Дәріс №5. Қалалық ортаның физикалық ластану факторлары мен
көздері.2 сағат
1.
Қалалық ортаның ластануы мен ластаушы көздер
2.
Дірілдеу және шу
3.
Атмосфералық ауаның ластануының зардаптары
Қазақстан Республикасында қоршаған ортаны қорғау күрделі әрі аса өзекті
мәселелердің бірі. Қазақстанның тарихи табиғи жағдайлары жағымсыз
әсерлерге қарсы тұра алмады, бұл орны толмас салдарға әкеліп отыр. Тың
және тыңайған жерлерді игеру, топырақтың жалпы эрозиясына әкелді, Семей
полигонында ядролық қаруды сынау – табиғатты радиоактивпен
ластандырды, су ресурстарын есепсіз пайдалану – Арал көлінің толық дерлік
жойылуына
әкелді.
Қазақстанның
ұлан-ғайыр
аумағын
қамтыған
экологиялық ахуал сын сызығына жетті, бұл адам денсаулығының ғана емес,
ұлттық ген қорының да бұзылуына (нашарлауына) әкелетіне сөзсіз.
Қазақстан Республикасындағы қазіргі экологиялық ахуалды талдау, біздің
ұлттық байлығымыз: мұнай ресурстары мен жер асты пайдалы кені
азаматтарымызға зиян келтірудің орнына, олардың игіліктеріне қызмет
ететіндей бағытта мемлекет пен қоғам тарапынан нақты негізделген
тұғырнама жасау қажеттілігін көрсетті.
Егер экологиялық проблема болса, демек халықтың денсаулығы зардап шегіп
отыр деген сөз. Сол себепті адамдардың денсаулығын қадағалап, осы
жағдайды шешіп алу керек. Әрине, егер бізді қоршап тұрған табиғат әсем де,
көз тарталық сипатта болса, қандай ғажап болар еді. Сонымен қатар,
адамдардың денсаулығы мықты, экологияның әсерінен туатын дерттің саны
аз болса, адамдар әр жұмысқа қабілетті, ел экономикасының одан әрі
дамуына әсер етер еді. Ұлан – ғайыр кең даламыз бар, ал сонда тұратын
халықтың саны тек 15 миллиондай ғана, демек бізге дені сау, білімді,
қабілетті ұрпақ қажет.
Енді экология мәселесі мен адам денсаулығына қатысты өзіміздің Жамбыл
облысына оралайық. Біздің облыстағы осы мәселе дұрыс шешілмей отыр.
Қалалардағы адам экологиясына тән нәрсе — бұл табиғи экологиялық
факторлардан оқшаулану болып табылады. Қажетті мөлшерде өсімдіктер,
тірі топырақпен, сумен қамтамасыз етілген. Адамның биологиялық табиғаты
мен оның табиғатқа қарсы іс-әрекетінің нәтижелері арасындағы қайшылық,
әсіресе
қала
жағдайында
шиеленісе
түседі.
Қазіргі кездегі қала — күрделі әлеуметтік-экономикалық ағза. Ол
демографиялық, экономико-географиялық, инженерлік-құрылыс, сәулеттік
факторлардың әсерінен, қоршаған экономикалық кеңістік пен табиғи
ортаның алуан түрлі өзара әсерлері нәтижесінде қалыптасады. Көбінесе,
қалалармен қоғамдық процестің көптеген белгілерін байланыстырады. Бірақ,
қала өркениеті — қолайлы жағдайлар, тұрмыстың жеңілдеуіне әкелгенмен,
коммуникация тығыздығы, әр түрлі қажеттіліктерді қанағаттандыру
мүмкіндіктері — тек барлық жағынан қолайлы орта емес. Қала ортасы
адамның басты сапасы — оның денсаулығына қолайсыз әсер етеді.
Атмосфераның, судың, азық-түлік өнімдерінің, күнделікті қажетті заттардың
өнеркәсіп пен транснорттың қалдықтарымен ластануы, электромагниттік
өріс,
вибрация,
шу,
ауаның
дезионизациялануы,
тұрмыстың
химияландырылуы, шектен тыс көп ақпараттардың ағыны, уақыттың
жетіспеуі, гиподинамия, эмоциогенді қысым, дұрыс тамақтанбау, зиянды
әрекеттердің кеңінен таралуы — осылардың барлығы қосылып адамның
денсаулығын нашарлатады. Қала халқының басым бөлігі демалатын қаладан
тыс, табиғи жағдайда өткізуге тырысады. Бірақ, мұндай жерлерде мүмкін
болатын рекреациялық (рекреация латын тілінен демалу, сауығу) қысым
артады да, олар: қаланың жалғасына айналады.
Ең алдымен Тараз қаласының сыртындағы, қаланың шағын аудандарындағы
әр үйдің төңірегінде, жолдың жиегінде жататын, арнайы қоқыс – қалдық
салатын ыдыстағы қоқысты айтсақ болады. Тіпті сол қоқыстардың жанынан
өтіп бара жатып, жағымсыз иісті де байқайсың. Демек, қала тұрғындары
мұнда кез келген нәрселерді тастайды. Бұл – қала халқының мәдениетсіздігі
болып табылады. Осылайша тұрғындар сау бастарына сақина тілеп алып
отыр.
Негізінен, жалпы облыс бойынша 189 арнайы тұрмыстық қалдықтар
жинайтын алаңдар бар. 2009 жылдың шілде айының 7 – сі күнгі мәліметтерде
облыс бойынша тұрмыстық қалдықтар 5,9 млн. тоннаны немесе жалпы
қалдықтардың 6 пайызын құрап отыр. Ал Тараз қаласы бойынша 1,88 млн.
тонна. Бұл қоқыс төгетін жерлердің санитарлық және экологиялық
талаптарға сай емес екенін көрсетіп отыр.
Бұл мәселеден соң атмосфера ауасының тазалық сапасының бұрынғы кезден
нашарлағаны туралы айтсақ. Оның себептері, ең алдымен ауаға адамның іс
— әрекетінен болатын әр түрлі газдардың шығарылуы болып табылады.
Оларды біз ауаны ластағыш заттар дейміз. Дүние жүзі бойынша атмосфера
ауасын ластайтын заттардың мөлшері жылына 200 млн. тонна. Ал оның
құрамының 20 пайызы химиялық элементтен тұрады. Соның ішінде
қорғасын мен мырыштың ауада таралуы адамдардың жиі улануына әкеліп
отыр. Негізінен бұл элементтердің мөлшері ауада 0,0003 мг/ м
3
– тан аспауы
керек.
Тараз қаласы бойынша 2009 жылдың І жартыжылдығында 2008 жылмен
салыстырғанда атмосфераның ластануы 8,2 – ден 6,87 бірлікке төмендеген.
Формальдегидтің орта тәуліктік концентрациясы 2,67 есе, азот диоксиді 1,25
есе жоғарылаған. Шаң, күкірт диоксиді, азот диоксиді, еріген сульфаттар,
азот оксиді өткен жылғы мөлшерде қалған. Ал формальдегидтің, аммиактың,
фторсутектің және көміртек оксидінің концентрациясы төмендеген. Осы екі
жылды бір – бірімен салыстыра отырып, 2008 жылы ауаны ластайтын
қалдықтар көлемінің – 26,39 мың тонна, ал 2009 жылы – 26,56 мың тонна
екенін біліп отырмыз. Бұл – 2008 жыл мен 2009 жылдағы ауаны ластайтын
қалдықтардың мөлшері бірдей деңгейде тұрғанын көрсетіп тұр. Облыс
бойынша қалдықтардың көлемі:
01.07. 2009 жылы – 114,36 млн. тонна
Өнеркәсіп қалдықтары – 108,45 млн. тонна ( 94 % )
Тұрмыстық қалдықтар – 5,9 млн. тонна ( 6 % )
Тау – кен өнеркәсібі – 54,61 млн. тонна ( 50 % )
Химия өнеркәсібі – 20 %
Облыс бойынша тұрмыстық қалдықтар жинайтын
алаңдар – 189
Облыс бойынша жиналған тұрмыстық
қалдықтар – 5,91 млн. тонна
Тараз қаласы бойынша – 1,88 млн. тонна
Атмосфераны ластайтын автомобиль транспорты, химиялық өндіріс, газ
өндірісі, жылу өнеркәсібі, тау – кен өнеркәсібі және т.б.
Оған Жамбыл облысы бойынша ластанудың:
— автомобиль транспортына – 17,6 мың тонна;
— химиялық өндірістерге – 35 % ;
— газ өндірісіне – 7 % ;
— жылу өнеркәсібіне – 21 % ;
— тау – кен өнеркәсібіне – 10,7 % ;
— коммуналдық шаруашылыққа – 5,7 % ;
— қалған өндіріс орындарына – 20,6 %-ы тиесілі.
Бұл сандар ауаның ластануының жоғары екенін айқындап тұр. Қоршаған
орта өндірістік қалдықтар мен автокөлік түтіндерінен ластанғанда, ауыл
шаруашылығы өнімдерінің сапасы төмендеп, сол арқылы адамдардың
денсаулығы нашарлайды. Осының салдарынан әсіресе көктем мезгілінің
соңы мен жаз айының басында адамдар уланып, ауруханаға түсіп жатады.
Сондықтан азық – түлік, жемістер мен көкөністер құрамындағы химиялық
заттардың мөлшері мен құрамына қатаң бақылау жасалып отыру тиіс.
Енді атмосфераны ластайтын негізгі заттарға шолу жасап өтейін.
1.
Күкірт диоксиді – ауадағы ылғалдың әсерінен күкірт қышқылына (
Н
2
SО
4
) айналады. Құрамында күкірт қышқылы бар тұман немесе
ылғалды ауа адамның, жануарлардың тыныс жолдарының кілегей
қабаттарына, терісіне әсер етеді.
2.
Фторлы сутек — өте улы. Бұл зат пластмасса қалдықтарын жаққанда
пайда болады. Улы зат адам ағзасына біртіндеп еніп, жүйелі түрде
жинала берсе, созылмалы ауру пайда болады. Оның басты белгілеріне
келсек: адам тез шаршағыш келеді, ұйқысы келеді немесе ұйқысы
қашады, бейжайлық, ұмытшақтық, көңіл – күйінің тез өзгеруі, зейінінің
төмендеуі байқалады. Улы заттар адамның қанайналым мүшелеріне,
жүйке жүйесіне, бауырына әр түрлі әсер етеді.
3.
Көміртегі оксиді ( СО
2
) мен монооксиді ( СО). Көміртегі оксиді улы
емес, ал монооксид – улы. Ол адамның қанындағы гемоглабинмен
қосылып, зиянды қоспа түзеді де, ауру туғызады. Деректерде: ХІХ
ғасырдың 20 – жылдары СО
2
мөлшері – 0,29 % болған. 1990 жылы – 0,35
% , яғни 20 пайызға көбейген. Ал 2000 жылы – 30 пайызға жеткен екен.
4.
Азоттың қосылыстары – атмосфераға ормандағы өрттен, ірі өнеркәсіп
орындарынан бөлінетін заттар. Адам баласы азот оксидтеріне душар
болған жағдайда, тыныс жолдарының қабынуы, бронхит, ентікпе, өкпе –
тыныс жолдары ауруларынан зардап шегеді.
5.
Күкіртті ангидрид – жылу алу кезінде көмір мен мазутты жағады, сол
сәтте бұл зат ауаға түседі. Мысалы, 1 млн. тонна көмір жаққан кезде 25
мың тонна күкірт бөлінеді. Әрине күкірт жеке элемент күйінде емес,
күкірт тотығы ретінде ауаға шығарылады. Бұл газ оттегімен тотығып, су
буымен қосылып, күкірт қышқылын пайда етеді.
Бірнеше улы заттарды айтып, олардың құрамымен, адам денсаулығына
әсерімен таныстық. Сонымен бірге қоршаған ортаға қауіпті заттардың
қатарына кіретін ауыр металдар, нитраттар, нейтриттер және т.б. айтып өтуге
де болады. Кеңінен таралған химиялық заттардың ішіндегі өте қауіптісі –
бензапирен. Бұл затпен ластану Тараз, Қаратау қалаларында байқалып отыр.
Адам ағзасына ауаның құрамы, су және азық – түлік арқылы түсетін бұл улы
зат тыныс органдарын, өкпе мен қолқаның қызметін бұзады екен.
Бұдан кейінгі айтар мәселе – судың ластануы. Бұл проблема қазіргі кезде
бүкіл адамзат қауымын алаңдатып отыр. Ауа бассейінінің ластануының
негізгі себебі – тазартылмаған ағын суларды өзен – көлдерге жіберу болып
табылады. Жамбыл облысы бойынша үлкен үш өзен негізгі су көзі болып
табылады.
Олар: Талас, Аса, Шу. 2008 жылмен салыстырғанда 2009 жылы Талас
өзенінің ластануы – 1,1 – ден 1,48 бірлікке өскен, ал ластаушы заттарының
мөлшері : мыс – 8,5 есе, фенол – 2 есе жоғарылаған.
Аса өзенінің ластануы – 1,2 – ден 1,58 бірлікке өскен, ал ластаушы заты мыс
– 6,9 есе көп.
Шу өзенінің ластануы мөлшері сол қалпында 1,8 бірлікті құрайды, ал
құрамындағы мыс – 0,8 есе, азот нитриді – 2,15 есе, фенол – 3 есе
жоғарылаған.
Демек, бұдан өзен суының құрамындағы зиянды заттардың мөлшерінің
жылдан – жылға өскенін байқаймыз. Бұл онда тіршілік ететін балықтарға,
одан су ішетін жануарларға әсерін тигізері сөзсіз.
Ендігісі өзіміз тұтынып жүрген – ауыз су мәселесі. Біздің облыста судың
санитарлық – техникалық жағдайы сын көтермейді. Ескірген және мерзімі
өтіп кеткен су құбырлары – 46,97 % , олардың 30,21 % — ына 40 жыл; 2 %
— ына 50 жыл болған. Су құбырларының ескіруі ішетін судың сапасына әсер
етеді.
Әлемде аурудың 80 % – ы сапасыз суды пайдаланғаннан болады. Ал оны
тұтыну есебінен әлемде 5 млн – ға жуық адам көз жұмады.
Республика бойынша шаруашылық ауыз су мұқтаждарына тиесілі су тұтыну
қалалардағы бір тұрғынға шаққанда орта есеппен тәулігіне 167 литрді
құрайды. Ал енді мекендегі бір ауыл тұрғынына шаққандағы үлесті су
тұтыну – 6,8 литр. Өзіміздің Жамбыл облысында су тұтынудың ең төменгі
деңгейі – 10 – 16 литрді көрсетіп отыр.
Міне, су мәселесін де талқыға салып өттік.
Осындай адамзат баласы тарихындағы экологиялық дағдарыстың басты
себебі шектелмей өсуге бағытталған техникалық өркениеттің тежеусіз
әрекеті.
Расында адам бақылауынан шығып кеткен техникалық прогресс адамның
өзіне қауіп төндіріп отыр. Ғылыми – техникалық революцияның өрістеуі
әсерінен қоршаған ортада күрделі өзгерістер болуда. Осының салдарынан
ластану түрлері көбейіп, жер бетіндегі тіршілікке зиянын тигізуде.
Адам денсаулығына зиянын тигізетін жат әдеттерден аулақ болғаны жөн.
Енді оларға не жататынына тоқтала кетейік: Олар – темекі тарту, спирттік
ішімдіктерге, есірткілік заттарға салыну. Арақтың орнына қымыз бен
қымыран іш, темекі тартудың орнына таза ауада көбірек жүр. Жастарға
есірткіні пайдаланба, көңіл көтеретін мәдени көпшілік орындарына баруды
әдетке айналдыр дер едім. Еңбек адамды тәрбиелейді. Сондықтан жұмыс
істеуден қашпаған жөн. Жалқаулыққа салынудың соңы жақсылыққа
апармайды. Имандылық жолына түсіп, жылына бір келетін оразаны тұтып,
оның тәртібін сақтағаныңыз дұрыс. Дүниеде бұған тең келетін ештеңе жоқ.
