title: Сөздің морфологиялық құрылымы - Сарсембаева Жанерке Пәні: Академиялық грамматика Силабус бойынша барлығы 7 моөЖ...

text:
1. Сөздің морфологиялық құрылымы.
1.1. Түбір морфема және сөздің негізі.
Грамматика саласындағы ең маңызды мәселелердің бірі - сөздің морфологиялық құрылымы. Сөздің морфологиялық құрылымын дұрыс талдау жасау үшін ең алдымен сөздің құрылымына тікелей қатысы бар негізгі морфологиялық ұғымдарды алдын-ала айқындап алу қажет. Ондай негізгі морфологиялық ұғымдардың мазмұнына морфема туралы ұғым мен оның түрлері түбір морфема (немесе негіз морфема) және аффикстік морфема (немесе көмекші морфема) деп аталатын түрлері жайындағы ұғымдар енеді. (Аханов, 1978,271-6.).
Сөздің құрамындағы морфемалар білдіретін мағынасы мен атқаратын қызметі жағынан және түрған орнына қарай біркелкі болмайды. Мысалы, сүйемін және тілін деген сөздердегі сүй, тіл және е, мін, і, н, морфемаларын салыстырайық. Сүй, тіл бөліктері сөздегі негізгі лексикалық мағынаны, сол арқылы сөздің қандай тұлғада айтылса да жалпы грамматикалық мағынасын білдіреді, басқа түрлі мағыналы сөз жасауға ұйытқы бола алады және басқа формалар бұларға келіп жалғанады. Ал е, мін, і, н морфемалары жеке тұрып ешбір мән-мағына бере алмайды. Тек алғашқы морфемаларға қосылғанда ғана барып оған әр түрлі грамматикалық мағына үстейді және сол алғашқы морфеманың сыртқы дыбыстық ерекшелігіне байланысты кұбылып, өзгеріп те отырады. Айтамын, басын дегендердегі а, ы морфемаларынан сүйемін, тілін дегендегі е, і морфемаларының мағыналық қызметінен ешбір айырмашылығы жоқ, айырмашылық тек дыбыстық жағында, яғни бұлар бір қосымшаның жуан және жіңішке нұсқасы болып табылады.
Міне, осындай жақтары мен ерекшеліктерін ескере келгенде, морфема атауы екі түрге бөлініп қаралып жүр: түбір морфема және қосымша морфема.
Оқы, оқы және оқы. Кел балалар оқылық, оқығанды көңілге ықыласпен тоқылық. Оқушылардың көбі жақсы оқиды деген сөйлемдердегі оқумен байланысты сөздер мынадай морфемаларға бөлінеді: оқы, бұйрық райдың жекеше 2-жақ анайы нөлдік тұлғасы, лық, ған, ды, у, шу, лар, дың, й, ды. Осындағы оқы - түбір морфема. Бұйрық райдың 2-жақ жекеше, анайы тұлғасы - сен оқы - бұдан бөлек, лар түбір мен нөлдік тұлғадан тұратын сөз формалары. Сөйлемде оқы және кел деген етістіктер түбір күйінде емес бұйрық рай тұлғасында қолданылған, ал түбірі - бұйрық мағынасыз қимылды ғана білдіретін етістік. Бұл сөйлемдердегі кел, бала, көңіл, ықылас, тоқы, көп, жақсы дегендер де осы сияқты түбір морфемалар, өйткені оларды бүгінгі тіл даму тұрғысынан әрі қарай бұдан кіші морфологиялық бөлшектерге бөлуге болмайды және осы бөлшектер негізінде құралатын сөздердің негізгі мағынасын білдіріп тұрады. Демек, түбір морфема құрылысы жағынан да, мағынасы жағынан да сөздің ары қарай бөлшектеуге келмейтін мағыналы түпкі бөлшегі, негізі. Түбір морфема жаңа сөз жасаудың ұйтқысы болып табылады. Түбір сырлас дегенге сыр деген сөздер негіз болған. Сондықтан да бұлардың әрқайсысында да негіз болған сөздермен мағыналық байланыс, жақындық көрініп тұр. Негіз сөздің мағынасынан туынды түбірдің құрамы қашанда күрделі болады, өйткені негіз сөздің мағынасына жұрнақтың мағынасы қосылады. Туынды түбір құрамы жағынан алғанда, екі морфемадан тұрады. Олар: негіз сөз және сөзжасамдық жұрнақ. Бұл екі морфема -туынды түбір үшін міндетті шарт. Негіз сөзден туынды түбірдің құрамы қашанда күрделі болады. Туынды түбірге негіз болған сөз қандай түбір болса да жаңа сөз болсын оның мағынасы түбір морфема білдіретін мағынамен байланысты, соған қатысты болып отырады. Түбір морфема қазақ тілінде әдетте сөздің бас позициясында болады. Қазақ тілінде префис деген тұлға жоқ, бірақ беймаза, бетбақ, бейқам. бейкүнә, наразы, нақұрыс т.б. сияқты иран тілдерінен енген сөздердегі бей (би), на қазақ тілінде сол күйінде қолданылады.
Міне осындай ерекшеліктердің негізінде кейде түбір морфема мен сөз сәйкес келе береді. Ал осы түбір морфемаларсыз қосымша морфемалар өз алдына біреуі болсын, бірнешеуі болсын я жеке тұрып ешбір мағына бере алмайды, немесе өз бетімен қолданылмайды: ойла, ойлы, тасты, тастардың, үйшік сияқты сөздердің ла, лы, ты, тардың, шік дегенде ешбір мән жоқ. Осы жағынан карағанда түбір морфемалар ең негізгі морфемалар болып саналады. Олар жеке тұрып-ақ белгілі бір мағына бере алатындықтан, ешбір қосымша морфемаларсыз-ақ кейде сөйлеу процесінде (сөйлем ішінде) қолданыла береді, белгілі синтаксистік қызмет те атқара алады. Бірақ бұл жерде мына мәселені ескерген жөн. Грамматикалық тұлғалары мол, әсіресе байланыстырушы тұлғаларға бай сөз таптары – зат есім мен етістік. Ал сөз байланыстырушы, сөз түрлендіруші парадигмалық жүйелері жоқ немесе дамымаған сөз таптары сөйлеу процесінде (түбір тұлғаларында) қолданыла береді. Мысалы, сын есім, сан есім, үстеулер көбіне түбір тұлғасында жұмсалады. (Тіпті туынды түбір тұлғасында болса да). Мысалы: Арқаның Көкшетауы (С.С.). Ерте туып, кеш қалып сияқты сөйлемдерден кербез, сұлу сын есім, ерте, кеш үстеуі өздері қатысты (анықтап, пысықтап тұрған) сөздермен (Көкшетау, ерте, тұрып, қалған)
түбір тұлғада тікелей орын тәртібі арқылы қабыса байланысқан. Ал зат есім мен етістік түбірлердің жайы басқаша. Зат есім сөйлемде таза заттық мағынада (заттың аты мәнінде) түбір тұлғада қолданылмайды, өзі тіркескен екінші бір зат есіммен (тас жол, ағаш үй) тіркесіп, оның сындық сипатын, көмекші етістікпен, септеулік шылаулармен тіркесіп, заттың қимылға ауысу процесін (мысалы, дос болу, сөз етті, әңгіме қылды т.б.) сондай-ақ мақсаттық, себептік, мекен-мезгілдік т.б. мәндерді (мысалы ауыл сайын, бала үшін, радио арқылы т.б.) білдіреді. Зат есім сөйлемде басқа сөздермен септік, тәуелдік белгілі жағдайда ғана жіктік жалғау тұлғаларында тұрып грамматикалық байланысқа түсе алады. Ал етістік түбір, жоғарыда көрсетілгендей, тікелей жіктелмейді, таза грамматикалық (рай, шақ) тұлғалары үстеліп барып жіктеледі, сондықтан түбір тұлғасында басқа сөздермен тікелей грамматикалық байланысқа түсе алмай, сол түбір күйінде сөйлемде қолданыла алмайды. Түбір морфеманың осындай ерекшелігі сөз табына қатысты болуы олардың грамматикалық сипатының бір көрінісі болып табылады. (Исаев, 1998, 210-6.).
Түбір морфема дара түрде де, қосымша морфеманы жалғап та жұмсала береді. Осымен бірге түбір морфемалар қайталанып (қора-қора қой, мая-мая шөп), қосарланып (аяқ-табақ, жол-жоба), бірігіп те (желбау, ашудас бір-бірімен тіркесу арқылы күрделеніп те он жеті, қара торы, тас бақа, темір жол) жеке сөз ретінде қолданыла береді және оларға тілдің құрылымдық заңы шеңберінде қажетінше қосымша морфема үстемелей алады.
Морфемалар мағынасы мен қызметі жағынан әр түрлі. Морфемаларлың ішінде негізгі лексикалық мағына білдіретіндері, де грамматикалық мағынаны білдіретіндері де бар. Мысалы, көнімшіл деген сөздің құрамындағы көн морфемасы негізгі лексикалық мағынаны білдірсе, -ім, және -шіл морфемалары лексика-грамматикалық мағынаны білдіреді.
Лексикалық мағынаны білдіретін морфема түбір морфема немесе негізгі морфема деп аталады. Кейде көмекші морфема деп те аталады. Лексикалық мағынаны білдіретін морфема түбір морфема деп аталса, грамматикалық мағына білдіретін аффикстік морфема деп аталады.
Түбір морфема сөздің әр-түрлі лексика-грамматикалық топтары үшін бірдей ортақ морфема ретінде қызмет ете алады. Мысалы, бас морфемасы бастық, басшы, баспалдақ, баспа деген зат есімдердің де басты, бассыз деген етістіктердің де түбірі болып саналады.
Түбір морфема - сөздің қандай лексика-грамматикалық топқа (қай сөз табына) жататындығына қарамастан олардың бәріне бірдей тән, күллісіне бірдей ортақ, баршасына бірдей негізгі ұйытқы болатын әлемент. Түбір морфема сөздердің ары қарай бөлшектеуге келмейтін және негізгі лексикалық мағынаны білдіретін түп бөлшегі болса, негіз әдетте, түбір мен жұрнақгың қосындысынан да жасалады. Мысалы: малшы, достық, таулы, бағала. (Аханов, 1978,273-6.).
Ал негіздің (основа) түбірден айырмашылығы сол, ол сөздердің әр түрлі лексика-грамматикалық тобының формаларына ортақ болып келеді. Мысалы, бас морфемасы жоғарыда аты аталған зат есімдердің де, сын есімдердің де, етістіктердің де - бәріне бірдей ұйытқы, бірдей ортақ түбір болса, бастықтар, бастыққа, бастықтан, бастығың, бастығы деген зат есімдер табына енетін сөздердің формаларына ортақ негіз - бастық. Ал man, тағалы, таған, бастайтыны деген етістіктердің формаларының бәріне ортақ негіз - баста. Ал басқара басқарып, басқарған, басқалар, басқаратын деген етістік формаларының негізі басқар болып саналады. Бұдан мынадай қорытынды жасауға болады: Түбір морфема - сөздердің қандай лексика-грамматикалық топқа жататындығына қарамастан, олардың бәріне бірдей тән, күллісіне бірдей ортақ, баршасына бірдей негізгі ұйытқы болатын әлемент те, негіз - белгілі бір лексика-грамматикалық топқа (сөз табына) қатысты бір сөздің әр түрлі формаларының бәріне бірдей ортақ ұйытқысы. Негіз бір ғана морфологиялық әлемент - таза түбірден де құралуы мүмкін. Мұндайда, жоғарыда аталып өткеніндей, түбір мен негіз, сөз бен түбір немесе негіз бен сөз тәрізді единицалар бір-бірімен сәйкес келеді. Мысалы, от, өт, бел, без, жер, жел, mac, жаз, ай, күн т.б.
Сөз таптарының морфологиялық құрамы, олардың мектеп грамматикалары мен жоғары оқу орындарына арналған оқулықтар мен оқу құралдары және ғылыми грамматикаларда берілуінің мазмұны мен көлеміне талдау жасау
Сөздің морфологиялық құрылымы. Адам санасында түйінделген ұғымдар сөзбен белгіленгенімен, органикалық бірлікте емес. Сол себептен әр халықтың тілі әр басқа. Әр тіл өзінің ішкі дамуына сәйкес әр алуан өзгеріске түсіп, тілдің грамматикалық құрылысы қалыптасады. Сөз және сөздің грамматикалық құрылымы туралы анықтама беру үшін, басқа тілдерде қолданылатын кейбір грамматикалық терминдерді қолданбас бұрын, тілдік материал негізінде анықтап алу қажет.
Сөздердің грамматикалық құрылымын қарастырмас бұрын, «сөз» дегеніміз не және ол қандай тұлғаларға бөлінеді деген мәселеге тоқталады. Сөзге анықтама берудің әртүрлілігі қай ғалымның қандай тілді зерттеп, қай тұрғыдан айтқан пікіріне байланысты әртүрлі болып келе береді. Сол сияқты түркі тілдерін зерттеуші мамандар тарапынан сөзге берілген анықтамалар ішінде де айырмашылықтар кездесіп отырады. Оған Н.А.Баскаков (1963), Э.В.Севортян (1971) берген анықтамаларды, сондай-ақ белгілі қазақ ғалымы Н.Сауранбаев дәлелдемелерін келтіруге болады. Тілші-ғалым Ы.Мамановтың сөз, морфема туралы пікірі жоғарыда айтылған анықтамалардан басқаша. «Қазіргі қазақ тілі» еңбегі мен «Сөз, морфема, қосымша туралы түсінік» атты мақаласында түбір сөз бен түбір морфеманың өзіндік айырмашылықтарын ғылыми негізде сипаттап көрсетеді [1, 18-20 б.], [2, 6-8 б.].
Белгілі лингвист ғалымдардың «морфема тілде дербес қолданылмайтын, тек сөз құрамында қолданылатын сөз бөлігі» дейтін анықтаманың флективті тілдерге бірдей ортақ қағида екендігіне назар аударады.
Орыс тілі – флектив (жүйелі) тіл, ал қазақ тілі – аглютинативтік (жалғамалы) тіл. Орыс тілінің сөздік құрамына енетін атауыш сөздер лексика-грамматикалық формалар (словоформа), яғни орыс тіліндегі сөздер түбір сөз және сөздің грамматикалық формалары деп екі топқа бөлінбейді. Ы.Е.Мамановтың көрсетуінше, қазақ тіліндегі негізгі түбір сөздерді, орыс тілінің үлгісімен механикалық түрде, морфемаға жатқызу дұрыс емес. Орыс тілінде түбір сөз (корень) дербес сөз емес, ол – «сөз мұқылы» ғана. Орыс тілінде сөз бөлшектеріне бөлінбейтін мужской род формасындағы зат есімдер ғана. Олар грамматикалық формалармен түрленгенде, қазақ тіліндегі түбір сөздер тәрізді өзінің бастапқы қалпын сақтайды. Бірақ бұлар зат есімнің мужской родын білдіретін грамматикалық форма болып саналады. Ал, қазақ тіліндегі түбір сөздер грамматикалық форма емес, олар сөз таптарының форма тудырушы қосымшаларымен түрленгенде ғана грамматикалық формаға енеді [1, 8 б.] .
Грамматикалық құбылыстар жөнінде пікір алалығы түркі тілдерін зерттеушілер арасында жиі кездеседі. Осымен байланысты форма тудырушы қосымшалар мен жалғауларға берілген түсініктемелер әлі де жеткіліксіз бе деген ойға саяды. Сөйтіп, қазақ тіліндегі қосымшаларды тілдік материалға сәйкес, тілдің аглютинативті табиғатына сүйенген ғалым Ы.Е.Маманов сөз тудырушы және форма тудырушы деп екі топқа бөліп қарау арқылы ғана сөздің морфологиялық құрылымын лингвистикалық тұрғыдан дұрыс тануға болады деп есептейді.
1.2 Қос қызметті аффикстер. Қазақ тілі аглютинативті тілдер тобына жатады. Сонымен байланысты сөзжасам және сөзтүрленім қызметін көбінесе қосымшалар атқарады. Қосымша термині алғашқы грамматикаларда «приставка», «послелог», «частица» делініп түрліше аталды. «Қосымша» терминін алғаш қазақ тіліне енгізген белгілі ғалым А.Байтұрсынұлы жалғанған сөзінің тұлғасын ғана өзгертіп, мағынасын өзгертпейтіндерді – жұрнақ деп атаған. Қ.Жұбанов болса, жұрнақ терминінің орнына «үстеу» терминін қолдануды ұсынған.
Ал Ы.Е.Маманов қосымшаларды, ең алдымен, не сөз жасайтын қосымшалар не форма ғана жасайтын қосымшалар деп жіктеу қажет деген концептуалды пікір ұсынады. Кейін Ы.Мамановтың осы концепциясын дамытқан ғалым С.Исаев қосымшаларды осы негізде бөліп көрсеткен. Ғалым еңбегінде қосымшаларды осы үлгіде жіктеуде өзгешелік кездеседі. Ол сөзжасам қосымшаларының бір тармағы етіп – функциялық қосымшалар деген бөлікті қосады. Бұл қосымшалар - -дай, -дей, -ша, -ше, -сыз, -сіз, -ғы, -гі қосымшалары. Ғалым бұл қосымшаларды жаңа сөз де тудырмайтын, форма да тудырмайтын, контексте ғана өмір сүретін сөзжасам қосымшаларының ерекше қолданысы деп атайды [5, 226 б.].
Қазақ тіл білімінде жоғарыда сөз болған қосымшалардың тілдік табиғаты туралы ең алғаш тың пікір айтқан ғалым Ы.Е.Маманов болды. Ғалымның «Лекциялар курсы» қазақ тілі морфологиясының өзекті мәселелеріне, оның ішінде сөзжасам мен формажасамның аражігі мен есім сөз таптарының құрамында қаралып жүрген қосымшалардың сөзжасамдық, формажасамдық қызметтерін анықтауға арналған. Ы.Е.Мамановтың жетекшілігімен шәкірті Қ.Шаяхметов «Екі функциялы аффикстер» тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады (1973).
Қазақ тіл білімінде жоғарыда аталған қосымшалар Ә.Болғанбаев, Ә.Төлеуов, Ибатов, Ғ.Қалиев, М.Томанов, А.Ысқақов т.б. ғалымдар еңбектерінде сөзжасамдық қырынан біржақты ғана қарастырылған.
Бұл аффикстердің форма тудыру қызметін ашып айтпағанмен, өзіндік ерекшелігіне баса назар аударған Ғ.Мұсабаев пен Н.Оралбаева болды.
Бұдан кейінгі кезекте әртүрлі пікір қалыптастырып, әр бағытта қарастырылып жүрген аталған қосымшалар туралы айтқан Ы.Е.Мамановтың пікірлеріне жүйелі түрде талдау жасалады. Бұл қосымшалар А.Ә.Жаңабекованың кандидаттық диссертациясында талданып, Ы.Мамановтың тұжырымдарын басшылыққа алады [6] .
1.3 Профессор Ы.Маманов қазақ тіліндегі шырай категориясы туралы. Қазақ тілінде сын есімнің шырай категориясының зерттелуіне біраз ғалымдарымыздың үлес қосқандығы белгілі. Алайда шырайдың грамматикалық топтарына қарай бөлуде бірізділіктің жоқтығы байқалады. Мәселен, кейбір оқулықтарда –қыл, -ғыл, -қылт, -тым, -шыл, -шіл, -ғыш, -гіш жұрнақтары салыстырмалы шырай құрамында беріледі. Яғни шырай түрлерін анықтауда қандай принципке сүйенеміз деген мәселенің басы ашық емес екендігін алғаш байқаған Ы.Маманов шырай мәселесінде екі түрлі жағдайға баса назар аударған. Оның бірі – жоғарыда аталған сынның белгісін білдіретін жұрнақтарды сөзжасам жұрнақтарына жатқызу керек пе, әлде шырай категориясында қарала ма деген сұрақ болса, екіншісі – жай шырайдың шырай парадигмасының құрамына ене ме, яғни шырайдың бір түрі ретінде грамматикалық қатарға (граммема) жата ма деген мәселе.
Қазақ тіл білімінде шырай категориясының грамматикалық сипатына А.Байтұрсынов, Қ.Жұбанов, Ғ.Мұсабаев, Ә.Төлеуов, А.Ысқақов, М.Томанов, Ы.Маманов, С.Исаев т.б. ғалымдар арнайы тоқталған.
Ы.Маманов нөлдік форма теориясын сөз ете отырып, жай шырай, негізгі етіс деп аталып жүрген шырай, етіс түрлерінің жоқ екеніндігін, олардың тек түбір сөздермен тұлғалас келетінін дәлелдейді [2, 76-77 б.].
С.Исаев жай шырай мәселесінде Ы.Мамановтың пікірлерін толық қолдаған [5, 140 б.].
...Сонымен, Ы.Маманов шырай категориясына байланысты екі мәселенің басын ашып берді: бірі – шырай категориясындағы жай шырай деп аталатын түрінің шырай формасы бола алмайтындығы, оның басқа шырай формаларына негіз болатын түбір сөз екендігі, екіншісі – ғыш, -шыл, -қай т.б. жұрнақтарының шырай жұрнақтарына жатпайтындығы, оларды грамматикалық абстракция жасамайтындықтан сөзжасам қосымшаларына жатқызу қажеттігі. Ғалымның пікірінше, қандай да бір тілдік құбылыс сол тілдің тілдік заңдылығына бағынуы керек. Олай болса, шырай жұрнақтарын сөзжасам қосымшалары мен форма тудырушы қосымшаларға қойылатын талаптар бойынша саралаған ғалым пікірлерінің құндылығы дау тудырмайды.
1.4 Қазақ тіліндегі көптік форма туралы. Көптік категориясы жайлы тіл білімі жөніндегі оқулықтарда арнайы баяндалады. Түркі тілдерін зерттеген ірі ғалымдарымыз Малов, А.В.Баскаков, А.Н.Кононов, Н.К.Дмитриев еңбектерінде көптік категориясы жайлы пікірлер айтылған. Ал қазақ тілінде бұл мәселеге алғашқылардың бірі болып арнайы тоқталған ғалым – профессор М.Балақаев (1940). Сондай-ақ Н.Оралбаева (1959), А.Д.Данияров (1965), А.Ысқақов (1965) еңбектерінде жалғасын табады. ...С.Исаевтың қазақ тіліндегі көптік жалғаудың негізінен жұрнақтық функциясы жайлы айтқан пікірі шын мәнінде тілдік жүйеге, оның тілдік заңдылықтарына сүйеніліп жасалғандығы анық. Көптік жалғаудың жалғаудың басқа түрлерінен ерекшеленетін осы белгісі – қосымшаларды жіктеу мәселесінде ескерілуі қажет.
Ы.Маманов көптік формаға байланысты мынадай тұжырым жасаған: «Қазақ тілінде грамматикалық көптік форма біреу-ақ. Ол –лар, -лер, -дар, -дер, -тар, -тер қосымшалары арқылы жасалады. Әрбір грамматикалық форманың өзіне тән грамматикалық мағынасы болады. Кейбір грамматикалық форманың өзіне тән грамматикалық мағынасы болады. Кейбір грамматикалық формалардың бірнеше мағыналық қырлары болуы мүмкін» [1, 31-36 б.]... Қазіргі функционалды грамматикада бір ойдың әртүрлі жолдармен берілу тәсілі бар. Яғни, «функция әртүрлі тілдік құралдар арқылы жүзеге асырылуы мүмкін және бір құралдың өзі әртүрлі функция атқара алады» [Тіл білімі сөздігі.А.,1998. 417 б.]. Ы.Е.Маманов көптік ұғымның түрлі берілу жолдарын танып, оларды әр басқа категория деу ағаттық екенін дәлелдейді. Функционалды грамматика тұрғысынан келгенде, ғалымның болжамын біз дұрыс шешім деп қабылдаймыз.
1.5 Ы.Маманов қазақ грамматикасындағы нөлдік форма туралы. Тіл білімінде кейбір грамматикалық формадағы сөздер грамматикалық көрсеткішсіз-ақ нөлдік формада қолданылады. Нөлдік форма термині ғылымда нөлдік жалғау, нөлдік морфема, нөлдік форма, нөлдік қосымша, нөлдік таңба т.б. терминдермен белгілі болды. Нөлдік форма теориясының пайда болуына Фердинанд де Соссюрдің тілдік таңба теориясы негіз болды. Ф.Соссюр грамматикалық мағына білдіруші көрсеткіші жоқ сөз формасы басқа сөз формаларымен салыстыру арқылы, солардан өзгешелігі арқылы танылады дейді.
Нөлдік форма жайлы мәліметтер алғаш Ф.Ф.Фортунатов еңбектерінен басталады. Ол атау септік формасын ең алғаш рет басқа септік формаларымен бірдей грамматикалық мағына бере алатын, көрсеткіші жоқ нөлдік форма деп таныған.
1960 жылдардан бастап нөлдік форма теориясы ғылыми айналымға түсті. Орыс ғалымдары Ю.С.Маслов, П.С.Кузнецов, И.П.Иванова, А.М.Пешковский т.б. ғалымдар нөлдік форма туралы пікірлерін ортаға салып, әртүрлі терминдер ұсынды.
Қазақ тіл білімінде Ш.Х.Сарыбаев, Н.Т.Сауранбаев, Ә.Төлеуов, А.Ысқақов т.б. ғалымдар еңбектерінде септік жалғауларының тасалануы, септік жалғауларының ашық, жасырын қолданылуымен байланысты айтылып келді. Аталған ғалымдардың ой-пікірлері ғылыми мақалаларда, қазақ тілі оқулықтарында жарық көрді. Бұл тілдік құбылысты ғалымдар ертеден-ақ байқаған.
Қазақ тілінде нөлдік форманы Ы.Маманов, С.Исаев, Н.Оралбаева, Ж.Балтабаевалар арнайы зерттеген. Ғалымдар еңбектерінде бұл тілдік құбылыс алдыңғы аталған ғалымдар еңбектеріндегідей септік жалғауларының тасалануы немесе ашық, жасырын қолданылуы тұрғысынан емес, нөлдік морфема терминдерімен аталады.
Ы.Маманов еңбектерінде нөлдік формаға ілік, барыс, табыс септіктерінің жасырын формалары мен бұйрық райдың 2-жақ жекеше түрін жатқызылады. Ал атау септікті бұл қатарда қарамайды. Н.Оралбаева мен С.Исаев еңбектерінде атау септік нөлдік форманың ең бірінші элементі болып табылады. Бұл ғалымдар септіктердің жасырын формаларын, тәуелдік жалғау (біздің ауыл), жіктік жалғаудың үшінші жағын, 2-жақ жекеше, бұйрық рай формасын нөлдік форма деп анықтайды.
Кейінгі ғылыми зерттеулерде нөлдік форма грамматиканың шеңберінен шығып, кең аяда қарастырыла бастады. А.Қ.Омарова «Қазақ тіліндегі нөлдік морфеманың функционалдық және семантикалық аспектісі» атты докторлық диссертациясында бұл ұғымның сөзжасамға да қатысты тілдік құбылыс екенін дәлелдейді. Зерттеуші аталған еңбекте нөлдік морфеманың семантикалық-функционалдылық ерекшеліктерін ашу мақсатында нөлдік морфеманы грамматикалық нөлдік морфема (септік жалғаулары мен т.б. грамматикалық формалар) және сөзжасамдық нөлдік морфема деп саралап алады. Бұл тілдік бірліктер диссертацияда функционалды-семантикалық аспектіден сипатталады [8].
Септік жалғауларының ашық және жасырын келуін (нөлдік форманы) бірнеше жылдар бойы түркі тіл білімін зертеуші ғалымдар белгілілік-белгісіздік категориясымен байланыстырып келді. Олардың бір тобы бұл категорияның түркі тілдерінде бар екендігіне түрлі дәлелдер келтіреді. М.Балақаев «Қазіргі қазақ тілі» оқулығында (1961) грамматикалық белгілілік не белгісіздікті мағыналық белгілілік я белгісіздікпен бір деп санауға болмайды. Түркі тілдері, оның ішінде қазақ тілі үшін белгілілік-белгісіздіктің грамматикалық тұлғасы мынау дерлік дербес қосымшасы жоқ деген тұжырым жасайды. Алайда ғалым ондай мағыналық айырмашылық қазақ тілінде мүлде жоқ деп айтуға болмайды деген де пікір айтады.
Ы.Е.Маманов қазақ тілінде белгілілік-белгісіздік категориясы бар деп көрсетеді. Олардың арнаулы грамматикалық көрсеткіштерін де анықтайды. Ғалым табыс, ілік септіктерінің ашық, жасырын келу ерекшеліктерін қазақ грамматикасындағы белгілілік-белгісіздік ұғымымен байланысты қарау керек деген концепция ұсынады. Мысалы, ілік және табыс септіктерінің ашық келуі белгілілікті көрсетеді. Осыған байланысты кісі есімін белгілілік деп көрсетеді (Асанның үйі – Асан үйі деп айтылмайды). Ғалымның пайымдауынша, ілік, табыс септіктерінің түсірілмей айтылуы – белгілілік, ал түсіріліп айтылуы – белгісіздік ұғымының көрсеткіші болады. Сондай-ақ, бір, біреу есімдіктері белгісіздік мағынаның көрсеткіші болып табылады деп есептейді.
Белгісіздік мағына, ұғым тіл білімінде әлі де кеңірек зерттеуді қажет етеді. Өйткені белгісіздік ұғымын «бір», «біреу» сияқты екі-үш сөз бен табыс септіктің жасырын түрімен ғана байланыстыру жеткіліксіз. Белгісіздік ұғымының тілдік табиғатын ашу үшін ең алдымен сөздерді мағыналық жағынан, яғни осы белгісіздік ұғымын білдіруі жағынан талдау жасау керек. Белгісіздік мағынаны барлық сөз таптарына қатысты да айқындауға болады деп есептейміз. Мысалы, зат есім болатын ағаш деген сөзде жалпылық, көптік ұғымдармен қатар, белгісіздік ұғым болса, сын есімнің заттанған түрінде ғана белгісіздік ұғым бар (Белсенділер алдыға шықты). Сан есімнің болжалды түрінде (екілер, бестер шамасы) белгісіздік мағына болса, бұл ұғым есімдіктің бірнеше түріне тән.
Сөз таптарының ішінде грамматикалық категорияға бай, күрделісі – етістік екені белгілі. Белгісіздік мағына түбір етістіктерде де кездеседі. Белгісіздік ұғымы етсітіктің шақ формаларында (келер ме екен, барар еді), сыпат категориясында, аналитикалық етістіктерде де кездеседі.
Жалпы алғанда бұл категория туралы мәселе жеке зерттеуді қажет етеді.
Ы.Е.Мамановтың етістік теориясы: тұжырымдамалары мен көзқарастары деп аталатын екінші тарауда түбір етістіктер, күрделі етістіктер және көмекші етістіктер, сондай-ақ етіс, есімше, көсемше, рай, шақ категорияларының зерттелуіндегі Ы.Е.Мамановтың үлесі көрсетіліп, оларға мағыналық-құрылымдық талдау жасалды.
2.1 Түбір етістіктердің мағыналық ерекшеліктері. Тілдің сөздік қорының баюы, молаюы түрлі тәсілдер арқылы болса, солардың көне түріне семантикалық даму жатады. Семантикалық даму бойынша сөз дыбыстық, морфемдік құрамын өзгертпей-ақ бірте-бірте өзіне жаңа мағыналарды қосып отырады. Соның нәтижесінде тілде бір сөз бірнеше лексикалық мағына білдіреді, тілдегі қызметі артады. Семантикалық даму арқылы сөз саны көбеймегенімен, сөздердің мағыналық мүмкіндігі әлдеқайда өседі.
Түркі тілдерінде етістік семантикасы біршама зерттелген. Атап айтқанда, Э.Р.Тенишев (1961), Н.З.Гаджиева, А.А.Коклянова (1961), Б.И.Татаринцев (1987), И.К.Кучкартаев (1977), А.К.Алекперов (1980), А.А.Цалкаламананидзе (1973), М.Оразов (1983) т.б.
Қазақ тілінде грамматикатанушы ғалымдар етістікке қатысты арнайы зерттеулер жүргізіп, монографиялар жариялаған. Етістікті әрі сөз табы ретінде, әрі мағыналық сипатын қоса талдаған зерттеулерден А.Қалыбаева (Хасенова), Ы.Е.Маманов, А.Ысқақов, Н.Оралбаева еңбектерін ерекше атаған жөн.
А.Хасенова «Қазақ тілі грамматикасында» түбір етістік дейтін межеге сыйдыруға келетін сөздерді іс-әрекет, амал, қалып процесінің динамикасын білдіруі жағынан қарастырып, оларды бірнеше лексика-семантикалық топтарға бөлуге болатынын атап көрсетеді. Ұйымдастыру, жорғала, мияула, шырылда сиқты туынды етістіктер де лексика-семантикалық топтардың құрамына енгізілген. Жұмыста басқа түркі тілдерінде қалыптаспаған жаңа үлгіде топтастыру да ұсынылған, алайда бөлудің принциптері ашып көрсетілмеген [9, 127 б.].
М.Оразов 1983 жылы «Семантика казахского глагола» тақырыбында жазылған докторлық диссертациясында етістіктің 12 лексика-семантикалық тобын көрсетеді. Ғалым етістіктерді мағыналық топтарға бөлуде сөйлесу етістіктерін семантикалық жағынан бөлгенімен, морфологиялық белгілерін де негізге алып отырған.
А.Ысқақов оқулығында етістіктер лексика-семантикалық топтарға жіктелгенімен, оларды бөлудің ғылыми принциптері көрсетілмеген (1991).
Ы.Мамановтың етістіктерді басты ерекшеліктері жағынан бірнеше топқа бөлуінде басқа ғалымдармен салыстырғанда алшақтықтар бар. Ғалым түбір етістіктерді семантикалық топтастырудағы ұстанған принципі Г.А.Золотова, А.В.Бондарко, З.Ахметжанованың функционалды грамматика теориясына байланысты теорияларымен үйлесіп жатыр. Әсіресе, ғалымның «негізгі түбір етістіктерді семантикалық жақтан мағыналық топтарға жіктеуге келмейді, морфологиялық және синтаксистік тәсілдерінің белсенді қатысуының арқасында ғана түбір етістіктерді мағынасына қарай бөлуге болады» деген тұжырымы қазіргі функционалды семантиканың негізгі принципі. Ы.Маманов қазақ тілінде етістікті лексика-семантикалық топтарға жіктеп көрсеткен ғалымдардың бірі. Қазіргі кезде етістіктің жекелеген лексика-семантикалық тобы арнайы зерттелуде.
2.2 Етістік түбірі және оның семантикалық, грамматикалық өзгеруі туралы
Етістік Н.Сауранбаев, І.Кеңесбаев, М.Балақаев, А.Ысқақов, Ғ.Мұсабаевтардың авторлығымен жарыққа шыққан «Қазіргі қазақ тілі» оқулығында, сонымен қатар бұл еңбектерге дейін жарық көрген Қ.Жұбанов (1936), С.Аманжолов (1938), І.Кеңесбаев пен С.Жиенбаевтың «Грамматикаларында» (1942) етістік бөлімі сабақты етістік пен салт етістік, болымды және болымсыз етістік, етіс категориясы, рай, шақ, жақ категориялары, есімше мен көсемше формалары үзілмей берілумен бірге, кейбір толықтырулар мен лингвистикалық атаулар тиянақталып, өзгерістер енгізіліп отырса да, белгілі бір дәстүрлі жүйе берік сақталып келеді деуге әбден болады.
Ы.Маманов қазақ тіліндегі етістік формаларын лексика-грамматикалық қызметтеріне қарай, ең алдымен, негізгі етістік және функциялық етістік деп екіге бөліп, одан кейін негізгі етістіктің өзін түбір етістіктер және модификациялы етістіктерге ажыратып, түбір етістіктерге етістіктің лексикалық амғынасына ие болатын сөздерді, модификациялы етістіктерге белгілі қосымшалар немесе көмекші етістіктер арқылы үстеме грамматикалық мағына білдіретін етістік формаларын жатқызады...
Ғалымның етістік түбіріне байланысты айтқан ой-пікірлері күрделі мәселелердің шешімін табуға септігін тигізіп қана қоймай, кейбір пікірлерге өзгеше қырынан үңіліп, тереңірек зерттеуге көмегін тигізеді. Ы.Маманов, С.Исаев еңбектерінде көрсетілгендей, етістік түбірінің бұйрық райдың 2-жағы емес, ол екеуінің екі нәрсе екенін дәлелдейтін тағы бір дәлел – бұйрық райдың екінші жағының көне формасының –ың, -ің, -ғыл, -ғын тұлғасында болуы. Қазақ тілінің сөйлеу тілінде бұлардың кездесіп қалуы тектен-тек емес. Қысқасы, етістік категориясының жіктелу жүйесінің 2-жақ жекеше формасы түбір етістікпен омоформалық сипатта келеді.
Етістік түбіріне қатысты тағы бір көңіл аударарлық нәрсе – туынды түбір (туынды етістік, туынды сөз) мәселесі. Ы.Маманов өз зерттеулерін морфологияның өзекті әрі қиын мәселелерін қарастыруға арнағандығы байқалады. Оның 1973 жылы жарық көрген «Лекциялар курсында» қосымшаларды жіктеу, кейбір қосымшалардың (даулы болып танылып жүрген) сөзжасам мен форма тудыруға қатысты тілдік жүйе, заңдылықтар тұрғысынан қарастырылып, тың пікірлер айтылған.
Етістік сөз табына қатысты қазақ тіл білімінде әлі де бір шешімін таппай келе жатқан мәселенің бірі – етістіктің көрініс (вид) категориясының формалары ретінде көрсетіліп жүрген бір топ қосымшалардың тілдік сипатымен байланысты. Аталған категорияға жатқызылып жүрген –қыла, -кіле, -ғыла, -гіле; -мала, -меле; -ымсыра, -імсіре тәрізді жұрнақтар туралы әртүрлі пікірлер айтылған. Бұл қосымшаларды И.Ұйықбаев, А.Ысқақов т.б. ғалымдар сөз түрлендіретін форма ретінде таныса, Б.Құлмағамбетова, С.Хасанов, Т.Әбдіғалиева, Қ.Қасабекова, Б.Шалабаева, Ы.Мамановтар сөз тудырушы жұрнақтар ретінде анықтайды.
Біз жоғарыда аталған қосымшалардан –стыр, -стір формасын етіс жұрнағы деп алып, қалған тұлғаларды туынды етістік жасайтын қосымшалар ретінде қарастырамыз және Ы.Мамановтың қосымшаларды жіктеуге байланысты ұсынған концепциясын басшылыққа алып, мынадай белгілерін көрсетеміз: 1) аталған жұрнақтар бірен-саран сөздерге талғап жалғанып, грамматикалық абстракция жасай алмайды; 2) түсіндірме, екі тілдік сөздіктерге енеді; 3) лексикалық бірлік саналып, реестр сөз ретінде құрамды толықтырады. Ал жоғарыда Ы.Маманов грамматикалық қосымша ретінде көрсеткен –ңқыра, -ңкіре осы көрсетілген критерийлерге жауап бермейді, әсіресе талғап жалғану шартына сай келмейді, яғни ол грамматикалық абстракция жасап, кез келген етістік түбіріне жалғанады. Етістіктің қолданысына статистикалық зерттеу жүргізген ғалым С.Мырзабеков етістіктер саны сөздіктің тең жартысынан асады деп көрсетеді [10] . Яғни –ңқыра, -ңкіре формасы, сонымен қатар етіс формалары жалғанған етістіктер де сөздікте қамтылған деген сөз. Демек, -ңқыра, -ңкіре формалы етістіктерді сөздікте реестрлік қатарда беру-бермеу мәселесі шешілуі тиіс.
2.3 Ы.Е.Маманов еңбектерінде күрделі етістік мәселесінің зерттелуі. Туынды сөздердің ішіндегі күрделісі де, қиыны да – күрделі сөз мәселесі. Басқа түркі тілдеріндегідей қазақ тіл білімінде күрделі сөз бен күрделі тұлғалар мәселесі XIX-XX ғ.ғ. аралығында қолға алына бастады.
Түркітануда күрделі сөзге қатысты пікір айтқан және арнайы зерттеу нысаны еткен еңбектерде күрделі сөздер құрылымдық және жасалу тәсіліне қатысты сөз болды. Бұл орайда Н.К.Дмитриев, Н.А.Баскаков, А.Н.Кононов, А.А.Юлдашев, Ә.Қайдар, Ғ.Садуақасов сынды түркітанушылар еңбектерін атауға болады. Қазақ тіл білімінде профессор Қ.Жұбанов 1930 жылдардың өзінде-ақ күрделі сөздер қанша сөзден біріксе де тұтас бір ғана мағынаны білдіріп, бір ғана заттың атауы болады т.б. дей келе, күрделі сөздің қалыптасу жолдары мен олардың түрлерін көрсеткен [11]. Қазақ тіл білімінде күрделі сөз мәселесін арнайы сөз етіп, оған ерекше мән беріп, оның табиғатын анықтауда Н.Оралбаева, В.А.Исенғалиева, Б.Қасым т.б. еңбектері ерекше аталады. Күрделі сөз жайында пікір білдірген Қ.Жұбанов, А.Ысқақов, К.Аханов, Н.Оралбаева, Ж.Шәкенов сынды зерттеушілердің көзқарастарында, пікірлерінде айтарлықтай алшақтық болмағанмен, күрделі сөздерді жіктеуде, терминдік аталымында айырмашылықтар кездесіп қалады.
Қазақ тілінде көп уақытқа дейін күрделі етістік етістіктің аналитикалық форманттары тұрғысынан зерттеліп келді. А.А.Юлдашев мұның XIX ғасырдағы О.Бетлинг еңбектерінен басталғанын көрсетеді (1965). Көпшілік түркологтар аналитикалық етістіктерді күрделі етістік санай отырып, олардың вид, рай, шақ категорияларының көрсеткіші екенін де көрсетеді. Бұған қарағанда, күрделі етістікті грамматикалық категориялардың мағынасын білдіретін көрсеткіш ретінде тану түркологияда кең тараған құбылыс екендігі байқалады.
Күрделі етістіктерді арнайы зерттеп, олардың сөз тіркестерімен, тұрақты сөз тіркестерімен, аналитикалық формалы етістіктермен өзара ұқсастықтары мен айырмашылықтарын ажыратуда Б.Қасым еңбегінің (Қазіргі қазақ тіліндегі күрделі етістіктер.Докт.дисс. автореф.А.,1992) маңызы зор.
Ы.Маманов күрделі етістік ұғымына аналитикалық формалы етістіктерді де жатқызған. Бұған қарағанда ғалым мұнда етістіктердің тұлғалық жағын ғана ескерген сияқты. Сөз тіркесі мен аналитикалық формалы етістіктерді, күрделі етістіктерді нақты ажыратып көрсетпеген. Дегенмен ғалым еңбектері бұл тілдік құбылыстардың ара-жігін ашпағанымен, аналитикалық формалы етістіктердің мағыналық қырларын ашып көрсетуімен құнды.
2.4 Ы.Маманов еңбектеріндегі көмекші етістік мәселесі және олардың амалдың өту сипаты категориясына қатысы. Көмекші етістіктер көне жазба ескерткіштерден бастап қазіргі түркі тілдерінің барлығында да кездеседі. Ал қазақ тіліндегі зерттелу тарихы Қазан төңкерісіне дейінгі еңбектерден басталады.
Қазақ тіліндегі көмекші етістіктердің нақтылы саны анықталып, зерттелмеген деуге болады. Себебі, тілші-ғалымдар еңбегіндегі көмекші етістіктерге берілген сипаттамаларда олардың саны нақты көрсетілмейді. Ы.Маманов пікірінде кішігірім қайшылықтар бола тұрғанмен, толымды (мәнді) көмекші етістіктерге қатысты есім сыңарлы күрделі етістікті тіркесті түбір етістік деп атап, олардың сөзжасамдық қызметін анықтады, күрделі етістіктер мен аналитикалық етістіктердің семантикалық айырмашылықтарын көрсетті т.б.
3. 1990 жылдардан бастап морфология саласындағы өзгерістерге көңіл бөлу және грамматика теориясын толықтыруда қосқан үлесіне талдау жасау
Морфологияның негізгі міндеттерінің бірі — сөздерді белгілі бір сөз таптарына тәндеп бөлу. Сөз таптарының айқындалуына 30-жылдары ерекше үлес қосқан ғалымдар: Ахмет Байтұрсынұлы, Қ. Жұбанов, Н. Сауранбаев, А. Ысқақов. 40-50- жылдары морфологияның әрбір жеке мәселелері арнайы жүргізілетін күрделі монографиялық ғылыми - зерттеудің объектісіне айналады да, осы зерттеулердің негізінде көптеген көлемді еңбектер жарыққа шығады. I. Кеңесбаев, А. Ысқақов, К. Ахановтардың жыл сайын шығып отырған орта, орталау мектептерге арналған "Қазақ тілі грамматикасы" мен Н. Сауранбаевтың педучилищеге арнаған "Қазақ тілі" (1948) және жоғары оқу орындарына арналған "Қазіргі қазақ тілі" (1954) атты көлемді еңбектерімен қатар, морфологияның жеке сөз таптарын әр жақты баяндауға арналған морфология Балақаевтың "Қазақ тілі грамматикасының кейбір мәселелері", А. Ысқақовтың "Қазақ тіліндегі үстеулер", Ғ. Мұсабаевтың "Сын есімнің шырайлары", Ә. Хасеновтың "Қазіргі қазақ тіліндегі сан есімдер", Р. Әміровтың "Қазақ тіліндегі шылаулар", Ш. Сарыбаевтың "Қазақ тіліндегі одағайлар" т. б. зерттеулерін айтуға болады. 60-жылдары мұндай еңбектер саны жағынан да, тақырып жағынан да молая түсіп, жеке сөз таптарына байланысты тағы да көптеген жеке зерттеулер: Ш. Сарыбаевтың "Қазақ тіліндегі еліктеуіш сөздер" (1960); Ж. Шакеновтың "Қазақ тіліндегі сын есім категориясы" (1961); Ә. Ибатовтың "Қазақ тіліндегі есімдіктер" (1961); Ә. Төлеуовтың "Қазақ тіліндегі есім категориясы" (1963) атты еңбектері жарық көрді. Бұлардың бәрінде де әр түрлі сөз таптары өзіндік лексико-грамматикалық ерекшеліктері тұрғысынан әр жақты талдауға түседі. Морфология мәселелеріндегі бұрын-соңды жетістіктердің бәрін жинап, оны жүйелі тәртіпке келтіріп, теориялық тұрғыдан ғылыми бір ізге түсіріп баяндаған күрделі еңбек 1967 ж. Қазақ КСР ҒА "Ғылым" баспасынан шыққан "Қазақ тілінің грамматикасы" болды. Морфологияның негізгі міндеттерінің бірі — сөз формаларын зерттеу. Сол себептен сөз формалары жайындағы зерттеу сөздердің түрлері жайындағы қандай да болса ережелердің бәрін түгел қамтып, сөздерді морфологиялық категориялардың қандай түріне жатқызу және оларға тән формаларды анықтау сияқты заңдылықтарды да қамтиды.
№7 МОӨЖ тақырыбы: Синтаксис
Достарыңызбен бөлісу: |


