title: Сабақтың мақсаты: 1 Көркем шығармадағы кейіпкерлердің типтерін жасалу тәсілдері тұрғысынан анықтау Төлен Ә. қонақтар

text:
1) Көркем шығармадағы кейіпкерлердің типтерін жасалу тәсілдері тұрғысынан анықтау
2) Тәрбиелік мақсаты: қазақ халқының бойындағы адамгершілік, бауырмалдық қасиеттерді бағалай білу, үлкенді, ата - ананы сыйлауға, ата - ана алдындағы перзенттік борышты ақтауға тәрбиелеу;
3) Дамытушылық: өз бетімен жұмыс істеу дағдысын қалыптастыру, түрлі әдіс - тәсілдер арқылы ойлау қабілетінің дамуына, тіл байлығының артуына, өз ойын ашық айтуға, көзқарасын дәлелдеп шығуға ықпал ету.
Суретке қарап ат қой
Төлен Әбдіковтің өмірі
Қаламгер Телен Әбдіков 1942 жылдың 4 кыркүйегінде Қостанай облысы, Жангелдин ауданы, Еңбек аулында туған. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері. 1965 жылы Қазақ ұлттық университетін бітірген.Шығармалары 1964 жылдан жариялана бастады. «Көкжиек» (1969), «Күзгі жапырак» (1971), «Ақиқат» (1974), «Айтылмаған акиқат» (1979) әңгіме, повестер жинактарын, «Өліара» (1985). «Ақшоқыда қыс қатты» (1987), «Парасат майдань» (2002) романдарын жариялады. Әңгіме, повестері орыс тілінде «ІІстина» (1980, 1981) деген атпен шыкты. Грек аңыздары - «Эллада ерлерін» (1977) қазақ тіліне аударған. Халықаралық Кафка және Қазақстандағы ПЕН-клуб сыйлықтарының лауреаты (2003). Қаламгер Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығы ның лауреаты.
Топтастыру стратегиясы Төлен Әбдіков Сектор меңгерушісі Мемлекеттік сыйлық иегері Еуропалық алтын медаль иегері Редактор Драматург Аудармашы Жазушы Хатшы
Төмендегі мақалдардың мағынасын қалай түсінесіңдер?
Қазақ халқы қонақ деп қандай адамды айтқан? «Қыз - қонақ» деген ұғым бар, ал ұл бала өз үйіне қонақ бола ала ма?
Кейіпкерлері: Ерғабыл қарт Кемпірі Сапабек (ұлы) Тома(келіні) Жеңіс (немересі) Ауыл адамдары Аспандияр (әнші жігіт) Портрет Сапабек. Ат жақты, қапсағай сары жігіт. Тома. Омырау, жеңдері ашық шұбар көйлек киген, шашын қидырған, топ - толық ақ сары, ажарлы келіншек. Жеңіс. Аяқ - қолы шидей, көзі қитар, алтылар шамасындағы ұл бала.
Әке мен бала арасындағы айырмашылық қандай?
Әке көзқарасы Бала көзқарасы
Үйге тапсырма:
“Ата-анамыздың алдындағы перзенттік парызымызды өтей аламыз ба” тақырыбында сыни ой толғау жазып келу.
Шығармаға композициялық талдау жасау.


title: Сабақтың мақсаты: 1 Көркем шығармадағы кейіпкерлердің типтерін жасалу тәсілдері тұрғысынан анықтау


title: Сабақтың мақсаты: 1 Оқушылардың өткен сабақтардан алған білімдерін пысық

text:
КММ «Новоалександровка негізгі мектебі» Новоалександровка ауылы Қызылжар ауданы
Солтүстік Қазақстан облысы Байгунакова Жанар Кальяхметқызы, бастауыш сынып мұғалімі
Ашық сабақ
Математика 1 сынып
Тақырып: Қайталау – білім анасы
Сабақтың мақсаты:1) Оқушылардың өткен сабақтардан алған білімдерін пысық-
тап, қайталауға арналған есептер шығару. Оқушылардың
білім деңгейін тексеру, алған білімдерін тиянақтау.
2) Оқушылардың ақыл – оыйн, ой - өрісін, логикасын дамыту,
қиылын ұштап, қабілеттерін шыңдау.
3) Алған білімдерін күнделікті өмірде пайдалану. Мақсатына
жетуге ұмтылдыру, ұқыптылыққа, ізденімпаздыққа өздігінен
жұмыс істеуге тәрбиелеу.
Көрнекіліктер: кеспе сандар, кестелер, дидактикалық материал, карточкалар.
Типі: қайталау, пысықтау сабақ
Түрі: ойын сабақ. «Жұлдызды сағат» оыйны.
Сабақ барысы
1. Ұйымдастыру.
а) Психологиялық даярлық.
Қуан, шаттан!
Қуан, шаттан!
Қуанатын күн бугін.
Қайырлы таң!
Қайырлы күн!
Күліп шықты күн бүгін!
б) «Жұлдызды сабақ» - сын сабақ,
Тапсырмаларды шешіп, ойна күл.
Білімдіден мол талап,
Күтіледі, оны біл!
Ал ойыннан қалмайық,
Жұлдызсыз мүлде болмайық. (фишка)
2. Ой шақыру стратегиясы
- Қай жыл мезгілі? Қыс айы қаңдай? Күні? Аптада неше күн бар? Бүгін аптаның
нешенші күні?
-
Санды немен белгілейміз?
-
Тура және кері есепте
-
Санның көршілерін тап.
-
Үлкен текше неше кіші текшеден құралған?
3. «Кім тапқыр?»
- Терезеге қажетті цифрды жаз.
5
6
-
Шыршаларды безендір.
9 10
4. Логикалық есеп.
а) 5 жұмыртқа 5 минутта піседі, 1 жұмыртқаны пісіру үшін неше минут керек?
ә) 3 бұтақты қайыңда
Бұтақ сайын 3 алма.
Біреуін бер Әділге
Сонда қалады неше алма? (Қайыңда алма өспейді)
б) Шығармақ боп неше есеп
Жиналған 5 есек
Үшеуі ұйықтап отырды
Сонда естісі неше есек. (Есті есек болмайды)
в) Суретте неше үшбұрыш бар?
г) Екі стаканға бірдей су құйдық. Оның біреуін тарелкаға төңкердік. Қай стаканда су
көп
5. Сергіту сәті.
Аспанға қарап ай көрдік,
Төменге қарап жер көрдік.
Оңға, солға бұрылып,
Егеменді ел көрдік
6. «Кім жылдам?»
а) Ретімен ата: өсу, кему.
9 10 3 2
5 0 7
9 7 10 6
4 3 1
ә) Қандай сандар жазылмаған?
1 + * = 3 1+* = 5 3 + *=4
* - 2 =4 * - 3= 6 4- * =4
7. Шығармашылық жұмыс
- Оқулықпен жұмыс 119 бет №2
- Геометриялык материал
8. «Кім жүйрік?»
Екі кемеде отырған,
Тоғыз кішкене балдырған,
Алдығысында отырса екеуі,
Кейінгісінде отырар нешеуі?
Сөредегі сегіз ыдыстың
Біреуін алды Ырысты.
Нешеуі қалды сөреде?
Тауып көрші, есепте
Тал басына бір ара,
Қонушы еді күнара
Бүгін тоғыс туысын,
Ертіп келді бір ара.
Барлығы қанша ара
9. «Жұлдызды сағат»
! 4+5 р 1+2 а 2+2
С 3+3 ы 3+4 ң 6+2
Ж 0+1 а 2+0 й 2+3
Жарайсың!
10. Үйге тапсырма беру, бағалау.
119 бет № 3
11. Қорытынды.
- Жұлдыз кімде көп?
Біздер бүгін баламыз,
Өсіп алға барамыз,
2030 жылдары
Біз де азамат боламыз.


title: Сабақтың мақсаты: 1 Оқушыларға қоршаған ортаны күтіп баптау керек екенін түсіндіру

text:
Сабақтың тақырыбы: <<Қоршаған ортаны қорғау>> Шалқарбаева Аружан
Сабақтың мақсаты: 1) Оқушыларға қоршаған ортаны күтіп баптау керек екенін түсіндіру.
2)Оқушыларды қоршаған ортаның табиғи жағдайын жақсартуға баулу.
3) қоршаған ортаға өз үлестерімізді қосуға тәрбиелеу
Әдісі: түсіндіру,сұрақ-жауап,сергіту
Түрі: аралас
Сабақтың көрнектілігі: суреттер, презентация
Сабақтың барысы:
1.Ұйымдастыру бөлімі
а) назарларын сабаққа аудару
б) оқушылардың құралдарын әзірлеу
2.Үй тапсырмасын сұрау
<<Қоршаған ортаны қорғау>> тақырыбында эссе жазу
Қызығушылық ояту
Ғылыммен жақын болсаң , қолың жетер,
Залыммен жақын болсаң, басың кетер
М ағынаны тану
3.Оқулықпен жұмыс
Мәтінді оқу
Оқушылардың тізбектеліп оқуы
Мәтін мазмұнын талқылау
Мәтін соңындағы сұрақтарға ауызша жауап беру
4.Дәптермен жұмыс
Қоршаған ортаға байланысты 5 мақал мәтел жазу
5.Сергіту сәті
Жолдарыңа үңіліп,
Екі бақа жүгіріп,
Секіреді, бақ - бақ,
Ағаштарды аттап.
Олар ерте тұрады,
Беті - қолын жуады.
Оңға - солға шайқалып,
Бақылдайды ән салып.
Судан шіркей табады,
Өсіп үлкен болады.
Бақ - бақ, нақ - нақ,
Біздер айттық тақпақ.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сабақтың мақсаты: а Балалардың есте сақтау қабілетін дамыту, өз ойын еркін жеткізе білуге, сауатты жазуға дағдыландыру

text:
Сабақтың тақырыбы: Диктант
Сабақтың мақсаты:
а) Балалардың есте сақтау қабілетін дамыту, өз ойын еркін жеткізе білуге, сауатты жазуға дағдыландыру.
ә) Мұқият тыңдап, ұқыпты жаза білуге үйрету.
б) Өз ісіне ұқыпты, мейірімді, кешірімшіл болуға тәрбиелеу.
Сабақтың түрі: қайталау
Сабақтың әдісі: баяндау
Сабақтың көрнекілігі: диктанттар жинағы
Сабақтың барысы:
а) Ұйымдастыру кезеңі:
Оқушылармен амандасу, түгелдеу, оқушылардың зейінін аудару.
Тақтаға бүгінгі күн мен диктанттың тақырыбын жазып қоямын.
ә) Жаңа сабақты түсіндіру;
Мәтінді мәнерлеп оқып беремін.
Ағайындар
Құнанбай аға сұлтан болды да, өзгелерінің қатарынан озғындап кетті. Онда әкімдік бар. Сыртқа да, ұлыққа да жақындық бедел бар. Әрі қолы ұзын малды. Сөзге жүйрік мінезбенен іске де алғыр. Осының бәрі өз ортасын бойымен басып жыға беруге себеп болатын. Бірақ, Құнанбайдың мықты жері тобықты іші болса, әлсіз жері де осы тобықтының ішінде. «Құс қанатымен ұшып, құйрығымен қонады». Сол қанаты мен құйрығы - ел ішінде өзі тұстас ру басылар. Осы Байсал, Бөжейлер.
Осылар соңғы бір жыл бойында бұрынғыдай ашық - жарқын емес. Іштей Құнанбаймен аңдысып қалған сияқты. Оны Құнанбай біледі. Бірақ, осындай қын қосарына ілестірсе болғаны. Түбі, бәрінің де бағатын таразысы – ел. Сол елдің алдында байлауды Құнанбаймен бірге байласқан. Осылар болған соң жетті. Күйсе Құнанабайлармен бірге күйеді. Ал, ішінде не жатыр, оны білмейді. Олай болса, Құнанбайдың да сырты бұлардың ішін білмеген, елемеген кісі тәрізді болатын.
Бөжей - қалың жігітектің адамы. Бұрын орталарынан Кеңгірбайдай теріс азу, мықты биі шыққан ел. Бертінде ұрыншақ, қолшыл болып және барымташы, жортуылшы жігіті көп шықты. Шетінен сөзуар жігітек. Байсал да сондай мол ру көтібақтың тұрғысы. Бұл, әсіресе, мал көбейтіп, жерді мол қамтуға тырысатын, көптігіне сеніп, анау - мынаудан онша ағайынды елдер ішінде ең азы - бөкеншінің кісісі. Мал, дүниеге шағыны да осылар. Бөкеншінің кірмелеу туысы - борсақ. Жаңағы бұлар сөз қылған Қодар - сол борсақ болатын.
Құнанбай болса ырғызбай руынан. Бұл бас жағына келгенде жігітектен де, көтібақтан да аз. Бірақ әрі малды, әрі көптен бері тобықтыны билеп – төстеп келе жатқан ауылдар.
Мұхтар Әуезов (207 сөз)
Мәтінді тағы да бір рет оқып беремін, оқушылар тыныс белгілерін қояды.
9 - 11 сынып оқушыларына арналған қазақ тілінен диктант жинағы
Андатпа
Берілген жинақ көздейді: сөз қорын арттыру, лексикалық бірліктерін белсендіру, сауатты жазудың дағдыларын дамыту, коммуникативтік құзыреттерін дамыту және жетілдіруге, тілдерді дамыту мемлекеттік бағдарламасының талаптарына сай және оқытылатындардың болашақта заманауи қоғамда табысты биімделуге мүмкіндік береді.
Түсініктеме
Авторлар әр сынып бойынша мұғалімдердің күнделікті практикалық жұмыстарына керекті материалдарды іріктеп ғылымдық, тәрбиелік мәні бар мәтіндерді календарлық талаптарға бейімдеп топтады. Ондағы мақсат - шәкірттердің білім - деңгейін, өтілген материалдарды меңгерудегі жетістік, ой қылықтарын айқындауға көмектесу.
Мәтін құрамына: есеп, бейнелеу өнері, дене шынықтыру, экономика сабақтарында кездесетін жазылуы қиын термин сөздер енген.
Диктант өзінше ерекшелігі бар сабақ: өткізу тәсілі жағынан да, дидактикалық мақсаты жағынан да.
Мақсат, мазмұны жағынан: анықтау, қайталау, жинақтау немесе білім сапасын анықтау сабағы деп жүрміз.
ІҮ. Диктантты тексеру
1. Жұмыс келесі сабаққа тексеріліп әкелінуі керек.
2. Диктанттың соңында орфографиялық, пунктуациялық қате саны көрсетіледі. Белгілерді оқушы «оқып түсіне білуі керек. Бақылау жұмысын тексерудегі шартты белгілер.
Белгілер мәні
/ - емле қатесі
V - тыныс қатесі
/ - азат жол артық қойылған
? - түсініксіз
/ - қайталанған ойлар, стильдік қателер, сөз қалдырған
/ - жүйе үзілген
V. Диктантты бағалау
Бағдарламада диктанттан кейінгі жүргізілетін қатемен жұмыс - талдау сабақтарына сағат бөлінбегендіктен, оны жылдық, тоқсандық, тақырыптық қайталау сабақтары есебінен алып, өткізіп отыру аса қажет.
Әріп диктант 4 - 8 сыныптар аралығында өткізіледі. Мақсат - оқушыларға өтілген дыбыстар мен әріптерді меңгертіп, олардың бір - бірінен айырмашылықтарын, ерекшеліктерін білдіру, бұл диктант түрі оқушылардың сауатын ашумен қатар олардың есту қабілетін дамытады.
Буын диктант барлық сыныптарда өткізуге болады. Бұл оқушыларға буынды, оның жасау жолдарын меңгеруіне көмегін тигізеді. Оқушылар буынға бөліп жазу арқылы қазақ тілі дыбыстарының жазылу (дауысты дыбыстың жеке тұрып та, дауыссыз дыбыстармен бірігіп те буын құрай алатын) ерекшеліктерімен танысады.
Сөз диктанты - барлық сыныптарда жүргізіледі. Мақсат - оқушыларға сөздің белгілі ұғымды білдіретінін, яғни бір мағынасы болатынын түсіндіру. Жоғарыда айтылған диктант түрлеріне қарағанда сөз диктанты күрделі болады. Сөз диктантын жүргізу арқылы оқушыларға қазақ сөздерінің, тиянақты ұғым беретіндігін білдіру көзделеді. Сонымен қатар әр сөзде неше буын бар екендігі, қанша әріптен құралатындығы да айтылады.
Сөйлем диктанты 4 - 11 сыныптарда жүргізіледі. Мақсат - оқушыларға қазақша сөйлем түрлерін танытып, оны өз беттерінше құра білуге дағдыландыру. Мұнда сөйлемнің ұзақ болмауын ескерген жөн. Қазақ тілінде сөйлемдер неше сөзден құралғандығы, бас әріп сөйлемнің басында келіп, сөйлем ішіндегі әр сөз бөлек жазылатындығы, сөйлемнің соңына нүкте, сұрақ, леп белгілерінің бірі қойылатындығы айтылады.
Көру диктанты барлық сыныптарда жүргізіледі. Диктанттың негізгі мақсаты,- оқушылардың көру, есте сақтау қабілетін дамыту арқылы қазақ сөздерін сауатты жазуға үйрету. Көру диктантына әріп, буын, жеке сөздермен бірге кейбір жазылуы қиын сөз, сөз тіркестері, қанатты сөздер, фразеологиялық тіркестер, жұмбақ, жаңылтпаш, мақалдар, шағын мәтіндер алынады. Диктант мәтінді тақтаға күні бұрын жазылады., Оқушылардың мәтінді екі - үш рет оқып - шығып, бірер минут асықпай қарап алғаннан кейін, оны сол көргені бойынша жадына сақтауларына уақыт беріледі. Содан кейін мәтін жазылады. Оқушылар оқығанын еске түсіріп, дәптерге жазады. Кей жағдайда қазақ тілінің ережелерін де жазғызуға болады.
Өздік диктанты барлық сыныптарда өткізіледі. Оқушылар өтілген мәтіннің немесе тақтаға ілінген суреттің мазмұнын не көрген оқиғалары жайында жазуына болады. Сондай - ақ өздері білетін әріптер мен буындарды, сөз бен сөз тіркестерін, жеке сөйлемдерді, жаттап алған өлең, мақал, жұмбақ, жаңылтпаш, қанатты сөздер, фразеологиялық тіркестерді естеріне түсіріп жазады, Қазақ тілінің кейбір ережелерін де жаздыруға болады. Кейде оқушыларға өздік диктантты жазбастан бұрын оған қандай материалды қайталап келу керектігі ескертіледі.
Сөздік диктантты барлық сыныптарда және сабақтың барлық кезеңінде жаздыруға болады. Ол әрбір жаңа мәтін, сурет, жаттығу жұмыстарынан кейін өткен материалдарды пысықтаудың, қайталаудың ең тиімді жолы болып табылады.
Терме диктанты да барлық сыныптарда өткізіледі. Оқушылар мәтінді тұтас жазбай, мұғалім оқып тұрған мәтіннен әркім өздеріне берілген тапсырмаға лайықты ережелері бар сөздер мен сөз тіркестерін немесе сөйлемдерді теріп жазады. Мұғалім кейбір оқушыларға бұрынғы жазу жұмыстарында жіберген қателеріне байланысты тапсырма беруі мүмкін. Бұл диктантты белгілі бір тақырыпқа немесе ережеге байланысты өткізу арқылы оқушылар мәтін ішінен өздеріне қажетті сөз, сөз тіркестерін таба білуге жаттығады.
Ескерту диктанты барлық сыныптарда өткізіледі. Мұғалім жазылатын мәтінді дауыстап оқиды. Оқушылар түсініксіз жерін бір - біріне сұрақ қою арқылы қайталап, естеріне түсіреді. Сөйтіп, қиын сөздердің қалай жазылатынын барлық оқушылардың қатысуымен анықталады.
Оқушылардың сауаттылығын есепке алып, білімін, бағалау үшін оқу жылының әрбір тоқсанында бақылау диктанттары жүргізіледі. Ондағы сөз саны мынадай өлшемде белгіленеді.
5 - сынып үшін 90 - 100 сөз;
6 - сынып үшін 100 - 100 сөз;
7 - сынып үшін 110 - 120 сөз;
8 - сынып үшін 120 - 150 сөз;
9 - сынып үшін 150 - 170 сөз;
10 - сынып үшін 170 - 180 сөз;
11 - сынып үшін 190 - 210 сөз.
Диктант мәтінінде әрбір өтілген ережеге байланысты кем дегенде 2 - 3 орфографиялық және тыныс белгілерінің объектілері болуы тиіс. Бір диктант құрамында ұшырасатын орфографиялық және тыныс белгілерінің саны мынадай өлшемнен аспауы тиіс.
5 - сынын үшін - әр түрлі орфограмма саны 12, тыныс белгісі 2/3;
6 - сынып үшін - әр түрлі орфограмма саны 16, тыныс белгісі 3/4;
7 - сынып үшін - әр түрлі орфограмма саны 20, тыныс белгісі 4/5;
8 - сынып ушін - әр түрлі орфограмма саны 24, тыныс белгісі 10;
9 - сынып үшін - әр түрлі орфограмма саны 24, тыныс белгісі 15;
10 - 11 сыныптар үшін - әр түрлі орфограмма саны 26, тыныс белгісі 18 - ден аспау керек.
№1 Аса білімді адам
Қазақ әдебиеті тарихында ұлы Абайдың орны қандай болса, қазақ тіл білімі тарихында Ахмет Байтұрсыновтың да орны сондай.
А. Байтұрсыновтың артында қалдырған бай мұрасына қарағанда, оны жоғары оқу орнын бітірген адам ден ойлауға болады. Шындығында, ол екі - ақ оқу орнында оқыған. Бірі - Торғайдагы екі кластық орыс - қазақ училищесі. Екіншісі - Орынбордағы мұғалімдер дайындайтын қазақ мектебі. Еңбек жолын ауыл мектебінде мұғалім болып бастайды. Ол қазақ балаларының өз тілінде сауат ашуына арнап тұңғыш әліппе жазады. Оны 1912 жылы Орынбор қаласында бастырып шығарады. Осыдан кейін қазақ тілін мектепте пән ретінде оқытуды қолға алып, оқулық жазуға кіріседі. 1915 жылы “Тіл құрал” деп аталатын оқулығы жарық көрді.
97 сөз, Ө. Айтбаев.
№2 Атыраудың алтын адамы
Атырау облысы Жылыой ауданындағы Аралтөбе ден аталатын қорымнан 2000 жылы белгілі археолог Зейнолла Самашев тапқан ескерткіш осылай аталып жүр. Сол жерде қазылған үш зираттың бірінен адамзат тарихы үшін екінші алтын адам табылды. Оның сырт киімі түгелдей алтын әшекейлермен безендірілген. Шашбауы, қару - жарағы, қорамсақ жиектері, асатаяғындағы самұрық бейнесіне дейін алтынмен қапталған. Мәйіт жанынан екі жылқы мен қыран құс сүйектері, жүзден астам жебесі бар қорамса, қыш құмыра, қайқы қылыш табылған. Табылған бұйымдар, киім үлгілері және салынған өрнектердің, әшекейлердің табиғаты бұл ескерткіштің қазақ даласында б. з. д. III ғасыр мен б. з. ІҮ ғасыр аралығында өмір сүрген сармат тайпаларына жататындығын дәлелдеп отыр. Белгілі шебер Қарым Алтынбеков қалпына келтірген бұл ескерткіш қазір Атыраудың облыстық мұражайында сақтаулы.
111 сөз, Газеттен.
№3 Аналар мерекесі
Бар әлемге шуағын шашқан көгілдір көктемнің алғашқы мерекесі - халықаралық әйелдер күні. Немістің революционер қызы Клара Цеткиннің ұсынысымен қабылданған осы мерекені бүкіл дүниежүзі атап өтеді. Аналар мерекесінің көктемнің алғашқы айында болуында бір сыр бар сияқты. Дүниедегі тіршілік атаулыға нәр беретін табиғат - ананың ардақты жанға көрсеткен ерекше бір ықыласы мен құрметі сияқты. Осының өзі ананы аяла, қадірле дегендей. Өмірге келген сәбиінің, дені сау, абыройлы болып өсуі үшін түн ұйқысын төрт бөліп, қандай да қиындықтарға төзіп өсірген ана алдындағы перзенттік парызымызды өтей аламыз ба? Алақанына салып, әлпештеп өсірген ананы салқын қабақ, қыңыр сөзбен жабырқатып алған жоқпыз ба?
94 сөз, Газеттен.
№4 Атақаз
Қанат терезе алдында отыр. Көшеде ойнап жүрген балаларға жаутаңдай қарайды. Далаға жүгіре шыққысы келеді. Бірақ есік алдында басы қайқаңдап атақаз тұр. Осы бір атақаз қызылкөз пәле болды. Өзінен Болат та, Жанат та, тіпті Қанаттың қабаған күшігі Ақтөс те қорқады. Міне, бүгін тағы да, үйге кіргізбей тұр. Ысылдап, мойнын созып, ұмтылып келеді. Қанат бойындағы бар күшін жинап алды. Қарнын тістей берген қаздың қылша мойнына жабыса кетті. Қыса түсті. Буынған атақаз жандәрмен болды. Ол бұраңдап, әлсірейін деді. Есін жиған Қанат жібере салды. Мойны босаған қаз балапанына қарай қаша жөнелді. Енді Қанатқа тиіспеді.
110 сөз, С. Мұратбеков.
№5 Еркелік
Менің ағам да соғысқа кеткен. Бірақ қасымда атам мен әжем бар. Атқа мінсе алдынан түспеймін. Жақын маңдағы ауылдарды аралаймыз. Алысыраққа шықса, жолын тосып, қарауылдап жүремін. Көз ұшынан сұлбасы көрінгеннен - ақ жүгіремін. Егер мен андамай қалсам, атам ауыл шетіне жақындағанда көлденеңдей тоқтап тұрады. Әжем немесе сыртта мал сауып, шаруа жайлап жүрген басқа біреу көріп, хабарын айтады. Meн шапқылай жөнелемін. Ат үстінен еңкейіп, көтеріп алады. Мені ердің алдына отырғызады, тізгінді береді. Ақжал көк жорға төгілте жортады. Алыс жолдан оралған екі жолаушы бірге келеміз. Ойынның шарты сондай. Еркелік. Ал атам осылай еркелеткенді ұнатушы еді.
96 сөз, М. Мағауин.
№6 Ерланның кірпісі
Ерлан жайылымнан қайтқан бір қора қойды айдап келе жатыр еді, олар кенет дүр етіп үрке жөнелді. Қараса, кішкене кірпіден үркіпті. Оны тақиясына салып, үйіне әкелді де, тамақ берді. Үйшік жасап, соған орналастырды.
Күндер өте берді. Ерлан оны сүт беріп асырады. Кірпі үйге тез үйренеді. Пыс - пыс етіп, аулада емін - еркін сайрандап жүретін болды.
Есік алдында Ерланның атасы отырғызған үлкен қарағай бар еді. Сол қарағайдың басына кептер ұя салып, балапан шығарған. Бір күні әлгі кірпі сол қарағайға қарай жылжып бара жатқан жыланды байқап қалып, тарпа бас салды. Кірпі жыланды осылай мерт қылып, балапандарды құтқарып қалды.
92 сөз, Газеттен.
№7 Тассу бұлағы
Тассу сүтті бұлақ. Ауыл қонған күні атам бастауын шөп - шалам, лай топырақтан аршытқан соң тіпті бұрқырап кетеді. Кішігірім өзенге парапар. Мөлдір. Таза. Жылғаны бойлап, сай табанына жайылып, жер тамырына нәр құйып жатыр. Көз жетер аймақ қалың көк шалғын. Орманға енгендей, күп беріп түстік те кеттік. Төбең көрінбейтін жерлері де бар. Тереңіне сүңгіп, тығылып ойнадық, жыға құлатып, тарам - тарам жол салдық. Бірақ ойынның ең қызығы бұлақ арнасында. Төменіректе шымы сөгілген оппалар көп. Суы бастаудағыдай емес, жылы, бойлауға келмесе де, тізеден жоғары. Шалпылдатамыз да жатамыз. Балшықтан үй соғамыз, шиден шарбақ тоқимыз. Содан соң балық іздеуге кірісеміз.
90 сөз, М. Мағауин. “Доңыз жылғы балалық”.
№8 Қашқындар
Тассуды бойлай қонған төрт - бес үйден шыққан балалар опыр - топыр ойнап, бақадай шулап жатқан қызық күндердің бірі. Түстері жат, өндері жабырқау, киімдері жалба - жұлба бір той кісі дәл төбемізден өсіп шыға келгенде бәріміз де абдырап қалдық. Қашқындар! Қашқындар! Атам айтқан. Шұбарайғырды жағалап, Өгізтауды етектеп келе жатыр деген. Бестен - оннан бөлінген өңшең жаяу. Қазақ балалары. Қарағандыдан, әлде Балқаш пен Қоңыраттан бұзудан (ФЗУ) қашқан. Үйлеріне қарай. Ешкімге тимейді. Бірақ көзге түспеуге тырысады. Жеті адам. Қашқындар бұлақ жағасына сылқ отырды.
- Тассу! - деді Сағым көзі қаймыжықтана жасаурап. Мен де ойнайтын едім той осылай. Суы бал, шөбі дәрі қайран Тассу!
90 сөз, М. Мағауин.
№9 Абайдың сүйікті ұлы
Абайдың көңілі Әбдірахманның оқу бітіріп, үйлену кезінде біраз жай табады. Алаңсыз өмірге, ақындыққа бүтіндей берілген кезде Әбдірахманнан хат келді. “Мағауияны жіберіңіз”. Абай Әбіш ауруына қатты алаңдайды. Үсті - үстіне хат жазып, хабарласып тұрады. 1895 жылы қараша айында Әбіш қайтыс болады. Сүйегін уақытша Алматыға жерлеп, Мағауия елге келеді. Бірнеше ат даярлатып, Шәкәрім, Майқан, Солтабаев Ысқақ, Байтуов Тәнеке дегендерді жібереді. Олар Әбсемет үйіне түсіп, Әбіштің сүйегін былғары табытқа салып, қайта жолға шығады. Сүйек елге келген соң бетін ашып, Абай баласының маңдайынан иіскеп, шеше - бауырларына көрсетіп, қоштастырады. Ақшоқы қыстағындағы Құнанбай бейітіне жерлейді. Абай сүйікті ұлы Әбішті осылай соңғы сапарға аттандырады.
93 сөз, М. Бейсебаев.
№10 Жануарлардың қысқы ұйқысы
Қар түсісімен жануарлар қысқы ұйқыға кетеді. Қандай жануарлар қысқы ұйқыға жатады?
Қыста ұйықтайтын жануарлар өте көп. Олар: аю, борсық, жанат, кірпі. суыр, қарақас, жарқанат, саршұнақ.
Балықтар да ұйықтайды. Олар су түбіндегі балдырлардың, тұнбалардың арасынан орын тауып алады да, сол жерде жата береді. Бақалар да тұнбаларға орналасады. Олар қысқы ұйқыға жатқанда мұз қатып қалса, бір қызығы күн жылынып, мұз ерігенде тіріледі.
Жылан, кесірткелер қысқы ұйқыны жапырақтың астында, індерінде, жер жарықтарында, ағаш түбіңде өткізеді. Суырлар тереңдігі екі - үш метр ін қазады. Қосаяқтар тереңдігі екі жүз жиырма сантиметрге жететін жеке - жеке індер қазып, ұйқысын сонда өткізеді.
94 сөз, Газеттен.
№11 Ана
Жер бетіндегі ең әдемі сөз ана. Адам алғашқы сөзін де осыдан бастайды. Жер бетіндегі тілдердің бәрінде де осы сөз ерекше қастерлі.
Ананың қолы ең қасиетті, аялы қол, ол нені болса да атқара алады. Ананың жүрегі ең сенімді және сезімтал жүрек, оның сүйіспеншілігі ешқашан сөнбейді, оның көзінен еш нәрсе де қалтарыс қалмайды.
Сенің жасың қаншада болса да, мейлі, бес жас болсын, мейлі, елу жас болсын, саған әрқашан да ана керек, оның аясы, мейірімі керек. Сенің анаңа деген сүйіспеншілігің неғұрлым зор болса, өмірің де соғұрлым шексіз қуанышқа, шалқар нұрға бөленеді.
88 сөз, «Жыл он екі ай» журналынан.


title: ІІ.Үй тапсырмасын сұрау - Сабақтың мақсаты: а білімділік: Оқушылардың ертегіні қаншалықты меңгергенін анықтау

text:
ІІ.Үй тапсырмасын сұрау:
Балалар, үй жұмысына Аяз би ертегісін оқып келуге және әр топқа ертегіден үзінді көрсетуге берген болатынмын.
«Ой қозғау » стратегиясы
Әй, Аяз би баймын деп аспа, ханмын деп таспа; Аяз әліңді біл, құмырсқа жолынды біл -деп Аяз би айтқандай ақылдылығымен қарадан хан болған, өліммен бетпе-бет келген күннің өзінде сертіне берік болған, әділ билік айта білген Аяз би ертегісі туралы білімімізді толықтырамыз.
II.Мағынаны тану
2 қатарға жекелей тапсырмалар беріледі.
1-қатар «Ғылыми талдау»стратегиясы
Жаман бойындағы адами қасиеттерді ашу.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-a-bilimdilik-oushilardi-ertegini-anshaliti-meger.html?page=2#Ақылды,_көреген__Ханның_шығу_тегін_тура_табуы.__Қыз_жұмбағын_шешуі_оның_ақылдылығын_көрегендігін_білдіреді


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-a-bilimdilik-oushilardi-ertegini-anshaliti-meger.html?page=2#Мен_бұл_пікірмен_келісемін,_себебі_бұндай_көрегендікті_тек_зерделі_адам_ғана_айта_алады__Сертіне_берік


Менді сұлуға бер-ген сертін өлім алдында тұрса да бұзбауы
|
Нағыз ер жігітке тән қасиет
|
Кешірімді
|
40 уәзірдің арам пиғылды істеріне кешірімділікпен қарауы
|
Тек кең жүректі адам ғана 40 уәзір зұлымдығын кешіре аладыи сондықтан мен бұл пікірмен келісемін
|
Данагөй
|
Әй, Аяз би баймын деп аспа, ханмын деп таспа.
Аяз әліңді біл, құмырсқа жолынды біл деген нақыл сөздерінен көруге болады
|
Бұл айтылған нақыл сөзді өз өмірімде есте сақтап қаламын, себебі бұл сөз мені өмірдің қандай кезеңінде болсын адамдық кейпімді сақтап қалуыма көмектеседі
|
2-қатар: «Тумалы бейне» стратегиясы.
Мәтінмен жұмыс
Ертегіге сатылай талдау жасау.(мәтіннің идеясын ашу, сюжетті-композициялық талдау, тәрбиелік мәнін ашу),
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-a-bilimdilik-oushilardi-ertegini-anshaliti-meger.html?page=3#Бұл_айтылған_нақыл_сөзді_өз_өмірімде_есте_сақтап_қаламын,_себебі_бұл_сөз_мені_өмірдің_қандай_кезеңінде_болсын_адамдық_кейпімді_сақтап_қалуыма_көмектеседі

title: Менді сұлуға бер-ген сертін өлім алдында тұрса да бұзбауы


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-a-bilimdilik-oushilardi-ertegini-anshaliti-meger.html?page=3#Тек_кең_жүректі_адам_ғана_40_уәзір_зұлымдығын_кешіре_аладыи_сондықтан_мен_бұл_пікірмен_келісемін__Данагөй


