title: Партия жљйесiнiѓ ћџбылуы. ТLртiншi республиканыѓ ћџрылуы

text:
69
жџмысшы партиясы солардыѓ ћатарында болды. СФИО-ныѓ
басшылыѕында Леон Блюм тџрды. Ал 1946 жылдан бастап Ги Молле
оныѓ бас хатшысы болды. Эдуард Эррио басћарѕан радикалдар мен
халыћтыћ-республикалыћ ћозѕалыс (ХРЋ) та солардыѓ ћатарына кiрдi.
Бџл кезеѓде =зiнiѓ мемлекеттiк ћџрылысы туралы мќселе
Францияныѓ iшкi =мiрiнiѓ тљбегейлi проблемасына айналды. 1946
жылѕы Ћџрылтай жиналысы жаѓа конституцияныѓ жобасын
ћабылдады. Конституция 1946 жылѕы желтоћсанда кљшiне ендi.
1946 жылѕы конституция Францияда парламенттiк республика
орнатты. Џлттыћ жиналыс пен республика кеѓесiнен тџратын екi
палаталы парламент ћџрылды. Президенттi екi палата сайлайтын
болды. Оныѓ =кiлдiктерiне шектеу ћойылды. 21 жасћа толѕан ќрбiр
азаматћа тиесiлi жалпыѕа бiрдей сайлау, еѓбек ету, демалыс ћџћы,
еѓбекке ћабiлетсiздiк жаѕдайында мемлекеттiк к=мек, кќсiподаћ
бiрлестiктерiн ћџру, ереуiлге шыѕу, кќсiпорындарѕа басшылыћ ету
ћџћыћтары жарияланды. Тегiн зайырлыћ бiлiм беру iсi енгiзiлдi.
Конституция халыћаралыћ ћатынастарда басћыншылыћ соѕыс-
тардан бас тартуды жариялады.
1946 жылѕы конституцияныѓ ћабылдануына байланысты
Францияда т=ртiншi республика орнады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Францияныѓ 40-жылдардыѓ соѓы мен  50-жылдардыѓ бiрiншi

text:
70
ХРЋ т=раѕасы Робер Шуман басћарѕан «љшiншi кљштiѓ» љкiметi
1947 жылѕы ћарашада iске кiрiскенде Францияныѓ сыртћы
саясатында бетбџрыс жасалды. 1949 жылы ел НАТО-ѕа кiру туралы
шартћа ћол ћойды. Францияныѓ сыртћы саясаты барѕан сайын АЋШ-
тыѓ ыћпалында ћала бастады. Сонымен бiрге Франция жалпы
еуропалыћ iстердегi басты интегратор ретiнде ћимыл жасады.
Р.Шуманныѓ бастамасымен 1951 жылы
к.мiр мен болат еуропалыћ
бiрлестiгi туралы шартћа ћол ћойылды. Шартта баж салыћтарын
бiрте-бiрте жою жќне к=мiр мен болаттыѓ ортаћ рыногын ћџру
к=зделдi. Тџтастай алѕанда, Францияныѓ осы кезеѓдегi сыртћы
саясаты «Атлантизм» деген атаћ алды. Ол халыћаралыћ iстерде жќне
ћорѕаныс мќселелерiнде француз баѕытын АЋШ-тыѓ ћарулы кљш-
терiне баѕындыру деген маѕынаны беретiн.
Францияныѓ отаршылдыћ саясаты дегенiмiз — саяси бџлтарма
ќдiстер ћолданып, оѕан ћоса жазалау ќрекеттерiн жљргiзу деген
маѕынаны бiлдiретiн. Вьетнамдаѕы соѕысты одан ќрi жалѕастыра
отырып, Франция Оѓтљстiк Вьетнамда император Бао-Дай басћарѕан
ћолжаулыћ љкiмет ћџрды. Бiраћ 1954 жылы Франция Вьетнамнан
кетуге мќжбљр болды. Љндiћытайдаѕы соѕысты ќреѓ дегенде аяћтаѕан
Франция Алжирдегi соѕыс ћаћтыѕыстарына тартылды. Алайда бџл
соѕыстар отаршылдыћтыѓ ыдырауын тоћтата алмады. 1956 жылы
Франция Тунис пен Марокконыѓ тќуелсiздiгiн мойындады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: #кiмет билiгiне Шарль де Голльдiѓ келуi, оныѓ iшкi жќне сыртћы

text:
71
тылды. Ћџрылѕан саяси жљйе тарихћа «
жеке .кiмет режiмi» деген
атпен ендi.
Бесiншi Республика президентi болып сайланѕан Шарль де Голль бiрден
Алжирде бейбiтшiлiк орнатуѕа тырысты. Сйтiп, 1962 жылѕы 18 наурызда
Францияныѓ Эвиан ћаласында Алжирге тќуелсiздiк берген келiсiмдерге
ћол ћойылды.
Бесiншi республиканыѓ режiмi мемлекеттiѓ экономикаѕа ара-
ласуыныѓ кљшейгендiгiмен ерекшелендi. Мемлекеттiк жќрдем
аћшалар ћџю жќне басћа жеѓiлдiктер туѕызу арћылы ѕылым
жаѓалыћтарын пайдаланатын =неркќсiп салалары тез ћарћынмен
=ркендей бастады. 60-жылдары Франция ѕылыми-техникалыћ
революция арнасына тљстi. Сонымен ћатар атом энергетикасы мен
зымыран жасау сияћты =неркќсiп =ндiрiстерiнiѓ жаѓа салалары пайда
болды. 1960 жылы аћша реформасы жљргiзiлiп, 1:100 пропорцияда
бџрынѕы аћша жаѓа франктерге ауыстырылды. Франция АЋШ
алдындаѕы сыртћы борышынан тљгелдей ћџтылды. Осыныѓ бќрi елдегi
ћаржылыћ жаѕдайды тџраћтандыруѕа к=мектестi.
Де Голль Францияныѓ сыртћы саясаттаѕы тќуелсiздiгiн ћалпына
келтiруге џмтылды. Оныѓ бастамасымен халыћаралыћ шиеленiстi
бќсеѓдетуге баѕытталѕан бiрћатар ћадамдар жасалды. 1959 жылы
Достарыңызбен бөлісу:


title: Голль Шарль-Андре-Жозеф-Мари де

text:
72
де Голль Одер мен Нейса бойымен =тетiн сол кездегi шекараларды
мойындау ж=нiндегi =з пiкiрiн бiлдiрдi. 1961 жылы Франция АЋШ-
тыѓ Кубаны ћоршауѕа алуына ћарсы тџрып, Гаванадаѕы =зiнiѓ
елшiлiгiн саћтап ћалды. 1964 жылы француз љкiметi Ћытай Халыћ
Республикасын мойындады. Ол Американыѓ Љндiћытайѕа ќскери
жолмен басып кiруiн айыптады. 1966 жылы Франция НАТО ќскери
џйымынан шыћты. Ал одан кейiнгi жылдары =з аумаѕындаѕы американ
ќскери базаларын жойды. Франция мен КСРО-ныѓ экономикалыћ
жќне мќдени ынтымаћтастыѕын дамытуѕа президент де Голль љлкен
љлес ћосты. 1966 жылы де Голль Кеѓес Одаѕына келiп, Кеѓес-француз
ћџжаттарыныѓ љлкен бiр тобына ћол ћойылды.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Батыс ћоѕамыныѓ ќлеуметтiк стратификациясы

text:
8
ой еѓбегi ћызметкерлерiнiѓ љлес салмаѕы шџѕыл =скенде орта топтар-
дыѓ ћџрамында =згерiстер орын алды. Фермерлер, џсаћ кќсiпкерлер
жќне акционерлердiѓ басым саны ћоѕамныѓ ќлеуметтiк ћџрылымыныѓ
барлыѕы «аћ жаѕалылардыѓ» — инженер-техниктердiѓ, ћызметкер-
лердiѓ, менеджерлердiѓ, мемлекеттiк бюрократияныѓ, аћпараттыћ,
маркетингтiк жќне басћа ћызметтер саласындаѕы бiлiмдi, жасампаз,
жаѓа кќсiп =кiлдерiнiѓ басымдыѕы мен маѓыздылыѕыныѓ артуымен
ауысты.
Бiр типтес ќлеуметтiк топтар — страттар арасындаѕы айырма
анаѕџрлым айћын бола тљстi. Индустриялыћ ћоѕамныѓ дќстљрлi тап-
тарынан =згеше страттар, ћоѕамдыћ =ндiрiстегi орны мен р=лiне
ћарамастан, табыс деѓгейi мен бiлiмдiлiктерiне, коньюктура
белгiлейтiн ќлеуметтiк беделi ж=нiндегi пiкiрлерiне ћарай ћџралады.
Батыстыѓ социолог-ѕалымдары ћазiргi батыс ћоѕамындаѕы сегiз
стратты б=лiп к=рсетедi. Олардыѓ арасындаѕы еѓ жоѕары тап — iрi
корпорациялардыѓ бiрлескен иелерi, жоѕары ќкiмшiлiк жќне ќскери
дќрежелi ћызметкерлер, ѕылым мен медицина жќне мќдениет
ћайраткерлерi; жоѕары тап — фирма менеджерлерi, жоѕары инженер-
техник кадрлар, заѓгерлер, университет оћытушылары, жоѕары
еѓбекаћы алатын дќрiгерлер, биржалыћ брокерлер; жоѕары орташа
тап — орта буынныѓ басћарушылары, мџѕалiмдер, дќрiгерлер.
Достарыңызбен бөлісу:


title: жылѕы мамыр оћиѕалары. Референдум жќне де Голльдiѓ

text:
73
«ћатысуы», жоѕары оћу орындарын басћаруѕа студенттердiѓ
«ћатысуы» жолымен таптыћ кљрестi жоюды џсынды. Де Голль «ћатысу
жљйесi» бейне бiр капитализм де, социализм де болмайтын жаѓа
ћоѕамдыћ тќртiп орнатып, ќлеуметтiк ћатынастарда тљбегейлi
=згерiстерге жеткiзе алатын жљйе болады деп есептедi. Де Голль =з
реформасыныѓ жобасын референдумѕа џсынуды џйѕарды.
1969 жылѕы 27 сќуiрде президентке референдумныѓ ћоры-
тындылары мќлiм болды. Француз халћы «жоћ» дедi. Де Голль
ћызметтен кететiндiгi туралы =тiнiш бердi.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Франция 70-жылдарда - Садыћов Т. С., т б. Дљниежљзi тарихы

text:
74
Жискар д’Эстен белсендi сыртћы саясат жљргiздi. Ол Батыс
Еуропалыћ ыћпалдастыћты одан ќрi тереѓдетуге зор мќн бердi.
Француз президентiнiѓ белсене ћатысуымен 70-жылдардыѓ соѓында
Еуропалыћ экономикалыћ ћауымдастыћ шеѓберiнде Еуропалыћ аћша
бiрлiгi экю енгiзiлдi. Еуропарламентке сайлау =ткiзiлдi. Мџнымен бiрге
КСРО-мен байланыс одан ќрi жалѕастырылды.
Достарыңызбен бөлісу:


|
жылѕы президент сайлауы. Солшыл кљштердiѓ жеѓiсiБайланысты: дүниежүзі тарихы 111981 жылѕы президент сайлауы. Солшыл кљштердiѓ жеѓiсi.
Ф.Миттеранныѓ iшкi жќне сыртћы саясаты. 1981 жылѕы президент
сайлауы ћарсаѓында коммунистер мен социалистер =зара
ћайшылыћтарды жеѓiп, ортаћ платформа жасады. Француз
социалистiк партиясыныѓ жетекшiсi Франсуа Миттеран солшыл
кљштердiѓ атынан президент ћызметiне кандидаттыћћа џсынылды.
1981 жылѕы мамырда Ф.Миттеран жеѓiске жеттi. Сол жылѕы
маусымда =ткен парламенттiѓ мерзiмiнен бџрынѕы сайлауында
солшылдар к=пшiлiк орынѕа ие болды. Ф.Миттеранныѓ =кiметi
белсендi ќлеуметтiк саясат жљргiздi. Жалаћы м=лшерi арттырылды,
отбасына берiлетiн жќне тџрѕын љй жаѕдайына байланысты берiлетiн
жќрдемаћы, зейнетаћы м=лшерi к=бейтiлдi. Зейнетке шыѕу жасы
65-тен 60-ћа дейiн т=мендетiледi. Аћы т=ленiлетiн демалыс мерзiмi
т=рт аптадан бес аптаѕа дейiн џзартылды. Бџрынѕы љкiмет тыйым
салѕан фашистiк Германияны жеѓген 8 мамыр — Жеѓiс кљнi ћалпына
келтiрiлдi. лiм жазасын беру тоћтатылды. Миттеранныѓ љкiметi
бiрћатар кќсiпорындар мен банктердi iшiнара џлт меншiгiне алуды
жљргiздi. Жастар арасындаѕы жџмыссыздыћты азайту баѕдарламасы
жасалды. Ф.Миттеран =зiнiѓ саясатын «француз љлгiсiндегi социализм»
деп атады.
Ф.Миттеранныѓ љкiметi сыртћы саясат саласында ћарусыздануды
жќне химия ћаруына толыћ тыйым салуды жаћтады. Белсендi
еуропалыћ саясат жљргiзiлдi. Францияныѓ ГФР, КСРО-мен ћатынас-
тары кеѓейтiлдi. Ф.Миттеранныѓ љкiметi дамушы елдермен ћатынас-
тарды одан ќрi ныѕайтумен болды.
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Франция 80-жылдардыѓ соѓы мен 90-жылдарда

text:
75
валюта-ћаржы жљйесiнiѓ тџраћтандырылатындыѕы жарияланды.
Алайда љкiметтiѓ ќлеуметтiк жеѓiлдiктердi жоя бастамаћшы болѕан
ќрекетi ћоѕамныѓ ашу-ызасын туѕызды. Бџл — =кiмет орындарын
џлттыћ меншiктен бас тартып, жџмысшылардыѓ ырћына к=нуге
мќжбљр еттi. 1997 жылѕы парламент сайлауында жеѓiске жеткен
социалистердiѓ жетекшiсi Л.Жоспен =кiмет орындарыныѓ ћызметiне
тљзетулер енгiздi. К=шi-ћон заѓдарына тљзетулер енгiзiлдi, жалаћыныѓ
еѓ аз м=лшерi к=бейтiлдi, халыћтыѓ жџмыспен ћамтамасыз етiлуiн
кеѓейту љшiн жаѕдайлар жасалды. Iрi кќсiпорындардыѓ пайдасына
салынѕан салыћтардыѓ м=лшерi 15
%-ѕа дейiн к=бейтiлдi.
кiмет билiгiне Ж.Ширак келгеннен кейiн елдiѓ сыртћы саяси
баѕытында бiрћатар тљзетулер жасалды. Ядролыћ ћаруды сынауѕа
тыйым салу тоћтатылды. Франция НАТО ќскери џйымына ћатысуын
одан ќрi дамыта тљстi. Алайда осыѕан ћарамастан Ширак љкiметi дербес
сыртћы саяси баѕыт џстанды. Ж.Ширак Американыѓ Югославияны
бомбалауына ћарсы шыћты. Париж Еуропаны одан ќрi ыћпалдас-
тыруды жаћтайтын саясатты жалѕастыра бердi. Францияныѓ Ћытай-
мен, Жапониямен, Араб Эмираттарымен ынтымаћтастыѕы кеѓейе
тљстi.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Францияныѓ ћазiргi дамуы - Садыћов Т. С., т б. Дљниежљзi тарихы

text:
|
Байланысты: дүниежүзі тарихы 11Францияныѓ ћазiргi дамуы. Франция ХХI ѕасырѕа ћуатты
экономикалыћ ќлеуетiмен келiп кiрдi. Франция дљниежљзiлiк Жалпы
iшкi .нiмнiѓ (ЖIN) 5%-ын =ндiредi. Мџныѓ =зi Францияныѓ
дљниежљзiнде АЋШ-тан, Жапониядан, Германиядан кейiнгi т=ртiншi
орынды алуына мљмкiндiк бердi. Франция ауыл шаруашылыѕы
=нiмдерiн =ндiру жаѕынан Еуропа елдерi арасында жетекшi орында.
Француз экономикасыныѓ к=лiк пен телекоммуникация, тамаћ жќне
фармацевтика =неркќсiбi, банктердiѓ ћызметi, саћтандыру, туризм
сияћты секторлары дљниежљзiлiк аренада бќсекелестiкке ћабiлеттiлiк-
тiѓ жоѕары деѓгейiне жеткен.
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Миттеран Франсуа Морис Адриен Мари

