title: Шотан батыр есімі қҧрметке лайық тҧлға

text:
3.11.
Шотан батыр есімі қҧрметке лайық тҧлға
Ҧлы Отан соғысы қазақ халқының басына ҽлi кҥнге орны толмай
келе жатқан ауыр
-
ауыр қасiреттер арқалатқан уақиға болды. Сонымен
қоса тигiзiп кеткен бiр пайдасы да бар болатын. Коммунистiк партия
соғыс басталысымен халық бойындағы ерлiк пен батырлықтың рухын
ел жадына оралту, ҽр кiсiнiң жанындағы кҥштеп жоғалтылған ерлiк пен
батырлықтың ҧлттық дҽстҥрлерiн қалпына келтiру қажеттiгiн байқады.
Ол қазақ халқының эпостық шығармалары мен батырлар жыры
арқылы ғана iске асатын шаруа едi. Сол сҽттi ҿте тиiмдi пайдаланған
Мҧхтар Ҽуезов бастаған бiр топ ҧлтжанды патриоттар бҥкiл Қазақстан
бойынша ерлiк дастандарды қағазға тҥсiрте бастады. Осылайша
Мҧрын жыраудан ―Ноғайлық‖ жырлары деп жырланатын ―Қырымның
қырық батыры‖ жазылып алынды. Сонда бастап жыршылар
цензурадан ҿткен жырларды айтуға мҥмкiндiк алды. Қазақ халқы тек
қана ҧлы мҧраға ие болып қалған жоқ, жыраулық ҿнерiн сақтап қалуға
да мҥмкiндiк алды. Талай
-
талай қазақ халқы ҥшiн қаны мен жанын
қҧрбан еткендер ел есiнде сақталып қалды. Ҽлi есiмiзде, сол кездегi ел
тек қана сол дастандарды айтқызумен рухани дем алатын.
Осындай қасиет дҥние жҥзiнiң барлық халықтарына тҽн керемет
қасиет. Ол –
уақыттың ерекше елегi ҿзiнiң сҥзгiсiнен ҿткiзгеннен соң
барып елдiң табынары мен сағынарларын тандап алу қасиетi. Ел
ондай жандарды:
ел билеген хандардың,
сҿз саптаған билердiң,
қол бастаған батырлардың,
ел рухын сақтаған ақындардың,
елдiң тҿрт қҧбыласы секiлдi, тiрi
кезiнде
-
ақ жҧрт сҥйiспеншiлiгiне бҿленiп, артына ҿшпес iз
қалдырғандардың iшiнен iздеген. Осы дҽстҥр елiмiз егемендiгiн
алғаннан соң жақсы жалғасын таба бастады. Қазақстанда ондаған,
тiптi жҥздеген бабалар аты жҧрттың жабырқау назарына жылылық
162
берер нҽрге айналды, елдiң табынары мен
сағынарлары екшелiп шыға
бастады. Бiз бҥгiн тек қана Маңғыстау ҿлкесiн жеке алып қарайтын
болсақ ең кҿрнектi жерлерде елдiң қасына барып, тҽубе етерлiктей
ескерткiш тҧғырлары пайда болды.
… Бiрiнде ел тiзгiнiн ҧстаған Тобанияз атамыз тҧр…
… Ендi бiрiнде елдiң ақындық рухы iспеттес Қашаған бабамыз…
… Ендi батырлар мен билер кезегi де келген секiлдi…
Жақын арада қаламыздың кҿрнектi жерiнде бiр ескерткiш тҧғыры
босап қалды. Тҥбек тағдырын, Маңғыстаудың рухани тiршiлiгiн ҿз
ҿмiрiм деп есептейтiн жандардың ―Ол жерде кiмнiң бейнесiнiң тҧрғаны
дҧрыс?‖ –
деген сҧраққа жауап iздейтiнi анық… Бiз де сондайлардың
бiрi едiк…
… Маңғыстау ҿңiрiнен Жошы мен Батиға ерiп (мҥмкiн
амалсыздан) батысқа қоныс аударған, Қырым, Кавказ, Едiл, Жайық,
Алатау, Тҥркiстан, Сайран сапарында 500 жылдай ғҧмырын ҿткiзiп,
тарихтың не бiр тауқыметiн бастан кешiп ата
-
бабасының қҧтты
қонысына қайта оралған елдi бабалар мекенi Маңғыстауға бастап
келген Шотан батырдың аты мен iзi тек қана ел есiнде емес қазақ
халқының тарихында да сайрап жатыр. Бiр мысал келтiре кетелiк…
Тарихшы Ҽбдiкҽрiм Хасенов (қазақ тарихының бес мың жылдық
баяны, Мектеп, 1996ж.) былай дейдi…
… Тҽуке хан Ордасы тҧрған Тҥркiстан қаласын айнала Матай,
Алтай, Тҿртқара, Адай, Шанышқылы, Шыпырашты,Дулат сияқты
жауынгер руларды қоныстандырды. Соның арқасында 1710 жылы
жоңғарларды Iле басына дейiн шегiндiрдi… Алшындардың сол кездегi
Аға Батырлары Берiште Ағытай, Адайда Назар, Шотан, Есенқҧл,
Сабытай… батырлар едi…
… ―Ертеде ерлер кҿп ҿткен…‖ деп, Сҽттiғҧл қарт жырлағандай,
батырлары қаншалықты кҿп болса да Адай тайпасының Алтын Орда,
Ноғайлық мырзалар кезi мен Қазақ хандығы заманындағы
Маңғыстаудан шетте жҥрген жылдардағы қасиет тҧтар бабаларының
есiмдерi ел жадынан ҿшiп кеткен. Олардың бҧ заманда қҧрмет тҧтар
есiмдерi мен тҽу етер зираттары текқана Ата мекен
-
Маңғыстауға
соңғы оралуынан басталады, сол бес жҥз жылдық ҧлы сапардан ҿз
жиделiбасынына оралмақ болғанда, ҿз темiрқазығына бет тҥзегенде
жҧрт ноқтасын қолына ҧстатып, ел тағдырын сенiп тапсырған Шотан
батыр ел сенiмiн ақтап шықты деп ойлаймыз. Маңғыстауда жерленiп
қалған бауырлас елдермен ҥлкен қан тҿгiске бармай, Ҧлы даланы бiр
айналып шыққан, сол кездерде "Ҧлын Ҧрымға (Римге) ― апарып
ҥйлендiрiп, ―қызын Қырымға‖ жеткiзiп тҧрмысқа берiп, ҿздерi ―Балқан,
Балқан, Балқан тау, о да бiздiң барған тау‖ деп, жҥрген жерлерi туралы
географиялық кендiктi сездiре мақалдатқан бабаларымыз, ҿзiнiң
қасиеттi мекенiне қайта оралды…
… Ендi бiз, Алла тағалаға, Маңғыстауды ҧрпақтарымызға мҽңгiлiк
мекен ете кҿр! –
деп, жалбарыналық…
163
… Басына бақ қонған ел басшыларынан –
Маңғыстауды
ғасырлар бойы жҧрт iздеген ―қой ҥстiне бозторғай жҧмыртқалаған‖
мекенге айналдыра кҿрiңдер! –
деп, тiлек тiлелiк…
…Содан соң барып ҽуелi Алла тағаладан, қалды ел
басшыларынан босап қалған тҧғырға осы ҧрпақ ата
-
бабасын осы
жерге жеткiзген, Шотан батырдың, сол арқылы тҧтас адай тайпасының
арпалыс жылдарды басынан ҿткiзген, ат ҥстiндегi ҿмiрiн бейнелейтiн
ерлiкке толы жылдарының бейнесiн кҿзге елестетер ескерткiш
туындысын ҿмiрге келтiрерлiк мҥмкiндiк жасай кҿр деп сҧралық…
… Алматыда 1994 жылы бiр суретшiнiң кҿрмесiнде дҽл осы ойды
кҿзге елестете алар мҥсiндi кҿрiп те едiм…
9 мамыр
2001 жылы
164
4. Тіліміз бен дініміз
4.1. “Қазақстанның болашағы –
қазақ тiлiнде”
Елбасымыз Нҧрсҧлтан Назарбаевтың ―Қазақстанның болашағы –
қазақ тiлiнде!‖ деген сҿзi ендiгi жерде мемлекетiмiздiң ҧлттық
идеологиясына, қазақ халқыныңҧлттық ҧранына айналып кететiнiне
сенiмдiмiз.
Бiз қолымызға қалам алмас бҧрын бiраз сҧрақтарға жауап iздедiк.
Солардың iшiнде жасы алпыстан асып, жетпiске жақындаған адам
ретiнде осы уақытқа дейiн ана тiлiм ҥшiн не тындырдым, неге
ризамын, нендей ҿкiнiшiм бар деген сҧрақтарда болды.
Бiз сол сҧрақтарға ҿз санамыздың, ҿзiмiздiң ана тiлге деген
сҥйiспеншiлiгiмiздiң жобасына сҽйкес жауаптарды тапқы та…
Солардың 6ipi ―сен қазақи айналайынмен ауызданып ҿскен ауыл
баласы едiң‖ дейдi. Елу жасқа шыққанға дейiн жиындар мен алқалы
жерде ҿз ойыңды ана тiлiнде айта алмай, ―iш қазандай қайнайды,
кҥресерге дҽрмен жоқ‖ ережесiмен, бҥғып қана ҿмiр сҥрмеп пе едiң деп
ескiнi еске салады.
Дегенмен олар: "Сен жолың болған адамсың!" –
дейдi маған.
Елiңнiң еркiндiкке қолы жетiп, жасың елуге келгенде еңсең
кҿтерiлмеп пе едi! Содан бастап ана тiлiнде сҿйлеп айбындана
бастамап па едiң!
Мен аса қҧрметтi де адам екенмiн. Президент сайлауында 100
сайлаушының 90
-
нан астамы ҿз ризашылық сезiмiн бiлдiрген,
ел сҥйiктiсiне айналған Елбасымыз Маңғыстауға келген сапарында
менiң дастарханымнан дҽм татып, немерелерiмнiң маңдайынан
сыйпап,
батасын берген едi.
Ойланып карасам, мен осындай сый қҧрметтерге ана тiлiмнiң
арқасында, ана тiлiмде сҿйлейтiн халкымның мҽдени мҧрасына еткен
еңбегiмнiң арқасында жеткен екенмiн.
Ҽртҥрлi ҧлттардың ҿкiлi мекен ететiн Қазақстан Республикасы
секiлдi елде ҧлтаралық қатынастарды, дiни тҥсiнiктердi, тiл
мҽселелерiн революциялық жолмен кҥштеп шешу, ҿзге тiлдiлердi
зорлап қазақшаға ҥйрету керек дейтiндер дҥбірҽ
адамдар деп
ойлаймын.
Елбасымыз бен саясаткерлерiмiз ел мен елдi жауластырмай, ҧлт
мен ҧлтты дауластырмай елiмiздi аман
-
есен iлгерi бастырып келедi.
Жылдан
-
жылға барлық мҽселелер бойынша дамып келемiз,
болашағымызға сенiмiмiз арта тҥсуде.
Бiз осындай жетiстiктерiмiздi алға тарта халқымызды шҥкiршiлiк
пен қанағатқа шақырамыз. Сабыр менен ақылға шақырамыз. Қазақ
165
даналары
"асықпаған
арбаға
мiнiп
қоянға
жетедi"
деген
данышпандығын қазақтардың тап қазiргi тарихи мезгiлiне, ҽсiресе ана
тiл туралы мҽселелер туындайтынын бiлiп, соған арнап айтқандай.
Ана тiлдiң дҽрежесiн тек қана заң жҥзiнде емес ic жҥзiнде де
мeмлeкeттiк тiлге айналдыру, дамыту, оның пайдалану аясын кеңейту
мҽселелерi барлық уақытта да мемлекеттiң алдына қояр 6ipiншi
шаруасы болуға тиiс деп ойлаймыз. Бҧл мҽселе тек қана мемлекет
басындағылардың емес ҽрбiр қазақтың да мҥддесi. Екi мҥдденi
ҧштастыра жҧмыс жасай алғанда ғана ана тiлiмiз бҽрiмiз армандаған
биiктен кҿрiне алмақ.
Содан барып "мемлекетiмiз ана тiл
беделiн бар қазақ армандаған
деңгейге кҿтеру ҥшiн не icтеуi қажет?" деген сҧраққа жауап iздеймiз.
Заңдар мен қаулы шығара алатын мекемелер тiлдi дамыту туралы
шешiм қабылдағанда ҿзi де орындай алатын, қоғам мҥшелерi де
орындай алатын, ең бастысы мемлекетiмiздiң тыныштығы мен
жҧртымыздың татулығын қамтамасыз ете алатындай заңдар
қабылдауы тиic. Сондай заңдар мен бағдарламалар қабылдағанда
оны халық орындай ала ма? "Қабылданған заңды icкe асыру ҥшiн
халыққа қандай жағдай жасау керек?" деген сҧраққа жауап бере отыру,
жетiстiкке жетудiң басты қҧралы деп ойлаймыз.
Мысал келтiрелiк. Мемлекет ата
-
аналарға балаңды қазақша оқыт
деп, қазақша тiлге ҥйрет деп ҧран тастады делiк. Егер менiң ҥйiмнiң
қасында баламды орналастырар қазақша тiлдi бала
-
бақша болмаса,
немеремдi апарар уй жанында қазақша тiлдi мектебiм болмаса ол
ҧранды мен калай жҥзеге асырмақпын?
Тiлдi жасы жеткендерден емес, бесiктегi балаға ҥйретуден бастау
қажет. Қазақша мектеп пен бала
-
бақшалар саны бҥгiнгi қазақтардың
сан жобасын емес, болашақтағы санын қамтамасыз ете алатындай
болғанда ғана, мемлекеттiң қазақтарға қазақша сҿйле деп бҧйыруға,
неге балаңды қазақша оқытпайсың деп бҧлдануға қақысы болмақ.
Мемлекетiмiздегi
барлық
балабақша
мен
мектептерi,
гимназиялары мен жоғары оқу орындарының 70
-
80 пайыздай жобасы
қазақ тiлдi болғанда ғана ана тiлдiң ҿpeci ҿз
-
ҿзiнен биiктей бастамақ.
Ақшамыз мол деп жар салып жатырмыз. Ақшаны жҧмсайтын орын
табылмай жыл сайын миллиардтап игерiлмей қалып жатыр дейдi.
Ақша жҧмсаудың ең қажеттi жерi осы. Бiр сыныпта қазақ тiлiн отыз
емес он бес бала оқығанда ғана бiлiмнiң сапасы кҿтерiлмек.
Қазiр ҿзiмiз қатарынан орын аламыз деп жатқан елу озық
елдердiң кейбiреулерi мемлекет қауiпсiздiгiне қанша қаржы жҧмсаса
оқу
-
ағарту жҧмыстарына да сонша қаржы бҿледi екен.
Ана тiлiн ардақ тҧту, қазақы болмысты сақтап қалу жҧмыстары
жастармен ҥздiксiз еңбек етудi қажет ететiн шаруа.
Тiл тағдыры туралы ҽңгiме еткенде, балаларымызды оқытқанда
бiздер ана тiлiмiздiң, қазақ ҧлтының нҽр алып жатырған тамырлары
тым тереңде жатқанынан бастауымыз керек деп ойлаймыз. ҿз тегiне
166
деген мақтаныш сезiмi —
ол ең абзал сезiмдердiң 6ipi. Бiздер
жастардың сондай сезiмдерiн оятуға тырысуымыз қажет.
Тарих тылсымының деректерi менiң ҿз басымда қазақ болып
туғаныма деген мақтаныш сезiмдерiн оятады. Қалай мақтанбассың!..
Бiздiң эрамыздан мыңдаған жыл бҧрын ҽлемдегi ең алғашқы
жазуларды ойлап тауып, артына кҥйдiрiлген саз тақтайшаларға
жазылған кiтап қалдырған шумерлер бiздiң қазақтардың бабалары
екен! Сол саз кiтаптардағы сҿздердiң ең кҿп ҿзгермей сақталғаны
қазақ тiлiнен табылады екен. Бiздiң эрамызға дейiн сан мың жыл,
одан кейiнгi 2 мың жыл бойы бiздiң ана тiлiмiз ҽлемдi аралап, ҿз
мҽдениетiн ҥпгiттеумен келiптi...
Сҿйтсек, тҥркi тҧқымдас елдер, солардың ошағына от тҧтатып
отырған бiздер, қазақтар, ең ежелгi ел ҿкiлдерi екенбiз. Жер бетiнде
алғашқы қалаларды салып, ең алғашқы жазуларды ойлап тапқан кҿне
тҥркiлердiң бабалары екен. Мысалы, Кҥлтегiн жырларындағы:
Соноу бастан, о бастан
Бip
-
6ipiнe жараскан
Жаралғалы Қара Жер,
Жаралғалы Кҿк Аспан
Естеби мен Бумынның
Адамзаттан бағы асқан.
Тҿрт бҧрышы дҥниенiң
Соларменен санасқан.
Бҥкiл тҥркi ҽлемi
Екеуiне қарасқан.
Апақ
-
сапақ, iңiрде
Олар салған дҥбiрден
Қаптап жатқан қалың жау
Шыбын жаннан тҥңiлген.
Дырдай болып келгенмен,
Бордай болып ҥгiлген.
Басы барлар иiлiп,
Тiзесi бар бҥгiлген... деген секiлдi образды жолдар жастар тҥгiл
жасы жеткен бiздердiң делебемiздi қоздыра бастайды.
Осыларды оқып
отырып ҿзiңнiң ескi тҥркi тҧқымы екенiңе қалай
мақтанбассың.
Мiне, бҧл дерекгер бастауыш мектептердiң "Ана тiлi"
оқулықтарының, жоғары сынып оқушыларының "Ҽдебиет" кiтабының
алғашқы беттерiнен орын алуға тиiс
деп ойлаймыз. Соларды оқып,
мақтаныш сезiмiне
бҿленген балалар ҿз аталарының ҧлы
болғандығын, тiлдерiнiң дҥниежҥзi тiлдерiне 15
-
20 пайыз сҿз қосқанын
бiлуi қажет. Ең алғашқы ҽpiптi ҿздерiнiң бабаларының ойлап
тапқанына мақтана ҿмiр сҥруi қажет. Сонда ғана бiз орыс тiлдi
бауырларымыздың бетiн берi қайтара аламыз. Ҿз ҧрпақтарымызды
қазақша бiлуге қҧмар ете аламыз.
167
Билiк басындағылардың кҿпшiлiгi балалары мен немерелерiн
тҽрбиелеуде ҽлi кҥнге ҿзге тiлдi iлгерi тҧтынады... Олар сол арқылы
ҧзақ уақыт билiк басында болуды армандайтын сияқты.
Сондықтан да елiмiздiң болашақ азаматтарын қазақ тiлдi етiп
дайындау —
ең маңызды мҽселе!
Бала
-
бақшалар мен мектептердiң 70
-
80 пайызы қазақ тiлдi
болганда, орыс тiлдi мектептерде қазақ тiлiн оқыту сағаты бар
сабақтан жоғары тҧрғанда ғана балалар қазақ тiлдi болып
тҽрбиеленедi...
Бҧл мҽселедегi ең бастысы —
қазақтардың ҿз сезiмiндегi
отаншылдық намыс болуы!
Кез
-
келген қазақ: ―Ана тiлiм –
тек қана анам емес, немерем мен
шҿберем де‖ дейтiн болса…
Кез
-
келген
қазақ:
"Баласы
мен
немересi
ана
тiлiнде
сҿйлемейтiндер —
бҧл ҿмiрден ҧрпақсыз ҿткен жандардай!" —
деген
сезiмде жҥрсе…
Ана тiлдi қорғау —
Отанынды сыртқы басқыншы жаудан қорғау
секiлдi нағыз патриоттық сезiммен iске асырар iс.
Бҧл iске нағыз Отаншылдық сезiммен кiрiсу керек! Керек
болғанда бiзге мҽдениеттi, ешкiмдi
қорламайтын, ешкiмге кҥш
кҿрсетпейтiн Отаншылдық керек.
Отан деген сҿздiң —
отбасы сҿзiнен шыққанын қазiр бiраз кiсiлер
мойындап, бiраз ғалымдар дҽлелдеп болған.
Қайталап айтсақ "Ел болам десең бесiгiндi тҥзе!"...
Ал қазақ жастарына айтарымыз олар бiр
-
бiрмен бiлiм
жарысында бҽсеке ретiнде қабылдайтын 6ip ҿмiрге кажеттi тҥйсiктi
бойларына сiңiру қажет ceкiлдi...
Сонда бiз болашақ Қазақстан ҥшiн де, болашақ қазақтар ҥшiн де,
ана тiлiмiз ҥшiн де уайым шегiп, қайғы жемеген болар едiк...
«Ҽдебиет айдыны», 20.07.2006.
4.2
. Ана тілің –
тек қана анаң емес, ол немерең мен шӛберең де!
Жиында сҿйленген сҿз
Қҧрметті ана тіліміздің жанашырлары! Осы мақаланы арнайы
Сіздерге бағыштап жазғалы отырмын.
Елбасымыз Нҧрсҧлтан Назарбаевтың ―Ана тілі‖ газетіне берген
сҧхбаты ―Қазақстанның болашағы –
қазақ тілінде!‖ деген бір ауыз
сҿзбен ҿрнектелген екен. Біз бҧл нақыл сҿздің ендігі жерде
мемлекетіміздің ҧлттық идеологиясына, қазақ халқының ҧлттық
ҧранына айналып кететініне сенімдіміз. Шіркін, сол сенім бізді
алдамаса ғой!
168
Осы тақырыпта сіздердің алдарыңда сҿз сҿйлемек болып,
біразды кҿрген, біраз жасаған адам ретінде, осы уақытқа дейін ана
тілім ҥшін не бітірдім, неге ризамын, нендей ҿкінішім бар деген
сҧрақтарға жауап іздедім.
Біз сол сҧрақтарға ҿз санамыздың, ҿзіміздің ана тілге деген
сҥйіспеншілігіміздің жобасына сҽйкес жауаптарды таптық та...
Солардың бірі ―сен қазақи айналайынмен ауызданып ҿскен ауыл
баласы едің‖ дейді. Елу жасқа шыққанға дейін жиындар мен алқалы
жерде ҿз ойыңды ана тілінде айта алмай, ―іш қазандай қайнайды,
кҥресерге дҽрмен жоқ ережесімен ҿмір сҥрмеп пе едің?‖ деп ескіні
еске салады.
Дегенмен олар: ―Сен жолың болған адамсың!‖ –
дейді маған.
Еліңнің еркіндікке қолы жетіп, жасың елуге келгенде еңсең
кҿтерілмеп пе еді! Содан бастап ана тіліңде сҿйлеп айбындана
бастамап па едің! Енді баяғыша бҧғып қалмай, ҽлемге ана тіліңмен
жар салуға жарасаң, жазушы
-
ақын атансаң, маңғыстаулық Сейіт би
бабаңша толғанғанда, ―Бақыт одан асып не болсын!‖ –
дейді, маған...
Мен аса қҧрметті де адам екенмін. Президент сайлауында 100
сайлаушының 90
-
нан астамы ҿз ризашылық сезімін білдірген, ел
сҥйіктісіне айналған Елбасымыз Нҧрсҧлтан Ҽбішҧлы Маңғыстауға
келген сапарында менің дастарханымнан ас ауыз тиіп, немерелерімнің
маңдайынан сыйпап, батасын берсе, қарапайым азаматқа кҿрсетілер
―Қҧрмет одан асып не болсын!‖ –
дейді...
Мен қайраткер азамат екенмін! Байтағымыздың ғҧламалары
Абай, Шҽкҽрім, Мҧхтар шыққан, қасиетті Шыңғыстаудағы Абай
ауданының Қҧрметті азаматы атансам, орақ тілді, жалын жҥректі
Махамбет ақынның атағымен аталатын Атыраудағы Махамбет
ауданыны мені қҧрметті азаматым деп қастерлесе, Маңғыстау
облысының
қҧрмет
грамотасын
екі
рет
алсам,
Қазақстан
Республикасының еңбегі сіңген қайраткері атансам ―Қайраткерлік одан
асып не болсын!‖ –
дейді...
Бҧл сҿздерді мен тек қана ҿзімді
-
ҿзім мақтау ҥшін емес, қазақ
халқының ҽдеті мен ғҧрпына, тілі менен сеніміне еңбек еткен адам
елімізде қалай бағаланып жатқанын айтқым келіп отыр.
Ойланып қарасам, мен осы атақтар мен құрметтерге ана
тіліме еңбек еткеннің арқасында, ана тілімде сөйлейтін
халқыма еңбек еткеннің арқасында жеткен екенмін.
Мен осы сҿйлемдер арқылы бҧғанасы қатып ҥлгермей жатып
егемен еліміздің ана тіліне еңбек еткендерге қалай қҧрмет кҿрсеткеніні
туралы мысал келтіргім келді. Ҽйтпесе кейбір есепқор жандар қазақша
сҿйлесем желсҿзім жҧрт жадына жетпей қала ма, іс басындағылар
елемей тастай ма деп қауіптеніп, тіпті орынды жерінде жарап тҧрған
жорғадай ана тілін пайдаланбай, ордаң
-
ордаң орысшасына басатынын
қайтерсің!
169
Мемлекетіміз егемендігін алғалы, Елбасымыз Қазақстанның жан
-
жақты даму процесін эволюциялық жолмен ілгері дамытып келеді. Бҧл
саясатты оппозиция ҿкілдері мен билікке таласушылар, талай рет
найзадай тілдерінің ҧшына ілген, қылыш жҥзіндей тілдерімен
қидалаған. Бірақ уақыт Елбасының ҧстанған саясатын ақтап шықты.
Экономиканы дамытуға да, сол секілді тіл мҽселесі бойынша
ілгері басуға да сабырлық керек екен. ―Жауластырмақ жаушыдан,
елдестірмек елшіден!‖. Жауласуға сылтау таппай отырған бір жағыңда
ҿзіңнен 20 есе ормандай орыс қоршап тҧрса, бір жағыңда ҿзіңнен мың
есе қытай қамап отырса... Елбасы амал ойламай қайтеді... Ел
амалсыздан сабыр сақтамай қайтеді...
Кҿптеген ана тілдің асығыс жанашырлары ‖ҿз тҿрімізде, ҿз
елімізде отырып неге жалтақтаймыз. Бҽрін де қазақша сҿйлету керек,
кҿнбейтіндер жҿнін тапсын‖ дейтін, кҥш кҿрсету саясатын ҥгіттейді.
Ҽртҥрлі ҧлттардың ҿкілі мекен ететін Қазақстан Республикасы
секілді елде ҧлтаралық қатынастарды, діни тҥсініктерді, тіл
мҽселелерін революциялық жолмен кҥштеп шешу, ҿзге тілділерді
зорлап қазақшаға ҥйрету керек дейтіндер –
меніңше халқымызға халық
жауынан да қауіпті адамдар деп ойлаймын.
Елбасымыз ел мен елді жауластырмай, ҧлт мен ҧлтты
дауластырмай елімізді аман
-
есен ілгері бастырып келеді. Жылдан
-
жылға барлық мҽселелер бойынша дамып келеміз, болашағымызға
сеніміміз арта тҥсуде. Оқу орындарын бірте
-
бірте қазақшаландырып,
мектептер мен бала
-
бақшаларға назар аударылуда. Бҧны ана тілге
қамқорлық емес деп, қазақ халқына қамқорлық емес деп кім айта
алады?..
Ешкімді ренжітпейтін саясатпен реттеліп республикамызда қазақ
саны басым кҿпшілікке айналды. Бҧны ана тіл қамы емес деп кім айта
алады?..
Бірнеше облыстарымыз, сол секілді біраз мекемелеріміз іс
қағаздарын ана тілде жҥргіземіз деп шешім қабылдады. Қолынан
келгенін атқарып та жатыр. Бҧл ана тілдің ілгері басқаны емес пе?..
Біз осындай жетістіктерімізді алға тарта халқымызды шҥкіршілік
пен қанағатқа шақырамыз. Қазақ даналары ―асықпаған арбаға мініп
қоянға жетеді‖ дегенде қазақтардың тап қазіргі тарихи мезгіліне,
ҽсіресе ана тіл туралы мҽселелерге арнап айтқандай.
Қазақстан Республикасының қҧрылғанына 15 жыл болды.
Сарапшылар Ана тілінің ҿз дҽрежесінде мемлекеттік тілге
айналуына ҽлі де 10
-
15 жылжай мерзім керектігін дҽлелдейді.
300 жыл бойы біреуге тҽуелді бола жҥріп болмысы мен рухын
сақтап қала алған халқымыз, қажет десе тағы да 10
-
15 жыл кҥтуге
шыдамы жетеді деп ойлаймыз. Қазақ халқының тек қана сол мезгілге
емес, бойдағы бары мен арын мҽңгі сақтай алатынына сеніміміз мол.
Біздің бҧл шҥкіршілігіміз ана тілі алдында тҧрған мҽселелерге
тҧсау болу ҥшін айтылып тҧрған жоқ.
170
Ана тілдің дҽрежесін тек қана заң жҥзінде емес іс жҥзінде де
мемлекеттік тілге айналдыру, дамыту, оның пайдалану аясын кеңейту
мҽселелері барлық уақытта да мемлекеттің алдына қояр бірінші
шаруасы
болуға
тиіс.
Бҧл
мҽселе
тек
қана
мемлекет
басындағылардың емес ҽрбір қазақтың да мҥддесі. Сонда ғана тіліміз
бҽріміз армандаған биіктен кҿріне алмақ.
Сондықтан да біз бірден екі сҧраққа жауап іздегеніміз дҧрыс.
Біріншісі, мемлекетіміз ана тіл беделін бар қазақ армандаған биікке
кҿтеру ҥшін не істеуі қажет?
Екіншісі, біздер, қазақтар ана тіл беделін арманды межемізге
жеткізу ҥшін не істеуіміз қажет?
Міне, бір
-
бірінен туындайтын ағалы
-
інілі, немесе ҽкелі
-
балалы
осы сҧрақтар бір
-
біріне қамқорлық етсе ғана, ана тіл ҥшін еңбек етсе
ғана Қазақстан мен қазақтар ойлаған мақсатына жақындай тҥспек..
Мемлекет ана тілін дамыту туралы шешім қабылдағанда ҿзі де
орындай алатын, қоғам мҥшелері де орындай алатын, ең бастысы
мемлекетіміздің тыныштығы мен жҧртымыздың татулығын қамтамасыз
ететіндей заңдар мен ережелер қабылдауы тиіс.
Мемлекет бағдарламалар қабылдағанда, сол бағдарламаны,
жоспарды іске асыру ҥшін халыққа жағдай жасауды ҧмытпауы тиіс
дейміз.
Мысал келтірелік. Мемлекет жҽне мемлекеттік баспасҿз
журналистері ата
-
аналарға ‖балаңды қазақша оқыт деп, қазақша тілге
ҥйрет‖ деп ҧрандатып жатады. Егер менің ауданымда сол баламды
орналастырар қазақ бала бақшасы болмаса, немеремді апарар ҥй
жанында мектебім болмаса ол ҧранды мен қалай жҥзеге асырмақпын?
Тілді жасы жеткендерден емес, бесіктегі
балаға ҥйретуден бастау
қажет. Қазақша мектеп пен бала
-
бақшалар саны бҥгінгі жобаны емес,
болашақты қамтамасыз ете алатындай болғанда ғана, мемлекеттің
қазақтарға қазақша сҿйле деп бҧйыруға, балаңды қазақша оқыт деп
халыққа бҧлдануға қақысы болмақ.
Мемлекетіміздегі барлық оқу, тҽрбиелеу мекемелердің 80
-90
пайыздай жобасы қазақ тілді болғанда ғана ана тілдің ҿресі ҿз
-
ҿзінен
биіктей бастамақ.
Ақшамыз мол деп жар салып жатырмыз. Ақшаны жҧмсайтын ең
қажетті орын осы. Бір сыныпта отыз емес он бес бала оқығанда ғана
білімнің сапасы кҿтерілмек. Қазір ҿзіміз қатарынан орын алу ҥшін
еңбек етіп жатқан кейбір озық елдер мемлекет қауіпсіздігі мен оқу
-
ағарту жҧмыстарына бірдей қаржы бҿледі екен.
Ана тілін ардақ тҧту, қазақы болмысты сақтап қалу жҧмыстары
жастармен ҥздіксіз еңбек етуді қажет ететін шаруа.
Бірнеше жылдан бері ―Ана тілі‖ газеті ҧйымдастырып келе жатқан
―арулар сыны‖ секілді тамаша бастама қазақ халқының ҿнері мен ҽдет
-
ғҧрпы, тілі мен ҧлттық болмысы тақырыбындағы жарыстар аудандық,
облыстық, республикалық дҽрежеде бала
-
бақша, мектеп, гимазия,
171
жоғары оқу орындарында жыл сайын ҿте жоғары марапатталып ҿтіп
жататын болса, олардың жастар тҽрбиесіне тигізер ҽсері мол болар
еді.
Сондай жарыс қортындысы анықтаған жеке
-
дара білімпаздары
бала
-
бақшада тегін бағылуға, ақылы мектептерде тегін оқытылуға,
жоғары оқу орындарына тҥсуге қҧқық беретін мемлекеттік гранттарға
ие боларлық сый
-
сыйапа алып жатса, ондай жарыстар аны тіліміз бен
ҽдет
-
ғҧрпымыздың тамырына тамызған су емес бал болып шығар еді.
Бҧндай шаралар жоғарыдан шешім кҥтпей, ҽр облыстың оқу,
тҽрбие жҧмыстарымен айналысатын басқармалаларының іске асыра
алатын шаруасы секілді.
Біз қазақтарға ана тілін ардақтаудың, оның беделін кҿтерудің
жаңа сатысына, шешуші сатысына жеттік деп ойлаймыз.
Біз осындай сҿздерді бҧдан 15 жыл бҧрын дҽл осылай ашық айта да
алмаған болар едік. Ол кезде сҽл нҽрсеге шамданып қалатындар мол
болатын. Саясаткерлеріміздің ақылмен амал қылғандығынан аман
-
есен бҧ кҥндерге жетіп отырмыз.
Жақын арада Елбасымыз ―Қазақстанның болашағы –
қазақ тілінде‖ деп
ҧран тастады. Демек, он бес жылғы ―ақырын жҥріп, анық басқан‖
қадамдарымыздың біздерді бір жобаға жеткізгені. Дегенмен қауіп жоқ
десек қателескен болар едік.
Жақында ғана Владимир Жириновский деген нақҧрыстың
Қазақстан туралы, Россия қарауындағы ҧлттық республикалар туралы
айтқан
сандырағын
естіген
боларсыңыздар.
Естімесеңіздер
татарыстан, башқҧртстандеген атаулар болуға тиісті емес. Бізде тек
қана Россия деген бір атау болуға тиіс. Қазақстан деген ел ойдан
шығарылған мемлекет деп орталық
теледидардан жар салып тҧрды.
Осындай тек қана біздерге емес, ҽлем қауіпсіздігіне нҧсқан келтірер
қауіпті ойлар біз жеке Жириновскийдің айтып отырған ойы деп
ойламаймыз. Оны айттырып отырған кҥш бар екенін, айтақтап отырған
саяси салмақты тҧлғалар бар екеніне сенімдіміз. Жириновский сенат
мҽжілісінде депутат ҽйелді сабағыны ҥшін, тағы бірде бір депутаттың
бетіне тҥкіргені ҥшін кезінде бір ай бойы дауыс беру қҧқығынан
айрылмап па еді. Сол есерсоқ жақын арада Ресей мемлекетінің ең
дҽрежелі орденімен марапатталды... Оның қай еңбегіне бола орден
алып отырғанын кім білсін?..
Осындай қҧбылыстарға сана жҥгірткенде шҧғыл шаралар арқылы
қазақ тілін революциялық жолмен шешіп тастауды ҧсынатындардың
тіл мен елге тигізер пайдасынан зияны кҿп секілді.
