text:
Список литературы:
1.
Литвинов В. Михаил Шолохов. М.: Художественная литература, 1985 /стр. 267, 348, 279, 347,
322/
2.
Г. Мусрепов «Солдат из Казахстана»
3.
М.Шолохов «Судьба человека».
МАНАШ ҚОЗЫБАЕВ ҰЛЫ ОТАН СОҒЫСЫ ТАРИХЫН ЗЕРТТЕУШІ
Р.Ж. Байдалы
Тарих мамандағының PhD докторанты
Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті
(Астана, Қазақстан)
Қазақстан Ғылым академиясының вице-президенті Сақтаған Бәйішев «Тарихтың
қаралы шындығын ашамын деген ниетің дұрыс. Асылы, сондай қаралы шындық Ұлы Отан
соғысы кезеңінде де аз емес. Осы бағыттағы едәуір еңбегіңнен хабардармын, осыларды
жүйелесең кандидаттық диссертация тақияңа тар келмес» - дейді [1, 78 б.]. Шындығында
Манаш Қозыбаев Қостанайда азамат соғысын зерттесе, Алматыда Ұлы Отан соғысына
байланысты «Қазақстан коммунистері Ұлы Отан соғысы жылдарында», «Бессмертие», «Как
Гастелло», Нүркен Әбдіров туралы, «Ауыл-село партия үйымдары Ұлы Отан соғысы
жылдарында», «Арсенал Отечественной войны», «Батыр Мәншүк», «Бессмертие», «Как
Гостелло», «Ғибратты өмір», «Аңызға айналған батырлық», «Политрук Клочков», «Борец за
народное дело», «Герой Советского Союза-казахстанцы», деген мақалалары мен кітаптары
баспасөз беттеріне бірінен соң бірі шығып жатты.
Ұстазы Сақтаған Бәйішевтің жетекшілігімен, оппоненттері Ақай Нүсіпбеков пен
Ермұхан Бекмахановтардың көмегімен 1962 жылы «Қазақстан Компартиясы Ұлы Отан
соғысы кезінде өнеркөсіп пен транспортқа басшылық жасаудағы тәжірибесі» деген
тақырыпта кандидаттық диссертациясын сәтті қорғап шығады [1, 78 б.]. Кейін осы
тақырыбын кеңейтіп, «Қазақстан Коммунистік партиясы Ұлы Отан соғысы жылдарында» -
деген тақырыпта Мәскеуде докторлық диссертациясын қорғап шығады.
«Ең алдымен Манаш Қозыбаев Қазақстаннан майданға алынған, тыл армиясына
аттанғандар екі миллионға жуық екендігін айтып, шығыстағы ұлттық аймақтар
генофонының әлсіреп қалғанын дәлелдеді. Гитлер тотальдық мобилизация жасап, халқының
145
12%-
ын әскерге алса, Қазақстанда бұл көрсеткіш 25%-ға жеткен екен. Диссертант оның
себептерін- республиканың аграрлық сипатымен, ұлттық республикалардағы тыл
еңбекшілеріне бронь берілмегенін, осының салдарынан Қарағандыдағы кеншілердің
соғыстан бұрыңғы құрамының 84%-ының майданга кетуімен түсіндірді. Қазақстан өзінің
ұлттық жұмысшы кадрларын майданға аттандырып, олардың орнына Донбасс кеншілері
мен металлургтерін қабылдап, оларды аман сақтап қалды» -дейді [2, 9 б.].
Ғалым партия құрылысында да көптеген жаңа тұжырымдамалар жасады. Ленин құрған
коммунистік партия әскери ұжым болды. Азамат соғысы кезінде ол одан әрі
милитаризацияланды.
Соғыс
біткен
кезде
милитаризацияланған
партияда
демократияландыру процесі жүргізілмеді. Докторанттың келтірілген теорялық пікірлері
дәлелденді. Соғыс жылдары 1937-1938 жылдардағыдай «үштіктер» қайта пайда болды,
партияда командалық бұйрық, жарлық, өктемдік кең етек алды. Кейбір жерлерде жұмысқа
әскери тәртіппен-колоннаға тұрғызып апару пайда болды. Манаш Қабашұлы Қозыбаев
Қазақстан партия ұйымының коммунистерді мобилизациялауды ұлттық аудандардағы
жергілікті партия ұйымдарын қансыратып кеткенін, қатардағы ауыл коммунистері майданға
кетіп, оның орнына әйелдер, жастар алынғанын, партия құрамының 1937-1938 жылдардан
кейін тағы бір зор қырғынға ұшырғанын баяндады [1. 21 б].
Манаш Қозыбаев көтерген үлкен мәселелердің бірі - ұлт мәселесі болды. 1916 жылғы
патша ағзамның маусым жарлығыңдағыдай Қазақстанның 1941-1945 жылдары тыл
жұмысына адам алу мәселесіне арнайы тоқталды. Қозыбаев өз зерттеуінде социализм
тұсында қалыптасқан ұлттық жұмысшы табы мен ауыл шаруашылығындағы
механизаторлардың, зиялы қауымының соғыс жылдары жаппай мобилизацияға ілінуі - ұлт
саясатына қайшы деген пікірге келді. Ал, өндіріске әйелдердің, оның ішінде қазақ
әйелдерінің келуі — шын мәнінде партияның табысы емес, ауыр еңбекке аналардың жегілуі-
патриоттық ұлтшылдықтан гөрі амалсыздық жолы екендігіне ғалым тарихнамада тұңғыш
рет Мәскеуліктердің назарын аударды[3, 21 б.].
М.Қозыбаевтың докторлық жұмысына Сақтаған Бәйішев ғылыми жетекші болды.
Ғылыми кеңестің мәжілісінде ресми оппоненттер тарих ғылымының докторы, профессор
Е.А.Болтин, тарих ғылымының докторы, профессор Ә.Тұрсынбаев, Н.И.Шатагин болды.
Олар диссертациялық жұмысын жоғары бағалап, оның тек Қазақстан партия ұйымының
ғана емес, СОКП-нің, оның Орталық Комитетінің Отан соғысы кезіндегі қызметін көрсетуге
қосылған елеулі еңбек екенін айтты. Бұл пікірді Марксизм - Ленинизм институтының
СОКП тарихы саласындағы ғылыми зерттеу жұмыстарын үйлестіру секциясының
меңгерушісі тарих ғылымының докторы Л.М.Спирин және профессор В.П.Серегин
жолдастарда қолдады [3, 23 б.].
КСРО-ның жоғарғы және арнаулы орта білім беру министірлігі, жоғарғы атестациялық
комиссияның шешімімен 1970 жылы 13 наурызда Манаш Қабашұлы Қозыбаевқа тарих
ғылымының докторы атағы беріледі. Кейін Жоғарғы атестациялық комиссияның шешімімен
1971 жылы 26-наурызда профессор дәрежесі СОКП тарихы мамандығы бойынша беріледі.
Сөйтіп, Манаш Қозыбаев Одақ көлемінде тарих саласында ең жас тарих ғылымының
докторы, профессоры атанады. Міне осылай отызында орда бұзады.
Манаш Қабашұлы 1964 жылы Ұлы жеңістің 20 жылдығы қарсаңында докторлық
еңбегі негізінде орыс тілінде «Компартия Казахстана в период Великой Отечественной
войны» [4] деген монографиясы басылып шығады. Монография Қазақстанның соғыс
алдындағы экономикалық және мәдени дәрежесіне қысқаша сипаттама беруден басталады.
Кітап сегіз тараудан тұрады. Алғашқы екі тарауында Ұлы Отан соғысының бастапқы
дәуірінде Қазақстан Коммунистік партиясының әскери - ұйымдастыру жұмысы мен
республика халық шаруашылығын шапшаң құруға басшылығы сөз болады.
Кітаптың келесі үш тарауында Ұлы Отан соғысы жылдарында республика жұмысшы
табы мен ауыл - село еңбеккерлерінің майданға керекті өнімді неғұрлым көп беру
жолындағы күресіне партия ұйымдарының басшылық тәжірибесі, сондай-ақ олардың халық
шаруашылығын дамытудағы өнеркәсіп пен транспортқа және колхоз - совхоз өндірісіне
кадрлар даярлаудағы қызметі жақсы баяндалған.
146
Кітаптың соңғы тарауларында Қазақстан Компартиясының соғыс жылдарындағы
партиялық - ұйымдастыру, саяси - бұқаралық және идеологиялық жұмысы, оның ғылым мен
мәдениетке, әдебиет пен өнерге қамқорлығы айтылады. Сонымен қатар майданға және азат
етілген аудандарға республика еңбекшілерінің көмегін ұйымдастыруға байланысты
жүргізілген қыруар жұмысы әңгімеленеді.
Көптеген деректерді тұңғыш рет келтіре отырып, автор бұл тарауларда партия
ұйымдарының сол кездегі саяси - ұйымдастыру және идеологиялық жұмысы бір мақсатқа, -
жеңісті қамтамасыз етуге бағындырылғанын аңғартады.
Манаш Қабашұлының келесі еңбегі 1970 жылы орыс тілінде Қазақстан баспасынан
шыққан «Қазақстан-арсенал фронта» [5] монографиясына 1971 жылы Шоқан Уәлиханов
атындағы сыйлық беріледі. Бүкіл Одақтық «Білім» қоғамының бірінші дәрежелі дипломына
ие болады.
Енді осы монографияға тоқталсақ, кітапта қаралған мәселелерді негізінен үш топқа
бөлуге болады. Біріншіден, автор кітаптың алғашқы үш тарауында Ұлы Отан соғысы
жылдары Коммунистік партияның авангардтық рөлінің еселеп өсуін, халықпен
байланысының артуын, басқаша айтқанда, партияның ішкі өмірін, оның идеологиялық,
әскери-ұйымдастырушылық қызметтерін жан-жақты талқылайды.
Бұл үш тарауда Қазақстан партия ұйымының әскери бөлімдерді жасақтау, тылда әскери
резервтер дайындау, партия қатарының өсуі, жас коммунистерді тәрбиелеу, жұмыс әдістерін,
жаңа жағдайға сай шыңдау проблемалары егжей-тегжейлі зерттелген. Республиканың тарихи
әдебиетінде автор тұңғыш рет Қазақстан Компартиясының кеңес, комсомол, кәсіподақ
ұйымдарына жасаған басшылығын көрсетеді. Монографияда тек қана жеңістер, табыстар
ғана баяндалып қоймай, соғыс кезіндегі қиыншылықтар, оны жеңу жолындағы ерліктер
айтылады.
Зерттеудің келесі екі тарауы Кеңес Одағы Коммунистік партиясының, оның құрамды
бөлігі- Қазақстан партия ұйымының соғыс экономикасын құру, еңбекшілерді, «Бәрі де
майдан үшін, бәріде жеңіс үшін!» - деген ұранмен қаруландырып, республиканы негізгі
соғыс өнеркәсіп базаларының біріне айналдыруға жұмсаған басшылығын зерттеуге арнаған.
Автор партияның елімізді индустрияландыру саясатының жеңісі - көмірлі Қарағаңды, мысты
Балқаш, қорғасынды Шымкент, кенді Алтай, мұнайлы Эмба тағы басқа кәсіпорындарының
жеңіске қосқан үлесін, жүмысшы табының патриоттық ерлігін көптеген жаңа тарихи
деректермен баяндайды.
Автор жалпы Одақтық қорғасынның төрттен үш бөлігін, көмірдің сегізден бір болігін,
сирек кездесетін түсті металдардың басым көпшілігін қазақ жерінің беріп отырғанын айта
келіп, республика жеңістің біртұтас қуатты арсеналына айналғанын көрсетеді.
Монографияда, сонымен бірге Қазақстан еңбекшілерінің жеңіс жолыңда астықты
алқапты, малды өлкені, кенді даланы толық пайдаланғаны көрсетіледі. Қазақстанның
барлық қалалары мен ауыл - селоларынан майданға оқ - дәрі, киім - кешек, астық, ет, май,
және басқа азық - түлік үздіксіз тасқындап ағылып жатқаны жақсы келтіріледі.
Сол бір сұрапыл, дауылды жылдары Қазақстан колхоздары жұмыс күшінің жетіспеуіне
қарамастан, Бүкіл Одақтың егіс көлемінің сегізден бір бөлігін игерді. Олар Оралға 357
миллион пұт астық, 173 мың тонна көкөніс пен картоп, 734 мың тонна ет берді [3, 25 б.].
Кітаптың алтыншы тарауы Ұлы Отан соғысы жылдарында партия мен Кеңес
үкіметінің жұмысшы күші ресурстарын пайдалануға жасаған басшылығын зерттеуге
арналған. Мысалы елімізге белгілі... Манаш Қозыбаевтың шәкірті былай деп жазады:
«Монографияда автор қазақ сахарасының байлығы да, еңбек ресурстары да, малы да, жаны
да майдан жолына сарп етілгенін жан - жақты көрсетеді. Соғыс кезінде әрбір бесінші қазақ
майданға аттанды, ол еңбек армиясына әрбір оныншы адам алынды, басқаша айтқанда,
республика халқының төрттен бірі майдан мүддесіне жұмылдырыдды. Әдем тарихы мұндай
ғұламатты бұрын - сонды көрген емес. Жұбан ақын айтқандай «мың өліп, мың тірілген»
қазақ халқы осы жылдары тағы да қансырап қалды. Өзінің ғылыми тұжырымдарымен,
фактілік негізімен, ғаламдық батылдығымен жазылған бұл еңбек одақ көлемінде
147
тарихнамаға елеулі үлес болып енді, автордың бұл еңбегін атап, оның пікіріне, ғылыми
концепциясына назар аудармаған одақ көлемінде зерттеуші жоқ десе де болады» [1, 79 б].
Қазақ жеріндегі Ұлы Отан соғысы жөніндегі білгірі, маман ретінде 1975 жылы
Мәскеуде өткен Бүкілодақтық ғылыми конференцияға қатысады. Кеңес халқы мен оның
Қарулы күштерінің Ұлы Отан соғысындағы Жеңісінің 30 жылдығына, Ұлы Отан соғысының
тарихнамасына арналған конференцияларға қатысады. Республика, одақ көлемінде мерзімді
баспасөз беттеріне мақалалары шығып жатты. Ұлы Отан соғысының зерттеушісі
ретінде көптеген монографиялардың қосарлас авторы болып табылады.
Сонымен қатар Академик Манаш Қабашұлы қоғамдық жұмыста да Ұлы отан соғысына
байланысты мәселелерді көтерді. Ол, Ұлы Отан соғысындағы Қазақстан тарихын жүйелеп
қарапайым халыққа шынайы тұрғыда жеткізе білгендігімен де зор қайраткер. Атап айтар
болсақ, ол Ұлы Жеңістің 40 жылдығына арнап, 40 сериялы тарихи деректі фильм шығаруға
белсене араласып бас кеңесші - сарапшы болған [6, 30 б.]. Бұл фильмде білгір тарихшы Ұлы
Отан соғысындағы Қазақстанның үлесін көрсете білген. Ондағы «Мәншүк пен Әлия»,
«Бауыржан Момышұлы», «Еліміздің ғалымдары Қазақстанда» деген бөлімдерін айтуымызға
болады.
Сонымен қатар 1990-1993 жылдар аралығында Қазақ КСР халық депутаты болып
сайланған М.Қозыбаев түрлі қоғамдық жұмыстарға белсене араласады. Тарихи
шындықтарды қалпына келтіруде президент Н.Назарбаевқа Б.Бомышұлына Кеңес Одағы
Батыры атағын беру туралы сұрау хатын жазады. Баукең «Қазақстанның Халық батыры»
атағының көшін бастауы тиіс-деп қорытындылайды[7, 83 б.].
Қорыта айтсақ Екінші дүниежүзілік соғыс тарихын зерттеуде өз сүрлеуін, өз мектебін
қалдырды. Қазақстанның майдан арсеналы болғандығын әлемге паш етті. Пост Кеңес
елдерінде Жеңістен бас тартып жатқанда Қазақстанда күнтізбенің қызыл күні. Үйткені Ұлы
Отан соғысы халық жадында сақталмақ.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1.
Академик Манаш Қозыбаев Мерейтойлық жинақ.-А., Атамұра, 2001.-240 б.
2.
С.М. Смагулова, Л.Д. Абенова Манаш Кабашевич Козыбаев Материалы к
биобиблиографии ученых Казахстана А., 2001. 160 с.
3.
Байдалы Р.Ж. Манаш Қозыбаевтың Қазақстан тарихына қосқан үлесі. //Диплом жұмысы Қостанай
2002.-
65 Б.
4.
М.Козыбаев Компартия Казахстана в период Великой Отечественной воны (1941-1945 гг.). А-А.,
Казахстан 1964. 364 с.
5.
М.Козыбаев Казахстан – арсенал фронта А-А., Казахстан, 1970. 475 с.
6.
Байдалы Р.Ж. Манаш Қозыбаев – қоғам қайраткері //Академик М.Қ.Қозыбаевтың 75 жылдығына
арналған «Қазіргі кезеңдегі гуманитарлық ғылымдардың мәселері» аймақтық ғылыми-практикалық
конференциясының материалдары. Қостанай - 2006.-Б.27-33.
7.
З.Б. Төленова Академик М.Қ. Қозыбаев: Тарих ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу
үшін дайындалған диссертация. А, 2005. 189 б.
ВТОРАЯ МИРОВАЯ КАК ТОЧКА ОТСЧЕТА СОВЕТОЛОГИИ
З.Т. Ищанова
Магистрант II курса, ЕНУ им. Л.Н. Гумилева
(Астана, Казахстан)
В течении ХХ века в мире произошли две мировые войны, унесшие миллионы жизней.
Самойпродолжительной и кровопролитной из них была Вторая мировая война. Зачинщиками
войны были Германская империя и ее союзники, в лице Болгарии, Румынии, Италии,
Венгрии, Хорватии, Словакии, Финляндии. В течение 6 лет люди сражались и отстаивали
148
свое право на жизнь. 1 сентября 1939 года войска Германии и её союзников вторглись в
Польшу[1]. Далее последовали вторжения в Данию, Норвегию, Францию, Великобританию.
Но для СССР отчет идет с 22 июня 1941 года – с момента начала Великой Отечественной
войны. С этого дня началась полная мобилизация войск Красной Армии. По плану
«
Барбаросса» Адольфа Гитлера Советский союз должен был проиграть войну. Тактика
«Блицкрига», молниеносной войны предусматривала скорейшее поражение СССР. В течение
долгих 4 лет Красная Армия отражала удары нацистской армии. 6 июня 1944 года союзники
СССР в лице США и Великобритании открыли Западный Второй фронт в Нормандии, более
известный как операция «Оverlord» или «День Д.». К этому моментуКрасная Армия уже
одержала победу в битвах за Москву, Ленинград, Сталинград, Курск[2].
Несмотря на тщательно разработанные главнокомандующими Германии планы и
операции, война для Третьего рейха была проиграна.Континентальная Европа была
освобождена от оков нацизма. Среди стран-победительниц особенно выделялись две
державы – бедный, но сильный в милитаристском плане СССР и богатые во всех планах
США.
Другое дело, если бы политические взгляды СССР и США совпадали, но нет, они были
полной противоположностью друг другу. Это не тот момент, когда одна голова хорошо, а
две лучше. Каждая из держав пыталась установить свое единоличное первенство в мире.
Руководство СССР делало все возможное, чтобы в странах Центральной и Юго-Восточной
Европы к власти пришли просоветские силы, коммунистические партии, прежде всего. У
СССР были большие планы, особенно по притязаниям к черноморским проливам,
Дарданеллам. После вывода американских войск из Европы, СССР превратился в
главенствующую военную силу на территории Европы.
Амбиции СССР были замечены странами Запада и вызывали тревогу. США примерили
на себя роль регулятора международных отношений. По их мнению, необходимо было
ограничить распространение коммунистической идеологии, так называемой политикой
«сдерживания». Идеологом ее является Джордж Кеннан, который в 1946 году изложил её
основные принципы. Эта политика выражалась в экономической, финансовой и военной
помощи некоммунистическим странам[3].В 1947 году ГарриТрумен поддержал данную
позицию в области внешней политики и в дальнейшем она стала называться «доктриной
Трумена». С этого момента начинается период другой длительной войны–«холодной
войны». Формальной датой начала холодной войны считается речь Уинстона Черчилля в
Фултоне 5 марта 1946 года.
Холодная война, словно новая партия игры в шахматы, где великие гроссмейстеры
СССР и США, которые играют странами, делают «ход конем». Если сейчас в поисковике
«Google
» набрать словосочетание «холодная война», выдаются картинки определенного
характера. Это всевозможное соревнование между Советским Союзом в образе медведя и
США в виде орла, Дедом Морозом и Санта Клаусом. Холодная война – это война
стереотипов, менталитетов, взглядов и т.д.
При учете всего вышесказанного, для США стало задачей «numberone» понять, что же
происходит в Советском Союзе. Но Советский Союз невозможно было изучать, так же как и
другие страны Запада. Железный занавес лишил американцев возможности
непосредственных исследований СССР. Это не тот театральный железный занавес,
опускающийся между сценой и зрителями. В энциклопедии «Вritannica» «ironcurtain»
означает политический, милитаристский и идеологический барьеры, возникшие в СССР
после 2 мировой войны для самоизоляции[4].Советские историки считали, что занавес
возведен капиталистическими странами вокруг Советского Союза. Изначально это
словосочетание употребил русский философ Василий Розанов. Он произнес их в своем
произведении «Апокалипсис нашего времени»: «Со скрипом и треском в конце российской
истории опускается железный занавес»[5]. Однако это клише в антисоветском смысле было
впервые использовано в 1919 году на Парижской конференции. Премьер-министр Франции
Жорж Клемансо произнес фразу «Мы желаем поставить вокруг большевизма железный
149
занавес, который помешает ему разрушить цивилизованную Европу»[6].Затем в 1920 году
Этель Сноудень автор работы «Через большевистскую Россию» написала: «Наконец-то мы
очутились за "железным занавесом»[5].
В США возросли потребности в людях знающих СССР, его историю и конечно русский
язык. Поэтому среди первой волны изучавших Советский Союз преобладают работы
историков – эмигрантов, покинувших СССР. Кто-то остался в Европе и не смог вернутся,
кто-то не захотел. Оставшись в Европе, они занимались изучением Советского Союза.
Постепенно стали открываться институты и научные центры. Многие из российских
эмигрантов были приглашены на работу в США. В 1920-1930 гг. они получили места на
ведущих кафедрах американских университетов. Среди них были Г. Вернадский,
работавший в Йельском университете, М. Карпович– в Гарвардском университете, М.
Флоринский – в Колумбийском университете, А. Лобанов-Ростовский – в Калифорнийском
университете Лос-Анджелеса и затем в Мичигане, Л. Страховский в Джорджтаунском и
Мэрилендском университетах и Д. Федотов – в Пенсильванском университете[7].
Наиболее заметной фигурой среди эмигрантов был М.Карпович. В США его считают
основателем целой школы «школы» американских историков России. Его оценка событий
важнейших исторических событий России оказывали большое влияние на американскую
историческую литературу. Сам Карпович бывший кадет затем эсер, после революции 1917
года работал в русском посольстве в Америке. В 1927 году устроился учителем русской
истории в Гарвардском университете. Группа советских историков, авторов «Буржуазные
историки на службе антикоммунизма», считают, что историческая концепция Карповича
продиктована его политическим положением эмигранта [8, c.4].Эмигранты владели
информацией о СССР, но оставался вопрос как же быть остальным?! Тем, кто только решил
заняться изучением Советского Союза, откуда им брать информацию?
Недоступность для западных исследователей советских архивов, сосредоточило их
внимание на имеющихся в Америке русских архивных материалах. Многие наиболее важные
из них относящиеся к России, описаны на уровне отдельных хранилищ. Среди имеющихся
архивных материалов были: документы православной церкви на Аляске за 1774-1917 гг.,
рукописи по истории России за 1867-1937 гг. в фонде Дж. Кеннана. Имелся «Эстонский
архив» содержащий материал эстонских организаций «перемещенных лиц» в Германии.
Также имеются личные рукописи русского инженера И.И. Сикорского, переписка А.М.
Горького с поэтом В. Ходасевичем. В Гуверовском институте войны, революции и мира при
Стенфордском университете хранятся фонды белогвардейских генералов. К примеру Ф.Ф.
Абрамова, Н.Н. Головина, Б.В. Херойза, П.А. Кусонского, А.А. фон Лаппе, Е.К. Миллера,
Д.Щербачева, П.Н.Врангеля и Н. Юденича. Документы личных фондов царских военных
атташе в Париже В.Б. Фредерикса за 1836-1876 гг. и в Токио М. Подтягина за 1906-1922 гг.
Хранятся рукописи В.И. Маравского содержащие сведения о деятельности русских
эмигрантов на дальнем Востоке с 1917 г по 1934 год, представителя по вопросам размещения
русских беженцев в Югославии С.Н. Палеолог за 1920-1933 годы [9, c. 146]. Архив
«Парижского центра» бывшей русской заграничной агентуры за 1883-1917 годы,
документальные материалы о деятельности АРА в России за 1921-1923 годы. Библиотека
Колумбийского университета располагает 124 автографами Л.Н. Толстого, звуковыми
записями бывшего посла в США Б.А.Бахметьева. Имеется, полученная в дар от С.Ю. Витте,
коллекция документов Государственной Думы. В библиотеке Калифорнийского
университета хранится более 20 тыс. томов русских материалов. Личная библиотека
П.Н.Милюкова, содержащая материалы по истории колонизации Сибири, микрофотокопии
документации МИД Германии по истории русско-германских отношений в 1867-1920гг.[9,
c.147].
Одним из важных архивов,хранящихся в США был архив Троцкого. Во время изгнания
из СССР Троцкому удалось вывезти свой личный архив. Данный архив включал в себя копии
документов, подписанных Троцким, будучи у власти в Реввоенсовете Республики, ЦК,
Коминтерне, ряд записок Ленина, адресованных лично Троцкому и более нигде не
150
публиковавшихся. Также ценные для историков сведения о революционном движении до
1917 года, тысячи писем, полученных Троцким, и копии писем, им отправленных,
телефонные и адресные книги и т. д. В 1940 году, нуждаясь в денежных средствах, и
опасаясь того, что архив может попасть в руки Сталина, Троцкий продает большую часть
своих бумаг Гарвардскому университету. Архив Троцкого наряду с другими окажет
колоссальную помощь в изучении истории и жизни СССР. На данный момент архив
Троцкого, хранящийся в Хогтонской библиотеки Гарвардского университета, опубликован в
3 томах под редакциейд.и.н. Юрия Георгиевича Фелыштинского (Бостон, США).
Следующий импульс для дальнейшего изучения СССР США получили после
появления новых архивных данных периода Второй мировой войны. В1945 году в руки
англо-американских войск попало около 400 тонн германских документов из архивов МИДа
Германии, рейхсканцелярии и т.д. Среди них оказался неприкосновенный запас для
американской советологии – Смоленский архив. В 1941 году, сразу после оккупации
Смоленска офицеры нацистских спецслужб «произвели незначительную, сделанную наугад
выборку более чем 500 дел»партархива. Смоленский архив оказался важным трофеем
Третьего Рейха. Изначально архив был в пользовании министерства просвещения и
пропаганды, под руководством И. Геббельса. Министерство опубликовало несколько
важных документов периода коллективизации и массовых арестов 1937-1938 гг.,
свидетельствовавших о жестоких репрессиях, проводимых большевиками. Все материалы
Смоленского архива были переданы в Национальный архив и управление документацией
США[10].
Еще в 1946 году при Колумбийском университете был открыт центр российских
исследований – Русский институт, который возглавлял Г. Робинсон. В 1950-е гг. были
образованы центры русских, славянских ивосточноевропейских исследований в двух
калифорнийских университетах (Беркли и Лос-Анджелес), в университетах Индианы
(Блумингтон) иМичигана (Мэдисон).Гарвардский университет создал свой Русский
исследовательский центр гораздо позже остальных вузов США, но, несмотря на это,он
уверенно занимал лидирующие положение. В его стенах трудились специалисты по СССР,
такие как МерлФейндсот, Збигнев Бжезинский, Ричард Пайпс, Альфред Мейер и другие.
Итак, появилась определенная группа экспертов по СССР. В это время в зарубежной
науке зарождается академическая дисциплина «советология». Это слово, производное от
слова “soviet”– совет и “ology”– наука, следовательно, советология – это наука о Советском
Союзе. Оксфордский словарь английского языка дает его в значении «изучение и анализ дел
и событий в СССР». Данный словарь ссылается на «TheTimesLiterarySupplement», при этом
указывает дату 17 октября 1958 года. В значении слова «советология» написано, что она«все
больше развивается и занимает место среди наук». Далее следует ссылка на «Sovietstudies»
1968 года, «в зависимости от изменений советской идеологии, изменились акценты
советологии, которые отразились на теоретико-идеологической полемике». В зимнем
выпуске журнала «Daedalus» 1979 года указано что «есть трещины в советологии, как и в
самом Советском союзе». Советолог – человек, изучающий Советский Союз. В журнале
«TheSpectator
» 1958 года отмечено, что «советолог действительно может помочь своим
слушателям разобраться с тем, что произошло»[11].
В толковом словаре русского языка советология – это направление в западной
политологии, изучающее жизнь Советского Союза, соответственно советолог – специалист
занимающийся советологией[12]. Стоит также отметить, что в Оксфордском словаре
английского языка появились неологизмы советского происхождения. Такие, как: колхоз,
дружина, агрогород, дарвинист, охранка, народность и т.д. Можно сделать вывод о том, что
советский новояз стал применяться и в странах Запада.
Завершая наш краткий экскурс, можно сказать, что Вторая мировая война стала точкой
отсчета для нового научного направления – советологии, которая могла существовать
исключительно в формате «железного занавеса» и «холодной войны».
151
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Список литературы - Сборник материалов Международной научно-практической конференции

text:
Список литературы:
1.
Вторая
мировая
война.
Польская
компания.
[Электронный
ресурс]
//
URL:http://ww2.kulichki.net/poland.htm
(дата обращения: 30.03.2015)
2.
Вторая мировая война. Хронология Второй мировой войны. [Электронный ресурс] //
URL:http://ww2.kulichki.net/time.htm
(дата обращения: 30.03.2015)
3.
Райкова В.А. Доктрина сдерживания" в контексте политической философии и деятельности Дж.
Ф. Кеннана СПб 2009. [Электронный ресурс] // URL:http://www.dissercat.com/content/doktrina-
sderzhivaniya-v-kontekste-politicheskoi-filosofii-i-deyatelnosti-dzh-f-kennana
(дата
обращения:
30.03.2015)
4.
Энциклопедия Вritannica [Электронный ресурс]/ / URL :http://www.britannica.com/
EBchecked/topic/294419/Iron-Curtain
(дата обращения: 30.03.2015)
5.
Филпот
Т.
Кто
уничтожил
железный
занавес?
[Электронный
ресурс]
//
URL:http://inosmi.ru/panorama/20060306/225945.html
(дата обращения: 30.03.2015)
6.
Пичурин Л. Сквозь железный занавес. Духовный диалог народов. [Электронный ресурс] // URL:
http://www.sovross.ru/modules.php?name=News&file=article&sid=598878
(дата обращения: 30.03.2015)
7.
Рибер А. Изучение истории России в США // Исторические записки. Т.3(121) - М.: 2000. С. 65-105
8.
Л.В.Данилова,
Б.И.Марушкин,
М.Г.Панкратова.«Буржуазные
историке
на
службе
антикоммунизма.- М.: Знание. 1962.- 33с.
9.
Петров, Е. В. История американскогороссиеведения: курс лекций / Е. В. Петров.- СПб.:1998.-214 с.
10.
Черняевский Г. Судьба Смоленского архива - зеркала большевистского тоталитарного режима.
[Электронный ресурс] // URL: http://www.pseudology.org/chtivo/Smolensk_archive.htm (дата
обращения: 30.03.2015)
11.
Dictionary by Oxford University [
Электронныйресурс] //
URL:http://www.oed.com/view/Entry/185349?redirectedFrom=sovietology#eid(
дата
обращения:
30.03.2015)
12.
Толковый словарь русского языка [Электронный ресурс] // URL:http://www.vedu.ru/expdic/32799/ ,
http://www.vedu.ru/expdic/32798/
(дата обращения: 30.03.2015)
ҰЛЫ ОТАН СОҒЫСЫ ТАРИХЫН ЗЕРТТЕУ МӘСЕЛЕЛЕРІ
Д.Е. Қазықанов
5В020300 «тарих мамандығының студенті»
Қазақ инновациялық гуманитарлық заң университеті,
Ғылыми жетекшісі: т.ғ.к , доцент Қайырханова Ф.К
(Семей, Қазақстан)
Қазақстан Ұлы Отан соғысы Кеңес Одағының халықтары, соның ішінде қазақ халқы
үшін үлкен сынақ болды. Соңғы зеңбіректің үні өшіп, 1418 күнмен түнге созылған Ұлы Отан
соғысының жеңіспен аяқталғанына биыл 70 жылболды.Кешегі Кеңестер Одағының барлық
халқы күш біріктіріп жеткен Ұлы Жеңіске Қазақстан халқы да өзінің лайықты үлесін қосты.
[2]. КСРО ыдырағаннан кейін бұрын идеологиялық себептермен зерттеуге, жазуға тыйым
салынған еңбек армиясы, жер аударылғандар, соғыс тұтқындары [3] сияқты мәселелерде
тұңғыш рет зерттеліп, бұл тақырыптың тарихнамалық ауқымы барынша кеңейтілді. Бүгінде
соғыстың сипаты туралы әртүрлі пікірлерайтылады. Соғысқа дейін әскер қатарында
болғандарды, соғыс кезінде майданға кеткендерді қосқанда, Қазақстаннан 1 млн. 307 мың
адам сапқатұрған екен. Олардың бәрі ортақ Отан үшін соғысты. Отанымызға аса зор қайғы
мен қасірет әкелген, ананы жесір, баланыжетім еткен, қанша-ма аға буын өкілдері қыршын
кеткен сұм соғыстың біткеніне жарты ғасырдан асып кетті. «Соғыс» пен «Жеңіс» сөзінің
айырмасын еңбек-теген балаға дейін ұққан замана алыстай түсті. Дегенмен соғыс тақы-
рыбына арналған кезкелген мақалада отты жылдардағы қазақстандық майдангерлердің
ерліктеріне, тылдағыістеріне, Қазақстан халқының Ұлы Отан соғысына қосқан үлесі
айтылатыны даусыз. Соңғы уақыттарда, әсіресе тәуелсіздік алғаннан кейін ескерусіз қалған
152
қазақ қаһар-мандарының көзсіз ерліктері туралы мәліметтерге қол жеткізу, ұлттық тарихты
қайта қарастыру жастарға отансүйгіштік тәрбие беруде өз ықпалын тигізуде. Қазіргі таңда
соғыс тақырыбын тәуелсіз азат тұрғысынан қайта қарастыру – батыр ағалар алдындағы
кейінгі толқынның борышы. Бұл қаһарлы соғыстың қырғынынан тағылым алу үшін өте
қажетті мәселе болып табылады.Алпыс жылдан бері сұрапыл соғыстың тағылымы
әртұрғыдан зерттеліп, зерделеніп келеді. Ұлы Отан соғысының оқиғалары, майдан
жауынгерлерінің ерліктері мен тылдағы еңбек адамдарының даңқты істері сол кездің өзінде
дет ілге тиек, әңгімеге арқау болып жатты. Оқиғалардың ізін суытпай жазылған қысқа қысқа
газет хабарларынан бастап, сол кезде-ақ жарияланған үлкенді-кішілі еңбектер халық ерлігін
баяндады.Ал бұл салада тарихшылар мен публицист жазушылардың жазған дүниелерінің өзі
бір талай. Соғыс кезінің тарихын арнайы зерттейтін маман тарихшылардың еңбектерін
былай қойғанда, естелік жазатын соғыс ардагерлері қаншама. Бастан кешкен майдан
хикаяларын солдаттан бастап маршалға дейін жазды. Олардың қаламынан шыққан
дүниелерді бүгінгі оқырман қауым оқып та, кітап сөрелерінен көріп те жүр. Өткен күндердің
өшпес мұрасына, халық ерлігіне арналған еңбек-тердің құны да, мәні де ерекше. Бұл салада
Одақ көлемінде миллион-даған тиражбен жарық көрген мыңдаған күрделі зерттеулер,
мемлекет қайраткерлері мен дипломаттардың, партия, кеңес қызметкерлері, ғалымдар,
жазушылар мен журналистердің еңбектері ұшан-теңіз.
Ұлы Отан соғысы жылдарындағы Қазақстан тарихнамасы кеңестік кезеңде
жалпыодақтық тарихнаманың бір бөлігі болды және сол себептен жалпы еңбектерде,
сонымен қатар соғыс жылдарындағы республиканың тарихы бойынша әдебиеттерді талдаған
арнайы зерттеулерде де қарастырылды.
Біздің ойымызша, Ұлы Отан соғысының тарихын зерттеуді негізгі үш кезеңге бөліп
қарастыруға болады.
Бірінші кезең - соғыс жылдарынан бастап 1950 жылдар арасын қамтиды.
Екіншісі - 1956 жылдан КСРО ыдырағанға дейінгі кезеңді қамтиды.
Үшінші кезең – Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезең.
Бастапқы кезеңде Қазақстан тарихнамасында қазақстандықтардың Ұлы Отан соғысына
қатысуы, еңбек тылындағы кеңес адамдарының даңқты істері сол кезеңнің өзінде мерзімді
баспасөз беттерінде, оның ішінде одақ көлеміндегі түрлі баспасөз және бұқаралық насихат
құралдарының беттерінде жариялана бастады. Сонымен қатар, Қазақстан КП ОК үгіт-
насихат бөлімінің қызметкерлері, ғылыми қызметкерлер мен жазушылар бірігіп жазған 1943
жылы басылып шыққан екі жинақта Қазақ КСР-нің соғысқа қатысуы және онда республика
экономикасының
соғыс
жағдайында
қалыптасуы
сондай-ақ,
майдандағы
қазақстандықтардың ерлігі көрініс тапқан [3].
Соғыс тарихының жалпы мәселелерімен жеке проблемалары белгілі Кеңес
ғалымдарының күрделі ғылыми еңбектерінде де терең зерттелді. Сол кездегі республика
тарихын зерттеуге бағалы материал беретін, 1964–1967 жылдардың ішінде екі том болып
шыққан құжаттар жинағының да алатын орны ерекше [4]. Қазақстан, оның ішін-де қазақ
жауынгерлерінің майдан мен жау тылындағы ерлігі, халықтың жеңіс жолындағы еңбегі,
майданға патриоттық көмегі құжаттар негізінде жан-жақты көрсетілген.Соғыстан кейінгі
жылдары ҰлыОтан соғысы туралы алғашқы зерттеулер жаза бастаған А.Нүсіпбеков болды.
Ол бірнеше рет басылған «Қазақ КСР тарихының» Ұлы Отан соғысына арналған тарауларын
жазды. Республика еңбекшілерінің тылдағы ерен еңбегі, оның еліміздің қуатты арсеналына
айналып, жеңіске қосқан үлесі жөнінде келелі пікірлер айтты. Ол майдан мен тыл
тақырыбын жүйелі түрде зерттеуге жетекшілік етіп, жолға қоюшылардың біріболды.
Академик А.Нүсіпбековтің 1968 жылы орыс тілінде шыққан «Казахстанцы вбит-вепод
Москвой» деген зерттеу еңбегінде 1941 жылы республика жерінде құрылған әскериқ
ұрамалардың, қазақ жауынгерлерінің Мәскеу түбіндегі ерлігі нақты құжаттар негізінде
жазылған. Соғыс кезіндегі республика тарихын зер сала зерттеп, алғаш көлемді монография
жазған ғалымдардың біріҒ.Әбішев. Оның ҰлыОтан соғысы кезіндегі Қазақстанға арналған
еңбегі тыл мен майдан оқиғаларын бірдей қамтыды [5]. Қамтылған мәселелерінің,
153
деректерінің сонылығы жағынан бұл еңбек Ұлы Отан соғысы тарихнамасынан лайықты
орыналады.Соғыс жылдарының тарихына көлемді зерттеулер арнап, өндірте жазған ғалым
М.Қ. Қозыбаев болатын. Оның еңбектерінде республика71 партия ұйымының көп салалы
қызметі жан-жақты көрсетілді.
Бұл еңбектерде Қазақстанның Ұлы Отан соғысы жылдарындағы атқарған рөлі мен
маңызы, республика еңбекшілерінің Ұлы Жеңіске қосқан үлесі тарихтан лайықты орнын
тапты. Мұнымен бірге М.Қ. Қозыбаев Қазақстан комсомол жастарының тарихын зерттеуге
де лайықты үлес қосты [6].Соғыс жылдарындағы Қазақстанның қолхозшы шаруаларының
Жеңіске қосқан үлесі, олардың майдан мен тылды азық-түлікпен, өнеркә-сіпті шикізат пен
жабдықтау жөніндегі рөлі туралы мәселеге де зерт-теушілер ерекше назар аударды. Бұл
тұрғыда Т.Б. Балақаевтың «Қазақстан колхозшы шаруалары Ұлы Отан соғысы жылдарында»
деген көлемді монографиясы (1971 ж.) сол кездегі КСРО көлемінде лайықты бағаланды.
Республика тұрғындарының майданға деген патриоттық көмегімен олардың азат етілген
аудандарға берген туысқандық жәрдемі де зерттеушілер назарынан тыс қалған жоқ. Бұл
мәселе Т.Балақаев пен Қ.Алдажұмановтың «Қазақстан еңбекшілері майдан қызметінде»
деген көлемді монографиясында (1985 ж.) жан-жақты зерттелді.Қазақстандық
жауынгерлердің майдандағы және жау тылындағы ерлік істері көптеген тарихшылардың
зерттеу жұмыстарына арқау болды. Бұл салада С.Н. Покровскийдің, П.С. Беланның,
Н.Едігеновтің, К.Стамбековтың, И.И. Малярдың, А.Мұхамеджановтың, А.Алданаза-ровтың,
В.П. Лупшевтің және басқалардың зерттеулерін айтуға болады[7]. Олардың еңбектерінде
ҰлыОтан соғысы кезіндегі біздің жерлестеріміздің жанқиярлық істері әр қырынан жазылып,
бір арнаға құйылып, ерлік шежіресін жасауда.1991 жылдардан бастап Қазақстанның соғыс
кезіндегі тарихының ақтаңдақ беттерін қалпына келтіруде ауқымды зерттеулер жүргізілді.
Тарихшы Қ.С. Алдажұманов Еңбек армиясы, жер аударылғандар, соғыс тұтқындары туралы
зерттеулер жазды [8].Қазақстандықтардың жеңіске қосқан үлесі туралы қазақт ілінде шыққан
әдебиеттерге тоқтала кетсек, М.Қозыбаевтың, Қ.Әбділдаев-тың, Қ.Досқалиевтің,
Х.Бекішевтің, Т.Балақаевтың, Қ.Көпішевтің, Қ.Алдажұмановтың, т.б. зерттеулерінде,
монографияларында, естелік кітаптарында, жекелеген кейбір мақалаларында айтылады [9].
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1.
Төлеуханқызы А. Ұрпақтарымыз ұмытпайды.// Егемен Қазақстан. 8 мамыр, 2010 ж. № 178-180.
2.
История и историки. Историографический вестник. К 100 летию академика М.В. Нечкиной.
М.,2001. с.7
3.
Казахстан в первый год Отечественной войны против немецко-фашистских захватчиков.-Алма-
Ата, 1943.-325с. История Казахской ССР с древнейших времен до наших дней.-Алма-Ата: Наука,
1943.-
485с.
4.
Абишев Г. Казахстан в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг. А.-А.: Казгосиздат, 1958.;
Козыбаев М. Компартия Казахстана в период Великой Отечественной войны (1941-1945 гг.).- Алма-
Ата: Казахстан, 1964.-363 с; Козыбаев М.К. Казахстан-арсенал фронта. Алма-Ата. Казахстан. 1970.
471 с., Ұлы ерлік.-Алматы: Қазақстан, 1980.156 с. Майдангер студенттер.-Алматы,1985.-105с.
5.
Нусупбеков А.Н. Могучий арсенал Великой Отечественной войны // Известия АН КазССР. Сер.
историч. - 1947. - Вып.З.- С.73-84; Казахстанцы в битве под Москвой.- В кн.: Казахстан в Великой
Отечественной войне: Очерки,- Алма-Ата, 1968, вып.1. Т.6.- С. 5-32; Малыбаев О. Дружба,
испытанная в боях за Родину. А.-А., Казгосиздат,1955; Абишев Г. Работа партии большевиков по
воспитанию чувства советского патриотизма у бойцов-казахов в годы Великой Отечественной войны
(1941-
1945 гг.). А.-А., Казгосиздат, 1950.
6.
Герои Советского Союза-казахстанцы. Сб. Документов и материалов. Кн.1. А-А., Казгосиздат,
1945.
7.
История Казахской ССР. Т.ІІ. ~ Алма-Ата: Наука, 1959. -736 с; Қазақ ССР тарихы . - Т.2. - Алматы:
Ғылым, 1963.
8.
Балакаев Т.Б., Алдажуманов К.С. Историография Казахстана периода Великой Отечественной
войны//Актуальные проблемы истории советского Казахстана.-А-А.:Ғылым,1980. С.115.
9.
Басин В.Я. Тяжелая промышленность Казахстана в Великой Отечественной войне (исторический
очерк).А.-А., Наука,1965.; Пинегина Л.А., Федюкин С.А. Джезказган-город меди. Исторический
154
очерк. А.-А.: Наука, 1965. Шаукенбаев Т. Урало-Эмбинский нефтеносный район. Алма-Ата. Каз
ГИС.1958. 231 с.; Шаукенбаев Т. Экономика нефтяной промышленности Казахстана. Алма-Ата.
Казахстан. 1974.-167 с. Чуланов Г. Промышленность Казахстана за годы Советской власти.-Алма-
Ата: КазГИС 1951.-342с.
10.
Михайлов Ф.К. Профессионально-техническое образование в Казахстане. М., Труд. Резервы,
1962.; Оразов К. Рабочий класс Казахстана в Великой Отечественной войне. А.-А. Наука, 1975.;
Нурбекова Г. Женщины Казахстана-фронту(Трудовые подвиги женщин в промышленности
Казахстана в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.)А.-А., Казахстан, изд. 2-е, перераб. И доп.
1988 г.
САБЫР РАХИМОВТЫҢ ӨМІРІ МЕН ӘСКЕРИ ҚЫЗМЕТІНІҢ ДЕРЕК КӨЗДЕРІ
ЖӘНЕ ТАРИХНАМАСЫ
Н.Б. Нысанбекова
М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінің студенті
(Казахстан, Шымкент)
1941 жылдың 22 маусымында гитлершіл фашистердің Кеңестер Одағына
жаулаушылық мақсатпен енуінен бастап алып ел халқының ауыр да азапты, сонымен қатар
ерлік істерге толы жаңа кезеңі басталды. Бұл соғыс Кеңестер Одағы тарапынан нағыз
халықтық Отан соғысы болғандығына дау жоқ. Елдің барлық халықтары басқаншыларға
қарсы жұмыла көтерілді. Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы халықтарының деп
аталатын алып ел 1418 күн мен түн бойы «Барлығы майдан үшін, барлығы жеңіс үшін!»
деген ұранмен өмір сүрді.
Халқымыздың аға ұрпағының майданда да, тылда да жаппай көрсеткен ерлігі бұрын-
соңды тарихта болған емес. 1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысы кезінде біздің
аталарымыз бен әкелеріміздің ұрыс даласы мен еңбектегі ерліктеріне Қазақстан
Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаев та жоғары баға берді [1]. Орыс пен қазақ,
украин мен грузин, белорус пен өзбек, татар мен тәжік т.с. халықтарды Отанлы қорғау атты
ортақ мақсат біріктірді. Кеңестік республикалардың біртұтас шаңырағындағы әрбір
халықтың әлеуметтік-экономикалық және мәдени жетістіктері барлығынан да қымбат еді.
Міне, сондықтан да 1941-1945 жылдардағы соғыс бүкілхалықтық соғысқа айналды. Бұл
жеңіс – халықтың жеңісі еді. Ұлы Отан соғысының барысында армия мен флоттың көпұлтты
сипаты айқын көріне түсті. Барлық майдандар мен әскери бөлімдерде әртүрлі халықтардың
өкілдері қызмет етті. Олардың көпшілігі комсомол және партия қатарында болды.
Соғыс жылдарында халық бұқарасы арасынан даңққа бөленген қолбасшылар –
маршалдар мен генералдар, әскерлердің ерлік істерге жұмылдырушысы және олардың
қамқоршысы – ержүрек офицерлер жетіліп шықты. 1941-1945 жылдардағы соғыс
шежіресінде Қызыл Армияның ержүрек әрі тәжірибелі командирлері арасынан әскери
қызметтің барлық сатыларынан өткен, 1928 жылдан партия мүшесі (партия билетінің
№2870941) гвардия генерал-майоры Сабыр Рақымовтың есімі ерекше орын алады. Батырдың
өмір жолы мен әскери қызметі бүгінгі таңда қазақстандық отан қорғаушыларға үлгі болып,
командирлік қызметті абыройлы атқаруға шақырады.
Бүгінгі күнге дейін Ұлы Отан соғысы туралы көптеген көркем шығармалар,
кинофильмдер мен театр қойылымдары дүниеге келді. Жер-жерлерде соғыс қаһармандарына
арналған ескерткіштер бой көтерді. Бұл іс әлі де жалғаса бермек. Өткен соғыста қаза
тапқандардың есімдерін қайта калпына келтіріп, олардың ерлік істерін зерттеу жұмыстары
жүргізілуде. Мен де жас тарихшы ретінде Ресей әскери ғылымдары Академиясының
академигі, т.ғ.д., отставкадағы полковник, М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан
мемлекеттік университетінің профессоры Исмаилов Ануар Исмаилұлының жетекшілігімен
даңқты жерлесіміз, гвардия Генерал-майоры Сабыр Омарұлы Рақымовтың өмірі мен әскери
155
қызметінің негізгі кезеңдері мен жауынгерлік ерлігін бейнелейтін мұрағаттық және ресми
сипаттағы құжаттар мен материалдар, көрнекті қолбасшылар мен әскербасшыларының
естеліктері арқылы қазақ жауынгерлерінің Ұлы Отан соғысы шайқастарына қатысуының
тарихнамасы мен дерекнамалық сипаттарын ашуды мақсат еттік.
Менің ғылыми жетекшім 2006 жылдың шілде айында Ресей Федерациясы Қорғаныс
Министрлігінің Бас кадрлар басқармасында болды. Ондағы мақсат – осы министрліктің
Орталық мұрағатында зерттеу жұмысын жүргізу үшін рұқсат алу болатын. Кеңес одағының
Батыры, гвардия генерал-майоры Сабыр Рақымовтың жеке іс-қағаздарымен танысуға
рұқсат ету туралы Әскери қызметкерлерді есепке алу басқармасының бастығы, полковник
Игорь Белогубцевтің қолы қойылған, мұрағат бастығы С.И.Чувашиннің атына жазылған
хатпен бірге С.Рақымовтың атқарған әскери қызметтері туралы мәліметтердің көшірмесін
алды. Осылайша генерал Сабыр Рақымовтың қызметіне байланысты №63937 жеке
ісқағаздарымен танысуға мүмкіндік туды. Жоғарғы шенді әскери командирлердің іс-
қағаздары кез-келген зерттеушіге берілмейтіндігін айта кеткен жөн, оған ерекше рұқсат
керек. Сол кезде жетекшім жинаған құжаттық материалдар Сабыр Рақымов туралы бірлесіп
жазған бірнеше еңбегіміздің негізі болып отыр. Қатарында Сабыр Рақымов болған Ленин
ордені 19-атты әскер дивизиясының мұрағат қорындағы құжаттар соғыстың алғашқы
айларындағы кескілескен шайқастар барысын қайта қалпына келтірумен маңызды. Алдыңғы
шепте жаумен бетпе-бет шайқасқан офицер С.Рақымов Ұлы Отан соғысындағы өзінің
алғашқы жарақатын алды, жау оғы оның сол жақ иығын тесіп өтті. Бұл 1941 жылдың 1
тамазында болған еді. С.Рақымовтың жауынгерлік өмірбаяны 1941жылдың 1 тамызынан
1945 жылдың 26 наурызы аралығында өзі басқарған 395-ші атқыштар, 47-ші және 37-ші
гвардиялық дивизиялармен тығыз байланысты. Бұл әскери құрамалардың мұрағат қоры
С.Рақымовтың қолбасшылық қабілетін айқын көрсеткен соңғы кезеңі оқиғаларын қайта
қалпына келтіруде маңызды құжаттық деректемелер болып табылады. Құжаттық деректердің
бұл тобын соғыс кезінде С.Рақымовтың өз қолымен жазып, кеңестік Өзбекстанның басты
газетінде жарияланған мақала толықтырады [2]. Бұл – 1942 жылдың аяғы мен 1943 жылдың
басында Оңтүстік және Солтүстік Кавказ майдандарында қалыптасқан аса ауыр жағдайда
395-
ші атқыштар дивизиясының қимылдарын сипаттайтын бірден-бір дерек көзі.
Оқиғалардың ізі суымай жазылған бұл мақала сондықтан да ерекше маңызға ие. Генерал
С.Рақымовтің бұл мақаласы мағызды жазба дерек ретінде кітапқа толық ендірілді.
1942 жылдың қазаны мен 1945 жылдың сәуірі аралығында С.Рақымов бірінен соң бірі
үш дивизияны басқарған. Бұл – тарихи факт. Орны мен маңызы ерекше әскери факт. Соғыс
жылдары мұндай жағдай көп болмаған. Қанды майданда қазақ ұлтынан шыққан аса белгілі
жалпыармиялық командир, ержүрек офицер Сабыр Рақымовтың Батыс майданында,
соңыстың өте ауыр кезеңінде табандылық пен әскери тапқырлық көрсетуімен командирлік
сатымен қызметі де жоғарылай бастаған. Мақалаға тарихи деректер және ресми құжаттар
ретінде Кеңес Информбюросының материалдары, КСРО министрліктері мен
ведомстволарының хабарлары да енгізіліп отыр. Бұл мәліметтер қазіргі күнде соғыс
жылдары шежіресінің маңызды дерек көздеріне айналған мерзімдік басылымдардан алынды
[3]. Мақалада келтірілген тағы бір дерек көздерінің бөлігін көрнекті қолбасшылар мен
әскербасшыларының естеліктері құрайды. Деректердің бұл тобына соғыс кезеңінің
қолбасшылары, маршалдар – А.А.Гречко мен К.К.Рокоссовский, армия генералдары
П.И.Батов, А.И.Антонов, С.М.Штеменконың естелік кітаптарынан үзінділер келтірілді [4].
Деректердің бұл тобы ішінен құрамына Сабыр Рақымовтың дивизиясы кірген 65-ші армия
қолбасшысы Павел Иванович Батовтың естеліктер кітабы айрықша орын алады. П.И.Батов
майдандағы оқиғалардың тікелей куәгері ретінде алғашқы болып Сабыр Рақымов туралы
шағын да болса өте құнды кітап жариялады [5]. Осыдан соң басқа басылымдар да шыға
бастады. Бұлар Сабыр Рақымовтың өмірі мен әскери қызметі жөніндегі көркем туынды
ретінде төртінші топты құрайды. Алғашқы көркем шығарма Орта Азия жауынгерлерінің
майдандағы ерліктерін баян еткен бірнеше очерктердің авторы Марина Меленевскаяның
қаламына жатады. Соғыстан кейін М.Меленевская бірінші болып генерал сабыр Рақымов
156
туралы мазмұнды очерк жариялады [6]. Одан кейін Камиль Яшеннің кітабы шықты.
Көпұлтты кеңес мәдениетінің бұл көрнекті өкілі Сабыр Рақымовтың майдандағы өмірі
жөнінде театр қойылымын қойып, көркем фильм түсірді [7]. 1975 жылы жеңістің 30
жылдығы қарсаңында Мәскеу И.П.Кургузовтың кітабы шықты [8]. Бұл кітап генерал
өмірінің көп қырларын толықтырды. 1992 жылы басылған Ташкент қаласы жөніндегі
энциклопедияда генерал Рақымов туралы және оның атындағы мекемелер мен аудан туралы
көптеген мәліметтер келтірілді [9]. Жеңістің 50 жылдығына орай, 1995 жылы
республикаларда шыққан «Еске алу кітаптарының» маңызы үлкен болды. Осындай еске алу
кітаптары Қазақстанның көптеген облыстары мен аудандарында да жарық көрді. Бұл
кітаптарда әрбір облыс, ауданнан майданға алынып, оралмай қалғандар туралы мәліметтер
келтірілді. Оңтүстік Қазақстан облысында «Боздақтар» кітабы жарық көрді [10]. Оңтүстік
Қазақстандық инженер-геолог Ерлік Дүйсебеков генерал С.Рақымовтың өмірі мен ерліктері
туралы қызықты көркем шығарма жазып, көпшілікке ұсынғанын ерекше айта кеткен
орынды. Аталмыш автор генерал туралы көп жылдар бойы жинақтаған материалдар
негізінде оқырман тарапынан жылы қабылданған өзінің кітабын жариялады.Көптеген
жылдар бойы батырды халқына шырылдап жүріп табыстаған Құралай Натуллаеваның
жарына деген адалдығына құрметпен қараған жөн. Ол кісі туралы қоштасу мақаласы
республикалық «Жас Алаш» газетінде жарық көрді [11]. Тарихи құндылыққа айналған бұл
материал да мақала жазуда есепке алынды. Шымкенттік ұстаз-ғалым, филология
ғылымдарының кандидаты Әсілхан Оспанұлының еңбегіне жоғары баға берген орынды. Ол
1972 жылы «Қазығұрт қыраны» атты мақала жариялады [12]. Осыдан бірнеше айдан кейін
«Лениншіл жас» (қазіргі «Жас Алаш») газетінде жарық көрген мақаласында Әсілхан
Оспанұлы тұңғыш рет Сабырдың қазақ ұлтынан шыққандығын, ал оның «Рақымов» деген
тегі нағашысының атынан алынғанын, сондықтан ол өзбек болып жазылып кеткендігін
дәлелдейді. Кеңестік тоталитарлық жүйе тұсындағы саясатқа орай, Рақымовты екі туысқан
халықтың – қазақ пен өзбектің ортақ перзенті деп айтуға мәжбүр болды. Бірақ шыққан тегі
қазақ екендігін және дүниеге келген жері Оңтүстік Қазақстан облысының «Коммунизм»
кеңшары, қазіргі Қазығұрт – соғысқа дейінгі жылдардағы Қаратас ауданы екендігін айқын
мәлімдеді. Генерал Рақымов жөніндегі кейбір жарияланымдарда оқырманды адастыратын
жаңсақтықтар мен қателіктер кездеседі. Өмірбаяндық очерк түрінде шыққан Л.У.Юсуповтың
кітабының мазмұндамасында дивизия командирінің әскери дәрежесі «генерал-лейтенант»
деп көрсетілген. Кітапқа берілген редакциялық түзетуде Рақымовтың әскери дәрежесі
«генерал-майор» екенін, ал ол басқарған дивизия «Суворов орденді және Кутузов орденді екі
рет Қызыл тулы гвардиялық атқыштар дивизиясы» деген сөз бас әріппен жазылуы тиіс,
өйткені Рақымов басқарған дивизия екі рет Жауынгерлік Қызыл Ту орденімен
марапатталған. Осы жерде «Рақымов бірінші дәрежелік Суворов орденімен марапатталған»
деп қате жазылған. Ал шындығында ол екінші дәрежелі Суворов орденімен марапатталған.
Алайда аталған жаңсақтықтар, кітаптың маңызын кеміте алмайды. Сабыр Рақымовтың есімі
мен өмір жолы соғыс және одан кейінгі жылдарда мерзімдік басылымдар беттерінде,
кітаптарда, театр қойылымдары мен фильмдерде көрініс тапқан. Бұл очеркте жарияланған
материалдарға тек тарихнамалық тұрғыдан ғана сараптама жасалған. Әрине, әр заманның
өзіндік үні мен бет-бейнесін болады, өзіндік ерекшелігін байқауға болады. Дегенмен, қазақ
халқы арасынан атылып шыққан ер азамат, ержүрек батыл офицер Рақымов туралы
құжаттарда командирлік тәжірибесі мен рухани қасиеттері жоғары бағаланып, қантөгіс
майданда оған полк пен дивизияны басқаруды тапсырғаны кездейсоқ оқиға емес. Сол
мінездемелік құжатта корпус командирі Кеңес Одағының Батыры генерал-лейтенант Иванов
Сабыр Рақымовты өзінше бағалай келе «Дивизия командирі қызметіне лайықты, сол орынға
бекітуді сұранамын», - деп, қолын қойған. Бұл қорытынды сөздер қазақ тарихында, әскери
шежіре және де ұлттық рухани қазынада мәңгілік орын алуы тиіс. Бүгінгі таңда генерал
Рақымовтың командирлік қызметі мен адами бейнесі, ерлігі мен өнегелі істері Қазақстан
тұрғындары мен Отанымыздың солдаттары үшін, барша қазақстандық жастар үшін үлгі
болып, патриоттық тәрбиелеу жұмыстарында тарихи және рухани құрал ретінде қолдау
157
табатыны анық-ақ. Генерал-майор Сабыр Рақымовты дәріптеу, оның өнегелі өмірі мен
майдандағы ерліктерін баяндау арқылы бүгінгі Отанды қорғау жұмыстарын жақсартуға
ықпал жасау, жастарды патриоттық сезімге баулу аса маңызды және де қай кезеңде
болмасын өзекті мәселе екенін ұмытпаған жөн.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Пайдаланылған әдебиеттер тізімі - Сборник материалов Международной научно-практической конференции

text:
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1.
Н.А.Назарбаев. қазақстан халқына жолдау. 29.01.2010.
2.
Правда Востока. 15.05.1943.
3.
Әңгіме төмендегі басылымдар туралы болып отыр: «Правда», «Известия», «Ведомости
Верховного Совета СССР», «Красная Звезда», «Комсомольская правда», «Фрунзеневец», «Звезда
Востока».
4.
Краснознаменный Туркестанский. Армия генералы Н.И.Поповтың редакциясымен. Редколлегия
мүшесі және ғылыми редактор А.И.Исмаилов. М. Воениздат. 1988. 436 страниц.
5.
П.И.Батов, генерал-полковник, Кеңес Одағының екі мәрте Батыры. Достойный сын узбекского
народа. Ташкент, 1947, 10-18беттер.
6.
М.меленевская. Сабыр Рахимов – первый узбекский генерал. / «Звезда Востока». Ташкент, 1946,
№1-2. 123-132 беттер.
7.
К.Яшен. Генерал Рақымов. // К.Яшен. Екі томдық шығармалары. І том. Ташкент, 1973. 370-414
беттер.
8.
И.П.Кургузов. Командир гвардейской. М.ДОСААФ-тың баспасы. 1975. 125-бет.
9.
Ташкент. Энциклопедия. 1992. 267-269 беттер.
10.
Боздақтар. А., 2006. Редакция алқасының төрағасы Ә.Бектаев.
11.
Батырға лайық жар еді // Жас Алаш. 2006, 28 қараша.
12.
«Оңтүстік Қазақстан», 1972, 9 мамыр.
158
II СЕКЦИЯ
ҰЛЫ ОТАН СОҒЫСЫ ШАЙҚАСТАРЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАНДЫҚТАР ЖӘНЕ
ӘСКЕРИ КҮНДЕЛІКТІ ӨМІР
КАЗАХСТАНЦЫ В СРАЖЕНИЯХ ВЕЛИКОЙ ОТЕЧЕСТВЕННОЙ ВОЙНЫ И
ВОЕННАЯ ПОВСЕДНЕВНОСТЬ
KAZAKHSTANIS IN THE BATTLES OF THE GREAT PATRIOTIC WAR AND
MILITARY ROUTINE
ЯССКО-КИШИНЕВСКАЯ ОПЕРАЦИЯ (1944 г.): ИСТОЧНИКИ ПОБЕДЫ
СОВЕТСКИХ ВОЙСК
И.А.Тропов
д.и.н., профессор кафедры истории
Ленинградский государственный университет им. А.С. Пушкина
(Санкт-Петербург, Россия)
Семидесятилетие Великой Победы – это значимый повод еще раз обратиться к истории
Великой Отечественной войны 1941–1945 гг. и, в частности, к героическим страницам
истории Ясско-Кишиневской операции (20–29 августа 1944 г.). Эта стратегическая
наступательная операция является одной из выдающихся и героических страниц истории
Великой Отечественной войны. О ней, с той или иной степенью полноты и объективности,
пишут как в специальных работах, посвященных освобождению Молдавии от фашистов, так
и в обобщающих трудах по истории Великой Отечественной войны в целом или по истории
ее завершающего этапа. Однако, как показал анализ российской советской [2] и современной
[17] историографии, большинство научных работ посвящено военным аспектам
рассматриваемой проблемы. Они содержат богатый, хотя порой и разноречивый,
фактический материал, главным образом, о соотношении военных сил накануне и в ходе
операции, о целях и действиях штабов и войск различных противоборствовавших сторон и
т.п. Не отрицая значимости исследования сугубо военных аспектов Ясско-Кишиневской
операции, заметим, что при этом в тени остается вопрос об источниках победы советских
войск в данной стратегической наступательной операции.
Данная научная проблема, несомненно, отличается актуальностью. Во-первых, ее
всестороннее и непредвзятое осмысление позволяет глубже понять направленность и
характер событий, происходивших в 1944 г. на южном участке советско-германского фронта,
имевшего исключительно важное значения для окончательной ликвидации фашистской
угрозы в Юго-Восточной Европе [11, с. 440–444]. Во-вторых, выявление источников победы
Красной армии в событиях августа 1944 г. имеет непреходящее значение для извлечения
исторических уроков, формирования исторического сознания современного поколения с
учетом героического опыта поколения победителей [13]. И, в-третьих, вопрос об источниках
победы Красной Армии в Ясско-Кишиневской операции является весьма злободневным в
современных условиях, когда некоторые исследователи, в силу присущей им очевидной
политической ангажированности, трактуют его предвзято, подменяя исторический анализ
мифотворчеством [12; 19, с. 10–20, 370–371].
Ясско-Кишиневская операция стала продолжением и развитием наступательных
действий Красной Армии на южном фланге Восточного фронта, предпринятых зимой –
весной 1944 г., и обеспечивших выход советских войск на линию по р. Днестр от побережья
Черного моря до г. Яссы (недалеко от Кишинева). В научной и учебной литературе довольно
широкое распространение получило высказывание Г.К. Жукова о том, что исход войны был
предрешен «на полях сражений советско-германского фронта еще в 1943 – начале 1944 года»
[5, с. 567]. Этот вывод выдающегося советского военачальника едва ли нужно оспаривать.
Но вместе с тем не следует трактовать эти слова упрощенно: никакой легкой, быстротечной
или тем более «само собой разумеющейся» победы над фашистской Германией и ее
159
союзниками просто не могло быть, несмотря на все грандиозные успехи советских войск на
Восточном фронте. Эту полную и окончательную победу СССР и его союзникам по
антигитлеровской коалиции еще предстояло завоевать.
Несмотря на то, что в условиях коренного перелома в ходе Великой Отечественной
войны немецко-румынские войска утратили инициативу и были вынуждены перейти к
стратегической обороне, в целом обстановка на южном участке фронта к лету 1944 г.
оставалась не простой. Вермахт всё еще обладал значительными людскими и материальными
ресурсами: «Если взять уровень 1941 года за 100 процентов, то к июлю 1944 года военное
производство поднимается до 322 процентов… Никогда еще фирмы Германии не давали
вермахту столько современной военной техники, никогда еще армия, флот и люфтваффе не
получали столько средств борьбы» [11, с. 435]. Накануне Ясско-Кишиневской операции
немецко-румынские силы насчитывали (вместе с тыловыми структурами) 900 тыс. солдат и
офицеров, 7600 орудий и минометов, 404 танка и штурмовых орудия, 810 самолетов [16, с.
378]. По приказу командующего группой армий «Южная Украина» генерал-полковника Г.
Фриснера на огромном по своей протяженности участке фронта было возведено несколько
линий мощных оборонительных сооружений, общей глубиной около 80 км [15, с. 489; 19, с.
374].
Советская сторона также наращивала свой кадровый и военно-технический потенциал
на рассматриваемом направлении. По данным, приведенным членом Военного совета 3-го
Украинского фронта А.С. Желтовым, к августу 1944 г. «превосходство в силах и средствах
над противником было в пользу наших войск: по живой силе – в 1,4 раза, по артиллерии – в
2,1 раза, по танкам – в 3,4 раза, по авиации – более чем в 2 раза» [4, с. 6–7]. В связи с этим
необходимо затронуть одну из весьма острых проблем истории Второй мировой войны –
проблему поставок по ленд-лизу. Ряд исследователей полагает, что именно благодаря
поставкам в СССР зарубежной военной техники советские войска смогли развернуть
успешные наступательные операции в 1944–1945 годах [8, с. 27–29]. Российские историки,
как правило, выступают с опровержением данного тезиса. Наиболее взвешенным
представляется подход современного петербургского историка В.О. Левашко, указавшего на
«большое значение» поставок по ленд-лизу для советских вооруженных сил, но при этом
подчеркнувшего, что нет оснований приписывать этим поставкам «решающее значение» в
победе СССР в войне [7, с. 84–85]. Превосходство в боевой технике было достигнуто за счет,
прежде всего, мобилизации внутренних резервов советской экономики и трудового героизма
народа.
Сосредоточение крупных людских и военно-технических сил на южном крыле
советско-германского фронта, обеспечившее заметный численный перевес над войсками
противника, стало, несомненно, важным условием победы советских войск в предстоявшей
стратегической наступательной операции. Вместе с тем, надо учитывать, что имевшимся
численным превосходством советскому командованию еще нужно было умело и эффективно
воспользоваться при планировании операции и в ходе боевых действий.
Распоряжение Ставки верховного главнокомандования командованию 2-го и 3-го
Украинского фронтов о подготовке к проведению крупномасштабной военной
наступательной операции с целью освобождения от фашистской оккупации Молдавии и
выведения из войны Румынии, поступило 15 июля 1944 г. [1, с. 426; 6, с. 187]. Разработка
планов операции и непосредственная подготовка наступления были проведены в предельно
сжатые сроки. Выдающуюся роль в этом сыграли командующие 2-м и 3-м Украинскими
фронтами генералы Р.Я. Малиновский и Ф.И. Толбухин, а также начальники штабов
указанных фронтов генералы М.В. Захаров и С.С. Бирюзов, координацию действий которых
осуществлял маршал С.К. Тимошенко.
Умение советских полководцев учитывать слабые места противника, принимать во
внимание природно-географические особенности местности, способность твердо отстаивать
свою позицию перед лицом вышестоящего руководства – всё это стало еще одним
важнейшим источником победы в Ясско-Кишиневских «Каннах».
160
Рассмотрим, как военное искусство командующих фронтами и их подчиненных влияло
на ход и итоги операции. Июль 1944 г. был отмечен острой борьбой мнений по вопросу о
выборе направления главного удара на 3-м Украинском фронте. Ставка склонялась к
«необходимости подготовки наступления главных сил фронта на кишиневском
направлении» с Шерпенского плацдарма, а командование фронтом во главе с Ф.И.
Толбухиным полагало, что «более целесообразно нанести главный удар с плацдарма южнее
Бендеры в общем направлении на Хуши», хотя данный плацдарм и имел ряд отрицательных
свойств (его незначительные размеры, заболоченность местности и пр.) [20, с. 58].
Толбухину удалось отстоять свое предложение и, как показали дальнейшие события, это
было совершенно оправданным шагом. Одновременно советское командование проводило
целую серию мероприятий, направленных на дезинформацию противника: демонстративное
усиление присутствия советских войск на Шерпенском плацдарме, многочисленные
радиоигры с неприятелем и при этом умелая маскировка гигантского сосредоточения сил на
Кицканском плацдарме и северо-западнее Ясс, откуда в действительности и предполагалось
нанести удар по врагу. Начальник Оперативного управления Генштаба Красной Армии С.М.
Штеменко имел все основания утверждать, что основная задача всех этих мероприятий –
«заставить умного и опытного противника ждать нашего наступления только в районе
Кишинева» [19, с. 373] – была целиком и полностью достигнута. Руководство группы армий
«Южная Украина» во главе с Г. Фриснером вплоть до начала развертывания боевых
действий 20 августа 1944 г. так и не разгадало замысел командования русских войск,
организовав дислокацию своих основных сил (прежде всего, 6-й немецкой армии) в
соответствии со своими ложными расчетами.
Военное искусство советского командования со всей силой проявилось в дни
проведения Ясско-Кишиневской операции. Наличие глубоко эшелонированной обороны
немецко-румынских войск придавало особое значение тому, насколько внезапным и
массированным станет наступление советских войск. Это был тот редкий в военной практике
случай, когда исход сражения во многом должен был решить один-единственный – первый –
день наступления. Без преувеличения можно сказать, что действия командиров и солдат
Красной Армии отличались высочайшей степенью четкости и слаженности.
Утром 20 августа, перед началом наступления советских войск была проведена
мощнейшая артиллерийская подготовка. В результате действий многих тысяч орудий и
минометов первая линия обороны противника была полностью сокрушена [18, с. 72], что
создало благоприятные возможности для наступления советской пехоты и
механизированных корпусов. Массированные действия на земле были активно поддержаны
советской авиацией, которая в тот же день нанесла мощные бомбовые удары по военно-
морским базам противника Констанца и Сулина. «С этого момента, – отмечает современный
исследователь М.Э. Морозов, – прекратилось функционирование Констанцы как главной
базы флота противника и одного из важнейших узлов его морских коммуникаций. Удары
нашей авиации по Сулину лишили неприятельское командование возможности использовать
корабли в бассейне Дуная для срыва переправ советских войск» [10, с. 199].
В первый же день наступления огневая система немецко-румынских войск была в
значительной мере подавлена, важнейшие узлы коммуникаций разрушены. Потеря
противником только за 20 августа девяти своих дивизий [19, с. 375] стала прологом полного
разгрома вражеской группы армий «Южная Украина». В последующие дни советские войска
наращивали и закрепляли достигнутые 20 августа успехи. Ведущая роль в Ясско-
Кишиневской операции выпала на долю 37-й армии, действовавшей в первом эшелоне
ударной группировки 3-го Украинского фронта: «Ее войска в течение двух дней прорвали
тактическую зону оборону противника, разгромили его самый крупный оперативный резерв
– 13-
ю танковую дивизию – и на пятый день операции вышли к р. Прут, на пути отхода
кишиневской группировки врага. В последующие три дня 37-я армия совместно с
механизированными корпусами приняла на себя удар основных сил кишиневской
группировки врага и одновременно с другими армиями фронта успешно решала задачу по
161
ликвидации крупной окруженной вражеской группировки 6-й немецко-фашистской армии»
[9, с. 160].
Говоря об источниках победы советских войск в Ясско-Кишиневской операции,
невозможно не затронуть вопрос о героизме солдат и офицеров Красной армии. Символом
воинской доблести и отваги стали подвиги командира роты 468-го стрелкового полка 111-й
стрелковой дивизии 52-й армии лейтенанта А.Р. Шемигона и командира отделения 4-й роты
21-
го стрелкового полка 180-й стрелковой дивизии 27-й армии 2-го Украинского фронта
сержанта А.Е. Шевченко, закрывших вражеские амбразуры своими телами [20, с. 116].
Проявлением самоотверженности и беззаветной любви к Родине стали действия ефрейторов
А.И. Гусева и К.И. Гуренко, подорвавших ценой собственной жизни вражеские танки в
районе молдавского села Ермоклия [3, с. 78–79].
Огромную поддержку действующей армии оказывали партизанские отряды и
соединения, наносившие удары по врагу на его важнейших коммуникациях. «Только за лето
1944 г., – отмечают современные исследователи, – они пустили под откос 14 вражеских
эшелонов, отбили 25 танков и бронемашин, около 700 повозок со снаряжением и
боеприпасами, истребили 11 тысяч солдат и офицеров противника… Партизаны
распространяли листовки в населенных пунктах, прятали у себя раненых бойцов» [14, с.
359]. Отметим, что в рассматриваемом регионе действовали как молдавские партизанские
отряды и соединения, так и русские, украинцы и представители других национальностей,
защищавших свою общую Родину.
В результате проведенной Ясско-Кишиневской операции, советские силы полностью
разгромили немецко-румынские войска, освободили Молдавию от оккупации, обеспечили
выход Румынии из войны. Ликвидация крупной группировки противника привела к
качественному изменению стратегической обстановки на Балканах в пользу СССР, создала
«благоприятные условия для глубокого охвата всего южного стратегического фланга
фашистской Германии» [4, с. 25].
Анализ событий блестяще проведенной Ясско-Кишиневской операции позволяет
говорить о совокупности факторов, обеспечивших победу советских войск в боях за
освобождение молдавской земли. Важнейшими слагаемыми победы стали эффективность
деятельности командного состава 2-го и 3-го Украинского фронтов по подготовке и
осуществлению крупномасштабной стратегической наступательной операции; достигнутое в
тяжелейших условиях экономическое и военно-техническое превосходство Красной армии
над войсками противника, военное искусство советского командования и, в частности,
умелая координация действий сухопутных войск, авиации и флота; высокая боевая выучка,
патриотизм и массовый героизм советских воинов, широкая поддержка советской армии со
стороны многонационального по своему составу партизанского движения и подпольщиков.
Единство всех указанных факторов обеспечило победоносное завершение Ясско-
Кишиневской операции, которая по праву считается одной из наиболее результативных
стратегических наступательных операций за все годы Великой Отечественной войны.
Список литературы:
1.
Бешанов В.В. Год 1944 – «победный». М.: Яуза:Эксмо, 2009.
2.
Веременко В.А. История освобождения Молдавии от немецко-фашистских захватчиков в
освещении российской советской исторической науки (1960-е – 1980-е гг.) // Conferinţa ştiinţifică
internaţională «Operaţiunea Iaşi-Chişinău: mituri şi realităţi. A 70-a aniversare a eliberării Moldovei şi
Europei de Sud-
Est de ocupaţia fascistă» / «Ясско-Кишинѐвская операция: мифы и реалии. К 70-летию
освобождения Молдовы и Юго-Восточной Европы от фашистской оккупации» (Chişinău, 21–25
august / 14–
17 septembrie 2014). Chişinău [Кишинев], 2014. С. 108–113.
3.
Год решающих побед (Великая Отечественная война. 1944) / под общ. ред. Ю.П. Квятковского и
А.А. Кольтюкова. М.: б/и, 2009.
4.
Желтов А.С. Ясско-Кишиневская операция (20 августа – 27 сентября 1944 г.). М.: ВПА им. В.И.
Ленина, 1964.
162
5.
Жуков Г.К. Воспоминания и размышления. М., 1969. С. 567.
6.
Кульков Е.[Н.], Мягков М.[Ю.], Ржешевский О.[А.] Война 1941–1945: Факты и документы / под
ред. О.А. Ржешевского. М.: Олма Медиа Групп, 2011.
7.
Левашко В.О. Антигитлеровская коалиция: ленд-лиз и его современные оценки // Победа
советского народа в Великой Отечественной войне: итоги и уроки (к 65-летию Победы советского
народа в Великой Отечественной войне 1941–1945 гг.): материалы междунар. науч. конф. / под общ.
ред. В.Н. Скворцова. СПб.: ЛГУ им. А.С. Пушкина, 2010. С. 69–85.
8.
Макдональд Ч. Тяжелое испытание. Американские вооруженные силы на европейском театре во
время Второй мировой войны. М.: Воениздат, 1979.
9.
Мацуленко В.А. Удар с Днестровского плацдарма (Наступление 37-й армии 3-го Украинского
фронта в августе 1944 г.). М.: Воениздат, 1961.
10.
Морозов М.Э. Плечом к плечу // Освобождение 1944. Материалы в помощь лекторам / под общ.
ред. А.М. Соколова. М.: Издательство Патриот, 2009.
11.
Назария С.[М]. Международные отношения в эпоху мировых войн: факты и мифология.
Кишинев, 2012.
12.
Назария С.М., Поливцев В.Н. Глупость или невежество? Ясско-Кишиневская операция и ее
интерпретации в современной румынской историографии // Родина. 2010. № 11. С. 144–147.
13.
Патриотическая идея накануне XXI века: прошлое или будущее России? Материалы межрег.
науч. конф., 19–20 сентября 1998 г. Волгоград, 1999.
14.
Победа – одна на всех (Вклад союзных республик СССР в завоевание Победы в Великой
Отечественной войне 1941–1945 гг.) / под общ. ред. А.И. Сорокина. М.: б/и, 2010.
15.
Самсонов А.М. Крах фашистской агрессии. 1939 – 1945: Исторический очерк. М.: Наука, 1975.
16.
Соколов А.М. Великая Отечественная война. Хронограф 1944. М.: «Патриот», 2010.
17.
Тропов И.А. Современная российская историография освобождения Молдавии от фашистской
оккупации // Conferinţa ştiinţifică internaţională «Operaţiunea Iaşi-Chişinău: mituri şi realităţi. A 70-a
aniversare a eliberării Moldovei şi Europei de Sud-Est de ocupaţia fascistă» / «Ясско-Кишинѐвская
операция: мифы и реалии. К 70-летию освобождения Молдовы и Юго-Восточной Европы от
фашистской оккупации» (Chişinău, 21–25 august / 14–17 septembrie 2014). Chişinău [Кишинев], 2014.
С. 114–119.
18.
Фриснер Г. Проигранные сражения. М.: Воениздат, 1966.
19.
Шорников П.М. Молдавия в годы Второй мировой войны: К 70-летию Великой Победы нд
фашизмом. Кишинев, 2014.
20.
Ясско-Кишиневские Канны / под общ. ред. Р.Я. Малиновского. М.: Наука, 1964.
II
DÜNYA SAVAŞI ARİFESİNDE ALMANYA İLE RUSYA ARASINDA TÜRKİYE
Себахаддин Шимшир
PhD, доцент
Балыкесир университеті
(
Балыкесир, Түркия)
Мақалада 28 қыркүйек 1939 жылы Кеңес Одағы мен Германия арасында қол қойылған
жаңа келісімшарттың негізі талданады.
Бұл кезеңде Түркияның мақсаты – Англия мен Ресейдің арасында достық қарым-
қатынасты жақсарту болатын. Түркияның Ресеймен арасындағы достық шарты ағылшын-
француз одағымен шиеленістіре алмайтын еді. Анкарадағы ағылшын елшісінің айтқанындай
бұл екі шарт арасындағы байланысты бітіру мүмкін бе еді?
ІІ-дүниежүзілік соғыс кезіндегі Германия мен Кеңес Одағы арасындағы Түркияның
ұстанымы баяндалады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Giriş - Сборник материалов Международной научно-практической конференции

text:
Giriş
II. Dünya Savaşının daha başlarında, 25 Eylül 1939 tarihinde Moskova’ya giden Türkiye
Dışişleri Bakanı Şükrü Saraçoğlu’nun yanında Genel Sekreter Yardımcısı Cevat Açıkalın, siyasî
işler genel müdürü Feridun Cemal Erkin ve özel kalem müdürü Zeki Polar yer almıştır. Sovyetler
163
Boğazların statüsünde değişiklik yapılmasını ve diğer başka bazı isteklerde bulunarak, Boğazların
ortak savunulmasına dair bir andlaşmanın imzalanmasını istemişlerdir. Ancak, bunlar Türkiye
tarafından reddedilmiştir [1; 2].
Sovyetlerin 23 Ağustos 1939’da Almanya ile Saldırmazlık paktı imzalaması Türkiye’de
şaşırtıcı bir etki yapmıştır. Olay Türkiye’nin dış ilişkilerinde yeni bir safha açmaktır. Sovyetler
Birliği’nin de katılacağı ümidiyle katıldığı Barış Cephesi”nde Türkiye iki batılı devlet ile yalnız
kalmıştır. Hitler ve Mussolini Türkiye’nin yeni gelişen bu şartlara uygun olarak tutumunu
değiştireceğini; zira imzalanan anlaşmanın Türkiye’yi bir kıskaç içine aldığını ve bu durumun
İngiliz ve Fransızların Doğu Akdeniz ile ilgili bütün stratejik planlarını bozacağını tahmin
etmişlerdi. Şimdi Türkiye, eski dostu ve büyük komşusu Sovyetler Birliği ile beraber yürüyerek
İngiliz – Fransız deklarasyonundan mı, yoksa deklarasyona bağlı kalarak Sovyetlerden mi ayrılmalı
idi? Üçüncü bir şık olarak her iki tarafla da ittifak ilişkilerine girişerek iki dostluğu bağdaştırmaya
mı çalışmalıydı? Türkiye üçüncü yolu denemeye karar vermiştir [3].
Şükrü Saraçoğlu’nun Moskova Ziyareti
Türk Dışişleri Bakanı Şükrü Saraçoğlu her iki dostluğu bağdaştırma amacı ile 25 Eylül’de
Moskova’ya gitmiştir. Kendisi sözde Potemkin’in ilkbaharda Türkiye’ye yaptığı ziyareti iade ve
“iki devleti ilgilendiren meseleler hakkında görüşmek” için Moskova’ya davet edilmiştir. İki devleti
ilgilendiren meselelerden kasıt Türkiye’nin İngiltere ve Fransa ile yalnızca imza bekleyen ittifakı ve
Sovyetler Birliği’nin Almanya ile yaptığı saldırmazlık paktıdır. 1925 Türk-Sovyet antlaşmasına
göre taraflar birbirlerine danışmadan başka devletlerle ittifak yapmayacaklardı [3, 141; 4].
26 Eylül tarihinde Rusya Dışişleri Bakanı Molotov ile ilk görüşmeler yapılmıştır. Görüşmede,
Türk –
Sovyet Anlaşması yerine, Rusların 1936 Montreux Sözleşmesi ve bu sözleşme ile kurulmuş
olan Boğazların uluslararası statüsü üzerinde kendilerinin lehine değişiklik yapılması teklifi ile
karşılaşmışlardır. Tarafların ikinci toplantısına Stalin’de katılmıştır. Stalin, Boğazlar konusundan
başka Türk – İngiliz – Fransız üçlü andlaşmasında bazı değişiklikler yapılmasını da öne sürmüştür.
Saraçoğlu, üçlü andlaşmanın parafe edilmiş olduğundan, boğazlar sözleşmesinin de uluslararası bir
niteliği olduğundan iki devlet tarafından değiştirilmesinin mümkün olmadığını belirtmiştir. Aynı
tarihlerde Alman Dışişleri Bakanı von Ribbentrop’da Moskova’ya gelmiştir [2, 823; 5]. Türk heyeti
ile görüşmelere ara verilmiş ve Sovyetler ile Almanya arasında görüşmelere geçilmiştir.
AslındaTürk heyeti ile yapılan bu ilk görüşmede V. Molotov’unTürk heyetine üç mesajı verdiği
görülecektir;
1.
İngiltere ile yapacağınız anlaşma ağırdır. Vazgeçseniz iyi olur.
2.
İtalya tehlikesine karşı Almanya ile anlaşmanız yararlı olacaktır.
3.
Biz sizinle Almanya’nın menfaatleri aleyhine bir anlaşma yapamayız [5, 136].
Al
man Dışişleri Bakanı Ribbentrop’da Moskova’da
Ribbentrop’un Moskova’ya gelmesi üzerine Türk –
Sovyet görüşmeleri ertelenerek, Almanlar
ile yapılacak görüşmeler öne alınmış ve 28 Eylül 1939 tarihinde Sovyetler Birliği ile Almanya
arasında yeni bir andlaşma ve gizli protokoller imzalanmıştır. 1 Ekim 1939 tarihinde Türk – Sovyet
görüşmeleri yeniden başlamıştır [2, 824]. Ancak bu görüşmeler, Sovyetlerin Türk Dış politikası
hakkındaki görüşleri ve aşırı isteklerinde ısrar etmeleri üzerine, bir anlaşmaya varılamadan, 16
Ekim 1939 tarihinde sona ermiştir. Saraçoğlu başkanlığındaki Türk heyeti de ertesi gün
Moskova’dan ayrılmıştır [6].
Türk Dışişleri Bakanının üç hafta bekletilmesinden sonra Sovyetler, Türkiye ile varılan
antlaşmayı temelinden değiştirecek bazı tekliflerde bulunmuşlardır. Sovyetlerin bu istekleri
aşağıdaki şekilde özetlenebilir:
1.
Boğazların ortak savunulmasına dair bir paktın imzalanması.
2.
Türkiye ile imzalanacak antlaşmanın Sovyetler Birliğini hiçbir şekilde Almanya ile silahlı
bir çatışmaya sürüklemeyeceğini öngören Almanya lehine bir ihtirazı kaydın antlaşma metnine
eklenmesi.
3.
Montreux Sözleşmelerine, Karadeniz’de kıyısı olmayan devletlerin savaş gemilerine
Boğazların her zaman ve mutlak surette kapatılmasını öngören bir değişikliğin getirilmesi.
164
4.
Sov
yetler Birliğinin Besarabya’yı ve Bulgaristan’ın Dobruca’yı ellerine geçirmeleri
karşısında Türkiye’nin tarafsızlığı.
Bu teklifler Saraçoğlu tarafından derhal reddedilmiş ve karşı istek olarak Türkiye, kendisini
İngiltere ve Fransa ile savaşa sürükleyecek bir ihtirazi kayıt üzerinde ısrar etmiştir. Böylece
müzakereler sonunda, başlangıçtaki amaç ayrılığı ortaya çıkmış ve imzalanacak paktın ne Sovyetler
Birliği ve ne de Türkiye için bir kıymeti, bir anlamı kalmıştı. Bu şartlar altında Saraçoğlu 17
Ekim’de Mo
skova’dan ayrıldı.
Bundan sonra Türkiye ile Sovyetler Birliği’nin yolları ayrılmıştı [3, 143]. Aslında
bu
ayrılığın temelleri 23 Ağustos 1939 tarihinde atılmıştır. Zira, o tarihte Almanya ile Sovyetler Birliği
arasında saldırmazlık antlaşması imzalanmış ve tarihe Hitler – Stalin paktı olarak geçmiştir. Bundan
sonraki süreçte ise, 22 Eylül tarihinde Alman –
Sovyet ortak resmi tebliği yayınlanmıştır. 24 Eylül
tarihinde ise, Sovyetler Birliği Yüksek Şurası’nın Moskova, Kalininsk, Leningrad, Belorusya, Kiev,
H
arkov ve Orlov’da askerî eğitime çağrılan ihtiyat kuvvetlerinin seferber edildiklerine dair
kararnamesi ilan edilmiştir [7].
Sovyetler ayrıca baskı ve şantaj yolu ile Litvanya, Letonya, Estonya devletlerini peyk haline
getirdikleri gibi, ayrıca Finlandiya ve Türkiye’yi de kendilerine bağlı hale getirmek istemişlerdir.
Ancak, Finlandiya ve Türkiye Moskova’ya şiddetli bir şekilde karşı koyarak, Sovyetlerin
prestijlerini de sarsmışlardır. Öyleki, Moskova ziyaretinde bulunan Türk Dışişleri Bakanı Şükrü
Saraçoğlu’na Molotov tarafından muazzam bir resmi kabul yapılmasına rağmen, Saraçoğlu
teklifleri kendi memleketi menfaatine değerlendirmiş ve çoğunu reddetmiştir [7, 88]. Bu
başarısızlığa rağmen, Stalin – Molotovikilisi, başarısızlıklarını örtbas etmek için yayınladıkları
umumi tebliğde; Her iki devlet (Sovyetler Birliği ve Türkiye) bundan sonra da birbirlerini
ilgilendiren meseleleri müşterek olarak müzakere etmek yolu ile temaslarını devam ettirme kararı
aldılar ifadelerini kullanmakla birlikte, Molotov, Sovyetler Birliği Yüksek Şurası’nın 5.
Seksiyonunda Sovyetler Birliği’nin dış siyaseti hakkında okuduğu raporda, Türkiye’nin tutumundan
şikayet ederek onu, kendi mukadderatını savaşa girmiş belli bir grup Avrupa Devletlerine
bağlamaya karar vermek, İngiltere ve Fransa ile karşılıklı yardım paktı imzalamakla suçlamış ve bu
şekilde Türkiye kendisini İngiltere ve Fransa tarafında olmak üzere, açılan Avrupa savaşına katılmış
olarak bulmuştur şeklinde suçladıktan sonra da acaba, Türkiye bu hareketinden pişman olacak mı
kehanetinde bulunacak değiliz gibi tehdit savurucu bir eda ile sözlerini tamamlamıştır [7,88].
Sonuç
Gerçiher iki devletin bu ziyaretten umdukları sonuç birbirinden farklı olmuştur. Türkiye’nin
amacı, İngiliz ve Rus dostluklarını pekiştirmektir. Türkiye’nin Rusya ile olan dostluk paktı, İngiliz-
Fransız ittifakı ile çatışma halinde olmayabilirdi. Ankara’daki İngiliz Büyük elçisinin belirttiği gibi
bu iki pakt arasındaki zinciri tamamlamak acaba mümkün değilmiydi? Sovyetlerin umdukları sonuç
ise buna taban ta
bana zıt olmuştur, zira Türkiye’yi “Barış Cephesi”nden ayırmak için Sovyetler
Birliği ağırlığını kullanmıştır [3]. Ancak, Türkiye’nin kararlı tavrın eticesinde bunda başarılı
olamamıştır.
Edebiyat:
1.
Erkin, Feridun Cemal, Türk –
Sovyet İlişkileri ve Boğazlar Meselelsi, Ankara, 1968, s. 140.
2.
Uçarol, Rıfat, Siyasi tarih (1789-2001), İstanbul, 2008, s. 825.
3.
Olaylarla Türk Dış Politikası, (1919-1995), Ankara, 1996, s. 140
4.
Gürün, Kamuran, Türk –
Sovyet İlişkileri (1920 – 1953), Ankara, 1991, s. 197.
5.
Bilge, Suat, Türkiye –
Sovyetler Birliği İlişkileri 1920 – 1964 Güç Komşuluk, Ankara, 1992, s. 136.
6.
Armaoğlu, Fahir, 20. Yüzyılın Siyasî Tarihi 1914-1945, İstanbul, yty, s.357.
7.
Kostyuk, G., “İkinci Dünya Savaşının Hazırlanmasına Molotov – Ribbentrop Paktının Önemi”, Dergi,
No, 19, 1960, s. 88.
165
"ВОЕННАЯ АГРЕССИЯ СССР ПО ОТНОШЕНИЮ К ФИНЛЯНДИИ (НЕКОТОРЫЕ
АСПЕКТЫ К ПРОБЛЕМЕ ИЗУЧЕНИЯ СОВЕТСКО-ФИНСКОЙ ВОЙНЫ 1939-1940
ГОДОВ КАК ЧАСТИ ВТОРОЙ МИРОВОЙ ВОЙНЫ)
З.Е. Кабульдинов
д.и.н., профессор ЕНУ им. Л.Н.Гумилева
(Астана, Казахстан)
Как известно, до 1917 года Финляндия была в составе Российской империи. И только
лишь Первая мировая война и последовавшая за ней Октябрьская революция позволила
финнам обрести национальную свободу [1].
Кстати, об этом хорошо написал известный политический деятель Финляндии, в
будущем президент страны Мауно Койвисто: «Финляндия была спасена войной между
Россией и Японией и Первой Мировой войной»[2].
Действительно, в первые годы советской власти большевики были вынуждены
признать стремление к свободе этого народа, дав им возможность воспользоваться
декларированной большевиками «правом на самоопределение».
Но в последующие 20-30 -ые годы XX века страна Советов попыталась навязать ей
гражданскую войну, ту которая была в России, для того, чтобы сделать ее своей, но уже
«советской».
К сожалению, в новом 4-м томе истории Казахстана, эта тема осталась несколько
обойденной темой [3].
Эта же касается и значительней части российских исследователей, изучающих эту тему
либо несколько тенденциозно,или стараются затрагивать эту проблему весьма
поверхностно[4].
Итак, несмотря на то, что в 1932 году был подписан пакт о ненападений, отношения
финнов к СССР продолжало оставаться крайне негативным и осторожным. СССР через
дипломатические каналы и информационную войну пыталась преподнести эту страну
«недемократической»[5].
В чем же была причина такой навязчивости и предвзятого к Финляндии со стороны
большевиков? Во-первых, им нужна была советизация страны, чтобы затем включить ее в
зону своего влияния. Во-вторых, была необходимость отодвинуть государственную границу
от Ленинграда и Мурманска, так как им мерещилось иностранное вторжение именно через
Финляндию, численность населения которой к 1939 году едва достигала 4 миллионов
человек. В-третьих, со сменой формации не изменилась имперская сущность России-СССР.
А 23 августа 1939 года между СССР и Германией был заключен договор о
ненападении, который открыл прямую дорогу для прямого развязывания Второй мировой
войны [6].
Действительно, по секретному дополнительному протоколу к данному договору
Финляндия была отнесена к сфере военно-политических и экономических интересов
Советского Союза, что развязывала ему руки по отношению к маленькому северному
соседу[7].
Таким образом, Германия и СССР предоставили друг другу гарантии невмешательства
на возможный случай военного противостояния на этом участке границы.
В сентябре – октябре 1939 года СССР заключил договоры «о взаимопомощи» с
Эстонией, Латвией и Литвой, согласно которым эти страны предоставили Советскому Союзу
свою территорию для размещения военных баз[8].
Безусловно, слабость в военно-техническом отношений, небольшая численность
населения этих стран, отсутствие действенной поддержки со стороны мировых держав
вынудили эти страны подписать такой невыгодный договор с потенциальным агрессором.
Эти события не могли также не тревожить Финляндию[5].
166
Вскоре такой же договор был предложен Финляндии. Но последняя всякими способами
отказалась пойти на подобные «сближения» ввиду открытого нежелания предоставлять свою
территорию в качестве военной базы СССР и занятой ею позиции нейтралитета. Но этот
отказ не спас ее от будущей провокации со стороны СССР, вставшей на путь прямой
агрессии по отношении к ней и ввязавшейся в новые геополитические игры, каковы были
еще в период Российской империи.
Тогда СССР предложил финнам обмен территориями, на что они ответили также
логическим и закономерным отказом ввиду сильного общественного протеста и опасений
потерять свою независимость. К тому же она воочию видела оккупацию Польши, которая
также в свое время была в составе Российской империи. Более того массовые политические
репрессии и закрытие финских школ среди мест компактного расселения финнов в СССР
показывали какую угрозу несла эта «новая-старая» империя. Со сменой вывески с
Российской империи на СССР ни в коей мере не менялась ее агрессивная природа и
сущность.
В сентябре 1939 года СССР начал активную подготовку к войне с Финляндией. А
финны также не сидели сложа руки, готовясь к предстоящей обороне от неминуемого
вторжения со стороны своего большого соседа и бывшей метрополии. В частности, начала
укрепляться так называемая «линия Маннергейма» на территории Карельского перешейка
[9].
Именно по этому поводу в одном из ноябрьских номеров газеты «Правда» за 1939 год
содержалась информация следующего характера: «…Несмотря ни на что, мы обеспечим
безопасность СССР, не глядя ни на что, ломая все и всяческие препятствия на пути к цели»
[10].
Более того, Сталину И.В. приписывают также слова, которые однозначно
свидетельствуют о том, что СССР готовил открытое вторжение и захват территории
Финляндии: «Мы не можем ничего поделать с географией. Поскольку Ленинград
передвинуть нельзя, придется передвинуть от него подальше границу» [9,с.349].
Началась обычная в таких случаях интенсивная информационная подготовка СССР к
предстоящему конфликту. Стал чаще встречаться такой термин как «белофинн». Было
объявлено об утере силы Договора о ненападении с Финляндией.
По мнению руководства СССР в случае войны «оголялись» Ленинград, вторая столица
страны, с мощной промышленностью и Мурманск, ввиду их близкого расположения к
государственной границе. Но, видимо, СССР более руководствовался необходимостью
усиления своего влияния на Финляндию, как это было в годы Российской империи.
CCC
Р вел подготовку по созданию на своей территории параллельного правительства
во главе с «послушным» коммунистом О.Куусиненом, в то же время порвав все связи с
законным правительством.
Начав войну СССР надеялся на малочисленность и военно-техническую отсталость
армии финнов и, безусловно, отсутствие у нее военных союзников. Хотя , как покажут
позднейшие события, финны проявили героизм и упорство по отстаиванию своей
независимости [11].
У СССР была весьма слаба разведка: до начала войны в ходе политических репрессий
были ликвидированы квалифицированные военные и профессиональные разведчики,
особенно со знанием финского языка.
Действительно, финны встретили войну со слабым вооружением. У нее была слаба
авиация. Практически отсутствовал танки. Не хватало артиллерии. Было мало военных
заводов. Часть правящей элиты все еще продолжала верить возможности избежать
нападения СССР, ссылаясь на договоры о ненападении [9,с.352].
«
Линия Маннергейма», состоящая из нескольких укреплённых оборонительных и
заградительных полос с множеством пулеметов, установленных на дотах, сыграла свою злую
шутку с советскими войсками. Она состояла из 130 неплохих огневых сооружений на
расстоянии 140 км от берега Финского залива до Ладожского озера[12].
167
Для прямого вторжения на территорию Финляндии нужен был повод, который вскоре и
был придуман и реализован. Непосредственным поводом к началу боевых действий стал
якобы обстрел финнами позиции советской стороны у села Майнила 26 ноября 1939 года.
Естественно, СССР вину за это событие возложил на саму Финляндию.
Финны заявили, что обстрел велся с советской стороны. К тому же, в этом районе у них
не было дальнобойных орудий. Финляндия предложили совместное расследование данного
инцидента. Пропагандистская машина СССР сделал свое дело. Граждане СССР, читающие
газеты, были убеждены, что Финляндия первой начала приграничный конфликт. Кстати, во
время войны советские пленные рассказали как была организована тщательно продуманная,
в то же время открытая провокация со стороны СССР, о котором хорошо написал один из
виднейших государственных и политических деятелей Финляндии[13].
Тогда СССР предложил финнам отвести свои войска на 20-25 километров от границы.
Естественно, финны знали, что это открытая провокация. И СССР быстро вышел в
одностороннем порядке из договора о ненападении. Но война СССР не была объявлена.
СССР задействовал силы четырех армии: 7-й, 8-й, 9-й и 14-й армий, когда 7-я армия
наступала на Карельском перешейке, 8-я — севернее Ладожского озера, 9-я — в северной и
средней Карелии, 14-я — в Петсамо. Но финны оказали яростное сопротивление. [9,с.352].
СССР не ожидал такого от маленькой армии маленькой страны. Поэтому не случайно,
что советские войска не сумели на марше быстро прорвать «линию Маннергейма». Не
хватало войск и артиллерии. Была слабая организация наступления ввиду недавно
прошедших репрессии командного состава. Финны были успешны в минном деле и
снайперских атаках и неплохо знали местность. К тому же защищали свою родину. Они
неплохо апробировали и бутылки с зажигательными смесями. В этой войне СССР
задействовал 45 дивизии из 180 имеющихся. Общая численность задействованных людей со
стороны СССР позднее составляла 1,2 миллиона человек, 1,5 тысяч танков,3 тысяч
самолетов[9,с.352].
1 декабря 1939 года было создано марионеточное народное правительство во главе с
О.Куусинен [5,с.349].
А на следующий день был подписан с ним был подписан так называемый Договор о
взаимопомощи и дружбе, согласно которому СССР приращал и обменивал с «новой»
Финляндией значительные территории [14].
Продолжилась информационная работа по разложению легитимного финского
правительства. Создавалась «новая» армия, куда привлекалась финны и карелы, которые
служили в советской армии, преимущественно в Ленинградском военном округе. К 1940
году их численность дошла до 25 000 человек. Их в большей степени привлекали ко всякого
рода диверсионным работам и небольшим военным операциям, противопоставляя своим
соплеменникам, защищавшим свою родину от агрессии СССР[15].
Дальше произошло то событие, которое не совсем ожидал СССР: весь цивилизованный
мир, правда, больше их правительства - на словах, встал на сторону Финляндии. После
вторжения CCCР на территорию этой страны стали прибывать добровольсцы из разных
стран для отраженяи агрессии большевиков. К началу нового 1940 года их численность
превысила 10 тысяч человек. Это были шведы, норвежцы, датчане, венгры, американцы,
евреи, англичане и прибалты. Были и русские белоэмигранты. Финская сторона из числа
пленных советских солдат стали создавать отряды во главе с белоэмигрантами. Страны
Запада стали оказывать небольшую помощь и военной техникой и вооружением:
Великобритания, Франция, Швеция, Италия, США, Бельгия, Германия, Италия и другие
государства. Часть из них продавалось, а часть –передавалась на безвозмездной основе. В
этих и в целом ряде других государствах начались сборы денег –пожертвований. А Швеция
даже предоставила большой кредит [16].
И вскоре результаты не дали себя долго ждать. Финны уничтожили полностью 18 и 44
советские дивизии. Они наносили внезапные удары небольшими отрядами лыжников-
снайперов. Советские солдаты гибли от мин.
168
Видя мощное противодействие финнов и помощь демократических стран мира этой
республике, стала усиливаться в военном отношений и СССР. Был отрыт новый фронт, в
состав которого вошли 7-я и 13-я армии. Армия увеличена до 760,5 тысяч и позднее –до 1,2
миллиона человек. Было заменено руководство военными действиями. Репрессированы, а то
и попросту расстреляны перед строем ряд старших офицеров, допустивших разгром своих
подразделений или оказавшихся в плену у финнов. Была усилена огневая мощь артиллерии.
Созданы новые части из числа лыжников, умеющих воевать в условиях леса и глубоких
снегов. Стала быстро строиться соответствующая инфраструктура [9, с.359.].
Вскоре эти меры привели к тому, что была прорвана «линия Маннергейма». Это был
серьезный урон армии и моральному духу народа Финляндии. В захваченных финских
территориях местное население выселялось в тыловые районы СССР. Прямой помощи виде
присылки вооруженных сил иностранных государств финнам не удалось добиться.
Поэтому они довольствовались дипломатической и некоторой информационной
поддержкой иностранных государств, а также приемом добровольцев и закупом военной
техники. Но финны обратились к Лиге нации с просьбой оградить их от агрессии. Но СССР
ответил ей, что они официально не воюют с Финляндией [9,c.359].
После падения «линии Маннергейма» и некоторого продвижения противника вглубь
своей территории Финляндии стало ясно, что ей не удастся сдержать агрессию СССР. Эта
страна стала перед дилеммой: продолжить заведомо проигрышную войну и потерять страну
полностью или же: заключить перемирие или мирный договор, смирившись с некоторыми
территориальными потерями.
Поэтому правительство Финляндии вскоре было вынуждено обратиться к Советскому
Союзу с предложением о начале мирных переговоров. Этот сценарий устраивал и СССР, так
как она потеряла большое количество своих солдат и техники. Более того была высока
вероятность интервенции Великобритании и Франции. И СССР мог оказаться союзником
набирающей силу и мощь фашистской Германии.
Поэтому в марте 1940 года начались переговоры с Советским Союзом. И 12
марта этого года был заключён мирный договор, согласно которому военные действия
прекращались. СССР получил право размещать ряд военных баз, получил право аренды ряда
островов, отодвинул границу на значительное расстояние от Ленинграда и Мурманска. Был
оккупирован весь Карельский перешеек [17].
СССР разместил в зоне оккупации ряд военных баз. Была отодвинута граница от
Ленинграда до 150 километров. Всего Советский Союз приобрел около 40 тысяч квадратных
километров финских земель[4,с.338].
СССР получил некоторый опыт военных действий. За участие в советско-финской
войне 412 человек было удостоено высокого звания Героя Советского Союза, более 50 тысяч
были награждены орденами и медалями. Среди них было немало и выходцев из Казахстана
[18].
В то же время за войну с Финляндией СССР был исключён из Лиги Наций, а также
что имело весьма негативные последствия - и Красного креста: в годы войны миллионы
советских военнопленных содержались в худших условиях, чем другие.
Германия получила уверенность в слабости советской армии и усилило ее решение
вторгнуться на территорию СССР. Не случайно, что Гитлер после завершения этой короткой
зимней войны назвал СССР колоссом на глиняных ногах[19].
Одним из негативных последствий этой войны стало то, что Финляндия пошла на
активное сближение с гитлеровской Германией и стали практически их союзницей [20].
Финны потеряли около 26 тысяч человек убитыми, 40 тысяч раненными и более одной
тысячи пленными, столько же погибло в время бомбовых ударов. Потери добровольцев были
незначительны.
Эта война показала слабую слаженность различных родов войск СССР. По
последним данным, СССР потерял убитыми около 150 тысяч человек: почти в шесть раз
больше, чем финны. Раненые составили почти в 3-4 раза более. Значительная часть
169
составляли обмороженные. СССР оказался неготовым в войне в лесных и зимних условиях.
Сказались и «чистки» комсостава 1936-1937 годов. Трагической оказалась судьба советских
пленных. В плен финнами было захвачено 5469 человек, которые после войны были
возвращены на территорию Ленинградского военного округа. Они вместе с частями Красной
армии прошли строем по улицам Ленинграда, осыпаемые цветами. Затем их отделили от
других солдат и офицеров и погрузили в специальные эшалоны и они бесследно исчезли
[9,с.346].
В целом, война против Финляндии серьезно подорвало репутацию СССР в мире и
вызвало новую волну недоверия к СССР особенно накануне Великой Отечественной войны.
Видимо, позднее открытие второго фронта во многом этим и объясняется. Этим же
обстоятельством можно и объяснить и переход ряда стран в стан фашистской Германии,
стоявших перед сложной дилеммой: кто опаснее-Германия или СССР?
Эта война не прибавила СССР авторитета в мире, также как и не принесла военную
славу. Более того ошибки этой войны были повторены в годы Великой Отечественной
войны, когда страна потеряла около 27 миллиона человек. Известный советский писатель
Н.Твардовский назвал эту войну «незнаменитой»[9,с.345].
По мнению казахстанского исследователя Касымова Д. советского «блицкрига» не
получилось. Малочисленная финская армия, имея устаревшее оружие времен первой
мировой, оказалась чрезвычайно стойкой, наносила контрудары, окружала и уничтожала
целые дивизии. А западные союзники страну Суоми попросту предали. То есть поступили с
ней так же, как и с Польшей тремя месяцами ранее [20].
В этой войне участвовали десятки тысяч наших земляков –казахстанцев, в первую
очередь тех, кто был призван в Ленинградский военный округ. Эта практически не изученная
тема требует специального исследования.
Достарыңызбен бөлісу: |