Біз табиғаттың, қоршаған ортаның ластануына жол бермеуіміз керек. Өзіңізді
қандай көрсеңіз, өзгелерді де солай көріңіз. Адамдар бір-бірімен дос,
бауырлас, сыйлас, рақымды, мейірімді болса, нұр үстіне нұр жауады.
Әрқашан жаман ойдан аулақ болыңыз. Адам өзін өзгеден кем сезінуі,
денсаулығының нашар екендігін ойлап қамығуы, көз алдына өлім
қорқынышын елестетуі ойды бұзады.
Сөз соңында қайра айтарымыз, халық денсаулығы тек медицина
қызметкерлерінің кәсіби тірлігі ғана емес, бүкіл қоғамның тұтас денсаулық
сақтауға және нығайтуға арналған үйлескен іс-қимыл әрекеттерінің жемісі
екенін баршамыз да ұғынуға тиіспіз. Сонда ғана қоршаған ортаны сақтай
отырып, таза су ішіп, дұрыс тамақтанып, иманды және салауатты өмір
салттарын тұрақты қалыптастырсақ болашақтың жарқын кепілі болмақ.
Көшеде тоқтап, құлақ салсаңыз МАЗ және ЗИЛ сияқты автокөліктердің
дарылдаған дауысын және серіппелі темір есіктердің жабылған дауысын,
ауладағы бала-шаға айқайын естисіз. Магнитофондар және теледидарлар,
зауыттардағы цех станоктарының және машиналардың гүрсілі құлақ
тұндырады.
Осының
барлығы
күнделікті
көрініс.
Уақыт ағымына, ғылым жетістігіне байланысты жаңа дыбыс құралдары
жасалып,
олардың
күші
өсті
.
Ғылым және техника табыстарымен, қарқынымен урбанизациямен бірге
шудың
деңгейі
де
тоқтаусыз
өсті.
Шу – үлкен санды қарапайым типті әртүрлі биіктер мен күштерден тұратын
дұрыс
емес,
қалыпты
емес
дыбыстардың
жиынтығы.
Шу — өркениетті заманымыздың өзіне тән өндірісінің шығыны, күн өткен
сайын
біздің
өмірімізге
кеңірек
басып
кіреді.
Зерттеу мақсаты : адам ағзасына шудың әсерінің қасиетін анықтау . Осы
зерттеу
мақсатына
сәйкес
келесі
міндеттерді
ұсынамын:
1)
Шудың
қайнар
көздерін
анықтау
;
2)
Адам
ағзасындағы
шудың
әсерін
зерттеу
;
3)
Адам
ағзасындағы
транспорттық
шудың
әсерін
зерттеу
;
4) Халық денсаулығына қалалық көшедегі шудың ықпал жасауына талдау
жүргізу.
5)
Шумен
күрес
негізгі
іс-шараларын
ұйымдастыру.
Адамның қоршаған ортаға әсері ғылыми — техникалық алға басудың
салдары. Ғасыр басынан дүниежүзілік өндірістік өнеркәсіптер 16 есе өсті, ол
ғасыр аяғына қарай 1,5-3 есеге дейін өседі, бұл бұған дейінгі адамзат
тарихындағы
пайдаланылған
шикізат
шамасынан
асады.
Шу мәселесі қазігі заманда төтенше де маңызды мағынаға ие болды. Ұзақ
уақыт шу өркениеттің шарасыз жауыздығымен, техниканың қарқынды
дамуының, автоматтандырудың, механикаландырудың, көлік өсу шегінің,
техникалық
алға
басудың
қосымша
өнімі
деп
есептелді.
Шу — уақытша күрделі құрылымды және ағзаға ерекше әсер ететін
қасиеттерімен
акустикалық
үйлесімсіз
дыбыс.
Табиғатта
шу
пайда
болу
әдістеріне
байланысты
танылады:
1) қатты денелердің дірілдеуінен пайда болатын механикалық шу .
Дірілдеуден пайда болған шу лайықты шарттары бар жағдайларда дыбыс
болып сәулелеле шашырайды, сондықтан көп жағдайда шудың өзі
естілмейді. Механикалық шу машиналармен және механизмдердің жұмыс
істеуінен
пайда
болады.
2) Аэро немесе гидродинамикалық шу — газ қозғалысынан, бу немесе
сұйықтықтың
қысымының
әсерінің
нәтижесінде
пайда
болады.
3) Термиялық шу — газдардың тығыздыққа байланысты жанған кезінде
пайда
болады.
4) Кавитациялық шу — акустикалық кавитация кезінде дыбыс импульсының
нәтижесінде туатын тамшылар мен қуыстардың және сұйықтықтың
жарылунан
пайда
болады.
Шу тұрғын үйлерде сырттан кіретін шудан және ішкі шудан, санитарлық —
техникалық,
инженерлік
—
технологиялық
құралдарда,
тұрмыс
құралдарында,музыкалық аспаптарда ойнағанда, адамдардың жылжуынан
және жиһазды жылжытудан, әңгімелескенде, балалардың айқайларынан
құралады.
Қаладағы шу » симфониясы » көптеген факторлардан түзіледі : темір
жолдардың гүрсілінен және ұшақтардың гуілінен , құрылыс техникасының
гүрілінен, зауыт цехтарының шуынан және тіпті тұрмыстық құралдарының
шуынан — бір сөзбен айтқанда адамды қоршайтын барлық заттан тарайды.
Шудың ең қуатты аккордтары автокөлік қозғалысының дыбысы, оған жалпы
фонда
шудың
80%
береді.
Қала тұрғындарын, әсіресе ірі қалаларда қалалық көліктердің шуы қатты
алаңдатады:
трамвайлар,
автомобильдер,
автобустар,
мотоциклдер,
мотороллерлер. Көп мөлшердегі шу, әсіресе, дизельді және жүк таситын
машиналардан
шығады.
Қалалық көлік саны толассыз өседі және өсуде . Таза техникалық
проблемалардың шешімі туралы тек қана айтып кана қоймай, қазіргі заманға
сай гүрсілі аз автомобильдерді таңдау қажетті деп санауымыз керек.
Соңғы он жылдықта шудың зиянды ықпалы жұмыс істеушілерге, дәл осылай
халықтың басқа топтарына әсері өсті. Бұның себебі, техникалық алға
басуындағы өндіріс процестерінің механикалануы, көліктің қуаттылығының
артуында.
Тербелмелі қозғалыс көздерінің дыбыстық энергиясы қоршаған ортаға
үзіліссіз түсуі мүмкін, мысалы , тоқыма станок жұмысы кезінде немесе
оқтын-оқтын импульстер түрінде, пневматикалық аспапты қолданған
жағдайда орын алады. Осыған байланысты шудың тұрақты және импульстік
түрлерін
ажыратады.
Ағза
үшін
импульстік
шу
қауіпті.
Шудың адам ағзасына тигізетін әсері өзге өндірістік факторлармен үйлеседі:
қанағатсыз микроклимат, улы заттар, ультродыбыстар, әсіресе, вибрациямен
үйлесіп отырып шудың зиянды әсері: есту қабілетінің нашарлауына,жүйке
жүйесіне, жүрек тамыр жүйесіне және т.б. жүйелерге кері әсер етеді.Бұл
еңбек өнімділігінің төмендеуіне, өндірістік ақауларға алып келеді.
Шу – үлкен қалардың халқына кері әсер ететін негізгі факторлардың
бірі.Шудың тұрақты әсері ашушаңдылықты жоғарылатады, шығармашылық
әрекетті,
еңбек
өнімділігін
және
халықтың
тынығу
тиімділігін
төмендетеді.Бүгінгі күнгі зерттеулер бойынша шудың жоғарғы қысымы
көптеген аурулардың – жүрек тамыр, асқазан жүйке жүйесі ауруларын
қоздырушы болып табылады.
Жер шарын қоршап тұрған, шаң-тозаң, бу мен газдан құралған
атмосфера ауасы күн сәулесін жер бетіне жеткенше ұсақ-түйек бөлшектерге
бөліп, жан-жаққа шашыратып жатады. Күн сәулесін жер бетіне өткізіп,
жерден көтерілген жылуды дүние жүзіне жібермей, шыны жабылған
парниктей әсер етеді.
Егер атмосферада ауа болмаса көк аспан қап-қараңғы болып, күн
адамның көзін шағылыстыратын жарық сәуле шашып, жет беті кеуіп,
жарылып, одан әрі қыза түсер еді. Бұлт пен жел, жауын-шашын болмай, жер
бетіндегі температура күндіз +100оС-тан астам ыстық, түнде -100оС-қа дейін
төмендеп қақыраған аяз болар еді. Сөйтіп бір тәулік ішінде температура
200оС-қа өзгеріп отырар еді.
Атмосфералық ауа тым жеңіл, 1метр кубта 1300грамм ауа болады.
Соған қарамастан жет бетіне түсетін қысым (салмақ) әрбір 1 квадрат см-ге
1кг-нан келеді. Адам денесінің мөлшері орта есеппен 1,5 квадрат метр болса,
оған түсетін салмақ 1,5 тоннаға жетіп қалады. Егер адамның ішкі
атмосфералық қысымы қазіргідей тең болмай, аз болса, олар ауа салмағынан
жаншылып қалар еді.
Жердің ең алғашқы ауасы сутектен, метаннан, аммиактан, су
буларынан және оқшау, басқалармен қосылмайтын (инертті) гелий, неон
сияқты газдардан тұрған.
Жер бетінде тіршілік пайда болған кезден бастап жердің алғашқы
ауасына жер қойнауының және өсімдіктерден бөлінген күкіртті сутек пен
көмір қышқылгаздары қосыла бастады.
Алғашқы, көзге көрінбейтін ұсақ организмдер ауадағы сутек, метан,
аммиак, күкіртті сутек газдарын біртіндеп азайта берді. Мысалы, сутек
бактериялары ауадағы сутекті, күкірт бактериалары ауадағы сутекті, күкірт
бактериалары жанар таулардан бөлінген күкіртті сутекті тотықтырып, қара
қошқыл, көк және көкжасыл балдырлар көмірқышқыл газды пайдаланып,
ауаға оттек газын бөле бастады.
80 км биіктіктен 1000-1200 км-ге дейінгі аралық Ионосфера болып
табылады. Мұнда ауа өте сирек, молекулалар қаншама жылдам қозғалса да
адамдары да жәй термометрді де жылытпайды. Ауаның ионды болуы оның
электрлік қасиетіне байланысты. Мұнда мысалы криптон – 85 көп
жиналғандықтан жердің кедергі күші азайып, тіпті өзгеруі де мүмкін.
Ауаның ең жоғарғы, өте селдір, биіктей келе көрінбей кететін,
протондардан құралған, 1000-1200 км-ден 1500 км-ге дейінгі аралығын
Протоносфера деп атайды.
Атмосфералық ауа таусылмайтын табиғи қорға жатады. Оның жалпы
салмағы 500 трлн тонна, оның ішінде оттек 105 трлн тонна. Жыл сайын 10
млрд тонна оттек жұмсалып, осыншама ауаға қосылып жатады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Табиғи ластаушылар - Сабақтарының мазмұны «Урбоэкология»

text:
Табиғи ластаушылар:
1.
Радиоактивті ластау;
2.
Жанартаулар;
3.
Орман және жер өрттері;
4.
Шаң, тұз көшкіндері;
5.
Ғарыш шаңы;
Анторпогендік ластаушылар:
өнеркәсіп,
оның
ішінде
үлес
салмағы
бойынша
электроэнергетика, отын өндірісі, машина жасау, тау-кен өндірісі;
көлік (автомобиль, темір жол, су, әуе транспорттары);
тұрғын үй – коммуналдық шаруашылық (орталық және жеке
жылу орталықтары, қоқыстарды өртеу, олардың шіруі);
ауыл шаруашылығы (мал, құс өсіру кешендері, химиялық заттар
қолдану, ауыл шаруашылығы заттарын өңдеу, ағаш өңдеу).
Ауаны ластаушыларды бұлай сұрыптау әр сала бойынша ластау
мөлшерін анықтап, атмосфераны қорғау шараларын жоспарлауға
ыңғайлы. Сонымен қатар, ластаушы заттар құрамы, түрі бойынша, оларды
шығаратын кәсіпорындарды топтастырып сұрыптау да қолданылады. Бұл
табиғат қорғау шараларын аймақтық жоспарлауға пайдалы /4-6/
Өнеркәсіп салалары ішінен ауаны ластаушылар қатарына жылу
электростанциялары, қара және түсті металлургия, мұнай өңдеу мен
мұнай-химия өнеркәсібі мен құрылыс материалдар өңдіру кәсіпорындары
жатады.
Жылу электр станцияларының қалдықтары жағатын отынға, оның
химиялық құрамына және жағу әдістеріне байланысты болады.
Көмір жаққанда ауаға күл, күйе, шаң-тозаң қосылады. Мысалы,
Қарағанды көмірімен салыстырғанда Екібастұз көмірінің күлі көп.
Қуаты орташа жылу электр станциялары ауаға сағат сайын 5 тонна күкіртті
түтін мен 16-17 тонна күл қосады. /6-7/
Сұйық отын (мұнай және оның өнімдері) жаққанда күл аз болады да,
күкірт пен көміртек қалдықтары көп қосылады.
Газ (табиғаттың немесе қолдан сұйытылған) жаққанда ауаға тек азот
тотығы қосылады.
Шым тезекті, ағашты, қамысты отын ретінде пайдаланғанда ауаға күл,
күйе, шайыр, күкірт, көміртек тотығы, шаң-тозаң қосылады.
Отынның барлық түрінің химиялық құрамында көміртек, сутек, күкірт,
азот және оттек болады. Олардан бөлінген газдар адамдар мен
қоршаған ортаға зиянды.
Отынды жағу әдісі де ауаның ластануына әсерін тигізеді. Шаң-тозаң,
газ қалдықтарын ұстайтын қондырғылары бар кәсіпорындардың
атмосфераға зияны аз, ал ондай қондырғылары жоқтардың келтіретін зияны
көп болады. Өйткені қондырғылардың көмегімен қалдықтардың 90-95
пайызын ауаға жібермей, ұстап қалуға болады.
Әр саладағы кәсіпорындардың ауаға тигізетін зияны әртүрлі.
Металлургия кәсіпорындары ауаны металл қалдықтары және
қосындыларымен ластайды, олардың ішінде темір, қорғасын, мыс, мырыш,
қалайы, никель, көмір, күкіртті түтін, глинозем (алюминий тотығы) т.б.
қалдықтары бар.
Машиналар жасайтын кәсіпорындардан бөлінген газ бен шаң-тозаң
кремний тотығы (құю цехтары), күйе (темір соғатын цех), қорғасын
мен көміртек тотығы (балқыту цехтары) бар.
Ауа газдары бар құрамының өзгеруі, ауада оттектің көбеюі жер
бітендегі тіршіліктің – өсімдіктер және жануарлар болып екіге
бөлінуіне себепші болды.
Бүгінгі атмосфералық ауадағы газдар құрамы биосфераның көп жылдар
бойы дамуының нәтижесі. Тірі организмдер осы құрамға үйренген,
көндіккен, егер ол өзгере қалса тіршіліктің осы күнгі қалыптасқан жағдайы
да, түрі де өзгеруі мүмкін. /1-3/
Жаратылыстағы атмосфералық ауа құрамы мынадай газдардан тұрады
(пайыз есебімен) азот – 78,08; оттек – 20,95; аргон – 0,93; көмір
қышқыл – 0,03; неон, гелий, ксенон, родрн, тағы басқалары – 0,01. Бұлардан
басқа ауа құрамында қалқып жүрген шаң-тозаң атмосферада өтіп жататын
процестер үшін қажет. Олар буларды сұйық түрге айналдыруға, күн сәулесін
азайтып жерді өте ысып кетуден сақтауға, жер бетіндегі жылудың әлемге
тарап кетпеуіне, жауын-шашын әкелетін бұлттарды жинауға қатысады. Жер
бетінен көтерілген жылы шаң-тозаң ауаның араласуына әсерін тигізеді.
Әрине, шаң-тозаң млн жылдар бойы қалып қалыптасқан мөлшерде болса
ғана пайдалы. Егер өте көп болса келтіретін зияны да аз емес.
