title: Т.Т. Тлеубаева, Г.Қ. Рахимбаева - Сборник материалов «миссия молодежи в науке республики казахстан»

text:
Т.Т. Тлеубаева, Г.Қ. Рахимбаева
С. Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік университеті,
Ӛскемен қ., Қазақстан
ТӘУЕЛСІЗДІК ҤШІН КҤРЕСТІҢ ҚАЗАҚ ЭПОСЫНДА БЕЙНЕЛЕНУІ
«Он бес миллион халықтың жалғыз мҥддесі болады. Ол – мынау ӛзгермелі
уақытта ӛзгеге есеңді жібермей, мемлекетті сақтай алу. Тәуелсіздікті қорғай
алу, міндетті тҥрде ҧлттық мемлекетті орнату. Біздің ҧлттық идеологиямыз
сол» деп, жазушы Ә.Кекілбаев тәуелсіздік туралы ӛз ойын білдірген екен [1,
405
366].
Ал тәуелсіздікті қорғай алу, ол ҥшін кҥресе білу тек бҥгінгі заманның ғана
мәселесі болмаса керек, ол кҥрес адамзат адамзат болғалы бірге келе жатқан
келелі мәселе болып табылмақ.
Қазақ халқын жау жан-жағынан қамалап, басына қиын-қыстау кҥн
тудырғанда оған ешкімнің де кӛмекке келмегені белгілі. Ресей империясының
қазақ жерін кӛкпарға тартқан қозыдай талап, талан-таражға тҥсіріп, шҧрайлы
жерлерін игеріп, табиғи байлықтарын иеленіп, дәстҥрлі билік жҥйелерін,
хандықтың кӛзін қҧртып, «бӛліп ал да билей бер» деген саясат ҧстанып, ӛз
биліктерін мейлінше еркін жҥргізіп келгені шындық. Жоңғар-қазақ
шапқыншылығында да «Қай жеңгенің менікі» деген саясат ҧстанып, екі елдің
бірінің қҧрып кетуін «тамашалап», қол қусырып қарап отырғанын ешкім де
жоққа шығара алмас. Бар «кӛмектескені» - қазақ халқын кіші жҥз рҧқсат сҧрай
барғанда «қолының астына алуы» еді, оның да сыры белгілі. Соңы-жетпіс жыл
бодандықта отыруымызбен аяқталғаны тағы шындық. Ойымды шегелей тҥсу
ҥшін қазақтың талантты ақыны Нҧрлан Мәукенҧлының ӛлеңінен ҥзінді келтіре
ӛткен артық болмас:
...Жер бетінен қҧрыды,
Желкілдеген тҧлымы,
Жау да болса жоңғарым –
Қоңсы болып қонғаным...
...Тҧлданғасын тҧлымы,
Жер бетінен қҧрыды...
...Ханзу
1
алды тамақтан
Орыс алды қабақтан...
...Ӛзге келді ӛңірге-
Тізгін тиді жемірге... [2; б.].
(Жалпы, қазіргі таңда біз елім деп еңіреп, отқа тҥсетін азаматтардың
қатарын азайтқандаймыз. Батыр, ер тәрбиелейтін дәстҥрден ажырап, сужҥрек,
әлсіз, нәрсіз ҧрпақ санын кӛбейткен тәріздіміз. Бала кҥнімізден естіп, оқып
ӛскен жырларда батырлар ел басына кҥн туған шақта ӛз еркімен елін қорғауға
алғы шепке шықса, бҥгінгідей қой ҥстіне бозторғай жҧмыртқалаған бейбіт
заманда елін жаудан қорғамақ тҥгілі, азаматтық борышын ӛтеуге барудан
қашатын «азаматтарды» да кӛріп жҥрміз. Демек, қазақ халқы тҥстегідей
ҧсақталып кеткен заманның туғаны ма деп шошынасың? Дегенмен, бес саусақ
бірдей емес, кӛпке топырақ шашқың келмейді).
Кең байтақ жері, тәуелсіз елі болғанды армандамайтын адам жоқ. Әркімнің
жҥрегінде туған елі мен жеріне деген сҥйіспеншілік сезімі, ертеңіне деген
елеңдеулі кӛңілі болады. Патриотизм осыдан келіп шығады. «Патриотизм –
бҧл ӛз Отаның мен жеріңе деген сҥйіспеншілік, оның тарихы мен мәдениетіне
деген зор қҧрмет, әркімнің ӛз кҥш-жігеріне деген сенімі мен барша қоғамның
топтасуы. Бҧл бҥгін тҧрғызылып жатқан ӛз еліңнің тарихына қатыстылықтың
және оның болашағы ҥшін жауаптылықтың жоғары сезімі» деп атап кӛрсетеді
1
Қытай
406
Елбасы [3, 454]. Демек, елдігі мен бірлігі жарасқан, ата салтын ардақтаған,
әдебиеті мен мәдениетін, тілі мен дінін, ділін қҧрметтеген елдің тәуелсіздігі
баянды болмақ. Ал, тәуелсіздік ҥшін кҥрестің тҥп негізі қазақтың ауыз
әдебиетінде, жекелей айтсақ, эпосында жатыр.
Эпостық жырлардың қай тҥрін алсаңыз да, оның тҥп негізінде елдік, бірлік,
бейбітшілік, Отан ҥшін, ел ҥшін, жер ҥшін кҥрес мәселесі жатады. Эпоста
Отансҥйгіштікті белгілі бір батырдың іс-әрекеті арқылы жеткізуге тырысады.
Оны батырлар жыры қатарындағы «Алпамыс», «Ер Тарғын», «Қобыланды
батыр», «Қамбар батыр», тарихи жырлар есебіндегі «Қабанбай батыр»,
«Кенесары-Наурызбай», «Базар батыр», «Барақ батыр, Абылай», «Мырзаш
батыр» сияқты тағы да басқа жырлардан кӛре аламыз. Ол ХVІІІ ғасырдағы
жоңғар шапқыншылығы, ХІХ ғасыр басындағы ҧраңқайларға қарсы кҥрес, ХХ
ғасырдағы ҧлт-азаттық кӛтеріліс, қай-қайсысының да негізінде ӛз Отанын
шапқыншы жаулардан қорғау мәселесі жатады. Демек, уақыт ӛтіп, ғасыр
алмасқанмен, тарихи оқиғалар формасы ауысқанмен, батырлардың ел мен жер
ҥшін кҥресі, Отанға деген сҥйіспеншілігі ӛзгермек емес. Ӛйткені ол ӛз елінің
жанашыры, елі ҥшін жері ҥшін қасық қанын қиюға даяр патриоты.
Эпосқа тән бір ерекшелік – елдік мәселесі. Ел басына тҥн туып, ер етігімен
саз кешіп, ат ауыздығымен су ішкен заман туғанда бір жеңнен бас, бір жеңнен
қол шығарған бірліктің керек екендігін тҥйсінген қазақ батырларының елін
қызғыштай қорғап ӛткендері белгілі. Бҧл – эпос атаулыдағы негізгі идея.
Батырлар туған жерінен жырақта жҥрсе де, елін бір мезет жадынан
шығармаған. Батырлардың туған елін егіліп еске алатын тҧстары кез-келген
эпоста бар. Мәселен «Қобыланды батырда» елін жау шапқанын естігендегі
Қобыландының жай-кҥйі:
...Жау шауыпты елімді,
Жау кесіпті жерімді.
Сындырып кетті белімді,
Қуартып кетті кӛлімді...
... Жҧртын кӛріп сол жерде,
Қобыланды және бҧрсанды,
Кӛзіне батыр жас алды.
Атынан тҥсіп Қобыланды,
Қайғыланып, бойынан
Қуат кетіп сандалып,
Аяғын жӛндеп баса алмай,
Омақасып Қобыланды
Оң етегін басады... [4, 25].
деп ӛрнектелсе, тарихи жырларда батырлардың еліне деген сҥйіспеншілігі:
...Қыстау мен жайлауыңды орыс алып,
Мҧнартып бҧзылып тҧр бiздiң заман.
Босанса қол-аяғым бҧл шынжырдан,
Әлi де дҧшпан, жауға ойран салам.
Тауың мен мӛлдiр суың, қайран, Алтай,
407
Бетеге, кҥреңселi қалды-ау далаң.
Асыл ең арам тҧяқ аттамайтын,
Балауса қарағайлы сай мен салаң....
...Арқауыл, Доланқара, Тӛгіскенім,
Семіріп тай, жабағы тел ӛскенім.
Теңелген жарлы байға, қайран, Кҥршім,
Кең байтақ, шӛбі шҥйгін Ақтҥбегім... [5, 515].
деп беріледі. Бҧл «...ӛз елін тереңнен сҥюшілік мотивінің қазақ эпостарында
психологиялық жағынан дәлелденуі» [6, 15].
Жалпы, эпостық жырлар – тәуелсіздік пен елдік жолындағы оқиғалардың
кӛрсеткіші. Соның ішінде, тарихи жырлар – қазақ фольклорының арналы бір
саласы. Бҧл туындылар (мәселен, «Базар батыр», «Барақ батыр, Абылай»,
«Мырзаш батыр» жырлары) халықтың дҥниекӛзқарасын, сана - сезімін, таным-
тҥсінігін және ӛзі ӛмір сҥріп отырған қоғамы туралы пікірін, ӛлкесі, оның
тарихы, мәдениеті, табиғаты, тҧрмыс-салты туралы ойын танытады және оны
халықтық кӛзқараспен бағалайды, сол арқылы қара халықтың тарихи
шындықты терең тҥсіне алатынын кӛрсетеді, яғни жырлар - халықтың тарихқа
берген бағасы. Аталмыш тарихи жырларда халқымызға найзаның ҧшы, білектің
кҥшімен келген тәуелсіздік тарихы жазулы, сол тәуелсіздікті кӛзімен кӛре
алмай кеткен ерлеріміздің ерлік істері зор қҧрметпен жырланады.
Бҧл жырларда халықтың тарихы, ӛмірі жазулы, сол арқылы біз халықтың
ӛткенін танимыз және болашағын бағамдаймыз, ӛйткені жырлардың басты
тақырыбының ӛзі - халықтың тәуелсіздігі мен бақыты ҥшін кҥрес, сол себепті
бҧл туындылар бақытты болашақ, тәуелсіздік ҥшін кҥресе білу керек деген идея
кӛтереді. Жырларда халық біртҧтас кҥш ретінде суреттеледі, оның жағымды
қасиеттері саралана отырып, батырлығы, батылдығы, патриоттық және биік
адамгершілік қасиеттері мадақталады. Бҧл жырларда халықтың болашаққа
ҧмтылысы бейнеленеді. Және оның ҧзақ жылдар бойғы шайқастар кезіндегі
мықты рухы, тәуелсіздік ҥшін кҥресі, сол шайқастарда ӛздерінің жеңіп
шығатынына және әділетттіліктің белең алатынына деген сенімі суреттеледі.
Жерін жаудан азат ету ісінде батырдың жеңіске жетуіне Отанына деген ыстық
сезімінің себепші болғандығы және халық бірлігі ашық жырланады. Жырларда
тәуелсіздік, әділеттілік ҥшін кҥрескен халық батырларының жарқын бейнесі
сомдалады, ӛйткені халық - тәуелсіздік ҥшін кҥрестің қиындығын жете
тҥсінеді, сол себепті оның жолында қҧрбан болған батырларды дәріптей
суреттейді, оларды ҧлы кҥрескер дәрежесіне дейін кӛтереді.
Жоңғар - қазақ арасындағы ірі шайқастардың бірі – «Шорға соғысы» екені
белгілі. Жоңғарлар Тарбағатай ӛңірін басып алып, жергілікті халықты Қалбаға
қарай босытып жіберген. Осындай қиын кезеңде қазақтың жиырма жеті батыры
тӛніп келген дҧшпанға бірге тойтарыс береді. Шегінген жау қазіргі «Қабанбай»
ауылының маңындағы «Шорға» деген жердегі қалың талдың арасын паналап,
сексен кҥн бойы беріспей жатып алған екен. Міне, осы шайқаста Барақ асқан
ерлік кӛрсеткен. Яғни, осындағы Барақтың ерлігі «Барақ батыр, Абылай»
жырына, Қабанбайдың батырлық істері «Қабанбай батыр» жырына арқау болуы
408
әбден мҥмкін. Екі жырдағы батырлардың бірге жҥруіне сексен кҥнге созылған
осы «Шорға» соғысы себепші болған сияқты. Бҧның ӛзі ат ауыздықпен су ішіп,
ер толарсақтан саз кешкен қиын заман туғанда қазақ батырларының мақсат-
мҥдделері бір болғандығын дәлелдей тҥссе керек.
Жауды тойтарған жиырма жеті батырдың ерлігі туралы ел аузында айтылған
осы деректерді тарихи мәліметтер де растай тҥседі. Мәселен, тарихшылар
К.Аманжолов пен А.Тасболатовтың «Қазақстанның әскери тарихы» атты
еңбектерінде тӛмендегідей нақты деректер беріледі:
«Қолда бар архив материалдарына сҥйенсек, мыңдықтан әскер қҧраған
жиырма тоғыз сардардың, батырлардың рулары мен есімдері тҥгел толық
келтірілген. Олар:
1) Қаракерей Қабанбай
2) Қанжығалы Бӛгенбай
3) Кӛкжарлы кӛкжал Барақ
4) Керей Жәнібек
5) Шанышқылы Бердіқожа
6) Керей Жанатай ер
7) Тоғас Қосай
8) Тума Шағалақ
9) Мҧрын Боранбай
10) Ҥйсін Саршуаш
11) Қыпшақ Есім хан
12) Қыржы Бостан
13) Тарақты Баймҧрат
14) Тоқпақ Қосабай
15) Матай батыр
16) Сибан Шынқожа
17) Шойбек Сеңкібай
18) Қаңлы Қҧлан
19) Сіргелі Елшібек
20) Қаратай
21) Ысты Тӛлек
22) Сиқымнан – Шінет , Рысбек
23) Ботбай Сәмен
24) Шымыр Қойкелді
25) Қоңырат Тӛлебай, Болат. Кіші Ордадан.
26) Рамадан Алшынбай.
27) Қарақалпақ Қҧлашбек.
28) Жаныс Ӛтеген.
29) Шапырашты Наурызбай
батырларды білеміз. Олар кезінде ел ардақтап атайтын әруақты жандар еді. Бір
еске салатынымыз, қазақ мыңдықтарын басқарған басшылардың есімдері
рулық, жҥздік деңдейден асып, жалпы ҧлттық межеге кӛтерілген. Олар қанды
сайыстарда талай рет суырылып шыққан ерлер еді. Олардың даңқы бір ғана
409
Аңырақай шайқасында емес, басқыншы жаудан қазақ жерін толық тазартқанша
есімдері ҧлы далаға аңыз болып, ҧран болып, ҧлттық сананы қалыптастыруға ӛз
ҥлестерін қосты» [7, 135].
Жалпы, эпос атаулыда батырлар ел сенімін арқалаған адамдар болып
табылады. Ел басына қандай қиын іс тумасын, ең бірінші олар осы батырды
іздеп табады, арыз- арманын айтып, халық атынан сӛйлеп, оған ҧсыныс
жасайды, қай істі болсын сеніп тапсырады. Оның барлығының орындалуына
батыр бірден-бір себепкер болады. Яғни, батыр - орталық кейіпкер, ол
халықтың мҧңын мҧңдап, жоғын жоқтаушы, халық сӛзін сӛйлейтін адам, әрі
сол халықтың қорғаны.
Батырлардың ең басты тағы бір қасиеті - батыр ретінде халық алдындағы
борышын сезінуі және патриоттық сезімі. Бҧлар - батырға туа біткен қасиет
десе де болады. Ел ҧғымында батыр халық ҥшін жаратылған жан болып
саналғандықтан, батыр бірінші орынға ӛзін емес, халықты қойып, әрдайым
халық алдындағы борышын ӛтеуге ҧмтылған. Сол жолда қандай
қиыншылықтар кездессе-дағы жасымай, мақсатына қол жеткізе білген, не
нәрсеге де қол жеткізуіне еліне, жеріне деген махаббаты, ыстық сезімі себепші
болған, әрі Е.М.Мелетинский сӛзімен айтсақ, «Энергия, сила и смелость –
какой-то мере предпосылка его настойчивости в достижении цели, уверенности
в себе, отсутствия колебаний. Все это составляет эпическую цельность
героического характера. Богатырь должен спасти себя или других людей,
которые часто связаны с ним кровными узами или просто ищут у героя
защиты. Совершаемые богатырем действия в основном соответствует
коллективистский характер» [8, 341-342].
Алайда тарихи жырларда орын алған бір сюжет - батырлардың патша
жендеттерінің қолынан ӛлтірілуі. Мәселен, Жанғожаны патша әкімдерінің
ықпалында жҥрген Сауқым атып ӛлтірсе, Базар батырды патша ӛкілдерімен
ым-жымы бір Шодыр ӛлтіріп, Сауқым да, Шодыр да губернатордан шен -
шекпен алады. Яғни, сол кездегі идеологияның әсерінен тарихи жырлардың
кейбіреуінде осындай сюжет кӛрініс тапқан.
Қорыта айтқанда, бҧл жырлардың қай-қайсысы да халықтың тәуелсіздігін
кӛздейтін, соның жолында қҧрбан болған ерлердің ерлік істерін дәріптейтін
бірден - бір ҥздік туындылар. Яғни, «Базар батыр», «Барақ батыр, Абылай»,
«Мырзаш батыр» - халықтың жарқын болашағы мен тәуелсіздігі ҥшін кҥресуге
шақыратын идеясы айқын жырлар. Халық намысын қара бастың қамынан
жоғары қоя білуге, оның қамқоршысы, қорғаушысы болуға ҥндейтін кӛркем
тілді, кең тынысты туындылар. Ал «Тобағҧл батыр» жыры теңдікте ӛмір сҥруді
уағыздайтын жыр. Ӛйткені, адам ӛмірге бай-кедей деп бӛлініп келмейді. Ӛмір
есігін ашқаннан кейін осылайша бӛліну - қисынсыз дҥние. Материалдық
жағдайға бола бҧлай жіктелу - адамгершілікке жат нәрсе. Адамдар байлыққа
қарап емес, адамгершілік қасиеттеріне қарап бағалануы қажет. Байлық -
адамдықтың белгісі емес. Сондықтан туындыда бейбіт ӛмір кешуге ҥндеу
тасталғандай болады. Яғни, жыр - тіршілік еткен пенде болмай, ӛмір сҥрген
Адам болуға шақырғандай әсер қалдырады. Сол себепті аталмыш жыр
410
азаттықты қалайтын, адам рухының тәуелсіздігін кӛздейтін кӛркем тілді кесек
туынды.
Бҥгінде ӛз жырлаушысын таппай, халыққа беймәлім болып жатқан тарихи
жырлар саны әлдеқайда кӛп. Мәселен, Кӛмеш, Қоңыз (Қҧрбанқажы), Кенже,
Қойшы, Қапсан батырлардың ерлік істері жырға қосылмай, аңыз - әңгімелер
кӛлемінде ғана айтылумен шектеліп қалып жҥр. Ал оларды кӛпшілік қауымға
таныту - жырға қосушы ақын - жыршылардың болуына байланысты іс. Кез-
келген адам, оның іс - әрекеттері халық санасында сақталып, жыр боп айтылып,
артқыға мҧра боп қалмайды. Халық тарихында ӛшпестей із қалдырған санаулы
адамдар ғана бҧндай қҧрметке ие болмақ. Осы қырынан келгенде Базар, Барақ,
Мырзаш, Тобағҧл батырлар іздеушісі бар бақытты жандар. Ӛйткені олардың
қай-қайсысы болсын, қазақ елін сыртқы жаугершіліктен қорғау жолында
ерекше ерлік кӛрсеткен, сӛйтіп ел қҧрметіне бӛленген хас батырлар. Сондықтан
халық олардың отаншыл, ерлік тҧлғаларын аңыз етіп, ҧрпақтан - ҧрпаққа
қасиеттеп қалдырған.
Демек, осы батырлардың ерлік істерінің негізінде туған тарихи жырлар -
ауыз әдебиетінің қҧнды қазыналарының бірі. Сол себепті оларды жарыққа
шығару, әлі де болса қарастырылмаған жақтарын зерттеу - алдағы уақыттарда
орындалар кҥрделі мәселелер болып саналмақ.
Ал батыр бабаларымыз жӛнінде кӛне тарихымыз әлі талай сыр шертіп,
таныс әрі бейтаныс тҧлғалар халқының жҥрегінде ардақты перзенті ретінде
мәңгілікке орнығып қалар, оған кҥмән келтірмейміз. Ал біздің осы
жазғандарымыз - батыр бабалар туралы, олардың тәуелсіздік ҥшін кҥрескен
ерліктері туралы, ерліктері жырланған эпостар, ондағы ҧлттық рух, ҧлттық идея
туралы айтылар ойлардың алғы бастамасы болып табылмақ. «Ҧлттық идея
деген, біріншіден қазақ елінің Тәуелсіздігін нығайту, елімізді аяғынан тік
тҧрғызып болашақ ҧрпақтың қолына беру керек. Екіншіден, Қазақстанның
зкономикасын ӛркендетіп, әлемдегі дамыған мемлекеттердің дәрежесіне
жеткізу керек. Ҥшіншіден, елдің бірлігі. Ынтымақ, бірлік болмаса, біздің
тәуелсіздігіміз болмайды» деп Н.Назарбаев [3, 368] атап кӛрсеткендей, білектің
кҥші, найзаның ҧшымен, қаншама аяулы азаматтарымыздың қанымен,
жанымен келген тәуелсіздікті бағалай білгеніміз жӛн.
Әдебиеттер тізімі
1.
Отанымыздың тәуелсіздігіне тарту.- Алматы, 2006.-380 бет.
2.
Мәукенҧлы Н. Жоғалды жыл. Жоғалды ай. Жоғалды кҥн: Ӛлеңдер.-
Алматы: «Сӛздік-Словарь», 2004.- 364 бет.
3.
Назарбаев Н. Халыққа арнау.-Астана: Кҥлтегін баспасы, 2007.-592 б.
4.
Бабалар сӛзі 34 том.
5.
Богатырский эпос. Героические поэмы о батырах эпохи Аблая, том 5.
Базар батыр. – Алматы, ЦНБ, 1953, 53 – тетрадь, С. 406-530.
6.
Бабалар сӛзі 33 том.
7.
Аманжолов К., Тасболатов А. Қазақстанның әскери тарихы. – Алматы:
Ғылым, 1999. – 320 бет.
411
8.
Мелетинский Е.М. Происхождение героического эпоса. – Москва: Изд.
Восточной лит., 1963. – 462 с.
ӘОЖ 811.111
Е. Тоқтарбаев, А.К. Қалиев
Ы. Алтынсарин атындағы Арқалық мемлекеттік педагогикалық институты,
Арқалық қ., Қазақстан
ТҤРМЕ ПОЭЗИЯСЫНДАҒЫ ҦЛТТЫҚ РУХ ПЕН СЕНІМ КӚРІНІСІ
Тҥрмеде жазылған поэзиялық шығармаларды оқып отырсаңыз, бойыңызды
ерекше сезім билейді. Ол – патриоттық сезім. Тар есік, тас босағада телміреп
отырса да, табандылығы мен тӛзімділігі аласармаған тҧтқын, жаза мерзімін
ӛтеуші ақындарымыздың шығармаларында ҧлттық рух сипаты ерекше
жырланады. Ҧлттық рух – қамауда отырған ақынның жҥрегіндегі ашу мен
ызаны кернеп, тапталған, жаншылған ҧлттық намысты оятуға итермелейтін
кҥш. Тапталған ҧлттық намыс деп отырғанымыз – ҧлттымыздың ана тілі, ділі,
тӛл тарихы, сан жылдардан бері келе жатқан ата дәстҥрі.
Ана тілінің келешегі, атамекенінің болашағы ҥшін 1986 жылы алаңға
шығып, ӛз Отанына дербестік сҧрағандардың бірегейі – Қайрат Рысқҧлбеков.
Қыршын ҥзілген ғҧмыр иесінің тҥрмеде жазған ҧлттық рух сипатындағы
ӛлеңдерінің бірі – «Ана тілі». Қарап кӛрелік:
«Мен - қазақпын мың ӛліп, мың тірілген»,
Қҧшақ жая таныстым сан тілменен. -
«Жаман ҥйді қонағы билейді» деп,
Қала жаздап айрылып ӛз тілімнен.
Ӛзге тілге еліктеп ел болмайсың,
Қазағымның артык жоқ ӛз тілінен...
Шындығында, қазақ қазақ болғалы басынан не ӛткермеді. Небір зҧлматты
кӛрді. Ақыры, қҧдай сақтап аман қалдық. 1960 жылдардан бастап Мәскеу
жарлығына сай қазақ мектептері жабылып, ана тіліміздің жолы жеңішкеленіп,
ҧлт болашағына балта шабылды. Қазақ елін жарты ғасырдан астам басқарып
келген Д.А.Қонаевты себепсіз орнынан алып, оның орнына «ҥш қайнаса
сорпасы қосылмайтын» қайдағы бір орысты әкелу – қазақ жастарының
қытығына тиді. Олар – елдік, ҧлттық мҥдде ҥшін кҥресті. Мына ӛлең – соның
айғағы.
Абақтыға қамалып, итжеккенге айдалып, суық Сібірді кӛрсе де ар-ожданын
сатпай, хан бастарын имеген текті ерлердің артына қалған ӛлмес, ӛшпес
мҧраларының тәрбиелік мәні зор. Мысалы:
Қорқытпайды мені дар,
Тіліңді енді тарт, мҧндар.
Ӛлімнен қорқып сатпан ар –
412
Қайдасың, қайрат, қайдасың?! (Ахат Шәкерімҧлы)
Немесе:
Ӛтірік, ӛсек, жаланың
Қҧрбаны болып барамын.
Тасқа барып тірелді
Тасыған таудай талабым. (Асанбай Асқаров)
Осы екі ӛлең шумақтарының авторлары екі басқа кезеңнің зардабын шекті.
Бірі – 1937, екіншісі – 1986. Екеуі де ӛр рухты, парасатты ақын. «Тасыған
таудай талаптары» бар шақтарында «халық жауы» кеселі тиіп, қанаттары
қайырылды. Сонда да ақын-жҥрек тоқтаған емес, керісінше, азаптың ащы
запыранын тӛгіп, нағыз қанмен жазылған поэзияның ҥлгісін кӛрсетті.
Жоқ! Мен ӛлмен, ӛлмеймін,
Арманымда сенім бар.
Тҥтіксем, тасқын селдеймін,
Арқамда туған елім бар! (Шахан Мусин)
Немесе:
Салынар таразыға ақ-қарамыз,
Шындықтың тҥгін қоймай ақтарармыз.
Қазіргі қаралаушы, жазалаушы
Жауыздар, сонда шығар масқараңыз! (Бҥркіт Ысқақов)
Я болмаса:
Міржақып пен Ахмет
Нақақтан-нақақ болды шет.
Бір уақыттар болғанда
Ақталар, орнап әділет. (Файзолла Сатыбалдыҧлы)
Асылы, осы ӛлеңдердің барлығында азаматтық ҥн ӛктем естіледі. Асқақ
пафосты, кең диапозонды ӛлеңдердің барлығында азап шегушелер келер
кҥннен кҥдері ҥзбейді. Әділеттің салтанат қҧрарына сенеді. «Ӛлмеймін. Ӛлуге
хақым жоқ!» деп ӛз-ӛздеріне серт береді. Ақырында еліміз кӛптен кҥткен
тәуелсіздігін алды, заман ӛзгерді, бәрі ақталып, туған халқына қайта оралды.
Ақындардың азаматтық ҥні – «сенім» концепциясы еді.
«Сенім» концепциясы – ҥміт, жақсылық, әділдік, азаттық, еркіндік, тазалық,
азаматтық деген жақсы қасиеттердің жиынтығы. Тҥрме поэзиясында сенімнің
рӛлі зор. Осы циклдың кез келген ӛкілінің ӛлеңін алсаңызда «ішкі сенім» анық
кӛрініс береді. Мысалы, ҚХР Тарым жаза лагерінде азап шеккен Керейғазы
Нҧрсадықҧлының «Айдалып жҥр тҥбіне кетіп барам» ӛлеңінде «сенім»
тҧтастай ӛлеңнің мағынасы мен мәнін ашып, патриоттық рең беріп тҧр. Ӛлең
жолдарына қарап кӛрелік:
Қҧрсау сап қол-аяққа кӛк темірден,
Шеріктер зіркілдейді ӛктем ҥнмен.
Жоя алмас, жоя алмайды, оралармын,
Айдалып жҥр тҥбіне кеткеніммен.
Басыңа қиындық орнап, туған-туысыңнан «тірідей» айырып, итжеккенге
айдап, ҧрып-соғып, тепкінің астына алып, қинаса да азаматтық ҧстанымынан
413
бастартпаған ақындардың бҧл істері – кӛзсіз ерлік! «Ерлік» деп айрықша атап
отырғанымыздың себебі: «...Бӛгелмей жазып ӛтем, сен оқып ӛл! Тартамын ақыр
жаза соның ҥшін!» (Таңжырық Жолдыҧлы) осы. «Ӛзім ӛлсем де, сӛзім
ӛлмесін!» деп ӛмірі қыл ҥстінде тҧрса да, о бастағы азаматтық ҧстанымынан,
сертінен тайынбайды.
Тҥрме поэзиясында кҥрес идеясы, келешек қамы ҥшін арпалысу, ел болу
мақсаты бар тілектен жоғары қойылады:
Туған жердің туы биік болсын деп,
Жері егінге, қыры малға толсын деп,
Еңбек еттім жанымды бір аямай,
Ел басына бақыт қҧсы қонсын деп.
Кешір, менің білместігім болса егер,
Еткен ісің еңбегіңмен ӛлшенер.
Туған жердің туын кӛкке кӛтерді,
Кӛп адамдар мен сҥйенер, мен сенер.
Мен солардың бірі болып жҥрген ем,
Жаман екен жауын тани білмеген.
Елім ҥшін жаным қҧрбан деп жҥріп,
Қапылыста бір-ақ шықтым тҥрмеден, - деген А.Асқаровтың ӛлең
жолдары осы сӛзімізге дәлел бола алады.
Сӛзімізді қорыта келе байыптағанымыз, тҥрме поэзиясындағы ҧлттық рух
пен сенім кӛрінісі – бостандыққа, теңдікке ҧмтылу, халықтың мәдениеті мен
бақыты ҥшін кҥресу. Бҧл поэзия бӛлшегінің негізгі мҧраты – тәуелсіздік. «Тас
тҥрмені жарып шыққан тарлан сӛз» (Қ.Жҧмаділов) ешқашан ҧмытылмас,
ӛміршең болуы заңдылық.
ӘOЖ 81‘2/44
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Ә.Н. Тӛкенова, Ж.Қ. Қайырбаева - Сборник материалов «миссия молодежи в науке республики казахстан»

text:
Ә.Н. Тӛкенова, Ж.Қ. Қайырбаева
С. Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік университеті,
Ӛскемен қ., Қазақстан
ӚЗГЕ ТІЛДІ АУДИТОРИЯДА ҚАЗАҚ ТІЛІН ТЫҢДАЛЫМ
АРҚЫЛЫ ИГЕРТУ
Дҥние жҥзіндегі негізгі тілдер белгілі бір мемлекет аумағында ӛмір сҥретін
барлық ҧлт ӛкілдері мен ҧлыстарды, қауымдастықтарды біртҧтастық пен
тҥсіністікке топтастырушы негізгі фактор ретінде ӛмір сҥретіні белгілі. Осы
орайда Қазақ тілі де Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі
болғандықтан, қазақ тілі ӛмірдің барлық саласында, атап айтқанда іс-
қағаздарын жҥргізуде, білім беруде, денсаулық сақтауда, заң шығаруда, ғылым
414
мен техника тілінде, сот ісін жҥргізуде, нарықтық қатынас пен бҧқарлық
ақпарат қҧралдарында ӛз дәрежесінде қолданылуы тиіс. Бҧл ҥрдісті тҥбегейлі
жҥзеге асыру ҥшін мемлекеттік тілді Қазақстан Республикасының әрбір
азаматы ҥйренуі, білуі, кҥнделікті қарым-қатынаста қолданысқа тҥсіруі шарт
және мемлекеттік тілдің қҧқықтық мәртебесін сыйлауға, қҧрметтеуге, қорғауға
міндетті.
Қазіргі кезеңде қазақ тілін басқа тілді аудиторияларда оқыту әдістемесі жаңа
инновациялық технологиялармен, жаңа әдіс-тәсілдермен толығып жатыр. Тілді
қабылдау ҥшін тыңдалым ӛте маңызды, себебі ол «тілдік ақпаратты тҥсіндіріп
енгізуге» мҥмкіндік береді.
«Тыңдалым әрекеті» термині қазақ тіл білімінде алғаш рет профессор
Ф.Оразбаеваның ғылыми еңбегінде кӛрсетіліп, тыңдалымға тән ерекшеліктер
мен анықтама берілді. Тыңдалым, яғни «аудирование» – соңғы жылдары кӛп
сӛз болып жҥрген және оқу процесінде кеңінен орын алған маңызды сӛйлесім
әрекетінің бірі. Тыңдалым – «аудирование» деген терминнің білдіретін
мағынасы – «есту арқылы тҥсіну». Тыңдалым тек есту ғана емес, сонымен бірге
мағыналы, маңызды хабарды ҧғып алып, қажетке жарату [1, 272].
А.Байтҧрсынҧлы ӛзінің «Баяншы» атты еңбегінде: «...Оқуы тәртіпті жҧрттар
балаларға харіп кӛрсетпей тҧрып, әуелі дыбыспен жаттықтырады. Дыбыспен
жаттықтыруға кӛп уақыт кетпейді, онан келетін пайда кӛп: дыбыстарды тізіп
ҥйренсе, харіптерді тізу қиын болмайды. Сӛздің ішінде қанша һәм қандай
дыбыстар екенін айыруды білсе, харіптерін қою қиын болмайды,» - дейді.
Қошке Кемеңгерҧлы «Оқу қҧралы» атты еңбегінде «Алғашқы жылы сабақтың
негізі сӛйлесу болады. Алғашқы жетілер оқушылардың тілін жаттықтыру,
қҧлағын ҥйретумен ӛткізіледі. Содан кейін ғана тақтаға толық сӛйлем жазып,
оқыту жағына кіріседі. Сӛйлесу де, жазып оқыту да осы кітаптағы І баптан
басталады. ІІ семестрде кітаптың ӛзін оқытуға кірісу керек. Әр мақаладағы
сӛздердің мағынасы кҥні бҧрын оқушыларға таныс болуы керек»- дейді. Бҧл да
– бҥгінгі әдіскерлер мен оқулық авторлары ескеруі қажет тҧстардың бірі деп
ойлаймыз.
Тілді оқытуда оқылым немесе жазылым әрекетімен шектеліп қалуға
болмайды, себебі біз ӛмірде тыңдалым әрекетіне кӛп ҧшырасамыз. Қарапайым
ғана мысал ретінде, кішкене баланың алғаш тілі шығып, сӛйлей бастағанда
ешқандай
грамматикалық
тҧлғалардың
кӛмегінсіз
айналасындағы
жақындарымен тіл табысады. Сол секілді тіл ҥйренушіге де, ең алдымен
қоғаммен қарым-қатынас, тыңдау және сӛйлеу маңызды. Тыңдалым – адамдар
арасындағы тілдік қарым-қатынасқа тҥсу кезіндегі басты қҧралдардың бірі.
Тыңдау арқылы адам айнала қоршаған дҥниені танып, әртҥрлі іс-әрекеттерге
жауап береді. Сол себепті де тіл ҥйренушіге тыңдалым әрекеті арқылы тіл
ҥйрету жолы тиімді болып табылады. Арнайы зерттеулердің нәтижесінде адам
орта есеппен уақытының 29,5%-ын – тыңдауға, 25,5%-ын - сӛйлеуге, 10%-ын –
жазуға жҧмсайтындығы анықталған [3].
Ӛзге тілді аудиторияда қазақ тілі пәнінің кӛздейтін мақсаты-студенттерді
қазақша сӛйлеуге, ӛз ойын басқаға тҥсіндіре алатын, біреудің сӛйлеген сӛзін
415
тҥсіне алатын, біреудің сӛйлеген сӛзін тҥсіне алатын дәрежеге жеткізу. Тіл –
адам мен адамды, ҧлт пен ҧлтты жақындастыратын қатынас қҧралы. Қоғамда
ӛмір сҥру қанша қажет болса, олардың бір-бірімен қарым-қатынас жасауы,
пікір алысуы, тҥсінісуі соншалықты қажет болып табылады.
Тіл ҥйрету жҧмысы – кҥрделі процесс. Сондықтан оқыту барысында
жҥргізілетін жҧмыстардың барлығы бір-біріне байланысты, жеңілден ауырға
қарай, сатылап жҥргізілуі қажет. Тыңдалым әрекетінің болуы әр тҥрлі
техникалық қҧралдарды қолдануды талап етеді. Олар диафильмдер,
пластинкалар, таспаленталар, бейнетаспалар, т.б. Жаңа технологиялардың
дамуымен оқыту әдістемесіне ҥлкен ӛзгерістер келуде. Ӛзге тілді
ҥйренушілердің білім стандарттары жоғары болуын қамтамасыз ету ҥшін
оқытушылар жаңа технология қҧралдарымен, яғни сандық қорлармен жҧмыс
істеу білігін ҥзбей дамытып отыруы қажет. Оқушының сол ҥйреніп жатқан
тіліне тән дыбыстарды, сӛздерді, сӛз тіркестерін, сӛйлемдерді, мәтінді дҧрыс
қабылдай білуі – мҧғалімнің ҥлкен шеберлігіне байланысты.
Тілді ҥйренуде тыңдалымның маңызы мен екершелігін белгілейтін ең басты
кӛрсеткіш – тыңдалымға арналған мәтін, яғни аудиотекст. Ӛзге тілдегі айтылып
тҧрған сӛзді тыңдау әрекетінде оны бәсеңдетіп тыңдау сол сӛздің мәндік кодын
аңғаруға, акустикалық образды талдауға толық мҥмкіндік береді. Жалпы
аудиомәтінді дҧрыс таңдап алу – бҥкіл тыңдалым процесінің сапалы ӛтуіне әсер
беретін бірден-бір пайдалы алғышарт. Мәтін ӛте қиын болса, ол оқушылардың
тҥсінбеуіне әкеліп соғады. Егер ӛте жеңіл болса, тіл ҥйренушілердің
қызығушылығын жойып, оларды жалықтырып жібереді.
Тыңдалым нәтижелі болу ҥшін, акустикалық ережелерді дҧрыс меңгеру де
аз роль атқармайды:
а) Сӛйлемнің фонетикалық норманы сақтап айтылуы.
ә) Сӛз бен дауыстың ырғағы.
б) Екпін мен дауыс ырғағын дҧрыс қою.
в) Сӛйлем мен сӛйлем аралығындағы ҥзіліс.
Ӛзге тілді ҥйрету барысында аудиокассеттерді тыңдау, яғни тыңдалымға
баса назар аударылады. Тыңдалымды жҥзеге асыру барысында шетел
әдіскерлерінің тәжірибесін ескеруіміз қажет. Олар:
а) тыңдалымға кӛп уақыт бӛлінбеуі тиіс. Ең ҧзағанда 10 минут кетуі керек.
Одан қалған уақытта соған байланысты тапсырмаларды орындауға кетеді.
ә) егер тыңдау барысында тҥсініксіз жер болса қайта тыңдау қажет.
б) айтылым мен тыңдалым арасында белгілі бір шекара қоюдың қажеті жоқ.
Себебі айтылым мен тыңдалым ӛзара байланыста болады.
в) тыңдалым барысында барлық материалды 100 пайызға меңгеріп алуға
кепіл берілмейді.
Тыңдалым барысында тек мәтіндерді ғана пайдаланып қоймай, сонымен
қатар кейінгі кезде әдіскерлер сол тілде әндер тыңдату жайын да айтып жҥр. Ән
адам ӛмірінде маңызды орын алады. Ән тыңдау арқылы демалып, сергіп
қаламыз. Кҥн сайын әнді радиодан, теледидардан, концерттерден естиміз.
Әндерді тыңдау барысында жаңа сӛздер ҥйренеді, сол тілге деген
416
қызығушылығы артады, бҧған қоса әнннің мәтіндері қосымша тапсырмалардың
да кӛзі болып табылады. Әнді тыңдатпастан бҧрын сол әнде не жайлы
айтылғаны туралы кӛмек ретінде сурет немесе кӛрнекілік ҧсынуға болады [3].
Тыңдалымның нәтижесіне әсер ететін негізгі шарттардың бірі сӛйлеу
жылдамдығы. Сӛйлеу жылдамдығы неғҧрлым баяу болған сайын, соғҧрлым
тҥсіну сапасы да жоғары болатыны және керісінше неғҧрлым сӛйлеу
жылдамдығы шапшаң болса, соғҧрлым тҥсіну сапасы тӛмен болатыны зерттеу
барысында анықталды.
Тыңдау арқылы тілді ҥйрену әрекетімен қатар тыңдаушы әр тҥрлі ойлау
операцияларын басынан ӛткізеді: талдау, жинақтау, салыстыру, қарсы қою,
жалпылау, нақтылау т.б. Бҧл әрекеттердің бәрі тыңдаушыда белгілі бір
психологиялық қасиеттердің жетілуін қажет етеді. Мҧндай кезде адамның есту
қабілеті кҥшейеді, сезім мҥшелері әсерлі болады, бар ынта-жігері бір нәрсеге
бағытталады, ойлау жҥйесі дамиды. Сӛйтіп, оқушының барлық қабілеті бір
мақсатта жҧмыс істейді.
Тыңдалымды меңгерудің әдістемелік екі жолы бар:
а) Нақты кӛрініс арқылы;
ә) Кӛрнекілік арқылы.
Нақты кӛрініс білгілі бір орындарға саяхат жасау арқылы т.б. жҥзеге асады.
Кӛрнекілік арқылы тілді меңгеруде мәтінді оқып-ҥйрену, сурет фотография,
схема, карта арқылы, тілдегі сӛздер мен тіркестерді қызықты жолдармен,
кӛрнекілікпен оқыту арқылы іске асады. Тыңдалым процестерін зерттеу
нәтижесінде мынадай фактіге кӛз жеткізілді: аудиомәтінді тіпті екі ҧдайы
тыңдағанның ӛзінде тыңдаушының тҥсіну деңгейі визуалды тіректерсіз тӛмен
болған, ал бейнематериалды бір рет қана қабылдағандағы нәтиже анағҧрлым
жоғары болып шыққан. Аудиоматериалмен салыстырғанда, бейнематериалдың
артықшылығы: оның мимика, ишарат, артикуляци сияқты маңызды вербальді
емес ақпаратқа толы болуы [1, 272].
Ӛзге тілді ҥйретуге арналған бҥгінгі таңдағы еңбектердің басты кемшілігі –
грамматикалық материалға кӛп орын беріліп, баланың ойын еркін жеткізу,
сӛздік қорын жҥйелі тҥрде молайту, тіл дамыту, тіл ҧстарту жаттығуларына кӛп
мән берілмеуінде. Бҥгінгі таңдағы ӛзге тілді оқытуға арналған оқулықтар мен
оқу қҧралдарындағы ескерілмей жатқан жақтардың бірі – тыңдаушы
позициясы.
Қазақ тілін меңгерту қазақстандық патриотизмді қалыптастырудың да негізі.
Тіл ҥйренушілерге ҥйреніп жатқан тілінен білім мен білік дағдыларын
меңгертіп қана қоймай, олардың бойында сол тілге деген шынайы
қызығушылық пен шығармашылық қабілеттерін дамыту керек.
Әдебиеттер тізімі
1.
Оразбаева Ф.З. Тілдік қатынас / Ф.З. Оразбаева. - Алматы, 2005. – 272 б.
2.
Қадашева Қ. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. – Алматы, 2005. – 176 б.
3.
«Қазақ тілі мен әдебиеті орыс мектебінде» республикалық ғылыми-
педагогикалық журналының 2007, 2008 жылғы сандары.
417
4.
Абай атындағы Қазақ ҧлттық педагогикалық университетi Хабаршы
«Педагогика ғылымдары» сериясы №3(43), 2014 ж. – 55-58 бб.
УДК 821.512.122.09
Г. Тонашанова, Л.И. Абдуллина
Восточно-Казахстанский государственный университет
имени С. Аманжолова, г. Усть-Каменогорск, Казахстан
ПУТЬ КАК ПОИСК ИСТИНЫ
В ХУДОЖЕСТВЕННОМ МИРЕ АБАЯ КУНАНБАЕВА
Философия пути в творчестве поэта неразрывна с категориями времени и
пространство во всех их значениях. Путь как образ мира в мифологии казахов
понимается в контексте ментальности кочевой культуры народа. Как признает
большая часть этнологов и этнографов, уникальный национальный нрав
является одним из основных признаков, позволяющих называть народы
народами. Казахи – кочевой народ и испокон веков легко засыпают под
открытым звездным небом и встречают зарождение первых лучей солнца на
плоском блюде степи. Вся мифология казахов, наполненная звездной темой и
озаренная лучами золотого солнца – источник жизни, указывает на
бесконечную внутреннюю взаимосвязь человека и космоса.
В
основе
пространственно-временных
координат
литературной
действительности заложены
перемещения персонажа в пространствах, что
воспринимается как один из способов характеристики образа-персонажа.
Прием воссоздания пространства в развития сюжета дает ключ к осмыслению
взаимоотношений автора и его персонажа с внешним пространством, его
способность адаптироваться в нем. Классический хронотоп пути в казахском
творчестве неразрывно связан с образом степи, который живет в душах казахов:
без ее просторов и красот образ Родины был бы неполным, приблизительным,
поэтому редкий казахский поэт обошел степь молчанием, не написав о ней
искренних строк: светлых, радостных или грустных. В центре степной
Вселенной всегда стоит Человек. Человек в Степи – бесконечен, как сама
кочевая Вселенная, в полноте и цельности он отражает гармонию жизни, ее
разнообразие и беспредельность. Ему неподвластно Время и Пространство,
потому что сам Человек является высшей сутью, смыслом и реализацией этих
космических категорий.
Степь заставляет думать не только о вечности: она будит воспоминания,
навевает мысли о прошлом. Широкие степные просторы стали важнейшим
символом воли в казахской поэзии. Однако литературному герою мало
простого созерцания и спокойного взгляда на степь. Она побуждает его к
действию, стремительному движению. Так в степную поэзию навечно входит
образ коня и неутомимого бега – полета среди безграничного пустого
пространства. Движение соотносится с образом пути. комплексный подход к
418
художественному тексту, включающий внимательное отношение к слову поэта.
Координаты пути лирического героя в поэзии Абая Кунанбаева неизменно
пролегают через постижение истории своего народа в разные хронологические
периоды. Знание культуры своих предков, в том числе устного народного
творчества, дает поэту ориентиры в определении собственной индивидуальной
манеры. Хронотоп пути, дороги определяет координаты творчества поэта.
«Язык пространственных представлений» в литературном творчестве, по
мнению профессора Ю.М. Лотмана, является «первичным и основным».
Художественное пространство включает в себя различные образы, формы и
виды пространства, которые соотносятся между собой и создают в
воображении читателя целостную визуально-чувственную картину [1,149].
Изучение образа пути позволяет выявить художественное своеобразие
литературного наследия Абая Кунанбаева, проникнуть в творческий замысел,
адекватно представить параметры художественного мира поэта в контексте
истории и закономерностей эволюции литературы. Путь большого поэта
непредсказуем в пространственных координатах, его стезя не вписывается и в
календарные рамки, обгоняя самое время и взрывая объективную
действительность.
Абай – основоположник новой казахской литературы с эстетической
установкой на философию мысли и сочный, колоритный язык народной поэзии.
«Моя цель – создать стихи – чеканных слов набор», – говорил Абай. И этой
цели он достиг: реальные картины жизни казахов, их миропонимание, тоска и
скорбь, идеалы и стремления казахского народа предстают на страницах
лирики и эпической прозы национального акына.
Абай, как и А.С. Пушкин для русской литературы, осознавал свою миссию
первопроходца в эволюционном пути казахской словесности. Поэт-пророк
своим горячим и правдивым словом вел народ к знаниям, надеясь, что когда-
нибудь «быть может, потомки заучат» его «путь назубок!» [4]. Путь Абая – это,
в первую очередь, поиск высшей истины, которая важна для каждого человека,
но для поэта этот поиск представляет и эстетический идеал его творчества.
Неслучайно другой великий отечественный писатель Мухтар Ауэзов назвал
свою биографическую эпопею «Путь Абая», вынося в номинацию заглавия
концептуальную для поэта эстетическую категорию.
В своих поисках нравственных ориентиров Абай на передний план
выдвигал
знание, гуманность, труд:
Не жалея сил, к делу руки приложи...
Трудись, не предавайся лени,
Будешь тогда сыт - не станешь
Попрошайкой.
Научись сеять, пахать, торговать,
Пораскинь умом...
Ребенок, продающий свой труд, выше
Старика, торгующего бородой!» [4].
419
Любовь, красота природы, картины труда переплетаются в произведениях
народного акына с песенными кюями, личными переживаниями и
впечатлениями, призывом к новой лучшей жизни. Богатство и глубина мысли,
звучность и красочность слов – отличительные свойства поэзии Абая:
«Заложена любовь к стиху в нас исстари,/ Но все ж избранничества сан лишь
тем дари,/ Кто слово льет, что серебром горит извне,/А золота чистейший сплав
таит внутри» [4].
Абай в определении основных нравственных ценностей следовал
традициям устной народной поэзии и опирался на опыт своих
предшественников. И вместе с тем он создавал новый стих, поднимая
литературу на новый творческий уровень. В художественном мире Абая путь
представлен не просто как путь человека земли, но путь поэта, который видит
свое предназначение в провозглашении вечных истин перед своим читателем,
прежде всего, молодым поколением. Неслучайно, многие строки его поэзии
звучат с такой же афористичностью, что и мудрые изречения самого народа:
«Добру учатся у добрых людей», «Человек должен отличаться от других умом,
знаниями, волей, совестливостью, хорошим нравом» [2, с. 208].
Лирика Абая изобилует риторическими фигурами, чаще вопросами, что
передает ее коммуникативную природу: поэт-лирик выражает стремление
вступить в диалог со своим современником, а также с потомками. Абай
вопрошает, возможно, и самого себя: С кем печаль разделить, кто бы слово
ценил? Разве подлостью можно возвысить себя? Всяк ли может народ за собой
повести? Где добро и где зло, ум ли твой разберет? Всю жизнь Абай мечтал и
неутомимо трудился, чтобы его родной казахский народ был свободным,
сплоченным, сильным, богатым, счастливым и знал цену своей родины:
Когда единодушным станет народ, –
Неиссякаемым озером будет то,
И тучные пастбища покроют
Его берега.
Тогда, играя, зашелестит листва,
И, гремя, хлынет быстротечный
Поток.
И стада на тех берегах
Умножатся и возрастут [4].
Поэт-просветитель на протяжении всего своего творческого пути стремился,
чтобы каждый сын и каждая дочь казахского народа стали сознательными и
культурными, чтобы просвещение стало уделом всего народа, а мужество и
благородство – национальными чертами. В неустанном труде на благо народа и
человечества Абай видел путь к счастью: «Станешь трудиться только для себя,
– уподобишься животному, пасущемуся ради себя». Поэт утверждает, что
только три качества делают человека личностью: ум, воля и сердечность.
Поэт заставляет читателей ценить время, понимая, что потерянного не
вернешь: «Одна минута стоит целой жизни», «Наш век уйдет, как дымка с
вечных гор» [2, 160]. Путь времени – вечность, он сопоставим с выбором
420
человеком своего смертного пути. Поэтому чтобы достигнуть цели, нужно
двигаться вперед, быть верным себе, преодолевать все препятствия: «Кто идет
через зной и пески,/ Тот к источнику жадно прильнет» [2, 161], «Сколько
можно тебе бездорожьем брести?!/ Твоя правда – на торном широком пути» [2,
164]. Жизнь человека сравнивает с минутой: «Минута – и жизнь человека
прошла!» Использование антонимов («убегай от жизни иль жизнь догоняй»)
усиливает эффект быстротечности, при этом поэт призывает читателей:
«Голосу жизни бегущей внимай!» [3, 220].
Любовь, вера и творчество помогают Абаю найти силы жить, не потерять
свой путь на Земле:
Дай мне на путь
Верный свернуть!
Дай путеводную нить!» [3, 138].
Поэт боролся с патриархальностью и рутиной, с исключительной остротой
осуждал отжившие реакционные взгляды на женщину, на воспитание
молодежи, наносил решительные удары «обычному праву». В трудные минуты
своего жизненного пути поэта спасает вера в силы народа, в его пробуждение, в
наступление новой жизни: «О, помоги к стопам твоим/ Найти, создатель, путь
прямой» [3].
Путь как поиск истины передает
философию творческих ориентиров в
художественном мире и, одновременно, открывает глубины просветительско-
эстетических устремлений Абая.
Список литературы
1. Лотман, Ю.М. О русской литературе. Статьи и исследования: история
русской прозы и теория литературы. - СПб., 1997. – С. 255
2. Абай Кунанбаев. Слова Назидания. Международный клуб Абая. Семей,
2001.
3. Абай Кунанбаев. Избранное. Государственное издательство художест-
венной литературы. Москва, 1954.
4.
http://el.kz/m/articles/view/content-3930
УДК 821.512.154.09
О.В. Хлебникова, Л.Н. Демченко
Восточно-Казахстанский государственный университет
имени С. Аманжолова, г. Усть-Каменогорск, Казахстан
ХУДОЖЕСТВЕННОЕ МАСТЕРСТВО ЧИНГИЗА АЙТМАТОВА
Литературный процесс в своем развитии неизбежно связан с динамикой
социокультурного сознания и претерпевает изменения вместе с этим сознанием
в национально-культурной среде и в более широких литературных общностях.
421
Поэтика, следовательно, является выражением и теории литературы, и ее
конкретной истории. Однако поэтика – понятие чрезвычайно широкое, и ее
нельзя рассматривать в рамках только теории литературы: она является
объектом изучения и эстетики, в свою очередь тесно связанной с философией.
Вряд ли было бы обоснованным рассматривать поэтику и как некое
абстрактное явление, имеющее значение лишь для теоретических обобщений.
Это прежде всего целостность, реализуемая в художественном произведении,
во всем контексте творчества того или иного художника, в художественном
контексте школы, направления, национальной литературной эпохи.
Нельзя не признать непреложным фактом, что в этом смысле исследование
художественного мастерства Ч.Айтматова и по сей день остается одной из
актуальных проблем, привлекающих внимание широчайшего круга
исследователей. Трудов, посвященных творчеству этого выдающегося
писателя, чрезвычайно много, и одно уже перечисление их проблематики
может стать (и становилось) предметом особого исследования. Практически
каждая из «айтматоведческих» работ сосредоточена на раскрытии тех или иных
сторон изобразительного принципа мастера – будь то особенности сюжетики,
мастерство пейзажа, широчайший спектр национальных образных средств
создания художественных характеров и многое другое. Разнообразный
контекст такого рода исследований, тем не менее, нельзя считать целиком
исчерпывающим, полностью раскрывшим особенности художественной
системы писателя, богатство арсенала выразительных средств [5, с. 19].
Методологические основания исследования связаны с опорой на научные
традиции отечественных и зарубежных исследований в области теории
поэтики, комплексного изучения художественных систем литературного
процесса, заложенные М.М.Бахтиным, А.С.Бушминым, В.М.Жирмунским,
М.Жаратаевым, Н.И.Конрадом, А.А.Потебней, Д.С.Лихачевым и другими
исследователями – авторами основополагающих трудов в этих областях.
Современные
научно-исследовательские
подходы
к
широкому
и
многополярному материалу исканий современной прозы Центральной Азии, в
том числе и прозы Ч.Айтматова, продемонстрированные в работах: известных
ученых стран Центральной Азии – М.Абдрахманова, КАсаналиева,
М.Акматалиева, З.А.Ахметова, М.К.Барманкулова М.Борбугулова, Г.Д.Гачева,
Ж.Дадебаева, Л.Н.Демченко, С.Джигитова, Ч.Т.Джолдошевой, А.Х.Исенова,
З.Кабдолова, Т.Какшиева, Н.ММирза-Ахмедова, М.Л.Рудова, А.Садыкова,
Б.Усубалиева, В.И.Шаповалова, А.Эркебаева и других – также помогли в
выборе методологических ориентиров, позволяя как использовать высказанные
в них плодотворные идеи, так и пытаться развить и продолжить сказанное
этими учеными, положив в основу собственное видение данной проблемы.
Делая выводы относительно художественной системы и особенностей
поэтики творчества Ч.Айтматова, необходимо рассмотреть аспекты
изобразительного мастерства с новых позиций, прежде всего – с позиций
анализа многовариантного использования потенциала художественной
условности и символики повествовательной природы в создании «образа
422
мира»; художественных характеров, своеобразия осознанного обращения;
этнокультурному феномену национального и общечеловеческого особенностей
стилевого
воплощения
этих
мировоззренческих
задач
писателя,
художественных функций его поэтики – всего того, что может позволить
оценку категориального смысла дефиниции «художественная система» и
«художественный мир» в связи и в контексте самоощущения мировой
литературы и трансцендентальной природы творчества писателя как
«гражданина Вселенной», что в высшей степени свойственно позиции и
творчеству Ч.Айтматова в последние десятилетия его жизни [4, с. 51].
Так, сердцевину художественной действительности Ч.Айтматова составляет
жизнеподобие, однако художественное начало не являете копированием
жизненных коллизий, но, напротив, представляет собой сложный синтез. Образ
действует как воссоздание действительности согласно комплексу эстетических,
социально-психологических категорий художественного мировоззрения:
условность в литературе всегда нуждается в обществе жизнеподобия, а
жизнеподоби нуждается в поддержке условностью [2, с. 4].
В качестве высшей степени апперцепции закономерно рассматривать
образное использование слов. На этом уровне художник проявляет свое
мастерство и усматривает связи явлений в их нешаблонности и
взаимодействии, тем самым обогащая и углубляя образ. Отдельные слова,
словосочетания и выражения из повести «Прощай, Гульсары!» («вдвоем
убегают играть в укромное местечко», «словно ребенок, насупившись», «на
глазах выступили слезы» [1]) дискретно отражают состояние объекта неверно,
искаженно; но апперцептуальная передача образа углубляет, усиливает его
эмоционально-эстетическое содержание. Проблема в том, что нет никакой
нужды и необходимости отобразить жизнь во всех ее мельчайших
подробностях и столь кропотливо: воссоздавать реальную жизнь имеет смысл
только по законам художественности.
Таким образом, художественная литература отражает жизнь через систему
образов, а они не только не всегда соответствуют своим прототипам, но порой
весьма существенно от них отличаются. Именно это несоответствие,
неадекватность литературы, изобразительного искусства реальности и есть
условность
(точнее,
первичная
условность).
Художник
воссоздает
окружающую действительность иными концептуально-выразительными
средствами, этой действительности не принадлежащими, но при этом не
наносит
ущерба
жизненной
фактографии,
поскольку
воссоздает
синтезированный образ факта. Обращение к проблематике художественного
восприятия заставляет вспомнить, что читатель - не пассивный созерцатель,
покорно следующий за писателем, но, в определенной степени, и создатель
произведения: во многом прибегать к условности художника вынуждает
читатель.
Значим еще один вид условности, который принято называть второй, или
вторичной условностью; к нему художник прибегает для усиления восприятия.
Это разные уровни (аллегория, символ, фантастика, гротеск, метафора,
423
метонимия, синекдоха и др. и принципы (миф, легенда, басня и т.д.). Отсюда
условность иногда подразделяется на фольклорную и реалистическую.
Название произведения у Ч.Айтматова – одно из проявлений символизма
(условности). Этот аспект творчества связан с тем, что название призвано
отражать суть художественного творения и даже содержать некий скрытый,
сакральный смысл: между названием и текстом произведения возникает
взаимообусловленное и неразрывное семантическое единство[5, с. 36].
По многозначности, скрытому смыслу названия произведений в кыргызской
литературе можно условно разделить на две группы, часто связанные с
исторической
стилистикой
литературного
процесса,
определяющей
лапидарность или, напротив, изощренность установок художника: условно
можно назвать их простыми (прямые) и сложными (скрытые). Первые
призваны прямо отразить представление о направленности произведения:
«Пегий пес, бегущий краем моря», «Белый пароход». Сложные названия как бы
подобны «скрытой пружине»: по мере прочтения в них все время появляются
новые грани смысла. Взгляд же на кыргызскую литературу через
художественный мир Ч.Айтматова убеждает в том, что названия произведений
отражают
их
внутреннюю
эстетико-художественную
сущность
и
символичность: «И дольше века длится день», «Когда падают горы (Вечная
невеста)».
Однако после того, как «сжатая пружина» распрямилась, настоящее
произведение не теряет художественной загадки, каждое из значений
полифонического названия, каждый символ, стихийно переплетаясь,
реализуются в художественно-историческом синтезе. Творчество Айтматова –
тому яркий пример. Истоки айтматовского новаторства очевидны уже в первых
его произведениях. Знаменитая повесть «Джамиля» впервые увидела свет в
журнале «Ала-Тоо» под названием «Обон» - «Мелодия». Позже русский
перевод этой повести появился в журнале «Новый мир» под названием
«Джамиля». «Мелодия» не только символ любви, но и символ самой
человеческой сущности.
«Ранние журавли» символизируют пылкие юношеские пробуждения,
«Пегий пес, бегущий краем моря» - святость родной земли, жизни (название
кыргызского варианта повести иногда, в соответствии с основной идеей
произведения, передается как «Зеленый берег, к которому стремлюсь»), и это
иной символ - но только внешне, фактически же - пример нерасторжимого
единства жизни человека и его мира.
Как романист Ч.Айтматов стал известен произведением «И дольше века
длится день». Этот роман несколько раз менял свое название: в рукописном
варианте – «Птица Доненбай» - «Кырчоо» («Обруч») – «Буранный полустанок»
- «И дольше века длится день». Однако автор давал эти названия в результате
долгих раздумий, уточняя идейное содержание и цели романа. Это
свидетельствует о том, что всякое полнокровное произведение - комплекс идей,
что по сути всегда метафорично. В каждом из названий присутствует
условность и символичность. Сам автор подробно рассказал об
424
иносказательности названия «Кырчоо». «Буранный полустанок» - пример того,
как слово частично утратило свою первозданную лингвистическую природу и,
усложнив до предела семантику, превратилось в художественный образ в
контексте взаимосвязи с жизнью человека, его судьбой, печальной историей
глубокой любви, миром, где живут герои. Каждый чуткий читатель после
прочтения романа обнаруживает, что буран проносится не над затерянной в
степях станцией, а в собственной душе.
Одно из поэтических новаций Айтматова, привнесенных им в литературу -
буранностъ! У писателя нет ни одного обычного персонажа, каждый из
действующих в его произведениях героев - люди страстные, живущие на
полном дыхании, буранные: Джамиля – сама по себе буран, Дуйшен – сам по
себе буран, Танабай – особый буран... Эту буранность героев особо
конкретизируют и усложняют образы Едигея и Казангапа. Всякий раз,
соприкасаясь с действием романа, это слово (буранный) все более «раздвигает»
свое значение (буранные судьбы, мир - буран, человек, живущий в нем, - тоже
буран, и в этом плане буран Ч.Айтматова не может не напомнить
символический образ дороги, созданный С.Есениным). Изменение семантики
слова «буранный» значительно повлияло и на семантику слова «полустанок»,
значение последнего расширилось, превратилось в символический образ,
объемлющий в себе явления мирового порядка.
Между названием («И дольше века длится день») и художественным
текстом существует образно-содержательная противопоставленность: вечное,
бессмертное, обыденное; память - манкуртизм; полустанок - космические
просторы и т.д. Свой обычный подход к выбору названий для своих
произведений Ч.Айтматов продолжил и в романе «Тавро Кассандры». Тавро
Кассандры – сигнал, предупреждающий людей о грядущей беде символ
вселенской обеспокоенности (тавро появляется на лбу беременной женщины в
форме родимого пятна, которое через некоторое время пропадает, - знак,
который подает эмбрион, умоляя убить его, чтобы в урочный час не родиться
на свет). Содержание романа, его символическое название свидетельствуют о
том, что писатель с помощью художественной условности поднимал
глобальные вопросы человеческой нравственности. Название романа имеет
подчеркнутое условно-символическое значение.
Условно можно выделить две группы символов: к первой относятся: слова-
символы, ко второй – фрагменты или само произведение. Прежде всего
необходимо остановиться на оригинальных легендарно-мифологических
сюжетных символах, характерных для стилевого своеобразия произведений
Ч.Айтматова. Когда речь идет о мастерстве Ч.Айтматова в использовании
мифов, сказок, преданий, сюжетов легенды, прежде всего следует отметить их
безукоризненную слитность с сюжетной тканью произведения. Легенды и
мифы употребляются не в первозданном виде, но в соответствии авторским
замыслом видоизменяются, их содержание обогащается: по мнению Г.Гачева,
Айтматов - «сам творит первичные мифы». Берущие начало от «Материнского
поля» народно-мифологически мотивы с каждым последующим произведением
425
усложняются: это подъем по ступеням содержательности, В "Прощай,
Гульсары! звучат плачи «Карагул-ботом» и «Ботот». Первый трансформирован:
напоминая известную народную легенду, это уже не плач охотника, а архетип
плача по всему живому, барометр трагедии всеобщей смерти. Неспроста один
из главных героев «Белого парохода» старик Момун бесконечно рассказывает
своему внуку сказку о Рогатой Матери-Оленихе: «Кто не знает этой сказки,
будет повинен во многом». Эта сказка - сам дед Момун, их нельзя
рассматривать в отдельности друг от друга, смерть сказки - это смерть самого
Момуна. Постепенно Мать-олениха входит во внутренний мир мальчугана,
превращаясь уже в его образ. Сказка - это символ человеческой чистоты. И
старик Момун, и Мальчик - оба чисты, как эта сказка, они святые, и в то же
время сказка сама чиста, как эти герои.
Начиная с повести «Лицом к лицу», в мифологический пласт проникает
тема женщины. Это темы Рогатой Матери-Оленихи, Ана-Бейит, это мотивы в
«Белом облаке Чингиз-хана», «Женщине-Рыбе» и мн. др.
С повести «Белый пароход» и романа «И дольше века длится день»
начинается новая проза Ч.Айтматова, сделавшая главным энергетическим
источником народную память – легенды-символы. На этом материале
создаются потрясающей силы образы – такие, как Белое облако (белый цвет -
цвет счастья), символизирующее белое материнское молоко, покидающее
монгольского владыку и уходящее от кагана к безродному мальчику.
Ч.Айтматов использует в одном контексте первичные мифы, легенды и
фольклор, добиваясь их единства и символической силы в повествовательном
синтезе. Не случайно в «Пегом псе» лодка – символ человечества, а Великий
туман - приближающейся всепланетной беды, мальчик, оставшийся в живых
единственным в лодке, - символическая метафора будущего и, одновременно,
незащищенности юного поколения, без которого цивилизация не сможет далее
существовать.
Яркой особенностью мастерства писателя является использование эстетико-
художественной функции символа. Природа символа многозначна, для его
полного понимания необходимо иметь достаточный эстетический уровень.
Список литературы
1.
Айтматов Ч.Т. Собрание сочинений: В 3-х т. – М.: Молодая гвардия,
1982.
2.
Асаналиев К.Чингиз Айтматов: поэтика художественного образа:
Автореф.дисс. … доктора филол.наук. – Фрунзе, 1989. – 36 с.
3.
Гачев Г.Д.Чингиз Айтматов (В свете мировой литературы). – Фрунзе:
Адабият, 1989. – 483 с.
4.
Демченко Л.Н. Чингиз Айтиматов: творчество в контексте времени:
Монография / Л.Н.Демченко. – Усть-Каменогорск, 2008. – 156 с.
5.
Художественный мир Чингиза Айтматова. - Бишкек: Кыргызстан, 1997. –
128 с.
426
ӘОЖ 821.512.154.09
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sbornik-materialov-missiya-molodeji-v-nauke-respubliki-kazahst.html?page=47#6-секция__ҚАЗАҚСТАН_РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ__ЗАМАНАУИ_ҒЫЛЫМДАРЫН_ЖЕТІЛДІРУДІҢ__ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ-ПЕДАГОГИКАЛЫҚ_АСПЕКТІЛЕРІ

title: Ж. Хуан, А.А. Айтмұқашова - Сборник материалов «миссия молодежи в науке республики казахстан»

text:
Ж. Хуан, А.А. Айтмұқашова
С. Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік университеті,
Ӛскемен қ., Қазақстан
СЕЙІЛБЕК ИСАЕВТЫҢ ҚАЗАҚ ӘДЕБИ ТІЛІНІҢ ҚАЛЫПТАСУЫ
ТУРАЛЫ КӚЗҚАРАСТАРЫ
Әдеби тіл ҧғымын 2011 жылы Алматыдан жарық кӛрген 15 томдық «Қазақ
әдеби тілінің сӛздігі» былай анықтайды: «Ауызша және жазбаша тҥрде қызмет
ететін жалпыға бірдей міндетті, дәстҥрлі нормасы мен стильдік тармақтары бар
жалпыхалықтық тілдің екшелген, ӛңделген тҥрі» [1; 351б.].
Қазақ халқының тілі ҧлттық болмыс, бітім, рухани мәдениетімен астасып
біте қайнасып ғасырлар қойнауында жатқан асыл қазына. Сол бір ҧлт
болмысының айқын кӛрінісі болып табылатын халық қазынасының қай ғасыр,
қай заманнан «әдеби тіл» атты критерийге сай қалыптасқаны жӛнінде
кӛптеген пікірлер бар. Солардың ішінде қазақ тiл бiлiмiнiң кӛрнектi ӛкiлдерi
Н.Сауранбаев,
С.Аманжолов,
Ғ.Мҧсабаев,
М.Балақаев,
Р.Сыздықова,
Б.Әбілқасымов және басқаларының ӛз еңбектерiнде қазақ әдеби тiлiнiң тарихи
бастауы, қалыптасу жолдары мен кезеңдері сияқты мәселелер жӛнiнде сан
алуан пікірлер кездеседі.
М.Балақаев, Р.Сыздықова, Е.Жанпейісов авторлығымен жарық кӛрген
«Қазақ әдеби тілінің тарихы» деген кітапта авторлар әдеби тілдің екі тҥрі
болатынын айта келіп, жалпы әдеби тілдің пайда болу мерзімі туралы былай
дейді: «Қазақтың әдеби тілінің тарихын біз ХІХ ғасырдың екінші жартысынан
емес, ХІІІ ғасырдан бастаймыз. Ӛйткені халық тілінің жазба әдебиет ыңғайында
нормаға тҥсе бастаған шағы және бірді-екілі стильдік қҧбылыстардың кӛрініс
бере бастаған кезі, дәлірек айтқанда, әдеби тіл белгілерінің айқындала бастаған
мезгілі – осы ХІІІ ғасырдан басталады» [2; 51б.].
А.Ысқақовтың пікірінше, тӛл әдеби тілдің революцияға дейінгі кезеңінде
қазақ даласына екі тҥрлі әдеби тіл «жарыса» ӛмір сҥредi, оның бірі –
жалпыхалықтық әдеби тіл де, екіншісі – сол кездегі ҥстем таптың ӛкілдері ғана,
сауатты байлар мен қожа-молдалар ғана пайдаланған «тҥркі тілі», яғни «кітаби
тіл» [3].
Ғ.Мҧсабаев «Әдеби тіл» деген ҧғымға ғылыми-техникалық кӛркем әдебиет
нҧсқаларының тілі, мектеп, театр, радио, баспасӛз, жеке мемлекеттік
мекемелерде қолданылатын тіл енетінін және әдеби тілдің нормаланған,
жалпыға бірдей тҥсінікті болуы шарт екенін айтады. Ол қазақ әдеби тілін
тарихи тҧрғыдан мынадай кезеңдерге бӛледі:
1. Абайға дейінгі, яғни ХІХ ғасырдың 2-жартысынан Октябрь
революциясының алғашқы жылдарына дейінгі кезеңдегі жазу тілі – жаңа әдеби
тіл.
2. Қазіргі әдеби тіл.
427
Р.Сыздықова ӛзінің «ХІІІ – ХІХ ғасыр қазақ әдеби тілінің тарихы» деп
аталатын қҧнды еңбегінде әдеби тілдің барлық дәуірлерін сӛз етпей, тек екі
ғасырға, әдеби тіл тарихы ҥшін мәні де, маңызы да зор ХІІІ – ХІХ ғасырларға
арнайы тоқталып, нақтылы материалдар негізінде әр дәуірдің әдеби тіліне тән
сипатын, лексикалық, грамматикалық, стильдік ерекшеліктерін анықтауға кӛңіл
бӛледі. Автор ХІХ ғасырдың екінші жартысынан басталатын қазақтың тӛл
жазба әдеби тіліне дейін оның ауызша тараған әдеби тіл болды деген пікірді
ортаға салады. Р.Сыздықова «Ашып алар жайттар кӛп» атты мақаласында
мынадай қорытындыға келеді: «Сӛйтіп қазақтың тілі: ауыз әдеби тілі, жазба
алдындағы әдеби тілі, жазба әдеби тілі деген тҥрлерге бӛлінеді». Ол ХІХ
ғасырдың екінші жартысын жалпы қазақ әдеби тілінің емес, қазіргі әдеби тілдің
басы деп есептейді. Сӛйтіп, Р.Сыздықова әдеби тілді ҥш топқа бӛліп қарайды:
1. Ауыз әдеби тілі;
2. Жазба алдындағы әдеби тіл;
3. Жазба әдеби тілі.
Соңғысын ішінара тағы екіге бӛліп қарастырады:
А. Орта азиялық тҥркі әдеби тіліне сҥйенген «кітаби тіл».
Б. Қазақтың қолтума әдеби тілі, яғни қазіргі жазба әдеби тіл [4].
Т.Қордабаевтың әдеби тіл жӛніндегі пікірі С.Аманжоловтың пікіріне жақын.
«Қазақ тілінің әдеби тіл болып қалыптасуына келетін болсақ, - дейді Т.
Қордабаев, - оның негізі ӛткен ХІХ ғасырдың екінші жартысынан былай қарай
қалана бастағанымен, тағы да тек кеңес ӛкіметі тҧсында ғана жеткенін кӛреміз»
-деген пікірді ҧсынады.
Н.Сауранбаев "К истории казахского литературного языка" атты
мақаласында қазақ әдеби тiлi Ҧлы Октябрь социалистiк революциясынан кейiн
қалыптасты деген пікірдің жансақтық екенін айта отырып, «...революциядан
бҧрын да белгiлi территорияны мекендеген, экономикалық ӛмipiндe бiркелкi
қҧрылысы, ортақ мәдениетi мен тiлi бар қазақ халқы тарихи жағынан алғанда
ҧзақ жылдар бойы және ӛзара әркез ҥзбей қарым-қатынас жасаудың, бiрлесiп
ӛмip кешудің нәтижесінде ХV ғасырдан бастап қалыптасты» - дейді де, жазба
әдеби тілі «жазба әдеби тілінің ерекше ҧлттық негiзi XIX ғасырдың аяғы мен
ХХ ғасырдың басында қалана бастады, бірақ қазақ халқының ӛз алдына жеке
мемлекетi болмағандықтан, қазақ әдеби тiлi халық арасына кең тҥрде тарай
алмай қалды, тек, негізінен, XIX ғасырдың екiншi жартысындағы қазақтың
ағартушылары мен жазба әдебиетi ӛкiлдерiнiң поэтикалық шығармалары, бiрлi-
жарым газет-журнал мен басылып шыққан кiтаптар тiлiнiң шеңберінде қалып
қойды» - деген болатын.
Міне, осы сияқты әдеби тілдің қалыптасу тарихы туралы сан алуан пікірлер
кездеседі.
Ҥлкен ғалым, ҧлағатты ҧстаз С.М.Исаев әдеби тіліміздің тарихы, даму
кезеңдері, нормалану ҥдерісі, кӛне тҥркі тілімен байланысы сияқты мәселелерге
қомақты монографиялық зерттеулар арнаған. Ӛзінің «Қазақ әдеби тілінің
қалыптасу тарихы туралы кӛзқарастар» атты мақаласында бҧрын-соңды
еңбектерді сараптай келіп, әдеби тіл ҧғымының қашан басталғаны туралы
428
пікірлерді былайша жіктеп кӛрсетеді:
1. «Әдеби тiл тарихы кӛне дәуiрден басталады» оның Орхон-Енисей жазба
ескерткіштеріне тiкелей қатысы бар деп санайтын ғалымдар (F.Мҧсабаев,
Б.Кенжебаев, т.б.). Сондықтан жазба әдебиетiмiзбен бiрге қазақ әдеби тілінің
тарихын V ғасырдан бастау керек деген кӛзқарастар;
2. «ХIХ ғасырдың екiншi жартысына дейiнгі кезең» Абай дәуiрiне дейiн,
қазақтың ӛзiндiк жазба әдебиеті болған жоқ, сондай-ақ белгiлi нормаға тҥскен
жҥйелi әдеби тiлi де болған жоқ. Қазақ әдеби тілінің қалыптасуы Абай, Ыбырай
шығармашылығымен тығыз байланысты (С.Аманжолов, І.Кеңесбаев т.б.).
3. «Әдеби тілдің тарихы жазба әдебиетiмiздiң пайда болуымен байланысты
XVIII ғасырдың екiншi жартысынан басталады» (М.Балақаев, Х.Жҧмалиев,
Е.Жанпейiсов, т.б.).
4. «Қазақ әдеби тiлi қазақ халқының жеке ел болып, хандық қҧрған кезiнен,
яғни ХV-XVI ғасырдан басталады» деушілер А.Ысқақов, Р.Сыздықова,
сонымен қатар Сейілбек Исаев та әдеби тіл осы кезден басталды деген пікірге
қосылатынын атап айтады. «Бҧл кезеңде жазба әдебиет ҥлгiлерi онша
сақталмаса да, жазба әдебиет ҥлгiсiне жақын авторы белгiлi әдеби тiлде
жырланған поэзия болған» -деген пікірін ашып айтады [5].
Қазақ тіл білімінде қомақты еңбек еткен профессор Сейілбек Исаевтың
лингвистикалық мҧрасының бір бӛлігі қазақ әдеби тілі мәселелерін қозғайды.
Қазақ әдеби тілінің тіл білімінің бір саласы ретінде қалыптасуы аға буын
ғалымдарымыз С.Аманжолов, Н.Сауранбаев, І.Кеңесбаев, Ғ.Мҧсабаев,
М.Балақаев, Қ.Жҧбанов, А.Ысқақов сынды тілтанудағы ҧлы тҧлғалар есімімен
тығыз байланысты болса, оның жеке сала болып дамуына қомақты ҥлес қосқан,
әдеби тіл мәселелерін арнайы зерттеген олардан кейінгі толқын ӛкілдеріне
Ә.Қайдар, Р.Сыздық, С.Исаев, Е.Жанпейісов, Б.Әбілқасымов сияқты
ғалымдардың қатарында тілтанушы С.Исаевты да атауға болады. Сейілбек
Исаевтың әдеби тіл мәселесіне қатысты кӛптеген еңбектері жарық кӛрді: "Қазақ
әдеби тілі туралы кӛзқарастар", "Қазақтың ҧлттық жазба әдеби тілінің
қалыптасып, дамуы", "Әдеби тілдің қалыптасу жолдары», «Әдеби тiл туралы
бipep сӛз», «Қазақ әдеби тілінің даму, қалыптасу кезеңдерi», «Қазақ әдеби
тiлiнiң тарихы қай кезден басталады?», «Қазақ әдеби тілінің тарихы» сияқты
еңбектерінің қай-қайсында болса да әдеби тіл ҧғымына қатысты ӛзекті
мәселелерді сӛз ете отырып ӛзінің қҧнды кӛзқарастарын ҧсынды. Олардың қай-
қайсы болмасын әдеби тіл ҧғымын анықтауда ерекше маңызға ие, мысалы:
«жазба әдеби тiлдiң ӛзiндiк негiзгi ерекшелiгi оның жазбаша тҥрде болуы ғана
емес, сонымен бiрге оған ҥлкен дәстҥр, тҧрақты норма, тiлдiк элементтерді
жҥйелi тҥрде сҧрыптап, қолдану да тән болады» -деп кӛрсетуі әдеби тілді тек
жалаң жазумен ғана байланысты деп қараудан аулақтығын білдірсе, Сейілбек
Исаев ӛзінің «Қазақ әдеби тілінің қалыптасу тарихы туралы кӛзқарастар» атты
мақаласында қазақ әдеби тiлiнiң ӛзiне тән басты белгiлерiн анықтауға
арналған Р.Сыздықованың мына пiкiрiн келтiру орынды деп есептейді: "Әдеби
тiлдiң ең басты белгiсi – оның ӛңделген, сҧрыпталған, нормаланған тiл болуы,
бҧл - бiр. Қызметі жағынан сол халықтың ӛмiрiнде ҧйымдастырушы, қоғам
429
мҥшелерінің басын қосушы, яғни жалпыға ортақ қасиеті болуға тиiс. Бҧл -
екiншi меже дейік. Әр нәрсенің, әр қҧбылыстың заты (мән-мәнісі, табиғаты)
салыстыру арқылы ӛзге нәрселердің, ӛзге қҧбылыстардың қарама-қарсысына
қою арқылы таныла тҥседi. Әдеби тiлдi тану ҥшiн оның қарама-қарсысына
қойылатын басты қҧбылыс – ауызекi сӛйлеу тiлi. Бҧл – тiлдi әдеби тiл деп
тануға қажет ҥшiншi қасиет. Әдеби тiл – қоғамның қолдану практикасында
сыннан ӛткен, нормаларын қоғам санасы дҧрыс деп қабылдаған және ол
нормалар барша ҥлгiлерге ортақ болуы шарт. Бҧл – тӛртiншi сипаты» [6].
С.Исаев ӛз еңбектерінде деген еңбегінде әдеби тілдің сипаты, қызметі,
қалыптасу жолдары т.б. проблемаларды қамтыған. Автор қазақ әдеби тілінің
қалыптасуын шартты тҥрде ҥш дәуірге бӛледі:
1.Қазақ халқының жеке халық болып қалыптасқанына дейінгі кӛне дәуір,
яғни жалпы тҥрі әдеби тілі дәуірі.
2.Қазақ халқының халық болып қалыптасқанынан кейінгі кездегі қазақ
әдеби тілінің туып, даму дәуірі.
3.Қазақ әдеби тіл дамуының кеңестік дәуірі.
«Қазақтың ҧлттық жазба әдеби тілінің қалыптасып, дамуы» атты
мақаласында «XIX ғасырдың екінші жартысынан былай қарай қазақ әдеби тілі
дамуының жаңа дәуірі басталды. Ол – қазақ әдеби тілінің жаңа сатыға
кӛтеріліп, ҧлттық сипат алу дәуірі еді. Яғни XIX ғасырдың екінші
жартысындағы әдеби тіл, бір жағынан, бҧдан бҧрын да дамып келе жатқан
әдеби тілдің заңды жалғасы болса, екінші жағынан, бҧның әрі қарай дамуында
ҥлкен ӛзгеріс, кҥрт бетбҧрыс, жаңа қҧбылыс болғандығы», - дейді ғалым [6].
С.Исаев: «Әдеби тiл сӛйлеу тілі (ауызша) арқылы да, жазба тіл (жазбаша)
арқылы да кӛріне бередi, жарыққа шығады. Сӛйлеу тiлi мен жазба тiлi – жалпы
тілдің ӛмір сҥру формалары. Сондықтан әдеби тілдің жазбаша және ауызша
тҥрлерi ӛз ішіндe бiр ыңғайда бiр-бiрiне қарама-қайшы болып келгенімен, бiрiн-
бiрi толықтырып, тҧтасып кететін реттері де бар», – деген пікір айтады [6].
Филология ғылымдарының докторы, профессор Сейілбек Мҧқамеджарҧлы
Исаевтың әдеби тіл туралы айтқан сан қырлы пікірлері бҥгінгі кҥні ӛз
қҧндылығын жоймайтын, тіл білімінде ғылыми тҧрғыдан зерттеуді талап ететін
кҥн тәртібінде тҧрған мәселе.
Әдебиеттер тізімі
1.
Қазақ әдеби тілінің сӛздігі. Он бес томдық. - Алматы, 2011. - 2-том. А –
Б. – 744 бет.
2.
Балақаев М, Жанпейісов Е, Томанов Н. Қазақ әдеби тілінің мәселелері. –
Алматы, 1961.
3.
Ысқақов А. Әдеби тіліміздің дамуы // Қазақ әдебиеті. – 1962. 16 қараша.
4.
Сыздықова Р. ХІІІ – ХІХ ғ қазақ әдеби тілінің тарихы. – Алматы, 1984.
5.
"Қазақ
әдеби
тілінің
қалыптасу
тарихы
туралы
кӛзқарастар"
http://mtdi.kz/til-galimdari/
6.
Қазақтың ҧлттық жазба әдеби тілінің қалыптасып, дамуы. // Ана тілі. –
1991. 31 қазан.
430
6-секция
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ
ЗАМАНАУИ ҒЫЛЫМДАРЫН ЖЕТІЛДІРУДІҢ
ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ-ПЕДАГОГИКАЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ
Секция 6
ПСИХОЛОГО-ПЕДАГОГИЧЕСКИЕ АСПЕКТЫ
СОВЕРШЕНСТВОВАНИЯ СОВРЕМЕННОЙ НАУКИ
РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН
ӘОЖ 321.11.132
Н.Е. Абибулла, Г.А. Бахрамова
М. Әуезов атындағы Оңтҥстік Қазақстан мемлекеттік университеті,
Шымкент қ., Қазақстан
ЖЕКЕ ТҦЛҒАНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫНА ӘСЕР ЕТЕТІН
ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ФАКТОРЛАР
Жеке тҧлғаның психикалық қасиеттерін зертеу ӛте кҥрделі процесс. Оның
барысында кӛптеген психодиагностикалық әдіс-тәсілдер қолданылып, әр
адамның психикалық қасиетерін, кҥй-жағдайларын, таным процестерін зертеп,
олардың даму деңгейін бағалауға мҥмкіндік туады. Сонымен бірге психикалық
қасиеттердің нормадан ауытқуларының алдын алу, коррекциялау, кеңес беру
т.б. жәрдемді ҧйымдастыру да осы ғылым саласының міндеттеріне енеді.
Жеке тҧлға немесе кісі қасиеттерін кӛптеген ғылымдар зерттейді:
философия, социология, психология, этика, эстетика, педагогика. Олардың
әрқайсысы жеке тҧлға мәселелерін ӛзінің зерттеу пәнімен байланысты
қарастырады. [1]
Адамның кӛпаспектілі екенін оны атаудың ӛзінен кӛрінеді: «адам», «жеке
тҧлға», «тірі жан» (индивиуум), «ӛзіндік адам» (яркая индивидуальность).
Адам деген ҧғымды пайдаланғанда – ол биоәлеуметтік қасиеттермен
сипатталатын, дискреттік белгілер жҥйесін меңгерген, жоғары психикалық
функциялары қалыптасқан, қҧрал-жабдықтарды жасап, оны пайдалана алатын
жан деп тҥсінеміз.
Ал жеке тҧлға деп жекелік психикалық қасиеттері дамыған, әлеуметтік
ортада ӛмір сҥруге және қарым-қатынас жасауға қабілеті қалыптасқан адамды
айтамыз.
Бҧл ерекшеліктер жеке адам теорияларында кӛрсетілген:
1. Мәдени-тарихи даму концепциясы
2. Іс-әрекет теориясы.
3. Ақыл-ой қызметін қалыптастыру теориясы.
4. Ҥйрету теориясы
5. «Бастапқы адамдандыру» концепциясы.
431
Жеке тҧлға туралы теориялардың ішінде бізді қызықтыратыны баланың
нағыз адами қасиеттерді меңгеруін тҥсіндіретін теориялар. Оларды келесі
топтарға бӛліп кӛрсетуге болады:
1.
Л.С.Выготский ҧсынған мәдени-тарихи даму концепциясы. Бҧл
концепция бойынша жеке тҧлғаның қалыптасуы ӛзгелермен қарым-қатынас
жасау барысында адамзат тәжірибесінде тарихи қалыптасқан шартты белгілерді
пайдаланумен байланысты. Қарым-қатынас барысында меңгерілген шартты
белгілер (сӛздер) біртіндеп жеке тҧлғаның психикалық қызметінің негізі
болады.
2.
Іс-әрекет теориясы. Бҧл теорияның авторы А.Н. Леонтьев. Леонтьев
теориясының негізгі қағидасы – барлық іс-әрекет бірінші кезеңде саналы
жасалған әрекет ретінде, сонан соң біртіндеп шапшаң орындайтын міндетті
қызметке айналады (жазу, оқу, ӛзіне-ӛзі қызмет кӛрсету, еңбек ету).
А.Н. Леонтьев мектебінің ӛкілдері тҧжырымы бойынша заттармен іс-
әрекет жасай отырып адам олардың жасырын мәнді қатынастарын ашады.
Адам заттармен ғана емес, ӛзінің тҥсініктері және ҧғымдарының мазмҧнымен
де белгілі бір іс-әрекеттер жасай алады. Мҧндай оңды іс-әрекеттер ақыл-ой
немесе ойлау әрекеттері деп аталады. Заттық іс-әрекеттерден тҥсініктермен
және ҧғымдармен оңды іс-әрекет жоспарына кӛшу ойлар арқылы жҥзеге
асады. Ол әрқашан белгілі бір міндетті орындауға бағытталады. Сӛйтіп,
адамның ҧғымдары және ақыл-ой әрекеттерін меңгеру процесі оның ойлауды
ҥйренуін талап етеді. Адамның бҥкіл ойлау (ақыл-ой немесе интеллектілік) іс-
әрекетінің тҥпкі мақсаты оның алдына ӛндірістік немесе қоғамдық ӛмір
қойып отыратын әр алуан практикалық міндеттерді ойдағыдай орындау
болмақ. Бҧл ҥшін тҥсініктер мен ҧғымдарға жасалған іс-әрекеттерден алынған
оңды шешімдерді нақты міндеттердегі нақты заттармен жасалатын
практикалық іс-әрекеттерде жҥзеге асыру қажет. Басқаша айтқанда, бҧл ҥшін
білімді практикалық міндеттерді орындауға қолдану, яғни іскерліктерді
игеру керек.
Ақыл-ой қызметін қалыптастыру теориясы. П.Я. Гальперин. Бҧл теория
бойынша барлық психикалық функциялар заттармен жасалатын материалдық
әрекеттерден оны тіл арқылы белгілеуге ӛтіп, тілдік белгілеуден біртіндеп
ақыл-ой жоспарына ӛтеді.
Бҧл мәселе оқыту және ҥйрету ерекшеліктерін анықтаған П.Я. Гальперин,
Тейяр де Шарден, Халлдың ҥйрету психологиясына негізделген. Ҥйрену
жаттығулары бақылау, ҧғыну және ӛзін-ӛзі бақылау негізінде жҥзеге асады,
бҧлар ҧғынылып барып қойылған мақсаттар мен міндеттер арқылы
басқарылады. Бір жағынан, когнитивтік деңгейде тиісті сыныптардың
есептерін шешу ҥшін қажет іс жҥзіндегі білім мен тәжірибелік іс-әрекеттерге
ҥйрену (бҧл орайда тҥсініктер мен тәжірибелік іскерліктер қалыптасады),
екінші жағынан, қорытылған теориялық білім мен ақыл-ой іс-әрекеттерін
ҥйрену болады (мҧнда ҧғымдар мен ойлау қалыптасады).
Танымдык
белсенділік
компоненттерінің
қҧрамы
тӛртке
бӛліп
қарастырдык: мотивтік, мазмҧнды-операциялық, еріктік және бағалау-
нәтижелік.
432
Оқу әрекетін ҧйымдастыру арқылы даму концепциясы (Ҥйрету теориясы).
Д.Б.Эльконин және В.В.Давыдов баларды арнайы ҥйрету арқылы жеке
тҧлғалық қасиеттердің қалыптасуына толық мҥмкіншілік туатындығын
дәлелдеген. [2]
Танымдық белсенділіктің ҥш дәрежесі бар:
1-дәреже – жаңғыртушы белсенділік – оқушының материалды жадылап,
кай та жаңғыртуға, оны ҥлгі бойынша қолдануға, меңгеруте ҧмтылысымен
сипатталады. Белсенділіктің 1-дәрежесіне тән кӛрсеткіш – оқушының бойында
білімін тереңдетуге деген ҧмтылыстың болмауы.
2-дәреже – тҥсіндіруші белсенділік – окушының оқығанын зерделеуге, оны
ӛзіне белгілі ҧғымдармен байланыстыруға, білімін жана жагдайларда пайдалану
жолдарын меңгеруге ҧмтылысынан кӛрінеді. 2-дәрежеге тән кӛрсеткіш
оқушының бастаған істі аяғына дейін жеткізуге ҧмтылуынан қиындыққа тап
болғанда оны жеңудің жолдарын қарастыруынан байқалатын ҥлкен дербестігі.
3-дәреже – белсенділіктің шығармашылық дәрежесі – оқушының
тапсырманы (мәселені) шешудің тың жолдарын іздестіруге деген ҧмтылысымен
сипатталады. Бҧл дәреженің ерекшелігі – мақсатка жетудегі табандылык,
танымдык ынтаның негіздері мен әр алуандығы.
Таным процестерін дамыту ҥшін олардың пайда болуын, қалыптасу
заңдалақтарын және олардың негізін қҧратын теорияларды толық білу қажет.
Балалардың ҥйренуі олардың қабылдауы, есте сақтауы, ойлауы, қиялы, тілі
және сӛздік қоры тағы сол сияқты процестердің дамуымен тікелей
байланысты. Таным процестерінің дамуға негіз болатын қабылдау, еске
сақтау, зейін, ойлау, қиял таным процестерінің даму жолдарының
психологиялық негіздерін ескере отырып олардың ҥйрету барысында дамиды.
Бҧл қағида адамның қабілеттілігі тәрбиелейтін қасиет екеніне дәлел болды.
Д.Б. Занков, В.В. Давыдов т.б. ғалымдар оқыту барысында балалардың
кӛптеген танымдық әрекеттерінің нышандарын толық ашуға арналған
дидактикалық жҥйе тҥзіп, ол жҥйені дамыта оқыту деп атады. Осы қасиеттерді
дамыту жолдарын зерттеушілер таным процестерті ерте дамытуға арналған
кӛптеген жаттығулар қҧрып, оларды пайдалану әдістемелерін анықтап берді.
Таным процестерінің ішінде таным процестерке негіз болатындары қабылдау,
еске сақтау, қиял, ойлау процестерінің ерекше орын алатындығы дәлелденген.
Дегенмен интеллект дамуына ерекше әсер ететін процестер қызығушылық,
қиял, шабыттану. Дегенмен таным процестерінің дамуды ойлау мен сӛйлеудің
алатын орны басқаша.
Ойлау процесі барлық іс-әрекеттердің негізі. Адамның адамдық
қасиеттерінің барлығы ойлау процесінің ерекшеліктерінен туады. Іс-әрекетпен
айналысқан адамның табысты болуына кепілдік ретінде қабілет, қызығушылық
және бейімділіктерден тыс оның мінез-қҧлқында мынадай сапалық кӛріністер
болуы қажет: еңбексҥйгіштік, табандылық, батылдық, сыйысымдылық,
басқалардың жағдайын тҥсіне білу. Осындай мінез кӛрсетуге ерекше
қабілеттілігі бар адамның ӛзіде айтарлықтай табысқа жетуі қиын. Негізі, адам
ӛзінің іс-әрекетіне, жеке басының ерекшеліктеріне сын кӛзбен қарауы керек.
433
И.А. Соколянский мен А.И. Мещерякова ҧсынған «Бастапқы адамдан-
дыру» концепциясы. Бҧл концепция бойынша барлық психикалық қасиеттерді
әр адамның ӛз ӛмірінде қалыптастыруға болады (туа біте соқыр, керең баларды
сӛйлеуге ҥйрету негізінде дәлелденген).
Оқушылардың танымдық белсенділігін қалыптастыруға бағытталған
сабақтар тҥрлерін тӛртке бӛліп қарастыруды ҧсыған:
Танымдық
Коммуникативтік
Шығармашылық
Әдістемелік
Таным процестерінің зерттеу – балаларды дамытуға негіз болатын ойлау
процестері екенін барлық уақытта ескеру қажет екенін Л.С. Выготский ӛз
еңбектерінде талдап берген. Оның пікірінше оқымай жҥрген ойын баласының
оқуға барғаннан соң ойымен интеллектісінде ҥлкен ӛзгерістер туады: олар
натуралдық ойдан мәдени, немесе ҧғым арқылы ойлануға кӛшеді. Бастауыш
сынып оқушыларының ой операциялары кӛрнекі-бейнелеу тҥрінен біртіндеп
сӛздік-логикалық ойлау элементтеріне қарай дамиды. Осы даму процесін
тездетуге дамыта оқумен қатар арнайы жасалған психодиагностикалық және
тҥзету-дамыту тестері ҥлкен әсерін тигізеді.
Интеллекуалдық процестердің даму ерекшеліктерін зерттеу барысында
кӛптеген таным процестерін бағалауға арналған әдістемелердің дамытулық
функциясы ӛте терең екендігі анықталды. Сондықтан психологиялық қызметті
ҧйымдастыру барысында осы мҥмкіншілікті әр психолог тиімді пайдалануы
қажет деп таптық. Таным процестерінің дамуға қызығудың қосатын ҥлесі ӛте
ҥлкен. Қызығу дегеніміз-жеке адамның объектіге, оның ӛмірлік мәні мен
эмоциялық тартымдылық кҥшіне қарай таңдамалы қатынасы. Қызығулар
қажеттіліктер негізінде пайда болады, бірақ олрдың ӛзі емес. Қажеттілік
міндетті тҥрде керек нәрсені белгілейді, ал қызығу белгілі бір іс-әрекетке
адмның жеке қатынасын кӛрсетеді. Терең тамыр жайған және орнықты болған
қызығу қажеттілікке айналуы мҥмкін. Мысалы, театрға деген қызығу –
спектакльді қҧр жібермеуді әдетке айналдыру тіпті сахна ісімен ӛзінің де
айналысатын болуына жеткізуі мҥмкін [3].
Қызығудың қалыптасуын әрқашан қажеттіліктерді, талантты немесе
қоғамдық борышты сезінуден бастала бермейді. Қызығу объектінің эмоциялық
тартымдылығы ӛз-ӛзіне және бет алды кӛрінуі мҥмкін ал кейін: қажеттіліктер,
қоғамдық талаптар, қабілеттілік сияқты кӛптеген себептер арқылы анықталып
әлгі объектінің ӛмірлік мәні танылуы мҥмкін.
Объектінің эмоциялық тартымдылығың, алғашқы кезде, бәлкім, аңғарыла
қоймағанымен, терең тамыры болуы мҥмкін, ол тамыр объектінің қасиетінен
де, сондай-ақ субъектінің қасиеттерінен де кӛрінбекші. Неліктен объект назар
аударып, қуаныш, рақаттану сезімін туғызады? Себебі, ол ӛзінің қасиеттерімен
белгілі бір дәрежеде адамның психикалық кӛңіл кҥйіне немесе қажеттілігіне
жауап береді. Сол бір объектінің барлық адамдардың бойында біркелкі сезім
туғызбайтыны да содан. Рас, кейбір объектілер адамдардың жалпы адамзаттық
табиғатына жауап берсе, басқалары-жас мӛлшерінің ерекшеліктеріне,
434
ҥшіншілері әлеуметтік – топтық және тӛртіншілері – жеке адамның биімділігі
мен икеміне, кӛзқарасы мен талғамына сай келеді. Мысалы, жалт-жҧлт еткен
объекті, дыбыстық ырғақ, әуен барлық балаларды да ләззаттандырады.
Қазіргі кезде психологиялық зерттеулер нәтижелері адам ӛмірінің барлық
салаларында кеңінен қолданылуда. Психологиялық қызмет кӛрсету жҥйесі
жақсы дамыған болуды ӛмірдің кӛптеген орындары талап етіп отыр. Сондықтан
психологиялық қызметті білім беру жҥйесіне және әлеуметтік орта
ерекшеліктеріне икемдеп ҧйымдастыру бҥгінгі кҥнің талабы деп айтуға әбден
болады.
Әдебиеттер тізімі
1.
Жарықбаев Қ. Жантану негіздері. – Алматы, 2002. – 250 б.
2.
Нҧрмҧхамбетова Т.Р. Практикалық психология пәнінен арнайы
курстың оқу әдістемелік кешені. – Шымкент.: ОҚМУ, 2009. – 54-58 б.
3.
Намазбаева Ж.И. Психология //Оқулық. – Алматы, 2005. – 430 б.
УДК 376.36+372.3/4
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sbornik-materialov-missiya-molodeji-v-nauke-respubliki-kazahst.html?page=47#Секция_6__ПСИХОЛОГО-ПЕДАГОГИЧЕСКИЕ_АСПЕКТЫ__СОВЕРШЕНСТВОВАНИЯ_СОВРЕМЕННОЙ_НАУКИ__РЕСПУБЛИКИ_КАЗАХСТАН


title: Г.М. Баризова, Е.П. Ли - Сборник материалов «миссия молодежи в науке республики казахстан»

text:
Г.М. Баризова, Е.П. Ли
Университет «Туран», г. Алматы, Казахстан
СОЦИАЛЬНО-ПСИХОЛОГИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ АКЦЕНТУАЦИИ
ТРУДНОВОСПИТУЕМЫХ ДЕТЕЙ
Изменения, происходящие сегодня в нашем мире, выдвинуло целый ряд
проблем, одна из которых проблема работы с «трудновоспитуемыми» детьми.
Причина отклонений в поведение ребенка, это результат политической и
социально – экономической нестабильности общества, увеличение влияния
псевдо культуры, изменения в сути целостных ориентации подрастающего
поколения, неблагоприятных семейно-бытовых отношений, отсутствия
контроля за поведением и т.д. Вследствие этого проблема трудновоспитуемости
продолжает оставаться одной из важных проблем современной науке и практики
[1,176].
Причины появления трудного ребенка:
1. Неблагополучные семья (конфликтность; безнравственность; асоциальное
поведение и т.д.).
2. Биологические причины.
3. Социально-экономические
причины
(неравенство,
инфляцию,
социальную напряженность).
4. Психологические факторы, в которое включаются наличие акцентуации
отдельных черт характера [2,128].
Понятие «акцентуации» впервые ввел немецкий психиатр и психолог Карл
Леонгард. Акцентуация – это чрезмерная выраженность некоторых черт
435
характера. Выражается в том, что человек становится чрезмерно
чувствительным к некторым травмируюрщим факторам. Другими словами,
акцентуация-это заострение каких-либо индивидуальных черт, которое при
определенных нежелательных условиях может привести к патологии –
психопатия [3,580].
Известный психиатр П.Б. Ганнушкин сформулировал три категории
психопатии:
1. Стабильность во времени. Характер можно считать патологическим, то
есть расценивать как психопатии, если он относительно стабилен во времени
(мало меняется в течение жизни).
2. Тотальность проявления характера. При психопатии одни и те же черты
характера проявляются во всех сферах жизнедеятельности человека: в работе,
дома, в общение с друзьями и родственниками и т.д.
3. Социальная дезадаптация. У человека непрерывно возникает трудности.
Причем трудности испытывает либо он сам, либо окружающие его люди [4,262].
В случание акцентуации характера может быть ни одного из
перечисленных признаков или, по крайнее мере, никогда не присутствуют все
три признака сразу [5,656].
Отсутствие первого признака выражается в том, что акцентуация
характера проявляется только на отдельных этапах развития личности. Чаще
всего формируется в подростковом возрасте, а при взросления смягчается.
Отсутствие второго признака выражается в том, что черты
акцентуационного характера проявляет не в любой, а лишь в особых случаях.
При этом следует отметить, что избирательная уязвимость черт характера в
отношение определенного рода воздействия не редко может сочетаться с хорошей
или даже повышенной устойчивостью этой черты к другим воздействиям.
Социальная дезадаптация при акцентуации либо не наступает вообще,
либо может носить временный, непродолжительный характер. Затруднение
адаптации личности в некоторых особенных ситуациях при определенной
акцентуации могут сочетаться с хорошими или даже повышенными
способностями к социальной адаптации в других ситуациях [6,407].
В зависимости от степени выраженности существуют два вида
акцентуации это явные или скрытые (латентные). Явные акцентуации
проявляются себя очень часто, при скрытых акцентуациях заостренные черты
характера не обнаруживаются до тех пор, пока человек не попадет в
экстремальную ситуацию [7,172].
На основе данной теории были созданы разные классификации. Наиболее
известные классификации К. Леонгарда, а также А.Е. Личко.
Классификация акцентуации (по К. Леонгарду):
Демонстративный тип. Главной особенностью демонстративной
личности является желание произвести впечатление, быть в центре, привлечь к
себе внимание. Это проявляется в тщеславном, славолюбивым, часто в таких
чертах как самовосхваление, восприятие и преподнесение себя как самой
значимой персоной в любой ситуации. Львиная доля того, что человек говорит
о себе, не редко оказывается его воображением либо сильно приукрашена.
436
Педантичный тип. Главной особенностью этого типа является аккуратность,
скрупулезность, чистоплотность, стремление к порядку, робость и осторожность.
Застревающий тип. Главной особенность этого типа личности является
высокая устойчивость аффекта, длительностью эмоционального отклика,
переживай. Оскорбление личных интересов и достоинств, как правило, долго не
забывает или не прощает просто так. В связи с этим окружающие часто
характеризуют этих людей как злопамятных, мстительных, обидчивых.
Затянувшие переживания часто сочетается с фантазированием, вынашивание
плана мести обидчику.
Возбудимый тип. Заметной особенностью является выраженная
импульсивность поведения. Стиль общения и поведения в основном зависит не
от здраво мыслимого понимания своих, а от желания, влечения, инстинкта либо
стихийному побуждению. Для представителей этого типа характерно крайне
низкая терпимость.
Гипертимический тип. Особенностью гипертимической личности является
всегда быть в приподнятом настроение, даже если для этого нет повода.
Приподнятое настроение сочетается с гиперреактивностью. Гипертимический
тип характерен общительностью, коммуникабельность, жизнелюбие и
оптимистический взгляд на жизнь. Проблемы не редко преодолеваются без
особого труда .
Дистимический тип. Этот тип личности противоположен гиперти-
мическому типу. Для дистимичекого тира характерно сосредоточение на
печальных, мрачных, темных, грустных сторонах жизни. Это проявляется во
всем: в поведение, в манере общения, в особенностях восприятие жизни.
Обычно эти люди серьезны, им не свойственно активность.
Аффективно-лабильный тип (циклотимический тип). Важной особенностью
циклотимической личности является смена гипертимических и дистимических
состояний. Такие перемены часты и регулярны. В гипертимической фазе у
циклотимов радостные события оказывают не только радостные чувства, но и
жажду деятельности, а также проявляется гиперреактивность. В дистимической
фазе печальное событие вызывают у них только огорчение и подавленность. В
этом состояние характерно заторможенность.
Аффективно-экзальтированный тип (экзальтированный тип). Главной
чертой экзальтированной личности является бурная (экзальтированный тип)
реакция на происходящие. Они без труда переходят в ликование от радостных
событий, сильно расстраиваются от печальных. Их отличает крайняя
чувствительность по поводу любого события или факта. При этом внутренняя
чувствительность и склонность к переживанию находят в их поведение яркое
внешнее выражение .
Тревожный тип. Важной особенностью этого типа является повышенная
тревожность по поводу возможный неудач, боязнь за свою жизнь и жизнь
близких ему людей, при этом объективных причин для беспокойства, нет или
они незначительны. Отличаются нерешительностью, боязливостью, робостью и
порой безропотностью [3,580].
Эмотивный тип. Заметной особенностью эмотивной личности является
437
высокая чувствительность. Характерны такие качества, как добродушие, мягкость,
чувствительность, отзывчивость, задушевность, повышенная слезливость (как
принято говорить, "глаза на мокром месте").
Экстровертированный тип. Такой человек легко подается влиянию
окружения, постоянно ищет новые переживания. Мнение таких людей не
отличаются стойкостью, поскольку новые мысли, высказанными другими,
легко принимают на веру и внутренне не перерабатываются. Характерная
особенность – импульсивность поступков.
Интровертированный тип. Для этого типа характерно опора на свой
жизненный опыт. Этот тип не подвержен влиянию различных ситуаций.
Степень погружения во внутренний мир приводит человека к отрыву от
реальной действительности. Характерная особенность-склонность к раздумьям
и слабая готовность к поступкам [3,580].
Подводя итог, можно заключить, что проблема «трудных» детей в
современном
обществе
очень
актуально.
Алкоголизм,
наркомания,
проституция, преступления не являются редкостью. Общественность с одной
стороны, борется с девиацией: организуют центры психологической поддержки
и реабилитации «трудновоспитуемых» детей и подростков, стараются
обеспечить их занятость в общественно-полезных делах, проводят акции в
поддержку здорового образа жизни и отказа от наркомании и курения. С другой
стороны, это же общество провоцирует такое поведение, показывая в СМИ
«героев» девиации уделяя этой теме много внимания [8].
«Трудными» обычно становятся дети из неблагополучных семей, которые
с раннего возраста видят девиантное поведение со стороны взрослых.
С возрастом проблемы «трудного» ребѐнка могут либо ослабеть, либо
усилиться, всѐ дело в том, кто и как будет им заниматься. Конечно,
первостепенную роль в воспитании должна играть семья, и если родители
вовремя отреагируют на антисоциальное поведение ребѐнка, он вполне сможет
вернуться к «нормальной» жизни [9].
Список литературы
1. Ковалѐв А.Г., Мясищев В.Н. Темперамент и характер. Психология
индивидуальных различий. – Москва, 1982. – С.167.
2. Верцинская Н.Н. Трудный ребенок. 1989.
– С 128 .
3. Леонгард К. Акцентуированные личности.
– Ростов, 2000. – С. 580.
4. Ганнушкин П.Б. Клиника психопатий. Психология индивидуальных
различий – М., 1982. – С.262-267.
5. Эйдемиллер Э. Г., Юстицкий В. Психология и психотерапия семьи
–:
Питер, 2000. – С. 656.
6. Личко А.Е. Типы акцентуаций характера и психопатий у подростков – М.,
1999.
– С 407.
7. Ананьев Б.Г. Строение характера Психология индивидуальных
различий. – М., 1982. – С.172.
438
8. http://bibliofond.ru/view.aspx?id=9684
9. http://cito-web.yspu.org/link1/metod/met121/node28.html.
УДК 669.162.214
В.В. Вильде, Н.И. Бенеш
Восточно-Казахстанский государственный университет
имени С. Аманжолова, г. Усть-Каменогорск, Казахстан
СИСТЕМА ФОРМИРОВАНИЯ КЛЮЧЕВЫХ КОМПЕТЕНТНОСТЕЙ
МЛАДШИХ ШКОЛЬНИКОВ НА ОСНОВЕ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ
ЛИТЕРАТУРНОГО МАТЕРИАЛА
Современное общество живет в системе активно развивающихся технологий.
Теперь от человека стало актуально требовать не столько владение специальной
информацией, сколько умение находить ориентир в информационных потоках,
умение в мобильным режиме осваивать достижения современных технологий.
Не менее актуально стало обладать развитым навыком самообучения, поиска и
использования ресурсов для восполнения пробелов в знаниях.
Государство ставит перед нами задачу подготовить выпускников
начальной школы, обладающих не только базой знаний, но и ключевыми
компетенциями, позволяющими успешно пройти социализацию в современном
обществе. В основных положениях Государственного общеобязательного
стандарта 12-летнего среднего общего образования Республики Казахстан четко
прослеживается
цель
деятельности
общеобразовательных
школ:
«
Общеобразовательные учреждения обязаны формировать целостную систему
универсальных знаний, умений, навыков, опыт самостоятельной деятельности
и личной ответственности обучающихся, то есть ключевые компетенции,
определяющие современное качество образования»[1].
Oптимальным pешением поставленных задач, является – комплексное
применение компетентностного подхода в системе образования. Современный
компентностный подход в образовании – это ответ на вопросы, как решать
практические задачи в условиях реального мира, как стать успешным, как
строить собственную жизненную позицию с учетом перманентного изменения
социальной обстановки.
Компетентностный подход подразумевает не изложение знаний в готовом
виде, а мотивирование учеников на инициативную самостоятельную деятельность.
Важнейшими составляющими компетентностного подхода являются два
термина: «компетенция» и «компетеность». Рассмотрим эти понятия более
подробно.
Компетенция – отчужденное, заранее заданное социальное требование к
образовательной подготовке ученика, необходимой для его эффективной
продуктивной деятельности в определенной сфере.
439
Компетентность – владение, обладание учеником соответствующей
компетенцией, включающее его личностное отношение к ней и предмету
деятельности. Компетентность – уже состоявшееся качество личности:
совокупность качеств ученика (ценностно-смысловых ориентаций, знаний,
умений, навыков, способностей), обусловленных опытом его деятельности в
определен-
ной социально и личностно-значимой сфере [2].
Другими словами, компетенция – это набор приобретенных знаний,
умений и навыков, а компетентность – это уровень владения ими, это то, каким
образом компетенция проявляется в деятельности.
В докладе международной комиссии ЮНЕCKO по образованию для ХХI
века «Oбразование: сокрытое сокровище» были сформулированы пять
ключевых компетенций, которые должны рассматриваться как желаемый
результат образования:
– политические и социальные компетенции;
– компетенции, связанные с жизнью в поликультурном обществе
(межкультурные компетенции);
– компетенции, относящиеся к владению устной и письменной
коммуникацией;
– компетенции, связанные с возрастанием информатизации общества;
– способность учиться на протяжении жизни.
На основе данного доклада комиссии ЮНЕСКО по образованию,
выделяют следующие ключевые компетенции [3]:
Рисунок 1 – Ключевые компетенции ученика начальных классов
Рассмотрим более подробно, что же подразумевается под каждой из
представленных компетенций.
Ценностно-смысловая компетенция – умение формулировать собственные
ценностные ориентиры для своих действий и поступков; владение способами
самоопределения в ситуациях выбора на основе собственных позиций; умение
принимать решения, осуществлять действия и поступки на основе выбранных
целевых и смысловых установок.
440
Общекультурная компетенция – владение культурными нормами и
традициями, прожитыми в собственной деятельности; представление о
системах этических норм и культурных ценностей в Республике Казахстан и
других странах; иметь опыт жизни в поликультурном обществе.
Учебно-познавательная компетенция - умение ставить цель и
организовывать еѐ достижение; организовывать планирование, анализ,
рефлексию, самооценку своей учебно-познавательной деятельности; задавать
вопросы к наблюдаемым фактам, отыскивать причины явлений; формулировать
выводы; выступать устно и письменно о результатах своего исследования с
использованием компьютерных средств и технологий.
Информационная компетенция – владение навыками работы с различными
источниками
информации
–
книгами,
учебниками,
справочниками,
энциклопедиями, сетью Internet. Умение самостоятельно искать, извлекать,
систематизировать, анализировать и отбирать необходимую для решения
учебных задач информацию, применять для решения учебных задач
современные информационные технологии;
Коммуникативная компетенция-владение навыками работы в группе,
коллективе, приемами действий в ситуациях общения; владение разными
видами речевой деятельности: монолог, диалог, чтение, письмо, устное
сообщение, уметь задать вопрос, корректно вести диалог.
Компетенция личностного совершенствования – освоение способов
духовного и интеллектуального саморазвития; формирование психологической
грамотности, культуры мышления и поведения [4].
Именно на формирование данных ключевых компетенций делается акцент
в современных общеобразовательных учреждениях. Рассмотрим процесс
формирования данных компетенций на примере курса литературы в начальной
школе. Основополагающими задачами изучения курса литературы в начальных
классах являются:
– формирование ценностных ориентиров учащихся через знакомство с
произведениями, обладающими высокими художественными достоинствами,
выражающими жизненные идеалы посредством художественных приемов;
– формирование высоких нравственных идеалов, самоценного стремления
к добру, истине, красоте, литературного вкуса и эстетических потребностей,
потребности в чтении;
– формирование компетентного читателя через повышение качества
чтения и глубины проникновения в художественный текст; развитие
эмоционального восприятия, воспитание культуры чувств;
– обучение использованию логических операций анализа, сравнения,
синтеза, обобщения художественного произведения; совершенствование
навыков восприятия – понимания – осмысления – анализа– интерпретации –
оценки прочитанного);
– формирование навыков работы со специфической литературой:
справочники, энциклопедии, словари, с целью нахождения, отбора,
переработки и использования информации;
441
– обучение приемам переработки и фиксации приобретенной информации:
составление схем, таблиц, презентаций, тезисов.
– совершенствование устной и письменной речи учащихся: обучение
ведению диалога, дискуссии, аргументации собственного мнения, созданию
собственного устного и письменного высказывания;
– создание условий для творческой самореализации учащихся;
– воспитание в процессе учебной деятельности духовно развитой
личности, обладающей такими свойствами, как стойкая познавательная
потребность, потребность в непрерывном самосовершенствовании в течение
всей жизни.
Курс литературы – специфическая учебная дисциплина, наиболее
оптимально
соответствующая
реализации
поставленных
задач
при
компетентностном подходе в обучении. Именно курсу литературы отводится
основная роль в процессе формирования у учащихся основ нравственности,
гибкости
мышления, основ жизнедеятельности в поликультурном обществе. В
процессе изучения курса литературы в начальной школе происходит процесс
обогащения житейским опытом, историческими сведениями. Не менее важную
роль курс литературы играет в развития языка учащихся, образного мышления
на языковой основе, воспитания художественного и эстетического вкуса [5].
Способы достижения данных целей целесообразно применять различные
методы и формы работы на уроке. Учитывая тот факт, что у детей начальной
школы развита познавательная деятельностная активность, разумно применять
разные формы работы с литературным произведением:
– создание проблемно-поисковых ситуаций, настраивающие всех детей на
активное участие и решение проблемных вопросов;
– проведение Бесед-дискуссий, формирующих у детей умение размышлять
о прочитанном, высказывать свое мнение. Было замечено, что вдумчивость
чтения у детей повышалась после того, как они получали задание самим
задавать вопросы по содержанию прочитанного. В поисках ответов на свои же
вопросы дети вновь обращались к тексту, постепенно накапливая материал для
пересказа;
– использование личного примера учителя, который выразительно читает
художественный текст. Учительское владение словом настолько захватывает
детей, что они стремятся найти и прочитать произведение, отрывок из которого
они только что услышали, потому, что им «очень понравилось, как оно
написано»;
– применение приема устного словесного рисования. В ходе словесного
рисования дети воображают прочитанное и как бы видят его наяву,
усматривают за словами картины и образы, без труда не только называют тему
любого эпизода или ситуации, но и представляют детали изображаемого, цвета,
формы, звуки и обстоятельства;
– проведение словарной работы, особенно при чтении сложных текстов.
Здесь используются разнообразные приѐмы толкования значения новых слов:
объяснение значения слов с помощью показа предметов, учебных картинок,
работа с синонимами и антонимами, пословицами и загадками. Все трудные
442
слова чаще всего выписываются перед уроком на доску или карточку. Как
правило, значение этих слов объясняют сами дети, если же они затрудняются,
то находят объяснение трудных слов в толковом словаре самостоятельно;
– применение приема рисованных диафильмов после прочитанного
произведения. Здесь проявляются творческие способности каждого. При этом
авторы диафильмов демонстрировали умения проследить за ходом событий
произведения, пересказать текст по рисункам.
Формирование ключевых компетенций у младших школьников в процессе
обучения литературному чтению вооружает учащихся объемным багажом
языкового и литературного содержания, который, несомненно, поможет
школьнику социально адаптироваться в окружающей действительности,
вооружит навыками успешной творческой деятельности.
Список литературы
Достарыңызбен бөлісу: |