title: ІІІ. ЭПИКАЛЫҚ ЖЫРЛАРДАҒЫ ТҮС ЖӘНЕ

text:
ІІІ. ЭПИКАЛЫҚ ЖЫРЛАРДАҒЫ ТҮС ЖӘНЕ
ОНЫ ЖОРУ КӨРІНІСТЕРІ
1. «Алпамыс батыр» жырынан үзінді Рахат жыраудың
нұсқасы негізінде әзірленіп отыр. Жырдың мәтінін 1934 жылы
бұрынғы Солтүстік Қазақстан облысы, Булаев ауданы, Чистов
астық совхозының тұрғыны Ысқақ Жүсіпов Рахат жыраудың
өз аузынан жазып алған. 1954 жылы 2 тамызда бұрынғы
Көкшетау облысы, Макинка станциясында Ы.Жүсіповтен
эпостың қолжазбасын көшіріп алып, қорға тапсырушы сол
кездегі ҚазПИ-дің 3-курс студенті—Нұрғалиев Қаһарман.
372
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
Жинаушының айтуы бойынша жырдың аяғын толық жазып
ала алмаған.
Жырдың үзіндісінде Алпамыстың дүниеге келер алдында
әкесінің көрген түсі баяндалады. Бұл аян түс мотиві «Алпамыс»
батыр жырының барлық нұсқаларында бар.
Жырдың түспнұсқасы ӘӨИ-дің Қолжазба қорында (Ш.50)
сақтаулы тұр.
2. «Едіге жырын» 1905 жылы Шоқан Уәлихановтың нұс-
қасы негізінде П.М.Мелиоранский («Сказание об Едигее и Тоқ-
тамыше» киргизский текст по рукописи, принадлежавщей
Ч.Ч.Валиханову. Издал П.М.Мелиоранский. СПб.) жарияла ды.
Ш.Уәлиханов жырды алғаш рет 1841 жылы Жұмағұл ақын нан
естиді.
Бұл үзіндіде Едіге батыр Тоқтамыс ханға қарсы аттанарда
көрген түсі баяндалады. Едігенің түсін көп жасаған қарт жо-
рып, айтқаны келіп, Тоқтамыс хан Едігеден жеңіліс табады.
3. «Қобыланды батыр» жырының мәтінін Сүйіншәлі
Жаңбыршыұлынан 1958 жылы Тіл және әдебиет институты
ұйымдастырған Орынбор экспедициясының мүшесі, сол кез-
дегі Орал педагогтік институтының аға оқытушысы Мәтжан
Тілеужанов жазып алған. Қолжазбаны ӘӨИ қорына тапсыр-
ған—фольклортанушы ғалым Тұрлыбек Сыдықов. Мәтін ӘӨИ-
дің Қолжазба қорында сақтаулы (Ш. 76, 1-3-дәп.) тұр.
«Қобыланды батыр» жырының бұл нұсқасында қал
мақ-
тардың батырды ұйықтап жерінде ұстап алып, темір үйге қа-
мағанын жары Құртқа мен анасы Ақзарбап түстерінде көрген
үзіндісі берілген.
4. «Қобыланды». Бұл нұсқаны 1940 жылы Ақтөбе қаласын да
оқытушы Ахмет Ескендіров Нұрпейіс Байғаниннің өз айтуы нан
жазып алған. Ұлы Отан соғысында қаза болған А.Ескендіров-
тың өз қолымен жазған түпнұсқасы сақталмаған. Жырдың ла-
тын әрпінде машинкаға басылған нұсқасы Орталық Ғылы ми
кітапхананың қолжазба қорында (Ш.62 Д) сақтаулы тұр.
Қобыланды батыр қалмақтың ханы Барсаның елін шабуға
кеткенінде Алшағыр хан Қарақыпшақ елін басып алып, әкесі
372
373
ҒЫЛЫМИ ҚОСЫМШАЛАР
Тоқтарбайды қой соңына, анасы Аналықты тезекке, жүн тү-
туге, қарындасы Хансұлуды отыз төре, қырық бегінің тартқан
шылымын сөндіруге қойып, Құртқаны өзі алмақ болады. Бұл
үзіндіде батырдың сол кезде көрген түсі берілген.
5. «Қобыланды» жырының бұл нұсқасын Қызылордалық
жыр шы Ешімов Ержанның айтуынан жазып алған—Боран баев
Қожабай мен Тойбазаров Жұмамұрат. Жырдың қолжаз ба сын
1954 жылы Қызылорда экспедициясының мүшесі, сол кездегі
Тіл және әдебиет институтының қызметкері Т.Есенгел дин ин-
ститут қорына (ӘӨИ: Ш.9) тапсырды. Қобыландының әкесі
Тоқтарбай балаға зар болып жүргенде бәйбішесі Қаламқас өліп,
тағы да екі әйел алады. Перзент сүйе алмай жүрген Тоқтарбай
бір күні түс көреді. Түсінде бір қария: «Алыс елдегі түрікмен
ханының қызын алсаң, бір ұл, бір қыз көресің»,—деп аян бере-
ді. Сонда Тоқтарбай қызды іздеп шыққанын түрікмен ханы-
ның қызы түсінде көріп, жеңгесіне жорытқан тұсы баяндала-
ды. Жеңгесінің жорығаны дәл келіп, қыз бен Тоқтарбай көңіл
қосып, үйленеді. Екінші—Қобыланды қалыңдығы Құртқаны
іздеп шыққандағы қыздың көрген түсі.
6. «Қобыланды батыр»
жырының бұл нұсқасы Ақтөбе об-
лысының белгілі жырауы Айса Байтабынұлының айтуы бо-
йынша жазылып алынған. Томға енген мәтін латын әрпінде
жазылған түпнұсқа негізінде (ОҒК: Ш.828) дайындалды.
Жырдың бірінші үзіндісінде бір перзентке зар болған
Қыдырбайдың көрген аян түсі берілген. Ал екінші үзіндіде
Көктен кемпір Аққұртқа қызын күрес пен алтын қабақ атуда
жеңген адамға бермек болып, үлкен той жасайды. Сол тойға
Қобыланды батыр аттанғанда, қарындасы Аққолаңның көрген
түсі баяндалады.
7. «Қобыланды батыр» жырының бірқатар қызықты
нұс
қалары Қарақалпақстан қазақтары арасына тарағаны
мәлім. Солардың ішінде белгілі қоңыраттық жырау Ережеп
Тілеумағамбетұлының өз аузынан жазып алынған нұсқа.
Ережеп жырлаған «Қобыланды батыр» жырының мәтінін
алғаш 1962 жылы ҚазКСР ҒА, ӘӨИ ұйымдастырған әдеби-
374
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
фольклорлық «Қарақалпақ экспедициясының» мүшелері
(Б.Ысқақов, Т.Қанағатов, Т.Бекхожина) Қожелі ауданында
жүрген жыраудың өз аузынан тыңдап, магнитофон таспасы-
на түсіріп алады. Бұдан соң 1963 жылы Қорға Ережеп жырау
орындаған «Қобыланды батыр» жырының тағы бір көшірмесі
тапсырылады. Жыр мәтінін Қоңырат ауданында тұратын жыр-
шыдан жазып алушы—жергілікті фольклортанушы, белгілі
ғалым, филология ғылымдарының докторы Қабыл Мақсетов
болатын. Жыр мәтіні ӘӨИ-дің Қолжазба қорында (Ш.12) сақ-
талған.
Бұл жырдың бірінші үзіндісінде бір балаға зар болып,
әулиелерді кезіп, Құдайдан перзент тілеп жүрген кезде Қыдыр-
бай
дың көрген аян түсі баяндалған. Ал екінші үзіндіде—
Алшағыр
дың бәйбішесі Қобыландының қалаға келгенін бі-
ліп, алты бала
сына түсін айтып, сақтандырып тұрған тұсы
берілген.
8. «Ахметбек—Жүсіпбек қиссасы» 1939 жылғы Қостанай
экспедициясының жинаған материалы. Жыршысы, айтушы-
сы не тапсырушысы жөнінде еш мәлімет берілмеген. Жыр
машинкаға басылған. Түпнұсқасы латын не араб әрпінде бо-
луы мүмкін. Бірақ түпнұсқасы жайында еш нәрсе жазылма ған.
Томға енген жыр үзіндісі Қолжазба қорында сақтаулы тұрған
түпн ұс қа сынан (ОҒК: Ш.746, 2-дәптер) дайындалды.
Жырдың үзіндісінде Жүсіп, Ахметтің келетіні жайлы
Көзалшаһ патша түсінде көріп, соны жорытқаны суреттелген.
9. «Орақ билән Мамай батырдың хикаясы»
алғаш рет
1903 жылы Қазанда жеке кітап болып жарық көрді. Кітапта
автор, жинаушы туралы мәлімет берілмеген.
Мамай батыр жалғыз өзі қалмақпен соғысуға аттанады. Жау-
ды тауда күтіп жатып, ұйықтап кетеді. Ұйқыдағы батырдың
қару-жарағын, атын қалмақтар ұрлап алады. Мамай батыр
жаумен қарусыз айқасып, әлсіреген сәтінде қалмақтар батыр-
ды ұстап алып, құдыққа тастайды. Сол кезде Мамайдың жары
Қарашаш түс көріп, Қараүлек шешейге жорытып тұрған тұсы
екен.
374
375
ҒЫЛЫМИ ҚОСЫМШАЛАР
10. «Қарасай-Қази» жырының Құдайберген Шоқаев нұс-
қасын 1947 жылы жинап, қолжазба қорына тапсырған—
Иманбай Ұйықбаев. Қазір бұл нұсқаның қолжазбасы Қазақ-
стан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Орталық
ғылыми кітапханасындағы 784-бумада сақтаулы.
Бірінші үзіндіде Әділ хан қырық мың әскер жинап, қалың
қол жауға аттанғанда шешесі Бәйбіше ханым түс көріп, қызы-
на жорытып жатқан жері баяндалған. Екінші үзіндіде Әділ
Қарасай, Қазимен Қырымға жақындап қонған күні Әділдің
анасының көрген түсі баяндалады. Қызы Ілия Әділдің хан бо-
латынын жориды. Үшінші үзіндіде Әділ, Қарасай, Қази үшеуі
қызылбастың Дербент қаласын талқандап, елге шыққан күні
анасының көрген түсі берілген.
11. «Сайын батыр» жырының мәтіні В.В. Радловтың
1870 жылы шығарған «Оразцы народной литературы тюрк-
ских племен живущих в южной Сибирии в Джунгарских сте-
пях» атты кітабының 3-томынан (166-221-бб.) еш өзгертусіз
даярланды.
12. «Қисса-и-Қарабек» жыры 1882 жылы Қазанда басы-
лып шықты. Жырды Омбы аймағы, Мұқыр өзенінің бойында
тұратын Шоқаманұлы Әлжаннан жазып алып, баспаға дайын-
дап берген—Мәулекей Жұмашев.
Қызын алмаққа Қараман бастаған қалмақ келе жатқанын
Кәдірхан түсінде көріп, соны жорытқан тұсы жыр үзіндісінде
баяндалған.
13. «Қарабек батыр» жырының ең көлемдісі, сюжеті то-
лық әрі ел арасына кең таралғаны—Жаңаберген Бітімбайұлы
жырлаған нұсқа. Эпосты Жаңаберген жырау әкесі Бітімбай-
дан үйреніп ел арасында жырлап жүрген. «Қарабек батыр»
жырының мәтінін 1940 жылы Жаңаберген Бітімбайұлының
айтуынан қағазға түсірген фольклор экспедицияның мүшесі—
Марат Ахметов. Қолжазба ОҒК-ның қолжазбалар қорында
(Ш.670) сақтаулы. Шығарма бір жолды дәптер қағаздарына екі
түсті сиямен латын әріпінде жазылған. Көлемі—6720 жол.
376
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
Бірінші үзіндіде бір перзентке зар болған Кәдірханның
көрген түсі берілген. Екінші үзіндіде Қабылан қалмақ пен
қарындасы Ханбибі көңіл қосқандағы Қарабектің көрген түсі
баяндалады.
14. «Төрехан» жырының бұл нұсқасын Бисен Сарима-
нов «Төрехан» жырын ел аузынан жинап, қағазға түсіріп,
1941 жы лы Тіл және әдебиет институтына тапсырған. Жыр-
шысы белгісіз. Қолжазба Орталық ғылыми кітапхана қорын-
да (Ш.350), ал машинкаға басылған көшірмесі М.О.Әуезов
атындағы Әдебиет және өнер институтының Қолжазба қорын да
(Ш.85/2) сақтаулы. Мәтін шақпақты дәптерге латын әрпі мен
жазылған.
Темірхан ханның ұлы Төреханды тоқалдан туған ағалары
Егізбай мен Сегізбай өлтірмек болады. Сол кезде Төреханның
түс көрген тұсы екен.
15. «Бөген батыр» жырының бұл нұсқасын Ілияс Нұрма-
ғанбетов жинаған. Ол 1930 жылдары Алматыдағы педагогика
институтының студенті болып жүріп, жырды ел аузынан жа-
зып алып, 1935 жылы Ұлт мәдениетін зерттеу институтына
тапсырған. Кімнен жазып алғаны белгісіз. Жырдың қолжаз-
басы Орталық ғылыми кітапхананың қолжазбалар қорында
(ОҒК: Ш.668) сақтаулы. Шығарма дәптер қағаздарына көк сия-
мен латын әрпінде жазылған.
Қалмақ ханы Қалталы Қарайманның қызы Ақборықты
Бөген батыр іздеп шыққанда қыздың көрген түсі үзіндіде бе-
рілген.
16. «Абылай хан» жырының бұл нұсқасын Қытайға қарас-
ты Алтай өлкесінде туып-өскен үрімжілік азамат Шерияздан
Сұлтанбайұлы жырлаған. Жыр алғаш 1985 жылы Қытайдағы
қазақ зиялыларының әзірлеуімен «Қазақ қиссаларының»
(4-том. Абылай.—Бейжің, «Ұлттар» баспасы, 1985) жинағында
басылған.
Жырдың бұл нұсқасында Ізбасты бидің көрген түсін Бұқар
жырау Абылай ханның дүние салғанымен жориды.
376
377
ҒЫЛЫМИ ҚОСЫМШАЛАР
17. «Абылай хан». Халық аузында жүрген аңызға негіз-
делген бұл қисса Шығыс Түркістан қазақтарынан жазылып
алынған. «Қазақ қиссалары» (1991) атты кітапта жариялан-
ған. Баспаға ұсынушы ауыз әдебиетін жинаушылардың бірі—
Ә.Нәбиұлы. Аңыз бойынша, Абылай жорықта жеңетін бол-
са, бура жорықтың жолына қарап жатады, жеңілетін болса
теріс қарап жатады. Ханның көрген түсінде Ақ атанның осы
қасиеттерін Ерен ғайып айтып береді.
18. «Төле бидің тарихы» жыры Орталық ғылыми кітап-
хананың қолжазба қорындағы 763-бумада сақтаулы. Қ.Байбол-
ұлы жырлаған осы нұсқа негізінде әзірленді. Бұл—Төле бидің
дүниеден өтер алдында көрген түсі.
19. «Бөгенбай батыр» жырының бұл нұсқасы ӘӨИ-дің Қол-
жазба қорында (Ш.886, 7-дәп.) сақталған. Осы нұсқа бойын ша
дайындалып, ұсынылды.
Бірінші үзіндіде Бөгенбайдың жолдастары Сарыбай, Бек-
сұлтандардың кезекті бір жорықтың алдында көрген түсте-
рі суреттелген. Екінші үзіндіде қалмақтың батыры Қаранай
қазақтан кек алам деп келе жатқанында Бөгенбайдың көрген
түсі берілген.
20. «Бөгенбай батырдың бірінші жорығы» атты жырдың
қолжазбасы ОҒК-ның қолжазбалар қорында (Ш. 517, 2-дәп.)
сақтаулы. Осы жырдың мәтінін жинап алып келген 1946 жыл-
ғы Ақмола—Көкшетау экспедициясының мүшесі—Бозтай
Жақыпбаев. Жырды айтушы Ақмола облысы, Еркіншілік
ауданының тұрғыны—Жадайұлы Молдажан. Мәтін кеңсе
қағазына қарындашпен кирилл әрпінде жазылған.
Бұл үзіндіде Бөгенбай қалмақтардың соңынан жалғыз қу-
ып кеткенде Жантай батырдың көрген түсі баяндалады. Атан
түсті жақсылыққа жорып, айтқаны келіп, Бөгенбай батыр төрт
жүз қалмақпен жалғыз соғысып, жеңіске жетеді.
21. «Барақ батыр» жыры ӘӨИ-дің Қолжазба қорында
(Ш.480) сақтаулы. 2740 жолдан тұратын жырдың қолжазба-
сын 1961-1962 жылғы экспедиция мүшелерi Балташ Ысқақов
378
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
пен Талиға Бекқожина 1908 жылы Қарақалпақ АССР, Мойнақ
ауданы, «Үшсай» ауылдық кеңесiнде дүниеге келген Ерғожа
Құлпыбаев жыраудан алған.
Бірінші үзіндіде қалмақ ханы Қатты Сыбан қазақ еліне
қарсы аттанбақ болғанда, Түгел қарттың көрген түсі баяндала-
ды. Екінші үзіндіде Атақозының түс көріп, оны Сырым бидің
жорығаны берілген.
22. «Базар батыр» жырының қолжазба нұсқалары
М.О.Әуезов атындағы ӘӨИ (129-бума, 2-дәп.) және ОҒК сирек
қорларында (Ш.358, 1-дәп.) сақталған. Ғылыми кітапхана да
сақталған жыр мәтіні оқушы дәптеріне жасыл сиямен, араб
әрпінде жазылған. Қолжазба 1942 жылы Алматы облысы,
Жамбыл ауданында қағазға түсірілген. Өлең жолдары әр бетке
бір қатардан орналастырылып, дәптердің сырты қатты қағаз -
бен тысталған. Жыршысы—Бәдел Тұрсынбаев.
Бұл үзіндіде қалмақтар Базар батырға қарсы келе жат-
қанында әйелі Құлқайшаның көрген түсі берілген.
23. «Арқалық батыр» жырының бұл нұсқасын 1958 жылы
Шығыс Қазақстан облысы, Зайсан ауданында ғалым Бекмұрат
Уахатов Ержан Ахметовтың айтуынан жазып алып, инсти-
тут қорына тапсырған. Қолжазба араб әрпінде жазылған
(ӘӨИ:Ш.194).
Бұл үзіндіде Арқалық батыр Әжі төренің жылқыларын
алып келе жатқанда көрген түсі берілген.
24. «Мырзаш батыр» жырының Н.Қыдырмоллаұлы нұс қа-
сы ӘӨИ-дің Қолжазба қорында сақталған түпнұсқасынан (ӘӨИ.
ҚҚ: Ш.874) дайындалды. Жыр үзіндісінде бала Мырзаш тың
көрген аян түсі баяндалады.
25. «Айдос батыр» жырының қолжазбасы ОҒК-ның Қол-
жазбалар қорында (Ш. 765. 3-дәп.) сақтаулы. Қолжазба мәтіні
дәптерге көк сиямен араб әрпінде жазылған. Жыршысы—
Айдарбеков Жұмаділ. Жыр мәтіні 1937 жылы жазылып
алынған. ОҒК-ның Қолжазбалар қорына 1946 жылы түскен.
378
379
ҒЫЛЫМИ ҚОСЫМШАЛАР
Жыршы халық аузында айтылып жүрген «Айдос батыр» тура-
лы ертегі, аңыздарды өлеңге айналдырып жырлаған.
Айдос батыр Барын хан бастаған кәпірлерге қарсы соғысқа
бармақ болады. Сонда Айдостың жары Қарашаш түс көріп, бұл
жорыққа барма деп өтінеді. Бұл үзіндіде Айдос пен Қарашаш-
тың айтысы түрінде берілген.
26. «Қисса Мұхаммед расул Алланың дәрул пәниден
дәрул бақиға рихлат еткен мәселесі» дастанын 1896 жылы
Ж.Шайхысламұлы Қазанда жариялаған. Өзі айтқандай
Ж.Шайхысламұлы бұл дастанды да «Қисса анхазірет Расул дың
Миғражға қонақ болғаны» дастанымен бірге Қазандағы до сы
Ахметкәрім деген ноғайға жіберген.
Бұл үзіндіде Расул Аллаға ең жақын сегіз адам түс көріп,
оны хазірет Пайғамбардың өзіне жорытады.
27. «Сейітбаттал» дастанын бұрынғы Бөкей ордасына қа-
расты, қазіргі Атырау облысынан шыққан шайыр, молда Маң -
қыстау Тыныштықұлы жырлаған. Аталған нұсқа 1908 жы-
лы Қазандағы Император Университетінің баспаханасында
жарық көрген. Көлемі—386 бет. Баспаға дайындаушы, яғни
шығарушысы—белгілі баспагер Шамсидин Хұсайынов.
Дастан үзіндісінде Қайтұр патша түс көріп, мұсылман бола-
ды.
28. «Жүсіп−Зылиханың» қолына түскен бір нұсқасын ақын
Жүсіпбек Шайхысламұлы жазып алып, өңдеуден өткізген.
Дастан «Қисса-и хәзірет Жүсіп ғәләйһиссәләм мен Зылиха-
ның мәселесі» деген тақырыппен 1898, 1901, 1904, 1907 жыл-
дары Қазандағы Университет, ал 1913 жылы Домбровский
бас
паханасында, 1918 жылы «Орталық» баспаханасында
Ш.Құсайыновтың басып шығаруымен жарық көреді.
Жүсіп пайғамбарға арналған дастанда түс көру мотиві
шығарманың басты өзегіне айналған. Бірінші үзіндіде он бір
жастағы Жүсіптің пайғамбарлық туралы көрген түсі берілген.
«Фаслу Мәлік бин Дұғар түс көргені» атты үзіндіде Мысыр
саудагері Мәліктің көрген түсі баяндалады. Дастаннан берілген
үшінші үзіндіде зынданда жатқан Жүсіптің жанындағылар-
380
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
дың түстерін жорыған тұсы берілді. Ал төртінші үзіндіде Жүсіп
пайғамбар Мәлік Риян патшаның түсін жориды.
29. «Қарқабат» дастанының бұл нұсқасын халық ауыз
әдебиеті үлгісінде бірінші жырлаған—халық ақыны Нұралы
Нысанбайұлы. Жинаққа еніп отырған мәтінді халық ақыны
Б.Бектұрғановтан З.Сейітғаппарова жазып алды. Қолжазба
ӘӨИ-дің Қолжазба қорында (Ш.309) сақтаулы тұр.
Үрімнің патшасы Қарқабат бір перзентке зар болып, аян-түс
көріп, әйелі жүкті болады. Дастаннан берілген екінші үзіндіде
Қарқабат патша өлгеннен кейін уәзірі Зұлмат патша болып,
түсінде тағынан таятынын көргені баяндалады.
30. «Қисса қырық уәзір» құрамына кіретін хикая, аңыз,
әңгімелерді алғаш рет жүйелеп дастанға айналдырған—
Шайқызада Ахмет Мысыры деген адам. Содан кейін «Қисса
қырық уәзір» қиссасы 1911 жылы Қазан қаласында басылып
шықты. Қиссаны жариялаған ақын—Ақылбек Сабалұлы.
Томға енген дастаннан үзінді осы нұсқа негізінде әзірленді.
«Мың бір түн» сюжетінен алынған бұл дастан үзіндісін де
патшаның тоқалы өгей баласына ғашық болып, көрген түсте рін
патшаға айтып, балаға жала жабатын кездері баяндалады.
31. «Қисса Таһир—Зүһра» дастанын ХХ ғасырдың бас
кезінде өмір сүрген «қиссашыл» ақындардың бірі—Ақылбек
Сабалұлы жырлады. Бұл—басынан аяғына дейін өлеңмен жа-
зылған, көркемдігі тәуір, оқиғасы қызықты құрылған шығар-
ма. Қазанда 1911 жылы басылып шыққан.
Таһир түсінде Зүһраға бармақшы болады. Сол кезде жи-
ырма қара төбет Таһирды қаумалап алады. Таһир амалсыздан
қашпақшы болғанда, артынан екі ит ере қуады. Сол кезде Таһир
оянып кетеді. Таһир көрген түсін Зүһраға өлеңмен айтып бе реді.
Зүһра Таһирдің түсін жорып, назым айтады.
32. «Қисса Қыз Жібектің хикаясын» 1900 жылы Қазан қа-
ласында Жүсіпбек Шайхысламұлы жариялаған. Бұдан кейін де
бірнеше мәрте қайта басылды.
380
381
ҒЫЛЫМИ ҚОСЫМШАЛАР
Жыр үзіндісінде Төлегеннің қаза болатынын түсінде көріп,
жеңгесіне айтып жатқан тұсы баяндалады.
33. «Қыз Жібек» жырының Мұсабай жырау нұсқасы ОҒК-
ның Сирек қорында (Ш.35. РФ) сақталған.
Үзіндіде Жібектің түсін Сансызбайдың жорыған тұсы баян-
далады.
ІV. ҚАЗАҚТЫҢ ЫРЫМДАРЫ
Қазақтың ырымдары мерзімдік баспасөздерде, әртүрлі
жинақтарда үздіксіз жарияланып келеді. «Наным-сенім-
дер ғұрпының фольклоры» (Құраст: Б.Әбілқасымов, 2004),
«Қазақы тыйымдар мен ырымдар» (Құраст: А.Құралұлы,
1998), «Қазақ ырымдары» (Құраст: А.Қайбарұлы, Б.Бопай-
ұлы. 1998) атты жинақтарда жарияланды. Томға осы жинақ-
тар негізінде әзірленді. Сондай-ақ 2009 жылы ҚХР-дағы «Іле»
халық баспасынан Гүлнәр Төкенқызының құрастыруымен
шыққан «Қазақтың мың бір ырымы» жинағы пайдаланылды.
Ең соңында келтірілген, 802-нөмірлі ырымдар Ә.Диваевтың ел
арасынан жинап, 1923 жылы Ташкентте жарық көрген «Тарту»
жинағынан алынды.
Әкімова Тоғжан
МӘТІНДЕРДЕ КЕЗДЕСЕТІН ТАРИХИ, ДІНИ
ЕСІМДЕР, ҰЛТ-ҰЛЫСТАР МЕН РУ-ТАЙПАЛАР
ТУРАЛЫ МӘЛІМЕТТЕР
Абдолла хан (ХVI ғ.)—Бұхар (Мауераннахр) билеушісі
(1541). Таққа Ұбайдолла хан (1534-40) өлген соң отырған. Шай-
бани әулетінен тараған.
Абылай хан (1711-1781)—қазақтың ұлы ханы, мемлекет
қайраткері, қолбасшы және дипломаты. Арғы тегі Жошы хан,
бергі бабалары Қазақ ордасының негізін салған Әз-Жәнібек,
кейін ер Есім хан, Жәңгір хан. Абылай—Жәңгір ханның бесін-
ші ұрпағы. Жәңгірдің екі әйелі болған: біріншісі, қазақтан—
Уәлибақы, қалмақтан—Тәуке хан туады. Уәлибақыдан—Абы-
лай. Абылай жекпе-жекке шыққанда жауы шақ келмейтін
батыр болған. Тұтқындарды аямай жазалағандықтан «қанішер
Абылай» атанған. Абылайдан—Көркем Уәли, одан—Абылай
(Әбілмансұр) туады. Ол «Ақтабан шұбырынды» жылдарын-
да жетім қалып, үйсін Төле бидің қолында тәрбиеленеді. Аш-
жалаңаштықтан жүдеген өңіне, өсіп кеткен шашына қарап
Төле би оған «Сабалақ» деп ат қойып, түйесін бақтырады.
Жаугершілік заманның талабы Абылайдың ел өміріне ерте
араласуына себепші болды. Бұқар, Үмбетей жыраулардың
мәліметтеріне қарағанда, Абылай хан жиырма жасында қан
майданда ерлігімен көзге түскен. Қалмақтың батыры Шарыш-
ты жекпе-жекте өлтіруі абыройының өсуіне себепші болады.
«Абылайлап» жауға қарсы шыққан Әбілмансұрды жеңіс-
тен кейін Әбілмәмбет хан шақыртып алып танысады. Таныса
келе туысқан адам болып шығады да, кейінірек хандық тағын
Абылайға (Әбілмансұр) береді. Абылай қаһарлы хан болуымен
қатар, қазақ халқының рухани мұрасынан еркін сусындаған
383
ҒЫЛЫМИ ҚОСЫМШАЛАР
дарынды күйші ретінде де белгілі. Оның «Ақ толқын»,
«Алабайрақ», «Шаңды жорық» т.б. күйлері сақталған. Жетпіс
жасында жорықтан келе жатып, Арыс өзенінің жағасында
қайтыс болған. Сүйегі Түркістандағы Қожа Ахмет Йасауи
кесенесінде жерленген.
Адам ата, Хауа ана—аңыз бойынша, Алла Тағаланың
то пы рақтан жаратқан алғашқы адамы. Балшық-мүсін ұзақ
жыл дар жансыз тұрады. Ақырында Алла Тағала Адамға жан
кір гі зеді. Адамның бір қабырғасынан Хауаны жасайды. Ал-
ға шын да екеуі періштелер қатарында болып, олардың ара-
сында «бе дел ді», «құрметті» орынды иемденеді. Періштелер
Алланың жар лығы бойынша, Адам мен Хауаға бас иіп, ғиба-
дат етеді. Бірақ Ібіліс атты періште бұл жарлықты орындау-
дан бас тартады. Сол үшін Алла Тағала Ібілісті жұмақтан қуып
жібереді. Осыған өкпеле ген Ібіліс Адам ата мен Хауа анадан
өш алудың жолын іздейді. Ақырында, олар Ібіліс шайтанның
сөзіне иланып, алдауға түсіп, тыйым салынған жемісті жейді.
Осы күнәлары үшін Адам мен Хауа бейіштен аласталып,
Көктен Жерге түсіріледі. Олардан бүкіл адамзат тарайды.
Айуб—Құран Кәрімде аты аталған ежелгі пайғамбарлар-
дың бірі. Інжілдегі Иов. Айуб (ә.с.) Хаурандағы бай, адамгер-
ші лігі мол адам, тіпті пайғамбар болған. Алла сынайын деп
оған шайтанды жібереді. Шайтан жіберген аурудан Айубтың
денесіне іріңді жара қаптап кетеді, ол әйелі екеуі адамдар-
дан оқшау тұруға мәжбүр болады. Шайтан жіберген неше
түрлі жаңа қырсықтарға қарамай, Айуб Алланың рақымына
сенімін жоғалтпайды. Оның көмек сұрап жалбарынғанынан
кейін Жәбірейіл оған «аяғыңмен жерді теп» деп бұйрық береді,
ол тепкен жерден бұлақ суы атқылайды да, Айубтың жара-
сын жазып, шөлін қандырады. Фольклор мен әдебиетте Айуб
сабырлылық пен төзімділік, шыдамдылықтың символы ретінде
қастерленеді.
Айша—Мұхаммед пайғамбардың әйелі. Бірінші халифа
Әбубәкірдің қызы.
384
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
Алла (Аллаһ)—ислам дінінде бүкіл ғарышты, тіршілік
дүниесін және қиямет қайымды жаратушы, баршаға бірдей,
жалғыз және құдіреті күшті Құдай есімі. Құран Кәрімде
айтылғандай: «Ол Алла біреу-ақ, Алла мұңсыз (әр нәрсе Оған
мұқтаж). Ол тумады да, туылмады. Әрі Оған ешкім тең емес».
Алла Тағала әлемді, жерді, өсімдіктерді, жануарларды
және адамды жаратты. Ол адамдардың тағдыры—жазмышты
белгілейді. Қияметте Алла барлық өлгендерді тірілтеді де,
пәнидегі істерін таразылап, біреулерін—жұмаққа, енді біреу-
лерін—тозаққа жібереді. Адамдарды дұрыс жолға түсіру үшін
Алла Тағала оларға мезгіл-мезгіл пайғамбарларды жіберіп
тұрған. Мұхаммед (с.а.с.)—Алланың адамдарға жіберген
соң ғы Елшісі; оған Алланың Құраны Жәбірейіл періштенің
дәнекерлігімен жиырма үш жылда толық түсті. Алланың
нақты бейнесі жоқ және ол бейнеленуге тиіс те емес. На-
маз оқып, сәждеге бас қою арқылы ғана оған берілгендікті
білдіруге болады Алла Тағаланың құдіреттілігін, әділеттілі-
гін, қайырымдылығын т.б.с.с. өзіне ғана тән қасиеттерін
оның тоқсан тоғыз есімі көрсетеді. Мысалы: Акбар (ең ұлық),
Тағала (ең жоғары), Кәрім (жомарт), Рахман (мейірімді), Ра-
хым (рақымды), Халық (жаратушы), Шариф (қасиетті), Ахад
(жалғыз), Самад (мәңгі), Жаппар (құдіретті), Ғафұр (кешірім ді)
т.б.
Арқалық батыр (XVIIІ ғ. аяғы-XIX ғ. басы)—жоңғар шап-
қыншылығына қарсы соғыста даңқы шыққан батыр. Абақ-
керей төресі Әжі Көгедайұлына наразы топты бастаған. Бұл
күресте оған қалмақтың Қарамерген, Қоңқа деген батырлары
қосылған. Арқалық батыр туралы ел аузында аңыз, әңгімелер,
жырлар көп сақталған.
Әбубәкір—Мұхаммед (с.а.с.) қайтыс болғаннан кейін сай-
ланған алғашқы халиф. Ол құрайыш руынан шыққан, Мекке-
дегі ықпалды саудагерлердің бірі еді. Мұхаммед (с.а.с.) Ислам ға
кіруге шақырғанда руластары мен үлкендердің арасынан бі рін-
ші болып мұсылман болды. Әбубәкір—Расул Алланың «төрт са-
хаба» аты берілген сенімді серік, жолдастарының бірі. Мұхам-
мед (с.а.с.) қайтыс болғаннан кейінгі дүрбелеңге толы қиын
384
385
ҒЫЛЫМИ ҚОСЫМШАЛАР
кезеңде Әбубәкір араб-мұсылмандардың басын біріктіре біл-
ді. Өзі халифатты басқарған жылдары Мұхаммед пайғамбарға
(с.а.с.) түскен Құран аяттарының жинағын құрастырды.
Әбу Қатада—ансар сахабаларының бірі. Хафиз Құран—
Қасиетті Құранды түгелдей жаттаған болатын.
Әзірейіл—Аллаға жақын періштелердің бірі, жан алғыш
періштенің есімі. Адамды жаратар алдында Алла жердің
әр тұсынан саз әкелуге періштелерін жұмсайды. Жер оған
қарсылық көрсетеді. Жәбірейіл де, Мекайыл мен Ысрапыл да
жерден бір шөкім саз үзіп ала алмайды. Бұл шаруаны Әзірейіл
ғана атқара алған, осы қаталдығы үшін ол жан алғыш бас
періште болып тағайындалған. Адамға ажал мезеті жеткен кез-
де Алла Тағаланың жанында өсіп тұрған ағаштан әлгі адам ның
есімі жазылған жапырақ үзіліп түседі. Әзірейіл қырық күн
мерзім ішінде сол адамның жанын алуға тиіс.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Әзірет Әли - Самашев Зейнолла Сұлтанов Қуаныш Тұяқбаев Қанат Шеңгелбаев Бақытжан «МӘдени мұРА» Ұлттық стратегиялық...

text:
Әзірет Әли—Османнан кейін билік басына келген төр-
тін ші «әділетті халиф». Хижраның 656-661 жылдары Мекке
қаласында тұрып, мұсылман жұртына басшылық жасаған.
Хазірет Әли—Мұхаммед пайғамбардың немере інісі, әрі оның
Фатима атты қызын алған күйеу баласы. Мұсылман елдерінің
ауыз әдебиетінде Әли—орасан алып, күш иесі. Жаулары Әли -
дің айғайынан-ақ өліп, талып қалатын болған-мыс. Фольклор -
лық туындыларда оның «зұлпықар», «қам-қам», «сам-сам»
деген үш қылышы болғаны айтылады. Әсіресе Әли «зұлпықа-
рын» сілтегенде бірнеше жүз кәпірді шауып түсіреді. Әлидің
есімі көптеген шығыс қиссаларында, оның ішінде діни дастан-
дарда жиі ұшырайды. Әдетте, хазірет Әли сол қиссалардың
бас
ты кейіпкері, жеңілмейтін батыр, халықтың қамқоршы-
сы, мұсылмандардың қорғаны, бетке ұстар қаһарманы ретінде
көрінеді. Дастандарда Әли (ә.с.) өткен замандарда атақты
Рүстемнің өзі жеңе алмаған жауларды жеңген деп дәріптел ген.
Хазірет Әлидің атына «шаһимардан», «қайдар», «арыстан»,
«шері», мұртаза» сияқты бірнеше теңеу, эпитеттер тіркесіп
оты рады.
25-0185
386
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
Әмір Темір (1336-1405)—қолбасшы, мемлекет қайраткері.
Барлас тайпасының биі Тарағай бектің баласы. Әмір Темір
алғашында Қашқария уәлаятының билеушісі болған. Моғол-
стан ханы Тоғлық Темірмен, Балқ пен Самарқан әмірі Хұсайын-
мен билік үшін күрес жүргізіп, 1370 жылы Мауранахрды өзіне
қаратты. Әскерінің тегеурінді шабуылдары арқасында Хорезм,
Шығыс Түркістан, Герат, Хорасан, Қандағар, Сұлтания, Тебриз,
Иран және Ауғанстан иеліктері қол астына қарайды. Бір неше
дүркін жорықтан соң Алтын Орданы күйретеді. Үндістан, Сирия,
Ливан жерлерін басып алады. Осман империясын талқандап,
түрік сұлтаны Илдырым Баязидті тұтқындайды. 1405 жылы
Қытайға жорыққа шыққанда жолда Отырарда қайтыс болады.
Сүйегі Самарқандағы Гөр-Әмір кесенесіне жерленген. Халық
арасында және тарихи деректерде Ақсақ Темір, Әмір Темір
Көреген (Гурген) деген ныспылары кең тараған. Түркістан
қаласындағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесін салдырған.
Барлас—өзбек халқының ішіне енетін, түркі тілдес тайпа-
ларына жататын ежелгі ру. Барластар Шыңғыс ханның жаула-
нуы кезінде, ХІІІ ғ. қазіргі Моңғолия жерлерінен Орта Азияға
көшкен. Сол рудан Әмір Темір, Ұлықбек дегендер шыққан.
Бөгенбай батыр (1680-1775)—Қаратау бөктеріндегі Бөген
өзенінің бойында туған. Жоңғар шапқыншылығына қарсы
азаттық күресінде ерекше орын алған батыр, қазақ жауынгер-
лерінің қолбасшысы. Халық оны Қанжығалы Бөгенбай деп те
атайды. Атасы Әлдеуін батыр Еңсегей бойлы ер Есім ханның,
әкесі Ақша батыр Тәуке ханның қолбасшылары болған.
Бөгенбай батыр Абылай бастаған ұзақ жылдарғы жоңғарға
қарсы күрестің бас қолбасшысы, әскери ақылшысы бол-
ды. Күн-түн демей қазақ тыныштығы үшін ат үстінен түспей
жүргендіктен, оны Абылай хан «Үкі батыр» деп құрметтесе,
Бұқар жырау «Қазақтың қамал қорғаны» деп атаған. Бөгенбай
жасы ұлғайған шағында ауырып қайтыс болған. Сүйегі Қожа
Ахмет Ясауи кесенесіне жерленген.
Бөрте (1154-1230/31)—Шыңғыс ханның жұбайы. Қоңырат
тайпасының көсемі Дай (Тай) мырзаның қызы. Қият ішіндегі
386
387
ҒЫЛЫМИ ҚОСЫМШАЛАР
боржіген (бөрітегін) руының батыры Есүгей 9 жасар ұлы
Теміршіні (болашақ Шыңғыс хан) қоңырат еліне ертіп барып,
ежелгі түркілер дәстүрі бойынша, Бөртеге құда түсіп қайтады.
Көп ұзамай Есүгей қайтыс болып, Темірші жетім қалып,
көптеген қиыншылықтарды бастан өткізеді. Тек ержеткеннен
кейін ғана, шамамен 1178 жылы Бөртені іздеп барып, алып
қайтады. Осы кезде Теміршінің ауылына меркіттер шабуыл
жасап, Бөртені тұтқын ретінде алып кетеді. Темірші әкесінің
андасы керей хандығының ханы Тұғырыл (Уән хан) мен жажи-
рат руының нояны, өз андасы Жамұқаның көмегімен Бөртені
босатып алады. Шыңғыс ханның бірнеше әйелінен көптеген ба-
лалар тарған. Дегенмен Шыңғыс хан Бөртеден туған төрт ұлын
өз мұрагерлері ретінде таныған.
Бұқар жырау (1693-1787)—әйгілі қазақ жырауы. Абы-
лай ханның ақылшы биі, абыз. Жұрт оны «Көмекей әулие»
деп те атаған. Абылай ханды сынай отырып, оның көрегендігі
мен даналығын, ауыр кезең, қиын сәттерде ел ұйытқысы бола
білгенін тебірене жырлайды. Бұқар жыраудың Абылай ханға,
Бөгенбай, Қабанбай, Олжабай батырларға шығарған арнаула-
ры, насихат жырлары ел есінде сақталып қалған.
Даниал—аты Исламға дейін белгілі болған пайғамбар, аңыз
бойынша су бетімен жүре алатын болған.
Дәуіт—Пайғамбар, Сүлеймен пайғамбардың әкесі. Көне
еврей тілінде Давид. Дәуіттің отыз баласы болған. Жаратқан
Иеміз құдіретімен отыз баланың жа нын бір мезетте алып кетеді.
Мұны көрген Дәуіт Алла Тағалаға зар илеп жылайды. Сонда
Алла: Дәуіт, саған отыз балаңның орнына отыз бала берейін бе,
әлде отыз балаға татитын бір бала берейін бе?—деп сұрағанда
Дәуіт «отыз балама татитын бір ұл беріңіз» деген екен. Иеміздің
берген ұлы Сүлеймен пайғамбар болатын. Сүлеймен мал-құстың
тілін түсініп, сол тілде тілдесе алатын болған.
Едіге—ХIV ғасырдың екінші жартысында өмір сүрген та-
рихи тұлға. Ерекше шешендігімен қоса, батыр әрі қолбасшы
болған. Ол Алтын Орда мемлекетінің бірнеше хандары тұсында
388
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
тәуелсіз билік құрумен бірге ел басқару істеріне белсене арала-
сты. Дешті Қыпшақтың ханы Тоқтамыс кезінде өз билеушісі
мен Ақсақ Темір арасындағы текетіресті өз пайдасына ше шу ге
ұмтылыс жасады. Сол дәуірде көршілес Ресей жеріне бір не ше
рет баса көктеп кірді. Ұлы Ноғай Ордасын құрып, оның бас-
ты бегі болды (1396-1419жж.). Қара халық арасынан шы ғып,
көшпелі ноғай-қыпшақ ұлыстарының намысын қорғаған дық-
тан қазақ халқының тарихи жадында «Ел қамын жеген Едіге»
деген атпен өшпестей жазылған оның бейнесі мен есімі бір қа тар
қазақ эпостарына арқау болды. Кейбір деректер бойынша, Едіге
мырзаның бейіті қазақ жерінде—Ұлытауда жатыр.
Есенбұға—Моғолстан билеушісі (1429-61/62). Шағатай
әулетінен шыққан. Уәйіс хан қайтыс болған соң, оның екі ұлы
Жүніс пен Есенбұға арасында билік үшін күрес болып, соңғы-
сы 1429 ж. жергілікті тайпа көсемдерінің және әмірлердің
қолдауымен билік басына келеді. Есенбұға 1457-1458 жж.
Әбілхайыр ханнан бөлініп, өзіне көшіп келген Керей мен
Жәнібек хандарға Шу бойы мен Қозыбасы өңірін беріп, олар-
ды өзіне тосқауыл әрі одақтас етеді. 1458-60 ж. Жүніс ханның
Есенбұғаға карсы жасаған жорығы сәтсіз аяқталады. Есенбұға
қайтыс болған соң, Шығыс Түркістанда оның ұлы Досмұхам-
мед хандық құрған (1461/62-69).
Жақып—пайғамбар, Жүсіптің әкесі, Інжілдегі Иаков. Құран
Кәрімде Ыбраһым ұрпағы ретінде Ысқақпен қатар аталады.
Оның тақуалығы мен болжау қабілеті Алла Тағаланың бүкіл
Ыбраһым (Авраам) руына ризашылығын білдіру ретінде сурет-
телген. Құран Кәрімде Жақыптың екінші есімі—Ысрайыл. Ал
оның ұрпағы бәни Ысрайыл деп аталады.
Жамұқа, Джамуха сэчен (шамамен ХІІ ғасырдың ортасы-
ХІІІ ғасырдың 1-ширегі)—Шыңғыс ханның өміріндегі ең жа-
қын досы (андасы) және қас жауы болған тарихи тұлға.
Жүніс—пайғамбар, Құранның бір сүресі оның атымен
атал ған. Аңыздарға қарағанда Жүністің Ирактың солтүстігін-
дегі Найнауада бір құдайға сиынушылықты уағыздауы сәт-
388
389
ҒЫЛЫМИ ҚОСЫМШАЛАР
сіз болған көрінеді. Ол өз ісінің қиыншылықтарына шыдай
алмай, кемеге жасырын тығылып, қашуды ойлайды. Бірақ
кеме орнынан қозғала қоймайды, ол кемеде қашқынның бар
екендігінің белгісі еді. Жеребе көрсеткендей, бар күнә Жүністе
болғандықтан, оны теңізге тастайды. Суда үлкен балық Жүністі
жұтып қояды. Киттің құрсағында аман қалған Жүніс Алла
Тағалаға сенімсіздік білдірген күнәсін мойындап жалбарына-
ды, сөйтіп, аман қалады.
Жүсіп—Жақып пайғамбардың кіші ұлы, пайғамбар, Құ-
ранда оған үлкен сүре арналған. Сүреде оның тарихы толық
қамтылған. Інжілде ол Сұлу Жүсіп (Иосиф Прекрасный) деп
аталған. Жүсіп пайғамбар туралы аңыз-әңгімелерді негізге ала
отырып, Фердауси Тусиден бастап көптеген шығыс ақында ры
жүзден астам дастан, жыр, поэма жазған. Қазақтарда да осы
тақырыпқа арналған ХІХ ғасырда баспа бетін көрген дастан
бар.
Жібек— Төлеген—қазақтың «Қыз Жібек» эпосының бас
кейіпкерлері. Жібек пен Төлеген қазақ фольклорында шын ға-
шықтар символы ретінде суреттеледі.
Захиредден Мұхаммед Бабыр—өзбек және үнді ел билеу-
шісі, сардары, Ұлы Моғол мемлекетінің орнатушысы, ақын мен
жазушы.
1483 ж. ақпанның 14 қазіргі Ферғана уалаятында туған.
Оның әкесі Омар Шайхы—Ақсақ Темірдің шөбересі, Фер ға-
наның әмірі еді. Ал Бабырдың шешесі—Құтлық Нигар ханым
Моғолстан ханы, Шыңғыс хан әулеті Жүністің қызы болатын.
Зәкария—Құран кейіпкері, тақуалардың бірі, Жақияның
әкесі, Інжілдегі Зәкария. Мәриямның тәрбиеші қамқоршысы
болған.
Ибраһим—Қасиетті Құран мен басқа да көптеген аңыздар-
да ол «Алланың бірлігін танып, оның досы саналатын» алғаш-
қы пайғамбар. Ибраһим өзінің сүйікті ұлы Ысмайылды Алла
Тағаланың әмірімен оған құрбандыққа арнап шалмақшы бола-
390
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
ды, сонда Ибраһимға разы болған Алла Тағала Ысмайылдың ор-
нына көктен «ай мүйізді қошқар» түсіреді. Ибраһим (ә.с.) мен
оның ұлы Ысмайылдың өмірі араб әлемімен, әсіресе Мекке—
Қағба төңірегімен тығыз байланысты әңгімеленеді. Бұл жайын-
да Құран Кәрімде де арнайы сүре (сурат-ул Ибраһим) бар. Онда
Ибраһим пайғамбар мен оның баласы Ысмайылдың Қағбаны
тұрғызғаны айтылған.
Иса—Иса Мәсіхтің есімі христиан дініндегі сияқты, ислам-
да да ілтипатпен еске алынады. Құран Кәрімде Иса пайғамбарға
біраз орын берілген, оның анасы Мәриям хазіретке арналған
сүре бар. Алайда ислам қағидасы бойынша, Иса—бар болғаны
Алланың сүйікті құлы, «кітап түсірілген» төрт пайғамбардың
бірі. Христиандар Исаны Құдайдың ұлы деп есептейді, оның
өзін Құдай дәрежесінде дәріптеп, оған құлшылық жасайды.
Кейбір дін зерттеушілері (әсіресе еуропалықтар) Мұхаммед
пайғамбардың христиандарға жылы ықыласпен қарағанын
айтады. Шариғат зерттеушілері Исаны «Мұхаммедтің дүниеге
келерін алдын ала білген» және Аллаға шын жүрегімен беріл-
ген хақшыл пайғамбар ретінде мойындайды. Ислам ғалымда ры
«Иса Құдай емес, оған еруші жұрт адасты» деп санайды.
Кенесары (1802-1847)—мемлекет қайраткері, әскери қол-
басшы, қазақ халқының 1837-1847 жылдар арасындағы ұлт-
азаттық қозғалысының көсемі. Қазақ жұртының соңғы хан-
дарының бірі. Кенесары—Шыңғыс ханның жиырма жетінші
ұрпағы, Абылай ханның немересі. Ордасын Көкшетауға тік-
кен Абылай ханның отыз ұлы болған. Кенесарының саяси
көзқарасының қалыптасуы Ресей империясында І Петр билігі
кезеңінен басталған Ресей мен Қазақ хандығы арасындағы
қатынастар сипатымен тығыз байланысты болды. Ресей импе-
риясы өзіне, шекаралас жатқан байтақ өлкені күллі Азия
елдеріне бастар «қақпа» деп есептегендіктен, қазақ жерін күш-
теп қоса бастады. Патша үкіметі 1822 жылы «Сібір қазақтары
туралы Жарғысы» арқылы қалыптасқан хандық құрылым-
ды, дәс түрлі билік үлгілерін жойып, қазақ елін жалпыресей-
лік басқару жүйесіне сіңістіріп жіберуді көздеді. Кенесары
1841 жылы хан болып сайланады. Халықты ұйымдастырып,
390
391
ҒЫЛЫМИ ҚОСЫМШАЛАР
Ресей отаршыларына қарсы соғысады. 1847 жылы өзімен бір-
лесіп соғысудан бас тартқан қырғыздарға да қарсы шабуыл жа-
са ған еді. Өйткені қырғыздардың Сібір әкімшілігімен астыр тын
байланыстары болады. Өз жақтастарының опасыздық жа
са
-
ғандары себепті, Кенесары інісі Наурызбаймен бірге дұшпан-
да ры ның қолына түседі. Қырғыздар Кенесарыны айуандық-
пен өл тіріп, басын кесіп алып, Омбыдағы орыс үкіметінің өкілі
гене рал М. Горчаковқа табыс етеді.
Қабыл, Әбіл—аңыз бойынша, Адам атаның алғашқы ұр-
пақтары.
Қарасай, Қази—Орақ батырдың ұлдары. ХVI ғасырдың
соңына қарай Қырым маңында өз ұлыстарын құрған. Кейін
Кавказда да ықпалды ноғай бектері ретінде танылған. Сол за-
манда қызылбас, қалмақ т.б. көрші халықтармен ымырасыз
күрес жүргізіп, ел-жұртын қорғаушы эпикалық қаһарман дар.
Қос тарихи тұлғаның ерлік, жорықтар жайында қазақ жы -
рау, жыршылары ерекше шабытпен жырлаған. Әсіресе Ақтөбе,
Қостанай, Батыс Қазақстан, Маңғыстау және Қарақалпақстан
қазақтары арасында «Қарасай-Қази» эпосының 30-ға жуық
нұсқалары сақталған.
Қобыланды батыр—Қарақыпшақ Қобыланды (шамамен
ХV ғасыр) батыр. Тарихи қайраткер. Көшпелі өзбек елінің ха-
ны Әбілхайырдың бас батыры болған.
Қоңырат—орта жүз құрамындағы тайпа. Түркі халық-
тарының, соның ішінде қазақтардың этникалық тарихында
қоңырат тайпасының өзіндік орны бар.
Қызыр—мұсылман дінінде ел аралап жүрген, адам бейнелі
«әулие», адамға «қамқоршы», «бақыт», «дәулет» беруші.
Ілияс (Илияс, Илья)—көне иудей, христиан аңыздарында
Ілиястың есімі әулие ретінде аталады. Оның аты ежелгі иудей
құдайларының бірінен шыққан дейтін пікір де бар. Исламда
Ілияс пайғамбардан гөрі, әулиеге жақын. Түркі халықтарында
Ілиястың есімі Қыдыр әулиемен байланыстырылып, «Қыдыр-
392
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
392
Ілияс» деп те атала береді. Кейде оны «Қызыр» деп атайды.
Қазақ фольклорында Ілиястың есімі жиі ұшырасады. Әдетте,
ол адамдарға Қызыр әулие (ақсақал) түрінде көрініп, әртүр-
лі қиындықтардан қорғап жүреді. Кейде Ілиястың жанын-
да «шілтендері», яғни қырық көмекшісі еріп жүреді. Олар
ғайыптан пайда болып, фольклорлық шығарманың басты
кейіпкеріне (әсіресе, батырлық жырлар мен ертегілерде) қол
ұшын береді. Қазақтар «Қыдыр дарып, бақ қонсын» деп батала-
сады. «Қырықтың бірі—Қыдыр» деген мақал да бар.
Мұса—Пайғамбар, Алла Тағаладан кітап жіберілген төрт
пайғамбардың бірі. Інжіл бойынша—Моисей. Аңыз бойынша,
Мұса (ә.с.)—Алла Тағаламен тілдескен және онымен жүздес-
кен бірінші пайғамбар (Адам атадан соң). Алла Тағаламен
сөйлескендіктен, Мұса пайғамбарды Мұса Кәлим (Алламен
тілдесуші) деп дәріптеген.
Мұхаммед ибн Сирин (653-729)—Ислам дінінің имамы,
табиғин, хадис, тәпсір ғалымы, фақиһ. Мұхаммед ибн Сирин
Осман ибн Аффанның халифалығы кезінде өмірге келген, оның
әкесі парсылар мен халифат арасындағы соғыстың алдында
Куфа маңындағы Айн әт-Тамр мекенінде өмір сүріп, сол жер-
де мұсылман әскерінің қолына түсіп, Әнас ибн Маликтің қол
астындағы қызметшісі болған.
Мұхаммед (Мұхаммед ибн Абдулла Әбу-л Қасым)—ислам
дінінің және болашақ араб халифатының негізін салушы, та-
рихи тұлға. Мұсылмандардың сенімі бойынша, ол—Алла Таға-
ланың адамдарды тура жолға салу үшін жіберген Елшісі, ең
соңғы пайғамбар. 570 жылы Мекке қаласында дүниеге келген.
Пайғамбардың әкесі Абдулла Мұхаммед өмірге келместен екі ай
бұрын қайтыс болған. Ал анасы Әмина Расул Алла алты жасқа
толғанда дүниеден өтеді. Мұхаммед Мұстафа (с.а.с.) алға шын-
да сүт анасы Халиманың, онан соң атасы Ғабдулмүтәліптің, ол
қайтыс болған соң ағасы Әбутәліптің тәрбиесінде болған.
Алла Тағаланың алғашқы жарлықтары (уаһи) рамазан
айын да хазірет Мұхаммедке Меккеден үш шақырым жердегі
392
393
ҒЫЛЫМИ ҚОСЫМШАЛАР
Хира үңгірінде ғибадат етіп отырған түні таң алдында түскен.
Мұхаммед (с.а.с) Алланы, яғни бір Құдайға табынатын дін—
исламды 610 жылы 40 жасында уағыздай бастайды Мұхаммед
(с.а.с.) ислам дінін жария еткенде арабтардың басым көпші лігі
пұтқа табынатын. Олар ислам дініне қарсылық білдіріп, түрлі
қастандық жасады. Сондықтан 622 жылы Мұхаммед (с.а.с.)
өзінің жақтастарымен бірге Меккеден Мәдине қаласына қо ныс
аударады. Бұл жыл ислам жыл санауының басы деп есепте ле-
ді. Оның арабша атауы—«хижра», яғни «қоныс аудару» деген
сөз.
Мұхаммед Мұстафа (с.а.с.) бин Абдулла 633 жылы Мәдине
қаласында қайтыс болды.
Мырзаш Алдиярұлы (1826-ө.ж.б.)—жолбасшы, саяхат-
шы. Қытайдың, әсіресе көрші Жоңғария жерінің география-
сын өте жетік білген. Мырзаш 1877 ж. Орталық Азияны
зерт теуге шыққан орыс саяхатшысы Н.М. Пржевальский 2-экс-
пе
дициясының жолбасшысы болып, оны Құлжадан Гаченге
дейін, ал 1879 ж. оның 3-экспедициясын Зайсаннан Орта лық
Азиядағы Гашун-Нор көліне дейін бастап апарды. Осы экспе-
дицияларды Азияның асқар таулары мен құлазыған шөл де рі-
нен, орыс саяхатшыларына наразылық көрсетіп отырған жер-
гілікті халықтың арасынан аман өткізіп, көп көмегін тигізді.
Нұх—Құранда есімі аталатын пайғамбарлардың бірі.
Інжілдегі Ной. Құран Кәрімде оның аты 43 рет аталады және
71-сүре осы Нұх пайғамбар мен оның әулеттеріне арналған.
Дүние жүзі халықтарының көбінде Нұхтың есімі «топан су
оқиғасымен» байланысты айтылады. Аңыз бойынша, жер бетін
топан су қаптағанда Нұх пайғамбар оны Алланың жәрдемімен
алдын ала сезіп, алып кеме-күпшекті жасайды да, күнәсіз адам-
дар мен жан-жануарлардың әр түрінен жұптан алып, әлгі ке-
меге мінгізеді. Осы кемеге мінген тіршілік иелері апаттан аман
қалып, өмір қайта жалғасады.
Оелун—Есүгейдің жары, Шыңғыс ханның анасы.
Олхунауд—моңғол руларының бірі.
394
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
Омар—Әбу Бәкір өлгеннен кейін (634 ж.) мұсылман қауы-
мына басшылық жасаған екінші әділетті халиф, исламның
алғашқы кезеңіндегі ірі дін қайраткерлерінің бірі. Омар хазі рет
Мұхаммед пен Әбубәкір Сыдықтан соң мұсылмандықты одан
әрі насихаттап, оны араб елдерінен тысқары өлкелерде таратуға
көп күш жұмсады. Омар хазірет басшы болған он жыл ішінде
ислам діні Ирак, Сирия, Египет және Ливия жерлеріне ор нық-
ты. Омар халиф тұсында араб-мұсылман иеліктерінде дінге
негізделген әкімшілік хұқықтың тәртіптері және алым-салық
жүйесі құрылды. Ол сондай-ақ мемлекеттегі шариғат жолы ның
үлесін күшейту мақсатында өзінің халиф лауазымына «Әмір әл-
муминин» дәрежесін қосты. 638 жылы хазірет Омардың саха-
балары Иерусалимді тізе бүктіріп, қаладағы қасиетті Сүлеймен
храмының орнына намаз оқыды. VІІ ғасырдың аяқ шенінде
үмийа халифы Әбд әл-Мәлік хазірет Омар намаз оқыған жерге
«Куббат ас-сахара» деп аталатын күмбез тұрғызды.
Орақ-Мамай—қазақтың батырлары. Халық аузындағы ше -
жірелік мәліметтер бойынша, Мұсадан Алшағыр, одан—Орақ
пен Мамай туған делінеді. Екеуі де көшпелі ноғай-қазақ ұлыс-
тарының туын көтеріп, ел намысын жыртқан, ер жүрек ба-
тырлар кейпінде ел есінде қалған. Олардың ерлік істері мен
ұрпақтары туралы Нұртуған Кенжеғұлұлы (1887-1927 жж.)
көлемді жыр тудырғаны мәлім.
Оспан—араб-мұсылман тарихындағы үшінші әділетті
ха
лифа. Ол—Мұхаммед пайғамбардың жолын ұстаған ал-
ғаш қы сахаба-серіктерінің бірі, Расул Аллаға шын берілген
үмийа әулетінен шыққан бай саудагер. Хазірет Оспан әуелі
Пайғамбардың қызы Ұрқияға, ол қайтыс болған соң Расулдың
екінші қызы Үммігүлсімге үйленді. Сол себепті мұсылмандар
Оспанға Зун Нурайн (екі шамшырақтың иесі) деген құрметті
атақ берген.
Сатыбалдыұлы ер Барақ (1743-1840)—XVIII ғасырдың
ІІ жартысында күллі Кіші жүз елін шарпыған ұлт-азаттық
көтеріліс басшыларының бірі. Тегі Шөмішті Табын руының
Қарақойлы тармағынан шыққан. Осы кітапқа еніп отырған
394
395
ҒЫЛЫМИ ҚОСЫМШАЛАР
батырлық жыр нұсқаларының басты қаһарманы. Барақтың
баласы—Асау да, немересі Дәуіт те—басқыншы жаулардан қа -
зақ елі мен жерін қорғап, қол бастаған батырлар.
Сейітбаттал—осы аттас және «Ғазауат Сұлтан» даста-
нының бас кейіпкері. Ол—аңыздық деректер бойынша, әзірет
Әлидің шөбересі. Ол ислам халифатының өсіп, өркендеп, кү-
шеюіне, көптеген халықтардың мұсылман дінін қабылдауы-
на зор еңбек сіңіреді. Сейітбаттал жөніндегі қисса-дастандар
әсіресе түрік топырағында туып, қазақ, татар, әзірбайжан,
өзбек т.б. мұсылман елдерінің халықтары арасында кеңінен
тараған.
Сүлеймен—Құранда аты аталатын пайғамбардың бірі, Дә-
уіт пайғамбардың баласы, Інжілдегі Соломон. Шамамен б.д.д.
965-928 жылдары бұрынғы Иудей патшалығын билеген деп
есептеледі. Сүлеймен Иерусалим қаласындағы Яхус храмын
салдырған. Сондай-ақ ол мұсылман елдерінің ертегі, дастан-
дарында «аң мен құстың, пері мен жынның, жан-жануарлар-
дың тілін білген» деп дәріптеледі.
Сұлтанқожаұлы Майлықожа—қазақтың белгілі ақыны.
Қазіргі Оңтүстік Қазақстан облысы, Арыс ауданы, Қожато-
ғай елді мекенінде туып өскен. Ақбұлақ өзені, қазіргі Бадам
станциясы маңында дүние салған. Мұсылманша хат таныған
Майлықожа өлеңді ауызша да, жазбаша да шығарған. Оның
арнау өлеңдері, термелері, дастандары («Папор патша», «Пат-
ша мен үш ұры», «Аңқау мен қу», «Нақыл» т.б.), айтыстары
(Құлыншақпен, Ұлбикемен т.б.) бар.
Сырым би (1723-1802)—Сырым Датұлы, азан шақырып
қойған аты—Шынтемір екен. Патшалық Ресейдің далалық
өлкеде әкімшілік-саяси реформа жүргізіп, хандық билікке
дәстүрлі шектен асыра артықшылық беруі арқылы қалың
бұқараның табиғи-өзіндік құқыларын шектеуі, алым-салым
кө
бейтуі Сырымды және оның тұстастарын ашындырады.
Олар қолдарына қару алып, қалыптасқан саяси жүйеге—отар-
лаушы орыс үкіметінің жергілікті әкімшіліктеріне, «орыс
396
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
тағайындаған» хан, сұлтандарға қарсы көтеріледі. Бұл—дәс-
түрлі қазақ қоғамының қалың бұқарасын, оның әр алуан әлеу-
меттік топтарын (қарасын да, төресін де, шаруасын да, бай-
бағыланын да, би-ақсақалын да, батыр-баһадүрін де) қамтыған,
Ресейдің отарлау әрекетіне қарсы бағытталған ұлт азаттығы
жолындағы көтеріліс еді.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Тоқтамыс - Самашев Зейнолла Сұлтанов Қуаныш Тұяқбаев Қанат Шеңгелбаев Бақытжан «МӘдени мұРА» Ұлттық стратегиялық...

text:
Тоқтамыс—Алтын Орда ханы. Тоқтамыс—Шыңғыс ұр па-
ғы, әкесі Төлеқожа—Көк Орда ханы Орыс ханның ағайыны.
Тоқтамыстың бала кезінде Төлеқожа Орыс ханмен билікке
таласқандығы үшін өлтіріледі. Тоқтамыс ер жеткенге дейін Ор-
дада болады да, кейін өзі Орыс ханмен, одан кейінгі Темір-Мә-
лік ханмен билікке таласа бастайды, билікке жету үшін Ақсақ
Темірден көмек те сұрайды. Ақыры 1380 жылы Тоқтамыс Ал-
тын Ордада хандық билікті қолына алады.
Төле би Әлібекұлы (1663-1756)—қазақтың қоғам қайрат-
кері, белгілі шешен, Тәуке ханның кеңесшісі, «Жеті жарғы»
әдет заңы авторларының бірі, ұлы жүздің аға биі. Ол жорық-
тарда, соғыста ерлігімен және елді ұйымдастырғыштық
қабілетімен де көзге түседі; оны Тәуке хан ұлы жүз ұлысына
аға би етіп тағайындайды. Төле би қазіргі Оңтүстік Қазақстан
облысы, Төле би ауданына қарасты Ақбұрхан—Орда қонған де-
ген жерде 93 жасында дүниеден қайтқан, денесі өзі он екі жыл
басқарған, көркейткен Ташкент қаласына, даңқты Бабұрдың
әкесі Юсуп ханның қатарына қойылған.
Фатима—Мұхаммед пайғамбардың қызы, төртінші ха-
лифа Әлидің әйелі, Хасен мен Хұсайынның анасы, мұсылман
әлемінде ерекше қадір тұтатын тұлға. Пайғамбар қаза болған-
да қасында болып, әкесін арулап көмген, аза тұтқан адал
перзенті де осы Фатима хазірет. Бұл кісі—тек халал жар, Ра-
сул Алланың қызы ретінде ғана емес, Әли қайтыс болғаннан
кейін мұсылмандардың басын қосуға, шариғат істерін одан
әрі дамытуға біраз еңбек сіңірген дін қайраткері. Фатима—
шииттердің діни хикаяларының ең басты қаһармандарының
бірі. Көптеген мұсылман елдерінде алақанды белгілейтін
ежелгі нысана «Фатиманың қолы» деген атақ алған. Оның небір
396
397
ҒЫЛЫМИ ҚОСЫМШАЛАР
үмітсіз ауруларға да ем қондырып, дәру дарытатын қасиеті бар
деп саналған.
Харон ар-Рашид (763-809)—Аббас әулетінен шыққан бе-
сінші халиф. Харон Рашид тұсында арабтардың ұзақ уақытқа
созылған Византияға қарсы күресі одан әрі жалғастырылды,
сонымен бірге халифатта ауыл шаруашылығы, қолөнер, сау-
да және мәдениет едәуір дамыды. Сондықтан болар тарихи
тұлға—Харон Рашид есімі халық аузында аңыз-әңгіме мен
ертегі-жырға айналып кетті. Шығыс халықтары ертегілері мен
аңыздарында ол әділ билеуші, халық қамқоршысы бейнесін де
суреттеледі.
Хасан әл-Басри—ерте Исламның (642-728) аса ірі пірада-
ры. Мәдинеде туған, 657 жылдан Басрада тұрып, сонда дүние
салған. Мұсылман баласы пейішке бару үшін өздерінің ал-
дында шахаданың: «Бір Аллаһтан басқа құдырет жоқ» деген
бөлігін оқу керек дегенді айтады. Аралық көзқарасты ұстан ған
әл-Хасан әл-Басри үмбетінің бірлігін, мұсылман қауымы ның
қарулы қақтығысқа бармау жағын көздеді. Оның сақта
лып
қалған уағыздарынан мейірбандығымен қоса кейбір ха
дис-
тар ды тарату мен мұсылман рәсімінің кейбір жайттарын тү-
сіндіруде рационалдық бағыт ұстанды, сондай-ақ факихтарға
сын көзбен қарады.
Һарун—Мұса пайғамбардың інісі.
Шақшақұлы Жәнібек (1693-1752)—қазақ тарихында
Шақ шақ Жәнібек, Жәнібек тархан деген атпен даңқы қалған
батыр. Тегі Орта жүз құрамындағы Арғын руының Момын
аталығынан шыкқан. 1710 жылғы жоңғар қалмақтарымен со-
ғыста жаудың нойонын жекпе-жекте өлтіріп, батырлығымен
көзге түскен. Арнаулы әдебиеттер мен ресми құжат деректері-
не қарағанда ол Кіші жүз ханы Әбілқайырмен дос-жар қарым-
қатынас жасап, оның Ресей қоластына кіру саясатына тікелей
қолдау көрсеткен. Хан тағына отырған Абылайға бата берген.
Оның ел ішіндегі беделін, қайраткерлік қабілетін жоғары
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
398
бағалап, Ресей патшайымы Елизавета Петровна 1743 жылы
11 шілдеде «тархан» атағын берген.
Шиш—діни кітаптарда Адам атадан кейін бірінші атала-
тын пайғамбардың есімі. Мұсылман халықтарының шежі-
ресінде де Шиштің аты ауызға бірінші алынады. Алғаш-
қы пайғамбарлардың бірі ретінде Шиштің есімін Таурат пен
Інжілден де кезіктіруге болады. Фирдауси өзінің атақты «Шаһ-
наме» дастанында Иран патшаларының әулетін де осы Шиш тен
таратады.
Шопан ата—әйгілі Қожа Ахмет Яссауидің шәкірті. Ол
ХІІ ғасырдың 2-жартысында өмір сүріп, ел ішінде мұсылман
дінін уағыздаған әулие адам. Шопан ата тұрғызған жер асты
мешіт пен қорым ел ұғымында киелі, қасиетті орын саналады.
Шұғайыб—алдымен асхаб әл-айка («тоғай адамдары»),
кейін аһл Мадйан («Мадйан тұрғындары») деп аталған өз тайпа-
ластарына Алла жіберген пайғамбар. Құранда баяндалғандай,
ол халықты тек Аллаға ғана сиынуға, өлшеу мен таразыға
тарту кезінде дәлдікті сақтауға, сауда жасау кезінде адамдар-
ды алдамауға, жер бетінде сапар шеге жүріп, имансыздық ты
таратпауға үндейді. Шұғайыбқа Мадйан тұрғындарының ша-
ғын бөлігі ғана иланады, көпшілік халық оны нақұрыс, көз бояу-
шы және өтірікші деп есептеді. Шұғайыбтың шыққан тегі нің
нашарлығын бетіне басып, оған тас атып, қуып шығамыз деп
қорқытады. Оған еріп, Аллаға сенгендердің ежелгі дініне қайта
оралуын талап етеді. Ал Аллаға сенгендер болса, бұл талапты
орындаудан бас тартып, Алладан өздерін имансыздардан ара-
шалауды сұрайды. Іле-шала қатаң жаза жетеді—«зар еңіреу»,
«астаң-кестең дүние». Шұғайыбқа сенбегендердің бәрі қаза та-
бады, «олар таңертең өз баспаналарының ішінде өліп жатады».
Шыңғыс хан—моңғол ханы, ХІІІ ғасырдың басында Қа-
зақстан, Орта Азия елдеріне шапқыншылық соғысын бас тайды.
Жолында кездескен ұлыстармен ру-тайпаларды жау лап алып,
өз әскерлерінің қатарын толықтыра отырып, оларды кезекті
жорығына пайдаланады. Ғалымдардың зерт
теу
ле
рі Шыңғыс
399
ҒЫЛЫМИ ҚОСЫМШАЛАР
398
әскерінің басым көпшілігі осы түркі тектес ру-тайпалардан
құралғанын көрсетті. Тіпті, ол Орта Азияны жаулап алып,
енді Солтүстік Африкаға қол сұға бастайды, осы кезеңде Мы-
сыр елін (Египет) басқарып отырған Бейбарыс сұл тан Шыңғыс
хан жорығының бетін қайтарып, Мысыр еліне аяқ бастыр-
май қояды. Шыңғыс хан жаулап алған жерлерін төрт ұлына
(Жошы, Төле, Шағатай, Үгедей) бөліп беріп, олар өздері жау-
лап алған елдерде хандық құрады.
Ыдырыс—Құран Кәрімде аты аталған пайғамбарлардың
бірі. Ол туралы «Мәриям» сүресінде (56-аят) және «Әнбие»
сүресінде (85-аят) екі мәрте сөз болған. XІV ғасырда дүниеге
келген Бурханаддин Рағбузидің «Қиссасул әнбиесінде» Ыды-
рыс пайғамбар жайында қызықты хикаялар берілген. Сондай-
ақ пайғамбарлар өмірі туралы көптеген діни кітаптарда ол тура-
лы мәліметтер айтылады.
Ысқақ—пайғамбар, Ибраһимнің баласы. Құранда Ибра-
һимға Аллаһтың рақымы түсіп, қартайған шағында оның дінге
берік, кіршіксіз өмірі үшін ұл сыйлағандығы айтылады. Ұлы-
ның дүниеге келетінін қарапайым жолаушылар болып келіп,
оның қонақжай дастарқанынан дәм татқан періштелер хабар-
лайды. Аллаһтың Ибраһимға «зейінді ұл» сыйлағаны, ал бұдан
соң ол түсінде Аллаһтың ұлын кұрбандыққа шалуын талап етіп,
аян бергендігі айтылады. Ибраһим мұны орындауға дайын бо-
латын. Бірақ Аллаһ Тағала пендесінің адалдығына көзі жеткен
соң райынан қайтады. Аллаһ өз үмбетін осылай сынаған еді.
Ысмайыл—пайғамбар, Ибраһимнің баласы, Інжілдегі
Ис маил. Ол Алланың әмірімен, әкесі Ибраһим екеуі тасқын
қиратқан Қағбаны қалпына келтіреді. Аңыздар да Ысмайыл-
ды Ибраһимнің күңі Ажардан туған үлкен ұлы екендігі жайлы
егжей-тегжейлі сипатталады. Әйелі Сараның қызғаншақтығы
мен қастандығынан сескенген Ибраһим Ажар мен Ысмайыл-
ды Арабияға әкетуге мәжбүр болады және оларды сусыз далаға
тастап кетеді. Бала қатты шөліркеген соң шешесі ас-Сафа мен
әл-Маруа биігінің төбесіне шығып, алыс тан құдықты, көгалды
жерді көреді. Оларға Жәбірейіл көмекке келеді. Соның әмірімен
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
Ысмайылдың өкшесі тиген жер
ден қа
сиетті Зәмзәм бұлағы
атқылайды.
Ясугей—Әлемге әйгілі жиһангер, қолбасшы Шыңғыс хан-
ның әкесі.
Яхия—Құран Кәрімде аты аталған пайғамбарлардың бірі,
Зәкария пайғамбардың Алла Тағаладан жалбарынып сұрап
алған жалғыз перзенті.
400
400
Ағыр /т/—ауыр
Андан соңыра /т/—одан кейін
Аның үшін /т/—сондықтан
Әзіз, ғазиз /а/—құдіретті, қымбатты, даңқты, ұлы
Әлам, әлім /а/—қайғы, қасірет, шер
Әуара /а/—әуре; әуре болу; есуас
Балиғ /а/—бәлиғатқа толу, ер жету
Бәланд /п/—жоғары, биік
Бәлә /п/—ия
Бедғаттық /п/—жаңалық
Бейһұш /п/—көңілсіз; ессіз болу, естен тану
Бірлән /т/—мен,—бен,—пен,—менен,—бенен (шылау)
Ғабри /п/ —еврей, иудей
Ғажиз /а/—әлсіз, күйсіз, нашар; соқыр
Ғайш, ғишрат /а/—дүниенің қызығы, сауық-сайран
Ғайып ерен қырық шілтен—(шілтен /п/—қырық дене)—
мұсылмандарды жебеп, қолдап жүретін көзге көрінбейтін кие-
лі бейне. Кейбір аңыздар бойынша, ғайыптан пайда болатын
шілтендер құс бейнесінде көрінуі де мүмкін. Олар әдетте алыс
сапарда жүрген, арып-ашып жолынан адасқан жолаушыларға
жәрдемдеседі.
Ғаламат—ғажайып, таңғажайып; керемет; пәле
Ғанимат /а/—олжа, табыс, түсім, өнім, пайда
Ғапу, ғафу /а/—кешірім
СӨЗДІК
26-0185
402
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
Ғаріп /а/—бейшара, мүсәпір, міскін
Ғаршы күрсі /а/—жеті қат көк
Ғарық /а/—бату
Ғасар /а /—қиындық
Ғауам /п/—қарапайым халық; қарапайым сөйлеу, сөйлеу
тілі; қарапайым, оқымаған, білімсіз, надан
Ғауға /п/—айқай, шу
Ғафал /а/—аңсыздық, елемеушілік, зейінсіздік, көңіл
Ғафыл /а /—қапа болу, білмеу, байқамау, аңқаулық, қу
Ғизат /а /—ізет, құрмет
Ғинаят /а/—ізгілік, мейірімді
Ғүшір /к.с /—бұрын билеушілерге мен дінбасыларына егін-
шілердің өнімінен төлейтін салығы
Ғұзыр /а/—кешірім сұрау, ақталу; өтініш
Ғұсыл /а/—жуу, жуыну, суға түсу
Дад /п/—көмек сұраған айқай, ыңырсу, зар; әділеттік, дұ-
рыстық
Дажжал /а/—жалмауыз, бір нәрсенің түбіне жететін жой-
қын қара күш
Дауам /п/—әрдайым
Дәрд /п/—дерт, ауру
Дәрул бақи /а/—бақи дүние, о дүние
Дәрул пәни /а/—пәни жалған, осы дүние
Дирһам—араб елдерінің орта ғасырдағы күміс ақшасы
Дост /п/—дос, жолдас
Елат /а/—халық, тайпа
Жаллад /а/—жендет, жазалаушы; баскесер
Жамиғ /а/—біріктіру; бірлестіру; жинау; бірлестік, одақ;
жиын, топ; көп бәрі
Жауһар—гауһар
Жүдә /а/—аса, өте, қатты риза болу; бөлек, жеке, дара
Жұмадел ахр /а/—ай күнтізбесі бойынша 6-ай
Жұмадел әууәл /а/—ай күнтізбесі бойынша 5-ай
Жұмла /а/—бәрі, баршасы, барлық, күллі
Жұмлатән /а/—барлығы, түгелі
Жұфұт /п/—жұп, зайып, қосақ, жұбай
402
403
ҒЫЛЫМИ ҚОСЫМШАЛАР
Зарып /п/—қайғы, дерт
Зауал—аптапты түс мезгіл, күн батар кез
Заһыр /а/—ашық, айқын, анық; көмек; түсінік
Зәкәр /а/—ер адамның жыныс мүшесі
Зәһар /а/—у
Зәхмат /а/—қиындық, іс-қимыл
Зеннаттық /а/—әшекей, ою
Зияда /а/—көп, артық
Зүлқағда айы /а/—ай күнтізбесі бойынша 11-ай
Зүлхүжжә /а/—ай күнтізбесі бойынша 12-ай
Зымыстан /п/—1. қыс; 2. адам төзгісіз, қатты
Ижтиһад /а/—ынта, талап
Иқрар /а/—жорамал, долбар; орнату; белгілеу; дәлелдеу,
анықтау; тану; сана; түсінік; мойындау, мойынсұну
Ила /т/—айла, амал, әдіс
Инану /т/—илану
Инна лиллаһи уа инна иләйһи ражиғун /а/—шын мәнінде
біз Аллаға тәнбіз әрі Оған қайтушымыз («Бақара» сүресі, 156-
аят).
Истиғфар /а/—кешірім сұрау
Кәмалат /а/—кемелдік
Кифарат /а/—күнәдан арылу
Қасд, қасад /п/—дұшпандық, зиянкестік, жаулық, қастық
Құран хатым /а/—қасиетті Құранды түгел оқу
Лаухул-махфуз (лаух /а/—тақта; махфуз /а/—сақталған,
жадында ұсталған)—сақтаулы тақта. Әр адамның тағдыры
күні бұрын жазылып қояды. Сол жазу тақтасы лаухул махфуз,
лаухул қалам деп аталады.
Ләңке—тыстық матаның бір түрі, сорты
Мағишат /а/—өмір; мазмұнды тіршілік
Мағшұқ /а/—ғашық, сүйікті
Мада /п/—жолбарыстың ұрғашысы
404
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
Машайық /а/—(шайх, шайық сөзінің көпше түрі) ақса-
қал
дар, қариялар; ғалымдар; тайпаның, рудың ақсақалы;
Арабиядағы тайпа басшысының лауазымы.
Мәжрух /а/—жаралы, жараланған
Мәжуси /а/—отқа табынушы
Мәкәр /а/—қулық, зымияндық
Мәкір /а/—айлакер, қу; жауыздық, зұлымдық, қастық,
арам ой; алдау; өтірік, жалған; айла, қулық
Мәкруһ /а/—зиянды, арам зат
Мәсжид /а/—мешіт
Мәулет—белгілі бір істі, тапсырманы орындауға берілген
уақыт, мерзім; мүмкіндік
Михраб /а/—мешіттің айшықты бөлігі, намаз оқығанда бас
қоятын беті
Мүжтаһид /а/—ынталы, талапты
Мүхәррам /а/—ай күнтізбесі бойынша бірінші ай
Мұғжиза /а/—таңғажайып оқиға; керемет
Мұнафиқ /а/—сырттай мұсылман, ішінен ислам дініне
қарсы екі жүзді адам
Нағра, нағыра /п/—барабан тәрізді музыка аспабы; дауыс,
айғай
Нағузу биллаһи /а/—Алла қорғай көр!
Назым /а/—өлең, поэзия; нәзік сезімді, наз түрінде, шы-
ғыстық дәстүрде жазылған өлең түрі
Насарани /а/—христиан дінін ұстаған адам
Нафақа /а/—табыс; көрек; ризық; пайдаланылатын нәрсе
Нәби /а/—пайғамбар
Нәпіл намаз—міндеттен тыс, қосымша, сауабы өте мол на-
маз
Нәсрат /а/—жеңіс, жеңу
Нәфіл /а/—қосымша, міндетті емес, бірақ сауабы мол на-
маз, ораза т.б. құлшылықтар
Ниғмат /а/—бақыт, бақытты өмір; шапағат; сый; рақым;
жарылқаушылық; жақсылық; шарапат; қайыр; байлық; бере-
ке; игілік; ырзық; тамақ, ас, ауқат
Никах /а/—неке
404
405
ҒЫЛЫМИ ҚОСЫМШАЛАР
Опадар—құт, ізгілік; сүйеніш, тірек
Паруаз /п/—әуез
Пәруардәр, пәруардигар /п/—жаратушы, жасаған, құді-
ретті құдай
Пұрсат /а/—мүмкіндік, мұрсат
Рауғ /а/—қорқыныш
Режеп айы /а/—ай күнтізбесі бойынша 7-ай
Рәбиғүл әууәл /а/—ай күнтізбесі бойынша үшінші ай
Рәбиғүл әхр /а/—ай күнтізбесі бойынша төртінші ай
Рисалат /а/—жолдама, хат; пайғамбарлық; елшілік; мін-
дет; зерттеу, хабарлама
Рифғат /а/—жоғарылау, көтерілу
Рихлат /а/—сапар шегу, саяхат
Сағ /т/—сау, аман-есен
Сақи /а/—жомарт, ақ көңіл, ақ пейіл; қайырымды; шарап
құюшы
Салах /а/—жақсылық, рақымшылық
Сарық—жүдеу, күй қашқан
Сафар /а/—сапар, жол жүру
Сафар айы /а/—ай күнтізбесі бойынша екінші ай
Сахаба, асхаб /а/ —серіктер, жолдастар. Мұхаммед пай-
ғамбармен бірге ислам дінін қабылдап, мұсылман мемлекетін
құруға атсалысқандар. Мұхаммедтің істері мен сөздері туралы
хадистер асхабтардың айтулары бойынша жазылып алынған
Сәжде /а/—тәжім, бас ию; иілу
Сәлахият /а/—жақсылық, рақымшылық
Сәна /а/—қайғы
Сәргардан /п/—сергелдең
Сідр ағашы—лотос ағашы
Сұбхан /а/—жасаған, күшті, құдіретті; Алла тағаланың 99
есімінің бірі
Тағаллұқ /а/—байланысты
Тағбир /а/—болжам, жорамал, тұспал
Тауфиқ /а/—мойынсұну; жәрдем, келісім, көмек; табыс,
бақыт
406
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
Тахыт /а/—тақ
Тәсбиғ /а/—Алланы мадақтау, дәріптеу; 33 моншақ тас-
тан тұратын тізбек.
Тәсбі тарту—моншақ тастарды тере
отырып 34 рет «Аллаһу акбар», 33 рет «сұбхан Алла», 33 рет
«әлхамдулилла» деп Алла тағаланы мадақтап сиыну.
Тәфсир /а/—түсіндірме: құранға түсінік беріп, оның мағы-
наларын ашу мақсатында жазылған кітаптар
Төгеректеп—төңіректеп
Тұһмат /а/—күдік; күмән; сезік; шүбә; айып
Уаллаһи ағлам /а/—Алла жақсы біледі
Уахшат /п/—қорқыныш
Уәжіп /а/—міндет, борыш, бұлжытпай орындалатын заң,
қағида, міндетті шарт; шарт, парыз
Ұхшашлы—ұқсас
Үкәма /а/—басшылар, билеушілер
Фитна /а/—жаман ниет, арам ой
Фитр /а/—ауызашар
Хаб /п/—түс, ұйқы
Халыс /а/—құтылу, арылу, азат болу
Хамд, хамду /а/—мадақ; мақтан; даңқ; дәріптеу, даңқын
шығару; рақмет, алғыс
Хамду сәна—Аллаға мадақ айту
Хамлә ету /а/—шабуыл жасау
Хараб /а/—қирау, быт-шыт болу
Хасыл /а/—нәтиже; жүзеге асу, мақсатқа қол жеткізу; да-
йын
Хәсса /п/ —бөлік; бөлім; бөлек; бөлшек, үлес; енші; несібе;
нәсіп; ырыс; арнайы; дербес; тән; іріктелген; таңдаулы; жеке
Хилаф /а/—қарама-қарсылық, қайшылық, алауыздық, та-
лас, дау
Хүкім /а/—үкім, бұйрық
406
407
ҒЫЛЫМИ ҚОСЫМШАЛАР
Һалак /а/—өлу, өлім; күйреу, құрып біту
Һаман /п/—әрқашан, үнемі, әрдайым; барлығы
Һәм /п/—және
Һәмма /п/—барлық, бүкіл
Һәуіз /а/—бассейн, су қоймасы
Шағбан айы /а/—ай күнтізбесі бойынша 8-ай
Шадлану /п/—шаттану, қуану
Шадыр /п/—пәранжа, мұсылман әйелдердің жүзі мен де-
несін жасыратын жамылғы
Шамғ /а/—балауыз; шырақ; шам
Шаһ /п/—патша, хан
Шаһариар—[шаһар /п/—төрт, жар /т/—жар, серік]—
Мұхаммед пайғамбардың төрт серігі: Әбубәкір, Омар, Оспан,
Әли. Кейде төрт жар, төрт шәрі деп те аталады. Бұлар араб ха-
лифатын билеген төрт әділетті халифтер болып, тарихта «ал-
Хулафа ар-Рашидун» деген атпен белгілі
Шарафат /а/—қасиет, берекет
Шәууәл айы /а/—ай күнтізбесі бойынша 10-ай
Шиғыр /а/—өлең
Шікәс—жеңіліс, ұтылыс
Яһуди /а/—еврей
408
ЖЕР-СУ АТАУЛАРЫ
Ақжайық—Орал тауынан басталып Каспий теңізіне құя тын
ірі кәсіптік өзендердің бірі. Орал, Атырау қаласы да Жай ық
бойына орналасқан.
Алатау—Орталық Азия мемлекеттері мен Ресей Федера-
циясының Сібірдегі тау жоталарының жалпы атауы. Оларға
Күнгей Алатауы, Кузнец Алатауы, Талас Алатауы, Қырғыз
Алатауы, Жетісу Алатауы, Іле Алатауы т.б. жатады.
Балх—Ауғанстандағы көне қалалардың бірі.
Бұқара—Өзбекстан мемлекетіндегі қала. Бұқара әсіресе
XVIII-XIX ғасырларда күшті өркендеп, исламның ықпалды
тірегіне әрі діни-ғылыми орталықтарының біріне айнала баста-
ды. Бірқатар мұсылман халықтары, оның ішінде қазақтар да
оны «Бұқара Шәриф», яғни қасиетті қала деп санайды.
Ертіс—Батыс Сібір мен Қазақстан жеріндегі өзен. Обътың
сол саласы. Монғол Алтайының оңтүстік батыс беткейіндегі
мұздықтардан басталады. Өскемен, Семей, Павлодар, Қараған-
ды облыстарының өнеркәсіп орындары және шаруашылық та-
ры өзен суын кеңінен пайдаланады.
Қырым—Алтын орданың орнында пайда болған хандық-
тардың бірі, ХVII ғасырдың екінші жартысына дейін дербес
мемлекет болған. Қазіргі Қырым түбегінде орналасқан.
408
409
ҒЫЛЫМИ ҚОСЫМШАЛАР
Мекке—Әлем мұсылмандарының қасиетті қаласы. Онда бас
мешіт әл-Мәсжид әл-Харам мен Қағба орналасқан. Исламның
негізін қалаушы Мұхаммед (с.а.с.) осы қалада дүниеге кел-
ген. Мұхаммед (с.а.с.) Меккеден кеткенімен Мәдинедегі жаңа
құлшылық ету үйін Қағбаға қарама-қарсы қойған жоқ, қайта
оның есігін соған қаратты (құбыла). Мұсылмандардың Меккені
630 ж. жаулап алуы оның діни орталық ретіндегі айрық ша
жағдайын қалпына келтіріп қана қоймай, одан да жоғары
дәрежеге көтере түсті. Меккеге барып тәуап ету исламның бес
парызының бірі болып саналады.
Мәдина—арабша қала деген сөз. Меккеден кейінгі екінші
қасиетті қала саналады. Исламның негізін қалаушы Мұхаммед
пайғамбардың 622 жылы Меккеден осында қоныс аударуына
байланысты Хижаздағы Ясрибке мұсылмандардың берген ата-
уы. Мұсылмандардың жыл санауы осы қоныс аудару жылынан
(хижра) басталды. Мұсылман мемлекетінің негізі қаланғанда
Мәдина оның алғашқы астанасы болды.
Моғол империясы—Үндістан аумағында өмір сүрген
ірі мемлекет (1526-1858). Дели сұлтандығы ыдырағаннан
кейін құрылған. Негізін Темір әулетінен шыққан Захир әд-
Дин Мұхаммед Бабыр қалады. Бабыр мен оның ұрпақтары
Моғолстаннан шыққандықтан үнділіктер (оларды «мухгал»
деп атаған) мен еуропалықтарға Ұлы Моғолдар деген атпен
белгілі болды. Ұлы моғол империясы барынша ұлғайған кезін-
де аумағының оңтүстігіндегі шағын князьдіктер мен патша-
лықтардан басқа Үндістан түбегін түгелге дерлік қамтыды.
Самарқан—Өзбекстан Республикасындағы ежелгі қала. Об-
лыс орталығы.
Сібір—Азияның Орал таулары, Тынық мұхит, Солтүстік
Мұзды мұхит жағалаулары мен Моңғолия шекарасы, Сарыар қа
етегі аралығындағы бөлігі.
Сырдария—Орта Азиядағы ірі өзен. Қарадария мен Нарын
өзендерінің Ферғана қазан шұңқырының шығыс бөлігіндегі
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
қосылған жерінен бастап Сырдария аталынып, Арал теңізіне
құяды.
Ташкент—қазіргі Өзбекстанның астанасы. Қазақ хандығы
дәуірінде Ташкент қазақ хандары үшін айрықша геосаяси
маңызы бар өңірлердің бірі болған. Тарихи деректер Ташкент-
тің Тәуекел және Есім хандар тұсында қазақ билеушілері-
нің ықпалында болғанын аңдатады. ХVІІІ ғасырдағы жоңғар
шапқыншылығы кезінде де Ташкент бірде басқыншылардың,
бірде қазақ халқының қолына өтіп тұрған. Ташкенттің
ХVІІІ ғасырда қазақтардың айтулы ордаларының бірі болға-
нын оның маңында Төле бидің және Әйтеке бидің бар екендігі
де айғақтайды.
Ферғана—Орта Азиядағы Ферғана аңғарында орналас қан
тарихи өлке. «Ферғана» тәжік тілінде (Иаргана) «Тау арасын-
дағы аңғар» деген ұғымды білдіреді. Ферғана—қола дәуіріне тән
ежелгі отырықшы-егіншілік мәдениеті дамыған аудандардың
бірі. Ферғана егіншілері б.з. басталар кезден мақта өсірумен ай-
налыса бастаған. Ферғана жөніндегі ең алғашқы мәлімет Қытай
елшісі Чжан Цяньнің (б.з.б. 128 ж.) жазбаларында келтірі-
леді. Қытайлар мұнда егіншілікпен айналысатын 60 мыңдай
отбасының (300 мыңдай адам), 70 елді мекеннің болғанын жаз-
ды. XIII-XIV ғасырларда Ферғана өңірі Хорезмшаһтарына,
Шыңғыс ханның екінші ұлы құрған Шағатай ұлысына, Әмір
Темірге бағынды. XIII ғасырдың соңында Ферғананың астана-
сы Әндіжан қаласына ауысты.
Хорезм—Әмударияның төменгі ағысында орналасқан та-
рихи өлке. Хорезм жөніндегі алғашқы деректер Дарий І-нің
Бехис тун сына жазуы мен Авестада кездеседі.
Шахрисабз—Өзбекстанның Қашқадария облысындағы қа-
ла.
410
410
ТОМҒА ЕНГЕН ФОЛЬКЛОРЛЫҚ
ҮЛГІЛЕРДІ ЖИНАУШЫ, АЙТУШЫ ҺӘМ
ЖАРИЯЛАУШЫЛАР ТУРАЛЫ МӘЛІМЕТТЕР
Ахметов Ержан (1879-1967)—Ержанның әкесі Ахмет
те, өзі де жасынан өлең айтып, айтысқа түскен. Ержан халық
әндерімен қатар, Зайсан, Тарбағатай маңына мол тарап, жатта-
лып жүрген Әміржан мен Сеңсең ақындардың әндерін жақсы
орындаған, өзі де ән шығарған. Ержан Барша Алтайқызымен
Зылиқа қызбен, Зейнеппен, Қамыш Сеңсеңұлымен, Хұсайын
Мөйткеұлымен айтысқан. Әсет Найманбаевпен кездесіп, тәлім
алған. Белгілі жырау, жыршы Көтбайдың қасына еріп жүріп,
ел аралаған. Бірқатар жырды осы Көтбай ақыннан үйренген.
Солардың ішіндегі ең көркемі де, көлемдісі де—«Арқалық ба -
тыр», «Бақтияр», «Қөйеке Көмеш батыр», «Бозжігіт», «Қа бан-
бай батыр» жырлары.
Байғанин Нұрпейіс (1861-1945)—белгілі қазақ ақыны,
жыршысы. Ақтөбе облысы, Байғанин ауданында туып-өскен.
Көптеген эпостық жырларды жаттап айтып, кейбіреуін өзінше
жырлаған («Қобыланды», «Құбығұл», «Төрехан» т.б.). Қазақ
әйелдерінің ауыр тағдырын суреттейтін «Ақкенже», «Нарғыз»
дастандарын шығарған. Ақынның Қазан төңкерісінен бұрынғы
сатиралық, арнау өлеңдері, Қазақбай ақынмен айтысы т.б. ел
аузында сақталғанмен, кезінде жазылып алынбаған.
Байтабынұлы Айса (1875-1955)—қазақ жырауы. Ақтөбе
облысы, Қобда ауданында туған. Айсаның әкесі Байтабын
өмір бойы Сейсенбі Тасбаев деген байдың жылқышысы болған.
Айсаның ақындық өнері 18 жастан басталады. Ол «домбыра-
шы, әнші жігіт» атанады, ауыл-үй арасында өткізілетін ойын-
412
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
сауықтарда өлеңді өз жанынан суырып салып айтатын бола ды.
Ақындық өнерді Бетеген, Нұрпейіс жыраулардан үйрен
ген.
Айса батырлық жырды көп білген, көп жырлаған. Оның
репертуарында «Қобыланды», «Ер Сайын», «Көрұғлы», «Әуез
батыр», «Телағыс» т.б. белгілі жырлар болған. Айсадан жазы-
лып алынған осы шығармалары Орталық Ғылыми кітапхана да
сақтаулы.
Диваев Әбубәкір Ахметжанұлы (1856-1932)—башқұрт
хал қынан шыққан аса көрнекті этнограф, фольклортанушы.
Ресей империясындағы белгілі оқу орны Орынбор Неплюев
кадет корпусының Азия бөлімін бітірген соң, 1876 жылдан
Түркістан өлкесіне әскери қызметке жіберіліп, бүкіл өмірін
Қазақстан мен Орта Азияны мекендеген түркі, мұсылман
халықтары тарихы мен мәдениетін зерттеуге арнаған. Таш-
кент қаласында әскери-халықтық басқармада, Орта Азия
университетінде, қазақ ағартушылары құрған «Талап» ғылы-
ми-зерттеу қоғамында қызмет еткен. «Бекет батыр» жырын,
эпостық жырларды, ертегілер, балалар фольклоры, шешен дік
сөздер үлгілерін жинап, «Этнографиялық материалдар. Сырда-
рия облысы қазақтары» деген сериямен Ташкент, Қазан, Орын-
бор, Астрахан қалаларындағы мерзімдік баспасөзде, ғы
лы-
ми қоғамдардың басылымдарында жариялады. Қазақтардың
ежелгі наным-сенімдері, күнтізбесі, астрономия туралы халық
ұғымдарын, аңыз-әңгімелерін т.б. жинады.
Жақыпбаев Бозтай (1887-1969)—әдебиеттанушы, жазу-
шы. Қазақ КСР Ғылым академиясының Тіл және әдебиет инсти-
тутында 1938-1950 жылдары ғылыми қызметкер болып жұмыс
істеген. Бозтай отызыншы жылдардан бастап түрлі экспедиция-
лар құрамында Қазақстанның көп жерлерін аралап, олжалы
оралған. Жетісу жерінде Көдек, Мейірман, Тоқсанбай, Албан
Асан т.б. ақындардың шығармаларын алғаш рет жазып алып,
аталған институттың қорына тапсырған. Бозтай текстология
мәселесіне де араласып, Абай шығармашылығына байланысты
құнды зерттеулер жазды.
412
413
ҒЫЛЫМИ ҚОСЫМШАЛАР
Жаңбыршин Сүйіншәлі (1888 т.ж.)—халық ауыз әдебие-
тінің үлгілерін жинаушы. Орынбор облысы, Ақбұлақ ауда ны-
ның Сазды аулында туған. Жасынан серілікке бой ұрып, Біте-
ген, Қазмамбет жыраулармен бірге ел аралап, жыр айтқан, ән
сал ған, күй тартқан. Оның репертуарында «Алпамыс», «Қобы-
ланды», «Қарасай-Қази» т.б. батырлар жыры көп болған.
«Жетімтай мен Жетімек» дастаны және «Беташар», «Тойбас-
тар» өлеңдері ауыл арасына кең тараған. Айтысқа да қатыс қан.
«Қобыланды» жырының нұсқасы, «Алпамыс» жыры, өзінің
шығармалары ақынның өз аузынан жазылып алынған.
Құлпыбаев Ерғожа—1908 жылы Қарақалпақ АССР, Мой-
нақ ауданы, «Үшсай» ауылдық кеңесiнде дүниеге келген. Ерғо-
жа жырау өз қолжазбасының алғысөзiнде Барақ батыр әңгi-
ме сiн ХХ ғасырдың 20-30 жылдарында өлең өрнегiне түсiрген
Қумолда деген ақын екенiн, бiрақ ол жырды уақытында жа-
зып алмай, кейiн елдiң көмегiмен қалпына келтiруге тыры-
сып, Ұлы Отан соғысының алдында құрастырған жыры со ғыс
кезiнде өз балаларының әркiмдерге таратып беруiне байланыс-
ты жоғалып кеткендiгiн, ғалымдарға табыс еткен қолжаз
ба
өзiнiң екiншi талпынысының нәтижесi екенiн, өз ойынша өзi
қалпына келтiрген нұсқа Қумолда ақынның нұсқасымен сәйкес
келетiнiн бiлдiредi.
Маңқыстау Тыныштықұлы—бұрынғы Бөкей ордасын-
да, қазіргі Атырау облысының Есбол ауылында туған шайыр.
Туған, қайтыс болған жылдары белгісіз. Шамамен, ХІХ ға-
сырдың екінші жартысында дүниеге келген. Маңқыстау не гі-
зінен оқытушы қызметінде болып, медреселерде сабақ берген.
Бірнеше рет хажылық сапарға шығып, қасиетті Қағбаға тәуаб
еткен. Қажы әл-Хурмин деген құрметті атағы бар, елге қадірлі
әрі тақуа адам. Шайырдың осы қасиеттері оның діни дас-
тандарды жырлауына тікелей әсер еткен секілді. Маңқыстау
Тыныштықұлы өзі Қазанда бастырған «Ғазауат Сұлтан» (1908)
дастанын шәкірттеріне жаттатып, сол арқылы ол дастан өзге
өңірлерге де таралуы мүмкін.
414
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
Нысанбайұлы Нұралы (1857-1930)—туып-өскен жері—
Оңтүстік Қазақстан облысы. Белгілі жырау, жыршы, айтыс
ақыны. Нұралының шығыстық сюжеттерге ден қоя отырып,
сол сюжет-желіні қазақ топырағында нәзиралық дәстүрмен
жаңғырта жырлай білген ақындық шеберлігіне оның репер-
туарындағы «Қарақұл», «Қарқабат», «Жетім Құбыл», «Сауда
ишан» т.б. дастандары дәлел.
Сабалұлы Ақылбек (1880-1919)—ақын, жыршы, халық
ауыз әдебиеті үлгілерін жинаушы. Ақын араб, парсы, түрік пен
орыс тілдерін, шығыс әдебиетін жетік меңгерген. Кейбір де-
ректер бойынша, Сабалұлы Ақылбек Абай аулынан, тіпті ше-
ше сі Абайдың туысы болған. Сабалұлы Ақылбек «Таһир—Зуһ-
ра», «Бозжігіт», «Алтын балық» т.б. дастандарды ел аузынан
жинап, өңдеп, редакциялап кітап етіп бастырған.
Тұрсынбаев Бәдел (1905-1967)—Шығыс Қазақстан, Күр шім
ауданынан. Жазушы, ауыз әдебиетін жинаушы.
Тілеумағамбетұлы Ережеп—1890 жылы, Қоңырат-Мал-
шы деген жерде туған. Әкесі Тілеумағамбет жасынан өнерлі,
жы рау, шайыр адам болған. Ел ішіне жыршылық еңбегімен де
танылған. Әкесінің лақап аты—«қу молда» болған. Қу молда
«Қобылан», «Кенесары-Наурызбай», «Қарасай-Қазиды» он екі
тарамға бөлінетіндігін білген. 1917 жылғы төңкерістен бері жа-
зылған жаңа заман жырын айтқан. «Асқар батыр», «Өтеш»,
«Марқабай», «Ермағамбет» жырларын жазған. Шәкірттері Да-
риябай жырау, Құдайберген жырау, Жақсылық жырау, Ораз-
бай жырау т.б. болған. Ережеп әкесінің дастандарын жазба сы-
нан үйренген. 22 жасынан бастап жыраулықпен шұғыл дан ған.
Ережеп жыраудан 1962 жылы жазылып алынған «Қобы лан ды
батыр» жыры—осы эпостың ең толық, көркем нұсқала рының
бірі.
Уахатов Бекмұрат (1932-1984)—әдебиет зерттеушісі, фи-
лология ғылымдарының докторы. 1957-1958 ж. «Қазақ әдебие-
ті» газетінде тілші, 1958-1984 ж. М.О.Әуезов атындағы Әде биет
және өнер институтында аға ғылыми қызметкер, қолжазба
414
415
ҒЫЛЫМИ ҚОСЫМШАЛАР
және текстология бөлімінің меңгерушісі болып қызмет іс те-
ді. Ғылыми еңбектері қазақ фольклорының өзекті мәселеріне
арналған.
Шайхысламұлы Жүсіпбек (1857-1937)—ақын, ауыз әде-
биетін жинаушы. Оңтүстік Қазақстан облысы, Арыс ауданы,
Қожатоғай ауылында, қожа әулетінде дүниеге келген. Наға шы-
лары—Ұлы жүз, Албан руынан. Жасында мұсылманша оқып,
білім алған. Жүсіпбек қожа Жетісуда тұрып, ел арасынан жыр-
дастандарды, айтыстарды т.б. жинап, редакциялап, Қазан
қаласындағы Хұсайыновтар баспасына жіберіп отырған. Оның
қазақ фольклоры шығармаларын жинап, бастырудағы еңбегі
ерекше. Өмірінің соңғы жылдарын Шығыс Түркістан ның Іле
аймағында өткізіп, сонда қайтыс болды.
Шерияздан Сұлтанбайұлы (1933-2005)—Шериязданның
әкесі Сұлтанбай жыршы, қиссагер-әңгімешіл, шежіреші, та-
рихшы адам болған. Бала Шерияздан жастайынан әке жо-
лын қуған. Қисса-дастан, эпос жаттаған. Өз ұлтының тарихы-
на, шежіресіне, әсіресе батырлар өмірінің ертек, аңыздарына
ерекше құмартқан. Олар жөніндегі тарихи кітаптарды құныға
іздеп оқып, есте сақтаған. Өлеңмен жазылғандарын жаттап
алуды, ұққандарын, жаттағандарын ел алдында әңгімелеуді,
әндетіп айтуды, өзі қисса-дастандарды құрастыруды дағ-
дыға айналдырған. «Абылай», «Бөгенбай батыр», «Кешубай»,
«Еспенбет», «Ер Тарғын», «Қобыланды», «Ер Тәуке», «Сәтбек»,
«Қыз Жібек», «Қалқаман—Мамыр» сияқты эпос-жырларды
мәнерлеп жаңғырта жырлаған. Оларды «Шалғын», «Мұра»,
«Алтай аясы», «Қазақ қиссалары», «Қазақтың ғашықтық жыр-
лары» сияқты басылымдарда әр кездері жариялаған.
ШАРТТЫ ҚЫСҚАРТУЛАР
ӘӨИ—М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты
ОҒК—Орталық Ғылыми кітапхана
ҚҚ—Қолжазба қоры
Ш—шифр
дәп.—дәптер
/а/—араб
/о/—орыс
/п/—парсы
/к.с./—көнерген сөз
/ж/—жергілікті сөз
/т/—түркі
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Ж. Аймауытов. Бес томдық шығармалар жинағы. IVтом.
Психология.—Алматы: Ғылым, 1998.
2. Аль-Фараби. Избранные трактаты. «О причинах сновиде-
ний».—Алматы: «Ғылым», 1994.
3. З. Фрейд. Введение в психоанализ. «Сновидение».—М.:
Наука, 1989.
4. Ф. Перлз. С. Данкелл. «Язык жестов», «Позы спяще-
го». Перевод с англ. Н.Е. Котлярова, Л. Островского (сост.
В.В.Шарнило).—Минск: Парадокс, 1995.
5. Ж. Дәдебаев. Түс аяны.—Алматы: «Ғылым», 1992.
6. «Түс көру кітабынан» / ӘӨИ, ҚҚ: Ш.734. 1-12 дәптер.
1971 ж.
7. Б. Сағындықұлы. Ғаламның ғажайып сырлары.—Ал ма-
ты: «Ғылым», 1997.
8. Сказания русского народа, собранные И.П. Сахаровым.
—М.: Художественная литература, 1990.
9. А. Ремизов. Сны и предсонья.—Санкт-Петербург: Азбу-
ка, 2000; Ж.И. Степаньянц. О роли сновидений в романах Дос-
тоевского. Канд. дисс. —Самарканд, 1990; Д.А. Нечаенко. Худо-
жественная природа литературных сновидений. Русская проза
XIX века. Докт. дисс.—М., 1991.
10. С. Садырбаев. Халық ауыз әдебиеті.—Алматы: Қазақ
уни верситеті, 1990.
11. Ш. Ыбыраев. Эпос әлемі.—Алматы: Ғылым, 1993.
12. М. Бахтин. Проблемы поэтики Достоевского.—М.: Со-
ветский писатель, 1963.
27-0185
418
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
13. А. Байтұрсынов. Бестомдық шығармалар жинағы.
I том. «Әдебиет танытқыш».—Алматы: Жібек жолы, 2002.
14. Б. Әзібаева. Алғы сөз // Бабалар сөзі: Жүзтомдық. I том.
Діни дастандар.—Астана: Фолиант, 2002.
15. Н. Оңдасынов. Парсыша-қазақша түсіндірме сөздік.—
Алматы: Қазақстан, 1974.
16. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. VI том. «Қ».—Алматы:
Ғылым, 1982.
17. Бабалар сөзі: Жүз томдық. I том. Діни дастандар.—
Астана: Фолиант, 2002.
18. Елтоқ Қилысүлей. «Түс—саяхат» сериялы мақалалар.
«Ақжелкен» журналы, 1997. №10.
19. Қ. Жұмалиев. XVIII-XIX ғасырдағы қазақ әдебиеті.—
Алматы: Мектеп, 1967.
20. Ы. Дүйсенбаев. Ғасырлар сыры.—Алматы: Жазушы,
1970.
21. М. Әуезов. Манас—қырғыз халқының батырлық даста-
ны. IV кітап. I кітабы.
22. С. Дәуітов. Абылай хан.—Алматы: Жазушы, 1993.
21. Есенберлин. Қаһар.—Алматы: Жазушы, 1969.
22. А.С. Орлов. Казахский героический эпос.—М.-Л.: Изд.
«АН СССР», 1945.
23. А. Робинсон. «Слово» в поэтическом контексте мирового
средневековья // «Вопросы литературы». 1985. №6.
24. Г.А. Ткаченко. Космос, музыка, ритуал.—М.: Наука,
1990.
25. Ш. Ыбыраев. Эпос әлемі.—Алматы: Ғылым, 1993.
26. М. Бахтин. Проблемы поэтики Достоевского.—М.: Со-
ветский писатель, 1963.
27. Көрұғлы // Қазақ халық әдебиеті. Батырлар жыры. Көп
томдық. IV том.—Алматы: Жазушы, 1989.
28. Көрұғлы // Қазақ халық әдебиеті. Батырлар жыры. Көп
томдық. IV том.—Алматы: Жазушы, 1989.
29. Бозжігіт // Ғашықтық дастандар.—Алматы: Ғылым,
1994.
30. Н. Келімбетов. Ежелгі дәуір әдебиеті.—Алматы: Ана
тілі, 1991.
418
419
ҒЫЛЫМИ ҚОСЫМШАЛАР
31. Қазақ халық әдебиеті. Көп томдық. Ертегілер. IV том.—
Алматы: Жазушы, 1989.
32. А. Жақсылықов. Образы, мотивы и идеи с религиоз-
ной содержательностью в произведениях казахской лите
ра-
туры (ти пология, эстетика, генезис).—Алматы: Қазақ универ-
ситеті,1999.
33. Қазақ ырымдары. Казахские поверья / Құраст.: Қай-
барұлы А., Бопайұлы Б.—Алматы: Қазақ энциклопедиясы,
1998.
34. Қазақы тыйымдар мен ырымдар / Құраст.: Құралұлы А.
—Алматы: Өнер, 1998.
35. Түс жорудың төл кітабы.—Шымкент: Алтын алқа,
2002.
36. Қазақша түс жору / Құраст.: Танталиева Ф.—Шым-
кент: Ғасыр-Ш, 2004.
37. Түс жору түрлері және қазақтың ырымдары.—Алматы,
2005.
38. Наным-сенімдер ғұрпының фольклоры: Хрестоматия /
Құраст.: Б. Абылқасымов.—Алматы, 2004.
39. Ыбыраев Ш., Алпысбаева Қ., Әлібек Т. Халық әдебиетін
жинау, жүйелеу және сақтаудың әдістемелік құралы.—
Алматы, 2009.
40. Арабско-русский словарь / Сост. Х.К. Баранов.—Моск-
ва, 1968.
41. Древнетюркский словарь.—Ленинград: Наука, 1969.
42. Қазақ тілінің орфографиялық сөздігі / Құраст.: Р.Сыздық,
Н. Уәлиұлы, Қ. Жаманбаева, Қ. Күдеринова.—Алматы: Дайк-
Пресс, 2001.
43. Қазақ тілінің сөздігі.—Алматы, 1999.
44. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі / Құраст.: І.К. Ке-
ңесбаев.—Алматы, 1977.
45. Персидско-русский словарь / Под ред. Ю.А. Рубинчика.
І-ІІ т.—Москва, 1970.
46. Татарско-русский словарь.—Москва: Советская эн цик-
ло педия, 1966.
47. Турецко-русский словарь.—Москва: Русский язык ме-
диа, 2005.
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
Пайдаланылған бумалар
1. ӘӨИ: Ш.309
2. ӘӨИ: Ш.76
3. ӘӨИ: Ш.9
4. ӘӨИ: Ш.12
5. ӘӨИ: Ш.894
6. ӘӨИ: Ш.920/51
7. ӘӨИ: Ш.85/2
8. ӘӨИ: Ш.886
9. ӘӨИ: Ш.480
10. ӘӨИ: Ш.129
11. ӘӨИ: Ш.194
12. ӘӨИ: Ш.874
13. ОҒК: Ш.62 Д
14. ОҒК: Ш.828
15. ОҒК: Ш.784
16. ОҒК: Ш.670
17. ОҒК: Ш.350
18. ОҒК: Ш.668
19. ОҒК: Ш.746
20. ОҒК: Ш.830
21. ОҒК: Ш.763
22. ОҒК: Ш.517
23. ОҒК: Ш.358
24. ОҒК: Ш.765
420
420
РЕЗЮМЕ
Институтом литературы и искусства им. М.О.Ауэзова про-
должается научное издание стотомного Свода «Бабалар сөзі»,
выпускающегося в рамках Национального стратегического про-
екта «Культурное наследие».
Предыдущие девяносто три тома серии были посвящены
эпическим произведениям, народным песням, сказкам, загад-
кам, пословицам и поговоркам, а также другим малым жанрам,
которые являются самыми многочисленными и высокохудо-
жественными в национальном фольклоре. Если быть точнее, то
были подготовлены к изданию и выпущены тринадцать томов
«Новеллистических дастанов», семь томов «Религиозных дас-
танов», одиннадцать томов «Романических дастанов», двадцать
томов «Героического эпоса», одиннадцать томов «Исторических
поэм», пять томов «Пословиц и поговорок», два тома «Народ-
ных песен», четыре тома «Генеалогических преданий», пять то-
мов «Сказок», четыре тома «Исторических преданий», два тома
«Обрядового фольклора», а также однотомники: «Загадки»,
«Детский фольклор», «Казахские мифы», «Фольклор казахов
Монголии», «Топонимические предания», «Кюи-легенды»,
«Поэмы-предания», «Магический фольклор». В двенадцати то-
мах этой серии были использованы материалы из фольклорного
наследия казахов Китая, а в одном томе—казахов Монголии.
Как и у других народов мира, одним из первозданных видов
магического фольклора являются сновидения и их толкова ние.
Занимающие особое место в традиционной культуре каза хов
толкования снов являются ценным источником сведений о ве-
рованиях и суевериях народа и его самобытного и своеобразного
422
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
сознания. В них прослеживаются поиски и объяснения раз лич-
ных таинственных явлений и фактов со времени проис хож дения
человека и всей последующей жизни. Сновидения оказывают
воздействие на всю природу человека, ученые рассматри вают
эти видения как психологическое явление. Во сне сознание че-
ловека выходит за пределы окружающей яви в бесконеч ный
мир, не подчиняясь законам времени и пространства. Поэтому
больше внимания придается не самим снам, а их толкованию.
О том, какое внимание в традиционном казахском обществе
придавали сновидениям, можно видеть из толкования фольк-
лорных памятников и вытекающих отсюда суеверий. Боль шей
частью сны толковали к добру, к чему-то хорошему, так как
считалось, что именно к этому они приведут. А если объяс нять
их ко злу, то это может привести к неприятностям.
В 94 томе стотомной серии «Бабалар сөзi» представлены нао-
ходящие отражение во всех жанрах образцы сновидений и раз-
личные виды их толкований. Принимая во внимание многооб-
разие вытекающих из них суеверий и то, что все они не могут
получить отражение в одном томе, даются только отдельные
образцы толкования снов, избранные отрывки из фольклорных
памятников, представленные по систематизированным цик-
лам. Если конкретно, они вошли в разделы «Сон и его толкова-
ние», «Сны и их толкование в народной прозе», «Сновидения и
их объяснение в эпических поэмах». Вместе с тем приводятся
отрывки по сновидениям и их толкованию из литературных ис-
точников. Толкование сновидений, приношение милостыни и
пожертвований и другие многочисленные вытекающие из этого
суеверия требуют дальнейшего глубокого изучения.
Суеверные слова заговора являются неотъемлемой частью
казахской культуры, они передавались из поколения в поко-
ление в устном народном творчестве. Прошедшие через сито
идеологии советского периода, но сохранившиеся и сбережен-
ные в памяти народа, эти бесценные образцы наследия народа,
сопровождающие человека от колыбели до последнего вздоха,
раскрывают взаимоотношения людей с окружающей средой,
взгляды человека на окружающий мир, их верования и пси-
хологию, имея огромное этнографическое и этнопедагогиче-
ское значение. Хотя казахские суеверные слова и заклинания
422
423
ҒЫЛЫМИ ҚОСЫМШАЛАР
сродни подобным жанрам других народов, однако имеют свое
своеобразие и отличаются обычаями, обрядами и традициями.
Суеверные слова и заклинания охватывают такие темы, как
природа, воспитание детей, домашние животные, приготовле-
ние пищи, родственные связи, охота и путе шест вия. Они еще не
собраны полностью, не систематизированы и не опубликованы,
не вошли в научный оборот. Поэтому составители, учитывая,
что суеверные слова как фольклорное наследие в будущем будут
подвергнуты специальному исследованию с этнографических
позиций, во второй части сборника представили 802 образцов
текстов этого жанра.
Часть вошедших в том текстов подготовлена на основе
сохра
нившегося в рукописном фонде Института литера
ту-
ры и искусства рукописного наследия А.Сабалулы, Ж.Шайх-
ис
лам
улы, М.Тыныштыкулы, М.Ж.Копейулы, Ж.Абил-
газы
улы, Н.Нысанбайулы, Ш.Султанбайулы, Р.Жуси
пова,
К.Кантарбаева, Е.Ешимова, А.Байтабынулы, Е.Ти
леу
ма-
гамбетулы, А.Дуйсенбина, А.Мамбетулы, О.Онгар
бай
улы,
К.Шо каева, А.Шокаманулы, Ж.Битимбайулы, Мурына, Муса-
бая жырау, К.Байболулы, А.Нуралина и других. Также вклю-
чены тексты таких ученых, как Ш.Уалиханов, А.Диваев,
М.Тилеужанов, Т.Садыков, Б.Искаков, Т.Беккожин.
Были использованы сборники Ж.Дадебаева «Тус аяны»
(1992), Ф.Танталиевой «Казакша тус жору» (2005), книга «Тус
жорудын тол китабы» (2006) и журнал «Ой-таным» (2007).
Согласно принципам издания серии, тексты снабжены науч-
ными приложениями и произведения соответственно пронуме-
рованы. Научные дополнения к тому составляют: сведения о
переписчиках, издателях и изданиях текстов, вошедших в него,
научные толкования текстов, вошедших в данный том, словарь,
географические, именные указатели, сведения об исторических
личностях, встречающихся в текстах, список использованной
литературы, резюме к тому на русском и английском языках.
Общий объем тома—27,0 п.л.
SUMMARY
M.O. Auezov Institute of Literature and Art is continuing
preparation for publication of one hundred volume of scientific
edition of the series «Wisdom of ancestors» in the frame of the
National strategic project «Cultural Heritage».
Previous ninety three volumes of the series were devoted to
the epics, folk songs, fairy tales, riddles, proverbs and sayings, as
well as other smaller genres that are the most numerous and highly
artistic in the national folklore. To be precise, there were prepared
for publication and published thirteen volumes of «novelistic
dastans», seven volumes of «Religious dastans», eleven volumes
of «Novelistic dastans», twenty volumes of the «Heroic epic»,
eleven volumes of «Historical poem», five volumes of «Proverbs
and sayings», two volumes of «Folk Songs», four volumes of
«Genealogical legends», five volumes of «Tales», four volumes
of «Historical traditions», two volumes of «Ritual folklore», one
volume of «Riddles», «Children’s Folklore», «Kazakh myths»,
«Folklore of the Kazakhs of Mongolia», «Toponimic legends», «Kyu
traditions», «Poem-legends», «Magic folklore». Twelve volumes of
this series are based on the materials of the folk heritage of Kazakhs
of China, and one volume—Kazakhs of Mongolia.
Like other peoples of the world, one of the primitive forms of
magical folk is the dream sand their interpretation. Interpretation
of dream swhich takes a special place in the traditional culture of
Ka zakhs is a valuable source of information about the belief sand
su pers ti tions of the people and their distinctive and original mind.
There are searches and explanations of the various mysterious
phenomena and facts from the time of the origin of human beings
425
ҒЫЛЫМИ ҚОСЫМШАЛАР
and future life. Dreamshave impact on the whole nature of human,
and scientists consider these visions as a psychological phenomenon.
In the dream, human mind goes beyond the environment, without
being subject tothe laws of time and space. Therefore, more
attentionis paid not to the dreams but to their interpretation.
About what attention in traditional Kazakh society was paid
to the dreams, one can see their interpretation from folklore
monuments and consequent superstitions. Most of the dreams were
interpreted for the good because they will lead to the good things.
But if one explain them as bad thing, they could to the trouble.
94
th
volume of the 100 volume series «Babalar sozi» includes
the patterns of dreams and their various interpretations reflected
in all genres. Taking into account the diversity of superstitions
which result from the dreams and that they cannot be reflected in
one volume, only some patterns of interpretation of dreams and
selections of the folk monuments presented by systematic cycles
have been included in the volume. Specifically, they were included
into the sections «Dream and its interpretation», «Dreams and their
interpretation in folklore prose», «Dreams and their explanation
in the epic poems». It also includes fragments of dreams and their
interpretation taken from literature. The interpretation of dreams,
giving alms and donations, as well as other things resulting from
this superstition require further in-depth study.
Superstitious words of the spell are the integral part of Kazakh
culture, and were passed from generation to generation as oral
folklore. These valuable patterns of national heritage which have
passed through the sieve of Soviet ideology have survived and exist
in the memory of the people and accompany people from birth to
death and reveal the interaction between people and environment,
views of people on the outside world, their beliefs and psychology,
which have high ethnographic and ethno-pedagogical value.
Although Kazakh superstitious words and spells are alike the ones
that have other nations, they have their own features and different
customs, rituals and traditions. Superstitious words are related
to the topic of nature, raising children, pets, cooking, family
ties, hunting and traveling. They haven’t been yet fully collected,
systemized and published, and were not included in the scientific
use. Therefore, compilers are paying attention to the fact that in
426
ТҮС ЖОРУ ЖӘНЕ ЫРЫМДАР
the future the superstitious words as folk heritage will be subject to
a special investigation from ethnographic aspects, and the second
part of the collection includes 802 patterns of texts of this genre.
Part of the texts included in the volume are based on
the basis of the heritage of A.Sabaluly, Zh.Shaikhislamuly,
M.Tynyshtykul, M.Zh.Kopeyuly, Zh.Abilgazyuly, N.Nysanbay-
uly, Sh.Sultanbayuly, R.Zhusipov, K.Kantarbaev, E.Eshimov,
A.Baytabynuly, E.Tiluemagambetuly, A.Duysenbin, A.Mambet-
uly, O.Ongarbayuly, K.Shokaev, A.Shokamanuly, Zh.Bitimbay-
uly, Muryn, Musabayzhyrau, K.Bayboluly, A. Nuralinand others,
which is preserved in the manuscript collection of the Institute of
Literature and Art. Also it includes the texts of such scholars as
Sh.Ualikhanov, A.Divaev, M.Tileuzhanov, T.Sadykov, Iskakov,
T.Bekkozhin. Collections of Zh.Dadebaev «Tus ayan» (1992),
F.Tantalieva «Kazaksha tus zhoru» (2005), the book «Tus zhoru dyn
tol kitaby» (2006) and the magazine «Oy-tanym «(2007) were used.
According to the principles of the editions of the series, the texts
are provided with scientific annexes and the works have res-
pec
tive numbers. The volume includes the following scientific
information: information about people who recorded, publishers
and publications of texts included in it, scientific interpretations of
the texts included in this volume, dictionary, geographical, list of
names, information about historical figures mentioned in the text,
list of references, summaries in Russian and English languages.
Total volume—27,0 pp.
426
426
426
МАЗМҰНЫ
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Құрастырушылардан - Самашев Зейнолла Сұлтанов Қуаныш Тұяқбаев Қанат Шеңгелбаев Бақытжан «МӘдени мұРА» Ұлттық стратегиялық...

text:
Құрастырушылардан .......................................................5
Фольклордағы түс көру, жору, аян беру мен
оларға қатысты наным-сенім үлгілері ................................9
МӘТIНДЕР
І. Түс және оны жору ...................................................... 43
ІІ. Халық прозасындағы түс және оны жору
1. Абылайдың түсі ....................................................... 167
2. Абылай ханның түсі .................................................. 168
3. Абылайдың өз түсін жоруы ........................................ 168
4. Абдолла ханның түсі ................................................. 169
5. Ақсақ Темір ............................................................. 170
6. Әмір Селжүктің түсі ................................................. 172
7. Баарин тайпасынан Хорчи Усун қарияның түсі ............ 172
8. Бабыр мырзаның Самарқанд қаласын алар
алдындағы түсі ........................................................... 172
9. Бекет атаның түс жоруы ............................................ 172
10. Досмұхаммед ханның түсі ........................................ 175
11. Ертеден жеткен аңыз ............................................... 176
12. Жәнібек батырдың түсін Абылайдың жоруы .............. 176
13. Жүсіп пайғамбардың түс жоруы ............................... 179
14. Ибн Сириннің түс жоруы ......................................... 180
15. Кенесары мен Омар ................................................. 181
16. Мөңке бидің түсі ..................................................... 182
17. Мұхаммед пайғамбардың түс жоруы .......................... 183
18. Түс аян .................................................................. 183
19. Хазірет Омардың айтқаны ....................................... 184
20. Харон ар-Рашид патшаның түсі ................................ 184
21. Шыңғыс ханның қайын атасы Дэй шешеннің түсі ....... 184
ІІІ. Эпикалық жырлардағы түс және оны жору көріністері
1. Алпамыс ................................................................. 186
2. Едіге жыры .............................................................. 186
3. Қобыланды батыр жыры............................................ 188
4. Қобыланды (Н. Байғанин нұсқасы) ............................. 189
5. Қобыланды батыр (Ержан Ешімов нұсқасы) ................. 200
6. Қобыланды батыр (Айса Байтабынұлы нұсқасы) .......... 203
7. Қобыланды батыр (Ережеп Тілеумағамбетұлы нұсқасы) 205
8. Ахметбек-Жүсіпбек қиссасы ...................................... 209
9. Орақ билән Мамай батырдың хикаясы ......................... 210
10. Қарасай-Қази (Құдайберген Шоқаев нұсқасы) ............. 213
11. Ер Сайын ............................................................... 220
12. Қисса-и Қарабек ..................................................... 222
13. Қарабек батыр (Жаңаберген Бітімбайұлы нұсқасы) .... 223
14. Төрехан ................................................................. 227
15. Бөген батыр ........................................................... 228
16. Абылай хан ............................................................ 230
17. Абылай хан ............................................................ 231
18. Төле бидің тарихы ................................................... 233
19. Бөгенбай батыр ....................................................... 234
20. Бөгенбай батырдың бірінші жорығы .......................... 237
21. Барақ батыр ........................................................... 239
22. Базар батыр ........................................................... 243
23. Арқалық батыр (Ержан Ахметов нұсқасы) ................ 246
24. Мырзаш батыр ....................................................... 247
25. Айдос батыр ........................................................... 250
26. Қисса Мұхаммед расул Алланың дәрул пәниден
дәрул бақиға рихлат еткен мәселесі ................................ 252
27. Сейітбаттал ............................................................ 256
28. Қисса хазірет Жүсіп аләйһиссалам илән
Зылиханың мәселесі..................................................... 257
29. Қарқабат ............................................................... 263
30. Қисса қырық уәзір .................................................. 267
31. Қисса Таһир—Зүһра ............................................... 269
32. Қисса Қыз Жібектің хикаясы ................................... 271
33. Қыз Жібек ............................................................. 272
ІV. Қазақ ырымдары ............................................................... 274
ҒЫЛЫМИ ҚОСЫМШАЛАР
Томға енген мәтіндерге түсініктеме ............................... 361
Мәтіндерде кездесетін тарихи, діни есімдер, ұлт-ұлыстар
мен ру-тайпалар туралы мәліметтер ............................... 382
Сөздік ........................................................................ 401
Жер-су атаулары ......................................................... 408
Томға енген фольклорлық үлгілерді жинаушы, айтушы
һәм жариялаушылар туралы мәліметтер ......................... 411
Шартты қысқартулар ................................................... 416
Пайдаланылған әдебиеттер ........................................... 417
Резюме ....................................................................... 421
Summary ..................................................................... 424
Научное издание
БАБАЛАР СӨЗІ
94 том
СНОВИДЕНИЯ И СУЕВЕРНЫЕ СЛОВА
(на казахском языке)
Утверждено к печати Ученым советом Института литературы и искусства
им. М.О. Ауэзова
Министерства образования и науки Республики Казахстан
Шығаруға жауапты: Р.Қ. Тұрлынова
Редакторы: Ұ.С. Тілегенова
Техникалық редакторы: Э.З. Заманбек
Компьютерге терген: Г. Көбеева
Компьютерде беттеген: М.О. Ноғайбаева
Дизайнын әзірлеген «Бауыр» баспасы
ИБ № 2699
Теруге 15.05.13 жіберілді. Басуға 13.06.13 қол қойылды. Пішіні 60х90
1
/
16
.
Қаріп түрі «Мектептік». Офсеттік қағаз. Офсеттік басылыс.
Шартты баспа табағы 27,0. Таралымы 2000 дана. Тапсырыс №0185.
«Фолиант» баспасы
010000, Астана қаласы, Ш. Айманов көшесі, 13
«Фолиант» баспаханасында басылды
010000, Астана қаласы, Ш. Айманов көшесі, 13