Адамдар ауасыз күн көре алмайды, таңдауға мұршасы болмай, қандай
ауа болса да дем алуға мәжбүр. Егер тамақсыз 5 апта, сусыз 5 күн өмір
сүруге болса, ауасыз 4-5 минуттан артық тұра алмайды.
Тәулігіне адамдар өкпесі арқылы 25кг немесе 10-15 мың литр ауа
жұтса, қойға-20 мың, жылқыға-86 мың литр ауа керек.
Жоғарыда көрсетілген атмосфералық газдардың құрамы жер бетіне
жақын кеңістікте болады да, биіктеген сайын өзгеріп отырады. 1000км
биіктіктен әрі ауа негізінен Гелий газынан, 2000км-ден әрі сутектен тұрады.
Ең төменгі жер бетіне жақын атмосфера қабатын ТРОПОСФЕРА деп
атайды. Мұнда атмосферада бар ауаның 84 пайызы жиналған. Бұлт пен
тұман, жел мен дауыл, жаңбыр мен қар, басқаша айтқанда ауадағы барлық
құбылыстар осы қабатта өтіп жатады.
Тропосферадан жоғары қабатты тропауза дейді. Өзендер сияқты белгілі
арнасы жоқ, желдің ыңғайыменжүретін тропаузаның ұзындығы
мыңдаған км-ге, биіктігі 1-3 км-ге дейін созылып жатады. Мұнда үнемі қатты
дауыл болып, желдің жылдамдығы секундына 80-100 метрге жетеді.
Одан жоғары қабатты стратосфера деп атайды. Биіктігі 55км
шамасында. Стратосфераның ішінде 25-30км биіктікте ОЗОН қабаты
болады. (Озон – балауса иіс, найзағай ойнап, қысқа жаңбырдан кейін
қарағайлы орманда болатын иіс)
Озонның тіршілік үшін маңызы өте зор. Ол күн сәулесіндегі өте күшті
ультракүлгін
сәулелерді
ұстап,
организмдерді
өлімнен
сақтайды. Озонның көлемі өте аз, жалпы салмағы 3,29*10 тоннадай. Озон
қабатын жер бетіндегі атмосфералық қысыммен бірдей қысымға алса, оның
қалыңдығы 3мм шамасында ғана болар еді. Сондықтан – өте жұқа, жердегі
тіршілік үшін маңызы зор озон қабатын сақтауға аса көңіл бөлу қажет.
Озонның тез бұзылып, жоғалуына адамдар кінәлі. Халық шаруашылық
салаларында түрлі азольдарды шашуға, бояуларды сұйылтуға, сырдың
жылтыр түрін кетіруге қолданылатын хлорофторметандар атмосфераға
зиянсыз газ ретінде қосылады да, 30км биіктікке көтерілгеннен кейін күннің
ультракүлгін түстес сәулесінің әсерімен хлорға, фторға бөлініп, бұл екеуі де
озонды бұзуға тікелей қатынасады. /3-4/
Соңғы 10-20 жылда озон қабатының бұзылу қарқыны күшеюіне
байланысты 1985 жылы наурыз айында 37 мемлекет және Еуропалық
экономикалық одақ озон қабатын қорғау жөніндегі халықаралық Вена
конвенциясына қол қойды. Онда озон қабатын үнемі бақылау, зиянды
заттарды қолдануға тыйым салу немесе оларды шектеу, озон үшін зиянды
заттардың тізімін бекіту, хлорфторметан қалдықтарын атмосфераға
шығармау туралы келісті.
Ауаның 55-75км аралығындағы қабатын Мезосфера деп атайды. Онда
ауаның қозғалысы тек тіке, жоғары қарай болып, температура қайтадан
төмен түседі.
Экологтар есебі бойынша ауаны ластайтын ластағыш заттектер
агрегаттық күйіне байланысты қатты, сұйық және газ тәрізді бөлінеді.
Газ тәрізді заттектер атмосфераға шығарылатын ластағыштардың шамамен
90%-ын құрайды. Ғалымдардың есептеуі бойынша әлемде жыл сайын
адамның іс-әрекетінің салдарынан атмосфераға 25,5 млрд.т көміртек оксиді,
190 млн. Тонна күкірт оксиді 65 млн.тонна азот оксиді, 1,4 млн.тонна
(хлорфторкөміртек), қорғасынның органикалық қосылыстары, көмірсутектер,
соның ішінде канцерогенді ауру туғызатын көмірсутектер таралады. /6/
Қазіргі кезде өнеркәсіп өндірістері ауаны газ тәрізді және қатты
қоспалардан басқа жылу шығарындыларымен, электр магнитті
өрістермен, ультракүлгін, инфрақызыл, жарық және радиоактивті
сәулелермен, басқа да көптеген физикалық факторлармен ластайды.
Дәріс №6. Қалалардың биологиялық ластанулары және оның
эпидемиологилық қауіптілігі 2 сағат
1.
Қалалардың биологиялық ластану көздері
2.
Биологиялық ластанудың тұрғындар денсаулығына қаупі
3.
Қазақстан қалаларының ластануы және эпидемиологиялық қауіптілігі
Ластану деп қандай да бір ортаға жаңа, оған тән емес физикалық,
химиялық және биологиялық агенттерді әкелу немесе осы агенттердің
табиғи ортадағы орташа көп жылдық деңгейін көтеруді айтады.
Экологиялық көзқарас боынша бұл түсінікті екі тұрғыдан қарастыруға
болады:
1) қоршаған ортаға түсіп жатқан немесе адам мен табиғатқа зиянды
әсерлердің нәтижесінд пайда болып жатқан заттар;
2) қоршаған ортаны ластайтын затар (мысалы, химиялық заттар).
Тікелей ластанушы объектілер қатарына (ластайтын заттар акцепторы)
биотикалық қоғамдастықтың (экотоптық) негізгі компоненттері:
атмосфера, су, жер қыртысы кіреді. Ал, жанама ластанушы объектілер
қатарына, биоценоз құраушылары — өсімдікгер, жан-жануарлар және
микроорганизмдер жатады. Ластаушы жүйе болып, тек қана өнеркәсіп
немесе жылу-энергетикалық комплекс орындары ғана саналмайды,
сонымен қатар, күнделікті тұрмыстағы тіршілік, мал шаруашылығы да
ластаушылар көзі болып табылады.
Ластаушы загтар мен оны қоршаған ортаға қалдық күйінде
бөлетін ластаушы жүйелерді классификациялауды Р.Парсон ұсынды.
Бұлклассификациялау — ластаушы заттүрін, оны бөлетін жүйені, оның
салдарын бақылау шамаларын қамтиды. Оның пайымдауынша, ластаушы
түрлер болып негізінен мыналар саналады:
-сарқынды сулар және оттегін жұтатын өзге қалдықтар;
-инфекцияны тасымалдаушы жүйелер;
-өсімдіктерге бағалы қоректік зат болып табылатын дүниелер;
-органикалық қышқылдар мен тұздар, минералдар;
-шайылу барысында түзілген шөгіңділер (твердый сток);
-радиоактавті заттар;
Қоршаған ортаның бүлінуі табиғи апаттардан, атап айтқанда жер
сілкініс, өрт жөне т.б. орын алса, оны табғии деп, ал адамзат баласының
іс-қимыл әрекеті барысында ластанса, оны антропогенді деп атайды.
Экологиялық тұрғыдан ластану объектісі әрдайым экожүйе (биогеоценоз)
болып табылытындығын түсіну қажет. Бұдан өзге, табиғи заттардың бір
заттың көптігі немесе онда басқа заттардың болмауы (жаңа қоспалардың)
экологиялық факторлардың режимдерінің өзгергендігін білдіреді, себебі
зиянды заттар өзінің шынайы мәнінде эколгиялық фокторлар болып
табылыды. Демек, бұл факторлардың режимі (немесе олардың құрамы)
қандай да организмнің (немесе қоректік тізбектегі түйіннің) экологиялық
қуысының талаптарынан ауытқиды. Бұл кезде зат алмасу үрдістері
бұзылады, продуценттердің ассимиляция қарқындылығы, ендеше бүтін
биогеоценоздың да өнімділігі кемиді.
Осылайша, ауаның, су мен топырақтың құрамында бар кез келген зат
алмасушы агент бола алады. Қоршаған ортаның құрамына кіретін
заттарды құрамдас бөліктер деп атайды. Құрамдас бөліктер табиғи
да (мысалы, жанартаудың атқылау, өсімдік тозаңы, жел көтерген шаң
т.б.),антропогенді де (қоғамның іс — әрекетінің нәтижесі) текті бола
алады.
Ортаның ластануы – күрделі, көп түрлі үрдіс. өндіріс қалдықтарындағы
химиялық қосылыстар әдетте өздері бастапқы болмаған жерлерге тап
болады. Олардың көпшілігі химиялық белсенді, әрі тірі ағзаның
ұлпасының құрамына кіретін молекулармен өзара әрекеттесуге немесе
ауада белсенді түрде тотығуға қабілетті. Мұндай заттардың барлық
тіршілік иелері үшін у болып табылатыны түсінікті.
Ластану түрлерінің жіктелуі (классификациясы). Шыққан тегі бойынаша
ластанудың екі түрін қарастыруға болады:
– адамдардың қатысынсыз табиғи құбылыстардың нәтижесінде
болатын ластанулар;
– адамдардың іс – әрекеттерінің нәтижесінде болатын антропогенді
ластанулар; бұған өнеркәсіптік өндірістің техногендік әсерлердің үлкен
үлес қосады.
Антропогенді ластаушыларды мынадай түрге бөледі:
1) Биологиялық — кездейсоқ, не адамзатіс-әрекеті нәтижесінде
ластануы;
2)Механикалық — қоршаған ортаның, тек механикалық әсерлердің
нәтижесінде ластануы:
3)Химиялық — қоршаған ортанын химиялық құрамының өзгеріп, ұзақ
жылдар бойы қалыптаеқан әр түрлі зат мөлшерінің, қалыпты жағдайдан
артып кетуі;
4) Физикалық ластану — бұл бес түрге бөлінеді:
а) Өнеркөсіп жөне жылу-энергетикалық комплекстердің жұмысы
арысында коршаған орта температурасьшың бұзылуы, мұны
жылулық деп атайды.
ә) Жарықтық — жергілікті жерлердін табиғи жарық көздерінен
баска, жасанды жарық көздері арқылы, өсімдік жөне жануарлар
дүниесінің тіршілікету жағдайының өзгеріске үшырауы;
б) Шу, дабыл нәтижесінде;
в) Электромагнитгі толқындардың шектен тыс артуы;
г) Радиоактивті ластану.
5) Микробиологиялық ластану — адамның тіршілік етуі барысында,
антропогенді жүйелерде немесе ортада әр түрлі ауру тарататын зиянкес
организмдердің көбеюі.
Қоршаған ортаның ластануы — кез келген экологиялық жүйеге, оған тән
емес
сипаттағы
жанды-жансыз
компоненттердің
қосылуы
немесеқұрылысының өзгеруі нөтижесінде, экожүйенің — зат, энергия
алмасуы бұзылып, өнімділігінің төмендеуі.
Ластаушылардың табиғаты бойынша ластанудың мына түрлерін
айырады:
1. биологиялық ластану – экожүйеге оған жат организм түрлерін әкелу
және олардың көбеюі. Микроорганизмдермен ластануды сондай – ақ
бактериологиялық, немесе микробиологиялық ластану деп те атайды;
2. физикалық (радиациялық, жылулық, жарықтық, электромагниттік,
шулық және т.б.);
3. химиялық (биосфераның химиялық заттармен ластануы.
Түзілу әдісіне байланысты біріншілік және екіншілік ластануды айырады.
Біріншілік ластануға – биосферадағы табиғи және антропогенді процестер
арқылы қоршаған ортаға түсетін ластаушыларды жатқызады. Екіншілік
ластану – қоршаған ортадағы физикалық- химиялық процестердің
нәтижесінде орта мен адамға зиянды заттардың түзілуі жатады. Мысалы,
екіншілік ластануға ауадағы газдардың әр түрлі газдардың қосылысынан
түзілетін қала үстіндегі тұманды келтіруге болады (смог).
Кеңістік тұрғыдан бүкіл әлемдік, аймақтық және жергілікті ластануларды
бөледі.
Қоршаған
ортаның
компоненттеріне
байланысты
біріншіден
атмосфераның, гидросфераның, (литосфераның) және атмосфералық
ауаның, жербеті мен жерасты суларының және топырақтың ластануын
қарастырады. Адам организміне ылғи түсіп тұратын ластаушы заттардың
70% тамақпен, 20% — ауамен, ал 10% — сумен бірге түседі.
Биологиялық ластануға: ауру туғызатын микроорганизмдер, вирустар,
құрттар, т.б. жатады. Олар ауада, суда, топырақта, жануарлар мен адамның
организмінде кездеседі. Жер бетіндегі шамамен 1 500 000 жануардың 50 000-
ға жуығы паразиттік тіршілік етеді, соның ішінде 500-дей түрі адам
организмінің паразиттері болып саналады. Адам паразиттерінің көбісі – ауру
қоздыратын жәндіктер. Тіршілік етуіне қарай паразиттер – уақытша және
тұрақты болып бөлінеді. Уақытша паразиттер организм денесінде қорек
керек болғанда ғана пайда болады. Оларға: сүліктер, кенелер, масалар,
бүргелер жатады. Ал тұрақты паразиттер үшін организмдер қоректену
объектісі ғана емес, олардың өсіп-көбейетін тұрақты ортасы болып саналады.
Оларға: безгек плазмодиі, аскаридалар, қышыма қоздырғыштары жатады.
Микробтардың ауру қоздыруына қажетті бірден-бір шарт – адам
организмінің әлсіреуі, оның оған қарсы тұратын қауқарының болмауы.
Организмге түскен микробтар өсіп-өну үшін айрықша жағдай керек.
Эволюциялық өзгерістер арқасында микробтар адам организмінде де белгілі
бір жерде өсіп-өнуге бейімделеді. Мысалы, безгек қоздырғышы тек қанның
эритроцитінде өсе алады. Тіршілік етуге бейімделген микроорганизмдердің
жетілуіне қарай жұқпалы аурулардың таралу жолдары да әр түрлі болады. I-
ден, сырқат адам түкіргенде, жөтелгенде, сөйлегенде ауру қоздырғыш
микробтар шашырап ауамен бірге өзі бейімделген тыныс жолдарының
сілемейлі қабығына таралады. Мұндай жолмен тарайтын ауруларды ауа
арқылы таралатындар деп атайды. Оларға: тұмау, қызылша,шешек т.б. II-ден,
микробтардың ауыз арқылы таралып, ішек қарын жолдарына түсуі .
Қоздырғыш микробтар қоршаған ортаға үлкен және кіші дәрет арқылы
шығады. Бұл жолмен ішек-қарын жұқпалы аурулары тарайды. Оларға
тырысқақ, іш өту, полиомиелит, т.б. Негізінен, жұқпалы аурулар адамдардың
гигиенаны, тазалықты сақтамауынан, қолды сабындап жумай, жуылмаған
жеміс-жидектерді жеуден болады. Әсіресе жаз айларында шыбын-шіркейлер,
әр-түрлі жәндіктер ауру микробын таратады. Олардан сақтанудың жолы –
тазалық. III-ден, қан арқылы таралу, яғни микробтардың маса, бүрге, кандала,
бит сияқты паразиттер арқылы қанға түсуі. Бұл аурулар тобына: безгек,
бөртпе, сүзек т.б. IV-ден, жұқпалы аурулар жыныс жолдары арқылы да
таралады. Бұған жыныстық жолмен жұғатын мерез, соз, СПИД аурулары
жатады. Биологиялық ластауыштарды жұқтырудың негізгі көзі топырақ
болып саналады. Сіреспе, ботулизм және басқа да кейбір жұқпалы
аурулардың қоздырғыштары үнемі топырақта тіршілік етеді. Мысалы, жауын
құрттары, балдырлар, бактериялар, саңырауқұлақтар, қарапайымдылар, т.б.
