title: Неолиберализм - Саяси сана: түсінігі, функциялары, формалары мен деңгейлері «Саяси сана»

text:
Неолиберализм – азаматтар мен қоғамның экономикалық және әлеуметтік өмірін мемлекеттік реттеуге бағытталған идеялар жиынтығы.
Егер осы екі идеологияны: либерализм мен неолиберализмді салыстырып қарасақ, алғашқыда бір-біріне қарама-қарсы бағыт сияқты көрінеді. Себебі, либерализм мемлекеттік үстемдікті жұмсарту жолын талап етсе, ал неолиберализм керісінше - мемлекеттік реттеуді күшейтуді ұсынады. Дегенмен, осы екі идеологияның арасында бітіспес қарама-қарсылық жоқ. Неолиберализм идеологиясының пайда болуы қоғамда қалыптасқан әлеуметтік жағдайлармен байланысты болатын. Либерализм ұстанымы бойынша дамушы нарықтық қатынас ең алдымен бәсекелестікке байланысты. Бәсекелестік экономиканы дамытады, бірақ бәсекелестікте адамдардың бәрі, әрине, жеңіске жетпейді, сол себепті теңсіздік күшейеді, көптеген адам күйзеліске, кедейлікке ұшырайды. Сондықтан еркін нарықтық тетіктерді реттеу, кедейшілікпен күресу үшін мемлекеттің араласуы, оның ролінің күшейуі тиіс. Неолиберализм идеологиясы бойынша мемлекеттің аса жауапты міндетінің бірі – нарықтық жағдайда азаматтарды әлеуметтік қорғау жүйесін жасау.
ХҮІІІ ғасырда дүние жүзінде тағы бір саяси идеология қалыптасты. Ол – консервативтік (консерватизм) идеология.
Консерватизм - қоғамда тарихи қалыптасқан саяси, экономикалық, әлеуметтік және рухани құндылықтарды сақтау мен дамыту идеологиясы. Консервативтік идеяны бірінші ұсынған ағылшын мемлекет қайраткері және ғалымы Эдмунд Берк болатын. Кейін бұл идеяны одан әрі зерттеп, идеологияға айналдыруға өз үлестерін қосқан француз саясаттанушысы Жозеф де Местр (1754-1821), неміс тарихшысы, заңгері Фридрих фон Савиньи (1779- 1861), австриялық саясатшы және қоғам қайраткері Клеменс Меттерних (1773-1859) және т.б. болды.
Консервативтік идея Еуропаның батыс, солтүстік және Азияның біраз елдерінде мемлекеттік қолдау тауып кейін идеологияға айнала бастады. Осы консерватизм идеологиясының басты мақсаттары: куатты мемлекет құру, саяси жүйенің, биліктің жоғарғы әлеуметтік топтың қолында болуы, тұлғаның қоғам мен мемлекетке бағынуы іс жүзінде жүзеге асып, бұл елдерді әртүрлі кездейсоқ, ретсіз реформалардан, кенет оқиғалардан, өкіметтік төңкерістерден, шиеленістерден сақтап қалды, бейбіт жағдайда нәтижелі әлеуметтік-экономикалық қарқынды дамуға жол ашты.
Консерватизм идеологиясы қоғам өмірінде әдет-ғұрып, дәстүрлер маңызды рөл атқарады деп түсініп, оларды мызғымастай сақтап қалуды мақсат етті.
ХХ ғасырдың ортасынан бастап консерватизм идеологиясының негізгі қағидаларына өзгерістер енгізіліп консервативтік ой-пікірдің басты бағыты жаңарған консерватизмге (неконсерватизмге) ауысты.


title: Неоконсерватизм - Саяси сана: түсінігі, функциялары, формалары мен деңгейлері «Саяси сана»

text:
Неоконсерватизм –қоғамдағы саяси плюрализмді (әртүрлілікті) дамыту және саяси процестерді реттеу үшін мемлекеттің рөлін күшейту мақсатындағы идеология.
Консерватизм мен неоконсерватизмнің идеология ретіндегі маңызды нәтижесі - Англиядағы, АҚШ-тағы және Германиядағы консервативтік партия өкілдерінің мемлекеттік билік басына келуі болатын.
Келесі саяси идеология – марксизмидеологиясы. Марксизм дегеніміз қарулы төңкеріс арқылы қанаушы таптарды, жеке меншікті жойып, социализм және коммунизм құрып, қоғамдағы әлеуметтік теңдік орнату мақсатындағы идеология.
Бұл идеологияға негіз болған жоғарыда айтылған неміс ойшылы, ғалымы К.Маркстың(1818-1883) идеясы. Оның идеясы бойынша, «таптық қоғамда әділеттік жоқ, байлар, капиталистер, фермерлер – қарапайым жұмысшыларға, шаруаларға қанаушылық жасайды, олардың еңбегін толық төлемейді, соның арқасында өздері байиды. Бұл жағдай әлеуметтік экономика саласында орын алса, ал саяси салада әділеттілік, демократия жоқ. Билік басында отырғандардың бәрі байлар. Халықтық сайлауға қалай бақылау қойылса да – бәрі бір билікке байлар ғана келеді. Соңында қоғам олигархиядан шыға алмайды».
«Осындай әділетсіз жағдайдан жұмысшыларды, шаруаларды, жалпы қарапайым еңбекшілерді құтқару, оларға саяси және әлеуметтік теңдік алып беру үшін, социалистік революция арқылы биліктің басындағы олигархтарды жойып, қоғамды буржуазиялық мемлекеттен босатып, жеке меншікті құртып, меншіктің мемлекеттік ғана түрін қалыптастырып, социализм, содан кейін коммунизм орнату керек. Осындай қоғамда ғана жан-жақты дамыған, еркін адам қалыптастыруға мүмкіншілік туады» - деп есептеді К.Маркс
ҚР-дағы сана мен ойлаудың жаңа үлгісінің стратегиясы, қоғамдық сана модернизациясы.
Көптеген проблема әлемнің қарқынды өзгеріп жатқанына қарамастан, бұқаралық сана-сезімнің «от басы, ошақ қасы» аясында қалуынан туындайды.
Бір қарағанда, жер жүзіндегі миллиардтан астам адам өзінің туған тілімен қатар, кәсіби байланыс құралы ретінде жапатармағай оқып жатқан ағылшын тілін біздің де жаппай және жедел үйренуіміз керектігі еш дәлелдеуді қажет етпейтіндей.
Еуропалық Одақтың 400 миллионнан астам тұрғыны ана тілдері – неміс, француз, испан, итальян немесе басқа да тілдерді сыйламай ма? Әлде 100 миллиондаған қытай мен индонезиялықтар, малайлар ағылшын тілін еріккеннен үйреніп жатыр ма?
Бұл – бәзбіреулердің әншейін қалауы емес, жаһандық әлемге еркін кірігіп, жұмыс істеудің басты шарты.
Бірақ, мәселе бұған да тіреліп тұрған жоқ. Сананың ашықтығы зерденің үш ерекшелігін білдіреді.
Біріншіден, ол дүйім дүниеде, Жер шарының өзіңе қатысты аумағында және өз еліңнің айналасында не болып жатқанын түсінуге мүмкіндік береді.
Екіншіден, ол жаңа технологияның ағыны алып келетін өзгерістердің бәріне дайын болу деген сөз. Таяудағы он жылда біздің өмір салтымыз: жұмыс, тұрмыс, демалыс, баспана, адами қатынас тәсілдері, қысқасы, барлығы түбегейлі өзгереді. Біз бұған да дайын болуымыз керек.
Үшіншіден, бұл – өзгелердің тәжірибесін алып, ең озық жетістіктерін бойға сіңіру мүмкіндігі. Азиядағы екі ұлы держава – Жапония мен Қытайдың бүгінгі келбеті – осы мүмкіндіктерді тиімді пайдаланудың нағыз үлгісі.
«Өзімдікі ғана таңсық, өзгенікі – қаңсық» деп кері тартпай, ашық болу, басқалардың ең озық жетістіктерін қабылдай білу, бұл – табыстың кілті, әрі ашық зерденің басты көрсеткіштерінің бірі.
Егер қазақстандықтар жер жүзіне үйден шықпай, терезеден телміріп отырып баға беретін болса, әлемде, құрлықта, тіпті іргедегі елдерде қандай дауыл соғып жатқанын көре алмайды.
Көкжиектің арғы жағында не болып жатқанын да біле алмайды. Тіпті, бірқатар ұстанымдарымызды түбегейлі қайта қарауға мәжбүрлейтін сыртқы ықпалдардың байыбына барып, түсіне де алмай қалады.


Mәлікова Жұлдыз СТР-21
Саяси сана: түсінігі, функциялары, формалары мен деңгейлері
«Саяси сана» ұғымы. Саяси өмірдің субъективтік жағы саяси санада бейнеленеді. Саяси сана, әрине, саяси болмыспен тікелей байланысты және соған тәуелді, бірақ жай ғана оның сұлық көшірмесі немесе енжар бейнесі ғана емес. Ол саяси болмысқа, тәжірибеге белсенді әсер етіп, қоғамдық-саяси үдерістердің дамуын болжай отырып, одан озып та кете алады. Жеке адамдардың, қоғамдық-саяси бірлестіктердің саяси мінез-құлқы, саяси іс-әрекеттерінің бағыт-бағдары саяси сананың деңгейіне байланысты.
Саяси сана дегеніміз — саяси субъектілердің (индивидтердің, топтардың, таптардың және т.б.) саясат саласын (саяси құбылыстарды, үдерістерді) ой-сана жүзінде бейнелеуі. Саяси сана, жалпы алғанда, қоғамдық сананың ерекше бір формасы ретінде оның басқа формаларымен (философиялық ілімдермен, адамгершілік тұғырнамалармен, құқықтық теориялармен, эстетикалык көзқарастармен және т.б.) тығыз өзара байланыста болады, олармен өзара әсерлесіп, түрленіп отырады. Саяси санаға, бір жағынан, рационалдық (әр түрлі нормалар, құндылықтар және т.б.) та, екінші жағынан, иррационалдық (эмоциялар, бейсаналық үдерістер және т.б.) та элементтер жиынтығы жатады, яғни ол саяси үдерістерді қабылдаудың, түсіну мен түсіндірмелеудің барлық деңгейлерін камтиды. Солардың негізінде саяси субъектілердің саяси бағдарлары мен мінез-құлқы, олардың мемлекеттік билікке, оның институттарына деген қарым-қатынасы калыптасады.
Саяси сананың атқаратын қызметтері. Саяси сананың коғам өмірінде атқаратын рөлі оның кызметтеріне байланысты сан килы болып келеді. Адамдардың, саяси топтардың өз мүдделерін түсінуі, басқалардың мүмкіндіктерімен салыстыра қарастыруы, мемлекеттік билік институттарымен қарым-қатынастарын сана-сезім елегінен өткізуі, саяси іс-әрекеттерге белсене қатысуға жұмылдырылуы осы саяси санаға тәуелді. Саяси сананың қызметтерін былай деп жіктеуге болады:
а) танымдық (когнитивтік): саясат саласының әр түрлі қыр-сырларын танып-білуге деген мұқтаждық;
ә) идеологиялық: мемлекетті, ұлтты, саяси партияны билікте қол жеткен шептерді берік ұстап, сақтап калуға топтастыру қажеттілігі;
б) коммуникативтік: саясат субъектілерін билік институттарымен өзара байланыстыруды камтамасыз етуге деген кызметі;
в) болжамдық: саясат субъектілерінің саяси үдерістердің барысын бағдарлауға, соған орай саяси мақсаттар қоя білуге деген қабілеттілігі;
г) тәрбиелік: белгілі мақсат-мұраттарға сай саяси мінез- құлықты қалыптастыруға ықпал етуге деген мүмкіндігі.


title: Саяси сана: түсінігі, функциялары, формалары мен деңгейлері «Саяси сана»


title: Саяси шиеленіс

text:
Саяси шиеленіс Саяси шиеленіс- бұл адамдардың әлеуметтік-психологиялық жағдайы, олардың әлеуметтік жағдайына және жағдайға немесе оқиғалардың даму барысына қанағаттанбау дәрежесіне байланысты Саяси шиеленістер туралы зерттеулердің бастауы
Біздің дәуірімізге дейінгі YІІ-YІ ғасырлардағы Қытай философтар
Ежелгі Грекиядағы Анаксимандр
Ежелгі Грекиядағы Гераклит
Саяси шиеленіс Саяси ғылымдағы шиеленістердің әртүрлі жағдайларына қатысты проблемалардың жиынтығын зерттейтін ғылыми және оқу проблемалары сипатындағы жаңа жеке пән шиеленістану деп аталады.
Жалпы тұрғыдан алғанда шиеленіс қарама-қарсы топтардың бір-біріне қайшы мүдделерінің, пікірлерінің, көзқарастарының түйісуі
Саясаттану зерттеулерінің нысандары болып саяси билік, саяси мақсат мәселелерімен тікелей және жанама қатысты, саяси сипаттағы шиеленістер саналады
Саяси шиеленістің төрт негізгі себептері 1) адамдардың мүдделеріне, қажеттіліктері мен құндылықтарына нақты "қысым жасау" (оның ішінде саяси салада да) 2) қоғамда туындайтын проблемаларға (оның ішінде дүлей зілзалаларға, техногендік апаттарға және басқаларға) биліктің барабар емес реакциясы болып табылады); 3) қоғамда немесе жекелеген әлеуметтік қауымдастықтарда болып жатқан процестер мен өзгерістерді барабар қабылдамау; 4) нақты немесе қиялдағы фактілер, оқиғалар және т.б. туралы қате немесе бұрмаланған ақпарат, соның ішінде нашар байланыс. Шиеленістерді шешудің екі жолы бар Шиеленісті мәмілеге келу арқылы бейбіт жолмен шешу. Мәміле деп дау-жанжалға қатысушы жақтардың өзара кешірімділік білдіріп, ымыраға келуін айтады. Онда екі жак бірін-бірі ұғынысып, өзара кешірімділік жасап, ортақ келісімге келуге тырысады Зорлық негізінде бітістіру, келістіру. Мұндай жағдай бір жақтың күші айтарлықтай басым болғанда, екінші жақ жеңілгенде немесе оны толық жойып жібергенде туады Саяси шиеленістер жағымды қызмет атқарады. Ақпараттық-танымдық қызметі. Яғни әлеуметтік шиеленістер қоғам өміріндегі шешілуі қажет түйінді мәселелер туралы, қалыптасқан қайшылықтар туралы ақпарт береді. Сонымен қатар шиеленісті жағдайда әр жақтың адамдары өздерінің және қарсы жақтың мүдделерін айқын сезінуге мүмкіндік алады. Өзара пікір-талас, қызу айтыс кезінде айқындыққа қол жеткізу мүмкіндігі туады. Саяси шиеленістердің келесі бір жағымды қызметі интегративтік деп аталады. Бұл қызметтің мәні — шиеленістің пайда болуы, дамуы және оның дұрыс шешімін табуы барысында адамдардың белгілі бір әлеуметтік тобының тығыз топтала түсуімен түсіндіріледі. Соның нәтижесінде қоғамдық қатынастар үйлесімге келіп, қоғамда белгілі бір деңгейде тепе-теңдікгің орнауы қамтамасыз етіледі. Шиеленістердің динамикалық (серпінділігі) деп аталатын жағымды қызметі бар. Яғни, шиеленісті, даулы мәселелерді шешу нәтижесінде әлеуметтік жүйенің, жалпы қоғамның сапалы, мәнді өзгерістерге қарай дамуына жол ашылады. Саяси дағдарыс – саяси жүйенің бұл түрінде дағдарыстың қарқыны күшейіп, мәселе шешілместей күйге жетеді. Конституциялық дағдарыс (мемлекеттің негізгі заңының қызметін тоқтатуын білдіреді)
Өкіметтік дағдарыс (өкімет беделінің жоғалуы)
Ішкіпартиялық дағдарыс (саяси партияның жікке бөлінуі)
Саяси дағдарыстың себептері Біріншіден, дағдарыстың себебі- саяси дағдарыстардағы субъектілердің психологиялық ерекшеліктерінде жасырылады. Екіншіден, дағдарыстар индивидтің немесе әлеуметтік топтың базалық қажеттіліктерінде қанағатсызданбау нәтижесінде пайда болады. Үшіншіден, индивидтер мен әлеуметтік топтардың күрделі қарама-қайшылықтарда орын алатын құндылық бағдары мен мүдделік кереғарлық дағдарыстың себебі болуы мүмкін. Саяси дағдарыстарды ішкі саяси және сыртқы саяси деп бөлуге болады Сыртқы саяси дағдарыстар- халықаралық қайшылықтар мен қақтығыстардан туындайды және бірнеше мемлекеттерге әсер етеді Ішкі саяси дағдарыстар Мемлекеттік дағдарыс
Парламенттік дағдарыс
Конституциялық дағдарыс
Әлеуметтік -саяси дағдарыс


url: http://emirsaba.org/sayasi-shielenis.html#Саяси_дағдарыс_–_саяси_жүйенің_бұл_түрінде_дағдарыстың_қарқыны_күшейіп,_мәселе_шешілместей_күйге_жетеді.

title: Саяси шиеленіс


url: http://emirsaba.org/sayasi-shielenis.html#Саяси_дағдарыстарды_ішкі_саяси_және_сыртқы_саяси_деп_бөлуге_болады__Сыртқы_саяси_дағдарыстар

title: Саяси шиеленіс


url: http://emirsaba.org/sayasi-shielenis.html#Саяси_дағдарыстың_себептері__Біріншіден

title: Саяси шиеленіс


url: http://emirsaba.org/sayasi-shielenis.html#Саяси_шиеленістер_жағымды_қызмет_атқарады.

title: Саяси шиеленіс


url: http://emirsaba.org/sayasi-shielenis.html#Саяси_шиеленістің_төрт_негізгі_себептері

title: Саяси шиеленіс


title: Пайда болу себептері - Саяси шиеленіс саясат субъектілерінің саяси мәртебе мен институттарды, әлеуметтік тәртіпті...

text:
Пайда болу себептері Типтері Мемлекеттің айқын және жан-жақты қоғам өмірінің терең дағдарысқа ұрындыруы.
Партиялардың, қоғамдық ұйымдардың ресми мәлімдемесі.
Жазбаша, не ауысша түрде ресми хабарлама, өтініш, жазбаша тілектер жатады.
Саяси ағмдар мен әлеуметтік топтардың мүдделері бірқатар көрініс табады.
Жоғарғы органдардың төменгі органдарга басшылыққа алуы мен нұсқау беруі.
Қызметтің мақсаттары мен бағыттарын айқындау мәлімдемелер арқылы беріледі.
САЯСИ ШЕШІМДЕР ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ЖҮЗЕГЕ АСУ ЖОЛДАРЫ МЕН ТҮРЛЕРІ. Директива Саяси нұсқау Бағдарлама Мәлімдеме Пиғыл Декларация Негізгі даму стадиялары Пайда болу(қарсыласушы жақтардың қалыптасуы).
Күрестің әдісімен күштерін айқындау тактикасы мен стратегиясын жасау.
Басым мақсаттарды бөліп қарастыру.
Саяси мүдделердің өзектілендірілуі.
Даму (іс жүзіндегі әрекеттер). Шешілуі.
Үрей туғызу, күш көрсету, алдау т.б. жүзге асуы.
Уақытша ымыраға келуі (компромисс).
Қаржы қақтығысы және айлакерлік.
Жеке тұлғаның расталуы үшін жақтастарды іздестіру
Күштеу, ашық күреске шығу, қулығын асыру.
Шиеленістің толық шешілуі, келісім не шегініс жасауы.
Саяси шиеленісті шешу жолдары қақтығыстарды жоққа шығару, жолын кесу
бір немесе барлық қайшылықты тараптарға қарсы репрессиялық шараларды қолдану
ашық қақтығысқа алып келетін алғышарттарды ішінара жоюға бағытталған реформаларды жүзеге асыру
жанжалдардың негізгі түпкі себептерін жою арқылы түбегейлі шешуге тырысу


url: http://emirsaba.org/sayasi-shielenis-sayasat-subektilerini-sayasi-mertebe-men-inst.html?page=2#САЯСИ_ШЕШІМДЕР_ЖӘНЕ_ОЛАРДЫҢ_ЖҮЗЕГЕ_АСУ_ЖОЛДАРЫ_МЕН_ТҮРЛЕРІ.__Директива__Саяси_нұсқау__Бағдарлама__Мәлімдеме


title: Саяси шиеленіске рұқсат ететін талаптар

text:
Саяси шиеленіске рұқсат ететін талаптар жанжалды зерттеп, оның шығу себебін анықтау
жанжалға байланысты сараптама жасау
рұқсат етудің жолдарын іздеу
жанжалды болдырмаудың алдын алу
Саяси шиеленістің типтері мүдделер қақтығысы бағалы қақтығыстар теңдік үшін туындайтын қақтығыстар горизонталды қақтығыстар вертикалды қақтығыстар көбіне экономикасы дамыған, тұрақты өсіп келе жатқан мемлекеттерде бар. Оларда көбіне салық пен әлеуметтік қамсыздандырудың көлеміне байланысты туындайды.
бұл дамушы елдерге тән құбылыс. Оларда көбіне «бостандық», «теңдік», «әділеттік», «төзімділік», «автономия» және тағы басқа нәрселер үшін келіспеушіліктер орын алып, содан дау туындайды. Ал даудың арты жанжалға алып барады.
бұл көбіне дініне, нәсіліне немесе тіліне байланысту зәбір көрген қоғамда орын алуы ықтимал. Мысалы: Оңтүстік Африка республикасындағы негрлерге байланысты нәсілдік кемістушілік, бұрынғы Кеңес Одағындағыдай ұлттық мәселе, Солтүстік Ирландиядағыдай дін саласындағы кемістушілікке байланысты қақтығыс туындайды.
бұл жеке адамдардың, белгілі бір топтардың немесе салалардың арасындағы қақтығыс
саяси биліктегі субьектілер арасындағы қақтығыс
Ресейдің Украинаға басып кіруі
Негізгі қақтығыс: Орыс-украин соғысы
Дата
24 ақпан2022 жылдан бастап
Орын
Украина
Нәтиже
Жалғасып жатыр
Шығындар
Ресей мәліметі бойынша:
5937 әскер қаза тапты
2 азаматтық кеме бомбаланды (бортта бірнеше адам жарақат алды)
1 Су-25 құлатылды
1 Ан-26 құлатылды (экипаж қаза тапты)
Украина мәліметі бойынша:
62220 өлтірілді
200 тұтқынға түсірілді
2000-нан астам танк жойылды
1615 брондалған техника жойылды
234 ұшақ құлатылды
199 тікұшақ құлатылды
2 Ил-76 құлатылды
Украина мәліметі бойынша:
9000-нан астам сарбаз қаза тапты
1 тасымал ұшағы құлатылды (борттағы бес адам қаза тапты)
1 Су-27 құлатылды
Ресей мәліметі бойынша:
61207-ден астам сарбаздар өлтірілді, 470-тен астам тұтқынға түсірілді
1500-ден астам сарбаздар берілді
11 әскери ұшарады
46 әскери тікұшақ құлатылды
150-ден астам дрон құлатылды
1200-ден астам танк/әскери көліктер жойылды
336 басқа әскери көліктер жойылды
8 әскери-теңіз флоты жойылды
2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары
Уақыты
2022 жылдың 2—11 қаңтары
Себебі
Сұйытылған газ бағасының өсуі
Экономикалық және әлеуметтік теңсіздік
Демократия жеткіліксіздігі
Үкіметтегі жемқорлық
Мақсат
Сұйытылған газ бағасын төмендету
Ырықтандыру
Әкімдердің сайлауларын өткізу
Саяси режимнің ауысуы
Нәтижесі
Үкімет пен премьер-министр Асқар Маминнің отставкасы
Саяси реформалар
Сұйытылған газ бағасының төмендеуі
Нұрсұлтан Назарбаевтың Қазақстан Қауіпсіздік Кеңесінің басшысы қызметінен кетуі
Шығын
Өлім
238 адам
19 полиция қызметкері мен әскерилер
Жарақат алғандар
4353 адам (оның ішінде 3393 құқық қорғау органдарының қызметкері)


url: http://emirsaba.org/sayasi-shielenis-sayasat-subektilerini-sayasi-mertebe-men-inst.html?page=3#Саяси_шиеленістің_типтері_мүдделер_қақтығысы_бағалы_қақтығыстар_теңдік_үшін_туындайтын_қақтығыстар_горизонталды_қақтығыстар

title: Саяси шиеленіске рұқсат ететін талаптар


title: Саяси дағдарыс типтері - Саяси шиеленіс саясат субъектілерінің саяси мәртебе мен институттарды, әлеуметтік тәртіпті...

text:
Саяси дағдарыс типтері аумақтық мызғымастық, ұлттық татулық және саяси жүйенің тұрақтылығын қамтамасыз ету мақсатында биліктегі элита жасанды жолмен арыз, шағым айтушылардың топтарына қосылады.
қоғамдағы келісімнің бұзылуы себебінен конституциялық кеңес пен үкімет жұмысының тоқырауға ұшырауы
бұл белгілі бір әлеуметтік топтардың жалпыұлттық одақ құруға қарсылығы кезінде болады.
қатысу дағдарысы
легитимді дағдарыс
теңдік мәселесі бойынша туындайтын дағдарыс
үлестіру дағдарысы
мемлекеттік басқарудың әлсіздігі кезінде белгілі бір аумақтың яғни әлеуметтік топтардың, аймақтардың директиваларын өткізуі.
басқарушы элита өкілдері халықтың тұрмыстық деңгейін қалыпты мөлшерге көтере алмаған кезде туындайды
ену дағдарысы
Сыртқы саяси
Ішкі саяси
Мемлекеттік дағдарыс
Парламенттік дағдарыс
Конституциялық дағдарыс
Әлеуметтік-саяси дағдарыс
Саяси дағдарыс түрлері халықаралық қайшылықтар мен қақтығыстардан туындайды және бірнеше мемлекеттерге әсер етеді
үкіметтің билігінен айрылуы, оның жергілікті атқарушы органдардың бұйрықтарын орындамауы
заңнамалық шешімдер мен ел азаматтарының көпшілігінің пікірі арасындағы сәйкессіздік немесе парламенттегі билік балансының өзгеруі
елдің Негізгі Заңының іс жүзінде тоқтатылуы
жоғарыда аталғандардың бәрін қамтиды, әлеуметтік құрылым негіздеріне әсер етеді және биліктің ауысуына әкеледі.


Саяси шиеленіс саясат субъектілерінің саяси мәртебе мен институттарды, әлеуметтік тәртіпті сақтау немесе өзгерту, түрлендіру мақсатындағы билік үшін теориялық және іс-жүзіндегі күресі Саяси шешімдердің саяси қызметтен өзгешелігі тәжірибеден
14.САЯСИ ШИЕЛЕНІСТЕР МЕН ДАҒДАРЫСТАР
Саяси шиеленіс саясат субъектілерінің саяси мәртебе мен институттарды, әлеуметтік тәртіпті сақтау немесе өзгерту, түрлендіру мақсатындағы билік үшін теориялық және іс-жүзіндегі күресі
Саяси шешімдердің саяси қызметтен өзгешелігі тәжірибеден тыс, іс-әрекеттің тікелей және болжамды көрінісі. Саяси шешімдердің дұрыс болуы немесе бұрыс болуы саяси қызметтің нәтижесіне әсеретеді.Саяси шешім арқылы саяси қызметтің мақсаты,міндеттері мен түрлері белгіленеді.
САЯСИ ШИЕЛЕНІСТЕР САЯСИ ҚАҚТЫҒЫС-шиеленіс тудыратын,қарама-қарсы,даулы мәселелерді келісіп алуды қажет
Саяси жүйенің бұл түрінде дағдарыстың қарқыны күшейіп, мәселе шешілместей күйге жетеді.
Саяси дағдарыс САЯСИ ШИЕЛЕНІСТІҢ ФУНКЦИЯЛАРЫ Саяси процеске қатысушы қандай әрекетке болмасын дайын, саяси ұйымдармен ымыраға келу мүмкіндігі болып табылады
Қозғалыс тактикасына өзгеріс енгізу, алға қойылған мақсаттары мен міндеттерін орындауды қиындататын немесе оңайландыратын қызмет барысында жаңа әдіс арқылы тың жолдарды тауып коррелияциялау.
Программалау- саяси процес барысындағы тиімді таңдаудың жасалуы, саяси басшының адалдығы, сөзі мен ісінің ұлазуы, алшақтықтың болмауы, пікірі мен шешімін ашық айта білу табандылығы болып табылады.
Келісімділік Коррелияция Программалау Функциялары жағымды
жағымсыз
бағалы нәрсенің құнын арзандатпау-ды үйретеді
жаңа жүйенің қалыптасуын жеделдетеді
қатысушылардың танымын дамытады
материялдық шығынға алып баруы
биліктің іс әрекетін өзгертеді.
тұрақтылықты қамтамасыз етуге септігін тигізеді
қоғам арасындағы жаңаруға алып барады
адам өліміне алып бару
қоғамның тұрақтылығына нұқсан келтіреді
жеке тұлғалар арасындағы қақтығыс
топтар деңгейіндегі қақтығыс
қоғам арасындағы қақтығыс
аймақтық және жаһандық қақтығыстар
мүдделер қақтығысы
бағалы қақтығыстар
теңдік үшін туындайтын қақтығыстар
горизонталды қақтығыстар
вертикалды қақтығыстар


title: Саяси шиеленіс саясат субъектілерінің саяси мәртебе мен институттарды, әлеуметтік тәртіпті сақтау немесе өзгерту, түрлендіру мақсатындағы билік үшін теориялық және іс-жүзіндегі күресі Саяси шешімдердің саяси қызметтен өзгешелігі тәжірибеден


title: Саяси шиеленістер мен дагдарыстар

text:
Саяси шиеленістер
орындаған:Сары Ернұр
Шинберген Саят
Бектемирова Жанель
Бокишева Гульназ
Саяси Шиеленіс
Саяси шиеленістер теориясына әсіресе көп көңіл бөлген — марксизм. Маркс пен
Энгельс «Коммунистік
партияның манифесінде»: «Ерікті мен құл, патриций
мен плебей, помещик пен крепостной, мастер мен кіші мастер, қысқасы, езуші мен
езілуші бірімен-бірі ылғи антатонист болып, бірде жасырын, бірде айқын түрде
үздіксіз күресіп келді, бұл күрес әрқашан бүкіл қоғам тұрмысын революциялық түрде
қайта құрумен немесе күресуші таптардың жалпы жойылуымен тынып отыратын»
деген. Олар тап күресі таптық қоғамдардың дамуының зандылығы және қозғаушы
күші деп есептеді.
Біраз жағдайда билік басындағылар қайшылықты байқаса да байқамаған сыңай
білдіреді.
Ондайда кикілжің бықсып, жанып өрістеуі, тіпті өртке айналуы мүмкін. Соңдықтан
шиеленісті шешу керек. Бұрын одан екі жолмен құтылғысы келетін. Біріншісі,
қоғамның «таза» даму қисынына сәйкес келмегенді өз арасынан аластап, сыртқа
ығыстырып шығару арқылы құтылғысы келді. Екіншісінде, керексіз жағдайды,
құрылымды тура басып-жаншып құрту, жою арқылы құтылғысы келді. Екеуінде де
қайшылық шешілген сияқты алдамшы түсінік туады. Ал, шын мәнінде, бұл ауруды
ішке тыққанмен бірдей.
Сондықтан қазір көбінде шиеленістерді дер
кезінде шешуге тырысады. Оның екі жолы
бар.
Шиеленісті мәмілеге келу арқылы бейбіт жолмен шешу. Мәміле деп дау-жанжалға
қатысушы жақтардың өзара кешірімділік білдіріп, ымыраға келуін айтады. Онда екі
жак бірін-бірі ұғынысып, өзара кешірімділік жасап, ортақ келісімге келуге тырысады.
2. Зорлық негізінде бітістіру, келістіру. Мұндай жағдай бір жақтың күші айтарлықтай
басым болғанда, екінші жақ жеңілгенде немесе оны толық жойып жібергенде туады.
Екі жақты татуластырудың кең тараған түрі — келіссөздер. Ол арқылы қарсы
жақтың пікірі, дәлелдері белгілі болады, күштің арақатынасы айқындалады,
келісімнің шарттары анықталады. Дағдарыс жағдайынан шығу үшін оның мәнін,
ерекшеліктерін, әлеуметтік негізін және т.б. зерттеп білген жөн.
95?
назарларыңызға рахмет
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sayasi-shielenister-men-dagdaristar.html#Сондықтан_қазір_көбінде_шиеленістерді_дер_кезінде_шешуге_тырысады._Оның_екі_жолы_бар.

title: Саяси шиеленістер мен дагдарыстар


title: Саяси шиеленісті реттеу бойынша жол картасын дайындау топ 21-12 Орындаған: Қуанхан Әсем Тексерген: Махмутов Бекен

text:
Саяси шиеленісті
реттеу бойынша жол
картасын дайындау
ТОП 21-12
Орындаған: Қуанхан Әсем
Тексерген: Махмутов Бекен
Қазіргі зерттеушілер саяси жүйелерді
модернизациялау процестерімен байланысты
қақтығыстарды бөліп көрсетеді: өркениеттік
сипаттағы қақтығыстар, сондай-ақ
қажеттіліктер, мүдделер, құндылықтар мен
сәйкестендіру қақтығыстары
02.
RP
Жанжалдарды шешудің жолдары мен əдістері"Екінші сұрағына
көшейік. Саясаттану қақтығыстың барысын бақылаудың
нысандарын, əдістерін, құралдарын іздеуге, оны басқарудың
тиімді технологияларын жасауға көп көңіл бөледі.
Жанжал субъектілерінің алуан түрлілігімен, олардың мақсаттары
мен ұстанымдарымен жанжалды басқару бірқатар жалпы
міндеттерді шешуді көздейді:
a) жанжалдың пайда болуын болдырмау немесе оның өсуіне және
таралуына жол бермеу;
б) бақыланбайтын процестердің кенеттен даму қаупін азайту
мақсатында жасырын, жасырын, жасырын қақтығыстарды ашық
нысанда шығару;
в) саяси жанжал туындаған әлеуметтік-психологиялық қозуды
оқшаулау, оның қоғамның басқа салаларына таралуына жол
бермеу;
г) көптеген ішкі және сыртқы факторларды ескеру: саяси жүйенің
ашықтық дәрежесі, қайшылықты топтардың бірігу деңгейі,
олардың күші, халықтың қақтығысқа қатысу сипаты
RP
Аталған міндеттерді шешу негізгі көзқарасқа– не реттеуге, не
жанжалды шешуге сәйкес нақтыланады . Реттеу жанжалдың
жағымсыз салдарын болдырмау мақсатында Тараптардың қарама-
қайшылығының ауырлығын жоюды көздейді. Алайда, қақтығыстың
себебі жойылмайды, осылайша қазірдің өзінде шешілген
қатынастардың жаңа шиеленісу ықтималдығы сақталады.
Жанжалды шешу дау тақырыбының сарқылуын, серіктестік
қатынастарына әкелетін және қарсыласудың қайталану қаупін
болдырмайтын жағдай мен мән-жайлардың өзгеруін көздейді
Жанжалды бейбіт жолмен шешу келесі
жолдар мен әдістерді қамтиды:
бастапқы позицияларды сақтау негізінде
компаға келу;
өзара жеңілдіктерге негізделген келісім;
бір немесе бірнеше тараптардың
ресурстарының сарқылуы қақтығысты
жалғастыруға мүмкіндік бермейді;
қарама-қайшылық процесінде тараптардың
өзара құрметіне ие болу, қарсыластың
құқықтары мен мүдделерін түсіну
Тараптардың татуласуына қол жеткізудің ең кең тараған
әдісі-келіссөздер. Келіссөздер барысында тараптар пікір
алмасады, бұл қарсыласудың өткірлігін жояды,
қарсыластың мүдделерін түсінуге, күштердің
арақатынасын, татуласу шарттарын дәлірек бағалауға,
өзара талаптардың мәнін, балама жағдайларды
анықтауға, қарсыластың "адал емес трюктерін" әлсіретуге
көмектеседі. Осылайша, келіссөздер процесі әр тарапқа
шешім қабылдау арқылы алға қойған мақсаттарына
жетуге, олардың орындалуын қамтамасыз етуге және
жанжалдан кейінгі қатынастардың шиеленісуіне жол
бермеуге мүмкіндік беретін арнайы ережелерді, әдістерді
сақтауды қамтиды.
Назарыңызға рахмет!
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sayasi-shielenisti-retteu-bojinsha-jol-kartasin-dajindau-top-2.html#Аталған_міндеттерді_шешу_негізгі_көзқарасқа–_не_реттеуге,_не_жанжалды_шешуге_сәйкес_нақтыланады_._Реттеу_жанжалдың


url: http://emirsaba.org/sayasi-shielenisti-retteu-bojinsha-jol-kartasin-dajindau-top-2.html#Жанжал_субъектілерінің_алуан_түрлілігімен,_олардың_мақсаттары_мен_ұстанымдарымен_жанжалды_басқару_бірқатар_жалпы_міндеттерді_шешуді_көздейді


text:
Саяси шиеленісті реттеу бойынша жол картасын дайындау топ 21-12 Орындаған: Қуанхан Әсем Тексерген: Махмутов Бекен
Саяси шиеленісті
реттеу бойынша жол
картасын дайындау
ТОП 21-12
Орындаған: Қуанхан Әсем
Тексерген: Махмутов Бекен
Қазіргі зерттеушілер саяси жүйелерді
модернизациялау процестерімен байланысты
қ ақ тығ ыстарды бө ліп кө рсетеді: ө ркениеттік
сипаттағ ы қ ақ тығ ыстар, сондай-ақ
қ ажеттіліктер, мү дделер, құ ндылық тар мен
сә йкестендіру қ ақ тығ ыстары
02.
RP
Жанжалдарды шешудің жолдары мен əдістері"Екінші сұрағына
көшейік. Саясаттану қақтығыстың барысын бақылаудың
нысандарын, əдістерін, құралдарын іздеуге, оны басқарудың
тиімді технологияларын жасауға көп көңіл бөледі.
Жанжал субъектілерінің алуан түрлілігімен, олардың мақсаттары
мен ұстанымдарымен жанжалды басқару бірқатар жалпы
міндеттерді шешуді көздейді:
a) жанжалдың пайда болуын болдырмау немесе оның өсуіне және
таралуына жол бермеу;
б) бақыланбайтын процестердің кенеттен даму қаупін азайту
мақсатында жасырын, жасырын, жасырын қақтығыстарды ашық
нысанда шығару;
в) саяси жанжал туындаған әлеуметтік-психологиялық қозуды
оқшаулау, оның қоғамның басқа салаларына таралуына жол
бермеу;
г) көптеген ішкі және сыртқы факторларды ескеру: саяси жүйенің
ашықтық дәрежесі, қайшылықты топтардың бірігу деңгейі,
олардың күші, халықтың қақтығысқа қатысу сипаты
RP
Аталған міндеттерді шешу негізгі көзқарасқа– не реттеуге, не
жанжалды шешуге сәйкес нақтыланады . Реттеу жанжалдың
жағымсыз салдарын болдырмау мақсатында Тараптардың қарама-
қайшылығының ауырлығын жоюды көздейді. Алайда, қақтығыстың
себебі жойылмайды, осылайша қазірдің өзінде шешілген
қатынастардың жаңа шиеленісу ықтималдығы сақталады.
Жанжалды шешу дау тақырыбының сарқылуын, серіктестік
қатынастарына әкелетін және қарсыласудың қайталану қаупін
болдырмайтын жағдай мен мән-жайлардың өзгеруін көздейді
Жанжалды бейбіт жолмен шешу келесі
жолдар мен әдістерді қамтиды:
бастапқы позицияларды сақтау негізінде
компаға келу;
өзара жеңілдіктерге негізделген келісім;
бір немесе бірнеше тараптардың
ресурстарының сарқылуы қақтығысты
жалғастыруға мүмкіндік бермейді;
қарама-қайшылық процесінде тараптардың
өзара құрметіне ие болу, қарсыластың
құқықтары мен мүдделерін түсіну
Тараптардың татуласуына қол жеткізудің ең кең тараған
әдісі-келіссөздер. Келіссөздер барысында тараптар пікір
алмасады, бұл қарсыласудың өткірлігін жояды,
қарсыластың мүдделерін түсінуге, күштердің
арақатынасын, татуласу шарттарын дәлірек бағалауға,
өзара талаптардың мәнін, балама жағдайларды
анықтауға, қарсыластың "адал емес трюктерін" әлсіретуге
көмектеседі. Осылайша, келіссөздер процесі әр тарапқа
шешім қабылдау арқылы алға қойған мақсаттарына
жетуге, олардың орындалуын қамтамасыз етуге және
жанжалдан кейінгі қатынастардың шиеленісуіне жол
бермеуге мүмкіндік беретін арнайы ережелерді, әдістерді
сақтауды қамтиды.
http://emirsaba.org
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sayasi-shielenisti-retteu-bojinsha-jol-kartasin-dajindau-top-2-v2.html#Жанжал_субъектілерінің_алуан_түрлілігімен,_олардың_мақсаттары_мен_ұстанымдарымен_жанжалды_басқару_бірқатар_жалпы_міндеттерді_шешуді_көздейді


Саяси имидж
Саяси табыс үшін имидж нақты ерекшеліктер мен тән жеке қасиеттер негізінде қалыптасуы қажет. Енгізуде артықшылық сыртқы сипаттамаларға және жеке қасиеттерге, бірақ саяси ұстаным емес. Бұл ретте қолда бар сипаттамалар жиынтығынан қоғамдық пікірге қажетті түрде әсер ететін адамдар таңдалады. Адам қоғамының бүкіл өмір бойы Имидж факторы саяси үдерістердің барысына айтарлықтай әсер етті. Идеалды мемлекет, идеалды мемлекет бейнесі проблемасына ежелгі, антикалық, орта ғасырлар мен жаңа уақыттың көптеген ойшылдары қатысты. Олар масса көзінде билеуші (саясаткер) қандай болуы тиіс, ол туралы ойдан қандай нақты қажет және мүмкін болуы мүмкін деген мәселелерді ойлады.
Кез келген адамның тұлғасы шексіз және шексіз. Басқа адамның тұлғасын толық тану мүмкін емес. Кейде тіпті өзін тану үшін психоанализге жүгіну керек. Сонымен қатар адамдар бір-бірімен бірге өмір сүреді, бірге әрекет етеді, эмоционалды боялған қарым-қатынасқа түседі, бір-бірімен пікір мен пікірлерді үнемі пысықтайды және түзетеді. Тіпті қысқа мерзімді танысу және бейтаныс адамдармен байланыс бағалау пайымдауларын тудырады, қандай да бір адам туралы әсер етеді. Адам жеткілікті жақсы білмей, адамдар, ең алдымен, өзінің санасында "сөрелердің" бірінде оны "орналастыруға" мүмкіндік беретін тән, үйреншікті қасиеттерді табуға, жеке тәжірибесінен белгілі схеманы, адамдардың санатын көтеруге ұмтылады. Әдетте бұл халықтың белгілі бір бөлігінің топтық санасында бар қабылдау үлгілерінің, стереотиптерінің негізінде жүреді. Мұндай стереотиптердің болуына байланысты адамдар адамның сыртқы келбетінің жекелеген белгілері, іс-әрекеттері бойынша адамға қарым-қатынас жасайды, оған сенім, адамның жағымды немесе жағымсыз әрекеті, танысуды жалғастырудың ниеті немесе қауіптілігі, іскерлік қарым-қатынасқа кіру мүмкіндігі және т. б. туралы қорытынды жасайды.
Адаммен бастапқы байланысқа кірісе отырып, адамдар оның сыртқы келбетінде, киімінде, қозғалу, сөйлеу мәнерінде көрсетілген ақпаратты бірден "оқиды", яғни оның "бейнесін"қалыптастырады.Адам туралы ойлаған кезде адамның санасында пайда болатын әсер осы адамның ойлы тәсілі деп аталады. Мұндай бейнелер-стереотиптердің негізінде қарым-қатынас өте үнемді және сондықтан күнделікті қарым-қатынаста кең таралған. Осы бейнелердің, яғни "бүктелген" ақпараттың негізінде адам туралы бағалау пайымдаулары жасалады, оған қатысты құрылады. Егер қандай да бір адаммен байланыс болса, субъект үшін маңызды емес, жалғастыру Жоқ, онда мұндай стереотипті қабылдау жеткілікті. Егер адамдар ұзақ іскерлік қарым-қатынасқа түссе, онда мұндай бейнелер-стереотиптердің қалыпты өзара іс-қимылы үшін жеткіліксіз болып, адамдар бір-бірін мұқият зерттей бастайды. Бірақ бұл үшін уақыт қажет. Өйткені орыс мақалына сәйкес:"адамды білу үшін онымен тұзды жеу керек". Алайда, қазіргі заманғы әлем қандай бай ақпараттық ортада "тұзға" жиі уақыт жетіспейді. Сондықтан адамдар бейтарап және қауіпсіз формальды ережелер, дәстүрлер, стереотиптер, әлеуметтік рөлдер негізінде әрекет етуді қалайды, бұл көп жағдайда танысу мен өзара іс-қимылды жеңілдетеді. Қарым-қатынас үнемді және қауіпсіз, бірақ тереңірек болады.
Көпшілік үшін тартымды және оған қажетті бағытта әсер ететін бейнелерді жасау кәсіби қызметтің қажетті және сәнді саласына айналады. Саяси имидждерді құру технологиясы көбінесе екі негізгі элементтің шығармашылық дамуынан тұрады: идеалды бейнені көпшілік санада бар саясат және кандидаттың нақты белгілері, олардың негізінде қажетті имидж осы электоралды ортада таралған қазіргі бар ұсыныстарға құрастырылуы және енгізілуі мүмкін. Имиджді қалыптастыру жөніндегі жұмыс әдетте имиджмейкер тұрғысынан, электораттың түрлі топтарын, сондай-ақ осы портретті жасау жолдарын көре алатын саясат осындай портреттің кеңейтілген сипаттамасына шығарылады. Сайлау науқанын коммуникациялық процесс ретінде қарастыра отырып, имидж - бұл саясаткер, ең алдымен, өз сайлаушыларына жіберуге тырысатын хабарлама деп айтуға болады.
Имидж- сайлау науқанының стратегиясын әзірлеудегі маңызды элементтердің бірі. Сондықтан сайлаушылардың қалауына жауап беретін кандидаттың тартымды имиджін қалыптастыру-сайлаудағы жеңістің басты алғышарттарының бірі. Дәл сол себепті, осы заманғы сайлау кампанияларына ұтысты имиджді әзірлеуге баса назар аударылады. Қазіргі таңда сайлау кампаниялары көбінесе бағдарлама бәсекелестігіне немесе үміткерлердің тұлғасына емес, кейде нақты тұлға саясат ешқандай қатысы жоқ олардың имидждерін жарысқа түседі. "Король оның свитін ойнайды" деген белгілі ой көп. Сәтті имидж қалыптастыру - нәзік және жауапты іс. Өйткені саясаткер бір жағынан халыққа жақын болуға, көпшілік алдында оларға ұқсас болуға тырысады.
Қорытынды
Имидж саяси коммуникацияда көшбасшы Мен массаның арасындағы делдал ретінде әрекет етеді. Ол үнемі субъектінің өзі және коммуникация құралдарын шығарады. Имидждің спецификалық сапасы-доминантность: біз ақпараттың толық көлемін іске асырудың орнына бүктелген негізгі ақпаратқа сүйенеміз. Имидждік коммуникацияның ерекшелігі хабарлардың халықтың күтілетін реакциясын ескере отырып құрылуынан тұрады. Қазіргі уақытта имидж саяси қызметпен айналысатындардың барлығында жүрісті тауар болды.
Достарыңызбен бөлісу: |


Саяси тұрғыдан Орталық Азия көптеген ғасырлар бойы әртүрлі сатыларды басынан кешірді. Ерте темір дәуіріндегі мемлекеттік дәстүрлер орта ғасырларда жалғасын тапты. Түркі саяси дәстүрлері кең таралып, ІХ-Х ғғ
Қосымша 1
Саяси тұрғыдан Орталық Азия көптеген ғасырлар бойы әртүрлі сатыларды басынан кешірді. Ерте темір дәуіріндегі мемлекеттік дәстүрлер орта ғасырларда жалғасын тапты. Түркі саяси дәстүрлері кең таралып, ІХ-Х ғғ. мұсылмандық саяси дәстүрлермен интеграциясы жүзеге асты. Ал XIII ғ. басынан Шыңғыс хан негізін қалап кеткен саяси дәстүрлер үстемдік құрып, мұсылмандық саяси дәстүрлермен ұйқасып жатты. Көшпелі саяси дәстүрлер мен институттар (ұлыс, орда, хан кеңесі, құрылтай) қалыптасты.
Шаруашылық (экономикалық) тұрғыдан бұл аймақта көшпелі және отырықшы шаруашылық түрлері жақсы дамыды. Белгілі бір дәрежеде, Орталық Азия аймағы – бұл қала мен даланың тоғысқан аймағы. Ұлы Жібек жолының сауда маршруттарында орналасқан Орталық Азия Шығыс пен Батысты жалғап тұрған мәдениет ошағы болды. Аймақ адамдардың, тауарлардың және идеялардың қозғалысының тоғысқан жеріне айналды.
Этникалық тұрғыдан бұл аймақта ерте темір дәуірінде шығыс иран тілдес сақ тайпалары, кейінгі кезеңдерде түркі тілдес тайпалар өмір сүрді. Сақ және ғұн этникалық компоненттерінің ассимиляциясы нәтижесінде аймақта үстемдік құрған моноэтникалық түркі тектес тайпалар қалыптасты. Орталық Азия арқылы көптеген көшпелі тайпалар шығыстан батысқа миграцияны жүзеге асырып отырды.
Әлеуметтік тұрғыда Орталық Азия қоғамы - дәстүрлі аграрлық қоғам. Бұл аймақта көшпелі қоғамға тән рулық қатынастар мен отырықшы қоғамға тән көршілік қауымдық қатынастар дамыды. Отырықшы қоғамда бірлесіп шаруашылық мәселелерді (маусымдық жұмыстарды жүзеге асыру, арықтар тартудың, дамбаларды, су қорғандарын, су қоймаларын жасау) шешудің қажеттілігі қауымдық қатынастардың консервациясына, қауымдық дәстүрлердің сақталуына, ал көшпелі қоғамда жайылымды жерлерді бірлесіп пайдаланудың қажеттілігі рулық қатынастардың консервациясына, жаңа шаруашылық қажеттіліктерге сәйкес икемделуіне алып келді.
Қосымша 2
«Орталық Азия — солтүстікте Арал теңізі мен қазақ далаларымен, оңтүстікте – Копетдаг пен Гиндикуш тау жүйелерімен, батыста – Каспий теңізімен, шығыста – Памирмен шектелген аймақ». (ХазановА.М.Кочевники и внешний мир. Изд. 3-е, доп.—А: Дайк-Пресс, 2002. - 72 б.).
«Орталық Азия – батысында Каспий теңізінен бастап шығысында Батыс Қытайдың шекарасына дейінгі жерлерді қамтитын Азияның орталық аймағы. Ол солтүстікте Ресеймен және оңтүстікте Иран, Ауғанстан және Қытаймен шекараласады. Бұл аймақтың құрамына бұрынғы кеңес республикалары-Қазақстан,Өзбекстан, Тәжікстан, Қырғызстан және Түрікменстан кіреді.» (Британ энцикл.)
Гумбольдттың еңбегінде Орталық Азия деп Алтайдан Гималай тауларының солтүстігіне дейінгі жерлерді атаған еді.
Орыс ғылымында Орта және Орталық Азия аймақтары көршілес деп қарастырылды. Орталық Азия деп Солтүстік Қытай мен Моңғолияның территориясын қамтыған физикалық-географиялық аймақты атады. Орыс тарихшылары мен географтары бұл аймақты Ішкі Азия деп те атаған.
ЮНЕСКО әзірлеген тарихи басылымда Орталық Азия аймағын анықтауда климаттың ерекшеліктері негізге алынды. Бұл аймаққа Моңғолия, Батыс Қытай, Пенджаб, Солтүстік Үндістан мен Пәкістан, солтүстік батыс Иран, Ауғанстан, тайгаға дейінгі Ресейдің азиялық аймақтары және бес посткеңестік Орта Азиялық республиканың жерлері кірді.


title: Саяси тұрғыдан Орталық Азия көптеген ғасырлар бойы әртүрлі сатыларды басынан кешірді. Ерте темір дәуіріндегі мемлекеттік дәстүрлер орта ғасырларда жалғасын тапты. Түркі саяси дәстүрлері кең таралып, ІХ-Х ғғ


title: Саяси қуғын-сүргін және архив мекемелері

text:
ҮЛГІ 1-баяндама . Кіріспе. Таңдау курсының мақсаты мен міндеттері, пәні мен нысаны
Баяндама Модернизациялау үдерісінің басталуы туралы тарихи деректер, оның қазақ қоғамына қатысты қолданылу қажеттілігі. Шетел ғалымдарының зерттеулері мен жазбаларындағы қазақ қоғамының болмысы туралы көзқарастары және оның шынайлығы мен бүгінгі көзқарастар.
Ұсынылатын әдебиеттер:
1. Левшин А.И. Қырғыз қазақтарының немесе қырғыздардың Қайсақ ордасы мен даласының сипаттамасы. - Алматы. Сана, 1996. 656 б.
2. Румянцев П.П. Киргизский народ в прошлом и настоящем СПб.1910-66б. С.32 3. П.Г.Галузо «Аграрные отношения на юге Казахстана в 1867-1914 г.г. А., 1965, 273б. 78-б.
4. Венюков М. И. Общий обзор постепенного расширения русских пределов в Азии и способы обороны их // Военный сборник, 1872, № 2. С.120–148.
2-тақырып. Баяндама
Модернизациялау үдерісінің басталуы туралы тарихи деректер, оның қазақ қоғамына қатысты қолданылу қажеттілігі. Шетел ғалымдарының зерттеулері мен жазбаларындағы қазақ қоғамының болмысы туралы көзқарастары және оның шынайлығы мен бүгінгі көзқарастар.
Ұсынылатын әдебиеттер:
1.Артықбаев Ж.О. Қазақстан тарихы. – Астана: «Фолиант», 2003. –264 б. С.
2.Бартольд В.В. Сочинения І-ІХт. Т.М., 1963-1977. 3.Левшин А.И. Қырғыз қазақтарының немесе қырғыздардың Қайсақ ордасы мен даласының сипаттамасы. - Алматы. Сана, 1996. 656 б. С.152.
4.Чулошников А. Очерки по истории казах-киргизского народа в связи с общими судьбами других тюркских племен. – Оренбург, 1924. – Ч. 1. – С.211


Еңбек ету кезеңінен кейінгі уақытта бейімделуі төмен деңгейдегі қарт адамдар тобымен дезадаптацияның алдын алу бойынша жұмыс жасау қажет.
Еңбек ету кезеңінен кейінгі уақытта бейімделуі төмен деңгейдегі қарт адамдар тобымен дезадаптацияның алдын алу бойынша жұмыс жасау қажет.
Психопрофилактикалық жұмыс екі кезең бойынша ұйымдастырылуы мүмкін:
Психопрофилактикалық жұмыс екі кезең бойынша ұйымдастырылуы мүмкін:
зейнеткерлікке шығуға дайындық;
еңбек ету кезеңінен кейінгі уақытта қарт адамдармен жұмыс.
Әр кезеңде оларды жүзеге асырудың өзіндік мақсаттары мен міндеттері бар.
Қарт жастағы тұлғалардың денсаулығын қорғауға бағытталған әлеуметтік-медициналық сипаттағы іс-шаралар кешенінде ерекше орынды әлеуметтік-медициналық көмек ұсынатын стационарлық мекемелер мен әлеуметтік-медициналық көмек көрсететін ауруханалық емес формадағы мекемелер алады.
Қарт жастағы тұлғалардың денсаулығын қорғауға бағытталған әлеуметтік-медициналық сипаттағы іс-шаралар кешенінде ерекше орынды әлеуметтік-медициналық көмек ұсынатын стационарлық мекемелер мен әлеуметтік-медициналық көмек көрсететін ауруханалық емес формадағы мекемелер алады.
Қарт жастағы тұлғаларға стационарлық әлеуметтік-медициналық көмек көрсететін мекемелерге денсаулық сақтау жүйесінің стационарлық мекемелерін, халықты әлеуметтік қорғау жүйесінің стационарлық мекемелерін жатқызамыз:
Қарт жастағы тұлғаларға стационарлық әлеуметтік-медициналық көмек көрсететін мекемелерге денсаулық сақтау жүйесінің стационарлық мекемелерін, халықты әлеуметтік қорғау жүйесінің стационарлық мекемелерін жатқызамыз:
гериатриялық аурухана;
ұзақ мерзімге қалуға болатын гериатриялық бөлімше;
Жалпы соматикалық интернат үйінің әлеуметтік-медициналық жұмыс үлгісін қарастырайық. Интернат үйіне түсуші әрбір адам алғашқы екі аптада әлеуметтік бейімделу бөлімшесінде болады, онда әртүрлі мамандар (гериатр-дәрігер, психолог, әлеуметтік қызметкер, валеолог, невропатолог, реабилитолог) денсаулық резервтерін және әрбір осы мекемеге түсушінің жеке ерекшеліктерін зерттейді. Содан соң денсаулық жағдайына байланысты қарт адам әлеуметтік-еңбектік оңалту (егер еңбекке жарамды болса) бөлімшесіне, әлеуметтік-медициналық оңалту бөлімшесіне (егер физикалық еңбекпен айналыса алмаса) немесе қайырымдылық бөлімшелеріне (егер өз-өзіне қызмет ете алмаса) жіберіледі.
Жалпы соматикалық интернат үйінің әлеуметтік-медициналық жұмыс үлгісін қарастырайық. Интернат үйіне түсуші әрбір адам алғашқы екі аптада әлеуметтік бейімделу бөлімшесінде болады, онда әртүрлі мамандар (гериатр-дәрігер, психолог, әлеуметтік қызметкер, валеолог, невропатолог, реабилитолог) денсаулық резервтерін және әрбір осы мекемеге түсушінің жеке ерекшеліктерін зерттейді. Содан соң денсаулық жағдайына байланысты қарт адам әлеуметтік-еңбектік оңалту (егер еңбекке жарамды болса) бөлімшесіне, әлеуметтік-медициналық оңалту бөлімшесіне (егер физикалық еңбекпен айналыса алмаса) немесе қайырымдылық бөлімшелеріне (егер өз-өзіне қызмет ете алмаса) жіберіледі.


url: http://emirsaba.org/sazanbaeva-anar-aringazievna.html?page=2#Әр_кезеңде_оларды_жүзеге_асырудың_өзіндік_мақсаттары_мен_міндеттері_бар.

title: Еңбек ету кезеңінен кейінгі уақытта бейімделуі төмен деңгейдегі қарт адамдар тобымен дезадаптацияның алдын алу бойынша жұмыс жасау қажет


url: http://emirsaba.org/sazanbaeva-anar-aringazievna.html?page=2#Психопрофилактикалық_жұмыс_екі_кезең_бойынша_ұйымдастырылуы_мүмкін


title: Сазанбаева Анар Арынгазиевна - бет 3

text:
Ауылдың әлеуметтік қызметкерлері жалғызбасты қарт адамдарға қызмет көрсету барысында оларға азық-түліктерін жеткізіп береді, отын сатып алуын ұйымдастырады, коммуналдық төлемдерін төлейді, науқастарға медициналық қызметкерлерді шақырады, дәрі-дәрмекпен қамтамасыз етеді, қамқорлығындағы адамдарды ауруханаға ертіп барады, ауруханада жатқан қарауындағы зейнеткер адамдарға барады, сонымен қатар мүмкіндігінше олардың әртүрлі сұраныстарын да орындайды.
Осылайша, ауылдық және қалалық елді мекендерде әлеуметтік-медициналық көмек көрсететін маманға геронтология мен гериатрия мәселелері бойынша білім деңгейі мен қабілеттерін әрдайым жоғарылатып отыруы қажет.
Осылайша, ауылдық және қалалық елді мекендерде әлеуметтік-медициналық көмек көрсететін маманға геронтология мен гериатрия мәселелері бойынша білім деңгейі мен қабілеттерін әрдайым жоғарылатып отыруы қажет.
Онкология жоғары әлеуметтік маңызы бар мәселелердің біріне жатады, өйткені, халық өлімінің, жұмысқа деген қабілеттілігінің жойылуының және халықтың мүгедектенуінің негізгі себептерінің бірі осы онкология болып табылады. Соңғы онжылдықта онкологиялық аурудың көбею тенденциясы айқын көрінуде.
Онкология жоғары әлеуметтік маңызы бар мәселелердің біріне жатады, өйткені, халық өлімінің, жұмысқа деген қабілеттілігінің жойылуының және халықтың мүгедектенуінің негізгі себептерінің бірі осы онкология болып табылады. Соңғы онжылдықта онкологиялық аурудың көбею тенденциясы айқын көрінуде.
Әлеуметтік-медициналық профилактикалық бағыттағы іс-шараларға қауіп-қатерлі топтарды құру мен осы топтағы пациенттерді емдейтін кешенді іс-шаралар жүргізу арқылы оларды белсенді түрде бақылауға алуды жатқызуға болады. Қауіп-қатерлі топқа келесі көрсеткіштерге байланысты балалар мен ересек адамдарды жатқызуға болады:


title: Сазанбаева Анар Арынгазиевна - бет 4

text:
Әлеуметтік-медициналық профилактикалық бағыттағы іс-шараларға қауіп-қатерлі топтарды құру мен осы топтағы пациенттерді емдейтін кешенді іс-шаралар жүргізу арқылы оларды белсенді түрде бақылауға алуды жатқызуға болады. Қауіп-қатерлі топқа келесі көрсеткіштерге байланысты балалар мен ересек адамдарды жатқызуға болады:
ісік алдындағы ауруы анықталған;
жоғары деңгейдегі генеалогиялық қауіп-қатер;
радионуклидпен ластанған аймақта өмір сүретін;
канцерогенді факторлардың әсері бар өндірісте жұмыс жасау;
шылым шегу;
ұзақ уақыт бойы иммунодепрессивті және гормональді терапия алу.
Әлеуметтік жоспардың профилактикалық бағыттағы іс-шараларына төмендегілерді жатқызуға болады:
Әлеуметтік жоспардың профилактикалық бағыттағы іс-шараларына төмендегілерді жатқызуға болады:
Мақсатты профилактикалық бағдарламаларды әзірлеу және жүзеге асыру;
әлеуметтік-гигиеналық мониторинг жүргізу;
қауіп-қатер факторларын анықтау.
Әлеуметтік-медициналық реабилитацияның негізгі бағыттарының бірі жұмыс терапиясы болып табылады. Ол адамның бойында қоғамдық пайдалы жұмысқа бейімделу мен өзін-өзі күту дағдысын қалыптастырады.
Әлеуметтік-медициналық реабилитацияның негізгі бағыттарының бірі жұмыс терапиясы болып табылады. Ол адамның бойында қоғамдық пайдалы жұмысқа бейімделу мен өзін-өзі күту дағдысын қалыптастырады.
Онкопатологиялық аурумен ауыратын адамдар әлеуметтік-медициналық қызметтің маңызды объектісі болып табылады. Отбасында бір онкологиялық ауруы бар адам отбасының өмір сүру жағдайын түбірімен өзгертеді. Ауру адамның өмірін сақтап қалу күресінде отбасы ерекше орын ала отырып, ол әлеуметтік қызметтің объектісіне айналады.
Онкопатологиялық аурумен ауыратын адамдар әлеуметтік-медициналық қызметтің маңызды объектісі болып табылады. Отбасында бір онкологиялық ауруы бар адам отбасының өмір сүру жағдайын түбірімен өзгертеді. Ауру адамның өмірін сақтап қалу күресінде отбасы ерекше орын ала отырып, ол әлеуметтік қызметтің объектісіне айналады.


url: http://emirsaba.org/sazanbaeva-anar-aringazievna.html?page=4#Әлеуметтік_жоспардың_профилактикалық_бағыттағы_іс-шараларына_төмендегілерді_жатқызуға_болады

title: Сазанбаева Анар Арынгазиевна - бет 4


Отбасының әлеуметтік мәселесі көбінесе қаржылық қиындықтармен анықталады. Мәселені шешуге мүмкін болатын жолдар:
Отбасының әлеуметтік мәселесі көбінесе қаржылық қиындықтармен анықталады. Мәселені шешуге мүмкін болатын жолдар:
онкологиялық профильді емдеу мекемелеріне тұрақты қаржылық жолдарды іздестіру;
онкопатологиялық ауруларды тегін емдеу құқығына байланысты барлық жолдарды қатал бақылау;
төменгі күн көріс минимумына сәйкес келетін жәрдемақының әр уақытта болуы;
қалааралық көліктердің кез-келген түріне ауру адамның және оны алып жүрушінің тегін жүру жеңілдігін төлеу.
Онкопатологиялық ауруы бар адамдардың жұмыс мәселесін шешу мүмкіндіктері:
Онкопатологиялық ауруы бар адамдардың жұмыс мәселесін шешу мүмкіндіктері:
ұйымдардың әкімшілігін осы топтағы адамдарға жеңіл түрде жұмыс түрін беруді міндеттеу туралы заңнама қабылдау;
кәсіби кеңес беру арқылы мамандық таңдау және қайта оқыту мәселесіне байланысты жұмыс істейтін жүйе қолдану;
үйде жұмыс істеу мүмкіндігін беру.
Онкологиялық пациенттің және оның отбасының әлеуметтік-психологиялық мәселелерін шешу жолдары келесідей:
Онкологиялық пациенттің және оның отбасының әлеуметтік-психологиялық мәселелерін шешу жолдары келесідей:
әр түрлі бағыттағы психологиялық қолдау көрсету топтарын ұйымдастыру (науқасқа, отбасы мүшелеріне, достарына және т.б.);
психологтың қатысуымен ракпен ауыратын және рактан жазылған адамдармен кездесулер ұйымдастыру;
муниципалды психологиялық қызметті ұйымдастыру, «сенім телефоны»;
ақпараттық вакуумды жою;
онкологиялық ауруы бар адамдарға және олардың отбасыларына жақсы қарым-қатынас орнату мақсатында қоғаммен жұмыс жасау.
Бүгінгі таңда шетелде, Ресейде және Қазақстандағы әлеуметтік-медициналық қызметте инкурабельді науқастармен хоспистік қызмет бірге жұмыс істеп жатыр. Әлеуметтік жұмыскерлер мен дәрігерлердің қосымша көмегі ретінде Қазақстанда соңғы кезде хоспистік қызмет көрсету қарқынды жүзеге асуда.
Бүгінгі таңда шетелде, Ресейде және Қазақстандағы әлеуметтік-медициналық қызметте инкурабельді науқастармен хоспистік қызмет бірге жұмыс істеп жатыр. Әлеуметтік жұмыскерлер мен дәрігерлердің қосымша көмегі ретінде Қазақстанда соңғы кезде хоспистік қызмет көрсету қарқынды жүзеге асуда.
Хоспистік қызметтің негізгі мақсаты науқасқа арнайы жағдайлар жасау және оның отбасына психоәлеуметтік көмек көрсету.


url: http://emirsaba.org/sazanbaeva-anar-aringazievna.html?page=5#_Онкологиялық_пациенттің_және_оның_отбасының_әлеуметтік-психологиялық_мәселелерін_шешу_жолдары_келесідей

title: Отбасының әлеуметтік мәселесі көбінесе қаржылық қиындықтармен анықталады. Мәселені шешуге мүмкін болатын жолдар


url: http://emirsaba.org/sazanbaeva-anar-aringazievna.html?page=5#Онкопатологиялық_ауруы_бар_адамдардың_жұмыс_мәселесін_шешу_мүмкіндіктері


title: Сазанбаева Анар Арынгазиевна - бет 6

text:
Хоспис әлеуметтік-медицина жұмысының теориясында көпсалалы бағдарлама болып табылады. Бұл науқас өмірінің соңғы айларын өткізуде көмек көрсету жүйесімен анықталады. Хоспистің негізгі міндеті – өлім үстіндегі науқасты физиологиялық ауыртпалықтардан арылту, қиын жағдайдан шығару, өмірінің соңғы кезеңін бейбітшілік, мейірім сезімімен өткізуді қамтамасыз ету. Хосписке келесі қызмет орындары кіреді, олар: поликлиникалық бөлім, стационар, ұйымдастырушылық-әдістемелік бөлім.
Хоспис әлеуметтік-медицина жұмысының теориясында көпсалалы бағдарлама болып табылады. Бұл науқас өмірінің соңғы айларын өткізуде көмек көрсету жүйесімен анықталады. Хоспистің негізгі міндеті – өлім үстіндегі науқасты физиологиялық ауыртпалықтардан арылту, қиын жағдайдан шығару, өмірінің соңғы кезеңін бейбітшілік, мейірім сезімімен өткізуді қамтамасыз ету. Хосписке келесі қызмет орындары кіреді, олар: поликлиникалық бөлім, стационар, ұйымдастырушылық-әдістемелік бөлім.
Хоспистегі қызмет көрсету көпсалалы қызметкерлер бригадасына: дәрігерлер, медбикелер, үйде медициналық қызмет көрсететін жұмыскерлер, әлеуметтік жұмыскерлер, діни қызметкерлер және волонтерлар жатады. Барлық жұмыскерлердің іс-әрекеті көбінесе әлеуметтік жұмыскермен үйлестіріліп отырады. Ол науқасқа және оның отбасына хоспистік тікелей қызмет түрлерін және қосымша қызмет түрлерін ұсына алады.
Хоспистегі қызмет көрсету көпсалалы қызметкерлер бригадасына: дәрігерлер, медбикелер, үйде медициналық қызмет көрсететін жұмыскерлер, әлеуметтік жұмыскерлер, діни қызметкерлер және волонтерлар жатады. Барлық жұмыскерлердің іс-әрекеті көбінесе әлеуметтік жұмыскермен үйлестіріліп отырады. Ол науқасқа және оның отбасына хоспистік тікелей қызмет түрлерін және қосымша қызмет түрлерін ұсына алады.
Әлеуметтік жұмыскердің негізгі міндеті – пациентке кеңес беру, сонымен қатар науқастың өліміне дейін және өлімінен кейін оның отбасына кеңес берумен анықталады. Көбінесе әлеуметтік жұмыскер хоспис қызметкерлеріне кеңес берушінің рөлін, науқастарға күтім жасайтын волонтерлерге басшылық ету сияқты қызметтерді де атқарады.
Әлеуметтік жұмыскердің негізгі міндеті – пациентке кеңес беру, сонымен қатар науқастың өліміне дейін және өлімінен кейін оның отбасына кеңес берумен анықталады. Көбінесе әлеуметтік жұмыскер хоспис қызметкерлеріне кеңес берушінің рөлін, науқастарға күтім жасайтын волонтерлерге басшылық ету сияқты қызметтерді де атқарады.


Осылайша, инкурабельді науқастармен жұмыс жасауда әлеуметтік-медициналық қызмет көрсету ұйымының кешенділігі олардың психологиялық, әлеуметтік және медициналық қажеттіліктерін толығымен қамтамасыз ету
Осылайша, инкурабельді науқастармен жұмыс жасауда әлеуметтік-медициналық қызмет көрсету ұйымының кешенділігі олардың психологиялық, әлеуметтік және медициналық қажеттіліктерін толығымен қамтамасыз етуде өте тиімді болып отыр.
Осылайша, инкурабельді науқастармен жұмыс жасауда әлеуметтік-медициналық қызмет көрсету ұйымының кешенділігі олардың психологиялық, әлеуметтік және медициналық қажеттіліктерін толығымен қамтамасыз етуде өте тиімді болып отыр.
Паллиативті медицинаны қосу хоспис қызметінде әлеуметтік жұмыскер қызметінің тиімділігін барынша арттыруға, науқастың және оның отбасының өмірін жақсартуға және әр персоналдың өз қызметін тиімді және дұрыс атқаруына себебін тигізеді.
Паллиативті медицинаны қосу хоспис қызметінде әлеуметтік жұмыскер қызметінің тиімділігін барынша арттыруға, науқастың және оның отбасының өмірін жақсартуға және әр персоналдың өз қызметін тиімді және дұрыс атқаруына себебін тигізеді.


title: Осылайша, инкурабельді науқастармен жұмыс жасауда әлеуметтік-медициналық қызмет көрсету ұйымының кешенділігі олардың психологиялық, әлеуметтік және медициналық қажеттіліктерін толығымен қамтамасыз ету


title: Сазанбаева Анар Арынгазиевна

text:
« Республикалық жоғары медициналық колледжі » ЖШС Тақырып: Онкологияда, гериатрияда және медицинаның басқа да салаларында әлеуметтік жұмыс жүргізу Оқытушы: Сазанбаева Анар Арынгазиевна
Қарт адамдарға ерекше әлеуметтік-медициналық мәселелер тән, олар: денсаулық жағдайы мен оны толық қалпына келтірудің мүмкін еместігі, материалды қамтамасыздандырудың жеткіліксіздігі және оны жоғарылатуға жағдайдың жоқтығы, жалғыздық пен қарым-қатынастың аздығы және т.б.
Қарт адамдарға ерекше әлеуметтік-медициналық мәселелер тән, олар: денсаулық жағдайы мен оны толық қалпына келтірудің мүмкін еместігі, материалды қамтамасыздандырудың жеткіліксіздігі және оны жоғарылатуға жағдайдың жоқтығы, жалғыздық пен қарым-қатынастың аздығы және т.б.
Қарт адамдардың жалпы белсенділігінің маңызын ерекше атап кетуге болады. Пассивті өмір салтын ұстанатын зейнеткерлерге қарағанда рационалды өмір салтын ұстанатын зейнеткерлердің физикалық, әсіресе әлеуметтік белсенділігі және бейімделу деңгейі аса жоғары.
Қарт адамдардың жалпы белсенділігінің маңызын ерекше атап кетуге болады. Пассивті өмір салтын ұстанатын зейнеткерлерге қарағанда рационалды өмір салтын ұстанатын зейнеткерлердің физикалық, әсіресе әлеуметтік белсенділігі және бейімделу деңгейі аса жоғары.
Қарт адамдарды өмірдің барлық өзгерістеріне дайындап отыру керек, себебі олар басына түскен барлық мәселелермен күресе алмайды және жаңа жағдайға тез бейімделе алмайды. Осыған байланысты, зейнеткерлікке дейінгі жастағы және зейнеткер қарт адамдарды психоәлеуметтік жағынан қолдайтын арнайы ұйым қажет. Сонымен қатар, психоәлеуметтік жұмыс бейімделудің факторы болып табылатын тұлғалық ерекшеліктерге сүйене алады.
Қарт адамдарды өмірдің барлық өзгерістеріне дайындап отыру керек, себебі олар басына түскен барлық мәселелермен күресе алмайды және жаңа жағдайға тез бейімделе алмайды. Осыған байланысты, зейнеткерлікке дейінгі жастағы және зейнеткер қарт адамдарды психоәлеуметтік жағынан қолдайтын арнайы ұйым қажет. Сонымен қатар, психоәлеуметтік жұмыс бейімделудің факторы болып табылатын тұлғалық ерекшеліктерге сүйене алады.


title: С.ҚАзыбаевтың абай туралы ойлары жұбангалиеваЛ.Ғ., мұгалім

text:
С.ҚАЗЫБАЕВТЫҢ АБАЙ ТУРАЛЫ ОЙЛАРЫ
ЖұбангалиеваЛ.Ғ., мұгалім,
Қ.Сәтбаев атындагы № 19 орта жалпы білім беретін мектеп, Атырау ң.
Уақыт ұлы ақын, кемеңгер ойшыл Абайдың рухани мол мұрасын жаңа көзқарас
тұрғысынан жан-жақгы, терең талдап, тану міндетін а л ^ тартып отыр. Бұл - ғасырдан-ғасырға,
үрпақган-ұрпаққа мүрат болып жалғасып, үласа берер қасиетті парыз, үлкен міндет.
Еліміз егемендік алғанға дейін де Абай мүрасын зертгеуге арналған жұмыстар аз
болмады, дегенмен “Кеңесшіл, кедейшіл” атқа мінерлер тарапынан Абайды байдың, қажының
баласы, аға сұлтан болған қанаушының баласы, өзі көп қатын алған феодал деп сыңаржақ
көзқарастар да орын алып келгені белгілі.
Абай шығармасы аударма арқылы ағылшын, неміс, қытай, араб, чех, монгол елдеріне
көріне бастады. Дегенмен, шебер-маман аудармашы кемдігінен дана ақын дүние жүзіне еркін
өріс ала алмай келіп еді.
Рас, еліміз егемендікке қол жеткізгеннен кейін қазақтың үлы ақыны, кемеңгер ойшылы
Абайдың 150 жылдық мерейтойын ЮНЕСКО ауқымында - элемдік деңгейде атап өткеннен
кейін көптеген еңбектер жазылды.
Онда: “Абай мұрасы - сарқылмайтын мол қазына”. Абайсыз қазақтардың философиялық
та, тарихи да, этикалық та ақыл-ой дүниесін көзге елестету мүмкін емес. Ағылшындар үшін
Шекспир, Француздар үшін Бальзак, Орыстар үшін Пушкин қандай болса, біз үшін Абай да тап
сондай. Ол - үлттық рухымыздың өзіндік жиынтығын, орасан зор мақтаныш етер түлға болып
табылады”, - делінген.
Абай ақын болғанда, бір ғана әдебиет сынды өнердің аясына сыймайтын ғұлама ақын. Ол
- қазақтың үлттық философиясының негізін салған терең ойшыл. Абай - жаратылыстың
құпиясына, табиғат пен қоғамның, адам мен заманның сырына терең бойлаған кемеңгер.
Абайдың әдебиеттік, философиялық ойларынан нәр алып, оның азаматтық түлғасынан
асыл қасиетгерін бағалай білген үстаз, ғалым-әдіскер Сабыр Қазыбайүлы туралы бүгінгі күнде
білетіндер шамалы. Ол - аса маңызды да өзекті бағыт - ғылым, білім, оқу-ағарту, әдебиет пен
тіл майданына өлшеусіз еңбек етіп, өрелі істердің көш бастаушысы болған.
Шоқан, Ыбырай, Абай бабаларымыз бастап кеткен ағартушылық іске С.Қазыбайүлы 1936
жылдан бастап кірісті. Қазақ балаларына білім беру мәселелері бойынша өзінің зерттеулерін,
түйінді пікірлерін “Халық мүғалімі”, Әдістеме жэне тәжірибе”, “Қазақстан мектебі”,
“ Бастауыш мектеп”, “Қазақстан мүғалімі” т.б. газеттерде, журналдарда оқыту мэселелерін
көтерді.
С.Қазыбайұлы мектептерде бала оқытудан бастап, Х.Досмұхамедұлы атындағы Атырау
мемлекетгік университетінде оқытушы, профессор болып, қазақ тілі мен әдебиетінен дэріс
берді. Сондай талантгы, ізденімпаз жанның алға қойған мәселесі - көпшілік жұртқа білім беру,
мәдениет, ғылым саласын өркендету, мектептерге арнап оқулықтар, әдістемелік еңбектер,
бағдарламалар ісіне ден қойғаны оның өмірінен, іс-әрекетінен айқын байқалады.
С.Қазыбаев ғалым, әдіскер, үстаз, педагог ретінде көптеген еңбектер жазды. Олардың
басым көпшілігі оқу-агарту ісі мәселелеріне, бастауыш мектептерге, жалпы тіл мәселесі
турасында жазылган еңбектер.
Ғылыми еңбектерінде С.Қазыбаев Абайдың шыгармаларын үнемі пайдаланган.
Абайдың ақындығын, ойларының тереңдігін, С.Қазыбайүлының “Абай - ғүлама ақын” -
атгы мақаласында жан-жакты сөз етеді. Онда гүлама Абайдың ынталы ой бөлген мэселесі —
адам тағдыры. Бұл ретте Ж.Баласағұнның “Үйлену туралы” тарауында жақсы жар тандаушыға
¥яты бар ата-ананың қызын ал деп кеңес береді. Дәл осындай пікір Абайдың “Жігітгер ойын
арзан күлкі қымбат” деген өлеңінде де айтылады.
Өмір заңы бойынша ер мен әйел бас қосып, өмірлік серік болу өте маңызды мәселе екенін
Жүсіп те, одан тогыз гасырдан кейін жасаған Абай да түйінді ақыл-кеңестер береді.
Яғни, екеуі де арлы, ақылды, ұяты бар ата-ананың қызын ал, ата-анасынан тэлім-тэрбие
злған қыз жақсы әйел, жақсы ана, жақсы өмірлік серік болады деп түжырым жасайды. Бұл
Жігіт қатын алмайды, қайын алады” - деген халық түсінігіне мәндес келеді.
Осы мақаласында С.Қазыбайүлы Абай мүрасын терең зерттеген дүрыс түсініп, жоғары
баға берген қазақгың белгілі зиялы перзенттері Өлихан Бөкейханов, Назипа Қүлжанова,
.Міржақып Дулатов, С.Торайғыров, Ғаббас Тогжанов, Қүдайберген Жұбанов, Көшке
323
Кемеңгеров тэрізді әдебиетші, тілші, ақын-жазушы, ғалым қайраткерлер екенін айта келіп,
дарынды ғалым, жазушы Мұхтар Әуезовтің орны мен роліне ерекше тоқталады.
М.Әуезов Абай зертгеуінен қол үзбей “Акын аға” романын дүниеге келтіріп, ¥лы ақынды
күллі қазақ жұртына таныта бастады. Кейіннен “Абай жолы” атты эпопеяга айналып, шет
елдерге танытуға жол ашты.
Сөзімді қорыта келе қазақ жерінде, қазақ халқында Абайдан бұрын да, соң да небір
дүлдүл ақындар өткен! Бірақ Абай дара түлга, дана тұлға. Ақын өзінің қара сөздерінде болсын,
өлендерінде болсын жастарға ғибрат боларлық, тәрбиелік, өмірлік мэні бар өсиетгерін молынан
қалдырған.
Абай - кең тынысты ақын. Қазақ елінің ежелгі жайы, халықтың тұрмысы, әдет-гұрпы,
салт-санасы, болыс жайы, ел басқару ісі, табиғатгың төрт мезгілі, махаббат, достық, бәрі-бәрі
Абай өлеңдерінде көрініс тепкен. Ақын өлевдерін оқығанда ежелгі кең байтақ қазақ елі,
жомарт дархан көңіл қазақ халқы көз алдымызда көрініс табады да, Абай солардың суретін
салған шебер суретшіге ұқсайды. Абай өлевдерін тану, табу оңай. Өйткені, оның өлеңдерінен
нағыз қазақтың исі аңқып тұрады.
Абайдың қара сөздерінің бэрін бір бөлек дүние десе де болгандай. Тұнып түрган ақыл,
өсиет, ғақлия, ғибратаама. Қолыңа ал да, оқи бер! Эрине, Абайды тек оқып, жатгап кою аз,
оны түсініп, зерделеп ойға тоқып оқыған дұрыс.
С.Қазыбайұлының эдіскер-ғалым ретінде жазган құнды еңбектері күні бүгінге дейін өз
мәнін жойған жоқ. Мәселен, “Жай сөйлем мен құрмалас сөйлемнің ерекшеліктері туралы”
деген мақаласында С.Қазыбаев жай сөйлем мен құрмалас сөйлемнің ара жігін ажырату
саласындағы өзекті мәселелерге тоқталып, құрмалас сөйлемнің өзіндік белгілерін нықтап
анықгау жөнінде айтады. Мақаласының өн бойында мысал ретінде Абайдың өлендерін алып,
оны тіл мәселесі жагынан терең талдау жасап, осы өлеңдері арқылы келешек жас ұрпакка
саналы тэрбие беру керек екендігін тілге тиек етеді.
Абайдың үлылығын, ұрпақ тәрбиелеуде бір жарым ғасырга созылған өзіндік бай дәстүрін,
ақындық элемін агартушылық мәдениетгі елдер қатарына қосылу жолында терең пайдасының
қажетгілігін түсінген ғалым, педагог С.Қазыбайүлының ойларын бүгінгі күні дё мектеп
бағдарламасында кеңінен пайдалануға болады. Өйткені уақыт өткенмен, озық ойлар ескірмейді.
Абайтануда С.Қазыбайүлының еңбектері ескерусіз қалмауға тиіс.
Пайдаланылган әдебиеттер тізімі:
1. “Абай” журналы. №1. 2004.
2. “Қазақ mini мен әдебиеті”. 1995. №6.
3. “Қазақ тілімен әдебиеті”. 1998.
4. Педагогические взгляды А.Кунанбаева.
5. А.Қунанбаевтьщ өмірі мен шыгармашылыгы. КазАН ССР -1954.


title: С++ тілінің ерекшеліктері

text:
С++ тілінің ерекшеліктері Көлемінің шағындығы С++ тілінің синтаксистік ережелері басқа тілдерге қарағанда аз,оның компиляторын 256 Кб көлем арқылы-ақ жазып шығуға болады.Мұндағы операциялық әрекеттер,олардың комбинациясы жетерлік,бірақ қордағы түйінді сөздер саны да көп емес, Дэннис Ритчи жасаған алғашқы С++ тілінде тек 27 түйінді сөз болды,кейіннен ANSI C стандартында тағы бірнеше сөз қосылды.
Тілдің командалар жиыны Microsoft С/С++ нұсқасында тағы 19 командалар мен түйінді сөздер қосылды,соның нәтижесінде олар 66 болды.
Басқа программалау тілдердегі функциялар С++ тілінде жоқ,мысалы,енгізу-шығару операторлары да кездеспейді, оның есесіне кітапханалық әр түрлі функциялар саны жеткілікті.
Жылдам істейтіндігі С++ компиляторлары жасаған программа кодтары шағын,әрі жылдам істейді,оның үстіне тілдің аппараттық құралдарға жақындығы ассемблер тіліменен қатар жылдамдықпен жұмыс істеуге мүмкіндік береді.
Типтері де күрделі емес(Язык со слабой типизацией) Паскальға қарағанда,мәліметтерді типтендіру мұнда төменгі деңгейде ,ол типтерді бір-біріне жеңіл ауыстырады.Мұндай қасиет В тілінен келді.Мысалы,программаның бір жерінде айнымалы символдық болса,ал басқа жерде оны символдың
ASCI –коды (одан 32-ні алып) ретінде қарастыруға болады.
Құрылымды тіл болғандығы(Структурированный язык) С++ тілінде қазіргі тілдерде болатын барлық басқару операторлары бар. 1971 жылдың өзінде-ақ жаңа ғана жасалған С++ тілі алғашқы құрылымдық программалау тілі ретінде танылған еді.Мұнда;for – цикл операторы, if және if-else конструкциясы, таңдау операторы (switch) және while циклы да бар.
Модульдік программалауды сүйемелдеуі С++ тілінде жеке компиляциялау мен біріктіруден құралатын модульдік программалау концепциясы пайданылады.Мұнда тек программаның өзгертілген бөліктерін жеке компиляциялау мүмкіндігі бар.
Екілік разрядтағы өңдеуі Жүйелік программалауда екілік разрядтарды өңдеу ісі жиі кездеседі.Әрине, UNIX операциялық системасымен тығыз байланыста пайда болған С++ тілінің екілік сандармен жұмыс істеу мүмкіндіктері өте зор.
Нұсқаушы айнымалылар
Операциялық жүйе тіліне қойылатын тағы бір талап — ол жады аймақтарын адрестеу мүмкіндігінің болуы. Мұндй мүмкіндік программа орындалуын жылдамдатады. С++ тілінде мұндай істі нұсқаушылар (указатели) атқарады және олармен арифметикалық амалдарды орындауға болады.


title: Құрылымы икемді тіл - С++ бағдарламалау тілі

text:
Құрылымы икемді тіл С++ тіліндегі барлық массивтер — бір өлшемді. Көп өлшемді массивтер осы бір өлшемді массивтерден құрылады. Массивтер мен құрылымдар (жазбалар) бір – бірімен керекті түрде байланысып, мәліметтер базасын құрайды.
С++ тіліндегі класстар С++ тілінде бағдарламалаушы берілгендердің бос типтердің енгізу мен класстар арқылы орындалатын операцияларды анықтау мүмкіндіктеріне ие.
Класс – бұл бар типтер негізіндегі туындықұрылымы бар (структурированный) тип. Класс ең оңай әдіспен келесі конструкция арқылы анықтауға болады:
Класс_кілті класс_аты{компоненттер тізімі};
Мұнда класс_кілті – class, struct,union қызметші сөздерінің бірі;
класс_аты еркімен таңдалатын идентификатор;
компоненттер тізімі клссқа қатысты функциялармен типтелген берілгендерді сипаттаушылар мен анықтамалары. Компоненттер объект күйін және класс объектісінің тәртібін шартқа негіздейді. Класс компонеттері деректер, функциялар, класстар, санап шығулар, биттік өрістер, достасқан функциялар мен типтер атаулары бола алады. Мысалы:
Class Classid
{ int k; // k, x, y жабық мүшелер – үнсіздік бойынша берілгендер
double x,y;
public: char lit,ch; // lit,ch ашық мүшелер деректер
int f3(int, int); // класстың ашық әдістері
int Get x (void) // класстың орнына қою әдісі
{return x;}
private:
void f1 (void); // жабық мүшелер – класс әдістері
int f2(int);
};
Қатынау спецификаторлары public: және private: қатынау спецификаторлары класс мүшелеріне өтуге мүмкіндік беретін режимді анықтайды: private – класс мүшелерін жабыққы айналдырады, ал public – ашық. Класстың жабық мүшелеріне тек берілген класс мүшелерінің қатынауға рұқсаты бар, сонымен қатар функциялардың – класс достары. Класстың ашық мүшелеріне кез келген функциялардың қатынауға мүмкіншіліктері бар.
Олар бар болып табылатын бағдарлама мен класс объектілерінің байланысы үшін арналған. Классты жобалап отырып, оның қай мүшесін ашық, ал қайсысын жабық етуді мұқият ойластырған жөн. Көптеген жағдайда класс анықтамасы блокта локализацияланбаған, және класс атауының іс — әрекет облысы бүкіл файл болып табылады.
Жай класстық әдістерін анықтау класс анықтамасының ішінде болуы мүмкін және мұндай жағдайда олар автоматты түрде орын ауыстырғандар болып табылады. Орын ауыстыратын функцияларды егер функция қарапайым және қысқа болса, қолданған жөн, мысалы Get x () фукциясы.
Әдетте, қауіпсіздікті жоғарлату мақсатымен классты мүше берілгендерін жалпыға бірдей рұқсат етілмейтін етеді және еркін бағдарлама ортасынан олармен тікелей байланысуға болмайды. Бірақ оған қарамастан олармен класстың барлығына рұқсат етілгенәдістерін қолданып ерікті бағдарламалық ортадан да жұмыс істеуге болады (public:). Жоғарыда қарастырылған мысал үшін келесі әдіс қолданылады:
int Get x (void)
return x;
жабық мүше мәнін берілген х қайтарады.
Арнайы түрде мұндай әдістердің «жүдеу» денелерін тиімділікті жоғарлату үшін орын ауыстырушы етіп класс анықтамасының ішінде енгізеді. Класс анықтамасынан тыс орналастыратын әдістерді анықтаған жағдайда әдістер тақырыбына inline спецификаторы қосылады.
«Клиент – сервер» технологиясы бойынша класс әдістерін анықтау класс анықтамасынан тыс орналастырған жөн. Көру облысының «::» рұқсат ету операторы арқылы компиляторға берілген анықталатын әдіс қандай классқа қатысты екендігін хабарлайды, мысалы:
int Classid:: f2(int х)
{әдіс денесі}
Класс анықтамасы берілген класс объектілерін құрмайды. Объектілер оларды анықтау жолымен құрады, мысалы:
Classid obj1, obj2, obj Array
Класс объектісінің өлшемі класстың статистикалық емес мүше берілгендерінің өлшемдер қосындысымен жадыда анықталады.
Бірнеше файлдардан тұратын бағдарламалық жобалармен жұмысжасағанда класс анықтамасы берілген класс объектілері қолданатын немесе оның әдістері анықталатын файлдарда болуға міндетті. Сондықтан класс анықтамасын арнайы түрде ол қажет болып табылатын файлдарда #include дерективасы көмегімен қосылатын тақырыптық файлға (хедер –файл) орналастырылады.Егер класс әдісінің анықтамасы анықталудан тыс орналасса,онда ол міндетті түрде өзі қолданылатын файлдарда анықталған болуы керек.Мұндай әдістің анықтамасы класс анықтамасымен бірге тақырыптық файлда болуы керек.
Белгілі бір класс обьектісінің ашық мүшелеріне қатынауға рұқсат алуды тура «.» және жанама « » таңдау операторлары көмегімен жүзеге асырылады.
С++ тілінде обьектілерді жою иницализациялау жұмыстарын орындайтын, обьектлердің жойылуы мен құрылуы кезінде автоматты түрде шақырылатын, кластың арнайы әдістері сәйкесінше конструкторлар мен деструкторлар деп аталады. Класта бірнеше конструкторларды құруға болады. Әрбір конструкторлардың өзінің басқалардан айырмашылығы бар параметрлері болады.Параметрлері жоқ конструктор үнсіздік конструкторы.Десруктор әрқашан жалғыз және параметрлері болмайды.
Тек ашық мүшелері бар және конструкторы жоқ класс обьектісі мәндер тізімі арқылы жай құрылымдық айнымалы сияқты инициализациялануы мүмкін.
Егер класс конструкторларының біреуі де ашық функция —
Класс мүшесі болып табылмаса,онда мұндай класстың мүшелері құрыла алмайды.Олар басқа кластар үшін базалық кластар болып табылады.
Класс обьектісін құрған кезде ол үшін сәйкес келетін конструктор автоматты түрде шақырылады.
Конструктор параметрі өз класы бола алмайды,бірақ көшіру конструкторы сияқты оған жасалған сілтеме болуы мүмкін.
Кластын компанент берілгеннің жалғыз данасы болуы үшін және кластың әрбір обьектісінің құрылуы кезінде басып шығарылмауы үшін ол класты статикалық сияқты анықтау керек,яғни Static атрибуты болуы керек.
Кластың статикалық компаненттік функциялары нақты обьект атауы жоқ кластың Static берілгендеріне қатынасуды қамтамасыз етеді.Кластың Static функциялары жай (статикалық емес) компаненттік барлық негізгі ерекшеліктерін сақтайды.
pro32.com РЕКЛАМА•16+
Антивирус PRO32 - Надежная защита от вирусов Улучшенная защита от интернет-мошенников, вирусов и спама для всей семьи! |Антивирус для дома
|Антивирус для бизнеса
Узнать больше Класқа қатысты функция нақты обьекттің берілгендерін өңдеу үшін шақырған кезде бұл функцияға автоматты және айқын емес функция шақырылған обьект көрсеткіші беріледі.Бұл көрсеткіштің бекітілген this аты бар бағдарламалаушы үшін байқаусыз кластың әрбір функциясы келесі түрде анықталған:
Класс- аты *const this = өңделетін-обьекттің –адресі;
This көрсеткішін қолдану тиімділігі көрінетін жағдайлар:
-берілген класс компанентінің аты класс функциясының формальды параметрінің атымен сәйкес келгенде;
-класс функциясының денесінде айқын түрде бұл функция шақырылған обьект адресін көрсету қажет болғанда;
-функция параметрі ретінде кластың атын жазған кезінде обьекттің нақты атына жол берілмегенде (керек обьектіге мұндай функция сілтемесін немесе көрсеткішін берудің орнына).


Класс достары. Кластарға арналған стандартты операцияларды қайта жүктеу Кейбір жағдайларда класс мүшесі болмауына қарамастан функция бұл кластың жабық мүшелеріне деген қатынау мүмкіншілігіне (доступ ) ие болған жөн.С++ тілі осы әрекетті орындауға мүмкіндік береді,егер функция класс досы немесе мүшесі болып табылатын класты friend қызметші сөзі көмегімен жарияласа.
Дос функциялары мен класстарды қолданудың бірқатар маңызды қызық ерекшкліктерін көрсететін мысалды қарастырайық:
# include class Class1; //класты алдын ала жариялау
class Class2;
{public:void ff (Class 1 & ref);
};
class Class 1
{private: int x;
//дос функциялары мен кластарға арналған жол беру спецификаторы
//мәні жоқ
friend int main (void); // main – достық функциясы бола алады
friend void f ( Class 1 f ref);
friend class Class3; //Class3 барлық әдістері Class1 класына дос бола алады
friend void Class2: : ff (Class1 & ref);
}; // Class1 анақтамасының соңы class Class3//Class3-Class1 класына дос
{public: void func (Class1 & ref)
{ref.x=9;
return;
}
};
void Class2 : : ff (Class1 & ref)
{ref.x=11;
return;
}
//f-Class1 класына дос қарапайым сыртқы функция
void f (Class1 & ref)
{ref.x=7;
return;
}
int main (void)
{Class1 obj1;
obj1.x=5;
cout <<”obj.1x=”<f (obj1);
cout<<”objl.x=”<Class3 obj3;
Obj3 func(obj1)
Cout <<”obj1.x=” << obj1.x<Class2 obj2;
Obj2.ff(obj1);
Cout <<”obj1.x=” << obj1.x<Return 0;
} // main соңы
Кластарға арналған операциялардың қайта жүктелуі С++ тілінің көптеген @ операциялары қолданушы типтерінің объектілерімен жұмыс істеу үшін қайта жүктелуі мүмкін. Мұндай мүмкіндіктер объек кластар үшін де болады. @ операциясының қайта жүктелуі @ функция операциясы көмегімен жүзеге асырылады, оны класс мүшесі немесе достық функциясының айналдыруға (қажет емес) немесе жай функцияға айналдыруға болады.
Соңғы екі жағдайда функция – оператор ең болмаса бір сілтеме немесе көрсеткіш, класс типі бар аргументті қабылдау керек. Сыртқы функция операциясы үшін сәйкес класс мүшелерінің қатынауларын ескерген жөн.
Функция – оператор тауы operator қызметші сөзінен, және одан кейін орналасқан қайта анықталатын операция белгісінен тұрады.
Операцияларды қайта жүктеу типті беру,функцияны шақыру ережелері ISO/IES14882 халықаралық стандартында бетілген.


Көшіріп алу конструкторы. Беттік және тереңдетілген көшіріп алу Класс құрамына арнаулы түр конструкторы – көшіріп алу конструкторы ене алады.Көшіріп алу конструкторы жалғыз параметрі ретінде осы класс обьектісіне сілтемені алады:
Classid:Classid (const Classid & obj)
{конструктор денесі}
Көшіріп алу конструкторы жаңа обьект класс типімен бар обьектіні көшіріп алу жолымен құрылған кезде шақырылады:
-сол типтің басқа бір обьектісімен оның инициализациясы және класс типі бар жаңа обьект анықтаған кезде;
-мән бойынша класс типі бар параметр-обьект класс әдісіне берілген кезде;
-return операторы арқылы класс типі бар обьект мәнін класс әдісінен қайтарылған кезде.
Егер бағдарламалаушы бірде бір көшіріп алу конструкторын құрмаса, онда компилятор автоматты түрде Үндемейтін көшіріп алу конструкторын құрады.Бұндай конструктор кластың мәліметтер өрістерінің элемент бойынша көшіріліуін орындайды.
Егер өрістердің ең болмаса біреуі динамикалық жадының белгілі бір облысына көрсеткіш болып табылмаса,онда үндемейтін конструкторды қолдану бағдарламаның дұрыс емес,яғни бұрыс жұмысына әкеледі.Бұндай жағдайда үндемейтін көшіріп алу конструкторының орнына өз көшіріп алу конструкторын жобалап алған жөн:
-беттік көшіруді орындайтын конструктор (көрсеткіштің обьектке көшірілуі орындалады,ал обьект көшірмесі динамикалық жадыда құрылады);
-тереңдетілген көшіріп алуы бар конструктор(динамикалық жадыда обьект көшірмесі құрылады).
Қорытындысында мынаны қайталайық,егер класта динамикалық жадымен жұмыс орындалмаса және конструктор қажет болмаса,онда үнсіздік бойынша көшіріп алу конструкторын қолдану көмегімен көшіріп алу конструкторын анықтау керек емес.Осындай кластарды қолданылатын бағдарламалар дұрыс жұмыс істейді.
Мүмкіндігінше мән бойынша,класс типі бар параметрді кластың әдісіне және класс типі бар обьекттің мәнін емес,сілтемесін оған класс әдісіне қайтарудан аулақ болған жөн.Бұл жағдайда көшіріп алу конструкторы қажет емес болады,бұл қосымшаның шапшаңдығының жоғарылауына әкеледі.
Көрсетілген мақсатқа жету үшін келесі ережелерді қолданған жеткілікті:
-мән юойынша класс типі бар параметрді,класс әдісіне берудің орнына бұл параметрді сілтемемн берген жөн,ал сәйкес аргументтің модификациясын тоқтату үшін функцмя параметрін const модификаторымен қамтамасыз ету керек;
-класс типі бар обьектлер үшін арифметикалық операцияларды қайта жүктегенде қайта жүктеу әдісін обьектке қайтаратындай етіп жобалау керек.
Қорытынды Қорытындылап айтқанда С++ тіліндегі класстар көптеген операцияларды қолданушы типтердің обьектілерімен жұмыс істейді және қайта жүктеу мүмкіншілігіне ие. Мұндай мүмкіндіктер обьект-кластар үшін болады. Операцияның қайта жүктелуі, кластың функция-операциясы көмегімен жүзеге асырылады, оны класс мүшесі немесе достық функциясына айналдырүға немесе жай функцияға айналдыруға болады. Операцияларды қайта жүктеу типті беру, функцияларды шақыру ережелері халықаралық стандартында берілген. Класста бірнеше конструкторларды құруға болады.
Класс обьектісін құрған кезде ол үшін сәйкес келетін конструктор автоматты түрде шақырылады. Обьекттің мүше берілгендердің (обьект айнымалыларының) инициализациясы конструктордың орындалуы сияқты инициализациясы кезінде де орындала алады. Қорытындылап айтқанда, егер жадыда динамикалық жадымен жұмыс орындалмаса және конструктор қажет болмаса, онда үнсіздік бойынша көшіріп алу конструкторын қолдану көмегімен көшіріп алу конструкторын анықтау керек емес. Осындай кластарда қолданылатын бағдарламалар дұрыс жұмыс істейді.
Пайданылған әдебиеттер 1. С/С++ программирование на языке высокого уровня\ Т.А
2. Бруно Бабэ. Просто и ясно о Borland С++: пер.с англ. — Бинам, 1994.
3. Тихомиров Ю. Visual С++6.Спб.:БХВ – Петербург, 1999.
4. Шиманович Е.Л. С/ ++В примерах и задачах –МН.: Ковое знание 2004.


title: С++ бағдарламалау тілі

text:
МАЗМҰНЫ КІРІСПЕ
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
С++ тілінің шығу тарихы
С ++ тілінің ерекшеліктері
С ++ тіліндегі класстар
ҚОРЫТЫНДЫ
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Кіріспе С++ тілінің синтаксистік ережелері басқа тілдерге қарағанда аз,оның компиляторын 256 Кб көлем арқылы-ақ жазып шығуға болады.
Қордағы түйінді сөздер саны да көп емес, Дэннис Ритчи жасаған алғашқы С++ тілінде тек 27 түйінді сөз болды,кейіннен ANSI C стандартында тағы бірнеше сөз қосылды.
Microsoft С/С++ нұсқасында тағы 19 командалар мен түйінді сөздер қосылды,соның нәтижесінде олар 66 болды.
Басқа программалау тілдердегі функциялар С++ тілінде жоқ,мысалы,енгізу-шығару операторлары да кездеспейді, оның есесіне кітапханалық әр түрлі функциялар саны жеткілікті.
С ++ тілінде қазіргі тілдерде болатын барлық басқару операторлары бар.
Курстық жұмыстың мазмұны кіріспе, негізгі бөлім, қорытынды, пайдаланған әдебиеттерден тұрады. Негізгі бөлім үш тақырыптан тұрады: С++ тілінің шығу тарихы, С++ тілiнің ерекшеліктері, C ++ тіліндегі класстар.
Курстық жұмыстың мақсаты: С ++ тіліндегі класстарды кеңінен ашып, түсінікті етіп көрсету.
C++ тілінде бағдарламалаушы берілгендердің бос типтердің енгізу мен класстар арқылы орындалатын операцияларды анықтау мүмкіндіктеріне ие.
Класс – бұл бар типтер негізіндегі туынды құрылымы бар (структурированный) тип. Класс компонеттері деректер, функциялар, класстар, санап шығулар, биттік өрістер, достасқан функциялар мен типтер атаулары бола алады.
С++ тілінің шығу тарихы С++ тілінің шығуы UNIX операциялық жүйесімен тығыз байланысты, өйткені бұл ОС осы С тілінде жазылып шыққан. UNIX/C жұмыс істеу ортасы Си тілін жүйелік программалау тілі ретінде елге таныстырды,ол компиляторлар мен ОС-тер жазу үшін қолайлы деп саналады. Бірақ Си тілі кез келген салада программалар жазуға да өте қолайлы тіл болып табылады.
Алғаш рет UNIX 1969 жылы Нью-Джерси штатындағы Белл фирмасының лабораториясында PDP-7 мини-ЭЕМ-інде жасалып шықты. UNIX PDP-7 компьютерінің ассемблер тілінде жазылды.Бұдан соң сол лабораторияның жетекшісі Кен Томпсон 1970 жылы В деп аталған жаңа тілге арнап компилятор жасап шықты. Осы тілді Си тілінің негізі деп атауға болады. Жалпы Си тілінің даму жолына қарасақ;
Алгол-60 1960-жылдың басында халықаралық комитет басып шығарды
CRL (Combined Programming Language) Кембриджде және Лондон университетінде 1960 ж.қатарласа жасалды.
BCPL (Basic Combined Programming Language) Кембриджде Мартин Ричардс 1967 ж. жасап шығарды.
В Bell Labs қызметкері Кен Томпсон 1970 жылы жасады
С Bell Labs қызметкері Дэннис Ритчи 1972 жылы жасады
Сонымен,1983 жылы С++ тілінің стандартын жасау мақсатында (ANSI C) Америка Ұлттық стандарттар институты (ANSI) құрылды.


title: С. Бақырғанидың қисса-дастандары – нәзира дәстүрінің қайнар көзі - бет 10

text:
деген ат береді. Анасынан барып, сүйінші сұрады. Анасы: “Менің ұлым үш
Қиссаның соңы: “Хақ пәрменін тұтыңдар, харам, шүбә жемеңдер, кісі
малын алмаңдар”,– деген өнегелі сөздермен аяқталады.
Жоғарыдағы қисса-дастанның үзінділеріне қарап отырып, халық ауыз
әдебиетінде жиі кездесетін сұлу қыздың “ай десе аузы бар, күн десе көзі бар”
секілді бейнелі суреттеулерін және дәстүрлі шешендік сөздердің үлгілерін
кездестіреміз. Халқымыздың қуанышты хабарға сүйінші сұрау тәрізді дәстүрі
де аталмыш шығармада айтылады.
“Жарты алма хикаясының” негізгі кейіпкерлерінің бірі – тарихта болған
“Имам Ағзам” атанған Нұғыман Сәбитұлы. Ол мұсылмандарға шариғатта зәру
болған мәселелерді діни дәлелдермен баяндап, амал-ғибадат жолдарын жеңіл
етіп көрсетіп берген. Мұндай ғалымдардың ең көрнектілері төртеу:
1. Нұғыман Сәбитұлы – зор имам, Әбу Ханифа деп те аталады,
һижраның 80-150 жылдары Куфа қаласында туылып, Бағдад қаласында дүние
салған.
2. Имам Мәлік Әнасұлы – Мәдина қаласында туылып, сонда қайтыс
болған. һижраның 93-179 жылдары өмір сүрген.
3. Ахмад Ханбалиұлы, һижраның 124 жылы Бағдад қаласында туылып,
241 жылы сонда дүниеден өткен.
4. Мұхаммед Шафиғ Ыдырысұлы, һижраның 150 жылы Ғазза қаласында
туылып, 206 жылы Мысырда қайтыс болған.
Қазақ халқы өздерін осылардың ішінде Имам Ағзамның мәзһабындамыз
деп есептейді. Бұл жөнінде Ы. Алтынсариннің “Мұсылманшылықтың
тұтқасы” деген еңбегінде түсінік беріледі [83,22 б.].
Мұхаммед пайғамбардың хадис шәрифінде: “Адам (ғ.с.) мені мақтан
тұтады, мен болсам, үмбетімнің ішінен бір ер кісі шығады, соны мақтан
етемін. Оның аты – Нұғман, лақабы – Әбу Ханифа. Ол менің үмбетімнің тура
жол көрсететін шырағы,”– [122] деген жолдар кездеседі.
Мәшһүр-Жүсіп Көпейұлы көп томдық шығармалар жинағының екінші
томында:
Дүниеде мазһап болған төрт имамы,
Махшардың төрт жағына қойған, әні!
Алдына имамлардың жібереді,
Әркімнің болса сонда дау-жанжалы,
Төртеуі махшарда болар қазы,
Сұрайды әр пенденің болса ғарызы,– [100,298 б.]
деп Махшар күнінде төрт имамның қазы болатындығын баян етеді.
Солардың ішінде Имам Ағзамды ерекше атайды:
Төрт имам әулиесі – Имам Ағзам,
Шығар ма дәл солардай ендігі жан ?!
Мәлік пен Имам Шапиғ, Имам Ахмет,
Шариғат осылардан бізге қалған [100,351 б.].
Әбубәкір Кердері “Насихат толғауында”:
Хазірет Имам Ағзам,
Шариғаттың айнасы,
Солардан кәміл табылған,
Шайтанның өлмек хайласы, – [52,109 б.]
деп суреттейді.
“Ислам әлемі” діни-мәдени журналының 2003 жылғы №3-6-сандарында
Мақсұт Шафиғидың баспаға әзірлеуімен “Қисса Имам Ағзам” деген шығарма
жарияланды. Авторы, яғни кім жырлағаны айтылмаған.
Шығыс әдебиеті сюжетімен қисса, дастандар жырлаған ақындардың бірі
– Ақылбек Сабалұлы. “Ғашықтық дастандар” жинағына енген 1910 жылы
жазылған “Таһир-Зуһра” дастанының кіріспесінде өзі “ноғай тілден өлең
қылған” жиырма алты шығармасын атайды.


title: С. Бақырғанидың қисса-дастандары – нәзира дәстүрінің қайнар көзі - бет 11

text:
Алтыншы шығарғаным – “Имам Ағзам”,
Алтынды шыға ма деп белден қаздым,– [59,258 б.]
деген жолдардан Ақылбек Сабалұлының “Имам Ағзам” деген дастан
жазғандығын білеміз.
“Имам Ағзам” қиссасында Мағаз деген кәріп түсінде күннен де жарық
жұлдызды көріп, пайғамбарға келіп жорытады. Мағаздың түсінде көрген
жұлдызы бір сүйікті үмбетінің жарығы деп жориды. Расул Әнсары атты
сахабасының аузына құрма салып, аманат етіп, сол үмбетіне жеткізуді
тапсырады. Бірде Жебірейіл қалпе суретінде Расулмен сөйлесіп отырғанда,
жиендері Хасен мен Хұсайын кіріп келеді. Расул екеуін екі тізесіне алып,
Хасеннің аузынан, Хұсайынның бұғағынан сүйген еді.
Хабиббім мені сүйсе дұрыс,
Мен Хабибімді сүйсем деп,
Құдайға қызғаншылық кірген еді.
Өз достығын қызғанды Хақ тағала,
Расулды теңемейді ешбір жанға,
Аузынан сүйгені үшін Хасеннің
У бергізем қатынына,
Кербаланың шөлінде Хұсайынды
Батырам қызыл қанға,– [123,36 б.]
деген жолдардан ақынның пікіріндегі қайшылық көрінеді. Хабибін
қызғанған Хақ тағала осындай іс-әрекет бұйырады деп Хасен мен Хұсайын
өлімін осы оқиғамен байланыстырады.
Жиендері еркелеп, Жебірейілдің қалтасына қол салады. Жебірейіл
пайғамбарға келген сахабалардың Хасен, Хұсайынға өрік, мейіз сияқты жеміс
беретінін сұрап біліп, қолын созып жұмақтан екі: бірі – сары, бірі – қызыл алма
алып екеуіне береді. Хасен өзіне тиген, дәмі ерекше сары алманы жеп алады.
Хұсайын алманы қойнына салып, шығып кетеді. Ібіліс бұны біліп, қайыршы
жетім бала кейпінде келіп, жылап, алманы сұрайды. Хұсайын бермек
болғанда, Жебірейіл қолын қағып жіберіп, қызыл алма ұшып кетіп, суға түсіп
ағып кетеді.
Су жағасына дәрет алуға келген, бір қарапайым шал мен кемпірдің қызы,
алманы көріп, қолына алып, жартысын жеп қояды. Дәмі ерекше болады.
Рұқсатсыз біреудің алмасын жеп күнәға қалдым деп жылап отырады. Шешесі
келіп, мән-жайға қанып, алманы жеген ақысына бір мүсәпірге бау-бақшасын
шарбағымен бермек болады. Суда ағып бара жатқан жарты алманы Сәбит
деген адам алып жеп қояды. Ойланып, ақысын бермек болып, қалтасына он
динарын салып, иесін іздейді. Шалға жолығады. “Домалақ мес сықылды сұм”
қызын алуға көндіреді. Сәбит шалмен келіп, Сақыпжамал қыздың сұлулығын
көріп, жалған сөйлегеніне ренжіп, қызынан бас тартады. Шал айтты:
Аяғы жоқ дегенім - а, шырағым,
Жер басып, дәретсіз жүрмес деді.
Көзі жоқ деп айтқаным - а, шырағым,
Құраннан айырылмайды екі көзі.
Құлағы жоқ дегенім - а, шырағым,
Құраннан айырылмайды құлақтары.
Қолы жоқ деп айтқаным - а, шырағым,
Құраннан айырылмайды екі қолы.
Сөзі жоқ деп айтқаным - а, шырағым,
Кәлима, тағаттан аузы кетпес [123,20 б.].
Сақыпжамал босанып, сәбиге “Нұғыман” деген ат қойды. Бес жасында
молдаға сабақ алуға келгенде Нұғыман өзінің білімімен, зеректігімен
таңғалдырады. Әнсари пайғамбардың аманат еткен құрмасын Інсібіл деген
молдаға табыстап, өмірден өтеді. Інсібіл Расулдың аянымен Нұғыманға
құрманы береді. Содан соң Нұғыман әкесімен Байтоллаға зиярат етуге
аттанады. Мәдина шаһарына келіп, Әнхазіреттің қабіріне келеді. Пайғамбар
қабірі жарылып, Нұғыманға үмбеттерін тапсырып, “Имам Ағзам” деген ат
береді.
Туындыгер дастаны мен “Жарым алма хикаясының” сюжеті бірдей
екендігін, “Бақырғани” жинағындағы қиссамен үндестігін аңғарамыз. Кітапта
қиссаның толық нұсқасы емес, үзіндісі берілгені көрінеді. Қиссада Имам
Ағзамды ерекше жан етіп суреттейді. Оған қасиет қонғандығы жұмақтағы
алмадан деп түсіндіреді.
“Бақырғани кітабы” жинағында Шәмсіддиннің төрт қиссасы берілген.
Мұхаммед пайғамбардың дүниеден өтуі жайлы қиссаның желісімен
жырланған “Қисса Мұхаммед Расулланың дар-ал-фәниден дар-ал-бақиға
рахлат еткен мысаласы” деген шығарма Жүсіпбек Шайхисламұлының “Қисса-
ан-Хазірет Расулдың Миғражға қонақ болғаны бұ тұрұр” деген кітабында
(Қазан, 1901) жарық көрген. Ақын екі қиссаны да “Бақырғани кітабының”
желісімен жырлаған.
Қисса Расулаллаға мадақ сөздермен басталады. Хақ Жебірейілді
Мұхаммед ризашылығымен опасыз дүниеден шын дүниеге келсін деп хабар
айтуға жібереді. Мәдинада осы түні пайғамбар маңайындағы сегіз кісі түс
көреді. Бәрі де түстерін жорытуға Расулға келеді.
Халық ауыз әдебиеті үлгілерінде әсіресе батырлар жырында, аңыз-
әңгімелерде, ертегілерде жиі кездесетін түс көру, түс арқылы құдіреттің аян
беруі, оны жору сияқты жоралар Шәмсіддиннің қиссасында да көрінеді.
Мұхаммеддің төрт халифі, әйелі Айша, қызы Фатима, жиендері Хасен
мен Хұсайын түс көреді. Әбубәкір үстіндегі киімім жерге түсті десе, Омар бет-
жүзіндегі қасынан айырылады. Оспанның қолынан кітабы жерге түседі,
Әлидің сауыты өзінен-өзі шешіледі. Айша басына қара шадыр салыпты,
Фатиманың күртесі дал-дал болып, жағасынан айырылады. Хасен мен
Хұсайын жер мен көктің арасынан бір тақ көреді, оған Мұхаммед отырып,
ғайып болады, төменде жалаң аяқ, жалаң бас Хасен мен Хұсайын қалады.
Мұның бәрін Расул өзінің өмірден кетер сәті жеткендігіне жориды. Барлығы
қайғырып, жыласады. Дастанда оқиға күшейтіліп, әсірелеп суреттеледі. Мұны
білген көктегі періштелер де, тәмам халық тіпті, “жер-көк уа тау-теңіз, құрт,
құс т.б. жандылар” барлығы қайғырып, жыласады.
Әзірейіл келіп, рұқсат алып, Расулдың жанын алмақ болады. Пайғамбар
туыстарымен қоштасады. Айша айтты:
Йа, Рух-рауаным, машфақым,
Достарыңызбен бөлісу: |


title: С. Бақырғанидың қисса-дастандары – нәзира дәстүрінің қайнар көзі - бет 12

text:
Үшбу сағат сізге Мәулімнен жарлық деді-ә [49,51 б.].
Мұхаммед пайғамбар қызы Фәтимаға:
Айтты, ай, ботам, ай, нұр дидарым, Фәтима,
Хақ тағала жарлығына шара жоқ деді-ә [49,52 б.].
Хасен мен Хұсайынға:
Айтты: бұ екеуі дүр әулетім ішінде артығы,
Нәсіл, әулетім бұлардан тарайды деді-ә.
Әркім бұл екеуін сүйсе, мені сүйді-білің,
Кім бұларды сүймесе, ол мені сүймес деді-ә.
Мен хұд үшбу жаһаннан қылармын сапар,
Ай, ботамның боталары, хош қалыңдар деді-ә [49,52 б.].
Хазірет Садықты қасына шақырып алып:
Айтты, менен үмбетіме айтқыл сен көп-көп сәлем,
Ұлық-кішік баршасы парманда болсын деді-ә.
Қоймасын бидарурат сүннетімді зинһар,
Табиғ алсын олар асхабтарыма деді-ә.
Қоймасын бес намазын айтқыл ол асхабтарыма,
Ол Жазымның бұйрығы, бұ бес намаздүр деді-ә.
Дін ислам ісінде сүннетті қылсын үмбетім,
Бейәдеп істерден жырақ болсын олар деді-ә.
Дүниені сүймеу ләзім, дұшман тұтар, ай, үмбетім,
Шын құл болғай үмбетім дүниені сүймес деді-ә.
Асы жафы үмбетім халінен уақаф болың,
Рақым да шапағат бірла сүріңіздер деді-ә,– [49,52 б.]
деп өсиет қалдырып, үмбеттеріне насихат айтты. Фатима әкесін жоқтап:
Ол заман жылап айтар: Ай, машфақым атам,
Екі дүниеде менің қамқорым екен деді-ә.
Жүмләнің қамқоры, ол дүр бұ жаһан, ол жаһан,
Білдің бе үмбеті хақында не іс қылды-ә [49,53 б.].
Бұл үзіндіден қайтыс болған адамды жоқтап, өлең айту өте ерте
заманнан келе жатқан салт екендігі көрінеді. Кейбір зерттеушілер
“Бақырғани” жинағындағы бұл қиссалардың барлығының авторы С.
Бақырғани деп ұққанымен, қисса соңында автор өзі жөнінде:
Шәмсі асы оларды, достар, қадыр көріп,
Фатиқа бірла салауат такбир айтты-ә,– [49,53 б.]
деп бұл қиссаны жырлаумен бірге, дастан кейіпкерлерін қадір тұтып,
рухтарына Құран бағыштап отырғандығын айта кетеді.
Шәмсідддин екінші қиссасында енді Мұхаммед Мұстафаның қызы
Фатиманың өзі өмірден өтер сәтін біліп, бас-көзін жуып, тарай бастайды. Сол
кезде есіктен жары Әли-Әл-Мұртаза келеді.
Фатима жылады: Ай, Хасен, Хұсайын ұлдарым,
Ай, көзімнің нұры, көңілім миуасы, келіңдер маған,– [32,53 б.]
деп балаларын шақырып, беті-көздерін жуып, тарайды. Бірнеше күнге
жететін нан, қамыр дайындайды. Мұның бәрін көрген Әли таңғалады. Фатима
оған мынадай аманаттар жеткізеді. Бірі – Әли зарлап жылама, екі ұлым
қорықпасын; екіншісі – мені өз қолыңмен жу; үшіншісі – анау тұрған
кітабымның ішінде бір қағаз бар, соны мені лақатқа қойғанда, көкірегімнің
үстіне қой,– деп өсиет етеді.
Жетім бала туралы келесі бір қиссада Мұхаммед пайғамбар бір баланы
көріп, жөн сұрайды. Ол өзінің жетімдігін, өзі қатарлы балалар түрлі түйе мініп,
асыл тондар киіп жүргендігін айтып, арман етті. Расул: “Мен саған түйе
болайын, сен маған мін”,– деп үстіне мінгізеді. Жетім бала жүрегі жарыла
қуанып, Расулға мінеді. Ол түйелердің даусын естіп, “сен де солай дауыста”,–
дейді. Әбубәкір келіп, алты жаңғақ әкеліп, балаға көрсетіп, Расулды алты
жаңғаққа сатып алады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: С. Бақырғанидың қисса-дастандары – нәзира дәстүрінің қайнар көзі - бет 13

text:
Достына жадгар құйды-ә,– [49,56 б.]
деп аяқталады. Қожа Ахмет Ясауи де 51-хикметінде:
Расулдың алдына бір жетім келіпті,
Барып, мүсәпірмін деп сәлем беріпті.
Рақым қылды мүсәпір халына,
Тілегенін берді оның қолына.
Расул айтты оған: мен де жетіммін,
Жетімдікте, ғаріптікте өтіппін.
Мұхаммед айтты: әркім де жетім дүр,
Біліңдер: ол сүйген үмбетім дүр.
Жетімді көрсеңіз, жәбірлемеңіз,
Ғарыпты көрсеңіз, әмірлемеңіз [48,94 б.].
Бұл хикметте Мұхаммед пайғамбардың жетім балаларға қамқор болған
адамгершілік, қайырымдылық, мейірімділік қасиеттерін танытады. Сондай-ақ
Мұхаммед пайғамбар хадистерінде де үмбеттеріне: “Кімде-кім өзінің не
біреулердің жетім балаларын ес біліп, етек жиып, өз күнін өзі көретіндей жасқа
келгенше бағып-қағып, тәрбиелесе, оған бейіштің есігі ашық” және “Ісің ілгері
басып, көңілің шаттануын қалайсың ба? Қаласаң жетімдерге мейірбан бол,
басынан сипа, жеп отырған тамағыңа ортақтастыр, сонда ғана ниетің қабыл
болып, талабың өрге жүзеді”,– [71,9 б.] деп өсиет етті.
А.С. Пушкиннің “Құранға еліктеу” деген өлеңіндегі (тәржімелеген
Қуандық Шаңғытбаев):
Ақ жолға түзеп бетіңді,
Абай бол жалған жауызға.
Мүсірке сүйіп жетімді,
Құранды көпке уағызда,– [124]
деген жолдар имандылықтың бастауы Құранда жатқандығын
дәлелдейді.
Шәмсі қиссаларындағы ортақ тақырып – фәнидің өткіншілігі, Мұхаммед
пайғамбардың “өлім келместен бұрын дайындалып қой” дегеніндей, ақырет
қамын жеу және Мұхаммед пайғамбардың өмірінен, ісінен үлгі алу.
Шәмсінің “Міскін адам басына не келерін білмесе” деп басталатын
қиссасы отыз екі шумақтан тұрады. Адам баласы соңғы сәті жеткеннен кейін,
Мәнкүр, Нәкүр келіп тергейтіндігін, күнәлілер тозаққа, мүміндер пейішке
баратынын жаза келіп:
Шәмсі асы бұ сөздері
Иман, ислам асылы дүр.
Биаллаһ мүмін емес дүр
һәр кім мұны білмесе,– [49,66 б.]
деп мұны білудің әрбір мұсылманға парыз екендігіне назар аудартады.
Жинақта Ғұбайдолла деген автордың Мұхаммед Мұстафаның жалғыз
ұлы Ибраһимнің Расул үмбеттері үшін жанын пида еткені жайлы қиссасы бар.
Көлемі – қырық бес шумақ. Жебірейілден Хақ пәрменін жіберіп, “Ұлының
амандығын тілесе, үмбеттерін менен сұрамасын,”– дейді.
Мұстафа қайран болып көтерді бас,
Көздерінен төгізіп силаба жас.
Деді: Менің үмбетім үшін, уа, Кәрім.
Жолына болсын пида жүз Ибраһим
Айтты: Ұғлым дүр – жүрегім қуаты,
Тілерім, Хақтан күнаһар үмбетім [49,67 б.].
Ұлының жанын алмақ болып, Әзірейіл келеді. Ұлының әкесіне деген
сүйіспеншілігін “аяғыңның топырағын көзіме сүрме қылайын” деген
жолдармен береді. “Ибраһимге алдыма түсіп жүр, жақсылап көрейін”–
дегенде, жеті жасар ұлы:
Достарыңызбен бөлісу: