title: Сабақ тақырыбы: «Мәңгілік Ел» идеясы мен «Рухани жаңғыру»

text:
15 практикалық сабақ тақырыбы: «Мәңгілік Ел» идеясы мен «Рухани жаңғыру» жобасы – Қазақстанның тарихи дамуының жаңа векторлары.
Тақырып бойынша қарастырылатын сұрақтар:
Кеңістік-уақыттық континуумдағы «Мәңгілік Ел» және «Ұлы Дала» категориялары.
Мәңгілік ел — мақсаты түрік елінің билігі деп осыдан 13 ғасыр бұрын мәңгілік идеясын ұсынған.
2014 жылдың 17 қаңтарында Қазақстан Республикасының президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың кезекті халыққа жолдауын: «Бір жыл бұрын мен еліміздің 2050 жылға дейінгі дамуының жаңа саяси бағдарын жария еттім. Басты мақсат — Қазақстанның ең дамыған 30 мемлекеттің қатарына қосылуы. Ол — «Мәңгілік Қазақстан» жобасы, ел тарихындағы біз аяқ басатын жаңа дәуірдің кемел келбеті«,- деп бастады.
Бұл орайда елең еткізген жаңалық — тұңғыш мемлекеттік ресми идеология, яғни «Мәңгілік Ел» идеясының жариялануы. Бұл — Қазақстан Республикасының ұлттық идеясынан келген түйін-тұжырым.
Мәңгілік Ел отандастардың бірегей тарихи мақсаты мен қаһармандық ұраны десек қателеспейміз. Аталған идея қазақ елінің ғасырлар бойы армандаған мақсаты ғана емес, Тәуелсіздік жолындағы жанқиярлық еңбегі мен тынымсыз шығармашылығының нәтижелері арқылы қол жеткен асу. «Мәңгілік ел» ұғымын тереңнен түсіндіру, тарихи негіздерін көрсету мәселелері маңызды болып табылады.
Түркі тарихын, көне түркі мұраларын зерттеуші филология ғылымдарының докторы, профессор Қаржаубай Сартқожаұлының «MANGI EL» халықаралық ғылыми-көпшілік тарихи журналында: «Мәңгілік ел — түрік жұртының данагөйі, үш бірдей қағанның кеңесшісі болған атақты Тоныкөк (Тұй-ұқық) негізін қалаған идея...» — екендігін жазған . Елтеріс Құтлық қаған екінші Түрік қағанатын құрғаннан кейін Тоныкөк «Мәңгілік ел» идеясын қолға алды. Мәңгілік ел — мақсаты түрік елінің билігі деп осыдан 13 ғасыр бұрын мәңгілік идеясын ұсынған. Елдің қауіпсіздігін қамтамасыз ететін геосаяси және ішкі, сыртқы қорғаныс шеңберін жасап, мәңгілік ел саясатын Көк Түріктер іске асырды. Сол идея, сол мұрат бүгінгі қазақ елінің бас ұранына айналуда.«Күл тегін» жазуының қазіргі қазақ тілінің нормасына келтірілген Ғұбайдолла Айдаровтың нұсқасында: «Көктегі түркі тәңірісі, түркінің қасиетті жер-суы былай депті: Түркі халқы жоқ болмасын дейін, халық болсын дейін...» — деген жолдар бар .Бұл жерде елдің тарих сахнасынан кетпей, сақталуын тілейді. Мәңгілік ел дегеніміз — мемлекеттің ғасырлар тоғысында, ірі державалар арасында бәсекеге төтеп беріп, өзіндік қорғаныс саясатын ұстану деп түсінуге болады.
Орхон өзенінің бойында Түрік қағанатының Ордабалық деген астанасы болған. Қағанаттың хан ордасы мемлекеттің ішкі ядросы. Оны қорғайтын арнайы полиция(тұрғақ деп аталған) және оған қоса тұрақты әскер (шерік деп аталған) пайдаланылды. Ішкі қорғаныс деп атаған екінші шеңбер белдеуін түрлі тайпалар қорғап тұрды. Үшінші шеңберде он-оқ Түркештер тұрды. Қырғыздар, Кидандар, Татабилер, Таңғыттар, Басмылдар да үшінші шеңбердің қорғаушысы болды. Осы үш шеңбер тұтас империяны қорғап тұрды. Түріктер осы 3 шеңберді орнатып болған соң, «Мәңгілік ел» идеясын нық бекемдейді.
Ғұлама ойшыл, сазгер, қобыз жасаушы Қорқыт бабамыздың өлімге қарсы тұрып, мәңгі өмірге ұмтылуы, тек Қорқыттың ғана емес, сол замандағы билеушілердің елдің мәңгі өмір сүруін қалағандығын білдіреді. М. Әуезов Қорқыттың мәңгілік өмір туралы толғаныстарының негізгі философиялық түйініп аша келіп, оның болашақ ұрпақ үшін дүниетанымдық маңызы зор, мәңгілік мұра екенін атап өткен. Қазақ халқы арасында тараған аңыздардан Қорқытты бірде айтулы күй атасы ретінде көрсек, енді біразында ол өлім атаулыға қарсы шара іздеген қамқоршы ретінде көрінеді. Қорқытты мәңгі өмірді іздеген, бақилық болғысы келмеген деген түсінікті, халқына жерұйықты іздеген Асан Қайғымен түсіндіруге болады. Асан Қайғы өз халқы үшін ең қолайлы, ең құнарлы жерді іздегендігі белгілі. Утопиялық көзқарастағы Асан қайғының жерұйықты іздеудегі мақсаты, халқының жайлы жерге қоныстанып, болашақта мәңгі ел болуын қалаған.
Көрнекті еуразияшыл ғалым, тарихшы-этнолог Л.Н.Гумилев «От Руси к России» атты еңбегінде: «Еуразия құрлығы үш рет біріктірілді. Алғашында оны Ұлы Түркі қағанатын құрған көне түріктер біріктірді. Түріктерден кейін Шыңғыс хан бастаған монғолдар, кейіннен Ресей өз қолына алды» — дейді.Л.Н.Гумилев еуразия құрлығының бірлігі, мәңгілігі туралы ойын көне түріктерден бастайды. Қазақстан Республикасының президенті Н.Ә.Назарбаевтың бастамасымен қалыптасып жатқан Еуразиялық идеясының негізінде Ресейлік емес, түріктік ынтымақтастыққа қол жеткізіп, көне түріктердің мәңгілік ел идеясының өміршеңдігін дәлелдеуіміз керек.«Тұтас түрік елі» идеясынан «біртұтас Түркістан» идеясына дейінгі бабаларымыздың атқарған істері едәуір. Елбасы Түрік бірлігі идеясын тәуелсіздіктің алғашқы күндерінен бастап көтеруде. Ел азаматтары мен Қазақстан саяси элитасының ұлттық идеология қалыптастыру жолындағы ойларын Елбасы сараптады. «Біртұтас Түркістан идеясы», «Түркістан конфедерациясы», «Еуразиялық одақ идеясы», «Қазақстандық ұлт идеясы», «Жерұйық», «Атамекен», «Қазақ Елі идеясы» сынды ұғымдар арқылы мемлекет құрушы қазақ халқы мен тарихи тағдыр тоғыстырған ұлттарға ортақ боларлық идея, мемлекеттік мәнге ие боларлық идеология қарастырылды. Мәңгілік Ел идеясы —қазақ ұлтының мақсат-мүддесіне және елімізді ортақ Отан еткен жүз отыздан астам ұлттар мен ұлыстардың ұлттық идеясына негізделген идеология болатынына сенуге болады.
Еуроцентристік көзқарас бойыншатүркі тілдес халықтардың ынтымақтастығына деген сын айтушылар көп. Түркі интеграциясын Т. Рысқұлов пен М.К. Ататүрік бастаса, кейін нақты практикалық шараларды қолға алған ҚР тұңғыш Президенті Н.Ә. Назарбаевтың шешуші саясаты өз жемісін берді. Н.Ә. Назарбаевтың түрік халықтарының бірлігін нығайтудағы тарихи рөлінің қаншалықты маңызды болғанын аңғаруға болады. Қазақстан Халықаралық «Түрксой» ұйымына қолдау көрсетіп, түрік дүниясының барын бағалап, жоғын түгендеуге жол сілтеді. Халықаралық аренада Қазақстанның беделі нығайған сайын, түрік мемлекеттерінің бірлігі идеясы ашық әрі табанды насихаттала бастады.
Елбасы Н.Ә. Назарбаев өзінің «Тарих толқынында» атты еңбегінде: «Тарихтың алға қойып отырған өктем талабы әрбір түрік еліне әртүрлі салада саяси, экономикалық, мәдени және гуманитарлық тәсілдермен бірігу проблемасын шешудің бәріне бірдей тең институттық тетіктерін жаппай-тұрмай іздестіруді міндеттейді» [3, 120 б.], — дей отырып, түрік мемлекеттері интеграциясының тиімді жолдарын іздеу қажеттілігін көрсетті.
Елбасы Н.Ә.Назарбаев 2000 жылы 14-желтоқсанда латын алфавитіне көшу мәселесіне қатысты өз пікірін білдіре келіп, өте мұқият дайындықтан соң латын алфавитіне көшетінімізді айтты. Бұл жерде Тоныкөк негізін салған «Мәңгілік ел» идеясын қалпына келтіруші, жандандырушы Ұлт Көшбасшысы Н.Ә. Назарбаевтың қазақ халқына славяндық кириллица емес, түркі тектес бауырларымыз қолданатын латын қарпіне көшудің қажеттілігін айтты. «Тарих толқынында» атты еңбегінде: «Түркі халықтары жұмылған жұдырықтай болып біріккен кезде геосаяси өмірге тең құқықты субъект ретінде ықпал ете алады, мәдени әлемдегі өзара қарым-қатынастарда қайдағы бір енжар, ынжық элемент ретінде емес, өзгелермен терезесі тең тұлға ретінде бой көрсете алады. Бұл бағыттағы алғашқы игі қадам ортаазиялық одақтың құрылуы болды. Оның шеңберінде біздің бәрімізге ортақ мәдени ұқсастығымызды жете сезіну арқылы деңгейіміздің көтеріле түсетіні сөзсіз» — деп түрік бірлігінің болашағына зор үмітпен қарады [3, 121 б.]
Қазіргі кезде, Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті Н.Ә.Назарбаевтың бастамасымен жүргізілген түркі тілдес мемлекеттерді жақындастыру саясаты, елімізді Орталық Азияның көшбасшысына айналдыру идеясы өз жемісін берді. Оған Түркістандағы Ясауи атындағы Халықаралық Қазақ-Түрік университетінің ашылуы, 2009 жылы Түркияның «Түрік ошақтары» қоғамдық ұйымынан Н.Ә.Назарбаевқа «Түркі әлеміне қызмет» марапатының берілуі, Астанада Түркі академиясының ашылуы, сонымен қатар, Анкара қаласындағы «Генчлер» саябағына Н.Назарбаев ескерткішінің орнатылуы, Түркия Президенті Абдулла Гүлдің Президент Н.Назарбаевты «түркітілдес халықтардың көшбасшысы» деп бағалауы — Елбасының түркі әлемін біріктіру, экономикалық және мәдени салаларды тығыз байланыстыру жолындағы тарихи еңбегіне берілген әділетті баға болды. Елбасының түркі интеграциясы жолындағы қызметінің мақсаттарының бірі — экономикалық ынтымақтастыққа негізделген.
2012 жылдың 12-желтоқсаны күні Түркия астанасы Анкара қаласында Лев Гумилевтің 100 жылдығына орай өткен «Лев Гумилев және оның түркологиялық ғылыми мұрасы» атты конференцияда Алтайлық түркітанушы Беликовтың: «Бүгін Мая күнтізбесі бойынша тұтас бір кезең аяқталып, түркі жұртының дәуірі басталды!» — деген жалынды сөздері барша түркі халықтарын дүр сілкіндіріп, ертеңге деген ерен сенім ұялатып отырғаны аян. ХХІ ғасырды Түрік мәдениетінің ғасыры болады деп болжам жасаушылардың қатары күн санап артып келеді. Осы орайда Түркі кеңесі Бас хатшысының орынбасары, түркітанушы ғалым Дархан Қыдырәлі: «Енді осы Еуразиялық кеңістікті толтыра беруіміз керек. Түріктің бойындағы пассионарлық қасиет қайта оянуда. Түркі мәдениетінсіз, түркілік санасыз, түркі тарихынсыз Еуразия кеңістігін елестету мүмкін емес. Ежелгі түркілер, сақтар мен скифтер, ғұндар мен қыпшақтар Еуразияның ен даласын еркін қоныстанған. Бүгінгі түсінікпен алғанда, Алтын Орданы да Еуразиялық мемлекет деп атауға болады. Біздіңше, Шыңғысхан идеялық тұрғыда ұлы түркілік идеяны көтеріп, қос мұхиттың арасын мекендеген халықтың жадындағы тарихи сананы қайта жаңғыртқан», — дейді.
Белгілі тарихшы, 1837-1847 жылдардағы Кенесары Қасымов бастаған қазақтардың көтерілісі жайында диссертация жазған ғалым Елтоқ Ділмұхамедовтың қызы Эльза Ділмұхамедова Л.Н.Гумилевтен сұхбат алады. Лев Николаевич Гумилев «Қазақтың пассионар тұлғасы кім?» деген сұраққа: «Ол, әрине, хан Кенелерің» деп жауап беріпті. Эльза Елтоққызы «Қазақстанды алда не күтіп тұр?» деп сұрайды. Сонда ол: «Қазақстанда таяу уақытта мықты серпіліс, пассионарлық дүмпу болады» деген екен. Бұл жерде Л.Н.Гумилевтің этностардың өмір сүруі теориясы бойынша әрбір ұлт, әр халық 1200-1500 жылдай өмір сүреді. Осы кезеңде халықтың туып, өсіп-өркендеп, даму шыңына жететіні, содан соң біртіндеп құлдырап құрдымға кететіні дәлелденген. Осы эволюциялық үрдіске 1500-дей жыл кетеді екен. Ал Қазақ хандығы ХV ғасырдың ортасында құрылды. 14 ғасырдың орта шенінде қазақ халқы пайда болады. Соған қарағанда, халықтың даму жолының шырқау шегіне жақындап қалдық деп ойлаймын. Эльза Ділмұхамедова Гумилевке тағы да бір сұрағын қойып, «халықтың күшейіп бара жатқанын қалай білуге болады?» дейді. Сонда ғалым: «Оның белгісі сол жерде алқалы жиындар өтеді. Халық пассионарлық болып жатса, тарихын зерттейді. Пассионар тұлғалар көбейеді. Алдымен бір адам туады, ол өз ойларымен екінші адамның ойын қозғайды. Және адам баласының ойына келмейтін биік мақсаттар қойып, елді жұмылдырып, соған қол жеткізеді. Міне, пассионар халықтың белгісі осындай» деген екен .
Гумилевтың айтқан сөздері жаңа дәуірге қадам басып жатқан Қазақ елінің қазіргі жағдайымен тұспа-тұс келеді. Гумилевтың «алқалы жиындар өтеді» дегені түркі ұрпақтарының ынтымақтастық жолында атқарып жатқан шаралары болса, «тарихын зерттейді» дегені түркі академиясының құрылуы және де 2013 жылы 5 маусымдағы М.Тажиннің ұлттық тарихты зерделеу бағдарламасының жариялануы, сонан кейін, «бір адам туады» дегені Ұлт Көшбасшысының дүниеге келуі, сонымен қатар, «адам баласының ойына келмейтін биік мақсаттар қойып, елді жұмылдырып, соған қол жеткізеді» дегені Елбасының Қазақстан 2030 стратегиясын мерзімінен бұрын аяқтап, дамыған 30 елдің қатарына кіру бағытын алға қоюы деуге болады.
Көне түркілердің «Мәңгілік Ел» идеясы үш негізден тұрады: оның біріншісі — көне түркі жазба ескерткіштеріндегі «Мәңгілік Ел» идеясы, екіншісі — Әл-Фарабидің «Қайырымды қалада» философиялық шығармасында, әсіресе, бұл идеяның теориялық-методологиялық тұрғыдан тиянақталуы және үшіншісі — Жүсіп Баласағұнның осы идеяны негіздеген «Құтты Білік» дастаны. Тоныкөк ескерткішінде мемлекеттің тұрақты болуы үшін билікті ұстап отырған қаған мен ақылгөй дана бірауыздылығы, сөз бен істің ажырамауы, елдің тұтастығы үшін ынтымақтың, барлық күштердің ұйытқысы болу қажеттігі түп нысана ретінде айтылады. Түркі халқының елдігінен айырылып, қағансыз қалып, тағы да басқаларға бағынып, одан қайта көтеріле бастағаны, жаңа қаған отырғаннан кейін елдің басын біріктіру шаралары, яғни «түнде ұйықтамай, күндіз отырмай, түркі елі үшін қызыл қанын ағызып, қара терін төккені, күш-қуатын бергені» паш етіледі.Осының бәрі кейінгі ұрпаққа да үндеу ретінде айтылғаны көрінеді. Сонымен қатар, бұл жерде «Мәңгілік Ел» ұғымы, тәуелсіздік рухы, азаттық идеясы бір-бірімен үндесіп тұр.
Әл-Фараби ежелгі грек философиясы мен шығыстың мұсылман ілімдерін байланыстыра отырып, түркі дүниесінің «Мәңгілік Ел» философиясының теориялық негіздемесін жасап берді. Ғалым «Мәңгілік Ел» теориясының негізгі ережелерін «Қайырымды қала тұрғындарының көзқарастары туралы», «Мемлекет билеушінің нақыл сөздері», «Азаматтық саясат» шығармаларында баяндайды. Бақытқа жету жолында адамдардың арасындағы қайырымдылық пен түсінушілік, бір-біріне көмек беру, достық пен бейбітшілік, тәрбие мен тәлім — Әл-Фарабидің тұтас әлеуметтік-саяси теориясының ажырамас бір бөлігін құрайды. Мемлекет пен қоғамның кемелденуі туралы әлеуметтік-саяси теориясында мемлекет басқарушылары мен сол қоғамда өмір сүретін адамдардың да ұстануы тиіс мемлекетті басқарудың императивтері мен механизмдері көрсетілді. Сондықтан, бұлардың бәрі қазіргі таңда түркітілдес мемлекеттердің ұлттық құндылықтары ретінде саналуы тиіс. Фараби мемлекеттің міндетін және оның ішкі және сыртқы міндеттерін толық анықтап береді. Сыртқы міндеті ретінде мемлекеттің қайырымды қала тұрғындарын немесе мемлекетті сыртқы жаулардан қорғау, яғни күшті қорғаныс ұйымдастырумен жүктеледі. Ішкі міндеті ретінде мемлекеттің өз халқының бақытқа жетуі үшін көрнекті шараларды іске асыру керек: олар — әділеттілікті орнату, халықты оқыту, оларды керекті ғылыммен толықтыру, адамгершілікке тәрбиелеу, қайырымдылықты тарату және ең жақсы бақытқа жеткізетін әдеттерді бойға сіңіру. Қалған мәселелердің бәрі — экономикалық және саяси мәселелер — негізгі міндетке бағынады, яғни адамдардың бақытқа жетуі олардың рухани жетілуіне тәуелді.
«Құтты білік» дастаны Қарахан мемлекеті түріктерінің тілінде жазылғаны белгілі. Жүсіп Баласағұн «Құтты білікті» 1069-1070 жылдары Баласағұн қаласында бастап, он сегіз айдың ішінде Қашқар қаласында аяқтаған. Жүсіп Баласағұнның «Құтты білік» шығармасы, араб-парсы әдебиетінің көшірмесі емес. Дастанда X–XI ғасырлардағы Жетісу жерінде тұрған тайпалардың салт-санасы, әдет-ғұрыптары, наным-сенімдері көп жырланған. «Құтты білік» кейіпкерлерінің есімдері де бұрынғы тәңірілік дін нанымдарына қатысты. Басты бейне Күнтуды — әділ ел басшысының рәмізі. Бұл бейне «Күлтегін» («Түркі қағанаты туралы сөз») жазуларынан басталып, әл-Фараби мен Қожа Ахмет Иассауи армандаған түрік мәдениетіндегі үлгі, мұрат тұлғаның бастысы. Жүсіп Баласағұнның басты кейіпкер қылып Күлтегінді көрсетуі түркі мәдениетін жалғастырушы, мәңгілік ел бағдарының қолдаушысы екендігін айқындайды.
XVIII ғасырда Қазақ хандығының басын қосып, Айдаһардай Қытайдың аузына түсірмей, ақырған аюдың тырнағынан аман алып қалған Абылай ханның саясаты түркілік мәңгілік ел идеясын жандандырушы тұлғаның ерлігі. Шығыстағы ежелден дұшпанымыз қытайлар жоңғарларды қазақ жеріне айдап салып, сол арқылы қазақ жерін де, жоңғарларды да өзіне қарату еді. Осы соғыста не қазақ, не жоңғар, болмаса екеуі де құруы керек екендігі алпауыт елдердің жаттанды саясаты еді. Бірақ қазақ елі аман қалды. Қазақтың бақытына орай Абылай хандай дара тұлға тарих сахнасына келді. Нәтижесінде бұл соғыста қазақ емес, жоңғар 1758 жылы тарих сахнасынан мүлдем жойылып кетті. Ел басына түскен үлкен қиыншылықтан Абылай хан бабамыз елді біріктіріп, жұмылдырып, соның арқасында қазақ елін аман сақтап қалды. Ендеше, Абылай хан елді біріктірген ұлы тұлға және «мәңгілік ел» идеясын жалғастырушы екендігін мақтанышпен айтуға болады.
Мәңгілік Ел — жалпы қазақстандық ортақ шаңырағымыздың ұлттық идеясы. Бабаларымыздың арманы. ҚР Президенті Н.Ә. Назарбаевтың бастамасымен Астанада асқақ рухымыз бен мәңгілік мұраттарымызды паш етіп тұрған «Мәңгілік Ел» салтанат қақпасының салынуы «Мәңгілік Ел» идеясының мелекеттік идеологияға айналғандығының бір дәлелі. «Мәңгілік Ел» сөзінің терең тарихи тамыры және үлкен мағыналы мәні бар. Түрік шежіресінде «мәңгі» сөзі «Тәңір», «Құдай», «Алла» сөздерімен мағыналас қолданылды. Осыдан кейін, «Мәңгілік Ел» «Алла Тағаланың елі, халқы» дегенді білдіреді және мемлекет пен ұлттың уақытпен шектелмеген тұмары болады деуге толық негіз бар. Мәңгілік Ел ұлттық идеясының негізгі мәні — мәңгілік мақсат-мұраттарымыз бен мәдени-рухани құндылықтарымызға негізделген, мемлекет құрушы қазақ халқы мен өзге де ұлттардың ұлттық идеяларын бір арнаға тоғыстыратын идеология арқылы қалыптастырылатын қазақтың ұлттық мемлекеті.
2. Қоғамдық сананы жаңартудың негізгі бағыттары.
Қоғамдық сана - қоғамның рухани өмірінің, адам ойында шындықтың бейнеленуінің барлық түрлерін қамтитын философиялық категория; әртүрлі әлеуметтік қауымдастықтардың өмір сүруі процесінде пайда болатын адамдардың әлемге және өздеріне деген қатынастарының рухани тәсілдерінің жүйесі.
Оған қоғамдық идеялар, теориялар, саяси, құқықтық, адамгершілік, эстетика, философия және діни қозғалыстар, ғылыми білімдер, т.б. жатады. Қоғамдық сана әлеуметтік сезімдер мен көңіл-күйлерді, әдет-ғұрыптар мен мінез- құлықтарды, қалыптасқан дәстүрлерді, үлттар мен халықтардың психикалық кейіп ерекшеліктерін де қамтиды. Қоғамдық сана қоғамдық болмыстан туып, соның бейнесі мен туындысы болып табылады. Сана болмыстың бейнесі болғандықтан, қоғамдық болмыс өзгергеннен кейін сана да өзгереді. Бірақ қоғам мүшелерінің санасы белгілі бір мерзімге дейін өзгерген болмысқа сәйкес келмеуі, яғни артта қалуы мүмкін. Қоғамдық сана болмысты бейнелеп қана қоймайды, ол бейнеленген нысанды қозғайды, оны өзгертіп, дамытады. Оның күрделі ішкі құрылымдарының деңгейі мен түрлерін ашып көрсетуге болады. Қоғамдық сананың деңгейлеріне тікелей бүқараның, жекелеген әлеуметтік топтар өмірінің күнделікті жағдайларынан туатын қарапайым, эмпирикалық сана және қоғамдық топтардың түпкілікті мүдделерінің рухани көрінісі ретінде ғылыми-теориялық сана жатады. Қоғамдық сананың түрлері объективтік дүние мен қоғамдық болмыстың адам санасында бейнеленуін көрсетіп, адамның тәжірибелік іс-әрекеттерінен байқалып, қоғамның рухани мәдениетінің қүрамдас бөлігіне айналады. Қоғамдық сананың тарихи қалыптасқан түрлері: саясат, құқық, философия, мораль, өнер қоғамдық болмысты бейнелей отырып, оған белсенді түрде ықпал етеді. Оның әрқайсысының өз нысанасы мен бейнелеу тәсілінің болуына қарамастан, болмыс пен адам санасына өзіндік әсерін тигізіп, идеялық-саяси күресте ерекше рөл атқаруымен сипатталады.
қоғамдық таптар - ортақ мүдделері және құқылықтары бар әлеуметтік тұрақты (салыстырмалы) топтар (мысалы, шаруалар, жұмысшы табы, буржуазия, орта тап және т.б.). Таптар мен тап күресі тұжырымдамасы XIX ғ. Еуропада кеңінен таралды (К. А. Сен Симон, О. Тьерри, Ф. Гизо және т.б.). К.Маркс пен Ф.Энгельс таптардың болуын қандай да бір өндірістік әдістермен байланыстырды, таптар күресін тарихтың қозғаушы күші ретінде санады және пролетариата буржуазияны күшпен төңкеріп тастау және тапсыз қоғам құру тапсырмасын жүктеді. Әлеуметтануда қоғамды тапқа және әлеуметтік топтарға (жастық, экономикалық, кәсіби, құқықтар мен міндетгер жүйесі, әлеуметтік мәртебе) бөлу орын алған. Қазіргі қоғамда қоғамдық еңбек бөлінісі, жекеменшік қатынастары, басқа да факторларға сай әлеуметтік жіктелу және ықпалдасу проңесіне орай араларында әріптестік, бәсекелестік немесе қақтығыс туындайтын, дегенмен, демократиялық принциптер негізінде реттелетін әртүрлі жіктер мен топтар қалыптасады
3. Еуразияшылдық және Қазақстан даму
Қазақстан Тәуелсіздігінің жиырма жылдығын кешегі кеңестік кеңістіктегі елдер арасында өзін қайта жаңғыру көшбасшысы сапына көтерген түбегейлі саяси және әлеуметтік-экономикалық реформалар жасау жолындағы ауқымды да зор жетістіктермен қарсы алып отыр. Біздің мемлекетіміздің халықаралық жоғары беделінің айшықты дәлелі Қазақстанның ЕҚЫҰ-ға табысты төрағалығы және Астана Саммитін ең жоғары дәрежеде өткізуі болып табылады. Төрт мұхит кеңістігіндегі барлық беделді мемлекеттердің басшылары қатысқан жаһандық басқосуда 54 мемлекеттің қатысуымен қорытынды құжат – Астана декларациясының қабылдануы бұл Саммиттің тарихи маңызы мен салмағын еселей түссе керек. Қазақстан ұлттық мемлекеттілігінің негізін қалады және нығайтты, елдің аумақтық тұтастығын және мызғымас шекарасын қамтамасыз етті, экономиканы нарықтық даму жолына түсіріп, әлемдік қауымдастыққа ойдағыдай интеграцияланды. Қазақстанда бірден-бір барынша қарқынды даму жолындағы экономика құрылды, ашық демократиялық қоғамдық институт қалыптастырылды, тұрғындардың әлеуметтік өмір стандарттары жақсарды. Ең бастысы – осы жылдар ішінде көпұлтты көпконфессиялы Қазақстан халқы ел ішіндегі ерекше тұрақтылық және барлық көрші мемлекеттермен бейбіт жағдайда өмір сүріп келеді. Қазақстанға халықаралық қоғамдастықтағы ең беделді де ықпалды мемлекет ретіндегі шынайы атақпен қатар, өзінің әлеуметтік-экономикалық дамуы жолында елеулі жетістіктерге жеткен мемлекет деген үлкен баға да берілді. Осы орайда, ең алдымен, Қазақстанның осындай зор жетістіктерге жетуінің ерекше маңызды факторларының бірі 2030 жылға дейінгі Қазақстанның ұзақ мерзімді Даму стратегиясының қабылдануы және ойдағыдай жүзеге асырылуы болып отырғандығын ерекше атап көрсеткен жөн. Сонау бір өкпені қысқан өтпелі кезеңде, 1997 жылы қабылданған «Қазақстан-2030» Стратегиясы өзінің бойына ең маңызды базалық тұжырымдар мен қағидаттарды сіңіре білді. Оның стратегиялық бағыттарының дұрыстығы, басымдықтардың дәл таңдап алынуы бүгінде қазақстандықтар орынды мақтан тұтатын зор табыстардың тұғыры болды. Қазақстан ТМД мемлекеттері арасында тұңғыш рет Ұлттық қор құрды. Қазір бұл қорда 33 миллиард АҚШ долларынан астам қаржы жинақталып, ел экономикасының болашағына сенімді серпін беруде. Бұл қор қызметі күні кешегі әлемдік қаржы-экономикалық дағдарыстың ұлттық экономикаға тигізетін кері әсерлерін жеңілдетіп, болашақ тұрақты әлеуметтік-экономикалық даму жолына негіз қалады. Қазір елдегі инфляция белгіленген шектен аспайды. Ұлттық валюта бағамы тұрақты қалпында сақталуда. Елдің халықаралық алтын-валюта қоры 64 миллиард АҚШ долларынан асып түсті. Мемлекетте тартымды инвестициялық ахуал қалыптасты. Қазақстан ТМД елдері ішінде нарықтық экономикасы дамыған мемлекет ретінде танылды. Бүкіләлемдік Банк Қазақстанды әлемдегі шетелдік инвестиция үшін ең тартымды ел ретінде таныды. Қазақстан өзінің экономикалық дамуының өтпелі кезеңін жоғары деңгейде жүргізе отырып, жаңа сапалы даму деңгейі – әлемдегі ең бәсекеге қабілетті 50 елдің құрамына кірмек. Экономикалық даму жолында жасалған табысты реформалар Қазақстанға қоғамды демократияландыруға ерекше жоғары мүмкіндіктер берді. Бүгінде қос палаталы кәсіби Парламент жұмыс істейді, тәуелсіз сот жүйесі қалыптасқан. Тұрақты түрде еркін және бәсекелестік жағдайындағы ел Президентінің, Парламент палаталарының, жергілікті өкілетті органдардың сайлауы өтіп тұрады. Қазақстандықтардың мақтанышына айналған, елдің айбыны мен айбары болып табылатын жаңа елорда бой көтерді. Астана халықтың гүлденуінің, қуатының және болашағының айшықты көрінісі болып табылады. Астананы еуразиялық құрлықтың орталығына көшіру жас мемлекеттің геосаяси ахуалын жақсартты, оның қауіпсіздігін нығайтты, экономиканың маңызды салаларының дамуына жағдай жасады және тұрақты полиэтникалық мемлекет құру жолындағы стратегиялық бағытты нығайтты. Бұл шын мәніндегі патриоттық бастама болды. Бұл бабалар бастаған азаттық жолындағы арманды жаңа тарихи шынайы бағыттарға бастаған, ең алдымен – Қазақстан тәуелсіздігін нығайтуға бағытталған баламасыз қадам. Арқа төсінде бой көтерген ғасырдың құрылыс алаңы, қайталанбас архитектуралық кешендер Астананы тек тәуелсіз Қазақстанның ғана жарық жұлдызы емес, сонымен бірге Еуразия құрлығының жауһары екендігіне көз жеткізді. Ұлы даланың төсінде жаңа идеялардың, батыл бастамалардың және қайталанбас жобалардың орталығы бой көтерді. Астана таяу болашақта Еуразия құрлығының шын мәніндегі саяси және экономикалық орталығы болатындығына ешқандай күмән жоқ. Президенттің ойынан туған және нақты жүзеге асырған Қазақстанның жаңа елордасы Астана қаласын тұрғызу жөніндегі бастама шын мәніндегі ғасыр құрылысына айналды. Әлемнің дуалы ауыз сарапшыларының барлығы бүгінде Астана қаласы құрылысының ХХІ ғасырдың ең озық жобасы екендігін бірауыздан мойындайды. Президенттің батыл да баламасыз ерік-жігерінің арқасында Астана аңыздан ақиқатқа айналды. Тұрақты ішкі саяси ахуал, ұлтаралық келісім және дінаралық татулық, жүйелі де тиімді мемлекеттік құрылыс – міне, осының бәрі Қазақстанның жалпыұлттық Көшбасшысының кезең-кезеңмен жүргізген сара саясатының нәтижесі екендігі даусыз. Қазақстан халықаралық сипаттағы көптеген жобалардың бастамашысы әрі белсенді қатысушысы болды. Бүгінде ТМД, ШЫҰ, ҰҚШҰ, АӨСШК сияқты жалпы әлем мойындаған халықаралық сипаттағы жобалар Қазақстанның және оның Президентінің жүйелі де батыл рөлінің арқасында құрылды және одан әрі жемісті дамып келеді. ЕурАзЭҚ-тың 10 жылдығына байланысты 2010 жылғы 5 шілдеде Астана қаласында өткен Еуразиялық экономикалық қоғамдастықтың Мемлекетаралық кеңесінің отырысында Қоғамдастыққа мүше мемлекеттер басшылары Нұрсұлтан Әбішұлы кешегі кеңестік кеңістіктегі ең жемісті және тиімді интеграциялық бірлестік – ЕурАзЭҚ-тың бастауында ғана тұрған жоқ, сонымен бірге оны алға жылжытатын нағыз интеграция «моторы» болғандығын атап көрсетті. Ең алдымен, Қазақстан Президентінің 1994 жылы М.В.Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің қабырғасында сөйлеген тарихи сөзінде айтылған батыл еуразиялық идея ЕурАзЭҚ-тың бүгінгі жетістіктерінен нақты көрініс тауып, өмірде іс жүзіне асырылып отыр. Еуразиялық мемлекеттер одағын құру туралы сонда айтылған жобада бұл идея «кеңестік кеңістікте экономикалық-әлеуметтік жаңғыруды, тұрақтылықты және қауіпсіздікті нығайту мақсатындағы егемен мемлекеттердің интеграциялану формасы» деп айқындалған болатын. ЕурАзЭҚ-тың құрылуы кеңестік кеңістіктегі елдердің мемлекетаралық қатынасы тарихында аса зор оқиға болды. Ол мемлекеттер арасындағы интеграциялық қатынастарды жаңа сапалы деңгейге шығарды. Бұл ретте біздің мемлекеттеріміз үшін өзара сауда-экономикалық байланыстарды жаңа стратегиялық бағыттарға шығарып, бүгінгі геосаяси жағдайға сәйкес келетін түбегейлі жаңа байланыстарды орнатуға тура келді. Мәскеу мемлекеттік университетінде өткен сол кездесуге қатысып отырған мен осындай баламасыз батыл идеяның ашық айтылғанына Ресей ғалымдарының ерекше таңданған жүздерін көрдім. Ол кезеңде мемлекеттер арасында еркіндікке ұмтылған бастамалар белең алып тұрған еді. Міне, осындай жағдайда интеграциялану жобасын жариялау нағыз батырлық еді. Әркім өзінше жеке-жеке отау құрып, бөлшектену ахуалы белең алып тұрған кезеңде Қазақстан Көшбасшысының терең ойдан туған бұл ұсынысы шын мәнінде ТМД құрамына бірігудің шешуші қадамы болды. Тарих бізге ХХІ ғасырға өркениетті жолмен өтуге мүмкіндік беріп отыр. Оның бір жолы біздің ойымызша бұрынғы КСРО халықтарының бірігуге деген ерік-жігерін және кеңестік кеңістіктің одан әрі логикалық нақты дамуын айқындайтын интеграциялық әлеуетті іс жүзіне асыратын Еуразиялық одақ құру бастамасы болып табылады, деп атап көрсеткен еді Қазақстан Президенті 1994 жылы наурыз айында. Бүгінде ЕурАзЭҚ-тың жемісті дамып келе жатқандығын барша жұрт көріп отыр. 2010 жылы 5 шілдеде Қоғамдастықтың 10 жылдығына байланысты Астана қаласында өткен ЕурАзЭҚ Мемлекетаралық кеңесінің мәжілісінде қабылданған бірлескен мәлімдемеде былай деп атап көрсетілді: «Дамудың жаңа сапалы деңгейіне шығу үшін интеграциялану стратегиясының маңызын жете түсіне отырып, Қоғамдастыққа мүше мемлекеттер ХХІ ғасырға халықаралық «Еуразиялық экономикалық қоғамдастығын» құру арқылы кіріп отыр». Біз өзара тиімді ынтымақтастықтың және сенімнің жаңа қағидаттарына негізделген ұйым құрдық. Осы орайда Ресей Федерациясының президенті Д.Медведев он жыл – аз уақыт емес, басқа жағынан алғанда – тарих үшін бұл қас-қағым сәт. Кейбір ретте біз бір орында тұрып қалғандай сезінуіміз мүмкін. Ал іс жүзінде біз жылдам жүрдік. Өздеріңіз есептеп көріңіздерші, ЕурАзЭҚ шеңберінде, оның аясында құрылғалы отырған Кеден одағы шеңберінде біз қандай даму жолдарынан өттік. Ал Еуропадағы интеграция қалай дамығанын біз білеміз. Біз олаға қарағанда жылдам қимылдап келеміз. Үлкен жұмыстар атқарылды. Алайда, алдымызда одан да орасан зор міндеттер тұр. Осы ретте тағы да біздің құрылымымыз нағыз интеграция тұғырына өткендігін атап көрсеткім келеді, деді. Астанада өткен ЕурАзЭҚ-тың Мемлекетаралық кеңесінің мәжілісінде Қазақстан Республикасының Президенті былай деп атап көрсетті. Алғаш құрылғаннан бері 10 жыл өткеннен кейін біз ЕурАзЭҚ-тың кеңестік кеңістікте құрылған ең жемісті интеграциялық бірлестік болғандығын зор сеніммен атап өтіп отырмыз. Бүгінде бұл біздің мемлекеттеріміздің экономика, ғылым, әлеуметтік және басқа да салаларда интеграциялануды тереңдететін шынайы алаңына айналып отыр. Қол жеткізген осы жетістіктерді сақтап қана қалмай, осы орайдағы әлемдік озық тәжірибелерді есепке ала отырып, біздің Қоғамдастығымыздың дамуы мен гүлденуін қамтамасыз етуіміз керек. Өз кезегінде Беларусь Республикасының президенті А.Лукашенко: Егер, Еуразиялық экономикалық қоғамдастықтың құрылуы туралы айтатын болсақ, оның бастауында Нұрсұлтан Назарбаевтың тұрғандығын атап көрсетуіміз керек. Нұрсұлтан Әбішұлы ЕурАзЭҚ аясындағы біздің барлық қарым-қатынасымыздың қозғаушы күші болды. Бір уақытта біз ЕурАзЭҚ-тың қарым-қатынастарын іс жүзінде тұралатып тастағанымыз да менің есімде. Сонда ол біздің одан әрі жылжуымыз үшін арнайы топ құру қажеттігін алға тартқан болатын. Бұл осыдан бес немесе алты жыл бұрын болған оқиға еді. Шын мәнінде бір жылдан кейін ол ЕурАзЭҚ-ты қалай жандандыру қажеттігі жөніндегі бірқатар ұсыныстарын жариялаған еді. Ақыры біз осы ұсыныстарды іс жүзіне асырдық. Қазірдің өзінде біз Еуразиялық жобаның жемісті дамып отырғандығын көрсететін нақты мысалдарды келтіре аламыз. ЕурАзЭҚ аясында нақты жұмыс істеп келе жатқан еркін сауда режімі Қоғамдастық мемлекеттері арасындағы сауда айналымының тиімді өсімін қамтамасыз етті. Мәселен, ол 2000 жылғы 29 миллиард доллардан 2008 жылы 123 миллиард долларға дейін немесе 4,1 есе өсті. ЕурАзЭҚ бойынша ішкі жалпы өнім орташа есеппен алғанда 59 пайызға, өнеркәсіп өнімдерін өндіру 48 пайызға, жүк тасу көлемі 44 пайызға артып, негізгі капиталға тартылған инвестиция 2,3 есе өсті. Инвестициялық ахуал елеулі түрде жақсарды. ЕурАзЭҚ-қа мүше мемлекеттер арасындағы өзара инвестиция салу көлемі 4 есе артты. Белсенді жүргізілген жұмыстар нәтижесінде ЕурАзЭҚ аясында құрылған Кеден одағының мерзімінен бір жыл бұрын 2010 жылдың 1 қаңтарында жұмысқа кірісуіне мүмкіндік туды. Кеден одағы шеңберінде импортталатын тауарларға Бірыңғай кедендік тариф енгізілді. Ал бұл 11 мыңнан астам тауар номенклатурасын қамтиды. 2010 жылдың басынан бастап Кеден одағы комиссиясы Кеден одағының сыртқы саудасын реттейтін тарифтік және тарифтік емес салаларда ұлтүстілік өкілеттік алды. Бүгінде Кеден одағының сыртқы экономикалық қызметінде Бірыңғай тауар номенклатурасы және Кеден одағының Бірыңғай кедендік тарифі қолданысқа енгізілді. Интеграцияланған үш мемлекет басшылары өздерінің бірлескен мәлімдемесінде, қысқа мерзімде іс жүзіне асырылған сапалы жұмыстардың бүгінгі өскелең талаптарға және уақыт үніне жауап беретін мемлекеттер арасындағы экономикалық байланыстардың жаңа дәуірінің іс жүзіне асырылғандығын атап көрсетті. Мәселен, Ресей Ғылым академиясының халық шаруашылығын болжау институтының есептеулеріне сәйкес, Кеден одағының үш мемлекеті тығыз интеграциялану нәтижесінде алдағы 10 жыл мерзімде ішкі жалпы өнімнің 15 пайыз өсіміне және инвестициялық белсенділіктің ерекше жоғарылауына қол жеткізбек. ЕурАзЭҚ-тың нақты жетістіктері, оның ішінде жедел мерзімде Кеден одағының өмірге келуі халықаралық қауымдастықтың жоғары бағасына ие болды. Біздің елдеріміздің БСҰ-ға мүшелікке кіруі сияқты халықаралық саясат шеңберінде шешілетін мәселелердің де бірінші кезекте ЕурАзЭҚ-тың тиімді жұмыс істеуіне байланысты екендігі жасырын емес. ЕурАзЭҚ қызметінің негізгі мақсаттарының бірі Қоғамдастықтың әлемдегі рөлін арттыратын халықаралық ұйымдармен жұмыс жүргізу екендігі белгілі. Бұл өз кезегінде өңірдегі тұрақтылықты қамтамасыз етуге, экономикалық және гуманитарлық ынтымақтастық ауқымын кеңейтуге жағдай жасамақ. Қоғамдастық 2003 жылы БҰҰ-ның Бақылаушысы дәрежесіне ие болды. 2007 және 2010 жылдардың желтоқсан айында БҰҰ Бас ассамблеясының сессиясында БҰҰ және ЕурАзЭҚ арасындағы ынтымақтастық хаттамасына қол қойылды. ЕурАзЭҚ мүше-мемлекеттері арасындағы кезекті жаһандық мәселе – Бірыңғай экономикалық кеңістік құру болып табылады. Оның мақсаты жұмыс күшінің, капиталдың, қызметтің және тауарлардың еркін қозғалысына жағдай жасайтын нарықтық үдерістерге негізделген экономиканы реттеудің бірыңғай тәсілдерін қамтамасыз ету және үйлесімді құқықтық нормаларды қалыптастыру болып табылады. 2009 жылы желтоқсан айында Алматы қаласында болған Беларусь Республикасы, Қазақстан Республикасы және Ресей Федерациясы президенттерінің бейресми саммитінде Бірыңғай экономикалық кеңістікті қалыптастыру жөніндегі 2010-2011 жылдарға арналған іс-қимыл жоспары бекітілді. Бұл жоспар бойынша, екі жыл ішінде, яғни 2012 жылдың 1 қаңтарына дейін БЕК-ті құруды қамтамасыз ететін халықаралық келісімдер пакетіне қол қою және оны іс жүзіне асыру мәелелері қарастырылған. Президенттердің саяси ерік-жігері және тараптар үкіметтерінің, Қоғамдастық құрылымдарының белсенді түрде жүргізген жұмысының нәтижесінде бұл міндеттерді ең қысқа мерзімде іске асыруға мүмкіндік жасалды. Яғни 2010 жылы 19 қарашада үкімет басшылары алғашқы 4 келісімге қол қойса, 2010 жылдың 9 желтоқсандағы ЕурАзЭҚ Мемлекетаралық кеңесінің (Кеден одағының жоғарғы органы) отырысында БЕК-ті құруға қажетті қалған 13 келісімге қол қойылды. БЕК-тің құқықтық базасын құруды аяқтау – кеңестік кеңістік шеңберіндегі интеграциялық үдерістерді жүргізудің дәуірлік құбылысы болды. Міне, қысқа мерзімде атқарылған осы кешенді жұмыстардың арқасында БЕК шеңберінде тауарлардың, қызметтердің, капиталдардың және жұмыс күшінің еркін қозғалысы қамтамасыз етіледі. Нарықтық қағидаттарға негізделген экономиканы реттеудің бірыңғай тетіктері қалыптастырылып, үйлесімді құқықтық нормалар қолданысқа енгізіледі. Осы кеңістік аясында бірыңғай инфрақұрылым жұмыс істейді және салық, ақша-кредит, қаржы-валюта, сауда және кеден салаларында келісілген саясат жүргізіледі. Жалпы тауарлар рыногы біздің мемлекеттерімізде шығарылған тауарлардың еркін айналымын қамтамасыз етіп қана қоймайды, сонымен бірге Бірыңғай кедендік кеңістіктегі мемлекеттерге үшінші бір мемлекеттен әкелінген тауарлардың да еркін айналымға шығуына жағдай жасайды. Ал қызмет көрсету саласында біртұтас рынокты қамтамасыз ету мәселесі ұлттық заңдылықтардың үйлесімдігі және мемлекеттерде берілген лицензияларды өзара мойындау мәселелері бойынша жүзеге асырылады. Ал ортақ жұмыс күші рыногын қалыптастыру, БЕК шеңберінде жұмыс күшінің еркін қозғалысын қамтамасыз ету нәтижесінде жүзеге асырылады. БЕК-ке мүше мемлекеттер азаматтарының екінші бір мемлекет аймағында құқықтық дәрежелері реттелініп отырылады. Сонымен бірге білім алуға рұқсат етіледі. Жоғары және орта кәсіптік білім беру дипломдары БЕК-ке мүше мемлекеттер арасында бірдей танылады. Капиталдың бірыңғай рыногын қалыптастыру қаржы, банк және сақтандыру рыноктарына барлығының бірдей еркін қатысуы, валюталық реттеу нормаларын үйлестіру, бірыңғай төлем-есеп айырысу жүйелерін құру және ортақ валюта рыногын қалыптастыру арқылы жүзеге асырылады. БЕК-ті құру жөніндегі жоғарыда айтылған бағыттарды іс жүзіне асыру, ЕурАзЭҚ-қа мүше мемлекеттер үшін тауарлардың, қызметтердің, жұмыс күшінің және капиталдың барлығына бірдей ортақ рынок қалыптастыруға жағдай жасайды. БЕК құру – бұл біріншіден, біздің бірыңғай кеңістігімізде еркін бәсекелестікті дамыту және инновациялық белсенділікті арттыру болып табылады. Бәсекелестік – рынокқа шығарылатын тауарлардың және қызметтердің сапасын арттырудың бірден-бір тиімді жолы. Сонымен бірге ол бизнесті шынықтырады, өндірісті жақсартады, шығынды азайтып, еңбек өнімділігін арттырады. Біздің мемлекеттеріміздің арасындағы ортақ рыноктағы еркін тауар айналымы Кеден одағына мүше мемлекеттердің басқалармен бәсекелестікке түсуіне ықпал жасайды. Жаңа жағдайда біз тауар сапасы үшін тек өзара бәсекеге түсіп қана қоймаймыз, сонымен бірге сырттан импортталатын өнімдер мен қызметтер сапасы үшін де бәсекеге түсеміз. Мұндай бәсекелестіктен ұтпасақ ұтылмайтынымыз ақиқат. Бірыңғай экономикалық кеңістік қалыптастыру сонымен бірге қаржы институттарының арасында да тиімді бәсекелестік қалыптастырады. Темір жол көлігі, электр энергетикасы, мұнай және газ салаларындағы ережелер мен нормаларды үйлестіру біздің мемлекеттеріміздің экономикасын дамыту үшін қолайлы жағдай жасайды. Мұның бәрі – біздің ортақ рыногымыз. Оған бүгінде біздің мемлекеттерімізде интеграциялық үдеріс мәселелерін дамытушылар, бірлескен кәсіпорындар құрушылар, біздің мемлекеттерімізде шығарылған қосымша тетіктерді құрастыру арқылы өз өнімін жасаушылар қызығушылық танытып отырғандығы да жасырын емес. Ақиқатын айтсақ, өзара сауда қатынастары барысында кедендік және басқа да кедергілердің жойылуы Беларусь, Қазақстан және Ресей мемлекеттерінің кәсіпорындары арасында өнім өндіру кооперацияларын дамытуға қолайлы жағдай туғызып, қолбайлау болып отырған мәселелерді шешуге ықпал етеді. БЕК қалыптастыру нәтижесінде мүмкін болатын ережелер мен нормаларды үйлестіру кәсіпорындарда бәсекеге қабілетті өндіріс құруға және оларды инновациялық даму жолына түсіруге барынша жағдай жасайды. Осының бәрі біздің мемлекеттеріміздің экономикасының барлық саласын әртараптандыруға жағдай жасап, кешегі стандарттардан бас тартып, ертең және болашақта кең сұранысқа ие болатын өнімдер шығаруды қамтамасыз етеді. БЕК-ті қалыптастыру біздің елдеріміздің арасындағы жаңа интеграциялық бастамаларға серпін береді. Біздің халықтарымыздың әл-ауқатын арттыру, мемлекеттеріміздің әлеуметтік-экономикалық әлеуетін дамытуды жылдамдату мақсатында мүше-мемлекеттер экономикасының жақындасуына жағдай жасайды. Бірыңғай экономикалық кеңістік құру туралы президенттер Д.А.Медведев, Н.Ә.Назарбаев және А.Г.Лукашенко қабылдаған Декларацияда былай деп атап көрсетілген: «Кеден одағын және Бірыңғай экономикалық кеңістікті дамыта отырып, біз халықаралық экономикалық бірлестіктермен және басқа мемлекеттермен үйлесімді, бірін-бірі толықтыратын және өзара тиімді байланыстарды қамтамасыз ету мақсатындағы Еуразиялық экономикалық одақ құруға жақындай түстік». Қорыта келгенде, ЕурАзЭҚ-тың интеграциялық жетістіктері кеңестік кеңістіктің ХХІ ғасырдағы өркендеуінің ең басты даму қырын айқындайды.


title: Сабақ тақырыбы: Механикадағы күштер

text:
Ой қозғау: Масса - ...................... өлшемі. Әр түрлі массадағы денелер соқтығысқаннан соң, .............. массалы дене үлкен жылдамдық, ал ............ аз жылдамдық алатынын байқаймыз. Мұның себебі массасы үлкен дене массасы аз денеге үлкен .........пен әрекет етеді. Ал массасы аз дене үлкен денеге көп ........пен әрекет ете аламайды. Ол өзі соққы алады.
Сонымен денелер өзара әрекеттескенде бір-біріне күштік әрекет етеді. Ал күш деген физикалық шамаға сипаттама берсек,
Табиғаттағы күштердің түрлері сан алуан:
Күш атауы
Мағынасы
Белгі-ленуі
Форму-ласы
Ауырлық күші
Денелердің Жерге тартылу күші
Fa
Fa=mg
Салмақ күші
Дененің аспаға немесе тірекке түсіретін күші
P
P=mg
Үйкеліс күші
Бір дене екінші дене бетімен жанасқанда пайда болатын қозғалысқа кедергі күш
Fүйк
Fүйк=mg
Серпімділік күші
Денені деформацияға ұшырататын күш
Fсеріп
Fсеріп=kx
Күш атауы
Мағынасы
Белгі-ленуі
Форму-ласы
Ауырлық күші
Денелердің Жерге тартылу күші
Fa
Fa=mg
Салмақ күші
Дененің аспаға немесе тірекке түсіретін күші
P
P=mg
Үйкеліс күші
Бір дене екінші дене бетімен жанасқанда пайда болатын қозғалысқа кедергі күш
Fүйк
Серпімділік күші
Денені деформацияға ұшырататын күш
Fсеріп
Бейнефильм күш түрлері
F Ауырлық серпімділік үйкеліс
Ауырлық күші
Жер бетіндегі барлық денелер жерге тартылады, яғни Жер тарапынан тартылыс күші болады. Бұл күшті ауырлық күші сипаттайды. Ауырлық күші дененің массасына тура пропорционал болады. Жер бетіндегі g тұрақты шамасы 9.8 м/с2 – ге тең. Оны еркін түсу үдеуі деп атайды. Ол да векторлық шама, Жер центріне қарай бағытталады . Оның мағынасы Жер 1 кг денені 9,8Н күшпен өзіне тартады деген. Ауырлық күші үнемі жерге бағытталады.
Денелердің ауырлық күшінің әрекетінен ғана қозғалуын еркін түсу деп атайды. ( Ауырлық күшімен салыстырғанда ауаның кедергі күші азырақ болғандықтан, оны ескермеуге болады.)
Басқа ғаламшарларда еркін түсу үдеуінің мәндері әр түрлі болады: g Марс=3,73 м/с2, g Шолпан=8,8 м/с2, g Юпитер=24 м/с2
Тапсырма: әр оқушы өзінің Жерге түсіретін ауырлық күшін есептеп, Юпитердегі ауырлық күшімен салыстыру
КҮШ дегеніміз…
Физикалық, векторлық шама
формуласы
F=mg
Өлшем бірлігі
Өлшеу әдісі
Өлшейтін аспап
F Н Басқа белгілі күшпен салыстыру Динамометр Мұндағы g тұрақты шама, g=9.8 Н/кг Серпімділік күші Дене деформацияланғанда пайда болады. Деформация - дене пішінінің немесе өлшемінің өзгеруі (созылу, сығылу, майысу, бұралу, ығысу).
Fсеріп=kx - Гук заңы,
Мұндағы к – серіппенің қатаңдығы (Н/м),
x - серіппенің созылуы, яғни x = х2-х1 (м)
Үйкеліс күші
Автокөліктің жүрісі
Тас жолда
Балшықта
Мұзда
Fүйк=mg, мұндағы жанасатын беттің үйкеліс коэффициенті. Әр дененің өзінің үйкеліс коэффициенті болады (Оқулық 4-кесте).
Үйкеліс күші мына жағдайларға тәуелді:
Fүйк.
F Р Fс. А В
Үйкеліс күшінің түрлері: Тең әсерлі күш-денеге бір мезгілде әрекет ететін бірнеше күштің әрекетіндей әрекет ететін күш сол күштердің тең әрекетті күші деп аталады
Күштерді қосу мысалы: күштерді қосу F1 F2 R


Тапсырма: әр оқушы өзінің Жерге түсіретін ауырлық күшін есептеп, Юпитердегі ауырлық күшімен салыстыру
КҮШ дегеніміз…
Физикалық, векторлық шама
формуласы
F=mg
Өлшем бірлігі
Өлшеу әдісі
Өлшейтін аспап
F Н Басқа белгілі күшпен салыстыру Динамометр Мұндағы g тұрақты шама, g=9.8 Н/кг Серпімділік күші Дене деформацияланғанда пайда болады. Деформация- дене пішінінің немесе өлшемінің өзгеруі (созылу, сығылу, майысу, бұралу, ығысу).
Fсеріп=kx - Гук заңы,
Мұндағы к – серіппенің қатаңдығы (Н/м),
x - серіппенің созылуы, яғни x = х2-х1 (м)
Үйкеліс күші
Автокөліктің жүрісі
Тас жолда
Балшықта
Мұзда
Fүйк=mg, мұндағы жанасатын беттің үйкеліс коэффициенті. Әр дененің өзінің үйкеліс коэффициенті болады (Оқулық 4-кесте).
Үйкеліс күші мына жағдайларға тәуелді:
Материалдың тегіне
Бетінің кедір-бұдырлығына
Массасына
Fүйк.
F Р Fс. А В
Үйкеліс күшінің түрлері: Тең әсерлі күш-денеге бір мезгілде әрекет ететін бірнеше күштің әрекетіндей әрекет ететін күш сол күштердің тең әрекетті күші деп аталады
Күштерді қосу мысалы: күштерді қосу F1 F2 R


title:
Тапсырма: әр оқушы өзінің Жерге түсіретін ауырлық күшін есептеп, Юпитердегі ауырлық күшімен салыстыру
 КҮШ дегеніміз…


title: бірінші күш:  F1 - Сабақ тақырыбы: Механикадағы күштер. Оқу мақсаттары

text:
ҒR =F1-F2
Рефлексия +Плюс
Сабақта қызық болған, пайдалы нәрселер жазылады
– Минус
Сабақта сәтсіз шыққан ,пайдасы жоқ не шамалы болды деген нәрселер жазылады ?
- Қызықты- «Не білгім келеді? Не «Бұл мен үшін қызық болама деген сұрақтарға жауап келтіру.
Үйге тарсырма: 13-жаттығу


title: Сабақ тақырыбы: Механикадағы күштер. Оқу мақсаттары

text:
Ой қозғау: Масса - ...................... өлшемі. Әр түрлі массадағы денелер соқтығысқаннан соң, .............. массалы дене үлкен жылдамдық, ал ............ аз жылдамдық алатынын байқаймыз. Мұның себебі массасы үлкен дене массасы аз денеге үлкен .........пен әрекет етеді. Ал массасы аз дене үлкен денеге көп ........пен әрекет ете аламайды. Ол өзі соққы алады.
Сонымен денелер өзара әрекеттескенде бір-біріне күштік әрекет етеді. Ал күш деген физикалық шамаға сипаттама берсек,
Табиғаттағы күштердің түрлері сан алуан:
Күш атауы
Мағынасы
Белгі-ленуі
Форму-ласы
Ауырлық күші
Денелердің Жерге тартылу күші
Fa
Fa=mg
Салмақ күші
Дененің аспаға немесе тірекке түсіретін күші
P
P=mg
Үйкеліс күші
Бір дене екінші дене бетімен жанасқанда пайда болатын қозғалысқа кедергі күш
Fүйк
Fүйк=mg
Серпімділік күші
Денені деформацияға ұшырататын күш
Fсеріп
Fсеріп=kx
Күш атауы
Мағынасы
Белгі-ленуі
Форму-ласы
Ауырлық күші
Денелердің Жерге тартылу күші
Fa
Fa=mg
Салмақ күші
Дененің аспаға немесе тірекке түсіретін күші
P
P=mg
Үйкеліс күші
Бір дене екінші дене бетімен жанасқанда пайда болатын қозғалысқа кедергі күш
Fүйк
Серпімділік күші
Денені деформацияға ұшырататын күш
Fсеріп
Бейнефильм күш түрлері
F Ауырлық серпімділік үйкеліс
Ауырлық күші
Жер бетіндегі барлық денелер жерге тартылады, яғни Жер тарапынан тартылыс күші болады. Бұл күшті ауырлық күші сипаттайды. Ауырлық күші дененің массасына тура пропорционал болады. Жер бетіндегі g тұрақты шамасы 9.8 м/с2 – ге тең. Оны еркін түсу үдеуі деп атайды. Ол да векторлық шама, Жер центріне қарай бағытталады . Оның мағынасы Жер 1 кг денені 9,8Н күшпен өзіне тартады деген. Ауырлық күші үнемі жерге бағытталады.
Денелердің ауырлық күшінің әрекетінен ғана қозғалуын еркін түсу деп атайды. ( Ауырлық күшімен салыстырғанда ауаның кедергі күші азырақ болғандықтан, оны ескермеуге болады.)
Басқа ғаламшарларда еркін түсу үдеуінің мәндері әр түрлі болады: g Марс=3,73 м/с2, g Шолпан=8,8 м/с2, g Юпитер=24 м/с2


title: Сабақ тақырыбы: Механикадағы күштер Сабақ негізделген оқу мақсаты(мақсаттары)

text:
Бapлық oқyшылap icтeй aлaды: ауырлық күші, серпімділік күші және үйкеліс күштерінің физикалық мағынасын түсінеді, оларды ажырата алады.
Көптeгeн oқyшылap icтeй aлaды: Механикадағы күштердің формулаларын пайдалана отырып есептер шығара алады.
Кeйбip oқyшылap icтeй aлaды: Механикадағы күштердің нақты өмірмен байланыстырылған күрделі есептерін шығара алады.
Сәлемдесіп, түгелдеу, назарларын сабаққа аудару.
«Формулалар» әдісі арқылы топқа бөлу.Түрлі-түсті стикерлерге ауырлық күшінің, серпімділік күшінің және үйкеліс күшінің формулаларын жазып, оларды кері аударып тақтаға ілінеді. Оқушылар таңдап алған стикерде жазылған формулалар арқылы 3 топқа бөлінеді.
Ауырлық күші
Серпімдлік күші
Үйкеліс күші
(W) Үй тaпcыpмacының opындaлyын тeкcepy. «Веер» әдісі арқылы тексеріледі. Веер пішінді қағаздың әр бөлігінде сұрақтар болады. Веерді әр оқушыға ұсыну арқылы сұрақтарға жауаптар алынады.
Инерция деп қандай құбылысты айтамыз?
Жермен байланысқан санақ жүйесі инерциялық жүйеге жата ма?
Г.Галилей мен И.Ньютон тұжырымдамаларының айырмашылығы неде?
Ньютонның І заңын тұжырымдаңдар.
(f)«Керемет», «Тамаша»сөздері арқылы мұғалім жалпы сыныпты бағалайды.
Оқушылар сәлемдеседі.
«Формулалар» әдісі арқылы оқушылар топқа бөлінеді.
Оқушылар сұрақтарға жауап береді.Мысалдар келтіреді.
Кері байланыс:«Еркін микрофон»әдісі арқылы оқушылар бір-біріне кері байланыс жүргізеді.
Дескриптор:
-Өткен бөлімдегі ережелерді қайталайды
Жалпы балл-2
Дескриптор:
-Тақырыпты оқиды,топқа талқылайды
-Тақырып бойынша сұрақтарға жауап береді
(G) «Ойлан, Жұптас, Бөліс» әдісі Әр топқа өз атауларына сәйкестақырыпшалары беріледі.
Кері байланыс: «Серпілген сауал» әдісі арқылы топтар бір-біріне сұрақтар қою арқылы кері байланыс жасайды.
(f)«Смайликтер»әдісі. Смайликтер беру арқылы қалыптастырушы бағалауды мұғалім жүргізеді.
Өте жақсы Жақсы Әлі де талпын
(I), (W) «Кім тапқыр» әдісі арқылы деңгейлік есептер беріліеді. Жеке орындап біткен соң нәтижелерін топта тексереді.
І-деңгей Денеге әрекет ететін ауырлық күші 10 кН. Ол дененің массасы қандай?
Екі бала екі ұшына динамометр ілінген резеңке бауды екі жаққа тартады. Бау 2 см ұзарғанда динамометрлердің әрқайсысы
20 Н күшті көрсетті. Баудың қатаңдығы қандай?
ІІ-деңгей Үйдегі үлкен шкафты қозғалту үшін оған
8 Н және 6 Н болатын екі күш әрекет етеді. Күштер бағыттарының арасындағы бұрыш 90°. Осы екі күштің теңәрекетті күші неге тең?
Ұзындығы l1=6 см серіппе модулі F1=50 H болатын күштің әсерінен l=4 мм-ге ұзарды. Модулі F2=200 H болатын күш әрекет еткен кездегі серіппенің ұзаруын l1анықтаңдар.
ІІІ-деңгей Шанаға жегілген иттер қардың бетімеен максимал 500 Н күшпен әрекет ете алады. Егер сырғанау үйкелісінің коэффициенті 0,1-ге тең болса, иттер қандай массадағы жүк тиелген шананы сүйрей алады?
Адам бір-біріне жалғанған екі шананы көкжиекке 30° бұрышпен сүйреп барады. Егер шаналардың массалары бірдей және
40 кг болса, осы күштің шамасы қандай? Үйкеліс коэффициенті 0,3.


title: Кері байланыс: «ЖАДА» - Сабақ тақырыбы: Механикадағы күштер Сабақ негізделген оқу мақсаты(мақсаттары)

text:
Кері байланыс: «ЖАДА» әдісі бойынша мұғалім оқушыларға қолдау көрсетеді.
(f) «Фигуралар» әдісі.Геометриялық фигуралармен оқушылар өздері жасаған жұмыстарына байланысты өз-өздерін бағалайды.
-Берілген есепті шығардым
-Берілген есепті жартылай шығардым
Оқулықтан оқып, сосын«Bilimland» - тен өз тақырыптары туралы толық мәлімет алады .Аталған әдіс барысында оқушы ең бірінші тақырыбы туралы бейнефильмде көргені мен оқулықта оқығандағы түсінгенін жұптасып түйінді ойларын жазады, сосын оны топта талқылайды. Ең соңында әр топ өз тақырыптары туралы сыныпқа жариялап айтып шығады.
«Кім тапқыр» әдісі арқылы деңгейлік есептер беріліеді. Жеке орындап біткен соң нәтижелерін топта тексереді.
(f) «Фигуралар» әдісі.Геометриялық фигуралармен оқушылар өздері жасаған жұмыстарына байланысты өз-өздерін бағалайды.
|
1.Механикадағы күштердің негізгі анықтамаларын біледі;
2.Күштерді бір-бірінен ажыратады;
Оларға мысалдар келтіреді.
Есептердің шартын жаза алады;
Өлшем бірліктерді ХБЖ-не келтіреді;
Керекті формулаларды пайдаланады;
Шамаларды орындарына қойып, математикалық амалдарды орындап,нәтиже алады
Әрекет ететін күштерді анықтайды;
Сызбасын сызады;
Қозғалыстың негізгі заңын қолданады;
Есептеулер жүргізіп, шешімін табады.
|
https://bilimland.kz/kk/courses/physics-kk/mexanika/dinamika/lesson/kush
Р.Башарұлы, Д.Қазақбаева, У.Тоқбергенова, Н.Бекбасар
«Физика және астрономия»
9-сыныпқа арналған оқулық.
43 бет.
Алматы, «Мектеп», 2013ж.
Б.А.Кронгарт, С.М.Тезекеев «Физика пәнінен
9- сыныпқа арналған есептер жинағы», Алматы, «Мектеп» баспасы, 2013 ж.
64-74 беттер аралығы.
|
Caбaқтың aяғы
(6 минyт)
(2 минут)
|
|


title: (І)  «Элективті тест» әдісі - Сабақ тақырыбы: Механикадағы күштер Сабақ негізделген оқу мақсаты(мақсаттары)

text:
(І) «Элективті тест» әдісі.
Plickers бағдарламасы бойынша дайындалған тест тапсырмасын орындайды. Онда оқушыларға алдын ала дайындалған жауап парақшалары таратылып беріледі. Олар тесттің дұрыс жауабын көтереді, мұғалім оны телефон арқылы онлайн режимде тексеріп шығады. Тест біткен соң тақтада оқушылардың жауаптарының нәтижесі шығады.
1) Мына техника түрлерінің қайсысының ауырлық күші көп болады?
A) автобус
B) танк
C) трактор
D) автокөлік
2) Әрбір оқулықтың массасы 1 кг болса, үш кітаптың үстелге түсіретін ауырлық күшінің мәні қандай болады? Еркін түсу үдеуін шамамен 10 Н/кг-ға тең деп алыңдар.
A) 30Н
B) 20Н
C) 15Н
D) 25Н
3) Салмағы 250 г үндішайыныңмассасын ХБЖ-не айналдыр.
A) 2,5 кг
B) 25 кг
C) 0,25 кг
D) 0,025 кг
4) F=3 Н күштің әсерінен 6 см-ге ұзарған серіппенің қатаңдығы
A) 10 Н/м.
B) 50 Н/м.
C) 0,5 Н/м.
D) 5 Н/м.
5) Бір дене екінші дененің бетімен қозғалған кезде пайда болатын күш?
A) ауырлық күші
B) үйкеліс күші
C) тарту күші
D) серпімділік күші
Рефлексия: «Табыс ағашы»
Стикерге бүгінгі сабақ бойынша ойларын жазып қорытады, мұндағы:
Қызыл– бүгінгі сабақтан түйгенім өте көп, маңызды болды.
Сары – бүгін көп нәрсені түсіндім, маған пайдалы болды.
Жасыл – бүгін сабақта түсінбеген сұрақтарым бар, оқуым керек.
Үйге тапсырма:
- Теңәрекетті күшке Байтұрсынұлының Крыловтан аударған “Аққу, шортан, һәм шаян” мысалымен байланыстырып эссе жазу.
|
Олар тесттің дұрыс жауабын көтереді, мұғалім оны телефон арқылы онлайн режимде тексеріп шығады
Рефлексия: «Табыс ағашы»
Стикерге бүгінгі сабақ бойынша ойларын жазып қорытады, мұндағы:
|
Тест жұмысын орындап бағаланады
Стикер арқылы бағаланады
|


title: Диффepeнциaция – Ciз жocпapдa қoлдayды қaлaй бacымыpaқ көpceтyдi жocпapлaйcыз? Қaбiлeттi бaлaлapғa қaндaй мiндeттep қoюды жocпapлaйcыз?

text:
Сабақ мақсатына жету үшін тиімді әдістерді пайдаланып іске асырамын.
«Ойлан, жұптас, бөліс» әдісі арқылы жаңа материалды меңгертуде оқушылардың өздігінен оқып, жұптасып ойланып, топтық жұмыс жасау арқылы ынтымақтасып жұмыс істейді.
«Кім тапқыр» әдісі арқылы деңгейлік есептер беріліеді. Бұл әдіс «Қарқын» тәсілі бойынша
«Элективті тест» -әдісі арқылы Plickers бағдарламасы бойынша дайындалған тест тапсырмасын орындайды.
|
«Веер» әдісі
«Формулалар» әдісі
«Еркін микрофон»
«Керемет», «Тамаша»
«Ойлан, Жұптас, Бөліс»
«Серпілген сауал»
«Смайликтер»
«Фигуралар» әдісі
«Кім тапқыр» әдісі
«ЖАДА» әдісі
«Элективті тест» әдісі
«Табыс ағашы»
|
(n) Физикa кaбинeтiндeгi қayiпciздiк epeжeciн caқтay.
Партада оқушылардың дұрыс отыруына, сынып тазалығына, интербелсенді тақтамен жұмыс жасауда қауіпсіздік ережесіне көңіл бөлу.
|


title: Мәселелік сұрақ - Сабақ тақырыбы Механикалық және магнит өрісінің энергиялары арасындағы сәйкестік

text:
Мәселелік сұрақ: - Сіз қалай ойлайсыз, магнит өрісінің энергиясы қандай шамаларға тәуелді?
(оқушылар барлық жауаптары тақтаға жазылады)
- Сабақ мақсатын, мақсатқа қол жеткізу критерийлерін құрастырыңыздар.
(Оқушылар сабақтың мақсаттарын өздігінен құрастырады, кейін интерактивті тақтаға сабақтың мақсаттарының дұрыс тұжырымы көрсетіледі).
Жаңа материалды меңгеру Жұппен жұмыс. Оқушыларға өздік индукция және инерция арасындағы ұқсастықты айқындау тапсырмасы беріледі (тізбекте I шамасы бар электр тогын тудыру процесінің және белгілі бір υ жылдамдықтағы қандайда бір дененің табу процесінің).
Барлық оқушылардың жауаптарын тақтаға жазу керек, содан кейін жауаптың дұрыстығы жөнінде кері байланыс беру.
Оқушылардың ықтимал жауаптары Катушка тізбекке қосылған кезде ток бірте-бірте жоғарылап, I мәнінің белгілі бір мәніне ие болады.
Орнынан қозғалған автокөліктің жылдамдығы бірте- бірте көбейеді және біраз уақыттан кейін белгілі бір υ жылдамдыққа ие болады.
Тізбекті тұйықтағанда индуктивтілігі бар ток қандай да бір мәнге ие болу үшін жұмыс жасауы керек.
Автокөлік қандай да бір жылдамдыққа жету үшін жұмыс жасау керек.
Шарғының L индуктивтілігі көп болған сайын, I токтың өсуі баяулайды.
Автокөліктің массасы үлкен болса, υ жылдамдығы соғұрлым аз болады.
Мұғалімнің толықтауы: Өздік индукция мен инерция арасындағы ұқсастықты қолданып токтың магнит өрісінің энергиясының формуласын қорытып алуға болады.
- Жоғарыда айтылғандардан қорытынды жасауға болады, өздік индукцияда жылдамдық рөлін тізбектегі ток күші атқарады, ал массаның - индуктивтілік.
I тогын тудырған кезде тізбекпен қабылданатын Wм энергияны анықтау үшін осы деректі қолданайық. Бұл энергия υ жылдамдығы бар қайсыбір дененің Ек ұқсас.
Ньютонның екінші заңынан белгілі болғандай, бұл
Демек, токтың энергиясы үшін формуланың құрылымы сондай болу керек. Ақырғы формуладағы υ ны I -ға, m -ді L - ға ауыстырған кезде, мынандай формула аламыз. Есептеулердің қорытындысынан токтың магнит өрісі энергиясының өрнегі бұндай болады.
- Соңғы формулаға мұқият қарап, магнит өрісінің энергиясы қай жерде шоғырланғанын айтыңыз?
(Электр тізбегінде магнит өрісінің энергиясы катушкаларда шоғырланған) Электр және магнит өрістері бойынша оқушылардың білімдерін жалпылау.
Топтық жұмыс. Венн диаграммасын қолданып оқушылар электрлік, магниттік және гравитациялық өрістер туралы білімдерін жүйелейді.
Қиындық тудырған оқушыларға келесі параметрлерді ұсынуға болады:
- өріс көзі
- күш сызықтары
- тұйықталған траекториядағы жұмыс
- потенциалды немесе потенциалды емес.
Оқушылар сағат тілімен критерийлер бойынша бір-бірін бағалайды (оқушылар өз маркерлерімен басқа топтардың жауаптарын толықтыра алады, осылайша өзара оқыту жүзеге асырылады).
Қажет болған жағдайда мұғалім оқушының жауабына түзетеді, түсініктеме береді.


title: Жаңа материалды бекіту - Сабақ тақырыбы Механикалық және магнит өрісінің энергиялары арасындағы сәйкестік

text:
Жаңа материалды бекіту(формативті бағалау) Топпен жұмыс. Деңгейлік есептерді шығару.
Өзін-өзі бағалау. Мұғалімнің алдын ала дайындаған жауап парақшасымен әрбір бала жұмысын тексереді.
Жеке жұмыс. Оқушылар тест жұмысын орындайды.
Өзін-өзі бағалау. Оқушылар интер белсенді тақтада келтірілген жауаптар бойынша тексереді.
Слайд 2
Слайд 3
А4, фломастерлер
Слайд 4
Сабақтың соңы
2 мин
Сабақ соңында оқушылар рефлексия жүргізеді:
«сабақтан алған әсерім»;
«сабақтың ұнамаған тұстары».
Үй тапсырмасын беру: Теориялық метериалды қайталау.
Слайд 5
Саралау – оқушыларға қалай көбірек қолдау көрсетуді жоспарлайсыз? Қабілеті жоғары оқушыларға қандай міндет қоюды жоспарлап отырсыз?
Бағалау – оқушылардың материалды меңгеру деңгейін қалай тексеруді жоспарлайсыз?
Барлық оқушылар:
Өздік индукция мен инерция арасындағы ұқсастықты таба алады; магнит өрісінің энергиясынның формуласын қолданып есептер шығара алады
Көпшілік оқушылар Механикалық және магнит өрісінің энергиялары арасындағы сәйкестікті толық жүргізе алады, яғни физикалық мағынасын толық түсінеді.
Кейбір оқушылар: қүрделі есеп шығаруда керекті формулаларды түрлендіріп қолдана алады, сонымен қатар, сыныптастарына көмек көрсете алады.


title: Сабақ бойынша рефлексия - Сабақ тақырыбы Механикалық және магнит өрісінің энергиялары арасындағы сәйкестік

text:
Сабақ бойыншарефлексия Сабақ мақсаттары/оқу мақсаттары дұрыс қойылған ба? Оқушылардың барлығы ОМ қол жеткізді ме?
Жеткізбесе, неліктен?
Сабақта саралау дұрыс жүргізілді ме?
Сабақтың уақыттық кезеңдері сақталды ма?
Сабақ жоспарынан қандай ауытқулар болды, неліктен?
Бұл бөлімді сабақ туралы өз пікіріңізді білдіру үшін пайдаланыңыз. Өз сабағыңыз туралы сол жақ бағанда берілген сұрақтарға жауап беріңіз.
Жалпы баға Сабақтың жақсы өткен екі аспектісі (оқыту туралы да, оқу туралы да ойланыңыз)? 1: 2: Сабақты жақсартуға не ықпал ете алады (оқыту туралы да, оқу туралы да ойланыңыз)? 1: 2: Сабақ барысында сынып туралы немесе жекелеген оқушылардың жетістік/қиындықтары туралы нені білдім, келесі сабақтарда неге көңіл бөлу қажет?


title: Сабақ тақырыбы Механикалық және магнит өрісінің энергиялары арасындағы сәйкестік

text:
Магнит өрісінің энергиясының физикалық мағынасын түсінеді;
Механикалық энергиясының физикалық мағынасын түсінеді;
Өздікиндукция мен инерция арасындағы ұқсастықты таба алады;
Механикалық және магнит өрісінің энергиялары арасындағы сәйкестікті жүргізе алады.
Тілдік мақсаттар
Пәндік лексика және терминология: Электромагниттік индукция, туындаған ЭҚК, магнит ағыны
Диалогқа/жазуға қажетті сөз тіркестері: Катушкада орнатылған ЭҚК болады, өйткені ...
Орнатылған ЭҚК көлемі ұлғаяды өйткені ...
Орнатылған ЭҚК бағыты егер…қарама қарсы болады
Құндылықтарды дарыту
Оқушылардың бір-бірімен сабақ бойы ынтымақтастықта болуы;
Оқушылар бірін - бірі әділ, әрі ашық бағалайды, бағалауларын негіздейді, кері байланыс береді;
8 сынып: магниттік өрістер; өрістерді күш сызықтарымен беру; тұрақты магнит өрістері және сымдардағы ағындарға тәуелділік
10 сынып: магниттік өрістер; магнит ағыны және өлшем бірлігі
Ұйымдастыру кезеңі: Сәлемдесу. Оқушыларды түгендеу. Жұмыс барысмен таныстыру. C әрпіне басталатын тілек тілейміз.
Слайд 1
Сабақтың ортасы
4 мин
3 мин
2 мин
4+2 мин
5 мин
5+2 мин
8+2 мин
4+1
«Блиц-опрос». Үй жұмысын тексеру мақсатында оқушылар келесі сөйлемдерді аяқтайды.
1. Current in a wire is induced when ………
2. If the conducting wire is moved parallel to the field lines......
3. Induced e.m.f. depends on……
4. Doubling the rate of change of magnetic flux ......
5. Doubling the number of turns in the coil ...... ..
6. Doubling the magnetic flux density ......
7. The mathematical formula of Faraday's law of electromagnetic induction is
Оқушылар кезектесіп оқиды, басқалары тыңдап бір-бірін бағалайды.
«Ой қозғау» - Өзіндік индукция құбылысымен адам күн сайын кездеседі. Бөлменің жарығын қосқанда немесе өшіргенде, тізбекті қосамыз немесе ажыратамыз, осы кезде индукциялық ток туындайды. Кейде бұл токтар үлкен мәнге жетуі мүмкін, олар көре алатын ұшқын сөңдіргіш ішінде пайда болады. Себебі, тізбек ажырағанда өздік индукция токтың өтуін қамтамасыз етеді.
- Электр тогын өңдіру үшін, демек, оның магнит өрісін тудыру үшін құйынды электр өріс күшке қарсы жұмысты орындау қажет.
- Жұмыс істей алу қабілетін сипаттайтын физикалық шама қалай аталады?
Бүгінгі сабақ тақырыбы қандай?
(Оқушылар сабақ тақырыбын құрастырады)


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi-mejirimdi-nraj-9-osi-sabata-ol-jetkiziletin-ou-ma.html#3.1_Оқу_түрлерін_қолдану_3.3.1.1*_мәтінді_немесе_оның_бөлімдерін_мәнерлеп_оқу,_шолып_(танысу_мақсатында)_оқу/рөлге_бөліп_оқу

title: Сабақ тақырыбы Мейірімді Нұрай №9 Осы сабақта қол жеткізілетін оқу мақсаттары

text:
1.2 Сөздердің лексикалық мағынасын түсіну 3.1.2.1* баяу және анық айтылған жиі қолданылатын сөздер және сөз тіркестерінен құралған шағын мәтіндердегі сөйлемдердің мазмұнын түсіну
3.1 Оқу түрлерін қолдану 3.3.1.1* мәтінді немесе оның бөлімдерін мәнерлеп оқу, шолып (танысу мақсатында) оқу/рөлге бөліп оқу 5.1 Грамматикалық нормаларды сақтау (лингвистикалық терминдерді қолданбау) 3.5.1.2* өз бетінше шағын мәтіннен көптік/ тәуелдік/септік/жіктік жалғаулы сөздерді ауызша/жазбаша тілде қолдану
Оқушылардың барлығы: Тыңдаған, оқыған мәтіннің мазмұнын түсінеді, мәтінді рөлге бөліп оқиды, мұғалімнің қолдауымен сөздерді дұрыс байланыстырып жазады.
Оқушылардың көпшілігі: Тыңдаған, оқыған мәтіннің мазмұны бойынша сұрақтарға жауап береді, өз бетінше септік, жіктік жалғауларын дұрыс қолданады.


title: Оқушылардың кейбірі - Сабақ тақырыбы Мейірімді Нұрай №9 Осы сабақта қол жеткізілетін оқу мақсаттары

text:
- тыңдаған, оқыған мәтіннің мазмұнын түсінеді;
- тыңдаған, оқыған мәтіннің мазмұны бойынша сұрақтарға жауап береді
- септік, жіктік жалғауларын дұрыс қолданады.
Лексикалық минимум
Ешкім, сынған (сындырып алу)
Грамматикалық минимум
Септік, жіктік жалғаулары
(Мен сындырып ал+ды+м. Ол гүл+ге су құйды.)
Құндылықтарды дарыту
Мейірімділікке, қамқор болуға, шындықты айтуға тәрбиелеу.
(МК,Ұ) Жаңа сөздерді меңгерту: ешкім, сынған, сындырып алу. 1. Осы сөздердің мағыналарын суреттер арқылы түсіндіру.
Сынған ыдыс Сындырып алу
Ешкім - ешкімді ренжітпедім, ешкімді көрмедім, ешкім айтпады.
2. Дұрыс айтуға дағдыландыру:
- мұғалім сөздерді мәнерлеп оқиды;
- оқушылар мұғалімнен кейін сөздерді қайталайды, дауыстап оқиды, тізбекпен оқиды;
- дұрыс айтуға дағдыланады: сынған - сыңған
3. Жаңа сөздерден сөз тіркестерін құрастырады:
Анама көмектесемін, ыдысты сындырып алды, сынған ыдыс
4. Сөйлемдер құрастыру.
Бүгін мен анама көмектесемін. Әли ыдысты сындырып алды. Ол сынған ыдысты жинады. 5. Жана сөздерді сөздік дәптерге жазады.


title: Caбaқтың oртacы - Сабақ тақырыбы Мейірімді Нұрай №9 Осы сабақта қол жеткізілетін оқу мақсаттары

text:
Caбaқтың oртacы
(8–30минут)
|
(Ұ) Грамматикалық қоржын. Септік және жіктік жалғауларын қайталайды.
Мен сындырып алды+м/ Мен көмектесе+мін
Сен ыдыс+ты сындырып алдың/ Сен анаң+а көмектесе+сің
Көп нүктенің орнына тиісті қосымшаны қойып жазады.
Мысалы:
Зере анасына көмектес... .
Ол гүл... су құйды.
Тиісті қосымшалар: - ге, -ты, -ті, -дың, -ны
(Ұ, МК) Оқушылар мәтінді 2 рет тыңдайды. Тыңдалым мәтінінде кездесетін таныс емес сөздерге түсінік беріледі. Алдын-ала дескриптормен танысады. Мәтін бойынша берілген тапсырмаларды орындайды.
Дескриптор:
1. Мәтіннің мазмұны бойынша сұрақтарға жауап береді.
2. Мәтіннің мазмұнын қысқаша айтады;
2. Тірек сөздерді қолданады;
3. Сөйлемдегі сөздердің жалғауларын дұрыс айтады.
Тірек сөздер: жексенбі, көмектесті, шаңын сүртті, су құйды, жуды, риза болды.
Кері байланыс: Тапсырманы орындау қиын болды ма? Не қиын болды?
Сергіту сәті
Қолды алға созайық,
Қайшы кескен болайық.
Бір, екі, үш, төрт,
Бір, екі, үш, төрт.
Енді еркін тыныстап
Демалайық дұрыстап.
Бір, екі, үш, төрт,
Бір, екі, үш, төрт.
Мәтінмен жұмыс.
Оқылым алды тапсырмасы:
(МК) Мәтінде кездесетін таныс емес сөздердің мағынасын түсіндіру (мейірімді, жылады, құлыным, шындық, ақылды). Мәтінде тіркескен сөздермен бірге қайталайды. Мысалы: мейірімді қыз, Нұрай жылады, шындықты айтты, т.б.
Оқылым кезіндегі тапсырма:
(МК, Ұ) Мәтінді үш оқушы рөлге бөліп оқиды. (автор, әжесі, Нұрай)
Нұрай – өте мейірімді қыз. Ол бүгін әжесіне көмектесті. Ыдысты жуды. Бір ыдысты сындырып алды. Нұрай сынған ыдысты әжесіне берді. Әжесі:
- Кім сындырды? – деп сұрады.
- Мен, - деді ол.
Нұрай оған жылады.
- Жылама, құлыным! Сен өтірік айтпадың. Шындықты айттың. Сен ақылдысың, - деді әжесі.
М.Базарбайқызы
|
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Оқылымнан кейінгі тапсырма - Сабақ тақырыбы Мейірімді Нұрай №9 Осы сабақта қол жеткізілетін оқу мақсаттары

text:
Оқылымнанкейінгі тапсырма (Ж) «Кім тез» әдісі арқылы жұп болып мәтіннің мазмұны бойынша сұхбатқа түседі. (қабілетті оқушылар толық жауап береді, қалғандары қолдау арқылы жауап беруге ұмтылыс жасайды).
- Нұрай – қандай қыз? ...
- Ол кімге көмектесті? ...
- Ол нені сындырып алды? ...
- Қандай балалар өтірік айтпайды? ...
- Автор нені айтқысы келді деп ойлайсың?
Саралау тапсырмасы: Қабілеті жоғары оқушылар мәтіннің тақырыбын анықтайды. Нұрайдың әрекетіне қарай, мінездеме береді, дәлел келтіреді.
Оқушылар «Бір жұлдыз, бір тілек» әдісі арқылы өзара бағалайды (мәтінді рөлге бөліп дұрыс оқыды, сөздердің интонациясын дұрыс қойды, т.б.)
Мұғалім комментарий айту арқылы бағалайды (дұрыс құрдың, жаңа сөздерді орынды қолдандың, сөздерді дұрыс айттың, ойыңды жақсы жеткіздің, Нұрайдың мінезін сипаттай алдың және т.б)
(Т) «Ойлан, бірік, бөліс» әдісі.Пазл арқылы 3 топқа бөлінеді, яғни тақырыпқа қатысты суреттерді құрастырады.
Топ ішінде бірігіп талқылауға және бір шешімге келуге жағдаят беріледі. Әр топ өз ұсынысын айтады.
Жағдаят: інің үстелде тұрған әдемі құмыраны сындырып алды. Ешкімге айтпай, қоқыс жәшігіне тастай салды. Сен оның құмыраны сындырғанын көрдің. Не істейсің?
«Бас бармақ» әдісі арқылы топтар бір-бірін бағалайды, бірнеше оқушының комментарийі тыңдалады.
Таныстырылым № 6
Таныстырылым № 7
Таныстырылым № 8
Таныстырылым № 9
Таныстырылым № 10
Сабақтың соңы 5 минут
Рефлексия: «Бес саусақ»
Бас бармақ – неден қиналдым?
Балаң үйрек – кімге көмектестім?
Ортан терек – көңіл күйім қандай болды?
Шылдыр шүмек – қандай жетістікке қол жеткіздім?
Кішкентай бөбек – бүгін не үйрендім?
Үй жұмысы: Үлкендерге қалай көмектесетіні туралы шағын мәтін жазып келу немесе мейірімділік, қамқорлық туралы мақал/мәтел жаттап келу (деңгейлеріне қарай).
«Есте сақта!» айдарын оқу.


Саралау – оқушыларға қалай көбірек қолдау көрсетуді жоспарлайсыз? Қабілеті жоғары оқушыларға қандай міндет қоюды жоспарлап отырсыз?
|
Бағалау – оқушының материалды меңгеру деңгейін қалай тексеруді жоспарлайсыз?
|
Денсаулық және қауіпсіздік техникасының сақталуы
|
Саралау іріктелген тапсырмалар, нақты бір оқушыдан күтілетін нәтижелер, оқушыға дербес қолдау көрсету, оқу материалдары мен ресурстарын оқушының жеке қабілеттерін есепке ала отырып іріктеу (Гарднердің жиындық зият теориясы) түрінде болуы мүмкін.
Саралау уақытты ұтымды пайдалануды есепке ала отырып, сабақтың кез келген кезеңінде қолданыла алады.
|
Бұл бөлімде оқушының сабақ барысында үйренгенін бағалау үшін қолданатын әдіс-тәсілдеріңізді жазыңыз.
|
Денсаулық сақтау технологиялары.
Сергіту сәттері мен белсенді іс-әрекет түрлері.
Осы сабақта қолданылатын қауіпсіздік техникасы ережелерінің тармақтары.
|
Сабақ бойынша рефлексия
Сабақ мақсаттары /оқу мақсаттары дұрыс қойылған ба? Оқушының барлығы ОМ қол жеткізді ме?
Жеткізбесе, неліктен?
Сабақта саралау дұрыс жүргізілді ме?
Сабақтың уақыттық кезеңдері сақталды ма?
Сабақ жоспарынан қандай ауытқулар болды, неліктен?
|
Бұл бөлімді сабақ туралы өз пікіріңізді білдіру үшін пайдаланыңыз. Өз сабағыңыз туралы сол жақ бағанда берілген сұрақтарға жауап беріңіз.
|
|
Жалпы баға
Сабақтың жақсы өткен екі аспектісі (оқыту туралы да, оқу туралы да ойланыңыз)?
1:
2:
Сабақты жақсартуға не ықпал ете алады (оқыту туралы да, оқу туралы да ойланыңыз)?
1:
2:
Сабақ барысында сынып туралы немесе жекелеген оқушының жетістік/ қиындықтары туралы нені білдім, келесі сабақтарда неге көңіл бөлу қажет?
|


url: http://emirsaba.org/saba-tairibi-mejirimdi-nraj-9-osi-sabata-ol-jetkiziletin-ou-ma.html#Осы_сабақта_қол_жеткізілетін_оқу_мақсаттары__1.2_Сөздердің_лексикалық_мағынасын_түсіну


title: Сабақтақырыбы Мектебіме саяхат. А дыбысы мен әрпі ҚМЖ сауат ашу

text:
Пән:Сауат ашу
|
Мектеп:
|
Күні:
|
Мұғалімнің аты-жөні:
|
Сынып: 1
|
Қатысқандарсаны:
Қатыспағандарсаны:
|
Сабақтақырыбы
|
Мектебіме саяхат. А дыбысы мен әрпі
|
Осы сабақта қол жеткізілетін оқу мақсаттары (оқу бағдарламасына сілтеме)
|
1.2.9.1. Әріпті тану, ажырату және оны дыбыспен сәйкестендіру.
1.3.8.1 жазу жолын, жоларалық кеңістікті, жолдың жоғарғы және төменгі сызығын сақтап, әріп элементтерін каллиграфиялық талаптарға сай жазу
|
Сабақмақсаттары
|
Барлық оқушылар:А а дыбысы мен әрпін таниды және ажыратады.
Әріп элементтерін каллиграфиялық талаптарға сай жазады.
Көптеген оқушылар: Берілген әріппен сөздер құрайды және дыбыстық талдау жасайды. Жоларалық кеңістікті, жолдың жоғарғы және төменгі сызығын сақтайды.
Кейбір оқушылар: Сызбамен берілген сөйлемдерді оқиды.
|
Бағалаукритерийлері
|
|
Тілдікмақсаттар
|
|
Құндылықтардыдарыту
|
Ынтымақтастық
Құрмет
Өмір бойы білім алу
|
Пәнаралық байланыстар
|
|
АКТ қолдану дағдылары
|
|
Бастапқы білім
|
Оқушылар мектептің бір күнін сипаттау үшін және айтып беру үшін мектеп туралы әңгімелермен, балаларға арналған өлеңдермен және сөздермен таныс болуы керек.
|
Сабақтың жоспарланған кезеңдері
|
Сабақтағы жоспарланған іс-әрекет
|
Ресурстар
|
Сабақтың басы
|
Психологиялық ахуал.
Көршіңді оң жақта құшақта,
Көршіңді сол жақтан құшақта.
Оң жақтағы көршіңе бір қара,
Сол жақтағы көршіңе бір қара.
Бүгін сабақтың барысы,
Біз үлкен отбасы.
Бүгінгі көңіл-күйді сұрау басбармақ арқылы
Өткен сабақты қайталау
«А дыбысы мен әрпі»
Кері байланыс:
«Сұрақ-жауап» тәсілі
Дыбыс дегеніміз не?
-Дыбысты біз айтамыз,естиміз
Әріп дегеніміз не?
-Әріпті біз жазамыз,көреміз
-Дыбыстар нешеге бөлінеді? 2-ге
-Дауысты дыбыс,дауыссыз дыбыс
Дауысты дыбыстарды қандай дөңгелекшемен белгілейміз?
-Қызыл
-Дауыссыз дыбыстарды ше?
-Көк
-Буын дегеніміз не?
-Сөзде қанша дауысты дыбыс болса,сонша буын болады.
-А дыбысы қандай дыбыс?
-Дауысты дыбыс
|
|
Сабақтың ортасы
Саралау
Сергіту сәті:
Сабақтың соңы
Рефлексия.
|
«А» әрпінің баспа және жазба түрімен таныстыру.
А әрпін енді кәне мен тақтаға салып көрсетемін сендер соны мұқият қараңдар:
Жоғарыдан -оң жаққа қарай имектелген көлбеу
- сол жаққа қарай имектелген көлбеу
белін қысқа сызықпен сызамыз – бұл бас әріп.
Толық құрсау дөңгелектенген және имектелген көлбеу сол жаққа қарай(а)-бұл кіші әріп.
А-бас әрпімен сөйлемнің басында, адамның аты, қаланың аты келеді, кіші әрпімен сөйлемнің соңында, ортасында жазамыз.
Ауада жазу, тақтаға жазу.
Тапсырма №1
(Ж)«Суретпен жұмыс» тәсілі
Суреттегі заттар ата.
Алма,айран,асық,кітап,арқан,нан
Осы сөздерде а әрпі қай жерде тұр?
-Ендеше өзіміз осыған байланысты мысал келтіре аламыз ба?
Бағалау: «Шапалақ» тәсілі
6 сөздегі «А» әрпінің орнын дұрыс тапса 3 шапалақ.
5-4 сөздегі «А» әрпін дұрыс тапса 2 шапалақ
3-2 сөздегі «А» әрпін дұрыс тапса 1шапалақ
Тапсырма №2.
(Ж)Бұл заттардың қайсысын асханадан көресің?
Алма,айран,нан
Бағалау: «Жұдырық» тәсілі
Асханада көретін тағамдарды дұрыс тапса жұдырық толық ашылады.
Қате болса жартысы ашылады.
Тапсырма 3
(Ж)Дәптермен жұмыс
Жазу кезінде кеудені тік көтеріп дәптерді қиғаштап, қаламды дұрыс ұстап жазамыз. «А,а» әрпі
Бағалау: «Мадақтау»
- Балалар А дыбысынан келетін біздің сыныпта ұл-қыздар бар ма?
-Айдана,Айдос,Аяулым
Музыкалық видео ролик
Тапсырма 4
(Ж)«Құрастыру»тәсілі
Бағалау критерий:
Суреттерді пайдаланып, сызба бойынша сөздер мен сөйлемдер құрастыр.
Дескриптор
Білім алушы:
-1 сызбаға сәйкес сөздер айтады;
- 2-3 сызбаға сәйкес сөйлемдер құрастырып, оқиды.
-3-4сызбаға сәйкес сөйлем құрайды.
Бағалау: «Жапондық» тәсіл
-дұрыс келісемін
-толықтырамын, басқа көзқарасым бар.
Тапсырма №5
(ЖЖ)«Жазу» тәсілі
1-тапсырма Суреттердің атауын жаз.
Дескриптор:
Білім алушы - әріп элементтерін дұрыс байланыстырады;
- жазу жолының сызықтары мен жоларалық кеңістікті сақтайды;
- сөздерді сауатты әрі көркем жазады.
Бағалау: «Графикалық» тәсіл +,-
Суреттің атауын толық жазса «+»
Суреттің атауын жазғанда қате жіберсе «-»
Сабақты қорытынды
«Ойда аяқта» тәсілі
-Бүгін мен не білдім?
-Мен не үйрендім?
-Нені білгім келеді?
|
|
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sabatairibi-mektebime-sayahat-a-dibisi-men-erpi.html#Бағалау:_«Графикалық»_тәсіл_+,-_Суреттің_атауын_толық_жазса_«+»_Суреттің_атауын_жазғанда_қате_жіберсе_«-»_Сабақты_қорытынды

title: Сабақтақырыбы Мектебіме саяхат. А дыбысы мен әрпі


url: http://emirsaba.org/sabatairibi-mektebime-sayahat-a-dibisi-men-erpi.html#Бағалау:_«Жапондық»_тәсіл_-дұрыс_келісемін_-толықтырамын,_басқа_көзқарасым_бар._Тапсырма_№5_(ЖЖ)«Жазу»_тәсілі


url: http://emirsaba.org/sabatairibi-mektebime-sayahat-a-dibisi-men-erpi.html#(Ж)«Құрастыру»тәсілі_Бағалау_критерий:_Суреттерді_пайдаланып,_сызба_бойынша_сөздер_мен_сөйлемдер_құрастыр.____Дескриптор


url: http://emirsaba.org/sabatairibi-mektebime-sayahat-a-dibisi-men-erpi.html#Кейбір_оқушылар:_Сызбамен_берілген_сөйлемдерді_оқиды.____Бағалаукритерийлері


url: http://emirsaba.org/sabatairibi-mektebime-sayahat-a-dibisi-men-erpi.html#Осы_сабақта_қол_жеткізілетін_оқу_мақсаттары_(оқу_бағдарламасына_сілтеме)


url: http://emirsaba.org/sabatairibi-mektebime-sayahat-a-dibisi-men-erpi.html#Сабақтың_жоспарланған_кезеңдері__Сабақтағы_жоспарланған_іс-әрекет__Ресурстар


title: Сабақ тақырыбы: Мектеп жасына дейінгі балаларда қарапайым математикалық ұғымдарды қалыптастыруға әсер ететін дидактикалық ойындар мен жаттығулар

text:
Практикалық сабақ №4 Практикалық сабақ тақырыбы: Мектеп жасына дейінгі балаларда қарапайым математикалық ұғымдарды қалыптастыруға әсер ететін дидактикалық ойындар мен жаттығулар.
Мақсаты: Студенттерге мектеп жасына дейінгі балаларда қарапайым математикалық ұғымдарды қалыптастыруға әсер ететін дидактикалық ойындар мен жаттығулардың маңызы мен оған қойылатын талаптарды меңгерту.
Тапсырмалар: Мектепке дейінгі оқыту жүйесіндегі дидактикалық ойынды ұйымдастырудың маңызы.
Мектеп жасына дейінгі балаларда қарапайым математикалық ұғымдарды дамыту жұмысында қолданылатын дидактикалық ойындар мен жаттығуларды іріктеуге қойылатын талаптар.
Қарапайым математикалық ұғымдарды қалыптастыруға бағытталған дидактикалық ойындар.


title: Сабақ Тақырыбы: Мәліметтер қоры туралы түсінік. Негізгі ұғымдар

text:
Пәні: Ақпараттар өндеудің автоматтандырылған жүйесі
1 сабақ
Тақырыбы: Мәліметтер қоры туралы түсінік. Негізгі ұғымдар
Жұмыстың мақсаты:
1. Microsoft Office Access 2007 бағдарламасының негізгі мүмкіндіктерімен танысу
2. Microsoft Office Access 2007 бағдарламасында мәліметтер қорын құруды және өңдеуді үйрену;
Жұмыстың мазмұны:
Мәлiметтер қоры – бұл өзара байланысқан мәлiметтердiң интеграцияланған жиынтығы болып табылады. Әдетте мәлiметтер қоры бiр нақты пән саласы үшiн, қолданбалы есептердi ұйымдастыру үшiн құрылады. Мәлiметтер қорымен жұмыс iстеу үшiн мәлiметтер қорын басқару жүйесi (МҚБЖ) пайдаланылады. Бұл мәлiметтердi енгiзудi, iздеудi, сақтауды, түзетудi қамтамасыз ететiн және есеп берудi және мәлiметтер қорын пайдаланушылардың сұранысына жауап берудi ұйымдастыратын арнайы бағдарламалар жабдығы болып табылады. Сонымен қатар МҚБЖ мәлiметтердi қорғау мен олардың “жылжуын”, басқа бағдарламалық құралдар арқылы пайдаланылуын қамтамасыз етедi. Қазiргi уақытта көптеген экономикалық және ақпараттық-анықтамалық бағдарламалық кешендер қандай-да бiр МҚБЖ негiзiнде жүзеге асырылып отырғандығы баршаға белгiлi болып отыр.
Бүгiнгi таңда информатика пәнiнен оқу процесiнде орта бiлiм беретiн мектептерде мейлiше танымал бағдарламалық өнiм - MS Access мәлiметтер қорын басқару жүйесi оқытылып келедi. Ол өз жүйесiне мәлiметтер қорының реляциялық графикалық мұқабалы түрiн қамтиды. Мұндай қорлардағы мәлiметтер бiртектi жазбалардан тұратын бiр немесе бiрнеше кестелер түрiнде берiледi. Қызмет көрсету жүйесi ЭЕМ-ге мәлiметтердi енгiзу, мәлiметтердi қандай-да бiр белгiсi бойынша сұрыптау, мәлiметтер құрылымын түрлендiру, мәлiметтердi шығару және т.б. сияқты жұмыстарды қамтамасыз етедi.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сабақ тақырыбы: Мемлекеттік егемендікті қалпына келтіру жолындағы қазақ халқының күресі

text:
10.3.4.2 қазақ халқының мемлекеттік егемендікті қалпына келтіру үшін жүргізген күресін зерттеу;
10.3.4.3 Түркістан (Қоқан) және Алаш автономиясы түрінде мемлекеттік егемендікті қалпына келтіру тарихын зерттеу
Диалогқа қажетті термин сөздер
Автономия (грек. өзiн-өзi басқару) – бір мемлекет шеңберінде өзін-өзі басқаруға құқық берілген саяси-ұлттық құрылым (республика, облыс, аудан) 2. Бiртұтас Конституция негiзiнде басқарылатын мемлекеттiң ажырамас бөлiгi; 3. Белгілі бір ұлттық-территориялық аймақтың өз ішкі билігін өз бетінше шешуі. Петиция – жоғары өкімет орындарына жазбаша жіберілетін ұжымдық өтініш Тоталитаризм – қоғам өмірінің барлық саласы биліктің бақылауында болып, адам бостандықтары мен құқықтары жойылатын басқару түрі. Декларация (латын.-мәлiмдеме) – Үкіметтің, мемлекеттiң iшкi және сыртқы саяси бағыты, саяси партиялар, халықаралық ұйымдардың атынан жасалатын аса маңызды мәлімдеме. Декрет (латын.-қаулы) – бір мәселе бойынша, жоғарғы өкiметтiң заңдық күшi бар қаулысы, заң актiсi. Кеңес өкiметiнiң алғашқы жылдарындағы барлық заңдары декрет деп аталды. 1936 жылдан бастап шығарылған заң актілері указ деп аталатын болды.
http://www.youtube.com/watch?v=Ir5nJ87Z4zs
МӘТІНМЕН ЖҰМЫС:
Кім? Не? Неге? Қашан? Қайда?
М.Шоқай кім? Қашан Түркістан автономиясын құруға атсалысты?
Неге кеңестерге қарсы болды?
М.Шоқай нені ұсынды?
М.Шоқай Түркістан автономиясы таратылғаннан кейін қайда кетті?
Қорытынды: Екі автономия идеяларының құндылығы неде?
Тапсырма: Зерттеу мен интерпретация М.Шоқай тобы. Түркістан автономиясы құрылтай съезінен сахналандырылған көрініс көрсету (шешім шығару сәті)
Ә.Бөкейханов тобы. ІІ Жалпықазақ съезінде Алашорда автономиясының құрылуын RAFT (роль- Ә.Бөкейханов) стратегиясымен көрсету
Ленин тобы. ПТМС әдісімен кеңестердің ұлттық саясатының әділеттілігін бағалайды
Эксперттер тобы. Қоқан автономиясының мақсаты, Алашордамен 3 -ұқсастығы және
3 -айырмашылығын белгілеуге арналған диаграмманы толтырады.
Ой-түйін:
Қоқан автономиясы мен Алаш Орда үкіметінің ортақ идеясы неліктен жүзеге аспады?


title: Құндылықтардыдарыту - Сабақ тақырыбы Мен де білім аламын

text:
Топтық жұмыста бір біріне құрмет көрсетеді, ынтымақтастықтарын нығайтады.
Жеке жұмыс кезінде еңбек ету және шығармашылық құндылықтары қалыптасады.
Пәнаралықбайланыстар
Қазақ тілімен байланыс
АКТ қолданудағдылары
Слайд, тақта
Бастапқыбілім
Нақыл сөздерді біледі, сөйлеу барысында суреттерді қолдана алады
Сабақбарысы
Сабақтыңжоспарланғанкезеңдері
Сабақтағыжоспарланғаніс-әрекет
Ресурстар
Сабақтыңбасы
0-5 минут
Ширату тапсырмасы. 1.«Үш пікір» әдісі.«Нақыл сөз» деген не?
Осы тақырып төңірегінде әр оқушының 3 пікір айтуына мүмкіндігі бар. Ол үшін қолдарына 3 таяқша (шпажка, т.б. майда заттар) беріледі. Пікірлерін айтқан сайын қолдарындағы заттарын ортадағы коробкаға тастап отырады.
Сабақ мақсаты:біздің бүгінгі сабағымызда сөйлеу барысында иллюстрациялар қолданып, нақыл сөздің ерекшеліктерін анықтайдықолдануды үйренеміз.


title: Топтармен жұмыс - Сабақ тақырыбы Мен де білім аламын

text:
Топтармен жұмыс
1 – топ 2 – топ 3 – топ
Оқу білім туралы Еңбек туралы Өз армандарын болашақ мақал – мәтелдер мақал – мәтелдер мамандықтарын жазады
Оқу-білім бұлағы Еңбек-ер атандырады Ұстаз боламын шәкіртіме Білім-өмір шырағы білім беремін
Оқу – инемен Еңбектің наны тәтті, Мен ұшқыш боламын құдық қазғандай Жалқаудың жаны тәтті Аспан әлемін зерттеймін
Дискрептор:
Жұптық жұмыстар
Ойланайық, пікірлесейік
- Білім адамға не үшін қажет?
- «Оқу инемен құдық қазғандай» дегенді қалай түсінесіңдер?
(ойларын тыңдау)
- Өзіңе белгісіз нәрселерді естігенде қандай күйде боласың?
- Теледидардан қандай танымдық бағдарламаларды қарағанды ұнатасың?
- Оқушылардың білім сайыстарына қатысқың келе ме ? Неліктен?
Тапсырма
Сөйлемдерді өз ойларыңмен толықтырыңдар.
Мен мектепке ... үшін барамын.
Мектепте ... үйрендім.
Мен мектепте ... жақсы көремін.
Мектеп ... ұнайды.
Қазақтың ағартушы - педагогі Ы.Алтынсариннің «Өнер, білім-бәрі де оқуменен табылған», -деп айтқанын қалай түсінесіңдер?
Жауаптарын тыңдап, қорытындылау:
Балалар, өнер де,білім де тек оқудың арқасында болатынын дұрыс айттыңдар. Оқу арқылы білімнің,өнердің қыр-сырларымен таныс боласыңдар. Білім, өнер-жақсы өмір сүруге септігін тигізеді. Жастайыңнан көп оқысаңдар,көп білесіңдерөздеріңе жақсы. Көп білгендерің - қиындықты жеңгендерің.
Достарыңызбен бөлісу: |


Білімді адамның, ала алмайтын биігі жоқ. Бәріне де өнердің, білімнің
нәтижесінде қол жеткізуге болады. Сол себепті әрі жақсы, әрі көп оқуға ұмтылғанымыз дұрыс.Қ/Б:«От шашу» әдісімен өз жұмыстарын бағалайды.
Бағалау : Сен маған – мен саған» әдісі арқылы бағаланады
Шығармашылық жұмыс, жеке жұмыс
Тапсырма
Оқушыларды «Алғыр» мен «Білгір» тобына, оқулықтағы көп нүктенің орнына тиісті сөздерді қойып, мақал-мәтелдерді жылдам жалғастырып айтуды тапсыру.
«Мақалды жалғастыр» ойыны
Оқу, білім туралы мақал-мәтелдерді жалғастырып айтып, жарыс түрінде жүргізу.
Мақал-мәтелдер:
Оқу - білім ...,(бұлағы)
Білім - өмір ... . (шырағы)
2. Оқу ...құдық қазғандай. (инемен)
3. Білімдіге дүние ...(жарық)
4.Оқымасаң ... жоқ (білім)
5. Білікті ... жығар, (бірді)
Білімді ... жығар. (мыңды)
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
Ойын

«Алғыр» мен «Білгір»

text:
Ойын
«Алғыр» мен «Білгір» топтары кезектесіп, бірінші топ білім туралы мақал – мәтелдің бастапқы бөлігін айтса, екінші топ осы мақалды жалғастыру керек.
Мақал-мәтелдер:
1.Ақыл тозбайтын тон,...(Білім таусылмайтын кен)
2.Білімдіге дүние жарық,...(Білімсіздің күні- ғаріп)
3.Білім –арзан,...(Білу –қымбат)
Қорытындылау
- Білімнің адам өміріндегі маңызы зор екенін түсіндік.
- Білім оқу арқылы жинақталатынын ұғындық.
- Білім арқылы өмірдің ақиқатына көзжеткізесің. Өйткені,білім-ақиқат бастауы.
|


title: Сабақ тақырыбы Мен де білім аламын

text:
|
Сабақ тақырыбы Мен де білім аламын
|
бет | 1/5 | Дата | 06.01.2022 | өлшемі | 24,35 Kb. | | #16611 | түрі | Сабақ |
| Байланысты: 3-сын-адибет
Пән:әдебиеттік оқу
Ұзақ мерзімді жоспар бөлімі:«
Күні:
Сынып: 3
|
Мұғалімнің аты-жөні:. Каримжанова А
Қатысқандар саны:
Қатыспағандар саны:
|
Сабақ тақырыбы
|
Мен де білім аламын
|
Осы сабақта қол жеткізілетін оқу мақсаттары (оқу бағдарламасына сілтеме)
|
3.1.4.2 сөйлеу барысында иллюстрациялар/ көрнекіліктер/ фото / суреттер қолдану
3.2.4.1 өлең, мысал, нақыл сөз, аңыз, бата, әңгіменің жанрлық ерекшеліктерін анықтау
|
Сабақ мақсаттары
|
Барлық оқушылар:сөйлеу барысында иллюстрациялар қолданып, нақыл сөздің ерекшеліктерін анықтайды.
Көптеген оқушылар: иллюстрациялар бойынша әңгімелеуде нақыл сөздерді қолдана алады
Кейбір оқушылар:нақыл сөздің жанрлық ерекшеліктерін анықтауда, өз тұжырымдарын ұсына алады
|
Бағалау критерийлері
|
сөйлеу барысында иллюстрациялар қолдана алады
нақыл сөздің ерекшеліктерін анықтайды
|
Тілдік мақсаттар
|
Тілдік мақсаттарды, лексика мен тіркес мысалдарын қоса анықтаңыз
Пәнге тән лексика мен терминология:
Диалог пен жазуүшінпайдалысөздер мен тіркестер
|
|
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Оқушылардың барлығы - Сабақ тақырыбы Менің ақ лағым бар Осы сабақта қол жеткізілетін оқу мақсаттары

text:
Оқушылардың барлығы: тыңдаған мәтіннің мазмұнын түсінеді, қолдау арқылы диалогқа қатысады
Оқушылардың көпшілігі: тыңдаған мәтін мазмұны бойынша сұрақтарға жауап береді, диалог барысында сұрақ қояды, сұраққа жауап береді
Оқушылардың кейбірі:диалогқа еркін қатысады
Тыңдаған мәтіннің мазмұнын түсінеді.
Тақырып бойынша диалогқа қатысады.
Заттың сынын, қимылын білдіретін сөздерді қолданады.
Лексикалық минимум
лақ, секіреді, еркелейді
Грамматикалық минимум
Тәуелдік жалғау
Менің лағым, сенің лағың, сіздің лағыңыз, оның лағы
Заттың сынын білдіретін сөздер: ақ, сүйкімді – милый , кшкентай - маленький
Заттың қимылын білдіретін сөздер: секіреді - прыгает, еркелеу - баловаться, ойнайды – играет , ішеді - пьет
Құндылықтарды дарыту
Ешкінің сүтінің пайдасын біледі.Ежелден келе жатқан ата кәсібіміздің маңыздылығын түсінеді.
«Жылы сөздер» Оқушылар шеңбер бойымен тұрып, өз аналарының еркелететін сөздерін айтып шығады. Үлгі: Анам маған «ботақаным» деп айтады.
Өткен тақырыпты еске түсіру.
«Үй жануарлары және төлдері» тақырыбына «Бинго» ойынын ойнату.
Жылқы
Түйе
Құлын
Сиыр
Ешкі
Бота
Қой
Қозы
Бұзау
Алты ұяшықтан тұратын кесте сызып, оның ішіне алдыңғы сабақта өткен сөздерді жазу. Кестені көрсетпей, оқушылардың өздеріне төркөздерге үй жануарлары мен төлдеріне қатысты алты сөз жазуды тапсыру. Оқушылар жазып болған соң, кестені тақтадан көрсетеді. Мұғалімнің жазғанымен (тігінен немесе көлденеңінен) үш сөз сәйкес келсе, «Бинго!» деп айтады. Сол оқушы жеңімпаз болады.
Сабақ мақсатымен таныстыру Тыңдаған мәтіннің мазмұнын түсінемін.
Тақырып бойынша диалогқа қатысамын.
Заттың сынын, қимылын білдіретін сөздерді қолданамын.
(МК, Ұ) Жаңа сөздерді ым-ишара, қимыл арқылы меңгерту
секіреді еркелейді
Сөз тіркестерін және сөйлемдер құру.
Лақ таста секіреді. Лақ анасына еркелейді. (Ө, Ж) Тыңдалым Тыңдалым мәтіні Лақ – кішкентай жануар. Ол өте сүйкімді. Лақ секіреді, ойнайды. Ақ, қара лақтар болады. Лақтар шешесіне еркелейді. Мәтінді тыңдайды және “Блиц-бақылау” әдісі бойынша сұрақтарға 1-2 сөзбен жауап жазады (сұрақтарды кезекпен оқып тұру немесе тақтадан көрсету).
Көрші отырған оқушымен жұмыстарымен ауысады, бір-бірін тақтада көрсетілген дұрыс нұсқамен тексереді және бағалайды.
Мәтін не туралы?
Лақ қандай?
Лақ не істейді?
Лақ кімге еркелейді?
Көршісінің жұмысын бағалайды.
Өте жақсы түсінген.(4 балл)
Жақсы түсінген.(3 балл)
Дұрыс түсінген жоқ.(2 балл)
Мүлдем түсінген жоқ.(0-1 балл)
Кері байланыс
(Т) Жазылым. Оқушылар екі топқа бөлініп, мәтін мазмұны бойынша кестені толтырады.
(Ж) Айтылым. Жұпта отырған оқушылар суреттер бойынша сөйлемдер құрап жаттығады.
«Сөздік теннис» ойыны. Көрші отырған оқушылар кезекпен сөз айтып, толық сөйлем құрастырулары керек.
Үлгі:
Лақ
Ақ лақ
Ақ лағым бар.
Менің ақ лағым бар.
Менің бес ақ лағым бар.
Менің қорамда бес ақ лағым бар.
Сергіту сәті «Атомдар мен молекулалар» Жүргізуші «атомдар» деген кезде ойыншылар жеке дара жүреді де, «молекулалар, бесеуден» немесе «молекулалар, үшеуден» деген кезде, бес немесе үш адамнан тез арада топтасады. Кім топқа қосыла алмай қалса, айып төлейді: өз өнерін көрсетеді немесе көпшіліктің тілегін орындайды.
(Ө) Жазылым. Өздері жақсы көретін малдың төлдері туралы мәтін (4-5 сөйлем) құрастырады.
Қолдау үшін берілетін сұрақтар:
Ол қай малдың төлі?
Ол қандай?
Ол не істейді?
«Бағытталған жазу» әдісі (қолдауды қажет ететін 2-4 оқушыдан құралған топ құрып, жетекшілік ету) .Орындап болған соң, қалаулары бойынша бірнеше оқушының жауаптары тыңдалады. «Бес саусақ» әдісі арқылы сынып оқушылары бағалайды.
(Ж) Айтылым. Оқулықтағы суреттерде берілген лақтар туралы мультфильмдерді естеріне түсіреді. «Қасқыр мен жеті лақ» ертегісін көреді (3 минут). Муьтфильмнің мазмұны бойынша жұбымен диалог құрастырады.
Дескриптор:
Тақырып бойынша диалог құрастырады.
Кейіпкерлерге мінездеме береді.
Сөйлем құрылымын сақтайды.
«Жеті лақ» «Жолбарыстың баласы мен лақ»
https://www.youtube.
com/watch?v=mvzWFnzsN0o
«Қасқыр мен жеті лақ» ертегісі


title: Үй тапсырмасы: тақпақты жаттау - Сабақ тақырыбы Менің ақ лағым бар Осы сабақта қол жеткізілетін оқу мақсаттары

text:
Үй тапсырмасы: тақпақты жаттау
Ақ лағым
Жар басында жүреді,
Тау басына шығады.
Шапқылайды үнемі.
Ақ ешкінің лағы.
Алды-артына қарамай,
Кезеді көл жағалай.
Оның барлық мінезі.
Ойынқұмар баладай.
Рефлексия
Мен ..... туралы жаңа ақпарат білдім.
Мен .... сияқты сөздерді меңгердім.
Мен үшін .... қызық болды.
Мен ..... таңқалдым.
Мен үшін .... қиын болды.
|
|
Саралау – оқушыларға қалай көбірек қолдау көрсетуді жоспарлайсыз? Қабілеті жоғары оқушыларға қандай міндет қоюды жоспарлап отырсыз?
|
Бағалау – оқушының материалды меңгеру деңгейін қалай тексеруді жоспарлайсыз?
|
Денсаулық және қауіпсіздік техникасының сақталуы
|
Саралау іріктелген тапсырмалар, нақты бір оқушыдан күтілетін нәтижелер, оқушыға дербес қолдау көрсету, оқу материалдары мен ресурстарын оқушының жеке қабілеттерін есепке ала отырып іріктеу (Гарднердің жиындық зият теориясы) түрінде болуы мүмкін.
Саралау уақытты ұтымды пайдалануды есепке ала отырып, сабақтың кез келген кезеңінде қолданыла алады.
|
Бұл бөлімде оқушының сабақ барысында үйренгенін бағалау үшін қолданатын әдіс-тәсілдеріңізді жазыңыз.
|
Денсаулық сақтау технологиялары.
Сергіту сәттері мен белсенді іс-әрекет түрлері.
Осы сабақта қолданылатын қауіпсіздік техникасы ережелерінің тармақтары.
|
|


title: Сабақ бойынша рефлексия - Сабақ тақырыбы Менің ақ лағым бар Осы сабақта қол жеткізілетін оқу мақсаттары

text:
Сабақ бойыншарефлексия Сабақ мақсаттары /оқу мақсаттары дұрыс қойылған ба? Оқушының барлығы ОМ қол жеткізді ме?
Жеткізбесе, неліктен?
Сабақта саралау дұрыс жүргізілді ме?
Сабақтың уақыттық кезеңдері сақталды ма?
Сабақ жоспарынан қандай ауытқулар болды, неліктен?
Бұл бөлімді сабақ туралы өз пікіріңізді білдіру үшін пайдаланыңыз. Өз сабағыңыз туралы сол жақ бағанда берілген сұрақтарға жауап беріңіз.
Жалпы баға Сабақтың жақсы өткен екі аспектісі (оқыту туралы да, оқу туралы да ойланыңыз)?
1:
2:
Сабақты жақсартуға не ықпал ете алады (оқыту туралы да, оқу туралы да ойланыңыз)?
1:
2:
Сабақ барысында сынып туралы немесе жекелеген оқушының жетістік/ қиындықтары туралы нені білдім, келесі сабақтарда неге көңіл бөлу қажет?


title: Сабақ тақырыбы Менің ақ лағым бар Осы сабақта қол жеткізілетін оқу мақсаттары

text:
3.1.2.1 баяу және анық айтылған жиі қолданылатын сөздер және сөз тіркестерінен құралған шағын мәтіндердегі сөйлемдердің мазмұнын түсіну
3.3.4.1 мәтін мазмұны мен кейіпкерлерінің іс-әрекетін нақтылау үшін сұрақтар (қандай? қай? қашан? қайда?) құрастыру және оған жауап беру
3.5.1.1 мұғалімнің қолдауымен заттың атын/сынын/санын/іс-қимылын білдіретін сөздер мен көмекші сөздерді ауызша/жазбаша тілде қолдану


title: Тақырыбы: « Астанаға саяхат »

text:
Тақырыбы: « Астанаға саяхат »
|
Мектеп № 278
|
күні: 14.01-15.01
|
Педагогтің аты-жөні:Мукеева Г
|
ТОП: МАД
|
Қатысқан балалар саны: Қатыспаған балалар саны:
|
Сабақтың оқытылу
мақсаттары:
|
0.1.1.5. Қарқынды (жылдам, баяу), динамиканы (қатты, ақырын), регистрді (жоғары – құс, орташа – қоян, төмен – аю) анықтау.
0.2.1.1. Қарапайым әуендерді, таныс әндерді сүйемелдеумен аспапта, есту қабілетіне сүйеніп ән салу.
0.3.2.2. Таныс би элементтері мен қимылдары негізінде, би қимылдарын ойдан шығарып орындау.
|
күтілетін нәтиже
|
Барлық балалар:
Қарапайым әуендерді, таныс әндерді сүйемелдеумен және сүйемелдеусіз таза интонациялап, есту қабілетіне сүйеніп ән сала алады.
көпшілік балалар:
Қарқынды (жылдам, баяу), динамиканы (қатты, ақырын), регистрді (жоғары – құс, орташа – қоян, төмен – аю) ажырата алады.
кейбір балалар:
Таныс би элементтері мен қозғалыстары негізінде оларды араластыра отырып немесе өз қозғалыстарын ойдан шығарып суырыпсалма би орындай алады.
|
Тілдік мақсаттар
|
Балалар:
Елордамыз Астана туралы білгендерін әңгімелейді.
Көптілділік: Астана – столица – capital.
негізгі терминдер мен сөз тіркестері:
Әуеннің динамикасы, жоғарғы регистр, Бәйтерек, елорда.
Пікір алмасу сұрақтары:
– Әуеннің ырғағы әртүрлі болады. Неліктен деп ойлайсың?
– Дыбыс қандай болады? (шулы және музыкалық)
– Әннің әуеніне қандай би қимылын ойлап табар едің?
|
Алдыңғы сабақтарда алған білім
|
Қарапайым әуендердің ырғағын ұрмалы аспаптармен ойнайды. Таныс әндерді
сүйемелдеумен және сүйемелдеусіз жеке және бірге еркін, таза орындай алады
|
Жоспар
|
Жоспарланған уақыт
|
Сабақтағы жоспарланған іс-әрекет
|
Ресустар
|
1.дұрыс әсерлі көңіл күй
орнату
0-2 минут
II. Өмірлік тәжірибені
маңыздандыру.
Мақсатты болжам
3-5 минут
|
Музыкалық сәлемдесу.«Сәлем! Привет! Hello!» (әндете амандасу).
(Т) Мимикалық жаттығу:«Көңілді және мұңды». Көңілді немесе
мұңды әуен ойналғанда сәйкес карточканы көрсетіп, мимикамен көңіл күйін білдіреді
|
Музыкалық
сүйемелдеу
Үлестірмелі
Карточкалар
|
ҰОҚ-нің ортасы
III. Тақырып бойынша
жұмыс
6-27 минут
|
(Т) Музыка тыңдау: «Гүл жайнаған Астана» (муз. мен сөзі Г. Жотаева).
Ән көңілді, жайдары орындалады.
Қарқыны мен динамикасы туралы тоқталып өту.
– Астананың қандай көрікті жерлерін білесің?
– Астананы неліктен жас қала дейді?
Әннің мәтіні туралы әңгімелеу.
Елордам менің – Астанам,
Осында жаңа бастама.
Сәулетті жаңа үйлер көп,
Көрікті сондай жас қала! (Н. Қалқа)
(Т, Ж) дауыс жаттығуы:«Әуе шары».
Дұрыс тыныс алу ережесін сақтау үшін қолданылады.
Терең тыныс алу, үрлеп, «шарды үлкейту».
Көптілділік:Астана – столица – capital.
(Т, Ж) Ән айту: «Астанам – бас қалам» (муз. Ә. Қонысбеков, сөзі
Ұ. Қонысбекова).
Ұлы Қазақ ордасы –
Бәйтерегім Астанам!
Болашаққа Елбасы
Бәрімізді бастаған! (Д. Қиқымов)
Өлеңді мәнерлеп оқып, балалардың қызығушылықтарын ояту.
– Әннен қандай әсер алдың?
– Неліктен ән салтанатты, екпінді орындалады?
(Т, Ж) Музыкалық-ырғақты қозғалыс: «Биге шақырамыз»
(Г.А. Портнов). Таныс би элементтері мен қимылдарды араластыра
отырып өз суырыпсалма өнерін көрсете білу.
(Т, Ж) Әліппе-дәптермен жұмыс:
1-сабақ. айсұлудың сұрағы мен тапсырмасы: Суретте қай қала
бейнеленген? Елордамыз Астана туралы әңгімеле. Бұл ғимараттар
қалай аталатынын анықта.
2-сабақ. айсұлудың сұрағы мен тапсырмасы: «Бәйтерек» деп
не үшін аталғанын білесің бе? Әннен қандай әсер алдың? Неліктен
ән салтанатты, екпінді орындалады? Өз ойыңды әңгімеле. Әннің
мазмұнын есіңе түсіре отырып Бәйтеректің суретін боя.
Қазақстан көп ұлтты ел. Барлық ұлт тату өмір сүреді.
Суреттегі әр ұлт өкілдерінің өз сыңарын табуға көмекте
|
«Гүл жайнаған
Астана» әні
Аудиожазба
Музыкалық
сүйемелдеу
«Бәйтерек» әні
Бәйтеректің сурет
«Биге шақырамыз»
музыкасы
Би элементтері
көрсетілген
бейнежазбалар
Әліппе-дәптер,
түрлі түсті
қарындаштар,
бояулар
Әліппе-дәптер,
түрлі түсті
қарындаштар
|
IV. ҰОҚ-нің
қорытындысы.
Рефлексия
28-30 минут
|
(Р)Бүгінгі сабақ туралы балалардың пікірлерін тыңдау. Сабақты
балалардың көмегімен қорытындылау, бағалау.
– Егер сабақ қызықты өтті деп ойласаң, әліппе-дәптердің төменгі
бұрышындағы ортасында соль кілті бар шеңберді жасыл түспен, ал
қызықты болмаса, қызыл түспен бояп белгіле.
|
Әліппе-дәптер,
түрлі түсті
қарындаштар
|