title: ҚАЗАҚ ТIЛIН ОҚЫТУДЫҢ ҒЫЛЫМИ

text:
ҚАЗАҚ ТIЛIН ОҚЫТУДЫҢ ҒЫЛЫМИ
ЖОЛДАРЫНЫҢ САРАЛАНУЫ
Ұлы далада соғылған алғашқы қоңырау арқылы қазақ баласы
мектеп табалдырығын аттады. Ендi осы бiлiм шаңырағында
жүйелi түрде iргелi пән ретiнде жүргiзiлетiн сабақтардың
оқулықтары
мен
оқу
құралдары
жазылып,
олардың
бағдарламалары жасалуы қажет болды. Бұл үлкен де ауқымды,
әрi жауапкершiлiгi мол iс едi. Сондықтан да, ең алдымен,
қазақтың көзi ашық оқығандарының бәрi де бұл iске жабыла
кiрiседi.
Қазақ тiлiн оқыту мен оның әдiстемесiнiң қалыптаса
бастауына ХХ ғасыр басында шығып тұрған “Айқап”, “Қазақ”,
“Мұғалiм”, “Шолпан”, “Шора”, “Сана”, “Жаңа мектеп” т.б.
сияқты басылымдардың қосқан үлесiн де айту парыз. Бұл
басылымдарда жаңадан ашылып жатқан мектептердiң әртүрлi
мәселелерi жүйелi түрде сөз болды. Ана тiлiн қалай оқыту керек,
қазақ тiлiнiң оқу құралын жазу мәселесi, педагогиканың негiзгi
ұстанымдарын анықтау жайы үнемi күн тәртiбiнде тұрды.
Айталық, Ж.Аймауытовтың “Ана тiлiн қалай оқыту керек?”
деген мақаласы “Жаңа мектеп” журналының № 2 санында 1919
жылы жарияланады. Мақалада қазақ тiлiн оқытудың өз кезiндегi
өзектi мәселелерi көтерiледi.
Ең әуелгi география, математика, табиғаттану, педагогика,
қазақ тiлi, әдебиет, тарих т.б. пәндерiнен қазақ тiлiнде оқулық
жазу iсi белсендi түрде iске асырыла бастады. С.Асфендияров,
Ә.Бөкейханұлы, М.Жұмабаев, Х.Досмұханбетов, М.Тынышбаев,
Ж.Ақбаев, Ж.Аймауытов, А.Байтұрсынұлы сынды қазақ
халқының бiртуар азаматтарының бұл бағыттағы бастамалары
бүгiнгi таңда қалың оқырман қауымға белгiлi.
18
АХМЕТ БАЙТҰРСЫНҰЛЫ
Қазақ тiлiнiң төл оқулығын ана тiлiнде алғаш рет жазып,
оның әуелгi терминологиясын қалыптастырған айтулы ғалым –
Ахмет Байтұрсынұлы. А.Байтұрсынұлына дейiн жазылған қазақ
тiлi туралы бiрлi-жарым орыс тiлiндегi оқу құралдары
болғанымен, қазақ тiлiнде бұл мәселе көтерiлмеген едi. Қазақ
тiлiнiң грамматикасына тыңнан түрен салған, оның барлық
салалары бойынша алғашқы терминдерiн жасап, негiзгi жүйесiн
қалыптастырған Ахмет Байтұрсынұлы болды.
А.Байтұрсынұлы
Орынбор
қаласындағы
Ыбырай
Алтынсарин салдырған мұғалiмдер даярлайтын “Учительская
школаны” 1895 жылы бiтiредi де, ағартушылық жұмысқа
кiрiседi. Содан 13-14 жыл бойы яғни 1895 жылдан 1909 жылға
дейiн ауылдық, болыстық бастауыш мектептер мен 5-6 жылдық
екi сыныптық училищелерде мұғалiм болып iстейдi. Бала
оқытумен
күнделiктi
айналыса
жүрiп,
оның
негiзгi
қажеттiлiктерiн, қиыншылықтарын жақсы бiледi.
Ахмет Байтұрсынұлы ұлт мектебiнiң бойына қан жүгiрiп, өз
аяғына тұрып кетуi үшiн, ең алдымен, оның жазуы, яки түсiнiктi
де сөздiң айтылу жүйесiн толық белгiлей алатын әлiпби
қажеттiгiне әсiресе қатты ден қояды. Сөйтiп, 1910 жылдан
бастап қазақ жазуын жаңадан түзумен айналыса бастайды.
Өзiнiң негiзгi ғылыми ойларын ғалым 1912 жылдан бастап
“Айқап” және “Қазақ” газеттерiнiң беттерiнде жариялайды. Ұзақ
iзденiстен кейiн автордың өзiндiк әлiпбиi дүниеге келедi. Бұл
әлiпби негiзiнен араб таңбасына негiзделген, қазақ тiлiне толық
икемделген нұсқа саналып, өз кезеңiнде жергiлiктi ұстаздар
арасында үлкен қолдауға ие болады. Ахмет Байтұрсынұлы қазақ
жазуына үлкен реформа жасайды. 1912 жылдан бастап, бұл
ғылыми негiзге сүйенiп жасалған қазақ әлiпбиi жаңа жазу
ретiнде iс жүзiнде қолданысқа түсе бастайды. Осы кезден бастап
көптеген мұсылман медреселерi мен қазақ-орыс мектептерi
19
жаңа жазу таңбасын қолданады. 1915 жылдың өзiнде бұл
таңбамен 15-тей қазақ кiтабы жарық көредi.
А.Байтұрсынұлы реформалаған араб жазуы өз кезеңiнде
қазақ мәдениетiнiң өсiп, қалыптасуына үлкен үлес қосады.
Кеңестiң қатал саясатының салқынымен латын таңбасына
көшкенге дейiн бұл жазу қазақ арасына кеңiнен тарап, көпшiлiк
қолдауына ие болған. 1924 жылғы Орынборда маусымның 12-
жұлдызында өткен “Қырғыз (қазақ) бiлiмпаздарының тұңғыш
съезiнде” талқыланып, көпшiлiктiң қолдауына ие болғанымен,
1926 жылы Баку қаласында өткен Бүкiлодақтық Бiрiншi
Түркологиялық съезде барынша дәлелдеп баққанымен, Ахмет
Байтұрсынұлының ұсынған концепциясы ақырында ұлтшылдық
деп айыпталғаны бүгiнгi оқырманға толық таныс.
Ахмет Байтұрсынұлының қазақ тiлiнiң оқулығын жазуы –
қазақ тiлiнде қазақша жазылған оқулықтың алғашқы бастамасы
болды. Автор 1912 жылы мектеп балаларына арнап, қазақша
сауаттандыратын әлiппенi – “Оқу құралын” жазғаннан кейiн,
мектепте қазақ тiлiн пән ретiнде оқытатын оқу құралын жазуға
кiрiседi. “Бiздiң заманымыз – жазу заманы: жазумен сөйлесу –
ауызбен сөйлесуден артық даражаға жеткен заман. Алыстан
ауызбен сөйлесуге болмайды. Жазумен дүниенiң бiр шетiндегi
адам екiншi шетiндегi адаммен сөйлеседi. Сөйлегенде сөздiң
қисынын келтiрiп сөйлеу қандай керек болса, жазғанда да сөздiң
кестесiн келтiрiп жаза бiлуге, қай сөз қандай орында қалай
өзгерiлiп, қалайша бiрiне-бiрi қиындасып жалғасатын жүйесiн
бiлу керек”,- деп жазады ұлы ғалым (Тiл құрал, 173-бет).
Заманына сай адамы дегендей, болашақ жазудың заманы
болатынын көрiп, тани бiлген ғалымның түзген әлiпбиi қазақ
тiлiнiң фонологиялық сипатын дәл танытып, таңбалай алды.
А.Байтұрсынұлы жазған бұл “Оқу құралы” 1912-1925 жылдар
арасында 7 рет қайта басылып шығады.
1926 жылы А.Байтұрсынұлы “Жаңа Әлiп-би” еңбегiн
жазады.
Бұл
Мемлекеттiк
бiлiм
кеңесiнiң
ұсынған
20
бағдарламасына сәйкестендiрiлiп, суреттермен безендiрiлiп,
толықтырылып шығарылады.
Өзi ширек ғасырдай тер төгiп еңбек еткен тағылымы мол
еңбегiнiң пайдасы мен пайымдылығын Ахмет Байтұрсынұлы
Бүкiлодақтық түркологтар съезiнде дәлелдеп бередi. Оның
пiкiрiнше, араб таңбасы жылдам оқуға, сауатты жазуға аса
қолайлы, жастарды сауаттылықққа үйретуге мүмкiндiк ашады,
баспахана техникасы мен өнiмнiң құны жағынан алғанда да араб
таңбасын қолдану өзiнiң сыйымдылығы жағынан әлдеқайда
арзанға түседi. Ең басты жайт, араб әлiппесiнiң әрiп құрамы
қазақ тiлiнiң орфографиялық қажетiн толық қамтиды. Автордың
ұсынған араб таңбасындағы жазуын қазақ жұртшылығы, әсiресе
оқытушы қауымы жылы лебiзбен қабылдағаны анық. Қазақ
тiлiнiң iшкi фонетикалық заңдылығына негiзделiп жасалған бұл
әлiппилiк жүйеде дыбыстық үндесу толықтай сақталды.
Ахмет Байтұрсынұлының мектеп туралы, оқу-бiлiм туралы
ойлары 1914 жылғы “Қазақ” газетiнiң № 62 санында
жарияланған “Мектеп керектерi” атты мақаласында баяндалған.
Онда ең әуелi мектеп iсiне керектi нәрсе ретiнде бiлiмдi,
педагогика мен әдiстемеден хабары бар мұғалiм деген
қорытынды жасайды. “Мектептiң жаны – мұғалiм” – дейдi
ғалым. Мұғалiм қандай болса, оның мектебi де сондай деген
тұжырым айтады. Екiншi, оқыту iсiне керек құралдар қолайлы,
әрi жұрттың бәрi бiрдей сыйлайтын сыйлы болуы қажет деген
ой айтады. Шынында да, егер ұсынған оқулық сынға ұшырап,
қатесi көпе-көрнеу байқалып тұрса, онымен оқу да, оқыту да
ауыр екенi өзiнен-өзi түсiнiктi. Ғалымның ең қажет нәрсе
ретiнде тағы да айрықша бағалайтыны – бағдарлама. Оқыту iсi
көңiлдегiдей болып шығуы үшiн, оның үлгiсi, мерзiмдi өлшемi
болуы қажеттiгiн дәл тауып, тап басып айтады.
Ахмет Байтұрсынұлы көрнектi ғалым ретiнде ғана емес,
әдiскер ретiнде де көп еңбек еткен. Алғашқы әлiппе, оқулық, тiл
құралдарын жазумен қатар, осы оқу құралдарын тәжiрибе
жүзiнде қалай пайдалану қажеттiгi жөнiнде де ғылыми тұрғыдан
21
терең талдаулар жасайды. Бұл тұрғыдан Ахмет Байтұрсынұлы
қазақ әдiстемелiк ғылымның да алғашқы бастаушысы бола
алады. “Баяншы”, “Әлiппе астары”, “Нұсқаушы”, “Тiл жұмсар”
әдiстемелiк еңбектерi мен “Баулу мектебi”, “Жалқылау”, “Қай
әдiс жақсы”, “Дыбыстарды жiктеу” атты мақалалары осының
айғағы болса керек.
Ғалым өзiнiң оқулықтарында әрiптердi балаларға тез әрi оңай
үйрету үшiн көптеген әдiстердi пайдаланған. Ол өзi жасаған
әлiппидегi әрiптердi үйрету үшiн, ең алдымен, оны жазып
үйрену үшiн, тiлдегi дыбыстарды тани бiлу керектiгiне назар
аударады. “Әрiптердi тани бiлудi” мақсат ету – таңбаның негiзгi
белгiлерiн бағамдауға үйрету. Таңбаның негiзгi екi белгiсi бар.
Бiрi – сыртқы тұлғасы да, екiншiсi оның мағынасы.
А.Байтұрсынұлы осының екi жақтылық белгiсiн балаға дұрыс
пайымдатуға көңiл бөлген. Дыбысты меңгертiп, оның әрiптiк
таңбасын таңбалайды.
1913 жылы жазылған “Қазақша оқу жайынан” деген
мақаласында “Бала оқытуды жақсы бiлейiн деген адам, әуелi
балаға үйрететiн нәрселерiн өте жақсы бiлерге керек, екiншi
баланың табиғатын бiлiп, көңiл сарайын танитын адам боларға
керек” деп жазады. Мұның өзi, түптеп келгенде, ұстаздың бiлiм-
бiлiгiнiң жоғарылығы, бала зердесiн, психологиясын танудағы
шеберлiгi. Ұстаз – өз бiлгенiн ғана үйретiп қойса, ол ұстаз емес,
нағыз ұстаз болу үшiн оқушының бiлуге тиiстi нәрсесiн үйрету
парыз. Балауса бала ұстазының кей осал тұстары болса, оны
кешiре алар, ал оның бiлiмсiздiгiн кешпейдi. Бiлiмсiз ұстаз –
болашақтың дұшпаны. Бала уақытының ұрысы. Алдында
отырған оқушының уақыт атты ұлы қазынасын алуға ешкiмнiң
құқы болмаса керек.
Ахмет Байтұрсынұлының “Баяншы” әдiстемелiк нұсқауы
Қазан қаласынан 1920 жылы жарыққа шыққан. “Сөз басында”
автор былай деп жазады: “Үйрену hәм үйрету ең басында қиын.
Балалар оқудың басында қиналмаса, оқудан тауы шағылмай,
көңiлi қайтып, мұқалмайды; оқуға ықыластанып, оқыған сайын
22
қызығады” (Тiл тағылымы, 1992, 323). Мұның өзi қазiргi
таңдағы бастауыш мектептердi бiлiм беру iсiне басшы, оның
негiзгi оқулық жазу жүйесiнде басты бағдар, талап болатын
ойлар.
Жақсы оқытудың негiзгi әдiстерiнiң бiрi ретiнде ғалым
баланың бұрынғы бiлген бiлiгiн ұштау, соның негiзiнде жаңа
хабар ұсынуды басты назарда ұстаған сыңайлы. Айталық,
“Дыбыспен жаттығу” үшiн, әрбiр дыбыстарды саралап алған
соң, оны жазу арқылы ұғындыруда мынадай әдiс-тәсiл
қолданады: “Жазу дегенiмiз – дыбыстың таңбасы. Әр дыбыстың
әр елдiң таңбасындай таңбасы болады. Таңбасына қарап қай
дыбыс екенiн танимыз”. ХХ ғасыр басындағы бала үшiн өз
елiнiң таңбасын бiлу – аса күрделi дүние болмаған. Әрбiр ата-
ана өз елiнiң, руының таңбасын баласының санасына сiңiрiп
өсiрген. Мiне осы жадтағы жазу жүйесiн ғалым үлгi ретiнде
пайымдатып, санаға сәуле түсiрiп алып, аналогиялық таным
негiзiнде оның жаңа әрiпке тез енуiне, түсiнуiне жағдай туғыза
алады.
“Оқу үйренгендегі басты мақсат – керек сөзді жаза білу,
жазылған сөзді оқи білу. Сөз – дыбыстың мағыналы болып
тізілгені. Сөз айту дыбысты ауызбен тізу. Оқуға келген балалар
сөйлей білсе де, дыбыстарды тізіп сөз шығара білмейді, Себебі
олар сөздің дыбыстан тізілетінін білмейді” – деп жазады ғалым.
“Жастардың оқу-тәрбие жұмысы түзелмей, жұрт ісі
түзелмейді” дегенді мақсат етіп ұстаған ғалым “Қазақша оқу
жайынан” атты мақаласында бала оқыту жүйесін құрудың
алғашқы бастамаларын көрсетеді. Әліппеден өзге кітаптардың
әлі шыға қоймағанына қынжылыс білдірген автор “...әуелі біз
елді түзеуді бала оқыту ісін түзеуден бастау керек. Неге десеңіз,
болыстық та, билік те халық та – оқумен түзеледі. Қазақ ісіндегі
неше түрлі кемшіліктің көбі түзелгенде, оқумен түзеледі.
...Жаңалыққа жастар мойынын бұрып қайырылар, халық
түзелуінің үміті жастарда. Сондықтан жастардың қалай оқып,
қалай тәрбиеленуі бәрінен бұрын ескеріліп, бәрінен жоғары
23
қойылатын жұмыс” – деп жазады. Бұлай сөйлеудің ар жағында
үлкен мән бар. Орыс үкіметі жүргізіп отырған оқыту саясаттың
ар жағындағы орыстандыру жайы жатқанын терең сезінген
ғалым, қазақ балаларын, жастарын қазақша оқытудың жайын
осылайша тұспалдап жеткізіп отыр. Сондықтан да қазақ
баласының бір парасы орысша оқып жүргенін айта отырып,
“орысша оқу орыс қолтығында тұрған жұртқа керек, керек
болғанда қазақша оқығанның үстіне керек. Қазақша оқи, жаза
білген соң, шама келсе орысша да білу қажет” екенін анық
айтады.
Ғалым оқыту ісіндегі ең басты, әрі маңызды нәрсе оқуды
дыбыспен жаттықтыру деп түсінеді. “Дыбыспен балаларды
жаттықтыру – оқу мен жазу үйретудің негізі. Істің басы түзу
басталса, барысы да түзу болмақшы” дегенді нықтай айтады.
Бұл пікірлерді қазіргі кезде өзге ұлт өкілдеріне қазақ тілін
мемлекеттік тіл ретінде меңгертуді қолдарына алып жүрген
ұстаздар басты бағыт ретінде қолданса мақұл болар еді.
Ахмет Байтұрсынұлының “Бастауыш мектеп” атты мақаласы
қазақтың бастауыш мектебі қандай болуы керек? деген мәселеге
арналған. Қазақ баласын бірден орысша оқыту жөн бе, болмаса
алдымен бастауышта қазақша оқытуды міндеттеу керек пе,
орысша білім алған баланың ертеңгі дүниетанымы қалай
қалыптасады деген ұлт болашағы үшін мәні терең, мағынасы
мол мәселені көтереді. “Бастауыш мектеп, әуелі, миссионерлік
пікірден, политикадан алыс боларға керек, яғни қазақтың діні,
тілі, жазуы сұмдық пікір суық қолдан тыныш боларға керек.
Қазақ дінге нашар күйден өткен, енді қазақты басқа дінге
аударамын деу құр әурешілік” – деп жазады А.Байтұрсынұлы.
Ахмет Байтұрсынұлының әдiстемелiк бағытта жазылған “Тiл
жұмсар” атты еңбегiнiң мәнi зор. Тiл – құралдың жеке
бөлшектерiн түсiндiру жолын белгiлеп берген бұл еңбектiң
қазақ тiлiнiң әдiстемесi пәнiнде алатын ролi мен маңызы ерекше
болмақ.
24
“Тiл жұмсар” – қазақ тiлiн оқыту әдiстемесiнiң басы.
Ғалымның өзi көрсетiп бергендей, тiл туралы еңбек жазу бар да,
оны балаға оқыту жүйесi бар: “Тiл құрал” қазақ тiлi қандай
құрал екендiгiн тұтас түрiнде таныту үшiн түрлi бөлшектерiн,
тетiктерiн ұсағын ұсағынша, iрiсiн iрiсiнше жүйелi тұрған
орнында алып көрсетiп танытады. “Тiл жұмсар” сол үлкен
құралдың бөлшектерiн, тетiктерiн балаға шағындап бөлек-бөлек
ойыншық сияқты құрал жасап, соларды танытып, соларды
жұмсату арқылы барып үлкен құралды танытады” (1992, 336).
“Жақсы дерлiк те, жаман дерлiк те бiр әдiс жоқ. Олақтықтың
белгiсi – бiр ғана әдiстi болу, шеберлiктiң болуы – түрлi әдiстi
болу; керек орнында жоқ әдiстi табу да қолынан келу”, - деп ой
түйiндеген
әдiскер-ғалым
Ахмет
Байтұрсынұлының
жазғандарынан алар тағылым-үлгi мол. Қай кездегi мұғалiм не
оқытушы болса да, оқыту әдiсiн көп бiлуi шарт. Әр әдiстi
орынды қолдана бiлсе, қайсыбiр әдiс болса да өз орнында
орынды көрiнерi даусыз.
Әдiскер-ғалым оқытудың дұрыс жолға қойылуы үшiн,
мынадай әдiстемелiк қағидаларды ұсынады:
1) Жаңа берiлетiн сабақты баланың бiлетiн мағлұматтарымен
ұштастыру;
2) Тиiстi
таныстыру
арқылы
сабақтың
мазмұнына
ынталандырып, iлтипат аудару;
3) Сабақты алдын ала даярлайтын сұраулар қою арқылы
ынтасын арттыру;
4) Қажетсiз мағлұматтардан сақтану, баланың iлтипатын
қоздыратын қызықты нәрселердi ғана сөйлеп, үйрету;
5) Баланың iшiн пыстыратын бiркелкi мағлұматтардан
сақтану, лайықты салыстыру, теңестiру, ұқсастыру, түрлi әдiстi
оңтаймен оқытуға, жандандыруға тырысу;
6) Алғашқы кездегi оқыту деректiң көрнекi болуы. Оған сай
жобаларды дұрыс қолдану;
25
7) Өзгелердi
ынталандыру
үшiн
оқытушы
үйрететiн
нәрсесiне өзi де ынталану, өзi де жақсы көру, оқытушы сүйген
нәрселердi оқушы да сүйедi.
Ғалым ұсынып отырған қағиданың қай-қайсысы болса да
балаға дәрiс беру жүйесiнде ешқашан ескiрмек емес. Мектеп
мұғалiмi үшiн үнемi есте болатын негiзгi ұстанымдар деп
бағамдаймыз.
Ахмет Байтұрсынұлы тiл бiлiмiнiң басты салалары туралы
ең алғаш қалам тартқан ғалым едi. Алғашқы сауат ашу құралы
ретiнде жазылған “Оқу құралынан” бастап, “Әлiп-би” мен “Тiл
құралда” қазақ тiл бiлiмiнiң басты әрi негiзгi терминдерiн
жасады.
Ахмет Байтұрсынұлының ұлылығы оның тек тұңғыш оқу
құралын жазғанымен өлшенбесе керек, ең бастысы алғашқы
оқулық
тiлiнiң
терең
халықтығында,
сапалылығы
мен
бiлiктiлiгiнде. “Бiздiң жасынан орысша я ноғайша оқыған
бауырларымыз сөздiң жүйесiн, қисынын нағыз қазақша келтiрiп
жаза алмайды, я жазса да қиындықпен жазады. Себебi жасынан
қазақша жазып дағдыланбағандық. Орысша оқығандар орыс
сөзiнiң жүйесiне дағдыланып үйренген. Ноғайша оқығандар
ноғай сөзiнiң жүйесiне дағдыланып үйренген”,- дейдi автор “Тiл
құралдың” кiрiспесi ретiнде жазған “Сөз басында”. Яғни қазақ
сөзiнiң қисынын келтiрiп, өз нақышында жазу үшiн сол тiлде
сауатын ашып, дағдыланған абзал. Ғалым мұны көрегендiкпен
айтқан-ау. Қазiргi таңдағы тiлдiк жағдай бұған толық көзiмiздi
жеткiзiп отыр.
Жалпы
терминологияның
лексикология
мен
концептологиямен тығыз байланысы бар екенi белгiлi.
Ф.Риггздiң пiкiрiнше, терминолог терминдердi дербес сөздер
ретiнде қарастырады. Ондай сөздер белгiленетiн түсiнiктерден
ауытқымауы тиiс. Лексиколог терминдердi ғылыми түсiнiктен
тыс қарастырады. Өйткенi ол сөздi тiл жүйесiнiң бөлiгi ретiнде
зерттейдi.
Әрине,
терминолог
үшiн
терминдiк
жүйе
терминденуге ұшарайтын түсiнiктер жүйесiне сай келуi
26
маңызды болып табылады. Концептолог үшiн түсiнiктердiң
өзара қатынасы олардың жеке тiлдiк жүйеде көрiнiсiнен
әлдеқайда
маңызды
болатыны
айтпаса
да
түсiнiктi.
(А.С.Суперанская Общая терминология. Вопросы теории. 1989,
21). Яғни термин мен оның таңбалап тұрған ұғымы арасында
үлкен танымдық байланыс болады. Осы табиғи байланысты
дұрыс анықтай алған термин ғана ұзақ ғұмырлы.
Өзге де тiлдiк бiрлiк сияқты терминнiң де мазмұны мен
мағынасы бар. Т.Л.Канделакидiң көрсетуiнде, терминнiң
мазмұны – оның әуелгi терминдiк түсiнiгi де, мағынасы –
термин-сөз ретiндегi сипаты. Терминнiң мағынасы мен мазмұны
өзге сөздердегiден ерекше. Оның өзiндiк сипаты бар. Терминнiң
мағынасы мен мазмұны сәйкес келiп, бiр-бiрiн анықтап, мағына
мазмұнды ашса, термин терме сөз ретiнде анықтала алады.
Ахмет
Байтұрсынұлының
жазған
“Тiл
құралының”
өмiршеңдiгi мен қажеттiлiгi әр түрлi сипатта, әр алуан
аспектiден бағалана алады. Оның мәнiсi профессор Ө.Айтбаев
зерттеуiнде көрсеткендей “А. Байтұрсынұлы жасаған терминдер
жүйесi, бiр қарағанда, оп-оңай болып көрiнгенмен, ол – өте
күрделi де терең iзденiстер нәтижесiнде пайда болған ғылыми
туынды” (Қазақ сөзi, 32-бет).
Бiз соның тек бiр ғана қырын тағылым алу үшiн саралап
қарастыруды мақсат етпекпiз. Ол – ғалымның термин жасау
шеберлiгi мен ұғымды таңбалаудағы дәлдiгi. Автордың
жоғарыда өзi атап көрсеткендей, қазақша жаза алу үшiн,
қазақша дағдылану шарт болса, қазақша дұрыс оқыту үшiн
оқытатын терминдер де ұғым мен түсiнiктi дәл анықтауы шарт.
Бiз мұның кереметтей үлгiсiн осы ұлы ғалым жасаған
терминдерден аңғарамыз. Термин сөздер – терiлiп алынған
сөздер. Екiншi сөзбен айтқанда, белгiлi ғылым саласы бойынша
қажеттi ұғымды атау үшiн терiлiп, таңдалып алынған сөздер.
Сонда термин сөзiнiң қазақша аудармасы да өзiнен-өзi
анықталады. Термин – терiм сөз.
27
Ахмет Байтұрсынұлы жасаған термин сөздердiң басты
ерекшелiктерi деп мыналарды көрсетуге болар едi:
- анықталатын ұғымның дәлдiгi;
- таңбаланған атаудың қазақилығы;
- терминнiң жалқылық сипаты болуы;
- терминнiң нақтылығы.
Автор терминдерiнiң дәлдiгi мен нақтылығын саралап, оның
сапалық сипатын дәл бағалау үшiн өзге жасалған терминдермен
немесе басқа түркi тiлдерiнде, орыс тiлiндегi жасалған
терминдермен салыстыруға болар едi.
Ахмет Байтұрсынұлы жасаған кез келген термин сөздi
мағыналық сипаты жағынан талдап қарауға болады. Қайсы бiр
терминдi алмайық, ең бастысы бiлдiретiн ұғымды дәл көрсетiп,
толық таңбалайды. Айталық, сөздiң құрылымын ғалым
тұлғасына қарай бес түрге бөледi: түбiр сөз, туынды сөз, қос сөз,
қосалқы сөз, қосымшалар.
Ендi осы терминдердiң терең құрылымдық мағынасы мен
тiлдiк термин ретiндегi сипатына назар аударалық.
Түбiр сөзiнiң қазақ тiлiндегi негiзгi мағынасы “ағаштың,
өсiмдiктiң жерде қалған түбi“. Ауыспалы мағынасында бiр
нәрсенiң түп-тамыры, төркiнi, арғы жағы деген мағынада
жұмсалады. Ахмет Байтұрсынұлының түбiр сөзiн алуының
себебi
аталған
сөздiң
күнделiктi
қолданыста
сиректеу
жұмсалатыны,
тек
ботаникалық
термин
ретiнде
жұмсалатынында болуы мүмкiн. Осы мағынадағы негiз сөзi
күнделiктi қолданыста жиiрек жұмсалады, әрi негiз сөзiнен
көптеген сөздер өрбiп, оның қолданыс жиiлiгiн тереңдетедi.
Мысалы: негiзi, негiзiнен, негiзгi, негiзсiз т.б. Түбiр сөзi арқылы
тiл бiлiмiндегi ары қарай бөлшектеуге келмейтiн сөздiң түпкi
мағынасын анықтайтын түбiр сөздi дәл де анық таңбалауға
болады. Сонда, түбiр сөзi:
1. күнделiктi қолданыста сирек қолданылған;
2. анықтайтын ұғымды дәл берген;
3. қолдануға ыңғайлы.
28
Демек, көрсетiлген терминдi басқа сөзбен емес, түбiр
сөзiмен таңбалаудың сөз мағынасының дамуы мен қолданылу
сипатында өзiндiк iшкi заңдылығы бар.
Кей оқулықтарда түбiр терминi мен негiз терминi қатар
қолданылып
жүргенiмен,
қазiр
“түбiр”
терминi
толық
қолданысқа түскен. Әрi түбiр терминi мен негiз терминiнiң
арасында айырмашылық пен ерекшелiк бар деп қарастырылады.
Орыс тiлiндегi “корень” сөзiнiң беретiн ұғымы мен түбiр
терминiнiң беретiн мағыналары бiрдей.
Туынды сөзiнiң мағынасы да өте дәл және нақты берiлген.
Қазақ тiлiнiң күнделiктi сөйлеу тiлiнде туынды сөзi де сирек
қолданылады.
Автордың
көркем
шығармасы,
туындысы
мағынасынан өзге мағынасы кездесе қоймайды. Бұл семаның өзi
кейiн пайда болып қалыптаса бастаған едi. Ал термин ретiндегi
туынды сөзi тiлдегi түсiнiктi толық таңбалайды. Шынында да,
туынды сөз – жаңадан туындаған, жасалған сөздердi көрсете
алады. Сонда ғалым қолданып отырған терминнiң мәнi ұғымды
таңбалауда өте қолайлы, әрi дәл бейнелейдi. Туынды сөз
терминiнiң орнына өзге де бiр терминдi қолдану мүмкiн
еместей.
Терминдердiң ең басты бiр ерекшелiгi таңдалып алынған
сөздердiң қазақша ұғымға сәйкес аталатыны. Қазақ балаларына
түсiнiктi сөздер мен атаулар болғандықтан, оны оқыту да жеңiл.
Тiлге жеңiл, жүрекке жылы тиедi. Автордың өзi көрсеткендей,
қазақ балаларын қазақша оқыту дегеннiң ең тиiмдi жүйесi де
осындай болса керек. Қазақша ойлаудан, сөздi қазақша
түсiнуден туған терминдер.
Оқушыларға әрбiр термин туралы айтқанда, оның тiлдiк
мағынасын ашудан бұрын, оның атаулық, сөздiк мағңынасын
ашып алған тиiмдi болар едi. Яғни туынды сөздi немесе түбiрдi
айтпас бұрын, оқушыларға осы сөздердiң атаулық мағынасын
ашып, анықтап көрсеткен жөн. Содан кейiн барып, оның
терминдiк ұғымын түсiндiрген абзал.
29
Қосымша сөзiн таңдап алуының да осындай өзгеше
ерекшелiгi бар деп есептеймiз. Қосымша сөзiнiң атау ретiнде
беретiн мағынасы мен термин ретiнде беретiн мағыналарының
негiздемесi (мотивациясы) жақын. Негiзгi мағыналары ортақ
болғандықтан, қосымша терминiн естiгенде әңгiменiң жалпы не
туралы болатыны туралы тыңдаушыда белгiлi дәрежеде алдын
ала түсiнiк қалыптасады. Бұл түсiнiк қосымша сөзiнiң әуелгi
негiзгi мағынасы арқылы қалыптасады, ал арнайы мағынасын
оқытушының түсiнiк беруi нәтижесiнде оқушыға жеткiзу онша
қиындық әкелмейдi. Ғылым тiлiнiң қазақшалығы, қазақилығы
осындай болуы керек болар.
Ахмет Байтұрсынұлының қосымшаны жалғау және жұрнақ
деп бөлуiнiң грамматикалық жағынан ғана емес, танымдық
түсiнiк туғызуы мен терминдегi халықтық сипатты танытуда да
үлкен маңызы бар. Тереңiрек пайымдар болсақ, жалғау деген сөз
бен жұрнақ сөзiнiң iшкi мағынасының өзiнде үлкен мән-мағына
жатқандай. Термин жай жасала салған емес, сөздiң iшкi
семантикалық мағынасымен терең қабысып жатқанын аңғаруға
болар едi. Жалғау – күнделiктi сөйлеу тiлiнде бiр нәрсенi екiншi
бiр нәрсемен байланыстыру жалғау мағынасында жұмсалады.
Байланыстырушы, жалғаушы нәрсе болған соң, оның негiзгi
қызметi де осы ұғыммен байланысты болады. Яғни сөз
мағынасына ешқандай жаңалық енгiзбейдi, тек байланыстырушы
рөл атқарады.
Ал грамматикалық термин саналатын жалғаудың да негiзгi
мағынасы осындай түсiнiкпен iштей қабысып жатады.
Жалғаулар сөз бен сөздi байланыстырады. Сонда жалғау сөзiнiң
термин ретiнде таңдап алынуы оның iшкi мағынасымен
толықтай сәйкес келiп жатады. Iшкi негiздемесi айқын.
Сондай-ақ жұрнақ терминiнiң де қабылдану жүйесiн
түсiндiруге болады. Жұрнақ сөзiнiң мағынасы - белгiлi бiр
заттан қалған қалдық. Ескiнiң көзiндей сақталып қалған
қалдықтың, жұрнақтың өзiндiк ерекшелiгi болады. Оның негiзгi
ерекшелiгi, ең алдымен, бұрынғы көнелiктiң бiр белгiсiн
30
сақтауы. Оның құндылығы да осы ерекшелiгiнде. Ал
грамматикалық термин ретiнде Ахмет Байтұрсынұлы ұсынған
термин анықтайтын түсiнiкте де осындай ұғым бар. Жұрнақ
ешқашан жалғау бола алмайды. Жұрнақтың iшкi мағынасы, мәнi
бар. Қазiргi түркологиядағы ғылыми пiкiр бойынша түркi
тiлдерi жұрнақтарының қай-қайсысы болса да, бiр кездерде
толық мағынасы бар лексикалық бiрлiк болғаны белгiлi.
Демек, жұрнақтың өзiндiк iшкi мағынасы болады. Тiлдiң
дамуы барысында өзiнiң лексикалық мағынасын толық
сақтамай, тек жұрнағын ғана сақтап қалып, жалғанған сөзiне сол
мағынасын үстейтiн қызметi бар. Тiлдi терең түйсiнген ғалым
осының барлығын, iштей бiлiп, көңiлмен ұққандай. Сондықтан
да бұл терминдер өмiршең, сондықтан да бұл терминдер қазақи.
Осы
терминдердi
мектеп
оқушыларына,
жоғары
оқу
орныдарының студенттерiне түсiндiргенде, ең алдымен олардың
атау сөз ретiндегi мағынасын түсiндiрiп, олардың ортақ
мотивациясын тауып отырса құба-құп. Сонда оларды қабылдау
да қабылдату да оңай болған болар едi деп есептеймiз.
Ахмет Байтұрсынұлы жасаған термин сөздердiң қай-
қайсысын болса да осылай түсiндiруге болар едi. Ғалым жасаған
терминдердiң мағынасы мен мәнiн айқындау, оның нағыз
халықтық сипатын бағамдау болашақтың iсi деп бiлемiз.
Сонымен, Ахмет Байтұрсынұлы қазақ тiлiнiң оқыту
әдiстемесiн негiздеген, әдiстеме ғылымының көш басшысы
ретiнде танылады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: МАҒЖАН ЖҰМАБАЕВ - Салқынбай А. Б. Көккөзова М. Б

text:
МАҒЖАН ЖҰМАБАЕВ
Қазақ
халқының
ұлы
ақыны
Мағжан
Жұмабаев
шығармашылығы – халықтың рухани қазынасы, әлемдiк
мәдениеттiң байлығы. Мағжан Жұмабайұлының педагогика,
әдiстеме саласында да атқарған ғылыми қызметi мол. Ақынның
“Педагогика” (1922), “Ана тiлi” (1923), “Бастауыш мектепте ана
тiлiн оқыту методикасы” (1925), “Сауатты бол” (1926), “Ересек
31
шала-сауаттылар программасы” (1926) сияқты еңбектерi мен
оқу-ағарту мәселелерiне арналған мақалалары бар.
Мағжан Жұмабаев 1922 жылы “Педагогика” атты ғылыми
еңбегiн жазады. Өз кезiндегi көрнектi қазақ зиялыларының бiрi,
белгiлi ғалым педагог-публицист М.Жолдыбаев зерттеудiң
беташарына былай деп жазады: “Заманға дәл кiтап шыққанша
малданып,
одан
кейiн
салыстырып
қарап,
бұрынғы
жазылғандардың адасқан жерлерiн тауып отыруға Мағжан
Жұмабаев “Педагогикасы” iздесе таптырмайтын пайдалы
тарихи материал”.
Мағжан Жұмабаев өз еңбегiнiң бағыт-бағдарын былайша
аңғартады: “Алдыма бiр кiтапты қойып алып желе бергенiм жоқ.
Тәрбие ғалымдарының пiкiрлерiн таңдап алуға ұмтылдым.
Шамам келгенше, қазақ қанына қабыстыруға ұмтылдым”
(“Педагогика”, Алматы, 1992). Ақын осылайша ағынан
жарылады, өз еңбегiн толық аяқталған, жетiлген дүние деуден
де аулақ. Солай болса да, бұл зерттеу-еңбек қазақ ғылымында
алғашқылардың бiрi болып педагогика саласында түрен салған,
елең еткiзер туынды екенi анық.
Оқу құралының бiрiншi бөлiмi педагогиканың жалпы
мәселелерiне арналған. Автор тәрбие саласын былайша
жiктейген: “дене тәрбиесi, жан тәрбиесi, ақыл тәрбиесi, сұлулық
пен әдеп-құлық тәрбиесi”. Расында да, адам баласының
кемелденiп,
дұрыс
тәрбиеленуi
үшiн,
ең
алдымен
денсаулығының жақсы болуы шарт. Ол үшiн дене тәрбиесiнiң
дұрыс жолға қойылуының маңызы зор. “Жан тәрбиесi” деген
атаудың өзiнiң мән-мағынасы терең. Адам жанының терең де
таза болуы – болашағының жарқын болуының кепiлi. Жан
адалдығына аса мән берген ақын оның от басындағы, мектеп
қабырғасындағы тәрбиелену жолдарына да ерекше ден қояды.
Психологиядағы жан көрiнiстерi – ақыл, iшкi сезiм дүниесi,
қайрат туралы М.Жұмабаев толғана баяндайды.
Баланың әсерленуi, ойлануы, эмоциялық толғаныстарының
өзiндiк ерекшелiгiн, ересек адамның ойлануымен салыстыра
32
отырып зерделейдi. “Баланың жан iстерi бiр-бiрiмен берiк
байланған болады, бiр-бiрiмен берiк жүредi. Баланың денесi мен
жаны, ақылы мен сезiмi. Сезiмi мен қайраты бәрi бiр iс қылады,
бұлар
бiр-бiрiмен
күресе
бiлмейдi,
бiрiн-бiрi
тiзгiндей
бiлмейдi”,- деген байлам жасайды автор. Жас сәбидiң бiр
нәрсеге ұмтылуы оның ақылының, сезiмiнiң, жанының,
денесiнiң, қайратының бiрдей күш жұмсауы арқылы болатынын
айта келiп, бала шақта алынған әсердiң өмiр бойы естен
шықпауының мәнiсiн ғылыми тұрғыда ашып бередi.
Осылайша сәби жанының ерекше белгiлерi мен қасиеттерiн
анықтай отырып, тәрбиенiң негiзгi сипаттары мен мазмұнының
қалай жүзеге асуы керек екенiнiң нақты жолдарын белгiлейдi.
“Жас бала – жас бiр шыбық, жас күнде қай түрде иiп тастасаң,
есейгенде сол иiлген күйiнде қайтып алмақ” – деп түйiн
жасайды ақын-ғалым.
Мағжан Жұмабаев тәрбие түрлерiнiң осындай басты-басты
маңызды сипаттарына тоқталып, олардың бiр-бiрiмен табиғи
тамырластығын, жақындығын түсiндiредi. Егер адам баласына
аталған тәрбие түрлерiнiң барлығы түгел берiлсе, оның жалпы
бiлiмi мен тәрбиесi жақсы болатынын тәптiштей айтады. “Егер
де ол ыстық, суық, аштық, жалаңаштық сияқты тұрмыста жиi
ұшырайтын күштердi елемейтiн мықты, берiк денелi болса, түзу
ойлайтын, дұрыс шешетiн, дәл табатын ақылды болса, сұлу сөз,
сиқырлы әуен, әдемi түрден ләззат алып, жан толқындырарлық
болса, жамандықтан жаны жиренiп, жақсылықты жаны тiлеп
тұратын құлықты болса ғана адам баласының дұрыс тәрбие
алып, шын адам болғандығы. Балам адам болсын деген ата-ана
осы төрт тәрбиенi дұрыс орындасын” – деп тiлек етедi.
Қазақ баласының тәрбиесiне жоғары мән бере отырып, ақын
Абай жолының үрдiсiмен баланы дәл өзiндей қылып шығару
емес, заманына лайық азамат етiп тәрбиелеудi мақсат етудi
ұсынады. Оның туған халқының тәлiм-тәрбиелiк бай мұрасын
игеру жолындағы еңбегi ұшан-теңiз. “Ұлт тәрбиесi – баяғыдан
берi сыналып келе жатқан соқпақ жол болғандықтан, әрбiр
33
тәрбиешi сөз жоқ, ұлт тәрбиесiмен таныс болуға тиiс. Сол ұлт
тәрбиесiмен тәрбие қылуға мiндеттi”–, деп жазады ақын.
Мағжан Жұмабаев қазақ халқының бала тәрбиесi жөнiндегi
ұлттық менталитетке сай қалыптасқан тәрбие желiсiн қастерлей
отырып, оны да заманның талабына сәйкес електен өткiзуге,
сөйтiп барып қабылдауға болатынын ескертедi. Қазақ аулында
талай зиянды әдеттер барын да жасырмайды. Оқыған зиялы
азамат ретiнде бүгiнгi бала тәрбиесiне ерекше мән бере отырып,
оның ғылыми тұрғыда зерделенiп, педагогикалық шеберлiктiң
ұшталу мәселелерiне ден қояды.
Тәрбиешi, тәрбие, тәлiм – кең ұғым ретiнде қарастырылады.
Адам баласы жер бетiнде өмiр сүретiндiктен тәрбиенiң негiзгi
мақсаты жеке адамды ғана тәрбиелеп қою емес, сол арқылы
ұлттың
бақыты
одан
әрi
адамзат
бақытымен
байланыстырылады. Адам баласының тәрбиеге мұқтаждығы
көрсетiледi. Ғылыми-педагогика негiздерiне сүйене отырып,
бала тәрбиелеудiң өзiнiң бiр өнер екенiн, оның қыры мен
сырының мол екенiн тұжырымдайды.
М.Жұмабаев педагогика ғылымы негiздерiне талдау жасап,
оны адамның өз тәжiрибесi, халық педагогикасы және бүкiл
адамзат қауымы топтаған ғылыми тексерiлген заңдылықтар
құрайды дей отырып, педагогика ғылымының салаларын, оның
өзге салалармен байланысын анықтайды.
Кiтаптың “Жалпы педагогика” деп аталатын бөлiмiнде:
тәрбие, дене тәрбиесi және жан тәрбиесiнен құралады дей келiп,
баланың туған күнiнен бастап тәрбиеленуiндегi маңызды
мәселелерге тоқталады. Оның физиологиясы мен гигиенасына
байланысты мәселелерге мән бередi. Ұстаз бұлардың барлығын
қазақ халқының өмiрi, тұрмыс-жағдайы кейбiр ата-аналардың
бала тәрбиесiндегi iс-шараларын жөнiнде олардың дұрыс
орындалуына маңызды кеңестер бередi. Бала тәрбиесiнiң ұлттық
сипатта болуына ерекше назар аударады. Көрсетiлген еңбегiнде
автор мектеп жасына дейiнгi баланың өсу жолдарында
жасалатын тәрбиелiк шараларға мән бередi.
34
М.Жұмабаев аталған бөлiмде “психология” деген сөздi “жан
тiлi” деп аударып, психологияны “жан туралы пән” деп атайды.
“Баланың жанын жақсы тәрбиелеу үшiн жанды көзбен көрiп,
қолмен ұстамай-ақ, оның iстегi көрiнiстерiн жақсы тексеру
жетедi” деп есептейдi.
Жан көрiнiстерiн ақыл және iшкi сезiм деп бөледi, жан
тұрмысының
бiрлiгiн
дәрiптейдi.
Адамның
бойындағы
психологиялық көрiнiстердi сипаттауда iскерлiк, суреттеу,
тұқымдық ассоциация, ес, зейiн, қиял, ойлау, ойдан шығару, тiл
т.б. туралы мәселелерге кеңiнен тоқталып, өзiндiк тұжырымдар
бередi.
Ұлы ақынның әдiстемелiк еңбектерi психологиялық жағынан
ерекше көңiл аудартады. Мәселен, оның қазақ мектептерiне оқу
құралдарын қалай жазу керектiгi туралы жазған “Жазылмақ оқу
құралдары hәм мектебiмiз” атты мақаласы 1921 жылы
“Бостандық туы” атты газетiнде басылып шығады. Жарияланған
мақалада оқу құралының зәрулiгi, мектептердiң қажеттiлiгi
жөнiнде сөз қозғалады.
1923 жылы М.Жұмабаевтың “Бастауыш мектепте ана тiлi”
еңбегi жарияланды. Оның бұл еңбегi жан-жақты ойластырылған,
сындарлы жүйемен жазылған. Мұнда сол кездегi тарихи
жағдайдан туатын мiндеттердi қарастырады.
1. Бастауыш мектептiң мiндетi;
2. Еңбек мектебiнiң мiндетi;
3. Төрт жылдық бастауыш мектеп мiндеттерi анықталады.
Ақын-зерттеушi ана тiлiнiң мектепте оқытылуына көңiл
бөлiп, ана тiлi сабағының мақсаты мен мiндеттерiн көрсетiп
бередi. Сондай-ақ, оқытудың сабақтан басқа түрлерiне де
тоқталады.
Мағжан Жұмабаев ескi мектеп сипаты мен жаңа мектептi
салыстырып, оның ерекшелiктерiн сөз етедi. Ескi мектептiң
жағдайын сынай отырып, жаңа мектептiң берерiн де терең
талдайды. Халық ағарту iсiнiң өсiп келе жатқанын, ана тiлiнде
оқыту iсiнiң озық ойдың жемiсi екенiн әңгiмеге өзек етедi.
35
Өзiнiң педагогикалық еңбегiнде ақын оқушы жүрегiне, ең
алдымен, нақты бейне, сурет сала бiлу керек деп кеңес бередi.
Қазақ тiлiндегi педагогикалық терминдердiң жасалуы ақын
Мағжан Жұмабаев еңбектерiнен бастау алатыны тарихи
шындық. Оның “Педагогика” еңбегiне енген “Тiл”, “Тiлдiң адам
өмiрiндегi hәм ұлт өкiлдерiндегi ұсталған орны”, “Баланың тiлi”
атты тақырыпшаларда көтерiлген мәселелердiң маңызы бүгiнгi
күнi де өзiнiң зәрулiгiнен айрылған жоқ. Мағжан Жұмабаевтың
қазақ баласының тәрбиесiне терең мән бергенi, оның
психологиялық аспектiлерiне ғылыми талдау жасауы халықтық
ағартушылық жүйедегi қажеттiлiктерден туындағаны сөзсiз. ХХ
ғасыр басындағы зиялы қауымның жоқтың орнын толтыру үшiн
әртүрлi салада зерттеулер жазуы осының айғағы.
Мағжан Жұмабаевтың ана тiлде оқытудың маңыздылығына
мән беруiнiң де астары терең. Сондықтан оны оқып-бiлудiң
жастар үшiн, ұстаздар үшiн мәнi ерекше.
ЖҮСIПБЕК АЙМАУЫТОВ
Қазақ ойының биiгiн танытатын замана суреткерi Жүсiпбек
Аймауытов тек көркем сөз шеберi ғана емес, қазақ
мектептерiнде ана тiлiн оқытудың жай-жапсарын айтқан,
психологияны оқытудың мәнiсiн көрсеткен ғалым да. Халық
ағарту жүйесiнде ұзақ уақыт еңбек еткен Жүсiпбек Аймауытов
жас ұрпақты халықтық рухта тәрбиелеуге үлкен мән берiп,
баланың жан дүниесiне үңiлу, оның дұрыс өсiп, қанат жаюына
көмек көрсету мәселерiне талдау жасаған. Автордың 1924 жылы
мектеп
мұғалiмдерi
мен
педагогикалық
оқу
орындары
студенттерiне арнап жазған “Тәрбиеге жетекшi”, 1926 жылы
Орынборда жарық көрген “Психология”, Мәскеуде шыққан
“Жан жүйесi және өнер таңдау”, 1929 жылы Қызылордада
басылып шыққан “Сабақтың комплекстiк жүйесiнiң әдiстерi”
атты кiтаптары кезiнде педагогикалық оқу орындарында оқулық
қызметiнде қолданылған. Ал педагогика мен психология
36
ғылымдары терминологиясының ұлттық сипатта қалып-
тасуының бiрден-бiр негiзi, тұғыры болды десек қателеспеймiз.
Жүсiпбек Аймауытов өзiнiң алғашқы қызметтiк қадамын
оқу-ағарту iсiнен бастаған. Кейiнгi шығармашылық, қоғамдық
көзқарасында да халыққа бiлiм-өнер дарыту iсi оның негiзгi
кредосына айналғаны байқалады. ХХ ғасыр басындағы қазақ
зиялыларының негiзгi бағдарламалық тұғыры – қазақ қауымына
қажеттi ең негiзгi нәрсе – бiлiм екенiн халыққа дарыту едi. Осы
бағытта қызмет еткен Ж.Аймауытов та өзiнiң саналы ғұмырын
ұлы iс жолында қызмет етуге арнады. Оның бала кезiнен-ақ бiр
жағы оқи жүрiп, жазғы демалыс айларында ауылға барып бала
оқытуы – тек тұрмыс алға тартқан тауқымет не қажеттiлiк қана
емес, халықтық мақсаттан, ұлт болашағының жарқын болуын
көздеген асыл мұраттардан туған ой болуы керек.
1911 жылы Керекудегi екi класты орыс-қазақ мектебiне түсiп,
одан 1914-1949 жылдар арасында Семейдегi мұғалiмдер
семинариясын
бiтiргеннен
кейiн,
қоғамдық
қызметтерге
араласады, кейiн 1921 жылы Семей губерниялық оқу бөлiмiнiң
меңгерушiсi болып қызметке ауысады. 1926-1929 жылдары
Шымкент педагогикалық техникумының директоры болады.
Оқытушылық қызметке араласып, оның iшкi қиындықтары мен
кезек күттiрмейтiн қажеттiлiктерiн толық бiледi. Сондықтан да
мектептегi тәрбие iсi, оқу, оқыту мәселелерiне арнап көптеген
мақалалар жазады. Әдiстемелiк еңбектерiндегi негiзгi бағыт –
оқыту мен тәрбие iсiнiң тұтастығын, рухани тәрбие мен дене
тәрбиесiнiң бiрлiгiн, адамның өзiн-өзi тәрбиелеу қажеттiлiгi мен
оның жолдарын анықтап беру болған сыңайлы. Қазақстандағы
оқу-тәрбие жұмысымен байсалды шұғылдану барысында, тек
мұғалiмдiк iс-тәжiрибенi жинақтаушы ғана емес, әдiстемелiк
ғылымның теориялық деңгейiн көтеретiн ғалым-педагог
дәрежесiне жеттi.
Автордың 1918 жылы “Абай” журналына жарияланған
“Тәрбие” атты мақаласынан бастап, баланың тәрбиесiне үлкен
мән бередi. Адам баласының өзге жан иелерiнен басты
37
айырмасы оның рухани саналы тәрбие алуынан деген ойды желi
етiп
ұстай
отырып,
мақалада
баланың
кей
ұнамсыз
қылықтарының болуы тәрбиенiң кемшiлiгiнен деген түйiн
жасайды. Жүсiпбек Аймауытов адам табиғатқа ғана тәуелдi
емес, тәрбиеге де тәуелдi деген ой айтады. Әр заманда өмiр
сүрген ұлы тұлғалардың жасаған iс-әрекеттерiн еске ала
отырып, олардың жақсы-жаман қылықтары өздерi алған
тәрбиенiң жемiсiнен болған деген пiкiрi қай кезде де ескiрмесi
анық.
Бiлiктi ағылшын философы, әрi педагогы Дж. Локктың
“Баланың ақылы да, жаны да туғанда таза тақтайдай болып
туады. Таза тақтайға қандай жазу жазса да жазушының еркiнде”
деген сөзiн талдай отырып, ондағы негiзгi көқарасқа
байланысты
өз
ойын
өзгеше
сабақтайды.
Адамда
жаратылысынан әртүрлi мiнез қалыптасып туатынын тiлге тиек
етедi. Мұның өзi ғалым-педагогтың генетика заңын, адам
бойындағы негiзгi қасиеттiң ата-бабадан даритындығын еске
салғаны болуы керек. Сондықтан да тәрбие жеке адамның
ерекшелiгiн
ескере
отырып
орындалуы
керек
деген
тұжырымымен келiспеуге болмайды. Қазiргi кездегi дамыған
тәрбие ғылымының да басты қағидаларының бiрi осындай.
Яғни, мектептегi тәрбие iсi де, оқыту iсi де жеке адамның
ерекшелiктерiн ескере отырып орындалады.
Жүсiпбек Аймауытовтың тағы бiр өзгеше ерекшелiгi қазақ
халқының ғасырлар бойы жасап келе жатқан ақыл-ойына,
даналығына сүйенетiндiгi. Ұяда не көрсең, ұшқанда соны iлерсiң,
сүтпен бiткен мiнез сүйекпен кетедi деген мақалдарды еске
алып, баланың жеке адам болып қалыптасуындағы ата-ананың
маңызды рөлiн көрсетедi.
“Тәрбиешiге Отанның келешегiн тапсыруға болады, өйткенi
ақылды адам көбiнесе, Отанның күзетшiсi, қорғаны” деген ойды
оқу арқылы да Жүсiптек Аймауытұлының озық ойларын
танимыз. Тәрбие iсi – мемлекеттiк iс. Өйткенi бүгiнгi дұрыс
38
тәрбие – болашақтағы жақсы елдiктi танытар азаматтардың
өсетiнiнiң белгiсi деген салмақты тұжырымды танимыз.
Ж.Аймауытов жас ұрпақты тәрбиелеудiң бiр негiзi ретiнде
әдет заңдарын атайды. “Әдет заңы” атты мақаласында әдеттiң,
дәстүрдiң қазақ халқының күнделiктi тiршiлiгiнде алатын
орнын, маңызын айқындайды. “Әдет – бiр сақтаулы қазына” дей
отырып, халық жасаған әдеттердiң тәрбиелiк мәнiне тоқталады.
Ғалымның негiзгi ғылыми еңбектерiнiң бiрi – “Жан жүйесi
және өнер таңдау” деп аталатын зерттеуi. Бұл қазақ
психологиясының
қырын
саралап,
жақсы
әдеттi
қалыптастырудағы психологияның маңызын анықтауға арналған
терең мәндi ғылыми еңбек. Өз кезiндегi жан дүниесiне арналған
тұңғыш еңбек болуымен де аса құнды. “Жан дүниесi” пәнiнiң
негiзiн қалап, оның алғашқы терiм сөздерiн (термин сөздер)
қалыптастырған.
Жүсiпбек Аймауытов қазақ тiлiнiң оқыту әдiстемесiне арнап
ана тiлiн оқытуға, жазу мәселесi мен емле жүйесiне байланысты
бiршама ғылыми мақалалар жариялаған. Ұлттың жазу тiлiн
жетiлдiру, жалпы халықтың сауатын көтеру мәселелерiн
қозғайды. Қазақ баласына хат танытудың өрелi жолы ретiнде
ғалым-жазушы буын әдiсiн қолдайды. Балаға әуелi 2-3 дауысты
дыбысты үйретiп, содан кейiн оған дауыссыз дыбысты қосып,
буын не бiр-екi буыннан тұратын сөздердi құрап, жаздыру,
оқыту әдiсiн ұстану қажеттiгiн дәлелдейдi.
1925 жылы жазылған “Ана тiлiн қалай оқыту керек” атты
көлемдi мақаласы әдiстемелiк жағынан құнды. Мұнда зерттеушi
ұлт мектептерiндегi ана тiлiн оқытудың жүйеленген әдiсi жоғын
тiлге тиек ете отырып, әркiм өз бiлгенiмен тiл үйретiп, сабақ
берiп жүргенiн әдiл сынға алады. Орыс мектептерiнде
қолданылып жүрген оқыту әдiстерi жайында мәлiмет бере
отырып, солардың қазақ мектептерiне қазақ психологиясына
қолайлы келетiн әдiстерiн жүйелi қолдану қажеттiгiн айтады.
Балаларды қысқа әңгiмелер оқытуға төселдiрудiң жолдарын
талдап баяндайды. “Ертегi, әуездiң пернелi, кестелi сөзiн тастап,
39
баланың өз сөзiмен қайта айтқызуға болмайды. Олардың
маңызы – қиялға әсер берiп, шарықтауында. Сезiмге әсер берiп,
көңiлдi ұйытқытуында”, – деп жазады автор. Жас балаға газет
оқыту мен көркем сөз оқытудың бiр емес екенiне назар аудара
отырып, сөздiң мәнiн өзгертпей, маңызын, көркемдiгiн
жоғалтпай айтуға тәрбиелеу қажеттiгiн шегелей айтады.
Жүсiпбек Аймауытов қазақ тiлiн оқыту әдiстемесiнiң
көптеген теориялық мәселелерiн, адам жанының тәрбиесiнiң
басты құралы ретiндегi ана тiлiн оқытудың маңызын көрсеткен.
Ғалым-педагогтың жазған әдiстемелiк ғылыми еңбектерiнiң
қазiргi таңда да маңызы мол.
СЕЙIЛ ЖИЕНБАЕВ
Ахмет Байтұрсынұлы салған iзбен қазақ тiлiн оқытудың
әдiстемелiк
негiздерiн
зерделеу
саласында
Т.Шонанов,
Ш.Х.Сарыбаев, С.Жиенбаев, Ғ.Бегалиев сынды ғалымдар еңбек
еттi. Бұлар А.Байтұрсынұлынан кейiнгi әдiскер ғалымдардың
алғашқы шоғыры едi. “Әдiстеме” деп аталатын ғылымның
бастауында тұрған бұл ғалымдардың еңбектерi кеңiнен
зерделеудi, уақыт пен заман ұстанған саясат астарындағы қиын
кездiң өзiнде тiл туралы толғамды ой айта алғандығын байыптап
салмақтауды қажет етедi. Бұл кезең сондай-ақ, жазу
таңбаларының үздiксiз ауысып жатуымен де ерекшеленедi.
Тiл бiлiмiнiң көптеген теориялық мәселелерiнiң басы ашық
болмай тұрған, ғылымның жас кезiнiң өзiнде қазақ тiлiнiң
мектепте дұрыс бағытта оқытылуына барынша күш-қайрат
жұмсап, оның әуелгi оқу құралдары мен оқулықтарын,
бағдарламаларын
жасап,
кейбiр
теориялық
мәселелерде
толғамды да салиқалы ой айта алған ғалымдардың еңбегiн өз
дәрежесiнде бағалау орынды болмақ деп есептеймiз.
Қазақ тiлiн оқытудың әдiстемесi пәнiнiң арнайы сала ретiнде
қалыптасуына үлес қосқан ғалымдардың бiрi – Сейiл Жиенбаев.
Ол 1896 жылы Орынбор облысының Бөрте ауданында 1-мамыр
40
күнi дүниеге келiп, 1945 жылы қайтыс болған. 1910-1912
жылдары екi жылдық Бөрте училищесiн, 1928 жылы Абай
атындағы Қазақ мемлекеттiк педагогикалық институтын
бiтiрген. 1916-1922 жылдары Орынборда, Шымкентте мұғалiм
болып қызмет iстейдi. 1931-1935, сондай-ақ, 1937-1939
жылдары
Алматы
қаласындағы
Ауыл
шаруашылық
институтында оқытушы болады.
С.Жиенбаев қазақ тiлiн оқыту әдiстемесiне байланысты
“Бастауыш мектептегi қазақ тiлiнiң әдiсi”, “Үлкендерге хат
таныту методикасы”, “Үлкендерге ана тiлiн оқыту методикасы”,
“Бастауыш мектепте кiтап оқыту методикасы”, “Қазақ тiлiнiң
методикасы”, “Грамматикалық
таблицалар”
т.б.
сияқты
еңбектер жазған.
Пәндi оқыту әдiстемесiне байланысты еңбектерiнiң негiзгi
ой-толғамдары автордың 1946 жылы жарық көрген “Қазақ тiлi
методикасы” атты еңбегiнде баяндалады. Грамматиканы
оқытудың жалпы әдiстерiн талдауды мақсат еткен бұл еңбек
қазақ тiлiнiң грамматикалық жүйесiн оқытуды ғылыми негiзде
талдаған алғашқы еңбектердiң бiрi едi. Оқытудың жалпы
әдiстерiн, негiзгi ұстанымдарын көрсете отырып, оны нақты
материалдар негiзiнде түсiндiредi.
Сабақты мазмұндап шығу бар да, сол мазмұндаған нәрсенi
оқушы миына тоқытып, меңгерту бар екенiн айта келiп,
мынадай
мысалдар
арқылы
ойын
сабақтайды.
Кезектi
тақырыптардың бiрi ретiнде септiк жалғауын алып, оның жетi
түрлi септiктен тұратынын, олардың грамматикалық тұлғаларын
айтып өтумен iс бiтпейдi дейдi ғалым-әдiскер. Сабақты бұлайша
мазмұндау автордың пiкiрiнше, тек догматикалық әдiс
қолданғандық. Оқушы септiк жалғаудың мәнiн терең түсiну
үшiн, ең алдымен, оның қызметiн дұрыс бағамдағаны дұрыс.
Септiк жалғауының негiзгi атқаратын қызметi – синтаксистiк
қызмет. Екi сөздi бiр-бiрiмен жалғастырып айту кезiнде ғана
жалғау керек болады, ал сөздердiң басын қосып, құрастыру –
сөйлем жасау болып табылады дей келiп, септiк жалғауының
41
осындай синтаксистiк мәнiн түсiндiру арқылы, мағынасын
айқындауға болар едi деген келелi ой айтады.
Тек септiк жалғауды оқытудың жайын баяндауының өзiнде
автор көптеген теориялық мәселелердiң байыбына баланың
ойын қалай жетелеу қажеттiгiн алға тартады. “Бұл мәселенiң өзi
(септеу жалғаулардың синтаксистiк қызметi жөнiндегi мәселе)
соншалық
жалаң
мәселе
емес.
Алдымен
морфология
құбылысының синтаксистiк мәнi бар дегеннiң өзiн толық ұғу
үшiн адамның грамматикалық ой-өрiсi белгiлi бiр дәрежеге
жеткен болу керек. Сондықтан жалғаулардың мұндай қызметiн
мысалмен көрсетiп, тек қысқаша ұғым берiп алу керек”,- ойын
түйiндейдi (1946, 9-бет). Жалғаулардың да өзiндiк мағынасы бар
екенiн балаға түсiндiру үшiн, оларды алып тастап немесе орнын
өзге жалғаумен алмастырып қарауға болар едi. Онда мүлде
сөйлем шықпайды, яки мағынасы өзгередi.
С.Жиенбаев еңбегiнде кез келген тiлдiк деректi талдау
барысында, оған қандай әдiстi, қандай ұстанымды қолдану
қажеттiгiн талдап көрсетедi. Жаңа сабақты өту барысында, оны
бекiту үстiнде байқау, тексеру тәсiлiн пайдалануды ұсынады.
Тексеру жұмысын оқытушы бiр өзi ғана жүргiзбейдi, оқушылар
да белсене қатынасып, олар да бiрге ойланып отырады деп
бағамдайды. Өздерi бiрге тексерiсiп, бiрге талдаған соң, сабақты
ұғыну деңгейi де жоғары болатыны сөзсiз. Байқау әдiсiн
қолданғанда негiзгi басқарушы мұғалiмнiң өзi болуы шарт.
Жаңа сабақтың басты ғылыми-теориялық мәселелерiн баланың
мойнына салуға болмайды. Тиiстi тiлдiк деректердi талдау тек
мұғалiмнiң басшылығымен орындалғаны дұрыс. Егер осы
талдау барысында шығатын қорытынды мұғалiмнiң өзi айтпай-
ақ байқалып тұратын болса, онда сабақ өзiнiң мақсатына
жеткенi саналады.
Автор пәндi оқытудың әдiстемелiк ұстанымдары тек сабақ
жүргiзгенде ғана емес, грамматикалық оқулықтар мен оқу
құралдарының да құрылысына әсерiн, ықпалын тигiзiп, оның
жалпы барысында сақталып отырылуы қажет деген ой айтады.
42
“Грамматика кiтабының құрылу принциптерi” атты бөлiмiнде
мектеп оқулықтарын жазуда бiрыңғай ғылыми ұстанымдарды
ғана сақтамай, әдiстемелiк ұстанымдарды да жүйелi түрде
басшылыққа алып отыру қажеттiгiн анықтап айтады. Қазақ
мектебiнiң тарихында ана тiлiнiң әдiстемесiнен жаңадан жол
алып, жүйе түзеген теорияшыл педагогтар бола қойған жоқ дей
келiп, ғалым алғашқы грамматиканың өзi ХХ ғасырда шықты
деп, “Тiл құралды” көрсетедi. Авторын атап айтпаса да, бұл
Ахмет Байтұрсынұлының еңбегi екенiн көзi қарақты азамат
танитыны түсiнiктi. Әңгiме – С.Жиенбаевтың 1946 жылдары,
яғни соғыстан соңғы қиын кезеңдерде, екiншi зоболаңның
(репрессия) алдында, қорықпай Ахмет Байтұрсынұлының
еңбегiне сiлтеме жасай алу ерлiгi. Зерттеу еңбегiне сiлтеме
жасамақ түгiлi, атын атау мүмкiн болмай қалған тұста,
С.Жиенбаев былай деп жазады: «Тiл құрал» кiтабының сол
кездегi ойлау принципiнiң де, онымен қатар тұлғалық бағыттың
да элементтерi барлығын көремiз”. Осылайша зерттеушi Ахмет
Байтұрсынұлы жасаған кей анықтамалар мен ұстанымдарға
талдау жасайды. Оның негiзгi сүйенгенi логикалық принцип
деген тоқтамға келедi. Еңбектегi талдаулардан С.Жиенбаевтың
Ахмет Байтұрсынұлы еңбегiмен жақсы таныстығы, одан
мүмкiндiгiнше мол мағлұмат бере кетудi мақсат еткенi анық
байқалады.
Грамматикалық категорияның жай-мәнiсiн түгел меңгерiп
алу үшiн дағды керек деп есептейдi әдiскер-ғалым. Ал дағды
алу үшiн оған көп жаттығулар қажет, категорияның түрлi-түрлi
тұлғаларын ажыратып көру керек. Бiрақ терең бiлiм құр
жаттығумен де келмейдi деген пайымдаулар жасап отырады.
С.Жиенбаев
еңбегiнде
оқушыларға
грамматикалық
категорияны танытудың маңыздылығын атап көрсетедi. Әрине
адам баласы өзiнiң ана тiлiн грамматиканы оқымаса да бiледi,
бiрақ тiлдiң құбылыстарын, оның iшкi даму заңдылықтарын
терең түсiну үшiн тiлдегi негiзгi категориялармен таныс болу
қажеттiгiн
жақсы
атап
өтедi.
Еуропа
оқымыстысы
43
О.Есперсеннiң
зерттеулерiне
сүйене
отырып,
жасаған
талдаулары терең де мазмұнды. Тiптi кейiнгi зерттеулерде
кездесе бермейтiн терең теориялық толғамдар бар. Айталық,
сөздiң мәнiсiн барлағанда, автор оны тек дыбыстан тұратын
бiрлiк ретiнде ғана қарастырмай, ұғымды таңбалаушы ретiнде
бағалайды. Балаларға анықтама үйретiп, жаттатып шаршаудың
қажетсiздiгiн мұғалiмдерге жете түсiндiру шарт деген тұжырым
айтады.
“Тұлғашыл бағыттағы оқымыстылар категорияның сыртқы
тұлға жағына айрықша көңiл бөлiп, мағына мен мазмұн жағын
көп елемеген. Шынында, грамматиканы оқытқанда сөздiң
семантикалық белгiсiне зор мән беруiмiз керек. Әрi тұлғасын,
әрi мазмұнын айырғанда ғана мәселе ұғымды болмақ” – деген
көреген ойды С.Жиенбаев еңбегiнен табамыз.
Тiлдегi құбылыстың тұлғасын көрсетiп, мағынасын ұқтыру –
үйретудiң негiзгi әдiсi. Оқытушының айтып тұрғанының
барлығын бiрдей бала түсiнбеуi мүмкiн. Бұдан шығар жол –
әртүрлi жеңiл мысалдар мен көрнекiлiктi дұрыс қолдана бiлу,–
деп жазады ғалым-әдiскер. Грамматикалық категорияны
түсiндiрудiң қалыпты жолы – сұрақ қою арқылы ұғындыру екенi
де талданып жазылған.
Оқыту тәжiрибесiнде құбылыстарды өзара салыстырып, сол
арқылы олардың ұқсастығы мен айырмашылығын айқынырақ
көрсетуге болатыны белгiлi. С.Жиенбаев салыстыру әдiсiн қазақ
тiлiн зерттеуге, оқытуға қолдануға болатынын айтып, нақты
мысалдармен түсiндiре дәлелдейдi. Бұл әдiстiң пайдасы белгiлi
бiр деректердi салыстырып, оның айырмасын не ұқсастығын
айыру баланы ынталандырады. Екiншiден, бала себеп пен тұлға,
мағына дегендердi көп тексередi. Соның арқасында талданылып
отырған екi категорияның өзiн меңгерiп алады деп ойын
түйiндейдi ғалым.
С.Жиенбаев еңбегiнiң маңызды қыры сөздiң ұғымдық,
мағыналық жағынан тексерiлуi болса керек. Өзiнiң көп
замандастарынан ерекше, зерттеушi тiлдiң құрылысын ғана
44
емес, оның мағыналық құрылымын, ұғымдық сипатын
айқындауға талаптанған. Батыстық семантикалық үлгiде
жазылған
ғылыми
зерттеулердi
көп
оқып,
зерделегенi
байқалады. Автордың О.Есперсенге, Н.Я.Маррға сiлтеме
жасауы – оның зерттеулерiнiң негiзгi бағыты мағыналық жүйе,
функциональдық құрылым екенiн аңғартады.
Қазақ тiлiнде сөз таптарын ажырату орыс тiлiнен анағұрлым
қиын дейдi ғалым. Олай болуының себебi қазақ тiлiнде тұлғасы
бiрдей, тек мағынасына қарап айырылатын сөздер бар. Шығу
тегi жағынан тектес түбiрлер болып саналатын есiм-етiстiк
жұптарының көп мағыналылықтан жiктелiп шығатыны белгiлi
жағдай. Қазiргi тiлдiң синхрондық сипатында бұл сөздер әр
түрлi мағыналарға ие. Сөздердiң арнайы мағынасы мен олардың
қай сөз табына жататындығын, қызметiн айқындайтын –
контекст, мәтiн. Зерттеушi осындай мағынасы сөйлем iшiнде
айқындалатын лексикалық бiрлiктердiң мағынасын салыстыру
әдiсi арқылы көрсету дұрыс деп пайымдайды. Тек қана түбiр
сөздердiң мағыналары емес, кейде негiздердiң мағыналарын
айқындауда да қиыншылық болатыны зерттеуде аталып өтiледi.
Олардың iшкi семантикалық мәнiнiң тек контексте ашылатыны
нақты мысалдар келтiре отырып, балаларға жеткiзудiң кей әдiс-
тәсiлдерiне тоқталады. Ғалымның негiзгi ұсынар тәсiлi –
мысалдарды салыстырып беру арқылы олардың мағыналық
ерекшелiгiне оқушының көзiн жеткiзу.
Қазақ
тiлi
оқыту
әдiстемесiнiң
негiзгi
көкейтестi
мәселелерiне үн қосып, оның дамуына үлкен үлес қосқан ғалым
С.Жиенбаевтың еңбектерi өзiнiң өзектiлiгiн күнi бүгiн де
жоғалтқан жоқ. Оның семантикалық бағыттағы ойлары мен
тұжырымдары, оқушыны ойлантуға жетелейтiн сабақ үлгiлерi,
ұғымдық, мәндiк талдаулары болашақ оқытушылар мен
зерттеушiлерге бағыт көрсете берерi сөзсiз.
1936 жылы орта мектептiң V-VI сыныптарына арналған
Сейiл Жиенбаевтiң “Грамматика талдауыш”, “Қазақ тiлi
45
әдiстемесi”, “Грамматикалық таблицалар” тағы басқа еңбектерi
жарық көрдi.
Бұл аты аталған еңбектердiң қазақ тiлiн оқыту әдiстемесiнде
алатын
орны
ерекше.
Онда
қазақ
тiлi
әдiстемесiнiң
педагогикалық негiздерi, жазу жұмыстары, талдау үлгiлерi,
грамматиканы оқыту, кiтап оқу әдiстемесi сияқты мәселелерге
тоқтаумен бiрге, “мұғалiм сабақты берудi” көрсетiп бергенiнен
айнытпай орындауға мiндеттi емес, өз бiлгенiнше түрлi әдiс
қолдануға ерiктi әдiстеме рецепт емес, әкiмшiлiк нұсқау да емес,
тек педагогикалық кеңес, жол-жоба”, – деп әдiстеменiң көптеген
мәселелерiне тоқталды, ол қазiрде де мәнiн жойған жоқ.
С. Жиенбаев туралы, оның әдістеме ғылымын дамытудағы
орны мен өзіндік қолтаңбасы туралы кезінде И.Қ. Ұйықбаев
“Қазақ тілі методикасының библиографиялық көрсеткіші” атты
шағын жұмысында көптеген құнды мәліметтер келтірген. Осы
жұмыста С. Жиенбаевтың қаламынан шыққан 95 еңбектің аты
аталады. Мұның ішінде таза педагогика мен әдістемеге арналған
еңбегінің саны -29. Бұлардың ішінде “Лекции по педагогике для
заочников вуза и педучилища” (1930), “Методика родного языка
в НШ” (1934), “Методические материалы для учителей НШ”
(1935), Грамматика талдауы “Ауыл мұғалімі”(1936), “Бастауыш
мектепте кітап оқыту методикасы” (1939), Грамматикалық
категорияларды
таныту
“Халық
мұғалімі” (1950,
№5),
“Үлкендерге хат таныту методикасы” (1936), “Қазақ тілі
методикасы” (1941) сияқты еңбектерінің мәні үлкен.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: ШАМҒАЛИ САРЫБАЕВ - Салқынбай А. Б. Көккөзова М. Б

text:
ШАМҒАЛИ САРЫБАЕВ
Шамғали Сарыбаев – ХХ ғасырдың 20 жылдарында
А.Байтұрсынұлы бастаған қазақ тiл бiлiмi корифейлерiнiң iзiн
баса келген ғалымдардың бiрi.
Ш.Х.Сарыбаев 1893 жылы, наурыз айының 11-күнi Батыс
Қазақстан облысының Орда ауданына қарасты Қарашағыл
деген мекенде дүниеге келген. Жастайынан еңбекке араласады.
46
1913 жылы Шамғали Орынбордағы мұғалiмдер даярлайтын
Құсайния татар мектебiне оқуға қабылданады. Сонда өздiгiнен
орыс тiлiн үйренiп, татар әдебиетiн бiлiп шығады. Мектептi
1916 жылы бiтiрiп, Қазалы қаласына келiп бала оқытумен
айналысады.
1918 жылы Шымкентте уездiк халық ағарту мекемесiне
басшылық
жасайды.
Кеңес
өкiметi
орнаған
жылдары
Ташкенттегi Педагогика институтында қазақ тiлi пәнiнен
оқытушылық қызметте болады. Өз заманының зиялы азаматы
ретiнде Ш.Х. Сарыбаев өзiнiң мұғалiмдiк тәжiрибелерiнен
түйген келелi ойларын сол кездегi “Жаңа мектеп”, “Еңбекшi
қазақ”, “Еңбек” т.б. сияқты баспасөз беттерiнде жариялап
отырады. Оның “Сауатсыздықпен күресу жолдары”, “Тiл
құралды оқытудағы тәжiрибелер”, “Қазақ мектептерiндегi орыс
тiлiн оқыту жайы“ тәрiздi мақалалары жарияланады.
Ұстаз-ғалым елдi сауаттандыру үшiн қазақ тiлiнiң қадiрiн
арттыру қажеттiлiгiне ерекше назар аударады.
Шамғали Сарыбаев 1923-34 жылдары Ташкентте Орта Азия
коммунистiк университетiнде ұстаздық қызмет атқарады. Ал
1934 жылы Қазақстанға қайтып оралып, Алматыдағы сол кездегi
Журналистика институтында 1937-жылға дейiн дәрiс бередi.
Жоғары оқу орындарында қызмет еткен жылдары оның
қаламынан қазақ тiлi мен оның оқыту әдiстемесiнiң әртүрлi
мәселелерiне байланысты ғылыми мақалалары жазылып,
жарияланады. Ғалым кейiн 1954 жылға дейiн Абай атындағы
КазПИ-де қызмет iстейдi.
Ш.Сарыбаевтың алғашқы еңбектерiнiң бiрi Е.Қожантаев пен
Е.Табынбаевпен бiрiгiп жазған “Үлкендер үшiн әлiппе” 1921
жылы Ташкент қаласында жарыққа шығады. ХХ ғасырдың 20-
жылдарындағы сауат ашу науқаны басталған тұста бұл
әлiппенiң қазақ жастарының сауатын ашудағы маңызы ерекше
болған. Кейiн 1931 жылы Ташкент қаласында қазақтың мақал-
мәтелдерiн жинап бастыруда үлкен еңбек еткен ақын Ө. Тұр-
манжановпен бiрге “Бiрiншi басқыш мектепке арналған әлiппе
47
кiтабы”, 1932 жылы Қ.Оспанұлымен бiрге “Екпiндi күш. 1-класс
үшiн әлiппе кiтабы”, 1933 жылы А .Әлiбайұлы, М. Долайұлымен
бiрге жазған “Ана тiлi /бастауыш политехника мектептерiнiң 3-4
кластары үшiн/” атты оқу құралдары басылады.
Осылайша мектепке оқулық жазу сияқты жауапты да күрделi
iстердi iстеу қажеттiлiгi туып тұрған заманда, соның үдесiнен
шығуды көздеп, ғылымдағы негiзгi тырнақ алды туындыларын
арнаған ғалым кейiн iргелi ғылыми мәселелермен де
айналысады.
Қазақстанға келгеннен кейiн ғалым қаламынан туған
“Түрлiше жазылатын бiр мәндi сөздер туралы”, “Емле
жүйелерi”, “Сызықшаның бастауыш пен басқа мүшелер
арасында жазылатын орындары”, “Грамматикалық мағына деген
не?”, “Табыс жалғауының тасалануы” т.б. сияқты тiл бiлiмiнiң
өз кезеңiндегi өзектi мәселелерiне арналған ғылыми мақалалары
жарыққа шыға бастайды.
А.Байтұрсынұлының “Тiл танытқышынан” сусындап өскен
бұл кездегi ғалымдар түркi тiл бiлiмi үшiн ең маңызды
саналатын күрделi теориялық мәселелердi көтере алғандығымен
де ерекшеленсе керек. Айталық, автор қаламынан шыққан
“Грамматикалық мағына деген не?”, “Төрт етiстiк (отыр, тұр,
жатыр,
жүр)”, “Қосылып
жазылмайтын
сөздер”
атты
мақалалардың көтерген жүгi жеңiл емес едi.
1920-1940 жылдар мектеп iсi үшiн, жалпы ағарту саласы
үшiн аса ауыр жылдар болғанын атап өту парыз. Бұл заман
салған ауыртпалықтармен қатар, жазу таңбасының қайта-қайта
өзгеруiмен де байланысты болды. Ахмет Байтұрсынұлының
реформаланған әлiппесiмен сауатын ашып қалған қазақ
жастарына аз жылдың iшiнде латын қарiпiн, одан да көп ұзамай
Кирилл жазуын меңгеру қажеттiлiгi туындады. Осы ретте
мектепке арнап оқулық, оқу құралдарын жазу, емленi реттеу,
оның негiзгi принциптерiн белгiлеу сияқты күрделi мәселелер
ғалымдар алдында тұрған келелi мiндеттер болды. Ш.Х. Сарыбаев
та мұндай күрделi мәселелерден шет қала алмады. “Емле
48
жүйелерi”, “Ы, i-нiң жазылуы туралы, “Қосымшалардың
өзгеруiндегi қайшылық” т.б. сияқты мақалаларын ғалым осы
мәселеге арнаған.
Ғалым 1944 жылы “Орыс мектептерiнде қазақ тiлiн оқыту
методикасы”
атты
тақырыпта
кандидаттық
диссертация
қорғайды. Бұл жұмыс қазақ тiлiн оқыту әдiстемесiнен арнайы
қорғалған тұңғыш ғылыми жұмыс едi. Кейiннен “Жоғары
мектептер программаларын“ (Т.Қордабаевпен бiрге), “Қазақ тiлi
методикасының программасын” жазады.
Жоғары оқу орындарында қызмет етiп жүрген жылдарда
әдiстемелiк негiздегi өзiнiң негiзгi туындыларын жазады. “Қазақ
тiлi методикасының кейбiр мәселелерi” атты еңбегi соның куәсi.
1956 жылы Шамғали Сарыбаевтың “Қазақ тiлi әдiстемесiнi?
кейбiр мәселелерi” деген кiтабы шықты. Бұл еңбектің қазақ
тілінің әдістемесін дамытуда өзіндік үлесі болғаны анық.
Ш.Сарыбаевтың негізгі ғылыми-әдістемелік еңбектері:
Үлкендер үшін әліппе. Таш., 1921. (авт.бірі).
Жаздырып үйретудің әдістері. Таш., 1952.
Түрліше жазылатын бір мәнді сөздер туралы. “С.Қ.”, 1935. 14
январь, № 12
Қазақ сөйлемінде үтірдің жазылатын орындары. // “Тіл
мәселелері”. Алматы, 1936.
Бұл не деген бақыт тіл! “Ауыл мұғалімі” 1936. №7. 28-35 бб.
Үйірлі мүше және оны оқытудың методикасы. “Қазақ
мұғалімі” 1955. №5.
Грамматикалық тақырыптарды оқытқанда, орфографияны
қатыстырып отырудың жолдары. “Халық мұғалімі”, 1953 №1.
ҒАЛИ БЕГАЛИЕВ
Әдiстеме ғылымының дамуына өзiндiк үлес қосқан
ғалымдардың бiрi – Ғали Бегалиев.
49
Ғали Бегалиев 1887 жылы Батыс Қазақстан облысы,
Казталов ауданында дүниеге келген. 1907 жылы Қазандағы
Мұхамедия медресесiнде оқиды. 1907-1909 жылдары Торғай
облысында мұғалiмдiк қызметте болады. 1910-1912 жылдары
Орынборда орысша курсты бiтiрiп, Батыс Қазақстан облысының
Ақбұлақ стансасындағы қазақ мектебiнде мұғалiм болып жұмыс
iстейдi.
1918
жылы
Орал
қаласында
бiрыңғай
еңбек
мектептерiне мұғалiмдер даярлайтын курс ұйымдастыруға
қатысып, онда негiзгi пәндерден дәрiстер оқиды. 1922-1924
жылдары Орда қаласындағы педагогикалық техникумда
мұғалiмдiк қызметте болады. Ал 1924-1930 жылдары Орал
қаласындағы “Қызыл Ту” газетiнде, Алматыдағы “Еңбекшi
қазақ” газеттерiнде iстейдi. Осы жылдары КазПИ-де қазақ
тiлiнен және қазақ тiлiнiң оқыту әдiстемесi пәндерiнен сабақ
бередi. Қазақ ССР оқу министрлiгiнде инспектор болып жұмыс
та iстейдi. 1931-1933 жылдары ол Мәскеудiң әдiскер-тiлшiлер
даярлайтын педагогикалық ғылыми зерттеу институтының
аспирантурасында оқып, филология ғылымының кандидаты
атағын алады.
Ғали Бегалиевтiң әдiстеме жөнiндегi алғашқы мақалалары
1930 жылдары жарық көредi де, онда негiзiнен өзi жақсы
меңгерген бастауыш мектептердегi қазақ тiлiн оқытудың қыр-
сырын ашуға талаптанады. Ауыл мектептерiнде сабақ берiп
жүрген мұғалiм-ұстаздарға көмек болатын әдiстемелiк кеңестер
жазады. Әдiскер-ғалымның “Бастауыш мектептегi қазақ тiлiнiң
методикасы” (1940), “Әрiп, дыбыс, буын”, “Бастауыш мектепке
бiрнеше класты бiр уақытта оқыту туралы” (1950), “Грамматика
таблицаларына нұсқау. Қазақ мектептерiнiң 4 класы үшiн
мұғалiмдерге көмекшi құрал” (1959) сияқты әдiстемелiк
еңбектерiнiң өз кезеңiндегi қазақ тiлiн оқыту жүйесi үшiн
маңызы зор болғанын атап өту қажет.
Өзге де замандас қаламдастары сияқты Ғ.Бегалиев қазақ
мектептерiнде орыс тiлiн оқыту мәселесiне, алфавиттiк жүйе
мен емлеге байланысты өз пiкiрiн бiлдiрiп отырған. Әдiскер
50
ғалымның “Бастауыш мектепте қазақ тiлiнiң методикасының
мәселелерi“ мен “Бастауыш мектепте бiрнеше класты бiр
уақытта оқыту туралы” деген еңбектерi 1950 жылы жарық
көредi. Бастауыш мектеп пен орта мектептерде қазақ тiлi
сабағын оқытудың тиiмдi жолдарын ұсынып, құнды ойлар
айтады. Бастауыш мектептерде қазақ тiлi бойынша өтiлетiн әр
сабақтың әдiстемесiн жасап, әрбiр тақырыпты қалай оқыту, әдiс-
тәсiлдi қалай дұрыс қолданудың өзi дұрыс деп таныған жолдары
мен тәсiлдерiн ұсынады. Сабақтың өту процесiн терең
меңгерген ғалым тақырыпты оқыту барысында мұғалiмнiң
алдынан шығатын қиындықтарды алдын-ала шамалап, одан
шығудың жолдарын да көрсетiп бередi.
Әдiстемелiк еңбектерiнде бастауыш сыныпта өтiлетiн негiзгi
тақырыптарды қарапайым да терең талдай отырып, мұғалiм
ұстануға
тиiстi
негiзгi
тәсiлдердi
белгiлеп
бередi.
Грамматикалық жеке тақырыптарды оқытудың әдiстемесiн
жасайды. Әрбiр жеке тақырыптың әдiстемесiн жазудағы
мақсатын ғалымның өзi былайша түсiндiредi: “Бұлайша
жазуымыздың себебi мектеп мұғалiмдерi тiлден өткiзетiн
сабақтарға оқулық бойынша әзiрленгенде, сол сабақты оқыту
методикасына да қоса әзiрленсiн дегендiк. Тiл мұғалiмi әрi
грамматикалық тақырыпты, әрi оны оқытудың методикасын бiр
уақытта әзiрлесе, оқыту жұмысы сапалы болып шықпақ”
(Бегалиев Ғ. “Бастауыш мектепте қазақ тiлiнiң методикасы”
Алматы, 1940, 57-бет).
Ғ. Бегалиев есiмi қазақ тiлiн оқыту әдiстемесi пәнiнiң
дамуына, әсiресе бастауыш мектептердегi қазақ тiлiн оқытудың
сапалы өтуiне өз үлесiн қосқан әдiскер ғалым ретiнде банылады.
Ғ.Бегалиевтің негізгі ғылыми-әдістемелік еңбектері:
Бастауыш мектепте қазақ тілінің методикасы. Алматы, 1940.
Құрмалас сөйлем. Алматы, 1941.
51
Қазақ тілінің грамматикасы. Педучилище оқушылары мен
бастауыш мектептердің мұғалімдеріне арналған оқу құралы.
Алматы, 1944.
Әріп, дыбыс, буын. Алматы, 1935.
Қазақ тілі грамматикасы. ІІ бөлім. Синтаксис. Орта мектептің
6-7 кластарына арналған оқу құралы. Алматы, 1948.
Бастауыш мектепте қазақ тілі методикасының мәселелері.
Алматы. 1950.
Қазақ тілі. Орыс мектептерінің 5-7 кластарында оқитын қазақ
оқушыларына арналған оқулық. Алматы, 1957.
ИМАНБЕК ҰЙЫҚБАЕВ
Қазақ тiлiн оқыту әдiстемесi ғылымының негiзiн салушылар
А.Байтұрсынұлы, С.Жиенбаев, Ш.Х.Сарыбаев, Ғ.Бегалиев,
Х.Басымовтардың iзiмен оқыту iсiнiң қыр-сырын терең
меңгерiп, ендi оның тек жалпы бағыттарын ғана емес, тiл
бiлiмiнiң белгiлi саласы бойынша теориялық бiлiм мен
тәжiрибелiк дағдыны беру мақсатында зерттеулерiн жазған
ғалымдар легi жалғасын тапты. Әдiстеме ғылымының пән
ретiнде дамуына үлес қосқан И.Ұйықбаев, Х.Арғынов,
Ы.Маманов, Ж. Шәкенов, Б.Кәтембаева т.б. сынды ғалымдар
әдiстеме ғылымын теориялық тұрғыдан байытты.
Ұйықбаев Иманбай Қабышұлы 1922 жылы Павлодар облысы,
Қашыр ауданында туған. 1948 жылы ҚазПИ-дi бiтiрiп, 1952
жылы аспирантураны тәмамдайды. 1952-1954 жылдары осы
институттың оқытушысы болып қызмет iстейдi де, 1954-1970
жылдары Ы.Алтынсарин атындағы педагогикалық ғылыми-
зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер болып жұмыс
iстейдi. 1954 жылы “Қазiргi қазақ тiлiндегi етiстiктердiң
көрiнiстерi”
атты
тақырыпта
кандидаттық
диссертация
қорғайды. Автордың “Мектепте қазақ тiлiн оқыту мәселелерi”,
“Қазақ тiлi методикасының очерктерi” әдiстемелiк еңбектерi мен
орта мектептiң 8, 9 сыныптарына арналған оқулықтары бар.
52
Әдiскер-ғалымның еңбектерiнде әр сөздiң ұғымы мен
мағынасын оқушыларға түсiндiрудiң қыры мен сыры ашылады.
Мектеп грамматикаларында сөздердiң мағыналары олардың
лексика-семантикалық сипаты арқылы емес, грамматикалық
жүйедегi қай сөз табына жататынына байланысты анықталады.
И.Ұйықбаев еңбектерiнде де негiзгi мәселелер осы құрылымдық
бағытта жазылды. Сондықтан да автор былай деп ой түйiндейдi:
“Сөз таптарының морфологиялық белгiсi – әр сөз табының сөз
тудыру тәсiлi мен түрленуiне, ол формалардың грамматикалық
ерекшелiгiне қатысты” (Мектепте қазақ тiлiн оқыту мәселелерi,
Алматы, 1957).
Автор мектеп мұғалiмдерiнiң бағдарламаны қалай жасауға
болатынын, оны пайдаланудың жолдарын саралап көрсетедi. 3,
4, 5 сыныптарда сөз табына қатысты мәселенi балаға жеткiзудiң
жолдарын анықтайды. Есiм және етiстiк сөз таптарын мектепте
қалай өтуге болатынын жiктеп талдайды. Әрбiр сабақтың
өзiндiк ерекшелiгiне, теориялық бiлiмдi меңгертуде жаттығудың
маңызды орны бар екенiне жақсы тоқталады. Бастауыш
сыныптарда қазақ тiлiн оқыту барысында түсiндiрмелi
диктанттар мен бақылау диктанттарын жиi алып отыру
қажеттiгiн ескертедi.
Әдiскер-ғалым бастауыш мектептерде грамматикалық талдау
жұмыстарын жүргiзуге де ерекше көңiл бөледi. Мұның өзi
балалардың сауаттылығын күшейтуге көмектеседi деп ой
түйiндейдi.
Грамматикалық талдау грамматика мен емленi меңгеруге
көмекшi құрал болатындықтан, оны өтiлген тақырыпқа сәйкес
үнемi жүргiзiп отыру қажет. Грамматикалық талдау үшiн
алынған сөйлемдер жеңiл, түсiнiктi болуы керек деп жазады.
Лексика саласын оқыту да оқушылардың тiлiн дамытуға мол
мүмкiндiк барын айта келiп, автор синоним, антоним, омоним,
термин сөздер, көнерген сөздердi т.б. оқытуда иек артуға
болатын негiзгi тәсiлдер мен жолдарды көрсетiп бередi.
53
И.Ұйықбаев
диктанттың
түсiндiрмелi,
терме,
өздiк,
шығармашылық, сөздiк және бақылау сияқты түрлерiн ұсынған.
И.Ұйықбаев құрастырған “Қазақ тілі методикасының
библиографиялық көрсеткіші” атты еңбектің де әдістеме
ғылымы үшін берері мол. Құрастырушы бұл шағын кітапшада
Қ. Басымов, С. Жиенбаев, Ш.Х. Сарыбаевтардың өмірі мен
шығармашылық жолы туралы құнды деректер бере отырып,
олардың шығарған, жазған зерттеу жұмыстарының тізбесін
берген. Автордың көрсетілген үш ғалым жөнінде айтқан
пікірлері аса құнды.
Мұның
өзінің
кейінгі
ғылыми
ізденіспен
жүрген
ізденушілерге тигізер пайдасы орасан.
Сонымен
қазақ
тiлiн
оқыту
әдiстемесi
тарихында
И.Ұйықбаев есiмiнiң де өзiндiк орны бар. Автордың қаламынан
шыққан қазақ тiлiн оқыту жүйесiне байланысты еңбектердiң
маңызы күнi бүгiн де жойылған жоқ.
И. Ұйықбаевтың негізгі ғылыми-әдістемелік еңбектері:
Категория глагольного вида в современном казахском языке.
АКД, Алматы, 1954.
Қазіргі қазақ тіліндегі етістіктің көріністері. Алматы, 1958.
Қазақ тілі методикасының очерктері. Алматы, 1962.
Тіл мәдениетінің кейбір мәселелері. Алматы, 1969.
Қазіргі қазақ тіліндегі сөз варианттарының проблемасы.
Алматы, 1976.
Қазақ тілі методикасының библиографиялық көрсеткіші.
Алматы, 1961.
Қазақ тілі. 8 сыныпқа арналған оқулық.1997.
Қазақ тілі. 9-сыныпқа арналған оқулық. 1997.
54
ХАСЕН АРҒЫНОВ
Әдiстеме ғылымының теориялық тереңдiкке бой ұрып, оның
жеке
сала
бойынша
өркендеп
дамуына
үлес
қосқан
ғалымдарның бiрi – Хасен Қуандықұлы Арғынов.
Арғынов Х.Қ. – 1926 жылы Павлодар облысы, Бесқарағай
ауданында туған. 1951 жылы Семей Педагогикалық институтын
бiтiрiп, бiраз жыл мектептерде оқытушылық қызметте болады.
1961-1963 жылдар аралығында “Қазақ тiлi мен әдебиетi”,
“Қазақстан мектебi” басылымдарында қызметкер болады да,
Абай
атындағы
ҚазПИ-ге
аспирантураға
қабылданады.
Аспирантурада негiзiнен қазақ тiлiн оқыту әдiстемесiмен, оның
негiзгi теориялық мәселелерiмен айналысады. Бiрнеше ғылыми
мақалалар жариялап, кейiн “Қазақ тiлiнiң күрделi сөйлем
синтаксисiн
оқыту
методикасы”
атты
кандидаттық
диссертациясын қорғайды. 1971 жылы “Қазақ тiлiнiң синтаксисi
мен пунктуациясы әдiстемесiнiң негiздерi” деген тақырыпта
докторлық дисссертациясын жазып бiтiредi.
Ғалым еңбегi негiзiнен қазақ тiлiнiң синтаксисiн орта
мектептерде оқыту жүйесiне арналады. Оқушыларға қазақ тiлi
синтаксисiнiң және тыныс белгiлерiнiң негiзгi заңдылықтарын
ашып, олардың дұрыс жазу, дұрыс сөйлеу машығын
дағдыландыруға басты назар аударады. Автордың ойынша,
мұғалiм синтаксистiң негiзгi заңдылықтарын саналы түрде
меңгерiп, бiлiп, соларға сүйенсе ғана, оқушыларына әрбiр
синтаксистiк тұлға мен тыныс белгiсiнен сапалы да терең
теориялық бiлiм бере алады. Теориялық бiлiм берудегi негiзгi 15
түрлi ортақ заңдылықты ұсынады. Бұл ұсынылған заңдылықтар
тек синтаксистi оқытуға ғана қатысты емес, ғылымның өзге де
салаларын меңгертуде қолданыла алады.
Ғалым, ең алдымен, оқушыларға берiлетiн теориялық бiлiм
мұғалiмнiң түсiндiруiмен әңгiме, байқау әдiстерi, ойлаудың
анализ, синтез, салыстыру, жинақтау, қорыту тәсiлдерi мен
ойша қорытудың индукция, дедукция түрлерi негiзiнде iске
55
асырылатынын атап көрсетедi. Яғни мұғалiмнiң бiлiмдiлiгiне
ерекше мән берiледi. Сыныптағы оқушылардың бiлiм өрiсi мен
алғырлығына, жұмыс iстеу қабiлетiне байланысты өтiлетiн
тiлдiк материалды әртүрлi деңгейде түсiндiруге болатындығына
көңiл аударады. Бiр ғана теориялық мәселенi әртүрлi дәрежеде
ұғындыруға болар едi. Ұғымтал, алғыр оқушыға көбiрек ақпарат
беруге, теориялық сипатын баса айта беруге болса, қабылдауы
орташа немесе нашар балаға өз дәрежесiне лайықтап қана
түсiндiру абзал. Қай сабақта қай оқыту әдiсi тиiмдi екенiн, әрi
сабақ мазмұны қай дәрежеде болуы қажеттiгiн мұғалiм өзi
таңдайды. Мұның өзiнде де мұғалiмге үлкен сауаттылық,
жауаптылық керек деп тұжырымдайды ғалым. Өткiзiлетiн
материал жеңiл де тиiмдi меңгерiлу үшiн, бұрын өткен
материалдар үнемi қайталанып, өзара байланыстырылып
отырылуы қажет. Әсiресе тiл бiлiмiнiң салалары, айталық,
морфология
мен
синтаксистiң
байланыстылығы
үнемi
ескерiлгенi мақұл.
Х.Арғынов қазақ тiлiн оқыту барысында орындалатын
жаттығуларға, олардың тәрбиелiк мәнiне ерекше назар
аударады. Оқушыны дағдыландыруға берiлетiн жаттығу
мәтiндерiнiң тәрбиелiк маңызының болуы, оқушының ойлау
қабiлетiн, ой-өрiсiн жетiлдiруге, тiлiн байытуға қызмет ету
мүмкiндiгiне көңiл бөледi. Жаттығулар жеңiлден ауырға,
белгiлiден белгiсiзге көшу ұстанымына негiзделу қажеттiгiн
айтады.
Ғалымның “Қазақ тiлi методикасы. Синтаксис. Пунктуация”
атты еңбегi қазақ тiлiнiң әдiстемесiнде жеке сала бойынша
жүйелi курс жасаудағы iргелi зерттеу болып саналады. Еңбек
негiзгi үш тараудан тұрады. Бiрiншi тарауы “Сөз тiркесiнiң
синтаксисi” деп аталады да, мұғалiмнiң сөз тiркесiнiң әрбiр
бөлiгiн қалай өткiзуге болатыны туралы егжей-тегжейлi
талданады. Жаңа сабақты өту үшiн балаларды дайындау,
олардың бұрынғы өткен материалдарын естерiне түсiру үшiн
жұмыстар жүргiзу, жаңа сабақтың маңызды жақтарын
56
ұғындырудың жолдары, көрнекi құралдарды пайдалана бiлу
сияқты мәселелердiң ешқайсысы да қалтарыста қалмайды.
Екiншi және үшiншi тараулар жай сөйлем синтаксисi мен
құрмалас сөйлем синтаксисiне арналған. Мектептегi оқулық
бойынша барлық тақырыптарға тиiстi талдаулар жасалып, нақты
әдiстемелiк нұсқаулар мен кеңестер берiледi.
Көрнекi құралдар жасаудың үлгiлерi, сызбалар мен кестелер
келтiрiледi.
Х.Арғыновтың зерттеулерi қазақ тiлiн оқыту әдiстемесiн пән
ретiнде жаңа сатыға көтере алды. Оның зерттеу көкжиегiн
кеңейттi. Әдiстеменiң негiзгi теориялық тұжырымдары ғана
жасалып қойған жоқ, сонымен бiрге, тек синтаксис пен тыныс
белгiлер бойынша сабақты жүргiзудiң ғылыми негiзiн жасады.
Қазiргi таңда қазақ тiлiнен мектепте дәрiс беретiн мұғалiмдердiң
басты сүйенер оқу құралы болуға тиiс бұл еңбектiң ғылыми
деңгейi де, теориялық бiлiктiлiгi де жоғары.
Х. Арғыновтың негізгі ғылыми-әдістемелік еңбектері:
Қазақ тілінің күрделі сөйлем синтаксисін оқыту методикасы.
АКД., Алматы, 1964.
Қазақ тілі. 9-класс оқулығы. Алматы, 1971-1978.
Қазақ тілінің синтаксисі мен пунктуациясы әдістемесінің
негіздері. ДДА., 1971.
Дидактикалық материалдар. Алматы, 1980.
ҚАЖЫМ БАСЫМОВ
Қазақ тілі грамматикасын оқытудың әдістемесі туралы терең
ғылыми
пікір
айтқан,
зерттеу
жұмыстарын
жүргізген
ғалымдардың бірі - Қажым Басымов. Мәдениет қайраткерi,
қажырлы педагог, профессор Қажым Аманғалиұлы Басымов
қазақ мектептерi мен институттарын өркендетушiлердiң бiрi
болды. Қазан төңкерiсiнен кейiн профессор Қажым Аманғалиұлы
57
Басымовтың
ғылыми-педагогикалық
шығармашылығының
дамуына орасан зор мүмкiндiк туды.
Қажым 1896 жылы 6-желтоқсан күнi қазiргi Орал облысы,
Бөрлi ауданында дүниеге келген. Әкесi Басым өз еңбегiмен
күнелткен кедей шаруа болады. Басым 1899 жылы қайтыс
болады. Қажым үш жасында әкесiнен жетiм қалады. Басымның
iнiсi Аманғали Қажымды өз қолына бала қылып асырып алады.
Қажымның шешесi Айдай баласын жастайынан оқуға бередi.
Қажым жетi жастан, он төрт жасқа шейiн ауыл мектептерiнде
оқиды.
1910 жылдан, 1916 жылға шейiн Орынбордағы мұғалiмдер
даярлайтын татар медресесiнде, “Медресе Құсайынияда” алты
жыл оқиды. 1916 жылы мектеп үйiн, патша әскерлерi казармаға
алғандықтан оқу тоқтатылады. Содан кейiн Уфа қаласындағы
мұғалiмдер даярлайтын “Медресе Ғалия” атты татар мектебiне
кiрiп оқиды. Бұл мектептi 1917-1918 жылы оқу жылында бiтiрдi.
1920 жылы Орынборда татар тiлiнде ашылған екi жылдық
өлкелiк педагогикалық курста оқып, оны бiтiрiп шығады.
1913 жылдан бастап, оқуымен қатар үзбей, ұдайы мұғалiмдiк
қызметiн атқарады. Қажым Басымов 1920 жылдан берi
оқытушылық
қызметiмен
бiрге
мәдени,
тiл,
әдебиет
саласындағы жұмыстарға араласады. Тiл және әдебиет
майданына белсендi түрде қатынасып, әртүрлi еңбектер жазып,
оларды баспа бетiнде жариялайды.
1913-1918
жылдары
Торғай,
Орал,
Астрахань
губернияларыны” ауылдық бiрiншi басқыш мектептерiнде
мұғалiм болып iстейдi. 1922-1929 жылдары Алматыдағы оқу
орындарында оқытушы болады.
1921 жылы 11-қыркүйек айында Алматы қаласында
педучилище облыстық педагогикалық курстардың негiзiнде
құралған едi. Осы педучилищенi ұйымдастырып, оны басқару
iсiне Қажым Басымов пен Шамғали Сарыбаев белсене
қатынасады. 1922 жылы қазан айында бұл училище Жетiсудың
облыстық педучилищесi деп аталды.
58
1922 жылы 14-желтоқсанда осы педучилище ағарту
институтына айналады. Бұл институттың өркендеуiне Қажым
Басымов пен Шамғали Сарыбаев көп еңбек сiңiрдi. 1924 жылы
бiрiншi майда Алматы облыстық атқару комитетi мен
кәсiпшiлер комитетi және еңбек бөлiмi Қажым Басымовқа
“Жұмыс қайраткерi” деген құрметтi атақ бередi.
1929-1930 жылдары Қапалдағы педтехникумда оқытушы
болып
жұмыс
iстейдi.
1930-1934
жылы
Қостанайдағы
педагогикалық институтта оқытушы болады. 1934-1937
жылдары Ақтөбедегi жоғарғы дәрежелi ауылшаруашылық
мектепте оқытушылық қызметiн атқарады. 1937 жылы
Ақтөбедегi мұғалiмдер даярлайтын екi жылдық институттың
қазақ тiлi мен әдебиетi кафедрасының меңгерушiсi болып
тағайындалып, тiл мен әдебиеттен сабақ бередi.
Қажым Аманғалиұлының ғылыми еңбектерi 1920 жылдардың
iшiнде жариялана бастайды. Ол өзiнiң барлық өмiрiн жастарды
тәрбиелеуге арнады. 1917 жылдан бастап оқытушы болды.
Ғылыми-педагогикалық қызметiмен қатар профессор Қажым
Аманғалиұлы Басымов әдебиет майданына да белсене
қатынасты.
Автор 1938 жылы “Грамматика оқыту жөнiнде” деген
мақаласында оқыту әдiстерiне тоқталады.
Қажым ағарту жолында көп еңбек сiңiрдi, жүздеген
педагогикалық кадрларды әзiрлеуге барлық күш-жiгерiн, бiлiмiн
жұмсады. Ол оқытқан оқушылар кейiн өмiрдiң алуан түрлi
саласында қызмет атқарды. Кейбiреуi докторлық диссертация
қорғап, академик те болды. Академик Н.Сауранбаев Басымовтан
оқып, 1928 жылы ағарту институтын бiтiрген, оның көп
шәкiрттерiнiң бiрi.
Смағұл Төребаевтың айтуынша, “Қажекең – нағыз педагог
адам едi, тiлге өте шебер болатын. Ол әрбiр сабаққа бiр жаңалық
әкелетiн жұрнақтарды көп зерттеушi едi, сабақ сайын жаңа
тапқан жұрнақтарын айта отыратын” деп өз пiкiрiн бiлдiрдi.
59
Қажым
Аманғалиұлының
мақалалары
республикалық
баспасөз беттерiнде жарияланды. Солардың iшiнде Жетiсуда
шыққан “Тiлшi” деген газетте “Социалдық жол” деп аталған
Ақтөбе облыстық газетiнде де бiрсыпыра мақалалары басылып
шықты. Сол кезде “Тiлшi” газетiнi” жауапты редакторы болып,
қызмет iстеген Сара Есованың айтуынша Басымовтың
бүркеншек аттары болатын “Сарыалжын, Бөкейше” деген
бүркеншек атпен мақала, өлеңдерiн бастыра алатын.
1933 жылы Қажым Басымовқа доцент деген ғылыми атақ
берiлдi. Қажым Аманғалиұлы 1934 жылы 13-желтоқсаннан
бастап профессор деген атаққа ие болады. Оған профессор атағы
берiлгенi жөнiнде архив документтерi сақталғанын зерттеушілер
көрсеткен. Осы архив материалдардың iшiнде оның профессор
атағын алғандығын дәлелдейтiн үш документ бар екені
жазылған.
1) Қажым Басымовтың 1936 жылы 15-ақпанда өз қолымен
толтырған анкетада профессор атағын алғаны көрсетiлген.
2) Мамандық комиссиясының 1934 жылы он үшiншi
желтоқсан күнi жазылған хаттамасы бар. Онда Басымовқа
профессор атағын беру жөнiнде айтылған.
3) 1937 жылы 29-маусымда Басымовқа жасаған еңбек
шартында Ақтөбелiк мұғалiмдер институтының директоры
профессорлық ставка бойынша еңбекақы төленетiнi жазылған.
Профессор Қ.Басымов қазақ тiлiмен туыстас тiлдермен қатар
орыс, араб тiлдерiн бiлген. Оның бiзге белгiлi елуден аса еңбегi
жалпы тiл бiлiмi, орфография, грамматика, пунктуация және
әдебиет мәселелерiне арналған.
Қажым әсiресе орфография жөнiнде көп жазды. Отыз шақты
еңбегi орфография туралы жазылған. Ол орфография мәселелерi
жайында 1932 жылы “Жаңа әрiп пен жаңа емле және
дыбыстарымыздың жiктерi” деген кiтапшаны да бастырып
шығады.
Профессор Қажым Басымов – қазақ тiлi орфографиясын
жазуға
белсене
қатынасқан
ғалымдардың
бiрi.
Оның
60
орфография жөнiнде жазған “Емле сөздiгiне негiздi тиянақ
керек”, “Қысқарған сөздердi дұрыс жаза бiлейiк”, “Түрлi-түстi
сөздердi” жазылуы туралы” деген мақалаларының қазiргi кезде
зор маңызы бар.
Қажым “Емле сөздiгiне негiздi тиянақ керек” деген 1930
жылы жазған мақаласында “Жазудың тезi – емле сөздiгi” екенiн
айта келiп, қазақ тiлiнде диалектiнi” бар екенiн нақты
мысалдармен дәлелдейдi. Мысалы: Мәстемiр – шымшуыр, сым
– шалбар, дәндеу – үлкен, сырғауыл, пешене – тағдыр тағы
басқа осы диалектiлерге байланысты профессор Қажым
Басымов былай деп жазды:
Бiр ұғымды сөздердiң бұдан да көп бiрнеше түрлiсiн талай
жүзеге толтыруға болады. Әр ауданда әртүрлi айтылатын нәрсе
аттары өте жиi ұшырайды. Тергеп, терiп отырсақ аяғыңды
басқан сайын кездесе бередi. Мұндай кең өрiс алған бiр ұғымды
әртүрлi сөздiң өзгелерiн сылып тастап, бiреуiн ғана алуға болар
ма? Бiзше болмайды. Егер басқаларын тастап, бiреуiн ғана
аламыз десек, тiлiмiздiң жанды тамырына балта шапқанмен тең
түсер едi. Бұлар жазу тiлiн шұбарламайды. Ұғымға өрнектi түр
кiргiзгеннен басқа зияны жоқ.
Басымов этимология мен стилистика мәселелерiмен де
шұғылданды. Ол “Түрлi-түстi сөздердiң жазылуы туралы” деген
мақаласында күн аттарының парсы тiлiнен алғанын айтады.
Мысалы: шәнбә – сенбi, иак – шәнбә – жексенбi, ду – шәнбә –
дүйсенбi, сей-шәнбә – сәйсенбi, шаhар – шәнбә – сәрсенбi. Осы
мақаласында “Мана, бағана” деген сөздердi салыстыра келiп, ол
былай дейдi:
“Мана – бағана” екеуiнiң қайсысын жазу мәселесiне
келгенде, әрине қысқасы “мана” сөзi қолайлы болады. “Бағана”
сөзi, бiрден ұзын, екiншiден басқа заттың аты.
Қажым грамматика мен пунктуация мәселелерiне де көңiл
бөлдi. Қазақ тiлiнiң педтехникумдар мен институттарға
арналған бағдарламаларын жазды. Қажымның “Грамматиканы
оқыту жөнiнде”, “Қазақ тiлiнiң жалғау – жұрнақтары”, “Сөйлем
61
мүшелерi туралы”, “Сөйлемнiң тұрлаусыз мүшелерi” деген
еңбектерiнiң, бұлардан басқа да мақалаларының грамматикамен
пунктуацияны терең түсiнуге көп көмегi тиедi.
“Қазақ тiлiнiң жалғау – жұрнақтары” деп аталатын
мақаласында
Басымов
былай
дейдi:
Жалғау–жұрнақтар
тiлiмiздiң өрнекшi ұстасы. Түбiр сөздерiмiздiң жанды тамыры.
Тiлiмiздiң заңына толық бағынып жүретiн әуеншiсi. Жұрнақтар
тiлiмiзде өте көп. Әзiрге тексерiп тапқанымыз, өзгерiс
түрлерiмен қоса санағанда барлығы екi жүз алпыс төрт болып
отыр. Жұрнақтарды түбiрдiң мағынасын өзгертедi, өзгертпейдi
деп екiге бөлу қате. Жұрнақтың бәрi мағынаны өзгертедi. Ныкы
– нiкi – дыкы – дiкi жұрнақтары басқа сөз таптарын сын есiмге
аударады делiнген. Бұл қате пiкiр. Әр сөз табын сын есiмге
айналдырмайды, сол сөз табында қалып, меншiктеудi бiлдiредi.
Мысалы: менiкi, үлкендiкi, баланiкi тағы басқа.
“Белгiсiздiк есiмдiгiне жатқызылған ешқандай, ешқашан
сөздерi затты кесiп бiлдiредi. Бұлар белгiсiз емес, белгiлi.
Сондықтан бұларды өзiне бөлек атау керек. Белгiсiздiк есiмдiкке
кейбiр, қайсыбiр, әлдекiм сияқты сөздер жатады.
Сiлтеу есiмдiгi “ана” сөзi көмектес жалғауда “анамен”
түрiнде өзгередi деу қате. “Анаумен” түрiнде айтылады.
Сiлтеу есiмдiгiнiң “бұл” сөзi септелгенде ылғи “б”
дыбысымен басталатындары көрсетiлген. Мысалы: бұны” –
мұны”, бұны – мұны, бұнда – мұнда болуы керек.
Есiмдiк “Ол” сөзiнiң табыс жалғауының үстiне тәуелдiк
жалғау “сы” жалғанады деп айту қате. I,II жақ мен, сен сөздерi
де осылай. Мысалы: менiң, сенiң, оның, оным, онысы тағы басқа
“ң”,сы” тәуелдiктерiнiң алдындағы “i, ы” табыс жалғаулы деп
тануға болмайды. Ал менi, сенi, оны дегенде табыс жалғау
болатыны дұрыс, бұл өзiне басқа.
“Мен колхоздан келдiм – бұл сөйлемдегi “колхоздан” сөзiнiң
аяғына шығыс септiк жалғауы жалғанғанмен, “неден?” сұрауына
жауап болып тұрған жоқ, “қайдан?” сұрауына жауап болып,
баяндауышты пысықтап тұр. Сондықтан “колхоздан” сөзi –
62
толықтауыш емес, “пысықтауыш” болып тұр- деген ойлар
айтады ғалым.
Қажым
Басымовтың
1938
жылы
“Ауыл
мұғалiмi”
журналында басылған мақаласы “Сөйлем мүшелерi туралы”
едi.
Бұл мақалада қазақ тiлiндегi сөйлем мүшелерiне, оның
түрлерiне
тоқталды. “Осы
күнге
шейiн
қазақ
грамматикасындағы аяғы жерге тимей келген мәселенiң бiрi осы
сөйлем мүшелерi болып келдi. Мұғалiмдерiмiздiң көбi сөйлем
мүшелерiнiң соңғы кездегi дұрыс топтастырылуын бiр-бiрiнен
айырмашылықтарын ұғына алмай жүр. Сондықтан осы мәселе
жөнiнен бiраз тоқталып өтуiмiз өте керектi болып отыр” – дей
келіп, төмендегідей талдау береді:
Осы күнге шейiн сөйлем мүшелерi не? дегенде, берiлiп
келген жауаптың түрлерi мынадай болып келдi:
а) Сөйлемдегi сөздi сөйлем мүшесi деймiз.
б) Сөйлемде қанша сөз болса, соларды” бәрiн сөйлем мүшесi
деймiз.
в) Сөйлемдегi мағыналы сөздi сөйлем мүшесi деймiз.
д) Сөйлемдегi әр түрлi сұрауға жауап болған сөздi сөйлем
мүшесi деймiз.
Мiне, сөйлем мүшесiн анықтауда берiлген бұл жауаптардың
бiрде-бiрiн дұрыс деуге болмайды.
Бiрiншi жауапта: “Сөйлемдегi сөздi сөйлем мүшесi” дейдi
екенбiз, бұған қарағанда қандай сөздер болса да сөйлем мүшесi
бола бередi. Өйткенi, сөйлемдегi сөздердiң барлығы бiрдей
сөйлем мүшесi бола бермейдi. Сөйлем iшiнде келгенмен сөйлем
мүшесi болмайтын сөздер де болады.
Ендi, сөйлемдегi әртүрлi сұрауға жауап болған сөздi сөйлем
мүшесi дейтiн төртiншi жауаптың қаталдығына келейiк.
Бұл жауаптың қаталдығы, бiрiншiден, әртүрлi сұрауға жауап
болатын сөздердiң барлығы бiрдей сөйлем мүшесi бола
бермейдi.
63
Екiншiден, әртүрлi сұрауға жауап бермей-ақ, бiрыңғай
сұрауға жауап беретiн сөздер сөйлем мүшесi бола бередi.
Ендi қандай жеке сөздер сөйлем мүшесi болатындығын,
қандай жеке сөздер сөйлем мүшесi болмайтындығын қорытсақ.
1) Сөйлемдегi айтайын деген ойды бiлдiруге керектi
көмекшiсiз жаңа топталмаған негiзгi мағына шығаратын сөздер
жеке-жеке де сөйлем мүшесi бола алады. Мысалы: Мен кеше
мектебiмiздi бiтiрдiм. Мұндағы төрт сөздiң төртеуi де жеке
сөйлем мүшесi болып тұр.
2) Сөйлемдегi айтайын деген ойды бiлдiруге керектi негiзгi
мағына шығаратын сөздерге басқа көмекшi сөздер қосақтасып
сөйлем мүшесi болады. Мысалы: Ол қарай қалды, мылтық тарс
еттi, найзағай сарт еттi.
3) Мiне, сөйлем мүшелерi осындай өзгешелiктерiне қарай
алдымен екi салаға бөлiнедi. Оның бiрi – тұрлаулы мүшелер деп
аталса, екiншiсi – тұрлаусыз мүшелер деп аталады. Тұрлаулы
мүшелер сөйлемдегi негiзгi мағына шығаратын сөйлемдi
құрайтын тиянақты ой негiзi есебiнде саналады. Өйткенi,
тұрлаулы мүшелердi сөйлем iшiнен түсiрiп тастағанда орны
үңiрейiп көрiнiп тұрады. Ол екi мүшесiз сөйлем болмайды.
Сондықтан, тұрлаулы мүшелер сөйлемнiң бас мүшелерi
саналады.
Мысалы: “Кеше келдi” деген сөйлемнiң iшiнен бiреудiң
келгенi, сол келген адамның атының айтылмауы анық көрiнiп
тұр.
Тұрлаусыз мүшелер, тұрлаулы мүшелердей негiзгi мағына
шығарылмайды, тұрлаулы мүшелердей сөйлеудi құрайтын
тиянақты мүше де бола алмайды. Өйткенi, тұрлаусыз мүшелердi
сөйлем iшiнен түсiрiп тастағанда, тұрлаулы мүшелердей
орындары үңiрейiп көрiнiп тұрмайды. Сондықтан, мұндай
тұрлаусыз мүшелер сөйлемнiң жай мүшелерi саналады.
Тұрлаулы мүшелердiң бөлiнiстерi. Тұрлаулы мүшелер
сөйлемдегi шығатын негiзгi мағыналары жаңа сөйлемдi құрауда
алатын орындарына қарай екiге бөлiнедi.
64
1) Бастауыш
2) Баяндауыш
Бастауыш болатын сөз, мағынасы жағынан сөйлемдегi ойдың
иесi болады. Сондықтан басқа сөздердiң барлығы осы бастауыш
болатын сөздiң iсiн, жайын, сипатын бiлдiредi. Мысалы:
“Еркiнбек кеше үш кiтап алды” деген сөйлемдегi сөздердi өзара
байланысы жағынан қарамай, таза мағынасы жағынан қарасақ,
қалған төрт сөздiң “Еркiнбек” сөзiнiң мағынасын кеңейтiп
тұрғанын көремiз. Басқа сөздер мағына жағынан “Еркiнбек”
сөзiне оралып, “Еркiнбек” сөзiнiң дiңгек қазық сөз болып
тұрғанын сеземiз.
2) Бастауыш болатын сөздiң өзiне тән қойылатын сұраулары
болады. Сұраулардың негiзгiсi екеу: кiм? не? Осы екi сұрауға
көптiк жалғау жалғанса, бастауыштың сұрауы болады. Кiмдер,
нелер? I–II–III-жақ
тәуелдiк
жалғаулары
қосылса
да
бастауыштың сұрауы болады.
Бастауыштың сөз таптарынан келуiне мысалдар:
а) Олар сабағын бiлдi – бұл сөйлемдегi бастауыш болып
тұрған “Олар” сөзi зат есiм. Сұрауы – кiм?
б) Қызыл жақсы түс – бұл сөйлемдегi бастауыш болып
тұрған “қызыл” сөзi сын есiм.
в) Мың көп сан – бұл сөйлемдегi бастауыш болып тұрған
“мың’’ сөзi сан есiм.
г) Мен озат оқимын – бұл сөйлемдегi бастауыш болып тұрған
“мен” сөзi есiмдiк.
д) Оқыған озар – бұл сөйлемдегi бастауыш болып тұрған
“оқыған” сөзi есiмше.
з) Бастауыш болатын сөздер зат есiмдер, болмаса заттанған
басқа сөз таптары болады. Зат есiмге, болмаса заттанған сөз
таптарына көптiк жалғау жаңа тәуелдiк жалғаулар жалғанса да,
сөйлемнiң бастауыш мүшесi бола алады. Жекеше, көпше жаңа
тәуелдiк жалғаулы сөздердiң бастауыш болғандығын жоғарғы
мысалдардан көрдiк.
65
4) Бастауыштың сөз таптарынан келгенi сияқты, сол сөз
таптары қандай тұлғада болса да бастауыш бола алады.
Бастауыш сөз таптарына қарай зат есiм, сын есiм, сан есiм,
есiмдiк, есiмшелерден келсе, сөз тұлғаларына қарай негiзгi
түбiр, бiрiккен түбiр, қос түбiр, қосарланған түбiр, туынды
сөздерден де келе алады. Бастауыш сөз таптарына қарай зат
есiм, сын есiм, сан есiм, есiмдiк, есiмшелерден келсе, сөз
тұлғаларына қарай негiзгi түбiр, бiрiккен түбiр, қос түбiр,
қысқарған түбiр, туынды сөздерден де келе алады. Бастауыштың
сөз тұлғаларынан келуiне мысалдар.
а) Олар сабағын бiлдi – бұл сөйлемдегi бастауыш болып
тұрған “Олар” сөз тұлғасының негiзгi түбiрi, сөз табының зат
есiмi.
б) Оқушы мектепке келдi – бұл сөйлемдегi бастауыш болып
тұрған, “оқушы” сөз тұлғасыны” туындысы, сөз табыны” есiмге
айналған етiстiгi.
в) Ақтөбе облыстық қала – бұл сөйлемдегi бастауыш болып
тұрған “Ақтөбе” сөз тұлғасының бiрiккен түбiрi, сөз табының
зат есiмi. Сөйлемдегi бастауыштың құралуы. Сөйлемдегi
бастауыштың құралуы түрлi-түрлi болады. Кейбiр бастауыш
жалғау сөзден тұрса, кейбiр бастауыш екi болмаса бiрнеше
сөзден құралады.
Мiне, бастауыштың сөйлем iшiнде осындай құралып кездесуi
үш түрлi болады.
1) Дара бастауыш
2) Күрделi бастауыш
3) Бiрыңғай бастауыш
Ғалым бұдан әрі бастауыш пен баяндауыштың сөйлемдегі
келу сипатына тоқталады:
Баяндауыш та бастауыш сияқты сөйлемде үш түрлi
құрылады
1) Дара баяндауыш
2) Күрделi баяндауыш
3) Бiрыңғай баяндауыш
66
Күрделi баяндауыш болатын сөз таптары:
1. Күрделi баяндауыш көбiнесе екi етiстiктiң қатарласа
айтылуымен болады. Мұндай етiстiктердiң алдыңғылары а, i,
ыр, қалы дәнекерлерiне бiткен көсемше сөздер болады да,
соңғылары жақ-жақпен өзгерiп жүретiн көмекшi сөздер болады.
2. Күрделi баяндауыш есiмше сөздердiң аяғына екен, емес
сөздерiнiң шешiлген түрлерi жаңа “болар, шығар” сияқты
сөздердiң көмекшi болып айтылуымен болады.
3. Күрделi баяндауыш одағай сөздердiң аяғына “етпек”
сөзiнiң шешiмiн қосарлануымен болады.
4. Екi болмаса көп есiмдер топталып та күрделi баяндауыш
болуы мүмкiн.
“Бастауыш пен баяндауышты” қиысуы. Сөйлемде бастауыш
пен баяндауыш өзара жақ – жағынан қиысып, жүйеленiп келедi.
1. Бастауыш пен баяндауыш жағына қарай қиысады.
Бастауыш 1-жақ болса, баяндауыш та 1-жақ болады.
2. Бастауыш пен баяндауыштың жағына қарай қиысуымен
қатар анайы-сыпайылығына қарай да қиысады. Бастауыш
сыпайы болса, баяндауыш та сыпайы болады.
3. Бастауыш пен баяндауыш жекеше, көпше түрiне қарай да
қиысады.
4. Бастауыш пен баяндауыш сөйлем iшiнде жалғаусыз болып
та, бiрi тәуелденбей, екiншiсi тәуелденiп те, не екеуi де
тәуелденiп қиысады.
Бастауыш
пен
баяндауыштың
сызықшамен
бөлiнiп
жазылатын орны.
Кейбiр бастауыш пен баяндауыштың ортасына сызықша
қойылады. Мұндай сызықша қойылатын бастауыш пен
баяндауыштың өзгешелiгi болады.
а) Мағына жағынан баяндауыш, бастауышты айыра анықтап
көрсетедi.
б) құрылысы жағынан екеуi де атаулы сөздерден, не
тәуелденулi сөздерден, не бiрi атаулы, бiрi тәуелдеулi сөздерден
келедi.
67
в) Айтылуы жағынан анықталып бастауыш көтерiңкi
дауыспен оқылады. Осындай “бастауыш пен баяндауыштың”
арасына сызықша қойылып жазылады.
Басымовтың “Сөйлем мүшелерi туралы” жазған мақаласы
осындай мәселелердi сөз етедi.
Басымов “Грамматиканы оқыту жөнiнде” деген мақаласында
грамматиканы оқытудың маңызына тоқталып, оны өту әдiсiн
баяндайды.
Грамматиканы
оқыту
үстiнде
оқушының
шығармашылық талантына да көмек берiлiп баулып отырылады.
Оқушылардың сөйлеу тiлi де, жазу тiлi де қабаттасып,
грамматиканың
әр
тарауына
iлесе
өз
уақытында
жаттықтырылып отырады.
Орта, орталау мектептi бiтiрген кейбiр оқушының осы күнге
шейiн не өз ойын түсiнiктi етiп сөйлеп бере алмауы, не
дөңгелетiп ойын қағаз бетiне түсiре алмауы, грамматикадан
оқытқан
мұғалiмнiң
кемшiлiгiнен
деп
бiлуiмiз
керек.
Грамматика
көркем
әдебиетпен
байланыспай
тұрмайды.
Грамматикамен көркем шығарма бiрiгiп бiр-бiрiне көмек етедi.
Грамматиканы сабақ үстiнде өткiзудiң жалпы тәртiбi қалай
болуы керек? деген сұраққа Басымов он пунктте сипаттап
көрсетедi:
1) Грамматикадан оқылатын күнделiктi сабақтң материалдары
сатылы, жүйелi жолмен өтiледi. Берiлетiн сағат мөлшерiне қарай
өтiлетiн бiлiм көлемi дәл пiшiледi.
2) Грамматиканың
өтiлетiн
материалдары
бiр-бiрiне
жалғасып, бiрiн-бiрi толықтырып дамып отырады. Сабақтың
мазмұны күрделене, жеңiлден, ауырға көшiледi.
3) Жоспар
бойынша
өтiлетiн
әр
сабақтың
мақсаты
түсiндiрiлiп айқындалады.
4) Грамматиканың әр өтiлетiн материалы тек түсiнiкпен,
болмаса қисындарын бiлумен шектелмейдi. Сол бiлiмi қолма-
қол iс-жүзiнде практикада жаттықтырылады. Өтiлген сабаққа
қарай оқушыға жұмыс тапсырылады.
68
5) Грамматикадан өтiлген материалдарынан бiрте-бiрте
тiлдiң заңды құбылыс екендiгi ашыла бастайды.
6) Грамматиканың қандай бөлiмi, оның қандай элементтерi
оқылса да, түрi, мазмұны бiрдей байланысып жүргiзiледi.
7) Бұрыңғы, қазiргi мағынасы.
8) Осы күнге шейiнгi ала-құла болып келген атауларды бiр-
бiрiнен бөлiп алып кетпей байланыстырып, араларындағы
жақын қатынастарын аша отыру.
9) Бiрiнен-бiрi таралып, бiрiнен-бiрi құралып, белгiлi
мағыналы түрге келетiндiгiн әбден мұқияттау.
10) Грамматика мен көркем шығарманы бiрiн-бiрi пысықтауға
көмекшi ете бiлу. Көркем шығарма арқылы оқуын, сөйлеуiн
өркендету. Дұрыс, таза жазуға, ойын еркiн түрде қағаз бетiне
түсiрiп бере алатын халге жеткiзуде.
Басымов
“Қазақ
тiлi
грамматикасы
туралы
жазған
рецензиясында мынандай әдiстемелiк пiкiр айтады. Кiтаптағы
көптiк жалғау (зат есiмнiң көпше түрi) тәуелдiк, септiк
жалғаудан соң үйретуi, әдiс жағынан өте қолайсыз шыққан.
Көптiк жалғау зат есiмнiң көпшесiн үйретпей тұрып, көпше зат
есiмге тәуелдiк, септiк жалғауын жалғатып көрсету қате” деген
пiкiрiн бiлдiредi.
Қажым Басымовтың “Орталау және орта мектептерге
арналған қазақ тiлiнiң жаңа бағдарламасындағы кейбiр
жаңалықтар” туралы мақаласына тоқталып өтейiк.
Осы күнге шейiнгi бағдарлама жасаушылардың мықты бiр
кемшiлiгi көптiң пiкiрiмен есептесiп, кеңесiп жазбайтын едi. Тек
бiрер адам өзiнше өзiнiң көзқарасынша жазатын едi де,
бастырып, таратып жiберетiн едi. Әрине, бiрер адам қанша
бiлемiн дегенiмен, көптiң бiлгенiндей барлық жағдаймен
есептесiп қамти алмайды.
1936 жылғы орталау мектепке арналған қазақ тiлi
бағдарламасы осындай жекеленiп, көпшiлiк пiкiрiнен қалың
халық оқытушыларының тәжiрибесiнен алыстап, олармен
есептесу жағдайында шыққандығы белгiлi. Мiне, осы себептен
69
бағдарламаның бiр талай кемшiлiктерi болғандықтан, осы күнге
шейiн оқытуда талай қиындықтарын тигiзiп келдi.
Осы шығып отырған тiл бағдарламасы сол талқыланып,
кемшiлiкпен шешiлген сызба негiзiнде жазылып отыр. Осы
сызба бойынша жаңа бағдарлама жасалған соң да бiрнеше рет
қаладағы тiл мамандарының қатысқан мәселесiнде сыналып,
мiнелiп, түзетiлдi. Сонда да әлi де болса түк кемшiлiк жоқ
деуден аулақпыз. Көш жүре бара түзеледi. Қалың оқытушы
жұмыс үстiнде ұшырайтын кейбiр мiндерiн тапса, – бiлiмiн хат
арқылы бiлдiрулерi керек. Келесi басылуында мiнсiз болып
шығуына көпшiлiк пiкiрi үлкен көмек болады деп есептеймiз.
Ендi бұл бағдарламаның көзге түсер қандай жаңалықтары
бар. Бұрынғы ескi бағдарламадан қандай өзгешелiгi бар? Осыған
келейiк: Бiрiншi негiзгi кемшiлiгi – берiлетiн тiл бөлiмi
тарауларының барлығы белгiлi жүйеде өткiзiлiп жақсы қаралды.
Бұрынғы бағдарламада әр бөлiмде өтiлетiн материалдар
бөлшектенiп, былығып кетсе, оның ұшын тауып, бiр-бiрiне
ұшталып, бiрiн-бiрi кеңейтiп жүйеленiп отырылады. Сондықтан
бұл бағдарламада бес жылдыққа негiзiнен қазақ тiлiнiң
морфологиясы алынды. VII бөлiмiнде негiзiнен қазақ тiлiнiң
синтаксисi алынды. Бұлар алынғанда үшеуi бiр-бiрiн жымдаспай
өзара байланысы айтылмайды. Қай сыныпта болсын үшеуiнiң
басы құралып, араларындағы байланыс қатыстары ашыла
отырылады. Сол себептi бес жылға негiзiнен фонетика
алынғанмен оған жанама жүйелi түрде морфология жаңа
синтаксистен де тиiстi элемент кiрiп отырады. Басқа сыныпта да
осындай.
Екiншi, бұрынғы бағдарламада тiптi орта мектепте тiлден не
өтiлетiнi айтылмай келген болатын. Бұл бағдарламада не
өтiлетiнi анықталып, көрсетiлiп отыр. Орталау мектепте өтiлген
орфография, грамматика материалдарын пысықтап толтырудың
үстiне тiл ғылымынан жаңа жазу белгiлерi пунктуациядан көп
бiлiм берiлiп отыр. Осы күнге шейiнгi тiл оқытудағы мықты
кемшiлiктiң бiрi жазу белгiлерiн тиянақты қолға түсiре алмай
70
келiп едi. Осы жаңа бағдарламада бұл кемшiлiк жазылып,
пунктуациядан көңiлдегiдей бiлiп берiлiп отыр.
Үшiншi, “Құрғақ қасық ауыз жыртар” дегендей бұрынғы екi
бағдарламада жалаң тiл – тiл үшiн деген қисық жолға түсiп
кеткендiк бар едi. Қай сипатта болсын оқылатын тiлдiң
элементтерi құрғақ айтылып, жалпы қоғам қатынасына
байланыстырылмай өте шығатын едi де, таптың сыры бүктемеде
қалатын едi. Бұл кемшiлiк жаңа бағдарламада қойылып отыр.
Шынында грамматика тiлден бiлiм берудiң үстiне дүниенi
танытатын, қоғамның өсу жағдайын тiл арқылы беретiн бiлiм
ғой.
Мiне, осы жағы көмескi қалмау үшiн тiлдiң элементi өтiлерде
оның шығуы, бұдан еңбектiң қоғам қатынастарының әсерi,
тiлдiң
таптық
рөлi
көрсетiлiп
отырылды.
Әсiресе,
бағдарламаның алдыңғы түсiнiк бiлiмiнде көбiрек тоқталынды.
Төртiншi – бұрынғы ескi бағдарламада оқылатын тiл
элементтерiнiң атауларының көбi түсiнiксiз едi. Көптен берi
қалың оқытушыларда түсiнiктi атауларға қисынсыз шабуыл
жасап, атауларды тыңнан қойып былықтырып едi. Мысалы:
бұрыннан аты жаттығып кеткен “жұрнақ” сөзiн “үстеу” жаңа
түбiр дегендi “түп негiз” деп атағаны мысал болады. Жаңа
бағдарламада
оқытушыларды
мұндай
қиындықтардан
құтылдыру жағы қаралды. Кейбiр жаңа қосылған атауларға
тыңнан алынғаны болмаса, бұрынғы жаттыққан атауларды сол
күйiнше өзгертпей қалдыру жағы қаралды.
Бесiншi – 1936 жылы шыққан бағдарламада бiрден орта
мектепке өтiлетiн материал айтылмай қалса, екiншiден әр
бөлiмше арналған тiл дамыту жөнiндегi жұмыстарды түрi де
көрсетiлмеген едi.
Бұл жаңа бағдарламада 5-сыныптан тартып Х-сыныпқа шейiн
әр жылда тiл дамыту жөнiндегi жұмыстың қандай түрлерi
болатыны айтылып едi. Оқушылардың тiл қорын байыту үшiн
сөздiк жұмысы қалмай кiрiп отыр. Грамматика көркем
әдебиетпен байланыспай тұрмайды.
71
Алтыншы – бұл бағдарламада бұрынғы бағдарламаға
кiрмеген жаңа орфографиямыздың тиiстi ережелерi кiргiзiлдi.
Бiрiккен сөздер, қос сөздер де, үстеу, шылаулардың дұрыс
жазылуы айқын көрсетiлдi. Жетiншi – грамматиканың, фонетика
бөлiмiне көп өзгерiс кiргiзiлдi. Бұрынғы әрiптерiмiздi” үстiне
жа”а х,ф,в әрiптерi қосылды. Әрiптердiң тәртiбi, жiгi өзгеруi.
Сегiзiншi – грамматиканың морфология бөлiмiнде көп
өзгерiс енгiзiлдi. Бұрынғы бағдарламада сөздiң тұлға бөлiнгiсi
мен мағына мүше бөлiнiсi жүйелi түрде топтастырылмаса, бұл
бағдарламада анық көрсетiлдi.
Тоғызыншы – грамматиканың синтаксис бөлiмiне де бiраз
жаңалық кiргiзiлдi. Әсiресе, салалас сөйлемдер мен құрмалас
сөйлемдерге көп жаңалық кiрдi. Салалас сөйлем мен құрмалас
сөйлемдер тек бiр жақты алынбай, мағынасы жағынан бiрдей
қаралып алынды.
Оныншы – бұл жаңа бағдарлама, бұрынғы бағдарламаға
қарағанда анағұрлым кең түрде анықталып жазылды. Әсiресе
бағдарламаны
түсiну
жағы
оқытушыларға
бағдарлама
материалдарын дұрыс өтуге көмекшi бола алады деп ойлаймыз.
Бұл
бағдарламамен
барлық
педучилищелер,
педагогика
институттарын даярлау бөлiмiнде толық пайдалануға болады.
Осы бағдарлама негiзiнде қазақ тiлiнiң грамматикасы жазылып
жатыр.
Достарыңызбен бөлісу: |