title: Сборник материалов международной научно-практической конференции - бет 13

text:
Орамды немесе ӛрнекті сӛйлем.Сӛйлегеңде ойды тақ-
тҧқ қысқа айтып, білдіретін орын да болады. Ойды ҧзын айтып, орағытып келіп
білдіретін орын да болады. Ҧзын айтқанда ой дәуірлеген бетімен барып,
қайтатын. тҥрі болады. Сӛйлеудің сондай тҥрлері орамды деліп аталады,
Тҥсінікті болу ҥшіп мысал алып кӛрсетелік. Қисапсыз бай болсақ да
Қарынбайдай, Сақи боп мал шашсаң да Атымтайтай, Патшадай Әмір-Темір
дін түзетіп Болсақ да Әйдік батыр арыстандай. Болсаң да Жиреншедей сӛзге
шешен, Ақырда жатар орның тар лақат жай. Мҧнда ойдың дәуірлеуі «шешен»
деген сӛзге дейін келіп, беті сонан арғы жер де бҧрылады. Сӛйтіп ғалым
қыстырыңды сӛйлемдер мен келтірінді сӛйлемнің ара жігін аша тҥседі. Ахмет
Байтҧрсынҧлының жоғарыда айтылған ой-тҧжырымдарынан ғалымның оқу мен
тәрбиені қатар алып, оқыта отырып тәрбиелеудің маңызы кӛрінеді. Ғалымның
келтірген мысалдарынан сол кезеңнен , халықтың тіршілігінен мол мәлімет алуға
болады. Ғалым негізін қалаған тілдік терминдер мен анықтамалар кҥні бҥгінге
186
дейін қолданыста.Тілім деп тыңбай еңбектенген Ахмет Байтҧрсынҧлындай ҧлы
Ҧстаздың ҧлылығын ҧлықтау әр қазақтың еншісінде деген ойдамыз.
Әдебиет
1. Байтҧрсынов А. «Тіл тағылымы». – Алматы, « Ана тілі»,1992, 448 бет.
2. Қазақ грамматикасы. – «Астана», 2002.
3. Аманжолов С. «Қазақ әдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсы». –
Алматы,1994.
4. Әміров Р. «Жай сӛйлем синтаксисі». – Алматы, 1983.
5. Есенов Қ. «Қҧрмалас сӛйлем синтаксисі». – Алматы, 1982.
6. Томанов М. « Қазақ тілінің тарихи грамматикасы». – Алматы, 1988.
ӘОЖ 323(574)
Жаманбаева Л. Қ., Кучерова С.А.
С. Аманжолов атындағы ШҚМУ, Ӛскемен қ.
ukkz@mail.ru
АЛАШ ҚАЙРАТКЕРЛЕРІНІҢ ҚАЗАҚ АВТОНОМИЯСЫНЫҢ
МЕМЛЕКЕТТІК ШЕКАРАСЫН МЕЖЕЛЕУДЕГІ РӚЛІ
Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасы туралы қастерлі ҧғым
санамызда жаңғырған сайын тәуелсіз еліміздің сан ғасырлық жҥріп ӛткен жолы
кӛз алдымызға елес береді. Тарихымызға ҥңілсек, ҧшқан қҧстың қанаты
талатын ҧлан-байтақ даламызды сыртқы басқыншылардан қорғау жолында
қаншама батырларымыз жан қиғаны белгілі. Солардың қатарында қазақ
мемлекеттігінің қалыптасуы, оның қазіргі кездегі шекарасының қалыптасуына
зор ҥлес қосқан алаш қайраткерлерінің ерен еңбегін де атап айтқан жӛн.
Қазақтың сан ғасырлық тарихының ең жарқын беттерін жазған Алаш
қозғалысы – тарихи-саяси қҧбылыс ретінде ҧлтымыздың мәдени-рухани даму
жолын жаңа арнаға бҧрғаны сӛзсіз. Ӛйткені, ол қазақ баласының саясат,
мәдениет сатысына кӛтерілгендігін айғақтай отырып, ендігі жерде ҧлт ретінде
дербес ӛмір сҥруге, ӛзге елдермен терезесі тең халық ретінде азат кҥн кешу
мҥмкіндігіне әлеуметті сендіре алған жаңашыл қозғалыс болатын. Қозғалыстың
қарқындылығы мен жаңашылдығы – қазақ қоғамы ҥшін қиын-қыстау сол бір
дҥбірлі шақта азаттық ҧранын салып, іс жҥзінде бытыраңқылық пен
мемлекеттік институттар қалыптаспаған дала тӛсінде дербес мемлекет идеясын
қҧруға бел шешіп кірісуінде еді. Алмағайып кезеңде амал тауып, халқының
басын қосып, ертеңіне сендірген осындай ҧлы топ бҧған дейін болмағаны
тарихтан белгілі. Олар сол тҧста кездескен қиындықтарға қарамастан, тҥпкі
мақсатқа жету ҥшін қандай да болмасын, замана сауалының оңтайлы
шешімдерін таба білді. Алаш зиялыларының қазақ даласында ҧлттық идеяны
негіздегені жӛнінде Елбасы Н. Назарбаев ӛзінің «Тарих толқынында»
кітабының «Алаш мҧрасы және осы заман» атты тарауында: «ХХ ғасырдың
187
басында ҧлттық бірлікті нығайту идеясын алға тартқан рухани-зерделі игі
жақсылар қазақтың ҧлттық идеясын жасау міндетін ӛз мойнына алды. Олар
қоғамның тҥрлі тарабынан шыққандар, әрі ең алдымен дәстҥрлі дала
ақсҥйектерінің ӛкілдері еді. ХХ ғасырдың басындағы қазақ қоғамында зиялы
қауым қалыптасуының ҧрпақтар эстафетасы сияқты сипаты болғанын атап
айтқан абзал» – деп кӛрсеткен болатын [1, 182 ].
Алаш қозғалысының кӛпжылдық тарихында және облыстық, жалпықазақ
съездерінде Алашорда ҥкіметінің жҧмысында ҥнемі басты назарда болған
мәселенің бірі – жер мәселесі. Оны Алаш кӛсемдері ӛте жақсы тҥсінген
болатын. Айталық, сол дәуірде Ә. Бӛкейхан: «Жер мәселесі – ӛмір сҥру
мәселесінің ең зоры» деген болатын. Бірінші жалпықазақ съезінің қаулысында:
«Қазақ халқы ӛзіне еншілі жерге орнығып болғанша қазақ жері ешкімге
берілмесін» делінсе, «Алаш» партиясының бағдарламасында: «Учредительное
собрание негізгі закон жасағанда жер сыбағасы алдымен жергілікті жҧртқа
берілсін деу; қазақ жер сыбағасын отырған жерлерден алып орнасқанша, қазақ
жеріне ауған мҧжық келмеу» делініп бекітіле тҥсті. Алашорда ҥкіметі
автономия жариялай отырып, оның бірінші бабында: «Бӛкей елі, Орал, Торғай,
Ақмола, Семей, Жетісу, Сырдария облыстары, Ферғана, Самарқанд
облыстарындағы һәм Әмудария бӛлімдеріндегі қазақ уездері, Закаспий
облысындағы һәм Алтай губерниясындағы іргелес облыстардың жері бірыңғай,
іргелі халқы қазақ-қырғыз қаны, тҧрмысы, тілі бір болғандықтан, ӛз алдына
ҧлттық, жерлі автономия қҧруға...» деп жер тҧтастығын басты мәселе ретінде
бекітті. Алашорда ҥкіметі 1918 жылы 24 маусымда «Алаш автономиясының
жерінде жер пайдалану туралы Уақытша Ереже» ӛзінің мазмҧны мен пәрмені
жағынан маңызды қҧжаттардың бірі болды [2, 111 ]. 11 баптан тҧратын бҧл
Ережеде жерді пайдаланудың негізгі тәртібі кӛрсетілді. Алаш қозғалысының,
Алашорда жетекшілерінің аса ірі тарихи еңбегі қазақ жерін сақтап қалуымен
байланысты. Осы кҥнгі Қазақстан Республикасы жерінің тҧтастығы мен
сақталып қалуында Алаш қайраткерлерінің орасан зор еңбегі жатыр. Олардың
кеңес ҥкіметінің басшыларымен келіссӛздері, әсіресе, Ә. Бӛкейханов,
А. Байтҧрсынов, Ә. Ермековтердің осы бағыттағы қажырлы еңбегі кейін, Қазақ
автономиялық советтік социалистік республикасын қҧру кезінде осы
автономияның аумағын белгілеуде шешуші маңызға ие болды.
1917 жылғы ақпан тӛңкерісінен кейін Қазақстанда ірі-ірі тарихи оқиғалар
болғаны баршаға аян. 1917 жылы шілде айында Орынбор қаласында ӛткен
Жалпы қазақтардың бірінші съезі Ресей қҧрамында ҧлттық автономия қҧру
идеясын кҥн тәртібіне қойып, оның демократиялық жолмен шешілуіне бағыт-
бағдар іздеді. Қҧрылтай нәтижесінде Ә.Бӛкейхан бастаған зиялылар тобы
ҧлттық-демократиялық мақсаттарды кӛздейтін «Алаш» партиясын қҧрады.
«Алаш» партиясы бірден елдің қоғамдық-саяси ӛміріне араласып, қазақ,
халқының ҧлттық мҥддесін қорғай бастады. «Алаш» партиясының сол кезде
кӛздеген негізгі ҥш ҧлттық мақсаты – қазақ халқын отарлық езгіден қҧтқару,
тарихи жаңа кезеңде қазақ мемлекеттілігін қалпына келтіру және қазақ қоғамын
188
ӛркениетті елдер қатарына қосу болды. Міне, осыған байланысты Алаш
зиялылары 1917 жылы қазан айының 8-17 жҧлдызы аралығында Томск
қаласында ӛткен I Сібір облыстық съезіне қатысады. Съезге қатысудағы негізгі
мақсаттары – демократиялық жолмен Қазақстанды тәуелсіз мемлекет деңгейіне
кӛтеру. Шындығында, бҧл сол кезеңде жҥзеге асуы ӛте қиын ҥлкен шаруа еді.
Екі ғасырдан астам уақыт бойы жҥргізілген отарлау саясатының салдарынан
ҧлан-байтақ жеріміз тҧс-тҧстан бӛлікке тҥсіп, қазақ атының қасақана
бҧрмаланып қырғыз атанып, біртҧтас ел болудан ҥміті ҥзілген дәрменсіз
жағдайда болатын. Съезге Қазақстанның атынан сол кездегі алаш зиялылары –
Ә. Бӛкейхан, Х. Ғаббасов, Р. Мәрсеков, А. Айтленов, Ә. Ермеков, Е. Итбаев,
С. Досжанов, С. Желкілдеков және И. Тҧрмахамедов қатысты. Съезд әр аймақ-
тан келген делегаттар арасынан жиын жҧмысын жҥргізу ҥшін тӛралқа сайлап,
оған мҥшелікке Семей облысынан – Ә. Ермеков, Ақмола облысынан –
П.Я. Дербер, ал қазақ зиялысы Ә. Бӛкейхан – бҥкіл Ресей ҧлттарының атынан
сайланды.
Съездің басты мақсаты Ресейдегі ақпан тӛңкерісінен кейін орын алған
мемлекеттік қҧрылымның формаларын айқындау және ҧлттардың болашақ
мемлекеттік мәртебесінің конституциялық негізін пікірталас арқылы талқылап,
бағдарлама қабылдау болды. Съезд мәжілістерінде талқыланған мәселелердің
негізгі ӛзегі: Сібір аймағы Ресей қҧрамында қандай қҧқықтық жағдайда болуы
керек? Оның қҧрамына енген ҧлттардың мемлекет формалары федерация әлде
автономия болуы керек пе? Ҧлттардың тең қҧқықтық дәрежесі қалай
қамтамасыз етіледі? Осындай ел тағдырына маңызды ойларды ортаға салу
негізінде съезде басты бағыт айқындалады. Қазақ зиялыларының съезд
жҧмысына белсенді қатысуларының бірнеше себебі болды. Біріншіден, ақпан
тӛңкерісінен кейін елде орын алған тҥсініксіз жағдай мен уақытша ҥкіметтің
бҧлыңғыр болашағының аландатуы болса, екіншіден, патшалық ҥкіметтің билік
басынан кетіп, елдегі аласапыран кезенде ҧлттық тәуелсіз мемлекет қҧру
идеясын жҥзеге асыру мәселелерін қарастыру және автономиялық мемлекет
қҧру идеясы жҥзеге асқан жағдайда Сібір аймағы қҧрамындағы қазақ
жерлерінің тағдыры мен шекара сызығының ӛту мәселесі еді.
Съезд жҧмысына қатысқан қазақ зиялылары ҧлттық қанау мен отарлық езгіні
жойып, ӛзін-ӛзі басқару қҧқығына ие болуға шақырды. Р. Мәрсеков ӛзінің
сӛйлеген сӛзінде, Сібірді мекендейтін ҧлттар мен тайпаларға ӛзін-ӛзі басқару
қҧқығын беру керек, Ә. Ермеков съезд жҧмысы орыс тӛңкерісінің соңы болуы
керек, Сібір халықтары бҧрын әрқайсысы ӛз бетінше кеткен, сондықтан енді олар
бірге достықта ӛмір сҥрулері қажет десе, ал Ә. Бӛкейхан ӛз сӛзінде большевиктер
ҧсынған К. Маркстың барлық елде пролетариат диктатурасын орнату арқылы ҧлт
мәселесін, мемлекет формасын шешу идеясын бірден жоққа шығарады.
«Халықтар дайын формулалармен Маркс бойынша емес, ӛз қалаулары бойынша
ӛмір сҥрулері қажет», – деп тҧжырымдады Ә. Бӛкейхан [3, 23].
1917 жылғы желтоқсанда ӛткен екінші жалпы қазақ қҧрылтайының кҥн
тәртібі «Алаш» партиясы бағдарламасының талаптарынан және сол кезде
189
қалыптасқан саяси ӛзгерістерден туындады. Қҧрылтайдың кҥн тәртібіне
енгізілген 10 мәселенің ең маңыздылары қазақ мемлекеттілігі бҧл – Алаш
автономиясын қҧру, оның ҥкіметі – Алашорданы сайлау, оның қарулы кҥштері
– халық милициясын жасақтау болды. Қҧрылтай шешіміне сәйкес, Қазақстан
халқымыздың ата-қонысын (этникалық территориясын) тҥгел қамтитын
ҧлттық-территориялық мемлекет болып жарияланды. Оның ресми атауы –
Алаш автономиясы, ал ҥкіметі – Алаш-орда болсын делінді. Қазақ қайраткер-
лерінің негізгі идеясы – қазақ халқының қайткен кҥнде тәуелсіз мемлекет
қҧруы. Ә. Бӛкейхан бҧл идеяның жҥзеге асуын әр халықтың ӛзін-ӛзі басқару
идеясын жҥзеге асыру қҧқығымен байланыстырып қарады.
Халық Комиссарлары Кеңесінің 1918 жылғы 10 шілдедегі Декретін негізге
ала отырып, Бҥкілресейлік Орталық Атқару Комитеті мен Халық Комиссарлары
Кеңесі қаулы шығарды. Ол қаулыда:
І. РКФСР-дің бір бӛлігі ретінде Автономиялы Қырғыз Социалистік Кеңестік
Республикасы қҧрылсын, оның қҧрамына бҧрынғы әкімшілік шекарасымен
мына облыстар енгізілсін:
а) Семей қҧрамына кіретін уездер: Павлодар, Семей, Ӛскемен, Зайсан,
Қарқаралы;
ә) Ақмола қҧрамына кіретін уездер: Атбасар, Ақмола, Кӛкшетау, Петропавл
және Омбы уезінің біраз бӛліктері;
Ескерту: Омбы уезінің Қырғыз және Сібір бӛліктерінің шептерін дәл
белгілеу Қырғыз революциялық комитетінің Сібір революциялық комитетімен
келісім бойынша жҥзеге асырылады.