Көптеген ауру таратқыш микробтар жер асты суларына өтіп, жұқпалы
аурулардың таралуына себепші болады. Сондықтан құдық пен бұлақ суларын
пайдаланар алдында қайнату керек. Өзен, көл, тоған сулары көбінесе осы
микроорганизмдермен ластанады. Су көздері тырысқақ секілді аурулардың
таралуына себепші болады. СПИД вирусы тек адам организімінде ғана ауру
тудырады. Жануарлардың организмінде тіршілік ете алмайды. СПИД ауруын
тек қана адам ғана тарататын болғандықтан, бірнеше рет пайдаланылған
шприц инесі арқылы қан құйғанда немесе нашақорлардың бір инені
бірнешеуі пайдалануынан да жұғуы мүмкін. Жұқпалы аурулар таралған
аймақта болған кезде адамдар түрлі сақтық шараларын жасауы керек . Жас
нәресте туа салып оған дифтерияға, туберкулез ауруларына қарсы егу
жұмыстары жүргізіледі. Оба, безгек аурулары шыққан аймақтарда карантин
жарияланып, аурудың алдын алу жұмыстары ұйымдастырылады.
Химиялық
ластаушылар
-
экожүйедегі концентрациясы нормадан жоғары немесе басқа жақтан енген
заттар. Ауаның мейлінше ластануы өнеркәсіп қажеттілігі үшін отындарды
жағу, үйлерді жылыту, транспорттардың жұмысы кезінде, тұрмыстық және
өндірістік қалдықтарды жағу, қайта өңдеу кезінде байқалады.Атмосфераны
қатты ластайтын улы заттарға: көміртегі қосылыстары (көмір қышқыл газы,
көміртегі тотығы, альдегидтер, қышқылдар), күкірт қосылыстары (күкіртті
ангидрид, күкірт қышқылы), азот тотықтары (NO және N02) жатады.Екпе
ағаштар газдар үшін механикалық бөгет және атмосфераның химиялық
ластануына қорғаныш бола алады. Күкірт оксидін жақсы жұтатын ағаштарға:
терек, жөке, қайың ағаштарын жатқызуға болады. Фенолдарды мамыргүл,
аюбадам жақсы сіңіреді. Сондықтан жерге түскен жапырақтарды өртемей,
жерге көміп тастаған дұрыс.Орман экожүйелері ядролық жарылыстардың
зардаптарын төмендетуде үлкен роль атқарады. Ағаштардың қылқандары
мен жапырақтары радиоактивті йодтың 50% жинақтай алады. Орманы жоқ
жерде
радиоактивті
тұнбалардың
белсенділігі
32
есе
жоғары
болады.Қоршаған орта өндірістік қалдықтар мен автокөлік түтіндерінен
ластанғанда ауыл шаруашылығы өнімдерінің сапасы төмендеп, сол арқылы
адамдардың денсаулығы зардап шегеді. Әсіресе минералды тынайтқыштар
мен зиянкестерге қолданатын аестицидтер жеміс-жидек арқылы адам
организміне нитрат ретінде түседі. Мерзімінен ерте піскен көкөністерде
(қарбыз, Қауын, картоп, пияз, сәбіз және т.б. нитраттар көп болады. Мысалы,
мамыр айларында піскен көкөністерде көбіне зиянды заттардың шекті
мөлшері 2-3 есеге артып түседі. Сондықтан ерте піскен көкөністерді
пайдаланғанда сақ болған жөн.
Биологиялық ластаушылар - экожүйеде бұрын болмаған немесе мөлшері
қалыпты жағдайдан аспаған организмдер түрлері. Микрорганизмдермен
ластануды бактериологиялық ластану деп атайды. Әсіресе кейбір елдердің
қарулы күштерінің лабораторияларында жасалатын арнайы немесе кездейсоқ
ауру тудырғыш микроорганизмдердің штаммдарымен атмосферанын
ластануы өте қауіпті.Экожүйедегі өсімдіктер бөтен түрлермен өздері бөліп
шығаратын фитонцидтер деп аталатын арнайы заттармен күресе алады.
Кейбір фитонцид түрлері көп клеткалы организмдерге қатты әсер етіп тіпті
жәндіктерді өлтіріп те жібереді. Олар әсіресе бактериялы және
саңырауқұлақты флораға қатты әсер етеді. Емен ағашының фитонциді
қашықтан дизентерия мен паратиф қоздырғыштарын өлтіреді. Эвкалипт
ағашының жапырақтары бөлетін фитонцидтер стрептококты, май қарағай
қылқандары - дифтерия қоздырғышын, қарағайдың қылқандары - өкпе - құрт
ауруы қоздырғыштарын өлтіреді. 1 га арша тоғайы күніне 30 кг фитонцидтер
бөледі. Олар зиянды микроорганизмдерді өлтіріп қана қоймай, шыбындарды
және басқа да жәндіктерді жолатпайды.
Қазіргі кезде тұрғындар денсаулығын сақтау және нығайту көп жағдайда
қоршаған ортадағы нысандардың сапасына да байланысты екендігі мәлім.
Адамның тіршілік ететін ортасының жағдайын жақсарту қазіргі уақытта
дамыған қоғамның алдыңғы қатарлы міндеттерінің біріне жатады [1].
Қоршаған ортаның ластануы ағзаның қорғаныс қабілетінің төмендеуіне әкеп
соғады, ал бұл өз кезегінде ағзада әртүрлі патологиялық жағдайлардың
дамуына ықпал жасайды. Қазіргі уақытта өндіріс орындарына, энергетика
және автокөліктерге таза, қалдықсыз технологияның енгізілгендігіне
қарамастан, ластанған ауа әлемдегі барлық адамдардың денсаулығы үшін
қатерлі болып табылады. Көптеген зерттеушілер атмосфералық ауа және
оның құрамындағы ластағыштар урбанизацияланған аймақтарда тұратын
тұрғындардың денсаулығына жоғары деңгейде қауіп-қатер туғызатын
«бірінші дәрежелі фактор» деп бағалайды [Авалиани С.Л., 2002;
Величковский Б.Т., 2002].
Қазіргі кезде кез-келген елді мекендердегі ауа бассейіні жүздеген химиялық
заттардың түрімен ластанған, бұлардың деңгейі шекті деңгейден әлдеқайда
жоғары, ал оның ағзаға тигізетін қосалқы әсерлері өте жоғары болып отыр.
Барлық тұрғылықты мекендердегі атмосфералық ауаның ластануы ҚР
Қоршаған
ортаны
қорғау
Министрлігі,
Экологиялық
мониторинг
Департаментінің ресми мәліметтері бойынша алынған атмосфераның ластану
индексі
(АЛИ
5
)
кешенінің
көрсеткіштері
бойынша
бағаланады.
Республиканың ластанған қалаларына (АЛИ
5
≥ 5) 12 қала кіреді, соның
ішінде ауаның жоғары деңгейде ластанған қалаларына (АЛИ
5
≥ 7) 8 қала
(Алматы, Шымкент, Теміртау, Ақтөбе, Тараз, Қарағанды, Өскемен,
Жезқазған) кіреді (1-нші сурет).
Қазақстан Республикасы қалаларының ауа бассейінінің ластануына
жүргізілген бақылау нәтижелері бойынша ең жоғары ластану деңгейі Алматы
қаласында байқалды (АЛИ
5
– 11,7) (Сурет 1).
Қазақстан қалаларының атмосфералық ауасының ластану деңгейі бойынша
динамикасын талдау барысында мынадай нәтижені көрсетті; өткен 2009
жылға қарағанда 2010 жылы, Алматы, Ақтөбе, Өскемен қалаларында АЛИ
5
(атмосфераның ластану индексі) төмендегендігі байқалса, ал Шымкент,
Теміртау, Астана, Қызылорда қалаларында ол керісінше жоғарылады. Ал
қалған Тараз, Қарағанды, Атырау, Риддер, Жезқазған, Петропавл, Қостанай,
Семей, Ақтау, Павлодар, Глубокое ауылы, Балқаш, Екібастұз, Талдықорған,
Көкшетау қалаларында өзгеру үрдісі байқалмады (1-нші сурет).
1-нші сурет. 2009-2010 жылдар аралығындағы Қазақстан Республикасының
қалалары бойынша атмосфераның ластану индексін (АЛИ5) салыстыру
Көптеген қалаларда ауаның ластану индексінің құрамына ауадағы қалқыған
шаң бөлшектерінің үлесі басқа да зерттелініп отырған бөлшектермен
(Атырау қаласында 45%, ал Астана қаласында 65% дейін) салыстырғанда
жоғары болды. Осыған байланысты, біз ҚР қалаларындағы қалқыған
бөлшектердің жиынтық концентрацияларын бағалау қажет деп есептейміз.
Жалпы қалқыған заттар (шаң) жөніндегі мәліметтер «ҚР қоршаған орта
жағдайы жөнінде», РГП «Қазгидромет» жыл сайынғы ақпараттық
бюллетеньдерінен алынған. 2-нші суретте көрсетілгендей Тараз бен Павлодар
қалаларынан басқа зерттелінген қалаларда қалқыған заттардың орта жылдық
концентрациялары соңғы үш жылда шекті деңгейден асып кетті.
Осыған байланысты, көрсетілген тұрғылықты мекендер қалқыған шаң
бөлшектерінің жиынтық концентрациясының жоғары әсеріне тәулік бойы
ұшырап
отырады.
Қалқыған
шаң
бөлшектерінің
жиынтық
концентрациясының бұдан да жоғары деңгейі, шекті қалыптан 2 есе жоғары
Алматы қаласында, (зерттелінген кезеңде ШРЕК асу еселігінің біртіндеп
төмендеуі байқалды) сонымен қатар, Астана, Жезказған және Атырау
қалаларында (2-нші сурет) байқалады.
2-нші сурет. 2008-2010 жж аралығындағы ҚР қалаларының атмосфералық
ауасындағы қалқыған бөлшектердің (шаң) ШРЕК-нан асу еселігі.
Соңғы он жылдықта гигиенист пен эколог ғалымдардың ұсынысымен
атмосфералық
ауа
сапасын
бағалау
кезінде
алдыңғы
қатарлы
поллютанттарды бөлу қабылданды. Бүкіл әлемдік денсаулық сақтау
ұйымының мәліметтері бойынша ауадағы шаң, қалқыған бөлшектер, әсіресе,
мөлшері 10 мкм (РМ
10
) болатын ұсақ бөлшектер тұрғындардың
денсаулығына әсер ету деңгейі бойынша, атмосфералық ауаны ластайтын
алдыңғы қатарлы ластаушы заттардың қатарына жатады.
Ғылыми әдебиеттерде қалқыған бөлшектердің екі фракцияларын – PM
10
және
РМ
2,5
(РМ – аббревиатура ағылшын тілінен аударғанда particulate matter-яғни,
қалқыған бөлшектер) ажыратады. Олардың жай қалыпты көзге көрінетін
шаңдардан айырмашылығы атмосфералық ауаға кез-келген отынды жаққан
кезде түседі. Сонымен бірге, мөлшері өте ұсақ және ауада ұзақ сақталатын
қасиетке ие, осыған байланысты адамның төменгі тыныс алу жолдарына,
яғни, бронх пен өкпе альвеолаларына енеді [2, 3].
Қазақстан Республикасының (ҚР) аймақтарында тұрғылықты мекендердің
ауасында PM
10
және РМ
2,5
шаң фракцияларына бақылау жүргізілмейді.
Сонымен бірге, ҚР заңдылық құжаттарында шаң фракцияларына байланысты
нормативтер енгізілмегендіктен, атмосфералық ауаның сапасына гигиеналық
бақылау жүргізілмеуі мәселені қиындатып отыр. Ал, Европалық Одақ пен
АҚШ елдерінде шаң бөлшектерін нормалау тек дисперстілік фракциялары
бойынша ғана жүргізіледі [3].
Бірақ та, осыған қарамастан, атмосфераның ластануын интегралды бағалау
кезінде мына есептеу әдістерін жүргізу қажет [4]:
РМ
10
=
0,55
х
TSP
РМ
2,5
= (0,33-0,36) х TSP, где
TSP – қалқыған бөлшектердің жиынтығы;
0,55 и (0,33-0,36) – коэффициенттер
Осы әдісті қолдана отырып, біз ҚР қалаларындағы қалқыған бөлшектердің
жалпы жиынтығынан (PM
10
и РМ
2,5
) шаң фракцияларының орта жылдық
концентрацияларын есептеп шығардық. (1-нші кесте).
Атмосферадағы шаң бөлшектерінің респирабельдік фракциялары үшін
гигиеналық нормативтер Ресей Федерациясының (РФ) регламенттерінен
алынды.(Гигиеналық нормативтер ГН 2.1.6.2604-10).
1-нші
кесте. 2008-2010 жж аралығында ҚР қалаларындағы шаң
фракциясының орта жылдық концентрациялары
ҚР
қалалары
Бақылау жылдары
2008
2009
2010
РМ
10,
мг/м
3
РМ
2,5
,
мг/м
3
РМ
10,
мг/м
3
РМ
2,5
,
мг/м
3
РМ
10,
мг/м
3
РМ
2,5
,
мг/м
3
Алматы
0,20
0,13
0,1
0,09
0,1
0,08
Астана
0,35
0,23
0,2
0,16
0,3
0,19
Шымкент 0,12
0,08
0,1
0,06
0,1
0,08
Жезқазған 0,16
0,10
0,2
0,12
0,2
0,15
Тараз
0,07
0,04
0,1
0,05
0,1
0,05
Павлодар 0,08
0,05
0,1
0,05
0,1
0,05
Өскемен 0,10
0,06
0,1
0,06
0,1
0,05
Семей
0,11
0,08
0,1
0,05
0,1
0,04
Қызылорда 0,09
0,06
0,1
0,04
0,02
0,01
Атырау
0,18
0,12
0,3
0,23
0,2
0,12
Теміртау 0,11
0,07
0,1
0,08
0,1
0,08
Ақтау
0,15
0,10
0,1
0,08
0,1
0,08
ШРЕК РФ,
мг/м
3
0,04
0,025
0,04
0,025
0,04
0,025
ҚР қалаларындағы шаң фракцияларының орта жылдық концентрациялары
2008-2010 жж аралығында бағаланды. Зерттелініп отырған кезеңде барлық
бақылауға алынған тұрғылықты мекендердің ауа бассейінінде шаң
фракцияларының орта жылдық концентрациялары РФ гигиеналық
нормативтерінен жоғары болды (кесте 1). Бір көзбен қарағанда, осы шаң
бөлшектерінің фракцияларының гигиеналық нормативтері РФ өте төмен
сияқты көрінеді. Бірақ, Европа Одағының PM
10
шаң фракциялары үшін
орнатылған нормативі 40 мкг/м3 немесе 0,04 мг/м
3
құрайды, бұл РФ
регламентіне сәйкес келеді. ( РМ
10
ШРЕК-ы=0,04мг/м
3
). Мысалы АҚШ –да
РМ
10
шаң бөлшектері үшін регламент – 83 мкг/м
3
немесе 0,08 мг/м
3
болып
табылады. Сонда РФ шаң фракцияларының гигиеналық нормативтері Европа
Одағының нормативті шамаларымен бірдей болып табылады, бірақ АҚШ
регламентімен салыстырып қарағанда 2 есе төмен болып отыр.
РМ
10
и РМ
2,5
респирабельді фракциялардың ШРЕК-нан жоғарылау еселігінің
маңызын талдау кезінде Республиканың зерттелініп отырған барлық
қалаларында, 2008 ж Тараз бен Павлодар қаласы және 2010 ж Қызылорда
қалаларынан басқа, олардың мөлшері рұқсат етілген деңгейден 2 есе ШРЕК
шамасында жоғары болып отыр (3-нші сурет). Ал, Астана, Жезказған және
Атырау қалаларында жүргізілген зерттеулердің барлық кезеңдерінде жоғары
деңгейлері (5 ШРЕК және одан жоғары) байқалады (3 және 4 суреттер).
3 -нші сурет. 2008-2010жж аралығында ҚР қалаларының атмосфералық
ауасында қалқыған бөлшектердің PM10 ШРЕК шектен асу еселігі
4 -нші сурет. 2008-2010жж аралығында ҚР қалаларының атмосфералық
ауасында қалқыған бөлшектердің PM2,5 ШРЕК шектен асу еселігі
Біздің қатысуымызбен ҚР қалаларының атмосфералық ауасында қалқыған
бөлшектердің жиынтықты және ұсақ дисперсті фракцияларының мөлшерінің
деңгейі бағаланды. Ауа сапасын негіздеу арқылы гигиеналық бағалау үшін
олардың тұрғындар денсаулығына тигізетін қауіп-қатерін бағалау қажет.
Қауіп-қатерді талдау әдістемелерінің ең маңызды атқаратын рөлі адам
денсаулығы мен экожүйелердің жағдайы үшін қауіп-қатерді бағалаудағы
заманауи амалдарды тепе-тең ұстау болып табылады. ХХ ғасырдың соңында
АҚШ қоршаған ортаны қорғау бойынша агенттігі қазіргі біздің заманымызда
кең етек жайған қоршаған ортаның зиянды факторларының [5] әсері кезінде
адам денсаулығына қауіп-қатерін бағалау әдістемесін қолдануды ұсынды.
Осыған сәйкес, ШРЕК орнына референтті доза және барлық заманауи
ғылыми мәліметтерді есепке алғанда және тұрғындардың ең сезімтал
топтарының денсаулығы үшін қауіп туғызбайтын, бүкіл ғұмыры бойындағы
химиялық заттың тәуліктік әсер ететін концентрациясы қолданылады. РФ
аймақтарында
2004
жылдан
бастап
қалқыған
шаң
бөлшектері
фракцияларының референтті концентрацияларының мәліметтері келтірілген
«Қауіп-қатерді бағалау бойынша нұсқау…» Р 2.1.10.1920-04 [6]
қолданылуда.
Сонымен бірге, біз кацерогенді емес әсерлерді формулаға сәйкес қауіптілік
коэффициентін (hazard quotient) – HQ, есептеу негізінде жүргіздік:
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sabatarini-mazmni-urboekologiya.html?page=5#Дәріс_№6._Қалалардың_биологиялық_ластанулары_және_оның__эпидемиологилық_қауіптілігі_2_сағат


title:
HQ=C

факт - Сабақтарының мазмұны «Урбоэкология»

text:
HQ=C
факт
/RfC,
Бұндағы, С – ауадағы заттың фактілі концентрациясы;
Rf C – референтті концентрация
Бұл кезде егер, HQ 1,0 тең немесе одан аз болса, онда зиянды әсердің
қаупінің шегі «аз» деп қарастырылады. Ал HQ коэфициентінің жоғарылауы
зиянды әсерлердің де қауіпінің даму мүмкіншілігі жоғарылайды, яғни,
HQ>1,0 адам денсаулығы үшін «потенциалды қауіп» деп қарастырылады.
2-нші кесте – 2008-2010 жж аралығында ҚР қалаларында шаңның ұсақ
дисперсті фракцияларының созылмалы инголяциялық жол арқылы әсер етуі
кезінде канцерогенді емес әсерлерінің қауіп қатерін бағалау
ҚР
қалалары
Бақылау жылдары
2008
2009
2010
Коэффициент опасности пылевых фракций
қауіпті шаң фракцияларының HQ қауіптілік
коэфициенттері
НQ
10
НQ
2.5
НQ
10
НQ
2,5
НQ
10
НQ
2.5
Алматы
4,0
8,7
2,9
6,3
2,5
5,5
Астана
7,0
15,2
4,8
10,4
5,7
12,5
Шымкент 2,4
5,2
1,9
4,2
2,4
5,3
Жезқазған 3,1
6,8
3,7
8,0
4,6
10,1
Тараз
1,3
2,9
1,5
3,2
1,7
3,6
Павлодар 1,5
3,4
1,5
3,3
1,7
3,6
Өскемен
1,9
4,2
1,8
4,0
1,5
3,4
Семей
2,3
5,0
1,6
3,6
1,1
2,4
Қызылорда 1,7
3,8
1,1
2,4
0,4
1,0
Атырау
3,7
8,0
6,9
15,0
3,7
8,2
Теміртау 2,2
4,7
2,6
5,7
2,4
5,3
Ақтау
3,1
6,7
2,3
5,1
2,4
5,3
Регламент HQ ≤ 1,0
2-нші кестеде келтірілген мәліметтерден шаң фракцияларының қауіптілік
коэфициенттері ҚР барлық, атап айтқанда Алматы, Астана, Шымкент,
Жезқазған және Атырау қалаларында бірліктен жоғары екендігін көруге
болады. Бұл ҚР қалаларының атмосфералық ауасының ұсақ дисперсті шаң
бөлшектерімен ластануынан туатын тұрғындар денсаулығы үшін зиянды
бейспецификалық әсерлердің даму мүмкіншілігінің қаупі жоғары екендігін
көрсетеді.
Осылайша, жүргізілген жұмыстардың негізінде мынадай қорытындыға
келуге болады:
1.
ҚР зерттелінген қалаларының басым бөлігінде қалқыған бөлшектердің
жиынтық
мөлшерлерінің
деңгейі
бойынша
жалпы
жағдай
атмосфераның ластану индексіне байланысты қолайсыз деп есептеледі.
2.
Алматы, Астана, Жезқазған және Атырау қалаларының ауа
бассейіндерінің ұсақ дисперсті шаң фракцияларымен ластану деңгейі
жоғары екендігі анықталды.
3.
Осы нұсқалған қалалардағы анықталған аэрогенді жүктемелер шаң
фракцияларының
қауіптілік
коэфициенттерінің
есептелген
көрсеткіштерімен
дәлелденген,
тұрғындар
денсаулығы
үшін
канцерогенді емес әсерлердің қаупі жоғары екендігін көрсетеді.
4.
Қауіп-қатерді бағалау нәтижелері, тұрғындардың денсаулығындағы
қолайсыз өзгерістерді болжамдау үшін жаңа мүмкіндіктерді ашады
және қауіп-қатерді басқару бойынша шаралар мен ұсыныстарды
дайындау үшін сілтеме бола алады.
Дәріс №7. Өндірістік қалалар атмосферасының негізгі ластану көздері 2
сағат
1.
Қазақстанның өндірістік қалалардың ластану ерекшеліктері
2.
Өндірістік қалалар ауасы ластану көздері
Атмосфера бүкіл әлемнің тіршілік ортасы Атмосфера ауасының шекарасы
болмайды. Ол жер шары халықтардың ортақ байлығы болғандықтан оның
сапасы, тазалығы адамзат үшін ешнәрсеге теңгерілмейтін биосфераның
құрамдас бөлігі. Атмосфера бірнеше қабаттан – тропосфера (10-12км), озон
қабаты стратосфера (40-50км), мезосфера (70км), термосфера (80км) және
экзосферадан (800-1600км) тұрады. Әр қабаттың өзіне тән атқаратын
қызметі, газдық құрамы, тіршілік нышаны болады. Әсіресе, тропосфера мен
озон
қабатының
тіршілік
үшін
маңызы
ерекше.
Бүгінгі таңда атмосфера ауасының тазалық сапасы бұрынғы кезден ауытқуда.
Оның негізгі себептері – ауаға адамның антропогендік іс-әрекетінен болатын
әртүрлі газдардың шығарлыуы. Оларды ауаны ластағыш заттар деп атайды.
Негізінен атмосфераның адам үшін атқаратын қызметі жоғары Атмофера –
бұкіл әлемді таза ауамен қамтамасыз ете отырып, тіршілікке қажетті газ
элементтерімен ( оттегі, азот, көмір қышқыл газы, аргон т.б) байытады және
жерді метеорит әсерлерінен, күн және ғарыштан келетін түрлі зиянды
сәулелерден қорғайды, зат және энергиялық алмасуларды, ауа райының
кызметін реттеп, жалпы жер шарындағы тұрақтылықты үйлестіріп отырады.
Бірақ, адам баласы үшін орасан зор пайдалы ауа бассейіні соңғы жылдары
күрделі өзгерістерге ұшырап отыр. Ең басты себеп ауаның ластануы.
Атмосфера ауасының сапалық күйінің көршеткіштері оның ластану дәрежесі
болып саналады. Егер атмосфера ауасында ластағыш заттардың шекті
мөлшерлі концентрациясы ШМК қалыпты құрамынан асып кетіп сай
келмесе,
онда
ауаны
ластанған
деп
саналады.
Ластағыш заттардың негізгі көздері - өнеркәсіп, автокөліктер, зауаттар, жылу
энергетикасы, қару жарақтарды сынау, ғарыш кемелер мен ұшақтар т.б.
Жоғарыда аталған объектілерден атмосфераға түскен заттар ауа
құрамындағы компоненттерінің қатысумен химиялық немесе фотохимиялық
өзгерістерге ұшырайды. Содан соң пайда болған химиялық өнімдер суға,
топыраққа түсіп, барлық тірі организімдерді, ғимараттарды, құрлыс
материалдарын
бүлдіреді.
Атмосфера құрамындағы оттегі мен көмірқышқыл газының тұрақты болуы
жалпы ауа бассейінің тепе-теңдігіне әсер етеді. Мысалы, оттегі тірі
организімдер үшін тыныс алуды қамтамасыз ете отырып, топырақ пен судағы
бүкіл химиялық реакцияға қатысады. Оттегі жетіспеген жағдайда жануарлар
мен
адамдар
тұншыға
бастайды.
Оның өндіруші көзі – жасыл өсімдіктер әлемінде жүріп жатқан фотосинтез
процесі. Көмірқышқыл газының да ауадағы шекті мөлшері көбейсе адамдар
мен жануарлардың тыныс алуы нашарлайды. Сондықтан ауа құрамындағы
негізгі екі газдың тепе -* теңдік мөлшері қатаң сақталуы тиіс. Міне, осы
жағдайлардан бүкіл әлемдік атмосфера экологиялық дағдарысқа ұшырап
отыр. Ауаны ластауға жер шарындағы мемлекеттер өзінің экономикалық
даму
деңгейіне
қарай
түрліше
үлес
қосып
келеді.
Біздің республикамызда атмосфера ауасына шығарылатын зинды заттар мен
газдар, т.б. бөгде химиялық қосылыстар Казгидромет ғылыми-зерттеу
институтының үнемі бақылауында болып отырады. Ол көршеткіштер әр
жылға және тоқсанға жіктеліп « Ақпараттық экологиялық бюллетень»
журналы
арқылы
көпшілікті
хабардар
етеді.
Атмосфераның ластану индексін (АЛИ) бағалау бойынша 1995-2000 жылдар
аралығында ауасы ең көп ластанатын қалаларға Ленингор, Зырян, Алматы,
қалалары
кіреді.
Әрине
бұл
үнемі
өзгеріп
отырады.
Өйткені аталған қалалардағы өнеркәсіптің т.б. ластану көздерінің жұмыс
істеу қарқыны бірдей емес. Мысалы, 1995 жылдары ең көп ластанған
қалалардан бірінші орынға Жезқазған, Балқаш қалалары шықса, ал 1999-2001
жылдары Ленингор мен Өскемен шығып отыр. Бұл жерде қара
металлургияның ластағыштары және түсті металлургия кәсіпорындарынан
шығатын қалдықтар көп. Алматы мен Зырян қалаларының зиянды заттарды
сейілтуге
метрологиялық
жағдайы
қолайсыз.
Республика жағдайында атмофераның ластануына өнеркәсіптің техникалық
жағынан жабдықталуынан нашар болуы әсер етеді. Яғни, ескерген
технологиялық процестер нәтижесінде құрамында қатты және сұйық
бөлшектері бар газ тәрізді заттар орасан көп мөлшерде бөлінеді, әрі осы
химиялық қосылыстар өте қауіпті, улы келеді. Оларт негізінен күкірт
диоксиді, көміртек оксиді, азот оксиді, күкіртті сутек, аммиак және әртүрлі
қатты
және
сұйық
заттар.
Атмосфера тұрақты көздерден шығатылатын зиянды заттардың мөлшері
(АЭБ-келтірілген деректер) қалалар бойынша : Павлодар (763,0 мың т.),
Қарағанда (601,6 мың т.), Жезқазған (487,0 мың т.), Шығыс Қазақстан
қаларында (170,0 мың т.), Қостанай (170,0 мың т.), Ақмола (120,0 мың т.),
Атырау (90,0 мың т.) облыстары болды. Бұл аймақтарда жылу энергетикасы,
металлургия,
мұнай-газ
кәсіпорындары
шоғырланған.
Сондықтан, атмосфераға көтерілген қоқыстар мен газдардың көпшілігі осы
облыстар мен қалалардың аумағына түсіп, өсімдіктерді, суды, жер
ресурстарын, ғимараттарды жалпы қоршаған ортаны ластап жатыр.
Қазгидромет мәліметі бойынша республиканың әрбір шаршы километріне
жылына орта есеппен 1,13 тонна зиянды заттар келетіні байқалған.
Қазақстан жағдайында көптеген қалалардың ау бассейні автокөліктерден
шығарылатын
зиянды
заттармен
ластанып
отыр.
Соңғы 2001 жылдың мәліметі бойынша Өскемен қаласының ауасында күкірт
диоксиді және фенол, формальдегид, азот диоксиді қалыпты денгейден 1-4
ШМК-ға артып отыр. Сол сияқты ауаның ластануы Ақтау, Теміртау,
Шымкент, Тараз қалаларында өсе түсуде. Әсіресе, улы формальдегид (3 есе
көбейгені )- Шымкент, Тараз және Петропавл қалаларында байқалып отыр.
Ауадағы аммиак пен фенолдын мөлшері Теміртауда (2,3 ШМК), Петропавлда
(3 ШМК)жетсе, ал Астанада фторлы сутегі 4 ШМК мөлшеріне жеткен.
Қ азақстан жағдайында ауа бассейнінің ластануы көбінесе қатаң
континентальды ауа райына да байланысты. Жауын-шашын мөлшері өте аз
болғандықтан, ауаның табиғи тазаруы нашар. Мысалы, Алматы, Шымкент,
Ленинагор, Зырян, Глубокое қалаларында ауа бассейіндерінде табиғи ауа
ағыстары балмайды, соның себебінен қалалар үнемі қалын зиянды улы
тұманмен
оранып
жатады.
Ауа бассейінің құрамында ауыр металлдардың болуы да өте қауіпті.
Әсіресе, кадмий, қорғасын, мырыш, сынап, мөлшері үнемі бақылауға
алынады. Ауыр металлдармен ауаның ластану республика бойынша жоғары
болмағанмен жекелеген қалалар бойынша жағдай жақсы емес. Мысалы,
қорғасын көрсеткіші Ленингорде – 17 ШМК, Балхашта – 8, Шымкентте – 6
есе болып отыр. Бұл көрсеткіштер кейбір жылдар 17-81 ШМК- ға жеткен.
Қазақстан ауа бассейінің ластануы көршілес мемлекетердің ауаға
шығарлатын зиянды заттардың есебінен де көбейе түседі.
Ауаға шығатын улы заттардың концентрациясы (ауыр металдар, шаң-тозаң,
күкірт тотығы, көмірқышқыл газы және т.б.) белгіленген мөлшерден он есе
артық. Ең ауыр жағдай Тараз, Теміртау, Алматы, Шымкент, Балқаш, Риддер,
Өскемен және басқа да қалаларда қалыптасқан. Осы қалаларда лас заттардың
концентрациясы жыл бойынша белгіленген мөлшерден 5-10 есе артады. Ауа
кеңістігінің ластануы пайдалы қазбалар өндіретін аудандарда да байқалады.
Атмосфераның ластануы Байқоңыр космодромында ғарыш кемелерін ұшыру
кезінде де байқалады. Өнеркәсіпті аудандарда ауа кеңістігінің ластануымен
катар ластану сол жердегі су көздерін қамтиды. Сырдария өзені ағысының
35-40%-ы өндіріс орындарының қалдық суларынан түрады. Өзен суында
дизентерия, паратиф, гепатит, сүзек ауруы қоздырғыштары мен өте қатерлі
гексахлоран ДДТ кездеседі. Өнеркәсіп орындарының ластаушы заттарына
жер игеру нотижесінде пайда болған масштабы химиялық ластанудың
көлемдері ұлғаюда. Өсімдік жамылғысын қорғайтын әр түрлі химиялық
заттар,
дефолианттар,
пестицидтер,
мөлшерден
артық
қолданған
тыңайтқыштар, тек қана қоршаған ортаны емес, тамақ өнімдерін де ластауда.
