text:
Список литературы:
1.
Сквозь пламя войны. Авторы-составители: Гирш Л.Ю., Мананникова Л.Б. – Алматы:
Издательский дом «Жибек жолы», 2005. – 424 с., фотоиллюстрации.
2.
«Война и общество, 1941-1945 гг.: в 2-х кн./Отв.ред. Г.Н. Севостьянов; Институт российской
истории. - М.: Наука, 2004. Кн.2 — 2004 — 411с.
3.
ЦГАРК Ф.1692, Оп.1, Д.628, Л.100
4.
Нурсултанова Л.Н. Казахстан в годы Великой Отечественной войны (1941-1945 гг.) – Алматы:
2011. –
119 с.
5.
ЦГАРК Ф.1692, Оп.1, Д.628, Л.3
483
6.
Интервью с Кизимой Михаил Лукичом. Записано Шаймухановой Д. 31.03.2014 г. // Личный архив
автора
7.
ЦГАРК Ф.1488, Оп.2, Д.300, Л.4
8.
ЦГАРК Ф.1962, Оп.1, Д.734, Л.11
9.
ЦГАРКФ.1692,Оп.1,Д.628,Л.91
10.
ЦГАРК Ф.1660, Оп.1, Д.24, Л37
11.
ЦГАРК Ф.1692, Оп.1, Д.628, Л.95
12.
Все для фронта, все для победа! Документы и фотографии. Алма-Ата, Казахстан, 1985 – 176 с.
13.
Казахстан в период Великой Отечественной войны Советского Союза: Сборник документов и
материалов. - Т. 1. - Алма-Ата, 1964. - Т. 2. - Алма-Ата, 1967.
14.
«Война и общество, 1941-1945 гг.: в 2-х кн./Отв.ред. Г.Н. Севостьянов; Институт российской
истории. - М.: Наука, 2004. Кн.2 — 2004 — 411с.
15.
Интервью с Елеукуловым Кощербай Сембиновичем. Записано Шаймухановой Д. 31.03.2014 г. //
Личный архив автора
16.
Сұрапыл жылдар қаһармандарына тағзым. Поклонимся и мертвым, и живым: сборник
воспоминаний фронтовиков-акмолинцев г. Астаны о боях, товарищах на путях к Победе в Великой
Отечественной войне 1941-1945 гг. – Астана, 2006- 496 с., (Защитникам Родины посвящается)
ТАҒЛЫМҒА ТОЛЫ ТАҒДЫР
А.Ө. Балчих
Тарих факультетінің 3 курс студенті.
Ғылыми жетекшісі: т.ғ.к., доцент Қ.Қ. Сәрсембина
Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті
(Астана, Қазақстан)
Ұлы Отан соғысы-адамзат тарихының қайғылы беттерінің бірі. Бұл дүние жүзі
тарихындағы ең қасиретті де ауыр соғыс болғаны хақ. Жау жағадан алған сәттерде, еліміздің
жер-жерінде бас көтерген қазақтың қара көздерінің санында да шек жоқ. Соғыс кезінде
миллиондаған адамдар қаза тапты. Жаһанды фашизмнен аман сақтап, құтқарып қалуға
бағытталған майданда біздің елімізден де көптеген азаматтар қатысты. Қаншама
отандастарымыз ұрыс даласында оққа ұшса, қаншама жерлестеріміз жараланып елге оралды.
Сұм соғыста қаншама бала жетім қалса, қаншасының ғұмыры қыршынынан қиылды ғой...
Ұлы Отан соғысына барлығы 35 миллион адам қатысқан, Орта Азия елдерінен соғысқа 3
миллионға жуық адам қатысса, соның 1 миллион 366 мыңы қазақстандықтар екен. Соғыс
жылдарында Қазақстан жерінде 12 атқыштар дивизиясы, 4 ұлттық атты әскер дивизиясы, 7
атқыштар бригадасы мен 50-ге жуық әртүрлі полктер, батальондар құрылып, майданға
аттанған. Жауынгерлері жаумен жан аямай шайқасқан қазақстандық 5 әскери құрамға
«гвардиялық» деген құрметті атақ беріліп, олардың туларына бірнеше ордендер қадалған.
Олардың қатарында жауынгерлерінің ерлігі аңызға айналған атақты 8-гвардиялық Панфилов
дивизиясы да бар. Мәскеуді қайсарлықпен қорғаған 28 панфиловшы батырларды халқы
ғұмыр бойы құрметтеп есте сақтайды. Соғыс кезінде 3,5 мыңдай қазақстандықтар партизан
отрядтарының құрамында болып, Жеңісті жақындатуға өз үлестерін қосқан. Жанқиярлық
ерлігі мен батырлығы үшін 96638 қазақстандық жауынгер бірнеше дүркіннен орден және
медальдармен марапатталған. 497 жерлесіміз Кеңес Одағының Батыры атанған. Олардың 97-
сі қазақ болды. 142 жауынгер «Даңқ» орденінің толық иегері атанды. Майдан даласынан 394
мың қазақ боздақтары қайтпай қалды. [1, 16 б.]
Ал, 1941 жылғы шілде айының орта кезінде Қызыл Армия бір миллионнан астам
солдаттары мен офицерлерінен айырылды, олардың 724 мыңы тұтқынға түскен. Сол жылдың
қараша айына қарай неміс лагеріндегі қызыләскерлік тұтқындар саны 3,6 миллионға жеткен.
[2, 7 б.] Мәскеу үшін болған шайқасты еске алып отырып, Ұлы Отан соғысының аты аңызға
айналған қаһарманы Б.Момышұлы жүректерінің темір емес, бірақ олардың кек оты қандай
484
темірді болса да ерітіп, күйдіріп жібере алатынын және ішкі үрейлерін жеңетін ең күшті
қаруы, ол-Отанына деген сүйіспеншілігі екендігін жазып кеткен.
Осы бір ауыр кезеңдерді бастан өткерген, қазақтың батыр ұлдарының бірі- Ахат ата.
Ұлы Отан соғысының ардагері, Мәскеуді қорғаған және КСРО халық білім үздігі-Бекмәді
Ахат Бекмәдіяұлы, 1923 жылдың ақ сабан уақытында қазақтың Қоскөл аулында дүниеге
келген. Қарауылдан шыққан Молдабай атадан 4 ұл : Мұхамедия, Ахмедия, Бекмадія,
Рахметолла тараған. Бекмадіяның жалғыз тұяқ ұрпағы осы Ахат ата мен оның ұрпақтары.
Әкесі Атбасар атқару комитетінде беделді қызмет атқарған. 1937 жылы саяси қуғын-сүргінге
ұшыраған. Ел егемендігін алған соң, әкесі толық ақталып шығады. Анасы колхозда
тракторшы, сауыншы болған. Барлық балалармен қатар Ахат ата да, ауылдағы бастауыш
төрт жылдық мектепті бітірген. Сонан соң, Толқынкөлде 5-6 сыныптарды жеті жылдық
мектепте оқыған. 8 сыныпты Атбасарда оқиды, ол кезде интернат болмай қалуына
байланысты, туған еліне қайтып, бірнеше уақыт колхозда жұмыс істеген. 1939 жылы он алты
жасында газеттердің бірінен Қызылжардағы педагогикалық институт бастауыш сынып
мұғалімдерін оқытатын арнайы курс ашқаны жөніндегі хабарландыруға көзі түседі. Көп
ойланбастан, құжаттарын тапсырады. Оқудан шақырту келгенде, қазақтың қара баласы қолда
бар аз-маз қаражатпен Ақкөлден пойызға отырып, жолға шығып кетеді. Оқу орнына келген
соң, емтихандардан мүдірмей өтіп, оқуға қабылданады. 1939 жылдың 1-ші қыркүйегінде 1
курсқа қабылданады. 1941-1942 жылдары- 3 курс оқып жүрген кезінде, мың жарым
студенттердің арасынан үздік оқығаны үшін маусым айында Алматыдағы демалыс орнына
жолдама беріледі. Демалыс орнының үстіңгі қабатында қазақ жастары, астыңғы қабатында
орыс жастары тұрған екен. Соғыс басталғаны жөнінде суыт хабарды да осында естиді.
Демалыс орнына қарама-қарсы Абылай хан үйі орналасқан, ол жерде сол кезде ұшқыштар
мектебі ұйымдастырылыпты. Сөйтіп, аяқ-астынан он тоғыз жасар қазақ жігіті Көкшетауға
кетеді. Туған ауылға келіп, әскерге алынады. Дәл осы жерде 90-шы полк ұйымдастырылады.
Қоскөлде бір ай әскери дайындықтан өтіп, 3 реттен ғана оқ атып үйренеді. 1942 жылы
Сталинградқа шабуыл жасап жатқан кезде, 90-шы полк пен Көкшетаудан келген тағы бір
полк қосылады. Вольга бойында Сидранда немістің бомбалауынан дін аман қалады. Кейін
Мәскеу Тула бойында қоршаушы топта болады. Соғысқа қатысушылардың барлығына ескі
қару-жарақтар берілген, жетпегендеріне граната берген. Қару-жарақтың жоқтығына
қарамастан, жауынгерлер елді өз кеудесімен қорғаған. Қарудың жетіспеушілік себебі,
барлық автомат зводтары батыста орналасқан. Бірақ, 1942 жылдың 2-ші жартысында жақын
жерлерге автомат зводы құрыла бастаған. Звод құрылысымен, 90-шы полкке елді жаудан
қорғау міндеттелді. «Артымызда- Мәскеу, алдымызда-жау, шегінерге жол жоқ»- деген
ұранмен алға баса берген. Күзге қарай қазақ батыры Ахат ата қан майданда арқадан
жараланып, Рязань облысы, Рязский қаласындағы 2 қабатты мектеп үйінде госпитальда
емделеді. Наурызда емі бітпесе де, «емі бітті» деп, фронтқа жөнелтіледі. 1943 жылға қарай
жауынгерлердің қолдарына автоматтар беріле бастайды. 1943 жылдың сәуір-мамыр
айларында соғыс техникасын үйретеді. Мамыр айының аяғында барлық жауынгерлерді
бөлімшелерге бөледі. 1943 жылдың жазынан бастап, соғыс бағыты өзгертілген. Енді
қорғаушы шеп емес, шабуылдаушы шепке айналады. Ахат атаның бөлімшесінде шамамен
қырық жастағы ересек орыстар бола тұрса да, сержант шенді атамыз топты бастап жүруді өз
мойнына алып, бұйрықтар берген. Орловский, Дуга соғысында неміс әскері қорғанысты бұза
алмайды. Артелириялық дайындықтан соң, Ахат ата өзінің бөлімшесін бастап, өзі алдыңғы
шепке тұрып, жаудан қорғанады. Маусым айында сол аяғынан жараланады. Әлемді дүр
сілкіндірген Ұлы Отан соғысы 1945 жылы Берлинді алумен, Ұлы Жеңіспен аяқталды. Ауыр
жаралар мен соққылардан Ахат атаның соңғы емделген пункті-Новосибирск. Сәуір айында
«қатарға жарамайды» деп, Колутон станциясында мұғалім қызметіне тағайындалады. 1950-
1960 жылдары педагогикалық институтты физика мамандығы бойынша бітірген. Колутанда
1945 жылы соғыс біткен соң, шым үйде тұрып, қоғамдық қала берді, мемлекеттік істерде
белсене араласқан. 1988 жылы анасы қайтыс болған соң, қалаға көшіп келеді. Қоғамдық іс-
шараларға белсене араласқан. 1944 жылдың күзінде марқұм Шәмшу апамен отбасын
485
құрады. Ахат Бекмәдіяұлы ұлдарын ұяға, қыздарын қияға қондырған ардақты әке. Бүгінде
Ахат атамыз 2 қыз, 3 ұлдың әкесі, 5 немере, 4 жиеннің, 9 шөберенің аяулы атасы. 2010 жылы
Ұлы Отан соғысының 65 жылдық мерейтойы қарсаңында, атамыз Минскідегі мерекелік
шеру қатысады. Шараға бармас бұрын елімізде, Минскіге баратын барлық ардагерлерді
толықтай киіндіріп жіберген. Еліміздің азаттығы іспеттес көк туымыз түстес, маңдайында
елтаңба бейнесіндегі белгісі бар, бас киім кигізіп жібереді. Мерекелік жиында әр елден
келген барлық делегаттар дөңгелек үстелде бас қосады. Қала мэрі, Лондон қаласының мэрі,
Париж қаласының мэрлері мерекемен құттықтап өздері әкелген сыйлықтарын табыстап
жатады. Атамыз қарап отырып, «мен не сыйласам екен»деп көп ойланады. Кезегі келгенде
атамыз тебіреніп, сөз сөйлейді. Өзін киіндіріп жібергендегі бас киімін, қала мэріне
сыйлайды. Мұндағы басты ойы- өз ұлтының намысы. Сол жерде отырғандардың барлығы
таң қалып, орындарыннан тұрып ду қол шапалақтаған екен. Кез келген жерде өз ұлтының
намысын ойлайтын, атамыздың бұл ісіне көзіме жас толып, мен де қайран қалдым. Отанға
деген сүйіспеншілік мұншалықты құдіретті болар ма?! Бір ғана Ахат атаның өмірі-тағлымға
толы тарих. Атамызбен болған әңгіменің соңында атамыздан арманыңыз бар ма, дегенім де,
елінің амандығын, бейбітшіліктің мәңгілік болуын, ұрпағымыздың саулығын тілейтінін
айтты. Сондай-ақ, Мәскеу қаласында орналасқан, тек қана мұржалары көрініп тұратын
жерасты үйлерін өз көзімен көргісі келетінін де жасырмады.
Ұлтының мұңын мұңдап, жоғын жоқтаған ақын Е.Асқаров өзінің «Қазақстан ғасыры»
атты поэмасында:
Сар далада азат ел сайрандаған...
Күн бар ма еді сағынып қайғы алмаған?!
Көзден ұшып кетіп еді, басқа қонды
Ата-баба аңсаған қайран заман.
Өз-өзінен азаттық келе ме енді,
Талайлар таң: Кім берді? Неге берді?
Тәуелсіздік емес деп мынау келген,
Сөз шығарды дүбәра: «егеменді»- деп толғайды. [3, 192 б.] Шынымен де, бүгінде азат
ел болуымыз, тәуелсіздігіміз осы бір қанды шайқасқа өз басын тіге отырып барған ардагер
аталарымыздың арқасы. Ұлы Отан соғысының ардагерлері- ұлтының нағыз жанашырлары.
Соғыс аяқталып, жылдар жылжып, уақыт зырлап жатса да, Ахат атамыз сынды
Алаштың арда ұлдарының ерлігі халық жадында мәңгілік жаңғырып тұратыны ақиқат. Ел
намысын, өз жанынан артық көрген атамыздың ғұмыры ұзақ болсын деп тілейміз. Жарқын
жүзді, ақкөңіл ең бастысы қазақтың қарапайым батыр ұлы-Ахат атаның батасын алған бізде
бақыттымыз.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1.
Амакелдина Ж. « Ұлы Отан соғысы жылдарындағы Қазақстан » // IV Республикалық студенттік
ғылыми-практикалық конференциясының материалдары. - Қарағанды: ҚарМТУ, 2014.- 228
бет.
2.
Есмағамбетов К. Соғыс тұтқындары мәселесі әлі де қоғам назарында. // Егемен Қазақстан.- 9
мамыр 2012.-7-8б.
3.
Асқаров Е. Жүрекжарды.-Астана: Фолиант, 2009.-256 б.
486
АТАЛАРЫМ – МАҚТАНЫШЫМ
А.С. Бөстекбаева
Археология және этнология мамандығының 3 курс студенті
Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ
«Соғыс – өмір мен өлім арасындағы қыл көпір»
Гитлершілдер өздерінің жоспарларын тіпті өз халықтарынан да мұқият жасырып
бақты, бірақ олардың басқыншылығы мен адам баласын жек көрушілігін айқын көрінді.
Тарихтың қара беттеріне жазылғандай бұл оқиға барысы 1941 жылдың 22 маусымында
танның маужырап тұрған тыныштығын бұзған болатын. Ол неміс фашистерінің тарапынан
бүкіл адамзатқа қасірет әкелген «Ұлы Отан» соғысының басталған күні болғандығы айғақ.
Дүние жүзіне апат әкелген бұл соғыс 1418 күн мен түнге ұласты.
Қазақ КСР-і КСРО Қорғаныс Халық Комиссариатының нарядтары бойынша және
еріктілердің қатарынан майданға 1 196 164 адам, сондай-ақ еңбек армиясының құрылыс
батальондары мен жұмысшы саптарына тағы да 700 мыңға жуық адам аттандырды. Бұлардан
бөлек, 178 мыңға жуық адам соғыс басталар алдында Кеңес Қарулы Күштерінің қатарында
қызмет етті. Сонымен барлығы 1374 мың қазақстандықтар қолына қару алып сапқа тұрды. [1,
б. 450]
Соғыс мәселесіне қарсы Қазақстанның барлық жерінде фашизмнің зұлымдығын
айыптайтын жаппай халықтық митингілер өтті. Сол сияқты жаппай қарсы іс шаралардың бірі
біздің Торғай облысы (Қазіргі Қостанай обл.), Аманкелді ауданда да өтіп, Отан қорғауға
аттануға көптеген азаматтар өз еркі мен тілектерін білдірген болатын. Архив деректерін
саралай келсем, сол кездегі аудандық комсомол комитетінің бірінші хатшысы Ізтелеуов Қали
ағамыз өзінің естелігінде ауданның Ұлы Отан соғысына қосқан үлесін былайша сипаттап
жазған еді «...1938 жылғы Фин соғысына өз өтініштерімен Аманкелді ауданынан 10
комсомол аттандырып едік ал, енді Ұлы Отан соғысы басталғанда бізді майданға
Отанымызды қорғауға жіберіңдер деген өтініштер көп болды». Аманкелді ауданнан
алғашқылары болып соғысқа аттанғандар: Бейсенбек Әбенов, Шілдебай Ахметов, Абайдолла
Нұрманов, Мырзақан Нұрғазин, Әмір Досанов, Көшімбек Закиров, Мұхамед- Риза
Нұғыманов, Әнгіл Сәрсенбаев, Бәшір Шіметов, Жұмабай Қалақбасов, Ағытай Қарағұлов,
Әбдіхамит Мергенбаев т.б. бар еді. [2, б. 2-3]
Осы сұрапыл соғыста даңқты халық батыры Амангелді ауданының азаматтары
ерліктің небір жанқиярлық үлгілерін көрсетті. Олар майдан далаларында жаулармен
арыстанша айқасып, жолбарысша жұлқысты. Жан алып, жан беріскен сұрапыл соғыста ата-
баба ерлігін одан әрі жалғастыра білді. Олардың көбі майдан далаларында шаһит болса, енді
біразы елге мүгедек және біразы дін аман болып оралды. Отанға оралған соң бейбіт еңбекте
ерліктерін кеңінен жалғастыра білді. Қай салада болмасын қызмет атқара жүріп, халықтың
көңілінен шықты. Әрине, олардың бәрін түгендеп шығу мүмкін емес. Ең бастысы олардың
қай-қайсысының болмасын есімдері еліміздің есінде болуы парыз болса, ерліктері ұрпаққа
ұлы өнеге болатыны мақтаныш! Олардың ерекше ерлік көрсеткендері менің мақтан тұтар
атам Наурызбаев Бөстекбай Абламбайұлы. Атамның ерлігі - мен үшін үлкен мақтаныш. Ел
аузында «Ақ жүрек» атанып, ел құрметіне бөлегенен атам Наурызбаев Бөстекбай
Абламбайұлы (1918 – 1991 жж.) сонау сұрапыл жылдары біздің болашағымыз үшін,
Отанымыздың бостандығы мен бейбітшілігі үшін жанқиярлықпен ерлік көрсеткен
қазақстандықтардың қатарында ажалмен арпалысып, кеудесін оққа тосты. 1918 жылы қазіргі
Қостанай облысы, Аманкелді ауданы, Қайынды ауылдық кеңесіне қарасты Кеңарал деген
жерде дүниеге келген. 1939 жылы әскерге алынды, Финн соғысында болды, 12-ші
гаубицалық артийллерия полкі, 18-ші атқыштар дивизиясының құрамында Маннергейм
операциясына қатынасады. Финн соғысы аяқталғаннан кейін полк дивизия құрамында
Белоруссия әскери округына ауыстырылды. Ұлы Отан соғысының басталуы да сол жерден
болды. Жаудың басымдылығы үстем болып, көпке дейін шегінуге тура келді. Соғысып
487
жүріп, Орша қаласының түбінде бекініске тұрды. Сол жерде соғыс құдайы «Катюша»
бірінші рет жауға оқ атты. Бір шайқаста біздің жерлесіміз жеңіл жараланып, аз күн дала
госпитальінде болып, қатарға қайта қосылды. 1944 жылдың желтоқсан айында біздің армия
жерімізді неміс басқыншыларынан толық босатты. Жауды ығыстыра отырып, Будапешт,
Вена қалаларын алды және Балатон бағытында жауға қатты соққы берілді. Соғыстағы ерлігі
үшін Қызыл Жұлдыз, 1, 2 дәрежелі Отан соғысы ордендермен, «Будапешті алғаны үшін»,
«Венаны алғаны үшін», «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені
үшін» медальдармен марапатталған. Елге келген соң Мәдениет бөлімінің бастығы, аудандық
жинақтау кассасының меңгерушісі, 1960 жылы «Коммунизм жолы» совхозында бөлімше
басқарушысы, шаруашылық жөнінде директордың орынбасары тағы да басқа жұмыстар
атқарып, зейнеткерлікке шыққан. 1991 жылы қайтыс болып, артында 3 ұл, 4 қызы және
немерелері мен шөберелері қалды.[3, б. 236-237] Ол кісі туралы ауданымыздың ақсақал
журналисті Бөгетбай Әлмағанбет кезінде облыстық газетте очерк жазып, атамның ерліктерін
аудандағы қазақ қауымына паш еткен. Осылай жиырмасыншы ғасыр батырларын газет-
журналдарда, кітаптарда жариялау біз үшін «тарихи мұра» екендігі анық.
Қорыта айтқанда, осы аталарымыздың соғысқа қатысқандағы мақсаты –
ұрпақтарының, яғни, біздердің жақсы өмір сүруімізді, бейбітшілікте өмір сүруімізді қалады.
Уақыт өткен сайын аталарымыз сыйлаған Жеңістің маңызы артып келеді. Олардың
көрсеткен ерліктері – бүгінгі ұрпаққа өнеге! Отан сүйгіштік қасиет - әркезде де қастерлеуге
тұратын қасиеттердің бірі. Осы ұғым - біздің үлкен құндылығымыз болуы керек деп
ойлаймын. Тек майданда ғана емес, тылда жұмыс істегендердің де еңбегін жоғары ілтипатқа
лайық. Себебі олар соғыс кезінде майдан шебіндегі солдаттармен бірдей қиыншылық көрді,
бірдей азап шекті. Ашаршылық пен ауыртпалықты бастан кешкен олар да Жеңісті
жақындатуға көп үлес қосты. Таңның атысынан күннің батысына дейін тізе бүкпей жұмыс
істеген сол бір қайратты да қайсар жандарға да бүгінгі ұрпақтың ризашылығы шексіз! Үлкен
қауіп пен қатер, қайғы мен қасірет төнген солбір ауыр уақытта біздің халқымыз сыннан
сүрінбей өтті. Оттан да ыстық Отан үшін от кешкен майдангерлер өшпес ерлік көрсетті. Бұл
тарихқа алтын әріптермен жазылды. Олардың қаһармандық өнегесі бүгінгі жас ұрпақтың
жадында мәңгі сақталуы тиіс. Ұлтымыздың рухани ұлы көсемі, жерлесіміз Ахмет
Байтұрсыновтың «Ерім дейтін ел болмаса, елім дейтін ер қайдан болады» деген мақал бар.
Жастар өз Отанының нағыз патриоты бола алу үшін үлкендер де өз соңынан ерген ұрпақты
дұрыс тәрбиелеуі керек. Сонда елімізде әрқашан да бейбітшілік болады. Себебі, ертеңгі елдің
тізгінін ұстар азаматттар білімді болса, олар барлық қиыншылықтарды ақылмен шеше
алатын болады. Соғыс кезінде қаншама жастар қыршынынан қиылды. Олар Отан үшін
жанын пида етті. Ал олардың әрқайсысының анасы, баласы, үлкен-үлкен армандары бар еді.
Бірақ олар елге қауіп төнген кезде барлығын да құрбан етті. Жап-жас болса да Отаның
қорғап жатып жан тапсырды. Бұл – шыңында да ерлік болатын! Майдан шебінде жанын пида
еткен жауынгерлер мәңгі есімізде қалады. Отан үшін отқа түсіп, Жеңіс сыйлаған
ардагерлерге тағзым етеміз.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. «Қазақстан тарихы» 5-ші том, Алматы, Атамұра, 2010.
2. «Ерлердің есімдері ел есінде, соғыс пен бейбіт еңбектің батырлары», // № 17(7557) 9 мамыр 2013 ж,
Қостанай облысы, Аманкелді ауданы.
3. «Они вернулись с Победой», 13-ші том, 1941-45 жж. Ұлы Отан соғысы Жеңісінің 65 жылдығына
арналады, Қостанай облысы, Аманкелді ауданы.
488
ФРОНТОВАЯ ИСТОРИЯ САГАДАТА НУРМАГАМБЕТОВА
П.Ю. Кучеров
Студент 2 курса специальности «Археология и этнология»
ЕНУ им. Л.Н. Гумилева
(
Астана, Казахстан)
Генерал армии, первый министр обороны независимой Республики Казахстан (1992-
1995), Герой Советского Союза, Народный Герой Казахстана - Сагадат Кожахметович
Нурмагамбетов.
Сагадату Нурмагамбетову довелось пройти путь от курсанта, боевого офицера,
расписавшегося на стенах Рейхстага, до министра обороны Казахстана.
Родился Сагадат Нурмагамбетов 25 мая 1924 года в селе Трудовое, Алексеевской
волости, Акмолинского уезда, Акмолинской области, Киргизской АССР, где и закончил 7
классов. Работал заведующим избой-читальней в колхозе.
Летом 1941 года правление совхоза «Трудовой» отправило Сагадата в Акмолинск на
курсы работников политпросвета. 20 дней всего смог отучиться, началась война. Заявление с
просьбой направить на фронт отнес в военкомат в первый день войны, хотя по возрасту не
подходил.
Лишь через год в 1942 году Сталинский РВК Акмолинской области призвал Сагадата
Нурмагамбетова в Красную Армию и направляет его в военное училище в городе Кушка
Туркменской ССР, где он успешно окончил курсы Туркестанского стрелково-пулеметного
училища.
Весной 1943 года на 19-летний Сагадат Нурмагамбетов в звании офицера
откомандирован в действующую армию. С 21 мая по 28 августа 1943 сражается с врагом на
Северо-Кавказском фронте. С 1 сентября 1943 года продолжает боевой путь на Южном
фронте.
В боях за Донбас, в составе 301 Сталинской стрелковой дивизии 9 краснознаменного
стрелкового корпуса 5 ударной армии Южного фронта, командир пулеметного взвода 2
стрелкового батальона 1052 стрелкового полка Нурмагамбетов С. К. приказом от 11 октября
1943 года за образцовое выполнение боевых заданий командования на фронте борьбы с
немецкими захватчиками и проявленные при этом доблесть и мужество награждается
орденом «Красная Звезда». Строка из наградного листа: «В боях по освобождению Донбаса,
под селением Катых 3 сентября 1943 года умело управляя взводом, отбил контратаки
противника, уничтожил при этом до 50 гитлеровцев, тем самым дал возможность
продвинуться батальону к населенному пункту и занять его. В этих боях проявил личное
мужество и решительность. Достоин награждения Орденом «Красная Звезда» [1].
Воевал до мая 1945 года в качестве командира пулеметного взвода, командира
пулеметной роты, командира стрелкового батальона в составе 1052 стрелкового полка 301
Донецкой ордена Суворова II степени Берлинской стрелковой дивизии 5-й ударной армии.
Участвовал в освобождении Краснодарского края, Украины, Молдавии, Западной
Белоруссии, Польши.
27 февраля 1945 года за образцовое выполнение боевых заданий командования во
время прорыва сильно укрепленной обороны противника на территории Польши,
проявленные при этом отвагу и геройство, ему было присвоено звание Героя Советского
Союза (№ 5214).
Окончил войну в Берлине. Батальон, где служил Сагадат Нурмагамбетов, участвовал в
штурме здания рейхсканцелярии Гитлера.
За героизм и мужество Сагадат Нурмагамбетов в апреле 1945 года был представлен ко
второй медали «Золотая Звезда». Наградной лист был подписан командиром 1052-го
стрелкового полка, Героем Советского Союза, полковником А. Пешковым, согласован с
командиром 301-й стрелковой сталинской ордена Суворова II степени дивизии, полковником
489
В. Антоновым. Аргументация в представлении: "Во время прорыва сильно укрепленной
обороны противника западнее Кюстрина, 14 апреля 1945 года батальон под умелым
командованием майора Нурмагамбетова, действуя на главном направлении, прорвал оборону
немцев и занял пять линий траншей, дал возможность ввода в действие танков и остальных
батальонов полка. Проявляя смелость и умение, развил дальнейший успех боя за восточную
окраину города Гузов, завязав уличные бои, за три часа овладел северо-восточной окраиной
города, причем, батальоном было уничтожено 200 гитлеровцев, 18 огневых точек,
ликвидировано восемь опорных пунктов и захвачено в плен 69 солдат и офицеров
противника. В районе населенного пункта Хермесдорф противник предпринял в течение дня,
18 апреля 1945 года, три контратаки. Майор Нурмагамбетов, проявляя исключительную
стойкость и умение отлично организовать и обеспечить отражение всех контратак немцев, с
большими для них потерями в живой силе и технике, сбил противника с занимаемых
рубежей… ворвался в г. Буков, преодолевая упорное сопротивление крупных групп
фаустников и автоматчиков противника, в трудных условиях уличных боев отлично
обеспечил выполнение приказа командования полка по овладению восточной окраиной
города.
В боях за город Буков батальоном было уничтожено 100 гитлеровцев, двенадцать
огневых точек, три танка и одно самоходное орудие. 23 апреля стрелковый батальон майора
Нурмагамбетова первым форсировал реку Шпрее в районе пригорода Трептов и,
закрепившись на западном берегу, отлично обеспечил отражение четырёх яростных
контратак противника, пытавшегося ликвидировать захваченный плацдарм нашими частями.
Развивая дальнейший успех боя, батальон завязал уличные бои на улицах пригорода Трептов
с фаустниками и автоматчиками, причем уничтожил свыше 80 гитлеровцев, захватил в плен
145 солдат противника, чем в исключительной мере способствовал овладению пригородом
Трептов.
24 апреля 1945 года батальон майора Нурмагамбетова, сломив упорное сопротивление
противника, ворвался в город Берлин. Мастерски управляя батальоном, в сложных уличных
боях с большими группами фаустников и автоматчиков уничтожил свыше 450 и захватил в
плен 1 560 гитлеровцев и ликвидировал девять опорных пунктов. В этом бою майор
Нурмагамбетов был ранен. Достоин награждения второй медалью «Золотая Звезда», но, к
сожалению, не получил заслуженную награду [2].
Окончил войну в Берлине. Батальон, где служил Сагадат Нурмагамбетов, участвовал в
штурме здания рейхсканцелярии Гитлера.
С июня 1946 по ноябрь 1949 года проходил обучение в Военной академии имени М. И.
Фрунзе в городе Москва. После её окончания проходил службу на различных штабных и
командных должностях: старшим офицером оперативного управления штаба Туркестанского
военного округа, командиром мотострелкового полка, начальником штаба мотострелковой
дивизии, начальником штаба Гражданской обороны Казахской ССР, вновь заместителем
командующего войсками Среднеазиатского военного округа, первым заместителем
командующего войсками Южной группы войск (Венгрия). За это время дважды обучался на
курсах Академии Генерального штаба Вооруженных Сил СССР [3].
В 1989 году после расформирования округа стал председателем Казахского
республиканского совета ветеранов войны, труда и Вооруженных Сил и, одновременно
председателем Комитета Верховного Совета Казахской ССР по делам ветеранов и инвалидов
Вооружённых Сил.
В октябре 1991 года Указом Президента Республики Казахстан назначен
Председателем Государственного Комитета обороны, а в мае 1992 года - Министром
обороны Республики Казахстан.
23 мая 1994 года Указом Президента Республики Казахстан ему присвоено звание
Халық Қаһарманы с вручением «Золотой Звезды» за номером 1.
В ноябре 1995 года вышел в отставку в звании генерала армии. До конца жизни являлся
советником Президента Республики. Уйдя на заслуженный отдых, не знал покоя, проявлял
490
заботу о дальнейшем развитии наших Вооруженных сил. Душа его всегда была открыта для
людей
Последние годы жизни прошли в городе Алма-Ате, где он скончался 24 сентября 2013
года. И сегодня, не смотря на то, что нет его рядом с нами, он остался настоящим примером
долго и чести для генералов, офицеров, всей молодежи.
В свою очередь и современники не забывают его доброе имя. Кадетский корпус
Министерства обороны РК им. Ш.Валиханова был создан 1 июля 1996 года. Имя самого
генерала носит республиканская школа «Жас Улан», созданная по личному указанию Главы
государства. Учат там не только военному делу, но и языкам, информатики, основам этики и
эстетики.
В районном центре родного села Сагадата Кожахметовича - городе Акколь
Акмолинской области - в честь него названа центральная улица города. Так же возле
центральной площади в здании центральной районной библиотеки в 2011 году открыт музей
Сагадата Нурмагамбетова.
Нурмагамбетов С.К. является почетным жителем Алматы, Донецка и Целинограда.
О ратном пути и многолетней службе в Вооруженных Силах Сагадат Кожахметович
рассказывает в своих книгах «Лицом к огню», «Мой передний край», «А в памяти нет
тишины».
Книга воспоминаний Сагадата Кожахметовича «Мой передний край». Это
документальное повествование об истоках жизни, о земляках, о фронтовых буднях офицера-
пулеметчика, который вместе со своими друзьями-однополчанами прошел по дорогам
Великой Отечественной войны от Кубани до Берлина [4].
Подвиг Сагадата Нурмагамбетова нашел отражение в сердцах многих людей; знавшие
его лично восхищались этим героическим человеком
Вся жизнь, поступки, дела и слова первого министра обороны, Героя Советского
Союза, Халық Қаһарманы «номер один» Сагадата Кожахметовича Нурмагамбетова -
высокий образец для подражания и равнения. В этом смысле он по-прежнему в строю.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Список литературы - Сборник материалов Международной научно-практической конференции

text:
Список литературы:
1.
http://obd-memorial.ru/
2.
http://podvignaroda.mil.ru/
3.
http://soldat.ru/
ПОИСКОВАЯ РАБОТА: УВЕКОВЕЧИВАНИИ
ПАМЯТИ ПОГИБШИХ ВОИНОВ-ЗАЩИТНИКОВ ОТЕЧЕСТВА
Ж. Хайруллин
ученик 11 класса школы-лицей № 59 г. Астаны.
Научный руководитель: д.и.н., профессор Дукенбаева З.О.
Война не закончена,
пока не захоронен последний солдат…
А.В.Суворов
Давно отгремела Великая Отечественная война, все меньше остается живых свидетелей
её трагических и, вместе с тем, героических и славных дней и ночей. Мы, поколение начала
XXI
века, лишь по рассказам наших учителей и по воспоминаниям старших родственников –
бывших граждан большого единого государства – Советского Союза - можем представить
себе масштабы и значимость этого исторического события. Эта война для нас – не только
история, но и страница семейной биографии, ибо война затронула каждую советскую семью,
всех наших дедушек и бабушек, а через них – и наших матерей и отцов…
Самый близкий для меня человек – моя мама, Хайруллина Акзада Каримовна, является
для меня не только любящей и заботливой мамой, но и примером гражданственности и
истинного патриотизма, примером служения таким благородным общественным идеалам,
как преемственность памяти, преемственность поколений.
38
Она стояла у истоков развития в Актюбинской области, движения «поисковиков» – так
назывались группы добровольцев. Они ежегодно отправлялись в места сражений Великой
Отечественной войны, чтобы найти останки «забытых» на поле боя солдат, установить
имена погибших и захоронить их с воинскими почестями.
Что же заставило мою маму принять участие в поисковом движении, более того, стать
его вдохновителем и организатором не только в своем регионе? Ответ очень прост – она
надеялась исполнить мечту своего отца Хайруллина Карима: узнать, где захоронен его без
вести пропавший отец Бокаев Хайрулла. И что самое удивительное – она нашла захоронение
моего прадедушки!Это волнующее событие напрямую связано с движением поисковиков,
которое в Российской Федерации продолжает активно действовать и в наши дни.
Однажды, рассказав о своих экспедициях в места боевой славы, мама спросила меня,
хотел бы я помочь ей в продолжении поисковотца моего дедушки, пропавшего без вести в
1944 году. Не задумываясь ответил, что, конечно же, я хочу в этом участвовать! Так я
приобщился к общественному движению по сохранению национального культурно-
исторического наследия и патриотическому воспитанию молодежи через поисковую
деятельность. Поисковики выступают в качестве посредника между различными
поколениями, воссоздающие важнейшие исторические события и факты для передачи из
поколения в поколения.
Это было самое серьезное и увлекательное путешествие в моей жизни - по следам
пропавшего без вести Солдата – моего прадедушки БокаеваХайроллы. Вместе с мамой, мне
довелось побывать в местах, связанных с событиями 1941-1945 годов, участвовать в
раскопках, доставать из промозглой земли останки советских солдат, и с волнением
прочитывать найденные солдатские медальоны, в которых содержались скупые сведения о
личности погибшего…Прикоснулся к истории своей страны, и понимаю теперь
непреходящую боль представителей старшего поколения, которые потеряли на этой войне
своих близких и дорогих людей. Ведь еще и теперь, по истечении времени, в каждом доме, в
каждой семье тлеют скорбь и печаль о сыновьях, отцах, мужьях и братьях, не вернувшихся
под свой шанырак.
Моя мама не случайно оказалась в числе поисковиков. В поисковое движение маму
привела память о дедушке БокаевеХайролле, пропавшем без вести в 1944 году. Её отец,
Хайруллин Карим, в своем дневнике пишет, что всю жизнь не находил покоя от того, что не
удалось выяснить судьбу пропавшего без вести отца. Уже не стало её отца – моего дедушки,
но память и горечь потерь военного времени, наверное, передано нам, внукам и правнукам
павших воинов, на генетическом уровне. Нам, не знавшим, к счастью, военного лихолетья,
тем не менее, также неспокойно и горестно оттого, что не известна судьба близких нам
людей, нет возможности поклониться их праху…
Крылатые слова: «Кто ищет - тот всегда найдет» смело можно отнести и к моей матери,
так как её настойчивые поиски пропавшего без вести близкого человека увенчались успехом
После долгих лет поиска, благодаря помощи российского поисковика Моисеева Н.Н., мы
нашли место захоронения моего прадедушки БокаеваХароллы. Вот письмо Николая
Николаевича от 23 сентября 2014 года, «Здравствуйте, АкзадаКаримовна! Одного Вашего
деда мне удалось найти. Он похоронен в Могилёвской области, в Горецком районе, в
деревне Горы, недалеко от трассы, идущей с Орши на Кричев и Мстиславль. В прошедшие
выходные мы с женой ездили в Кричев, так как там у неё живут родители и проезжали мимо
этого захоронения. Вот такие бывают совпадения. Все документы по Вашему дедуя
высылаю. Пока на этом всё, я желаю Вам и всем нашим общим знакомым здоровья, счастья
и успехов во всём. Все привет от Насвинскойземли!»
Вот так, по архивным материалам, мы узнали, что наш прадедушка БокаевХайроллав
Республике Беларусь, в братской могиле у деревни Горы, что в Могилевской области.
К документам о нашем прадедушке Моисеев Н.Н. прислал поименный список
захороненных солдат и офицеров 70-й стрелковой дивизии, погибших при защите
белорусской земли, среди которых, немало казахстанцев.
39
Карточка призывника Бокаева Хайроллы (Хайрулы)
Фамилия
Бокаев
Имя
Хайрула
Дата рождения/Возраст
__.__.1896
Место рождения
Актюбинская обл., Новороссийский р-н,
Кзыл-Чуйский с/с
Дата и место призыва
Новороссийский РВК, Казахская ССР,
Актюбинская обл.
Последнее место службы
70 сд
Воинское звание
рядовой
Причина выбытия
убит
Дата выбытия
18.05.1944
По информации о безвозвратных потерях 70-ой стрелковой дивизии за период с 9-19
мая 1944 года, мы узнали, что Хайроллаата воевал в 252 –м стрелковом полку, погиб 18 мая
1944 года
Карточка захоронения рядового БокаеваХайроллы (Хайрулы)
Фамилия
Бокаев
Имя
Хайрула
Дата рождения/Возраст
__.__.1896
Воинское звание
рядовой
40
Дата смерти
18.05.1944
Страна захоронения
Беларусь
Регион захоронения
Могилевская обл.
Место захоронения
Горецкий р-н, Горской с/с, д. Горы,
Могилевская обл.
Могила
Братская могила
Паспорт и памятник у братского захоронения
в деревне Горы
Нашей семье судьба предоставила
возможность
исполнить
священный долг - оказать
дань уважения памяти
нашего
предка
-
БокаеваХайроллы,
исполнить волю моего
любимого дедушки –
Карим ата! На семейном
совете я также был
удостоен чести посетить
могилу своего прадедушки, установить там
именую мемориальную плиту и положить
горсть родной земли…
Символично, что в преддверии 70-летия
Победы, многие годы поиска увенчались
успехом!
Мы, дети и внуки Карим ата –
Мураткали ага, Ержан ага с сыном
Рустамбеком, я с мамой на беларусской земле, у братского захоронения. Не передаваемые
чувства волнения – мы у могилы нашего предка - БокаеваХайроллы.
Деревня Горы. Вечный покой обрели здесь 535 солдат и офицеров 70-ой стрелковой
дивизии. Кругом тихо и спокойно. Даже трудно представить себе, как все тут вокруг
громыхало и грохотало от взрывов снарядом и катюш! А теперь, только тихая грусть витает
здесь.
Дань памяти. Холодный пронизывающий осенний ветер, но, не смотря на холод в
почетном строю замерли мои сверстники – ученики средней школы д. Горы, которые
ухаживают за этим братским захоронением. Благодарная память о защитниках, насмерть
стоявших на этой земле, ведет местных жителей к этому месте. Героев чтят только за
смелость, отвагу и за жизнь.Исполнен наш долг – исправлена точка в этом поиске. Мы
нашли следы своего пропавшего без вести Солдата - моего прадедушки! Нам
посчастливилось поклониться его могиле и положить горсть родной земли, как мечтал об
этом его сын – мой дедушка Карим ата…
В 2015 году все прогрессивное человечество будет отмечать 70-летие Победы в
Великой Отечественной Войне. Эта дата является священной и для нас, казахстанцев, так как
41
мы являемся историческими наследниками великого подвига участников тех незабываемых,
трагических и вместе с тем, героических событий военного лихолетья.
К сожалению ни фотографии, ни писем моего прадедушки не сохранились…Поэтому
мы вчитывались буквально в каждое слово найденного документа, касательно о
Хайроллеата. Самым бесценным для нас детей и внуков моего дедушки Карим ата является
его дневниковые записи! Где он делится своими детскими воспоминаниями об отце, который
ушел на фронт в 31 мае 1943 года и пропал без вести в 1944 году.
Вот строки из дневника моего дедушки Карима о своем отце Хайролле:
Өз әкем Хайролла
Әкем Хайролла 1896 жылы туған. Жай шаруа кісі болғанмен, ескіші (арапша ), жаңаша
оқыған, түсінігі мол еді. Қолынан көп істер келетін шебер, молда, аңшы, көп жайларда өз
қатарының ақылшысы болатын. 5 жастан бастап 12-ге дейін көп жылдарда ол мен өзім үшін
өте ардақты адам, әр уақыт еске алып, ұмытар еместпін!
Халық апаты – соғыз басталып, ол асыл жанәкеден біз 1943 жылы 31 мамыр күні
айырылып қалдық. Егіле жылап, шығарып салық. Ол оралмады. Әрине, өкінішке не шара?
Тек қана біз емес, бүкіл ел жетім қалған емес пе?
Әке деп жүргенде, 1946 жылы желтоқсанның 6-сы күні шешеміз Орындық бір жеті
ауырып дүние салды...
Әке! Ана! Не деген жанға жайлы, жылы сөздер!
Есте сақтауым бойынша әкем Хайролла – орта бойлы, денесі мығым біткен, ат жақты,
қой көзді, шашы ( сақал, мұрты ) қоныр- қызғылт түсті, қабағы тішілдеу, мінезі салмақты,
сабырмен ойлап сөйлейтін кісі еді. Арапша едәуір оқыған, ал қазақша өз бетімен оқып сауат
таныған, жан-жақты түсінігі мол болатын. Және ағаш, темір шебері, етікші, үй салушы т.б.
Ол уақыттың өмірінде кездесетін істердін анық шебері болатын. Тағы бір әуес ісі –
аңшылық, жаз болса балық, кұс аулау болатын. Біздің уйден қоянныңя я құстың етін әр
уақытта жеуге болатын. Сол әкемнен мұра қос ауыз мылтық сақтаулы...
Вот каким был мой прадедушка! И наверное, не случайно он оказался в числе
разведчиков 252-го стрелкового полка, который в составе 70-ой стрелковой дивизии
обеспечил успешность проведения одной из решающих военных операций «Баргратион» в
ходе освободительных движений в
Беларуссии.
Для реконструкции военных событий
периода освобождения от немецко-
фашистских захватчиков деревни Горы, с
большим интересом мы изучали мемуары,
дневники, воспоминания ветеранов 70-ой
стрелковой дивизии, их родных и близких,
письма с фронта, сохраненные в семьях и
т. д. Это был результат кропотливого
труда школьного музея, старательно
собранные учащимися и учителями
школы.
В школьном музее деревни Горы нам
подарили книгу Фитисова А.И.«Героическая история 70 стрелковой Верхнеднепровской
ордена СувороваII степени дивизии (второго формирования)», 3-й том, где в журнале боевых
действий дивизии имеется запись от 18 мая 1944 года, в день гибели нашего прадедушки.
Мы дети и внуки рядового солдата БокаеваХайроллы, уроженца Актюбинской
областиблагодарны Чрезвычайному и уполномоченному Послу Республики Беларусь в
Республике Казахстан Ничкасову А.И., генеральному директору Национального архива
Республики Казахстан Абсеметову М.О., представителю Посольства Республики Казахстан в
Республике Беларусь Б.Каткенову, администрации Горецкого районного исполнительного
комитета за содействие нашей поездки в Республику Беларусь.
42
Да, участников войны в живых осталось совсем немного, но потомков героев Великой
Отечественной – миллионы. Пусть как призыв к действию, прозвучат для каждого из нас эти
строки «Это нужно мертвым, это нужно живым!»
ҚАҺАРМАН АРДАГЕРЛЕРДІ АРДАҚТАУ – ПАРЫЗЫМЫЗ
Камидуллаева М.Е., Тұрсынбек Ж., Бөстекбаева А., Кенжебаева Е., Балчих А.,
Серікова М., Қобланұлы М., Амангелдиев М., Қаратаев Б.,Бөстекбаева А., Кенжебаева
Е., Серикова М., Бижанов А.,Оразаев С., Қаратай Ш
«Тарих» мамандығының 3 курс студенттері Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ
«Парыз» белсенді жастар қоғамының жетекшлері:
т.ғ.д., профессор Т.С. Садықов
т.ғ.д., профессор З.О. Дүкенбаева, т.г.д., профессор Г.Т. Мусабалина
Бүгін де Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халқына «Нұрлы жол - болашаққа бастар
жол» Жолдауында: «2015 жыл - ұлттық тарихымызды ұлықтау және бүгінгі биіктерімізді
бағалау тұрғысынан мерейлі белестер жылы. Қазақ хандығының 550 жылдығын, Қазақстан
халқы Ассамблеясы мен Конституциямыздың 20 жылдығын, Ұлы Жеңістің 70 жылдығын
атап өтеміз», - деп айтқан болатын.
Ұлы Жеңіс! Ұлы Отан соғысы аяқталып, Жеңіс туы көтерілгеніне де 70 жыл толса
да, Жеңіс мерекесін ұмыту мүмкін емес. Себебі, Жеңіс бұл батылдық пен батырлық,
ержүректілік пен ерлік, қайсарлық пен қаһармандық және елдік пен бірліктің мызғымас
беріктігі. Осы бастама аясында ұйымдастырылып отырған «Ұлы Жеңісіміздің 70
жылдығына» орай халықаралық ғылыми практикалық конференцияға, Тарих факультеті
жанынан құрылған «Парыз» белсенді студент жастар қоғамының, осы мерейлі той арнасына
өзіндік үлестерін қосуда... Атап айтар болсақ,жеңіске жету жолында майдан даласында
кеуделерін оққа тосып, от кешкен, жеңіс туын көтеріп аман-есен еліне оралып, тіпті әлі күнге
дейін хабарсыз кеткен ержүрек ардагерлеріміздің ерлік еңбектерін жадымызда
сақтап,олардың рухына тағзым ету, құрметтеу, ардақтау бүгінгі «Мәңгілік Ел»
ұрпақтарының парызы деп білемін. Елбасымыз «Нұрлы жол – болашаққа бастар жол» атты
жолдауында «Өткен тарихымызға тағзым да, бүгінгі бақытымызға мақтаныш та, гүлденген
келешекке сенім де «Мәңгілік Ел» деген құдіретті ұғымға сыйып тұр. Отанды сүю -
бабалардан мирас болған ұлы мұраны қадірлеу, оны көздің қарашығындай сақтау, өз үлесіңді
қосып, дамыту және кейінгі ұрпаққа аманат етіп, табыстау деген сөз». Сондай ақ, «Жаңа
Қазақстандық патриотизм дегеніміздің өзі - Мәңгілік Ел!», - деп атап өтті.
Өкінішке орай, қазақстандық майдангерлеріміздің жылдан-жылға қатарлары сиреп
барады... Бірақ, сонау кешегі отты соғыс жылдарында «алты малтаны ас етіп», «толарсақтан
қан кеше жүріп» Елімізге жеңістің нұрын сепкен қаһарман аталарымыздың есімі ел есінде
мәңгі сақталады,қан майдандағы қайсар ерліктері мен тылдағы ерен еңбектері ешқашан да
ұмытылмайды!Осы орайда аталған істеріміздің бастауында қазіргі таңда Астана қаласында
Ұлы Отан соғысына майданда және тыл еңбеккерлігіне қатысқан ардагерлеріміздің саны 200
жуық. Жоғары да атап өткенімдей, «Парыз» белсенді жастар қоғамы қаладағы
майдангерлерімізбен кездезіп, сұхбаттасу барысында аталарымыздың өмірлік естеліктерін
тыңдап тарихи тағылымға толы сабақ алып қайттық. Олардың есімдерінің қатарында Астана
қаласы, Алматы ауданы бойынша: Ақтаев Нұрғазы, Алмабеков Бақтыбай, Байкен Айдархан,
Байкешов Рзағұл, Бекмәді Ахат,Боранбаев Мнайдар, Шалбулов Жанияз, Хафизов Жалел
және т.б.
Батыр аталарымыздың ерлік істерін қазіргі жас буын өкілдері, біздер мақтан тұтамыз.
Ардагерлеріміздің қажырлы еңбектері, елім деген жанқиярлылығы, біз сынды жас ұрпақты -
отанымыздың болашағы үшін азаматтық жауапкершілікке елін қорғауға деген тұнған тарихи
43
тағылымды рухты бойымызға сіңіреді. Олардың ерен еңбектеріне, жанкештілігі мен
төзімділігіне тағзым ету, бүгінгі Тәуелсіз Қазақстан жастары үшін рухы биік «Мәңгілік Ел»
қалыптастыруға көмектеседі. Ержүрек ардагерлеріміздің от басып, су кешіп өткізген жолы -
Тәуелсіз Елімізді «бір мақсат, бір мүдде, бір болашаққа» бағыттайды. Осы бағытта
атқарылып жатқан қазіргі «Парыз» белсенді студент жастар қоғамының істері ары қарай өз
жалғасын табады деген сенімдеміз. Біз, «Мәңгілік Ел» ұрпақтары «Ер есімі - ел есінде мәңгі
сақталады. Ешкім де, ештеңені ешқашан да ұмытуға тиісті емеспіз».
«Парыз» белсенді жастар қоғамының Астана қаласындағы ардагерлермен кездесуі:
Ақтаев Нұрғазы Макейұлы
1923 жылы 23 шілде Семей облысы Ақжалы алтын кенішінде дүниеге келген. Ерте
жасынан жетім қалып, апайы Актаева Батияның қолында тәрбиеленеді. 14 жасында жалған
құжатпен екі жас қосып шахтаға жібереді. 17 жасында Волга бойындағы Саратов атындағы
әскери училищиге сұранып, майданға аттанады.1941 жылы
Ленинград, 1943 жылы Сталинград шайқасына, Белорусия,
Украина, Польша, Чехословакия жерлерін азат етуге қатысқан.
Соғыстан контузия алып, 4 ай госпитальде жатады. Соғыс біткеннен
кейінгі алдына қойған мақсаты: жоғары білім алу, жақсы жар табу
болыпты. Семей педагогикалық институтының Тарих факультетін
үздік қызыл дипломмен тамамдап, кейін мектепте мұғалім қызметін
атқарады. Харьков қаласының Құрметті азаматы, бұрынғы
«Катюш» батареясының командиры, отставкадағы полковник.
Қазіргі уақытта Нұрғазы ата 3 ұл Марат, (Фархат, Мұрат), 1 қыз
Гульнар, немерелері мен шөберелерінің ардақты атасы. Майдандағы қайсар ерлігі үшін:
«
Қызыл жұлдыз», 1,2 дәрежелі Ұлы Отан соғысы ардагері, сондай ақ 13 медаль иегері.
Атамыздың жастарға: «Отанынды сүйіп, халқын бағалап, Қазақстандық деген атаққа ешбір
күнә келтірмеу керек»- деп өсиетін айтты. Сонымен қатар, құрметті ардагерімізден ендігі
арманыңыз қандай дегенімізде,ата:
-
Қазақта мынадай мақал бар, «Орта жолда атың өлмесін, Қартайғанда қатының
өлмесін» - деген жауап алдық. (Атамыздың жары Гайнижамал да мұғалім болған екен,
осыдан 6 жыл бұрын дүниеден озыпты).
Боранбаев Мнайдар
Қыпшақ рулы Қырықжігіттен шыққан, 1926 жылы мамыр айында Қостанай облысы,
Арқалық қаласында дүниеге келген. 1933 жыл шамасында ең алғаш мектеп табалдырығын
аттап, 1-сыныпқа қабылданады. Атамыздың мектеп жасы- бір жүйеден екінші жүйеге ауысу,
мал кәмпескелеу, қолдан жасалған аштық, жала жабу және т.б сынды ел басына күн туған
сәттермен тұспа-тұс келді. 7-сынып оқып жүрген бала Мыңайдар ең алғаш рет соғыс суыт
хабарды естиді. 1942-1943 жылдары Кеңес үкіметі соғыс бағытын өзгертіп, жауға қарсы
шабуылды бастайды. Колхоздан 500-ге жуық
баланы комиссия іріктеп, әскерге алады.
Арасында 17 жасар Мыңайдар да бар. Сәуір
айында Черколге соғысқа жіберіледі. Кейін
Белоруссияға, Минскіге соғыс ошақтарына
жіберіледі. Штэтн жерін азат етуге қатысқан.
19 жас шамасында 3-4 күн беріспей, Штэтнді
азат етеді. Осы шайқаста көптеген жауынгер
достары мерт болған. Мамыр бойы теңіз
жағасында, маусым айынан қазан айына дейін
Германия, Чехия болды. 8 ай бойы Тблисиде
болған. Баку, Ереван, Арарат тауының
етегінінің соғыс ошақтарында болған. 7 жыл
44
әскерде болып, елге 1980 жылы оралады.
Әскерде жүріп, 8, 9, 10 сыныптардың
кітаптарын алып оқып жүрген. 10 сыныпты елге
келіп тапсырады. Қай уақытта да ел қамын
ойлайтын азамат соғыстан оралысымен, халық
игілігіне қызмет етеді.Пед.институты бітіріп,
ауылда ең алғаш рет Ш.Уәлиханов атындағы
мектепті ашады. Қарапайым ауыл баласы
совхозға 25 машина алып, Порткомның
хатшысы болады. 1986 жылы зейнетке шығады.
Бүгінде 3 ұл, 4 қыздың әкесі, 15 немере, 3
шөберенің ардақты атасы.
Алмабеков Бақтыбай Жанпейісұлы
1925 жылы 25 тамызда Алма-Аты облысы
Еңбекшіқазақ ауданы Қаракемер ауылында
дүниеге келген. Ата4 ағайынды, екі қарындасы, (бір інісі).1943 жылы сәуір айында Қызыл
әскерге шақырылады. Мамыр айында Кеңестік Моңғолия шекарасында танкіге роб қазуға
алынып, жыл сонда болады. Кейін 1944жылы ішкі Моңғол жерін азат етуге алып барады. 25-
ші гвардиялық дивизия құрамында Жапония қамалын алуға қатысады. Елге 1950 жылы
оралып, 1950-1953 жж. ауылшаруашылығында оқиды. «Тың және тыңайған жерлерді игеру»
жылдарында қайтадан Ақмола облысы, Қорғалжын ауданы, Тоғанас колхозында жылдан аса
«аграном» қызметін атқарады, кейін бөлім меңгерушілігіне ауысады.
1954 жылдары КСРО тың көтеру үшін әр түрлі этностар келген екен, сол себепті жер
бөліске түсіп, бірнеше орыс совхоздарға бөлініпті: Ушаков, Полтавский, т.б.
Тоғанас колхозында1956 жылы 19 жасар жары Базкен Сәрсекейқызына үйленеді.
Базкен апай 25 жыл сол ауылда кғтапханашы болған. Қазіргі күні Ардақты ардагеріміз бен
аяулы жары 5 бала тәрбиелеп өсіріп, олардан 16 немере, 7 шөбере сүйіп отыр.
Бақтыбай ата ІІ дәрежелі Ұлы Отан соғысы орденімен, «Жапонияны жеңгені үшін», т.б.
медальдарымен марапатталған.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sbornik-materialov-mejdunarodnoj-nauchno-prakticheskoj-konfere.html?page=6#ҚАҺАРМАН_АРДАГЕРЛЕРДІ_АРДАҚТАУ_–_ПАРЫЗЫМЫЗ____Камидуллаева_М.Е.,_Тұрсынбек_Ж.,_Бөстекбаева_А.,_Кенжебаева_Е.,_Балчих_А.


url: http://emirsaba.org/sbornik-materialov-mejdunarodnoj-nauchno-prakticheskoj-konfere.html?page=6#«Парыз»_белсенді_жастар_қоғамының_Астана_қаласындағы_ардагерлермен_кездесуі:____Ақтаев_Нұрғазы_Макейұлы