б) Торғай қҧрамына кіретін уездер: Қостанай, Ақтӛбе, Ырғыз, Торғай;
в) Орал қҧрамына кіретін уездер: Орал, Абищенск, Темір, Гурьев;
г) Закаспий облысының Маңғыстау уезі, осы облыстың Красноводск
уезіндегі 4-ші және 5-ші Адай болыстары;
д) Астрахань губерниясынан: Синемор болысы, Бӛкей ордасы, 1-ші және 2-
ші Приморье округтарымен шектес бҧрынғы қазыналық округтық жерлердің
территориясы. Астрахань атқару комитетінен комиссия қҧрылсын және оның
қҧрамына Астрахань атқару комитеті мен Қырревком ӛкілдері кірсін, олар екі
облыстың аралас халықтар тҧратын елді мекендер арасындағы ӛзара
байланысты қарастырсын делінген жарлықта.
2. Сол кездегі Тҥркістан республикасының қҧрамына кіретін қырғыз
территориясын Қырғыз республикасының қҧрамына енгізу осы облыстар
халқының еркі бойынша жҥргізілсін деп қазақ шекараларының оған кіретін
облыстар мен уездерді анықтап берді [3, 24].
1918 жылы қазан айында Қара-Тӛбе деген жерде Маңғышлақ қазақтары
жиналып, ӛздерінің Қазақ АКСР-і қҧрамына қосылатындықтары жӛнінде қаулы
қабылдап, Қырғыз (Қазақ) ӛлкелік тӛтенше комиссары Ә.Жанкелдинге ӛтініш
жазды. Бҧл мәселе 1920 жылы 27 наурыздағы Қырғыз әскери ревком
мәжілісінде қаралып, Маңғышлақ және Красноводск уездері Тҥркістан
республикасының қҧрамында болғанымен ондағы Адайлар кӛбіне Орал және
190
Торғай облыстарында тҧрады, сондай-ақ олар шаруашылық жағынан Орал
облысымен байланысты, сол себепті Адайлар Қазақ АКСР-і қҧрамына
қабылдансын деген қаулы қабылданады.
Бҥкілресей Халық Комиссарлары Кеңесінің тӛрағасы В.И. Ленин 1919
жылдың 10 шілдесінде «Қырғыз (Қазақ) ӛлкесін басқаратын революциялық
комитеті туралы Уақытша ережеге» қол қояды. Дала ӛлкесін басқару
Қырревком қарамағына кӛшеді. Комитет мҥшелігіне алғашында А. Байтҧр-
сынов, Ә. Жанкелдин, М. Тҧнғаншин, Б. Қаратаев, С. Пестровский, С. Меңде-
шев, В. Лукашевтер енді. Дала ӛлкесінің әкімшілік орталығы Орынборда
жҧмысқа кіріскен Революциялық комитет тамыз айының басында-ақ «кҥллі
қазақ жерін бір автономияға біріктіру – кезек кҥттірмейтін тарихи міндет...» деп
жария етті [3, 25].
1919 жылы 27 тамызда Бҥкілресей Орталық Атқару Комитеті (БОАК) Сібір
ӛлкесін басқару ҥшін Сібір революциялық комитетін қҧрады, оның әкімшілік
орталығына Омбы қаласын белгілейді. 1868 жылғы реформа бойынша ресми
қҧжаттарда «Сібір қырғыздары» аталған Орта жҥз қазақтары қоныстанған
Сарарқа атырабы Сібір ӛлкесінде қалады: атап айтқанда, бҧрынғы Торғай
облысына қарасты Қостанай уезі тҥгелдей сол кезде қҧрылған Челябі
губерниясына берілді; ал Ақмола облысы кӛп кҥттіртпей Омбы губерниясы
атанып, оның қҧрамына осы облыстан Кӛкшетау, Атбасар, Петропавл және
Омбы уездері кірген; сондай-ак, Павлодар, Қарқаралы, Аягӛз, Зайсан және
Ӛскемен уездерін біріктірген Семей облысы Сібревкомның қҧзырына кӛшеді.
Сібревкомның қҧрамына ӛткен ҧлан-ғайыр жерлерде ӛмір сҥрген 1916 жылғы
санақ бойынша саны бір жарым миллионнан асқан қазақтар Қырревком
билігінен тысқары қалып қойған-ды.
Бҥкілодақтық Атқару Комитеті Уақытша ереже қабылданғаннан кейін бір-
екі ай аралығында қазақ даласының теріскейі мен шығысын қамтитын ҧлан-
байтақ бӛлігіне билік ететін тең қҧқықты екі ревком қҧрады. Осы қазақ
халқының тағдырында маңызды саяси оқиғаға зер салсақ, Мәскеудің сол бір
сыңаржақ қарар арқылы екеуін бір-біріне қарсы қойып, дау-шарға тҥсуін ӛздері
қолдан жасағанын аңдау қиын емес. Сібір ревкомы иелігіндегі қазақ жерінде
орыс билігін қаз-қалпында сақтап, соған орай қазақ зиялыларын ел басқарудан
шеттету, саяси қуғындау әдісін тҥу бастан бекем ҧстаған. Сібревкомды
басқаруға қажыр-қайраты мығым, большевиктік белсенді әрекеті ҥшін
«Сібірдің Ленині» атанған И.Н. Смирнов тағайындалғанды. Оның ойынша, бҧл
ӛлкеге байырғы қазақ жерінен де қомақты сыбаға алуға тиіс: айталық БОАК
қаулысына сәйкес, Қырреспублика иелігіне Семей, Ақмола, Торғай облыстарын
қайтарып беруге ол қарсы емес, бірақ Қостанай, Петропавл, Омбы, Кӛкшетау
уездерін біртҧтас қалпында, ал Павлодар уезінен бірнеше болыстар мен
Ӛскемен уезінің кҥншығыс бӛлігі, кенді Алтай аймағы, яғни, қазіргі Қатон-
қарағай, Кҥршім аудандары тҥгелдей, Зырян, Риддер және сол қалалардың
тӛңірегіндегі қазыналы, ну орманды таулы ӛңір Сібір ӛлкесінде қалуы тиіс.
Оның осы мәселеге қатысты айтқан негізгі уәжі: аталған уездерде орыстар
191
басым тҧрады, ал қазақтар саны жағынан отыз, ары барса қырық пайыздан
аспайды, осы жерлер Қырреспубликаға берілсе, басым қоныстанған орыс пен
азғантай қазақ ӛзара сыйыспай, қиян-кескі қантӛгіс туады-мыс, оған қоса осы
ӛңірдегі ӛндіріс ошақтарын, әсіресе, тау-кен жҧмыстарын Сібревком жедеғабыл
жҥргізіп, ортақ Отанды нығайтуға қомақты ҥлес қосады, ал Қырғыз
республикасы – бҧған дәрменсіз, мал бағу болмаса, ӛндірісте істеуге оларда
тәжірибе де, қабілет те жоқ деп есептелді.
Қазақ зиялыларының қарсылығына қарамастан, 1920 жылы 4 тамызда
«Сібірді аудандарға бӛлу» деп аталатын қаулы шықты. Қаулы бойынша
Павлодар облысының солтҥстігіндегі 10 болысы Омбы уезіне қаратылады. Осы
бӛлініс бойынша Сібір мен қазақ жерлерінің жаңа шекарасы Павлодар уезіндегі
Қандыкӛлден басталып, Сарыкӛл стансасы арқылы қазіргі Екібастҧзды қамтып,
соның оңтҥстігінен 15 шақырым жердегі Әлгірей сорына дейінгі орасан зор
аймақты қамтып, Ақсу болысын қоса отырып шығысқа қарай жҥріп, ең аяғында
Ертісті басып ӛтіп, Жәміш кӛлінен Славгородқа шықты.
Осы мәселеге байланысты басталған екіжақты талас- тартысқа нҥкте қою
ҥшін 1920 жылы 9-10 тамызда КСРО Халық Кеңесінің арнайы мәжілісі ӛтеді.
Осы тҧста қазақ жерінің тҧтастығын сақтап қалу жолында алаш қайраткерлері
ерекше жанын салады. Автономия қҧру идеясын ҧстана отырып, оның
территориясының бҧған дейінгі «Алаш» автономиясы аумағында сақталуына
айрықша мән беріп қарады.
Алаш мҧрасын жан-жақты зерттеген қоғам қайраткері, тарихшы М. Қҧл-
Мҧхаммед ӛзінің «Алаш қайраткерлері саяси-қҧқықтық кӛзқарастарының
эволюциясы» атты еңбегінде: «Қазақ автономиясы негізінен Алаш автономиясы
белгілеген аумақтық межелеу негізінде қҧрылды. Бҧл Алаштың ең ірі жеңісі,
әрі қазақ халқы алдындағы аса зор тарихи еңбегі болды. Сондықтан да осы
мәселенің тарихына арнайы тоқталған жӛн», – деп баса кӛрсеткен оқиға
тарихына ҥңілер болсақ, бҧл жерде де алаш қайраткерлерінің айрықша кҥш
жігеріне, қайратына тәнті боласыз [4, 173].
1920 жылы 16 мамырда Қырғыз (Қазақ) әскери революциялық комитетінің
Қазақ АКСР-і шекарасын анықтау туралы комиссиясын бекіту жӛніндегі №128
қаулысы шықты [3, 26]. Бҧл комиссияның қҧрамы Әскери ревком тағайындаған
ҥш адамнан қҧралды. Комиссия міндетіне тарихи, экономикалық және саяси
жағынан Қазақ республикасына жататын жерлерді анықтау, республиканың
шекарасын анықтау және Халық комиссарлары Кеңесіне жасалатын
баяндаманың жобасын әзірлеу, кӛрші губерниялармен даулы жерлерге қатысты
қорытынды келісім жасау және шешу, ішкі аудандастырудың жобасын
дайындау және т.б. мәселелер жҥктелді. Осы қаулыға лайық алаштың кӛрнекті
жетекшілерінің бірі Әлімхан Ермеков «Қазақ ӛлкесінің жағдайы және оның
шекарасын белгілеу» жӛнінде баяндама жасау ҥшін Мәскеуге жіберіледі.
Ермеков Қазақ ӛлкесінің жағдайы мен оның шекарасын белгілеу мәселелері
бойынша Халық комиссарлары Кеңесінің мәжілісіне дайындалады.
1920 жылы 17 тамыз кҥні В.И. Лениннің тӛрағалығымен ӛткен мәжілісте
192
Әлімхан Ермеков бар кҥш-жігерін сала кіріседі. Ӛйткені ол иісі қазақтың
тағдыр-талайы шешілетін кез дәл осы тҧс екенін жан дҥниесімен сезіне отырып
және де нақты жағдайды жетік білетіндігі мен шешендігі арқасында ӛз
дәйектерімен комиссия мҥшелерінің кӛзін жеткізе білді. Қазақтың уысынан
шығып бара жатқан Атырау ӛңірін де алаш жҧртына қайтарып берді. Бҥгінде
тәуелсіз еліміздің тарихында елеулі із қалдырған осы оқиға жайлы Ермеков ӛз
естелігін қалдырған. Онда: «Ӛз баяндамамда мен, ең алдымен шекара
белгілеуде ҥлкен маңызға ие болып отырған Қазақстандағы жер мәселесінің
тығырыққа тіреліп тҧрғандығына басты назар аудардым.
Патша ҥкіметі тҧсында қазақтың ӛзен-кӛлдің жағасындағы, жайқалған
орман-тоғай алабындағы қҧнарлы, қара топырақты жерлері сол кездегі
заңдылықққа қайшы бола тҧрса да, тҧрғылықты халықтан тартып алынды.
Олар; Ертіс бойындағы он шақырымдық алап, Каспийдің солтҥстік
жағалауындағы бір шақырымнан басталып кейін 70 шақырымға дейін созылған
миллиондық қор деп аталған алап, малшыларға арналған, қазыналық-оброктық
деп аталатын және қазынаның жеке пайдалануына бӛлінген жер учаскелері.
Бҥгінгі Қазақстан экономикасындағы бҧл мҧнайлы ӛлкенің алар орнын ескере
кететін болсақ, алаш қайраткерлерінің осы қадамының тарихи қадамының
қаншалықты маңызды екендігіне кӛз жеткізе аламыз.
...мен он шақырымдық алапқа қатысты мәселелерді шамам келгенше
дәлелдеп шықтым. Комиссия мәжілісінде республиканың шекарасын
белгілеуде жоғарыда атап ӛткен Каспий теңізінің солтҥстігіндегі бір шақырым-
дық жағалауды Астрахань губерниясынан алып, біздің республиканың
шекарасына қосу жӛнінде ҧсыныс жасадым. Менің бҧл ҧсынысыма мәжіліске
қатысушылар шҧғыл қарсы шықты», - деп кӛрсетеді. Ә.Ермековтың ӛз қолымен
жазған естелігінен сондай-ақ, осы аталған территорияны, яғни «жағалауды
біздің республика шекарасына қосу туралы әңгіме ол жерді негізінен балық
кәсіпшілігімен айналысатын қазақтар мекендейтіндіктен туындап отырған-
дығын және жағалау Қазақстан аумағына кіріңкіреп орналасқандықтан ол
жердегі қазақтарды еңбекке жҧмылдыру да оңай болмақ. Егер балықшы
қазақтар мекен еткен жағалау біздің республиканың шекарасына қосылатын
болса, біз бҧл кәсіпті дҧрыс жолға қойып, Орталыққа Астрахань губерниясынан
әлдеқайда кӛп мӛлшерде балық дайындайтын боламыз» – деп, ӛз дәлелдерін
келтіре отырып жеңіске жетті [5, 151-153].
24 тамызда Ленин: «Қаулы дайын. Әлімхан Ермековтің қайта баяндама
жасағаны дҧрыс. Осы бойынша заңдастыру керек» деп шешім шығарады. Осы
шешім қабылданып шыққаннан кейінгі сәтті Әлімхан Ермеков естелігінде
былай жазады: «Ӛзімнің табысыма масаттанып, риза болып шықтым. Ол кезде
бар-жоғы 29 жаста едім. Біздің делегация да қолымды алып жатты. Қарасам,
Бӛкейханов жоқ екен. Бәріміз дәлізге шықтық. Қазақстанның делегация қҧрамы
он бестей адам болатын. Бәріміз Әлихан Бӛкейхановты тостық. Әлекең
Ленинмен пікірлесіп, әңгімелесіп қалған болатын.Он бес, жиырма минуттан
кейін ол кісі де шықты. Әлихан Ленинге бекітілген шекараға тездетіп қол қоюға
193
ӛтініш етіпті, Ленин орындауға уәде беріпті» [6,148].
1920 жылдың 24 тамыз кҥні В.И. Ленин қол қойған Қырғыз (Қазақ) АКСР-ін
қҧру туралы Декрет жарияланды. Декрет қабылданғаннан кейін БОАК және
Халық Комиссарлары Кеңесі декретті жҥзеге асыру барысында №354 қаулы
қабылдады. Қаулы бойынша Қазақ Автономиясының қҧрамына Семей, Ақмола,
Торғай, Орал облыстары мен Закаспий облысының Маңғышлақ уезі, Астрахань
губерниясынан Синемор болысы, Бӛкей ордасы және тағы біраз жерлер ӛткен
болатын [3, 36]. Декретке Тҥркістан қҧрамындағы қазақ жерлерінің тағдыры
ондағы халықтың қалауы бойынша шешілсін деген тарау енгізілді. Осы Декрет
бойынша, бҧрындары Сібревкоммен талас болған даулы аймақтардың барлығы
Қазақ Автономиясының қарауына ӛтуі тиіс еді. Алайда, Сібревкомның қитҧрқы
әрекетімен Ертіс ӛңіріндегі қазақтардың ежелгі қонысы 1922 жылға дейін
қайтарылмай келді.
