title: ағынды ашық жүйеде өсіру - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
ағынды ашық жүйеде өсіру үздіксіз ағып кіріп тұрған жаңа қорек-
тік орта мен төгіліп сыртқа ағып шыққан жасушалар суспензия-
сының қарқыны (көлемдерінің) тең болуы. Өсімдік жасушаларын
əртүрлі тəртібінде өсіріп олардың өсу қарқындылығын бақылайды.
Бұл турбидостатта өсіру (лат. turbo – құйын, шыр айналу) –
фотоэлементті қолданып биомасса концентрациясын тікелей бақы-
лау арқылы, жасушаларды сыртқы жағдайдан ешқандай шектеусіз,
үздіксіз өсіру жəне жасу-шаларды хемостатта өсіру (гр. chemia –
химия), яғни құрамында өсуді тежейтін концентрациясы белгілі
құраушылары бар жаңа қоректік орта тұрақты жылдамдықпен
биореакторға құйылып түсіп тұрады да, сондай жылдамдықпен
өскен жасушалар суспензиясы алынып отырады. Трансплантты
немесе сұйық қоректік ортада өскен жасушалардың бөлігін
(инокулюмды) жаңа қоректік ортаға отырғызғаннан бастап келесі
жаңа қоректік ортаға ауыстырғанға дейінгі өсу кезеңі – өсіру циклі
(гр. сyklos – дөңгелек, шеңбер) деп атайды.
Жасушаларды жасанды жағдайында өсіргенде олардың бір өсу
кезеңнен екіншісіне өтуін ішкі жəне сыртқы факторлар бақылай-
ды. Ішкі факторларға пролиферативтік қор, созылып өсу ұзақтығы
жəне жасушаның күйі жатады. Сыртқы (физикалық жəне химия-
34 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
лық) факторлар: қоректік ортаның құрамы, рН, оттегінің мөлшері,
температура, жасушалар тығыздығы. Физикалық факторларға:
температура, қысым, араластыратын айналу жиілігі, көбік түзелу,
ауа ағынының жылдамдығы, қоректік ортаны, субстратты беру
жылдамдығы, тұтқырлығы, турбулентті; химиялық факторларға:
қоректік ортасының рН, тотығу – тотықсыздану потенциалы, ері-
ген оттегі мен көмірқышқыл газының мөлшері, көміртегі, азот,
фосфор, магний, калий, кальций, натрий, темір, т.б. иондары мен
тұздарының құнарлығы жатады.
Жасушалардың өсуіне аэрацияның əсері зор. Аэрация болмаса,
жалпы алғанда, суспензияның өсуі мүмкін емес. Жасушаларды
өсіргенде қоректік ортаның осмос қысымын да ескеру керек. Жо-
ғары осмос қысымы қоректік заттарды жасушалардың сіңіруін
қиындатады. Өсімдік жасушаларын өсіру үшін 25
°
С шамасында
температура қажет. Жасушалардың өсуіне əсер ететін сыртқы фак-
торлардың бірі – жарық. Жалпы in vitro жағдайында өсірілетін
өсімдік жасушаларында жасыл пигмент яғни хлорофил түзілмейді,
сондықтан олар əдеттегідей фототрофтық (автотрофтық) жолмен
емес, гетеротрофты қоректенеді. Жасушаларда қосымша заттар
түзілуіне жарықтың сапасы (яғни спектрлік құрамы), қарқынды-
лығы жəне фотопериодтың əсер ететіндігі дəлелденген, сондықтан
жасушалық технологияны жасаудағы басты мақсаттың бірі – жасу-
шаларды өсіру үшін қажетті жарықтың сапасы мен қарқындылы-
ғын анықтау. Регенерант өскіндерді жарық қарқындылығы 3000 лк
болатын 16 сағаттық фотопериодтық жəне 25-27
°
С температуралық
режимде өсіреді.
Өсімдіктерді жасанды жағдайда өсіруде, қоректік ортаға қо-
сылған фитогормондардың əртүрлі концентрациялары мен ара
қатынасы өсімдіктердегі эндогенді гормондардың синтезін рет-
тейді. Осының нəтижесінде жасушалар мен ұлпалардың əртүрлі
морфогенетикалық реакцияларын байқауға болады. Химиялық
құрылысы тұрғысынан өсімдік гормондары 2 топқа бөлінеді: мева-
лон қышқылының туындылары (гиббереллиндер, абсцизиндер,
брассиндер, фузикокцин, цитокининдер) жəне амин қышқылдары-
ның туындылары (ауксиндер – триптофаннан түзілуші, этилен –
метионин меналаниннен түзілуші). Функционалдық əсері бойынша
фитогормондар 5 топқа бөлінеді: ауксиндер, цитокининдер, гиб-
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер 35
береллиндер, абсцизиндер жəне этилен. Ауксиндер, өсімдіктерді
жасанды қоректік ортада өсіру кезінде, жасушалардың ұзарып
өсуін, оның үлкен концентрациялары – жасушалардың бөлінуін,
цитокининдермен біріге отырып – органогенез процесін қамтама-
сыз етеді. Биотехнологияда табиғи ауксиндер (ИСҚ) мен қатар
синтетикалық фитогормондар пайдаланылады: ИМҚ, ИПҚ, 2,4-Д,
НСҚ. Цитокининдер, ауксиндермен біріге отырып, митозды, жасу-
шалардың, бүршіктер мен сабақтардың пролиферациясын ынта-
ландырады. Табиғи цитокининдерге зеатин, кинетин (6-фурфури-
ламинопурин), NN-дифенилмочевина (кокос сүті). Синтетикалық
цитокининдерге 6-БАП жатады. Гиббереллиндер жасушалардың
ұзарып өсуін, сонымен қатар ауксиндер мен цитокининдердің син-
тезін стимулдейді. Абсцизиндер (АБҚ) жəне этилен өсу процестері
мен жасушалардың бөлінуін тежейді, цитокининдермен жəне
хлорхолинхлоридпен біріге отырып органогенезді индукциялайды
(микротүйнектердің түзілуі).
Фитогормондар жүйесі жасушаның генетикалық аппаратымен
тығыз байланысты. Фитогормондар ДНҚ-ның метильдену дəреже-
сіне əсер етіп гендердің экспрессиясын реттеп қана қоймай, белок-
тармен – оперондағы репрессорлармен байланысып, құрылымдық
гендердің белсенділігін жəне бірқатар ферменттердің синтезін
арттырады. Яғни, қоректік ортадағы гормондардың ара қатынасын
өзгерте отырып, ондағы өсірілетін жасушалар мен ұлпалардың
генетикалық бағдарламаларын, белгілі бір дəрежеге дейін, өзгер-
туге болады. Бұл процестерді жасушалар мен ұлпалардың дедиф-
ференциациялау, редифференциациясы жəне дифференциациялау
деп білеміз. Өсімдіктерде фитогормондар бір-бірімен тығыз байла-
ныста болады: ИСҚ этилен мен цитокининдердің синтезін индук-
циялайды, гиббереллин ИСҚ-ның мөлшерін көбейтеді, цитокинин-
дер ИСҚ-ның синтезін күшейтіп, бос АБҚ-ның мөлшерін азайта-
ды, этилен ИСҚ-ның тасымалдануын тежеп, АБҚ-ның мөлшерін
көбейтеді. Скуг пен Миллер гормоналды реттеуші концепциясы
бойынша (1961) егер қоректік ортадағы ауксиндер мен цитокинин-
дердің концентрациялары, шамамен, бірдей немесе ауксиндердің
концентрациясы цитокининдердің концентрациясынан аздап жо-
ғары болса, онда каллус түзіледі; егер ауксиндердің концентрация-
сы едəуір жоғары болса, онда тамыр түзіледі; егер ауксиндердің
36 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
концентрациясы цитокининдермен салыстырғанда едəуір төмен
болса, онда бүршік, сабақ пайда болады. Фитогормондар жасуша
мембранасының өткізгіштік қабілетін өзгерте алады. Ауксиндер
мен гиббереллиндердің əсерінен жасушалардан протондардың шы-
ғарылуы күшейеді. Бұл, жасуша қабықшасының қышқылдануына
жəне соның нəтижесінде пектиндік заттардың жартылай қышқыл-
дық гидролизге ұшырауына байланысты, целлюлоза фибрилла-
ларының арасындағы байланыстардың нашарлануына алып келеді.
Осының нəтижесінде жасуша қабықшасының серпімділігі артып,
жасушадағы вакуольдің тургорлық қысымы жоғарылағанда мем-
брана созыла алу қабілетіне ие болады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Бақылау сұрақтары - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
Бақылау сұрақтары 1. Қоректік орталарды, ыдыстарды, аспаптарды, дистильденген суды
жəне зертхана бөлмесін залалсыздандыру жолдарын түсіндіріңіз.
2. Өсімдік экспланттарын залалсыздандыруға арналған қосылыстар
туралы не білесіз?
3. Қоректік орталардың құрамы жəне өсімдік жасушалары мен
ұлпаларын in vitro жағдайда өсірудегі олардың атқаратын рөлі қандай?
4. Фитогормондар деген не жəне өсімдік жасушалары мен ұлпа-
ларында олар қандай процестерді стимульдейді?
5. Өсімдіктердің өсуі мен дамуын қандай фитогормондар сти-
мульдейді жəне тежейді?
6. Жасанды қоректік ортада өсіру кезінде өсімдік жасушалары мен
ұлпаларындағы гормондық реттелудің жолы қандай?
7. Каллустарды өсірудің негізгі жолдарын атаңыз.
8. Жасушалардың дедифференциациясы жəне пролиферациясы
деген ұғымдарды қалай түсінесіз?
9. Каллустың өсу циклінің негізгі фазасы немен сипатталады?
10. Суспензиялы дақылдар деген не жəне оларды алудың қандай
жолдары бар?
11. Суспензиялардың агрегаттану жəне тіршілікке қабілеттілік
дəрежелерін қалай анықтайды?
12. Суспензиялардың тығыздығын қалай есептейді?
13. In vitro жағдайында жасушалардың өсуіне қандай факторлар əсер
етеді?
14. Жасушаларының өсу кезеңі қандай?
15. Қандай морфогенез процестерінің нəтижесінде регенерант
өсімдіктер пайда болады?
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер 37


title: «Өсімдік жасушаларын in vitro жағдайында өсіру əдістері

text:
«Өсімдік жасушаларынin vitro жағдайында өсіру əдістері мен принциптері» тарауы бойынша тест жəне есеп тапсырмалары 1. Жасушалардың детерминациялануы, ол A) Өсімдіктегі даму барысындағы сапалық өзгерістер;
B) Жасушалардың индукторлық əсерді қабылдап алуға
қабілеттілігі жəне соның арқасында өзінің даму бағытын өзгертуі;
C) Маманданған, бөліну қабілетінен айырылған жасушалар-
дың жанадан бөлінуге көшуі;
D) Онтогенез барысында жасушаның дамуы;
E) Жасушалардың белгілі бір даму жолына түсуіне дайын-
дығы, сонымен қатар басқа жолмен дамуға шек қойылады;
F) Жасушалардың белгілі бір «жоспарланған» бағытта дамуы;
G) Жасушалардың белгілі бір бағытта дамуы;
H) Жасушалар мен мүшелердің ұзындық өлшемінің ұлғаюы.


title: Өсу дегеніміз − ол - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
2. Өсу дегеніміз − ол A) Жасушалар мен мүшелердің ұзындық өлшемінің ұлғаюы;
B) Жасушалар мен мүшелердің салмағының қайтарымсыз
артуы;
C) Жасушалардың, мүшелердің жəне бүкіл ағзаның жаңа құ-
рылымдық элементтер түзу нəтижесінде өлшемі мен салмағының
қайтарымсыз ұлғаюы;
D) Өсімдіктің онтогенез барысында құрылымдық жəне қыз-
меттік белсінділігінің сапалық өзгерістері;
E) Жасушалардың, мүшелердің жəне бүкіл ағзадағы сапалық
өзгерістері;
F) Өсімдік мүшелері, ұлпалар мен жасушалардың ұзындық
өлшемінің қайтарымсыз ұлғаюының барысында жаңа құрылым-
дардың түзілуі;
G) Жаңа құрылымдық элементтердің түзілуімен байланысты
жасушаның сызықтық параметрлерінің сандық өзгерістері;
H) Жасушалардың белгілі бір даму жолына түсуіне дайын-
дығы, сонымен қатар басқа жолмен дамуға шек қойылады.


title: Эмбриоид − бұл - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
38 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
B) Зиготадан пайда болған ұрық;
C) Ұрықтанған аналық жасушадан пайда болған ұрық;
D) Аталық жасушадан пайда болған ұрық тəрізді құрылым;
E) Сомалық жасушадан пайда болған ұрық тəрізді құрылым;
F) In vitro жағдайында пайда болған ұрық тəрізді құрылым;
G) Өсімдік тамырдың өсу аймағы;
H) Жасанды жағдайда өсірілетін сомалық жасушаларынан
пайда болған ұрық.
4. Эмбриондық жасушалық комплекс − бұл:
A) Эмбриоидтарды түзетін жасушалық комплекс;
B) Зиготалық ұрықты түзетін жасушалар;
C) Эмбриоидтардан пайда болатын жасушалық комплекс;
D) Дəнді түзетін жасушалық комплекс;
E) Протокормдарды түзетін жасушалар;
F) Жасушалық кешеннен пайда болатын морфогенді каллус-
тар;
G) Биполярлы ұрықтарына бастама беретін жасушалық ком-
плекс;
H) Ұрық тəрізді құрылымдарына бастама беретін жасушалық
комплекс.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Прототрофтар деп мына ағзаларды атайды

text:
5. Прототрофтар деп мына ағзаларды атайды; A) Органикалық заттармен ғана қоректенетін ағзаларды;
B) Арнайы қоректік заттарды қажет етпейтін ағзаларды;
C) Бейорганикалық заттармен қоректенетін ағзаларды;
D) Арнайы қоректік заттарды қажет ететін ағзаларды;
E) Топырақ коллоидтарындағы заттармен қоректенетін ағза-
ларды;
F) Қоректік заттардың биосинтез қабілетіне ие ағзаларды;
G) Қарапайым қоректік орталарда өсе алатын ағзаларды;
H) Құрамы бойынша байытылған күрделі қоректік орталарда
өсетін ағзаларды.


url: http://emirsaba.org/s-b-orazova-g-j-uelihanova-biotehnologiya-negizderi-osimdikter.html?page=38#7._Өсімдік_жасушаларын_жасанды_жағдайда_өсіру_үшін_қолданылатың_қоректік_орталарын_атаңыз

title: Өсімдік биотехнологиясының дамуына өз үлесін қосқан

text:
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер
39
B) Л. Пастер, В. Мечников;
C) І.Р. Рақымбаев, Г.Ж. Уəлиханова;
D) С. Мичурин, М. Кребс;
E) Р.Г. Бутенко, М.Ə. Айтхожин;
F) Д. Келлер, Ц. Мильштейн;
G) Э. Кох, С. Хильдербрант;
H) Е. Роукс, Дж. Ленинджер.
7. Өсімдік жасушаларын жасанды жағдайда өсіру үшін
қолданылатың қоректік орталарын атаңыз:
A) Гамборга-Эвелега В5 қоректік ортасы;
B) Дюльбек қоректік ортасы;
C) Игл қоректік ортасы;
D) Мурасиге-Скуг қоректік ортасы;
E) ВМ қоректік ортасы;
F) Уайт қоректік ортасы;
G) Эрл қоректік ортасы;
H) Эрлих қоректік ортасы.
8. Өсімдік биотехнологиясында «Морфогенез жəне өсімдік
Достарыңызбен бөлісу:


title: регенерация» деген ұғымды ұсынған ғалымдар

text:
40 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
F) Маманданған жасушалардың маманданбау процесінің нəти-
жесінде;
G) Мамандырылмаған жасушалардың бөліну процесінің нəти-
жесінде;
H) Эмбриогенез нəтижесінде.
10. Каллус ұлпасының өсу қарқындылығын мынандай
көрсеткіш арқылы анықтайды:
A) Тығыздығының ұлғаюы;
B) Су мөлшерінің өсуі;
C) Қарқынды өсетін каллустың түсі қою сары болуына қарай;
D) Массасы (каллус салмағы) ұлғаюы;
E) Каллус бетінде пайда болған өсімдіктер санының жоғары-
лауы;
F) Жасушалық биомассасының ұлғаюы;
G) Каллус көлімінің ұлғаюы;
H) Каллус консистенциясының өзгеруі.
Достарыңызбен бөлісу:


title: ƏОЖ 60(075.8) - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
4 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
ның теориялық негіздерін білу керек, яғни жеке жасушалардың
жəне жасушалық популяцияның физиологиялық дамуы заңдылық-
тары, биосинтезінің ерекшелігі, ферменттердің белсенділігін
реттейтін механизмдерді білу қажет.
Биотехнологиялық, биохимиялық жəне микробиологиялық
əдістерді өнеркəсіпте қолданып, адамға қажетті өнімдерді (мыса-
лы, биологиялық белсенді заттар, дəрумендер, гликозидтер,
гормондар) алуға болады. Биотехнологиялық əдiстермен өндiрiл-
ген фармацевтикалық өнiмдердiң əлемдiк бағыты биотехнология-
лық нарықтың жартысына жуығын құрайды. Оларға емдеу, фито-
препараттар, өсімдік рекомбинантты вакциналар, дəрі-дəрмектер,
биосенсорлар, профилактикалық құралдардың бəрі жатады. Жа-
сушалық инженерия жəне гендік инженерия арқылы жаңа заттар-
ды, өсімдіктердің жаңа сұрыптарын шығару мүмкіншіліктері қолға
алынды. Қазiргi уақытта препараттарының гендiк инженерия арқы-
лы өндiрiсi биотехнологиялық фарминдустрияда жетекшi сектор
болып табылады.
Бұл оқу құралының
мақсаты − өсімдік биотехнологияның
қысқаша теориялық негіздерімен қатар практикалық негіздерін
бірдей игерту. Осы оқу құралының ерекшелігі – студенттерге өзін-
дік бақылауды жүргізу үшін тест тапсырмалары жəне пысықтау
сұрақтарының берілуінде. Сонымен қатар, зертханалық тəжірибе-
лерде кездесетін есептер мен оларды шығару тəсілдері көрсетілген.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Гемморизогенез бұл - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
11. Гемморизогенез бұл: A) Каллуста бүршіктер мен тамырлардың түзілуі;
B) Каллуста тамырлардың түзілуі;
C) Каллуста бүршіктердің түзілуі;
D) Каллуста эмбриоидтардың түзілуі;
E) Каллуста ксилема элементтерінің пайда болуы;
F) In vitro-да сабақ пен тамырлардың пайда болу процесі;
G) Дəнді түзетін жасушалық комплекс;
H) Адвентивті бүршіктер мен ризоидтардың пайда болуы.
12. Бактерицидты затты белгілеңіз: A) Этилендиаминтетра сірке қышқылы;
B) Хлорамфеникол;
C) Хлоралгидрат;
D) Хлорамин;
E) Пиридоксин;
F) Са
2+
-гипохлорид;
G) зеатин;
H) этанол.
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер 41


title: Ауксиндерді белгілеңіз - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
13. Ауксиндерді белгілеңіз:
A) НСҚ, 2,4-Д;
B) БАП, ИСҚ;
C) ИМҚ, БАП;
D) ФЕП, 2,4-Д;
E) НСҚ, ДНҚ;
F) ИСҚ, НСҚ;
G) ИСҚ, ФЕП;
H) ИСҚ, 2,4-Д.
14. Мурасиге-Скуг (МС) қоректік ортасының құрамына
кіретін макроэлементтерді белгілеңіз:
A) Сu, Са, Со;
B) С, N, I;
C) С, Са, S;
D) В, О, S;
E) С, N, Сu;
F) Р, I, Мо;
G) N, Са, Mg;
H) S, Мg, К.
15. Мурасиге-Скуг (МС) қоректік ортаның құрамында бо-
латын микроэлементтерді белгілеңіз:
A) I, Со, Сu;
B) Na, Zn, Со;
C) В, О, Н;
D) В, Zn, Со;
E) Р, I, Мо;
F) С, N, I;
G) Сu, Zn, В;
H) N, Са, Mg.
16. Стандартты МС қоректік ортасының құрамына
кіретін дəрумендерді белгілеңіз:
A) В
1
дəрумені;
B) B
6
дəрумені;
C) С дəрумені;
42 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
D) Никотин қышқылы;
E) Д дəрумені;
F) Е дəрумені;
G) Са
2+
-пантотенаты;
H) К
+
- аспартаты.
17. Ауксин класына мынандай фитогормондар жатады:
A) 2,4-Д;
B) БАП;
C) НСҚ;
D) Кинетин;
E) ИСҚ;
F) Зеатин;
G) Гиббереллин;
H) Абсцизин.
18. Өнеркəсіптік ферментацияға арналған құбырларды
қалай атайды?
A) биореакторлар;
B) автоклавтар;
C) аэротенктар;
D) мадженталар;
E) реакторлар.
19. Биотехнологиялық өндiрiске асептика принципiн
алғаш енгiзген кiм?
A) Л. Пастер;
B) А. ван Левенгук;
C) К.А.Тимирязев;
D) Т.Шванн;
E) С.Н. Виноградский.
20. Биотехнология саласында залалсыздандыру деп нені
атайды?
А) Саңырауқұлақтарды жоюды;
В) Бактерияларды жоюды;
С) Вирустарды жоюды;
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер 43
D) Барлық микроағзаларді жоюды;
Е) Макроағзаларды жоюды.
21. Ламинар-боксты қалай залалсыздандырады?
А)Ультракүлгін сəулелермен жəне этил спиртімен;
В) Рентген сəулелермен жəне сірке қышқылымен;
С) Инфрақызыл сəулелермен жəне ксилолмен;
D)Кварц арқылы жəне изоамил спиртімен;
Е)Ультракүлгін сəулелермен жəне метанолмен.
22. Қоректік ортаның жоғары температураға шыдамай-
тын заттардың ерітінділерін қалай залалсыздандырады?
А) Пастеризация арқылы;
В) Ультракүлгін сəулелер арқылы;
С) Автоклав арқылы;
D) Бактериальдік сүзгіден өткізу арқылы;
Е) Тиндализация арқылы.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/s-b-orazova-g-j-uelihanova-biotehnologiya-negizderi-osimdikter.html?page=41#22._Қоректік_ортаның_жоғары_температураға_шыдамай-_тын_заттардың_ерітінділерін_қалай_залалсыздандырады


title: Өсімдік материалын қалай залалсыздандырады?

text:
44 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
D) Mg(NO
3
)
2,
KNO
3
;
Е) NH
4
NO
3
, KNO
3
.
26. Органогендік элементтерді белгілеңіз:
А) Mo, Mg, Mn;
В) C, Co, Cu;
С) N, Р, Sе;
D) P, Pb, Cs;
Е) C, O, H.
27. Жасушаларды өсіру үшін қажетті жағдай:
А) Стерильдік;
В) 1 атмосфер қысымы;
С) рН=2;
D) Абсолюттік температурасы;
Е) Вакуум.
28. Өсімдік жасушаларының өсіруіне арналған қоректік
Достарыңызбен бөлісу:


title: ортаның құрамына кірмейді - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер
45
31. Агар қандай заттарға жатады?
А) Белоктарға;
В) Полисахаридтерге;
С) Терпеноидтерге;
D) Май қышқылдарына;
Е) Липидтерге.
32. Жасанды қоректік орта даярлауға қандай фитогор-
мондар жиі қолданылады?
А) Ауксиндер мен гиббериллиндер;
В) Ауксин мен цитокининдер;
С) Цитокининдер мен гиббериллиндер;
D) Ауксиндер мен абсциз қышқылы;
Е) Зеатин мен этилен.
33. 2,4 – дихлорфеноксисірке қышқылы мен индолил май
қышқылы фитогормондардың қандай класына жатады?
А) Цитокининдерге;
В) Ауксиндерге;
С) Абсцизиндерге;
D) Гиббериллиндерге;
Е) Біреуіне де жатпайды.
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/s-b-orazova-g-j-uelihanova-biotehnologiya-negizderi-osimdikter.html?page=43#33._2,4_–_дихлорфеноксисірке_қышқылы_мен_индолил_май_қышқылы_фитогормондардың_қандай_класына_жатады


title: Қандай гормон эндогенді деп аталады?

text:
34. Қандай гормон эндогенді деп аталады? А) Қоректік ортаға қосқан фитогормон;
В) Сабақтың өсу нүктесінде синтезделген гормон ғана;
С) Тамырдың өсу нүктесінде синтезделген гормон ғана;
D) Жапырақ тақтасында синтезделген гормон ғана;
Е) Өсімдік ағзасында түзілген гормондардың бəрі де.
35. Қандай гормон экзогенді деп аталады? А) Қоректік ортаға қосқан фитогормон;
В) Сабақтың өсу нүктесінде синтезделген гормон ғана;
С) Тамырдың өсу нүктесінде синтезделген гормон ғана;
D) Жапырақта синтезделген гормон ғана;
Е) Өсімдік ағзасында түзілген гормондардың бəрі де.


title: Ауксиндер қандай заттарға жатады?

text:
С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»
Ауксиндер қандай заттарға жатады?
жүктеу/скачать
2,87 Mb.
Pdf көрінісі
бет
45/217
Дата
31.12.2021
өлшемі
2,87 Mb.
#21818
1
...
41
42
43
44
45
46
47
48
...
217
Байланысты:
ebin.pub 9786010406766
Бұл бет үшін навигация:
37. Зеатин қандай заттарға жатады
38. Іn vitro өсірілетін өсімдік жасушаларының қоректік ор- тасына көмірсулардың қосылуы неге байланысты
39. Фитогормондарды белгілеңіз
40. Аталған заттардың қайсысы ауксиндерге жатпайды
36.
Ауксиндер
қандай заттарға жатады?
А) Алкалоидтарға;
В) Фитогормондарға;
С) Ферменттерге;
D) Липидтерге;
Е) Дəрумендерге.
37. Зеатин қандай заттарға жатады?
А) Фосфолипидтерге;
В) Гликолипидтерге;
С) Абсцизиндерге;
D) Ауксиндерге;
Е) Цитокининдерге.
38.
Іn vitro
өсірілетін өсімдік жасушаларының қоректік ор-
тасына көмірсулардың қосылуы неге байланысты?
А) Автотрофтылығына;
В) Компетенциясына;
С) Амин қышқылдарынан ауксотрофтылығына;
D) «Қалыптасқан» ұлпаның пайда болуына;
Е) Гетеротрофтылығына.
39. Фитогормондарды белгілеңіз:
А) Глутамин, рибофлавин, кинетин;
В) Зеатин, этилен, бензиламинопурин;
С) Аспарагин, путресцин, кинетин;
D) Кадаверин, абсциз қышқылы, триптофан;
Е) Тирозин, аланин, тимин.
40. Аталған заттардың қайсысы ауксиндерге жатпайды?
А) НСҚ;
В) ИСҚ;
С) ИМҚ;
D) 2,4-Д;
Е) БАП.
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер
47
жүктеу/скачать
2,87 Mb.
Достарыңызбен бөлісу:
1
...
41
42
43
44
45
46
47
48
...
217
©emirsaba.org 2024
әкімшілігінің қараңыз
Басты бет
Lessons
Curriculum vitae
Documents


url: http://emirsaba.org/s-b-orazova-g-j-uelihanova-biotehnologiya-negizderi-osimdikter.html?page=46#42._Скуг_жəне_Миллер_концепциясы_бойынша_темекі_кал-_лусында_бүршік_өсуі_үшін_қоректік_ортада_қандай_гормондар_қажет

text:
41. Аталған заттардың қайсысы цитокининдерге жатпай- ды? А) Зеатин;
В) Бензиламинопурин;
С) 6-фурфуриламинопурин;
D) Кинетин;
Е) 2, 4, 5 –Т.
42. Скуг жəне Миллер концепциясы бойынша темекі кал- лусында бүршік өсуі үшін қоректік ортада қандай гормондар қажет? А) Абсциз қышқылы;
В) Ауксин/цитокинин арақатынасында ауксин мөлшері жо-
ғары болуы тиіс;
С) Ауксин/цитокинин арақатынасында ауксин мөлшері төмен
болуы тиіс;
D) Ауксин/цитокинин арақатынасында ауксин мөлшері орта-
ша болуы тиіс;
Е) Гиббереллин.
43. Скуг жəне Миллер концепциясы бойынша темекі кал- лусында тамыр өсуі үшін қоректік ортада қандай гормондар қажет? А) Этилен;
В) Ауксин/цитокинин арақатынасында ауксин мөлшері жо-
ғары болуы тиіс;
С) Ауксин/цитокинин арақатынасында ауксин мөлшері төмен
болуы тиіс;
D) Ауксин/цитокинин арақатынасында ауксин мөлшері орта-
ша болуы тиіс;
Е) Гибберелл қышқылы.


url: http://emirsaba.org/s-b-orazova-g-j-uelihanova-biotehnologiya-negizderi-osimdikter.html?page=46#43._Скуг_жəне_Миллер_концепциясы_бойынша_темекі_кал-_лусында_тамыр_өсуі_үшін_қоректік_ортада_қандай_гормондар_қажет

title: Аталған  заттардың қайсысы  цитокининдерге  жатпай-


title: Органогенез деген не? - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
48 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
45. Іn vіtro жағдайында өтетін морфогенез деген не?
А)
Іn vіtro жағдайында ағзаның дамуын қамтамасыз ету үшін
құрылымдардың дамуы;
В) Өсімдіктің зақымданған жерінде каллустың пайда болуы;
С) Каллус ұлпасында ксилеманың пайда болуы;
D) Каллус ұлпасында флоэманың пайда болуы;
Е)
In vivo жағдайында ағзаның дамуын қамтамасыз ету үшін
құрылымдардың дамуы.
Достарыңызбен бөлісу:


title:
С
2 - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
46. С 2 Н 4 деген зат қалай аталады жəне оның өсімдіктегі рөлі қандай? А) Глицерин, биологиялық мембраналарды құрастыруға қаты-
сады;
В) Серин, белок биосинтезіне пайдаланады;
С) Этилен, жемістердің пісіп жетілуін тездетеді;
D) Этил спирті, ашу процесінде түзіледі;
Е) Глицин, белок биосинтезінде пайдаланады.
47. Эмбриокультура деген не? А) Каллус бетінде пайда болатын ұрық тəрізді құрылым;
В) Жапырақ эксплантының бетінде пайда болған эмбриоид;
С) Тамыр эксплантында пайда болған эмбриоид;
D) Жасанды қоретік ортада оқшауланған ұрықтарды өсіру;
Е) Өркен эксплантында пайда болған эмбриоид.


title: Іn vіtro геммогенезі деген ол - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер
49
С) Біртұтас өсімдік ағзасын түзуге қабілеттілігінен;
D) Ризогенезге қабілеттігінен;
Е) Каллусогенезге қабілеттігінен.
50. Ризогенез деген не?
А) Сабақтардың пайда болуы;
В) Вегетативтік бүршіктердің пайда болуы;
С) Генеративтік бүршіктердің пайда болуы;
D) Тамырдың пайда болуы;
Е) Жаңа ұлпалардың пайда болуы.
Достарыңызбен бөлісу:


title: С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы» - бет 4

text:
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер 5
б ө л і м
Өсімдіктер биотехнологиясы
бойынша теориялық мəліметтер
СӨЖ бақылауға арналған есеп жəне
тест тапсырмалары
1 т а р а у.
Биотехнологияның даму тарихы
Биотехнология биологиялық, химиялық, техникалық ғылым
арқылы түзіледі. Биотехнология − өте күрделi, интегралды ғылым.
Сондықтан оның теориялық негiзi биология ғылымының көптеген
салаларынан (цитология, физиология, генетика, биохимия т.б.) нəр
алып, ұсыныстарын сiңiрiп, олардың басты принциптерi мен
əдiстерiн өзiне бағындыру арқылы қалыптасқан.
Голландиялық ғалым Е. Хаувинк биотехнологияның пайда
болуы мен даму тарихының 5 ғылыми кезеңін ажыратқан. Олар:
1
6 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
1-кезең (1865 ж.) – Пастерге дейінгі кезең – сыра, шарап, нан
өнімдері жəне сыра ашытқыларын, ірімшік алғандағы
спирттік жəне сүт қышқылды ашытуды қолдану, сірке
қышқылын жəне ферментативті өнімдерді алу.
2-кезең (1866-1940 ж.) – Пастер кезеңі – этанол, бутанол,
ацетон, глицерин, органикалық қышқылдарды, вакцина-
ларды, сондай-ақ көмірсулардан азықтық ашытқыларды
өндіру, канализациялық суды аэробты тазалау.
3-кезең (1940-1960 ж.) − антибиотиктер өндіру кезеңі – те-
реңдетілген ферментация жолымен пенициллин жəне басқа
антибиотиктерді, вирустық вакциналарды алу. Өсімдік
жасушаларын in vitro жағдайында өсіру. Стероидтардың
микробиологиялық биотрансформациясын жүзеге асыру.
4-кезең (1961-1975 ж.) − меңгерілетін биосинтез, яғни мик-
робты мутанттар көмегімен амин қышқылдарын өндіру,
тазартылған ферменттік препараттар алу, иммобилденген
ферменттерді жəне жасушаларды өндірісте қолдану, бакте-
риалды полисахаридтерді өндіру. Канализациялық суларды
анаэробты тазалау жəне биогаз алу.
5-кезең (1973 жылдан бастап) − жаңа биотехнология – био-
синтез агенттерін алу мақсатында жасушалық жəне гене-
тикалық инженерияны қолдану. Моноклонды антидене-
лерді өндіретін будандарды, протопласттарды жəне
меристемді дақылдарды будандастырып алу, эмбрион-
дарды трансплантациялау.
«Биотехнология» терминін алғаш рет 1917 ж. венгр ғалым
Карл Эрике енгізді.
Өсімдік биотехнологиясының дамуына өз үлесін қосқан ға-
лымдар: І.Р. Рақымбаев, М.Ə. Айтхожин, Г.Ж. Уəлиханова,
Р.Г. Бутенко, Ю. Глеба, О. Сидоров жəне басқалар.
Биотехнология физика-химиялық биология, молекулалық био-
логия, генетика, микробиология, биоорганикалық химиямен өте
тығыз байланысты. Биотехнологияның əдістері мен принциптері
осы ғылыми салаларға негізделеді, себебі ол тірі ағзалардың белгілі
биохимиялық процестерді пайдалану арқылы тиімді өнімдерді
өндірістік жолмен алудың əртүрлі тəсілдері жүйесінен тұрады.
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер 7
Биотехнологиялық жолмен алынатын өнiмдерге көптеген дəрi-
дəрмектер, ақуыздар мен ферменттiк препараттар, қанық табиғи
бояулар, ароматизаторлар, дəрумендер жəне тағы басқа да биоло-
гиялық белсенді қосындылар кiредi. Биотехнологиялық əдiстердiң
көмегiмен селекция процесiн жүргiзуде ежелден қолданылып келе
жатқан тəсiлдердi (будандастыру, мутагенез, сұрыптау т.б.) едəуiр
жеңiлдетуге, тездетуге болады. Биотехнологиялық тəсілдер арқы-
лы, əсіресе, биоинженерия (жасушалық инженерия, гендiк инже-
нерия) тəсілдері арқылы өсiмдiктердiң сапалы сұрыптары, малдың
асыл тұқымдары, микроағзалардың аса өнiмдi штамдары алынады.
Сонымен биотехнология − биологиялық процестердiң өту заңды-
лықтарын терең зерттеп, ұғу, биологиялық нысаналардың қызметiн
пайдалану негiзiнде iске асырылатын қазiргi заманның өте тиiмдi
де биiк деңгейдегi технологиясы болып табылады.
Биотехнологиядағы ғылыми-зерттеулер мен технологиялық
жұмыстардың объектілеріне микроағзалар, жануарлар мен өсім-
діктердің жасушалары мен ұлпалары жатады. Жасуша физиология-
сының метаболизмін, генетикасын зерттеу, зертханалық жағдайда
дақылдандыру əдісін жасау, өндірістік биомасса көлемін арттыру,
жасушалық метаболиттерді бөліп алу жəне тазарту биотехноло-
гияда бір ғана мақсатты көздейді, ол − адам тіршілігіне пайдалы
өнімдерді түзетін микроағза штамын, жануар мен өсімдік жасу-
шасын дақылдандыруды жасау. Бұл жағдайда биологиялық ныса-
наларының сапалық сипаттамасына биологиялық өнім құндылығы
тəуелді болады. Сондықтан продуцент микроағзалардың биоло-
гиялық қасиеттерін зерттеу, сұрыптап алу, генетикалық түрлен-
діру, трансгенді жануарлар мен өсімдіктерді алу негізінен биотех-
нологиялық үдерісте негізгі буын тізбегінің, биологиялық
технология бастамасы болып саналады.
Сонымен қатар биотехнология − пайдалы-шаруашылық мақ-
сатта медициналық тəжірибе, экологияны жақсарту жəне т.б. үшін
продуцент есебінде жануарларды, өсімдіктерді жəне микроағза-
ларды қолданумен, технологиялық үдірістердің туындауымен,
жетілдіруімен байланысты ғылым. Сондай-ақ, биотехнологияның
жетiстiктерiн экономиканы дамыту үшiн қолдануға байланысты
ауылшаруашылық биотехнологиясы, медициналық биотехнология,
геобиотехнология, биоэлектроника, биоэнергетика, экологиялық
8 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
биотехнология, бионанотехнология сияқты салалар қалыптасты (1-
сурет). Үстіміздегі жиырмажылдықта биотехнологияның жаңа
бағыты − ғарыштық биотехнология дами бастады.
Биотехнология ғылыми пəн жəне өндірістік технология ре-
тінде тірі жасушаның биоөндіргіштік белсенділігін зерттеуге, сапа-
лы өндірушілік қабілеті бар жəне əртүрлі салаларда: ауыл шаруа-
шылығында, фармацевтикада, медицинада, тағам өнеркəсібінде,
биоэнергетикада, қоршаған орта ремедиациясында, биоэлектро-
никада, тағы басқаларда қолданылатын жаңа объектілерді құрып,
жетілдіру мақсатына арналған жұмыс бойынша орасан көңіл
бөледі. Биотехнология жоғары технологиялардың қазіргі саласы
есебінде, оның тірі ағзалары мен биологиялық үдірістерін құрайды
жəне əртүрлі ауылшаруашылық, өнеркəсіптік, экологиялық, имму-
нобиотехнологиялық өзіндік ғылыми бағыттар бойынша дамиды.
Жаңа құнды өнімді алу үшін, жаңа сұрып пен асыл тұқым-
дарын алу мақсатымен биотехнологияда: гендік жəне хромосомды
инженерия, жасушалық инженерия, жасушалық селекция, инже-
нерлік энзимология, криосақтау сияқты бірнеше əдіс пайдаланады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Гистогенез деген не? - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
51. Гистогенез деген не? А) Тамырлардың пайда болуы;
В) Жапырақтың пайда болуы;
С) Өркендердің пайда болуы;
D) Бүршіктердің пайда болуы;
Е) Ұлпалардың пайда болуы.
52. Регенерант деген не? А) Өсімдіктің зақымданған жерінде пайда болтын ұлпа;
В) In vivo жағдайында пайда болған өсімдік;
С) Картоп өсімдігінің микроқалемшесінде пайда болған
түйнек;
D) Жасушаларды іn vitro жағдайында қоректік ортада өсіру
кезінде пайда болған өсімдік;
Е) Каллус ұлпаның бетінде пайда болған тамыр.
53. Өсімдік жасушаларын in vitro өсіру деген не? А) Залалсыздырылған жағдайда қоректік ортада өсімдік жасу-
шаларын өсіру;
В) Өсімдік жасушаларын, ұлпалары мен мүшелерін қоректік
ортада залалсыздырылмаған жағдайда өсіру;
С) Өсімдік жасушаларын, ұлпалары мен мүшелерін өсіру
жартылай залалсыздырылған жағдайда өсіру;
D) Өсімдіктерді залалсыздырылмаған құмда өсіру;
Е) Өсімдік жасушаларын суда өсіру.


title: Каллус деген, ол – - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
54. Каллус деген, ол – А) Микроб жасушаларының колониясы;
В) Өсімдіктің ерекше ұлпасы;
С) Жануар жасушасының шоғыры;
D) Өсімдіктің механикалық ұлпасы;
Е) Өсімдіктің өткізгіш ұлпасы.
55. Эксплант деген – ол:
А) Ісік жасушасы;
В) Өсіру үшін алынған өсімдік кесіндісі;
С) Өсімдік жасушалардан пайда болған маманданбаған ұлпа;
D) Ядросы жоқ жасуша;
Е) Қоректік ортаның құрамындағы зат.
56. Тотипотенттік деген, ол –
А) Сомалық жасушаның өзінің даму потенциалын толық жүзе-
ге асыруы;
В) Каллустардың шексіз ұзақ өсуге қабілеті;
С) Өсімдіктердің іn vіtro қосымша метаболиттерді синтездеуге
қабілеті;
D) Каллустардың қатты жəне сұйық ортада өсуге қабілеті;
Е) Каллус жасушаларының детерминациясы.


57. Өсімдіктердің in vitro регенерациясына əсер ететін фак- торлар (теріс жауапты белгілеңіз) А) Қоректік ортаның құрамы;
В) Экспланттың тегі;
С) Өсімдіктің генотипі;
D) Фотосинтездің қарқыны;
Е) Өсіру жағдайлары.
58. Дифференциялану деген, ол ‒ А) Өсімдіктегі сандық өзгерістер;
В) Даму процесінде біртекті жасушалардан морфологиялық
жəне атқаратын қызметі əртүрлі жасушалар түзілуі;
С) Онтогенезде өтетін морфогенез процесі;
D) Онтогенезде өтетін даму процесі;
Е) Əр жасушаның даму жолдарының анықталуы.
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер 51


title: Өсімдіктердің in vitro регенерациясына əсер ететін фак-


title: Дедифференциация деген, ол – - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
59. Дедифференциация деген, ол – А) Өсімдіктегі сапалық өзгерістер;
В) Əр жасушаның даму жолдарының анықталуы;
С) Онтогенезде өтетін морфогенез процесі;
D) Онтогенезде өтетін даму процесі;
Е) Маманданған, бөліну қабілетінен айырылған жасушалар-
дың жанадан бөлінуге көшуі.
60. Суспензияда жақсы өсетін жасушалардың өсу сызығы- ның пішіні қандай болады? A) парабола пішінді;
B) гипербола пішінді;
C) S- пішінді;
D) абсциссаға параллельді түзу сызық;
E) түзу сызық.
61. Өсімдік биотехнологиясының дамуына өз үлесін қос- қандар ғалымдар: A) Р.Г. Бутенко, Р. Готре;
B) К. Михаэлис, В. Мечников;
C) Ю. Глеба, О. Сидоров;
D) Дж. Нельсон мен Е. Гриффин;
E) С. Мурасиге, Ф. Скуг;
F) В. Полевой, Ц. Мильштейн;
G) М. Рубин, С. Хильдербрант;
H) М. Кребс, Дж. Ленинджер.


62. Суспензиядағы жасушалардың өсу үдерісіндегі ла- тенттік фазаны (лаг-фазаны) қалай сипаттауға болады? A) өсу үдерісі байқалмайды, бірақ су, қоректік заттар жина-
лып, бөлінуге дайындық өтеді;
B) жасушалардың қарқынды түрде бөлініп көбеюі байқалады;
C) өсу үдерісінің меншік қарқындылығы бір деңгейде сақта-
лады;
D) өсу қарқындылығы төмендейді, жасушалардың гетероген-
ділігі күшейеді жəне қосымша заттардың синтезі жүреді;
E) қоректік орта құрамындағы заттар қоры сарқылып жасуша-
лар тіршілігі жойылады.


63. Суспензиядағы жасушалардың өсу үдірісіндегі экспо- ненциалдық фазаны (логарифимдік фазаны) қалай сипаттауға болады? A) өсу үдерісі байқалмайды, бірақ су, қоректік заттар жина-
лып, бөлінуге дайындық өтеді;
B) жасушалардың қарқынды түрде бөлініп көбеюі байқалады;
C) жасушалардың көлемі ұлғаяды;
D) өсу қарқындылығы төмендейді, жасушалардың гетероген-
ділігі күшейеді жəне қосымша заттардың синтезі жүреді;
E) қоректік орта құрамындағы заттар қоры сарқылып жасуша-
лар тіршілігі жойылады.


64. Суспензиядағы жасушалардың өсу үдерісіндегі стацио- нарлы фазаны қалай сипаттауға болады? A) өсу үдерісі байқалмайды, бірақ су, қоректік заттар жина-
лып, бөлінуге дайындық өтеді;
B) жасушалардың қарқынды түрде пролиферация байқалады;
C) жасушалардың өсуі тұрақты өтеді;
D) өсу қарқындылығы төмендейді, жасушалардың гетеро-
генділігі күшейеді жəне қосымша заттардың синтезі жүреді;
E) қоректік орта құрамындағы заттар қоры сарқылып жасу-
шалар тіршілігі жойылады.


65. Суспензиядағы жасушалардың өсу үдерісіндегі жасу- шалардың біртіндеп жойылу фазаны қалай сипаттауға болады? A) өсу үдерісі байқалмайды, бірақ су, қоректік заттар жина-
лып, бөлінуге дайындық өтеді;
B) жасушалардың қарқынды түрде бөлініп көбеюі байқалады;
C) өсу үдерісінің меншік қарқындылығы бір деңгейде сақта-
лады;
D) өсу қарқындылығы төмендейді, жасушалардың гетеро-
генділігі күшейеді жəне қосымша заттардың синтезі жүреді;
E) қоректік орта құрамындағы заттар қоры сарқылып жасу-
шалар тіршілігі жойылады.


title: С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы» - бет 58

text:
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер
53
Есеп тапсырмалары:
1-тапсырма
2 л Скуг Мурасиге қоректік ортасын дайындау үшін 10 еселік
500 мл көлемдегі макроэлементтердің қойылтылған (қойылтылған,
stok) ерітіндісінен қанша (мл) алу керек?
Ескерту: Есептерді калий нитраты КNO
3
тұзы бойынша есептеуге болады,
протокол бойынша оның концентрациясы 1900 мг/л.
2-тапсырма
1 л Гамборг-Эвелег В5 қоректік ортасын дайындау үшін 100
еселік 300 мл көлемдегі микроэлементтердің қойылтылған (қойыл-
тылған, stok) ерітіндісінен неше миллилитр көлемін алады?
Ескерту: Есептерді марганец сульфаты MnSO
4
*5Н
2
О
тұзы бойынша
есептеуге болады, протокол бойынша оның концентрациясы 10 мг/л.
3-тапсырма
10% натрий карбонат ерітіндінің тығыздығы 1,102 кг/л белгілі
екені болса, натрий карбонатының эквивалентті жəне молярлы
концентрациясын қалай есептеуге болады?
3 т а р а у.
Биологиялық белсендi заттар жəне өсiмдiк
тектес өнiмдерді алу биотехнологиясы
Достарыңызбен бөлісу:


title: С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы» - бет 59

text:
Өсiмдiк жəне жануар шикiзатынан барлық биологиялық бел-
сенді қосылыс (ББҚ) топтарын химиялық экстракциямен жəне
биотехнологиялар көмегiмен алады. Өсiмдiк жасушалары дақыл-
дарын пайдалануымен биологиялық белсендi жəне дəрiлiк препа-
раттарды алу кең таралып, үлкен перспективалары бар.
Биосинтездік өнеркəсіпте қажетті өнімдерді биотрансфор-
мация арқылы алуға болады. Жасушалардың in vitro жағдайында
биотрансформация жүргізуге мүмкіншілігі болатындығы дəлелден-
ген, яғни кейбір биологиялық белсенді заттар арзан қарапайым
бастаушы заттардан синтезделеді. Бұл қарапайым бастаушы заттар
54 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
химиялық немесе микробиологиялық жолмен өзгертіле алмайды,
тек қана өсірілетін жасушалар ферменттерінің ықпалымен ақырғы
бағалы өнімге айналып кетеді. Қоректік ортаның құрамы жəне
басқа өсіру жағдайлары өзгеруі арқасында синтезделетін өнім-
дердің мөлшері ғана емес, сапасы да өзгереді, соның нəтижесінде
мүлдем жаңа, негізінде басқаша əсер ететін қосылыстар пайда
болуы мүмкін.
Өсімдіктер көптеген маңызды заттардың бірден-бір қайнар
көзі болып келеді. Маңызды биологиялық белсенді заттарға: алка-
лоидтар, терпеноидтар, гликозидтер, полифенолдар, полисахарид-
тар, эфир майлары, ерекше пептидтер мен белоктар, таза бояғыш
заттар, стероидтар, дəм татымдық заттар, дəрумендер, илік заттар
жатады. Өкінішке орай, өсімдік шикізатының қоры табиғатта тау-
сылып бара жатыр. Осыны еске алғанда, жасушалық технология-
лардың орны болашақта ерекше зор екенін түсінуге болады. Фито-
препараттар ұлпа биомассасының су жəне этанолдық сығынды-
лары түрінде жəне биореакторларда өсірілген өсімдік жасушалары-
ның биомассасы түрінде басым, олар келесідей қасиеттерге ие:
қабынуға қарсы (мияшөп, андыз, түймедағы, сəлбен, қызылмай,
т.б.); микроағзаларға қарсы (қырмызыгүл, эвкалипт, шипалы май,
шайқурай, сүйелшөп); иммундық күшейткіш (женьшень, қытай
серменесі, элеутерококк, каланхоэ, дəрілік сермене, құстық самал-
дық, т.б.); антиоксиданттық (мияшөп, салсоколлин, диаскорея).
Технологияларды іске асыру үшін зерттеушілер ең алдымен
жасушалардың жақсы өсуіне жағдай туғызады, яғни биомассаны
жинақтауға, ал одан кейін сол жағдайлардың қосымша метаболит-
тердің синтезіне əсерін зерттейді.
Өсірілетін жасушаларда қосымша заттардың қоры жиналуына
бірнеше факторлар əсер етеді:
1) өсімдіктердің генотипі;
2) өсірген жасушалардың əртектілігі;
3) фитогормондар;
4) қоректік ортаның минералды жəне органикалық заттар
(мысалы, фосфаттар, нитраттар, көмірсулар);
5) физика-химиялық факторлар – оның ішінде ең маңызды рН
көрсеткіші, жарық, температура, газдың құрамы, араластыру
тəртібі, аэрация (яғни ауамен, оттегімен қамтамасыз ету).
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер 55
Дағдылы биотехнологиялар бағалы биологиялық белсенді
қосылыстарды алу үшін бүтін ағзаларды пайдаланса, осы заманғы
биотехнологиясы ерікті немесе иммобилденген жасушаларын
(немесе иммобилденген ферменттерді) өсіруге сүйенген жасуша-
лық технологияларға негізделген.
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
-сурет. Биотехнологияның негізгі салалары

Биотехнологияның міндеттері

text:
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер
9
өсімдіктер мен жануарларды вирустік аурудан сақтайтын
жəне зиян келтіретін құрт-құмырсқадан қорғайтын биоло-
гиялық препараттарды енгізу, сонымен қатар биотикалық
жəне абиотикалық факторларға төзімді өсімдіктердің жаңа
сұрыптарды алу, оларды ауыл шаруашылығына енгізу;
жем қоспаларды (жем белокпен, аминқышқылдармен
лизин жəне метионинмен байытылған қоспаларды) мал
өнімділігін арттыру үшін оларды өндіріп, практикада
қолдану;
тамақ-тағам өндірісінде, химиялық, микробиологиялық
жəне өнеркəсіптің тағы басқа салаларында қолданылатын
экономикалық тиімді заттарды алудың жаңа техно-
логияларын енгізу;
ауылшаруашылықтық, өнеркəсіптік қалдықтарды, қоқыс-
ты қайта өндеп, сарқынды суды пайдаланып сапалы ты-
найтқыштарды жəне биогазды, биоэтанолды, биогенді
көмірсутектерді (яғни қайта қалпына келетін жанармай-
дың энергияның көзі) алу үшін жаңа технологияларды
енгізу, яғни, биоконверсия жасау).
Сонымен қатар
биотехнологияның мақсаттары – биофарма-
цевтикалық препараттарды өндіру (протеиндерді, ферменттерді,
антиденелерді, т.с.с.), генетикалық өзгерілген (модификациялан-
ған) өсімдіктерді алу жəне оларды ауылшаруашылыққа енгізу,
жанармайды биологиялық тəсілдерімен өндіру, өнеркəсіптің əр-
түрлі салалар үшін ферменттерді жəне биоматериалдарды шығару,
жоғары сатыдағы ағзалардың геномды белгілеу жəне түзету (кор-
рекциялау), ластанған қоршаған ортаны тазарту.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Иммобилденген  ферменттер - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
Иммобилденген ферменттер (лат. Immobilis – жылжымай-
тын, қозғалмайтын) – табиғи немесе синтетикалық заттардың беткі
қабатына бекіген немесе полимерлік гельдер құрамына енгізілген,
қозғалысы шектелген ферменттер. Бекітілген ферменттерді қол-
дану бұрыннан белгілі, мысалы, 1916 жылы Дж. Нельсон мен
Е. Гриффин көмірге адсобцияланған инвертаза өзінің каталитика-
лық белсенділігін сақтайтынын көрсеткен. Иммобилденген фер-
менттердің нативті ферменттермен салыстырғанда елеулі артық-
шылықтары бар. Мысалы, олар реакциялық ортадан оңай бөлінеді.
Бұл реакцияны кез келген уақытта тоқтатып, катализатормен лас-
танбаған өнімдерді алуға жəне фермент препаратын бір немесе
бірнеше рет пайдалануға мүмкіндік береді. Иммобилденген фер-
менттердің технологиялары, сондай-ақ, биотехнологиялық жүйе-
лерді үздіксіз жүргізу, катализдейтін реакцияның жылдамдығын
реттеу ағынның жылдамдығын өзгерту жолымен, өнімді шығару
мүмкіншілігімен анықталады. Иммобилизация əдістерімен сəйкес
тасымалдаушыларын іріктеп алу, ферменттердің арнайылығын
көрсететін pH, температурасына тəуелділігін, сондай-ақ денатур-
лаушы əсерлерге тұрақтылығы сияқты қасиеттерін мақсатты түрде
өзгертуге болады.
Ферментті арнайы тасымалдаушы (органикалық, бейорганика-
лық, синтетикалық) субстратпен байланыстырады. Целлюлоза,
декстран, агароза жəне олардың туындылары сияқты полисахарид-
терді тасымалдаушы ретінде кеңірек пайдаланады. Олардың
ерекшеліктері: əртүрлі функционалды топтарының болуы, жоғары
деңгейдегі гидрофильділігі, қолайлылығы болып саналады. Соны-
мен қатар қосылыс-тасымалдаушылар каррагинан, альгин қышқы-
лы жəне олардың тұздары альгинаттар төмен температурада қолай-
лы, белгілі жағдайларда гель түзеді. Соңғы жылдардағы жұмыс-
тарда тасымалдаушы ретінде хитин мен хитозанның пайдаланып
жүргені жарияланды. Бұл тасымалдаушы иммобилденген фермент-
тердің белсенділігі жоғары, термотұрақты, бактерияларға төзімді
56 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
келеді. Ферменттердің иммобилизациясына арналған синтетика-
лық полимер тасымалдаушылар – стиролдардың негізінде диве-
нилбензол сияқты тігуші агенттер, полиуретан негізінде полимер-
лер жасалады, ПААГ, поливинил спирті негізінде тігуші агент
ретінде глутар альдегиді пайдаланылады. Органикалық төмен
молекулалы тасымалдаушылар – бұл табиғи липидтер немесе
олардың синтетикалық аналогтары. Липидтік тасымалдаушылар
əртүрлі беткейлерде моноқабат түрінде немесе сфера пішінді биқа-
бат (липосома) түрінде пайдаланады. Органикалық емес тасымал-
даушылар – силикагель, саз–балшық, керамика, табиғи минералдар
жəне олардың оксидтері негізіндегі саңылаулы жəне саңылаусыз
матрицалар болуы мүмкін жəне олар түйіршікті түрінде немесе
монолиттік түрінде қолданылады. Бұл тасымалдаушылардың ар-
тықшылығы – оңай регенерацияланады жəне кез келген құрылым-
ды бере алады.
Иммобилденген ферменттер мен иммобилденген жасушалар
биокатализаторлық жүйе ретінде өнеркəсіпте қолданылады. Жыл-
жымайтын жəне агар қосылған ортада өсірген жасушалар сұйық
ортада өсірген жасушаларға қарағанда қосымша метаболиттерді
көбірек синтездейді. Иммобилденген ферменттер мен жасушалар
технологияда ұзақ уақыт пайдаланылатын болғандықтан биоката-
лиз жүйесі арзанға түседі.
Жасушаларды 4 тəсілмен:
1) жасушаларды əртүрлі оқшау (инерттік) заттармен қап-
таумен (альгинат гель, агар, полиакриламид гелі (ПААГ),
желатинмен, коллагенмен);
2) оқшау заттың беткі қабатына ферменттерді жəне жасу-
шаларды адсорбция арқылы орналастырумен;
3) оқшау заттың беткі қабатына жасушаларды биологиялық
макромолекулалармен (лектиндермен) «тігумен»;
4) ферменттерді жəне жасушаларды коваленттік байланыстар
арқылы оқшау субстратқа орналыстырумен (мысалы, кар-
боксиметилцеллюллозаға-КМЦ) (4-сурет) иммобилдеуге
болады.
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер 57
а – жасушаларды инерттік субстратқа ендіру; б – жасушаларды инерттік
субстратқа адсорбция арқылы бекіту; в – жасушаларды инерттік субстратқа
биологиялық макромолекулалар көмегімен адсорбция арқылы бекіту;
г – жасушаларды ковалентті байланыстыру.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: -сурет - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
Өсімдік жасушалары немесе протопластардың иммобилденуі
олардың синтетикалық қассиеттерін, белсенділігін арттырады.
Иммобилденген жасушаларды алғашқы заттармен көп мөлшерде,
бірақ төмен концентрацияда қамтамасыз ету керек. Бұл алғашқы
заттар биосинтез жолдарында алынып отырған затқа мүмкінді-
гінше жақын болуы қажет. Иммобилденген жасушалар ұзақ уақыт
өсірілетін болғандықтан, бұл тəсілге өздері табиғи жолмен немесе
белгілі факторлардың əсерімен қажетті заттарды сыртқа бөліп
шығара алатын жасушаларды қолдану керек. Қажетті затты тек
ішінде, мысалы вакуоль мен пластидтерде, жинақтайтын жасуша-
лар иммобилдендіруге жарамайды.
Қосымша заттарды алу үшін жасушалық технологиялардағы


title: дайындау жұмысының кезеңдері - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер
59
кең қолданысқа ие: крахмалдан глюкозалық сироп алу үшін –
амилаза; глюкозаны фруктозаға изомерлеу үшін − глюкоизомераза;
жеміс-жидек шырындарын жарықтандыру үшін − пектинметилэс-
тераза; инверттік қант алу үшін − инвертаза; казеин гидролизаты-
нан алынған сүт ақуыздарын үздіксіз коагуляциялау үшін − пеп-
син; антибиотиктердің модификациялану реакцияларын катализ-
деу үшін пенициллинамидазаны жəне тағы басқа ферменттер
пайдаланылады.
Төменгі сатылы өсімдіктер – балдырлар – көптеген биобел-
сенді қосылыстардың көзі. Мысалы, спирулинада ет өнімдері, бұр-
шақтұқымдас жəне түрлі жарнақтарға қарағанда В
1
дəрумені
əлдеқайда жоғары. Құрамындағы В
2
дəрумені бойынша жануартек-
тес өнімдерді де артта қалдырады. РР дəрумені бойынша спиру-
лина қара малдың бауырын, бүйрек, тіл, құс пен қоян етінен
біршама жоғары, ал фолацин бойынша ол бауыр, бүйрек, ірімшік
секілді тағамдарды да артта қалдырады, олардың құрамындағы
фолациннің 90%-ы тағамдық өңдеуден өткен кезде жоғалатынын
ескерсек, спирулинаның табиғи түрде пайдалануының əлдеқайда
нəтижелі екенін көрсетеді. Спирулина құрамында үш бояғыш-
пигмент бар, олар: каротиноид, хлорофилл жəне фикоцианин.
Жапон жəне американдық дəрігерлермен өткізілген зерттеулер
фикоцианиннің ағзаның лимфалық белсенділігін жоғарылататы-
нын жəне иммунды жүйесін күшейтетінін көрсетті. β-каротин –
тағам өндірісінде кең пайдаланылатын пигмент. Көк-жасыл
балдырдан
Ch1orella sp., ашытқылардан (
Rhodotorula sp.), актино-
мицеттерден (
Actinomyces sp.), мукорлық өңез
Blakeslea trispora-
дан каратиноидтарды алынады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Бақылау сұрақтары - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
60 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
3.1 «Биологиялық белсендi заттар жəне өсiмдiктектес өнiмдерді
алу биотехнологиясы» тарауы бойынша тест жəне есеп
тапсырмалары
1. Жасушаларды иммобильдеу тəсілдері (теріс жауабын
көрсетіңіз)
A) Жасушаларды инерттық субстратпен қаптау;
B) Жасушалардың инерттық субстратына адсорбциясы;
C) Биологиялық макромолекулалар көмегімен жасушалардың
инерттық субстратына адсорбциясы;
D) Жасушаларды ыдысқа желіммен жабыстыру;
E) Жасушалардың инерттық субстратымен коваленттік байла-
нысуы;
F) ПААГ арқылы жасушалардың адгезиясы;
G) Жасушалардың инерттық субстратымен атомдық байла-
нысуы;
H) Жасушаларды инерттық гельмен қаптау.
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/s-b-orazova-g-j-uelihanova-biotehnologiya-negizderi-osimdikter.html?page=63#_алу_биотехнологиясы»_тарауы_бойынша_тест_жəне_есеп__тапсырмалары__1._Жасушаларды_иммобильдеу_тəсілдері_(теріс_жауабын


2. Өсірілетін жасушалардан қосымша заттарды алу жұмы- сының кезеңдері (теріс жауабын белгілеңіз): A) Жасушаларды химиялық талдау;
B) Жасушаларды in vitro жағдайына енгізу;
C) Жасушалардың жоғары өнімді линияларын алу;
D) Жасушалардың өсуін тежейтін заттарды қолдану;
E) Өсіру жағдайларын жетілдіру;
F) Жасушалардың төмен өнімді линияларын алу;
G) Селективті жағдайларымен қамтамасыз ету;
H) Екінші реттік метаболиттердің синтезіне қатысатын заттар-
ды енгізу.
3. Өсімдіктекті екінші реттік метаболиттерге қайсысы жатады? A) моносахаридтер;
B) алкалоидтар;
C) гликозидтер;
D) эфир майлар;
E) ДНҚ;
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер 61 F) РНҚ
G) аминқышқылдар;
H) нуклеотидтер.


title: Өсірілетін жасушалардан қосымша заттарды алу жұмы-


4. Иммобилденген ферменттер мына талаптарға сай болуы керек: A) жоғары химиялық тұрақтылық;
B) жоғары биологиялық белсенділік;
C) реакциялық ортадан оңай бөлініп алу;
D) жоғары гидрофобтық;
E) жоғары липофильдік;
F) субстратпен байланыспайтын болуы керек;
G) биологиялық белсенділігі төмен болуы керек;
H) қоректік ортаның рН көрсеткіштеріне тəуелсіз болуы керек.
5. Иммобилденген ферменттердің артықшылық(тар)ы неде (нативті бос ферменттермен салыстырғанда)? А) катализдейтін реакцияның жылдамдығын реттеу мүмкіндігі
бар;
В) биотехнологиялық жүйелердегі биохимиялық процестерді
үздіксіз жүргізу, яғни фермент препаратын бірнеше рет пайда-
лануға мүмкіндік береді;
С) реакциялық ортадан оңай бөлінбейді;
D) реакцияны кез келген уақытта тоқтатып, катализатормен
ластанбаған өнімдерді алуға мүмкіндік береді;
Е) фермент препаратын бір рет қана пайдалануға болады;
F) химиялық тұрғыдан тұрақсыз;
G) биологиялық белсенділігі төмен;
H) жоғары гидрофобтық қасиеттеріне ие.


title: Жасушаларда  қосымша  заттардың  жиналуына  əсер

text:
62 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
F) Залалсыздандырудың тəртібі;
G) Қоректік ортадағы судың мөлшері;
H) Ыдыстың жоғары жағында көбіктің жиналуы.
7. Жасушаларды иммобильдеу не үшін қажет?
А) өнімді жоғары мөлшерде алу үшін;
В) жасушаларды ұзақ мерзімге үшін;
С) жасушалық биомассаны көп уақыт үшін;
D) жасушаларды будандастыру үшін;
Е) денатурацияны ынталандыру үшін;
F) жасушаларының өсуін тежеу үшін;
G) жасушаларының тығыздығын арттыру үшін;
H) витрификацияны болдыртпау үшін.
Достарыңызбен бөлісу:


8. Өсірілетін өсімдік жасушаларынан қандай заттар алын- байды: А) пигменттер;
В) гликозидтер;
С) эфир майлар;
D) дəрумендер;
Е) алкалоидтар
F) интерферондар;
G) интерлейкиндер;
H) цитокиндер.
9. Иммобилденген жасушалар дегеніміз, ол − A) қарқынды бөліне алатын жасушалар;
B) қозғалысы шектелген жасушалар;
C) ретсіз бөліну жолымен пайда болған жасушалар;
D) бір жасушасының бөліну жолымен пайда болған жасуша-
лар;
E) индукциялау əсерін қабылдай алатын жасушалар.
10. «Қоректiк ортада өскен жасушалардың ферменттерi қатысуымен арзан жəне қоры мол бастапқы заттардан био- логиялық белсенді қосылыстарды синтездеу (биологиялық
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер 63


url: http://emirsaba.org/s-b-orazova-g-j-uelihanova-biotehnologiya-negizderi-osimdikter.html?page=68#12._«Табиғи_немесе_синтетикалық_заттардың_беткі_қаба-_тына_бекіген,_немесе_полимерлік_гельдер_құрамына_енгізілген

text:
жолмен бiр затты басқа күрделі тиімді затқа айналдыру)» деген анықтама қандай терминге сəйкес келеді? А) биоремедиация;
В) гендік трансформация;
С) биотрансформация;
D) биоконверсия;
Е) фиторемедиация.
11. In vitro-дағы биотрансформациясы дегеніміз не? А) бөгде генді тасымалдау;
В) биологиялық белсенді заттарды арзан қарапайым бастаушы
заттардан алу;
С) қалдық өнімдерді жою;
D) бұзылған (зақымдаған) жасушаларды қайта қалпына кел-
тіру;
Е) берілген жауаптардың барлығы дұрыс.
12. «Табиғи немесе синтетикалық заттардың беткі қаба- тына бекіген, немесе полимерлік гельдер құрамына енгізілген, қозғалысы шектелген белок молекулалары» анықтамасы қан- дай терминге сəйкес келеді? А) иммобилденген ферменттер;
В) хромосомадағы гистонды ақуыздар;
С) денатурацияланған ақуыздар;
D) кофермент;
Е) берілген жауаптардың барлығы дұрыс.


title: жолмен  бiр  затты  басқа  күрделі  тиімді  затқа  айналдыру)»


title: Өсімдік жасушаларының қандай ерекшеліктері биотех-

text:
64 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
14. Өсірілетін жасушалардан қосымша заттарды алу жұ-
мысының кезеңі (теріс жауапты белгілеңіз):
А) жасушаларды физикалық талдау;
В) жасушаларды
in vitro жағдайында өсіру;
С) жасушалардың жоғары өнімді линияларын алу;
D) жасушалардың өсуін реттейтін заттарды қолдану;
Е) өсіру жағдайларын жетілдіру.
15. Жасушалық технологияларды пайдаланудың қандай
Достарыңызбен бөлісу:


text:
10 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
1.1 «Биотехнологияның даму тарихы» тарауы бойынша тест
тапсырмалары:
1. «Биотехнология» терминін алғаш ұсынған ғалым:
А) Ч. Дарвин;
В) Э. Дженнер;
С) К. Мильштейн;
D) П. Эрлих;
Е) К. Эреки.
2. Биотехнология қандай ғылымдармен байланысты?
A) Генетика;
B) Микробиология;
C) Инженерия;
D) Физиология;
E) Берілген жауаптардың барлығы дұрыс.
Достарыңызбен бөлісу:


артықшылықтары бар (теріс жауапты көрсетіңіз)? А) климат факторларынын ықпалынан тəуелсіздік;
В) барлық қосымша заттардың алыну технологияларының
тиімділігі жоғары;
С) негізінде жаңа өнімдерді алу;
D) экологиялық таза емес өнімді алу;
Е) егіс көлемін үнемдеу.


title: артықшылықтары бар (теріс жауапты көрсетіңіз)?


С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»
Қоректік орталарының құрамына кіретін дəрумендерді
жүктеу/скачать
2,87 Mb.
Pdf көрінісі
бет
71/217
Дата
31.12.2021
өлшемі
2,87 Mb.
#21818
1
...
67
68
69
70
71
72
73
74
...
217
Байланысты:
ebin.pub 9786010406766
Бұл бет үшін навигация:
18. Қоректік орталарының құрамына кіретін дəрумендерді белгілеңіз
17. Қ
орект
ік орталарының құрамына кіретін дəрумендерді
белгілеңіз:
А) Аскорбин қышқылы, сүт қышқылы;
В) Стеарин қышқылы, тиамин-НСІ;
С) Фолий қышқылы, никотин қышқылы;
D) Пальмитин қышқылы, никотин қышқылы;
Е) Олеин қышқылы, фолий қышқылы.
18. Қоректік орталарының құрамына кіретін дəрумендерді
белгілеңіз:
А) Оксалоацетат, пируват;
В) Темір хелаты, кальций пантотенаты;
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер
65
С) Тиамин, пиридоксин гидрохлориді;
D) Аскорбин қышқылы, аспартат;
Е) Фолий қышқылы, фосфоенолпируват.
жүктеу/скачать
2,87 Mb.
Достарыңызбен бөлісу:
1
...
67
68
69
70
71
72
73
74
...
217
©emirsaba.org 2024
әкімшілігінің қараңыз
Басты бет
Lessons
Curriculum vitae
Documents


title: Қоректік орталарының құрамына кіретін дəрумендерді


title: Өсімдік  жасушаларында  синтезделетін  дəрумендерді

text:
20. Жасушаларды суспензияда өсіру деген не? A) араластырылып тұратын жасушаларын жəне олардың
кішігірім топтарын сұйық қоректік ортада өсіру;
B) қатты қоректік ортада жасушаларды өсіру;
C) микрокамерада жасушаларды өсіру;
D) микротамшыда жасушаларды өсіру;
E) «бағушы» ұлпа бетінде жасушаларды өсіру.


С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»
Суспензиядағы жасушаларды қандай белгілеріне қарай
жүктеу/скачать
2,87 Mb.
Pdf көрінісі
бет
73/217
Дата
31.12.2021
өлшемі
2,87 Mb.
#21818
1
...
69
70
71
72
73
74
75
76
...
217
Байланысты:
ebin.pub 9786010406766
Бұл бет үшін навигация:
22. Суспензиядағы жасушалардың өсу қарқындылығы қандай көрсеткіш арқылы анықталады
21.
Суспензияда
ғы жасушаларды қандай белгілеріне қарай
сипаттайды?
A) тіршілікке қабілеттілігі, топтасу дəрежесі, тығыздығы жəне
өсу қарқындылығына қарай;
B) жасушалардың морфологиясы жəне көлеміне қарай;
C) жасушалардың цитогенетикалық түрлілігіне қарай;
D) жасушалардың тотипотенттік қабілетіне қарай;
E) жасушалардың пішіне қарай.
22. Суспензиядағы жасушалардың өсу қарқындылығы
қандай көрсеткіш арқылы анықталады?
A) жасушалардын ұлғаю санына, тығыздығына қарай;
B) тіршілікке қабілеттілігіне қарай;
C) жасушалардың топтасу дəрежесіне қарай;
D) жасушалардың тотипотенттік қабілетіне қарай;
E) жасушалардың витальдік бояуларды сіңіруіне қарай.
66
Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
жүктеу/скачать
2,87 Mb.
Достарыңызбен бөлісу:
1
...
69
70
71
72
73
74
75
76
...
217
©emirsaba.org 2024
әкімшілігінің қараңыз
Басты бет
Lessons
Curriculum vitae
Documents


title: Суспензиядағы жасушаларды қандай белгілеріне қарай


23. Жасушалық суспензияның тығыздығы деп нені атай- ды? A)100 мл суспензиядағы жасушалардың ылғал массасын;
B) суспензияның 1 мл-дегі жасушалар санын;
C) 100 мл суспензиядағы жасушалардың құрғақ массасын;
D) жеке жəне топтасқан жасушалардың тұнбаға түсу жылдам-
дығын;
E) 1 см суспензия қабатынан өткен жарық сəулесінің күшін.
24. Суспензиядағы жасушалардың тіршілікке қабілеттілі- гін қалай анықтайды? A) жасушалар тобын модерациядан өткізіп, фиксация (қатыру)
жүргізген соң ацетокарминмен бояйды;
B) жасушаларға этидий бромидімен əсер етіп, тірі жасуша-
ларды микроскоп арқылы есептейді;
C) жасушаларға йодпен əсер етіп боялған жасушаларды
санайды;
D) виталдік бояулармен бояу арқылы;
E) жасушаларды метилоранжбен бояу арқылы.


title: Жасушалық  суспензияның  тығыздығы  деп  нені  атай-


title: «Қалыптасқан» ұлпалар деген не? - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер
67
салмағы 2 400 мг болса жəне каллус ұлпасының бастапқы ылғалды
салмағы 200 мг болса, келесі 7, 10, 14, 18, 21, 25 күндері өсірілген
каллустың ылғалды салмағы 650 мг, 840 мг, 1050 мг, 1630 мг, 1960
мг, 2100 мг-ға тең келетін белгілі болса, онда сəбіздің каллус ұлпа-
сының ылғалды биомассасының ұлғаюын қалай есептейді?
2-тапсырма
Эксперимент барысында Горяев камерасында (немесе Фукс-
Розенталь камерасында) стандартты əдістеме бойынша картоптың
суспензия дақылдағы жасушалардың саны анықталды. Камерада
саналған жасушалардың орта саны 576 болды.
Тапсырма: Картоптың каллус ұлпасынан жақсы өсетін суспен-
зия алған жағдайда жасушалық суспензияның тығыздығын есеп-
теңіз.
Ескерту: Стандартты əдістеме бойынша колбадан көлемі 10 мл инокулят
алынады. Содан кейін 1мл суспензия 8%-тік 2 мл хром тотығы ерітіндісімен
араластырылып, бұл қоспа термостаттың ішінде бірнеше уақыт инкубацияланады
жəне Горяев камерасында жасушалардың саны есептелінеді.
Достарыңызбен бөлісу:


title: -тапсырма - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
3-тапсырма 25
°
С температурада 2 л суда натрий хлоридінің қанша грамы
ериді? Тұздың ерігіштік коэффициенті а
25
= 360 г/л.
4-тапсырма Егер каллустың бастапқы массасы 0,550 грамм, ал 14 күннің
ішінде каллустың соңғы массасы 2,374 граммға дейін өскендігі
белгілі болса, бидайдың каллус биомассасының өсуін анықтаңыз.
5-тапсырма Горяев камерасындағы жасушалардың орташа саны 493, ал
сұйылту дəрежесі 10 тең болған жағдайдағы темекі суспензиясы-
ның тығыздығын есептеңіз.
68 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
4 т а р а у.
Өсімдіктерді клондық микрокөбейту жəне
сауықтыру технологиясы


title: Өсімдіктердің клондық микрокөбеюі

text:
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер
69
Клондық микрокөбейтудің түрлі əдістерін ғалымдар ол кезде
өтетін морфогенездің өзгешеліктеріне қарай жіктейді, əсіресе:
а) бұрыннан болған меристемалардан өскен өсімдіктер; б) жаңадан
пайда болған меристемалардан өскен өсімдіктер (5-сурет).
5-сурет. Өсімдіктерді клондық микрокөбейту əдістерінің жіктелуі: а – бар
меристемаларын активтеу; б – бүршік (б) пен эмбриоидтардың (э)
пайда болуы (Уəлиханова Г.Ж., 2004)
Достарыңызбен бөлісу:


title: Бірінші  типті  өсімдіктер - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
Бірінші типті өсімдіктер бүтін өсімдікте бұрыннан болған
меристемаларды (сабақтың апексі, қолтық жəне бұйыққан бүршік-
70 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
тері) белсендіру жолымен пайда болады. Бұл меристемадан шық-
қан өсімдіктер генетикалық жағынан аналық өсімдікпен пара-пар,
өйткені апекстерді іn vіtro жағдайында өсіргенде олар генетикалық
тұрақтылығын сақтайды. Екінші типті өсімдіктер іn vіtro жағ-
дайында пайда болған бүршіктер мен эмбриоидтардан алынады.
Бұл өсімдіктерде маманданған жəне каллус жасушаларынан шық-
қандығына байланысты генетикалық өзгергіштіктер орын алуы
мүмкін. Сондықтан, шыққан клондар бастапқы өсімдіктен біршама
ауытқып кете береді. Сөйтіп, бұл əдісті тек каллустары тұрақты
немесе регенеранттарда пайда болған өзгерістер табиғи өзгергіш-
тіктен аспайтын өсімдіктерге пайдалануға болады. Бүршіктер мен
эмбриоидтар: 1) экспланттың маманданған жасушаларынан тіке-
лей (көбею мүшелерінің ұлпаларынан, эпидермис, субэпидермис
ұлпаларынан, жапырақ мезофилінен т.б.); 2) экспланттан шыққан
алғашқы каллустан; 3) көшіріп отырғызған каллустан немесе сус-
пензиядағы жасушалардан пайда болады.
Қолтық меристемалардың өсуі сабақтың ұшын кесіп таста-
ғанда немесе цитокининмен өңдеген соң басталады. Цитокинин
жоғары мөлшерде қолданылғанда қолтық өркеннің дамуына
мүмкіндік туғызады, бірақ өсімдіктің морфологиясына теріс əсер
етіп кемістіктері бар формалар пайда болады. Қоректік ортада
ауксиннің мөлшері артық болса, каллус түзілуі мүмкін. Каллус
меристеманың өсуін тежейді немесе бастапқы өсімдіктен генети-
калық айырмашылықтары бар қосымша сабақ апекстерінің пайда
болуына əкеледі. Ондай жағдайда ауксиннің концентрациясы
төмендейді немесе тіптен қажет болмай қалады. Сонымен, қолтық
бүршіктері бар сабақ кесінділерін лайықты қоректік ортада өсіріп,
өркен алуға болады, ал оның құрамы басқа ортада тамырлан-
дырып, бүтін өсімдікті шығарады. Көбеюді жеделдету мақсатымен
алғашқы өркенді 5-7 жапырақ шыққан соң қалемшелейді (6-сурет).
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер 71
Достарыңызбен бөлісу: |


text:
Əрбір қалемшеде бір жапырақ болуы керек. Қалемше биіктігі
1-1.5 см болады. Оларды бір-бірден қоректік орталай құйылған
пробиркаларға отырғызады. Бұл тəсілді микроқалемшелеу деп
атайды. Ол жүзім, картоп, т.с.с. өсімдіктерге қолданылады. Микро-
қалемшелеуді 2-3 реттен артық пайдалануға болмайды, одан кейін
өркендерді тамырландыру керек. Картоптың бір апикальдік мерис-
темасынан бір жылдың ішінде 10
5
өсімдік (микроқалемшеу жəне
микротүйнектер арқылы) алуға болады, сондықтан картоптың
микрокөбейтуі өндірістік деңгейінде өткізіледі (7-сурет).
Адвентивтік бүршіктердің (қосалқы өркендердің) эксплант
ұлпаларынан тікелей пайда болуы өсімдіктердің лайықты жағдайда
жетіспейтін мүшелерін қалпына келтіру қабілетіне негізделеді.
Экспланттың жеке жасушалары корреляциялық өзара əрекеттері
бұзылған соң дедифференцияланады жəне бөліне келе меристе-
малық аймақтарды түзеді. Сонан соң қайтадан дедифференция-
ланып, өркен бүршіктері пайда болады. Сол бүршіктерді тамыр-
ландырып, бүтін өсімдікті алуға болады. Бұл əдіс, əсіресе, шөптекті
өсімдіктердің жапырақтарын, пиязшықтарын, пиязшық түйнек-
терін, сабақтарын, тамыр-сабақтарын жəне түйнектерін пайдалан-
ғанда жарамды келеді. Эксплантты цитокинин немесе цитокинин
мен ауксин 10:1, 100:1 қатынасында қосылған қоректік ортада өсір-
генде бір шоғыр өркендер пайда болады. Одан кейін өркендерді
тамырландырып, бүтін өсімдіктерді шығарады.


3. Биотехнологияның даму тарихында қандай кезең дұрыс көрсетілмеген? А) меңгерілетін биосинтез кезеңі;
В) Дарвин ғасырына дейінгі эра;
С) антибиотиктер кезеңі;
D) жаңа биотехнология кезеңі;
Е) Пастер кезеңі.
4. Қазіргі замандағы биотехнологияның өзіндік ерекшелігі неде? A) генетикалық өзгерген микроағзаларды пайдалануда;
B) арнайы аппаратураларды (аспаптарды) пайдалануда;
C) өндірістің масштабында;
D) тағам өнімдерін алуда;
E) органикалық қышқылдарды алуда.
5. Биотехнологияда қолданылатын негізгі нысандар: А) өсімдіктер жасуша культурасы;
В) жануарлар жасуша культурасы;
С) микроағзалар культурасы;
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер 11 D) вирустар;
Е) берілген жауаптардың барлығы дұрыс.


title: С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы» - бет 80

text:
72 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
7-сурет. Іn vіtro жағдайында картопты
сауықтыру жəне микротүйнектермен көбейту (Уəлиханова Г.Ж., 2004)
Микрокөбейтудің тағы бір көп таралған əдісі – өсімдіктерді
каллустан органогенез немесе эмбриоидогенез жолымен шығару.
Каллустан шыққан регенеранттардың генетикалық тұрақтылығы
күмəн туғызады. Себебі, каллусты өсірген кезде полиплоидтық,
анеуплоидтық жəне басқа хромосомалық аберранттық жасушалар-
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер 73
дың саны өседі. Сондықтан, бастапқы өсімдікпен салыстырғанда
одан аутқыған өсімдіктердің пайда болуы ықтимал. Солай болса,
микрокөбейту үшін қолданылатын каллустың өсу мерзімі өте
қысқа болуы керек немесе алғашқы шыққан каллусты пайдалана-
ды. Морфогенездің басталуы қоректік ортадағы фитогормондар-
дың қатынасымен реттеледі. Каллустың регенерациялық, морфоге-
нез қабілеттілігіне бірнеше факторлар əсер етеді. Олар: өсімдіктің
генотипі, жасы мен физиологиялық күйі, экспланттың тегі, каллус-
тың жасы жəне оны өсіру жағдайлары. Ұрыққа ұқсас құрылымдар
– эмбриоидтар – бір мезгілде сабақ пен тамыр апекстерін түзеді.
Каллустың эмбриогендік түріне айналып, онан cоң эмбриоидтар-
дың түзілуі фитогормондармен реттеледі. Егер маманданбаған кал-
лус жасушалары эмбриогендік жасушаларына айналу үшін ауксин
қажет болса, кейіннен эмбриоидтардың дамуына ауксин керек
емес. Сондықтан оның концентрациясын төмендетеді немесе тіпті
оны қоректік ортаға қоспайды. Бірақ бұл заңдылық барлық өсім-
діктерге таратылмайды, кейбір түрлерде сомалық эмбриогенезі
цитокинин мен гиббереллинді талап етеді.
Өсімдіктерді көбейту үшін эмбриоидтарды қолданатын тағы
бір жолы – жасанды тұқым. Жасанды тұқым деп полимер қабы-
ғымен қапталған эмбриоидтарды атайды. Көлемі жəне тығыздығы
бірдей эмбриоидтарды алу үшін оларды тесігі белгілі (400-500
мкм) електен өткізеді немесе сахарозаның тығыздық градиентін
əртүрлі етіп жасап центрифуга арқылы бөліп алады. Эмбриоидтар-
ды тұқым ретінде пайдалану үшін, əртүрлі қолайсыз жағдайлардан
қорғайтын жəне ұзақ уақыт өміршеңдігін сақтауға себін тигізетін
қабықшаға салу керек. Қабықша ретінде натрий альгинаты қолда-
нылады. Сонымен қатар, бұл қабық суды ұстап тұруы керек жəне
капсуланың ішінде асептикалық жағдайды қамтамасыз ету қажет.
Мақсатқа сəйкес капсуланың ішіне сомалық эмбриоидтың ал-
ғашқы дамуына қажет қоректік заттарды салуға болады, мысалы
көмірсулар мен минералдық тұздарды.
Клондық микрокөбейту жұмысы 4 кезеңнен тұрады:
1-кезең. Эксплантты іn vіtro жағдайында өсіру. Бұл кезде
толығымен залалсызданған эксплантты алып, лайықты
қоректік ортаға отырғызып, оның жақсы өсуіне қолайлы
жағдай туғызу керек.
74 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
2-кезең. Микрокөбейту.
– бастапқы жəне жаңадан пайда болған өркендердің апи-
кальдік басымдылығы жойылуы арқасында экспланттың
барлық колтық бүршіктерінің дамуы;
– апикальдік басымдылықты көрсететін өркенді микроқа-
лемшелеу;
– жапырақ, сабақ, пиязшық қабыршықтары мен түбіртектері,
тамырсабақ, гүлшоғыры бастамаларының ұлпаларынан
адвентивтік бүршіктердің пайда болуын ынталандыру.
3-кезең. Өркендерді тамырландыру жəне оларды сақтау.
Жақсы тамыр жүйесі пайда болуына жəне дамуына жағдай
туғызу. Ол үшін қоректік ортаға ризогендік факторы, яғни
ауксин қосылады. Тамырлар өсіп жетілген соң өсімдіктерді
топыраққа көшіруге дайындайды немесе салқын жерге
қояды.
4-кезең. Өсімдіктерді топыраққа отырғызу. Өсімдіктерді
топыраққа отырғызу алдында оларды арнайы дайындайды.
Сол үшін ауаның ылғалдылығын жəне жарықтың қарқын-
дылығын арттырады. Өсімдіктер гетеротрофтық қоректену-
ден автотрофтық қоректенуге өтеді. Бұл ұқыптылықты талап
ететін ең маңызды кезең. Осы кезеңде өте сақ болу керек,
себебі өсімдіктердің көбі бейімделе алмай, шығын болуы
мүмкін.
Биотехнологиялық əдістерді қолданып вирустан тазартылған
өсімдіктерді алуға болады. Вирустар қоздыратын аурулармен
күресудің негізгі жолы, ол аурудан таза, сауықтырылған көшет алу.
Вирусы жоқ өсімдіктерді алу үшін апикальдық меристеманы өсіру
əдісі қолданылады. Апикальдық меристеманы өсіру əдісі – өсу
конусының ең жоғары ұшынан бір немесе екі алғашқы жапырақ
бастамасы бар оқшауланған бөлігін залалсыздандырылған қоректік
ортада өсіру əдісі. Бұл тəсіл вегетативтік жолмен яғни жыныссыз
жолмен көбейетін өсімдіктерге қолайлы болып келеді. Апекс – өсу
конусының ең жоғары ұшы. Апикальдық меристеманы өсіру əді-
сімен бірге термоөңдеуді, хемотерапияны жəне вирустарды сарап-
қа салуды (тест өткізу) табысты қолданылады. Егер де апекс
бөлініп алынатын өсімдікті жылумен өңдесе, вирустың көбеюі
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер 75
тоқтап, өсіп шыққан өркеннің ұшында вирус болмайды. Ал сол
меристемадан өсіп шыққан регенерант вирустан таза болады.
Жылумен өңдегенде өсіп келе жатқан өркен ұштарында
вирустың көбеюі күшті тежейді, сондықтан жаңадан пайда болған
меристема жасушаларында вирустың болмауы мүмкін. Жылумен
өңдеу нəтижелі болу үшін донорлық өсімдіктердің жоғары тем-
пературада (34-40
°
С) өсуіне жақсы жағдай жасап, ұзағырақ ұстау
қажет. Вирустардың 34-40
°
С температурасында көбеюінің тежелуі
зат алмасудың өзгеруімен байланысты. Сол кезде жаңадан өсіп
шыққан өркендердің ұштары вирустан алыс болады. Бірақ барлық
өсімдіктер ұзақ мерзімді жылумен өңдеуге шыдамайды. Олардың
өсуі бəсең болады жəне басқа да жағымсыз өзгерістер байқалады.
Өсімдіктердің түріне байланысты жəне вирустың түріне қарай
эксплантты 7 күннен 7 аптаға дейін жылумен өңдейді. Сонымен
қатар эксплант вирустарды тежейтін, бірақ өсімдіктердің өсу
қарқынын арттыратын заттармен өңделеді. Танаптық жəне жеміс-
көкөніс дақылдарын сауықтыру үшін термоөңдеу, меристеманы
өсіру жəне вирустық тест арқасында сұрыптау тəсілдері қосыла
аралас қолданылады.
Жылумен өңдеп, меристеманы өсіру арқылы алынған мате-
риалда вирустың бар-жоғын міндетті түрде тексеру керек. Ол үшін
түрлі əдістер қолданылады: вирустық ауруды айқындаушы өсім-
діктер; серологиялық əдістер; электрондық микроскоппен көріп
тану жəне иммуноферменттік талдау.
Вирустық ауруды айқындаушы өсімдіктер. Вируспен зақым-
далған өсімдіктен бөлінген шырынды жапырақтарына тамызғанда,
кейбір өсімдіктер ауруға тез шалдығады. Олар вирустың жұққанын
арнайы сезімталдық реакция арқылы көрсетеді. Бірақ, бұл əдіс
өндіріс масштабында көптеген өсімдіктерді жылдам жəне тиімді
талдауға жарамайды.
Электрондық микроскоп арқылы өткізген талдау ұзақ уақытқа
созылады. Бұл əдіс ғылыми зерттеулер үшін, мысалы вирустарды
бөліп шығарғанда, жаңа вирустарды алғашқы рет анықтағанда
қолданылады.
Ауыл шаруашылық практикасында көбінесе серологиялық
əдістері қолданылады. Олардың негізінде ағзадан тыс антигендер
76 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
мен антиденелердің əрекеттесу реакциясы жатады. Арнайы
жасалған шыныда өсімдіктің тазартылмаған сөлінің бір тамшысы
антисарысудың бір тамшысымен қосылады. Жасушаның органоид-
тарында адсорбцияланған вирустар оларды серологиялық реак-
цияға қатыстырады, нəтижесінде тұнба (агглютинат) пайда бола-
ды. Бірақ бұл əдістің анықтау сезімталдығы төмен болғандықтан,
оны тек қана жапырақтарда жоғары концентрацияда жинақталатын
вирустарды аңықтау үшін қолдануға болады.
Вирустарды анықтаудың ең жақсы, жылдам, сезімталдығы
жоғары əдісі – иммуноферменттік талдау. Талдау үшін өсімдіктің
кез келген мүшесінен алынған материал өте аз мөлшерде жұм-
салады. Бірақ бұл əдістің жаппай пайдалануы түрлі вирустарды
анықтайтын иммунодиагностикумдардың жетіспеушілігімен шек-
теледі. Қазіргі кезде вирустарды анықтайтын нуклеин қышқыл-
дардың молекулалық будандастыруына негізделген биосенсорлық
əдіс (ДНҚ-, биочип) пайдаланылады.
Достарыңызбен бөлісу: |


text:
Бақылау сұрақтары 1. Өсімдіктерді клондық микрокөбейту деп нені атайды?
2. Жасанды қоректік ортада өсірілетін жасушалар өсімдіктерді
көбейту жəне сауықтыру үшін қалай қолданылады?
3. Клондық микрокөбейтудің қандай артықшылықтары бар?
4. Қолтық бүршіктерінің меристемаларының дамуы клондық
микрокөбейту үшін не себептен қолайлы?
5. Жасанды тұқым деген не?
6. Өсімдіктерді клондық микрокөбейту технологиясы қандай
кезеңдерден тұрады?
7. Өсімдіктерді клондық микрокөбейтуге қандай факторлар əсер
етеді?
8. Клондық микрокөбейту əдісін қолдану қандай кездерде ұтымды?
9. Вирустар қоздыратын аурулармен күрескенде неліктен апекстің
меристемасын қолданады?
10. Вирустық ауруы бар өсімдікті қандай мақсатпен жылумен
өңдейді?
11. Өсімдіктердің вирустық ауруларын анықтау əдістері.
12. Вирустан аласталған көшеттерді қалай көбейтеді?
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер 77


4.1 «Өсімдіктерді клондық микрокөбейту жəне сауықтыру технологиясы» тарауы бойынша тест жəне есеп тапсырмалары 1. Витрификация бұл: A) Өсімдіктегі азот айналымының бұзылуы;
B) Өсімдіктің іn vіtro жағдайында су режимінің бұзылуы;
C) Өсімдіктегі күкірт айналымының бұзылуы;
D) Өсімдікте полифенолдардың жиналуы;
E) Өсімдікте алкалоидтардың жиналуы;
F) Жасанды жағдайында өсірілетін жасушаларда су балан-
сының бұзылуы;
G) In vitro жағдайында өскен өсімдіктердің əйнек тəрізді
болуы;
H) Жасушалардың индукторлық əсерін қабылдап алуға
қабілеттілігі жəне соның арқасында өзінің даму бағытын өзгертуі.


url: http://emirsaba.org/s-b-orazova-g-j-uelihanova-biotehnologiya-negizderi-osimdikter.html?page=83#3._Өсімдіктердің_клондық_микрокөбеюі_қолтық_меристе-_маларының_белсенділенуі_арқылы_ұтымды_болып_саналады,_себебі

title: Өсімдіктердің  клондық  микрокөбеюі  төмендегі  əдістер

text:
78 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
E) Қолтық меристемаларынан донор өсімдіктерінің генетика-
лық көшірмелерін алады;
F) Қолтық меристемаларынан алынған өсімдіктер микро-
скоптық саңырауқұлақтардан таза болады;
G) Қолтық меристемаларының жасушаларында генетикалық
əртүрліліктің деңгейі өте төмен болады;
H) Қолтық меристемалары генетикалық тұрақсыздылығымен
сиппатталады.
Достарыңызбен бөлісу:


4. Өсімдіктердің клондық микрокөбеюіне қандай фак- торлар əсер етпейді? A) Өсімдік генотипі;
B) Эксплант табиғаты;
C) Жасанды қоректік ортадағы заттар;
D) Өсіру жағдайлары;
E) Жасуша иммобильденуінің тəсілдері;
F) Аэрация жылдамдығы;
G) Өсімдік түйіршіктердің даму сатысы;
H) Экспланттың физиологиялық күйі.
5. Жасушалық клон ол: A) Суспензиядағы бір жасушадан пайда болған жасушалар;
B) Каллус ұлпасында пайда болған ксилема элементтері;
C) Қоректік ортада бір жасушадан пайда болған жасушалар;
D) Каллус ұлпасында пайда болған флоэма элементтері;
E) Каллустың бетінде пайда болған ұрық тəрізді құрылым;
F) Донор жасушаның генетикалық көшірмесі;
G) Зиготаның аналогы;
H) Жыныс жолымен көбейетін өсімдік.


title: Өсімдіктерді клондық микрокөбейтудегі тиімді жол

text:
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер
79
G) Микроспоралар арқылы көбейту;
H) Мегаспоралар арқылы көбейту.
7. Өсімдіктердің клондық микрокөбеюіне əсер етпейтін
фактор:
A) Бастапқы өсімдіктің физиологиялық күйі, генотипі;
B) Коректік ортаның фитогормондық құрамы;
C) Экспланттың көлемі;
D) Физикалық факторлар;
E) Жарықтың қарқындылығы;
F) Каллустың тығыздығы;
G) Микроқалемшелеудің мерзімі;
H) Микроқалемшелердің көлемі.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Төмендегі  əдістердің  қайсысы  өсімдіктердің  вирус

text:
80 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
E) Сабақ апексінде өткізгіш ұлпасы болмауына байланысты;
F) Плазмодесма диаметрлері өте ірі;
G) Сабақ апексінде ДНҚ репарациясының қарқындылығы
жоғары болуына;
H) Апикальдік меристема жасушаларының метаболизмі
ерекше өтуінен вирустардың көбеюі тежеледі.
Достарыңызбен бөлісу:


10. Генетикалық тұрақтылық қандай жасушаларға тəн? A) Каллус жасушаларына;
B) Меристема жасушаларына;
C) Ксилема ұлпасының жасушаларына;
D) Генеративтік жасушаларға;
E) «Қалыптасқан» жасушаларға;
F) Сабақтың апикальдік меристема жасушаларына;
G) Қолтық бүршік меристема жасушаларына;
H) Флоэма ұлпасының жасушаларына. 11. Клондық микрокөбейту əдісінің қайсысында көбею процесімен қатар көптеген вирус ауруларынан сауықтыру орын алады? A) Сабақтың апикальдік меристемасы арқылы көбейткенде;
B) Қолтық меристемаларды белсендіру арқылы көбейткенде;
C) Адвентивтік бүршіктер алу арқылы көбейткенде;
D) Каллус ұлпасының пролиферациясы арқылы көбейткенде;
E) Сомалық эмбриоидогенез арқылы көбейткенде.


title: Сомалық эмбриогенез деген не? - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер
81
B) Автономдық кезеңінен бастап;
C) Эмбриогенездің ең бастапқы кезеңінде;
D) Ұрық толығымен қалыптасқан кезде;
E) Ұрықтың даму кезеңі əсер етпейді.
14. Апикальдік басымдық деген не?
A) Апикальді бүршіктің қолтық бүршіктерінің өсуін тежеуі;
B) Жанама тамырдың пайда болуын ұштық меристемасының
тежеуі;
C) Жоғары орналасқан қолтық меристемаларының төменгі
қолтық меристемаларына бөлінуін тежеуі;
D) Тамыр ұштық меристемасының бөлінуін апикальдік сабақ
меристемасының тежеуі;
E) Сабақтың апикальдік меристемасының бөлінуін тамырдың
апикальдік меристемасының тежеуі.
Достарыңызбен бөлісу:


title: In vitro - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
15.In vitro жағдайында пайда болған адвентивтік бүр- шіктер деген не? A) Эмбриоидта пайда болған бүршіктер;
B) Апикальдік меристемадан пайда болған бүршіктер;
C) Каллус бетінде пайда болған бүршіктер;
D) Өсу нүктесінен эмбриондық жасушаларынан емес басқа
жасушалары мен ұлпаларынан пайда болатын қосалқы бүршіктер;
E) Жапырақ қолтығында пайда болған бүршіктер.
16. Жасанды ұрық бұл: A) In vitro жағдайында өсірілетін ұрық;
B) Капсулаға салынған эмбриоид;
C) Жаппай өсірілетін эмбриоид;
D) Регенерант өсімдіктерінің ұрығы;
E) Мутант өсімдіктерінің ұрығы.


6. «Экономикалық жағынан тиiмдi де маңызды заттар өндiру жəне жоғары өнiмдiлiгi бар микроағзалар штамдарын, өсiмдiктердiң сұрыптары мен формаларын, жануарлардың асыл тұқымдарын шығару үшiн биологиялық процестер мен нысаналарын пайдалануға негiзделген ғылым мен өндiрiстiң жаңа саласы» деген анықтама қандай терминге сəйкес келеді? А) Физиология;
В) Биотехнология;
С) Инженерия;
D) Ауылшаруашылық;
Е) Биология.
7. In vivo терминінің мағынасы: А) латынша, «жасанды жағдайында (шыныда)» деген мағы-
наны білдіреді;
В) латынша, «табиғи жағдайында, тіршілік иесінде, оның құра-
мында, бөлінбеген күйде» деген мағынаны білдіреді;
С) грекше, «жаңадан пайда болу» деген мағынаны білдіреді;
D) латынша, «пайдалану» деген мағынаны білдіреді;
Е) латынша, «қосылу» деген мағынаны білдіреді.


url: http://emirsaba.org/s-b-orazova-g-j-uelihanova-biotehnologiya-negizderi-osimdikter.html?page=90#18._Өсімдік_термотерапиясы_қандай_температурада_өтеді_(мезофит_экологиялық_топқа_жататын_өсімдіктер_үшін)

title: Термотерапия əдісінің маңызы қандай?

text:
82 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
C) Өсімдік ұлпаларында жасушалардың дамуы қарқынды
өтеді;
D) Өсімдік ұлпаларында эндогендік микрофлораның дамуы
қарқынды өтеді;
E) Барлық жауаптар дұрыс.
18. Өсімдік термотерапиясы қандай температурада өтеді
(мезофит экологиялық топқа жататын өсімдіктер үшін)?
A) 0
0
-10
0
С;
B) 10
0
-20
0
С;
C) 25
0
-30
0
С;
D) 35
0
-40
0
С;
E) 45
0
-50
0
С.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Термотерапия əдісінің маңызы қандай?


title: Иммуноферменттік талдау (ИФТ) деген не?

text:
19. Иммуноферменттік талдау (ИФТ) деген не? A) Каталаза ферментінің белсенділігін анықтайтын əдіс;
B) Нитрогеназа ферментінің белсенділігін анықтайтын əдіс;
C) Рестриктаза ферментінің белсенділігін анықтайтын əдіс;
D) Эндонуклеаза ферментінің белсенділігін анықтайтын əдіс;
E) Антиген-антидене комплексінің ферменттік белсенділігін
анықтауға негізделген əдіс.
20. Апикальдік меристемаларды өсіру арқылы клондық микрокөбейту əдісінің ерекшелігі неде? A) Апекстен пайда болған пробиркалық өсімдіктердің жедел
өсуі;
B) Көбейтумен бірге вирустардан тазарту қатар жүруі;
C) Апекстен пайда болған өсімдіктер сапрофиттық микроф-
лорадан таза болуы;
D) Апекс ерекше көп өркен беруі;
E) Апекс өте қарқынды өсетін каллус ұлпасын беруі.


title: Аталған  əдістердің  қайсысының  регенерант-өсімдік-

text:
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер
83
C) Электрондық микроскопия;
D) Нуклеин қышқылдарының молекулалық гибридизациясы;
E) Иммуноферменттік талдау.
22. Қандай жағдайда вирустан таза пробиркалық өсім-
діктің пайда болуы ықтимал?
A) Көлемі өте кішкентай апексті бөліп алғанда (100-200 мкм);
B) Көлемі кішкентай эксплант бөліп алу жəне химиотерапия
əдісін қолдану;
C) Көлемі кішкентай эксплант бөліп алу жəне термотерапия
əдісін қолдану;
D) Апексті қасындағы жапырақ бастамасыз бөліп алғанда;
E) Жауаптардың барлығы да дұрыс.
Достарыңызбен бөлісу:


23. Вируссыз өсімдік алу үшін эксплант ретінде нені пай- даланады? A) Қолтық меристемасын;
B) Протопластарды;
C) Тамырдың апикальдік меристемасын;
D) Микроқалемшелерді;
E) Сабақтың апикальдік меристемасын.
24. Сауықтырылған өсімдіктерді іn vіtro алу жолы A) Апикальдік меристеманы өсіру;
B) Өсімдіктерді фунгицидтермен өңдеу;
C) Өсімдіктерді антибиотиктермен өңдеу;
D) Қолтық бүршіктерін өсіру;
E) Эмбриоидтарды өсіру.
25. Өсімдіктерді in vitro сауықтыру дегеніміз, ол – A) Өсімдіктерді залалсыздандырған жағдайда өсіру;
B) Өсімдіктерді стерильдеу;
C) Өсімдіктерді антибиотиктермен өңдеу;
D) Өсімдіктерді саңырауқұлақ, бактерия, вирус патогендерінен
іn vіtro босату;
E) Өсімдіктерді пестицидтермен өңдеу.


title: Вируссыз  өсімдік  алу  үшін  эксплант  ретінде  нені  пай-


title: Есеп тапсырмалары - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
Есеп тапсырмалары: 1-тапсырма Егер ИСҚ-ның концентрациясы 2 мг/л темекі өсімдігінің
каллустың түзілуіне əсер ететіні белгілі болса, онда каллус түзі-
луіне (каллусогенез индукциясына) арналған 1,5 л Мурасиге-Скуг
қоректік ортасын дайындауда ИСҚ-ның 1% бастапқы (stok-ерітін-
дісінен) ертіндіден қанша көлемде (мл) алу керегін есептеңіз.
2-тапсырма Картоп жасуша дақылында каллустадағы геммо-ризогенезді
индукциялау үшін қанша кинетин жəне ИСҚ ерітінділерінің мөл-
шері керек екенін есептеңіз.
Егер морфогенез (геммо-ризогенез) процесін стимулдеуге
ИСҚ 1 мг/л жəне кинетин 3 мг/л қажет екені белгілі болса,
Гамборг-Эвелег (В5) қоректік ортасын 2 л дайындау үшін 1% ИСҚ
мен кинетин ертіндісінің қанша көлемін алу керек екенін есептеңіз.


text:
3-тапсырма
Митотикалық индекс қандай формула бойынша есептелінеді?
Егер зерттелген темекі өсімдігінің каллус ұлпасының 1000 жа-
сушалардан цитогенетикалық талдау бойынша кестедегі нəтиже-
лері белгілі болса, онда темекі өсімдігінің каллус ұлпасының
митотикалық индексі қанша болатынын есептеңіз.
Қайта-
лымды
Жасушалар саны
И
П
М
А
Т
1 65
130
375
280
150
2 86
153
420
178
163
3 78
145
510
140
127
Мұндағы: И-интерфаза, П-профаза, М-метафаза, А-анафаза, Т-
телофаза
4-тапсырма
Егер күріш каллустың бастапқы ылғалды массасы 0,356 грамм
болса, 10 күннен кейін каллустың соңғы ылғалды массасы 1720 мг
болғаны белгілі болды. Тапсырма: күріштің каллус ылғалды био-
массасының өсуін анықтаңыз.
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер 85
5 т а р а у.
Гаплоидты технология
Өсімдіктерден жаңа сұрыптарды, сауықтырылған өсімдіктерді
тез арада алу үшін бірнеше биотехнологиялық əдістер пайда-
ланады. Олардың ішінде жасушалық селекция мен гаплоидтық
технология, клондық микрокөбейтуді қолданады. Гаплоидты
технологияның негізі – аталық (андрогенез) жəне аналық гаме-
тофит (гиногенез) дақылдарынан екі еселенген гаплоидтар (дигап-
лоидтар) алу технологиясы. Андрогенез – аталық гаметофитті
(тозаң мен тозаңқаптар) in vitro жағдайында өсіру жəне гаплоидтық
өсімдіктерді алу əдісі (8-сурет).
8-Сурет. Андрогенез жолымен гаплоидты өсімдіктерді алу
сызба-нұсқасы (І. Рақымбаев, 1991)
Асептикалық жағдайда гүлден тозаңдарды бөліп, алдын-ала
дайындалған қоректік ортаға отырғызады. Тозаңдарды жасанды
ортада өсіргенде əртүрлі құрылымдар пайда болады, мысалы,
глобула, полиэмбриоидтар, эмбриоидтар, морфогенді жəне морфо-
86 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
генді емес каллустар. Одан кейін эмбриоид немесе каллус орга-
ногенезге айналдыру үшін жəне регенерацияны дамыту үшін
арнайы қоректік орта керек. Сонымен андрогенездің тікелей жолы
– эмбриогенез, ал андрогенездің жанама жолы – каллусогенез (9-
сурет).
А
В
9-сурет. Тозаңдардың даму сатысы (А). Тозаңқап культурасында
эмбриоидтардың жəне өсімдік-регенеранттардың пайда болуы (В)
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер 87
Тозаңқаптағы мыңдаған микроспоралардың ішінде тек кей-
біреулері ғана эмбриоидты түзеді. Бұл құбылыс генетикалық
деңгейде белгіленуі ықтимал. Көбінесе пайда болған өсімдіктер
саны гаплоидты хромосома санымен тең болады. Сол себептен
дигаплоидты материал алу үшін бұл өсімдіктердің белгілі даму
кезеңінде хромосомаларды колхицинмен екі еселендіреді.
Андрогенезге бірнеше факторлар əсер етеді. Андрогенезде
негізгі бастапқы факторлар өсімдіктің даму кезеңі, қоректік орта
компонентерінің əсері жəне дақылдау жағдайлары (физика-химия-
лық факторлар, яғни жарық, температура, ауаның ылғалдығы,
колхицинмен өңдеу тəртібі) болып табылады. Іn vitro жағдайында
тəжірибе жолымен гаплоидтарды шығару əдісінің кең таралуына
екі кемшілік тегеурін болады: 1) гаплоидтық өсімдіктерінің аз
алынуы; 2) олардың арасында (əсіресе астық тұқымдастарында)
альбиностардың көп кездесуі. Жалпы алғанда альбинизмнің себебі
белгісіз, мүмкін ол тозаң дамуының бұрыс өтуіне байланысты бо-
лар. Бəлкім, ол микроспораларды өсірген кезде пайда болатын
мутациялардың салдары шығар.
Тозаңдықтармен салыстырғанда ұрықтанбаған түйіндерді
өсіру нəтижесінде жасыл өсімдіктердің түзілу жиілігі жоғары бо-
лады. Тозаң дəндері мен ұрықтанбаған түйіндерден алынған өсім-
діктерді салыстыру барысында гиногендік гаплоидтық жасыл өсім-
діктердің андрогенез жолымен салыстырғанда көбірек түзілетіндігі
байқалды. Гиногенез – тұқым бүршігін (аналық гаметофитті) in
vitro жағдайында өсіріп гаплоидты өсімдіктерді алу əдісі. Гино-
генез – апомиксистің бір түрі. Апомиксис – ағзаның жыныссыз
жолмен көбеюі. Жалпы алғанда апомиксис табиғи жағдайда кезде-
сетін құбылыс, ал биотехнологиялық əдістермен оның тиімділігін
арттыруға болады. Аналық гаметофиттен гаплоидты каллус 1964
жылы жалаңаш тұқымдылардың ежелгі өкілі Гинкго өсімдігінен
алынған болатын. Тек осыдан 7 жыл өткеннен кейін ғана жабық
тұқымды өсімдіктерде (картоп, жүгері) гаплоидты каллусогенез
индукциясын жасауға мүмкіндік туды.
Будан ұрықтағы хромосомалардың селективті жойылуы
əдісімен гаплоидтарды алу. Арпаның жəне басқа астық тұқымдас-
тарының гиногаплоидтарын шығару үшін табиғатта кездесетін
партеногенездің бір ерекше түрін қолданған дұрыс. Екпе арпаның
88 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
( Hordeum vulgare) жабайы пиязшық арпамен ( H.bulbosum) тозаң-
дандырғанда, будан ұрық пен эндоспермнің бастапқы даму кезең-
дерінде жабайы арпаның хромосомалары жойылады. Гаплоидтық
ұрық (n=7) 15 күн өткен соң дамуын тоқтатады. Оны сақтау үшін
бөліп алып іn vіtro жағдайында өсіру қажет. Жабайы арпаны ата-
лық та, аналық та ретінде пайдаланып, гаплоидтар алуға болады.
Осы гаплопродюсер əдісімен арпаның жаңа сұрыптары шыға-
рылған.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Бақылау сұрақтары - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
Бақылау сұрақтары 1. Гаплоидтарды шығарудың экспериментальдік əдістері.
2. Андрогендік регенерант өсімдіктері қалай дамиды?
3. Андрогенездің өтуіне қандай факторлар əсер етеді?
6. Іn vіtro жағдайында гаплоидтарды шығарудың артықшылықтары
мен кемшіліктері.
7. Аналық гаметофиттен іn vіtro гаплоидтарының пайда болу
жолдары.
9. Гиногенезге түрлі факторлардың əсері.
10. Гаплоидтық өсімдіктердің құндылығы.
11. Гаплоидтық өсімдіктер практика мен ғылымда қалай қолда
нылады?
«Гаплоидты технология» тарауы бойынша тест жəне есеп тапсырмалары 1. А жəне D гендерінен гетерозиготалық ағзаны белгілеңіз: A) АА ВВ СС dd;
B) АА Вв Сс Dd;
C) Аа ВВ СС DD;
D) Аа вв cc dd;
E) Аа Вв СС Dd;
F) Аа ВВ Сс Dd;
G) Аа ВВ СС Dd;
H) АА Вв Сс DD.
2. Гомозиготалық ағзаны белгілеңіз: A) Аа Вв Сс;
B) АА вв cc;
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер 89 C) АА Вв СС;
D) Аа вв Сс;
E) аа Вв СС;
F) АА ВВ СС;
G) Аа ВВ Сс;
H) АА вв СС.


3. Гаплоидтық өсімдіктерді алудың тиімді жолы қандай? A) Түрішінде тозаңдану;
B) Түраралық тозаңдану;
C) Өсімдіктерге иондаушы сəулелермен əсер ету;
D) Өсімдіктерге химиялық мутагендермен əсер ету;
E) In vitro жағдайында өтетін эксперименталды гаплоидтық
технологиясы;
F) Андрогенез in vitro əдісі;
G) Гиногенез in vitro əдісі;
H) Апомиксис арқылы алу.
4. In vitro өтетін андрогенезге əсер ететін факторлар (теріс жауапты көрсетіңіз) A) Экспланттың физиологиялық күйі;
B) Донорлық өсімдіктің генотипі;
C) Микроспоралардың даму кезеңі;
D) Мутагенді агенттер;
E) Температура;
F) Мегаспоралардың даму кезеңі;
G) Эксплант көлемі;
H) Қоректік ортаның құрамы.
5. In vitro андрогенезі дегеніміз − ... A) Түйінді өсіріп гаплоидтарды алу;
B) Тұқымбүршігін өсіріп гаплоидтарды алу;
C) Тозаңқаптарды өсіріп гаплоидтарды алу;
D) Апикальдік меристеманы өсіріп гаплоидтарды алу;
E) Ұрықтарды өсіріп мутанттарды алу;
F) In vitro жағдайда аталық гаметофитті өсіру əдісі;
90 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
G) In vitro жағдайда микроспораларды өсіріп гаплоидты өсім-
діктерді алу;
H) Түраралық будандастыру арқылы гаплоидтарды алу.


title: Гиногенез in vitro - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
6. Гиногенезin vitroдегеніміз − ... A) Ұрық қапшығын өсіріп полиплоидтарды алу;
B) Ұрықтанбаған түйінді өсіріп гаплоидтарды алу;
C) Тозаңды өсіріп гаплоидтарды алу;
D) Тозаңқаптарды өсіріп гаплоидты өсімдіктерді алу;
E) Альбинос өсімдіктерді алу;
F) In vitro жағдайында аналық гаметофитті өсіру əдісі;
G) In vitro жағдайында мегаспораларды өсіріп гаплоидты өсім-
діктерді алу;
H) In vitro жағдайында аталық гаметофитті өсіру əдісі.
7. Селекция процесінде гаплоидтық өсімдіктердің маңызы неде? A) Изогендік тізбектер мен гетерозистік будандарды алу;
B) Рецессивтік мутациялардың айқындалуы мен гаплоидтық
деңгейдегі сұрыптаудың жоғары қарқындылығы;
C) Летальдік жəне сублетальдік гендердің популяциядан
жойылуы;
D) Өсімдіктердің сандық генетикалық талдауын жүргізу мүм-
кіндігі;
E) Жоғарыдағы мүмкіндіктердің бəріне байланысты.


8. Қандай жасуша гаплоидтық болып саналады? A) 2n;
B) 4n;
C) 4n+1;
D) n;
E) 3n.
9. Гаплоидтық ағзаны белгілеңіз: A) АА ВВ СС;
B) Аа В СС;
C) АВС;
D) АА вв сс;
E) а вв сс.
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер 91 10. Хромосомалар саны "2n-1" деп белгіленген ағзаны қалай атауға болады? A) Анеуплоид, моносомик;
B) Полиплоид, пентаплоид;
C) Анеуплоид, трисомик;
D) Полиплоид, гексаплоид;
E) Анеуплоид, нуллисомик.
11. Хромосомалар саны "n" деп белгіленген ағзаны қалай атауға болады? A) Гаплоид;
B) Полиплоид;
C) Моносомик;
D) Анеуплоид;
E) Нуллисомик.
12. Рецессивтік гомозиготаны белгілеңіз: A) Аа Вв;
B) АА Вв;
C) аа вв;
D) Аа ВВ;
E) ААВВ.
13. Доминанттық гомозиготаны белгілеңіз: A) Аа Вв СС;
B) АА Вв Сс;
C) Аа ВВ СС;
D) АА ВВ СС;
E) Аа ВВ Сс.
14. Гетерозиготалық ағзаны белгілеңіз: A) Аа Вв Сс Dd;
B) AA Вв Сс Dd;
C) Аа ВВ Сс DD;
D) АА Вв СС Dd;
E) Аа ВВ сс dd.


url: http://emirsaba.org/s-b-orazova-g-j-uelihanova-biotehnologiya-negizderi-osimdikter.html?page=99#12._Рецессивтік_гомозиготаны_белгілеңіз:_A)_Аа_Вв;_B)_АА_Вв;_C)_аа_вв;_D)_Аа_ВВ;_E)_ААВВ.__13._Доминанттық_гомозиготаны_белгілеңіз

title: Қандай жасуша гаплоидтық болып саналады?


8. Биотехнологияда пайдаланатын бионысаналар қандай талаптарға (критерийлерге) сай болуы керек? А) тірі ағза жасушасының биосинтетикалық қабілеті жоғары
болуы керек;
В) жасушаларды өсіру технологиялары арзан болуы керек;
С) жасушалық циклі қысқа болуы;
D) жасуша биомассасының тез арада ұлғаюы;
Е) берілген жауаптардың барлығы дұрыс.
9. Биотехнологияда бионысаналар ретінде қолданылатын субжасушалық құрылымдарына жатады: А) плазмидалар;
В) ядролық ДНҚ;
12 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
С) макромолекулалар;
D) ферменттер;
Е) берілген жауаптардың барлығы дұрыс.
10. «Биотехнология» термині мағынасын түсіндіріп берген ғалым: А) Х. Игл;
В) Ф. Сэнгер;
С) К. Эреки;
D)Ф. Скуг;
Е) Т. Шван;


title: С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер 1
ƏЛ-ФАРАБИ атындағы ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
С.К. Тұрашева
С.Б. Оразова
Г.Ж. Уəлиханова
«БИОТЕХНОЛОГИЯ НЕГІЗДЕРІ:
ӨСІМДІКТЕР БИОТЕХНОЛОГИЯСЫ» пəні
бойынша студенттердің өзіндік
жұмыстарына арналған
Оқу-əдістемелік құрал
Алматы
«Қазақ университеті»
2014
2 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
ƏОЖ 60(075.8)
КБЖ 28.57я73
Т 86
Баспаға əл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
биология жəне биотехнология факультетінің Ғылыми кеңесі жəне
Редакциялық-баспа шешімімен ұсынылған
Пікір жазғандар:
биология ғылымдарының докторы, профессор К.Ж. Жамбакин
биология ғылымдарының докторы Р.У. Бейсембаева
биология ғылымдарының кандидаты, доцент Г.И. Ерназарова
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сбор и подготовка нефти на промыслах

text:
«Мұнай кенорны — мұнай қорларының белгілі бір территорияда орналасуы. Әдетте бірнеше жүздеген киллометрді алады, игеру үшін бұрғылау процесі кезінде тұрғызылатын мұнай ұңғымалары қолданылады.
Мұнай — жанғыш майлы сұйықтық, ол қызыл-қоңыр, қара, сарғылт-жасыл түсті кейде түссіз, ерекше иісі бар көмірсутегілер қоспасы.
Мұнай ұңғымасы — мұнай мен табиғи газды барлауға немесе игеруге арналған диаметрі 75-400мм қимасы шеңбер пішінді тік тау кен құрылысы.
Тік ұңғымада бастапқы жері (саға, устье), оқпан және соңы (түп, забой) болады. Ұңғымалар тау жыныстарын бұрғылау нәтижесінде бұрғыланған материалдарын жойып және ұңғыма қабырғасын бекіту арқылы құрылады. Бұрғылау үшін бұрғылау станоктар, бұрғылау қашаулары және басқа да механизмдер қолданылады.
Көмірсутектерді мұнай ұңғымасы арқылы өндіру фонтандау, сораптар көмегімен және жасанды түрде қабатта жоғары қысымды тудыру жолымен жүзеге асады.
Ұңғыманы бұрғылау — бұл ұзындығы үлкен, диаметрі кіші бағытталған тау кен құрылысын құру процесі. Ұңғыманың басын – саға, соңғы бөлігін – түбі, ал ұңғыма қабырғаларын оқпан деп атайды.
Мұнай кенорындары
Мұнай кенорындары келесі түрде топталады:
кіші – мұнай қоры 10 млн. тоннаға дейін;
орташа - мұнай қоры 10-100 млн. тонна (Құмкөл, Верх-Тарск);
ірі - мұнай қоры 100 - 1000 млн. тонн (Қаламқас, Пенглай, Правдинск, Статфорд);
өте ірі (гигант) - мұнай қоры 1 - 5 млрд. тонн нефти (Теңіз,Кашаган,);
ерекше (супергигант) - мұнай қоры 5 млрд. тонн және одан жоғары.
Мұнай миграциясы (орын ауыстырыуы). Кеуекті қабаттарды қамтитын қабаттар тектоникалық процестер әсерінен көлденең бағыттан көлбеу немес иілген бағытқа ауысқан кезде мұнай өзінің меншікті салмағының төмендігі, сондай-ақ гидравликалық және басқа себептерге байланысты төменгі аймақтардан жоғарғы аймақтарға бағытталған. Мұнай миграциясының жолы мен бағыты және кенорынның түзілуі тектоникалық процестермен анықталады. Мұнай кеуекті тау жыныстарымен де, тектоникалық жарықшақтармен де орын ауыстыруы мүмкін. Миграцияның екі түрін ажыратады: қабат ішімен және жарықшақты. Кейбір геологтар мұнай кіші аралықтарға ғана миграциялайды, ал басқалары ұлкен, яғни ондаған және жүздеген километрлерге миграциялайды деп ойлайды.


title: Мұнайлы тау жыныстар және мұнай жиынтықтары

text:
Мұнайды қамтитын тау жыныстары үлкен кеуектілікке ие. Өз бойында сұйықтық пен газдардың еркін қозғалысы мен жиналуын қамтамасыз ететін тау жыныстар коллекторлар деп аталады. Коллекторлардың кеуектілігі түйіршіктердің іріктелуіне, олардың пішіні мен орналасуына, сондай-ақ цементтің болуына тәуелді болады. Тау жыныстарының өткізгіштігі кеуектер көлемімен және олардың бір-бірімен байланысуымен анықталады. Мұнайдың басты коллекторлары құмдар, құмайттар, конгломераттар, доломиттер, әктастар және басқа да өткізгіштігі жақсы тау жыныстар болып табылады.
Көбінде мұнай кеніші коллектордың бір бөлігін ғана алады, сондықтан тау жынысының кеуектілік сипаты мен цементтелу дәрежесіне тәуелді кеніш бойында бөлек аймақтардың мұнайға қанығуы бөлек болады. Кейде бл себеппен кеніштің өнімсіз аймақтарының бар болуы негізделеді. Әдетте кеніштегі мұнай сумен қатар жүреді, бұл су кенішті қабаттардың құлауы бойынша төмен қарай немесе толық табаны бойынша шектейді.
2. Табиғи газ кенорны
Табиғи газ кенорны — бұл белгілі бір территорияда газ бен газконденсатты кеніштердің жиынтығы. Әдетте ол бірнеше жүздеген километрді алып жатады, оны игеру үшін газ ұңғымалары қолданылады.
Табиғи газ — органикалық заттардың анаэробты ыдырауы кезінде жер қабаттарында түзілген. газдар қоспасы.
Табиғи газ пайдалы қазбаларға жатады. Табиғи газ қабат жағдайында газ тәріздес күйде болады, яғни бөлек жиынтықтар немесе мұнай кенорнындағы газ бүркемесі түрінде немесе мұнай немесе су құрамында еріген күйде болады. Стандартты жағдайда (101,325 кПа және 20 °С) табиғи газ тек қана газ тәріздес күйде болады. Сондай-ақ табиғи газ табиғи газгидраттар түрінде де бола алады.
Табиғи газдың химиялық құрамы: метан (CH4) — 98 % дейін. Табиғи газдың құрамына сондай-ақ ауыр көмірсутектер кіреді – метан гомологтары: этан (C2H6); пропан (C3H8) бутан (C4H10), сонымен қатар басқа да газдар: сутегі (H2); (H2S); көміртегі оксиді (СО2); азот (N2); гелий (Не).
Таза табиғи газдың түсі мен иісі болмайды. Табиғи газ ілеспе газдан құрамы бойынша ерекшеленеді. Ілеспе газ этан, пропан және бутаннан тұрады. Иіс бойынша газдың шығуын анықтау үшін газ құрамына қатты жағымсыз иісі бар меркаптан сияқты аз мөлшердегі заттар қосады (одоранттар). Көбінесе одоранттар ретінде этилмеркаптандар қолданылады.
Табиғи газдың тасымалдауы мен сақталуын жеңілдету үшін оны сұйылтып, үлкен қысымда салқындатады.