text:
77
жџмыстан бас тартады. Саркози џсынылѕан
жџмыстан бас тартатындарѕа, егер ол бiр рет-
тен артыћ бас тартатын болса, берiлетiн
ќлеуметтiк жќрдемаћыны ћысћартуды џсын-
ды. Халыћтыѓ сатып алу ћабiлетiн арттыру
маћсатымен салынатын салыћ м=лшерлерiнiѓ
=згертiлетiнi француз ћоѕамында кеѓiнен
ћолдау тапты. Н.Саркози 35 саѕаттыћ жџмыс
апталыѕынан артыћ iстелген саѕаттардаѕы
жџмыс љшiн салыћ салудан босатуды џсынды.
Ал жџмыс апталыѕы Еуропада онсыз да бџдан
ћысћа болатын. Француз президентi мем-
лекеттiк аппаратты ћысћарту туралы жќне к=лiк ћызметкерлерi кќсiп-
одаћтарын тiптi ереуiл жариялаѕан кезде де жџмысты толыћ
тоћтатпауѕа мiндеттейтiн заѓдар ћабылдамаћшы екенiн мќлiмдедi.
Ќлеуметтiк салада џсынылѕан =згерiстер халыћтыѓ елеулi б=лiгi
арасында ћолдау тапты. Алайда жекелеген ќлеуметтiк топтар ара-
сында бџѕан келiспеушiлiк те орын алды. Мќселен, Н.Саркозидiѓ уни-
верситеттерге љлкен еркiндiк бермек ниетi студенттердiѓ наразылыѕын
туѕызды, =йткенi студенттер бџл оћу љшiн аћы т=леудi арттырады
деген пiкiрде болды. Париждiѓ шет аймаћтарындаѕы кедей халыћ
эмиграциялыћ саясатта жасалмаћшы =згерiстерге наразы екендiктерiн
бiлдiрдi. Дегенмен де к=птеген француздар Саркозидiѓ айтћандарын
ћолдады. Жџмыссыздыћ азайды, кќсiпкерлердiѓ кiрiсi к=бейдi,
Џлыбритания мен АЋШ-тан жќне басћа елдерден келетiн
инвесторлардыѓ ынтасы кљшейдi. Н.Саркози сыртћы саясаттыѓ еѓ
басты љш баѕытын: еуропалыћ, атлантикалыћ жќне жерортатеѓiздiк
баѕыттарын атап к=рсеттi. Еуропалыћ iстердегi еѓ басты мќселе —
Еуропалыћ ыћпалдастыћтыѓ кљшеюi жќне зымырандардан ћорѕану
жљйесiн Ресеймен шекараѕа жаћын орналастыру болып табылады.
Саясаттыѓ атлантикалыћ баѕыты АЋШ-пен ћарым-ћатынастардыѓ
ныѕайтылуын к=здейдi. Бiраћ АЋШ-тыѓ сыртћы саясатыныѓ негiзгi
акцияларын ћолдау дегеннiѓ мќнi оларды сынауѕа болмайды деген
с=з емес. Н.Саркози АЋШ-тыѓ Ирактаѕы џрыс ћимылдары туралы
сын-пiкiр айтып, оларды “тарихи ћателiк” деп атады. Францияныѓ
Џлыбританиямен ћатынастары жаћсарды. Жерорта теѓiзi ауданы мен
Солтљстiк Африкадаѕы сыртћы саясат — сыртћы сауда, энергетика,
бiлiм, эмиграцияда тќртiп орнату ж=нiндегi кеѓ аймаћтыћ ынтымаћ-
тастыћћа баѕытталуы тиiс болды. Николя Саркози Жерорта теѓiзi
мемлекеттерiнiѓ одаѕын ћџруды бiрнеше рет ћайталады. Жерорта
теѓiзi одаѕыныѓ басты мiндеттерi мыналар болуѕа тиiс: бiрлескен
иммиграциялыћ саясатты белгiлеу, ћџћыћтыћ мемлекеттiѓ эконо-
микасы мен саудасын дамыту, негiзгi ћџндылыћтарын iлгерi бастыру,
ћоршаѕан ортаны ћорѕау болуы керек. Жерорта теѓiзi мемлекеттерiнiѓ
одаѕы Франция с=зсiз жетекшiге айналатындай ћџрылым бола алады.
Ал Ресеймен ћарым-ћатынастарѕа келер болсаћ, бџлар Ћытаймен жќне
Достарыңызбен бөлісу:


title: Н.Саркози - Садыћов Т. С., т б. Дљниежљзi тарихы

text:
78
Љндiстанмен арадаѕы ћатынастар сияћты еѓ бiрiншi кезектегi
ћатынастар деп ћаралмауы тиiс. Соѕан ћарамастан, Ресей президентi
Д.Медведевтiѓ 2010 жылы наурызда Францияѕа барѕан сапары
барысында екi елге ћатысты мќселелердiѓ тџтас бiр кешенi талћыланды,
ал екi жаћтыѓ Ирандаѕы ядролыћ ћаруѕа ћатысты пiкiрлерi к=п ретте
бiр-бiрiмен љйлесiп отырды. Францияныѓ Таяу Шыѕыстаѕы саясаты
ж=нiнде Н.Саркози “Израиль ћауiпсiздiгiнiѓ” маѓыздылыѕын ќлденеше
рет атап к=рсеттi. Бiраћ ол бџѕан жетудiѓ жолын Палестина мемлекетiн
ћџру деп санайды.
1. Францияныѓ т=ртiншi республика кезеѓiндегi саяси жљйесiн сипаттап
берiѓдер.
2. 50-жылдардыѓ соѓындаѕы Францияны саяси даѕдарысћа жеткiзген
факторлар ћандай?
3. Бесiншi республиканыѓ режiмi туралы баяндап берiѓдер.
4. Де Голльдiѓ «дамудыѓ љшiншi жолы» туралы саяси доктринасы дегенiмiз
не екенiн тљсiндiрiп берiѓдер.
5. Ф.Миттеранныѓ ќлеуметтiк-экономикалыћ шаралары туралы
баяндаѓдар.
6. Ћазiргi Францияныѓ ќлеуметтiк-экономикалыћ жќне саяси жаѕдайы
ћандай? (Жауаптарыѓды мерзiмдi баспас=зден алынѕан деректермен
толыћтырыѓдар.)
Достарыңызбен бөлісу:


title: § 11. ГЕРМАНИЯ ФЕДЕРАТИВТIК РЕСПУБЛИКАСЫ

text:
79
жасады. 1949 жылѕы тамызда Батыс Герман парламентiнiѓ
сайлауы
=ткiзiлдi. Бџл парламент Бундестаг деп аталды. 1949 жылѕы
ћыркљйекте Конрад Аденауэр басћарѕан Батыс Германия љкiметi
ћџрылды. Батыстаѕы басћыншылыћ љш аймаћтыѓ аумаѕында жiкшiл
мемлекет — Германия Федеративтiк Республикасы ћџрылды.
Бџѕан жауап ретiнде Шыѕыс Германияныѓ
астанасы Берлинде
Халыћтыћ Кеѓес 1949 жылы 7 ћазанда Герман Демократиялыћ
Республикасын (ГДР) жариялады. Бџдан соѓ Халыћтыћ Кеѓес =зiн
ГДР-дiѓ парламентi — Халыћтыћ палатасы етiп ћайта ћџрды. С=йтiп,
немiс жерiнде дербес екi мемлекет ћџрылды.
Достарыңызбен бөлісу:


title: ГФР-дiѓ саяси жќне экономикалыћ дамуы

text:
ГФР-дiѓ саяси жќне экономикалыћ дамуы. Соѕыстан кейiн Батыс
Германияда бiрнеше саяси партия ћџрылды. 1945 жылы ћџрылѕан
Христиандыћ-демократиялыћ одаћ (ХДО) олардыѓ iшiндегi еѓ беделдiсi
болды. 1946 жылы Баварияда Христиандыћ-ќлеуметтiк одаћ (ХЌО)
ћџрылды. Бџл екi партия iрi ћаржыгерлер мен =неркќсiпшiлер мљддесiн
к=здеушiлер едi. Сондыћтан олар жиi-жиi бiр жџпта ќрекет еттi.
Кейiнiрек 1948 жылы либералдыћ еркiн демократиялыћ партия
(ЛЕДП) ћџрылды. Германияныѓ коммунистiк партиясы (ГКП) мен
Германияныѓ социал-демократиялыћ партиясы (ГСДП) ћалпына
келтiрiлдi.
Христиандыћ-демократиялыћ одаћтыѓ жетекшiсi Конрад Аденауэр
(1876—1967 жж.) ГФР-дiѓ бiрiншi канцлерi болды. К.Аденауэрдiѓ
канцлерлiгi кезiнде Батыс Германияныѓ экономикасы ћарћынды =сiп
отырды. Ол маћсатшыл жќне =ктем саясаткер екенiн к=рсеттi. Еѓ
алдымен, =неркќсiптiѓ жаѓа салалары — пластмассалар, синтетикалыћ
талшыћ, электрондыћ ћџрылѕылар =ндiрiсi тез ћарћынмен =ркендедi.
Елдiѓ бџлайша тез дамуы «экономикалыћ ѕажап» деп аталды.
1948 жылѕы валюта реформасы «экономикалыћ ѕажапћа» бастама
жасап бердi. Орныћты аћша бiрлiгiн енгiзу, баѕалардыѓ еркiндiкке


title: Аденауэр Конрад - Садыћов Т. С., т б. Дљниежљзi тарихы

text:
Аденауэр Конрад (1876—1967) Кельн ћаласындаѕы iрi шенеунiктiѓ отбасында дљниеге
келдi. Мюнхен, Фрейбург жќне Кельн университеттерiн-
де оћыды. Заѓ бiлiмiн меѓгердi, прокурор, кейiннен
адвокат болды.
1917 жылы Кельннiѓ обербургомистрi жќне
мырзалардыѓ Пруссия палатасыныѓ мљшесi болды.
Аденауэр 1923 жылы неѕџрлым дамыѕан Рур
=неркќсiптiк облысын Германиядан б=лiп алып,
сепараттыћ Рейн республикасын ћџруѕа шаћырды.
Нацистiк диктатура кезiнде саяси ћызметпен айналысћан
жоћ. 1945 жылы саяси ћызметке ћайта оралды. Мамыр
айында ћайтадан Кельн обербургмистрi болып сайланды.
1950 жылы партия болып ресiмделген Христиан-
демократиялыћ одаћты басћарды, 1949—1963
жылдары Германия Федеративтiк Республикасыныѓ
канцлерi болды.
Сондай-аћ 1951—1955 жылдары сыртћы iстер министрi де болды.


title: Љшiншi дљние елдерiнiѓ экономикалыћ дамуы

text:
9
елдерге экономикалыћ к=мектi тегiн немесе жеѓiлдiк шарттармен берiп
отырды. Алайда бџл жаѕдай осы елдердiѓ дљниежљзiлiк нарыћтаѕы
ћаржы салымдары мен озыћ технологиялар алуѕа жќне
тауар айырбас-
тауѕа кеткен шыѕындарын толыћ дќрежеде =тей алмады.
Љшiншi дљние елдерi экономикасыныѓ дамуына олардыѓ =ткендегi
отарлыћ тарихы терiс ќсер еттi.
Бiржаћты мќдениет, дамыѕан =нер-
кќсiптiѓ жоћтыѕы, бџрынѕы метрополиялармен экономикалыћ байла-
ныстарыныѓ бiржаћтылыѕы олардыѓ =неркќсiбi дамыѕан елдерге
ћараѕанда тќуелдiлiк жаѕдайыныѓ саћталып ћалуына себеп болды.
Барлыћ дерлiк жас мемлекеттер бџрынѕы метрополияларѕа, халыћ-
аралыћ банктерге, кредитор мемлекеттерге белшесiнен ћарызѕа батты.
Капиталдыѓ, ћордыѓ џдайы тапшылыѕы, маман жџмысшы кљшi
ћорларыныѓ жетiспеуi дамушы елдердiѓ к=пшiлiгiнде
экономиканы
жеделдете =ркендетуге мљмкiндiк бермедi.
Љшiншi дљние елдерi =здерiнiѓ экономика мен ћаржы жаѕынан
Батысћа тќуелдiлiгiн жою љшiн шаралар ћолдануѕа тырысты. Олар
=здерiнiѓ африка-азиялыћ дљниемен =зара ћатынастарын амалсыздан
жаћсартуѕа џмтылѕан дамыѕан елдермен экономикалыћ байланыс-
тарыныѓ сипатын =згерту љшiн кљресе бастады. 70-жылдардыѓ
ортасында љшiншi дљние елдерi БЏЏ Бас Ассамблеясыныѓ жаѓа
халыћаралыћ тќртiп орнату туралы Декларациясы
мен мемлекеттер-
дiѓ экономикалыћ ћџћыћтары мен мiндеттерiнiѓ Хартиясын ћабыл-
дауына ћол жеткiздi. Бџларда саудадаѕы ћџћыћ теѓсiздiктерiн жою,
валюта жљйесiн ћайта ћџру, экономикалыћ к=мек к=рсету ћаѕида-
ларын =згерту к=зделген болатын.
Бљкiл љшiншi дљние к=лемiнде экономика саласында белгiлi табыс-
тарѕа ћол жеткiзiлдi. Мыѓдаѕан iрi кќсiпорындар салынды. Болат,
прокат, автомобильдер,
тракторлар, электр ћуатын =ндiру 25—30
%-
ѕа артты. Шыѕыс жќне Оѓтљстiк-Шыѕыс Азияныѓ бiрћатар елдерi
(Оѓтљстiк Корея, Тайвань, Сингапур, Таиланд, Малайзия жќне
Филиппин аралдары) айтарлыћтай экономикалыћ табыстарѕа жеттi.
С=йтiп, экономикалыћ даму деѓгейi жаѕынан дамыѕан дљниеге
жаћындап, «
жаѓа индустриялы елдер» деп аталды.
Алайда 80—90-жылдарда дамушы елдердiѓ =су саны ћысћарды.
Тропиктiк жќне Солтљстiк Африка, Таяу Шыѕыс жќне Латын Амери-
касы елдерiнiѓ шаруашылыћ =су ћарћыны баяулады.
Ћазiргi кезеѓде кптеген дамушы елдерге экономикалыћ арттаћалушылыћ
тќн болып отыр.
Достарыңызбен бөлісу:


title: ГФР-даѕы экономикалыћ Lрлеу жќне оныѓ алѕышарттары

text:
81
ГФР-де алѕашћы онжылдыћтыѓ =зiнде ќлеуметтiк ћорѕауды
кеѓейту ж=нiнде елу заѓ ћабылданды. Олардыѓ арасында зейнетаћы
реформасы айрыћша орын алды. Зейнетаћыларды индекстеу
экономикалыћ даму мен жалаћыныѓ =суiне байланысты жљзеге
асырылатын болды. Ендi зейнетаћы ћартайѕандаѕы =мiр сљрудiѓ еѓ аз
м=лшерiне кепiл болды.
Аденауэрдiѓ =кiметi ќлеуметтiк ћарсы тџрушылыћты азайту љшiн
кќсiпорындар кеѓестерiн ћџруѕа к=мектестi, оларда жџмысшылар мен
кќсiпкерлер =кiлдерiнiѓ саны теѓ болуѕа тиiс едi. 1951 жылы осы норма
заѓ жљзiнде бекiтiлдi.
1949 жылы Батыс Германия Еуропалыћ экономикалыћ ынтымаћ-
тастыћ џйымына кiрдi. 1950 жылы Еуропалыћ к=мiр мен болат
бiрлестiгiн ћџрушылардыѓ бiрi болды. 1952 жылы Еуропалыћ
ћорѕаныс ћауымдастыѕын ћџру туралы Ортаћ Шартћа ћол ћойды.
1955 жылы ГФР НАТО-ѕа кiрдi, ал 1957 жылы Еуропалыћ экономи-
калыћ ћоѕамдастыћты (ЕЭЋ) ћџрушы болды. Сонымен ћатар осы
кезеѓде француз-герман араћатынасыныѓ едќуiр жаћсарѕаны
байћалды. К.Аденауэр ГДР-дi танудан бас тартты. Ол Шыѕыс
Еуропаныѓ басћа да социалистiк елдерiмен жќне КСРО-мен шиеленiс-
кен жаѕдайлар туѕызды.
Достарыңызбен бөлісу:


title: ХДО/ХЌО Lкiмет басында - Садыћов Т. С., т б. Дљниежљзi тарихы

text:
82
Экономика министрi социал-демократ Карл Шиллердiѓ концеп-
циясы љкiметтiѓ экономикалыћ саясатыныѓ негiзiне алынды. Ол
«ѕаламдыћ реттеудiѓ» саясаты деп аталды. Оныѓ мќнi рынок механизм-
дерi мен жоспарлау љдерiстерiн џштастыруѕа келiп тiрелетiн едi. Осы
к=зћарастыѓ шеѓберiнде «бќсекелестiк мљмкiндiгi ћанша болса, жос-
парлау да соншалыћты ћажет» деген џран жарияланды. 1969 жылѕы
мамырда ћаржы реформасы жљргiзiлдi. Ол орталыћ пен шет аймаћтар
арасындаѕы бюджет-ћаржы ћатынастарын жаѓаша реттейтiн болды.
Жџмыспен ћамту туралы жќне медициналыћ саћтандыруды жаћсарту
туралы заѓ ћабылданды.
Кизингер сыртћы саясатта Аденауэрдiѓ Еуропалыћ ыћпалдас-
тыћты одан ќрi жалѕастыруѕа баѕытталѕан жолын жалѕастыра беруге
тырысты. Шыѕыс Еуропа елдерiмен жќне КСРО-мен ћатынастардыѓ
жаћсарѕаны байћалды.
Сонымен бiрге Кизингердiѓ басћару кезеѓi 60-жылдардыѓ
соѓындаѕы ћоѕамдыћ-саяси даѕдарыстармен тџспа-тџс келдi. 1967—
1968 жылдарда Германия студенттердiѓ ћарсылыћ ћимылдарыныѓ
астында ћалѕандай болды. Ћоѕамда орныћћан ћџндылыћтар жљйесi
жќне бiлiм беру iсiнiѓ жайы жастарды ћанаѕаттандырѕан жоћ.
Даѕдарыс «љлкен коалицияда» жiк тууына ќкелiп соћтырды.
1969 жылы 29 ћыркљйекте болѕан Бундестаг сайлауы ЛЕДП-мен
коалицияѕа кiрген социал-демократтарѕа жеѓiс ќкелдi. Социал-
демократиялыћ партияныѓ жетекшiсi Вилли Брандт бастаѕан =кiмет
ћџрылды.
Достарыңызбен бөлісу:


title: В.Брандтыѓ љкiметi - Садыћов Т. С., т б. Дљниежљзi тарихы

text:
83
туралы шартћа ћосылды. ГФР-дiѓ КСРО-мен жќне басћа
социалистiк
елдермен, оныѓ iшiнде ГДР-мен ћатынастары ћалыпты жаѕдайѕа келтiрiлдi.
Дегенмен Брандт љкiметiнiѓ саясаты Бундестагтаѕы
оппозиция
тарапынан ћатты сынѕа џшырады. Бџл саясат елдi кљйреуге
бастайтын «социалистiк» тќжiрибе деп аталды. В.Брандтыѓ жаѕдайы
Таяу Шыѕыс даѕдарысыныѓ ћорытындысы мџнай =ндiрiсi кемитiнiн
белгiлеп бергенде тџраћсыздыћћа џшырады. Мџнайдыѓ баѕасы
бiрнеше есе ћымбаттады. Ћалыптасћан жаѕдай ГФР-дiѓ
экономи-
калыћ жаѕдайына терiс ыћпал еттi. «Шпиондыћ жанжалѕа»
байла-
нысты тарих деп аталѕан оћиѕалар В.Брандт позициясыныѓ ќлсiре-
генiнiѓ еѓ соѓѕы нышаны болды. Бџл оћиѕа канцлер референттерiнiѓ
бiрi Гюнтер Гийоммен байланысты едi. Ол ГДР барлау ћызметiнiѓ
агентi болып шыћты. Брандт жауапкершiлiктi =зiне алып, ћызметiнен
кеттi.
Достарыңызбен бөлісу:


|
ГФР-дiѓ 70-жылдардаѕы iшкi жќне сыртћы саясатыБайланысты: дүниежүзі тарихы 11ГФР-дiѓ 70-жылдардаѕы iшкi жќне сыртћы саясаты. 1974
жылѕы мамырда љкiметтi ГСДП т=раѕасыныѓ орынбасары Гельмут
Шмидт басћарды. 1974—1976 жылдарда ГФР-дi экономикалыћ
даѕдарыс ћамтыды. Ел сџрапыл жџмыссыздыћ толћынына батћандай
болды. Тљрлi есептерге ћараѕанда бџл кезеѓде 1 млн-нан 2 млн-ѕа жуыћ
адам жџмыссыз болды. Олардыѓ тек 70
%-ы ѕана жќрдемаћы алып
отырды, оныѓ =зiн алу љшiн де бiр жылдай кљту керек едi. ндiрiстiѓ
ћџлдырауы 11
%-ѕа жеттi. Сондыћтан Г.Шмидттiѓ љкiметi ќлдећайда
ћатал баѕыт џстауѕа бетбџрыс жасады. Ќлеуметтiк баѕдарламаларѕа
жџмсалатын шыѕындар едќуiр ћысћартылды.
Сыртћы саясатта Г.Шмидт Шыѕыспен жаћындасу, џлттыћ
ћауiпсiздiктi ћамтамасыз ету жќне Атлантикалыћ ынтымаћтастыћ
арасында тепе-теѓдiк џстауѕа џмтылды. Г.Шмидттiѓ =зi Еуропалыћ
ыћпалдастыћ љдерiстi дамытуѕа љлкен љлес ћосты. ГФР, сонымен бiрге
НАТО-ныѓ Батыс Еуропа аумаѕында Американыѓ «Першинг-2»
зымырандары мен 464 ћанатты зымырандарын орнату ж=нiндегi
шешiмiне ћосылды.
Г.Шмидттiѓ саясаты консервативтiк саясатшылар тарапынан да,
сондай-аћ социал-демократтар тарапынан да сынѕа џшырады. С=йтiп,
1982 жылѕы ћыркљйекте ГСДП мен ЛЕДП коалициясы =з ћатарынан
еркiн демократтардыѓ шыѕуы себептi ыдырап кеттi. Ал 1983 жылѕы
наурыздаѕы Бундестаг сайлауында христиандыћ демократтар жеѓiске
жеттi. ХДО/ХЌС жќне ЛЕДП =кiлдерiнен тџратын жаѓа коалициялыћ
љкiметтi ХДО-ныѓ т=раѕасы Гельмут Коль басћарды.
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Германиядаѕы жаѓа консерватизм. Г.Кольдiѓ љкiметi

text:
85
ларѕа салынатын салыћтарды азайтуѕа кiрiстi,
еѓбек рыногыныѓ икемдiлiгiн ћамтамасыз ету
ж=нiнде шаралар ћолданды. 1999 жылы
Шрёдердiѓ љкiметi бiлiм беру саласындаѕы
шыѕындарды к=бейтiп, оныѓ тиiмдiлiгiн артты-
руды ойластыру маћсатында бiлiм беру
саласында реформалар жљргiзе бастау ниетiн
жариялады.
Сыртћы саясатта Г.Шрёдер Еуропадаѕы
ыћпалдастыћ љдерiстердi ћолдады. 2002 жылѕы
сайлауда жеѓiске жеткеннен кейiн Г.Шрёдер
ГФР-дiѓ сыртћы саясатыныѓ стратегиялыћ
баѕыттары — жанжалдарѕа жол бермеу жќне
оларды бейбiт жолдармен реттеп отыру болып
табылады деп мќлiмдедi.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Германия дамудыѓ ћазiргi кезеѓiнде

text:
86
=йткенi саясатшылар ЦРУ-дiѓ Еуропадаѕы тљрмелерi т=ѓiрегiндегi
жанжалды жаѕдайды талћылады.
Германияныѓ сыртћы саясатыныѓ еѓ басты баѕыты болып Еуропалыћ
баѕыт ћала бередi.
Герман канцлерi А.Меркельдiѓ шаћыруымен 2007 жылѕы ћаѓтардыѓ
соѓында ГФР-ге Ћазаћстанныѓ Президентi Н.Ќ.Назарбаев барды. Екi
басшы екiжаћты келiсс=здер жљргiзiп, оныѓ барысында екiжаћты саяси,
сауда-экономикалыћ жќне мќдени-гуманитарлыћ ынтымаћтастыћты
ныѕайтудыѓ бiр топ мќселелерi талћыланды.
Германия Федеративтiк Республикасы Ћазаћстан Республикасымен
ынтымаћтастыћты одан ќрi дамытуда. 2010 жылѕы
наурызда
Дрезденде Ћазаћстанныѓ ћџрметтi елшiлiгi ашылды. Ашылу
салтанатында екi жаћтыѓ =кiлдерi немiс-ћазаћ ћатынастарын одан
ќрi дамытудыѓ кќмiл мљмкiндiктерi бар екенiн к=рсеттi. Химия,
авток=лiк жасау, фармацевтика =неркќсiбi салалары мен ауыл
шаруашылыѕыныѓ дамытылатыны атап к=рсетiлдi.
Достарыңызбен бөлісу:


|
Федералдыћ канцлер Г.Кольдiѓ 10 пункттен тџратын баѕдарламасынанБайланысты: дүниежүзі тарихы 11 Федералдыћ канцлер Г.Кольдiѓ 10 пункттен тџратын баѕдарламасынан
28 ћараша, 1989 жыл.
Iшкi Герман ћатынастарыныѓ дамытылуы жалпы Европалыћ љдерiс арнасында
ћалып келедi, мџныѓ =зi Батыс — Шыѕыс ћатынастарында да ћалып келе жатћанын
бiлдiредi. Германияныѓ болашаћ сќулетi бiртџтас Еуропаныѓ болашаћ сќулетiне
кiрiктiрiлуi тиiс. Бiз жалпы Еуропалыћ ынтымаћтастыћтыѓ жаѓа институциялыћ
нысандары туралы ойлауѕа тиiспiз.
1. Германияныѓ жiктелуiнiѓ себептерiн атаѓдар.
2. Германияныѓ соѕыстан кейiнгi бiрiншi онжылдыћтаѕы =неркќсiбiнiѓ дамуы
не себептi «экономикалыћ ѕажап» деп аталып кеттi?
3. Христиандыћ-демократиялыћ жќне социал-демократиялыћ =кiметтердiѓ
саяси баѕыттарын салыстырыѓдар.
4. ГФР-дiѓ сыртћы саясатында 70-жылдардыѓ басында болѕан =згерiстерге
баѕа берiѓдер.
5. Г.Кольдiѓ iшкi жќне сыртћы саясатыныѓ ерекшелiктерiн айтып берiѓдер.
6. Мерзiмдi баспас=здi пайдалана отырып, ГФР-дiѓ ћазiргi жаѕдайы туралы
хабарлама ќзiрлеѓдер.
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: § 12. ИТАЛИЯ - Садыћов Т. С., т б. Дљниежљзi тарихы

text:
87
демократиялыћ партияныѓ (ХДП) жетекшiсi Альчиде де Гаспери
премьер-министр болды. Коалициялыћ =кiмет ћџрылып, оныѓ
ћџрамына коммунистер мен социалистер ендi.
1947 жылѕы желтоћсанда жаѓа Конституция ћабылданды.
Италия республика болып жарияланды.
1948 жылдыѓ к=ктемiнде Бiрiншi республикалыћ парламенттiѓ
сайлауы болды. Христандыћ-демократтар жеѓiске жеттi. Де Гаспери
=зiнiѓ коммунистер ћатыспайтын кезектi љкiметiн ћџрды.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Италияныѓ 50—90-жылдардаѕы ќлеуметтiк-экономикалыћ жќне

text:
88
жаппай антифашистiк шерулер басталды. Шеруге шыћћандар
љкiметтiѓ ћызметтен кетуiн талап еттi. Фашист содырларымен,
полициямен жќне ќскермен ћаћтыѕыстар болды. Ел азамат соѕысыныѓ
шегiнде ћалды. Љкiмет бџл оћиѕаларѕа баса назар аударуѕа мќжбљр
болды. Генуядаѕы фашистiк съезд =тпей ћалды.
ХДП-ныѓ сыртћы саяси баѕыты толыѕынан АЋШ-ћа баѕытталды.
Италия НАТО-ны ћџруѕа ћатысып, сонымен ћатар =з аумаѕында
Ћџрама Штаттардыѓ ќскери базасын орналастыруѕа рџћсат бердi.
Италия НАТО-ныѓ оѓтљстiк ћанатындаѕы стратегиялыћ орталыѕына
айналып, мџныѓ =зi елдiѓ бљкiл сыртћы саясатын АЋШ-тыѓ баћыла-
уына бергендiк болды.
Италияныѓ Еуропалыћ-экономикалыћ
ыћпалдастыћћа ћатысуы
бџл елдiѓ мљдделерiне сай келдi. Алайда «Ортаћ рыноктыѓ» басћа
елдердiѓ тауарларына кедендiк шекараларын ашуы к=бiнесе џсаћ
меншiгi бар италиялыћтар љшiн елдiѓ ыѓѕайына келмейтiн бќсеке-
лестiкке тљсуi болып шыћты. Ал к=птеген ескi кќсiпорындарды жауып,
автоматтандыруды енгiзу жџмыссыздыћтыѓ к=беюiне ќкелiп
соћтырды.
Осыныѓ бќрi халыћтыѓ тљрлi топтары арасында ХДП-ныѓ
саясатына наразылыћтыѓ кљшеюiне алып келдi. ХДП-ныѓ =з iшiнде
де 60-жылдардыѓ басына ћарай ќртљрлi топтар арасында кљрес
басталды. С=йтiп, ХДП билiк жљргiзуде монополия болудан бас
тартуѕа мќжбљр болды жќне =здерiнiѓ ќлеуметтiк базасын ныѕайту
љшiн социалистерден к=мек сџрады.
1962 жылы христиандыћ-демократ А.Фанфани «солшыл орталыћ»
љкiметiн ћџрды. Оѕан ХДП-ныѓ, социал-демократтардыѓ жќне
республикашылдардыѓ =кiлдерi кiрдi. Оныѓ бџлайша аталѕанына
ХДП-ныѓ =зiн оѓшылдардан, жаѓа фашистерден жќне
солшыл
коммунистерден =згеше «орталыћ» деп санаѕаны себеп болды. «Солшыл
орталыћшыл» кабинеттер 1976 жылѕа дейiн =кiмет басында болды.
60-жылдардыѓ екiншi жартысы мен 70-жылдар тџрмыс деѓгейiн
к=теру жолындаѕы кљрестiѓ жаѓа кезеѓi болды. Бџл ћозѕалысћа
халыћтыѓ орта топтарыныѓ к=птеп ћатысуы кљрестiѓ жаѓа кезеѓiнiѓ
айрыћша белгiсiне айналды. Олар ћызметшiлер, дќрiгерлер, оћыту-
шылар болатын. Италияда 60-жылдары радикалды студенттер ћоѕа-
лысыныѓ жиi бас к=тере бастаѕаны байћалды. Кќсiподаћ ћозѕалысы
да жанданды. Оѕан ћатысушылар зейнетаћы реформасын тездетудi,
жаппай арзан тџрѕын љйлер салу ж=нiндегi кешендi шаралар
жљргiзудi талап еттi. 1968—1969 жылдарда ереуiлдерге 20 млн адам
ћатысты. Бџлар елдiѓ бљкiл дерлiк еѓбекке ћабiлеттi халћы болатын.
Италияныѓ бџл ереуiл кљресi аућымдылыѕы, белсендiлiгi алуан тљрлi
формада болатындыѕымен барлыћ
Батыс елдерiнен ерекшеленiп, к=зге
тљстi.
Ќлеуметтiк-саяси ахуалдыѓ шиеленiскенi ќсiре оѓшыл кљштердiѓ
жандана тљсуiне ќкелiп соћты. 1969 жылдан бастап жаѓа фашистердiѓ
ќрекеттерi кљрт кљшейдi. Олар ашыћтан-ашыћ террор жолына тљстi.
89
Ћастандыћтар, жарылыстар, љйлерге басып кiру, прогресшiл ћайрат-
керлердi =лтiру ќрекеттерi љдедi. Террордыѓ бџл толћынын оѓшылдар
«ћџдiреттi ћол» орнату ћажеттiгiне =кiмет орындары мен ћарапайым
адамдардыѓ к=зiн жеткiзу љшiн пайдаланып ћалмаћшы болды. Осы
кезде =кiметтiѓ жоѕары эшелондарында параћорлыћтыѓ кљшейгендiгi
байћалды. Мџныѓ =зi билiк басындаѕылардыѓ азѕындаѕанын дќлелдедi.
ХДП басшылыѕыныѓ параћорлыћ ќрекеттерi мен билiктi ћиянат
жасау љшiн пайдаланѕаны ќшкерелендi.
Италияныѓ бџл кезеѓдегi экономикалыћ дамуына жиi-жиi болѕан
ћџлдыраулар мен даѕдарыстар тќн едi. 1974—1975 жылдардаѕы
даѕдарыс — еѓ ауыр даѕдарыс болды. Эмиграция Италия љшiн осы
кезеѓдегi еѓ шиеленiскен проблемаѕа айналды. 70-жылдарда елден
жыл сайын 300 мыѓ адам к=шiп кетiп жатты. Экономикалыћ ћиын-
шылыћтар оларды елден кетуге мќжбљрледi. Бџѕан ћаладан ауылдарѕа
жаппай к=шу ћосылды. Оныѓ =зi тџрѕын љй проблемасыныѓ =ршуiне
ќкелiп соћты.
Ел iшiнде ћалыптасћан жаѕдай социалистердi 1976 жылы ХДП-
мен коалицияда болуын тоћтатып, =кiмет ћџрамынан шыѕуѕа жќне
мерзiмiнен бџрын парламент сайлауын =ткiзу туралы мќселе к=теруге
мќжбљр еттi. 1976 жылѕы маусымда болѕан сайлау кљтпеген нќтиже
бердi. Коммунистер 34,4
%, социалистер 9,6% дауыс алды.
Екi солшыл
партия бiрлесiп, 38,7
% дауыс алѕан билiктегi ХДП-дан озып тљстi.
Сайлау коммунистердiѓ елде беделдi екенiн дќлелдедi жќне олардыѓ
љкiметке енуiн ћажет еттi. Бiраћ олай болѕан жоћ. ХДП =кiлдерiнен
тџратын бiрпартиялыћ љкiмет ћџрылды. Джулио Андреотти премьер-
министр болды.
Ал оныѓ бер жаѕында оѓшыл жќне солшыл радикалдар жаѓа
террорлыћ ќрекеттер жасауѕа кiрiстi. 1978 жылѕы наурызда ХДП-
ныѓ т=раѕасы Альдо Моро џрлап ќкетiлдi, ол коммунистермен
ынтымаћтастыћта болуѕа шаћырѕан едi. Ћылмыскерлердi iздеу
нќтиже бермедi. Бџл љкiметтiѓ мљмкiндiктерiне кљмќн туѕызды жќне
террористер жоѕары басшылар тарапынан ћолдауѕа ие
болып отыр
деп санауѕа негiз болды.
1980 жылы христиандыћ-демократтардан, социал-демократ-
тардан, социалистерден, республикашылдардан жќне либералдардан
ћџралѕан коалициялыћ љкiмет ћџрылды. Оны 1983 жылдан 1987
жылѕа дейiн социалистердiѓ жетекшiсi Беттино Кракси басћарды.
Кракси консервативтiк топтардыѓ мљдделерiн
бiлдiре отырып,
мемлекеттiк сектордаѕы кќсiпорындарды оѓды-солды сатуѕа кiрiстi,
ќлеуметтiк мџћтаждарѕа жџмсалатын бюджет шыѕындарын ћыс-
ћартумен болды. Мектепте бiлiм берудi, зейнетаћымен ћамтамасыз ету
жќне медициналыћ ћызмет жљйесiн жекеменшiктiѓ ћолына беруге
тырысты. Бџл солшыл оппозицияныѓ кљштi наразылыѕын туѕызып,
1987 жылдыѓ к=ктемiнде љкiметтiѓ ћџлауына ќкелiп соћтырды.
90-жылдардыѓ басында Италияда тљрлi жанжалдар жиiлеп кеттi.
Ол жанжалдарѕа мемлекеттiк шенеунiктер мен саясатшылардыѓ


title: Р. Проди - Садыћов Т. С., т б. Дљниежљзi тарихы

text:
91
итальян премьерiне оѓай соћћан жоћ. С=йтiп,
к=п џзамай љкiмет халыћтыѓ ћалыѓ топ-
тарыныѓ наразылыѕына џшырады. 2002 жыл-
ѕы сќуiрде 2 млн-нан астам итальяндыћтар
ћала к=шелерiне шыѕып, љкiметтiѓ 1970 жыл-
ѕы Еѓбек заѓына реформалар жасау ниетiне
ћарсы наразылыѕын бiлдiрдi. Жаѓа заѓ
жџмыс берушiлердiѓ мљддесiн к=здедi. Сол
жылдыѓ ћараша айында 600 000 римдiктер
ћала орталыѕында сот реформасына ћарсы
митингi =ткiздi. 2003 жылы да бџћаралыћ
жаппай наразылыћтар бiлдiру жалѕаса бердi.
Берлусконидiѓ сыртћы саяси баѕыты да итальян-
дыћтардыѓ наразылыѕын туѕызды: 2001 жылѕы 11 ћыркљйектегi
террорлыћ ќрекеттерден кейiн ел Ауѕанстанда, одан кейiн Иракта
АЋШ-ћа белсендi ћолдау к=рсеттi.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Љшiншi дљние елдерiнiѓ ќлеуметтiк дамуы

text:
10
мемлекеттiк ћызметтi жеке кќсiпкерлiкпен џштастырды. Бюрократия
=зiнiѓ табыстарын капиталѕа
айналдырып,
бюрократиялыћ бур-
жуазияѕа айналды. Армияныѓ жоѕары басшылары жеке кќсiпкерлiк-
пен шџѕылданып, ќскери-бюрократиялыћ буржуазияны ћџрды. Шы-
ѕыста саћталѕан монархияларда айрыћша ќлеуметтiк ћоѕамдастыћ —
феодалдыћ-бюрократтыћ капитал (ФБК) орнады. Осы билiк жљргiзушi
еѓ ћуатты элиталыћ топ экономикалыћ жќне сыртћы экономикалыћ
мќжбљрлеу ќдiстерiн, атаћты тектен шыћћандыѕыныѓ жќне мџра-
герлiк басћарушыныѓ артыћшылыћтарын пайдаланып отырды.
Љшiншi дљние елдерiнде =неркќсiптiѓ дамуы жџмысшы табыныѓ
=суiне
алып келдi, ол халыћтыѓ жалпы саныныѓ 15—20
%-ын ћџрады.
Жџмысшы табы =зiнiѓ ћџрамы жаѕынан бiртектi емес. Мамандан-
ѕандары =неркќсiп жџмысшылары жалпы саныныѓ 25—34
%-ы болып
отыр (елiне ћарай). Пролетариаттыѓ ћалѕан б=лiгi т=мен маманданѕан
жќне маманданбаѕан жџмысшылар болып табылады.
Љшiншi дљние елдерiнiѓ ќлеуметтiк-таптыћ ћџрылымында
орташа
топтар љлкен р=л атћарады. Бџлар — ћаладаѕы џсаћ буржуазия,
ћызметшiлер, ќскерилер, зиялы ћауым. Дамушы елдер халћыныѓ сан
жаѕынан еѓ к=п тобы — шаруалар.
Ќлеуметтiк-мќдени салада љшiншi дљние елдерi елеулi тљрде алѕа
басып отырды. Кедейшiлiкте =мiр сљрген халыћтыѓ саны азайды. мiр
сљрудiѓ орташа џзаћтыѕы артты. Орташа даму аймаѕында ол 1950—
1996 жылдарда 35 жылдан 64—66 жылѕа дейiн џзарды. Бiлiм, оћу-
аѕарту жќне халыћты кќсiпкерлiкке
даярлау саласында iлгерiлеу-
шiлiк байћалды.
Алайда жалпы љшiншi дљние елдерiне ќлеуметтiк ћатынастар саласында
кертартпалыћ, сауаттылыћтыѓ тмен деѓгейi, дќстљрлi моральдыћ, дiни жќне
басћа џѕымдар тќн болды.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Садыћов Т. С., т б. Дљниежљзi тарихы

text:
2
Садыћов Т.С., т б.
Дљниежљзi тарихы: Жалпы бiлiм беретiн мектептiѓ ћоѕам-
дыћ-гуманитарлыћ баѕытындаѕы 11-сыныбына арналѕан оћу-
лыћ / Т.С.Садыћов, Р.Р.Ћайырбекова, С.В.Тимченко. — ѓд.,
толыћт. 2-бас. — Алматы: Мектеп, 2011. — 296 б., сур.
ISBN 978—601—293—481—6
ISBN 978—601—293—481—6
УДК 373.167.1(075.3)
ББК 63.3(0)я72
С15
С15
ББК 63.3(0)я72
4306020600—094
С
aaaaaaaaa
31(1)—11
404(05)—11
Садыћов Т.С., Ћайырбекова Р.Р.,
Тимченко С.В., 2007
Аудармашы: Аманѕалиев Б., 2007
Сќдуаћасов А., мџћабаныѓ
безендiрiлуi, 2007
«Мектеп» баспасы,
к=ркем безендiрiлуi, 2011
Барлыћ ћџћыћтары ћорѕалѕан
Басылымныѓ мљлiктiк ћџћыћтары
«Мектеп» баспасына тиесiлi
©
©
©
©
Аударѕан Б. Аманѕалиев
— сџраћтар
мен тапсырмалар
— кљрделенген сџраћтар мен тапсырмалар
— назар аударыѓдар
— есте саћтаѓдар
— пќнаралыћ
байланыстар
— тарихи ћџжаттар
— курсивпен ерекшеленген џѕымдар терминологиялыћ
с=здiкте
берiлген
Ескерту


Садирбекова Ақлима Марат қызы
Ұлы жүздің төбе биі
Аннотация. Бұл мақалада қазақтың шешендік өнері жайлы ой көтере келе, ұлы жүздің биі, шешен Дулат тайпасынан шыққан атақты Төле бидің жастық кезіндегі төрелік айтқан ел аузындағы аңыздарды баяндап, белгілі би туралы ой қозғадық.
Кілт сөздер.Шешендік,"Құтты білік","Диуани хикмет",данышпан,Хаким ата. Шешендік өнері халқымыздың ұзақ тарихының тереңінде жатқан асыл қазынасы, інжу-маржаны. Шешендік сөздер кейде "билік сөз", "төрелік", "шешен" дейтін ұғымдарды да қамтиды. Шешендік сөздерді әділ билік жасағандар, ақылы мол, ойы терең, қара қылды қақ жаратын, айтқанын орындата алатын даналар, ел басшылары, халықтың кемеңгерлері ғана айта алған.
Халқымыз өзі ұнатқан, ақылына, басшылығына, даналығына, елге сіңірген ұлан-ғайыр еңбегіне, үлгі-өнегесіне, табандылығына, ділі мен діні тазалығына, ойының тереңдігіне, қиыннан құрастырып, қисынын келтіріп, отты да жалынды, нысанына дәл тиетін сөз маржанын тере білетіндік шеберлігіне, ата салтынан айнымайтындығына, Отанын, елін-жарын жанындай сүйетіндігіне, халқы үшін жанын пида етуге әзір екендігіне тағы осы секілді қасиеттеріне қарап ерекше құрмет тұтқан.
Халық ақындарынан да бұрын аты аталатын қазақ фольклорын да жан-жақты бейнелейтін Асан қайғы, Қорқыт, Алдаркөсе, Қожанасыр, Жиренше шешен, Аяз би секілді тарихи тұлғалардан үлгі-өнеге алған, халқының бай дәстүрін жалғастырушылар, онан әрі дамытушылар да тарихымызда аз емес.
Қаншама заманды заман қуғанда, аласыпыран соғыстар халқымыздың ғасырлар бойы жасаған қаншама шешендік, ойлы, данышпан, қанатты сөздерін жоқ етті. Әйтсе де бізге дейін "Құтты білік" деп аталатын бір мың алпыс тоғызыншы жылы жазылған философ Юсуф Хас Хажибтің еңбегі жеткеніне де қуанамыз. Онан басқа атақты Түркістан қаласының бел баласы, софы ақын Қожа Ахмет Яссауидің "Диуани хикмет" деген өлеңдері далада өмір кешкен қыпшақ диалектісінде жазылған. Сондықтан да халқымызға аса түсінікті де, оқуына, жаттап алуына қолайлы шығарма болған дей аламыз.
Ал Хаким ата, Дүрбек, Ғали Сейф Сарайи деген атақты тұлғаларды атамағанның өзінде Махмуд Қашқари жазған түркі тілдерінің сөздігі "Диуани лұғат ат-түрк" және қыпшақ тілінің сөздігі "Кодекс куманикус" секілді еңбектер де көне қазақ фольклоры, поэзиясы, шешендік сөздері жөнінде көптеген мәліметтер береді.
Халық тарихында орны бөлек кемел жыраулар мен ертедегі ақындардың айтқан нақыл ғалихаттарын жете білген жанның бірі-Төле би. Төле би елге ұйытқы, ер-азаматқа ақылгөй болған ғұлама секілді асыл текті ақ иықтардың елдікке шақырған ұлағатты сөздерінің төркінін түсінген. Тек ынтымақ арқылы тәуелсіздікке жетуге болатынын ой сарабынан өткізе алған. Керей мен Жәнібек хандардың ақыл айтатын биі атанған Асан қайғының шешендігі мен білгірлігіне қайыл болған.
Төле би жасынан-ақ Қазтуған, Доспамбет, Шалкиіз секілді жыраулар айтыпты дейтін сөздердің астарына терең үңілген. Олардың ақыл-парасатының кемелдігімен биік өрісін, көркем сөз кестелерін ақыл таразысына салған. Ерлердің өр тұласын,асқақ мақсатын, өмір мұраттарын аңдаған. Асыл тілдің серпінді қуатын зерделей алған.
Біз Төленің шыққан тегі Дулат екенін білеміз. Дулаттан Сиқым, Жаныс, Ботбай, Шымыр тарайды. Егер біз Төленің Жаныс екенін еске алсақ, мына төмендегідей мәліметтерді білгеніміз жөн.
Жаныстың жеті ұлы болған. Олар-Жарылқамыс, Жанту, Жантан, Бөгежілі, Оймауыт, Қапал, Шегір. Біз Төлеге жету үшін тиемелді аталарды ғана ауызға алмақпыз. Мәселен, аталған жеті ұлдың Жарылқамысынан Өтеміс, Жайылмыс, Байыс туады. Жайылмыстан Қожамберді, Қыбрай, Жанбай тарайды. Бізге қажеті Қожамберді. Онан Ақберді, Құдайберді, Сұлтанқұл, Құдайқұл, Олжақұл тарайды. Енді біз Құдайбердіні тілге тиек етеміз. Ол кісіден Әлібек, Құдайменді Тоқпан бәйбішесінен туған екен. Бұлардан өзге де алты баласы болған. Мәселен, бір әйелінен Ақтай мен Бақыбек, тағы бір әйелінен-Түгелбай, Данай, тағы бір әйелінен-Қарашәуке, ең соңғысынан Тасыбек туса керек.
Сонымен Төленің әкесі Әлібек әкеден тоғыз, шешеден үш ағайынды болған.
Төленің бала кезінде әкесі Әлібек билік жасап, біртіндеп "Төбе би" дәрежесіне жеткен екен. Әке билігіне көп қатысқан Төле жас кезінде-ақ әділ билік жасауға талпынған. Әке қалауымен талай рет билік те жасаған. Сол үшін де "Бала би" атанған. Енді "Бала би"-Төленің елтірі дауына қатысып және әділ төрелігін айтқан әңгімесін баяндайық.
... "Төрт арыс" Дулатты таңдандырған оқиға-бір елтірінің маңында өрістейді. Бұрын барыс-келісі бар өзара сыйласып,"Сіз-біз" деп жүретін екі бай Әлібек бидің алдына келеді. Даудың жайы былай:
Қыс қыстауы бөлек бұл екі ынтымақты бай жазда, жайлауда бір-бірінен іргесін аулақ салмай, ауылдас отыруды дағдыға айналдырады.Олардың малы да кейде аралысып кетеді екен. Шопандар түсін түстеп, бөліп алып жүре беретін. Бір жолы тоқтылар араласып кетеді де, шопандар ертең-ақ бөліп алармыз деген оймен бірге түнетеді. Дәл сол түні екі тоқты қоздайды. Таңертең шопандар тексеріп қараса қоздаған екі тоқты екі байдікі екен. Бір таңданарлығы, әлгі екі тоқтының бірінің қозысы жоқ, екеу ара бір қозы ғана. Қозының терісінің жөні бөлек. Хан мен би, батыр мен бек ғана бөрік ететін, қолға түсе бермейтін, бай-манаптар мадақтайтын "алтынсұр" деген елтірінің дәл өзі, жалт-жұлт етеді.
Хабар екі байға да жетеді. Ағайын-туыс секілді бірінің байлығын екіншісі қуаныш санаған екі бай қозының терісін көреді де іштей өзара жауласа бастайды. Әр қайсысы "менің тоқтым" тапқан деп, жеңістік бермеуге айналады. Ол үшін дәлел керек. Қозыға әлгі екі тоқтыны кезек-кезек жақындатса, азарда безері шығып, жақындатпайды. Енді екі бай екінші қозыны іздеуге түседі. Білдім, көрдім деген жан жоқ. Аң-құс жеді деуге тағы дәлел жоқ. Солайша әлгі қозыны екі тоқтығы қоспақшы болғанда екеуі де өлердей шошына қашады. Бұл оқиғаға екі бай ғана емес, көрген естігендердің бәрі де таң қалады.
Амал қанша деп, қозының терісін бүлінбей тұрғанда сойып алып, илеу керек. Бір тері десек те пәленбай қойдың құнына тұратын дүниені далаға тастауға болмайды. Тері иленді. Қағып-сілкіп кереге басына іліп қараса, күндіз де түнде де алуан түске еніп, "көз құртын" қоздырғандай екен. Екі бай онан сайын ерегісе түседі. Ал ауыл ақсақалдары "Әлібек биге жүгініңдер" деп кеңес береді.
Бар мән-жайдыжайды білген Әлібек енесі жеріген қозыны "сенікі" дей алмайды. "Өз ара тіл табысыңдар" деуден ары бармайды. Мәселе "жарылмаған жарадай бітеу" қала береді. Мұның соңы ел арасында өсек тудыра бастайды.
Міне, осындай қысылтаяң сәтте бала Төлебилікке алғаш рет экесінің келісімінсіз араласуға тәуекел етеді. Төле екі байға жолығады да, екі даукердің сөзін әбден тыңдап алған соң:
-Мен бір билік айтсам, екі жағың да келісерсіз деген ойдамын,- дегенде әбден масқарасы шығып шаршаған екі бай да алғысын айтып, келісе кетеді.
-Ендеше, сіздерден өтінішім болсын, менің шешімімді әзірше ешкімге дабыра етпеңіздер. Бұл елтірінің иесі- қозының қай тоқтыдан туғаны белгісіз, құпия болып қала бермек. Оны бір құдай ғана біледі. "Менікі, сенікі" деп бас қатырмайық. Жеріген тоқтыларға үкім билік жоқ. Келіспесеңіздер мына есіл алтын тері- елтіріні екеуіңізге теңдей бөлемін. Кел іссеңіздер бүтін күйінде бүлдірмей қалдырамын. Бұл елтірі падша сарайының адамдарына лайық. Хан, әмір, би, болыс қана бас киім, жаға етіп киюге лайық. Қара халық кисе, шыбын жанына қауіп. Сөзімді түсіндіңіздер ғой. Ендеше асыл елтіріні иесіне табыс етуіміз керек. Ақылымды тыңдаңыздар да, екеуіңіз бірге Бұхараға барыңыздар. Әмірге тарту етіңіздер. Ағайынды кісілер едік деңіздер. Әмірдің ықыласы түссе, өмірлеріңізге жетерлік тарту-таралғы беоеді. Бұхара әмірінің сіздерді жарылқауға байлығы да, құдіреті де жетеді,-дейді.
Бала Төленің ақылына риза болған екі байдың үлкені орнынан тұрып, тағзым етеді.
- Әп бәрекелде, шырағым. Атаңа мың да бір рақмет. Міне ақылдың да, төреліктің де атасы деп, осы баланың шешімін айтса болады,-деп алақанын жайып, батасын береді.
Ол билік көпке ұзамай-ақ ауыздан-ауызға тараған екен. Бала Төленің есімін қалың ел біледі. Себебі, Төле ақымымен Бұхара әміріне "алтын елтіріні" тарту еткен екі байға сыйлаған әмірдің атласы мен батсайысынан, кілемдері мен дүрия маталарынан, толып жатқан басқа да алтын-күміс бұйымдарымен дүние-мүлкі артып, дәулетінің үстіне дәулет қосылған екен.
Осыдан бастап Төленің билігі "қара қылды қақ жарады" деген ұлағатты сөз қанат қағады.
Төле би жастық шағынан-ақ өте зерек, ақылды болған екендігін жоғарыдағы аңызда өз бейнесін тапты деп ойлаймын. Соған ұқсаған тағы бір аңызды баяндайық.
Бота дауы
Төле бидің бала кезі екен. Ауыл сыртында қозы бағып жүргкнде жанынан өтіпбара жатқан қос аттының бірі:
-Әлібек қартайыпты. Әділдігінен айныпты,-деп ренжіп бара жатқанын есітіп қалады. Сол бойда алдарынан шығып, сәлем беріп:
-Оу ағалар, әкем Әлібектің билігіне ризамысыздар, жоқ наразымысыздар?-дейді.
-Наразымыз балам, әкең әділ билігін айтпады,-дейдіолардың бірі.
-Ендеше қайтыңыздар,-деп Төле қолқа салған соң, әлгілер келіседі.
Екі жақ Әлібектің алдына қайта келгенде, бала Төле:
-Ата, билікке екі жақ бірдей риза болуы екрек. Әйтпесе, ол әділ билікке жатпайды. Жеңілген де, жеңген де шындықты моцындау керек,-дейді.
-Олай болса балам, осы даудың билігін айтып көрші.
Төле алғаш таластың мәнін сұрацды. Сонда дауды бастаған жігіт ботасын жоғалтқан түйесін жолда кезіккен керуеннен танығанын айтады.
-Бұл өтірік айтып тұр,-дейді керуенбасы саудагер.
-Ал, енді, жігітім, "тапқан қуанады, таныған алады" деген, сен таныдым дейсің, қалай таныдың?-деп Төле сұрай бастайды.
-Менің танығаным: түйем туар уақтысына жақындаған кезде бошалап кетті. Бір жетіге дейін таптырмаған түйем тау баурайында боздап, ары бір, бері бір кезіп жүр екен. Ботасын қасқыр жесе де, шала туса да ол жерден кетпес еді. Безіп жүрісіне қарап біреу алып кеткенін түсіндім. Содан бері бейсауат жүрушіге, көрінген түйеге көз салып жүруші ем, көрген бойда таныдым,-дейді ботасын жоғалтқан саудагер.
Төле ойланып отырып:
-Сол танып тұрған атаныңыздың енесі бар ма?
-Бар.
Төле қарсы даугерге қарайды.
Иә, саудагерім сөйле.
-Мынау өз түйемнің ботасы. Жалақорға сөзіңізді айтыңыз. Іштегі ботаны танимын дегенге адам сене ме?-дейді.
-Енесі бар ма, түйенің,-деп Төле қайта сұрау қояды.
-Туған енесі бар,-керуен басы сәл сасқалақтап.
-Онда екеуіңіз де енелерін алдырыңыздар,-деп бұйырады Төле. Дауласқан екеу бесті атанның енелерін алдырады. Сонда Төле:
-Атанды тіздеңдер де, тақымына қыл бұрауды салыңдар,-дейді. Жиылған жұрт Төленің айтқанын лезде орындайды. Бесті атанның көзінен жас парлап, мұрындығын жұла-мұла боздап жатқан атанның үстіне түсе қалады. Ал саудагердің түйесі орнынан қозғалмай, жайымен күйсеп тұра береді.
-Оу, халайық, көріп тұрсыздар ма, мына жануар шын анасы екен. Не дейсіздер?-деп бала Төле саңқ ете қалады.
-Рас, бұл әділдігіңе ризамыз,-деседі жұрт.
-Атанның кімдікі екеніне халықтың көзі жетті. Сен енді құтыла алмайтын болдың. Күнәні мойынға алған жеңіл. Мына халықтың алдына шығып, шындығыңды айт,-деп өкім жасайды. Амал не саудагер ағынан жарылуға мәжбүр болады.
-Оу, халайық, осыдан бес жыл бұрын сахарадан қалаға қайтып келе жатып, жапан түзде, бір төбенің баурайында боталаған түйенің үстінен түстім. Ботасы аяқтана алмай, жығылып-тұрып жатыр екен. Түйені алсам, ұрласам, сіңіре алмаймын. Жолда ел көреді. Пәленше саудагер алып бара жатыр дейді. Менің кәсібім ұрлық емес, саудагерлік. Мына ботаны алып кетсем ешкім білмейді. Алашаға ораймын да, қомның арасына таңа саламын. Бірер жылдан кейін түйе болып шыға келеді. Бір түйе маған аз олжа ма деп, сол ботаны алып кетіп ем. Кешсеңдер де, бас кессеңдер де, өздерің білесіңдер,-деп мұңаяды.
Саудагердің бар сырын білген жұрт:
-Төрелігін бидіғ өзі айтсын,-дейді. Сонда бала Төле:
-Өздеріңіз көріп, біліп тұрсыздар, мына жігіт дүниені еңбекпен тауып еді. Бұл көп алдында беті жарық боп, мына саудагер еңбексіз тауып, жұртты алдап, тегін алып еді. Енді мұның беті шарық болып тұр. Бұл уақиға кейінгілерге үлгі. Саудагердің халық алдында масқарасы шықты. Беті күйіп шарық болғаны да жетеді. Бұдан артық жаза жоқ,-дейді.
Ел бала бидің әділеттігіне риза болып тарасыпты.
Қорыта келгенде, Ұлы жүздің төбе биі, "Жеті жарғы" заңдар жинағын шығарушылардың бірі, белгілі шешен Төле би туралы аңыздар өте көп тараған. Солардың ішінен бидің жастық шағынан-ақ білгір, әділ болғанын растайтын бір-екі ел арасындағы аңызды баяндадық. Ал бидің өсе келе талай дауды әділ шешкендігіне еш күмән жоқ.
Пайдаланылған әдебиеттер:
Х. Амандықов. "Төле би". 1991.Шымкент
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Энтони Гидденстің жаһандану теориясы

