title: Сабақтың мақсаты - Сабақтың мақсаты : Халықтардың Ұлы қоныстану дәуірі,алғашқы варарлық мемлекеттер туралы түсінік беру

text:
Сабақтың мақсаты: Франк мемлекеті,Ұлы Карл кезінде қүрылға империя , оның ішкі,сыртқы саясаты туралы мағлұмат беру.
Негізгі сұрақтар
1.Франктер тайпаларының орналасқан аумағы, тайпалық топтары, құрамы. Хлодвигтің саясаты. « Салий ақиқаты » франктердің қоғамдық құрылысын зерттеу үшін маңызды дерек
2.Меровингтік кезеңдегі франк қоғамы. Орталық және жергілікті басқару. Хлодвигтің мұрагерлері тұсындағы мемлекеттің ыдырауы.Австразия майордомдарының елді біріктіруі.
3.Каролингтердің франктік державасы
.Карл Мартелл саясаты. Карл Мартеллдің бенефициялық реформасы,оның әлеуметтік алғышарттарымен нәтижелері.
4.Ұлы Карл империясының негізінің қалануы,оның халықаралық және ішкі жағдайлары. Ұлы Карлдың жекетұлғасы.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Әдістемелік нұсқау - Сабақтың мақсаты : Халықтардың Ұлы қоныстану дәуірі,алғашқы варарлық мемлекеттер туралы түсінік беру

text:
Әдістемелік нұсқау:
№ 2 тапсырма дәріс материалдарын, сондай-ақ қосымша хрестоматия, тарихи әдебиеттер мәліметтерін пайдалана отырып жеке орындалады:
Әдебиеттер:
1.Григорий Турский.История франков.М.,1987.
2.Салическая правда.М.,1950.
3. ЭйнгардЖизнь Карл Великого.М.,1977.
4.Бессмертный Ю.Л.Структура крестьянской семьи во франкской деревне ІХ в.Средние века.М.,1980.вып.43.
5.История средних веков,Т,І.М.,1997.
3- тақырып. Юстиннтияиан кезіндегі Византияның ішкі-сыртқы саясаты. ҮІІІ-Х ғғ.Византия.
Сабақтың мақсаты: Шығыс Рим империясының (Византия) батыс бөлігіне қарағанда ұзақ өмір сүру себебін,тарихын оқып білу.
Негізгі сұрақтар:
1.Византия империясының қалыптасуы, оның аумағы, тұрғындарының этникалық құрамы.
2.І-Юстинианның патшалық құруы.
3.І-Юстинианның сыртқы саясаты.
Әдістемелік нұсқау:№ 3 тапсырма дәріс материалдарын, сондай-ақ қосымша оқулықтар мен оқу құралдарын, тарихи әдебиеттер мен хрестоматия мәліметтерін пайдалана отырып жеке орындалады:
Әдебиеттер:
1.Агафий. О царствовании Юстиниана. М.,1953
2.Византийская Книга Эпарха. М.,1962
3.Византиский Земледельческий закон. Л.,1984
4.Удальцова З. В. Италия и Византия в ҮІ веке. М., 1959..
5.Чекалова А.А. Константинополь в ҮІ веке. Восстание Ника. М., 1986.
4- тақырып. Қытай,Үндістан, Иран және Араб мемлекеттерінің ІІІ- Х ғғ.қоғамдық құрылыстары мен шаруашылықтары.
Достарыңызбен бөлісу: |


text:
Сабақтың мақсаты: ІІІ- Х ғғ.Шығыс елдерінің қоғамдық құрылысы мен шаруашылығы жайлы мағлұмат беру.
Негізгі сұрақтар:
1.Хан империясы ыдырағаннан кейінгі Қытай мемлекеті.
2.Тан әулетінің билігі(618-907 )кезіндегі Қытайдың ішкі-сыртқы саясаты.
3.Гупта мемлекеті тұсындағы Үндістан.
4.ІІІ-ҮІІ ғғ. Арабтардың шаруашылығы, қоғамдық құрылысы
5.Арабтардың ерте феодалдық мемлекетінің құрылуы
Әдістемелік нұсқау:
№ 4 тапсырма дәріс материалдарын, сондай-ақ қосымша оқулықтар мен оқу құралдарын, тарихи әдебиеттер мәліметтерін пайдалана отырып жеке орындалады:
Әдебиеттер:
1.Материалы по экономической истории Китая в ранее средневековье.М.,2004.
2.Хрестоматия по истории Китая в средние века.М.,2003.
3.История Китая с древнейших времен.М.,1988.
4.Вельгус В.А.Средневековой Китай.М.,1987.
5.Надирадзе Л.Н.Хрестоматия по истории халифата.-М.,1998.
6. Негря А.В.Общественный строй Северной и Центрапльной
Аравии Ү-ҮІІ ғғ.-М.,2001.
7.Большаков О.Г.История халифата Т.1.-ІІ -М.,1999.
8.Иванов С.М.История Ирана.М.,1977.
5- тақырып. Ү-ХІ ғғ.Англия. ІХ-ХІ ғғ.Франция, Германия, Италия мемлекеттері
Достарыңызбен бөлісу: |


text:
Сабақтың мақсаты: Ерте орта ғасырлардағы Еуропа елдерінің қалыптасуы,шаруашылығы және басқару жүйесі туралы білім жүйесін қалыптатыру.
Негізгі сұрақтар:
1.Британиядағы англосаксон корольдіктері. және феодалдану ерекшеліктері.
2.Англосаксон мемлекеттерінің эволюциясы. Жергілікті басқару ұйымдары.
3.ІХ-ХІ ғғ.Батыс Европа елдерінде феодалдық құрылымның бекінуі.Саяси бытыраңқылық 4. Капетингтер тұсындағы король билігі. Франциядағы негізгі феодалдық иеліктер.Иль-де-Франс.
Әдістемелік нұсқау:
№ 5 тапсырма дәріс материалдарын, сондай-ақ қосымша оқулықтар мен оқу құралдарын, тарихи әдебиеттер мен мерзімді басылымдар мәліметтерін пайдалана отырып жеке орындалады:
Әдебиеттер:
1. Савело К.Ф.Раннефеодальная Англия.Л.,1977.
2. Шервуз Е.А.От англосаксов к англичанам.М.,1988.
3. Ливицкий Я.А.Город и феодализм в Англии.М.,1987.
4..Шевченко А.Я. Торжество феодальной собственности в Бретани ІХ столетия //Французский ежегодник..М.,1973.
5.Хрестоматия по истории средних веков.Т.І.М.,1963.
Достарыңызбен бөлісу: |


6 -тақырып.ХІ ғ.Еуропаның жағдайы, қалалардың қалыптасуы. Крест жорықтары
Сабақтың мақсаты: Еуропада қалалардың қалыптасу тарихынан түсінік беру.
Негізгі сұрақтар:
1.Ерте орта ғасырлардағы қала өмірі. Қолөнердің ауыл шаруа шаруашылығынан бөлініп шығуы. Ортағасырлық қалалардың арнайы қолөнерінің қалыптасуының әлеуметтік және саяси алғышарттары.
2.Орта ғасырлық қалалардың пайда болуы, қызметі,ол жайындағы теориялар. 3.Цехтық ұйымның мәні, құрылымы, қызметі.
3 Крест жорықтарының алғы шарттары мен сипаты .Клермон соборы. Петр Пустынник. Қайыршылар жорығы .Бірінші крест жорығы.
4.Шығыстағы крестшілердің мемлекеті.» Иерусалим ассиздері » Діни-рыцарлық ордендер.
5.Екінші крест жорығы. Үшінші, төртінші және соңғы крест жорықтар. Крест жорықтарының салдарлары.
Достарыңызбен бөлісу: |


text:
Әдістемелік нұсқау:
№ 6 тапсырма дәріс материалдарын, сондай-ақ қосымша оқулықтар мен оқу құралдарын, тарихи әдебиеттер мәліметтерін пайдалана отырып жеке орындалады
Әдебиеттер:
1.Среднеековое городское право ХІІ-ХІІІ вв.Саратов,1989.
2.Немецкий город ХІҮ-ХҮ вв.М.,1936.
3.Городская жизнь в средневековой европе.М,1987.
4.Города и городское ремесло в Англии в Х-ХІІ вв.М.,1960.
1.Анна Комнина.Алексиада.М.,2000.
2.Заборов М.А.История крестовых походов в документах и
материалах М.,1977.
7 -8 тақырып. ХІ-ХҮ ғғ.Франция, Англия, Германия , Италия
елдерінің ішкі, сыртқы жағдайлары.
Сабақтың мақсаты: ХІ-ХҮ ғғ. Еуропа елдеріндегі саяси-экономикалық жағдай, бір орталыққа біріккен мемлекет құру жолындағы күрес жайында жан-жақты мағлүмат беріп, ол елдердің дамуы туралы тарихи көзқарас қалыптастыру.
Негізгі сұрақтар:
1.ХІ-ХІІ ғ.ғ. саяси бытыраңқылық Орталықтандыру факторлары.Филипп ІІ Август және Плантагеннеттер. Людовик ІХ реформалары.
2.Жүз жылдық соғыстың себептері мен басталуы. Партизандық соғыс. Жанна Д, Арк - халық батыры.
3. ХҮ ғ. екінші жартысындағы Францияның саяси бірігуі.
4.Норман жаулап алушылығы .« Қорқынышты сот кітабы ».ХІІ ғ. ортасындағы феодалдық қырқысулар.
5. Плантаганет әулеті.ІІ Генрихтың соттық және әскери реформалары. Орталық және жергілікті басқару. Еркіндіктің Ұлы хартиясы.
6.Генрих ІІІ .ХІІІ-ХІҮ ғғ. .ағылшын парламенті оның құрылымы.
Әдебиеттер:
1.Ригистры ремесел и торговли города Парижа.М.,1957.
2.Гизо Ф.История цивилизации во Франции.М.,1980.
3.Левандовский А.П.Жанна д,Арк.М.,1982.
4.Памятники истории Англии.ХІ-ХІІІ ғғ.М.,1936.
5.Гутнова Е.В.Возникновение английского парламента.М.,1960.
4. Ливицкий Я.А.Город и феодализм вАнглии.М.,1987.
Достарыңызбен бөлісу: |


9 -тақырып. ХІ-ХҮ ғғ Қытай, Үндістан елдерінің ішкі-сыртқы саясаты.
Сабақтың мақсаты: ХІ-ХҮ ғғ. Қытай, Үндістан елдеріндегі Юань, Мин әулеттерінің, Дели сұлтандығының және т.б. ішкі-сыртқы саясаты туралы түсінік қалыптастырып.
Негізгі сұрақтар
1.Журжендер мен монғолдардың шапқыншылығы.Юан әулеті билігі кезіндегі Қытай.
2.Халық көтерілістері және монғолдардың билігінің жойылуы.
3.Түркі мұсылмандарының Үндістан жеріне шапқыншылықтары.
4.Дели сұлтандығының құрылуы және ондағы феодалдық қатынастар.
5.Оңтүстік Үндістандағы мемлекеттері.
6. Виджаянагар мемлекеті.
Достарыңызбен бөлісу: |


text:
Әдістемелік нұсқау:
№ 8 тапсырма дәріс материалдарын, сондай-ақ қосымша оқулықтар мен оқу құралдарын, тарихи әдебиеттер мен мәліметтерін пайдалана отырып жеке орындалады:
Әдебиеттер:
1.Симоновская Л.В.История Китая с древнейших времен до наших
дней.М.,1994.
2.Васильев Л.С.История Востока.М.,1998
3.Материалы по экономической истории Китая в ранее
средневековье.М.,2004.
4.Антонова К.А.,Бонгард-Левин Г.М.История Индии.М.,1999.
5.История Индии в средние века.М.,2001.
6.Ашрафян К.З.Феодализм в Индии.М.,1997.
10 -тақырып. Шыңғысхан және оның империясының саясаты
Сабақтың мақсаты: Шыңғысхан басқарған монғол империясының құрылуы мен шапқыншылық саясаты туралы мағлұмат беріп, сол кезеңдегі Еуразия кеңестігіндегі қалыптасқан саяси, әлеуметтік ахуал жайында түсінік қалыптастыру.
Негізгі сұрақтар:
1.Шыңғысханның өмірі мен Ұлы хан болуы.
2.Монғолдар державасының құрылуы.
3.Мемлекет құрылысы мен басқару жүйесі
4.Монғолдардың Қытай мен Кореяны жаулауы.
5.Ирандағы монғолдар билігі.
6.Шыңғысхан ұрпактары кезіндегі жаулап алушылық.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сабақтың мақсаты : Халықтардың Ұлы қоныстану дәуірі,алғашқы варарлық мемлекеттер туралы түсінік беру

text:
Семинарлық (практикалық) сабақтардың жоспары
1- тақырып. Рим империясындағы дағдарыс.Варварлық мемлекеттердің құрылуы.
Сабақтың мақсаты: Халықтардың Ұлы қоныстану дәуірі,алғашқы варарлық мемлекеттер туралы түсінік беру
Негізгі сұрақтар
1.ІІІ-Ү ғғ. Рим мемлекетіндегі құл иеленушілік құрылыстың дағдарысы.
2.Әлеуметтік-экономикалық дағдарыстан шығудың жолдарын іздестіру.Колонат, куриал, коллегиялар прекарий т.б.
3. Қоғамның саяси және заң мекемелерінің өзгеріске ұшырауы.
4.Варварлық мемлекеттер.
5.Атилла және оның құрған мемлекеті.
Әдістемелік нұсқау:
№ 1тапсырма дәріс материалдарын, сондай-ақ қосымша оқулықтар мен оқу құралдарын, тарихи әдебиеттер мәліметтерін пайдалана отырып жеке орындалады:
Әдебиеттер:
1.Хрестоматия по истории средних веков. М., 1953.т. 1.
2. Корсунский А.Р., Гюнтер Р. Упадок и гибель Западной Римской
империи и возникновение германских королевств. М., 1984.
3. Гиббон Э. История упадка и разрушения Великой Римской империи.
4.Жумагулов К.Т.Гунны в Европе.//Вестник КазГУ.Сер.истор.Вып.9.
Алматы:КазГУ,1998.
2 -тақырып. Меровингтер кезіндегі Франк мемлекеті.Ұлы Карл құрған империяның ішкі жағдайы мен сыртқы саясаты.
Достарыңызбен бөлісу: |