Сонымен жалпы отырыста бекітілген территорияны қазақ автономиясының
территориясы етіп бекіткен бҧйрық 26 тамыз кҥні баспасӛзде жарияланды.
Міне, содан бастап бҥгінгі Қазақстанның территориясы қалыптасты.
Белгілі тарихшы Сҧлтан-хан Аққуҧлы қазақ жерінің тҧтастығын сақтауда
Ахмет Байтҧрсыновтың сіңірген еңбегі туралы айта келіп, былай дейді: «Вторая
история, более известная, о том, как Ахмет Байтурсынулы одним письмом во
ВЦИК СНК вернул Кустанайский уезд из состава Челюбинской области России
под юрисдикцию автономной республики. Сегодня, как известно, Кустанайская
область является житницей независимой страны, где ежегодно собирается по
крайней мере ¼ зерна Казахстана. Удалось бы А. Ермекову и А. Байтурсынулы
отстоять и вернуть казахам эти области, если за ними не стояла мощная фигура
лидера нации А. Букейхана с его неоспоримыми научными и историческими
фактами, аргументами и архивными документами, потверждающими
незаконный захват этих земель царскими колониальными властями? Ответ
очевиден» [7, 87].
Осылайша алаш қайраткерлері алғаш рет алаш жҧртының шекарасын ресми
тҥрде бекітіп берді. Бҧл олардың халық алдындағы аса ҥлкен еңбегі болды.
Белгілі алаштанушы ғалым, жазушы Тҧрсын Жҧртбай былай дейді: -Әлімхан
Ермеков ӛз сӛзінде мынадай пікір айтыпты: «Қазақстан шекарасын анықтау
барысында мҧқым ӛлкенің этникалық, экономикалық және мәдени ерекше-
ліктерін ерекше ескеру керек. Егер қазақтардың осы уақытқа дейін кӛшпелі
ӛмір салты мен мал шаруашылығын басты кәсіп ретінде сақтап қалғанын
назарға ілсек, онда бҧл облыстардың ӛзара тығыз байланысы кӛзге анық кӛрініп
тҧр. Сондықтан да Қазақ автономиялы республикасын қҧру тек солтҥстік және
оңтҥстік облыстардың арасындағы шекаралық тҧтастықты сақтаған жағдайда
ғана мҥмкін әрі нақты ӛмірлік сипат алады. Бҧл мәселе керісінше шешілген
жағдайда автономия тіршілік кӛзінен айырылады. Сонымен қатар, мәдени,
экономикалық және аралас облыстық орталықтарда талап етіп отырған
территорияның қҧрамында қалып қояды. Бҧл орталықтарсыз оңтҥстік облыстар
экономикалық, шаруашылық, мәдени ашаршылыққа ҧшырап, тірі ӛлікке
194
айналады. Осы пайымдауларды ескере отырып, Қазақ автономиясының
шекарасын кӛрсетілген шекара бойынша бекіту қажет. Орынбор қаласы
уақытша орталық ретінде қарастырылуы керек». Ермековтің айтқаны шындық
еді. Егер де Сібірревкомының ырқына кӛнетін болсақ, бҥгінгі Қазақстанның
бес облысы: Шығыс Қазақстан, Семей, Ақмола, Қызылжар, Кӛкшетау Ресейдің
территориясында қалуы керек болды.Егер сол астраханьдық делегацияның
сӛзіне сенетін болсақ, онда қазіргі Орал, Атырау, Маңғыстау облыстары
Ресейдің қҧрамына кету керек болатын. Тҧрар Рысқҧловтың ӛтініші ӛтіп кетіп,
Тҥркістан мемлекеті қҧрыла қалған жағдайда, онда қазіргі Алматы, Жамбыл,
Оңтҥстік Қазақстан, Қызылорда облыстары Тҥркістан мемлекетінің, яғни
қазіргі Ӛзбекстанның қҧрамында қалып қоятын еді [6, 286].
Әдебиеттер тізімі
1.
Назарбаев Н.Ә. Тарих толқынында. – Алматы, 2010. – 232 бет.
2.
Алаш Орда. Сборник документов. Сост. Мартыненко Н. –Алматы, 1992. –
С.192.
3.
Сейдін Н.Б. Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы:
Қалыптасуы, мәселелері және айқындалу барысы. – Алматы, 2006. – 172 бет.
4.
Қҧл-Мҧхамед М. Алаш қайраткерлері саяси-қҧқықтық кӛзқарастарының
эволюциясы.- Алматы, 1998. – 360 бет.
5.
Движение Алаш. Сборник материалов судебных процессов над
алашевцами в 3-томах. –Алматы, 2011.Т1. – 428 с.
6.
Жҧртбай Т. Ҧраным – Алаш.Жегі. – Алматы, 2008. – 386 бет.
7.
Аккулы С. Собиратель казахских земель//Мысль. – 2013. – №1. – С.81-88.
ӘОЖ 94 (574)
Жириндинова Қ.Р.
С. Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік университеті, Ӛскемен
kuralaikura@mail.ru
Ж. АҚБАЕВТЫҢ САЯСИ-ҚҦҚЫҚТЫҚ КӚЗҚАРАСТАРЫ
Ж. Ақбаев қазақ қоғамының мемлекеттік-қҧқықтық мәселелерін алғашқы
зерттеушілердің бірі болды. Оның ғылыми ынта қойған мәселелерінің ауқымы
қазақ мемлекетінің пайда болу, қҧқықтық жҥйенің, қҧқықтық ҧғымдардың,
терминдердің қалыптасу мәселелерін қамтыды.
Ресейге қосылғанға дейін қазақ қоғамының мемлекеттік ҧйымы, ғасырлар
бойы қалыптасып, дамытылған қҧқық жҥйесі болған. Осы уақыт ішінде
мемлекеттіліктің ӛзін, оның қҧрылымын, органдарының қызметін, сондай-ақ
қҧқықтық жҥйесінің қалыптасу және жҧмыс істеу ҥрдісін сипаттайтын зор
нақтылы материал жинақталды. Ерте кезден бастап ғалымдар, жазушылар,
ақындар тҥрлі дәуірлердегі саяси оқиғаларды, әдет-ғҧрыптарды, заңдарды,
дәстҥрлерді суреттеген кӛп еңбек жазып қалдырған. Алайда бҧл еңбектердің
195
кӛпшілігі әзірше беймәлім болып қалып отыр. XVIII ғасырдың аяғынан қазақ
қҧқығы проблемаларын зерттей бастаған Ресей ғалымдарының негізінен ӛздері
әлеуметтанушылық зерттеулер негізінде жинаған материалдарға сҥйенгенін нақ
осы жағдаймен тҥсіндіруге болады. Зерттеулерді қазақ халқының тарихын, қазақ
қоғамының ерекшелігін білмейтін, қазақ тілін, қазақтардың психологиясын
тҥсінбейтін адамдар жҥргізіп, сонымен қатар, бҧл зерттеулер қазақ халқы
ӛміріндегі бетбҧрыс кезеңде, яғни Ресейге қосылу нәтижесінде, оның
мемлекеттік ҧйымы мен қҧқықтық жҥйесі бҧзылған кезде жҥргізілді. Қазақтың
әдет-ғҧрыптық қҧқығында елеулі ӛзгерістер болды: ежелден ӛмір сҥріп келген
қҧқықтық әдет-ғҧрыптарға, ӛнеге-ӛсиеттерге консерватизм белгілері тән болса
да, олар ӛзгере бастаған еді. Сӛз жоқ, казақтардың әдет-ғҧрыптық қҧқықтарын
жинау, корыту және зерттеу жӛнінде Ресей ғалымдары зор жҧмыс істеді. Олар
Ресейдегі қҧқық ғылымының дамуына оң ықпал етті, алайда қазақтардың
қҧқықтық санасына ешқандай әсері болған жоқ. Ал мҧның себептері кӛп еді.
Қазақ қҧқығы туралы еңбектер орыс тілінде жазылды, таралымы ӛте шектеулі
болды.
Ең бастысы — қазақ қоғамында кез келген салада, соның ішінде қҧқық
саласында да ғылыми зерттеулер ҧйымдастыру ҥшін ешқандай жағдай
болмады.
Қазақтың әдет-ғҧрыптық қҧқығы жӛнінде Ш. Уәлиханов алғашқылардың
бірі болып бірқатар еңбектер жазды. Ол қазақ қҧқығының проблемаларын кең
тҧрғыда — тарихи және ӛз кезіндегі қырларынан қарастырады. Ол қазақтың
дағдылы қҧқығын, мҧсылман қҧқығын, Ресей зандарын жақсы білген еді,
оларды салыстыра отырып зерттеді, аталған қҧқық жҥйелерінің жақсы және теріс
белгілерін жан-жақты кӛрсетті [1, 147 б.]. Қазақстанның қҧқық ғылымы ҥшін Ш.
Уәлихановтың қазақ қҧқығының тарихы, оның әлеуметтік мазмҧны мен
келешегі жӛнінде айтқан пікірлерінің зор маңызы бар. Оның пікірінше, қазақ
қҧқығы ҧзаққа созылған тарихи дамудың нәтижесі болып табылады және рулық
қҧрылыс дәуірінде қалыптаса бастаған. «Сот реформасы туралы жазбаларында»
Ш. Уәлиханов «бізден бҧрын жҥздеген, мҥмкін, мындаған жылдар бойы ӛмір
сҥріп келген әдет-ғҧрыптық қҧқық нормалары» туралы жазады
[1, 149 б.]. Бҧл
қҧқықтық жҥйе сияқты қҧбылыстың қоғам тіршілігі негізінде, ҧзақ кезең ішінде
қалыптасуы мҥмкін екендігін тҥсінген ҧлы ғалымның ғажайып болжамы еді.
Ӛйткені ол кезде Қазақстан аумағындағы мемлекеттік ҧйымдардың ерте кезден
бергі қҧқықтық жҥйесін сипаттайтын қҧқықтық та, әдеби де деректемелер
ғылымда әлі мәлім емес болатын.
Ш. Уәлиханов қазақ қҧқығының бірқатар ӛзіндік ерекше белгілерін
кӛрсетіп, оны тҥсіну негіздерін қалады деуге болады. Жарты ғасырдан кейін
бҧл іске енді кәсіби-заңгер Ж. Ақбаев ӛз ҥлесін қосуға тырысты [2, 28 б.]. Ол
кӛп еңбек жазған жоқ. Ӛйткені мәселе кӛп жазуда емес, автордың қандай
идеялар: терең, бірегей немесе қҧрама идеялар айтуында. Ж. Ақбаев қазақ
қҧқығының сипаттамасы жӛнінде тҥңғыш рет бірқатар бірегей идеялар ҧсынды.
Ж. Ақбаев қазақ қҧқығы институттарын тҥсіндіруде психологиялық қҧқық
196
теориясының принциптері мен идеяларын колдануға тырысқан бірінші және
соңғы қазақ қҧқықтанушысы болып табылады [2, 115 б.].
Ж. Ақбаев қазақ қҧқығы жӛнінде объективті қҧқық және субъективті қҧқық
ҧғымын бірінші болып пайдаланды.
Объективті қҧқық ҧғымы қҧқықтық жҥйенің қалыптасуына байланысты
пайда болады. Қҧқық ҧғымын бейнелейтін негізгі термин әділеттілік туралы,
ақиқат туралы, шындық туралы тҥсінікке байланысты. Бҧған қазақ қҧқығының
қалыптасу тарихы да кіреді. Алайда қазақтарда қҧқық ҧғымы пайда болуының
тарихы тым кҥрделі, оны әлі ешкім зерттеген емес. Мҧндай ҧғымның бар екенін
заңдар туралы айтылатын Орхон-Енисей ескерткіштерінен бастап XVI ғасырға
дейінгі әдеби деректемелерден кӛруге болады. Тҥркі тайпалары одақтарында, тҥркі
мемлекеттерде ӛздерінің қҧқық туралы тҥсініктері болған, бірақ олар
қолданылып келген қҧқылық нормалардың жинақталған кӛрінісі емес еді.
Тҥркі тілдес тайпалар (ҧлыстар) X-XI ғасырлардың ӛзінде-ақ арабтың (сирек
болса да парсының) қҧқықтық ҧғымдарын қолдана бастаған. Солардың ішінде
қҧқық ҧғымын объективті мағынасында кӛрсететін «хҧқық» терминінің ерекше
мәні болды. Алайда тҥркі тілдес халықтарда «хҧқық» сол мағынасында
қолданылған жоқ. Бҧл ҧғым субъективті қҧқық мағынасында орныққан, мҧны
мемлекеттік-қҧқықтық проблемалар туралы мәліметтер бар тҥркі тілдес
әдебиеттің бәрі дәлелдейді. «Хҧқық» термині орта ғасырдың ҥздік туындысы -
Ж. Баласағҧнның «Қҧтты білік» дастанында субъективті қҧқық ҧғымында
қолданылған.
Мҧнда «хҧқ» терминінің субъективті қҧқық мағынасында қолданылуы ғана
емес, сонымен қатар бҧл сӛздің жазылуы да ӛзгерген. Ол тҥрік тілі
фонетикасының ерекшеліктеріне бейімделген. Шынына келгенде, «хҧқ» сӛзін
қолдану да, айту да ӛте қиын, «хақ» әлдеқайда ыңғайлы. Сондықтан «хақ»
термині қабылданған. Бҧл араб сӛзінен алынған термин қазақ тіліне әуел бастан
осылай сіңісіп кетті. Бірақ арабтың қҧқық ҧғымы – хҧқҧқ тҥріктің «тӛру» деген
нағыз қҧқық ҧғымын алмастыра алмады.
Барлық айтылғандардың қарастырылып отырған проблемаға тікелей қатысы
бар. Ж. Ақбаевтың қазақ қоғамындағы объективті қҧқық ҧғымы туралы айта
келіп, тҥркі тілдес халықтардың қҧқылық жҥйесіне мәлім «Тӛру» ҧғымын да,
арабтардан алынған «хҧқық» ҧғымын да қарастырмайтыны неліктен? Бірінші
сҧраққа «Тӛру» ҧғымының XVI ғасырдың ӛзінде-ақ Орта Азиядағы тҥркі тілдес
халықтардың қолдануынан шығып қалғанын негізге алып жауап қайтаруға
болады. Екінші сҧраққа жауап мынадай: «хҧқық» тҥркі мемлекеттері ӛмір
сҥрген кезеңде де, қазақ мемлекеттілігі пайда болған кезде де объективті қҧқық
ҧғымы ретінде қабылданған жоқ. Бірақ ӛзінің әлеуметтік мәніне сәйкес келетін
қҧқықтық жҥйесі болмайынша, объективтендірілген қҧқығы болмайынша, кез
келген мемлекет ӛмір сҥре алмайды. Объективті қҧқықтың қалыптасу мен
қҧқықтық нормалар жҥйесі ретінде ӛмір сҥруін, сӛз жоқ, қоғамдық сана
қабылдап, белгілі бір ҧғымдық кӛрініс табады. Одан әрі абстрактілі, жалпы
қҧқық ҧғымы казақ халқының қҧқылық санасында жайлап қалыптасып, белгілі
197
бір ҧғымдық рәсімге ие болды [3, 31 б.]. Сонан соң бҥл ҧғым оларға қайдан
алынғаны белгісіз тҥрде кездейсоқ кҥштеп таңылған жоқ. Ол қоғамдық
қатынастарды жалпы қоғамның және жеке алғанда әркімнің игілігін
қамтамасыз ететін бағытта реттеп отыратын мемлекеттік нҧсқаулардың
әділетті, дҧрыс сипаты туралы табиғи тҥсініктерден туындаған. Басқаша
айтқанда, негізінен кӛшпелі ӛмір салтын ҧстаған қазақтардың қҧқықты
қоғамдық ӛмірді дҧрыс жолға салатын қҧрал деп білгені табиғи нәрсе болатын.