Біз бҧл мҽселе туралы бҧрын да ҿз ойларымызды айтқанбыз.
Тіпті ―Ана тілі‖ газетінің бетінде осы сҧрақпен айналысып жҥргендерге
пайдасы тиер ме екен деп ҿз бағдарламамызды да ҧсынған
болатынбыз. Ол ―Ана тілі‖ газетіне басылып та шыққан.
Тіл тағдыры туралы ҽңгіме еткенде,
балаларымызды оқытқанда
біздер ана тіліміздің, қазақ ҧлтының нҽр алып жатырған тамырлары
172
тым тереңде жатқанынан бастауымыз керек деп ойлаймыз. Ҿз тегіне
деген мақтаныш сезімі –
ол ең абзал сезімдердің бірі! Біздер
жастардың сондай сезімдерін оятуға тырысуымыз қажет.
Тарих тылсымының деректері менің ҿз басымда қазақ болып
туғаныма деген мақтаныш сезімдерін оятады. Қалай мақтанбассың!..
Біздің эрамыздан 6 мың жыл бҧрын ҽлемдегі ең алғашқы жазуларды
ойлап тауып, артына кҥйдірілген саз тақтайшаларға жазылған
кітап
қалдырған шумерлер біздің қазақтардың бабалары екен! Сол саз
кітаптардағы сҿздердің ең кҿп ҿзгермей сақталғаны қазақ тілінен
табылады екен. Біздің эрамызға дейін 6 мың, одан кейінгі 2 мың жыл,
сегіз мың жыл бойы біздің ана тіліміз ҽлемді аралап, ҿз мҽдениетін
ҥгіттеумен келіпті...
Профессор, жазушы Ҽбілфайыз Ыдырысовтың ―Шумерлер мен
тҥркілер‖ (―Дала мен қала‖, 20 қаңтар, 2006 ж.) атты мақаласы, Асан
Бахтидың ―Шумеры. Скифы. Казахи. (Древняя история происхождения
тюрков)‖. атты кітап деректері, дҥниежҥзілік турколгтардың, Гумилев
пен Олжас Сҥлейменовтің зерттеулері бҧ кҥндері кез
-
келген тҥркі
тҧқымдас елдердің ҿз тегінің тарихымен мақтануына дҽлелдер тауып
берді.
Сҿйтсек, тҥркі тҧқымдас елдер, солардың ошағына от тҧтатып
отырған біздер, қазақтар, ең ежелгі ел ҿкілдері екенбіз. Жер бетінде
алғашқы қалаларды салып, ең алғашқы жазуларды ойлап тапқан кҿне
тҥркілердің бабалары екен. Ал кҿне тҥркілер кімдер деген сҧраққа
Мырзатай Жолдасбеков ҿзінің ―Орхон ескерткіштері‖ деген кітабында:
―Ал кҿне тҥркі дегенді кҿбіне қазақ тайпалары деп ҧққан жҿн болады‖ –
деп жауап береді. Ал Асан Бахти болса ҿзінің ―Шумеры. Скифы.
Казахи‖ атты еңбегінде шумер сҿздігінен тек қана қой малы туралы
200-
дей қазақы сҿз тауып отыр.
Ефрат пен Тигр ҿзендерінің бойында ондаған қалалар салған,
алғашқы ҽріптерді, сына жазуды ойлап тапқан, артына саз кітаптарын
қалдырған шумерлер кейін арий, каспий, кассит сынды протҥркі
тайпалар болғанын, одан кейінірек олардың сақ, скиф, одан да
кейінірек массагет, сармат, конгуй, дай, дах, болып атанып ҿмір
кешкендігін тарихшылар, бҧлтартпас деректерге сҥйене дҽлелдеп
берді...
Сол ең ежелгі шумерлер тіліне ең жақын тіл біздің ана тіліміз боп
шықты. ―Шумерлер, сақтар, қазақтар‖ деген кітапта келтірілген
салыстырмалы сҿздіктен ғаламдардың байқағаны олар, шумерлер
сҥтті сҥт депті. Қойды қой, ешкіні ешкі деп атаса, сан сануда да
бірнеше сандары ҽлі кҥнге біздің тілімізде сақталып қалыпты. Кҿптеген
жер мен су аттарын тарих толқындары ҽлі шайып кете алмаған секілді.
Біз
ҧрпақтарымызды
бабаларының
жақын,
алыс
ерлік
дастандарымен де таныс етуге тиіспіз.
Мысалы, Кҥлтегін жырларындағы:
Соноу бастан, о бастан
173
Бір
-
біріне жарасқан
Жаралғалы Қара Жер,
Жаралғалы Кҿк Аспан
Естеби мен Бумынның
Адамзаттан бағы асқан.
Тҿрт бҧрышы дҥниенің
Соларменен санасқан.
Бҥкіл
тҥркі ҽлемі
Екеуіне қарасқан.
Апақ
-
сапақ, іңірде
Олар салған дҥбірден
Қаптап жатқан қалың жау
Шыбын жаннан тҥңілген.
Дырдай болып келгенмен,
Бордай болып ҥгілген.
Басы барлар иіліп,
Тізесі бар бҥгілген... деген секілді образды жолдар жастар тҥгіл
біздердің делебемізді қоздыра бастайды.
Осыларды оқып отырып ҿзіңнің ескі тҥркі тҧқымы екеніңе қалай
мақтанбассың.
Міне, бҧл деректер бастауыш мектептердің ―Ана тілі‖
оқулықтарының, жоғары сынып оқушыларының ―Ҽдебиет‖ кітабының
алғашқы беттерінен орын алуға тиіс деп ойлаймыз. Соларды оқып,
мақтаныш сезіміне бҿленген балалар ҿз аталарының ҧлы
болғандығын, тілдерінің дҥниежҥзі тілдеріне 15
-
20 пайыз (Олжас
ағаның деректері) сҿз қосқанын білуі қажет. Ең алғашқы ҽріпті
ҿздерінің бабаларының ойлап тапқанына мақтана ҿмір сҥруі қажет.
Сонда ғана біз орыс тілді бауырларымыздың бетін бері қайтара
аламыз. Ҿз ҧрпақтарымызды қазақша білуге қҧмар ете аламыз.
Билік басындағылардың кҿпшілігі балалары мен немерелерін
тҽрбиелеуде ҽлі кҥнге орыс тілін ілгері тҧтынады... Олар сол арқылы
ҧзақ уақыт билік басында болуды армандайды. Ҽзірге бҧл саясат
жартылай іске асып келеді де.
Сондықтан да еліміздің болашақ азаматтарын қазақ тілді етіп
дайындау –
ең маңызды мҽселе!
Бала
-
бақшалар мен мектептердің 80
-
90 пайызы қазақ тілді болғанда,
орыс тілді мектептерде қазақ тілін оқыту сағаты бар сабақтан жоғары
тҧрғанда ғана балалар қазақ тілді болып тҽрбиеленеді...
Қазақ тілінде сабақ беретін облыстық пединституттарды ҽр
облыста қалпына келтірмей, бастауыш мектептер мен орта мектеп
мҧғалімдерінің статусын кҿтермей, жҧмсауға орын таба алмай
жатырған қаражаттарды сол жерлерге салмай, қазақтар екі жақ боп
дауласқаннан тҥк те шықпайды...
174
Қазір ана тілімізді арман биігіне жеткізу ҥшін мемлекетімізге ақылға
бағынған сабыр, тҽжрибеге бағынған есеп, соларға жҧмсар мол қаржы
керек, тілге мемлекеттік қамқорлық қажет.
Ал екінші мҽселе бойынша, ана тіл беделін арманды биікке кҿтеру
ҥшін, ҽр қазақ не істеуі қажет?
Біз кез
-
келген қазақтың ―Ана тілінің –
тек қана анасы емес, оның
немересі мен шҿбересі де‖ екенін сезіне білуі қажет деп ойлаймыз.
Содан барып біз: ―Баласы мен немересі ана тілінде сҿйлемейтіндер –
бҧл ҿмірден ҧрпақсыз ҿткен жандардай!‖ –
деген ойымызды, біреулер
арына тиетін сҿз болса да айтқымыз келіп тҧр.
Ана тілді қорғау –
Отаныңды сыртқы басқыншы жаудан қорғау секілді
нағыз патриоттық сезім іске асырар іс.
Бҧл іске нағыз Отаншылдық сезім керек!
Болғанда мҽдениетті патриотизм –
ешкімді қорламайтын, ешкімге кҥш
кҿрсетпейтін потриотизм керек.
Отан деген сҿздің –
отбасы сҿзінен шыққанын қазір біраз кісілер
мойындап, біраз ғалымдар дҽлелдеп болған.
Отаншылдықты ҽуелі ҽркім ҿз отбасынан бастаса...
Ошақбасында орысша сҿйлеу тҥгілі, сҿйлеміне ҿгей сҿзді
кірістіріп жібергенді ҧятқа санайтындай жобаға жеткізе алса... Сонда
ғана ҽр қазақ ана тілі алдында ҿз борышын ҿтеп шығады деп
ойлаймыз.
Осылармен қоса айтылуға тиіс, бірақ айтылмай келе жатқан бір
ақиқат бар.
Ол кҿпшілік орыстар мен орыс тілді адамдарының елу жыл тіпті
жетпіс жыл қазақ арасында ҿмір сҥріп, қазақша сҿйлемеуі,
мойындамауы, менсінбеуі...
Ендігі жерде олардың жетпіс жасқа келген қарттарының жетпіс
жыл бойы ҿз Отаным деп есептейтін Қазақстанды Отаным деп сҥйе
алмауы, қазақтарды отандастарым деп қадірлей алмауы туралы
ҽдепті тҥрде ескертіле бастауы қажет. Ҿздері Отаным деп отырған
елінің ана тілін ҥйрене алмаған дарынсыздығымен ҧялту қажет.
Орыс тілділердің ҽлгі кемшіліктері беттеріне кемшілік ретінде
жасырылмай, кҥл
-
білтеге саланбай айтыла бастауға тиіс. Мҽдениетті
тҥрде, олардың арына тимей қазақша, орысша басылымдарда жазыла
бастауы дҧрыс дер едік. Айтылмағасын олар ҿздерінікін дҧрыстыққа
санауда. Айтылмағасын, естімегесін олардың ҧрпақтары да солай
тҽрбиеленуде.
Баяғыдан бері қазақ тілін қолдап келген Терещенко мінезі біздің бҧл
ойымыздың дҧрыстығын дҽлелдейді.
Бірақ жасы жеткендерді, оқы деп, біл деп зорлау орынсыз деп
ойлаймыз.
Ал қазақ жастарына айтарымыз олар бір
-
бірімен білім
жарысында бҽсеке ретінде қабылдайтын бір тҥйсікті бойларына сіңіру,
тырысу қажет секілді... Мектеп бітіретін ҽр қазақ жасының ешкім біл
175
деп зорламаған, ешкім оқы деп бҧйырмаған, бірақ оны ҿзі ішкі
сезімімен, тҥйсік санасымен қабылдаған бір мақсаты болуға тиіс...
Олар, қазақ жастары, орыс пен ағылшын тілдерін де ана тіліндей біліп
шығамыз деп талпынатын болса...
Олар, біздің бҥгінгі ҧрпақтарымыз, егемен еліміздің болашақ
иелері, осы ҥш тілді қатар жарыстыра сҿйлейтін азаматтар болса...
Сонда біз болашақ Қазақстан ҥшін де, болашақ қазақтар ҥшін де,
ана тіліміз ҥшін де уайым шегіп, қайғы жемеген болар едік...
«Ана тілі», 3.01.2
006.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sajin-nazarbekli-v3.html?page=17#Ойланып_қарасам,_мен_осы_атақтар_мен_құрметтерге_ана__тіліме_еңбек_еткеннің_арқасында,_ана_тілімде_сөйлейтін

title: Шотан батыр есімі қҧрметке лайық тҧлға


title: Қазақ тілін толық меңгеру және

text:
4.3. Қазақ тілін толық меңгеру және
пайдалану аясын кеңейту бағдарламасы
Қазақстан Республикасының Негізгі Заңы мемлекеттік тіл
дҽрежесін бергенімен қазақ тілі
ҽзірге Негізгі Заң бекіткен мҽртебесіне
лайық ҿз орынын ала алмай келеді.
Республика тҽуелсіздігі жарияланғаннан кейін қазақ халқы ҿз ана
тілінің мемлекеттік тілге айналуына жеңілдік туатындай секілді боп
кҿрінген. Бірақ олай болмай шықты. Осы жағдай республика
жҧршылығына «неліктен?» деген сҧрақ маңында ой ойлауға
итермелейді.
Сонымен:
басты кедергі не?
қазақ тілін мемлекеттік тілге айналдыруды тежеп тҧрған
қарсылық қалай туындайды жҽне кімдер туғызады?
Қазақстанда қазақша тілді игеруге, пайдалануға кесірін тигізіп
жатырған мен кедергілер қарсылықтар тҥрін бір
-
бірлеп емес он
-
ондап
санап шығуға болар еді.
Бірақ оларды санап шыққаннан да соларды
туындатып жатырған себептер маңайында ой қозғаған дҧрысырақ
секілді.
Республикамыздың бірнеше облыстары сондай кедергілерді
аттап ҿтіп (―шешіп емес аттап ӛтіп”
деп айрықша ескертеміз)
жиналыс тілдері мен іс қағаздарын қазақ тіліне кҿшіруге шешім
қабылдай тҧрса да, сол аймақтардың ҽрекеттері кҿбіне іс жҥзінде
тындырылған жҧмыс емес екені байқалуда. Олардың бҧл істері қазақ
тіліне жандары ашығаннан туған ҽрекет екендігін байқата бастады.
Солай болуға тиіс те еді. Ҿйткені жойылып кету қаупі тҿне
бастаған қазақ тіліне мемлекет болып, ел болып тҧтастай бет бҧрмай,
бҥкіл елді, барлық оқу орындарын, барлық ҿндіріс, шаруашылық
мекемелерін қамтитын арнайы бағдарламалар жасап, олар жҥзеге
асырылмай, сан салалы ҿндірістер мен шаруашылықтар ерекшеліктері
ескеріле дайындық жҧмыстары жҥргізілмей, балалар тілі мен іс
жҥргізушілерді машықтандырмай қазақ тілін мемлекет тілі ету ҥшін
176
жасалынып жатқан қазіргі шаралар босқа тҿккен тер, босқа шашқан
қаржы болып қала бермек.
Қазақ тіліне кҿшкен мекемелердің жҧмыстарымен таныса,
тындырған істерін зердеден ҿткізе келе қазақ тілін толық қанды
мемлекеттік дҽрежеге кҿтеру ҥшін біраз дайындық жҧмыстары
жасалынуы қажет екенін мойындау қажет секілді.
Ең алдымен мойындалуға тиіс жағдайлар:
арнайы дайындықсыз қазақ тілінің мемлекеттік дҽрежеге кҿтеріле
алмайтынын мойындау;
жҥздеген жылдар бойы қалыптасып қалған тарихи жағдайлардың
елге жҽне тілге тигізген кері ҽсерлерін сарапқа салу керектігі;
тілді тазарту жҧмыстарын жҥргізу;
адамдар санасын бағыттау жҧмыстары;
тіл аясын кеңіту барысында дайындық жҧмыстарды жҥйеге
келтіру;
қазақ тіліне кҿшуге орыс тілді мекемелерді дайындау;
қазақ тіліне кҿшуге қазақ тілді мекемелерді дайындау;
қазақтарды жҽне қазақ тілін меңгеруге ниеті бар азаматтарды
«мемлекеттік тілге кҿшіру» атты арнайы дайындықтан ҿткізу
қажеттігін тҥсіну;
қазақ ҽдебиеті мен ел тарихының, ана тілі мен ҽдет
-
ғҧрпының қазақ
халқының болмысы екенін мойындау.
Осы мҽселелерді ел болып зердеден ҿткізіп, зердеден ҿткізгенді
санамен қабылдағаннан соң
барып
қазақ тілін мемлекеттік тілге іс
жҥзінде пайдалану жҧмысына кірісу ҿз нҽтижесін береді деп
ойлаймыз.
Сондай дайындықтардан кейін ғана ҿндіріс пен шаруашылықты
дайындау, ел мен тілді бейімдеу жҽне соған жҥйелі тҥрде соларға
дайындық жҧмыстарын жоспарлау қажет екені тҥсінікті бола бастайды.
Қазақ тілі мемлекеттің ішкі
-
сыртқы саясатының, шаруашылық пен
экономиканың, ҽрбір қазақстандық пен тҧтас ел санасының
сҧранысына айналғанда ғана мемлекеттік тілге айналуы қолға
алынады. Ал ондай сҧранысты
ҥлкен дайындықсыз жҥзеге асыру
мҥмкін еместігі тҥсінікті нҽрсе. Содан барып қазақ тіліне деген
қарсылықтар мен кедергілердің қазақ халқына, не қазақ тіліне қарсы
ҽрекеттен туындап жатырмаған нҽрсе екеніне кҿз жеткізіле бастайды.
Қазақ тіліне деген қарсылықтар мен кедергілерді бірте
-
бірте (бірден
емес бірте
-
бірте екеніне назар аударамыз)
жою мемлекеттік
дҽрежеде орасан зор қаржы жҧмсау арқасында, арнайы дайындалған
бағдарламалы шаралар ҿткізу арқылы, ғылыми пайымдар мен
тҽжрибелік тҧжырымдар қортындыларын зерделеу арқылы іске
асырыла алады.
177
Асыра сілтейтін баспасҿздер мен асыра сҿйлейтін қазақ тілінің
жанашырлары жазғырып келе жатқандай қазақ тілінің мемлекеттік тіл
есебінде бірден іске асып кетуіне негізгі кедергі кейбір іс
басындағылардың қазақ тіліне
қарсылығынан емес, ол жалпы орыс
тілділердің, солармен бірге қазақ тілділердің де қазақ тілін дҧрыс
пайдалана
алмайтындығын
мойындаудан
туындап
жатырған
қорқыныштарының салдарларынан.
Жай ғана мысал арқылы жоғарыда айтылған тҧжырымды
дҽлелдеп кҿрелік
.
Жауапкершілігі шектеулі бір серіктестік іс қағаздарын қазақ
тілінде жҥргізбек болды екен делік. Бірінші кедергі сол серіктестік
қызметкерлерінің сан жылдар бойы пайдаланып келген шетел сҿздері
мен техникалық атауларын ҿз беттерінше қазақшаға аудара
алмайтындығынан туындайтын болып шықты. Бҧны бірінші кедергі деп
алалық... Дегенмен олар ҿз беттерімен аудармамен айналыса
бастады делік. Бір маманы ҿз бетімен «плита перекрытия» деген сҿзді
қазақшаға аудармақ болсын...
Плита перекрыия?.. Қалай аударамыз... Жапқыш тақта дейміз
бе?.. Тҿбе жапқышы... Тҿбелік... Сол маман ойлана келе ақыры
бірнеше қазақша балама сҿз табатыны сҿзсіз... Бірақ соның тҿл
баламасы қайсысы болмақ?.. Белгісіз... Тура осындай бір мекеме
басқа жақта дҽл осындай жҧмыс жасап жатуы, қаржы шығарып жатуы
мҥмкін ғой... Мҥмкін... Себебі пайдаланар ортақ сҿздік жоқ... Екінші
кедергі...
Тіл білімінен хабары жоқ о кісілердің аудармасы ҽлгі сҿздің
қазақшасы болып шыға ала ма?.. Оны басқалар қабылдай ма?.. Тағы
кедергі...
Содан барып қазақ тіліне ҿтпек болған мекеменің қазақ тілі
алдындағы қорқынышы, ҿтуге деген енжарлығы пайда болады.
Содан барып мекеме басшыларының қазақ тіліне деген
амалсыздықтан туған қарсылықтары ҿмірге келеді.
Содан барып олардың іс қағаздарында:
Плита перекрытия –
10 дҽне
Іргетас блоктары –
10 дҽне
Пісіргіш аппарат –
1 дҽне… деген секілді пайдалануға жарамсыз
қойыртпақтар пайда бола бастайды.
Сондай мекеменің іс қағаздарына кҿз жҥгірте отырып сол
мекеменің қазақ тілінде сҿйлейтініне, іс қағаздарын қазақша
жҥргізетініне
қуана аламыз ба?..
Қазақшаға кҿшу ҥшін жалпы мемлекеттік дҽрежеде дайындық
шаралары жҥргізілмегендіктен қазақ тіліне кҿшкісі келетін жеке
мекемелер осындай кедергілерге кездеседі. Содан барып жоғары
орындар алдында ақталу ҥшін «пҽлен мекеме іс қағаздарын
қазақша
жҥргізеді» деген жалған ақпарлар жасақталады.
178
Қоғамымыз ҥшін ең маңызды мҽселелердің бірі ретінде, нақты
шешімі ҽлі табыла қоймаған бҧл аса кҥрделі ем қонбай келе жатқан
жанды тҥйінді
(халық жанымен жандас) шешу жҽне іске асыру
мақсатында бағдарлама авторы «Қазақ тілін толық меңгеру және
пайдалану аясын кеңіту бағдарламасын» ҧсынады.
Бағдарлама мектеп пен оқу орындарында, кҽсіпорындар мен
ҿндірісте, шаруашылық пен экономикада, мемлекеттік басқару мен іс
жҥргізу барысында қазақ тілін толық меңгеру жҽне пайдалану аясын
кеңейту жолындағы жҥзеге асырылуға тиісті басты шараларды
қамтиды.
Осы мақсатта автор Республика Президентіне тікелей бағынатын
«Тіл комитеті» жҽне оның қҧрамында бірнеше комиссиялар қҧрылуға
тиіс деп санайды.
Тіл комитеті
Тіл комитеті Қазақстан Республикасының қазақ тілін толық
меңгеру жолындағы жҽне қазақ тілінің пайдалану аясын кеңейту
бағытындағы тындырылатын жҧмыстарын ҧйымдастырады.
Тіл комитетінде тілімізде пайдаланылып жҥрген шетел сҿздері
мен техникалық жҽне басқа кҽсіби терминдердің қазақша
аудармалары жҽне қазақшаға аударылмай пайдаланылғаны дҧрыс
деп табылған шетел сҿздері мен басқа кҽсіби терминдердің тізімі
бекітіледі.
Тіл мҽселесіне байланысты соңғы шешімдерді академиялық
ғылыми
-
зерттеу
институттары
жҧмыстарының
қортындыларын
пайдалана отырып, жоғары, орта оқу орындарының жҽне орта
мектептің жетекші мамандарының пікірлерін ескере отырып, керек
жағдайда арнайы комиссиялар талқысынан ҿткізе отырып
қабылдайды.
Сӛздік қор жасақтау комиссиясы
Сҿздік қор жасақтау комиссиясының саны жҧмыстарының бағыты
жҽне мҿлшеріне байланысты бірнеше болуы мҥмкін. Ҿндіріс жҽне
басқа да мамандық иелерінен жасақталатын бҧл комиссия
мамандықтары бойынша іріктелген топтарды біріктіріп:
зерттеліп, сҿздік дайындалып жатырған сала бойынша
сол
салада жиі пайдалыналтын қазақ сҿздік қорын;
ҿндіріс пен шаруашылық салалары бойынша пайдаланылып
жҥрген шетелдік сҿздік қорын;
ҿндіріс пен шаруашылық салалары бойынша пайдаланылып
жҥрген қазақша аудармалар қорын дайындайды.
Комиссия дайындаған сҿздік қорларды, аудармаларды қазақ тілін
жетілдіру, пайдалану аясын кеңейту комиссиясына тапсырып
отырады.
179
Қазақ тілін жетілдіру, пайдалану аясын кеңейту комиссиясы
Тіл мамандарынан жасақталған бҧл комиссия ҿздеріне тҥскен
сҿздіктерді салыстыру, зерделеу арқылы:
зерттеліп, сҿздік дайындалып жатырған сала бойынша сол
салада жиі пайдалыналтын қазақ сҿздік қорын;
дайын аудармалардың;
аударылуға жататын шетелдік сҿздердің;
аударылмай пайдаланылатын шетелдік сҿздердің сҿздік
қорларын анықтайды.
Білім министірлігі
Қазақ тілін жетілдіру, пайдалану аясын кеңейту комиссиясы
қабылдаған қҧжаттар негізінде:
барлық қазақ, орыс мектептерінде қазақ ҽдебиеті мен қазақ тілі
жҽне қазақ халқының тарихы атты сабақтар сағатын кҿбейтеді;
қазақ тілі мамандарын дайындау қолға алынады;
барлық мектептерде «қазақша іс қағаздарын жҥргізу» атты сабақ
кіргізеді. Бҧл сабақтарда балаларға іс қағаздарын жҥргізу
мҽселесімен қоса «қазақ тілінде аударусыз пайдалыналатын
шетел сҿздері» таныстырылады;
кейбір жоғары жҽне орта оқу орындарында «Қазақша іс
қағаздарын жҥргізу» мамандығы ашылады;
«Қазақша іс қағаздарын жҥргізу» атты мектеп аралық, аудан
аралық жарыстар ҧйымдастырылады. Оны облыс жҽне одан да
басқа дҽрежелерде ҿткізеді.
Министірліктер мен ӛндірістік бірлестіктерде
Министірлік
пен
ҿндірістік
бірлестіктерге
қарасты
оқу
орындарына білім министірлігіне жҥкетелген міндеттер жҥктеледі.
Қазақ тілін жетілдіру, пайдалану аясын кеңейту комиссиясы
қабылдаған қҧжаттар негізінде:
қазақ тілін жетілдіру, пайдалану аясын кеңейту басқармаларын
қҧрады;
қазақ тілін жетілдіру, пайдалану аясын кеңейту комиссиясының
дайындаған
ресми
қҧжаттары
негізінде
ҿндіріс
жҽне
шаруашылық мемелелері «қазақша іс қағазын жҥргізу» атты
қысқаша курстар ҧйымдастырады.
қазақ тілін жетілдіру, пайдалану аясын кеңейту комиссиясының
дайындаған ресми қҧжаттары негізінде «Іс қағаздарын жҥргізу»
атты
мекеме
аралық,
аудан
аралық
жарыстар
ҧйымдастырылады. Оны облыс жҽне одан да басқа
дҽрежелерде ҿткізеді.
180
4.4
. Республика кҥні
Қазақстан Республикасы, бҥкіл ҽлемде жер кҿлемі бойынша
Россия, Америка, Қытай, Индия, Бразилия, Мексика секілді алып
мемлекеттерден кейінгі тоғызыншы орында тҧрған ел. Біздің сол
сҥйікті Отанымыз, бҥгін ҿзінің ең бір қуанышты мейрамын, Республика
кҥнін, он бесінші рет тойлап жатыр!
Кеше ғана біреудің айдауына кҿне, айтқанына бағына тҽуелді
жҥріп, Жаратқаннан да, тағдырдан да ел басына тҽуелсіздік тілеген
біздің жасымыздағы адамдар ҥшін бҧл мерекенің ерекше екенін
тҥсінуге тырысыңдаршы деп сҧрар едім, мен, жастарымызға!
Қандай қуаныш –
біздердің
тҽуелсіз Отанымыз бар!
Қандай мақтаныш –
біздердің ҧлан байтақ жеріміз бар!
Қандай шҥкіршілік –
кейбір кҿршілеріміз бас
-
басына би болмақ
боп, ордаларын ойрандап, қасиет тҧтарын арамдап, дҧшпанға таба
досқа кҥлкі боп жатқанда, біздердің басымыз бҥтін,
іргеміз берік!
Біз –
жеріміз байтақ, мемлекетіміз тҽуелсіз деп, еліміз ерікті,
халқымыз қанағатты деп мақтана алатын жағдайдамыз.
Тек қана, жеріміз байтақ еді дегенде, Ҧлы Жаратушының оны бір
тарының хауызына сыйғыза алатындығын ҧмытпасақ екен!..
Тек қана, еліміз тҽуелсіз дегенде, оның кеше ғана біреудің
боданы болғанын ҧмытпасақ екен!..
Дҥние жҥзі тарихшылары Ҧлы Дала деп ат берген біздің қазақтың
ен даласында –
бірде сақ боп бірде қыпшақ, бірде дах боп бірде скиф,
бірде массагет аталса, бірде кайсак аталып келген қазақтар осыдан
15 жыл бҧрын, біз енді Қазақстан Республикасы деп аталамыз деп
бҥкіл ҽлемге ҿз аттарын жария еткен еді.
Сол бір жылдары менің қҧрдастарым елуде болатын.
Елу жасқа жеткен шақ ата
-
баба салты мен ҽдетін ҧлтым мен
жҧртымның болмысы деп қызықтап ҥлгерер, баласы мен немересінің
балдай тҽтті ана тіліне мейірін қандырып ҥлгерер жас болуы керек еді.
Бірақ, ҿмірге саналы оймен, қарақты кҿзбен қарайтындар, біз атап
ҿткен ҽлгі қызықтарды ҿз дҽрежесінде қызықтай алмастан ҿтті...
Бала піштіріп той жасау надандықтың бір тҥріне есептелінетін.
Ҽке мҥрдесін ақ жауып, арулап қою мемлекетке қарсы қастандық
жасағанмен бірдей саналатын. Келіннің бетін беташармен емес
арақпен ашатын. Содан барып мен қазақпын дейтіндер ҧмытылып
бара жатқан ата
-
баба салтын ойлап жҥректері жараға, жандары
налаға толы болатын.
Нҽресте тілі бабасының сҿйлеген тілінде емес, басқарушының
сҿйлеген тілінде шығатын.
Біздің –
ҿмір қызығына тоймайтын жастық шағымыз да, елім
-
жерім деп қҧлшына еңбек етер қайрат пен жігерге толы есею жылдары
181
да жалған ҧранды, жалған арманды, Кеңес мемлекетінің сойылын
соғып, бос ҧрандатумен, мақсатсыз ҿтті.
Ақыры Аллатағала қазақ халқының тілегін қабыл етті. Қҧдірет
кҥші халқымызға алтын кҥнді, ақиық қыранды, аспан тҥстес аңсаған
бостандық туын қолға ҧстатты.
Сол кезде ел билігі қолында болған азаматтарымыз тарих берген
сҽтті шақты босына жібермеді. Қазақстан халқына қабілеті мен
талантын пайдаға асыра еңбек ететіндей жағдай жасады.
Міне мен де солардың бірімін. 15 жыл бойы тҽуелсіз елім мен
жеріме, халқым мен ҿз қара басыма деп еткен еңбегімнен шексіз
рахат, шексіз қанағат табумен келемін.
Ел
-
жҧртым да еңбегімді ескерусіз қалдырмады.
Абай
-
Шҽкҽрім кесенесі ҥшін ең алғашқы Маңғыстаулық боп
егемен еліміздің орденін алып, Абай ауданының Қҧрметті Азаматы
атандым. Семей Университетінің Қҧрметті профессорымын.
Домалақ ана кесенесі ҥшін ―Қазақстанның еңбек сіңірген
қайраткері‖ деген қҧрметке ие болдым.
―Хан Ордалы Сарайшық‖ кесенесі ҥшін Махамбет ауданының
Қҧрметті Азаматы атанып, Махамбет сыйлығына ие болдым.
Екі рет Маңғыстау облысы Ҽкімінің, бір рет Атырау облысы
Ҽкімінің
Қҧрмет грамотасымен марапатталдым.
Халқымның ҿткені мен болашағына арналған шығармашылық
еңбектерім маған ақын, жазушы, драматург, этнограф деген атақтарын
да жапсырып жатты. Мен бҧларды мақтану ҥшін айтып тҧрған жоқпын.
Мен бҧларды осы 15 жылда мен секілді талайлардың, осы алаңда
тҧрған сіздердің тҿккен терлерің елімізді ел қылды деу ҥшін айтып
тҧрмын.
―Ҿсер
елдің
баласы
бірін
-
бірі
батырым
дейді‖
депті
бабаларымыз.
Сол бір аумалы
-
тҿкпелі заманда Қазақстаным ҥшін деп,
қазағым ҥшін деп талай кісі қуаты мен кҥшін, талабы мен талантын
сарқа жҧмсап, елімізді осы дҽрежеге жеткізді.
Соның арқасында қазақ халқының басына бақыт қонды. Сол зор
бақыт қалай баянды болды дегенде, Аллатағалаға айтар зор
рахметіміз бар. Ол –
аумалы
-
тҿкпелі қиын кезеңде ел басында
Нҧрсҧлтан Ҽбішҧлы Назарбаевтың болғаны ҥшін айтар рахметіміз!
Қазақ халқының ең ҧлтжанды, ең саясаткер, кҿргені мен білігі мол
ҧлдарының, қазақ халқының бақытына бола жаралған ҧлдарының
Елбасшысының қасынан табылғаны ҥшін айтар рахметіміз!
Сол азаматтарымыз Қазақстан тҽуелсіздігін жариялады. Бҧ
кҥндерде Қазақстанды ҽлем танитын дҽрежеге жеткізді.
Халқымыз ―Жақсының жақсылығын айт –
нҧры тасысын‖ деген
екен. Ҽлем саясаткерлері Президентіміз Нҧрсҧлтан Ҽбішҧлының
кҿреген саясаткерлігі мен мемлекет істеріндегі даналығы туралы
тамсана да, таңдана жазудан жалығатын емес.
182
Германия Сыртқы істер министірі Ганс
-
Дитрих Геншер
―Президент Назарбаев қиын
-
қыстау кезеңде қарама
-
қарсы екі жақтың
басын қосу ҥшін батыл бастамалар ҧсынды.
Бҧл ҿте ҥлкен мҽселе, мҧның ҿзі Қазақстан Президентінің
жауапкершілігі мен мемлекеттік даналығының жоғарғы деңгейін тағы
да дҽлелдеп отыр‖, деген екен, 2002 жылы.
БҦҦ
-
ның Бас хатшысы Кофи Аннан: ―Қазақстанның ТМД
-
ның
басқа елдерінен айырмасы сонда, бҧл елде бейбіт ҿмір мен
тҧрақтылық орнап, экономикалық ҿрлеу байқалады. Қазақстан тҥрлі
ҧлттар қатар ҿмір сҥріп жатқан, этникалық саналуандық тартыстың
емес, қайта татулық нышанына айналған мемлекеттің ҥлгісі бола
алды‖ дейді.
Осыдан бір жеті бҧрын Генри Киссенжер Американың Ричард
Никсон атындағы орталығында Қазақстан Президенті Нҧрсҧлтан
Назарбаев ―Жыл Адамы‖ деп танылғанын, ол атақ алдымыздағы
жылдың қаңтар айында ресми тҥрде Нҧрсҧлтан Ҽбішҧлына
тапсырылатынын жеткізу ҥшін Қазақстанға келіп кетті. Ҽлемнің ең
сҧңғыла саясаткерлерінің бірі Генри Киссенжер соңғы жылдарда
Қазақстанда зор экономикалық серпіліс пен саяси ілгерілеушілік бар
екендігін ҽлем мойындап отырғанын айта келіп, журналистерге берген
сҧхбатында ―Мен сіздердің Президентіңіз бен халқыңызды ҥлкен
жеңісімен қҧттықтаймын‖ деген еді.
Сол ҥлкен жеңіс біздердің шҥкіршілігіміз бен қанағатымыздың
арқасында орнап отыр. Міне бҥгін ҿмір бойы басқалардың тарихын
оқып тамсанып, ҽдет
-
ғҧрпына табынып, солар тойын тойлап қуанып
келген Қазақ даласы енді ҿз тҿл мейрамдарын қарсы алатын болды.
Бҥгін еліміз шексіз қуанышқа бҿлене, байтағын шаттықа толтыра
мынау алаңға жиналып жатыр.
Қазақ халқының қанағаты мен шҥкіршілігі ҿз нҽтижесін беруде.
Жеріміз де, еліміз де жылдан жылға ілгерілеу сатысына ҿтті.
Қай заманда да елі ҥшін басын қауіпке тігетіндер болатыны
секілді, билікке қҧмар жандар да кездесіп жатады. Ел бақыты ҿздерінің
сондайлардың
қайсысының
соңына
еретініне
байланысты.
Кейбіреулері ―елім
-
жерім‖ дей тҧра, дҧрыс жол таңдай алмай адасып
та жатады.
Ел басына бостандық алған шақта, бір жеңнен қол, бір жағадан
бас шығарып, жас мемлекетіміз алғашқы жеңістерін тойлап ҥлгермей,
кейбір азаматтарымыз билікке талас атты, саяси ойындарына кірісіп
кетті.
―Елімнің табанына кірген шҿңге менің маңдайыма кірсін‖ дей
алатындарға ҿкініштісі билікке қҧмарлардың билікке таласуы емес,
солардың желсҿзіне кейбір санасы қалыптаспаған жастарымыздың
еретіні.
Бір
-
екі мысал келтіре кетейін. Ҿткен жылы Парламент сайлауы
кезінде еліміздің ең жоғарғы басшылық баспалдағының ҥшінші
183
баспасында
тҧрған
Мҽжіліс
басшысы
Жармақан
Тҧяқбай,
Маңғыстауды аралап, елмен кездескен жиындар кезінде жалынды
сҿздерін айтып, ―Отан‖ партиясының ҧсынған кандидаттарына дауыс
беруге шақырып, елді алауыз болмауға шақырып кеткен болатын.
Дҽл бір айдан соң Жармақан мырза ҿзінің кім екеніне ҿзге тҥгіл
ҿзі де баға бере алмайтын мінез кҿрсетті. Ҿзін ҿмірге келтірген
халқына, ҿзі қҧрысқан партиясына, соншама жылдар бойы ең жоғары
лауазымда қызмет атқарған мемлекетіне қарсы шықты. Олардың
сенімінен аттап кетті.
Сол қылығымен ол нені дҽлелдеді? Сол қылығымен ол бізге бар
ҿмірін жалғандықпен сҥріп келе жатқандай боп кҿрінді. Осы уақытқа
дейін сҿйлеген сҿздерінің ешқашан сеніммен емес ішкі бір есеппен
айтып келе жатқандай боп кҿрінді. Ондай кісілерге ел ноқтасын қалай
сеніп тапсыруға болады?..
11 қазан кҥні ―Орталық сайлау комиссиясы‖ барлық Қазақстан
Республикасының Президенттігіне кандидаттарға, оларды қолдау
жҿніндегі сайлау алдындағы штабтарға ―Ҥндеу‖ жариялады. Ҥндеу
барлығымызды да сайлауды заңға сҽйкес ҿткізуге, біреуді орынсыз
қараламауға, бір
-
бірімізге кҥш кҿрсетпеуге шақырды.
Елімізді демократия мен заңдылыққа, халқымызды бейбітшілік
пен келісімге шақырған сол ҥндеуге Жармақан Тҧяқбай жақтастары ҿз
ҥндерін қоса алмайтындығын мойындады.
Бҧл не деген сҿз?
Бҧл
олардың
ҿздерін
жақтаушылар
мен
сҿзіне
еріп
алданушыларды арандатудан, бей
-
берекетке апарар қозғалыстар
ҧйымдастырудан тайынбаймыз дегенді сездіргісі келгендігі болар деп
ойлаймыз.
Міне осы айтылғандар ел ішіндегі азаматтық, саяси санасы
қалыптасып ҥлгермеген, азғыруға ергіш адамдарды ҿз мҥддесіне
пайдаланғыштар, елді кҿбік сҿзді кҿпіртіп айдап салушылар халықты
ҿзіне
-
ҿзі қарсы жҧмсатуға дейін апаруға мҥмкін екендігінің мысалдары.
Сондайлардың қырсығынан бауырларымыз қырғыз бен ҿзбек елдері
ҽлі кҥнге тыныштала алмай отыр. Кеше ғана кҿшеге шыққанын ерлікке
санаған украиндар мен грузиндер ҿкінішпен сандарын соғуда.
Біздің ―Ақжолшылар‖ Киев алаңынан ―Украиндар, қазақ халқы
сіздермен бірге!‖ деп ҧран тастағанда, мен ҽлгі даңғазаның ҿтірік те,
кҿпірме сҿзі ҥшін ҧяттан жарала жаздағанмын. Оған менің атымнан,
сіздердің атыңыздан, қазақ халқының атынан сҿйлеу қҧқын кім беріпті?
Бҥгін осы алаңға, ―Ынтымақ‖ алаңына жиналғандардың кҿпшілігі
жастар екенін пайдаланып, жасымның ақыл айтар жобаға жеткенін
бҧлдап, мынау Ҧлы мерамымызда, айналайын жас ҧрпақ, адал
ниеттеріңмен Аллатағаладан Отанымызды мекен ететін халықтардың
татулығын тілей жҥріңдер демекпін!
Саяси ҿмірге ең дҧрыс кҿзқарас –
―Республика тҽуелсіздігі мен
халық тыныштығы, Қазақстанды мекендейтін ҧлттар достығы ҥшін
184
еңбек ету, байтағымызды мекендеп отырған сан тҥрлі дінге табынатын
ҧлттардың бір
-
біріне тҿзімділігін мойындау дер едім.
Айналайын ағайын! Саясат шатағы мен діни қақтығыс
ҧйымдастырудың басты мақсаты соларды уағыздаушылардың ҥкімет
билігін алу жолындағы ең бір масқара қҧралдары екенін тҥсінсеңіздер
екен деймін.
Қазақстанда дінге табынушылардың алғашқы сьезі ҿтті. Бір жеті
бҧрын ―Тҿзімділік арқылы –
рухани келісімге!‖ ҧранымен діни ғылыми
-
практикалық конференция ҿтті.
Президентіміз Назарбаевтың кҿрегендік саясатының арқасында
Қазақстанымыз тек қана экономикада емес, дін аралық тҥсіністік
мҽселесінде ҥлкен жетістіктерге жетті. Оны бар ҽлем мойындап отыр.
Елбасымыз будда мен мҧсылман арасын, христан мен католик
арасындағы мҽселелерді рухани келісімге келтіремін деп қаншама тер
тҿгіп, ҽртҥрлі діндегілерді жарастырып ҽлек болып жҥргенде, кейбір
азаматтарымыз Қазақстан мҧсылмандарының діни тҥсінігін тҽлккеке
салып, рухани араздық жолына, тҥсініспеушілік жолына, сол арқылы
діни алауыздық жолына іліктіруге тырысуда.
Сондықтан да қҧрметті бауырлар! Жолдарың болғыр жас ҧрпақ!
Еліміздің тҽуелсіз туы мҽңгі желбіресін десек ―Халық бақыты –
елдің
ауыз бірлігінде‖ деген қаситті тҥсінікке ойымыз бен
санамызды
бағындыра тірлік етуіміз қажет.
Ел
тҧрмысының
жақсаруы,
мемлекет
қуатының
артуы
революцияда емес, эволюция жолымен дамуда екенін тарих дҽлелдеп
берген. Революция тҿңкеріс, барды тҽркілеу деген сҿз.
―Тҿртеу тҥгел болса тҿбедегі келеді, алтау ала болса ауыздағы
кетеді‖ деген қазақ халқының ғажап даналығын мойындағандар ғана,
―Береке
-
бірлік‖ деген рухани қазынаға қҧмарлар ғана ҧлттық
мейрамдарын бҥгінгідей салтанатпен, бҥгінгідей жарқын жҥзбен қарсы
ала алатын болады.
Қҧрметті жерлестер мен қала
қонақтары!
Республика кҥнімен тағы да қҧттықтап, барша халқымызға бірлік,
тҧрмыс
-
тіршілігімізге береке, ҿздеріңізге денсаулық тілеймін!
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sajin-nazarbekli-v3.html?page=18#Министірліктер_мен_ӛндірістік_бірлестіктерде

title: Қазақ тілін толық меңгеру және


title: Тойлардан тҥйген ойлар - Сайын Назарбекҧлы

text:
4.5.
Тойлардан тҥйген ойлар
Алла тағала, Шыңғыс топырағынан, адам пендесiнiң бойына сiңе
алар барлық қасиеттерiне ие етiп, ерекше махаббатпен жаратып, қазақ
халқының маңдайына бере салған ҧлылары
-
–Абай мен Мҧқтардың
ЮНЕСКО
кҿлемiнде
тойлаған
мерейтойларының
басымызға
бостандық орнаған шаққа сҽйкес келе кеткенi –
елдiң елдiгiн,
халқымыздың қасиетiн бҥкiл адамзат алдында танытуға арналған
кҿрнектi қҧралдай, ҿткiзiлген ашық сабақтай, ҽсерлi болды.
185
Абай тойы –
дархан далада туып
-
ҿскен дархан елдiң пейiл
-
ниетiнiң шексiздiгiн, бейтанысына астындағы жалғыз атын тҥсiп
беретiн мҽрттiгi мен орынсыз шашпа қонақжайлығын кҿрсетуге арнайы
ҧйымдастырылған ашық сабақ секiлдi той болған
-
ды. Бҧл той –
ойланып iстемей опынып жататындығының, қасықтап жыйнағанын
ожаулап тҿгер жҿнсiз ысырапшылдығының, орынды жерiнде ойып
берер жомарттығының, бiр сҿзбен айтқанда ―қазақшылығының‖ кҿрiнiсi
iспеттес едi.
Абай тойы –
қазақ халқының осы заманға дейiнгi бар ҿмiрi мен
ҿнегесiнiң, бар мiнезi мен iс
-
ҽрекетiнiң, бар ҿнерi мен ҽдетғҧрпының
екi
-
ҥш кҥнге сыйғызылған ҥлгiсi, макетi секiлдi болып кҿрiнiп едi, бiзге.
Бiздiң пайымдауымызша бҧл ҿмiрде кездейсоқ ештеңе де болуы
мҥмкiн емес…
…Шыңғыс ханның осы ауылда, Хан тауының басында хан
кҿтерiлуi кездейсоқтық емес!…
…Жидебайдың Евразияның кiндiк тҧсына сҽйкес келуi
кездейсоқтық емес!..
…Жидебайдан
екi
бiрдей
Ҧлының
шығуы,
олардың
мерейтойларының ЮНЕСКО дҽрежесiнде қатар аталып ҿтуi, ал сол
тойлардың ҧйымдастырылуының да жер шарының екi полюсiндей
қарама
-
қайшылығы –
бҧ да кездейсоқтық емес…
… Бҧл бiзге берiлген сабақ!… Ғибрат аларлық белгi…
Алдыңғы той туралы кҿп айтылды, бiраз жазылды. Бiз соңғы той
туралы аз ғана ой толғамақпыз.
Абай тойы мен Мҧқтар тойына шақырылса бармай қалар қазақ
баласы табылар ма, сiрҽ? Олай болса он миллион қазақты, он алты
миллион қазақстандықтарды Жидебай маңы, Бҿрiлi басы орналастыра
алар ма?
Соңғы тойда алдыңғы тойдан қортынды шығарылғандай.
Мҧқаңның тойына –
не туысқандық, не замандастық қақысы бар, не
Мҧқана шығармасын зерттеп еңбегi сiңген, не той дайындығына тер
тҿккендер шақырылыпты. Той қонақтары: ―тойға барсаң тойып бар‖,
―той дегенде қу бас домалайды‖ деген ата мақалдарын толық
тҥсiнетiндерден таңдап шақырылғандай екен. Бҧл тойда шапан
кигiзбедiң деп шатасқан, тҿрге таласып абырой тҿккен, мас болып
масқараға ҧшыраған ешкiмдi де кҿрмедiк. Атақты академиктер мен
атақсыз азаматтардың, қҧрметтi қайраткерлер мен қарапайым
қҧрылысшылардың бiр автобуста қатар отырып сапар шеге
алатынының қуҽсi болдық. ―Орамал тон болмайды, жол болады‖
қадесiмен тойдан тҽберiкке берiлген былғары папканы кемсiнген ешкiм
болмады. ―Тойдан сарқыт‖ есебiнде ҥймiзге алып келген екi таяқ
шҧжық балашағамызға Мҧқаңның ҿзi берiп жiбергендей ҽсер етiп,
кҿршiлер шақырылып, барлығы да пiссiмiлласын айтысып, ―Мҧқаңа тие
берсiн‖ десiсiп, бет сыйпасып жатты.
186
Бiр атап ҿтерлiк нҽрсе, ол –
екi кҥндiк тойдың барлық басты
уақиғаларының бағдарламада кҿрсетiлген мезгiлiнде басталып жатуы
болды. Ойлана берсе мақтауға тҧрарлық кезеңдерi кҿп секiлдi. Тойдан
алған жалпы ҽсерлердi тоқтата тҧрып мен ҿзiм риза болған екi нҽрсе
туралы ерекше тоқталып, ел назарын аудармақпын.
Бiрiншiсi. Маған туа бiткен сараңдық па, ҽкеден алған ҥлгi –
ҥнемшiлдiк пе, менi ерекше шаршататын нҽрсе –
орынсыз шашпалық,
орынсыз ысырап. Арқа қазақтарының ҥйiне қонақ болып кҿрiп пе едiңiз
–
бiр адамға дайындаған асын он адам тауысы алмайды. Сол кезде
мен алдымдағы қамыр да салмай қойылған табақ
-
табақ ет пен, табақ
-
табақ қазы
-
қартаның босына ысырап боларын ойлап қазағымыздың
оңтҥстiк ҿлкелерiндегi бауырларымыздың ―қамыр ауқатына‖ аңсарым
ауып кетедi. Мырза бол –
кiм қарсы! Дастарханың мол болсын –
кiмге
зиян! Қонағыңа пейiлдi бол –
кiм орынсыз дер!
Бiрақ есеп керек емес
пе?… Жоба деген ҿлшем қайда?…
Орынсыз шашпалық мырзалықтан гҿрi ақымақтыққа жақын.
Тойды ҧйымдастырушылар осы мҽселе бойынша менi қатты риза
еттi.
Екiншiсi. Халқымыздың соңғы кездерде бойына сiңiп келе жатқан
бос сҿздiлгi!… Ҽсiресе тойлардағы тост!… Жаныңа берер нҽрi жоқ,
тойына берер сҽнi жоқ, шексiз қайталанып жалықтырып жiберер жел
сҿздер… Бiз осы тойда ―аз сҿйлер де, кҿп тыңдар‖ дҽрежесiне
кҿтерiлген ағайындарды кҿрiп ―иҽ, сҽт!‖ деумен болдық.
Бҧл тойдан бiз байқаған тағы бiр жақсылықтың нышаны, ол –
осы
тойда арақтың аз iшiлуi болды. Жҽй халықтың ортасында жҥрiп
қҧлағымызға қҧйылып, санамызға сiңiп қалған ақиқаттай бiр ҧғым бар.
Ол –
артистер мен жазушылардың шектен тыс араққҧмарлығы… Бҥкiл
тҧқым
-
теберiнiң, ауыл
-
аймағың, бота
-
тайлағың ҥлгi тҧтып, ҿнеге
алатын, ҧқсап бағуға тырысатын осы кiсiлер мҥмкiн ҿз бастарындағы
парасат жҥгiн тҥсiне бастаған болар, ҽйтеуiр осы тойда арақ аз iшiлдi.
Менiң ойымша бҧл да кездейсоқтық емес…
Абай ҿткен заман соңы болса, Мҧқтар жаңа заман басы
.
Абай
–
мҽңгiлiкке
қҧйып
тастаған
бiздiң
қазақтық
болмысымыздың тҧрпатындай болса, Мҧқтар –
жаңаға бейiмделе
алатын, керек кезде иiле салатын, тау мен тасты аттап ҿтпей солар
арасынан жылға
-
жылға жол тауып, бҧлақ қҧрап, сол тамшыларды
бҥкiл дҥниежҥзiлiк мҧхитқа жеткiзе алар ҿмiршендiктiң басы секiлдi.
Егер Алла тағаланың бар екенiн мойындасақ, онда кездейсоқтықтың
болмайтынына сенемiз. Мҧқаң тойы –
алғашқы тойдан қортында
шығарған, адам қарым
-
қатынасының бiр
-
бiрiне деген пейiлi тек қана
қымбат сыйлық тартып, ерекше қҧрметтеуден тҧрмайтынын, керiсiнше
барлық нҽрсенi ҿз жобасында бейнелеу екендiгiн, ―кҿрпеңе қарай
кҿсiл‖
деген
бабаларымыздың
экономикалық
аксиомасын
мойындаудың басы, солай тҥсiне жҥрiп ҿз тегiндi қҧдай жаратқан
кҥйiнде, ата
-
бабаң қалыптастырған қалпында таныстыру болды.
187
Екi той!… Екеуi де қазақтардың тойы!… Екеуi де бiр жерде ҿттi…
Бiрақ бiр
-
бiрiне айырмашылығы аспан менен жердей!… Нелiктен?…
Мен қазiр, қымбатты оқушылар –
Сiздерге, сол екi тойдан ҿзiм
қуҽ болған бiр
-
бiрiне ҧқсас екi уақиғаны ҽңгiмелеп бергелi отырмын.
Бiрiншi уақиға
-
Абай тойынан. ―Абай –
Шҽкҽрiм‖ қҧрылысы
ақталған кезi. Облыс басшылары кезектi бiр ―планеркасын‖ салынып
бiткен алып кесененiң ҥстiнде ҿткiзiп жатыр… Ендi бiр сҽтте жыйып
тақырыбы Абай тойы мен Семей малының
ара қатынасына ауды.
Облыс пен аудан ҽкiмдерiнiң арасында болған ҽңгiменi ешнҽрсе
қоспай ҿз кҥйiнде келтiрелiк.
Ҥлкен Ҧлық: Сiзге Бҿрiлi мен Жидебай арасында, жол бойында
бiр де бiр мал болмасын деп тапсырылған жоқ па едi?
Кiшi Ҧлық: Жидебай мен Бҿрiлi арасын екi машинамен кезек
кҥзетiп тҧрмыз. Мал қарасын ҿшiрдiк.
Ҥлкен Ҧлық: Олай болса Қасқабҧлақ тҧсында қалайша асфальт
ҥстiнде жылқының жас тезегi жатыр? Бҧйрық неге орындалмаған?
Кiшi Ҧлық: Кедейсоқ жолды кесiп ҿткен жолаушының атынан
тҥскен болар, ҽйтпесе бiз бҧл бҧйрықты орындау ҥшiн нақтылы
шаралар қолданып жатырмыз…
Қазақ халқы ҿз билiгiн ҿз қолына алды деп кҥпiлдеймiз. Ҿз
ҿнерiн, ҿз болмысын сақтай алдыңғы қатарлы ел қатарына
қосылармыз деген ҥмiт бҽрiмiздiң ойымыздан бiр сҽт шығып кҿрген
жоқ. Сонда қазақ халқының ноқтасы осындайлар қолына да
ҧстатылатын болса жаңағыдай асыл арман қалайша жҥзеге аспақ?…
Бҧл, ҽрине, қазақ тойын қазақ еместерге басқартудан туған
оспадорсыздықтар…
Екiншiсi уақиға –
Мҧқтар Ҽуезов тойынан. Адам толы автобустар
Семей
–
Қарауыл жолынан Бҿрiлiге бҧрыла бастады… Ғажап… Менiң
жҥрегiм, ауыл баласының жҥрегi, қатты бҧлқынып кеткен едi…
Ҧмытыла бастаған, ҽрқашан сағынышпен еске тҥсер, баяғы қазақ
даласының,
қазақ
ауылының
кҿрiнiсi…
Жол
жиегi
(ҽдейi
ҧйымдастырылған) толған мал. Қора
-
қора қой!… Келе
-
келе тҥйе…
Табын
-
табын сыйыр!… Ҥйiр
-
ҥйiр жылқы!… Автобуспен жарыса шауып
келе жатқан, сҽндi ҧлттық киiмдер киген қазақ жастары… Тымағын
бҧлғап жолаушыларға қошамет кҿрсетiп жол жиегiнде қалып бара
жатырған малшылар… Мен сол сҽтте ҿзiмдi қатты бақытты сезiнген
едiм!… Бiлегiмнiң қылшықтарынан бастап жан
-
дҥниемдегi барлық
сезiм бҧлқына оянып, ҿз басым сол тойдан бҧйырған ең ҥлкен ҥлесiме
ие болған сҽтiм едi…
Мiне екi уақиға, екеуiнiң арасы бiр
-
ақ жыл. Тақырыптары мал
туралы болса, ҿткен жерi бiр жер.
Бҿрiлiден Жидебайға жол тарттық (Мҧқаң тойы). Жол бойында
бiзбен бағыттас, жарасып бара жатырған салт аттылар… Сау болғыр
автобус жҥргiзушiлерi жҥрiсiн сҽл тежеп, аттарды жақсы кҿрiп отыруға
188
мҥмкiндiк жасады…Аттардың қҧйрық
-
жалы ҿрiлген!…
Балалардың
арқаларында сандық белгiлер… Байқап қарасақ, кҽдiмгi –
―Аламан
бҽйгi!‖…
Автобустар ―Еңлiк
-
Кебек‖ ескерткiштерiнiң маңына тоқтай
бастады. Ҧйымдастырудың жоғарғы бағасындай боп тойшылар бiр
жоба жыйнақталып бола бергенде, жҧлқына, қайда менiң бас жҥлдем!
–
дегендей боп, екi кҿзi шарадай жанып, қара терге малынған жирен
сҽйгҥлiк те жеттi. Жиреннiң ҥстiндегi ―қара домалақ‖ баланың қолына
автомашина кiлтiн ҧстағандағы қуанышын кҿргенде:
Ей, Алла тағала!… Барлық бала бiткеннiң кҿзiн сондай қуанышты
ете
гҿр деген тiлек ҿз
-
ҿзiнен кҿкiрекке орала кетедi екен…
…Қасиеттi қазақ жерi!…
…Ҧмытылмаған қазақ ғҧрпы!…
…Озып келген арғымақ!…
…Баланың бақытты жанары!…
…Анаңның кимешегiн киген кемпiрлер!…
…Ҽкеңнiң шапанын жамылған қарт кiсiлер!…
…Кҿңiлi кҿтерiңкi ел!…
…Осылардың барлығы жақындап қалған жақсылықтың, баянды
бақыттың басындай боп, бҥкiл ел болып тойлар Ҧлы Тойдың
хабаршысындай ҽсер еттi. Iштен елге тiлек тiлеп тҧрдық…
Ең Ҧлы Той жақын болғай!…
Бiз тек қана басымызға азаттық алған жоқпыз, бiз
қазiр
бақыттымыз
да! –
дейтiн болалық…
Бiз тек қана тоқ емеспiз, бiз шетiнен баймыз да! –
деп жар салар
кҥнге
жетелiк!
–
Бiз тек қана ҿнерлi, бiлiмдi емеспiз, бiз бҥгiн бҥкiл дҥние
жҥзiндегi барлық халықтардың алдыңғы санатындамыз! –
деп, кеуде
соғар заманға жетелiк!…
…Мен осы мақаланы осындай жоғары нотада, дҽл осы жерде
аяқтағанды жҿн кҿрдiм. Тек қана аяқталған мақалаға қоса кетерiм –
тойды ҧйымдастырушыларға, ҥй тiгiп, дастархан жаюшыларға деген
ыстық ықыласты рақмет!… Тойларымыз кҿп болғай!…
28.09.1997 жыл
4.6.
Наурыз мейрамына
Ҽлемде сан тҥрлі ел бар. Сол елдерде сан тҥрлі халық бар.
Солардың ҿздеріне тҽн сан тҥрлі мейрамдары да бар.
Солардың ішінде, біздің ойымызша, ең орынды, ең қасиетті
мейрам –
Наурыз мейрамы болар!
189
Табиғат пен
тамырлас, жаратылыс пен ҥндес нҽрселердің бҽрі
де қасиетті. Сондықтан олар халық кҿкірегінен мҽңігі орын алады,
ешқашан жадынан жоғалмайды.
Біздің тҥркі халықтарының, жалпы шығыс елдерінің кҿпшілігі
Жаңа Жыл деп қабылдайтын Наурыз мейрамы солардың бірі.
Табиғат
пен тамырлас, жаратылыс пен ҥндес жатқан қҧбылыс.
300 жылдай бҧғауда, 70 жылдай қҧрсауда болған еліміз
егемендігін алған шақта, қазақтығымызды қалпына келтіреміз деп
алғашқы есімізге алғанымыз 22 Наурыз болуы тегін емес болар.
Ҽлі есімізде: Алғашқы тойлар... Наурызға тігілген алғашқы
қазақтың киіз ҥйлері... Аламан бҽйгілер...
Содан бері 15 жылдай уақыт ҿтсе де Наурыз кҥннен кҥнге,
жылдан жылға ҿз қадір
-
қасиетін арттыра тҥсуде.
Міне Қазақстанымызға сол Ҧлы Мейрам, қазақтың ең Ҧлық кҥні
Кҥн мен Тҥннің теңелген кҥні, жарықтың қараңғыдан ілгері тҥсер кезі
тағы да елімізді қуанышқа бҿлегелі келіп қалыпты.
Мейрам қҧтты болғай, бауырлар!
Наурыз шаңырағымызға шаттық ала келгей, ағайындар!
Биылғы Наурыз қазақстандықтар ҥшін ерекше кезеңге сҽйкес
келіп отыр. Ерекше кезең дейтініміз, Президент сайлауының нҽтижесі
кҿрсеткендей, халқымыз –
ауызбірлік деген қасиетті межеге бет
алғанын байқатты!
Қазақстан халықтарының –
Елбасына деген сенімі мен
болашаққа деген ҥміті бір арнамен қосыла ағар шағына жетіпті
!
100 кісінің 90
-
нан астамы ҿздерінің бақытты болашағын тек қана
Елбасының саясатынан іздеуде!
Бҧның аты –
елдің ауызбірлігі!
Сондықтан да мен бҥгін осы ҧлы мейрам кҥні барлығыңызды сол
ауызбірлікке бет алғанымызбен де қҧттықтағым келіп отыр!
Аузы бірлер Алла Тағаланың рахымына бҿленбек!
Елі тыныш болмақ, халқына бақыт орнамақ!
Ҽр пенденің де арманы сол болар!
Жаңа Жылымыз қуаныш пен шаттықтың, келісім мен
ауызбірліктің жылы болғай!
03.03.06. Ақтау.
8-
Наурыз әйелдер кҥні!
Жас кезімізде 8
-
Наурыз кҥнін асыға кҥтіп, сол кҥнге орай бір кісіге
алыста болса сағынышты хат жолдап, жақында болса бар қҧрметімізді
кҿрсетіп жататынбыз.
Енді жас жетіп ҽйелге деген сҥйіспеншілік сезімінің орнын басқа
сезімдер ала бастаған шақта біз ―ана бақыты‖ деген сҿз тіркесіне мҽн
беретін болдық.
Ана атына қай заманда да қҧрмет кҿрсетіген.
3 қыз ҿсіріп, отау тіккізген ана ҧжмаққа барады дейді...
190
Бала анасын Қағбаға ҥш рет арқалап барса да ана сҥтін ҿтей
алмайды дейді.
Ҽуелі кімді қҧрмет тҧтқан дҧрыс деп сҧраған кісіге
Пайғамбарымыз ―ҽуелі анаңды‖ деп ҥш рет қайталап барып, сосын
―ҽкеңді‖ деген екен.
Барлық жігіттердің, барлық ҽкелердің, барлық нҽрестелердің
сҥйіспеншілік сезімінің қозғаушысы болып тҧрған, соны оятып берер
Ана деген халық қашан да, қай елде де қҧрметті.
Мейрамдарыңыз қҧтты болғай ардақты аналар!
Кҿктем мейрамдарың сіздерге де зор сезімдер сыйлағай қҧрметті
қыздар!
Елімізде ерсілеу естілетін бір мҽтел бар. ―Қапияда қатын табады‖
депті бабаларымыз. Бірақ қатын сҿзі ол заманда басқашалау
тҥсінілген болар. Сол сҿздің растығын кеше ғана еліміздің басына
тҥскен аз кҥнгі қиыншылық дҽлелдеп берді. Сол кезде аналарымыз
бен қыздарымыз ала қапшығын арқалауға арланбады. Бізді, ерлері
мен балаларын аман
-
есен қиын кезеңнен алып шығуға еңбек етті.
Осы Ҧлы мейрам қарсаңында мен ҧл
-
қыз ҿсіріп отырған барлық
аналарға, ҧрпағымыздың болашағы қыздарымызға сҥйіспеншілік
сезімімді білдіре отырып, ей, Алла Тағала оларды бақытты ете гҿр деп
тілек тіледім!
Ҿсірген ҧрпақтарының бақытын кҿрсете кҿр деп тілек тіледім!
03.03.06
4.7
. «Парыз» деген ҧғымның айтары мол
Бҥкiл ҽлемнiң алтыдан бipiн алып жаткан алып империяға кiрген
ҽр тҥрлi ҧлт ҿкiлдерi, ҽрқайсысы ҿз шаңырағын кҿтеpiп, ҿз ошағынан
тҥтiн тҥтетiп жатқан осы шақта қазақ ата ҧрпақтарының қамсыз қалуы,
бiрiншiден, ҿзiңнiң, екiншiден, ҧрпағыңның, ҥшiншiден. ата
-
баба
аруағының алдында кешiрiлмес кҥнҽ болар едi.
Сондықтан барлық қазақ баласына —
мансаптысы мен
мансапсызына, данасы мен шаласына, пысығы мен момынына,
ынталысы мен ынжығына, ҽңгҥртi мен
мҽңгҥртiне, тiптi қазақтың,
қолынан ел болу қайдан келсiн дейтiн басының дымы кеппегендерiне –
барлығына ел атынан койылатын 6ip талап, 6ip сҧрақ болу керек. Оны
талап де, сҧрақ де –
жалғыз ғана аты бар. Ол –
парыз.
Неге десеңiз кешегi ата
-
бабаның аруағын аузына алғанды дiншiл
деп, ҧлт алдындағы борышын ҿтегендi ҧлтшыл деп, халқының
ертеңгiсiн ойлағанды сҧмсың деп, ана тiлiн ардақтағанды жаусың деп
ат қойып, айдарыңды ерiп жатқан заманда парыз cҿзi қазақтың тiлiнен
тҥсiп қалуға айналды.
Масқара болып ата
мен бала соттасып, алимент алатын шаққа
жеттiк, ортамыздан анасы нҽрестесiн, баласы ҽкесiн жетiмдер ҥйiне
191
тапсыратындар шықты. Апаны «мама» дейтiн, кҿкенi «папа» дейтiн,
аузымыздан арақсыз ас жҥpмeйтiн, қазақша 6ip ауыз ҿлең айтсаң,
аудармасын
қосып
айтатын
«мҽдениетке»
жеттiк.
Жоспар
орындаймын деп арғымақты етке тапсырдық, ақбҿкендi аспаннан
қырдық. Асылың азды, қымбатың тозды, осылар туралы сҿз қозғаған
iстi болды, ҽпер6ақан ағаиынның делебесi қозды. Парыз ҧмытылды.
Miнe, ендi тҽуелсiз ел болдық. Империя ҿзiнiң бҧйдасын қолынан
шығаруға айналды. Бҧл мҥмкiн, тарихи мiндеттi қҧ6ылыс болар, бiрақ
мен ҿзiм осы аласапыранда 6илiгiмдi мықтаймын деп қателескенге де,
мықтыдан да мьқты боламын деп жағалacқaғa да, ҽрине, қазақ
халқының тҽуелсiздiгiн қамтамасыз еткен қазақ азаматтарына да
алғысымды аямаймын. Ең бастысы бостандыққа кол жеткен сияқты.
Алда жалғыз
-
ақ мақсат –
қол жеткендi баянды ету.
Ойланатын 6ip нҽрсе –
басы бостың бҽрi бостандықта ма? Қадыр
ақынның бiр ҿлең жолын сҽл ҿзгертiп айтсақ ―Қазақ болып туу оңай
болғанмен, қазақ болып қалу кҿп қиын» болып тҧрған бҧл заманда
барлық қарындастың арман
-
мақсаты ҿз ошағының оты мен қарақан
басының қамын қазақ ретiнде қамдауы керек, басының бостандығын,
арының тазалығын қазақ бола жҥрiп қамтамасыз етуi
мiндет.
Ол ҥшiн не қажет? Ойланып қарасақ, ат шаптырып iздеу салатын
ештеңенiң
қажетi жоқ екен. Бар 6oлғaны –
парыз деген қасиеттi сҿздiң
бар екенiн еске алсаң болғаны. Алдымен ҧлтыңның жҽне ата
-
бабаның
рухы сiңген, ҿзiңнiң қаның мен тҽнiң жаралған топырақ алдындағы,
содан кейiн ҿзiңдi қоршаған адамдар алдындағы, ең соңында ҧрпағың
мен болашағың aлдындaғы мiдетiңдi еске алсаң болғаны. Тек есiңе
алып қана коймай, қолыңнан келгенiңше iсiңдi адал орындап жҥрсең,
барлық уақытта саған алдымен адам атын берген,
содан соң қазақ
атын берген қасиетке табына жҥрсең болғаны.
Парыз деген қасиеттi сҿз барлығымызға да ҿткенге бас июге,
тiршiлiк ҥшiн кҥресуге, болашақты ойлауға мiндеттейдi.
Парыз алдында адал болайық, ағайын.
Парызға адалдық тҽуелсiз ел болып қалуыңды, ҧлт ретiнде
бостандықта болуыңды қамтамасыз етедi.
Ҧлт бостандығы деген не? Ол ҿзiңдi
-
ҿзiң сыйлай бiлу, ҽдет
-
ғҧрпыңды қастерлеу, ана тiлiңдi ардақтау аруаққа бас ию...
Аруаққа бас игеннен, тҧсынан ҿтiп бара жатып «желей гҿр, жебей
гҿр» деп бет сипағаннан, тҥсiңе кiрген қарттарыңның аруағына арнап
жетi шелпек қҧдайы нан пiсiргеннен, ҿзiңнiң кҿңiлiңдi тазартқаннан
басқа, ҧрпағьңа ҥлгi бергеннен басқа келiп
-
кетер зиян бар ма? Кейбiр
кҿзi ашық деген журналистерiмiз қыста аштан қырылған қойда
шаруасы жоқ, шалдардың садақаға сойған малый санайтын болыпты...
Ата салтын ардақтау жаныңды тазарта тҥспей ме? Басқа ел
мҽдениетiн ардақтағанда тапқанымыз –
арақ қҧйылған ыдысты
ардағыңдай қастерлеп жоғары кҿтерiп тҧрмасаң, аузыңа ас, кҿкiрегiңе
ой тҥспей
-
тiндей болмады ма? Iшпейтiн қарттарымыздың ҿзi соны
192
ҧстамаса сҿйлей алмайтын жағдайға жетпедi ме? Сонда тапқанымыз
не? Жиын
-
тойда қаншама сағат сарылып отырып тост айту
мҽдениетке айналды. Атадан ҿнеге кҿрмеген жастан ертең
ештеңе
дҽметуге хақың жоқ. Осы кҥнi жастарды мҽңгҥрт деп атауға қҧмарлар
кҿбейiп кеттi, ал егер ондайлар бар
болса, оны iстеген бiз ҿзiмiз –
ҥлкендер екенiн мойындағымыз келмейдi.
Бҧрын қазақтың жауы арақ дел саналы азаматтар айтып жҥретiн.
Ендi одан да қауiптiлеу тағы 6ip жау косылды. Ол –
қҧмар оиыны,
карта. Ауылдық жерлерде қонаққа шақырылған азаматтар ҿзiнен 6ip
-
екi шыны шайды кҿп iшкен кiciнi ала кҿзiмен атып отыратынды
шығарды. Miнiп келген машинасын ҧттырып кеткендер де болыпты.
Қонаққа жиналған азаматтардың аузы арақтан, қолы картадан
босамаса, сонда ол не? Ҧрпағың не кҿредi, не естидi? Сол ҧрпақтың
бҥгiн бiраз азаматтарды қонаққа шақырдық дегенде кҿретiнi —
бipгe
келiп, жалғыз қайтқан ҽйелдер ме? Ҽлде кҿк тҥтiннен кҿрiнбей, тiлi
анда
-
санда жҥз грамм сҧрауға келген «азаматтар» ма? Ҽлде таңертең
сабаққа барайын деп кiтабын iздегенде кҿpepi отырған
-
отырған
жерiнде киiмшең қҧлай кеткен, босаған арақтың шҿлмегiне ҧқсап сҧлап
жатқандар ма? Miнe, осыдан барып 6iздiң балаларымыз азамат
дегеннiң кiм
екенiн таниды, азаматшылықтың деңгейiн пайымдайды.
Осындайлар «мен қазақпын» деп кҿкiрек қақанымен ҧрпақ алдында
кешiрiлмес кҥнҽға батып, қазақты мазаққа айналдырып жҥр.
Miнe, ағайын, ҿз елiңдi ҿзiнiң ҧлттық мҽдениетi бар, сҧратпай
танылатын ҿзiндiк келбетi бар ел ретiнде
кҿргiң келсе, азаматтык
парызыңды адал аткар.
Парызына адалдың –
ары таза.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сайын Назарбекҧлы - бет 20

text:
4.8.
Жеті ата
―Жетi атасын бiлмеген –
жетесiз‖ –
дептi аталарымыз. Бiрақ
кҿбiмiз ата
-
бабамыздың ―жетi ата‖ дегендегi ойына, кiсiнi бiр ҿлшемнен
жетi ҿлшемге жеткiзетiн, сызықтық ҧғымнан кеңiстiк ҧғымға
астастыратын, мағынасы ауқымды, азаматтығын кеңейте, арқалар
жҥгiн ауырлата тҥсетiн дана философиясына тар телпек кигiзiп жҥрмiз.
Ҿзiмiзге ҽкелерiмiз ―жетi ата‖ мағынасын тҥсiндiргенде: ―бiрiншi атаң –
ҿз атаң, екiншiсi –
нағашы атаң, ҥшiншiсi –
кiндiк атаң, тҿртiншiсi
--
ҿкiл
атаң, бесiншiсi –
сҥндет
атаң, алтыншысы –
пір атаң, жетіншісі
–
қайын
атаң‖ деп тҥсiндiретiн. Ҿз атаңды ҽкеңнен бастап, сонау Нҧх
пайғамбарға дейiн тарата бiлуiң парызың
,
жҽне олар туралы
қыз
алыспас жердегi туыстарыңа дейiн бала
-
шағаңның алдында ҽңгiме
қылып отыру кiсiлiгiңнiң бiр белгiсi деп те қоятын.
Былай қарағанда, ҥйренуге еш қиындығы жоқ осы азғантай ғана
естелік бiлiмнiң ҿмiрiңде атқарар маңызының ҿте зор екенiн бiз ендi
жасымыз елуге келгенде бiлiп жҥрмiз. Сапарлас болып қалған кез
193
келген кiсiмен терең тамырлы тарихыңның бiр жерiнде тағдырың
тҥйiсiп жатады. Осы арада аталарымыздың жҥз, ру сҧрасуы туралы
ойымызды ортаға сала кетелiк.
―Жҥзге бҿлiнгеннiң жҥзi кҥйсiн‖, –
дейдi. Қандай ауыр сҿз… Бiз
аталарымыз ру сҧрасқанда шетке тебу ҥшiн емес, керiсiнше жаңа
танысының қандай да болмасын ҿз ҧрпағына бiр жақындығын табу
ҥшiн сҧрайтынын ҧмытқан сияқтымыз. Ал сҧрасқандар қазақтың сан
ғасырлық тарихынан екi ел арасында болған бiр жақсылықты тауып
алып, ―қарға тамырлы қазақпыз‖ деп шҥкiршiлiк етiп жататын. Ендi бҧл
кҥнде: ―Шырағым, руың кiм едi?‖ –
деп сҧрауға жаңағы ауыр сҿздi айта
сала ма деп қорқатын болдық. Халқымызды бiрлiкке шақырған сҿздiң
мағынасын тҥсiнбеген кейбiр мҽңгҥрттердiң ҿздерiнiң ҧлттық ҥрдiсiн
ҧмытқанын байқатпау ҥшiн бiреу оны есiне салса маңдайын айырып
жiберетiн сойылы қылып алды. Ҿзiмiзден басқа ешбiр елде
кездеспейтiн тҿл мҽдениетiмiздiң тамырына балта шабар бҧндай бҧра
тартудың тигiзер пайдасынан зияны кҿп пе деп қаламын. Пиғылы арам
адамдар ру таратып бiлмек тҥгiл, атасының атын бiлмесе де, қолына
тҥскен билiктi есебiн тауып қарақан басына пайдалануға тырысады.
Бiрақ ол жҥзге бҿлiнгеннiң қырсығы емес, пасықтықтың қырсығы.
Адамды адамға бауыр ететiн дҽстҥрiмiздiң бiрi –
―ҿкiл ата‖ мен
―ҿкiл бала‖. Жетiм
-
жесiрге
қайырымдылық кҿмек кҿрсету мақсатымен,
немесе бiреулермен жақындасу мақсатымен ҿкiл ағайын болғандар
туған ҽке, туған баладан кем қатынаста болмаған. Ҿкiл ағайындардың
бiр рудан болмағы мiндеттi емес. Кез келген кiсi жарлы
-
жақыбайға,
жетiм
-
жесiрге ҿкiл ҽке болады да, ҿкiл баласының ҿз қолы ҿз аузына
жеткенше қамқорлығына алады. Ҿкiл ағаындардың балалары бiр
-
бiрiне ҥйленуге болмайды. ―Ҽкемнiң ҿкiл қызы
едi‖ деп Сисембай деген
кiсiнiнің ҽйелін
ҽкем ҿмiр бойы қатты қҧрмет тҧтып ҿтiп едi.
―Пiр ата‖ деген сҿз де кейбiр кiсiнiң қҧлағына тосын естiлуi ғажап
емес. ―Пiр ата‖ деген кiм? Ол –
ҽрекетiмен, адамгершiлiгiмен,
кiсiлiгiмен ҿзiңнiң ҥлгi алған адмың. Кҿбiне жақсы кҿрген ҧстазың.
Мысалға мен ҿз басым жасы қҧрдасқа жуық болса да, алдымдағы бiр
қарақшым сияқты,
кiсiлiгi мен адал пейiлiне
,
дана ақылы мен асқар
талантына, бас имес ерлiгi мен баладай кiшiлiгiне, кейде қайыспас
қаттылығы мен ақкҿңiл
аңғырттығына бола қырық жыл бойы табынып
келе жатқан мектептес бiр жолдасымды ―пiр атам‖ деп есептеймiн.
Қалған аталар бойынша тҥсiнiк айтудың қажетi бола қоймас,
аттары айтып тҧрғаны сияқты, ҽркiмнiң мiндетi де анық.
Аспаннан тҥскен адам жоқ. Барлығымыз да
осы аты аталған жетi
атаның, солардың ҧрпақтарының арқасында кiсiлiк дҽрежеге жетiп
жатырмыз. Кiсiмiн деген кiсi жетi атасын бiлуi жҽне олардың қуаныш,
қайғысына ортақтаса ҿмiр сҥруi ҿз басының парызы деп есептесе
керек.
Қазекемнiң: ―Жетi атасын бiлген –
жетi рудың қамын жейдi‖, –
деп мақалдайтын себебi де осыдан.
194
Бҧ кҥндердегі «Жеті ата» тҥсінігін қысқартылған, қҧйрық
-
жалы
кҥзелген тҥрінде айтатыны секілді, бабаларымыздың
«Жеті қазына»
атты дҥние танымдық философиясына да кейбіреулер тҥзету енгізуді
жҿн санайды. Қҧрғақ сҿз болмау ҥшін мысалға жазушы Бегімбай
Ҧзакбаев мырзаның «Жалаңтҿс баһадҥр» романының 13 бетіндегі
:
«Ия... қарғам, жеті қазынаға –
ҽйел, ер жігіт, ілім
-
білім, жҥйрік ат, қыран
бҥркіт, берен мылтық, алғыр ит жатады» деген жолдарын келтіре
кетелік. Сонда бҧл қазына туралы кім ойланған? Ойланған ҽйел дейін
десек ол ҽйел ҿзін кімнің қазынасына санап отыр
?
Жалпы қазына тҥсінігі адам пенделеріне пайдалы заттар, ҿте
қымбат нҽрселер болса керек еді.
Біздің естуімізде Ҧлы Жаратушы адам пенделері ҥшін жеті
қазына жаратыпты. Олар –
Жер мен Аспан, Ауа мен Бҧлт, Кҥн мен Ай
жҽне Білім! Қазақтар мҧсылман дініне бейімделгеннен соң білім
орнына Қҧран дейтін болыпты...
Ал ҽлгі жеті қазына деп атап жҥрген иті де, қҧсы да, басқалары
да Жер атауымен адамның бір қазынасына айналады екен...
4.9
. “Сардарлар” ҧйымы қҧрылса…
Ендi
-
ендi оңала бастаған, ендi
-
ендi жаңа сана пайда бола
бастаған шақта қоғамдық жаңа тҿңкерiс (бағымызға қарай бейбiт
тҿңкерiс) жерiмiзде, елiмiзде мiнез
-
қҧлқы, iс
-
ҽрекетi, салт
-
санасы
ҿзгеше жаңа ҧрпақты ҿмiрге ҽкеле жатыр.
Таңертеңнен кешке дейiн кҿлеңкелеп отырар тарапсыз қарттар,
iшiмдiк андыған бозбалалар, ала дорбасын мойнына салып бҥкiл
дҥние жҥзiн кезiп кеткен келiншектер, амалсыздықтан айнуандыққа аяқ
басқандар… Санаған сайын, атаған сайын жаның тҥршiгетiн, бҧрын
кҿрмек тҥгiл естiмеген сан тҥрлi қылмыстар мен қылықтар…
Не iстеу керек?.
.
Елдiң елдiк пiшiнiн қалай сақтап қалуға болады?..
Бҧл мҽселелердi қалай жҥзеге асыру дҧрыс?.. Қазiргi кҿзi ашық
азаматтардың бҧл сҧрақтарға жауап тауып беру негiзгi мiндетi. Осы ҥш
сҧраққа жауап тапса, онда ҧлттың ҧлттық формасын сақтап қалу
жҿнiнде iстелiнер жҧмыс жоспарын айқындап, оны кiмдер iске асыра
алатынын дҽл басу мҥмкiндiгi пайда болар едi.
Бiздiң естiмiш ҽңгiмелерден жақсы бiлетiн бiр нҽрсемiз, ол –
аталар ҽртҥрлi ҿнерге жастарын ҽдейi дайындаған жҽне жарыс ҿткiзiп
отырған, тiптi мешкейлер мен ҿтiрiкшiлер бҽсекесiн ҿткiзетiн болған.
Елдiң –
сасқанда арқа сҥйерлiктей сҥйеуi, ерегесте қарсыласын қақ
бҿлiп тастар сенiмдi алмас қылышы, қара басының қамынан ел
мҥддесiн жоғары қоятын сенiмдi жандары болған Бҧлар кiмдер едi?…
Ел аоасынан кездейсоқ тҽрбие алып шыққандар ма?…
195
Ҽлде табиғи дарындарымен кҿзге тҥскендер ме?…
Бiздiң
пайымдауымызша
ата
-
бабамыз
ҿз
ҿнерлерiмен
мҽртебесiн биiктете, ауыртпалығын арқалап кете алатын, ел басына
кҥн туғанда етiгiмен су кеше, ауыздықпен су iше алатын, керек болса
―малым жаным садағасы, жаным арым садағасы‖ дейтiндей қимылға
бара алатындарды ел iшiнен кездейсоқ iздемеген, оларды
дайындаған.
Октябрь Революциясы, одан арғы екi жҥз жылдық орыс
отаршылығы кезiнде бҧл ҽдiстер жойылып, тек қана кейбiр жекелеген
элементтерi сақталып қалған.
Мысалы:
хан, тҿре тҧқымдарын қамқорлауды қорғауды
мойнына кҿтерген тҿлеңгiттер суыт хабар кезiнде кҥндеп емес айлап
аттан тҥспейтiндер, болашақты болжайтын жҧлдызшылар, бақсылар,
кҧсбегiлер, атбегiлер… не тҥрлi тҧқым қуалаған ҿнерлiлер мен
қасиеттiлер… бҧлардың барлығы да ҧлттық тамырдан нҽр алып, дами
берген, жетiле берген.
Тек қазақстанда ғана емес, ҽрбiр ҧлтта, ҧлт дiңгегiндей, рухани
ҿзегiндей атпал азаматтар, сондайларды тҽрбиелейтiн қауымдар
болған. Орыс дворяндары, поляк шляхтерi, жапон самурайлары, қазақ
сардарлары –
соның дҽлелi.
Кҿп жылғы отаршылық саясат қырсығынан мҽңгҥрттене бастаған
қазақ халық ендiгi жерде ҿздерiнiң ҧлттық ҥодiстерiн еске тҥсiрiп,
жақсы жағын жаңа заманға лайықтап ала алса, ондай iс болашақ ҧрпақ
қамы болмақ. Ол ҥшiн мектеп жасындағы балалар мҥше бола алатын
ҧйым қҧрған дҧрыс деп есептеймiз. Абырой
-
атағын жоғары ҧстау ҥшiн
ҧйымға ең ҥздiк ең тҽртiптi, ең кiшiпейiл, ең iзеттi, ең қайырымды, ең
отансҥйгiш жастар қабылданса…
Ҧйым атын –
―Сардарлар Одағы‖ деп атаса.
―Сардарлар Одағына‖ мҥшелiкке 13 жастан бастап қабылданып,
аталарымыздың ―он ҥште отау иесi‖ деген қағидасын негiзге алса…
Бастауыш мектеп балалары 13 жасқа дейiн соған дайындық
барысында тҽрбие алса… Мектеп бiтiргендер сардарлықтан кетпей
жаңа барған аймағында мҥшелiкке тҧрса… Бҧл Одақты ҽрбiр аудан
аймағында қҧрып, бiрақ есепсiз кҿбеймеуiн қадағалауды ҿмiрге ҽкелсе:
Сардарлыққа қабылдауды мына қҧжаттар арқылы iске асырса:
Мемлекеттiк тiлдi бiлетiнiн жҽне 4 пен 5
-
ке оқығанын растайтын куҽлiк.
Iзгiлiгiн, мiнезiн растайтын ауыл, не аудан ақсақалдарынан растама,
мiнездеме.
Ҥш сардардан кепiлдеме.
Спорттық жетiстiктерi туралы анықтама.
Ҧстазының кепiлдемесi.
Денсаулығы туралы анықтама.
Ҿзiнiң арызы мен ата
-
анасының келiсiмi.
196
Сардарға ҿткен
тарапты жасқа бҥкiл ҿмiр брйы тындырған iстерi
тiркелетiн iс
қағазы ашылады да, iскерлiгi мен iзеттiлiгi, бiлiмi мен
отансҥйгiштiгi жҽне басқа қасиеттерiнiң негiзi сол қҧжатта жазылады.
Сардар куҽлiгi –
ел ҥшiн қҧрметтi. Ондай куҽлiк иесi –
денi сау,
жаны iзгi, еңбекқор, талантты, батыл, қайырымды жан оетiнде
қабылданбақ. Сардарға мҥшелiкке жас бойынша шек жоқ. Елге сiңiрген
еңбегi, iзгiлiк ниетi кез
-
келген адамды сардар ете алады.
Сардарлар ҧйымы ҿздерiнiң сенiмдi мҥшелерiн ҽр тҥрлi
мансапты жҧмыстарға ҧсына алады.
Алғашқы қауымдасу кезiнде ҧйым жҧмысын ҧйымдастыруды,
уақытша, бiр жауапты Отансҥйгiш, ҧлтжанды, жан
-
жақты бiлiмi бар
кiсiге тапсырады. Ҧйымның басшылығына сҿз ҿнерi мен бiлiмi, iзеттiлiгi
мен қайырымдылығы, iскерлiгi мен талабы, Отансҥйгiштiгi мен дiни
тҥсiнгi озық адамдар таңдалады.
Сардарлар бiлуге тиiс (жастарына байланысты) мiндеттi тҥрде
бiлiм, ҿнер кҿлемi белгiленедi. Мысалы орта мектеп бiтiрген ҽрбiр
сардар он мың жол ҿлең бiлуi, тарих, география, тағы басқа пҽндерден
мектеп программасынан тыс ҽдейi жасалған программаны игеруi тиiс.
Мҥшелiкке қабылдау Қазақтанның бостандық алған кҥнi
ҿткiзiледi. Сардарларды ҽскерге шығарып салу бҥкiл Одақ ҥшiн негiзгi
жҧмыс. Қызметке араласқан сардарлар мҥшелiк жарна тҿлейдi.
Сардарлар мемлекеттiк қаулыларға, Республиканың негiзгi заңына
қарсы шықпайды.
Сардарлар
Қазақтан
Республикасының
Конституциялық
мемлекетiне оппозициялық ҧйымдар мен партияларға мҥше
болмайды. Мҥше болғысы келген жайдайда ҧйымнан ҿз еркiмен
шығады.
Бҧл мақала кҿпшiлiктен қолдау
тауып жатса ―Сардарлар‖ мен
―Сардарлар Одағы‖ ҧйымының жарғысын дайындауға негiз бола
алады деп ойлаймыз.
4.10
. Қазақ –
мәңгілік мекені ҥшін ҥй салатын халық
Ҿзіңіз туралы айтып берсеңіз.
Бізді 1992 жылы Маңғыстауда Абыл, Досан кҥмбездерiн, 19
93-95
жылдары Семейде Абай
-
Шҽкҽрiм кесенесiн, 1997 жылы Шымкентте
Домалақ ана, 1999 жылы Атырауда Сарайшық хан ордасы тарихи
ескерткiштерi қҧрылысын салды
дейді
.
Бiрнеше пьеса, ҿлең жинақтарының авторы,
―Маңғыстау
мҧралары‖ атты ҿнер энциклопедиясы мен ―Маңғыстау сҽулет ҿнерi‖
томдарын қҧрастыру ҥстiнде, ―Қҧрмет‖ орденiнiң иегерi
дейді
.
10 жыл iшiнде айтулы кесене, кҥмбез, ҿлең, пьеса, естелiк
тудырып ҥлгеруге ерекше бiр оқиға ҽсер еткен шығар?
197
1989 жылы ауыр науқасқа шалдықтым.
1992 жылға дейiн бірнеше операциялардан аман ҿтiп, екінші
группа мҥгедегі атанып, бҥгiнгi кҥнге жеттiм. Содан бастап жҧмыс
жасаған жоқпын. «Парыз» атты шағын мекеме қҧрып, кесенелер
салумен айналыстым.
Сол ауырған жылдары жазғандарымды қарап отырсам, ешқандай
жабырқау, мҧңаю деген болмапты. Содан ой келдi: ―Ай,осы, менi
аурудан ата
-
бабам аруағы алып қалды. Алла тағала ниетiме алып
қалды. Ендi мен солардың аруағына еңбек етейiн. Ҽрi қоғам ҿзгерiп,
рухани тiрлiгiмiзге ҥлес қосуға жағдай туғызып отыр ғой. Менiң
қолымнан не келедi? Менiң қолымнан келетiн
i
–
сағана салу. Аруаққа
еңбек етпедiм десем, ҧят болар. Бiрақ, мен, негiзiнен, қазақ халқына,
дҥние жҥзiнде тендесi жоқ ҧлттық сҽулет ҿнерiне ҥлес қостым. Егерде
қазақ халқының дҥние жҥзi мҽдениетiне қосқан рухани жетiстiгi болса,
оның бiреуi –
аруақтарға салған сҽулет ескерткiшi. Бҧның
философиялық мағынасы бар. Мысалы, жер бетiнде кез
-
келген
байыған ел, халық ҿзiнiң басына ҥй салады, керемет зҽулiм сарай
тҧрғызады. Ал, қазақ халқының ҧлылығы, оның философиясының
кҥштiлiгi сондай, мына ҿткiншi ҿмiрде уақытша баспана –
киiз ғана тiгiп
алады. Онда да, оның ҿзi ғаламның кiшкентай моделi –
дҿңгелек
болып келмей ме! Киiз ҥй –
дҿңгелек! Дҥние –
дҿңгелек! Осы
философияны тҥсiнген халық –
қазақ. Ҿзiнiң басына бҧдан артық ҥй
салмайды. Себебi, бҧл
ҿткiншi ҿмiр. Бҧл –
жалған ҿмiр. Қазақ мҽңгiлiк
мекенге мҽңгiлiк ҥй салады. Ата
-
анасы жалған дҥниеден бақи дҥниеге
кҿшкенде ҧрпағы, бала
-
шағасы басын қарайтуға ниеттенедi. Мҽңгiлiк
ҿмiрде жайлы жатсын деп. Ҧлы деп жҥрген ҥндi халқы мҽйiттi ҿртеп,
кҥлiн суға шашады. Басқа халық басқаша жасайды.
Бiздегi Алтын адамның мҽйiтiмен бiрге тарих тiрiлiп жатыр. Мiне,
мен сондықтан да қолымнан келгенiнше, ата
-
бабаның мҽңгiлiк, ҽрi
бiздiң халыққа ғана бiткен тҿл ҿнер –
сағана (кесене, қҧмбез…, тiзе
берсе 100
-
ге тарта аты бар –
ҥштас, бастас, кҿктас, бесiктас,
дулығатас, қҧлпытас…, ең ҥлкенi кҥмбез) тҧрғызуға бел байладым.
Бҽлкiм, аңыз, ақиқат болуы, о да мҥмкiн. Сыртқары жерде ―қазақ
деген қай халық?‖ деп сҧраса, келесi бiреуi ―ҿлгендерiне қала салатын
халық дейдi екен‖ деген сҿз де бар халық арасында, сіздің ойыңыз.
О! Мiне, оған арланбау керек! Мақтану керек! Маңғыстаудағы
қазақтар мекенiне 1950 жылдары ғана орыстар барған. Мҧнай
ашылғаннан кейiн. Ҽйтпесе, бҧрын ҿздерiнiң қаймағын бҧзбай,
қаспағымен тҧрған қазақ едiк. Сол қазақтың ерте заманнан берi ата
-
бабаларына, аруақтарына салған, тастан ойған, нетҥрлi ҽдемi, сҽндi
ғимараттары бар. Ендi сол қазақ халқына осы ғимараттардың сҽулет
ҿнерiнiң ҥлгiсi екендiгiн, ол –
қазақтың рухани байлығының бiрi
екендiгiн ҥгiттейтiн қалай болғанда да бiр кiсi керек қой. ―Ол кiсi мен
едiм‖ деп ешкiм шықпайды. Оны заман тудырады. Оны тарих
тудырады.
198
…Бҥгiнде республика ҿз қамқорлығына алған 25
-
27 мындай
ескерткiш бар екен. Соның 67%
-
i Маңғыстауда. Ал осындай
ескерткiштерге қамқоршы болатындай кiсi Маңғыстаудан шықса, оны
жаратқан маған сҽйкестендiрсе, ол кездейсоқтық па?!
1829-
1876 жылдары ҿмiр сҥрген Досан батырға 1992
жылы
кесене тҧрғыздық. 1777
-
1864 жылдары ғҧмыр кешкен Абыл ақынға
1992 жылы кесене салдық. Екеуi де Маңғыстау топырағында жатыр.
1990 жылдан бастап Маңғыстаудың ақ тасынан бҧлардан ҿзге
бiрнеше кесене, сағанатам салдық. Мысалы, ҽсiресе, Семей ҿңiрiнде
бiрқатар ескерткiштер тҧрғызылды. Мен ҿз қаражатыма 1993 жылы
Дiлдҽ мен Ҽйгерiмнiң сағанатамын салып, сыйлыққа
тарттым. Сол
жылы Аралтҿбе мекенiнде Ақылбай Абайҧлына сағанатам салдық.
1994-
95 жылдары Мҧхтар Ҽуезовтiң ата
-
анасының басына орнатылған
Бҿрлiдегi ―Омархан
-
Нҧржамал‖ кесенесi салынды. Ал 1995
жылы
Жҥрекжота маңында ҚР Президентi Нҧрсҧлтан Назарбаевқа қазақ
халқы
атынан берген халық ақыны Шҽкiр Ҽбеновке де ҿз қаржыммен
сағанатам салдым.
Ал, Жидебайдағы Абайдың 150 жылдығына арнап салынған
―Абай
-
Шҽкҽрiм‖ кесенесiнiң бас архитекторы Бек Ибраев қҧрылыс
жҥргiзуге сiздi ҿзi таңдады ма?
Бек екеумiз Маңғыстау ескерткiштерiн барып кҿрдiк. Бiрден:
―Сҽке, мен
Абайдың 150 жылдығына арналған конкурсқа қатысып
жатырмын. Ҧтып алсам, қҧрылысын жҥргiзiп бере аласаң ба?‖ дедi.
Мен: ―Қҧрылысқа не пайдаланбақшысыз?‖ дедiм. ―Маңғыстаудың
ҧлутасын‖. ―Жоқ,
мен онымен жҧмыс iстемеймін.
Маңғыстауда Ҿзен
дейтiн жерде ақтас бар. Ҿзi сҥттей аппақ сазбалшық сияқты иленiп,
даяр жатыр. Керек қалыбынды тез келтiре аласың. Ауаға,
желге
шыққан соң сырты қатая
бередi. Ҽрi кез
-
келген бояуды бойына тез
сiңiрiп алады. Осындай ақтаспен 1000 жыл бҧрын
салынған Римнiң
ҥйлерi ҽлi тҧр»
.
―Олай болса, мен жобамның алғашқы нҧсқасын
ҿзгертейiн‖ дедi. Ақырында конкурска тҥскенде ҿзгертiлген жобаның
нҧсқасына орай, ҧтып шықты. Бас
қҧрылысшы болып мен бекiтiлдiм.
Уақыт таяп қалды. Бек жобаны 2
-
3 бет қағазға тҥсiрiп қолыма
бердi. Ал мҧндай аса iрi қҧрылысты жҥргiзу ҥшiн нешетҥрлi жобалар
жасалуға тиiс. Ҿндiрiстiк жоба, технологиялық карта, жҧмысты
ҧйымдастыру жобасы, календарлық жоспар, т.б. Оның бiрi жоқ. Ал мен
Б.Ибраевты тҥсiнiп, iстi қалай бастауды жоспарлап ҥлгердiм.
Жобадағы кесененi ҧлутаспен кҿмкерудiң орнына ақтас
пайдалану есебiнен бiрталай ақша ҥнемделдi. Б.Ибраев бастапқы
жобаны да соған бейiмдеп, ―қҧрылысшы С.Назарбековтiң сҧрауы
бойынша қҧрылыс жҧмысының қаражаты осыншама кемiтiлсiн‖ деп қол
қойды.
Ҽрине, ҥлкен жҧмыс болған соң, уақыт тар болған соң бiраз
ҽттеген
-
айлар болды. Бiрақ мындаған, он мындаған адам сен салған
кесенеге сонау жақтан келiп, қолын, бетiн тигiзiп, рухани тазаланып
199
жатқанын кҿргенде бҥкiл шаршағаның, сенiң ҿз ҿмiрiндегi қателiктерiң,
бiреуге ренжiгенiң –
бҽрi
-
бҽрi тазарып, сенiң уақытың, ҿзiңнiң жасаған
iсiң халықтың мҧқтажына асқанын кҿргеннен артық бақыт жоқ.
Кесенеге қарай ағылған халықты кҿрiп тҧрып, ананы мен салдым,
менiң еңбегiме келiп жатыр дегенi кҿрген кездегi бақыт –
бақыттың биiк
шыңы.
Дегенмен, осы жолы ҿкiнiшiңiз бар ма?
Ҿкiнiшiм, ҽрине, бар! Ҥлкен ҿкiнiшiм –
бҧл кесене қазақы ҧлттық
нышан
ҥлгiсiнде жобаланбады. Бiрақ, қуанышым да бар. Сол жолғы
еңбегiмдi елеп, ―Қҧрмет‖ орденiн алдым. Абай тойына келiп, кесененi
кҿрген шымкенттiк жiгiттер Домалақ ананың кесенесiн салғызу ҥшiн
маған қолқа салды. Бiр жылдан кейiн бардым. Домалақ ана кесенесiн
ҿзiмше бiр қҧлшыныспен салдым.
Мен Абай кесенесiн салып жҥргенде туған балаларға Абай деп ат
қойдым. Қызымнан туған жиенiмнiң атын да Абай деп қойдым. Ал
Домалақ ана қҧрылысын салғанда 7
-
8 қыз баланың атын Нҧрила деп
атадым. Бҧл Алланың нҧры деген сҿз.
Ҿз балам Нҧрлан, ақын Темiрхан Медетбековтiң дарынды
сҥретшi баласы Заңғар жҽне Есбердi деген жiгiттер салуға қатысты
бҧл жҧмысқа.
Жалпы, менiң ҿз ҽкем шебер, ҽкемнiң ҽкесi Сҽрсен де шебер
болған. Менiң ҽкем Ҽбiш Кекiлбаев оқып оқып бiтiрген Ҧштаған 10
жылдық мектебiн табиғи тастан
қалап, салып шыққан. Сонда қасында
мен жҥрдiм. Қазiр ҿз ҧлым Нҧрланда шебер, ол қолға алған затын
менiң кҿкейiмдегiден де артық етiп салып шығатынына кҿзiм анық
жетедi. «Домалақ ана» Нҧрланның қолынан шықты.
Домалақ ана кесенесi кедергiсiз жақсы бiттi ме?
Негiзi, ҧлттық жобамен, ҿз ойымдағыдай, рахаттанып, тамаша
салдым. Бiрақ
мҧнда да пендешiлiктер болмай қалған жоқ. Қаржысына
да, қҧрылысына да бiрде
-
бiр кҿмек бермеген со кҥздегi облыс
басшылығы бҧл кесененiң ашылуына мiндеттi тҥрде мемлекет
басынан лауазымды адам келiп қатысады деп аттай 2 жыл кҥттiрдi.
Ашылады деп шақырып, Маңғыстаудан 2 рет келдiм.
Ақыры Ҽбiш Кекiлбаев келiп ашты. Мен кейде ренжiсем
айналамдағылар: ―Ей, сен не дейсiң? Баяғы заманда шеберлердiң
қолын шауып, кҿзiн ағызып жiберген. Ендiгҽрi мҧндай қҧрылыс
салмасын деп. Сен тiрi жҥргенiңе қуанбайсың ба, қайта‖ дейдi ҽзiлдеп.
Ҽ.Кекiлобаевтың ―Махаббат мҧнарасындағы‖ шебердiң де кҿзiн
ағызып жiбермей ме! Мына жалған, уақытша ҿмiрде солай, қызым.
Шебердiң, ҿнер адамдарының ҿмiрдегi орны қиын, тар… қай
-
қайсысының да.
Бiр ҿкiнiш, бiр қуанышқа орай, ол рас… Сiз ҿнерiңiздi, ҽсiресе,
―хан ордалы Сарайшық‖ кесенесiнде, оның мемориалдық кҥмбезiнде
ерекше кҿрсеттiңiз. Бҧл нешiншi туындыңыз?
200
Бҧл, ҿзi, тағы да кездесоқтық емес шығар. Арқаның данасын –
Абайын, Қаратаудың анасын –
Нҧриласын, Атыраудың тарихын –
Сарайшығын салдым. Ҥш жҥзге ҥлкен
-
ҥлкен
ҥш ескерткiш
тҧрғызыппын.
Сарайшық –
Алтын орданың астанасы, Сарайшық –
Ноғай
ордасының астанасы, Сарайшық –
қазақ хандарының астанасы!
Сарайшық дегенi –
кiшi астана деген сҿз.
1997 жылдан бастап жоба жасап, ҽркiмдерге барып, Мҽдениет
комитетiне, Премьер
-
министрге апарып жҥрдiм. ―Осыған ақша
бҿлiндер, кесене салайық‖
деп сҧрадым. Бҧл ҽңгiмеден Иманғали
Тасмағамбетов хабардар едi. Қаражат мҽселесi шешiле қоймады.
Иманғали Атырауға алғаш ҽкiм боп келгенде бiрден менi шақыртты:
―Ал, ақсақал, баяғыдан берi айтып жҥрген нҽрсеңiз Сарайшық едi ғой.
Алда мҧнай мерекесiнiң 100 жылдығы келе жатыр. Анау қолыңыздағы
жоба тым кҿлемдi, ҥлгермеймiз. 1
-
мамырдан қыркҥйектiң 1
-
iне дейiн 4
айдың iшiнде бiтетiн болсын, кiшкентай мешiт, кiшкентай мҧражай
жетедi. Ҽрi ол зират
басында емес, қаланың iшiнде болу керек,
халыққа рухани қызмет етсiн‖ дедi. Содан мен: ―Хан Ордалы
Сарайшықтың бас архитекторы
Тасмағамбетов‖
деймін
.
…Бiр кҥнi Иманғали кеп қалды. ―Сҽке, анау археологтар қазба
жҧмыстарынан керемет бiр жаңалық тауыпты, барып келейiк‖ дедi.
Қасымда немерем –
Абайым, ҧлым Нҧрлан бар, тҿртеумiз бардық.
Кiшкентай Абайды сыртта қалдырып, ҥшеумiз тҿменге тҥстiк. Iшi
сондай керемет шеберлiкпен ҿрiлген
кҿрханада
2 мҥрде жатыр екен.
Иманғали толқып: ―Қасымхандiкi емес пе екен мынау‖ дедi.
Сарайшықта
қазақтың 9 ханы жерленген. Ҽз Жҽнiбек хан,
Қасымхан сонда жерленіпті
.
Кезiнде Ермактың бандылары Сарайшықты қиратып, қҧлатып,
ҿртеген ғой. Сол
жерде хан зираты деген арнайы
ҽдемi қалашық
болған екен.
Мына кеңiстiкте артық
-
ауыс ештене жоқ. Бҽрi де ҿлшеулi.
Санаулы. Дҥние
-
кезек. Ауысып келiп отырады деседi. Ендеше. Мына
қоғамда сҽл қиналып, қысылып қалған ҽрбiр халық иығын ҿзгелермен
теңестiрiп қатар тҧрсам екен деп тiлейдi.
Заманында Алтын орда хандары сол кездегi ҿзге мемлекет
басшыларын тағайындаған. Дҥние жҥзiн билеген ғҧн заманындағы
дҽуiрден кейiн қҧлдырап, бҥгiнгi кез синусиудтан кҿтерiлiп келе жатқан
кезiмiз шығар.
Бҥгiнде халық бҧрынғыдай дағдарыстан қансырап қалған жоқ.
Бiрте
-
бiрте шығып келедi. Иҽ, рас. Бҧл дҿңгелек дҥниеде ешнҽрсе
ешқайда кетпейдi. Жақсы адамның сҿзi ешкiм тыңдамаса да ешқайда
кетпейдi, ауада, кеңiстiкте тҧрады. Сҽтi тҥскенде нысаналы жерге
қонады. Ауыздан шыққан сҿз тҥгiлi ойға алған ой да солай. Қазақта
ниет, пиғыл деген болады ғой. Ниетi жаман адамға да, пиғылы жақсы
201
адамға да ойындағысы, санасындағысы ҿзiне қайтып келедi,
жоғалмайды.
Бата тиген, тiлегi орындалған деген бар. Бекер емес. Мҽселен,
Алла тағала Жердi жаратқанда қолына қайла, кҥрек алған жоқ қой.
Ойлады, айтты
–
жаралды. Демек, ойдың, ниеттiң, сҿздің керемет
қҧдiретi. Адамды да ҿзiне ҧқсатып жасады. Адам ойындағысын
орындайды. Ой –
ҧлы кҥш.
―Ҿлi –
риза болмай, тiрi –
байымайды‖ дейдi. Ол рухани
байлықты тҿмендетпеу мақсатында шыққан ой. Аруаққа да рухани
еңбек етсең, ниетiң игi болса, жарлы
болмайсың.
Достарыңызбен бөлісу: |