6 Кеңестік қоғамның саяси және әлеуметтік- экономикалық дағдарысы
Сабақтың мақсаты: ХХ ғ. екінші жартысында кеңес қоғамында орын алған елеулі оқиғаларға талдау жасап, объективті баға беру.
Сабақтың сұрақтары: Соғыстан кейінгі экономикалық даму проблемалары. Бейбіт өмірге өтудің қиындықтары мен қарама-қайшылықтары.
Қазақстан «Хрущев декадасы» жылдарында.
Әдебиет Абылхожин Ж.Б. Очерки социально-экономической истории Казахстана ХХ в. – Алматы, 1997.
Аяғанов Б. Дағдарыстың тағдыры: 70-80-ші жылдардағы Республика қоғамдық-саяси өмірінің даму үрдістері.//Ақиқат.1996.№1. 44-47-бб.
История Казахстана: народы и культуры: Учебное пособие.-Алматы, 2001.
Қозыбаев М. История и современность. – Алматы, 1991.
Қозыбаев М.Қ. Тарих зердесі (Замана асуы). Т.1-2. – Алматы, 1998.
Кунаев Д.А. О моем времени. – Алматы, 1991.
Новейшая история Казахстана: сборник документов и материалов. Т.1 (1917-1939 гг.). – Алматы, 1998.
Омарбеков Т. Қазақстан тарихының ХХ ғасырдағы өзекті мәселелері. Көмекші оқу құралы. – Алматы, 2003.
Смаилов К. Н.С.Хрущев: ағы мен қарасы.// Ақиқат. 1994. №4. 46-48бб.
Бірінші сұрақта Қазақстанның соғыстан кейінгі жылдарда дамуына сипаттама беру қажет.
Республикадағы қоғамдық-саяси жағдай қандай болды? Соғыстан кейін халықтың психологиясында қандай өзгерістер болды?
Ғылым мен мәдение саласында қандай саясат жүргізілді?
Зиялылардың қатаң бақылауға алынып, қудалауға ұшырауына не себеп болды?
Репрессиялардың жандануын немен түсіндіресіз?
«Лагерлік экономика»(Карлаг, Степлаг т.б) дегеніміз не?
Ұлтаралық қатынастар саласында қандай келеңсіз жағдайлар орын алды?
Соғыстың экономикалық зардаптары қандай болды?
Экономиканы бейбіт өмірге көшірудің қиындықтары туралы айтыңыз.
Халық шаруашылығын қалпына келтіру жоспарының ерекшеліктеріне тоқталыңыз. Кеңес экономикасының қысқа мерзімде қалпына келтірілуін немен түсіндіресіз?
Халықтың әлеуметтік жағдайына сипаттама беріңіз.
Ядролық полигон салынуының әлеуметтік салдары қандай болды?
Қорытындылай келе, КСРО мен Қазақстанның соғыстан кейінгі қоғамдық саяси және әлеуметтік-экономикалық дамуына баға беріп, ерекшеліктерін атап көрсетіңіз.
Екінші сұрақта алдымен елдің қоғамдық-саяси өмірінде болған өзгерістер туралы айтып беріңіздер.
Бұл кезеңді неліктен «жылымық» жылдары деп атайды?
Хрущевтің «жылымық» жылдарының мәні неде? Қандай игі бастамалар көтерілді?
КОКП-ның ХХ съезі және оның тарихи маңызы қандай?
Елдің сыртқы саясатында қандай өзгерістер болды?
Декмократизациялау үрдісінің аяқталмай қалуын қалай түсіндіресіз?
Қоғам өмірінің маңызды саласы – экономикада да маңызды өзгерістер болды. Осы салада қолға алынған бастамалар мен олардың нәтижелері мен салдарын ашып, баға беру қажет. Ол үшін келесі сұрақтарға жауап іздеңіз:
Өнеркәсіпті ұйымдастыру және басқару саласында ұандай реформалар жүргізілді? Өнеркәсіп пен көліктің дамуында не өзгерістер болды?
Ғылыми-техникалық прогресстің экономика дамуына ықпалы қандай болды? Жауабыңызды дәлелдермен бекітіңіз.
Экономика дамуының экстенсивті және интенсивті даму жолдарына сипаттама беріңіз.
Жаңа қалалардың пайда болуы туралы айтыңыз. Урбанизациялау үрдісінің дамуы қалай жүрді?
Хрущевтік әлеуметтік қиял туралы не білесіз?
50-жж. басында ауыл шаруашылығнда қандай жағдай қалыптасты? Ауыл шаруашылығын реформалауға бағыт алу (1953 ж. қыркүйек) туралы айтып беріңіз.
Қазақстанда тың және тыңайған жерлерді игерудің мақсат-міндеттері қандай болды?
Тың игерудің игі нәтижелеріне тоқталыңыз.
«Тыңның» экономикалық, экологиялық және әлеуметтік салдары туралы айтып беріңіз.
Рефераттар мен пікірталас(дискуссия) тақырыптары
1. Соғыстан кейінгі әлеуметтік-экономикалық дамудың нәтижелері мен қарама-қайшылықтары.
2. Ызғарлы жылдар іздері: соғыстан кейінгі саяси репрессиялар
3. Н.С.Хрущев, Л.И.Брежнев, Д.А.Қонаев, М.С.Горбачев: саяси портреттер.
4. Қазақстан экономикасында тоқырау болды ма?
5. Диссиденттер қозғалысы.


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-himiyali-reakciya-tedeulerin-rufa-jretu.html#_1,2_г_магний_тұз_қышқылымен_артық_мөлшерімен_әрекеттескенде_түзілген_сутегінің_(қ.ж.)_көлемі_(л)

title: Сабақтың мақсаты: Химиялық реакция теңдеулерін құруға үйрету

text:
Оқушыларға формулаларды дұрыс құрастыра білуге, химиялық реакция теңдеулерін құрастыруды түсінуге, реакцияларды теңестіре білуге сауаттылықтарын қалыптастыруға үйрету.
Оқушыларға сандық есептеулер, теңдеулер, валенттілік бойынша есептеулер
Күтілетін нәтиже:
А) Химиялық реакцияларды қайталайды
В) Химиялық реакция теңдеулерін құруда ережесін сақтап орындайды.
С) химиялық реакция теңдеулерін құрастырады, химиялық алғашқы ұғымдар бойынша есептер шығару алады. Реакция теңдеулерін жаза алады. Сандық есептеулер шығара алады .
1. Бәйге
Ең қиын жарыстың бәйге келді, Мықтылары ортада, шықсын енді. Тез жауап бер, ойланыпп тұрып қалма, Осы ойыннан көрейік ерен ерді.
1)Заттың химиялық жолмен бөлінбейтін ең ұсақ бөлшегі.(атом)
2)Ең жеңіл металл.(литий)
3)Химиялық таңбаның алдына қойылатын цифр.(коэффициент)
4)Күкірт неше валентті?(2,4,6)
5)Натрийдың салыстырмалы атомдық массасы?(23)
6)Периодтық кесте неше топтан тұрады?(7)
7)Атом молекулалық ілімді ашқан ғалым.(М.В.Ломоносов)
8)Көмір қышқылының тұзының аты.(карбонат)
9)Алғашқы көмекке пайдаланатын бейметалл.(иод)
10)Электролиттік диссоциация теориясын ашқан ғалым.(С.Аррениус)
11)Айдаһар бейнесіне ұқсайтын элемент.(S)
12)Күкірт қышқылының формуласы.(Н2SO4)
13)Сұйық металл.(сынап)
14)Химиялық құрылыс теориясын ашқан ғалым.(Бутлеров)
15)Реттік номірі 19, салыстырмалы атомдық массасы 39-ға тең болатын элемент.(калий)


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-himiyali-reakciya-tedeulerin-rufa-jretu.html#Массасы_16_г_мыс_(ІІ)_оксидінің_ұнтағы_сутекпен_толық_тотықсыздандырылды.Түзілген_мыстың_массасы_(г)


title: Сабақтың мақсаты

text:
Сабақтың тақырыбы: Квадрат теңдеулерді шешу
Сабақтың мақсаты:
8.2.2.3 квадрат теңдеулерді шешу;
Конспект
квадрат теңдеудің түбірлерін табу үшін барлық мүшелерін -ға бөліп, келтірілген квадрат теңдеуін аламыз. Теңдеудің оң жағында квадрат үшмүшесінің толық квадратын бөліп аламыз:
.
жаңа айнымалы енгізейік, онда толымсыз теңдеуін аламыз. Бұдан, немесе. болғандықтан, − оң сан.
Соднықтан бөлшегінің таңбасы оның алымының таңбасына байланысты. Бұл өрнектіквадрат теңдеудің дискириминанты деп атайды. («discriminans» латын тілінде «ажырату», «анықтау»деген сөзінен шыққан). Оны әрпімен белгілейді, яғни.
Сонымен теңдеуді мына түрде жазамыз:. -ға байланысты әртүрлі жағдайларды қарастырайық.
1. жағдайда квадрат теңдеудің екі шешімі бар: және . айнымалыға қайта оралсақекі теңдеу шығады: (бұдан) және (онда).
Сонымен , , квадрат теңдеудің екі әртүрлі түбірібар: және.
Қысқаша была жазуға болады: , мұндағы. Бұл формуланы квадрат теңдедің түбілерінің формуласы деп атайды.
2. Егер , ондытеңдеуінен теңдеуі шығады. Бұл теңдеудің бір ғана түбірі бар(немесе өзара тең екі шешімі бар). . айнымалыға қайта оралсақ сызықтық теңдеу аламыз. Бұдан.
Сонымен, квадрат теңдеудің тең бір ғана түбірі бар.
3. Егер, ондатүбірі жоқ, өйткені . Олай болса, болған жағдайдаквадрат теңдеудің нақты сандар жиынында түбірі жоқ.
Сонымен, квадрат теңдеуді шешу үшін:
1. Дискриминантты табу керек.
2. Дискриминанттың таңбасын анықтау керек.
3. Егер дискриминант болса, онда теңдеудің түбірлерінің формуласын қолданады. Егер дискриминант болса, онда нақты сандар жиынында түбірлері жоқ.
Мысал 1
Жауабы: 10, 60.
Мысал 2
Жауабы: 3.
Мысал 3
D<0, теңдеудің нақты түбірлері
Тақырып бойынша орындауға арналған тапсырамалар
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sabati-masati.html#Сонымен_,_,_квадрат_теңдеудің_екі_әртүрлі_түбірібар:_және.__Қысқаша_была_жазуға_болады:_,_мұндағы._Бұл_формуланы_квадрат_теңдедің_түбілерінің_формуласы_деп_атайды.

title: Сабақтың мақсаты


url: http://emirsaba.org/sabati-masati.html#Сонымен,_квадрат_теңдеудің_тең_бір_ғана_түбірі_бар.__3._Егер,_ондатүбірі_жоқ,_өйткені_._Олай_болса,_болған_жағдайдаквадрат_теңдеудің_нақты_сандар_жиынында_түбірі_жоқ.

title: Сабақтың мақсаты


url: http://emirsaba.org/sabati-masati.html#Тақырып_бойынша_орындауға_арналған_тапсырамалар

title: Сабақтың мақсаты


title: Билік айтқан ел жуаны емес - Сабақтың мақсаты: І. Білімдік Поэманың мән-мағынасын түсіндіру арқылы негізгі ойды ажырату

text:
|
|
бет | 2/4 | Дата | 07.01.2022 | өлшемі | 85,61 Kb. | | #16861 | түрі | Сабақ |
| Байланысты: Сабақтың тақырыбы Ақан бейнесі 9- сыныпБилік айтқан ел жуаны емес.
Ауылды торып елді шулатқан
ұры емес.
Ақан кім?
Мешіт салып,зекет алып жүрген молда емес.
Қарапайым мал баққан малшы да емес.
Байдың жалшысы, малайы емес.
Ақын сурет- теген АҚАН қандай?
Жүйрік ат,сонар саят, қыз-қырқынмен,
Өмірді өткізген жан өз қарқынмен.
Өмірдің ащы емес, тұщысын да,
Қызықтап жігіт ойын, қыз күлкіңмен.
Саңлақ ед шыққан мыңнан, озған жүзден,
Көп сұлу көзін сүзген күнді өткізген.
Қызықтың айдынында құлаш ұрып,
Армансыз қаздай қалқып, қудай жүзген.
Текті құс тазалықты қолына ұстап,
Арманы-ақ сұлулықты сүю деген.
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Халықтың ардақтысы- Ақан - Сабақтың мақсаты: І. Білімдік Поэманың мән-мағынасын түсіндіру арқылы негізгі ойды ажырату

text:
Байланысты: Сабақтың тақырыбы Ақан бейнесі 9- сынып
Халықтың ардақтысы- Ақан
Иа, Ақанның өмір жолы қызықты әрі ерекше. Өмірінің соңғы кезінде жауыздықпен мұңдасты. Оның бұл қылығы өзінің қатігез заманына мойынұсынбай өткен тәкаппар ақынның бейнесін танытады. Тіршіліктің ұсақ- түйегіне алданбай, бойын тік ұстап кетті. Сондықтан да Ілияс «Тұсында сері болсын, пері болсын. Ұнайды өмірімен Ақан маған».-деп кейіпкеріне деген ілтипатын жасырмай, ашық айтқан. Ақан өмірі- өнер адамының, жалпы адамның рухани тазалығының үлгісі, өнердің тіршілік тартысынан жоғары тұрғанынының белгісі. Ақан- өз кезіндегі әнші-ақындар тобының аса көрнекті өкілі. Әлеуметтік өмірдің өзекті мәселелерін өлеңіне арқау еткен Ақан өнерімен де, ерлік өмірімен де кейінгі ұрпаққа, туған халқына үлгі бола білді. «Халық жадында Ақан мен Құлагер есімі егіз ұғым болып мәңгі қалмақ!» деген ұранды сөздер соның бір айғағы.


title: «Құлагер» поэмасының тараулары - Сабақтың мақсаты: І. Білімдік Поэманың мән-мағынасын түсіндіру арқылы негізгі ойды ажырату

text:
«Құлагер» поэмасының тараулары:
1. «Туған жер»
2. «Толғау»
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12. «Ас»
13. «Аттың азалы әні»
14. «Бай,бай, Құлагерім»
Сабақтың тақырыбы: Құлагер- еркіндікке ұмтылған қазақ
елінің символы
Сабақтың мақсаты:
1. Ақынның «Құлагер» поэмасы арқылы әлеуметтік
теңсіздік пен өнер арасынадағы тартыстың суреттелу
еркшелігіне тоқталу.
2.Ақан өмірі, өнері, әділетсіздікке деген көзқарасы
туралы мысалдармен талдау.
3.Өнер адамына, тілге деген ұлтжандылық сезімдерін
ояту.
Сабақтың көрнекілігі: слайд, суреттер
Сабақтың барысы:
І.Ұйымдастыру.
ІІ.Үй тапсырмасын тексеру.
ІІІ.Жаңа сабақ
Сабақтың жоспары:
«Құлагер» поэмасы- сюжетті поэма.
«Құлагер» поэмасы шын мәнінде поэзияның «сұлу сарайы», ақынның шығармашылығының биік шыңы.
«Құлагер» поэмасы-Ақан трагедиясы арқылы әлеуметтік орта, замана лебі,қуанышы мен қайғысы кең көлемде жырланған ірі лиро-эпикалық поэма.
Ілияс поэзиясы-терең ойдың, үлкен сезімнің поэзиясы.
ІУ.Сабақты бекіту.
«Ілияс поэзиясы-терең ойдың, үлкен сезімнің поэзиясы. Ол- өрен жүйрік, асқақ ақынның тегеурінді талантынан туған жоғарғы идеялы, шыншыл, ұшқыр қиялды, қуатты поэзия. Ыстық жүректен қорғасындай балқып, төгіліп, алуан сырлы бейнені қорытқан салмақты, салиқалы поэзия»,-деп М.Қаратев айтқандай, ақын шығармалары халықтың қажымас қайраты мен рухын көрсетеді.
У.Сабақты қорыту.
Сабақты қорыту:
Құлагер қазақ даласындағы еркіндік пен
бостандықтың, жүйріктік пен сұлулықтың символын
айналып, сөзбен сомдалған ескерткіш болды.
«Құлагер» поэмасы арқылы Ілияс Жансүгіров Құлагер өлгенімен, Ақанның жаны жараланғанымен, әні мәңгі жасайды, өнер өлмейді, өнер мәңгілік деген түйін жасайды.
УІ.Оқушы білімін бағалау.
УІІ. Үйге тапсырма.
1.«Талдау» бөлімі бойынша 1-тапсырма. Венн
диограммасы бойынша Абай мен
Ілияс аттардың сипатын қалай суреттеген?
Соны баяндаңдар.
2.Қазіргі таңдағы ат баптау, бәйге өнерінің бүгінгі күнгі даму жаңдайы туралы деректер жинақтау.
«Құлагер» поэмасының өзіндік
ерекшелігі:
Ұмытылмас сұлу картиналар
Серпін де кең эпикалық құлаш
Айқын, әдемі образдар
Шындықтан туған романтикалық леп
Балы сорғалаған құнарлы бай тіл
Бұлақша сылдырлаған нәзік лирикалық сезім
Ұйқасы әдемі келген он бір буынды қара өлең
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сабақтың мақсаты: І. Білімдік Поэманың мән-мағынасын түсіндіру арқылы негізгі ойды ажырату

text:
Сабақтың тақырыбы: «Құлагер» поэмасындағы Ақан бейнесі
Сабақтың мақсаты: І.Білімдік:1.Поэманың мән-мағынасын түсіндіру арқылы
негізгі ойды ажырату.
2. Басты кейіпкер Ақан туралы оқушылардың өздеріне
жұмыс істете отырып меңгерту.
3. Оқушының өзіндік ойының қалыптасуына ықпал ету.
ІІ.Дамытушылығы:
1.Шығарманы талдау арқылы оқушының сыни ойлау
дағдыларын, біліктілік қабілетін дамыту,
оқушылардың сөздік қорларын молайту.
ІІІ.Тәрбиелігі: Өнер адамына, еліне, тілге, табиғатқа
деген ұлтжанды сезімін ояту. Адами қасиетті
оқушы бойына дамыту.
Сабақтың барысы:
1.Ұйымдастыру.
2.Үй тапсырмасын тексеру.
1.І.Жансүгіров туралы не білесің?
2.Ақан туралы қандай деректер жинақтадыңдар?
Жаңа сабақ:
Сабақтың жоспары:
1.Ақан- тарихи бейне.
2.Ақан-трагедиялық кейіпкер.
3.Ақан-композитор.
4.Ақан-айтыс шебері. (Жүсіп Төре, Орынбай, Тезекбай, Мәшһүр Жүсіп,
Есмағұлмен хат арқылы айтысқан, Майрамен)
5.Халықтың ардақтысы-Ақан
ІІІ. Сабақты бекіту. Мына сұрақтарға жауап беру:
1.Ақынның сұм заманнан соққы жеп, жан серігі Құлагерден айырылу себебі неде?
2.Батыраш, Қотыраштарға ел өз үкімдерін берді. Ал сендер қандай үкім шығарар едіңдер?
ІУ. Сабақты қорыту. Құлагер өлді. Ақан жаны жараланды, бірақ өнер өлмейді. «Құлагер» әні дүниеге келді. Ілияс өнерге, өнерліге өлім жоқ деген түйін жасайды.Өйткені «Құлагер» әні жалпақ сахараға қанат қақты. Батыраштар дүниеге келе береді, кете береді, бірақ олардан із қалмайды.Ал Ақан «Құлагер» әнімен мәңгі жасайды. Өнер -өміршең, Ілияс нысанасы да- осы.
«Құлагер» туралы кино 1972 жылы режиссор Болат Мансуровтың ұйымдастыруымен жарыққа шыққан. Ақан рөлінде-әртіс Досқан Жолжақсынов орындаған.
Ақанның әндері алғаш айтқан әнші -Ерлан Рысқали
У.Оқушы білімін бағалау.
УІ.Үйге тапсырма.
1. «Ұнайды өмірімен Ақан маған» эссе жазу.
2. «Құлагер» поэмасына сатылай кешенді талдау жасау.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сабақтың мақсаты. ІҚМ ұстауға арналған ғимараттарға қатысты тжн қатысты негізгі құжаттармен танысу

text:
Сабақтың мақсаты. ІҚМ ұстауға арналған ғимараттарға қатысты ТЖН қатысты негізгі құжаттармен танысу.
Материалдар мен жабдықтар. Мал шаруашылық кәсіпорындарының технологиялық жобалау нормалары (ТЖН), СНмЕ – құрылысқа қатысты климатология ілімі, құрылысқа қатысты жылулық техника т.б.
Сабақтың мазмұны. Сиыр қорасын мысал етіп алып, сиырларды жеке ұстау жағдайында қора-жайдың ішкі габариттерін есептеп шығару:
микроклимат параметрлерін зерттеу реті мен ІҚМ қораларындағы оптималды микроклимат параметрлері келтірілген.
Ғимарат ауасындағы зиянды газдар концентрациясы мына шамалардан аспағаны жөн: көмірқышқыл газы 0,25%, аммиак 0,02 мг/л, күккіртті сутегі 0,015 мг/л.
Азық тарату кезіндегі шаңның шектік жіберілетін мөлшері 5 мг/м3. Өмірінің алғашқы 10-20 күнін бұзаулар профилакториде жеке клеткаларда өткізеді. Осы кезеңде оларды концентраттар мен ірі азықтар жеуге үйретеді. Сосын бұзауларды бұзау қораға ауыстырады, мұнда олар 15-20 бастан топтық клеткаларда 6 айлық жасына дейін ұсталады. Қыс айларында оларды сәулелелу қажет Сауу кезінде сүт жолындағы вакуум көрсеткіші мына шаманы құрауы керек:
* насос тұсында 450 мм сынап бағаны;
* сүт тізбегінде 380 мм сынап бағаны;
* вакуумды тізбекте 360 мм сынап бағаны. Бордақылау және жайылымда семірту гигиенасы Бордақылау- организмде максималды мөлшерде ақуыз, май жинау және жоғары сападағы ет жинақтау мақсатында жануарларды шамадан көп азықтандыру.Жайылымда семірту – малдарды жайылымдарда семірту. Бордақылау көбіне арнайы мамандандырылған шаруашылықтарда сүрлемдік, жом мен барда азықтануында өткізіледі. Бордақылау кезінде тиісті нәтижеге жету үшін барлық зоогигиеналық талаптар сақталуы керек
Бақылау сұрақтары:
1 ІҚМ қорасының микроклиматы
2 Бұзауларды ұстау гигиенасы
3 Сиырлар гигиенасы


title: Сабақтың мазмұны - Сабақтың мақсаты. Ірі азықтардан сынама алып, санитариялық гигиеналық баға беруді үйрену

text:
Сабақтың мазмұны.
1.Біркелкілігі: Сапалы ірі азықтар біркелкі, құрамында механикалық қосындылар, улы, көгерген, шіріген шөп болмауы керек. Азықтың құрамы сақталуы керек. Егер бір жерде бірнеше азық түрі болса. Онда әрбір азық түрін бөлек бағалайды.
2. Ылғалдылығын анықтау: 3 сынама азықты майдалап турап 5г өлше, арнайы бюкстарда кептіргіш шкафта 40мин (130 0С) кейін қайтадан өлшейді. Бөлінген ылғалды грамм және процент есебінде анықтайды. 3 сыныманың орташа ылғалдылығын есепке ала отырып азықтың ылғалдылығын шығарады.
Анықтау жолы: шөп сынамасын (3) майдалап турап, араластырып, 5 г арнайы бюкстарға өлшеп салып кептіргіш шкафқа (130 0С) қояды. 40 мин кейін кептіргіш шкафтан алып қайтадан өлшейді.
Ылғалдан % құрамын мына формуламен есептеп шығарады:
Х (А-В)* 100 (15)
А
Мұндағы А-кептіргенге дейін азық салмағы, г
В- кептіргенен кейін азық салмағы, г
100- процент
3.Ас тұзын анықтау: Толық кептірілмеген шөп жақсы сақталу үшін оны үстіне тұз себеді.
Анықтау жолы: 1 г майдаланған шөпті колбаға салып үстіне 50-100мл дист. Су құйып 2 мин араластырады. Ертіндіні сүзеді де аз мөлшерде АgNО3 қосады. Егер осы кезде хлорлы күмістің тұнбасы сынамада шөптің бары анықталады.
4.Шөптің шаңдылығын анықтау. Анықтау жолы. 100 мл дист. Су стаканға құйып үстіне 10 г ұсақталған азық сынамасын салады да стаканды араластырады. Егер осы кезде ертінді тұманданса шаңның бары анықталады. Мұндай азықпен малды азықтандырғанда коньюктивит, трахеит, және т.б. мал ауруларын тудыруы мүмкін.
5.Алколоидтарды анықтау. Алколоидтардың құрамында енгіздер бар, бұлар қышқылдар мен реакцияға түсіп суда ерімейтін еншенді тұздар түзеді.
Анықтау жолы: 1г құрамында алколоиды бар азықты майдалап турап колбаға салады, үстіне 7 мл сірке қышқылын құйып қайнатады, 15минут суытып, араластырады. Ерітіндіні сүзеді, бір-екі фильтратты таза зат әйнегіне тамызып 1-2 тамшы Бушард ертіндісін қосады. Осы кезде қызыл-қоңыр түсті тұнба түзілсе алколоидтың барлығы анықталады.
6.Биологиялық сынама қою.
Анықтау жолы. 50-100г азықты спиртпен экстракциялайды. Спиртті экстрактыны су моншасында беткейінде арнайы сарғыш түске боялған тамшылар пайда болғанша қайнатады. Оның үстіне 1-2 мл эфирды қосып шайқайды. 0,5 мл эфир экстрктысын бақаның тері астына егеді. Егер экстрактыда алколоидтар немесе глюкозидтер немесе глюкозидтер бар болған жағдайда бақаның аяқ – қолдары тырысады.
7.Шырынды азықтарды санитарлық-гигиеналық бағалау
Органолептикалық зерттеу
Сүрлемдік азықты бағалаған кезде оның түсін, иісін, дәмін, құрылымын анықтайды. Сапасы жақсы сүрлемнің түсі сары, жасыл, ашық – қоңыр болады. Бұзылған жарамсыз сүрлем түсі бұлынғыр, көмескі-қоңыр болып келеді. Сапалы сүрлемнің иісі жемістердің, жаңадан піскен қара нанның, нан квасының иісіндей болуы тиіс. Бүлінген сүрлемнің иісі тұрыптың /редька/, шабақ балықтың иісіндей болады. Сапалы сүрлем дәмі сәл қышқыл немесе қышқылт болады, ал бүлінген сүрлем ащы немесе өте қышқыл болады. Консистенция – сапалы сүрлемнің ұсақталған бөлшектері, сүрлемге салынған өсімдіктің құрылымының консистенциясын сақтауы тиіс, сондай-ақ жылпылдақ әрі жұққыш болмағаны жөн.
2.Сүрлемнің жалпы қышқылдылығын анықтау
Колбаға 100 мл сүзінді құйып, оған 1% фенолфталеиннің спирттегі ертіндісісінің, 1-2 тамшысын қосып оны солғын қызыл түрге боялғанша 0,1н
аОН ертіндісмен титрлейді. Сүрлемнің қышқылдылығын градуспен белгілейді, сүрлемге салынған азықтың 100 грамынан алынған сүзінді суды нейтрализациялауға жұмсалған 0,1 поценттік сілті ертіндісінің әрбір 1 мл бір градусқа санайды. Жақсы сүрлемнің жалпы қышқылдылығы 260 төңірегінде болуы тиі. Жақсы сүрленген азықта 2-3 процент еркін қышқыл болса, оның 2/3 бөлігі сүт қышқылы мен 1/3 бөлігі сірке қышқылы болып табылады.
3.Сүрлемдегі аммиактың қоспаларын анықтау
10мл сүзінді алып, оған Несслер реактивінің 3-5 тамшысын қосады. Ашық сара немесе қызғылыт сары түс пайда болса, онда аммиак қоспасының бар екендігін, ал қызыл кірпіш түсті түнбалар бөлінсе оның едәуір көп екендігін білдіреді.
Егер сүрлеген азық дайындау барысында немесе сақтау барысында малдың нәсжісімен, садырамен былғынса, онда одан алынған сүзінді судың құрамында хлорид және сульфат болуы мүкін.
4.Қант қызылшасындағы нитритті анықтау
Қызылшамен уланудың себебі: буланған немесе қайнатылған қызылша 56 сағ соң улы қызылшаға айналады. Оның улылығы бірте-бірте арта, түсіп 12 сағ кейін нағыз күшіне енеді.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сабақтың мақсаты. Ірі азықтардан сынама алып, санитариялық гигиеналық баға беруді үйрену - бет 3

text:
Нитриттің бар жоғын анықтау. Жаңадан дайындалған қызылша тілігінің үстіне дифениламиннің бірнеше кристалын қойып, шыны таяқшалардыңкөмегімен күкірт қышқылының бірнеше тамшысымен ылғалдндырады. Егер қызылша тілігінің етінде анық көк түс пайда болса, аз мөлшерде болғаны, ал егер бояу көрінбесе шамалы ғана болғаны.
5.Сүрлемдегі хлоридттерді және сульфаттарды анықтау
Сульфатты анықтау Сүзіндінің 10мл, 25 түз қышқылының ертіндісінің 5 тамшысын қышқылдадырады, 10 процент ВаСL2 ертіндісінің 5-10 тамшысын қосады.сульфат бар болған жағдайда ақ тұнба пайда болады.
Хлоридті анықтау. Сүзіндінің 10мл азотты қышқылдың бірнеше /3-5/ тамшысын қышқылдандырып және оған 5 ертіндісінің 5 тамшысын қосады.
Хлорид бар болған жағдайда ақ ірімшікті тұнба пайда болады.
6.Картоптағы салонинді анықтау
Глюкозид – салонин картопта әдетте шамалы мөлшерде /100г 2-3 мг жуық/ болады. Дұрыс сақталмаса ол көбейе түседі. Салонин мөлшері едәуір ұлғайып, кей жағдайда картоптың 100 грамында 50 мг дейін көбейеді. Мұндай картоппен азықтандырған кезде малдың улану қаупі туады. Салонинді анықтау үшін картоп түйнегін өзегінің бойымен қалыңдығы 1 мм етіп тіледі, сөйтіп жоғарғы ұшынан негізіне дейін көздерін қалдыра екі тілікке бөледі. Тіліктерді сағаттық шыныға немесе фарфор табақшаға салады да оған бір тамшыдан 80-90 % сірке қышқылы ерітіндісін, концентрацияланған күкірт қышқылын және 5 % сутегі тотығының ерітіндісін тамшылатып тамызады. Егерде картоп тілігінің бетінде қызыл немесе қою құлпынай түстес бояу байқалса салониннің бар болғаны.
8. Дәнді – дақылды азықтарды және құрама жемді санитарлық-гигиеналық бағалау
Ораганолептикалық зерттеу
Түсі – жас сұлы, арпа, жүгері дәнінің өзіндік жылтыр түсі болады. Азық дәндерінің жылтыры жоқ, күлгін түсті, қара дақтарының болуы, оларды жинау мезгілі мен сақтау жағдайларының бүзылуына байланысты.
Исі – қалыпты әрі іріктелген дәннің өзіне тән жұпар исі болады, ал сапасы төмен дәннің шірік исі болады.
Дәмі – жас дәннің сүт татыған тәттілеу дәмі болады және дәмін татқан кезде ауызда иленіп қамырға айналады. Ал бүлінген, ескі, көгерген дәннің дәмі ащылау немесе ащы болады.
Ылғалдығы – құрғақ дәннің ылғалдылығы 15 процент, орташа – 17 процент, ал дымқыл дәндегі ылғал 20 процент болады.
Астықты дәннің нақты салмағын анықтау. Дәнді азықтың жұғымдылығын 1000 дәннің граммен алғандағы нақты салмағын анықтайды. Сұлының таңдаулы сортының нақты салмағы 33 г орташа -28,5 г, осыған сәйкес арпанікі 44-30 – 23,6 г болады. Дәннің нақтты салмағын анықтау үшін қатарынан 300 дән санап алып оны өлшейді алынған салмақты 10-ге көбейтіп, 3-ке бөледі.
Дәннің балаусалығын анықтау. Дән бұзылған жағдайда бос қышқыл пайда болып, органикалық заттар ыдырайды. Дән неғұрлым көп бүлінген сайын оңдағы бос қышқылдар көп болады (сірке қышқылы, майлы, қымыздық қышңьшдар амин қышқылдары). Дәннің қшқылдылығы градуспен белгіленеді. Бір градус қышқылдылық 100 грамм дәннің қышқылын бейтараптауға кеткен 0,1 нормальды сілтінің I мл ерітіндісіне тең.
Дәннің қышқылдылығын бағалаудың мына төмеңдегідей шектері белгіленген: 3,50-4,6° - бүліну процесінің басталуы; 5,5°-сақтауға қауіпті; 9,5°- бүлінген дән, бұл дәннен құны төмен малдарды және өте аз мөлшерде азықтандырған жөн.
Анықтау жолы: 5 г дәнді алып, келіге мұқият түйеді. Сыйымдылығы 200 мл колбаға 40 мл дистилді су құйып жармаланған дәңді салып, 2-3 минуттай мүқият шайқайды да шыны таяқшамен пайда болған түйіршіктерді майдалайды. Қабырғаларына жұққан бөлшектерін таза сумен шаяды. Осы қоспаға фенолфталеиннің I% ерітіндісінің 5 тамшысын қосып NaOH немесе КОН-тың 1 % ерітіңдісімен қызғылт түс пайда болғанша титрлейді.
Х = А х 20 : 10,
NaOH немесе КОН-ның жұмсалған миллилитр ерітіндісінің мөлшері /А/ 20-ға көбейтіледі, өйткені небары 5 г дән алынған болатын; көбейтіндіні 10-ға бөледі, оның себебі титрлеген кезде 0,1 % сілті ерітіндісі пайда болады.
Дәндегі гранозанды анықтау.
Өсімдік шаруашылығында әртүрлі дақылдардың тұқымын өсімдік ауруларының қоздырғыштарының бүлдіруінен сақтап қалу үшін сынапты препараттар /гранозан, формалин, меркуран, тағы басқаларын/ кеңінен қолданады. Формалинді, гранозанды және басқаларын пайдадану барысында сақтық жөніндегі нұсқауларды орындамаған жағдайда мал мен құс мұндай дәңді жеп улануы мүмкін.
Анықтау жолы: 1. Зерттеу үшін фарфор ыдысқа 25 г дән салады, оған тұз қышқылының 18 % ертіндісін құяды. Бұдан кейін алдын ала наждак қағазбен тазаланған мыс пластинканың немесе сым темірді шыны ілгішпен қоспаға түсіреді де спиртовкада 30 минут бойына қайнатады. Сынап болған жағдайда пластинканың бетінде күміс түстес дақтар пайда болады.
Колбаға зертелетін 10 г дәнді салып, 20 мл дистильді су құяды да 10 минуттан кейін оны араластырып сүзгіден өткізеді. Натрии гипосульфат ертіндісі сіңген сүзгіш қағаздың жолақтарына сыналатын ертіндінің тамшыларын тамызады. Егер де катион бар болса сары дақтар пайда болады.
3.Дәндегі формалинді анықтау
Анықтау жолы: 1.Колбаға зерттелетін 10 г дән салып, 20 мл дистильді су құяды. Тұнба алу үшін қоспаны үй температурасында 3-4 сағат қояды да соңынан сүзеді. Зерттеу үшін пробиркаға 1 мл сүзінді құйып, 1 мл жаңадан дайындалған пептонның 1 % ертіндісін және бромды калий түйіршіктерін қосады.
Бромды калий еріп болғанша пробирканы сілкілегеннен кейін оған күшті күкірт қышқылының қоспасын қосады. Егерде сүйықтық қышқыл араларында сарғыш күлгін түсті шеңбер пайда болса формалиннің бар болғаны.
Пробиркадағы 1 мл сүзіндіге 1 мл 2 % резорцин ерітіндісін қосады. Қоспаны жақсылап шайқап, сақтықпен 1мл концентрацияланған күкірт қышқылын төменгі қабаттан қосады. Формалин бар болса сүйықтықпен қышқыл аралығында солғын қызыл бояу пайда болады.
9. Құрама жемге санитарлық-гигиеналық баға беру
1.Құрама жемдегі ас тұзын анықтау
Анықтау жолы: Мал азығының орташа сынамасынан алынған ет сүйек ұны немесе балық үнының 5 грамын колбаға салып 50 мл дистилді су қүяды Әбден шайқаған соң колбаны 5-10 минутқа қалдырады ауық-ауық әлгі қоспаны айналдыра шайқайды. Соңынан сұйықтықты сүзгіден өткізеді, колбаға 10 мл сүзінді құйып (K2Cr2O4) хромды қышқыл калий индикаторының 2-3 тамшысын қосып қызыл түс кеткенше 0,1 н азотты – қьшқыл күміс ерітіндісімен титрлейді, 0,1 н азотты – қышқыл күміс ерітіндісінің I мл ас түзының 5,845 мг тең. Балық немесе ет сүйек ұнының сынамасындағы түздың % мөлшерін есептеп шығару үшін мына төмендегідей формуланы пайдаланады:
Х= A x 0,0056 x 100 x 50 (16) 5 x 10
Мұндағы А – титрлеуге /мл есебімен/ жүмсалған 0,1 н AqNO3 ерітiндісінің мөлшері;
0,0058 – 0,1 AqNO3 ерітіндісінің 1 мл-на сәйкес келетін хлорлы
Натрий мөлшері /гр есебімен/;
50 – экстрагирлеу үшін алынған судың жалпы көлемі; 5 – балық немесе ет-сүйек ұнының салмақ шамасы; 10 – титрлеуге алынған сүзінді мөлшері /мл есебімен/.
Азықтық балық ұнының бойында ас тұзы жоғары сортты ұнда 3 %,
Бірінші сортта 4 % болуы тиіс.
2.Құрама жемнiң жалпы қышқылдылығын анықтау
Анықтау жолы: сыйымдылығы 500 мл конус колбаға 25 г құрама жем салып, 250 мл тазаланған су құяды, колбаны тығындап, 10 минут бойына шайқайды. Бұдан кейін колбаны 35 минутқа қалдырады, оны әрбір 3-4 минута араластырып тұрады. Колбадағы сұйықтықты таза колбаға құрғақ сүзгіштен өткізеді колбаға немесе стаканға 25 мл сүзінді кұйып фенолфталеиннің I % спиртті ерітіндісінің 1-2 тамшысын қосады да ашық қызыл бояу пайда болғанша КОН немесе NAОН-нің 0,1 н ерітіндісімен титрлейді. Қьшқылдылықты мына формуламен анықтаймыз:
К= А х П х 40 : 10 (17)
Мұндағы К – қьшқылдылық градусы;
А – титрлеу барысында жүмсалған NA ОН-ның 0,1 н ерітіндісінің мөлшері.
П- сілтінің нақты 0,1 н ерітіндісімен NA ОН ерітіндісінің титрына түзетуі. Сапалы мал азығының көрсеткіштерi мынадай болуы тиіс: ылғалдылығы 15 %, қышқылдылығы 5°-тан, құм 2 % аспағаны, арам шөп тұқымы 0,02-0,1 %, қара күйе 0,05-0,06 % аспағаны жөн.
3.Күнжара мен шроттағы госсиполды анықтау
Анықтау жолы: мақта күнжарасы мен шротында госсипол глюкозиді болған жағдайда ол улы болып келеді.Мақта күнжарасы мен шротының әр жерінен шамалы бөлігін алып, келіге түйеді де ұсақ ұнтақты араластырады. Бұдан соң оның шамалы мөлшерін алып 20 мг өлшейді сонан кейін оны 10-15 төсеніш шыныларға бірдей етіп бөледі. Шыныдағы ұнтақты 2 тамшы күкірт қышқылымен ылғалдап, жұқа шынымен жабады. Сөйтіп кіші ұлғайту арқылы микроскоппен қарайды. Ұнтақты микроскоппен қарардың алдында күкірт қышқылымен ылғалдайды. Микроскоп арқылы дайындалған барлық препараттардағы қызыл түске боялған нүктелерді санайды. Госсиполдың % құрамы мынадай формуламен анықтайды:
Х = а : б х 0,85 (18)
Мұндағы а – барлық препараттардағы боялған нүктелер; б - бөлік өлшемі, мг есебімен 0,085 – тұрақты коэффициеит X – госсипол құрамы, % есебімен.
Құнжара мен шроттың бойыңда госсипол 0,01% аспаса малды азықтандыруға зияны жоқ деп есептеуге болады.
4.Мочевинаның (карбомидтiң) негiзiн анықтау
Анықтау жолы: құрғақ пробиркаға мочевинаның бірнеше түйіршікгерін салып, жайлап қыздырады. Мочевина алдымен балқиды, содан кейін қата бастайды, қыздыру кезінде мочевинадан биурет құралады, ал аммиак. Болса ұшып кетеді (мұны исінен ажыратуға болады). Пробиркадағы биуретке 1 мл NAOH ерітіндісін қосып шайқайды, бұдан соң биурет ертіндісіне күкірт қышқылды мыс ерітіндісінің 1-2 тамшысын қосады. Шайқау кезінде қызғылт түс пайда болады.
Достарыңызбен бөлісу: |


Тақырып: Жануарлардың азық сапасын санитарлық-гигиеналық бағалау
Сұрақтар :
Қатты азықтар, сүрлем және пішендеме сапасын бағалау.
Құрама жемді, күнжара пен шроттың сапасын бағалау.
Ірі азықтарға санитарлық гигиеналық тұрғыдан баға беру
Сабақтың мақсаты. Ірі азықтардан сынама алып, санитариялық гигиеналық баға беруді үйрену
Құралдар мен жабдықтар: азық сынамалары: қайшы, таразы, алюминий бюкстары, кептіргіш шкаф, қысқыштар, 100-250 мл колба, дист. Су, сүзгіш қағаз, АgNО3, 50-250мл колба, таразы, 1% сірке қышқылы, сүзінді қағаз, Бушард ерітіндісі, зат әйнегі, 50 және 250 мл колбалар , пробирка, 50, 100, мл цилиндрлер, воронкалар, сүзгі қағаздар, дист. Су, спирт, плита, эфир, мақта, шприц, бақа, 1% фенолфталеиннің спирттегі ертіндісі, 0,1н аОН ертіндісі, 250 мл колба, тамызғыштар,бюретка штатив, пробиркалар, сағаттық шыны немесе петри шынаяғы, шыны таяқшалар, дефиниламин кристалдары, күкірт қышқылы (конц), Несслер реактиві, стакандар (диаметрі 2,5-3 см), азот қышқылның ертіндісі 5 gО3 және 25 түз қышқылы, 10 процент ВаСL2 ертіндісі, қандауылар,80-90 сірке қышқылы ертіндісі, күкірт қышқылы (конц), 5 сутегі тотығының ертіндісі, тамызғыштар, бюреткалар, 250 мл колба, шыны таяқшалар, 1 % фенолфталеин ертіндісі, 1,1н. КОН немесе NaOH, сыйымдылығы 10 мл колба, құйғыш, сүзгіш қағаз шыны ілгіш, мыс пластинка, наждакты қағаз, электрлі плитка немесе спиртті шам, тұз қышқылының 10 % ертіндісі дистильді су, сыйымдылығы 100 мл колба, құйғыш, сүзгіш қағаз, пробиркалар, тамызғыштар, резорциннің 2 % ертіндісі, пептонның 1 % ертіндісі, концентрацияланған күкірт қышқылы, бромды калий, сүзгіш қагаз, тамызғыштар, хромды қышқылды калий, индикатор K2Cr2O4 ерітіндісі, 0,1 H AqNO3,. Сыйымдылығы 500 мл конусты колба, сүзгіш қағаз, стакандар, тамызғыштар, фенолфталеиннің I% спирттегі ерітіндісі, КОН немесе NAOН 0,1 н ерітіндісі, пробиркалар, штатив, мочевина (карбомид) NAОН ерітіндісі.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сабақтың мақсаты. Ірі азықтардан сынама алып, санитариялық гигиеналық баға беруді үйрену


Тақырыбы:
Жай бөлшектің негізгі қасиеті.
Білімділік:
Жай бөлшек, жай бөлшек қасиеттерімен, бөлшекті қысқарту тәсілдерімен таныстыру.
Дамытушылық:
Ережелерді есептер шығару барысында қолдана білу дағдысын қалыптастыру.
Тәрбиелілік:
Ақыл-ой тәрбиесі
Сабақтың мақсаты:
Жай бөлшектің негізгі қасиеті.
Жай бөлшекті қысқарту
Мысалы:
=
=
Бөлшектің алымын да,
бөлімін де бірдей санға көбейткенде,
оған тең бөлшек алынады.
Бөлшектің алымын да,
бөлімін де бірдей санға БӨЛГЕНде,
оған тең бөлшек алынады.
Мысалы:
=
=
Қысқартылмайтын бөлшектер.
,
,
,
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-jaj-bolshekti-negizgi-asieti-jaj-bolshekti-isart.html#Дамытушылық:__Ережелерді_есептер_шығару_барысында_қолдана_білу_дағдысын_қалыптастыру._Тәрбиелілік:_Ақыл-ой_тәрбиесі__Сабақтың_мақсаты

title: Сабақтың мақсаты: Жай бөлшектің негізгі қасиеті. Жай бөлшекті қысқарту Мысалы: = =


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-janu-reakciyasina-auani-belgili-bir-boligi-jmsal.html#2-тапсырма_Практикалық_жұмыс_«Күкірттің,_фосфордың_және_темірдің_ауада_және_оттекте_жануын_салыстыру»._Мақсат

title: Сабақтың мақсаты: Жану реакциясына ауаның белгілі бір бөлігі жұмсалатынын түсінеді

text:
Сабақ барысы
|
Мұғалімнің әрекеті
|
Оқушының әрекеті
|
Бағалау
|
Ресурстар
|
Сабақтың басы
3 мин
|
І. Ұйымдастыру кезеңі:
а) «Айна» әдісі бойынша жағымды психологиялық ахуал орнатады
|
«Айна» тәсілі арқылы жағымды ахуал орнатады .
|
Кері байланыс:
Мадақтау арқылы бағаланады.
|
Түрлі түсті стикерлер
|
6 мин
|
ІІ Үй тапсырмасы
« Сәйкестендіру» тәсілі арқылы сұрақ қояды, өткен тақырыптар бойынша білімдерін еске түсіреді.
«Стоп кадр» тәсілі арқылы сұрақтар қою отырып жаңа сабақтың тақырыбын, мақсатын анықтайды.
|
Оқушылар « Сәйкестендіру» тәсілі арқылы өткен тақырыптар бойынша білімдерін еске түсіреді.
Ауаны ластаушылар мен оны қорғау жолын сәйкестендіріңіз.
Ауаны ластаушылар
|
Оны қорғау жолы
|
Автомобильдердің отын жағу өнімдері
|
Газ тазартатын және шаң ұстағыш аппараттар
|
Өндіріс қалдықтары
|
Қалдықсыз технология ойлап табу
|
Ормандағы өрттер
|
Электрофильтрлер
|
Жылу электростанциялары
ан бөлінетін шаңдар мен қалдықтар
|
Санитарлық нормаларды сақтау
|
Ауаны қорғау
|
Жақсы жұмыс жасайтын двигатель болса, шығаратын газдың мөлшері нормадан аспайды
|
«Стоп кадр» тәсілі арқылы
сұрақтарға жауап бере отырып, жаңа сабақтың тақырыбын, мақсатын анықтайды
|
Кері байланыс:
Мадақтау арқылы бағаланады.
«Жарайсың!»
«Тамаша жауап»т .б
|
Экран
|
Сабақтың ортасы
15
мин
|
Жаңа сабақ
«Жану»,қатты,сұйық,газ тәрізді заттар туралы түсінік береді
|
Жанудың басталуы мен тоқтату шараларын айтады.
|
Кері байланыс:
«Бутерброд» тәсілі арқылы бағалайды
|
А4 парағы
|
15 мин
|
Сабақты бекіту тапсырмалары.
Оқушылармен жеке жұмыс ұйымдастырады, бақылау жасайды,
ЕБҚ оқушыға қолдау көрсетеді
|
1-тапсырма
Жануды қолдайтын және болдырмайтын жағдайларды атап, кестені толтырыңыз.
Жануды қолдайтын жағдайлар
|
Жануды тоқтатын жағдайлар
|
Жануды тоқтату әдістері
|
|
|
|
|
|
|
2-тапсырма
Практикалық жұмыс
«Күкірттің, фосфордың және темірдің ауада және оттекте жануын салыстыру».
Мақсат: оттектің ең маңызды қасиеті жануды қолдайтынын көрсету.
Құралдар мен реактивтер: тығынмен жабылған 500 мл оттек газы бар 4 колба, заттарды жағуға арналған қасықтар, күкірт, қызыл фосфор, көмір, темір, спиртшам.
Жұмысқа дайындық:
4 колбаға оттек газын жинау, 1 колбаның түбіне алдын-ала шамалы құм салып (онда темірді жағамыз), күкірт және фосфорды жағуға арналған қасықтарды алдын-ала газ тәрізді заттардың шығып кетпеуі үшін тығындарға бекітіңіз.
Жұмыс барысы:
Спиртшамның жалынында жағуға арналған қасықтарда күкірт, фосфор, темірді кезекпен қыздырыңыз. Заттардың ауада және таза оттегінде жану белсенділігін салыстырыңыз.
Тәжірибе №1.
«Күкіртті оттекте жағу».
Темір қасыққа күкірттің кесегін салып, спирт шамның жалынында қыздырыңыз. Күкірт ауада қалай жанады?
Жанып жатқан күкіртті оттегі бар колбаға салыңыз. Енді ол қалай жанады.
|
Дескриптор:
жануды қолдайтын және болдырмайтын жағдайларды атап, кестені толтырады:
Жалпы балл-3
Дескриптор :
күкіртті оттекте және ауада жағып, байқалған құбылыс туралы қорытынды жасайды;
фосфорды
заттарды оттекте жағу неліктен белсенді жүретінін түсіндіреді;
реакция өнімдерін атайды
Жалпы балл- 4
|
бөлшектің атын атайды;
|
|
Оқушымен жеке жұмыс ұйымдастырады.
|
1-тапсырма
Ұсынылған заттарды жану қабілетіне байланысты жанғыш, тұтанғыш, жанбайтын деп үш топқа бөліңіз: шырпы, этил спирті, мыс сымы, мәрмәр, антистатикалық сұйықтық, картон.
Кестенің әрбір бағанасын өзіңіз екі мысал келтіріп толтырыңыз.
2-тапсырма
Төмендегі жану суреттерін салыстырыңыз.
Қай суретте таза оттекте, ал қай суретте ауада жану үдерісі жүрді?
|
Ұқсастығы
|
Айырмашылығы
|
Оттекте жануы
|
|
|
Ауада жануы
|
|
|
|
|
|
3-тапсырма
Берілген отынның түрлерін агрегаттық күйлеріне қарай жіктеңіздер: Шымтезек, бензин, табиғи газ, таскөмір, өнеркәсіп газдары, керосин.
|
Дескриптор :
тез тұтанатын заттарды анықтайды;
жанғыш заттарды анықтайды;
жанбайтын заттарды анықтайды:
Жалпы балл-3
Дескриптор:
жанудың жарқырап жануына байланысты анықтайды;
екі суретті салыстырып айырмашылықты сәйкестендіреді;
Жалпы балл-2
Дескриптор : жай заттардың оттекпен әрекеттесуі сызбасын жаза алады.
отын түрлерін дұрыс анықтайды;
Жалпы балл-5
|
|
Сабақтың соңы
5 мин
|
Кері байланыс
«Шығу билеті»
Маған сабақта қиын болды .........................
Маған сабақта жеңіл болды ........................
Маған әлі де көмек керек …........................
|
Кері байланыс
«Шығу билеті»
Маған сабақта қиын болды .........................
Маған сабақта жеңіл болды ........................
Маған әлі де көмек керек …........................
|
|
|
1 мин
|
Үй тапсырмасы § 7оку
|
|
|
|


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-janu-reakciyasina-auani-belgili-bir-boligi-jmsal.html#Дескриптор:_жануды_қолдайтын_және_болдырмайтын_жағдайларды_атап,_кестені_толтырады:_Жалпы_балл-3_Дескриптор


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-janu-reakciyasina-auani-belgili-bir-boligi-jmsal.html#Дескриптор_:_тез_тұтанатын_заттарды_анықтайды;_жанғыш_заттарды_анықтайды;_жанбайтын_заттарды_анықтайды:_Жалпы_балл-3___Дескриптор


title: Электромагниттік - Сабақтың мақсаты: жаратылыстану ғылымдарының арасындағы химияның рөлін анықтау және пәнаралық...

text:
периодтық
жүйесін
құру
принципі.
Кванттық
сандар.
Электрондық
бұлттар.
Ядро
заряды
және
атомдағы
электрондар саны, изотоптар.
Радиактивность. Альфа – бета
ыдырау
кезінде
химиялық
реакциялар.
Радиоактивті
изотоптар.
Бақылау сұрақтары:
1.
Химия мен физика пәндерінің байланысын атаңыз
2.
Химия мен физиканың бірдей ұғымдарына мысал келтіріңіз.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Федорова Н.Б., Кузнецова О.В., Поляков А.С.
Межпредметная
интеграция в курсе физики: учебно-методическое пособие // Ряз. гос. ун-т им.
С.А. Есенина. – Рязань, 2010. – 108 с.
2. Основы физической химии: учебное пособие: в 2 ч. Ч.1 :Теория./ В.В.
Еремин, [и др.] – 2-е изд., перераб. и доп. – М.: БИНОМ. Лаборатория знаний,
2013. – 320 с.
3.Акмаева Т.А., Кожина Л.Ф. Преемственность и метапредметная
интеграция в
курсе химии. Учебно-методическое
пособие для студентов
магистратуры
направления
«Педагогическое
образование»,
профиль
«Актуальные стратегии и инструменты эффективного обучения химии».
[Электронный ресурс]. Саратов - 2020. – 87с.
Достарыңызбен бөлісу:


title:
Дәріс №1.4
Электрлік құбылыстар: электрөткізгіштік (Ом заңы), электролиз

text:
Фарадей заңдары — электролиздер арқылы электр тогы өткенде
электродтарда бөлінетін не ыдырайтын заттардың мөлшерін (массасын)
анықтайтын электролиз процесінің негізгі заңдары.
Химиялық ток көзі - ЭҚК көзі, онда жүретін химиялық реакциялардың
энергиясы тікелей электр энергиясына айналады.
Жоспар:
1.
Электрлік құбылыстар: электрөткізгіштік (Ом заңы)
2.
Тотығу реакциясы мен Фарадей заңдары
3.
Химиялық ток көздері, жұмыс сипаттамалары
1.Физика мен химияның байланысы саласында химияның физикалық
химия сияқты негізгі бөлімдерінің ішінен салыстырмалы түрде жас
бөлім
пайда болды және сәтті дамып келеді, ол XIX ғасырдың соңында
химиялық
заттар мен қоспалардың физикалық қасиеттерін сандық зерттеудің сәтті
әрекеттері, молекулалық құрылымдарды теориялық түсіндіру
нәтижесінде пайда болды. Бұл үшін эксперименттік және теориялық негіз Д.
И.Менделеевтің (периодтық заңның ашылуы), Вант-Гоффтың (химиялық
процестердің термодинамикасы), С. Аррениус (электролиттік
диссоциация
теориясы) және т. б. жұмыстары болды.
Соған қоса химия мен физиканың ұқсас ұғымдар электрлік және
магниттік құбылыстарда анық көрінеді. Мысалы Ом заңы, Фарадей заңы
және т.б.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Электр өткізгіштік - Сабақтың мақсаты: жаратылыстану ғылымдарының арасындағы химияның рөлін анықтау және пәнаралық...

text:
2.Электр тогын өткізе алатын тұздар, қышқылдар және сілтілер
ерітінділерінэлектролиттердепатайды. Электролиттерден токөту
нәтижесінде электрод бетінде міндетті түрде қатты немесе газ
күйіндезат
шығады. Электродтарда заттың шығу себебі – электролиттерегі ток
тасымалдаушы бөлшектер – иондар, зарядталған зат атомдары. Соған
байланысты Фарадей заңы:
І. Егер белгілі бір уақыт ішінде мыс сульфатының ерітіндісінен электр
Тогын өткізсек, онда катодта аз мөлшерде мыс бөлінеді. Алайда, егер
сондай
жағдайда күшті
ток жасанса, катодта бірдей уақыт ішінде мыстың көп
мөлшері пайда болады. Уақыттың ұлғаюымен және бірдей ток күшімен мыс
мөлшеріде артады. Фарадей заттың массасы, ток күші мен уақыт арасындағы
байланысты анықтады. Математикалық бұл өзара байланыс келесі түрде
өрнектеледі:
m = kIt;
мұндағы
m-заттың массасы;
k-электрохимиялық эквивалент;
I-ток күші;
t-уақыт.
ІІ. Фарадей әртүрлі электролиттер арқылы бірдей күшті электр тогын
өткізіп, электродтардағы заттардың массасы бірдей емес екенін байқады.
Бөлінген
заттарды өлшей отырып, Фарадей салмақ мөлшері заттың
химиялық
Сипатына
байланысты
деген
қорытындыға
келді.
Алынғанмәліметтернегізінде Фарадей электролиздің екінші заңын шығарды:
электрэнергиясыныңбелгілі бір мөлшері үшін
электродта пайда болған
химиялық элементтің массасы элементтің эквивалентті массасына тура
пропорционал. Ол бір эквиваленттің массасына тең – химиялық реакцияларда
сутегі атомдарының 1 моль реакциясына жауап беретін немесе алмастыратын
зат мөлшері:
μeq = μ/z,
μ-заттың молярлық массасы;
z-бір ионға электрондар саны (иондардың валенттілік саны).
Тотығу – элементтің немесе қосылыстың
тотықтырғышпен әрекеттесу
процесі;
тотығу-тотықсыздану
реакциялары
барысында
бөлшектің
электрондарынан айырылу процесі. Тотығу кезінде бөлшектің тотығу дәрежесі
артады. Мысалы, атом электронын берсе, оң зарядты ионға; теріс зарядты ион
электрон берсе бейтарап атомға,
оң зарядты ионға айналады; оң зарядты ион
электрон берсе, оның оң заряды берген электрон санына сәйкес өседі.
Достарыңызбен бөлісу:


title:
Химиялық
ток көзі - Сабақтың мақсаты: жаратылыстану ғылымдарының арасындағы химияның рөлін анықтау және пәнаралық...

text:
керек, әйтпесе ол тотықтырғыш пен тотықсыздандырғышты
қарапайым
араластыру арқылы сыртқы ортаға жылу шығарады.
Сондықтан барлық химиялық ток көздерінде екі электрод бар:
-
тотығу жүретін анод;
-
қалпына келтіретін катод.
Қашықтықтағы электродтар электролиті бар ыдысқа орналастырылған-
қоршаған ортаның иондарға диссоциациялану процестеріне байланысты
электр тогын өткізетін зат.
1-сурет. Химиялық энергияны электр энергиясына түрлендіру принципі
Суретте электродтар тұз көпірімен
байланысқан жеке ыдыстарда
орналасқандығы көрсетілген, ол арқылы иондардың ішкі тізбек бойымен
қозғалысы жасалады. Сыртқы және ішкі
тізбек ашық болған кезде
электродтарда екі процесс жүреді: иондардың электрод металынан
электролитке ауысуы және иондардың электролиттен электродтардың
кристалдық торына ауысуы.
Бұл процестердің жылдамдығы бірдей және әр электродта қарама-қарсы
белгілердің кернеу потенциалы жинақталады.
Егер олар тұз көпірі арқылы
қосылып, жүктеме қолданылса, онда электр тізбегі пайда болады. Ішкі контур
бойымен электр тогы электролит пен тұз көпірі арқылы электродтар
арасындағы иондардың қозғалысымен жасалады. Сыртқы тізбек бойынша
электрондардың анодтан катодқа қарай қозғалысы пайда болады.
Барлық дерлік тотығу реакциялары электр
энергиясын өндірумен бірге
жүреді. Бірақ оның мөлшері көптеген факторларға, соның ішінде
қолданылатын химиялық заттардың көлемі мен массасына, электродтар жасау
үшін қолданылатын материалдарға, электролит түріне, ион концентрациясына,
дизайнына байланысты.
Қазіргі химиялық ток көздерінде ең көп қолданыс табады:
-
анод материалы үшін (тотықсыздандырғыш) — мырыш (Zn),
қорғасын (Pb), кадмий (Cd) және басқа да металдар;
-
катод (тотықтырғыш) материалы үшін-қорғасын
оксиді PbO
2
,
марганец оксиді MnO
2
, никель гидроксооксиді және басқалар;
-
қышқылдар, сілтілер немесе тұз ерітінділері негізіндегі
электролиттер.
Химиялық ток көздерінің негізгі жұмыс сипаттамалары
Достарыңызбен бөлісу:


title: Ашық терминалдардағы кернеу мөлшері

text:
1. Ашық терминалдардағы кернеу мөлшері Дизайнға байланысты жалғыз көз тек белгілі бір ықтимал
айырмашылықты жасай алады. Электр құрылғыларында пайдалану үшін олар
батареяларға біріктіріледі.
2. Меншікті сыйымдылық Белгілі бір уақыт ішінде (сағатпен) бір химиялық ток көзі салмақтың
немесе көлемнің бірлігіне жататын токтың шектеулі мөлшерін (ампермен)
шығара алады.
3. Меншікті қуат Ол химиялық ток көзінің салмағы немесе көлемі бірлігінің ток
кернеуінің көбейтіндісінен пайда болатын қуат алу қабілетін сипаттайды.
4. Пайдалану ұзақтығы Бұл параметр жарамдылық мерзімі деп те аталады.
5. Өздігінен ағатын токтардың мәні Электрохимиялық реакциялардың бұл жанама процестері элементтердің
белсенді массасының тұтынылуына әкеледі, коррозияға ұшырайды және
нақты сыйымдылықты төмендетеді.
6. Бұйымның бағасы Дизайнға, қолданылатын материалдарға және басқа да факторларға
байланысты. Токтың ең жақсы химиялық көздері-алғашқы төрт параметрдің
жоғары мәні бар, ал өздігінен ағызу және құны төмен.
Химиялық ток көздерін пайдалану электротехника, электрохимия,
материалтану және қатты заттар физикасы негіздерін білуді қажет етеді.
Бақылау сұрақтары:
1.
Химиялық ток көздерінің мақсаты, сипаттамасы қандай?
2.
Электролиз процесінің мәні неде?
3.
Фарадей заңдары қалай сипатталады?
4.
Ом заңын түсіндіріңіз.
Пайдаланылған әдебиет тізімі 1.
Бессонов
Л.А.
Теоретические
основы
электротехники.
Электрические цепи.
2.
Н.Л.Глинка. \общая химия
3.
А.Мансұров, Б.Я.Колесников Химиядағы физикалық зерттеу
әдістері:Оқу құралы.-Алматы,2012.-296 б.
Дәріс №1.5 Жарық, атомдардың жарық сіңіруі және шығаруы, жарықтың


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-jaratilistanu-filimdarini-arasindafi-himiyani-ro.html?page=14#4._Пайдалану_ұзақтығы_Бұл_параметр_жарамдылық_мерзімі_деп_те_аталады._5._Өздігінен_ағатын_токтардың_мәні

title: Ашық терминалдардағы кернеу мөлшері


title: толқын ұзындығы және заттардың оптикалық спектрлері, денелердің

text:
материалдан жасалған орамасы бар соленоидты немесе электрмагнитті асқын
өткізгішті магнит деп атайды. Оны заттардың магниттік-электрлік және
оптикалық қасиеттерін, плазманы, атомдық ядроларды және элементар
бөлшектерді зерттеуге арналған тәжірибелерде қолданады.
Магниттік механикалық құбылыстар, гиромагниттік құбылыстар —
магнетизмді тасымалдаушы микробөлшектердің магнит және механикалық
моменттерінің өзара байланысына негізделген құбылыстар жиыны. Қозғалыс
мөлшерінің моменті бар кез келген микробөлшектің (электрон, протон,
нейтрон, атом ядросы, атом) белгілі бір магниттік моменті де болады.
Сондықтан микробөлшектер жүйесінің (физикалық денелер, үлгілер) қозғалыс
мөлшерінің моменті артса, денеде (үлгіде) қосымша магнит момент пайда
болады; керісінше, магниттелу кезінде дене қосымша механикалық моментке
ие болады. Магниттік механикалық құбылыстар атомның магнит моментінің
оның толық механикалық моментіне қатынасын (гиромагниттік немесе
магниттік механикалық қатынас) анықтауға және әр түрлі заттардағы
магнетизмді тасымалдаушылардың табиғаты туралы қорытынды жасауға
мүмкіндік береді. Магнетизм құбылысын зерттеуге арналған жаңа әдістердің,
әсіресе, резонанстық әдістің жасалуына байланысты Магниттік механикалық
құбылыстардың ғылыми-зерттеулер жұмыстарындағы рөлі төмендеді.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Магнетизм – - Сабақтың мақсаты: жаратылыстану ғылымдарының арасындағы химияның рөлін анықтау және пәнаралық байланысты...

text:
магниттік моменті сыртқы өріске қарама-қарсы бағытталады; 2) егер атомның
магниттік моменті 0-ден өзгеше болса (спиндік, орбиталдық немесе спин-
орбиталдық), онда сыртқы өріс оны өз бағыты бойынша бағдарлауға
ұмтылады. Нәтижесінде, магнит өрісіне параллель магниттік момент пайда
болады, ол парамагниттік деп аталады. Атомдық магниттік моменттері бір-
біріне параллель бағдарланған заттар ферромагнетиктер (ферромагниттер), ал
осыған сәйкес іргелес атомдық моменттері антипараллель орналасқан заттар –
антиферромагнетиктер (антиферромагниттер) деп аталады. Заттардың
магниттік қасиеттерін қарастырғанда “магнетик” деп аталатын жалпылама
термин пайдаланылады. Заттардың магниттік қасиеттері оларды құрайтын
бөлшектердің магнетизмімен анықталады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Магнит өрісі - Сабақтың мақсаты: жаратылыстану ғылымдарының арасындағы химияның рөлін анықтау және пәнаралық байланысты...

text:
Егерде ауада, болмаса ауасыз кеңістікте пайда болған магнит өрісінде
белгілі бір денені орналастырса, онда әлгі біздің өрісіміздің түрі өзгереді.
Кейбір денелерде өтіп жатқан магнит ағыны күшейетін болса, енді
біреулерінде әлсірейді.
Қоршаған ортаға қарағанда магнит ағыны күшейетін денелерді
парамагнитгік заттар деп атаймыз. Ал магнит
ағыны әлсірейтін денелер
диамагниттік заттар деп аталады.Ауадағы магнит ағынымен салыстырғанда
денедегі магнит ағынының қанша есе рет өзгеретінін көрсететін шама заттың
салыстырмалы магниттік өтімділігі немесе жай гана сол заттың магниттік
өтімділігі деп аталады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Заттардың магниттік қасиеттерін мынадай топтастыруларға

text:
магнетит түйірлерінің гетерофазиялық және/немесе бір фазалы тотығуында.
Құрамында магнетиті бар жыныстардың химиялық магниттелу бірқатар
қасиеттері эксперименталды түрде анықталған:
1) ауыспалы магнит өрісі бар химиялық магниттелу бұзылуының
коэрцитивті спектрі жылу (Jrt) және идеалды (Jri) қалдық магниттелу
спектріне жақын, ал көп доменді дәндер жағдайында магниттік жұмсақ;
2) тазартудан кейін бір кернеудің тұрақты магнит өрісінде жасалған
химиялық және идеалдымагниттелу шамаларының қатынасы бірліктен аз (1,0-
ге жақын);
Достарыңызбен бөлісу:


Магниттік материалдар генератор, трансформатор, реле, сондай-ақ магниттік күшейткіштердің, магниттік жады (есте сақтау) элементтерінің магниттік сымдарын (өткізгіштерін), компас тілдерін, т.б. магниттік жазу таспаларын жасауда қолданылады.Химия үшін ЯМР(ядролық магниттік
резонанс) әдісі өте маңызды, себебі ядролардың резонанстық жиіліктері
жіңішке магниттік әрекеттесулерге тәуелді, яғни электрондық қоршауға және
ядро спиндерінің өзара әрекеттесуіне, басқаша айтқанда – молекулалардың
құрылымының ерекшеліктеріне және олардағы электрондық тығыздығының
таралуына тәуелді.
Бақылау сұрақтар: 1.
Магнитті құбылыс дегенді қалай түсінесің?
2.
Химия ғылымындағы ядролық магниттік резонанстың маңызы?
3.
Химиялық магниттелу түрлері?
4.
Заттардың магниттік қасиеттерін қалай топтастыруға болады?
5.
Сыртқы магнит өрісінің заттарға тигізетін әсері қандай?
Пайдаланылған әдебиет: 1.
Дәрібеков С. Электр және магнетизм курсының арнаулы
тараулары.– Қарағанды, 2012.
2.
Боровик Е.С., Мильнер А.С., Еременко В.В. Лекции по
магнетизму. – Харьков, 1972.
3.
Кондорский Е.И. Зонная теория магнетизма. – Москва, 1976.
4.
Белисарова Ф. Жалпы физика курсы бойынша дәрістер. –Алматы,
2009.
Дәріс №1.6 Математика және есептеу химиясы: химиялық есептерді шешудің математикалық әдістері. Алгебра химиялық есептерді шешудің негізгі құралы ретінде. Мектептегі химияның математикалық аппараты: тура және кері пропорционал: химиялық кинетика, электролиз (Фарадей заңдары), идеал газ теңдеуі; логарифм: рН және Нернст теңдеуі.
Мақсаты: 1.Химияда қолданылатын математиканың аппараттарын анықтау.
2.
Математикалық
аппараттарды
химиядағы
пәнаралық
сабақтастық курсында қолдану.


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-jaratilistanu-filimdarini-arasindafi-himiyani-ro.html?page=19#Дәріс_№1_.6_Математика_және_есептеу_химиясы:_химиялық_есептерді_шешудің_математикалық_әдістері._Алгебра_химиялық_есептерді_шешудің_негізгі

title: Магниттік материалдар генератор, трансформатор, реле, сондай-ақ


title: Глоссарий - Сабақтың мақсаты: жаратылыстану ғылымдарының арасындағы химияның рөлін анықтау және пәнаралық байланысты...

text:
қажет болды. Математиканың химияның ең күшті құралы ретіндегі рөлі
физикалық химияның, химиялық термодинамика мен кинетиканың, химиялық
жабдықты есептеу теориясының және т. б. дамуымен күшейе түсті.
Химияда қолданылатын математикалық теңдеулер мен әдістер
1. Химиялық реакцияларды теңдестірудің алгебралық әдісі есеп. Реакция
теңдеуі берілген (жарылыс қоспасының жарылуы):
Н
2
+ О
2
= Н
2
О
Барлық заттардың алдында коэффициенттерді табу керек: x, y, z
алгебралық әдісті қолдана отырып, теңдеудің коэффициенттерін табамыз:
хН
2
+ yO
2
= zH
2
O
Ол үшін әр элемент үшін атомдардың тепе-теңдігін құрамыз:
1. Н сутегі бойынша тепе – теңдік: сол жақта бізде 2 сутегі атомы, ал оң
жақта-2z демек, 2x = 2z
2. Оттегі балансы О: сол жақта бізде 2y оттегі атомы, ал оң жақта-z
демек,
2y = z.
3. Бірінші теңдеуден аламыз: z = x, ал екінші теңдеуден табамыз: y = ½ z
= ½ x
4. Осы нәтижелерді ескере отырып, химиялық реакция теңдеуі келесідей
болады:
хН
2
+ 1/2xО
2
= xH
2
O
Осы теңдеудің екі бөлігін x-ке қысқартып, біз аламыз:
H
2
+ 1/2О
2
= H
2
O
теңдеудің екі бөлігін 2-ге көбейткеннен кейін, біз соңында табамыз:
2Н
2
+ O
2
= 2H
2
O
Сапалық есептер талданатын объектінің құрамдас бөліктерін (атомдар,
иондар, радикалдар, молекулалар, функционалдық топтар) анықтауға,
сәйкестендіруге және анықтауға, қосылыстың реттілігін және заттағы
жекелеген құрамдас бөліктердің өзара орналасуын анықтауға, уақыт өте келе
объектінің құрамдас бөліктерінің табиғаты мен концентрациясының өзгеруін
анықтауға бағытталған. Әдетте мұндай есептер математикалық есептеулермен
байланысты емес.
Есептеуге қажетті есептерді шешу үшін қосылыстардың негізгі
химиялық қасиеттерін білу және химияның негізгі түсініктері мен заңдарын
қолдана білу, Математикалық аппаратты (бірнеше белгісіз теңдеулер жүйесі,
теңсіздіктер, қуат және логарифмдік функциялар) қолдана отырып, есептеудің
ең ұтымды әдістерін таңдау қажет. Көптеген математикалық әдістер бар, бірақ
ең көп қолданылатын әдістер:
Алгебралық;
Графикалық;
Крест ережесі (Пирсон конверт).
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-jaratilistanu-filimdarini-arasindafi-himiyani-ro.html?page=20#Химиялық_кинетика,_химиялық_реакциялар_кинетикасы_—_химияның_химиялық_процестердің_жылдамдығын_және_жүру_заңдылықтарын_қарастыратын_бір_саласы.__Жоспар


title: Алгебралық - Сабақтың мақсаты: жаратылыстану ғылымдарының арасындағы химияның рөлін анықтау және пәнаралық байланысты...

text:
негізі) қоспаның массасын білдіреді, ал ординат осьтерде бастапқы
ерітінділердегі ерітіндінің массалық бөліктеріне сәйкес келетін нүктелерді
салады. Ординат осьтеріндегі түзу нүктелерді қосу арқылы ерітіндінің
массалық үлесінің кері пропорционалды тәуелділікте аралас ерітінділердің
массасына функционалды тәуелділігін көрсететін түзу алынады.
2.Мектептегі химияның математикалық аппараттары
Химиялық
кинетика немесе химиялық реакциялардың
кинетикасыуақыт өте келе
химиялық реакциялардың өту заңдылықтарын, осы заңдылықтардың сыртқы
жағдайларға тәуелділігін, сондай-ақ химиялық өзгерістердің механизмдерін
зерттейтін физикалық химияның бір саласы. Химиялық кинетика пәні-жалпы
процестің де, барлық аралық сатылардың да
жылдамдығына әсер ететін
барлық
факторларды
зерттеу.
Химиялық
кинетиканың
маңызды
тұжырымдамасы химиялық реакция жылдамдығы болып табылады. Бұл мән
уақыт өте келе реакция компоненттерінің концентрациясы қалай өзгеретінін
анықтайды. Химиялық реакция жылдамдығы әрдайым оң болады, сондықтан
егер ол бастапқы затпен анықталса (реакция процесінде концентрациясы
төмендейді), онда алынған мән -1 көбейтіледі.
𝑣 = ∓
∆𝐶
∆𝑡
Химиялық
реакциялар
әрекеттесуші
заттардың
түріне
қарай
гомогенді және гетерогендіболып екіге бөлінеді.
Газ фазасындағы гомогенді
реакциялардың кинетикасы жақсы зерттелген. Химиялық кинетиканың негізгі
түсінігі — реакция жылдамдығы. Гомогенді реакциялар жылдамдығы
әрекеттесуші заттардың табиғатына, қойыртпалылығына, температураға,
қысымға, катализатор қатысында, ал гетерогенді реакциялардың жылдамдығы
бұл айтылғандардан басқа фазаның жүктелген жеке бөліктерінің күйіне, жылу
және масса алмасу жағдайларына, т.б. тәуелді.
Химиялық реакциялардың
жылдамдығы
белгілі
уақыт
ішінде
әрекеттесуші
заттар
концентрациясыныңөзгеруімен өлшеніп, әрекеттесуші массалар заңына
бағынады.
Электролиз – еріген немесе балқыған электролитке батырылған
электродтарда электр тогы әсерінен жүретін
химиялық реакция.
Электролиттер арқылы өткен электр тогы химиялық энергияға айналады.
Электролиз электролитпен толтырылған ыдысқа екі электрод орналастырып,
оларды тұрақты ток көзінің полюстеріне жалғастыру нәтижесінде өтеді.
Электролиз аппараттарын электролизерлер, электролиттік ванналар деп
атайды.
Фарадей заңдары — электролиздер
арқылы электр тогы өткенде
электродтарда бөлінетін не ыдырайтын заттардың мөлшерін (массасын)
анықтайтын электролиз процесінің негізгі заңдары. Фарадейдің бірінші заңы.
«Электр тогының электролит ерітіндісі арқылы өькендегі электродта бөлінетін
зат массасы электр көлеміне тура пропорционалды болады».
∆m=k*Q
Мұндағы ∆m-реакцияға түскен заттың мөлшері; Q- электр мөлшері; kэ-
электр мөлшерінің бірлігіне қанша зат әсер еткенін көрсететін
пропорционалдық коэффициент.k мөлшері электрохимиялық эквивалент деп
аталады. k=M/(Naz|e|) мұндағы z ион валенттілігі; М
электродта бөлінген
заттың молярлық массасы; Na Авогадро тұрақтысы, |e|=1,6·10-19 Кл.
Фарадейдің екінші заңы.
Фарадейдің екінші заңы бойынша, өткен электрдің берілген мөлшерінде
реакцияға түскен заттардың массаларының қатынасы олардың химиялық
эквиваленттерінің қатынасына тең:
∆m
1
\A
1
=∆m
2
\A
2
=∆m
3
\A
3
=const
Элементтің химиялық эквиваленті сутегінің бір атомдық массасын
немесе оттегінің жарты атомдық массасын қосатын немесе алмастыратын
химиялық қосылыстарда 1\12
атом массасының C
12
болатын элемент бөлшегі
массасы қатынасына тең. «Химиялық эквивалент» түсінігі қосылыстарға
қолданылады.
Солай, қышқылдың химиялық эквиваленті сан бойынша оның молярлық
массасының негізіне бөлінуін айтамыз (сутегі иондарының саны), негіздің
химиялық эквиваленті-оның молярлық массасының қышқылдығына бөлінуін
(бейорганикалық негіздердегидроксильді топтардың санына), тұздың
химиялық эквиваленті- оның молярлық
массасының катиондар немесе
аниондар зарядтарының қосындысына қатынасы болып табылады. Идеал газ
теңдеуі Идеал газ деп молекулалар арасында өзара әсерлесу күштері
болмайтын, жеке молекулалар көлемі ыдыс көлемімен салыстырғанда өте аз
және молекулалар арасындағы өзара соқтығысуы абсолют серпімді болатын
газды айтады. Идеал газдың жайын MKT тұрғысынан үш макроскопиялық
шамалардың (P,V,T) арасындағы байланысты қарастыратын теңдеу - идеал газ
күйінің теңдеуі деп аталады.
Химиялық реакциялардың пайда болу шарттары Химиялық реакциялар
басталуы және жүруі үшін белгілі бір жағдайлар қажет. Химиялық
реакцияның пайда болу және жүру жағдайларына мыналар жатады:
Реакция беретін заттарды жанасуға келтіру;
Заттарды белгілі бір температураға дейін қыздыру;
Жарық;
Электр тогы;
Қысымның өзгеруі;
Катализаторды енгізу.
Барлық жағдайлардың ішінде кез-келген химиялық реакциялар үшін
жалғыз міндетті шарт - реактивтердің жанасуы. Сонымен қатар, белгілі бір
химиялық реакциялардың пайда болуы мен жүруі үшін басқа жағдайлар қажет
болуы мүмкін.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Химиялық тепе-теңдік - Сабақтың мақсаты: жаратылыстану ғылымдарының арасындағы химияның рөлін анықтау және пәнаралық...

text:
мұндағы бас әріптер — заттардыңформулалары, кішіәріптер —
реакциядағы
молекула
сандарынкөрсететінкоэффициенттер.
Тепе-
теңдікконстантасы
тура
жәнекеріреакциялардыңжылдамдықконстанталарының (k
1
,k
2
) қатынасыдеп те
аталады:
K=k
1
/k
2
К
—
белгілітемпературада
тура
реакция
өнімдері
мен
реакциясыалынғанзаттардыңмольдіккөбейтінділерініңқатынасынкөрсететінтұ
рақтышама. Тепе-теңдікконстантасыныңтеңдеуіреакцияғақатысқанзаттардың
тепе-теңдікконцентрацияларыныңбір-бірінетәуелділігінкөрсетеді.
Химиялық
тепе-теңдіктізерттеудіңтеориялықжәнепрактикалықмаңызы бар.
Сонымен
қорытындылай келе, химиядағы пәнаралық сабақтастық
курсында математиканың маңызы зор. Онда қолданылатын әрбір
математикалық теңдеулер мен заңдылықтар химияның есептеулер жүйесін
құрастыру мен шешуде, заңдылықтарды дәлелдеуде қолданылады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Дәріс №1.7 - Сабақтың мақсаты: жаратылыстану ғылымдарының арасындағы химияның рөлін анықтау және пәнаралық байланысты...

text:
1.Математика және есептеу химиясы: химиялық есептерді шешудің
математикалық әдістері. Барлық химиялық есептерді екі санатқа бөлуге
болады: сапалы және есептелген. Сапалық есептер талданатын объектінің
құрамдас
бөліктерін
(атомдар,
иондар,
радикалдар,
молекулалар,
функционалдық топтар) анықтауға,
сәйкестендіруге және анықтауға,
қосылыстың реттілігін және заттағы жекелеген құрамдас бөліктердің өзара
орналасуын анықтауға, уақыт өте келе объектінің құрамдас бөліктерінің
табиғаты мен концентрациясының өзгеруін анықтауға бағытталған.
Әдетте
мұндай есептер математикалық есептеулермен байланысты емес. Есептеуге
қажетті есептерді шешу үшін қосылыстардың негізгі химиялық қасиеттерін
білу және химияның негізгі түсініктері мен заңдарын қолдана білу,
Математикалық аппаратты (бірнеше белгісіз теңдеулер жүйесі,
теңсіздіктер,
қуат және логарифмдік функциялар) қолдана отырып, есептеудің ең ұтымды
әдістерін таңдау қажет.
Көптеген математикалық әдістер бар,
бірақ ең көп қолданылатын
әдістер: Алгебралық; Графикалық; Крест ережесі (Пирсон конверт).
Алгебралық Химиядағы әртүрлі есептер теңдеуді немесе теңдеулер жүйесін
құру арқылы шешіледі. Графикалық Түзу сызық сегменті (графиктің негізі)
қоспаның массасын білдіреді, ал ординат осьтерде
бастапқы ерітінділердегі
ерітіндінің массалық бөліктеріне сәйкес келетін нүктелерді салады.
Ординат осьтеріндегі түзу нүктелерді қосу арқылы ерітіндінің массалық
үлесінің кері пропорционалды тәуелділікте аралас ерітінділердің массасына
функционалды тәуелділігін көрсететін түзу алынады:
Алынған функционалды түзу аралас ерітінділердің массасын анықтау
мәселелерін шешуге және аралас ерітінділердің массасы бойынша алынған
қоспаның массалық үлесін табуға мүмкіндік береді.
Крест ережесі
Крест ережесі " екі ерітіндімен болған жағдайда
араластыру ережесінің
диагональды диаграммасы деп аталады.
Сол жақта, сегменттердің ұштарында ерітінділердің бастапқы массалық
үлестері жазылады (әдетте сол жақта-үлкен), сегменттердің қиылысында –
берілген массалық үлес, ал оң жақта, олардың ұштарында бастапқы және
берілген массалық үлестер арасындағы айырмашылықтар жазылады. Алынған
массалық бөліктер бастапқы ерітінділерді қандай жолмен ағызу керектігін
көрсетеді.
Бұл әдіс әдетте қоспалар мен қорытпалардағы мәселелерді шешу үшін
қолданылады.
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-jaratilistanu-filimdarini-arasindafi-himiyani-ro.html?page=23#Графика_тәуелділіктер._Химиялық_қосылыстардың_құрылымын_сипаттаудағы_геометрия_және_симметрия._Химияның_математикалық_негіздерін_оқытудың_заманауи_әдістері.


title: Химиялық кинетика - Сабақтың мақсаты: жаратылыстану ғылымдарының арасындағы химияның рөлін анықтау және пәнаралық...

text:
пропорционалдық коэффициент.k мөлшері электрохимиялық
эквивалент деп
аталады.
k=M/(Naz|e|)
мұндағы z ион валенттілігі; М электродта бөлінген заттың молярлық
массасы; Na Авогадро тұрақтысы, |e|=1,6·10-19 Кл.
Фарадейдің екінші заңы.
Фарадейдің екінші заңы бойынша, өткен электрдің берілген мөлшерінде
реакцияға түскен заттардың массаларының
қатынасы олардың химиялық
эквиваленттерінің қатынасына тең:
∆m1\A1=∆m2\A22=∆m3\A3=const
Элементтің химиялық эквиваленті сутегінің бір атомдық массасын
немесе оттегінің жарты атомдық массасын қосатын немесе алмастыратын
химиялық қосылыстарда 1\12 атом массасының C12болатын элемент бөлшегі
массасы қатынасына тең. «химиялық эквивалент» түсінігі
қосылыстарға
қолданылады. Солай, қышқылдың химиялық эквиваленті сан бойынша оның
молярлық массасының негізіне бөлінуін айтамыз (сутегі иондарының саны),
негіздің химиялық эквиваленті-оның молярлық массасының қышқылдығына
бөлінуін (бейорганикалық негіздерде- гидроксильді топтардың санына),
тұздың химиялық эквиваленті- оның молярлық массасының катиондар немесе
аниондар зарядтарының қосындысына қатынасы болып табылады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Идеал газ теңдеуі - Сабақтың мақсаты: жаратылыстану ғылымдарының арасындағы химияның рөлін анықтау және пәнаралық...

text:
Идеал газ теңдеуі
Идеал газ деп молекулалар арасында өзара әсерлесу күштері болмайтын,
жеке молекулалар көлемі ыдыс көлемімен салыстырғанда өте аз және
молекулалар арасындағы өзара соқтығысуы абсолют серпімді болатын газды
айтады. Идеал газдың жайын MKT тұрғысынан үш макроскопиялық
шамалардың (P,V,T) арасындағы байланысты қарастыратын теңдеу - идеал газ
күйінің теңдеуі деп аталады.
Бұл теңдеуді орыс ғалымы Д.И. Менделеев қорытып шығарды.
Сутектік көрсеткіш
Сутегі көрсеткіші, РН— сулы ерітінділердің қышқылдық өлшемі. Сутегі
иондарының концентрациясымен байланысты, бұл жоғары сұйылтылған
ерітінділердегі сутегі иондарының белсенділігіне тең.
Қышқыл-негізгі индикаторлардың көмегімен анықтауға болады,
Потенциометриялық түрде РН-метрмен өлшенеді немесе формула бойынша
белгіге қарама-қарсы және бір литрге моль түрінде көрсетілген сутегі
иондарының белсенділігінің ондық логарифміне тең шамада есептеледі:
pH = -log [H
+
]
мұндағы, log логарифм негізі және [H
+
] – литрдегі молекуланың
иондардың концентрациясы
pH 7-ден төмен рН-нің қышқыл болып табылатын және 7-ден жоғары
рН-нің негізгі болып табылатын судың ерітіндісі қышқыл немесе негізгі болып
табылады. 7 рН мәні бейтарап деп саналады (мысалы, таза су). Әдетте,
өте күшті қышқылдардың теріс рН болуы мүмкін, алайда өте күшті негіздерде
рН 14-тен асуы мүмкін.
Қоршаған ортаның қышқылдығы көптеген химиялық процестер үшін
өте маңызды және реакцияның пайда болу мүмкіндігі немесе нәтижесі
көбінесе қоршаған ортаның рН-на байланысты болады. Реакция жүйесінде РН-
ның белгілі бір мәнін ұстап тұру үшін зертханалық зерттеулер кезінде немесе
өндірісте буферлік ерітінділер қолданылады, олар сұйылтылған кезде немесе
ерітіндіге аз мөлшерде қышқыл немесе сілті қосылған кезде РН-ның тұрақты
мәнін сақтауға мүмкіндік береді.
Нернст теңдеуі
Нернст электр тогын өткізу кезінде электролиттердің әрекетін зерттеді
және электр қозғаушы күш (потенциалдар айырмасы) мен иондық
концентрация арасындағы байланысты белгілейтін заңды ашты. Нернст
теңдеуі қысым мен температура белгілі болған кезде электрохимиялық
әсерлесу нәтижесінде пайда болатын максималды жұмыс потенциалын
болжауға мүмкіндік береді. Осылайша, бұл заң термодинамиканы жоғары
сұйылтылған ерітінділерге қатысты мәселелерді шешу саласындағы
электрохимиялық теориямен байланыстырады.
Тотығу жағына жазылған реакция үшін өрнек келесідей жазылады:
E — электродтық потенциал,
Е
0
- стандартты электродтық потенциал, вольтпен өлшенеді; R-8,314 Дж /
(моль·k);
T - абсолютті температура;
F−Фарадей тұрақтысы, 96485,33 Кл·моль-1; n-процеске қатысатын
электрондар саны; Химиялық тепе-теңдік
Химиялық тепе-теңдік-бір немесе бірнеше химиялық реакциялар
жүретін химиялық жүйенің күйі, ал тура және кері реакцияның жылдамдық
бір-біріне тең болады. Химиялық тепе-теңдікте болатын жүйе үшін зат
концентрациясы, температура және жүйенің басқа параметрлері уақыт өте
келе өзгермейді.
А2 + В2 ⇄ 2AB
Ле Шателье-Браун принципі (1884 ж.)-егер тұрақты тепе-теңдіктегі
жүйеге тепе-теңдік жағдайларын (температура, қысым, концентрация, сыртқы
электромагниттік өріс) өзгертіп, сырттан басқа күш әсер етсе, онда жүйеде
өзгерістерге қарсы бағытталған процестер күшейеді.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Вант-Гофф ережесі - Сабақтың мақсаты: жаратылыстану ғылымдарының арасындағы химияның рөлін анықтау және пәнаралық...

text:
Вант-Гофф ережесі-бұл бірінші жуықтауда температураның химиялық
реакция жылдамдығына әсерін төмен температура интервалында (әдетте 0 °C-
тан 100 °C-қа дейін) бағалауға мүмкіндік беретін эмпирикалық ереже. Я. х.
Вант-Гофф көптеген эксперименттер негізінде келесі ережені тұжырымдады:
Температура әр 10 градусқа көтерілген кезде біртекті элементар реакция жылдамдығының тұрақтысы екі-төрт есе артады. Мұндағы, 𝑉2-𝑇2
температурадағы реакция жылдамдығы,𝑉1-
𝑇
1
температурадағы
реакция
жылдамдығы
,ɣ-реакцияның
температуралық коэффициенті (егер ол 2-ге тең болса, мысалы, температура
10 градусқа көтерілгенде реакция жылдамдығы 2 есе артады).
Вант-Гофф ережесі 10-400 °C температуралық диапазонында 60-120
кДж/моль активтендіру энергиясымен реакциялар үшін ғана қолданылатынын
есте ұстаған жөн. Вант-Гофф ережесі үлкен молекулалар қатысатын
реакцияларға да бағынбайды, мысалы, Биологиялық жүйелердегі ақуыздар.
Реакция жылдамдығының температураға тәуелділігі Аррениус теңдеуін дұрыс
сипаттайды.
Аррениус теңдеуі химиялық реакцияның k жылдамдық константасының t температурасына тәуелділігін белгілейді. Соқтығысудың қарапайым моделіне сәйкес, екі бастапқы зат арасындағы
химиялық реакция тек осы заттардың молекулаларының соқтығысуы
нәтижесінде пайда болуы мүмкін. Бірақ әр соқтығысу химиялық реакцияға
әкелмейді. Молекулалар бір-бірімен реакция жасай бастауы үшін белгілі бір
энергетикалық кедергіні жеңу керек. Яғни, молекулаларда бұл кедергіні жеңу
үшін белгілі бір минималды энергия болуы керек (активтендіру
энергиясыЕа). Молекулалардың кинетикалық энергиясы үшін
Больцманның таралуынан энергияға ие молекулалардың саны Е> Ea ,
exp (-
𝐸𝑎
𝑅𝑇
) пропорционал екені белгілі. Нәтижесінде химиялық
реакция
жылдамдығы Аррениус
термодинамикалық
тұрғыдан
алған
теңдеуіммен өрнектеледі:
А- реакцияланатын молекулалардың соқтығысу жиілігін сипаттайды R-
универсал газ тұрақтысы
К-жылдамдық контантасы


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-jaratilistanu-filimdarini-arasindafi-himiyani-ro.html?page=26#Аррениус_теңдеуі_химиялық_реакцияның_k_жылдамдық_константасының_t_температурасына_тәуелділігін_белгілейді.


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-jaratilistanu-filimdarini-arasindafi-himiyani-ro.html?page=26#Температура_әр_10_градусқа_көтерілген_кезде_біртекті_элементар_реакция_жылдамдығының_тұрақтысы_екі-төрт_есе_артады.


Химиялық реакциялардың пайда болу шарттары
Химиялық реакциялар басталуы және жүруі үшін белгілі бір жағдайлар
қажет. Химиялық реакцияның пайда болу және жүру жағдайларына мыналар
жатады:
Реакция беретін заттарды жанасуға келтіру; Заттарды белгілі бір
температураға дейін қыздыру; Жарық;
Электр тогы; Қысымның өзгеруі; Катализаторды енгізу;
Барлық жағдайлардың ішінде кез-келген химиялық реакциялар үшін
жалғыз міндетті шарт - реактивтердің жанасуы. Сонымен қатар, белгілі бір
химиялық реакциялардың пайда болуы мен жүруі үшін басқа жағдайлар қажет
болуы мүмкін.
Термодинамикалық жүйе - бір-бірімен және сырткы ортамен энергия
және зат алмаса алатын макроскопиялык денелер мен өрістердің жиынтығы.
Термодинамикалық жүйенің жұмысы - термодинамикалык жүйе
жағынан сыртқы денеге әсер етуші күштің жүмысы; жүйеден сырткы денеге
берілген немесе одан алынған энергияға тең деп шамаланады.
Термодинамикалық
жүйелердің
типтері.
МысалдарыТермодинамикалық жүйе – кеңістікте белгілі бір көлемге ие
макроскопиялық денені айтады. Ал макроскопиялық дене деп көптеген
бөлшектерден ( молекулалар мен атомдардан ) тұратын денені айтады.
Термодинамикалық жүйенің ашық және жабық деген екі түрі бар. Жабық
жүйе де оқшауланған және тұйық болып бөлінеді. Егер жүйе өзін қоршаған
ортаға энергия бермесе және алмаса, онымен зат алмаспаса, онда оны
оқшауланған жүйе деп атайды. Басқаша айтқанда оқшауланған жүйе өзін
қоршаған ортамен энергия және зат алмаспайды. Бұндай жүйе табиғатта
кездеспейді, ал егер де кездесетін болса, онда тек макет түрінде ғана болады.
Тұйық жүйелер деп сыртқы ортамен затпен емес, энергиямен алмасатын
жүйелерді атайды. Тұйық жүйе мәңгілік емес. Мысалы, биожүйеге
жұмыртқаны жатқызуға болады,яғни оған температура әсер еткенде ол бізге
затын яғни балапан береді. Бұл жүйе мәңгілік емес көп уақыт 1000000 жыл
өмір сүруі мүмкін. Биоинформацияны сақтауда маңызы өте зор. Тағы да
мысал келтіретін болсақ, тас және де бидай тұқымы т.б. Ал ашық жүйелер
сыртқы ортамен затпен де , энергиямен де алмасады. Мысалы, ашық жүйеге
барлық тірі организмдер жатады. Ашық жүйелер теориясы 20ғасырдың 30-
жылдарында пайда болған болатын. Ашық жүйе мәңгілік емес, өте ұзақ
уақыт тұра алмайды, өседі өледі, өзіне ұқсас жүйені туғызады, эволюция
процесіне түседі, модифицерленеді. Қуатын да затын да береді де алады да.
Біз
ашық
жүйе
принципін
ұстануымыз
керек.Тұйықталған
термодинамикалық жүйе және оның негізгі қасиеттері. Тұйық жүйе өзгеріссіз
сыртқы жағдайлар барысында қалыптасуы мүмкін тепе – теңдік күйінде
делік. Бұл дене термостаттағы температураны өзгертсек, дене біршама
уақыттан кейін қайтадан қоршаған ортамен тепе- теңдік жағдайына келеді.
Тұйық жүйедегі тепе- теңдік үрдісі қайтымды болып табылады. Бұл үрдіс
нәтижесинде қоршаған ортадан ешкандай өзгеріс болмайтын процесте
шындығында егер үрдіс тепе – тең түрде отсе яғни тепе тең жүйелеудің
үздіксіз бірізділігі болып табылса онда ол бірізділіктің әр бір нуктесінде,
жүйедеде ,қоршаған ортада да ешкандай өзгеріс болмайды. Сондай ак бұл
процесті кері бағыттада жүзеге асыруга болады. Мұның барысында да
қоршаған ортада ешбір өзгеріс орын алмайды. Осылайша бір температурадан
екіншісіне көшу барысында квазисстатикалық үдерісте жүйе қабылдаған
жылу жоспар бойынша осы кайтымды үдерістіің әрбір нуктесинде қоршаған
ортаға кері бірізділікпен орындалу тиіс. Жабық термодинамикалық жүйе
және оның негізгі қасиеттері. МысалдарЖабық жүйе де оқшауланған және
тұйық болып бөлінеді. Егер жүйе өзін қоршаған ортаға энергия бермесе және
алмаса, онымен зат алмаспаса, онда оны оқшауланған жүйе деп атайды.
Басқаша айтқанда оқшауланған жүйе өзін қоршаған ортамен энергия және
зат алмаспайды. Ол табиғатта кездеспейді, модель ретінде қарастырылады.
Мәңгілік жүйе болады, ал ол биожүйеге жатпайды, өсіп өнбейді
дамымайды.жүйе өзін қоршаған ортамен тек қана энергия алмаса алатын
болса, онда оны тұйық жүйе деп атайды. Яғни қуатты береді, затын бермейді.
Затын беру үшін қуат болу керек. Сондықтан затын бермейді. Мысал ретінде
бидайды, жұмыртқаны, тасты айтуға болады. Ал жүйе өзін қоршаған ортаға
энергия берсе және алса, онымен зат алмаса алатын болса ондай жүйені
ашық жүйе деп атайды. Тірі организм ашық жүйеге жатады. Ал ашық
жүйелер сыртқы ортамен затпен де , энергиямен де алмасады. Мысалы, ашық
жүйеге барлық тірі организмдер жатады. Ашық жүйелер теориясы
20ғасырдың 30- жылдарында пайда болған болатын. Ашық жүйе мәңгілік
емес, өте ұзақ уақыт тұра алмайды, өседі өледі, өзіне ұқсас жүйені туғызады,
эволюция процесіне түседі, модифицерленеді. Қуатын да затын да береді де
алады да. Біз ашық жүйе принципін ұстануымыз керек. Ашық
термодинамикалық жүйе және оның негізгі қасиеттері. Мысалдар.Ашық
термодинамикалық жүйе – қоршаған ортамен затпен де, энергиямен де
алмасады. Ашық термодинамикалық жүйелерге барлық тірі организмдер
жатады.Қаншама сан алуан түрлі болса да барлық биологиялық жүйелердің
барлығы ашық термодинамикалық жүйе болғаннан кейін барлығына тән
ортақ белгілері мен қасиеттері бар. Кез-келген тірі организм, яғни
биологиялық жүйе қоршаған ортамен зат және энергия алмасады, тыныс
алады, қоректенеді, көбейеді, өседі, дамиды және белгілі бір уақытқа
жеткенде өледі.Ашық жүйе мәңгілік емес, өте ұзақ уақыт тұра алмайды, өседі
өледі, өзіне ұқсас жүйені туғызады, эволюция процесіне түседі,
модифицерленеді. Қуатын да затын да береді де алады да. Біз ашық жүйе
принципін ұстануымыз керек. Алған затты шығарып отыру принципі
орындалу керек. Мысалы: ашық жүйеге барлық тірі организмдер жатады.
Классикалық термодинамика оқшауландырылған және тұйық жүйелерді
сипаттаумен айналысады. Ашық жүйелер теориясы 20ғасырдың 30-
жылдарында пада болды.Термодинамика – энергия мен жұмыстың
арасындағы байланысты қарастыратын физика ғылымының бір саласы.
Термодинамиканы
жылудың
жалпы
теориясы
деп
те
атайды.Термодинамикалық жүйе деп кеңістікте белгілі бір көлемге ие
макроскопиялық денені айтады. Зат және энергия алмасу сипатына
байланысты ашық, тұйық және оқшауланған болып бөлінеді.Оқшауланған
термодинамикалық жүйе –қоршаған ортамен затпен де, энергиямен де
алмаспайды. Бұндай термодинамикалық жүйе табиғатта кездеспейді.Тұйық
термодинамикалық жүйе – қоршаған ортамен затпен алмаспайды, бірақ
энергиямен алмасады. Мысалы, жұмыртқа, өсімдік тұқымдары.
Термодинамиканың
бірінші
бастамасы — термодинамикалық
жүйелер үшін керек энергияның сақталу заңы; бұл заң бойынша жүйеге
берілетін жылу оның ішкі энергиясын өзгертуге және жүйенің сыртқы
күштерге қарсы жұмысына жұмсалады.
Дене күйінің барлық энергиясы - микроскопиялық қозғалысының
толық түріндегі сыртқы кинетикалық энергиясы Е
к
және салмақ күші өрісі,
электрлі немесе магнит өрісі жағдайындағы потенциалды энергия Е
n
,
сонымен қатар, дене бөлшектерінің құрамдық әрекеттері мен қозғалу
энергиясын жасаушы ішкі энергия U қосындыларынан тұрады.
Қаралып отырған жылу динамикалық жүйе шамаланса, онда дененің
орталық салмақтық алмасу жылдамдығы өте аз (С=0), яғни қозғалыссыз
жұмыстық дене көлемінің өзгеруі туралы сөз болады, сондықтан Е
к
=0.
Айталық, Е
р
=0 сонымен, бұл жерде толық энергия ішкімен бірдей (E=U), ал
жүйе
энергиясының
өзгеруі
-
жұмыстық
дененің, ішкі
энергиясының өзгеруіне
келтіреді.
Жылу динамикасының бірінші заңына сәйкес, жұмыстық дененің энергиясы
кезінде, қабылданған жағдайға тиісті кезіндегі жүйенің өтуі 1 бастапқы
күйінен 2 соңғы мәндеріне артуы, денеге берілген жылулық dQ және мәніне
келуі dL істелінген жүйе жұмысына тең: dU=dQ-dL немесе әдетте былай жазу
қабылданған.
Сыртқы ортамен әрекеттестігі жоқ болғандағы кезінде (dQ=0 және
dL=0), формуладағы dU=0, яғни жүйе энергиясы өзгеріссіз сақталады.
Жүйелер қатнасының жекеленген жылулығы үшін, ондағы dQ=0 екені
белгілі.
Бұл теңдеу үшін, жылудинамикасының бірінші заңының талдаушы
тұжырымдалуын көрсетеді, осыған сәйкес жүйеге жеткізілген жылу,
жүйелердің ішкі энергиясына жұмсалады және жұмыстың атқарылуына
қарсы денеге түскен сыртқы күш. Олар, қайтымдыға да және сыртқы
қайтымсыз процесстер үшін де әділетті. Себебі, қабылданған жағдайдағы
жылу алмасуы кезінде, дене мен орта арасының соңғы температура
айырмашылығы кезінде, қайтымсыз жылуалмасуына сәйкес келеді.
Қоршаған ортаның жұмыс жүйесін қарастыралық, сыртқы күштердің
әрекетінен дене көлемінің өзгеруі жүреді. Механиканың жалпы ережесі
бойынша, бұл жұмыс денеге түскен күш көбейтіндісімен, оның жылжуын
анықтайды. Егер күш, бет ауданының элементіне әрекет етсе, ол элемент,
қысым болады, ал осы элементтің ауданының көбейтіндісінің жылжуы,
нормалы бағытпен бетке жатып, сол элементтің беттік көлемі болса, онда
элементарлы жұмыс, қоршаған орта жүйесімен жасалу кезіндегі,
дене көлемінің шексіз аз өзгеруінің көбейтіндісі ретінде анықталады:
Дене көлемінің өзгеру жұмысы
Газ жағдайының өзгеру процессін зерттеуде, графикалық әдістер
(кеңінен пайдаланады) негізінің PV - диаграммасы деп, аталуын кеңінен
қолданады.
Дене көлемінің, жұмыстан өзгеруін анықтау жағдайында абцисс өсі
бойынша, V шамаларын қояды. Мұндай бейнелерді қолдану, әдетте
піспекті қозғалтқыштардың процессін зерттеу кезінде қолданады, мұндағы
цилиндр ішіндегі дене көлемінің, піспек жолының жүріп өтуіне,
пропорционалды болады.
Термодинамиканың
екінші
заңы
және
оның
қолданылуы.
Энтропияның есептемесі. Термодинамикалық потенциалдар.
Белгілі процестер оң, теріс және тепе-теңдік деп үшке бөлінеді.
Өздігімен жүретін процестер оң процестер деп аталады. Мысалы, жылудың
жылы денеден салқын денеге ауысуы, заттың қою ерітіндіден сұйық
ерітіндіге диффузиялануы және осы сияқты термодинамикалық тепе-теңдік
күйіне жақындайтын процестерді атауға болады.
Табиғаттағы өздігінен өтетін процестер тек бір бағытта жүреді.
Олардың бірі – қайтымсыз процестер. Олардың жүруі үшін жұмыс немесе
энергия жұмсалмайды. Тіпті осындай процестердің көмегімен жұмыс
жұмсауға немесе энергия алуға болады.
Оң процестерге қарама-қарсы процестер теріс процестер деп аталады.
Олардың жүруіне энергия жұмсалуы керек. Теріс процестердің нәтижесінде
жүйе өзінің тепе-теңдік күйінен алшақтайды. Осы көзқарас бойынша тепе-
теңдік процестер оң және теріс процестердің аралығында өтеді, өйткені олар
жүйенің тепе-теңдік күй жағдайларының үздіксіз қатары арқылы жүреді.
Термодинамиканың бірінші заңы берілген процестің оң немесе теріс
екенін айта алмайды, оның үстіне процестің немесе реакцияның өздігінен
жүретінін немесе жүрмейтінін де көрсете алмайды.
Термодинамиканың бірінші заңы жүйеде термодинамикалық тепе-
теңдік орныққанда жүйе қандай параметрлермен сипатталатынын да көрсете
алмайды. Бұл мәселелерге термодинамиканың екінші заңы жауап береді.
Термодинамиканың екінші заңынан бұларға қоса физикалық химия, физика,
және техникада маңызы зор кейбір мәліметтерді алуға мүмкіндік туады.
Термодинамиканың бірінші заңы сияқты екінші заңының да бірнеше
анықтамалары бар, олар- өзара бір-біріне эквивалентті. Солардың
кейбіреулеріне
тоқтала
өтейік.
Клаузиус постулаты: жылу өздігінен салқын денеден ыстық денеге өте
алмайды, яғни соның нәтижесінде температурасы төмен денеден
температурасы жоғары денеге жылудың алмасу процесі жүзеге аспайды.
Томсон постулаты: процеске қатынасатын денелердің ең салқыны жұмыс
көзі болмайды.
Осы екі постулатты біріктіріп, мынадай тұжырым жасауға болады:
цикл нәтижесінде ғана теріс процесс болуы мүмкін емес, теріс процеспен
қатар оны жүргізуге себепші энергия көзі болып табылатын оң процесте
жүруі керек. Бұдан сыртқы ортаның жылуын оны тек қана салқындату
арқылы жұмыстың эквивалентті мөлшеріне айналдыратын периодтық түрде
жұмыс істейтін машина болуы мүмкін емес деген қорытынды жасай аламыз
Клаузиус пен Томсон постулаттары дәлелденбейді, олардың
дұрыстығын тәжірибелер арқылы ғана көруге болады. Өмірде оларды теріске
шығаратын ешқандай жағдай болған емес.
Жылу өзгерісін (Q) былай көсетуге болады.
∂Q = T ∙ dS (18)
Мұндағы Т – абсолюттік температура, S – жаңа функцияның
дифференциалы, ал ол функция энтропия деп аталады. Термодинамиканың
екінші заңының негізгі мазмұны - энтропияның бар екенін растап, оның
қайтымды процестерінің теңдеуімен (18) анықталуы. Бұл ең алғаш жылудың
жұмысқа айналатын циклдік процестерін қарастырғанда, яғни жылу
машиналарының жұмысын талдағанда байқалған болатын (Карно-Клаузиус
тәсілі). Кейінірек XX ғасырдың басында Каратеодори бір денеде әр түрлі
жұмыстар жүретін процестердің де энтропиясы болатынын көрсететін басқа
тәсілдер ұсынды.
Термодинамиканың бірінші және екінші заңының біріккен теңдеуін
былай жазуға болады:
dU= TdS – A (19)
Жүйедегі ретсіздіктің сандық мәнің энтропия анықтайды, оны S
әрпімен белгілейміз. Ол арқылы жүйенің макроскопиялық күйін мына
теңдікпен
анықтауға
болады:
S
=
klgW
(20)
мұндағы: k – пропорционалдық коэффициент, W- жүйе күінің ықтималдығы.
Энтропия жүйе қүінің ықтималдығының логарифмдік өрнектелуі
S = R lgW= 2,303 R lgW (21)
Мұндағы, R – газ тұрақтысы, W- жүйе күінің ықтималдығы.
Өте дұрыс құрастырылған кристалдар ең аз энтропияға ие.
Құрылымында қателіктері бар кристалдың энтропиясы абсолютті нөлде
бірнеше шамаға көп, себебі өте дырыс құрылымды бірнеше жолмен бұзуға
болады. Температураның жоғарлауымен энтропия өседі, себебі бөлшектердің
қозғалысының жылдамдығы артады, сондықтан олардың орналасу күйінің
саны өседі. Заттың кристал күйден сұйық күйге және сұйық күйден газ
күйіне өткенде энтропия жоғарлайды. Химиялық реакция кезінде энтропия
өзгереді. Молекулалар санының өзгерісіне әкелетін реакциялар кезінде
энтропия өзгерісі өте жоғары: газ молекулаларының санының артуы
энтропияның азаюына әкеледі.
Ішкі энергия және энтальпия сияқты энтропия да жүйенің күйіне
тәуелді. Бірақ осы екі функциядан айырмашылығы жылу мен энтропия
өзгерісінің байланысы процестің жүру тәсіліне, яғни оның жылдамдығына
тәуелді.
Айтылғандай кез келген процесте жылу мен істелінген жұмыс
арасындағы айырмашылық әр түрлі болуы мүмкін. Осы шамалардың
айырмашылығы жүйенің ішкі энергиясының өзгерісіне тең процестің жүру
жолына тәуелді емес. Процесс тез жүрсе жұмыс аз болады, ал баяу жүрсе
жұмыс артады. Процесті өте баяу жүргізіп, яғни өте баяу қадамдармен тепе-
теңдіктің бір күйінен келесі күйге өткізгенде жұмыс максималды мәніне ие
болады. Термодинамикалық процестер қайтымды немесе қайтымсыз деп
аталады.
Егер процесс қайтымды болса және тұрақты температурада
(изотермиялық) жүрсе, онда энтропияның өзгерісі жылу сіңіру теңдігімен
байланысты:
S = Q
/T (22)
мүндағы: Q
– қайтымды изотермиялық процесте жүйенің сіңірген
жылу мөлшері; Т – абсолютті температура.
Температурасы төмендеген сайын белгілі бір мөлшерде жылуды
сіңірген жүйенің энтропиясы өседі. Оны біз соңғы теңдіктен көре аламыз.
Осы теңдіктің көмегімен, мысалы, тұрақты қысымдағы және заттардың
қайнауындағы энтропияның өзгерісін анықтауға болады.
Энтропияның өлшем бірлігі – энергияның температураға қатынасы,
Дж/К.
Тенденцияның ішкі энергиясының азаюына және жүйенің ықтимал
күйіне жетуіне әсер ететіндей, термодинамикада реакцияның жүру бағытына
әсер ететін функцияларды енгізуге болады. Кез келген реакцияда осындай
функцияның таңбасының өзгерісі реакцияның өзгерісі мен жүру
ықтималдығының критериясы болады. Тұрақты қысымда, яғни изотермиялық
реакцияда жүретін ондай функция Гиббс энергиясы G болады. Ол изобара-
изотермиялық потенциал, изобарлық потенциал немесе тұрақты қысымдағы
бос энергия деп те аталады.
Гиббс энергиясы, энтальпия, энтропия және температурамен
байланысты:
G
=
H
–
TS
(22)
Егер реакция тұрақты қысымда және температурада жүрсе (процесс изобара
–изотермиялық деп аталады), онда осы реакциядағы Гиббс энергиясының
өзгерісі
мынаған
тең:
G
=
H
–
T
S
(23)
Қайтымды және изотермиялық процесс кезінде G осы процесс кезінде жүйе
істейтін
максималды
пайдалы
жұмысқа
тең.
G
=
–
А
Пайдалы жұмыс деп процесс кезінде барлық жасалған жұмысты айтады.
Осыдан, тұрақты температура мен қысымда реакция өздігімен Гиббс
энергиясы азайған жаққа жүреді. Себебі:
G қарама-қарсы таңбамен
алынған процестегі пайдалы жұмысқа тең, өзгеше:
Егер реакция энергиясымен пайдалы жұмыс жасау мүмкін болса, онда
ол реакция өз бетімен жүре алады.
Төмен және жоғары температурадағы реакцияның бағытын анықтау
үшін Гиббс энергиясын өлшеуге шамаланған теңдікті қолдануға болады.
Төмен температурада T көбейткіш аз және T S абсолют мәні де аз. Бұл
жағдайда жылу эффектісі бар реакцияда | H | >> | T S |. Онда
G = H – T S
T S – өте аз болғандықтан:
G
H
Жеткілікті жоғары температурада ( Т көбейткіш көп болған жағдайда )
керісінше:
|
H
|
<<
|
T
S
|
Бұдан
H
мәні
аз
болғандықтан:
G
–
T
S
Бұл жуықтап алынған теңдіктер төмен температурадағы реакцияның
өздігімен жүру бағытының критериясын, яғни реакцияның жылу эффектісін,
ал жоғары температурада энтропия өзгерісін көрсетеді, яғни бұл деген төмен
температурада өздігімен экзотермиялық реакция жүре алады, ал жоғары
температурада энтропиясы артқан реакциялар жүреді.
Кез келген реакцияның
G теріс таңбасы осы реакцияның жүру
ықтималдығын көрсетеді. Шынында, мұнда реакция байқалмауы мүмкін.
Себебі оның жылдамдығы жеткіліксіз болуы мүмкін, онда шарттың G < 0
орындалуына қарамастан реакция жүрмейді. Сонда реакция жылдамдығын
арттыру
үшін
катализатор
керек.
Энтропияның өзгеруін есептеу
Энтропияның өзгеруіне қажетті екі түрлі есеп болуы мүмкін.
1.Өздігінен жүретін процесс бола ма деген сұраққа жауап беретін
есептер. Оқшаулық жүйеде энтропияның өзгеруін жүйенің бастапқы және
соңғы
жағдайдағы
энтропияларының
айырмасы
ретінде
табады:
∆S=
S
соңғы
-
S
баст
Егер ∆S > 0 болса, онда процесс өздігінен жүретін болғаны;
егер ∆S ≤ 0 болса, онда процесс жүрмейді.
Оқшауланбаған жүйеде энтропияның жалпы өзгеруі (∆S
Ж
) жүйе
энтропиясының өзгеруінен (∆S
Ж
) және жылу көзінен (∆S
Ж.Қ.
) тұрады:
∆S
Ж
=∆S
жүйе
+∆S
Ж.Қ.
Бақылау сұрақтары:
1.
Термодинамиканың бірінші заңы нені зерттейді?
2.
Термодинамикалық есептеу жолдарын көрсет?
3.
Термодинамиканың екінші заңы нені зерттейді?
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Химиялық реакциялардың пайда болу шарттары


title: Дәріс № 2.1 - Сабақтың мақсаты: жаратылыстану ғылымдарының арасындағы химияның рөлін анықтау және пәнаралық байланысты...

text:
Жоспар:
1. Ішкі және сыртқы ортаның құрамы мен тірі организмдерге әсері.
2. Судың организмдер үшін маңызы мен рөлі.
3. Тіршілік процестерінің өзін-өзі реттеуі және жасушадан тыс
сұйықтықтың осмос қысымы мен көлемін реттеу.
4. Қоршаған ортаның сыртқы факторларының тірі организмдерге әсері:
рН, иондық күш,осмос қысымы, температура, қысым.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Ішкі және сыртқы ортаның құрамы мен тірі организмдерге әсері

text:
Денемізді сумен қанықтыру үшін үнемі су ішу керек. Медициналық
тәжірибелерге сәйкес, адам денесіндегі су мөлшері 1-2% (0,5 - 1,0 л)
төмендеген кезде шөлдей бастайды. Егер аштық кезінде ол таза су ішсе, адам
тамақсыз шамамен 50 күн өмір сүре алады. Сусыз ол бір апта да өмір
сүрмейді - өлім 5 күннен кейін келеді.
Сусызданудың белгілері: құрғақ тері (қышумен бірге жүруі мүмкін),
шаршау, нашар концентрация, бас ауруы, қысымның жоғарылауы, бүйректің
нашар жұмысы, құрғақ жөтел, арқа мен буынның ауырсынуы. 1 кг салмаққа
30 мл норма.
Шай, кофе, жасанды сусындар, сыра - ағзаның табиғи суға деген
қажеттілігін қанағаттандыра алмайды.
Достарыңызбен бөлісу: