title: Сарсенбаева С. С., Рамазанова Ш. Х., Баймаханова Н. Т. Медициналық жоғАРҒы оқу орындарындағы белсенді оқыту - бет 6

text:
38
құралуы мүмкін. Мысалы, «ӛзіне берік» - мүмкіндігі жоғары, ӛз міндеттеріне адал,
орындаушылық қабілеті жоғары. «Ӛзіне берік» типтің ерекше белгілері – қоғамдық
жұмыстарға белсене қатысуы. Университеттегі оқудың бірінші күнінен бастап оларда
барлық жүйелер туралы ой қалыптасады. Олар ӛз ӛзіне сенімді, ӛзбетінше жұмыс жасауға
бейім. Олардың талаптары мүмкіндіктеріне сәйкес. Үлгірімі барлық кезде жоғары. Бұндай
студенттер атақты, эмоционалды тұрақты болады. Олардың беріктілігінің, жұмыс пен оқуда
тұрақтылығының құпиясы – үнемі орындалған қуаныштарды сезінуінде. Олар айтарлықтар
жарқын самғауларға қол жеткізбейді. Қуаныштары күнделікті, бірақ тұрақты, терең. Мұндай
студенттер кез келген педагог тілегі.
«Сенімді» студенттерде «ӛзіне беріктерге» қарағанда мүмкіндіктері ӛте жоғары, бірақ
жұмыс істеу жүйесі әлсіз. Самғау кезеңдері кейде босаңсумен ауысуы мүмкін, ал ӛз
міндеттеріне адал қатынасы да кейде «тығырықтып» жатады. Мұндай студенттер
эмоционалды, жетістіктер мен жеңілдіктерге белсенді жауап береді. Бағалар мен
белгілеулерді терең қабылдайды. Бұл студенттер тек жұмыстарында жеңілістердің
болуымен ғана емес, жеңіске де тез үйрену, орындалған қуаныш девальвациясы,
сенімділіктің ӛзіне сенімге ауысуы болып табылады. Сіздерге бұл студенттер таныс екендігі
рас! Мұндай қатысушыларға «салқын душ» типті педагогикалық әдіс жақсы әсер етеді.
Қатысушылардың келесі типі «күманданушылар». Бұл студенттер арасындағы жалпы
қолайлы категория. Олардың танымдық қызығушылығы оқумен байланысты. Мүмкіндіктері
жақсы, жұмысқа да жақсы қатынас ұстанады. Оқуы жаман емес, шартты түрде «жақсы
оқитындар» деп атауға болады. Олардың ең ерекшеленетін белгілері – ӛз күштеріне
сенімсіздігі. Себептері әртүрлі болуы мүмкін: мектеп жасынан бері қалыптасқан ӛзін ӛзі
тӛмен бағалауы, негізінде жүйке үрдістерінің әлсіздігі жатқан кӛңіл – күйінің тұрақсыздығы,
жанұядағы қиын атмосфера (орта), ұрыс-керістер, үнемі жолының болмауы және т.с.с. Міне
осы жерде «құлайын деп тұрған үштіктен» сақтану керек! «Күманданушылар» сенімсіздігі
тек кӛңіл-күйі түскенде ғана емес, жасаған жұмысының нәтижесі дұрыс болмаған жағдайда
да байқалады. Жеңілістер кезінде олар белсенді, тез шешім қабылдайды, олардан талап
етілген жұмыстардың барлығын жасайды. Кӛңіл-күйі түскен сәттен бастап депрессияға ұқсас
жағдай байқалады, оларды танымай қаласыз... Оқу жұмыстарын олар «кӛз қорқақ – қол
батыр» формуласы бойынша жасайды, бірақ бұл нағыз жұмыс емес. Егер бұл жағдайды
байқамай,
оны
талдамай
кететін
болсақ,
ол
созылмалыға
ауысуы
мүмкін.
Күманданушылармен қалай жұмыс істеу керек? Жолы кӛп. Аса қызықты, стандартты емес
жол студентке психилогиялық ізденісі негізіндегі эмоционалды тегістеу және құлағдар ету
болып табылады. Қатысушыға ӛз ӛзіне деген сенімін ояту, оның иығына қолын созу, оның
алақанына ӛзінің жақсылық пен жанашырлыққа ашық жүрегін тарту ету – эмоционалды
тегістеудің шартты түрдегі мағынасы болып табылады. Жасыратын ештеңе жоқ. Барлық
оқытушы осы жолды қолдануға қабілетті емес. Мінезі, темпераменті, эмоционалды
айқындылығы толық сәйкес келмейді. Барлығына бірдей мұндай қасиет берілмеген. Бірақ
осыған талпынуға, студенттермен қатысудың ӛзіне тән жолын іздеуге осы кәсіпке ӛзін
толық арнаған әрбір жан міндетті. Әрине кәсіп, себебі ол барлық жағынан қабілеттілікті
талап етеді.
Құлағдар ету әдісі туралы айтатын болсақ, оны алдын ала бақылау деп белгілесек
болады. Құлағдар етудің мәні қатысушының жасауы керек нәрсені алдын ала талқылауында:
тәжірибелік сабақ тақырыбы бойынша жасалатын жұмыс жоспарын қарау, келесі сабақтың
әдістемелік нұсқауларымен танысу, дайындалып жатқан рефератты хабарлама не баяндамаға
39
дайындалуға қажетті сәйкес әдебиеттерді оқытушымен бірге таңдау. Бұл бір жағынан
болатын әрекетте еске түсіреді. «Күманданушыларға» осындай дайындық жеңіске жетелейді,
күштеріне жігер береді. Этикалық кӛзқарас жағынан біреулерге бұл әдіс дұрыс емес болып
кӛрінуі мүмкін. Бірақ, болашақта педагог кәсіби түрде және сапалы семинар, тәжірибелік
сабақ жүргізуі үшін кейбір студенттер тобы нақты осындай қатынасты қажет ететіндігін айта
кетеміз.
«Үмітін үзгендер» топтың атауы жат естіледі. Мұндай студенттердің оқудағы жиі
дайындығы, мүмкіндігі, жетістіктері жаман емес. Үмітін үзу себебі әртүрлі болуы мүмкін: ӛз
күшіне скенімділігін жоғалтатын бірнеше рет жолының болмауы; студент мүмкіндіктеріне
келтірген күманы үшін оқытушының қатынасы; жанұядағы үнемі «ханзада» болып келген
баланың кенет «тазша бала» жағдайына дейін түсуі;
Әртүрлі топтар студенттеріне оқытудың жеке жолдарын табуда оқытушылармен
кӛптеген педагогикалық әрекеттер алгоритмі жасап шығарылды. Педагогикалыӛ алгоритм –
оқытушы ойының кезегі, әрекетін дайындау логикасы.
Бірінші қадам. «Психилогиялық шабыс». Мәні студенттегі психологиялық жүктеме
жағдайын түсіруге келіп тіреледі. Эмоционалды қатынасқа түсуәне жағдай жасау керек.
Екінші қадам. «Эмоционалды блок». Ренжу, кӛңілі қалу, ӛз күшіне сенімін жоғалту
жағдайларын жергіліктердіру, жоюға тырысу. Ең бастысы – студентке ӛзінің жеңілістерін
саралап, «жеңіліс – кенет, жеңіс - заңды» позициясы жағынан себебін табу. Қатысушыны
пессимистік тұрғыдан белсенділікке ауысуына бағыттау керек. Үшінші қадам. «Басты
бағытты таңдау». Педагогикалық әреккеттің маңыздылығы тек жүктеме ошағын табу ғана
емес, оны жоюдың жолын іздеу болып табылады. Тӛртінші қадам. «Бірдей мүмкіндіктерді
таңдау» студенттің ӛз курстастарымен бірдей мүмкіндікте ӛзін кӛрсете алу жағдайларын
қарастыру. Алтыншы қадам. «кездейсоқ салыстыру». Жетінші қадам. «Тұрақтылық». Мәні
студент үшін жағымды әсердің жеке болып қалмай, кездейсоқтықтың күнделікті болып
қалуында. «Алдын ала есептеліп дайындалғандай кездейсоқ» қуаныштың «орындалғанға»
ауысуы маңызды. Әрине «кездейсоқ салыстыру» әдісі барлық кезде орындала бермейді.
Стартты жіберуші ретінде кӛрініп, кейін ол меншікті түрде дамуы керек.
Жоғарғы курс студенттерін оқыту студент-түлектердің ӛз жетекшілерінің
педагогикалық және адами қасиетін айыра алуында. Олар оқытушының кемшіліктері мен
жетістіктеріне салмақты түрде қарайды. Сондықтан олардың сенімінен шығу, білімге
қызығушылығын арттыру, танымдық құанышын құру – ӛте күрделі және алғысты тапсырма.
Әдістемелік комиссия отырыстарында бірнеше рет педагогтардың жоғарғы курс
студенттері туралы ойы, білімінің девальвациясына, болашақ мамандығына деген
қызығушылығының
тӛмендегендігіне,
студенттердің
жеткіліксіз
тәжірибесіне,
коньюктуралық жолға түсуіне, оқуда және кейінгі ӛмірде жеңіл жолдарды іздеп түсуіне
шағымдары туралы ойлар талқыланды. Униеверситеттің әлеуметтік-экономикалық және
саяси ағымына қарсы тұруға қауқары жоқ. Және де мұны істеу керек пе? Одан да басқарып,
ӛз ізінен жүргізген дұрыс емес пе? Бұл үшін оқу тәртібінің шегінен шығу керек болады,
сонымен бірге оларға қатынасы да ӛзгереді.
Бірқатарымен
танымдық
қызығушылық
бағытындағы
зерттеушілермен
қатысушылардың тӛрт тобы бӛліп алынды – интеллектуалды альтруисттер, эрудиттер,
интеллектуалды прогматиктер, индифференттер. Альтруисттер бұл педагогтардың «алтын
қоры», бірақ ең кіші студенттер тобы. Бұл студенттерге аялап ұстау, сыйлау, білімге
құштарлық свияқты қатынастар тән. Эрудиттер альтрруисттер сияқты танымдық үрдістерді
40
жақсы кӛреді, бірақ ӛз білімдерін жариялауға да ұмтылады. Оларды ӛздерінің басқалардан
жақсы білетіндігі туралы ой жұбатады. Ӛздерін қоршағандарға да осыны дәлелдеуге
тырысады. Оқу үрдісін эрудиттер мақсат түрінде де, бір әдіс түрінде де қарастырады. Ең кӛп
топ танымдық қызығушылығы жақсы дамыған прагматиктерден тұрады. Олар алдыңғы екі
топтан айырмашылығы оларды оқу үрдісінің ӛзі емес, оның нәтижесі толғандырады. Кез
келген емес нақты тәжірибелі, қолданбалы. Прагматиктер ӛмірге қажет дегендерді
мойындайды. «Индефферентті» студенттер тобы мазасыздануды шақырады. Олар білімге,
оқу үрдісіне немқұрайлы қарайды. Олар білімнен мақсатын да, ӛмірге керек жағдайды да
кӛрмейді, одан да ӛз жанұясының, педагогтардың «әлеуметтік тапсырысын» орындағанды
жӛн кӛреді. Оларда мүмкіндіктері сӛзсіз бар, жақсы оқи алады, бірақ ішкі жан дүниесін,
интеллектуалды оятушылары аз. Егер оқуға деген ынтасы оянатын болса, олар кез келген
жоғарғы оқу орнын аяқтауы мүмкін. Бұл топ студенттерінің жағымсыз әсері олардың білімге,
оқу үрдісіне деген немқұрайлылығының ұжымдағы интеллектуалды фонға қолайсыздық
танытуында.
Бұл тӛрт топты бӛлу не үшін керек? Біріншіден бітіруші түлектер ұжымынан
интеллектуалды фонды анықтау үшін. Әр топты анықтау біріншілерін қолдауға, екіншілерін
бағыттауға, үшіншілеріне дұрыс бағыт беруге, тӛртіншілерін жігерлендіру мүмкіндігін
анықтауға себеп болады. Топты анықтау оқу жылын әр студентке жеке, бӛлек жолмен
келуден бастауға мүмкіндік береді. Бітіруші түлектер арасында әр топтың мүмкіндіктеріне
қарай жаңа әдістемелік ойларды, инновациялық оқу технологиясын енгізуді тексеру үшін
әртүрлі шараларды ұйымдастыруға болады. Ол «іскерлік ойындары», пресс-конференциялар,
сайыс – сабақтары, ӛзбетінше оқу – семинарлары, жаңалықтар ашу-сабақтары,,
бройнсторминг (милық шабуыл) және тағы басқа оқытуды белсендіру әдістері болуы мүмкін.
Осыған байланысты, қатысушылар «психологиялық типін» білу, олардың мүмкіндіктерін
анықтауға, студенттерді тануға, сәтті жағдайларды қалыптастыру әдістері мен түрлерін
құрастыруға мүмкіндік береді.
Бой жазу
Сабақты жүргізу барысында жүктеме мен шаршағыштықтан арылу үшін бой жазуды
қолдануға болады.
Бой жазу «Ӛзің туралы бір жақсы нәрсе айт». Ұзақтығы
– 10 мин. Оқытушы студенттерге кезекпен аяқталмаған
сӛйлемдермен карточкалар алуын ұсынады: маған ұнайды,
менің…; мені жақсы кӛреді . үшін; менің мынандай жақсы
қасиеттерін бар…; мен ӛзімді сыйлаймын, себебі….; мен келесі
жақсылықтарды жасадым…; мені сыйлайды, ӛйткені мен….; мен
ӛзіме … үшін ұнаймын; Оқытушы ой бӛлісуге шақырады – студенттер ӛзі туралы жақсы
нәрсені айтқан кезде қандай сезімде болады екен? Ӛзі туралы айтқан ұнады ма немесе
ұнамады ма?
Бой жазу «БРОНХИТ». Ұзақтығы – 10 мин. Кез-келген басқа сӛз қолданылуы
мүмкін, мысалы, «аллергия», «демікпе», «ринит», «поллиноз», және т.б., топтағы
студенттердің санына байланысты. Берілген сӛзде «бронхит» 7 әріп, топтағы студент санына
сәйкес болуы мүмкін. Студенттерге кезекпен берілген сабақ тақырыбы бойынша сӛздің әр
әріпіне «б», «р», «о», «н», «х», «и», «т»3 медициналық термин құрастыруы ұсынылады.
41
Диагноз «Сіздің ӛзіңіз туралы ойыңыз».Ұзақтығы 10 мин. Қатысушыға тапсырма
беріледі: ӛз жаныңызды елестетіңіз.
•
Жан өмірдегі сіздің денеңізге тән өлшемдер мен пішінге ие. Бізде адекватты ӛзін-ӛзі
бағалау. Сіз – бақыттысыз. Сізді ата-анаңыз және сәрсенбі бұдған жоқ. Бұл үйлесімді жағдай.
Сізбін бірге айналадағы адамдар да ӛзін жеңіл сезінеді. Біздің кӛптеген кеңестеріміз сіз үшін
ауа тәрізді шынайы.
•
Жан сіздің денеңіздің пішінін сақтап тұрады, бірақ өлшемдері үлкейеді. Сіз ӛз ӛзіңізге,
және қазіргі жағдайға қанағаттанбасаңыз. Сіздің «Нағыз Меніңіз» шынайы ӛмірдегі сізге
қарағанда жоғары. Бұл қанағаттанбаушылық жанның баюына, дәл сол сияқты
менсінбеушілік пен мансапқорлық пайда болуына себеп болуы мүмкін. Сіздің кӛңіл күйіңізді
түсіру оңай, сонымен қатар, сіз үшін сізге айтылған критиканы және тұтынушылардың
претензияларын қабылдау қиын. Сондықтан, тұтынушылармен жақсы қатынас орнату үшін
айтылған кӛптеген кеңестер сізге арнап ойлап табылған.
•
Жан тәні нәзік, адам пішініндегі хор қызы (фея) тәрізді. Сіз ӛз ӛзіңізге сенімсіз және ӛз
бойыңыздан сізді ұлы ететін қасиеттерді кӛре алмайсыз. Бірақ ол үнемі болады. Сіз үшін
тұлғааралық қатынас туралы кеңестер ӛте маңызды.
•
Жан тәні лаулаған шар немесе белгілі бір пішіні жоқ бұлт тәрізді. Сіздің
кемшіліктеріңіз сізді ренжітпейді. Бірақ сіз де ӛз жетістіктеріңізбен қуанбайсыз. Сіз ӛзіңізді
тұлға ретінде сезінуден әлі алшақсыз, не болмаса да жақсы. Тұлға ретінде ӛзіне
қызықпайтын адам басқа адамдарды тұлға ретінде бағалауда дәрменсіз. Сондықтан, сатушы
ретінде сіз бәрінен бұрын тірі жан емес, роботқа ұқсас боласыз. Бірақ мұндай жауаптың
басқа да жағы бар. Сіз ӛте ақылды адам бола аласыз. Ал ақылды адам ӛзін бағасыз деп
қабылдайды. Ӛкінішке орай, ақылды адамдар әлемде бірен-саран ғана.
Білім алғысы келетіндерге оқытатындардың мансабы жиі зиянды әсер етеді.
Цицерон Марк Туллий
Қорытынды
Оқу құралында С.Ж.Асфендияров атындағы Қазақ Ұлттық медицина университетінің
№1 бала аурулары кафедрасы ұжымының кӛптеген жылдар ағымында педиатр студенттерді,
ал 2010 жылдан бастап «Жалпы медицина» факультетінің студенттерін оқытуда
қолданылып келген педагогикалық тәжірибесі келтірілген. Ұсынылып отырған белсенді
оқыту әдістері («тізбек», «балық сүйегі», «конференция» және басқалары) апробациядан
ӛткен және ортаңғы курс студенттерін оқытуда да, сонымен қатар, университет түлектерін
оқытуда да жетістікті түрде қолданылып келеді. Кері байланыс нәтижелері 100%
студенттерде белсенді сабақтарға қатыса отырып, оқу қызықты екендігін кӛрсетті, оларда
клиникалық ойлау қабілеті, талдау жүргізу мүмкіндіктері жетіледі, ораторлық шеберлігі
қалыптасады және кәсіби сӛйлеу қабілеті жетіледі, студенттер сенімдірек және белсендірек
бола түседі. Әрине, дәстүрлі емес оқыту әдістерін барлық топтарға бірдей жүргізе беру
мүмкін емес, себебі олар студенттердің жеткілікті негізгі компетенттілігіне және үлгірімінің
жақсы, жан-жақты болуына негізделген. Осыған қарамастан, «әлсіз топтар» арасына да
оларда ӛзбетінше даму және ӛзбетінше жетілу потенциалын, оқуда жетістіктерге жету
қабілетін арттыра отырып, белсенді оқыту әдістерін енгізуге ұмтылу қажет. Барлығы бірдей
сапалы болып шықпауы да мүмкін, барлық кезде мақсаттарға жете бермейміз және тақырып
42
толық ашылмайды, бірақ студенттер ӛзбетінше жетілу қажеттігін түсінеді, оларда оқуға
деген қызығушылық пайда болады. «Әлсіздерде» жақсы кӛзқарасты қалыптастыру үшін
сабақ жүргізудің дәстүрлі емес әдістемесін жақсы оқитын студенттердің қатысуымен осы
санаттағы студенттерге кӛрсетуге болады.
Оқу үрдісін белсендіру үшін оқыту әдістерін жетілдіру, оқу бағдарламалары мен оқу
құралдарын құрастырудың жаңа принциптерін ойлап табу, деканаттардың жұмысын
жетілдіру, жоғарғы оқу орындарында психологиялық қызметті құру, оқыту әдістерін
жекелендіру және оқушының жеке қасиеттерін толық ескере отырып, тәрбиелеуді жетілдіру
қажет.
Барлық кезде де орталық тармақ – ол студент, оқушы, қатысушы тұлғасы.
Студенттердің жеке психологиялық ерекшеліктерін білу жоғарғы мектептерде, соның ішінде,
медициналық сипаттағы, қазіргі жағдайдағы массивті оқытуда шынайы мүмкіндіктерді іздеп
табуға кӛмек береді. Осыған байланысты, студенттермен жұмыс істеуде жеке әңгімелесуден,
анкета жүргізу немесе қатысушының ӛзін-ӛзі бағалау әдістерінен бастау қажет (анкета
тӛменде келтірілген).
Студенттермен әңгімелесу (анкета жүргізу) бағдарламасының мысалы
1.
Студенттің аты-жӛні
43
2.
ЖОО, факультеті, курсы, тобы
3.
Ӛзі туралы мәлімет (жанұя мүшелерінің саны, жанұядағы әр жанұя мүшесіне келетін
орташа кіріс, ата-анасының білімі, ата-анасының мамандығы, тәрбиелеу жағдайы – жанұяда,
балалар бақшасында, интернатта, балалар үйінде және басқалары).
4.
ЖОО түскенге дейін қандай оқу орнын бітірді, атестаттың орташа баллы.
5.
ЖОО түскенге дейін кім болып жұмыс істеді?
6.
Сіздің осы мамандықты таңдауыңызға не әсер етті? (арнайы мектепте оқитындығыңыз,
жоғарғы білім алуды армандау, ата-ананың, достарының кеңесі бойынша, қызығушылық,
кездейсоқтық және т.б.).
7.
Сіз таңдаған мамандығыңыз туралы не білесіз?
8.
Сіз мамандықты дұрыс таңдадым деп санайсыз ба?
9.
Факультетке түскенге дейін немес айналыстыңыз?
10.
Сіздің қызығушылықтарыңыз бен осы ЖОО меңгерілетін пәндер сәйкес келеді ме?
11.
Мамандықты таңдауда Сіздге қандай ақпараттың жетіспеушілігі сезілді?
12.
Мамандықты дұрыс емес таңдау жағдайларын жою үшін Сіздің кӛзқарасыңыз бойынша
не істеу қажет (оқуға түсетіндерді мамандығы туралы ақпараттандыру, ӛз мүмкіндіктері мен
қызығушылықтарын объективті бағалауда кӛмек беру және басқалары)?
13.
Мамандықты таңдауда қателіктер қазір қалай кӛрінеді (оқуға деген қызығушылықтың
болмауы, оқу пәндерін меңгеруде қиыншылықтар сезіну және басқалары)?
14.
Сізге оқудағы қиындықтардың себебі қандай?
15.
Студент ретінде ӛз мүмкіндіктеріңізді қалай бағалайсыз (5-баллдық бағана бойынша)?
16.
Оқуда сізде қазір қандай қиындықтар бар?
17.
Оқытушыларға қатысты Сіздің тілектеріңіз.
18.
Оқу материалы сізге қаншалықты түсінікті (5-баллдық бағана бойынша).
19.
Сізге қандай пәндерді меңгеру жеңіл?
20.
Сізге қандай пәндерді меңгеру қиынға соғады?
21.
Сіздің қандай жеке қасиеттеріңіз сізге оқуға кедергі келтіреді?
22.
Сіз оларды жою үшін не істейсіз?
23.
Оқу үрдісі кезінде сіздің шаршағыштық дәрежеңіз қандай (әлсіз, орташа, күшті)?
24.
Сіз оқуды жалғастырасыз ба?
25.
Сіз таңдаған мамандығыңыз туралы не білесіз (осыған дейінгі алған білімдеріңізді ескере
отырып)?
26.
Бір ай ішінде орташа есеппен тӛменде аталғандарды орындауда қанша уақыт (%
бойынша) жіберетіндігіңізді кӛрсетіңіз (егер барлығын 100% уақыт деп алатын болсақ): оқу
_______, қоғамдық жұмыс ____________, дастармен қатынас ________,
спортпен айналысу_________________, қандай да бірмәдениет түрімен айналысу
____________, қызығушылықтың басқа да түрлері _______________.
27.
Сіздің ӛз қызығушылықтарыңыз қалыптасты ма, Сіз ӛз зерттеу аймағыңызды таңдадыңыз
ба?
28.
Сіздің қазіргі жағдайыңыз қандай (ұстамды, ӛз ӛзіне сенімді, жаны тыныш, тым мазасыз,
сізді оқудан шығарып жібереді деген қорқыныш сезімі).
Жеке әңгімелесуді студентке ол туралы алынған мәліметтердің құпияда сақталатындығын
айтқаннан кейін, басқа адамдардың қатысуынсыз, жеке бӛлмеде жүргізген дұрыс.
Әдебиеттер тізімі:
44
1.
С.Ж. Асфендияров атындағы Қазақ Ұлттық медицина университетіндегі медициналық
білімнің моделі. 1 шығарылым. – Алматы: С.Ж.Асфендияров атындағы ҚазҰМУ, 2010. - 3
Бӛлім. Оқыту әдістері мен түрлері. – 72 б.
2.
Мынбаева А.К., Садвокасова З.М.. Инновационные методы обучения, или как интересно
преподавать: учебное пособие. – 4-ші баспа, қосымша. – Алматы, 2010. – 344 б.
3.
Педагогика и психология высшей школы М.В.Буланов-Топорков жетекшілігімен: оқу
құралы. – Ростов-на-Дону: Феникс, 2002. – 544 б.
4.
Панфилова А.П. Игровое моделирование в деятельности педагога. Мәскеу: «Академия»
баспа орталығы, 3-ші баспа, 2008 ж. – 368 б.
5.
Анисимов В.В., Грохольская О.Г., Никандров Н.Д.Общие основы педагогики. – М.:
Просвещение, 2006.
6.
Пугачев В.П. Тесты, деловые игры, тренинги в управлении персоналом: ЖОО
студенттеріне арналған оқулық. – М.:Аспект Пресс, М., 2001. – 285 б.
7.
С.Ж. Асфендияров атындағы Қазақ Ұлттық медицина университетіндегі медициналық
білімнің моделі. 1 шығарылым. – Алматы: С.Ж.Асфендияров атындағы ҚазҰМУ, 2010. – 2
Бӛлім. Компетенциялар. – 72 б.
8.
Загашев И. О., Заир-Бек С. И., Муштавинская И. В. Учим детей мыслить критически. 2-ші
баспа. — СПб: «Альянс «Дельта» «Речь» баспаханасымен бірігіп, 2003. —54-72 б.
45
Медициналық жоғарғы оқу орындарындағы белсенді оқыту әдістері
(оқу құралы)
формат
Бумана офсетная. Объем 2 п.л.
Тираж 100 экз.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сарсенбаева С. С., Рамазанова Ш. Х., Баймаханова Н. Т. Медициналық жоғАРҒы оқу орындарындағы белсенді оқыту

text:
1
С.Ж.АСФЕНДИЯРОВ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ МЕДИЦИНА УНИВЕРСИТЕТІ
Сарсенбаева С.С., Рамазанова Ш.Х., Баймаханова Н.Т.
МЕДИЦИНАЛЫҚ ЖОҒАРҒЫ ОҚУ ОРЫНДАРЫНДАҒЫ БЕЛСЕНДІ ОҚЫТУ
ӘДІСТЕРІ
Оқу құралы
Алматы 2011 ж.
2
УДК 378:61
ББК 74.58:51
С 22
Рецензенттер:
Батырханов Ш.К., педиатрия Департаментінің директоры, медицина ғылымдарының
докторы, профессор
Ибрашева А.Х., Тараз Мемлекеттік педагогика институтының ғылым, инновациялық даму
және халықаралық байланыстар басқармасының бастығы, филология ғылымдарының
кандидаты.
С 22 С.С. Сарсенбаева Медициналық жоғарғы оқу орындарындағы белсенді оқыту
әдістері: оқу құралы /С.Сарсенбаева, Ш.Рамазанова, Н.Баймаханова – Алматы, 2011. – 44 б.
ISBN 978-601-246-278-4
Қазіргі уақыт ағымында жүру үшін педагогқа оқу үрдісіне қолайлы психологиялық ортаны,
шығармашылық еркінділікті қамтамасыз ететін, ал қатысушыға білім технологияларын
таңдауға мүмкіндік беретін белсенді оқыту әдістерін енгізу қажет. Медициналық жоғарғы
оқу орнында оқу үрдісіне дәстүрлі емес оқыту әрдістерін енгізу тек педагог пен оқушының
қалауына ғана емес, сонымен қатар, педагогтың ӛзінің кәсіби шеберлігіне, шығармашылық
потенциалына, талпынысына, оның белсенді оқыту әдістерін игеру қабілеті мен оның негізді
түрде дайындығына байланысты. Оқытудың белсенді әдістерін қолдану қатысушыда келесі
маңызды компетенцияларды қалыптастырады – білім, дағды, игерім, ӛзбетінше жетілуге
ұмтылыс, осымен қатар педагог та студенттермен бірмезгілде дамиды және кәсіби ортада
жетіледі. Оқу құралы С.Ж.Асфендияров атындағы ҚазҰМУ № 1 бала аурулары
кафедрасында студенттер, интерндер, резиденттерді дайындауда қолданылатын белсенді
оқытудың авторлық технологияларынан тұрады.
УДК 378:61
ББК 74.58:51
С.Ж.Асфендияров атындағы ҚазҰМУ әдістемелік кеңесінде талқыланды және мақұлданды
(№ 4 хаттама, 26.04. 2011 ж.)
ISBN 978-601-246-278-4
с Сарсенбаева С.С., 2011
Мазмұны
3
Бӛлім
Беті
Кіріспе
4
Медициналық жоғарғы оқу орындарындағы оқыту әдістері
6
Белсенді оқыту әдістері
7
Мәселелі оқыту әдістері
9
Инновация дегеніміз не?
9
Инновация және дәстүрлі әдістердің ерекшелігі?
10
Қатысушының инновациясы мен компетенциялары
12
«Педагог-қорғаушыдан» «педагог-менеджерге»
13
Адамдарды ӛз еркімен ӛзіне үлкен жауапкершілікті алуға қалай баулуға
болады?
15
Ұсынылатын оқыту әдістері
17
Ӛз білімін қалай «қалауға»болады?
Тәжірибелік сабақ сценарийінің мысалдары
18
19
Интерактивті оқыту әдістерін жүргізу нұсқалары
25
Жоғарғы курс студенттерін оқытудағы педагогикалық стратегияжәне
тактика
36
Бой жазу
40
Қорытынды
41
Студенттермен әңгімелесу (анкета жүргізу) бағдарламасының мысалы
Әдебиеттер тізімі
43
44
Қазақстан тәуелсіздігінің 20-жылдығы аясындағы
4
өз уақытын басып озған біздің педиатрия
факультетінің барлық ерекше және
креативті оқытушыларына арналады …
Кіріспе
Қазақстандағы денсаулықсақтау дамуының қазіргі сатысында, алдыңғы қатарлы
республиканың жоғарғы оқу орындарының қосылуына байланысты, соның ішінде Болондық
үрдіске енген ҚазҰМУ-ға жоғары медицина мектебінің мамандарын дайындауда қатаң
талаптар қойылады. Бұл Қазақстандағы медициналық білім беруді жетілдіру мен оны
оқытудың халықаралық стандарттарына сәйкес жүргізу қажеттілігін кӛрсетеді [1].
Білім беру бағдарламаларының қайта қалыптасуы, ресурстық мүмкіндіктерінің
кеңеюі, соңғы техникамен қамтамасыз етілген жаңа ғылыми медицина орталықтарының
салынуы, жаңа ойлы қазақ жастарының қалыптасуы, сонымен қатар, жоғары медицина
мектептерінің түлектеріне қойылатын жаңа талаптарға сәйкес педиатриялық білім беру
маңызды ӛзгерістерге ұшырады.
Әлемдік жаңару жағдайында тек медицина саласында ғана емес, экономиканың
кӛптеген салаларында, республика ӛнеркәсібіндегі болып жатқан ӛзгерістерге қарамастан,
студенттерді оқытудың «классикалық», бұрыннан белгілі оқыту әдістерін қолдану ыңғайлы
деп санайтын, ауысуды қаламайтын бұрынғы және ортаңғы буын оқытушы-педиатрларының
ойлау стереотипі педагогикалық үрдіске инновациялық әдістерді енгізуде қиындықтар
тудырды. Ресей ЖООдарындағы оқытушыларды анкеталауда инновацияға 18% педагогтар
фрустрациялық-теріс, 26% пассивті-теріс және 10% белсенді-теріс кӛзқарасын кӛрсетті [2].
Қазақстанда 2006 жылдан бері халықаралық стандарттар бойынша медицина кадрларын
дайындау жүзеге асырылып келеді. Қазіргі кезде тәжірибелік, семинарлық сабақтарды,
дәрістерді ұйымдастыруда «қарапайым», ыңғайсыз әдістерді қолданумен шектелу мүмкін
емес.
Педиатрия факультетінде мәселелі-бейімдеуші оқыту әдістерін қолдануға алғаш 20-25
жыл бұрын қадам жасалған болатын. Осы үрдістің басында жүрген профессорлар мен
доценттер, кәсіби маман-педагогтар Т.Н.Никонова, Н.П.Ярочкина, Огай Е.А., Исмагилова
А.Ш., Сарсенбаева З.Б., ШабдароваС.К. болған. Мысалы, науқас баланың жалпы қан
анализінің нәтижесін талдай отырып, студент-түлек 6-жыл бойы алған білім
компетенцияларын, нақты айтсақ – бұл қандай анализ, оны жүргізу кӛрсетілімі, қалыпты
жағдайдағы негізгі кӛрсетілімдер, интерпретациялау және ӛзгерістердің пайда болу
себептерін, болуы мүмкін нәтижелерін, сонымен бірге, медициналық этика және
деонтология туралы білімін кӛрсетті. Осыған байланысты, сол кездің ӛзінде болашақ
педиатрды дайындауда компетентті жолы қолданылды. Осы кезден бастап педиатрия
кафедрасының доценті З.Б.Сарсенбаеваның жетекшілігімен «авторлық топтар» құрылды.
Сабақ бере отырып, ол 5 және 6 курс студенттерінің балалар аурулары бойынша кәсіби
білімін жетілдіріп қоймай, педиатрлар ішінде медициналық-психологиялық оқулар жүргізді.
Іскерлік ойындары, милық шабуыл, дискуссиялар, эссе дайындау, тапсырманың
эвристикалық шешімі, алгоритмдер құрастырылды, студенттер ӛзбетінше клиникалық
конференциялар дайындады. Сол уақыттағы оқытудың артықшылығы «Балалар аурулары»
пәнінің ұзақтығы 3 есе ұзақ болуында. Педиатрия факультетінде 70-ші жылдардың соңы мен
90-шы жылдардың басында инновацияларды қолдану нәтижесінде еліміздің кез-келген жері
5
мен шетелдерде еңбек етіп келе жатқан кәсіби шеберлер тобы пайда болды. Университеттен
кӛптеген педагог-новаторлардың кетуіне байланысты, «тоқырау» кезеңі орын алды. «Ескі»
оқытушылар ӛз тәжірибелерімен бӛлісе алмады, ал жас оқытушылар студенттерді жоғарғы
кәсіби деңгейде оқытуға дайын болмады, себебі олардың кӛбісі ӛзбетінше жетілуді қажет
етті немесе ғылыми ӛсуді мақсат етіп алды.
90-жылдардың ортасы мен 2000 жылдардың басында, мойындау қажет, медицина
саласы білімі аз және жеткіліксіздігімен танылды, соның ішінде педиатрлар. Елдегі күрделі
экономикалық және әлеуметтік жағдайлар, белсенді миграциялық үрдіс, Қазақстандағы
қалалар мен ауылдар популяциясының сандық және сапалық құрамының ӛзгерісі «оқып
үлгірмегендер» иықтарына ауыр жүк боп батты. Кӛріп отырғанымыздай, нақты сол
жылдарға сәйкес келетін республикамыздағы нәрестелік ӛлім-жетім мен балалар
аурушаңдығының айтарлықтай артуын осымен байланыстыруға болады. Сол ағым
түлектерінің кӛбісі кейінгі жылдары белсенді түрде біліміндегі олқылықтарды толтырумен
айналысты, жетілді, тәжірибе алды. Бірақ оны қаламағандықтан, жалқаулыққа немесе басқа
да форс-мажорлық ӛмір жағдайларына байланысты бұрынғыдай қала берді немесе аз ғана
кәсіби жетістікке жетті. Осы адамдар қазіргі кезде әріптестері мен науқастарының алдында
медицина мен педиатрияның кемшіліктерін кӛрсетіп жүр.
Қазақстан тұрғындарының әлеуметтік-экономикалық жағдайының ӛзгеруі, ғылым,
білім саласында соңғы 7-8 жылда байқалған халықаралық серіктестік, сонымен қатар,
Болондық үрдіске қосылу (2010 ж.) педиатрия факультетінде мәселелі-бейімделген
оқытудың жаңғыруына себеп болды.
Қазіргі кезде №1 бала аурулары кафедрасында студенттер мен резидент-педиатрларды
оқытудың келесі әдістері мен түрлері қолданылады:
іскерлік ойындары - топ студенттерінің барлығының рӛлдік қатысуы (ата-ана немесе
науқас, емхана дәрігері, стационар дәрігері, жеке маман, функционалист, эксперт);
дискуссия (студенттер тақырыпты ӛздері таңдайды);
студенттермен ӛзара сұрақ алмасу (жекпе-жек);
«жеке ӛзі» мәселені шешуі (бетпе-бет),студентке ӛзбетінше емдеу тактикасын
анықтауға тура келеді;
студентті қызықтыратын тақырып бойынша эссе жазу;
тақырыптық презентация-жоба құрастыру, кейін оны қорғау (резидентура);
журналдық клуб әдісі (периодты түрде анализ жүргізе отырып, презентация дайындау),
резиденттерді оқытуда қолданылады;
кафедрада оқытылатын резиденттердің портфолио құрастыруы;
дәрістердің электронды презентациялары, дефектілі және графиктік тапсырмалар,
«мылқау» фотосуреттер;
жетекші мамандардың қатысуымен «Жас педиатрлар мекбетін» ұйымдастыру
(кардиолог, нефролог, эндокринолог және т.б.);
тақырыптық конференцияларды жүргізужәне басқалары.
Қазіргі кезде педиатрларды дайындау МЖББС-2006 бойынша жүзеге асырылатын
болғандықтан, бір жағынан педиатрия мамандығын «Жалпы медицина» факультетінің
студенттерінің тек кейбіреулері ғана таңдайтындығы туралы біздің ойлау стереотипіміз мұң
мен қобалжу тудыратындығы сӛзсіз. Біздің кӛріп отырғанымыздай, бұл мамандық
экономикалық жағынан және тәжірибеде кездесетін қиындықтарға байланысты студенттерді
6
қызықтырмайтындығы белгілі. Екінші жағынан, педиатр мамандығы бұл мамандықты
таңдайтын шектелген адамдар санымен, сапалық оқытумен, оқытудың жаңа әдістері мен
түрлері қолданылумен, балалар клиникасының тӛсек қорын тиімді қолдану мүмкіндігімен
сипатталатын жаңа атаққа ие болуы мүмкін. Нақты осы жағдайда болашақ мамандарды
оқытудың белсенді әдістерін, ӛзара, сонымен қатар, жеке оқыту траекториясын қамтитын,
қолдану жүргізілетін С.Ж.Асфендияров атындағы ҚазҰМУ «авторлық топтары» құрылуы
мүмкін.
№ 1 Бала аурулары кафедрасында құрастырылған оқу құралында авторлармен
құрастырылған оқыту әдістері мен сабақты жүргізу сценарийлері ұсынылған.
Медициналық жоғарғы оқу орындарында оқыту әдістері
«Әдіс» термині грек сӛзі «methodos» шынайыға алып баратын жол, әдіс дегенді
білдіреді.
Оқыту әдістері – бұл тапсырылған мақсаттар мен
міндеттерге жетуге бағытталған оқытушы мен оқушылардың
реттелген әрекеті.Оқыту түрі – бұл оқу-тәрбие үрдісінің
ерекше түрі, оқудың мазмұнының болуы және оны жеткізу
әдісі. Медициналық жоғарғы оқу орындарында дәстүрлі түрде
жеке-топтық және дәрістік-семинарлық оқыту түрлері
қолданылады, олар сабақтың дидактикалық мақсаты мен
студенттер
санына
байланысты
жіктеледі:
дәрістер,
семинарлық
сабақтар,
консультациялар, практикумдар,
зертханалық-тәжірибелік сабақтар, ӛндірістік практика, коллоквиум, сынақ, емтихан [2, 47-
48 б.].
Қазіргі кезде оқу үрдісінде келесі әдістер қолданылады:
түсіндірме-кӛрнекі (қатысушы білімді дәрістен немесе әдістемелік әдебиеттен «жалаңаш»
түрдегі экрандық оқулықтан алады) [3].
репродуктивті (меңгерілген үлгі немесе ереже негізінде қабылдау, қатысушылар алгоритмдік
сипатта жұмыс істейді, яғни кӛрсетілген ситуацияларға ұқсас нұсқаулар, ережелер
бойынша).
ойын мәселелі түрде жеткізу әдісі (педагог мәселені анықтайды, танымдық қабілетін
қалыптастырады, әртүрлі жолдармен тапсырылған міндетті шешу әдісін кӛрсетеді).
жекеленген-іздеу, немесежетекшілікпен жүргізілетін эвристикалық әдіс (эвристикалық
бағдарламалар мен кӛрсетілімдер негізінде танымдық есептер шешімін белсенді іздеуді
ұйымдастыру).
зерттеу (материалды, қойылған мәселе мен есеп құрылымын талдағаннан және қысқаша
ауызша немесе жазбаша нұсқаулықтан кейін қатысушыәдебиеттерді, оқулық кӛздерін
ӛзбетінше меңгереді, бақылау мен ӛлшеу жүргізеді, басқа іздеу жүргізу түрлерін
орындайды).
Педагог нақты сабақты жүргізудің тиімді әдісін анықтау үшін Ю.К.Бабанский [4, 33
б.] жеті қадамнан тұратын алгоритм ұсынды:
1.
Материалдың ӛзбетінше немесе педагог жетекшілігімен меңгерілетіндігі туралы шешім; егер
студент ешқандай күш жұмсамай және кӛп уақытын жібермей материалды терең меңгеретін
болса, педагог кӛмегінің қажеті болмайды. Керісінше жағдайда басқа немесе сондай түрде
педагог кӛмегі қажет болады.
7
2.
Репродуктивті және продуктивті әдістердің қатынасы. Егер қолайлы жағдай болса, әрине
негізінен продуктивті әдістер қолданылады.
3.
Индуктивті және дедуктивті логика, танымның аналитикалық және синтетикалық
жолдарының қатынасы. Егер дедукция және талдау үшін эмпириялық база дайын болса,
әрине дедуктивті және синтетикалық әдістер ересек адамның қолынан келеді. Олар,
сӛзсізқатаң, үнемді, ғылыми түрде жеткізуге ұқсас.
4.
Сӛздік, кӛрнекі, тәжірибелік әдістерді біріктіру шаралары мен әдістері.
5.
Студенттерді жігерлендіру әдістерін енгізудің қажеттілігі туралы шешім.
6.
«Нүктелер», интервалдар, бақылау және ӛзін-ӛзі бақылау әдістерінің түсініктері.
7.
Жоспарланған оқыту шынайы үрдісінен ауытқыған жағдайда қосымша нұсқаларын ойлап
табу.
Оқыту технологиялары жіктеледі:
әрекет ету бағытына қарай (оқушылар, студенттер, оқытушылар және т.б.);
оқыту мақсатына қарай;
пән сипатына қарай (гуманитарлық, табиғи, техникалық пәндер және т.б.);
техникалық
құралдардың
қолданылуына
қарай
(аудиовизуальды,
компьютерлік,
видеокомпьютерлік және т.б.);
оқу үрдісінің ұйымдастырылуына қарай (жеке, ұжымдық, аралас);
әдістемелік міндетіне қарай (бір зат, құралдар,әдістертехнологиясы).
Студенттердің ұжымдық жұмысын жүргізуде ұйымдастыру, педагогикалық және әлеуметтік
жоспарлар жағынан кедергілер туындайды. Топтық жұмыс білім іздеу айтарлықтай нәтижелі
болуы үшін, студенттерге – қызықты, тұлғалық және әлеуметтік маңызды, қоғамдық-
пайдалы, жеке мүмкіндіктері бойынша қызметтерді бӛлуге болатындай,бірігіп жұмыс істеуді
ұсыну қажет.
Мен естігенімді ұмытамын.
Мен кӛргенімді есте сақтаймын.
Мен істегенімді түсінемін.
Конфуций.
Белсенді оқыту әдістері
Педагогикалық тәжрибені талдау кӛрсеткендей [4, 5-7 б.], кейбір оқытушылар
ойындық технологияларын игермей жатып оны енгізуге тырысады. Ойындық әдістер, 1932
жылы КСРО пайда болған (мысалы, іскерлік ойын), жаңа технологияның компетентті емес
педагогы, ал оқу үрдісінде ситуацияны, кейс немесе тренинг талдау әдістері – іскерлік ойын
деп аталады. Педагогикалық жүйеде, сонымен қатар, ойын әдісі оқыту үшін емес, немесе
қатысушыны дамыту үшін емес, тек ойын мақсаттарын шешу үшін қолданылады деген
қателіктер де бар.
Оқу жұмысын белсендіру түсінігі білім меңгеруде, тәжірибеде қолданылатын игерім
мен дағдыларын қалыптастыруда студенттердің қызығушылығы мен ӛзбетінше жұмыс
істеуін, шығармашылық белсенділігін арттыруға мүмкіндік беретін оқыту құралдары мен
әдістерін, түрлерін ойлап табуға бағытталған оқытушының мақсатты жұмысын білдіреді.
Сонымен қатар, ӛзбетінше шешім қабылдауы және ӛндірістік жағдай болжау мүмкіндігін
қалыптастыру.
8
Белсенді оқыту әдістері пассивті оқыту әдістерінен былайша ерекшеленеді:
мәжбүрлі түрде ойлау қабілетін белсендіру әдісі қолданылады,
оқушы қалауынан тыс белсенді болуы керек;
студенттер
оқу
үрдісіне
айтарлықтай
ұзақ
уақыт
қатыстырылады, себебі олардың белсенділігі қысқа уақытты
немесе эпизодты емес, айтарлықтай дәрежеде тұрақты және ұзақ
(барлық сабақ кӛлемінде) болуы керек;
белсенді оқыту кезінде ӛзбетінше қатысушыны шығармашылық
шешім
қабылдауға
жігерлендіреді,
эмоционалды
және
мотивация дәрежесі артады;
тікелей және кері байланыс арқылы оқытушы мен студенттің тұрақты түрде ӛзара байланысы
жүзеге асырылады.
Белсенді оқыту әдістері:
мәселелі дәрістер («Қазіргі гастроэнтерологияның… ӛзекті мәселелері»),
мәселелі семинарлар («Балалардағы гематуриялық синдром» және басқалары),
тақырыптық дискуссиялар («Шешілген және шешілмеген мәселелер…», «Дифференциялық
диагностика мәселелері…», «Күрделі диагноз…» және басқалары),
дӛңгелек үстелдер («Бронх демікпесі. Қазіргі диагностика және емдеу әдістері»),
милық шабуыл («Жедел аллергиялық аурулар кезіндегі дәрігер тактикасы», «Балалардағы
ісінулер» және басқалары),
педагогикалық ойын жаттығулары (глоссарий, кроссворд, кесте толтыру, дифференциялық
диагностика алгоритмін құрастыру және басқалары),
тәжірибе жинау (науқас курациясы).
Имитациялық оқыту түрлерінің белсенді әдістеріне ойындық емес нұсқалары
жатады: нақты ситуацияларды талдау (тақырыптық науқасты клиникалық талдау,
параклиникалық зерттеу әдістерінің нәтижелерін талдау және басқалары), имитациялық
жаттығулар, тренинг;
Ойындық түрлеріне жатады: рӛлдік, іскерлік ойындар, мәселелі-іскерлік (5-6
студенттен тұратын топ жағдайды талдайды және ӛзбетінше шешім қабылдайды, оқытушы
тек шешім қабылдауға әсер етеді, бірақ ол дайын жауаптарды ұсынбайды),зерттеу (ғылыми
жоба), ұйымдастыру-танымдық (эссе құрастыру), ұйымдастыру-іскерлік ойындар
(портфолио), блиц-ойындар (сұрақ-жауап), ойындық жобалау. Берілген оқыту түрлері кәсіби
әрекет етуді кӛрсетумен сипатталады, сондықтан медициналық ЖООда оқу үрдісінде
белсенді қолданылуы қажет.
Белсенді оқыту әдістерінің басты принципі – стдуенттің «мен істей алмаймын», «мен
білмеймін» деген ұстанымдарына тосқауыл қою. Еркін кеңістік принципін ұстану
ұсынылады: сабақ қатысушылары еркін қозғалуына, шеңбер бойынша орналасуына, кіші
топтарда бірігіп жұмыс істеуіне болады, мәселені шешу, тапсырманы орындау үшін
жекелене алады және т.б.
Іскерлік оқыту – бұл принцип, концепция, әдістер мен жолдарды тек түсіну ғана емес,
алған білімін есте сақтау қабілеті және тәжірибеде қолдану мүмкіндігі.
9
Мәселелі оқыту әдістері
Болашақ маман-дәрігерге қажет, тұлғаның шығармашылық мүмкіндіктерін
дамытудың жетістікті бағытының бірі мәселелі оқыту болып табылады.
Мәселелі оқыту – бұл оқу барысында студент жаңа білім, игерім және дағдыларды
меңгеретін стандартты емес тапсырмаларды шешуге үйрену. Берілген әдістің басты
нәтижесі студенттің кәсіби ойлау қабілетін қалыптастыру болып табылады.
Мәселелі оқыту маманда қалыптастырады:
мәселені ӛзбетінше анықтай білу және құрастыру мүмкіндігі;
гипотезаны анықтау мүмкіндігі, оны тексеру әдісін табу немесе ойлап шығару;
мәліметтер жинау, оларды талдау, оларды ӛңдеу әдістемесін ұсыну;
жалпы мәселені, оның аспектілері мен оны шешу сатыларын кӛре білу мүмкіндігі, ал
ұжыммен жұмыс істеуде – мәселені шешуде жеке тұлға ретінде қатысуын анықтау.
Мәселелі оқыту элементтері антикалық кезеңде, одан кейін Жаһандану кезінде де
орын алды. Бұл Сократтың эвристикалық әңгімелесулері, Галилей диалогтары мен
әңгімелесулері, Ж.-Ж.Руссо мәселелі диалогтары, К.А.Тимирязев дәрістері.
Мәселелі оқыту педагогтың дайын түрде білімін хабарламайтындығына, оларды
шешу әдістері мен жолдарын іздеуді меңзей отырып, қатысушыларғамәселелі тапсырмалар
қоюына негізделген. Мәселені шешу шығармашылық ойлауды талап етеді. Қазіргі
педагогикада мәселелі оқытудың үш түрі тәжірибеден ӛтіп жатыр:
дәрісте монологтық тәртіпте немесе семинарда диалогтық тәртіпте оқу материалын мәселелі
жолмен жеткізу;
лабораториялық жұмыстарда сынақтарды орындауда жекеленген-іздеулік жұмыстары;
ӛзбетінше зерттеу жұмыстары.
Мәселелі жолмен қарастыру тиімділігін жоғарылату СҒЗЖ арқылы жүзеге
асырылады, оны орындау кезінде студент кәсіби ойлау қабілетін қалыптастырудың барлық
сатыларынан ӛтеді, ал жеке дәрістер, семинарлар немесе тәжірибелік сабақтарда мәселелі
оқытудың бір ғана немесе шектелген мақсаттары қарастырылады.
Кім ескіні елемей, жаңаға жетсе, ол оқытушы бола алады.
Конфуций
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sarsenbaeva-s-s-ramazanova-sh-h-bajmahanova-n-t-medicinali-jof.html#_өз_уақытын_басып_озған_біздің_педиатрия____факультетінің_барлық_ерекше_және___креативті_оқытушыларына_арналады_…


url: http://emirsaba.org/sarsenova-esel-berikizi-eleumettanu-keste-trinde.html?page=10#3_БӨЛІМ._ҚАЗАҚ_ОЙШЫЛДАРЫНЫҢ_ӘЛЕУМЕТТАНУЛЫҚ_КӨЗҚАРАСТАРЫ_3.1_А._Құнанбаевтың_әлеуметтанулық_көзқарастары

title: Абай (Ибраһим) Құнанбаев - Сарсенова әсел берікқызы әлеуметтану (кесте түрінде)

text:
Абай (Ибраһим) Құнанбаев (1845-1904) — ақын, ағартушы, философ,
композитор, аудармашы, саяси қайраткер, либералды білімді исламға таяна отырып,
орыс және еуропа мәдениетімен жақындасу арқылы қазақ мәдениетін жаңартуды
көздеген реформатор. Абай ақындық шығармаларында қазақ халқының әлеуметтік, қоғамдық,
моральдық мәселелерін арқау еткен.
3 БӨЛІМ. ҚАЗАҚ ОЙШЫЛДАРЫНЫҢ ӘЛЕУМЕТТАНУЛЫҚ КӨЗҚАРАСТАРЫ
3.1 А. Құнанбаевтың әлеуметтанулық көзқарастары
Қоғамдағы келеңсіз құбылыстармен, әлеуметтік әділетсіздікпен күрескен, будда нормаларын өз дүниетанымдай қарастырды:
1. Өмірді өлтірме, қор қылма, сыйла;
2. Ұрлама, тонама, еңбегіңнің пайдасын әркімге тигіз;
3. Армандықтан сақтан, әйелден аулақ бол;
4. Өтірік айтпа, шындықты айтуға қорықпа, бірақ ақиқатпен айт;
5. Жаныңнан өсек шығарма, біреудің айтқанын біреуге айтпа;
6. Ант ішпе;
7. Бос сөзге уақыт бөлме, орынды сөйле, әйтпесе үндеме;
8. Мақтан қума, күндеме, жақыныңның жақсылығына қуан;
9. Жүрегіңді ашудан тазарт, дұшпаныңды жек көрме;
10. Сенімсіздіктен құтыл, ақиқатты ұғуға тырыс.
Абайдың страта туралы ой-пікірлері
Қазақ қоғамының әлеуметтік таптық құрылымын қарастырып, оның байлар мен кедейлерге бөлінгенін, бұл бөлінудің
теңсіздіктен туындағанын, мүліктік теңсіздік бай мен кедей арасындағы алшақтығын қалыптастырып, әлеуметтік қарама-
қайшылыққа соқтыратынын түсіндіреді.
Әлеуметтік тұжырымдаманы дамытуда зор үлесі бар ірі тұлғалардың бірі Ыбырай (Ибраһим)
Алтынсарин (1841-1889) болды.
“Мақтубат”, “Қазақ хрестоматиясы”, “Қазақтарға орыс тілін үйретудің
бастауыш құралы” атты төл шығармалары – бүгінде қолға алынып, жарыққа шығып жатқан ұлттық
оқулықтарды қалыптастырудың үлгісі болатын құнды туындылар.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Ы. Алтынсаринның әлеуметтанулық тұжырымдамалары

text:
Шоқан Уәлиханов (1835-1865 ) екі халықтың – орыс және халықтарының –достығы мен
араласуының нәтижесінде ағартушы болып қалыптасады. Ол сұлтандар әулетінен шыққан.
«Қазақтардың өрісі мен қонысы туралы», «Сот реформасы жайлы жазбалар», «Баянауыл округы
туралы», «Өлкенің үкімет басқару жүйесі мен саяси жағдайы», «Сахарадағы мұсылмандық туралы»
және т.б. шығармаларында қазақ қоғамындағы көкейтесті әлеуметтік мәселелер зерттеледі.
3.3 Ш.Уәлихановтың әлеуметтанулық ой-тұжырымдамалары
Оқу-ағартушылық ой-пікірлері
Жергілікті жерлерден мектеп ашу ісімен айналысады, қазақ балаларына арнап оқулықтар, оқу құралдарын
және әдістемелік кітаптар
жазды. Ол қазақ қыздары үшін мектеп-интернат, ауылшаруашылық және қолөнер училищелерін ашады. Өйткені Ы.Алтынсарин қазақ
халқының жарқын болашағын
тек оқу-ағарту ісімен, білім-ғылыммен байланыстырған. Ол: “Мектеп – қазақтарға білім берудің басты
құралы. Біздің барлық үмітіміз – қазақ халқының келешегі осында, тек осы мектептерде ғана” деп жазған болатын.
Ұлы ағартушы қазақ жастарына
кәсіптік білім беретін,
қолөнер,
ауылшаруашылығы училищелерін ашуды қолға алып,
оны бітірген
мамандар қазақ халқының экономикалық өркендеуіне зор үлес қосады деген сенімде болды. Соның негізінде Торғайда қолөнер
училищесін іске қосты.
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/sarsenova-esel-berikizi-eleumettanu-keste-trinde.html?page=12#3.4_А.Байтұрсыновтың_әлеуметтану_жөнінде_көзқарастары____Ұлтаралық_қатынастар_туралы

title: Реформалар туралы тұжырымдамалары

text:
Ахмет Байтұрсынұлы (1872 – 1937) – қазақ халқының 20 ғасырдың басындағы ұлт-азаттық қозғалысы
жетекшілерінің бірі, мемлекет қайраткері, ақын,
публицист, қазақ тіл білімі мен әдебиеттану
ғылымдарының негізін салушы ғалым, ұлттық
жазудың реформаторы, ағартушы. Еңбектері: «Тағыда
народный сот хақында», «Қазақтың өкпесін», «Қазақ һәм 4-ші Дума», «Қазақ жерін алу тұрғысындағы
низам», «Қазақша оқу жайынан», «Оқу жайы», «Мектеп керектері», «Соғысушы патшалар», «Қазақ
халқын билеу туралы 1868 жылы шыққан уақытша положение», «1891 жылы 25-ші мартта шыққан
степной положение, яғни осы күнгі положение. Сайлау һәм партия пәлесі», «Осы күнге соттың тәртібіндегі кемшіліктер» және
т.б.
3.4 А.Байтұрсыновтың әлеуметтану жөнінде көзқарастары
Ұлтаралық қатынастар туралы
Шоқан ұлтаралық қатынастар мәселесінің өршуін қазақтардың
өз жерінен ығыстырылып, материалдық жағдайының күрт
құлдырауынан, керісінше, орыс казактарының қазақтардан тартып алынған
құнарлы жерлерге орналасуын, олардың
тұрмыстық жағдайларының тез көтерілуінен деп есептейді. “Қазақтардың өрісі мен қонысы туралы”
деген мақаласында
Шоқан: “Қазақтар ұлан-байтақ жер кеңістігін иеленгенімен, қазіргі уақытта тек оның шамалы ғана бөлігін пайдаланып отырса
да жерге әрдайым зәру”, - деп құнарлы жерлерден айырыла бастағанын жазады. Жерді ұлтаралық қарым-қатынастағы негізгі
мәселе етіп қояды.


title: Реформалар туралы тұжырымдамалары


title: Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан

text:
ӘлиханНұрмұхамедұлы Бөкейхан (1866—1937) — ХІХ ғ. соңы мен ХХ ғ. басындағы қазақ зиялыларының,
қоғам және мемлекет қайраткерлері қатарындағы аса ерекше тұлға. Көрнекті қоғам және мемлекет қайраткері,
ұлт-азаттық және Алаш қозғалысының жетекшісі, Алашорда автономиялы үкіметінің төрағасы, публицист, ғалым,
аудармашы.
3.5 Әлихан Бөкейхановтың әлеуметтанулық ой-пікірлері «Қазақ өлкесінің тарихи тағдыры және оның мәдени жетістіктері», «Қазақтар», «Сұлтан Кенесары Қасымов
тарихына материалдар», «Би һәм билік», «Далалық өлкенің ортасындағы орыс қоныстары», «Екі жол», «Төртінші Дума һәм
қазақ»және т.б. монографиялары мен мақалаларында көйкесті проблемалар ретінде қарастырылып зерттелді.
Алаш қозғалысы тұсында (1918-1919 жылдың басы) Ахмет Байтұрсынов жаңа өткел, соны өріс іздейді. Ұлт азаттығы жолындағы
күрес басшыларының бірі болады. Азапты толғаныс, күрес эволюциясынан өтіп барып, 1919 жылдың наурыз айында бұрынғы ұлт
интеллигенциясының кейбір өкілдерін өзімен бірге алып, қазақ халқының мүддесі үшін қызмет етеді деген үмітпен Кеңес өкіметі
жағына өтеді. Қазақ өлкесін басқару жөніндегі әскери революциялық Комитеттің мүшесі ретінде оның жұмысына белсене
араласады.
«Қырық мысал» атты аударма жинағында 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрді. Бұл кітабы арқылы қалың ұйқыда жатқан
қараңғы елге жар салып, олардың ой-санасын оятуға бар жігер-қайратын, білімін жұмсайды. Ақын әрбір аудармасының соңына
өзінің негізгі ойын, айтайын деген түйінді мәселесін халқымыздың сол кездегі тұрмыс-тіршілігіне, мінезіне, психологиясына
сәйкес қосып отырған.
«Маса» (1911). Бұл кітапқа енген өлеңдерінде ақын қараңғылық, надандық, шаруаға енжарлық, кәсіпке марғаулық сияқты
кемшіліктерді сынады. Көптеген өлеңдері сол кездегі ағартушылық бағытпен үндес болды.


title: БӨЛІМ. ӘЛЕУМЕТТАНУДЫҢ ПӘНІ МЕН ҚҰРЫЛЫМЫ

text:
.
4.2 Әлеуметтанудың категориялары мен заңдары
Әлеуметтік – адамдардың
өзара әрекеті, адам мен
әлеуметтік жүйелердің, адам
мен қоғам, адам мен табиғат
арасындағы қатынастардың,
өзара
әсері
мен
байланыстарынан
келіп
туындайтын
қоғамдық
қатынастардың мағынасы мен
ерекшеліктерінің жиынтығы.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Әлеуметтанудың категориялары

text:
Басты категория – әлеуметтік қауымдастық.
Әлеуметтік заң – бұл әлеуметтік заңдар мен құбылыстардың, ең алдымен, адамдардың әлеуметтік әрекетінің байланысы немесе
олардың өзіндік әлеуметтік әрекеттерінің жалпы және қажетті байланыстарын айқындауы.
Заңдар
Қауымдастық деңгейі
бойынша
Жалпы:
Урбанизация;
Дифференциация;
Интеграция.
Специфицикалық:
Мобильділік;
Инфильтрация.
Айқындалу жолы бойынша
Динамикалық:
Кооперация;
Конфликтілік.
Статистикалық:
Халықтың өсуі;
Білім беру
деңгейінің өсуі.
4.4 Әлеуметтанудың қызметтері
Әлеуметтанудың қызметтері
Гнесеологиялық (танымдық)
танылатын
дүние
жеке
адамның
мүдделері
тұрғысынан баланады.
т
Баяндаушылық атқаратын
қызметіне жүйелендіру,
зерттеулерді талдаған баяндама
хатқа түсіру, түрлі ғылыми
есептер, мақалалар және т.б.
жатады.
Басқарушылық қызметі қоғам,
аймақ, сала, мекеме және ұйымдар
көлемінде ғана іске асырылыда.
Тәжірибелік
оның
болашақта
әлеуметтік даму барысы жөнінде
ғылыми
негізделген болжауларды
жасауға қабілетті екенінен білінеді.
Ақпараттық қызметі зерттеулер
нәтижесінде алынған мәліметті
жинау, жүйелеу және жинақтауды
білдіреді.
Социология зерттеу деңгейі бойынша
Жоғары
деңгейлі
макро
социология
зерттеулер
қоғамның негізгі құрылымдарын оқып,
әлеуметті
(социумды)
тқтастыққа
міндетті
қызметін
атқаруы
мен
дамуының
жалпы
заңдылықтарын
айқындайды.
Орта деңгейдегі социология
азырақ
дәрежедегі
қауымдарды
зерттеу ретінде әлеуметтік жүйенің
жеке
құрылымдық
бөліктерінің
әрекеті
мен
өзара
әрекетінің
заңдылықтарын зерттейді.
Төменгі деңгейдегі социология микросоциология
адамдардың күнделікті өзара әрекеттерін талдауға баса назар
аударады.
4.5 Әлеуметтанудың басқа қоғамдық-гуманитарлық ғылымдармен байланысы
Философия және социология
Социология
философияға
сүйене отырып, адамдар мен
топтардың іс-әрекетінің күрделі
де әр қилы жақтарын зерттеуге,
қоғамдық
тәртіп
пен
қатынастарды
талдауға
бағытталған.
Тарих және социология
Бұл ғылымдар арасында түйісетін
өзара әрекет ететін нүктелер көп.
Егер
тарих адамдардың, болған іс-
әрекетін
қалыпқа
келтіріп,
қайталанбас
түрінде
көрсетуге
тырысса, социология құбылыстағы
әлеуметтік дәстүрлікке, жалпының
ерекшеге
және жалпыға айналу
барысына баса көңіл бөледі.
Социология және экономика
Материалдық өндіріс, экономикалық
қызмет-қоғамдық іс-әрекеттің негізгі
түрі. Яғни, социология адамды тек
өндірістік
қатынастардың
көрініс,
жұмысшы ретінде ғана емес, саналы іс-
әрекеттің
субъектісі
ретінде
Социология және саясаттану
Адамдар мен
қауымдастықтарды іс-әрекеттің, мінез-құлықтың және
қатынастардың объектісі ретінде қарастыра отырып, социология
азаматтық қоғамды зерттемей өте алмайды.
Бұл екі ғылым арасында
тығыз байланыс бар. Саясаттану саяси өмірдің заңдылықтарын,
құрылымын қоғамның тұтас әлеуметтік жүйе ретіндегі ерекшеліктерін
ескере отырып қана терең ашып көрсете алады.
Социология


url: http://emirsaba.org/sarsenova-esel-berikizi-eleumettanu-keste-trinde.html?page=15#4.4_Әлеуметтанудың_қызметтері_Әлеуметтанудың_қызметтері__Гнесеологиялық_(танымдық

title: Әлеуметтанудың категориялары


title: БӨЛІМ. ХХ ҒАСЫРДАҒЫ ІРІ СОЦИОЛОГТАРДЫҢ ӘЛЕУМЕТТАНУЛЫҚ ОЙДЫҢ ДАМУЫНА ҚОСҚАН ҮЛЕСІ

text:
5.2 Әлеуметтік стратификация және мобильділік теориясы
«Стратификация» ұғымы қоғамдағы әлеуметтік топтардың,
жіктердің, қат-қабатқа бөлініп
бағынушылық ретімен, тік бір ізділікпен жіктердің орналасуын көрсетеді.
Стратификацияның
критерийлері
Табыс
деңгейі
Қызмет түрі
Саяси көзқарастар
Мәдени бағдар және т.б.
Әлеуметтік стратификацияның
негізгі стратификациясы
(қоғамның жіктелуі)
Экономикалық
Саяси
Кәсіби
Мобильділік
қоғамдағы
жекелеген
индивидтер
мен
адамдар тобының
бір әлеуметтік
жағдайдан екініші бір әлеуметтік
жағдайға
орын
ауыстыруын
айтамыз.
Горизонтальді мобильділік –
индивидтің бір әлеуметтік
позициядан екіншісіне ауысуы.
Вертикальді мобильділік –
индивидтің бір страдан екінші
бір стратаға ауысуының
нәтижесінде
оның әлеуметтік
жағдайының өзгеруі.
Вертикальді мобильділік жоғары
өрлеу және төмен құлдырау
болып бөлінеді.


url: http://emirsaba.org/sarsenova-esel-berikizi-eleumettanu-keste-trinde.html?page=16#Горизонтальді_мобильділік_–_индивидтің_бір_әлеуметтік_позициядан_екіншісіне_ауысуы._Вертикальді_мобильділік


title: Р.Мертонның әлеуметтану ғылымына қосқан үлесі

text:
Қоғам
Жазу ерекшелігі бойынша:
Жазуға дейінгі
Жазу
Әлеуметтік
дифференциация
дәрежесінің басқару деңгейінің саны
бойынша:
Жай алғашқы тайпалар
(басқарушылар
мен
бағынушылар, бай мен кедей
деген ұғым жоқ)
Күрделі
(бірнеше
басқару
қабаттары,
тұрғындардың
әлеуметтік қабаттары, кластар,
мемлекет)
Өндіріс жолы бойынша:
Алғашқы аң аушылық
Мал шаруашылық
Бау-бақшалық
Индустриалды
Постиндустриалды
Өндіріс әдісі мен жеке меншік
формасы бойынша, яғни әлеуметтік-
экономикалық
фармация
(К.Маркстің типологиясы):
Алғашқы
Құлиеленушілік
Феодалдық
Капиталистік
Коммунистік
Д.Белл типологиясы бойынша:
Индустриалдыққа дейінгі (бастылары: ауыл шаруашылығы, шіркеу,
армия)
Индустриалдық (өнеркәсіп, корпорация, жіктелу, әлеуметтік
теңсіздік)
Постиндустриалды (теориялық білім, университет, қызмет көрсету)
экономикасы және т.б.)
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/sarsenova-esel-berikizi-eleumettanu-keste-trinde.html?page=17#6_БӨЛІМ._ҚОҒАМДЫ_БІРТҰТАС_ӘЛЕУМЕТТІК_ЖҮЙЕ_РЕТІНДЕ_СОЦИОЛОГИЯЛЫҚ_ТАЛДАУЫ_6.1_Қоғам_түсінігінің_мәні_6.2_Қоғамның_типологиясы__Қоғам


title: Т.Парсонс бойынша қоғамның типтері

text:
6.3 Қоғамның дамуы
Көне
қоғам
(примитивный)-
едәуір дифферециация белгіленген
Аралық – жазудың,
стратификацияның пайда болуы,
мәдениеттің жеке сала болып бөлінуі.
Қазіргі заманғы – діни жүйеден
құқықтық жүйенің бөлінуі, әкімшілік
бюрократия, нарықтық экономика,
демократиялық сайлау жүйесі
Қоғамның дамуы эволюциялық сипатта болады
Ф.Теннис бойынша қоғамның типтері
Геманшайфт – тығыз эмоциялық өзара
байланыстар әлемі. Ол белгілі бір жерге,
белгілі бір әлеуметтік статусқа, сондай-ақ
біртекті реттелетін қоғамға тән болады.
Гезельшафт – индустриялық қоғамның
қала
өмірімен, оның белсенділігімен,
әртектілігімен
және
алалмайтындығымен
байланыстырылады.
7 БӨЛІМ. ҚОҒАМНЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК ҚҰРЫЛЫМЫ
7.1 Қоғамның әлеуметтік құрылымы туралы түсінік
Қоғам дамуын бейнелейтін категориялар
Дифференциация. Қоғамдағы дифференциациалау процестерінің
белсенді түрде жүруі мен жаңа әлеуметтік топтардың пайда
болуымен ерекшеленеді.
Интеграция. Әлеуметтік құрылымның дамуына тікелей ықпал
тигізетін дүниедегі экономика саласындағы интеграциалық
процестер.
Әлеуметтік құрылым қоғамды жекелеген, бір немесе бірнеше
белгілер негізінде біріккен қабаттарға,
топтарға объективті бөлуді
білдіреді. Бұл – элементтердің әлеуметтік жүйедегі тұрақты
байланысы.
7.2 Әлеуметтік мобильділік
Әлеуметтік мобильділік - адамдардын бір әлеуметтік топтар мен қабаттардан басқаларға
өтуі (әлеуметтік орын ауыстырулар),
сондай-ақ, олардың престижділігі, табыс деңгейі және
билігі жоғары деңгейлерге жылжуы (әлеуметтік жоғарылау) немесе төменірек иерархиялық
позицияларға карай жылжу (әлеуметтік төмендеу).
Әлеуметтік құрылымның негізгі элементтері
болып әлеуметтік қауымдастықтар (таптар,
ұлттар, кәсіпкерлік,
демографиялық,
территориялық, саяси топтар) табылады.
Қоғамның әлеуметтік құрылымының
дамуының негізіне жататын факторлар
Қоғамдық еңбек бөлінісі қоғамның
әлеуметтік топтарға бөлінумен негізделеді
(кластар, профессионалдық топтар, ауыл
мен
қала тұрғындары, ой және дене
еңбегінің өкілдері).
Өндіріс құралдарына жеке меншіктің
қатынасы.
Қоғамдық еңбек бөлінісі жүйесінде түрлі орын
алатын кластар.
Қала және ауыл тұрғындары
Ой және дене еңбегінің өкілдері
Сословие
Әлеуметтік демографиялық топтар
Ұлттық қауымдастық


url: http://emirsaba.org/sarsenova-esel-berikizi-eleumettanu-keste-trinde.html?page=18#7_БӨЛІМ._ҚОҒАМНЫҢ_ӘЛЕУМЕТТІК_ҚҰРЫЛЫМЫ_7.1_Қоғамның_әлеуметтік_құрылымы_туралы_түсінік

title: Т.Парсонс бойынша қоғамның типтері


title: Әлеуметтік құрылым типтері

text:
Жауапкершілік.
Құрмет
2. Нышандық мәдени белгілер
Неке жүзігі.
Некелік жоралғы.
Ту.
Мөр.
Герб.
Ұлттық гимн.
Фабрика маркасы.
Патент белгісі
Мектеп
эмблемасы.
Мектеп
әндері.
Крест.
Икондар.
Әулиелер.
Гимн.
3. Утилитарлық мәдени белгілер
Үй.
Пәтер.
Жиһаз.
Қоғамдық ғимараттар.
Қоғамдық жұмыстар.
Бланктер мен нысандар.
Дүкен.
Фабрика.
Жабдық.
Бланктер
мен
нысандар.
Сыныптар.
Кітапханалар.
Стадиондар.
Шіркеу ғимараттары.
Шіркеу реквизиті. Әдебиет.
4. Ауызша және жазбаша кодекс
Отбасылық тыйымдар мен
рұқсаттар
Конституция.
Заңдар.
Келісім-шарттар.
Лицензиялар.
Оқушылар ережелері.
Сенім.
Шіркеу тыйымдары.
5. Идеология
Романтикалық
махаббат.
Индивидтердің
сыйысушылығы.
Мемлекеттік құқық.
Демократия. Ұлтшыл-
дық.
Монополиялар.
Еркін сауда.
Еңбек ету құқығы.
Академиялық
бостандық.
Прогрессивтік білім беру.
Оқытудағы теңдік.
Православие. Буддизм.
Протестантизм.
Достарыңызбен бөлісу:


title: БӨЛІМ. НЕКЕ ЖӘНЕ ОТБАСЫ ӘЛЕУМЕТТАНУЫ

text:
8 БӨЛІМ. НЕКЕ ЖӘНЕ ОТБАСЫ ӘЛЕУМЕТТАНУЫ
8.1 Отбасы және неке туралы түсінік
Отбасы әлеуметтануы Риллз және Ле Пи бойынша әлеуметтанудың бір саласы ретінде
бастауын эмпирикалық зерттеулерден алады.
Ерекешеліктері
8.2 Отбасының түрлері
Отбасы балалар тәрбиесін жүзеге асырып, басқа да қоғамдық
тұрғыдан мәнді қажеттіліктерді қанағаттандыратын некелік немесе
туыстық қатынастармен байланысқан адамдар тобы.
Отбасы институтымен қарым-қатынас институты тығыз байланысты.
Неке әйел мен еркек қатынасының өзара бірлескен формасы.
Отбасының негізі некелік жұп болып табылады.
Отбас
ы мін
де
тте
р
ін
ің
бөлін
уі ме
н
ли
де
р
лі
к
с
и
п
аттарын
а
бай
лан
ыс
ты от
бас
ын
ың
түр
ле
р
і
Дәстүрлі отбасы (патриархалды)
Ерекшеліктері
3 ұрпақтың өмір сүруі
Әйелдің еркектен қаржылай тәуелді болуы
Ерлі-зайыптылар міндеттерінің нақты бөлінуі
Отбасыда ері басшы болады.
Дәстүрлі емес отбасы
Ерекшеліктері
Қоғамдық өмірде әйел мен еркектің теңдей қатысуы
Үй шаруылары толығымен әйел адамға жүктелген
Эгалитарлы отбасы
Ерекшеліктері
Үй шаруа міндеттерінің әділ бөлінуі
Отбасы мәселесін бірігіп шешуі
Ішкі құрылым бойынша отбасының типтері
Туыстық құрылым бойынша:
Нуклеарлы отбасы ерлі-зайыптылар
және балаларынан құралған отбасы
(қазіргі
замандағы
индустриализация және урбанизация
процестері нуклеарлы отбасының
қалыптасуына әкелді.)
Кеңейтілген
ерлі-зайыптылар,
балалары
және
туыстарымен
туратын отбасы түрін айтамыз.
Рольдік қарым-қатынасы бойынша:
Әйелі мен ері
Ене мен ата
Қызы мен баласы
Немерелер
Бала санына қарай:
Баласы жоқ отбасы
Аз балалы отбасы (бір немесе
екі бала)
Көп балалы (үш және одан да
көп)
|


title: Отбасының қызметтері - Сарсенова әсел берікқызы әлеуметтану (кесте түрінде)

text:
8.4 Отбасы генезисі
Шаруашылық-экономикалық қызметі – ортақ шаруашылық жəне қаржы
пайдалану, еңбекке
жарамсыздарға қамқорлық жəне оларды материалды қамсыздандыру.
Рекреативті қызметі – бос уақыттарындағы демалыс іс-əрекеттерін
ұйымдастыру; отбасы мүшелерінің
күш-қуатын, денсаулығын қайта тіктеу шараларын қамтамасыз ету.
Отбасы генезисі
1
кезең.
Отбасының
қалыптасуы
2 кезең. Матриархат
3 кезең. Патриархат
4 кезең. Индивидуалды
отбасының пайда болуы
Ретсіз
жыныстық
қатынастар.
Ортақ
мүліктің
болмауы.
Балалардың әкесі нақты
белгілі емес,
топтық
неке.
Әйел
адамдардың
доминантты жағдайы.
Отбасыда ер адамның
ролі үстем болады.
Тұқым қаулаушылық ер
адам
тарапынан
беріледі.
Заңдық түрде мойындау
(азаматтық
немесе
шіркеулік) некелесу.
Отбасылардың
бөлек
тұруы.


title: Отбасының өмір сүру циклінің фазалары

text:
8.5 Отбасының өмір сүру циклінің фазалары
Ата-ана мен балалары
арасындағы
қарым-
қатынастың болмауы.
Тұқым қаулаушылық ер
адам тарапынан берілетін,
матрисызықтық.
Ерлі-зайыптылар
әйелінің
қауымында,
туыстарында тұратын
матрилокалды неке.
Ерлі-зайыптылардың
әрқайсысы
бөлек
өздерінің
рулық
топтарында
тұратын
нелокалды неке.
Моногамия (бір еркек
пен
бір
әйелдің
некелесуі)
Полигамия (бір еркек
пен бірнеше әйелдің
некелесуі) Шығыс Араб
елдері және т.б. елдерге
тән.
Юридикалық
теңдік
бойынша ата-аналардың
біреуінің
отбасы
басшысы болуы (әйелі
немесе ері).
Отбасының
экономикалық
дербестігі.
Отбасының өмір сүру циклінің фазалары:
Отбасының пайда болуы – некеге алғаш рет отыру.
Өсіп-өнудің (көбеюі) басталуы – бірінші баланың дүниеге келуі.
Өсіп-өнудің (көбеюі) аяқталуы – соңғы баланың дүниеге келуі.
Тұңғыш баланың өз отбасын құруы.
Соңғы кенже баланың отбасын құруы, кейбір әлеуметтанушылар бұл
периодты «бос ұя» (пустое гнездо) деп атайды.
Отбасының өмір сүруінің тоқтауы – ерлі-зайыптылардың біреуінің
қайтыс болуы.
Отбасы
Рольдері
Қызметтері
1. Ерлі-зайыптылық
– әйелі
мен ері.
2. Ата-аналық – ана мен әке.
3. Балалар: қызы, ұлы, бауыры,
әпке,
тұнғыш,
ортаңғы,
кенже балалар.
4. Ұрпақ ішілік, ұрпақ аралық:
апасы,
атасы,
немере,
шөбере.
1. Әйел-ана:
Баланың өмірге келуі мен
тәрбиеленуі;
Үй жағдайын жасау;
Отбасыға қызмет ету;
Еріне бағыну;
Әлеуметтік
және
экономикалық мәртебе қарай
бейімделу.
2. Ері-әке
Балаларының анасына адал
болу;
Отбасын
қорғау
және
экономикалық қауіпсіздікті
қамтамасыз ету;
8.6 Отбасы тұрақтылығының проблемасы
Отбасы тұрақтылығының проблемасы: отбасының тұрақты болуы үшін ішкі факторлар анықтайды. Ажырасудың негізіне
ерлі-зайыптылар арасындағы түсініспеушілік жатады.
Ерлі-зайыптылар
қатынасында
пайда
болатын конфликтілердің деңгейі
Психофизиологиялық деңгей (сексуалдық
дисгармония).
Психологиялық деңгей.
Отбасы конфликтілерінің себептері
Некеге дейін туындайтын себептер
(тәукел факторлары)
Ерлі-зайыптылардың
жас
айырмашылығы
(әсіресе
әйелінің
ерінен жас бірнеше жас үлкен болуы).
Отбасын
құрғаннан
кейінгі
туындайтын себептер
Тұрмыстық (материалдық, тұрғын үй
және т.б. ).
Өзара түсінспеушілік.
8.7 Отбасыны нығайтуға негізделген факторлар
Әлеуметтік-ролдік деңгей.
Әлеуметтік мәдени деңгей (рухани).
Ерлі-зайыптылардың білімі жағынан
айырмашылығы.
Ерлі-зайыптылардың
біреуінің
маскүнемдікке,
нашақорлыққа
салынуы.
Некеге жеңіл көзқараспен қарау.
Некеге ерте тұру.
Бір-бірін аз тану.
Некеге күштеп тұру.
Сыртқы факторлары (бір-бірінің көзіне
шөп салу, екі жақтың ата-аналарының
араласуы ).
Некеге тұруға ата-аналардың қарсы
болуы
Некеге дейінгі
Некелік
Өмір сүру деңгейі
Некеге дайын болу;
Отбасы және отбасылық өмір
туралы жүйелі түсініктің
болуы;
Өздерінің отбасындағы ата-
аналар қарым-қатынасы.
Бір-біріне
бейімделу
дағдылары;
Отбасы
ішілік
қарым-
қатынастар;
Отбасы құндылығын түсіну.
Тұрғын үй мәселесі;
Отбасыны
әлеуметтік-
экономикалық
қамтамасыз
ету;
Табыс көзі және деңгейі.
|


9 БӨЛІМ ДЕВИАНТТЫ МІНЕЗ-ҚҰЛЫҚ ӘЛЕУМЕТТАНУЫ
Девиантты мінез-құлық – ауытқыған мінез-құлық ол адамдардың немесе олардың топтарының әлеуметтік
әрекеттерінің, қылықтарының көпшілік таныған мөлшерлерден ауытқу.
Девиацияның компоненттері
Ауытқудың типтері
Адамдарға тән арнайы мінез-құлық;
Девиантты сияқты мінез-құлықтың бағалау
критериі болып табылатын норма;
Аталмыш
мінез-құлыққа
ілтипат
білдіретін топтар немесе ұйымдар.
Индивидуалды, индивид өзінің мәдениет
нормасынан бас тарту;
Топтық
дәстүрлі
мәдениет
құндылықтарынан бас тарту, бағынбау.
Жалпы халық санының 10-15 % қолдайтын
ауытқулар
Жалпы халық санының 10-15 % қолдамайтын
ауытқулар
Интеллектуалдық;
Ерекше дағдылары;
Мотивация;
Деликвентті мінез-құлық;
Маскүнемдік;
Нашақорлық;
9.1 Девиация теориясы
Түсіндіру типі
Авторлар
Негізгі идеялар
1.Биологиялық
Ч.Ломброзо
«Туыла біткен қылмыскер» теориясы. Криминалды мінез-құлық адамдардың
арнайы физикалық (дене) белгілеріне байланысты. «Криминалды тип» адам
эволюциясындағы ерте кездегі деградацияның нәтижесі (сақалдың болуы,
ауырсынуға төмен сезімталдығы).
Х.Шелдон
Адамдардың мінезі дене бітіміне байланысты.
Түрлері:
Эндоморф – толықтық, домалақ дене.
Мезоморф –мықты, сымбатты, белсенді.
Эктоморф-дененің нәзіктігі, жіңішкелігі, жүйкенің тозуы.
Л.Прайс
Қылмыстық мінез-құлық жыныстық хромосомалардың аномалиясымен
түсіндіріледі.
2.Психоаналитикалық
З.Фрейд
Мотивация теориясында құштарлық редукция моделi көрсетiлдi
3.Әлеуметтік
Э.Дюркгейм
Р.Мертон
Девиация айқын әлеуметтік нормалардың бұзылу немесе жоқ болу салдарынан
пайда болады.
Э.Сатерланд
Мәдениеттанулық теория.
Девиацияның себептері субмәдениет пен дәстүрлі мәдениет нормалары арасындағы
конфликтілер болып табылады.
Г.Беккер
Стигматизация теориясы
|


title: БӨЛІМ ДЕВИАНТТЫ МІНЕЗ-ҚҰЛЫҚ ӘЛЕУМЕТТАНУЫ


title: Р.Мертон бойынша девиацияның типтері

text:
9.3 Э.Дюркгейм бойынша суицидтің түрлері
Суицид – (Өзін-өзі өлтіру) — өзін өмірден қасақана айыру (суицид). Өзін-өзі өлтірудің себептері әр
түрлі. Көп жағдайда өзін-өзі өлтіруге себеп болатын нәрсе
өмір жағдайының шынайы қиындылығы
және өмір оңалмайды деп есептеу. Депрессивті жағдайлар «жиналып»
соның салдарынан өзін-өзі
өлтіру болуы мүмкін. Өзін-өзі өлтіру қарттарға,
нашақорларға,
жазылмайтын аурумен
ауыратындарға,
қылмыскерлерге тән әрекет.
Эгоистік
Анамиялық
Альтуристік
10 БӨЛІМ. ТҰЛҒА ӘЛЕУМЕТТАНУЫ
Адамның үш типі
Адам
Жер бетіндегі материалдық және рухани
тарихи
процесінің, дамуының субъектісі,
өмірдің
басқа
формаларымен
генетикалық жағынан байланысты, еңбек
құралдыран
өндіру қабілеті арқасында
олардан бөлініп шыққан,
анық сөйлей
алатын, ойлай алатын,
сапасы бар
биологиялық-әлеуметтік
тірлік
иесі
(homo sapiens түрінің өкілі).
Тұлға
Адамның әлеуметтік қасиеттерінің жиынтығы,
қоғамдық даму жемісі мен белсенді қызмет ету
мен қарым-қатынас орнату арқылы жеке
адамды әлеуметтік қатынастар жүйесіне
енгізудің жемісі.
Индивид
адамзат қауымдастығының жеке өкілі. Бұл
адамдардың
психологиялық
сипаттамаларының
физикалық
алып
жүрушісі.
10.1 Тұлғаның қалыптасуы
10 .2 Интерпретивті әлеуметтанулық парадигмалар
Тұлғаның қалыптасуына әсер
ететін факторлар
Биологиялық
тұқым қаулаушылық
Адамның биологиялық қажеттілігі:
ауада, тамақта, суда және т.б.
Балалық шақтың ұзаққа созылуы;
Темпераменттің,
мінез-құлықтың әр
түрлі болуы.
Физикалық орта:
Климат;
Географиялық орта;
Табиғи ресурстар.
Мәдениет
Мәдени универсалдық
топтарда
мәдени
мінез-құлық салты.
Топтық тәжірибе
Индивид
топ арасындағы
қарым-қатынас
арқылы
әлеуметтенеді.
(Ч.Кулидің
«Айналық» теориясы).
Бірігей индивидуалды тәжірибе
Топтық
тәжірибенің
бірігейлігі
толығымен
мүмкін емес.


Зигмунд Фрейдтің психоаналитикалық концепциясы Чарлз Кулидің «Айналық МЕН»теориясы (1856-1935) (1865-1925) Тұлға үш компоненттен тұрады:
ИД (оно)- санасыз инстиктілер, ляззатқа бөліну.
Я (Эго) – еріксіз немесе қысыммен ортаға бейімделу.
Аса Я (Супер эго) – қоғамның моральдік тіреулермен бірлігі.
Басқа адамдар – бұл айна. Кулидің пікірінше, қоғамдағы бірінші
фактілер – адамдардың бір-бірі жөніндегі ойлары. Адамның өзі
туралы ойы – менің басқа адамдарға қалай көрінуіме беретін бағасы
деп есептеген. «МЕН» 4 элементтен тұрады:
Мен шын мәнінде қандаймын;
Өз-өзімді қалай көремін;
Оны басқалар қалай көреді;
Оның өмір салты басқалардың көзінде қалай көрінеді.
Джордж Герберт Мид (1863-1931) Басқаларға қаралудың (Обобщенного другого) концепциясы
Мидтің әлеуметтану теориясының пайда болу негізінде өткендегі болған әрекет, оқиға (қысқаша «акт») ұғымы
жатыр. Бұл акт ұғымы әрекеттеуші субъектінің шынайы өмірді қабылдаудағы ерекшелігін анықтайды.
Мидтің пікірінше, әрекет етуші субъект кең мағынада физикалық «субъект», «тірі форма», «әлеуметтік мен»
(«я») ретінде қарастырылады. Объектілер ұғымының мазмұны, Мидтің пікірінше, индивидтің өткендегі барлық ерекшелігімен
сипатталатын тәжірибесі. Осыған қарай объектілер индивид пен олардың арасындағы қатынастарды бейнелейді. 10.3 Тұлғаның әлеуметтік мәртебесі
Мәртебе - лат. статус - істің жай-күйі, жағдайы азаматтың, заңи тұлғаның, мемлекеттік органнын халықаралық ұйымның құқықтық жағдайын сипаттайтын құқықтары мен міңдеттерінің жиынтығы. Индивидумның немесе топтың бірқатар белгілер (экономикалық, кәсіптік, этникалык, т.б. белгілер) бойынша айқындалатын әлеуметтік ара қатынас жағдайы әлеуметтік мәртебе деп аталады


title: Зигмунд Фрейдтің психоаналитикалық концепциясы Чарлз Кулидің «Айналық МЕН»теориясы


url: http://emirsaba.org/sarsenova-esel-berikizi-eleumettanu-keste-trinde.html?page=26#11_БӨЛІМ._БАСҚАРУ_ӘЛЕУМЕТТАНУЫ_11.1_Басқару_әлеуметтануының_объектісі_және_субъектісі

text:
10.4 Дж. Мид бойынша тұлғаны қалыптастыруда үш кезеңге бөледі:
Дайындық (1-3 жаста) бала
үлкендердің
жүріс-тұрысына
түсініксіз еліктейді (қыз бала
қуыршағын тәрбиелейді).
Мәртебе
Басты
айналасындағылар
бөліп
қарастыратын мәртебе:
Президент;
Рок-Звезда.
Қол жеткен мәртебе адамның
өзінің күш жұмсауымен анықталады
(мысалы, жазушы, генерал, студент,
директор және т.с.с.).
Белгіленген мәртебе
этникалық шығу тегі, туған
жері, отбасы, жынысы мен
жасы т.б.
факторлармен
байланысты.
Әлеуметтік
Әлеуметтік үлкен топтың
өкілі ретінде алатын орны.
ҚР азаматы;
Мұсылман.
Жеке
индивидуалды
сапасы
бойынша
шағын
топтар
арасында орны.
Лидер;
Жалқау.
11 БӨЛІМ. БАСҚАРУ ӘЛЕУМЕТТАНУЫ
11.1 Басқару әлеуметтануының объектісі және субъектісі
Ойындық (3-4 жаста) сәби өз
бейнелейтін адамдардың жүріс-
тұрысын түсіне бастайды, бірақ
рольді орындау әлі берік емес.
Ақырғы (4-5 жаста) кезеңінде
балдырғанның
рольдік
жүрыс-
тұрысы
жинақылық
пен
мақсаттылықты көрсетеді және
басқа ойнаушылардың рольдерін
сезіну қабілеті бастайды.
Басқару әлеуметтануы – қоғамдық қарым-қатынастарды реттеп, оның салалық сипаты мен
ерекшеліктерін сақтау, жетілдіру, сол арқылы қоғамның болмысына ықпал ету.
11.2 Басқару әлеуметтануының қызметтері
Басқару әлеуметтануының объектісі:
Әлеуметтік жүйелер және олардың деңгейі;
Әлеуметтік процестер және әлеуметтік жүйе ретінде қарулы күштердің ішіндегі қарым-
қатынас.
Басқару әлеуметтануының субъектісі:
Мемлекеттік ұйымдар, басқару органдары;
Қоғамдық ұйымдар.
Басқару әлеуметтануының қызметтері
Қызметтік
|


title: Дж. Мид бойынша тұлғаны қалыптастыруда үш кезеңге бөледі


url: http://emirsaba.org/sarsenova-esel-berikizi-eleumettanu-keste-trinde.html?page=27#_12.2_Мәдениеттің_мазмұндық_элементтері___Мәдениет_түрлері_1.Материалдық_2.Рухани__Субмәдениет

title: БӨЛІМ. МӘДЕНИЕТ ӘЛЕУМЕТТАНУЫ

text:
12 БӨЛІМ. МӘДЕНИЕТ ӘЛЕУМЕТТАНУЫ
12. 1 Мәдениеттің құрылымы
Тәрбиелік
Ұйымдастырушылық
Мәдениет – қоғам мүшелерімен өндірілетін, әлеуметтік тұрғыдан
қабылданып, қолданатын және ұрпақтан ұрпаққа өту қабілеті бар рухани
және материалдық өнімдерден құралған белгілі бір күрделі жүйе.
Мәдениеттің құрылымы (мәдениет жүйе ретінде)
12.2 Мәдениеттің мазмұндық элементтері
Мәдениет түрлері
1.Материалдық
2.Рухани
Субмәдениет - (лат. сұб — төменгі, нем. культура — мәдениет) -қоғамнан оқшауланған өзіндік өмір сүру дағдысы
бар, өмір сүріп жатқан қоғамдағы мәдениеттен өзгелеу, тіпті кейде оған наразы жастардың белгілі бір тобы
жасаған мәдениет. Бұндай топтар өздерінің сөйлеу әдебімен, киім киісімен және басқа да белгілерімен
ерекшеленеді. «Субмәдениет» терминін 1950 жылы американдық социолог Дэвид Райзман ғылымға енгізген.
12.3 Мәдениет типологиясы
Субмәдениет типтері
Ұлттық
–
көптеген
ұлттардың
субмәдениеті.
Конфессиялық
–
сенім
негізіндегі
субмәдениет.
Әлеуметтік жіктер субмәдениеті.
Ұйымдар субмәдениеті.
Контрмәдениет – қоғамда үстемдік етіп отырған нормалар мен құндылықтарға теріс көзқарастағы қайсыбір
әлеуметтік топтардың нормалары мен құндылықтарының жиынтығы, кешені.
Мәдениет типологиясы
Белгілі бір дәуірдің
мәдениеті
Белгілі қауым
мәдениеті
Қызмет ету саласы
бойынша мәдениеті
Конфессиялдық
мәдениеті
|


title: БӨЛІМ. МӘДЕНИЕТ ӘЛЕУМЕТТАНУЫ


title: БӨЛІМ. ҚАЛА МЕН АУЫЛ ӘЛЕУМЕТТАНУЫ

text:
13.2 Қалалардың демографиялық құрамы
Монофункционалды – бір қызметі бар
қалалар.
Полифункционалды- көп салалы қалалар.
Транспорт орталықтары (ірі
темір жолдар,
порт қалалар)
Ғылыми қалалар.
Курортты қалалар.
Әкімшілік орталықтар.
Индустриалды орталықтар.
Транспорт және өндірістік орталықтар.
Ауыл
шаруашылыққа
қызмет
етуіне
байланысты қалалар.
Демографиялық құрамы бойынша қалалар:
Халықтың демографиялық құрамы
бойынша теңгерілуі
Халықтың теңгерілмеген
демографиялық құрамы бойынша
Әйел
немесе еркектер санының
басым болуы.
13.3 Ауылдық жерлердің типологиясы
Қарт немесе жастардың басым
болуы.
Адам саны бойынша қалалар:
Аз 50-ден - 250 мың
адамға
дейін.
Орташа 250-ден -500 мың адамға
дейін.
Көп 5000-ден -2 млн. адамға
дейін.
Ірі 2 млн.-нан -5 млн. адамға
дейін.
Аса ірі 5 млн.-нан –жоғары.
Қаланың өмір сүру салтының проблемалары:
Бұқаралық мәдениеттің таралуы.
Тұрмысы төмен отбасылардың өсуі.
Жастар мінезінің ауытқуы.
Адамдардың жалғызсырауы.
Ауылдық жерлердің типологиясы
Өндірістік сипаты
бойынша
Халық саны бойынша
13.4 Ауылдың әлеуметтанулық мәселелері
Аграрлы
Аграрлы-индустриалды
Индустриалды-аграрлы
Аса ұсақ
Ұсақ
Орташа
Ірі
Ауыл – ауыл шаруышылық еңбекпен айналысатын адамдардың аумақтық орналасуы.
Ауылдың әлеуметтанулық мәселелері
Еңбек шарты. Ауылды жерлерде техникалық еңбекпен жабдақталмаған, мамандар
мен жұмыс орындары тапшы.
Тұрмыс пен еңбектің біріктірішулігі.
Қарттар жағынан әлеуметтік бақылау мен қоғамдық
пікірді ролі жоғары, ол өз
кезегінде жеке бас өмірінді ашық және қолжетімді етіп көрсетеді.
Күнделікті өмір мен еңбек жағдайларының төмен деңгейлігі.
14 БӨЛІМ. ӘЛЕУМЕТТАНУЛЫҚ ЗЕРТТЕУЛЕРІНІҢ ӘДІСТЕРІ МЕН ӘДІСТЕМЕСІ
14.1 Әлеуметтанулық зерттеулер туралы түсінік, негізгі түрлері
Әлеуметтанулық зерттеулер – зерттелетін құбылыстар туралы нақты әлеуметтік мәліметтерді
алу мақсаты болып
табылатын процедуралар жүйесі.
Әлеуметтанулық
зерттеулерге
кіретін
процедуралар
тәсілнамалық
әдістемелік
ұйымдастырушылық-
Социологиялық зерттеудің
кезеңдері
Зерттеуді
дайындау
мақсатын,
жоспарын құру, өткізетін уақыт пен
орнын таңдау.
Бастапқы мәліметтерді жинау.
Социологиялық зерттеудің негізгі
түрлері
Барлаушы-
зерттеудің
қарапайым
түріне жатады. Мұндағы қойылатын,
әрі шешілетін
мақсаттар мағынасы
жағынан шектеулі келеді.
Урбанизация -(лат.у
рба - қала, ұрбанус - қалалық) – еңбек бөлінісінің қоғамдық және аумақтық тұрғыдан тарихи қалыптасуынан пайда
болып, әлемнің әртүрлі елдері мен өңірлерінің өзіндік ерекшеліктеріне сәйкес дамитын әлеуметтік-экономикалық, демографиялық,
географиялық секілді көп жақты қырлары бар күрделі құбылыс. Көне латын тіліндегі мағынасы "қалалық" деген ұғымды білдіреді. Яғни,
ең
қысқаша айтар болсақ, урбанизация, бұл – қала тіршілігі мен тұрмысы және мәдениетінің үстемдікке ие болуы.
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/sarsenova-esel-berikizi-eleumettanu-keste-trinde.html?page=28#13.3_Ауылдық_жерлердің_типологиясы_Қарт_немесе_жастардың_басым_болуы._Адам_саны_бойынша_қалалар

title: БӨЛІМ. ҚАЛА МЕН АУЫЛ ӘЛЕУМЕТТАНУЫ


url: http://emirsaba.org/sarsenova-esel-berikizi-eleumettanu-keste-trinde.html?page=28#14_БӨЛІМ._ӘЛЕУМЕТТАНУЛЫҚ_ЗЕРТТЕУЛЕРІНІҢ_ӘДІСТЕРІ_МЕН_ӘДІСТЕМЕСІ_14.1_Әлеуметтанулық_зерттеулер_туралы_түсінік,_негізгі_түрлері_Әлеуметтанулық_зерттеулер

title: БӨЛІМ. ҚАЛА МЕН АУЫЛ ӘЛЕУМЕТТАНУЫ


title: Урбанизацияның алғышарттары

text:
14. 2 Әлеуметтанулық зерттеудің бағдарламасы
Жиналған
мәліметтерді өндеуге
дайындау сауалнамалар мен жазбалар
түрінде
және
электронды-есептеу
машинасында өңдеу.
Өнделген
мәліметтерді
талдау
зерттеудің
нәтижесі бойынша есебін
дайындау,
қорытындылары
мен
ұсыныстарын қалыптастыру.
Баяндаушы (суреттеуші) – зерттеудің
күрделіліг арта түседі. Мақсаттары мен
мүдделері
бойынша
бұл
зерттеу
тәжірибелі
деректерді жинау арқылы
оқылатын құбылыс, оның құрылымдық
бөлшектері туралы біртұтас түсінік
қалыптастыруды көздейді.
Талдаушы (сараптаушы) – зерттеу әр
түрлі
әлеуметтік
құбылыстардың
құрылымдық
бөлшектерін баяндаумен
шектелмейді. Зерттеудің ең терең
сараптаушы түрі
ретінде құбылыстар
мен үдерістердің түпкі себептерін
анықтауды көздейді.
Социологиялық зерттеудің бағдарламасы (зерттеуді бастамас бұрын құрылады)
Әдіснамалық бөлім
Әдістемелік бөлім
Зерттеу проблемасын
айқындап алу;
Зерттеу пәніні
және объектісін
анықтап алу;
Зерттеу мақстаттарын анықтау
Бастапқы
мәліметтерді жинау әдісінің
сипаттамасы;
Әдіс-тәсілдерді қолдануы;
Жиналған мәліметтерді электронды
есептеу машинасында өңдеу.
Бірінші блок
Зерттеудің
бағдарламасын бекіту
Зерттеу құрал-сайманнын әзірлеу
Барлаушы (пилотажды) зерттеуді
өткізу
Зерттеуді өткізет ін уақыт пен орнын таңдау
Бастапқы мәліметті жинайтын
топты құру және дайындау
Достарыңызбен бөлісу:


title: Сарсенова әсел берікқызы әлеуметтану (кесте түрінде) - бет 2

text:
МАЗМҰНЫ
1 БӨЛІМ. ӘЛЕУМЕТТАНУДЫҢ ПАЙДА БОЛУЫ МЕН ДАМУЫНЫҢ ТАРИХЫ
1.1 Ерте кездегі әлеуметтану
1.2 Ежелгі Грекиядағы әлеуметтанулық ілімдер
1.3 Орта ғасырдағы әлеуметтік идеялар
1.4 Қайта өрлеу дәуіріндегі әлеуметтік-құқықтық ойлар
2 БӨЛІМ. ӘЛЕУМЕТТАНУ ДАМУЫНДАҒЫ КЛАССИКАЛЫҚ КЕЗЕҢ
2.1 О.Конттың позитивизмі
2.2 Г.Спенсердің органикалық теориясы
2.2.1 Әлеуметтік эволюцияның теориясы
2.3 Әлеуметтанудағы Э.Дюркгеймнің ілімі
2.3.1 Қоғамдағы норма және патология туралы Э.Дюркгеймнің ілімдері
2.4 М.Вебердің әлеуметтанулық көзқарастары
2.5 К. Маркстың әлеуметтанулық теориялары
2.5.1 Өндірістің қоғам өміріндегі ролі
3 БӨЛІМ. ҚАЗАҚ ОЙШЫЛДАРЫНЫҢ ӘЛЕУМЕТТАНУЛЫҚ КӨЗҚАРАСТАРЫ
3.1 А. Құнанбаевтың әлеуметтанулық көзқарастары
3.2 Ы.Алтынсаринның әлеуметтанулық тұжырымдамалары
3.3 Ш.Уәлихановтың әлеуметтанулық ой-тұжырымдамалары
3.4 А.Байтұрсыновтың әлеуметтану жөнінде көзқарастары
3.5 А.Бөкейхановтың әлеуметтанулық ой-тпікірлер
4 БӨЛІМ. ӘЛЕУМЕТТАНУ ПӘНІ ЖӘНЕ ОНЫҢ ҚҰРЫЛЫМЫ
4.1 Әлеуметтанудың міндеті, зерттейтін мәселесі
4.2 Әлеуметтанудың категориялары мен заңдары
4.3 Әлеуметтанудың құрылымы
4.4 Әлеумеььанудың қызметтері
4.5 Әлеуметтанудың басқа қоғамдық-гуманитарлық ғылымдармен байланысы
5 БӨЛІМ. ХХ ҒАСЫРДАҒЫ ІРІ СОЦИОЛОГТАРДЫҢ ӘЛЕУМЕТТАНУЛЫҚ ОЙДЫҢ
ДАМУЫНА ҚОСҚАН ҮЛЕСТЕРІ
5.1 П.Сорокиннің әлеуметтанулық көзқарастары
5.2 Әлеуметтік стратификация және мобильділік теориясы
5.3 Р.Мертонның әлеуметтану ғылымына қосқан үлесі
5.4 Т.Парсонстың әлеуметтанулық көзқарастары
6 БӨЛІМ. ҚОҒАМДЫ БІРТҰТАС ӘЛЕУМЕТТІК ЖҮЙЕ РЕТІНДЕ СОЦИОЛОГИЯЛЫҚ
ТАЛДАУЫ
6.1 Қоғам түсінігінің мәні
6.2 Қоғамның типологиясы
6.3 Қоғамның дамуы
7 БӨЛІМ. ҚОҒАМНЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК ҚҰРЫЛЫМЫ
7.1 Қоғамның әлеуметтік құрылым туралы түсінік
7.2 Әлеуметтік мобильділік және оның түрлері
7.3 Әлеуметтік құрылымның типтері
7.4 Әлеуметтік институт және оның белгілері
8 БӨЛІМ. НЕКЕ ЖӘНЕ ОТБАСЫ ӘЛЕУМЕТТАНУЫ
8.1 Отбасы және неке туралы түсінік
8.2 Отбасының түрлері
8.3 Отбасының қызметтері
8.4 Отбасы генезисі
8.5 Отбасының өмір сүру циклінің фазалары
8.6 Отбасының тұрақтылық проблемасы
8.7 Отбасыны нығайтуға негізделген факторлар
9 БӨЛІМ. ДЕВИАНТТЫ МІНЕЗ-ҚҰЛЫҚ ӘЛЕУМЕТТАНУЫ
9.1 Девиация теориясы
9.2 Р.Мертон бойынша девиацияның типтері
9.3 Э.Дюркгейм бойынша суицидтің түрлері
10 БӨЛІМ. ТҰЛҒА ӘЛЕУМЕТТАНУЫ
10.1 Тұлғаның қалыптасуы
10.2 Интерпретативті әлеуметтанулық парадигмалар
10.3 Тұлғаның әлеуметтік мәртебесі
10.4 Дж. Мид бойынша тұлғаның қалыптасуы
11 БӨЛІМ. БАСҚАРУ ӘЛЕУМЕТТАНУЫ
11.1 Басқару әлеуметтануның объектісі және субъектісі
11.2 Басқару әлеуметтануның қызметтері
12 БӨЛІМ. МӘДЕНИЕТ ӘЛЕУМЕТТАНУЫ
12.1 Мәдениеттің құрылымы
12.2 Мәдениеттің мазмұндық элементтері
12.3 Мәдениет типологиясы
13 БӨЛІМ. ҚАЛА МЕН АУЫЛ ӘЛЕУМЕТТАНУЫ
13.1 Қала ұғымы, қызметтері
13.2
Қаланың демографиялық құрамы
13.3 Ауылдық жерлердің типологиясы
13.4 Ауылдың әлеуметтанулық мәселелері
14 БӨЛІМ. ӘЛЕУМЕТТАНУЛЫҚ ЗЕРТТЕУЛЕРІНІҢ ӘДІСТЕРІ МЕН ӘДІСТЕМЕСІ
14.1 Әлеуметтанулық зерттеулер туралы түсінік, негізгі түрлері
14. 2 Әлеуметтанулық зерттеудің бағдарламасы
14.3 Әлеуметтанулық зерттеудің таңдау әдісі
14.4 Интервью әдісі
14.5 Эксперимент әдісі
14.6 Бақылау әдісі
14.7 Сауалнама әдісі
|


title: Екінші блок - Сарсенова әсел берікқызы әлеуметтану (кесте түрінде)

text:
Зерттеуді өткізетін
уақыт пен орнын таңдау
Сұрайтын адамдарды зерттеу мақсаты, мүдделерімен таныстыру
Зерттеуді өткізу,
сауалнаманы тарату, оны қайтадан жинау
Үшінші блок (есептеу машинаға бастапқы жинаған деректерді әзірлеу тәсілдері жатады)
Ашық сұрақтарды топтап әрқайсысына
код беріледі
Перфорация жасалынады – есепке түсіру табуляграмма түрінде жасалынады
Жарамайтын сауалнамалар шығарылады
Төртінші блок
Мәліметтерді өндеп, алынған нәтижелерін сараптау жұмыстарының барлық түрлері кіреді
Қорытындысында есеп және
нұсқаулар жазылады
14.3 Әлеуметтанулық зерттеудің таңдау әдісі
Таңдау әдісі - бұл тікелей зерттеуге қатысатын респонденттердің (іріктеу) аз санын жинау жолымен адамдардың жүріс-тұрысы,
көзқарастары немесе пікірілерін зерттеу тәсілі.
Таңдаудың түрлері
Ықтималдылық
Мақсаттылық
Стихиялы тәсіл.
Таңдаудың стихиялы әдісі пошта арқылы кез келген
басылымдардың оқырмандарына,
сол сияқты рабио
тыңдармандарына, телекөрермендерге,
интернетті
пайдаланушыларға сұрау өткізуді айтады.
Кеңінен таралған әдіс.
Барлаушы зерттеулерде таңдаудың негізгі көлемдік тәсілі
қолданылады. Бұл әдіспен таңдалған бірліктің (бір ұжым, бір
мекеменің) басым көпшілігіне (60-70 %) сұрау жүргізіледі.
Квоталық тәсіл.
Бір текті топтастыру тәсілі.
Бұның ыңғайлығы және дәлдікке жеткізу мүмкіншілігі
жоғары. Бұл тәсілдің амалы
бойынша жалпы жиынтықты бір
текті белгілер арқылы топтастырады.
Механикалық тәсіл.
Мұндағы іріктеуде геометриялық прогрессия адымы
қолданылады.
Ұялы тәсілі.
11.4 Әлеуметтанулық зерттеудің әдістері
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/sarsenova-esel-berikizi-eleumettanu-keste-trinde.html?page=30#Үшінші_блок_(есептеу_машинаға_бастапқы_жинаған_деректерді_әзірлеу_тәсілдері_жатады)


url: http://emirsaba.org/sarsenova-esel-berikizi-eleumettanu-keste-trinde.html?page=3#1.2_Ежелгі_Грекиядағы_әлеуметтанулық_ілімдер_Б.З.Д._VI-V._I._Натуралистік_(негізгі_проблемалар_–_табиғат_проблемасы)__ГОМЕР

text:
1 БӨЛІМ. ӘЛЕУМЕТТАНУДЫҢ ПАЙДА БОЛУЫ МЕН ДАМУЫНЫҢ ТАРИХЫ
1.1 Ерте кездегі әлеуметтану
Ежелгі Қытай – б.з.д. 1-ші мыңжылдықтың екінші ширегі. Қытайдың философиялық мектептерінде әлеуметтік
ұйымдардың мәселелері зерттеледі.
/Конфуцианство; Моизм; Легизм; Даосизм/
Конфуцианство
Кун-фу-цзы
негізін
салушы
(Күн
ұстаз),
(б.з.д. 551-479 ). Кон-
фуций шығыс өркениеті
үшін христиантар үшін
Иусуспен
немесе
мұсылмандар
үшін
Мұхаммед пайғамбармен
тең.
Моизм
Мо-цзы (Мо-Ди)
(б.з.д.
480-400).
Әлеуметтік
этика
саласындағы маман.
Конфуциидің
қарсыласы.
Легизм
Шан Ян (Гунь-
Сунь
Ян)
(б.з.д.390 –
338). Мемлекеттік
қайраткер,
реформатор, Сяо-
Гуна
патшаның
кеңесшісі. Фацзы
философиялық
мектептің негізін
салушы.
Даосизм
Лао-Цзы (Ли Эр)
(б.з.д. 604) Тарихшы,
Чжоу
патшалығының
мемлекеттік
мұрағатын
сақтаушы.Даосизм
Ежелгі Қытайдың ең
басты діни іліміне
жатады.
Легизм
Қоғамның
әлеуметтік
құрамы
Легизмнің
ерекшеліктерін
қоғамдық
құбылыстарға
тарихи
көзқарастардың
элементтері
құрады.
Жаңа
аристократияның
жекеменшіктік
мүдделері
қауымдық өмірдің
архаистік
ұстанымдарына
қайшы
келгендіктен,
оның
идеологтарына
дәстүрдің беделіне
емес, әлеуметтік
шарттардың
бұрынғымен
салыстырғандағы
өзгерістеріне
шағынуына тура
келді.
Даосизм
Қоғамның
әлеуметтік құрамы
-
табиғатпен толық
қосылу
- Дао табиғат пен
адам
арасындағы
жарастықты, тылсым
байланысты ерекше
дәйектейді.
Ғаламның
шексіздігін,
мәңгілігін
еске
алсақ,
адамдар
әлжуаз
–
көзге
ілінер-ілінбес
қана
тіршілік иелері.
Моизм
Қоғамның
әлеуметтік құрамы
Моизм
әлеуметтік
жағдайы тұрақсыз,
қарама-қайшылықты
ұсақ
меншік
иелерінің - ерікті
жер өңдеушілердің,
қолөнершілердің,
саудагерлердің,
мемлекет
аппараттағы төмен
шен
иелерінің
мүддесін
білдірді.Әлеуметтік
төменгі
топтың
кейбір түсініктерін
қайта
жаңғырта
отырып,
моистер
мемлекеттік
лауазымдарды шығу
тегі мен туыстық
принциптері
бойынша
иеленуді
айыптады.
Олар
барлық адамдардың
көктегі
құдай
алдында
бірдей
екендігін дәлелдеді.
Мемлекеттік
қызметке
шығу
тегіне
қарамастан
неғұрлым
ақылды
адамдарды
ұсыну
қажет.
Конфуций ілімі
Қоғамның
әлеуметтік
құрамы
- идеалды өткен шақ;
- мемлекет иерархия
өмір сүретін отбасы
моделі
бойынша
жасалуы: «Билеуші –
билеуші, ал бағынышты
– бағынышты, әке – әке,
ал ұл – ұл болу керек».
Конфуцийдің
мемлекетті
адамгершілікпен
басқару” теориясы оған
дейін де болған идеяға
– басқарушы билігін
құдіреттендіру
идеясына
сүйенді.
Соған сүйене отырып,
оны
дамытты
әрі
негіздеді.
1.2 Ежелгі Грекиядағы әлеуметтанулық ілімдер
Б.З.Д. VI-V.
I. Натуралистік
(негізгі проблемалар –
табиғат проблемасы)
ГОМЕР (
≪Иллиада≫; ≪Одиссея≫)
Қоғамда қоғамдық-саяси стандарттарды анықтау:
- таңдау;
- жауапкершілік;
- қыспақ;
- шын мәніндегі еркіндік.
ГЕСИОД (
≪Еңбектер мен күндер≫; ≪Теогония≫).
Қоғамда қоғамдық-саяси стандарттарды анықтау:
- адам еңбегі арқылы көрінетін, прогресс-регресс,
- шындық идеясы,
- адалдық идеясы.
ДЕМОКРИТ (
≪Малый Мирострой≫)
-Қанағат–қуанышынды көбейтеді,
рақатыңды арттырады.
-Даналықтан үш түрлі қабілет туындайды:
Мүлтіксіз шешім шығару, қатесіз сөйлеу, орынды іс қылу.
-Жоққа қайғырмаса, барға қуана білсе – сол нағыз ақылды адам.
Б.з.д.V-IV .
II. Гуманистік
(грек
демократиясы
идеясының дамуы)
СОФИСТЕР (софизм – "даналық", "шешендік") – адамның ролі, өмірінің мәні.
ПРОТОГОР- адам барлық заттардың өлшемі;
- ақиқат, жамандық пен зұлымдық – салыстырмалы. Олардың айырмашылығы
келесі критерийлер бойынша анықталады
Ежелгі Грекия – б.з.д. VI-V – V з.д..
Ежелгі Грекия мәдениеті аясында қоғам мен адам өмір сүру жағдайындағы әлеуметтік, саяси, экономикалық
философиялық ілімдер.
АНТИКАЛЫҚ ФИЛОСОФИЯ ДАМУЫНЫҢ НЕГІЗГІ ЭТАПТАРЫ
– адам;
- бардың бар екендігін, ал жоқтығын жоқ
екендігін білдіретін барлық,
заттың өлшемі — адам».
СОКРАТ
- ақиқат өз бетімен өмір сүреді, ол абсолютті;
- ақиқат тек данышпандарға ғана тән;
-Сократтың «шынайы» тұлғасын қалпына келтірудің қиындығы — осы шығармалар
тарихи шығармалар емес, пәлсапалық немесе көркем шығармалар ретінде жазылған.
Б.З.Д. IV-II .
III. КЛАССИКАЛЫҚ
(Жоғарғы әділ
– идеалды мемлекет)
ПЛАТОН (
≪Апология” (Сократты қорғау), “Критон” (заңды сыйлау туралы),
“Кратил” (тіл туралы), “Федон” (әдептілік туралы), “Мемлекет” (идеялар теориясы),
“Теэтет” (білім туралы), “Тимей”, “Заңдар).
- Платонның пікірінше, шын болмыс — ақылмен ғана білуге болатын
денесіз идеялар әлемі;
- Платон рухани әлемнің жеке идеялары туралы айтқанда, көбінесе “эйдос” деген
ұғымды қолданады;
(
≪Мемлекет еркін адамдардың бәріне бірдей әділ қызмет етуі керек≫)
-
≪дұрыс билік≫ заңы қажет;
Мемлекеттің қызметтері;
а) билік (заңдар);
б) дұшпандардан қорғау;
г) адамдарды қамқорлыққа алу.
АРИСТОТЕЛЬ (
≪Саясат≫; ≪Категория≫; ≪Аналитика≫)
- адам – табиғаты бойынша саяси жан;
- демократиялық басқарудың басты принциптері:
-байлар мен кедейлер құқықта тең құқылы;
-демократияның негізі –заңның негізі.
1.3. Орта ғасырдағы әлеуметтік идеялар
Орта ғасыр (V-XIV ғ.ғ.) – әлеуметтік, саяси, құқықтық ойдың құлдырау кезеңі. Теологияның тек бедел мен атаққа табынған, тәжірибеден,
өмірден алшақ мистикалық ілімге айналуына байланысты схоластика қалыптасты. Бірінші кезекте мынадай мәселелер туындайды: 1)
шіркеу мен мемлекеттің қатынасы (шіркеудің мемлекет істеріне араласуы); 2) мемлекеттің бар болуы; 3) Орта ғасыр философиясы басты
ерекшелігі дін проблемасы мен байланыстылығында философияның дамуы батыс христиандық домалы шіркеу конондарын ескере отырып
дамыды, себебі сол дәуірде мәдениет пен білімнің дамуына дін ықпал етіп отырды
|


title: Интервью әдісі - Сарсенова әсел берікқызы әлеуметтану (кесте түрінде)

text:
Сұрақтарды арасынан жіберіп отыру.
14.5 Эксперимент әдісі
Эксперимент – бақыланатын және басқарылатын жағдайдағы ақпарат алудың жалпы ғылыми әдісі.
Эксперимент түрлері
Натуралды эксперимент шағын топтарда жүргізіледі. Эксперименттің бұл түрі далалық және лабораториялық болып бөлінеді.
Модельді эксперимент статистикалық анализ әдісі бар барлық әлеуметтанулық зерттеулерде кездеседі. Модельді эксперимент
ЭЕМ-да әлеуметтік процестерді модельдеуде негізгі болып табылады.
Эксперимент түрлері
Достарыңызбен бөлісу:


title: Эксперимент - Сарсенова әсел берікқызы әлеуметтану (кесте түрінде)

text:
Паралельді
Тізбекті
Аралас
14.6 Бақылау әдісі
Әлеуметтанулық бақылау әдісі – ол шындықты бейнелеудің күрделі психологиялық үдерісі. Оның күрделілігі
тікелей және табиғи
жағдайда үдерістер мен құбылыстарды бақылаумен шарттастырылады. Бақылау әдісі – бастапқы социологиялық
ақпаратты жинаудың
сенімді құралы.
Ерекшеліктері
1. Оның анық зерттеушілік мүддеге және айқын тұжырымдалған мақсатқа бағынуы.
2. Алдын ала ойластырылған ережелер тәртібі бойынша жоспарлануы.
3. Байқау арқылы алынатын мәліметтердің дәлелдігі мен тұрақтылығын тексеруге мүмкін болатындығы
сияқты қырларымен
айқындалады.
Бақылау түрлері
1. Бақылау зерттеушілердің зерттелінетін оқиғаға араласпауынсыз жүзеге асырылған кездегі қалыпқа
келтірілген немесе қалыпқа
келтірілмеген, қосылған және қосылмаған деп бөлінеді.
2.
Табиғи ортада, табиғи жағдайда және лабораторияда жүретін далалық бақылау да кездеседі.


url: http://emirsaba.org/sarsenova-esel-berikizi-eleumettanu-keste-trinde.html?page=32#Аймақтық_Циклдік_Шаруашылық_Заводтық_Қысқа_мерзімді_Ғылыми-практикалық_Цехтік


title: Сарсенова әсел берікқызы әлеуметтану (кесте түрінде) - бет 33

text:
Сауалнаманың тәсілдері
Интернет саулнама
Сауалнаманың бұл әдісі
адами ресурстар мен
уақытты,
қаражатты
үнемдеуге
тиімділігін
танытып отыр. Интернет
сауалнаманың екі түрі
болады: сауалнамаларды
электрондық
пошта
арқылы жолдау және
сайтқа орналастыру.
Пошталық сауалнама.
Сырттай
сауалнама
жүргізу, пошта арқылы
сауалнамаларды жіберу.
Бұл
сауалнамада
респонденттің
көпшілігін
қамтуға
болады.
Мұнда
респондент
өзіне
ыңғайлы уақытты және
сауалнама
толтыру
құрқынын таңдайды.
Телефон арқылы.
Телефон
соғуды
ұйымдастыру және өткізу
үшін мыналар қажет:
1.Телефон жетекшілерінен
тұратын
ұйымдастыру
тобы;
2. Телефон соғушылар
топтары;
3. Телефон соғу жүріп
жатқан елді мекендердің
телефондық кітаптары.
Баспасөздік сауалнама.
Сауалнама газет және
журналдарда басылады.
Сауалнаманың бұл түрі
мына
екі
жағдайда
қолданылады: редакция
оқырмандардың пікірін
зерттегенде және сол
уақыттағы өзекті мәселе
бойынша БАҚ арқылы
қоғамдық
пікірді
анықтау үшін.
Сауалнама – әлеуметтанудағы алғашқы мәліметтерді жинау әдісі, бұнда ақпараттар көзі
адамдардың ауызша мәліметтері болып табылады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: БӨЛІМ. ӘЛЕУМЕТТАНУДЫҢ ПАЙДА БОЛУЫ МЕН ДАМУЫНЫҢ ТАРИХЫ


url: http://emirsaba.org/sarsenova-esel-berikizi-eleumettanu-keste-trinde.html?page=3#АРИСТОТЕЛЬ_(_≪Саясат≫;_≪Категория≫;_≪Аналитика≫)_-_адам_–_табиғаты_бойынша_саяси_жан;


title: АВРЕЛИЙ АВГУСТИН (ШІРКЕУ ӘКЕЙІ

text:
АВРЕЛИЙ АВГУСТИН (ШІРКЕУ ӘКЕЙІ)
(354-430 гг.)
“Тәубеге келу”, “Құдай қаласы туралы»
Негізі идеялары:
Августин өзінің теологиялық шығармаларында Құдайды —
жоғарғы болмыс деп қарастырады. Құдай дүниені жоқтан
қажеттілікке байланысты емес, өз еркімен жаратты деп
есептейді.
– Августиннің ілімі бойынша, адам дүниеге келмей тұрып
оның іс-әрекеттері, қылықтары құдай еркімен белгіленіп
қойған. Тарихтың даму негізінде адам санасының өзіне деген
сенімділігі (бұл сенімнің негізі – құдай) мен құдайға деген
сүйіспеншілігінің танымдық күші жатыр.
ФОМА АКВИНСКИЙ (АКВИНАТ) (1225-1274)
≪Сумма теологии≫
≪Сумма против язычников≫
Негізгі идеялары:
-Мемлекеттік биліктің дербес, табиғи жолмен қалыптасуын
жақтады, оған діндарлардың араласуына қарсы шықты- «Сумма теологии» атты басты шығармасында табиғат
патшалығы мен байлық патшалығы шектелу құралына
айналды.
Фома Аквинский Құдай тұрмысының бес негізін ұсынды: 1)
қозғалыс қозғалыссыз бірінші қозғаушының бастауы; 2)
себептілік пен зерттеу тізбегі мәңгі болуы мүмкін емес –
яғни, бірінші себептілікті анықтау қажет; 3) өмірде
кездейсоқтық басты бола алмайды, қандайда бір қажеттілік
болуы қажет; 4) барлық заттар өз ерекшеліктерімен
өзгешеленеді, бірақ бәрінен жоғарғы бір зат болуы қажет; 5)
өмірдегі жалпылық Құдайды бастау негізінде қарастырады.
1.4. Қайта өрлеу дәуіріндегі әлеуметтік-құқықтық ойлар Қайта өрлеу дәуірі – (XIV – XVIII ғғ.)
- ілімі:
- мемлекет қоғамдық келісімнің нәтижесі ретінде;
- құқықтық мемлекет туралы;
- азаматтық қоғам туралы;
- билік бөлінісі туралы;
- демократия туралы;
Төмендегідей әлеуметтік-саяси ағымдар қалыптасты:
- либерализм; консерватизм; социализм және т.б.


url: http://emirsaba.org/sarsenova-esel-berikizi-eleumettanu-keste-trinde.html?page=5#2.2.1_Әлеуметтік_эволюцияның_теориясы_Спенсердің_көзқарасы_бойынша,_Әлеуметтік_эволюция

title: НИККОЛО ДИ БЕРНАРДО МАКИАВЕЛЛИ

text:
2- БӨЛІМ. ӘЛЕУМЕТТАНУ ДАМУЫНДАҒЫ КЛАССИКАЛЫҚ КЕЗЕҢ
2.1. О.Конттың позитивизмі
Огюст Конт (1829-1842) француз ғалымы, социологияның негізін салушы. О.Конт – социологияның әлеуметтік
прогресс туралы ілімдерді жинақтайтын пән ретінде сипаттайды. Еңбектері: «Әлеуметтік философия топтамасы”,
«Өткендегі қазіргі заман элементтеріне жалпы баға» (1820), «Қоғамды қайта ұйымдастыру үшін
қажетті жұмыс
жоспары» (1822), «Позитивті философия курсы».
Әлеуметтік
көзқарастарының
сипаттамасы:
Қоғамның
үйлесімділігі
мәселесі:
О.Контпен ендірілген
ұғымдар:
О.Конт жалпы
қоғамның дамуын
адамдардың
интеллектуальды
ақыл-ойының,
санасының бір
ізділікпен дәйекті
дамуының үш кезеңге
бөледі:
О.Конттың
пікірінше,
қоғамның
прогресті
дамуына
бағынатын
заңдар:
Герберт Спенсер(1820-1903)-
ағылшын социологы. Конттың позитивтік идеясын жалғастырушы, социологиядағы органикалық
(эволюциялық, биологиялық) теорияның негізін салушы
2.2 Г.Спенсердің органикалық теориясы
Қоғамның органикалық
теориясының мәні
Спенсер бойынша қоғам мен
биологиялық организм
арасындағы ұқсастық
Қоғам
біртектес өзара қарым-
қатынас жүйе ретінде – табиғи
және
әлеуметтік
болып
бөлінеді.
Қоғамдық
өмірдің
барлық
жақтары
бір-бірімен
байланысты.
1.
биологиялық организм сияқты қоғамның көлемі үлкейіп,
өседі (органикалық емес агрегаттарда Бұлай болмайды
2.
биологиялық және әлеуметтік организмдер өскен сайын
өзгеріп, олардың ішкі құрылымы күрделілене түседі;.
3.
биологиялық
организмдерде
де,
әлеуметтік
организмдерде де құрылымның күрделіленуі олардың
органдарының әртүрлі
функцияларының саралануын
тудырады.
4.
екінші және үшінші процестер барысында
құрылымды құрайтын барлық органдардың өзара әрекеті
мен ықпалы дамып күшейеді.
5. қоғамда да,
биологиялық
организмде де тұтас нәрсе
ыдырай
бастаған кезде, жеке бөлшектер белгілі бір
уақытта өзінің тәуелсіз тіршілігін жалғастыра алады.
2.2.1 Әлеуметтік эволюцияның теориясы
Спенсердің көзқарасы бойынша,
Әлеуметтік эволюция - қозғалыстың тармақталуымен қоса жүретін және оның барысында
зат белгісіз, байланыссыз әртектілік күйінен белгілі, өзара байланысқан әртекті күйге әсер
ететін заттар интеграциясы, ол зат
сақтаған қозғалыс дәл осындай өзгерісті бастан кешіреді.
Ерекшеліктері
Қоғамның дамуы индивидтің дене
және рухани қызметтеріне
байланысты.
Әлеуметтік эволюция процесінде
адамдардың, ұжымдық
қызметтердің білімдері ұлғайып,
қоғамның көптеген
функциялары
өзгереді.
Эволюция теориясында Спенсердің
бөліп алатын негізгі кездер:
Интеграция-қарапайымдылықтан
күрделікке өту.
Дифференциация- біртектіліктен
әрекеттілікке өту.
Тәртіптің өсуі – белгісіздіктен
анықтыққа өту.


title: НИККОЛО ДИ БЕРНАРДО МАКИАВЕЛЛИ


title: Әлеуметтанудағы Э.Дюркгеймнің ілімі

text:
2.3.1.Қоғамдағы норма және патология туралы Э.Дюркгеймнің ілімдері
Қоғамдағы норма және патология
туралы ілімдері
Ерекшеліктері
Әлеуметтік конфликтілер – патологиялық құбылыс.
Әлеуметтік денсаулық – индивидтің өмір сүру күшінің дұрыс дамуы,
өмір сүру орта жағдайларына бейімделу қабілеті.
Ұжымдық әлеуметтіктің басты факторы,
адамдардың тіршілік етуінің
табиғи ортасы.


title: М.Вебердің әлеуметтанулық көзқарастары

text:
2.4 М.Вебердің әлеуметтанулық көзқарастары Макс Вебер (
1864-1920
) — неміс әлеуметтанушысы, әлеуметтік философ, тарихшы. Вебер әлеуметтік
теориясында себептілік пен «түсіну» біртұтас болу принципіне үлкен мән берген. Вебер алғаш рет
капитализм тек батыста протейантизм және кальвинизмнің тарауымен байланысты пайда болды дейді. Вебер
бойынша идеалдық тип өмір шындығын бейнелейді. Бұл жалғыз жарым фактілерді жүзеге алу түсінудің
құралы. Мазмұны жағынан Вебер идеялары қоғамдық-экономиқалық формациялар туралы маркстік ілімге
қарсы бағытталған.
Негізгі еңбектері: «Түсіністікті әлеуметтанудың кейбір белгілері жөнінде» (1913);
«Әлемдік діндердің шаруашылық этикасы» (1915); «Шаруашылық және қоғам» (1921—1922).
М.Вебер бойынша
әлеуметтанулық көзқарасы
Адамдар өздерінің ұмтылыстарын қандай
саналы
іс-әрекеттері
құралдарымен
ұғындыру және
түсіндіру.
Зерттеу пәні болуы қажет
әлеуметтік іс-әрекеттер
социологияның негізгі мақсаты -
әлеуметтік әрекеттерді оның
себептері арқылы түсіндіру
болып табылады.
әлеуметтік әрекет - ол адамның
өз ісіне өзі мән беруі арқылы
жасалатын
және
ол
іске
асырылған жағдайда оған басқа
адамдардың
әрекеті
немесе
мінез-құлқы
арқылы
жауап
қайтару мүмкіндігі ескерілетін
іс-қимыл.
Әлеуметтік әрекетті түсіндіру үшін ең
алдымен әрекет субъектінің өз ісіне берген
мағынасын
анықтау
десе
екіншіден,
әлеуметтік әрекеттің себептік мотивтерін
анықтау қажет деп көрсетеді. Вебердің
пікірінше әлеуметтік әрекеттер үлкен
әлеуметтік өзгерістерге әкелуі мүмкін.
институттар мен топтардың іс-әрекет
сипатына
ыкпал
етеді
Сондай-ақ,
әлеуметтік әрекеттер үлкен әлеуметтік
өзгерістерге әкелуі мүмкін. Сондай-ақ,
әлеуметгік әрекеттер институттар мен
топтардың іс-әрекет
сипатына ыкпал етеді.


М.Вебердің әлеуметтік іс-әрекет теориясы таным деңгейінің
эмпирикалық және теориялық арақатынасы туралы сұрақ қояды.
Идеалды типтер концепциясы әлеуметтік іс-әрекет теориясының
маңызды жасаушысы.
Ерекшелігі
Идеалды тип - ол объективтік
эмпирикалық
(яғни,
тәжірибелік)
шындықты
бейнелеу емес, бұл зерттеуші
ғалымның ойлауының, ой-
пікірінің жемісінің теориялық
құрылымы (яғни, идеясы).
Идеалды типтік құрылымдар –
бұл қажетті құбылыстар мен
процестердің жалпы түйінді
ұғымдары.
М.Вебермен белгіленген
идеалды типке тән әлеуметтік
әс-әрекеттер
Мақсатқа сәйкес келетін іс-әрекет
(целерацинальное действие). Бұл
мақсатқа сәйкес келетін іс-әрекет,
тұлғаның ойлаған мақсатына жетуі
үшін қолданылады.
Аффективті іс-әрекет – сезім, ессіз
психолоиялық
импульс
арқылы
белгіленеді.
Дәстүрлі іс-әрекет – дағдылар
арқылы жүзеге асады.
М.Вебер әлеуметтік іс-әрекет тұжырымдамасына сүйене отырып, ол
саяси билікті үш түрге бөледі. 1) харизматикалық; 2) дәстүрлік; 3)
бюрократты.
Харизматикалық үстем ету ,
яғни соқыр сезіммен көсемге
сенуге негізделген.
Дәстүрлік – дәстүр мен салтқа негізделген;
ал бюрократтық деп ресми қызметтегі
адамдардың, азаматтардың мүддесіне
нұқсан келтіріп, өз міндеттерін формальды
түрде атқаратын үстем ету формасы.
Бюрократизм – істің мәніне
немқұрайлы формальды қарау, істі
көпке созу. “Бюрократизм” деген
ұнамсыз ұғым.
2.5. К.Маркстің әлеуметтанулық теориялары
Достарыңызбен бөлісу: |


title: М.Вебердің әлеуметтік іс-әрекет теориясы


title: Өндірістің қоғам өміріндегі ролі

text:
2.5.1 Өндірістің қоғам өміріндегі ролі
К.Маркстің әлеуметтанулық теориясындағы бағалы ой-пікірлері мен тұжырымдарын былай
түйіндеуге болады: ол, біріншіден, объективтік-материалистік теорияны қолдана отырып, қоғамның
дамуын "формация", яғни ерекше бір құбылыс ретінде қарастырды; екіншіден, қоғам дамуының ең
басты, қозғаушы, шешуші күш деп экономика, яғни өңдіріс тәсілі, оның ішінде өндіргіш күштер, соларға
сәйкес өндірістік қатынастар түсіндірді; үшіншіден, алғаш әлеуметтік құрылым, яғни қоғамды таптарға,
топтарға, жікке бөлу теориясын жасады. Тапқа, жікке, топқа бөлудің негізгі белгісі өндірістік құрал-
жабдыктарына меншік нысанына байланысты екенін атап көрсетілді.
Ерекшелігі
Г.Гегель диалектикасы, сонымен
қатар әлеуметтік және саяси-
экономикалық жандандыру.
Маркстік социологияның негізгі
принципі – жекелікті әлеуметтікке
біріктіру.
Қоғамдық өмірдің аспектілері
Қоғам өмірінің материалдық
негізі.
Қоғам дамуының объективті
бағыттары.
Өндіргіш күштер мен өңдірістік қатынастардың бірлігі болып
табылатын материалдық тұрмыстық өндіріс әдісі қоғамдағы
әлеуметтік, саяси және рухани процестерді туғызатыңдығын
дәлелдеді.
Өндіргіш күштер
Өндірістік қызметтің дағдылары,
тәжірибесі мен білімді иемденген
адамдар.
Өндіріс күштеріне еңбек
құралдары мен заттары жатады.
К. Маркс ілімінің методологиясы
А. Смит пен Д. Рикардоның классикалық
саяси экономиясы жеке еңбек құн
теориясы, өнімді еңбек және т.б.
М
аркси
зм
нің
дерек
кө
здер
і
К. Маркстің методологиясының
ерекшелігі – бизнес және қондырма
идеясы:
|


url: http://emirsaba.org/sarsenova-esel-berikizi-eleumettanu-keste-trinde.html?page=9#К._Маркс_ілімінің_методологиясы_А._Смит_пен_Д._Рикардоның_классикалық_саяси_экономиясы_жеке_еңбек_құн_теориясы,_өнімді_еңбек_және_т.б._М_аркси

title: Өндірістің қоғам өміріндегі ролі


title: Сарсенова әсел берікқызы әлеуметтану (кесте түрінде)

text:
ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІК ҚЫЗДАР ПЕДАГОГИКАЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
САРСЕНОВА ӘСЕЛ БЕРІКҚЫЗЫ
ӘЛЕУМЕТТАНУ (КЕСТЕ ТҮРІНДЕ)
ОҚУҚҰРАЛЫ
Алматы, 2013
Пікір жазғандар: Филос.ғ.к, доцент К.Толысбай
Саяси ғ.к. В.А.Изтаева
Ұсынылып отырған «Әлеуметтану (кесте түрінде)» атты оқу
құралында әлеуметтану ғылымының қалыптасу тарихы, теориялары,
қағидалары мен әдістемелері, оның даму үрдістері мен негізгі түсініктерінің
мазмұны көрсетіледі. Ыңғайлы пайдалану және жақсы меңгеру үшiн кітаптің
мәтiнi сызбалар түрінде берілген. Әлеуметтану бойынша басқа оқу
құралдарынан ерекшелігі аталмыш жұмыста дидактикалық-көркемделген
материалдар түрінде беріліп, студенттердің матералды есте сақтауын және
дайындалуын жеңілдетеді.
Кітап жоғары оқу орындарының студенттеріне,
магистранттарына және оқытушыларға арналған.
Алғы сөз
Қазіргі кезеңде өмірдің өзі, әлеуметтік даму логикасы әлеуметтану
ғылымының қоғамда алатын орнын ақиқат көрсетіп отыр. Әлеуметтанулық
білімнің басты мақсаты – әлеуметтік ойлауды, әлеуметтік мәселелердің шығу
негіздерін және оларды шешу жолдарын іздестіруді қалыптастыру.
Әлеуметтану саласы елімізде әлі жас, енді буыны қатайып келе жатқан
ғылымның маңызды бір саласы болып табылады. Әлеуметтану ғылымы
қазіргі өмір дамуында философия, экономика, саясаттану, құқық және т.б.
ғылымдармен қатар басты орынға ие.
Берілген кітапта әлеуметтану тарихы, оның әлемге белгілі өкілдері –
О.Конт, Э.Дюргкейм, М.Вебер, Г.Спенсер, П.Сорокин, Т.Парсонс және т.б.
тұлғалардың әлеуметтану ғылымына қосқан үлестері, көзқарастары,
концепциялары, теориялары қысқа әрі нақты түрде берілген. Оқулықтың
тағы бір жетістігі – қазақ ойшылдарының соның ішінде, Абайдың,
Шәкәрімнің, Алтынсариннің әлеуметтік көзқарастары көрсетілген.
Оқу құралда әлеуметтанудағы орта деңгей теорияларына, соның ішінде
«Неке және отбасы әлеуметтануы», «Мәдениет әлеуметтануы», «Жанжал
әлеуметтануы», «Этнос әлеуметтануы» т.б. арнайы салалары қарастырылған.
Достарыңызбен бөлісу: |