Қазақ қоғамында қолданылған нақ объективті қҧқықтың «Ақ жол» деп
қабылданғаны сондықтан болар. Мҧны мақҧлдап жауап қайтаруға салмақты
негіздер бар. Қазақтарда «жол» ҧғымы ӛте кең мағынада қолданылады. Қазақ
тілінің тҥсіндірме сӛздігіне жҥгінейік, онда «жол» сӛзіне айқын мән берілген.
Ӛз тақырыбымызға жақындарын келтіріп ӛтейік.
1.
Алға ҧстаған бағыт, бағдар. «Қазақ» газеті тӛңкерісшіл жол ҧстады, халық
мҥддесін қорғады. Ойы бӛлектің, жолы да белек.
2.
Салт, әдет-ғҧрып, кәде, сый, сыйлық.
3.
Ақ жол. Қалың ел қҧдайына мінәжат етіп, батырларға ақ жол тілеп,
кҥрмалдық отын лаулатты.
4.
Ата жолы. Ежелден келе жатқан дәстҥр. Ата жолын бҧзғанды тыйсаң,
әуелі ӛзінді тый.
5.
Жол бастады. Жолға шыққанда жолды бастап жҥру, жол кӛрсету, бағыт,
бағдар сілтеу.
6.
Жолға қойды. Тәртіпке келтірді, жҥйеге тҥсірді.
7.
Жолға салды. Дҥрыс бағытқа қою, тҥсіру. Жақсылар жолдан азар ма, ниеті
жаксы болған соң. Анты бар: Дайра-байға зайып болман, Ел ғҧрпын жерге
таптап «тайып жолдан».
8.
Жолдан жығылмау. Дәстҥрді, салтты жақсы білу, ҧстау.
9.
Жол кӛрген. Кӛпті кӛрген.
10.Жол кӛрсету. Жӛн сілтеу, ҥлгі, ӛнеге кӛрсету.
11.Жол сілтеу. Бағыт нҥсқау, жӛн сілтеу.
12.Қасқа жол. Анык, айқын, тҥзу жол.
13.Оң жол. Дҥрыс бағыт.
14.Сара жол. Анық, айқын бағыт.
Айтылғандардың бәрі «жол» кӛшпелі салт жағдайында ӛмір сҥрген қазақ
халқы психологиясының ерекшеліктеріне сай келетін қҧқык, ҧғымын білдіре
алатын және шын мәнінде білдірген терминнің нақ ӛзі. «Ақ жол», «Ата жолы»
арқылы жалпы объективті қҧқық ҧғымын білдіре отырып, қазақ халқының
психологиясы ӛз қҧқықтық жҥйесінің ерекшеліктерін кӛрсетті. Біріншіден,
қазақ қҧқығының аса маңызды қайнары ҧрпақтан ҧрпаққа беріліп келген әдет-
ғҧрып, дәстҥр болатын. Сондықтан қҧқық (ақ жол) әдет-ғҧрып, кәде ретінде
кабылданды. Екіншіден, қазақ қҧқығының ерекше тағы бір қайнары билердің
(сот) ӛнегесі – ҥлгісі болды. Бҧл «жол кӛрсету», істің тҥйінін шешудің «жолын
тауып беру» сияқты ҧғымдардан кӛрінді. Сот ҥлгісінің қазақ қҧқығы дамуында
ерекше маңызы болды. Ҥшіншіден, мемлекеттік анықтамалар да қазақ
198
қҧқығының даму қайнары еді. Бҧл «қасқа жол», «жолға қою», «жолға салу»
сияқты ҧғымдардан кӛрінді. Мысалы, Қасым ханның қасқа жолы», «Есім
ханның ескі жолы».
Сонымен, «Ата жолы», «Ақ жол» қазақ халқының қҧқықтық санасында
объективті қҧқық ҧғымын бейнеледі. Ж. Ақбаев бҧл айтылғандардың бәрін
тҥсініп қана қойған жоқ, бҧл оның ӛз халқының қҧқықтық психологиясын терең
білетіндігін дәлелдейді, сонымен қатар ол ҧлттық қҧқықтық санаға сай келетін
қҧқық анықтамасын берген алғашқы қҧқықтанушы-ғалым да болды. Ж. Ақбаев
қҧқық ҧғымын білдірудің аталған ҥш әдісімен қатар қҧқық ҧғымын білдіретін
тӛртінші әдісі де бар, атап айтқанда ол «жол» деген сӛз деп жазады [4, 26 б.].
Бастапқыда «жол» кәдімгі жҥретін «жол» мағынасында колданылған, ал сонан соң
бҧл сӛз қҧқық мағынасында да қолданыла бастаған, демек, қырғыздар «жол»
сӛзіне екі жақты мағына беріп, бҥл сӛзбен кәдімгі жолды да, қҧқықты да айтады.
Таза психикалық қҧқық ҧғымын білдіру ҥшін қырғыздар, баска да халықтар
сияқты, материалдық дҥниеден алынған сӛзді пайдаланған.
Біріншіден, Ж. Ақбаев қазақтардың қҧқықты «жол» деген термин арқылы,
яғни қоғамдық қатынастарды реттейтін, адамдар қҧқық қатынастарына тҥскен
жағдайда олардың арасындағы проблемаларды шешудің кӛрсеткіші болатын
қҧрал ретінде тҥсінгеніне кҥмән келтірген жок. Бҧл жерде ете елеулі бір
жағдайға назар аудару керек. Қҧқықты «жол» (даңғыл жол) деп сипаттай келіп,
Ж. Ақбаев мҧны оның мәнін кӛрсету ҥшін жеткілікті деп санайды. Ж. Ақбаев
қҧқықтың кҥштеу жағын атап кӛрсетуді қажет деп есептемейді [5, 18 б.]. Бҧл
жаңсақтық немесе қҧқық табиғатын жете тҥсінбегендік емес. Біздің пікірімізше,
Ж. Ақбаев қазақ қҧқығын ол шын мәнінде қандай болса, сол кҥйінде тҥсінген.
Мемлекеттіліктің дамымағандығы, мемлекеттік органдардың тармақталған
жҥйесінін болмағандығы, бір жағынан, қҧқықтық жҥйенің дамымағандығы,
оның салаларға бӛлінбегендігі және жҥйеленбегендігі салдарынан қазақ
қҧқығында кҥштеу элементтері айқын кӛрсетілмеген еді. Бҥл қҧқықтық
нормалардың бҧзылғаны ҥшін жаза, кҥш қолдану кӛзделмегенін білдірмейді.
Жаза қолдану да кӛзделді, кҥштеу де болды. Бірақ мҧның бәрі негізінен
қоғамдық пікірге сҥйеніп, қоғамдық санаға «сіңіп кеткен» сияқты болатын. Ал
біздің пікірімізше, кҧқық бҧзушылық ҥшін жаза қолдану қҧқықтың сипатты
белгісі ретінде қабылданбаған. Ол қҧқық ҧғымының сыртында қалған. Әйтпесе,
қазақтардың қҧқық санасында қҧқықтың тек бір тҧрғыда: «Қасқа жол», «Ақ
жол» тҥрғысында болғаны неліктен екенін тҥсіндіру қиын.
Екіншіден, Ж. Ақбаев ӛз анықтамасында қҧқық ҧғымының психикалық
қызмет нәтижесі екенін атап кӛрсетеді. Бҧл арада Ж. Ақбаев қандай да бір ҧғым
ойлану ҥрдісінің қорытындысы болып табылады деген ғылыми теорияға
сҥйенеді. Қҧқық сияқты кҥрделі қҧбылыс терең ғылыми зерттеулердің нәтижесі
ретінде, сондай-ақ адамдардың ӛздерінің практикалық тіршілік ҥрдісінде
ҧғынылуы мҥмкін. Екі жағдайда да қҧқық туралы тҥсініктер белсенді және
қорытушы психикалық қызметгің қорытындысы болып табылады.
Ҥшіншіден, Ж. Ақбаев қҧқық ҧғымына тар ӛрісті таптық кӛзқарасты
199
қабылдамайды, ал ол XX ғасырдың бас кезінде заң әдебиетінде орын ала
бастаған еді. Ж. Ақбаевтың тҧжырымынша қазақ қҧқығы бҥкіл халықтың еркін
білдіреді, ӛйткені халық психологиясы жалпы алғанда оны әділетті, дҧрыс
қҧбылыс деп таниды. Сірә, әділ билерге кҧдайдай табыну мен қарау билерді
сынау сияқты ғажайып қҧбылысты осымен тҥсіндіруге болатын шығар. Екі
жағдайда да адамдар қалыптасқан қҧқықтық нормалардың әділдігіне сенген.
Тӛртіншіден, ақырында, Ж. Ақбаев «жол» термині «материалдық дҥниеден»
алынған және оның ҥстіне тек қазақ қҧқығына ғана ерекше белгісі емес деп
дҧрыс ескерткен. Орыс және француз қҧқығында да солай болған. Басқаша
айтқанда, Ж. Ақбаев халықта қҧқық ҧғымы қалыптасуының объективті
зандылығы оның материалдық ӛмір жағдайларына байланысты екенін атап
кӛрсетеді.
Ж. Ақбаев қазақтардағы қҧқық ҧғымының тҧжырымдалуымен шектелмейді.
Ол қҧқық («жол») ҧғымын әдет (обычай) ҧғымынан шектеу қажет екендігі
туралы терең ой айтты. Біздің ойымызша, бҧл мәселеде де Ж. Ақбаев салиқалы
пікірге келген.
Шынында да, тҥркі тілдес халықтар «хҥқ» ҧғымын, тегінде, X-XI
ғасырларда болар, арабтардан алған, қалай дегенмен де ол Ж. Баласағҧнның
«Қҧтты білігі» мен М. Қашғариде кеңінен пайдаланылады және қҧқықтық
мәнінде емес, жай ғана әдет-ғҧрып мәнінде қолданылады. Жоғарыда атап
ӛткеніміздей, «қҧқық» ҧғымы «тӛру» терминімен білдірілген. Ал ежелгі тҥрік
тілінде «әдет-ғҥрып» «ӛгрәйҥк» және арабша «ғадет» деп аталған.
Әдет-ғҧрыптың «егрәйҥк» деген тҥрікше ҧғымы М. Қашғаридің сӛздігінде
кездеседі. Уақыт ӛте келе, «ӛгрәйҥк» «әдет-ғҧрып» ҧғымы ретінде
қолданылуын тоқтатқан, бірақ нақ сол мағынасында сақталып қалған, ал оны
«ғадет» (әдет) термині алмастырғандықтан, жай ғана әлеуметтік маңызды
сипатын жоғалтқан.
«Ғадет» (әдет) ҧғымы толық қҧқықтық мәнге ие болған жоқ және «қҧқық»
ҧғымын білдірмеді. Тҥркілер мен қазақтар, ӛз мҧрагерлері сиякты, «ғадетке»
неғҧрлым адамгершілік мазмҧн берген. Бҧл ҧғым, біріншіден, халықтың әдет-
ғҧрпы мағынасында («ауру қалса да әдет қалмайды»), екіншіден, мемлекеттік
(әкімшілік) ғҧрып ретінде қолданыла бастаған.
Айтылғандардың бәрінен қандай қорытынды шығады? Ж. Ақбаев ашып
жазбағанымен, оның пайымдауларынан қазақтар ӛздерінің қҧқықтық жҥйесін
әдет немесе әдеттегі қҧқық (дағдылы қҧқық) деп атамаған деген қорытындының
туындауы қисынды. Қазақтардың ӛз қҧқығын былай деп атай алмағаны
олардың «әдетті» таза қҧқықтық қҧбылыс деп қабылдамайтындығынан ғана
емес, сонымен қатар қҧқықтық нормалар жинағының әрқашанда аса кӛрнекті
мемлекет қайраткерлерінің есімдерімен байланыстырылғандығынан да болатын
[5, 247 б.]. Мысалы, «Қасым ханның қасқа жолы», «Есім ханның ескі жолы»,
«Тәуке ханның жеті жарғысы». Сондықтан қазақ қоғамында 1917 жылға дейін
болған қҧқықты «қазақтың дағдылық қҧқығы» деп емес, қайта «қазақ кҧқығы»
деп атау тарихи және ғылыми жағынан дҧрыс болады. Қазақ қҧқығының бҧлай
200
аталуы қҧқықтық әдет-ғҧрыптың да, сондай-ак кейбір реттерде (аса кернекті
билердің шешімдері) би (сот) ӛсиеті ретінде қҧқықтық мән алған би
шешімдерінің де маңызын ешбір кемітпейді. Керісінше, би ӛсиеттері санының
едәуір кӛп болуы олардың авторларының белгісіз емес, қайта олардың
болғанын атап кӛрсетеді, мҧның ӛзі қҧқылық әдет-ғҧрыпка тән.
Қҧқық магистрі Ж. Ақбаевтың қазақ қҧқығын анықтауға сіңірген ғылыми
еңбегін атап ӛте келіп, сонымен бірге оның бҧл проблема жӛнінде
айтқандарының бәрімен бірдей келісуге бола қоймайды. Ж. Ақбаевтың
кейбір пайымдаулары, біздің пікірімізше, ӛмір шындығына сай келмейді немесе
кем дегенде, даулы болып табылады.
Келтірілген пікірде кейбір қызықты және онша айқын емес жайлар бар.
Біріншіден, Ж. Ақбаев қазақ қоғамының заңдары немесе қҧқығы жазылмаған
деп санайды. Басқаша айтқанда, олар «қҧдайдан - айдан» берілген. Белгілі бір
дәрежеде Ж. Ақбаевтың айтқаны дҧрыс. Кӛптеген қҧқықтық нормалар би
ҥлгісінің (ӛсиетінің) нәтижесі ретінде, сӛз жоқ, жазылмаған болатын. Сонымен
бірге қазақтарда жазылған заңдардың болғанын толық теріске шығарудың негізі
бола қоймас.
Ж. Ақбаев қазақтардың неке қҧқықтары мәселесі жӛнінде бірқатар бағалы
идеялар айтқан. Қазақтардың неке қҧқығы туралы мақала жазылған кезге қарай
қазақ ғалымдарының да, орыс ғалымдарының да қазақтардың отбасы-неке
қҧқығы туралы заң әдебиеті бай болатын. Отбасы-неке проблемаларын
зерттеушілердің кӛпшілігі оларға этнографиялық тҧрғыдан қарады. Олар қҧда
тҥсу, тойға әзірлену ғҧрпын, оның ӛткізілуін сипаттады, бҧл ҥрдіске қатысушы-
лардың қатынастарына этикалық баға берді. Ж. Ақбаев неке қатынастарының
кейбір тҥйінді мәселелерін қҧқықтық тҧрғыдан карастырады. Бҧл орайда ол
жекелеген қҧқықтық терминдердің этимологиясын анықтауға әрекет жасайды.
