Көмей бөлігі: оның алдында көмей тесігі орналасқан.Осы бөлік өңешке жалғасып кетеді. Өңеш- латынша: esophagus. Орысша: пищевод Ұзындығы 25-30 см. бөлімдері: мойын,кеуде,құрсақ. 11 арқа омыртқа тұсында асқазанға жалғасады.Қабырғасы 3 қабаттан тұрады.Ішкісі кілегейлі эпителий ұлпасы ортаңғы бұлшық етті,сыртқысы дәнекерлі. Асқазан- латынша: gaster,орысша: желудок. Бөлімдері: 1) кардиалды немесе кіреберіс: 2) асқазан түбі; 3) асқазан денесі; 4) шыға беріс. Асқазанның кіші және үлкен иіндері бар.Қабырғасы 3 қабаттан тұрады.Ішкісі кілегейлі,эпителий ұлпасынан,қатпарланып тұрады. Бұл қабатта көптеген бездер бар: 3 түрлі.Олар тұз қышқылын пепсин мен шырышты затты шығарады.Осы үшеуі араласып асқазан сөлін түзейді.Ортаңғы қабаты бұлшық етті,ет талшықтары 3 бағытта орналасқан.Сыртқысы ұзына бойы,ортаңғысы көлденең,ал ішкісі қиғаш орналасқан. Сыртқы қабаты сір қабат.Іш пердеден құралған.Бұл қабат кіші және үлкен шажырқай түзейді. Аш ішек- латынша: istestinum tenue,орысша: тонкий кишечник. Асқазаннан басталып тоқ ішекке жалғасады.Ас қорыту жолының ең ұзын бөлігі 5-6 м-ге дейін жетеді.3 бөлімі бар: 1) 12 елі ішек; 2) Аш ішек; 3) Мықын ішек; 12 елі ішек латыншасы: duodeum, Орысшасы: двенадцатиперстная кишка . Асқазанның шыға берісінен басталып,оңға қарай иіліп,сәл төмен түсіп,ащы ішекке ауысады.Пішіні доға тәрізді,ұзындығы 25 см.Шажырқайы болмайды.Ішектің орта жерінен ұйқы безінің түтігімен өт түтігі ашылады.Бұл жерде тамақ толық қортылады.Аш ішектің иірімдері көлденең орналасқан,мықын ішектің ұзына бойы.Аш ішектің негізгі қызметі:сіңіру. Сондықтан кілегейлі қабатының құрылысы ерекше. Тоқ ішек латынша: intestinum crassum, Орысша: толстый кишечник. Ұзындығы 1,5-2,5 метрдей.Оң жақ мықын бөлігінде аш ішектен басталады.Анус тесігімен аяқталады. Тоқ ішектің 3 бөлімі бар:


title: Соқыр ішек 4 көлденең - Сабақтың жоспары: Ас қорыту жүйесіне жалпы шолу. Ас қорыту жүйесінің қызыметі. Ас қорыту түтігінің құрлысы

text:
Соқыр ішек 4 көлденең; Өрлеме 5 төмен; Тік ішек 6 сигма. Соқыр ішек – латыншасы: ceacum, орысшасы: слепая кишка. Жамбастың оң ойысында жатады.Ұзындығы 6-7 см,ені 5-6 см.Ішектің түбіне құрт тәрізді өсінді жалғасып жатады.Оның ұзындығы-2-12 см жетеді.Аш ішектің соқыр ішекке ашылар жерінде қос ерінді қақпақша жатады. Тік ішек латынша: rectum,орысша: прямая кишка. Ұзындығы 16-18см,ені 4-5 см Кіші жамбас астауында орналасқан.Кеңейген жоғарғы бөлігін ампулла деп атайды.Төменгі бөлімінде аналь бағамдары және олардың арасындағы аналь қуыстары болады.Бұл аймақты жинақ деп атайды.Өйткені бұл жерден вена тамыры тарайды. Бауыр латынша: hepar,орысша: печень. Адам денесіндегі ең үлкен без.Салмағы 1,5 кг.Түсі: қызғылт-қоңыр.Құрсақ қуысының жоғарғы оң жағында орналасқан. Төменгі оң жақ қабырғалардың астында жатады. Бауырдың жоғарғы және төменгі беттерін алдыңғы және артқы жиектерін байқаймыз. Жоғарғы бетінде орақ тәрізді байлам бар.Ол арқылы бауыр көк етке ілініп тұрады.Төменгі бетінде екі ұзынан жатқан сайлар және бір көлденең сай бар.Оң жағындағы сайында өт қапшығы жатады.Көлденең сайында бауыр қақпасы жатады. Ол жерден бауырдың қан тамырлады,өт түтігі, нерв талшықтары,лимфа тамырлары кіріп шығады.Бауырдың негізгі қызметтері:
Бауырдың ішкі құрылысы: әр бөлігі 4 сигменттен тұрады.Олар бөлшектерге бөлінеді.Пішіндері преумға ұқсас. Бөлшектер гепотоциттерден (бауыр жасаушы) қан капиляр және өт түтікшелерінен тұрады.
Қан капилярлары бөлшектердің ортасындағы орталық венаға қосылады.Оларды қабырғасы бөгде заттарды,микроптарды қоршап алатын клеткелардан түзілген. Өт түтікшелері бір – бірімен қосылып,іріленіп бөлікше аралық өт түтікшесін пайда қылады.


title: Өт қапшығы- латынша: vesicachole - Сабақтың жоспары: Ас қорыту жүйесіне жалпы шолу. Ас қорыту жүйесінің қызыметі....

text:
Өт қапшығы- латынша: vesicachole,
Орысша: желечный пузырь.
Пішіні алмұртқа ұқсас,оның мойны,денесі,түбі болады.Өт түтігі 12 елі ішекке құйылады.Тәулігіне 500-1200 мл өт бөлінеді
Ұйқы безі латынша: parcreаs,
Орысша: поджелудочная железа.
1-2 бел омыртқаларының тұсында орналасқан. Оның басы,денесі, ұшы болады.Құйрығы көк бауырмен шектеседі.Ұзындығы 15 см,салмағы 70-80 грамм.Бездің бөлшектері ацинустерден тұрады.Олар сөл бөліп шығарады.Ал лангерганс аралықтарында альфа,бетта жасушалары гармондарды түзейді.
Оларға инсулин мен глюкоген жатады.Бұл гормондар қанттың мөлшерін бір қалыпта ұстап тұрады.Егер гормондардың бөлінуі азайса адам қантты диабетке ұшырайды.
Ұйқы безінің сөлінің құрамында көптеген ферменттер бар.Олар арқылы қоректік заттар толық қорытылады.Өттің әсерінен лимфаза ферменті белсендіріледі.Ұйқы безі аралас безге жатады. Ол эндокринді және экзокринді қызмет атқарады.Эндокринді қызмет-қанға гармон бөледі.Ал экзокринді 12 елі ішектің қуысына сөл бөледі.
Үш пердесі латынша: peretonium,орысша: брюлина
Серозды қабық,екі жапырақшадан тұрады.1) паритальдық; 2) висцеральды.
Құрсақ қуысының қабырғаларын астарлап жатады,құрсақ қуысында орналасқан мүшелерді жауып жатады.Құрсақ қуысының қабырғасынан мүшеге ауысқанда шарбылар пайда болады.Олар арқылы ішектер бір қалыпта орналасады.
Тоқ ішектің қызметі: 1) Суды сіңіреді;
2) В витаминін түзейді;
3) Қорытылмаған заттарды нәжіске
айналдырады .
Құрылысының ерекшеліктері:
- Кілегейлі қабатында бүрлер болмайды.
- Гаструлалары бар.
- Бұлшық ет талшықтары 3 таспа пайда қылады.
Ауызша фронтальды сұрақтар:
1. Ас қорыту жүйесінің латынша атауы:
2. Ас қорыту жүйесінің жалпы ұзындығы:
3. Ас қорыту ағзалары қанша қабаттан тұрады?
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Ауыз қуысының латынша атауы - Сабақтың жоспары: Ас қорыту жүйесіне жалпы шолу. Ас қорыту жүйесінің қызыметі. Ас...

text:
|
|
бет | 9/9 | Дата | 06.10.2023 | өлшемі | 3,19 Mb. | | #113285 | түрі | Сабақ |
| Байланысты: АС ҚОРТУ4. Ауыз қуысының латынша атауы:
5. Өңештің ұзындығы:
6. Сілекей бездері қанша топқа бөлінеді?
7. Күрек тістің жалпы саны:
8. Бауырдың салмағы:
9. Он екі елі ішек қайда орналасқан?
10. Аш ішектің бөлімдерін атаңыз:
11. Тоқ ішектің қызыметі:
12. Асқазанның бөлімдерін атаңыз:
13. Асқазанның латынша атауы:
14. Соқыр ішектің ұзындығы:
15. Тік ішек қайда орналасқан?
Жақсы!
Орташа.
Нашар.
Бүгінгі сабақты қалай
бағалайсыз?
Негізгі пайдаланған әдебиеттер: “Күзенбаева Ә , Адам анатомиясы” 2001жыл, 71-92 беттер.
Қосымша әдебиеттер: М. Дайырбекова, “Адам анатомиясы” Алматы 2002жыл,108-124 беттер.
Үй тапсырмасы: Ас қорыту.
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Сабақтың жоспары: Ас қорыту жүйесіне жалпы шолу. Ас қорыту жүйесінің қызыметі. Ас қорыту түтігінің құрлысы

text: Сабақтың тақырыбы: Ас қорыту. Сабақтың жоспары: 1. Ас қорыту жүйесіне жалпы шолу. 2. Ас қорыту жүйесінің қызыметі. 3. Ас қорыту түтігінің құрлысы . Сабақтың мақсаты: Сабақтың мақсаттары: Оқу мақсаты:Білімгерлерлерге анатомия пәнінің міндеттерін, зерттеу әдістерін түсіндіру. Тәрбиелік мақсаты: Білімгерлерді мейірімділікке, ұқыптылықа, мәдениеттілікке үйрету. Оқуға және болашақ мамандығына деген сүйіспеншілігін арттыру. Дамыту мақсаты: Ойлау қабілетін, ой өрісін дамыту. Ғылымға деген қабілетін арттыру. Білімдерін тәжірбиеде қолдана білуді үйрету. Туған өлкеге денген сезімін қалыптастыру, логикалық ойлау қабілеттілігін дамыту. Үй тапсырмасының тақырыбы: Қол-аяқ бұлшықеттері мен шандырлары. 1.Қол бұлшықеттері топографиялық қызметіне қарай қанша топқа бөлнеді? 2. Дельта тәрізді бұлшық еттің латынша атауы: 3. Дельта тәрізді бұлшық еттің қызметі: 4. Иық бұлшық еттері қанша топ түзеді? 5. Құстұмсық-иық бұлшық етінің латынша атауы: 6. Құстұмсық-иық бұлшық етінің қызметі: 7. Супинатордың қызметі: 8. Мықын шандырының латынша атауы: 9. Мықын-бел бұлшық етінің латынша атауы: 10. Тігінші бұлшық еттің латынша атауы: 11. Тігінші бұлшық еттің қызметі: 12. Сирақ бұлшық еттері қанша топқа бөлінеді? 13. Асықты жілік шыбығының басталуы: 14. Сирақтың үшбасты бұлшық еттері қандай бұлшық еттерден тұрады? 15. Табан бұлшық еттінің латынша атауы: Ауызша фронтальды жекеше сұрау. сұрақтары: I-кезең. II-кезең. Қима қағаз сұрақтары: 1 6 11 12 13


url: http://emirsaba.org/sabati-jospari-as-oritu-jjesine-jalpi-sholu-as-oritu-jjesini-i.html#Оқу_мақсаты:_Білімгерлерлерге_анатомия_пәнінің_міндеттерін,_зерттеу_әдістерін_түсіндіру.


url: http://emirsaba.org/sabati-jospari-as-oritu-jjesine-jalpi-sholu-as-oritu-jjesini-i.html#Үй_тапсырмасының_тақырыбы:_Қол-аяқ_бұлшықеттері_мен_шандырлары._1.Қол_бұлшықеттері_топографиялық_қызметіне_қарай_қанша_топқа_бөлнеді


Сабақтың тақырыбы: Ұрпақтарының сапасы бойынша сұрыптау
Сабақтың жоспары:
Бақылау бордақылау әдісі
Бақылаудағы өсіру
Тексерілетін қабандар мен мегежіндерді бағалау және сұрыптау
Сұрыптаудың ақырғы этапы шошқаларды ұрпақтарының сапасы бойынша іріктеу. Шошқа тұқымын жетілдіруде қабандарды ұрпақтарының сапасы арқылы сұрыптау көп қолданылады. Себебі шошқаларды қолдан қашыру кеңінен пайдалануда. Осы әдіс бойынша қабандарды ұрпақтарының бордақылау және ет сапасы бойынша анықтап, оларды жұп таңдауға кеңінен пайдаланылады, яғни табынды әрі қарай жетілдіруге қатты әсерін тигізеді. Қабандар ұрпақтары бойынша сұрыптаған кезде екі көрсеткіш бойынша жасайды.
Бақылау бордақылау әдісі. Қабандар мен мегежіндерді ұрпақтың еттік және бордақылау сапасы бойынша мемлекеттік бақылау станцияларында ғылыми зерттеу мекемелерінде бағалайды немесе арнайы салынып жабдықталған шаруашылықтардағы қораларда тікелей бақылау бордақысын ұйымдастырады. Ең алдымен негізгі табынға көшірілетін жас аталық қабандарға баға беріледі. Оларға әдетте екі торайлаған мегежіндерді реттеп алады. Үш және көп торайлаған аналық мегежіндерді ерекше қасиеттерін тексеру арқылы немесе жеке іздердің үйлесімділігін анықтау арқылы реттейді. Қабандар мен мегежіндерді өсіру барысында өзіндік өнімділігі алдын-ала бағаланғаннан кейін ғана ұрпақтың еттік және бордақылау сапасы бойынша бағалайды. Қабанның еттік және бордақылау сапасы бойынша ең соңғы бағасы оның кем дегенде 3 ұрпағын бақылау бордақысынан өткізгеннен кейін ғана анықталады, әр топта 4 торайдан 112 бас болуы керек. Деректердің барынша анық болуы үшін қабан ұрпағының бес тобын (20 бас) бордақылаған тіпті дұрыс болады. Мегежіндерді төртеуінің (3-тен кем болмауы керек) орташа тірілей салмағы бойынша және ұялас марқа торайдың дамуына қарай бағалайды.
Ата-ене жұбын бағалау үшін ұяластан әрқайсысының салмағы 16 килограмнан кем емес, 2 айлық екі мегежінше және екі қабанша сұрыптап алынады, қабаншаларды пішеді. Марқа торайларды бақылау бордақысында жеке күтеді немесе бір ұялас ұрпақтарды 2-4 бастан топтап күтсе де болады. Бір басқа бөлінетін қорадағы орын 1,2 шаршы метрден кем болмауы керек.
Қорадағы орынды жемшашарлармен (топтап күткен кезде үлестіргіштермен), автосуарғыштармен, жем беретін күбілермен (оған тәуліктік жем сыятындай болуы керек) жабдықтайды. Шошқа қорада жем үлестіруге және хайуанатты өлшеуге арналған таразы болуы керек. Бақылау бордақысы өтетін қора жыл бойы ауа температурасын шамамен +18°,+20°С деңгейде ылғалдылының 70% температура ұстап тұратын техникалық құралдармен жабдықталады. Шошқаларды есептеу кезеңі басталғанға дейін малдәрігерлік профилактикадан және дегельминтизация курсынан өтуі қажет.
Бордақылаудың сапасын төмендегі көрсеткіштер бойынша бағалайды:
А) салмағы 100 кг жеткен кезіңдегі жасы (күн есебімен);
Б) 30 дан 100 кг дейін бордақылау кезіңдегі орташа өсім (г);
В) 30 дан 100 кг дейінгі бордақылау кезіңдегі 1 кг салмаққа жұмсалған жемнің мөлшері (азық өлшемі бойынша).
Бақылаудағы өсіру. Бақылаудағы өсіру әдісімен ұрпақтар бойынша кәдімгі шаруашылық жағдайынла аталықтарта баға беріледі. Қарқынды өсіп, дамуы үшін қолайлы жағдай жасалынып, мал басын толықтыратын жас төлдерді бағалау керек. Шошқалар көктемгі-жазғы-күзгі кезеңде балауса жасыл азықпен қоректеніп, таза ауада көбірек серуендейтін болалы. Тірілей салмағы 28-30 кг жеткенше бақылауда өсіріліп, 100 кг жеткенде бақылауға арналған өсіру аяқталады. Шошқалар сойысқа жіберілмейді.
Бордақылау және еттік сапасы мына көрсеткіштер бойынша бағаланды:
тірілей салмағы 100 кг жеткен кездегі жасы (ай есебімен);
өсіру кезіндегі орташа өсім, г;
тірі кезіндегі 6-7 арқа омыртқалары аймағындағы қыртысмайдың қалыңдығы (ультрадыбыс немесе баска қүралдардың жөрдемімен өлшенеді).
Шошқаның тірі кезіндегі өсіп-өнуі профессор Ю.К: Свечин жасаған дененің сыбағалы салмағы арқылы мына формуламен бағаланады:
Тірілей салмағы, г х 1256 .
Көкірек орамы, см2 х тұлғаның ұзындығы, см
Тексерілетін қабандар мен мегежіндерді бағалау және сұрыптау. Бағалау инструкциясы бойынша тексерілетін мегежіндерді бірінші төлдеудің қорытындысы бойынша бағалайды (көптөлділігі, сүттілігі, торайлардың сақталуы және оларды бөлген кездегі тірілей салмағы). Ал, мегежін 1-іш класқа қойылатын талаптарға сай келмесе, торайларды бөліп алғаннан соң жарамсыз деп етке өткізіледі.
Толықтырғыш топтағы қабанды қашыру қабілетіне және ол қашырған мегежіндердің көптөлділігіне қарай бағалайды. Қабандарды қашыру қабілеті төмен болса, оларды жарамсыздандырып етке өткізуге дайындайды. Қалғандарын ұрпақтарының қасиеті бойынша тексереді: торайлардың 2-4 айлық тірілей салмағы және соңында олардың бордақылану және еттік қасиеті бойынша бағаланады. Тез жетілетін үрпақ, сойыс шығымы жоғары торайлар берген қабанды негізгі табынға ауыстырып, әрі қарай оларды қыздарының өнімділігі бойынша тексереді. Тексерілетін қабандар мен мегежіндерді сырт пішіні, дене бітімі, тірілей салмағы мен дене өлшемдері арқылы бағалайды. Негізгі табынға дене бітімі мықты, тірілей салмағы жоғары, денесі ұзын, сырт пішінінде кемістігі жоқ малдарды ауыстырады. Негізгі табындағы қабандар мен мегежіндерді жыл сайын сыртқы пішініне және өсуіне, өнімділігі мен тұқымқуалаушылық қасиетіне қарай бағалап отырады.
Материалдардың жинақталуына қарай, оларды табындағы балалары мен қыздарының өнімділігі, бақылау бордақылану қасиеті бойынша толықтыра отырып бағалайды.
Бақылау сұрақтары:
Бақылау бордақылау әдісі қалай жүргізіледі?
Бақылаудағы өсіру ерекшелігін сипаттаңыз?
Тексерілетін қабандар мен мегежіндерді бағалау және сұрыптау жұмыстары қалай жұргізіледі?
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сабақтың жоспары: Бақылау бордақылау әдісі Бақылаудағы өсіру


title: Қаңқа бұлшық еттері - Сабақтың жоспары Бұлшық ет түрлері. Бұлшықет талшықтарының құрылысы. Бұлшық еттің жиырылуы және оның түрлері

text:
Қаңқа бұлшық еттері жұп және тақ болып сүйектерге жабысып тұрады. Олар ұзын цилиндрлік жасушалардан тұрады, олар сызылған сызықтарға ұқсайды, көптеген ядроларға ие және сана бақылауында болады . Қаңқа бұлшық еттері бірнеше қабат болып жатады. Әрбір бұлшық еттің ортасын-денесі, ал екі шетін сіңірі дейді. Бұлшық ет құрамының 75% су және 25% тығыз заттан (белок, май, көмірсу, тұздардан) тұрады. Бұлшық ет майда миофибриялардан (ет талшықтары) түзілген. Олар ядродан және сыртын қаптап жатқан сарколемма деген қапшықшасы болады. Миофибриялар бірігіп, жеке жиырыла алатын бұлшық ет бөліктерін құрайды. Олардың әрқайсысы дәнекер тканінен тұратын кілегей қабықшасымен қапталған. Ересек адамдардың қаңқасындағы бұлшық еттердің орта есеппен алған мөлшері жалпы 70% дене салмағының 43%-на тура келеді де, қанқа бұлшық еттері 30 кг құрайды. Бұлшық еттің негізгі қызметінің бірі — тетіктік (механикалық) жұмыс. Тыныштық күйде бұл бұлшық еттер энергияның 18% ғана пайдаланады, ал ағзадағы энергияның 25% ғана жұмысқа жұмсалады. Яғни, бұл процесті пайдалы әсер коэффиценті деп атайды. Қалған энергия (75%) денеге жылу ретінде таралады. Мұндай қаңқалық бұлшықеттердің төмен тиімділігі кемшіліктер деп атауға болмайды - бұл бұлшық еттер дене үшін жылудың сенімді және тұрақты көзі болып табылады. Егер бұлшық ет жиырылған кезде дене бір орыннан екінші орынға ауысатын болса, онда қозғалыс немесе динамикалық, ал бұлшық ет жиырылған кезде дене қимылсыз қалса, онда қозғалтпайтын немесе статикалық жұмыс деп аталады. Денедегі әр түрлі бұлшық еттер әрқилы жұмыс істеуге бейімделген. Бұлшық еттің күші оны құрайтын талшықтардың санына, яғни оның көлденең қимасының ауданына пропорционал.
Жүрек бұлшықеті - жүректің жүрекшелері мен қарыншаларының бұлшықет қабығы (миокард). Жүрекшенің бұлшықет қабығы беткей және терең ет қабаттарынан тұрады. Беткей ет қабатының кардиомиоциттері көлденеңінен орналасады. Ол оң және сол жүрекшелерді сыртынан қаптап, оларға ортақ қабат болып келеді. Терең ет қабаты әрбір жүрекшеде жекелей орналасады. Бұл қабаттың кардиомиоциттері ұзынынан орналасады. Жүрек қарыншаларының бұлшықет қабығында айқын байқалатын бес ет қабаты болады. Олардың сыртқы беткей және ішкі бұлшықет қабаттарын қиғаш жатқан кардиомиоциттер, ал ортаңғы үш ет қабаттарын сегіздік тәрізді иіле орналасқан жүрек ет жасушалары түзеді.
Бұл лекцияда біз тек қаңқа бұлшықеттерін қарастырамыз, өйткені физиология барысында басқа бұлшықеттер құрылымы толығырақ қарастырылады.


title: Бұлшықет талшықтарының құрылысы - Сабақтың жоспары Бұлшық ет түрлері. Бұлшықет талшықтарының құрылысы. Бұлшық еттің...

text:
Бұлшықет талшықтарының құрылысы
Барлық бұлшықеттерде көп қабатты талшықты құрылымға ие болып келеді. 1-ші суретте көрсеткендей, қанқалық бұлшықеттің микроскопиялық компоненттеріндегі, бұлшық сіңірлері көптеген параллель орналасқан түйіндерден тұрады. Әрбір түйін құрамы бойынша бұлшықет талшықтарынан (формасы созылған ұяшықты) немесе бұлшықет жасушаларынан тұрады. Ал, әрбір бұлшықет талшығы параллель миофибрилден тұрады. Ол өз кезегіңде, миофиламенттерден тұрады, олар 2-3 микроннан тұратын тізбекше құрап, оны саркомерлер деп атайды.
1 -сурет. Бұлшық ет құрылысы. 1- сіңір, 2- қанқалы бұлшықет. 3-бұлшықет талшығы. 4- ядролар. 5-плазматикалық мембрана. 6-клеткалар. 7-миофибриллдер (микроталшықтар).
Саркомер құрылысы. Саркомер - көлденең қимада гексагаальді түрде реттелген қалың және жіңішке жіптердің реттелген жүйесі. Қалың жіптің қалыңдығы 12-15 нм және ұзындығы 1,5 мкм және миозин ақуызынан тұрады. Жіңішке талшық диаметрі 7-8 нм, ұзындығы 1 мкм және Z-дискінің бір жағында бекітілген актин белоктарынан, тропомиозиннен және тропонинден тұрады.
Үлкен ересек адамның аяқтарында бұлшықет талшықтары диаметрі 50 мкм болады. Ауыр атлетика мен айналысатын спортшыларда бұл көрсеткіш екі есе үлкен болуы мүмкін. Бұлшықеттің түріне байланысты бұлшықет талшығы 104 –тен 107 – дейін жетуі мүмкін, ал олардың құрамындағы саркомерлер 104 – тен 1,7∙105 – ке дейін мөлшерде бола алады.
Бұлшықетті жасушаларының мембранасы, жүйке жасушалары сияқты, электрөткізгіш қасиетіне ие және әрекет потенциалын өткізуге қабілетті. Бұлшықет талшығының қозуына жауап беру үшін – жасушалардың жиырлғыш аппараты – миофибриллар болып табылады.
Бұл процесстер, жүйке жасушаларындағыдай жүреді. Бұлшықет талшығының тыныштық потенциалы U0 = - 90 мВ тең болып келеді, ал жүйке талшықтар U = -70 мВ тең, бұл жүйке талшықтарына қарағанда төмендеу. Әрекет потенциал барысында туындайтын аумалы (критическая) деполяризация UК көрсеткіші тең болып келеді.
ΔUM > ΔUH
бұл, ΔUM = UM – U0 , индекс «м» – бұлшықет жасушасының мәні, индекс «н» – жүйке жасушасының мәні.
Келесі кезекте, актин құрылысын қарастырамыз. Актин жіпшесі бір біріне ширатылып оралған ақуызды болып табылады, алайда, оны фибриллярлы ақуыздар түріне жатқызуға болмайды. Ол бүкіл құрылымы ұзартылған жіп тәрізді етіп біріктірілген жекелеген глобулярлы ақуыздардан тұрады. Глобулярлы актин молекулалары (G-актин) басқа ұқсас молекулалармен байланысып жанама және соңғы (терминалды) нүктелері бар. Нәтижесінде, олар бір-бірімен байланыстырылған моншаққа ұқсас, екі жіпшені құрайды(2-сурет).
G-актин молекуласынан құрылған таспа - спиральге айналады. Мұндай құрылым фибриллді актин немесе F-актин деп аталады. Спиральдың қабат ұзындығы 38 нм, ал спиральдың әр қабатында 7 жұп G-актин болады. F-актиннің пайда болуы АТФ энергиясына байланысты және керісінше F-актин жойылған кезде, энергия бөліп шығарады.
2- сурет.
Актин филламенттерінің жіпшесінде ұзындығы 41 нм тропомиозин ақуызы орналасқан. Осы жіпше бір-біріне ұқсас, ұзындығы 7 нм екі α-тізбектен тұрады. Ғ-Актин спираль түрінде бұралып есілген екі жіпшеден кұралады. Оның бойында тропомиозин молекуласы орналасқан. Тропомиозин Ғ-актиннің үстіңгі жағындағы созылыңқы болып келеді. Оның молекуласы бірдей емес екі полипептидтік тізбектен құралады. Ол екеуі өзара оралып есіледі(3-сурет).
3- сурет. F- актин құрылысы.
F-актин спиралінің әрбір сатысында екі тропонин молекуласы бар. Бұл глобулярлық ақуыз күрделі құрылымға ие. Ол үш бөліктен тұрады, олардың әрқайсысы өз жұмысын қысқарту процесінде орындайды.
Жуан талшықты миозин көлденең көпірлерінің көмегімен өзінің алғашқы қозғалысын жүзеге асыру үшін, миозиннің соңы актин жіпшесінде орналасқан белсенді орталықпен әрекеттесуі қажет. Миозиннің әр молекуласының ұзындығы 155 нм және диаметрі 2 нм құрайды және алты полипептидті жәпшелерден тұрады: екі ұзын және төрт қысқа жіпшелерден. Ұзын жіпшелер спиралды орамаға айналып, миозин молекуласының фибриллярлы бөлігін құрайды (ұзындығы 7,5 нм). Ал, екі әр аяғы екі-екі қысқа жіпшелермен комплексті байланысты құрайды. 4-Сурет.
4 - сурет.
Бұл миозин молекуласының глобулярлы бөлігі. Миозинде екі бөлікті оқшаулап қарастырады: жеңіл меромиозин (ЖММ) және ауыр меромиозин (АММ), олардың арасында топса (шарнир) бөлігі орналасқан. ЖММ екі субфрагменттен тұрады: S1 және S2. ЖММ және S2 АММ фрагменті талшық жинағына кіреді, ал S1 суб-фрагменті беткейінде шығынқы болып орналасқан. Бұл шығыңқы ұшы актин талшығының белсенді орталығына байланысып, миозин талшықтарының түйінді, бейімді бұрышын өзгертуге қабілетті. ЖММ арасындағы электростатикалық әрекеттесуіннің нәтижесінде, жеке орналасқан миозин молекулалары бірігіп, түйін туындайды.
Анизотропты дисктер екілік сәуле сынумен қабілетті: қарапайым жарықта қараңғы болады, ал поляризацияланған жарықта-көлденеңінен мөлдір (ашық түсті), ұзынынан мөлдір емес. Сурет 5. Изотропты дисктерге екілік сәуле сынуы тән. І-дискінің орталық бөлікте қараңғы көршілес саркомерлермен арасындағы байланысқа тән. Бұл қараңғы жолақ Z-сызығы деп аталады. Ол миофибриллдер арасындағы көрші саркомер арасындағы шекара қызметін атқарады. Электронды микроскоптан көрініп тұрғандай, әрбір саркомер жіңішке (актинді) және (миозинді) филаменттерден тұрады. Сурет 6. А дисктерінде оларды миозин жіпшелері жабады. А дискінің ортасында ашық бөлік (Н жолақ) басталады, онда тек миозинді жіптер байқалады. Демек, анизотропия құбылысы актинді және миозинді филаменттердің бірдей кездесуімен сипатталады. Көлденең қиынды бойында саркомерде жіпшелер қашанда гексагональді жұйе құрайды, мұнда әрбір миозинді протофибрилла алты актинді, ал әрбір актинді үш миозинді протофибриллалармен әрекеттеседі. Жіңішке және жуан филаменттер әсерлері көлденең көпірлер арқылы
5- сурет. Саркомер құрылысының
схемасы
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Бұлшық еттің жиырылуы және оның түрлері

text:
Бұлшық еттің жиырылуы және оның түрлері
Бұлшықеттер жиырылуы кезде актин мен миозин талшықтарының ұзындығы өзгермейді, тек олардың бір – біріне қатынасы ғана өзгеріске ұшырайды: жіңішке талшықтар қалын қабаттардың кеңістіктерінің арасына жылжиды. Бұл жағдайда A дискісінің ұзындығы өзгеріссіз қалады, I дискі қысқарады, ал H жолақ тобы дерлік жоғала түседі. Бұл сырғу қалың және жіңішке жіптер арасында көлденең көпірлердің пайда болуына байланысты болады. Жиырылу барысында, саркомердің ұзындығы шамамен 2,5-1,7 мкм дейін өзгеруі мүмкін. Жоғарыда айтылғандай, миозин жіпшенің көп ұштары бар, оларда актинге байланыса алады. Өз кезегінде, актин жіпшенің басында миозиндер бар (7-сурет).
Тыныштық күйде бұлшықет жасушаларының орталықтары тропомиозин молекулалармен бекітілген және осы молекулалар жіңішке-қалын жіпшелердің байланысуына кедергі тудырады. Бұлшық еттің қозғалыс белсенділігі миоплазма құрамында Са2+ және АТФ болғанда ғана жүзеге асырылады. Ал, тыныштық күйінде, олар саркоплазмалық ретикулумда болады.
7 -сурет.
Актин жіпшесінде миозин көпірлерінің кезектескен жиырылу және босаңсу процесстері өтеді. Ол белсенді актинді филамент пен тропомиозинді жіпшемен байланысқан. Тропонинді комплекс құратын суббірлік Са2+ ионымен байланыса алады. Осындай байланыс пайда болғанда тропонин тропомиозинге әсер етеді; тропомиозин актинді филаментте миозин үшін белсенді орталықты босатады. Мұндай процесте бұлшық ет қысқара бастайды.
Кальций иондары белсенді актинді орталықтарынан блокаданы бұзғаннан соң миозинді бастар олармен әрекеттеседі – олар саркомер орталығына қарай жылжиды. Миозин актинді жіпшеге бекітіліп, өз талшығының бойына иіледі, актинді жіпше бойында миозинді жіпше бір қадамға ығысады, яғни, шамамен 10нм-ге (8-сурет).
Актин өз кезегінде АТФаза ретінде миозиннің АТФ гидролиздеу қызметін белсендіреді. Демек , миозин молекуласының бастары жуан жіпшелер мен жіңішке жіпшелерді байланыстырып қоймай, АТФ гидролизіне қатысады. Актин жіпшесінің бойындағы миозин бастарының соңында миозин молекуласына жаңа АТФ молекуласы қосылады. Келесі АТФ гидролизінде миозин молекуласының алғашқы конформациясына қайтуы байқалады, бұл оның актин жіпшесіне қайта қосылуына мүмкіндік береді, бірақ алғашқы әрекеттесуге қарағанда саркомер орталыққа жақын орналасады.
Егер миоплазмада АТФ жеткіліксіздігі болса, онда бұлшық еттің некрозы байқалады. Оған мысал ретінде мәйіт бұлшығының ыдыратылуы болады себебі, АТФ жоғалған кезде өлімнің алғашқы белгісі бұлшықтардың босаңсуынан байқалады, нәтижесінде көлденең көпірлер ажырайды. Бұлшық ет жиырылуы үшін АТФ гидролизі қажет, бұлшық еттің жиырылу қызметінің ПӘК–і шамамен 20%, сондықтан жұмыс жасаушы бұлшық еттің бесінші бөлігі химиялық энергиядан механикалыққа айналады, ал 80% жылу түрінде бөлінеді. Бұлшық еттердегі энергиялық процесстер ұзақ әрі, біртекті жұмыс кезінде бірдей болмайды. Қысқа уақытты бұлшық ет қысқаруы талшықтағы АТФ қорының есебінен өтеді, өз кезегінде ұзақ уақытты бұлшық ет жиырылуы үнемі АТФ толықтырылуын талап етеді, ол үшін жұмыстың атқарылуы кезінде тотығу тотықсызданудың фосфорлену процесстері өтуі тиіс.
8 -сурет.
Бұлшық ет жиырылуының: изотониялық, изометриялық және анизотоникалық (ауксотониялық) деген үш түрі болады(9-сурет). Изотониялық (грек тілінде isos — бірдей, тең, tonos — ширығу, деген мағына береді) жиырылу (ширықпай жиырылу) кезінде ет талшықтарының ширығу деңгейі өзгермей, тек оның ұзындығы қысқарады. Тәжірибе жағдайында изотониялық жиырылу оқшауланған бұлшық етке аз ғана жүк іліп, электр тоғымен тітіркендірген кезде байқалады.
Изометриялық жиырылу (грек тілінде isos — бірдей, mews — өлшем) жағдайында бұлшық еттің үзындығы өзгермей, тек ширығу деңгейі артады (қысқармай жиырылу). Тәжірибе жағдайында жиырылудың бұл түрі оқшауланған бұлшық етке тым ауыр жүк іліп, тітіркендіргенде байқалады.
Табиғи жағдайда таза изотониялық немесе таза изометриялық жиырылулар кездеспейді. Изотоникалық жиырылуда бұлшық ет тұрақты сыртқы қысым күшінен қысқарады. Жылдам бұлшық ет қысқаруы босаңсуымен ауысады. Денеде бүлшық еттің екі үшы сүйек рычагына бекіген, сондықтан ол жиырылған кезде өзі әсер ететін мүшенің салмағына тең кедергіні немесе кереғар еттердің қарсылығын жеңу керек. Демек, әрекет үстінде ет талшығы әрі ширығады әрі қысқарады.
Бұлшық еттің ширығу деңгейі мен үзындығын өзгерте жиырылуын ауксотониялъщ жиырылу деп атайды. Қимыл әрекет үстінде еттер ауксотониялық жиырылу жағдайында болады, бірақ онда, не изотониялық, не изометриялық жиырылу басымырақ келеді. Бұлшық еттің жиырылу ырғағы тітіркендіргіш күшіне және тітіркендіру жиілігіне байланысты. Мысалы, жиілігі 6-8 Гц-тен аспайтын тікелей (еттің өзін) немесе жанама (жүйкені) тітіркендіруге баяу әрекетті талшықтардан құралған бүлшық ет дара жиырылумен жауап береді. Өйткені тітіркендіру аралығында босанып шыққан кальций иондары қайтадан саркоплазмалық торға еніп үлгереді. Мұндай дара жиырылулар тітіркендірген соң бірден басталмай, жасырын (латенттік) кезең деп аталатын біршама уақыттан кейін бастал ады. Бақаның балтыр етінде бұл мерзім 0,01 с. Осыдан кейін еттің 0,04 с созылатын жиырылу сатысы және 0,05 с созылатын босаңсу сатысы байқалады. Демек, дара жиырылуды бейнелейтін қисық сызықта үш кезең: жасырын, жиырылу және босаңсу кезендері бейнеленеді. Босаңсудан кейін қисық сызықта майда толқындар байқалады. Бұл ет талшықтарының оралымдығына байланысты құбылыс.
Бұлшықеттің изометриялық және изотоникалық түрлерінің жиырылуы тек лабораториялық жағдайда ғана зерттеледі, ал табиғи жағдайда олардың тек бір түрін ғана кездестіруге болады. Миокардтың қарыншаларының систоласының белгілі бір фазасында (клапандардың жабылу кезі) изометриялық жиырылу жүреді. Жақтардың түйіскен күйінде, шайнағыш бұлшықеттерде өте күшті қысым пайда болады, себебі, изометриялық жиырылу процесі жүруде. Ал, изотониялық режимде, керісінше адамның иығының бицепсі жиырылуы жүреді. Алайда, дененің кеңістіктегі іс-қимылдары мен бөліктерін қамтамасыз ететін динамикалық көрсеткіштері, анизотониялық (ауксотониялық) жиырылу түріне байланысты жүреді.
Жоғарыда айтылғандай, бұлшықеттердің электрлік ынталандыруы (немесе сыртқы тітіркенуі), бұлшықеттердің жиырылуына әкеледі. Жиырылу барысында, бұлшықеттердің күші арта түсуі мүмкін. Бұлшықеттің жиырылу күші, келесі теңдеу арқылы сипатталады:
F =
F - бұл бұлшықеттің арту күші, T - бұлшықеттің жиырылу уақыты.
Қаңқа бұлшықеттерінің екі жиырылу түрін ажыратамыз: бір ретті және тетаникалық. Алғашқысы, бір ретті тітіркендіргішке жауап кезіңде пайда болады. Осы түрде, айқын 2 кезеңді аңықтап қарастырады: 1) кернеу (қысқару) және 2) босаңсу (ұзару). Бір ретті тітіркену электрлік импульспен салыстырғанда шамамен 15 мсек баяу (кешігіп) жүреді, ал, максимальды көрсеткішіне шамамен 40 мсек жетеді. Кейін шамамен 50 мсек нөлге дейін төмендейді(9а-сурет). Сигналдардың жиілігін (бұлшықет жиырылуын) арттыруы арқылы, олардың күшінің күшейтілуі арта түсуі мүмкін (9б,в-сурет).
а)
б)
в)
9а,б,в - сурет. t1 және t2 уақыт аралығында тітіркендіру арқылы туындаған екі жиырылудың графигі.
Бұлшық ет талшығының жедел және баяу түрі, жылдамдыққа байланысты: жылдам және баяу бұлшық еттер болып бөлінеді. Бұлшық еттердің ішінде жылдам – көз алмасының қимылдатқыш бұлшықтары болып саналады (300 Гц), себебі олардың бір текті жиырылудың кернеу кезеңі 7-10 мс құрайды. Ең баяу қозғалатын бұлшық ет камбала тәрізді (30 Гц) бұлшық еттердің қысқаруы 50-100 мс созылады. Баяу жиырылуда 10 Гц-тен төмен, ал жылдам жиілік 50 Гц-ке жетеді. Бір ретті жиырылу режимінде бұлшықеттер ұзақ уақыт бойы жұмыс істей алады, бірақ олардың амплитудалық көрсеткіші максималды сыйымдылығынан әрқашан аз болады.
Тетаникалық жиырылу кезіңде, белгілі ырғақтық тітіркенуде анықталған жиілікте, жауап қайтаруда болатын жиырылуды айтады. Бұлшықет бір ретті жиырылумен салыстырғанда 2-4 есе күштірек жиырылады.
Жеткілікті жоғары жиілікте жеке тітіркендіргіштер бір-бірімен біріктіріліп, тұрақты күш қалыптастырады. Осы жиырылу режимі тісшелі тетанус деп аталады(10-сурет, 2 график). Ал, бұлшық еттің үлкен жиілікпен тітіркенуі, уақыт бойынша тұрақты күшті дамытады. Бұлшықеттің бұл режимі жазық (тегіс) тетанус деп аталады. (10 сурет, 3-график). Яғни, тітіркендіргіш жиілігінің жоғарылауына қарай алдымен тісшелі тетанус дамиды, тітіркендіргіш арасындағы қашықтық бұлшық еттің қысқару кезеңінен төмен болса, жазық тетанус дамиды.
10 -сурет. Бір ретті жиырылудың графигі – 1, тісшелі тетанус - 2, жазық (тегіс) тетанус – 3
Бұлшықет талшығының үш түрі бар, олар қысқару жылдамдығымен және шаршауға төзімділікпен ерекшеленеді. Баяу қысқару - бұл «I типті» бұлшықет, мұны, қызыл талшықтар деп атайды. Олар шамамен 110 мс жиырылады, бірақ шаршаулыққа өте төзімді болып келеді. Себебі, олар аэробты болады және АТФ қалыптастыру үшін оттегін пайдаланады. Бұл талшықтар қызыл түсті, өйткені олар оттегіні қанмен қамтамасыз ету жүйесі жақсы дамығын.
ІІ типті талшықтардың жиырылуы жылдам, олар «I типті» талшықтарға қарағанда көп күш пен қуатты шығара алады. Осы бұлшықеттерде максималды кернеуі шамамен 50 мс жетеді. Аралық типтегі «IIA» қызыл талшықтары салыстырмалы түрде қысқа уақытта жиырылумен, қажудың (шаршағандықтын) орташа жылдамдығымен дамуы және АТФ қалыптасуының аэробтық жолымен ерекшеленіп сипатталады. «ІІВ» типіндегі ақ талшықтар қысқа мерзімде жиырылуымен және тез шаршаумен сипатталады, себебі олар АТФ қалыптастыру үшін анаэробты (аноксидтік) процесті пайдаланады. Бұл бұлшықеттердің жылдам әрекет етуінің себептерінің бірі олардың үлкен мотонейрондардың қалың аксондары арқылы иннервациясы болып табылады. Бұл арқылы бұлшықеттерді белсенді ететін жүйке импульстері жылдам өтеді. Орташа алғанда, бұлшықеттің 50% -ы «бірінші типті» талшықтардан және 25%-дан «екінші типті» қызыл және ақ талшықтардан тұрады. Бұлшықеттің жиырылу жылдамдығы талшықтардың жылдам және баяу сандық қатынасына байланысты. 12-суретте үш типті бұлшықеттердің жиырылу тізбегі көрсетілген. Көз бұлшықеттері көбінесе жылдам талшықтардан тұрады, олардың жауап қайтару уақыты - 1/40 сек.құрайды. Балтыр бұлшықетінде жылдам талшықтардың саны аз болады, сондықтан оның әрекет ету уақыты шамамен 1/15 сек.тең келеді. Ал камбалатәрізді бұлшықет ішінде талшықтардың көбісі баяу, сәйкесінше, оны уақыты - 1/5 сек.тең болып келеді.
Бұлшықеттердегі тез және баяу талшықтардың түрлі көрінісі, бұлшықеттердің қызметін оңтайландыруға және ағзаның энергия шығынын азайтуға ыңғайландырады. Осылайша, көз бұлшықеттері көз рефлекстерін жүзеге асырудың жоғары жылдамдығына сай болуы керек. Камбалатәрізді бұлшықеттері негізінен нығайтылған байламды (позицияны) орнықтырумен қамтамасыз. Бұл үдерісте ең маңызды қасиет тез жауап беру емес, ал төзімділік пен шаршауға қарсы тұру. Балтыр бұлшықеттері секіруге, жүгіруге жұмсалады, сол себебті, көбінесе төзімділікті төмендетуге жұмсалатын шығындарға байланысты жылдам әрекет етуі қажет.
2-кестеде баяу және жылдам бұлшықет талшықтарының жаттығу жүргізілген спортшылардың тізе аймағындағы қатынасы келтірілген.
Спорт түрі
|
Жынысы
(е/ә)
|
Бұлшықет түрі
|
Баяу бұлшықет талшықтарының мөлшері, %
|
Жылдам бұлшықет талшықтарының мөлшері, %
|
Желаяқ
спринтерлер (қысқа қашықтыққа жүгіруші)
|
е
|
балтыр бұлшықет
|
24
|
76
|
ә
|
27
|
73
|
Ұзақ қашықтыққа жүгіруші (желаяқтар)
|
е
|
балтыр бұлшықет
|
79
|
21
|
ә
|
69
|
31
|
Велошабандоздар
|
е
|
төрт және үшбасты бұлшықет (жалпақ латеральды)
|
57
|
43
|
ә
|
51
|
49
|
Жүзішулер
|
е
|
балтырдың дельта тәрізді бұлшықет
|
67
|
33
|
Ауыр атлеттер
|
е
|
балтыр бұлшықет
|
44
|
56
|
е
|
балтырдың дельта тәрізді бұлшықет
|
53
|
47
|
Триатлонистер
|
е
|
балтырдың дельта тәрізді бұлшықет
|
60
|
40
|
е
|
төрт және үшбасты бұлшықет (жалпақ латеральды)
|
63
|
37
|
е
|
балтыр бұлшықет
|
59
|
41
|
Арнайы шыдамдылықты талап ететін спорт түрлерінің спортшылары, мысалы марафон - жүгірушілер, жүгіруге қолданылатын бұлшықеттердегі баяу талшықтардың үлкен үлесіне ие болады. Керісінше, осындай спорт түрлерінің спортшылары, мысалы күштер мен жылдамдық талап ететін спортшылар, мысалы, спринтерлер мен ауыр атлеттер, бұл бұлшықеттердегі жоғары жылдамдықтағы талшықтармен қамтылған
.
Достарыңызбен бөлісу: |


Бұлшықеттің жиырылу қуаты мен жылдамдығы. Хилл теңдеуі
Важными характеристиками работы мышцы являются сила и скорость сокращения. Уравнения, выражающие эти характеристики, были эмпирически получены А.Хиллом и впоследствии подтверждены кинетической теорией мышечного сокращения Дещеревским.
Уравнение Хилла, связывающее между собой силу P и скорость v сокращения мышцы, имеет следующий вид:
Бұлшықеттердің маңызды сипаттамалары - күші мен жиырылу жылдамдығы болып есептеледі. Бұл сипаттамаларды білдіретін теңдеулер эмпирикалық жолмен А.Хиллмен алынды және кейіннен Дещеревскийиен бұлшықеттің кинетикалық теориясында расталып зерттелген.
Бұлшықеттің жиырылу жылдамдығы V және P күштерін анықтайтын Хилл теңдеуі келесі формаға ие:
(P+a)∙(v+b)=(P0 +a)∙b = a∙(vmax +b) (1)
Мұнда а, b– тұрақты шамалар; v- бұлшықеттің жиырылу жылдамдығы; P-бұлшықет күші; vmax – бұлшықеттің максимальды жиырылу жылдамдығы (v = vmax при Р=0); P0 - изотоникалық тәртіптегі бұлшық ет күші (Р=Р0 при v=0); Келтірілген теңдеу гиперболаның формасына ие (11-сурет).
11 -сурет. 12-сурет.
Уақыт қатынасы қарай, бұлшықет жиырылу кезіңде: А: A= P∙v∙t жұмысын орындайды. Хилл теңдеуінен v белгілей отырып, біз:
(2) аламыз
Бұлшықеттердің жиырылуына байланысты жылудың Q белгілі бір мөлшері шығарылады, бұл жылу өнімі деп аталады. Хилл көрсеткендей, жылу өнімі бұлшықеттің ұзындығының х өзгеруіне ғана байланысты және жүктемеге Р байланысты емес:
Q = ax. (3)
Бұлшықеттің шығаратын жалпы қуаты NОБЩ, бұлшықеттердің жұмысын жылдамдату және жылуды босату жылдамдығымен анықталады:
(4)
Келесі өрнектерді қойсақ (3) в (4) келесі теңдеуді аламыз:
(5)
немесе Хилл теңдеуіне сәйкес қойсақ:
яғни, жалпы қуат NOБЩ жүктемеге Р тәуелділігі сызықты болып келеді (12- сурет).
Бұлшықеттің пайдалы әсер коэффициенті (ПӘК) келесідей жазылады:
Мұнда, Pv=NПОЛ пайдалы қуаты. Бұлшықеттің ПӘК η 0,2Р0 - 0,8Р0 күштік мәндер ауқымында тұрақты болып қалады (шамамен 40%). а, b– тұрақты шамалар. Тұрақты а күштің өлшемі және b жылдамдығы. Тұрақты b негізінен температураға тәуелді, мысалы 100С температурасына дейін қызған кезде, тұрақты b шамасы екі еселенеді. Тұрақты а 0,25Р0-ден 0,4Р0 дейін мәндер ауқымында болады. Осы деректермен бұлшықетке арналған ең жоғары жылдамдықты есептеуге болады. Осылайша, Хилл теңдеуі мынандай көрініске ие болады , демек, vmax тұрақты b 2,5- 4 есе асады.
Достарыңызбен бөлісу: |


Тірек-қимыл аппаратының тетікігі (рычаг) мен буындалуы
Бұлшықеттердің күш-жігерін бағалай отырып, олардың сүйектерге деген бекітілу ерекшеліктерін ескеру керек. Қанқа сүйектері, белгілі бір нүктелерде бекітілген бұлшықеттермен қатар, адамның тірек-қимыл аппараты болып табылады. Бұлшықеттердің жиырылуынан туындайтын тартылыс күші, буындардағы тірек тетіктер ретінде сүйектердің қозғалысын қамтамасыз етеді.
Тетік (рычаг) деп айналу осі бар қатты денені атайды. Ол, мына теңдеумен сипатталады: M= F∙b
Мұнда, М-күш моменті (сәті), b күштің F иық тетігіне тең, F-күш. Сурет-13.
13- сурет. Тетік сызбасы.
О- айналу осі, b- иық тетігі.
Тетіктің екі түрін ажыратады: бірінші ретті тетікте күш бір бағытқа бағытталған және тірек нүктесі (айналу осі) күш салынған нүктелер арасында орналасады. Мұндай, тетіктің тепе-теңдік шарты болып күштердің теңдігі болып саналады: R∙b = F∙a (14а - сурет). Екінші ретті тетікте күш кері бағытқа бағытталған, ал айналу осі қосынды күш нүктесінің бойында орналасқан. Ал, осының тепе-теңдік шарты: F∙a= R∙b тең (14б -сурет).
а) б)
Сурет.14 Тетік түрлері.
Тетіктің үш түрін қарастырайық:
1) Әрекет ететін күштердің F және кедергі күші R нүктелерінің арасында орналасқан кезде. Тетіктің тепе-теңдік шарты: Fа = Rb.
15- сурет. 16- сурет.
Суреттегі, R - бастың ауырлық күші; b – оның иіні; F - бұлшықет пен байламдардың шүйде сүйегіне керілу күші; а - оның иіні.
Мысалы: сагиталь жазықтықта көрсетілген бас сүйегі. Сагиталь жазықтығы – алғы-артқы осі жағында орналасқан. Сагиталь жазықтықтары (жалған) дененің бойымен тігінен өтеді; тек орта сагитальдық жазықтық оны екі симметриялық жартыға бөледі. Айналу осі О бас сүйектің бірінші омыртқасымен будандасқан аймағына арқылы өтеді. R - бастың ауырлық күші. F - бұлшықет пен байламдардың шүйде сүйегіне керілу күші (15- сурет).
2) Тіреу нүктесі үшін R кедергі күші қолданылу нүктесінен тыс жерде болғанда және F күші тетіктің соңына орнатылғанда, тепе-теңдік шарты мынағаган тең болады: Fa = Rb, бірақ а > b, сондықтан F > R. Яғни тетік күшін арттырады, алайда қимыл күшін жоғалтады да, күштің тетігі немесе тетік күші деп аталады.
Мысалы: табан сүйектерінің айқасуы. Тіреу нүктесі О ретінде-табан сүйектері (плюсневые кости) қызмет атқарады. F – дененің көтеруін қамтамасыз ететін бұлшықет күші, ол ахилл сіңірі арқылы өкше сүйегіне өткізеді (16-сурет).
3) R күшіне қарағанда, F күші тіреу нүктесіне жақын.
Тетіктің тепе-теңдік шарты: , бірақ, а < b, сондықтан, F > R, яғни тетік күші төмендейді, алайда қимыл күшін артырады да, жылдамдықтың тетігі немесе тетік жылдамдығы деп аталады.
Мысалы: білек сүйектері. Тіреу нүктесі О шынтақ буында орналасқан. F – білек сүйектеріндегі бұлшықет бүгілу күші, R – білезікке түскен салмақтың ауырлық күші және білектің ауырлық күші. Яғни, R кедергі күштерін еңсеру үшін F бұлшықет күші тетіктің осіне бағытталған бұлшықет бұрышынан үлкен болуы керек. Сондықтан, адам бүгілген білекпен ауыр салмақты заттарды көтере алады, ал білектің жазылған күйінде керісінше, аз салмақты көтереді.
Сүйек — адамның денесіндегі негізгі жанды мүше болып табылады. Ол өзінің қаттылық қасиетінің арқасында денені қимылға келтірумен бірге тіректік қызмет атқарады. Буындардың қосылыстың негізгі механикалық сипаттамасы – еркіндік-қимылды дәрежесі. Еркіндік-қимылды дәрежесіне қарай 1, 2 және 3 дәрежелі болып бөлінеді:
Шынтақ буыны – бір дәрежелі;
Кәріжілік-білезік буыны – екі дәрежелі;
Жамбас буыны (ұршық буыны), жауырын-трапециялық үшбұрыш буындасуы – үш дәрежелі (бүгуі мен жазылуы, келтіру және алшақтау, айналуы).
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Эргометрия - Сабақтың жоспары Бұлшық ет түрлері. Бұлшықет талшықтарының құрылысы. Бұлшық еттің жиырылуы және оның түрлері

text:
Эргометрия
Адам бұлшықет арқылы механикалық жұмысты атқарады, яғни бұл бұлшықет күші мен күштің дамуымен туындаған. Арнайы физикалық еңбекпен айналыспайтын адам, орташа қуатты өте аз жұмсайды, мысалы тегіс жерде серуендеуіне байланысты қарасақ: жылдамдығы 100-200Вт-қа тең. Ешқандай қозғалыс жұмысын жасамасада, яғни, жұмыс нөлге тең болсада, бұлшықеттерде шаршаулық туындайды. Мұны, бұлшықеттің жұмыс жасап жатқанын көрсетеді. Мұндай жұмыс процесін, статикалық бұлшықет жұмысы деп аталады. Бұлшықеттердің жұмыс қабілетін зерттеуді – эргометрия деп атаймыз, ал тиісті құралды – эргомер деп атайды. Мысалы: тежегіш велосипед (велоэргометр). F-динамометрмен өлшенетін белдік пен доңғалақтың шеті арасындағы үйкеліс күші. Барлық жұмыстар сынақ үйкеліс күштерін еңсеруге жұмсалады. Онда A = Fтр l = Fтр 2 r – бір айналымы үшін, A = n Fтр 2 r - за n айналымы
- орташа қуаты
Бұлшықет жиырылған кезде, метаболизм үрдісінде жинақталған химиялық энергия босап шығады, ол ішінара механикалық жұмысқа айналады, бірақ жылу түрінде жоғалады.
Велосипед эргометрінде қолданылған жұмыс кезінде тиімділік коэффицентін есептеуге болады, химиялық энергияны механикалыққа айналдыру арқылы. Тиімділігі педальдардың айналу жылдамдығына байланысты өзгереді және максималды мәнге 22% жетеді – педальді аяқпен әрбір 0,9с басқан соң(яғни педальдің бір айналымына -1,8). Велоэргометр көмегімен тек тиімділікті ғана емес, аяқ бұлшықетін сонымен қатар дамитын максималды қуатты – бұл қуат бұлшық ет тінінің 1кг үшін 40 Вт-қа жетеді. Бұл деңгейде ол қысқа уақыт ішінде қалуы мүмкін, себебі бұлшықеттер қажетті жылдамдықта оттегін ала алмайды.
Оқытудың техникалық және инструментальдық құралдары: проектор, сызба, кестелер
Сабақтарды өткізу тәртібі:
- сабақ жоспарына сәйкес оқу пәнiнiң сұрақтарын талқылау;
- білім алушылар ұсынған тапсырмаларды және сұрақтарды талқылау;
- оқу пәнiнiң теориялық қағидалары мен тұжырымдамаларын талдау;
- семинар – «дөңгелек стол».
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Деңгейлік тапсырмалар - Сабақтың жоспары Бұлшық ет түрлері. Бұлшықет талшықтарының құрылысы. Бұлшық еттің жиырылуы...

text:
Деңгейлік тапсырмалар(20 ұпай дейін): І-ші деңгей:
1.Адамнын тірек қимыл аппараттарының негізгі бөлігін не құрайды?
2.Бұлшықеттің жұмысы оның қандай қасиетіне байланысты?
3.Бұлшық ет жұмысы қандай жүйемен реттеледі? 4.Егер бұлшықеттер жиырылған кезде дене бір орыннан екінші орынға ауысса қандай жұмыс атқарады? 5.Егер бұлшық ет жазылғанда қозғалыссыз қалса ол қандай жұмыс атқарады 6.Адам денесінде бұлшық еттердің қандай түрлері бар? 7.Адам ішкі мүшелерінің тамырлардың және терінің құрамында ішектердің зәр шығару жүйелерінде қандай бұлшықеттер кездеседі?
ІІ-ші деңгей:
1.Хилл формуласы (теңдеуі)? 2.Хилл теңдеуінің графигі қандай сызық болады? 3.Бұлшықет жиырылу кезінде орындайтын жұмыс формуласы: 4.Хилл теңдеуінен V жылдамдықты тауып А жұмыс формуласындағы V-ның орнына қойып шығарылатын жұмыс теңдеуін таңдаңыз? 5.Бұлшықеттердің жиырылуына байланысты жылудың белгілі бір Q мөлшері шығарылады, бұл шама қалай аталады? 6.Жылу өнімі бұлшықетінің қандай шамасына байланысты?
ІІІ-ші деңгей:
1.Бұлшықеттің шығаратын Nж жалпы қуатының формуласы? 2.Бұлшықеттің шығаратын Nж жалпы қуатының Р жүктемеге тәуелділігі қандай? 3.Бұлшықеттің пайдалы әсер коэффициентін есептеу формуласы? 4.Бұлшықеттің пайдалы әсер коэффициентінің мәнін есептеу формуласы? 5.Бұлшықеттердің жұмыс қабілетін зерттеу әдісі қалай аталады? 6.Бұлшықеттердің жұмысын өлшейтін құрылғының аталуы?
Студенттердің өзіндік жұмысына арналған тапсырмалар(30 ұпай дейін): 1. Ағза ұлпасының импедансы– презентация.
2. Магнитотерапия құралын клиника жағдайында қолдану – Реферативті ақпарат дайындау.


title: Қазақ тілінде, негізгі - Сабақтың жоспары Бұлшық ет түрлері. Бұлшықет талшықтарының құрылысы. Бұлшық еттің жиырылуы...

text:
|
|
бет | 9/9 | Дата | 10.02.2023 | өлшемі | 1,08 Mb. | | #66691 | түрі | Сабақ |
| Байланысты: 7 Практикалық сабақ БҰЛШЫҚ ЕТ БИОФИЗИКАСЫҚазақ тілінде, негізгі:
Төлеуханов.С, Биофизика: Оқулық. - Алматы: ҚР ЖОО қауымдастығы,2013.- 304 б.
Умербекова.Т.К. Биофизика. - Қостанай: А. Байтурсынов атындағы ҚМУ, 2013.
Патрик Ф.Д. Биофизика. Ағылшын тілінен аударылған. Алматы, 2013. -476 б.
Байзак У.А., Байзакова Б.У. Медициналық биофизика: Дәрістер жинағы. Тұран баспаханасы ХҚТУ, Түркістан, 2015, 151 б.
Медициналық жəне биологиялық физика: оқулық / А.Н. Ремизов; жауапты редакторы М.А. Əбирова. — М.: ГЭОТАР-Медиа, 2015. — 656 б.: ил.
Б.К.Койчубеков, А.А.Айткенова, С.Букеев, Г.Г.Балмагамбетова Медициналық және биологиялық физика негіздері, 2016
Орыс тілінде, негізгі:
1.Самойлов В.О., Медицинская биофизика. Учебник. Издательство: СпецЛит, 2013 г. -591 с.
2.Лещенко.В.Г. Медицинская и биологическая физика : Учеб.пособие для вузов / - Минск; М. : Новое знание; ИНФРА-М, 2012. - 552 с. : ил. - (Высшее образование).
3.Диллон.П.Ф. Биофизика: Учебник. - Алматы: Казахский аграрный университет им. С.Сейфуллина, 2013. - 476c. -ISBN 978-601-7427-39-9.
4.Антонов В.Ф., Козлова Е.К., Коржуев А.В., Черныш А.М. Физика и биофизика : руководство к практ. занятиям : учеб. пособие / В.Ф. Антонов, Е.К. Козлова, А.В. Коржуев, А.М. Черныш. – 2-е изд., испр. и доп. – М. : ГЭОТАР-Медиа, 2013. – 336 с.: ил.
5.В.Ф. Антонов, Е.К. Козлова, А.М. Черныш Физика и биофизика : учебник / В.Ф. Антонов, Е.К. Козлова, А.М. Черныш. – 2-е изд., испр. и доп. – М. : ГЭОТАР-Медиа, 2014. – 472 с.: ил.
6. Павел Манташьян. Биофизика органов чувств. Издательство: Ленанд 2017. - 160 с.
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


№7 Практикалық сабақ. Бұлшық ет түрлері. Бұлшық ет талшықтарының құрылысы. Бұлшық еттің жиырылуы және оның түрлері. Бұлшық еттің жиырылу жылдамдығы мен қуат күші. Хилл теңдеуі. Теңдеуге енген шамалар, олардың мағынасы. Адам биомеханикасы. Эргометрия туралы түсінік.
Сабақтың жоспары Бұлшық ет түрлері.
Бұлшықет талшықтарының құрылысы.
Бұлшық еттің жиырылуы және оның түрлері.
Бұлшық еттің жиырылу жылдамдығы мен қуат күші.
Хилл теңдеуі. Теңдеуге енген шамалар, олардың мағынасы.
Адам биомеханикасы.
Эргометрия туралы түсінік.
Сабақтың мақсаты мен міндеттері: Бұлшық еттердің молекулярлық құрылымы мен жиырылуы, талшықтарының қызметтік негізінде жататын физикалық және механикалық заңдылықтар туралы түсіндіру.
Сабақтың мазмұны:
Бұлшық еттер тірек қимыл аппараттарының негізгі бөлігі. Бұлшық еттің жұмысы оның жиырылғыштық қасиетінде. Бұлшық ет жұмысы жүйке жүйесімен реттеледі. Егер бұлшық еттер жиырылған кезде дене, бірорыннан екінші орынға ауысса динамикалық, ал егер бұлшық ет жиырылғанда, дене қозғалыссыз қалса-статикалық жұмыс деп атайды. Бұлшық еттер пішініне қарай әр түрлі қызмет атқарады. Оларың күші көлденең қимасына яғни ет талшықтарының санына олардың қалыңдығына байланысты өтеді.
Адам денесіндегі бұлшық еттер: біріңғай салалы, қаңқа және жүрек бұлшық еттерінен тұрады. Біріңғай салалы еттер ішкі мүшелердің тамырлардың және терінің құрамында, ішектердің, зәр шығару жүйелерінде кездеседі. Бұл ұлпа жалпы еріксіз жиырылып, биологиялық сұйықтықтардың ішкі мүшелердің толқынды қимылын, қан тамырларының кеңейіп таралуын қамтамасыз етеді. Еріксіз жиырылатын еттерге жүрек бұлшық еті де жатады. Бірыңғай салалы бұлшық еттің функциональды өлшемі-миоцит тобы, бірыңғай салалы ет ұлпаның құрылыстық бірлігі болып миоцит клеткалары, ал қызметтік бірлігі болып миоцит тобы саналады. Миоцит дәнекер ұлпадан қоршалған олар жүйке талшықтарынан нервтеліп, ол жерде жүйкелер қозуы бір жасушадан екінші жасушаға жасушааралық тиіспемен беріледі. Миоциттер жіңішке актин, жуан миозин және аралық филаменттерден тұрады.


title: Сабақтың жоспары Бұлшық ет түрлері. Бұлшықет талшықтарының құрылысы. Бұлшық еттің жиырылуы және оның түрлері


title: Сыртқы құлақ - Сабақтың жоспары : Дыбыс туралы түсінік және оны сипаттайтын физикалық шамалар

text:
Сыртқы құлақ. Құлақтың сыртқы бөлігі құлақ қалқанынан(1), есту жолыннан(2) тұрады. Сыртқы құлақтағы есту жолы дабыл жарғағымен(3) аяқталады, кейде оны құлақ пердесі деп атайды.
Құлақ қалқаны қабылданған дыбыс толқынын есту саңлауына бағыттайды және есту жолындағы қабылданған дыбыс толқынының дабыл жарғанына түсіретін қысымын 3 есе артырады. Ол сонымен қатар, дыбыстың қай бағыттан келгендігін анықтауға мүмкіндік береді. Құлақ қалқанының екеу болуында үлкен мән жатыр, осы арқылы біз кеңістіктегі дыбыс көзінің орналасқан орнын дәл анықтаймыз. Құлақтың мұндай қабілетін дыбыс көзі горизонталь жазықта орналасқан жағдайда бинауральдық құбылыс негізінде түсіндіруге болады. Мысалы, дыбыс көзі 1 нүктеде, адам бетіне қарсы нүктеде орналасқан делік (5- сурет). Сонда дыбыс көзінен тараған, екі құлақ қалқанына жеткен дыбыс толқындары бірдей қашықтықты (жолды) жүріп өтеді, яғни олар үшін жол айырмашылығы =0 және фаза айырмашылығы =0 нөлге тең болғандықтан екі құлақ қалқанына жеткен дыбыс толқындарының фазалары мен интенсивтіліктері бірдей болады.
Егер дыбыс көзі 2 нүктеде орналасқан болса, онда, дыбыс көзінен тараған толқын екі түрлі қашықтықты жүріп өткендіктен оң және сол құлақ қалқанына екі түрлі мезгілде жетеді, соның нәтижесінде құлаққа жеткен дыбыс толқындарының фазалары екі түрлі болады, мұндай өзгешелікті құлақ сезеді. Екіншіден, оң және сол құлақ интенсивтіліктері бір бірінен 1 дБ өзгеше болатын дыбысты ажырата алады. Олай болса, оң және сол құлаққа жеткен дыбыс толқындары екі түрлі қашықтықты жүріп өткендіктен, олардың интенсивтілігінде аз да болса өзгешелік болады, осы жағдай кеңістіктегі дыбыс көзін дәл анықтауға мүмкінік береді.
5- сурет.
Есту қабілеті қалыпты жағдайдағы адам құлағы фазалық айырмашылығы =60 тең болатын екі толқын көзін бір бірінен ажырата алады, яғни бұл құлақ кеңістікте бір бірінен 30 айырмашылықтағы жақтан екі толқын көзін дәл анықтай алады деген сөз.
Сыртқы құлақтың тағы бір маңызды қызметі ол дабыл жарғағын механикалық зақымдалудан сақтайды, сонымен қатар оның температурасын, ылғалдылығын, серпімділігін т.б. механикалық қасиеттерін тұрақты күйде болын қамтамасыз етеді.
Сыртқы құлақтағы есту жолы түтік тәрізді болып келеді, оның биіктігі h=9 мм, ені l = 6,5 мм, ал ұзындығы L= 2,5-3,5 см тең. Оны бір жағы ашық, келесі жағы дабыл жарғағымен жабылған түтік тәрізді жүйе деп қарастыруға болады(6- сурет).
6-сурет. Сыртқы, ортаңғы және ішкі құлақтың шартты түрдегі сызбасы.
Есту түтігі арқылы тараған дыбыс толқыны дабыл жарғағынан аздап шағылады. Шағылған және есту түтігі арқылы тараған дыбыс толқындары бір бірімен әрекеттеседі, яғни есту түтік ішінде интерференция құбылысы орын алады, нәтижесінде тұрғын толқын пайда болып, акустикалық резонанс байқалады. Оның резонастық жиілігі f = v/4L өрнегімен анықталынады, мұндағы f- дыбыс жиілігі, v =330 м/с дыбыстың ауада таралу жылдамдығы, L= 2,5 см есту жолының (түтік) ұзындығы. Сонда есту жолы үшін резонастық жиілік f = v/4L = (330 м/с)/410 см = 3430 Гц тең болады. Бұл адам құлағының ең жоғары есту сезімталдығына сәйке келетін жиілік, яғни есту жолы осындай жиіліктегі дыбыстардың амплитудасын азайтпай, ортаңғы құлаққа жеткізеді. Жалпы резонастық жиілік ер адам үшін 4 кГц аймағында жатыр, ал әйел үшін 6 кГц.
Дыбыс толқыны сыртқы құлақта есту жолындағы ауа арқылы тараса, ортаңғы құлақта дыбыс толқыны балғаша, төстікше және үзеңгі деп аталатан дыбыстық сүйектер жүйесі арқылы тарайды, ал ішкі құлақ жеткен дыбыс толқыны оны толтырып тұрған сұйықтық арқылы тарайды.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Ортаңғы құлақ - Сабақтың жоспары : Дыбыс туралы түсінік және оны сипаттайтын физикалық шамалар

text:
Ортаңғы құлақ. Ортаңғы құлақ қаншалықты қажет, неге дыбыс толқыны бірден ішкі құлақтағы ұлу денесіне берілмейді деген сұрақ туындауы мүмкін. Енді осы сұраққа жауап іздеп көрейік.
Алдымен ортаңғы құлақтың құрлысымен танысайық. Ортаңғы құлақта бір бірімен байланысқан «балғаша», «төстікше» және «үзеңгі» деп аталатын естуді қамтамасыз ететін сүйектер жүйесінен тұрады. Балғашаның сабы дабыл жарғағына бекітілген, ал басы төстікшімен байланысқан, ал төстікше болса сопақ терезеге еніп орналасқан үзеңгіге иінді байланыспен бекітілген. Үзеңгі сопақ терезе арқылы ішкі құлаққа дыбыс толқындарын жеткізеді. Олай болса, «дабыл жарғағы мен есту сүйектері» бірігіп сыртқы орта мен сұйықтықпен толтырылған ішкі құлақ арасын байланыстыратын жүйе болып табылады (7-сурет).
7 - сурет. Ортаңғы құлақтың құрылысы.
Дабыл жарғағы есту жолына көлбеу 550 бұрышпен орналасқан, оның қалыңдығы 0,074 мм, биіктігі 9-10 мм, ал ені 8-9 мм. Балғашаның өлшемдері: сабының ұзындығы 8-9 мм, массасы 25 мг. Төстіктің ұзындығы 7 мм, массасы 30 мг, сыртқы пішіні екі түбірі бар тіске ұқсас. Үзеңгінің ұзындығы 3,5 мм, массасы 3-4 мг, бетінің ауданы 3,2 мм2.
Ортаңғы құлақ жұтқыншақ қуысындағы Евстахи түтігі арқылы сыртқы атмосферамен байланысқан, бұл дабыл жарғағының екі жағындағы қысымның бірдей болуын қамтамасыз етеді, осы арқылы дабыл жарғағының еркін тербелуіне мүмкіндік береді және дабыл жарғағының екі түрлі қысымнан орынсыз созылудан сақтайды.
Егер дыбыс толқыны ауадан бірден сұйық ортаға өтсе, онда екі ортаның акустикалық импендасының әр түрлі болуы себепті, ортаны бөліп тұрған шекарадан дыбыс толқыны шағылысады, нәтижесінде сұйық ортаға өткен дыбыс интенсивтілігі күрт төмендейді.
1949 жылы Георг фон Бекеши ішкі құлақтың акустикалық импедансын алғаш өлшеді. Осы ғылыми жаңалығы үшін оған физиология және медицина саласы бойынша Нобель сыйлығы берілді.
Ортаңғы құлақтың сопақ терезесі аймағындағы бірлік ауданға сәйкес келетін импенданс шамасы Zак = 0,1 Н с/см-3 тең болды, ал ауа үшін бұл көрсеткіш Zак = 4,3 10-4 Н с/см-3 тең, айырмашылық 500 есе. Егер дыбыс толқыны бірден сопақ терезеге, яғни ішкі құлаққа жетсе, онда дыбыс толқыны одан толығымен шағылысар еді, нәтижесінде біз ешқандай дыбысты естімейміз.
Шындығында адам құлағының дыбысты естуі кезінде мұндай жағдайлар кездеспейді, ортаңғы құлақтағы біз атаған «балғаша, төстікше және үзеңгі» жүйесі екі ортаның акустикалық импендансын бір- біріне жақындатып, үйлестіреді. Жалпы, ортаңғы құлақтың естуді қамтамасыз етуін бірнеше физикалық заңдылықтар негізінде түсіндіруге болады. Соның бірі ретінде ортаңғы құлақтың ауданы үлкен дабыл жарғынынан тараған дыбыс толқынының қысымын, ауданы одан көп кіші сопақ терезеге жоғарылатып(күшейтіп) жеткізуін атауға болады.
Енді осы құбылысты терең талдайық. Алдымен дабыл жарғағына әсер еткен дыбыс толқыны тударатын қысым мен ішкі құлаққа жеткен сол толқынның қысымын салыстырайық. Дабыл жарғағының жалпы ауданы SД= 85 мм2, оның тек 2/3 немесе SД= 55 мм2 бөлігі ғана тербеліске түседі. Ал сопақ тереземен беттесетін үзеңгінің ауданы SҮ= 3,2 мм2, яғни ол дабыл жарғағынан 25 есе кіші.
Дабыл жарғанына әсер ететін күш шамасы FД = PД SД тең болсын делік, мұндағы PД- дабыл жарғанына түскен қысым. Егер осы күш үзеңгіге берілсе, онда мына түрдегі теңдеуді жазуға болады:
FД = FY немесе PД SД = PҮ SҮ,
мұндағы PҮ - үзеңгіге түскен қысым, SҮ - үзеңгі ауданы. Соңғы өрнектен үзеңгіге түскен қысым шамасын анықтайық:
PҮ = (SД/ SҮ) PД = (55 мм2/3,2мм2) РД = 17РД.
Мұнан, ішкі құлаққа жеткен дыбыс толқынының қысымы бастапқыдан 17 есе жоғары болатындығы байқалады. Бұл жерде мына жағдайды ескергени жөн, үзеңгінің ауданы сопақ терезе ауданына тең деп саналады.
Ортаңғы құлақтағы «балғаша, төстікше және үзеңгі» жүйесінің тағы бір ерекшелігін қарастырайық. Бұл жүйені үш бөліктен тұратын иін деп санасақ, онда ішкі құлаққа, яғни сопақ терезеге әсер ететін фактор ретінде осы иіндерді айналдырушы моментін қарастыруға болады. Сонымен, бірінші иін ретінде ұзындығы l1 = 9 мм болатын балғашаны, екінші иін ретінде ұзындығын l2 = 7 мм болатын төстікті алсақ, сонда осы жүйені айналдырушы күш моменті мынаған тең болады:
FД l1 = FҮ l2 немесе PД SД l1 = PҮ SҮ l2
Мұнан, PҮ=(SД l1/SҮ l2) PД = (55 мм2 9 мм)/(3,2мм27 мм)РД = 22РД тең болады.
Осы қарастырылған екі механизм нәтижесінде ортаңғы құлақ дыбыс естуді көп жақсартады, яғни дыбыс интенсивтілігі мынадай шамаға артады:
Е = 20 lg(PҮ/PД) = 20 lg22 = 31 дБ.
Бұл анықталған 31 дБ шама, дыбыс толқынының акустикалық импедансы әсеріннен байқалатын шағылу құбылысы нәтижесінде дыбыс интенсивтілігінің кемуі көрсеткішіне өте жақын, өйткені, дыбыс тікелей ауадан ішкі құлаққа бірден берілсе оның интенсивтілігі 30 дБ азаяды.
Сонымен, ортаңғы құлақтағы осы екі түрлі биофизикалық құбылыстың нәтижесінде, яғни бірінде ішкі құлаққа әсер ететін дыбыс қысымы артты, екіншіде оған әсер еткен күштен ұттық. Бірақ мұндай әсерлер негізінен 1 кГц дыбыс толқындарына тән екен. Жиілігі одан жоғары және төмен дыбыс толқындары нашар күшейтіледі, өйткені мұндай толқындарда екі ортаның (мысалы, сыртқы және ортаңғы құлақ) акустикалық импедансын үйлестіру қиын, соның нәтижесінде дыбыс толқынының біраз бөлігі орта шекерасынан шағылысады.
Есту сүйектерінің (балғаша, төстікше, үзеңгі) тағы бір мынандай қасиеті бар. Егер 1 кГц дыбыс толқынының интенсивтілігі өте жоғары болса, онда ол күшейтілмейді, өйткені мұндай дыбыс құлақта ауырсыну тудырады. Өте қатты дыбыс әсерінен ортаңғы құлақтағы дыбыс толқыны интенсивтілігің төмендеуі балғаша мен үзеңгіге бекітілген жіңішке бұлшық еттердің рефлексті түрде сығылып, есту сүйектерінің қозғалғаштығын азайтауында екен.
Сонымен, ортаңғы құлақтың дыбысты жеткізу жүйесін дыбыс қысымын дабыл жарғанынан ішкі құлаққа жеткізетін, күшейту коэффициенті айнымалы (реттелінетін) механикалық түрлендіргіш (күшейткіш) деп атауға болады. Есту сүйектері зақымдалған жағдайда дыбысты есту 103 - 104 есе күрт төсмендейді.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Ішкі құлақ - Сабақтың жоспары : Дыбыс туралы түсінік және оны сипаттайтын физикалық шамалар

text:
Ішкі құлақ. Адамның ішкі құлағы конус тәріздес, ұлудың сыртқы пішініне ұқсас, 2,5 орамнан тұратын спираль түрінде, бұралған иірімді түтік түрінде, сондықтан кей оқулықтарда құлақтың бұл бөлігін ұлу денесі деп атайды.
Иірімді түтіктің(ұлу денесі) сопақ терезеден басталатын жоғарғы бөлігі кіріберіс сатысы(scala vestibule), төменгі бөлігі – дабыл сатысы(scala tympani) деп аталады және иірімді түтіктің төбесіне жеткенде олар геликотрема тесігі арқылы бір бірімен қосылады, төменгі суретте бұл тестік көрсетілмеген (8-сурет).
8 – сурет. Ішкі құлақтағы арналардың шартты сызбасы.
Бұл екі арна құрамы жағынан жұлын-ми сарысуына ұқсас перилимфа деп аталатын сұйықпен толтырылған. Жоғарғы және төменгі арналар бір бірінен ортаңғы жарғақты арна(scala media) арқылы бөлінген, оның іші эндолимфа сұйығымен толтырылған және бұл арна жоғары және төменгі арнамен қатыспайды. Ортаңғы жарғақты арна жоғары арнадан өте жұқа Рейснер мембранасы арқылы, ал төменгі арнадан тығыз, әрі серпімді негізгі мембрана арқылы бөлінген. Ортаңғы арнадағы негізгі мембрана қабатында дыбыс толқынын қабылдап, оны электр сигналына айналдыратын Корти мүшесі орналасқан (9- сурет).
4
Ортаңғы
арна
Жоғарғы арна
Төменгі арна
1
2
5
31
9-сурет. Ұлу денесің көлденең қимасы. 1-ұлу денесінің сүйегі, 2-Рейснер мембрансы, 3- негізгі мембрана, 4- Корти мүшесі, 5- есту нервтері.
Дыбыс тербелістерін электр сигналына айналдыру Корти мүшесі құрамына енетін, есту рецепторлары болып табылатын түкті жасушаларда іске асады. Орналасқан аймағына байланысты түкті жасушаларды ішкі және сыртқы деп бөледі.
Енді дыбыстың ішкі құлақта пайда болу механизімін толық қарастырайық. Дыбыс толқыны әсерінен ортаңғы құлақтағы үзеңгі сопақ терезені, яғни созылмалы пердені тербетеді, бұл тербеліс жоғарғы арнадағы перилимфа сұйығына беріледі, ол да тербеліске түседі, онымен геликотрема тесігі арқылы ара байланысқан төменгі арнадағы перилимфа сұйығы да тербеледі. Сопақ терезе мембранасының тербелісі перилимфа сұйығында механикалық толқын түрінде тарайды, ол толқын сұйық ортамен тарап дөңгелек терезеге жетеді, осылайша сұйық ортада дыбыс жиілігіне сәйкес үздіксіз тербеліс пайда болады және ол қума толқынға жатады.
Егер жоғары және төменгі арналардағы сопақ және дөңгелек терезе беттері серпімсіз мембранамен қапталған болса, ондай ортада тербеліс пайда болмас еді, осы себепті екі терезенің де беті серпімді мембранамен жабылған.
Механикалық толқын тарайтын ұлу денесі бір текті емес, онда перилимфа мен эндолимфа тәрізді сұйық орта, негізгі, Рейснер және тектория тәрізді мембраналар орналасқан, ал биомеханикалық жүйеге жататын Корти мүшесі орналасқан негізгі мембрана одан да күрделі болып келеді.
Егер ұлу денесінен негізгі мембрана қабатын бөліп алып ұзына бойы созсақ, онда ұзындығы 30-35 мм, ортаңғы бөлігі бірте бірте жуандаған, яғни сопақ терезе тұсындағы ені 0,04 мм, арна соңында, яғни геликотрема аймағында ені 0,5 мм тең болатын трапеция пішінді құрылымды алар едік (10-сурет).
Үзеңгі
Сопақ терезе
Иірімді спираль тәрізді түтік
Ортаңғы бөлік
10- сурет. Созылған негізгі мембрана қимасының
шарты сызбасы.
Негізгі мембрананың трапеция пішінде болуы оның сопақ терезе тұсынының серпімділігінің өте жоғары болуына, ал соңына қарай ол қасиеттің екі есе төмендеуіне себеп болады. Негізгі мембрананың мұндай қасиетке ие болуында үлкен мән жатыр, осындай пішіннің арқасында дыбыс толқындары жиіліктері бойынша бір бірінен ажыратылады.
Ұлу денесінің негізгі мембрана қабатындағы Корти мүшесінде сыртқы пішіні эллипсоид тәрізді 3500 ішкі түкті жасуша және пішіні цилиндр тәрізді 12000- 20000 сыртқы түкті жасушалар орналасқан. Түкті жасушалар ұлу денесіне келген дыбыс толқынын қабылдап электр сигналына айналдырып, оны миға жібереді, ал сыртқы түкті жасушалардың өте жай дыбыс толқынын сезетін және дыбыстарды жиіліктері бойынша жіктейтін де қабілеті бар. Мембрана қабатындағы түкті жасушадан сыртқы ортаға қарай кірпікшелер өсіп шыққан, олардың ұштары эндолимфа сұйығына батып орналасқан. Түкті жасушадан өсіп шыққан кірпікшелердің бойы бірте бірте ұзара берген, оның ұзынын киноцилий, ал қысқасын стереоцилий деп атайды(11-сурет)
Кірпікшелердің ұштары жоғары жағындағы жабынды (тектория) мембранасына тиіп тұрады. Жабынды мембранасының бір жағы ұлу денесінің сүйектеріне жабысқан, ал екінші бос жағы, жасушаның кірпікшелерінің үстінде салбырап орналасқан (11-сурет).
11 – сурет. Корти мүшесіндегі ішкі және сыртқы кірпікшелер.
1- шашты жасушаның кірпікшесі, 2- синапс, 3- негізгі мембрана қабатындағы жасушалар.
Енді дыбыс толқыны әсерінен Корти мүшесінде болатын құбылысты талдайық. Жалпы, ұлу денесінде интенсивтілігі ең төменгі дыбыс толқыны негізгі мембрана қабатында, Корти мүшесінде амплитудасы 10-9 м болатындай тербеліс тудырады, ал интенсивтілігі одан жоғары дыбыстар негізгі мембрана қабатында амплитудасы 10-8-10-7м аралықтағы толқындарды тудырады. Бұл есту рецепторларының өте әлсіз механикалық ығысуларды сезетін, өте сезімтал екендігін байқатады.
Дыбыс толқыны әсерінен тербелген негізгі мембрана қабаты жабынды мембрана қабатын тербейді, оған тиіп тұрған стереоцилии кірпікшесі иіледі, осының әсерінен кірпікше еніп тұрған жасуша аймағындағы плазмолемма молекуларында конформациялық өзгерістер орын алады. Мембрана молекулаларындағы мұндай конформациялық өзгерістер плазмолемманың иондарды өткізуін өзгертеді, яғни түкті жасуша мембранасы арқылы иондық ток өтеді, бұл мембранадағы потенциалдың өзгеруіне алып келеді.
Стереоцилии кірпікшесі киноцилииге қарай иілгенде рецепторлы жасуша деполяризацияланады, ал керісінше иілгенде ол гиперпояризацияланады. Түкті жасушаның деполяризациясы кезінде ғана есту жүйкесінде(нерв талшығында) потенциалды күшейту орын алады, сондықтан деполяризация кезіндегі мембранадығы потенциалдың өзгеруін түкті жасушадағы рецептор потенциалы деп атайды. Рецептор потенциалы түкті жасуша плазмолеммасы арқылы тарап, нерв талшығы арқылы миға жеткізіледі.
Жасуша аралық ортаға және перилимфаға салыстырғанда түкті жасушадағы тыныштық потенциалының шамасы -55-75 мВ аралығында болады. Потенциал дыбыс интенсивтілігіге тікелей тәуелді, дыбыс жоғарылағанда оның шамасы 10 мв дейін өзгеруі мүмкін.
1968 ж. Г.Бекеши жүргізген зерттеулерінде белгілі бір жиіліктегі дыбыс толқыны Корти мүшесіндегі түкті жасушалардың тек бір бөлігін ғана максималды тербелте алатындығын анықтаған. Осы тәрізді басқа жиіліктегі дыбыс толқыны Корти мүшесінің басқа бөлігіндегі жасушаларды тербеліске түсіреді, яғни әр түрлі дыбыс жиілігіне сәйкес келетін дыбыс толықындары негізгі мембрананың әр түрлі бөлігін тербелтеді екен.
Жоғары жиіліктегі дыбыс толқындары әсерінен пайда болатын қума толқын негізгі мембранның сопақ терезе аймағын максимал тербелтсе, төменгі жиіліктегі дыбыстар оның геликотрема аймағын максимал тербелтеді, ал жиілігі 1,6 кГц дыбыстар негізгі мембрананың орта тұсын максимал түрде тербеліске түсіреді.
12- сурет. 13- сурет.
12-суретте, дыбыс жиілігіне сәйкес негізгі мембрананың максимал тербеліске түсетін аймақтарының графигі берілген, ал 13-суретте бүкіл ұлу денесі бойындағы максимал тербелістер байқалатын аймақтар көрсетілген.
Сонымен, негізгі мембрана дыбыстарды жиілігіне сәйкес таңдап жіктейтін, сүзгі тәрізді қызмет атқаратын жүйе деген қорытынды жасауға болады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Есту құралдары - Сабақтың жоспары : Дыбыс туралы түсінік және оны сипаттайтын физикалық шамалар

text:
Есту құралдары. Түрлі себептерге байланысты адам құлағының дыбысты қабылдауының бұзылуын ғылым мен техниканың дамуы нәтижесінде жасалынған есту құралдары – электрондық қондырғылар - күшейткіштер арқылы қалпына келтіруге болады. Мысалы, микроэлектроника саласындағы жетістіктер аудиология мен электроакустикалық құралдардың дамуына үлкен ықпал етті. Соның нәтижесінде кең жиілікте жұмыс істейтін, көлемі өте шағын, есту құралдары жасалынды.
Құлақтың өте нашар естуі немесе тас кереңдік (саңыраулық) орын алған жағдайда есту құралдарың көмегі тимейді. Мысалы, тас кереңдік(саңыраулық) ішкі құлақтың иірімді түтігінде(ұлу денесінде) орналасқан рецепторлының зақымдалуынан болса, онда сыртқы дыбыс әсерінен иірімді түтігінде (ұлу денесінде) электрлік сигналдар пайда болмайды. Қазіргі кезеңде мұндай аурулары бар адамдардың құлағындағы иірімді түтігіне (ұлу денесіне) электродтарды жалғау арқылы дыбысты естуін қалпына келтіретін әдістер бар.
Тимпанометрия. Құлақтың дыбыс толқынын өткізетін (қабылдайтын) жүйесінің қызметін есту жолындағы ауа қысымын өзгерту арқылы өлшеу әдісін тимпанометрия деп атайды. Бұл әдіс құлақтың дабыл жарғағының, есту сүйектерінің қозғалғыштығын, ортаңғы құлақтағы қысымды және есту жолының қызметін анықтауға мүмкіндік береді.
Зерттеу мына түрде жүргізіледі. Алдымен құлақ қалқаны арқылы есту жолына құралдың зондын тығыз етіп орналастырып, ол арқылы есту жолындағы ауа қысымын жоғарылатады немесе төмендетеді, онаң соң интенсивтілігі белгілі деңгейдегі дыбыс толқыны жіберіледі.
Дабыл жарғағына жеткен толқынның біраз бөлігі шағылысып, кері қайтады(9- сурет). Қайта келген толқынның интенсивтілігін өлшеу арқылы ортаңғы құлақтың дыбысты өткізгіштік қабілетін анықтаймыз, яғни қайта келген дыбыс интенсивтілігі көп болған сайын дыбыс өткізгіш жүйенің (ортаңғы құлақтың) қозғалғыштығы төмен болғаны, бұл дыбыс жарағының серпімділігінің төмендегендігін білдіреді, яғни ол қатыңқырап қалған. Ортаңғы құлақтың мұндай механикалық көрсеткіші ретінде қозғалғыштық параметрі деген шаманы қолданады.
14–сурет.Тимпанометриялық құралды есту жолына орналастыру.
1- зондтан тараған дыбыс толқыны, 2- дабыл жарғағынан шағылған дыбыс толқыны.
Зерттеу кезінде ортаңғы құлақтағы қысымды +200 дПа дан -200 дПа дейін аралықта өзгертеді. Осы аралықтағы әр қысымға сәйкес қозғалғыштық параметрін анықтап, соған сәйкес график түзеді, оны тимпанограмма деп атайды (15 - сурет).
15 –сурет. Тимпанограма.
Егер ортаңғы құлақта ешқандай патология болмаса, оның қозғалғыштығының максимум мәні қосымша қысым жоқ кезінде, яғни құлақ ішіндегі қысым атмосфералық қысымға тең болғанда байқалады. Қозғалғыштық көрсеткіштігінің жоғарылауы дабыл жарғағының серпімділігің төмендегендігін (қатайғандығының) немесе есту сүйектерінің өз ара байланысының нашарлағандығын білдіреді. Ортаңғы құлақтағы түрлі патология кезінде тимпанограмма түрлі өзгеріске ұшырайды(16 –сурет)
Р, қысым
Р, қысым
- 0 + - 0 +
а) б)
Р, қысым
Р, қысым
- 0 + - - 0 + +
в) г)
16-сурет. Ортаңғы құлақтағы патология кезіндегі тимпанограмма түрлері: а) патология жоқ,қалыпты жағдай; б) есті жолында ақау бар; в)дабыл жарғағының атрофизикалық өзгеруі; г) есту сүйектерінің өз ара ажырауы. Графиктегі «-» таңба төмен қысымды, «+» таңба жоғары қысымды білдіреді.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Аудиометрия - Сабақтың жоспары : Дыбыс туралы түсінік және оны сипаттайтын физикалық шамалар

text:
Аудиометрия. Адам құлағының есту қабілетін зерттеудің тағы бір әдісі- аудиометрия деп аталады. Аудиометрия деп оң және сол құлақтың түрлі жиіліктегі дыбыстарды естуін зерттеу арқылы, құлақ сезгіштігін анықтауды атайды. Мұндай зерттеу арнаулы электрондық құралы - аудиометр арқылы жүргізіледі. Аудиометриялық зерттеу бірнеше түрге бөлінеді, олар дыбыстық, тоналдық және компьютерлік деп аталады.
Аудиометриялық зерттеу нәтижесінде график түзеледі, оны аудиограмма деп атайды. Мұндай графиктің горизонталь осіне дыбыстың жиілігі салынады, ал вертикаль осіне әр жиілікке сәйкес құлақтың дыбысты сезгіштігі көрсетіледі. Көбіне зерттеуге 120 Гц тен 8000 Гц аралығында дыбыс толқындары алынады.
Аудиограммалық зерттеу былайша жүргізіледі, алдымен пациенттің оң құлағына 120-8000 Гц аралығындағы дыбыстар біртіндеп беріледі және оның қаттылығын біртіндеп, пациенттің құлағы естіменге дейін төмендетеді, құлақтағы дыбыстың жоғалған мезгілін пациент хабарлайды, соған сәйкес сурдолог- дәрігер графикке тиісті белгі салады. Тура осындай іс- әрекет сол құлақпен де жүргізіледі.
Әр құлақ үшін аудиограмма жеке жеке сызылады және олардың түсі әр түрлі . Оң құлақ диаграммасы AD деп белгілейді, ал сол құлақ үшін AS деп белгіленеді(17- сурет).
Егер құлақтың есту қабілеті қалыпты күйде болса, онда графиктегі қисық сызықтар жазық түрде және 20 дБ деңгейінде болады.
Рис.17 Қалыпты еститін оң және сол құлақ аудиограммасы.
Төмендегі 18-сурете аудиометр(а) және тимпаномтер(б) құралдарының сыртқы көрінісі берілген.
а) Аудиометр MAICO MI 24 б) Тимпанометр АИ-02
(Италия) (Ресей)
18 сурет.
Оқытудың техникалық және инструментальдық құралдары: проектор, сызба, кестелер
Сабақтарды өткізу тәртібі:
- сабақ жоспарына сәйкес оқу пәнiнiң сұрақтарын талқылау;
- білім алушылар ұсынған тапсырмаларды және сұрақтарды талқылау;
- оқу пәнiнiң теориялық қағидалары мен тұжырымдамаларын талдау;
- семинар – «дөңгелек стол».
Деңгейлік тапсырмалар (20 ұпай дейін):
І-ші деңгей:
1.Дыбыс дегеніміз не?
2.Дыбыс жиілігіне тиісті мәндер аралығын таңдаңыз?
3.Қандай жиіліктегі тербелістер адамның сезім мүшесі құлаққа әсер етіп есту түйсігін тудырады?
4. Дыбыс туралы ғылым қалай аталады?
5. Дыбыс толқыны тарайтын бағытқа перпендикуляр орналасқан бірлік аудан арқылы өтетін толқынның энергиясының шамасы қалай аталады?
ІІ-ші деңгей:
1.Құлақтың қай бөлігі оның температурасын, ылғалдылығын, серпімділігін және т.б механикалық қасиеттерін тұрақты күйде болуын қамтамасыз етеді
2.Сыртқы құлақты қандай жүйе деп қарастырамыз
3.Сыртқы құлақтың өлшемдерін айтыңыз.
4.Сыртқы құлақтағы акустикалық резонанс құбылысының байқалуын түсіндіріңіз.
5.Акустикалық резонанстық жиілігінің мәнін есептеу формуласы
6.Резонанстық жиіліктің мәні
7.Адам құлағының ең жоғарғы естіу сезімталдығына сәйкес келетін жиіліктің мәні:
8.Жалпы резонанстық жиілік мәндері адам үшін неше кГц?
ІІІ-ші деңгей:
1.Балғашаның иіні l=9мм, төстіктің иіні l=7мм болып,осы жүйені айналдырушы күш моменті мынаған тең болады:
2.Ортаңғы құлақ дыбыс естуді көп жақсартады,яғни дыбыс интенсивтілігі қандай шамаға аратады?
3.Егер 1кГц дыбыс толқынының интенсивтілігі өте жоғары болса,онда ол неге күшейтілмейді?
4.Өте қатты дыбыс әсерінен ортаңғы құлақтағы дыбыс толқыны интенсивтілігінің төмендеуінің себебі?
5. Адамның ішкі құлағы қандай геометриялық пішінге ұқсайды?
6.Құлақтың ішкі құлақ бөлігін кейбір оқулықтарда қалай атаған?
7.Ұлу денесінің сопақ, терезеден басталатын жоғарғы бөлігі қалай аталады?
Студенттердің өзіндік жұмысына арналған тапсырма (30 ұпай дейін):
1. Аудиометр құралын клиника жағдайында қолдану – презентация.
Әдебиеттер тізімі
Қазақ тілінде, негізгі:
Төлеуханов.С, Биофизика: Оқулық. - Алматы: ҚР ЖОО қауымдастығы,2013.- 304 б.
Умербекова.Т.К. Биофизика. - Қостанай: А. Байтурсынов атындағы ҚМУ, 2013.
Патрик Ф.Д. Биофизика. Ағылшын тілінен аударылған. Алматы, 2013. -476 б.
Байзак У.А., Байзакова Б.У. Медициналық биофизика: Дәрістер жинағы. Тұран баспаханасы ХҚТУ, Түркістан, 2015, 151 б.
Медициналық жəне биологиялық физика: оқулық / А.Н. Ремизов; жауапты редакторы М.А. Əбирова. — М.: ГЭОТАР-Медиа, 2015. — 656 б.: ил.
Б.К.Койчубеков, А.А.Айткенова, С.Букеев, Г.Г.Балмагамбетова Медициналық және биологиялық физика негіздері, 2016
Қосымша әдебиет:
Антонов В.Ф., Коржуев А.В. Физика и биофизика. Курс лекций для студентов медвузов. М.: Издат. гр. «ГЭОТАР-Медиа», 2014, -240 стр.
Ивлева.Л.П. Биофизика: Электронный учебник. - Караганда: КарГТУ, 2013.
Андрей Рубин Биофизика. В 3 томах. Том 1. Теоретическая биофизика Издательство: Институт компьютерных исследований. Год выпуска-2013, -472 с.
Байзақ У.А., Усембаева И.Б., Минтасова А.С., Аймаханов М.С.: Медициналық биофизика пәнінен медициналық техникаларға арналған зертханалық практикум. –Түркістан: «Тұран» баспаханасы, 2017, -101 б.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сабақтың жоспары : Дыбыс туралы түсінік және оны сипаттайтын физикалық шамалар

text:
№6 Практикалық сабақ. Дыбыс туралы түсінік және оны сипаттайтын физикалық шамалар. Дыбыстың интенсивтілігі, қаттылығы және жиілікке тәуелділігі. Дыбыстың түрлері. Құлақтың құрылысы. Сыртқы құлақтың есту ерекшелігі, Дыбыс бағытын анықтау-бинуралдық эффекті. Ортаңғы құлақтың есту ерекшелігі, есту сүйектері және олардың міндеттері. Ішкі құлақтың есту ерекшеліктері, биопотенциалдың пайда болуы. Диагностикалық құралдар: тимпанометрия және аудиометрия. «Аудиометр ОП-2 құралымен жұмыс»
Сабақтың жоспары:
Дыбыс туралы түсінік және оны сипаттайтын физикалық
шамалар.
Дыбыстың интенсивтілігі, қаттылығы және жиілікке
тәуелділігі. Дыбыстың түрлері.
Құлақтың құрылысы.
Сыртқы құлақтың есту ерекшелігі, дыбыс бағытын анықтау.
Ортаңғы құлақтың есту ерекшелігі, есту сүйектері және олардың міндеттері.
Ішкі құлақтың есту ерекшеліктері, биопотенциалдың пайда болуы.
Диагностикалық құралдар: тимпанометрия және аудиометрия.
Сабақтың мақсаты мен міндеттері: студенттерді дыбыс және оны сипаттайтын физикалық шамалармен, оның өлшем бірліктерімен таныстыру, құлақтың құрлысымен және ондағы есту құбылысын талдау. Естуді диагностикалау әдістерін қарастыру.
Сабақтың мазмұны:
Адам өзін қоршаған ортамен әр уақытта тығыз қарым қатынаста, ол сыртқы ортада болып жатқан құбылыстардан келген мәліметтерді (сигналды) көз арқылы көреді, құлақ арқылы естиді, оған ағза тиісті жауап береді. Осындай сыртқы әсердің біріне дыбыс толқындары жатады. Адам өмірінде дыбыстың алатын орны ерекше, біз дыбыс арқылы айналамыздағы құбылыстарды танып білеміз, яғни дыбыс - адам ағзасы мен оны қоршаған орта арасындағы байланыстырушы биофизикалық фактор болып табылады.
Дыбыс деп, серпімді ортада тарайтын, жиілігі 16 Гц-тен 20000 Гц аралығындығы жататын механикалық тербелістерді айтады. Мұндай тербелістер адамның сезім мүшесі құлаққа әсер етіп, есту түйсігін тудырады.
Дыбыс туралы ғылым - акустикада қолданылатын кейбір физикалық түсініктерді қарастырайық.
Алдымен дыбыстың энергетикалық көрсеткіші болып табылатын дыбыс интенсивтілігі (күші) деген шамамен танысайық. Дыбыстың интенсивтілігі деп, дыбыс толқыны тарайтын бағытқа перпендикуляр орналасқан бірлік аудан арқылы өткен толқынның энергия шамасын (көлемін) атаймыз, ол мына түрде беріледі:
I =,
мұндағы І- дыбыс толқынының интенсивтілігі, E- энергиясы, S- аудан, t- уақыт.
Күнделікті жағдайларда, дыбыспен жүргізілетін тәжрибелік жұмыстарда дыбыс энергиясынан көрі, Паскальмен берілген дыбыс қысымын р қолдану көп ыңғайлы екен. Дыбыс тербелісінің амплитудасы (интенсивтілігі) дыбыс энергиясына сызықты түрде тәуелді, ал ол өз кезегінде дыбыс қысымының квадратына тура пропорционал, осы тұжырым негізінде екі түрлі интенсивтілік үшін мына өрнекті жазуға болады:
І1/І2 = Е1/Е2 = р12/ р22
Бұл өрнек дыбыс толқынының интенситвілігі мен оның қысым арасындағы тәуелділікті сипаттайды.
Қалыпты жағдайда адам құлағы әр түрлі жиіліке сәйкес келетін интенсивтілігі әр түрлі дыбыстардың кең аймағын естиді. Адам құлағының дыбысты естуі қабілетін сипаттау үшін жиілігі 1 кГц сәйкес келетін дыбыс толқынын қолданады. Жүргізілген зерттеулер 1 кГц жиілікке сәйкес келетін, адам құлағы ести алатын ең төменгі стандарттық (эталондық) дыбыс интенсивтілігінің (күші) мәні І0=10-12 Вт/м2 тең болатындығын анықтады. Бұл шама дыбыс қысымы бойынша 210-5Па тең және оны естудің төменгі табалдырығы деп атайды, яғни мұнан төмен дыбыс интенсивтілігін құлақ естімейді.
Акустикада дыбыс интенсивтілігінің сан мәні (деңгейі) L=klgI/I0 өрнегімен сипатталады, мұндағы І - өлшенетін дыбыс интенсивтілігі, І0 - дыбыс интенсивтілігінің ең төменгі мәні, яғни естудің төменгі табалдырығы (І0=10-12 Вт/м2).
Егер к=1 тең деп алсақ, онда дыбыс интенсивтілік деңгейінің өлшем бірлігі бел(Б) деп аталады, егер к=10 деп алсақ, онда децибелмен(дБ) өлшенеді.
Мысалы, дыбыс интенсивтілігі І=10-8 Вт/м2 тең болсын делік, сонда оның дециБелмен анықталған дыбыс деңгейінің өлшемі L=klgI/I0 = 10lg 10-8/10-12 = 40 дБ тең болады, ал интенсивтілігі І=10-14 Вт/м2 тең болатын дыбыс деңгейінің өлшемі L=klgI/I0 = 10lg10-14/10-12 = -20 дБ болар еді. Соңғы мысалға сәйкес келетін пациенттің құлағының есту қабілеті, нормадағыдан 100 есе жоғары дегенді білдіреді.
Жалпы, интенсивтілік деңгейі L=130 дБ немесе интенсивтілігі І=10 Вт/м2 болатын дыбыстар адам құлағында ауырсыну тудырады, яғни өте қатты естіледі және оны естудің жоғарғы табалдырығы деп атайды. Жай сыбырлаған сөзге сәйкес келетін дыбыс интенсивтілігінің деңгейі 20-30 дБ, қатты айқай 80 дБ, стетоскоптағы жүрек тоны 10 дБ, дискотекадағы музыка дыбысы 120 дБ тең болады.
Енді дыбыстың қаттылығы E деген шаманы талдайық. Дыбыстың интенсивтілігіне (дыбыс энергиясына) байланысты оның адам құлағына әсерін дыбыс қаттылығы (дыбыстың күші) деген шамамен сипаттайды. Бұл дыбыстың физиологиялық субъективті сипаттамасы, өйткені интенсивтілігі бірдей екі түрлі дыбыс әр адам құлағында әр түрлі қаттылықпен естілуі мүмкін. Демек сезімталдылық құлақтың физиологиялық қасиетіне байланысты болады, ол өз кезегінде дыбыстың физикалық сипаттамалары болып табылатын тербелістің жиілігіне, дыбыс толқынының интенсивтілігіне (дыбыс күші) байланысты өзгереді.
Акустикада тітіркену мен оның әсерінен туындайтын түйсік (сезу) арасындағы байланыс Вебер-Фехнердың психофизикалық заңымен сипатталады. Бұл заңға сәйкес дыбыс интенсивтілігі I мен оның естілу қаттылығы Е арасындағы өз ара тәуелділік логарифметикалық заңмен өзгереді, яғни тітіркену геомериялық прогрессия түрінде өссе, оны сезіну арифметикалық прогрессия түрінде өседі екен. Осы тұжырымға сәйкес дыбыс қаттылығы оның интенсивтілік қатынасының логарифміне тәуелді:
Е=klg(I/I0)
мұндағы І - өлшенетін дыбыс интенсивтілігі, І0 - дыбыс интенсивтілігінің ең төменгі мәні, яғни естудің төменгі табалдырығы, k- дыбыс жиілігіне және интенсивтілігіне тәуелді пропорционалдық коэффициент. Дыбыс қаттылығы фон деген шамамен өлшенеді.
Дыбыстың құлақта ауырсыну тудырантын ең күшті интенсивтілігі Іmax=10 Вт/м2 мен естудің ең төменгі шегі І0=10-12 Вт/м2 арасындағы сандық айырмашылық: E= кlg(І/І0) = 1lg1013 =13 тең болады. Демек дыбыстың қаттылық шкаласын 13 бөліктен (бірліктен) тұратын деп қарастыруға болады.
Акустикада 1 кГц сәйкес келетін дыбыстың қаттылығы мен оның интенсивтілігі тең деп саналады, яғни k=1 деп болғанда 1 фон =1 дБ тең. Басқа жиіліктердегі дыбыстың қаттылығын анықтау үшін өлшенетін дыбыс қаттылығын 1 кГц сәйкес келетін дыбыс қаттылығынына салыстырады. 1-суретте көрсетілген сызықтар есіту қабілеті қалыпты адамдарды зерттеу нәтижелерінің орташа мәндері бойынша салынған әр-түрлі жиіліктегі дыбыстың қаттылығы мен интенсивтілігінің арасындағы байланыстың графигі.
Дыбыстың
интенсивтік
деңгейі, дБ
Дыбыс
қаттылығы Е, Фон
Дыбыс
жиілігі, Гц
1 сурет.
Графиктегі ең төменгі E=0 фонға сәйкес келетін интенсивтілік қисығы есіту табалдырығына сәйкес келетін дыбыс қаттылығын көрсетеді. Бұл қисық барлық жиіліктер үшін ЕФ=0, ал 1 кГц үшін І0=10-12 Вт/м2 немесе L=0 мәндеріне дәл келеді. Ең жоғарғы қисық естудің жоғарығы табалдырығына сәйкес келеді, бұл кездегі дыбыс қаттылығы 120 дБ. Кез-келген аралық қисықтар дыбыс қаттылығы бірдей әр-түлі жиілікке сәйкес келетін дыбыс интенсивтілігінің деңгейін көрсетеді.
Графиктегі қисық арқылы сәйкес жиіліктегі дыбыс қаттылығы мен соған сәйкес келетін дыбыс интенсивтілігінің деңгейін анықтауға болады. Мысалы: дыбыс жиілігі 100 Гц сәйкес келетін дыбыс интесивтілігі 50 дБ болса, осыған сәйкес келетін дыбыс қаттылығы қандай болады ? Графиктен 100 Гц пен 50 дБ-ның қиылысқан нүктесі дыбыс қаттылық деңгейі 20 фонға тең екендігін көреміз.
Дыбыстың құлақта естілуіне сәйкес дыбыстың жоғарлығы, тембрі деген шамалармен сипатталады.
Тербеліс жиілігіне сәйкес дыбыстың құлақта естілу ерекшелігін дыбыстың жоғарылығы (кейде биіктігі деп аталады) арқылы бағалайды. Дыбыс тербелісінің жиілігі өскен сайын оның құлақта естілу биіктігі жоғарылайды, яғни біз еститін дыбыс жіңішкере береді(дыбыс қатылығымен шатастырма).
Дыбыс тембр деп аталатын дыбысты сезінудің сапалық сипаттамасы болатын шамамен де бағаланады, бұл шаманы дыбыстың бояуы деп санауға болады, өйткені бір жиілікке сәйкес келетін дыбысты (бірдей нотаны) әр адам әр түрлі тембрмен шығарады. Ол дыбыс толқынының гармоникалық құраушыларының жиыны.
Дыбыс үнге және шуға бөлінеді. Үн деп тербелісі түрақты немесе уақыт ішінде жиілігі белгілі заңдылықпен өзгеретін дыбысты айтады. Тербеліс пішінінің өзгеруіне қарай үн жай және күрделі болып бөлінеді. Жай үн деп тербелісі гармоникалық заңмен өзгеретін дыбысты айтады. Оның негізгі сипаттамасы – жиілік. Жай үнді камертон шығарады. Егер үннің тербелісі гармоникалық емес заңмен өзгерсе, онда ол күрделі үн деп аталады. Оны музыкалы аспаптар, адамның дыбыс шығару аппараты шығарады. Күрделі үн жай үнге жіктеледі. Жиілігі төменді негізгі үн, ал қалғандарын қосалқы үн деп атайды. Күрделі үннің акустикалық спектірі деп интенсивтілігі белгілі әр-түрлі жиіліктердің жиынын айтады. Оның спектірі – сызықты спектр. Сызықты спектр деп – жеке жеке жиіліктерден құралатын спектрлер жиынтығын атайды(2-сурет). Шу деп уақыт ішінде ретсіз өзгеретін күрделі дыбысты айтады. Шуды бейберекет өзгеретін күрделі үннің жиыны деп қарастыруға болады.
Мұндай тербелістер тұтас спектр құрайды (3-сурет).
2- сурет. 3- сурет.
Енді құлақтың құрлысын, оның дыбысты есту механизмін қарастырайық. Адамның есту құралы болып табылатын құлақ үш бөліктен: сыртқы, ортаңғы және ішкі құлақтан тұрады (4- сурет).
4-сурет. 1-құлақ қалқаны, 2-есту жолы, 3-дабыл жарғағы, 4- иірімді түтік (ұлу денесі), 5- нерв талшығы.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сабақтың жоспары: Домна пешінің құрылысы Домна пешінің қолданылуы Қорытынды домна пеші

text:
Домна пешінің сыртқы беті қалыңдығы 30 – 35 мм темірмен тысталған, ішкі беті отқа төзімді материалдармен (жоғары бөлігі шамот кірпішімен, ал төменгі бөлігі, негізінен, көміртекті болат блоктармен қаланған) астарланған. Пештің ішкі бетінің балқымауы үшін және пеш қорабын (қаптамасын) жоғары температурадан қорғау мақсатында домна пешінде суы айналып тұратын салқындатқыштар пайдаланылады.
Домна пеші, домна – темір кентасынаншойын қорытуға арналған шахталық пеш. Ол темір-бетонды іргетасқа орнатылған көлденең қимасы дөңгелек биік шахта түрінде жасалады. Осы кездегі домна пештері үлкен – жалпы биіктігі 70м-ге дейін, көлемі 2700м2 және одан да артық, ал тәулігіне 4800 т-ға шойын шығарады. Қазіргі домна пештерінің өнімділігі 0,70-0,85 т/м³, тәуліктік пайдалы көлемдері 2000-3000 м³
Испаниядағы Домна пеші
Домна пеші шахта түріндегі пеш: ол колошниктен 1, шахтадан 2, күймеден 3, пеш иінінен 4 және көріктен 5 құралған (сурет). Шахта, пеш күймесі және пеш иіні жоғары сапалы шамот кірпішінен, ал көрік пен пештің табаны құрамында глиноземнің мөлшері көп кірпіштен немесе көміртекті болатты блоктардан қаланады.
Пештің табанынан 600-1000 мм биіктікте шойын мен төменгі шлакты құйып алатын науа, одан 1400-1600 мм биіктікте шлак құйып алатын екі науа, ал көріктің жоғарғы бөлігінде ыстық ауа үрлейтін фурма, пештің күмбезінде домна газын алып кету үшін газ шығарғыштар және екі конустан тұратын шихта тиегіш аппарат орналасқан.[2] Ауа жылытқыштар (суретте) Домна пешінің көмекші тетіктерінің бірі болып табылады. Олар отын шығынын үнемдей және көрікте температураны жоғарылата отырып, балқыту процесін тездетуге, домна пешіне келген ауаны жылытуға арналған.


url: http://emirsaba.org/sabati-jospari-domna-peshini-rilisi-domna-peshini-oldanilui-or.html#Сабақтың_жоспары:_1.Домна_пеші_2.Домна_пешінің_құрылысы_3.Домна_пешінің_қолданылуы_4.Қорытынды


title: Экологиялық менеджмент - Сабақтың жоспары: Экологиялық менеджмент түсінігі және оның мәні

text:
Экологиялық менеджмент - табиғатты пайдалану және қоршаған ортаны қорғау саласындағы іс-әрекеттерді кәсіби түрде жүзеге асыратын тәуелсіз бөлім, ол тиісті экономикалық механизмді пайдалану арқылы нарықтық жағдайда қоғамның тұрақты даму мақсаттарына жетуге бағытталған.
Жалпы, экологиялық менеджменттің өндірістік экологиялық басқарудың дәстүрлі формаларынан, айырмашылығын анықтайтын маңызды белгілер бар, мысалы:
Кәсіпорын басшылығының жария түрде декларацияланатын экологиялық қызметтің негізгі қағидаттарын, басымдықтары мен бағыттарын экологиялық саясатты негіздеуі және саналы қабылдауы;
Іс жүзінде қол жеткізуге болатын барлық жерде дәйекті жақсарту процестерін дамытуға бағытталған нақты экологиялық мақсаттар мен міндеттердің болуы;
Мақсаттар мен міндеттерге сәйкес экологиялық қызметті тиімді жоспарлау және ұйымдастыру; негізгі өндірістік және табиғатты қорғау қызметі арасындағы байланыс;
Барлық қызметкерлерді табиғатты қорғау шараларына тарту; экологиялық проблемаларды шешу үшін барлық қолда бар мүмкіндіктер мен құралдарды барынша пайдалану;
Экологиялық «ашықтық (прозрачность)»; қызметтің экологиялық аспектілеріне мүдделі барлық тұлғалармен және тараптармен, акционерлермен, инвесторлармен, серіктестермен, тұтынушылармен, жеткізушілермен, халықпен, тұрғындармен қатынастар мен конструктивті диалогты дамыту.
ISO 14001: 1996-да аударылған құжаттарда «экологиялық менеджмент» термині «экологиялық басқару» терминімен ауыстырылды. Сонымен қатар, осы ұғымдар үшін бірқатар маңызды айырмашылықтарды ажыратуға болады (1 кесте).
1 Кесте - «Экологиялық менеджмент» және «экологиялық басқару» түсініктеріндегі айырмашылықтар:
Экологиялық басқару
|
Экологиялық менеджмент
|
Мемлекеттік билік органдары мен экономикалық субъектілер жүзеге асырады
|
Оны тек экономикалық субъектілер жүзеге асырады
|
Табиғат қорғау заңнамасының талаптарымен айқындалатын сырттай дәлелді қызмет
|
Ең алдымен, экотиімділік және экотәуелділік қағидаттарымен айқындалатын ішкі уәжді (мотивированный) қызмет
|
Өз негізіндегі міндетті қызмет
|
Өз негізінде бастамашыл және ерікті қызмет
|
Қызмет - қызметтік міндеттер мен нұсқаулықтар шеңберінде жүзеге асырылады
|
Қызмет түрлері менеджердің жеке қызығушылығына байланысты және оның біліктілігімен, тәжірибесімен және өнерімен анықталады.
|
Нәтижеге қарағанда басқару процесінің басымдығы. Теріс нәтижелерді елемеу
|
Жетістікке жетелейтін процестергегі менеджмент нәтижелерінің басымдылығы. Теріс нәтижелерді белсенді пайдалану
|
Тиімді әрекеттерді имитациялау мен фальсификациялаудың салыстырмалы жеңілдігі
|
Тиімді қызметті имитациялау және бұрмалаудың практикалық мүмкін еместігі
|
Сонымен, жоғарыда келтірілген айырмашылықтарды ескеріп экологиялық менеджмент және экологиялық басқару түсініктеріне мынандай анықтама беруге болады:
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Экологиялық басқару - Сабақтың жоспары: Экологиялық менеджмент түсінігі және оның мәні

text:
Экологиялық басқару - бұл мемлекеттік органдар мен шаруашылық жүргізуші субъектілердің, негізінен экологиялық заңнаманың міндетті талаптарын орындауға, сондай-ақ тиісті мақсаттарды, жобалар мен бағдарламаларды әзірлеуге және жүзеге асыруға бағытталған қызмет.
Экологиялық менеджмент - бұл экономикалық субъектілердің өздерінің экологиялық мақсаттарына қол жеткізуге және экологиялық тиімділік пен экологиялық әділеттілік принциптері негізінде әзірленген жобалар мен бағдарламаларды іске асыруға бағытталған белсенді және тиімді қызмет.
Экологиялық менеджменттің басты мақсаты - қоршаған ортаның сапасын жақсарту, экологиялық дағдарыстар мен апаттардың ықтималдығын барынша азайту.
Кез-келген кәсіпорын қоршаған ортаның ластануы мен деградациясына әсер ететін, адамның экономикалық қызметіндегі бірінші және маңызды элемент ретінде әрекет етеді. Бұл жағымсыз әсерді барынша азайту үшін экономиканы экологизациялау қажет.
Экономиканы экологизациялау дегеніміз - қоршаған ортаға экологиялық жүктемені азайтуға бағытталған басқарушылық, технологиялық, қаржылық және экономикалық шаралар жиынтығы. Сонымен бірге, бұл іс-шаралар белгілі бір қызмет саласына тән принциптерге сүйене отырып және тиісті әдістерді қолдана отырып, қолданыстағы өндіріс шеңберінде жүзеге асырылуы керек екенін ескеру маңызды.
Экологиялық менеджменттің принциптері:
а) ұйымның өндірістік қызметінің экологиялық ерекшеліктерін ескеру;
ә) экологиялық даму мәселелерін уақытылы шешу;
в) қоршаған ортаны қорғаудың бағыттылығы мен басымдылық
мәселелері;
г) кәсіби басқару және барлық басқару шешімдерінің экологиялық салдары үшін жауапкершілік;
д) экологиялық даму мәселелерін шешуде дәйектілік (сабақтастық, кезең-кезеңімен);
е) экологиялық менеджментті жалпы кәсіпорынды басқару жүйесіне интеграциялау;
ж) экологиялық сана мен экономикалық уәждеме мотивация.
Экологиялық менеджменттің міндеттері: Энергия тұтынуды тиімді басқаруды ескере отырып, озық технологияларды қолдана, экологиялық таза өндірістік процестерді әзірлеу, жобалау және ұтымды ұйымдастыру.
Әр түрлі факторлардың қоршаған ортаға әсерін алдын-ала бағалау, барлық кезеңдерде өнімдер мен қызметтер өндірісінің экологиялық сараптамасы. Барлық салалардың экологиялық үйлесімділігін қамтамасыз ету.
Қалдықсыз және аз қалдықты технологияларды құру және енгізу
қоршаған ортаға минималды зиян келтіріп максималды нәтижелерге қол жеткізу.
Экологиялық таза және қауіпсіз тауарлар өндірісін ұйымдастыру, қоршаған ортаға минималды зиянды әсер ететін қызметтерді ұсыну. Өнімдерді өндіру, тұтыну және жою процесінде табиғатқа жағымсыз антропогендік әсердің алдын алу.
Жеткізушілердің қоршаған ортаға деген көзқарасын қалыптасыру, жеткізілетін ресурстарға қатысты сақтықты ескере отырып таңдау, яғни өсімдік материалдары, сондай-ақ қауіп төніп тұрған немесе экологиялық қолайсыз жерлерден әкелінген жануарлардың жүні мен етінен аулақ болу, тұтынушылардың сана-сезімі мен қоршаған ортаны қорғау саласындағы қызметкерлерді насихаттау.
Табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану және қоршаған ортаны қорғау мәселелерін мемлекеттің немесе компанияның стратегиялық басымдықтарының қатарына қосу.
Экологиялық шектеулерді өндірістік қызметтің өсуіне жаңа мүмкіндіктерге қайта бағыттау.
Экологиялық менеджменттің әдістері Пікірлерді анықтау әдістері (сарапшы, сауалнама)
Жағдайды талдау әдістері (жүйелік талдау және математикалық модельдеу, экономикалық талдау)
Шешімдер мен жағдайларды бағалау әдістері (өндірістің ұйымдастырушылық-техникалық деңгейін бағалау, экологиялық тиімділікті бағалау, экологиялық тәуекелді бағалау)
Аргумент әдісі (презентация, келіссөз әдісі)
Көрнекі презентация әдістері (графикалық модельдеу, нұсқау беру).


title: Сабақтың жоспары: Экологиялық менеджмент түсінігі және оның мәні Дәріс 5. Экологиялық менеджмент

text:
Дәрістің тақырыбы: Экологиялық менеджментке кіріспе.
Сабақтың жоспары: Экологиялық менеджмент түсінігі және оның мәні
Экологиялық менеджменттің міндеттері мен принциптері
Экологиялық менеджменттің әдістері
1. Экологиялық менеджмент түсінігі және оның мәні
Ғылыми-техникалық прогрестің дамуымен бірге адам қоршаған табиғатты тамашалап қана қоймай, оның байлығын дүниежүзілік экологиялық апатқа әкелетінднй масштабта қолдана бастады. Табиғи және әлеуметтік-табиғи экожүйелердің құрылымы мен жұмыс істеу шарттарын бұзу барған сайын әртүрлі әлеуметтік-экономикалық зардаптарға соқтыра бастады.
Адамзат үнемі шиеленісіп келе жатқан қайшылықтарға тап болады, яғни адамзаттың қажеттіліктері күннен – күнге өсіп келеді, ал биосфера өзінің тұрақтылғын сақтап, адамзаттың мұқтаждықтарын қанағаттандыруға қабілетсіз болуда. Адамдардың іс-әрекеттерін басқаруда ұтымды тәжірибеге көшу қажеттілігі туындады, яғни қазіргі экологиялық мәселелерді терең ғылыми түсіну арқылы басқару.
Егер биосфера өзінің тепе-теңдігі мен тұтастығын сақтай отырып өз бетінше басқаратын болса, қазір оған тән бұл міндет адамзат қоғамына толықтай бағытталды, оның өндірістік қызметінің жаңа бағытына айналды.
Мұның бәрі адамның ғылыми және тәжірибелік қызметінде жаңа бағыттың, яғни «экологиялық менеджменттің» пайда болуына себепкер болды. Экологиялық менеджмент - адамдардың өсіп келе жатқан қажеттіліктері мен ғаламдық экожүйенің шектеулі мүмкіндіктері арасындағы қарама-қайшылықтарды ескеруге және жоюға, тұтыну деңгейлері, өндірісті дамыту және қоршаған орта факторлары арасындағы ұтымды байланысты анықтауға бағытталған.
Осыған байланысты экологиялық менеджменттің тікелей міндеті: табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану және биосфераның тұрақтылығын сақтап, қоршаған ортаға зиян келтірмей заманауи өндірісті басқару процесі болып табылады. Оны қарау, табиғатты пайдалану экономикасы, экологиялық маркетинг, экологиялық саясат пен ақпарат, экологиялық және корпоративтік мәдениет, ынталандыру, сондай-ақ қоғаммен өзара қарым-қатынас шеңберінде жүзеге асырылады.
«Экологиялық менеджмент» - термині ағылшын тілінен енген. Термин шетелде EMAS (Environmental Management and Audit System - экологиялық менеджмент және аудит жүйесі) жүйесі ретінде қолданылады және экологиялық менеджмент деп аударылған.
Экологиялық менеджмент - бұл кез-келген экономикалық табысты, рационализацияның кез-келген жетістігін, тұтынушылардың қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін еңбек өнімділігінің кез-келген өсуін пайдалануды көздейтін постиндустриалды кезеңнің стратегиялық басқару тұжырымдамасының бөлігі. Экологиялық менеджмент басқару объектісінің биологиялық ерекшеліктерімен де, басқарушының әлеуметтік-экономикалық мүмкіндіктерімен де анықталатын табиғи процестерді экологиялық қауіпсіз басқару ретінде түсіндіріледі.


title: Сабақтың жоспары: Экологиялық менеджмент түсінігі және оның мәні


title: Сабақтың жоспары: Әлдендіру механизм І Қоректендіру механизм І Емдік гимнастиканың маіи 'здылчгы

text:
Тақырып №3,4. Емдік гимнастиканың,массаждың депеге
тигізетін әсері.
Сабақтың жоспары:
1.
Әлдендіру механизм і
2.
Қоректендіру механизм і
3.
Емдік гимнастиканың маіи 'здылчгы.
2.
Емдік гимнастиканы әсері.
3.
Массаждың жүйке-жүйес > нс лссрету механизм псрі.
Сабақтың мақсаты: Аурух іа, смхана, госн пль диспансер санаториялардағы емдік
гиснастика жүмысын үйымдастыру үйрс" у.
Класспкплық массаж
Массаждың осы түгйі біз арнайы еп а і.ірьша келтіріп отырмыз. Өйткені
оқырман қауым алдымен массаждың негі кнгнетіп, тәсілд 'пін
5
орындау әдісін зейін
қойып шықса, өзіне-өзі массаж жасау аса қиыщг
1
т- пейді дегсн чнеттеміз. Ал оган
көңіл аудармай бірден өзін сипаттап мыжгылай бас і . п: данг.щ орін.' л зиян табады.
Ф-ОБ-050/049
бөлігінде берілген массаж жасауға болатып жэне болмайтын жағдайларды есіне
сақтаса адамға көмегі көп.
Өзіне массаж жасау денені баптау деген сөз. Ертемен жасалған массаж күні
бойы атқарылатын жұмысқа, қызметке оргапизмді дайындау. Ол ертеңгі дене
тэрбиесінің алдында өткізіледі. Сонда адам денесі сергек, бойына күш, ойына рухани
азық толғандай болады. Жұмысқа да жадыраңқы көңіл-күймен аттанады.
Бұл массаждың ерекшелігі - оны барлық жерде жасай беруге болады. Мәселен,
үйқыдан оянған бойдакереуетте(төсекте), жазу жазатын стол басында (қызмет
арасында), жазатын стол басында (қызмет арасында), тоғайда, моншада, далада, үйде,
ванна ішінде - қысқасы барлық жерде адам өзіне-өзі массаж жасай алады.
Оның тағы бір ерекшелігі - әркім қай жерінің қалай ауыратынын да жақсы
біледі. Міне сол жерлерге көңіл бөліп, массаждың ең қолайлы тәсілдерін қандай
жылдамдықпен орындау керек екенін анық сезеді.
Егер жыл мерзімінің суық кезінде деле тез тоңатын болса, онда жеңіл спорт
киімдерінің сыртынан массаждайды. Адам қатты қалжырап шаршап тұрса, барлық
денете массаж жасаудың керегі жоқ. Басты, мойын мен иық үстін массаждаса
жеткілікті.
Массаж жасаудың алдында дене п і тазалап жуады. Әсіресе, қолды сабындап,
тырнақты жөкемен ысқьшап тазалайды. Тырнақ денсиі сызып кетпес үшін өте қысқа
етіп алып тастайды. Алақан мүйізі, сызаты жоқ, жарылмағал, құрғақ, жұмсақ болғаны
абзал.
Қолданылатын әдебиеттер:
1.
1 .Икиманова Г. Массаж.Алматы, 2012 ж.
2.
Икиманова Г. Саулық пен сымбат. Алматы, 2010 ж.
3.
Икиманова Г. Массаж туралы үғым (оқу қурал) 2010ж.
4.
Бегалина Р. Массаж жэне оньщ пайдасы. А. 2011ж.
5.
Васичкин В.И. Лечебный и гигиенический массаж. 2010ж..
6.
Макаров В.А. Спортивный массаж. 2011г.