Дәріс №9. Қаладағы қалдықтар проблемасы 2 сағат
1.
Қалдықтар туралы жалпы түсінік
2.
Қаладағы өнеркәсіптік қалдықтар мәселесі
3.
Тұрмыстық қалдықтар мәселесі
Қалдықтар– табиғи шикізатты өңдеу нәтижесінде пайда болатын заттар мен
өндірістік жарамсыз шығарылымдар. Қалдықтардың барлық түрлерін
есептегенде өндірілетін табиғи заттар мен энергияның тек 2%-ы ғана пайдаға
асырылады. Қалған 98%-ы әр түрлі қалдықтарға айналады.
[1]
Өнеркәсіптік (өндіріс орындары) қалдықтар - өнімдерді
шығару және әртүрлі жұмыстарды орындау кезінде бастапқы
тұтыну қабілетін толық немесе жарым-жартылай жоғалтқан
шикізат, материалдар, жартылай фабрикаттар қалдықтары.
Олар қайтымды және қайтымсыз (технологиялық шығындар:
буға айналу, бықсық түтін, кеуіп кету) болуы мүмкін.
Мәліметтер бойынша Европа одағы елдерінде жыл сайын:
қайта өңдеу өнеркәсіп орындарында - 400 млн тонна, өндіріс
орындарында - 160 млн тонна және т.б. қалдықтар түзіледі.
90-шы жылдардың бас кезінде барлық қалдықтардың (2,2
млрд тонна) жартысы ауыл шаруашылығындағы өндіріс
орындарының еншісіне тиді.
Әртүрлі елдерден шығарылатын қауіпті
Елдер
Қауіпті қалдықтар, мың тонна
80-ші жылдардың
бас кезі
80-ші жылдардың
аяғы
АҚШ
Италия
Ұлыбритания
Франция
Ресей
Бүкіл әлем бойынша
264 000
-
1 500
2 000
-
-
275 000
3 800
4 500
3 000
20 000
338 000
Адам баласыының кез-келген шаруашылық әрекеті әр түрлі қалдықтармен
биосфераны ластайды, бұл халықтың денсаулығы мен өміріне, флора мен
фауна түрлерінің қысқаруына, қоршаған ортадағы тепе-теңдікке қауіп-қатер
тудырады. Кең үйінділерін, өнеркәсіп тастандыларын, қоқыстарды, қала
шөп-шаламдарын тек қоршаған ортаны бұзатын ластағыштар деп санауға
болмайды, олар құнды шикізат көздеріне жатады. Қазіргі кезеңдегі ғылым
мен техниканың даму деңгейіне сәйкес әбден жетілдірілген технологияның
жоқтығына байланысты, оларды өндеп құнды өнімдер алу әзірше жолға
қойылмаған, сондықтан бұларды сақтауға, жоюға, тасуға, көмуге, зиянсыз
түрде айналдыруға көптеген қаражат, энергия, уақыт жұмсалып
отыр.Қалдықтар шығаратын негізгі көздерге өнеркәсіп, ауыл-шаруашылығы,
үй-жай шаруашылығы жатады.
Екінші реттік энергоресурстарды тиімді пайдаланудың халықшаруашылық
маңызы өте зор. Екінші реттік энергоресурстар дегеніміз тікелей тап осы
өндірістің өнімдерінің, қалдықтарының, жанама жөне аралык өнімдерінің
энергетикалық потенциалдары. Екінші реттік энергоресурстар 3 топқа
бөлінеді: 1)жанғыштар (Н2, СН4, СО, пеш газдары, май, шайыр целлюлоза
және т. б.); 2) жылу (бөлінген газдардыкі, өнімдердікі, жанама өнімдердікі,
суытылатын судыкі, экзотермиялык реакциялардыкі); 3) технологиялық
аппараттардан шығатын газ бсн сұйықтықтардың қысымы. Екінші реттік
энергоресурстар химиялық өндірістің азот күкірт, фосфор, хлор
қосылыстарын, соданы шығаратын және мұнай-химия салаларыңда
пайдаланылады. Жанғыштар қазандыктарда отын ретінде қолданылады.
Бөлінген
жылу
калдықтарды
өндейтін
кондырғыларда,
жылу
айырбастағыштарда кейбір заттарды кыздыруға қолданылады, осы
жағдайлармен жылуды тұтыну қажеттілігін төмендетуге болады. Қысым
утилизациялык турбиналарда компрессорларды, насостарды, желдеткіштерді
жүмыс істетуге қолданылады және электроэнергия алуға пайдаланылады.
Екінші реттік энергетикалық ресурстарды жүзеге асыру жылу мен энергияны
үнемдеумен қатар, атмосфераға бөлінетін жылу мөлшерін азайтып, қоршаған
ортаны қорғауға себебін тигізеді. Череповец мсталлургиялық комбинатына
карасты зауыттың жылу электр орталығында барлық казандықтар екінші
реттік ресурстарды пайдалану арқылы жұмыс істеуде. Құс фабрикаларында
қалдық болып шығып отырған кұс жүндері жоғары сапалы мал жемін -
күрамында 85%-ке дейін белогі бар ұн алуға арзан шикізат ретінде
қолдануын тауып жатыр. Мұндай өндіріс Германияда жаксы жолға қойылған,
3 т қалдықтан 1,2 т ұн алынады. Қалдықтар проблемасы қолымызда бар
заттарды тиімді пайдаланумен тікелей байланысты. Бір көргенде, мысалы,
күйіп кеткен лампалардан вольфрам алу түкке тұрмайтын іс сияқты. Жанып
кеткен бір лампочкада 10 мг-дай вольфрам болады, ал оның миллионында ~
10 кг. Өнеркәсіпте осы қымбат, тапшы металдың 10 кг алу үшін кұрамында
вольфрамы бар минераддар — вольфрамит, шеелиттің 1 тоннадан кем емес
көлемі өңделеді, сонымсн қатар, біраз энергия мөлшері жүмсалады.
Вольфрам оксидінің геологиялық қоры не бәрі 1 млн. тоннадай. Жер шары
масштабымен есептегенде ашылған қор 50 жылға ғана жетуі мүмкін,
бұрынғы Одаққа кіретін мемлекеттерді есепке алмағанда, жылына дүниежүзі
бойынша вольфрам рудасыньң 25 мьң тоннасы өндіріледі. Бұл мәлімет
вольфрам қосылыстарын тастауды азайту тиімді екеніне ерекше көңіл
аударудың қажеттілігін көрсетіп отыр. Румынияның аяқ-киім өнеркәсіп
институтында тері қалдықтарынан табиғи терінің қасиетінен айырмашылығы
жоқ материал шығаруға бағытталған пластикалық масса алу жолы жасалып
өндіріске енгізілген. 1 кг қалдыктан 0,9 кг материал алынады. Ерекше назар
аударуға және кідіртпей оңдеуге жататын калдықтарға тұрмыстық қалдықтар
жатады, себебі осы қалдыктардың мөлшері мен әртүрлі аурулар
эпидемиясының арасында тікелей байланыс бар. АҚШ-та тұрмыстық қатты
қалдықтардың 41%-і "айрықша қауіпті" болып топтастырылады, ал
Венгрияда " 33,5%-і, Францияда — 6%-і, Ресейде — 10%-і, Ұлыбританияда -
3%-і, Италия меи Жапонияда - 0,3%-і. Жылына Москва қаласынан шығатын
тұрмыстық қалдықтың мөлщері 16 млн. м3 , Алматыдан — 3 млн. м3 үстінде.
Жылына үлкен қалаларда бір адамға шаққанда жалпы 300 кг тұрмыстық
қалдық келеді, оның ішінде азық-түлік калдыктарының жылдық мөлшсрі 80-
90 кг. 1 т азық-түлік қалдықтарының құнарлығы орта есеппсн 250 кг дәнді
жсм-шөптікіне пара-пар келеді. Ресей ғалымдарының мәліметтеріне
сүйенсек, осы мөлшерді жем ретінде мал өсіру саласында пайдаланғанда 45
кг-ға дейін шошқа етін алуға болады. Тұрмыстық қалдықтарды пайдаланбай
тастайтын болсақ, онда әртүрлі ауруларды қоздыратын ошақтың көзін
ашуымен қатар, біраз жер көлемін пайдасыз жерге айналдырамыз. Қала
қалдықтарында әртүрлі компоненттерге келетін мөлшер массалық %-пен
алғандай: қағаз (30-40), азық-түлік қалдықтары (30-40), металдар (2-4), ағаш
(1,5-3), кездемелер (2-4), шыны (3-6), тастар (1-2), тері, резина (1-2),
пластмасса (1-1,5). Қала сыпырындысын жинайтын негізгі жер қоқыстар
үйіндісі,
шамалы
мөлшері
қайтадан
өнделеді
немесе
арнайы
ұйымдастырылған зауыттарда жағылады.
Тұрмыстық қалдықтарды бірнеше бағытпен өндеу
Тұрмыстық қалдықтарды бірнеше бағытпен өндеуге мүмкіндік бар, мысалы,
тыңайтқыш, жанатын газ және синтетикалық мүнай, құрылыс плиталарын,
қағаз және тағы да көптеген заттарды алуға болады. Ең алғашкы қоқысты
жағуға арналған зауыт 1975 жылы Москва қаласында ашылған, оның
жылдық өнімділігі 150 мың тонна шамасында. Жану процесінің нәтижесінде
бөлінетін жылу іске асырылып, бу қазаңдықтарды жылытуға пайдаланылса,
шлактан іріктеп жиналған металл қалдықтары металлургия өнеркәсібіне, ал
шыққан шлактар кұрылыс материалдарын өндіруге колданылады.
Тұрмыстық қалдықтарды жою, яғни негізгі мақсатын орындаумен бірге,
зауыт басқа өндірістерге шикізат ретінде кажетті өнімдерді — жылу, металл,
шлактарды да шығарады. Мысалы, Мәскеудің N1 қоқыс жағатын зауытынан
шыққан шлакты зерттеу арқылы алынған мәліметтерге (Г.И. Сидоренко, 1990
ж.) сүйенсек, жылына тұрмыстық қалдық, жинайтын жерге тек Мәскеудің
өзінен мынадай көлемде металдар тасталады екен: Мо - 8,3 т, Со - 11,4 т, V -
12,4 т, Аg - 27,6 т, Иі - 75 т, 5Ь - 115 т, 5п - 244 т, F - 353 т, Сг - 689 т, РЬ -
1573 т, Сu - 2180 т, Zn - 6762 т. Бұл мөлшер жыл бойына үлкен кең
орындарынан
алынатын
мөлшерге
эквивалентті.
Санкт-Петербург
маңындағы Горелово поселкесінде 1972 жыддан бастап тұрмыстық қокысты
өндсйтін зауыт қызмет етуде, оның ең негізгі шығаратын өнімі компост
(тыңайткыш), бірақ-та қоқыстың 30%-і, яғни пластмасса, резина, тері, ағаш,
металдан тұратын бөлігі өнделінбейді. Жылдық өнімділігі 110 мың тонна
төңірегінлегі зауыт 1975 жылдап бастап Ташкентте іске қосылған. Жыл
сайын тұрмыстык қоқыстан 400 т кара және 5 т түсті металдар, 20 мың т
компост алынады. Компост деп микроорганизмдермен ыдырау нәтижесінде
өсімдіктер
мен
жануарлар
қалдықтарынан
шыкқан
органикалық
тыңайтқыштарды айтады. Оны алуға көң, көң бөкпесі және құстар
саңғырығы, шьмтезек, қала сыпырындысы, ағаштардың түскен жапырақтары,
сабан және т. б. тұрмыстық қалдықтар колданылады. Қордаландыру
процесінің нәтижесінде органикалық массадагы өсімдіктер сіңіруге қолайлы
қоректік заттектер (азот, фосфор) түрлерінің мөлшері жоғарылайды,
патогеңді микрофлора залалсызданады, целлюлоза мен пектин заттектері
азаяды, сонымен катар тыңайткыш топырақка еңгізуге қолайлы сусымалы
түрде алынады. Өте тапшы органикалық тыңайткыштардың (көң, шымтезек)
орнына компост кеңінен пайдалануға жатады. Тұрмыстық қалдықтардың
барлық түрі компост алуға жатпайды. Егерде қоқыстағы азык-түлік
қалдықтарының мөлшері 20%-тен төмен болса, олардан тұрмыстық
тынайтқыш алынбайды. Себебі қалдықтарды қордаландыру аэробты
микробтардың қатысуымен жүретін биохимилык процесс. Бұл микробтардан
өте көп мөлшерде жылу бөлініп шыккандықтан қоқыс 70 0С-ге дейін қызады.
Бұл жағдайда ауру қоздыратын микробтар жойылып, шикізат қызып,
тұрмыстық тынайтқышқа айналады. Табиғи жағдайда бұл процесс айлап
жүрсе, зауыт жағдайыңда аэрадия аркылы 2-3 күнде аякталады. Ал
қалдықтарда азық-түлікке жағатын компоненттер аз болса процестін жүру
жылдамдығы күрт төмендейді. Тұрмыстық қоқысты қайта өндеу үшін
магниттік сепарация әдісі де қолданылып келеді.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sabatarini-mazmni-urboekologiya.html?page=6#Әртүрлі_елдерден_шығарылатын_қауіпті__Елдер__Қауіпті_қалдықтар,_мың_тонна__80-ші_жылдардың__бас_кезі


url: http://emirsaba.org/sabatarini-mazmni-urboekologiya.html?page=6#Дәріс_№7._Өндірістік_қалалар_атмосферасының_негізгі_ластану_көздері_2__сағат


Дәріс №10. Қала ортасының ластануының тұрғындар денсаулығына
әсері 2 сағат
1.
Қала ортасын ластаушы заттарға сипаттама
2.
Қала ластануының тұрғындар денсаулығына тигізетін зардабы, аурулар
түрлері
3.
Адам тіршілігі үшін экологиялық қолайлы және қолайсыз аудандар
Ластаушы - қоршаған ортаға әсер ету мөлшері табиғи деңгейден жоғары
субьектілер (физикалық агент, химиялық зат, биологиялық түр). Ластану кез-
келген агентпен болуы мүмкін. Тіпті ең таза агент те ластаушы болуы
мүмкін, яғни, ластаушы дегеніміз табиғаттың өз тепе-теңдігінен шығуына
алып
келетін
фактор.
Жоғарыда айтылғандай, шығу тегі бойынша ластану табиғи және
антропогенді (адамның қатысуымен) болып келеді. Табиғи ластану - табиғи,
әдетте үлкен апаттар, зілзалалар (жанартау атқылауы, жер сілкіну)
нәтижесінде
пайда
болады.
Өкінішке орай, өнеркәсіптің дамуына байланысты қоршаған ортаның
ластануы антропогендік ластану болып отыр. Оларды өз кезеғінде жергілікті
және ғаламдық деп бөлуге болады. Жергілікті ластану өнеркәсіп
аймақтарында немесе қала төңірегінде болуы мүмкін. Ғаламдық ластану
үлкен қашықтықтарға тарап биосфералық процестерге, Жерге әсер етеді.
Антропогендік ластану адам қатысуымен, олардын тікелей немесе жанама
әсер етуінен пайда болады.
Атмосфералық ауаны ластаушылар - механикалық, химиялық, физикалық,
және биологиялық болып бөлінеді.
Механикалық ластаушылар - шаң, қоқыс. Олар органикалық отынды жақ
қанда және құрылыс материалдарын дайындау процестері кезінде пайда
болады. Мұндай ластану кезіндегі ең қауіптісі диаметрі 0,005 мм-ге дейінгі
бөлшектер. Көптеген аурулар ауаның шаң болуымен байланысты: өкпе құрт
ауруы (туберкулез), кеңірдектің аллергиялық аурулары және т.б. ауадағы
шаңның жоғары конңентрациясы мұрынның шырышты қабығының
жұмысын нашарлатады, мұрыннан қан кетеді.
Американдық ғалымдар халқының саны 1 млн-нан асатын қалалардағы
тұрғындарда ауаның ластануы мен тыныс алу жолдарының қатерлі ісік (рак)
ауруының жиілігі арасында тікелей байланыс бар екенін анықтады. Көз
ауруы, созылмалы коньюнктивит көбіне ауаның ластануымен байланысты.
Сондай- ақ атмосфералық ауадағы шаң Жер бетіне түсетін ультракүлгін
сәулелердін мөлшерін де азайтады.
Жасыл өсімдіктер ауадағы шаңды тазартып басқа қоспалардың әсерін
төмендетеді. Мысалы, шыршалы ағаштар ауадан 1 гектардан 32 тонна,
қарағайлар 36,4 т, шамшаттар - 68 т шаң жинайды.
Химиялық ластаушылар - экожүйедегі концентрациясы нормадан жоғары
немесе басқа жақтан енген заттар. Ауаның мейлінше ластануы өнеркәсіп
қажеттілігі үшін отындарды жағу, үйлерді жылыту, транспорттардың
жұмысы кезінде, тұрмыстық және өндірістік қалдықтарды жағу, қайта өңдеу
кезінде
байқалады.
Атмосфераны қатты ластайтын улы заттарға: көміртегі қосылыстары (көмір
қышқыл газы, көміртегі тотығы, альдегидтер, қышқылдар), күкірт
қосылыстары (күкіртті ангидрид, күкірт қышқылы), азот тотықтары (NO
және
N02)
жатады.
Екпе ағаштар газдар үшін механикалық бөгет және атмосфераның химиялық
ластануына қорғаныш бола алады. Күкірт оксидін жақсы жұтатын ағаштарға:
терек, жөке, қайың ағаштарын жатқызуға болады. Фенолдарды мамыргүл,
аюбадам жақсы сіңіреді. Сондықтан жерге түскен жапырақтарды өртемей,
жерге
көміп
тастаған
дұрыс.
Орман экожүйелері ядролық жарылыстардың зардаптарын төмендетуде
үлкен роль атқарады. Ағаштардың қылқандары мен жапырақтары
радиоактивті йодтың 50% жинақтай алады. Орманы жоқ жерде радиоактивті
тұнбалардың
белсенділігі
32
есе
жоғары
болады.
Қоршаған орта өндірістік қалдықтар мен автокөлік түтіндерінен ластанғанда
ауыл шаруашылығы өнімдерінің сапасы төмендеп, сол арқылы адамдардың
денсаулығы зардап шегеді. Әсіресе минералды тынайтқыштар мен
зиянкестерге қолданатын аестицидтер жеміс-жидек арқылы адам организміне
нитрат ретінде түседі. Мерзімінен ерте піскен көкөністерде (қарбыз, Қауын,
картоп, пияз, сәбіз және т.б. нитраттар көп болады. Мысалы, мамыр
айларында піскен көкөністерде көбіне зиянды заттардың шекті мөлшері 2-3
есеге артып түседі. Сондықтан ерте піскен көкөністерді пайдаланғанда сақ
болған жөн.
Физикалық ластаушылар - Бұл биосфераға техногендік себептерден түсетін
энергияның артық көздері. Мысалы, жылу (атмосфераға қызған газдардың
бөлінуі); жарық (жасанды жарықтың әсерінен табиғи жарықтың нашарлауы);
шуыл (шуылдың мүмкін деңгейден артуы); электромагнитті (электр желісі,
радио, теледидар); радиоактивті (атмосфера радиоактивті заттардың бөлінуі);
озон бұзғыш (фреондардың атмосфераға бөлінуі).
Қала үшін жағымсыз факторлардың бірі физикалық табиғаты әртүрлі дыбыс
тербелісінен пайда болатын шуыл. Әдетте төменгі жиіліктегі автокөліктердің
шуылы жоғары жиіліктегі шуылға қарағанда алысқа тарайды. Зерттеулер
көрсеткендей, тіпті қысқ а уақытты шуыл организмнің барлық жүйелеріне
(әсіресе жүреқ- қан және жүйке жүйелеріне) жағымсыз әсер етеді. Адам 30-
40 дБ шуылда өзін қолайлы сезінгенімен, 120 дБ-ден жоғары шуыл
орғанизмге
үлкен
ауыртпалық
түсіреді.
Өсімдіктер шуылдан қорғауда да үлкен роль атқарады. Үй қабырғасының
жартысына дейін өсіп тұрған жүзім өсімдігі пәтердегі шуылды екі еседей
төмендетеді. Өсімдіктердің шуылдан қорғау қасиеті өсімдіктің еніне
(габитусына), қалың болуына, құрамына, биіктігіне байланысты. Шуылдан
арнайы (бетонды, металл, әйнекті ағашты) қондырғылар жақсы қорғайды.
Биологиялық ластаушылар - экожүйеде бұрын болмаған немесе мөлшері
қалыпты жағдайдан аспаған организмдер түрлері. Микрорганизмдермен
ластануды бактериологиялық ластану деп атайды. Әсіресе кейбір елдердің
қарулы күштерінің лабораторияларында жасалатын арнайы немесе кездейсоқ
ауру тудырғыш микроорганизмдердің штаммдарымен атмосферанын
ластануы
өте
қауіпті.
Экожүйедегі өсімдіктер бөтен түрлермен өздері бөліп шығаратын
фитонцидтер деп аталатын арнайы заттармен күресе алады. Кейбір фитонцид
түрлері көп клеткалы организмдерге қатты әсер етіп тіпті жәндіктерді өлтіріп
те жібереді. Олар әсіресе бактериялы және саңырауқұлақты флораға қатты
әсер етеді. Емен ағашының фитонциді қашықтан дизентерия мен паратиф
қоздырғыштарын өлтіреді. Эвкалипт ағашының жапырақтары бөлетін
фитонцидтер стрептококты, май қарағай қылқандары - дифтерия
қоздырғышын, қарағайдың қылқандары - өкпе - құрт ауруы қоздырғыштарын
өлтіреді. 1 га арша тоғайы күніне 30 кг фитонцидтер бөледі. Олар зиянды
микроорганизмдерді өлтіріп қана қоймай, шыбындарды және басқа да
жәндіктерді жолатпайды.
Атмосфералық ауаның қарқынды ластануы тұрғындардың денсаулығына
тікелей де және оның тіршілік ортасына басқа орта арқылы да қолайсыз әсер
етеді.
Ластаушылардың адам ағзасына атмосфера арқылы түсуі негізгі түсетін
жолы болып табылады, себебі тыныс алу - үзіліссіз үрдіс, осыған байланысты
тәулік ішінде өкпе арқылы ауаның өте үлкен, 10-12 м
3
дейінгі, көлемі өтіп
отырады. Альвеолалар бетінің үлкен ауданы ауаның ғана емес, сонымен
бірге, оның құрамындағы ластаушылардың да еш кедіргісіз қанга тез өтуіне
жағдай жасайды. Осы жолмен түскен ластаушылардың қолайсыз әсерлері,
басқа жолдармен түсуіне қарағанда, тез және айқын білінеді, себебі зиянды
заттар улануды жоятын табиғи тосқауыл – бауыр арқылы өтпей, қанмен бүкіл
ағзаға тарайды.
Атмосфераны ластаушылар адам ағзасына жедел және созылмалы әсер етуі
мүмкін. Жедел әсері ластаушылардың бір рет өте жоғары концентрациясында
әсер етуі кезінде байқалады, ал созылмалы әсері – ұзақ уақыт, бірақ аз
концентрацияларында, әсер еткенде білінеді. Ауа массаларының табиғи
қозғалу және араласу үрдістері әдетте ластаушылардың көп жиналуына
кедергі жасайды, сондықтан олардың жедел әсер ететін үлкен
концентрациялары тек белгілі бір жағдайларда орын алады: өздігінен
тазаруына қолайсыз ауа райы кезінде, нашар желдетілетін жерлерде,
ластаушы шығарындылар атмосфераға өте көп мөлшерде түскенде, авария
жағдайларында және т.б.
Атмосфераны ластауышалардың жедел әсерінің классикалық мысалына адам
ағзасына улы әсер ететін тұмандардың – смогтардың (смог - түтінмен
араласқан тұман) әсерін жатқызуға болады. Тұмандардың 2 түрін ажыратады:
бұлтты, тұманды және желсіз ауа райы кезінде пайда болатын, лондондық
типті (қысқы) және ашық ауа райы кезінде болатын лос-анджелестік типті
тұмандарды. Олар өзінің атын 20 ғасырдың ортасында тұмандардың жоятын
әсері ерекше байқалған қалалардың аталуы бойынша алған. Лондондық типті
тұмандар 1930 жылының өзінде ақ Бельгияда, Маас өзенінің алқабында, ал
1931 жылы – Англияда Манчестер мен Солфорд аудандарында, 1948 жылы
АҚШ Донор қаласында байқалған. Олар тұрғындардың жаппай ауруларына
әкеліп, ондаған, жүздеген адамдардың өмірін алып кетті. Ал ең қайғылы
жағдайды тудырған тұман, 1952 жылы Лондонда желтоқсан айында, Темза
өзенінің алқабында болды, ол 2 аптаның ішінде 4 мыңнан астам адамның
өмірін қиды. Тығыз тұман болды, көз көрерлік қашықтығы 10 м аспады. Ауа,
отынды жағу нәтижесінде түзілген өнімдермен - жанатын газдармен, күлмен,
күйемен қанықты. Бірнеше күн бойына абсолюттік штиль (желсіз, тымық)
тұрды. Лондондық типті тұманның негізгі әсер ететін құрам бөлігі күкіртті
газ болып табылды, ол ауа ылғалымен өзара әрекеттесіп, улылығы одан да
жоғары күкірт қышқылының түзілуіне әкеп соқты. Зардап шеккен адамдарда
көздерінің ашуы мен жас ағуы, кеуде торының ауыру сезімі, қатты жөтел,
тыныс алудың қиындауы, тұншығу ұстамаларымен жүретін, көздің және
жоғарғы тыныс жолдарының шырышты қабықтарының айқын тітіркенуі
байқалды. Әсіресе, бронх демікпесі мен тыныс мүшелерінің созылмалы
қабыну ауруларымен және жүрек қан тамырлары жүйесінің ауруларымен
ауратын науқастар, балалар мен қарт адамдар тұманға сезімтал болып
шықты.
Тұманның дамуында температуралық инверсия ерекше рөл атқарды. соның
салдарынан
ауаның
қалыпты
айналымы
бұзылып,
барлық
улы
шығарындылар, жоғары көтеріле алмай, тікелей жердің үстінде жиналды.
Температуралық инверсия қыс уақытында, қатты аяз кезінде ғана емес,
сонымен бірге, ауаның температурасы жоғарылау болған кезде де байқалады.
Ол түнде жер салқындағандықтан (түнгі инверсия) және тау алқаптарындағы
таудан соққан суық ауа алқаптағы ауаның жылы қабаттарының астына
ығысуы нәтижесінде пайда болады.
Лос-Анджелесс типті, фотохимиялық деп аталатын, тұман алғаш рет АҚШ
кейбір қалаларында 20 ғасырдың 40-ншы жылдарында байқала бастады. Ең
қиын жағдай Тынық мұхиты жағалауында орналасқан, желдетілмейтін,
шығыс пен солтүстіктен таулармен жабылған, Лос-Анджелесте пайда болды.
Жағалаудан соққан жел ауаны тауға апарады, сол жерде ауа ұзақ уақыт
тоқтап қалады. Ауаның ұзақ уақыт тоқтап қалуына жылына 260 күн болатын
температуралық инверсия да әсерін тигізеді. Осы жағдайлар және сонымен
қатар, ауаның өнеркәсіп кәсіпорындарының және автокөліктердің
шығарындыларымен қатты ластануы, өте күшті және жиі фотохимиялық
тұмандардың пайда болуына себеп болды. Мұндай тұмандардың бірінің
ұзақтығы 60 күннен астам болды және Лос-Анджелесті фотохимиялық
тұмандардың отаны деп атауға мәжбүр етті.
Фотохимиялық тұмандардың негізгі құрам бөліктері азот және көміртек
тотықтары мен қос тотықтары, көмірсутектер, фенолдар және т.б., сонымен
қатар, күн радиациясының әсерінен фотохимиялық реакциялар нәтижесінде
түзілген, фотооксиданттар деп аталатын, қосылыстар болып табылады.
Ультракүлгін сәулелері азоттың қос тотығымен өзара әсерлесіп,
оныңыдырауына және соның нәтижесінде азот тотығы мен атомарлы
оттегінің түзілуіне әкеледі. Атомарлы оттегі молекулярлы оттегімен
қосылып, негізгі фотооксиданттардың бірін – озонды түзеді, ол ауадағы
көмірсутектерді және басқа да органикалық ластаушыларды тотықтырып,
басқа да фотооксиданттардың: пероксиацетилнитрат, пероксибензолнитрат,
бос радикалдар, альдегидтер, кетондар және т.б. түзілуіне әкеп соғатын,
тізбектік химиялық реакцияларға бастама береді.
Фотооксиданттар көздің және жоғарғы тыныс жолдарының шырышты
қабықтарына айқын тітіркендіргіш әсер етеді, тұншығу ұстамаларына, бронх
демікпесі дамуына және бронхөкпелік аппараттың қабыну-дистрофиялық
зақымдануына әкеп соғады. Уланудан болған эффектілерінің де білінуі,
сонымен қатар, тыныс мүшелірінің және басқа мүшелер мен жүйелердің
созылмалы ауруларының қозуы байқалуы мүмкін. Фотохимиялық тұмандар
кезіндегі озонның концентрациясы ауаның тазалығын емес, керісінше, оның
ластану дәрежесін сипаттайды. Оның концентрациясы неғұрлым жоғары
болса, соғұрлым тұман айқын және ұзақ болады.
Ластаушылардың жедел және өте қауіпті әсері әр түрлі кәсіпорындарда
техногенді авариялар болған уақытта байқалады. Мысал ретінде, 1984 жылы
Бхопал қаласында (Үндістан) пестицидтер өндіретін фабрикада 30 т фосген
мен метилизоцианат қоспаларының қоршаған ортаға шығып кетуінен болған
ірі масштабты апатты келтіруге болады. 3 мыңдай адам өлді, 20 мыңға жуық
адам соқыр болып қалды, 200 мыңында бас миының ауыр органикалық
зақымдануы дамыды, ал катастрофадан кейін туылған балаларда әр түрлі
кемтарлықтар байқалды.
Атмосфераны ластаушылардың адам ағзасына созылмалы әсері, жедел
әсеріне қарағанда, жиі кездеседі, себебі, созылмалы әсері, жедел әсері
білінетін экстремалды жағдайларда емес, ауаның ластану деңгейі өте жоғары
мөлшерге жетпейтін жағдайларда жүреді. Алайда, тіпті қарқындылығы аз,
бірақ, рұқсат етілген деңгейінен асатын әсері, белгілі бір уақыттан кейін
спецификалық және бейспецификалық эффектілерінің дамуына әкеп соғады.
Спецификалық әсері әрбір ластаушының түріне тән симптомдардың
кешендері дамуымен байқалады. Бейспецификалық әсеріне жалпы
аурушаңдылықтың өсуін, ағзаның сенсибилизациясын, балалардың дамуы
мен өсу көрсеткіштерінің төмендеуін, қоршаған ортаның түрлі факторларына
ағзаның қарсы тұру қабілетінің төмендеуін жатқызады. Ауа ортасын негізгі
ластаушылардың (поллютанттар) бірі қазіргі уақытта күкірт, көміртек, азот
тотықтары, қорғасын, сынап, кадмий, галогенді қосылыстар және ПАК
болып табылады. Олардың ішінде атмосфераға тусетін шығарындылардың
көлемі бойынша (жылына 6000 млн/т) көмірқышқыл газы бірінші орын
алады. Бұл қосылыс ұзақ өмір сүретін заттардың қатарына жатады, бірақ,
ауада болатын концентрациясында оның химиялық агрессивтілігі мен ағзаға
әсері үлкен емес. Алайда, ол атмосферадағы СО
2
мен басқа да парниктік
газдардың концентрацияларының біртіндеп жоғарылауына байланысты
парниктік эффектінің дамуында негізгі рөл атқарады. Иіс газының шығарылу
көлемі едәуір көп, оның, көмірқышқыл газына қарағанда, агрессивтілігі
жоғарылау, бірақ, тұрақты емес, көмірқышқыл газына және басқа
қосылыстарға тез айналады. Сонымен бірге, автомагистральдар аймағында,
металлургиялық кәсіпорындар маңайында, ЖЭС, қазандықтар және т.б.
аумақтарда жиі байқалатын концентрациясы жоғары көміртек тотығының
ұзақ уақыт әсер етуі, астениялық құбылыстардың, вегетативті-тамырлық
дисфункциялардың дамуына, ұйқының бұзылуына, жүрек қыспасының
жиілеуіне, бас ауруы, жүрек тұсындағы ауыру сезімінің пайда болуына әкеп
соғады. Бұл эффектілері, көміртек тотығы, карбоксигемоглобин түзіп,
оксигемоглобинді байланыстыруы салдарынан пайда болатын гипоксиямен
де, және көміртек тотығының жалпы уланыдыратын әсерімен де байланысты.
Жылуэнергетикалық кәсіпорындары, автокөлік және технологиялық
үрдісінде отынды жағу үрдістері жүргізілетін әр түрлі өнеркәсіп
кәсіпорындары көміртек тотығы мен көміртек қос тотығының негізгі
көздерінің бірі болып табылады.
Осы көздерден де атмосфералық ауаға күкірттің қос тотығы шығарылады,
шығарылу көлемі (жылына 150-200 млн/т) бойынша ол басқа
ластаушылардың ішінде негізгі орындардың бірін алады. Сонымен қатар,
күкірт газының көп мөлшері ауаға күкіртті кендерді қайта өңдегенде және
мыс пен никельді балқытқанда түседі. Жоғары химиялық агрессивтілігімен
едәуір тұрақтылығы және атмосфераға елеулі көлемде шығарылуы, оның
адам ағзасына да, және биота мен ортаның басқа элементтеріне де әсерінің
қауіптілігін анықтайды. Сол себептен оны әлемдік ластаушы немесе № 1
ластаушы зат деп айтады. Жоғарыда айтылғандай, күкіртті газ лондондық
типті тұмандардың негізгі әсер ететін бастамасы болып табылады, жедел әсер
еткенде ол жаппай улануды тудыру мүмкін. Күкірттің қос тотығы (ШРЕК -
0,05 мг/м
3
) ұзақ уақыт әсер еткен кезде, жоғарғы тыныс жолдарының
шырышты қабықтарында атрофиялық үрдістер, риниттер, бронхиттер,
коньюктивиттердің дамуына және тіс эмальдарының бұзылуына әкеледі.
Күкіртті
газдың
концентрациясының
жоғарылауы
респираторлық
аурулардың, бронх демікпесінің, созылмалы бронхиттердің қозуының
жиілеуіне және жүрек-қан тамырлары аурулары бар науқастардың
жағдайының нашарлауына әкеп соғады.
Күкіртті газдың басқа тірі ағзалардың - өсімдіктердің, ормандардың,
гидробионттардың жойылуында да рөлі аз емес. Оның әсері тікелей де,
сонымен бірге, қышқылды жаңбырлардың пайда болуына қатысуымен де
жүреді. Күкірттің қос тотығының қышқыл жауындардың пайда болуына
қосатын үлесі шамамен 70% құрайтыны көрсетілген.
Автокөліктердің пайдаланылған жанармай газдарының және өнеркәсіп
кәсіпорындарынын, ЖЭС, әр түрлі от жағылатын қондырғылардың
шығарындыларының құрамында көміртек және күкірт тотықтарымен бірге
тұрақты түрде, NO, NO
2
, N
2
O қоспасы түрінде азот тотықтары кездеседі.
Олар ауадағы су буларымен жеңіл қосылып, азотты және азот
қышқылдарына айналады. Сонымен бірге, азоттың шала тотығы, топырақта
және суда жүретін денитрификация үрдістерінде, органикалық қалдықтардың
және адам топыраққа енгізген құрамында азот бар тыңайтқыштардың
ыдырауы нәтижесінде түзіледі. Ал, азоттың қос тотығы негізінен техногенді
болады. Атмосфераға азот тотықтарының түсуі жыл сайын өсіп келеді.
Соңғы жылдарда олардың атмосфераға шығарылу деңгейі, негізінен
автокөлік есебінен, 30-40% жоғарылады. Ірі қалаларда азот тотықтарының
ауаға түсетін шығарындылардың көлеміне автокөліктің қосатын үлесі өте
үлкен болғандықтан, ауадағы азот қос тотығының концентрациясы орташа
тәуліктік ШРЕК-тен 2-3 есе артық болады. Азот тотықтары күшті
тотықтырғыш болып табылады, сондықтан, олар тыныс жолдарының
шырышты қабықтарына және өкпе тініне тікелей әсер етіп, ринит, фарингит,
бронхит, пневмосклероз, өкпе эмфиземасының дамуына әкеп соғады.
Азот тотықтарының үлкен концентрациялары уланудан болатын өкпенің
сулы ісігін тудыруы мүмкін. Уландыратын әсері, сонымен қатар,
миокардиттер, гастриттер, гепатиттердің дамуымен білінеді. Метгемоглобин
түзетін әсерінің нәтижесінде гипоксия дамуы мүмкін. Азот тотықтары,
сондай-ақ, фотохимиялық тұмандардың негізгі құрам бөліктерінің бірі болып
табылады, олар және улылығы өте жоғары фотооксиданттар түзілу
үрдістерінің басталуына қозғаушы болады, ал азот қышқылы түрінде жоғары
агрессивті қышқылды жаңбырлардың түзілуіне қатысады. Атмосфераның
ластануына және қолайсыз эффектілерінің дамуына басқа да газ түріндегі
қоспалар (метан, фреондар, күкіртсутек, күкірттегі) өз үлесін қосады.
Ауаны ластайтын заттардың арасында тұрғындардың денсаулығына айқын
әсер ететін жетекші орындарының бірін қорғасын алады. Оның көздері
автокөлік, түсті металлургия, машина жасау, аккумулятор жасайтын,
құрамында қорғасын бар бояулар өндіретін кәсіпорындар.
Ірі қалалардың көбінде байқалатын ауаның қорғасынмен жоғары деңгейде
ластануы жағдайында тұрғындарда қорғасыннан созылмалы уланудың әр
түрлі белгілері анықталуы мүмкін. Мысалы, гипохромдыанемияның, астено-
вегетативтік бұзылыстардың дамуы, балалардың ой өрісінің, мінез-құлық
реакцияларының және оқуға қабілеттілігінің төмендеуі, бауыр мен бүйректің,
асқазан-ішек жолдарының уланудан зақымданулары, жүктілік және босану
барысының бұзылулары байқалады. Гипертония ауруының және миокард
инфарктарының, энцефало- және полинейропатиялардың даму қаупі едәуір
жоғарылайды. Ауадағы қорғасынның жоғары концентрациясы, оның ана сүті
мен сүйектерде жиналуына әкеп соғады. Қазіргі адамдардың сүйегінің
құрамындағы қорғасынның мөлшері, бірнеше ғасыр бұрын өмір сүрген
адамдарға қарағанда, 700-1200 есе жоғары екендігі көрсетілген. Сүйектердегі
қорғасынның қоры улануды үзбей жалғастырып отыратын фактор болып
табылады және бұдан басқа, ол сүйектерде қорғасынның өзіне тән өзгерістері
дамуына ықпал етеді. Қорғасынның ана сүтімен шығарылуы рұқсат етілген
деңгейден ондаған есе жоғары болуы мүмкін, бұл емшектегі балалардың
психомоторлық дамуының тежелуіне және басқа да уланудан болатын
көріністердің дамуына әкеп соғады.
Басқа, қауіптілігі қорғасыннан кем емес, жаһандық таралу алған,
атмосфералық ауаны ластайтын заттарға сынап пен кадмий жатады. Олар
ауаға түсті металлургия кәсіпорындарының, коксохимиялық, химиялық және
аспап жасайтын зауыттарының шығарындыларымен түседі. Мысалы, тек 1
тонна мысты қорытқан кезде, ауаға 80 кг дейін сынап шығарылады.
Бұл жағдайда сынаптың концентрациясы селитебті аймақтың ауасында
максималды бір реттік ШРЕК-тен 2-40 есе және одан да артық асуы мүмкін.
Сынап орталық, шеткі жүйке және жүрек қан тамыр жүйелерін, асқазан ішек
жолдарын, бүйректі зақымдайтын улы зат болып табылады. Атмосфералық
ауамен сынаптың аз мөлшерде ұзақ уақыт ағзаға түсіп отыруы,
микромеркуриализмнің (меркуриализм - сынаптан улану) дамуына әкелу
мүмкін. Микромеркуриализм неврастения синдромы, вегетативтік - қан
тамырлары дисфункциясы, миокардиодистрофия, ишемия кұбылыстары,
артериялық қан қысымының жоғарылауы, жүйке-психикалық бұзылыстар,
саусақтардың треморы, қызыл иекте сынаптын әсерінен пайда болған жиек,
гингивиттер, стоматиттер түрінде және өздігінен болатын түсіктер жиілігін
көбеюі және басқалар түрінде байкалады.
Улылығы өте қауіпті токсиканттарға кадмий жатады. Атмосфералық ауаның
және басқа да қоршаған орта нысандарының кадмиймен жоғары деңгейде
ластануы әлемнің көптеген елдерінде байқалған. Кадмий айқын уландыратын
әсерін бүйрекке тигізеді, бұл әсері; сонымен қатар, қатерлі артериялық
гипертония мен остеомаляцияның дамуына әкеп соғады. Тұрғындардағы
протеинурия жиілігінің соңғы жылдарда жоғарылауы кадмийдің әсерімен
байланысты деп есептейді. Бүйрек эпителийінің некрозы нәтижесінде
бүйректегі реабсорбция үрдістерінің бұзылуы сүйектердің сынғыштығының
жоғарылауына және олардың сынуына ықпал етеді. Сонымен қатар,
кадмийдің канцерогендік қасиеттері де бар.
Суперэкотоксиканттарға, ең уытты заттардың бірі болып табылатын және
канцерогенді әсері өте жоғары, ПХДД жатады. Диоксиндердің жартылай
ыдырау кезеңі 5-7 жылды құрайды, олар органикалық фазаға тез өтіп,
ағзадағы зат тасымалдану үрдістеріне қосылады. Олардың негізгі көздері -
гербицидтер өндірісі, целлюлоза-қағаз өнеркәсібі, отынды жағу үрдістері,
соның ішінде, тұрмыстық және өндірістік қалдықтарды жағу, әр түрлі
химиялық өндірістер. Диоксиндердің халыққа қарқынды әсерінің салдары
туралы алғашқы мәліметтер өткен жүзжылдықтың 60-ншы жылдарында
жарияланды. Бұл жағдай Вьетнамда АҚШ соғыс кезінде болған. Америка
әскерлері, өсімдіктерді жойып, вьетнамдықтардың жүріп отырған жолдарын
білу үшін, өсімдіктерді жоятын дефолиант гербицидтерді қолданған. Бұл
гербицидтерде диоксиндердің қоспалары бар екендігі анықталды. Олар туа
біткен кемістіктерімен (қолсыз, аяқсыз туылуы) туылатын балалар санының
күрт жоғарылауына, өздігінен болатын түсік жиілігінің көбеюіне, бедеуліктін
және қөптеген мүшелерде қатерлі ісіктердің дамуына себеп болды. Көптеген
мүшелер мен жүйелердің: орталық жүйке, жүрек – қан тамырлары, зәр
шығару, тыныс алу, эндокриндік жүйелерінің және жыныс бездерінің
зақымдануы байқалды. Ондаған жылдар бойы жойылмайтын терідегі безеу
тәріздес бөртпелердің (хлоракне) пайда болуы да диоксиндердің әсеріне тән
белгі болды.
Диоксиндердің әр түрлі көздерден сыртқа түсетін шығарындылардың
құрамында болуы мүмкін екендігі анықталғанда, олардың әсер ету
мүмкіндігінің қауіпі 20 ғасырдың 70-нші жылдарының өзінде ақ, жалпы
планетарлық масштабқа жетті. Тұрғындардың денсаулығына ортаның
диоксиндермен ластануының теріс салдарға ұшырататын әсері, олардың тек
жоғары қауіптілігі мен улылығына байланысты емес екендігі көрсетілген.
Сонымен қатар, диоксиндер ағзадағы ксенобиотиктердің детоксикациялау
үрдістерін бұзып, оның ксенобиотиктердің әсеріне сезімталдылығын күрт
жоғарылататындығы, сондай-ақ, диоксиндер көптеген улы қосылыстардың
синергистері мен активаторлары болып табылатындығы анықталды.
Ауаның ластануы бронх-өкпе жүйесінің обырмен және дененің басқа
жерлеріндегі қатерлі ісіктерімен аурушаңдылығының жоғарылауына әкеп
соғатын ең маңызды факторлардың бірі болып табылады. Ауаның құрамында
бенз(а)пирен, ПХДД, ПХДФ, бензол, асбест, N-нитрозоқосылыстар,
радионуклидтер және т.б. сияқты канцерогендер үнемі кездесетін, ірі
қалалардың тұрғындарының ішінде өкпенің қатерлі ісігінің даму мүмкіндігі,
кіші-гірім елді мекендердің тұрғындарына қарағанда, 20-30% жоғары
болады.
Ауаның ластаушы қатты бөлшектердің күрделі қоспасының тұрақты
компоненті - шаң болып табылады. Шаңның адам ағзасына әсері оның
құрамымен анықталады, ол осы аумақтағы табиғи немесе антропогенді шаң
түзуші көздердің болуына байланысты. Көбінесе шаңның құрам бөліктері
отынның жануы кезінде түзілетін ұшқыш күл, күйе, түрлі металдар мен
олардың тотықтары, силикаттар, кремнийдің қос тотығы, әр түрлі
органикалық аэрозольдер, т.б. болып табылады.
Өте шаңданған ауамен тыныс алу, тұрғындарда жоғарғы тыныс алу
жүйелерінің әр түрлі қабыну-дистрофиялық аурулардың, бронхиттер, бронх
демікпе, өкпенің қатерлі ісігі, әр түрлі аллергиялық реакциялардың
дамуының қауіп-қатер факторы болып табылады. Мысалы, асбестпен кәсіби
қатынаста болмаған, бірақ құрамында асбесті бар ауамен тыныс алған
адамдарда, өкпенің қатерлі ісігі, өкпе қабының мезотелиомасы дамуы
мүмкін. Ауа жоғары деңгейде күлмен ластанғанда, өкпеде силикоз
алдындағы өзгерістер байқалады. Сонымен қатар, ауаның шаңдылығы күн
радиациясының ультракүлгін бөлігінің сіңірілуіне, жалпы жарықтығының
төмендеуіне және тұмандардың пайда болуына әкеледі.Ауасы өте жоғары
деңгейде шаңмен ластанған қалада тұратын әрбір адам, орта есеппен алғанда,
4 жылға жуық өмірін жоғалтатыны анықталды.
Қазақстанның көптеген өнеркәсіп орталықтары мен ірі қалаларының ауасы
шаңмен, күкірт және азоттың қос тотықтарымен, көміртегі тотығымен, бенз-
а-пирен, қорғасын, формальдегид, фенол, көмірсутектермен жоғары деңгейде
ластануымен ерекшеленеді.
Ластану деңгейі бойынша бірінші орынды Алматы қаласы алады, мұнда 5 зат
бойынша есептелген ластанудың кешенді индексі (АЛИ
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Дәріс  №10.  Қала  ортасының  ластануының  тұрғындар  денсаулығына