Синтаксистік тіркесімділіктің өзіндік ерекшеліктері
Ғалым С. Исаев: «Тіркесімділік – сөздердің тек грамматикалық
(синтаксистік) қызметі ғана емес, лексикамен, сөздердің ішкі мағына
сыйымдылығымен, семасиологиямен тығыз байланысты. Сөздердің ішкі
мағына сыйымдылығына қарай олардың тіркесімділігі артып, я кеміп
отырады. Тегінде, сөздердің ішкі мағыналық шеңбері, көлемі тіркес арқылы
ашылып, содан көрінеді. Осы жағынан сөздердің тіркесімділігі лексикаграмматикалық категория тұрғысынан зерттелуі тиіс. Синтаксистік (грамматикалық) өрісі мен семантикалық сыйымдылығын салыстыра отырып, соған
сәйкес қарағанда ғана сөздердің тіркесімділік сыры толық ашылмақ» [5,140]
дей келе, жалпы тіркесімділікке үлкен маңыз беріп, бұл мәселенің зерттелуі
тек грамматикалық қана емес, сондай-ақ семантикалық жақтан да қажет
екенін айтады.
Сөздерді жеке сөз таптарына қарай топтастырғанда олардың бірыңғай
грамматикалық мағынасы негізге алынады. Ал грамматикалық мағынаның өзі
сөздердің бір-бірімен байланысып, тіркеске түсуі нәтижесінде қалыптасады.
Соның негізінде белгілі бір сөз табындағы сөздер екінші бір сөз табын
құраушы сөздермен тіркеседі. Әрине, жоғарыда аталып өткендей, барлық
сөз таптарының бір-бірімен тіркесімділік қасиетін бірдей деуге болмайды.
Мәселен, сөз таптарының ішінен етістіктің тіркесімділік қасиеті өте күшті,
өйткені етістік барлық сөз таптарымен тіркесе береді (қалам берді, ызалана
күлді, ертең келеді, жақсы айтты т.б.). Ал үстеу сөз табының тіркесімділік
сипаты етістікке қарағанда әлдеқайда әлсіз, себебі ол барлық сөз табымен
емес, олардың ішінде сын есім, етістіктермен ғана тіркесе алады. Сондай-ақ
зат есім мен зат есім, сын есім мен зат есім, үстеу мен сын есімдер де бірбірімен тіркеседі. Бұл олардың грамматикалық қасиеті болып табылады.
Алайда сөздердің бір-бірімен тіркеске түсуінде оның грамматикалық қасиеті
ғана негізге алынбайды, сондай-ақ лексикалық қасиеті де ескерілуі керек.
Себебі бір-бірімен тіркесімге түсетін сөз таптарының ішіндегі барлық сөздер
өзара тіркес құрай бермейді, олардың арасында тіркесімге түспейтін сөздер де
бар. Мәселен, зат есім мен етістік сөз табы ретінде бір-бірімен жиі тіркесімге
түседі. Бұл – олардың грамматикалық сипаты. Бірақ зат есім тобындағы кез
келген сөз етістік тобындағы кез келген сөзбен тіркесімге түспейді. Мысалы,
ойна етістігімен бала,доп (доп ойнады,бала ойнады) сөздері тіркеседі, ал
кітап, гүл (кітап ойнады, гүл ойнады) сөздері тіркеспейді. Грамматикалық
жағынан аталған сөздердің бәрі бірдей зат есімге жатады. Алдыңғы екі
сөздің етістікпен тіркесімге түсуі олардың (бала ойнады, доп ойнады)
грамматикалық және лексикалық жағынан да сәйкестігіне байланысты. Ал
кітап, гүл сөздері ойна етістігімен грамматикалық жағынан байланысқанымен
(зат есім ~ етістік), лексикалық жағынан бұл сөздердің арасында ешқандай
мағыналық байланыс жоқ. Сондай-ақ сын есім мен зат есімдер туралы да
осыны айтуға болады. Мысалы, жалпақ бет, жалпақ мұрын, жалпақ табан
дегендегі жалпақ сын есімі мен бет, мұрын, табан т.с.с. зат есімдері тіркеседі,
ал осы сын есіммен шаш (жалпақ шаш), көз (жалпақ көз) тәрізді зат есімдер
тіркеспейді. Оған жалпақ сын есімі мен көз, шаш зат есімдерінің мағыналық
жағынан байланыспауы негіз болады. Сөздердің бір-бірімен тіркесуінде
олардың грамматикалық жағынан байланысының жеткіліксіздігі осында.
Белгілі бір сөз табындағы сөздер өзара тіркесімге түсіп, сөз тіркесі қатарында
қолданылуында олардың грамматикалық жағының сәйкес келуімен бірге,
лексикалық жағынан үйлесімділігі де маңызды болып табылады. Сөздер
грамматикалық жағынан байланысқанымен, лексикалық мағыналарының
арасында ешбір байланыстың болмауы олардың тіркесім жасауына мүмкіндік
бермейді. Бұл жөнінде ғалымдар Ә. Аблақов, С. Исаев: «Сөздердің бірбірімен тіркеске түсуінде, сөз тіркесімділігінің жүзеге асуында сөздердің
лексикалық мағынасы жағынан да сәйкестігінің атқаратын қызметі орасан
зор» деп көрсетеді [4,22].
Сөздердің тіркесімділігі тілдік категория ретінде сөз семантикасымен
тікелей байланысты. Жалпы сөздің тіркесімділік қасиеті өзі белгілейтін
зат пен ұғымның арасындағы байланыс пен қарым-қатынас негізінде
қалыптасады. Сөз семантикасы мен оның тіркесімділігі өзара қарымқатынаста болады. Олардың арасындағы байланыс жөнінде В.Н. Телия былай
дейді: «Когда семантика слов определяется на основе их значения в системе
- как единиц лексико-семантической организации языка, а сочетаемостные
свойства на основе синтагматического соположения слов, безотносительно
к коммуникативному компоненту языка (лексический аспект); изучение в
составе предложения - высказывания, когда семантика слов определяется
относительно их выбора для наименования определенного элемента ситуации,
обо значаемой в данном высказывании, а сочетаемостъ - через определение
зависимости одной номинации от другой номинации окружения, отражающего
предметно-логические связи, вычленяемые в структуре ситуации
(ситуативно-синтаксический аспект); когда значения слов рассматриваются с
коммуникативно - релевантными признаками их семантического содержания,
а сочетаемость - на основе семантико-синтаксической связи между словами
как элементами определенной пропозиции» [6,246].
Зерттеушінің сөз семантикасы мен тіркесімділігі арасындағы қарымқатынас туралы пікірінен тіркесімділік мәселесін тек лексикалық тұрғыдан
ғана емес, грамматикалық тұрғыдан да қарастыру қажеттілігі байқалады.
Ғалым Н.Д. Арутюнова сөздердің тіркесімділігін лексикалық тұрғыдан
қарастыруда сөздердің сөйлемдегі байланысын негізге алады, ал лексикалық
бірлік ретіндегі ерекшеліктерін анықтауды олардың мағынасына тәуелсіз
түрде қарайды [6,249].
Жалпы сөздерге тән синтагмалық байланыс, яғни олардың арасындағы
қатынас сөз семантикасына байланысты екендігі белгілі. Сөздің басқа
сөздермен тіркесу мүмкіндігі және бұл мүмкіндіктің жүзеге асу жолдары сөздің
белгілі бір сөз табына тән болуымен ғана емес, оның лексикалық мағынасына
да қатысты. Сондықтан сөз мағынасы мен оның тіркесімділігін бір-бірінен
серия бөліп қарауға болмайды. Сөз семантикасының оның тіркесімділігіне
негізделуі, сондай-ақ тіркесімділік сипатының өзгеруі оның мағынасының
да өзгеруіне әсер етеді.
Сөз мағынасы мен тіркесімділігінің арақатынасында сөз тіркесімділігі мен
сөз тіркесі ұғымдарының арасындағы ерекшеліктер де ескеріледі. «Сөз тіркесі
- контекст, тілдік факт, конструкция, орам, ал сөз тіркесімділігі – жалпы тіркес
атаулыны тудыратын фактор, себебі сөз тіркесі сөз тіркесімділігіне сүйеніп
барып туады. Сөз тіркесі белгілі бір тілдік элементтер үшін контекст болса,
екінші жағынан тілдік (синтаксистік) единица болып есептеледі. Сөздердің
тіркесімділік қасиеті әрбір грамматикалық топтағы сөздердің мағыналық
сыйымдылығы мен грамматикалық сипатына негізделеді» [4,23].
Сөз тіркесімділігі сияқты, сөз тіркесі үлгілерінің қалыптасуына
семантикалық факторлар ерекше әсер етеді. Себебі сөз тіркесі құрамындағы
сөздер бір-бірімен грамматикалық және мағыналық жағынан өзара ыңғайлас
болып келуі сөз тіркесі үшін де басты шарт. Сөз тіркесін жасаудағы бұл
факторлардың (лексикалық, грамматикалық) байланысы мен қарым-қатынасы
тіл білімінің лексика және грамматика салаларының арасындағы жан-жақты
әрі тұрақты байланысты көрсетеді.
Сөздің грамматикалық жағынан өзіне бағынышты сөздермен тіркесу
қабілеті өте маңызды. Ең алдымен бұл қабілеттіліктің бір жағы грамматикаға,
яғни оның синтагматика аясына, сөздердің тіркесуіне негізделеді. Екінші
жағынан, семантикаға бағытталып, тілдегі лексика-семантикалық
құбылыстармен тығыз байланыста болады.
Мысалы: Өзгеше өмір әркімді де қызықтырады (Б. Нұржекеев) деген
сөйлемде бірнеше тіркестер бар, соның ішінен өзгеше өмір тіркесіндегі
өмір сөзіне өзгеше сөзі грамматикалық жағынан тәуелді: бірі анықталушы,
енді бірі анықтаушы (зат пен сын). Ал лексика-семантикалық жағынан
сындық ұғым мен заттық ұғымды білдіретін сөздер бір-бірімен мағыналық
қарым-қатынаста болады.
Ал Э.М. Медникова сөздің түрлі мағыналық реңктерін зерттеп,
сөз тіркесі құрамындағы сөздер арасындағы қарым-қатынасты талдай
отырып, синтагматикалық байланыстың лексика-фразеологиялық шартты
тіркесімділік және синтаксистік шартты тіркесімділік деген екі түрін бөліп
көрсетіп, біріншісін коллокация, екіншісін коллигация ұғымдарымен атайды
[7,89]. Коллигация жалпы, абстрактілі болса, коллокация нақты, жеке
түрде болады. Араларындағы осындай қарама-қарсылыққа қарамастан,
тіркесімділіктің бұл түрлері тығыз байланысты. Алдыңғы екі пікірден
ерекшелігі, Э.М. Медникова лексикалық тіркесімділікті «коллокация»,
синтаксистік тіркесімділікті «коллигация» деп, оларға терминдік атау береді.
Ал ғылыми тұжырымдарға ортақ белгі: лексикалық тіркесімділік тіркесімдегі
сөздердің негізгі бастапқы мағыналарының үйлесімділігіне, синтаксистік
тіркесімділік ол сөздердің грамматикалық мағынасына, яғни белгілі бір сөз
табы құрамындағы сөз топтарының грамматикалық байланысына негізделеді.
Сондықтан сөз мағынасы мен тіркесімділігінің арасындағы қарым-қатынас
тіл жүйесінде олардың қолданысымен сипатталады.
Достарыңызбен бөлісу: |


Қазіргі қазақ тіліндегі синтаксистік қатынастар
Синтаксистің зертейтін объектісі және сөздердің тіркесі, сөйлем құрылысы, сөйлемдердің өзаралық байланысы болса, мұның барлығы синтаксистік қатынастың заңдылықтарына негізделеді. Синтаксистік қатынас – сөйлем құраудың ең басты тәсілі, өйткені тұлғалық, мағыналық жақтарынан өз үйлесімін таппаған жеке сөздер өз алдына сөйлем де құрай алмайды. Демек, жеке сөздер сөйлем құрау үшін ең алдымен өзара синтаксистік қатынастың қарамағына түсу керек. Сонда ғана адам ойын жарыққа шығарудың көрінісі – коммуникативтік қызметтегі сөйлем пайда болады.
Қазақ тіл білімінде синтаксистік қатынастар мәселесі арнайы зерттелмеді, алайда синтаксиске арналған еңбектерде бұл жайт жол-жөнекей болса да әңгіме бола кетеді. Белгілі ғалымдар Н.Т. Сауранбаев, С.А. Аманжолов, М.Б. Балақаев, т.б. еңбектерінде синтаксистік қатынастар әр қырынан сөз болып отырады. Н.Т.Сауранбаев қазақ тілінің құрмалас сөздеріне арналған очеркінде осы мәселеге өзіндік тарау арнап, оған былайша анықтама береді: «Сөйлемге кірген сөздердің арасындағы ішкі байланысты, яғни субъектпредикаттық, объектілік, атрибуттық қатынастарды синтаксистік қатынас анықтауымыз дұрыс болып шығады».
Осы арада айта кететін бір жайт – аталған ғалымдардың еңбектерінде синтаксистік қатынас мәселесі, негізінен алғанда, жеке сөздердің арасындағы байланыс төңірегінен шығып жатады. Ал біз өз зерттеуімізде жеке сөз бөлшектері мен сөйлем, жеке сөйлемдердің өзаралық қатынастарын басшылыққа алатын боламыз.
Синтаксистік қатынастың көрінісі ең алдымен жеке сөздердің тіркесінен байқалады. Ал жеке сөздер өзара тіркесімділік сипатта болу үшін олар бір-біріне бағана жұмсалу қажет, дәлірек айтсақ, қатар тұрған екі сөздің бірі бағыныш (тәуелді) ыңғайда болса, екінші – бағындырушы (меңгеруші) ыңғайда болады. Сөздердің осылайша үйлесімділігі ғана оларды тіркесімділік қабілеттке түсіреді. Сөз тіркесін арнайы зерттеген проф. М.Б. Балақаев бұл жайды орынды ескерткен болатын.
Синтаксистік қатынастың басталар жері сөз тіркесінен көрінеді. Алайда синтаксистік қатынас деген ұғымды кең көлемде түсінуіміз керек. Мұның қарамағына жеке сөздердің өзара байланысы, сөйлемдегі сөздердің аралық қатынасы, жеке сөйлемдердің үйлесе айтылуы тәріздес күрделі мәселелер кіріп жатады. Әрқайсысының сырын ашу, оларға тән заңдылықтарды көрсете білу, сайып келгенде, синтаксистік қатынасты тексеру болып шығады.
Сөйлемдегі сөздердің байланысы түрліше грамматикалық амал тәсілдердің негізінде жүзеге асады. Мұндай амалдар өздері жалғанған сөзіне әр түрлі грамматикалық мағына туғызып, жалпы сөйлемнің табиғатымен үндесе келеді. Мәселен Үй салынды деген сөйлемдегі сөздердің өзаралық қатынасы ырықсыз етістіктің көрінісі арқылы бір синтагматикалық қатарда жүзеге асып тұр. Алайда осы сөйлем баяндауыштың парадигматикалық құрылысын өзгертіп, оны әр түрлі қатарда айта беруге болады. Әрине, бұдан сөйлемдегі сөздердің синтаксистік ара қатынасы да өзгеріп отырады: үй құрылысшыларымен салынды, үйді құрылысшылар салды, құрылысшылармен салынған үй. Демек, бір қатардағы (бір синтагматикалық топтағы) сөздердің байланысу жолдарын өзгерту арқылы әр түрлі парадигмалық қатынастарды туындатуға болады.
Жеке сөздер байланысы марфологиялық (жалғау, жұрнақ, шылаулар) және синтаксистік амал-тәсілдер (орын тәртібі, интонация) арқылы жүзеге асады. Сөйлемдегі сөздер байланысында әсіресе алғашқы жол елеулі орын алады. Мұндай қасиет аталған амалдардың сөздерді өзара қиюластыруда
молынан қолданылуымен айқындалынса керек. Демек, морфологиялық амалдар енді сөздер байланысында синтаксистік сипат алады. Морфология саласында олар морфологияға тән заңдылықтарымен тексерілсе, синтаксисте сөздердің байланысу негізінде қарастырылады. Грамматикалык единицалардың (морфема, сөз) осылайша тіліміздің әр жүйесінде қарастырылуы орайына қарай бола береді.
Проф. В.Г.Адмони сөздер байланысындағы амалдардың сипаты жайында былай деп жазады: «Самый факт и характер соединения слов может выявляться такими грамматическими средствами, которые имеют непосредственно не синтаксический, а морфологический характер. Система падежной флексии, например, играет исключительно большую роль в выражении синтаксических отношений, так же как личные окончания глагола. Таким образом, синтаксис, образуя такие формы связи между словами, т.е. синтаксические формы, как согласование и управление опирается на морфологическую форму».
Бұл аталған жайдың қазақ тіліне де тікелей қатынасы бар, өйткені тілімізде кез келген сөйлемде септік жалғауынсыз қолданылған сөздер некен – саяқ ұшырасады. Септік жағауларын жеке сөздерді өзара байланыстырып отыруда ең бір өнімді амал деп қарастыруға болады. Мәселен, мен ауыл келдім деп айтсақ, сөйлеміміз түсініксіз шығар еді. Мұндағы түсініксіздік ауыл сөзінің табиғатымен тығыз байланысып жатыр. Бұл сөз тұрған орнына қарай не барыс септік, не болмаса шығыс септік жалғауларының бірінде қолданылуы қажет. Сонда ғана ол сөз айналасындаға басқа сөздермен тығыз байланысқа түсіп, белгілі бір мақсаттағы сөйлем құрауға өз дәрежесінде қатынаса алады.
Септік жалғаулары өзі жалғанған сөзін басқа сөздермен байланыстырып қана қоймайды, сонымен қатар оған (сөзге) қосымша мәндік реңктер де беріп отырады. Жоғарыдағы сөйлемдегі ауыл сөзінің ауылға, не болмаса ауылдан болып айтылуы белгілі бір бағытты не шыққан жердің мекенін білдіреді. Дәлірек айтсақ, сөздердің әр септік жалғаулармен құбылу оларды белгілі бір мағыналық құбылыстарға түседі. Мұндай мағыналық құбылыстар әр сөздердің өзара үйлесе жұмсалуы негізінде туындайтын болады. Тіліміздегі форма мен мағынаның бірлігі деген ұғым осындай заңдылықтарымен де байланысып жатады.
Сөйтіп, септік жалғаулары жеке сөздердің арасын байланыстыруда айрықша қызмет атқарады, өйткені бұл жалғаулар, басқаларына қарағанда, сөйлем құрау функциясы жағынан өтеикемдірек келеді. Мұның басты себебін септік жалғауларының өзі жалғанағн сөзі арқылы әр түрлі синтаксистік қатынасты білдірулерімен түсіндіруге болады. Ал синтаксистік қатынас-сөйлем бойына тән заңдылық. Сөздер өзара байланысқа түспейінше, сол арқылы синтаксистік қатынасқа негізделмейінше, белгілі бір сөйлем түрін жасай да алмаған болар еді. Міне, осындай заңдылықтардың негізінен туындайтын сөйлемдерде септік жалғаулары алдыңғы қатарда жүреді. Мұның тағы бір себебі – септік жалғаулары тек зат есімді сөздерге ғана жалғанып қоймай, субстантивтенген сөздердің бпрлығына бірдей қосыла беретіндегімен айқындалатын.
Септік жалғаулары тәріздес, қазақ тілінің басқа да жалғаулары (көптік, тәуелдік, жіктік) сөздер арасын байланыстыруға ыңғайна қарай қатысып отырады. Алайда, жоғарыда айтқанымыздай, сөздер арасында дәнекер болуда әсіресе септік жалғаулары жиі қолданылады.
Қосымшалардың сөздер арасын байланыстырудағы қызметін саралай келіп, морфологияны арнайы зерттеге ғалым А.Ы.Ысқақов бұл ретте жұрнақтардан жалғаулардың өрісі кең екендігін айтады. Оған мына бір сөз дәлел: «Жалғаулар сөйлемдегі сөздердің аралықтарындағы әр қилы аса жалпы қатынастарды білдіреді де, сол қатынастардың түр-түрінің көрсеткіі есебінде қызмет етеді. Сондықтан, жұрнақтарға қарағанда, жалғаулардың өрісі де кең, өрісі де жазық болып келеді Жалпы жалғаулар атаулының жұрнақтардан сөздер арасын байланыстырудағы өрісінің кеңдігі сондай-ақ олардың бойына тән өзіндік қасиеттерінен шығып жатады. Жұрнақтардың бойына тән қасиет сөзден тудыру болса (етік-ші), жалғаулардың қызметі сөздер арасын байланыстырумен айқындалады (поезбен келдім). Олай болса, жалғаулардың осындай қызмет, сөз жоқ, жұрнақтардан сөйлем ішіндегі қолданылу өрісінің кеңдігін байқатады.
Сөйлемдегі сөздер өзара осылайша морфологиялық тәсіл-қосымшалар (жалғау,жұрнақтар) арқылы байланысса, сонымен қатар синтаксистік амалдар арқылы да (сөздердің орын тәртібі, интонация т.б.) жүзеге асады.
Сөйлемдегі сөздер байланыста болу үшін олардың белгілі бір қалыптағы орындары болу қажет. Әрине, бұан сөздердің әр уақытта да тұрақтанып қатып қалған бір қалыптағы орындары боладыдеген түсінік тумаса керек. Біз бұл жерде сөздер байланысында орын тәртібі жағынан жалпы түрдегі ортақ заңдылықты айтып отырамыз. Ондай ортақ заңдылық бастауыштың баяндауыштан бұрын, анықтауыш, толықтауыш және пысықтауышсөздерінің өздеріне қатынасты мүшелерден соң қолданылатынымен айқындалынады. Сөздердің орын тәртібіндегі мұндай құбылыс көпшілік тілдердің барлығына да ортақ болып келе береді.
Қазақ тіл білімінің алғашқы профессоры Қ.Жұбанов отызыншы жылдардың өзінде-ақ осы мәселеге арнайы еңбек жазып («Из истории порядка слов в казахском языке»), жоғарыда айтылған ортақ заңдылықты түркі тілдеріне әрдайым да тұрақты ереже деп санамайды. Автор бұл жайды әдеби тілімізде кейде ауытқушылықтың болуыментүсіндіред. Өзі келтірген мысалдағыдай, кейде тіл орамында күн ұзаққа қайда жүрдің деп айтыла береді. Ал тілдің нормасы бойынша мұндағы күн ұзаққа тіркесі ұзақ күн болып, анықтауыш анықтайтын сөзінің алдында тұруы керек еді. Сол тәрізді тағы адам тіркесі фольклорлық шығармалар мен күнделікті ауызекі сөйлеу тілінде керісінше қолданылатыны да көрсетеді: елден безіп, адам тағы болып кетіпті.
Тіліміздегі жеке сөздер болсын, жеке сөйлемдер болсын әрқайсысы бір–бірімен әр алуан синтаксистік қатынасқа түсіп отырады . осы арқылы олар бір синтаксистік қатарда (синтаксичиская уровень) бір бүтін единицалық топ құрайды. Бұларда синтаксистік қатынастың көрінісі әр алуан болып отырса да, байланыс формасы жағынан олар, негізінен алғанда, екі шеңбердің төңірегінен шығады. Ол–синтаксистік единицалардың сабақтасу (бағыныңқы) және салаласу (тең дәрежелі) ыңғайында келуі.
Сөйлемдегі жеке сөздердің арасы осы екі тәсіл арқылы тығыз байланысқа түсіп, синтаксистік қатынастың белгілі бір түрін туындатып отырады. Тіліміздің құрылысына сәйкес (жалғамалы тіл) алғашқы амал (сабақтаса байланысу) кеңінен орын алады. Өйткені тіліміздің табиғаты жеке сөздердің бір–бірімен байланысу заңдылығына негізделсе, мұның өзі сабақтастық қатынасқа жол ашады. Сабақтастық қатынастың тілімізде осылайша мол кездесетінін ескере отырып, ең алдымен осы түрін талдайтын боламыз.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Синтаксистік байланыс деңгейлері - Сарсембаева Жанерке Пәні: Академиялық грамматика Силабус бойынша барлығы 7 моөЖ...

text: Синтаксистік байланыс - сөздерді түрліше грамматикалық амал-тәсілдер арқылы мағыналық тұлғалық жақтарынан өзара тығыз байланысқа түсіретін, сөз тіркесін, сөйлем жүйесін құрастыратын формалардың көрінісі. Сөздер өзара синтаксистік байланысқа түсу үшін бір-біріне бағыныңқылық ыңғайда жұмсалуы керек. Бұл ретте бір сөйлем мүшесі басыңқылық қызметін атқарады да, екіншісі соған бағынып турады. Соған байланысты алғашқысы — басыңқы, соңғысы - бағыныңқы мүше деп аталады. Мен, ауыл, кел тәріздес жеке сөздерден сөйлем құралу үшін олар өзара Синтаксистік байланыста болуы қажет: ауылға (ауылдан - бағыныңқы мүше) келдім (басыңқы мүше), мен келдім (Мен ауылдан келдім). Синтаксистік байланыс әр уақытта да осылай бағыныңқылық ыңғайда бола бермей, кейде өзара тең дәрежеде келеді. Бұған сөздердің белгілі бір орын тәртібі мен интонация себепші болады. Тіл ғылымында синтаксистік байланыстың үлкен екі түрі бар: 1. Синтетикалық (сабақтаса) байланыс. 2. Аналитикалық (салаласа) байланыс. Синтетикалық байланыс сөздердің қосымшалар арқылы бір-біріне бағына жұмсалуы арқылы жүзеге асады. Бұл байланыстың негізгі грамматикалық көрсеткіштері - жалғаулықтар (септік, көптік, тәуелдік, жіктік): менің кітабым, университетте оқимын. Аналитикалық байланыс ешбір қосымшасыз, орын тәртібі, интонация, шылаулар арқылы өзара тең дәрежеде үйлесіп байланысады. Синтаксистік байланыстың орын тәртібі арқылы үйлесіп келуінде екі сөз қатар қолданылып, бірі екіншісін айқындап, толықтырып тұрады (алтын сағат, темір күрек, бұл мектеп). Осылайша қатар қолданылған сөздердің алғашқысы әрдайым да анықтауыш бола бермейді. Бұлардың айтылу барысына интонациялық құбылыс араласса, екі сөздің аралығы жікке бөлініп, енді олар III жақтағы бастауыш-баяндауыш сөздері болады: бұл - мектеп, ағаш - отын. Демек, осындай құбылыста интонация синтаксистік байланыс ретінде айрықша қызмет атқарады. Алғашқы сыңар көтеріңкі әуенмен айтылып, соңғыларынан ара жігін ажыратып тұрады. Егер бұлардағы бастауыш сөздері ерекше әуенмен айтылмаса, кейінгілермен арасы жымдасып, солардың анықтауышы ретінде жұмсалып кетеді (ағаш отын, көмір отын). Сөйлемдегі сездерді синтаксистік байланысқа түсіруде шылаулар да қызмет атқарады (сабақтан кейін кездесеміз, кешке қарай жүріп кеттік). Сөздердің синтаксистік байланысы олардың байланысу формалары арқылы ашылады.


title: Жай сөйлемнің үйірлі мүшелері - Сарсембаева Жанерке Пәні: Академиялық грамматика Силабус бойынша барлығы 7 моөЖ...

text:
Жай сөйлемнің үйірлі мүшелері
Үйірлі мүшелері бар сөйлем типтері түркітануда төңкеріске дейін де ғалымдар назарын аударған-ды. Орыс түркітанушылары М.А.Казембек пен В.А.Гордиелевский өз еңбектерінде үйірлі мүшелі сөйлемдерді қысқарған бағыныңқы сөйлемдер деп қарастырған (Х.М.Есенов. Синтаксис осложненного предложения в казахском языке.А-ты, 1992 ж.15 б.). Қазіргі кезеңде де үйірлі мүшелі сөйлем түрлерін А.Н.Баскаков заттанған және анықтауыштық қатынастағы сөйлемдер деп қарастырады (Көрсетілген еңбек.1992 ж.15 б.) . Қазіргі өзбек тілінде сөйлемнің құрылымдық түрлерін – жай сөйлем, күрделенген сөйлем деп, үйірлі мүшелі жай сөйлемдерді осындағы екінші топта қарастырып жүр (Көрсетілген еңбек.1992 ж.15 б.).
Бұндай сөйлем типтерін Қ.Жұбанов тек құрмалас сөйлем (ол құрмалас сөйлемді күрделі деп атауды ұсынған болатын) ретінде ғана таниды. Мәселен ол: «Ал, жұрт мақтайтын жырау - осы» десек, күрделі сөйлем болады, күрделінің сабақтасы болады. Неге десең, мұнда анықтауыш емес, өзі бір сөйлем, «жұрт мақтайтын» солайымен тұрып бір-ақ анықтауыш. Бірақ ішін жарып қарасаң, өзара бір сөйлем, «жұрт» - бастауыш, «мақтайтын» - баяндауыш, екеуі қосылып барып «жыраудың» анықтауышы болады. Өйткені, «мақтайтының» тек өзі бұл арада анықтауыш емес, «мақтайтын жырау» десек, мағынасы өзгеріп өзін өзгелер мақтайтын емес, өзін-өзі мақтайтын Науаи сияқты құдай ұрған болып шығады» -деп үйірлі мүшелерді құрмалас сөйлемнің компонентті ретінде қарастырған(Қ.Жұбанов. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. 1966ж., 230 б.).
Жоғарыдағы «Жұрт мақтайтын» типтес өз ішінде бастауышы бар үйірлі мүшелі сөйлемдерді Н.К.Дмитриев көшпелі типті бағыныңқы сөйлем деп, мұндай үйірлі мұндай үйірлі мүшелерді сөйлем тектес (предложениеподобные) мүшелер деп атайды (Русско-чувашский словарь. М.,1951 г., 895).
Н.К.Дмитриевтің бұл тұжырымын қазақ тіл білімінде Қ.Жұбановтан басқа – ғалымдарымыз С.Жиенбаев пен Н.Т.Сауранбаевтардың қолдағаны ғылымда мәлім нәрсе (Ә.Құрышжанов. Н.Т.Сауранбаев. А-ты. 1974 ж.,86 б.). 60-жылдары өзбек ғалымы Г.А.Абдурахманов та үйірлі мүшелерді бағыныңқы компонент ретінде қарастырған. Мәселен, ол «Карим таниган»-ды «Салим» бастауышты анықтайтын бағыныңқы компонент дейді (Г.А.Абдурахманов. Основы синтаксиса сложного предложения современного узбекского литературного языка. АДД, Ташкент. 1960 г. стр 81.). Бұнысы, әрине, Н.Т.Сауранбаев еңбектерімен сабақтас.
Үірлі мүшелі сөйлем түрлеріне қазақ тіл білімінде алғаш зерттеу нысаны етіп алып зерттеген, «үйірлі мүше» деген терминді қазақ тіл білімінде алғаш енгізген (Ауыл мұғалімі. 1935 ж.. N7-8), осы жұмысымызға негіз болған – С.Жиенбаевтың бұл туралы пікірлеріне кейінірек тоқталамыз. Және де, мақсатымыз етіп, осы ағымның (Н.К.Дмитриев, Қ.Жұбанов, Н.Т.Сауранбаев), оның ішінде С.Жиебаевтың аталған құрылымдар туралы ойларының мәнін ашуды алдық.
Ал, енді жоғарыда аталған топқа, яғни үйірлі мүшені «сөйлем мүше» (С.Жиенбаев бағыныңқы компонентті осылай атаған) (С.Жиенбаев.Синтаксис мәселелері.1941 ж. 36 б.) деп танушыларға қарама-қарсы бағытты ұстанушыларға түркітанушылар Н.А.Баскаков, Б.А.Серебренников, Г.Д.Санжеев, Т.А.Бертагаев, М.Ш.Ширалиевтермен қатар қазақ тіл танушылары С.Аманжолов, М.Балақаев, Т.Қордабаев, Қ.Шәукеновтер жатады.
Үйірлі мүшелі сөйлем - жай сөйлем деген принципті ұстанатын бұл топтың қағидалары, жалпы, қазіргі түркі тілдерінде қалыптасқан. Ал оладың негізгі ойларын Н.А.Баскаковтың мына сөздерінен ұғыну қиын емес: «... все предложения с развернутыми членами не выходят из состава простых предложений. Они, как и простые предложения, имеют в своей структуре только одно грамматическое подлежащее и одно грамматическое сказуемое , выраженные личной формы глагола, хотя каждый из развернутых членов предложения и может логически соответстовать придаточному-сложного предложения (придоточному-подлежащему, придаточному-дополнению, придаточному обстоятельству и придаточном определению) (Исследование по сравнительной грамматике тюрских языков. ІІІ Синтаксис. М.,1961 г.,стр.121).
Бұл екі ағым арасында әр тектес тоқтамды тұжырым болса, «оралымды конструкциялар жайындағы дифференциальды ілім» деп аталатын түркітанудағы жаңа бағыт қазір кең өріс алып келеді. Ол бағыттың түркітанудағы басты өкілдері – К.К.Сартбаев. Г.А.Абдурахманов, К.М.Есенов, Маданов т.б. Мәселен, Қ.М.Есенов үйірлі мүшелі құрылымдарды жай сөйлем құрамындағы кұрделенген (осложненные) сөйлемдердің оралымды түрі, оның ішінде қабыспалы оралым ретінде қарастырады (Көрсетілген еңбек.1992 ж.64 б.). Түркітануда, оның ішінде қазақ тілінде де қазір көптің назарын аударған, жалғасын тауып отырған бұл бағыттың ерекшелігі күрделенген сөйлемдерді жеке зерттеу обьектісіне айналдыруында емес, сабақтас құрмалас мен жай сөйлемдердің (күрделенген сөйлемдердің) ара жігін айқынырақ ажыратуға ұмтылуында деп білеміз. Қ.Есенов «Баласының қолынан етікті жұлып алып, есікке қарай лақтырды» сияқты сөйлемдерді жай сөйлем ретінде таниды (Қ.Есенов. Құрмалас сөйлем синтаксисі.1995 ж.4 б.). Бір субьектінің (бастауыштың) әр түрлі іс-әрекеті (кейде мазмұны) бір ғана предикативтілік қатынас көрсеткіші деуі қазір қолдау тауып жүр. Біз қарастырып отырған үйірлі мүше бұнда оралымның бір түрі ретінде ғана орын алған.
Енді С.Жиенбаевтың үйірлі мүшелер туралы пікірлеріне келейік. ҮМ (Үйірлі мүшелер бұдан әрі ҮМ түрінде қысқартылып беріледі) туралы мәселенің зерттелу тарихына келгенде, ғалымдарымыз С.Жиенбаевтың «үйірлі мүше» деген терминді алғаш енгізуші, ҮМ туралы ұғымның сыр-сипатына алғашқы ғылыми анықтама беруші ретінде танығанымен , оның ҮМ жөніндегі зерттеулеріне атүсті баға беретін сияқты. Олай дейтін себебіміз, бұл жөнінде С.Жиенбаевқа тоқталғандардың бәрінде де ғалымның «Синтаксис мәселелері» атты кітабындағы : «Біздің үйірлі мүшеміз – бәз-баяғы бағыныңқы сөйлем» (Көрсетілген еңбек .1947 ж.,17б.) дегені негізге алынып, ғалымның ҮМ туралы айтқандары, негізінен, осы пікір көлеңкесінде қалады. Сөзіміз дәлелді болу үшін ғалымның ҮМ-ге байланысты еңбектеріне сын айтқан жекелеген ғаымдар пікірлеріне тоқтала кетейік.
Профессор Т.Қордабаев «Мен барған сайын, Сәлім кітап оқып отырады» , «Октябрь тойы болғанда, біз Алматыда едік» деген мезгіл бағыныңқылы сабақастарды үйірлі пысықтауышқа жатқызғанын дұрыс сынаған. Ал, «Қаланы Асқардың күйдіртпегенін Итбай жақсы біледі» , «Сол даудан Кошкин алты қасқыр, жүз сом, бір алтын жүзік алғанын Амантай жақсы білетін еді» деген сөйлемдердегі асты сызылған ҮМ-ді (Үйірлі толықтауыштарды) бастауышсыз келуіне қарай (екеуі де жақсыз сөйлем) ҮМ емес, күрделі толықтауыштар деуіне (Көрсетілген еңбек. Т. Қордабаев. 150-157 б.) әрине келісуге болмайды. Жақсыз тұлғадағы (безличная форма) ҮМ-ді күрделі мүше ретінде қарау Н.А.Баскаковта да бар (Көрсетілген еңбек. 1961 ж., М., 121 б.).
Мәселен, қарақалпақ тіліндегі «Жаңағы үлкен айалдың баласын арқалап қашқан көк қошқар» деген тіркестегі асты сызылған сөзді ҮМ емес, күрделі анықтауыш деп таниды.
Ал Санжеев болса, ҮМ құрамында бастауыштың болу –болмауы міндетті емес деп табады (Вопросы узбекского языкознания. Ташкент. 1954г., стр. 56).
Сонымен қатар Т. Қордабаевтың «Үйірлі мүшелі сөйлем мен сабақтас сөйлем арасында мағыналық жағынан да, интонация жағынан да елеулі ерекшеліктері бар» деуіне толықтырулар енгізген дұрыс сияқты. Үйірлі пысықтауыштардың кейбір формаларының сабақтастармен интонациялық ұқсастықтары барын С. Жиенбаев дұрыс ескерткен болатын (Ауыл мұғалімі. 1935 ж., №7-8,8 б.). Мысал ретінде ҮМ туралы арнайы еңбек жазған филология ғылымдарының кандидаты Қ. Шәукеновтің үйірлі пысықтауышқа келтірілген мына сөйлемін алып қарайық: «Майбасар үп-үлкен басымен балаша қылжақтап отырғанына Абай қызығып күле бастады» (Қ. Шәукенов. Үйірлі мүшелер, оларды оқыту методикасы. 1991 ж., 83 б.). Осындағы асты сызылған үйірлі пысықтауыш интонациясы жөнінен ҮМ-нен ерекшеленеді. ҮМ-дер интонациясы жағынан жігі білінбейді, ал келтірілген мысалдағы ҮМ-нің интонациялық жігі сабақтастардағыдай. Себеп бағыныңқылы сабақтас құрмаластармен үйірлі себеп пысықтауыштардың шатастырылып жүргенінің мәні де осыдан деп ойлаймыз.
С. Жиенбаевтың үйірлі мүшелі сөйлемдерді бағыныңқы сөйлемдер қатарында танығаны жөнінде жоғарыда ғалымдар пікірлерінен келтірдік. Сонда да солса, жалпы ҮМ туралы сөз өткенде, ешкім де С. Жиенбаевқа соқпай кете алмайды. Неліктен, не себепті? Оның қателіктерінен басқа жаңалықтары болды ма? Болса қандай? Міне, ендігі сөзді осы сұрақтар төңірегінде өрбітейік. С.Жиенбаевтың алғашқы «Сөйлемнің үйірлі мүшелері туралы» атты мақаласы 1935 жылы екі рет жарық көрді де (Ауыл мұғалімі. 1935 ж., №7-8, 6б., Қазақ әдебиеті. 31.12.1935 ж.), солардағы ойларын толықтырып, сол атпен 1936 жылы қайта жариялады (Труды КазНИИ нацкультуры. №7. Лингвистический сборник. Вып. 2-ой. 1935 г.). ҮМ мәселелеріне кандидаттық диссертацияның негізінде жазылған монографиясында да (С. Жиенбаев. Синтаксис мәселелері. 1941 ж.) кеңінен тоқталады. Осы ыңғайда ҮМ туралы С. Жиенбаев ойларының дамуын екі сатыға бөлуге болады. Біріншісі – алғашқы жазылған мақалаларындағы үйірлі мүшелі сөйлемдерді құрмаластардың үшінші – ерекше түріне жатқызуы да, екінші сатысы «Синтаксис мәселелеріндегі» аталмыш құрылымдарды сабақтас құрмалас сөйлемдер деп тануы. Солай бола тұрса да, ҮМ-нің түркі тілдері, оның ішінде қазақ тіліндегі ерекшелігін дөп басуын орыс тіліндегі «развернутые члены предложения» деген терминді тіліміздің ерекшеліктеріне сәйкес «сөйлемнің үйірлі мүшелері» деп ұтымды аударынан-ақ байқауға болады. Түркітануда ҮМ жөнінде С. Жиенбаевқа дейінгі пікір айтқандар көбіне-көп анықтауыш қызметіне келетін ҮМ формаларына тоқталады да, қалған сөйлем мүшелерінің қызметіндегі ҮМ, көп жағдайда, ескерілмейді десе де болады. Шын мәнінде, ҮМ-нің ішінде көп қолданылатына да үйірлі анықтауыштар болып табылады. С. Жиенбаев та өз еңбектерінде осындай құрылымдарды бірінші кезекте талдайды, үйірліліктің пайда болуын, негізінен, осыларға сүйеніп айқындайды.
Алғашқы мақалалар тобында анықтауыштың негізгі екі қасиеті бар дейді: «бірі –септелмейтіндігі мен жіктелмейтіндігі, екіншісі –ылғи бір орында, анықтап тұрған сөзінің алдында ғана келетіндігі» (Ауыл мұғалімі. 1935 ж., 6 б.). Мәселен: «Қара құс – қарақұс, бел бау – белбау, қол қап – қолғап, т.б. Бұндай ерекшеліктерді тереңірек зерттеп, ғылыми қорытынды жасау керектігін осы еңбегінде дұрыс ескерткен. Ғалымның бұл пікірінің дұрыстығына дәлел ретінде мынадай мысал келтіруге болады: «Бәйгеқұм деген жер атын (Қызылорда облысы) халықтық этимология Досбол бидің асында бәйге өткен құм, бәйге өткен құм, Бәйгеқұм ыңғайында түсіндіреді.
Үйірлі анықтауыштарға мынадай мысалдар келтіреді:
1.)Төкен ауылының қой аузынан шөп алмайды деген момыны – Сақарбай еді (Б.М.).
2.)Он екі қазанның қақпағындай қалпағы бар қарт қытай аяғынан шарығын сілкіп шешіп тастап, сәкіге отыра кетті (С.С.).
3.) Өзен бойында отырған қалың елге келіп қондық.
4.) Бұрын боранда ұлыған бөріден басқа тірлігі жоқ боз дала – бүгін еңбек ойнағы (Ғ.М.).
Осы мысалдар негізінде ҮМ былай құрылады:
1.)Идиомалы сөздерден құрылады (қой аузынан шөп алмайтын).
2.) Жеке сөйлем болып тұрғанда сөз тізбегінде баяндауыш есімшеге айналса, сол сөйлем үйірлі анықтауыш болып кетеді: «ауыл өзен бойында отыр» -«өзен бойында отырған ауыл.» Бірінші тізбекте «отыр» - баяндауыш, екіншіде «отырған» жанындағы «өзен бойындағыны» қосып алып, анықтауыш болып кетеді. Осы ретпен басқа да ҮМ шығуы мүмкін.
3.) Енді бір жолы мынау болуы керек: анықтауыш болып тұрған сөз орнынан ауысып, өзінен соң келетін бастауыш пен баяндауыштан кейін барып тұрғанда, сол арқылы бастауышқа айналып кетеді, ал екі сөз түрлі анықтауыш болып қалады: “Қытайдың қалпағы бар” - “қалпағы бар қытай”, “колхоздың малы көп” – “малы көп колхоз”, т.б. (Көрсетілген еңбек. № 7-8, 7 б.).
Бұндағы ҮМ-нің жасалуы жөніндегі С.Жиенбаев пікірлерінің ерекшелігі мынада: Аталмыш құрылымдардың жасалу жөніндегі қазақ тілі мамандарының пікірлерінде (Көрсетілген еңбек. Т.Қордабаев, Қ.Шәукенов.) олардың формалық жақтарына көп тоқталады да, құрылымдық ерекшеліктері елеусіз қалатын сияқты. С.Жиенбаев көрсеткен бірінші жол түсінікті болар. Екінші мен үшінші жолдары М.Балақаевтың: «Үйірлі анықтауыштар сөздердің кері тәртіппен орналасқан күрделі анықтауыштың стилистикалық варианты»-деген пікіріне қарағанда өзгешелеу(М.Балақаев. Современный казахский язык. 1959 г., стр. 180). С.Жиенбаев мұнда сөздердің тек орын тәртіптерінің өзгеруі ыңғайында ғана емес, құрамындағы сөздердің трансформациялануы (тұлғалық өзгеріске түсуі) ыңғайында ҮМ-нің құрылымдық табиғатын ашуға тырысқан. ҮМ-нің бұл жолмен пайда болатынын Н.А.Баскаков та негізгі факторлардың бірі ретінде атайды: «Сөйлем анықтауыштық қатынасқа көшкенде, сөйлем мүшелері тұлғалық өзгеріске ұшырайды» (Көрсетілген еңбек. 1961 ж., 121 б.).
Сонымен С.Жиенбаев ҮМ-нің пайда болуын «сөйлем мүшелерінің орнынан ауысуына, екінші жағынан, етістік баяндауыштың есімшеге айналуына байланыстыра» (Көрсетілген еңбек. 1936 ж., 17 б.) қарайды.
ҮМ-нің негізгі белгілеріне мыналарды жатқызады:
1)ҮМ-дің тобымен жүріп, бір ғана сұрауға жауап беруі;
2) Жай сөйлем мүшелерінен ҮМ-нің интонациялық ерекшеліктерінің болмауы (Көрсетілген еңбек. 1935 ж., № 7-8).
Бұл ерекшеліктер ҮМ-нің сабақтастардан ара жігін ажырататын негізгі белгілері деп, сол ыңғайда оларды құрмалас сөйлемдердің үшінші түріне жатқызады (Көрсетілген еңбек. 31.12.1935 ж.).
1935 жылы жарияланған мақалаларынан 1936 жылғы жарияланған мақаласының мынандай ерекшеліктерін байқадық: екеуіндегі пікірлер бір түйінді болғанымен, кейбір үйірлі пысықтауыштардың интонациялық ерекшеліктерін соңғы мақалада байқағанға ұқсайды. Сондықтан болар, «үйірлі пысықтауыштары бар сөйлемдерді сонда (келесі еңбегімізде дегені – Б.Б.) әңігімелейік» - дейді.
ҮМ-ді «Синтаксис мәселелерінде» сабақтас құрмалас сөйлемдер құрамында қарастырғанын жоғарыда айттық. Ал оларда сабақтастарға, сабақтастардың бағыныңқы компоненттерінің қатарына жатқызу себептеріне құрмалас сөйлемдерге талдау жасағанда тоқталатын боламыз. Өйткені, С.Жиенбаев ҮМ-ді бағыныңқы сөйлемдердің ерекше бір түрі ретінде жеке қарастырады.
Ол ҮМ баяндауыштарының негізгі формалары: 1). Есімше, 2) көсемше, 3) есім сөздер екендіктерін дұрыс көрсеткен.
«Есімше мен есім баяндауыштар атау формасында да, тәуелдеулі, септеулі түрде де және шылау сөз ертіп те келе алады. Көсемшелер өздерінің негізгі сипатына лайық ешбір жалғау да, шылау да ертпейді» (Көрсетілген еңбек. 1941 ж., 22 б.) – дегенінің бірінші бөлігіне Т.Қордабаев «автор ҮМ баяндауышының формасы болып қолданылмайтын формаларды да талғаусыз ҮМ-ге әкеп қосады» (Көрсетілген еңбек. 1960 ж. 160 б.) – деп біршама дұрыс сын айтқан. Бұның мәнін С.Жиенбаевтың формаларға байланысты келтірген мысалдарын талдау барысында көрсетеміз.
Есімше баяндауышты ҮМ:
Райхан әйелдер оқып жатқан курсқа кірді. (Сәбит).
Ботакөз ... май тауып әкелді де, ақтық жалыны әлсіз ғана лапылдап тұрған пілтеге майды тамызды. (Сәбит).
Бұлардағы асты сызылғандар есімше формасын қабылдап, бағыныңқыға (ҮМ-ге - Б.Б) айналған дейді. ҮМ құрамына қарай күрделі сөйлемдерден де болатынына мынандай мысалдар келтіреб\ді: «Бұл – сансыз елді өзіне бағындырып,айбатынан ай жасырынған Темір (Ғабит)». «-ған формалы есімшеден болған анықтауыштардың бәрін ҮМ деп тануға болмайды», «түрік системалы тілдерде жеке есімше жалаң мүше (жалаң анықтауыш) бола береді» деген пікірлерін дұрыс деп танысақ, мысалдағы «сансыз елді өзіне бағындырған деген сөйлемде сөйлем составы жоқ» деуімен келісуге болмайды.
Есім баяндауышты ҮМ (есімнің атау түрі).
Қарайтын кісісі жоқ инвалидтерге страхкасса үй салдырып берді (Дмитриев мысалы).
«Өрнек» колхозы – мыңдаған малы бар , үлгілі фермалары бар бай колхоз.
Баяндауышы шылаулы, жұрнақты және жалғаулы есімшелерге біткен ҮМ. Мысалдары: сен айтқанның, сен айтқанды, сен айтқанға, сен айтқаннан, сен айтқан соң/ сен айтқансын, сен айтқасын/, т.б. Бұл айтылған формалар арқылы жасалатын ҮМ-ді Т.Қордабаевтан да, Қ.Шәукеновтен де көптеп кездестіруге болады (Көрсетілген еңбектері).
Баяндауышы көсемшеге біткен ҮМ.
Көсемше тұлғалы ҮМ-ге ешбір қосымша да, шылау да (сен келіп, сен келмей, сен келе, сен келгелі) қосылмайды. Көсемше арқылы жасалатын ҮМ-ді Н.Т.Сауранбаев «Екі қолдарына екі-екі үлкен жасаулы табақты алып, Бурахан, Төлепберді, Жұмағұл, Қарабастар да келеді екен» деген сөйлемдегі ортақ бастауыштарын алдыңғы сыңарға көшіру арқылы ҮМ жасалады дейді. Мысалы: «Бурахан, Төлепберді, Жұмағқл, Қарабастар да екі қолдарына екі-екіден жасаулы табақты алып келеді екен» (Көрсетілген еңбек. Н.Т.Сауранбаев . 85 б.). Яғни, С.Жиенбаевтың көсемше формасы ҮМ жасайтын формалардың бірі деуі негізсіз емес.
ҮМ мағыналары жағынан «сөйлем мүшелерінің қай-қайсысында да ұшырайтынын» (Көрсетілген еңбек. 31.12.1935 ж.) айтып, алдыңғы мақалаларында бұлардың анықтауыш, толықтауыш, пысықтауыш түрлерін ғана талдап көрсетсе (Көрсетілген еңбек. 31.12.1935 ж.), «Синтаксис мәселелерінде» бастауыш, баяндауыш түрлерінің жасалу жолдарына тоқталып өткен (Көрсетілген еңбек. 1941 ж. 23-25 бб).
Енді ғалымның ҮМ-нің мағыналарына, сөйлем мүшелік қызметіне қарай келтірген мысалдарына қарап көрейік.
Үйірлі анықтауыштар: Үрлеген желден бетіне ирек түскен, даланы жапқан тұтас қар ол күні жерді бауырына басып жатқан аққудың қанатына ұқсайтын (Сәбит). Боран мен аяз кезектесіп, бірінің артынан бірі басатын Сібірдің қаһарлы қысында «майтоңғысыз» атанатын кейбір күндер болады (Сәбит). Бақытты өмір кезінде Бар әлемде теңі жоқ Бақытты бала туады. (Жамбыл). Амантай қабырғаласып соғысып барады деген хабар шықты.
Бұндағы ҮМ-нің есімше (жап-қан, баса-тын), сын есім (кең), есім (жоқ) және есімше тұлғалы көмекші етістіктерден (деген) жасалғанын көрсеткен.
Үйірлі толықтауыштар: Бағанағы майыр да, енді тіпті Алшынбай да, Құнанбай, Бөжей тартысының түбі бас араздық екенін тұспалдады (Мұқтар). Құйрық тістесе қыс келетінін, Есрафил сорын үрерін, алай-түлей боран боларын, қабағын түйсе қар төккен ақпан мен қаңтар барын айтпай кеткен (Ғабит). Бұларда жоғарыдағы анықтауыштар жасайтын формаларға (есімшеге) табыс септігі жалғануын ғана көрсеткен.
Үйірлі пысықтауыштар. ҮМ-ді сабақтастың құрамында қарау ыңғайында себеп бағыныңқыны (Қоңырау соғылған соң, біз класқа кірдік), мезгіл бағыныңқыны (Мен барған сайын, Сәлім кітап оқып отырады. Поезд келген бойда, пассажирлер перронға шықты. Октябрь тойы болғанда, біз Алматыда едік.) үйірлі пысықтауыштар деп қате қарастырған. Қ.Шәукеновтің осындағы «Поезд келген бойға» дегенді үйірлі пысықтауышқа жатқызуын (Көрсетілген еңбек. Қ.Шәукенов. 82 б.) біз қате деп түсінеміз. Біріншіден, «Поезд келген бойға» сол кезеңге тән грамматикалық форма болса, оның мағынасы қазіргі қолданыс бойынша «Поезд келген кезде», «келгенде» немесе белгілерінің бірі субъект – предикаттылық қатынас немесе бастауыш-баяндауыштық қатынас болса, онда мұндағы компоненттердің жеке-жеке бастауыштары мен баяндауыштары бар (бастауыштары – поезд, пассажирлер; баяндауыштары - келген бойға, шықты). С.Жиенбаевтың жоғарыдағыша қарастыруы, әрине, тіл білімі тарихында болған функциональді принциптің (бағыныңқының сөйлемдегі қызметін басшылыққа алу) негізінде пысықтауыштық қатынастағы бағыныңқыларды үйірлі пысықтауыштармен шатастыруға әкеліп соқтырған. Қ.М.Есенов «Қазақ тіліндегі бағыныңқы сөйлемдердің дені қарым-қатынасына орай (өз басыңқыларымен) пысықтауыштық ыңғайда жұмсалады» (Көрсетілген еңбек. Қ.Есенов. 73 б.) - деген пікірі бағыныңқы мен үйірлі мүшелердің арасына шек қоймау сырын ұғындыратын сияқты.
Мысал ретінде келтірілген мына сөйлемдердегі асты сызылған пысықтауыштар сабақтастың бағыныңқы сыңарлары болып табылады: Көзіңді көзіне беттетпейтін күннің өткір сәулесі аппақ қарға шағылысқанда, күртіктің бетіндегі ұлпа, жұмсақ қардың әр түрлі жұлдыздары көпірте шашқан күмістің шаңындай жылт-жылт, жарқ-жұрқ етеді (Сәбит).
Заманнан заман өткенде, жас жетпіске жеткенде, Лениндей ер көрдім (Жамбыл).
Тұяқбай Итбай аулына көшкелі, Амантай хабарласқан жоқ (Сәбит).
Көсе қой айдап келе жатса, бір адам пар өгізбен жер жыртып жүр екен.
Ойы ұнамды шыққан соң, Ботакөз қуанып кетті. (Сәбит).
Күн кешкіріп қалғандықтан, командир қарсы болған хоқ (Сәбит).
Тағы да солай тістей ме деп, Ботагөз ұмтылған қаздан қаша жөнелді (Сәбит).
Осылардағы «Күн жоқта күлімсірер жұлдыз бен ай», «Андрейдің өз үйінің іші тамағын ымырт жабылмай ішті» - деген сөйлемдердегі «күн жоқта», «ымырт жабылмай» тіркестері – бағыныңқы емес, үйірлі пысықтауыштар. Өйткені, бұл тіркестер сөйлемдік қасиеттерін жойып, интонациялық тәуелсіздігінен айрылған, бұнда іс-әрекеттің қашан, қай мезгілде болып тұрғанын көрсетіп тұр. Сонымен қатар, «Қоңырау соғылған соң, класқа кірдік» дегендегі басыңқының бастауышын (біз) бағыныңқының алдына қойсақ (Біз қоңырау соғылған соң класқа кірдік), онда «қоңырау соғылған соң» үйірлі пысықтауышқа айналады.
«Синтаксис мәселелеріндегі» «Үйірлі мүшелердің кейбір формалары туралы» деген бөлімінде айтқан мына ойлары қазіргі кезеңде де маңызын жойған жоқ: «Сабақтастың составында екі жай сөйлем болып, олар өзара сабақтасу процесінде бағыныңқының баяндауышы тәуелдік формасына түссе, оның баяндауыштық функциясы жойылады деп есептемеу керек. Ол баяндауыштың бастауышы атауда тұра ма, ілік жалғауда тұра ма, бәрі бір. Мұндай мүше үйірлі мүше болып, былайша айтқанда, бағыныңқы сөйлем болып табылады. «Қаланы Асқардың күйдіртпегенін Итбай жақсы білетін» деген сөйлемдегі жай сөйлемге есептеп, күйдіртпегенін деген тәуелдік сөзді жалаң анықтауыш деп талдамау керек, бүкіл сөйлем сабақтас деп есептейміз, «Итбай жақсы білетін» деген бөлім басыңқы деп есептелу керек те , «қаланы Асқардың күйдірпегенін» деген бөлім бағыныңқы толықтауыш деп ықшамдап айтқанда, үйірлі толықтауыш деп есептелу керек» (Көрсетілген еңбек. 1941 ж ., 27 б.). Изафеттік құрылыс арқылы берілген сөйлемдердің (жақсыз сөйлем) жақты вариантын жасау мүмкіндіктерінің болатынын (Қазір менің Ванядан айырылғым келмейді –Қазір мен Ванядан айырылғым келмейді) филология ғылымының докторы Ж. Сәдуақасұлы еңбектерінен (Ж.Сәдуақасұлы. Етістіктің жақ категориясы. 1994 ж., 111 б.) көруге болатын болса, «менің барғым келеді, сенің баруың керек, оның кеткісі келді» сияқты сөйлемдерді А. Әбілқаев еңбектерінде жақсыз сөйлемдер деп көрсетіп ( А.Әбілқаев. Қазақ тіліндегі жай сөйлем түрлері. 1963 ж., 25 б.), М.Балақаев пен Ғ.Мадина мұндай сөйлемдерді жақты сөйлемдер қатарына қосады (Балақаев ... Қазіргі қазақ тілі. 1966 ж., 27 б., Мадина. Қазіргі қазақ тіліндегі жақсыз сөйлемдер. 1959 ж., 78 б.). Бұдан шығатын қорытынды, С.Жиенбаев сөзімен айтқанда, «есім баяндауышты үйірлі мүшелерде осындай құбылыстар көп. Ондайда бастауыш кейде ілік септеуде тұра береді, бірақ олардың субъектілік мәні жойылмайды. Мысалы: «Мен оның Ленин екенін білмей қалдым» дегендегі толықтауыш – жалаң толықтауыш емес, сөйлемді толықтауыш. Оның бастауышы – ол, баяндауышы – Ленин, дәнекер сөз –екенін» (Көрсетілген кеңбек. 1941 ж., 29 б.). С. Жиенбаев субъектіні логикалық тұрғыдан танып, изафеттік құрылыстағы жақсыз сөйлемнің ҮМ ретіндегі қолданысын сол ыңғайда талдайды.
С. Жиенбаев үйірлі бастауыш пен үйірлі баяндауыш туралы: «Сабақтастың әдепкі құрылысында ... басыңқыға бағынатын ҮМ тек тұрлаусыз мүше бола алады», «онымен қатар, үйірлі бастауыштар мен үйірлі баяндауыштар да болады. Бұл – өзгешелеу структура. Мұнда ... тұтас сабақтас сөйлемнің екі бас мүшесінің бірі жай мүше түрінде айтылады да, екіншісі ҮМ түрінде айтылады. Сөйтіп, мұнда басыңқы сөйлем мен ҮМ-нің шегі болмайды, екеуі тұтасып кетеді» (Көрсетілген кеңбек. 1941 ж., 29 б.) – деп, ҮМ-ді бағыныңқы сөйлем деп тануға болмайтындай пікір айтса да, үйірлі бастауышты, үйірлі баяндауышты сөйлемдерді де апарып сабақтастарға қосады (Көрсетілген кеңбек. 1941 ж., 29 б.).
Сонымен, С.С. Жиенбаевтың үйірлі мүшелер туралы айтқан пікірлерінен мынадай қорытындылар шығаруға болады:
1)Үйірлі мүшелерді сабақтастың бағыныңқысы (үйірлісі) деп танығанымен, оларды айырудың негізгі критерийлерін біршама дұрыс көрсеткен, осы категорияны тануға негіз салған.
2) Үйірлі мүшелер жөнінде соны пікірлер айтқан және де ол пікірлері сын көзбен қараған кісіге қазір де маңызын жойған жоқ. Мәселен, сөйлем мүшелерінің тұлғалық өзгеріске түсіп, сөйлем мүшелік қызметінің ауысуы арқылы, сөйлем мүшелерінің орын тәртібінің ауысуы арқылы үйірлі мүшелердің жасалуы, т.б.
3) Үйірлі мүшелердің мағыналарын, кей ғалымдар атап көрсеткендей, сөйлем мүшелерінің үш түріне ғана емес, барлық сөйлем мүшелеріне қатысты қарап, олардың тұлғалық, мағыналық ерекшеліктерін және синтаксистік қызметтерін айқындаған.
5
Достарыңызбен бөлісу: |


. Айқындауыштың стилистикалық қызметі, қолданысы, зерттелуі
Айқындауыш - қазіргі қазақтың әдеби тілінде өте жиі қолданылатын, анықтауыштың ерекше бір түрі. Ол сөйлемде берілетін ойды нақты, дәл жеткізуде аса маңызды. Сөйлем ішіндегі бір сөзге ерекше көңіл бөлу үшін немесе соны ерекшелеп айту үшін қолданылады. Сондықтан да айқындауыш сөйлемді айтатын адамның ойымен байланысты болып келеді және сол берілетін ойдың ерекше қырларын берудің амалы болып табылады. Алайда бұлар анықтауыштар сияқты синтаксистік емес, стилистика – синтаксистік тәсіл. Сонымен бірге бір заттың не нәрсенің атын, шығу тегін, я болмаса белгілі бір оқиғаның мезгілін, орнын т.б. белгілерін көрсетіп анықтайды.
Айқындауыш жайлы қазақ тіл білімінде алғаш сөз қозғағандардың бірі –С.Аманжолов. Ол өз еңбегінде: “Сөйлемде бастауыш пен баяндауыштан басқа да мүшелер болады... Осы бастауышты я баяндауышты айқындау үшін тұрған сөздерді айқындауыш дейміз”,- (2,144) деп анықтама береді. Н.Сауранбаев, М.Балақаев, Р.Әмір, Т.Сайрамбаев сынды ғалымдар да айқындауышқа қысқаша тоқталып өтеді.
С.Исаев “Қазақ тілі” оқулығында: “Сөйлемде кейде бір сөзді я сөздер тізбегін басқа бір сөз я сөздер тізбегі айқындап, дәлдеп, түсіндіріп тұрады”,-(29,135) десе, М.Қараев: “Сөйлемде бір мүшені айырықша назармен бөліп атау үшін немесе оның мағынасын дәлелдей түсу керек болғанда, ол мүшенің қажетті белгісін көрсете алатын түсіндірмелі сөздер беріледі. Мұндай сөздер сөйлемнің айқындауыш мүшесі деп аталады”,- деп анықтама береді (36,174). Бұл ғалымдар өз еңбектерінде айқындауыш мүшені қарастырып қана өтсе, жалпы қазақ тіл білімінде аталған мүше жайлы біршама деректі О.Күлкенованың еңбектерінен алуға болады. Ол өз еңбегінде айқындауыштарды толық, жан-жақты зерттеуге тырысады. “Айқындауыш дегеніміз – анықтауыштың ерекше бір түрі. Айқындауыш өзінің анықтайтын сөзіне грамматикалық жағынан тығыз тең байланыста тұратын сөйлемнің шартты бағыныңқы мүшесі. Айқындауыш анықталатын сөздің жетегінде кейде қосарланып айтылып, кейде оңашаланып айтылып, өзінен алдыңғы сөзді атап, я оның мазмұнын ашып, дәлдеп, анықтап тұратын бір я бірнеше сөз тіркесі. Сөз табы жағынан өзінің айқындайтын сөзіне орайлас жасалып, тұлға жағынан өзінің алдындағы анықталатын сөзімен түрлес болады да, мазмұн жағынан алдындағы жалпы ұғымның біреуін дәлелдейді, мағынасын ашып, дәлелдейді я атап көрсетеді”. Осы анықтама айқындауышты танытуға жеткілікті. Сонымен бірге автор айқындауыштың түрлері, жасалу жолдары, тыныс белгілері, орын тәртібін, тағы басқа белгілерін бере білген.
Түркі тіл білімінде де, орыс тіл білімінде де айқындауыш мәселесі туралы сөз қозғалған. Орыс тіліндегі айқындауыштың өзіндік өзгешеліктері болғанмен, жалпы түсінік өзара жақын.
Ф.Буслаев, А.И.Пешковский, А.А:Шахматов, С.Бархадуров сияқты ғалымдар “айқындауыштар затқа немесе берілген ойдағы нәрсеге басқаша атау береді” деген көзқараста (18,31). Алайда олардың бұл мүше жайлы қысқаша тұжырымдауы оның бүкіл қасиетін толық қамти алмайды.
Жалпы айқындауыш мүше өзінің анықтайтын сөзінің соңынан айтылып, бүтін бір сөйлемнің не болмаса бір сөйлем мүшесінің мағынасын ашып, айқындап тұрады.
Айқындауыштар, негізінен, анықтауыш мүшеге ұқсас. Дегенмен төмендегідей айырмашылықтары бар: а) Анықтауыш сын есімнен жасалып, заттың сынын, сапасын анықтаса, айқындауыш зат пен затты өзара қатыстылығы, ұқсастығы жағынан салыстыра айқындайды.
ә) Анықтауыш пен анықталушы сөз сабақтаса байланысса, айқындауыш пен айқындалатын сөз салаласа байланысады.
б) Орны жағынан да әр түрлі болады. Анықтауыштар тек қана анықтайтын сөзінің алдында тұратын болса, айқындауыштар, керісінше, айқындайтын сөзінің соңынан тұрады.
Айқындауыш сөйлемнің ортасында келсе, екі жағынан, соңында келсе, алдынан үтір қойылады. Кей жағдайда айқындауыш мүшелерде баяндауыштық реңк басым болса, алдынан сызықша қойылып, соңы үтірмен бөлінеді.
Қазіргі қазақ тілінде айқындауыштың негізгі үш түрі бар. Олар: оңашаланған айқындауыш, қосалқы айқындауыш және қосарлы айқындауыш.
Оңашаланған айқындауыш– айқындайтын сөзінен соң тұрып, оқшауланып айтылып, сол сөзді әр жағынан айқындайтын сөздер немесе сөз тіркесі. Күздің бір әдемі кешінде, жиырма тоғызыншы қазанда, олар ақыры кездесті (Қазақ әдеб.).
С.Аманжолов оңашаланған айқындауышқа тоқтала отырып, оның екі түрін береді. Біріншісі – сөйлемнің ішінде басқа мүшемен қиыспай, дара тұратын оңашаланған сөз. Екіншісі - өзінің айқындайтын сөзімен көбінесе жалғау арқылы қиысып тұратын оңашаланған сөз (2,158).
Қосалқы айқындауыш деп екі зат есімнің тіркесуінен жасалып, алдыңғы сөздің мағынасын заттың заттық сапасы ретінде айқындайды. Ал Барақ сұлтан болса, Әбілқайыр айтқандай, хан ордасынан әжептәуір ұзап барып, ымырт үйіріле Церен-Доржи тобынан өзінің сенімді екі жігітін бөліп алып, кейін қайтқан (І.Есенберлин.).
Қосарлы айқындауышдеп мағыналас, мәндес сөздер тіркесіп, күрделі атау жасайтын сөздерді айтады. Университет бітірген жас мамандар экономист-менеджер мамандығын алып шығады.
Достарыңызбен бөлісу: |


3. Қазақ грамматикасына еңбек сіңірген ғалымдар туындыларына жалпы шолу
Қазақ тіл білімін зерттеудегі алғашқы грамматикалық 6 еңбек талданады. Олар: Н.И.Ильминскиийдің «Материалы к изучению киргизского наречия» (1861), М.А. Терентьевтің «Грамматика турецкая, персидская и киргизская, узбекская» (Книга І, СПб, 1875) еңбегі, П.М. Мелиоранскийдің «Краткая грамматика казак-киргизского языка» (Спб., 1894, ч.1) деген еңбегі, В.В. Катаринскийдің «Грамматика киргизского языка» (Орынбор, 1897) атты еңбегі, Н. Созонтовтың «Записки по грамматике киргизского языка» (1912 жылы Ташкент) деп аталатын еңбегі, Г.В. Архангельскийдің құрастыруымен жарық көрген “Грамматика казахского языка” (1927) атты еңбегі.
Достарыңызбен бөлісу: |


Қазақ тілінің қайнар көздері болған еңбектер, олардың қазақ тіл білімінің салаларына қатысты маңызы сөз етіледі. Қазақ тіл білімінің салаларын зерттеумен айналысқан орыс, қазақ ғалымдарының еңбектері бүгінгі күн тұрғысынан сараланады. Сол кезеңдегі қазақ тілін зерттеу туралы мәселенің саяси астары ашылады, мақсаты айқындалады.
ХІХ ғасырдың екінші жартысы түркі тілін зерттеудің «алтын ғасыры» деген атауға ие болып тарихта қалды. Орыс және Батыс Еуропа ғалымдары түркі тілдерін тарихи, ғылыми тұрғыдан зерттеуді осы кезеңде нақты қолға алды. Патшалық Ресей қоластындағы шығыс халықтарын орыстандыру арқылы өз үстемдігін жүргізбекші болып, оларды ортақ бір тілде сөйлету жолында миссионерлік саясатты жүзеге асыруға бар күш-жігерін салып бақты. Осы әрекет орыс түркітанушылары арқылы жүзеге асырылды. Оларға үлкен міндеттер жүктелді, өз еңбектерінде түрік грамматикасын үндіеуропа, оның ішінде орыс грамматикасымен байланыстыра зерттеу басты нысанға алынды. Ал түркі тілдері тобының бір тармағына жататын қазақ тілі де бұдан тысқары қала алмады.
Қазақ тілінің қайнар көздерін зерттеуді алғашқы «баспалдақ» аталатын ХІХ ғасырдың екінші жартысынан бастау – тарих беттеріндегі қазақ тілі грамматикасының негізі қаланған кезеңге қазіргі күн тұрғысынан баға беру, өткен олқылықтарды түзетуге қадам жасау болып табылады.


url: http://emirsaba.org/sarsembaeva-janerke-peni-akademiyali-grammatika-silabus-bojins.html?page=4#ХІХ_ғасырдың_екінші_жартысы_түркі_тілін_зерттеудің_«алтын_ғасыры»_деген_атауға_ие_болып_тарихта_қалды.

title: Қазақ тілінің қайнар көздері болған еңбектер, олардың қазақ тіл білімінің салаларына қатысты маңызы сөз етіледі


Қазақ тілі туралы алғашқы зерттеу – неміс ғалымы Г.Ю. Клапроттың 1823 жылы жариялаған «Қазақ тілі жайында» деген француз тіліндегі мақаласы [1]. Шығыстанушы ғалым бұл мақаланы Парижде «Азия журналында» жариялаған. Мақаланың алғашқы бөлімінде қазақ тілі жайлы жалпы шолу жасалса, екінші бөлімінде французша-қазақша сөздік беріліп, сол арқылы қазақ тілінің фонетикалық, грамматикалық, лексикалық ерекшеліктері, оның монғол тілінен айырмашылығы, түркі тілдерімен туыстығы салыстырылады. Содан бері қазақ тілі жөніндегі зерттеулер 1888-1902 жылдары қазақ зиялыларының мақалаларында үзбей жарияланып, мерзімді баспасөз беттерінде сөз етіледі. Мысалы, Р. Дүйсенбаевтың [2], қазақ тілі туралы газет бетіне тұңғыш мақала жазған Бөкен Адықовтың, Дінмұхамет Сұлтанғазиннің «Біздің қазақ туралы 5-6 ауыз» [3] деген мақалалары негізінен, «қазақ тілінің түркі тілдерінің ішінен алатын орны, қазақ тіліне басқа тілдерден сөз қабылдау принциптері, алфавит, орфография, пунктуация, т.б. болды» [4, 7-9]. Аталған мақалалар қазақ тіл білімінің негізін қалыптастыруға түрткі болады.


Алфавитке, грамматикаға қатысты жазба жұмыстары мен екі тілді сөздіктер ХІХ ғасырдың екінші жартысында пайда болды. Қазақтарға арналған бірінші әліппе 1892 жылы Қазанда басылды, сосын 1879 жылы Орынборда Ы. Алтынсариннің «Қазақ хрестоматиясы» мен 1896 және 1899 жылдары «Махтубап» кітабы басылып шықты.
Патша үкіметінің тапсырмасымен орыс ғалымдарының келе бастауының нәтижесінде көптеген еңбектер орысшаға аударылып, жарық көре бастады. Орыс оқымыстылары қазақтарға орысша үйретіп, олармен араласа бастады. ХІХ ғасырдың екінші жартысында орыс түркологиясы әлемдік шығыстану ғылымының алдыңғы сапынан көрінді. Барлық түркі тілдері сол кезеңде отандық ғалымдардың ғылымизерттеу нысанына айналды. Түркі тілін, соның ішінде қазақ тілін зерттеуде атақты орыс ғалымдары – Н.И. Ильминский, М.А. Терентьев, П.М. Мелиоранский, В.В. Катаринский, Н.Созонтов, Г.В. Архангельский, В.В. Радлов, Н.Н. Пантусов, В.В. Григорьев, В.В. Бартольд, С.Е. Малов. Н. Лаптев, Е.А. Алекторов, қазақ халқының ағартушы-ғалымдары А. Диваев, М.Н. Бектемиров, Қ. Кемеңгеров, А. Байтұрсынұлы, Тоқаш Бокин, Е. Букин, Н.С. Жетпісбаев, Ж. Көшербаев, М.А. Машанов т.б. зор үлес қосады. Аталған ғалымдар қазақ тіл білімінің салаларын зерттеумен айналысты.


url: http://emirsaba.org/sarsembaeva-janerke-peni-akademiyali-grammatika-silabus-bojins.html?page=6#Патша_үкіметінің_тапсырмасымен_орыс_ғалымдарының_келе_бастауының_нәтижесінде_көптеген_еңбектер_орысшаға_аударылып,_жарық_көре_бастады.

title: Алфавитке, грамматикаға қатысты жазба жұмыстары мен екі тілді сөздіктер ХІХ ғасырдың екінші жартысында пайда болды


Осы кезеңде орыс түркологиясында қазақ тілі туралы мәселе бекер қозғалмаған еді. Себебі, біріншіден, қазақ тілі «туыстас түріктес елдермен салыстырғанда сөзге шешендіктерімен ерекше көзге түссе» [5, 70 б.], екіншіден, «Ресей үшін Жайықтан Ертіске дейінгі кеңістікте тұрған оның көршілері – қазақтармен қарым-қатынас жасау бәрінен де маңызды болды» [6].
ХІХ ғасырдың орта шеніндегі қазақ тілін зерттеу практикалық мақсатты көздегенімен, А.Н. Кононовша айтқанда, «орайы келіп ғылыми мазмұнға ие болған» [7] жұмыстар да болды. Сондай еңбектің бірі – П.М. Мелиоранскийдің «Краткая грамматика казах-киргизского языка» деп аталатын еңбегі. Ғалымның бұл еңбегінде қазақ тілінің грамматикасын теориялық тұрғыдан сипаттап беруі көптеген ғалымдардың назарын аудартты. Бұл жөнінде А.Н.Кононов: «...грамматика казахского языка, в которых, как в фокусе, сосредоточены все основные проблемы тюркского языкознания, определены задачи его дальнейшего развития и предложены реальные пути их решения» [7, 13] деп, – еңбектің маңыздылығына тоқталады.


url: http://emirsaba.org/sarsembaeva-janerke-peni-akademiyali-grammatika-silabus-bojins.html?page=7#ХІХ_ғасырдың_орта_шеніндегі_қазақ_тілін_зерттеу_практикалық_мақсатты_көздегенімен,_А.Н._Кононовша_айтқанда,_«орайы_келіп_ғылыми_мазмұнға_ие_болған»_[7]_жұмыстар_да_болды.

title: Осы кезеңде орыс түркологиясында қазақ тілі туралы мәселе бекер қозғалмаған еді


Осыған дейін Николай Иванович Ильминскиийдің «Материалы к изучению киргизского наречия» [8] деп аталатын практикалық мақсатта жазылған еңбегі жарық көрді
Осыған дейін Николай Иванович Ильминскиийдің «Материалы к изучению киргизского наречия» [8] деп аталатын практикалық мақсатта жазылған еңбегі жарық көрді. Николай Иванович Ильминский (1822-1891) – Қазан діни академиясының ірі өкілдерінің бірі, тілші-түрколог М.А. Казембек пен М.Г. Махмудовтың шәкірті. Мұсылмандарға қарсы арнайы миссионерлік курс діни академиясын тамамдаған соң, араб елінде екі жарым жыл жұмыс істеп қайтады. 1854 жылы Қазан қаласына келіп, діни академия мен университетте шығыс тілдерінен сабақ береді. 1858 жылы Орынборға келеді де, Орынбор шекаралық комиссиясында аудармашы қызметін атқарады. Мұнда зерттеуші-ғалым В.В. Григорьевтің қолдауына сүйене отырып, қазақ тілін жетік меңгеруді мақсат етіп қояды. Оның өтініші бойынша В.В. Григорьев Шекаралық комиссия жанындағы қазақ балаларына арналған мектепті бітірген, қазақ тілін жетік білетін үш қазақ жігітін жанына қосып береді. Солармен бірге Н.И. Ильминский татар тілінде жазылатын ресми хаттарды қазақ тіліне аударады. Н.И. Ильминский қазақ ауылдарына барып, қазақ халқының тұрмыс-тіршілігімен танысады. Ел арасындағы сауатты адамдардан қазақтың тілі мен әдебиетіне, этнографиясына қатысты материалдар жинайды. Атап айтқанда, 1859 жылы Маңғышлақта, 1860 жылы Бөкей хандығында болып көптеген лингвистикалық деректер жинаған. Ертегіші Марабайдан «Ер Тарғын» ертегісін жазып алып, 1861 жылы жарыққа шығарады. Ел аралау кезінде ғалым қазақ интеллигенциясының ірі өкілдерінің бірі Ш. Уәлихановпен де таныс болып, оны жоғары бағалаған.


title: жылы Н.И. Ильминский Ы - Сарсембаева Жанерке Пәні: Академиялық грамматика Силабус бойынша барлығы 7 моөЖ берілген,...

text:
1859 жылы Н.И. Ильминский Ы. Алтынсаринмен танысады. Ыбырай Алтынсарин зерттеушінің миссионерлік идеяларын құптамайды, алайда екеуінің арасында достық қарым-қатынас берік орнайды. Ы. Алтынсарин қайтыс болған соң, Н.И. Ильминский оның хаттарын, іскери құжаттарын және ағартушы туралы өз естеліктерін шығарады (1891). Ғалымның Алтынсарин туралы жазған материалдары қазіргі кезеңде де ғылыми маңызға ие болып табылады.
Ал оның қазақ тілі грамматикасы мен фонетикасы туралы жазған «Материалы к изучению киргизского (казахского) наречия» еңбегі үш бөлімнен: фонетика (часть звуковая), грамматика, сөздіктен тұрады. Барлық фонетика-грамматикалық бөлім бар-жоғы 30 беттен (110-140 б.) аспайды. 140-159 беттер және еңбектің 152 беті сөздікке арналған. Грамматика бөлімінде тек татар тілінен ерекшеленетін формаларды ғана қарастырған.
Н.И. Ильминскийдің түркітану ғылымына қалдырған «баға жетпес байлығы» – Рабғузидің «Бабыр-наме» мен «Қысас-әл-анбияны» жарыққа шығаруы. Мұнан кейін ғалымның В.И. Вербицкиймен және Алтай діни миссионерлерімен (М. Невский) бірлесіп, 1869 жылы Қазанда құрастырған «Алтай тілінің грамматикасы» атты еңбегі басқа түркі тілдерінің грамматикасын жазуға себепші болды. «Сонымен қатар оның қазақ тілі үшін де орны ерекше.
Өйткені бұл «Грамматиканың» негізгі объектілері болған телеут, алтай, шор, тува тілдерінің фактілері кітаптың өн бойында қазақ тілі материалдарымен салыстырылып отырылады» [9, 11].
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sarsembaeva-janerke-peni-akademiyali-grammatika-silabus-bojins.html?page=9#Ал_оның_қазақ_тілі_грамматикасы_мен_фонетикасы_туралы_жазған_«Материалы_к_изучению_киргизского_(казахского)_наречия»_еңбегі_үш_бөлімнен:_фонетика_(часть_звуковая),_грамматика,_сөздіктен_тұрады.