title: Саденова А. Е

text:
Саденова А.Е.
әл-Фараби атындағы ҚазҰУ,
ЖОО дейінгі білім беру факультеті,
Шетелдіктердің тілдік және жалпы білім
беру дайындығы кафедрасының доценті.
Сөйлеу жағдаятын тіл меңгертуде қолданудың ерекшелігі
Адамдар арасындағы тілдік қатынас өмірлік, қоғамдық қажеттілікке
сәйкес қолданылу ортасына қарай ерекшеленеді, қалыптасады, өмірдегі
әртүрлі тіршілік жағдайына байланысты түрленеді, сараланады. Белгілі бір
жағдайлардағы адамдар арасындағы қарым-қатынаста кеңістік пен уақыт
кесіндісінде сөйлеу әрекетінің орны ерекше. Сөйлеу әрекеті сөйлеу
жағдаятын қалыптастырады.
«Жағдаят» ұғымы психологияда, әдістемеде, философияда және
лингвистикада зерттелген адамдар әрекетінің сипатын, өту барысын т.с.с.
анықтаушы маңызды категория. Әр ғылым саласы бұл ұғымды өз мақсатына
қарай, зерттеу бағытына қарай әртүрлі анықтайды. Өйткені «жағдаятқа»
анықтама беруде мынадай әртүрлі көрсеткіштер басшылыққа алынады:
1) айнала қоршаған заттар мен құбылыстардың қатысы арқылы анықталатын
жағдай; 2) сөйлеу әрекетін дүниеге келтіретін шарттар; 3) сөйлеуші мен
объективті құбылыстар арасындағы объективті байланыс; 4) шындықтың
жиынтығы [1, 56 б].
Сөйлеу жағдаяты сөйлеушінің белгілі білім қоры, тәжірибе түрінде
қарым-қатынас жасауға түрткі, уәж болатын шарттары арқылы айқындалады.
Сөйлеу жағдаяты белгілі бір уақыт кесіндісіндегі өтпелі, уақытша сипатқа ие
болады. Сонымен қатар жалпы қоғамдық өмірмен қалыптасатын тұрақты
жағдай да сөйлеу жағдаятын айқындайтын белгінің қатарына жатады.
Тіл үйретудің алғашқы күнінен-ақ қарапайым сұрақ-жауап арқылы
инофонды диалогтық сөйлеу жағдайына бейімдеу әдістемелік тұрғыдан
тиімді болып табылады. Сондықтан көптеген ғалым-әдіскер сөйлеуге
үйретуде тақырыптық ұстанымның орнына жағдаяттық ұстанымды ұсынады.
Әрине, бұл ұстанымдар бірін-бірі жоққа шығармайды, керісінше, олар бірін-
бірі ұштай түседі. Жағдаят диалогты тудырады. Оған орыс тілінің түсіндірме
сөздігінде мынадай анықтама берген. «Ситуация – это совокупность
обстоятельств, условий, создающих те или иные отношения, обстановку или
положения» [2, 49-50 бб].
Жағдаяттылық
–
инофонның
үйренуге,
меңгеруге,
білуге
қызуғышылығы, меңгеру жүйесіндегі маңызды стимул. Жағдаяттылық
(ситуативность) – сөйлеуге үйретудің маңызды шарты. Жағдаят дегеніміз
сөйлеуге стимул. Жағдаят коммуниканттар айналасындағы заттар емес,
сөйлесушілердің өзара қарым-қатынас жүйесі, демек әңгімелесу дегеніміз
шындық өмірде бір нәрсені сұрау, түсіну, сендіру, таңдану, ренжу және т.б.
Сөйлеу жағдаяттарының іс-әрекетіне байланысты болуы баяндау, әңгімелеу
үшін стимул болып табылады, бұл-әдістемеде меңгеріп жатқан тіл – қатынас
құралы екендігін де сезінтетін күшті стимул. Инофонның сөйлеу дағдысын
және сөйлеу шеберлігін қалыптастыру үшін жағдаяттылықты өзектілендіру
үнемі алға тартып отыру аса тиімді [3].
Диалогтың қалыптасуына сөйлеу жағдаяты тікелей әрі доминантты
түрде әсер етеді. Онсыз диалогтағы әңгіме тақырыбын түсіну қиын. Жалпы
тілдің қызметі сөйлеу жағдаяттарында өзектіленеді. Екеуінің арасында
белгілі бір байланыс бар
.
Жағдаят пен тілдің, диалогтың байланысын айтумен бірге ғалымдар тіл
белгілі жағдайда керек, сондықтан тілді үйретудегі негізгі мәселе жағдаят
болуға тиісті деген пікірді жиі айтады. Мәселен, нақты қатысымдық
мақсатты орындату үшін бір тақырып көлемінде өзара байланысты бірнеше
жағдаяттарды біріктіруге болады. Сөйлеу әрекетінің мақсаты тіл бірліктерін
қолдану, тіпті өз ойын жеткізу де емес, сөйлеу мақсаты шынайы өмірде
нақты бір әрекетке итермелеу, серіктесіне өз дегенін орындату, сондықтан
инофондарды нақты жағдаяттар моделіне енгізу арқылы тілге үйретудің
тиімділігі аса жоғары болмақ. Ал диалог әсіресе жағдаятқа тәуелді келетін
сөйлеу құрылымы.
Жағдаят сөйлеу тілін үйреткенде диалогтың белгілі бір қажеттілікке
сәйкес болуын қадағалап, меңгерген сөздерін жеке-дара емес, бір тақырып
аясында қолдануға мүмкіндік туғызған жөн. Жағдаят тілдесім барысында
сөздерді үнемді жұмсауды қамтамасыз етеді, хабарламаларды қысқартуға
мүмкіндік береді. Ал бұл өз кезегінде диалогқа қатысушылардың тілдік
құралдарды аз жұмсай отырып, тақырып бойынша көбірек мәлімет беруге
тырысатын ынтасын байқатады. Мұндайда инофондардың айтпай кеткен
сөздерін, қысқартылған мәліметтерді жағдаяттық құрылым өзі толтырады.
Тіл меңгерудегі сөйлеу жағдаяттығының мақсаты – инофондарды
тілдесімге дайындау, сөз арқылы, диалогтық сөйлесу арқылы тілдік
қатынасқа, диалогтық тілдесімге шығару. Оның негізінде жағдаят жатады,
басқаша айтқанда тілдесім жағдаят арқылы жүзеге асады. Инофонның
әртүрлі жағдаятқа байланысты қатысымдық құзыреттілігін қазақ тілін
меңгерудегі әрбір сабақтағы лексикалық минимум арқылы елтану,
мәдениеттануға қатысты білімдері арқылы қалыптастыруға болады.
Т.А. ван Дейк дискурсты прагматикалық мәнмәтінде қатысымдық оқиға
ретінде айқындай отырып, тілдесудегі жағдаят схемасын талдап қорытты.
Бұған тілдесуге қатысушылардың өзіндік белгілерін, диалог жүріп жатқан
жердің ерекшеліктерін, мәнмәтін сипаты мен тілдесуге қатысушылар
арасындағы қарым-қатынасты, олардың әрқайсысының өзіндік жай-
күйлеріне, сол сәттегі өздерін ұстауларына қатысты өзгерістер мен
құбылыстарды, сөз болып отырған оқиғалар мен әрекеттердің өздеріне тең
белгілерін жатқызады. Жағдаят схемасы сценарий ретінде жүзеге асады, яғни
әңгіме белгілі тақырыптарда жүреді.
Көптеген ғалымдар диалогтық мәтін немесе дискурстың пайда болуы
үшін жағдаяттың жалпы сипаттамасы (қалыпты, тартысты), екі не одан да
көп, жеке / ұжымдық, белсенді / баяу серіктестері әлеуметтік рөлдері
жағынан тең / тең емес, серіктестердің достық / ресми сияқты т.б. тілдесу
ахуалы хабарлама / ескертпе, әрі қарай нақтылауды талап етпеу сияқты тілдік
қатынас мақсаты уақыт тапшылығы деген сияқты белгілер қажет деп
көрсетеді [4, 69 б.]. И.И. Формановскаяның пікірі бойынша, «дискурстық
өзара әрекеттесуді туғызатын қатысымдық жағдаяттар байланысты бекіту,
оны қостау және тоқтату сияқты құрылымдық бөлімдерден тұрады. Бірінші
бөлімде қаратпа сөз сәлемдесу мақсатында қолданылса, екіншісінде – айту
(адресация) мен қабылдау (авторизация) құралдары, адамның ықыласын
ояту мен қуаттау мақсатындағы қызығушылық, эмоциялық белгілер және т.б.
жатады. Үшінші бөлімде әңгіменің қорытындысы шығарылады, кешірім мен
қолдау іске асады»,- деп түсіндіреді [5].
Диалогтық дискурс аясында жағдаят деп кең мағынада диалогқа
қатысушы серіктестер мен олардың әрекеттері арасындағы құбылыстар мен
жайлардың жиынтығын айтады. Мұнда кім кімге не айтты, не туралы айтты,
неге айтты, қандай мақсатпен, қандай жағдайда айтты деген мәселелер
қамтылады. Алайда кез келген жағдаят сөйлеуге шақырады, сөйлеуді қажет
етеді, сөйлесуді талап етеді деп ойлауға болмайды. Оқу-сөйлеу жағдаяты деп
тек қана сабақ үстінде, сабақ тақырыбына сай сөйлеуді немесе сөйлесуді
туғызатын әрекеті бар жағдаятты айтамыз. Алайда «жағдаят» түсінігін тек
қана өмірдегі бар нәрселердің, көзге көрініп тұрған дүниелердің маңайында
деп есептеу, қателік болады. Бұған көзге елестету арқылы пайда болып,
сосын барып сөйлеу әрекетін туғызатын жағдаяттарды да жатқызуға болады.
Сонымен бірге инофон үшін жаңа әлеуметтік ортада қажет типтік
коммуникация салаларын анықтап алу керек. Мұндай сөйлеу салаларына
әлеуметтік-тұрмыстық, оқу-тұрмыстық және әлеуметтік-мәдени салалар
жатады. Содан соң шынайы өмірлік талаптары, коммуникативтік сұрақтары,
әлеуметтік рөлі оқытылады, анықталады. Коммуникативтік ұстаным
бойынша диалогты ұйымдастыруда практикалық қатынаста өзекті болып
табылатын жоғарыда аталған салаларға тән стандартты сөйлеу жағдаяттар
анықталады.
Сөйлеу жағдаяттары тұрақты және өзгермелі екі негізгі түрге бөлінеді.
Тұрақты (стандартты) жағдаят – өзгермейтін бағдарлама, дайын сценарий
яғни адамның сөйлемейтін әрекетіндегі және сөйлейтін әрекетіндегі нақты
сәйкестік. Ал өзгермелі жағдаят та сөйлеу формалары, оның мазмұнына
байланысты емес, жағдайға қарай өзгереді.
Тіл меңгерудің бастапқы кезеңінде жағдаяттың осы екі түрінің
күнделікті өмірде жиілігі жоғары, таралымдығы кең стандартты түріне көп
көңіл бөлінеді. Қатысымның тұрақты (стандартты) жағдаяттарын тіл
меңгерудің кезеңіне енгізе отырып, инофондардың бірінші кезектегі
практикалық талаптарын, олардың коммуникативтік интенциясын басты етіп,
коммуникативтік сөйлеу мақсаттарын іске асыруға үйрету жүзеге
асырылады. Демек, қатысымға қажетті сөйлеу нормаларын меңгерту қолға
алынады. Үйреніп отырған тілдің сөйлеу нормалары жүйеленген диалог
арқылы тіл меңгерту бірте-бірте инофонның елтанымдық білімнің кеңеюіне,
тілдік құзыреттілігінің қалыптасуына әкеледі.
Қазақ тілін екінші тіл ретінде меңгерудің бастапқы деңгейінде
қатысымның стандартты жағдаяттары «лингвоелтанымдық аспектіні де
қамтуы» тиіс. Лингвоелтанымдық аспекті тіл жүйесінде қалыптасқан қазақ
тіліне тән сөйлеу нормаларын, қазақ тіліне тән фразаларды қамтиды. Тіл
меңгерудің бастапқы кезеңінде стандартты қатысым жағдаяттары мен
олардың салаларын іріктеп, оны меңгеру үдерісіне біртіндеп енгізген жөн.
Тіл меңгеруде берілетін микрожағдаяттарда ұлттық-мәдени мен елтанымдық
білімдердің болғаны жөн.
Елтанымдық диалогтардың ауқымы жоғары. Бастапқы деңгейде соның
бір ғана түрі – узуалды-дәстүрлік түріне сипаттама беріп, оны
лингвоелтанымдық ұстаным тұрғысынан түсіндіріліп, мағынасын, оған
сәйкес белсенді коммуникативтік ұстаным болатыны айқындалғаны дұрыс.
Узуалды-дәстүрлік термині тілдік мәліметтер мен дәстүрлік сипаттағы
мәліметтер тығыз байланысқан мәтіндерге тән болып табылады. Узуалды
фразалар дәстүрлік, салттық қағидалар бойынша беріледі. Демек,
Е.М. Верещагин., В.Т. Костомаров бойынша айтсақ, узуалды-дәстүрлік
мәтіндер дегеніміз – «бұл берілген сөйлеу жағдаяты үшін міндетті болып
табылатын сөйлеу нормалары мен мінез-құлық нормаларының байланысуы»
[6]. Узус ұғымы сөйлеу жағдаяты мен сөйлеу нысандарының арасындағы
байланысты көрсету үшін қолданылады.
Кез келген адам күнделікті өмірде белгілі бір әлеуметтік іспен
айналысады, рөлді ойнайды, сол арқылы әлеуметтік ортаның өкілі болады.
Мысалы, қоғамдық көлікке мінсе – жолаушы, дүкенге кірсе – сатып алушы,
үйге келгенде – ата-ана, жұмыста – маман, қызметкер т.б. Осындай қым-
қиғаш өмір салтына байланысты адамдар қарым-қатынас жасаудың
рөлдерінің бірінен-екіншісіне көшіп отырады, кейде бірнеше рөлде
қатарынан көрінеді.
Сондықтан әр адам күнделікті өмірде өзі араласқан әлеуметтік ортаның
ыңғайына қарай әрекет жасап, сөз саптайды. Пікір алысушылардың қай
әлеуметтік ортадан екені, әлеуметтік белгісі, әлеуметтік рөлі оның сөз
саптауына, яғни сөз әдебіне тікелей ықпал етіп отырады. Қарым-қатынас
жасаушы, сөйлесуші белгілі бір әлеуметтік жіктің өкілі десек, онда адамның
дағдылы іс-әрекеті немесе әлеуметтік әдебі, оның ішінде сөз әдебі сол
әлеуметтік жікке, ортаға лайық болады. Бұл тілдік қарым-қатынастың
әлеуметтік сипатын білдіреді. Осыған орай сөйлеушілердің мынадай
әлеуметтік белгілері сараланады:
-
жас ерекшелігі (бала, ересек, қарт);
-
мекені (ауыл тұрғыны, қала тұрғыны);
-
кәсібі, жұмысы (қызметі);
-
отбасындағы орны (әке, шеше, отбасы мүшесі т.б.).
Күнделікті қарым-қатынаста сөйлеушілердің әлеуметтік белгілері бір-
бірімен сабақтасып жатады. Мұнда, негізінен, кез келген адам өзінің
әлеуметтік белгілеріне, ондағы орнына қарай сөйлейді: бірінші
сөйлесушілердің тұрақты әлеуметтік белгілері (жасы, жынысы, ауыл, қала
тұрғыны екендігі, қоғамдағы орны т.б.) және айнымалы әлеуметтік белгілері
(жолаушы-жүргізуші, емделуші-емдеуші, тұтынушы-сатушы, студент-
оқытушы, оқушы-мұғалім, оқушы-кітапханашы т.б.); екінші, осындағы
сөйлесушілердің арасындағы қатынастың түрі (таныс, бейтаныс, көзтаныс,
көше таныс, жақын адамдар т.б.) және онда сөйлесудің қандай жағдайда
өтетіні (ресми, бейресми, салтанатты, бейтарап); үшінші, осы сөйлесудегі сөз
тақырыбы (тұрмыстық, саяси, ғылыми т.б.) ондағы сөздің қандай тілдік
ерекшелікте (әдеби, ауызша, жазбаша сөйлеу тілі (диалог) диалект, жергілікті
қарапайым тілдік қолданыс т.б.) көрінуі жатады [7].
Байқағанымыздай, мұндағы диалог күрделі сценаридің вербалды
көрінісі түрінде беріледі. Сөзге қатысушылар көп болғандықтан, инофоннан
көп икемділік, неғұрлым көбірек әлеуметтік рөлдердің тілдік кодын білуді
талап етеді.
Дискурстық жағдаяттардың тобы әлеуметтік-мәдени салаға да
байланысты. Ол сөйлеу актісіне қатысушылардың ресми немесе бейресми
жағдайдағы тілдесімі саясат, экономика, ғылым, экология, мәдениет, соғыс
және бейбітшілік; ынтымақтастық мәселелерін талқылауы; сонымен қатар
театр, кино, мұражай, концертке баруы; стадион, бассейн т.б. спорт
кешендеріне баруы және басқа қоғамдық шараларға қатысуы; кітапханаға
баруы; әдебиетке қызығушылығы; тарихи ұлы оқиғалар, ел мен қаланың
әсем табиғатын және көрікті жерлерін аралауы түрінде болуы ықтимал.
Жағдаяттардан тағы мынадай проблемалық ситуациялар құрыла алады:
демалыс пен көңіл көтеруді ұйымдастыру; жастар мен еліміздің өміріндегі
мәдениеттің, спорттың, өнердің алатын орны; БАҚ-тың рөлі мен қызметі т.б.
Осылайша, тіл меңгеруде берілген дискурстың түрлеріне байланысты
жағдаяттар, проблемалар анықталғаннан кейін тіл үйренушілердің мәртебесі
және олардың комммуникативтік мақсаттары белгіленіп көрсетіледі.
Сонымен бірге «әлеуметтік лингвистика саласы бойынша институционалдық
дискурсқа» [8, 28 б] да назар аударылуға тиіс, мұнда қатысушы-агент пен
клиенттің қатынасына байланысты мынадай түрлері болуы мүмкін: ұстаз бен
шәкірт; дәрігер мен науқас; сатушы мен сатып алушы; полиция қызметкері
мен тұрғын, делегация мүшелері мен қабылдаушы; жүргізуші мен жолаушы;
конференцияға қатысушы мен мекеме (елшілік) қызметкері т.б.
Қорыта айтқанда, белгілі бір халықтың, ұлттың тілін үйренуде өзге елдің
өкілі алдымен сол халықтың тіліндегі әлеуметтік қарым-қатынас
ерекшелігіне назар аударады. Тіл үйренуді қарапайым қалыпты (стандартты)
жағдаяттарды білдіретін (амандасу, рақмет айту, кешірім сұрау, комплимент
айту т.с.) диалогтық дискурстар құрып, әлеуметтік белгілері бар сөздерден
бастайды. Бұл, әрине, диалогтық дискурстың жағдаяттық типологиясының
байланыс орнату, қарым-қатынасқа ұйытқы болу тәрізді өзіндік қызметі мен
ерекшелігіне байланысты.
Жағдаят арқылы тіл үйренушінің қазақ тілін екінші тіл ретінде
меңгеруге деген қызығушылығын арттыру маңызды мәселе. Аталған
мәселені шешу үшін бүгінгі тәжірибе көрсеткендей, тіл меңгеру үдерісінде
белсенді оқыту формаларын қолдану керек. Бұл формалар екі жақты біріккен
әрекетке жетелейтін инофонды тіл меңгеру үдерісінде басты субъект ретінде
қарастыратын, ал қазақ тілін меңгеру үдерісінде әрекетке бағыттайтын тіл
меңгертудегі жағдаят болып табылады.
Жағдаят арқылы тіл меңгеру тіл үйренушілер айналасымен, сонымен
бірге қазақ тіл иесі ортасымен, тілдік орта, қоршаған оқу ортасымен, өзара
әрекет етуде жүзеге асады.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1
Ерназарова З.Ш. Қазақ сөйлеу тілі синтаксистік бірліктерінің
прагматикалық негіздері:фил. ғыл. докт. … дис.:10.02.02. –Алматы, 2001.-246
б.
2
Скалкин В.Л. Обучение диалогической речи: пособие для учителей.
Киев: Род. Школа, 1989.
156 с.
3
Күзекова З.С. Екінші тіл ретінде қазақ тілі оқулығы теориясының
лингвистикалық негіздері: филол. ғыл. докт. … дис.: 10.02.02.
Алматы,
2005.
307 б.
4
Дученко Т.Д. Обучение клишированной диалогической речи на основе
ситуативно-тематического минимума на 1-курсе языкового вуза (английского
языка): автореф. … канд. филол. наук.
Киев, 1984.
28 с.
5
Формановская Н.И. О коммуникативно-семантических группах и
интенциональной семантике их единиц // Языковое сообщение и его
единицы. – Калинин, 1986. – С. 18-27.
6
Верещагин
Е.М.,
Костомаров
В.Т.
Язык
и
культура:
лингвострановедение в преподавании русского языка как иностранного.
4-е
изд., перераб. и доп. – М., 1990.
246 с.
7
Уәли Н. Қазақ сөз мәдениетінің теориялық негіздері: филол. ғыл. докт.
... дис.: 10.02.02.
Алматы, 2007.
336 б.
8
Сүлейменова Э.Д., Шаймерденова Н.Ж., Смағұлова Ж.С., Ақанова
Д.Х. Әлеуметтік лингвистика терминдерінің сөздігі.
Астана: «Арман-ПВ»,
2008.
392 б.
Резюме
В статье идет речь о особенностях ситуации при усвоении казахского
языка как второго.
Resume
This article touch’s upon the peculiarities of a situation in learning Kazakh
language as the second language.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sadenova-a-e.html#Сөйлеу_жағдаятын_тіл_меңгертуде_қолданудың_ерекшелігі

title: Саденова А. Е


title: Садык Гүлзат Кял 19-1

text:
Садык Гүлзат Кял 19-1
Жалпы сының басты мақсаты- көркем шығарманы талдау,бағалау. Сын әдебиет емес,ал әдебиет сынның зерттеу объектісі. Сол себепті ол әр кезде әдебиеттің шынайы жанашыры бола білді.Сын бұл өте күрделі салалардың бірі.Сын туралы әр түрлі ғалымдар пікірлері бар.Солардың ішінде А.С.Пушкиннің:” Сын-ғылым.Сын өнер мен әдебиеттің туындыларындағы сұлулық пен кемшіліктерді ашып отыратын ғылым”-деуінің өзі де бұл пікірдің қаншалықты тереңде жататынын аңғартса керек.
Сынның басты мақсаты талдау және бағалау.Талдау ретінде Фариза Оңғарсынова Шілде “Көңілімнен кетіп көп арман” өлеңін алдым.
Фариза өлеңдерінің көбі махаббат, сезім жайлы.Бұл өлеңнің басынан басталғаннан көңілінен кеткен армандары жайлы баяндалып басталады.Сонымен қатар, сезім жайлы да айтылған.
Өртеді-ау мені тәтті ернің,
жолықтың, жаным, кеш неғып…
Күрсіндім осы сәттердің
өткіншілігін еске алып.
Осы өлең жолдарында Фариза ақынның махаббат лирикасындағы тағы бір ерекшелік-нәзік жанды ару бойындағы адал да ақ сезімін тебіренде жырлау. Ақын кейіпкердің психологиясын ашып, жанкүйзелісін, адал көңілін жайып салады.
Мұнда айтарлықтай тың тіркес, образды сурет жоқ. Алайда бұдан өлең қуаты əлсіремейді. Керісінше, ақын лирикалық кейіпкермен бірге күй кешуді ұсынып, нəзік жанды қыз құпиясын ұғындыратын сияқты.
Дегенмен, сынды орынды қолданған дұрыс. «Сын түзелмей, мін түзелмейді», - демекші, сын айтушылар қазір өте көп. Қазіргі қоғам арзан күлкіге әбден үйреніп қалған тәрізді. Көгілдір экранды қосып қалсаңыз, әзіл-ысқақ театрлары қыдықтап күлдіретіні рас. Әзілдерін тыңдасаңыз, өскелең ұрпаққа берер тәрбиесінен гөрі, керісінше ұят дүниелерді жиі көрсетіп жатады. Сында әр түрлі пікірлер бар.Әдебиетке де сын керек. Әсіресе,әдебиетті сынау біз сықылды жұртқа керек,өйткені,бізде әлі жөнді әдебиет жоқ,бар болса балапан,буыны бекіп ,бұғанасы қатқан жоқ,әдебиетті тәрбиелей,мәпелей білсек,біздің де ақындарымыз,жазушыларымыз санатқа қосылады. С.Сәдуақасов та” Қазақ әдебиетіне толық сын керек.Сынағаннан әдебиет ақсамайды,қайта сынның жоқтығынан әдебиеттә тот басады.Жазушының қайрағы сыншы,”-деп жазған екен.
Сын мен сыншы – жазушы еңбегі мен көркемдік құпиясының ақиқат жайттарын тамыршыдай тап басып, руханият әлемінің өріс-өресін айқындап, білім-біліктің деңгейін танып, шындық шырағын жағады. Бұдан шығатын түйін:
- сын мұраты айқын, ол - әдеби үдерістің күретамыры, бағыт-бағдар беретін, алысқа арна тартқан алтын бастау, сырлы да соны соқпақ;
- сыншы міндеті сындарлы, ол - әдеби дамуды айқын аңғарып, батыл барлау мен терең талдауларға табан тірейтін сергек сезімнің, серпінді де тегеурінді, талантты топ өкілі, басты тұлға.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Италияныѓ ћазiргi дамуы - Садыћов Т. С., т б. Дљниежљзi тарихы

text:
92
кеттi. Бiраћ коалиция Р.Продидiѓ бџрынѕы ћызметiне ћайта оралуын
жаћтады. Ол премьердiѓ 12 талабымен келiстi. Олардыѓ бiрi —
Италияныѓ Ауѕанстанда болуын одан ќрi жалѕастыра беру ж=нiндегi
талап едi. Продидiѓ позициясы кездейсоћ позиция емес едi, =йткенi
Италия соѕыстан кейiнгi бљкiл кезеѓде АЋШ-тыѓ тџраћты ќрiптесi
ретiнде ћимыл жасап келдi.
2008 жылѕы 13—14 сќуiрде болѕан жаѓа сайлауда Берлусконидiѓ
“Бостандыћтыѓ халћы” деп аталатын жаѓа партиясы жќне оныѓ
љкiметтiк коалициядаѕы одаћтастары жеѓiске жетiп, итальян
парламентiнiѓ екi палатасында к=пшiлiк орынды иелендi. Алайда
Италия халћыныѓ ћалыѓ топтары С. Берлусконидiѓ ќлеуметтiк-
экономикалыћ саясатына бџрынѕысынша наразы болды. Бџл итальян
еѓбекшiлерiнiѓ ќрекеттерiнен айћын к=рiндi. 2010 жылѕы 12 наурызда
бљкiл италиялыћ еѓбек конфедерациясыныѓ шаћыруымен љкiметтiѓ
ќлеуметтiк-экономикалыћ баѕытына ћарсы жалпыѕа бiрдей ереуiл =ттi.
Ал келесi кљнi Римде жаппай наразылыћ манифестациясы =ткiзiлiп,
оѕан 200 мыѓ адам ћатысты. Манифестацияѕа шыћћандар С. Берлуско-
нидi демократияны тџћыртуда, бостандыћты басып-жаншуда жќне
Италияда экономикалыћ даѕдарысты тереѓдетуде деп айыптады.
Бџћаралыћ жаппай наразылыћ демонстрациялары, сонымен ћатар
Болонье мен Миланда да =ттi. Оппозициялыћ партиялардыѓ =кiлдерi
солшыл кљштердi С. Берлусконидiѓ режiмiне ћарсы кљш-жiгерлерiн
бiрiктiруге шаћырды.
Достарыңызбен бөлісу:


|
«Фашизмнiѓ жандану ќрекеттерiне ћарсы, демократиялыћБайланысты: дүниежүзі тарихы 11«Фашизмнiѓ жандану ќрекеттерiне ћарсы, демократиялыћ
институттардыѓ ћалыпты жџмыс iстеуiн ћамтамасыз ету љшiн
Италияда демократияныѓ одан ќрi дамытылуы жолында»
(ИКП ОК ХIV съезiне ИКП Бас хатшысы Энрико Берлингуэрдiѓ 1975 жылѕы
18 наурызда жасаѕан баяндамасынан)
Компартия џсынатын кеѓ к=лемдi демократиялыћ жќне халыћтыћ бiрлiк
саясаты жџмысшы табы мен оныѓ партиясы бiрлiгiнiѓ ныѕайтылуына б=гет жаса-
майды, ал керiсiнше оѕан ћолайлы жаѕдай жасайды. Наћ сондыћтан коммунистер
социалистiк партияѕа екi партия арасындаѕы ћатынастарды ой елегiнен ћайта
=ткiзудi џсынады. Социалистерге осы ж=нiнде пiкiрсайыс ашуды џсына отырып,
коммунистер ћандай да болсын сектантты айтысћа ћарсы шыѕады, =йткенi ол
жџмысшы ћозѕалысы мен демократиялыћ ћозѕалыс iшiнде болуѕа тиiстi жаѕдай
мен ћатынастарѕа берiлген шала жќне ћате баѕаны к=рсеткен болар едi, сондай-аћ
олар социалистiк партияны Италия жџмысшы ћозѕалысы мен демократиялыћ
ћозѕалысыныѓ жанды жќне маѓызды кљшi деп санайды.
1. Италияныѓ Екiншi дљниежљзiлiк соѕыстан кейiнгi саяси жаѕдайын сипат-
тап берiѓдер.
2. «Италиялыћ ѕажап» деген не?
3. Солшыл орталыћтыѓ билiк жљргiзудегi ерекшелiктерiн талдап
к=рсетiѓдер.
4. Италияныѓ 60-жылдардыѓ ортасындаѕы экономикалыћ жќне саяси
дамуында ћандай жаѓа сипаттар пайда болды?
5. Италияныѓ 90-жылдардыѓ соѓы мен ХХI ѕасырдыѓ басындаѕы саяси
=мiрi туралы баяндап берiѓдер.
93
V тарау. ЖАПОНИЯ. КОРЕЯ РЕСПУБЛИКАСЫ
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: «Фашизмнiѓ жандану ќрекеттерiне ћарсы, демократиялыћ


title: § 13. ЖАПОНИЯ - Садыћов Т. С., т б. Дљниежљзi тарихы

text:
94
ћайта ћаралды. С=йтiп, =ндiрiс пен капиталды шоѕырландыруѕа жол
ашылды. Жапонияны ћайта ћаруландыру басталды.
1951 жылы Сан-Францискода халыћаралыћ конференция болып,
онда Жапониямен бiтiмшарты жасалды.
Шарт бойынша Жапония
Кореяныѓ тќуелсiздiгiн мойындады, Куриль аралдары, Оѓтљстiк
Сахалин, Тайвань ж=нiндегi орынсыз талаптардан бас тартты.
Алайда
осы аумаћтарды КСРО мен ЋХР-ѕа ћайтару туралы мќселенiѓ басы
ашылмай ћалды. Мџныѓ =зi одан ќрi халыћаралыћ проблемалар
туѕызды. 1951 жылѕы бейбiтшiлiк шарты Жапония мен оныѓ
ћарсыластары — конференцияѕа ћатысушылар арасындаѕы соѕыс
жаѕдайын тоћтатты, бџлардыѓ арасында КСРО, Польша жќне
Чехославакия болѕан жоћ, олар шартћа ћол ћоюдан бас тартты.
АЋШ Жапониямен бiтiмшартына ћоса «ћауiпсiздiк шартын»
жасады, ол екi елдiѓ ќскери-саяси одаѕын тџжырымдады. Шарт
бойынша АЋШ =зiнiѓ ћарулы кљштерiн Жапонияда џстап, оларды =з
ћалауынша Ћиыр Шыѕыстыѓ кез келген ауданындаѕы ћимылдар љшiн,
сондай-аћ ел iшiндегi толћуларды басып жаныштау љшiн пайда-
лануѕа ћџћылы болды. Сан-Францисконыѓ бейбiтшарты 1952 жыл-
ѕы сќуiрде кљшiне ендi. Басћыншылыћ режiмнiѓ мезгiлi бiттi.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Ќлеуметтiк-экономикалыћ даму

text:
95
аћша саясаты жолымен экономиканыѓ мќшине жасау, кеме жасау,
химия жќне энергетика сияћты љздiк салалары љшiн ћолайлы
жаѕдайлар туѕызу арћылы экономиканы дамытуѕа к=мек к=рсетiп
отырды. Осы факторлардыѓ бќрi, тљптеп келгенде, экономикалыћ
дамудыѓ жоѕары жќне тџраћты ћарћынын ћамтамасыз еттi.
Жапонияда =неркќсiп =ндiрiсi 1951—1970 жылдарда жылына орта
есеппен 15,2
%-ѕа =сiп отырды. Ал АЋШ-та — 4% жќне Џлыбритания-
даѕы =сiм 3
%-ды ћџрады. Жапония 70-жылдарѕа ћарай =неркќсiп
=ндiрiсiнiѓ к=лемi жаѕынан капиталистiк дљниеде АЋШ-тан
кейiнгi
екiншi орынѕа шыћты.
Жапон экономикасыныѓ отын-шикiзат ресурстарымен ћамтамасыз
етiлмегендiгi салдарынан осал дамуы, 70-жылдардыѓ ортасы —
80-жылдардаѕы дљниежљзiлiк
экономикалыћ даѕдарыстар кезiнде
айћын к=рiнiп, оныѓ ћџрылымын ћайта ћџру ћажеттiгiн к=рсеттi.
80-жылдарда =неркќсiптiѓ ѕылымды к=п пайдаланатын салалары-
ныѓ — электрониканыѓ, компьютерлер шыѕару, телекоммуника-
циялыћ жќне баћылау-=лшеу жабдыћтары, автоматтандыру ћџрал-
дары, жаѓа
материалдар, биотехнология салаларыныѓ дамуы алдыѓѕы
шепке шыћты. Ѕылыми-техникалыћ зерттеулердi ћаржыландырумен
салыстырѕанда патенттер мен лицензиялар сатып алу кейiнгi шепке
ысырылды. 1991 жылы Жапония еѓбек =нiмдiлiгiнiѓ деѓгейi жаѕынан
Батыс Еуропа елдерiн басып озып, АЋШ деѓгейiнiѓ 90
%-на дейiн
жеттi.
Алайда 90-жылдардыѓ басында экономиканыѓ даму ћарћыны
баяулады. неркќсiп =нiмдерiн =ндiру бџрынѕы деѓгейiнде ћалды.
Экспорт ћысћарды, еѓбек =нiмдiлiгi ћџлдырады, жџмыссыздыћ к=бейдi.
Мџндай жаѕдайда Жапония љкiметi ќлеуметтiк-экономикалыћ
дамудыѓ жалпы мемлекеттiк жоспарыныѓ маћсаттары мен мiндеттерiн
ћайта ћарауѕа мќжбљр болды. 1995
жылдан бастап экономикада
жандану белгiлерi байћалды.
Экономиканы тоћырау жаѕдайынан шыѕарып, оны жаѓа жаѕдай-
ларѕа бейiмдеу љшiн елдiѓ басшылары экономиканы ырыћтандыру
ж=нiнде реформалар =ткiзуге кiрiстi. Экономиканы реттеуде мемле-
кеттiѓ атћаратын р=лi шектеле бастады. 2004 жылы «жекеменшiк
кќсiпкерлiк љшiн мљмкiндiктердi реттеу жќне ашу реформасын» жљргi-
зудiѓ љшжылдыћ жоспары ћабылданды. Еѓбек ћатынастары саласын-
даѕы реформа жџмыс кљшiн шарт негiзiнде бљкiл =мiрлiк етiп сатып
алатын дќстљрлi американ жљйесi орнына ћолданылатын болды.
Жапон =ѓдеушi =неркќсiбiнiѓ =ндiрiстiк ћуаттарын
шетелдерге аудару
жљзеге асырылды. Шетелдерде бiрлескен кќсiпорындар ћџрылды жќне
де жапон компаниялары =здерiнiѓ =ндiрiстiк ћуаттарын сыйымды iшкi
рыноктары бар жќне салыстырмалы тљрде алѕанда арзан жџмысшы
кљшi бар Азия елдерiне орналастыруды ќлдећайда дџрыс деп санаса
да, =здерiнiѓ ѕылыми орталыћтарын, негiзiнен, дамыѕан
елдерде
орналастырып, олардыѓ ѕылыми-техникалыћ ћуаттарын пайдалануѕа
тырысты. Жапонияѕа шетелдiк ћаржыныѓ ћџйылуы артты.
96
Реформалар жапон экономикасын керi кеткен жаѕдайдан алып
шыћты. Жалпы iшкi =нiм =се бастады. Бiраћ бiрћатар мќселелер
жекешiлдiк жќне меншiктi саралаушылыћ проблемаларын туѕызды.
Бiр кездердегi бiртектi жќне топтасћан жапон ћоѕамында бџл тiптi
ойѕа да келмейтiн нќрсе едi. Алайда реформалар жљргiзуден бас тарту
салдарынан Жапония азиялыћ экономикадаѕы жетекшi позиция-
ларынан айырылып ћалуы мљмкiн едi. Соѓѕы онжылдыћта Жапония-
ныѓ экономикасы =су ћарћыны жаѕынан =зiнiѓ к=ршiлерi Ћытайдан,
Оѓтљстiк Кореядан жќне Тайваньнан едќуiр артта ћалып отыр.
2008 — 2009 жылдардаѕы дљниежљзiлiк экономикалыћ даѕдарыс
Жапония экономикасыныѓ экспорттыћ баѕытына елеулi соћћы болып
тидi. Тек љкiметтiѓ сан миллиартаѕан аћша ћџюы нќтижесiнде ѕана
экономиканы ћайтадан =су жолына тљсiру мљмкiн болды.
Жапония АЋШ-тан кейiнгi дљниежљзiнiѓ екiншi экономикалыћ
мемлекет дќрежесiн саћтап келедi. Дљниежљзiлiк рынокта ол — бџрын-
ѕысынша еѓбек к=п жџмсалатын кљрделi =неркќсiп салаларыныѓ
=нiмдерiн жќне осы кљнгi ћџрастыру материалдарын
беретiн негiзгi
елдердiѓ бiрi. Жапония сыртћы сауданыѓ к=лемi жаѕынан 4-орында
жќне ол Дљниежљзiлiк сауда џйымы (ДСЏ), Халыћаралыћ валюта ћоры
(ХВЋ), Дљниежљзiлiк банкi сияћты неѕџрлым ыћпалды халыћаралыћ
џйымдардыѓ аса iрi кредиторы жќне мљшесi болып табылады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: —2011 жылдардаѕы iшкi саяси даму

