title: Иудаизм - С. Б. Балшыкеев

text:
Иудаизм – біздің заманымызға дейінгі 2- мыңжылдықта пайда болған
және қазіргі таңға дейін ӛмір сҥріп келе жатқан, ӛте сирек кездесетін
барлық адамзаттың рухани мәдениетіне ерекше зор әсер еткен ҧлттық
діндердің бірі. Христиан және ислам діндерінің бастаушысы бола тҧра,
салыстырмалы тҥрде бҧл дінді ҧстанушылар саны жағынан кӛп емес
(Еврейлердің басымдығымен шамамен 15-16 миллион адам), бҧл дін тек
ғалым-мамандардың ғана емес, сонымен қатар, саясаткер, психологтар,
мәдениет ӛкілдерінің назарын аудартады.
Иудаизмнің аяқталған жҥйе ретінде болуына қарамастан, оның
тҥрлері кӛп (ортодоксальдық, реформаланған, қайта қҧрылған және т.б.),
ӛзінің басты ақиқат деп танылатын діни қағидаларында ӛзгерусіз кҥйінде
қалады.
Иудаизмнің қасиетті кітаптары – Кӛне Ӛсиет (39 кітап) және Талмуд
(13 кітап) болып табылады. Кӛне Ӛсиет кітаптары б.з.д. IX ғасырдан бастап
жазылды; Талмуд ауыз әдебиеті ретінде б.з.д. II ғ. пайда болғанмен,
жазбаша тҥрде б.з. III-V ғғ. кӛне ӛсиет мәтіндері тҥсіндірмелерінің жинағы
ретінде қҧрастырылды.
Еврейлер арасындағы монотеизмнің қалыптасу процесі Кӛне Ӛсиет
беттерінде сипатталады. Кӛне Ӛсиет мәтіндері ежелгі еврей тайпаларының
нақтылы политеизм жайында, Қҧдайдың «ӛз халқымен» кҥресі туралы
мәлімдейді, нәтижесінде, еврей лер ҥшін барлығына ортақ дінге табынуға
әкеп соқты. Иудаизмның кӛптеген сюжеттері таяу шығыс аймағы бойынша
орналасқан кӛршілес мемлекеттерден, мықты монотеистік бағыттары бар
Аравиядан, Месопотамиядан, Мысырдан алынғанында еш кҥмән жоқ.
Иудаизмның қалыптасуы мен таралуына еврей тайпаларының
жауынгер кӛршілері арасындағы қақтығыстары мәңгілік таңба салды. Кӛне
Ӛсиет беттерінде қанның, дҧшпандарға деген қатігездік пен жауыздықтың
белгілері байқалады. Сонымен қатар, мҧнда дҥниенің «бастауы», рухани
қҧндылықтар, адамның қарым-қатынастары, әлеуметтік даму келешектері
туралы терең ойлар қамтылады.
Иудаизмнің
догматикасы
ӛзінің
аяқталған
тҥрінде
келесі
компоненттерді қамтиды.


title: Яхвеге табыну - С. Б. Балшыкеев

text:
1.Яхвеге табыну.Яхве – атауға тыйым салынатын Қҧдайдың жалқы
есімі: христиандар сияқты діншіл еврейлер де дҧға тілегенде және
уағыздарын оқығанда «Яхвенің» орнына «Менің Тәңірім», «Менің
Қҧдайым» деп айтады. Яхве – Дҥниені жаратушы, қҧдайдың алдында есеп
беретін кҥні тӛреші болады. Басқа қҧдайларға табынуға тыйым салынады.
Яхваға сену жер бетінде ӛмір сҥру мен о дҥниедегі қолайлы жағдайлардың
басты шарты болып табылады.
2.Кӛне Ӛсиеттің киелілігі және құдайдың рухы туралы ілім. Иудейлер Кӛне Ӛсиет (Талмуд) пен оған қатысты пікірлер адамдардың ӛз
еркімен емес, Қҧдайдың қалауымен орындалатынына сенеді. Иудеилердің
пікірінше, кӛне ӛсиет пен талмудтық мәтіндердің тҥсіндірмесін тек діни
қызметкер-мамандар жҥзеге асырады.


url: http://emirsaba.org/s-b-balshikeev.html?page=53#4._Еврей_халқының_құдайдың_таңдаулысы_туралы_ілімі.

title: Мессияның  келуі  туралы  ілім

text:
3.Мессияның келуі туралы ілім. Мессия тақуалардың қорғаушысы
және барлық иудейлік халықтарды, барлық пҧтқа табынушыларды және
барлық діннен бас тартқандарды жоюшы ретінде танылады. Талмудта
Мессияның келуінен кейін, табиғат пен адамдар сапалы тҥрде ӛзгеретіні;
аурулардың, соғыстардың болмайтыны туралы айтылады.
4. Еврей халқының құдайдың таңдаулысы туралы ілімі. Бҧл
догматтың мәні - барлығына ортақ бір Қҧдайдың әр тҥрлі халықтардың
арасынан еврейлерді бӛліп, олармен Ӛсиет (шарт) жасасқаны болып
табылады. Қҧдайдың таңдаулысы болу идеясы еврей қоғамының
тағдырында ҥлкен роль атқарды, бҥкіл дҥние жҥзіндегі, жат мемлекетте
ӛмір сҥріп жатқан шашыраңқы еврей халқына психологиялық жағынан әсер
етті.


title: Мессияның  келуі  туралы  ілім


5. Тозақ, жұмақ және құдайдың алдында есеп беру күні туралы ілім. Жанның мәңгілік ӛмір сҥруі туралы постулатқа сәйкес, иудаизм жер
бетіндегі тіршіліктің о дҥниенің мәңгілік ӛміріне дайындық ретінде
қабылдану қажеттігі жӛнінде оқытады. Иудаизмнің киелі кітаптарында,
әсіресе, Талмудта иудейлік қауымдастықтың ересек мҥшелері ҥшін 613
жарлық міндетті тҥрде орындалуы қажет саналады. Жҧмаққа апаратын
жолдың адам тіршілік әрекетінің барлық салаларына қатысты сан қилы
қиындықтарға толы болатынын тҥсіну қиын емес: ырымдарды орындау,
отбасылық қатынастар, сауда келісімдері, балаларды тәрбиелеу және т.б.
Иудаизмде
басқа
діндердегідей
кӛптеген
элементтерден
қалыптасатын табыну тәжірибесіне баса назар аударылады.
Қҧдайға сенетін бірде-бір иудей ешбір маңызды ісін Яхваға сиынбай
бастамайды. Сонымен қатар, бір қҧдайға сиынушылардың ғибадатхана
қабырғасында жалпы дҧғаларды – синагогтарды оқуы мадақталады.
Цицит. Бҧл сӛз тік тӛртбҧрыш тҥріндегі кездеме матаның кесегін
білдіреді, ол жҥн шашақтармен кӛмкерілген және сыртқы киімнің сыртынан
киіледі. Цицит қорғаныс қызметін атқарады және ҥнемі Қҧдайдың Израиль
Қҧдайы ретінде ӛмір сҥргенін елестетеді. Цицитті кию – иудейдің қасиетті
міндеті болып саналады.
Кошер және треф. Кошер – тҧтынуға рҧқсат етілген, треф – тыйым
салынған тағам. Қоянның, тышқанның, шошқаның, етпен қоректенетін
41
қҧстың етін, сонымен қатар, ӛлексені тағам ретінде пайдалануға тыйым
салынады.


title: Тозақ,  жұмақ  және  құдайдың  алдында  есеп  беру  күні  туралы


title: Сүндетке  отырғызу - С. Б. Балшыкеев

text:
Сүндетке отырғызу. Раввин ҧл балаларды 8 кҥн ӛткен соң
салтанатты тҥрде сҥндетке отырғызады. Алайда, егер адам иудаизмді жасы
толған кезде қабылдаса, бҧл жағдайда да, сҥндетке отыру міндетті
саналады. Бҧл жағдайда кӛне ӛсиет бӛлімдеріне сҥйенеді, онда Авраамның
99 жаста, ал оның ҧлы – Измаилдың 13 жаста сҥндетке отырғызылғаны
туралы айтылады ( Бытие, 17, 23-37 қарау).
Сҥндетке отыру – Яхве мен иудейлер арасындағы «ұлы ӛсиеттің» символы, Яхве Қҧдайына бағыныштылығының дәлелі.
Дәрет алу. Бҧл ӛсиетке сәйкес, сенбі немесе басқа да мереке кҥндері
қарсаңында арнайы жабдықталған бассейндерде жаңбыр суы немесе бҧлақ
суымен дәрет алу қажет. Моншада немесе ҥйдегі жуынатын бӛлмеде дәрет
алу адамды тазартпайды деген пікір таң қалдырады: адам миквада жуынған
соң ғана тазарады.
Кӛптеген діндерде, соның ішінде, христиан, ислам діндерінің діни
салттарында судың міндетті элемент ретінде қолданылуын атап кету қажет.
Пасханы тойлау. Пасха (ежелгі евр. – мимоның пайда болуы) – б.з.д.
1313 ж. Египеттен қудаланған еврейлердің қҧрметіне байланысты
иудейлердің басты шіркеулік және ҥйде тойланатын мейрамы. «Исход»
кітабында еврейлердің Мысырдан жер аударылу кезіндегі сан қилы
қиындықтарды бастан кешулері, мысырлықтардың қҧлдығынан босатылуы
туралы айтылады. Сондықтан да пасха – бҧл еркіндік пен тәуелсіздік
символы. Жеті кҥнге созылатын пасханы тойлау мейрамдарында негізгі
салттық әрекет - еврейлердің болашақ Қорғаушысын бейнелейтін қозы етін
жеу және қҧрбандыққа шалу болып табылады. Ашытылмаған тҧзсыз нан
аса маңызды орын алады. Ашытылмаған нан халықтың бақытқа,
молшылыққа жету жолындағы символын сипаттайды.


url: http://emirsaba.org/s-b-balshikeev.html?page=55#«ұлы_ӛсиеттің»_символы,_Яхве_Қҧдайына_бағыныштылығының_дәлелі.__Дәрет_алу.

title: Сүндетке  отырғызу - С. Б. Балшыкеев


title: Егін  ору  мерзімін  тойлау  мерекесі

text:
Егін ору мерзімін тойлау мерекесі. Пасханың екінші кҥнінен кейін
50-ші кҥні елу кҥндік (шебоут) тойланады.
Егін егу мерзімін тойлау мерекесі Пасхаға тікелей қатысы жоқ
егіншілердің мейрамы ретінде бекітілген. Қазіргі таңда шебоут ең алдымен
еврейлердің Синай, Торы тауларында Пятикнижие: Болмыс, Нәтиже, Левит,
Сан мен Екізаңдылық ретінде белгілі қол жеткізулерінің естелігі ретінде
тойланады.
Кущейлер мейрамы (Сукос). Қҧдайдың израилдықтарды Мысырдан
жер аударып, Кущаға қоныстандырған кҥнін тойлау мерекесі. Бҧл кҥні
ғажайыптың туындауына әрекет жасау - мерекенің маңызды салттық бӛлімі
болып табылады. Кущейлер мейрамының соңғы кҥні Торды (Тор-Симхасы


title: немесе Тор Қуанышы) - С. Б. Балшыкеев

text:
42
әрекеттерін саралап, келер жылға шешімін шығару кҥні болып табылады,
бҧл кҥні 10 кҥн бойы қатаң тҥрде пост ҧсталады және қҧдайдың алдында
кӛптеген кҥнәларын кешіру дҧғалары оқылады; 2) есеп беру кҥні діни Жаңа
жылдың басында тойланады
(Рош-Ашоно), бҧл «екіжақтылық» жағдайы
еврейлерді қаншалықты дін жағынан әлсіз болуына қарамастан, осы
мейрамдарды тойлауға міндеттейді: тозығы жеткен, қажетсіз заттар ҥйден
шығарып
тасталады
немесе
таратылады,
дҧшпандар
арасында
Достарыңызбен бөлісу:


title: «татуластық» - С. Б. Балшыкеев

text:
«татуластық» қарым-қатынас орнатылады - адамдар бҧл әрекеттері
арқылы кҥнәларынан арылуға бір қадам жасауын білдіреді.
Пурим. Еврейлердің б.з.д. 474 ж. парсы патшасы Артаксеркс
уақытындағы Амман қастандығының себептеріне байланысты қауіп-
қатерден толық арылу кҥнін тойлау мерекесі.
Ханука. Иуда Маккавей және б.з.д. 165 ж. ақсақалдар бекіткен Сәуле
шашу мерекесі, жыл сайынғы шіркеудің басты бӛлмесін жарықтандыру
және Киелі Ғибадатхананы тазартумен байланысты мейрам ретінде
тойланады.
Суббота. Иудаизмде қасиетті кҥн болып табылады. Әлемді жарату
бойынша Яхвенің алты кҥндік еңбегінің аяқталуын тойлау мерекесі.
Қазақстан аумағындағы қазіргі заманғы иудаизмінің ӛкілдері еврей
ҧлтының азаматтары арасынан шыққан. Кейбір аудандарда діни ҧйымдарда
тіркелмеген, арнайы ғибадатханалары жоқ діндар еврейлер бірге жиналып,
ең ірі мейрамдарды тойлайды, иудейлік салт бойынша сҥндетке отырғызу,
неке қию ғҧрпын жҥргізеді, ана тілін ҥйренеді. Иудейлік қҧндылықтарды
насихаттау еврейлердің мәдени орталықтары арқылы жҥзеге асырылады.
Қазақстанның Израильмен дипломатиялық қарым-қатынас орнатуға
байланысты иудейлік қауымдастықтың және еврей мәдени орталықтарының
әрекеттерін белсендетудің жаңа мҥмкіндіктері пайда болды.
4.5 Индуизм
Индуизм дін ретінде біздің заманымыздың I мыңжылдығының
ортасында пайда болды. Оның негізі - діншілдіктің ежелгі формалары
болып табылады, ондағы табиғи қҧбылыстар, жан-жануарлар, ӛсімдіктер
таңғажайып қасиеттермен толықты.
Біздің заманымызға дейін Арилердің (қазіргі заман индустарының
ата-бабалары) қасиетті «Ведалар» атты мәтіндері жетті, олар қҧдайлардың
асыра мадақтауын, әнҧранын, дҧғаларын, Қҧдайға қҧлшылық етулерін
қамтиды. Тӛрт Ведада қҧдайлардың сансыз сипаттамалары, олардың
ерліктері, ӛзара қарым-қатынастары, Әлем тағдырына ықпал етулері туралы
жазылған.
Ведалық дін негізінде брахманизм туындады (б.з.д. X-VII ғ.ғ.). Осы
кезеңде ежелгі индия қоғамында кҥрделі әлеуметтік қҧрылым қалыптасты.
Халықтың барлығы 4 варнаға бӛлінді (касталар):брахмандар,


title: кшатрийлер,  вайшьилер,  шудралар

text:
43
болды. Ӛз кезегінде әрбір каста іштей бӛлінді. Қоғамдағы жетекші орын
ақсҥйек-брахмандарға тиесілі болды. Олардың жеке ӛмірлері мен
мҥліктеріне араласуға болмайтын, тек солар ғана ведалық мәтіндерге дҧрыс
тҥсінік беру қҧқығын иеленді.
Брахмандар бар кҥшін сала отырып, кӛптеген Ведаларға арналған
тҥсініктемелерді қҧрастырды, олар жалпы
«Упанишадтар» деп аталды
(150-235 жинақ). Упанишадтардың негізгі идеялары:
Достарыңызбен бөлісу:


title: синтоизмде  Аматерасу,  конфуциандықта  Аспан,  христиандықта  Әке

text:
11
атеизм арасындағы су айырық, оны тікелей ымыраға келісу арқылы бастан
кешу мҥмкін емес.
Сонымен, Қҧдай дегеніміз кім немесе не? Бҧл сҧрақтың жауаптары
қалай болса да ӛзгешеленсе, сан ғасырлық дәстҥр кез-келген ҥлгідегі екі
жауапты береді.
1. «Қҧдай ӛз болмысында, асқан даналығында, қуаттылығында,
тақуалығында, әділдігінде, игілігі мен шындығында бастауы жоқ, шексіз
және ӛзгермейтін Рух болып табылады»
8
.
2. «Қҧдай – ерекше қҧдірет дарыған аса керемет болмыс туралы
тҥсініктер дарыған және діни нанымдар негізінде қалыптасқан ерекше
қҧдіреттілік қасиеті тән қиял-ғажайып бейне»
9
.
Бірінші жағдайда Қҧдай «адамшылықтан тыс» қасиеттері бар асыра
шындық ретінде сипатталады, екінші жағдайда – дәл сол шындық сияқты,
бірақ адамның шығармашылық ойымен қалыптасқан қосымша шындықтың
басқа тҥріндегі
«бейне» болып табылады.
Қҧдайды әлемді жаратушы және оны басқаратын аса қҧдіретті Тҧлға
ретінде тану идеясының бірден қалыптаспағанын айта кеткен жӛн. Ежелгі
қоғамда табыну нысандары нақты, табиғи қҧбылыстарды сезімталдықпен
қабылдауға қол жетімді жануарлар мен ӛсімдіктер болды, яғни, адамзат
мәдениеті қалыптасуының ерте даму кезеңінде Қҧдай туралы идея
зооморфты және нысандалған болды.
Ойлаудың жоғары абстрактылы деңгейінде Қҧдай туралы идея
сезімталдық пен кӛрнекілік тҥрлерінен айырылған. ХХI ғасырда адамдар
қоғамы арасында әр тҥрлі сапалы қҧдайларға, рухтар мен олардың
қиыстыруларына сенуді ғибадат етуші діндер етек жаюда.
Қҧдайға
(құдайларға) сенімнің пайда болуы ежелгі ғасырлардан
бастау алады. Бҧл наным діннің бастапқы кезеңдерінде ғылыми тҥрде
дәлелденбеген. Ҧлттық және дҥниежҥзілік діндердің қалыптасуының
аяқталу кезеңінде Қҧдай болмысының кӛптеген ғылыми-діни дәлелдемелері
пайда болды, олардың ішінде ең негізгілері келесілері болып табылады:
Достарыңызбен бөлісу:


title: Жаза  туралы  ілім - С. Б. Балшыкеев

text:
1. Жаза туралы ілім. Жазаның мәні - әр адам ӛз кҥнәсі ҥшін ӛзі
жауап береді және ӛткен ӛмірінің рақымшылы болып табылады. Адал және
мейірімсіз істер жаңа ӛмірдегі келешектен кҥтулерді анықтайды.
Әдеттегідей ӛлім жоқ: тәннен ҧшқан жан жаңа тәнге қонады. Жаңа бейнеде
қандай болуың ӛзіңе байланысты болады. Қҧдайлар сенің қайғың ҥшін
кінәлі емес. Сенің ӛмірің, қайғың, қуанышың - ӛз қолыңда. Жаза туралы
заң аскет-тақуалардан басқа барлығына ортақ.
2. Брахман туралы ілім.. Брахман – жоғарғы рухани ақиқаттылық, ол
ӛзін адамдар арасында, табиғатта білдіреді. Оған Пуруша ҧқсас келеді – ол
да жоғары рухани бастама, Атман – әрбір тҧлғаның жҧмбақ және ақылға
сыймайтын, таңғажайып субстанциясы тҥріндегі Брахманның эманациясы,
Тот – асыра шаттық, ақырында, Ом – ӛткеннің, осы шақ пен болашақтың
қорытындысы болып табылады. Әрине, бҧл жҧмбақтың «мәнін ашу»
мҥмкін емес, алайда, Жоғары Ақиқаттылық, Абсолюттілік, әлемді ашудың
тҧңғыш себепкері ретінде Брахманның ӛзін атауға болады.


title: Әлемнің  құрылымы  жӛніндегі  ілім

text:
3. Әлемнің құрылымы жӛніндегі ілім. Әлем жаратылысының екі
негізі бар: пракрити (материя және энергия) және пуруша (рухани атомдардан құралған рухани субстрат). Пракрити – санасыз
шығармашылық энергия; пуруша – санасы бар шығармашылық энергия.
Пракрити мен пурушидің ӛзара қарым-қатынасы алуан тҥрлі Әлем
элементтерін туындатады. 4. Адам туралы ілім. Адам ӛмірінің мақсаты – пракрити билігінен
қҧтқарылу, сансараны ҥзу (қайта туу тізбегі), толық ляззат (нирвана) пен
бостандыққа (мокша) жету. Бҧл мақсатқа жету ҥшін б.з.д. III-IV ғ.ғ.
туындаған йога жҥйелерімен айналысу қажет.
Йоганың бірін-бірі ӛзара толықтыратын тӛрт бағыты бар: джнана-йога


title: (таным  жолы) - С. Б. Балшыкеев

text:
(таным жолы), карма-йога (әрекет жолы), бхакти-йога (құдайға деген сүйіспеншілік), раджа-йога (ӛз тәніңе үстемшілік ету жолы). Индуизмның алғашқы тарихын қорытындылай отырып, оның діни-
философиялық негізі ретінде ведалық, сонымен қатар, брахманизм
болғанын айта кеткен жӛн. Сонымен қатар, индуизм ӛзіне қарсы джайнизм,
буддизм, одан әрі сикхизм сияқты діни жҥйелермен кҥрес барысында
туындады, ақырында олар аса кҥрделі және ӛрнекті жҥйенің ықпалына
тҥскен.
Қазіргі заманғы индуизмге политеизм тән, алайда олардың ішінде тек
ҥшеуі ғана ең маңызды қҧдайлардың қатарына жатады: (тримурти):


title: а)  Брахма - С. Б. Балшыкеев

text:
44
ӛзін шығармашылық әрекеттері арқылы білдіреді, ғарыштағы кҥн мен
тҥнді, ӛмір мен ӛлімді, Дҥниенің ӛлімі мен ӛмірін реттейді;
б) Шива – ӛлім мен кҥйзеліс, ӛзгеріс қҧдайы, тыныштық пен тепе-
теңдіктің қарсыласы, әзәзілдердің дҧшпаны, би мен кӛңіл кӛтеруді ҧнатады.
Шивамен фаллосқа
(лингама) және
оның
рухтандырғыш кҥшіне табыну
байланысты.Кӛптеген жинақтарда Шива бірнеше әйел алғаны жӛнінде
баяндалады;
Достарыңызбен бөлісу:


title: в)  Вишну - С. Б. Балшыкеев

text:
45
қҧбылыстары мен жануарлар әрекеттерін сараптау мен біріктіруін
дамытуды қамтиды.
Ең ірі гурулар брахман касталары арасынан шыққан. Оларсыз бірде-
бір мемлекеттік немесе отбасылық мереке тойланбайды. Брахманның беделі
оған қарсы айтылған кез-келген сынды жояды.
Индуизм кӛптеген әдет-ғҧрыптарымен, салт-жораларымен және
мейрамдарымен әйгілі. Олардың ең бастылары қҧдайлармен байланысты
болады және олар сол қҧдайлардың қҧрметіне арналып тойланады.
Жалпыҥндістік және жергілікті, отбасылық мейрамдары бар, олар бір-
бірінен қалың бҧқараның қатысу дәрежесіне қарай ажыратылады, алайда,
бҧлардың барлығына ортақ әрекет - кӛркемдік, ақындық және мҧқият
ойланып қарастырылған театралдылық кӛріністерді қою болып табылады.
Отбасына қатысты діни салттарды қысқаша қарастырайық.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Неке  қию  рәсімі - С. Б. Балшыкеев

text:
Неке қию рәсімі. Индуизм бойынша «әйелдер – бала туу ҥшін,
еркектер тҧқым тарату ҥшін жаратылған». Сондықтан да, неке қиған отбасы
мҥшелерінің ӛмірі тақуалық қоғам мҥшелерімен салыстырғанда діни міндет
ретінде қарастырылады. Неке қию рәсімі тек бірдей касталардың арасында
ғана болмайды. Индуизм діні бойынша қыз балаларға 12 жастан бастап
тҧрмысқа шығуға рҧқсат етіледі. Тҧрмыс қҧрмаған қыз бала – отбасы ҥшін
нағыз сорақылық деп саналады, сонымен қатар, ҧрпақ бермейтін әйел –
жҧбайының абыройына қара таңба басады.
Неке қиюдың бірнеше тәсілі бар, оның ішінде келісімді тҥрде ӛзара
махаббатпен ҥйлену немесе сҥйген қызын ҧрлау сияқты тҥрлері кеңінен
таралған. Жігіт пен оның ата-аналарына келін ҥшін қалың мал сҧрауға
тыйым салынады.
Неке қию кезінде куәгерлердің, жақындары мен алыс туыстарының
болуы міндетті. Той кҥні жастар киелі отты жеті рет айналады және оған
кҥріш пен хош иісті заттарды тастайды. Сол мезетте абыз тиісті мантрасын
оқиды, әуен ойнайды, келген қонақтар жастарға кҥріш шашады. Отбасы
тҧрмысындағы әйел мен ер адамның қызметі мҧқият қарастырылған және
оны орындау міндетті саналады.
Жерлеу рәсімі. Егер Ҥндістанда молалар кездесетін болса, олар тек
христиандық және мҧсылмандық молалар. Ӛлген ҥндістің денесі отқа
ӛртеледі, ал оның сҥйектері жиналып, ӛзенге тасталады. Ӛлген адамның
туыстары мен отбасы мҥшелері он кҥн бойы қаралы киім киеді. Ертеде
ӛлген кҥйеуінің мҥрдесі ӛртелетін отқа әйелін де қоса ӛртеу тәжірибесі
қолданылып, рҧқсат етілген – қазіргі таңда тәжірибеде мҧндай әрекет (сати)
ӛте сирек кездеседі.
Брахманның жерлеу рәсіміне қатысуы мен басшылық етуі міндетті
болып табылады. Қҧдай асы жыл бойы, әр ай сайын беріледі, сонымен
қатар, міндетті тҥрде марқҧмның рухына бағышталып піскен кҥріш немесе
сҥт тҥрінде қҧрбандық шалынады.


title: Инициация рәсімі - С. Б. Балшыкеев

text:
46
рәсімге шашты қию, дәрет алу, жаңа киім кию және қызыл ҧнтақты себу
әрекеттері жатады.
Содан соң, ҧл баланы (бозбала) гуруге алып барады, ол ҧл баланың
иығы бойымен киелі бауды байлайды. Осы рәсім
орындалғаннан кейін, гуру
бозбаланың екінші әкесі саналады, ал бауды олар ӛмір бойы сақтайды.
Осылайша, инициация рухани қайта дҥниеге келу болып саналады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Ораза ұстау және діни ант

text:
Ораза ұстау және діни ант. Ораза ҧстау және діни ант беру дәстҥр
ретінде міндеттеледі, сонымен қатар, бҧл рәсімдер ерікті тҥрде де орындала
алады. Бҧл кезде тағамның тек белгілі тҥрінен бас тарту ғана емес, сонымен
қатар, некедегі жыныстық қатынастарға тҥсуге, тҥрлі әшекей-бҧйымдарды
тағуға, ойын-сауық қҧруға, басқа адамдармен қарым-қатынасқа тҥсуге
тыйым салынады. Кӛпшілігі діни ант беру бойынша міндетті тҥрде
табынумен айналысады, қажылыққа барады және қҧрбандық шалады,
қайырымдылық кӛмек кӛрсетіп, ғибадатханалар салады.
Тыйым салулар.Индуизмде әрқашанда тиімді тҥсініктерге бағына
бермейтін тыйым салулардың болғаны мәлім. Мысалы, тағамды сол
қолымен жеуге және оған жақындауға, неке қию салтанатын кҥндіз, ал,
жерлеу рәсімін тҥнде ӛткізуге тыйым салынады. Дәретке қалай отыру,
тҥкіру, қақыру, жӛтелу, жылау, кҥлу керек екені жӛнінде нҧсқаулықтар бар.
Жҥздеген тыйым салулар балалық шақтың ерте кезеңінен бастап
қалыптастырылады, олар жылдар ӛткен сайын дағдыға айналып, тҥйсік
сезімі арқылы орындалады.


title: Индуизмнің  түрлері - С. Б. Балшыкеев

text:
47
қатарына қосылатындар бес діни антты қабылдайды: 1) ешбір тірі жанға
залал келтірмеу; 2) ҧрлық жасамау; 3) зинақорлық жасамау; 4) пайда
іздемеу; 5) ӛтірік айтпау. Осы аталған діни анттар қатарына қосымша
келесідей шек қоюлар жатады: шарапты, қайнамаған суды ішпеу, еттің кез-
келген тҥрін жемеу және бағалы әшекей-бҧйымдарды тақпау.
Джайнизмде кастааралық неке қиюларға тыйым салынбаған.
Қҧдайларды, ақылшы ҧстаздарды, киелі кітаптарды қҧрметтеу кең тараған.
Йога және медитация жҥйелері бойынша жаттығуларды орындауға біршама
уақыт бӛлінеді.
Джайнистер қауымдастығында тәуіп-тақуалар ерекше орынды
иеленеді, олардың жеке ҥйлері мен мҥліктері болмайды, бар болғаны –
тамақ ішуге арналған кокос жаңғағынан жасалған шыны аяқ, отыратын
орындарын тазалауға арналған сыпырғыш және ауыздарын басуға арналған
мата қажет. Олар аз ҧйықтайды, ӛте қарапайым болады, біреулердің
қайырымдылыққа беретін қаражатына ӛмір сҥреді, ӛз діндері туралы
тақырыпта ғана әңгімелеседі, ағзаларын шынықтырады, тәндерін
жансыздандырады, аштықтан қаза табуға дейін барады.
Джайнистер Ҥндістан жерінің аз бӛлігін алып жатса да (шамамен 2-4
миллион), экономикалық, саяси және мәдени ӛмірге зор ҥлестерін қосады.
Ауқатты джайнистер ғылым мен ӛнерге табынады, киелі әдебиеттерді қайта
басып шығарумен айналысады, ӛз студенттерінің барлық шығындарын
тӛлейді. Олардың арасында ӛзара кӛмек кӛрсетіп, қол ҧшын беру сияқты
рақымшылдық іс-әрекеттері кеңінен таралған.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Сикхизм - С. Б. Балшыкеев

text:
48
Моңғолдар империясына қарсы кҥресті басқарды.
Қазіргі таңда сикхизмнің киелі орталығы болып әйгілі алтын
ғибадатханасы бар Пенджаб штатындағы Амритсар қаласы болып
табылады. Индуизм жҥйесінде сикхизм ерекше орын алады. Бҧл
моноатеистік дін эволюция барысында ортодоксальдық индуизмге қатысты
жылы кӛзқарасты таныта бастады. Бірақ, Нанактың индуизм мен ислам
діндерін жалпы Ҥндістан ҥшін ортақтандыру туралы ойлары жҥзеге
аспады. Мҧсылмандар да, ҥндістер де сикх қоғамдастығын ерлердің
қаһармандығымен және әйелдердің даналығымен, ынтымақтастық орнау
және бір тәртіпке бағынумен ерекшеленетін ерекше каста ретінде
қарастырады.
Джайнизм және сикхизм – бҧл енді діндер индуизмге қарсы емес,
керісінше, оның ажырамас қҧраушы бӛлігіне айналды. ХIХ-ХХ ғғ.
Индуизмді қайта қҧру әрекеттері бірнеше мәрте қайталанған. Бҧл әрекеттер
кҥні бҥгінге дейін жҥзеге асырылуда. Ҥндістанның шекарасынан тыс
жерлерде
«Брахмо самадж», «Арья Самадж», «Миссия Рамакришны»
және басқа да «заман талаптарына сай қадам басатын» қоғамдастықтардың
іс-әрекеті белгілі. Индуизмді ҧстанушылардың жалпы саны – 650-700
миллион адам.
Қазақстанда индуизм діні
«Махаришидің ведалық қайырымдылық
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/s-b-balshikeev.html?page=69#«Брахмо_самадж»_,_«Арья_Самадж»,_«Миссия_Рамакришны»

title: Сикхизм - С. Б. Балшыкеев


title: а)  ғарыштық - С. Б. Балшыкеев

text:
а)ғарыштық (Платон, Аристотель) – Қҧдайдың болмысы басқа
себептермен тҥсіндірілмейтін Алғашқы себептердің болуымен дәлелденеді;
б)теологиялық (Фома Аквинский) – Қҧдайдың болмысы табиғаттағы
ӛздігінен пайда болмайтын мақсатқа лайықтылықтың, ҥйлесімділіктің,
келісушіліктің болуымен дәлелденеді; в) онтологиялық (Ансельм Кентерберийский) – Қҧдайдың барлық
ҧлтта болатын Қҧдай туралы тҥсініктің болуымен дәлелденуі;
г)адамгершілік (И. Кант) – Қҧдайдың болмысы парасатты ӛмір
бақытпен мадақталмаған кезде – адамгершілік кӛзі тек Қҧдай болып табылу
шартындағы адамгершілік фактілерінен туындайды;
д)психологиялық (У. Джемс) – Қҧдайдың болуы діндар адамдардың
дҧға тілеуі кезінде туындайтын тікелей эмоциялық кҥйзелістердің,
«Қҧдаймен қарым-қатынас орнатудағы діни тәжірибенің» болуымен
дәлелденеді.


ұйымы» немесе, басқаша айтқанда, «Трансценденталды медицина қоғамдастығы» атауымен танылған.
4.6 Конфуциандық Бҧл дін б.з.д. 551-479 жж. Қытайда ӛмір сҥрген негізін салушысы -
Конфуций (Кун-цзы) есімімен аталады. Бҧл есім әрбір қытайлыққа балалық
шағынан бастап «ұлттың ұлы оқытушысы» ретінде танылған. Оның
моласының жанынан Қытайдың ҧлттық қҧрметіне айналған ғибадатхана
мҧражайы салынған. Ғибадатханалар мен ҥй мехраптарында Оқытушының
мҥсінді тҧлғасы бар, оның алдында әр тҥрлі салттық діни рәсімдер
орындалады.
Конфуция ілімінде ең маңызды мәселелердің бірі болып адамның
қоғам мен отбасындағы әрекеттері табылады, бҧл жӛнінде «Лунь-юй»


title: ұйымы»  немесе,  басқаша  айтқанда,  «Трансценденталды  медицина


title:
(Әңгімелер
мен - С. Б. Балшыкеев

text:
49
лауазымын алған Қытайдың жоғарғы билеушісі танылды. Императордың
ӛзі ырым, салттарды орындап, Аспанға қҧрметіне қҧрбандық шалып
отырған. Император діни қҧдіреттілікке ие болды, бірақ мҥмкіншіліктері
шектеулі еді. Қызметшілерді мемлекетке қызмет ету, мемлекетке табыну
және ол арқылы Аспанға табынуды білдіру жӛнінде сендірген. Билеушінің
ӛзі де бір мезгілде Аспанның тҥрлі міндеттемелерін орындауға мәжбҥр
болды. Оның барлық іс-әрекеті мҧқият алдын-ала белгіленген. Ол тамаққа,
киімге, ырымдарға қатысты ежелден белгіленген қағидаларға сҥйенеді.
Конфуциандық діні билеушілердің ӛзімшілдігі мен ӛз еркімен әрекет
етушілігіне қарсы болған. Егер билеуші Аспан бҧйрығын орындамаса, ол
мемлекетті басқару қҧқығынан айырылады. Бас тарту дәрежесі император
ақсҥйектері
жанындағы
кеңесшілер
мен
министрлердің
басты
ҧстанымдарын қолдаған конфуциандық ғалымдармен анықталады.
Конфуций әркімді билеушіге қарсы жағымсыз шындықты да бетіне тік
айтуға, ешбір ҥрейсіз сын айтуға ҥйретті. Оның кӛптеген шәкірттері
шындықты жақтайтын, ӛз антын ҧстану мақсатында ӛлім жолына дейін
баратын міндеттерін орындады.
Конфуций ілімінде тақсыр тек Аспан Ҧлы ғана емес, сонымен қатар,
халықтың, мемлекеттің қызметшісі болып табылатынын айту қажет. Егер
ол халықты қанап, қатігездік пен әділетсіздік танытса, Аспан бҧйрығын
орындамаса, халық оны зорлықпен орнынан тайдыруға дейін барады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Керемет  тұлға  жӛнінде  ілім

text:
Керемет тұлға жӛнінде ілім. Конфуций адамның табиғатын, оның
мейірімді және опасыз жақтарын ҧзақ және мҧқият зерттеді. Мҧның
нәтижесі – философтың жоғары адамгершілік қасиеттеріне толы тҧлғаны
қалыптастыру. Адамның басты рақымшылдары – адамгершілік пен міндет
сезімдері. Кіршіксіз тҧлға – бҧл әділ және қарапайым, байсалды және
риясыз, даналықты қҧметтейтін, шыншыл, тамаққа, байлыққа және
қолайлылыққа парықсыздық кӛрсететін адам, шындықты іздеуші,
адамдарға қызмет етуші мейірімді тҧлға және ата-бабаларын, ата-аналарын
қҧрметтеп, билік басындағыларға ілтипат кӛрсетеді, ежелгі салт пен
ырымдарды ҧстанады.


title: Әлеуметтік  құрылым  туралы  ілім

text:
Әлеуметтік құрылым туралы ілім. Конфуций ӛзінің әлеуметтік
қҧрылым туралы ілімінде қоғамды бӛлікке бӛлудің, иерархиялық
әлеуметтік қҧрылымды қалыптастыру қажеттілігі жӛніндегі қағидаларды
басшылыққа алады. Адам орны оның байлығы немесе шығу тегімен емес,
оның адамгершілігі мен кәсіби шеберлігімен белгіленеді.
Әркім ӛз орнын біліп, соған қатысты қызметтерін тиісті тҥрде
орындауы қажет: «әке-әке болсын, ҧл-ҧл, билеуші-билеуші, шенеуік-
шенеуік болсын».
Қарым-қатынас иерархиясына ата-анаға, оқытушыларға, шенеуіктерге
– жалпы ҥлкендерге бой ҧсыну жатады. Конфуций мемлекетті ҥлкен
отбасы, ал отбасын шағын мемлекет деп қарастыра отырып, жастар
тарапынан ҥлкендерге әлипат кӛрсетіліп отырғанның арқасында тәртіптің
орнауы қажет деп санаған.


title: Ата-бабалар,  отбасы  және  рулық  қауымдастық  туралы  ілім

text:
50
Ӛлгендерді қҧрметтеу – конфуциандық дінінің ажырамас бӛлігі. Ата-
аналарға қҧрмет кӛрсету одан әрі зор маңызға ие. Балалардың ата-аналарын
а ізеттілік танытуы қасиетті парыз саналады. Балалар ӛмір бойы ата-
аналарына арқау болып, сӛздеріне әрдайым қҧлақ асулары қажет. Әкелері
адамгершілікке жат ӛмір салтын жҥргізсе де (ҧрлық жасайды, шарап ішеді,
шешелерін қорлайды және т.б.), ҧлы немесе қызы оны жазғыруға қҧқығы
жоқ, олар тек жаман қылықтарды жасамауын ӛтініп сҧрайды. Қажет болған
жағдайда, балалар ата-аналарының денсаулығы мен тыныш ӛмір сҥрулері
ҥшін қандай да болмасын тәуекелге барулары қажет. Балалары кез-келген
шешімді ата-аналарының рҧқсатымен ғана қабылдай алады. Шешесі немесе
әкесінің ӛлімінен кейін балалары ҥш жылға дейін қаралы кҥйді бастан
кешеді.
Конфуциандық діні ата-аналарды қҧрметтеуден басқа, отбасын да
қҧрметтеуді меңзеген, әр отбасы мҥшесінің мҥддесі қорғалған.
Қытайда отбасы-туысқандық байланыстарға кӛп кӛңіл бӛлінген.
Ҥйленген ҧлдары, келіндері, немерелері және шӛберелері бар ҥлкен
отбасылар бір шаңырақтың астында болмаса да, жақын жерлерде тҧруы
қажет. Қазіргі заманғы Қытайдың ӛзінде де туысқандар тобын қҧрайтын
ҥлкен деревнялар бар. Мҧндай рулық қауымдастықтарда ӛзара кӛмек
кӛрсету арқылы жҥзеге асырылатын қатаң тәртіп сақталады, салт пен әдет-
ғҧрыптарды сақтамайтындар қатаң тҥрде жазаланады. Бір адамның мәселесі
барлық отбасы мҥшелерінің мәселелеріне қатысты қарастырылады.
Конфуций отбасы мен туған-туысқандарды қай жерде жҥрсе де, естен
шығармауға ҥйретті: әрбір қытайлық ӛз Отанынан қанша алшақ жҥрсе де,
қартайған шақта, ауру мен ӛлім аузына жеткенде, қалай да ӛз жеріне жетіп,
руластары жатқан зиратқа кӛмілуі қажет.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Тәрбие  және  білім  беру  жүйелері

text:
51
қызметін орындаған. Оның қытай халқының қаны мен тәніне енгені сонша,
қазіргі заманғы коммунистік Қытайдағы халықтың ҧлттық сипаты, оның
психологиясы, сӛйлеу мәнері мен ӛмір сҥру дағдысы ҧлы Конфуцийдің
идеяларымен толысқан.
Статистика мәліметтері бойынша конфуциандықтардың саны
жҥздеген миллион адамға жеткен. Бҧл сан тек Конфуцийдің ортодоксалды
қолдаушыларын ғана қамтиды деген ой келеді. Әрбір ересек қытайлық
христиан болсын, мҧсылман болсын, жақынырақ кӛз салсаңыз,
конфуциандық болып табылады.
Конфуциандықта дін қызметкерлерінің ерекше сословиелері
болмайды. Діни рәсімдер мен салтанаттарды отбасы отағалары мен
ағайындары орындайды.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Даосизм - С. Б. Балшыкеев

text:
4.7 Даосизм Даосизмнің негізін салушы – б.з.д. IV ғ. Қытайда ӛмір сҥрген Лао-Цзы
болып табылады. Оның ӛмірі туралы нақты ақпарат жоқ. Даостар ҥшін
киелі саналатын басты еңбек «Дао-дэ-цзин» (Адамгершілік жолы) деп
аталады.
Лао-Цзы жӛніндегі ілім ӛте кҥрделі тілмен жазылған. Философиялық-
діни орталығының доктринасы ретінде Дао жӛніндегі ілімді атауға болады.
Дао дегеніміз не? Бҧл терминнің мазмҧны кӛп мағынаны білдіреді:
Дҥниежҥзілік заң, Ақиқат, Тәртіп, Абсолют, Бастамалардың бастауы,
Табиғаттың жалпыға ортақ заңы. Дао – ол барлығы да, ештеңе де емес,
ағзалардың сезімдерді қабылдауы, оны ешкім туындатпаған, бірақ ол
барлық жерде және әрқашанда жҥреді.
Біз Дао жӛнінде не біле аламыз? Оны анықтаудың қҧралы Даоның
нақты сапасы дэ болып табылады. Дао туныдатады, дэ – қоректендіреді,
ӛсіреді.
Даоны зерттеу және онымен етене жалғасу – адамзат ӛмірінің мәні
және мақсаты. Даолықтар ӛмірді бағалаған және бағалайды. Олардың сан
ғасырлар бойғы мәңгілік ӛмірге ҧмытылыстары аса зор назар мен
қҧрметтеуді қажет етеді. Біріншіден, даосизм ауыр, орташа, және ең
соңында жеңіл тағамнан бірітіндеп бас тартуды қарастыратын тамақтану
жҥйесін әзірлеген – даолықтың тек ауамен, сумен және ӛзінің сілекейімен
қоректену қажеттігі ғажайып қҧбылыс саналады.
Даолықтар ҧзақ ӛмір сҥретін жануарлардың тіршілік әрекетін мҧқият
зерттеген – сондықтан да, олардың ҧзақ ӛмір сҥруге жеткізетін жетістіктері
туралы ілімдерінде йога жҥйесі бойынша дене шынықтыру және дем алу
жаттығуларына кӛп кӛңіл бӛлінеді. Даолықтар мҧнымен шектеліп қана
қоймай, Даоны толығымен танып, онымен жалғасу ҥшін адам ағзасының
жҥздеген жылдарға дейін ӛмір сҥруіне мҥмкіндік туғызатын – «мәңгілік


title: ӛмір сүру дәрісін» - С. Б. Балшыкеев

text:
52
қоғамының жоғары лауазымдағыларын қатты қызықтырғанын айта кету
маңызды. Мәңгілік ӛмір сҥруді аңсаған императорлар даолықтарға тек
моральді кӛмек кӛрсетіп қана қоймай, сонымен қатар, қаржылай кӛмек
кӛрсетіп отырған.
Мәңгілік ӛмір сҥруге жетудің тҥрлі тәсілдерінің ішінде практикалық
жыныстық қатынасқа кӛп кӛңіл бӛлінген, онда қажетті ережелерді орындау
жағдайында, екі жақтың да ағзаларын нығайтып, жасару қабілеті
туындайды. Әр тҥрлі тілдерге аударылған
«Махаббат Даосы» кітабы
дҥниежҥзінде зор сҧранысқа ие.
Даосизм жҥйесінде адамгершілік аспектісі аса мәнді саналады.
Даолықтар барлық жағымды істердің кем дегенде бір теріс қылықпен
толысып отыратынын айтты.
Ең жоғары қҧрметтелетін ізгіліктердің ішінде бірінші орынға - 1) ата-
ананы қҧрметтеу; 2) басшыға, оқытушыға, ҥлкенге бас ию; 3) барлық тірі
жанға сҥйіспеншілік таныту, 4) ӛзін-ӛзі қҧрбандыққа шалу; 5) барлық
мҧқтаж жануарлар, қҧстарды қоректендіру; 6) ӛсімдіктерге қамқор болу; 7)
жетімдер ҥйлерін, қонақ ҥйлерді, керуен сарайлары орналасатын
мекемелерді салу; 8) білімді және адамдарға қызмет кӛрсетуді насихаттау;
9) киелі әдебиеттерді оқу; 10) салттарды және қҧрбандыққа шалу
әрекеттерін сақтау.
Осыған орай, даолықтардың кез-келген аурулар туралы талқылаулары
маңызды болып табылады. Даолықтардың пікірінше, барлық аурулар
адамдардың ӛз іс-әрекеттері мен кҥнәларының нәтижесі. Әрбір теріс әрекет
ақырында аурумен аяқталған. Сондықтан да, кӛп жағдайда ауруларды
емдемеген, керісінше, сау адамдардан алшақтатқан, оларды ӛздігінен ӛмір
сҥріп, жасаған кҥнәлары ҥшін тәубе қылуға мәжбҥр еткен.
Достарыңызбен бөлісу:


title:
Даосизмнің
ұйымдастырушылық

text:
53
айырмашылығы жоқ отбасы қҧрмаған бетке ҧстар қалаулы тобы мен
қатардағы қызметшілер.
Даостық қауымдастықтың рухани кӛшбасшылары да, қатардағы
мҥшелері де тірі жандарды ӛлтірмеу, жҥрегің қаламаған заттарды сӛзбен
айтпау, шарап ішпеу, ҧрлық жасамау, нәпсіге жол бермеу сияқты діни
анттардың сақталуын қадірлейді.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Даосизм  ӛсиеттері - С. Б. Балшыкеев

text:
Байланысты:
Balshikeev 1 Даосизм ӛсиеттері. Жоғарыда аталып кеткендей, индуизм мен
конфуциандық діндері «ӛмірдің кез-келген жағдайына» байланысты тыйым
салулар мен ӛсиеттерді әзірлеген. Даосизм де осылардың қатарына кіреді.
Оның ең маңыздылары 212 ішінен тӛмендне келтірілгендері болып
табылады.
ақиқат жолымен жҥр, жалған жолға тҥспе;
рақымшыл адамдарды жина және абыройыңды арттыр ;
мҧқтаж адамдарға қол ҧшын бер;
біреудің қуанышына ортақ бол ;
біреудің қайғысына ортақ бол;
жамандықтан сақтанып, жақсылыққа ҧмтыл;
қайырымдылық таныт, бірақ оның орнына марапат кҥтпе;
ӛзіңнің кереметтілігіңді айтып, мақтанба;
ӛтірік айтпа, қулық пен айлакерлікке жол берме ;
мейірімді адамдарды балағаттама;
ӛз қамыңды ойлап, ӛзіңнен тӛмен адамдарға нашар қарама ;
қайырымдылық ҥшін басшыларға жағымпазданба;
жақсы істерді жасауды ҧмытпа;
кек сақтама;
жазықсызды жазалама;
біреудің орнын алу ҥшін жолынан тайдырма;
басқа біреуге ӛз кінәңді жаппа ;
біреудің мҥлкін ҧрлама;
адамдарды қайыршылық кҥйге тҥсірме;
ӛзіңнің қарыз берушіңе ӛлім тілеме;
қарыздарды ӛте;
әйелің мен кҥңіңнің айтқанын тындама;
әке мен шешенің бҧйрықтарын бҧзба;
ойланбай сӛйлеме;
және т.б. (Ӛсиеттердің толық тізімін: Беггани и Дуглас. Великие
религии Востока, часть вторая. М., 1899 қарау).
Достарыңызбен бөлісу:


title: «Дәлелдемелердің» - С. Б. Балшыкеев

text:
«Дәлелдемелердің» әрқайсысы не теориялық, не деректер жиынтығы
жағынан да кіршіксіз саналмайды, мҧны материалистік және атеистік
ойлаушы ғалымдар ҥнемі пайдаланды.
Осылайша, Қҧдайдың болмысы дәлелденбеуі де, жоққа шығарылуы
да мҥмкін емес: егер алғашқысына қол жеткізілсе, онда барлық ойшыл
адамзат қорқыныш пен қапалану сезіміне толығып Қҧдіретті кҥшке
бағынды. Егер де бҧл Кҥштің мағынасыздығын дәлелдеу мҥмкін болса,
онда сол адамзаттың ӛзі де тізесінен тҧрып Қҧдайды тарихи мифология,
ӛткен мәдениеттің естелігінің игілі етуші еді.


title: Синтоизм - С. Б. Балшыкеев

text:
54
Идзанаги қҧдайы мен Идзанами әйел қҧдайы ӛмір сҥрді. Бірақ, Идзанами
әйел қҧдайы босану кезінде қаза табады. Қайғы-қасіретке толы Идзанаги
жас тӛккен, оның сол жақ кӛзінен Кҥн қҧдайы – ең қҧрметті әйел қҧдайы,
япондық императорлардың бабасы саналатын Аматэрасу Омикамиге
Достарыңызбен бөлісу:


title: (Аспанды сәулелендіруші) - С. Б. Балшыкеев

text:
(Аспанды сәулелендіруші) айналған кӛз жасы тӛгіледі.
Шығыстың басқа діндері сияқты, синтоизмде де белгілі бір нақты
қызметтерді орындайтын сансыз қҧдайлар бар. Таулардың, ӛзендердің,
ормандардың, жаңбырдың және т.б. қҧдіретті кҥші қҧрметтеледі. Ата-
бабалардың жат дҥниеге сіңсе де, жер бетіндегі оқиғаларға әсерін тигізетін
ғибадаттары аса маңызды орынға ие. Жапонияда кӛптеген қҧдайлардың
қҧрметіне қҧлшылық ету және ақшалай немесе тағамдар тҥрінде тасаттық
берулер жҥзеге асырылатын мыңдаған ғибадатханалар салынған.
Абыздардың лауазымдары атадан балаға аманат ретінде беріліп отырған.
Синтоизм таза тҥрінде жоққа шығарылатынын атап айтқан жӛн.
Мәселе, Жапонияға сіңген буддизм мен конфуциандық діндерінің
синтоизммен етене жалғасқаны сонша, олардың арасындағы шекара аса
шартты сипаттамада болады. Мысалы, синтоистік қҧдірет кҥштері
буддисттік пантеондардың әр тҥрлі қҧдайларының нақтылы тҥрде
кӛрсетілуімен танылады. Әдетте, жапондықтар екі дінді бір мезгілде
ҧстанады. Балаға ат қою, неке қию рәсімі, императорларды таққа отырғызу
және басқа да салттар синтоистік ғибадатханаларда жҥргізіледі, ал, жерлеу-
ас беру рәсімдері буддистік ғибадатханаларда буддистік ырымдар бойынша
орындалады.
Синтоизм буддизм дінінен жапондықтардық ҧлттық рухтағы
тӛмендегі ережелерін тікелей пайдаланысқа алған:


title:
а) оқытушы мен оның білімдерінің сӛзсіз беделі;
б)

text:
55
Синтоизм жапондық ҧлтшылдықтың символы болған және әлі бҧл де
сақталып келеді, ол императорға, Отанына жан-тәнімен берілгендігін,
ҧлттың ерекше екендігін мойындауды қамтиды. Бҧл ӛмірде жапондықтың
фирмаға бір рет орналасып, қартайған шағына дейін сол жерде қалып,
жҧмыс істеуінен кӛрінеді. Фирмада мҧндай қасиеттер қҧндылығына қарай
бағалаланды, сондықтан да, жапондық кәсіпорындарда жҧмыс кҥшінің
тҧрақсыздығы жоқ.
Сонымен қатар: жапондықтар – ҧлы плагиаторлар. Олар біреудің
идеяларын, ойларын және тәжірибелерін шын кӛңілмен ӛз тәжірибелеріне
енгізеді. Онда ешбір пайдалы зат жарамсыз болып қалмайды. Тҧрақтылық,
ӛзінің ҧлттық ерекшелігін жоғалтпай, ӛмір сҥре білу, басқа мәдениетті
қҧрметтеу, жҧмысқа қабілеттілік, адалдық, әдептілік – жапондық
ерекшеліктің ажырамас бӛлігі ретіндегі синтоизмнің соңғы іс жҥзіндегі
жалғыз кӛрсеткіші емес.
Синтоизмнің табынушылық жағын қарастыратын болсақ, онда оның
жҥзеге асырылуы шартты тҥрде келесі элементтерге бӛлінеді:
шіркеулік синтоизм, онда барлық шаралар жалпы жапондық
қҧдайларға
арналған;
ҥй синтоизмі, онда барлық шаралар отбасы (ру) шеңберінде жҥзеге
асырырылады және ең бастысы, Аматэрасу қҧрметіне арналып діни
ырымдар орындалады;
ҧлттық синтоизм, ондағы рәсімдер шіркеуден, отбасынан бӛлек
орындалады және кез-келген жергілікті қҧдайлар мен рухтардың қҧрметіне
арнайы бағышталады;
секталық синтоизм, ол әр тҥрлі мектептері мен дәстҥрлерінің
болуымен сипатталады, олардың әрқайсысы
«Кодзики» атты киелі кітаптың
мәтінін ӛзінше жеткізеді және оны кҥнделікті тҧрмыстағы қолданысқа
енгізеді.
Синтоизмді ҧстанушылар саны - 85 миллион адам, негізгі бӛлігі
жапон ҧлтының ӛкілдерінен шыққан.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Әдебиет - С. Б. Балшыкеев

text:
Әдебиет 1. Арутюнов С.А., Светлов Г.Е. Старые и новые боги Японии. - М, 1968.
2. Атеистический словарь. - М., 1983.
3. Афоризмы старого Китая. - М., 1988.
4. Беленький М.С. Иудаизм. - М., 1966.
5. Боги, брахманы, люди. - М., 1969.
6. Васильев Л.С. Культы, религии, традиции в Китае. - М., 1970.
7. Васильев Л.С. История религий Востока. - М., 1983.
8. Гусева Н.Р. Индуизм. - М., 1977.
9. Мифы народов мира. Энциклопедия. Т. 1-2. - М., 1987-1988гг.
10.Савченко П.Д. Сравнительное богословие. – М.,1991.
11.Сидихменов В.Я. Китай: страницы прошлого. - М., 1978.
12.Философская энциклопедия в 5-и томах. - М., 1960-1970 гг.


title: Бақылау сұрақтары - С. Б. Балшыкеев

text: Бақылау сұрақтары 1. Екісу мен Ежелгі Мысырдың діни жүйелерінің ерекшеліктері қандай? 2. Зороастралық дін оқуына сипаттама беріңдер. 3.Иудаизмдегі дін оқуы мен табыну дегеніміз не? 4.Индуизмнің ерекшелігі неде? Джайнизм мен сикхизмнің индуизмге қатынасы қандай? 5.Конфуциандық пен даосизмнің бір-бірінен айырмашылығы және оларға ортақ қасиеттері қандай? 6. «Иудаизмнен қандай діндер» шыққан? 7.Синтоизмді және оның жапон халықтары мәдениетіне қалай әсер ететіні туралы сипаттаңдар.


5 бӛлім Дүниежүзілік діндер: тарихы, негізгі түсініктері мен
бағыттары
5.1 Буддизм
Буддизм ең «ежелгі» дҥниежҥзілік дін болып табылады. Бҧл дін б.з.д.
VI ғ. Ҥндістанда пайда болды. Буддизм дінін ҧстанушылар саны - 800
миллион адамнан асады. Буддистердің кӛп бӛлігі Вьетнам, Кампучия,
Қытай, Корея, Лаос, Мьянма (Бирма), Непал, Таиланд, Шри-Ланка,
Жапония сияқты мемлекеттерде тҧрады. Буддистер қауымдастықтары
барлық қҧрлықта, соның ішінде, Еуропа мен Америкада қоныстанған.
Буддизмнің негізін қалаушы тұлға. Ғылыми дҥниеде буддизмнің
негізін салушыға қатысты екі ҧстаным бар. Мифологиялық мектеп Будданы
ойдан табылған, мистикалық, халық қиялынан ойлап шығарылған тҧлға деп
есептейді. Басқа тарихи мектептің жақтастары Будданы шынайы тарихи
тҧлға ретінде таниды. Буддистердің ӛздері ҥшін Будда қаншалықты қиял-
ғажайып тҧлға болса да, оның шынайы тҧлғасы ешбір кҥмән тудырмайды.
Будданың танымал бес ӛмірбаяны белгілі, оның ӛмір сҥрген
кезеңдеріне қатысты біршама айырмашылықтар бар: б.з.д. 623-544 жж.,
б.з.д. 564-483 жж., б.з.д. 560-480 жж. Буддизмнің негізін салушылардың әр
тҥрлі есімдері мәлім: Сиддхартха (жеке аты), Гаутама (рудың аты),
Шакьямуни (шакья тайпасының кӛсемі), Бхагаван (мақтанышы) және
т.б.
Сиддхартха мемлекет билеушісінің ҧлы болды, бірақ оның ӛмірі
қарапайым адамдардың ӛмірімен еш ҧқсастығы болмады. Ол молшылық
пен байлықта ӛсті, оның ӛмірі қарағылық пен жағымсыз заттардан
қорғалды. Мҧнымен қоса, сҥйікті әйелі мен ҧлы болды. Бірақ кҥндердің бір
кҥнінде ол ақсақалды, ауру адамды, жерлеуге арналған екі аяқты кҥйме
арбадағы ӛлген адамды және данышпан-тақуаны бір мезгілде кездестіреді.
Олардың қайғы-қасіретін: қартайған шақтың қасіреттерін, аурулардың, дос-
жарандардың, ӛлгендердің туған-туысқандарының және ақиқат жолын
іздеушілердің қайғы –қасіретін кӛреді. Сиддхартха алдында кӛптеген
мәселелер туындады: қайғы-қасіреттердің мәні бар ма? қайғы-қасіреттің
кӛзі болып не табылады? қайғы-қасіреттен қалай арылуға болады?
Ӛзінің ҧстаздары арасынан бҧл сҧрақтардың жауабын таба алмай,
қара шаңырағын тастап, ақиқатты іздеу жолына тҥседі. Оның сан жылдар
бойғы жиһан кезуінің нәтижесінде ақиқатттың жауабы ӛздігінен табылады.
Дәл осы сәттен бастап, Шакьямуни Гаутама Будданың, жоғары
данышпандық нҧрына бӛленген, сӛйтіп, адамзаттың ҧстазы және
қорғаушысына айналды.
Шындыққа жеткен Будда одан әрі белсенді діни уағызшы бола
бастады, оның барлық айтқаны мен ісетеген істерін қолдайтын шәкірттері
пайда болды. Жаңа ілім бірітіндеп адамдардың жаны мен ойын ӛзінің
қарапайымдылығымен және анықтылығымен жаулап ала бастады.
Ҥндістанда Будданың ӛмір сҥрген кезеңінің ӛзінде Ҧстаздың ӛсиеттері мен
58
ережелері
бойынша
ӛмір
сҥрген
монахтық
қауымдастықтар
ҧйымдастырылған.
Бҧл ҧлы дана 80 жасында ӛмірден ӛтті. Сол кезеңдегі Ҥндістан
(қазіргі заманда да) дәстҥрі бойынша денесі отқа тапсырылды, ал кҥлінің
бір бӛлігі шәкірттері арасында бӛлінді, қалғаны желмен ҧшып кетті.
Оның ӛмірбаянында кӛптеген мифологиялық ӛзгешеліктер бар,
олардың «ақиқаттығы» ортодоксальды буддистер ҥшін ешбір кҥдік
тудырмайды. Осылайша, әр тҥрлі пікірлердің бірінің пайымдауынша,
Шакьямуни Гаутама Будда болғаннан бҧрын, жер бетінде ӛмір сҥргеннен
бастап кӛптеген дҥниеге келу шақтарын бастан кешірді. Ол 83 рет әулие,
58-патша, 24 – монах, 18 – маймыл, 12 – тауық, 13 – саудагер, 8-қаз, 6 – піл
атанды, сонымен қатар, балықтың, егеуқҧйрықтың, бақаның, қоянның
бейнесінде болған және ондай қайта туулар саны 550 жетеді.
Буддизмнің негізін салушылар туралы мазмҧндауды аяқтай отырып,
бҧл дінде жеке есімдері бар бірнеше Буддалардың болғаны жӛнінде айта
кету қажет. Олардың ішінен тек біреуі ғана жоғары Ҧстаз алдыңғы
буддалардың синтезі болып табылады. Сондықтан да, Гаутама эпитеті -
Будда («жарқын») әрқашан да бас әріппен жазылады.
Е.Рерих буддизмнің негізін салушыға керемет сипаттама берді:
«Будда Қҧдай тҧлғасының бар болуын жоққа шығарды. Будда мәңгі және
ӛзгермейтін жанның болуын жоққа шығарды. Будда әрбір кҥннің ӛмір сҥру
туралы заңдылықтарын кӛрсетті. Будда меншікке қарсы әрекет етті. Будда
ӛз еркінше касталардың жауыздығы мен таптардың басымшылықтарына
қарсы кҥресті. Будда іс жҥзіндегі, шынайы білім мен еңбек қҧндылығы
туралы баса айтты. Будда әлем ӛмірін оның толық шынайылылығымен
зерттеуді ӛсиет етіп тапсырған... Жҥздеген миллион Будданы
қҧрметтеушілер бҥкіл дҥние жҥзіне тараған және былайша пайымдаған:
«Буддаға, оның іліміне, Қауымдастыққа сҥйенемін»
1
.
Будданың догматикасы (ілімі). Будданың ілімі қасиетті кітаптарда
жалпы «Трипитака» (үш себет) атауымен мазмҧндалған. «Трипитака» - бҧл
17 кітап пен жинақ тҥрінде берілген, онда дін оқуының ӛзі, оның
тҥсіндірмесі, адамгершілік ӛсиеттері, монахтық қауымдастықтардағы ӛмір
сҥру тәртібі, аман қалу жолдары және т.б. баяндалады.
Буддистік әдебиетте Будданың нҧрлану фактісі маңызды орынға ие,
соның нәтижесінде ол арқылы «Себептер тізбектері», ең соңында
жамандықтың қайнар кӛзі табылды: 12) Ӛмірдің ӛзі қайғы-қасірет, ӛйткені
онда кәрілік, ауру, ӛлім мен адамгершілік тҧрғыдан азап шегулер болады;
11) Мен қайғырамын, ӛйткені мен дҥниеге келдім; 10) Мен дҥниеге келдім,
себебі, болмыс әлеміне бағынамын; 9) Мен туамын, себебі, мен ӛзімнің
ӛмірге келгеніме ризамын; 8) Мен ризамын, ӛйткені, менің ӛз тілектерім
бар; 7) Менің тілектерім бар, себебі, менде сезім мен сезімталдық мҥшелері
бар; 6) Мен сезінемін, себебі, қоршаған ортамен жақындасамын; 5) Бҧл
жақындастықтар менің алты сезімім арқылы жҥзеге асады; 4) Менің
сезімдерім айқындалады, себебі, болашақ тҧлға ретінде мен ӛзімді ӛзіндік
қасиеті жоқ адам қасиеттерінен қарсы қоямын; 3) Мен – тҧлғамын, себебі,
59
менде сана мен сол сананы тҥйсіну қасиеттері бар; 2) Бҧл сана менің
бҧрынғы ӛмірімнің нәтижелері болып табылады; 1) Бҧл ӛмір менің санамды
кҥңгірттеді, себебі, мен мҧны білмегенмін.
Себептіліктің бҧл тізбегі кері тәртіппен мазмҧндалады: 1) Авидья
(қараңғылық, надандық, кҥңгірттік); 2) Сансара (карма, жаза); 3) Вижнана
(сана, тҥйсіну); 4) Кама (форма, сезімталдық немесе сезімі жоқтық); 5)
Шадаятана (алты сезім); 6) Спарша (жанасу, ӛзара байланысу); 7) Ведана
(сезіну); 8) Тришна (аңсау, қҧмарлық); 9) Упадана (әуестік, жақындасу; 10)
Бхгава (болмыс); 11) Джати (дҥниеге келу); 12) Джара (қарттық шақ, ӛлім).
Будда ілімі тӛрт постулатқа негізделеді, олар әдебиеттерде «тӛрт
Достарыңызбен бөлісу: |


title: бӛлім  Дүниежүзілік діндер: тарихы, негізгі түсініктері мен


title: игілікті ақиқат» - С. Б. Балшыкеев

text:
игілікті ақиқат» атауымен мәлім және Бенарес қаласында мазмҧндалған.
1. Ӛмір деген-қайғы-қасірет.Барлық тірі жан дҥниеге келген кезінен
бастап, ӛмірінің соңына дейін қайғы-қасіретке душар болады. Будда ең
алғаш дҥниені қалаушылар (материалды және рухани) қандай да бір
ажырамас бӛлшектер болып табылатыны туралы оқытады (дхармалар). Барлық тірі жандар дхарманың қисындастыруы болып табылады. Адам
тәннен, сезімнен, кҥштен және сана актілерінен қҧралады. Кӛру, есту, сезу
арқылы қошаған ортамен байланыста болады, оған жақындасады. Оның іс-
әрекеті, надандығы, қҧмарлығы мен тілектері жақсы немесе жаман
карманың себептері болып табылады. Индуистер сияқты буддистер
адамның жағдайы ӛткен және қазіргі ӛмірде істеген әрекеттері мен
ойларымен анықталады деп сенеді. Ӛлім жоқ, тек шексіз ӛзгеріске тҥсу
процесі ғана (сансара) болады. Қайғы-қасірет пен ӛмір ӛзара байланысты
болады: қайғы кӛрмей, ӛмір сҥру мҥмкін емес; ӛмір сҥрмей, азап шегуге
болмайды. Адам ӛз қайғы-қасіреттеріне ӛзі кінәлі.
Буддизм
физикалық және
психикалық
дҥниенің
арасында
айырмашылықты кӛрсетпейді: бҧл – бір шындық.


2. Қайғы-қасіреттің қайнар кӛздері тілектер, қажеттіктер, нәпсілер, құштарлықтар – яғни, ӛмірлік процестің мәнін қҧрайтын және
ӛмір сҥру ҥшін кҥреске шақыратын қасиеттер болып табылады. Карма заңы адам немесе кез-келген тірі жанның тӛмен немесе жоғары жағдайда болуын
анықтайды. Карманың тҥрлері жеке, отбасылық, рулық, ҧлттық, ғарыштық
болып бӛлінуі мҥмкін: барлығы да ӛткенде істеген істерінің нәтижесін
кӛреді. Карма тек саналы әрекеттер мен тіршілік арқылы қҧралады: сана
болмаған жерде карма да болмайды.


url: http://emirsaba.org/s-b-balshikeev.html?page=88#4._Қайғы-қасіреттен_арылып,_сегіздік_жолы_–_нирвана_күйіне_кӛшу__жолы_тӛмендегілерді_қамтиды

title: Қайғы-қасіреттен  арылу  үшін  тілектерден,  қажеттіктерден

text:
60
шыншыл); 4) дҧрыс іс-әрекет (бейбітшіл, адал, таза); 5) дҧрыс ӛмір сҥру
салты (тірі жандарға зиян немесе қауіптілік әкелмейтін); 6) дҧрыс талпыну
(ӛзін-ӛзі тәрбиелеу мен бақылау); 7) дҧрыс назар білдіру (белсенді қырағы
ақыл); 8) дҧрыс жинақталған ой (ӛмірдің шынайы мәнділігіне терең
медитация жасау).
Будда ҧсынған сегіздік тәсіл
«орташа» атауын білдіреді.
Сонымен, игілікті тӛрт шындық мыналарды білдіреді: қайғы-
қасіреттің болуы, қайғы-қасіреттің себебі, қайғы-қасіретті жою жолы.
Сонымен қатар, буддизм қайғы-қасіреттен арылу жолындағы аса
маңызды он кедергілерді бір мезгілде қарастырады: 1) Қиял; 2) Кҥдік; 3)
Ырымшылдық; 4) Нәпсіге қҧмарлық; 5) Ӛшпенділік; 6) Бауыр басу, әдет; 7)
Ләззат пен қанығуға талпыну; 8) Тәкаппарлық; 9) Ӛзімшілдік; 10)
Надандық.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Буддизм  ғибраты - С. Б. Балшыкеев

text:
Буддизм ғибраты. Буддизм діні ӛзінің адамгершілік бӛлімінде
қҧдайлардың адамдар сияқты қайта туу бҧғауына тҥсіп, қайғы-қасіретке
душар болатынынан бастау алады. Сондықтан да, сансараны ҥзген Будда
қҧдайлардан жоғары тҧрады. Дегенмен, Буддаға талпыну емес, оның
ӛсиеттеріне сәйкес ӛмір сҥру маңызды болып табылады. Бҧл ӛсиеттердің
ӛзін бірнеше категорияға бӛлуге болады:
а) қысқартылған нҧсқа (панча гилла): адамның ӛлтіруден, ҧрлық
жасаудан, зинақорлықтан, ӛтірік айту мен ішімдік ішуден бас тартуы.
б) кеңейтілген нҧсқа: жоғарыда аталып кеткен бесеуіне қосымша –
қастандық жасамау, дӛрекі сӛйлемеу, мағынасыз бос сӛйлемеу, біреудің
меншігіне қол сҧқпау, зҧлымдық танытпау, әділ ойлау.


title: Діншілдік наным мен білім

text:
Бір нәрсеге немесе біреуге сену адам тіршілігінің бастауы мен
мазмҧны болып табылады. Сенім сезімтал қабылдаулар мен тиімді ойлар
арқылы танымның аяқталатын жерінен басталады және бҧл мағынада
наным білімге тепе-тең келмейді.
Діншілдік нанымның кӛптеген анықтамалары бар. Олардың ішінен
бірнешеуін келтірейік.
1. Діншілдік наным – «діни ілім іспеттес, яғни, кез-келген адамның
ҧстанатын діни кӛзқарастары жҥйесі»; нақтылық пен шындылық теориялық
және практикалық дәлелдеулерсіз қабылданатын қиялдағы немесе нағыз
нысандарға, қҧбылыстарға (және оған байланысты рухани жағдайы) арнайы
қатынасы
10
. 2. Діншілдік наным – «ғажайып әлемнің болуына ойланбастан кӛз
жеткізу (қҧдайлар, рухтар, әзәзілдер және т.б.); кез-келген діннің ерекше
сипаттамасы»
11
.
3. «Қҧтқарушы діншілдік наным – бҧл жанның кҥрделі әрекеті, ол
ақыл-парасат әрекетінің Христостың ӛз кҥнәсін ӛтеудегі ерлігін тҥсінуді,
оған деген махаббат сезімдері мен оның билігіне толық берілу еркіндігі
әрекетін қамтиды»
12
.
4. «Діншілдік наным дегеніміз - ӛзіндік жеке тҧлға актісі, бҧл кезде
адам басқа тҧлғаның сӛздері мен дәлелдеулеріне ешбір кҥдіксіз сеніммен
қарайды»
13
.
5. Діншілдік наным – «кҥтілетін нәтижені жҥзеге асыру және елеусіз
нәрсеге сенімділікпен қарау»
14
.
Байқауымызша, «діншілдік наным» терминінің әртекті тҥсіндірмесі
оның нақты мағынасын табуын қиындатады. Атеистік әдебиетте «діншілдік
наным» термині оның діни мазмҧны контексінде ерекше тҥсіндіріледі.
Сонымен қатар, адамның ақпаратқа қатысты жеке ӛз тағдырын ӛзі шешу
ретінде тҥсіндірілетін нанымы діни және діни емес мазмҧнда болуы мҥмкін.
Нақты ӛмірде «діншілдік наным» тҥсінігі «білім» тҥсінігімен тікелей
байланысты, сонымен қатар, бірі екіншісіне қарама-қайшы қойылады.
Мҧндай қарама-қайшылық қаншалықты орынды? Білім –практикамен сӛзсіз
дәлелденген және тексерілген кез-келген ақпарат.
13
«Діншілдік наным» тҥсінігі жорамалданған, толық дәлелденбеген,
ӛткені мен келешегі туралы сӛз болған жағдайларда қолданылады.
Діншілдік нанымның ерекшеліктері қандай?


title: в)  толық  нҧсқа  (монахтар  үшін)

text:
в) толық нҧсқа (монахтар үшін): монахтарға нені істеуге рҧқсат
етілетіні, нені істеуге тыйым салынатыны кӛп орынды алар еді – монахтың
халықпен қарым-қатынасы жайлы айтумен шектелейік.
Монахтың буддистік қоғамдағы мәртебесі ӛте жоғары, сондықтан да,
оған деген қарым-қатынас қҧрметтеу және сыпайылық танытумен
ерекшеленеді. Монах ешкімнен еш нәрсе сҧрамауы қажет. Керісінше, оған
қайырымдылық танытқандар олардың бергендерін қабылдағаны ҥшін алғыс
айтулары қажет. Ҥйде монахты ең қҧрметті орынға отырғызады. Ол ҥшін
әйел адаммен жақындасу әдепсіз қылық саналады. Монах ӛзіне тағамдарды
қабылдағанда
қатаң
шектеуліктер
қояды
–
олардың
барлығы
вегетариандықтар және таңертеңгі уақытта ғана тамақтанады. Монахтың
мҥліктері – кесе, терең ыдыс, ҧстара және аса таяқ. Монахты ыңғайсыз
жағдайға қалдыруға болмайды – қарапайым адамдар оларға ненің қажет,
ненің қажет емес екендігін білу қажет, олар мҧны отбасында, мектепте,
ғибадатханаларда ҥйренеді.
Жалпы, буддизмнің ғибрат ӛсиеттері адамгершілік жағынан және
даналығымен ерекшеленеді. Онда жақсылық пен жамандық тҥсініктері
нақты кӛрсетіледі. Будданың кӛптеген идеялары (мысалы, қайғы-қасірет
туралы) бірітіндеп христиандық және ислам діндеріне етене жалғасып кетті.
Буддистік ӛнегенің ӛзегі: «Сүйетін жүрек – ең жоғары саналады» деген
сӛздер болып табылады.


title: Буддизмнің  бағыттары - С. Б. Балшыкеев

text:
62
Діндар адамдар ҥшін ең жағымдысы болып әрбір адамның сансара
шегінен босатылып, Будда кҥйіне жете алу мҥмкіндігі табылады.
Бодхисаттва – нирвана кҥйіне тҥспейтін, Буддаға жатпайтын, ӛз еркінше
карма заңдарына бағынатын және жер бетіндегі барлық тіршілік иесіне
кӛмектесетін адам.
Махаяна бағыты Монғолияда, Қытайда (Тибет), Жапонияда, Кореяда
және Азияның басқа да солтҥстік аймақтарында тараған.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Ваджраяна, тантризм - С. Б. Балшыкеев

text:
3. Ваджраяна, тантризм (алмас екі аяқты кҥйме арба).
Бҧл бағыт Будда ілімін қолдаушылардан тҧрады, кӛпшілік оның
қҧпиясын аша алмаған.
Бҧл жерде ең бастысы медитация феномені, яғни, ішкі тҥйсіктің кез-
келген ойға кӛңіл аударуы болып табылады.
Осындай зейінге кӛңіл бӛлу сезім мҥшелерінің әрекетін ҧзартады
және ішкі ҥйлесімділік пен кӛңіл жайлану жағдайына, болмыстың жоғары
мәнділігін тҥсінуге жетелейді. Медитация кӛмегімен қарапайым ақылға,
мҥмкін болмайтын заттарға қол жетеді.
Медитацияның негізгі мақсаты – барлық тіршілік иесінің
болжампаздыққа
талпынысы
болып
табылады.
Сәуегейлердің
пайымдауынша, кез-келген ауруды сипаттауға және оны емдеудің жолын
табуға, қылмыскерді табуға, алдын-ала болжам жасауға қабілетті.
Сонымен, ваджраянаның мәліметі бойынша, медитация адамға Будда
ілімдерінің шынайылығына сенімді нығайтуға, практика жҥзінде осы ілім
жолын ҧстануда энергетикалық қҧндылықтарды арттыруға, ойың мен
ісіңде, сӛзіңде шынайы болуға, жоғары даналыққа жету мақсатында кӛбірек
медитация жасауға кӛмектеседі.
Ваджраяның ең тартымды ерекшелігі – әйел немесе ер адамның
жыныстық мҥшесіне табиғаттың ӛзін-ӛзі ҧрықтандыру символы ретінде
табыну. Жыныстық қатынас пен йогалық практика адамның ҧйқыдағы ішкі
мҥмкіндіктерін
материя
шырмауынан
босатып,
оны
нирванаға
жақындатады деп есептеледі. Аскет-тақуалардың ӛзі ӛз әйел қҧдайымен
бірге кҥш салу рәсімдерін жҥргізу қажет (шакти). Буддизмдегі эротикалық
тақырып екі жақты талданады: оны қолдаудан бастап, толық жоққа
шығаруға дейін.
Ваджраянды (тантризм) ҧстанушылар саны кӛп емес және буддизм
кең тараған барлық мемлекеттерде ӛмір сҥреді.


title: Дзен-буддизм - С. Б. Балшыкеев

text:
4. Дзен-буддизм. Дзен – Жапонияда, Қытайда, ал XX ғасырдың
басынан бастап АҚШ пен дамыған Батыс Еуропа мемлекеттерінде кҥшті
ҧстанымдары бар аса ықпалды және танымал ілім. Әрине, әр мемлекетте
дзеннің бір-бірінен айрықша ерекшеленетін ӛз нҧсқалары бар.
Аутотренингке баса назар аударылады, ол ҥшін практикада йогадан
алынатын отырған кҥйде орындалатын (лотос қалпында) медитация
қолданылады. Осымен қатар, парадокстарды қамтитын зерделі ойларды
шешу практикасы бар: міндеттің мазмҧны және оны аса зор ауыртпалықпен
қалай да болса шешуге талпыну санада ештеңенің қалмауына әкеп соғады.
Мақсаттың мәні мен оның жауабы кенеттен табылады.
63
Дзенге дҥниежҥзілік ӛзара қарым-қатынасты білдіретін «барлығы-


title: бірінде,  бірі  -  барлығында»

text:
бірінде, бірі - барлығында» формуласы лайықты. Сондықтан да, Будда
әрбір адамда ӛмір сҥреді. Дзен нирвана мен сансара, ӛмір мен ӛлім, шындық
пен жалғандық, білім мен надандық арасындағы шекараны жоққа шығара
отырып, әрбір тҧлғаның оған қатысты шығармашылық энергиясын жҥзеге
асыруға талпынысын демдеді. Осы себептен аскетизмнің кез-келген тҥрі
жоққа шығарылады: адамзат тілектерін жоюдың қажеті жоқ, керісінше,
білім мен басқа да рухани мақсаттарды тануға бағыттау және игілендіру
қажет.
Дзен басқа ерекшеліктердің арасында келесілерді бӛліп қарастырады:
білім қҧпиясының ҧстаздан шәкіртке «тікелей» берілуі, жҥректен жҥрекке;
әр адамда ӛмір сҥретін Будданың жоғары даналығымен тікелей байланысу;
әріптерден, сӛздерден, сӛйлемдерден қҧралған жазбаша дереккӛздерден
тәуелсіз және еркін болу; ӛзінің ішкі дҥниесі арқылы Буддамен теңдікке
жету.
Дзен осы дінді қабылдаған қоғам мәдениеттерінің кӛптеген
салаларына зор әсерін тигізді. Мысалы, атақты жапондық икебана мен шай
ішу рәсімі, бау-бақша егу мен су айдындарының қҧрылысы – бҧлар тек
мәдениеттің бӛлшегі ғана емес, сонымен қатар, ӛмір сҥру салтының
маңызды элементіне айналған. Дзен идеяларының арқасында кӛптеген
ғажайып сурет салу, сәулет ӛнері, поэзия, музыка, философия және т.б.
шығармалары туындады.
Дзен жақтаушыларының саны 10-30 миллион адамға дейін жетеді.