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-a-bilimdilik-oushilardi-ertegini-anshaliti-meger.html?page=4#2._Ертегінің_дамуы._40_уәзірдің_Жаманға_жолығуы,_хан_сарайына_әкеліп_кейіннен_Жаман_ханның_ең_сүйікті_ақылшысы_атануы

title: Шығарманың идеясы - Сабақтың мақсаты: а білімділік: Оқушылардың ертегіні қаншалықты меңгергенін анықтау

text:
Шығарманың идеясы – адамдарды адалдыққа, адамгершілікке, кеңпейілділікке тәрбиелеу
Аяз би ертегісі
1.Ертегінің басталуы Ханның 40 уәзірлеріне құстың жаманын, адамның жаманын, шөптің жаманын тауып әкелуіне бұйрық беруі
2. Ертегінің дамуы. 40 уәзірдің Жаманға жолығуы, хан сарайына әкеліп кейіннен Жаман ханның ең сүйікті ақылшысы атануы
3. Ертегінің байланысуы Жаманның Менді сұлуға үйленуі. 40 уәзірдің ханға Жаманға арам ой ойлап, ханды азғыруы, ханның Менді сұлуға ғашық болуы
4. Ертегінің шиеленісуі Ханның Жаманды барсакелмес аралына жіберуі. Менді сұлудың Жаманға айтқан ақылы, ханның өз ісіне ұялып кешірім сұрауы және оларды басқа жерге қоныс аударып бөлек шығаруы.
5.Шарықтау шегі. Ханның 40 уәзірін Жаманның ақылына сүйеніп жазалауы, хан өз тағын Жаманға беруі
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-a-bilimdilik-oushilardi-ertegini-anshaliti-meger.html?page=4#4._Ертегінің_шиеленісуі_Ханның_Жаманды_барсакелмес_аралына_жіберуі._Менді_сұлудың_Жаманға_айтқан_ақылы,_ханның_өз_ісіне_ұялып_кешірім_сұрауы_және_оларды_басқа_жерге_қоныс_аударып_бөлек_шығаруы.


|
Ертегінің шешімі: Жаманның әділ хан болуы, Аяз би атанып кетуі
|
бет | 5/5 | Дата | 31.12.2021 | өлшемі | 73,59 Kb. | | #21206 | түрі | Сабақ |
| 6. Ертегінің шешімі: Жаманның әділ хан болуы, Аяз би атанып кетуі
IV.Сабақты қорытындылау.
Балалар біз осы ертегіні оқу нәтижесінде қандай ой түйдік? Не білдік
Тест жұмысы, Өзін өзі бағалау
1.Ханның неше уәзірі болыпты?
А)18 Ә) 40 Б)25 В)41 Г) 23
2.Жаманның жасы нешеде еді?
А)22 Ә) 55 Б)66 В)50 Г) 37
3.Жаман тұлпардың неге шатыс екенін айтты?
А)қой шатыс Ә) ешкі шатыс Б)ит шатыс В)мысық шатыс Г)сиыр шатыс
4.Қандай тастың қасиеті неше жылдан соң бітеді?
А)гаухар тас 2 жыл Ә) лағыл тас 2 жыл Б)алтын тас 2 жыл
В)күміс тас 2 жыл Г)іңжу тас 2 жыл
5.Ханның шешесі неше жаста?
А)89 Ә) 40 Б)28 В)80 Г) 70
6.Қырық уәзір Жаманды неше күншілік жолға шығарып салды?
А)13 Ә) 3 Б)5 В)7 Г) 9
7.Ертеде кім деген хан болыпты?
А)Асқар Ә) Нұрсұлтан Б)Кенесары В)Мадан Г) Аяз би
8.Уәлидің қызы кім?
А)Айша Ә) Қарлыға Б)Менді В)Ақжүніс Г) Жанар
9.Қыздың жасы нешеде?
А)18 Ә) 23 Б)32 В)35 Г) 29
10.Хан Жаманды қайда жұмсады?
А)Барсакелмеске Ә) Нан әкелуге Б)Көрші ауылға В)Апасының үйіңе Г)Сорқұдыққа
11. «Аяз би» ертегісі қандай ертегі?
А)Авторлы ертегі Ә)поэзиялы ертегі Б)Қиял ғажайып ертегі
В)шыншыл ертегі Г) роман
12.Хан Жаманға қандай тағам бергізді?
А)жал мен жая Ә)қазы, қарта Б)көже мен нан
В)айран Г) шұбат
Дұрыс жауаптар:
Ә
В
Г
А
В
Ә
В
Б
В
А
В
Б
V.Үйге тапсырма
1. «Ғылыми талдау» стратегиясы бойынша кейіпкерлерге талдау жасау
2. Мына тақырыптардың біріне өз қиялыңнан ертегі жаз:
“Бала би”
“Ғажайып адам”
“Менің досымның басынан кешкендері”
VI.Бағалау
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Ертегінің шешімі: Жаманның әділ хан болуы, Аяз би атанып кетуі


title: Сабақтың мақсаты: а білімділік: Оқушылардың ертегіні қаншалықты меңгергенін анықтау

text:
Сабақтың мақсаты: А) Білімділік: Оқушылардың ертегіні қаншалықты меңгергенін анықтау,
бас кейіпкердің бойындағы қасиеттерді нақтылап көрсету
Ә) Тәрбиелік: Жақсыдан үйреніп, жаманнан жиренуге, сөз қадірін түсінуге, адамгершілікке, адал да әділ болуға тәрбиелеу;
Б) Дамытушылық: Оқушылардың шығармашылық қабілеттерін, өзіндік пікір айту, жоспар құру дағдыларын дамыту, сөйлеу тілі мен жазу мәдениетін, сыни тұрғыда ойлауын дамыту;
Сабақтың түрі: Білімді жүйелеу
Сабақтың әдіс-тәсілдері: Салыстыру, талдау, жүйелеу
Көрнекі – құралдары: Компьютерлік слайдтар
Пән аралық байланыс: Әдеп, тарих
Сабақтың барысы:


title: Сабақтың мақсаты: а білімділік: Оқушыларға радиотолқындар және радиобайланыс туралы түсінік беру б дамытушылық radiobaylanys-printsipterі

text:
Радиобайланыс принциптері.
Сабақтың мақсаты: а) білімділік: Оқушыларға радиотолқындар және радиобайланыс туралы түсінік беру. б) дамытушылық: Оқушылардың логикалық ойлау қабілеттерін және есеп шығару икем дағдыларын арттыру. Есте сақтау қабілетін, қабылдауын, зейінін тұрақтандыру. в) тәрбиелік: қарым – қатынас арқылы сөйлеу мәдениетін қалыптастыруға, өз ойын толық жеткізе алуға тәрбиелеу.
Попов Александр Степанович
№
Жылы
Атқарылған жұмысы
1
1888
А.С. Попов электромагниттік толқындар арқылы алыс қашықтықтарға сигнал жеткізудің ғылыми болжамын ұсынды.
2
1896
Проблеманың практикалық шешімін ол 1896 ж. тапты
3
1896ж,
24наурыз
Ресейдің физика – химия қоғамының мәжілісінде А. С. Попов әлемінде бірінші рет 250м қашықтықта сымсыз радиограмма арқылы Генрих Герц деген екі сөзді жеткізді
4
1897
Г.Маркони .Электормагнитті толқындарды пайдаланып, хабар таратуға болатындығы жөнінде патентті А. С. Поповтан бұрын алған.
5
1906
Американдық инженер Д. Форестің үш электродты шамды — триодты ойлап шығарумен байланысты.
Радиобайланыстың қарапайым сұлбасы 3.18-суретте көрсетілген
Осы сұлбаға сүйене отырып, радиобайланыстың негізгі физикалық принципін жүзеге асырады. Таратқыш радиостанцияда жоғары жиілікті тербелістер генераторы антеннада қоздыратын жиілігі жоғары айнымалы ток кеңістікте шапшаң өзгеретін электромагниттік өріс туғызады да, ол электромагниттік толқын түрінде тарайды (3.18, а-сурет) Қабылдағыш антеннаға жеткен электромагниттік толқын таратқыш
станция қандай жиілікпен жұмыс істейтін болса, жиілігі дәл
сондай айнымалы ток туғызады. Қабылдағыш антеннаға қосылған
тербелмелі контур резонансқа түсу нәтижесінде жиілігі бізге қажетті
таратқыш радиостанцияның жиілігіндей еріксіз тербелісті ғана күшейтіп, бөліп алады (3.18, в-сурет).
Тұңғыш рет электромагниттік толқынды сымсыз байланыс жасау үшін қолдануға болатынын 1895 жылы
7 мамырда орыс ғалымы Александр Степанович Попов Ресейдің физика-химия қоғамының мәжілісінде тәжірибе жасап көрсетті.
Попов электромагниттік толқындарды тіркеудің сенімді және жақсы сезгіш тетігі—когерерді қолданды.
Оны Поповтың ашқан жаңалығынан бес жыл бұрын, сезімталдығы нашар Герцтің ұшқындық қабылдағыш вибраторының орнына,басқа тәсілді қолдануды ұсынған
француз физигі Э. Бранли еді. Өзінің жасаған аспабын Бранли когерер деп атаған. Когерер — екі электроды бар шыны түтік. Оның ұсақ металл үгінділері салынған.
(3.19-сурет).
Қалыпты жағдайда когерердің кедергісі үлкен болады, өйткені үгінділердід бір-біріне тиісуі нашар. Поповтың қабылдағышы когерерден К, электромагниттік реледен ЭМ, электр қоңырау Қ мен ток көзінен тұрады (3.19-сурет).
Алғашқыда А.С. Попов өзінің қабылдағышын найзағайдағы электр разряды кезінде пайда болатын электромагниттік толқынды тіркеу үшін қолданады. Оны ол "найзағай тіркегіш" деп атаған. Антеннаға жеткен жиілігі жоғары электромагниттік толқын еркін электрондардың еріксіз тербелістерін қоздырып, айнымалы ток туғызады.
Айнымалы кернеудің әсерінен үгінділер арасында электрлік ұшқындар туады да үгінділерді пісіреді. Когерердің кедергісі 100—200 еседей күрт кемиді. Жайшылықта когерердің кедергісі өте үлкен болғандықтан реле қоңырау тізбегін ток көзіне қоса алмайды. Енді электромагниттік толқын келгенде электр қоңырауының тізбегі когерер арқылы тұйықталады. Балға Б когерерді соғып толқын келгенін хабарлайды. Электромагниттік толқын аяқталысымен, қоңырау тізбегі ажыратылады, өйткені балға қоңыраумен бірге когерерді де соғады. Когерерді сілкіп қалғанда оның кедергісі қайтадан бұрынғы үлкен мәніне ие болады да, келесі толқынды қабылдауға дайын тұрады.
Радиобайланыстың дамуының ең маңызды кезеңі 1906 жылы американдық инженер
Д. Форестің үш электродты шамды — триодты ойлап шығарумен байланысты. Триод негізінде 1913 жылы өшпейтін
электрлік тербелістердің шамды генераторы жасалынды. Соның нәтижесінде электромагниттік толқын арқылы енді музыканы, сөзді, яғни дыбысты қашықтықта тарату жүзеге асырылды. Оны радиотелефондық байланыс деп атады.
Төменгі жиілікші электрлік тербелістерге сәйкестендіре отырып жоғары жиілікті электромагниттік тербелістерді басқару — жоғары жиілікті тербелістерді модуляциялау деп аталады. Модуляция деп отырғанымыз жоғары жиілікті тербелістердің параметрлерінің бірін — амплитудасын, жиілігін немесе фазасын төменгі (дыбыс) жиілікпен баяу өзгертетін процесс. Радиобайланыста амплитудалық, жиіліктік және фазалық модуляция қолданылады. Жоғары жиілікті тербелістерді тасымалдаушы жиіліктер деп атайды, өйткені олар дыбыс жиілігіндегі тербелістердің тасымалдаушылары рөлін атқарады.


title: Сабақтың мақсаты: а білімділік: Оқушыларға сөз таптары жайлы ма ғлұмат беру, зат есі мнің

text:
Сабақтың тақырыбы: Қызықты грамматика. Зат есім.
Сабақтың мақсаты:
А) Білімділік: Оқушыларға сөз таптары жайлы ма
ғлұмат беру, зат есі
мнің
мағыналық түрлерімен таныстыру.
Ә) Дамытушылық: Қызықты грамматикалық тапсырмалар арқылы оқушылардың
ой-өрістерін дамыту.
Б) Тәрбиелік: Оқушыларды адамгершілікке, тіл өнеріне баулу, жеке тұлғалық
құзыреттіліктерін қалыптастыру.
Сабақтың түрі:
Жаңа білімді қалыптастыру.
Сабақтың типі: Практикалық сабақ.
Сабақтың әдіс
-тәсілдері: Сөз әдісі, көрнекілік, логикалық әдіс, проблемалық
ойлау, шығармашылық жұмыс.
Сабақтың көрнекілігі:
Карточкалар, тест тапсырмалары, интербелсенді тақта.
Ұйымдастыру
кезеңі: І. Кіріспе:
1. Сәлемдесу, түгендеу, ынта-зейіндерін сабаққа аудару, үй жұмысын сұрау,
бағалау.
ІІ. Негізгі кезең: Жаңа тақырыпқа көшу
Лексика Фонетика
Грамматика
Морфология Синтаксис
Қазақ тілі
Ой қозғау стратегиясы:
Сұрақ: Төменде қандай суреттер берілген?
Жаңа тақырып.
Бүгінгі тақырыбымыз – зат есім. Зат есім затты
ң атуын білдіреді.
Сұрақтары: кім? не? Қазақ тілінде кім? сұрағы тек қана адамдар мен мамандық
атауларына қойылса, не? сұрағы қалған атауларға қойылады.
Тапсырмалар топтамасы: (тапсырма интербелсенді тақтаға шығарылады).
1.
Төмендегі зат есімдерді сұрақ қою арқылы екі бағанға топтастыр.
Мектеп, оқушы, аю, дәрігер, қалам, білім, ұшқыш, ана, шам, астық, жапырақ, ата,
бауырсақ, қыз, әнші, көбелек, арыстан, суыр.
Кім?
Не?
2.
«Кім шапшаң?» ойыны. (Әр
қатар 3, 4, 5 әріптен құралған зат есімдерді
тауып жазады).
Мысалы:
3 сөзді
4 сөзді
5 сөзді
ана
қант
астық
3.
Көп нүктенің орнына тиісті дыбыстарды қойып жаз.
...ліппе, қ...ян, ағ...ш, дәп...ер, ша...ырақ, с..ндық, қар...ығаш, те...езе, от...асы,
т...ғай, б...лақ, мал...ы, ма...ал, таб...ғат, ...сімдік, ...арышкер.
4.
Сөзжұмбақты шеш.
Сұрақтары:
1.
Бүгінгі өткен тақырыбымыз?
2.
Ер қанаты – ...
3.
Сыныптағы жазу құралы.
4.
Ат әбзелі.
5.
Киіз үй жиһазы.
6.
Киім ілетін құрал?
7.
Білім ордасы.
З
А
Т
Е
С
І
М
Бекіту кезеңі:
Тест жұмысы. (Интербелсенді тақтамен жұмыс)
Зат есім тудырушы жұрнақтарды табыңыз.
A)-қар,-көр.
B)-сын,-сін.
C)-лық,-лік.
D)-та,-те.
E)-дан,-ден.
2. Негізгі зат есімді табыңыз.
A) Көмекші.
B) Тарсыл.
C) Білім.
D) Мәдениетті.
E) Қалам.
3. Зат есімді көрсетіңіз.
A) Көмектесу.
B) Басшы.
C) Қалың.
D) Нешінші.
E) Қарсы алу.
4. Зат есім құрамына қарай қалай бөлінеді?
A) Дара, күрделі.
B) Негізгі, туынды.
C) Жіктеу, сілтеу.
D) Есеп, топтау.
E) Бастауыш, баяндауыш.
5. Заттың көптік мағынасын беретін жалғау түрін көрсетіңіз.
A) Көптік.
B) Жіктік.
C) Тәуелдік.
D) Септік.
E) Қосымша.
Сабақты қорытындылау: Сұрақтар қою.
Үй тапсырмасын беру:
Бағалау кезеңі: Оқушылар өз-өздерін бағалайды.
Мұғалім бағалайды.


title: Сабақтың мақсаты: а Білімділік: Шәкәрім шығармашылығымен таныстыру, хикаяттың мазмұнын ұғындыру

text:
Тақырыбы: Шәкәрім Құдайбердіұлы «Қалқаман - Мамыр» дастаны.
Сабақтың мақсаты:
а) Білімділік: Шәкәрім шығармашылығымен таныстыру, хикаяттың мазмұнын ұғындыру
арқылы Қалқаман, Көкенай әрекетіне екі түрлі көзқарасты баға беру.
ә) Тәрбиелік: оқушыларды поэмадағы кейіпкерлердің жақсы мінез-құлық, орынды іс-
әрекеттерін талдау арқылы адамгершілік, мейрімділік, қамқорлық, жасауға баулу.
б)Дамытушылық: оқушының ой еркіндігін, эстетикалық сезімін ояту, қысқаша
мазмұндату арқылы тіл дамыту, сөйлеу мәдениетін қалыптастыру, сұрақтар арқылы
белсенділігін арттыру , өздігінен білім алуға баулу.
Сабақтың құрылымы:
1. Ұйымдастыру бөлімі . Оқушыларды түгендеу, оқу құралдарын тексеру, өткен сабақта
берілген материалдарды сұрау, тексеру, бекіту.
Сабақтың түрі: Шығармашылық
Сабақтың типі: Икем - дағдыны қалыптастыру
Сабақтың әдістері: мәтінмен жұмыс, пікір айту, сұрақ - жауап, сахналандырылған көрініс,
сұрақтар арқылы проблемалық жағдай туғызу.
Көрнекілігі: Ақын портреті, интерактивті тақта , көрме, кітаптар
Формасы: ұжымдық, топтық , жеке
Пәнаралық байланыс: тарих, салт-дәстүр
Сабақтың жоспары.
1. Ұлы Абайдың ізбасар інісі.
2. Іздендіру бағытындағы жұмыстар
3. «Қалқаман - Мамыр» тарихи хикая ( мазмұндау, талдау, жинақтау).
а) Шығарманың композициялық құрылыммен танысу (әдеби - теориялық ұғымдармен
жұмыс жүргізу).
ә) Шығармаға аннотациялық талдау жасау.
І кезең
Мұғалімнің кіріспе сөзі.
1. Оқушыларға сұрақтар қою арқылы Шәкәрім туралы өздігінен оқып келген білімдерін
тексеру
Сұрақ: Балалар, қазақ әдебиеті тарихында Абайдан кейінгі тұлғалы ақын атанған Шәкәрім
туралы кім не біледі?
Жауап: Шәкәрім 1858 жылы Шыңғыстау бөктерінде дүниеге келген. Ол Абайдың ағасы
Құдайбердінің баласы. Әкесі Құдайберді ерте қайтыс болады . Жетім қалған Шәкәрімді
ағасы Абай тәрбиелеп өсіреді.
Мұғалім: Дұрыс. Шәкәрімнің өмір дерегі туралы тағы кім толықтырады?
Жауабы: Шәкәрім жеті жасқа келгенде әкесі Құдайберді қайтыс болады. Әке өліміне ол
қатты қайғырады. Өзінің тұңғыш өлеңін осы әкесі қайтыс болғанда шығарады. Бұл туралы
Шәкәрімнің мынадай естелігі бар. «Жазғытұры әкем өліп, ауылға ат қойып, келіп жатқан
адамдар көп болды. Мен осы кезде есік алдындағы төбешікке отырып, тасқа өрмелеп бара
жатқан құртты өлтірдім. Айтқаным бар. Сонда есте қалғаны...
Өлтірдің, не таптың сен онан пайда,
Өмір сүріп жүруші ем жазда сайда.
Өлімнің қандайлығын көзің көрді.
Кешегі тірі жүрген әкең қайда?
Менің де жетім қалды балаларым,
Олар да жылайды іздеп аналарын.
Өзің жетім, жетімді аясаңшы,
Жоқ екен басында ми - саналарың.
Осы өлеңді шешелеріне оқып бергенде, шешелері қатты жылайды. Олар Шәкәрімге енді
өлең жазба деп тыйым салады. Сонда Абай Жоқ, Шәкәрімге өлең жазба демеңдер, жазсын
өлеңді, бүгіннен бастап оны өзім тәрбиелеймін деген екен.
Мұғалім: Өте жақсы. Өте қызықты естелік айттың, сонымен Шәкәрімнің ақындық
бұлағының көзін ашқан кім екен, балалар
Жауабы: Шәкәрімді Абай тәрбиелеп өсірді. Оның өлең жазуға деген ықыласын байқаған
Абай оны сөз өнеріне, ақындық өнерге баулыды. Ол Абайдың ең дарынды шәкірті әрі
заңды ізбасары болды. Ол арнайы оқу орындарында оқымаса да, өз бетінше ізденді.Абай
ағасының басшылығымен көп нәрсе үйренді. Түркістан өлкесіндегі білімдер, ғұлама
адамның бірі болады. Ол араб, парсы, түрік тілдерін жақсы білді, ол орыс тіліне жетік
болды.
Мұғалім: Өте дұрыс айттың. Белгілі ғалым Қайым Мұхамедхановтың сөзімен айтсақ: Ұлы
ақын дүниеден қайтқан соң халық Шәкәрімді екінші Абайымыз деп танып, ерекше
құрметтеген. Бұл пікір Шәкәрімдей дарынға халық тарапынан берілген әділ баға. Абай да
дананың ақындық дәстүрін заңды түрде жемісті жалғастырған ол өзі өмір сүрген күрделі
кезеңнің ащы шындығын өз туындыларында тап басып суреттей білді. Сол шығарманың
бірі өздеріңнің мазмұнымен танысып келіп отырған Қалмақан –Мамыр дастаны.
І кезең
Мұғалім: Балалар, үйде мазмұнымен танысып келіңдер. Енді жырдағы басты оқиғаларға
назар аударып, мазмұндап көрейік.
Жауап: Бұл поэманы ақын тарихи хикая деп атаған. Өйткені дастанның оқиғасы ақтабан
шұбырынды заманында өтеді. Поэманың алғашқы шумақтарында Әнет баба, Мәмбетей,
Қалқаман, Мамыр есімдері аталып таныстырылады.
Мұғалім: Әнет баба, Мәмбетейлерді ақын кім деп таныстырады, олардың Қалқаман мен
Мамырға қандай туысқандық қатысы бар
Жауабы: « Әнет баба арғынның ел ағасы, әрі би, әрі молда, ғұламасы. Орта жүзге әділ
екен, сол кезде тоқсан беске келген жасы» деп Әнет бабаны таныстырады. Ал Мәмбетей
мен Кішік ағайынды бірге туған адамдар, Кішіктен Әнет, Әйтеке тарайды. Ал
Мәмбетейден Мамырдың әкесі туады. Әйтекеден Олжай, Байбөрі, Қалқаман туады. Сонда
Қалқаман мен Мамырдың әкелері немере ағайынды кісілер.
Мұғалім: Өте жақсы түсінгенсің. Ал енді дастанда Мамыр бейнесі қалай суреттеледі?
Жауап: Мамыр Мәметейден тараған байдың қызы. Өзі өте сұлу әрі ақылды. Әкесі оны
еркелетіп өсірді. Қыз киімін кимей, өзін ер баламын деп есептеп жүреді. Байдың
Мамырдың басқа баласы жоқ. Сондықтан ел байдың көңіліне қарап,оны қыз деп айта
алмай жүреді. Құда түсуге ел бата алмайды. Қалқаман да сол көптің бірі. Бір күні екеуі
жылқы бағып жүріп кездеседі. Осы кезде бірін бірі қатты ұнатып қалады.
Мұғалім: Жыр желісі бойынша осы екі жасты жақындастыратын бір тосын оқиға болады.
Кім айтады екен?
Жауап: Дастанда Сәмеке деген хан қалмақты жеңіп, той жасайды. Сол тойға Тобықты елі
тегіс шақырылады. Оңаша қалған жастар бастаңғы жасайды.
Мұғалім: Бастаңғы деген не?
Жауап: Бұл қазақ халқының бір салт дәстүрі. Үйдегі үлкендер бір жаққа кеткенде, үйдегі
жастар бас қосады.
Мұғалім: Жауабың дұрыс. Келесі кезекте Қалқаман мен Мамырдың әңгімесіне берейік.
Жауап: Екі оқушы рөлге бөліп, жырдан үзінді оқиды.
Мұғалім: Міне балалар, Қалқаман мен Мамырдың арасындағы сырды тыңдайық. Нені
түсіндік? Не ұқтық?
Жауап: Қалқаман мен Мамыр бір-бірін қатты сүйеді. Бірақ Мамырдың әкесі біреуге
аттастырып қойыпты. Бұл – бірінші кедергі. Қалқаман мен Мамыр екеуі бір-біріне жақын,
аталас туыс. Бұл екінші кедергі. Бірақ, бірін-бірін ұнатқан екі жас барлық кедергіні аттап
өтіп, қашып кетеді.
Көрініс:
Әнет баба ойланып отыр.
Олжай: О, қасиетіңнен айналайын, Әнет бабам! Қапы қалдық.
Әнет: О,құдайым. Өзің сақтай көр. Жүрісің суыт, не хабармен келдің?
Олжай: Қиын шаруа болып тұр. Балам, Қалқаман Мамырды алып қашып келді. Тобықты
жақыннан қыз алмаушы еді. Нендей ақыл бересің, баба!
Әнет: О, құдайым! Бір сорға душар қылайын дегенің бе? Түсімде бір жаман түс көріп
едім. Не жорымды білмей отыр едім. О, тоба! Қателесесің - ау. Бітіспейтін бір іске кез
болдым - ау, балам. Көкенайдың мінезі қатал еді. Кешіре алар ма екен?
Сосын Олжайға:
Уа, Олжай, болар іс болды. Тобықтыға хабар қыл.Малды аямасын. Мәмбетейдің көмейін
малмен тығындасын.
Олжай: Құп болады, баба! Айтқаныңды қалың Тобықтыға жеткіземін.
Мұғалім: Осы көріністен кімнің бейнесін таныдыңдар? Мінездеме беріңдер.
Жауап: Әнет баба ел бірлігін, халықтың тыныштығын ойлаған адам. Оның әрбір сөзінен,
қимылынан өте ақылды адам екендігі көрініп тұр. Әнет бабаның жүрегі өте мейрімді.
Қалқаман мен Мамырға жаны ашиды. Қалқаманды құтқару үшін әртүрлі амалдар ойлап
табады. Қалың малды көп беріп бірістіру жағын ойлайды. Оған көнбеген соң, құн беруді
айтады. Әбден амалы құрыған кезде ғана Қалқаманды өлтіруге көнеді. Онда да атпен
шауып өтсін, сонда атсын Көкенай дейді. Мүмкін атқан оқтан тірі деп үміттенеді. Әнет
баба үлкен жүректі, мейрімді, жастарға пана болған, ел билеген ғұлама адам.
Мұғалім: Өте жақсы айттың. Олай болса, мінездеме деген не?
Жауап: Шығармаға қатысушының мінезін, дүниеге көзқарасын суреттеу мінездеме деп
аталады.
Мұғалім: Иә, балалар өмір – күрес, оның айдынында мейрімділік пен қатыгездік,
жақсылық пен жамандық сияқты кереғар ұғымдар кезектесіп жатады. Соның дәлелі мына
бір көрініс.
Көрініс:
Қыз-келіншектерімен Мамыр келе жатады.
Бірінші қыз: Мамыр-ау, ауылға да келіп қалдық.Мына қырдың асты сенің ауылың.
Екінші қыз: Иә, ауылыңды да сағынған шығарсың.
Мамыр: иә ,сағындым ғой. Қайран менің туған ауылым. Самал желіңді сағындым - ау.
Жұпар аңқыған көк шөбіңді сағындым.
Жеңгесі: О,жасаған, мына келе жатқан Еркежаным ба? Құдай-ау сені де көретін күн
болады екен-ау!
Мамыр: Иә, жеңеше, туған жердің қадірін ұзатылған қыз білмегенде кім болсын.
Сағындық қой, туған жердің қасиетті топырағын.
Жеңгесі: Иә, қарағым - ай! Қайтсін-ай, енді! Жүре ғой қарғам, үй жаққа. Сол кезде қара
киімді Көке най шығады.
- Әй, қойшы бала, анау келе жатқан топ кімдер? Айт, жаныңның барында.
Қойшы: Ол Мамыр көкем ғой, төркіндеп келе жатқан.
Көкенай: Ах, жүзіқара! Ұялмай ауылға келе жатқанын қара. Сенің құның бір оқ қана. Әй,
ессіз, малғұндар. Бала кетіңдер, ана жүзіқараның қасынан. Былай тұрыңдар, егер өлгілерің
келмесе. Қазір а тамын, атаңа нәлет жүзіқараны! (Мамыр жүрегін ұстап құлайды).
Мамыр:
О,Алла жаным!
Көкенай, қарғамаймын сені. Ақтық сөзімді тыңда. Менің ісім ақ. Жазығым тек
Қалқаманды сүйгенім. Сенен өлер алдындағы ақтық тілегім. Қалқаманды өлтіре көрме.
Обалыма қалма жазықсыз жанның. Мойныңа бір қан жүктегенің жетер. Өлтіре көрме
Қалқаманды.
Қалқаман, қош аман бол! (Сахна жабылады).
Мұғалім: Балалар, өздерің жаңа ғана Көненай қатыгездігінің куәсі болдыңдар.
Мамырды аямай, қанын жүктеген Көкенай Мамырдың ақтық сөзінен соң өз әрекетін
тоқтатты ма?
Жауап: Жоқ, қатыгез Көкенай жазықсыз жасты өлтіріп алдым-ау деп ойлаған да жоқ. Ол
Әнет бабаға қайта-қайта кісі салып, Қалқаманды өлтір деп қиғылық салды. Қалқаманды
өлтірмесе, туыстықтан кетеміз, ел іші ынтымағы бүлінеді деп қорқытты.
Мұғалім: Сонымен,балалар, жыр оқиғасы немен аяқталады?
Жауап: Ақырында Көкенай дегеніне жетіп, Қалқаманды атады Бірақ Қалқаман ажал
оғынан аман қалып, құлақ естімес, көз көрмес алыс жаққа кетіп қалады. Ол жақта үйленіп,
үйлі-балалы болады.
Мұғалім: Ал, балалар жыр өзегі өздеріңе таныс. Енді жыр желісі бойынша мынадай
топтық, жұптық, жұмыстар жүргіземіз. Бұл үшін сыныптағы оқушылар қабілеті бойынша
үш топқа бөлінеді.
І- топ: Шығарманың композицияның құрылысына талдау. Әдеби теориялық ұғымдарды
дәлелдеу. Екі оқушы жұптасып орындайды. Бірі мәтін бойынша, екіншісі теориядан жауап
береді.
І- жауап: Басталуы.
Жауап: Көркем шығармада баяндалатын оқиғаның басталуын шығарманың басталуы
дейміз.
2-жауап:Байланысы.
Қалқаман мен мамырдың бір-бірін ұнатуы, бастаңғы жасауы, сөз байласуы.
Көркем шығармада оқиғалардың бір-бірімен сабақтасып отыруын байланыс дейміз.
3-жауап: Шығарманың дамуы.
Мамырдың біреуге айттырылуы.
Шығармадағы оқиғалардың қалыңдап, шиелінісе түсуін шығарманың дамуы дейміз.
4- жауап: Шығарманың шарықтау шегі.
Екі жастың серттесіп қалуы, Мәмбетелейлер мен Тобықты руының жанжалдасуы. Көркем
шығармаларда оқиғалардың шарықтау шегіне жетуін шығарманың шарықтау шегі дейміз.
5-жауап: Шығарманың аяқталуы.
Мамырдың аянышты өлімі, Қалқаманның елден кетуі. Көркем шығармада оқиғалардың
бір шешімге келуін оқиғаның шешімі дейміз.
6- жауап: Шығарманың композициясы дегеніміз не.
Жауап: Көркем шығармада оқиғаның басталуын, олардың байланысын, шарықтау шегін
шығарманың композициялық құбылыс дейміз.
2-топ Шығармаға аннотациялық талдау.
1-бөлім.
Бөлімнің аты
Кейіпкерлердің тағдыры
Шығарманың көркемдік әдісі
Кездесу
Бастаңқы
Тосын жағдай
Батыл шешім
Қатыгездік Қалқаман мен Мамыр бірін-бірі алғаш көргеннен-ақ ұнатып қалады.
Мамырдың туыстары тойға кетіп, жастар бастаңқы жасайды.
Мамыр Қалқаманға өзінің біреуге атастырылғанын жеткізді.
Бірін-бірі ұнатқан екі жас қол ұстасып қашып кетеді.
Көкенай төркіндеп келген Мамырды атып өлтіреді. Баяндау
Суреттеу
Диалог
Портрет
Баяндау, диалог.
Сұрақ: Баяндау деген не?
Жауап: Әдеби шығарманың оқиғасын желілі түрде көркемдеп әңгімелеуді баяндау дейміз.
Сұрақ: Суреттеу деген не?
Жазушы кейде шығарма оқиғасын баяндау барысында оқиғаның болған жерімен, оқиғаға
қатысушы кейіпкерлермен, олардың жеке басына тән ерекшеліктерімен, оларды қоршаған
ортамен таныстырады. Мұны суреттеу дейміз.
3-топ Өлең құрлысын талдау.
(Жырдың алғашқы шумағы)
Өткен іс ойға күңгірт көзге танық,-----------------11 а
Көрмесе де білгенге бәрі қанық.-------------------11 а
Мың жеті жүз жиырма екінші жыл,---------------11 б
Қазақтың сыр бойында жүргені анық.-----------11а
(Жырдың соңғы шумағы)
Хан Шыңғыс деген тауда тұрмыз бізде,---------11 а
Егерде іздесеңдер сонан ізде.----------------------11 а
Тобықты да Құнанбай қажы десе,-----------------11 б
Басты кісі біледі Орта жүзде.------------------------11 а
Сұрақ: Портрет деген не?
Жауап: Көркем шығармада кейіпкердің сырт тұлғасын, бет әлпетін суреттеуді портрет
дейміз.
Жауап: Көркем шығармада кейіпкерлердің кездесіп сөйлесуін диалог дейміз.
3 кезең.
Мұғалім: Балалар, жырдың композициялық құбылысы бойынша өте сәтті жұмыс
жасадыңдар. Сендерге көп рақмет. Енді кейіпкерлер тағдырына терең үңілейікші. Басты
кейіпкерлер туралы өз пікірімізді ашық айтып мынадай сұрақтар бойынша пікірталас
ұйымдастырайық.
І v. 1. Қалқаман мен Мамырдың қосылғаны дұрыс па? бұрыс па?
Жинақтаушы топ.
Жауап: Иә, мен Қалқаман мен Мамырдың қосылғаны дұрыс деймін. Олар – адал махаббат
иелері. Бірін-бірі қатты сүйеді. Мамыр өлер алдында да өзінің Қалқаманға деген
махаббатын дәлелдеп кетті. Өзі өлсе де Қалқаманның тірі қалуын армандады, бақыт
тіледі. Сондықтан мен екеуінің қосылғанын дұрыс деп ойлаймын.
Даттаушы топ: Жоқ, бұл пікірге қосыла алмаймын. Олар бірін –бірі ұнатса да, сезімді
ақылға жеңдіру керек еді. Өйткені, олар біріншіден, ата салтын бұзды. Ол кезде ата
салтын орындамай, бата бұзған адамды жазалаған. Екіншіден, олар өзара ағайынды, туыс
адамның балалары. Сондықтан олар қазақта жеті атаға қыз алмау деген қағиданы, заңды
бұзды. Сондықтан ата - дәстүрін бұзып отырған екеуін айыптаймын.
Дәйектеме: Қалқаман мен Мамырды қосылуы дұрыс емес, Өйткені олар өзара туыстас
адамдар.
2. Көкенай әрекетін қалай бағалайсыңдар? Жырда Көкенай батыр деп суреттеледі, оның
батырлық әрекеті жырда көріне ме?
Жауап: Ерте кезде кінәлі адамдардың айтпайтын арнауы заң орындары болған. Жазасын
өтеу үшін жататын түрмелер де болмаған. Сондықтан ел билеуші адамдар, яғни әр рудың
Әнет, Қалқаман сияқты көсемдері далалық сот жасап, өздерінше үкім шығарып отырған.
Көкенай - өз заманының салт-дәстүрін берік ұстаған адам. Сондықтан оның Мамырды,
Қалқаманды жазалауы дұрыс деп ойлаймын.
Жауап: Көкенайдың әрекетін тағы басқа рулас адамдар тегіс жақтады. Мысалы жырда
мынадай өлең жолдары бар.
Тобықты осы сөзге қақ бөлініп,
Болысты Мәмбетейге Қанжығалы.
Сондықтан Көкенай Мамырды жазаламаса, келешекте тағы туысқан адамдар қосылып
қоюы мүмкін еді. Сондықтан болашақта жастарға сабақ болсын деп осындай қатыгездікке
барды деп ойлаймын.
Дәйектеме: Көкенайдың әрекеті дұрыс.
Даттаушы топ.
Көкенай - өз заманының қатыгез адамы. Ол екі жастың арасындағы тікенек сияқты. Бірін-
бірі ұнатқан екі жастың обалына қалды. Мамыр да, Қалқаман да өлім жазасына кесетіндей
ештеңе бүлдірген жоқ. Олар – адал махаббат иелері. Оған дәлел Қалқаманның мына сөзі:
Мамыр –ау , атып тұрсын әлденені,
Шариғат қосады екен немерені.
Қайғы ойлап жаман ырым айта берме,
Алаңсыз сүйген болсаң анық мені.
Осылай бірін-біріне үздікке екі ғашықты айырған Көкенай әрекетін мен айыппаймын.
Көкенай-ескі салт-сананың адамы, ол оқымаған қараңғы адам.
Жауап:
Мамыр айтты:Мен сенсіз тірі тұрман,
Үш қайырдым сөзіңді мен антұрған,
Бір құдайға сыйынып ал да жөнел,
Жолында өлсем разымын, жаным құрбан,- деп
Қалқаманға деген жүрегінің ыстық ықласын білдірген адал махаббат иесі.
Жауап: Жырда Көкенай батыр деп талады. Бірақ оның батырлығы ешқандай эпизодта
жоқ. Мылтықсыз, қарусыз қыз, жігітті өлтіру - батырлық емес. Ол барып тұрған
қорқақтық. Адал, ұлы махаббаттан қорыққан деп түсінемін.
3. Қалқаманның ел ортасынан кеткені дұрыс па? Теріс пе ?
Жауап: Қалқаман қазақ халқының сол кездегі салт-дәстүрді бұзды.
Біріншіден, Мамырдың атастырылып қойған жерінің батасын бұзды. Екіншіден, өзімен
жақын туысқан адамның қызын алды. Сондықтан ел бірлігі бұзылды, дау - жалдан
көбейді. Осы себептен Қалқаманның көзге күйік болмай, алысқа кеткені дұрыс.
Жауап: Қалқаман өзін оққа байлап берген туысқандарын кешіре алмады. Елінде жүрген
соң Мамырдың қайғысын да ұмыта алмады. Сондықтан ел ішінен кеткені дұрыс деймін.
Даттаушы топ:Мен Қалқаманның елден кетуін қалаймын. Туыстары, Әнет баба ол үшін
қатты қиналды. Оны өлім жазасына кескен - Мәмбетейлер. Сондықтан жекпе - жекте аман
қалған соң, елінде қалуы керек еді.
Жауап: Қалқаман елден безіп, өзінің күйректігін көрсетті. Оны елден ешкім қуған жоқ. Ол
өкпелесе тек Көкенайға ғана өкпелеуі керек еді. Елде жүріп Көкенайға қарсы күш көсетуі
керек еді. Мамырды шын жүрегімен сүйетінін дәлелдеп, оның есімін өтуі керек еді. Өзінің
адал махаббат иесі екенін дәлелдеп, өзі үшін өліп кеткен Мамырға ұмытылмастай етіп
ескерткіш мұнара орнатуы керек еді. Мысалы Айша бибіге ескерткіш орнатқан Қарахан
батыр сияқты. Сондықтан оның елден кеткені дұрыс емес деп ойлаймын.
v. Мұғалім : Иә,балалар әрқайсың өз пікірлеріңді дәлелдеп айтып шықтыңдар. Қалқаман
мен Мамырдың қосылуы дұрыс, теріс деп кесіп айту қиын . Ол заман әйел затын қор
еткен, бұғауда ұстап, малға сатқан заман, сондықтан еркіндікке ұмтылған Қалқаман
Мамыр жүрек қалауын мақсат ете білген , адал махаббатқа жүгіндіре білген. Шәкәрімнің
да мақсаты сол. Ол да өз заманының қатаң қағидасына наразы, қарсы.
Ал, Көкенай бейнесіне келетін болсақ , өз заманының заңын бұлжытпай орындайтын,
одан басқа білімі жоқ доңайбат ел ағасы. Шаш ал десе бас алатын қатал, қатыгез .
Ежелден келе жатқан ата-баба дәстүрін бұзды деп жазықсыз Мамырды құрбандыққа
шалды. Егер Көкенайдың ең құрмаса діни сауаты болса, адам қанын мойнына жүктемес
еді, адам қанының салмағын білер еді.
Ал Қалқаманның еліне өкпелеп кетуі дұрыс деп жатырмыз, ал шынайы махаббат
тұрғысынан қарасақ, ел ішінде қалып Мамырдың басына ұмытылмастай ескерткіш нұр
үстіне нұр болар еді-ау.
Не десек те екі топтың да нақты жауаптарына мен ырзамын. Басты мақсат - Қалқаман -
Мамыр оқиғасынан ғибрат алу .
ҮІ . Сабақтан алар тәліміміз:
« Ата салттан аттауға да болмас,
Жүрек қалауын тастауға болмас».
ҮІІ . Оқушылардың білімін бағалау .
ҮІІІ . Үй тапсырмасы. Шығарма «Егер мен Қалқаман болсам...»
Достарыңызбен бөлісу: |


8-тақырып. Өмірдің мәнін практикалық тәжірибеде іздеудің маңызды аспектілері: философиялық талдау.
Сабақтың мақсаты: Адам философияның орталық мәселесі ретінде және адамның негізгі бейнелерін көрсету.
Жоспар:
1.Адам философияның орталық мәселесі ретінде.
Философиядағы адамның негізгі бейнелері.
Өмірдін антологиялық және аксиялогиялық мазмұны.
2. Адам өмірінің категориялары: бақыт, сенім, өмір, махаббат, өлім.
3.. Өмірдің мәні. Адам, оның өлімі мен өлмеуі.
4. Философия тарихындағы өмір мағынасының мәселесі: фатализм, гедонизм, еріктілік (волюнтаризм), функционализм.
5. Өмірдің мәні – қазақ философиясының негізгі категориясы.
Фәлсафа дәстүріндегі махаббат
Талқылау сұрақтар
1. Адам өмірінің категориялары: бақыт, сенім, өмір мен өлім
2. Өмірдің мәні (фатализм, гедонизм, еріктілік, функционализм, прагматизм, эвдемонизм, альтруизм) және қазақ философиясындағы өмірдің мәні туралы ізденіс.
3. Махаббат адам тіршілік етуі мен өмірінің мәні ретінде.
4. Қазақ даналығы бойынша төл шығармаларды оқып, талдау негізінде «Өмірдің мәні– қазақ философиясының негізгі категориясы» жеке немесе топтық жоба дайындау.
5. Не үшін Қорқыт мәңгі өмірді іздеді – эссе
Әдебиеттер:
1.Мырзалы С. Философия. Оқулық. - Алматы, 2008 ж.
2.Алтай Ж., Қасабек А., Мұхамбетәлi К. Философия тарихы. - Алматы, 1999 ж.
3.Ғабитов Т. Философия. Оқулық. - Алматы, 2002 ж.
4.Тұрғынбаев Ә. Философия. – Алматы, 2001 ж.
5.Кiшiбеков Д., Сыдықов Ұ. Философия. Оқулық. – Алматы, 1994 ж.
6.Әбiшев Қ. Философия. Оқулық. - Алматы: “Ақыл кiтабы”, 1999 ж.
7.Ақназаров Х.З. Философия тарихы бойынша дәрістер курсы. – Алматы, 1992 ж.
8.Есім Ғ. Философия тарихы., Алматы, 2004 ж.
9.Нұрышева Г.Ж. Философия тарихы. – Алматы, 2005 ж.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сабақтың мақсаты: Адам философияның орталық мәселесі ретінде және адамның негізгі бейнелерін көрсету. Жоспар


Байланысты: anyconv com 5-ndddo-2-donod-dndnn-ddn-ooddnddnn
«Иә, жоқ»
1. Ауасыз өмір сүре аламыз. 2. Ауаны жылытып, ылғалдандыратын мүше-мұрын. 3. Ауа тек қана далада болады. 4. Оттегі таза ауа. 5. Асқорыту мүшесі – өкпе. 6. Ауамен тек қана адамдар демалады. 7. Таза ауа өкпеге кеңірдек арқылы енеді. 8. Күн сайын таза ауада серуендеу зиян. 9. Дені сау адам аурушаң. 10. Өз денсаулығың өз қолыңда.
Тыныс алу құпиялары
Сабақтың мақсаты:
Адамның қалай тыныс алатынын білесің;
өкпедегі ауаның көлемін зерттейсің.
Ауаның саяхаты
- Тыныс алу қалай өзгерді?
2) 1 мин демалу
- Тыныс алу қалай өзгерді?
- Қандай қорытынды шығаруға болады?
Қолдарын кеуделеріне қойып терең тыныс алу және қалыпты тыныс алу.
Терең тыныс шығару мен қалыпты тыныс шығару. Көлемін салыстыру.
Жұппен шар үрлеуден жарыс
1. Қалыпты дем алып шарды үрлеу.
2. Терең дем алып шарды үрлеу.
3. Шарларды салыстыру.
Зертте Терең тыныс шығарудың көлемі қандай болады?
Экспериментке қажетті құралдар:
1. Су құйылған ыдыс
2. Су құйылған 1,5 л пластик бөтелке
3. Пластик түтікше
Өкпе күтімі. Мәтінмен жұмыс. «Жоқ сөздерді толықтыр»
Демді ішке тартқанда өкпе ....................толады, оттек ............. өтеді. Ал демді шығарғанда өкпе қысылып, .................................. газды сыртқа шығарады. Өте терең дем шығарғанда да өкпеде аздаған ................... қалады. Бұл ауа .......................... қатыспайды. Тыныс алуға ...................... көмектеседі. Тыныс алғанда көкет ..................., тыныс шығарғанда .................................... .
Рефлексия «Мен сиқыршы болсам.........»
Мен бүгін .......................істер едім, ............................. өзгертуші едім.


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-a-i-rebusti-dris-sheshsek-bgingi-sabafimizda-tal.html#1.Массасы_40кг_шкафты_орнынан_жылжыту_үшін_қандай_күш_жұмсау_керек_Үйкеліс_коэффициенті_0,3__(жауабы:_12_Н)_2.

title: Сабақтың мақсаты:,,, а ы Ребусты дұрыс шешсек бүгінгі сабағымызда талқыланатын тақырып шықпақшы

text:
1.Оқушыларға жаңа физикалық шама-күш ұғымы мен оның түрлері, деформация және күштің векторлық шама екенін түсіндіру,терең мағлұмат беру; 2.Оқушылардың фнукционалдық сауаттылығын арттыра отырып, білім сапасын, ойлау қабілетін, өз ойларын сөзбен жеткізе білуге,сыни ойлауға үйрету;
3.Оқушылардың күш ұғымын өмірмен байланыстыра білуіне, адамгершілікке, тәрбиелікке балу.
Сабақтың мақсаты:
,,
,
а
ы
Ребусты дұрыс шешсек бүгінгі сабағымызда талқыланатын тақырып шықпақшы ... Күш - физикалық шама Практикалық жұмыс Механикадағы күштер
Деформация түрлері
Созылу сығылу
жылжыту
бүгіліс
ширату
Серпімділік күші тек дененің деформациялар кезінде ғана пайда болады
Үйкелістің түрлері сырғанау тыныштық домалау
Үйкеліс табиғатына мысалдар
Шаңғышының қар үстімен сырғанауы Домалап келе жатқан доп Тас тау беткейінде жатыр
Кім жылдам?
Есептер шығару
1.Массасы 40кг шкафты орнынан жылжыту үшін қандай күш жұмсау керек? Үйкеліс коэффициенті 0,3 (жауабы: 12 Н) 2. Массасы 0,25кг бақаға әсер ететін ауырлық күші неге
тең?
( Жауабы: F=2,45Н)
3. Резенке серіппенің қатаңдығы 100 кН/м. Егер оған 10кН күш әсер етсе, резенке қандай ұзындыққа созылады? (Жауабы: 10см)
Массасы 20 кг денеге әрекет ететін ауырлық күшін анықтаңдар. g – 9,8 Н/кг (Жауабы: 196Н)
Массасы 50кг дене 200 Н күштің әрекетінен жазық бетте бірқалыпты қозғалып келеді. Үйкеліс коэффициенті неге тең?
(Жауабы: 0,4)
3.Денеге бір түзудің бойымен бір бағытта әрекет ететін күштер: F 1= 50H F2 = 100 H F3 = 150 H
олардың тең әрекетті күші неге тең?
(Жауабы: 300Н)
1.Денелердің өзара әрекеттесуін сипаттайтын
шама ...
2.Күш немен сипатталады?
3.Күш бірлігі ретінде не қабылданған?
4.Күшті өлшейтін құрал қалай аталады?
5.Күш қандай шама?
6.Қандай күш 1Н – ға тең?
7. Бүкіл әлемдік тартылыс заңын ашқан физик кім?
8. Үйкеліс күшінің түрлерін ата ...
9. Денені Жер бетінде қандай күш ұстап тұрады?
10.Күштер бір-бірінен қалай ажыратылады?
Бекіту сұрақтары
Қорытындылау -- түйін.
Оқуда зейінді бол!
Еңбекке бейімді бол!
Күштерің біріккен,
Тек жеңіске жететін
Ынтымағы жарасқан,
Топ жаратын сынып бол!
Қорытындылау -- түйін.
Оқуда зейінді бол!
Еңбекке бейімді бол!
Күштерің біріккен,
Тек жеңіске жететін
Ынтымағы жарасқан,
Топ жаратын сынып бол!
Елбасының “Қазақстан -2050” қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты - атты жолдауының 4 бағытында елімізде өткелі отырған ЭКСПО-2017 Халықаралық көрмесінің мақсаты –болашақтың энергиясын дамыту, таза табиғи биоотын өндіру, жер қойнауында табиғи отын өндіретін жаңа технологияларды таңдап алу –деген болатын.Оған мысал жел дирмені –табиғаттағы желдің күшін пайдаланып,энергия өндіреді. Ендеше бүгінгі тақырыпта айтылған табиғаттағы күштердің адам үшін маңызы зор деген пікірге келісеміз.
Деформация нәтижесінде пайда болған, денені қайта қалпына қайтаруға талпынған күш серпімділік күшідеп аталады
Ауырлық күші
денелердің Жерге тартылу күшін ауырлық күші деп атайды
ауырлық күшін Fa әрпімен белгілейді.
ауырлық күшінің дене массасына қатынасы тұрақты
Бұл тұрақты шаманы g әрпімен белгілейді
ауырлық күші дене массасына тура пропорционал:
Тұрақты g-дің шамасы жуықтап алғанда 9,8 Н/кг тең.
Өлшем бірлігі [Н] (Ньютон)
Басқа планеталардағы ауырлық күші
Әр түрлі планеталарда массалары бірдей денелерге әрекет ететін ауырлық күші де түрліше болады
Планетаның массасы неғұрлым аз болса, оның ауырлық күші соғұрлым аз болады
Әр түрлі аспан денелері үшін тұрақты g- ның мәні түрліше болады.
Жерде g= 9,8 Н/кг
Меркурийде g= 3,7 Н/кг
Шолпанда g= 8,8 Н/кг
Марста g= 3,8 Н/кг
Юпитерде g=24 Н/кг
Сатурнда g=9,1Н/кг
Уранда g= 9,8 Н/кг
Нептунда g= 13,5 Н/кг


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-a-i-rebusti-dris-sheshsek-bgingi-sabafimizda-tal.html#Ендеше_бүгінгі_тақырыпта_айтылған_табиғаттағы_күштердің_адам_үшін_маңызы_зор_деген_пікірге_келісеміз.


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-a-i-rebusti-dris-sheshsek-bgingi-sabafimizda-tal.html#Сабақтың_мақсаты:__,,_,_а_ы_Ребусты_дұрыс_шешсек_бүгінгі_сабағымызда_талқыланатын_тақырып_шықпақшы_..._Күш_-_физикалық_шама


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-a-i-rebusti-dris-sheshsek-bgingi-sabafimizda-tal.html#Үйкеліс_табиғатына_мысалдар__Шаңғышының_қар_үстімен_сырғанауы_Домалап_келе_жатқан_доп_Тас_тау_беткейінде_жатыр


(фронталь диметриялық және изометриялық проекциялар)
Сабақтың мақсаты:
Аксонометриялық проекциялардың салыну жолдарын, оларды сызбада дұрыс орналасуын үйрену.
Сурет
Әртүрлі формадағы неше сурет көрсетілген?
АКСОНОМЕТРИЯЛЫҚ ПРОЕКЦИЯ ГОСТ 2.317-69
«Аксонометрия» - грек сөзі «осьтер бойынша өлшеу» дегенді білдіреді. Осы нәрселерді салғанда өлшемдерді (ұзындық ені және биіктік) х, у және z осьтері бойынша өлшеп саламыз.
АКСОНОМЕТРИЯЛЫҚ ПРОЕКЦИИ
Фронталь диметриялық проекция грек сөзінен «екі өлшем» деген мағынаны білдіреді.
Тік бұрышты изометриялық проекция басқаша изометриялық проекция грек сөзінен «тең өлшемдер» дегенді білдіреді.


title: Сабақтың мақсаты: Аксонометриялық проекциялардың салыну жолдарын, оларды сызбада дұрыс орналасуын үйрену. Сурет


Сабақтың тақырыбы: Операциялық жүйе
Сабақтың мақсаты: Алдыңғы өтілген тақырыптар мен Windows бөлімін қайталау, оқушылардың сонда алған білімдерін тексеру.
Сабақтың міндеті: Білімділік: Оқушылар негізгі терминдер мен түсініктерді біліп, файлдық құрылым ұғымын түсінулері тиіс. Windows ортасында жұмыс істеу дағдыларын дамыту: терезелер, файлдар және бумалармен жұмыс істеу. Балалар объектілерді құру, көшіру, жылжыту, іздеу, табу, құжаттарды ашу және программаларды іске қосу істерін үйреніп, өз жұмыстарын талдау мен рефлексия тәсілдерін меңгеруі керек.
Дамытушылық: танымдық қызығушылығын, логикалық және шығармашылық ойлау қабілетін, қадағалау – тексеру,топ мүшелерімен бірігіп жұмыс істеуге дағдыларын дамыту.
Тәрбиелік: пәнге деген қызығушылықты арттыру, қарым-қытанас жасай білу, ұжымдық сезімді ояту сияқты рухани тәрбие негізін қалыптастыру.
Сабақ типі: тексеру және білімді бағалау сабағы.
Программалық – дидактикалық жабдықтамалар: ДК, компьютерлік презентация, интерактивті тақта, тапсырма және бағалау парағы.
Сабақтың түрі: дәстүрлі емес.
Үй тапсырмасын тексеру. Сұрақ –жауап
1 кБайтта қанша байт бар?
Файл дегеніміз –
Windows дегеніміз –
Информатика қандай ғылым?
ДК құрылымдарын ата?
Көп пернелі құрылғы?
Компьютерлік теледидар?
Қапшық дегеніміз не?
Баспа құрылғысы?
Техникалық диктант
Файл …. – алдына нүкте қойылған, бірден үш символға дейінгі латын сөз тіркестерден тұрады.
…… - қолданбалы программа жұмысын көрсететін экран аймағы.
….. – керекті ішінен теріліп алынатын командалар жиынынан тұратын операцциялық жүйе.
……. – компьютердің ақыл –ойы тәріздес.
Компьютердің ……. Мен баспа машинасының ұқсастығы көп.
……. – компьютердегі ақпаратты көрінетіндей етіп бейнелейтін құрылғы.
Жаңа сабақты түсіндіру. Операциялық жүйе – компьютердің мәліметтерді өңдеу жұмысын ұйымдастыратын программалар жүйесі. Ол компьютердің барлық құрылғыларын басқарады, компьютер құрлғыларының және компьютер мен адам арасында мәліметтер алмасуын жүзеге асырады. ОЖ – оны әр түрлі типтегі компьютерлерге, компьютерге қосылған қосымша құрылғыларға сәйкестендіріп баптауға болатын әмбебап жүйе. Бұған қоса ОЖ компьютерді дербес түрде баптауға мүмкіндік береді.
Операциялық жүйелердің түрлері өте көп. Біз мектепте және үйде тұрған компьютерлердің операциялық жүйелерін ғана қарастырамыз. Бұдан біраз уақыт бұрын мұндай компьютерлерде MS DOS ОЖ –сі тұратын. Қазіргі кезде кең тараған жүйелер: Windows’2000, Windows XP, Windows 7, Windows 8.
Бұл операциялық жүйелерді және көптеген маңызды қолданбалы программалармен программалау жүйелерін Американың Microsoft фирмасы жасайды.
Компьютерде жұмыс оның ож атқарылады. Сондықтан адамның компьютермен қатынасу тәсілі мен оның қаншалықты түсінікті, қарапайым және «ынтымақты» екендігі маңызды. Қарым қатынас жасау тәсілі интерейс деп те аталады.
интерфейс
Командалық Терезелік
Командалық интерфейсте адам компьютермен ОЖ-нің командалар жиынының көмегімен қарым-қатынас жасайды. Мұндай командалар өте көп және оларды жазудың түрлі формалары бар.
Интерфейстің екінші бір түрі – терезелік. Ол Windows типтегі ОЖ-де жүзеге асырылады.Мұнда компьютермен қарым-қатынас жасау тек бір құрылғының көмегімен ғана жүзеге асады. Ал к компьютермен жұмыс істеу үшін экранда графикалық бейнелер түрінде берілген қажет әрекеттерді таңдау жеткілікті. Графикалық формаларды таңдау, жедел көмек және анықтамалық жүйе қарым-қатынасты интуициялық түсінікті етеді.
Компьютердің ож:


title: Сабақтың мақсаты: Алдыңғы өтілген тақырыптар мен Windows бөлімін қайталау, оқушылардың сонда алған білімдерін тексеру


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-aldifi-otilgen-tairiptar-men-windows-bolimin-ajt.html#Сабақты_бекіту._Операциялық_жүйе_дегеніміз_не_Интерфейс_дегеніміз_не_Қандай_интерфейстерді_білесіңдер___Үйге_тапсырма


title: Сабақтың мақсаты: Алгебралық бөлшектерді қосу және азайтуды орындау 21.04.2021

text:
Сабақтың тақырыбы: Алгебралық бөлшектерге амалдар қолдану
Сабақтың мақсаты: Алгебралық бөлшектерді қосу және азайтуды орындау.
Бөлiмдерi бiрдей жай бөлшектердi қосқанда, олардың алымдарын қосып, бөлiмiн
өзгерiссiз қалдырамыз.
Бөлiмдерi бiрдей рационал бөлшектердi азайту ережесi: бөлiмдерi бiрдей бөлшектердi
азайту үшiн азайғыштың алымынан азайтқыштың алымын азайтып, бөлiмiн өзгерiссiз
қалдыру керек. Бөлiмдерi әртүрлi рационал бөлшектердi қосу мен азайтуды
қарастырайық. Ол бөлiмдерi бiрдей бөлшектердi қосу мен азайтуға келтiрiледi.
Бөлiмдерi әртүрлi рационал бөлшектердi қосу мен азайту кезiнде ортақ бөлiмдi табу
үшiн бөлшектiң бөлiмдерiндегi ең кiшi ортақ еселiктi табу керек:
• егер бөлшектiң бөлiмдерi өзара жай сандар болса, онда ең кiшi ортақ еселiк
бөлiмдердi көбейтiндiсiне тең;
• егер бөлшектiң бөлiмдерi бiр-бiрiне бөлiнсе, онда ол осы бөлiмдердiң үлкенiне
тең;
• бөлшектердiң бөлiмiндегi өрнектер жай көбейткiштерге жiктелiп, осы
жiктелудiң құрамында бар, бiрақ бiрiншi мен екiншi бөлшектiң бөлiмдерiнде
жоқ көбейткiштердiң көбейтiндiсi ең кiшi ортақ еселiк ретiнде алынады.
Бөлiмдерi әртүрлi рационал бөлшектердiң ортақ бөлiмiн тапқанда, алдымен осы
бөлiмдердiң ортақ көбейткiштерi болатындай көбейткiштерге жiктеу тәсiлдерiн
қолданады.
№1
№2
№3


title: Алгоритм қасиеттері - Сабақтың мақсаты: Алгоритм ұғымымен, алгоритмның қасиеттері және оның түрлерімен танысу. Сұрақтар

text:
Алгоритмнің мәнін ашатын негізгі қасиеттері немесе оған қойылатын талаптар болады. Олар:
1) детерминділік (анықтылық, бір мәнділік) – басқаша түсінуге жол бермей, тек қана көрсетілген әрекеттерді айқын түрде орындауға арналған нұсқаулар дәлдігі, яғни алгоритм анық, әрі дәл өрнектелуі тиіс;
2) оның модульдік (бөлікке бөліну) қасиеті, яғни алгоритмді шағын бөліктерге бөлу мүмкіндігі болуы қажет, яғни есептеу процесін жекеленген қарапайым операцияларға бөлу қасиетінің болуы;
3) оның нәтижелілік (шектеулілік) қасиеті алгоритм шектелген уақыттан соң нәтиже беруі тиіс, яғни алгоритм қадамдары-ның саны шексіз болмауы керек;
4) бір типтегі (біртектес) есептерге жалпы бір ғана алгоритм қолданылуы тиіс – жалпылық қасиеті.
3. Алгоритмнің өрнектелу жолдары
Алгоритмдерді компьютерде орындау үшін оларды алдын ала жазып алу керек, яғни ол белгілі бір заңдылықпен өрнектелуі тиіс. Жалпы алгоритмді өрнектеу түрлеріне:
1) табиғи тіл арқылы жазу;
2) белгілі бір түйінді сөздер – терминдер (псевдокод-тар - жалған кодтар) арқылы қысқаша тізбекті түрде жазу, мұны қарапайым алгоритмдік тіл деп те айтады;
3) график жолымен (блок-схема арқылы) жазу;
4) программалау тілдерінде жазу жолдары жатады.
Алгоритмді табиғи тілде өрнектеу компьютердерде қолданылмайды, өйткені онда дәлдік, нақтылық болмайды.
Ал алгоритмді екінші көрсетілген жолмен өрнектеу қарапайым алгоритмдік тіл деп аталып кеңінен қолданылып жүр. Мұны олардың ағылшын тіліне негізделіп жасалған программалау тілдеріне жақындығымен түсіндіруге болады.
Алгоритмдерді график жолымен жазу, онан кейін оны программалау тіліндегі программаға айнал-дыру істері мемлекеттік стандартпен бекітіліп ақпа-рат өңдеу жұмысында кеңінен қолданылып келеді.
y := a+b
Е15
Алгоритмдерді график жолымен жазу
Алгоритмдерді график арқылы бейнелеу түсінікті, анық, көрнекті түр болып есептеледі. Тек оларды сызу көбірек еңбекті талап етеді.
Графикалық жолмен алгоритмдерді жазу үшін мемлекеттік стандарт белгіленген, онда кез келген амал белгілі бір геометриялық фигурамен (блоктармен) өрнектеледі. Ол фигуралар операциялар символы деп те аталады.
Блоктар бағытталған сызықтармен байланысып, бірінен соң бірі орналасады.


title: Алгоритмдердің бірыңғай құрылымдары

text:
4. Алгоритмдердің бірыңғай құрылымдары Кез келген алгоритмді (программаны) блоктардың өзара байланысуына қарай төмендегідей үш түрлі басқару құрылымын пайдалану арқылы жазып шығуға болатындығы дәлелденген:
сызықтық құрылым немесе тізбектелген әрекеттер тізбегі;
тармақты құрылым немесе шартты тексеру;
қайталау немесе циклдік құрылым.
Осы үшеуі құрылымдық программалаудың негізгі конструкциялары, яғни құраушылары болып саналады.
Программадағы кез келген әрекетті (операторды) оның кіру нүктесі арқылы тауып орындауға болады (осы тәсілмен табылмайтын операторлар және шексіз циклдер болмауы тиіс).
Мұндай алгоритмді – программаны басқару ісі жоғарыдан төмен қарай жүргізіледі. Түсініктеме мәтін (комментарий) қосылған осындай програм-малар оқуға және түсінуге жеңіл болып есептеледі.
Оператор – тілдің қарапайым сөйлемі, ол белгілі бір әрекет немесе амал орындап, ; таңбасымен аяқталады.
Сызықтық құрылым бірінен кейін бірі орындалып тізбектеле орналасқан бірне-ше операторлардан тұрады.
Тармақты құрылым – шартқа байланысты екі оператордың бірінің орындалуы.
Цикл – операторлар бөлігінің бірнеше рет қайталана орындалуы.
Төменде алгоритмдердің бірыңғай құрылымдарының сызбалық (схемалық) бейнеленуі көрсетілген
Мұнда a және b-ның сандық мәндерін программаға енгізіп (2-блок), содан кейін қосу ама-лын орындап, ақырында y-ті қағазға басып шығарып, жұм-ысты тоқтатамыз.
y = a + b формуласы есептеу блогы (3-блок) арқылы өрнек-теледі. Ал нәтижені қағазға ба-су үшін көпбұрышты құжат алу блогын (4-блок) пайдала-нып, оның ішіне нәтиженің атауларын жазамыз.
басы
a, b енгізу y := a + b
y
соңы
1
2
3
4
5
5. Сызықтық алгоритм
6. Тармақталу алгоритмдері
Тармақталу алгоритмінде арифметикалық теңсіздік (тең-дік) түрінде берілген логикалық шарт тексеріледі. P шар-тының мәні ақиқат (true) немесе жалған (false) бола ала-тын логикалық өрнек түрінде болады. Егер ол орындалса – ақиқат болса, онда алгоритм бір жолмен, ал орындалма-са – екінші жолмен жүзеге асырылады, яғни есепті шы-ғару жолы тармақталып екіге бөлініп кетеді.


title:
false
true - Сабақтың мақсаты: Алгоритм ұғымымен, алгоритмның қасиеттері және оның түрлерімен танысу. Сұрақтар

text:
Бұл құрылым толымсыз (қысқаша) түрде болуы мүмкін, онда логикалық өрнектің мәні жалған болғанда ешқандай әрекет орындалмайды.
false true А P ? if (P) A; . . .
. . .
...
1 - амал
иә
2 - амал
3 - амал
...
жоқ
шарт?
1 - амал
иә
2 - амал
3 - амал
жоқ
шарт?
"Таңдау" алгоритмі "Аттап өту" алгоритмі
Тармақталу алгоритмдері осы екі түрде кездеседі, олар "таңдау" және "аттап өту" мүмкіндіктерін іске асыруға көмектеседі.
1. Алгоритм дегеніміз ... а) бастапқы айнымалы түрде берілген мәліметтерден қажетті нәтижеге қол жеткізу жолында атқарылатын есептеу процесін анықтайтын дәлме-дәл нұсқаулар жиыны;
b) есепті шығару жолын құрастыру процесі;
c) есепті шығару жолының формальды (жасанды) түрде жазылуы;
d) есеп шығаруға арналған символдар мен сол символдардан тұратын конструкцияларды құрастыру және түсіндіру ережелерінің жиыны;
e) белгілі бір процесс көмегімен тасымалдап, өңдеуге болатын, формальды түрде бейнеленген фактілер мен идеялардың дәлме-дәл жиыны.
2. Алгоритмдік тіл … a) алгоритмдерді жазуға арналған символдар мен сол символдардан тұратын конструкцияларды құрастыру және түсіндіру ережелерінің жиыны;
b) бастапқы айнымалы түрде берілген мәліметтерден қажетті нәтижеге қол жеткізу жолында атқарылатын есептеу процесін анықтайтын дәлме-дәл нұсқаулар жиыны;
c) есепті шығару жолын құрастыру процесі;
d) есепті шығару жолының формальды (жасанды) түрде жазылуы;
e) белгілі бір процесс көмегімен тасымалдап, өңдеуге болатын, формальды түрде бейнеленген фактілер мен идеялардың дәлме-дәл жиыны.
3. Қайталану сандары алдын ала белгілі болып келген циклдер тобы қалай аталады: a) арифметикалық цикл b) қадамдық цикл c) итерациялық цикл d) шексіз цикл e) шекті цикл


4. Қайталану сандары алдын ала белгісіз болып келген циклдер тобы қалай аталады:
a) арифметикалық цикл
b) қадамдық цикл
c) болымсыз цикл
d) шексіз цикл
e) болымды цикл
5. Алгоритмнің мәнін ашатын негізгі қасиеттерін көрсетіңіз:
1) детерминділік, 2) дискреттілік, 3) ақырлылық, 4) модульдік, 5) нәтижелілік, 6) адекваттылық, 7) жалпылық, 8) жалқылық
a) 2, 3, 6, 8
b) 1, 2, 5, 6
c) 1, 4, 5, 7
d) 1, 3, 5, 7
e) 3, 4, 6, 8
6. Алгоритмнің орындалу барысында цикл параметрі, мысалы, х өзінің ең алғашқы х0 мәнінен ең соңғы хk мәніне дейін тұрақты шамаға (dx) өзгеріп отырады. Осының нәтижесінде х мынадай мәндерді қабылдайды: x0, x0+dx, x0+2dx, ..., x0+(n-1)dx, xk, осындағы n – циклдің қайталану саны қалай анықталады:
a)
b)
c)
d)
e)
7. Сызықтық алгоритмнің бейнеленуі:
–
+
+
–
a)
b)
c)
d)
e)
ЦП = БМ,СМ,Қ
ЦП – цикл параметрі;
БМ – параметрдің бастапқы мәні;
СМ – параметрдің соңғы мәні;
Қ – параметрдің өзгеру қадамы.
7. Толық тармақты алгоритмнің бейнеленуі:
–
+
+
–
a)
b)
c)
d)
e)
ЦП = БМ,СМ,Қ
ЦП – цикл параметрі;
БМ – параметрдің бастапқы мәні;
СМ – параметрдің соңғы мәні;
Қ – параметрдің өзгеру қадамы.
8. Арифметикалық цикл алгоритмінің бейнеленуі:
–
+
+
–
a)
b)
c)
d)
e)
ЦП = БМ,СМ,Қ
ЦП – цикл параметрі;
БМ – параметрдің бастапқы мәні;
СМ – параметрдің соңғы мәні;
Қ – параметрдің өзгеру қадамы.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Қайталану сандары алдын ала белгісіз болып келген циклдер тобы қалай аталады


9. Қысқаша (толымсыз) тармақты алгоритмнің бейнеленуі: – + + – a)
b)
c)
d)
e)
ЦП – цикл параметрі;
БМ – параметрдің бастапқы мәні;
СМ – параметрдің соңғы мәні;
Қ – параметрдің өзгеру қадамы.
ЦП = БМ,СМ,Қ
10. Программа дегеніміз не? a) алгоритмді машинаға түсінікті нұсқаулар тізімі (командалар) ретінде жазу.
b) белгілі бір нәтиже алу үшін орындалатын командалдардың айқындалған тізбегі.
c) арнайы мәтін арқылы компьютерге тапсырманың ретті кезегін хабарлайтын ережелер мен нұсқаулар тізбегі.
d) есепті шығару алгоритмін құрастыру процесі
e) белгілі бір процесс көмегімен тасымалдап, өңдеуге болатын, формальды (жасанды) түрде бейнеленген фактілер мен идеялар
Бақылау сұрақтары 1. Алгоритм және программа дегеніміз не, олардың қандай ұқсастықтары мен айырмашылықтары бар? 2. Компьютерде орындалатын алгоритмдердің қандай қасиеттері болады? 3. Алгоритмдерді өрнектеу жолдары. 6. Программалау тілдері деген не? 5. Алгоритм схемаларының әр түрлі блоктары, олардың бейнеленуі, байланыстары. 6. Сызықтық, тармақталу және циклдік алгоритмдер. 7. Қадамдық циклдер және олардың ерекшеліктері. 7. Тең қабырғалы үшбұрыштың қабырғасы берілген. Осы үшбұрыштың ауданын табатын алгоритм құрыңыз.
Неге?
a a a h Сызықтық алгоритм s соңы
басы
aенгізу
s =ah/2
7. Тең қабырғалы үшбұрыштың қабырғасы берілген. Осы үшбұрыштың ауданын табатын алгоритм құрыңыз.
Неге?
a a a h Сызықтық алгоритм s соңы
басы
a енгізу
s =ah/2
Тыңдағандарыңызға
рахмет!


title: Қысқаша (толымсыз) тармақты алгоритмнің бейнеленуі


title: Сабақтың мақсаты: Алгоритм ұғымымен, алгоритмның қасиеттері және оның түрлерімен танысу. Сұрақтар

text:
Алгоритм атауы атақты шығыс математигі абу Жафар Мұхаммед ибн Мұса әл-Хорезми (763-850 ж.ж. ) есімінің латынша Algorіthmі (Алгоритми) болып жазылуынан шыққан.
Ол санаудың ондық жүйесінде көпорынды сандармен арифметикалық амалдарды бағана түрінде орындау ережесін (алгоритмді) алғаш рет ойлап тапқан.
Сол ереже осы күнге дейін қолданылып келеді.
1. Алгоритм, программа ұғымдары Алгоритм – берілген есептің шығару жолын реттелген амалдар тізбегі түріне келтіру. Алгоритмді орындаушының (атқарушының) рөлін негізінен адам, компьютер, робот, т. б. атқарады. Мысалы, y = (ax+b)(cx-d)функциясын есептеу төмендегі қарапайым іс-әрекеттерден тұрады:
Алгоритмге тұрмыстан алып бір мысал келтіре кетейік. Студент болу үшін алгоритмнің мынадай қадамдарын орындау керек. 1. Орта мектепті бітіріп, тест (ҰБТ) тапсыру. 2. Конкурстан өту. 3. Керекті құжаттарды тест нәтижесімен бірге белгілі оқу орнының таңдап алынған маман-дығына (колледжге, институтқа, академияға, университетке) өткізу.
Компьютерде орындау үшін есептің шешу жолы, яғни орындалатын әрекеттердің тізбегі әрі түсінікті, әрі дәл болуы қажет.
Берілген есептің шешу жолдарының түсініктілігін оның алгоритмінің түсініктілігі деп қарастырады.
Алгоритмде алдыңғы әрекеттің нәтижесі келесі әрекетте пайдаланылады.
Алға қойған мақсатқа жету немесе берілген есепті шешу бағытында атқарушыға біртіндеп қандай әрекеттер жасау қажеттігін әрі түсінікті, әрі дәл етіп көрсететін нұсқаулар тобын алгоритм деп атайды.
Алгоритмді компьютерде орындау үшін оны прог-рамма түрінде жазып шығу керек.
Программа – алгоритмді машинаға түсінікті нұсқаулар тізімі (командалар) ретінде жазу.
Программа машинаға түсінікті командалардан тұрады. Осы командаларды орындау барысында есептің нәтижесі шығады. Әрбір компьютер алдын ала жазылған программамен жұмыс істейді.
Программа дегеніміз – белгілі бір нәтиже алу үшін орындалатын командалдардың айқындалған тізбегі.
Процессор программаның құрамындағы команда-ларды біртіндеп кезекпен орындап отырады.
Команда бір ғана қарапайым амалды орындау үшін берілген бұйрық ретінде беріледі.
Командалар: арифметикалық немесе логикалық амал; ақпаратты тасымалдау командасы; берілген сандарды салыстыру командасы; нәтижені экранға, қағазға басып шығару командасы; келесі командаларға көшу тәртібін орындау, т.с.с.
Компьютердің жұмысы программалық принципке негізделген, яғни ол өзінің жадында сақталатын командалар тізбегін автоматты түрде орындау арқылы есеп шығарады.
Компьютер берілген тапсырманы орындауға дайын тұрған техникалық аспап болғандықтан, әрбір тапсырманы түсінікті түрде қысқаша жаза білу қажет.
Тапсырма жекеленген командалардан тұрады.
Программа – арнайы мәтін арқылы компьютерге тапсырманың ретті кезегін хабарлайтын ережелер мен нұсқаулар тізбегі.
Алгоритмдік тіл – алгоритмдерді жазуға арналған символдар мен сол символдардан тұратын конструкцияларды құрастыру және түсіндіру ережелерінің жиыны.
Алгоритмдеу дегеніміз – есепті шығару алгоритмін құрастыру процесі (үдерісі).
Мәліметтер дегеніміз – белгілі бір процесс көмегімен тасымалдап, өңдеуге болатын, формальды (жасанды) түрде бейнеленген фактілер мен идеялар.
Программалау тілі компьютерлерде программаларды орындау ісін атқарады.


title: Сабақтың мақсаты: а Мәтіннің мағынасын талдай отырып, Мұстафа Шоқай туралы білімдерін молайту

text:
Сабақтың тақырыбы: Мұстафа Шоқай кім еді?
Сабақтың мақсаты: а) Мәтіннің мағынасын талдай отырып, Мұстафа Шоқай туралы білімдерін
молайту.
б) Оқушыларды ӛз Отанын сүйетін, патриот, батыл,
ӛз ісіне тыңғылықты болуға тәрбиелеу.
в)Оқушылардың мазмұнын айтуға, ойын еркін жеткізе білуге
тӛселдіру.Сӛздік қорларын молайту, танымдық ойлау қабілетттерін арттыру.
Түрі: жаңа сабақ.
Әдісі: түсіндіру, сұрақ-жауап.
Кӛрнекіліктері: М.Шоқай портреті, слайдтағы суреттер, бейнетаспа,аудиотаспа.
Керек техникалық құралдар: интерактивті тақта, активорт, проектор, колонкалар.
Пән аралық байланыс: дүниетану.
Сабақтың барысы:
І.Ұйымдастыру бӛлімі.
Психологиялық дайындық. І слайд.
Адамдық борышың-
Халқыңа еңбек қыл,
Ақ жолдан айнымай
Ар сақта, оны біл. Шәкәрім.
ІІ Үй тапсырмасын тексеру.
Активортпен тест ӛткізу.
1.Әжей Мұратпен қай кӛшені іздеді?
А) Бірінші май в) Тоғызыншы май с) Сегізінші наурыз
2.Әжейге кім кездесті?
А) қыз бала в) ұл бала с) ағай
3.Кӛшенің жаңа атауын тап.
А) Тӛлеген Тоқтаров в) Мәлік Ғабдуллин с) Ибн Сина
4.Мәлік Ғабдуллин кім?
А)Кеңес Одағының Батыры в)Желтоқсан құрбаны с) Білмеймін
5.Мақалды жалғастыр:
Ер жігіт ел үшін туады,
--------- ---------- ----------.
А)Ел атағын ел сақтар в) Отан кӛркі-жерімен с) Ел үшін ӛледі
Жаңа сабақ
Тақырыпты ашу үшін аудиотаспадан «Азия» тобының «Мұстафа Шоқай» деген әнін тыңдатамын.
–Ӛлеңде кім туралы айтылып тұр?
-Мұстафа Шоқай туралы.
-Мұстафа Шоқай кім екенін білеміз бе?
-Жоқ.
-Олай болса дәптерлерімізді ашып, тақырыпты жазып алайық.
Тақырып жазылған слайд.
Дәптермен жұмыс.
«Мұстафа Шоқай кім еді?»
Проблемалық сұрақ.
Түркістан қаласы қалай аталып еді? Және кімдер мекені деп айтылды?
Оқулықпен жұмыс. Слайдтан М.Шоқайдың суретін кӛрсету.
Мәтінді оқып шығу.Сұрақтарға жауаптарын тапқызып, айтқызу.
Оқушыларға тізбектетіп оқыту.
Слайдтағы суреттерін кӛрсету.
Бейнеклипті кӛрсету.
Топтау жұмысы. 2-флипчарт.
Қорытындылау.
Мақал.
Жақсы туса елдің ырысы,
Жаңбыр жауса, жердің ырысы.
-Бүгін қандай тапсырма ӛттік№
-Басты кейіпкер кім?
Үйге тапсырма. Бағалау. Сабақтың соңы.
Л.Қылышев атындағы Шилі орта жалпы білім беретін мектебі
Тақырыбы: "Мұстафа Шоқай кім еді?"
Әдебиеттік оқу.
Ӛткізген:
Кулушева А.З.


title: Сабақтың мақсаты: а Мүсіндеу өнерінің сауаттылық негіздеріне үйрету. Практикалық дағдыларын қалыптастыру

text:
Сабақтың мақсаты: а) Мүсіндеу өнерінің сауаттылық негіздеріне үйрету. Практикалық дағдыларын қалыптастыру.
ә) Отандық, әлемдік өнер мұраларын талдау жасай білуге үйрету, білімдерін арттыру.
б) Талғамдық, сүйіспеншілік сезімдерін ояту, жауапкершіліктерін, еңбекқорлығын нығайту.
Сабақтың түрі: қайталау сабағы.
Сабақтың әдіс-тәсілдері: сұрақ-жауап, баяндау, мүсіндеу, мәтінмен жұмыс.
Сабақтың көрнекілігі: ермексаз, мүсін, суреттер, таратпа материалдар, қосымша әдебиеттер, шар, нақыл сөздер, мүсіндеу өнеріне қажетті заттар.
Сабақтың пәнаралық байланысы: тарих, әдебиет, музыка.
Сабақтың барысы: I Ұйымдастыру кезеңі. Зейін аудару. Құрал жабдықтар.
2. Үй тапсырмасы. Картиналарға қарап, перспектива (сызықтық,кеңістік) туралы айту, белгілеу (көкжиек).
3. Жаңа сабақ. МҮСІНДЕУ өнерінің тарихына тоқталайық.
Мүсін өнерінің тарихы.(оқушы)
Мүсін өнері-ежелден келе жатқан өнер түрі. Ежелгі Египет, Греция, Рим, Қытай,Үнді, Жапон елдері сияқты Қазақстанның жерінде өнер түрлерінің ең көп таралған және көзге түсер көркемдік ықпалы мол өнер-мүсін өнері.
Мысалы, Египеттегі «Аменемехеттің статуясы», Греция мүсіншілері Миронның «Дискоболы», Поликлеттің «Дорифоры» т.б.
Миронның туындылары- ер жүрек, келбетті, атлет, өз күшіне сенімді асқақ мүсіндерді сомдаған. Оның шығармаларында динамикалық қозғалыс көрерменді өзіне баурайды.
Поликлет атақты найзагер жігіт- Дорифорды сомдаған. Бұл бейне адам денесіндегі мінез, сұлулық пен рух үйлесімділігін паш етеді.
Сол сияқты қазақ даласындағы балбал тастар мен қотастар –қазақ халқының мүсін өнері туралы ой түсініктері мен өнерді меңгергені жоғары деңгейде болғанын дәлелдейді.
Мүсіндеу өнері-бейнелеу өнерінің бір түрі. Мүсіндеу өнерінің кескіндеме, графика, сызбадан ерекшелігі, айырмашылығы- форманың барлық көлемінің анық көрсетілуінде. Мүсін-скульптура (латын сөзі). Мүсіндеу өнерінің негізгі объектісі-адам. Адамды сомдауда 3 түрге бөлінеді. Статуя- адамды толық сомдау, бюст-кеуделік мүсін, көп тұлғалы композиция-бірнеше адам тобын сомдаған мүсіндік шығарма.
Мүсін-жұмыр және рельеф болып бөлінеді.
Жұмыр-кеңдік, биіктіқ, жуандық деген үш өлшем, бағытты мүсіндеу.
Рельеф- жазақтық бетінде сомдалатын дене бір жағынан көрінеді.
Рельеф-барельеф (денелер фонның жазықтығынан өз көлемінің жартысынан аз шығып тұрады). Горельеф-(дене немесе фигуралар жартысынан көп шығып тұрады) болып екіге бөлінеді. (Мысалы теңгенің беті).
Мүсіндеу техникасына-жабыстыру,ою, шекіме, гальванопластика, металдау, құю жатады.
Қолданатын заттар-мектепте ермексаз, саз балшық, ашық аспан астында болат, шойын, түсті металдар, тас, шамот, мәрмәр, ағаш, гипс және қазіргі кезде мүсіншілер сезондық мүсін жасауды да жасап жүр (мысалы мұздан мүсіндеу).
Саз балшық-аса құнды қасиеті бар, ырғаққа көнгіш құрал болып табылады. Дайындау технологияларын көрсету (Қызылтоған жерлерінде бар).
Мүсін шығармалары-қондырғылы, монументті, сәндік болып бөлінеді.
Сұрақтар мен тапсырмалар.
Монументті шығармалар-қайда тұрады?
( Жауабы: жеке ансамбльдің, алаңның немесе демалыс орындарының сәулеттік композицияның компоненті болып табылады).
Шағын пішінді монументтік скульптураға мысал келтіру.
Балалар, логикалық ойлап көріңдер, монументтік мүсіндерде кімдер бейнеленеді. ( Жауабы: жалпы адамзаттық идеяны жинақтаған, тарихи тұлғалар немесе оқиғалар сомдалады).
Қондырғылы (станоктық) мүсіндеу- көбіне портрет түрінде ұсынылады. Мұның негізгі міндеті - адам образы.
Сәндік мүсіндеу-сатуға,т.б арналған туындылар.
Қазақстанның әйгілі суретшілері: алғашқы қазақ мүсіншісі Хакімжан Наурызбаев. Е.Мергенов, Е.Сергебаев т.б. Балалар, мүсін жасамастан бұрын жалпы бейнелеу өнері сабағындағы қолданатын ережелер мен білімдерімізге тоқталайық, еске түсірейік.
Сұрақтар мен тапсырмалар.
● Сурет салған кезде қанша кезеңмен саламыз? (Тақтамен жұмыс).
● Мүсіндеу кезінде жалпыдан жекеге, жекеден жалпыға деген ұстанымдарды ұстанамыз ба?
● Композициялық құрылымды анықтау (сюжет).
Сұрақтарға жауап берейік (Таратпа материалдар).
1) Бейнелеу өнерінің түрлері.
2) Бейнелеу өнері туралы.
3) Нақыл сөздер (Мәтіннмен жұмыс).
4) Алған білімдерімізді жинақтай отырып, мүсіндеуге (практикалық бөлімге) көшеміз. (10-15 минут).
5) Көрмелеу. Презентациялау.
6) Кітапханаға саяхат (Қосымша әдебиеттермен жұмыс), (Иллюстрациялар)
Қорытындылау. (Тақтамен жұмыс).


title: Қан жүрекшеден - Сабақтың мақсаты: Қан айналым мүшелерін түсіндіру Сабақтың міндеттері

text:
Байланысты: Жүректің құрылысы, жұмысы және оның реттелуі ( 8-сынып)
Қан жүрекшеден→ қарыншаға → қарыншадан →артерия қантамырларына қарай ағады. Жүректің жұмысы – бірін-бірі ырғақты түрде алмастырып отыратын жүрек циклынан тұрады.Әр соғуы 3 кезеңнен тұрады: 1) жүрекшенің жиырылуы (0,1 сек); 2) қарыншаның жиырылуы (0,3 сек); 3) жүректің босаңсуы (жүрекше мен қарыншаның бір мезгілде тынығуы) (0,4 сек). Жүректің бір рет соғуына барлығы 0,8 сек уақыт кетеді. Ересек адамда жүрек қалыпты жағдайда минутына 70–75 рет соғады. Жүрекке күш түскенде соғуы жиілейді. Қарыншалар әрбір жиырылғанда қантамырларға 70–80 мл, яғни бір минутта 5–5,5 л қан өтеді. Жүректің өмір бойы тынбай жұмыс істесе де, шаршамауы тынығу кезеңінің болуына байланысты. Жүрек қабырғасындағы бұлшықеттердің қаңқа бұлшықеттерінен айырмашылығы: а) ет талшықтары шоқтанып орналаспай, бір-бірімен тор тәрізді жалғасып жатады; ә) жүрек бұлшықеттерінің жиырылуы бірыңғай салалы бұлшықеттердікі сияқты сыртқы тітіркендіргіштерге тәуелді емес (өздігінен еріксіз жиырылады); б) жүрек бұлшықеттерінің жасушалары 2 түрлі: 1) жиырылатын жасушалар; 2) жүректің өткізгіш жүйесін құрайтын жасушалар:
1) жиырылатын жасушаларда көлденең жолақты бұлшықет талшықтарына қарағанда митохондрийлері көп болады. Сондықтан олар тотығу деңгейінің жоғары болуын қамтамасыз етеді. Керісінше эндоплазмалық тор қаңқа бұлшықет талшықтарымен салыстырғанда нашар дамыған. Жүрек бұлшықеті жасушаларында ядросы дәл ортасында, миофибриллалары шет жағында қатарласа орналасады.
2) жүректің өткізгіш жүйесін құрайтын жасушалар импульстерді жүректің өз ішіне өткізеді. Бұл жасушалар өте ірі, түйіршікті эндоплазмалық торлары өте көп. Миофибриллалары мен митохондриялары аздау әрі ядролары ірі.
Жүректің ішкі бетіндегі ерекше жалпақ жасушалар қантамырлары мен лимфа тамырларының ішкі бетін астарлап жатады. Бұл жасушалар қанның қантамырлардың ішінде ұюына кедергі жасайды. Жүрек бұлшықетінің тағы бір қасиеті сыртқы тітіркендіруге тәуелді емес. Жүректе болатын импульстерге жауап ретінде ырғақты жиырылуға қабілетті. Бұл құбылысты жүрек автоматиясы(жүректің өздігінен жиырылуы) дейді. Жүректің өздігінен жиырылуын жүректің бұлшықетінде болатын ерекше бұлшықет жасушалары реттейді. Осының нәтижесінде ағзадан бөлініп алынған жүректе қозу ырғағы пайда болады. Электрокардиограмманың көрсеткіші жүрек бұлшықеттерінің жұмысын аңғартады. Мұның жүрек ауруларын анықтауда маңызы зор.


title: Жүрек жұмысының реттелуі - Сабақтың мақсаты: Қан айналым мүшелерін түсіндіру Сабақтың міндеттері

text:
Жүрек жұмысының реттелуі үнемі жүйкелік және гуморальдық жолмен жүзеге асады. Жүректің жиырылу жиілігінің жүйкелік реттелуі – сопақша мида орналасқан «жүрек ырғағының орталығына» байланысты. Бұл орталықтан жүрекке қозғағыш жүйкелердің 2 тобы әсер етеді. Оның парасимпатикалық бөлімі жүрек жұмысын бәсеңдетсе, симпатикалық бөлімі жүректің жиырылу жиілігін күшейтеді.
Қантамырлар ағзаны түгелдей торлап жатады. Қантамырлар: артериялар (салатамырлар), веналар (көктамырлар) және капиллярлар (қылтамырлар) деп 3 топқа бөлінеді (63-сурет).
Артерия қантамырлары (грекше «arterіa» – қантамыр) – қанды жүректен мүшелер мен ұлпаларға тарататын қантамырлар тобы. Жүректен шығатын екі ірі артерия қантамыры бар. Оң жақ қарыншадан басталатын – өкпе артериясының ішінде вена қаны болады. Сол жақ қарыншадан басталатын – қолқа (аорта) тамырының ішінде артерия қаны. Артериялардың қабырғасы 3 қабаттан тұрады: сыртқы қабаты – дәнекер ұлпасынан, ортаңғы қабаты – бұлшықет ұлпасынан,ішкі қабаты– жалпақ эпителий жасушаларынан түзілген. Артерия қантамырларының қабырғасы қалың, серпінді. Олардың сыртқы қабаты мықтылық, серпінділік қасиет беріп, қантамырлардың кеңейіп, тарылуына әсер етеді. Ортаңғы қабаты серпінді талшықтар мен бірыңғай салалы бұлшықеттерден тұрады. Бұлшықеттер жиырылып, босаңсу арқылы қантамырлар қуысының диаметрін реттейді. Ішкі қабаты қантамырлардың қабырғасына қосымша мықтылық қасиет береді. Артерия қантамырларымен ағатын қанның қысымы өте жоғары болады. Сондықтан қысымға төзіп, созылуына қабырғасының тығыз, мықты, серпінді болуының маңызы өте зор. Артерия қантамырлары бұлшықеттердің астында терең орналасады, сондықтан олар көрінбейді. Ең ірі артерия қантамыры – қолқа (аорта) деп аталады. Жүректен алыстаған сайын артерия қантамырлары тармақтанып, жіңішке капиллярларға айналады.
63-сурет.Қантамырлар: а) қантамырлардың денеде орналасуы; ә) қантамырлардың түрлері: 1 – артериялар; 2 – веналар; 3 – вена қантамырларының ішіндегі қақпақшасы; б) капиллярлар; в) қан айналымының сызбанұсқасы: 1 – кіші қанайналым шеңбері; 2 – үлкен қанайналым шеңбері
Қорыта айтқанда, көпшілік артерия қантамырларының бойымен артерия қаны ағады. Тек өкпе артерия қантамырының ішімен вена қаны ағады.
Ерекше ескертетін жағдай – барлық артериялық қантамырлармен тек артерия қаны, барлық веналық қантамырлармен тек вена қаны ағады деген түсінік қалыптаспауы тиіс.


title: Вена қантамырлары - Сабақтың мақсаты: Қан айналым мүшелерін түсіндіру Сабақтың міндеттері

text:
Байланысты: Жүректің құрылысы, жұмысы және оның реттелуі ( 8-сынып)
Вена қантамырлары (латынша «vena» – қантамыр, сіңір) – мүшелер мен ұлпалардан көмірқышқыл газына, зат алмасу өнімдеріне, гормондарға және т. б. қаныққан қанды жүрекке тасымалдайды. Артерия қантамырларына ұқсас веналардың да қабырғасы 3 қабаттан тұрады. Артерияларға қарағанда веналардың бұлшықет қабаты нашар жетілгендіктен қабырғасы жұқа, жұмсақ, серпінділігі аз болады. Вена тамырларының бір тобы терінің астына жақын орналасқандықтан, тарамдалған көк түсті тамырлар жай көзге айқын байқалады. Әсіресе қарт адамдарда бадырайып анық көрінеді. Артерияларға қарағанда веналарда қан қозғалысы баяу.
Вена қантамырлары орналасқан орнына байланысты теріге жақын жатқан және тереңде жатқан деп екі топқа бөлінеді. Веналық қантамырларымен қанның ағуына сол қантамырлардың жанындағы бұлшықеттердің жиырылуы да көмектеседі. Денеден жиналатын вена қаны алдымен ұсақ вена қантамырларына жиналады. Ұсақ вена қантамырлары өзара қосылып, ірі вена қантамырларын түзеді. Ең соңында бүкіл денеден жиналатын вена қантамырлар жоғары және төменгі қуысты вена қантамырларына айналады. Бұл екі вена қантамырлары вена қанын оң жақ жүрекшеге әкеледі.
Өкпеден келетін 4 өкпе вена қантамырлары сол жақ жүрекшеге артерия қанын тасиды.
Вена тамырларының ерекшелігі – ішінде жарты ай тәрізді қақпақшалары болады (63-сурет). Ол қақпақшалар қанның жүрекке қарай қозғалуына әсер етпейді, тек кері ағуына кедергі жасайды.
Капилляр қантамырлары (қылтамырлар) – латынша «capіllarіs» – шаш тәрізді қылдай) адам шашынан 50 есе жіңішке. Олар дененің барлық мүшелері мен ұлпаларын торлайды. Капиллярлардың қабырғасы өте жұқа, эпителий жасушаларынан түзілген бір қабаттан тұрады. Капиллярлармен қан өте баяу қозғалады. Олардың жұқа қабырғалары арқылы қан мен ұлпаның арасында газ алмасады. Сондықтан қан еріген оттегінің көбін ұлпаға беріп, көмірқышқыл газымен қанығып, вена қанына айналады. Қандағы қорек заттар капиллярлардың қабырғасымен ұлпаларға өтіп, ұлпадан зат алмасу өнімдері қанға беріледі. Капиллярлардан қан веналарға жиналады. Капиллярлардың қабырғалары өте жұқа болғандықтан еріген қоректік заттар, оттек, көмірқышқыл газы, алмасу өнімдері оңай өтеді. Химиялық және жүйке тітіркендірулерінің әсерінен капиллярлар бірде кеңейіп, бірде тарылады. Капиллярларда қан қысымы артерия тамырларынан төмен болады (5-кесте).
Қорыта келгенде, адам ағзасында қан – артериялар, веналар, капилляр қантамырларының бойымен ғана ағады.
ІV. Бекіту. Сонымен қорта келегенде төмендегі сөздерге сипаттама беріңіздер:
Жүрек. Жүрек тобы, қолқа, жүрек жұмысын реттеу, эпикард, миокард, эндокард, қарыншалар, жүрекшелер, жақтаулы қақпақшалар, айшық тәрізді қаақпақшалар, артериялар, артериола, веналар, капиллярлар қан айналым мүшелері.
Үйге тапсырма беру. Жүректің құрылысы. Жүрекшелер мен қарыншалардың қызметін оқу.
Бағалау


Сабақтың тақырыбы: Жүректің құрылысы. Жүрекшелер мен қарыншалардың қызметі. Жүрек қақпақшалары. Қан тамырлары: артериялар, капиллярлар, веналар. Веналық қақпақшалары.
Сабақтың мақсаты: Қан айналым мүшелерін түсіндіру
Сабақтың міндеттері: Білімділігі: Қан айналым мүшелерінің міндеттерімен қызыметін түсіндіру
Тәрбиелілігі : табиғатты қорғауды қажеттілігін ұғынып, туған жеріне, оның табиғатына деген сүйіспеншілігіне, оны аялап сақтауға деген ынтасына жол ашу.
Дамытушылығы – электрондық оқулық арқылы ойлау, есте сақтау, көру қабілеттерін дамыту; ой түйіндеуге, шығармашылықпен жұмыс істеуге жұмылдыру; пәнге, тақырыпқа байланысты қызығушылықтарын дамыту.
Құрал-жабдықтар: электронды көрсетілімдер, слайдтар
Сабақтың типі: құрастырылған
Сабақтың барысы:
І. Ұйымдастыру кезеңі
Саламатсыздарма? Кезекші класта кім жоқ?
ІІ. Үй тапсырмасын тексеру кезеңі
Иммуеитет дегеніміз не?
Туа біткен иммунитетті сипаттаңдар?
Жүре пайда болған белсенді иммунитетке сипаттама беріңдер?
Жүрк пайда болған енжар иммунитет қалай сипатталады?
Емдік қан сарысуы дегеніміз ен? Ол қандай жағдайда қолданылады?
ЖИТС тен қалай сақтануға болады?
ІІІ. Жаңа материалды түсіндіру кезеңі Қанайналым мүшелері. Қан адам ағзасында ұдайы қозғалыста болады. Қанның қозғалуы – ағза мен сыртқы ортаның арасында газ бен зат алмасуды қамтамасыз етеді. Дененің барлық мүшелері мен ұлпалары қоректік заттар мен оттекті қабылдап, зиянды заттардан тазартылады. Ағзада қанның үздіксіз қантамырлардың бойымен ағуын (қозғалысын) қанайналым дейді. Қанайналым жүйесіне – жүрек және қантамырлар жатады. Қанның қантамырлардың бойымен тұйық түрде, яғни қанайналым шеңберімен ағатынын XVІІ ғасырда ағылшын ғалымы У. Гарвей ашты.
60-сурет. Кеуде қуысы: 1 – жүрек; 2) – қабырғалар 3 –көкет (диафрагма)
Жүректің құрылысы. Жүрек – қанайналым жүйесінің орталық мүшесі. Оның жиырылуы мен босаңсуының нәтижесінде қан қантамырлардың бойымен үздіксіз ағады. Ересек адамдарда жүрегінің салмағы 250–300 г. Жүрек – кеуде қуысында, екі өкпенің аралығында орналасқан іші қуыс бұлшықетті мүше (60-сурет). Жүрек көлденең жолақты бұлшықет ұлпасынан тұрады, адам еркінен тыс жиырылады. Жүректің жалпақ бөлігі – негізі, сүйірлеу бөлігі – ұшы деп аталады. Жүректің сыртын дәнекер ұлпадан тұратын жұқа үлпершек (жүрек қабы) – перикард қаптап тұрады. Жүрек пен үлпершектің арасындағы кеңістікте аздаған сұйықтық болады. Ол жүректің еркін жиырылуына жағдай жасап, үйкелісті азайтады (61-сурет). Жүрек 4 қуысты: 2 жүрекшеден (предсердие) және 2 қарыншадан (желудочек) тұрады. Жүрекшелердің сыртында қосымша құлақшалар (ушко) болады. Жүректің сыртындағы көлденең сайша жүрекшелер мен қарыншаларды бөліп тұратын шекара болып саналады.
61-сурет.Жүректің сыртқы құрылысы: 1 – қолқа доғасы; 2 – өкпе артериясы; 3 – сол жақ жүрекше; 4 – қантамырлары; 5 – сол жақ қарынша; 6 – оң жақ қарынша; 7 – төменгі қуысты вена тамыры; 8 – оң жақ жүрекше; 9 – жоғары қуысты вена тамыры; бағдарша (стрелка) қанның ағу бағытын көрсетеді
Жүректің қабырғасы 3 қабаттан тұрады. Сыртқы қабаты – эпикард (грекше «epі» – сыртқы, «cor» – жүрек), өте жұқа, жүректі қоршап тұрады. Ортаңғы қалың бұлшықетті қабаты – миокард (грекше «mіos» – бұлшықет). Ішкі қабаты жұқа – эндокард (грекше «endo» – ішкі) жүректің ішкі қуыстары мен қақпақшаларын астарлап жатады.
Жүректің миокард қабаты қарыншаларға қарағанда жүрекшелерде жұқа. Ондағы бұлшықет талшықтары екі түрлі бағытта орналасқан. Қарыншалардағы миокард қабаты (әсіресе, сол жақ қарыншада) қалың.
Жүрек негізінен ұшына қарай созылып жатқан қалың бұлшықет қабаты арқылы 2 бөлікке бөлінген. Жүректің әрбір бөлігінде бір жүрекше, бір қарынша болады. Әр бөліктегі жүрекше мен қарынша өзара тесіктер арқылы байланысады. Сол тесіктерде жүрекшелерден қарыншаларға қарай ашылып-жабылып тұратын жақтаулы қақпақшалар (створчатые клапаны) болады. Оң жақ жүрекше мен оң жақ қарыншаның арасында үш жақтаулы, сол жағында қос жақтаулы қақпақшаларорналасқан (62-сурет).
62-сурет.Жүректің ішкі құрылысы: 1 – қолқа доғасы; 2 – жарты ай тәрізді қақпақшалар; 3 – сол жақ жүрекше; 4 – сол жақ қарынша; 5 – жүректің емізік тәрізді бұлшықеттері; 6 – жүректі ұзынынан бөліп тұратын қалың бұлшықет қабаты; 7 – оң жақ қарынша; 8 – жақтаулы қақпақшалар; 9 – төменгі қуысты вена тамыры; 10 – оң жақ жүрекше; 11 – жоғары қуысты вена тамыры
Қарыншалар мен олардан басталатын артерия қантамырларының арасында жарты ай тәрізді қақпақшалар (полулунные клапаны) бар. Бұл қақпақшалар қантамырлардың ішіне қарай ашылады.
Жүректегі қақпақшалар қанды тек бір бағытқа қарай өткізеді. Жақтаулы қақпақшалар арқылы қан жүрекшелерден қарыншаларға қарай өтеді. Жарты ай тәрізді қақпақшалардан қан артерия қантамырларына қарай ағады. Қақпақшалар тығыз жабылып, қанның кері бағытқа қарай өтуіне кедергі жасайды. Жүректегі қақпақшалар эндокард қабатынан түзілген.
Жүрек қуыстарымен қанның ағу бағыты:


title: Сабақтың мақсаты: Қан айналым мүшелерін түсіндіру Сабақтың міндеттері