text:
адамның таңдау мүмкіндігі жоқ әлеуметтік мәжбүрлеу жағдайы ретіндегі іс-
әрекетке ешқашан ортақ бола алмайды. Таңдаудың болмауы әрекеттің оған
берілетін жауаппен алмастырылғанын білдірмейді. Агенттілік тікелей немесе
жанама түрде құрылымның бір бөлігі болуы мүмкін. Перифериядағы іс-
әрекеттің әлем-жүйені ұстап тұруда өмірлік маңызы бар.
Гидденс жеке
адамдарды өзінің салдары бойынша жаһандық болып табылатын әлеуметтік
ықпалды жүргізушілер ретінде көрсетеді. Дәл осы сарында жергілікті
өзгерістер мәселесі кеңістік пен уақыттағы байланыстардың кеңеюі ретінде
ұғынылатын жаһанданудың бір бөлігі болып отыр.
Сонымен, біз Энтони Гидденстің жаһандану
теориясы, мәселен
Валлерстайнның әлемдік жүйелік сараптау теориясына қарағанда жоғары
деңгейдегі жеке-дара агенттілікті баса көрсететінін байқаймыз.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Эммануил Валлерстайнның әлем-жүйе теориясы

text:
Капитализм құндылықтар жүйесі болып табылады, ақша адамдарды бір
қауымдастыққа біріктіреді. Мәдени кодтар ақша және тауар секілді капитал
айналымына енгізілген. Сондықтан мәдени нысандар капиталды ұдайы
өндірудің күнделікті процесінде орныққан.
Жалпы, көріп отырғанымыздай, тарихи-әлеуметтану әлемінің жүйелік
пайымдаулары мәдени ерекшеліктерді назардан тыс қалдыра отырып, ең
бастысы экономика саласының рөлін жиі қарастыра отырып, осы саланы
зерттеуге шоғырланады. Кейбір жағдайларда экономикалық тұрғыдан
анықталмаған факторлар ескерілмейді. Сондықтан жүйелік сараптау әлемі,
жаһандық өзгерістерді ұғынудың өркениеттік тәсілдеріне қарама-қайшы
емес, керісінше оларды толықтырады. Әлеуметтанудағы ең өзекті
тақырыптардың бірі - “құрылым-қызметкер” пікірталасында бұл тәсіл, тәуелсіз
және оны барлық деңгейде – жеке адамнан бастап халықаралық ұйымдарға
дейін қамтитын тарихи жүйенің жеке даму қисыны бар деп шешеді.
Сонымен, әлем-жүйе орталығы дамыған елдер болып табылады, бұл
Валлерстайнның антропологтар сынайтын осал жерін көрсетеді. Бұл жерде
әңгіме Валлерстайнның жаһандану процесіндегі периферияны елемеуі
туралы болып отыр. Валлерстайнның жаһандану процесі бүкіл әлемді
қамтитындығы туралы; периферия елдері әлем-жүйе өзегінің елдеріне қарсы
тұра алмайтындығы туралы; біртіндеп әр түрлі елдер арасындағы мәдени
айырмашылықтар жойылатындығы туралы тұжырымдары сын үшін тағы да бір
объект болып шығады. Сонымен бірге әлем-жүйе тәсілінің перспективасы, үлкен
жүйеге кіретін қауымдастықтар қалайша үлкен жүйелерден қорғанып, қызмет
ететіндігін зерттеу болып табылады.
Жалпы алғанда, Валлерстайнның әлем-жүйе теориясы мен Гидденс пен
Робертсонның жаһандану теориялары арасында белгілі бір айырмашылықтар
бар екендігін атап өту қажет. Көріп отырғанымыздай, мысалы, Валлерстайн
жаһандануды негізінен экономикалық феномен деп түсінсе, Гидденс пен
Робертсон жаһандануды тек экономикалық процестермен ғана ұқсастырып
қоймай, өз сараптамаларында оны оқшаулау, мәдениет және ұқсастық
процестерімен байланыстырады.
Достарыңызбен бөлісу:


Мануэль Кастельс: ақпараттық экономика және жаһандану процесі
Мануэль Кастельс - қазіргі әлемдегі ең беделді әлеуметтік ойшылдар мен
зерттеушілердің бірі, АҚШ-тың Калифорния университетінің (Беркли)
профессоры. 1996-1998 жылдары М.Кастельс өзінің қазіргі әлем
туралы көп жылдық зерттеулерінің қорытындысы болып табылатын іргелі үш
томдық монографиясын жариялады: “Іnformatіon Age: Economy, Socіety and
Culture, Vol. 1-3 Oxford: Blackwell Publіshers, 1996-1998”. 2000 жылы
Мәскеуде Кастельстің “Ақпараттық дәуір: экономика, қоғам және мәдениет”
атты еңбегінің алғашқы томы орыс тілінде жарық көрді.
Кастельстің ақпараттық экономика мен жаһандану процесі туралы
көзқарастарын талдауды оның қолданатын ұғымдарын анықтаудан бастаған
жөн. Біз үшін ақпараттық экономика, ақпараттық технологиялар ұғымдары
үйреншікті болып табылатындығы белгілі. М.Кастельс информационализм,
ақпараттық экономика сияқты ұғымдарды қолданады. Кастельстің
информационализмі, мәдениет пен институттардың сан алуандығына қарай
әр түрлі формада көрініс табатын жаңа әмбебап әлеуметтік құрылымның
пайда болуын білдіреді. Бұл жаңа әлеуметтік құрылым немесе өз кезегінде
ХХ ғасырдың соңындағы өндірістің капиталистік әдісінің қайта құрылу
нәтижесінде қалыптасқан информационализм. Соңғы жиырма жылда бір
мезгілде қалыптасқан экономиканы Кастельс ақпараттық және жаһандық деп
түсінеді. “Ақпараттық - өйткені бұл экономикадағы (мейлі, ол фирма, аймақ
немесе ұлт болсын) агенттер мен факторлардың өнімділігі мен бәсекелестік
қабілеті бірінші кезекте олардың білімге негізделген ақпаратты жасау, өңдеу
және тиімді пайдалану қабілетіне байланысты. Жаһандық - себебі, өндіріс,
тұтыну және тауарлар мен қызмет көрсетулердің айналымы сияқты
экономикалық қызметтің негізгі түрлері, сонымен бірге оны кұраушылар
(капитал, еңбек, шикізат, басқару, ақпарат, технологиялар, нарық), тікелей
экономикалық агенттерді байланыстыратын тармақталған желіні қолдану
арқылы жаһандық көлемде ұйымдастырылады және, соңғысы, ақпараттық
және жаһандық - өйткені жаңа тарихи жағдайларда өнімділіктің белгілі бір
деңгейіне жету мен бәсекелестіктің болуы тек жаһандық және өзара
байланысты желінің ішінде ғана мүмкін”. Жаһандық желі, Кастельстің
ойынша, осындай жаңа экономиканың пайда болуына қажетті материалдық
базаны қамтамасыз еткен ақпараттық технологиялар саласындағы революция
нәтижесінде тек ХХ ғасырдың соңғы ширегінде ғана пайда болды. Бұл
бастапқы пікірлер еді.
Кастельстің жаһандық экономика туралы көзқарастары ерекше
қызығушылық тудырады. Кастельстің пайымдауынша, жаһандық экономика
- бүкіл планета ауқымында, нақты уақыт режимінде біртұтас жүйе іспетті
қызмет ете алатын экономика. Өндірістің капиталистік әдісі уақыт пен
кеңістіктің шегінен өтуге тырысып, үздіксіз дамыды, алайда тек ХХ
ғасырдың соңына қарай негіздемесі ақпараттық және коммуникациялық
технологиялар болып табылатын жаңа инфрақұрылым негізінде ғана әлемдік
экономика шын мәнінде жаһандыққа айналды. Шындығында да тарихта
алғаш рет капиталды басқару, нақты уақыт режимінде жұмыс істейтін
жаһандық қаржы нарықтарында үздіксіз жүзеге асады: әрбір секунд сайын
электронды режимде бүкіл әлем бойынша миллиардтаған долларларға
келісімдер жасалады. Басқаша айтқанда, капитал ағымдары жаһандық
сипатқа ие болып, сонымен бірге жеке экономиканың қызметіне тәуелсіз
бола бастайды.
Еңбек нарығы, Кастельстің пайымдауынша, кішкентай, бірақ та дамып
келе жатқан кәсібилер мен ғалымдар бірлігін қоспағанда, жаһандық болып
табылмайды. Алайда еңбек, Кастельстің пікірінше, үш арна арқылы
жасалатын жаһандық ресурс болып табылады: (1) фирмалар машық, шығын
немесе әлеуметтік жағдайларға байланысты еңбек ресурстарын табу үшін
әлемнің кез келген жерінен өз орнын таңдай алады; (2) фирмалар кез келген
жерде жан-жақтан жоғарғы білікті жұмыскерді өзіне тарта алады, егер де
жоғары жалақы ұсынса, ол оған қол жеткізеді; (3) адамдар өз қалауымен
жоқтықтан, соғыстан және балаларының қамын ойлап әлемнің кез келген
нүктесінен кез келген нарыққа бара алады.
Ғылым, технология мен ақпарат та жаһандық ағымдарға жинақталған.
Мысалы, жаһандық өзара байланысты жүйеде білім алмасу ғылымның
жылдам даму шартына сәйкес келуімен қатар интеллектуалды жеке меншікті
бақылауға кедергі болады.
Тауарлар мен қызмет көрсетулер нарығы, еркін сауда мен тамыр-
таныстыққа шектеу қоятындығына қарамастан, барған сайын жаһанданып
жатыр. Әрине, бұл барлық фирмалар өз өнімдерін бүкіл әлем бойынша сатып
жатыр деген сөз емес, алайда ол шағын немесе ірі фирманың стратегиялық
мақсаты өз өнімдерін бүкіл әлем бойынша сату екендігін көрсетеді. Сонымен
бірге, Кастельстің ескертуі бойынша, мысалы, мемлекеттік қызмет немесе
бөлшек сауда сияқты жеке салаларды ұлттық мемлекеттер мәдени не
институционалды құралдар арқылы әлемдік бәсекелестіктен қорғайды.
Сонымен, Кастельстің пікірінше, қазіргі ақпараттық экономика жаһандық
режимде жұмыс істейді. Бірақ ешқандай халықаралық экономика бұлай
жұмыс істемейді. Кастельстің пікірінше, халықаралық экономика жаһандық
болып табылмайды. Ол жаһанданудың қандай шектерін көреді? Біріншіден,
Кастельстің пікірінше, тіпті өндірістің стратегиялық маңызды салалары мен
ірі фирмалар үшін нарық толық ықпалдасудан әлі алыс. Екіншіден,
қаржылық ағындар валюталық және банк операцияларын іске асыру
ережелерімен шектелген; иммиграциялық бақылау мен адамдар ксенофобиясы
нәтижесінде еңбектің жинақылық деңгейі төмендеуде; аса ірі ұлттық
корпора-циялар өз активтерін бұрынғыша тарихи отанында орналасқан
стратегиялық командалық орталықтарда ұстайды.
Кастельстің жаһандану процесін сынаудағы тағы бір оңтайлы жері -
мемлекеттің белсенді позициясын және жаңа экономиканың құрылымы мен
серпінді дамуына әсер ететін ұлттық үкіметтердің маңызды рөлін елеп-
ескермеу деуге болар еді. Қазіргі таңда, Кастельстің пікірінше, дербес
мемлекеттер немесе, мысалы, Еуропалық Одақ секілді осы тектес
мемлекеттердің одағы өмір сүргенге дейін, толығымен ықпалдасқан ашық
әлемдік еңбек, технологиялар, тауарлар мен қызмет көрсету нарығының
пайда болуын болжауға болмайды. Оның үстіне, БҰҰ-ның Ұлттық
шеңберден тысқары корпорациялар жөніндегі орталығы өткізген зерттеулер
нәтижесі көрсеткендей, корпорациялардың мемлекетке тиісті болуы
корпоративті мінез-құлыққа толығымен сәйкес келеді. Мысалы, жапондық
аса ірі ұлттық корпорациялар, негізгі қаржылық және технологиялық
активтерін өздерінде ұстай отырып, жапон үкіметі тарапынан жан-жақты
қолдау көрді. Бұл еуропалық аса ірі ұлттық фирмаларға да қатысты.
Мәселен, немістің аса ірі ұлттық алпауыты Фольксваген Германияны
біріктіру міндетін іске асыру үшін Батыс Еуропа елдеріндегі инвестиция
көлемін қысқартып, тәуекелге бел буып, Шығыс Германиядағы қаржы
істеріне ақша салды.
Саяси стратегия құралы ретінде экономикалық бәсекелестікті белсенді түрде
пайдаланатын ұлттық мемлекеттер мен ұлттық үкіметтер болғанға дейін,
жаһандық экономика ішінде аймақтық жіктелу тудыратын маңызды
экономикалық аймақтар арасында шекаралар да болады.
Жаһандық экономиканы Кастельс басты үш өңірге бөледі: Солтүстік
Америка, Канада мен Мексиканы қоса, Еуропалық Одақ және Азия-Тынық
мұхиты өңірі, бұл өңірлердің әрқайсысында өзінің ықпал ету орталығы бар.
Әлемнің басқа өңірлерінің бәрі осынау байлық, билік, ықпал ету мен
технологиялар үшбұрышының айналасында иерархиялы және ассиметриялы
өзара байланысқан желіге топталады. Сонымен бірге түрлі елдер өз
жағалауларына капитал, еңбек пен технологияны тарту үшін өзара
бәсекелеседі. Өңірлерге бөлінген жаһандық экономика ұғымы Кастельс үшін
қарама-қайшы болып табылмайды. Осыған байланысты Кастельс, өңірлерге
іштей бөліну ақпараттық/жаһандық экономиканың жүйелі сипаттамасы деп
есептейді, өйткені мемлекет институты экономикалық жүйемен емес, қоғам
арқылы пайда болады. Сонымен Кастельс былай деп қорытады: “Ақпараттық
экономикада тарихи қалыптасқан саяси институттар мен неғұрлым жаһандық
экономикалық агенттер арасындағы өзара іс-әрекеттің күрделі процестері
ерекше маңызға ие болады”.
Кастельс жаһандық экономикадағы бәсекелесе алатын көздерді
қарастырады. Жаһандық экономиканың құрылымы көбіне экономикалық
агенттер мен жергілікті құрылымдар арасындағы мынадай негіздемелердегі
бәсеке арқылы анықталады:
(1) Кастельс “ғылым - технология - өндіріс - қоғам” жүйесі ретінде
түсінетін технологиялық қуаттылық, бұл жерде әңгіме әрбір деңгей үшін
білім беру жүйесі маманданған адам ресурстарының қажетті мөлшерін
қамтамасыз ететін, біртұтас құрылым ішіндегі ғылымның, технологияның,
менеджмент пен өндірістің байланыс-тылығы туралы болып отыр.
(2) Еуропалық Одақ, АҚШ, солтүстік америкалық сауда өңірі мен
Жапония сияқты ірі, ықпалдасқан және бай нарыққа жол ашу.
(3) Өндіруші жақтың өндірістік шығындары мен мақсатты нарықтағы
бағалар арасындағы айырмашылық
(4) Жаңа жаһандық экономикадағы бәсекелесе алу мүмкіндігі ұлттық
және ұлтаралық институттардың елдердің немесе қарамағындағы өңірлердің
даму стратегиясын басқара алудың саяси мүмкіндіктеріне айрықша
байланысты.
Аталған факторлар, бірге әрекет ете отырып, жаңа жаһандық экономика
жағдайындағы фирмалар, аймақтар мен елдер арасындағы бәсекелестік
нысаны мен серпінін анықтайды, сөйтіп осы арқылы халықаралық еңбек
бөлінісінің жаңа жүйесіне енеді.
М.Кастельс
Ресей
мен
бұрынғы
кеңестік
республикалардың
экономикасына бөлек тоқталып өтеді. Осыған байланысты М.Кастельстің
1984 жылдан бастап КСРО-ға бірнеше рет келгендігін, ал 1992 жылы
көктемде Ресей Федерациясының Үкіметі шақырған сарапшылар тобын
басқарғанын ескере кету қажет. Халықаралық экономиканың күрделіленуі
мен қайта құрылымдалуына, басқасын былай қойғанда, Кеңес империясының
құлауы және бұрынғы кеңес республикаларының біртіндеп жаһандық
экономикаға қосылуы әсер етті.
Кастельстің пікірінше, Ресей экономикасы басқа да кеңестік
республикалардың экономикасы сияқты әлемдік экономикалық жүйемен,
капиталдардың, тауарлар мен технологиялардың әлемдік айналым жүйесімен
байланыссыз дами алмайды. Кастельстің пайымдауынша, әлсіз, бірақ та
дамыған капиталистік елдер мен халықаралық қаржы институттары
тарапынан қолдау көрсетілген кездегі нарықтық экономикаға өту шет ел
капиталының бұрынғы командалық экономикада әрекет етуіне мүмкіндік
беретіндей макроэкономикалық саясат жүргізуді білдіреді. Мұны біздің
тәжірибеміз айқын көрсетіп отыр.
Ресейдегі шет ел капиталы Ресей экономикасына мүмкіндігінше аз кірісіп,
энергетикалық және табиғи қорларға, сондай-ақ тиімді қаржылық
мәліметтерге қол жеткізуге бағытталады.
Ресейдің жаһандық экономикамен байланысын қоса алғанда, оның
нарықтық экономикаға өту серпінінің мәнін Кастельс аса зор көлемде
капиталдың бастапқы жиналуы немесе қарапайым сөзбен айтқанда,
жаһандық капитализмнің терезесі тең әріптес болуға ұмтылатын ескі
аппаратшылар табының Ресей байлығын тонауы деп біледі. Сауда базасы
ретінде киоскілердің квазиформальды емес экономикасы, аштан өлмеу үшін
бақшада көкөніс өсіру - Кастельс Ресейдің нарыққа көшуінің тіректері деп
біледі. Толығымен жаһандастырылған Ресейдің шағын бөліктері мен
жергілікті экономикаға тартыла бастаған халықтың басым бөлігінің
арасындағы өсіп отырған алшақтықтың Ресейде қарсылықсыз дамуы
екіталай. Орыстардың жады осыншама қысқа екендігіне мен сенбеймін дейді
Кастельс.
Қорыта келгенде, М.Кастельстің ақпараттық жаһандық экономикасы
туралы мынадай түйін жасауға болады. Жаһандық экономиканың құрылымы
тұрақты архитектураның өзгермелі геометриямен ұштасуы арқылы
сипатталады. “Жаһандық экономика архитектурасы, басты үш экономикалық
өңір төңірегінде ұйымдастырылған және өнімді, гүлденген, ақпаратқа бай
салалар мен экономикалық және әлеуметтік құнсызданған, жағдайы нашар
салалар арасындағы қарсы тұру белдігі бойынша алшақтай түсетін,
ассиметриялы өзара байланысты әлемді бейнелейді”.
Осынау айқын архитектура шеңберінде, жаһандық экономикаға өзгермелі
геометрия енгізетін бәсекелестік пен өзгерістердің серпінді процестері
жүреді. Төрт позиция төңірегінде құрылған халықаралық еңбек бөлінісінің
жаңа құрылымының пайда болуы туралы мәселе көтеріліп отыр. Бұл
позициялар: ақпараттық еңбекке негізделген жоғарғы құнды өндірушілер;
төмен жалақылы еңбекке сүйенетін жоғарғы ауқымды өндірушілер; табиғи
қорларға негізделетін шикізат өндірушілері; және еңбегі құнсызданған басы
артық өндірушілер.
Қазіргі әлем - көбінесе шекарасы жоқ әлем, аумағы мен арақашықтығын,
өзінің бұрынғы маңызын жоғалтқан әлем, уақыт өз жүрісін жылдамдататын
әлем. Бұрын айлар мен жылдар кететін болса, енді бірнеше сағат қана
жұмсалуы мүмкін.
Жергілікті және жаһандастырылған қоғамдар тұрғысынан алғанда ең
маңызды мәселе қалыптасып келе жатқан жаһандық қоғам мен ұлттық-
мемлекеттік құрылымдар арасындағы қатынас үлгісінің проблемасы болып
табылады. Байқап отырғанымыздай, бұл жерде барлығына болмаса да,
көптеген елдер үшін әрекет етудің қандай да бір ортақ үлгісі жоқ.
Жаһанданып жатқан әлем мен ұлттық-мемлекеттік құрылымдар арасындағы
қатынастар қалайша орнығатындығы, көбіне қоғамның типі, оның
экономикасының даму деңгейі, қолда бар ресурстары, оның творчестволық
әлеуеті арқылы анықталады. Жаһанданып жатқан әлем мен қандай да бір
ұлттық-мемлекеттік құрылымның қатынасы, көбіне оның сыртқы әлеммен
қарым-қатынасының сипатына байланысты белгіленеді.
Жаһандануда қақтығысудың күшті ұшқындары болады. Бұл жерде,
мысалы, адамзат қауымдастығының саяси және әлеуметтік-экономикалық
даму деңгейіндегі “құлдыраулар”, өмір сүру қалпы, болмыстың басты
мәселелеріне қатынас туралы сөз болып отыр. Жаһандану тудыратын
шиеленістің маңызды көздерінің бірі, жаһандану процесіне қатысушылардың
әлеуетті мүмкіндіктеріндегі айырмашылықтар. Қалыптасып келе жатқан
әлем негізінде кез келген ру мен тап құрылымының орнығуындағы теңсіздік
сияқты классикалық фактор жатыр. Рөлдердің бөлінуін белгілейтін бастапқы
мүмкіндіктердің теңсіздігі, жаһанданудың ұтқан мен ұтылғандар арасындағы
болашақ жанжал отын тұтатады. Жаһанданудың дамуындағы тағы бір осал
жер - мемлекеттік институттар, саяси құрылымдар. Жаһандану мәселесін
зерттейтін ғалымдардың барлығының дерлік мойындауынша, ең күрделі
проблема адамзаттың мәдени сан алуан болуында. Самуэль Хантингтонның
келешектегі өркениеттер қақтығысы туралы танымал тезисін жақтаушылар
көп, алайда түрлі мәдениеттер мен өркениеттер арасындағы әрекеттестікті
орнықтыру мен түсіністікті сақтау - адамзат үшін неғұрлым тиімді жол екені
даусыз.
Интернационалдандыру дәуірінде жаһандық қауымдастықтар элитарлық
әлеуметтік-кәсіби топтардан тұрды. Бұлар ірі саясаткерлер мен
интеллектуалдар,
халықаралық
шенеуніктер
мен
дипломаттар,
уағыздаушылар мен барлаушылар, сыртқы әлемге бағытталған басқа да
мамандық өкілдері болды. Бүгінгі таңда халық жаппай жаһандану процесіне
тартылуда. Мысал ретінде бүкіләлемдік интурист желісін пайдаланушы 304
миллион адамды келтіруге болады. Әрине, дүние жүзін қамтыған электронды
желінің тығыздығы елдер мен континенттер бойынша мүлдем біркелкі емес.
Өткен ғасырдың 90-жылдарының аяғында Интернетті пайдаланушылардың 88
пайызы дамыған елдерде тұрған, ал олар әлем халқының 15 пайызын
құрайды. Планета тұрғындарының 5 пайызын құрайтын АҚШ пен Канадада
Интернетті пайдаланушылардың 50 пайыздан астамы шоғырланған.
Ақырында, тағы да бір маңызды тақырып - жаһандық даму акторларының
мәселесі. Әңгіме жаңа әлемдік тәртіпті жай ғана кезекті халықаралық
қатынастар жүйесі ретінде емес, азды-көпті тұтас әлемдік құрылысты
қалыптастыру туралы болып отыр.
Әлемдік құрылыстың қазіргі маңызды жүйе құраушы сипаттамасы
мынаған келіп саяды: жер шарының 15% халқын құрап отырған Батыс
әлемдік қордың, сауданың, өндірістің, тұтынудың 70%-дан астамын бақылап
отыр, бұл дүние жүзі бойынша көптеген бағдарламалары бар Дүниежүзілік
банк, Халықаралық валюта қоры, НАТО сияқты қазіргі әлемді бақылау мен
басқарудың күшті механизмдерімен ұштасады.
Сонымен бірге жаһандану акторларын нақты бір нысанда орнықтыру
қиынға соғады. Бұл жерде АҚШ пен Еуропа арасындағы қарама-
қайшылықтар, Батыс Еуропа елдері ішіндегі теке тірестер, Жапонияның
талаптары
және
осыған
байланысты
АҚШ-тың
немесе
Еуропа
мемлекеттерінің реакциясы туралы айтылып отыр. Қазіргі әлемді
зерттеушілер қалыптасып келе жатқан әлемдік тәртіпті “жаңа әлемдік
тәртіпсіздік” деп атауы кездейсоқ емес.
Э.Гидденстің, Р.Робертсонның, М.Кастельстің жаһанданудың қазіргі
заманғы әлеуметтану тұжырымдамаларын сараптау жаңа заманның
жаһандану процесіндегі мынадай құрамдарды бөліп көрсетуге мүмкіндік
береді:
1. Жаһандық сатыға өту барысындағы өзгерулердің ауқымдылығы мен
кешенділігі. Әлеуметтанудағы сараптауға бұл құрам әлеуметтанушының
әлеуметтік өзгерістердің кеңістіктік және географиялық өлшемдеріне назар
аударғанын білдіреді.
2. Жаһандық құндылықтар жергілікті немесе өзіндік құндылықтар
тұрғысынан басым болады, бұл жаһанданудың жергілікті қауымдастықтардың
ең терең құрылымдарына енуінен көрінеді. Оның үстіне “жаңасы” –
жаһанданумен, ал “ескісі” жергілікті әлеммен байланыстырылады, Жаһандану
және жергілікті ету процестері қоғам архаизациясы сияқты процеспен қабат
жүреді. Бұл жерде примордиалды, бұрынғы феномендердің қайта өрлеуі,
этникалық, нәсіл және жыныс секілді феномендердің маңызының өсуі
туралы сөз болып отыр. Жалпы қазіргі заман қоғамдарында тең түрде
ұтымдылық сияқты фрейдтік іd орын алған мозаикалық әлеуметтік үлгілер
қалыптасуда.
Сонымен, жаһанданудың тамыры, жоғарыда көрсетілгендей, ғасырлардың
немесе тарихтың тереңінде жатыр, дегенмен жаһандану негізінен -
жиырмасыншы ғасырдың феномені. Қоғамдық және әлеуметтік ғылым
мамандары әлі де ұзақ уақыт бойы өткен жиырмасыншы ғасыр туралы
пікірталаста болады. Алайда оның басты қорытындыларының түбегейлі қайта
қарастырылуы екіталай: адам құқықтарының басты маңызы бар, демократия
тиранияға қарағанда күштірек, нарық командалық экономикаға қарағанда өзінің
тиімділігін дәлелдеді. Тарихи түрде жасаушы және белсенді үгіттеуші Батыс
болып табылатын осы құндылықтар мен нұсқамалар жүйесі қазіргі заманда
мойындалып, кең қолдау тапты және бүгінгі таңда жаһанданудың идеялық
іргетасын құрайды.
|


title: Садырова М. С - бет 13

text:
жаңаша бейімделуі” (1989) еңбегінде мынадай түбегейлі өзгертулер енгізеді:
біріншіден, 1 және 2 нүктелерде құрылымдық қасиеттердің алдымен
эмерджентті пайда болуы, содан кейін (қазіргі кездегі) әсері, бұрынғы
әрекеттердің әдейі жасалмаған салдары және қазіргі таңдағы іс-әрекеттің
мақұлданбаған жағдайлары түсіндіру түрінде көрсетілген. Екіншіден, әрекет
етушілердің өз әлеуметтік әлемін түсінулері құрылымдық қасиеттердің
әсерімен шектелгендігі анықталды. Үшіншіден, ендігі жерде процесті уақыт
кезеңдеріне бөлу шешуші рөл атқаратын болды. Арчер Бхаскардың осы үш
анықтамасына сүйене отырып морфостазис/морфогенезистің өзі жасаған
үлгісін ұсынады:
Құрылымдық келісім
Т 1
Мәдени-әлеуметтік өзара іс-қимыл
Т 2
Т 3
Құрылымды өңдеу (Морфогенезис)
Құрылымды ұдайы өсіру (Морфостазис)
Т 4
Маргарет Арчер М/М көзқарасының негізгі теориялары:
(1) Құрылым өзінің түрін өзгертетін әрекеттен қажеттілікке байланысты
уақыты жағынан бұрын болады.
(2) Қажеттілікке байланысты құрылымды жасау уақыты жағынан оның
түрін өзгертетін әрекеттерден біршама кеш болады екен.
Арчердің дуализмінің талдамалық сипаты бар және ол қоғамды
құрылымдауға тартылған процесті ашу мен түсіндіру уақыт ішінде орын
алуы үшін теориялық жағынан қажетті болып табылады.
Қорыта келе, ӘӘӨҮ мен М/М көзқарасы арасындағы ұқсастық
реализмнің өзінен бастау алады деп айтуға болады. Дарашылдық сияқты,
холизм де тиісінше әлеуметтік дүниені айқындайтын онтология болып
табылады, ал кейін оны қалай түсіндіру және зерттеу керектігі жөнінен
нұсқаулар беріп отырды, дәл сол сияқты шынайы әлеуметтік онтология да
әлеуметтік шындықтың басты анықтамасы ретінде оның тереңдікке,
стратификация мен пайда болуға бейімділігін іс жүзіне асыратын
әдіснамалық шынайылықты білдіреді.
Формальды түрде шынайылық түсіндіруші үлгіге жақын. Түсіндіруші
үлгі жасаушы механизм ретінде алдыңғы құрылымдарды мойындайды.
Олардың әсер етуші билігі және соған сәйкес міндеттері бар басқа
объектілермен қарым-қатынасы олардың стратификацияланған әлеуметтік
дүние деп аталуында. Сондай-ақ, осы құрылымда болып жатқан жаңағы
объектілердің қарым-қатынасының болжауға келмейтін, бірақ түсіндіруге
болатын нәтижелерін қоғам деп атасақ та болады.
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/sadirova-m-s.html?page=13#Маргарет_Арчердің_морфогенез_теориясы

title: Садырова М. С - бет 13


title: Энтони Гидденстің құрылымдық теориясы

text:
классикасы (К.Маркс, М.Вебер, Э.Дюркгейм) жаңа теория құрылысы үшін
бастапқы нүкте болып табылады. Гидденс негізгі назарды қоғамның таптық
құрылымы мәселесіне аударады.
Энтони Гидденс үшін қоғамның таптарға бөлінуі қазіргі қоғамды
сипаттайтын іргелі белгі болып табылады. Сонымен қатар Гидденс үшін
таптық қатынастар топтарды қалыптастыруда тек базис қана, топқа
қатыстылықты анықтауға арналған “Құрылымдық негіз”. Сонымен бірге
Гидденс білімнің әлеуметтік қатынастарды айқындайтындығына көңіл аудара
отырып, әлеуметтік қатынастардың субъективті сәттерін атап көрсетеді.
Гидденстің ойы бойынша, қазіргі заман
қоғамының екінші іргелі
сипаттамасы - “модернге іштей тән рефлексивтілік”. Рефлексивтілік “модерн”
дәуірі қоғамының сипаттамасы ретінде Гидденске әлеуметтану теориясын
құруға болатын негіз ретінде көрінеді. Осыған байланысты ол былай деп
жазады: “Бәсекелес теориялық көзқарастардың сан алуандығына қарамастан,
кейбір ортақ тақырыптар табуға болады”. Солардың бірі сөз етіліп отырған
көптеген мектептер, структурализмді және структурализмнен кейінгілерін
қоспағанда, адам әрекетінің белсенді рефлекторлық сипатын атап көрсетеді
деген ұғымнан құралады. Бұл олардың адам
әрекетін жеке адамдар не
бақыламайтын, не түсінбейтін күштердің нәтижесі деп қарайтын дәйекті
келісім үрдістерін теріске шығаруда бір пікірде екенін білдіреді. Бұған
қосымша (бұған структурализм сияқты, структурализмнен кейінгілері де
кіреді) олар тілдің және когнитивтік (танымдық) қабілеттердің әлеуметтік
өмірді түсіндіруде түйінді маңызын мойындайды. Тіл нақты күнделікті
қызметте жүзеге асады және белгілі бір мағынада осы шындықты айқындап
отырады.
Ақырында
жаратылыстану
ғылымдарының
эмпирикалық
философиясының әлсіреп бара жатқан мәнінің, әлеуметтік ғылымдар үшін де
терең салдары бар екендігін мойындауға тура келеді. Әңгіме тек дәйекті
келісімді
ұстанғандар
айтатын
әлеуметтік
және
жаратылыстану
ғылымдарының әлі де бір-бірінен қашықта екендігінде ғана емес.
Қазіргі
уақытта біз жаратылыстану философиясының әлеуметтік теорияның жаңа
мектептері мүдделі болып отырған, әсіресе тіл және мағынасын түсіндіру
құбылыстарын ескеру керектігін көріп отырмыз.
Қазіргі қоғам жағдайында әрекет және оны қоршаған орта жайлы
әлеуметтік-ғылыми білім, әлеуметтік білімге қатысушылардың (агенттердің)
игілігі болып отыр. Бұл білімді іс жүзінде өзара іс-әрекетке қатысушылардың
бәрі белгілі бір дәрежеде бөлісетіндіктен, жеке-дара болудан қалады.
Гидденстің құрылымдану теориясының басты санаты ретінде әлеуметтік
агент
ұғымы
алынады.
Гидденстің
түсіндіруі
бойынша
агент
тұжырымдамасы күрделі, бұдан кейінгі теориялық конструкциялардың негізі
және көзі болуға тиіс, сонымен қатар тек стратификациялық үлгі тұрғысында
суреттелуі мүмкін. Бұл үлгіге үш стратификациялық деңгей кіреді: іс-
әрекеттің негізделуі, іс-әрекетті ұтымды ету және іс-қимылдың рефлексивті
мониторингі. Іс-әрекеттің негізделуі агентті іс-қимылға итермелейтін саналы
және саналы емес тілектерді білдіреді. Негізделу іс-қимылдың өтуімен
тікелей байланысты емес, ол агент ерекше әдеттен тыс жағдайға тап болғанда
ғана көрінеді. Сондықтан да көптеген “кертартпалы”
іс-әрекеттер тікелей
негізделмеген. Іс-әрекетті ұтымды ету бәрінен бұрын жағдайды білдіретін
нәрсе емес, агенттерге іштей тән нәрсе: “Мен іс-әрекетті ұтымды ету деп
жеке адамдардың ескішіл және әуре-сарсаңсыз өз қызметі негіздемелерінің
тұрақты “теориялық түсінігін” қолдап отыратын қабілетін түсінемін” деген
қабілет процесін білдіреді. Іс-қимылды ұтымды ету өзара іс-әрекетке
қатысушылардың бір-біріне деген өзара құзыретіне қатысты келісімдерін
білдіреді. Адамдар не істейтіндерін біледі
және олар әдетте немен
айналысатындарын түсіндіріп бере алады. Әңгіме “модерн” жағдайында
агент рефлексиясы әлеуметтік әрекет құрылымның маңызды құрамына
айналатындығында болып отыр. Гидденс, бір жағынан, әлеуметтік және жүйелі
ықпалдасудың айырмашылығынан, екінші жағынан, құрылымдану ұсынған
жүйе мен құрылым айырмашылығынан көрінетін құрылымды, яғни жүйе
және іс-әрекет арасындағы айырмашылықты қабылдайды.
Гидденс өзінің
құрылымдану теориясында бұл пікірлердің редукционизмдігін, әлеуметтік
субъект пен объект дуализмін жеңуге тырысады. Қазіргі замандағы
әлеуметтік іс-әрекеттің рефлексивті сипаты Гидденс еңбектерінде іс-әрекет,
жүйе және құрылым ықпалдасуының мүмкіндігі ретінде көрінеді. Агенттің
институционалдану процесін ұғынуы бұл процестің өтуін сипаттауға
мүмкіндік береді, ал агенттің өзінің іс-әрекетіне
қатысты тұрақты
рефлексиясы ықтимал ықпалдасу тәсілін көрсетеді. “Әлеуметтік жүйе
құрылымдануын талдау - интегративті ережелер мен құралдарды қолдану
арқылы, сонымен қатар ойда жоқ себеп-салдармен байланыс арқылы
ұйымдастырылатын және өзара іс-қимылмен ұдайы өсіп отыратын жүйе
тәсілдерін зерттеуді білдіреді”. Бұдан біз құрылымдану теориясының негізгі
міндеті әлеуметтік шындықтың объективті және субъективті жақтарын
“дуальдылық” ретінде, яғни “дуальдық” ұғымдардың кіріспесіне негізделген,
жүйені, іс-әрекетті және субъектіні тұжырымдайтын әлеуметтік феноменнің
бұл сипаттамаларының бірін-бірі толықтыруы және қосбірліктігі, сараптау
екенін көреміз.
Іс-қимыл рефлексивті мониторингі - өзіндік жеке іс-әрекеттердің, өзге
адамдардың
іс-әрекеттерінің, сонымен іс-қимылдың физикалық және
әлеуметтік шарттарының тұрақты және үздіксіз бақылануы. Іс-әрекеттің
рефлексивті мониторингі сонымен қатар агенттердің тек қана жеке іс-
әрекеттерді бақылап қана қоймай, басқа агенттерден де осындай
бақылауларды күтетіндігін білдіреді. Жеке адам тұлғасына қосымшада
негізделу
деңгейі санасыз дәлелдерге, жеке адамның танымдық қабілетіне,
жеке адамның әрекет жасауға ұмтылысына айналады. Ұтымды ету деңгейі
тәжірибелік сана деңгейі, ал іс-қимылдың рефлексивті мониторингі
пайымдаушы сана деңгейі болып шығады.
Достарыңызбен бөлісу:


title:
Қызмет
және - Садырова М. С

text:
Жиырмасыншы ғасыр түгелімен – оның бірінші жартысы да, екінші
жартысы да әр түрлі әлеуметтік мектептердің теке тіресімен өтті. Әсіресе бұл
функционализм, құрылымдық көзқарас және соңғы он жылдықтағы белсенді
парадигма тәрізді ағымдарға қатысты. Кезінде Толкотт Парсонс бір-біріне
кереғар келген әр түрлі ағымдарды және
жаңа синтетикалық теория
тәртіптерін үйлестіруге тырысқаны мәлім. Алайда Парсонс еңбектерінен
кейін шыққан, микропроцесс сараптамасына көбірек көңіл аударуды қажет
ететін символикалық интеракционизм, қазіргі қоғамдағы сараптама объектісі
мен пәнін экономикалық жүйелер, мемлекет және әлеуметтік таптар сияқты
макроэлементтер құрауы керек деп түсіндіретін қақтығыс теориялары
Парсонстың синтетикалық көзқарасына үлкен қауіп төндірді.
ХХ ғасырдың 80-жылдарының аяғында синтетикалық әлеуметтік
теорияның негізін американдық әлеуметтанушы
Джеффри Александер
басқаша қаламақ болды.
Өзінің жаңа функционализм теориясында Джеффри Александер қызмет
пен тәртіп, мәдениет пен әлеуметтік құрылым өзара байланысты бола алатын
синтетикалық теория жасауға тырысты.
Жаңа институционализм теориясы
Әлеуметтанудың негізгі пәні қоғам болып табылады, жоғарыда
қарастырылған теориялар қоғамға тұрғындардың
әлеуметтік-топтық
құрылымы ретінде талдау жасайды. Бұл тарауда біз қоғамға оны құрайтын
институттар тұрғысынан талдау жасайтын теорияларды қарастыратын
боламыз. Бірақ бұл екі жоба тұтас бір нәрсені білдіреді және бір-бірімен
органикалық байланыста.
Тағы да айта кететін жайт, тарихи
тұрғыдан қоғамды зерттеуде
әлеуметтану ғылымында екі бағыт қалыптасты: құрылымдық-жүйелі және
субъективті-мінез-құлықтық. Құрылымдық көзқарасты жақтаушылар қоғамды
әлеуметтік жүйе ретінде қарастырады, ал әлеуметтанудың пәні - әлеуметтік
институттар деп есептейді. Мұнда қоғам объективті өмір сүретін және жеке
адамдарға тәуелді емес институционалдық құрылым деп түсіндіріледі.
Басқаша айтқанда, біз қоғам сараптама-сының институционалдық немесе
жүйелі деңгейін қарастырамыз.
Эмиль
Дюркгейм атап көрсеткендей, әлеуметтануды институттар,
олардың генезисі және жұмыс істеуі туралы ғылым деп пайымдауға болады.
Екінші бағыт – субъективті-мінез-құлықтыққа келер болсақ, ғалымдар
қоғамға оны құраушы топтардың жиынтығы ретінде талдау жасайды, ал
зерттеудің негізгі пәнін
тұлғааралық интеракциялар, адамның күнделікті
қызметі мен іс-әрекеті құрайды.
Одан әрі біз институттарды зерттеудегі қоғамның құрылымдық-жүйелі
сараптамасы шеңберінде жасалатын үрдістерді қарастырмақпыз.
Бірінші үрдіс институттардың әлеуметтік ғылымдарды барған сайын
көбірек зерттей бастауына негізделеді. Алғашында институттар негізінен заң
туралы ғылымда зерттелді. Кейінірек институттар әлеуметтік ғылым
сараптамасы пәніне енгізілді. Жиырмасыншы ғасырдың басында
институттарды экономистер зерттей бастады. Экономика ғылымында
институттар
мінез-құлықтың
үлгілері
мен
нормалары
ретінде
қарастырылады. Институционалдық зерттеулер
сонымен қатар тарихта,
философияда, антропологияда, экологияда және экономика тарихында да
орын алады.
Институттарды зерттеудегі екінші үрдіс әлеуметтік институт-тардың
жоғары дәрежелі және жалпы тәртіптер көріністері түріндегі сараптамадан
тұрады және мұнда институттар қоғамдық көріністерді
реттеушілер ретінде
түсіндіріледі. Мысалы, Толкотт Парсонс қоғам ықпалдасуы мен
тұрақтылығының негізгі факторы институттар екенін айтқан болатын.
Екі көзқарас та қазіргі заман ғылымында институттардың рөлін түсінуші
ғалымдар саны өсіп келе жатқанын көрсетеді.
Достарыңызбен бөлісу:


title:
Нил
Флигстайнның - Садырова М. С

text:
Нил
Флигстайнның
жаңа
институционализм
теориясының
сараптамасы
Беркли университетінің (Калифорния, АҚШ) әлеуметтану профессоры
Нил
Флигстайнның
түсіндіруіндегі
институционализмнің
жаңа
теорияларының сыни рефлексиясын қарастырайық.
ХХ ғасырдың 90-жылдарында тек әлеуметтік ғылым ғана емес, сонымен
қатар экономикалық, саяси ғылымдар да “жаңа институ-ционализм”
теориясына қанық болды. “Жаңа институционализм” теориясының негізін
салушылар арасында көптеген келіспеушіліктер болды, бірақ институттар
туралы ортақ түсініктер де орын алды. Ол институттарды ресурстардың
бірдей етіп бөлінбеуін қолдай отырып, белгілі бір билік етуші топтардың
өзара іс-қимыл ережелерін ұсынуына мүмкіндік беретін әлеуметтік
конструкциялар ретінде түсіндіруінен тұрады. Мұнда жалпы теориялардың
екі тобын бөлуге болады, біріншісінде әлеуметтік факторлар мен
институттарды құру процесіне қатысушылар институттардың маңызды
құраушысы болып табылады; екіншісі әлеуметтік институттарды әлеуметтік
құрылым ретінде негізінен түсіндіруге күш салады.
Қазіргі заман ғылымында “жаңа институционализмнің” төрт түрін бөліп
көрсетуге болады:
тарихи институционализм;
ұтымды таңдау институционализмі;
экономикалық институционализм;
әлеуметтану институционализмі.
Қазіргі заман ғылымында ғалымдар “институт” ұғымының мағынасын
түсіндіруде бір шешімге келе алмай отыр. Бірқатар ғалымдар институт
ұғымын әлеуметтік қатынастарды анықтап, мұндай қатынастарға
қатысушылардың рөлін түсіндіретін, сонымен қатар қатысушылардың өзара
әрекет ету процесін әрекет ету нұсқаулығы мен қалған қатысушылардың іс-
әрекетін түсіндіру әдісі арқылы бақылайтын ұжым мағынасында түсінеді.
Енді бір теоретиктер “институт” ұғымы аясында арнайы ойлап табылған
заңдар мен ережелер, үшіншілері - ұжым арқылы орындалатын және бөлек-
бөлек топтардың келісіміне қол жеткізу арқылы жүзеге асырылатын
формальды емес ережелер түріндегі нормалар жиынтығы, төртіншілері –
өзінен-өзі болатын нәрсе сияқты қабылданатын жүйе деп түсіндіреді. Көріп
отырғанымыздай зерттеушілер арасында бұл мәселе тұрғысынан ортақ бір
шешім жоқ. Бұл “жаңа институционализмнің” негізін салушылар өз
әріптестерінің теорияларын жақсы біле тұрса да, әдетте арадағы
келіспеушілік туралы пікірталасты шешу мүмкін емес деп санайтындығынан
көрінеді. Мұнымен қоса, “институт” феноменін түсінуде белгілі бір
келісушіліктер немесе сәйкес келетін тұжырымдар да бар. Әңгіме барлық
үлгінің қалай болған күнде де “кеңістік”, “сахна” немесе “ойын” деп аталып
жүрген оқшау әлеуметтік
білімнің пайда болу
проблемасымен
байланыстылығы туралы болып отыр. Бұдан әрі институционализмнің
барлық үлгісі институттарды әлеуметтік конструкциялар түрінде
түсінетіндігі
туралы
айтуға
болады.
Басқаша
айтқанда,
жаңа
институционализмнің көптеген авторлары институттарды әлеуметтік
субъектілердің немесе акторлардың ықпалының нәтижесі деп түсіндіреді.
Үшіншіден, өзара іс-қимыл және институттар пайда болғанға дейін болған
ресурстарды бөлу ережелері ықпал ету көздері болып көрінеді және де
әлеуметтік субъектілер мінез-құлқының үлгілерімен үйлесе келіп,
институттарды ашудың және ұдайы өсірудің негізі болады.
Жаңа институционализм теоретиктері институттарды тудыратын және
ұдайы өсіріп отыратын “өзара әсер ету ортасын” түсіндіруде де бір-бірімен
қиыласады. Негізгі көңіл аудартатын мәселелер мұндай әрекет ету
алаңдарының пайда болуы, олардың қалай тұрақтылығын сақтайтындығы
және түрінің өзгеретіндігі болып табылады. Мұнда институциаландыру
ережелер абстракциядан алаңдарда өзара әсер етуші бір үлгінің нақты
бастауына айналатын процесс ретінде түсіндіріледі.
Институттар қандай жағдайда және қалай пайда болады?
1. Мысалы, Флигстайнның пайымдауынша, институттар әлеуметтік
субъектілер тобы қақтығыстық сипаттағы әлеуметтік іс-қимылға қосылған
кезде пайда болады. Өзара іс-қимылдың мұндай түрінің көбіне саяси сипаты
болады және негізінен ресурстарды қайта бөлу (немесе бөлу) жолындағы
күреспен байланысты. Басқа сөзбен айтқанда, көбінесе институттар
қоғамдағы дағдарысты жағдайлардың нәтижесінде пайда болады.
2. Институттар жекелеген топтар басым жағдайға жету үшін басқаларға өз
ережелерін күштеп таңған кезде пайда болады.
Институттар қоғамның тұрақсыздығы салдарынан пайда болған кездер де
бар. Әңгіме түрлі әлеуметтік топтардың немесе акторлардың жағдайды
түзеуді өз мойындарына алып, қоғамға жаңа бағыт-бағдар ұсынуы туралы
болып отыр.
Акторлар туралы жеке мәселе. Жаңа институционализм теориясындағы
акторларды негізінен жаңа ережелерді орнату мақсатында процеске
қатысушы басқа адамдарды өзіне тарта алатын белсенді әлеуметтік
субъектілер деп түсіну керек. Бұл тұрғыдан Флигстайн “әлеуметтік талант”
ұғымын енгізеді. Әлеуметтік талант – өз тобының мүшелері мен басқа да
топтың мүшелерін бір бағытқа тарту әдістерін пайдалана алатын тұлға.
Мұндай таланты барлар басқа қатысушылардың іс-әрекетіне түсініктеме
береді және өз тобының позициясы негізінде жағдай туралы азды-көпті өз
түсінігін “ынтымақтастық” орнату үшін пайдаланады. Неше түрлі ғылымдар
мен теориялар әлеуметтік талант дарыған адамдардың сырын ұғуға тырысып
келді.
Бұл
проблема
әлеуметтік
ғылымның
маңызды
теориялық
дилеммаларының бірі - құрылымдар мен әрекет етуші тұлғалар туралы
мәселені шешеді. Мұнда рефлексия пәнін әлеуметтік өзара әрекет етуге
қатысушыларда бар таңдау жиынтығының құрылымдану дәрежесі мен
олардың өзара әрекет ету барысындағы іс-әрекеті мен позициясын
анықтайтын ережелер құрайды.
Әлеуметтік
және
саяси
ғылымдар
негізінен
бұл
процеске
қатысушылардың позициясына баса назар аударады. Экономика ғылымы
әрекет етуші тұлғалардың таңдай алу мүмкіндігі бар екендігін және ол көп
жағдайда процеске қатысушылардың іс-әрекеті мен нәтижесін алдын ала
айқындайтындығын көрсетеді.
Жалпы алғанда, жаңа институционализм теориялары сараптама пәні
ретінде әлеуметтік құрылымдарды, олардың пайда болуы мен олардың
құрылуындағы адамдардың рөлін қарастырады. Осылай бола тұрса да,
веберлік және маркстік бағыттағы әлеуметтік құрылымның классикалық
теориясымен салыстырғанда, жаңа институционализм теориялары әлеуметтік
құрылымды ережелер жиынтығымен анықталатын бір-біріне қатысты
бағытталған әр түрлі ресурсты топ қызметінің сахнасы деп түсіндіріледі.
Мұнда қоғамдық ғылымдардың арасында жаңа классикалық экономика
айтарлықтай алға жылжыған. “Классикалық емес экономика ғылымы өз
сараптамасында нарықтық алмасу арқылы қолда бар ресурстарды оңтайлы
бөле алатын, нақты артықшылықтары мен ең үздік ақпараты бар, мейлінше
пайдаға бағытталған нарыққа қатысушыларға негізделеді. Кейін олар
ұйымдар мен қағидалар жер-жерде қызмет ете отырып, нарықтың
жұмыстағы қиыншылықтарды жеңуге көмектесетіндігіне көңіл аударады.
Мәселен, Марч пен Симон ережелер шектелген ұтымдылық пен жеке
мүдделер проблемасын шешуге жәрдемдеседі деген қорытындыға келді.
Егер, мысалы, фирмалардың иесі барынша пайда табу мақсатында
ұйымдастырылса,
ал
олардың
қол
астындағылары
өздерінің
қожайындарының мейлінше табыс табу межесімен сәйкес келмейтін өзге
мақсаттарды көздейді. Шектелген ұтымдылық фактісі барлық деңгейдегі
фирмалардың жұмысын қадағалау міндетін күрделілендіреді. Демек,
фирмада аталған факторлардың кері әсерлерін жоя алатын құрылым болу
тиіс. Барлық деңгейдегі қызметкерлерді ұтымды қадағалау үшін орталық
аппараттың нақты қойылған міндеті, стандартты рәсімдері мен қарапайым
ережелері болуы тиіс, бұл өз кезегінде шешім қабылдау процесін
жеңілдетеді. Нәтижесінде жоғарғы жақтағы басшыларға төменнен келіп
жатқан тәртіпсіздік туралы дабылдарға лезде жауап қайтаруға мүмкіндік
беретін анық әлеуметтік құрылым дүниеге келеді.
Д.Норт пен Р.Артурдың ойынша, саяси және экономикалық институттар,
мысалы, кездейсоқ түрде пайда болады немесе оңтайлы нәтижелерге қол
жеткізуге септігін тигізбейді. Мәселен, бірсыпыра елдердегі жеке меншіктің
кейбір нысандары бір саланың тиімділігін арттыру мақсатында емес, тарихи
жағдайдың еркі бойынша пайда болады. Артурдың пікірінше, технологиялар
көбінесе осы технологияларды ұстап тұратын ұйымдар, ережелер мен
рәсімдер болғандықтан, басым жағдайға ие болады. Қандай да бір фирма
қызмет ете бастаған кезде оған қыруар қаржы жұмсалғандықтан, одан да көп
шығынға батпау үшін ештеңені де өзгертпеу керек екендігі анықталады.
Саяси ғылымда жаңа институционализмнің екі теориясы пайда болды:
тарихи институционализм және ойын теориясымен байланысты ұтымды
таңдау теориясы. Тарихи институционализмді жақтаушылар саяси процестер
мен шиеленістерді талдау барысында үкіметтердің рөлі жете бағаланбайды
деп есептейді. Мысалы, Телен мен Стейнмо үкімет институттары қоғам
өміріне қалайша араласатындығын, әр түрлі елдердегі саяси дәстүрлер мен
әлеуметтік-саяси процеске қатысушылар атқаратын рөлдер, саяси партиялар
мен идеологиялар қайсыбір қоғам құрылымындағы сан алуан топтардың
саяси мінез-құлқына қалай әсер ететіндігін анықтауға тырысады. Стейнмо
мен Теленнің тұжырымдауы бойынша, белгілі бір жағдайларда
субъектілердің артықшылықтары эндогенді болуы мүмкін, қарапайым тілмен
айтқанда, адам немесе әлеуметтік топтар оқиғалардың дамуына қарай
өздеріне не керек екенін ұғына бастайды, бұл әр түрлі одақтардың пайда
болуына
әкеліп,
нәтижесінде
қайсыбір
әлеуметтік
процестің
институционалдануы
жүзеге
асады.
Тарихи
институционализмді
жақтаушылар мен ұтымды таңдау теориясын ұстанушылар арасындағы
пікірталастың басты қайнар көзі процеске қатысушылар іс-әрекетінің дәлелі
мен институттардың бұл іс-әрекеттердің сипаты мен бағытына әсер ету
деңгейіне байланысты мәселе болып табылады. Тарихи институцио-нализм
теориясын жақтаушылар, өмір сүріп отырған ұйымдар, институттар және
саяси перспективалар басты рөл атқарады деп есептейді.
Ұтымды таңдау теориясын қолдаушылар саяси институттардың неліктен
өмір сүретіндігін түсінуге тырысады. Олардың пайымдау-ларының мынадай
сипаты бар: өз мақсаттарын көздеуші, ұтымды жеке адамдар әрдайым
ұжымдық іс-әрекеттер саласында дилеммаға тап болады. Институттар осы
дилеммаларды шешу үшін барлығына да тиімді болатындай “сен-маған, мен-
саған” деген принцип бойынша ақылға сыйымды ымыраға қол жеткізу үшін
қажет.
Ойын теориясы халықаралық қатынастар жөніндегі әдебиеттерде кең
қолданылады, бұл арада үкімет басты міндеті қауіпсіздікті қамтамасыз ету
болып табылатын біртұтас субъектілер ретінде анықталады. Әр түрлі
үкіметтердің мүдделері бір жерден шыққан кезде келісімдер, өзара әрекет ету
ережелері дүниеге келіп, кейін институттар пайда болады. Жалпы ойын
теориясы ұтымды әрекет етуші жеке адамдардың өз мүдделерін бейнелейтін
институттарды қалайша орнықтыратындығын ұғынуға тырысады.
Бұл екі теорияның ұқсастығы нақты нәтижелерге жетудегі институттар
мен саяси ұйымдардың маңыздылығын түсінуге келіп саяды. Ал
айырмашылықтары – егер ол жағдайлық әлеуметтік рөлдердің жемісі болса
және егер өтіп жатқан дағдарыс барысында әрекет етуші адамдар өздерінің
кім екендіктерін қайтадан ұғынуға дайын болса, басымдықтардың мазмұнын
анықтауға келіп тіреледі.
Әлеуметтануда ұйымдардан сыртта өмір сүретін әлемді әлеуметтік
конструкция деп есептейді. Скотт пен Мейер не болып жатқандығы және
алдын ала сенімділікпен не деп айтуға болатындығы және қандай шаралар
ұйымның өмір сүруіне септігін тигізді, қайсысы жоқ дегендерге қатысты
қоршаған орта жеткілікті түрде нақты дабылдар жіберетіндігіне
күмәнданады. Бұл арада институт алаңды құрылымдайтын және әлеуметтік
процестерге қатысушылардың жолда кезігетін кедергілерді жеңуіне
жәрдемдесетін мағына ретінде ұғынылады. Дәл институттар алаңдағы
акторлардың позицияларын айқындап, процестің қалған қатысушыларының
іс-әрекетін барабар түсіндіріп және ұғынуға қажетті ережелермен
қамтамасыз етеді. Әлеуметтануда белгісіздік жағдай бөлек суреттеледі.
Ұйымдастыру-шылық өзгерістердің, белгісіздіктің факторы, бәсекелестердің
белсенділігі - мұның бәрі нақты ережелер мен мағына болған жағдайда ғана
құрылымданады. Бұл тұрғыдан келгенде бүкіл қоғам үшін ережелер жүйесін
орнықтыратын.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Социологиядағы қақтығыстар теориясы

text:
күрес”, қарсы адамдардың мақсаттары қарсыласты тоқтату, зиян келтіру
немесе көзін жоюға жететін ретінде сипаттады. Ол әлеуметтік жанжал
қоғамдық жүйенің тұтастығын бұзады, бірақ қоршаған ортаға қатысты
әлеуметтік құрылымды аса икемді қылады деп көрсетті. Ол әлеуметтік
жанжалды деструктивтік фактор ретінде емес, әлеуметтік дамудың, керек
десеңіз, топаралық жанжал процесіндегі топтың әлеуметтік шоғырлану
импульсі ретінде дәлелдейді.
Функционализм көзқарасында қала отырып, Козер өзінің еңбектерінде
қоғамдағы жеке адамдардың ынтымақтастығына баса назар аударды.
Бұған мүлдем қарама-қарсы көзқарасты неміс әлеуметтанушысы
Р.Дарендорф ұстанды. Ол үшін қақтығыс – қақтығыс әлеуметтануының орталық
санаты болып табылады. Адамзат қоғамы, оның пікірінше, жанжалдасқан екі
жақтың (таптар) арасындағы өзара әрекеттестік жүйесі ретінде дамиды.
Жанжалдар шарасыз және қажетті. Олардың болмауы - “таңқаларлық және
жат” құбылыс . Ол таптық антогонизм туралы марксшілдік білімді дұрыс деп
мойындады, бірақ бұл антогонизм ХІХ ғасырда Батыс Еуропаға тән болған
деп санады. Ал ХХ ғасырдың постиндустриалды қоғам жағдайында
плюрализм және демократия принципі бекітілген кезде әлеуметтік
жанжалдың “арнаулы” механизмдері жасалады. Ол жанжалды реттеудің
жеңіл нысандары. Жанжалды “шешу”, яғни оны толығымен жою. Ал бұны
істеуге болмайды, олар барлық иерархиялық жүйенің салдары ретінде
барлық жерде өмір сүреді. Алайда бұл оларды реттеуге болмайды дегенді
білдірмейді. Бұл үшін кем дегенде үш жағдай болу керек: біріншіден,
құндылықтық ұстанымның бар болуы, өзгешелікті мойындау және
жанжалдасқандардың қарсы тұруы; екіншіден, тараптардың ұйымдасу
деңгейі ұйымдасу дәрежесінен қаншалықты жоғары болса, келісім-
шарттардың орындалуы және келісімге жету оңай болады; үшіншіден,
белгілі бір ереженің өзара тиімділігі, оларды орындау жанжалға қатысушы
тараптар арасындағы қатынастарды сақтауға немесе ұстап тұруға мүмкіндік
береді.
Қақтығыстардың қызметінің позитивтілігі тек белгілі жағдайда ғана, яғни
қақтығыстың өткірлігімен, топ арасындағы мінездемелік қатынастар,
қақтығыс пайда болатын әлеуметтік құрылымдағы қатыгездікпен іске асады.
Маркс, Зиммель, Дарендорф, Козердің еңбектері негізінде бүгінгі таңда
қақтығыстар әлеуметтануы пайда болды. Қақтығыс теоретиктерінің
жетістіктері «Қақтығыстар теориясы ерекше ойдың мектебі ретінде
жоғалуына әкелді. Оның түпнұсқалық аргументациясы барлық жерде
қабылданған: барлық әлеуметтанулық теориялар әлеуметтік өмірдегі
қақтығыстың кең таралуы туралы жеткізуге міндетті». Қақтығыстың заңды
әлеуметтік жүйе ретінде теориялық танылуы қақтығыстарды басқарудағы
шешімдерді қабылдауға ауысуына мүмкіндік берді.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Садырова М. С - бет 18

text:
Әлемдегі байлық пен биліктің тең таралмауын түсіндірудің екі негізі бар.
Бұл модернизация және бағыныштылық теориялары.
Модернизация теориясы өз шеңберінде жаһандық
теңсіздікті қоғамдар
арасындағы технологиялық және мәдени айырмашылықтармен түсіндіретін
экономикалық және әлеуметтік даму моделі. «Модернизация» ұғымы қазіргі
заманға лайықтау, жаңалау дегенді білдіреді. Бұл теория ХХ ғасырдың 50-ші
жылдары АҚШта жаңа технологиялардың пайда болуы мен көптеген
елдердің АҚШқа жаулық тұрғыда қарауы кезеңінде қалыптасты.
Модернизация теориясы өкілдері әлем бірнеше жүз
жылдық бұрын кедей
болды. Сондықтан индустриалдық теориялардың дамуы сапалы өзгерістерге
алып келеді. Модернизация теориясына сәйкес барлық қоғам жаңа
технологияларды игеруге ұмтылмайды.
Модернизация джемократиялық
саяси жүйе, экономикалық еркіндік, тұлғаның автономиясы, азаматтық қоғам
институттары мен құқықтық мемлекет сияқты жалпы азаматтық
құндылықтарға сүйенеді. Бұл үшін мәдениет инновациялардан түсетін
табысқа және материалдық құндылықтарға аса маңыз беруі қажет.
Модернизация теориясында дәстүр экономикалық дамудың ең үлкен кедергі
деп есептеледі. Отбасы институты күшті
және өткенді құрметтейтін
қоғамдарда адамдардың өмір сүру деңгейінің жақсаруына әсер ететін жаңа
технологияларды қабылдауға кедергі жасайтын мәдени инерция болады.
Модернизация теориясының
негізін рационализм, үнемшілік, урбандану,
индустриализация құрайды. Модернизация
теориясы бойынша байлықтың
есігі
баршаға
ашық.
Технологиялық
прогресс
барлық
әлемге
таралатындықтан, барлық қоғамдар өндірістік қатынастар тұрғысынан
дамиды. Классикалық социологиялық теориялардың негізінде
К. Поппердің
«ашық қоғам» ілімі жасалды. ХХ ғасырда модернизация
ілімінің дамуына зор
үлес қосқан У. Ростоу болды. Оның «Экономикалық өсудің кезеңдері.
Коммунистік емес манифест» аттты еңбегі 1960 жылы жарық көрді. Оның
пікірінше , дәстүрлі қоғамнан қазіргі заманғы қоғамға өту тек экономикалық
өзгерістер мен бұқаралық тұтыну және
батыс демократиясына тән
институттарды дамыту арқылы ғана жүзеге асады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: У. Ростоу бойынша модернизация сатылары

text:
пайдалануға деген ұмтылысқа бағытталуына мәжбүр етеді. Қоғамда
абсолюттік кедейлік деңгейі төмендеп, қала адамдарға тола
бастайды. Негізгі білім баршаға ортақ болып, әйелдердің әлеуметтік
жағдайы ерлерге жақыедайды.
4.
Бұқаралық тұтынудың жоғары деңгейі. Бұқаралық өндіріс өндірістік
товарларды тұтынуды ынталандыратындықтан экономикалық даму
біртіндеп өмір сүру деңгейінің артуына алып келеді.Адамдардың
товарлардың көп түрлілігіне деген қажеттілігі артады. Қазіргі
кезеде бұл деңгейге жеткен елдер АҚШ, Жапония, Гонконг,
Сингапур.
Модернизация теориясы бойынша табыс деңгейі өте жоғары елдер
жаһандық экономикалық дамуда төрт түлі маңызды рөлді атқарулары
керек: тұрғындар санын бақылауға көмектесу; азық-түлік өндіруді
ұлғайту; өндірістік технологияларды енгізу; шетелдік көмекті ұсыну.
ХХ ғасырдың 60-шы жылдары модернизацияның әр адамға шаққанда
энергия тұтыну көлемін (У. Мур, Д. Медоуз), жанды және жансыз энергия
көздерінің сандық арақатынасын (М. Леви), ескеретін операционалдық
технологиялық анықтамалары беріле бастады.
Модернизация ілімінің көрнекті өкілдерінің бірі
Сирил Э.Блек.
Оның
«Модернизация динамикасы: салыстырмалы тарихи зерттеу» атты
еңбегінде модернизацияны білім рөлінің артуымен және интеллектуалдық
өзгерістермен байланыстырады. Ол өзгерістерге бейім элитаның пайда
болуына ерекше назар аударады. Экономикалық өзгерістер қолда барды
және қаржыны тиімді пайдаланудан кқрініс тапса, әлеуметтік өзгерістер
тек әлеуметтік құрылымнан ғана емес, сонымен қатар урбандау
процесінің қарқынымен, қоғамдық еңбек бөлінісінің тереңдеуімен және
мамандану сипатымен айқындалады.Ал психологиялық өзгерістер жеке
адамның табысқа бағыттылығымен, индивидуализмнің үстемдік етуімен
сипатталады.
Қазіргі
кезде
модернизм
тарихи
процесс
ретінде,
қоғамды
модернизациялау
әлеуметтік
жүйе
ретінде,
тұлға
әрекетін
модернизациялау және т.б. мәселелер модернизация теорияларының
қарастыратын негізі бағыттары болып табылады.
Достарыңызбен бөлісу: