title: Әл-Фараби - Саясаттану

text:
Әл-Фараби саясат жөнінде өз кезеңіндегі терең ойлар айтқан ойшыл.
Оның ілімі бойынша қоғамның құрылымы әлемнің құрылымына сәйкес келеді.
Әл-Фарабидің саяси идеялары рахымды және рахымсыз қалаларды салыстыру
арқылы беріледі (Ежелгі Грек тарихы бойынша «қала» деген түсінік
«мемлекет» орнына қолданды). «Рахымды қалада» билеуші мен оның
тұрғындарының дүние және бақыт жөнінде шынайы түсінігі бар. «Рахымсыз,
күнәға батқан қалада» ондай ұғым жоқ.
Бұл қалалар сипаты мұраларға қатысы жағынан да өзгеше. Бақытсыз және
опасыз қалада тұрғындар сезім мен қиялға негізделген әрекетке сүйенетін
рахатты жоғары бағалайды, ал қайырымды қалада басқару заң күшіне, игі
тәжірибеге негізделеді.
Әл-Фараби мынадай адамгершілік қасиеттерді атап көрсетеді:
шындықты сүю, игіліктілік, мінез парасаттылығы. Тұтас алғанда, Әл-Фараби
Платонның философ-билеуші идеясын қолдайды. Ол ғалымдарды қоғамның
жүрегі деп санайды.
Әл-Фарабидің «Адам еңбектің арқасында жануарлық жағдайдан
құтылатын қабілеті бар бірден-бір тіршілік иесі, оның қалыпты жағдайы
санасына сәйкес және өзін-өзі жаңғыртуға тиіс» деген ойлары аса бағалы
пікірлер болып табылады.
Ұлы ойшыл бабамыз Әл-Фарабидің бай мұрасы қазақ халқының саяси
санасын жетілдіріп, сан ғасырлар бойы ғылымның, оның ішінде саяси
білімдердің дамуына игі әсерін тигізді.
Есімі орта ғасырлардан біздің заманымызға жеткен ақын, философ, қоғам
қайраткері – Жүсіп Баласағұн. Жүсіп Хас Хаджиб (1021 – 1077) Шу
алқабындағы Баласағұн қаласының тұрғыны болған. Ақынның «Құтадғу білік»
(«Құтты білім») атты поэмасы – ортағасырлық қазақ даласындағы әртүрлі
тарихи, саяси және қоғамдық мәселелер туралы мол мағлұмат, құнды деректер
беретін шығарма. Бұл ұзақ уақыт толастамаған қырғын соғыстар кезеңі болса
да, түркі тайпаларынан кейінгі қазақ ұлтына этникалық негіз болған қыпшақтар
бірлестігі қалыптаса бастады. Ол кезде қазақ жеріндегі ғалымдар кең тараған
парсы, араб тілдерінде жазатын еді. Бірақ солардың арасынан Жүсіп Баласағұн
өз ана тілі түркі тіліне жанашырлық білдіріп, оны сақтап қалуды мақсат етіп өз
шығармаларын ескі түркі тілінде жазды.
Ойшыл саяси мәселелерге де айрықша көңіл бөлген. Мысалы, мемлекетті
орталықтандыру және басқару, қоғамда әділ заңдардың, еркіндік пен
13
бостандықтың болуын қалайды. «Құтадғу білік» - халықтың салт-санасы,
өмірдің мән-мағынасы, адам тағдыры, әдет-ғұрпы жөніндегі көзқарастар
жинақталған құнды шығарма.
ХІ ғасырда өмір сүрген, сол кездегі қазақ мәдениетіне және саяси тарихына
белгілі мөлшерде үлес қосушы ақын, ойшылдардың ішінен Махмуд
Қашғаридің есімін ерекше атауға болады. Ол алғашқы білімді Қашқар
қаласында алады, содан кейін Бұхар қаласында өзінің білімін жетілдіреді.
М.Қашғари – түркі халқының фольклоршысы, Ж.Баласағұн сияқты ол да түркі
тілін дамыту арқылы орталықтандырылған мемлекет орнату мәселесін алға
қояды. М.Қашғари түркілер мекендеген жерлерді, түркі тілдес тайпаларды көп
аралап, түрік тіліндегі ән, аңыз, жұмбақтар мен түрік әдет-ғұрыптарын көп
жылдар бойы зерттеп, 1074 жылы өзінің «Диуани лұғат – ат – түрік» («Түрік
тілдер сөздігі») атты негізгі еңбегін кең көлемді жинақ ретінде шығарады.
М.Қашғари осы шығармасында төмендегідей сөздерді жазған: «Мен
түріктердің барлық жерлерін араладым. Көп уақыт іздену, зерттеулерден кейін
осы кітапты ең таза, ең әшекейлі түрік тілінде жаздым».
Махмуд Қашғаридің бұл еңбегі тек ғана сөздік емес, бұл толық мәнінде –
ғылыми энциклопедия. Сол кездегі Қазақстан жеріндегі Түрік қағанаттары
тарихының барлық салаларын, соның ішінде саяси мәселелерді де жан-жақты
қамтиды.
Келесі елеулі мәдени-тарихи ескерткіш – Түркістан қаласынан шыққан
сопы ақын Қожа Ахмет Яссауидың (1166 жылы қайтыс болды) «Диуани
хикмет» («Ақыл кітабы») атты өлеңдер жинағы. Қыпшақ диалектісінде
жазылған Яссауидің бұл өлеңдері өз кезінде сахарадағы көшпенділер арасына
кеңінен тарады. Ислам дінін халыққа таратушы Арыстан Бабаның баласы
Ахмет Яссауиге мұсылмандықты белсенді насихаттағаны, халық алдындағы зор
беделі, кіршіксіз сенімі үшін түрік мұсылмандары оны пайғамбарға теңеген.
Ахмет Яссауи ақын ретінде өзінің өлеңдерінде ислам дінінің
тағылымдарын тарату арқылы түрік халықтары арасында саяси-әлеуметтік
ынтымақтастығының күшеюіне зор үлесін қосты.
Ислам дінінің түрік халықтарын біріктірудегі ролін түсінген Шыңғыс хан
қазақ даласындағы дін қызметкерлері қожаларды ақсүйек тобына жатқызған
болатын. Ал Әмір Темірдің Қожа Ахмет Яссауиге арналған кесене тұрғызуы
оның тек ақын, ғұлама ғана емес, белгілі мемлекет қайраткері болғанын
білдіреді.
Ортағасырлық қазақ жерінде, дегенмен, жазудың таралуы төмен болды.
Сол себепті көшпенді халықтардың саяси-қоғамдық көзқарастары рационалдық
ұғымдар негізінде емес, көркем бейнелер, өнер түрлері арқылы қалыптасты.
Қазақ халқының дүниетанымындағы ең маңызды орын алатыны – фольклор.
Ол қазақ халқының барлық мәдени-әлеуметтік мәселелерін қамтиды. Бұл
туралы Ш. Уәлиханов «Қазақтың ауыз әдебиетінде халық өміріндегі маңызды
оқиғалардың бірде-біреуі қалыс қалмаған» деп атап көрсетеді. Қазақ фольклоры
әртүрлі жанрларды құрайды, олар: мақал-мәтелдер, ертегілер, жырлар,
дастандар және т.б.
14
Қазақтың мақал-мәтелдерін тарихи-әлеуметтік, саяси-құқықтық мол
тәжірбиені, адамдардың қоғамдағы бір-біріне қатынасын, діни, наным сенімге,
билікке көзқарасын таңқаларлық тапқырлыкпен, шешендікпен, нақтылықпен
сүреттейді. Сондықтан қазақ мақал-мәтелдері халықтың ғасырлар бойы
жинақтаған өмір тәжірбиесі негізінде туындаған аса құнды рухани, саяси-
әлеуметтік тұжырымдары болып саналады.
Ауыз әдебиетінің өзіндік ерекшеліктерімен белгілі жанры – ертегілер.
Әрине, ертегілер дүниенің қияли фантастикалық бейнесіне, аңыздарға
негізделеді. Бірақ ертегілер тек ғана қиял немесе аңыздар емес, онда адам
өмірінің нақты салалары сөз болып, оларға талдау жасалып, өзіндік баға
беріледі. Мысалы: «Тазша бала» немесе «Алдаркөсе» ертегілерінде қазақ
қауымындағы мүлік теңсіздігі, таптық қатынастар, әлеуметтік әділеттік
мәселелері қызғылықты әдеби бейнелер арқылы берілген.
Сондықтан тарихи – саяси ғылыми зерттеулерде қазақтың мақал-
мәтелдеріне, ертегілеріне көп қөңіл бөлінген. XIX ғасырдың өзінде бұларды
жинақтап жүйге келтірген және ғылыми талдау жасаған көрнекті орыс
ғалымдарды М. Терентьев, Н. Пантусов, А. Васильев, Н. Гордеков, В.
Катаринский және басқалары болса, қазақ зиялыларының ішінен Ш. Уәлиханов
пен А. Құнанбаевтың алатын орны ерекше.
ХХ ғасырдың бас кезінде Кеңес өкіметіне дейінгі уақытта да қазақ халық
ауыз әдебиеті туралы мақалалар баспасөзде, тарихи, қоғамдық-саяси
баспаларда тұрақты орын алды. Ал кеңестік кезеңде, XX ғасырдың 30–50
жылдары Ө. Тұрманжановтың үш жинағы және басқа да көптеген авторлардың
кітаптары жарық көрді.
Қазақ фольклорының маңызды саласының бірі - батырлар жыры. Қазақ
хандығы қалыптасуынан бастап өз тәуелсіздігін қорғауда сыртқы жауларымен
ұзаққа созылған қантөгіс соғыстарды басынан өткізді.
Осы соғыстарда халқы үшін қан төккен көптеген батырлар туралы
әртүрлі әңгіме, аңыздар тарады. Батырлар жырында халықтың болашаққа,
бейбіт өмірге үміті, еркіндікке талпынысы, ізгі мақсаттарға жетудегі ойы,
арманы баяндалады. Кейбір жағдайда батырлар образы шындыққа сәйкес
келмейтін ойдан шығарылған кейіпкерлер болып саналуы да мүмкін. Бұл
біржақты пікір, себебі батырлар жырындағы қиял, ой-арман шындықтың өзін
айғақты көрсету жолы, оқиға, құбылысты сезім арқылы танып-білу.Қазақ
эпосының мәнін Ш. Уәлиханов: «Тарихтағы халықтың поэтикалық рухының
орны өте жоғары, біріншіден, ежелгі дастандардағы жыраулардың батырлар
ерлігін баяндауы өте дәл, таңғажайып есте сақтау қаблетін білдіреді;
екеншіден, жыраулар әртүрлі уақытта өмір сүргенімен халықтың жадындағы
елеулі оқиғаларды біртұтас мәңгі сақтап қалды; үшіншіден, бұл эпостар
халықтың салт-дәстүрінің, өнерінің, адамгершілік заңдарының жиынтығы;
өткен тарих және саяси өмір туралы тұтас білімді белгілі деректермен
толықтыруға мүмкіндік жасайды» деп түсіндірді. Қазақтың батырлар жырында
ерте замандағы халықтың тағдырын шешуші елеулі оқиғалар туралы өмір
шындығы көрсетілген. Халқымыздың ғасырлар бойы жалғасып келе жатқан
15
өшпес мұрасы, баға жетпес құндылығы: «Қобаланды батыр», «Алпамыс
батыр», «Ертарғын батыр» және т.б.
XV-XVIII ғасырлардағы қазақ өмірін, қоғам тарихын көркем бейнелеудің
ерекше түрі ақын- жырау поэзиясы болды. Ән мен өлеңнен құралатын
жыраулық өнердің шығуының өзіндік мәдени, саяси-әлеуметтік себептері бар.
Көшпенді халық арасындағы сауатты хаттанушылар санының аз болуы,
баспасөз, баспахана өндірісінің болмауы бұл өнер түрінің қалыптасуы мен
дамуына өз әсерін тигізді.
Қазақ кауымы арасында шиеленісті саяси-әлеуметтік мәселелер
көтерілмесе де көрші елдермен өзара қатынастарда салт-дәстүрге, ел
шекарасына, ел басқаруға, билікке байланысты жаңа, тосын көзқарастар орын
алды. Сондықтан ақын-жыраулар үшін күнделікті өмірде кездесетін мәселелер,
өз хандығындағы немесе көрші мемлекеттердегі кездесетін елеулі оқиғалардың
бәрі өзекті тақырыпқа айналды. Жыраулардың өнер құралы ретінде ән мен
жырды пайдалануының өзі кездейсоқ емес. Негізінен сауатсыз көшпенді
халықтың ой-сезіміне қара сөзге қарағанда шешендіктің, тапқырлықтың өнегесі
болатын өлең сөздің және ән сазының тигізер әсері жоғары болды.
Елге танымал ақын, жырау болу өте күрделі де қиын қызмет түрі. Себебі
белгілі бір оқиғаны толық, нақты баяндау, бірнеше сағат, тіпті кейбір жағдайда
бірнеше күн бойы тоқтаусыз жырлау, халыққа өнеге болар сөз табу, болашақты
болжау - ақын, жырауға табиғат сыйлаған ерекше қасиеттер. Сондықтан
ақынды қарапайым халық ғана емес, ел басқарушылары, тіпті хандар да
сыйлаған, құрметтеген. Көп жағдайда ел басқарушылар ақындармен достасқан,
жауласпаған, өз қалауынша қасына алып, саяси, әлеуметтік мәселелерге
ақылшы, кеңесші қызметіне пайдаланған. Ал ақын-жыраудың ең маңызды
міндеті - халық пен билік арасын байланыстырушы қызметі болды.
Қорыта айтқанда, уақыт өте келе қазақ қауымындағы ақын-жыраулар
тобы халықтың дәстүрлі мәдениетін дамытушы ғана емес, билік иелерінің ой-
санасына, саяси көзқарастарына ықпал етуші рухани күшке айналды.
Ақын-жыраулар тобының алдыңғы, аға буынына Қазтуған, Асан Қайғы
(XV ғ), Досманбет (XVI ғ), Шалкиіз (1456-1560 ж.) жатса, ал кейінгі буынына
елге есімі кеңінен танылған, халық алдында зор беделге ие болған жыраулар
Ақтамберді (1675-1768 ж.), Тәтіқара (XVIII ғ.), Бұқар (1668-1781 ж.), Шал -
ақын (1748-1819 ж.) және т.б. жатады.
Осы аталған қазақ халқының өнер иелерінің бәріне ортақ жанр –
ақындық өнер. Сол кездегі олардың өлең – жырындағы айтылған идеялары
бүкіл әлемдік саяси және әлеуметтік теориялардағы кейбір тұжырымдарға өте
ұқсас және солармен үндес келеді. Мысалы, Досманбет жырау сол кездің өзінде
адамның өмірге келуінен бастап өзара тең құқықты екені туралы ой қозғайды.
Ақынның пікірінше, адамға теңдік жаратылысынан берілген қасиет, адам
өмірге келгенде бір-бірінен атағымен, даңқымен, билігімен ерекшеленбейді.
Досманбет жыраудың бұл идеялары батыс ғалымдары Т. Гоббс пен Дж.
Локктың «табиғи құқық» қағидаларымен сәйкес келеді. Бұл мәселелерді ақын
«Тәңірінің өзі берген күнінде Ханұлынан артық еді несібем» - деп жырға
қосқан.
16
Қазақ жыраулық өнерінің көш бастаушыларының бірі, өз заманындағы
билік үшін болған күрестердің ешбірінен тысқары қалмаған ақын Шалкиіз
Тіленшіұлы болатын. Ол әлеуметтік теңдік ғана емес, адамдардың бәрінде тең
мүмкіндік болуын қалады. Бірақ ақын мемлекеттік заң алдындағы биліктен,
адамдардың Тәңір алдындағы, Тәңір үкімі алдындағы теңдігін жоғары санайды.
Содықтан ол: «Тәңірі өзіне бермесе,
Менменсіп жүрген ержігіт
Кісіден тартып жарымас»
- деген пікір айтады.
Бұл тұста Шалкиіз жырау ойларының Джон Локктың адамның
жасампаздық қасиетін жүзеге асырудағы теңдік принципінің сақталуын
ұсынатын либералистік идеяларымен үндес екенін атап өту қажет.
Әлемнің әртүрлі түкпіріндегі, әртүрлі уақытта айтылған осы саяси
пікірлердің өзара сәйкес келуі кездейсоқтық құбылыс емес, себебі
жалпыадамзат болмысының, тарихының, мәдениетінің жалпы, әмбебап
заңдылықтары барлық этностар, халықтар үшін бірдей, тұтас. Сондықтан қазақ
халқының мәдениеті де өзіндік ерекшеліктеріне қарамастан осы жалпы
заңдылық негізінде дамыған, қазақ даласындағы саяси білімдер соның бір
бөлшегі болып табылады.
Досманбет пен Шалкиіз жыраулардан кейінгі кезеңде қазақ халқының
тарихы мен саяси өмірі елеулі өзгерістерден өтті. Бұл өзгерістер жаңа буын
ақын-жырауларының қоғамдық-саяси ойларын уақыт талабына сәйкес бағытта
қалыптастыруына себеп болды. Мемлекет билігі тарапынан феодалдық –
патриархалдық қазақ қоғамына дәстүрлі адат және мұсылмандық шариғат
құқықтарын бейімдеу мақсатындағы әртүрлі саяси бағыттағы іс-шаралар
енгізіле бастады. Қазақтың дәстүрлі адат құқығы нақты жазба түрде бекітілмей
халықтың ой-санасында: ар-ұят, әділеттік, үлкенге құрмет және тағы басқа
адамгершілік заңдарымен қатар қолданылды. Ал ел билігі қазақтың
адамгершілік, ата-баба заңдары бойынша белгілі тұлғалардың, билердің
қолында болды.
Қазақ қоғамындағы жазба түрдегі заңдардың қабылдануына дейінгі
қолданылған дәстүрлік адат құқығының алатын орны өте маңызды. Осы заң
ережелері негізінде мемлекеттегі барлық саяси-әлеуметтік қатынастар реттеліп
келді. Адат заңын бұзбауға қоғамның барлық мүшесі бірдей міндетті, ал
қылмыскер, заң бүзушының бәрі міндетті түрде жазаналады. Қылмыскерге
қатысты билер қабылдаған үкім, рулық қауымның тікелей қолдауымен міндеті
түрде, ашық, сол жерде, сол уақытта орындалуы тиіс болды.
Қазақ елінің Ресей империясына қосылғанға дейінгі аралықта қызмет
атқарған билер институты көшпелі халықтың саяси өміріне тән ең тиімді
құқықтық тәртіп сақтаушы билік түрі болып табылады. Бұл билік түрінің
тиімділігі сондай: қазақ жерінде түрменің, тәртіп сақшыларының (мысалы,
полицияның), әртүрлі мемлекеттік кеңселердің қажеттілігінің болмауы, себебі
барлық әлеуметтік мәселе нақты, тез уақытта шешелетін еді.
Қазақ билерінің өзі әртүрлі дәрежеде болды, олар: ата би немесе төбе
би (ең жоғарғы билік денгейі), төтенше, жеке, қалау, аға және ең төменгі
17
деңгейі – бала би болып бөлінді. Олардың жеке өз құқықтары мен міндеттері
белгіленді, ал ең маңызды саяси-әлеуметтік, құқықтық мәселелерді билер
бірігіп, толық келісім арқылы шешті.
Билерде жер дауы, жесір дауы, барымта және тағы басқа күрделі саяси-
әлеуметтік мәселелерді шешу міндеті тұрды. Бірақ қазақ билері тек ғана тәртіп
сақшылары емес, халық тәрбиешісі қызметін де атқарды. Белгілі бір даулы
шиенелісті ауыл, ру болып талқыға салып, сол жиын туралы пікірлерді,
әнгімені барша халық, тіпті жас балаларға дейін еститін, білетін. Бұл өз
кезегінде тәртіп бұзудың, қылмыс жасаудың, келеңсіз оқиғылардың алдын алу
немесе ескерту болатын. Ар - ұжданы таза, өмір тәжірбиесі мол, шешендік
өнерді меңгерген, ата - баба заңын, салт-дәстүрін сақтай білетін, білімді,
ақылды тұлғаны ғана халық би санайтын, кұрметтейтін. Халық билердің
шешендігін, тапқырлығын және әділеттілігін өте жоғары бағалады.
Қазақ халқы «билердің биі», халық даналары деп Төле, Қазбек және
Әйтеке биді ерекше бағалап мақтаныш тұтты.
XVII-XVIII ғасырларда, Тәуке хан тұсында қазақ халқының өзіндік
ұлттық санасының кемелденуіне осы дана, үш Ұлы бидің тигізген рухани әсері
теңдесіз жоғары болды. Қазақ қоғамының болашағын қалыптастырған «Жеті
жарғыны» да дүниеге әкелген осы Төле би, Қазбек би және Айтеке би болатын.
Дәстүрлік адат құқықтары, «Қасымханның қасқа жолы», «Есімханның ескі
жолы» негізінде жаңа әлеуметтік-экономикалық жағдайға байланысты
түзетулер еңгізіліп «Жеті жарғы» жарыққа шықты.
Әлемнің өзге халықтарына ұқсас Қазақ еліндегі саяси ойлардың дамуы
қоғамдағы әлеуметтік-экономикалық өзгерістермен тікелей байланысты. Қазақ
қоғамындағы сан алуан, күрделі өзгерістер XVIIІ ғасырдағы Қазақстанның
Ресейге қосылуынан басталды. Халықтың еркіндікке, әділеттілікке қол созуы,
оның мұң-мұқтажы, болашаққа арманы - өнер иелерінің творчествосына, саяси
көзқарастарына үлкен әсер ететіні белгілі. Исатай мен Махамбет бастаған
халық көтерілісінен кейін ақын Махамбет Өтемісұлының (1804-1846)
өлендерінен айқын саяси ұстанымы байқалады. Ол билік иелерінің, сұлтандар
мен ханның әділетсіз саясаты халықты тонау екенін ашық айтты. Ақын қазақ
қоғамындағы кертартпа саяси күштерге қарсы шығып, халықты өз мүдделерін
қорғау үшін батыл, ашық күреске шақырды. М. Өтемісұлы мемлекет билігінің
патшалық басқару түріне қарсы шығып қазақ ақындарының алғашқысы болып
еркіндік демократиялық бағыттағы пікірлер ұсынды. Ол биліктің көзі, тұтқасы
халық екеніне сенеді, сондықтан ақын:
«Айтып, айтпай, немене,
Халық қозғалса,
Хан тұра алмайды тағында»
деп жырлайды. Осы және басқа да өлендерінен халықтың ұрпақтан-ұрпаққа
келе жатқан қазақ қоғамындағы саяси ойларды Махамбет Өтемісұлы өз
творчествосында толық қабылдай отырып болашақ үшін одан әрі дамытты.
ХІХ ғасырдың екінші жартысында қазақ даласындағы саяси идеология
ретінде ағартушылық кең өріс алды. Қазақтың ойшыл ғалымы демократ-
ағартушы Ш.Уәлиханов (1835-1865) қазақ халқының әлемдегі өркениетті
18
елдер қатарына қосылуы үшін қажетті саяси-әлеуметтік, мәдени қызметтер
атқарды. Шоқан саяхатшы, этнограф ғалым ретінде Орта Азияның, Қазақ
елінің, Батыс Қытайдың тарихы мен мәдениетіне ғылыми зерттеулер жүргізе
отырып, саяси - әлеуметтік, құқықтық мәселелерді іс жүзінде шешу жолдарын
қарастырды, әсіресе қазақ халқын патша шенеуіктері мен жергілікті билік
иелерінің зорлық- зомбылығынан қорғау мәселесін жария етті. Ол қоғамдағы
үстем тап өкілдерінің саяси көзқарастары халықтың ізгі мақсаттарына әсер
ететінін атап көрсетеді. Сол себепті Шоқан Уәлиханов бұхара халықтың
демократиялық құқығы мен бостандығын дамыту жолында елеулі қызметтер
атқарды. Экономикалық, әлеуметтік, саяси реформаларға үлкен мән беріп
революциялық өзгерістерге қарсы пікір білдірді. Ағартушы-ғалым сот
реформасы туралы өзінің прогрессивтік саяси- әлеуметтік идеяларын ұсынды.
«Сот реформасы жайында хат» деген еңбегінде: «Біздің заманымызда халыққа
етене жақын, ең маңызды, оның мұқтажына тікелей қатысты реформа--
экономикалық және әлеуметтік реформа. Ал саяси реформалар экономикалык
істерді жүзеге асыратын құрал ретінде көрінбек, өйткені әрбір жеке адам
баласы қауымдасып өзінің түпкі мақсаты әл-ауқатын жақсартуға тырысады.
Прогресс дегеніміз де осыған сай келеді»- деген қорытынды жасайды (Ш.
Уәлиханов. Таңдамалы шығармалары. Алматы, 1995.127- бет ).
Өзінің осы шығармасында Шоқан Ресей патша өкіметінің саясатындағы
отарлық мақсатты сол кездің өзінде айқын түсініп, қазақ қоғамындағы ертеден
қалыптасқан билер сотының сақталуын талап етті. Дәстүрлі билер қызметінің
ашықтығын, жариялығын, демократиялық принциптерін жоғары бағалайды.
Шоқан Шыңғыс хан заманынан енген ереже бойынша қазақ қоғамының «ақ
сүйек» және «қара халық» болып жіктелуіне қарсы шығып, қоғамда бұл
бөлінудің болуы бір-біріне қайшы мүдделердің шығуын көрсетеді деп есептеді.
Осы және басқа әлеуметтік жіктеулерден әртүрлі дау-жанжал, саяси-әлеуметтік
шиеленістер туатынын дәлелдей келе, қазақ халқын бірлікке шақырды.
Ғалымның пікірінше, тұлғаның адамгершілік қасиеттерін дамыту үшін ең
алдымен оларға еркіндік берілуі қажет. Ал еркіндікті дұрыс пайдалануы үшін
халыққа жалпы білім, әсіресе саяси сауаттылық қажет.
Абай Құнанбаевтың (1845-1904) басты философиялық, этикалық
шығармасы «Қара сөздерінің» идеялық мазмұнын талдау арқылы ойшылдың
саяси көзқарастарына айқын баға беруге болады. Ол қазақ қоғамындағы
мәдени-әлеуметтік құндылықтарға, атап айтқанда, білімге, сенімге және
адамгершілік қасиеттеріне айырықша көңіл бөлді. Осы құндылықтардың
жоғары дамуы үшін қазақ халқы өзге елдердің ең жоғарғы, пайдалы
құндылықтарын үйреніп, қабылдауы қерек деп есептеді. Бұл мақсатқа жету
күшті биліктің көмегінсіз жүзеге аспайды, себебі тұрақты саяси билік ғана
халықтың өзіндік санасын көтеріп бірлікке, татулыққа бастай алады.
Абай билік иелерінің өктемшіл, әміршіл психологиясы мен билікқұмар
білімсіз, ақылсыз байлар тобын өз өлендерінде:
«Бас-басына би болған өңкей қиқым,
Мінеки, бұзған жоқ па елдің сиқын».
-деп қатты сынға алады.
19
Абайдың ойынша, қазақ қоғамында күшті билік қалыптастырудың
өзіндік кедергілері мен қиындықтарды бар, олар: қазақ халқының еркіндігінің,
тәуелсіздігінің болмауы; қазақтың салт дәстүріне сәйкес қалыптасқан
мемлекеттік басқарудың жойылуы. Ойшыл қазақтың кемеңгер хандары Қасым,
Есім және Тәуке қалаған ата-баба заңдарының құндылығына, өзіндік
артықшылығына жоғары баға береді. Абайдың ойынша, қазақ халқы үшін жаңа
әлеуметтік жағдайларды ескере отырып дәстүрлі билер сотын сақтап қалу
қажет.
Ол үшін қорғаушылар институтын қалыптастыру – билердің әділ, таза
сайлау арқылы сайлануы немесе халық ішіндегі әділ, беделді азаматтардың
тағайындалуы тиісті.
Абай творчествосында басқа да көптеген ерекше саяси, әлеуметтік
ойлар кездеседі, олар: адам дүниетанымы, тұлғаның әлеуметтенуі, өз халқының
ерекше қасиеттері және т. б. мәселелер.
Ойшыл тұлғаның әлеуметтік мәнін анықтайтын негізгі екі қасиетті
көрсетеді: адамның ақыл-ойы және еңбек қызметі. Осы екі қасиет адамның
басқа тіршілік иелерінен өзгешілігін, артықшылығын айқындайды.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sayasattanu.html?page=3#4._Болашақ_мамандардың_азаматтық_ұстанымдарын_қалыптастырудағы_саяси_білімнің_маңызы

title: Саясаттану - бет 3

text:
3. Саяси ғылымның объектісі және оның зерттеу тәсілдері.
Саяси ғылымның объектісі - қоғамның саяси саласы және ондағы саяси
құбылыстар мен процестер. Дегенмен, қоғамның саяси саласын тек саясаттану
ғана зерттемейді. Жоғарыда аталып көрсетілгендей, саясатты философия,
әлеуметтану, құқықтану, тарих және басқа ғылымдар да зерттейді. Сондықтан
саясат теориясына жататын ғылымдар: тарих – саяси жүйенің өткендегісін
зерттейді; философия – табиғат, қоғам және таным дамуының жалпы
заңдылықтарын зерттейді; әлеуметтану – қоғамдағы процестерді адамдық
өлшем ретінде қарап, әлеуметтік ортаның саяси салаға тигізер әсерін зерттейді.
Саясаттану экономикалық теория және құқықтық ғылымдармен де тығыз
байланысты. Саяси экономика саяси процестерді экономикалық тұрғыдан
зерттей отырып, осы процестердің негізінде әртүрлі әлеуметтік топтардың
мүдделерін анықтаса, құқықтық ғылымдар қоғамдағы саяси қатынастардың
тәртібін, қызметін реттейді.
Міне, осы аталған ғылымдардың әрқайсысының өзінше ерекше таным
салалары мен қырлары бар. Негізінде саясатты кешенді, толық зерттейтін
ғылым - саясаттану. Оның ерекшелігі - саяси құбылыстардың ішкі сырын,
логикасын, өмірге қажеттілік заңдылықтарын айқындап беретіндігінде.
Саяси құбылыстар мен процестерді зерттеуде саясаттану ғылыми
зерттеудің әртүрлі тәсілдерін пайдаланады, ол тәсілдер үш топқа бөлінеді.
Бірінші топқа саяси объектіні зерттеудің ерекшеліктеріне бағытталған
тәсілдер жатады. Бұл мақсатты іске асырумен әлеуметтік тәсіл айналысады,
ол саясат пен қоғамның өзара әсерін есепке алуға байланысты жүргізіледі.
Әлеуметтік тәсіл әлеуметтік факторлардың біріне-бірінің өзара әсер ету
жүйесін ашуға мүмкіндік жасайды. Мысалы, экономикалық ұйымдар,
20
әлеуметтік теңсіздіктің түрлері, демографиялық факторлар, психология, т.б.
саяси жағдайлар (саяси жүйе ұйымдары, сайлау жүйесі, легитимдік билік т.б.).
Әлеуметтік тәсіл саяси ғылымның зерттеу саласында жетекшілік роль
атқарады.
Осы топқа жататын функционалдық және системалық тәсілдер саяси
құрылымдарды басқа да күрделі жүйенің бір бөлігі ретінде қарап, оны
құрайтын элементтердің әлеуметтік өмірдегі орнын, қызметін сыртқы ортамен,
басқа құбылыстармен байланысын зерттейді.
Осы топтың ішіндегі ерекше маңыздысы – бихевиористік тәсіл. Ол
саясатты жеке адамдар мен топтардың мінез-құлқын нақты зерттеу арқылы
жүргізуге бағыт береді. Бұндай зерттеу эмпирикалық хабар мен мәліметтерге
сүйенеді.
Бихевиористік тәсіл төмендегідей негізгі талаптарға сай жүргізіледі:
- саясаттың басты субъектісі адам екендігі;
- саяси мінез-құлықтың негізінде психологиялық себептер жетекші роль
атқаруы, сөйтіп ол құбылыстың жеке адамның табиғатының ерекшелігін
бейнелеуі;
- саясатта адамдардың мінез-құлқын ескере отырып шешім қабылдау.
Өйткені адамдар әртүрлі болғанымен, біріне-бірі ұқсас жағдайларда саяси
процеске қатысушылардың мінез-құлқын алдын-ала білуге мүмкіндік береді.
Бихевиористік тәсіл саяси зерттеулерде математикалық санақтарға,
статистикалық мәліметтерге, анкеталық және басқа сұрақ-жауаптарға,
компьютерлік техникаларды пайдалану мүмкіндіктеріне кең жол ашады.
Бірінші топтың тәсілдерінің ішінен сыншыл-диалектикалық тәсілді
еркше атауға болады. Бұл әдістің ең басты құндылығы саясатты іс жүзіне
асыруға сын көзбен қарау және талдау. Аталмыш тәсілдің тиімділігін қоғамың
плюралистік ұйымдарының барлығы және плюралистік демократияны
жақтаушылар түгел қолдайды. Өйткені, плюралистік теория қарама-
қайшылықтар принципіне, көп салалы идеялар арасындағы күрес, бәсекеге,
құндылықтарды бағалау бағдарына, саяси, экономикалық және мәдени
институттарға, жеке адамдар мен әлеуметтік топтардың қатынастарына
негізделеді.
Саяси ғылымның зерттеу жұмысында екінші топ тәсілдерін қолданбау
мүмкін емес. Бұл логикалық тұрғыдан зерттеу әдістері. Оған мынадай тәсілдер
жатады: талдау мен синтездеу, индукция мен дедукция, тарихи және логикалық
талдауларды
ұштастыру,
ғылыми
эксперимент,
модельдер
жасау,
математикалық, компьютерлік, прогностикалық және тағы басқа тәсілдер.
Тәсілдердің үшінші тобына эмпирикалық зерттеу әдістері жатады.
Бұрын аталған тәсілдер сияқты бұл да саясаттанудың жеке иелігіне жатпайды,
бірақ оған қызмет етеді. Эмпирикалық тәсілге мыналар жатады: статистика,
құжаттарды зерттеу (анкеталық сұрақ-жауап, лабораториялық эксперименттер,
саяси ойындар теориясы, нақты бақылау, т.б.).
Сонымен, алуан тәсілді пайдаланудағы негізгі мақсат – түрлі саяси
процестер мен олардың дамуы жөнінде ақиқат білім мен объективті мәліметтер
алу. Сайып келгенде, саяси білімдер негізінде саяси ғылым немесе саясаттану
21
қалыптасты.Олардың объектісі саясат болуы бүкіл әлемдік саяси ғылымда
танылып, мақұлданған мәселе.Ал саясаттану саясат туралы ғылым болса, онда
«саясат» дегеніміз не деген сауалдың ұдайы қойылып отыруының өзін білімдегі
өте орынды ізденіс деп атап көрсеткеніміз жөн.
«Саясат» дегеніміз не деген сұраққа жауап беру ғылыми тұрғыдан оңай
емес, ол үшін саясат туралы түсініктердің негіздерін анықтай білу қажет.
«Саясат» ұғымын түсінудің екі негізі бар. Бірінші негізі ежелгі гректің
«politike» ұғымы (мемлекетті басқару өнері) деген мағнаны білдіреді. «Саясат»
деген түсініктің екінші негізі – ғұлама ғалым Аристотельдің «Саясат» деген
еңбегінің атымен байланысты. Ол өз заманында лицей оқу орнын ашып,сонда
саяси ой- пікірлерді білім ретінде жастарға үйретті. Ойшылдың осы қызметінің
нәтижесінде «Саясат» деген еңбегі дүниеге келді. Бұл еңбекте Аристотель өзіне
дейінгі грек полистерінің саяси тарихы мен оның жүйесін терең
зерттеген.Осыдан бергі ғасырлар бойы қалыптасып келе жатқан саясат туралы
мәселелер адамзат ғылымы даму тарихының негізгі салаларының бірі болды.
Барлық уақытта қоғамда, әрбір адам өмірінде саясаттың алатын орны мен
маңызы айрықша, себебі қоғам өмірінде бірде – бір адам саясаттан тыс болуы
мүмкін емес.Көптеген адам күнделікті өмірде бүны байқамауы да мүмкін.Бірақ
әрбір жеке адамның өмірі саясатпен тікелей байланысты болады.Кейбіреулер
саясат туралы әңгіме бола қалған жағдайда «менің саясатқа ешбір ықыласым
жоқ, мен саясатпен айналыспаймын» деп те айтып жатады.Әрине,оларды да
дүсінуге болады, себебі саясат көп салалы, көп мағыналы мәселе.Бұл саланы
терең де нақтылы білу үшін, осыған негізделген жүйелі білім, жан – жақты
дайындық болуы қажет.Бірақ жеке адам саясатқа қандай талғаусыздық
көрсеткенімен де ол адам саясаттың шеңберінен тыс бола алмайды.Тіпті әрбір
жеке адамның тұрмыс жағдайы да, оның өмір тағдары да саясатпен тікелей
байланысты болуы күмәнсіз. Мысалы, ағарту дәуірінде өмір сүрген
нидерландық ғалым Бенедикт Спинозаның мынадай сөздері бар: «Мен
саясатпен айналыспасам да, бәрібір саясаттан тыс бола алмаймын».
Саясаттың қоғам өміріндегі маңызының орасан зор болуын басқа да
көптеген мысалдар дәлелдейді.Мысалы, мынадай пікір білдіретіндер аз емес:
«Экономиканың деңгейі жоғары болса жеткілікті, қалған меселелер өзінен - өзі
шешіліп жатады.Сондықтан саясаттың басқалар үшін де, мен үшін де аса
маңыздылығы да, қажеттілігі де жоқ». Ал елде экономиканың дамуы нәтижелі
болмай, құлдырауға ұшырап, оның деңгейі өте төмен болса бұл жағдай үшін
экономиканы кінәлауға болар ма еді? Әрине, бұған экономиканың өзі кінәлі
бола алмайды.Эконмикада береке болмай жатса, оған кінәлі саясат.
Экономиканы нәтижелі ұйымдастыру жөніндегі саясаттың дұрыс жолға
қойылмауы.Сонымен қалай айтсақ та, бастаушы, анықтаушы роль саясатта
болып отыр.
Бұл жөнінде басқа да мысалдар келтіруге болады. Мысалы, қазіргі
кезеңдегі әртүрлі мемлекеттердің өркениетті деңгейге жетуі олардың табиғат
жағдайына, жер байлығына ғана емес – олардағы мемлекетті басқару
шеберлігімен, экономиканы ұйымдастыру саясатын дұрыс жолға қоюмен тығыз
байланысты.
22
Сайып келгенде, саяси ғылым саясат ұғымына мынадай анықтама береді:
саясат дегеніміз мемлекет және қоғамның іс - қимылының түрі, жеке
адамдардың, әлеуметтік топтардың, өкіметтің мүддесін іске асырудағы саяси
қарым- қатынастары.
Саясаттың ең басты міндеттері – мемлекет қалыптастыру, қабылданған
заңдар, ұйымдастырылған экономика арқылы барлық қоғам мүшелерінің
әлеуметтік, тұрмыстық, рухани өмірін қамтамасыз ету.Ал осы міндеттерді
кімдер дұрыс жолмен іске асыруы тиісті? Бұл саладағы қызметкерлерді саяси
әдебиетте қолданатын термин бойынша саяси субъекттер деп аталады. Бұлар:
саясатшылар, мемлекет жүйесіндегі қызметкерлер, депутаттар, әр саладағы
мамандар, кәсіпорын басшылары. Саяси субъекттерге жеке тұлғалардан басқа
әртүрлі саяси топтар мен ұйымдар жатады.Мысалы, саяси партиялар, қоғамдық
ұйымдар, оппозициялық топтар, сайлау жүйелері.
Сонымен, қоғамның берекелі өмірі, сау –салауаттылығы саясатпен
тікелей қатысты болса,саясаттың нәтижелілігі саяси субъекттердің іс -
қимылдарына байланысты.
Осы себептерден туындайтын әрбір қоғамның мақсаты мен мүддесі –
саяси субъекттердің сапалы құрамын қалыптастыру.Бұлардың сапалы болуына
бірінші кепілдеме – саяси білім. Саси білім басты екі негізден қалыптасады.
Біріншісі, дүние жүзіндегі саяси саладағы қалыптасқан тәжірибе. Екіншісі,
саяси білімнің (ғылымның) теориялық негізі. Саяси тәжірибе дейтініміз – саяси
салада қалыптасқан саяси процестер.Мысалы, демократия, саяси билікті
қалыптастыру жолдары, заң қабылдау мәселелері, мемлекет басқару түрлері,
жеке адамның құқығы мен бостандығы, оппозиция мәселелері және т.б. Саяси
процестер дегеніміз қоғамда қалыптасқан саяси- әлеуметтік жүйелер.
Әрбір саяси процестің өз саяси институттары болады. Мысалы,
демократияның саяси институты – парламент, жергілікті атқарушы биліктің
саяси институты – әкімдіктер, жергілікті сайланатын биліктің институты -
мәслихат. Саяси институт – саяси процестің мекемелер жүйесі, уәкілі. Саяси
процестерді сапалы деңгейде дамытудың негізгі шарты – саяси субъекттердің
саяси білімі мен тәжірибелігі. Ғұлама ғалым Платонның айтқанындай,
«Мемлекеттің сапасы қоғамдағы адамдардың сапасымен байланысты. Сол
себептен саясаттың басты міндеті – білімді адамдар дайындау және оларды
тани білу».Ұлы ойшылдың бұл қағидасы – саяси субъект болу үшін ғана емес,
саяси субъектіні түсіну, оларды билікке ұсыну үшін әрбір азаматқа саяси
тәжірибе, білім қажет деген ой болып табылады.
Саяси білімнің екінші бастауы – ол теориялық негізі. Жоғарыда аталған
саяси процестер тек ғана тәжірибе арқылы, практикада қалыптасқан
құбылыстар емес. Әрбір саяси процестің негізі – теория. Саяси ғылымның
күрделі теориялық құбылыс екендігін айқындайтын саяси саладағы бүкіл әлем
ғалымдары мен ойшылдары танып, мойындаған саяси білім үлгілері. Әрбір
саяси
процесс
–
ғалымдардың,
ойшылдардың
идеяларына,
тұжырымдамаларына негізделіп саяси ғылым қазіргі даму дәрежесіне жетіп
отыр.
23
Саяси ғылымның теориялық негіздері билік пен азаматтардың әлеуметтік,
мәдени өзара қатынастарына байланысты тарихи қалыптасқан тәжірибе мен
рухани қазыналардың жинағы. Саяси жүйенің шеңберінде қызмет ететін
субъекттердің саяси мәдениеті осы құндылықтар арқылы анықталады.Саяси іс-
қимылдардың сапалы болуы үшін саяси субъекттердің саяси мәдениеті жоғары
болуы қажет.
Қорыта келгенде, саясаттың тарихи- теориялық және қазіргі кезеңдегі
ғылыми негіздері – көне заманнан бергі қалыптасып келе жатқан саяси білімдер
жүйесі. Саяси ой-пікірлердің, ілімдердің бүгінгі күнге дейінгі тарихи
қалыптасуы туралы мәліметтер осы оқу құралының әрбір тарауындағы
тақырыпқа сәйкес беріліп отыр.
4. Болашақ мамандардың азаматтық ұстанымдарын
қалыптастырудағы саяси білімнің маңызы
Саяси ғылымның басты мақсаттарының бірі - болашақ мамандарға саяси
білім беру, олардың саяси мәдениетін жоғарылату. Бүгінгі күні саяси мәдениет
мәселесі ұлттық мәдениеттен және жалпы мәдениеттен жіктеліп өз алдына
білім саласына айналуда. Саяси мәдениет тарихи тәжірибеге негізделген саяси
саладағы жалпыадамзаттық, халықаралық игіліктер мен құндылықтар. Мысалы,
демократия, әділдік, еркіндік, легитимдік, әртүрлілік т.б.
Баршаға белгілі, жастар - қоғамның болашағы, оның ішінде әсіресе
студент жастар. Олар болашақтағы мамандар, өндіріс басшылары, ғалымдар,
депутаттар, билік жүйелерінің қызметкерлері т.с.с. Яғни, олар болашақтағы
саяси саладағы белсенді күштер, саясат арқылы қоғам өмірін басқарушылар.
Саяси білім мен саясаттың қоғамдағы маңызы жөнінде басқа да
көзқарастар кездеседі. Әрбір азаматтың саясатпен айналысуы міндетті емес, ол
үшін саяси субъектілер бар деген де пікір айтылады. Бұл да ақиқат пікір. Бірақ,
жоғарыда айтылғандай, біріншіден, қоғамда саясаттың шеңберінен кім болса да
тыс болуы мүмкін емес. Екіншіден, қандай да болмасын, қоғам өмірінің
жүйесінде басты орын алатын әртүрлі саладағы мамандар. Оны байқау үшін
саяси өмірдің жүйесін келтірелік: мақсат (саяси субъектер); ұсыныстар (заңдар,
шешімдер, реформалар); орындаушылар (саяси субъектер). Осы жүйеде екінші
рет қатысатын саяси субъектер, яғни, іске асырушылар – олар мамандар.
Қандай да болмасын қоғамдағы мақсаттар, реформалар, шешімдер әр алуан
мамандардың қатысуынсыз іске асырылмайды. Қоғамдағы саяси шешімдердің
орындалуы ең алдымен мамандарға тіреледі. Осы себепке де байланысты
саясаттанудың оқу орындарындағы басты мақсаты – мамандардың саяси-құқық
мәдениетінің деңгейін жоғарлату, жалпы қоғамдық, дүниежүзілік саяси
мәдениетпен таныстыру. Жұртшылықтың саяси мәдениеті жоғары болуы үшін
мемлекет өз азаматтарын ел ішіндегі және басқа елдердегі болып жатқан
өзгерістер, жаңалықтар жөнінде жан-жақты хабардар етіп отыруы қажет. Сонда
ғана ел азаматтары саяси мәселелерді жетік біліп, дұрыс бағалай алады.
Көлемді және сенімді мәлімет алып тұруы, дамыған хабарламалық жүйенің
24
болуы – қоғамның саяси мәдениетінің, саяси қатынастарының қаншалықты
дамығандығын көрсетеді.
Саяси білім беру жүйесі қазір кез-келген демократиялық қоғамда бар.
Соның ішінде Қазақстандағы саяси білімнің басты мақсаты – азаматтардың
күрделі әлеуметтік-саяси жағдайда дұрыс бағдар ұстауы, өз мүддесін түсінуі
және қорғауы, басқа адамдардың және бүкіл қоғам мүдделерін, құқықтары мен
бостандығын құрметтеу, басқа азаматтармен бірге қоғамдық проблемаларды
бірлесіп шешу, әрбір адамның тәуелсіздік құқықтарын ескере отырып, саяси
білімді азаматтардың демократиялық тәртіптерді құрметтеуі және оның
мемлекеттік институттарын қамтамасыз ету көзқарасын қалыптастыру. Аса
көңіл аударатын мәселе - саяси тәртіпті нығайтпайынша, әрбір жеке адамның
бостандығы жайлы сөз айту шындыққа жанаспайды. Осы бағытта азаматтарға
саяси білім беру, сөйтіп олардың саяси бостандығын қамтамасыз ету қажет.
Саяси білімнің қазіргі кезеңіндегі идеяларын, жалпыадамзаттық
құндылықты игеруді басшылыққа алу азаматтарға және бүкіл саяси өмірге
тиімді әсерін тигізетіні сөзсіз. Оның үстіне біздің қоғам үшін демократиялық
саяси білім өтпелі кезеңде ерекше маңыз атқарады. Әміршілдік экономикадан
нарықтық шаруашылыққа және тоталитарлық саяси жүйеден құқықтық
демократиялық мемлекетке өту халықтың саяси мәдениеті мен менталитетінде
түбегейлі өзгерістер жасауды қажет етеді.
Демократиялық саяси білімнің де Қазақстанның тәуелсіз мемлекет болып
қалыптасуы мен дамуына тиімді әсер ететіні даусыз. Қазіргі кезде алдыңғы
қатарға адамдар санасының жаңа қырлары, оның ішінде ұлттық санасының
оянуы ұсынылып отыр. Демократиялық саяси білімнің маңызы: азаматтардың
демократиялық менталитетін қалыптастыруға көмектесу, демократиялық саяси
мәдениет құндылықтары мен түрлерін игеруді үйрету, тұлғаның саяси
төзімділік, сенімді серіктестік, келісімге ұмтылу сияқты қасиеттерін
қалыптастыру.
Қазақстан Республикасында саясаттану білімініне қойылатын талаптар:
- қазіргі қоғамдық және саяси құрылыстың мән-мағынасын терең түсініп-білу,
адамдардың өмірінде алатын орнын, атқаратын ролін айқындау, олардың сан
түрлі құқықтары мен бостандықтарын дұрыс пайдалану жолдарын табу;
- саяси ғылым негіздерін меңгеру арқылы күрделі қоғамдық-саяси жағдайда
еркін бағдар ұстау, өз мақсат-мүддесін білдіру, оны қорғай білу;
- жалпы дүниежүзілік, халықтық игіліктерге негізделген демократиялық
тәртіпті құрметтей отырып, ортақ мәселелерді ұжымдасып шешу жолдарын
ұғу;
- мемлекеттік құрылыс, саяси жүйе, қоғам мен мемлекетті басқару түрлері мен
тәсілдерін меңгеру;
- әлеуметтік үрдістерді басқару негізі болатын саясаттың, ұстанымдардың,
идеологиялардың мәнін түсіну;
- саяси төзімділікке, келісімге, серіктестікке, мәмілеге келе білу, саяси
шиеленіс, дау-жанжалдарды дер кезінде шешу жолдарын анықтау;
- саяси мәдениеттің қоғамдағы зор ролі мен маңыздылығын терең ұғып, оны
қалыптастыру жолдарын білу;
25
- қоғам мен мемлекет алдындағы азаматтық парызды, жауапкершілікті сезіну.
Саясаттанудың ғылым ретінде қоғамның, халықтың, азаматтардың тек
ғана саяси емес, жалпы гуманитарлық мәдениетін жоғарылатуда да маңызы өте
зор.
Бақылау сұрақтары
1. Саясаттану ғылымның негізін қалаушы
2. “Саясат” ұғымының шығуы
3. Саясаттың қоғам өміріндегі орны
4. Саяси ойлар мен білімдердің даму кезеңдері
5. Саясаттану ғылымының теориялық негіздері
6. Б. Спинозаның саясатқа көзқарасы
7. Саяси ғылым дамуындағы Н. Макиавеллидің орны
8. Әл-Фарабидің саяси көзқарастары
9. Саясаттанудың зерттеу тәсілдері
10.Саясаттану ғылымының болашақ мамандардың білімін жетілдіру мен
көзқарастарын қалыптастырудағы маңызы
26
ІІ тарау
ДЕМОКРАТИЯНЫҢ НЕГІЗІ, САЯСИ БИЛІКТІҢ КӨЗІ
ХАЛЫҚ БОЛУ ПРИНЦИПІНІҢ ЖҮЗЕГЕ АСУЫ.
1. Демократиялық мемлекеттің мәні және негізгі белгілері
Демократия мәселесі - саясаттанудағы негізгі тақырыптардың бірі. Оның
себебі, біз жоғарыда айтқанымыздай, саяси ғылымның, яғни саясаттанудың
кілті саяси билік болатын болса, ал қоғамдағы саяси биліктің сапасы, әсіресе
қазіргі кезеңде, демократияның деңгейімен тікелей байланысты. Осы жағдай
қазір дүние жүзіндегі көптеген елдердің саяси өмірінен байқалып отыр.
Мысалы, қазіргі кезеңде көптеген мемлекеттердің саяси өміріндегі ең жиі
айтылатын сөздің бірі - “демократия”. Мұның себебі неде?
Демократия
туралы мәселенің өте маңызды болуына бірнеше себептер бар. Біріншіден,
қазіргі кезеңде демократия дүниежүзілік жалпы адамзаттың рухани құндылығы
болып табылады. Ол халықтар арасындағы бірлестіктің, қауымдастықтың
дамуына зор әсер етеді. Екіншіден, әрбір мемлекеттегі саяси биліктің сапасы
қоғамдағы демократияның деңгейіне байланысты. Үшіншіден, демократия
біздің Қазақстан мемлекетінің мақсаты мен болашағы. Оған дәлел Қазақстан
Республикасының Конституциясының ең бірінші бабы осы мақсаттан
басталады. “Қазақстан Республикасы өзін демократиялық … мемлекет ретінде
орнықтырады” – деп жазылған. Әсіресе осы соңғы себепке байланысты әрбір
қазақстандық, әсіресе болашақтағы мамандар елдің демократияландыру
жолдарын жақсы танып білуі тиіс, бұл процеске өзінің үлесін қосуға да
міндетті.
Демократияның ерекше маңызды болуының тағы да бір себебі, оның
әрбір адамға тиімді, пайдалы болуында. Бұны демократияның негізгі
ұстанымдарынан (шарттарынан) байқауға болады.
Демократияның негізгі ұстанымдары:
1. Демократия ұжымдық шешімді қолданады.
2. Мемлекеттік билік органдарына азаматтардың, әлеуметтік топтардың
арасынан ең таңдаулылары, ең қалаулылары сайланады.
3. Билікке сайланғандар сайлаушылардың алдында есеп береді.
4. Әрбір азаматтың билікке сайлануына (өзін-өзі ұсынуына) мүмкіндік беріледі.
Демократиялық ұстанымдардың әрбір адам үшін тиімділігі осында. Енді
“демократия” деген ұғымның ежелгі және теориялық мағынасына көшелік.
Демократия деген сөз гректің “demos” –халық және “kratos” – билік деген
сөздерінен құралған. Яғни, халық билігі деген мағынаны білдіреді. Бірақ бұл
ұғымды ертедегі гректер өздерінің қоғам, мемлекет құрылыстарымен
байланыстырған. Себебі ежелгі гректердің, римдіктердің мемлекеті негізінде
бір қала көлемінде ғана болды.
Осыған байланысты мемлекеттің толық құқықты азаматтары шешім
қабылдау үшін бір алаңға жиналып шешім қабылдауына мүмкіншілігі болды.
27
Ол уақытта қазіргідей мемлекет пен қоғамның арасында басқа саяси субъектлер
болған жоқ.
Қазіргі жағдай басқа. Қазір мемлекет пен қоғам арасында көптеген
демократиялық институттар бар, мысалы, әртүрлі қоғамдық ұйымдар, саяси
партиялар, сайлау комиссиялары және т.б.
Қазіргі кезеңдегі демократияның ұстанатын басты мақсаты – билікті
қалыптастырудың көзі халық болуында. АҚШ-тың он алтыншы президенті
Авраам Линкольндің айтуы бойынша: “Демократия: халық үшін сайланған
халық билігі”.
Қазір ежелгі антикалық уақытпен салыстырғанда демократия түсінігінің
ауқымы да, мазмұны да біраз кеңейді. Демократия қазір тек қана сайлау
мәселесімен шектелмейді. Қоғамдағы көптеген саяси процестер, саяси
құбылыстар, саяси қарым-қатынастар демократиялық ұстаным негізінде
сипатталады. Мысалы, мемлекеттің сипаты (типі, режимі) демократиялық
бағамен белгіленеді. Қоғамдық құрылымның мақсаты, идеалы, яғни қоғамның
даму бағыты – ол да демократия түсінігімен бағаланады. Қоғамда азаматтардың
теңдігі, құқығы, еркіндігі бар ма, жоқ па? Бұл да демократиямен сипатталып,
бағаланады.
Ал енді осы белгілердің барлығын: азаматтардың теңдігін, құқығын,
әділеттілікті, еркіндікті, әр адамның өзі қабілетін іске асыру мүмкіншілігін,
яғни, демократиялық ұстанымдарды қоғамда қалай орнықтыруы қажет, ол үшін
қандай жолдарды пайдалану керек? Бұның негізгі жолы – мемлекет билігін
демократиялық жолмен қалыптастыру.
Бұл жоғарыда аталған құндылықтарды ұйымдастыруға қабілеті бар билік
жүйесін қолдану арқылы жүзеге асырылады.
Яғни, халыққа қажетті тәртіптілікті билік арқылы орнықтыру. Егер
халықта сондай мүмкіншілік болса, бұл - демократияның бірінші белгісі.
«Қазіргі кезеңдегі демократия дегеніміз не?» – деген сұраққа жоғарыда
келтірілген пікірлердің барлығын қорытып айтатын болсақ, «қоғамдық билікті
халық сайлайтын, теңдік, құқықтық, әділеттік, еркіндік ұстанымдарына
негізделген мемлекеттік құрылыс», – деп жауап беруге болады.
Демократияға байланысты тағы да бір түсінікті анықтап алғанымыз жөн.
Ол демократия мен бостандықтың ара қатынасы туралы мәселе. Мысалы,
көпшілік “демократия” деген не? - деген сұраққа көп жағдайда “демократия –
ол еркіндік” деп жауап береді. Осы дұрыс па? Демократия – тек қана еркіндік
пе? Егер олай болатын болса, демократия әркімді күнделікті міндетінен,
тәртіптен, жауапкершіліктен босатып жібере ме? Демократия ондай еркіндікке
қарсы. Сонда, демократия қандай еркіндікті жақтайды? Бұл мәселені анықтап
алу үшін, біріншіден, демократияның шешім қабылдау тәсілі есте болуы керек.
Демократиялық шешім қабылдау дегеніміз ол көпшіліктің пікірі арқылы шешім
қабылдау.
Бұл ұстаным бойынша демократияның қолдайтын бостандығы, әр
азаматқа беретін құқығы санаулы ғана. Олар:
1) Ұжымдық шешім қабылдауға қатысу.
2) Шешім қабылдау үшін өз пікірін, ұсыныстарын білдіру.
28
Яғни, еркіндік тек ғана шешім қабылдағанша ғана құқылы. Ал шешім
қабылдағаннан кейін көпшіліктің шешімі барлығы үшін заң. Азшылық дауыс
берген уақытта қарсы болса да, көпшіліктің шешімін орындау оларға да заң.
Бұл демократияның тәртібі, заңы, мәдениеті, сонда ғана демократия көпшілікке
қажет тәртіпті орнатуға мүмкіндік береді. Ал кейбір азаматтардан өз
міндеттерін, жауапкершіліктерін талап ету немесе талап етпеу демократияның
қызметі емес. Бейберекетсіздік, анархиялық бостандық – ол демократияның
ұстанымына жатпайды.
Сонымен, демократияның мақсаты – қоғамда өлшемсіз, ретсіз бостандық
орнатып, билікті әлсірету, бәсеңдету емес, көпшілік үшін қажетті тәртіп орнату.
Демократия – ол бостандықтың өзі емес, демократия – бостандықты орнатудың
жолы.
Демократия мәселесіндегі маңызды сұрақтың бірі – демократиялық
мемлекет қандай болуы керек? Демократиялық мемлекеттер бір түрде, бір ғана
жолмен орнықпайды. Бірақ демократиялық мемлекеттердің көп түрлілігіне
қарамастан, олардың бәріне ортақ белгілері бар.
Демократиялық мемлекеттің негізгі белгілері:
1. Саяси биліктің негізгі органдарының сайлануы.
2. Шешім қабылдаудағы азшылықтың көпшілікке бағыну тәртібін ресми
мойындау.
3. Азаматтардың жалпыға бірдей сайлау құқығының болуы.
4. Сайлауда бір орынға бірнеше үміткердің болуы (балама сайлау).
5. Саяси, экономикалық, рухани әртүрлілік.
6. Саяси биліктің үш тармағының болуы.
7. Қарсылықты (оппозицияны) заңдылық ретінде мойындау.
8. Саяси биліктің заңға бағынышты болуы.
9. Қоғамдық-саяси шешімдер қабылдаудағы жариялылық.
10.Азаматтардың заң алдындағы теңдігі.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Саясаттану - бет 3


url: http://emirsaba.org/sayasattanu.html?page=3#ІІ_тарау_ДЕМОКРАТИЯНЫҢ_НЕГІЗІ,_САЯСИ_БИЛІКТІҢ_КӨЗІ_ХАЛЫҚ_БОЛУ_ПРИНЦИПІНІҢ_ЖҮЗЕГЕ_АСУЫ._1._Демократиялық_мемлекеттің_мәні_және_негізгі_белгілері

title: Саясаттану - бет 3


url: http://emirsaba.org/sayasattanu.html?page=4#3._Қазақстан_Республикасындағы_демократиялық_үрдістердің_қалыптасуындағы_парламенттіліктің_орны

title: Демократиялық үрдістердің даму тарихы

text:
2. Демократиялық үрдістердің даму тарихы
Демократия туралы ой-пікірлер ерте замандарда ежелгі шығыс елдерінде:
Мысырда, Вавилонда, Үндістанда, Парсыда, Қытайда пайда болды. Бұл елдерде
демократиялық идеялардың шарықтап дамып, сонымен қатар, құлдырап
төмендеген де кезеңдері болды.
Мысалы, ежелгі Қытай ойшылы Конфуцийдің б.з. дейінгі VI-V
ғасырларда “Ардақты, киелі билік ол біреудің тәуелдігі немесе біреудің
тәуелсіздігі емес, шынайы билік - ол өкімет пен жеке адам арасындағы өзара
тәуелділік” – деп айтқан пікірі демократияның қазіргі ұстанымына сәйкес
келеді.
Ежелгі Шығыс елдерімен бірге Қазақ даласында да демократияның
көптеген белгілері орын алды. Мысалы, сақтар қауымында патшалар болды,
бірақ монархия болған жоқ.
Егер бұл жағдайға ғылыми көзқараспен қарайтын болсақ – бұл
меритократия деп аталады. (Meritus – лат. дарынды, kratos - билік).
29
Меритократия – шығыстағы демократия ұстанымының ең алғашқы түрі болды.
Қазақ даласында осы демократиялық ұстаным ғасырлар бойы жалғасып келді.
Кейінгі кездерде қазақ дәстүрінде әрбір жаңа хан өзінің тумысымен емес,
болмысымен билікке жеткен, яғни, ел басқарушы ханның ұлы емес, халықтың
ұлы ретінде танылған ел ағаларының бірі көпшіліктің қалауы бойынша хан
болып сайланған.
Қазақ жерінің мемлекеттік құрылымындағы мұндай ерекшелікті өткен
ғасырлардағы орыс демократтары мен шенеуніктері де байқапты. Мысалы,
XVIII ғасырдың 30-40 жылдарында Ресей мен Қазақстан арасында қызмет еткен
елші А.И.Тевкелев: “Қырғыз-қайсақта… мұрагерлік жолмен хан болмайды,
сайлау арқылы ғана хан болады”, - деп атап көрсетеді.
Сол сияқты Орынбор губернаторы И.Неплюев 1748 ж. 26 тамызда Ресей
сыртқы істер коллегиясына жасаған ресми хабарламасында: “Бұл қырғыз-
қайсақта қалыптасқан салт бойынша ежелгі хан-сұлтан әулетінің өкілдері
мұрагерлік жолымен емес, халықтың сайлауы бойынша ғана хандыққа жете
алады”, - дейді.
Қазақ тарихында Жәнібек-Керей хандардан Абылай ханға дейінгі
аралықта бізге аттары мағлұм көптеген хандар өтті. Солардың барлығы да
ашық сайлау жолымен, халықтың қалауы бойынша ақ киізге көтеріп хан
сайланған.
Қазақ жеріндегі меритократиялық демократияның көптеген ұстанымдары
қазақ даласында кейінде де кең өріс алған. Бұл жөнінде көптеген мәліметтер
Әбіш Кекілбаевтың "Үркер" атты романында кеңінен баяндалған. Онда билер
бір аймақтың халқымен бірге жиналып, шиеленісті мәселелерді көпшіліктің
пікірін есепке ала отырып шешкен.
Бұл процестің маңыздылығы – халықтың пікірімен санасушылық
болғандығында.
Шығыс елдерімен, соның ішінде ежелгі Қазақ елімен қатар демократия
Еуропа елдерінде де кеңінен дамиды. Демократияның әртүрлі құрамдары,
жүйелері, сайланған орындары, жалпы мемлекеттік биліктің демократиялық
түрі алғаш рет Ежелгі Грекия мен Ежелгі Римде пайда болды.
Демократиялық мемлекеттің ең бірінші түріне Афины полисы жатады.
Полис - өз алдына мемлекет, біздің заманға дейінгі V ғасырда өмір сүрді. Онда
жоғарғы билік ұдайы шақырылып тұратын халық кеңесінің қолында болды.
Азаматтарға қатысты барлық әлеуметтік мәселелерді, ең аяғы, сыртқы саясатқа
дейін осы халық кеңесінде шешілді.
Полис халқы бірігіп әртүрлі демократиялық органдарды сайлау арқылы
қалыптастырып тұрды. Әділеттілік ұстанымдарын өте жоғары ұстанған орган –
ол халық соты. Халық соты он бөлімнен тұратын орган болды. Істің қандай
бөлімде қаралатындығы сот болатын күні жеребе салу арқылы құпия түрде
шешілетін. Бұл заңсыздыққа жол бермей, сотты әділ жүргізуге кепілдік
болатын.
Афинылық демократия әсіресе Периклдің басшылық еткен дәуірінде
(б.з.д. 490-429 жж.) гүлденіп өркендеді. Бұл кез афинылық демократияның
«алтын ғасыры» деп саналды. Периклдің басшылығымен билік жағынан
30
зорлық-зомбылыққа тыйым салынды, азаматтар қызмет орындарына тек сайлау
арқылы тағайындалатын болды, мүлік цензісінің қолдануы тоқтатылды.
Афиныдағы сияқты демократиялық мемлекет Ежелгі Римде де пайда
болды. Билікке төменгі таптың өкілдерін қатыстыру үшін халық трибунаты
қалыптасты. Бұл халық билігін білдіретін жаңа мемлекеттік орган болып
есептелді.
Бірақ Ежелгі Грекиядағы, Ежелгі Римдегі демократияға қазіргі
көзқараспен қарайтын болсақ, бұл елдердегі демократия ешқашан толық болған
жоқ. Себебі сайлауға дауыс беруге, шешім қабылдауға қатысатын адамдар тек
толық құқықты азаматтар ғана болды. Ал мыңдаған құлдар, кедейлер, тіпті,
қолөнершілер, әйелдер – толық азаматтар санатына қосылған жоқ. Кейін саяси
ғылымда демократияның бұл түрі «аристократия» деп аталатын болды. (aristo –
таңдаулы, kratos - билік).
Аристократия дегеніміз – билік ақсүйектер өкілдерінің қолында
болатын мемлекеттік басқару түрі. Аристократиялық және меритократиялық
басқарудың шынайы демократияның негізін қалауына тарихи мүмкіндік болған
еді. Бірақ тарихта билік басқаша жолмен орнықты. Құл иеленуші құрылыс
ыдырағаннан кейін, (әсіресе Еуропа мемлекеттерінде) меншіктік қатынастар
шиеленісе бастады, әлеуметтік топтар мен таптардың өзара қайшылығы
күшейді, мемлекет билеушілер әулеті қалыптасты. Саяси билік құрып,
мемлекет басқарып, оның өздері, әулеті үшін пайдалылығын, ұтымдылығын
байқаған патшалар билікті мұра ретінде өз ұрпақтарына бере бастайды.
Мысалы, Ежелгі Грекияда Іскендір Македон империясы пайда болды, Ежелгі
Рим империясы орнықты.
Бұл мемлекет басқару түрін саяси ғылымда монархия деп атайды.
Монархия – мемлекеттің жоғарғы өкімет билігінің жеке дара билеушінің
қолында болып, мұра ретінде кейінгі ұрпақтарына қалатын билік түрі. Бүкіл
дүние жүзінде ғасырлар бойы осы монархия орнатылды.
Сөйтіп, халықтың мемлекетті басқаруға қатысу мәселелері қиындай түсті.
Әрине, бұған қарсы күресте көптеген ғалымдар мен әр елдің жаңашыл
әлеуметтік топтары өз үлесін қосып келді.
1265 жылы ғана демократиялық ұстаным енгізу жолында адамзат
тарихында үлкен қадам жасалды. Осы жылы Англияның королі Генрих ІІІ
ағылшын серілерінің (рыцарьларының) қысымы бойынша корольдің билігін
шектейтін мемлекеттік орган – парламент құрылды. Парламент ол өкілетті
орган. Ел азаматтарының әрқайсысы өздерінің топтарынан осы органға
уәкілдер жіберетін болды. Нәтижесінде корольдің, яғни монархтың билігі
шектеліп, король өз билігін халық өкілдерімен бөлісуге мәжбүр болды.
«Парламент» деген сөздің негізі ағылшынша parlament –“кеңесу” деген,
французша -- parler “сөйлеу’ деген түсініктерді білдіреді. Парламент жоғарғы
сайланбалы өкілдік және заң шығаратын мемлекеттік билік органы. Сонымен,
тарихта корольдің бұрынғыдай жеке өзі шешім қабылдай алмайтын,
парламенттің пікірімен санасуға тиіс болатын кезең туды.
Парламенттің пайда болуының демократияның даму тарихында басты екі
маңызы болды. Біріншіден, осыған дейін дүние жүзіндегі барлық елдерде
31
мемлекет басқарудың тек бір ғана түрі - монархия болған болса, енді екінші
түрі пайда болды – ол конституциялық монархия. Мемлекет басқарудың бұл
түрі Англияда осы күнге дейін сақталып кейін басқа мемлекеттерге де тарады.
Мысалы, Швеция, Дания, Испания, Жапония және т.б.
Парламенттің пайда болуының екінші маңызы, ол демократия туралы
идеяны іске асырудың құралының, тәсілінің шығуы. Идеяны іске асыратын әдіс
болмаса, ол идея күйінде қала беруі де мүмкін. Парламент дегеніміз - тек
жоғарғы саяси биліктің түрі ғана емес, ол жалпы сайланбалы органдар жүйесі.
Мысалы, жергілікті сайлау органдары, мәслихат та парламенттік жүйе.
Демократияның дамуындағы келесі үлкен қадам 527 жылдан кейін
жасалып, 1792 жылы Францияда республика қалыптасты.
Республика дегеніміз - саяси биліктің негізгі жоғары органдары сайлау
арқылы ұйымдастырылатын мемлекет құрылысы. Мұнда монарх (патша,
король) жоқ. Биліктің негізгі органдары сайлау арқылы қалыптасады.
Францияда республиканың пайда болуы 1789 жылғы Ұлы Француз
революциясымен байланысты.
Мемлекет басқарудың республикалық түрі бұрын да тарихта болған.
Мысалы, көне Афины, немесе, орта ғасырлардағы Италияның көптеген
полистері республика болып аталды. Бірақ оларды басқаруға қоғамның барлық
мүшелері қатысқан жоқ, мемлекеттік билік тек ғана ақсүйектердің қолында
болды. Ал Франциядағы республика – тарихта алғаш рет қоғамның барлық
әлеуметтік топтарын, таптарын қамтитын мемлекет басқарудың түрі болатын.
Франция республика деген атаққа өз мағынасына, мәніне лайық ие болып
отыр. Бұл елде республика талай рет құлатылды, бірақ оны француз халқы
бірігіп қайтадан қалыптастырып, дамытып келе жатыр. Францияның қазіргі
конституциясы осыны көрсетеді, бұл «Бесінші республиканың конституциясы»
деп аталды.
Сонымен, парламенттің отаны – Англия болатын болса, республиканың
отаны – Франция. Ал дүниежүзіндегі қазіргі басты бағыт - республикалық
мемлекет қалыптастыру болып отыр.
Бүгінгі күні дүние жүзінде 150-ден астам республикалар бар, 30-ға жуығы
конституциялық монархия, шексіз монархия, теократтық діни республикалар
болып қалыптасқан. ХХ ғасырдың басынан бастап республикаға өту кең орын
алса, республикадан керісінше монархияға ауысушылық болған жоқ. Соңғы
кездегі монархиядан және тоталитаризмнен республикаға өткен мемлекеттер
Ливия (1969 ж.), бұрынғы КСРО-ның республикалары мен Шығыс Еуропа
елдері (1989-1991жж) және Непал (2008 ж.) болды.
Ал қазір дүние жүзіндегі мемлекеттердің қаншасын демократиялық
мемлекет деп есептеуге болады? Ол 70 мемлекеттей ғана, үштің бірі. Бұл көп
пе, аз ба?
Егер мемлекеттердің барлық саны арқылы есептейтін болсақ, бұл, әрине,
аз, үштің бірі ғана, ал тарихи тұрғыдан қарайтын болсақ, бұл көп, себебі
тарихта ешбір кезде 70 мемлекет демократиялық болып көрген жоқ.
Сонымен, демократиялық даму жолының қазіргі кезеңдегі басты
нәтижесі, дүниежүзі мемлекеттерінің үштен бірінің демократиялық болуы.
32
Бұл біздің дәуіріміз демократия дамуының алғашқы ғана кезеңі екенін
білдіреді. Сол себептен Қазақстанның саяси өміріндегі демократияға
байланысты кейбір келіспейтіндердің неге демократияның даму деңгейі бізде
ойдағыдай емес деген пікірі, біздің ойымызша, асығыс айтылған пікірлер
қатарына жатады.
Сөйтіп, демократияның даму тарихына қорытынды жасайтын болсақ,
бүгінгі күні ол негізгі екі жетістікке жетті: біріншісі, әлемдегі барлық
мемлекеттердің үштен бірінің демократиялық болуы, екіншісі – 150-ден астам
мемлекеттерде республиканың орнығуы.
3. Қазақстан Республикасындағы демократиялық үрдістердің
қалыптасуындағы парламенттіліктің орны.
Қандай да болмасын мемлекеттегі демократияның дамуын
парламентаризмнен (парламенттіліктен) тыс талдау мүмкін емес. Тарихи
тұрғыдан алғанда парламент—қоғамның әлеуметтік топтары уәкілдерінің
біріккен органы. Қоғамдағы демократияның деңгейі әрбір уәкілдің билік пен
қоғам арасында өз тобының мүдделерін қорғау мүмкіндігімен анықталады.Осы
тұрғыдан қарағанда Қазақ елі тарихындағы парламенттіліктің алғашқы
қарапайым көрністері әскери демократия, ру басшылары жиналысы,ағамандар
кеңесі, ақсақалдар кеңесі, хандық және билер кеңесі болып табылады.Қазақ
халқының тарихында Х1Х ғасырдың өзінде хандық кеңестер мен билер
кеңестері орын алып келді.
ХХ ғасырдағы Қазақстан парламентаризмі өзінің нақты бастауын
мемлекеттік биліктің жоғарғы тармағы және бірден-бір заң шығарушы орган
деп жарияланған 1937 жылғы Кеңестердің төтенше Х сьезінде қабылданған
Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасының Конституциясынан алады.
Қазақ КСР-ның Жоғары Кеңесінің алғашқы құрамы 1938 жылғы 24
маусымда округтер бойынша өткен сайлауы 4 жылдық мерзімге сайланды.
Депутаттыққа кандидаттарды ұсыну құқығы қоғамдық ұйымдар мен еңбекші
халыққа берілді. Сайлау жасырын дауыс беру, жалпыға бірдей тең және тікелей
сайлау құқығы негізінде өткізілді. Алайда, сайлау сырттан қарағанда
демократиялық сипатта болғанымен, барлық деңгейдегі депутаттық корпусты
сайлау билік иесі Коммунистік партияның қатаң бақылауымен баламасыз
негізде жүргізілді. Депутаттыққа кандидаттар коммунистік партия ұйымдары
белгілеген таптық, партиялық, ұлттық, жыныстық және жас ерекшеліктері
бойынша іріктеліп алынды.
Жоғарғы Кеңестің сессиясы жылына екі рет шақырылды, бұнда бір-екі
күннің ішінде жоғары өкілді органның құзырына жататын заңдар мен
шешімдер бірауыздан(әдеттегідей 99,99 пайыздық көпшілікпен) қабылданатын
еді. Сессияда шешілуі тиіс мәселелер Қазақстан Компартиясы Орталық
Комитетінің тарапынан алдын ала мақұлданып отырылды.Бұндай билік жүргізу
әдісі Кеңестер Одағы құлағанға дейін жалғасты.
Кеңестік кезеңдегі заң шығару әдістерінің кемшілігін,коммунистік
партияның билеп-төстеушілігін сынға алуға болады, алайда Қазақстанның
33
егемендігін іс жүзінде болмаса да, заң жүзінде мойындау, территориясын заң
жүзінде бекіту, мемлекеттік билік органдарын құру, егемен Қазақстанның
мемлекеттік мекемелерін қалыптастыру жолында Қазақ КСР-і Жоғары Кеңесі
өшпес тарихи қызмет атқарды.
КСРО-ның ыдырауы қарсаңында жарияланған қайта құру саясаты
қоғамымыздың көптеген салаларын қамтыды.
Қазақстандағы демократиялық үрдістердің дамуына 1986 жылғы әйгілі
Желтоқсан оқиғасының әсері зор болды.Қазақ жастарының ең алғашқы
демократиялық қозғалысы мәртебесіне ие болған осы оқиғадан кейін елімізде
ар-ұждан бостандығы,еркін пікір алысу, жаңаша саяси ойлау жүйесі қалыптаса
бастады. Желтоқсан оқиғасы тек ғана қазақстандықтарға емес, бүкіл КСРО
халықтарының психологиясына үлкен әсер етті. Мемлекеттік күш көрсетуден
халық қорықпайтын болды. Мызғымас, қуатты саналған социалистік КСРО
біртіндеп ыдырай түсті. 1989 жылы Балтық республикалары бұл мемлекттің
құрамынан шығып та кетті.
Бүкіл елді қамтыған осындай саяси өзгерістер, толқулар, біріншіден,
республикамыздағы жоғары демократиялық заң шығарушы органның
қалыптасуына өз әсерін тигізді.
1990 жылдың сәуір айында Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің он екінші
сайланған депутаттық корпусы алғаш рет баламалы түрде сайланды.
Коммунистік партияның ықпалы әлі де күшті болғанымен, парламенттің
құрамына әртүрлі әлеуметтік топтардың мүддесін білдіретін қоғамдық ұйымдар
уәкілдерінің сайлануына мүмкіндік туды. Мысалы, Жоғары Кеңес
депутаттарының құрамына бұрынғы кездегіден әлдеқайда көп ғылым мен
мәдениет өкілдері сайланды.
Қазақстандағы парламентаризмнің қалыптасуындағы осы он екінші
сайланған Жоғары Кеңестің маңызы өте зор. Ол еліміздің болашақ тағдыры
шешілетін тарихи кезеңде саяси өмірге тығыз араласа отырып, заңдар негізін
қалыптастыруға және мемлекеттілікті, Қазақстанның экономикалық дербестігін
орнатуға лайықты үлес қосты.
Осы аталған он екінші сайланған Жоғарғы Кеңес өзінің бірінші
сессиясында 1990 жылғы 24 сәуірде «Қазақ КСР-ның Президенті қызметін
тағайындау және Қазақ КСР-ның Конституциясына өзгерістер мен
толықтырулар енгізу туралы» Заң қабылдады және Нұрсұлтан Әбішұлы
Назарбаевты Қазақстан Республикасының Президенті етіп сайлады. Бұл
жалпымемлекеттік ауқымдағы алғашқы ірі саяси шешім болып табылады.
Сонымен,Қазақстанда мемлекеттілікті қалыптастырудың бастапқы
кезеңінде басқарудың парламенттік нысаны қызмет атқарды. Себебі Жоғарғы
Кеңес (яғни, парламент) ел Президентін сайлады және Үкіметтің жеке құрамын
қалыптастыруда шешуші орын алды. Он екінші сайланған Жоғарғы Кеңес
жұмыс атқарған төрт жылға жуық уақыт ішінде (1990 жылдың сәуірі--1993
жылдың желтоқсаны) 265 заң қабылданды.Солардың ішіндегі ең
алғашқыларына тоқталсақ, ол Жоғарғы Кеңестің 1990 жылғы 25қазанда
қабылданған «Қазақ КСР-ның Мемлекеттік егемендігі туралы Декларациясы».
Қазақстанның тәуелсіздігін орнықтыруды бастаған бұл Заңның шығуы
34
еліміздегі түбегейлі тарихи өгерістердің бастауы болып табылады. Бұл
Декларация қоғамдағы демократиялық процесстерді барынша тездетті. 1991
жылдың ортасында-ақ Қазақстан басқа да кеңестік республикалармен бірге іс
жүзінде орталық билікке қарсы оппозицияда болды.Қазақстанның бастамасы
бойынша Белоруссия, Украина, Ресей және басқа республикалармен бір-бірінің
егемендігін қадірлеу, қалыптасқан шекараларды сақтау, жаңа экономикалық
қатынастарды
орнату
туралы
екі
жақты
келісімдер
жасалды.
Мемлекетіміздің заң шығарушы билігінің келесі маңызды саяси шарасы -1990
жылғы 20 қарашада «Қазақ КСР–ғы мемлекеттік өкімет пен басқарудың
құрылымын жетілдіру және Қазақ КСР Конституциясына өзгерістер мен
толықтырулар енгізу туралы» Заңды қабылдауы. Бұнда Президенттің атқарушы
және өкілдік биліктің басшысы болып табылатыны және Қазақстан
Президентінің ұсынуымен Жоғарғы Кеңес сайлайтын Вице-президенттің
лауазымы белгіленді, Қазақ КСР-ның Министрлер Кеңесі Министрлер Кабинеті
болып қайта құрылды, Премьер-министрді және Министрлер Кабинетінің
құрамын Қазақстан Республикасының Президентінің ұсынуымен Жоғары Кеңес
бекітетін болды.
Елімізде егеменді мемлекет қалыптастырудың алғашқы күндерінде саяси
мәселелердің ауқымдылығы, күрделілігі Қазақ КСР-ы Президентінің билік
мәртебесін күшейтуді және оны бүкіл халықтың сайлауын қажет етті. Бүкіл
халық сайлаған Президент ғана сыртқы және ішкі саясаттың күрделі
проблемаларын табысты шеше алатындығы, экономикалық және саяси
реформалардың қарқынды жүргізілуіне тиімді ықпал жасайтыны депутаттарға
да жалпы қоғам мүшелеріне де айқын болды.
1991 жылғы 16 қазан күнгі Қазақ КСР-ның Жоғарғы Кеңесінің кезектен
тыс сессиясында «Президент сайлауы жөніндегі Заң» қабылданып,
Президенттік қызметке Н.Ә.Назарбаев ұсынылды.
1991жылғы 1желтоқсанда жалпыхалықтық сайлау қорытындысы
бойынша Н.Ә.Назарбаев Қазақстан Республикасы Президенті болып сайланды.
Жоғарғы Кеңес Елбасын ұлықтау жөнінде алғашқы нышандарды ұсынды.
Желтоқсанның 10-күні Республика сарайында Президенттің таққа отыру рәсімі
өтті, Н.Ә.Назарбаев Қазақстан Республикасының Президенті ретінде ант берді.
Сол кездегі мемлекеттің Заң шығарушы билігі Жоғарғы Кеңестің ең бір
ұтымды шешімдерінің бірі—Қазақстан мемлекетінің ресми атауларын өзгерту
болды.Әкімгершілік жүйенің ауқымынан босап шыққан халқымыз «кеңестік»
және «социалистік» деген атаулардан бас тарта бастады. 1991 жылғы
желтоқсанның 10-ы күні Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің сессиясында Қазақ
Кеңестік Социалистік Республикасын—Қазақстан Республикасы деп атау
жөнінде шешім шығарды. Мемлекетіміздің осылай аталуы еліміздің өмірін
шынайы бейнелей алатын болды.
Он екінші сайланған Жоғарғы Кеңестің тарихи маңызы жоғары шешімі --
1991 жылғы 16 желтоқсанда қабылданған «Қазақстан Республикасының
мемлекеттік тәуелсіздігі туралы» Конституциялық Заңы болып табылады. Осы
Заң қабылданғаннан кейін Қазақстан Республикасы бүкілдүниежүзілік
қауымдастықтың өз тәуелсіздігінің ішкі және сыртқы саясатын белгілеп, оны
35
жүзеге асыра алатын әлемге танымал әрі толық құқықты субъектісі болып
саналды.
Ел
парламентінің
келесі
маңызды
қызметі—мемлекеттің
конститутциясын қабылдау болды. Жаңа Конституцияны әзірлеп, қабылдау екі
жылға жуық мерзімді қамтыды.Жоғарғы Кеңестің он екінші сайланымы 1993
жылғы 28 қаңтарда демократиялық, тәуелсіз және біртұтас мемлекеттің негізгі
құқықтық құжаты ретінде Қазақстан Республикасының жаңа Конститутциясын
қабылдады. Жаңа Конституцияда Қазақстан тарихында алғаш рет саяси билік,
мемлекеттік органдар өз өкілеттері шеңберінде дербес, тежеу мен тепе-теңдік
жүйесін пайдалана отырып, өзара қызмет атқаратыны айқындалды. 1993 жылғы
Конституцияның жобасын әзірлеу барысында елімізде қос палаталы Парламент
құру идеясы талқыланып жатты.
1993 жылғы желтоқсанда Жоғарғы Кеңес өзін-өзі тарату туралы шешім
қабылдады.Сол кездегі парламенттің он екінші сайланымы депутаттарының
өзін-өзі тарату туралы шешімі оңайлықпен қабылданған жоқ, бұл шешім халық
қалаулыларының ұзақ ой елегінен өткізулерінің жемісі болды. Біріншіден,
заман талабына сәйкес парламенттің қызметіне кәсібиліктің жетіспейтіндігі
анықталды. Мысалы, Жоғарғы Кеңестің он екінші сайланымы құрамы жағынан
ешқандай негізсіз үлкен болды, заң шығару қызметімен депутаттардың аз ғана
бөлігі айналысса, ал басқалары өздерінің негізгі жұмыстарынан қол үзбейтін
еді. Осы жағдайлардың бәрі заңдарды әзірлеп, дайындау барысында көптеген
қиындықтар туғызды. Депутаттар аппарат қызметкерлері әзірлеген заң
жобаларына дауыс беруге жиналмағандарын түсініп, өздері де заң жобаларын
дайындауға
талпынды.
Екіншіден,
жергілікті
өкілеттік
органдары
депутаттарының басым көпшілігі жаңа Конституция жүктеген міндеттерді
атқара алмайтынын және белгілі бір дәрежеде жүзеге асырылып жатқан қайта
құру саясатына кедергі болып отырғанын түсінді. Сондықтан да барлық
деңгейлердегі жергілікті Кеңестер бір мезгілде өзін-өзі таратып жіберді.
Үшіншіден, елімізде саяси және әлеуметтік-экономикалық жағдай мүлде
өзгерді. Жоғарғы Кеңестің 90 депутаттық мандаттың орындарына өз өкілдерін
ұсынатын қоғамдық-саяси ұйымдардың құрамы да түбегейлі өзгерді.
Коммунистік партияның, лениншіл комсомолдың тұғырдан түскеніне екі жыл
өтті, кәсіподақ ендігі жерде «коммунизм мектебі» болудан қалды. Осының
бәрі Қазақстандағы депутаттық корпустың өзгертілуін айқындады. 1993 жылғы
13 желтоқсанда «Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің өкілеттілігін
мерзімінен бұрын тоқтату туралы» Заң күшіне енді. Өзін-өзі тарату туралы бұл
шешім он екінші сайланған Жоғарғы Кеңес депутаттарының объективті
қажеттіліктен туған, ақыл, парасатқа негізделген батыл қадам болғандығы
айқын еді.
Жоғарғы Кеңес өзінің соңғы отырысында Қазақстан Президентіне заң
шығарушы билік болмаған кезеңде—заң күші бар жарлықтар шығару және
өкілді билік органдарының сайлауын өткізу үшін қосымша өклеттік берді.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Демократиялық үрдістердің даму тарихы


url: http://emirsaba.org/sayasattanu.html?page=5#4._Демократияның_дамуындағы_қазіргі_кезеңдегі_негізгі_проблемалар

title: Он  үшінші - Саясаттану

text:
Он үшінші сайланған Жоғарғы Кеңеске сайлау 1994 жылғы наурызда
1993 жылғы Конституция негізінде баламалық тұрғыда жаңа сайлау заңы
бойынша өтті. Конституцияға сәйкес Жоғарғы Кеңестің депутаты Қазақстан
36
халқының мемлекеттік биліктегі өкілі болып табылады және Жоғарғы
Кеңестен тыс лауазымды қызмет атқара алмайды. Бұл заң Қазақстан тарихында
тұңғыш кәсіби, тұрақты жұмыс істейтін парламент қалыптастыруға жол ашты.
Бірақ жаңа Жоғарғы Кеңес заң шығару қызметін аса қиындықпен жүргізді.
Бұған негізгі себеп –халық қалаулыларының көбісінің заң шығармашылығы
жұмысындағы білімдері мен тәжірибелерінің жетіспеушілігі болатын. Жоғарғы
Кеңестің бұл сайланымы бір жыл ғана қызмет атқарды, осы мерзім ішінде
қабылданған заңдардың бірі ел үшін ерекше мәні бар «Азаматтық кодекс»
(Жалпы бөлім) болатын. Кейін, 1995 жылдың наурыз айында Қазақстан
Республикасының Конституциялық Соты Жоғарғы Кеңестің он үшінші
сайланымы Конституцияға сәйкес еместігі туралы қаулы қабылдады.
1995жылдың наурызынан бастап 1996жылғы ақпанға дейінгі аралықта заң
шығарушылық қызметті Президент жүзеге асырып келді.
Мемлекет тәуелсіздігін орнатудың алғашқы жылдарында басқару нысаны
туралы мәселелер өте көкейтесті болды және осыған орай мемлекеттік билік
органдарының құзыреті нақты ажыратылып бөлінбеген болатын. Бұның өзі
әртүрлі органдардың өкілеттігі мен міндеттерінің ретсіз қайталануы, олардың
қызметтеріндегі саналуан қарама-қарсылықтарға соқтырды.Сондықтан билік
жүйесіндегі Мемлекет басшысының, Парламент пен Үкіметтің орны мен ролін
нақты анықтау қажет болды. Күн тәртібінде елде сот-құқықтық реформа
жүргізу мәселесі тұрған болатын. Осының бәрі жаңа Конституция қабылдау
қажеттілігін көрсетті.
1995 жылғы 30 тамызда (Қазақстан Республикасы Конституциясының 64-
бабының 7-тармағына, 78 –бабының 7-тармағына сәйкес) республикалық
референдумда Қазақстан Республикасының Конститутциясы қабылданды,
онда уақыт талабы ескеріле отырып, көптеген күрделі мәселелер өз шешімін
тапты, олар –мемлекетті, меншікті басқаруды ұйымдастыру, адам құқықтары
мен бостандығы және басқа да көптеген мәселелер.
Конституцияда Қазақстандағы мемлекеттік билік біртұтас және ол Заң
шығарушы, Атқарушы және Сот билігі тармағына бөлу принципіне сәйкес
жүзеге асырылады, тежеу мен тепе-теңдік жүйесін пайдалана отырып бір-
бірімен өзара іс-қимыл жасайды делінген тәртіп бекітілді. Жаңа
Конститутцияда Қазақстан Республикасы саяси билігінің үш тармағының
атаулары бекітілді: Заң шығарушы биліктің аталуын Парламент деп қалдыру
ұйғарылды, оның жоғарғы палатасы Сенат, төменгі палатасы Мәжіліс деген
атаулармен аталатын болды. Президент, Премьер-министр, Үкімет—Атқарушы
биліктің құрамын құрды. Саяси биліктің үш тармағының бірі—Сот билігі –
Конституциялық Кеңес деп аталатын болды. Парламенттің осы Заңы бойынша
жергілікті өкілді билік жүйесі Мәслихат, ал атқарушы билік Әкімшілік (акимат)
деп аталатын болды.
Әлемдік саяси теорияға сәйкес саяси билік жүйесін демократияландыру
мемлекеттік биліктің әрбір тармағының дербестігін қамтамасыз етумен қатар,
осы билік тармақтарын қолдану барысында мемлекеттік заңдылықтың
сақталуын қажет етеді. Қазақстанда да заң шығармашылығы процесі әлемдік
саяси теорияға сәйкестендірілген: заң жобасын Мәжіліс мақұлдап, бұдан соң
37
Сенат қабылдағаннан кейін, оған елдің Президенті қол қойғаннан соң ғана
қабылданған мемлекеттік заң өзінің заңды күшіне ие болады.
Қазақстан Республикасының жаңа қос палаталы Парламентінің
депутаттарын сайлау бірінші рет 1995 жылғы желтоқсан айында өтті. Жаңа
Парламент жұмысқа 1996 жылғы 30 қаңтар айында кірісті. Қазақстан
Республикасының демократиялық жолмен сайланған кәсіби Парламентінің
қызметі осы күннен басталды.
Жаңадан сайланған заң органының басты міндеттерінің бірі, біріншіден,
қолданылып жүрген заңдарды 1995 жылғы Конститутцияға сәйкестендіру,
екіншіден бұрын құқықтық нормалармен реттелмеген немесе құқықтық жаңа
шешімдерді талап ететін қоғамдық қатынастардың кең ауқымы бойынша жаңа
заңдар қабылдау болатын.
Парламенттің қызмет барысындағы 1998 жылғы 7 қазанда қабылдаған
«Қазақстан Республикасы Конституциясына өзгерістер мен толықтырулар
енгізу туралы» Заңы еліміздің саяси өміріндегі аса маңызды оқиға болды.
Себебі демократиялық қоғам орнатудың негізгі мақсаттарының бірі—
мемлекеттік билік органдарын демократияландыру, шынайы да, әділ сайлау
жүйесін қалыптастыру, оларға саяси партиялардың белсенді түрде қатысуы,
республиканың саяси өміріндегі Парламенттің дербес мемлекеттік билік
ретіндегі ролін арттыру еді.
Сонымен, бірінші сайланған Парламент мемлекеттің құқықтық жүйесінің
берік іргетасын қалаған және оны одан әрі жетілдіруге жол ашқан кәсіби
парламентаризмнің алғашқы қарлығашы ретінде тарихқа енді деп бағалауға
толық негіз бар.
Қазақстандағы екінші сайланған парламент өз қызметін 1999 жылғы 1
желтоқсанда бастады. Осы парламент құрамының депутаттарын сайлау жаңа
заң ережелеріне сәйкес жүргізілді. Біріншіден, Сенат депутаттарының өкілеттік
мерзімі алты жылға,ал Мәжіліс депутаттарының өкілеттік мерзімі бес жылға
ұзартылды. Екіншіден, Мәжілістің депутаттық мандатын алу үшін саяси
партияларға жаңа мүмкіндіктер берілді, яғни Мәжілістің құрамы 67 ден 77
дейін көбейді. Бұл сайлаушылардың қалауы бойынша саяси партияларға
Мәжілістен он депутаттық орын иеленуіне мүмкіндік берді.Осы Заң негізінде
1999 жылы 10 қазанда өткізілген сайлау Қазақстандағы демократиялық жолмен
қайта құру үрдісіндегі жаңа қадам болды.
Парламентаризм—қоғамды демократияландырудың өзекті жолы.Бұл
саладағы Қазақстан Республикасы Парламентінің атқарған қызметі сан алуан.
Қазақстан Парламентінің үшінші сайланымы 2004-2007 жылдары қызмет
етті. Бұл сайланымның мемлекетіміз үшін атқарған қызметтері өте маңызды,
солардың бірі - 2007 жылғы 21 мамырда қабылданған «Қазақстан
Республикасының Конституциясына өзгертулер мен толықтырулар енгізу
туралы» Заңы. Бұл заңның қабылдануы Қазақстан қоғамын демократияландыру
үрдісіндегі елеулі жетістік болып саналады. Осы заңдардың негізінде
тәуелсіздік жылдарында алғаш рет Қазақстан Президенті мен Парламент
арасындағы билік өкілеттілігі елеулі түрде қайта бөлінді. Конституцияға
енгізілген өзгерістер мен толықтырулар негізінде заң шығарушы орган
38
қосымша бақылаушылық құқықтарына және Үкімет жұмысына ықпал етудің
жаңа мүмкіндіктеріне ие болды. Президент өкілеттіктерінің бір бөлігі
Парламенттің пайдасына қарай қайта бөлінді, ал жоғарғы өкілді органның өзі
Үкіметті және басқа да жоғарғы мемлекеттік органдарды қалыптастыруға,
олардың жұмысын бақылауға мүмкіндік алды. Конституцияға енгізілген осы
өзгерістер арқылы Мәжіліс депутаттарының саны 77 ден 107-ге дейін
көбейтілді және оның 98-нің саяси партиялық тізім негізінде сайлануы
Қазақстанның саяси жүйесін демократиялық түрғыдан түбегейлі жаңартты.
Осы жаңарту жөнінде Қазақстан Президенті Н.Ә.Назарбаев 2007 жылғы 21
мамырда сөйлеген сөзінде былай деп атап көрсетті: «Іс жүзінде Қазақстан
президенттік—парламенттік басқару формасына көшті».
Саяси ғылымдар тұжырымдары бойынша, республикада парламенттік
басқару формасы демократия дамуындағы жоғары көрсеткіш деңгейі болып
саналады. 1995 жылы Президенттік басқару формасы жарияланған Қазақстан
Республикасы бүгін Президенттік—парламенттік республикаға айнала бастады.
Бұл жас, тәуелсіз мемлекет үшін өте зор саяси жетістік болып саналады.
Сонымен, Қазақстан Парламенті қызмет атқарған жылдары оның әрбір
сайланымы мен сессиясы еліміздің экономикалық және саяси дамуын
заңнамалық тұрғыдан қамтамасыз ету жолында табысты қызмет атқарды.
Парламент жүздеген озық үлгідегі заңдар қабылдап, биліктің атқарушы және
заң шығарушы тармақтарының арасындағы күштердің орнықты тепе-теңдігін
қамтамасыз етіп, палаталардың әрқайсысында заңдарды нақтылықпен қарау
арқылы заң жобаларын бекітудің парламенттік тиімді жолдарын қалыптастыра
білді.
Бүгін Қазақстан саяси жүйені демократияландырудың жаңа кезеңіне өтті.
Парламенттің болашақта да қоғамның саяси жүйесін жетілдіруші,
мемлекетімізді демократиялық жолмен дамытушы күші болып қала беретіні
анық.
4. Демократияның дамуындағы қазіргі кезеңдегі негізгі проблемалар
Демократия – дамып келе жатқан саяси үрдіс. Жоғарыда келтірілген
мәліметтер бұған жеткілікті дәлел бола алады. Бірақ қазіргі кезеңнің өзінде
демократияның даму жолында көптеген проблемалар мен қиыншылықтар
кездеседі, олардың алуан түрлі болатыны сондай, әрқайсысын жеке, нақты
талдап толық түсінудің өзі мүмкін емес. Сол себептен бұл проблемаларды
жүйелеп зерделейтін болсақ, негізгілері ретінде төрт проблеманы атауға
болады.
Бірінші, демократияның теориялық проблемалары. Демократия – тарихи
құбылыс. Бұл құбылыстың даму жолында алуан түрлі теориялар қалыптасты:
антикалық теория, жаңа дәуірдің классикалық теориясы, соңғы ғасырлардың
даму тәжірибесі. Осы теориялардың қалыптасуына мыңдаған жылдар бойы
озық ойлы, данышпан ойшылдар ерінбей еңбек етіп, әрқайсысы өз үлестерін
қосты. Адамзат тарихында оларды оқып-білу арқылы саяси білім мен тәжірибе
жинақталды. Сондықтан демократияның теория ретінде қалыптасуы мен
39
дамуының негізгі кезеңдерін танып – білуде өткен замандардағы ғұлама
ғалымдардың, данышпан ойшылдардың саралы саяси ой-пікірлерін оқып-
үйренудің маңызы зор. Бірақ өкінішке орай, осы теориялық білімді игеру
барысы қанағаттанарлық дәрежеде деп айту қиын. Бұл пікіріміздің дәлелі
барлық ойшылдардың тұжырымдамаларын талдап бір ғана ақиқатты табу
мүмкін емес екенін ескеру. Бұған бір ғана ойшылдың демократия туралы
көзқарасын келтірсек, соның өзі де жетіп жатыр. Мысалы, Платон
демократияны дамыту жөнінде мынадай ескерту жасаған: “Егер мемлекетте
бұрын демократия болмаған болса, елге демократияны бір мезгілде, кенеттен
енгізуге болмайды. Ал демократияны кенеттен жариялаған жағдайда, қоғам
төмендегідей дағдарыстарға ұшырайды:
1) охлократияға (тобыр, жиынның билігі); 2) хаосқа, (ретсіздік,
бейберекеттік);
3)
заңсыздыққа;
4)
олигархтардың,
лепірмелердің,
көпірмелердің диктатурасына”.
Саяси теориядағы осындай тұжырымдардың бар екендігіне мойын
бұрмай бұрынғы КСРО мемлекеттік саяси билігі 1987 жылы демократияны
кенеттен жариялап жіберді де, 3 жылдың ішінде Кеңестер Одағы толық
демократияға жетеді деп уәде берді. Бірақ іс жүзінде олай болмады, ел
жоғарыда көрсетілген дағдарыстарға ұшырап, қарапайым халық басынан
көптеген тар жолдар мен тайғақ кешулер өткерді. Аяғында КСРО-ның өзі
ыдырап кетті.
Сонымен қатар тәжірибеде теорияның жолдарын ұстанып демократияны
бірте-бірте тұрақты түрде енгізген мемлекеттер де бар. Мысалы, екінші
дүниежүзілік соғыстан кейінгі фашистік режимнен демократиялық режимге
ауысқан Германия, Италия. 1978 жылдан бастап осы күнге дейін Қытай халық
республикасы да демократиялық процестерді енгізіп келеді. Осының арқасында
Қытай заман талабына сай жаңаруға, қоғамның жылдам дамуына мүмкіндік
алып, қарқынды өркендеуін қамтамасыз етуде.
Міне, демократия саласындағы теорияны толық игерудің маңыздылығы
осында. Демократиялық мемлекет орнату үшін жүйелі түрде саясат теориясын
игеру, саяси процеске қатысу жолдарын арнайы оқып-үйрену, іс жүзінде
тәжірибе жинақтау керек.
Демократия дамуының келесі, екінші проблемасы – олигархия.
Олигархия дегеніміз - билік ең бай адамдардың шағын тобының қолында
болатын мемлекеттік басқару түрі. Олигархия көбінесе қоғамның ауыспалы
кезеңдерінде пайда болып, революциядан, әртүрлі соғыстардан кейін,
мемлекеттегі саяси режимінің алмасуына байланысты шығады. Осы кезеңдерде
қоғамдағы экономикалық қиыншылықтар күшейеді. Бұл жағдай билікке
таласты шиеленістіреді, себебі билік әрбір адам үшін өз тұрмысын
жақсартудың көзі болып есептеледі. Осы таласта жеңіске жетіп билікке
келетіндер бай адамдар тобы (олигархтар) болады.
Қоғамды олигархиядан тазарту жолы – мемлекеттің экономикалық
жағдайын жақсартып, кедейшілікті азайту. Олигархиядан құтылудың ең басты
шарты – орташа тапты қалыптастыру. Осы мәселе жөнінде Елбасы Н.Назарбаев
былай деп ескерткен болатын: “Менің орташа тапты дамыту керек дей
40
беретінім неліктен? Кез келген демократиялық қоғамда бай адамдардың үлес
салмағы 10 пайыздай, орташа тап – 70-80 пайыздай, кедейлер – 10-15 пайыздай
болады. Орташа тап деп кімдерді айтамыз? Жалақысы отбасын асырауға,
баспанасын ұстауға, балаларын оқытуға, көлік сатып алуға және ақша жинап
қоюға жететіндей адамдарды айтамыз. Біз осындай қоғамға ұмтыламыз. Соған
қол жеткізген кезде 80 пайыздық дәулетті орташа буын қоғамды оңды-солды
бұлталақтатып қоя алмайды” (Н.Назарбаев: “Ең бастысы – ел тыныштығы”.
“Егемен Қазақстан”. 2002 жыл, 7 ақпан).
Демократияның даму жолындағы үшінші проблема – партократия.
Партократия дегеніміз – демократияға негізделмеген бір партияның билігі
орнатылған мемлекеттік басқару түрі. Партократияның негізгі белгісі бір
партия мемлекет билігіне қолы жеткеннен кейін басқа партиялардың билікке
келуіне тыйым салады. Тіпті кейбір жағдайда қоғамда көппартиялылыққа
тыйым салынады. Партократияның демократияға тигізетін зияндылығы -
қоғамда әртүрлі саяси қозғалыстарға, саяси бірлестіктерге, қоғамдық
ұйымдардың билікке араласуына жол бермейді. Қоғам билікте тұрған тек бір
партияның ғана бағдарламасымен өмір сүруге мәжбүр болады. Ол партияның
бағдарламасы жүзеге аспаған жағдайда мемлекет тоқырауға ұшырайды.
Партократия бұрынғы Кеңес Одағында, барлық социалистік елдерде орын
алды. Қазіргі уақытта Солтүстік Кореяда, Заирде, Ливияда және т.б. елдерде
сақталып келеді.
Демократияның төртінші проблемасы –
бюрократтық жүйе.
(бюрократизм деген термин французша “вуrеау” – кеңсе, грекше “kratos” деген
сөздерден құралған кеңсе, канцелярия билігі деген түсінік). Бюрократизм –
қоғамдағы
басқарушылар
мен
оларға
бағыныштылардың
арасында
қалыптасатын өзіндік саяси жүйе. Осы екі топтың арасындағы қарым-
қатынастар неғұрлым жетілмеген болса, соғұрлым демократияға зиянды
әлеуметтік буындар күшейе түседі. Бюрократтық жүйенің демократияға
зияндылығы ол мемлекеттің саяси жүйесі мекемелеріндегі, бір-бірімен
сыбайлас қызметкерлер әртүрлі мемлекеттік орындарға қызметкерлерді жеке
өздері тағайындауы. Мемлекеттік қызмет басшыларын сайлау, таңдаулы,
қабілетті адамдарды билік іс басына әкелу тежеледі, демократиялық ұстанымға
қарсы әрекеттер жасалады.
Демократияның даму жолындағы жоғарыда аталған проблемалар тек
негізгілері. Ал күнделікті саяси өмірдегі қиыншылықтарды толық зерттеп –
білу мүмкін емес. Бұл неліктен? Біз осы сұраққа жауап іздейтін болсақ, ең
алдымен демократияның дамып келе жатқан үрдіс екендігін түсінеміз. Себебі,
демократия белгілі бір деңгейге жетіп, дамуы тоқталатын процесс емес. Оған
бірнеше дәлелдері бар. Мысалы, қазіргі дүние жүзіндегі мемлекеттердің тек
үштен бірі ғана демократиялық мемлекеттер қатарына жатуы. Тағы бір дәлел –
тарихтың әрбір кезеңінде демократияға деген көзқарас әртүрлі болды.
Демократияның қалыптасу тәсілдері, деңгейі ғасырдан ғасырға жетіп өзгеріп
отырды. Мысалы, XVIII ғасырдағы дүние жүзіндегі демократиялық деңгейі ең
жоғары мемлекет Америка Құрама Штаттары болып танылды. Бірақ ол уақытта
АҚШ-та әйелдердің сайлауға қатысуға құқығы да болған жоқ, бұл елде нәсілдік
41
шектеу, мүліктік ценз кеңінен орын алды. Қазіргі кезеңде бұндай мемлекет
демократиялық мемлекеттің қатарына мүлде жатпайды.
Сондықтан демократия мәселелері барлық кезде саяси ғылымдардың
назарынан тыс қалған жоқ, Олар қазіргі кезеңде де демократияның даму
жолдарын, оның болашағын жан – жақты зерттеу үстінде.
Мысалы, демократияның қазіргі кезеңдегі негізгі принципі – көпшілік
қалауы. Бірақ кейбір ғалымдар бұл принципті көпшіліктің үстемдігі, тіпті
диктаты деген пікір білдіріп, азшылықтың да еркін, құқын ойластыру керектігі
жөнінде үлкен зерттеу жұмыстармен айналысуда.Сондықтан демократия
проблемаларының қазіргі мәселелері болашақта да дамып, жетіліп отыруына
толық сенім білдіруге болады.
Демократияның проблемалары да, кемшіліктері де көп, олар
демократияның даму барысында әлі де бола бермек. Бірақ солай бола тұрса да,
бұл саяси процесс адамзат дамуының бірден-бір қажетті жолы. Ағылшынның
көп жылдар премьер-министрі болған Уинстон Черчильдің айтқанындай:
«Демократияның көп кемшіліктері бар, бірақ оның ең құндылығы сонда –
бұдан артықты бүгінге дейін ешкім ойлап тапқан жоқ»
Сонымен, қорыта келгенде, демократия алғашқыда түсінуге жеңіл,
қарапайым мәселе сияқты болып көрінеді. Бірақ оның даму жолы өте күрделі,
шытырман, себебі – демократия билікпен тікелей байланысты. Ал елдегі билік
– ол әрбір адамның тағдырына әсер ететін құбылыс.Билік болған жерде,
өкінішке орай, талас та болады. Американың әйгілі саясаттанушысы Талкотт
Парсонстың айтқанындай: “экономикалық жүйеде ақша қандай орын алса,
саяси жүйеде билік те сондай орын алады”.
Халық осы билікті толығымен, шын мәнінде өз қолына алса, міне сонда
ғана демократия ең жоғарғы даму деңгейіне, шыңына жетті деп айтуға болады.
Бақылау сұрақтары
1. Демократиялық мемлекеттің негізгі белгілері
2. Демократиялық қоғамдағы саяси, экономикалық, рухани әртүрлілік туралы
түсінік
3. Қазақ даласы тарихындағы демократиялық көріністердің белгілері
4. Парламенттің пайда болуы
5. Демократияның дамуындағы проблемалар
6. Олигархияның пайда болу себептері
7. Партократия проблемалары
8. Бюрократтық әлеуметтік топтың демократияға келтіретін зияны
9. Демократияның антикалық теориясы немен ерекшеленеді?
10. Конформизм дегеніміз не?
42
ІІІ тарау
САЯСИ БИЛІК: ТЕОРИЯЛЫҚ МӘНІ, ҚАЛЫПТАСУ ЖОЛДАРЫ
1. Билік және саяси билік ұғымдары
Билік – саяси саладағы негізгі мәселелердің бірі. Оны қоғамдағы саяси
процестерді түсінудің кілті деуге де болады. Билік туралы түсінік күнделікті
өмірден жақсы белгілі және кеңінен қолданылады. Билік адамзат қоғамымен
бірге пайда болды және оның даму барысында әлі де бола бермек. Оның
алғашқы пайда болуын қазіргі саяси ғылымда мемлекеттің пайда болуымен
байланыстырады. Билік көп салалы, көп мағыналы құбылыс. Мысалы, мәжбүр
ету күш билігі, жетекшінің, ата-ананың, мұғалімнің, әкімшіліктің, заңның,
мемлекеттің билігі және т.б.
Билік деп біреудің екіншілерге өз әмірін жүргізіп, олардың іс-
әрекеттеріне, қызметіне, тағдырына ықпал етуін айтады. Бұл жалпы билік
туралы түсінік. Ал билік деген ұғым үлкен екі топқа бөлінеді: саяси билік және
саяси емес билік.
Саясаттанудың объектісі тек ғана саяси билік. Саяси билікке заңның,
мемлекеттің, үкіметтің, жалпы қоғамның өмірімен байланысты биліктер
жатады. Сонымен қатар саяси биліктің өзі де бір мағыналы, бір салалы емес.
Себебі саяси биліктің түрлері өте көп. Мысалы, монархияның билігі (патша,
император, король, хан, шах, сұлтан), бір партияның билігі, әскери топтың,
диктатураның билігі, фашистік билік т.с.с.
Саяси биліктің тағы бір түрі – сайланған билік, яғни, халық билігі.
Осыған байланысты, саяси биліктің өзі екі түрге бөлінеді: заңды (легитимді),
сайлаулы билік, демократиялық билік және заңды емес (легитимді емес),
сайланбаған, демократиялық емес билік. Саяси билік қоғамдағы аса күрделі
процесс болғандықтан, оның көріністері де сан алуан болып келеді. Атап
айтқанда: 1. Қоғамдық сала бойынша (саяси, экономикалық, рухани, мәдени,
білім, діни, әскери). 2. Қызмет ету түрлері (басқару, бақылау, күш жұмсау,
жазалау, мадақтау). 3. Қарқыны мен көлемі (шексіз, шек қойылған, аумақтық,
орталық, жергілікті). 4. Басқару тәртібі (қаталдық, беделдік, бюрократиялық,
демократиялық). 5). Биліктің жайы (тұтас өкімділік, бір қолдан басқарушылық,
үстемдік, тұрақсыз билік, сал ауру). 6 Биліктегі қатар өмір сүру (тәуелділік,
тәуелсіздік, өзара тәуелділік).
Саяси билік – тарихи құбылыс. Әрбір мемлекеттегі саяси биліктің тек
өзіне ғана тән ерекшеліктері болады. Әрбір қоғамның саяси билігі сол елдің
әртүрлі сипаттары арқылы қалыптасады. Сол себептен саяси биліктің түрін бір
қоғамнан екіншісіне қалай болса солай көшіре салуға болмайды.
Саяси биліктің құрылысы, басқа да белгілері, қасиеттері әр уақытта
тарихи, ұлттық, тіпті елдің географиялық өзгешеліктерімен байланысты
болады. Мысалы, Англияда осы күнге дейін монарх пен лордтар палатасының
сақталуы, АҚШ-тағы штаттардың уәкілдерінен қалыптасқан сенат палатасының
43
болуы, Жапониядағы императорлық дәстүрлердің сақталуы, Қазақстандағы
парламенттің бір палатасы Мәжіліс деп аталуы т.с.с.
Келесі ерекшелік - саяси биліктің сапасы көбінесе қоғамның саяси-
құқықтық мәдениетінің деңгейімен байланысты болуы. Саяси билік –
теориялық проблема. Қоғамда неғұрлым саяси биліктің теориялық
проблемаларын танып-білуге, меңгеруге жағдай жасалған болса, соғұрлым
саяси биліктің қарқынды дамуына жолдар ашылып оның сапасы жоғарылайды.
Мысалы, бұл процесті альпинизммен салыстыруға болады. Тауға
көтеріліп бара жатқан альпинист алға ұмтылған сайын таудың шыңы
альпинистке жақындай түседі. Саяси билікте те солай – ол саяси білімнің,
теорияның шыңы, оны меңгеріп ұққан сайын билік қоғамға жақындай түседі.
«Әр елдің билігі өзіне лайық» деген саясаттанудағы тұжырымдама осыны
көрсетеді.
Билік туралы білімді жоғарылату қажет екеніне дәлел – күнделікті
қарапайым түсінік деңгейі. Жер жүзіндегі адамдардың көпшілігі әлі де болса
саяси билікті біреулердің қолындағы құрал, олар сол құралды өз қажетіне
пайдаланады деп есептейді.
Саяси билікті түсінудің бұл бірінші, төменгі деңгейі.
Екінші, жоғарғы деңгей – саяси билікті қалыптастырудағы қоғам
мүшелері өздерінің мемлекеттегі орнын, ролін жақсы түсіну. Бұл деңгейдегі
түсінік бойынша, саяси билік біреулердің күшімен, еркімен, не болмаса
ақылымен ғана ұйымдастырылмайды, саяси биліктің қызметі, белсенділігі әр
адамның қосқан үлесіне байланысты.
Осы бірінші деңгей мен екінші деңгейдің аралығы алыс, алшақ жатыр.
Екі аралықтың арасын жақындату, қоғам мүшелерінің түсінігін көбірек бірінші
деңгейден екінші деңгейге көтеру – саяси ғылымның негізгі мақсаттарының
бірі.
Билік теориясына байланысты туындайтын тағы бір мәселе – билік пен
жеке адамдар еркіндігінің ара қатынасы. Әрине, билік қоғамды басқару үшін,
тәртіп орнату үшін қажет. Бірақ тәртіпті нығайту үшін билік өте қатал болып
мейірімсіздікке барса, онда азаматтардың еркіндігіне зиян келутіруі де мүмкін.
Бұл қайшылықты қалай үйлестіру керек?
Осы сұраққа саясаттану ғылымының беретін жауабы: саяси биліктің
өзінен, не болмаса билік пен адамның қарым-қатынасынан әрбір жеке адамға
тікелей қиянат келмеуі мүмкін. Бірақ адам құқығына, еркіндігіне зиян
келтіретін –саяси биліктің бір қолға шоғырлануы, топталуы. Яғни, билік пен
жеке адамның арасындағы өзара қарым-қатынас тәртібінің бұзылуы.
Саяси билік неғұрлым бір орталыққа шоғырланған, топтастырылған
болса, бостандыққа соғұрлым шек қойылады, қысым жасалады. Шексіз билік -
бостандыққа шексіз қысым орнатады.
Империя, монархия кезеңдерінде, фашистік режимдерде мемлекеттік
билік дара бір адамның қолына шоғырланды. Кеңес өкіметі кезінде де билік
түгелдей бір орталыққа шоғырланған болатын. Әлеуметтік бастамалар көтеру,
бірігіп шешімдер қабылдау, әртүрлі пікір, көзқарас білдіру – бәрі де қатал
бақылауға алынды. Бұл билік түрі қоғамның прогресті дамуына жол бермеді.
44
Ал кейбіреулер керісінше биліктің қай түріне болмасын қарсы шығып,
анархизмді уағыздайды. Бұл жолдың да болашағы жоқ. Сондықтан алдыңғы
қатарлы дамыған елдерде биліктің орталықтануы мен шоғырлануынан саналы
түрде бас тартып, барлық азаматтардың өкімет шешімдерін қабылдауға
араласуын, билікке қатысуын қалайды. Бұл легитимді (заңды) билік, яғни
демократиялық билік қалыптастыру жолы.
Демократиялық саяси билік дегеніміз – құқықты, қабілеттілікті, оның
барлық мүмкіндіктерді пайдалана отырып, халық үшін есепті қызмет етіп,
қоғамның өндірістік және рухани өмірін, азаматтар арасындағы қарым-
қатынастарды басқару, ұйымдастыру.
Мемлекеттік саяси билік ең алдымен қоғамдық өмірді ұйымдастыру үшін
керек. Билік адамдар арасындағы қарым-қатынастарды, қоғам мен мемлекеттік
саяси институттар арасындағы қатынастарды реттеуге міндетті. Ол қоғамның
тұтастығы мен бірлігін қолдау үшін қажет.
Демократиялық мемлекеттегі ең таңдаулы, ең шынайы билік – ол шын
мәнінде халық бақылауында болатын билік.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Он  үшінші - Саясаттану


url: http://emirsaba.org/sayasattanu.html?page=5#ІІІ_тарау_САЯСИ_БИЛІК:_ТЕОРИЯЛЫҚ_МӘНІ,_ҚАЛЫПТАСУ_ЖОЛДАРЫ_1._Билік_және_саяси_билік_ұғымдары

title: Он  үшінші - Саясаттану


url: http://emirsaba.org/sayasattanu.html?page=5#Шексіз_билік_-__бостандыққа_шексіз_қысым_орнатады.

title: Он  үшінші - Саясаттану