title: І. Жалғаулық шылаулар - Сабақтың тақырыбы: Қазақ тілі дыбыстары, түрлері, жасалуы. Дыбыстардың құрамы Сабақтың жоспары

text:
І. Жалғаулық шылаулар Сөз бен сөзді, сөйлем мен сөйлемді байланыстыратын жалғауларды жалғаулық шылаулар дейміз.
Демеуліктерден айырмасы- бұлар тиянақты формадағы (тұлға) өзара тең сөздерді сөйлемдерді байланыстырады. Олардың арасындағы грамматикалық қатынасты білдіреді. Мысалы: Бұл Ержанға да, өзіне де, өзгелерге де риза болып кеткеннің мағынасы еді.
Функциялық қызметі мен мағыналарына қарай жалғаулықтар 6 топқа бөлінеді (бұған қоса салаластырғыш және сабақтасқыш).
1. Қарсылықты жалғау: алайда, бірақ та, сонда да, жоқ т.с.
2. Ыңғайлас жалғау: және, мен, бен, пен, да, де т.б.
3. Талғаулықты жалғау: я, не, яки, немесе, әлде, кейде.
4. Себептік жалғау: неге десең, не үшін, себебі, өйткені.
5. Салдарлық жалғау: сондықтан, соның үшін, сол себепті.
6. Шарттық жалғау: егер, егер де, алда-жалда, онда.
ІІ. Септеулік шылаулар Септеуліктер деп объект мен объектінік не предидикаттық арасындағы түрлі грамматикалық қатынастарды білдіру үшін қолданылып жүрген және белгілі бір септік жалғауын меңгеріп тұратын көмекші сөздерді айтамыз. Бұлар зат есім, сан есім, есімдік, есімше, тұйық етістіктерге тіркесіп сөз бен сөздің арасындағы өзара байланыс.
Септеулік шылаулар өзінің алдына қойған толық мағыналы сөздің А, Б, Ш, К.
1. Атау септігіндегі сөздерге жалғанатын шылаулар: жөнінде, жайлы шылау арқылы.
2. Барыс жалғаулы сөзбен тіркесетін шылаулар: дейін, шейін, жуық, тарта, таяу, сәйкес, қарсы.
3. Шығыс септігіндегі сөздерге жалғанатын шылаулар: әрі, бері, бұрын, басқа, бөтен.
4. Көмектес септігіндегі сөзге жалғанатын шылаулар: бірге, қатар, қабат.
Жалпы алғанда шылаулар өзіне жалғау, жұрнақ жалғамайтын, түрленбейтін категория. Бұл жалпы қағиданы ауытқу мезгіл-мекен мағыналы септеуліктерде кездеседі. Ол септеуліктен сын есім тудыратын –ғы, -гі жұрнақтарын қабылдап, қолдана береді. Мысалы: Лекциядан соңғы, демалыстан бұрын. Алайда, бұл арада жұрнақты қабылдаушы тек септеулік емес аналитикалық формадағы толық мағыналы (күрделі) сөз –ғы, -гі жұрнағы мезгіл, мекен мағыналы сөзге жалғанатын жұрнақ.
Септеуліктер мағынасына қарай 5 топқа бөлінеді:
1. Мезгіл-мекен мағынасындағы септеуліктері: салым, таман, қарай, дейін, шейін, болса, бойда, кейін. Мысалы: Зырқырап оғы кетеді, Қалмаққа таман жетеді.
2. Амал мағыналы септеуліктер: арқылы, бойынша, бірге, қатар, қабат, арқасында. Мысалы: Тегінде әйелді әйел жақсы түнумен бірге өте жақсы міней біледі.
3. Мақсат, себеп мағыналы септеуліктер:
а) тұйық етістікпен тіркесіп үшін септеулігі істің мақсатын білдіреді;
ә) өткен шақ есімшеге тіркескенде үшін септеулігі себеп мағынасы жақын жұмсалады;
б) деп- мағына жағынан үшін –ге жуық көмекші етістік;
в) зат есімге тіркесіп деп арнаулы объектіні білдіреді.
4. Қатысты мағыналы септеуліктер: туралы, турасында, жайында, жайлы, жөнінде. Бұл септеуліктер пікірдің, істің кімге, неге қарасты екендігін білдіреді.
5. Теңеу, толғау мағыналы септеуліктер: сияқты, секілді, тәрізді, гөрі. Африканың қалың ормандарында арыстан, жолбарыс сияқты аңдар ғажап көп болады.
Септеулік шылаулар- басқа сөз топтары есесінен (үстеу, есім, етістік сөздерінен- бәрі, әрі, бұрын, басында, шағында, бойы т.б.) толығып жетілуі үстіндегі сөз табы.


3.Дыбыс үндестігі. Ілгерінді және кейінді ықпал Үндестік заңы буын үндестігі дыбыс үндестігі деп бөлінеді.Сөз ішіндегі, сөз бен қосымша арасындағы дауыстылардың не бірыңғай жуан, не бірыңғай жіңішке болып айтылу зандылығын буын үндестгі дейміз. Буын үндестігін ғылымда сингармонизм заңы деп те атайды. Қазақ тілінің байырғы сөздері не бірыңғай жуан, не бірыңғай жіңішке буындардан құралған. Сонымен бірге қазақ тілінде сөз ішінде жуан, жіңішке дыбыстар араласып келеді. Бұндай ерекшелік төмендегідей жағдайларда:
1) басқа тілдерден енген сөздерде (кітап, муғалім, кадір, анекдот т.б.);
2) біріккен сөздер мен қос сөздерде (бойжеткен, қыз-келіншек, баспасөз, зкогары-төмен т.б.) кездеседі. Бұл сөздерге қосымша соңғы буынға қарай жалғанады (бойжеткен-ді, кітап-тың, қыз-келіншек-тер, баспасөз-де).Түбір сөз бен қосымша, сөз бен сез арасыңдағы дыбыстардың бір-біріне ұқсата әсер етуі дыбыс үндестігі аталады. Мысалы, қалалық, мәнерле, мәжіліске, мектепте, сияқты мысалдарда қала, мәнер сөздеріне қосымшанын үнді дыбыстан басталып жалғануына сөздің соңындағы дауысты және үнді дыбыстар әсер еткен. Ал мәжіліс, мектеп сөздеріне қосымшаның қатаңнан басталып жалғануына сөз соңындағы қатаң дыбыстар қосымшаның өзіне жақын қатаңнан басталуына ықпал еткен.Дыбыс үндестігі үшке бөлінеді: Ілгерінді ықпал, кейінді ықпал, тоғыспалы ықпал.
Ілгерінді ықпал Сөздің соңғы дыбысы дауыссыздан басталатын қосымшаның алғашқы дыбысын өзіне ұқсата әсер етуін ілгерінді ықпал дейді. 1. Сөз дауысты дыбысқа, үнді және ұяң дауыссыздарға аяқталғанда, дауыссыздан басталатын қосымша не үнді, не ұяң дауыссыз дыбыстардан басталады: ана + ны, әке + де, қар + лы, әжем + де, қыз + дар.
Ескерту: Ілгерінді ықпалға бағынбайтын қосымшалар бар, олар: -шыл, -шіл, -шақ, -шең, -шық, -шік, -ші, -ша, -ше, -шылық, -шілік, -сыз, -сіз, -са, -се, -сық, -сің, -сыздар, -сіздер, -паз, -қор, -қой, -хана, -кеш: ұйқы+шыл, күлкі+шіл, ашу+шаң, мәсі+шең, ойын+шық, үй+шік, бала+ша, менің+ше, оқу+шы, ән+ші, шаруа+шы-лық, кәсіп+шілік, қалам+сыз, әл+сіз, бар+са, кел+се, қала+сың, кере+сің, ала+сыз, біле+сіз, ұға+сыздар, жүре+сіздер, өнер+паз, бәле+қор, сән+қой, ем+хана, ар-ба+кеш.
Сөз қатаң дыбысқа және б, в, г, д дыбыстарына аяқталғанда, дауыссыздан басталатын қосымшаның алғашқы дыбысы қатаң дыбыстан басталады: халық+қа, бесік+ті, завод+та, кооператив+тің, штаб+та, педагог+тер, архив+тен, геолог+ке.
КЕЙІНДІ ЫҚПАЛ Қазақ тіліңде түбір мен қосымша және біріккен сөз сыңарларының аралығында, сөз тіркестері сыңарларының арасында кейінгі дыбыстың алдыңғы дыбысқа әсер ететін жағдайы жиі кездеседі. Кейінгі дыбыстын алдыңғы дыбысқа әсерінен алдыңғы дыбыстың кейінгі дыбысқа ұқсап өзгеруі кейінді ықпал деп аталады. Мысалы: кітап - кітабы, күрек - күрегі, басшы - башшы, Оразжан - Оражжан, ақ лақ - ақ лақ, он бес - ом бес, боз жирен — бож жирен т. б. Кейінді ықпалдың жазуда ескерілетін де, ескерілмейтін жері де бар. Егер қ, к, п дыбыстарына аяқталған сөздерге дауысты дыбыстан басталған қосымша қосылса, түбірдің соңындағы қ, к, п дыбыстары ұяң болып ғ, г, 6, (у) болып өзгерген қалпында жазылады. Мысалы, тік - тігеді, кеп - кебеді, жүрек - жүрегі, жап -жауып т. б. Бірақ қазақы (дәстүр), қалмақы (ер) және орыс тілінен енген п дыбысына аяқталатын сөздерде ұяңдамайды. Көбінесе кейінді ықпал бойынша ықпалдасатын қ, к, п, с, з, ш, ж, н дыбыстары болып келеді, тек айтылуда ғана өзгеріске ұшырайды, мысалы, қос шелек (қош шелек), саз жол (саж жол), Бозжан (Божжан), қосшы (қошшы), жұмысшы (жұмысшы), Боранбай (Борамбай) т. б.
ТОҒЫСПАЛЫ ЫҚПАЛ Қазақ тілінде көрші дыбыстар бір-біріне түрліше ықпал етеді. Кейде сөз тіркестері мен біріккен сөз сыңарларындағы дыбыстар бір-біріне ілгері-кейінді әсер етіп, алдыңғы дыбыс кейінгі дыбысқа әсерін тигізіп өзгертетін, ал ол өзгерген дыбыс өзінен бұрынғы дыбысты өзгертетін жағдай кездеседі. Дыбыстардың осылайша өзгеруі тоғыспалы ықпал деп аталады. Мысалы, Ырысжан .(Ырышшан), Есжан (Ешшан), Жанқожа (Жаңқожа), тас жол (таш шол) т. б.


title: ІІІ. Демеулік шылаулар - Сабақтың тақырыбы: Қазақ тілі дыбыстары, түрлері, жасалуы. Дыбыстардың құрамы Сабақтың жоспары

text:
ІІІ. Демеулік шылаулар Демеулік пен жалғаулықтар сөздерді сөйлемдерді байланыстыру үшін қызмет етсе, демеуліктер өзі тіркескен сөзге қосымша мағына үстейді, тежейді, сұраулық мағына қосайды, күшейтеді т.б.
Септеулік пен жалғаулықтар грамматикалық қызметі жағынан жалғаулықтарға ұқсас, демеуліктер жұрнақтарға ұқсас. Бірақ, тек, жалғыз-ақ, сияқты демеуліктері сөздер мен сөйлемдер арасындағы қатынасты білдіру үшін де жұмсалады.
Сонымен өздері тіркесетін сөздің мағынасын түрлендіретін, оған әр түрлі қосымша мағына үстейтін, бүкіл сөйлем мәніне әсер етіп эмициональды- экспрессивтік өң беретін шылаулар демеуліктер деп аталады. Мысалы: Мұхит тез орала қоймады деп қынжылдыңыз ба? Жолаушылардың алдынан жұмсақ қана самал соғады.
Демеулік шылаулар лексика- грамматикалық мағыналары жағынан 6-тоқа бөлінеді. 1. Сұраулық демеуліктер; 2. Күшейту, даралау мағынасындағы демеуліктер; 3. Тежеу немесе шектік демеуліктер; 4. Болымсыздық, қарсы қою және салғастыру мағынасындағы демеуліктер; 5. Көңіл-күйді білдіретін демеуліктер; 6. Нақтылық, сенімділік, қомсыну- кекесін мағыналы демеуліктер.
І. Сұраулық демеуліктер баяндауыш қызметіндегі сөзге тіркесіп, сұраулық мәнде қолданылады. Олар –ма, -ме, -ба, -бе, -па, -пе, -ше.
а) балаңыздың өзі де оқимын дей ме? (С.М.). Сибирдің кейбір жылдары болатын үздіксіз жаңбыры басталса ше?
ІІ. Күшейту, толғау, даралау мағынасындағы демеуліктер сөйлемдегі ойға не жеке сөздерге қосымша күшейткіш, толғау, дарала, мән-мағына жамайды. Бұл демеуліктерге мына сөздер жатады: -да, -де, -та, -те, -ақ, -ды, -ді, -ты, -ті, әсіресе, болмаса. Мысалы, ертең емес, бүгін-ақ, қазір-ақ, жүрсек етті (М.Ә.). Онысы рас та еді.
-Да, -де демеуліктерін осы тұлғалас жалғаулықтардан, жатыс септігінен көнеленген үстеу мағыналы жалғаулықтардан ажырата білу қажет. –Ал, -ма, -ме сұраулық шылаулар етістіктің болымсыз түрінің, сөз тудыратын жұрнақтарымен омонимдес келеді. Мысалы, 1. Ерболға мына сөз әсіресе жат сезімді (М.Ә.). «Әсіресе» бұл жерде дөрекілік мағынамен білдіреді. 2. Жер болса қалың қар, оны қуғанда қай жерге дейін шаппақсың (М.Ә.). Мұндағы болса сөзі ойды екпін түсіріп қимылды білдіру үшін қолданылып тұр.
ІІІ. Тежеу немесе шектік мағыналы демеуліктер іс-әрекетке белгілі бір нәрсеге тежеу, шек қою үшін жұмсалады. Олар: -қана, -ғана, тек қана. Мысалы: 1. Оқжетпес бұл жолы ондай әсер бермеді, тәртіптен жекешеленіп жиналған тастар болып қана көрінді (С.М.). 2. Жасыл түсін өзгертпейтін қарағай ғана (С.М.). 3. Соны тек бір қайырып айтсаңыз екен (М.Ә.). 4. Тек қана түс артынан болған жүрек құйынын аңғарады (М.Ә.).
ІҮ. Болымсыздық, қарсы қою және салғастыру (салыстыру) мағынасындағы демеуліктер тіркесетін сөздерге болымсыздық, яки қарсы қою мағынасын үстейді. Бұл демеуліктерге жататын сөздері мыналар: түгіл, тұрсын, тұрмақ, ғұрлы (құрлы), ғұрлым т.б.
Тұрмақ, түгіл тағы басқалары демеуліктері есімдерге, үстеуге тұйық рай, есімшелермен жалғасады (тіркеседі). Мысалы: Қарағайларға ұялаған қою тұман ешкі тұрмақ түйені де көрсетер емес (Ғ.Сл.).


Ү. Көңіл-күйді білдіретін демеуліктер –ай, -ау. Бұлар есімдіктер мен одағай, көсемше және бар-жоқ сөздерімен тіркесіп оларға риза болу, шаттану, ренжу, күйіну, таңырқау мәнін үстейді.
1. Әттең дүние-ай сол сарайға. Ақбота екеуіміз қамалар ма едік (Ғ.Мүс.).
2. Есілдің жасауын-ай (С.М.).
3. Жақсы болды-ау сен келіп (С.М.).
4. Өлең мен ән арысын тауыпты-ау (М.Ә.).
ҮІ. Нақтылық, сенімділік, қомсыну- кекесін мағыналы демеуліктер –қой, -ғой, -мыс, -міс (мыш), екен.
1. Оны кейін айтамын ғой (Б.М.).
2. Ақсақалдың туған жері Шортан қаласы деп едік қой- бұрыннан белгілі екенін ескерту үшін қолданылған.
3. Қорамсақтың көзінен бүршіктенген жас шығыпты (Б.М.).
4. Құс екеш құс та балапанын ұядан қияға ұшырып үйретеді (З.Ш.). Кемсіну мен менсінбеуді білдіреді. Керек десең деген тіркес те демеулік шылау қызметінда қолданылады. Керек десе бір лақты да өзінен шығартпайға бекінді (С.М.).
Одағай Сөйлем ішінде айтушының көңіл-күйін, сезімін білдіретін мұныменбірге басқа біреуге бұйыру, шартты білдіру немесе малды шақыру, айдау, қозғау, амандасу, қоштасу мақсатының қолданылатын сөздерді одағай дейміз.
Одағай сөздер мағына жағынан өзге сөзтаптарының бірде-біреуіне ұқсамайды. Сондықтан олар өз алдына ерекшеліктері бар сөздер. \
Біріншіден одағайлардың мағыналары адамның әр түрлі сезімімен байланысты шығатын шартты білдіреді.
1. Бәрекелді, Сүйіндік аға, оныңыз жақсы ақыл! 2. Балам-ай, алды-артыңды орап алдың-ау осы сен, ә? 3. Ойбай Абай, анаң қара! (М.Ә.). –риза болу, жақтырмау, таңдану, сүйсіну жайын байқатады.
Екіншіден, одағайлар сөйлемнің өзге мүшелерінен грамматикалық жағынан байланыспайды. Демек, өзі жарыса айтылған сөйлемнің мүшесі болмайды. Тек дауыс ырғағы арқылықолданылған сөйлемнен оқшауланып тұрады. Мысалы: 1) Ау, сен не айтып тұрсың?! 2) Қап,барлық еңбектері далаға кетті-ау! (Ғ.М.). 3) Пай-пай, аяқтарының астындақаламыз-ау (М.Ә.).
Үшіншіден, одағайлардың дә, оның мағынасы сөйлемдеайтылатын ойдың сарынына байланыстыболады.
1. Бәрекелді, жігіттер осы беттеріңнен қайтпаңдар! (Ғ.М.). 2. Ойбай, ауылға жау шақырмай, кетіңдер әрі! (Ғ.М.). деген сөйлемдердегі бәрекелді, ойбай одағайлары айтылған ойдың мағына сарынына қарай сөйлеушінің әртүрлі көңіл-күйін білдіріп тұр.
Бұл аталғандармен бірге одағай сөздер жеке жалғызқолданылып, өзалдына сөйлем ретіндежұмсалады. –Япыр-ай, ә! Ойпырм-ай! Шіркін-ай! Ойбай-ау! Бәрекелді-ай т.б.


title: Ү. Көңіл-күйді білдіретін демеуліктер –ай, -ау


title: Одағайлардың түрлері - Сабақтың тақырыбы: Қазақ тілі дыбыстары, түрлері, жасалуы. Дыбыстардың құрамы Сабақтың жоспары

text:
Одағайлардың түрлері Одағайлар жай, адам сезімінің алуан түрлі күйін, сезімін білдіретін дыбыстардан шығып, белгілі сөздерге айналған. Бұған жоғарыда келтірілген мысал дәлел бола алады.
Бұлар түрленбейтін, жалғау жұрнақты көп қабылдамайтын сөз табы. Одағайлар субстантивтенгенде ғанақосымша қабылдайтын категория. Кейбір одағайларға етістіктің –ла, -ле жұрнағы жалғанады. Ойбай-ла, ах-ла, уһ-ле. Одағайлардың ендібір тобы қосарланып қолданылады. Моһ-моһ, әлди-әлди, шөре-шөре т.б.Сөйтіп, одағай сөздер морфемалық құрамы жағынан негізгі және туынды одағайлар болып екіге бөлінеді.
Негізгі одағайларға әрі қарай бөлшектеуге келмейтін мынадай сөздер жатады: А! О! Ә! Ой! Қап! Бәсе! Мә, ау, пай! Оһо! Беу, аһа! Тәйт! т.б.
Туынды одағайларға: Апырым-ай, мәссаған, әттеген-ай, бәрекелді, япырм-ай, масқара-ай, о тоба.
Тіліміздегі одағай сөздер семантикасына қарай үш топқа бөлінеді.
І. Көңіл-күйі одағайлары адамның әр алуан көңіл-күйін, сезімдерін білдіреді. Одағайлардың бұл тобы мағынаға өте бай, сан жағынан көп. Семантикалық құбылуына қарай көңіл-күйі одағайлары дараүштопқабөлінеді.
1. Жағымды көңіл –күйін білдіретін одағайлар: Алақай, ура, паһ-паһ, бәрекелді, охот.б.
2. Жағымсыз эмоцияны білдіретіндер: әттең, әттеген-ай, қап, тәйірі,түге, пішту, шу-ай, бай-бай., 3. Әрі жағымды, әрі жағымсыз сезімді білдіретін одағайлар: пай-пай, ту-ту одағайын бұған ала мәндес зат есім, сілтеу есімдігінен ажырату қажет- ту тігілді, ту биікте, ту сыртында т.б.
Мысалы: Пай-пай, қандай жарасады, ә?! (Кәлменов)
ІІ. Пай-пай, шіркін, Алатау, шондоз едің неткен сен! Бұл екі сөйлемде пай-пай одғайы таңдану, сүйсіну, таңырқай мағынасын білдіріп тұр.
Ал, Пай-пай, осы білімсіздің тартатынын-ай! Айтпайсың ба сартылдатып! (Ғ.М.).
2. Пай-пай, аяқтарының астында қаламыз-ау! (М.Ә.) деген екі сөйлемде ренжу, наразылық мағынасын білдіреді. Ту одағайы да омонимдес мағынада қолданылады. 1. Ту, ағаң, жақсы екен! (Т.С.)- таңдану, таңырқауды... 2. Ту, мазасыз адам екенсіз өзіңіз! (Сатыбалдин)- ренжу, наразылық білдіру мағынасында.
2. Императивтік одағайларға- хайуанатқа не адамға айтылатын шақыру, тыйым салу, жекіру,бұйыру мақсатымен қолданылатын сөздер жатады. Бұлар бағытталған объектісіне қарай екіге бөлінеді.
1. Адамға арнайы бағытталып айтылатын ишарат одағайлар: Айда, шәйт, мә, марш, кәне, мәні, әні, жә, тәк, әлди-әлди, тәйт әрі, сап-сап т.б. Мысалы, 1. Тек тантымай сөйле! Былғама Нұрғанымды (М.Ә.). Сап-сап, көңілім, не кірме, тоқта! (Аманжолов). 3. Жә, тоқтат, ақсақал! (М.Ә.).
2) Малға бағытталып айтылатын одағйларға мыналар жатады. Моһ-моһ, шөре-шөре, сорап-сорап, көс-көс, құру-құру, ауһау-ауһау, әйтшу. Мысалы: Әйтшу деген атанға күш, әу деген жігітке күш (мақал).
3. Тұрмыс-салт одағайларының саны аз. Бұған адамдардың қоштасу-амандасу т.б. сыйластық жасау мақсатымен айтылатын сөздері жатады. Мәселен: Кеш жарық, қош, қайыр, рахмет, құп, ассалаумағалейкум, ләппай т.б.
1). Ассалаумағалейкум, Абай аға! – Уағалейкум сәллем!
2). Құп, -деді де қоштасып жүріп кетті агроном. (Ғ.М.).
3). Қош, еркін кәрі Атырау толқындары (Ә.С.).
Одағайлар көркем шығарма тілінде, әсіресе диалогтарда жиі кездеседі. Олар сөйлемде орынды келіп интонациясымен құбылып, оқшауланып айтылады. Тұрған орнына қарай алды-артынан үтір, кейде леп белгісі қойылады. Сөйлем ішінде одағай сөз айтылса, ол сөйлем лепті сөйлем, кейде сұраулы сөйлем құрайды.
№7.248-249 жаттығулар.
№15 –Практикалық сабақ. Синтаксис. Синтаксис туралы жлпы түсінік. Синтаксистің негізгі объектілері. Синтаксистің морфологиямен өзара қарым қатынасы.Сөйлем.Сөйлемнің грамматикалық белгілері. Сөйлемнің құрылысына қарай және айтылу мақсатына қарай түрлері. Сөз тіркесі оның байланысу тәсілдері.. Сөз тіркесінің жеке сөзден және сөйлемнен айырмашылығы. Еркін және тұрақты тіркес. №15.341-342 жаттығулар.
Сөйлем мүшесі туралы түсінік. Сөйлемнің тұрлаулы мүшелері. Сөйлемнің тұрлаусыз мүшелері.Сөйлемнің бірыңғай мүшелері.Жай сөйлемнің құрылысына, айтылу қарай бөлінетін түрлері. №15.364-365 жаттығулар. Құрмалас сөйлем, оның түрлері. Аралас құрмалас сөйлем, жасалу жолдары.Салалас құрмалас сөйлем, жасалу жолдары,түрлері.Сабақтас құрмалас сөйлем, жасалу жолдары, түрлері.
410,412,419-жатығулар. Синтаксис – грамматиканың морфология сияқты, өзекті саласының бірі. Грамматиканың тең праволы, әрі өзара тығыз байланысты бұл екі саласының қарастыратын объектілері тілдің грамматикалық құрылысының мәселелері болады: морфология сөздердің грамматикалық жүйесін, құрылысын, сөз таптарының грамматикалық жүйесін, құрылысын зерттейді. Синтаксис грамматикалық ілім ретінде мынадай негізгі екі салаға бөлінеді: 1. Сөз тіркесінің синтаксисі. Онда сөздердің өзара тіркесу қабілеттілігі, тіркесу тәсілдері мен формалары, сөз тіркесінің құрамы, олдардың түр-түрі қарастырылады. 2. Сөйлемнің синтаксисі. Онда сөйлемнің құрылу принциптері, сөйлемнің құрамы, олардың түр-түрі қарастырылады.
Сөз тіркесі - сөйлем құраудың материалы негізі де, сөйлем кісінің ойын айтудың негізгі формасы. Синтаксис сөз тіркесіне, сөйлемді, олардың түрлерін, сөйлем мүшелерін және басқа синтаксистік формаларды адамның ойын білдірудің грамматикалық тәсілдері ретінде, өзара байланысты категориялар ретінде қарастырады.
Сөз, сөйлем және сөз тіркесі
Грамматикалық құрылыстың өзінше дербестігі, ерекшеліктері бар топтарын - грамматикалық единицалар – тұтастықтар дейміз. Солардың басты топтары – сөз, сөз тіркесі, сөйлем. Сөз сөз тіркесінің құрамына, сөз тіркестері сөйлемнің құрамына еніп, ой, пікір тұтастығын құрастыруға қатысады.
Сөз тіркесі дегеніміз – сөз бен сөйлемнің арақатынасынан шығатын басты синтаксистік единицаның бірі деп есептеледі, оның жұмсалу заңдылықтарын айқындаудан бұрын синтаксистік басқа единицалардан айырылатын қандай ерекшеліктері, жақын ұқсастықтары болады.
Сөз, негізінде, дараланған ұғымды, лексика - грамматикалық мағынаны білдіреді. Олар мағыналық үйлесімділігіне қарай тілдің синтаксистік ережелері негізінде әр алуан лексикалық және синтаксистік топ құрау арқылы сөйлем ішінде айтылады. Сөздер қажеттіліктен өзара тіркеседі, тіркесу арқылы сөйлемге енеді осыдан келіп сөздердің өзара тіркесе алу қабілеттілігі олардың ең басты грамматикалық қасиетінің бірі болып табылады.
Сөздердің өзара тіркесу қабілеттілігі әрбір грамматикалық топтағы сөздердің мағыналық және грамматикалық ерекшеліктеріне негізделеді. Тіркескен сөздер тобының сапасы әр уақытта бір түрлі болмайды, әр алуан болады. Мысалы, екі кейде одан да көп сөздер тіркесіп бір лексикалық түйдек жасалады (ақ қайың, боз торғай, кетіп бара жатыр); кейде екі не одан да көп сөздер тіркесіп синтаксистік тізбек жасалады (қарлы тау, желсіз түн, жыл сайын келу).
Лексикалық және басқа түйдекті тіркестер сөз тіркесі деген категорияға жатпайды. Лексика-грамматикалық мағыналары айқын сөздердің біріне-бірі сабақтаса бағынып барып жасалған синтаксистік тобы ғана сөз тіркесі деп есептеледі. Оның мынадай белгілеріне қарау керек:
1. Сөз тіркесінің құрамында кемінде толық мағыналы екі сөз болады;
2. Ол сөздердің бірі екіншісімен сабақтаса, мағыналық және синтаксистік байланыста айтылады. Олар тек сабақтаса байланысады
3. Тіркескен сөздер анықтауыштық, толықтауыштық, пысықтауыштық қатынаста жұмсалады.
Сөйтіп, синтаксистік қарым-қатынасты білдіру үшін кемінде толық мағыналы екі сөздің сабақтаса байланысқан тобын сөз тіркесі дейміз.
Өзара тіркескен сөздің бірі екіншісін өзіне бағындырып тұрады. Сондықтан сөз тіркестері сабақтаса байланысқан екі сыңардан құралады; бірі – сөз тіркесінің ұйытқы бөлігі, сөз тіркесінің грамматикалық діңгегі - оның басыңқы сыңары, екіншісі – оған қатысты және тәуелді бөлігі – оның бағыныңқы сыңары. Мысалы, Жаздың көркі енеді жыл құсымен (Абай) дегенде екі сөз тіркесі бар:
1.Жаздың (бағыныңқы) көркі (басыңқы);
2.Жыл құсымен (бағыныңқы), енеді (басыңқы).


Сөздердің байланысу тәсілдері мен байланысу формалары Сөздер грамматиканың қарамағына түсіп, синтаксистік қызмет атқару үшін өзара берік байланыста болулары керек. Мысалы: мен, жазба, өлең, ермек дегендер - бытыраңқы сөздер. Бұл сөздер біршама аяқталған ойды білдіретіндей сөйлем құрамына енгенде, Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін...(Абай) дегендей синтаксистік байланысқа еніп, өзара тіркесіп тұруы тиіс. Сонда мен деген сөз жазбаймын деген сөзбен жіктік жалғауы арқылы байланысып, бір тіркес болса, өлеңді деген сөз табыс жалғауы арқылы жазбаймын деген сөзбен байланысып, екінші тіркес болады, ермек үшін деген сөздер жазбаймын деген сөзбен байланысып, үшінші тіркес жасалады.
Сөздер, осылай, өзара тіркесіп барып біртұтас сөйлем болғанда, олар әр алуан синтаксистік тәсілдер арқылы байланысады. Сөз бен сөзді байланыстыруға дәнекер болатын синтаксистік тәсілдер мыналар:
1. Жалғаулар (септік,тәуелдік,көптік, жіктік) Мысалы: жастардың міндеті деген сөз тіркесіндегі екі сөздің алдыңғысы ілік жалғауда, соңғысы тәуелдік жалғауда айтылуы арқылы байланысқан.
2. Шылаулар (демеулер, жалғаулықтар) Отаным үшін аттанам, көрген сайын сұрайды дегендер шылаулар арқылы байланысқан.
3. Сөздердің орын тәртібі биік тау, алтын сағат, хат жаз, білім ал деген сөз тіркестері ешқандай жалғаусыз қатар тұру арқылы байланысқан.
4. Интонация. Бұл - кітап, Сәуле - дәрігер - интонация арқылы байланысқан.
Сөз тіркесіндегі сөздердің қосымшалар арқылы байланысуы – синтетикалық байланыс, қосымшаларсыз, орын тәртібі, интонация, шылаулар арқылы байланысуы аналитикалық байланыс болады.
Сөздердің өзара байланысу тәсілдері негізінде қалыптасқан синтаксистік байланыс жүйесін сөздердің байланысу формалары дейміз. Қазақ тіліндегі сөздердің синтаксистік байланысу формалары мыналар:
Қиысу; 2) матасу; 3) меңгеру; 4) қабысу ; 5) жанасу
Қиысу – синтаксистік байланыстың көп қолданылатын бір түрі. Қиысу да – сөйлемдегі бағыныңқы мүше (баяндауыш) басыңқы мүшенің (бастауыштың) грамматикалық тұлғасына не грамматикалық мағынасына қарай тұлғаланады. Мысалы, Мен көрдім ұзын қайың құлағанын (Абай) деген сөйлемде мен көрдім – қиыса байланысқан сөздер. Мен деген бастауыштың бірінші жақтық грамматикалық мағынасымен үйлесіп, көрдім деген баяндауышта бірінші жақтық жалғауда айтылған.
Матасу - сөз тіркесінің құрамындағы бағыныңқы сөздің басыңқыға және басыңққының бағыныңқыға қарай тұлғаланып байланысуы. Осылайша бірімен-бірі қарама-қарсы, матаса байланысатын сөздердің бірі ілік жалғауда, екіншісі тәуелдік жалғауда айтылады. Мысалы: ағаштың бұтағы, сенің кітабың, студенттің жауабы.
Меңгеру - сөз тіркесіндегі бағыныңқы сөздің басыңқымен мағыналық үйлесімі негізінде септік жалғауларының (іліктен басқа) бірінде тұрып байланысуы; меңгерілетін сөз табыс, барыс, шығыс, жатыс, көмектес жалғауларының бірінде тұрады да, меңгеретін сөз етістік, есім не сол екеуінің ортақтасқан тобы болады. Осыған қарап меңгеруді үшке бөлеміз: етістікті меңгеру (терезені аш, жайлауға шықты, жолда жатты, түнімен жүрді ). Есімді меңгеру (қойдан жуас, оқуға ықыласты, қалада көп), ортақ меңгеру (айтуға тілім жетпейді, сөзін мақұл көрдік).
Қабысу - сөз тіркесінің бағыныңқы сыңарының басыңқымен жалғаусыз қатар тұру арқылы байланысы. Қабыса байланысатын сөздердің көпшілігі тұрған орындарын өзгертпейді, жұбын жазбайды. Ал бірқатар қабыса байланысатын сөздер сөйлемдегі орнын өзгертіп, өздері бағындыратын сөздерінен қашықтап та тұрады. Ондай алшақ байланыс жанасуға жатады.


title: Сөз тіркесінің түр-түрі - Сабақтың тақырыбы: Қазақ тілі дыбыстары, түрлері, жасалуы. Дыбыстардың құрамы Сабақтың жоспары

text:
Сөз тіркесінің түр-түрі Cөз тіркесін кейбір авторлар сөйлем мүшелерінің ыңғайында топтастырады. Олар тіркескен сөздердің өзара мүшелік қарым-қатынасына қарай сөз тіркесін «предикативті және предикативті емес» деп екіге бөледі де, соңғыдан толықтауыштық, анықтауыштық, пысықтауыштық сөз тіркестерін шығарады. Бұлай топтастыру сөздердің өзара тіркесу ерекшеліктеріне негізделмей сөйлем мүшелерінің өзара тіркесіне негізделгендік болады. Сөз тіркесі мен сөйлем мүшелерінің жігі бір емес. Мысалы, кен байлығы, мал дәрігері, қос ауыз, қазан пышақ деген сөз тіркестері сөйлемде бір-бір күрделі мүше болып жұмсалуы мүмкін. Сондықтан ол топтастыруды қанағаттанарлық деп айтуға болмайды.
Сөз тіркестерін топтастыру принциптерін дұрыс белгілеу үшін сөз тіркесінің зерттеу объектілері нелер екенін, оның басты-басты ерекшеліктерінің нелер екенін ашу керек.
Сөз тіркесі синтаксисінің негізгі объектісі - сөйлем мүшесі емес, сөз. Сөздердің өзара тіркесуі – олардың грамматикалық қасиетігінің бірі. Сөз тіркесінің синтаксисінде жеке сөз таптарының, олардың бөлшектерінің басқа сөздермен және өзара тіркесу қабілеті, байланысу тәсілдері, сөздердің сөз тіркесін құраудағы қызметі қарастырылады.
Қазақ тілінің сөз тіркестері сөздердің өзара тіркесу қабілетіне қарай есімді және етістікті болып екі салаға бөлінеді. Есімді сөз тіркесінде есім сөздердің бірі басыңқы болады да, етістікті сөз тіркесінде етістік басыңқы сыңар болады.
Есімді, етістікті сөз тіркестерінің құрамдары, түр-тұрпаты әр түрлі болады. Сөз тіркесіндегі сөздердің басын құрайтын және сөз тіркестерін жіктеуге критерий болатын синтаксистік тірек – сөздердің байланысу формалары. Есімді және етістікті сөз тіркестері сол байланысу формаларына қарай өзара бірнеше топқа бөлінеді.
Есімді сөз тіркестері қабыса, матаса, меңгеріле байланысады. Етістікті сөз тіркестері қабыса және меңгеріле байланысады (соңғысы шылаулы, шылаусыз болуы мүмкін).
№15. Практикалық сабақ:Сөйлем мүшелері Жоспары: 1.Сөйлемнің құрамы туралы түсінік
2.Сөйлем мүшесі болуының шарттары.
3.Сөйлем мүшесінің қызметіне және құрамына қарай түрлері
4.Сөйлемнің тұрлаулы мүшелерінің өздеріне тән басты белгілері
5.Бастауыш, бастауыштың жасалуы.
Тіл — қарым-қатынас жасаудын құралы да, сөйлем — сол қарым-қатынас жасауда кісінің ойын айтудын негізгі формасы. Кісінің ойы әр алуан, әр қилы болатындықтан, соларды айту үшін жұмсалатын сөйлемдер, олардың құрамы да түрлі-түрлі болады. Қейде бір сөз бір сөйлем қызметінде жұмсалса (Түн.— Аттан! Масқара!— Көрдің бе?— Көрдім.— Көріне ме?—Жоқ.), кейде екі не одан да көп сөздерді, сөз тіркестерін кұрастыру арқылы сөйлем жасалады.
Сөйлем құрамындағы сөздің саны аз болуы, көп болуы ой ерекшелігімен, стиль ерекшелігімен байланысты. Сөйлем құрамындағы сөздер өзара тіркесу арқылы белгілі қызметте жұмсалады, басқаша айтқанда, сөйлемдегі бір сөздің сөйлем мүшесі болуына сонымен тіркескен басқа сөз себепкер болады. Мысалы, бастауышты баяндауышпен байланысына қарап (және керісінше), анықтауышты анықталатын сөзіне қатысына қарап сөйлем мүшесі деп танимыз.
Сөйтіп, көп құрамды сөйлемдерді бөлшектегенде, олардын, ішіндегі сөздердің лексикалық мағыналарына қарамай, лексикалық мағыналары толық сөздердің тіркесу нәтижесінде пайда болған грамматикалық мағыналарға қараймыз. Ол мағыналар: бастауыш-баяндауыштық, толықтауыштық, анықтауыштық және пысықтауыштық болады.
Сөйлемде осылардай грамматикалық мағыналарға ие болып, синтаксистік қызмет атқарып тұратын сөздерді сөйлем мүшелері дейміз.
Жай сөйлемдер құрамдық ерекшеліктеріне сәйкес жалаң және жайылма болып бөлінеді.
Жалаң сөйлем бастауыш пен баяндауыштан немесе оның бірінен құралады.
Ал сөйлем құрамында бастауыш, баяндауыштан баска тұрлаусыз мүшелер не олардың бірі болса, сөйлемнің іргесі кеңіп, ол жайылмаға айналады. Мысалы, жел өршелене түсті — жалаң. Ызғарлы жел өршелене түсті — жайылма. Толқын күшейді — жалаң. Теңіздің толқыны кешке таман күшейді — жайылма.
Жайылма сөйлемдегі тұрлаусыз мүшелер не бастауыштың, не баяндауыштың (кейде екеуінің де) маңына топталады:
1. Ызғарлы жел өршелене түсті.
2. Өзің көтермейтін сөзді басқаға айтпа.
3. Жылайын деген бала әкесінің сақалымен ойнайды. (Мақал.)
4. Теңіздің толқыны кеменің бүйіріне соғады,
5. ...екі әйел Ертіс шетіндегі... көп қайықтың бір бүтіндеуіне отырып Аралға тартты. (Ж. Аймаутов)
Сөйлем құруға негіз болатын бас мүшелер — т ұ р л а у л ы м ү ш е л е р —сөйлем атаулының грамматикалық ұйытқысы. Ал тұрлаусыз мүшелер тұрлаулы мүшелердің маңына топтанып не тікелей соларды, не бірін-бірі анықтап, толықтап, пысықтап тұрады. Мысалы: Шығысқа қарай беттеген үлкен кеме толқынды теңізді тіліп келеді. Бұл сөйлемнің бастауышы — кеме, баяндауышы —тіліпкеледі. Олардан басқа мүшелер сол екеуінің маңына топтанып, екі шумақ құралған да, әр шумақтағы сөздер біріне-бірі бағынып барып, не тікелей - бастауышқа, не баяндауышқа бағынған.
Тұрлаусыз мүшелер —толықтауыш, анықтауыш, пысықтауыш болып үшке бөлінеді.
Сөйлем мүшелерінің құрамы дара, күрделі, үйірлі болады. Мысалы: Жаңбырмен жер көгерер, еңбекпен ел көгерер (Дара мүшелі). Ырыс алды-ынтымақ (Күрделі бастауышты). Жері байдың елі бай (Үйірлі анықтауышты).
Сөйлемнің мүшелері өзара синтаксистік байланыста айтылады. Сөйлем мүшелеріне сұрақтар қою арқылы талдау жасағанда, олардың дәл байланыс желісі үзілмегені мақұл. Мысалы, Көл жағалай қонады қу менен қаз (Абай) деген сөйлемнің мүшелерін ажыратып тану жинақталып, сөйлемдегі оқшау сөздер деп аталады.
Сөйлемнің қүрамында әр алуан сөз жинақталып, сөйлемдегі оқшау сөздер деп аталады. Оқшау сөздер сөйлеммен не сөйлем мүшелерімен тек мағыналық байланыста айтылады да, олармен синтаксистік - байланыста болмайды. Сондықтан оларды сөйлем мүшелері деп танымаймыз. Сөйлемнің қүрамында әр алуан сөздер болады. Олардың көпшілігі өзара мағыналық, синтаксистік байланыста айтылу арқылы мүшелік қызметке ие болады. Сөйлем құрамының негізі - бастауыш пен баяндауыш, болғанмен сөйлем құрамында баяндауыштың синтаксистік қызметі басым.
Сөйтіп, мағыналық, синтаксистік қарым-қатынасы дербес синтаксистік қызмет атқаратын сөздерді, күрделі сөздер тобын сөйлем мүшесі дейміз.
Сөйлемнің турлаулы мүшелері
Дүкенде Қарабайға жәрдемдесетін адам жоқ. Көрікті де оның өзі басады, темірді де өзі Қыздырады, істі де өзі соғады. (С. Мұқанов.) Бұл сөйлемдерде әр сөз керегіне қарай өз орнында, синтаксистік қызметте жұмсалған. Сондықтан оларда айтылған ойға қатысы жок сөз де жоқ. Солардың басын құрастырып, әр сөйлемде айтылған ойға әрбір мүшені ортақ етіп тұрған бас мүшелер — бастауыш пен баяндауыштар: адам жоқ, өзі басады, өзі қыздырады, өзі соғады. Бұлар сөйлем құрамының діңгегі, айтылған ойлардың негізгі қаңқасы. Басқа мүшелер солармен бір тұтас құрамда айтылғандықтан ұтымды да, оларсыз шала-жансар, сөйлемдік қасиеті жоқ сөздер тізбегі ғана. Ал бастауыш пен баяндауыштар топтары бөлек алғанда да әрі сөйлем, әрі маңдарында басқа да мүшелердің болуын тілейтіндей әрі тіректі тіркес.
Осындай, сөйлем құрауға негіз болатын, өзара предикаттық қатынаста жұмсалатын сөйлем мүшелерін—тұрлаулы (бас) мүшелер - дейміз.
Тұрлаулы мүшелердің синтаксистік қызметі бірдей емес. Әдетте бастауыш сөйлемде айтылатын ойға негіз болады, ол баяндауыш арқылы айтылған қимылдын, не басқа сананың субъектісі (иесі) болады.
Баяндауыш бастауыштың ісін, қимылын, күйін және басқа заттық, сындық сапасын білдіріп, бастауышқа бағынады. Бұл жағынан тұрлаулы мүшелердің ең негізгісі — бастауыш, бірақ сөйлемдегі қызметі жағынан бастауыштан гөрі баяндауыштық синтаксистік қызметі анағұрлым басым болатыны белгілі. Оны мыналардан байқаймыз: Баяндауыш сөйлем арқылы айтылған ойды тиянақтап, көптеген сөздерді ілестіріп барып, сөйлемді аяқтап тұрады. Бұл жағынан ол — сөйлемнің ең негізгі ұйымдастырушы мүшесі.
БАСТАУЫШ
Бастауыштың жасалуы
Бастауыштың мағынасы баяндауыштық морфологиялық құрамындағы тұлғалар арқылы белгілі болып дербес тұра береді. Ондайда бастауыш сөйлем ішінде арнайы айтылмай, сөйлем толымсыз болуы да мүмкін. Ал баяндауышсыз толымсыз сөйлемдер өте сирек кездеседі. Әсіресе диалогта, мақал-мәтелде («қой баласы — қозыдан» сияқты) баяндауыштың «түсіп қалуы» «ықшамдылықпен» байланысты.
Осындай, баяндауыштың синтаксистік қызметі бастауыштан басым болғанына қарап, баяндауышты ғана бас мүше деп қарау дұрыс болмайды. Шынында, ол екеуі де — сөйлем құрауға ұйытқы болатын, басқа мүшелерді айналасына үйіріп тұратын, сөйлемнің діңгекті орталығы — бас мүшелер.
Бастауыштың грамматикалық тұлғасы — сөздің атау тұлғасы. Басқаша айтқанда, бастауыш қызметінде жұмсалған сөз не сез тіркесі атау септігінде тұрады.
Бастауыштарға қойылатын негізгі сұрақтар к і м?, н е? Бастауыш қызметінде жұмсалатын сөздердің көптік, тәуелдік жалғауларда жұмсалуына қарай жоғарғы сұрақтар да сол жалғауларда айтылуы мүмкін. Бұл сұрақтар сөйлемде бастауыш болар деген сөздерге жалаң күйінде қойылмайды, баяндауыштармен қабаттаса қойылады. Мысалы: Ажар баяндама жасады (К і м баяндама ж а с а д ы? — Ажар) (Айту оңай, істеу қиын (Не оңай?—Айту... не қ и ын?— Істеу.,.). Еріншектің ертеңі бітпес) (Н е с і б і т п е с?—Ертеңі...) Баяндауыштардың негізгі түрлері. Сөз табының бәрі де баяндауыш бола алады. Дегенмен көбінесе баяндауыштық қызметте жұмсалатын сөздерді жіктегенде, олар мынадай басты-басты негізгі екі салаға бөлінеді: 1. Етістік б а я н д а у ы ш т а р: 2. Есім баяндауыштар. Етістік баяндауыштар да, есім баяндауыштар дара, күрделі және ол екі түрі аралас айтылған қ ұ р а м а болуы мүмкін.


title: Сөйлемнің тұрлаусыз мүшелері - Сабақтың тақырыбы: Қазақ тілі дыбыстары, түрлері, жасалуы. Дыбыстардың құрамы Сабақтың жоспары

text:
Сөйлемнің тұрлаусыз мүшелері Жайылма сөйлемдерде тұрлаулы мүшелерден басқа оларды айқындайтын тұрлаусыз мүшелер де болады, олар толықтауыш, анықтауыш, пысықтауыш. Олар бас мүшелердің маңына, алдымен соларды және бірін-бірі анықтап, пысықтап тұрады. Мысалы: Көк жүзінің шарбы бұлты әлдеқайда тарап жоқ болып жатыр. (Б.Майлин). Бұл сөйлемдегі тұрлаусыз мүшелер бастауышқа және баяндауышқа қатысты болып тұр: көк жүзінің шарбы деген сөздер(анықтауыштар) бұлтты деген зат есімнен болған бастауышты анықтайды; ал әлдеқайда (пысықтауыш) сөзі тарап жатыр деген етістіктерден болған баяндауышты пысықтайды.
Анықтауыш сөйлемдегі зат есімнен не зат есім орнына жұмысалған басқа есімдерден болған мүшелерді түрлі жағынан сипаттап тұрады. Сөйлемде бастауыш, толықтауыш, т. б. қызметтерде жұмсалатын әр заттың өзіне тән, кейде көп затқа ортақ сапалары болады. Бір затты басқа заттардан сондай сапаларына қарай айырып танимыз. Сөйлемде заттардың әр түрлі сынын, сапасын білдіретін сөздер көбінесе анықтауыш (атрибут) қызметінде жұмсалады; олар заттың түсі, түр - тұрпаты, көлемі, салмағы, саны сияқты сапаларын білдіреді де, анықтайтын сөзімен тығыз байланыста айтылады. Мысалы, таяқ деген – жалпылауыш зат есім. Оның ұзын, қысқа, жуан, жіңішке, ақ қара, имек, қисық, қайқы бас тәрізді көптеген сыны болуы мүмкін. Солардың біріне бірнешеуі бір сөйлемде осы заттың анықтауышы болып, сөйлемде айтайын деген айқындай түседі. Қисық ағаш, қысқа жіп дегендер – сын есіммен зат есімдерден құралған анықтауыштық тіркестер. Бұйра толқын ойнақшып тұр. Жасыл жапырақ сыбдыр қағады деген сөйлемдердегі анықтауыштар мен анықтауыш сөздер де сын есім мен зат есімдерден құралады.
Қазақ тілінде анықтауыштардың көпшілігі анықтайтын зат есімдерінен оқшауланбай, олар (анықтауыш пен анықталатын сөздер) фразалық (ритмикалық) бір екпінге бағынып, екпін жағынан бір түйдек (комплекс) болып тұрады. Мысалы, семіз қой, гүлденген өмір сияқты анықтауыштық тіркестегі сөздер жұбын жазбай қабыса байланысады да, тиісті грамматикалық тұлғалар тек анықталатын зат есімдерге жалғанады.
Анықтауыштар сөйлемде заттың әр түрлі белгісі болып, бағыныңқы мүше ретінде жұмсалғанымен, олар анықтайтын затына, сонымен қатар түгел сөйлемге көрік беріп, әсерлі етіп тұрады. Сондықтан олар әдебиетте көрікті ойдың көркем бояуы қызметінде де жұмысалады. Бұйра толқын, асау Терек (Абай), алтын күн, жазық дала, жұмысақ жел, т. б. Бұл сияқты эпиттердің поэтикалық тілде көркемдік мәні зор: Жалпы ереже бойынша анықтауыштар зат есімдерден болған мүшені анықтайды. Кейде ол зат орнына жұмсалған есімді, сан есімді де анықтауы мүмкін: Асқар мен Ержан далаға шықса... көзілдірікті, қылышты біреу арбадан түсіп жатыр екен. Есік алдында Олжабек мінген торы қаңтарулы тұр екен. Жай сөйлемді жайылмаға айналдырып, оның іргесін әрі қарай кеңіте беруге діңгек болатын тұрлаусыз мүше - толықтауыш. Ол өзі бағынған сөзбен граматтикалық байланыста тұрып, табыс, шығыс, барыс, көмектес, кейде табыс жалғаулардың бірінде жұмсалады. Қысқасы, толықтауыш қимыл процессінде объектісі болатын мүше. Толықтауыштар мағынасына, синтаксистік қызметіне және тұлғасына қарай екі топқа бөлінеді: тура толықтауыш, жанама толықтауыш.
Сөйлемнің тұрлаусыз мүшесінің бірі – пысықтауыш. Ол да анықтауыш сияқты, басқа сөздің, әйтеуір бір сапасын, ерекше белгілерін білдіру үшін жұмсалатын бағыныңқы мүше. Солай болғандықтан, пысықтауыш анықтауышқа ұқсас. Ол екеуінің елеулі айырмашылығы бар: заттық ұғымы бар сөздердің – зат есімдердің, субстантивтенген басқа есімдердің - әр алуан сапасын, меншіктілік-тәндік қатынасын білдіру үшін жұмсалса, пысықтауыш, негізінде, заттың қимылдық сапасының сапасын, белгісін (признак) білдіреді. Басқаша айтқанда, анықтауыш зат есімнен болған мүшені анықтайды. Сондықтан көбінесе анықтауыш қызметіне жұмсалатын сөздер етістікке қатысты болып етістіктен болған мүшені “анықтаса”, оларды пысыықтауыш деп айтамыз. Мысалы, найзадай шоқылар дегенде, назадай – анықтауыш, (бірдеңе ) найзадай қадалды дегенде – пысықтауыш. Сол сияқты, ол – жақсы оқушы дегенде, жақсы – анықтауыш, ол жақсы оқыды, жақсы сөйлейді дегендерде – пысықтауыш. Үйге үш кісі кірді дегенде, үш – анықтауыш. Үйге бүгін ол үш келді дегенде, үш – пысықтауыш.


title: Жай сөйлем - Сабақтың тақырыбы: Қазақ тілі дыбыстары, түрлері, жасалуы. Дыбыстардың құрамы Сабақтың жоспары

text:
Жай сөйлем Жай сөйлем-бір немесе бірнеше сөз бен сөз тіркестерінен құралып, тиянақты бір ғана ойды білдіретін сөйлем. Жай сөйлемнің негізгі ерекшелігі — құрамындағы сөздер өзара бір-бірімен семантикалық бірлікте болады, екпін тұтастығы, сөздердің орын тәртібі сақталады. Құрылымы жағынан жай сөйлем бір сөзден де, екі не одан да көп сөзден де тұрады
Жай сөйлем түрлері
Жақты сөйлем-бастауышы бар,жасырын тұрғанда да баяндауышы арқылы табуға болатын сөйлем түрі.Мысалы:Арада сүт пісірімдей уақыт өтеді.Кенет отқа көзі түсіп кеткен т.б.
Жақсыз сөйлем-баяндауыштың бір өзі сөйлемге негіз болатын жай сөйлемнің түрін жақсыз сөйлем деп атайды.Мысалы:Менің айтқаным келді.Бір жерде көргенім бар т.б.
Жалаң сөйлем -тұрлайсыз мүше қатыспаған сөйлемді атайды.Мысалы:Ойын қызық.Үй жылы.Қарағың келеді т.б.
Жайылма сөйлем-тұрлаусыз мүше қатысқан сөйлемді атайды.Мысалы:Едіге ұзақ жол жүрді.Алыстан мұнар тау көрінеді т.б.
Толымды сөйлем-ойға қатысты сөйлем мүшелерінің барлығы қатынасқан сөйлемді атайды.Мысалы:Шашубай мерген еді.Ол шиті мылтықпен кешке киік атып әкелді т.б.
Толымсыз сөйлем-ойға қатысты сөйлем мүшесінің біреуі түсіп қалған сөйлем түрі.Мысалы:Қарлығаштар тағы келді.Қайта-қайта келе берді т.б.
Атаулы сөйлем-кейбір жай сөйлемдер іс-оқиғаны баяндамайды,тек заттың,құбылыстың,мезгілдің,мекеннің атауын ғана білдіреді ондай сөйлемдер атаулы сөйлем деп аталады.Мысалы:Дала.Егін даласы рақат құшағында т.б.
Құрмалас сөйлем Құрмалас сөйлем — екі немесе бірнеше жай сөйлемнен құралып, күрделі ойды білдіретін, мағыналық жағынан өзара байланысты біртұтас сөйлем.
а) екі немесе бірнеше жай сөйлемнен құралып, күрделі ойды білдіретін сөйлем
ә) екі я одан да көп жай сөйлемдерден болып, күрделі ойды білдіретін сөйлем
б) екі жай сөйлем, не бірнеше жай сөйлемнен тұрып күрделі ойды білдіретін күрделі сөйлем
Құрмалас сөйлемнің түрлері
Сабақтас, салалас, аралас
Салалас
Ыңғайлас, қарсылықты, себеп-салдар, талғаулы, кезектес,түсіндірмелі.
Салалас құрмалас сөйлем
а) құрамындағы жай сөйлемдердің баяндауыштары тиянақты болып, өзара тең дәрежеде байланысқан құрмалас сөйлем түрі
ә) құрамындағы екі,не одан да көп жай сөйлемдердің баяндауыштары тиянақты болып байланысқан құрмалас сөйлем түрі
Салалас құрмалас сөйлем (мысал)
а) Айгүл аттан түсіп еді, су қайта таязданып қалғандай екен.
ә) Еңбектің наны тәтті, жалқаудың жаны тәтті.
б) Оның бұл халіне өзгеден гөрі Гүлнардың тынышы кетті, сондықтан ол Қызылордадан Алмалыққа біржола көшіп келді.
Ыңғайлас салалас құрмалас сөйлем
а) құрамындағы жай сөйлемдердің бірінде айтылған ойдың екіншіге мезгілдес, бағыттас, ыңғайлас қарым-қатынаста болатын салалас түрі.
ә) құрамындағы жай сөйлемдердің біріндегі ойға екіншісіндегі ой мезгілдес, бағыттас, ыңғайлас қарым-қатынаста болып келетін салалас
Ыңғайлас салалас құрмалас сөйлем (мысал)
а) Қостың ар жағынан қара кер аттың басындағы жүген сылдырады, шөп суылдады.
ә) Көмірден май да шығады, темір қорытатын кокс те шығады.
б) Мен бұл арада үндемедім және үндеуді қажет те көрмедім.
Қарсылықты салалас
а) құрамындағы жай сөйлемдері бір-біріне қарама–қарсы мәнде айтылғандықты білдіретін салаластың түрі
ә) салалас құрмаластың құрамындағы жай сөйлемдері бір-біріне қарама-қарсы мәнде айтылған түрі
Қарсылықты салалас (мысал)
а) Ән басылып қалды, бірақ гитара сазы тоқталған жоқ-ты
ә)Күн сайын бір жаңалық болады, алайда бұл жаңалық бұрынғыдай мазасыздандырмайды
б) Бас болмақ оңай,- бастамақ қиын.
Түсіндірмелі салалас құрмалас
а) құрамындағы жай сөйлемдердің алдыңғысы соңғысына нұсқап, ал соңғысы алдыңғы сөйлемнің мазмұнын ашатындай қарым-қатынаста болатын салалас түрі
ә) құрамындағы жай сөйлемдердің бастапқысы соңғысына меңзеп, ал соңғысы бастапқы сөйлем мазмұнын ашатындай қатынаста болатын салаластың түрі
Түсіндірмелі салалас құрмалас сөйлем (мысал)
а) Байжанның әлі дағдылана алмай жүрген бір ғана нәрсесі бар еді:
ол-Сырдария бойының маса-сонасы мен құрт-құмырсқа, бақа-шаян деген сияқты шақпалы жәндіктері
ә) Оның өлеңінің балаларға әсер еткендігі сонша – олар әлгі партизан шалды көз алдарында шын көріп тұрғандай болды
б) Көпшілік екі мәселеге көбірек тоқтады: бірі-жеміс отырғызу мәселесі, бірі- ағаш қондыру мәселесі
Себеп-салдар салалас құрмалас
а) құрамындағы жай сөйлемдердің алдыңғысы соңғысының немесе соңғысы алдыңғысының себебін білдіретін салаластың түрі
ә)құрамындағы жай сөйлемдердің бастапқысы кейінгісінің, не кейінгісі бастапқысының себебін білдіретін салалас түрі
Себеп-салдар салалас (мысал)
а) Жүрген жерін білетін шығар, өйткені ол да жақында Жайық бетінен келді
ә) Бұл егіннің дәнін қолымнан мен септім ғой, өзгеңнен гөрі менің жаным қаттырақ ауырар еді
Талғаулы салалас құрмалас
а) құрамындағы жай сөйлемдердің тек біреуіндегі іс-оқиғаның жүзеге асатындығына болжам жасауды білдіретін салаластың үрі
ә) құрамындағы жай сөйлемдердің тек біреуіндегі іс-оқиғаның орындалуын болжайтын түрі
Талғаулы салалас (мысал)
а) Бұл істің шындығын не көзімен көрген айтар, немесе құлағымен естіген айтар
ә) Бұл жерде я сен тұрарсың, я мен тұрармын
б) Ауылдан тура келесің бе, әлде жолдағы ауылдарға соқтың ба?
в) Дәулеткелді бұның не сөзінен қызық күтеді, не бір мінінен әлдеқандай қызық күтеді
Кезектес салалас құрмалас
а) құрамындағы жай сөйлемдері арқылы берілген істің, оқиғаның кезектесіп келуін білдіретін салалас түрі
ә) құрамындағы жай сөйлемдердегі іс-оқиғалар кезектесіп келетін іс салалас түрі
Кезектес салалас құрмалас (мысал)
а) Клубта кейде кино болады, кейде қызықты баяндамалар оқылады
ә) Машина жүрісін шапшаңдатады, бірде баяулатып әндетеді
б) Біржан біресе бұлбұл нақысты көп ырғақты «Жиырма бесті»
созады, біресе назды қоңыр кең тынысты «Жанбота» шығады
Сабақтас құрмалас сөйлем
а) құрмаластың құрамындағы жай сөйлемдердің алғашқысы тиянақсыз болып, соңғысына бағына байланысқан түрі.
ә) құрмалас ішіндегі жай сөлемдердің бастапқысы тиянақсыз болып, кейінгісіне бағына байланысқан түрі
Сабақтас
Шартты бағыныңқылы, қарсылықты бағыныңқылы , себеп бағыныңқылы, мезгіл бағыныңқылы, қимыл-сын бағыныңқылы, мақсат бағыныңқылы.
Шартты бағыныңқы сабақтас құрмалас
а) бағыныңқы сөйлемі басыңқы сөйлемдегі істің шарты болып келетін сабақтастың түрі
ә) сабақтастың бағыныңқы бөлігі басыңқы бөлігіндегі істің шарты болып келетін түрі
Шартты бағыныңқы (мысал)
а) Жақсы ұстаздық етсең, болашақтан тірек табасың
ә) Көмір неғұрлым көбейсе, өнеркәсіп соғұрлым күшейеді
б) Ат өнері білінбес, бәйгеге түсіп жарыспай
Қарсылықты бағыныңқы сабақтас құрмалас
а) басыңқыдағы іске бағыныңқыдағы айтылған іс немесе бағыныңқыдағы айтылған іске басыңқыдағы іске қарсы қойыла айтылған сабақтастың түрі
ә) сабақтас құрмалас сөйлемнің басыңқы бөлігіндегі іске бағыныңқы бөліктегі айтылған іс немесе бағыныңқы бөліктегі іске басыңқы бөліктегі іс қарсы қойыла айтылған сабақтас түрі
Қарсылықты бағыныңқы сабақтас (мысал)
а) Абай Дәндібай сөзінен жақсы пейілді аңғарса да, ол кезде көмектерін алмаған-ды
ә) Ұлберген кедей болғанмен, киім – кешектерін таза ұстайтын
б) Жастар білім жағынан артық бола тұра, тәжірибелі жұмысшылардың жәрдеміне мұқтаж болады екен
Себеп бағыныңқы сабақтас құрмалас
а) Бағыныңқысы басыңқыда айтылған ойдың себебін білдіретін түрі
ә) Сөйлемнің бағыныңқы бөлігі басыңқы бөлігінде айтылған ойдың себебін білдіретін түрі
Себеп бағыныңқы (мысал)
а) Қастарында көлденең кісілер болғандықтан, Оспан Абайға айтам деген оқшау сөзін бастаған жоқ
б) Аяғын баса алмаған соң, еңбектеп есікке келді
в) Мұғалімнің сөйлегеніне Кәрім шыдап отыра алмай, біресе орнынан ұшып тұрады, біресе отырады
Мезгіл бағыныңқы сабақтас құрмалас
а) Бағыныңқысы басыңқыдағы істің мезгілін білдіретін түрі
ә) Бағыныңқы бөлігі басыңқы бөлігіндегі істің мезгілін білдіретін түрі
Қимыл-сын бағыныңқы сабақтас құрмалас
Бағыныңқысы басыңқыдағы істің, амалдың қалай орындалғанын білдіреті түрі
Қимыл – сын бағыныңқы (мысал)
а) Сұрғылт тұман дым бүркіп, барқыт бешпет сулайды .
ә) Жалтыр мұзда ешбір салмақ түсірмей, шана өзі сырғанап келе жатқан тәрізді
б) Мезгілсіз үркіп кеткен ұйқының қайта оралуын тоспай-ақ, жол аушылар тағы да жолға шықты
Мақсат бағыныңқы сабақтас
а) Бағыныңқысы басыңқыдағы істің мақсатын білдіретін түрі
ә) бағыныңқы бөлік басыңқы бөліктегі істің мақсатын білдіретін түрі
Мақсат бағыныңқы сабақтас (мысал)
а) Ана мен балның бақытты сәттеріне бөгет болғысы келмей, жүріс-тұрысының сыбдырын сездірмеуге тырысты
ә) Тұрмыс жақсы болу үшін, еңбеккүн көп болуға тиісті
б) Білмегенін білсем деп, оқушылар ынтығар
Көп бағыныңқы сабақтас
а) құрамында екі, не одан да көп бағыныңқы сөйлем бар сабақтас түрі
ә) Құрамындағы екіден көп бағыныңқы сөйлемі бар сабақтас түрі
б) Бағыныңқы сөйлемдердің әрқайсысы басыңқы сөйлеммен тікелей байланысқан түрі
в) Бағыныңқы сөйлемдері басыңқымен тікелей байланыспай, өзара біріне –бірі бағынып барып байланысқан
Аралас құрмалас
Құрамындағы жай сөйлемдері бір-бірімен салаласып та, сабақтасып та байланысқан құрмалас түрі
Аралас құрмалас (мысал)
а)Кү шығып, ел тұра бастады, Нұрлан жоқ
ә) Қорған кезінде топырақ араластыра тастан алған екен де, бұл кезде қорғанның үстінде жыңғыл мен шеңгел аралас шығып өзінше ол да бір сән беріп тұр
б) Ақбоз алдыңғы екі аяғын ербитіп, көзі шатынан тұра бергенде, Шолақ құлағын төмен қарай тұқырта басып қалып еді ат етпетінен түсті
Төл сөз
а) Біреудің сөзі ешбір өзгеріссіз, дәл сол айтылған күйінде жеткізілуі
ә) Пікір айтушының ойының еш өзгеріссіз жеткізілуі
б) Сөйлеуші өз сөзінің ішінде біреудің айтқан сөзін ешбір өзгертпей, сол айтылған күйінде берілген сөз
Төл сөз (мысал)
а) –Бұл қыз менің қарындасым ,-деді Кенжетай, Асқардың сұрағысы келгенін біліп
ә) –Бұл үйдің жаны нешеу? – деді Итбай, сөз бастау ұшін
б) –Жақа, біздің балалар қолға алса, іс осылай тез бітеді – деді ол
Төлеу сөз
а) Сөйлеуші тарапынан өзгеріске ұшырап, біреудің сөзінің тек мазмұнын сақтап қана жазылуы.
ә) Біреу пікірінің өзгеріске ұшырап, тек мазмұны ғана сақталып жазылуы
б) Біреудің сөзінің автор тарапынан өзгеріске ұшырап берілетін сөз
Төлеу сөз (мысал)
а) Кенжетай Асқардың сұрағысы келгенін біліп, бұл қыз өзінің қарындасы екенін айтты
ә) Итбай сөз бастау үшін, бұл үйдің жанының нешеу екендігін сұрады
2. №7.341-342, 364-365, 410,412,419-жатығулар.


title: Буын үндестігіне бағынбайтын қосымшалар

text:
Буын үндестігіне бағынбайтын қосымшалар Қазіргі қазақ тіліндегі мынандай қосымшалардың бір тобы соңғы буынның жуан-жіңішкелігіне қарамастан, не жуан, не жіңішке қалпында қосылады.
1)Көмектес септік жалғауы: дon-пен, өзен-мен т.б.2) -хана, -стақ -кент, -күнем: дәрі-хана, Пәкі-стан, Шым-кент, пайда-кунем т.б.3) -кер, -гер, -қор, -паз, -қой, -ғой, -гөй, -кеш, -yap: калам-гер, пәле-қор, өнер-паз, кәсіп-қой, кіре-кеш, бата-гөй, қазақ-уар, сөз-уар т.б.
4) -ов, -ев, -ик Сейсенбеков-тің, Алмабаев-тың т.б. Мүнда қосымша түбір сөздің соңғы буынындағы дауысты дыбыстың жуан-жіңішкелігіне қарай жалғанады.
5) Қазак тілінде баска тілден енген сөз алдынан қосылатын бей-, би- қосымшалары да үндестік заңына бағынбайды: бей-берекет, бей-бастық, бей-бақ, бей-шара (би-шара), бей-тарап т.б.
Дыбыс үндестігі. Ауызекі сөйлеу кезінде дыбыстар бір-бірімен үндесіп, ыңғайласа айтылады. Мысалы: жанбады - жамбады, жанған - жаңған. Айтылуда б дыбысының әсерінен (б айтылуы жағынан ерін дыбысы) н дыбысы еріндік м дыбысына өзгерсе, екінші мысалда ғ тіл арты дыбысын тіл алды дыбысын тіл арты дыбысына ауыстырып тұр.
Дауыссыз дыбыстардың бір – біріне әсер етіп, үйлесе, үндесе айтылуы дыбыс үндестігі деп аталады.Дыбыс үндестігін «ықпал» деп атайды. Ықпалдың қазақ тілінде үш түрі бар.
1) Ілгерінді ықпал-қатар келган екі дыбыстың алдыңғысының соңғысына әсер етуі. Мысалы: Қарагөз – Қаракөз.2) Кейінді ықпал – қатар келаган екі дыбыстың соңғысының өзінен бұрынғы дыбысқа әсер етуі. Мысалы: аяқ – аяғы, төк – төге.
3) Тоғыспалы ықпал – қатар келген екі дыбыстың бір – біріне ілгерінді – кейінді ықпал етіп өзгеріске ұшырауы. Мысалы
Жазылуы Айтылуы
Досжан Дошшан
Есжан Ешшан
Дауыссыз дыбыстар Айтқанда ауа кедергіге ұшырап шығатын дыбыстар дауыссыз дыбыстар деп аталады. Сөйтіп, дауыссыз дыбыстарда дауыс болмайды, олар үн мен салдырдан немесе тек салдырдан тұрады. Қазақ тілінде 36 дауыссыз дыбыс бар. Олар: б, в, г, ғ, д, ж, й, к, қ, л, м, н, ң, п, р, с, т, у, ф, х, һ, ц, ч, ш, щ.
Дауысты дыбыстан кейін айтылғанда, у дыбысы дауыссыз болып келеді: бауыр, ауыр, жауын, әуре т. б. Дауысты дыбыстар буын кұрайды да, дауыссыз дыбыстар өз беттерімен буын құрай алмайды. Сондықтан сөзде қанша дауысты болса, сонша буын болады. Берілген сөздер буынға былай бөлінеді: ба-уыр, а-уыр, жа-уын, әу-ре. Бұл| сөздердегі у буын кұрай алмай тұр. Дауыссыз дыбыстар үш жақты жіктеледі.
1. Дауыс (үн) қатысына карай дауыссыздар қатан, ұяң және үнді (сонор) болып үшке бөлінеді. Үнді дауыссыздар ауыз жолды (р, л, й, у) және мұрын жолды (м, н, ң) болып та бөлінеді. Қатаң дауыссыздар: п, ф, с, ш, к, қ, т, ч, щ, ц, х. Қатаң дауыссыздарда ешбір үн болмайды тек салдырдан тұрады.
Ұяң дауыссыз: б, в, г, ғ, д, ж, з. Ұяң дауыссыздарда үн аз болады да, салдыр басым болады. Үнді (сонор) дауыссыздар: р, л, й, у (ауыз жолды, және м, н, ң (мұрын жолды). Үнді дауыстыларда үн басым болса да, салдыр аз болып келеді.
Дауыссыз дыбыстардың дауыс (үн) қатысына қарай қатаң, ұяң, үнді болып жіктелуі дыбыс жүйесіндегі дыбыс үндестігі (ассимиляция) деп аталатын, көрші дыбыстардың бір-біріне әсер ететін ықпал заңына негіз болады.
2. Айтылуына (жасалу тәсіліне) карай дауыссыздар шұғыл және ызың болып екіге бөлінеді.
Шүғыл дауыссыздар: б, п, д, т, ц, г, к, қ, ч.
Ызық дауыссыздар: в,ф, з, с, ж, ш, щ, ғ, х, һ.
3.Жасалу орнына (дыбыстау мүшелерінің қатысына) қарай дауыссыздар төмендегіше жіктеледі:
Ерін дауыссыздары: б, п, м, у.
Тіс пен ерін дауыссыздары: в, ф.
Тіс дауыссыздары: з, с, д, ж, л, ц.
Тіл алды дауыссыздары: ж, ш, щ, ч, н, р, л, й.
Тіл ортасы дауыссыздары: к, г.
Тіл арты дауыссыздары: қ, ғ, ң, х.
Көмей дауыссызы: һ.


title: Графика және орфография - Сабақтың тақырыбы: Қазақ тілі дыбыстары, түрлері, жасалуы. Дыбыстардың құрамы Сабақтың жоспары

text:
4.Графикажәне орфография Графика (жазу) Қазіргі алфавит тің құрамы. Қазақ алфавитіндегі әріптер мен фонемалардың арақатынасы.
Орфография (емле). Қазақ орфографиясы туралы қысқаша мәлімет: араб әліппесі, латын әліппесі тұсындағы емле, қазіргі емле. Қазіргі кезеңдегі орфографияның негізгі (морфологиялық, фонетикалық, тарихи, дәстүрлі) принциптері; ол принциптерден ауытқитын кейбір жағдайларда әріптер дің, түбір тұлғалардың жазылуы; күрделі сөз түрлерінің (біріктіріп ,бөлек , сызықша арқылы жазыла тын) жазылуы; халықаралық сөздердің жазылуы, қосымшалардың түрлері (алты,төрт,үш,екі вариантты және вариан- ты жоқ) олардың емле ережесіне қатысы. Орфоэпия. Орфоэпия туралы қысқаша мәлі- мет.Орфография мен орфоэпия мәселелерінің ара қатынасы. Фонетикалық транскрипция. Қазақ орфографиясының нормалары.
Графика дегеннен белгілі бір тілдегі фонемаларды және олардың тіркесін белгілеу тәсілдерінің жиынтығы дегенді түсінеміз. Л.В. Щербак графиканы «алфавиттің ережелері (қағидалары)» деп те атайды.
Графика белгілі бір қағидаларға негізделеді. Графиканың ең басты мәселелерінің бірі-тілдің алфавитіндегіәріптердің қүрамы туралы мәселе. Графикалық қағида бойынша, әр түрлі фонемалар бір ғана әріппен таңбаланбай, олардың әрқайсысының өзіне телінген таңбасы (әріп) болуы керек. Екінші сөзбен айтқанда, белгілі бір әріп бірнеше фонеманың таңбасы емес, бір фонеманың таңбасы болсын деген қағидаға негізделеді. Бұл қағида графиканың ең басты қағидаларының бірі болып саналады. Ал, егер әр түрлі фонемалар бір ғана әріппен таңбалана берсе, онда сауат ашу, оқыту ісі, емлені үйрену қиындай түсер еді. Алайда бүл айтылғаннан белгілі бір тілдегі фонемалардың саны мен әріптердің саны өз ара тепе-тең болуы шарт деген ұғым тұрмауға тиіс. Графиканың транскрипциядан айырмашылығы сол, ол (графика) тілдің дыбыстық құрамын дәлме-дәл және түгел қамтып көрсетуді мақсат етпейді.
Сөз құрамында айтылатын тіл дыбыстарының жазба тілде қағаз бетіне түсіп жазылуы және соған орай оқылуы үшін олардың белгілі бір таңбаларымен белгіленуі шарт. Тіл дыбыстары жазуда графикалық таңбалармөн әріптермен таңбаланады.
Графика (грек graphire-жазылған, өрнектелген, сызылған) –жазу және соған қатысты мәселелерді қарастырады, яғни белгілі бір жазуға қатысты барлық амалдың жиынтығы, әріппен дыбыстық арақатысы, сол әріп, таңбаларды жетілдірудің жайы. Қазіргі қазақ графикасының басты құралдары әріптер және түрлі тыныс белгілері болып табылады. Бұдан басқа сөздерді Қысқарту , бас әріппен жазу, жаңа жолдан (абзацтан) бастау, текстегі кейбір сөздерді айшықтандыру да графиканың амалына жатады.
Ал акаделшик Л. В. Щерба графиканы "алфиттің ережелері (қотдалары)" деп аталады.Жазуда әріптер тіл дыбыстарын неәуірлім дәл беретін болса, графикалық жүйе де соғұрлым жетілген болып табылады. Жеке әріп жеке дыбысқа сәйкес келетіндей немесе жеке дыбысты жеке әріппен дәл беретіндей мінез графика жоқ деп есептеледі, графика соған ұмтылады.Графика белгілі бір қағидаларға негіделеді. Графиканың ең басты мәселелерінің бірі- тілдің алоровитіндегі әріптердің құрамы туралы мәселе. Графикалық қағида бойынша, әр түрлі фонемалар бір ғана әріппен таңбаланбай, олардың әрқайсысының өзіне телінбеген таңбасы (әріп) болуы керек. Екінші сөзбен айтқанда, графика бөлгілі бір әріп бірнеше фонөманың таңбасы емес, бір фонеманың таңбасы болсын деген қағида негізделеді. Бүл қағида графиканың ең басты қағидалардың бірі болып саналады. Ал егер әр түрлі фонемалар бір ғана әріппен таңбалана бөрсө, онда сауат ашу, оқыту ісі, емлені үйрену қиындай түсер еді. Алайда бүл аитылғаннан белгілі бір тілдөгі фонемалардың саны мен әріптердің саны мен әріптердің саны өзара тепе-тең болуы шарт деген үғым тумауға тиіс.


title: №7. 97-98 жаттығулар - Сабақтың тақырыбы: Қазақ тілі дыбыстары, түрлері, жасалуы. Дыбыстардың құрамы Сабақтың жоспары

text:
2. №7. 97-98 жаттығулар №5 – практикалық сабақ. Лексикология. Сөз мағынасы және оның түрлері. Сөзге тән белгілер. Семасиология, оның негізгі объектісі. Сөз мағынасының түрлері. Сөздің ауыспалы, келтірінді мағынада қолданылу тәсілдері. №15.1-2 жаттығулар
Лексикологияның негізгі зерттеу нысаны-сөз Сөз-біреу мен біреу қарым-қатынас жасағанда қолданылатын ең негізгі единица. Сөзсіз пікір алысу мүмкін емес.Сөз-тіл дыбыстарынан құралатын-единица.Сөз-менгвистиканың негізгі обьектісі.Тілді зерттейтін тіл білімінің өзі де қағидалары мен заңдарын сөз негізінде жасайды.Сөз-ой корінісі.
Лексикология грек тілінің lеxisсөз және logos ілім деген сөздерінен алынған термин.Лексикология сөзді және сөздердің жиынтығы. Тілдің сөздік құрамын зерттейді. Сөз - лексикологияда лексикалық единица ретінде қаралады.Лексикалық единицалардың жиынтығынан тілдің сөздік құрамы лексикасы жасалады.Лексикологияда тілдің сөздік құрамы лексикологиялық жүйе ретінде құралады да, сөз тілдің лексикалық жүйесінің элементі ретінде қызмет атқарады.
Лексикалық единица ретіндегі сөздің табиғатына қатысты лингвистикалық проблемалар бар,олардың қатарына:
1.Тілдік лексика-семантикалық жүйесі туралы мәселе.
2.Тілдік единицалардың ішінде,сөздің алатын орны.
3.Сөзге тән басты белгілер.
4.Сөз бен ұғымның ара қатысы.
5. Сөздің ликсикологиялық мағыналарының түрлері
6.Сөздің лексиологиялық мағыналары мен грамматикалық мағыналарының арақатынасы.
Жеке лексикология белгілі бір тілдің сөздік құрамын шығуы мен тарих бойында тұрғысынан немесе тілдің сөздік құрамын сол тілдің белгілі бір дәуірдегі қалпы тұрғысынан құрауы мүмкін. Лексикология тарихи (диахрониялық), синхрониялық ликсикология болып бөлінеді.
Лексикологияның түрлері мен салалары Тарихи лексикологияның бір саласы-этимология. Этимология сөздердің шығу тегін зерттеп, олардың ең алғашқы мағынасының қандай болғандығын айқындайды, ол жеке сөздердің шығу төркінін ғана емес, жалпы тілдің тарихын танып білуде маңызы өте-мөте күшті.
Лексикологияның енді бір саласы- салыстырмалы лексикология, туыстас тілдердің сөздік құрамын, ондағы сан алуыан сөздерді бір-бірімен салыстыра отырып зерттейді. Салыстырмалы лексикология туыстас тілдердің лексикасын салыстырып қана қоймайды, оларды тарихи даму, өзгеру тұрғысынан қарастырады.
Тілдің лексикасындағы әрбір сөзде белгілі бір мағына бар. Сөздердің мағыналық жақтары семасиологияда қарастырылады.


title: Сабақтың тақырыбы: Қазақ тілі дыбыстары, түрлері, жасалуы. Дыбыстардың құрамы Сабақтың жоспары

text:
№1-практикалық сабақ Сабақтың тақырыбы: Қазақ тілі дыбыстары, түрлері, жасалуы.Дыбыстардың құрамы
Сабақтың жоспары:
1.Тіл дыбыстарының жасалуы
2. Дыбыстау мүшелері және олардың қызметі.
3. Тіл дыбыстары, олардың түрлері
4. Дыбыстардың құрамы
5. №7. 81,83-жаттығулар.
Тіл дыбыстарын жасаудағы қозғалт қыш күш, оның ырғағы; ауаның жолы, қарқыны, күші, созылыңқы Жаңғырық жасайтын (резонаторлық) қуыс орындар (көмей қуысы, тамақ, ауыз қуысы) Ауаның түрлері:үнге айналған (фонациялық) ауа, тон, обертон, тембр. Дыбыстардың физикалық, анатомия – физиологиялық аспектілермен байланысы.
Дыбыстардың артикуляция –акустикалық жақтан құралатын өзіндік қасиеттері, табиғаты. Артикуляциялық дағды Артикуляциялық дағдының бір тілде сөйлейтін адамдардың сөздерін дұрыс, не бұзып айтуы на тигізетін әсері; орфографиямен қатынасы Адамдар арасындағы тілдік қатынастар екі түрде болады: ауызша және жазбаша .Мұның алдыңғысы сөйлеу арқылы , кейінгісі жазу арқылы іске асады. Сөйлеу-іштегі ойды дыбыс арқылы сыртқа шығару,айту. Бұл – адамзатпен бірге жасасып келе жатқан ең көне,ең негізгі қару. Жазу – сөйлеудің қағазға түскен бейнесі. Бұл бертінде пайда болды. Мәселен ,қазақ халқы ХХ-ғасырдың орта тұсынан бері ғана жаппай сауатты елге айналды. Адам баласының тiлi – дыбыстық тiл. Жеке тұрғанда мән-мағынасыз көрiнетiн тiлдегi санаулы ғана дыбыс мыңдаған сөздердiң құрамында белгiлi бiр тәртiппен қиюласып, тiркесiп қайталану арқылы тiлдi, сол тiлдiң дыбыс жүйесiн құрайды. Егер сөздер дыбыстардың өзара тiркесi түрiнде айтылмаса, тiл қатынас құралы да, пiкiр алысу құралы да бола алмас едi. Сондықтан дыбыссыз тiл жоқ, тiлсiз қоғам жоқ. Адамның ойы, айтатын белгiлi бiр пiкiрi дыбыстық комплекстен тұратын сөздердiң арқасында iске асады. Сондықтан да тiл дыбыстарын, оларға тән тiл заңдылықтарын бiлудiң маңызы зор. Дыбыстық өзгерiстердi есепке алмай тұрып, лексикалық, грамматикалық құбылыстардың төркiнiн, өзгеруiн, дамуын айқындау мүмкiн емес. Фонетика (грекше-рһопе – дыбыс) – тiлдердiң дыбыстық жүйесiн зерттейтiн тiл бiлiмiнiң бiр саласы. Фонетиканың зерттейтiндерi – тiлдiң барлық жағдайларда және қызметiнде көрiнетiн дыбыстық құрамдары мен тәсiлдерi және тiлдiң дыбысталу түрi мен жазба түрiнiң арасындағы байланыстар. Дыбыс атаулының қандайы болса да, созылмалы заттың вибрациялық қимылынан пайда болады. Тілдегі дыбыстар да күрделі вибрациялық қимылдың нәтижесін де пайда болатын құбылыс. Осы қимылдың нәтижесінен ырғағы, күші, әуеніне қарай дыбыстар әр түрлі болады. Тілдегі дыбыстардың түрлерін кейбір қасиеттерін олардың ырғағы, күші, әуеніне қарай ажыратуға болады. Дыбыс ырғағы- бір секунд ішіндегі дірілдің мөлшеріне байланысты. Діріл мөлшері көбейген сайын дыбыс ырғағы күшейеді, керісінше діріл мөлшері азайған сайын дыбыс ырғағы да әлсірейді. Бір секунд ішінде ең кемі 16 рет, көп дегенде 20000 рет дірілдің нәтижесінде болған дыбыс қана құлаққа естіле алады. Тілдегі дбыстардың ырғағына қарай сөздің сөйлемнің интонациясын білуге болады.
Дыбыс күші- бір секунд ішіндегі дірілдің қарқынымен байланысты. Дірі қарқын (ампликтудасы) көбейген сайын дыбыс күші ұлғая түседі. Дыбыс күші діріл қарқынының жиіленуіне байланысты болғандықтан, діріл амплектудасы көбейген сайын жіңішке шығады да, кеміген сайын жуан (соғын) шығады. Дыбыс күшіне қарай тілдегі лепті (динамикалық) екпіннің сырын білуге болады.Біздің дыбыстық тіліміздің- өте күрделі құбылыс, сол сепепті бізге оны үш түрлі аспектіде (үш қырынан) қарастыру керек. Олар: анатомия-физиологиялық (биологиялық) аспект, акустикалық (немесе физикалық) аспект және лингвистикалық (функционалдық) аспект.
1. Анатомия-физиологиялық аспект- адамның тілі-алдымөн биологиялық қүбылыс екені белгілі, яғни тіл-дыбыстау органдарының, оны басқарып отырған ораталық нерв жүйесі қызметінің нәтижесі. Адам организмінде тіл дыбыстарын айтуға жаратылған арнайы органдар жоқ. Муны әр түрлі физиологиялық қызмет үшін жаралған органдар ( мәселен өкпе, тіл, таңдай, тіс, ерін, т.б.) қосымша атқарады. Адам баласы үзақ эволюциялық даму барысында өзінің анотомиялық мүмкіндіктерін пайдалана отырып, органдарын түрлі дыбыстарды айтуға икемдеп, жаттықтырудың нәтижесінде дыбыстық тілгө ие болады. Тіл дыбыстары және олардың жасалуын (артикуляциясын) түсіну үшін дыбыстау мүшелерімен олардың әрқайсысының қызметін білу керек. Дыбыс жасауға қатысатын мүшелер: өкпе, кеңірдек, дауыс шымылдығы, кңөмей, ауыз қуысы, тамақ қуысы, мүрын, жақ, ерін, т.б. Бүларды сөйлөу апараты деп те атайды. Дыбыстау өкпедегі ауаның сыртқа шығуы кезінде ауа жолына орналасқан дыбыстау мүшелерінің белгілі бір тәртіппен атқаратын қызметіне негізделген. Дыбыстау мүшелерінің ішіндө әсіресе дауыс шымылдығының, тіл және еріннің қызметі айрықша. Кеңірдектің кеңейген жері-көмейге орналасқан дауыс шымылдығы (желбезексияқты)жиырылып, кіріліп турады. Керілген кезде (ауаның әсерінен) дірілдейді де, одан үн пайда болады. Оны тіл білімінде дауыс немесе тон деп атайды. Дауысты дыбыстар тоннан жасалады. Ал дауыссыздарда тонның дәрежесі әр түрлі : үнділерден көбірек, үяңдарда- азырақ болады да, ал қатаңдарда мүлдем болмайды. Себебі қатаң дауыссыздар тоннан емес, салдырдан жасалады. Салдыр (немесе шу деп те айтуға болады) фоноциялық (өкпеден шыққан) ауаның ауыз қуысында тосқауылға, кедергіге ұшырауынан пайда болады.
2.Акустикалық (физикалық аспект)- тіл дыбыстары да табиғаттағы басқа дыбыстар сияқты физикалық (акустикалық) құбылысқа жатады. Дыбыс атаулы бір-бірінен ырғағы, күші, әуені, созыңқылы -ғы жағынан ерекшеленеді. Дыбысты ырғағы тербелістің жилігіне, ал дыбыстың күші тербелістің қарқынынан (ампликтудасына) байланысты. Бірінші герцпен, екінші децибелмен өлшенеді.
Дауысты дыбыстар (м-ы, а, ә) бір бірінен әуеніне (тембрге) қарай ажыратылады. Тембр- дыбыс болады. Тіл дыбыстары өте күрделі болып келеді. Ол негізгі тон мен көмекші тонның бірлігінен жасалады. Тіл дыбыстарындағы тон дауыс шымылдығының дірілінен, ал көмекші тон резонаторлық қызмет атқаратын тамақ, ауыз қуыстарында пайда болады.
Мысалы: тоны жағынан бір біріне жуық дауыстылар тіл, жақ, еріннің қатысуы нәтижесінде бір бірінен ерекшеленеді. Тілдің ауыз қуысында ілгері, кейін жылжуы резонатордың формасын өзгертіп, дауыстылардың жіңішке, жуан болуына жағдай жасайды. Дыбыс созыңқылығының қазақ тілінде фонетикалық мәні жоқ.
3.Лингвистикалық (функционалды) аспект- адамдар арасындағы қарым-қатынас тек дыбыстар арқылы ғана жүзеге асады. Сондықтан тіл дыбыстарын тек акустикалық, физиологиялық қүбылыстар ретінде қарау жеткіліксіз. Ең басты нәрсе олардың адамдардың қатынас қүралы тілдің қызметін қамтамасыз етудегі лингвистикалық (әлеуметтік) мәнінде деп қарау керек. Осыдан дыбыстарды қарастырудың лингвистикалық аспекті келіп шығады. Мұны фонология деп атайды. Алғашқы екеуін осы лингвистика -лық аспектінің табиғатын дүрыс танып білуге көмектесетін жолдар түрінде қарасада болады.
Қысқасы, лингвистикалық аспект дыбыстарға фонема тұрғысынан, фонемалардың қызметі түрғысынан құрайды.
Тілдегі дыбыстар негізгі тон және көмекші (обертон) немесе тоннан тұрады, өзінің ырғааы мен күшіне қарай көмекші тон негізгі тонмен тығыз байланысты болады; арнаулы бір дыбыстың (көбінесе дауыстының) өзге дыбыстан айырмасы көмекші тон арқылы баййқалады: көмекші тонмен байланысты дыбыстың қасиеті дыбыстың әуені днп аталады.
Тілдегі дыбыстардың бірқатары тонмен байланысты; бұлар- дауыстылар. Екінші бір дыбыстар салдырмен байланысты: олар- дауыссыздар. Дыбыс тонымен байланысты дыбыстар дауыстылар) музыкалы болып келеді де, салдырмөн байланысты дыбыстарда (дауыссыздарда) бұл қасиет болмайды.
Дыбыстардың акустикалық тұрғыдан мінездемесі. Дыбыс ырғағы. Дыбыс күші.№15.81,83-жаттығулар.
Дыбыстың жалпы теориясын физиканың акустика(akustikos- естілу) деп аталатын саласы қарастырады. Акустикалық тұрғыдан алғанда, дыбыс қандай да болсын бір дененің белгілі бір ортада теңселіп козғалуының нәтижесінде пайда болады да, құлаққа естіледі. Дыбыс өтетін орта - ауа кеңістігі. Ауа кеңістігінсіз ешбір дыбыстың жасалып пайда болуы мүмкін емес. Акустика дыбыстардағы төмендегідей белгілерді ажыратады: дыбыс ырғағы, дыбыс күші, дыбыс әуені, дыбыстың созылыңқылығы.


Сабақтың тақырыбы: «Қазақтың ұлттық ойындары».
Мақсаты : Оқушыларға «Қазақтың ұлттық ойындары» туралы мәлімет беру; тақырып бойынша білімдерін жүйеге келтіріп пысықтау, тиянақтау, грамматикалық ұғымдарды сауатты әрі дұрыс қолдану дағдыларын қалыптастыру. Пәнге қызығушылығын арттыру.Қазақтың ұлттық ойындары асық ойнау, қол күрес, тақия тастамақ ойындары арқылы балалрға қазақтың салт – дәстүрі , әдет – ғұрпын, туған елге, жерге, өз Отанына деген сүйіспеншілік сезімдерін арттыру.
Міндеттері:
1. Балаларды қазақтың ұлттық ойындары мен таныстыра отырып ойын шартын дұрыс бұзбай ойнауға үйрету. 2. Ойынды ойнау барысында балалардың ойлау, есте сақтау қабілеттерін ойын кезінде саусақ қол моторикасын дамыту. 3. Қазақтың ұлттық ойындарын ойнай білуге тәрбиелеу.
Сабақ түрі: аралас ойын
Көрнекілік: асық, қазақ ұлттық киімдері (шапан, желетке, тақия)
Сәлеметсіздер ме, балалар!
Біздің бүгінгі сабағымызға қонақтар келді. Келген қонақтармен амандасайықшы.
Сәлеметсіздер ме?
1. Шаттық шеңбері
Дөңгелене тұрайық, Киіз үйді құрайық, Кереге болып керіліп, Уыктар боп иіліп, Киіз үйді құрайық. Жарайсыңдар!
2. Өткенді қайталау
Мұғалім:
Қазақ халқы ұлт ойындарына бай халықтардың бірі. Халық өршіл ой-арманға меңзейтін шытырман оқиғалы, тіл дамыту, ой-өрісін кеңейту мүмкіншілігін байыту тілегінен туған жаңылтпаш, жұмбақ, мақал-мәтелдер, нақыл сөздер, балалар ертегілері, ойын-сауық жоралғыларын туғызды.
Әрбір күзгі,қысқы шаруашылықтың табысты аяқталуынан кейін, сәтті аяқталған аңшылықтан соң немесе ел шетін басып кірген жауынан кек алып, жеңіске жеткенде, ас бергенде халық мерекелері, ойын-сауық өткізген.Бұл мерекелер күн ілгері жарияланып отырылды.Сондықтан мерекеге қатынасушылар ұлттық ойынның түр-түріне даярланып, әзірлікпен келеді. Қазақтың ұлттық ойындары: «Көкпар, Күрес, Теңге алу, Қыз қуу, Алтын қабақ ату, Жамбы ату» және т.б спорттық сипатпен бірге үлкен тәрбиелік маңызға ие болды.
Үлкен мерекелердің қай-қайсысы болмасын халықтың «Көк-бөрі» және «Қыз-бөрі» сияқты спорттық ойындарымен жалғасып отырады.Жұрт неғұрлым көбірек қатынасатын ойындар:Әскери мәнді спорттық ойын- «ат жарыс», «қаумалап аң ұстау» болды.
Қазақ халқының ұлттық ойындары елдің өмірімен тығыз байланысты.Сондықтан оның тәрбиелік маңызы аса жоғары .Қазақтың ұлттық ойындарының тағы бір ерекшелігі –оған өлең сөздің араласып келіп отыратындығында.Егер ойын барысында тақпақ, өлең жолдары кездеспесе, оны ойында жеңіліп, өз ұпайын өтеушілер орындайтын болған.
Оқушы:
Ойын-сауық, тұрмыс-салт ойындары.
Қазақ халқының ойын-сауық, әдет-ғұрып ойындарының көпшлігі «Ақ боран» ойынымен басталады.Найрыз мейрамында бұл ойындар екіжақтың тартысы арқылы ойналып,қыстың қысылшаң қаттылығын бейнелейтін болған.
Оқушы:
«Жігіт қуу».
«Жігіт қуу»-ат ойыны.Ойыншылар екі топқа бөлінеді.Ойын жүргізуші арасы бір-екі шақырымдай жерден екі көмбе белгілейді. Көмбенің біреуіне таяқ шаншып, басына тұмақ кигізеді де, екіншісіне өзі тұрады.Екі топтан екі адамды шақырып, біреуінің қолына белбеу береді.Ойын жүргізушінің белгісі бойынша ойыншылар екінші көмбеге қарай шабады.Белбеу алған ойыншы екіншісін көмбеге жеткізбей қуып жетіп, ұруы керек.Қай топтың ойыншысы көбірек қуып жетіп ұрса, сол топ жеңген болып есептеледі.
Сонымен қатар: «Жүйріктер жеңеді», «Қардан жасалған тир», «Судағы жасырынбақ», «Білектесу», «Қара сиыр», «Сиқырлы таяқ», «Тауық күрес» сияқты ұлттық ойын түрлері бар.
І жүргізуші: Келесі кесекте «Тақия тастамақ» ойыны.
«Тақия тастамақ»
Ойын шарты былай балалар. Балалар дөңгелеп отырады. Бір бала жүргізуші болып тақия тастау керек, екінші бала біліп алып ойынды жалғастырады.
Жеңілген бала тақпақ айтады
Көктем туралы Көктем келді шуақты, Балаларды куантты. Алақай – ау, алақай! Құстар сайрап, бақтар жайнап, гүл атты.
ІІ жүргізуші: Алдарыңызда «Қол күрес» ойынына береміз
« Қол күрес»Шарты:
Бұл ойын стол үстінде екі баланың білек сынасумен орындалады. 2 бала шынтақтарын столға тіреп қол бастарын айқастырады. Кім білекті столға жықса сол бала жеңіске жетеді.
І жүргізуші: Оқушылар арасында ең қызықты ойындардың бірі «Хан талапай ойыны»
« Хан талапай ойыны» шарты:
Көп асықтың ішінде бір асықты қызыл түске бояап қоямыз. Сол асық «хан» деп аталады. Ойынды бастайтын бала асықтың бәрін қос уысына жинап алып, отырған балалардың алдына шашып жібереді. Балалар ханның қалай түскенін бақылап отырады Ал «хан» алшысыннан түссе, балалар жарыса «хан талапай» деп дауыстап, ханды өз қолына түсіруге тырысады. «Хан» кімнің қолына түссе, сол жеңіске жетеді.
21 асық аламыз. Ойынға 4 бала қатысады. Бірінші бала қызыл түсті 7 асықты жинайды. Екінші бала 7 көк түсті асықты жинайды. Үшінші бала 7 жасыл түсті жинайды. Төртінші бала 7 қоңыр түсті жинайды.
3. Сергіту сәті
Би «Қара жорға»
Асықтардын түстеріне орысша тоқталып кетейік балалар
Қызыл – красный
Көк – синий
Жасыл – зеленый
Күлгін қызыл – розовый
Асықты ойнамас бұрын саусақтарымызды ойынға дайындап алайық
Оң қолымда бес саусақ, Сол қолымда бес саусақ, Қосып едім екеуін, Болып шықты оң саусақ.
4. Шеңберде асық ойнау
Шеңбер сызып аламыз, асықты ортасына тізіп қоямыз. Қанша бала ойнаса сонша асық тіземіз. 4 бала ойнасақ 4 сақа болады. Әр баланын сақасы әртүрлі түспен боялады. Рет ретімен сосын ойнаймыз.
Жарайсындар!
5. Бекіту
- Балалар сендерге қазақтың ұлттық ойындары ұнады ма?
Иә
- Жарайсыңдар!!!
Балалар қазақтың қандай ұлттық ойындарын ойнадық?
Тақия тастамақ, Қол күрес, Хан талаппай, Шеңберде асық атып ойнау
- Жарайсыңдар!
- Ойын ойнаған ұнай ма?
- Иә, ұнайды
Қорытындылау
Біз болашақ ұрпағымызға тілімізді ғана үйретіп қоймай, салт-санамызды, дәстүрімізді мирас етіп қалдырып, ұрпақтан – ұрпаққа жалғасуына жағдай жасауымыз қажет. Мектепте оқушыларға ұлттық ойындардың құндылығын насихаттау мен қатар, оларды қолданудың озық тәжірибелерін жинақтау және дамытуларымыз керек.


Сынып: 5
Сабақтың тақырыбы: Қазақтың ұлттық ойындары.
Сабақтың мақсаты: 1. Білімділік : Оқушыларға «Қазақтың ұлттық ойындары» туралы мәлімет беру; тақырып бойынша білімдерін жүйеге келтіріп пысықтау, тиянақтау.
2. Дамытушылық :Оқушылардың ойлау, есте сақтау , көру, қабілеттерін дамыту; ой түйіндеуге, шығармашылықпен жұмыс істеуге жұмылдыру; мәтінді қазақ тілінде әңгімелеуге,ауызекі сөйлеуге дағдыландыру, ой-өрісін кеңейту.
3. Тәрбиелік:Оқушылардың туған жерге, Отанға деген сүйіспеншілігін арттыру, салауаттылыққа тәрбиелеу.
Күтілетін нәтиже: Ұлттық ойындар туралы мәліметтер алады;
Олардың түрлерімен танысады;
Шығу тарихын зерттейді.
Топпен ролдік қойылым қоя біледі.
Сабақтың түрі:Аралас сабақ
Сабақтың типі: Жаңа білімді меңгерту сабағы
Сабақтың көрнекілігі: интерактивті тақта,суреттер, слайд.
Сабақтың барысы: І.Ұйымдастыру. А) оқушыларды түгендеу
В) оқушыларды топқа бөлу (ханталапай, ақсүйек, көкпар)
ІІ.Жаңа сабақ. «Ой қозғау». Интерактивті тақтадан «Қазақтың ұлттық ойындарының» суреттерін көрсету. Оқушылар қандай ойын түрлерін көргенін айтады.
Қазақтың ұлттық ойындары бес түрге бөлінеді. Олар: аңға байланысты, малға байланысты, түрлі заттармен ойналатын ойындар, зеректікті, ептілікті және икемділікті қажет ететін, соңғы кезде қалыптасқан ойындар. Олардың негізгілерінің жүзден астам. Бұл ойындардың көбісінің ежелден қалыптасқан арнайы өлеңдері бар. Өлеңдер ойынның эстетикалық әсерін арттырып, еңбекке баулиды, ширықтырып, шынықтырады. Ғалымдардың пайымдауынша, ата-бабаларымыздан бізге жеткен ұлттық ойындарымыздың тарихы Қазақстан жерінде б.з.б. І мың жылдықта-ақ қалыптасқан. Олардың ішінде тоғызқұмалақ қуыршақ, асық ойындары Азия елдерінде тайпалық одақтар мен алғашқа мемлекеттерде кеңінен тарады. Біздің қоғамымыздың ұлттық ойындарының негізгі, шығу тегі халқымыздың көшпелі дәстүрлі шаруашылық қарекеттерінен бастау алады. Бұлардың көбісі мал шаруашылығына, аңшылыққа, жаугершілікке негізделген.
Ұлттық ойын түрлері
Әрбір ұлттың өзіндік тарихы, тілі мен діні, салт-дәстүрі, өнерімен қатар ұлттық ойындары да болады. Қазақ халқының еншісінде де бірталай ұлттық ойындар тізбегі бар. Қазақ жастары танымдық ойындарға аса мән берген. Олар үй үлкендері басқа жаққа кеткенде жиналып «Бастаңғы» жасаған, яғни сауық кештерін ұйымдастырған. Ондай кещтерде міндетті түрде ән айтылып, би биленіп, күй тартылып, ойындар ойналған. Қазақтың ұлттық ойындары тұрмыстық тіршілікке аса жақын. Олар жігіттердің ептілігін, күштілігін, дәлдігін дәлелдейтін ойындар. Мысалы, «ақсүйек», «асық» ойындарының басты құралы мал сүйегі. Ол табиғи таза, адам ағзасына еш зияны жоқ құралдар. Қазіргі ойынға қажетті құралдар жасанды синтетикалық заттардан жасалады, олардың адам ағзасына, әсіресе өскелең ағзаға зияны өте көп. Жалпы қазақ жастары ешқашан әдептен озбаған, сондықтанда ойын түрлері қазіргі жастар ойындарын мүлде өзгеше.
ІІІ. Видеоролик көрсетіледі.
IV.Топтарға тапсырма: І-тапсырма: І-топ: «Ханталапай» ойынынан көрініс көрсетеді.
ІІ-топ: «Көкпар» ойының шығу тарихымен таныстырады.
ІІІ-топ: « Ақсүйек» ойыны туралы эссе жазамыз.
ІІ-тапсырма: "Кім көп табады" ойыны. (3 топқа 3 түрлі сөз беріледі, 1 минут ішінде 1 сөзден бірнеше сөз шығару керек)
І-топ: "Арқан тартыс" сөзі
ІІ-топ: "Аударыспақ" сөзі.
ІІІ-топ: "Алтыбақан" сөзі
V.Сергіту сәті:«Қара жорға»
VI.Кері байланыс: «Ашық микрофон» әдісі бойынша (оқушылар бір-біріне сабақтан не үйренгенін, не білгенін, не түсінгенін айтып шығады).
Мәңгі толы қазағымның ғұмыры
Сан асылдың ашылып тұр тұғыры
Кеше ғана керексіз ғып тастаған
Ғажап екен әдебі мен ғұрыбы- деп бүгінгі ашық тәрбие сағатымызды " Саржайлау" әнімен аяқтаймыз. Назар аударып тыңдағандарыңызға көп-көп рақмет.


title: Сабақтың тақырыбы: Қазақтың ұлттық ойындары. Сабақтың мақсаты


url: http://emirsaba.org/sabati-tairibi-azati-ltti-ojindari-sabati-masati.html#Сабақтың_барысы:__І.Ұйымдастыру._А)_оқушыларды_түгендеу_В)_оқушыларды_топқа_бөлу_(ханталапай,_ақсүйек,_көкпар)__ІІ.Жаңа_сабақ.


title: Сергіту сәті - Сабақтың тақырыбы : Қазақтың ұлттық ою-өрнектері

text:
Дәптермен жұмыс. Жаңа сөздерді дәптерге жазу.
Өткенді еске алып, ойға толам,
Сұрыптап тезге салып, көп ойланам,
Ой түбіне жете алмай титықтасам,
Қолыма қайшы алып, ою оям – деп Б.Момышұлы атамыз айтқандай біз де келесі сарамандық жұмыс бөліміне көшеміз.
Сарамандық жұмыс.
Қағаз бен қайшы алу, қағазды бүктеу әдісімен ою ою.
Жұмысты саралап сараптау, баға беру. Сабақты бекіту: екі топқа екі түрлі тапсырма беру арқылы бекітіледі.
1.Оюларды өз тобына жинау.
2.Графикалық диктант.
1.Композициялық құрылымына қарай ою-өрнек екі топқа бөлінеді.
2. «Қошқар мүйіз» зооморфты өрнек түріне жатады.
3.Композиция дегеніміз - өрнектерді салыстыру.
4.Симметрия дегеніміз – ою-өрнектің бір жағының үлкен болуы.
5.Өрнек дегеніміз – бұйымның сыртына түсірілетін әшекей.
6.Көк түс – жастық, көктемнің белгісі.
Үйге тапсырма: Қазақ халқының ою-өрнектерін басқа халықтардың ою-өрнектерімен салыстыру.


url: http://emirsaba.org/sabati-tairibi--azati-ltti-oyu-ornekteri.html?page=2#Сарамандық_жұмыс.__Қағаз_бен_қайшы_алу,_қағазды_бүктеу_әдісімен_ою_ою.__Жұмысты_саралап_сараптау,_баға_беру._Сабақты_бекіту


title: Сабақтың тақырыбы : Қазақтың ұлттық ою-өрнектері

text:
16.02.15.
Бекітемін. ТІЖО А.А. Улмесекова.
Сынып сағаты.
4-сынып.
Сабақтың тақырыбы: Қазақтың ұлттық ою-өрнектері.
Сабақтың мақсаты: 1.Ою- өрнек туралы түсінік беру қазақ
халқының ою- өрнек түрлеріне сипаттама
беру.
2.ою- өрнектің тілін түсіндіру, сырына мән
беру арқылы оқушылардың шығармашылық
қабілетін дамыту.
3.ою- өрнек арқылы оқушылардың ой-өрісін,
білімін жан- жақты дамыту, халқымыздың
асыл мұраларын, салт- дәстүрін, өнерін
құрметтеуге тәрбиелеу, эстетикалық тәрбие беру.
Сабақтың түрі: танымдық-шығармашылық
Сабақтың әдісі: топпен жұмыс, түсіндіру, сарамандық жұмыс.
Сабақтың көрінекілігі: слайдтар: «Ә.Қастеевтің сөзі», «Ою -өрнектер»
альбомы
Пәнаралық байланыс: бейнелеу өнері, әдебиет, математика.
Сабақтың барысы: 1.Ұйымдастыру бөлімі.
Психологиялық дайындық.
2. Жаңа сабақ.
« Өнерді таудың бұлағынан,
Қойдың құлағынан,
Апамның киізінен,
Қошқардың мүйізінен үйрендім.»--
Ә.Қастеев.
Халық арасында кең қанат жайған қолданбалы өнер саласының біреуі зергерлік болса, екіншісі ағаш өңдеу өнері. Қазақ халқының қолөнерінің сала-саласында кең қолданылып келген, өнердің өте көне, әрі күрделі түрі ою-өрнек өнері.Қазақтың қолтума сәндік өнерінің барлық түріне де оюлар мен өрнектер алғашқы элемент ретінде қолданылады.
Қазақтың ою-өрнегінің бірнеше ондаған ғасырлық тарихы бар, атадан балаға, ұрпақтан ұрпаққа мұра болып, үнемі қолданыста болып, дамып келе жатқан өнер түрі.
ІІІ. Ертегімен жұмыс.
Оған мысал ретінде «Ою хан мен Жою хан» аңыз әңгімесін айтуға болады.
Ертеде бір әділ хан болыпты. Оның жарлығымен қол астындағы халық үй жиһаздарын, киім-кешек, құрал-саймандарын, қару-жарақтарын ою-өрнектеп әдемілеп ұстайтын болған. Сондықтан оны халық Ою хан атапты. Бір жылдары бөтен елдің ханы жаулап алып, Ою ханды зынданға тастапты. Ою ханның орнына хан болып, бұрынғы салт-дәстүрді, ою-өрнекті жойып, жаңаша құрмақ болады. Жаңа дегендерінің бәрі тез ұмыт бола береді. Оған жөн айтқан адамдардың көзін жоя берген. Сондықтан оны халық Жою хан деп атапты.
Бұл кезде Ою хан зынданда жағдайдың бәрін естіп-біліп жатыпты. Бір күні Жою ханның жалғыз ұлы аңға шығады. Жолдағы аңның бәрін түгел қырып, ойына келгенін істеп келе жатырғанда бір үкі мұның бетіне шапшып, екі көзін ойып жібереді. Еш нәрсе көре алмай тентіреп келе жатып, жардан құлап көлге батып өледі. Жою хан баласына іздеу салады.
-Кімде-кім баламның өлімін естіртер болса, соның басын аламын,- деп жарлық берген соң ешкімнің батылы бармай.
Мұны естіген Ою хан баланы іздеуге баратынын хабарлайды. Жою хан оны зынданнан шығарып, жолға салады. Ол дәрі-дәрмегін алып орманды аралап келе жатса бір тастың астынан:
-Жойылсын, Жою хан! –деп қиналған дауысты естиді. Тасты көтеріп қараса, жамбасына оқ тиіп, күйреген сұр тышқанды көреді. Оның аяғын таңып, дәрі құйып жөніне жібереді. Осылайша кездескен аң-құстың барлығын емдейді. Ең соңында қанаты сынған үкіні емдеп, «Жою ханның баласын көрдің бе?» деп сұрайды.
-Қатыгез хан баласы жолында кездескен сұр тышқанды, арқарды, бұғыны, жолбарысты жаралап, балықты құрлыққа тастап, қайтып айналып келіп, сойып алмақ болғанда, мен оның екі көзін шығардым. Өйткені бұл аңдардың барлығы Ою хан еккен орманның ең соңғы аңдары еді. Хан баласы қазір көл түбінде өліп жатыр.
Мұның бәрін естіген Ою хан үйіне келіп, ойланып, оқиғаның желісін сырмақтың бетіне ою түрінде түсіріп, Жою ханға алып келеді. Жою хан сырмақтың оюына қарап отырып, оқиғаны былайша тарқатады.
-Тоқта, мына ою не деп тұр? Балаң екіге бөлінді, жаны рухта, тәні аруаққа айналды деп тұр ма?
-О, жалған! Менің ұлым шынымен өлгені ме? Өлтірем!!!- деп қылышын суырып Ою ханға төнеді. Ою хан саспастан Жою ханның өз жарлығын есіне салады. Ханның екі айтқаны өлгені деп, жарлық бойынша өз басын алады. Ою ханды ел-жұрты қайта хан көтереді.
Әр оюдың тілі бар деген сөз осыдан қалған.
Бұл аңыздан ою-өрнектердің барлығын қоршаған ортадан алғанын көреміз.
Көне заманнан қазіргі кезге дейін халықтың тұрмыс-дәстүрімен тығыз қайнасып, өмір сүріп келе жатқан өнердің бір түрі –ол қолданбалы өрнек өнері.
Қазірде ою-өрнектерді композициялық құрылымына қарай бір жүйеге келтіру үшін ғалымдар ою-өрнекті төрт топқа бөледі:
1. Зооморфты
2.Өсімдік пішіндес
3. Геометриялық
4. Космогониялық
Әр ою-өрнектің астарында мағына болады. Мысалы: «қошқар мүйіз» оюы молшылықты меңзейді, «ағаш» оюы ынтымақ бірлікті, «ирек» оюы адамның өмір жолы, судың белгісі, «шеңбер» оюы жарық өмір жолы дегенді білдіреді.
«Құс», «түйе табан», «итқұйрық» ою-өрнектері кебеже, жүкаяқ,әбдіре, асадал сынды бұйымдарда, ал өсімдік пішіндес оюлар «гүл», «жапырақ», «қырмызы гүл», т.б. ағаш бұйымдарда шебердің талғамына қарай топтастырып беріліп отырған. Геометриялық өрнектер кілемде, шым шиде, ағаш пен тастан өңделген бұйымдарда сондай-ақ барлық дерлік бұйымдарда композиция құру барысында пайдаланады. Космогониялық өрнектер көбіне кілемде, жүзіктерде кездеседі.
Жоғарыда өрнектердің композициялық құрылымы дегенді айттық.Композиция дегеніміз -өрнекті бұйымның бетіне реттеп орналастыру, жүйелеу.
Композициялық тұйық өрнектер дегеніміз- шеңбер ішінде, түрлі бұрыштар ішінде орналасқан өрнектер.
Өрнектерді орналастыру үшін симметрия сақталу керек. Симметрия дегеніміз- ою өрнектің екі жағының тең болуы. Ою-өрнекте бір элемент қайталанып келсе мұны- ритм дейміз. Бұйымға салынатын ою-өрнектің бояу түрлерінің бір-бірімен үйлесіп, жарасым табуы – колорит деп аталады.
Мысалы: көк түс – аспанды, жасару, өмір, өсу деген мағынаны білдіреді, қызыл түс – оттың, күннің белгісі, қара түс – жердің түсі, берекенің белгісі, сары түс – ақыл, парасат, байлықтың белгісі, ақ түс – қуаныштың, бақыттың, тазалықтың белгісі, жасыл түс – жастықтың, көктемнің белгісін білдіреді.
Сонымен қазақтың ою және өрнек деген қос сөзі біріге келіп, латынша орнамент деген ұғымды білдіреді. Мағынасы әсемдеу, сәндеу. Ою дегеніміз – бұйымға түсірілген өрнекті пышақпен кесу арқылы өңдеу, бұйымды шабу кезіндегі ойып өңдеу жұмыстары. Өрнек дегеніміз – кез келген бұйымның сыртына түсірілетін біртұтас байланысты әшекей. Жалпы алғанда ою - өрнек дегеніміз - әдемі ырғаққа арнаулы жүйемен құрылған өрнек бөлшектері.
Шеберлер бұйымға салатын ою - өрнектерді жүйелеп, бояуларын да үйлестіре біледі.
Артында өшпес із қалдырған қолөнер шеберлері біздің өңірде де баршылық. Соның бір – екеуіне тоқтала кетейік.
Айдос Мұратов (1881-1970) жылдар аралығында өмір сүрген. 1945 жылы ҚССР Министрлер Советі жанындағы Архитектура істері жөніндегі мемлекеттік комитет шақырады. Мұнда ол алғашқы Қазақ совет архитекторы Төлеу Бәсеновтың басшылығымен мәдениет орындарына қазақтың түрлі ұлттық ою - өрнегін салу жөніндегі көрсету шебері болып жұмыс істейді. Абай атындағы академиялық опера және балет театрын безендіру жұмысына қатысты. Қазақ қол өнерін дамытудағы еңбегі үшін «Құрмет Белгісі» орденімен наградталды. Бұл кісінің жасаған бұйымдары мұражайларда сақтаулы тұр, кейбір үйлерде әлі күнге дейін бар.
Баймағамбет Оразымбетұлы (1900 – 1994) жылдар аралығында өмір сүрген. Оның жасаған ер – тұрманы 1944 жылы Мәскеуде көрмеге қойылған. Ақтөбе мұражайында жасаған зергерлік бұйымдары тұр.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Ұзақ мерзімді бөлім жоспары - Сабақтың тақырыбы: Қазақтың ұлттық сәндік- қолданбалы бұйымдарыі

text:
Ұзақ мерзімді бөлім жоспары:
1 бөлім. Сәндік қолданбалы өнер
|
Мектеп: «Айдарлы ОМ МДШО» КММ
|
Күні:
|
Мұғалімнің аты-жөні: Каримжанова Жумагул Абдикаримовна
|
Сынып: 8
|
Қатысушылар саны:
|
қатыспағандар:
|
Сабақ тақырыбы
|
Шығармашылық жұмысты орындау
|
Сабақта қол жеткізілетін оқыту мақсаттары
(оқу бағдарламасына сілтемелер)
|
8.2.1.1 - Күрделі шығармашылық идеялар мен сезімдерді жеткізу үшін айқындаушы құралдарды таңдау және пайдалану;
8.2.3.3- Шығармашылық жұмыс жасау барысында қазақтың ұлттық мәдениетінің элементтерін пайдалану;
8.2.6.1-Материалдар мен құралдарды қолдануда қауіпсіздік техникасын сақтау, оның маңыздылығын түсіну;
|
Сабақ мақсаттары
|
Қазақ халқының және басқа елдердің суретшілерінің сәндік-қолданбалы өнеріне қызығушылық таныту
Дайындалған нобай мен технологиялық құжатына сәйкес тәжірбиелік жұмысты орындау
Жұмысты көрмеге шығару және өзара бағалау жүргізу
|
Сабақ барысы
|
Сабақ
кезеңі
|
|


title: Педагог іс-әрекеті - Сабақтың тақырыбы: Қазақтың ұлттық сәндік- қолданбалы бұйымдарыі

text:
Сабақтың ортасы
.
|
Мозаика тренингі.
Оқушыларға кескін бөліктері беріледі және олар осы кескіннің басқа бөліктерін оқушылардан табуы керек.Бұл сабақта жүн илеу немесе ши тоқу техникасында жұмыс істейтін шеберлердің суреттерін пайдалана аласыз, ал кері жағында бұл жұмысты орынған суретшінің атын жаза аласыз. Мозаиканы қажет болғанда бірнеше бөлікке бөлуге болады, оған қанша оқушыны топтарға жинағыңыз келетініне байланысты.
Дымқыл илеу әдісі үшін, сізге қажет:түтілмеген жүн, көпіршікті жабын, бамбук майлық, сабын, жылы су.
Дымқыл илеу әдісімен жұмыс істеуде, оқушылар шарфқа арналған нобай бойынша жүнді жабынға салып илеуге дайындайды.
Ши тәсілінде жұмыс істеуде, оқушылар панно өлшеміне сай нобай дайындап, жүн немесе жүнді жіппен белгілейді.
Мұғалім оқушыларды қолдайды және процесті бақылайды.1 кезең.Негізгі жүннен 8 сантиметрдей бірдей жүн үзіктерін бөліп аламыз. Дайын жүн үзіктерін көпіршікті жабынға бір бағытта, бір-біріне сәл жанастырып орыналастырамыз. Осы әдіспен, жүн үзіктерін қойып болғаннан кейін, келесі қабатты перпендикуляр орналастырады, осы кезекпен 3-4 қабат қойып шығу керек.
2 кезең.Соңғы қабатта бетіне сурет салу үшін, жүннен жасалған жіпті, жүн қалдықтарын және т.б. қолдануға болады. Сабын ерітіндісін дайындау. Мұны істеу үшін сабынды жылы сумен ерітіп (қолдың терісіне зиян келтірмейтін, ылғалды илеуге арналған арнайы сабын ерітіндісі болады, басқа да ерітінділерді қолдану, балаларға арналған, сұйық сабын немесе ыдыс жууға арналған жуғыш затты қолдануға болады) — қолда бар сабын
ерітіндісін қолданамыз.
Жасаған дайындамамызды дымқылдап, бетіне тор немесе көпіршікті жабынмен жабамыз. Дайындаманы жабынмен бірге бамбук майлыққа салып, тығыздап ораймыз. Артық суды шығару үшін ораманың сыртынан сүлгімен қаптаймыз. Жүз рет әрлі-берлі илейміз. Кейін ашып, 90 градусқа айналдырып, орама жасаймыз. Дайын өнімді жылы сумен жуып, құрғатамыз. Сықпаңыз, суды шығару үшін тек жеңіл ғана қысыңыз. Жұмыс жұппен немесе топпен орындалады.
Алдымен жұмыс орының дайындап алу қажет және шарф, палантин немесе панноның көлемін анықтау керек.
Ши тоқу.
|
1. Жауап беріңіз, неге жүндер түсіп қалады?
2. Сіз қандай жүн түрлерін білесіз?
3. Сіздің ойыңызша альпаканың жүнін, түйенің, лама, сондай-ақ кашемир, ангора және т.б. пайдалануға болама?
4. Жүннен жасалған қандай бұйымдарды жасауға болады?
5. Сіз жүнді илеу тәсілімен бұрын жұмыс жасадыңыз ба?
Оқушылар сұрақтарға жауап береді.
Толығырақ дымқыл илеу тәсіліне тоқталамыз, себебі біздің жасайтын бұйымымыз осы тәсілмен орындалады.
|
Дескриптор:
*жұмыс орнын дайындайды
*жүнді нобайға сәйкес таңдайды
*тәжірибелік жұмыстарды орындау кезінде теориялық білімді қолданады
*тәжірибелік жұмысты орындау барысында кезең – кезеңмен тәжірибелік бөлімнен өту.
-*тұсаукесерде құрғақ және дымқыл жүн илеу тәсілі мен ши орындау әдісінің кезеңдері баяндалады.
|
Қолөнер - Киіз кілем дайындау шебері
https://www.youtube.com/watch?v=wUDVFdOlpDo
|


title: Ұзақмерзімді жоспар бөлімі - Сабақтың тақырыбы: Қазақтың ұлттық сәндік- қолданбалы бұйымдарыі

text:
Сабақтың тақырыбы: Қазақтың ұлттық сәндік- қолданбалы бұйымдарыі
жүктеу/скачать
1,73 Mb.
бет
12/42
Дата
19.02.2023
өлшемі
1,73 Mb.
#69256
түрі
Сабақ
1
...
8
9
10
11
12
13
14
15
...
42
Байланысты:
8 с Б 472
Бұл бет үшін навигация:
Күні: Мұғалімнің аты-жөні: Каримжанова Жумагул Абдикаримовна
Сабақ тақырыбы Әшекейлерді пайдалана отырып сәндеу.
Сабақтың мақсаты
Сабақ барысы: Сабақ кезеңі
Ұзақмерзімді
жоспар
бөлімі:
1-Бөлім.
Сәндік қолданбалы өнері
Мектеп: «Айдарлы ОМ МДШО» КММ
Күні:
Мұғалімнің аты-жөні: Каримжанова
Жумагул Абдикаримовна
Сынып: 8
Қатысушылар саны:
Қатыспағандар саны :
Сабақ
тақырыбы
Әшекейлерді пайдалана отырып сәндеу.
Осы сабақта қол жеткізілетін оқу мақсаттары (оқу бағдарламасына сілтеме)
8.2.3.3 Шығармашылық жұмыстар мен бұйымдар жасау барысында қазақтың ұлттық мәдениет
элементтерін пайдалану
8.2.6.1 Техника
қауіпсіздігін қадағалап
, материалдар
мен құралдарды қолдану
8.3.2.1 пәндік
терминологияны қолдана отырып
,өзінің және өзгелердің жұмыстарындағы идеялары мен тақырыптарды талдау мен бағалау жүргізу үшін
критерийлерді қолдану
Сабақтың мақсаты
Дайын
бұйымды этностилде сәндеу
Тәжірбиелік жұмыс жасау барысында техника қауіпсіздігін сақтау.
Шығармашылық жұмыстың жасалу үрдісіне талдау жүргізу, дизайнды жақсартуды қажет ететін күшті
және әлсіз жақтарын анықтау
Сабақ барысы:
Сабақ кезеңі
жүктеу/скачать
1,73 Mb.
Достарыңызбен бөлісу:
1
...
8
9
10
11
12
13
14
15
...
42
©emirsaba.org 2024
әкімшілігінің қараңыз
Басты бет
Lessons
Curriculum vitae
Documents


title: Педагог іс-әрекет - Сабақтың тақырыбы: Қазақтың ұлттық сәндік- қолданбалы бұйымдарыі

text:
Сабақтың ортасы
|
Тапсырма. Топта тәжірбиелік жұмыс.
Бүгін біз сіздермен жобалық жұмыстың қорытынды кезеңі – безендіру және нақтылаумен жұмыс жасаймыз.
Көбелекті қолмен салуға немесе ғаламтордан суретті табуға болады. Бізге барлық қанаттары бөлек керек болады: екі «Жоғарғы», екі «төменгі». Төселген жүннің мөлшерін үш есе қысқаруына байланысты есептейміз. Себебі біздің үлгі-суретіміз жеткілікті мөлшерде үлкен болады. Жоғарғы қанаттарын орналастырудан бастаймыз. Жүннің жұқа қабатын бояудан бастаймыз. Алдымен шет жақтарын, сосын ортасын ораймыз.
Кейін өткен сабақтарда көресетілгендей етіп жүнді басады.
Осылайша, қажетінше гүлдерді жасап, дайын шарфқа тігіп, моншақпен безендіруге болады.
Сондай-ақ шарфты фелтинг техникасымен орындалған киізден жасалған ойыншықтар аңдармен безендіруге болады.
Сіз өз қалауыңыз бойынша, жиынтықты қолғаппен, сөмкемен толықтыруға болады.
|
Өз жұмыстарыңыз шарф немесе палантинді алыңыз, дымқыл киіз кебеді және әрі қарай нақтылауды талап етеді, ол мүмкін нобайға сәйкес шарфты көбелекпен, гүлмен немесе моншақпен безендіруге болады.
Оқушылар бұйымның қандай техникада орындалғанын, жасап шығару үшін қандай материалдар қолданғанын талдау арқылы түсіндіреді. Өзінің және сыныптастарының жұмыстарында пайдаланылған әдіс-тәсілдер, идеяларға пікір жаза алады.
|
Критерийлер
арқылы бағалау
|
http://udivitelno.com/creation/item/110-vojlochnye_igrushki_tatjany_barakovoj
|


text:
Сабақтың басы
|
Сабақ басында назар аударту:
- оқушылардың зейінін аудару
сабақтың мақсатын оқушылармен бірге анықтау /ОМ және бағалау критерийлері
слайд көрсету сипаттай отырып, дұрыс безендіріп көрмеге дайындау және бағалау критерийлері
1. Қызықты композиция
2. Дұрыс орналастыру
3. Кескіндемені орындау, киіз немесе әртүрлі жіптер реңктері бар.
4. Түстік шешімді дұрыс таңдау
|
Оқушылар:
Сабақтың мақсаты және бағалау критерийлерімен танысады. Осыдан кейін келесі дескрипторлармен таныстырамыз:
шығармашылық жұмысты кезең – кезеңмен орындау барысын презентацияны даярлау;
жұмысты көрмеге даярлап безендіру;
жобаны қорғау.
Көрмені ұйымдастыру жөнінде қойылатын сұрақтарға жауап беріңіз.
|
Өзін-өзі бағалау
|
оқулық
|
Сабақтың ортасы
|
Презентация құру үшін ноутбкутерді дайындау және практикалық жұмыстың сипаттамасы.
Оқушының аты-жөнін, жұмыстың атын,қандай материалда орындалған, суретке басып шығарған атын бекіту
Кейін өткен сабақтарда көресетілгендей етіп жүнді басады.
Осылайша, қажетінше гүлдерді жасап, дайын шарфқа тігіп, моншақпен безендіруге болады.
Сондай-ақ шарфты фелтинг техникасымен орындалған киізден жасалған ойыншықтар аңдармен безендіруге болады.
Сіз өз қалауыңыз бойынша, жиынтықты қолғаппен, сөмкемен толықтыруға болады.
Оқушылар бұйымның қандай техникада орындалғанын, жасап шығару үшін қандай материалдар қолданғанын талдау арқылы түсіндіреді. Өзінің және сыныптастарының жұмыстарында пайдаланылған әдіс-тәсілдер, идеяларға пікір жаза алады.
Сіздің шығармашылық жұмысыңыздың оң аспектілері;
Жеке жұмысыңызда нені жақсартуға болады?
|
Өзінің жұмысын кезеңмен орындалған презентацияны дайындау. Оқушылар анализ жасау арқылы бұйымның орындалған техникасын түсіндіреді,құру кезінде қандай материалдар қолданған, идеяға пікір айту,әдістерімен тәсілдері, өзінің жұмысын қолданған және сыныптас жұмыстары. Сіздің шығармашылық жұмыстың оң аспектілері,өзіндік жұмысты қалай жақсартуға болады; ұйымдастыру үшін көрмеге жақсы орынды таңдау және мүмкіндігінше табиғи жарықпен жарықтандыру.
Композициялық орталықта, қажетінше көрме болуы тиісті ақпаратты толықтыру, эстетикада безендірілуі
Оқушылар көрме жұмысын ұйымдастыруда бірнеше түрін қолдану.
Мольбертке жұмыстарды ілу
Манекенге шарфты және палантинді ілу
Көз деңгейімен жазықтықта немесе тігінен жұмыстарды жіппен екі шегеге ілу.
ПВХ-ға арнайы папка бекіту, оларға, сондай-ақ тоқсан ішінде сізге қажетті түйін сөздерді ілу
мектеп жылжымалы тақта дөңгелегі бар жұмысты пайдаланылуы мүмкін
- Жұмыстарды көрмеге рамасымен безендіру
- Жұмыстардың атын басып шығару
|
жұмысты талқылау критерийяға сәйкес болу.
Қызықты композиция
Дұрыс орналастыру
Кескіндемелік орындау, киіз және түрлі түсті жіптерді пайдаланады
Колоритті сақтай отырып таңдап алынған түстер
Жұмысың бастапқы идеяға сәікес кемтіндігін талдайды және жұмысын ұсынады
|
https://www.youtube.com/watch?v=5aVnV_K633c
|


title: Мектеп: «Айдарлы ОМ МДШО» КММ - Сабақтың тақырыбы: Қазақтың ұлттық сәндік- қолданбалы бұйымдарыі

text:
Ұйымдастыру
|
Сәлемдесу.Түгендеу.Жағымды психологиялық ахуал орнату.
Тақырыпты және сабақ мақсатын анықтау
Оқушылар тақтаға орналастырылған қазақтың ұлттық киімдері бейнеленген әртүрлі фотосуреттерді (мысалы, бас киімдер, аяқкиімдер, сыртқыкиім,аксессуарлар) қарастырады және сабақтың тақырыбы мен мақсатын анықтайды.
|
Оқушылар амандасып ,бір-біріне сәттілік тілейді.
Ойлану арқылы оқушылар қайталау сұрақтарына жауап береді
|
Қалыптастыру-шы бағалау: Бірін –бірі бағалау.
|
Оқулықтағы түсініктемелер мен берілген суреттер
слайд
|


title: Этникалық стиль - Сабақтың тақырыбы: Қазақтың ұлттық сәндік- қолданбалы бұйымдарыі

text:
Этникалық стиль – киім жиынтығында белгілі бір халықтың (этнос) ұлттық костюмінің ерекшелігін жаңғыртатын стиль. Жиынтық дайындау барысында ең бастысы осы немесе өзге ұлттың киіміне тән пішім, материал, реңк, ою-өрнек, сән, аксессуарларды қолдану болып табылады.
Этностильдегі заманауи киімдердің фотосуреттерін көрсете отырып,этностиль түсінігі туралы шағын ақпарат береді, сонымен қатар қазіргі қазақстандық дизайнерлер, мысалы: «Құрақ көрпе» - сән студиясы, Аида Кауменова, Ая Бапани, Балнур Асанова, «Сымбат» сән студиясыжәне т.б.
Сұрақ-жауап:
Этностиль деген не?
Оның бірнеше түрін атаңдар?
Этностильде заманауи киім дайындауға бола ма? Мысал келтіріңдер.
Сән өнеріндегі қандай отандық киім дизайнерлерін білесіңдер?
Бұл суреттерде не бейнеленген?
Оларды не біріктіреді?
Сипаттаңдар, олардың айырмашылығы неде?
Мұнда көрсетілген киімдердің негізгі түрлерін атай аласыңдар ма?
Ұлттық киімдердің қандай түрлерін немесе элементтерін білесіңдер?
Ақпаратпен жұмыс . Оқушылар түрлі халықтардың ұлттық киімдерінің әртүрлі түрлері бейнеленген карточканы таңдап, 2 топқа бірігеді.
Ары қарай – оқушылар топта мұғалімнің ұсынған әртүрлі ұлттың ұлттық костюмдері туралы ақпаратты (1 қосымша) зерттеулері және өздерінің зерттеу нәтижелерін кестеге (2 қосымша) жазулары тиіс:
Киімнің негізгі түрлері
|
|
Жасына қарай
|
|
Киім пішіні
|
|
Түс гаммасы
|
|
Ою-өрнекпен әшекейленуі
|
|
Мұғалім қажеттілігіне қарай оқушылардың сұрағына жауап бере отырып, жұмысты қорытындылайды.
Сұрақтарды талқылауды ұсынады:
*Ойланыңдар, әртүрлі халықтардың ұлттық киімдерінің түсі мен пішінінде ұқсастық бар ма?
*Әртүрлі халықтардың ұлттық киімдерінде қандай айырмашылық және неліктен екенін сипаттап бере аласыңдар ма?
*Әр топ өз ойлары мен жауаптарын сыныптастарына айтады, мұғалім оны қажеттілігіне қарай түзетеді.
Кестемен жұмыс.
Сипаттамасы
|
Ерекшелігі
|
Ұқсастығы
|
Пішіні
|
|
|
Түс гаммасы
|
|
|
Ою-өрнек
|
|
|
|
Оқушылар топтасып ақылдасып пікір шығарып пікірлерімен бөліседі
Жауабын зерттеу дәптеріңе жазып, суретке түсіреді Оқушылар топта этникалық стиль, оның түрлері туралы презентациядағы ақпаратпен танысып, сұрақтарға жауап береді:
.
|
Дискриптор
әртүрлі халықтың ұлттық киімінің түрлерін біледі, түсті гаммасы мен ою-өрнек түрлерін анықтайды;
- қазақтың ұлттық киімінің жас бойынша бөліну мәнін түсінеді;
- кейбір халықтардың ұлттық киімдерінің ерекшеліктері мен ұқсастықтарын айыра біледі;
- этностильдегі ұлттық киім түрлерімен танысады.
|
Беларусс, татар, орыс халқының ұлттық киімі бейнеленген фотосуреттер
http://ehistory.kazakh.ru/ehistory/41740.php
(Қазақтың ұлттық киімі)
http://wlooks.ru/nacionalnye-kostyumy/tatarskie/
(татар ұлттық киімі)
http://nazaccent.ru/content/4989-belorusskij-narodnyj-kostyum-strojnyj-obraz.html
(белорусс ұлттық киімі)
http://www.voxpopuli.kz/main/ra-krpe-nacionalnye-tradicii-sovremennyy-podhod-12331.html
(Құрақ көрпе)
http://kurakkorpe.kz/
Қазақ, татар, белорусс, орыс халқының ұлттық киімі туралы мәтінімен ақпараты бар дидактикалық материал.
|