text:
97
жеѓiлiсi коалициялыћ љкiмет ћџруѕа алып келдi. Елде жаѓа саяси
жаѕдай туды, =кiмет басына к=ппартиялыћ љкiмет келiп, билiк
жљргiзуге оппозициялыћ партиялар келуiнiѓ наћты мљмкiндiгiн алып
бердi.
Жаѓа саяси жаѕдай «љкiметтiк коалиция заманы» деп аталды. Парламенттiк
жќне љкiметтiк коалициялардыѓ ћџрылуы, ЛДП-ныѓ барлыћ љкiметтерге
дерлiк ћатысуы, парламентте ЛДП кiлдiктерiнiѓ џдайы кбеюi,
оппозиция
лагерiндегi тџраћсыздыћ, бiртџтас ћуатты оѓшыл партия ћџруѕа ќрекеттену-
шiлiк, солшыл партиялардыѓ бiр-бiрiн ћолдаушылыѕыныѓ нашарлауы,
парламенттегi кiлдерi жаѕынан ЛДП-мен салыстыруѕа болатындай
Жапонияныѓ демократиялыћ партиясын ћџру осы коалицияѕа тќн сипат болды.
1996 жылы
Жапонияныѓ демократиялыћ партиясы (ЖДП)
ћџрылды. Ол либералдыћ сипаттаѕы жас саясатшыларды бiрiктiрдi
жќне орталыћшыл баѕыттаѕы оппозициялыћ кљштердiѓ жетекшiсi
р=лiн атћаруѕа талаптана бастады. 1998 жылы ЖДП =зiнiѓ т=ѓiрегiне
шаѕын партиялар мен
парламент топтарын жинастырып, оппози-
циялыћ парламент блогын ћџрды. 2003 жќне 2004 жылдардаѕы
парламент сайлауларында ЖДП — ЛДП-ны басып озып,
екi пала-
тадаѕы мандаттарыныѓ санын к=бейттi.
Жапонияныѓ либералдыћ
партиясы елдегi екiншi бiр iрi саяси кљшке айналды. Ол жаѓа
консервативтiк, џлтшылдыћ баѕыттаѕы депутаттарды бiрiктiрдi.
Кќсiподаћтар елдегi ћоѕамдыћ-саяси љдерiстерге к=зге тљсерлiктей
ыћпал жљргiзедi. Сол сияћты экономикалыћ џйымдар федерациясы
жапон iскерлiк ќлемiнiѓ тљгел дерлiк негiзгi топтарын бiрiктiредi.
1989 жылы ћџрылѕан кќсiподаћтар конфедерациясы кќсiподаћ
ћозѕалысындаѕы ћайта топтасудыѓ негiзiнде жаѓа саяси кљштердiѓ
ћџрылуын жаћтады, бџл кљштер ЛДП-ѕа балама бола алар едi.
Алайда 2009 жылы 30 тамыз айындаѕы т=менгi палатаныѓ
парламент сайлауында ЛДП кљйрей жеѓiлдi. Оппозициядаѕы ЖДП
сайлауда љлкен жетiстiкке жетiп, =зi дербес љкiмет ћџрды,
оны ЖДП
негiздерiн ћџрушылардыѓ бiрi, 1999 жылдан берi оныѓ т=раѕасы болып
келе жатћан Юкио Хатояма басћарды. Бiраћ сайлаушыларѕа берген
уќдесiн орындай алмаѕан олар да кезектi
сайлауда жеѓiлiске џшырап, 2010 жылы 4 мау-
сымда жаѓа љкiмет ћџрылды. Оны ЖДП-ныѓ
жаѓа т=раѕасы Наото Кан басћаруѕа кiрiстi.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Сыртћы саясат - Садыћов Т. С., т б. Дљниежљзi тарихы

text:
99
жылы Ћазаћстан Президентi Н.Ќ. Назарбаевтыѓ ресми сапарынан бастау
алды. Екiжаћты ћатынастарда экономикалыћ ынтымаћтастыћћа љлкен
орын берiлiп отыр. Екi ел арасындаѕы тауар айналымы 2007 жылы
1,7 млрд долларѕа теѓ болды.
Жапония Ћытаймен байланыстарын реттеуге зор к=ѓiл б=луде, оны
=з тауарларыныѓ келешегi бар аућымды базары жќне энергия мен
басћа шикiзат тљрлерiнiѓ к=зi деп бiлiп отыр.
Болашаћта Жапония дљниежљзiлiк саясатта ќлдећайда белсендi
р=л атћармаћшы. Оныѓ Бiрiккен Џлттар Џйымы (БЏЏ) ћауiпсiздiк
кеѓесiнiѓ тџраћты мљшесi орнын алуѕа тырысып келе жатћаны осыны
дќлелдейдi. зiнiѓ экономикалыћ ћуатын бљкiл дљниежљзiндегi саяси
ыћпалмен «сќйкестендiруге» жеткiзу Жапонияныѓ сыртћы саясаттаѕы
аса маѓызды мiндетi болып табылады.
Соѓѕы уаћытта Жапонияныѓ халыћаралыћ жаѕдайы мен сыртћы
саясатында елеулi =згерiстер байћалды. зiнiѓ т=л ќскери саясаты мен
толыћћанды армиясы болуын ћалайтынын Жапония Екiншi дљние-
жљзiлiк соѕыс аяћталѕаннан бергi уаћытта бiрiншi рет жариялады.
Љкiмет конституцияныѓ 9-бабына =згерiстер енгiзбекшi, мџныѓ =зi
Жапония ћарулы кљштерiнiѓ халыћаралыћ жанжалдарѕа ћатысуына,
онда ћару ћолдануѕа ћџћыѕы болуына мљмкiндiк бередi. Солтљстiк
Корея 2006 жылѕы ћазанда ядролыћ ћаруды ойдаѕыдай сынаѕаннан
кейiн Жапониядаѕы консервативтiк кљштер конституцияныѓ 9-бабын
=згертуде жќне полиция ћарулы кљштерiн ћџруда =здерiне пайдалы
ћосымша дќйектерге ие болды.
Достарыңызбен бөлісу:


title: жылѕы  Жапония  Конституциясынан

text:
Садыћов Т. С., т б. Дљниежљзi тарихы
жылѕы Жапония Конституциясынан
жүктеу/скачать
14,18 Mb.
Pdf көрінісі
бет
106/311
Дата
06.01.2022
өлшемі
14,18 Mb.
#13520
1
...
102
103
104
105
106
107
108
109
...
311
Байланысты:
дүниежүзі тарихы 11
1947 жылѕы
Жапония
Конституциясынан
Бiз, Жапон халћы мќѓгiлiк бейбiтшiлiктi ћалаймыз жќне адамдар арасындаѕы
ћатынастарды аныћтайтын жоѕары мџраттарды сезiнудi жаћтаймыз; дљниежљзi
халыћтарыныѓ ар-џжданы мен ќдiлеттiлiгiне љмiт арта отырып, =зiмiздiѓ ћауiпсiз-
дiгiмiз бен =мiр сљруiмiздi ћамтамасыз етуге толыћ шешiм ћабылдаймыз. Бiз бейбiт-
шiлiктi саћтауѕа жќне Жер шарында озбырлыћ пен ћџлдыћты, ћанау мен шыдам-
сыздыћты мќнгi жоюѕа џмтылатын халыћаралыћ ћауымдастыћтан ћџрметтi орын
алѕымыз келедi. Бiз дљниежљзiндегi барлыћ халыћтардыѓ бейбiт, ћорћыныш пен
мџћтаждыћтан азат =мiр сљруге ћџћыћтары бар екенiне ныћ сенiмдiмiз.
Бiз бiрде-бiр мемлекет басћа мемлекеттердiѓ мљдделерiн жоћћа шыѕара
отырып, =з мљдделерiн ѕана басшылыћћа алуѕа тиiс емес, саяси мораль џстанымдары
жалпыѕа бiрдей жќне бџл џстанымдарды џстану барлыћ мемлекеттердiѓ борышы
болып табылады; олар =з егемендiгiн саћтайды жќне басћа мемлекеттермен теѓ
ћџћыћты ћатынастарды ћолдайды деген сенiмдемiз.
Конституция буржуазных государств М., 1982. Стр. 247.
1.
Американыѓ Жапониядаѕы басћыншылыћ =кiмет орындарыныѓ сая-
сатындаѕы екi кезеѓнiѓ мќнi неде?
2.
Жапон «экономикалыћ ѕажабыныѓ» алѕышарттарын атаѓдар.
3.
Ћазiргi Жапониядаѕы реформалар туралы баяндама ќзiрлеѓдер.
4.
Жапонияныѓ саяси жљйесiн ћалай сипаттар едiѓдер?
100
5.
«Коалициялыћ љкiметтер кезеѓiнiѓ» негiзгi белгiлерiн атаѓдар.
6.
Жапония сыртћы саясатыныѓ негiзгi баѕыттарын атап, олардыѓ ќрћай-
сысына тљсiнiк берiѓдер.
жүктеу/скачать
14,18 Mb.
Достарыңызбен бөлісу:
1
...
102
103
104
105
106
107
108
109
...
311
©emirsaba.org 2024
әкімшілігінің қараңыз
Басты бет
Lessons
Curriculum vitae
Documents


title: § 14. КОРЕЯ РЕСПУБЛИКАСЫ - Садыћов Т. С., т б. Дљниежљзi тарихы

text:
|
Байланысты: дүниежүзі тарихы 11§ 14. КОРЕЯ РЕСПУБЛИКАСЫ
Кореяныѓ жiктелуi. Екiншi дљниежљзiлiк соѕыс жылдарында
одаћтас державалар Кореяныѓ тќуелсiздiгiн ћалпына келтiруге
келiскен болатын. 1945 жылѕы тамызда 38-параллельдiѓ солтљстiгiн-
дегi Кореяны Кеѓес Армиясы азат еттi. Американ ќскерлерi 1945
жылѕы ћыркљйекте Кореяныѓ оѓтљстiгiне барып тљстi. Одаћтастардыѓ
шешiмдерiне сќйкес 38-параллель Корей тљбегi аумаѕында Жапон
Ћарулы кљштерiн тџтћындап, ћарусыздандыру љшiн келген кеѓес жќне
американ ќскерлерi арасындаѕы шекараѕа айналды. Кореяны екi
б=лiкке б=лу уаћытша шара ретiнде ойластырылѕан едi. Ол ћарапайым
халыћтыѓ жауапкершiлiгi мен тџрмысыныѓ ћалыпћа келтiрiлетiндiгiн
жќне сол елдi халыћтыѓ =зi билейтiндiгiн бiлдiредi. Алайда
«Ћырѕићабаћ соѕыстыѓ» басталѕаны Корея тљбегiнiѓ АЋШ пен КСРО-
ныѓ бќсекелестiк аймаѕына айналуына, елдiѓ жiктелгендiгiнiѓ
бекiтiлуiне ќкелiп соћты. КСРО оныѓ басшылыѕына коммунистердi
ћойып, Кореядаѕы халыћтыћ-демократиялыћ ћозѕалысћа сљйенбекшi
болды. АЋШ американшыл пиѕылдаѕы эмигрант саясатшы Ли Сын
Манѕа љмiт артты.
1948 жылѕы мамырда Оѓтљстiк Кореяда џлттыћ жиналыстыѓ
сайлауы =ткiзiлдi, ол мемлекеттiѓ атын — Корея Республикасы (КР)
деп атады, Кореяныѓ бљкiл аумаѕында КР-дiѓ егемендiгiн жариялаѕан
конституцияны ћабылдады жќне республика президентi етiп Ли Сын
Манды сайлады.
Бџѕан жауап ретiнде Солтљстiкте 1948 жылѕы тамызда Кореяныѓ
Жоѕарѕы халыћ жиналысыныѓ сайлауы =ткiзiлдi. Оѕан Оѓтљстiк Корея
=кiлдерiн ћатыстыру жолымен жалпыкорейлiк сипат берiлдi.
Жоѕарѕы халыћтыћ жиналыстыѓ бiрiншi сессиясы 1948 жылѕы 9 ћыр-
кљйекте Корей Халыћ-Демократиялыћ Республикасыныѓ ћџрылѕанын
(КХДР) жариялады.
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Кореядаѕы 1950—1953 жылдардаѕы соѕыс

text:
101
ћарардыѓ негiзiнде Бiрiккен ћолбасшылыћ ћџрылды. Корейаралыћ
жанжал халыћаралыћ сипат алды.
Џрыс ћимылдары алма-кезек табысты болып отырды. Алѕашћы-
сында КХДР армиясы табысћа жетсе, 1950 жылѕы ћыркљйекте АЋШ
Кореяѕа iрi теѓiз десантын тљсiрiп, жаѕдайды =згерттi де, Солтљстiк
Кореяныѓ бљкiл дерлiк аумаѕын басып алды, с=йтiп, Корей-Ћытай
шекарасынан келiп шыћты. Бџл жаѕдай соѕысћа Ћытайдыѓ
араласуына себепшi болды. КСРО КХДР-ге к=мек к=рсеттi. Кеѓес ќуе
жќне зенит ћџрамалары американ авиациясыныѓ ќуедегi љстемдiгiн
жойды.
1950 жылдыѓ соѓына ћарай американ-оѓтљстiк корея ќскерлерi
38-параллельдiѓ арѕы жаѕына ћарай шегiндi. Одан кейiнгi џрыс-
ћимылдары бџл соѕыста жеѓiске жетуге болмайтындыѕына екi елдiѓ
к=зiн жеткiздi. 1953 жылѕы 27 шiлдеде Кореядаѕы бiтiм туралы келiсiм
жасалды. Саяси маћсаттарѕа жету тџрѕысынан айтсаћ, КХДР мен КР
љшiн ол ћимылдар нќтижесiз аяћталды.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Ќлеуметтiк-экономикалыћ даму

text:
102
Љкiмет iшкi ћаржы ресурстарын мейлiнше iске жџмылдыруѕа
к=мектесетiн салыћ жљйесiн жасап, енгiздi. Ол елге келiп тљскен валюта
ћаржысын =ндiрiстiк маћсаттарѕа пайдалануды баћылап отырды, озыћ
технологиялыћ негiзде ћџрылѕан жќне =нiмдердi экспорттауѕа баѕыт
џстаѕан кќсiпорындар љшiн жеѓiлдiктер енгiздi. Мемлекеттiѓ
реттеу-
шiлiк р=лi мынадан да к=рiндi: дамудыѓ ќрбiр кезеѓiнде ол =ндiрiстiѓ
бiрiншi шектегi салаларын аныћтап отырды, олардыѓ дамуын тездетудi
несие-ћаржы шаралары арћылы ћамтамасыз еттi. Мемлекет
инфра-
ћџрылымы жаћсарѕан бiрнеше «индустриялыћ аймаћ» ћџрды, оларда
жекеменшiк кќсiпкерлер жеѓiлдiк
шарттарын пайдаланып, электро-
никаны, электротехниканы, =неркќсiп жабдыѕын =ндiретiн кќсiпорын-
дар ашылды.
Жалаћысы т=мен, бiраћ жџмыс кљшiнiѓ жоѕары сапалылыѕы
экономиканыѓ тез =суiне к=мектескен келесi бiр фактор болды, мџныѓ
=зi Оѓтљстiк Корея тауарларыныѓ арзандыѕын ћамтамасыз етiп,
дамушы елдер нарыѕына араласуѕа мљмкiндiк туѕызды. Ћалыптасып
келе жатћан жџмысшы табыныѓ =з ћџћыћтары љшiн кљресуге
тќжiрибесi жоћ едi. Соѕан байланысты 1960—1970
жылдары ереуiл-
дерге
тыйым салынды, мемлекет ћиын жанжалдарды реттеудi =з
мiндетiне алды.
Оѓтљстiк Корея 60-жылдардыѓ ортасынан бастап алдымен жеѓiл,
одан кейiн ауыр =неркќсiптi кеѓейту есебiнен, жаѓа технологияларды
ћолдану, ћызметтер мен сауда саласын жетiлдiру есебiнен кљрт алѕа
басты. Село тџрѕындарыныѓ ћалада =здерiн шаћырѕан жаѓа жџмыс
орындарына аѕылып к=шуi есебiнен халыћтыѓ ќлеуметтiк ћџрамы
бiрте-бiрте =згердi. сiп келе жатћан =неркќсiптiѓ талаптары ыћпал
еткендiктен орта жќне жоѕары бiлiм беру жљйесi жетiлдiрiлiп,
кеѓейтiлдi. «
Дамудыѓ экспорттыћ љлгiсi» Оѓтљстiк
Кореяны
халыћаралыћ шаруашылыћ байланыстары жљйесiне тереѓ ћамтылуѕа
алып келдi, сондыћтан 70-жылдардыѓ ортасындаѕы ќлемдiк
экономикалыћ даѕдарыс елде ћатты сезiлдi.
80-жылдарда экономика одан ќрi =стi, оѕан ћоса =неркќсiп пен
сыртћы саудада ћџрылымдыћ =згерiстер болып жатты. ндiрiстiѓ жыл
сайынѕы =сiмi орта есеппен 8,5
% болды. Экспортта техникалыћ
кљрделi бџйымдардыѓ љлесi, негiзiнен, ауыр =неркќсiп =нiмдерiнiѓ
љлесi кљрт артты. Оѓтљстiк Корея ауыр жљктi кемелер, электроника
мен электротехника, ћару-жараћ шыѕаратын мемлекетке айналды.
Мџнымен ћатар iшкi инфраћџрылымды, ѕылымды, мќдениеттi,
денсаулыћ саћтау iсiн дамытуда тиiстi жетiстiктер орын алды. нер-
кќсiптiѓ =суiне бџрынѕысынша едќуiр дќрежеде жалаћыны =сiрмеу
есебiнен ћол жеттi, ал жџмысшылардыѓ, инженер-техник ћызмет-
керлердiѓ, ћызметшiлердiѓ =з ћџћыћтары жолындаѕы кљресiне iс
жљзiнде тыйым салынды, мемлекеттiѓ реттеушiлiк р=лi кќсiпкерлердi
туѕан жанжалдарды бќсеѓдету љшiн ќлеуметтiк салаѕа ћаржы
аударуѕа мќжбљр еттi.
103
Оѓтљстiк Корея авток=лiк, электроника, т.б. =нiмдер шыѕарудан
алдыѓѕы шепке шыћты. Кореяны Сингапур, Тайвань жќне Гонконгпен
ћатар жаѓа индустриялыћ елдердiѓ т=рт айдањарыныѓ
бiрi ретiнде
тани бастады.
Бџдан бџрын бiрсыпыра шараларѕа, оныѓ iшiнде =ндiрiсте
џйымдасћан наразылыћтар =ткiзуге тыйым салынѕан болса, 1988—
1990 жылдарда ондай ќрекеттерге тыйымсалушылыћ бќсеѓдедi.
Жалдамалы жџмысшылар мен ћызметшiлердiѓ =з ћџћыћтары
жолындаѕы кљресi, еѓ алдымен, еѓбекаћыныѓ арттырылуына ћатысты
кљресi кљшейдi. Жалаћыныѓ =суiн ћолдан тежеу тоћтатылды,
сондыћтан халыћтыѓ бiраз б=лiгiнiѓ табыстары едќуiр к=бейдi. Бџл
=з тарапынан жаѓа сџранысты ћолдап, экономиканы =ркендетудiѓ
жаѓа мљмкiндiктерiн ашты.
1990 жылдарда «
Жаѓа индустриялыћ елдердiѓ» арасында Оѓтљстiк Корея
жетекшi орындардыѓ бiрiн иелендi.
Корея республикасы кемелер жасау, болат =ндiру, жеѓiл автомо-
бильдер жасау, электроника мен электротехника =нiмдерiн шыѕару
жаѕынан дљниежљзiнде алдыѓѕы орындардыѓ бiрiнде келедi. Оѓтљстiк
Корея корпорациялары батыстыѓ жетекшi компанияларына барѕан
сайын елеулi бќсекелес бола тљсуде. Оѓтљстiк Кореядаѕы 11 фирма
жетекшi 500 корпорацияныѓ тiзiмiне, ал 4 компания — «Хендэ»,
«Самсунг электроникс», «Дэу» жќне «LG Electronics» компаниялары —
дљниежљзiндегi аса iрi 100 корпорацияныѓ ћатарына ендi.
Жалпы iшкi
.нiм (ЖI) к=лемi жаѕынан Оѓтљстiк Корея 2005 жылы 11-орынѕа
шыћты. Дегенмен 2008—2009 жылдардаѕы дљниежљзiлiк
экономи-
калыћ даѕдарыс кезiнде ел экономикасында негiзгi салалар — мџнай
химиясы, мќшине жасау, авток=лiк жабдыћтары =ндiрiсiнiѓ экспорты
ћарћыныныѓ т=мендеуi байћалды. Бљгiнде Корея Республикасы ќлемде
ЖI к=лемiнен 10-орынѕа, валюта ћорынан 4, авток=лiк шыѕару
бойынша 5-орынѕа ие.
Экспортты барынша ћолдап, демеп отыру жќне шетелдiк ћаржы салым-
дарыныѓ ћџйылуын ћолдау экономикалыћ саясатты ћџрып, елдiѓ табысћа
жетуiнiѓ шарттары болып отыр. Pнеркќсiпте, ћаржы саласында жќне еѓбек
ћатынастары саласында ћџрылымдыћ реформалар жасау кзделуде.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Жањандану - Садыћов Т. С., т б. Дљниежљзi тарихы

text:
11
телекоммуникациялардан басталды. Коммуникацияныѓ еѓ жаѓа
ћџралдары дљниежљзiндегi сауда-экономикалыћ байланыстарды
жеѓiлдеттi. Экономикадаѕы
ыћпалдастыћ процестер ќлемдiк сипатћа
ие болды жќне дљниежљзiлiк дамудыѓ баѕыттарын белгiлейтiн сипат
алды. Ћазiргi уаћытта 15-тен астам ыћпалдастыћ бiрлестiк бар,
олардыѓ арасында Еуропалыћ Одаћ (ЕО), Солтљстiк Америка еркiн
сауда ассоциациясы (НАФТА)
*
, Еуразиялыћ экономикалыћ
ћауымдастыћ (ЕУРАзЭЋ), Азия-Тыныћ мџхит экономикалыћ
ынтымаћтастыѕы форумы бар. Дљниежљзiлiк банк, Халыћаралыћ
валюта ћоры, басћа да ћаражат џйымдары мен институттары жџмыс
iстейдi, олар =зiнiѓ ћызметiмен iс жљзiнде дљниежљзiлiк экономиканы
ћамтып келедi.
Дљниежљзiлiк экономикадаѕы =згерiстер жањандыћ шаруашылыћ
кешендерiн ћџру љдерiстерiнiѓ ћалыптасуына ќсер еттi, бџлардыѓ
ћатарына трансџлттыћ корпорациялар, банктер жќне т.б. ћамтылып
отыр. Капитал мен сауда лектерiн жылжытып отыру жолындаѕы
кедергiлердi жою к=птеген елдердiѓ стратегиясына айналды. Транс-
џлттыћ компаниялар мен капиталдарды ћозѕалысћа келтiру нќти-
жесiнде мемлекеттер арасындаѕы экономикалыћ шекаралар бiрте-бiрте
жойылуда. Трансџлттыћ корпорациялар мен љкiметтiк емес џйымдар
џлттыћ шекаралардан бџрын ешћашан болмаѕан дќрежеде =те алатын
болды. Ќртљрлi елдердiѓ фирмалары арасындаѕы =зара бiрiгу жќне
жергiлiктi фирмалар мен шетелдiк фирмаларды игерiп алуыныѓ
жалпы сомасы 2003 жылы 1520 млрд долларѕа жеттi.
Жањандану дљниежљзiлiк экономиканыѓ дамуына ѕана емес,
сонымен ћатар оныѓ ћџрылымына да ыћпал етедi. зiнiѓ к=лемi
жаѕынан ѕаламдыћ =зара тќуелдiлiктi туѕызатын љдерiс белеѓ алуда.
Бљкiл ќлем жекелеген џлттыћ экономикалар, оныѓ ћџрамдас б=лiгiн
ћџрайтын бiртџтас жањандыћ экономикалыћ жљйеге айналды.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Iшкi саяси даму - Садыћов Т. С., т б. Дљниежљзi тарихы

text:
Iшкi саяси даму. 1952 жылы Ли Сын Ман КР-дiѓ президентi болып
ћайтадан сайланды. Оныѓ бастамасымен 1954 жылы конституцияѕа
тљзетулер енгiзiлдi. С=йтiп, президентке шексiз ћџћыћтар берiп,
парламент пен премьер-министрдiѓ уќкiлдiктерi азайтылды. Мемлекет
ћауiпсiздiгi, саяси партияларды тiркеу, баспас=здi реттеу, шерулер
=ткiзудi баћылау туралы заѓдар енгiзiлдi. Бџлар =кiмет орындарыныѓ
озбырлыћ жасауына кеѓ мљмкiндiктер ашты.
кiмет орындарыныѓ саясатына наразылыћ толћынына байла-
нысты оппозициялыћ Демократиялыћ партия жќне бiрнеше басћа
104
партиялар ћџрылды. Алайда =кiмет орындарыныѓ =рескел озбырлыѕы
жќне 1956 жылѕы президент сайлауы нќтижелерiнiѓ =рескел
бџрмалануы жаѕдайында олар Ли Сын Манѕа ћарсы ештеѓе жасай
алмады.
1958 жылы Ли Сын Ман мемлекет ћауiпсiздiгi туралы жаѓа заѓды
ћабылдатуѕа ћол жеткiздi. Ол заѓ Демократиялыћ партиядан басћа
оппозициялыћ партиялардыѓ бќрiн таратуѕа мљмкiндiк бердi.
Президенттiѓ орнатћан авторитарлыћ режiмi параћорлыћтыѓ,
заѓсыздыћтыѓ жќне озбырлыћтыѓ =суiмен бiрге етек алды. Мџныѓ
=зi ћоѕамныѓ барлыћ топтарыныѓ жаппай наразылыѕын туѕызды.
Сондыћтан елде сайлаудыѓ ћорытындыларын ћайта ћарауды талап
еткен бџћаралыћ шерулер басталды. Љкiметке ћарсы ћимылдардыѓ
негiзгi ћатысушылары студенттер болды. Ли Сын Ман наразылыћты
кљшпен басуѕа тырысып, Сеулге ќскер кiргiзiп, шеру жасаушыларѕа
оћ атылды. Оѕан жауап ретiнде ћалада президентке ћарсы к=терiлiс
бџрћ ете тљстi. Армия ћару ћолданудан бас тартты, астана к=терiлiс-
шiлердiѓ ћолына к=штi. Парламенттiѓ кезектен тыс мќжiлiсiнде
президенттi ћызметiнен тайдыру жќне жаѓа сайлау =ткiзу туралы
ћарар ћабылданды. 1960 жылѕы 27 сќуiрде Ли Сын Ман билiктен бас
тартатыны туралы мќлiмдемеге ћол ћойып, елден кеттi.
Елде уаћытша =кiмет ћџрылды. Ал 1960 жылѕы маусымда парламент
конституцияѕа енгiзiлетiн тљзетулердi бекiттi. Онда президенттi
парламент сайлайтын тќртiп белгiлендi. Оѓтљстiк Корея парламенттiк
республикаѕа айналды. Парламентке мемлекет басшысыныѓ мiндеттерi
тапсырылды, бiраћ оныѓ одан артыћ атћарушылыћ билiгi болѕан жоћ.
Парламент сайлауында Демократиялыћ партия жеѓiске жетiп,
бџрынѕы оппозицияныѓ ћайраткерi Юн Бо Сон президенттiкке
сайланды.
Љкiметтiѓ ћарулы кљштердi ћысћарту жќне КХДР-мен келiсiмге
жетудi к=здеген шешiмiне наразы болѕан армияда љкiметке ћарсы
пиѕылдар кљшейдi. 1961 жылѕы мамырдыѓ 15-нен 16-на ћараѕан тљнi
елде мемлекеттiк ќскери т=ѓкерiс жасалды, оны генерал-майор Пак
Чжон Хи басћарды. Мемлекеттiк жоѕарѕы ћайта ћџру кеѓесi (МЖЋК)
ћџрылып, ќскери жаѕдай енгiздi, џлттыћ жиналысты, партиялар мен
ћоѕамдыћ џйымдарды таратып жiбердi, ереуiлдер мен шерулер =ткiзуге
тыйым салынып, к=птеген басылымдарды жапты.
1960—1980 жылдардаѕы кезеѓге басћарудыѓ ќскери формасы тќн болды.
1961 жылѕы 6 маусымда мемлекеттiк ћайта ћџру бойынша т=тенше
шаралар туралы жарияланды, ол конституцияныѓ орнына ћызмет iстедi.
Бљкiл =кiмет билiгiн ћолына алѕан МЖЋК жоѕарѕы басћару органына
айналды. 1962 жылѕы желтоћсанда ќскерилер президенттiѓ жеке =кiмет
режiмiн бекiткен Жаѓа Конституция ж=нiнде референдум жљргiздi. Ол
мейлiнше кеѓ =кiлдiктерге: љкiмет пен премьер-министрдi таѕайындау,
халыћаралыћ шарттар жасау жќне бекiту, соѕыс жариялау жќне бiтiм
105
жасасу, жоѕары бас ћолбасшы болу ћџћыћтарына ие болды. Президент
=здерi мљше болѕан саяси партиялар џсынѕан кандидаттар арасынан
4 жылѕа сайланатын болды. Конституция екi жылдан аспайтын мерзiмге
ѕана президент болуѕа мљмкiндiк туѕызды.
Ќскерилер сайлауѕа ћатысу љшiн 1963 жылы Демократиялыћ
Республикалыћ партия (ДРП) ћџрды, ол жаћында ќскери ћызметтен
кеткен Пак Чжон Хидi =здерiнiѓ кандидаты етiп атады. 1963 жылѕы
сайлауда Пак Чжон Хи жеѓдi. К=п џзамай Џлттыћ жиналыстыѓ
сайлауы =тiп, ДРП жеѓiске жеттi. Ел басћарудыѓ конституциялыћ
формасына ћайтып оралды.
Елдiѓ ќлеуметтiк-экономикалыћ дамуыныѓ 60-жылдардаѕы
табыстары =кiметтiѓ позицияларын ныѕайтты. Мџныѓ нќтижесiнде
1967 жылѕы президент жќне парламент сайлауларында таѕы да Пак
Чжон Хи мен ДРП жеѓiп шыћты.
Пак Чжон Хи шексiз билiк орнатуѕа тырысты. 1972 жылѕы 17
ћазанда Сеулге ќскер енгiзiлдi. Президент халыћћа арнап с=з с=йлеп,
ќскери жаѕдай енгiзетiнiн, парламенттi тарататынын, саяси партия-
лардыѓ ћызметiне тыйым салатынын, конституцияныѓ ћимылдарын
тоћтататынын хабарлады жќне Жаѓа Конституцияны ќзiрлеу љшiн
жауапкершiлiктi =зiне алатынын мќлiмдедi.
1972 жылѕы ћарашада Корея Республикасыныѓ Жаѓа Конституциясы
кљшiне ендi, ол антидемократиялыћ сипатта едi. Ендi 7 жылѕа, кез келген
басћа да мерзiмге сайланѕан президент iс жљзiнде шексiз =кiлеттiлiкке
ие болды. Азаматтардыѓ бостандыћтарына шек ћойылды.
1972 жылѕы желтоћсанда Пак Чжон Хи таѕы да президенттiкке
сайланды. Елде авторитарлыћ режiм орнады.
Корея Республикасында бiрте-бiрте оппозициялыћ кљштердiѓ кеѓ
блогы ћалыптаса бастады. Оѕан саясаткерлер, кќсiпкерлер, дiни
ћайраткерлер, зиялы ћауым мен студенттердiѓ =кiлдерi жќне
жџмысшылар ендi. Оппозиция демократиялыћ бостандыћтардыѓ
ћалпына келтiрiлуiн талап еттi. Елде саяси даѕдарыс ћаупi кљшейдi,
бiраћ 1979 жылѕы 26 ћазанда Пак Чжон Хидi =з т=ѓiрегiндегi
ћастандыћ жасаушылар кенеттен =лтiрiп тастады.
Корея Республикасында т=тенше ќскери жаѕдай енгiзiлдi. Елдегi
жаѕдайды генерал-майор Чон Ду Хван басћарѕан ќскерилер баћылауѕа
алды. Генерал-майор Ро Дэ У сол Чон Ду Хванныѓ еѓ жаћын ћыз-
меттесi едi. 1981 жылѕы президент сайлауында Чон Ду Хван жеѓiске
жеттi. 1981 жылы ћџрылѕан љкiметтiк Демократиялыћ ќдiлеттiлiк
партиясы (ДЌП) парламентте жетекшi орынѕа ие болды. Iшкi саяси
жаѕдайдыѓ шиеленiсi бiрте-бiрте бќсеѓдей бастады. 1986 жылы билiк
жљргiзушi лагерь мен оппозиция конституцияѕа =згерiстер енгiзу
ћажеттiгi туралы келiсiмге келдi.
Жаѓа Конституция 1987 жылѕы 27 ћазанда ћабылданды. Ол президенттiѓ
=кiлдiктерiн азайтты, оныѓ ћызметте болу мерзiмiн 7 жылдан 5 жылѕа
дейiн ћысћартып, парламенттiѓ ћџћыћтарын кеѓейттi, баспас=з
106
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Ли Мен Бак - Садыћов Т. С., т б. Дљниежљзi тарихы

text:
Ли Мен Бак бостандыѕын, кќсiподаћтар ћџру ћџћыѕын жќне жиналыстар мен шерулер
=ткiзудi бекiттi.
1987 жылѕы президент сайлауында Ро Дэ У жеѓдi. Корея
Республикасыныѓ тарихында =кiмет билiгiн бейбiт жолмен тапсыру
бiрiншi рет жљзеге асты.
Ро Дэ У ћоѕамды тџраћтандырып, демократияландыру, ќскери-
лердiѓ саясатћа ыћпалын азайту, елдiѓ халыћаралыћ беделiн к=теру
љшiн елеулi кљш-жiгер жџмсады. Корея Республикасыныѓ социа-
листiк елдермен арадаѕы байланыстары олармен дипломатиялыћ
ћатынасты орнатудыѓ негiздерiн ќзiрледi. Социалистiк елдердiѓ
Оѓтљстiк Кореяны тануы оныѓ БЏЏ-ѕа кiруiне жол ашты, с=йтiп,
Корея Республикасы 1991 жылѕы ћыркљйекте КХДР-мен бiр мезгiлде
БЏЏ-ѕа ћабылданды.
90-жылдарда =кiмет билiгiнiѓ жоѕары топтарында =згерiстер
болды.
Елдегi ќскери басћару кезеѓi 1992 жылы тоћтатылды, бџл кезде кiмет
басына азаматтыћ љкiмет келiп, ол реформалар жљргiзу жќне КХДР-мен
ћайта ћосылуѕа жету баѕытын жариялады.
Параћор деп айыпталѕан Ро Дэ У 1993 жылы президент сай-
лауында Жаѓа демократиялыћ партияныѓ жетекшiсi Ким Ен Самнан
жеѓiлiп ћалды. Халыћтыѓ саяси белсендiлiгiнiѓ артуы 1995 жылы
жаѓа оппозициялыћ партиялардыѓ ћџрылуына жеткiздi. Бџл
президенттi 1996 жылы атын Жаѓа Кореяныѓ Партиясы деп =згерткен
љкiметтiк партияны ныѕайтуѕа мќжбљр еттi.
Экономикадаѕы даѕдарысты ћџбылыстар мен валюта-ћаржы
даѕдарысы 1997—1998 жылдарда елдегi саяси жаѕдайды тоћыратып,
1997 жылѕы желтоћсандаѕы президент сайлауында оппозицияныѓ
жетекшiсi Ким Дэ Чжунныѓ жеѓiске жетуiне к=мектестi. 2002 жылѕы
президент сайлауында жаѓа мыѓжылдыћтыѓ Демократиялыћ партиясынан шыћћан кандидат Но Му Хен жеѓдi, ол бiрћатар рефор-
малар баѕдарламасын џсынды жќне Солтљстiк Кореямен ћатынастарды
жаћсартуды жаћтап с=з с=йледi. Бiраћ Но Му
Хен =зiнiѓ ћызметiнде оппозициялыћ кљштер
тарапынан ћарсыласћан ћимылдарѕа кез
болды. 2004 жылѕы наурызда оппозицияда
болѕан парламент елдiѓ тарихында бiрiншi рет
президентке импичмент жариялау туралы
ћарар ћабылдады, олар президенттi сайлау
туралы заѓды бџзды деп айыптады. Алайда
2004 жылѕы сќуiрдiѓ =зiнде-аћ парламент
сайлауында «Бiздiѓ партия» деп аталатын
љкiметшiл партия жеѓiске жеттi. 2004 жылѕы
мамырда Конституциялыћ сот президентке
импичмент жасау туралы парламент
ћабылдаѕан ћарарды ћолдаѕан жоћ. Бџл =зi
елдегi жаѕдайды бiраз тџраћтандырды.
107
2007 жылы желтоћсанда болѕан президент сайлауында Џлы ел
партиясыныѓ =кiлi, Сеулдiѓ мэрi Ли Мен Бак жеѓiске жеттi. Ол
ћызметiне 2008 жылдыѓ 25 аћпанында кiрiстi.


Екi Корей мемлекетi арасындаѕы ћатынастарды реттеу проблемасы. КР мен КХДР 70-жылдардан бастап, =зара ћатынастарды
реттеу жќне елдi ћайтадан бiрiктiруге жету жолдарын бiрлесiп
iздестiруге кiрiстi. КХДР-дыѓ џсыныстарында Кореяда Солтљстiк пен
Оѓтљстiктiѓ ќртљрлi ќлеуметтiк-экономикалыћ, саяси жќне идеоло-
гиялыћ жљйелерi =мiр сљретiн Конфедерациялыћ демократиялыћ
республика ћџру к=зделдi. 80-жылдардыѓ екiншi жартысынан бастап,
КХДР тљбектегi бейбiтшiлiк пен ћауiпсiздiктi ћамтамасыз ету, корей-
аралыћ жаћындасудыѓ шарттарын жасау мљддесiн к=здеген бiрћатар
шараларды жљзеге асыруды џсынды. Ол шаралардыѓ ћатарында
ќскери жаттыѕуларды шектеу, олар жайында алдын ала хабарлап
отыру, шетел ќскерлерiнiѓ жаттыѕулар жљргiзуiне тыйым салу, т.б.
к=зделуге тиiстi едi.
Оѓтљстiк Корея, =з тарапынан, елдер арасындаѕы байланыстарды
дамытуды џсынды, бџлар, еѓ алдымен, экономикалыћ жќне адамгер-
шiлiк салаларына ћатысты болуы керек едi, =йткенi ол келешекте жаѕ-
дайды оѓдап, бiрiгу мќселелерiн талћылауѕа к=шуге жеткiзетiн едi.
1991 жылы КР мен КХДР арасында бiтiмге келу, шабуылдар
жасамау, ынтымаћтастыћ жќне алыс-берiс туралы келiсiмге ћол
ћойылды. 1992 жылы екi держава Корей тљбегiн ядролыћ ћаруы жоћ
аймаћ деп жариялау туралы Бiрлескен Декларацияѕа ћол ћойды.


title: Екi Кореяныѓ бiрiгуiне арналѕан символ-монумент

text:
108
1998 жылы КР-дегi билiк басына келген Ким Дэ Чжун екi
Кореяныѓ бiтiмге келуiне баѕытталѕан «
кљн шуаѕы»
саясатын жария-
лады. КР мен КХДР арасындаѕы ћатынастарда бетбџрыс жасаушылыћ
2000 жылы орын алды. Бџл кезде Солтљстiк Кореяныѓ астанасы
Пхеньянда екi мемлекеттiѓ бiрiншi басшыларыныѓ кездесуi =ттi. Бiраћ
к=п џзамай-аћ корейаралыћ жаћындасу љдерiсi елеулi сынѕа џшырады.
Солтљстiк Корей ядролыћ баѕдарламасы т=ѓiрегiнде 2002 жылы туѕан
даѕдарыс салдарынан КХДР 2003 жылѕы мамырда Корей тљбегiн
ядролыћ ћаруы жоћ аймаћ деп жариялау туралы Бiрлескен Деклара-
цияны орындаудан бас тартты.
Солай бола тџрса да Оѓтљстiк Кореяда да, Солтљстiк Кореяда да
корей џлтыныѓ мљдделерiн бейбiт жолмен шешуде тљсiнушiлiк орныѕа
бастады. КХДР Жоѕарѕы Халыћ жиналысыныѓ президиумы 2005
жылы корейаралыћ экономикалыћ ынтымаћтастыћ туралы заѓды
тџѓѕыш рет маћџлдады. КХДР =зiнiѓ ядролыћ баѕдарламасы туралы
мќселе ж=нiнде КР-мен келiсс=з жљргiзуге ћайтып оралды. Љкiмет-
аралыћ байланыстар кеѓейтiлдi, корейаралыћ сауда =стi. Бiрлескен
экономикалыћ жобалар жасала бастады, делегациялар алмасу
жиiледi.
Корейаралыћ ћатынастардаѕы соѓѕы жылдардаѕы жетiстiктерге
баѕа бере келiп, КР-дiѓ бiрiгу министрi Чон Дон Ен: «КР мен КХДР
2020 жылѕа ћарай кем дегенде экономикалыћ одаћ ћџра алады» деп
мќлiмдедi. Ћазiргi кезде корейаралыћ ћатынастар =тпелi кезеѓдi бастан
кешiруде. Президент Ли Мен Бактiѓ тобы Солтљстiк Корея =зiнiѓ
ядролыћ басымдыћ кљшiнен бас тартып, келiсс=зге ашыћ болса ѕана
бейбiт бiрiгуге баѕытталѕан саясат жљргiзетiнiн мќлiмдедi.
Екi Кореяныѓ бiрiгуi Ћиыр Шыѕыстаѕы геосаяси ахуалды =згертедi.
йткенi онда Оѓтљстiк Кореяныѓ экономикалыћ ћуаты мен Солтљстiк
Кореяныѓ ќскери стратегиясын бiрiктiретiн, 71 млн халћы бар
мемлекет пайда болады.
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/sadiov-t-s-t-b-dniejzi-tarihi.html?page=114#3-бап._Корея_Республикасыныѓ_аумаѕына_Корея_тљбегi_мен_оѕан_к=ршiлес_аралдар_кiредi._4-бап.

title: Корея Республикасыныѓ Конституциясынан

text:
109
3. Саяси партиялар Мемлекеттiѓ ћорѕауында болады.
Мемлекет партияларды
заѓнама ћарастырѕан шарттарѕа сќйкес белсендi ћаржыландыруды жљзеге асыра
алады.
4. Егер саяси партияныѓ маћсаттары немесе ћызметi iргелi деомкратиялыћ
тќртiпке ћарама-ћайшы келсе, онда љкiмет бџл партияны Конституциялыћ сот
арћылы тарату ж=нiнде шаралар ћабылдауѕа уќкiлеттi; мџндай жаѕдайда
партия
Конституциялыћ соттыѓ шешiмiне сќйкес таратылатын болады.
http://constitutions.ru/articlе/67
Достарыңызбен бөлісу:


title: Корея Республикасыныѓ Конституциясынан


title:
Кореяныѓ жiктелу себептерi неде?
2

text:
|
Кореяныѓ жiктелу себептерi неде?
2Байланысты: дүниежүзі тарихы 111. Кореяныѓ жiктелу себептерi неде?
2. КР-дi экономикалыћ жаѓартудыѓ ерекшелiктерiн айтып берiѓдер.
3. Оѓтљстiк Кореяныѓ жетекшi =неркќсiптiк компаниялары жќне олардыѓ
Ћазаћстан нарыѕындаѕы ћызметi туралы баяндама ќзiрлеѓдер.
4. КР саяси жљйесiн жаѓартып жетiлдiру туралы баяндап берiѓдер.
5. Оѓтљстiк Кореядаѕы «сќуiр революциясы» деген «сценарийi» бойынша
=рiстеген Кеѓес Одаѕы ћџлаѕаннан кейiнгi кеѓiстiкте болѕан оћиѕаларды
атаѓдар.
110
VI тарау. КЕЃЕСТIК СОЦИАЛИСТIК РЕСПУБЛИКАЛАР
ОДАЅЫ. ТЌУЕЛСIЗ МЕМЛЕКЕТТЕР ДОСТАСТЫЅЫ
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


url: http://emirsaba.org/sadiov-t-s-t-b-dniejzi-tarihi.html?page=115#VI_тарау._КЕЃЕСТIК_СОЦИАЛИСТIК_РЕСПУБЛИКАЛАР_ОДАЅЫ._ТЌУЕЛСIЗ_МЕМЛЕКЕТТЕР_ДОСТАСТЫЅЫ

title:
Кореяныѓ жiктелу себептерi неде?
2


title: § 15.  40-ЖЫЛДАРДЫЃ ОРТАСЫ  МЕН  50-ЖЫЛДАРДЫЃ

text:
111
жалпы =неркќсiп =нiмi 1949 жылѕымен салыс-
тырѕанда 23
%-ѕа =стi. 1952 жылы партияныѓ
ХIХ съезiнде 1951—1955 жылдарѕа арналѕан
бесiншi бесжылдыћ жоспар ж=нiнде Орталыћ
Комитет пен КСРО Министрлер Кеѓесiнiѓ
нџсћаулары ћабылданды. неркќсiп саласын-
даѕы деѓгейдi 70
%-ѕа дейiн арттыру к=зделдi.
Бес жылдыѓ iшiнде электрстансыларыныѓ
жалпы ћуаты екi есе, ал су электрстансылар-
дыѓ ћуатын љш есе арттыру белгiлендi.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Елдiѓ ћоѕамдыћ-саяси Lмiрi

text:
|
Елдiѓ ћоѕамдыћ-саяси LмiрiБайланысты: дүниежүзі тарихы 11Елдiѓ ћоѕамдыћ-саяси Lмiрi. Жеѓiс нќти-
жесiнде к=ѓiл кљйдiѓ к=терiлгенi ћоѕамныѓ
ќлеуметтiк-психологиялыћ ќлеуетiн тљбегейлi
=згерттi. Мџндай к=ѓiл кљй 1946—1948 жылдарда КСРО конституция-
сыныѓ, Бљкiлодаћтыћ коммунистiк (большевиктер) партиясы (БК(б)П)
баѕдарламасыныѓ жобаларын талћылау кезiнде айћын к=рiндi.
Экономикадаѕы жаѕдайдыѓ =те ауыр екендiгiне ћарамастан, Кеѓес
=кiметi ѕылымды, халыћћа бiлiм беру iсiн, мќдениет мекемелерiн
дамытуѕа ћаржы тапты. Т=ртiншi бесжылдыћ жылдарында Ћазаћстан-
да, Латвияда жќне Литвада К=ркемсурет академиясы, Ѕылым
академиясы ћџрылып, Кишиневте, Ужгородта, Ашхабадта, Сталина-
бадта университеттер ашылды.
Жоѕары оћу орындарында аспирантура ћџрылды. Ѕылыми ћыз-
меткерлер саны 1940 жылѕы 98 мыѓ адамнан 1953 жылы 192 мыѓ
адамѕа дейiн к=бейдi. Соѕыс жылдарында елде ћайта к=терiлген сауат-
сыздыћты жою iсi ћолѕа алынды. Мектептердiѓ саны соѕыстан бџрынѕы
деѓгейден асып кеттi. 1952 жылдан бастап 7 сыныптыћ бiлiм беру
мiндетке айналды. Жџмыс iстейтiн жастарѕа арналѕан мектептер
ашылатын болды. 1950 жылы студенттер саны 1940 жылѕыдан 50
%-
ѕа артты.
Алайда «ћырѕићабаћ соѕыстыѓ» басталуы елдiѓ iшкi саяси =мiрiне
де ќсер еттi. 1946 жылѕы жазда џсаћ буржуазиялыћ жекеменшiк-
шiлдiкке жќне «шетелдiк ыћпалѕа» ћарсы кљресу наућаны басталды.
1946 жылѕы 1 тамызда ћоѕамныѓ =мiрiне идеологиялыћ баћылау
жасауѕа мiндеттi «Партийная жизнь» деген жаѓа журнал басып
шыѕару туралы шешiм ћабылданды.
1946 жылѕы 14 тамызда «Звезда» жќне «Ленинград» журналдары
туралы партияныѓ Орталыћ Комитетi ћаулысы ћабылданды. Бџл
журналдардыѓ бiрiншiсi жауып тасталды, ал екiншiсiне кеѓес =мiр
салтына жат идеологияны насихаттаѕаны љшiн с=гiс жарияланды.
А.Ахматова мен М.Зощенконыѓ шыѕармалары ћатал сынѕа алынды,
Жазушылар одаѕыныѓ бiрiншi хатшысы болып А.Фадеев таѕайын-
далды. Оѕан жазушылар џйымында тќртiп орнату мiндетi жљктелдi.
Кейiнiрек «формалист-композиторларѕа» ћарсы наућан басталды.
Олардыѓ ћатарына С.Прокофьев, А.Хачатурян, Д.Шостакович жќне
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: И. В. Сталин - Садыћов Т. С., т б. Дљниежљзi тарихы

text:
112
Н.Мясковский жатћызылды. Наућан бљкiл 1948 жыл бойына жљр-
гiзiлдi жќне композиторларды Композиторлар одаѕынан шыѕаруѕа
дейiн џласты.
Соѕыстан кейiнгi к=ѓiлсiз жайттыѓ келесi ќрекетi «Ленинград iсi»
болды. Бџл Ленинградтыѓ бiрћатар к=рнектi партия, кеѓес жќне
шаруашылыћ ћайраткерлерiне ћарсы џйымдастырылѕан iстердiѓ тобы
болды.
Оларды жiкшiл, =здерiн БК(б)П Орталыћ Комитетiне ћарсы
ћойды, Ленинград партия џйымын штаб-пќтерi Ленинградта болатын
Ресей компартиясын ћџру љшiн, сондай-аћ РКФСР =кiметiн Невадаѕы
ћалаѕа к=шiру љшiн Орталыћ Комитетпен кљрес жолында =здерiне
тiрек џйымдастырмаћшы болды деп айыптады. Айыпталѕан алты
адам, оныѓ iшiнде Н.А.Вознесенский, А.А.Кузнецов, П.С.Попков жќне
М.И.Родионов =лiм жазасына кесiлдi. Басћалары ќртљрлi
мерзiмде
ћамауда отыруѕа бџйырылды.
1952 жылдыѓ кљзiнде «
Дќрiгерлер iсi» туды. 1953 жылѕы 13 ћаѓтар-
да «Зиянкес-дќрiгерлер тобыныѓ ћамауѕа алынуы» деген таћырыппен
ТАСС хабары жарияланды. Онда дќрiгерлер А.А.Ждановтыѓ
аурулыѕын пайдаланып, терiс емдеу ќдiстерiн
белгiлеген деп
айыпталды.
ТАСС хабарында, сонымен ћатар дќрiгерлер кеѓес ќскери
басшы-
ларыныѓ денсаулыѕына зиян келтiрiп, оларды ћатардан шыѕаруѕа,
с=йтiп, елдiѓ ћорѕанысын ќлсiретуге тырысты деп к=рсетiлдi. Дќрi-
герлерге шетелдiк тыѓшы агентi деген кiнќ таѕылды. Дќрiгерлер iсi
бойынша тџтћынѕа алынѕандардыѓ саны 1953 жылдыѓ ћаѓтарында
37 адамды ћџрады.
Сталин =лгеннен кейiн дќрiгерлердiѓ бќрi аћталды. Олардыѓ
сатћындыћ iстедi деп айыпталѕаны ойдан шыѕарылѕан едi.
Кеѓес ћоѕамыныѓ соѕыстан кейiнгi кезеѓiне ћарама-ћайшы екi љрдiс тќн
болды. Бiр жаѕынан, ћоѕам мiрiне мемлекеттiѓ баћылауы кљшейтiлдi,
ћуѕындау жљргiзiлдi. Екiншi жаѕынан, саяси жљйенi кейбiр жаѕынан
демократияландыруѕа баѕыт алынды.
Т=тенше жаѕдай жойылды, 1946—1948 жылдарда барлыћ деѓ-
гейдегi кеѓестер ћайтадан сайланды жќне тiптi 1937—1939
жылдарда
ћџрылѕан депутаттыћ корпус жаѓартылды. Екiншi рет сайланѕан
КСРО Жоѕарѕы Кеѓесiнiѓ бiрiншi сессиясы 1946 жылѕы наурызда =ттi.
Ол т=ртiншi бесжылдыћ жоспарды бекiттi, ќрi Халыћ
комиссарлары
Кеѓесiн =згертiп, КСРО Министрлер Кеѓесiн ћџру туралы заѓ
ћабылдады. 1949—1952 жылдарда џзаћ љзiлiстен кейiн КСРО
ћоѕамдыћ жќне ћоѕамдыћ-саяси џйымдарыныѓ съездерi ћайтадан =те
бастады.
1952 жылѕы ћазанда партияныѓ
ХIХ съезi болып, ол партияныѓ
атын БК(б)П дегендi =згертiп, Кеѓес Одаѕыныѓ Комунистiк Партиясы
деп атады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: И.В.Сталиннiѓ Lлiмi жќне тарихи баламалардыѓ тууы

text:
113
тыныѕатын орнын байћап к=рiп жљргенде к=семнiѓ асханада еденде
жатћанын байћап ћалады. Ол ќлi демалып жатыр екен, бiраћ санасынан
айырылѕан. Дќрiгерлер Сталиндi тексерiп, миына ћан ћџйылѕан, оныѓ
тiрi ћалуы неѕайбiл деп хабарлайды. 1953 жылѕы 5 наурызда Сталин
жан тапсырды.
Осылай Сталиннiѓ =лiмiмен тџтас бiр дќуiр аяћталды. Сталин
=лгеннен кейiн бiрнеше жылдан соѓ =зiнiѓ Гитлерге ћарсы коалиция-
даѕы одаћтасын жќне саяси ћарсыласын еске тљсiре келiп, У.Черчилль
аѕылшын парламентiнде с=з с=йлегенде: «Ауыр сын жылдарында
Ресейдi Иосиф Сталин сияћты кемеѓгер жќне ћайтпас ћайсар
ћолбасшыныѓ басћарѕаны Ресей љшiн љлкен баћыт болды... [Ол]
дљниежљзiнде =зiне теѓдесi жоћ асћан џлы диктатор болды. Ол Ресейдi
соћамен ћабылдап алѕан едi, ал оны атом ћаруымен ћалдырып кет-
тi», — дедi.
И.В.Сталин =лгеннен кейiн елдiѓ алдында бiрнеше тарихи балама
туды. Олардыѓ iшiнен љш тљрлi баламаны наћты жљзеге асыруѕа
болатын едi:
бiрiншiсiнде бџрынѕы баѕыт одан ќрi жљргiзiледi деп
болжанды;
екiншi баламада жалпы саяси баѕытты саћтай отырып,
кейбiр демократияландыру шараларын жљргiзу к=зделдi;
љшiншi жол
бџрынѕы саяси баѕытты тљгелдей =згертудi к=здедi.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Бiрiккен Џлттар Џйымыныѓ мыѓжылдыћ декларациясынан

text:
12
шараларды ћамтуы тиiс, олар дамушы елдер мен =тпелi экономикасы бар елдердiѓ
ћажеттiлiктерiне жауап берген жќне олардыѓ тиiмдi ћатысуы кезiнде ќзiрленiп,
жљзеге асырылатын болар едi.
http/www.unesco.ru /rus/pages/about/dес mill.php
1. Соѕыстан кейiнгi ќлем дамуыныѓ ерекшелiктерi туралы ќѓгiмелеѓдер.
Достарыңызбен бөлісу:


|
А.А.Ждановтыѓ кеѓестiк музыка ћайраткерлерiнiѓ БКП(б)Байланысты: дүниежүзі тарихы 11А.А.Ждановтыѓ кеѓестiк музыка ћайраткерлерiнiѓ БКП(б)
ОК-iндегi кеѓесiнде сLйлеген сLзiнен ћаѓтар айы, 1948 жыл
Кеѓестiк сазгерлерде еѓ жоѕары дќрежедегi екi жауапты мiндет бар. Олардыѓ
бастысы — Кеѓес музыкасын дамыту мен жетiлдiру. Екiншi мiндет кеѓес музыкасына
буржуазиялыћ ыдырау элементтерiнiѓ =тiп кетуiнен ћорѕап ћалу... Шекарадан
тыс жерден келетiн б=где буржуазиялыћ ыћпалдардыѓ кеѓес интеллигенциясыныѓ
кейбiр =кiлдерiнiѓ санасындаѕы капитализм ћалдыћтарымен љндесiп кетуiн есепке
алу ћажет. Олар =здерiнiѓ байыпсыз жќне жабайы џмтылуларында кеѓестiк музыка
мќдениетiнiѓ ћазынасын заманауи буржуазиялыћ =нердiѓ бейшара ћџраћ-сџраѕына
ауыстыруѕа дайын екендiктерiн бiлдiруде. Сондыћтан кеѓестiк сазгерлердiѓ
музыкалыћ ћана емес, сондай-аћ саяси ћџлаѕы да =те саћ болуы тиiс.
1. IV бесжылдыћ жоспар алѕа ћандай мiндеттер ћойды?
2. Соѕыстан кейiнгi жылдарда ћандай =згерiстер жасалды?
3. «Ленинград iсi» деген не? Оны џйымдастырудыѓ ћандай себептерi болды?
4. «Дќрiгерлер iсiн» ћолдан џйымдастырудыѓ себептерi ћандай?
5. И.В.Сталин =лгеннен кейiнгi елдiѓ даму барысын сипаттап берiѓдер.
6. Сендердiѓ пiкiрлерiѓше, Сталинге берiлген ћандай баѕа лайыћты?
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: § 16.  50-ЖЫЛДАРДЫЃ ОРТАСЫ МЕН 60-ЖЫЛДАРДЫЃ БIРIНШI

text:
114
жљргiзу барысында халыћ шаруашылыѕын басћарудыѓ экономи-
калыћ ќдiстерiнiѓ ћайтадан жаѓарѕаны бџл реформалардыѓ табысты
болуын ћамтамасыз еттi. Реформалар ауыл шаруашылыѕында
басталып, бџћараныѓ кеѓ ћолдауына ие болды.
1953 жылѕы тамызда Кеѓес Одаѕы Жоѕарѕы Кеѓесiнiѓ сессиясында
Г.М.Маленков љкiмет басшысы ретiнде экономиканы адамѕа ћарай бет
бџру туралы тџѓѕыш рет мќселе к=тердi. зiнiѓ с=зiн ћорытындылай
келе Г.М.Маленков: «Ендi ауыр =неркќсiптi дамытуда ћол жеткен
табыстарымыз негiзiнде бiзде халыћ тџтынатын =ндiрiстi кљрт =рлетудi
џйымдастыру љшiн ћажеттi барлыћ мљмкiндiктер бар», — дедi. Алайда
халыћ шаруашылыѕы проблемаларыныѓ арасында аграрлыћ =ндiрiс
бiрiншi орында тџрды.
1953 жылѕы ћыркљйекте =ткен пленумда Н.С.Хрущев КОКП
Орталыћ Комитетiнiѓ бiрiншi хатшысы болып сайланды. Пленум =зiнiѓ
жџмысын тљгелдей ауыл шаруашылыѕыныѓ проблемаларына арнады.
Пленумда с=з с=йлеген Н.С.Хрущев шаруаларѕа материалдыћ ћолдау
к=рсетпейiнше ауыл шаруашылыѕын к=тере алмаймыз деп мќлiмдедi.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Хрущев Никита Сергеевич - Садыћов Т. С., т б. Дљниежљзi тарихы

text:
Хрущев Никита Сергеевич
(1894—1971)
Курск губерниясындаѕы Каменовка селосындаѕы
жџмысшы-кеншiнiѓ отбасында туѕан. Донбасс
зауыттары мен шахталарында слесарь болып жџмыс
iстедi. Азамат соѕысына ћатысты, одан кейiн Украинада
ќртљрлi ќкiмшiлiк-шаруашылыћ жќне партиялыћ
ћызметтердi атћарды.
1935—1938 жылдары МК мен БК(б)П МЋК-нiѓ
бiрiншi хатшысы болды. 1938 жылы Украинаѕа ћайта
оралып, республика Компартиясыныѓ Орталыћ
Комитетiн басћарды. Џлы Отан соѕысына ћатысты.
Соѕыс аяћталардан бiр жыл бџрын УКСРО Халком
кеѓесiнiѓ (1946 жылдан — Министрлер кеѓесi) т=раѕасы
болып таѕайындалды. 1947 жылы ћайтадан Украина
Компартиясы ОК-нiѓ бiрiншi хатшысы болды. 1949 жы-
лы ОК-нiѓ шешiмi бойынша Мќскеуге келдi, бџл жерде
бiр мезгiлде ОК-нiѓ хатшысы мен БК(б)П Мќскеу комитетiнiѓ бiрiншi хатшысы
лауазымын атћарды. 1953 жылы КОКП-ны, ал 1958 жылы КСРО Министрлер Кеѓесiн
басћарды. Н.С.Хрущевтiѓ есiмi кеѓестiк тарихтыѓ “жылымыћ” деген атћа ие болѕан
кезеѓiмен байланысты болды. И. В. Сталиннiѓ басћаруы кезiнде сотталѕандарды
аћтау мен тљрмелерден босату басталды. Хрущевтiѓ кезiнде КСРО-ныѓ сыртћы
саясатында =згерiстер болып, ол неѕџрлым ашыћ бола тљстi. Н. С. Хрущев саяси
ћайраткер ретiнде алдын ала болжамданбаѕан жќне ќдеттен тыс ћылыћтарды жиi
жасады. Сталиннiѓ жекебасына табынуды жойып, ол =зiнiѓ жекебасына табыну-
шылыћты жасауѕа ќрекеттендi.
Бџл ќрекет “кеѓес адамдарыныѓ ћазiргi џрпаѕы коммунизмде =мiр сљруiне”
баѕытталѕан хрущевтiк утопиялыћ реформалар сияћты толыћтай сќтсiздiкке
џшырады.
1964 жылы КСРО-ныѓ партиялыћ басшылыѕы Хрущевтi асырасiлтеушiлiгi
мен субъективизмi љшiн айыптап, оны Бiрiншi хатшы, Министрлер Кеѓесiнiѓ
Т=раѕасы жќне Орталыћ Комитет Т=ралћысыныѓ мљшесi лауазымдарынан босатты.
115
К=п џзамай пленумнан кейiн ауыл шаруашылыѕы =нiмдерiнiѓ сатып
алу баѕалары арттырылып, џжымшарлардыѓ еѓбегiне аванс беру
тќртiбi белгiлендi. Џжымшарлардыѓ борыштары кешiрiлiп, љйлер
жанындаѕы жер телiмдерiнен алынатын салыћтар азайтылатын болды.
Ауыл шаруашылыѕын маман кадрлармен ныѕайту ж=нiнде шаралар
ћабылданды. Шаруалардыѓ ћџс жќне љйдегi џсаћ малды =сiруiне
ћолдау к=рсетiлетiн болды. Деревняларѕа мыѓдаѕан тракторлар
жiберiлдi жќне ауыл шаруашылыѕына берiлетiн демеу ћаржылар
едќуiр к=бейтiлдi.
Алайда ћаулыныѓ ћабылданылуы тек бiрнеше жылдан кейiн ѕана
еселi нќтиже бере алатын едi. Ал ауыл шаруашылыѕы проблемаларын
шџѕыл арада шешу ћажет болатын. 1954 жылѕы ћаѓтардыѓ соѓында
Н.С.Хрущев ауыл шаруашылыѕын =ркендетудiѓ жайы мен
келешектерi туралы Орталыћ Комитеттiѓ Президиумына хат табыс
еттi. Ол егiстiк жердiѓ к=лемiн 13 млн гектар тыѓ жќне тыѓайѕан
жерлердi игеру есебiнен џлѕайту ћажеттiгiн ћатты талап еттi. Жарамды
жерлер Ћазаћстан мен Оѓтљстiк Сiбiр аумаћтарында, Едiл бойында,
Уралда жќне Солтљстiк Кавказда болды.
1954 жылдыѓ басында ћойылѕан мiндеттердi орындауѕа баѕыт
алынды. Партия мен љкiметтiѓ идеясын мыѓдаѕан кеѓес адамдары
ћолдады. Жастар тџтас џжымдарымен бiрге тыѓды игеруге аттанып
жатты. Мџныѓ =зi шын мќнiндегi тыѓ эпопеясы болды. 1954 жылдыѓ
к=ктемiне ћарай Ћазаћстанныѓ тыѓ жерiнде 120-дан астам кеѓшар
џйымдастырылды. Алѕашћы тыѓ игерушiлердiѓ тым жайсыз
жаѕдайларда =мiр сљруiне тура келдi. Тџћым себу мен егiндi жинау
наућандары кезiнде жџмыс тќулiк бойына жљргiзiлген. Тыѓ эпопеясы-
ныѓ алѕашћы нќтижелерi жiгерлендiрерлiк сезiмдер туѕызды.
1954 жылы тыѓ жерлер жалпы астыћ =нiмi тљсiмiнiѓ 40
%-ын бердi.
Ет пен сљт =ндiру артты. Осыныѓ бќрi халыћты азыћ-тљлiкпен жабдыћ-
тауды бiраз жаћсартуѕа мљмкiндiк туѕызды.
Кеѓес =кiметi орындарыныѓ 1953—1954 жылдарда жљргiзген
аграрлыћ саладаѕы шаралары оѓ нќтижелерiн бердi. Сатып алу
баѕалары едќуiр арттырылды, =ткен жылдардыѓ борыштары ћайта-
рылды, деревняныѓ мџћтаждарына мемлекеттiѓ жџмсайтын шыѕын-
дары бiрнеше есе к=бейтiлдi. 42 млн гектар тыѓ жќне тыѓайѕан
жерлердi игеру ж=нiндегi љкiметтiѓ баѕдарламасы бес жыл iшiнде
орындалды. Љкiметтiѓ бџл ћадамдары ауыл шаруашылыѕын ныѕай-
туѕа к=мектестi, џжымшаршылардыѓ ынта-жiгерiн туѕызды, мџныѓ
=зi шаруалардыѓ ћолы жеткен нќтижелерiнен к=рiндi. Селолыћ
экономика ћарћын ала бастады. Ауыл шаруашылыѕы =нiмдерiнiѓ =сiмi
1953—1958 жылдарда оныѓ алдындаѕы бесжылдыћтаѕымен салыс-
тырѕанда 34
% болды.
Алайда тыѓды игерудегi табыстар тек алѕашћы жылдарда ѕана
оѓ нќтиже берiп отырды. Игерiлген жерлерде дќндi-даћылдардыѓ
шыѕымдылыѕы едќуiр т=мен едi. Жерлердi игеру ѕылыми-негiзделген
зерттеулердiѓ жоћтыѕынан =здiгiнен жљрiп жатты.
116
КСРО Жоѕарѕы Кеѓесi 1957 жылѕы 10 мамырда «неркќсiп пен
ћџрылысты басћаруды џйымдастыру iсiн одан ќрi жетiлдiру туралы»
Заѓ ћабылдады. Бџл заѓныѓ мќн-маѕынасы =неркќсiп пен ћџрылысты
басћаруда салалыћ (министрлiктер мен ведомстволар арћылы)
принциптен аумаћтыћ принципке к=шу дегендi бiлдiретiн едi. Заѓѕа
сќйкес ќрбiр экономикалыћ ќкiмшiлiк ауданында Халыћ шаруашылыѕы
Кеѓесi (ХШК) ћџрылатын болды. Ол тiкелей одаћтас республиканыѓ
Министрлер Кеѓесiне баѕындырылды. Мџндай ћџрылымдарды ћџру
жергiлiктi партия аппаратыныѓ шаруашылыћ ћызметке араласу
мљмкiндiктерiн кљрт шектедi, оныѓ наћты билiк жљргiзетiн =кiл-
дiктерiнiѓ к=лемi шектелдi. 105 Халыћ шаруашылыѕы кеѓесi ћџрылды.
50-жылдардыѓ соѓыннан бастап одаћтас республикалардыѓ
экономикалыћ деѓгейiн теѓестiру ћарћыны кљшейтiлдi. Басталѕан
љдерiстiѓ оѓ да, терiс те жаћтары болды. Орталыћ басшылыћ шаруа-
шылыћ жќне ќлеуметтiк саясат жљргiзген кезде одаћтас республика-
лардыѓ џлттыћ ерекшелiгiн ќрдайым бiрдей ескерiп отырѕан жоћ.
Алайда Орталыћтыѓ мџндай баѕытын жергiлiктi партия-шаруа-
шылыћ басшылыѕы да ћолдап келген едi. Ол басшылыћ iрi =неркќсiп
орындарын жџмысшы кљшiнiѓ мамандыѕын есептеместен орна-
ластыруды батыл талап еттi. Мџныѓ себептерiн =неркќсiптi, ќлеумет-
тiк инфраћџрылымдарды дамыту жергiлiктi =кiмет орындарыныѓ
ћолында болѕандыѕында деп тљсiндiрiлдi.
Кейбiр республикалар љшiн индустриялыћ саланы дамытудыѓ
маѓызы ерекше зор болды. Бџл ќсiресе Орта Азия республикалары
мен Ћазаћстанда байћалатын едi. Алайда мџнда =неркќсiп пен ауыл
шаруашылыѕы =ндiрiсi арасындаѕы тепе-теѓдiкке жету мљмкiн
болмай-аћ ћойды. Мџнай мен газ шыѕару, энергетикалыћ объектiлердi
жќне жаѓа зауыттарды салу, негiзiнен, жџмысшылардыѓ орталыћ
аудандардан аѕылып келуi есебiнен ћамтамасыз етiлiп отырды. Ал
жергiлiктi халыћ селолыћ жерде еѓбекке орналасудыѓ ћиындыѕын
к=рдi, яѕни =зi жџмыс iстеп, =мiр сљруге даѕдыланѕан тiршiлiк
ортасындаѕы себептер орын алды. Республикалардыѓ жџмысшы табы
ћџрамында тљпкiлiктi халыћтыѓ љлесi онша к=п болѕан жоћ.
Орталыћтыѓ, ал кейбiр жаѕдайларда бiрiншi хатшыныѓ зiнiѓ бастамасы
бойынша бџл кезде жердi республикалар арасында шџѕыл тљрде ћайта блiсу
жљрiп жататын. Pзбекстан Тќжiкстанѕа 50 млн гектардан астам, Ћазаћстан
Pзбекстанѕа 3,5 млн гектар жерiн бердi. РКФСР Украинаѕа Ћырымныѓ
аумаѕын тљгел бердi. Бџл ќрекеттердiѓ бќрi берiлетiн аумаћтар тџрѕын-
дарыныѓ келiсiмiнсiз жќне олардыѓ ашыћ талћылауынсыз жљргiзiлетiн.
50-жылдардыѓ екiншi жартысы мен 60-жылдардыѓ бiрiншi
жартысында ѕылым мен ѕылыми-техникалыћ даму жедел ћарћын
алды. КСРО ѕарыш кеѓiстiгiн игеру жолына тљстi, атом энергиясын
бейбiт маћсаттарѕа ћолдану басталды, химия =неркќсiбi ћарыштап
дамыѕаны байћалды.
117
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sadiov-t-s-t-b-dniejzi-tarihi.html?page=12#_§_2._ДЉНИЕЖЉЗI_САЯСИ_ДАМУЫНЫЃ_ЕРЕКШЕЛIКТЕРI_Батыс_ћоѕамыныѓ_соѕыстан_кейiнгi_дамуы.

title: Садыћов Т. С., т б. Дљниежљзi тарихы - бет 12

text:
|
Байланысты: дүниежүзі тарихы 11
2. ЅТР-дыѓ негiзгi баѕыттарыныѓ мазмџнын ашып беретiн хабарлар
даярлаѓдар.
3. Аћпараттыћ ћоѕамѕа тќн сипатты белгiлердi атаѓдар.
4. ЅТР кезеѓiнде батыс ћоѕамыныѓ ќлеуметтiк ћџрылымында ћандай
=згерiстер туды?
5. Љшiншi дљние елдерi экономикалыћ даму мќселелерiнiѓ мќн-маѕынасы
ћандай жќне олардыѓ шешу жолдарын атап айтыѓдар.
6. Дамушы елдер ћоѕамыныѓ ќлеуметтiк ћџрылымын сипаттап берiѓдер.
7. Жањанданудыѓ негiзгi љдерiстерiнiѓ баѕыттарын ашып к=рсетiп, атап
айтыѓдар.
8. “Жаѓа индустриялы елдер туралы” реферат дайындаѓдар.
§ 2. ДЉНИЕЖЉЗI САЯСИ ДАМУЫНЫЃ ЕРЕКШЕЛIКТЕРI
Батыс ћоѕамыныѓ соѕыстан кейiнгi дамуы. Ќлеуметтiк-
экономикалыћ салада орын алѕан iлгерi басушылыћ саяси-ћџћыћтыћ
салада да к=рiнiс тапты. Батыс Еуропа мен АЋШ-тыѓ барлыћ жетекшi
саяси партиялары реформизм идеологиясы мен практикасын ћоштап
ћабыл алды. Батыстыѓ бiрћатар елдерiнде Екiншi дљниежљзiлiк
соѕыстан кейiн ћабылданѕан Конституциялардыѓ негiзiнде ымырашыл-
дыћ реформизм идеялары енгiзiлген болатын. Оларда саяси бостандыћ-
тармен ћатар азаматтардыѓ еѓбекке, демалуѕа, ќлеуметтiк ћамсыз-
дандырылу мен бiлiм алуѕа ћатысты ћџћыћтары жарияланды.
Ћоѕамдыћ мљдде љшiн жекеменшiктi шектеу мљмкiндiгi к=зделдi.
Билiк басына келген социал-демократиялыћ партиялар мен
оларды ћолдаѕан кќсiподаћтар Батыс Еуропа елдерiндегi реформа-
лардыѓ еѓ басты бастаушылары болды. Екiншi дљниежљзiлiк соѕыстан
кейiн еуропалыћ социал-демократия шынайы саясатында марксизмнен
алшаћтап кеттi. Ол пролетариат диктатурасын, тап кљресi,
жекеменшiктi жою, =ндiрiс ћџралдарын ортаћтастыру туралы
Ережелердi мойындамайтын демократиялыћ социализмнiѓ негiзгi
ћџндылыћтарын тџжырымдап бердi.
Соѕыcтан кейiнгi жылдарда Батыс Еуропаныѓ либералдыћ
партиялары кейiнге ысырып тасталып, ауыр жаѕдайѕа џшырады.
Консервативтiк саяси кљштердiѓ басым б=лiгi де ќлеуметтiк
реформалар жасаудыѓ ћажеттiгiн тљсiндi. кiмет басына келген
консервативтiк партиялар экономика мен ќлеуметтiк к=мек iстерiне
мемлекеттiѓ араласуы баѕдарламасын саћтау жќне кеѓейту баѕытын
жљргiздi.
Сйтiп, кiлдерi социал-демократтар, либералдар жќне сенiмдi кон-
серваторлар болып отырѕан батыстыћ ћоѕамныѓ негiзгi саяси кљштерi
соѕыстан кейiнгi жылдарда мемлекеттiк-саяси ћџрылыстыѓ негiзгi ћаѕидалары
жнiнде бiрдей пiкiрде болды.
|
|
|


title: Кеѓес ћоѕамыныѓ саяси Lмiрi

text:
118
ты деп айыптады. Хрущевтi Молотов, Булганин, Маленков ћолдады.
Берия сол жердiѓ =зiнде ћамауѕа алынды. Ал 2—7 шiлдеде КОКП
Орталыћ Комитетiнiѓ пленумы болды. Ол Берияныѓ партияѕа жќне
мемлекетке ћарсы ћылмысты ќрекеттерi туралы Г.М.Маленковтыѓ
баяндамасын тыѓдады. Пленум Л.П.Берияны Орталыћ Комитеттiѓ
ћџрамынан жќне партия ћатарынан шыѕару ж=нiнде шешiм ћабыл-
дады.
1953 жылѕы ћыркљйекте Н.С.Хрущев КОКП Орталыћ Комитетiнiѓ
бiрiншi хатшысы болып сайланды.
Достарыңызбен бөлісу:


title: КСРО-даѕы азыћ-тљлiк проблемасыныѓ шиеленiсуi

text:
119
=те љлкен кезектерге тџрып жатты. Бидай џнынан пiсiрiлген нанѕа
ћоспалар енгiзiлген болып шыћты. Кейбiр аймаћтарда нанѕа
карточкалар енгiзiлдi. Нан таѕамдарын тџтыну мен сатудыѓ норма-
лары енгiзiлдi. Елдi даѕдарыс к=рiнiстерi ћамтып алды.
Достарыңызбен бөлісу:


|
КОКП ХХ съезi. Ћуѕындау мен депортациялар ћџрбандарынБайланысты: дүниежүзі тарихы 11КОКП ХХ съезi. Ћуѕындау мен депортациялар ћџрбандарын
аћтау. 1956 жылѕы аћпанда КОКП ХХ съезi =ттi. Хрущевтiѓ съездiѓ
жабыћ отырысында оћыѕан баяндамасында Сталин билiк басында
болѕан кезiнде жљргiзiлген ћуѕындау шараларыныѓ бiрћатар деректерi
жария болды. Хрущев Сталиндi билiктi асыра пайдаланды жќне
социалистiк заѓдылыћты бџзды деп айыптады. Ћуѕын-сљргiннiѓ
кiнќсiн ол Сталин, Ежов пен Берияныѓ мойнына артты.
Елдiѓ саяси =мiрiнiѓ маѓызды жаѕы ћуѕындалѕандарды аћтау
болды. Ондаѕан мыѓ адам бостандыћћа шыћты. РКФСР Жоѕарѕы
Кеѓесiнiѓ алтыншы сессиясыныѓ шешiмiмен 1957 жылы балћар,
шешен, ингуш, ћалмаћ жќне ћарашай халыћтарыныѓ соѕыс
жылдарында таратып жiберiлген џлттыћ автономиялары ћалпына
келтiрiлдi.
1957 жылы ел мен партияныѓ еѓ жоѕарѕы басшылыѕы Сталиндi
ќшкерелеген с=здерiнде Н.С.Хрущев КСРО мен КОКП-ныѓ халыћ-
аралыћ коммунистiк ћозѕалыстаѕы жќне тљгелдей дљниежљзiлiк
к=лемдегi беделiн ќлсiреттi деген тџжырымѕа келдi. КОКП Орталыћ
Комитетi Президиумыныѓ 18 маусымда болѕан мќжiлiсiнде мемлекет
басшысы М.Ворошилов, сондай-аћ Молотов, Каганович, Первухин,
Сабуров КОКП Орталыћ Комитетi Президиумы мљшелерiнiѓ
к=пшiлiгiн ћџрып, Хрущевтi Орталыћ Комитеттiѓ бiрiншi хатшысы
ћызметiнен тайдыру жќне бџл ћызметке В.М.Молотовты таѕайындау
туралы шешiм ћабылдады. Бiраћ Хрущев мџндай шешiммен келiспедi,
с=йтiп, кљш ћџрылымдарына, сондай-аћ Орталыћ Комитеттiѓ
жаѓартылѕан аппаратыныѓ бiр б=лiгiне сљйенiп, Орталыћ Комитеттiѓ
пленумын шаћырды. Пленум 1957 жылѕы 22—29 маусымда =ттi.
Пленум Хрущевке ћарсы шыѕушылардыѓ ћимылдарын КОКП ХХ
съезiнiѓ шешiмдерiн ћайта ћарауѕа баѕытталѕан фракциялыћ жќне
антипартиялыћ деп айыптады. 1958 жылдан бастап Н.С.Хрущев КОКП
Орталыћ Комитетiнiѓ бiрiншi хатшысы ћызметiн жќне Министрлер
Кеѓесi т=раѕасыныѓ мiндетiн ћосып алып атћарды. Ол аса ћуатты билiктi
=з ћолына шоѕырландырды.
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: КОКП ХХII съезi. Коммунизм орнатуды кLздеген баѕыт

text:
120
=зi басћаруѕа к=шу. Руханият саласында — жаѓа адамды тќрбиелеу.
Бџл љшiн «Коммунизмдi орнатушыныѓ моральдыћ кодексi» ќзiрлендi.
Ол биiк адамгершiл моральдыћ ћџндылыћтарды жариялады.
Алайда
игi тiлектерге ћарамастан бџл баѕдарлама ќлеуметтiк ћиялшылдыћ
к=рiнiстерi сипатында болды. КСРО ћоѕамдыћ дамудыѓ
Хрущев
жариялаѕан кезеѓiне =туге ќзiр емес едi. Сондыћтан елдiѓ жаѓа даму
кезеѓiне шыѕуын ћиындатћан субъективтiк жќне асырасiлтеушiлiк
к=птеген ћателiктерге жол берiлдi.
1. Елдiѓ ќлеуметтiк-экономикалыћ дамуын сипаттап берiѓдер.
2. И.В.Сталиннiѓ =лiмiнен кейiнгi iшкi партиялыћ кљрес
туралы айтып
берiѓдер.
3. Н.С.Хрущевтiѓ партия мен ел басћарудаѕы билiгi ћалайша ныѕайтылды?
4. ХХ съезд туралы айтып берiѓдер жќне оныѓ маѓызын тљсiндiрiѓдер.
5. ХХII съезде ћабылданѕан партия баѕдарламасында ћандай ћиялшылдыћ
байћалды?
6. Саяси ћуѕын-сљргiн мен депортация ћџрбандарын аћтау ћалай жљзеге
асты?
Достарыңызбен бөлісу:


title: § 17. 60-ЖЫЛДАРДЫЃ ЕКIНШI ЖАРТЫСЫ МЕН 80-ЖЫЛДАРДЫЃ

text:
121
мќселелердi шешу љшiн ћажетсiз деген сылтау айтылды. Орталыћ
Комитет Президумыныѓ мќжiлiсiнде Н.С.Хрущевке «волюнтаризмге»,
«субъективизмге» жол бердi, џжымдыћ басћару принциптерiнен
алшаћтап кеттi жќне «=рескел ќкiмшiл» деген айып таѕылды.
Н.С.Хрущев аса бiр ћарсыласпастан ћызметiнен кетуге келiстi. 1964
жылѕы 14 ћазанда КОКП Орталыћ Комитетiнiѓ Пленумы болып, онда
Н.С.Хрущев КОКП Орталыћ Комитетi Бiрiншi хатшысыныѓ, КОКП
Орталыћ Комитетi Президиумы мљшесiнiѓ, КСРО Министрлер Кеѓесi
т=раѕасыныѓ ћызметтерiнен босатылды. «Жасыныѓ џлѕаюы жќне
денсаулыћ жаѕдайыныѓ нашарлауы» себептi деп к=рсетiлдi.
Пленум партия жетекшiсi мен љкiмет басшысыныѓ мiндеттерiн
бџдан былай ћосып атћара берудiѓ дџрыс еместiгi туралы шешiм
ћабылдады. КОКП Орталыћ Комитетiнiѓ бiрiншi хатшысы болып
Л.И.Брежнев, КСРО Министрлер Кеѓесiнiѓ т=раѕасы болып
А.Н.Косыгин сайланды.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Ќлеуметтiк-экономикалыћ даму

text:
122
адамдарыныѓ пќтерлерiнде љй кiтапханалары
пайда болды. Ћарћын алѕан тџрѕын љй
ћџрылысы кеѓес азаматтарыныѓ елеулi б=лiгiн
тџрѕын љймен ћамтамасыз етуге к=мектестi.
1965 жылдан бастап бiрћатар дќрi-
дќрмектердiѓ б=лшек сауда баѕалары
арзандатылды.
Емханаларда емделген кезде
наућастардыѓ кейбiр категорияларына дќрi-
дќрмектi тегiн беру к=зделдi. Елде халыћ
саныныѓ тез к=бейгенi байћалды. 1969 жылы
Мќскеуде КОКП џжымшар мљшелерiнiѓ III
съезi болды. Ол џжымшарлардыѓ жаѓа
Жарѕысын ћабылдады. Жарѕыда џжымшар-
лардыѓ дербестiгi онша кеѓейтiлген жоћ жќне
џжым мљшелерiнiѓ к=мекшi шаруашылыѕы, љй жанындаѕы жер
телiмi, жекеменшiкте малы мен ћџстары болу ћџћыѕы саћталды.
Алайда 70-жылдардыѓ =зiнде-аћ халыћ шаруашылыѕыныѓ даму
ћарћыны т=мендегенi байћалды. Реформаныѓ сќтсiз болуыныѓ басты
себептерiнiѓ бiрi мынау едi: елде терiс пиѕылдар љдей тљстi. Барѕан
сайын ћабiлетсiз бола бастаѕан басћару аппаратыныѓ т=решiлдiгi
байћалды. Партия органдары жаѓа бастамалардыѓ ћандайын болса
да басып тастап отырды. Ћандай шешiмдi болса да ћабылдау љшiн
тљрлi деѓгейлердегi бiрсыпыра келiсiпалушылыћтар ћажет етiлдi.
К=птеген кќсiпорындар жџмыста шыѕындарѕа џшырады, шыѕары-
латын =нiмдерiнiѓ сапасы т=мен болды. Џжымшарлар мен кеѓшарлар-
дыѓ теѓ жартысына жуыѕы табыс берген жоћ, мемлекеттiк демеу-
ћаржылар есебiнен кљн к=рдi. Партия органдары бџѕан ћарсы кљрес
жљргiздi. К=леѓкелi экономиканыѓ к=рiнiс беруi елдегi даѕдарыстыѓ
таѕы бiр мысалына айналды. Ол материалдыћ жiктелушiлiктi
кљшейтуге бастады жќне еѓбек етпей басћа жолдармен тљскен
табыс-
тардан астыртын дќулет жасауѕа к=мектестi. Ћайсыбiрде к=леѓкелi
экономика партия мен мемлекеттiк аппараттыѓ бiр б=лiмiмен бiрiгiп,
ауыз жаласып кеткен жаѕдайлар кездестi. Бџл кеѓес азаматтарыныѓ
ашу-ызасын туѕызды. Олардыѓ адал еѓбекке деген сенiмiн нашарлат-
ты, адал еѓбектiѓ жоѕары дќрежедегi ќл-аућаттылыћты ћамтамасыз
ететiн ћабiлетiне сенiмсiздiк туѕызды.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Кеѓес ћоѕамыныѓ iшкi  саяси дамуы

text:
123
1977 жылы ћабылданѕан Жаѓа Конституция дамыѕан социализм тџжы-
рымдамасын заѓ жљзiнде бекiттi.
Конституцияда кеѓестiк ћџрылыстыѓ ќлеуметтiк базасы
жџмысшы табы, џжымшар шаруалары мен халыћтыћ зиялы ћауым
болып табылады деп баяндалды. Жаѓа Конституция азаматтардыѓ
ћџћыћтарын кеѓейттi. Ол азаматтардыѓ еѓбек ету, тегiн бiлiм алу жќне
медициналыћ ћызметтi пайдалану, демалыс, зейнетаћымен ћамсыз-
дандырылу жќне тџрѕын љй ћџћыћтарын заѓ жљзiнде бекiттi. Негiзгi
демократиялыћ бостандыћтар: ар-џждан, с=з, жиналыстар, шерулер,
т.б. жарияланды. 6-бапта КОКП-ныѓ басшылыћ р=лi бекiтiлдi.
Еѓбекшiлер депутаттарыныѓ кеѓестерi ендi Халыћ депутаттарыныѓ
кеѓестерi болып аталды. Конституция «Жаѓа интернационалдыћ жќне
ќлеуметтiк ћауымдастыћтыѓ — кеѓес халћыныѓ ћалыптасћанын»
жариялады.
Ал оныѓ бер жаѕында, ѕылыми жќне шыѕармашылыћ зиялы
топтыѓ =кiлдерi арасында елде саяси режiмнiѓ ћатайтылуына наразы-
лыћ к=бейiп келе жатты. 60-жылдардыѓ ортасынан бастап
дисси-
денттiк деп аталѕан ќдеттен тыс ћозѕалыс туа бастады. Ол 1965
жылѕы 5 желтоћсанда Мќскеудегi Пушкин алаѓында ћџћыћ ћорѕау
џрандарын к=терген бiрiншi шеру болѕан кезде туды деп саналады.
Мџнымен ћатарласып «еркi =зiндегi баспа» деп аталѕан баћылаусыз
баспас=з пайда болды.
60—70-жылдарда диссиденттердiѓ негiзгi љш
аѕымы ћџрылды. Оныѓ бiрiншiсiмен «Марксизм-ленинизм
шынайылыѕын» ћорѕаушы Рой мен Жорес Медведевтер таныстырды.
Екiншiсiн батыстыћ либералдыћ ћџндылыћтарды жариялап келген
академик А.Д.Сахаров баяндап бердi. Ал љшiншiсiн «Христиандыћ
идеологияныѓ» бџрынѕы жаћтаушысы А.И.Солженицын айтып
тљсiндiрдi. Диссидентердiѓ ћџрамы =те аз, бар болѕаны бiрнеше жљз
жаћтаушылар болды. 70-жылдардаѕы диссиденттiк ћозѕалысћа
антикоммунизм мен антикеѓестiк тќн болды.
кiмет орындары диссиденттермен кљрес жљргiздi. Оларды
ћылмыстыћ жауапкершiлiкке тартты, шалѕай тљкпiрлерге жер
аударды, шетелдерге ћуып жiбердi. Кеѓестiк =кiмет орындары ол кезде
саяси плюрализмнен ћорћып, кеѓес зиялылары Владимир Максимов
пен Александр Зиновьев сияћты патриоттыћ ниеттегi ћайраткерлердi
де елден ћуып, аћылсыздыћ iстедi.
Џлттыћ мќселелерде де терiс ћџбылыстар белеѓ ала бастады.
Орталыћтыѓ шектен тыс к=бiнесе жалпы мемлекеттiк мљдделердi
ћорѕау деген сылтаумен =ткiзiлетiн ћамћорлыѕы џлттыћ республи-
калардыѓ басшыларын ызаландыратын.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Ю.В.Андропов жќне оныѓ кеѓес ћоѕамын реформалауѕа џмтыл-

text:
124
Ол =ндiрiстi интенсивтендiру iсiн тездету, iс жљзiнде бiрлестiктер
мен кќсiпорындардыѓ, џжымшарлар мен кеѓшарлардыѓ дербестiгi
туралы мќселенi шешуге к=шу туралы талаптар ћойды. Ол, сонымен
ћатар еѓбек =нiмдiлiгiн арттыруѕа шаћырды, =ндiрiстiѓ =суi мен
халыћтыѓ аћшалай табыстарыныѓ =суi арасында сќйкессiздiк туѕанын
к=рсеттi. з саясатыныѓ алдыѓѕы ћатардаѕы бiр саласы ретiнде бiлiм
беру iсiн арнайы б=лiп к=рсете отырып, Ю.В.Андропов мектеп
реформасын ќзiрлей бастады. ндiрiсте тќртiп пен реттiлiктi ж=ндi
ћалыпћа келтiруге к=п к=ѓiл б=лдi. 1982 жылѕы ћарашаныѓ
ортасынан 1984 жылѕы аћпанныѓ ортасына дейiн 18 одаћтыћ ми-
нистрлер жќне олармен теѓестiрiлген адамдар ауыстырылып, облыстыћ
партия комитеттерiнiѓ, КОКП Орталыћ Комитеттерiнiѓ, орталыћ
комитеттер мен одаћтас республикалар орталыћ комитеттерiнiѓ
бiрiншi хатшылары ћайта сайланды. Талап ћоюды жќне баћылауды
кљшейту =зiнiѓ нќтижелерiн бердi. Экономикалыћ к=рсеткiштердiѓ
бiраз жаћсарѕанын статистика к=рсеттi. Бiраћ бџл табыс баянды
болмады. 1984 жылѕы аћпанда Ю.В.Андроповтыѓ =лiмi оныѓ =з
идеяларын iс жљзiнде орындауына б=гет болды. КОКП Орталыћ
Комитетiнiѓ Бас хатшысы ћызметiне К.У.Черненко сайланды.
Достарыңызбен бөлісу:


title: КСРО-ныѓ сыртћы саясатыныѓ негiзгi баѕыттары

text:
125
Батыс елдерiмен ћатынастарды ћалпына тљсiруге џмтылушылыћ
КСРО сыртћы саясатыныѓ таѕы бiр баѕыты болды. 1966 жылы
Мќскеуге Францияныѓ президентi Шарль де Голль келдi. 1971 жылы
Францияныѓ президентi Ж.Помпиду мен Л.И.Брежнев «КСРО мен
Франция арасындаѕы ынтымаћтастыћтыѓ принциптерi» деген
ћџжатћа ћол ћойды. КСРО мен ГФР арасындаѕы ахуал жаћсарды.
1972 жыл КСРО мен ГФР арасында бейбiтшартћа ћол ћойылды. Онда
Польшаныѓ батыс шекаралары жќне ГДР мен ГФР арасындаѕы
шекара айћын белгiлендi.
КСРО Анголаныѓ к=терiлiсшiлерiне ћолдау к=рсеттi. Мозамбиктiѓ
халыћ азаттыћ майданына к=мектестi. Ирак пен Ливияѕа ќскери к=мек
бердi. Бiраћ 1979 жылѕы желтоћсанда кеѓес ќскерлерiнiѓ Ауѕанстанѕа
енгiзiлгенi =рескел ћателiк болды. Бџл ќрекет дљниежљзiнде Кеѓес
Одаѕына деген сенiмдi ќлсiреттi, с=йтiп, «ћырѕићабаћ соѕыстыѓ» жаѓа
толћынын туѕызды. КСРО халыћаралыћ оћшауланѕан жаѕдайда
ћалып ћойды. БЏЏ-ѕа мљше елдердiѓ к=пшiлiгi Ауѕан мќселесiн
шешудiѓ кеѓестiк ќдiсiн айыптады. Ауѕанстандаѕы соѕыс
созылып
кеттi.
Ресми деректер бойынша, бџл соѕыста 15 мыѓнан астам кеѓес
солдаттары мен офицерлерi ћаза тапты, 35 мыѓ адам ауыр жараланды.
Достарыңызбен бөлісу:


title: КСРО-ныѓ 1977 жылѕы Конституциясы

text:
|
КСРО-ныѓ 1977 жылѕы КонституциясыБайланысты: дүниежүзі тарихы 11КСРО-ныѓ 1977 жылѕы Конституциясы
(љзiндi)
1 бLлiм
Саяси жљйе
1-бап. Кеѓестiк Социалистiк Республикалар Одаѕы — жџмысшылардыѓ,
шаруалар мен интеллигенцияныѓ, елдiѓ барлыћ џлттары мен џлыстарыныѓ еркi
мен мљдделерiн бiлдiретiн социалистiк жалпыхалыћтыѓ мемлекетi болып табылады.
2-бап. КСРО-даѕы барлыћ билiк халыћћа тиесiлi. Халыћ мемлекеттiк билiктi
КСРО-ныѓ саяси негiзiн ћџрайтын халыћ депутаттары Кеѓестерi арћылы жљзеге
асырады.
Барлыћ басћа мемлекеттiк органдар халыћ депутаттары Кеѓестерiнiѓ баћы-
лауында болады жќне есеп бередi.
Сџраћтар мен тапсырмалар
1. Iшкi партиялыћ кљрес жќне Н.С.Хрущевтiѓ ћызметтен кетуi туралы
баяндаѓдар.
2. КСРО-ныѓ 60-жылдардыѓ орта кезiндегi ќлеуметтiк-экономикалыћ
дамуын сипаттап берiѓдер.
3. Кеѓес ћоѕамыныѓ iшкi саяси дамуы туралы баяндаѓдар.
4. Кеѓес ћоѕамында экономикалыћ ћиыншылыћтар мен терiс љдерiстердiѓ
џлѕайѕаны неден к=рiндi?
5. Ю.В.Андроповтыѓ ћызметi туралы айтып берiѓдер.
6. КСРО-ныѓ 60—70-жылдардаѕы сыртћы саясатыныѓ негiзгi сипаттарын
баяндаѓдар.
126
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: § 18. КЕЃЕС ОДАЅЫ 1985—1991 ЖЫЛДАРДА

text:
§ 18. КЕЃЕС ОДАЅЫ 1985—1991 ЖЫЛДАРДА КОКП Орталыћ Комитетiнiѓ 1985 жылѕы наурыз пленумы. 1985 жылѕы наурызда К.У.Черненко ћайтыс болды. КСРО-ныѓ
жоѕары орындарында билiк
љшiн саяси кљрес басталды. К=п џзамай
КОКП Орталыћ Комитетiнiѓ пленумы болып, онда саяси бюроныѓ екi
мљшесi — В.В.Шербицкий, Г.В.Романов ћатысћан жоћ. Партия
аппаратында Г.В.Романов М.С.Горбачевтiѓ бќсекелесi деп ћарасты-
рылып келген едi. Бiр дауыс артыћ басымдылыћпен бас хатшылыћћа
М.С.Горбачев сайланды. Н.А.Тихонов 1985 жылѕы кљзге дейiн КСРО
Министрлер Кеѓесiнiѓ т=раѕасы болды, оны кейiн Н.И.Рыжков
ауыстырды. Саяси бюрода «Горбачевшiл к=пшiлiк» ћалыптасты. КОКП
басшылыѕынан «Ескi гвардияныѓ» ћалѕан =кiлдерi — Г.В.Романов,
Н.А.Тихонов, В.В.Гришин, Д.А.Ћонаев, Г.А.Ќлиев, А.А.Громыко,
М.С.Соломенцев жќне В.И.Долгих ћызметтерiнен ауысты. Олардыѓ
орнына жаѓа Бас хатшыныѓ ћойѕан адамдары: А.Н.Яковлев,
Б.Н.Ельцин, А.И.Лукьянов келдi.
Жаѓа басшылыћ белсендi iшкi жќне сыртћы саясат жљргiзуге
=здерiнiѓ ќзiр екендiгiн жариялады.


title: Елдiѓ ќлеуметтiк-экономикалыћ дамуын жеделдету ќрекеттерi

text:
127
Елдi реформалау стратегиясында толыћ айћындылыћтыѓ
болма-
ѕаны саяси басшылыћты ойластырылмаѕан ћадамдар жасауѕа ќкелiп
соћтырды. «Маскљнемдiкке жќне алкоголизмге ћарсы кљрес» жќне
«еѓбек етпестен табыс табушылыћћа ћарсы кљрес» деп аталѕан екi
наућан осыныѓ мысалы бола алады. Аталѕан осы екi ћџбылысты
ќлеуметтiк зџлымдыћ деп дџрыс айћындаса да М.С.Горбачев пен оныѓ
т=ѓiрегiндегiлер љкiметтiѓ шаралары ћандай зардаптарѕа ќкелiп
соћтыратынын ескерген жоћ. Бџл наѕыз асырасiлтеушiлiктiѓ =зi едi.
Ойластырылмаѕан тќжiрибенiѓ зардаптары к=п џзамай кеѓес
ћоѕамыныѓ =мiрiне зиянын тигiздi. Бџл экономикаѕа соћћы болып тидi.
Еѓбек етпестен табыс табуѕа ћарсы кљрес те сќтсiздiкке џшыраумен
аяћталды. Ол =з =нiмдерiн адал =сiрiп, базарда сататын адамдарѕа
зардабын тигiздi. Оларды да алыпсатарлар ћатарына ћосатын болды.
Ал оныѓ бергi жаѕында, партия мен мемлекеттiк аппараттыѓ
параћорлыћпен байланысты бiр б=лiгi, к=леѓкелi экономиканыѓ
шонжарлары бџрынѕысынша к=ркеюде болды. Бас хатшы жљргiзген
мардымсыз шаралар жќне олардыѓ, ќсiресе алкоголизмге ћарсы
наућанныѓ к=рiнеу кљйрегенi М.С.Горбачевтiѓ ћоѕамныѓ ћалыѓ
топтары арасында беделден айырылуына ќкелiп соћты.
М.С.Горбачевтiѓ беделiне Чернобыль ћасiретi де нџћсан келтiрдi.
1986 жылѕы 26 сќуiрдегi Чернобыльдегi Атом электрстансысыныѓ
жарылуы Украина, Ресей жќне Белоруссия аумаѕында ћауiптi
радиацияныѓ тарауына ќкелiп соћты. кiмет басындаѕылардыѓ
бiрнеше кљн ћатарынан љнсiз ћалуы адамдардыѓ ызасын тудырды.
Сыртћы саяси баѕытта да белгiлi бiр =згерiстер болып жатты.
Ћарсы тџрушылыћтан ынтымаћтастыћћа бетбџрыс жасалды. Кеѓес
ќскерлерiнiѓ Ауѕанстаннан ќкетiлуi, Германияныѓ бiрiктiрiлуi,
зымырандардыѓ кейбiр тљрлерiнiѓ ћысћартылуы, осы кезеѓнiѓ аса
маѓызды оћиѕалары болды. Алайда кеѓес басшылыѕы
жиi-жиi
Батыстыѓ алдында бiр жаћты к=нбiстiкке барып отырды.
«Жеделдету баѕыты» толыћ кљйрегенi 1987 жылы айдан аныћ болды. Мiне,
сол кезде жаѓа «
жариялылыћ» саясаты мен «
Ћайта ћџру тџжырымдамасы»
жарияланды.
«Жариялылыћ саясатына» ћатысты бџћаралыћ аћпарат ћџрал-
дарында елдiѓ =ткендегiсi мен ћазiргi жаѕдайы туралы сын материал-
дар жарияланды. Баспас=з беттерiнде ресми баѕытпен љйлеспейтiн
пiкiрлер айтыла бастады. ткен тарихты ћатал сынаушылыћ, кейде
ќжептќуiр ћиялшыл сын ћоѕамда саћтанѕандыћ сезiм туѕызды жќне
кейбiр азаматтар оны к=збояушылыћ деп ћабылдай бастады. Ћоѕамныѓ
басћа =кiлдерi баспас=з беттерiнде антисталиндiк хабарлардыѓ к=птеп
жарияланып жатћанына келiспеушiлiк жќне алаѓдаушылыћ бiлдiрдi.
М.С.Горбачев айтћан тарихтыѓ «аћтаѓдаћтарын ашу» кеѓес ћоѕамын
тiптi барлыћ даћтар атаулыдан жќне жалпы тарихтан алшаћтатады
деп ћауiптенушiлiк бiлдiрiлдi. Жариялылыћтыѓ =суiне ћарай оны
басћару барѕан сайын ћиындай тљстi. Љкiметтiк емес ћџрылымдардыѓ
128
жекелеген =кiлдерi жоѕарыдан џйымдастырылѕан демократия «шектен
шыѕа» бастады деп сезiктендi. М.С.Горбачевтiѓ пiкiрлестерi, атап
айтћанда, Б.Н.Ельцин мен Е.К.Лигачев одан iргесiн аулаћтата бастады.
1988 жылѕы маусымда КОКП-нiѓ ХIХ Бљкiлодаћтыћ
конфе-
ренциясы болды. Оныѓ шешiмдерiне сќйкес заѓ шыѕарушы билiктiѓ
жаѓа еѓ жоѕары органы —
КСРО халыћ депутаттарыныѓ Съезi жќне
оѕан сай республикалыћ съездер таѕайындалды. Депутаттардыѓ
сайлауы баламалыћ негiзде жљргiзiлетiн болды. 1990 жылѕы наурызда
КСРО халыћ депутаттарыныѓ III съезiнде КСРО президентi ћызметiн
енгiзу туралы мќселе ћойылды. Президенттiкке М.С.Горбачев
сайланды. Осы съезде КОКП ћоѕамдаѕы басшылыћ жќне баѕыттаушы
р=лi туралы конституцияныѓ 6-бабы кљшiн жойды.
Достарыңызбен бөлісу:


|
КСРО-даѕы экономикалыћ жќне ќлеуметтiк-саяси даѕдарысБайланысты: дүниежүзі тарихы 11КСРО-даѕы экономикалыћ жќне ќлеуметтiк-саяси даѕдарыс.
Нарыћ ћатынастарыныѓ орнатылуы. М.С.Горбачев бастаѕан
басшылыћ экономиканыѓ социалистiк љлгiсiн жетiлдiретiнi жќне оѕан
серпiмдiлiк пен тиiмдiлiк ћасиеттер дарытатыны туралы мќлiмдедi.
1987—1990 жылдарда экономикалыћ жљйенi реформалау басталды.
Экономикалыћ реформаныѓ жаѓа маћсаты — нарыћтыћ экономикаѕа
к=шу болды. Бџл мiндеттi шешу љшiн белгiлi Кеѓес экономистерi
Л.И.Абалкин, А.Г.Аганбегян, П.Г.Бунич, Т.И.Заславская осы iске
шаћырылды. Олар жасаѕан баѕдарлама кќсiпорындардыѓ дербестiгiн
шаруашылыћ есеп пен ћаржыландыру принципiнде кеѓейту,
экономиканыѓ жекеменшiк секторын ћайтадан бiрте-бiрте жандан-
дыру негiзiнде кеѓейтудi к=здедi. Сонымен ћатар сыртћы саудадаѕы
монополиядан бас тарту, ќлемдiк нарыћпен неѕџрлым тереѓ ыћпал-
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Горбачев Михаил Сергеевич

text:
129
дастыћ, ауылдаѕы жалдамалылыћ ћатынастарды =те жедел дамыту
к=зделдi. «Реттелiп отыратын нарыћтыћ экономиканыѓ» жаѓа љлгiсi
жоспар мен нарыћтыѓ џштастырылуын к=здедi. Ол КСРО Жоѕарѕы
Кеѓесiнiѓ 1990 жылѕы маусымдаѕы «КСРО-да реттелiп отыратын
нарыћтыћ экономикаѕа к=шу тџжырымдамасы туралы» ћаулысында
бекiтiлдi.
Алайда белгiлi ѕалымдар С.С.Шаталин мен Г.А.Явлинский џсы-
нылѕан тџжырымдамаѕа ћарсы шыћты. Олар «500 кљн» деп аталѕан
=з баѕдарламасын џсынды. Бџл баѕдарламада «экономиканы
жекешелендiрудi» кезек-кезегiмен жљргiзу к=зделдi. Бiраћ Шаталин-
Явлинскийдiѓ баѕдарламасы одаћтыћ љкiметтiѓ экономикалыћ
билiктегi монополиясын шектейтiн болѕандыћтан ћабылданѕан жоћ.
Ойластырылѕан реформаны табысты жљргiзу љшiн оѕан сай заѓдыћ
негiз жасау ћажет болды. 1989 жылдан 1991 жылѕа дейiнгi аралыћта
экономика мќселелерi ж=нiнде жљзден астам заѓ мен ћаулылар
ћабылданды. Бiраћ олардыѓ к=бi жџмыс iстеген жоћ. Елдегi
экономикалыћ жаѕдай кљрт нашарлай бастады. 1990 жылы џлттыћ
табыстыѓ абсолюттiк ћысћаруы 10
%-дан асып кеттi. Халыћтыѓ таза
табыстары азая бастады. Баѕаныѓ кљрт жоѕарылауы байћалды, елде
жќне Мќскеуде карточкалыћ жљйе енгiзiлдi. Тауарларды босатудыѓ
нормалары белгiлендi жќне олардыѓ тљрi шектелдi. Бџћара =зiнiѓ еѓбек
нќтижелерiмен маћтана алмайтын болды. неркќсiптi аймаћтарда,
ќсiресе к=мiрлi алаптарда 1989 жылдан бастап ереуiл ћозѕалысы
жиiледi, ол 1991 жылдыѓ жазына ћарай кеѓ етек жайды.
1990 жылѕы желтоћсанда љкiмет басшысы Н.И.Рыжков ћыз-
метiнен кетуге =тiнiш бердi. Жаѓа премьер-министр В.С.Павлов ћаржы
жљйесiн жандандырмаћшы болып, 1991 жылы аћшаны айырбастауѕа
жќне баѕаны 2—10 есе арттыруѕа кiрiстi. Мџныѓ =зi кеѓес азаматтары-
ныѓ к=пшiлiгiнiѓ салым аћшаларыныѓ ћџнсыздануына ќкелiп
соћтырды. Осыныѓ салдарынан азаматтардыѓ одаћтыћ =кiмет
орындарыныѓ саясатына наразылыѕын кљшейдi.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Џлт мќселесiнiѓ шиеленiсуi. «Егемендiк парады»

text:
130
жанжалды тоћтата алмады, мџныѓ =зi кеѓес азаматтарыныѓ к=з
алдында оларды беделден жџрдай еттi.
Џлттыћ республикалардыѓ к=пшiлiгiнде жiкшiл кљштер орта-
лыћтыѓ ќлсiздiгiн пайдаланып, =з ќрекеттерiн жандандырды. 1990
жылдыѓ к=ктемi мен жазында, алѕашћыда Балтыћ бойы респуб-
ликалары, ал одан кейiн КСРО-ныѓ басћа да республикалары, оныѓ
iшiнде РКФСР џлттыћ егемендiк туралы
Декларация ћабылдап, iс
жљзiнде =здерiн одаћтыћ мемлекетке ћарсы ћойды. Бџл љдерiс «
егемен-
дiк парады» деп аталды жќне елдi бiржола ыдырауѕа жаћындата тљстi.
Достарыңызбен бөлісу:


title: жылѕы 17 наурыздаѕы референдум

text:
|
жылѕы 17 наурыздаѕы референдумБайланысты: дүниежүзі тарихы 111991 жылѕы 17 наурыздаѕы референдум. Орталыћтан басталѕан
љдерiстiѓ етек алуы кеѓес басшылыѕыныѓ алдына КСРО-ныѓ =зiнiѓ
=мiр сљруi туралы мќселе ћойды. С=йтiп, орталыћ республикалар мен
=кiлеттiлiктердi б=лiсу iсiнде ымыраѕа келетiн шешiм табуѕа тырысты.
«Ћуатты орталыћ — ћуатты республикалар» деген џран џсынылды.
Бiраћ егемендiкке жету жолына тљскен республикалар бџл жаѕдайды
=з пайдаларына бейiмдеп «ћуатты республикалар — ћуатты орталыћ»
деп басћаша атады. Ымыраѕа келу мљмкiн болмады.
К=птеген республикалар егемендiк туралы декларациялар ћабыл-
даѕанда республикалыћ заѓдардыѓ басымдылыѕын к=рсететiн арнаулы
б=лiмдер енгiздi.
Бiрћатар республикаларда џлттыћ-жiкшiлдiк љдерiстердiѓ етек
алуы бџрынѕы «Ћуатты орталыћ — ћуатты республикалар» деген
тџжырымѕа кљмќн туѕызды. Жаѓа одаћтыћ шарт жасау ћажеттiгi
туралы талаптар барѕан сайын кљшейдi. 1990 жылдыѓ ортасына
ћарай орталыћ партия-мемлекеттiк басшылыћ мќселенiѓ осылайша
ћойылѕанына жџрт алдында келiстi. 1990 жылѕы шiлдеден бастап
КСРО Жоѕарѕы Кеѓесi таѕайындаѕан арнаулы =кiлдiѓ одаћтас
республикалар =кiлдерiмен кеѓес алысуы басталды.
Одаћтыћ мемлекеттiѓ саћталуына џмтылѕан талапты заѓдастыру
љшiн орталыћ =кiмет орындары референдум =ткiзуге ћол жеткiздi.
Бюллетеньде «Сiз жаѓарѕан Кеѓестiк Социалистiк Республикалар
Одаѕыныѓ саћталуын жаћтайсыз ба?» деген бiр ѕана сџраћ енгiзiлдi.
1991 жылѕы 17 наурызда КСРО бљкiлхалыћтыћ референдум =ттi. Ел
азаматтарыныѓ к=пшiлiгi (76,4
%) жаѓарѕан Одаћтыѓ саћталуын
жаћтады.
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: КСРО мемлекеттiк жљйесiнiѓ кљйрей бастауы. Новоогарево

text:
131
Жаѓа одаћтыћ шартћа ћол ћою 20 тамызѕа белгiлендi. Ол
мем-
лекеттi конфедерацияѕа айналдыруды к=здейтiн едi. КСРО партиялыћ
жќне мемлекеттiк ћџрылымдарыныѓ жоѕарѕы басшылыѕыныѓ кейбiр
=кiлдерi ЕМО туралы шартћа ћол ћою Одаћтыћ мемлекеттi жоюдыѓ
алѕашћы ћадамы екенiн тљсiндi. Бџл шарт 1991 жылѕы 12
маусымда
РКФСР президентi болып сайланѕан Б.Н. Ельцинге де џнамады, ол
=зiнiѓ =кiмет билiгiн саяси ћарсыласымен, яѕни М.С.Горбачевпен б=лiс-
кiсi келмедi. Мџныѓ љстiне шартта автономиялыћ республикаларѕа
егемендiк беру де к=зделген едi. Бџл iс жљзiнде РКФСР-дiѓ ыдырап
кетуiне ќкелiп соћтыратын едi, Ресей президентi болѕан Ельциннiѓ
жоспарына мџндай ойлар енгiзiлмеген-дi. Б.Н.Ельцин 1991 жылѕы
22 маусымда РКФСР аумаѕындаѕы
мемлекеттiк органдар мен
мекемелерде саяси партиялар ћџрылымдарыныѓ ћызметiн тоћтату
туралы Жарѕы жариялады. Мџныѓ =зi КОКП-ныѓ џйымдыћ ћџры-
лымын кљйреткендiк едi. Ымыраѕа келуге бейiм М.С.Горбачев ћиын
жаѕдайларда батыл ћимылдар жасауѕа ћабiлетсiз болатын. Оныѓ =з
партиясыныѓ мљдделерiн ћорѕауѕа ћабiлетсiз екендiгi КОКП басшы-
лыѕындаѕы Одаћты саћтап ћалуды жаћтаушыларды
КОКП мен КСРО-
ны ћорѕау љшiн жауап ћимылдар жасауѕа итермеледi. Олар КОКП-
ны саћтамайынша Одаћтыѓ бiртџтас мемлекеттiк-саяси џйым болып
ћалуы мљмкiн еместiгiн тљсiндi.
Достарыңызбен бөлісу: