title: СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ - «Самұрық – Қазына» ұлттық әл-ауқат қоры

text:
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
91
10 томдық түпнұсқасын да Колумбия университеті сатып
алған. «Жас Түркістанның» бұл сандарында Мұстафаның
араб жазуындағы қолтаңбалары, керек жеріне жасаған
түсініктемелері мен жазбалары бар делінеді.
Осыған дейін жекелеген зерттеушілер Мұстафа Шоқайдың
жеке-дара мақалаларын ғана қарастырса, бұл томдарды
шығарушылар
«Жас
Түркістанның»
жарияланымдарын
тұтастай қарастырып, бағыт-бағдарын анықтауды мақсат етті.
«Жас Түркістан» – біртұтас Түркістан тәуелсіздігі идеясын
көтеріп, бүкіл түркі жұртының азаттығы үшін күрескен
басылым. Алаш қайраткерлерімен қатар басқа да түркі
жұртына ортақ тұлғалардың саяси және қаламгерлік іздері осы
басылым беттерінде сайрап жатыр.
Рухани кеңістігіміздегі осы олқылықтың орнын толтыру
мақсатында Журналистика мәселелерін зерттеу институты
«Жас Түркістан» журналының жарияланымдарын кириллицаға
аударып, халықпен қауыштырды. Оған сол кездегі түркі
халықтарына ортақ болған шағатай тілін жетік меңгерген
ғалымдар мен зерттеушілер тартылды. Осыған дейін «Жас
Түркістан» журналындағы Мұстафа Шоқайдың мақалалары
жеке-дара бөліп алынып қарастырылса, біз бүкіл басылым
жарияланымдарын тұтас жарыққа шығаруды мақсат еттік.
Мұның қазақ журналистикасымен қатар барлық сала үшін
маңызы орасан зор. Ұлттық тарихымыз ғана емес, басқа түркі
халықтарының өткеніне қатысты тайға таңба басқандай нақты
деректер, мәліметтер, талдаулар бар. Алаш қайраткерлерімен
қатар басқа да түркі жұртына ортақ тұлғалардың саяси
қайраткерлік және қаламгерлік іздері осы басылым беттерінде
сайрап жатыр.
«Жас Түркістан» айналасына топтасқан түрікшіл жастар-
дың еркіндік жолындағы жанкешті күрестеріне журнал
мақалалары арқылы куә болған сайын Тәуелсіздік атты қастерлі
ұғымның бағасы еселеніп арта түседі. Оның жолында талай
құрбандықтардың болғанын әйгілейтін құнды құжат ретінде
қабылдауға болады. Сол кездері бүкіл түрік халқының рухани
көсемі болған Мұстафа Шоқай туралы естеліктердің бірінде:
«Өмірінің соңғы сәттерінде, 1940 жылы соғыс турасында ол
үнемі Түркістанның большевиктерден құтылуын армандайтын.
«Алла елімнің тәуелсіздікке қол жеткізгенін көруді нәсіп етсе,
92
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
мен тек үгіт-насихат ісімен ғана айналысар едім: Жастар
үкімет құрса, мен елімнің тарихы және басқа өлке халықтары
туралы тамаша кітаптар жазумен шұғылданар едім» делінген.
Сондай ұлы тұлғалардың өзі тек қана қиялдаған Тәуелсіздіктің
қаншалықты қымбаттығын осыдан-ақ түсінуге болар.
Жекелеген мақалалары арқылы тұлғаның публицистік
қырын қарастырсақ, ол басшылық жасаған журналдың
толықтай жарық көруі бізге Мұстафаның редакторлық,
ұйымдастырушылық шеберлігін тануға мүмкіндік береді.
Екіншіден, журналда бірді-екілі төл аттарды нақты айтуға
болғанымен, қалғанының көбісі бүркеншік есімдер. Ал әдеп
ұстанымына сүйенген Шоқайұлының көп жерлерде басқа
бүркеншік аттар қолданған болуы әбден мүмкін. Бұған
басылымды әзірлеу барысында да күдік келтіріп, күмән
тудырған тұсымыз болды. Міне, сондықтан да оқырман
қауымның журналды тұтастай оқып төрелік айтуы үшін,
Мұстафаның тағы да шам жарығы түспей, көмескіде
қалған жазбаларын табуға негіз жасау мақсатында «Жас
Түркістандағы» жарияланымдарды сол күйінде назарларыңызға
ұсынып отырмыз.
Түріктанушы Фадли Али «Тайыр Шағатай кім?» атты
зерттеу мақаласында: «Мұстафа Шоқай бастаған бұл тамаша
топ ғылым мен түрікшілдік идеологиясы жолында адал қызмет
істей отырып, артына мол мұра қалдырды. Олардың бүкіл
Түрік Әлеміне қалдырған ең маңызды, ең ұлы мұрасы – «Жас
Түркістан» журналы. Ол ешқашан ұмытылмайды, ескерусіз
қалмайды. Ол – біз үшін мәңгілік ескерткіш! Оның 117 санында
жарық көрген мақалалар, айтылған ой-пікірлер 1930-жылдарда
қалай қажет болса, бүгін де, ертең де дәл солай қажет!» деген
еді. (//Жас Алаш. – 2010. – 17 тамыз). Біздің ойымыз да
осымен үндес.
Басылым тарихы дегеніміз – түптеп келгенде сол
дәуірдің тынысы, жекелеген тұлғалардың өмірі, тағдыр-
талайы. Ұлы тұлғалар мен саяси қайраткерлер көкейіндегі
бар арман-мақсаттары мен ішкі сырларын басылым бетінде
жариялайды. Онда көбінесе бүкпесіз шындықтар айтылады.
Тарихи тұлғаларға баға берерде олардың соттағы, тергеу
барысындағы зорлықпен айтқызылған жауаптарына қарағанда,
баспасөз беттеріндегі еркін уақытта айтқан шын пікірлері
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
93
әлдеқайда құндырақ. Уақыт озған сайын баспасөздегі бұл
жарияланымдардың деректанулық маңызы да барынша арта
түспек.
«Жас Түркістан» журналынан Мұстафа Шоқаймен
тізе қоса қызмет еткен қаламгерлер шығармашылығымен
де танысуға болады. Олар алдында атап өткеніміздей
көбінесе бүркеншік есімдерді қолданған. Мәселен, «М.Ш.»,
«Мыш», «Жанай», «Жас түркістандық», «Бір түркістандық»,
«Түркістандық түрік», «Иілтер», «Тас балта», «Алтай Ноян»,
«Түркістан төңкерісшісі», «Байсынғар», «Бір күрескер»,
«Білген», т.б. Осылардың ішінде Мұстафа Шоқайдың
«М.Ш» деген бүркеншік есімі бұрыннан белгілі. Біздің
топшылауымызша, соған қоса «Мыш», «Жанай» есімдері
де ұлы тұлғаға тиесілі. Алғашқысы Мұстафа Шоқайдың
аты-жөнінің қысқартылып дыбысталуы болса, екіншісі –
оның руы. Бұл туралы тарих ғылымдарының докторы М.
Қойгелдиев пен шоқайтанушы-ғалым А. Нүсіпхан төмендегі
деректерді келтіреді: «Мұстафаның тегі орта жүздегі Қыпшақ,
оның ішінде Торайғырдың Шаштысы, Бошай ұрпағының
Жанай тармағы болса керек» (Шоқай М. Таңдамалы. 1 том.
– Алматы: Қайнар, 1998). Әрине, журналды бүгінгі қазақ
қолданысындағы кириллица таңбасымен шығаруда бұл
басылым туралы арнайы зерттеу жасау, ғылыми тұжырымдар
айту мақсаты қойылмағандықтан ол жаңалықтарды зерттеуші-
ғалымдарымыздың еншісіне қалдырдық. Ал сол зерттеу
нысандарына септігі тиіп, жаңа көзқарастар айтылуына
мұрындық болып жатса, онда бұл еңбектің де өз көздеген
мақсатына жеткені.
«Жас Түркістан» - таза саяси басылым болды. Журналда
әдебиет, кітабият бөлімдері болғанымен, онда жарияланған
өлеңдердің көркемдігінен гөрі күрескерлік рухы басым.
Алғашқы томдыққа еніп отырған № 1-13 сандарында алаш
ардақтысы Мағжан Жұмабайұлының «Түркістан», «Алыстағы
бауырға» өлеңдері жарияланды.
Мұстафа Шоқайдың журналды шығарысқан серіктері
туралы жоғарыда аты аталған түріктанушы Фадли Али төмендегі
деректерді келтіреді: «Жас Түркістан» журналын жат елде,
жат жерде, өзге сипаттағы тұрмыс-тіршілік аясында бірге
шығарысқан, тек сол 10 жыл бойына ғана емес, өмірлерінің
94
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
соңына дейін Мұстафа Шоқайдың сенімді серіктері, адал
достары, айнымас ізбасарлары, мұраттас мұрагерлері болған
екі аяулы азамат бар. Олардың екеуі де – бауырлас өзбек
халқының өкілдері. Екеуі де 1922 жылы Берлинге оқуға
барып, кейін сонда қалып қойғандар, өйткені КСРО-ға қайтып
оралған жағдайда опат болатындары анық еді. Олардың біреуін
Мұстафа Шоқайдың оң қолы, екіншісі сол қолы деп айтуға
әбден болады». Бұлар – Тайыр Шағатай мен Әбдулуақап
Оқтай. Тайыр Шағатай «Жас Түркістанның» жауапты хатшысы
қызметін атқарып, өзі де журналға мақалалар жазып тұрған.
Тайыр Шағатай да неміс, түрік тілдерінде жазылған жиырмаға
жуық кітаптардың авторы. «Жас Түркістан» журналында да
оның көптеген мақаласы жарық көрген.
«Жас Түркістан» журналының басқа басылымдардан
басты ерекшелігі – сынының өткірлігі. Атамекеннен
қашықта жүріп-ақ, елдің жағдайын, саяси-экономикалық
реформалардың барысын және олардың нендей мақсат,
қандай мүддеге негізделгенін тап басып тауып, дөп басып
айтып отырды. Тек айтып қана қойған жоқ, нақты дәлел,
қисынды кесім, бұлтартпас факт арқылы сараптама жасады.
Сондықтан оның бұл сынынан большевиктік империяның
өзі сескенген еді. Олай дейтініміз «Жас Түркістандықтар»
дерек көзі ретінде сілтеме жасап, жаңсақ пікірлерін әшкере
қылғанын оқыған Сталин партиялық «Еңбекші қазақ»
газетіне өз бұйрығымен қатаң сөгіс жариялатқан. Ал одан
гөрі ұлтқа көбірек жақындау «Ақ жол» газеті «Еңбекші
қазақ» салқынымен жабылуға мәжбүр болды. И. Сталиннің
«Қырөлкеком бюросының барлық мүшелеріне» деп жолдаған
хатының мына бөлігіне назар аударып көрсек: «Жуырда менің
«Ақ жол» журналымен (газетімен-авт.) танысуға мүмкіндігім
болды. Мен осыған байланысты белгісіз емес Шоқаевтың
ақгвардияшыл
баспасөздегі
кейбір
мақалаларын
еске
түсірдім және өзімді шошытқан осы мақалалар мен «Ақ жол»
журналының (газетінің-авт.) рухани «ынтымағы» деуге болатын
кейбір жаңалықты аштым. Ақылға сыймаса да, бұл – факт...».
Міне, Сталиннің тікелей осы хатының әсерінен «Ақ жол»
газеті жабылады. Ал, «Еңбекші қазақ» газеті ауыр сөгіс алып,
редакциялық құрылымын қайтадан жаңартуға мәжбүр болды.
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
95
Енді сөзімізді журналдың өз дерегімен тұздықтасақ, пікіріміз де
барынша сенімді шығар еді.
«Қазақстан Атқару Комитеті төрағасы – Ерназарұлы
Елтай Москваға барған. Сапарының мақсаты Совет Одағы
бас комитетіне Қазақстанның он жыл ішінде қол жеткізген
табыстарынан рапорт тапсыру еді. Түркістанның Қазақстан
бөлігі
үшін
ең
маңызды
есептелінетін
көшпелілерді
отырықшыландыру хақында сөйлегендерінен бір ғана сөйлемі
аясына ой бөлу жеткілікті. Елтайдың сөзіне қарағанда, 1929-
1930-да сексен төрт мың үш жүз қырық (84340) қазақ қожалығы
көшпелі һәм жартылай көшпеліліктен отырықшыландырылған-
мыс. Елтайдың бұл айтқаны барша совет газеталарында
басылды (Әсіресе, «Еңбекші қазақ» һәм «Советская степь»
газеталарының 22-23 сентябрьдегі нөмерлері).
Төрағаның мүлдем өтірік айтқанын көрсетпек үшін
«Еңбекші қазақтың» 11 сентябрь санындағы бас мақалаға бір
қарап шығу керек. Ол мақалада:
«Биыл жоспар бойынша 84 мың (көшпелі және жартылай
көшпелі) қожалықты бірлестірмекші едік. Алайда барша
мекемелердің көрсеткен жалқаулығы мен бұрыс көзқараста
болғандығы нәтижесінде аталған жоспар орындалмай қалды...»
деп жазылған.
Демек, Қазақстан Атқару Комитеті баспасөз органы болған
«Еңбекші қазақ» газетасы «жоспар орындалмай қалды» десе,
осы Атқару Комитеттің төрағасы Ерназарұлы Елтай Москваға
барып «жоспар орындалды» дейді.
Мәселенің ең қызығы сол – Елтайдың бұл өтірігін «Ең-
бекші қазақтың» өзі де (23 сентябрь нөмері) ұялып-қы зармастан
басып отыр» («Жас Түркістан». № 12, ноябрь. 1930 ж).
Бұл әшкере болған бір ғана дерек. Алайда осы сияқты
«өтірік ақпарлар» сол кездегі тұтас жүйенің ең індетті кеселі
еді. Ондай шындықтарды сол тұста тек «Жас Түркістан» ғана
айта алатын. Әрі «Жас Түркістан» өзіне жүктелген бұл өскелең
міндетті абыроймен атқара алды да. Дәл осындай бұлтартпас
сындар «Жас Түркістанның» әр санында жарияланғанын
ескерсек, оны жарыққа шығарудың, арнайы зерттеудің маңызы
тіптен арта түспек.
«Жас Түркістан» басылымының ұстанымын айқын
аңғартатын Мұстафа Шоқай «Керенский және Түркістан
96
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
ұлттық әрекеті» атты мақаласында (№ 11, октябрь. 1930ж.)
былай дейді: «...көптен Түркістан тәуелсіздігі пікірінде болған
жағдайымызда орыс демократиясымен бірге селбесіп те келдім.
Мені бұл жолдан Керенскийдің «бюрократтық қадамы» да
айырмаған еді. Тек халқымызға «хайуан», «орангутан» сияқты
аттар тағылуы артық сабырымды жоғалтты. Мұншалықты
масқараға шыдай алмадым. Мен Керенскийдің Россиядан
бөлінбекші болған халықтардың қайраткерлеріне қаратқан
үндеулеріне қарсы үн қосамын. Олардың ешбіріне сенбеймін
де». Бұл «Жас Түркістан» редакторының басылым бетінде
жариялаған қатқыл көзқарасы болатын. Яғни, Мұстафа бәріне
де көнуге бар. Көбіне де сабыр сақтай алады. Тек халқының
қорлануына, елінің мазаққа ілігуіне шыдамайды. Бұл жолда
көлденең келгендермен ақтық деміне дейін шайқасады. «Жас
Түркістан» басылымының ең бірінші қорғағаны да Түркістан
халқының жат қолындағы намысының тапталмауы, құқының
аяқасты етілмеуі еді.
Алғашқы сандарымен салыстырмалы түрде қарағанда
жыл өткен сайын журнал жарияланымдарының өткірленіп,
жай ақпараттан талдамалық, сараптамалық бағытқа көшкендігі
байқалады. Басылым өзіне басты бағыт етіп ұстанған: «Біз,
Түркістан тәуелсіздігін ту етушілер, еліміздің еркі және
жұртымыз Түркістанның бостандығы үшін күресеміз! ...«Жас
Түркістан» көлемі жағынан кішкене болғанымен азат және
тәуелсіз Түркістан байрағын көтеру міндетін өз мойнына
алуымен және сол жолда қызмет етуімен үлкен. ...Біздің
мұратымыз – Түркістанда түрі тұрғысынан да, мағына
жағынан да ұлттық мемлекет құру, себебі тек осындай түрде
ғана халқымыз өз жұртында өз тағдырының заңды егесі бола
алады» деген мұраттарына жету үшін қалам күшімен аянбай
күресті. Басылымның бас редакторы, Алаштың ардақты азаматы
Мұстафа Шоқай сол жолда кездескен түрлі қиыншылықтарға,
қуғын-сүргін, саяси қысымдарға қарамастан журналды нағыз
Тәуелсіздік жаршысына айналдыра білді. Бүкіл түркі жұртымен
қоса алдыңғы қатарлы шет мемлекеттер «Жас Түркістан»
пікірімен санасты, Кеңес Одағының ресми билігі оның әр
санын қалт жібермей қадағалап отырды. Ресми басылым
беттерінде ондағы мақалаларға қарымта қайтарған кездері
көп. Ол ойымызды журнал шығарушылардың: «Түркістанның
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
97
ең үлкен мәселелері хақындағы бірнеше мақаламыздың
дос – дұшпан баспасөзі жағынан көшіріліп басылуы «Жас
Түркістан» басшылығының өз мойнына алған міндеттерін
қанағаттанарлықтай деңгейде атқарып келгенін айғақтайды»
деген пікірі қуаттай түседі. Кеңес Одағы саясатына қарсылық,
тәуелсіздік аңсаушы деген мағынада «Шоқайшылық» деген
ұғым пайда болды. Бұл бір ғана тұлғаның алып империяға қарсы
күресінің нақты нәтижесі, жеткен жетістігі деп білуіміз керек.
«Жас Түркістанның» халықаралық деңгейдегі басылым
болғандығын журналдың екі жылдығына орай жазылған мына
мақаладағы деректен байқауға болады: «Жас Түркістанның»
тек Еуропа мен Түркияның белгілі жерлерінде ғана емес, соған
қоса Иран, Ауғанстан, Қытай, Жапония, Сирия, Арабстанда
да оқырмандары бар. Жақында ғана біз Хижазда тұрушы
жерлестерімізден де хат алдық. Ол хатта Еуропада өз ана
тілімізде Түркістан ұлттық тәуелсіздігі міндеттеріне сай келген
бір журналдың шығып тұрғандығына сүйініштерін жасыра
алмаған» («Жас Түркістан», 1931, декабрь).
Бірақ, бұл оңайлықпен келген бедел емес. Жас
Түркістандықтардың таңдап алған жолының дұрыстығын,
өздерінің осы мұрат жолында күресуге лайықтығын толық
дәлелдеу арқылы қол жеткізген жетістік. Ол туралы журнал
шығарушылардың өзі былай дейді: «Біз журналымызды
шығара бастаған 1929 жылы ауыр қиындықтармен бетпе-
бет келдік. Бұл қиындықтар тек материалдық тұрғыдан емес
еді. Журналды табысты шығарып кете алу үшін күштеріміз
жеткіліксіз сезілетін. «Жас Түркістанның» міндеті саяси істерде
әліге көріне қоймаған жас күштерді өз төңірегіне топтастыру
болды. Біз бұл күштердің бар екенін білсек те, олардың қарым-
қабілетінің саяси мәселелерде өткірлік пен сауаттылықты
талап ететін саяси баспасөзде қаншалықты жарамды екенінен
мағлұматымыз жоқ еді...
Достарымыздың
көмегімен
топталған
материалдық
мүмкіндігіміз тек үш санға ғана жетерлік болатын. Осы
болмашы көмек пен ешқашан сынға түспеген жас күштерге
артқан үлкен үмітімізбен «Түркістан Ұлттық Бірлігінің» (ТҰБ)
ортаға қойған «Түркістан ұлттық тәуелсіз» бағдарламасымен
«Жас Түркістан» дүниеге келді».
98
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
Эмиграциядағы
Мұстафа
Шоқайдың
саяси
күресі
«Жас Түркістанмен» ғана шектелген жоқ. Оған дейін 1927-
1931 жылдары «Жаңа Түркістан» басылымы жарық көріп
тұрған. Одан бөлек Түркістан топырағында шығып тұрған
барлық
тәуелсіздік
жолындағы
басылымдарға
рухани
демеу беріп отырған. «Жас Түркістанның» әр санында ол
басылымдар туралы нақты деректер беріліп, жұртшылыққа
таныстыру, насихаттау мақсатында арнайы бет әзірленгенін
көреміз. Ол басылымдар: Түркістанның тәуелсіздік жолына
қызмет атқаратын айлық журнал – «Жаңа Түркістан»,
Түрік ошақтарының пікірлерін таратушы айлық журнал –
«Түрік жұрты», Тәуелсіздік жолында күресуші Азербайжан
қаламгерлерінің Стамбулда латын қаріптерінде шығарылатын
«Отты жұрт» және «Білдіру» атты басылымдары, Кавказия
және украиналық атақты аворлардың қатысуымен Парижде
шығатын французша айлық журнал – «Прометей», Еділ-Орал
тәуелсіз пікіріне қызмет етуші айлық журнал – «Ұлттық жол»,
Қырым түріктерінің тәуелсіздік пікірін тарататын «Эмаль»
журналы. Осыдан Мұстафа Шоқайдың саяси күресінің әсер ету
ауқымының қаншалықты кеңдігін байқауға болады. Одан бөлек
Мұстафа Шоқай Еуропаның алдыңғы қатарлы мемлекеттерінде
өтіп
тұрған
халықаралық
ғылыми
конференцияларда
баяндамалар жасап, онда орыс отарындағы Түркістанның
мүшкіл халі туралы дәлелді деректерін жариялаған. Ол сол елдің
баспасөзінде жарық көріп, жұртшылық арасында зор резонанс
тудырып отырған. Яғни Мұстафа Шоқайдың «Тәуелсіз және
біртұтас Түркістан» үшін күресі елінен шеттетілген бір адамның
ғана қарсылық әрекеттері емес, мұраты айқын, миллиондаған
қолдаушылары, ондаған басылымдары бар жалпытүріктік
қозғалыс. Төмендегі үндеу осындай ірі қозғалыс серкесінің
аузынан ғана айтылса керек:
«Түркістан отаншылдары! «Жас Түркістан» баршаңызды
бірлікке шақырады:
Өз ұлттық саптарынды күшейтіңдер!
Ешқашан ұмытпандар, жеңіс – бірлікте.
Жақсы ұғыныңдар, ұлттық рух пен ұлттық тәуелсіздіктен
тыс ұлттық өмір болмайды.
Түркістандықтар! Ұлттық бостандық күресіндегі өлім –
ұлттық құлдықтағы өмірден артық».
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
99
Мұстафа
Шоқайұлының
«Ұлттық
зиялы»
атты
мақаласында көтерген мәселесі біздің осыған дейін айтып
жүрген ұлтжанды ұрпақтан ғана елін, жерін қорғайтын азамат
шығады деген ойымызға тұғыр бола алады. «Әрбір оқыған,
сауатты адамды зиялы деп атау әрі оны өзі өкілдік ететін ұлттың
«ұлттық зиялы» сапынан тану мүмкін бе? – Әрине, бұл мүмкін
емес. Біз тек белгілі бір мұрат соңында жүрген, осы белгілі
мұрат төңірегінде топтасқан оқымыстыларды ғана зиялы
деп атай аламыз. Ұлттық зиялылар сапына өз халқына саяси,
әлеуметтік және экономикалық тұрғыда қызмет етпекші болған
зиялылар ғана кіре алады.
Зиялылардың міндеті асқақ әрі қастерлі болған себепті
ауыр.
Халқын ұлт ретінде қалыптастыру, яғни жер-суы бөлек,
тілі мен діні тұтас халық бұқарасын бірлікке, саяси, әлеуметтік
біртектікке келтіру сияқты ұлы және тарихи міндеттің маңызды
бір бөлігі де «ұлттық зиялыларға» жүктеледі» («Жас Түркістан»,
1931, май). Ұлт зиялылары туралы бұл анықтама бүгінгі күні де
өзекті.
«Батыс тәлімін көрген зиялыларымыздың ең ашынарлық
тұстары – рухы халқынан алшақ қонғандығында еді. Батыс
тәрбиесі көп туғандарымызды халқымыздың тамырларына
дейін сіңген әрі бүкіл ұлттық тарихымызды тудырған «шығыс
менталитетінен» айырып тастаған болатын. Міне, бұл реттен
біздің батыс тәрбиесін көрген туғандарымыз күшті тілектеріне
сай өз қажыр-қайраты мен білімдерін халық рухымен (шығыс
менталитеті) ұштастыра алмаған еді» деген мәселе осы уақытқа
дейін шешімін таппай келеді. Жаһандану заманында бұл
үрдістің одан бетер өршігендігін көріп отырмыз.
«Жас Түркістан» журналы ұлттың рухы мен мәртебесін
көтеру жолында аянбай күрескен. Алып империяның
қалыптастырған «жабайы, мәдениетсіз» деген пікірлерін жоққа
шығаруға барынша тырысқан. Ол үшін Батыс баспасөзінде
Түркістан жұртына қатысты жылт еткен жағымды деректерді,
объективті зерттеулерді қуана-қуана басып отырған. «Бұл
жолы барлық сақтықтар көрсетілсе де бір американдық
автор жолын тауып орыс әскері арасына еніп алған. Міне, біз
Магман есімді сол американдық қаламгердің көргендерімен
оқырмандарымызды таныстырмақшымыз. Ол кісі: «Орыстар
100
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
Түркістанның қай жерін жаулап алса, әуелі сол жердің атын
өзгертеді» дейді. Түркістандық қазақ пен түркімендер жайлы:
«Мажар яһудейі Вамберий өз саяхатнамасында» бұлардың
орыс пен ағылшын тәрбиесіне мұқтаж екендігін жазған болса
да, мен бұларды еуропалықтардың көбінен тәрбиелі, әділетті,
жолаушыға деген ықыласын да еуропалықтардың көбінен тым
жоғары санадым. Бұларға жабайы деу жаңсақтық, тіпті қылмыс
пен арсыздық» дейді. (Жас Түркістан, 1931, май). Немесе
«Ұлттық әрекетіміздің жеңісі үшін» атты мақалада: «Түркістан
тарихының ұмытылмас беттері бар. Әдебиет, пәлсапа сияқты
ғылым мен мәдениет саласында, жер өңдеу сияқты өндірістерде
Түркістан бірінші орында тұрған замандар болған. Ибн Сина,
Фараби мен Түркістандықтар соңғы уақытта аттарын да
естімеген бірнеше ғалымдарымыздың есімдері адамзаттық
мәдени тарих беттерінде алтын әріптермен жазылады. Парижде
Франция жағырапия қоғамының конференция залында барлық
әлемге мәшһүр ең танымал ғалымдардың есімдері арасында
біздің Фараби есімінің де ойылғандығын түркістандықтардан
білушілер өте аз болса керек». Өз ұлтын мақтан етудің жарқын
мысалы ретінде осыны келтіруге болады.
«Жас Түркістан» саяси басылым болғанымен де, әдеби
көркем тіл өрнектері, «тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйінін»
айтарда аса көрегенділікпен тауып айтылған тіркестер көптеп
кездеседі. Мәселен, «Құрғақ ыдыстан су төгілмес, бос үйден
зат жоғалмас», «Өтірікшінің бір сөзіне данышпанның мың
сөзі», «Өртесе от алмайтын, атса оқ алмайтын», «Бір басын
шауып тастаса, орнына он бас ұлғаятын», «Қысқа-қысқа,
алайда айта қалса нұсқа боларлықтай», т.б. мақал-мәтел,
қанатты, теңеу сөздер ұшырасады. Тағы бір айта кетерлігі –
сол кезде фотографияны «ресім» деп қолданған екен. Тілге
ғана емес, ойға, мазмұнға, жаңаша идеяларға бай болып келеді.
Полемикалық, пікірталасқа арналған мақалаларды жазудағы
шеберлік, қарсыласының әлсіз тұсын тап басып тану мен оны
бұлтартпас деректермен дәлелдеу, мысқылмен келемеждеу –
«Жас Түркістан» жарияланымдарына тән ортақ қасиет. Белгілі
бір оқиғалар мен тұлғалардың шын бет-бейнесін ашуда тарихи
әділеттілік танытады. Мәселен, кеңестік биліктің басында
жүрген Тұрар Рысқұлов туралы былай дейді: «Большевик
пердесі артынан түркістандық рухы көрініп тұратын Тұрар
|


text:
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
101
Рысқұлұлы ғана емес, 16 жылғы көтерілісті зерттеуші орыс
большевик қаламгерлерінің өзі де бұл қозғалыстың Россия
мен орысқа қарсы жалпы ұлттық әрекет болғандығын
терістей алмаған». Яғни, қандай саяси бағытта болса да Алаш
зиялыларының ой-мұраты бір болған.
«Жас Түркістан» журналы Түркістаннан тыс жерде жарық
көріп тұрғандықтан кейбір ақпараттың, нақты деректердің
жетімсіздігі сезіліп тұрады. Кей кездері бір ойды бірнеше
мақалада қайталау да көрініс береді. Бірақ саяси қысымға,
ақпараттың
аздығына
қарамастан
сараптауға,
талдауға
құрылған, нағыз журналистік шеберліктің үлгісіндей мақалалар
жарияланып тұрған. Әр санда басты, сүйекті мақалаларды
журналдың бас редакторы – Мұстафа Шоқайдың өзі жазған.
«Жас Түркістанның» сол кездегі қоғамдағы нақты саяси
орнын бас редактордың мына сөздерінен аңғаруға болады:
«...Біз наразылық жариялай алмаймыз. Өйткені наразылық
жариялай алатын күшіміз жоқ. Біз сынамаймыз да. Өйткені
біздің сынымыз дәрменсіз, ықпалсыз. Ол – ол ма, бізге сын
айту құқығы да берілмеген. Бізге сын айту құқығы ғана
емес, большевиктік жалған қитұрқы насихатқа тойтарыс
беріп, шындықты қорғау құқығы да берілмеген». Сонымен
қатар саяси күрес жолында жүргендердің сеніміне кіріп,
журналға автор ретінде жазып тұрған кейбір адамдардың
«сатқындықтары» да әшкере болған кездері көп. Журналдың
1930 жылғы № 21 санында «Қымбатты оқырмандарымызға»
деген төмендегі хабарландыру басылған: «Қымбатты оқырман-
дарымыздың материалдық және рухани қолдаулары арқасында
шығып тұрған «Жас Түркістан» соңғы айлар ақша жағынан көп
ауыртпалықтарға тап келіп тұр. Сондықтан 21 саннан бастап
абонент шарттарын өзгерту мәжбүрлігі туды. Журналымыздың
көңілдегідей шығып тұруына кедергі болып тұрған бұл үлкен
кемшілікті қымбатты оқырмандарымыздың түсіністігі мен
жанашырлығы арқасында толтыра алатын дығымызға үміт
етеміз». Осыдан кейінгі № 22 санынан бастап «Жас Түркістан»
екі есеге қымбаттаған. Бұрын жылдық жазылу бағасы 2 доллар
болса, осы саннан бастап 4 долларға көтерілген.
Кеңестік қырғынның қанды шеңгелінен жыраққа кетуге
мәжбүр болған тұлғаларымыз шеттерінен еліне есе іздеген
нартұлға азаматтар болды. Сол қатарда Шоқайұлынан бөлек,
102
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
Райымжан Мәрсеков, Ыбырайым Жайнақовтарды да атай
аламыз. Еуропа төрінде түркілік дауысын танытып, елінің
намысын қорғаған Мұстафа Шоқайұлының салған сара жолын
жалғастырушылар да табылды. Олар дүниежүзілік соғысқа
айдалып, немістерге қолды болған – Мәулікеш Қайыпалдыұлы,
Қарыс Қанатбайұлдары, «Қобызшы қорқыт» т.б. еді. Ленинград
университетінің философия факультетін бітірген Мәулікеш
«Асанқайғы» деген бүркеншік атымен белгілі болды. Міне,
бұлар да рухани ағасы Мұстафаның ізін жалғастырып, «Милли
адабият» («Ұлттық әдебиет», Берлин 1943-1945 жж.), «Түрік елі»
(Мюнхен, 1951-195?) басылымдарын шығарды. Ол жайлы әңгіме
өз алдына жеке тақырып болатындықтан кейінге қалдырдық.
Журналистика
мәселелерін
зерттеу
институты
шығарған «Жас Түркістан» журналының жарияланымдары
«эмиграциядағы қазақ журналистикасы» аталатын үлкен
тақырыптағы алғашқы еңбек.
Осындай түрлі саяси-экономикалық қысымдар жағдай-
ында журнал 10 жыл бойы Тәуелсіз біртұтас Түркістан идеясы
жолында аянбай күрес жүргізген. Оның басында тұрған
ұлтжанды азамат Мұстафа Шоқайдың бүкіл түркі жұртын
азат ету жолындағы ауқымды саяси күресін құбылыс ретінде
бағалауға болады. Ол қыршынынан қиылған талай Алаш
азаматтарының көкірегіндегі тәуелсіздікті аңсаған аяулы
армандары мен үкілі үміттерін, аманаттарын 10 жылға болса да
ұзартты, бүгінгі күнге жеткізді. Сонысымен де құнды.
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
103
Уямо Томохикомен сұхбат
Хоккайдо университеті Славян
зерттеулері орталығының профессоры
(Жапония, Хоккайдо)
ЖАПОНИЯ ҒАЛЫМЫНЫҢ ҚАЗАҚСТАНҒА
АРНАЛҒАН ҒЫЛЫМИ ІЗДЕНІСІ
Сізді ғылыми ортада Орталық Азия жөніндегі
сарапшы деп біледі, біздің оқырмандарымыз Сізбен, сіздің
ғылыми қызметіңізбен танысса деп едік. Өзіңіз туралы
айтып берсеңіз. Қайда оқыдыңыз? Қай жерде білім
алдыңыз? Қандай ғылыми бағыттарда Сіз жұмыс істейсіз?
Мен Токио университетінің аймақтану факультетінің
орыс бөлімінде оқыдым. Мен 1989-1990 жылдары төртінші
курста
оқығанда,
М.Ломоносов
атындағы
Мәскеу
мемлекеттік университетінде тағылымдамадан өттім, сол
жерден Алматыға, Бишкекке барып, жарты ай тұрған
болатынмын. Тағылымдамадан қайтып оралғаннан кейін
Қазан революциясына дейін орыс қоныс аударушылары мен
Орталық Азияның тұрғылықты халқы арасындағы өзара
қарым-қатынас жөнінде дипломдық жұмыс жаздым. Одан
кейін мен аспирантураға түсіп, «ХХ ғасырдың басындағы қазақ
зиялыларының дүниетанымы мысалында......» тақырыбында
диссертация жаздым, 1994-1995 жылдарда Қазақстандағы
Жапония елшілігінде атташе болып қызмет атқардым.
Қазақстандағы саяси және экономикалық жағдайға талдау
жасаумен, мәдени іс-шараларды ұйымдастырумен айналыстым.
1996 жылға дейін Қазақстан Ғылым академиясының Шығыстану
институтында шақырылған ғалым ретінде жұмыс істедім.
Жапонияға қайтып оралғаннан кейін Хоккайдо университетінің
Славяндық зерттеулер орталығына жұмысқа тұрдым. 15
жылдай сол жерде жұмыс атқарамын.
Менің ғылыми қызығушылығым екі бағытта: XIX
ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басындағы Қазақстан
тарихы, әсіресе, зиялылардың қоғамдық-саяси қызметі, Ресей
империясының Орталық Азиядағы саясаты. Бұл осы аймақтағы
Ресей империясының саяси, әкімшілік жүйесін, діни және
әскери саясатын қамтиды. Сонымен қатар, мен қазір Ресей
104
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
империясының Орталық Азиядағы саясатына және Британ
империясының Үндістан және Цинь империяларындағы
саясатына
салыстырмалы
зерттеу
жұмысын
жүргізіп
жатырмын.
Менің
ғылыми
қызығушылығымның
екінші
бөлігі
– Орталық Азия елдерінің саясаты. Мен ертеректен
осы
тақырыптармен
айналысқан
болатынмын,
себебі
менің студенттік жылдарым қайта құру кезеңімен сәйкес
келгендіктен, мені Кеңес Одағындағы ұлттық мәселелер қатты
қызықтырған болатын. Мен Мәскеуде болғанда, көптеген
материалдарды, әсіресе, кейінірек 1986 жылғы желтоқсан
оқиғаларына қатысты мәліметтерді жинаған болатынмын. Сол
кезде менің ең үлкен қызығушылығым – ұлтаралық қарым-
қатынастар болды. Жапония елшілігінде қызмет атқарғанда,
мен Қазақстанның және Орталық Азия елдерінің саяси жүйесін
зерттей бастадым, одан кейін Орталық Азиядағы, әсіресе
Өзбекстандағы ислам қозғалыстарын, Тәжікстандағы азаматтық
соғыс,
Қырғызстандағы
«қызғалдақтар»
революциясы
мәселелерін зерттедім. Әрбір тақырып бойынша Орталық
Азияның елдеріне барып, зерттеулер жүргіздім.
Орталық
Азиияға
деген
қызығушылық
неден
туындады? Бірінші қызығушылығыз неге негізделген?
Мен университетке түскенде еуропалық мәдениетке
деген қызығушылығым басым болды, француз, латын
әдебиетін зерттеп, француз және грек тілдерін оқығанмын,
бірақ бір сәтте Азия туралы тым аз білетінімді түсіндім.
Мен Шығыс Азия елдерінің тарихын зерттеп, қытай тілін
оқи бастадым, бірақ біршама уақыттан кейін Қытай, жалпы
Шығыс Азияны зерттеушілер көп екендігіне көзім жетті.
Менің қызығушылығымнан әлдеқайда алыс болған, Азияға да,
Еуропаға да қарауға мүмкіндік беретін аймақты, яғни Орталық
Азияны зерттеуге тоқталдым. Бұл жерде менің балалық
кезімнен орыс музыкасына, мәдениетіне деген қызығушылығым
негізгі фактор бола отырып, орыс тілін үйренуге деген
талпынысым үлкен еді. Көптеген адамдар орыс тілі қиын деп
есептейді. Менің басқа тілдерге қарағанда, орыс тілін тез
игердім.
Қандай тілдерді білесіз?
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
105
Мен жапон, орыс, ағылшын тілдерін білемін, қазақша еркін
сөйлеймін, сөздікпен француз, қытай, сонымен бірге басқа
тілдерді де, оның ішінде фарси тілін білемін.
Сіздің алғашқы рет қай мемлекетке іс-сапар
шектіңіз?
Мен 1989 жылдың көктемінде алғаш рет достарыммен бірге
Өзбекстанға бардым, ол кезде Кеңес Одағы бойынша саяхат
жасағанбыз. Екінші рет Ташкент пен Алматыға Мәскеуден
келген болатынмын.
Қазақстанда алғашқы рет қашан болдыңыз?
90-шы жылдардың басында, сол уақытта.
Орталық Азияны зерттейтін негізгі мектептерді
немесе негізгі бағыттарды анықтап бере аласыз ба?
Қазіргі уақытта көптеген ғалымдар Орталық Азияны
зерттеп жүр. Еуропа елдерінде саны жағынан аз. Бірақ
Еуропа елдерінде ерекше дамыған бірнеше мамандықтар
бар, мысалға, исламды өте жақсы білетін ғалымдар жұмыс
істейді. Соңғы жылдары Италияда ХХ ғасырдың бірінші
жартысындағы Орталық Азияның тарихын зерттейтін жас
дарынды тарихшы-ғалымдар бар. Жапонияда Орталық Азияның
ежелгі және орта ғасырлық тарихын, әсіресе, ежелгі түрік
қағанаты, Темір империясы жөніндегі зерттеулер басымырақ.
Бізде Орталық Азиядағы сирек тілдер бойынша мамандар
бар. Орталық Азияның жаңа тарихы бойынша зерттеулер
салыстырмалы түрде таяу арада ғана дами бастады. Бастапқыда,
ғалымдар Орталық Азияны ресейлік тарих, кеңестік тарих
тұрғысынан зерттеді. Шығыстану тұрғысынан зерттейтін
ғалымдардың көзқарасы біршама бөлек, олардың арасында
үлкен айырмашылықтар бар, бірақ қазір әр түрлі бағыттардың
ғалымдары бір-бірімен ынтымақтасады. Бұл әсіресе әр түрлі
орталықтардың жұмысында көрінеді, мысалға, біздің орталық
Славяндық зерттеулер орталығы мен Токио университетінің
Ислам аймақтарын зерттеу жөніндегі орталық бірлесіп жұмыс
істейді. Біз тұрақты түрде бірлесіп семинарлар өткіземіз.
Сіздің зерттеп жүрген тақырыптарыңыздың бірі қазақ
зиялыларымен
байланысты.
Алаш
Орда
партиясының
қызметімен байланысты кезең өзекті болып табылады. Тарихта
түсініспестік тудыратын ақтаңдақтар көп. Бүгінде біз Алаш
Ордамен, Шығыс Түркістанмен, Мұстафа Шоқай есімімен
106
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
байланысты қазақ зиялыларын зерттеу жөніндегі жобаны
өткізуді талқылап жатырмыз. Қаншалықты деңгейде бүгінде
Алаш Орда философиясын қайта зерттеу қажеттілігі бар?
Иә, әрине қажеттілік бар. Қазақстандық ғалымдар
бұл мәселені көптен бері зерттеп келеді, бірақ ол ұлттық
ілімдер тұрғысынан ғана зерттеліп келетін сияқты. Кейде
бір маңызды мәселелер қарастырылмай қалады. Мен
аспирантурада Мыржақып Дулатовтың шығармаларымен
танысқанда, оның серіктестері тек ұлтшыл болғандар
деген тұжырымға қарамастан, оларда Еуропа өркениетіне,
орыс мәдениетіне, исламға, көшпенді мәдениетке деген
қызығушылық үлкен болған. Олар әр түрлі өркениеттердің
мәдениетін байланыстыруға тырысты. Менің пікірімше,
осындай зерттеулер өзекті болып табылады, себебі әр түрлі
этникалық топтардың әр түрлі мәдениеттің өзара әрекеттесуі
жағдайында өмір сүруі маңызды. Соңғы жылдары олардың
мәдениетке деген көзқарастарын ғана емес, Ресейдің саяси
өміріне шынайы қатысқандығын, Ресейде қазақтардың
құқықтық мәртебесін көтеруге тырысқандығын зерттеп
жүрмін. Олар ресейлік шенеуніктермен, саясаткерлермен жиі
бірлесіп жұмыс істеді. Мүмкін бұл жағдай кейбір адамдарға
ұнамауы мүмкін, бірақ олардың шынайы қызметі қазақтардың
тағдырын құтқарған болатын. Басқа жағынан, мен олардың
ойлау жүйесіндегі ислам элементтерін белсенді зерттеп жүрмін.
Әдетте ислам мен кеңестік зиялылар екі бөлек зерттелгенмен,
олардың кейбіреулері алғашқы білімді медреселерде алған
болатын. Олардың мысалға, Орынбор мұсылмандарының
діни жиналысына қазақтардың қосылуы, қазақтар мен басқа
мұсылмандар арасындағы қарым-қатынас қандай болу керек
деген көзқарастары әр түрлі еді.
Қазақстандағы ислам тақырыбына қатысты. Исламға
дейін Қазақстанда манихейлік, несториандық, буддизм,
христианның әр түрлі ағымдары сияқты әр түрлі діни
сенімдер болатын. Бұл мәселеге қатысты бірнеше
сарапшылардың көзқарасы бар. Кейбір сарапшылар,
Қазақстанда исламның өз ерекшелігі бар, оны олар
бақсылық, тәңірлік ерекшеліктері болғандықтан, soft–
ислам деп атаған. Кейбір сарапшылар, тәңірлікті
қайта жаңғырту керек, себебі ол қазақтың нағыз діні
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
107
деп есептейді. Сіз қалай ойлайсыз, бүгінде негізінен
мәдениетте көрініс табатын тәңірліктің, бақсылықтың
қайта қалпына келуі мүмкін бе? Қаншалықты бұл өзекті?
Тәңірлік, шаманизм бұл негізінен табиғат, Құдай және адам
арасындағы қарым-қатынастың көрінісі. Онда нақтылы қатты
діни идеология болған емес, сол себепті тәңірлік, бақсылық әлі
күнге дейін орын алып отырса, ол мәдениеттің қалыпты түрі
болып табылады. Егерде олардың біреуін жаңа діни идеология
деп таныса, табиғи емес болып көрінеді. Әр түрлі елдерде,
сонымен бірге Жапонияда қандай да болмасын ескі діни наным-
сенімді қалпына келтіруге деген әр түрлі қозғалыстар бар, бірақ
оларды толығымен қалпына келтіру мүмкін емес. Сол себепті
тәңірліктің, бақсылықтың қандай да болмасын құндылықтары
қатар өмір сүруі мүмкін, бірақ оларды дін ретінде қалпына
келтіру ешқандай нәтиже бермейді.
Қазақстан
тарихындағы
қайғылы
кезеңдердің
бірі ұжымдастыру, ашаршылықпен байланысты. Әр
түрлі деректер бойынша 2 млн. 3 млн-ға дейін қазақ
қырылды, бір бөлігі көшуге мәжбүр болды. Ашаршылық
мәселесі көптеген жылдар бойы көтерілмей келді.
Қазақстанда жұт аса танымал емес, бірақ, көптеген
ақсақалдардың пікірінше, әрбір қазақ жұттың болғанын,
көптеген халықтың қырылғанын біледі, дегенмен ешкім
ештеңе айтпайды. Бұл немен байланысты? Ашарлыққа
байланысты Сіз қандай фактілерді көрдіңіз? Бұл жағдай
Қазақстанның демографиялық жағдайына қалай әсер
етті?
Иә, ашаршылыққа дейін қазақтардың саны өзбектерге
қарағанда көп болатын, осы аймақтағы саны жағынан ең
көп халықты – қазақтар құраған, бірақ ашаршылықтың
нәтижесінде қазақ халқының саны күрт азайып кетті. Кеңес
Одағы уақытында инвестициялардың басым бөлігі өзбектерге
жіберілгендігінің басты себебі де осында шығар. Бұл кесапат
Қазақстанның дамуын қатты тежеген болатын, дегенмен,
Қазақстан бүгінде сол зиянның орнын толтырған сияқты.
Егерде саяси элитаның, зиялылардың қуғын-сүргінен есепке
алсақ, онда адам шығыны одан да көп, сонымен бірге, дарынды
адамдарды жойған болатын. Адам шығыны ғана емес, күшті
интелектуалды күштің жойылуы да кеңестік замандағы
108
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
Қазақстанның дамуына өз әсерін тигізді. Ашаршылық кезінде
қырылған қазақтардың санына қатысты әр түрлі пікір бар.
Біреулер 1,5 миллион не одан да аз десе, басқалары 2 миллионға
жуық деп есептейді. Нәтижесінде мәмілеге келе отырып, ортақ
санды анықтады.
Сталиндік саяси құғын-сүргін кезінде Қазақстан
өз зиялыларының басым бөлігін жоғалтып алды. Бұл Сіз
ертеректен бері зерттеп жүрген тақырыптардың бірі.
Иә, мен саяси өмірге белсенді қатысқан 100 жуық адамның
өмірбаянын зерттедім, бұл революцияға дейін, революция
кезінде, революциядан кейінгі кезеңде өмір сүрген саяси және
мәдени қайраткерлер, бірнеше адамды ғана есепке алмағанда,
барлығы 30-шы жылдары жазаланды. Бұл ХХ ғасыр басында
қалыптасқан интелектуалды дәстүрдің және күштің негізінен
30-шы жылдары толығымен жойылғандығын көрсетеді.
Дегенмен, осы 30-шы жылдары жаңа университеттер ашылып,
жергілікті кадрларды дайындауға жүріп жатты. Олар ХХ
ғасырға дейінгі мәдениетті білмеген, сол себепті Қазақстан
мәдениеті үлкен шығынға ұшырады.
Сұхбатты өткізген Ботагоз Ракишева, Айнұр Мажитова
Астана, 2010 жыл
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
109
Тәлік Оңғарұлымен сұхбат
Жұт кезінде көшіп-қонушылардың ұрпағы
(Стамбул, Түркия)
ҚАЙҒЫЛЫ ӨМІР
Мен қазір 84 жастамын. Менің атым - Тәлік, әкемнің
аты - Оңғар, Оңғардың әкесінің аты - Бекбота Мұрахыр.
Өзіміз болсақ Орта жүз, Орта жүздің ішінде Қаракөсеміз.
Пақтарал деген жер бар, сол Пақтаралдан шыққан екенбіз. Сол
Пақтаралдан шыққанымызда осы күнгі Өзбекстанды Жетісай
дейді екен. Ол жердің бәрі мидай дала болатын еді. Біздің
шешеміздің айтқаны, мидай қара айдын даласы дейтін едік, -
дейді. Бүгінде бәрі үй-жай болып кетті.
Мен Қазақстаннан шыққанда үш айлық не үш жасар
екенмін. Сіздің сұрап жатқан ашаршылық замандағы жағдай
жаңағыдай болған екен. Ол жағын біле бермеймін. Енді бұл
анамнан естуім. Шешемнен естігенім ашаршылық заманда өте
қиын болды, - деді. Өте қиын болғанда, мына алтын, күмістерді
жеп болмайды екен. «Арпа бидай ас екен, алтын, күміс тас
екен» дегендей. Бір тақия тарыға қыздарын сатқандар болыпты.
Ақша болғанмен, ақшаға алып жейтін азық болмаған. Иә, қиын
замандарды көрдік, - дейтін. Ол ашаршылық заман халыққа
сондай болып өткен. Бұның бер жағында, коммунист заманында,
әкеміздің айтуынша, өте бір қиын болғаны, намаз оқи алмадық,-
деді. Ораза ұстап, ауыз бекітіп, ыстық тамақ іше алмадық, - деді.
Үйдің ішінде бір нәрсе жақсақ, жарық болса милициялар жетіп
келеді, - деді. Мыналар ораза ұстайды, мыналар намаз оқиды, -
деп аңдыған күндер болған. Қараңғы үйде намазымызды оқыдық,
қараңғы үйде құрғақ нанмен, құр сумен ауыз ашып, оразамызды
ұстаған күндеріміз болды, - деді. Кеше әкеміз соны айтты. Бұл
замандарды солай өткердік, сосын тіпті болмаған соң, мұсылман
дәулетке өтейік,-деп сонымен қаштық, - деді. Сол қашқаннан
қашып, қиындықтарды көрдік, - деді. Өзіміздің Қазақстанның
ішінде де қашып жүріпті. Ана жақтан бұл жаққа, біреу біреуді
қуып келе жатқандай болып көрінеді. Суларымыз да таусылды,
- деді. Қашып жүріп, бір қойшыға ұшырасақ, қойшы баяғы
өзіміздің пәленшеміз екен, - деді. Сондай-сондай ауыр күндерді
өткеріп, сонымен Ауғаныстанға қарай өтіпті. Ауғаныстанға
келген соң, шүкір мұсылман дәулетіне келдік қой десе, бұл
жерде де бір тіл білмегендіктен қатты қиындықтар көріпті. Мына
110
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
жерден ана жерге көшіп, мына жерден ана жерге көшіп, ауғандар
да ерікке қоймапты. Қысы-жазы көшуменен жүріпті. Сонда
әкеміздің айтқаны гой, біздің анау сары орыстан, мынау қара
орыс жаман екен ғой,-деп. Анау сары орыс баяғы діні болмаса,
сөзге тұратын еді. Мына қара орыс сөзге тұрмайды екен ғой деп,
сол кезде қарқ-қарқ күлетін. Мұсылман деп келген дәулетімізден
қиындық көрдік қой, -дейтін. Біз онда кішкентай баламыз. 12
жасқа келгенде әкеміз 65 жасқа келіп, қайтыс болды. Содан
кейін өзіміз әйтеуір аш болмайық, жалаңаш болмайық, біреуден
тіленбейік, сұранбайық, - деп, әйтеуір жетілдік қой. Оқу оқи
алмадық. 1971 жылы Түркияға келдік. Ауғаныстанда тұрып, сол
заманда қиындықтарды көп көрген біздің әкеміз ғана емес, сол
Қазақстаннан қашып, өтіп кеткендердің бәрі өте көп қиындықтар
көрген. Қысы-жазы көшуменен, қонуменен өткен ғой өмірлері,
жаурап-жасынап, бала-шағаларым аш қалмасын, - деп. Түйенің
үстіне тұзды қойып жіппен байлап, бір жағына қисайса, «шаң-
шаң» деп айтады. Әй, шырағым-ай, шаңғымаса тұра ма бұл деп
айтамыз дейді. Сөйтсек «шаң-шаң» деген тұзың қанша? - деген
сөзі екен, - дейді. Әкеміз де олардың тілін білмеген екен. Сөйтіп,
тіл білмей өте бір қиындықпен адамдардың көбісі бұл жерге
келген соң, тарығып өткен екен. Үйдің іші босап қалғандар болды.
Біздің де бір ағаларымыздың үйінен ешкім қалмады. Өте қиын
жағдай болды, көп адамдар өліп кетті.
Қашып жүргендердің ішінде менің әке-шешем бар екен.
Сосын өзіміздің ағайынымыздан бір кісі бар екен. Ол кісі де
өліп кетті. Ол кісінің әйелі де өліп кетті. Ол кісінің балалары
бар. Бұлар әкеміздің інілері болады екен. Қашып жүріп,
Ауғаныстанға қарай өткенде әкемнің інісінің әйелі мені арқалап
әкелген екен. Ар жағын білмеймін, 2-3 кісі екен, содан қашып
жүріп Өзбекстанға келіп мына Амударияға келген соң, ішінде
тығылып жаттық,-дейді. Милициялар суды жағалап жүріпті.
Сосын бір сушыны тауып алып, ол мына сиырдың терісін үрлеп-
үрлеп мес қылып, ағашқа байлап, әйтеуір бізді Амудариядан
аман-есен өткізді, - дейді. Арамызда суға ағып кеткендер көп
болды. Қиын екен қашқан, жанымызды шүберекке түйіп
жүрдік қой, - деп шешеміз айтып отыратын.
Түркістанға кеткендер де болған екен. Жаңағы айтқандар
естігеніміз, құлағымызда қалғаны. Оқымағандықтан, жазып та
ала алмадық.
Сұхбатты өткізген Айнұр Мажитова
Стамбул, Түркия, 2010 жыл
|


text:
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
111
Юсуф Жанайдарұлы,
Жұт кезінде көшіп-қонушылардың ұрпағы
(Стамбул, Түркия)
ЗАР-ЗАМАН ТАРИХЫНЫҢ БЕТТЕРІ
Өзіңіз жайлы айтып кетсеңіз және де ашаршылық
жөнінде біраз тоқталсаңыз.
Қазақстандағы ашаршылықты көргенім жоқ. Қазақ-
станның ашаршылығында мен дүниеде жоқпын. Мен 76
жастамын, Ауғаныстанда дүниеге келдім. Атым - Мұхаммед
Юсуф, әкемнің аты – Жанайдар, оның әкесінің аты - Қошназар.
Қошназардың әкесі - Құтыбай деген кісі Қазақстаннан шыққан.
Өзі арғын, Сырдарияның жағасында турған екен. Менің әкем
13 жасымда қайтыс болды да, одан соң, мен жетім қалып
Өзбекстанда, Ауғанда күн көрдім.
Ұсатоқы деген кісі бар еді. Баласы осы Қазақстанда,
Шымкентте тұрады. Соның әкесінің руынан менің әкем әйел
алған екен. Ауғаныстанға өткеннен кейін ел жұмыс білмейді,
мал баққан ел. Ол кезде 8-9 жастамын. Оқып жүріп, аяққа кебіс
тігемін. Ол уақытта лашық деген болады, ағашты қадап-қадап
қойып, төбесін күркелеп, астына жерге төсек тастап, отырады.
Қыста соның ішінде отырып қыстайды. Үй жоқ. Содан соң
келсем, кебіс тігіп отырып, жаңағы кісі жылап отыр екен. Сәлем
бердім. Неге жылап отырсың? - дедім. Жылағым келді. Адам бет
алды жылай ма? - дедім. Кемпір ұрды ма? - дедім. Жоқ,-деді. Кім
ұрды сені, неге жылайсың? - дедім. Адам таяқ жесе жылайды,
таяқ жемесе жылай ма? - дедім. Сені кемпір ұрған шығар, -
дедім. Кемпір деген шеше. Жоқ, балам деді. Кемпірдің маған
күші жете ме? - деді. Жетпесе неге жылайсыз? Біреу ұрды ғой,
- дедім. Балам, мен саған бір оқиғаны айтайын,-деді. Қазақстанда
«Жылан жұт» деген жұт болды, - дейді. Сол «жылан жұтта»
біз Шымкент деген жерде отыратын едік, - деді. Жейтін нәрсе
таппай қалдық. Мына жердегі шөптерді шаңды дауыл тұрып,
тамырымен жұлып әкетті, малдар аштан өлді, - деді. Жердегі
егін көгермей қалды. Сонда әкем өліп қалғанда, біз екі бала, екі
қыз, шешемменен бес кісі қалдық, үйде. Шешем мына бидайды
қуырмаш қылып, қуырмашты талқан қылып, ішіне сүт қосып,
салып алып, үйді тастап Ташкентке қарай қаштық, - дейді.
Келсек, Ташкентте көшеде адамдар аштан өліп жатыр екен. Жас
келіншек, қыздар, жейтін нәрсе таппай, ауыздарынан суы ағып,
112
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
көшеде өліп жатыр екен. Сонда менің шешеме түрік келіншек,
қарным ашты, ашпын мына қызымды балаңа алып бересің, бізді
ала кет,-деп жалынады. Сонда жаңағы қыз, келіншек әр кімнің
өз басының қамы, - дейді шешем де мені алды да, шөлге шығып
кетті. Мына жақта ел бар деп, жолда келе жатып, бағанағы
азығымыз таусылып қалды, - дейді. Азығымыз бітіп қалған
соң, апамыз шешеме айтты. 8 жасар қарындасым бар, бәріміз
өлгеніміз жақсы ма, біріміз өлген жақсы ма? бәріміз өлгенше,
біріміз өлейік, мына қызды сояйық, - дейді. Осыны жейік, бір
елге жетейік, болмаса бәріміз де өлеміз, қыздан басқа ешнәрсе
жоқ қой жейтін-деді. Сонда шешем қызын алып қашыпты.
Мына қырдан асайық, мына қырдан асайық деп жүргенде бір
таудың басында төбеге шыққан соң, шешем біраз уақыттан
кейін, қолын бұлғап, жүгір-жүгір деп, шақырады. Сайдың
түбінде қара бірдеңе жатыр, барсақ, бір қап қатып қалған сүр
екен, - дейді. Кәдімгі сүр ет. Жаңағы сүр етті қаптан ала салып,
пісіруге шама жоқ, шикідей тойып жеп, марқайып қалды,-
деді. Содан қалған етті арқалап, Өзбекстан деген елге жеттік,-
дейді. Бұнда келген соң, баяғы ет таусылды, енді тамақ керек.
Күнде ініміз екеуіміз тауға шығып келеміз. Сонда біреу бір
нан береді, екі нан береді, біреу жарты нан береді. Сонымен,
өзара тіршілік қылдық,-дейді. Өзара тіршілік қылған болмады,
болмаған соң, өзбектер айтты дейді, Тәжікстанда, Қарақа
деген жер бар, сол жақта қазақтар көп, өздері бай. Сол жаққа
кетіңдер деп, өзбектер ақыл үйретті, - дейді. Олар кетейік депті.
Кетсеңдер, ары қарай шөл дала, азық ала кетіңдер, әйтпесе, өліп
қаласыңдар, - депті. Содан басқа сататын нәрсе жоқ, жаңағы
қызды бір сері тары мен бір сері бидайға саттық, - дейді. Сегіз
жасар қызды өзбекке сатса керек. Тары мен бидайды талқан
қылып алып, қарындасымды жаңағы өзбек алып қалғанда:
«Көкежан, көкежан мені, тастап кеттің бе?» - дегенде, көкежан
деген дауысы құлағымнан әлі шықпайды, - дейді. Арада сонда 25
жыл өтіп кеткен. Ашаршылық жайлы сол кісіден естідім. Сонда
сол кісі айтты: Шымкенттен шығып, Ташкенттен асқаннан кейін,
шөл далада келе жатырмыз, шөлде келе жатсақ, отаулар тігулі
тұр дейді. Керегенің басында алтын қапталған үйлер дейді. Ол
жерде күмістен өткізген үйлер жасаулы, - дейді, бәйбіше келіні
мен жігіт екеуі өліп жатыр екен. Мен соны көрдім, - деді.
Сұхбатты өткізген Айнұр Мажитова
Стамбул, Түркия, 2010 жыл
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
113
Бекмади Ахат Бекмадиұлымен сұхбат
Жұтты өз көзімен көрген кейіпкер
(Астана, Қазақстан)
ҚАЗАҚ ДАЛАСЫНЫҢ ҚИЫН ӨМІРІН
КӨРГЕН КУӘГЕР
Менің туған жылым - 1923 жыл. Ал 31-32-38 жылдары
ашаршылық болған кездерінде менің жасым сол 8-10-
ның шамасында болатын. Ең әуелі жұрттың айтуынша,
колхоздандыру болып, халықтың малын алып, орталыққа
салып, халықты малсыз қалдырады. Ал біздің қазақ - малмен
күн көрген халық. Егіншілік болды, болғанмен онша көп
жайылған жоқ. Ең негізгі кәсібі мал шаруашылығы болды.
Қорасындағы малын алған соң, жалғыз сиырын алған соң,
ашаршылыққа ұшырады. Бірақ, колхоздың орталығында
ұстаған малдың сүтімен халық ептеп күндерін көреді. Ал біздің
ар жағымызда жол қатынасынан алыстау елді мекендер болды.
Есілдің арғы жағында мысалы. Біз Қауылтан бойында болдық.
Ескі Қауылтан дейді, жаңа Қауылтан дейді, сол Қауылтан өзені
бойында қоныстанған елде тұрдық. Колхоз 20 шақты үйден
тұратын. Одан басқа тағы да Қоскөлдің ортасында бір ауыл,
Қоскөлдің ар жағында тағы да бір ауыл болды. Ашаршылық
кезінде ол ауылдың адамдары түгел Омбы жаққа қарай
көшіп кетіп, әйтеуір, аман қалды. Ал көшпегендердің, көше
алмағандардың біразы аштықтан қырылған жағдай болды. Ал,
бізден әрі қарай, Есілдің ар жағында, батысқа қарай орналасқан
айдалада орналасқан елдердің көбінің үйі қаңырап бос қалды.
Жаяу шыққандар жеткендері жетті, жетпегендері далада жол
бойында, көмусіз қалғандар да болды. Міне, жас кезімізде біз
соларды 8-10 жасымызда көрдік. Бірақ, біздің қолымыздан не
келеді? Біз ол кезде саясаттан аулақпыз. Әңгімеден аулақпыз.
Көргенімізді ғана, есімізде қалғанды ғана айтамыз. Ал біреулер
айтып жүрді, Есілдің арғы жағындағы Қаратүбекте елдер
отырды, бертін келе ол жер Қайнар деп аталды. Оның сырт
жағында көп елдерде тігулі кигіз үйлер сол күйінде қалған.
Сол кигіз үйлердің жасауы да сол күйінде қалған. Соның ішін
кейін барып қараса, шымылдықтың ішкі жағында екі өліктің
сүйектері құшақтасып жатқан күйінде қалыпты. Біреуінің
шашы ұзын, біреуінің басында шашы жоқ, тақыр. Құр ғана
114
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
бастың сүйегі. Ал жерде шаш жатыр. Сөйтсе, жас жұбайлар
екен,-дейді. Шамасы елдің болжап айтуы бойынша олар
шыға алмаған, қалып қойған, жаңадан қосылған болу керек.
Олар сол құшақтасқан күйінде қайтыс болған екен. Өлген
адамның еті ағып кетеді де, сүйегі ғана қалады екен. Көрген
адамдар бертін келе, ел-есін жинағанда, оларды көміпті.
Міне, осындай жағдай болған. Ол қолдан ұйымдастырған
науқан деп, бертін келе айтты ғой. Ол кезде біз ондайды айта
алмадық. Айта алмағанымыз, саясатқа араласқанымыз жоқ.
Ештеңені жөнді біліңкіремейміз. Жас кезіміз, 33-ші жылы
10 жастамыз. Ал 34-ші жылы егін бітік шықты. Молшылық
болды. Халық нанға тойды. Міне, осы кезде халық кішкене есін
жиды. Ептеп егін салып, жер жыртып деген сияқты халықтың
жағдайы жаман болған жоқ, едәуір көтеріле бастады. Бірақ,
қолдауа шамалы болды. Бір сиырды ұстап қалғандары болды.
Ұстамағандары да болды. Ал 41-ші жылы соғысқа дейін елде
малдың өсімі өте аз болды. Мысалы, біздің Қазкөскелде жылқы
малы деген болмады. Соқаға жеке меншіктің орталықтағы
сиырларын жегетін. Таңертең сиырды өріске жібереді де,
біразын жайылымға жіберді, сосын әкеліп, соқаға жегіп, жер
жыртады. Жазғы тұрым апрельдің аяғы, майдың басында жер
жыртып, егін салады. Түс кезінде тағы да әлгі сиырларды айдап
жіберетін, иелері келіп сауып алатын. Кешке қарай тағы да
әлгі сиырларын жегеді. Міне, жер жыртатын көлік, сол кезде
сиыр болды. Өгіз де шамалы болды. Бертін келе, тракторлар
шықты. Ол тракторлар да көбінесе жүрмейтін. Ремонтты көп
керек етпейтін. Оның фары да жұмыс істемейтін, әлгі жарық
беретін. Содан балалардың қолына шам ұстатып, боразамен
жүгіртіп қоятын, артында трактор жер жыртып жүретін түнде.
Күндіз ұйықтап, түнде жыртады. Мен өзім сондай шамды ұстап,
жүгіріп жүрдім. Мысалы 35-ші жылы 11 жасымда, 36-шы жылы
сол 12-13 жасымызда солай жүгіріп жүрдік. Боразамен жүгіріп
келе жатасың, артыңда трактор гүрілдеп келе жатады. Сен шам
ұстап, сол боразамен жүресің. Шам сәулесінің соңынан трактор
жүреді. Міне осындай жағдайды сол заманның балалары көрді.
Қанша ағайындысыздар?
Біздің әкеміз 4 ағайынды болды. Олардың бәрі де қайтыс
болды. Көбі колхозда жұмыс істеді. Жалғыз-ақ менің әкем
Атбасарда қызметте болды. Соның арқасында, әйтеуір, күн
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
115
көрдік. Менің әкем 32-33 жылдары кіре тартатын. Кіреге
жалданды. Қазіргі Астрахан ауданының Қалғытан деген жерінен
10 шақты адаммен әкем Қызылжарға барады, Петропавловскіге.
Қызылжарға барған соң, әр шанаға 10 - 15-қаптан астық тиейді
де соны әкеліп, Қалғытанның басында пункт бар, соған әкеледі.
Сосын оны таратады әр колхозға. Сол кіре тартумен ол кісіге
әр барып, қайтып келген сайын, бір қап бидай беретін. Бір қап
болғанда толық 100 келі емес, одан аздау 50 келі ме, сондай
кішкентай қап. Сосын сол қапты ағайынды үшеуі бөлісіп
жейтін. Ол уақытта бидай қуыратын. Арада 1 жұма өткеннен
кейін, тағы да әкем кіре тартуға кететін. Өйткені тағы да бидай
әкелу керек. Әкем ана жақтан келгенше, әлгі бидай бізде
бітеді. Ал кей уақытта бидай біткен уақытта, жаз болса, көлді
жағалап кетеміз, қоға тереміз. Қоғаның тамыры болады. Май
қоға дейді. Оның дәмі тәтті болады. Соны жейміз. Ал болмаса
болдырық деген бір өсімдік болады. Басы түймелеу келеді.
Соның түймесін ашсаң, ішінде тары сияқты дән шашылады.
Соны тарыға қосып, диірменге тартасың. Содан нан жасайды.
Ол нан және бірікпейді, қамыр болмайды. Қамыр болатын ондай
клековина жоқ қой. Біріне бірін біріктіретін. Міне, сондықтан
бытырап шашылып жататын. Сонда да, әйтеуір, тостақанға
салып, біріктіріп лепешка сияқты етіп пісіріп беретін, соны
жейтінбіз. Міне, солай күн көрдік. Бидай таусылған уақытта,
сол болдырықты тереміз. Оны тарыға қосып, диірменге тартып,
нан қылып жейтінбіз. Ол-ашаршылықта бастан кешкен жағдай.
1934-ші жылы бидай көп шықты да, содан кейін тұрмыс түзеле
бастады. Халықтың жағдайы жаңа түзеліп келе жатқанда,
1941 жылы соғыс басталып кетті. Соғыс келгенде халықтың
жағдайы енді кейінгі ұрпақ білетін шығар ауыр болды. Барлық
ауыртпалық біздің Қазақстанға түсті ғой деймін. Өйткені,
Украинаны алып қойды, Белоруссияны алып қойды, Москваға
тақап қалды, Сталинград, қазіргі Волгоград соған да келіп
қалды. Содан астықпен қамтамасыз етіп фронтқа астық
жіберген, киім-кешек жөнелткен осы Қазақстан мен Сібір
Алтай крайы, Омбы облысы; сондай-сондай бидай егетін жерлер
еді. Міне, сол кезде халық үлкен қиыншылық көрді. Жұмыс
ауыр болды. Колхозда жұмыс істеді. Еңбек күнге беретін. Ол
кезде колхозда жалақы жоқ, еңбек күн жазады. Бір күн жұмыс
істесең, бір күнгі еңбек күн дейді. Немесе ауыр жұмыс істесең,
116
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
2 еңбек күн беретін. Үш еңбек күн беретін. Жылдың аяғында
колхоз есеп жасайды да, еңбек күнге ептеп бидай береді. Еңбек
күні мысалы, 1 еңбек күнге 1 грамм бере ме, 10 грамм бере ме
колхоздың бидайының өсіміне байланысты береді. Сосын
бидайдың көбін фронтқа жөнелтеді. Өйткені, қаншама әскерді
асырау керек, тамақтандыру керек, киіндіру керек деген
сияқты. Ал, соғыстан кейін, қиыншылық жағдай болып, елдің
жағдайы түзелуі 50-ші жылдан басталды, жақсы бола бастады.
Сонымен мен өз басым, мен қатарлы азаматтар менен үлкендер
не көрді? Кейбіреулер 21-ші жылғы аштықты көргендері бар.
Одан кейін біз қатарлылар 31-32-33 жылғы аштықты көргендері
бар. Сосын соғыстың алдындағы қиыншылықтар мен соғыстың
қиыншылығын көргендер бар. Соғыстан кейін да заман
ауыр болды. Әсіресе тамақ, киім жағдайы кем болды. 50-ші
жылдан кейін түзеле басталды. Ал мен өзім соғысқа қатыстым.
Москваны қорғауда болдым. Курскіде болдым. Біраз қалаларды
босаттық. 44-ші жылдың аяқ кезінде жараланып, соғыстан
келіп, станция Қалғытан темір жол бойы мектебінде мұғалім
болып жұмыс істедім. Сондай жағдай, балам.
Ашаршылық кезінде басқа жаққа көшіп кеткен
туыстарыңыз болды ма?
Ашаршылық кезінде біздің елден сыртқа көшіп кеткен,
шет елге көшіп кеткен азаматтар болған жоқ. Жалғыз-ақ
көшіп кеткендер, олар Омбы жаққа кетті, Қызылту ауданы
дейді қазір, бұран оны Сибкрай дейтін. Сол Сибкрайға, Омбы
жаққа көшкендер болды. Ол жақта кішкене бізге қарағанда
жағдайлары тәуірлеу болды. Ал бізде кішкене асыра сілтеушілік
көп болды. Әлгі «асыра сілтеу болмасын, айыр тұяқ қалмасын»
деген сөз бар ғой. Көбіне соны әлгі шолақ белсенділер істеді.
Шолақ белсенділер сол малдың артығын күнкөріс қыл
дегеннің орнына, түгел тартып алған жағдайлар болды. Міне,
осыдан барып ашаршылық болды. Байларды конфискациялау
кезінде де, сол асыра сілтеу болды. Көбінесе сол өкіметтің
заңын түсінбегендіктен болды ғой деймін. Ал Омбы жағында
ондай болмады. Ол жақта орыстар көбірек қоныстанған. Бізде
қазақтар ашаршылыққа ұшырады. Өліп, жол бойында көмусіз
қалғандар да болды. Сосын тағы да адамдар Сибкрайға, Омбы
жаққа көшіп кетті. Сол жаққа кеткендер соғыстан кейін 50-ші
жылдары қайтадан елге оралды. Сөйтіп ата қонысына қайтадан
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
117
көшіп келгендері бар. Ал бірақ, бізден біздің ауылдан шетелге
қоныс аударыпты дегенді өз басым естіген жоқпын, көрген
жоқпын, білмеймін.
Өзіңіздің үйіңізде мал болды. Сол малды тартып
алды ма? Түгін қалдырмай тартып алды ма сонда малдың
барлығын?
Малдың жайын мен нақты біліңкіремеймін. Біз 4 ағайынды
едік дедім ғой. Шешеміз, әжеміз болды. Сол әжеміз ертеректе
4 ағайындыны үлкен үй, отау үй қылып бөлді. Өзі екі ортаншы
баласы мен үлкен үйде болды да, әжеміз солардың қолында
болды. Ал кіші үйде әкеміздің үлкен ұл мен ең кенже ұлы
болды. Енді біз қауымдасып отырып малды түгел бөліп бердік.
Негізі бізде екі үйде бір-бір сиырдан, екі сиыр қалды. Соның
сүті мен күнкөріс қылдық. Оның қалу себебі, мен ойлаймын,
анау әкемнің інісі, айттым ғой, Атбасарда қызмет істеді деп.
Сол кісінің ықпалы болды ғой деймін. Соның сүтімен күн
көрдік. Сосын тағы бақшамыз болатын. Бау-бақша салатынбыз,
картоп өсіретінбіз. Біздің әкейлер өте шаруақор болды өзінің
сондай шаруақорлығынан ертеден жер жыртып, егін салыпты,
колхоздан бұрын. Сосын олардың үлкен емкіден жасалған,
емкіні фаляр дейді қазір, сол емкіден жасалған, бөткесі
болыпты. Ол бөтке арбаға артылған, 4 дөңгелегі бар, ағаштан
дөңгелете істеп темірмен қаптаған. Соған өгіз жегіп, далаға
барып жер жыртып, егін салады екен. Біздің сыртымызда адыр
бар. Сол адырдың күнгей жағына жер жыртып қауын егеді.
Сол қауынды, бидайды, соның бәрін сақтап, қыстай соны
жеп шығады. Кей жылдары егініміз жақсы шыққанда, анау
бөткенің іші бидайға толады екен. Қазір Алғабас деп айтады,
бұрын Қарабидайық дейтін ауыл болған. Сол Қарабидайықтан
ағайындарымыз қысты күні түйемен келіп, үйден қап-қап
бидай алатын. Ертеректе колхоздандырудан бұрын сондай
кәсіп қылған көрінеді әкелеріміз. Міне, соның арқасы ғой
деймін, кейін сол ашаршылықты біз көп көрген жоқпыз.
Бірақ, шет жағасын көрдік. Аш құрсақ болып жүрдік, тойып
ішкен жоқпыз, рас. Егін шаруашылығымен, малмен сол күн
көріп кеттік. Біздің елде Қазкөскелде ашаршылықтан өлген
адам болған жоқ. Бәрі сол ептеп Қоскөлдің балығы бар, соны
аулайды. Балық жер, оның сорпасын ішеді. Сосын жазғытұрым
әлгі көлге құс көп келеді. Үйрек келеді, қаз келеді, олар
118
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
жұмыртқа салады. Соның жұмыртқасын теріп алып жейді,
сосын тұзақ құрып, үйрек ұстайды. Ол да тамақ. Тұзақпен
ұстайды, мылтық жоқ. Соныменен біздің елде қатты жақтық
бола қойған жоқ. Біздің тұрған жерімізде ашаршылық күшті
бола қоймаса да, аш құрсақ болып жүрдік.
Сұхбатты өткізген Айнұр Мажитова
Астана, 2010 жыл
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
119
Октябрьская Ирина Вячеславовна,
Тарих ғылымдарының докторы, Ресей Ғылым Академиясы
Сібір бөлімінің Археология және этнография институты
(РҒА СБ АЭТИ), Этнография бөлімінің меңгерушісі
(Новосибирск, Ресей)
АЛТАЙ ҚАЗАҚТАРЫ: ЭТНИКАЛЫҚ ТАРИХ
ЖӘНЕ БІРЕГЕЙЛІК МӘСЕЛЕСІ
Қазіргі
әлемде,
Ресей
Федерациясының
Қазақстан
Республикасымен
және
Орталық
Азияның
басқа
мемлекеттерімен қатынастарының тұрақтылығын сақтау және
дамыту тұрғысында, Ресейдің, Қазақстанның, Монғолияның
және Қытайдың мемлекеттік шекаралары тоғысатын Үлкен
Алтай шекаралық аймағында қазақтар мәселелері жаңадан
айтыла бастады. Бұл ХІХ-ХХ ғасырлардағы Үлкен Алтай
маңайындағы ресейлік шекарада орналасқан қазақтар тарихы
зерттеудің өзекті екендігін көрсетеді. Бұл қазақ қоғамдастығы
шекара демаркациясы процесімен, отарлау саясатымен, ХVІІІ
ғасыр мен ХІХ ғасырдың ортасындағы Ресей империясындағы
әкімшілік және жер реформаларымен құралған болатын.
ХVІІІ ғасырдан бастап, Ресей шекарасы әрі қарай шығысқа
жылжыды. Сібірде, зерттеушілердің пікірінше, қалыптасқан
әкімшілік-саяси аудандарды белсенді құрғанымен, айтарлықтай
белгілемеген, сондықтан, аталған аудандар ұзақ уақыт айқын
емес және белгісіз болып қала берген. Бұл кезеңдегі Ресейдің
шекарасын құрудың негізгі үрдістерін Нерчинск (1689 ж.),
Буринск (1727 ж.) және Кяхтинск (1727 ж.) ресей-қытай
келісімдері анықтады.
Қытай мен Жоңғария, ал содан соң, Ресей мен Цин
империясының қарсы тұруы келесі кезеңде макроаумақтағы
этносаяси жағдайды анықтады. Ол ХVII – ХVIII ғасырлардағы
Сібірдің
оңтүстігіндегі
күрделі
этносаяси
жағдайдағы
тіркелмеген шекара жағдайында түрлі мемлекеттік және
биліктік құрылымдар басып алған жерлерді өздерінің өмірлік
мүдделерінің
жерлері
ретінде
санаған
«кондоминиум»
жағдайының пайда болуымен байланысты болды.
Циндік Қытай Жоңғар хандығын қиратқаннан кейін Ресей
үкіметі мен Сібір әкімшілігі қазақтардың ауқымды көші-қон
қозғалысына кезікті. ХVІІ ғасырда даланың маңызды бөлігін
120
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
иемденген Ұлы, Орта, Кіші жүздердің – қазақ хандығының
құрылу үдерісі ХVІ ғасырдан бастап белсенді жүріп жатты.
ХVІІІ ғасырдың бірінші жартысында қазақтар жоңғарларға
белсенді қарсы тұру нәтижесінде жоспарлы түрде Оңтүстік
Сібірдегі ресейлік ықпал ету аймағына жақындады.
ХVІІІ ғасырдың бірінші ширегінде орын алған қазақ
жүздерінің Ресейге қосылу үдерісі ұзақ уақытқа созылды
және қарсылыққа толы болды. Бұл кезеңде Орталық Азия
мен шектес аумақтардың басым бөлігінің этносаяси картасы
күрделі динамикалық құрылымға ие болатын. Оның құрылуына
Жоңғар империясының құлауы шешуші рөл атқарды.
ХVІІІ ғасырдың ортасында қазақтардың көші-қоны иесіз
қалған Жоңғар жерлеріне тарады және бір мезгілде ресейлік
ықпалған ене бастаған Обь-Ертіс өзендері аралығын басып
қалды. Қазақ этносының өмір сүру салтындағы көшпелі
экстенсивті мал шаруашылығына (меридиандық қоныстардың
үлкен амплитудасымен және жайылымдардың маусымдық
стратификациясымен) негізделген таулы-далалық кеңістікті
Ресей құрамына қосу - шаруалық жер өңдеушілік отарлау
стратегиясына және аймақтың таулы-кен ресурстарын игеру
жұмыстарына кері әсерін тигізді.
Таулы округтегі «қазақ мәселесін» шешуге байланысты
ұзаққа созылған жанжалда мемлекеттік, өңірлік биліктердің,
жергілікті құрылымдардың мүдделері қақтығысып жатты.
Ресейлік билік үлкен геосаяси және сауда-экономикалық
маңызы бар қазақ даласын игеруге мүдделі еді.
Таулы округ және Сібір жолдарын басқару әкімшілігі
қазақтарды аталған қоныстардан басқа жерге ауыстыру
қажеттігі туралы бірнеше рет мәлімдеді. Бірақ әкімшілік
шаралар
мен
репрессиялық
жарлықтарға
қарамастан,
қазақтардың көші-қондық қозғалысы тоқтаған жоқ. Таулы
округ шекарасы да белгісіз болып қала берді, одан тысқары
жерлерде көші-қондық қозғалыстың регламентациясы үдерісті
қиындатты.
Бұл кезең Ресейдің Сібір аумағының ресурстарын
белсенді игерумен тұспа-тұс келді. Алтайдағы тау-кен ісінің
бастамасы 1725-1726 жылдарға жатады. Осы кезеңнен бастап,
тау-кен ауданын көшпенділерден қорғау мәселесі басталады.
Қазақтардың көші-қонын реттеу мәселесі, негізінен шекаралық
|


url: http://emirsaba.org/samri--azina-ltti-el-auat-ori.html?page=12#АЛТАЙ_ҚАЗАҚТАРЫ:_ЭТНИКАЛЫҚ_ТАРИХ_ЖӘНЕ_БІРЕГЕЙЛІК_МӘСЕЛЕСІ


url: http://emirsaba.org/samri--azina-ltti-el-auat-ori.html?page=12#Ашаршылық_кезінде_басқа_жаққа_көшіп_кеткен_туыстарыңыз_болды_ма


url: http://emirsaba.org/samri--azina-ltti-el-auat-ori.html?page=12#Өзіңіздің_үйіңізде_мал_болды._Сол_малды_тартып_алды_ма_Түгін_қалдырмай_тартып_алды_ма_сонда_малдың_барлығын


url: http://emirsaba.org/samri--azina-ltti-el-auat-ori.html?page=12#Өзіңіз_жайлы_айтып_кетсеңіз_және_де_ашаршылық_жөнінде_біраз_тоқталсаңыз.


text:
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
121
ауданда әкімшілік сынақтардың тарихын анықтайды. Циндік
басып кіру қаупінен сескенген Ресей үкіметі аймақтағы
биліктің мигранттарды толық қуып шығу, дегеніне көндіру
ұмтылысына тоқтау салды.
1771, 1788, 1797 жылдардағы жарлықтар қазақтарға
Ертістің орыстарға қарайтын бетіне өтулеріне рұқсат берді
және Ресей жерлерінде де көшіп-қону құқығын нығайтты.
Нәтижесінде Оңтүстік Сібірдегі қазақтардың көшіп-қонуы
қарқын алды. Бір мезгілде аймақта шаруалар көші-қоны
қарқындады, 1818 жылы орыс халқына шекаралық жолдарға
қоныстануға рұқсат етілді. 1822 жылы Ресей өкіметі Алтайға
Ресей аумағы ретінде қарайтынын алғаш рет ресми жариялады.
ХІХ ғасырдың басынан Цин империясымен шекаралас жолдағы
қазақтардың қоныстарында ресейлік биліктің үстемдігі айқын
көрінді. Ресей империясының шығыс шекараларындағы
этносаяси жағдайдың даму перспективалары шекараның
демаркациясымен байланысты болды.
Орталық Азиядағы ресейлік шекараның соңғы рәсімдеуі
бүгін де өзінің құқықтық мәнін сақтап қалған Орталық
Азиядағы ресейлік шекараның фундаментальді келісімдік-
құқықтық негізін құрған Құлжа (1851ж.), Пекин (1860ж.),
Шәуешек (1864ж.) және Петербор (1881ж.) келісімдерінен
кейінгі, 1894 ж. Маргеландық келісімге қол қойғаннан кейін
өтті.
Алғаш рет Шәуешектік хаттама шеңберінде шекаралық
аумақтардағы тұрғын халық туралы мәселе қойылды. Жаңа
аумақ көптеген мәселелерді тудырса да, алтайлық және
қазақтардың қоғамдастықтардың орналасу ареалы бөлініп
тасталса да, келісімге қол қоюдың мәні зор еді, себебі, аумақтық
мәселелер бойынша қақтығыстарды тоқтатты және «иесіз»
жерлердегі аймақтық жанжалдардың тоқтатуына ықпал етті.
Шекара белгіленгенге дейін ресейлік билік Алтайға
(Алтай, Колыван-Воскресный таулы округке) қоныс аударуға
рұқсат еткен еді. Шекараның демаркациясына сәйкес келген
бұқаралық қоныс аудару көп жағдайда сібірлік шекаралық
аймақтардағы
этносаяси
үдерістерді
анықтады;
көші-
қонды құраушылардың бірі қазақ бағыты болды. Неғұрлым
маңызды шекара мәселесі шеңберінде шектес мемлекеттер
көшпенділерінің бодандығы туралы мәселелер шешілді.
122
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
Орталық Азиядағы мемлекеттік шекаралардың демаркациясы
кезеңінде Ресейдің алдында шын бағынған көшпенділерді
қайтару және шекаралық аумақтардағы демографиялық
әлеуетті сақтау мәселесі өткір тұрды.
ХІХ ғасырдың соңында ресейлік құзырет жүйесіне
түбегейлі интеграцияланған азиялық аудандарда империялық
биліктің нығаюы нәтижесінде шекара арқылы көшпенділердің
көшуіне байланысты биліктің позициялары елеулі өзгерді. 1903
жылы ресейлік бодандықтан Жетісу мен Семей облыстарынан
Қытайға келушілерді алып тастау туралы шешім қабылданды.
ХVIII ғ. шекаралық аумақта туындаған ресей-қытай
«кондоминиумы» жағдайы бітті. Сібірдің оңтүстігінде ғана
емес, сондай-ақ жалпы Орталық Азиядағы күштер балансының
өзгеруі және шығыс шекараларымен шектес аймақтардағы
(Халхе және Шыңжаң) Ресейдің белсенді саясатының бастауы
мемлекеттің жаңа көші-қондық стратегияларын құрды.
XVIII ғ. соңына қарай қазақтарға әкімшілік құрылғылар
мен фискальдық міндеткерлігінің жоқтығына байланысты еркін
көшу құқығы берілді. Біртіндеп XVIII ғ. Орта жүз қазақтары
Ертіс маңының далалық кеңістіктерін иеленді, кейін Кулудин
даласын, таулы Алтайдың шекаралық шеттеріне біртіндеп өтіп,
Бухтармин өлкесін белсенді игеріп жатты.
ХІХ
ғ.
басында
Еуразиядағы
геосаяси
нысанның
өзгеруімен, Ресейдің азиялық шет аймақтарының және
олардың тұрғын халқының ішкі мәселелерін шешуде
жаңа үрдістер белгіленді. ХVIII ғ. біркелкі жоғары білімді
абсолютизмнің либералды курстан империялық құрылымдар
көшпелі халықтың белсенді интеграциясы практикасының
жалпыимпериялық құзырет жүйесіне көшті. Ресей үкіметі
қазақтардың таулы округта болуын заңдастыруға талпынуы
жергілікті биліктің батыл қарсылығын тудырды. Сібірлік
шекара
жолдарында
және
Колыван-Воскресный
таулы
округінде көшіп-қонып жүрген қазақтардың жағдайы тұрақсыз
еді; қоныс орындары межеленіп, заңнамамен бекітілмеген
болатын.
Биліктің «қазақ мәселесіне» қатысты позицияларындағы
айырмашылықты жою қажеттілігі көптеген бастамаларды
тудырды. Сібірдегі қазақ қоныстарының әкімшілік-аумақтық
мәртебесін анықтау мәселесінің шешімі 1822-1824 жылдардағы
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
123
М.М. Сперанский реформаларымен байланысты болды. Сібір
комитеті басқаратын реформалар пакетіне ұсынылған «Сібір
қырғыздары туралы жарлығы» (қазақтары. – И.О.) енгізілді.
1822 жылы осы құжатқа сәйкес, қазақ даласындағы ресейлік
мемлекеттік жүйенің бекітілуі және дәстүрлі тайпалық
институттардың жойылуы ұсынылды.
1822 ж. М.М. Сперанскийдің реформасы бойынша Сібірдің
қайта құрылымдануы нәтижесінде Орта жүз қазақтары Тобыл
және Томск губернияларымен бірге Батыс-Сібір генерал-
губернаторлығы құрамына кіретін Омбы облысының құрамына
кірді; «Сібір қырғыздары» (қазақтары. – И.О.) категориясы
пайда болды.
Сыртқы округтерді құру (Омбы облысы айрықша
ережелер бойынша құрылған ішкі және сыртқы округтерге
бөлінді) шеттегі этноәлеуметтік жағдайдың дамуына орасан
әсер етті, оның шеңберінде көшіп-қону аумағы белгіленіп, бір
округтан екіншісіне өтуге тыйым салынды. Сыртқы округтардан
ішкі округтардың шегіне көшіп-қонуды шектеуге талпыну ХІХ
ғасырда түгелімен көші-қондық режимді қатайтуды талап етті.
Көшіп-қону
регламентациясы
процестерімен
және
округтердің
ішкі
және
сыртқы
округтерді
айырумен
қазақтардың «ішкі жағына» негізделген жерді пайдалану
мәселесіне байланысты болды. Межелену бағдарламалары
Алтай таулы басқару мүдделеріне қайшы келді. Алайда
қазақтарды көшіру бойынша жалғастырушы науқандар
ойлағандай тиімді болмай шықты, әрі жағдайдың жанжалды
дамуын
ушықтырды.
Сонымен
бірге
Алтай
жерінде
қазақтардың көші-қонын нығайту да жүріп жатты.
ХІХ ғ. ортасына қарай орталық, сібірлік және жергілікті
биліктің қазақтардың көші-қондық регламентациясы туралы
мәселе жөнінде неғұрлым айқын айырмашылықтар көрінді.
Зауыт жұмыстары мен борыштарын міндетті орындаумен бірге,
шаруа сословиесіне кіргендерге қарамастан, қазақтардың
кабинеттік жерлерде орнығу талпынысына белсенді қарсылық
көрсетілді. Бірақ, барлық шектеулерге қарамастан ХІХ ғ.
ортасында қазақтардың қоныстары Алтай таулы округінің
барлық оңтүстік-батыс бөлігін алып жатты. Сол себепті Ресей
әкімшілігінің алдында бұрынғысынша қазақ даласының жер
құрылымы атты өткір міндет тұрды.
124
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
Осымен байланысты қазақ қоныстарын басқару жүйесін
жетілдіруге бағытталған бірнеше жобалар пайда болды.
1838 жылы Омбы облысы таратылды, ал оның аумағында
шекаралық басқарудың сыртқы округтері пайда болды. 1850
жылдардың екінші жартысында «қазақ мәселесі» 1854 ж.
«Семей облысының және Сібір қырғыздарының» (қазақтары.
– И.О.) құрылуымен байланысты ішкі шекаралар мәселесінің
бір бөлігі болды. Жаңа құрылымқа сәйкес Сібір казактары
әскері жолының ішкі жағында көшіп-қонып жүрген қазақтар
өз мекендерінде қалды және қайтадан ашылған Сібір
қырғыздарының (қазақтары. – И.О) Семей ішкі округінің
құрамына кірді.
Жаңа Ережеге сәйкес, ішкі округтардың жерлері
мемлекеттің жекеменшігін құрады; олардың аумағында көшіп-
қонуы мемлекет пайдасына жасақ төленді; қазақтардың
қонысы мен шаруа қоныстарына өтуге тыйым салынды; жерді
бөліп беру мемлекеттік шаруалармен теңестірілген отырықшы
қазақтар арқылы іске асты.
Бұл жаңалықтар, көшпелі қоғамдастықты құрылым-
дандырудың бұрынғы талпынысы сияқты көші-қонның
жаңғыруына айналды. 1850 ж. қазақтар, әсіресе, Таулы Алтай
өңірін, оның солтүстік-батыс аудандарын белсенді игере
бастады.
Батыс Сібір оңтүстігіндегі этносаяси жағдайдың әрі қарай
өзгеруі 1860 ж. Ресейдегі әлеуметтік-саяси реформаларды
жүргізумен
байланысты
болды.
1865
ж.
помещиктік
шаруаларды, шеберлік және тіркелген шаруаларды Сібірдің
кабинеттік иемденуінен босатудан соң, Сібірдің мемлекеттік
аулындағы (1861–1866 жж.) реформамен және казак
әскерлеріндегі реформамен (1861 ж. «Сібір казак әскері туралы
Ережеге» және «Казак әскерлеріндегі жер құрылыстары
туралы Ережеге» сәйкес) бірге көшіп-келушілер үшін, Алтай
таулы округі ашылды, жер Кабинеттің табыс және тиісінше
әлеуметтік (этноәлеуметтік) қақтығыстардың негізгі көзі болды.
Алтай аумағының белсенді отарлау аймағына кіруі, мемлекеттік
шекараның демаркациясы процесімен бір мезгілде жүріп
жатты.
Азиялық шет аудандардағы полиэтникалық қоғамдас-
тықтардағы 1861 ж. реформаның дамуы олардың құрылысы мен
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
125
басқаруының әрі қарай үйлестіруіне бағытталған стратегиялар
болды. 1868 ж. Орынбор және Батыс-Сібір генерал-
губернаторлығы далалық облыстарындағы басқару туралы
«Уақытша ережелер» қабылданды, осыған сәйкес қазақтар
рекруттік міндеткерліктен босап, Ресей империясының ауыл
тұрғындарымен теңдестірілді.
1860-1870 жж. далалық облыстардан Алтайдың шекаралық
аудандарына және арғы жағына көшпенділер толқыны келді.
«Уақытша ережені» жүзеге асыру шаруалардың азиялық
өңірге көші-қонының белсенді басталуымен қатар келді. Бұған
байланысты «қазақтар мәселесін» шешу қажеттігі 1880 ж.
«Алтай таулы округі жерлерінде қырғыздарға көшіп-қонуға
рұқсат ету туралы Ереженің» бекітілуіне алып келді. Қазақтарға
еркін тұру үшін округтің басқа облыстардан олардың міндетті
көшіріп жіберуімен Құлындық даласының ауданы бөлінді.
Кейінірек жерге орналастыру ауданы Бұқтырманың (Таулы
Алтайдың шекаралық жерлерінің) бас жағындағы шатқалдарды
қосу есебінен кеңейтілді.
1822 ж. Әскери министрліктің бастамасымен Дала
генерал-губернаторлығы құрылды; 1891 ж. қазақ жерлерін
мемлекеттің жекеменшігі деп таныған үдерісті аяқтаған,
әкімшілік құрылыстағы бесжылдық салықтық жеңілдікті
алып тастаған, седентаризация негізінде қазақтардың дәстүрлі
көшпенді қоғамының трансформация стратегиялары бекітілген
«Ақмола, Семей, Жетісу, Орал, Торғай облыстарындағы
басқару туралы Ереже» күшіне енді. 1890 ж. реформаның
негізгі қортындысы Ресейдің азиялық шет аудандарды белсенді
экономикалық қанауының басталуына жағдай жасаған Сібірдің
далалық облыстарының империялық геосаяси және әкімшілік-
құқықтық инфрақұрылымына түбегейлі кіруі болды.
Сібір аймағын орналастыру және оның мемлекеттің
әлеуметтік-экономикалық инфрақұрылымына кіруі мәселесін
шешумен байланысты, Ресей мемлекетінің социомәдени
ұстанымдары көшпелі қазақтарға қатысты вариативтілікпен
ерекшеленді.
Изоляционизм
үрдістерімен
қатар,
седентаризация
практикалары жүзеге асырылып жатты. Казак станицасы
жолдары
мен
шаруа
қоныстарында
көшпенділердің
отырықшылығы үдерісі жүрді. Сарасиндік бұратана басқар ма-
126
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
сының тарихы бұл процестің жарқын көрінісі болып табылады.
Сарасиндік басқарма 1816 ж. санақтан кейін Смоленск
шаруа болысынан әкімшілік бөлініп шықты, оның құрамына
шоқынған қазақтардың едәуір бөлігі кірді. 1830 ж. Сарасиндік
бұратана басқармаға 20 ауылдар мен селолар тіркелді.
Сарасиндік шоқынған қазақтар шекаралық аймақ
халқының
тиімді
аккультурациясының
мысалы
болды;
орыстармен, телеуіттермен, кумандықтармен аралас тұрды;
егіншілік (кешенді) экономикаға бағытталды; сонымен бірге
шаруа православ мәдениеті шеңберінде өмір сүрсе де, бөтен
көшпенділерге
тағылған
ерекше
мәртебенің
бекітілген
өзіндік сананы сақтады. ХІХ ғ. ортасында Сараса Алтайдың
Солтүстік-Батыс
тауларындағы
Қара-Ануй
миссионерлік
станның шеңберінде шоқынған қазақтардың жаңа анклавының
бастамасы болды.
ХІХ ғ. ортасынан Ануй өзеніне (төменгі ағысының бойында
далалы Алтайда казак стандары орналасқан) құятын Черге және
Турате өзендері бойынша табиғи межелер Қара Ануй және
Турат ауылдарындағы қазақтардың аумақтық топтарын құру
орны болды. Қазақтар Алтай Рухани миссиясы стандарында
орналасып қалды, оның Қара Ануй бөлімі 1844-1848 жж. негізі
қаланды.
Қара-Ануй аулының шоқынған қазақтары туралы алғашқы
жазбалар 1855-1870 жж. Улалиандық Спаск шіркеуінің
метрикалық кітаптарында сақталды; 1870 ж. бастап тіркеу
қара-ануйлық Троицк шіркеуінің метрикалық жазбаларында
жүргізілді. Талдау миссионерлік стан тұрғындары 1844 ж.
құрылған Көкпекті сыртқы округінен (келесі қайта құрулар
кезінде жойылған) шыққан қазақтар екенін көрсетеді.
Метрикалық кітаптар мәліметтері бойынша Қара Ануйдың
қазақтары арасында Сибан-Керей болысының (керейлер);
Терістамғалы-Найман, Бура-Найман, Сары-Жомарт Найман
(наймандар); сонымен қатар, уақ (болыссыз, яғни рулық
белгілерінсіз) өкілдері басым болды.
Қара Ануйдағы қазіргі қазақтардың рулық құрылымы
20 астам генеалогиялық бөлімшелерді көрсетуге мүмкіндік
береді, көп бөлігі Орта жүздің найман және керей тайпалық
бірлестіктеріне жатады. Қара-ануйлық қазақтардың этно-
әлеуметтік құрылымы ХІХ ғ. ортасына таман құрылды.
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
127
Топ 1822 ж. «Сібір қырғыздары туралы жарлықты»
қабылдағаннан кейін артынша қазақ қоныстарында әкімшілік-
аумақтық қайта құрылымдармен арандатылған бағытталған
(еркісіз) көші-қон нәтижесінде құрылды. Православие және
шаруа дәстүрлері шеңберінде жойылған тіл мен өзіндік сананы
сақтап қалудағы мәдени стандарт Солтүстік-Батыс Алтайдағы
қазақтардың тіршілік етуінің фактілері болды.
Микроөңірдің этносаралық өзара әрекеттігі страте-
гиясының негізінде конфессиялық бірлік негізінде қазақ,
алтай және орыс мәдениеттерінің комплиментарлы өзара
әрекет принциптері жатты. Әу бастан Қара-Ануй ауылы
полиэтникалық сипатта болды. ХІХ ғ. соңындағы жағдай
Алтайдағы көшіп-қону қозғалысының бастамасымен асқынды.
Қара-Ануй аулындағы алтайлық, қазақ және көшіп-қонған
қауымдардың басқа рулық шиеленісі кейде қарулы күштерді
қолданып, өрбіді. Оның себебі жерде және көшіп-келушілердің
қазақ тілінде жұмыс жүргізетін «қырғыздық» шіркеуді
(қазақ.–И.О.) қабылдамауында еді.
Ресейлік көшіп-келушілердің интолеранттық страте-
гиялары және жерді иеленуге қатысты өсіп келе жатқан
әлеуметтік-экономикалық бәсекелестік этникалық бірегей-
ліктің жандануының факторлары болды. Сепаратизмнің
аймақтық формаларының дамуы 1905-1910 жж Турат
қазақ аулының құрылуына алып келді. Әрі қарай қара-
ануйлық қазақтар тобы соғыс пен репрессияның барлық
ауыртпалықтарын бастан кешіріп, елдің тағдырын бөлісті.
Олардың қазіргі замандық жағдайы этнодемографиялық қайта
өндіріс пен мәдени және тілдік ассимиляциямен бірігуіндегі
белсенді метисациясының сыни тарылуын сипаттайды.
Әйтсе де, этникалық трансформация процесі жалғасуда.
Солтүстік-Батыс Алтай қазақтарының диаспоралық байла-
ныстар жүйесіне енуі этникалық және конфессиялық өзіндік
сананың өсуіне әкеледі, шоқыну мен аккультурация фактілері
тиімді
бейімделу
стратегиясынан
этникалық
шектеудің
фактісіне айналатын жаңа бағалаулар жүйесін құрады.
Социомәдени
бейімделу
мәселесі-қазақтың
көші-
қонуымен байланысты Үлкен Алтай шекара аумағында болып
жатқан нақты тарихи үдерістерді өзінше түсінуде вариативті
сипатқа ие. Бірақ, қазақтардың ХVIII–ХХ ғғ. Сібірдің
128
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
оңтүстігінде қазақтардың пайда болу тарихын сипаттайтын
жағдайлардың көпжақтылығына қарамастан, қабылдаушы
қоғамдастықтардың
интеграциясының
стратегиясы
екі
шартталған схемаға орналасады: ассимиляция практикасы және
мәдениеттердің (комплиментарлық немесе конфронтациялық)
өзара өмір сүру практикасы.
Оңтүстік-Шығыс Алтай қазақтарының көші-қоны басқаша
сипатта болды. Ресей, Қытай және Жоңғарияның геосаяси
мүдделерінің орбитаға тартылған Саян-Алтай, Монғолия,
Қазақстанның түрлі этноаумақтық топтамаларының мүдделері
тірескен Оңтүстік Алтайдың шекаралық аумақтары дәстүрлі
түрде көшпелі ойкуменнің белсенді этносаяси процестерінің
аймағы болып табылды. ХІХ ғ. басында Цин және Ресей
империяларының арасындағы әсер етуші негізгі салаларды
бөлгеннен кейін, бұл аймақ тұрғын халықтарының аралас
құрамымен және олардың қоныстарының аттамалығымен
ерекшеленді.Сыртқы саяси факторлармен қатар, аумақтық
этносаяси жағдайды түзетуде маңызды рөлді ХІХ-ХХғ.
басындағы
Ресей
мемлекетінің
шекаралық
өңіріндегі
әкімшілік реформалар атқарды. Ең жалпы сипатта олар
жалпыимпериялық басқару жүйесінің бекітілуіне саяды.
Көшіп-келуші қозғалысының өсімімен қатар, жерге
орналастыруды
жоюды
Ертіс
маңындағы
қазақтардың
көшпелі
пайдаланатын
жерлері
мәселесін
арандатты.
Шекара болыстарындағы қазақтарда шекаралас аудандардан
жайылымдарды жалға алу әдеттенген еді. Батыс және Оңтүстік-
Шығыс Алтайдың таулы және далалық алқабында Бұқтырма
алабында қазақтардың жазғы қоныстары орналасқан. Олардың
Шу болыстарының ішкі аумағына өтіп кетуі 1860-1870 жж.
таулы округ жерлерін белсенді санациялау нәтижесінде
басталды. Қоныстардың тапшылығы, руаралық алауыздықтар,
казак жолдары мен шаруа болыстарындағы шиеленістер,
сондай-ақ Кабинет әкімшілігінің репресивті шаралары Үлкен
Алтай шекаралық аудандарындағы қазақтардың көші-қондық
стратегияларын құрды. Шыңғыстай және Қатон-Қарағайдағы
қазақтар (наймандардың тайпалық бөлімшелері: самай,
қаратай, қара-керей және басқалар) жалға алу құқығында және
өз бетінше иеленіп, Бұқтырма өзенінің шекаралық алқабымен
Таулы Алтай шатқалдарын – Укок таулы жазығын, Колгута,
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
129
Ақкөл, Акалахи, Каралахи, Джазатор өзендерінің алқабын
игерді.
ХІХ ғ. аяғы мен ХХ ғ. басында мұнда екі аумақтық топ
құрылды: біреуі Акалахи және Колгута (Ақ-Бейт рулық
некрополі Укокта орналасты) өзенінің алқабының бас жағында
көшіп-қонып жүрді, ал басқалары – Ақкөл өзенінің алқабында,
Акалахидің төменгі жағында, Каралахи және Джазатор
алқаптарында (рулық некропольдер Акалахи және Каралахи
өзендерінің тоғысында, Акалахи сағасында және Джазатор
өзенінің алқабында орналасты). Шыңғыстай қазақтары
қоныстарының шекаралары Тархаты шыңдары мен Көкса
өзенінің ағысы арқылы өтеді.
Олармен кабинеттік жерлерде Қытай бодандары –
қазақтар көршілес болды. Оларды еркін зайсан Абульдо
Сарыкалдыков басқарды. 1887 ж. Қытайдан шыққандар
өздерінің Ресей бодандығына өткісі келетінін мәлімдеді. Шу
далаларын игере отырып, қазақтар оларға өздеріне болыс бөліп
беруін талап етті.
Мигранттардың әкімшілік құрылысы туралы мәселе
кейінге қалдырылды: көші-қонның мөлдір шекарасы жағдай-
ында регламентацияланбаған сипатта болды, халық тұрақ-
сыздық пен азаматтық және әкімшілік мәртебесінің белгісіз-
дігімен ерекшеленді. Шу даласы қазақтарының социомәдени
бейімделуінің стратегиялары жанжалдық сипатта болды.
Олардың тек аймақ схемасы бойынша маусымдық көшіп-
қонуға бағытталған экстенсивті көшпелі мал шаруашылығы
төлеңгіттердің дәстүрлі экономикасына едәуір бәсекелестікті
құрады. Микроаймақ үшін неғұрлым проблемалы болған жерге
орналастыру болды. Бұл мәселе 1913 жылы Жерге орналастыру
комиссиясы қазақтарға бағытын өзгертетін жазба ұсынған
кезде түбегейлі шешілді. Бірақ, Таулы Алтайдың оңтүстік
маңайындағы жағдай тұрақтылықтан алыс еді.
1911-1913 жж. шекаралық аймақтағы жағдай Халханың
тәуелсіздігі үшін күресіне байланысты қиындай түсті.
Батыс Монғолиядағы әскери-саяси шиеленіске шекаралық
аудандардағы керей-қазақтар (12 ру) тартылды. Бірнеше
мың қазақтар Ресей шекарасына өтіп кетті. 1915 ж. «монғол
мәселесі» шешілді. Кяхтадағы орыс-қытай-монғол үштік
конференциясы Ішкі Монғолия туралы келісімді қабылдады.
130
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
Осы уақытта ресейлік Алтай шекарасына қазақ руларының кері
көші-қоны басталды.
Эмиграцияның бұқаралық сипатты 1916 ж. қайта
иеленуі үкіметтің басқа рулықтарды тыл жұмыстарына
шақыру қаулысымен байланысты. Ресейлік Алтайдан шетке
алтайлықтар мен төлеңгіттердің көші-қондық қозғалыстарын
арандатып, жүздеген қазақ ауылдары кетіп жатты; сонымен
қатар жергілікті халық көші-қоны қайтымды сипатта
болды. Белсенді аймақаралық және трансшекаралық көші-
қондар 1930-1940 жж. дейін жалғасып жатты. Мемлекеттік
режимді ауыстыру, азаматтық соғыс жылдарында ушыққан
этникалық қақтығыстар, 1920-30 жж. репрессивті акциялар,
Кеңес мемлекетімен бірге Орталық Азияның шекаралас
аймақтарындағы сыртқы шиеленістер қазақтардың бұқаралық
қозғалысын арандатты.
Аймақтағы этносаяси және көші-қондық жағдайлардың
дамуындағы үлкен мәнге 1920 жж. мемлекеттік құрылысы
кезіндегі Ресей мен Қазақстан аумақтарының айыруы ие болды.
Оңтүстік-Шығыс Алтайдың жаңа тарихы қазақтар
санының өсуімен, қайта қалыптасуымен, аймақтық топтардың
консолидациясы үдерісімен және олардың толеранттылық және
этносаралық өзара әрекеттестігі принципі негізінде аймақтың
әлеуметтік-саяси және экономикалық инфрақұрылымына
белсенді интеграциясымен байланысты болды; әйтсе де
Оңтүстік
Сібір
шекаралық
аудандарындағы
ұлтаралық
шиеленістер дәстүрлі түрде күрделі сипатта болды. Олардың
контексін этностардың тарихи жады, ғасырлық өмір сүру
тәжірибесі, Ресей шекараларындағы және ХVIII–ХIХ ғғ.
шекаралас
орталық-азиялық
аумақтардағы
әлеуметтік-
экономикалық және саяси процестердің сипаты анықтады.
Көші-қондық
қоғамдастықтардың
бейімделуі
мен
этносаралық
өзара
әрекеттестік
стратегияларында
конфессиялық фактор ерекше орын алады. Мемлекеттегі
исламға қатынас жалпы империялық кеңістікке бірігетін
аумақтардың тұрғын халқымен өзара әрекеттігі сипатына
байланысты бірнеше рет өзгеріп отырды. Қазақ мұсыл-
мандардың жалпы империялық социомәдени кеңістікке
интеграциялану мәселесі бір мезгілде пайда болды, бірақ
көшпелі ортадағы конфессиялық практикаларға Ресей
|