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Сақтар – Қазақстан аумағын б з. б. VIII-III ғғ. мекендеген тайпалар


url: http://emirsaba.org/satar--azastan-aumafin-b-z-b-viii-iii-ff-mekendegen-tajpalar.html#Түгіскен_мен_Ұйғарақ_қорымдары_Арал_теңізінің_шығысында_орналасқан._Б.з.б._VIII_ғғ._жатады._Массагет_тайпалары_қалдырған.


Ғұндар Ежелгі ғұндар мен юэчжилер туралы қытай деректері Б.з.д. 1-мыңжылдықтың басында Орталық Азияны мекендеген тайпалар жартылай көшпелі мал шаруашылығымен айналысып, скифтік мәдениетке ұқсас мәдениетті игеріп, арбалы көлікпен көшіп-қонып жүрді. Ежелгі Қытай жазбаларында Қытайдың солтүстік шығыс жағын мекендеген жундер (цяндар) туралы айтылады. Қытай тарихнамашысы Сыма Цянь (Б.з.д.145-86 жылдары) Орталық Азияны б.з.д. VII-ғасырларда мекендеген Солтүстіктегі көршілерін жундер деп атайды.
Б.з.д. V ғасырдың соңында бұрынғы жундердің орнына Орталық Азияда көшпенділердің күшті бірлестігі – ғұндар (қытайша "сюнну") мен юэчжилер пайда болды. Юэчжилер — шығыс скиф (сақ) тайпаларына жатады. Олардың құрамында үйсіндер де болған. Аумағы Тянь-Шаньнан бастап, Орталық және Батыс Монғолия, Жоңғария, Алтай өңірі, Шығыс Түркістанды қамтыды. Орталық Азия көшпенділері құдіретті тайпа бірлестігіне жатады. Бань Гу юэчжилердің ғұндардан да күшті болғандығын айта келіп: «Ұлы иузу елі (үлкен юэчжи) – түтін саны 400 мың; әскері 100 мың, олар көшпенді мемлекет, мал жайылымы жағдайына қарай көшіп-қонып жүреді, әдет-ғұрпы ғұндарға ұқсас», - деп көрсетеді. Б.з.д. III ғасырдың соңында олар Ганьсу провинциясының оңтүстік-батысын иемденген.
Ғұндардың соққысынан б.з.д. 174 жылдан кейін батысқа кеткен юэчжилер Бактрияны бағындырды, кейіннен Бактрия жерінде Кушан патшалығы пайда болды. Б.з.д. IV ғасырда қытайлықтар өздерінің қарсыластарының арасында ғұндарды алғаш рет атайды. Ғұндар б.з.д. III ғасырдың соңы мен II ғасырдың басында 24 тайпалар одағынан тұрған Еуразия кұрлығындагы бірден-бір ірі мемлекетке айналады. Шығысында Тынық мұхитынан бастап, батысында Тарбағатай тауларына дейін кең құлаш жайып жатты. Кейбір зерттеушілер: «Бұл мемлекеттің батыс шекарасы Арал теңізі, кейде Каспий теңізіне дейін жеткен» деген пікірлер айтады. Б.з.д. IV-III ғасырларда ғұндардың жауынгерлік күш-қуатынан сескенген қытайлықтар олардан қорғану үшін Ұлы Қытай қорғанын салдырған.
Ғұндар мемлекетінің гүлденуі Біздің заманымызға дейін І мыңжылдықтың ІІ-жартысынан бастап Еуразияның этникалық-саяси тарихында Орталық Азияның көшпелі тайпалары ролі артты. Біздің заманымызға дейін ІV-ІІІ ғасырларда Қытайдың солтүстігі мен Орталық Азияда ғұндар деген тайпалар бірлестігі (сюнну, дунху) пайда болды. Нақты айтқанда, біздің заманымызға дейін 209 жылы бой көтеріп, біздің заманымыздың 216 жылына дейін өмір сүрді. Б.з.д. III ғасырдың соңғы онжылдығында Ғұндар мемлекетін әскери басшы тәңірқұты (шаньюй) басқарды. Сыма Цянь ғұндардың күшті тайпа бірлестігі құрылғандығы туралы былай дейді: «Ол кезде дунхулар (Маньчжурияда мекендеген монғолдардың арғы атасы, "дун" – шығыс, "ху" – тағы, жабайы деген мағына береді) әлі де күшті, ал юэчжилер гүлдену дәуірін басынан өткізуде еді. Ғұндарда Тоуман тәңірқұты болатын".» Оның екі әйелінен туған екі тақ мұрагері болған еді. Тоуман екі баласының біреуі Мөдеден құтылу үшін юэчжилерге аманат ретінде жұмсайды. Мұны сезген Мөденің юэчжилер арасында жүріп қалай билікті қайтарып алуға дайындалғандығын дерек көзі былайша қызықты баяндайды. Деректен ғұндардың басында юәчжилерге тәуелді болғандығын, юэчжилерге аманат ретінде тәңірқұты ұлдарын жіберіп тұрғандығы байқалады.
Осындай аманатта жүріп, Мөде юэчжилерден қашып шығады. Әскер жинап, қатаң тәртіп енгізіп, билікті басып алады. "Маодунь (Мөде) өз жауынгерлерін үйрете отырып, оларға өзінің "ыскыратын жебесін" (ғұндардың тесігі бар сүйектен жасалған жебелері) қайда жетсе, сол жаққа атуға бұйырды. Жүздеген ысқырған жебелер жаудың зәресін ұшырып, олардың аттарын үркітті... Ол өз қосынындағы оқ атпағандардың басын шабуға бұйырды. Сонда ғана барлық жауынгерлер онымен бірге оқ атуды үйренді. Маодунь уақыттың таянғанын түсінді".
Осылайша төңкеріс жолымен б.з.д. 209 жылы Мөде тәңірқұты билік басына келеді. Ғұндардың жаулап алу соғыстары дунхулардан басталды. Мөде батыстағы юәчжи тайпаларын бағындыру үшін әскери жорықтар жасады. Ол 203-201 жылдары Саян Алтайы мен Жоғары Енисей өзеніндегі ежелгі қырғыз тайпаларын бағындырып, солтүстік шекарасын кеңейтті. Ендігі негізгі карсыластары – Қытай мен юэчжилер еді.
Ғұндардың ұзак уақыт бойғы басты қарсыласы — Хань империясы (Қытай) болды. Сол кезде б.з.д. 202 жылы Қытайда азамат соғысы аяқталып, бір орталыққа біріккен Хань әулеті билікке келді. Бұл тарихи дерек Ғұндар мемлекетінің күшеюімен тұстас келді. Өзінің шекарасының қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатымен б.з.д. 200 жылы Қытай империясы ғұндарға қарсы соғысты өзі бастады. Алғашқы қақтығыстан кейін Мөде өз әскерлеріне кейін шегінуге бұйрык береді. Ал Хань әскері жауды қудалай, ізіне түсіп, негізгі күштерінен алыстап қол үзіп қалады. Алдыңғы шепте императордың өзі де бар еді. Ғұндар шегінуін тоқтатып, төртке бөлінген атты әскер бөлімімен тау аңғарында қытай әскерлерін жан-жақтан қоршауға алады. Жеті күн қоршауда қалған император ғұндармен келісімшарт жасауға мәжбүр болады. Ол шарт бойынша, император қытай ханшасын Мөдеге әйелдікке беріп, жыл сайын бағалы сыйлықтар (жібек мата, шарап, күріш) жіберіп тұруға уәде етеді. Хань императоры Гаоцзудың осы "тыныштық пен туыстық" туралы шартқа қол қоюы, оның ғұндардың күштілігін мойындағандығын көрсетеді. Сөйтіп, 40 жылға ғұн мен Хань әулеті арасында тыныштық орнайды.
Мөде билік жүргізген кезде ғұндар гүлдену дәуірін басынан өткізіп, кемеліне жетті. Халық саны 300 мыңға жетіп жығылды. Байқал көлінен Тибет тауына дейін Шығыс Түркістаннан Хуанхэ өзенінің орта ағысына дейінгі аралықты алып жатты. Мөденің мұрагері Лаушан (Лаошань) тәңірқұты тұсында Ғұн мемлекетінің құдіреті күшейе түсті. Бұдан кейінгі ғұндардың тарихы Шығыс Түркістандағы аса бай қалалар үшін Хань империясымен күреске толы болды.


title:
Ғұндар
Ежелгі ғұндар мен юэчжилер туралы қытай деректері


Ғұндардың юэчжилермен, Қытаймен, үйсіндермен, қаңлылармен қарым-қатынасы Ғұндардың юэчжи тайпасымен күресі ғұндардың жеңісімен аяқталды. Юэчжилер тек б.з.д. 174—165 жылдары түпкілікті талқандалды. Нәтижесінде, юэчжилер Орталық Азияға шегініп, Әмударияның жоғарғы ағысына жылжиды. Ғұндарға бағынғандардың арасында үйсіндер де бар еді. Қытай жазбаларында 36-ға жуык көрші ұлыстардың бағындырылғандығы айтылған. Мөде б. з. д. 174 жылы қайтыс болды. Мөденің баласы Лаушан тұсында юэчжилер тас-талқан болып жеңіліп, олардың бір бөлігі Жетісуды мекен етті. Жетісудағы сақтардың бір бөлігі юэчжилердің қысымынан Ферғананы басып өтіп, Парфия, Бактрияға жылжып, келесі бір бөлігі Ауғанстан Солтүстік Үндістанға (Кашмирге) өтіп кетеді. Үлкен юэчжилер Жетісуды 30—40 жыл шамасындай ғана иемдене алды. Кейін Жетісуды үйсіндер юэчжилерден тартып алды. Ғұндардың әскери көмегінің арқасында үйсіндер осылайша Жетісуға орналасқан болатын. Батысқа қарай ығыскан юэчжилер Бактрияны өзіне бағындырады. Олардың енді бір бөлігі үйсіндермен араласты.
Ғұндар мен Қытай арасында айырбас сауда жүріп тұрды. Бұл, әсіресе ғұндарға тиімді еді. Б.з.д. 158 жылы шекарадағы сауда көздерін кеңейту мақсатында тәңірқұты Қытайға қарсы соғыс ашты. Б.з.д. 152 жылы ғұндармен тағы сауда жөніндегі шартқа қол жеткізеді. Шекаралық аймақтарда сауда орындары ашылады. Сонымен қатар Гобиден оңтүстікке қарай жайылымдарды қайтарып алады.
Б.з.д. 133 жылы ғұн- қытай соғыстарының жаңа кезеңі басталды. Бұл жолы соғысты қытайлықтар бастады. Әскери қимылдар бұрынғы ғұн аумағына ауысты. Соңғы ұрыста 90 мың ғұн әскері талқандалды. Б.з.д. 90-жылдардағы кақтығыстарда 70 мың қытай әскері ғұн әскерін жеңе алмады. Өз күшімен ғұндарды жеңе алмайтындығына көзі жеткен Қытай билеушілері енді 20 жыл үзілістен кейін басқа көшпелі тайпаларды ғұндарға қарсы айдап салуға кірісті. Б.з.д. 71 жылы ғұндар бағындырған елдерді өз жағына тарта бастады. Солардың қатарында үйсін билеушісіне елші жіберіп, некелік байланыстар орнатады. Ғұндар да қарап қалмай, өз кезегінде үйсін күнбиіне (гуньмосына) бір қызын береді. Ал ғұндар мен қытайлыктар арасындағы текетірес одан әрі жалғаса берді. Ғұндар енді қытайлықтардың одақтасы — үйсіндерден кек алуға кіріседі. Үйсіндердегі қытай ханшасы император сарайына хат жолдап, үйсіндерге көмек беруін талап етеді. Қытайдың 100 мың атты әскері ғұндарға қарсы аттанады. Үйсіндердің өзі 50 мың әскер шығарады. Біріккен үйсін-қытай күштеріне қарсы тұра алмаған ғұндардың 39 мың беделді адамдары қолға түсіп, 700 мың малы жаудың қолында қалды. Бұл ғұндар үшін орны толмас ауыр соққы болды. Б.з.д. 71 жылы үйсіндерге қарымта шабуылға шыққан ғұндарға шығыстан дунхулар, батыстан үйсіндер шабуыл жасады. Ғұндар әскері ауыр жеңіліске ұшырайды. Бүкіл малдарының тең жартысынан айырылады. Үштен бір бөлігі ұрыс алаңында қаза табады. Адамдарының 3/10 бөлігі аштан өледі. Қытай әскерлері де үш бағытта шабуылдап, мыңдаған әскерді тұтқынға түсіреді. Қытайлықтар ғұндарға қарсы көршілерін айдап салуын жалғастыра берді. Ғұндардан тартып алған жерге әскери еңбек армияларын орналастырады.
Б.з.д. 59 жылы Қытай Батыс өңірді басқаратын орган құрды. Енді ғұндардың өз ішінде де іріткі басталып, билікке талас туған еді. Билікке таласудан, ішкі-сыртқы дағдарыстардан Ғұн мемлекеті ыдырап, б.з.д. 55 жылы оңтустік және солтүстік болып екіге бөлінеді. Хуханье шаньюй бастаған оңтүстік топ — Қытаймен бейбіт қарым-қатынас орнатты. Ал Чжи-Чжи бастаған ғұндардың солтүстік бөлігі Қытайдың қысымымен батысқа ауады.
Б.з. ІІІ ғасырдың бірінші жартысында Шығыс Қазақстан мен Жетісуға келген ғұн тайпалары V ғасырға дейін өмір сүрген Юэбан мемлекетін құрды. Бұрынғы солтүстік ғұндардың ұрпақтары болып саналған аталмыш мемлекет дәстүрлі тәңірқұты атағын алды. Деректерде юэбандықтардың тілі ежелгі түрік тіліне жақын болғандығы туралы мәлімет бар.
Ғұндар және халықтардың орын ауыстыруы. Тарихтағы "Ұлы қоныс аудару" Орталық Азияның саяси картасына, этникалық құрамына өзгерістер әкелді. Қытайдың ығыстыруымен ғұндар Алтай, Сарыарқа арқылы Батыс Қазақстанға жылжыды. Олар жолшыбай көптеген тайпалардың орын ауыстыруына әсер етті. Жалпы ғұн тайпаларының шығыстан батысқа қарай жылжуы б.з.д. II ғасырдан басталып, б.з. IV ғасырына дейін созылған. Тарихта бұл жылжу тек ғұндарға ғана тән құбылыс емес, басқа да ірі тайпаларға да әсерін тигізді. Тарихта бұл тарихи кұбылысты "Халықтардың ұлы қоныс аударуы" деп атайды. Әсіресе Қазақстанға үлкен әсерін тигізді: жергілікті сақ, юэчжи, үйсін, қаңлы сияқты тайпалардың шығыстан батысқа қарай орын ауыстыруына әкелді. Ғұндар Еділден өтіп, алдарына сармат-аландарды сала отырып, Еуропаға енді.
Енді азиялық ғұндар Еуропалық жазбаларда "гундер" деп атала бастады. Олар Доннан Дунайға дейінгі ежелгі готтарды Дунайдың арғы жағына ығыстырды. Кейін готтар (герман тайпалары), остготтар (шығыс готтар) да ғұндармен одақтасуға мәжбүр болды. Ғұндар Керчь бұғазы арқылы өтіп, Босфор патшалығын талқандады. Бүкіл Қара теңіз жағалауынан Днестрге дейін аралық ғұндардың қол астына көшті. 376 жылы ғұндар Рим империясы шекарасына тақап келді. V ғасырдың 30-жылдарында ғұн басшысы Румыния және Венгр жерінде мемлекет басына келгеннен бастап мемлекет күшейіп, әлемге әйгілі болды. Ғұндар патшасы Аттила Еуропада Ғұн мемлекетін құрып, елді кеңейту мақсатында Рим империясына қарсы күресті.
Рим империясы әскерлері мен 250 мың Аттила әскерлері арасында Шалон қаласы түбінде шайқас болды. Ол Рим империясының кейбір аудандарын басып алды. VI ғасырда Еуропада Аттила бейнесі кескінделген алтын, күміс ақшалар шығарылған. Батыс готтар ғұндармен бірігіп Ежелгі Рим империясына үлкен қауіп төндірді. Сонымен қатар тайпалардың антропологиялық түс-келбетінің өзгеруіне әсер ете отырып, түркі тілінің таралуына ықпал жасады. Түркі тілінің жергілікті диалектісі қалыптасты.


title: Ғұндардың шаруашылығы - Сақтарда негізінен, әскери қоғам болды

text:
Ғұндардың шаруашылығы Ғұндарда мал шаруашылығы жақсы дамыды. Олар үй-жануарларының барлық түрлерін өсірген. Жазба деректер ғұндар үйір-үйір жылқы, қора-қора қой өсіруші еді деп хабарлайды. Оларда егін шаруашылығы да маңызды роль атқарды. Әсіресе, ғұндар тарыны өсірген. Археологиялық қазба жұмыстары кезінде, егіншіліктің ойдағыдай болғанын білдіретін темір орақ, шойын тістер, қол диірмендер, тас үккіштер сияқты егін салуға және оны жинап алуға қажетті құрал саймандар табылған. Сонымен қатар ғұндар аң аулаумен айналысқан. Көшпелі мал шаруашылығымен айналысқан ғұндардың негізгі баспанасы киіз үй және жартылай жертөбелер болды. Олар үйдің бір бұрышына салынған ошақтан еден астымен тартылған кәңмен (труба) жылытылған. Ғұндарда қолөнер ойдағыдай дамыған. Әсіресе, олардың шеберлері ыдыс-аяқтар, ұсталары темірден қару-жарақтар жасаған. Ыдыс-аяқтарды ағаштан, теріден, қыштан, металдан жасай білген. Ғұндардың қолөнер кәсібі күшті болғаны соншалықты түрлі бұйымдар (металдан, сүйек пен мүйізден, тас пен саздан, ағаштан, керамикадан) жасалды. Сауда дамығандығын жібек маталар, айналар, нефриттен істелген бұйымдар көрсетеді. Қолөнері мен бейнелеу өнері жоғары деңгейде болған. Зергерлік өнердегі полихром стилін дүниеге әкелген. Ат үсті ойындарының негізін салған. Көктәңіріне табынып, ата-баба рухына сиынған. Ғұн тайпаларының ішінде атақты зергерлер болған. Ауқатты адамдардың зираттарынан табылған алтын сырғалар, жүзіктер, әшекейлеп жасалған белдіктер жасалуы жағынан сақ тайпаларының әшекей бұйымдарынан бірде-бір кем түспейтіндігің көрсетеді. Бұйымдарды сәндендіруге басты бейне есебінде жабайы аңдардың бейнесі қолданған. Ғұндардың діни-наным, сенімдері ата – бабаның аруағына сенуі – дүниеге табуныдың дәлелі. Жалпы ғұн тайпалары пұтқа табынған.
Ғұн қоғамы
Мемлекеттің басында ұлы Сенгир (Шаньюй) тұрды. Оның билігі дара және мұрагерлік болды. Әдетте ол тағын үлкен ұлына немесе інісіне өсиет етіп қалдырған. Шаньюй барлық ғұндарға тиесілі жерлер және бүкіл мемлекет территориясына билік жүргізуге құқылы болды. Сонымен бірге, Шаньюй ол территорияны сақтауға, қорғауға міндетті болды. Оның соғыс жариялауға, бітім жасауға, армияны басқаруға құқысы болды. Жоғарғы сот билігі де Шаньюйдің қолында шоғырланды. Ғұн мемлекетінде Шаньюйден кейінгі екінші орында оның балалары және жақын туыстары тұрды. Бұдан басқа Шаньюйге түменбасы, жүзбасы, онбасылар бағынышты болды. Ғұндар 24 рудан құралды. Әр руды ақсақалдар басқарды. Ақсақалдар мемлекет ісін талқылау үшін бір жылда 3 рет құрылтай өткізіп отырды. Ғұндарда жақсы ұйымдастырылған әскер болған. Мұның негізгі тез жүретін атты әскер болды. Атты әскердің қаруы садақ пен жебе еді. Олар садақтарының сыртын сүйекпен қаптаған. Жебелердің екі түрі болған. Әсіресе, ұшқыр, ауыр ұңғырлы сауыт бұзар жебені темірден жасаған. Ұзын семсерлері ат үстінде жүріп соғысуға ыңғайлы болды. Ондай семсерлер Қазақстанда Ақтөбе Шаушықұм, Жамантоғай қорымдарынан табылған.
Ғұн қоғамында патриархаттық – рулық қатынастары әлі күшті болған еді. Сыма Цянь (б.з.б. 135-67 жж.) «Тарихи жазбаларда» ғұндардың Левират ғұрпы туралы былай дейді: «Әкесі мен ағалары өлсе тұқым құрымасын деп олардың әйелін өздеріне алады, сондықтан ғұндарда қан араласу болса да, тұқым құрымайды». (Бичурин Н.Я) Патриархалды-рулық қарым-қатынастардың белгілері өте күшті болған. Ғұндар 24 руға бөлінген. Оларды елағасы — бек биледі. Әрбір рудың көшіп жүретін өз жері болды. Жоғары билеушісі "Тәңірқұт "лауазымын иемденген. Жылқының асыл тұқымдарын өсіріп, ат баптауды жетік меңгерген. Әскери тұтқындардан құралған құлдар да болған. Жазба деректер ғұндар қоғамындағы өкімет белгісі туралы мәлімет те қалдырған. Елді шаньюй басқарған. Одан кейін түменбасылар болды. Ғұндар қоғамында мал мен жерге жеке меншіктің пайда болуы, тұрпайы бюрократтық аппараттың құрылуы, алым-салық, жазу-сызудың болуы таптық қоғам мен мемлекеттің пайда болуын туғызды. Өздерінің дәстүрлі құқық жүйесін қалыптастырған. Онда, негізінен, мыналар көзделген: "Ұрлық жасап, кінәлі болғанның жері алынады, шайқаста жаудың басын шауып алған немесе оны тұтқынға алған адамға бір кеспек шарап сыйланады, қолға түсірілген олжа соған беріледі, ал тұтқынға алынғандар соның құлдары мен күндері етіледі; ұрыс алаңында қаза тапқан адамның сүйегін кім әкелсе, оның отбасының бүкіл мүлкін сол алады". Ғұндар өз арасында қылмыс жасап айыпты болғандардың бетін тілген. Тілінген беттің тыртығы бұрынғы қылмысын білдіріп тұратындықтан, ондай адамдардың қайта қылмыс жасауға батылы бара бермеген. Себебі, келесі жазаланғанда өлім жазасына кесілетін. Ғұндар соғыс тұтқындарын құл қылып, оларды үй қызметшілері, бақташылар, қолөнершілер және жер жыртушылар ретінде пайдаланған. Ер азаматтарының барлығы дерлік қатардағы жауынгер саналған. Ғұндар әскерінің негізі атты әскерден тұрды. Салт атты жауынгерінің қару-жарағы — садақ, семсер, қанжар, найза, бұғалық (ұры құрық). Алайда, «ғұн державасы» орасан үлкен, бірақ саяси жағынан батыраңқы, экономикалық жағынан әлсіз, этникалық жағынан ала-құла біріккен ел болды. Ішкі қайшылықтар, билік жүгізу үшін күрес және сыртқы сәтсіздіктер б.з.б. I ғасырда ғұндар державасының құлдырауына әкеліп соғып, ол ыдырай бастады. Б.з.б. 59 жылы ғұндардың өз арасында соғыс басталды
Б.з.б. 47 жылы ғұндар державасы оңтүстік және солтүстік ғұндар болып бөлінді. Оңтүстіктегі ғұндар хань империясына бағынды. Ал Чжичжи-шаньюй бастаған солтүстіктегі ғұндар тәуелсіздігін сақтап, Солтүстік Монголияға және Шығыс Түркістанның солтүстік аймақтарында көшіп қонып жүрді.
Қазақстанның оңтүстік батыс және Арал бойына Ғұн тайпаларының келе бастаған екінші толқыны б.з. I ғ. басталады (93 ж.). Кейбір археологиялық материалдарға қарақанда олардың ескерткіштері Испания жерінен табылған. Сондықтан Европа деректемелерінде олар гундар деген атпен белгілі.
Сонымен ғұн тайпаларының шығыстан, батысқа қарай жылжуы б.з.б. I ғ. басталса, б.з. IV ғ. дейін созылған. Алайда, олардың жылжуы жай ғана жүрген жоқ, олар бүкіл Евразия және Қазақстан жерінде өмір сүрген тайпалар мен халықтардың саяси картасына, этникалық құрамына үлкен өзгерістер туғызды.
Тарихта бұл жылжу тек ғұн тайпаларында болып қойған жоқ, басқа да ірі тайпалармен жаңа құрыла бастаған халықтардың да жылжуына әсерін тигізген. Бұл тарих сахнасына «халықтардың ұлы қоныс аудару» мезгілі деген атпен белгілі . Бұл қоныс аудару Қазақстанға өзінің үлкен әсерін тигізді. Ол, біріншіден, жергілікті сақ, қаңлы сияқты тайпалардың шығыстан батысқа қарай жылжуына немесе орын ауыстыруына әсер етсе, екіншіден, ол тайпалардың антропологиялық жағының өзгеруіне әсерін тигізген, үшіншіден, түркі тілінің таралуына және оның жергілікті диалект болып орнығып нығаюын күшейтеді. Соңғы екі жағдай б.з. V ғ. Қазақстанға түркі тайпаларының жаппай келе бастауы тереңдей түсті.


title: Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан

text:
Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан. Бұл сақ тайпалары мекендеген аса көлемді аймақ: тиграхаудтар - Жетісуда, ал массагеттер Арал өңірі мен Сыр бойында өмір сүрген. Сақ тайпалары көп қоныстанған орталықтардың бірі- Іле алқабы болған. Бесшатыр, Есік, Түрген, Кеген, Алексеев оба мазарлары осы алқаптан табылған. Жетісудағы сақ мәдениеті өз дамуында екі кезеңді басынан өткерген: ерте кезеңі (б.з.д. ҮІІІ- ҮІ ғғ) және кейінгі кезең (б.з.д. Ү-ІІІ ғғ.). Соңғы кезеңдегі патша обалары ескерткіштері жөніндегі ең толық мәліметті б.з дейінгі І мың жылдықтың орта кезеңіне жататын Бесшатыр қорымы мен Есік обасы береді. Бесшатыр қорымы Іле өзенінің оң жағалауындағы Шылбыр деген жерде, ол 31 обадан тұрады. Қорымның обалары баяғыда тоналған, бірақ тонаушылар барлық затты көтеріп кете алмаған. Шолақ темір қанжар-акинактар, садақ оғының қола жебелері мен қорамсақтары табылған. Жетісу сақтарының тамаша ескерткіштерінің бірі- Есік обасы- біздің заманымыздан бұрынғы Ү-ІҮ ғасырларда өмір сүрген сақ тайпаларының тарихы мен мәдениетінен хабар беретін аса көрнекті ескерткіш. Есік қорғаны Есік қаласының жанындағы Есік өзенінің сол жағалауында, Алматы қаласынан 50 шақырым жерден табылған. Мұнда табылған 4 мыңнан астам бұйымдардың көбі алтыннан жасалған. Осылардың ішіндегі екі нәрсе біздер үшін ерекше құнды дүниелер. Бірі- 26 таңбадан тұратын жазуы бар тостаған ыдыс. Екіншісі- атақты Алтын адам. Таңбалы тостаған. Бұл тостаған сақ дәуірінен сақталған, жазба ескерткіш болып танылады. Бұл жазу біздің ата- бабаларымыздың өркениетінің ерте қалыптасқанын әлем жұртшылығына танытты. Жұмбақ жазуды атақты турколог- ғалым- Алтай Аманжолов оқыған: «Аға саған бұл ошақ! Бөтен ел адамы тізіңді бүк! Халықта азық- түлік мол болғай» - деп аударылады екен. Бұл жазудың құндылығы: Қазақстан жерін мекендеген сақтардың тілі- түркі тілі екендігін дәлелдейді.
Әшекей жапсырмалар.Есік қорғанынан табылған әшекей жапсырмаларда түрлі аңдардың бейнелері ерекше талғаммен безендірілген. Пышақ, канжарлардың сабында бейнеленген жапсырмалардағы бұланның, аттың, бұғының суреттері сақ мәдениетінің бір айғағы.


title: Құрбандық шырағданы - Сақтарда негізінен, әскери қоғам болды

text:
Құрбандық шырағданы. Есік қорғаныан табылған құрбандық шырағданы шамамен біздің заманымыздан бұрынғы ІҮ-ІІІ ғасыр бұйымы. Шырағдан үстінде құрбандыққа шалынбақшы жылқы мен адам бейнесі берілген. Тарихтан белгілі сол кездері бабаларымыз көк Тәңіріне сиынған, яғни Тәңір дінін ұстанған, Тәңірге, ата- баба аруағына бағыштап құрбандық шалып отырған. Бұл шырағдан кезінде Еуропа елдерінің қызығушылығына ілпипатына ие болған.
Керамика ыдыс-Жетісу өңіріндегі Есік қорғанынан табылған ыдыс. Көне Қазақстан керамикасы. Біздің заманымызға дейінгі ҮІ-ІҮ ғасырлар бұйымы.
Бұдан сол кездегі шеберлердің өз бұйымдарын әр түрлі материалдарды пайдалана білгенін байқаймыз.
Алтын адам – Есік қорғанынан табылған алтын киімді сақ жауынгері. Жасы 17-18 шамасындағы сақ жауынгерінің мүрдесі қабірде басы батысқа қаратылып жатқызылған. Қабір ағаш қақпақпен жабылып, темір құрсаулармен бекітілген, еденіне тақтай төселіп, үстіне алтын жапсырмалармен безендірілген, Алтын адам - Қазақстанның азаттық символына айналды. Төбе бөркіндегі қанатты тұлпарлар бейнесі Елтаңбамызға енді. Алматы қаласындағы республика алаңында тәуелсіздік монументінде Алтын адам бейнеленген. Алтын адам 1974 жылы Лейпциг жәрмеңкесінде көрсетілді. Бұл жәрмеңкеде Еуропа жұртшылығы сақ кезеңінің бірегей үлгісімен танысты.
Ал енді Орталық Қазақстан өңіріндегі сақ ескерткіштеріне қысқаша тоқталып өтетін болсақ, бұл өңір обалы қорымдардың көптеп тараған аймақтарының бірі болып табылады. Орталық Қазақстаннан Тасмола мәдениеті (б.з.д. 7-3 ғғ.) ашылды. Зерттеуді археологтар Ә.Марғұлан, М.Қадырбаев жүргізді. Археологиялық материалдар Орталық Қазақстан тайпаларының Тасмола мәденитетінің бастапқы кезеңінде-ақ темірді қолданғанын көрсетті. Қақтау әдісімен темірден сабы сақиналы және түзу сапты пышақтар, сондай-ақ, айшықтар және жүгеннің бастырмалары соғылды.
Қазақтың белгілі археологы М.Қ.Қадырбаев, бұл мәдениеттің хронологиялық мерзімін б.з.д. VII - III ғасырларымен негіздеп, оның дамуын екі кезенге бөлген. Тасмола мәдениетінде тән археологиялық ескерткіштері «мұртты» қорған деп аталады. Бұл күрделі ғұрыптық – жерлеу кешендері тастан қаланып, әдетте үш негізгі бөлшектерден: үлкен, кішкентай қорғандар мен ұзындығы 60-тан 200 метрге дейін жететін жартылай доға тәріздес жолдардан құрастырылған. Бұл «мұрттар» қорғанмен жанасып, үнемі шығысқа қарай бағытталған. Үлкен қорғанның астында, тереңдігі екі метрге жететін шұңқырда қайтыс болған адамның мәйіті жерленген. Кішігірім қорғанда жылқы қаңқаларының қалдықтары, қыш ыдыстардың сынықтары кездеседі.


url: http://emirsaba.org/satarda-negizinen-eskeri-ofam-boldi.html?page=3#Ал_енді_Орталық_Қазақстан_өңіріндегі_сақ_ескерткіштеріне_қысқаша_тоқталып_өтетін_болсақ


title: Мұртты қорғандар не үшін салынған?

text:
Мұртты қорғандар не үшін салынған? Бізге мұртты қорғандардың астрономиялық жағынан тағайындалу туралы тұжырым белгілі. Биолог және археология (энтузиасты) П.И. Мариковскийдың пікірі бойынша, мұртты қорғандар ежелгі обсерваториялар болған, жұлдызды аспан, күн мен айды бақылап, жыл мезгілін аңықтау үшін пайданылған.
Қазіргі уақытта шартты болса да, "мұртты" обалардың негізгі ауқымы анықталды. Бүгінгі таңдағы мәліметтерге жүгінсек, Қазақстан аумағында 300-ден астам ескерткіштер анықталған. Аталмыш мәліметтер жыл сайын толықтырылуда.
Жалпы алғанда тасмола мәдениеті обалар материалдары негізінде зерттелген күйінде қалып отыр. Бұл мәдениетке сипаттама беруші мәліметтер танымал үш бөлікті құрайды: а) қару-жарақтар; б) ат әбзелдері; в) ғұрыптық заттар, әшекейлер, тұрмыс бұйымдары.
Скиф-сақ заманында тайпалардың материалдық мәдениетінде қару-жарақтың, ат әбзелдерінің айрықша түрлері пайда болды, "скиф-сақ аң стилі" деген атау алған өзіндік өнер кең таралды. Кей ретте ерте темір дәуіріндегі қоғам тұрғындарының бұл материалдық мәдениетін "скифтік үштік" (ат әбзелдері, қару, аң стилі) деп те атайды.
Ерте темір дәуірінің далалық тұрғындары ерекше қарқынмен дамыды, металл өндірісі, сауда айырбасы гүлденді. Тайпалық одақтардың ат төбеліндей бай шоғыры: патшалар, әскери мансап иелері пайда болды. Үлкен "патша" обалары, яғни қайтыс болған ауқатты адаммен бірге өзінің құндылығымен мәнді болып саналатын бұйымдар - қару-жарақ, ат әбзелдері, әшекейлер бірге жерледі.
Қазақ даласының көптеген өңірінен табылған ежелгі қорған мен обалардан сол заманның әдет-ғұрыптарына байланысты бұйымдармен қатар адам сүйектері де қазып алынды. Осы адам сүйектеріне жүргізілген арнайы зерттеу жұмыстары Қазақстан жерінде алғашқы темір дәуірінде сақ тайпалары өмір сүргенін дәлелдейді. Сол дәуірде Қазақстан аймағы шошақ бөрікті сақтардың негізгі мекен-жайы болғаны белгілі. Сондықтан антропологиялық сипаттамалар тек осыларға ғана беріледі. Шошақ бөрікті сақтарға байланысты археологиялық ескерткіштер Қазақстанның оңтүстік, шығыс, орталық аймақтарында орналасқан. Осылардан табылған адамдардың қаңқа сүйектеріне арнайы антропологиялық зерттеулер жүргізілді. Көне заманда қазақ даласын мекендеген сақ тайпаларына қатысты зерттелген бас сүйек өлшемдерін жыныс ерекшеліктеріне қарай тоғыстырылып, барлығына ортақ краниометриялық анықтамасы алынды. Бас сүйектердің жалпы сипаттамасы: бас формасы жұмыр, төбе биіктігі жоғарылау, маңдай кеңдігі орташа, қабақ сүйектері айтарлықтай жетілген, бет сүйегі аласа, ені жалпақ, жақ сүйектері орташа көтеріңкі, жазықтығы сүйір, көз ұяларының биіктігі аласа, ені жалпақ, алдынан қарағанда пішімі төртбұрышты, қоңқақ мұрын болып келеді. Осы айтылған сипаттамалар және басқа анықтамалар бойынша сақ тайпалары көне еуропоидтық антропологиялық типке жатады. Бұл адамның бас сүйегі сақ тайпаларының біріне жатады. Оның табылған жері Алматы облысындағы Қаратал өзенінің бойы. Антропологиялық пішімі осыған ұқсас адамдар сақ дәуірінде көне қазақ даласына кең таралған. Сонымен қатар олардың бейнесіне моңғолоид тектес тайпалар ықпал еткені байқалады. Жалпы қазақ даласында сақ тайпаларының дәуірінде (б.з.б. 5 — 4 ғасырлар арасында) моңғолоид тегінің араласу деңгейі 15 — 20 пайыздан аспағаны байқалады..


title: ҮЙСІН МЕМЛЕКЕТІ - Сақтарда негізінен, әскери қоғам болды

text:
ҮЙСІН МЕМЛЕКЕТІ Үйсіндер Орталық Азия аумағындағы алғашқы таптық этнобірлестіктердің бірі болған. Қытай деректерінде үйсіндер туралы алғашқы деректі елші Чжань Цзянь жазған, оның топшылауына қарағанда үйсіндер ертеректе Цилянь-Шань мен Дуньхуан аралығында мекендеген, кейіннен Жетісуға қоныс аударған. Үйсіндердін мемлекеті б.з.б.ІІІ ғасырдан б.з.V ғасыр аралығында батыс шекарасы Шу, Талас өзендері бойымен Қаратаудың шығыс бөктерінен басталып, шығысында Бесбалық ауданымен шектессе, солтүстігінде Балқаш көлінен, оңтүстігінде Теріскей Алатауының бөктерін алып жатты. Елдің қалың қоныстанған орталығы Іле өзенінің аңғары болды, елдің ордасы Ыстықкөл мен Іле өзенінің оңтүстік аралығындағы Қызыл Аңғар қаласы болған. Қытай дерктерінде б.з.б. ІІ ғасырда үйсіндердің саны 630 мың адам, соғыс кезінде көптеген атты және жаяу садақшылардан тұратын әскер шығара алатындығы жазылған. Сондай-ақ, елдің оң қанат, орталық және сол қанат болып үшке бөлінетіндігі айтылады. Екі қанатты кіші гуньмолар басқаратыны және олар орталықтағы ұлы гуньмоға тәуелді болғаны және әр гуньмоларда тұрақты он мың жасақтары болды дейді. Деректерде үйсіндерді көшпелі ел, мал өсірумен қатар егіншілікпен айналысады деп көрсеткен. Жетісу жерінің ерекшелігіне байланысты үйсіндерді жартылай көшпелі тайпа болған деп айтуға толық негіз бар. Мысалы, Кеген өзенінің бойындағы Ақтасты қонысынан археологиялық қазба жұмыстары кезінде 11 бүтін және 15 сынған дәнүккіштер табылғаны және үйсіндердің өнделетін алқаптары көп жағдайда, су өздігінен ағып баратын тау бөктерінде орналасқаны осыған дәлел.
Үйсіндердің этногенез және этникалық тарихы.Чжань Цзянь үйсіндерге елші болып келгенде, шығу тегіне байланысты аңызын жазып қалдырған. Бұл аңызда үйсіндерге көрші жатқан юечжилер шапқыншылық жасап, гуньмоларын бүкіл халқымен қырып салған. Аман қалған гуньмоның кішкене нәрестесі мен оның күтушісі ғана екен. Бір күні күтушісі тамақ тауып келуге кетіп қайта оралса, баланы қасқырдың қаншығы емізіп тұр екен. Мұны көрген күтуші әйел баланы алып, ғұндардың билеушісіне барады. Жас гуньмо ер жеткенше ғұн билеушісінің сарайында тәрбиеленіп өседі. Кейінен шаньюйден көп әскер алып юечжилерден кек алады және олардың жерлерін басып алыпты мыс. Бұл аңызда үйсіндерді Солтүстік Кытай жерінен Жетісуға қоныс аударғанымен қатар, этникалық жағынан ғұндармен жақындығына меңзейді. Кейбір деректерде үйсіндер жерінде мекендейтін тайпаларда «көлденең жазылатын» жазуы болған десе, мұндай деректерді археологиялық жәдігерлер де растайды. Ертіс өзені бойындағы бір үңгірден және Зыряновск руднигі маңынан табылған тоғыз руналық жазбаны зерттеп А Ремюза ХІХ ғасырдың 20-жылдарында ол жазбалардың солтүстік руналық жазуға ұқсастығын айтып өткен. Жазудың шығуы жөнінде «қытайларға У-сунь деген атпен белгілі және Христос туғанға дейін 100 жыл бұрын Ертіс жағасымен Зайсан көлінің батыс жағын мекендеген тайпалардың қолданғаны күмәнсіз» деп жазған еді. Кейіннен түркі жазуымен айналысатын мамандар да үйсіндер көне түрік руналық жазбаны қолданды, өздері де көне түркі тілдес болған деген пікір айтуда. Үйсін деген атаулар орта ғасырлық «Моңғолдың құпия шежіресінде» (ХІІІ ғ), Рашид-ад-Диннің еңбегінде (ХІV ғ) кездеседі. Қорыта келгенде көне қытай жазбаларындағы «У-сунь» тайпалары мен қазақтың Ұлы жүзіне ортақ атау болған үйсін тайпалық бірлестігі арасында этногенетикалық байланыс бар. Орта ғасырлық деректерде, сондай-ақ көне жазбалардағы «у-суньдар» мекендеген жерлер, әдет-ғұрыптары, шаруашылығы және күнделікті тұрмыс-тіршілігіндегі өзара ұқсастықтардан бүгінгі қазақ мәдениетінің сабақтастығын байқаймыз. Қырғыз халқында «үйшун» тайпасының болуына қарағанда, «у-суньдардың» бір бөлігі қырғыз халқының құрамына кірген сияқты. Бүгінде көне үйсін тайпасының бір бөлігі қазақ халқының құрамына еніп, қазақ ұлтының қалыптасуында елеулі рөл атқарды.


title: Әлеуметтік қатынастары - Сақтарда негізінен, әскери қоғам болды

text:
Әлеуметтік қатынастары. Ежелгі үйсін қоғамында әлеуметтік теңсіздіктің болғандығы еш күмән туғызбайды. Үйсіндерде құлдар бола тұрса да, құл еңбегі өндіріс негізі болған жоқ. Құлдар негізінен соғыс тұтқындары болған. Жазба деректердің бірінде «б.з.б. І ғасырда үйсін гуньмосы Вэн Гуйми ғұндарға тұтқиылдан шабуыл жасап, 40 мың адамды айдап алып кетті» делінген, бірақ патриархалды-рулық қатынас күшті болған жерде еркін ұсақ өндірушінің құл болуы өте сирек болады. Әдетте құлдар мырзаны және оның отбасын күтуші малайлары болған.
Қоғамдағы теңсіздіктің тағы бір дәлелі, Жетісу жеріндегі үйсіндердің заманынан қалған мыңдаған обалар. Обалар негізінен көлемі жағынан үш түрге бөлінеді. Бірінші түрінің диаметрі 50-80 м және биіктігі 8-12 м болады. Мұндай үйінді астында жерленген адамдардың жанына көптеген алтын әшекей бұйымдар, ыдыс-аяқтар мен қару-жарақтар қойылған. Бұған мысал ретінде Шығыс Жетісудағы Теңлік обасын, Батыс Жетісудағы Қаракөл және Буранин обаларын айта аламыз. Обалардың екінші түрінің диаметрі 15-20 м, ал биіктігі 1-1,5 м болады. Мұндай обалар жүзге тарта үйінділері бар қорымдарда топталған. Салынған заттар арасында көбінесе қару-жарақтар, ыдыс-аяқтар, қола әшекейлер және ішінара алтын әшекейлер де кездеседі. Ал үшінші обалардың диаметрі 5-10 м, биіктігі 30-50 см болады. Ондай обаларда мәйіт жанында бір-екі ыдыс, ішінара қола әшекейлер кездеседі, бір ерекшелігі мұндай обаларда қару-жарақ кездеспейді. Негізгі шаруашылығы төрт түлік мал өсіру болған соң меншік төрт түлікпен бірге жайылым жерлерге де тарады. «Цянь Ханьшу» жазбасында «бай үйсіндер 4000-5000 жылқы ұстайды» делінген. Осыдан кейін үйсіндерде байлықтың негізгі көзі шаруашылықтағы жылқының саны болған деуге болады.
Үйсіндердің көрші халықтармен байланысы.Чжань Цзянь жазғаны мен кейінгі грек-римдік жазбаларда «ғұн-усундер» деп бірге атаулары олардың аралас-құралас қатынасын білдіреді. Б.з.б І ғасырдың екінші жартысында үйсіндер ғұндар мен қаңлылардың біріккен шапқыншылығына ұшыраған. Түбі бір үйсіндер мен ғұндар арасында соғыстардың шығуын б.з.б І ғасырдағы «Халықтардың Ұлы қоныс аударуынан» кейін жайылым жерге таласу нәтижесінде туындаған деуге болады. Осы уақытта өмір сүрген Хань империясы билеушілерінің әрекеттерінен өздеріне қауіп төндірген көшпенді елдерді бір-біріне біріктірмей, керісінше «көшпенділерді көшпенділердің өз күшімен талқандау» саясатын ұстанғанын көруімізге болады. Бұл жолда Хань билеушілері ештеңе аямаған, көбіне құдаласу тәсілін қолданған дейді зерттеуші Н.Бичурин. Хань императорлары үйсіндермен одақтасып «ата жауы» болған ғұндарды бір жола талқандауды көздесе, ал үйсін билеушілерінің осындай әскери одақ құрудағы мақсаты, Хань империясына арқа сүйеп аймақта саяси, әскери үстемдікке ие болуды көздеді. Деректерден құдаласудың салдарынан, б.з.б.64-51жылдары Хань әулетінің сарайы үйсіндердің ішкі ісіне, тіпті тақ мұрагерін тағайындау ісіне дейін араласқан. Бұл жағдай халық бұқарасының қарсылығын туғызды. Қалың бұқара ғұндармен одақтас болуды қаласа, сарайдағы билеушілер Хань империясының одағы болуды қалады. Біріншіден, қаңлылар мен үйсіндердің өзара қатынасы, этникалық туыстығы, шаруашылығы мен тұрмыс-тіршіліктерінің жақындығы болса, екінші жағынан екі елді басып өтетін «Ұлы Жібек жолының» дамуына екі жақ та мүдделі болды. Осындай жағдай екі елден де көп жағдайда бейбіт және достық қарым қатынасты талап етті.


title: ҚАҢЛЫ МЕМЛЕКЕТІ - Сақтарда негізінен, әскери қоғам болды

text: ҚАҢЛЫ МЕМЛЕКЕТІ Б.з.б. ІІ ғасырдың екінші жартысындағы «Халықтардың Ұлы қоныс аударуы» деп аталатын тарихи құбылыс Еуразия кеңістігінде үлкен саяси өзгерістер алып келді. Осы уақытта Қазақстанның оңтүстік аймағында Қаңлы мемлекеті бой көтерді. Мемлекет аумағы ұлан-байтақ жерді: Ташкент жазирасы мен Сырдария, Жаңадария, Қуаңдария алабының ежелгі арналарын, Жетісудың оңтүстік-батыс бөлігін және Оңтүстік Қазақстан жерін алып жатты. Қытай деректерінде бұл мемлекеттің атауын «кангюй» деп береді және бес кіші иеліктерден құрылатынын хабарлайды. Кангюй мемлекетінің аумағының тарихын алғашқылардың бірі болып зерттеген Н.Бичурин болды. Н.Бичурин «Кангюй иелігі қазіргі қазақтың Ұлы жүзі мен Орта жүздері көшіп жүрген Сырдарияның солтүстік аймақтарын алып жатты» деп жазған. Үлкен Хань әулетінің «Цянь Ханьшу» деген хроникасында былай делінген: «Кангюй билеушісі Лоюень елінде, Уаннан 12 300 ли жердегі Битянь қаласын мекендейді (1ли ≈ 500м). Ол наместникке тәуелді емес. Әміршінің жазда болатын жеріне Лоюеннен жеті күнде жетуге болады. Халқы 120 000 шаңырақ, шамамен 600 000 адамды құрайды, әскер саны 120 000. Әдет-ғұрпы үлкен юечжимен бірдей. Кангюй шығыс жағында ғұндарға бағынады». Осындай қытай деректеріне сүйенген С.П.Толстов, қаңлы жерлері шығысында Ферғанаға (Давань) дейін, оңтүстікте Парфия және Бактриямен шектесті, батысында Бұхара жазирасымен Хорезмді қамтыды десе, А.Н.Бернштам қаңлы жерінің шығыстағы шекарасы Талас өзенінің бойы болды деген пікір айтады. Кейінгі жүргізілген археологиялық зерттеулерге сүйене отырып, бүгінде тарихшыларымыз қаңлылардың бес иелігін Сырдария өзенінің бойымен былай орналастырады: 1) Ги - Сырдарияның сағасы; 2) Сусе - Сырдарияның орта ағысы, Арыс өзенінің аңғары, Қаратау беткейі; 3) Фуму-Жаңақорғанның солтүстік-батысынан Қазалыға дейін; 4) Юегань-Хорезм; 5) Юени-Ташкент жазирасы. Жоғарыдағы аталған аймақтардағы иеліктерінен Қаңлы мемлекеті б.з. ІІІ ғасырынан бастап біртіндеп айырыла бастаған. Б.з. V ғасырдағы деректерде қаңлылар Қытай императорына елші жіберген ел ретінде ғана белгілі. Сөйтіп, б.з. V ғасырында Қаңлы мемлекеті бірнеше ұсақ иеліктерге бөлініп, мемлекет ретінде жойылды.


Қаңлылардың басқа елдермен қарым-қатынасы. Қаңлылар көрші Үйсін, Ғұн, Парфия елдерімен қатар Қытай, Рим, Сирия, Индия, т.б. шет елдермен сауда экономикалық байланыста болған. Мұндай байланысқа себеп болған Қаңлы мемлекетінің геосаяси орны және Ұлы Жібек жолының бір тармағы «Дала жолы» осы өңірмен өтуші еді. Хань империясының батысқа жасаған басқыншылығына қарсы болғандардың бірден-бірі қаңлылар болды. Қытай-Ферғана соғысының барысында қаңлылардың тікелей араласуының арқасында, соғыстың нәтижесі қытайлар үшін сәтсіз болды. Б.з.б. І ғасырда Хань императорының Батыс өлкесіндегі наместнигі императорға «Кангюй әміршісі өркөкірек, батыл және біздің елшілерімізге ешбір бас июге көнбейді. Ол біздің елшілерімізді усундерден төмен отырғызды. Тамақты әуелі усундерге тартты, кейіннен барып қана, ең соңынан біздің елшілерге тартты» деп хабарлаған. Осыған қарағанда қаңлылар көршісі үйсіндерді жақын тартатындығын, олармен жақсы қарым қатынаста болуды көздейтіндерін көрсеткен. Үйсіндермен этникалық, шаруашылық, экономикалық жағынан жақын қаңлылар бірде тату болса, бірде араздас көрші болған. Көп жағдайда екі ел арасындағы қатынасқа Хань сарайы араласып отырған. Б.з.б. 47-46 жылдары қаңлылар мен ғұндардың біріккен әскері үйсіндердің жеріне жорық жасайды. Қаңлылардың билеушілері ғұндардың шаньюй Чжи-Чжимен әскери одақ құрудағы мақсаты шығыстан төнген қауіпке бірге төтеп беру болды. Бірақ бұл одақ ұзаққа бармады, оған себеп: 1) Ғұндар Талас өзенінің бойында қала салып, қаңлылардан тәуелсіз болуды көздеді. 2) Чжи-Чжи бір жанжалда қаңлы билеушісінің қызын, сондай-ақ атақты адамдарын өлтірді. Көп ұзамай ғұндардың Чжи-Чжи шаньюй құрған мемлекетін Үйсіндер мен Қытай әскерлері құлатып, Чжи-Чжи шаньюйді жақындарымен бірге тұтқынға түсіріп, бастарын алады. Қаңлылардың Қытаймен қарым-қатынасы бір қалыпты қала бергенін б.з. 85 жылы қолбасшы Бань Чжао әскеріне қарсы, Шығыс Түркістандағы көтерілісшілерді қолдап әскер жібергенінен көруге болады.
Қаңлылардың шаруашылығы.Ежелгі Қытай деректерінде қаңлыларды көшпелі ел деп жазған. Бірақ қаңлылар мекендеген жердің табиғи зоналары алуан түрлі болғандықтан оңтүстігінде дәстүрлі егін шаруашылығы жақсы дамыған отырықшы аймақ болды. Ал солтүстік-батысында жартылай көшпелі мал шаруашылығымен қатар суармалы егін шаруашылығы жоғары дәрежеде дамығандығы бүгінде бізге мәлім. Осы солтүстік-батыс аймағында, табиғи жағдайды шебер пайдаланып, тұрақты емес тасыған өзендерді, су жайылған тоғандарды, көп еңбек күшін жұмсамай, шағын суландыру жүйелерін пайдаланып, көлдете жайып суару әдісімен егістерін суарды.
Бір ғана Отырар алқабында қаңлылардың жиырмадан астам қалаларының болғанын ескерсек, қазақ даласындағы қалалық мәдениеттің бастауы сол заманда қалыптасты деуге болады. Сондай-ақ, археологиялық деректерге сүйене отырып, қаңлылар өндірушілер ретінде б.з. ІІ-V ғасырларда өздерін өздері барлық қажетті өнімдермен, оның ішінде шикізатпен қатар қолөнер бұйымдарымен қамтамасыз ете алды деп айтуға толық негіз бар. Қазба жұмыстары кезінде күнделікті тұрмыста металл ыдыстармен қатар керамика ыдыстарын кеңінен қолданғаны белгілі болды. Осы күнге дейін мамандар қаңлылар соққан 1300 мыс тенгені тапқан, мұндай теңгелер көбіне ішкі сауда айналымында жүрген. Осылайша, қаңлыларда қалалардың өсуіне бірден-бір себепші болған сыртқы саудамен қатар ішкі сауда да жоғары дамыған.


title: Қаңлылардың басқа елдермен қарым-қатынасы


title: Археологиялық ескерткіштері

text:
Археологиялық ескерткіштері. Қаңлылар мекендеген Сырдария өзенінің алқабынан археологтар б.з.б . ІІІ ғасыр мен б.з V ғасыры аралығындағы көптеген қала-қоныстар мен қорымдарды тапты. Табылған археологиялық ескерткіштерді ғалымдар Қауыншы, Отырар-Қаратау, Жетіасар археологиялық мәдениеттері деп атады. Қауыншы археологиялық мәдениеті Ташкент жазирасында тараған. Бұл мәдениеттің жақсы зерттелген ескерткіші, Шардара маңындағы Сырдария өзенінің сол жағалауында орналасқан Ақтөбе қонысы және Шәушіқұм, Жамантоғай, Төребайтұмсық қорымдары. Отырар-Қаратау археологиялық мәдениетінің тараған аумағы Сырдария өзенінің орта ағысымен шығысқа қарай Қаратау бөктерімен бойлай Талас өзеніне дейінгі аралықты алып жатты. Аталған мәдениеттің ескерткіштерінің шоғырланған жерінің бірі, Арыс өзенінің сол жағалауында 100 шаршы шақырым жерді алып жатқан, көлемі жағынан әр түрлі жиырма шақты төбелер. Ең ірісі мен орталығы болған Көк-Мардан қалашығы Арыс өзенінің ескі екі арнасының қосылған жеріндегі аралда орналасқан. Көлемі 2 гектардан сәл астам, ал ең биік жері 15 метр.
Жетіасар археологиялық мәдениеті Қуаңдария мен Жаңадария аңғарында тараған. Бұл мәдениет б.з.б І мыңжылдықтың ортасынан б.з. І мыңжылдық ортасына дейінгі уақытта Арал теңізінің бүкіл шығыс аймағына тарады. Мәдениеттің шоғырланып тараған жерлерінің бірі, Сырдария өзенінің солтүстіктегі ең ежелгі тармағы Қуаңдария өзенінің бойы. Ол жерде жүз елуден астам бекіністі қалашықтар мен жүзден астам обалы қорымдар орналасқан. Жетіасар мәдениетінің бір ерекшелігі ірі қоныстардың барлығы дерлік мықты қорғаныс жүйесімен салынған. Қалалардың көбі бір жерде мың жылдай өмір сүргендіктен, ежелгі қабаттарының кейінгі қабат астында қалып қоюы мамандардың зерттеу жұмыстарына қиындық туғызып отыр.
Қаңлылар қазақ шежіресінде Майқы биден тарайды делінген. Әрине тарих ғылымы үшін ол жеткіліксіз дәлел. Көптеген ғалымдар Сырдария өзенінің бойында б.з.б. ІІІ ғасыр мен б.з. V ғасырда мекендеген қаңлы тайпасы бірлестігін парсы тіл тобындағы халықтарға жатқызған болатын. Алайда кейінгі уақытта қаңлылар ежелгі түркі тілінде сөйледі деп, алтай тіл тобына жатқызатындар да шығып жатыр. Айта кету керек соңғыларының да дәлелі салмағы жағынан айқын болып жүр. Қалай дегенмен де ежелгі қаңлылар «Халықтардың Ұлы қоныс адаруы» кезінде шығыстан келген басқа түркі тілдес тайпалармен араласып, бүгінгі қазақ халқынын құрамына кіргені ешбір күмән туғызбайды.


title: Сақтарда негізінен, әскери қоғам болды

text:
Сақ дәуiрiндегi Қазақстан Қазақстандағы өмір сүрген тайпалардың ішінде аты-жөні жақсы сақталған тайпалардың бірі-сақтар. Археологиялық зерттерлеуге және жазба деректерге қарағанда б.з.б. VII-IV ғғ. сақ тайпалары Орта Азия және Қазақстан жерін мекендеген. Парсы жазба деректері бойынша, Орта Азия мен Қазақстан территориясында мекендейтін көшпелі тайпаларды жалпы атпен сақтар деп атаса, ал гректің атақты тарихшысы Герадот (б.з.б. V ғ.) сақтарды «азиялық скифтер» деп атаған. Осымен қатар Герадот өзінің «Тарих» деп аталатын еңбегінде б.з.б. I мыңжылдықта Орта Азия және Қазақстан жерінде «Сақ» деп аталатын бірнеше тайпалардың қуатты жауынгер одақтары болғаны айтылады. Ол одақтар: массагеттер, даилер, каспийшілер, исседондар, сарматтар, алаңдар, аримаспылар т.б.
Сақтарда негізінен, әскери қоғам болды. Сақ тайпалары үш топқа бөлінген.
1) Шошақ бөрікті сақтар (Тиграхауда) Тянь-Шань тауын, Жетісу жерін, Сырдарьяның орта ағысын мекендеген
2) Теңіздің арғы жағындағы сақтар (парадарайя) Қара теңіздің солтүстігінен, Арал маңын яғни Сырдария мен Амудария өзендерінің төменгі ағысын мекендеген.
3) Хаома сусынын дайындайтын сақтар (хаомоварга) Мұрхаб аңғарын мекендеген.
Сақтардың қоғамдық әлеуметтік құрылымы. туралы айтар болсақ Сақ тайпалары одақтарының басында көсемдер тұрды, оны патша деп атады. Патшаларды тайпа көсемдерінің кеңесі сайлады. Тайпа көсемдерін оның барлық мүшелері сайлайтын болған. Тайпа ішіндегі аса маңызды ішкі және сыртқы істер халық (вече) жиналысында талқыланып отырды. Оған әйелдер де қатысқан. Қоғамның осындай саяси ұйымын Ф. Энегельс әскери демократия деп атады. Себебі ол кезде соғыстың мәні зор еді. Соғыс тайпа үшін жайылымдық жер мен мал тартып алудың және өздерін сыртқы жаудан қорғап отырудың құралы болды.
Көсемдер әскер басы болды да, билік жүргізді. Олар тайпаны қару-жарақпен, азық-түлікпен қамтамасыз етті. Ол өз тайпасы атынан бітім немесе келісім жасады. Патшалар (көсемдер) рулар мен тайпаларға жайылымдарды, көшіп қонатын жерлерді бөліп берді; ол жерлерді пайдалану тәртібін белгіледі. Жер үшін таластарды шешіп, рулар мен тайпалар арасында қарулы қақтығыстар болмауын қадағалады. Көсем қаза болса, оның сүйегін арбаға салып, ел аралатқан..
Сонымен Сақтар арасында бірте-бірте мүлік теңсіздігі пайда болды. Малға жекеменшік қалыптаса бастады.Қолға түскен тұтқындарды құлға айналдырды. Сақ қоғамында халықтың үш тобы болды деген болжам бар. Ол рим тарихшысы Квинт Курций Руф айтқан аңызға сүйеніп айтылады. Бұлар:
жауынгерлер — сүңгі мен оқ («ратайштар-арбада тұрғандар»),
абыздар — құрбандық табағы және айрықша бас киімі бар,
қауымшыл сақтар, яғни «сегізаяқтар» (соқаға жегетін екі өгізі барлар).
Осы үш жіктің өзіне тән дәстүрлі түсі болған. Жауынгерлерге — қызыл, сары-қызыл; абыздарға-ақ; қауымшылдарға-сары мен көк түстер. Сондай-ақ көсемдер мен патшалар да болды. Олар әскери жіктердің өкілдері болды. Гректер оларды басилевс — патша деп атаған. Патшаның белгісі жебелі садақ. Сақ тайпалары тарихы мен олардың материалдық және рухани мәдениетінің аса маңызды деректері- қорымдар, жартастағы суреттер, сақ бұйымдарының көмбелері. Археологтар зерттеулері Қазақстанның әр түрлі аймақтарынан сақтардың аса жарқын, байырғы мәдениетін ашуға мүмкіндік берді


url: http://emirsaba.org/satarda-negizinen-eskeri-ofam-boldi.html#Сақтардың_қоғамдық_әлеуметтік_құрылымы._туралы_айтар_болсақ

title: Сақтарда негізінен, әскери қоғам болды


title: Сақтардың мәдениеті

text:
Сақтар (сақалар) — б.з.б. 1-мыңжылдықта Орта Азия мен Қазақстан, Шығыс Түркістан аумағын мекен еткен ежелгі тайпа. Олар қуатты тайпалық одақтары массагеттер, исседондар, аландар, каспийлер, сарматтардан тұрған.
Бұл халық өзін өзі сака, сақ деп атаған, (аккадша: ashkuza; қыт. 塞 — Sai, көне қытайша: *sək).
Оларды көне гректер скифтер (гр. skythai) деп атаған. Ол туралы грек тарихшысы Геродот өзінің «Тарих» деген еңбегінде, 5 томында, жағрапияшы Страбон «Жағрапиясында» жазып қалдырған.
Сақтар мекендеген жерлер.
Бұларды грек тарихшысы Страбон «азиялық скифтер» деп жазды. Рим жазушысы үлкен Плиний де осылай деген. Оның жазуынша скифтерді парсылар «саға» («сақа», «сақ» аты осыдан шыққан) дейді.
Б. з. б. I мыңжылдықта Солтүстік Үндістанды, Ауғанстанды, Орта Азияны және Қазақстанның оңтүстігін қамтитын кең-байтақ аумақта жинақтап алғанда «сақ» деп аталатын көптеген тайпалар мекендеген. Геродот (б. з. б. V ғ.) және баска антик тарихшылары оларды Азия скифтері деп атаған.
Сақ мәдениеті
Сақ мәдениеті - ерте темір дәуірінде Қазақстан мен оған жапсарлас өлкелерді мекендеген тайпалар қалдырған археологиялық ескерткіштер жиынтығы. Бұл тайпалардың тарихы бізге сақ атауы негізінде көне парсы және грек жазба деректерінен жеткен. Археологиялық зерттеулер Қазақстандағы Сақ мәдениеті жөнінде (б.з.б. 7 — 3 ғ-лар) неғұрлым толығырақ деректер береді. 1930 жылдардың соңында басталған зерттеу жұмыстары іс жүзінде 1946 жылдан кейін ғана кеңінен өрістеді. Жетісу, Төменгі Сырдария, Орталық, Солтүстік, Шығыс Қазақстанда Сақ мәдениеті ескерткіштері ашылды, көптеген қорымдар, ғұрыптық орындар, т.б. жәдігерлер қазылып, зерттелді. Жетісудағы Есік (Алтын адам) Бесшатыр обалары мен көптеген көмбелер, Сырдың төменгі ағысындағы Үйғарақ қорымы, Орталық және Солтүстік Қазақстандағы Тасмола мәдениетінің обалары, Шығыс Қазақстандағы Берел, Шілікті қорымдары, т.б. көптеген нысандар көне сақтардың тамаша ескерткіштері ретінде танымал. Кең байтақ аумақтарға тарағандықтан, әр өлкенің мәдениетін зерттеудің өзіндік жүйелері қалыптасқан.
Сақтардың рәсімдері
Сақтардың (скиф) тұрмыс-тіршілігі, салт-дәстүрі мен шаруашылығы еуропалық және азиялық сақтарға (скиф) ортақ болды. «Қазақтарда елін қорғауға аттанған жауынгерлер сұқ саусағын құрбандыққа шалынған боз биенің қанына батырып, оны жалап тұрып ант берген. Бұл ғұрып жылқыны қасиетті санағаннан кейін туған ырым» — дейді З.Самашев. Ежелгі көшпенділердің бітімгершілік рәсімінде өзіндік ерекшеліктер кездеседі. Геродоттың деректерінде сақтар (скиф) қанмен шарап араластырып, ыдысқа қылышты батырған соң, сол шарапты кезектесіп ұрттап ішкен. Мұндай көріністер ежелгі көшпенділердің құмыраларында бейнеленсе, ал орта ғасырда өмір сүрген қыпшақтар соғысқа аттанғанда бір-бірімен «қан бітімгершілік» ғұрпын жасаған. Көшпенділердің қоғамда өмір сүрген ортасына орай наным-сенімдеріне байланысты өткізілетін рұсімдер аздаған өзгерістерге ұшырап отырды. Соған қарамастан көшпенділер ғасырлар бойы дәстүрлі тұрмыс — тіршілігін сақтап қалды. Мұндай ғұрып қыпшақтарда XVIII ғасырға дейін балбал тастарға ойып бейнеленген. Қолына ыдыс ұстап бейнеленген жауынгер кейпіндегі балбал тастар Евразия аймағында орта ғасырда кеңінен тұрғызылған. Сондықтан ежелгі сақтардың (скиф) бітімгершілік салттарының көрінісін алтын пластиналар мен құмыралардан ғана емес тас ескерткіштерден де көреміз.
Сақтардың тұрмыс-тіршілігіндегі негізгі наным-сенімдер, салт-дәстүрлер мал мен аспан денелеріне қатысты болған. Оларға тылсым бір күштің иесі көкке қатысты космогониялық таңбалар ежелгі жазу мен олардың қолөнері мен бейнелеу өнерінің негізін қалайды.
Аспан денелерімен ежелгі адамдардың өмірі өте тығыз байланысты болған. Аспандағы аққан жұлдыз көшпенділердің наным-сенімдерінде адам өмірінің сөнуін тұспалдайды деп сенген. Сақтардың (скиф) қорғандарынан табылған қола айналар күннің (солярлік) рәміздік ұғымын береді. Кейіннен бұл үрдіс басқа кезеңдерде де жалғасын тапты.
Сақтардың (скиф) массагет тайпалары
Массагеттер (сақтар) күнге табынған, сондықтан оларда күнге арнайы құрбандыққа жылқы шалу дәстүрі ғұрпы. Массагеттер туралы тарихи деректер парсылықтардың тасқа түсірген сына жазуларында кездеседі. Геродот, Ксенфонт массагеттерді қас жауынгер ретінде сипаттайды. Олар малшаруашылығымен қатар аң аулаумен айналысқан. Массагеттер бір әйелге ғана үйленген, егер олардың басқа әйелге көңілі түссе сол үйдің төбесіне найзасын қадап кететін салты болған. Массагеттерде иссендондықтар сияқты қайтыс болған адамның етін жеу ғұрпы болған. Олар аурудан қайтыс болған адамды ғана жерлейтін.


title: Сақтардың мәдениеті Сақтардың мәдениеті

text:
Сақтар (сақалар) — б.з.б. 1-мыңжылдықта Орта Азия мен Қазақстан, Шығыс Түркістан аумағын мекен еткен ежелгі тайпа. Олар қуатты тайпалық одақтары массагеттер, исседондар, аландар, каспийлер, сарматтардан тұрған.
Сақтардың қоныстанған жерлері
Б. з. б. I мыңжылдықта Солтүстік Үндістанды, Ауғанстанды, Орта Азияны және Қазақстанның оңтүстігін қамтитын кең-байтақ аумақта жинақтап алғанда «сақ» деп аталатын көптеген тайпалар мекендеген. Геродот (б. з. б. V ғ.) және баска антик тарихшылары оларды Азия скифтері деп атаған.
Сақ мәдениеті
Сақ мәдениеті - ерте темір дәуірінде Қазақстан мен оған жапсарлас өлкелерді мекендеген тайпалар қалдырған археологиялық ескерткіштер жиынтығы. Бұл тайпалардың тарихы бізге сақ атауы негізінде көне парсы және грек жазба деректерінен жеткен. Археологиялық зерттеулер Қазақстандағы Сақ мәдениеті жөнінде (б.з.б. 7 — 3 ғ-лар) неғұрлым толығырақ деректер береді. 1930 жылдардың соңында басталған зерттеу жұмыстары іс жүзінде 1946 жылдан кейін ғана кеңінен өрістеді. Жетісу, Төменгі Сырдария, Орталық, Солтүстік, Шығыс Қазақстанда Сақ мәдениеті ескерткіштері ашылды, көптеген қорымдар, ғұрыптық орындар, т.б. жәдігерлер қазылып, зерттелді. Жетісудағы Есік (Алтын адам) Бесшатыр обалары мен көптеген көмбелер, Сырдың төменгі ағысындағы Үйғарақ қорымы, Орталық және Солтүстік Қазақстандағы Тасмола мәдениетінің обалары, Шығыс Қазақстандағы Берел, Шілікті қорымдары, т.б. көптеген нысандар көне сақтардың тамаша ескерткіштері ретінде танымал. Кең байтақ аумақтарға тарағандықтан, әр өлкенің мәдениетін зерттеудің өзіндік жүйелері қалыптасқан.
Сақтардың (скиф) массагет тайпалары
Массагеттер (сақтар) күнге табынған, сондықтан оларда күнге арнайы құрбандыққа жылқы шалу дәстүрі ғұрпы. Массагеттер туралы тарихи деректер парсылықтардың тасқа түсірген сына жазуларында кездеседі. Геродот, Ксенфонт массагеттерді қас жауынгер ретінде сипаттайды. Олар малшаруашылығымен қатар аң аулаумен айналысқан. Массагеттер бір әйелге ғана үйленген, егер олардың басқа әйелге көңілі түссе сол үйдің төбесіне найзасын қадап кететін салты болған. Массагеттерде иссендондықтар сияқты қайтыс болған адамның етін жеу ғұрпы болған. Олар аурудан қайтыс болған адамды ғана жерлейтін.


title: Сақтардың мәдениеті


title: Сақтардың мәдениеті

text:
Сақтар (сақалар) — б.з.б. 1-мыңжылдықта Орта Азия мен Қазақстан, Шығыс Түркістан аумағын мекен еткен ежелгі тайпа. Олар қуатты тайпалық одақтары массагеттер, исседондар, аландар, каспийлер, сарматтардан тұрған.
Бұл халық өзін өзі сака, сақ деп атаған, (аккадша: ashkuza; қыт. 塞 — Sai, көне қытайша: *sək).
Оларды көне гректер скифтер (гр. skythai) деп атаған. Ол туралы грек тарихшысы Геродот өзінің «Тарих» деген еңбегінде, 5 томында, жағрапияшы Страбон «Жағрапиясында» жазып қалдырған.
Сақтар мекендеген жерлер.
Бұларды грек тарихшысы Страбон «азиялық скифтер» деп жазды. Рим жазушысы үлкен Плиний де осылай деген. Оның жазуынша скифтерді парсылар «саға» («сақа», «сақ» аты осыдан шыққан) дейді.
Сақ мәдениеті
Сақ мәдениеті - ерте темір дәуірінде Қазақстан мен оған жапсарлас өлкелерді мекендеген тайпалар қалдырған археологиялық ескерткіштер жиынтығы. Бұл тайпалардың тарихы бізге сақ атауы негізінде көне парсы және грек жазба деректерінен жеткен. Археологиялық зерттеулер Қазақстандағы Сақ мәдениеті жөнінде (б.з.б. 7 — 3 ғ-лар) неғұрлым толығырақ деректер береді. 1930 жылдардың соңында басталған зерттеу жұмыстары іс жүзінде 1946 жылдан кейін ғана кеңінен өрістеді. Жетісу, Төменгі Сырдария, Орталық, Солтүстік, Шығыс Қазақстанда Сақ мәдениеті ескерткіштері ашылды, көптеген қорымдар, ғұрыптық орындар, т.б. жәдігерлер қазылып, зерттелді. Жетісудағы Есік (Алтын адам) Бесшатыр обалары мен көптеген көмбелер, Сырдың төменгі ағысындағы Үйғарақ қорымы, Орталық және Солтүстік Қазақстандағы Тасмола мәдениетінің обалары, Шығыс Қазақстандағы Берел, Шілікті қорымдары, т.б. көптеген нысандар көне сақтардың тамаша ескерткіштері ретінде танымал. Кең байтақ аумақтарға тарағандықтан, әр өлкенің мәдениетін зерттеудің өзіндік жүйелері қалыптасқан.
АҢ СТИЛІ
Сақтар аң стилін Алдыңғы Азия мен Иранға жорық жасаған кезінде қабылдаған. Бұл өнер б.з.д. 7 -6 ғасырда қалыптасқан. Аң стилі дегеніміз түрлі жануарлардың бейнелерін ыдысаяққа, киімге, тұрмыс заттарына, түрлі әшекейлерге, қаружараққа салған. Сақтар күнге, найзағайға, желдауылға табынған. Сақтар мифологиясында сәйгүлік ат күнмен, отпен байланысты болған. Дүниені жаратқан көк тәңірісі Митра, жердікі Варуна, жер астыныкі Индира секілді құдайлар болған
Сақтардың рәсімдері
Сақтардың (скиф) тұрмыс-тіршілігі, салт-дәстүрі мен шаруашылығы еуропалық және азиялық сақтарға (скиф) ортақ болды. «Қазақтарда елін қорғауға аттанған жауынгерлер сұқ саусағын құрбандыққа шалынған боз биенің қанына батырып, оны жалап тұрып ант берген. Бұл ғұрып жылқыны қасиетті санағаннан кейін туған ырым» — дейді З.Самашев. Ежелгі көшпенділердің бітімгершілік рәсімінде өзіндік ерекшеліктер кездеседі. Геродоттың деректерінде сақтар (скиф) қанмен шарап араластырып, ыдысқа қылышты батырған соң, сол шарапты кезектесіп ұрттап ішкен. Мұндай көріністер ежелгі көшпенділердің құмыраларында бейнеленсе, ал орта ғасырда өмір сүрген қыпшақтар соғысқа аттанғанда бір-бірімен «қан бітімгершілік» ғұрпын жасаған. Көшпенділердің қоғамда өмір сүрген ортасына орай наным-сенімдеріне байланысты өткізілетін рұсімдер аздаған өзгерістерге ұшырап отырды. Соған қарамастан көшпенділер ғасырлар бойы дәстүрлі тұрмыс — тіршілігін сақтап қалды. Мұндай ғұрып қыпшақтарда XVIII ғасырға дейін балбал тастарға ойып бейнеленген. Қолына ыдыс ұстап бейнеленген жауынгер кейпіндегі балбал тастар Евразия аймағында орта ғасырда кеңінен тұрғызылған. Сондықтан ежелгі сақтардың (скиф) бітімгершілік салттарының көрінісін алтын пластиналар мен құмыралардан ғана емес тас ескерткіштерден де көреміз.
Сақтардың тұрмыс-тіршілігіндегі негізгі наным-сенімдер, салт-дәстүрлер мал мен аспан денелеріне қатысты болған. Оларға тылсым бір күштің иесі көкке қатысты космогониялық таңбалар ежелгі жазу мен олардың қолөнері мен бейнелеу өнерінің негізін қалайды.
Аспан денелерімен ежелгі адамдардың өмірі өте тығыз байланысты болған. Аспандағы аққан жұлдыз көшпенділердің наным-сенімдерінде адам өмірінің сөнуін тұспалдайды деп сенген. Сақтардың (скиф) қорғандарынан табылған қола айналар күннің (солярлік) рәміздік ұғымын береді. Кейіннен бұл үрдіс басқа кезеңдерде де жалғасын тапты.
Сақтардың (скиф) массагет тайпалары
Массагеттер (сақтар) күнге табынған, сондықтан оларда күнге арнайы құрбандыққа жылқы шалу дәстүрі ғұрпы. Массагеттер туралы тарихи деректер парсылықтардың тасқа түсірген сына жазуларында кездеседі. Геродот, Ксенфонт массагеттерді қас жауынгер ретінде сипаттайды. Олар малшаруашылығымен қатар аң аулаумен айналысқан. Массагеттер бір әйелге ғана үйленген, егер олардың басқа әйелге көңілі түссе сол үйдің төбесіне найзасын қадап кететін салты болған. Массагеттерде иссендондықтар сияқты қайтыс болған адамның етін жеу ғұрпы болған. Олар аурудан қайтыс болған адамды ғана жерлейтін.


title: Деректер қорын басқару - Сақтаулы ақпараттың сипатына қарай ДҚ-ның екі түрі бар

text:
Access программасы – бұл мәліметтер базасын басқару жүйесі (BD-СУБД - МББЖ).
Басқару жүйесі дегеніміз - көлемді мәліметтер жиынын тұтынушыларға ыңғайлы түрде бейнелеп, белгілі бір форматта сақтап қана қоймай, оны ары қарай өңдеуге арналған программалар кешені.
Access Windows ортасында жұмыс істейтін программа болғандықтан (екеуін де Microsoft фирмасы жасаған), олар бір-бірімен өте үйлесімді түрде жұмыс істей алады, мұнда да басқа программалардан (және керісінше) буфер арқылы кез келген мәліметті қиып алуға, көшіруге және кірістіріп қоюға болады.
Access – бұл реляциялық МББЖ, яғни мұнда бір мезетте бірнеше мәліметтер базасының кестелерімен қатар жұмыс істей беруге болады. Реляциялық МББЖ мәліметтер құрылымын қарапайым етіп құрастырып, жұмыс істеуді жеңілдетуге мүмкіндік береді.
MS Access ақпаратты көрсету және сақтау үшін пайдаланылатын жеке компоненттерден тұрады. Олар: кесте, форма, есеп беру, сұраныстар, деректерге мүмкіндік беретін беттер, макростар және модульдер. Формалар мен есептерді құру үшін конструкторлар қолданылады, сондықтан бұл компоненттер конструкторлық объектілер деп аталады. Конструкторлық объектілер басқару элементтері деп аталатын едәуір кіші объектілерден тұрады (олар: өріс, батырмалар, диаграммалар, жақтаулар, және т.б.).
Кесте деректер қорының негізі болып табылады. MS Access-те бүкіл ақпарат кестелерде беріледі.
Формалар- форма терезесінде кестелерді енгізу мен көру үшін қолданылады. Олар экранда бейнеленген ақпараттың көлемін шектеуге мүмкіндік береді және оны тиісті түрде көрсетеді.
Формалар- форма терезесінде кестелерді енгізу мен көру үшін қолданылады. Олар экранда бейнеленген ақпараттың көлемін шектеуге мүмкіндік береді және оны тиісті түрде көрсетеді.
Есеп берулер деректер қорында бар ақпаратты бейнелеу үшін қолданылады. Есеп берулер конструкторының көмегімен деректер тобын, өрістер тобын және есептелінетін өрістерді, оларды сәйкес жасайтын өз есеп беруіңізді дайындайсыз.
Сұраныс деректер қорынан ақпаратты алады, әрі мұнда деректер бірнеше кесте арасында бөлінген болуы мүмкін.
Деректерге қатынау беті MS Access немесе Microsoft SQL Server деректер қорында сақталған Интернет немесе Интернет арқылы жұмыс істеуге және оларды көруге арналған Web парақтың арнайы түрін ұсынады.
Деректерге қатынау беті MS Access немесе Microsoft SQL Server деректер қорында сақталған Интернет немесе Интернет арқылы жұмыс істеуге және оларды көруге арналған Web парақтың арнайы түрін ұсынады.
Макростар жиі орындалатын операцияларды автоматтандыруға арналған. Әрбір макрос бір немесе бірнеше макрокомандалардан тұрады, олардың әрқайсысының белгілі бір қызметі бар, мысалы, формаларды немесе есептерді баспаға жібереді.


Сақтаулы ақпараттың сипатына қарай ДҚ-ның екі түрі бар:
Сақтаулы ақпараттың сипатына қарай ДҚ-ның екі түрі бар:
фактографиялық
құжаттық
Сипатталатын объектілер туралы қысқаша мәліметтер нақты белгіленген пішімде беріледі. Мысалы, кітапханадағы кітаптар қорының ДҚ-да әрбір кітап туралы дерек библиографикалық түрде сақталады: басылған жылы, авторы, аты және т.б.Қысқаша айтқанда, фактографиялық ДҚ – бұл картотекалар.
Әр түрлі типтегі: мәтіндік, графикалық, дыбыстық, мультимедиялық кең көлемді ақпараттардан тұрады. Мысалы, заң шығару актілерінің құжаттық деректер базасы заңдардың мәтінінен тұрады. Құжаттық деректер –
бұл архив
Деректер қоры – компьютердің сыртқы жадында сақталатын, белгілі бір ереже бойынша ұйымдастырылған, сақталып, өңделген өзара байланысқан мәліметтер жиынтығы.
Ақпараттарды сақтау әдісі бойынша ДҚ-ның екі түрі бар:
Ақпараттарды сақтау әдісі бойынша ДҚ-ның екі түрі бар:
орталықтандырылған
үлестірілген
Орталықтандырылған ДҚ-да бар ақпарат бір компьютерде сақталады.
Үлестірілген ДҚ жергілікті және ауқымды компьютерлік желілерде қолданылады және ақпараттың әр түрлі бөліктері бөлек компьютерлерде сақталуы мүмкін. Мысалы, Internet жүйесіндегі ақпарат
Реляциялық ДҚ дегеніміз – кесте түрінде ұйымдастырылған деректер базасы. Немесе оны кестелік деректер қоры дейді.
желілік
Иерархиялық ДҚ - мәліметтер арасындағы байланысты реттелген графтар арқылы сипаттауға болады. Қандайда бір программалау тілінде иерархиялық деректер қоры құрылымын есептеу үшін тармақ мәліметтер типі пайдалынылады. Желілік ДҚ - мәліметтердің элементтерінің еркін графтар түріндегі өзара байланысын білдіреді. Желілік деректер қорының схемасын сипаттауға екі тип пайдалынылады: жазба және байланыс.
№
Фамилиясы, аты
Туған жылы
Жынысы
Ұлты
Көзінің түсі
Шашының түсі
1
2
Реляциялық ДҚ-да кестенің жолын - жазбалар,
ал бағанды - өріс деп атайды.
Деректер базасында кілт деп мәні басқа жазбаларда қайталанбайтын өрісті (өрістер жиынтығын) атайды.
Өріс типі
Сипаттамасы
Мәнінің мысалы
Сандық
Мәндері тек сандар ғана болады: бүтін, ондық бөлшек


title: Сақтаулы ақпараттың сипатына қарай ДҚ-ның екі түрі бар


Сақтау спрэдінің сапа көрсеткіштерін зерттеу тамақ өнеркәсібіндегі маңызды зерттеу саласы болып табылады. Маргарин, жержаңғақ майы және джем сияқты спрэдтер кеңінен тұтынылады және жиі ұзақ уақыт сақталады. Бұл спрэдтердің сапасы сақтау кезінде нашарлауы мүмкін, бұл олардың дәмін, құрылымын және сыртқы түрін өзгертеді.
Таралу сапасының негізгі көрсеткіштерінің бірі-майдың тотығуы. Спрэдтер әдетте майлардан жасалады және бұл майлар оттегіге ұшыраған кезде олар тотығуға ұшырауы мүмкін. Бұл процесс ашулануға, жағымсыз дәмдерге және таралу құрылымының өзгеруіне әкелуі мүмкін. Таралудағы тотығу деңгейін өлшеу үшін зерттеушілер пероксидті анықтау немесе тиобарбитур қышқылымен әрекеттесетін заттарды (TBARS) талдау сияқты әдістерді қолдана алады.
Таралу сапасының тағы бір маңызды көрсеткіші-микроорганизмдердің өсуі. Спрэдтер бактериялар мен басқа микроорганизмдер үшін қоректік орта болуы мүмкін, бұл бұзылуға және денсаулыққа қауіп төндіруі мүмкін. Таралудағы микроорганизмдердің өсуін бақылау үшін зерттеушілер үлгідегі микроорганизмдердің колония түзетін бірліктерінің (CFU) санын есептеуді қамтитын планшеттік санау сияқты әдістерді пайдалана алады.
Тотығу мен микробтардың өсуінен басқа, сақтау кезінде таралу сапасына басқа факторлар әсер етуі мүмкін. Мысалы, температура мен ылғалдылықтың өзгеруі спрэдтің еруіне, бөлінуіне немесе қатты болуына әкелуі мүмкін және оны тарату қиын болады. Қоршаған орта жағдайларының таралу сапасына әсерін бағалау үшін зерттеушілер дифференциалды сканерлеу калориметриясы (DSC) немесе реометрия сияқты әдістерді қолдана алады.
Тұтастай алғанда, сақтау кезінде спрэдтердің сапа көрсеткіштерін зерттеу спрэдтердің ұзақ уақыт бойы қауіпсіз және тұтынуға жағымды болуын қамтамасыз ету үшін маңызды. Аналитикалық әдістердің комбинациясын пайдалана отырып, зерттеушілер әртүрлі факторлардың таралу сапасына қалай әсер ететінін жақсырақ түсініп, олардың сапасы мен жарамдылық мерзімін сақтау стратегияларын жасай алады.
.
Одним из ключевых показателей качества функциональных спредов является их текстура. Спред должен иметь гладкую кремовую текстуру, которая легко распределяется и со временем не отделяется и не становится комковатой. Исследование, проведенное Зису и Шахом (2005), показало, что текстуру функциональных спредов можно улучшить, добавив эмульгаторы, стабилизаторы и загустители. Эти ингредиенты помогают стабилизировать смесь и предотвращают расслоение, в результате чего получается более гладкая текстура.
Еще одним важным показателем качества функциональных спредов является их вкусовой профиль. У спреда должен быть сбалансированный и стойкий вкус, который дополняет блюдо, с которым он предназначен для употребления. Исследование, проведенное Sun-Waterhouse и соавт. (2008), показало, что добавление натуральных ароматизаторов, таких как травы и специи, может улучшить вкусовые характеристики функциональных спредов.
Помимо текстуры и вкуса, срок годности функциональных спредов также является важным показателем качества. Спред должен сохранять свою текстуру и вкус в течение разумного периода времени без необходимости в охлаждении или других консервантах. Исследование, проведенное Costa et al. (2016), показало, что добавление антиоксидантных ингредиентов, таких как витамин Е, может помочь продлить срок годности функциональных спредов, предотвращая окисление.
Наконец, питательный профиль функциональных спредов также является ключевым показателем качества. Спред должен обеспечивать полезные питательные вещества, такие как витамины и минералы, а также содержать мало вредных жиров и сахара. Исследование, проведенное Saguy et al. (2011), показало, что добавление функциональных ингредиентов, таких как омега-3 жирные кислоты и пробиотики, может улучшить питательный профиль функциональных спредов.
В заключение, показатели качества функциональных спредов необходимы для обеспечения их согласованности и эффективности. Текстура, вкус, срок годности и питательные свойства - вот некоторые из ключевых факторов, которые следует учитывать при разработке показателей качества функциональных спредов. Улучшая эти факторы, функциональные спреды могут предоставить потребителям вкусную и полезную альтернативу традиционным спредам.
Коста, Н. М., Сильва, К. М., Пиментель, Т. С., Борхес, С. В., & Алмейда, М. С. (2016). Антиоксидантное действие витамина Е на функциональное распределение. Журнал пищевой науки и технологии, 53 (3), 1469-1477.
Саги, И. С., Алмейда, А. М., Коста, Н.М., Сильва, К. М., & Пиментел, Т. С. (2011). Функциональные ингредиенты в спредах: влияние на стабильность продукта и питательный профиль. Тенденции в пищевой науке и технологии, 22 (9), 498-508.
Сан-Уотерхаус, Д., Чжан, Х., Вибисоно, Р. и Вадхва, С. С. (2008). Улучшает вкусовые характеристики функциональных спредов. Тенденции в пищевой науке и технологии, 19 (9), 503-512.
Зису Б. и Шах Н.П. (2005). Разработка функциональных молочных спредов. Критические обзоры в журнале Food Science and Nutrition, 45 (6), 425-442.
Функциональные спреды широко используются в пищевой промышленности благодаря их способности улучшать вкус и текстуру продуктов. Целью данного обзора литературы является оценка текущих исследований показателей качества функциональных спредов, в частности ключевых факторов текстуры, вкуса, срока годности и питательных свойств. Обзор показал, что текстуру функциональных спредов можно улучшить, добавив эмульгаторы, стабилизаторы и загустители. Добавление натуральных ароматизаторов, таких как травы и специи, может улучшить вкусовые характеристики. Антиоксиданты, такие как витамин Е, могут продлить срок годности функциональных спредов, а добавление функциональных ингредиентов, таких как омега-3 жирные кислоты и пробиотики, может повысить их питательную ценность. Понимание этих показателей качества необходимо для обеспечения постоянства и эффективности функциональных спредов, предоставляя потребителям вкусную и полезную альтернативу традиционным спредам.
Functional spreads are essential components in many food products. They are used to enhance the texture, taste, and appearance of a wide range of food products. The quality of functional spreads is critical to the success of food products that contain them. In this article, we will discuss the quality indicators of functional spreads.
Texture
Texture is a critical quality indicator for functional spreads. The texture of a functional spread determines its ability to mix well with other ingredients and provide the desired texture in the final product. The texture of a functional spread is evaluated based on its spreadability, consistency, and mouthfeel.
Spreadability refers to the ease with which a functional spread can be spread on bread or other food products. The spread should be smooth and easy to spread, without clumps or lumps. The spread should also be consistent in texture and thickness, with a uniform appearance.
Consistency refers to the thickness and firmness of the functional spread. The spread should be thick enough to provide the desired texture in the final product but not so thick that it is difficult to mix with other ingredients. The spread should also be firm enough to hold its shape but soft enough to be easily spread.
Mouthfeel refers to the sensation of the functional spread in the mouth. The spread should be smooth and creamy, without any grittiness or graininess. It should also have a pleasant taste and aroma.
Stability
Stability is another critical quality indicator for functional spreads. The stability of a functional spread determines its ability to maintain its texture, appearance, and performance during storage and processing. The stability of a functional spread is evaluated based on its resistance to separation, oiling off, and phase separation.
Separation refers to the separation of the water and oil phases in a functional spread. The spread should be stable enough to resist separation during storage and processing.
Oiling off refers to the release of oil from the functional spread during storage and processing. The spread should be stable enough to resist oiling off, which can result in an oily appearance and unpleasant texture.
Phase separation refers to the separation of the functional ingredients in a functional spread. The spread should be stable enough to resist phase separation, which can result in an uneven distribution of ingredients and a loss of functionality.
Flavor
Flavor is another critical quality indicator for functional spreads. The flavor of a functional spread should be consistent, with a pleasant taste and aroma. The flavor should be appropriate for the intended use of the functional spread and should not overpower the other flavors in the final product.
Shelf life
Shelf life is an important quality indicator for functional spreads. The shelf life of a functional spread is the period during which it maintains its quality and functionality. The shelf life of a functional spread depends on factors such as its formulation, packaging, storage conditions, and processing methods. The functional spread should be stable enough to maintain its quality and functionality throughout its shelf life.
In conclusion, quality indicators such as texture, stability, flavor, and shelf life are critical for functional spreads. Manufacturers should ensure that functional spreads meet these quality indicators to ensure that they perform well in the final product and have a long shelf life. By paying attention to these quality indicators, manufacturers can produce functional spreads that meet the expectations of consumers and contribute to the success of their products.
Функциональные спреды являются незаменимыми компонентами многих пищевых продуктов. Они используются для улучшения текстуры, вкуса и внешнего вида широкого спектра пищевых продуктов. Качество функциональных спредов имеет решающее значение для успеха пищевых продуктов, которые их содержат. В этой статье мы обсудим показатели качества функциональных спредов.
Текстура - важнейший показатель качества функциональных спредов. Текстура функционального спреда определяет его способность хорошо смешиваться с другими ингредиентами и обеспечивать желаемую текстуру конечного продукта. Текстура функционального спреда оценивается на основе его растекаемости, консистенции и вкуса во рту. Спред должен иметь гладкую кремовую текстуру, которая легко распределяется и со временем не отделяется и не становится комковатой. Исследование, проведенное Зису и Шахом (2005), показало, что текстуру функциональных спредов можно улучшить, добавив эмульгаторы, стабилизаторы и загустители. Эти ингредиенты помогают стабилизировать смесь и предотвращают расслоение, в результате чего получается более гладкая текстура.
Намазываемость относится к легкости, с которой функциональный спред можно намазывать на хлеб или другие пищевые продукты. Спред должен быть однородным и легко распределяемым, без комочков. Спред также должен быть однородным по текстуре и толщине, с однородным внешним видом.
Консистенция относится к толщине и упругости функционального спреда. Спред должен быть достаточно густым, чтобы придать готовому продукту желаемую текстуру, но не настолько густым, чтобы его было трудно смешать с другими ингредиентами. Спред также должен быть достаточно твердым, чтобы сохранять форму, но достаточно мягким, чтобы его было легко намазать.
Вкус во рту относится к ощущению функционального распространения во рту. Спред должен получиться однородным и кремообразным, без какой-либо зернистости. Оно также должно обладать приятным вкусом и ароматом.
Стабильность - еще один важный показатель качества функциональных спредов. Стабильность функционального спреда определяет его способность сохранять свою текстуру, внешний вид и эксплуатационные качества во время хранения и обработки. Стабильность функционального спреда оценивается на основе его стойкости к расслоению, смазыванию и разделению фаз.
Разделение относится к разделению водной и масляной фаз в функциональном спреде. Спред должен быть достаточно устойчивым, чтобы не отделяться при хранении и обработке.
Промасливание относится к выделению масла из функционального спреда во время хранения и обработки. Спред должен быть достаточно стойким, чтобы не смываться маслом, что может привести к маслянистому виду и неприятной текстуре.
Разделение фаз относится к разделению функциональных ингредиентов в функциональном спреде. Спред должен быть достаточно стабильным, чтобы противостоять разделению фаз, что может привести к неравномерному распределению ингредиентов и потере функциональности.
Вкус - еще один важный показатель качества функциональных спредов. Вкус функционального спреда должен быть однородным, с приятным вкусом и ароматом. Вкус должен соответствовать назначению функционального спреда и не должен перекрывать другие вкусы в конечном продукте. У спреда должен быть сбалансированный и стойкий вкус, который дополняет блюдо, с которым он предназначен для употребления. Исследование, проведенное Sun-Waterhouse и соавт. (2008), показало, что добавление натуральных ароматизаторов, таких как травы и специи, может улучшить вкусовые характеристики функциональных спредов.
Помимо текстуры и вкуса, срок годности функциональных спредов также является важным показателем качества. Спред должен сохранять свою текстуру и вкус в течение разумного периода времени без необходимости в охлаждении или других консервантах. Срок годности функционального спреда - это период, в течение которого он сохраняет свое качество и функциональность. Срок годности функционального спреда зависит от таких факторов, как его рецептура, упаковка, условия хранения и методы обработки. Функциональный спред должен быть достаточно стабильным, чтобы сохранять свое качество и функциональность в течение всего срока годности.
Исследование, проведенное Costa et al. (2016), показало, что добавление антиоксидантных ингредиентов, таких как витамин Е, может помочь продлить срок годности функциональных спредов, предотвращая окисление.
Наконец, питательный профиль функциональных спредов также является ключевым показателем качества. Спред должен обеспечивать полезные питательные вещества, такие как витамины и минералы, а также содержать мало вредных жиров и сахара. Исследование, проведенное Saguy et al. (2011), показало, что добавление функциональных ингредиентов, таких как омега-3 жирные кислоты и пробиотики, может улучшить питательный профиль функциональных спредов.
В заключение, такие показатели качества, как текстура, стабильность, вкус и срок годности, имеют решающее значение для функциональных спредов. Производителям следует убедиться, что функциональные спреды соответствуют этим показателям качества, чтобы гарантировать их хорошие свойства в конечном продукте и длительный срок хранения. Обращая внимание на эти показатели качества, производители могут выпускать функциональные спреды, которые соответствуют ожиданиям потребителей и способствуют успеху их продукции.
В этой статье рассматриваются показатели качества функциональных спредов, которые являются важными компонентами многих пищевых продуктов. Качество функциональных спредов имеет решающее значение для успеха пищевых продуктов, которые их содержат. В статье определены текстура, стабильность, вкус и срок годности в качестве ключевых показателей качества, которые производители должны учитывать при разработке функциональных спредов. В статье дается всесторонний обзор каждого показателя качества и подчеркивается важность соблюдения этих показателей для обеспечения того, чтобы функциональные спреды хорошо сочетались с конечным продуктом и имели длительный срок годности. В конечном счете, уделяя внимание этим показателям качества, производители могут выпускать функциональные спреды, которые соответствуют ожиданиям потребителей и способствуют успеху их продукции.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/-satbaev-atindafi-orta-mektebi-kmm-dombira--hali-mrasi-ashi-sa.html#2-топ:_«Қос_ішек»_күйінің_аңызы_3-топ:_Домбыра_сыры_Бағалау_критерийі:_Тақырыбын_қояды-1_балл_Берілген_деректерді_түсінеді-1_балл

title: «Қ. Сатбаев атындағы орта мектебі» кмм «Домбыра – халық мұрасы» (ашық сабақ) Пән мұғалімі: Енсеханова Сандугаш Бейбитовна

text:
«Қ.Сатбаев атындағы орта мектебі» КММ
«Домбыра – халық мұрасы»
(ашық сабақ)
Пән мұғалімі: Енсеханова Сандугаш Бейбитовна
Ұзақ мерзімді жоспардың тарауы:
Музыка өнері және қазақтың киелі домбырасы
|
Мектеп:
«Қ.Сәтбаев атындағы орта мектебі» КММ
|
Күні:
13.12.2019 ж
|
Мұғалімнің аты-жөні:
Енсеханова С.Б.
|
Сынып:
7 «Б»
|
Қатысқандар:
|
Қатыспағандар:
|
Сабақтың тақырыбы
|
Домбыра – халық мұрасы
|
Осы сабақта қол жеткізілетін оқу мақсаттары (оқу бағдарламасына сілтеме)
|
7.Т/А4. Мәтін тақырыбы, сөйлеушінің дауыс ырғағы мен сөйлеу мәнері арқылы негізгі ойды анықтау
7.Ж5. Оқылым және тыңдалым материалдары бойынша тірек сөздер мен сөз тіркестерін синонимдік қатармен ауыстыра отырып, жинақы мәтін жазу
7.ӘТН3.Фразоелогизм, мақал-мәтелдердің эмоционалды мәнін, көркемдік ерекшеліктерін түсініп қолдану
|
Сабақ мақсаттары
|
Барлық оқушылар орындай алады: Ұсынылған тұрақты тіркестер, мақал-мәтелдердің мағынасын анытайды
|
Оқушылардың көпшілігі орындай алады:
Мақал-мәтелдерді және тұрақты тіркестердірді синонимдік қатармен ауыстырады
|
Кейбір оқушылар орындай алады:
мақал-мәтелдердің эмоционалды мәнін, көркемдік ерекшеліктерін түсініп, шағын мәтінде қолданады
|
Бағалау критерийі
|
Тұрақты тіркес пен мақал-мәтелді қолдануда мағынасын түсінеді
Шағын мәтін жазады
Берілген деректерді түсінеді
Тірек сөздер мен сөз тіркестерін синонимдік қатармен ауыстырады
|
Тілдік мақсаттар
|
Оқушылар орындай алады:
|
Пәнге қатысты сөздік қор мен терминдер:
Домбыра, ішекті аспап, тұрақты тіркес, мақал-мәтел.
|
Диалог құруға/шығарма жазуға арналған пайдалы тіркестер:
|
Талқылауға арналған сұрақтар:
Домбыраның қандай түрлері бар?
Мәтін құрастыруда ішекті аспаптар туралы қандай еліктеуіш сөздер қатыстырдың?
|
|
|
|
|
Құндылықтарға баулу
|
Ұлттық немесе жалпыадамзаттық құндылықтарға баулу Домбыраның ұлттық аспабымыз екенін түсіндіру арқылы іске асырылады
|
Пәнаралық байланыс
|
Тарих, музыка
|
Алдыңғы оқу
|
Музыкалық аспаптар мен бағыттар
|
Жоспар
|
Жоспарланған
уақыт
|
Жоспарланған жаттығу түрлері
|
Ресурстар
|
Сабақтың
басы
|
Суреттер арқылы топқа бөлу
«Суреттер сөйлейді» бүгінгі сабақтың тақырыбы қандай болуы мүмкін.
Бүгінгі сабаққа келген мақсатың?
«Өрмекші торын құру» мақсаттарын айту.
«Қар кесегі»
1. Мәтін құрастыруда ішекті аспаптар туралы қандай еліктеуіш сөздер қатыстырдың?
2.Мәтін құрастыруда соқпалы аспаптар туралы қандай сөздер қатыстырдың?
3.Аспаптарға қатысты қандай еліктеуіш сөздерді атар едің?
«Микрофон ұсыну» әдісі арқылы сұралады.
«Смайлик» арқылы бағалайды.
|
Суреттер
Тоқыма жіп
Микрофон
Смайликтер
|
Сабақтың ортасы
|
«Қызық екен» үрмелі аспаптар бойынша қосымша деректер.
«Қол шапалақтау» арқылы бағалау
2-тапсырма.
Графикалық кестеге сал.
«Бағдаршам» әдісі арқылы бағалау
«Ойтүрткі»
1.Домбыраның қандай түрлері бар?
2.Домбыра қай елдерде қолданылады?
3. Домбырада қандай шығармалар орындалады?
«Бас бармақ» әдісі арқылы бағаланады.
«Керек дерек» Берілген мәтінге тақырып қой, қарамен боялған тірек сөздер мен сөз тіркестерін синонимдік қатармен ауыстырып оқы.
1-топ: Дәстүрлі өнер
2-топ: «Қос ішек» күйінің аңызы
3-топ: Домбыра сыры
Бағалау критерийі:
Тақырыбын қояды-1 балл
Берілген деректерді түсінеді-1 балл
Тірек сөздер мен сөз тіркестерін синонимдік қатармен ауыстырады-1 балл
Үлгерімі төмен оқушымен жұмыс.
Берілген мәтіннен қалып қалған сөздерді тауып қой. Мәнтінде не туралы айтылған?
«Кім білгір»
Тапсырма: Берілген тұрақты сөз тіркестері мен мақал-мәтелдердің мағынасын анықтаңыздар.
Тұрақты тіркестер мен мақал-мәтелдер:
Он саусағынан өнер тамған, күміс көмей, өнер қуған, жарғақ құлағы жастыққа тимеу, жұлдызы оңынан туу, төбесі көкке жету, нар кескен, сүттей ұйып, «Өнерді үйрен де, жирен», «Өнерлі өрге озар, Өнерсіз жігіт жер соғар», «Ел іші – өнер кеніші», «Өнерлі елдің өрісі биік», «Жігітке жеті өнер де аз»
«Ойлан – жұптас – бөліс» әдісі
Тапсырма: Жұбыңызбен 4 тұрақты тіркес пен 1 мақал-мәтелді қатыстырып сөйлем құраңыздар.
Кері байланыс.
-Қай жұптың жұмысы сәтті орындалды?
-Неліктен?
-Сөйлем құрауда мақал-мәтелдерді қолдану оңай болды ма, әлде тұрақты тіркестерді ма?
-Неліктен?
«Күй сандықтан» тапсырма
|
Достарыңызбен бөлісу: |


1-топ: Мақал-мәтелдер мен тұрақты тіркестерді пайдаланып, «Өнерлі Олжас» тақырынбында шағын мәтін жазыңыз. Ұсынылған тіркестерді қолданыңыз:
Өнерге деген қызығушылығын дамытқан, көптеген байқауларға қатысып, қазақтың күй өнерін түсіну, биік белестерде бағындырды, киелі домбыра әр шаңырақтың төрінде. Бағалау критерийі Тұрақты тіркес пен мақал-мәтелді қолдануда мағынасын түсінеді-1 балл
Шағын мәтін жазады-1 балл
2-топ: Берілген сөздерді септеңіз. /Домбыра, күйші, өнерлі/ 3-топ: Берілген сөздерді тәуелдеңіз, жіктеңіз. Домбыра, күйші, өнерлі/ «Ортадағы қалам» әдісі арқылы сұрау. «Бар бармақ» әдісі арқылы бағалау.
Суреттер
Сабақтың соңы
«Блоб» ағашы арқылы оқушылардың өзін-өзі бағалауын тыңдау. Оқушылардың сабаққа қатысуын бағалау Үй тапсырмасы: 3-тапсырма Қобыз – Скрипка Домбыра – Гитара Даңғыра – Барабан Кері байланыс «Өрмекші торын жинау»
Қосымша мәлімет
Саралау – оқушыға мейлінше қолдау көрсетуді қалай жоспарлайсыз? Қабілетті оқушыға тапсырманы қалай түрлендіресіз?
Бағалау – оқушы білімін тексеруді қалай жоспарлайсыз?
Пәнаралық байланыс – денсаулық және қауіпсіздік, АКТ-мен байланыс. Құндылықтармен байланыс(тәрбие элементі)


title: -топ: Мақал-мәтелдер мен тұрақты тіркестерді пайдаланып, «Өнерлі Олжас» тақырынбында шағын мәтін жазыңыз


url: http://emirsaba.org/-satbaev-atindafi-orta-mektebi-kmm-dombira--hali-mrasi-ashi-sa.html?page=2#Пәнаралық_байланыс_–_денсаулық_және_қауіпсіздік,_АКТ-мен_байланыс._Құндылықтармен_байланыс


url: http://emirsaba.org/-satbaev-atindafi-orta-mektebi-kmm-dombira--hali-mrasi-ashi-sa.html?page=2#Үй_тапсырмасы:_3-тапсырма_Қобыз_–_Скрипка_Домбыра_–_Гитара_Даңғыра_–_Барабан_Кері_байланыс_«Өрмекші_торын_жинау»


title: Сабақ бойынша рефлексия - «Қ. Сатбаев атындағы орта мектебі» кмм «Домбыра – халық мұрасы» (ашық сабақ) Пән мұғалімі:...

text:
Сабақ мақсаты мен оқу міндеттері орындалды ма, қолжетімді болды ма?
Барлық оқушылар оқу мақсатына қол жеткізді ме? Егер оқу мақсатына қол жеткізбеген болса неліктен деп ойлайсыз?
Сабақ қалай және қандай деңгейде өтті?
Жоспарланған саралау дұрыс іске асты ма? (тапсырмалар сәйкес болды ма?)
Сабақ кезеңдерінде уақытты тиімді пайдаландыңыз ба?
Сабақ жоспарынан ауытқулар болды ма, неліктен?
Осы жоспарға қандай өзгеріс енгіземін және неге?
Жалпы бағалау Сабақта ең жақсы өткен екі нәрсе (оқыту мен оқуға қатысты): 1. 2. Сабақтың бұдан да жақсы өтуіне не оң ықпал етер еді (оқыту мен оқуға қатысты)? 1. 2.
Осы сабақтың барысында мен сынып туралы немесе жекелеген оқушылардың жетістіктері/қиыншылықтары туралы нені анықтадым, келесі сабақтарда не нәрсеге назар аудару қажет?


url: http://emirsaba.org/-satbaev-atindafi-orta-mektebi-kmm-dombira--hali-mrasi-ashi-sa.html?page=3#Осы_сабақтың_барысында_мен_сынып_туралы_немесе_жекелеген_оқушылардың_жетістіктері/қиыншылықтары_туралы_нені_анықтадым,_келесі_сабақтарда_не_нәрсеге_назар_аудару_қажет


url: http://emirsaba.org/-satbaev-atindafi-orta-mektebi-kmm-dombira--hali-mrasi-ashi-sa.html#«Керек_дерек»_Берілген_мәтінге_тақырып_қой,_қарамен_боялған_тірек_сөздер_мен_сөз_тіркестерін_синонимдік_қатармен_ауыстырып_оқы._1-топ:_Дәстүрлі_өнер