Ж. Ақбаев қазақтарда неке шарты бір-бірімен дәйекті де қисынды тҥрде
байланысқан бірқатар заңдық фактілер негізінде пайда болатынын бірінші рет
тҥсініп, кӛрсете білді [5, 87 б.]. Неке шарты пайда болуы заңдылық факт
қызметін атқарған «қарғы баумен» байланысты. Ж. Ақбаев «карғы баудың» бір
кезде заңды қатынастардың пайда болуына жәрдемдескен фактор қызметін
атқарғанын арнайы атап кӛрсетеді. Сірә, XX ғасырдың басына қарай-ақ «қарғы
баудың» бҧрын болғанындай қҧдіретті заңды мәні болмаса керек. Сондықтан ол
занды мәнінен айрылған немесе онысын жоғалтқан. Мҧндай пайымдаудың кейбір
негіздері бар. «Қазақ тілінің тҥсіндірме сӛздігінде» «қарғы баудың» бір
мағынасы туралы былай делінген: «Қҧдаласқан адамның қалың малдың
сыртында беретін ырымы». Кӛрініп отырғандай, «Сӛздік» авторлары «қарғы
бауға» заң жҥзінде мҥлде ешқандай мән бермейді, ӛйткені оны «ырым» деп
санайды.
Ж. Ақбаев «қарғы бау» мәнін тҥсінуге ғалым ретінде қарайды. Арнаулы
қҧбылысты, бҧл ретте неке шартын сипаттау ҥшін оның элементтерінің
бастапқы мағынасының маңызы бар. Тіпті «қарғы бау» дербес зандық мәнін
жоғалтқан кездің ӛзінде де ол, дегенмен, неке шартын жасауға бағытталған
201
алғашқы қадам ретінде одан әрі ӛмір сҥре берді.
Ж. Ақбаев қазақтарда неке шартын жасасудың заң жҥзіндегі ерекшеліктерін
кӛрсетіп қана қойған жоқ. Ол неке шарты қатынастарының субъектілері
қҧқықтық жағдайының ерекшеліктеріне назар аударды. Неке шарты шаңырақ
кӛтеріп, ҥй болғысы келген әйел мен еркек арасында жасалмаған. Неке
шартының субъектілері, бір жағынан, қыздың ата-анасы және екінші жағынан,
кҥйеудің ата-анасы болатын. Сондықтан, Ж. Ақбаевтың дҧрыс атап ӛткеніндей,
неке шартын жасасу нәтижесінде қалындық пен кҥйеудің ата-аналары арасында
толып жатқан қҧқықтар мен міндеттер пайда болады.
Ж. Ақбаев заңгер ретінде қазақтың әдет-ғҧрықтық заңдарын зерттеп, қазақ
халқының қҧқықтық санасы мен менталитетін негізге алып, қҧқықтық
нормалардың мәнін және ерекшелігін айқындады. Сонымен қатар, Алаш Орда
мемлекеті идеясын негіздеу барысында дала демократиясының белгілерін
мемлекеттілік идеясын қалыптастыруда ҧсынды. Сондықтан, Алаш идеясының
негізін қалаушылар саяси-қҧқықтық нормалардың негізінде жаңа мемлекеттің
сипатын айқындауға тырысқан. Бҧл идея қазіргі кезеңде ӛміршеңдігін сақтап
отыр.
Әдебиет
1.
Уалиханов Ш.Ш. Шығармалар жинағы .1 Т. – Алматы, 1984.
2.
Қҧл-Мҧхаммед М. А. Жакип Акбаев. Патриот. Политик. Правовед. –
Алматы, 2002.
3.
Қҧл-Мҧхаммед М. А. Ақбаев Жақып: Алаштың бас прокуроры //
Социалистік Қазақстан. -1992. – 4-7 сәуір.
4.
Қҧл-Мҧхаммед М. А. Заң магистрі – Жақып Ақбаев // Қазақстан
Республикасы Жоғарғы Сот Жаршысы. -2001. – №2.- Б.– 25-32.
5.
Қҧл-Мҧхаммед М. А. Алаш ардагері. Ж. Ақбаевтың саяси-қҧқықтық
кӛзқарастары. – Алматы, 2005.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сборник материалов международной научно-практической конференции - бет 14

text:
УДК 372.8
Кузеубаева А.К., Умарканова М.У.
Колледж имени Кумаша Нургалиева, г. Усть-Каменогорск
maira_0214
@mail.ru
ИЗ ИСТОРИИ СОЗДАНИЯ ПАРТИИ «АЛАШ»
История существования, программные установки партии Алаш представляют
огромный интерес в связи с систематическим и целенаправленным изучением
истории общественно-политических движений Казахстана. Еще в начале ХХ века
к проблеме национально-освободительного движения обращались выдающийся
ученый и общественный деятель, впоследствии руководитель движения Алаш А.
Букейханов (1870-1937 гг.) и его единомышленники А. Байтурсынов (1873-1938
гг.), М. Дулатов (1885-1931 гг.) и другие.
202
Большинство трудов, так или иначе освещавших отдельные страницы
истории Алаш-Орды, ограничивались повторением немногих общеизвестных и
кочевавших из одной книги в другую фактов и утвердившихся оценок [3, с. 16].
Усиление национально-колониального гнета, аграрная политика царизма,
проникновение капиталистических отношений в социально-экономическую
жизнь края привели к росту национального самосознания казахского народа.
Национальное движение в казахском обществе было неоднородным,
существовали различные идейно-политические течения.
Первая буржуазно-демократическая революция в России дала толчок
политическому пробуждению трудящихся Казахстана, развитию в крае
национально-освободительного, рабочего, аграрного и других форм движения
против колониального, социального и других видов угнетения. Отношение
различных слоев населения края к событиям 1905-1907 гг. в России было
неоднозначным. Из-за низкого уровня экономического, социального и
политического развития края по сравнению с другими несколько шире
развивалось рабочее движение, поднявшееся в годы революции на качественно
новую ступень. В нем принимали активное участие промышленные и городские
рабочие. Аграрное движение было представлено в основном трудовыми слоями
казахского аула, переселенческой деревни и казачьих станиц.
Как свидетельствуют материалы казахской периодической печати начала
века и в целом творческое наследие выдающихся представителей интелли-
генции, вступивших тогда на арену политической борьбы и общественного
движения, это было временем, когда на чашах весов оказались судьбы нации,
само существование народа.
Продолжая, по существу, политику царского самодержавия, Временное
правительство в Казахстане не могло решить национальный вопрос и не
стремилось к решению аграрного вопроса. Вопрос о самоопределении, или
автономии казахов, как и других угнетенных народов, оно даже не пыталось
ставить.
В этих условиях лидеры казахского либерального движения, учитывая
быстро меняющуюся ситуацию и ускоренный процесс поляризации
политических сил, приняли решение ускорить проведение общеказахского
съезда.
В 1905 году зарождается движение «Алаш», а в 1917 году формируется
партия «Алаш» и в этом же году в газете «Қазақ» печатается программа партии.
Вокруг партии были сплочены практически все представители казахской
национальной интеллигенции [1, с. 18].
В программе партии были сформированы передовые идеи начала ХХ века,
идеи демократии, правового государства, земельный вопрос, а так же основные
аспекты жизнедеятельности общества и государства. В ноябре 1917 г. на
выборах в Учредительное собрание партия «Алаш» получила большинство
голосов и 43 депутатских места.
На Первом Всеказахском съезде, проходившем в г. Оренбурге с 21 по 28
203
июля 1917 г. произошло организационное оформление партии «Алаш».
Территория автономных областей Алаш со всеми богатствами,
находящимися на поверхности земли, водами, их богатствами, а так же недрами
земли составляет собственность Алаш [4, с. 69].
На этом же съезде были приняты решения по 14 вопросам, в том числе
таким ключевым, как форма государственного устройства России
(парламентская федеративная республика), республика казахских областей,
землеустройство казахского населения, отношение к религии, вопрос о
положении казахской женщины, подготовка выборов в Учредительное
собрание [5, с. 62].
На решения съезда оказала сильное влияние казахская интеллигенция,
объединившаяся вокруг газеты "Казах". Благодаря этому суживались
возможности влияния мусульманского духовенства на казахское население:
устранялись клерикальные суды, на смену им должны были вводиться
правовые структуры; женщины должны были обладать равными с мужчинами
правами, запрещался калым. Образование должно было стать обязательным и
подчиняющимся гражданским властям.
В партию ―Алаш‖ вошли представители научной и творческой интелли-
генции: М. Тынышпаев, М. Жумабаев, Ш. Кудайбердиев, С. Торайгыров, Х.
Габбасов, А. Ермеков, Ж. и Х. Досмухаммедовы и др.
Разразившийся в июле 1917 г. общероссийский политический кризис тре-
бовал скорейшего определения места и роли движения "Алаш" в сложившихся
условиях. 21 ноября 1917 г. газета "Казах" напечатала проект программы
партии, составленной А. Букейхановым, А. Байтурсыновым, М. Дулатовым,
И. Гумаровым, А. Жундебаевым, А. Беремжановым, Е. Турмухамедовым.
В конце 1917 г. политическое руководство национально-освободительным
движением в Казахстане большей частью принадлежало единственно
организованной партии Алаш, социально-политический статус которой можно
определить как национально-демократический. Естественно, что процесс
формирования и становления партии со всеми присущими ему признаками был
сжат во времени, а затем вообще прерван стремительным развитием
революционных событий, приведших к октябрьскому перевороту. Поэтому в
отношении партии Алаш применительно такое определение, как "движение"
поскольку алашское движение и до появления партии "Уш жуз" и других групп
являлось главной руководящей силой всей национально-освободительной
борьбы казахского народа начала ХХ века.
Второй Всеказахский съезд, проходивший с 5 по 12 декабря 1917 г. в
Оренбурге, объединил представителей различных слоев казахского общества.
На съезд прибыли делегаты из всех областей Казахстана. Центральной
проблемой, обсуждаемой на съезде был вопрос о национальной автономии.
Придерживаясь демократических принципов в государственном строи-
тельстве съезд провозгласил равенство всех национальных меньшинств,
проживающих в пределах "Алашской автономии", "во всех учреждениях
204
автономии представители всех наций должны быть представлены пропор-
ционально. Представляется также экстерриториальная и культурная автономия
тем, кто оказался без территории в пределах автономии "Алаш".
Лидеры алашского движения оставались принципиальными противниками
большевистских форм и методов социалистического переустройства Казах-
стана. Несмотря на вынужденный переход на сторону Советской власти, вся их
общественно-политическая деятельность начала 1920-х годов свидетельство-
вала о приверженности ее к прежним гуманистическим, демократическим
принципам.
Всем, кто живет среди казахов, гарантируются права меньшинства. Во всех
учреждениях автономии Алаш представители всех нации должны быть
представлѐны пропорционально. Предоставляется также территориальная и
культурная автономия тем, кто без территории окажется в пределах автономии
Алаш.
Лидеры «Алаш» Октябрьский большевистский переворот восприняли
негативно, Ахмет Байтурсынов позднее писал, что февральская революция
была правильно понята и с радостью встречена казахами потому, что, во-
первых, она освободила их от гнета и насилий царского правительства, а во-
вторых, подкрепила у них надежду осуществить свою заветную мечту —
управлять самостоятельно. То, что вторая революция показалась казахам
непонятной, объясняется просто: у казахов нет капитализма и классовой
дифференциации, даже собственность у них не так разграничена, как у других
народов. Наводила же ужас на казахов Октябрьская революция своими
внешними проявлениями. На окраинах большевистское движение сопровожда-
лось насилиями, грабежом, злоупотреблениями и своеобразной диктаторской
властью.
Пришедшими к власти большевиками партия «Алаш» была немедленно
упразднена, а все еѐ руководители, несмотря на амнистию, были в 30-х годах
расстреляны.
Идеи, выдвинутые в программе партии «Алаш», как фундамент
современной казахской государственности, был заложены в начале XX века.
Литература
1.
Аманжолова Д.А. Партия «Алаш»: история и историография.
Семипалатинск, 1993
2.
Аманжолова Д.А. Казахский автономизм и Россия. История движения
«Алаш». Москва, 1994.
3.
Аманжолова Д. А. На изломе. Алаш в этнополитической истории
Казахстана. Алматы, 2009.
4.
Алаш-Орда: Сборник документов /Сост. Н. Мартыненко. Алма-Ата, 1992.
5.
Козыбаев М.К. Историография Казахстана: уроки истории. Алма-Ата,
1990.
205
ӘОЖ 94 (574)
Нҧрбекова Р.Қ.
С. Аманжолов атындағы ШҚМУ, Ӛскемен қ.
r_nurbekova@mail.ru
АЛАШ ҚАЙРАТКЕРІ – ӘЛИХАН БӚКЕЙХАНОВ
Ҧлт тарихы тек қана саяси, әлеуметтік, қоғамдық оқиғалардан ғана емес,
сонымен қатар ҧрпақтар жалғастығынан, ӛміршең дәстҥрлерден қҧралатыны да
белгілі. Сол игі дәстҥрлерден тағылым ала отырып, мемлекет, әлеумет, жеке
адам кӛшін тҥзейді, бағытын айқындайды. Халқымыз жҥріп ӛткен ҧзақ жолдың
шежірелі кҥндеріне кӛз салсақ, тарих ата жадына тоқыған талай тағылымды
істерді кӛрер едік. Қазақ тарихының осындай белесті асуларының бірі – Алаш
қозғалысы. Бҥкіл қазақ даласын азаттық идеясына жҧмылдырған бҧл ҧлы
қозғалыстың тарихы мен тағылымы уақыт ӛткен сайын айқындалып келеді.
Алаш қайраткерлері ҧлтты ҧлт ететін талай-талай шаруаны бастағаны, жолға
салғаны белгілі.
ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының
қоғам және мемлекет қайраткерлері қатарындағы ерекше тҧлға – Әлихан
Бӛкейханов. Оның есімі ҧзақ жылдар бойы сирек аталып «буржуазиялық
ҧлтшылдықтың» синонимі ретінде қаралып келсе, кейінгі ҧрпаққа қалдырған
орасан мол аманат мҧрасы бір кісінің ғҧмырындай уақыт шаң басып жатқан.
Бірақ та «Ер есімі – ел есінде» дегендей, ондай қоғам қайраткері, халқымыздың
жадында мәңгілік сақталып қалды.
Қазақтың болашақ саяси кӛсемі, бір басында сан тҥрлі ғылым тоғысқан
бірегей тҧлғаның білім дәриясынын сусындағын ішкі қадамы Мырзатай
аталған, қазіргі Қасым қыстағында бес ауыл молдасынан сауат ашудан
басталады. Ол мҧсылманша хат танып, тілі Мҧқтасарды сындыруға жеткенде
әкесі Мықан Қарқаралыдағы бастауыш орыс училищесіне апарып береді.
Омбыға оралғанда Ә. Бӛкейханов Ресей империясының қазақ даласына
жҥргізген отаршылдық саясатына деген ӛзіндік кӛзқарасы қалыптасқан,
марксизмнің экономикалық қағидаларымен қаруланған, саяси астыртын
кҥрестің тҥрлері мен әдістерін ҥйреніп, білген, кҥрес-тартыстан біршама
тәжірибесі бар саяси кҥрескер болатын. Ол Омбыға келісімен қаланың
прогресшіл бағыттағы зиялыларымен, жер аударылғандармен тез тіл табысып,
тығыз қарым-қатынаста болады, қаланың саяси әлеуметтік, қоғамдық
жҧмысына белсене араласады. "Халық бостандығы" партиясының қатарына
ӛтіп, ӛзі қазақ зиялылары мен саяси белсенділерінің арасында осы партияның
шағын тобын ҧйымдастырады. Әлиханның саяси кӛзқарасының пісіп,
жетілуіне, кейін белгілі саяси, қоғам, мемлекет қайраткері, әрі қазақ ҧлт-
азаттық қозғалысының ҧйымдастырушысы және кӛсемі ретінде танылуына,
саяси кҥрескер ретінде шыңдалуына Омбыдағы кҥндері ерекше ықпал етеді.
Әлихан Бӛкейханов 1890 жылы Омбы қаласындағы техникалық училищені
206
бітіргеннен соң 1890-1894 жылдары Санкт-Петербордағы Орман шаруашылығы
институтының экономика факультетінде оқыған. Әлихан Бӛкейханов
институтта оқып жҥрген кезінде студенттік толқуларға қатысқан деген пікір
бар. Әлиханның студенттік жылдары Ресейдің капиталистік қатынастарға
кеңінен тартылып, елдің кӛптеген қалаларында ӛнеркәсіп орындары салынып,
темір жол қҧрылыстары қарқынды жҥргізілген және осыған байланысты
әлеуметтік қайшылықтар кҥшейе тҥскен кезеңмен тҧспа-тҧс келген. Мҧндай
жәйттар Санкт-Петербор сияқты ірі қалалардағы әр бағыттағы студенттік
қозғалыстардың қалыптасып, дамуына әсер еткен. Бҧл қозғалыстардан Әлихан
да сырт қалмаған.
Сол кездерден біздерге жеткен жекелеген қҧжаттарда оның студенттік
жылдарында жастар қозғалысына белсенді тҥрде қатынасқаны туралы, әр тҥрлі
саяси бағыттардың сол жақ қанатында болғандығы жайында, әсіресе марксизм
туралы пікір сайыстарда ӛткір пікірлер айтқандығы жӛнінде мәліметтер
кездеседі. Әлихан Бӛкейханов ӛмірінің студенттік кезеңі оның саяси
кӛзқарасының қалыптасуында айтарлықтай орын алған. Ал 1905-1907
жылдардағы бірінші орыс революциясы кезеңінде ол патшалық мемлекет
жҥйесіне оппозицияда болған. Ресейдің конституциялық, демократтар
(кадеттер) партиясының бағдарламалық ҧстанымдарына ден қойған және осы
партиясының бағдарламалық ҧстанымдарына қарай отырып, партияның
орталық комитетіне мҥше болып сайланған. Сол уақытта ол кадеттер ҥлгісімен
қазақтың ҧлттық-либералдық саяси ҧйымын қҧруды ойластырған. Әлихан
Бӛкейханов мен оның серіктестерінің 1905-1917 жылдардағы кӛзқарас
эволюциясы 1917 жылғы шілдеде, ҧлттық-демократиялық мақсат-мҥдделерді
кӛздейтін Алаш партиясын қҧруға алып келген. Оны қҧру қарсаңында Әлихан
кадет партиясынан оның мемлекеттік қҧрылыс, жер мен дін мәселелері
жӛніндегі саясатымен келіспейтіндігін мәлімдеп, оның қатарынан ӛз еркімен
шыққан болатын. Табиғатынан зерек жастың қабілет-дарынын тани білген
генерал-губернатор
Г.А.
Колпаковскийдің
Омбының
технологиялық
училищесіне ӛзі жетектеп алып барып оқытуында адамгершілік зор ілтифат
жатыр. Шәкірт жігіт те бҧл кӛрсетілген сенімге әрқашан лайықты болуға
тырысқан. Оқу орнының ӛз тҥлектерінің арасынан озат болып тәмамдаған
Әлихан Нҧрмҧхамедҧлы Бӛкейхановға Петербордағы орман шаруашылығы
институтына жолдама беруі де оған деген ҥлкен ҥміт артуының белгісі болған.
Ресейдегі жоғары дәрежелі мамандар даярлайтын білім ордасының есігін 1888
жылы ашқан. Ол 1892 жылы ойдағыдай бітіріп шығады.
Әлихан Нҧрмҧхамедҧлы Бӛкейханов Қарқаралы оязы, Әлтеке-Сырым
болысы, Желтау баурайындағы Мырзатай қыстауында дҥниеге келген. Қазіргі
әкімшілік аймақтық бӛлініс бойынша бҧл елді-мекен Жезқазған облысы
Ақтоғай ауданы «Қаратал» кеңшарына қараған. Оның нақты туған жылы
туралы да жазба деректерде тҥрліше пайымдалып жҥр. Ол анасының арызында
бергендей, Әлихан – 1866, Әзіхан – 1874, Тәтіхан – 1808, Сымахан – 1880
жылдары туғандығы атап кӛрсетілген.
207
Қазақ халқының қоғамдық ой санасын биік белеске кӛтерген ірі
қайраткерлердің туып, туған-ӛскен ортасы жайында да ӛкініштісі, әзірге ауыз
толтырарлық, мардымды ештеңе жазыла қойған жоқ. Бар ғҧмырын ҧлтының
болашағы, бақыты ҥшін «Жаным арымның садағасы» деп бел шешіп кҥрескен
ол, сол жолда бойындағы кҥш-қайраты мен ақыл-ойын, білім-парасатын
аянбаған ақылман азаматтың кіндік қаны тамған қҧтты ӛлкесі туралы айтылар
жыр, шертілер сыр, әрине әлі алдағы уақыттың ҥлесінде.
Кӛрнекті қоғам қайраткері – Ресейдің жергілікті және қалалық қоғам
қайраткерлері съезінің депутаты, Ресейдің І Мемлекеттік думасының және
мҧсылман халықтары съезінің депутаты, ІV Мемлекеттік думасының мҧсылман
фракциясының Бюро мҥшесі, Санкт-Петербор масоны, қазақтың ХХ ғасыр
басындағы ҧлт-азаттық қозғалысының негізін салушы әрі кӛсемі, халқымыздың
тҧңғыш саяси Алаш партиясының ҧйымдастырушысы және ҧлттық Алашорда
автономиялық ҥкіметінің тӛрағасы, ғҧлама ғалым – ормантанушы, экономист,
тарихшы, этнограф, әдебиеттанушы, аудармашы, әрі дарынды публицист. Міне
ардақты азаматымыздың халқы ҥшін, халқының жарқын болашағы ҥшін соңғы
демі біткенше атқарып ӛткен сан-қилы қызметінің бҧл болар-болмас кӛрінісі.
Жезқазған облысы, Ақтоғай ауданына қараған Қаратал кеңшары жерінің
тумасы болғандықтан, 1992 жылы Ақтоғай аудандық кеңесінің шешімімен
Ә.Н. Бӛкейханов есімі берілген. Әлихан ата-тегі Шыңғыс ханнан бері келе
жатқан тӛре тҧқымынан, Бӛкейханнан тарайды. Кӛкжал Барақ ханның баласы
Бӛкейхан қазақтың таққа отырған соңғы хандарының бірі. Бӛкейханның бес
әйелінен он бір ҧл болған. Он бір ҧлдың бірі – Әлиханның арғы бабасы Батыр.
Батырдан Рҥстем, Әшімтай, Мырзатай туған. Мырзатайдан Нҧрмҧхамед, Қоске,
Шолақ, Әптіхан. Нҧрмухамедтен Әлихан, Смахан, Базылхан, Әзіхан, Тәтіхан
деген бес ҧл мен Нҧрбек атты бір қыз туған. Әлихан тҧңғышы. Қазақ халқының
тарихында еліміздің, ҧлтымыздың болашағы ҥшін кҥресіп, барынша тер тӛккен
азаматтарымыз аз болмады. Дегенмен, ҧлтының кӛсегесін кӛгертпек болған
арыстардың есімі сол кездегі сҧрқия саясаттың ықпалымен ҧзақ жылдар бойы
тасада қалып келген. Соның бірі кӛрнекті қоғам қайраткері, ғҧлама ғалым,
Алашорда ҥкіметінің тӛрағасы Әлихан Бӛкейханов.
Ӛз заманында қазақтың бетке ҧстарларының бірі болған Әлихан
Бӛкейханов Кеңес ҥкіметі ӛмір сҥрген 70-жылдан астам мерзімде, атап
айтқанда, ХХ ғасырдың 30-жылдарының басынан бастап кӛшбасшы Әлихан
Бӛкейхан болған Алаш немесе Алашорда қозғалысының тарихын зерттеуге
ресми тҥрде тыйым салынғаны белгілі. Бҧл тақырыпты зерттеуге ӛткен
ғасырдың 80-жылдарының соңынан, әсіресе Қазақстан тәуелсіз мемлекет болып
жарияланғаннан кейінгі жылдардағы кезеңде жақсы мҥмкіндіктер туған: Алаш
арыстары ақталды, олардың есімдері мен шығармашылық мҧрасы туған
халқымен қайтадан қауышқан, бҧрын қоғамтанушылар ҥшін жабық болған
мҧрағат есіктері ашылған, ӛткен тарихымыздың «ақтаңдақ» беттерін шындыққа
сай толтыруға ресми билік тарапынан кедергі жасалмайтын болған.
Соңғы 20 жылдан астам мерзімде Алаш қозғалысының тарихы, оның
208
Әлихан Бӛкейханов бастаған жетекші қайраткерлерінің ӛмір жолдары мен сан-
салалы қызметтері мәлім.
Алаш қозғалысы ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басында
Қазақстанда орын алған әлеуметтік-экономикалық, қоғамдық- саяси және
мәдени-рухани ӛзгерістердің нәтижесінде ӛмірге келген. Бҧл қозғалыстың ӛзегі
саяси ҧйым ретінде 1917 жылғы шілдеде ӛткен бірінші жалпы қазақ съезінде
қҧрылған «Алаш» партиясы болған. Осы жалпыҧлттық саяси ҧйымды қҧру
ҥшін ХХ ғасыр басындағы ҧлттық-демократиялық қазақ инттеллигенциясының
жҧрт таныған жетекшілері Әлихан Бӛкейханов, Ахмет Байтҧрсынов, Мҧстафа
Шоқай, Мҧхаметжан Тынышбаев, Міржақып Дулатов, Халел Досмҧхамедов,
Жаһанша Досмҧхамедов, Халел Ғаббасов сияқты ондаған қайраткерлер 12 жыл
бойы (1905-1917) жылдар аралығында қажырлы еңбек еткен. Осы партияның
бағдарламалық мақсат-міндеттеріне сай 1917 жылғы желтоқсанда ӛткен екінші
жалпықазақ съезі Алаш автономиясының немесе Қазақ мемлекетінің
қҧрылғандығын жариялап, оның ҥкіметі – Алашорданы сайлап, жаңадан
қҧрылған мемлекеттіктің қарулы кҥштерінің негізі болуға тиісті «халық
милициясын» жасақтау туралы шешім қабылданған. Бҧл қозғалыстың Әлихан
Бӛкейхан тӛңірегіне топтасқан жетекшілері Алаш партиясын қҧрып, Алашорда
ҥкіметін сайлағанда, тіпті ӛздері саяси кҥрес сахнасына шыққан кезден бастап
аса маңызды ҥш ҧлттық мақсат-мҥддені, атап айтқанда, отарлық кезеңде
жойылып кеткен ҧлттық мемлекетті ХХ ғасыр басындағы геосаяси жағдайда
қалпына келтіруді, оның шаңырағының астына халқымыздың ата-қонысын,
яғни этникалық территориясын біріктіруде осылардың негізінде халқымызды
отарлық езгіден қҧтқаруды және реформа жолымен қазақ қауымын ӛркениетті
елдер қатарына жеткізуді ӛздеріне басты міндет деп белгілеген.
Алашорда кезеңі – ҧлттық азаттықпен теңдікке деген сенімін нығайтты, осы
жолда ӛзінің жеке басын ҧлт пен мемлекет мҥддесін жоғары қоятын кҥрескер
жҥздеген, тіпті мыңдаған қайраткерлерді қалыптастырды. Қазақ халқының
саяси жағынан да, ілім – білім жағынан да, мәдени-әдеби жағынан да әлеуеті
жоғары ҧлт екенін танытты. Ел басқарудың, ғылыми мектеп басқарудың,
әскери жасақтаудың, шаруашылық жҥргізудің, ӛнер игерудің ҥлгілерін
кӛрсетті. Яғни, қазақ мемлекетін қҧру сәтсіздікке ҧшырағанымен, жалпы
ҧлттың бойындағы мемлекеттілікке деген қҧлшынысты, елшілікті аңғартты.
Ҧлттың ӛзін-ӛзі тануы, ӛзіне сенуі, ерте ме, кеш пе оның тәуелсіздікке жетуінің
кепілі болатын.
Алашорда қозғалысының осы Алашорда кезеңі қазақ елінің мемлекет бола
алатындығымен бірге, ең бастысы – халқымыздың бойында ӛз абыройы ҥшін
кҥресе алар ҥлкен рухани жігердің бар екендігін, ел болып ҧжымдасуға аса
мҥдделі екендігін, бостандықтың қадірін, теңдіктің бағасын білерсананың бар
екендігін де қай жағынан болмасын таныта білді [1].
ХХ ғасырдың басында қазақтың ҧлттық идеясы заман талабына сай сапалық
тҧрғыдан жедел жетілді. Оны жетілдіруші, қозғаушылары Алаш партиясын
шынайы қажеттіліктен қҧрған алаш қайраткерлері тарихи мҥмкіндікті мҥлт
209
жіберіп алмау жолында жан аянбай еңбек етті. Ҧлттық идея ширыққан тҧста,
оның заңды жалғасы Алаш идеясы ӛмірге келді. Алаш идеясының уағыздаушы
және жҥзеге асырушылардың бірі Әлихан Бӛкейханов болды.
Алаш деген сӛз – ҧлт-азаттық қозғалысы және идеясы деген сӛз. Яғни, бҧл тар
топтың әрекетi, тiршiлiгi емес, бҧл – жалпыҧлттық қозғалыс. Кез-келген саяси
қозғалыстың алдына қоятын бiрiншi мақсаты – мемлекеттiң тәуелсiздiгi, дербес-
тiгi. Сол мемлекеттiк тәуелсiздiк пен қҧрылым арқылы жердi сақтау, жер арқылы
елдiң тәуелсiздiгiн, болашағын сақтау. Сондықтан, Алаш идеясы – мәңгi идея.
Қазақ халқы, қазақ ҧлты тiрi болатын болса, онда Алаш идеясы да тiрi болады.
Алаш идеясының ӛзегі – ҧлттық мемлекеттілік. Әлихан Бӛкейханов
айтқандай, мемлекеттігі жоқ – жетім халық. Кез-келген болашағынан ҥміті бар
ҧлт ҥшін мемлекеттік негізгі қҧндылық. Міне осы тҧрғыдан алғанда, Қазақстан
Республикасы – Алаш идеясының ӛмірлік шындыққа айналуының кӛрінісі
ретінде бағалануы әбден орынды. Ал оның ішкі әлеуметтік мазмҧны,
демократиялық принциптерге сҥйенген қоғамды халықтың мәдени деңгейіне
және саяси белсенділігіне тәуелді екендігін ҧмытпағанымыз жӛн [2].
Әлихан Бӛкейханов «Қазақ» газетінде қызмет етіп жҥргенде «Қыр баласы»
деген бҥркеншек атпен әр тҥрлі тақырыпта мақалаларын жариялаған. Әлихан
Бӛкейханов тек қана «Қазақ» газеті емес, басқа да қазақ тілді басылымдарда,
мәселен «Темірқазық», «Жаңа мектеп», «Қызыл Қазақстан», «Ақ жол», «Еңбекші
қазақ», «Жас қазақ» тағы басқа газет журналдарда тҥрлі тақырыптардағы
мақалаларын «Қыр баласы», «Ғали хан» деген бҥркеншек аттармен жарияласа,
орыс тілді басылымдарда «Туземеец», «Киргиз-степняк», «А.Б.», «Сын степей»
дегендей жасырын аттарды пайдаланған.
Осы басылымдарда жарияланған мақалалары мен орыс тілінде жазылған
«Киргизы», «Исторические судьбы киргизского края и культурные успехи»,
«Овцеводство в Степном крае» сияқты іргелі еңбектерінде ол аса ірі экономист-
ғалым ретінде Қазақстанның шаруашылық ӛмірінің басқа қырларымен қатар,
кӛшпелі және жартылай кӛшпелі қазақтарды отырықшыландыру мәселелерін
жан-жақты қарастыруды, отырықшылық ӛмір салтының тиімді тҧстарын
насихаттаған. Ол отырықшылыққа кӛшу ісін елдегі жер мәселесін әділ шешу
қажеттілігімен тығыз байланыста қарастырған және де Қазақстанның Ресей
империясының отарына айналу барысында халқымыздың ата қонысының сулы
да нулы ӛлкелерінің Орталық Ресейден келген келімсектердің қолына кӛшкенін
жақсы білген және осындай жағдайда қазақты отырықшыландыру аса қиын
мәселе екендігін тҥсінген. Сондықтан оның жетекшілік етуімен дайындалған
және «Қазақ» газетінің 1917 жылғы 21 қарашадағы санында жарияланған
«Алаш партиясы бағдарламасы жобасында» жер мәселесін шешу ісіне ҥлкен
мән берілген. Әлихан Бӛкейханов жан-жақты білімді, сҧңғыла саясаткер
болған. Оның саясат жҥргізу мен Алаш қозғалысын басқару қызметінде батыс
ӛркениетіне жақындығы айқын кӛрінген. Ол панисламшыл және пантҥркішіл
ағымдарға тҥсіністікпен қараған. Жан-жақты білімпаз және тәжірибелі
саясаткер ретінде айтылған ағымдардың пайда болу себептерін жақсы тҥсінген
210
және олардың жетекшілерінің іс-әрекетіне сын кӛзбен қараған.
Әлихан Нҧрмҧхамедҧлы Бӛкейхановты елімізде «Алаш» партиясының
кӛсемі, 1917 жылы қҧрылған Алашорда ҥкіметінің тӛрағасы, қазақ тарихындағы
ірі саяси қайраткер ретінде таниды. Ә. Бӛкейхановтың кадет партиясынан
шығып, ҧлттық Алаш партиясын қҧруы, мемлекеттік егемендікке жету
жолындағы жасалған саяси қадам еді. ХХ ғасырдың басында ҧлт зиялылары
қоғамның ӛзекті мәселесі – орталық езгіге қарсы ҧлттың санасын оятып,
біріктіру мақсатында тиісті идеологияның қажеттілігін тҥсініп, оны
қалыптастыру жолында ӛздерінің ҥгіт-насихат жҧмыстарын жҥргізді.
Қазақ қоғамының саяси және рухани ӛмірінде аса ҥлкен рӛл атқарған
«Қазақ» газетін жарыққа шығаруда және басылымның ҧлттық деңгейге
кӛтерілуіне Ә. Бӛкейхановтың қосқан ҥлесі зор болған. Бҧл басылымдағы
Ә. Бӛкейхановтың басты қалам тартқан мәселесі – жер мәселесі болды.
Ә. Бӛкейханов бастаған бір топ қазақ зиялылары ӛз еріктерімен майданға
аттанып, Петроградтағы билік органдарымен келіссӛздер жҥргізіп, Минскіге
барып, Батыс Майдан штабы жанындағы земскілік және қалалық одақтың
бҧратана бӛлімін ҧйымдастырып, оны басқаруды ӛз мойнына алды. Бӛлім
майдандағы жігіттердің сауатын ашу ҥшін ҥйірмелер ҧйымдастырды. Осы
кезеңде қазақ зиялыларының майдандағы жҧмысшыларға кӛрсеткен
ағартушылық қызметі, осы істің басы-қасында болған Әлихан Нҧрмҧхамедҧлы
болды. Майдандағы қазақ азаматтарына кӛрсеткен еңбегінің нәтижесінде ол
«Алаштың Әлиханы» атанды [3].
Әлихан Нҧрмҧхамедҧлы Бӛкейханов бастаған қазақ саяси тобы Уақытша
ҥкімет ҧстанымын қолдап большевиктермен ымырасыз егеске тҥсті. Сондай-ақ,
бҧл алып империяның саяси ӛміріндегі кезекті бір кикілжіңнің кӛрінісі еместін.
Қазақ саяси тобы еуропалық деңгейдегі саяси партиялармен тең дәреже –
деңгейде саяси ҧйым қҧрып империя ӛмірін, оның қҧрамындағы қазақ ҧлтының
ӛмірін реформалау арқылы тҥбегейлі ӛзгертуді жақтайтын бағдарламалық негізі
бар жол ҧсынды. Бҧл қазақ тарихында бҧрын-соңды болмаған орасан зор
маңызы бар қҧбылыс еді [4].
Әлихан Бӛкейханов мен оның серіктерінің ҧстанымы бойынша 1917 жылғы
аласапыран ӛзгерістер жағдайында қазақ қоғамы біржола мемлекеттік дербестік
алып, бӛлініп шығуға даяр емес-тін. Ә. Бӛкейханов ол жӛнінде мемлекет ісін
«жҥргізіп әкетерлік кісіміз тіпті жеткіліксіз, қазақтың жалпысын тарих даярлаған
жоқ» сондықтан да қазақ жҧрты «жері біргелік автономияны қабылдап» Ресей
империясы қҧрамында бола тҧрады, ал қай кҥн ӛзін -ӛзі басқаруға жараса, сол кҥні
бӛлініп, дербес мемлекеттік қҧруға кҥш салады деп жобалады [5].
Әр кезеңнің ӛзіндік кӛкейтесті мәселелері болған. Ә. Бӛкейханов және оның
ӛмір сҥрген кезеңдегі қазақ қоғамы алдында тҧрған ең ӛзекті мәселе – ҧлттық
теңдік, саяси бостандық болды. Осы тарихи кезеңде қоғамның зиялы ӛкілдері
мемлекет, қҧқық, бостандық туралы ҧғымның бағыт-бағдарын Ә. Бӛкейхановта
қазақ елінің еркіндігі мен дамуының негізгі ҧлттық мемлекеттік болуы деп
тҥсінді.
211
Ғасыр басындағы қазақ зиялыларының ҧлттық мемлекет қҧруға бағытталған
әрекеті сол кездердегі ащы ӛмір талабынан туындаған бірден – бір шешім
болатын. 1917 жылғы желтоқсанда ӛткен жалпы қазақ сьезі сайлаған заңды
Алашорда ҥкіметі, ғасыр басындағы қазақ қоғамында кӛзге айқын байқалып
тҧрған экономикалық - әлеуметтік және рухани мәселелерді қазақ зиялыларына
терең ҧғынуға және сол мәселелерді шешуге бар кҥш –жігерін жҧмсауға даяр
ҧлтжандылық пиғыл еді [6].
1919 ж. большевиктер ӛкіметінің бҧрынғы алашордашыларға жасаған
кешірімнен кейін Ә. Бӛкейханов қалған ӛмірін ғылыми зерттеушілікке арнады.
Бірақ, ҧлттық намыстан жҧрдай, жалған интернационалист, жадағай
белсенділердің кӛрсетуімен ол 1926 жылы екі рет тҧтқындалып, тҥрме азабын
тартты. Ә. Бӛкейханов Мәскеуге жер аударылады, зор беделінен қорыққан
большевиктер ӛкіметі оны Қазақстанға жолатпады. Онда он жыл ҥй қамауында
отырған Әлиханды 1937 жылы тамызында қайыра тҧтқындап, бір айдан кейін
жалған жаламен 67 жасында Мәскеуде ату жазасына жазасына кеседі.
1989 жылы мамырдың 14 кҥні КСРО Жоғарғы сотының қаулысы бойынша
әрекетінде қылмыс қҧрамы жоқ болғандықтан, ақталды. Жалпы, тарихшылар
Ә. Бӛкейхановты ҧлт-азаттық қозғалысының теориялық негізін салушы кӛсем
ретінде таниды. Ол ХХ ғасырдың басында қалыптасқан геосаяси жағдайда ҧлт-
азаттық кҥрестің жаңа, сапалы ҥлгісін, яғни оның саяси тҥрін қалыптастырып,
кҥрестің осы тҥрі негізінде елімізді тәуелсіздікке жеткізудің мақсат-мҥдделерін
айқындап, нақтылауда қажымас қайрат кӛрсеткен халқымыздың саяси кӛсемі
болды десек артық айтқандық болмас!
Осы арысымыздың ӛмір жолы қасіретті жағдайда ҥзілмеген болса, ол ел
жҧртына адал қызмет етіп, халық сҥйіспеншілгіне бӛленер еді. Әлихан
Бӛкейханов басқарған Алашорда ҥкіметінің мҥшелерінің басым кӛпшілігі
жоғары немесе академиялық білімді болған. Ә.Н. Бӛкейханов – кӛркем
аудармашы. Әлихан Бӛкейханов қазақ және орыс тілдерінде қатар жазған
публицист және тҧңғыш абайтанушы.
Қуғын-сҥргін қҧрбаны болған Әлихан Бӛкейхановтың соңғы ӛмір жылдары
халқы ҥшін ауыр кҥрес ҥстінде ӛтеді. Бҥкіл мағыналы ӛмірін халқының азаттық
алып, еркін ел болуына арнаған аяулы азаматтың соңғы демі біткенше жасаған
қызметі сан қилы. Десек те, ол кісі жӛнінде ашылмай тасада қалып кеткен
деректер бар ма? – дегендей ойлар ел есінде болады.
Әлихан Бӛкейханов ӛзінің кҥрделі тағдырына байланыста ӛмірінің кӛптеген
жылдарын Қазақстаннан тыс жерлерде ӛткізген.
1917 жылғы қазаннан 1991 жылғы желтоқсанға дейінгі аралық ҧлттық
элитаның қҧдіретті әрі қасіретті ӛсуі мен ӛшуі кезеңі. Алдаумен, қорқытумен,
жалған ҧранмен шексіз билігін орнатқан большевиктік-тоталитарлық кҥш бір
ҧрпақ алмасудан да қысқа уақыт ішінде қазақ мемлекетін қҧрып, жерін
қайтарып бергенмен елге ие болатын саяси элитаны аяусыз жаусатып салды.
Олардың ішінде алаш кӛсемі Әлихан Бӛкейхановта бар еді [7].
Әлихантануды жаңа сатыға кӛтеру мҧрағаттар мен кітапханалардағы әлі
212
жарыққа шықпаған Алаш қайраткерінің ӛмірі мен тағдырының сан алуан беттерін
әлі де зерттеуді қажет етеді. Әлихан Бӛкейханов мәңгілік ҧрпағының жадында.
Әдебиет
1. Кәриева Т.А. Тәуелсіздік хәм алаш идеясы. // «Кешегі Алаш идеясы –
бҥгінгі тәуелсіз Қазақстан» атты Республикалық ғылыми- практикалық
конференция материалдары. Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік
университеті. – Семей, 2010. – 45 б.
2. Қойгельдиев М.Қ. Алаш қозғалысының ҧлт тағдырындағы орны жӛнінде.
// Алаш қозғалысы идеясының Еуразия кеңістігіндегі ықпалы: тарих және
қазіргі кезең» Халықаралық ғылыми-практикалық конференциясының
материалдары. Шәкәрім атындағы СМУ және СМПИ. Семей, 2008. – 26 б.
3. Карибаев М.С. Әлихан Бӛкейхановтың саяси және ғылыми шығарма-
шылығы. // «Кешегі Алаш идеясы – бҥгінгі тәуелсіз Қазақстан» атты
Республикалық ғылыми- практикалық конференция материалдары. Шәкәрім
атындағы Семей мемлекттік университеті. – Семей, 2010. – 104 б.
4. Қойгельдиев М.Қ. Алаш қозғалысының ҧлт тағдырындағы орны жӛнінде.
// Алаш қозғалысы идеясының Еуразия кеңістігіндегі ықпалы: тарих және
қазіргі кезең» Халықаралық ғылыми – практикалық конференциясының
материалдары. Шәкәрім атындағы СМУ және СМПИ. Семей, 2008. – 23 б.
5. Қойгельдиев М.Қ. Алаш қозғалысының ҧлт тағдырындағы орны жӛнінде.
// Алаш қозғалысы идеясының Еуразия кеңістігіндегі ықпалы: тарих және
қазіргі кезең» Халықаралық ғылыми – практикалық конференциясының
материалдары. Шәкәрім атындағы СМУ және СМПИ. Семей, 2008. – 24 б.
6. Садыков Д.К. Әлихан Бӛкейхановтың қазақ мемлекетін қалыптасты-
рудағы еңбектері. Алаш қозғалысының ҧлт тағдырындағы орны жӛнінде. //
Алаш қозғалысы идеясының Еуразия кеңістігіндегі ықпалы: тарих және қазіргі
кезең» Халықаралық ғылыми – практикалық конференциясының материалдары.
Шәкәрім атындағы СМУ және СМПИ. Семей, 2008. – 151 б.
7. Әбжанов Х. Қазақстан: тарих, тіл, ҧлт. – Астана: «Ана тіл-Ата тарих»
баспа-зерттеу орталығы ЖШС., 2007. – 53 б.
ӘОЖ 94 (574)
Ӛскембай Ә.А.
С. Аманжолов атындағы ШҚМУ, Ӛскемен қ.
azaera@mail.ru
АЛАШ ПАРТИЯСЫ БАҒДАРЛАМАСЫНЫҢ ҚАЗІРГІ КЕЗДЕГІ ӚЗЕКТІЛІГІ
Еліміз тәуелсіздігін алып, жеке демократиялық, қҧқықтық мемлекет ретінде
дамып келе жатқанына биыл 22 жыл толып отыр. Ӛзінің ҧлттық тарихын жете
біліп, бағаламаған халық ешқашанда дамудың дҧрыс жолына тҥсе алмайды.
Сондықтан бҥгінгі кҥні біздің тәуелсіз мемлекетіміздің қҧрылыуының сара
213
жолын салып берген Алаш Орда қайраткерлерінің озық ойлары біз ҥшін
табылмайтын мол қазына болып табылады. ХХ ғасырдың басындағы
қалыптасқан қазақ зиялы қауым ӛкілдерінің ӛмірі мен қазақ қоғамын дамытуға
қосқан ҥлесі кейінгі ҧрпаққа ҥлкен ӛнеге. Алаш қайраткерлері қазақ елін
тәуелсіздікке жеткізу жолында қҧрбан болды. Бірақ артында осы кезге дейін
маңыздылығын жоймаған ӛте қҧнды Алаш партиясының бағдарлаасын
қалтырып кетті. Алаш бағдарламасы 1917 жылы большивиктер жеңіске жеткен
Қазан тӛңкерісінен кейін жарияланды. Бҧл кезде халықтың кӛп қолын
пайдаланып жеңіске жеткен большевиктер 1917 жылы қарашаның 2-ісінде
бҥкілресей халықтарына оның ішінде «Шығыстың барлық мҧсылман
халықтарына ҥндеу» жариялайды. Бҧл ҥндеуде езілген ҧлттарға ӛзін-ӛзі билеу
қҧқығы беріледі деген. Алаш партиясы мен Алашорда ӛкіметі бағдарламасы
белгілі дәрежеде қазақ жҧртына большевиктер ҧсынған кеңестік даму жолымен
бір мезгілде ӛмірге келген балама ӛркендеу жолы болатын. Сол тарихи кезеңде
қазақ қоғамын терең дағдарыстан ӛркениетті даму жолына шығару ҥшін,
тарихи тәжірибе кӛрсетіп бергендей большевиктер ҧсынған бағдарламаға
қарағанда Алаш қайраткерлері ҧсынған жол анағҧрлым тиімді еді. Ӛйткені
Алаш зиялылары ҧсынған балама жол қазақ елінің сан ғасырлық даму
тәжірибесін, салт-дәстҥрін революциялық әдіспен ӛзгертуде емес, қайта оларды
эволюциялық жолмен басқа ӛркениетті елдердің ӛмір тәжірибесін ескере
отырып одан әрі жетілдіре тҥсуді кӛздеді. Ең негізгісі бҧл жолы қазақ еліне
ӛзін-ӛзі билеуге, сӛйтіп ішкі қоғамдық мәселелерін ӛзі шешуге, ӛз атамекеніне
ӛзі ие болуға мҥмкіндік беретін жол еді. Әрине, мәселенің мҧндай деңгейде
шешілуі қазақ қоғамы ҥшін сол даму сатысындағы барлық ӛзекті мәселелердің
біржола тҥгелдей жойылуы дегенді білдірмейтіні тҥсінікті. Бірақ шынайы
ҧлттық бостандық пен ҧлттық мемлекеттің орнауы ғана ол ҥшін ӛркениетті
дамудың алғышарты болатын. Алаш паритиясы бағдарламасының мазмҧны
ҧлттық идея қҧндылықтарына толы болғанын байқауға болады. Бҧл қҧндылық
қазіргі кезде әліде басты назарға алынбаған, шешімін таппаған мәселелердің
бірі болып саналады.
Алаш партиясы бағдарламасының тарихи маңызы зор екенін біз осы кҥні
кӛріп отырмыз. Алаш басшылары осыған дейін Қазақстанның ең басты, ең
ӛзекті мәселелерін шеше алмаған Уақытша ҥкіметке сенуден қалса, енді оның
орнына келіп, жоғарыда аталған мәселелерді таптық принциптер негізінде
шешуге уәде еткен кеңес ӛкіметіне сенімсіздікпен қарады. 1917 жылғы қара-
шаның 21-інде «Қазақ» газетінің 251 санында Алаш партиясы бағдарла-
масының жобасы жарияланды. Бірінші жалпы қазақ съезінің шешімдеріне
сәйкес Ә. Бӛкейханов, А. Байтҧрсынов, Елдес Ғҧмаров, Е. Тҧрмҧхамедов,
Ғ. Жҥндібаев, Ғазымбек Бірімжанов дайындаған партия бағдарламасының
жобасы он бӛлімнен тҧрады. Бағдарламаның бӛлімдеріне талдау жасасақ:
І. Мемлекеттік қалпы. Мҧнда Ресейдің демократиялық, федеративтік
республика болып қҧрылуын қарастырады[1].
«Демократия – халық билігі деген мағынаны білдіреді. Ал, «Федерация»
214
мағынасына жалпы сипаттама берсек, әр мемлекеттің іргесі бӛлек, ынтымағы
бір болды. Әр мемлекет ӛз билігін ӛзі тәуелсіз жҥргізеді. Осы бапқа қарасақ,
Алаш қайраткерлері қҧғынға ҧшырап қҧрбан болмағанда, сол кездің ӛзінде
тәуелсіз, демократиялық мемлекет қҧруы мҥмкін еді. Олардың асқақ мҧраттары
қазіргі кезде іске асып отыр. Мысалы, біздің Конституция бойынша адам
қҧқығын шектеу халықаралық және еуропалық стандарттарға сәйкестен-
дірілген. «Адам мен азамат қҧқығына және бостандығына тек қана заң
шеңберінде, конституциялық қҧрылысты қорғау, қоғамдық тыныштықты
сақтау мақсатында, адам қҧқығы мен бостандығына қауіп тӛнген жадайда ғана
шектеу қойылуы мҥмкін. Демократиялық мемлекеттердiң конституциясы оның
орнықтылығымен, тҧрақтылығымен және ӛміршеңдігімен бағаланатынын
айтуға болады. Осындағы тең, іргесі бӛлек және ӛз тізгіні ӛзінде дегенде
бағдарлама авторлары тәуелсіз мемлекетті мегзеп отыр. Ал тәуелсіздік сол
елдің байырғы тҧрғын халқының ҧлттық мҥддесіне қатысты екені белгілі. Осы
бӛлімнің қазіргі кездегі ӛзектілігі кҥмән тудырмайды.
ІІ. Жергілікті бостандық. Қазақ жҥрген облыстардың бәрі байланып, ӛз
тізгіні ӛзінде болып, Ресей федерациясының бір ағзасы болу. Реті келсе, қазақ
автономиясы сыбайлас жҧрттармен әзірге бірлес болу, реті келсе бірден-ақ ӛз
алдына жеке болу[1].
Алаш партиясы бағдарламасының әр бӛлімі әділеттілікке негізделіп
жасалған. Алаш партиясы бағдарламасының осы бӛлімінде екі тҥбірлі мақсат
айқындалған: бірінші – Ресей Федеративтік мемлекетінің қҧрамдас бӛлігі
болуға тиіс қазақ автономиясы бҥкіл қазақ халқы мекендеген жерге иелік етеді
және тең қҧқықты федерация мҥшесі ретінде оған нҧқсан келген жағдайда
Қазақстан ӛз алдына тәуелсіз мемлекет болып бӛлініп шығады. Екінші – ӛзінің
нақтылы саяси қызметінде Алаш партиясы жалпы адамзаттық игіліктерді
басшылыққа алып, ӛзге ҧлттарды қанауға қарсы болды. Қазақстанның
тәуелсіздігі Қазақ елінің, қазақ жҧртының ғана бостандығы емес, осы жердің
иесімен бірге ӛмір сҥріп отырған 100-ден астам этностардың да бостандығы.
Қазақстан территориясында унитарлы мемлекет ретінде бір Конституция, заң
шығарудың біртекті жҥйесі, бір азаматтылық орын алған. Қазақстан
Республикасының қҧрамдас бӛліктері (облыстары) ӛзіндік мемлекеттік
егемендікке ие емес. Қазақстан Республикасында біртекті қарулы кҥштер ӛзінің
мемлекеттік нышандары бар. Республикалық әкімшіліктерриториялық қҧры-
лымы, оның астанасының беделі мен орналасуы арнайы заңдармен анықталады.
Мемлекеттік тәртіп формасы елдегі мемлекеттік билікті тәжірибелік жҥзеге
асырудың әдістері мен тіәсілдерінің жҥйесінің қҧрамына кіреді. Мемлекеттік
тәртіп мемлекеттік функцияланудың динамикалық ҥрдісін, басқа қҧрамыдас
бӛліктері және элементтерді нақтылауды бейнелейді. Мемлекеттік тәртіп кең
мағынада барлық мемлекет ӛмірінің әдістерімен, формаларымен тығыз
байланыста болады. Ӛйткені, тәуелсіздіктен кейін еліміздегі ҧлыстар ӛз
халқының мәдениетін, әдет-ғҧрпын, салт-дәстҥрін, тілін тҥлетіп, тарихын
тануға, ӛз дініне оралуына, сену еркіндігіне ие болды [2]. Сондықтан ортақ
215
еліміз Қазақстанның тәуелсіздігіне 22 жыл толғалы отырғанда сол мерекені
қазақ жерінде бір атаның баласындай ағайын болып отырған этнос ӛкілдері,
яғни Қазақстанның барлық азаматтары кең қҧшақпен, ақ ниетпен тойлағалы
отырмыз.
ІІ. Негізгі. Қҧқық. Россия республикасында дінге, қанға қарамай, еркек-әйел
демей адам баласы тең болу. Жиналыс жасауға, қауым ашуға жария сӛйлеуге,
газет шығаруға, кітап бастыруға еркіншілік: хҧқмет қызметкерлері, иесінен
рҧқсатсыз һәм кім табалдырығын аттаушылық, сот сҧрамай, билік айтылмай,
тҧтқын қылмаушылық, қылмысты болған адам судья бар жерде 24-сағат ішінде,
судьясыз жерде бір жетіден қалмай судьяға тапсырылып жабу. Кісі хатын
ашқанға айып, оқығанға жаза болу. Бҧдан бағдарламаны жазған адамдардың
қҧқықтық білімдерінің жоғары деңгейде болғанын кӛреміз. Сонымен қатар
әділеттілікке негізделіп, барлық ҧлттардың мҥдделерін тең ескеруі мықты
талдау. Біздің республикамыздың да қҧқықтық мемлекет ретінде қалыптасуы
осы ҧлт кӛсемдерінің озық ойларынан туындағаны сӛзсіз. Дербестік жолға
тҥскен Қазақстан қҧқықтық мемлекет идеясын бірден қабылдады. Қҧқықтық
мемлекет – ҧзақ тарихи дамудың жемісі. Осы жағдайды ескере отырып,
Қазақстан Республикасының 1995 жылғы Конституциясы ақырындап
қҧқықтық мемлекет идеясына жақындады. Конституцияның 1-бабы Қазақстан
Республикасының қҧқықтық мемлекетті бекіту жолына тҥскенін, мемлекет
қҧру жолына тҥскенін білдіреді. Қазақстан халқы алдына жоғарғы мақсат
қойды – қҧқықтық мемлекет қҧру. Бҧл мақсатқа жету оңай болмады. Қҧқықтық
мемлекетте заңдар белгілі бір бӛлігінің емес, баршасының шынайы еркін
білдіреді, онда заң ҥстемдік етеді. Ең жоғарғы лауазымды тҧлғадан бастап
қатардағы азаматқа дейін – барлық адам заңдардың барша халықтың мҥддесі
ҥшін қабылданып, әрекет ететінін, әр адамның қҧқығы мен бостандығын
қорғайтынын, адамдардың оқуы ҥшін, отбасын қҧру ҥшін, жҧмыс істеуі ҥшін,
ӛздері таңдаған іспен шҧғыладну ҥшін, лайықты ӛмір ҥшін пайда табуы
мақстатында, ӛздерін ерікті сезінуі ҥшін, қоғамдық ӛмірге қатысу ҥшін қажет
болатын қоғамдық тәртіп белгілейтінін тҥсінулері қажет. Азаматтардың ӛздері
бҧзылған қҧқықтарын қорғауға ҥйренулері керек. Ол ҥшін соттар объективті
болуы керек, азаматтар ӛз қҧқықтарын қорғау ҥшін сотқа жҥгіну керек.
Жақында елімізде ӛткен судялардың съезінде сот реформалары сӛз болып,
судялар мен хатшылардың санын кӛбейту арқылы соттың жҧмысын жақсарту
мәселелері қаралды. Қҧқықтық мемлекеттің негізгі белгісі заңның қоғам
ӛміріндегі ҥстемдігі, жоғарлылығы. Қоғам ӛмірінің анағҧрлым маңызды
жақтары заңдар арқылы реттелуі керек.
Мемлекет тек дамыған ҧлттық қҧқықтық жҥйенің болуымен, оның шынайы
жҧмыс істеуімен ғана қҧқықтық мемлекет болып танылмайды. Мемлекеттің
қҧқықтың сипатының деңгейі барынша демократиялық, прогессивті және
гуманистік қҧқықтың идеялардан тҧратын халықаралық қҧқық тҧрғысында ӛзін
қалай сезінетінімен анықталады. Конституцияда Қазақстан Республикасы
халықаралық қҧқық қағидаларымен нормаларын қҧрметтейді деп жазылған.
216
Қазақстан Рсепубликасының қолданылып жҥрген қҧқығына республиканың
халықаралық келісімі-шарттық және басқа да міндеттемелері кіреді.
Республикамен ратификацияланған халықаралық келісім- шарттың және
басқада міндеттемелері кіреді. Республикамен ратификацияланған халықара-
лық шарттар оның заңдарынан басым болады және халықаралық шартқа сәйкес
оның қолдануына заң шығару талап етілетін жағдайдан басқа басқа уақытта
тікелей қолданылады. Аталмыш конституциялық қағидалар қҧқықтық
мемлекеттердің негізгі заңдарының деңгейінде қолданылады. Міне Алаш
арыстарының қҧқықтық нормалары қазіргі кездегі тәуелсіз еліміздің заң
жҥйесінде ӛзінің орнын нақты тауып отыр деп айтуға болады. Біздің
конституциямыз ӛз бастауын осы Алаш бағдарламасынан алғанын байқауға
болады.
Келесі: IV. Дін ісі. Дін ісі мемлекет ісінен бӛлек болады. Дін біткенге тең
қҧқық. Дін жоюға ерік. Кіру-шығу жағына бостандық. Муфтилік қазақта ӛз
алдына болады. Неке, талақ, жаназа, балаға ат қою сияқты істер молдада болу,
жесір дауы сотта қаралады. Бҧдан Алаш қайраткерлерінің сол кездің ӛзінде
қазақ жерін мекендеген ӛзге дін ӛкілдеріне қҧрметпен қарағаны кӛрінеді. Ал
қазір біздің мемлекетіміз зайырлы мемлекет. Жесір дауын сотта қарауы да
әділеттілікке жатады. Қазіргі кездедеде жаназаны жергілікті жерлердегі
молдалар шығарады.Ал дін ісіне келетін болсақ, Алаш қайраткерлерінің дінге
байланысты ҧстанымдары Қазақстанның зайырлы мемлекет ретінде
қалыптасуынан кӛрініс табады.
Еліміздегі дәстҥрлі исламның бірден-бір мойындалған қҧрылымы –
Қазақстан мҧсылмандары діни басқармасы. Діни қатынастарды реттейтін
жақында қабылданған заңда мемлекет халқымыздың рухани ӛмірінде исламның
ханафи бағытының орны мен рӛлін мойындайтыны атап кӛрсетілді. Бҧл ӛте
дҧрыс. Қазақстан – зайырлы мемлекет. Сондықтан біздің дін саласындағы
саясатымыз конфессияаралық татулық пен толеранттылықты нығайтуға
бағытталған.
Діни басқарма ӛкілдері тек дін саласында ғана емес, ӛзге де салаларда да ӛз
білім-біліктерін артыруға тиіс. Ӛздеріңіз білесіздер, ел халқына таяудағы
Жолдауда біз 2050 жылға дейінгі Даму стратегиясын айқындадық. Бҧл –
кеңестік кезеңнен белгілі жай жоспарлау ғана емес, мемлекет дамуының негізі
бағыттарын, нақты мақсаттарға жетудің жолдарын және біздің болашақты
қалай кӛре білетінімізді аңдататын ҧзақ мерзімді қҧжат.
Келесі: V. Билік және сот. Әр жҧртқа билік пен сот тҧрмыс ыңғайына қарай
болуы. Би және судья жергілікті жҧрттың тілін білу керек. Аралас жерде
соттың тергеу-тексеруі мен ҥкімі жергілікті жҧрттың тілін білу керек. Аралас
жерде соттың тергеуі – тексеруі мен ҥкімі жергілікті жҧрттың қай кӛбінің
тілінде айтылуы. Би мен судья орнынан тергеусіз тҥспеу. Билік және сот
жҥзінде жҧрт біткен тең болады; қҧдайдан соңғы кҥшті би мен судья болып,
кімде болса, олардың ҥкіметіне мойын ҧсынады. Айтылған ҥкім тез орнына
келуі керек. Зор жазалы қылмыстар присяжный сотпен қаралады. Қазақ кӛп
217
жерде сот тілі қазақ тілі болады. Присяжный қазақтан алады. Қырдағы ауыл,
болыс ішінде билік пен сот жҧрт қалаған ереже жолымен атқарылады. Міне бҧл
ҧсыныстарда қазіргі Қазақстан Республикасының сот жҥйесінде жҥзеге
асырылып отыр.
Негізінен Достарыңызбен бөлісу: |