title: Мектепке  дейінгі  үлкендеу  балалар

text:
ғимараттар, қоршау салуға және т.б. қолданады.
408
арналған жағдайлар үнемі жасалған болмайды: құм аздау,
жағдайы нашар (кір, құрғақ), құмқұйған қораптар тар, сәйкес
ойыншықтар аз және т.б. құммен ойнайтын ойындар негізінен
құмды жағажайларда, өзен жағасында жүреді.
Балалар қуана қамалдар мен бекіністерді салады, арналар мен
терең құдықтар қазады, құм мүсіндері бар парктар мен бақтар
өсіреді. Құм – төзімсіз құрылыс материалы: сәл күн қызса, жел
соқса болды: сарай, бекіністер тозды, мүсіндер, қоршаулар,
орлар сусып шашылды! Ал кішкене жасаушылар? Олар
қайтадан жұмысқа кіріседі! Міне қайда қажырлық, ерік,
шығармашылық, өнертапқыштық!
Баланың мектепке дейінгі шағында бала құмнан құрылыс
жасаудың бірнеше амалдарын игереді. Олардың кейбіреуі
қармен жұмыстеген кездегі тәсілдерге жақын. Педагог
бүлдіршіндерге дымқыл құмнан сомдауды үйретеді. Қонақтарға
арналған ас-шәйдан, тамақтан басқа осы тәсілдермен тәрбиеші
салған үйдің айналасына қоршау жасауды, құм гүлзардың
борттарын (ернеуін) жасауға ұсынуға болады. Бөбектер сүйсініп
құмды қалыптау тәсілін меңгеріп алады. Тек ең бастысы
қалыптарды іздеп табу, олар баланың алақанына жеңіл
сиятындай болуы қажет, кішкентай шелектер қосу керек, дайын
«құйылған өнімдерді» жайғастыратын орынды сайлау керек.
Балаларды құйған қалыптарының формасына, өлшеміне,
биіктігіне қарай салыстыруға тартып педагог олардың
сенсорлық тәжірибесін, белгілерін дұрыс атауды үйретеді.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Үлкен жастағы топта балалар

text:
Үлкен жастағы топта балалар қазу тәсілі арқылы құрылыс
салуды үйренеді ( құдық, өзен, арна, туннель, ор). Тапталған құм
төбешікті белгілі мақсаттағы заттақа айналдырады (үй, бекініс,
сарай). Жеке-жеке заттар жасамай, толық кешендер салуға
балалар біріккен ойындарға ұйымдасады ( парк, өзен айлағы).
Фантазия құрылыс материалдарын комбинациялағанда
көрінеді. Мысалы, жылғаға бөгет салған кезде тастар, батпақ,
тақтайшалар; парк салған кезде құммен бірге тастар, кұрғақ
бұтақтар мен шыбықтар (ағаштар орнына) и т.б. қолданылады.
409
Құммен, қармен ойнағанда бала қасиеттер туралы түсініктер
алады, салыстырады, жинақтап қорытады: ылғалды құмнан және
ылғалды қардан ғана салуға болады, құм мен қар – төзімсіз
құрылыс материалдары.
Достарыңызбен бөлісу: |


барлық жас кезеңдерінде тәрбиелеу заңдылықтары мен
қағидаттары туралы ғылымның ерекше саласы.
Педагогиканың тұжырымдамалы аппараты
Педагогика, кез келген басқа ғылым секілді, өзінің
категорияларына (тәрбиелеу, оқыту, білім беру), ұғымдарға
(педагогикалық қызмет, педагогикалық өзара әрекеттесу,
педагогикалық үдеріс) сүйенеді. Педагогиканың мәні, тәрбиелеу,
оқыту, педагогикалық үдерістің заңдылықтары әдіс, заңдылық,
қағида, тәсіл, сабақ, кәсіп және т.б. сияқты ұғымдардың
көмегімен анықталады.
Бір жағынан, педагогика, өзіне маңызды болып саналып,
бірақ олар басқа ғылымдардың негізгісі болып табылатын
ұғымдарды (даму, орта, қалыптастыру, қызмет, тұлға және
т.б.) пайдаланады. Бұл – пәнаралық ұғымдар. Басқа жағынан,
көптеген ғылымдар (психология, әлеуметтану, физиология,
этнография, тарих және т.б.) негізгі педагогикалық ұғымдарды
пайдаланады, олар өз кезегінде бұл ғылымдар үшін пәнаралық
болып жұмсалады.
Әр ғылымның өз пәні бар, яғни ол болмыстың белгілі бір
саласын зерттейді. Педагогика үшін болмыстың осындай саласы
болып тәрбие беру саналады. Ол тәрбие берудің мәнін, оның
терең ішкі тетіктерін, тұлғаның дамуы және оның тіршілік
етуінің сыртқы жағдайларымен өзара байланысын зерделейді.
Сондықтан педагогиканың негізгі категориясы болып тәрбие
саналады, басқа категориялар мен ұғымдар оны толықтырып,
кеңейтеді және нақтылайды. Дегенмен, тәрбие сөзі күрделі
43
қоғамдық құбылысты сипаттай отырып, жалпыға бірдей
қабылданған анықтамаға ие емес, ол көпмағыналы.
Тәрбиелеу ұғымын негізгі, атап айтқанда, әлеуметтік және
педагогикалық мағыналарында қарастырайық.
Достарыңызбен бөлісу: |


Құрылыс материалдарымен ойнауға арналған
жағдайлар
Балалардың ойын қызметін дамыту үшін келсі жағдайлар
жасалуы тиіс:
■
ойын ортасын ұйымдастыру: осы жастағы балалардың
конструктивті қызметін дамытудың мақсаттарына сәйкес
қажетті құрылыс материалдарын іздеп табу. Материал
әртүрлі (еденге қоятын, стөл үстіне қоятын, түрлі
конструкторлар түрін, жинақтарын және т.б.), тартымды
безендірілген, жеткілікті тиянақты, баланың мүмкіндктеріне
сай болуы тиіс. Мысалы, 2 – 3 жастағы балалар үшін
материалдар жиынтығына кубтар, кірпіштер, призмалар,ұзын
пластиналар кіреді. Екі-үш бөлшекті қосасың – зат дайын
болды;
■
құрылыс материалдарымен ойнайтын уақыт пен орынды
қамтамасыз ету. Ойындар ойдың жұмылдырылуын, назардың
зейін салуын талап етеді. Сондықтан құрылыс маткриалдары
, конструкторлар қойылған стеллаждар балаларға бөгет
жасамайтындай, алаңдатпайтындай етіп қойылуы тиіс;
■
балалардың жасаған ғимараттарына, құрылыстарына абайлап
қарау керек. Әдетте бала өзінің салған құрылысына «қайтып»
келгенді, оған өзгеріс енгізгенді жақсы көреді. Сондықтан
барлық
балаларды
өзінің
және
басқаның
жасаған
құрылыстарына ұқыпты, назар сап қарауға тәрбиелеу керек;
балаға оның достарының салған құрылыстарын көрсетіп,
басқалардың жетістіктерін байқауға, оларға қуануға үйрету
керек;
■
құрылыстарды ойнатуға жағдайлар жасау керек. Ол үшін
ұсақ ойыншықтар (машиналар, поездар, адамдар мен
жануарлардың фигураларын және т.б.) жинау керек. Үлкен
410
балаларды ойынды жабдықтау үшін қағаз, картон, қосалқы
материалдардан түрлі заттарды құрастыруға тарту пайдалы.
Мысалы, құрылыс материалдарынан жасаған автострадаға
балалар бензоколонка, трайлер, жол кафесін және т.б.
жасайды.
Бұл
мақсатта
конструктордан
жиналған
ойыншықтарды пайдалануға болады;
■
балаларды конструктордан біріккен құрылыстар жасау үшін
біріктіру. Жаңа конструктивті машықтарды игерген бала,
оларды басқа балаларға үйрететін жағдайлар жасалынады.
Жарыс элементтерін енгізуге болады. Мысалы, метро
станциясын (театр, қала көшелері және т.б.) құрудан конкурс
жарияланады. Конкурсқа 2 - 3 топша (әрқайсысында 5 – 6
адамнан аспайтындай) қатысады. Балаларды конструктордан
, қосалқы материалдардан жасалған бұйымдар көрмесін
ұйымдастыру идеясы балаларды қызықтырады. Көрмеге
арналған жұмысты бала үйінде ата-анасының көмегімен
жасауына болады;
■
учить детей бережно обращаться с конструктивными и строи-
тельными материалами, аккуратно разбирать постройку,
поделку из конструктора, раскладывать детали, формы по
ячейкам стеллажа, коробки балаларды конструктивтік және
құрылыс
материалдарымен
ұқыпты
қатынасуға,
конструктордан жасалған құрылысты, бұйымды абайлап
бұзуға, бөлшектер, формалар стеллаждың, коробканың
ұяшықтарына салуға үйрету.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Тапсырма - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
411
4.
Сіз практиканы өтіп жатқан мектепке дейінгі мекемедегі
топта құрылыс материалдарымен ойын онау үшін жасалған
жағдайларды талдаңыз. Сіздің көзқарасыңыз бойынша нені
құптайсыз, нені өзгеркіңіз келеді. Өз ұсыныстарыңызды
тұжырымдаңыз.
5.
Келесі әдебиетті оқыңыз:
Давидчук А. Н. мектепке дейінгі жастағы балаларда
конструктивті шығармашылықты дамыту.. — М., 1976.
Лиштван З.В. құрылыс материалдарымен ойнайтын ойындар
мен сабақтар. — М., 1971.


title: ДИДАКТИКАЛЫҚ ОЙЫНДАР - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
ДИДАКТИКАЛЫҚ ОЙЫНДАР
Дидактикалық ойындардың мәні
Дидактикалық ойындардың негізгі ерекшелігі олардың
атауынан білінеді: бұл үйретуші ойындар. Олар үлкендермен
балаларды тәрбиелеу мен оқыту мақсатында жасалады. Бірақ
ойнап отырған балалар үшін дидактикалық ойындардың
тәрбиелік, білім беру мағынасы ашық шықпайды, ойын мақсаты,
ойын әрекеттері, ережелер арқылы жүзеге асады.
А.Н.Леонтьев айтқандай, дидактикалық ойындар өздері
дайындайтын ойындық емес қызметтке өтпелі форма болып
табылатын «шекті ойындарға» жатады. Бұл ойындар оқытудың
негізі болатын танымдық әрекеттердің, интеллектуалдық
операциялардың дамуына әсер етеді. Дидактикалық ойындарға
оқу сипатындағы мақсаттың – оқыту мақсатының болуы тән.
Оны , бір дидактикалық ойын құру кезінде, үлкендер
басшылыққа алады, бірақ балаларға қызықты формаға
ауыстырады. Оқыту мақсаттарының мысалдарын келтіреміз:
балаларды түстерді («Отшашу», «түрлі-түсті кілемшелер»)
немесе геометриялық фигураларды («Ледоход») дұрыс
ажыратуды және атауды үйрету, асханалық ыдыс-аяқ туралы
(«Катя қуыршақ түскі ас ішіп жатыр») немесе киім туралы
(«Катя қуыршақ серуенге барады») түсінікті нақтылау, сыртқы
белгілеріне, кеңістіктегі орналасуына қарай заттарды салыстыра
білуді қалыптастыру («Не өзгерді», қос суреттер), көз мөлшерін
және ұсақ қимыл-қозғалыстардың координациясын дамыту
(«Балықты ұстап ал», «Ұшатын қалпақтар»). Оқыту мақсатын
ойынды жасап шығарушылар сәйкес мазмұнында орындалады,
балалар орындайтын ойын әрекеттерінің көмегімен іске асады.
Баланы тартатын ойындағы оқыту мақсаты емес, белсенділік,
413
ойын әрекеттерін орындау, нәтижеге қол жеткізуге, жеңу
мүмкіндіктері қызықтырады. Бірақ та, егер ойынға қатысушы
оқыту мақсатына қойылған білімді, ой операцияларын
меңгермесе, ол ойын әрекеттерін сәтті орындай алмады,
нәтижеге жете алмайды. Мысалы, «Түрлі-түсті фондар»
дидактикалық ойынында әр ойыншы кілемшеге білгілі бір
түстегі ойыншықтарды және сол түсті заттарды қою керек.
Ойын әрекеттерін сәтті орындау, баланың түс ажыратуды
үйренгеніне, айналадағы жағдайда сол белгі бойынша заттарды
іздеп табуына байланысты.
Сонымен, белсенді қатысу, әсіресе дидактикалық ойындағы
жеңіске жету, баланың оның оқыту мақсатында көрсетілген
білімді және машықтарды қаншалықты игергеніне байланысты.
Бұл баланы мұқият болуына, еске сақтауына, салыстыруына, өз
білімін топтастыруға, нақтылауға себеп болады. Дидактикалық
ойын балаға жеңіл, еркін формада бір нәрсені үйренуіне
көмектеседі. Осылай байқаусыз оқыту автодидактизм деген
атау алды.
Достарыңызбен бөлісу: |


Кішкене балаларды белсенді, олар үшін қызықты,
қызмет арқылы оқыту мүмкіндігі – дидактикалық
ойындардың айқын ерекшелігі. Бірақ, ойыншылардың жүре
біткен білімі мен машықтары, олар үшін қызметтің қосалқы
өнімі болып табылады, өйткені негізгі мүдде оқыту мақсаты
емес (сабақ кезінде болатындай), мектепке дейінгі ерте және
орта жастағы балалар үшін - ойын әрекеттері, және мектепке
дейінгі үлкен жастағы балалар үшін - ойын мақсатының шешілуі
деп көрсетіледі.
Дидактикалық ойындардың халықтық
Тамырлары
Дидактикалық ойындар көп ғасырлар бойы өмір сүріп келе
жатыр. Олардың бірінші жасаушылары халық болған, жас
414
балалардың таңқаларлық ерекшелігін байқаған – ойындар мен
ойыншықтар көмегімен, ойын кезінде оқытуға зеректігін.
Адамзаттың бүкіл тарихында әр елдің өзінің дидактикалық
ойындары құралған, өзіне тән дидактикалық ойыншықтар
жасалған, олар сол ұлт мәдениетінің бөлшегі болған.
Дидактикалық ойындар мен ойыншықтардың мазмұнында сол
халықтың ұлттық мінез-құлықының, табиғатының, тарихының,
еңбегінің, тұрмысының ерекшеліктері көрінеді. Бірақ барлық
дидактикалық ойындар мен ойыншықтарға тән, олардың жер
шарының қай түкпірінен шыққанына байланыссыз кейбір ортақ
ұқсастығы бар. Оларда барлық ұлттардың көзқарасында бала
деген өзінің толық жетілуі үшін қоршаған әлемді тануда,
қуанышты көңілкүйге, айналадағы өзіне жақын адамдармен
эмоционалды ашық боялған қатынасқа, белсенді қозғалысқа,
өзін ашатын, көрсете алатын қозғалысқа мұқтаж жан иесі деп
қалыптасқан. Ұлттық дидактикалық ойындарды баланың
күшіне, мүмкіндіктеріне, даму тенденцияларына гумандық
түрде, құрметтей, ұқыпты қараған деп толық негізбен айтуға
болады.
Ұлттық дидактикалық ойындар баланың жасына байланысты
психофизиологиялық ерекшеліктерін ескеріп тәрбиелік және
оқыту әсерлерінің өзара байланысын қамтамасыз етеді. Халық
дидактикалық
ойындары
баланың
жасына
сай
психофизиологиялық ерекшеліктерін ескере отырып тәрбиелік
және оқыту әсерлерінің өзара байланысын қамтамасыз етеді.
Халық дидактикалық ойындарына нақ айқындалған ойын,
бейнелілік, динамикалық ойын әрекеттері формасындағы
эмоционалды-танымдық мазмұн тән. Ойынның мазмұны
оқиғалық, яғни балаға белгілі бір эмоционалдық әсер беретін,
оның әлеуметтік тәжірибесін молайтатын оқиға немесе
жағдайды көрсетеді.
Келесі дидактикалық ойындар орыс халық педагогикасының
классикасына айналған: «Сорока-белобока», «Гули-гули»,
«Ладушки», «Прыгунки», «Фанты», «Барыня», «Краски» және
415
т.б. Сөйлеу мәнерін, ерік күш-жігерін, зейінін, туралықты,
қозғалыс үйлесімділігін дамытатын, түсі, пішіні, көлемі,
заттардың кеңістікте орналасуы (бирюлькалар, жиналғыш
бочоктар, жұмыртқалар, әртүрлі өлшемдегі түрлі түсті конустар,
матрешкалар, пирамидалар, мұнаралар) туралы түсінікті
қалыптастыратын халықтың дидактикалық ойыншықтары
ұрпақтан ұрпаққа берілуде. Дидактикалық ойыншықтардың
мазмұны мен құрылымында орыс халық педагогикасына сәйкес
келетін ұлттық сипаттағы маңызды ерекшелігі ретінде
балалардың өз дербестігін тәрбиелеу туралы түсінік орын
алды.көптеген ойыншықтарда ойын іс-қимылдары, олардың
қайталануы, мақсаттың дұрыс шешімін табу, сәтті нәтижеге
жету арқылы баланың өзіндік оқыту мүмкіндігі берілген. Ойын
іс-әрекеттерінің
тәсілін
көбінесе
халық
дидактикалық
ойыншығының конструкциясының өзі ойға салады, бұл ойын
кезінде дербестікке тәрбиелеу мақсатына жауап береді.
Орыс ұлттық педагогикасында әр түрлі жастағы балаларға
арналған дидактикалық ойындар мен ойыншықтар бар: ерте
жастан мектеп жасына дейін.
Олар бала өміріне өте ерте кезден - бір жасынан ене
бастайды. Анасы 7 - 9 айлық баласыныі назарын айналасындағы
заттарға аударып, алғашқы ойын әрекеттеріне үйретеді.
Мысалы, «Сорока-белобоканы» тыңдай отырып бала қолының
саусақтарын қозғалтып, қолдарын басына қойып «Шу,шу!
Басыма қонды!» деген сөздерге еліктейді. Ал 2 жастағы бала
аттарын атау ойынына қуана–қуана қосыла отырып, сөйлеуді
үйренеді, диалогқа қатысады, тәртіп нормалары туралы
алғашқы түсініктер алады. Естушілердің қайталау тілегін
тудыратын қарапайым рифмалық тексттер оңай ойын
әрекеттерін ынталандырады, баланың көңілді көңіл-күйін
қалыптастырады,
қоршаған
ортаны
тану
белсенділігін
арттырады.
Үлкенірек жастағы балаларға орыс халық педагогикасы,
баланың белсенділігін, жылдамдағын, бастамашылдығын,
416
тапқырлығын дамытуға бағытталған дидкатикалық ойындарды
ұсынады. Бұл ойындар ақыл-ой, қиял жұмысы үшін мол азық
болып табылады және мектепке дейнгі жастағы балалардың
қимылдау, құрдастарымен қарым-қатынаста болу қажеттілігін
қамтамасыз етеді. Ойдан шығарылған нәрселер, әзіл-оспақтар,
оптимисттік сипат - орыс халық ойындарының негізгі
ерекшеліктері болып табылады. Олар баланы қиындықты
жеңуге, жеңіске қуануға, сәтсіздікті ерлікпен жеңуге үйретеді.
Әрбір халық ойынында тәрбилеу-оқыту мақсаттарының кешені
шешіледі. Мысалға, «Барыня» ойынында тыйым салатын
ережелер көп кездеседі («ия» ,»жоқ» деуге, күлуге, күлімсіреуге,
ақ пен қараны таңдауға болмайды). Бұл жағдай баланы
шыдамдылыққа, сезімін ақылға бағындыруға, есте сақтау
қабілетін жетілдіруге, ойлау икемділігіне үйретеді.
Уақыт өткен сайын халық ойындары балалардың өздері
енгізген өзгерістерге ұшырайды (мазмұнын жаңарту,
ережелерді күрделендіру, басқа ойын материалдарын қолданау).
Ойын нұсқаларын педагог-практиктер әзірлейді. Халық
ойындарына енгізілген идеяларға сүйене отырып ғалымдар жаңа
дидактикалық ойындарды ойлап табады, осындай ойындардың
бүтін бір жүйелерін ұсынады.
|


417
Педагогикалық жүйелердегі дидактикалық ойындар
Халық
педагогикасында
қалыптасқан
дидактикалық
ойындарды балаларды тәрбиелеу және оқыту мақсатымен
кеңінен пайдалану, ғалымдардың зерттеулерінде және көптеген
педагогтардың практикалық қызметтерінде өз дамуын тапты.
Негізінде, мектепке дейінгі тәрбиелеудің педагогикалық
жүйесінде дидактикалық ойындар ерекше орын алады.
Мектепке дейінгі тәрбиелеудің алғашқы педагогикалық
жүйелерінің авторы Фридрих Фребель бастапқы білім берудің
мақсаты тек оқытудың қарапайым мағынасында емес, ойынның
ұйымдастырылуында екендігіне сенімді болған. Ойын болып
қалғанымен, сабақ ойынға толық енуі қажет. Ф.Фребель
балабақшадағы балаларға тәрбиелік-білім беру жұмысының
негізі болып табылатын дидактикалық ойындар жүйесін
әзірледі. Бұл жүйеге оқыту мақсатттары мен ойын әрекеттерінің
күрделенуінің өсу қағидасымен қатаң орналасқан әртүрлі
ойыншықтармен, материалдармен (доп, кубиктер, шарлар,
цилиндрлер т.б.) ойналатын дидактикалық ойындар кірді.
Ойындардың оқыту әсерін күшейту мақсатымен Ф. Фребельдің
және оның оқушыларының жазған тақпақтары, өлеңдері,
рифмалық әңгімелері көптеген дидактикалық ойындардың
міндетті элементі болып табылады.
Бала
тәрбиешілеріне
көмек
ретінде,
Ф.Фребельдің
дидактикалық
ойындарын
толық
сипаттайтын,
ойын
әрекеттерінің реті көрнекті түрде көрсетілген иллюстрациялық
материалдары, сөздік және әндік сүйемелдеудің текстері мен
ноталары бар оқу құралдары шығарылды.
Ф.Фребельдің өзі және оның шәкірттері мен ізбасарлары
алғашында Германияда, кейіннен басқа мемлекеттерде өздерінің
ұсынған дидактикалық ойындар жүйесін жоғары бағалаған.
Алайда бала қызметінің қатаң реттілігі, білім алудың көңіл
көтеруге зиян келтіруі, балалардың тәрбиешінің іс-әрекеттеріне,
сөздеріне еліктеуге негізделген ойын жүргізу методикасы,
418
фребелдік балабақшалардың жұмысымен танысқан атақты
педагогтардың критикалық сын-ескертулерін тұғызды (К. Д.
Ушинский, П.Ф.Лесгафт, Л. Н. Толстой, Е.И.Тихеева).
Авторы
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Педагогикалық  жүйелердегі  дидактикалық ойындар


title: Мария  Монтессори - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
Мария Монтессори болып табылатын
дүниежүзіне белгілі басқа дидактикалық жүйе де әртүрлі
бағаланды. Балабақшаның білім беру процессінде ойынның
алатын орнын анықтау бойынша М.Монтесорридің ұстанымсы
Ф.Фребельдің ұстанымына жақын болды: ойын оқытушылық
болу керек, олай болмаған жағдайда ол баланың дамуына
ешқандай әсері жоқ «бос ойын» болып табылады. Ол ойын-
сабақтарды оқытушыларға сенсорлық тәрбилеу үшін қызықты
дидактикалық материалдар жасады. Соңғысы, Монтесорридың
ойынша мектепке дейінгі жастағы және кіші жастағы
баллаларды оқытудың негізін құрайды. Бұл материалдар
(пернелік тақтайлар, сандық штангалар, түймелері бар рамкалар,
куб-вкладыштар және т.б.) баланың өз ерік-жігерін,
шыдамдылығын, бақылаушылық пен өзіндік тәртібін дамыта
отырып, білім ала отырып, белсенділігін жаттықтыра отырып, өз
қателіктерін тауып оларды жоялатындай етіп жасалған.
Мектепке дейінгі тәрбиелеудің отандық педагогикалық
жүйелерінің алғашқы авторы Е.И. Тихеева дидактикалық
ойындардың жаңа тәсілін жария етті. Тихееваның ойынша олар
оқу, әңгімелесу, сурет салу, ән айту, гимнастика, еңбекпен бірге
балалармен жасалатын тәрбиелік-білім беру жұмысының
компоненттерінің тек бірі болып табылады. Балаларды
тәрбиелеу
мен
оқытудағы
дидактикалық
ойындардың
тиімділігін
Е.И.Тихеева,
баланың
қызығушылықтарымен
қаншалықты үндес болатындығымен, оған қаншалықты қуаныш
силайтындығымен, баланың қаншалықты белсенділігі мен
дербестігін көрсете алатындығымен тікелей байланыстырады.
Е.И.Тихееваның ұсынған ойындарында оқыту мақсаттары
сыртқы
сезім
жаттығуларының,
бала
сенсорикасының
шеңберінен асады. Олар ойлау операцияларының (салыстыру,
жіктеу, жалпылау) қалыптасуын, сөйлеуді жетілдіруді(сөздікті
419
байыту,
заттарды
сипаттау,
жұмбақтарды
құрастыру),
қашықтықта, уақытта, кеңістікте бағдарлана алу қабілетін
дамытуды көздейді. Осы және тағы басқа мақсаттардың
орындалуы (есте сақтау қабілетінің, зейінінің, коммуникативты
білімдерінің дамуы) ойын мазмұнының өзгеруін, дидактикалық
материалдардың арсеналының кеңеюін талап етті. Табиғат
әлемінің , әлеуметтік қарым-қатынастардің, қолөнер заттарының
байлығымен бірге айналадағы қоршаған өмір дидактикалық
ойындардың мазмұнына айналды. Е.И.Тихеева бүгінгі күнде
мектепке дейінгі мекемелерде қолданылатын дидактикалық
материалдарды, үстел ойындарын әзірледі. Ол мезгілдік киім
комплектісі, тұрмыс ыдыстары бар қуыршақтар, бірдей суреттер
мен геометриялық мозайкалар қағидасымен құрастырылған
үстелдік ойындар.
Достарыңызбен бөлісу: |


text:
дет. сада. — М., 1991.
420
Чего на свете не бывает? / под ред. О. М.Дьяченко, Е. Л.
Агаевой. — М., 1991.
Советтік педагогикада дидактикалық ойындар жүйесі
сенсорлық тәрбиелеу теориясын жасаумен байланысты 1960-
жж. құрылған. Оның авторлары атақты педагогтар мен
психологтар: Л.А. Венгер, А.П. Усова, В.Н. Аванесова және т.
б. Соңғы кезде ғалымдардың (З.М.Богуславская, О.М.Дьяченко,
Н.Е.Веракса, Е. О. Смирнова және т.б.) ізденістері, ойлау
процесстерінің икемділігі және бастамашылдығымен, ойлау
әрекеттерінің жаңа мазмұнға ие болуымен сипатталатын бала
интеллектісін толық дамытуға арналған ойындар сериясын
қалыптастыруға бағытталады. Мұндай ойындарда әдетте
бекітілген ережелер болмайды, балалардың мәселені шешу
жолдарын таңдау қажеттілігі туындайды. Авторлар ұсынылып
отырған ойындарды, дәстүрлі –дидактикалық емес дамытушы
деп жиі атайды. Мектепке дейнгі педагогикада дидактикалық
ойындарды заттармен ойындар, үстелдік, сөздік ойындар деп
дәстүрлі бөлу қалыптасқан.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Дидактикалық ойын түрлері

text:
421
(талдау, синтездеу, салыстыру, ажырату, жалпылау, жіктеу),
сөйлеуді жетілдіру (заттардың аттарын, олармен жасалатын іс-
әрекеттерді, олардың қасиеттері мен мақсаттарын атау, заттарды
сипаттау,олар
туралы
жұмбақтар
құрастыру,
сөйлеу
дыбыстарын дұрыс айту) тәртібін, есте сақтау қабілетін, зейінін
тәрбиелеу. Әр түрлі жастағы балаларға ұсынылған бірдей
ойындарда тәрбиелік-білім беру мақсаттары, нақты мазмұндары
ұқсамауы мүмкін. Мысалы, «Таңғажайып қапшық» ойыныныда
кіші жастағы балалар заттардың атауларын және жеке белгілерін
атап үйренеді, ал орта жастағы балалар заттарды ұстап көру
арқылы анықтайды, үлкен жастағы балалар сипаттамалық әңгіме
немесе жұмбақ құрастырып, берілген белгілер бойынша
заттарды жіктейді.
Заттармен ойындардың ішінде сюжеттік-дидактикалық
ойындар мен қойылым ойындар ерекше орын алады. Сюжеттік
– дидактикалық ойындарда балалар белгілі бір рөлдерді
ойнайды, мысалы, «Дүкен» ойынында сатушыны, сатып
алушыны,
«Наубайхана»
ойыныныда
наубайханашыны,
«Ателье» ойыныныда, тігіншілерді және т.б. Қойылым
ойындары әртүрлі тұрмыстық жағдайлар туралы пікірлерін
анықтауға көмектеседі. («Наташа қуыршақ ауырып қалды»,
«Қуыршақтың бөлмесін жасау»), әдебиеттік щығармалар туралы
(«Ертегілер еліне саяхат»), тәртіп нормалары туралы («Жаман,
жақсы деген не?», «Маша қуыршақтың үйінде қонақта»)
пікірлерін анықтауға көмектеседі.
Ұсақ қимылдардың үйлестірілуін (координациясын) дамыту
үшін және оларды көзбен бақылау үшін моторлық сипаты бар
дидактикалық ойыншықтармен ойындар ұйымдастырылады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Бүлдіршіндер - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
422
ойындар арналған. Мектептік оқытуға көшу кезінде осындай
ойындардың рөлі ерекше. Білектің, қолдың, әсіресе қол
саусақтарының
қозғалыс
қимылдарының
үйлесуін
(координациясын) дамыту, осы қозғалыстарды анық көзбен
бақылау – баланы жазуға үйретуге дайындықтың маңызды
алғышарттары. Мұндай ойындарда сақтық, шыдамдылық,
табандылық, тапқырлық, кеңістікте бағдарлана білу шыңдалады.
Үстел-баспалық ойындар мазмұны, оқыту мақсатттары,
әрлеу жағынан әр түрлі болады. Олар баланың қоршаған орта
туралы пікірлерін анықтауға, кеңейтуге, білімдерді жүйелеуге,
ойлау процесстерін дамытуға көмектеседі. Мектепке дейнгі
жастағы балаларға арналған дидактикалық ойындардың ішінде
ұқсастығына байланысты іріктелген суреттерге негізделген
ойындар көп кездеседі. Ең алдымен балаларға көпетеген
суреттердің ішінен екі ұқсас (екі қолғап, екі алма) суретті табу
ұсынылады. Кейіннен шарт күрделенеді: суреттерді мағынасына
қарай бірлестіру қерек (екі машинаның суреттерін табу, біреуі
жеңіл машина, екіншісі жүк машинасы). Ең соңында балаларға
заттардың
кеңістікте
орналасуына,
пішініне,
түс
ерекшеліктеріне қарай бір-біріне ұқсастарын табуды ұсыну
дұрыс болады.
Лото ойынында бала үлкен картадағы суреттерге сәйкес
келетін кішкентай карточкаларды таңдау қажет. Лотоның
тақырыптары әртүрлі болып келеді: «Зоологиялық лото»,
«Гүлдер өсіп тұр», «Біз санаймыз», «Ертегілер» және т.б.
Доминода жұптау қағидасы, карточкаларды кезек-кезек
жүріспен таңдау арқылы жүзеге асады. Доминоный
тақырыптары әр түрлі шындық аумақтарын қамтиды:
«Ойыншықтар», «Геометриялық фигуралар», «Мультфильм
кейіпкерлері» және т.б.
Мектепке дейінгі жастағы балалардың үлкендері үшін
арналған «Лабиринт» типтегі ойындарда ойын алаңы, фишкалар,
423
есеп кубигі қолданылады. Әрбір ойын белгілі-бір тақырыпқа,
кей кезде ертегі тақырыбына( «Айболит», «Персей ерліктері»,
«Алтын кілт») арналады. Балалар кезек-кезек кубикты
лақтырып, өздерінің фишкаларын жүргізе отырып ойын
алаңымен «саяхаттайды». Бұл ойындар кеңістікте бағдарлануды,
іс-әрекеттің нәтижесін алдын-ала болжауды дамытады.
Бейнеленетін зат немесе сюжет бірнеше бөлікке бөлінген,
кесілген суреттер мен жиналатын кубиктер қағидасымен
құралған үстел-баспалық ойындар кең таралған. Бұл ойындар
логикалық ойлауды, ойды жинақтауды,назар аударуды дамытуға
ықпал етеді. Бірнеше бөлікке бөлінген суретті құрастыру үшін
бала, мысалға «ұзын құлақтың»- қоянның суретінің бір бөлігі
екендігін, ал құйрығынның бөлігі –түлкінің суретіне сәйкес
келетіндігін алдын-ала болжап, бүтін суретті көзіне елестету
керек. Мектепке дейінгі жастағы балалар үшін бөліктерден
бүтінді құрастыру- ұғынудың, қиял жұмысының күрделі
процессі болып табылады. Ол, балаға өз тәжірибесінен таныс
заттар мен сюжеттерді таңдау, бүтін суретті көрсету,
құрастырылатын
бөліктерді
бірте-бірте
қосу
арқылы
жеңілдетіледі. Қазіргі кезде
пазлдар (ағылш.
puzzle -
ұстамдылыққа арналған ойын) кең таралған, онда әртүрлі
мазмұндағы суреттер (мультфильм көріністері, жануарлар мен
сарайлардың суреттері) көптеген бөліктерге бөлінген ( 32 -ден
250-ге дейін).
Достарыңызбен бөлісу:


title: Білімқұмарлар үшін - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
424
Оларды картоннан жасай бастайды. Пазлдардың ерекше техникасын ойлап
табу революциялық жаңалыққа айналды. Дәлірек айтқанда, бөлек элементтер
бір-біріне ілініп шағын суретті құрайтын болған. Пазлдардың мозайкадан
айырмашылығы осында болатын. Суреттердің тақырыптық диапазоны
кеңейіп, әдеби шығармалардың желісі бойынша көптеген сюжеттер
пайдаланылды.
Сөздік ойындар, оқыту мақсатының процессі ойлау
негізінде, көрнекілікке сүйенбей жүргізілетінімен ерекшеленеді.
Сондықтан сөздік ойындар орта және көбінесе үлкен жастағы
мектепке дейінгі балалармен жүргізіледі. Бұл ойындардың
арасында тақпақтар, жұмбақтар, жаңылтпаштармен байланысты
халықтық ойындар бар. Олардың бір бөлігі диалогпен құрылған
сөйлеу мәнерінің бейнелілігі арқылы, бала тәжірибесіне
жақындығы арқылы бүлдіршіндерге түсінікті болады. Сөйлеу
қабілетінің дамуы мен есту назарының қалыптасуынан басқа,
сөздік
ойындардың
көмегімен
эмоционалды
көңіл-күй
көтеріледі, ойлау операциялары жетіледі, реакция тездігі мен
әзіл-оспақты түсіну қабілеті қалыптасады.
4 - 6 жастағы балалар үшін сөздік ойындардың жаңа түрлері
әзірленуде. Балалар қызықты ойындар барысында тәрбиеші
немесе баланың жатқа оқыған өлең шумақтарын (А.С.Пушкин,
И.Никитин, И.Сурикова, С.Маршак, Д.Родари) қабылдай
отырып ойын тапсырмаларын шешеді, («Қандай жыл мезгілі?»
атты ойынында жыл мезгілін және оның белгілерін анықтайды,
«Кім боламын?» ойынында мамндықтардың атауларын атайды,
«Бұл қай кезде болады?» ойынында белгілі-бір құбылысты
анықтайды және т.б.) Мұндай ойындар поэзиялық текстты
тыңдауға үйретеді, эстетикалық сезімдерді тәрбиелейді, бейнелі
ойлау қабілетін дамытады. А.И. Сорокинаның әзірлеген жұмбақ
ойындары, пайымдау ойындары ( "Не болар еді?»)
педагогикалық маңызы жағынан кем түспейді. Олар қиялды
425
ынталандырады, логикалық ойлауды, сөйлеу мәнерін дамытады.
«Әлемде не болмайды?» кітабында (О.М.Дьяченко, Е.Л.Агаева.
— М., 1991) балаға өз ойынан ертегі шығаруға, шынайы және
жалған жағдайларды ажырата білуге үйрететін сөздік ойындар
ұсынылған.
Тапсырма
А. И. Сорокинаның «Балабақшадағы дидактикалық ойындар»
кітабымен танысыңыз (М.1982 ж); сөздік ойындар түрлерінің
сызбасын құрыңыз; сөздік ойынның өз нұсқаңызды әзірлеңіз.
Достарыңызбен бөлісу:


Тәрбиелеу әлеуметтік мағынада әлеуметтік құбылыс,
өскелең ұрпақты өмірге дайындайтын қоғам қызметі
ретінде түсініледі. Бұған қоғамның барлық әлеуметтік
құрылымының күштері бағытталған: баланы өмірге отбасы,
балабақша, мектеп, бұқаралық ақпарат құралдары, шіркеу және
т.б. дайындайды. Баланы өмірге даярлау басқа да көптеген
сыртқы әсерлермен, жағдайлармен және мән-жайлармен
(адамның этникалық қатысымен, табиғи және мәдени ортамен,
тұрғылықты жерімен және т.б.) анықталады. Тәрбие осындай
кең әлеуметтік мағынада, шын мәнінде, әлеуметтенумен
теңдестіріледі.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Дидактикалық ойын құрылымы

text:
Дидактикалық ойын құрылымы
Дидактикалық ойынның бірнеше компоненттерден тұратын
өз құрылымы бар. Осы компоненттерді қарастырайық.
Оқыту (дидактикалық) мақсаты - басқа элементтердің
барлығы бағынатын дидактикалық ойынның негізгі элементі.
Балалар үшін оқыту мақсаты ойын мақсаты ретінде
тұжырымдалады. Мысалы, «Затты дыбысынан таны» ойынының
оқыту мақсаты мынадай: есту қабілетін дамыту, балаларды
дыбысты затпен сәйкестендіруге үйрету. Ал өз кезегінде,
балаларға келесі ойын мақсаты ұсынылады: әртүрлі заттардан
шығатын дыбысты тыңдап, оларды дыбысынан анықтау, дұрыс
жауаптарды фишкалармен белгілеу.Осылайша ойын мақсатында
ойын әрекеттерінің «бағдарламасы» ашылады. Сондай-ақ, оның
көмегімен
ойын
әрекеттерін
орындау
тілегі
ынталандырылады.Ойын мақсаты әдетте ойын атауында
айтылып тұрады: «Сипаты бойынша тап», «Керісінше айт»,
«Балықты ұста», «Суретті құрастыр» және т.б.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Ойын  әрекеттері - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
426
ұстап сезу, оны сипаттау; үстелдің үстіне қойылған
ойыншықтардың өзгерістерін көзбен көріп, оларды атау,;
қуыршаққа киім, тұрмыстық заттарды таңдау. Мектепке дейінгі
жастағы балалардың ерте және кіші жастағыларын
дидактикалық ойындарда ойын нәтижесі емес, ойын процессінің
өзі қызықтырады. Сондықтан ойын әрекеттері қарапайым және
біртиптес болады: матрешканы шашып қайтадан жинау,
дыбысына қарай кімнің айқайлап жатқанын анықтау (мысық, ит,
әтеш, сиыр), жануардың әр түрінің дауыстары салу, затты
танып, атын атау.
Достарыңызбен бөлісу:


Мектепке дейінгі жастағы балалардың орта және үлкен
жастағылары үшін әдетте бірнеше ойын элементтерінен
тұратын, барынша күрделірек ойын әрекеттері қарастырылған.
Мысалы, кейбір ойындарда балалар бүлдіршіндер сияқты
имитациялық қозғалыстар жасайды, бірақ қандайда бір жалғыз
белгіні көрсету арқылы емес бүтіндей бір бейнені көрсету
арқылы ұсынады («Не істегенімізді айтпаймыз, не істегенімізді
көрсетеміз», «Менің қай ертегіден екенімді тап»). 5 - 6 жастағы
балалар сюжеттік дидактикалық ойынға қатыса отырып,
белгілі-бір рөлді ойнауға байланысты ойын әрекеттерін жасайды
(сатушы, сатыпалушы, пошташы, Жұмбақша апа, саяхатты
жүргізуші). 4 - 5 жастағы балалар ойын әрекеттерін кезекпен
жасайды («Лото», «Домино», «Лабиринт» үстелдік ойындар).
Мектепке дейінгі жастағы балалардың үлкен жастағыларының
ойындарында ақыл-ой сипатындағы ойын әрекеттерікөп
кездеседі: бақылаушылықты таныту, салыстыру, алдында
өткенді еске алу, заттар мен құбылыстарды белгілі-бір
қасиеттеріне қарай жіктеу және т.б.
Сонымен, баланың жасы мен даму деңгейіне байланысты
балалардың дидактикалық ойындағы әрекеттері де өзгеретіні
анықталды. Алайда, дидактикалық ойынды ұйымдастыру
кезінде педагог (ата-аналар) бір ережені сақтауы керек:
427
ойынның дамыту эффектісі баланың жасаған әрекеттерінің
қаншалықты мазмұнды, алуан түрлі болатынына тікелей
байланысты. Егер педагог дидактикалық ойынды жүргізе
отырып, іс-әрекеттерді өзі ғана жасаса (заттарды орналастырып,
олардың орындарын ауыстырып, ойыншықтардың не істеп
жатақандығын айтып және т.б.), ал балалар тек бақылап
отырып, арасында ғана сөйлесе, онда ойынның тәрбиелік-білім
беру құндылығы жоғалады.
Ережелер ойын мазмұнының жүзеге асуын қамтамасыз
етеді.
Олар
ойынды
демократияландырады:
ойынға
қатысушылардың барлығы ережелерге бағынады. Тіпті бір
дидактикалық ойынның ішінде ережелер бір-біріне ұқсамайды.
Біреулері балалардың тәртібі мен тану қызметін бағыттайды,
ойын әрекеттерін орындау сипаттары мен шарттарын
анықтайды, олардың кезегін немесе ретін белгілейді,
ойыншылардың өзара қарым-қатынасын реттейді. Ал басқа
ережелер баланың қозғалу белсенділігінің шамасын шектейді,
оқыту мақсатын күрделендіре отырып оны басқа бағытқа
бұрады (педагог ойыншықтардың орнын аустырған мезетте
көзін жұмып тұру, ойын барысында ойыншықты тек оң немесе
сол қолында ұстап тұру). Кейбір ойындарда белгілі-бір іс-
әрекеттерге тыйым салатын, жаза қолданатын ережелер
кездеседі. Тыйым салатын ережелер баланың өз тәртібін
бақылауды күшейтеді. ( «Үндемес» ойыныныда сөйлеуге
болмайды, «Керісінше айт» ойынында сөзді айтпай тұрып допты
лақтыруға болмайды, т.с.с.). Мектепке дейінгі жастағы
балалардың үлкен жастағыларына арналған ойындардың
ережелері жүргізушіні таңдауды, оны алмастыруды, кімнің
жеңгенін немесе жеңілгенін анықтауды түсіндіреді.
Оқыту мақсаты, ойын әрекеттері және ойын ережелері өзара
тығыз байланысты. Оқыту мақсаты ойын әрекеттерін
анықтайды, ал ережелер ойын әрекеттерін жасауға және
428
тапсырманы орындауға көмектеседі.
Шынайы ойын балалардың өзіндік дербестігіне және
ұйымдастырушылығына негізделген. Дайын мазмұнның және
бекітілген ережелердің болуы ойындағы бірігуді жеңілдетеді.
Санағыштардың қызметі де осы сияқты, яғни санағыштардың
көмегімен балалар ойынға икемделіп, жүргізушіні таңдап,
әділетті болуға үйренеді.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Мектепке дейінгі жастағы балалардың орта және  үлкен


title: С. А. Козлова, Т. А. Куликова - бет 333

text:
оларды
429
ойын әрекеттерін баламен бірге орындай отырып, оған үйреткен,
балаларды өзара үйрету жағдаяттарын ұйымдастырған мақсатқа
сай («Витя, Алешаны үй құрастыруға үйретші!»). Топқа жаңа
дидактикалық ойындарды ақырындап енгізген, ал оларды игеру
шамасына қарай күрделендірілген нұсқаларын ендірген дұрыс
(ойын міндетін өзгерту, жаңа персонаждарды, қосымша
ережелерді, ойын әрекеттерін қосу,).
Педагогтың назарында үнемі балаларда дербестілікті, өзін-өзі
ұйымдастыру дағдыларын, ойынға шығармашылық қарауды
дамыту міндеттері болуы тиіс. Сәтті, іскер ойын әрекеттерін,
рөлді орындауының мәнерлілігін, өзара көмек көрсету, өзара
жәрдемдесуді мақұлдай отырып, баланың ойынға деген
қызығушылығын қолдау қажет. Балаларға таныс ойынды
ұйымдастыра отырып, олардың біреуіне басқаларына ойынның
міндетін, ережелерін еске салуды ұсынған жөн.
Дидактикалық ойынның ойын емес, оқу әрекетіне көшу
формасы ретіндегі өзіндігін ескере отырып, тікелей оқытудан
қашқақтау қажет. Сонымен, жаңа ойынды түсіндіруді педагог
ойын образын жасаудан бастайды. Мысалы, «Айболит» ойыны
бұрын К.Чуковскийдің ертегісін, оның песонаждарын, олардық
шытырман оқиғаларын, қылықтарын еске түсіруді ұсынады.
Содан кейін таныс ертегіні ойнауға шақырып, барлық ойын
бойына ескертулерден, бағалау сөздерінен, соның үстіне
негативті сипаттағы сөздерден аулақ болып, ойын барысын
қолдайды. Ойын аяқталғаннан кейін оларға бірге ойнаған қалай
қызық болғанын атай отырып, жеңілгендерді жігерлендіріп,
жеңіске жеткендерді атап өтіп, балалардың эмоционалды жай-
күйін көтеру қажет.
Дидактикалық ойындар сабақтарда және балалардың жеке
қызметінде пайдаланылады. Оқытудың тиімді құралы бола
тұрып, олар - сабақтың құрамдас бөлшегі, ал ерте жастағы
топтарда оқу үдерісін ұйымдастырудың негізгі формасы болуы
мүмкін.


text:
431
XXIV ТАРАУ
ОЙЫНШЫҚТАР
Ойыншықтың сипаттамасы
Ойыншықтар – арнайы жасалған, ойнауға, балалар мен
ересектердің ойын әрекетін қамтамасыз етуге арналған заттар.
Ойыншықтың басты ерекшелігі болып онда жалпыланған
тұрғыда заттың типтік қасиеттерінің көрініс табуы саналады,
оларға байланысты бала ойнай отырып, белгілі бір іс-қимылды
жасайды. Мысалы, қуыршақ – адамның жалпыланған образы.
Онымен ойнай отырып, балалар адамның өміріне тән іс-
әректтерді орындайды: ұйқтауға жатқызады, тамақтандырады,
шомылдырады, арбада тасиды, киімін ауыстырады және т.б.
бала ойындарында қуыршақ ән айтады, билейді, қонақтарды
қарсы алады. Сөйтіп, ойыншық бала нақты іс-әрекеттерді
орындауы үшін қажет.
Ойыншықта затты бейнелеудіңшарттылығы бар, ол да
онымен түрлі іс-әректтерді орындауға мүмкіндік береді
(доңғалақтағы құлыншақты жіппен жүргізуге болады, онда
қонжықты қыдыртуға болады). Және, керісінше, табиғи, «жерге
жақын» ойыншық баланың қиялына кеңшілік бермейді,
ойынның түпкі ойының дамуын тежейді, әрекеттердің белгілі
жиынына бағдар береді. К.Д.Ушинскийдің бақылауынша,
«...балалар қозғалмайтын, аяқталған, жақсы жасалған, өз қиялы
бойынша
өзгерте
алмайтын
ойыншықтарды
ұнатпайды.»(Ушинский К . Д . Избр. пед. соч. — М., 1954. — Т.
2.
— С. 476). Ойыншықтағы қозғалыс құрылыммен,
материалдармен, бөлшектерінің қозғалысымен, дыбыстармен
қамтамасыз етіледі. Қыз балаға үстел басына отырғызуға
432
болатын, қолынан жетектеп, тазикте шомылдыруға болатын,
шашын тарап, мерзім бойынша көйлек кигізуге болатын және
т.б. қуыршақпен ойнаған біршама қызықтырақ.
Ойыншық, А.С.Макаренконың бейнелі сөзі бойынша, -
«материалдық негіз», ол ойын әрекетін дамыту үшін қажет.
Оның көмегімен бала қиялдағы образын жасайды, айналадағы
өмір туралы өз әсерлерін білдіреді, белгілі бір рөлді ойнайды.
Міне, қыз бала қуыршақ - сәбиді қолына алды, оны тербетіп,
жылы сөздер айтып, әлдилей бастады, яғни өзін «ана» ретінде
ұстай бастады, оның әрекеттеріне, балаға деген қатынасына
еліктеп, қимылдар жасады. Сонымен, ойыншық, Е.А.Флерина
әділ атап өткендей, «баланы өмір сүріп, әрекет етуге үйретеді».
Балалық шақтың міндетті түрдегі серігі, ойын-сауық, ермек
заты бола тұрып, ойын жалпы білім беретін мәнге ие, баланың
әртүрлі дамуының мақсаттарына қызмет етеді. Тәрбие беру
міндеттерінің кең шеңбері ойыншықтардың мазмұны, түрі,
материалдары,
орындалу
техникасы,
жас
ерекшелігі
қолданысының әртүрлілігіне қарай шешіледі.
Кішкентай баланың дамуының негізі – мықты денсаулық,
өмірге құштарлығы. Сүйікті бала ойыншықтары (доп, божы,
кегель ойыны, серсо, шеңбер және т.б.) сәбилерді жүгіруге,
лақтыруға, тастауға, секіруге, қағып алуға және т.б. баулиды,
яғни қозғалыстарды дамытады, қимыл, қарым-қатынас жасау
белсенділігінің қажеттіліктерін қанағаттандырады. Тосынсыйы
бар,дыбысталатын, жүретін ойыншықтар таңқалыс, кездейсоқ
қуаныш шақырады, күлдіріп, алдандырады, бала өмірін
баққытырақ қылады. Кішкентай бала үшін ойыншықтар –
дүниеге деген өзіндік терезе, олар оның дүниетанымын
кеңейтіп, білімге құмарлығын оятады. Көптеген заттар бала
өміріне жануарларды, керек-жарақты, техниканы және т.б.
бейнелейтін ойыншықтар арқылы енеді. Олардың көмегімен
бала проблемалық міндеттерін шешетін, өзіндік ойлап, тәжірибе
жасауға үйренетін ойыншықтар бар. Мысалы, конструктордан
оның доңғалақтары «нағыз доңғалақтар» сияқты айналатын
433
арбаны қалай жасауға, мұнараны қалай құрастыруға болады?
К. Д. Ушинский алғашқылардың бірі болып ойыншық – бала
сезімдерін тәрбиелеудің өзіндік мектебі екеніне назар аударды.
«Нәресте өз ойыншықтарына шынайы үйір болады, оларды
ыстық және емірене жақсы көреді, және те олардағы сұлулық
емес,
өзі
оларға
бекіткен
қиялдағы
суреттерді
сүйеді»(Ушинский К . Д . Избр. пед. соч. — М., 1954. — Т. 2. —
С. 477). Жаңа ойыншық баланың жүрегін бірден аулап алмайды.
Барлығы сәби оны серіктесі ретінде қосқан ойындар, өмірлік
жағдаяттарға байланысты болады.
Ойыншық балаға арналған кітаппен қатар – сәбидің өміріне
енетін алғашқы өнер шығармасы. Жақсы безендірілген
ойыншық онда эстетикалық уайымдарды оятып, көркем
талғамын сіңіреді.
Ойыншықтардың балалардың дамуына үлкен мәні бар екенін
тани отырып, ересектер оларды таратады: құрады, қолдан
жасайды, фабрикаларда жасайды, бала өміріне енгізеді.
Ойыншықтар жалпыадамзат мәдениетінің бөлшегі болды.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Ойыншықтың тарихы - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
Ойыншықтың тарихы
Адамзат қоғамында ойыншықтың пайда болуын ғалымдар
алғашқы қауым адамының еңбек әрекетінің дамуымен
байланыстырады. Сол ерте замандардан бері ойыншықтар еңбек
құралдары, қару-жарақ, тұрмыстық заттар түрінде таныс бола
бастады, олар арқылы балалар көптеген өмірлік маңызды
әрекеттерді, іс-қимыл жасау тәсілдерін игерді.
Археологиялық зерттеулер, әдеби көздер Ежелгі дүниенің
ойыншықтары туралы мәліметтерді осы күнге дейін жеткізді.
Ежелгі Египетте ойыншықтарды ағаштан, матадан жасады. Үй
жануарларының кішкентай фигуралары, қуыршақтар, доптар
сақталып қалды. Ежелгі шеберлер ойыншықты «тірілтуге»,
шынайы затқа тән қимылдарды жеткізуге тырысқан: аузы
ашылып жатқан ойыншық-қолтырауын, болжап тұрған
құрбанына тырғаны енгізіп жатқан жолбарыс және т.б. кейбір
ойыншықтар Ежелгі Египеттің әлеуметтік құрылымы жайында
434
түсінік береді: құлдың денесін жазалау немесе жұмыс істеп
жатқан құл.
Антикалық уақыттарда Грецияда, Римда ойыншықтарды
тәрбие берудің маңызды құралы деп санады. Піл сүйегі,
кәріптас, терракотадан жасалған көркем ойыншықтар сақталған
(қуыршақтар,
жануарлардың
кішкентай
фигуралары).
Ойыншықтардың қолөнер өндірісі дамыды, олар әр елдерде
сауда затына айналды. Күшті, иептілікті дамыту үшін доп,
зырылдауық, серсолар өндірілді. Грек философы Плутархтың
айтуынша, сол замандағы ойыншықтардың арасында бұрайтын
мехнизмдері бар ойыншықтар болды, бұл шеберлердің жоғары
кәсібилігін айтады.
Шығыс Еуропа аумағында археологтармен табылған ежелгі
заманғы ойыншықтар б.з.д. ІІ ғ. жатады. Бұл скифтік салт
аттылар мен саздан жасалған жүк арбалар. Орта Приднепровье
славян қалашықтарын қазу барысында б.з. ҮІ-ҮІІІ ғғ. Жататын
сылдырмақтар, балшықтан жасалған кішкентай фигуралар
табылды.
Ежелгі орыс ойыншықтарының үлгілері (саздан жасалған
ысқырықтар, кішкентай үйректер, құстар, қуыршақтар) Радонеж,
Мәскеу, Коломна қазба жұмыстарын археологиялық зерттеу
барысында табылды.
Ортағасырлық ойыншықтар туралы әлемнің көптеген
елдерінде бар мұражай коллекциялары бойынша айтуға болады.
Ақсүйектер өкілдері мен олардың балаларына арналған
ойыншықтар сақталды. Әскери мазмұндағы ойыншықтар көп
(баланың бойымен бірдей ат, сауыт-сайман, дулыға, қалқан,
семсерлер). Жағдайы бар үйдің міндетті түрдегі атртибыту
қуыршақ болды, оған үй берекесін қорғаушысы ретінде
сиқырлық мән берілді. Сол уақыттардан көбінесе құнды
металлдар, тастардан әзірленген әшекейлері бар қымбат
материалдардан дайындалған, толық жабдықталған қуыршақ
үйлері
сақталған.
Қуыршақтардың
үйлері,
бұрамалы
ойыншықтар сияқты, интерьерді безендіру, қонақтардың көңіл-
күйін көтеру үшін пайдаланылған. Осындай ойыншықтарды
шебер әдетте бір данада ғана жасаған. Олардың көбісі – нағыз
өнер туындылары. Олар ата-бабалардың құныдылықтары
сияқты сақталып, мұра етіп қалдырылған.
Кедейлерге де арналған ойыншықтар болған, бірақ олар
435
әзірленген материалы (сабан, ағаштың қабыршығы, саз) мәңгісіз
болғандықтан, біздің күнімізге дейін жетпеген.
Русьта
ойыншықтар
жоғары
мәнге
ие
болды.
Ойыншықтармен бірге мұра ретінде шеберлік тараған, олар
өмірге дайындап, физикалық және рухани дамытқан.
Халық ойыншықтарының мәні – баланы дамыту, алданту,
көңілін көтеру, қуантуда. Алғашқы ойыншықтарды бесіктің
үстіне ілген. Бұл қоңырау, даңғыры бар салпыншақтар, ала
пұшпақтар, сылдырақтар болған. Ал сосын бала допты,
садақтарды, зырылдауықтар, қуыршақтарды алған...
ХІІ ғ. жататын жылнамаларда Новгородтағы ойыншық кәсібі
туралы алғашқы естеліктер бар. Ойыншық кәсібінің өрістеуі
ХҮІ-ХҮІІ ғғ. жатады. Осы кезеңде халықтық ағаш және қыштан
жасалған ойыншықтар дамуын тапты. Қыш ойыншықтарының
орталықтары Гдель селосы, Дымков қала жанындағы ауылы,
Каргополь, Тула және т.б. болды. Ағаш оюлы ойыншығының ірі
кәсібі Богородское селосы, Троице-Сергиев монастырь
вотчинасында болды. Ол туралы бірінші еске салулар 1663 ж.
жатады. Балаларға ат, құс, аюлар және т.б. кішкентай
фигураларын жасаған. Ресейдегі ойыншық патшалығының
орталығы ретінде белгілі болған Сергиев Посадында жонғыш
ағаш безендірілген ойыншықтар, сонымен қатар, папье-машеден
ойыншықтар әзірледі (аттар, ашық безендірілген үйрек,
қораздар). Осы жерден матрешка Ресей қалалары мен өлкелеріне
өз жолын тапты. Бұл ХІХ ғ. 90-шы жылдары еді. Қашап
жасалған ағаш ойыншықтарымен Городец селосы танымал
болды (коньки, текелер, бұқалар).
Ойыншықтардың өнеркәсіптік өндірісі ХІХ ғ. неміс қаласы
Нюрнбергте басталды. Мұнда 1880 ж. ойыншықтарды жасау
барысында штамп қоюды бастады, ол жаппай арзан өнімді
шығаруға мүмкіндік берді. Француз қалалары Страсбург пен
Лимож ойыншықтарды жасаудың атақты орталықтары бола
бастады.
Ойыншықтар адамзат қоғамында болып жатқан өзгерістерге
436
«сезімтал» болды. Өнеркісіптің, қозғалыс құралдарының,
техниканың дамуымен ойыншықтардың мазмұны тұтасымен
өзгереді, жаңа түрлері пайда болады. ХІХ ғ. аяғы мен ХХ ғ. басы
–
техникалық
ойыншықтардың
даму
кезеңі.
Көлік
құралдарының түрлі модельдері пайда болды (автокөліктер,
пойздар жіне т.б.). осы ойыншықтардың қозғалу механизмдері
ғылым мен техниканың дамуына байланысты өзгерістер мен
толықтыруларға ұшырайды. Жақын арада механикалық
құрылғылармен
қатар,
пневматикалық,
магниттік,
электрлендірілген ойыншықтар пайда бола бастайды.
Ф.Фребель заманына бері бала ойыншықтарына арналған
құрылыс материалдарына аса назар аудара бастады. Олар өте
көп шығарылды – әртүрлі көлемде, конструкцияларда. 1901 ж.
Ұлыбританияда алғашқы металл конструкторын жасады.
Достарыңызбен бөлісу: |


text:
Білімқұмарлар үшін
50 жылдан астам уақыт бұрын LEGO дат фирмасы жаңа буындағы
конструкторды шығарды. Конструктордың негізін түрлі көлемдегі және
дөңестенген цилиндр кнопкалары бар кубиктер құрады. Шыққан күнінен
бастап
дат
конструкторлары
педагогтардың
назарын
аударып,
балабақшаларда, бастауыш мектептерде, түзету орындарында кеңінен
пайдаланыла бастады. Балабақшаға арналған алғашқы жинақтар 1961 жылы
шықты. LEGO фирмасының басқа педагогтармен ынтымақтастығы
(Ұлыбритания, АҚШ, Австрия, Голландия және т.б.) оларды қоллану
бойынша әдістемелік құралдары бар арнайы білім беру жинақтарын шғаруға
мүмкіндік берді. Бүгін мықты, анық боялған кубиктермен бірге кішкентай
адамдар, доңғалақтар, түрлі қосымша арнайы бөлшектер ұсынылады. Абрлық
материалдар өте қызықты болса да, бір модельді ғана құруға емес, тұрақты
тақырыптық жоба жұмысын жасауға шақталған. Элементтердің бірнеше
ондығы контрукциялардың сансыз даналарын құрастыруға мүмкіндік береді,
соған қоса, олардың кез келгенін түрлі тәсілмен жасауға болады. Әлемде
яслиде, балабақшаларда, мектептерде LEGO-конструктор пайдаланылмайтын
бірде-бір ел қалған жоқ, сондықтан бүгін LEGO-педагогика әлемдік
қоғамдастығының қызмет етуі жөнінде айтады. Және те, бұл педагогика
адамгершілікке бағытталған: LEGO фирмасы өз конструкторларына
антигумандық, милитаристік мазмұндағы элементтер мен бөлшектерді
енгізуге тыйым салады.
437
ХХ ғ. Еуропа бойында өткен соғыстар әскери ойыншықтарды
жасауға қызығушылықты көтерді. Әскери техника, қару-
жарақтың әр түрі кең ассортименте және ірі санда өндіріле
бастады. Балалардың, әсіресе ер балалардың өміріне енген
әскери ойыншық күшке табынуды нығайта, адам өмірінің
құндылықтары туралы түсініктерін бұза отырып, тиісті
тақырыптағы ойынды ынталандырды.
Электрондық өнеркісіптің дамуы балалардың күрделі
ойыншықтарын жасауда жаңа бағыттар ашты. Қашықтықтан
басқару, бағдарламаланатын әсері бар электронды ойыншықтар
(микропроцессорларда) пайда болды. Сөйтіп, Японияда жаңа,
виртуалды деп аталатын ойыншықтар пайда болып,әлемдік
нарықты жаулап алды. Түрлі телеойындар, компьютерлік
ойындар қарқында таралуда.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: С. А. Козлова, Т. А. Куликова - бет 337

text:
Ойынға қойылатын педагогикалық талаптар
Баланың дамуына, өзін ойында белсенді көрсетуіне,
қуанышты өмір сүруіне көмектесу үшін ойыншық қандай болуы
керек?
Ойыншықтарға қойылатын негізгі таплапты Н.К.Крупская
«Мектеп жасына дейінгі балаларға арналған ойыншықтар
туралы» атты мақаласында анықтап берді: ойыншық мектепке
дейінгі балалық шақтың әр жас ерекшелігі сатысында баланың
дамуына ықпал етуі керек.Ойыншықтарды іріктеуде жас
ерекшеліктеріне негізделу қажет, сондықтан мектеп жасына
дейінгі балаларға арналған бірыңғай педагогикалық құнды
ойыншық жоқ және болуы да мүмкін емес. Сәбиге айналадағы
әлемге бағдар алуға көмектесетін, оның дербес әрекетін
ынталандыратын, оны белгілі бір арнаға бағыттайтын
ойыншықтар қажет. Ал жоғарғы мектеп жасына дейінгі балалар
үшін айналадағы шындықты зерделеуге көмектесетін, ұжымдық
ойынды ынталандыратын ойыншықтар керек.
438
Ерекше талап ойыншықтың тақырыбына, мазмұнына
қойылады (ол нені білдіретініне), өйткені осыған көптеген
жағдайда ойынның сипаты, бала орындайтын іс-қимылдар, оның
сезімдері, мұңаюлары байланысты болады.
Е.А. Флерина осы талапты былай белгіледі: «Ойыншық
баланың дүниетанымын кеңейтуі керек, қазіргі шындық
образдарымен тартуы қажет» (Флерина Е.А. Игра и игрушка. —
М., 1973. — С. 49). Мектеп жасына дейінгі баланың дамуына
мейірімді мәнмен толыққан, баланы оң әрекеттерге баулитын
ойыншық әсер етуі мүмкін. Зорлық, зомбылық құралдарын,
қаруларды бейнелейтін, агрессиялық, бұзушылық мінез-
құлықты ынталандыратын ойыншықтар мектеп жасына дейінгі
баланың психикасын жаралайды. Олар балаларға айналадаңы
әлем,
адамгершілік
туралы
бұзылған
түсініктерін
қалыптастырады, қалыптасып келе жатқан тұлғаның гуманистік
бастамаларын әлсіретеді. Осы тұрғыдағы ойыншықтарды
мектепке дейінгі мекемеде ұстауға болмайды. Педагог ата-
аналарға милитаристік мазмұндағы ойыншықтардың, сонымен
қатар, қатыгездік, зорлық-зомбылық ғибадатын насихаттайтын
шетелдік мультфильмдердің «қаһармандары» - ойыншықтардың
балаға әсер ету залалдығын түсіндіру қажет.
Ойыншық динамикалы, балаға ойынның әртүрлі әрекеттеріне
баулуы тиіс. Бұл белсенді іс-қимылдарға, қызметке қажеттілік
ретіндегі
мектепке
дейінгі
баланың
психофизикалық
ерекшеліктерін ескеретін маңызды талап. Егер бала ойыншыққа
меңзеп қана қараса, онда ол оның дамуына ісер етпейді.
Е.А.Флеринаның сөздерін есте сақтау керек: «Ойыншық түрлі
әрекеттергекөп мүмкіншіліктер жасаса, ол балаға соншалықты
қызықтырақ, сонша тәрбие мүмкіндіктері көбірек» (Флерина
Е.А. Игра и игрушка. — М., 1973. — С. 20). Сондықтан
ойыншықтарды түрлі жастағы балаларға жинақтағанда олардың
динамикалығына баға ьепу қажет. Кездейсоқ таңдаған жағдайда
ойыншық баланың күші мен мүмкіндіктеріне, оның даму
даңгейіне сәкес келмеуі мүмкін. Кейде мектепке дейінгі
439
мекемеге алынған ойыншықтар жас ерекшелігіне қатысты
топтарға бірдей атеортиментте бөлінуі мүмкін, оны болдырмау
керек. Тым қарапайым ойыншықтар жоғары мектеп жаына
дейінгі
балаларда
қызығушылық
тудырмайды,
олар
жалықтырады, ал кішкентай балаларды, керісінше, күрделі
ойыншықтар шаршатады, манипулятивті әрекеттерге апарады.
Ойыншықтың безендірілуіне де белгілі талаптар қойылады.
Балада эмоционалдық қатынас тудыру, көркемдік талғамын
тәрбиелеу үшін, ойыншық тартымды, әсем безендіруді қажете
етеді. Көркем бейнелілік конструкциясының, түсі мен пішінінің
гармониялық үйлесуімен қамтамасыз етіледі. Ойыншық
дайындалған материал да бейжай қалмайды. Зерттеушілер
жұмсақ, үлпілдек материал оң эмоцияларды тудырады, баланы
ойынға ынталандырады деп анықтаған. Беті тықыр, суық
ойыншықтар, әдетте, сүйікті ойыншығы болмайды.
Ойыншықтың безендірілуі бала өмірі мен денсаулығына
қауіпсіз болып, бір қатар гигиеналық талаптарға жауап беруі
тиіс. Соңғы жылдары балаларға арналған ойыншықтарға
қойылатын талаптардың қатаюы туралы мәселе жаңа
полимерлік, материалдардың бояулардың, сырлардың пайда
болуына айланысты кезек күттірмейтін проблемаға айналды. Әр
елдерде жүргізілген сараптамалар ойыншық нарығын толтырып
кеткен пластиктен жасалған қарапайым, арзан заттар
балалардың, әсересе ерте жастағы, денсаулығы мен өміріне
қауіп төндіретіндігін көрсетті. Осыған байланысты көптеген
елдер ойыншық өндірушілерден олардың өнімінің сапасына,
оның токсинды еместігіне, жанбайтындығына және т.б. сенімді
кепіл берулерін талап етеді.
Бала денсаулығына қауіпті оларды «пайдалану» барысында
туындаған ақаулары бар ойыншықтар төндіруі мүмкін:
кішкентай балалар өздері отырғанды ұнататын ірі қуыршақ
жиһазы жинағынан шыққан үстел қисайып қалды; металл
самосвалдың борты түсіп қалды және т.б. Сондықтан тәрбиеші
жүргізетін ойын материалының жағдайына жиі бақылау жасау
440
қажет, уақытылы жөндеу, балалардың пайдалануынан ақауы
бар, сынған ойыншықтарды алып тастау керек. Металл және
ағаш бөлшектердің көмкерілмеген шеттеріне, ойыншықтардың
нашар бекітілген ұсақ бөлшектеріне, бояуының тұрақтылығына
және т.б. аса назар аудару қажет.
Мектепке дейінгі ұйымда ойыншықтар тиісті деңгейде
орналастырылуы қажет, ол болса, белгілі ойын жабдығын
пайдалануды талап етеді: шкафтар, стеллаждар, жәшіктер,
доптарды сақтауға арналған торлар және т.б. Өздік ойындарды
ойнау үшін ыңғайына қарай модульдер, өзгермелі ойыншық-
жиһаз, сахналық жабдық, подиумдар болуы тиіс.
Қазіргі талаптарға толыққанды жауап беретін ойыншықтарды
жасау әр түрлі бейіндіге мамандарды біріктіру арқылы мүмкін
болады: педагогтар, психологтар, дәрігерлер, суретшілер,
мүсіншілер, дизайнерлер, технологтар, инженерлер және т.б.
Мәскеуде 1920 ж. ойыншықтың көркем-педагогикалық
мұражайы ашылды. 1931 ж. ол Загорск қаласына ауыстырылып,
мұнда Ойыншықтың ғылыми-зерттеу институты және ойыншық
техникумымен бірге (екеуі де 1932 ж. ашылған) отандық
ойыншық өнеркісібінің өзіндік орталығын ашты. Атаулы
орталық жңа ойыншықтардың үлгілерін жасап, ойыншықтың
даму үрдістерін зерттейді және т.б.
Достарыңызбен бөлісу: |


text:
Білімқұмарлар үшін
Балада қанша ойыншық болуы керек? Көп болған сайын, жақсы болады
деген пікір тараған. Көптеген отбасылар ойыншықтарға көп қаражат
жұмсайды. Әлеуметтанушылар әр елдерде дұрыс емес үрдіс қалыптасып
жатқанына алаңдайды: балаға ойыншық алумен ересектер өзінің жоғары
әлеуметтік мәртебесін, өз әл-ауқатын көрсетеді. Әлеуметтанушылардың
алаңдаушылығымен психологтар бөліседі. Олар оқиғалардың осылайша
дамуы өскелең ұрпақтың адамгершілік құндылықтарының төмендеуіне
әкеледі деп қауіптенеді. Ғалымдар балада ойыншық қанша көп болса да, ол
оның ішінен 2-3 таңдайды, олар сәбиге дос болып кетіп, басқаларының
барлығын алмастырады. Сондықтан балада ойыншық көп болмағаны дұрыс,
алайда олар бұған адамдарға сияқты – ықыласымен және сүйіспеншілігімен
қарауы керек.
|


title: Ойыншық түрлері - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
441
Ойыншық түрлері
Ойыншықтар ойынның көп пайдаланылатын түріне қарай
бөлінеді. Бұл бөлініс шартты: әр ойыншық көп қызмет атқарады
және оны әр түрлі ойындарда қоллануға болады. Мысалы, пүліш
қонжық – сюжеттік-рөлдік ойында ол сүйікті ұл бала, ал
театрландырылғанда ол аю Настасья Петровнаға айналып кетеді.
Сюжеттік ойыншықтардың тағы бір атауы бар – образдық
ойыншықтар.Соңғы
атауында
заттардың
прототиптері
(образдары) ретіндегі мәні ашылып, сол арқылы баланы
тартады. Бұл адамдар мен жануарларды бейнелейтін
қуыршақтар мен кішкентай фигуралар; көлік құралдары
(автокөліктер, пойыздар, ұшақтар, арбалар), ыдыс-аяқ, жиһаз
және т.б. Осы түрдегі ойыншықтар көптеген жағдайда ойын
сюжетін ашады (осыдан сюжеттік атауы), олардың негізгі
мазмұны осында. Олар шығармашылықты ашады, баланың
дүниетанымын,
оның
әлеуметтік
тәжірибесін
анықтап,
кеңейтеді.
Сюжеттік ойыншықтар арасында ерекше орынға қуыршақ ие.
Ол – сәбидің әртүрлі уайымдауларының көзі. Қыз баланың
осындай уайымдарының кең диапазонын П.И.Чайковский
«Қуыршақтың ауруы», «Қуыршақты жерлеу», «Жаңа қуыршақ»
(«Балалар альбомы») атты музыкалық пьесаларында көрсетті.
Балалар қуыршақты жандандырады, өз қуаныштары мен
қайғыларын салыстырып көреді, оған қамқорлық етеді.
Қуыршақтар әр түрлі жастағы, түрлі жынысты, кейде әр түрлі
мамандығы бар жәнеұлтқа қатысына қарай да адамдарды
бейнелейді. Бала, әсіресе сәбилерді бейнелейтін қуыршақтарды
жақсы көреді. Кейінгі онжылдықтарда ересектер өмірінің
«құпиясына» енгізетін қуыршақтар пайда болды (көптеген
вариациядағы Барби қуыршағы және Вероника қуыршағы –
оның ресейлік аналогы). Қуыршақтармен ойнауға арналған
ассортимент те кеңеюде: қуыршақ үйлері, жағдай жасау заттары
және т.б. тағы да пайда болды.
Ойын барысында балалар жануарларды бейнелейтін
ойыншықтарды жиі пайдаланады, бірақ қуыршақпен әрекет
етуге ұқсас іс-қимылдарды орындайды: торай мектепке «бара
жатыр», көжекті қуыршақ кереуетіне ұйықтауға жатқызады
442
және т.б. Әдетте осындай «адам» рөлдерінде белгілі бір жеке
ерекшеліктерге бөленген, қызықты, жеңіл әзілмен орындалған
ойыншықтар жұмсалады: сымбатты қара көзді тиін, жүндес
марғау, арам тентек маймыл.
Достарыңызбен бөлісу: |


Тәрбиелеу педагогикалық мағынада – бұл тұлғаның
дамуына ықпал ететін арнайы ұйымдастырылатын және
басқарылатын үрдіс.
«Ресей
Федерациясындағы
білім
туралы»
Заңында
(2012)тәрбиелеу
тұлғаны дамытуға, әлеуметтік-мәдени,
рухани және адамгершілік құндылықтар менадам, отбасы,
қоғам және мемлекеттің мүддесіүшінқоғамда қабылданған
мінез-құлық нормалары мен ережелер негізінде білім
алушыны өзін-өзі анықтау мен әлеуметтендіруге жағдай
жасауға бағытталған қызмет ретінде анықталады.
Тәрбие берудің мақсаты тұлғаны жалпы алғанда дамыту
болуы мүмкін (тұтас тәрбие беру балабақшада, мектепте,
жанұяда жүзеге асырылады). Мұндай жағдайда әдетте кең
тұрғыдағы педагогикалық мағынада тәрбиелеу туралы айтады.
Ересектер балаға белгілі психикалық және тұлғалық қасиеттерді
(ұқыптылықты, жанұяға деген махаббат пен бауырмалдылықты,
кітапқа деген қызығушылықты және т.б.) қалыптастыру
мақсатында оған бағыттала отырып әсер етуі мүмкін. Бұл
жағдайда тәрбие тар педагогикалық мағынада ұғынылады.
Әлеуметтік құбылыс ретіндегітәрбие берудің ерекшелігі
оның адамзат қоғамының қалыптасу кезеңінен бастап пайда
болуында, қоғам қанша өмір сүреді, ол да сонша өмір сүріп
жатыр, және қоғам барда, ол қызмет етеді. Тәрбие беру –
балалардың өмірін сақтап қалу, олардың өсуін қамтамасыз ету,
ұрпақтар арасында сабақтастықты орнату қажеттілігімен
44
туындаған мәңгі және жалпы категория.
Тәрбие берудің мазмұны мен сипаты әртүрлі тарихи
кезеңдерде өзгеріссіз қалмайды. Өзгерістер қоғам өмірінің
экономикалық жағдайлары, материалдық игіліктерді өндіру
тәсілдері, сонымен қатар, саясат, мәдениет, діннің әсерінен
туындайды. Демек, тәрбие беру – тарихи құбылыс.
Алайда бір тарихи дәуірдегі қоғамның әртүрлі таптарына
жататын балаларды тәрбиелеу әртүрлі болады. Үстем таптар
тәрбие беруді өзінің билігін, қоғамдағы өз жағдайын нығайту
үшін пайдаланады. Сөйтіп, тәрбие берудің таптық сипаты
туралы айтуға болады.
Тәрбие беру – бұл әрқашан тәрбиелетінге сырттай әсер ету.
Алайда барлық сыртқы ықпал ету балаға тәрбиелік әсер ете
бермейді.
Шын мәнінде сыртқы факторлар ішкі жағдайлар арқылы,
яғни, қалыптастып жатқан психиканың, тұлғаның ерекшеліктері
арқылы икемделеді. Бала кейбір әсерлерді белсенді, басқаларын
пассивті қабылдайды.
Педагогтің серуеннен кейін қолын жуу қажет екендігі туралы
қарапайым еске салуы әрбір тәрбиеленушісінде өз сезімдерін, іс-
әрекеттерін,
жүріс-тұрысының
формаларын
тудырады
(кейбіреулері суды жақсы көргендіктен немесе педагогтан
мақтау естігісі келіп жүгіріп кетеді; басқалары мұны әдетінше
орындайды; біреулері бұл процедуран қашыға тырысады).
Демек, ересектердің тәрбиелік ықпалын балалар өмірлік
тәжірибесінің призмасы арқылы өткізеді, қабылдамайды немесе
қабылдайды және осыған байланысты өз мінез-құлқын
қалыптастырады.
Адам өзіне-өзі талап қойып, белгілі бір қасиеттерді
қалыптастыру мақсатында нақты әрекет арқылы өзіне әсер еткісі
келген жағдайда, тәрбиелік әрекеттер ішкі де болуы мүмкін.
Өзімен осылай жұмыс істеу өзін-өзі тәрбиелеу деп аталады. В.
А. Сухомлинский шынайы тәрбие беру «өзін-өзі тәрбиелеу
болған жағдайда ғана жүзеге асырылады» деп жазған (Су-
хомлинский В.А. Рождение гражданина. — М., 1971. — 49-б.).
Мектеп жасына дейінгілерге қатысты айтатын болсақ,
дербестіктің пайда болуының арқасында, ересектер мен
құрдастарының мінез-құлқының үлгісіне саналы түрде еліктеу
негізінде өзін-өзі тәрбиелеу элементтері туралы айтуға болады
(«Мен өзім»).
45
Қарапайым тұрғыда алғанда, өзін-өзі тәрбиелеу өзінің
денесін, қозғалыстарын реттеуден, дұрыс емес әрекеттерден,
дөрекі сөздерден аулақ болудан, бірақ ең бастысы мінез-
құлықтың оң әдеттерін қалыптастырудан басталады. Мектеп
жасына дейінгі бала үшін өзін-өзі тәрбиелеу – бұл жақсы
қылықтарды жасау (биязы болу, артынан ойыншықтарын жинап
жүру, кішкентай балаларға көмектесу және т.б.) және жаман
қылықтардан бас тарту (қыз балаларды ренжітпеу, біреу құлап
қалған, үстін бүлдіріп алған жағдайда күлмеу).
Кішкентай балалармен жұмыс жасау барысында оларға одан
да жақсы болуға ниеттену ынтасын дамыту, мұның олардың
қолынан келетініне сендіру, азғантай да болса жетістіктеріне
қуану өте маңызды. Мектепте оқу олардың мінез-құлқындағы,
әрекетіндегі кемшіліктерді анықтайды, және бала оларды түсіне
бастайды. Балалар эпизодтық өзін-өзі тәрбиелеумен айналыса
алады: күшті болу үшін таңертең жаттығу жасау; жазу
дағдыларын жетілдіру үшін сызықтар арасында жазып жаттығу.
Педагогтің міндеті – балалардың өзін-өзі тәрбиелеуіне мақсатқа
бағытталған және жүйелі сипат беру, баланың өз тұлғасын
бірізді жақсартуына ықпал ету.
Тәрбие беру мен өзін-өзі тәрбиелеу органикалық өзара
байланысты. Балада өзін-өзі тәрбиелеу үрдісін туындататын
тәрбие ғана тиімді. Бірақ, бір жағынан, бала қаншалықты өзімен
көп жұмыс жасаса, соншалықты ол ересектердің тәрбие беру
әрекетіне
әсерлі
болады.
Осыған
байланысты
Ш.А.Амонашвилидің сөздерін еске түсірген жөн: «Шындығында
гуманистік педагогика - бұл баланы өздігінен жасау үдерісіне
қосуға қабілеті бар педагогика»(Амонашвили Ш.А. Здравствуйте,
дети! — М., 1988. — 43-б.).
Баланың (сыртқы және ішкі) тәрбие беру әсеріне
сезімталдығы пластика, жеке қасиеттердің ауысуы, сезіну,
меңгеру, сақтау, қайта құру, басқа адамдардың тәжірибесін
жеткізу, яғни дамытуға қабілеті арқылы анықталады.
Даму дегенде адамның психикасы мен оның биологиялық
табиғатында болып жатқан жүйелі және заңды өзгерістер
түсініледі.
Даму –бұл қозғалыс, өзгеріс үдерісі, ескіден жаңа сапалы
жағдайға көшу. Педагогикада жас ерекшелігі (әр жасқа тән
даму ерекшеліктері мен заңдылықтары), жеке (жеке даму
ерекшеліктері) және тұлғалық даму (балада жеке қасиеттерінің
46
дамуы, олардың ерекшелігі) туралы айтады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Тәрбиелеу  педагогикалық  мағынада  –  бұл  тұлғаның


text:
Білімқұмарлар үшін
ХХ ғ. 20-шы жж. отандық педагогтер образдық ойыншықтар (ең алдымен
қуыршақтар) бала қызығушылығын шектейді, ескінің жұғынын баяндайды,
«мещандық тәрбие беруге ықпал етеді деп тұжырымдай отырып, оларға сын
айтты. Баланың сүйікті ойыншығы – қуыршақ – балабақшадан қуылды. Оның
орнына «пионер», «қызыл әскер», «жұмысшы» қуыршақтары келді, олар
жаңа социалистік мазмұны бар ойындарды ынталандыру керек еді.
Е.А. Флерина осы көзқараспен келіспеді. Ол балабақшада
эксперименталды жұмыс жүргізіп, оның негізінде мектеп
жасына дейінгі балаларға (қыздарға да, ұлдарға да) кішкентай
бала образындағы қуыршақтар керектігін анықтады. Олармен
ойнау барысында балалар мәдени отбасы тұрмысын игереді,
анасына балаларға қарауда еліктейді, қамқоршы, ұқыпты болуға
үйренеді. Жоғары мектепке дейінгі жастағы балалар
қуыршақтармен ересектер образында ойнайды, соның ішінде, ер
балалар кәсібі айқын көрінген қуыршақтарды, әсіресе, ол
мамандық қаһармандық қатарына жатса, қалайды.
Қуыршақ өз құқықтарын баяғыда қайта қалпына келтірді,
мектепке дейінгі мекеменің әр тобында барлық қуыршақ
«шаруашылығы» бар қуыршақ ойыншықтарды көруге болады.
Алайда
Е.А.Флоринаның
қуыршақтармен
ойынаудың
тәрбиеберу туралы көзқарасы көбінесе іске аспаған болып
табылады. Сенбейсіздер ме? Балалардың «Жанұя», «Қыздар-
аналар» ойындарын бақылаңыздар.
Дидактикалық ойыншықтар балаларды ақыл-ойы мен
сенсорлық дамыту үшін арналған. Олардың арасында халық
ойыншықтары көп кездеседі: матрешкалар, пирамидалар, әр
түрлі кішкентай шарлар, кішкене бөшкелер, бирюлькалар және
т.б. Дидактикалық ойыншықтармен ойнай отырып, бала түрлі
міндеттерді
шешеді.
Осындай
міндеттердің
шартары
443
ойыншықтың конструкциясына енген (пирамиданы, мұнараны,
матрешкаларды ыдырату және жинау).
Е.А.Флеринаның
анықтауынша,
ермек–ойыншықтар,
«көңілді
ойыншықтар»
балаларды
алдандыру
үшін
пайдаланылады. Олар адамдардың күлкі тудыратын кішкене
фигураларын білдіреді: тік сатыда айналып секіріп жатқан
клоун, сүзісіп жатқан ешкілер, қонжық-«тартқыш», құймақты
епті пісіріп жатқан аспазшы және т.б. Қазіргі ермек-
ойыншықтардың ертедегі бастамаларын кішкентай балалардың
көңілін көтеру, оларды күлдіру үшін жасаған (шоқып жеп
жатқан
тауықтар,
әткеншектер
және
т.б.).
ермек-
ойыншықтардың
ерекшелігі
қозғалыста,
тосынсыйда,
кездейсоқтықта, кейде қарама-қайшылықта, ойын әсерлерінің
өзгешелігінде. Осының барлығы балада күшті қызығушылықты,
айқын эмоцияларды оятады, әзіл сезімін дамытады. Демалыс
пен ойын-сауық уақыттарында осындай ойыншықтар қуанышты
ортақ бірге сезінуге ересектер мен балаларды біріктіруге
көмектеседі.
Ермек-ойыншықтар
тәрбиешіге
балалармен
байланыс орнатуға, шиеленісті жазуға, орынсыз әрекеттерден
көңілін бөлуге көмектеседі. Балаларда ойыншық қалай
құрастырылғаны, ол неге қозғалатыны туралы білу және т.б.
ынтасы ерте пайда болады. Ермек-ойыншықтың мықты болу
талабы осыдан туындайды. Ермек-ойыншықтарға сонымен қатар
фокустар жиынтығы жатады. Заманауи ерсек-ойыншықтарда
механикалық, электротехникалық және электронды құрылғылар
кеңінен кездеседі.
Спорт ойыншықтары дене тәрбиесі міндеттерін шешуге
арналған. Олар қимылдарының ептілігін, көзбен шамалауды, ірі
және ұсақ моториканы, шыдамдылық, ұйымшылдық сынды
қасиеттерді дамытуға ықпал етеді. Бұл ойыншықтар әртүрлі.
Біреулері қолдың, иықтың бұлшық еттерін нығайтуға,
қимылдарының
үйлесімділігін
дамытуға
бағытталған
(шыбықтар, дөңгелек сүйек, серсо, доптар, шеңберлер,
бильбоке). Басқалары жүгіру, секіру дағдыларын дамытуға
444
ықпал етеді, аяқ, дене бұлшық еттерін нығайтады (каталкалар,
велосипедтер, саокаттар, роликтер, секіргіштер). Сонымен,
ұжымдық ойындарға арналған спорт ойыншықтары да бар
(үстел баскетболы, хоккей; пинг-понг).
Музыкалық ойыншықтар музыка қабілетін дамытуға
арналған. Олар сабақтарда, мерекелерде, ойын-сауықтарда, өздік
ойындарда пайдаланылады. Дыбысталу ерекшеліктерімен, әсем
безендірілуімен айрықшаланады. Бұл пішіні мен музыкалық
дыбысталуына қарай балаларға арналған балалайкаларды,
металлофондарды, ксилофондарды, органдарды, сырнайларды,
барабандарды, сыбызғыларды, волынкаларды, музыкалық
шкатулкаларды (соның ішінде электрондық) және т.б.
елестететін ойыншықтар. Музыкалық ойыншықтарға музыкалық
құрылғысы бар сюжеттік ойыншықтарды (пианино, рояль),
қоңыраушалар, сылдырмақтар жинағын, музкалық жазбаларды
тыңдауға арналған ойын құралдарын жатқызады. Музыкалық
ойыншықтарға қойылатын талаптар: дұрыс дыбысталу,
дайындаудың жоғары сапасы, безендірудің эстетикалығы.
Театрландырылған ойыншықтар – бұл қуыршақтар – тетар
персонаждары, бибабо қуыршақтары, марионетка-қуыршақтары;
ертегілер бойынша көріністерді, сахналауларды орындауға
арналған сюжеттік кішкентай фигуралардың жинағы. Осындай
ойыншықтарға костюмдер мен костюм элементтері, атрибуттар,
декорация элменттері, бетперделер, бутафория және т.б. жатады.
Ойын-сауық, карнавалдар үшін үрленетін ірі ойыншықтар
(ертегі персонаждары, жануарлар) қолайлы. Театрландырылған
ойыншықтарды пайдалану белгілі ойын жабдығын, атап
өткенде, театр жылжымалы сахнасын, негіз-экраннан тұратын
және оған бекітілген кішкентай фигуралардан құралатын
магнитті, фланельді құрылғыларды талап етеді.
Театрландырылған ойыншықтар күнделікті қолданыстағы
заттар болып табылмайды, олар балалардың алдында мерекелік,
эмоционалдық көтеріңкілік атмосферасымен байланысты болуы
керек.
445
Техникалық ойыншықтар балаларды техника әлемені
енгізеді; өзіндік әрекеттері бар техникалық заттардың сыртқы
түрімен таныстырады (машиналар, механизмдер, көлік
құралдары). Бұл ойыншықтарға ойыншық фотоаппараттарды,
бинокльдерді,
дүрбілерді,
ұшатын
модельдерді,
калейдоскоптарды, балаларған арналған тігін машиналарын
жатқызады. Көптеген техникалық ойыншықтарда бұралмалы,
серпінді
қозғауыштар,
электр
моторлары,
электронды
құрылғылар пайдаланылады.
Құрылыс және конструктивтік материалдар балалардың
құрастыруына, техникалық тапқыштыққа арналған. Құрылыс
материалдарының жинағы құрылымдар мен ғимараттарға
арналған түрлі пішіндегі бөлшектердің жиынтығын білдіреді.
Конструкторлар бөлшектер, бекітетін элементтер мен түрлі
конструкцияларды жинауға арналған ұқұралдар жиынтығынан
тұрады. Балаларға бөлшектерді біріктірудің түрлі тәсілдері бар
конструкторларды ұсынады: салу, табыстыру, мүшелеу (бекіту
құрылғылары бар). Үлкен дамытатын мүмкіндіктерге жаңа
буындағы конструкторлар — «LEGO»ие.
Қолдан жасалған ойыншықтар балалардың өздерімен,
олардың ата-аналарымен, тәрбиешілерімен жасалады. Осындай
ойыншықтарға қажеттілік ойынның барлық түрлерінде пайда
болады: театрландырылған ойындар үшін балалар «әртістердің»
шағын фигураларын, декорация элементтерін, бетперделерді
жасайды, сюжеттік-рөлдік ойын үшін –«азық-түліктерді»,
«дәптерлерді», «кітапшаларды» және т.б. Қолдан жасалған
ойыншықтарды жасаудың негізінде көркем еңбек жатыр, оның
барысында бала алға қойған мақсатына жету үшін түрлі
материалдарды түрлендіруге үйренеді. Мектеп жасына дейінгі
бала қолдан жасалатын ойыншықтарды әр түрлі материалдардан
әзірлейді: безендірілмеген (қағаз, картон, жіп, мата, жүн, фольга,
пенопласт), жартылай безендірілген (қорабшалар, тығындар,
катушкалар, пластмасса бөтелкелері, түймелер), табиғи
(бүршіктер, емен жаңғақтары, бұтақтар, сабан, саз). Ойыншықты
446
жасай отыра, ересек оны қалай жасап жатқанын бақылай
отырып, оған бар күшімен көмектесе отырып, бала жасау
әрекетіне деген қуанышты, талпынысты сезінеді.
Достарыңызбен бөлісу: |


Ерте жастағы балаларға арналған ойыншықтар
Баланың психикалық дамуы үшін ойыншықтың мәні сіби
кішкентай болған сайын маңызды. Сондықтан өмірінің бірінші
жылдарындағы балаларға ойыншықтарды дұрыс таңдау өте
маңызды болып келеді. Ерте жаста даму тез қарқындап жүреді,
ол тәрбие берудің міндеттерін, әдістері мен құралдарының,
соның ішінде, ойын матреиалының да алмасуына әкеледі. Сол
арада бала психикасының дамуы, оның тұлғасының қалыптасуы
айналадағы дүниені іспен игеру үрдісінде орындалатынын
ескерген жөн. Ең алдымен бала материалдық мәдениетті, яғни
практикалық (заттық), құрал-сайман әрекеттерін игеруі тиіс.
Осы практикалық әрекеттердің қойнауында таным мотивтері
мен қажеттіліктері қалыптасады, сөйлеу және эмоциялар
дамиды. Ойыншықтармен әрекет ету бала қол жеткізетін
алғашқы практикалық іс-қимылдар сынды анализаторлардың
жұмысына, сыртқы әсерлері, қимылдарына қажеттіліктерін
ынталандырады. Нәрестенің өміріне бір-екі айлығында енетін
ойыншықтар көру, естудің дамуына ықпал етуі керек. Бұл ашық
түсті жеңіл доп, шар, басқа да ашық түсті ірі ойыншық
(кереуеттің үстіне нәрестенің көзінен 50 см алшақтықта ілінеді).
2-2,5 айынан ірі сюжеттік ойыншықтар қосылады (қуыршақ,
қонжық), олар кереуеттің, манеждің қасына орнаастырылады.
Сол арада дыбыс шығаратын ойыншықтар да қажет
(сылдырмақтар,
қоңыраушалар,
неваляшкалар).
Ойыншықтардың дыбыс беруі бала көзқарасымен оған қосымша
тартымдылық береді. Оған қоса, баланың кеудесінің үстіңгі
447
жағына қолымен ұстап алуға болатын ойыншықтарды таңдап,
іледі: сақиналары, сабы бар сылдырмақтар; салпыншақтар.
Заттармен әрекет ету үшін балаларға 5-6 ай жасынан бастап
әртүрлі ойыншықтарды береді: ысқырығы бар пластмассалы,
рәзеңкелі, ағаштан жасалған астары бар ойыншықтар, түрлі
көлемдегі кішкентай шарлар мен доптар және т.б. Түрлі
материалдардан жасалған ойыншықтардың арасында образдық
ойыншықтар да болуы тиіс: қуыршақ-неваляшка және пішініне
қарай қарапайым пластмассадан, рәзеңкеден, матадан жасалған
қуыршақтар, жануарлардың кішкентай фигуралары. Осы
ойыншықтар көрнекі безендірілуі қажет (қуыршақта – үлкен
көздер, қанық түсті ауыз). Көлеміне қарай ойыншықтар ұсақ
және орташа, пішініе қарай бір немесе екі қолымен ұстауға
ыңғайлы. 7-8 айдан бастап салуға арналған ойыншықтар мен
заттар қосылады (тегенелер, кубтар, ұсақ ойыншықтары бар
кәрзеңкелер). Балаларға тақырыбы бойынша бірдей (әтеш,
мысық),
бірақ
түсіне,
көлеміне,
материалына
қарай
ажыратылатын
ойыншықтар
ұсынылады.
Сюжеткөліктік
ойыншықтар пайда болады (каталка, кішкентай автомашиналар).
Балаға 8-9 айынан бастап әдемі, қолға ұстағанда жұмсақ
ойыншықтарды көрсетеді, олармен әрекет етуді үйретеді. Осы
кезеңнен бастап олардың көмегімен бала біртектес, бірақ
көлеміне қарай әр түрлі заттар мен ойыншықтарды жинау
(конустар, цилиндрлер), қорабшаларды, ойыншық кәстрөлдердің
қақпағын жабу барысында әрекеттерді үйлестіру тәсілдерін
игереді. Алмалы-салмалы ойыншықтар (бочата, жұмыртқалар,
саңырауқұлақтар), доғаға ілетін сақиналар пайдалы.
Кейінірек (10-12 айдан бастап) бала пирамидаларды,
матрешкаларды жинау, астау ішінде кішкентай шар немесе
допты домалату, алмаслы-салмалы ойыншықтармен, сонымен
қатар кубиктермен, кішкентай кірпіштермен, призмалармен
ойнайтын ойындар барысында заттық әрекет жасауды меңгереді.
Осы жастағы балаларға (түрлі пішіндегі, көлемдегі, түстегі)
тиісті заттарды салуға арналған кертіктері бар ойын үстелдері
448
қызығушылық тудырады.
Бір зат – құрал-сайман – басқасына (басқаларына) әрекет ету
үшін қолданылатын құралмен жұмыс істеу әрекеттерін игеру
барысында бала бір жасының аяғына қарай ойыншық
қалақшаларды, күректі, ойыншық ыдыс-аяқты пайдалануды
үйрене бастйды. Бұл ойыншықтардан басқа, (көздері,
құлақтары) ірі жасалған бөлшектері бар ойыншықтар,
қуыршақпен ойнауға арналған арбалар, төсек жаймалары,
көрпелер қосылады. Ересектер ермек-ойыншықтарды көрсетеді
(жерді шоқып жатқан тауықтар, секіретін көлбақалар).
Сәбилерге бұрамалы ойыншықтарды көрсетеді (автокөлік, арба).
Жүру дағдыларын дамыту үшін ойыншық-каталкаларды
пайдаланады, бала оларды алдына итереді немесе жіппен
жүргізеді.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Екі жасында - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
Екі жасында балаға ойыншықтардың барлық түрін ұсынады.
Образдық ойыншықтардың ішінен түрлі материалдардан
дайындалған ойыншықтар, соның ішінде сумен ойнау үшін
жалаңаш-қуыршақтар да қажет. Қыршақтың үстіндегі кимдер
қарапайым (шешілетін немесе шешілмейтін). Қуыршақ жиһазы
ірігабаритті, мықты болуы өажет. Қуыршақтың бөлмесіне
пианино қойылады (дыбысталмаған немесе дыбысталатын).
Ойын тұрмысы заттары міндетті түрде болуы керек: ас үйге
арналған жинақ (плита, краны бар ыдыс-аяқ жуғыш), баланың
қолының көлеміне қарай ірі ыдыс-аяқ (тәрелкелер, шыны-
аяқтар, қасықтар, кәстрөлдер); ойыншық төсек жабдығы
(жаймалар, матрац, көрпелер және т.б.).
Осы жаста балалар түрлі матреиалдардан жасалған,
дыбысталған немесе дыбысталмаған жануарлардың (қоян, түлкі,
сиыр, ешкі, ат) кішкентай фигураларымен жақсы ойнайды.
Сумен ойнау үшін балық, суда жүзетін құстардың (ұсақ және
орташа көлемді) жинағы болуы қажет.
Сюжеттік-көлік
ойыншықтар
қуыршақтарға
арналған
тұрақты арбалар, шаналар, арбалар, каталкалар, автокөліктер,
жүк машиналармен беріледі.
449
Тәрбиеші балаларға бұрамалы ойыншықтарды (адымдап
басатын қуырщшақ, билейтін аю, втомашиналар және т.б.),
дыбысталған
волчоктарды,
түс,
дбыстық
әсері
бар
ойыншықтарды көрсетеді. Балаларға көп қуанышты ересектер
қозғалысқа түсіретін бауы немесе шарнирлері бар ойыншықтар
сыйлайды.
Дидактикалық ойыншықтардың ішінен бірдей көлемдегі
сақиналары, үш контрасты көлемдегі сақиналары бар, конус
негізіндегі пирамидалар; түрлі пішіндегі астарлар: балғалар,
төлкелер, бұрандалар жинағы бар үстелверстактар болуы қажет.
Екі жастағы балалар «Сақинаны ал», «Лото ойнайық» және
т.б. дидактикалық ойындарды ойнайды.
Құрылыс ойыншықтары арасынан балаларға пластмассалы,
ағаш
кубиктерді;
құрылыс
жинақтарын;
қарапайым
конуструкторларды береді.
Құрылыс материалдарына қосымша ретінде сюжеттік
ойыншықтарды іріктеп алады.
Сонымен қатар, музыкалық ойыншықтар да ұсынылады:
қоңыраушалар, мелодия орнатылған шарманкалар, музыкалық
зырылдауық, барабан, дабыл.
Спорт ойыншықтары доппен, каталкалармен, ірігабаритті
ойыншық-качалкалармен, кегльдермен, салпыншақтары бар
божылармен беріледі.
Достарыңызбен бөлісу: |


text:
450
Хрестоматия. — М., 1976. — С. 330).
4.
Серуендеу барысында балаларда ойынға арналған уақыт
жеткілікті. Сіз практикадан өтіп жатқан топта балалар серуендеу
кезінде қандай ойыншықтарды пайдалантынына талдау жасаңыз
(ойыншықтардың түрі, олардың саны, жағдайы, мерзімге,
саөталу орнына сәйкестігі). «Алып шығатын» ойыншықтар
жайында ұсыныстарыңызды айтыңыздар.
5.
Балаларға
ойыншығына
арналған
өлеңдерді
еске
түсіріңіздер және жазып алыңыздар. Осы шығармалар мектеп
жасына дейінгі бала-сәбиге қандай әсер беруі мүмкін?
6.
Бала олардың балалық шағы туралы ересектердің
әңгімелерін тыңдағанды ұнатады. Балаларға өз балалық
шағындағы сүйікті ойыншығы туралы әңгімені құрстырыңыз
және жазып алыңыз.


title: С. А. Козлова, Т. А. Куликова - бет 344

text:
451
Алтыншы бөлім
БАЛАБАҚША, ОТБАСЫ, МЕКТЕП
XXV ТАРАУ
МЕКТЕПКЕ ДЕЙІНГІ ҰЙЫМНЫҢ
ОТБАСЫМЕН ӨЗАРА БАЙЛАНЫСЫ
Отбасының тұлғаның қалыптасуындағы рөлі
Адамзаттың мыңжылдық тарихында өскелең ұрпақты
трәбиелеудің екі тармағы қалыптасты: отбасылық және
қоғамдық. Оның әрқайсысы әлеуметтік институтты білдіре
отырып, баланың тұлғасын қалыптастыруда өзіндік ерекше
мүмкіндіктерге ие.
Тұлғаның қалытасуында не маңыздырақ деген дау баяғыдан
келеді: отбасы немесе қоғамдық тәрбиелеу (балабақша, мектеп,
басқа да білім беру ұйымдары). Бір атақты педагогтер отбасы
пайдасына шықты, басқалары қоғамдық мекемелерге қарай
басын бұрды. Сөйтіп, Я.А.Коменский ана мектебі деп бала ана
қолы мен аузынан алатын білімнің бірізділігі мен сомасын
атады. Ана сабақтары – кестедегі үзіліссіз, демалыс және
каникулсыз. Бала өмірі көпқырлы және саналы болған сайын,
ана қамқорының шеңбері кеңейе түседі. Я.А.Коменскийді басқа
педагог-гуманист И.Г.Песталоцци қайталайды: отбасы – тәрбие
берудің түпнұсқа органы, ол ісімен үйретеді, ал тірі сөз тек қана
толықтыра түседі және өмірмен орылған топыраққа құлай
отырып, ол мүлдем басқа әсер тудырады.
Ал социалист-утопист Роберт Оуэн отбасын жаңа адамның
қалыптасу жолындағы күлдің бірі деп санады.
Баланың ерте жастан тек қоғамдық тәрбие беру қажеттілігі
туралы оның идеясы біздің елімізде бір мезгілде отбасының
452
«артта қалған» дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары бар «ұяшық»
ұстанымын азайтуымен белсенді түрде жүзеге асты. Көптеген
жылдар
бойы
сөзі
және
ісімен
баланың
тұлғасын
қалыптастырудағы қоғамдық тәрбие берудің рөлі аталып өтілді.
Бірақ қазіргі заманғы ғылым баланың жеке басының дамуына
кедергі келтірместен, отбасылық тәрбиеден бас тартуға
болмайды, өйткені оның күшіне және тиімділігіне балабақшада
немесе мектепте кез келген, тіпті білікті тәрбие берудің де
теңдесі жоқ.
Белгілі ресейлік психолог А.Н. Леонтьевтің кішкентай балаға
қандай да бір түрде әсер ететін айналасындағы әлемнің әртүрлі
бөліктерінен, оның тәрбие беру әсеріне ерекше сезімтал болып
табылатын балаға жақын адамның шеңберін анықтады.
Бала өмірінің алғашқы жылдарында ескертулер, айтылған
ақылдар, «бөтен апатайдың» кеңестерін қабылдамайды
(көліктегі серіктер, басқа топтың тәрбиешілері). Кейінірек
жасөспірім кезеңінің басында досының, жолдасының пікірі оған
маңызды, оған жолаушының ескертуі әсер ете бастайды, ал 7-8
жасында ең беделді сөздер - «Осылайша анам айтқан!»; «Әкем
солай айтты».
Т.А.Маркованың зерттеуінде отбасылық тәрбиенің күші мен
беріктігін анықтайтын факторлар жүйеленген.
1.
Отбасындағы тәрбие терең эмоционалдығымен, жақын
сипатымен
ерекшеленеді.
Отбасылық
тәрбие
берудің
«өткізушісі» болып балаға деген ата-аналық махаббат пен
балалардың ата-анасына деген кері сезімдері саналады (бауыр
басқандық, сенім, жылулық). Отбасылық тәрбие берудің
тиімділігі негізінен оның барлық мүшелерін байланыстыратын
эмоционалдық байланыстармен айқындалады, соның арқасында
балалар қоршаған орта туралы белгісіздік және қауіптен
қорғалған болып сезінеді. Мұнда анасының құшағында шынайы
және мазасыз қорқыныштарынан жасырынуға болады, әлемдегі
барлық нәрселер туралы атақты «ең, ең ақылды» саналатын
атадан біліп алуға болады. Отбасылық жылу - бақытты
балалықтың жағдайының бірі.
453
2.
Отбасында тәрбие беру ана, әкесі, отбасының басқа
мүшелерінің өмірлік жағдайлардың әртүрлілігіндегі тәрбие беру
әсерінің ұзақ мерзімділігі және тұрақтылығымен, олардың
күнделікті
қайталануымен
ерекшеленеді.
Тәрбие
беру
үдерістерінің осындай тұрақтылығы сыртқы факторларға жауап
беретін әрекеттерді тудыратын баланың дамып келе жатқан
жүйке жүйесі үшін қолайлы. Тіпті мазмұн, пішіннің формасына
қарай осы тәрбие беру әсерлері әрдайым педагогикалық сауатты
болмаса да, бала кез-келген сәтте оны күтетін нәрсені біледі
және болжайды. Мысалы, серуендеуден кірлеген курткада
қайтқан кезде, ол анасының мақұлдамайтын реакциясына
алдын-ала дайындалады, анасын «тыныштандыру» үшін қажет
әрекетке әзірленеді («Кешірім сұраймын, сүйемін, щетканы
алып, куртканы тазалаймын»).
3. Отбасы өмірдің алғашқы жылдарынан бастап баланы
әртүрлі іс-әрекеттерге (тұрмыстық, еңбек, шаруашылық,
отбасының басқа мүшелеріне және өзіне қатысты тәрбиелеу)
қосу үшін объективті мүмкіндіктерге ие. Егер балабақшада
балалар негізінен еңбек ету барысына белгілі бір жағдайда ғана
қатысса, оның қоршаған адамдарға қажет екенін әрдайым
түсінбейтін болса, онда отбасы мүлдем өзгеше болады. 1,5-2
жастағы баланың өзінде тұрақты міндеттері болуы мүмкін:
ойыншықтарды кешке «ұйықтатуға жатқызу», атасына газет
алып беру, әжесінің креслосының алдына аяқтарын қоюға арнап
орындық қою. 3-4 жастан бастап балаға бөлме өсімдіктерін
суаруды тапсырады, ол үстелді әзірлейді, ересектерге тазалауға
көмектеседі.
«Балалар - отбасы айнасы» сөзі барлық көрінетін
қадірсіздікке қарамастан, баланың оған отбасына уағыздайтын
рухани-адамгершілік құндылықтарға бағдар ету мәнін береді.
Әрбір
отбасы
жақсылық
және
жамандық,
олардың
басымдықтары мен адамгершілік құндылықтар туралы өз ой-
пікірі бар: біреуінде бұрыш басына мейірімділік, ізгілікті қояды,
басқаларында керісінше, қатыгездік, табынушылық бар. Ата-
аналар ненің жақсы, ненің жаман екені туралы олардың
түсініктеріне жауап беретін іс-әрекеттерін, қимылдарын, мінез-
454
құлық тәсілдерін үнемі ынталандырады және көтермелейді.
Сондықтан, жас әке өзінің 3 жастағы баласын құрдастарымен
кез келген қақтығыстарда «жауап қайтаруға» үйретеді, ол
балаларда ұрыс, шиеленістердің себебі қатыгез түпкі ой емес,
өтінішін дұрыс жеткізбеу, қимылдарының опасыздығы, мінез-
құлқының қызбалығы екенін ескермейді.
Жақындарына, жақсы көретін адамдарына еліктей отырып,
олардың «өмірлік философиясның сабақтарына» ере отырып,
бала мінез-құлық формаларын, айналадағы адамдармен қатынас
жасау, өзара әрекет ету тәсілдерін игеріп алады. Қыңыр ана
баласының қырсықтығынан зардап шегуі мүмкін, ал
«соғысқұмар» әке мұғалімдердің «үзілісте төбелесті» сынды
шағымдарғын үнемі тыңдауға мәжбір болады. Көптеген атақты
педагогтардың отбасылық тәрбие – бұл алдымен ата-аналардың
өзін-өзі тәрбиелеуі деп санауы бекер емес: өздері игермеген
қасиеттерді балаға дарыту және үнемі көрсететіндерден
«арылту» өте қиын.
Тұлғаның қалыптасуының маңызды факторы – белгілі бір
жыныстың өкілі ретінде сезіну және тиісті рөлдік мінез-құлықты
игеру. Ғалымдар мұны психологиялық жыныстың қалыптасуы
деп атайды және отбасының осы үрдістегі ерекше рөлін атап
өтеді. Бала ата-анасының мінез-құлқы, олардың өзара қарым-
қатынастарының, еңбек ынтымақтастығының үлгісін көреді, өз
жынысымен санаса отырып, еліктеу негізінде өз жүріс-тұрысын
құрады.
Шағын топты, «микроғарышты» өзіндік білдіре отыра,
отбасы баланың әлеуметтік өмірге ақырындап қалыптасуының
және оның дүниетанымы мен тәжірибесінің кезеңмен кеңеюі
талаптарына біршама сәйкес келеді.
Сонымен қатар, отбасы – біртектес емес, дараланған
әлеуметтік топ екенін ескеру керек. Мұнда түрлі жас
ерекшелігіндегі (отбасының ересек және кіші мүшелері),
жыныстық, кейде кәсіптік (ана – мұғалім, әке – жүргізуші, әже -
медбике) «ішкі жүйелер» берілген. Бұл жағдай балаға өз
455
мүмкіндіктерін біршама кеңірек көрсетуге және қажеттіліктерін
толығырақ
жүзеге
асыруға
көмектеседі
(А.Г.Харчев,
И.В.Гребенников, Ю.П.Азаров).
Сөйтіп, қазіргі заманғы ғылым баланы тәрбиелеуде әсер ету
формаларының көптігінде, соңғысының үздіксіздігі мен
ұзақтығында, өсіп келе жатқан адам игеретін құндылықтар
диапазонында көрінетін отбасы басымдылығын атап өтеді.
Бала тәрбиесіндегі отбасының басым рөлі туралы ереже
бірқатар халықаралық (Бала құқығы туралы конвенция, 1989),
сондай-ақ, отандық (Ресей Федерациясының конституциясы,
«Ресей Федерациясындағы білім туралы» заң) заңнамалық
құжаттарда белгіленген. Мұнда бала үшін ата-ананың бірінші
педагогтары ретіндегі құқықтары көрсетілген, сонымен қатар,
олардың баланың толыққанды денсаулығына, жан-жақты
дамуына, өмірге дайындығына жауапкершілігі белгіленген.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Балабақша мен отбасының ынтымақтастығы

text:
Балабақша мен отбасының ынтымақтастығы
Отбасылардың
барлығы
дерлік
балаға
әсер
ету
мүмкіндіктерінің тұтас кешенін толық шамада жүзеге
асырмайды. Себептері әртүрлі: бір отбасылар баланы
тәрбиелегісі келмейді, басқалары – бұны жасай алмайды,
үіншілері – ол не үшін қажет екенін түсінбейді. Барлық
жағдайда мектепке дейінгі ұйымға білікті көмек беру керек.
Қазіргі уақытта мектепке дейінгі қоғамдық тәрбие берудің
қажеттілігі ешқандай да күмән келтірмейді. Соңғы жылдары
мектепке дейінгі ұйымдарға жоғары талаптар қойылады. Бұрын
біздің мемлекет мектепке дейінгі ұйымның әлеуметтік қызметін
– әйел-ананы қоғамдық өндіріске қатысудан босатуды барынша
атап өтті. Сондықтан мектепке дейінгі ұйымның жұмысын
бағалауда маңызды көрсеткіш ретінде балалардың ауруы
туралы, олардың қалдырған күндер саны туралы (ол дегеніміз
ананың мәжбүр болған жұмысқа қабілетсіздігі) деректер
алынды.
456
Әлемнің көптеген елдерінде, соның ішінде, біздің елімізде де,
білім беру рөлінің өсуі мектепке дейінгі ұйымдарға деген
көзқарасты өзгертеді. Енді басында мектепке дейінгі ұйымның
педагогикалық қызметі тұрады: қалай тәрбиелейді, ол неге
үйретеді, мектепке қаншалықты нәтижелі дайындайды.
Педагогикалық қызметті тиімді орындау үшін, мектепке дейінгі
ұйым балалармен білім беру жұмыстарын жүргізудің мазмұны
мен сапасын қайта қарауы, әр балаға біршама күшті әсер ету
жолдарын іздеу қажет. Бұл мектепке дейінгі ұйымның
педагогикалық ұжымын баланы тәрбиелеуде отбасы тарапынан
одақтас, ниеттес адамдарды іздеу қажеттілігін қояды.
Мектепке дейінгі ұйымның
педагогтары отбасымен
ынтымақтастықта болу маңыздылығы және қажеттілігін
әрдайым түсіне бермейтінін атап өту керек. Көбісі, әсіресе, жас
мамандар, шамамен былай тұжырымдайды: «Мені баланы қалай
түсіну, қалай оқыту, тәрбиелеу керектігі туралы түрлі
ғылымдарға үйретті. Мен баланы ғылыми негіздерде, дұрыс
тәрбиелеймін, ол балабақшада таңертеңнен кешке дейін болады.
Сондықтан ата-аналар дұрыс тәрбиелемей жатса, қорқынышты
емес: олар баласын санаулы сағатта ғана көреді ғой». Ата-
аналардың дәл осылай ойлауы да кездесіп тұрады: «Бала менікі,
мен оны басқаларынан артық білемін, яғни мен өзім тәрбиелеп
жатырмын. Ал балабақшада – оған әйтеуір ештеңе болмаса
болды, дені сау, аман болса болды». Сөйтіп, мектеп жасына
дейінгі балаға жақын екі жақ, ата-аналар мен педагогтар, жеке,
бір-бірінен тәуелсіз тәрбиелеуге тырысады. Бұл жақсы нәтиже
бермейді. Кішкентай баланы тәрбиелеуде көптеген нәрсе оң
әдеттерін, мінез-құлық дағдыларын, қызметтің тиімді тәсілдерін
қалыптастырудан құралады. Мұның барлығы егер баланы
тәрбиелеп жатқан барлық ересек адамдар оған қойылатын
талаптар, әсер ету әдістері, үйрету тәсілдері туралы келісіп
жатса, мүмкін болады. Тәрбие берудің қандай міндеттерін
шешуде қай жағы күштірек болатынын (балабақша немесе
отбасы) және басқа тарапқа қайсыларын шешуде негізгі
457
ауыртпалықты алу керек екендігін ескеру қажет. Мысалы,
эмоционалды, жыныстық тәрбиелеуде, баланы еңбекке баулуда
отбасы мүмкіндіктері, балабақша мүмкіндіктерінен біршама
жоғары. Оның орнына балабақша білім беру қызметін,
балалардың шығармашылық қабілеттерін дамытуды, балаларды
мектепке жүйелі оқуға даярлауды білікті жүзеге асырады.
Баланы дамыту мүддесінде педагогтар мен ата-аналар өзара
әрекет ете және ынтымақтаста бола тұра, бір-бірінің тәрбие беру
қызметін толықтыруы қажет.
Ынтымақтастық болудың бастамашысы кім болуы керек?
Әрине, мектепке дейінгі ұйымның педагогтары, өйткені олар
білім беру жұмысына кәсіби даярланған, бұлар оның
нәтижелілігі
балаларды
тәрбиелеудегі
келісілгендік,
сабақтастықта екенін түсінеді. Қазіргі заманғы ата-аналарға
осыны түсіндіру керек.
Отбасымен өзара әрекет етуді орнату бастамасы мен осы
өзара әрекет ету міндеттерін білікті жүзеге асыру мектепке
дейінгі ұйымның отбасы тәрбиесіне қатысты бағыт-бағдар
беретін рөлін анықтайды.
Ынтымақтастықтың нәтижесі көптеген жағдайда отбасы мен
балабақшаның өзара ұстанымдарына байланысты болады
(В.К.Котырло, С.А.Ладывир). Егер екі тарап балаға мақсатқа сай
әсер ету қажеттілігін сезініп, бір-біріне сенсе, олар біршама
оңтайлы қалыптасады. Ата-аналардың педагогтың балаға жақсы
көзқарасына сенімді болуы; тәрбие беру мәселелерінде
педагогтың құзыретті екенін сезінуі, ең бастысы – оның жеке
қасиеттерін (қамқор болушылық, адамдарға деген ықылас,
мейірімділік, сезімталдық) бағалай білуі маңызды. Осындай
сенімділік өзінен-өзі пайда болмайды: тәрбиеші оны балаға
мейірімді, бей-жайсыз қарауымен, онда жақсылықты тәрбиелеу
іскерлігімен, кеңпейілдігі және шапағатымен баурап алады.
Осыған қарым-қатынас жасау мәдениетін, тактикалық пен өзара
түсінушілікті қосайық – енді сенімділік психологиясы
картинасы біршама толыққанды болады.
458
Әлемдік статистиканың көрсетуінше, қазіргі отбасылық
тәрбие негізінде қалай болуы керек сияқты тиімді, толыққанды
емес. Сондықтан көптеген елдерде отбасының педагогикалық
мәдениетін көтеруге, ерлі-зайыптыларды ата-аналар ретінде
тәрбиелеуге бағытталған арнайы бағдарламалар әзірленуде. Ата-
аналардың педагогикалық мәдениетін көтеру үшін оларды
психологиялық-педагогикалық ағарту – мектепке дейінгі ұйым
мен отбасы ынтымақтастығы бағыттарының бірі. Шынымен,
бүгінгі күні ата-аналарды психологиялық-педагогикалық ағарту
ісі көптеген құралдар арқылы жүзеге асырылады: радио,
телевидение, тәрбие беру туралы көпшілікке мәлім әдебиеттр.
Сондықтан, мектепке дейінгі ұйыммен жүзеге асырылатын
психологиялық-педагогикалық ағарту ісі мақсатқа сай бағытқа
ие болуы тиіс. Сөйтіп, ясли тобы тәрбиешісінің отбасымен
жұмыс
істеу
ерекшелігі
ерте
жастағы
балалардың
психофизиологиялық ерекшеліктерімен мәжбүрленеді: сәбидің
тез өсуі тәрбие беру мен оқыту міндеттерінің дер кезінде
өзгеруін, педагогикалық жұмыстың әдістері мен тәсілдерін
қайта құруды талап етеді. Ата-аналардың психологиялық-
педагогикалық ағарту ісіне өмірді қорғау, сәбидің физикалық
және психикалық денсаулығын нығайту, дұрыс физикалық
дамуына жағдай жасау мәселелерін енгізген жөн. Баланы
қоғамдық тәрбиелеу, гигиеналық күтім, дұрыс тамақтану,
шынықтыру, күн тәртібі, сылау, гимнастика жағдайларына
бейімдеу мәселелері бойынша ұсыныстарды ата-аналарға
тәрбиеші ғана емес, сонымен қатар, балабақшаның басқа да
мамандары береді. Сонымен қоса, кеңестер мен ұсыныстар
жалпы балалар туралы емес, нақты Саша, Лиза туралы болуы
тиіс.
Мектепке дейінгі білім берудің негізгі жалпы білім беретін
бағдарламасын жүзеге асыру жағдайларына қойылатын
Федералдық
мемлекеттік
талаптарда
(2013)
балабақша
ұжымының
балалардың
отбасыларымен
білім
беру
бағдарламасын жүзеге асыру бойынша өзара әрекет етуі
459
қажеттілігі көрсетілген. Қазіргі отбасы, мектепке дейінгі ұйымға
қарағанда, балаларды табиғи ландшафттардың, құбылыстардың
көптүрлілігімен таныстыру, баланы мұражайға, көрмеге, циркке,
театрға, кітапханаға және т.б. апару, тұрмыстық әрекеттерге
тарту және т.б. мүмкіндіктеріне ие. Алайда педагогтарға
«отбасы – мектепке дейінгі ұйым» бірыңғай білім беру кеңістігін
жасау мақсатында отбасының мәдени алаңын кеңейту, ата-
аналарға баланы қайда апарған оңтайлы, оның назарын қайда
аударған дұрыс сынды ұсыныстар беру қажет.
Мектепке дейінгі ұйымның білім беру бағдарламасын жүзеге
асыруда педагогтар мен ата-аналардың өзара әрекет жсауы үшін
үлкен мүмкіндіктерді балабақшаның ашық жүйе ретінде қызмет
етуі береді. Бұл ата-аналарға мектепке дейінгі ұйымның
педагогикалық үрдісін бақылауға, оған қатысуға, тәрбие беру
әрекетінің өз тәжірибесін жетілдіруге мүмкіндік береді. Ата-
аналар, отбасы мүшелері мектепке дейінгі ұйымда балалардың
өмірін түрлендіріп, білім беру жұмысына өз үлесін қоса алады.
Мысалы, Сережаның әжесі – суретші, ол балабақшаға
ықыласымен келеді, балаларға өз шығармаларын көрсетеді, өз
шеберлігінің құпияларына енгізеді, сурет салудың саусақ
техникасына үйретеді. Ал Жаңа жылға қарай залда балалардың
суреттері мен Юлия Сергеевнаның жұмыстарының көрмесі
безендірілді. Сашаның әкесі Парижден оралды, оның
бейнефильмдерді, фотосуреттерді көрсетумен ілескен әңгімесі
балабақша қызметкерлеріне де, тәрбиеленушілеріне де өте
қызықты болды. Бірде Аня атасын алып келді, ол ер балалардан
ойыншықтарды жөндейтін бригада құрды. Тапсырыстар басқа
топтардан да түсті. Александр Николаевичтің қасында еңбек ете
отырып, ер балалар нені үйренбеді дейсің!
Ата-аналарды, отбасының басқа мүшелерін балабақшаның
білім беру жұмысына тарту ең алдымен, балалар үшін қажет. Ол
нені біліп, жаңа не нәрсені үйренетінде ғана емес. Басқасы
маңыздырақ – балалардың өздерінің сондай көп білетін, ол
туралы сондай қызықты айтатын, қолдары алтын әкелеріне,
460
аналарына, әжелеріне, аталарына қандай құрмет, махаббат және
ризашылықпен қарауында! Ата-аналарға өзін «ұжымдық
педагог» рөлінде көруге көмектесу де мәндірек. Әсіресе ол
әжелер мен аталарға маңызды: оларға өздерінің керек екендігін,
айналады адамдарға қызықты екенін көру сондай қажет.
Педагогтарда әр тәрбиеленушінің отбасын жақсырак білу,
балаларды тәрбиелеуде оның күшті және әлсіз жақтарын түсіну,
өз көмегінің сипаты мен шамасын анықтау, кейде жай ғана
үйрену мүмкіндігі бар.
Сонымен, ынтымақтастықта болу міндеттерін шешу
педагогтардың ата-аналарды психологиялық-педагогикалық
ағартуға қатысуын; отбасыларды, олардың тәрбие беру
мүмкіндіктерін зерттеуді; ата-аналарды балабақшаның білім
беру бағдарламасының жұмысына тартуды талап етеді.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Мектепке дейінгі ұйымның отбасымен

text:
Мектепке дейінгі ұйымның отбасымен
ынтымақтастықта болу түрлері
Мектепке
дейінгі
ұйымның
тәрбиеленушілердің
отбасыларымен ынтымақастықта болудың ұйымдастырушысы
мен үйлестірушісі меңгеруші болады. Ол отбасы мен
балабақшада балаларды тәрбиелеудің бірыңғай жүйесін
қалыптастыруға осы міндетті шешу үшін педагогикалық ұжым
мен ата-аналарды біріктіре отырып ықпал етеді.
Мектепке дейінгі ұйымның ата-аналармен ынтымақтастықта
болудың негізгі міндеттері мен шамалас мазмұны жылдық
жоспарда белгіленіп, меңгеруші мен аға педагогтың күнтізбелік
жоспарында
нақтыланады.
Балаларды
тәрбиелеуде
оң
нәтижелерге ынтымақтастықтың түрлі формаларын іскерлікпен
үйлестіру, осы жұмысқа мектепке дейінгі ұжымның барлық
мүшелері мен тәрбиеленушілер отбасыларының мүшелерін
белсенді қосу арқылы жетеді.
Қазіргі таңда өзекті міндеттер отбасымен жеке жұмыс жасау,
461
әр үлгідегі отбасыларды даралап қарау, мамандардың назары
мен әсерінен тек қана қиын емес, сонымен қатар, кейбір
мәселелерде нашар отбасыларды тыс қалдырмау болып қалып
жатыр.
Ынтымақтастықтың формалары қандай?
Ұзақ
жылдар
бойы
ынтымақтастықтың
міндетті
формаларының бірі педагогтың баланың отбасына бару
саналды. Бұл (егер формальдыққа айналмаса) педагогке
отбасыны зерттеу, баламен, оның ата-анасымен байланыс
орнату, тәрбие беру жағдайларын анықтау үшін көп нәрсе береді
деп есептелді. Алайда қазір отбасы өмірі ширек ғасыр бұрын
уақытпен салыстырғанда, біршама жабық бола бастады. Ата-ана
тәрбиешінің келу мақсатын келу уақыты келісілген болса да,
көптеген жағдайда түсіне бермейді.
Ашық есік күні жұмыстың біршама таратылған формасы
бола тұрып, ата-аналарды мектепке дейінгі ұйыммен, оның
дәстүрлерімен, тәрбиелік-білімдік жұмыстың ерекшеліктерімен
таныстыруға, онымен қызықтырып, қатысуға тартуға мүмкіндік
береді. Мектепке дейінгі ұйым бойынша экскурсия ретінде
келген ата-аналардың балалары тәрбиеленетін топқа бару
арқылы жүргізіледі. Мектепке дейінгі ұйым жұмысының
фрагментін көрсетуге болады (балалардың ұжымдық еңбегі,
серуенге жинау және т.б.). Экскурсия және назар аударып
қараудан кейін меңгеруші немесе әдіскер ата-аналармен
әңгімелеседі, олардың алған әсерлерін анықтайды, туындаған
сұрақтарға жауап береді.
Әңгімелесулер жеке де, топпен де жүргізіледі. Екі жағдайда
да мақсат айқын белгіленеді: нені анықтау керек, не нәрседе
көмектесуге болады. Әңгімелесудің мазмұны ықшам, ата-
аналарға мәні бар, әңгімелесушіні пікірін айтуға тартатындай
болуы тиіс. Педагог тек қана сөйлеп қоймай, ата-аналарды
тыңдап, өз қызығушылығын, ақ пейілділігін білдіруі керек.
Кеңес берулер. Әдетте кеңес беру жүйесі жасалады, олар
жеке немесе ата-аналар топшасында жүргізіледі. Топтық кеңес
462
беруге әр түрлі топтың бірдей мәселелері немесе, керісінше,
тәрбиелеуде нәтижесі бар ата-аналарды шақыруға болады (мазаң
балалар; сурет салуға, ән айтуға айқын көрінетін қабілеттері бар
балалар). Кеңес берудің мақсаттары ата-аналардың белгілі
білімді, іскерліктерді игеруі; оларға проблемалық сұрақтарды
шешуге көмек көрсету саналады. Кеңес беру формалары әртүрлі
(кейін талқылауға түсетін маманның кәсіби хабарламасы; кеңес
алуға шақырылғандардың барлығы алдын ала оқыған мақаланы
талқылау; практикалық сабақ, мысалы, «Балалармен өлеңді
қалай жаттау керек» тақырыбында).
Ата-аналар,
әсіресе
жастар,
балаларды
тәрбиелеуде
практикалық дағдыларды игеруді қажет етеді. Оларды семинар-
практикумдарға шақырған дұрыс. Жұмыстың осы түрі үйретудің
тәсілдері мен амалдары туралы айтып беруге және кітапты қалай
оқу керек екендігін, иллюстрацияларды қалай қарастыру керек
екендігін, оқығаны туралы қалай әңгімелесу керек екендігін,
баланы жазуға қалай үйрету керек екендігін, артикуляциялық
аппаратты қалай жаттықтыруға болады екендігін және т.б.
көрсетуге мүмкіндік береді.
Ата-аналар жиналысы топтық және жалпы (барлық ұйымның
ата-аналары үшін) өткізіледі. Жалпы жиналыстар жылына 2-3
рет ұйымдастырылады. Мұнда жаңа оқу жылына міндеттерді,
білім беру жұмысының нәтижелерін, дене тәрбиесі мәселелері
мен жазғы сауықтыру мерзімі мәселелерін және т.б.
талқылайды. Жалпы жиналысқа дәрігерді, заңгерді, балалар
жазушысын
шақыруға
болады.
Ата-аналардың
сөздері
қарастырылады.
Топтық жиналыстар 2-3 айда бір өткізіледі. Талқылауға 2-3
мәселе шығарады (бір мәселені тәрбиеші дайындайды,
басқалары бойынша сөйлеуді ата-аналарға немесе мамандардың
біріне ұсынуға болады).
Жыл сайын бір жиналысты балаларды тәрбиелеудің
отбасылық тәжірибесін талқылауға арнаған дұрыс. Атаулы
топқа қазіргі қажет тақырып таңдалады, мысалы: «Біздің
463
балалар еңбек еткенді неге жақсы көрмейді?»; «Балаларға
кітапқа деген қызығушылықты қалай тәрбиелеуге болады?»;
«Теледидар – балаларды тәрбиелеудің досы немесе қасы ма?».
Ата-аналар конференциясы. Конференцияның басты мақсаты
– отбасылық тәрбие беру тәжірибесімен алмасу. Ата-аналар
алдын ала хабарламалар дайындайды, педагог қажетіне қарай
тақырыпты таңдауда, сөзін рәсімдеуге көмек көрсетеді.
Конференцияда маман сөйлеуі мүмкін. Оның баяндамасы
талқылауды, егер мүмкіндік болса, пікірталасты да тудыру үшін
«айтыс» түрінде беріледі.
Конференция бір мектепке дейінгі мекеме шеңберінде өтуі
мүмкін, бірақ қалалық, аудандық деңгейдегі конференциялар да
тәжірибеленеді. Конференцияның өзекті тақырыбын анықтау
маңызды («Балалардың денсаулығына қамқорлық ету»,
«Балаларды ұлттық мәдениетке баулу», «Баланы тәрбиелеудегі
отбасының рөлі»). Конференцияға балалар жұмысының,
педагогикалық әдебиеттердің, мектепке дейінгі ұйымдардың
жұмысын бейнелейтін материалдар және т.б. көрмелері
дайындалады. Конференцияны балалардың, мектепке дейінгі
ұйымның қызметкерлерінің, отбасы мүшелерінің бірлескен
концертімен аяқтауға болады.
Ата-аналарды педагогикалық әдебиеттерге тарту үшін
арнайы папкаларға белгілі тақырыптағы мақалаларды іріктей
отырып, жылжымалы кітапханаларды жасау мақсатқа сай.
Алайда оқылған әдебиет туралы ата-аналармен әркез сөйлесіп,
не қызықтырғанын, баланы тәрбиелеу үшін нені алуға
болатынын анықтап отыру қажет екенін есте сақтау жөн.
Балабақшаның
отбасымен
ынтымақтастығының
салыстырмалы түрде жаңа формаларының бірі ретінде
педагогтар, ата-аналар мен балалардың қатысуымен өтетін
кештерді; спорт ойындарын, отырыстарды, спектакльдерді
дайндауды, «Танысайық», «Бірін-бірімізді қуантайық» сынды
жиындарды және т.б. атап өту керек.
Мектепке дейінгі көптеген ұйымдарда «сенім телефоны»
464
қызмет етеді, «Игі істер күні», сауалдар мен жауаптар кештері
өткізіледі.
Сөйтіп, балабақшаның отбасымен ынтымақтастығын әртүрлі
жүзеге асыруға болады. Тек формализмнен алшақ болу
маңызды.
Достарыңызбен бөлісу: |