title: Буддизмнің  таралуы - С. Б. Балшыкеев

text:
Буддизмнің таралуы. Буддизм адептерінің белсенді миссионерлік
әрекеттері б.з.д. 253 ж. ҥшінші буддистік жиыннан кейін басталды. Халық
арасында от пен семсер арқылы танытқан христиандық және ислам
діндерімен салыстырғанда, буддизм ӛз әрекеттерін және ҧстанымдарын
ешқашан да зорлықтың кҥшімен нығайтпаған. Буддистер ӛзінің жалпы
тарихта ӛмір сҥру кезеңінде кез-келген діни жҥйелер арқылы бейбітшілік
жолмен қарым-қатынас орната білді.
Буддизм алғашқы кезеңнен бастап кедейлер мен байлардың,
билеушілер мен қызмет етушілердің және жалпыға ортақ дін болды. Ол
ӛзінің ҥлгісін жергілікті дәстҥрлерге ықпалдастыра отырып, сәттілікпен
бейімделе бастады. Білімді насихаттау жергілікті тілде жҥргізілді. Буддизм
ешбір жағдайда басқа діндердің қҧдайларынан бас тартпаған – олардың
барлығы буддистік тәңірлердің кең пантеонына кіреді және оларға табыну
қалыпты жағдай саналады. Бҧл жерде Христосқа да, Мҧхаммедке де орын
табылды.
Егер буддизмнің Ҥндістаннан «шығуын» хронологиялық ретпен
қарастыратын болсақ, онда келесідей жҥйені аламыз: б.з.д. III ғ– Шри-
Ланка; б.з. I ғ– Орта, Орталық және Алдыңғы Азия, Қытай. II-IX ғғ. – Лаос,
Кампучия, Вьетнам, Таиланд, Мьянма; IV ғ. – Корея; VI ғ. – Жапония; VIIғ.
– Тибет. XIII - XVI ғғ. – Моңғолия; XVII-XVIII ғғ. – Бурятия, Тува; XIX-XX
ғғ. – Еуропа, Америка, Африка.
Буддистік тәңірлердің иерархиясы баяу және бірітіндеп қалыптасты.
64
Қазіргі заманда ол мынандай сипаттамаларды қамтиды:


а) Буддалар – сансара әлемін нирвана әлеміне алмастырғандар;
б) Бодхисаттвтар – нирванаға жақындар, бірақ адамдар арасында
олардың білім алуы мен ақылға толысуларына ықпалдасатындар;
в) Архаттар – ӛмір сҥрген кезеңдерінде рухани жағдайының жоғары
дәрежесіне жеткендер;
г) Идамдар – нақты адамды, руды, отбасын қорғаушылар.
Ӛзінің кӛнелігіне қарамастан, буддизмнің қарқынды және ӛмірге
бейімді дін болып қалатынын айта кету қажет. Халықаралық жағынан
буддистер Дҥниежҥзілік буддистер бауырластығы мен Азияның буддистік
конференциясына біріктірілген. Бҧл дін Қазақстан аумағында II ғасырда
пайда болды. Қазіргі таңда буддистердің 2-3 қауымдастығы мен йоганы
сҥюшілердің бірнеше бейресми бірлесіктері бар.
Әдебиет 1. Рерих Е. Основы буддизма. - Новосибирск, 1991. С.4
2. Атеистический словарь. - М., 1983.
3. Боги, брахманы, люди. - М., 1969.
4. Буддизм (словарь). - М., 1992.
4. Васильев Л.С. Культы, религии, традиции в Китае. - М., 1970.
5. Васильев Л.С. История религий Востока. - М., 1983.
6. Кочетов А.И. Буддизм. - М., 1983.
7. Крывелев И.А. История религий. - М., 1988. Т. 2.
8. Мифы народов мира. Энциклопедия. Т. 1-2. - М., 1987-1988.
9.Савченко П.Д. Сравнительное богословие. – М., 1991.
10.Судзуки Д. Дзэн – буддизм. Бишкек, 1993.
11.Так говорил Будда. - М., 1990.
12.Чжан Чжэнь-Цзы. Практика Дзэн. - Красноярск, 1993.
13.Философская энциклопедия в 5-и томах. - М., 1960-1970.
14.Яковлев Е.Г. Искусство и мировые религии. - М., 1985.


title: Бақылау сұрақтары - С. Б. Балшыкеев

text:
65
5.2 Христиан діні
Христиан діні шамамен 2 миллиардқа жуық табынушылар санын
қамтитын дҥниежҥзілік дін болып табылады. Христиан дінінің пайда болу
кезеңі – б.з. I ғ. Пайда болған жері – қазіргі заманғы Палестина
аумағындағы бҧрынғы Рим империясының әкімшілік-территориялық бӛлігі.
Христиандықтар барлық қҧрлықта ӛмір сҥреді, бірақ кӛп бӛлігі Еуропа мен
Америкада шоғырланған.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Христиан дінінің негізін салушы тұлға

text:
Христиан дінінің негізін салушы тұлға. Бҧл тҧлғаның есімі – Иисус Христос. И. Христостың шынайы болғандығы туралы ҥш ҧстаным бар.
Кейбіреулері ҥшін Иисус Христос – халықтың қиялынан туындаған аңыз,
басқалары ҥшін Иисус Христос ӛлімінен соң қҧдай деп танылған тарихи
тҧлға саналады, ақырында, ҥшінші ҧстаным Иисус Христосты Адам
кейпіндегі қҧдай деп таниды.
Бҧл
діннің
негізін
салушысының
толық
ӛмірбаяны
христиандықтардың қасиетті «Библия» атты кітабында баяндалған. Онда
Иисус Христостың ер адамның қатысуынсыз ҧрықтанып, туылғаны жӛнінде
айтылған. Туылған кҥні, кресте байлап ӛлтірілген кҥні жайлы нақты
мәлімет жоқ. Евангелиені (Библияның қҧрама бӛлігі) оқи отырып, Иисус
Христостың дене бітімін елестету қиын, себебі, ешбір жерде оның сырт
келбеті туралы сипаттамалар берілмеген.
Иисус қысқа және қиын ғҧмыр кешкен, бар болғаны 33 жыл ӛмір
сҥрген. Осы уақыттың ішінде кӛптеген пайдалы істер атқарылды:
ауруларды емдеу, аштарды тойдыру және т.б. Ол адамдарды жақсылыққа
сілтеп, жамандықтан бас тартуға шақырды. Оның уағыздары қарапайым
халыққа арналды және оларды қҧтқару жолындағы қамқорлықпен
толысқан.
Иисус Христостың тіршілік ету әрекетінің ажырамас бӛлігі болып
оның ғажайып істері табылды: судың ҥстімен жҥрді, ӛлілерге жан берді,
суды шарапқа айналдырды және тағы басқалары. Ол қылмыстық-кҥнәлі
әрекеттер жасамаған, алайда бҧл еврейлердің рухани кӛсемдеріне Иисус
Христосты бҥлік шығарушы ретінде ізіне тҥсуге бӛгет болмады.
Ол ақыр аяғында қамауға алынып, азапты жазаға тартылды.
Евангелиенің пайымдауынша, ӛлген Иисус қайта тірілді және жер бетіне
қайтадан келуге ҥміттендіріп, кӛкке ҧшып кетті.
Иисус Христос жайлы кӛптеген әдебиеттер жазылды, христиан
дінінің негізін салушы тҧлғасы қаншалықты сан қырлылығымен
баяндалғанмен, христиан дінінің дҧшпандары Иисус Христостың ӛз ӛмірін
де, бҧл ілімнің ӛзін де ерекше, революциялық және жоғары гуманизмге
толы деп мойындайды.


title: Жалпыхристиандық  догматтар.  «Догмат»

text:
66
Христиандық догматтар жҥйесі ҧзақ уақыт бойы қалыптасты және
ресми тҥрде тек б.з. IV ғ. екі бірінші Әлемдік соборда (325 және 381 жж.)
бекітілді. Нәтижесінде, христиан дінін кӛптеген тармақтарға бӛлу
салдарынан, бҧл догматтардың кейбірі жоққа шығарылды немесе кҥрделі
ӛзгеріске тҥскен. Сондықтан да, христиан дінінің әрбір тармағында
Библияға негізделген жеке догматикасы бар. Сондықтан да, жалпы
христиандық догматтар туралы шартты тҥрде айтуға болады. Догматтар
келесідей:
1.Ҥштҧғырлы Қҧдай туралы ілім: Қҧдай-Әке, Қҧдай-Ҧл бала, Қҧдай-
Рух.
2.Қҧдайдың адам келбетіне айналып, бір мезгілде адам «тәнінде» ӛмір
сҥруге сәйкес қҧдайға айналу туралы ілім.
3. Ӛзінің қайғы-қасіретімен және ӛлімге бару әрекеті арқылы барлық
адамзаттың кҥнәсін жойған Иисус Христостың кҥнәсі ҥшін қҧрбандыққа
шалыну туралы ілім.
4. Иисус Христостың ӛлілер арасынан шығып, ӛлімді жеңгеннен
бастап қайта ӛмірге келуі туралы ілім.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Біріншіден - С. Б. Балшыкеев

text:
Біріншіден, наным нысаны адамда оң немесе теріс эмоцияларды,
ӛзіндік бағалауды туындатады және белгілі бір әрекет тҥріне себеп болады:
мысал ретінде орта ғасырлардағы рақымсыз адамдардың әрекеттерін немесе
адамдардың ӛз еркімен қҧрбандыққа шалдығуы мен басқаларын
қҧрбандыққа шалдыруын келтіруге болады.
Жеке білімге тоқталатын болсақ, ол әрқашанда мінез-қҧлыққа әсер ете
бермейді – ӛйткені, ол кӛп жағдайда іс-әрекет туындатпайтын бейтарап
ақпаратты қамтиды.
Екіншіден, наным ақыл-парасатсыз, тиімді ойларсыз, тҥсініктерсіз,
талқылауларсыз, ой толғауларсыз болуы мҥмкін емес. Сондықтан, «соқыр
діншілдік наным» сӛз тіркесі қатаң тҥрде теріс саналады.
Үшіншіден, ақыр аяғында, толық беделі бар ақпарат иесіне оң
кӛзқарассыз діншілдік нанымның туындауы мҥмкін емес. Мҧндай беделді
адамға басқа тҧлғаны (әке, қасиетті діндар адам және т.б.) немесе жазбаша
дереккӛздерді (Библия, Қҧран) жатқызуға болады.
Діни наным мен діни емес наным арасында шартты шекараны
жҥргізуге болады. Соңғысының ерекшелігі - оның ақиқаттығы мен
жалғандығының практика жҥзінде тексерілу мҥмкіндігі болып табылады.
Діни нанымның ерекшелігі - оның нысанының (ғажайып) толық жоққа
шығарылмауы, не болмаса, дәлелденбеуі мҥмкін болмайтындығында.
Сондықтан да, Қҧдайға сенудің қоршаған орта туралы ғылыми
білімдермен ҥйлеспеушілігі туралы кез-келген пікірді маңызды деп санауға
болмайды. Ӛмірлік тәжірибе діни нанымдарды жоққа шығарса да, діни
наным таңқаларлық тҧрақтылықты сақтап қалады: «ақырғы заман» туралы
кӛптеген нақтылы кҥндердің сәуегейлілігі дәлелсіз болды, бірақ бҧл
шынайы сәуегейлілікке сенетіндердің діни нанымының жойылуына әсер
етпеді.
Діни наным мен білімнің діни емес тҥріндегі қатынасы жиі оқу мен
діни ілімнің қатынасы тҥрінде білінетінін айта кеткен жӛн. Осылайша, діни
наным мен білім арасында қандай да бір шекараның болатынын айтуға
болады, ал шынайы ӛмірде ол діни және діни еместің арасында болмайды –
бҧл тҥсініктер ӛзара жоққа шығармайды, ӛзара бірін-бірі толықтырады.


title: С. Б. Балшыкеев

text:
3
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ҚАРАҒАНДЫ МЕМЛЕКЕТТІК ТЕХНИКАЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
С.Б. БАЛШЫКЕЕВ
ДІНТАНУ НЕГІЗДЕРІ
ҚАРАҒАНДЫ 2012
4
ӘОЖ 332.1 (574) (07)
КБЖ 65.04 (5 каз) я 7
Университеттің Редакциялық-баспа кеңесі ұсынған
Пікір жазғандар:
«Болашақ» МББИ философия және әлеуметтік саясаттану пәндері кафедра-
сының профессоры, философия ғылымдарының докторы Елікбаев Н.Е.;
ҚарМТУ әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының доценті,
философия ғылымдарының кандидаты Жәлелов К.Ш.;
ҚарМТУ Редакциялық-баспа кеңесінің мҥшесі, ҚарМТУ ӘГП кафедрасы-
ның доценті, әлеуметтік ғылымдардың кандидаты Матвеенкова Л.Г.
Балшыкеев С.Б.
Дінтану негіздері: Оқу қҧралы / Балшыкеев С.Б. / Орысшадан аударған
Мҧсағҧлова А.Е.; Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті. –
Қарағанды: ҚарМТУ баспасы, 2012 – 108 б.
Басылым аударылған: «Основы религиоведения»/ Балшикеев С.Б.-
Қараганда: Изд-во КарГТУ, 2010.-106 с.
ISBN
Оқу қҧралында діни нанымдардың ежелгі тҥрлері қарастырылған: тотемизм,
анимизм, фетишизм, Шумерлік-аккадтық және Вавилондық ӛркениеті, Ежелгі Мысыр,
Иран және Қытай діндері; дҥниежҥзілік діндер – буддизм, христиан, ислам діндерінің
тарихы, олардың қоғамдық дамуы мен қалыптасуының маңызы.
Оқу қҧралы білім беру стандарттарына сәйкес қҧрастырылған және оның мақсаты
- әр тҥрлі мамандық бойынша білім алатын студенттердің тек теориялық білімін
жетілдіру ғана емес, сонымен қатар, олардың кез келген дінге ақыл-парасатпен қарап,
ҧғынуын тәрбиелеу болып табылады. Оқу қҧралы жоғары оқу орнының студенттеріне,
магистранттарына, мектеп, гимназия оқушыларына, сонымен қатар, жалпы дінге
қызығушылық танытушыларға ҧсынылады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Ораза-байрам - С. Б. Балшыкеев

text:
2. Ораза-байрам (Ид-аль-фитр) – бір ай бойы созылатын ораза
аяқталғаннан кейінгі ауыз ашу мейрамы, ол ҥш кҥн жалғасады. Бҧл кҥндері
кедейлерге, жетімдерге қайырымдылық кӛмегін кӛрсету қажет, сонымен
қатар, мешіттер мен қауымдастықтардың қажеттіліктерін қамтамасыз ету
қажет. Туған-туыстар мен достар-жарандар бір-біріне сыйлықтар таратады,
кӛршілер ӛзара татуласады. Ораза-байрам кҥні адамдар зираттарда және
ҥйлерінде ӛлілерге бағыштап қҧран оқытады, жаңадан қайтыс болған
адамдардың молаларына барады. Бір сӛзбен айтқанда, бҧл мейрам
мҧсылмандар ҧстанған сабырлылықтың соңғы символы мен Алла ҥшін
мағыналы ӛмірдің бастамасы болып табылады.
3. Мавлюд (мәулід) – Мҧхаммедтің туған кҥні мен қайтыс болған
кҥнін тойлау. Исламда туған кҥндер қарапайым тҥрде аталып ӛтеді, ал
қайтыс болған кҥні мәңгілік дҥниеге жаңадан туды деп есептеліп,
салтанатты тҥрде тойланады.
Мҧхаммедтің қай кҥні туғаны белгісіз (И. Христостікіндей), алайда,
барлық дінге сенушілер ӛздерінің дҧғалары арқылы оған және оның шешесі
- Әминаға қҧрмет кӛрсетеді. Басқа мейрамдар сияқты, Мавлюд кҥні кӛмекке
мҧқтаж адамдарға және мешіттерге қайырымдылық кӛмектері кӛрсетіледі.
4. Мирадж (раджаб-байрам) – Мҧхаммедтің кӛкке ҧшып, қайтадан
жерге оралу кҥнін тойлау мейрамы. Мҧсылман аңызы бойынша, пайғамбар
Бурак атына мініп, періштенің кӛмегімен Меккеден Иерусалимге, содан соң
Алланың тағына саяхат жасағаны баяндалады. Бҧл саяхаттардың барлығы
санаулы секундтарда жалғасты; қҧлаған қҧмырадан су шықпай жатып,
тӛсек жылып ҥлгермеді.
Мирадж тҥнде тойланады. Кӛкке кӛтеру кҥні кӛптеген мҧсылман
қауымдастықтарында аталып ӛтеді.
5. Лейлят аль-кадр (тағдырды белгілеу күні) – бҧл мейрам рамазан
айында оразаның аяқталуына дейін ҥш кҥн бҧрын тойланады. Оның
негізінде Қҧранның тҥпнҧсқасы Алланың тағынан 27-тҥнде періште арқылы
жерге жақын кӛкке кӛшірілгені туралы тҥсініктеме жатыр, содан соң 22
жылдың ішінде (610-632 жыл аралығы) Қҧранның мазмҧны Мҧхаммедке
бірітіндеп ашыла бастады. Мҧсылмандар дәл осы тҥнде әлемнің,
адамзаттың және жеке адамның тағдыры бір жыл бҧрын белгіленеді деп
сенген және Алланың мейірімділігіне бой ҧсынуға шақырған.


title: Шииттік исламының мейрамдары

text:
99
а)
суннат
(сүндетке отырғызу),-
ҧлдардың жыныстық мҥшесінің
ҧшын кесу тҥрінде орындалады;
б)
никах
(неке қию),
- мешіт қызметкерлері арқылы неке қиылады
және неке қиятын адамдардың арасындағы ӛзара міндеттемелермен
шарттасады;
в)
жаназа
(жерлеу),
- ӛлгендерді о дҥниеге аттандыру және еске алу
кҥндердің (ҥшінші, жетінші және қырқыншы кҥн) толық рәсімі.
г)
фатиха
(ашатын)
– Қҧранның бірінші сҥресі, оны маңызды істерді
бастағанда
және аяқтағанда, рәсімдерді орындау кезінде оқу міндетті.
Фатиханың мәтіндері араб тілінде жазылады және мешіттердің,
басқа да
діни қҧрылыстардың безендірілуі кезінде қолданылады.
Мҧсылмандық салт-жоралар туралы бӛлімді аяқтай отырып,
барлық
маңызды оқиғалардың ай кҥнтізбесі бойынша тойланатынын атап кеткен
жӛн. Мҧсылмандардың ай кҥнтізбесі 622 ж. басталады. Бір жылда 12 ай бар:
алты айда 30 кҥн бар, алтауында 29 кҥннен болады. Ай кҥнтізбесіндегі жыл
кҥн кҥнтізбесінен 11 кҥн кем. Дәл осы себеппен барлық мҧсылман
мйерамдары григориан кҥнтізбесіне қатысты шашыраңқы болып табылады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Құран – - С. Б. Балшыкеев

text:
100
Қҧраннның қағидалық тілі – араб тілі. Басқа тілдерге аударуға рҧқсат
етіледі, бірақ қағидалық деп есептелмейді. Діндарлардың пікірінше,
басқа
тілде (араб тілінен ӛзге) Қҧранның терең мәнін емес, тек «мағынасын» ғана
жеткізуге болады.
Қҧранда Библиядағыдай бірін-бірі жоққа шығаратын кӛптеген
жерлерін табуға болады.
Қазіргі таңда Қҧран қазақ және орыс тілдерінде кең таралған және
басылып шығарылған.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Исламның тарихи кезеңдері

text:
Исламның тарихи кезеңдері. Ислам тарихы он тӛрт ғасырды
қамтиды. Осы уақыт аралығында адамзат ғарышқа ҧшты, материяның
кӛптеген ғажайыптары ашылды, әлемдегі әлеуметтік-экономикалық және
саяси жағдайлар ӛзгеріске ҧшырады. Мҧхаммедтің ізбасарларының аз
тобынан шыққан ислам дҥниежҥзілік дін мәртебесіне дейін кӛтеріліп,
әлемдік ӛркениеттің қҧбылысына айналды. Исламның тарихы қазіргі
заманға дейін сақталған драматизмге толы. Мҧсылман әлемі – абстракция
емес, ол ҧзақ даму нәтижесінде пайда болған геосаяси және рухани
шындық.
Ерте ислам (VII-VIII ғғ.). Негізгі қайнар кӛзі Қҧран мен хадистер
болып табылады – олар Мҧхаммедтің әр тҥрлі жағдайлардағы іс-әрекеттері,
сонымен қатар, оның әр тҥрлі адамдармен әңгімелері туралы ақпараттар
жазбаша тҥрде сақталған. Нәтижесінде, хадистер бірнеше жинақтарға
жҥйелендірілген және «мҧсылман хикаясы» атты Суннаны қҧрады.
Зерттеушілердің пайымдауынша, исламның догматикасы мен діни
салттарының қалыптасуына исламға дейінгі жергілікті ежелгі нанымдар,
сонымен қатар, христиан діні, иудаизм мен зороастризм зор әсер етті.
Исламға дейінгі нанымдар мен салттардың ішінен исламдық
жҥйеге келесі кезеңдер енгізілген:
- полидемонизм, яғни, адамдардың іс-әрекеттеріне әсер ететін
әзәзілдердің (жындардың) шынайы ӛмір сҥруі туралы тҥсінік;
- Арабияның барлық тайпаларында қолданылған және қҧдайлардың
мейірімділігіне бӛленуге арналған қҧрбандыққа шалулар;
- қасиетті және басқа да киелі жерлерге қажылыққа бару;
- ер адамның бірнеше әйел алуы кезіндегі кӛп некелілік;
- ерлік пен батырлықты мадақтау.
Ислам
дініне
иудаизмнен кӛптеген компоненттер «тараған», оларды
тҥгендеу мҥмкін емес. Олардың тек кейбіреуін қарастырайық:
- жалғыз Қҧдайдан басқа ешкімге табынбау;
- пҧтқа табынушылықпен кҥресу;
- кӛне ӛсиет пайғамбарларының іс-әрекеттері туралы ілім;
- дҥниені жарату, кҥнәнің кешірілуі, рҧқсат етілген және рҧқсат
етілмеген тағам туралы ілім.


url: http://emirsaba.org/s-b-balshikeev-v2.html?page=103#Исламға_дейінгі_нанымдар_мен_салттардың_ішінен

title: Исламның тарихи кезеңдері


title: Христиан дінінен - С. Б. Балшыкеев

text:
Христиан дінінен,
нақтырақ айтқанда, оның «шерік қатушылық»
тармақтарынан исламға келесі жағдайлар тараған:
- Иисус Христосты (Исаны) ҧлы пайғамбар және ҧстаз ретінде
қҧрметтеу;
101
- Алланың алдында жауап беру кҥні, ӛлілердің қайта тірілуі, тозақ пен
жҧмақ туралы ілім;
- ораза ҧстаудың қажеттілігі;
- Иисус Христостың адамгершілік туралы, соның ішінде атақты
«алтын ереже» және т.б. ӛсиеттері.
Осылайша, ол бостан бос пайда болған жоқ, оған дейін туындаған
кейбір діни және практика жҥзіндегі элементтерді қамтыған. Әрине, бҧл
жерде компиляция мен плагиат жӛнінде сӛз болуы мҥмкін емес.
Жоғарыда аталып кеткендей, ислам догматикасы мен рәсімінің
қалыптасуы бірітіндеп жҥзеге асты, алайда, Мҧхаммедтің ӛмірінің соңына
қарай ілім мен діннің негізгі шегі нақты қалыптасты, содан соң Отанынан
тыс (Арабияда) жерлерде исламның жеңіс шеруі басталды.
Мҧхаммедтің ӛлімінен соң, оның ізбасары Әбу-Бәкір болды, ол билік
басында аз уақыт отырған (632-634 жж.), бірақ ӛте дарынды тҧлға болған.
Әбу-Бәкір Арабия аумағында қатаң тәртіп орнатуға мәжбҥр болды, себебі,
пайғамбардың ӛлімінен кейін мемлекетте былықшылық туындады және
кӛптеген тайпалар ашық тҥрде исламнан, зекет тӛлеуден бас тартты. Әбу-
Бәкір ӛзінің ӛлімінің алдында ізбасары қылып Омарды тағайындады.
Омар мҧсылман қауымдастығын 10 жыл (634-644 жж.) басқарды.
Оның кезінде халифатқа Сирия, Ирак, Мысыр, Ливан, Палестина аумақтары
бағынған. Мҧсылман әдебиетінде халиф Омар әділ кӛсем, дана басқарушы
және мҧсылман мемлекетін қҧрушы ретінде қарастырылады. Омар кісі
ӛлтірушінің қанжарынан қаза болды.
Ҥшінші халиф болып Осман сайланды, ол 12 жыл қызмет атқарды
(644-656 жж.) және ӛзінің жол салушысы сияқты кісі ӛлтірушінің қолынан
қаза тапты. Осман Ислам тарихында ең бастысы тҧлға ретінде есте қалды,
оның бҧйрығы бойынша Қҧранның соңғы мәтіні қҧрастырылған.
Тӛртінші халиф болып Әли сайланды, ол бес жыл басқарғаннан кейін,
(656-661 жж.) қаза табады. Әлидің есімімен мҧсылман қауымдастығының
сунниттер мен шиитерге бӛлінуі байланысты, бҧл қҧбылыс әлі де жалғасын
табуда.
Билікке қол жеткізудегі табан тірескен кҥрестен кейін, жаңа халиф
болып Муавия сайланды, ол Әлидің жақтастарының қарсыласуын тоқтата
алды және ата-бабадан келе жатқан халифтердің әулетін қалыптастырды.
Бҧл әулет 661-750 жж. аралығында ӛмір сҥрді және тарихқа Муавия
әулетінен шыққан – Омейядтар атымен енді. Омейядтар кезінде Солтҥстік
африка мен Солтҥстік-Батыс Ҥндістанның жаулап алуы аяқталды.
Халифаттың астанасы Дамаск қаласына кӛшірілді. Мҧсылман әскерлері
Византия империясы мен Иран патшалығын қҧлатты. Кейінірек, Халифат
билігінде Кавказ сырты, барлық Орта Азия, Испания және басқа да
аумақтар болды.
Ерте исламның дамуын қорытындылай келе, келесі жағдайларды
белгілеуге болады:
102
Достарыңызбен бөлісу: |


title: С. Б. Балшыкеев - бет 105

text:
1. 150 жылдың ішінде қҧран мен Суннаның негізгі мәтіндері
заңдастырылмаған, соның нәтижесінде олар қазіргі таңға дейін ӛзгеріске
ҧшырамаған.
2. Жаулап алу соғыстары нәтижесінде ислам ҧлтаралық дінге
айналды.
3. жан-жақты қҧқық жҥйесі – шариғат қҧрылды.
4. Ақырында, ислам кӛптеген ішкі келеңсіздіктердің нәтижесінде
басынан бастап ӛзінің ішкі оппозициясын, кӛптеген мектептер мен
тармақтарды қалыптастырды.
Ортағасырлық ислам (IX-XV ғғ). VIII
ғасырдың соңында
Омейядтардың зор империясы қанды ішкі қақтығыстардың салдарынан
шайқалды. Шииттер халифат басшылығында Мҧхаммед пайғамбардың
әулиетімен байланысы жоқ адамның отырғанына байланысты жағдаймен
келісе алмады. Барлық қарсы шыққандар Мҧхаммед пайғамбардың ағасы
Аббас әулиетінен шыққан – Аббасидтер туының астына жиналды. 750
жылы халиф тағы олардың қол астына кӛшті. Халифат астанасы Дамаскіден
Бағдат қаласына ауыстырылды. Бағдат халифтары ақыр соңында
талқандалған мемлекеттің бірлігін сақтау ҥшін дәрменсіз болды: оның
аумағында жеке халифтері мен сҧлтандары басқарған тәуелсіз мемлекеттер
пайда бола бастады.
X ғасырдың ортасында Бағдат халифаты ӛзінің мемлекет ретінде ӛмір
сҥруін тоқтатты. Бҧл зор империя сепаратистік қозғалыстар (Солтҥстік
Африка, Иран және т.б.), сонымен қатар, Селжҧттар (тҥркімендер) мен
Шыңғыстықтардың (моңғолдар) жаулап алу соғыстарының нәтижесінде
қҧлады.
Ортағасырлық исламда табынушылық кҥрестері де тоқтамады. Қатаң
таластар кӛптеген мәселелер бойынша, әсіресе, алдын ала анықтау
мәселесіне байланысты туындап отырды.
Джабариттер билеушілердің қолдануына ие болған, олар барлық
тірі жандардың іс-әрекеті, ойлары мен тіршілік ету әрекеттерін дҥниені
жаратқанға дейін Алланың алдын ала анықтағаны туралы идеяны ҧстанған.


title: Кадариттер - С. Б. Балшыкеев

text:
103
-Алла
адам тәрізді емес, антропоморфты қасиеттері болмайды –
сондықтан да, Қҧранның тиісті сҥрелерін тура мағынада емес,
аллегориялық
мағынада талқылау қажет;
- Қҧран мәңгілік ӛмір сҥрген жоқ, оны Алла ойы жоғары дәрежеде
дамыған адамдар ҥшін жаралған;
- аса ауыр қылмыс жасаған мҧсылман
дінге сенушілер мен
сенбейтіндердің арасындағы «аралықта ӛмір сҥрушілік» кҥйінде болады;
- мҧсылманның кҥнәлары тек ислам діні мен кҥнәхардың ӛзінің
беделін тҥсіріп қана қоймай, сонымен қатар, оның дҧшпандары ҥшін нәрлі
азық болып табылады;
- ислам қауымдастығының басшысын халық сайлауы тиіс; ал
қауымдастық оны қажет болған жағдайда қызметтен алуға қҧқылы.
Байқауымызша, мутазилиттер ислам дініне «шерік қатушылық» пен
ең бастысы – рационализм мен ой толғау рухтарын енгізген.
Олардың
ілімдері және ӛздері кӛп жағдайда жеңімпаз ретінде қуанышты және
жеңілгендердің ауыр халіне душар болды – мҧның барлығы олар ӛмір
сҥрген мемлекет басшыларының дҥниетанымдық
діни және саяси
ҧстанымдарына байланысты болды.
Ортағасырларда
Достарыңызбен бөлісу:


title: сопылықтың - С. Б. Балшыкеев

text:
104
IX ғасырда исмаилизмнің жаңа қанаты, жаңа бағыты пайда болды,
оның ізбасарлары ӛздерін Хамдан
Кармат уағызшының есімімен
байланысты
карматтар
деп атаған.
Карматтар ортодоксальді суннизм мен оның салттарына бірден қарсы
шықты. Х ғасырда олар жеке мемлекеттерін қҧрды (Шығыс Арабия), онда
карматтардың жақсы тҧрмысы кӛршілес мҧсылман мемлекеттерін тонау
және тҧтқынға алынған қҧлдарды аяусыз қанаумен қамтамасыз етілді.
Карматтар мемлекеті 150 жыл ӛмір сҥрді және 1029 жылы ӛмір сҥруін
тоқтатты.
XI ғасырда исмаилизмде Оңтҥстік Ливан аумағында
друздар
қозғалысы пайда болды. Бҧл кезде тау халықтары тҥрік басқыншыларымен,
сонымен қатар, ӛздерінің феодалдарымен соғысты. Сондықтан да,
Даразидің жасырын имамның тәртіп орнату мақсатында келуі жӛнінде
уағыздары зор қолдау тапты.
Ортағасырлық мҧсылман мемлекеттерінде қауіпті кҥш ретінде
ассасиндер
танылды. Ассасиндердің ҧйымдастырушылық қҧрылымы
қатардағы мҥшелерінің «жасырын имам ӛкілдеріне жақындасуға» рҧқсат
болмай қоймай, сонымен қатар, олар
имамдардың есімдерін де
білмейтіндей ҧйымдастырылды. Шалғайдағы тау қамалдарындағы шейхтер
Таяу және Орта Шығыстың әр тҥрлі мемлекеттеріндегі билеушілерін ӛлім
жазасына кескен, бҧл әрекеттерді табынушы фанаттар - кісі ӛлтірушілер
бҧлжытпай орындаған.
Ассасиндер Батыс Еуропа мен Рим Папасының ӛзіне ҥрей тудырған.
Жоғарыдағы ассасиндер суннизм мен шиизмнің қағидаларына бағынбаған,
олар жағдайға байланысты әрекет жасап отырған. XIII ғасырда ассасиндерді
ҧйымдастырылған қозғалыс ретінде Иранда моңғолдар және Сирияда
мысырлықтар жойды.
X ғасырда ӛздерін жақсы жасырған философиялық бауырластықты
білдіретін
Достарыңызбен бөлісу:


title: «Таза ағайындар» - С. Б. Балшыкеев

text:
105
- зҧлымдық шексіз емес: адамдарды ғылымға жақындастырудың
арқасында (әсіресе философияға) адамзат «мейірімділік
пен әділеттіліктің
дҥниежҥзілік мемлекетін» қҧруға қабілетті және қҧрады.
Ислам тарихында дінде, әсіресе,
философияда, ғылымда және
білімнің басқа да салаларында із қалдырған жарқын саңлақтардың есімдері
қалған - Ибн-Сина (Авиценна), Ибн-Рушд (Аверроэс), Әл-Фараби «Екінші
Ҧстаз», Әл-Хальдун және басқалары.
Жалпы, ортағасырдағы мҧсылман
философиясы Платонның,
неоплатондықтардың, стоиктердің, Аристотельдің
ақыл-парасат пен ойға
қонымдылыққа толы шығармаларына негізделді. Әрине, бҧл кезеңде ӛмір
сҥрген барлық еркін ойлаушылар субьективті тҥрде ӛздерін мҧсылмандар
деп санады, алайда, шын мәнінде олардың дҥниетанымы ресми исламмен
сәйкес келмеді, сонымен қатар, оған қарсы шықты. Олар ғажайыпты жоққа
шығарды, дҥниенің шексіздігі мен қҧбылмалылығын дәлелдеді, жеке мәңгі
бақи ӛмір сҥруді келемеждеді. Гуманистер
ретінде дінге шыдамдылық
таныту, адамға сыйластықпен қарауды насихаттады. Олар дана философтар
басқаратын әділ мемлекеттің болуын аңсады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Капитализм дәуірінің пайда болу кезеңіндегі ислам (XVII-XVIII ғғ .)

text:
106
ҥшін қарсы соғыс жарияланды. Ваххабизм уақыт ӛте келе Иракқа,
Тҥркияға, Мысырға, Ҥндістанға және басқа да мемлекеттерге ене бастады,
бірақ толығымен Арабияда бекіді.
XIX ғасырдың басында ас-Сенуси негізін салған діни орденнің
мҥшелері –
сенуситтер
пайда болды. Әл-Ваххаб сияқты ас-Сенуси
жаңашылдықтармен бҥлінбеген бастапқы исламның тазалығын қайтаруды
жақтаған.
Ваххабиттер сияқты сенуситтер отаршыл-еуропалықтарға, сонымен
қатар, олардың жерін басып алған тҥркі тҧлғасындағы бір қҧдайға
табынушыларға қарсы аянбай кҥресті. Нәтижесінде, сенуситтердің әсері
әлсіреді, бірақ толығымен жойылған жоқ. Қазіргі таңда олар негізінен
Солтҥстік және Орталық Африканың мҧсылман мемлекеттерінде ӛмір
сҥреді.
XIX ғасырдың 40-жылдары Иран аумағында ӛзін Баб деп жариялаған
(баб-«қақпа») негізін салушы Әли Мҧхаммед Ширазидің есімімен аталған
Достарыңызбен бөлісу:


title:
б)
кез-келген дін қоғамдық болмыстың кӛрінісі – бҧл, яғни, дінде
шынайы ӛмірдің ақиқатында болатындай ештеңенің жоқтығын білдіреді;
в)

text:
15
Бҧл ретте католик Л. Джусанни басқа кӛзқарасты ҧстанған: «Дін –
қиялдау әрекетімен сипатталады, ӛзінің негізі ҧтымды және оның қайнар
кӛзі болатын байлыққа қатысты шынайы болып табылады…. Теориялық
жағынан әр адам ӛз дінін қҧра алады»
7, 19б
.
Дінді қоғамдық қҧбылыс ретінде анықтау және діннің алуан
тҥрлілігіне қарамастан, әр тҥрлі дінге қатысты жалпы сипаттамаларды
анықтау қажет:
Достарыңызбен бөлісу:


title: бабиттердің - С. Б. Балшыкеев

text:
107
Исламда пайда болған
бахаизм
оның
оппозициялық сектасы емес,
керісінше, жаңа дінге айналды.
XIX ғасырдың 70-жылдары исламның тҥп-тамырында
панисламизм
атанған теория туындады. Панисламизмнің идеологтары болып Тҥркияның
ағартушысы Н. Кемаль, Әл-Афгани, шейх М. Абдо танылды.
Панисламистердің негізгі идеялары бірнеше ережелерге сәйкес келді:
Достарыңызбен бөлісу:


1. Мҧсылмандар ӛмір сҥретін орнына және жағдайына қарамастан, бір
халықты қҧрайды.
2. Ішкі
және
сыртқы
дҧшпандардың
алдында
мҧсылман
мемлекеттерінің саяси-діни одағын қҧру қажет.
3. Бҧл мемлекет одақтарында барлық қоғамдық ӛмір ислам
принциптеріне негізделуі қажет.
4. Мҧсылман ынтымақтастығының принципі – исламның бҥкіл
дҥниежҥзіндегі жеңісінің басты шарты болып табылады.
Панисламизм идеологиясы кӛп жағдайда этникалық сипатта болды
және
пантюркизм
мен
панарабизм
сияқты
ҧлттық
сипаттағы
идеологиялармен
ҧштасты.
Ӛзінің
тартымдылығына
қарамастан,
панисламизм мҧсылман мемлекеттері мен халықтары арасында бірлікті
орната алмады.
Алайда, ХХ ғасырда қазіргі заманға дейін ӛмір сҥріп келе жатқан
«дҥниежҥзілік», «халықаралық» және т.б. эпитеттері бар кӛптеген
мҧсылман ҧйымдары пайда болды. Олардың ішінде ең бастылары болып
келесілері табылады:
Дүниежүзілік ислам конгресі (ДИК). Бҧл ҧйым ҥкіметтік емес
ҧйымның мәртебесіне ие. ДИК-тің штаб-пәтері Карачиде орналасқан. Оның
филиалдары мен бӛлімшелері дҥниежҥзі бойынша барлық мҧсылман
мемлекеттерінде бар. Конгресс тӛрт жылда бір рет жиналады, басшылық
конгрес отырысы арасында Жоғарғы кеңесті жҥзеге асырады. Бҧл ҧйым
ислам тақырыбы бойынша ғылыми зерттеулерді қаржыландырады,
симпозиумдар, кӛрмелер ҧйымдастырады, «Мҧсылман әлемі» апталығын
және басқа да әдебиеттерді басып шығарады.
Ислам Конференциясы Ұйымы (ИКҦ). 50-ге жуық мҧсылман
мемлекеттерін біріктіреді. Жоғарғы орган – мемлекет және ҥкімет
басындағылардың конференциясы. Ең алғаш конференция арасындағы
атқару органы - бас секретариат болып табылады, оның штаб-пәтері
Джидда қаласында (Сауд Арабиясы) орналасқан. ИКҦ – ғылым, мәдениет,
шариғат, бҧқаралық ақпарат қҧралдары, сауда және т.б. бойынша бірқатар
мамандандырылған комитеттері бар ҥкіметтік ҧйым. Ислам Конференциясы
Ҧйымы мҧсылман ішіндегі дауларды шешуге тырысады, мҧсылмандық
емес мемлекеттерде ӛмір сҥретін мҧсылмандарға әр тҥрлі кӛмек кӛрсетеді,
мҧсылман ынтымақтастығына ықпал жасайды, жалпы мҧсылмандық
мәндегі кӛптеген жобалар мен зерттеулерді қаржыландырады.


title:
Мҧсылмандар ӛмір сҥретін орнына және жағдайына қарамастан, бір
халықты қҧрайды.
2


title: Ислам әлемі лигасы - С. Б. Балшыкеев

text:
108
баруды ҧйымдастырады. ИӘЛ штаб пәтері Меккеде орналасқан. Басқарушы
органы – қҧрамына дҥниежҥзінің мҧсылман аймақтарының барлық ӛкілдері
кіретін Кеңес болып табылады.
Еуропадағы Ислам Кеңесі
(ЕИК). Еуропадағы Ислам Кеңесінің
қҧзыретіне
Еуропа
мемлекеттерінде
ӛмір
сҥретін
мҧсылман
қауымдастықтарының барлық мәселелерін шешу жатады. ЕИК кӛптеген
әдебиеттерді басып шығарады, ислам тарихы және мәдениеті бойынша
ғылыми ӛңдеулерді мадақтайды, конференциялар ҧйымдастырады және
ӛткізеді, Еуропадағы басқа дін ӛкілдерімен қарым-қатынас орнатады.
Қазіргі заманғы исламда 1928 жылы Мысырда шейх Хасан-әл-Банна
негізін салған
«Мұсылман-ағайындар»
ҧйымы ерекше орынға ие.
Мҧсылман-ағайындар
ассоциациясының
идеологиясы
мен
ҧйымдастырушылық қҧрылымына сопылардың еңбектері әсер етті: қатаң
тәртіп, «ҧсынылғандар» мен «ҧсынылмағандар», материалдық жағынан
молшылықтан бас тарту және т.б. Басшылар ҧйымдағы шексіз ролге ие,
олардың сӛздері талқыланбайды, дін ҥшін ӛзін-ӛзі қҧрбандыққа шалуға
даяр (фидаи) ағайындар бар.
Мҧсылман-ағайындар «таза исламға» Пайғамбардың кезеңін қазіргі
заман ӛркениетін есепке ала отырып, қайтаруды насихаттайды. Мҧсылман-
ағайындардың пікірінше, социализм де, капитализм де қоғамдық
қҧрылымның ҥлгісі саналмайды, сондықтан, олар исламдық қоғам ҥлгісін
ҧсынады.
Бҧл ҧйым ӛз мақсатына жету ҥшін заңды және заңсыз әдістерді,
соның ішінде, лаңкестік әрекеттерді қолданады – осы себептен кӛптеген
мемлекеттерде оның әрекетіне тыйым салынған. Мҧсылман-ағайындардың
ислам қауымдастығы бар барлық жерлерде ӛз жақтастары мен
қалыптастыру мҥшелері болады. Заңсыз әрекет жасай отырып, олар ислам
қарсыластарына, сонымен қатар, оның ортодоксальді табынушыларына
кӛптеген жағымсыз жағдайларды туындатады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Қазақстандағы Ислам - С. Б. Балшыкеев

text:
109
қабылдады: ислам дінін қабылдағандар алым-салықтан босатылды, олар
ҥшін жеңілдетілген салықтар белгіленді, оларға әр тҥрлі келеңсіз
жағдайларда кӛмек және қолдау кӛрсетілді. Ал, жаңа дінге қарсы
шыққандар керісінше, не жойылды, немесе, қатаң дискриминацияға тап
болды.
Жаңа дін әрқашанда алдыңғы діндерге қарсы шығып отырды. Және
бҧл коллизия әрқашанда бейбітшілік жолмен шешіліп отырған жоқ: исламға
және арабтарға қарсы дҧғалар ғасырлар бойғы дәстҥрлерге сҥйенді.
Фердоусидің
«Шах-Намасында»
халықты «жат жерліктерге» қарсы әрекет
жасауға шақырғаны тегін емес.
Ислам қазақтардың прототиптері арасында болған нанымдардың
алдында басымшылық белгілері болғаны сӛзсіз анық: жалғыз Қҧдайға
табыну, барлығының Қҧдайдың алдында тең болуы, нақты адамгершілік
уағыздары.
Ең бастысы, жаңа діннің арқасында бай араб мәдениетімен танысу,
Қазақстан аумағында тҧратын халықтар арасында мәдени қарым-
қатынастарды нығайту мҥмкіншілігі туындады.
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/s-b-balshikeev-v2.html?page=113#Қазақстардың__прототиптері___(сақтар,__үйсіндер,__оғыздар

title: Қазақстандағы Ислам - С. Б. Балшыкеев


title: Әдебиет - С. Б. Балшыкеев

text:
110
28. Ислам (Историографические очерки). - М., 1991.
29. Ислам. Словарь атеиста. - М., 1988.
30. Панова В.Ф., Вахтин Ю.Б.. Жизнь Мухаммеда. - М., 1990.
31. Климович Л.И.
Книга о Коране, его происхождении и мифологии. –
М., 1986.
32. Крывелев И.А. История религий. - М., 1988, Т. 2.
33. Мавлютотов Р.Р. Ислам. - М., 1974.
34. Мусульманские праздники. - М., 1990.
35. Орынбеков М.С. Верования
древнего Казахстана - Алматы, 1997.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Бақылау сұрақтары - С. Б. Балшыкеев

text: Бақылау сұрақтары. 1. «Ислам» термині нені білдіреді? 2. Ислам дүниежүзінің қандай аймақтарында таралған? 3. Исламның негізін салушы Мұхаммедтің ӛмірі жайлы баяндаңыздар.. 4. Исламның негізгі догматтарының мәні мен мазмұнын ашыңыз. 5. Мұсылманның негізгі міндеттерінің мазмұнын ашыңыз. 6. Ислам дінінің «бес тармағы» мағынасы нені білдіреді? 7. Мұсылман құқығының ерекшелігі неде? 8. Мұсылман тәртібінің тоғыз бӛлімін атаңыз. 9. Ислам және христиан діндері арасындағы ұқсастықтары мен айырмашылықтарын нұсқаңыз. 10 Суннизм және шиизмнің ӛзара айырмашылығы неде? 11. Шиизмнің хариджиттер, имамиттер, исмаилиттер, зейдтер, друздар сияқты түрлеріне сипаттама беріңіздер. 12. Сопылық қайда, қашан және қандай себептермен пайда болған? 13. Сопылықтың ерекшелігін анықтаңыз. 14. Мұсылман мейрамдары мен әдет-ғұрыптарын атаңыз және мазмұнын ашыңыз. 15. Қасиетті «Құран» кітабының мәні қандай? 16. Ерте исламның ерекшеліктері қандай? «Ең алғаш тақуа халифтер» қандай мәселелерді шешкен? 17.Ортағасырлық ислам нені сипаттайды? 18. Ислам діні капитализмнің пайда болуы және ӛркендеу дәуірінде қандай мәселелерге тап болды? 19. Ваххабиттердің, сенуситтердің, бабиттердің және бахаиттердің саяси-діни қозғалыстарына сипаттама беріңіз. 20. «Панисламизм» түсінігі нені білдіреді? 21.Халықаралық ислам ұйымдарының мақсаттары қандай? 22. Қазіргі заманғы Қазақстан аумағында ислам діні қашан және қандай жағдайларда тарады?


title: Қорытынды - С. Б. Балшыкеев

text:
Қорытынды Қазіргі таңда Қазақстанда ӛте кҥрделі конфессиялық жағдайлар
туындады. Ар-ҧждан еркіндігі принципін жҥзеге асыру мемлекеттегі
дәстҥрлі ислам және христиан діндерінен басқа кӛптеген дәстҥрлі емес
діндердің және миссиялардың туындауына әкеп соқты.
Бҧл шетел конфессиялары Қазақстанның әлеуметтік кеңістігін иелене
бастайды. Миссонерлердің әрекеттері, әсіресе, олардың жастарды тартуы
тек дәстҥрлі дін ӛкілдері тарапынан ғана емес, сонымен қатар, қоғам
тарапынан да наразылық тудырады. Қазақстан халықтарының дәстҥрлі
адамгершілік қҧндылықтарының жойылуы мен шеттен келгендердің шабуы
қаупі бар.
Қазіргі заман жастары діни плюрализм әлемінде мҥлдем бағыт-бағдар
таба алмайды және сондықтан да, олар әр тҥрлі жалған адамгершілік пен
мәдениетті оқытушылардың қҧрығына тҥседі.
«Қоғамдық тыныштықты сақтау, конфессияаралық диалог пен келісім
– қоғамның ӛркендеуі мен қарқынды дамуының кепілі» - бҧл сӛзді ҚР
Президенті Н.Ә. Назарбаев та Қазақстан халықтары Ассамблеясында,
дҥниежҥзілік діндер ӛкілдерінің сьездарында сӛз сӛйлей отырып, Жыл
сайынғы Қазақстан халқына жолдауында да бірнеше мәрте айрықша баса
айтқан.
Берілген оқу қҧралы кӛне заманда пайда болған және қазіргі уақытқа
дейін ӛмір сҥріп келе жатқан діндердің әр тҥрлі бағыттарын қарастырудың
ең алғашқы талпынысы болып табылады. Сондықтан да, қазіргі таңда білім
беру жҥйесінде жҥзеге асырылып келе жатқан әр тҥрлі діни
қҧрылымдардың тарихын, теориясы мен практикасын оқу ӛте маңызды
саналады және қазіргі заманға лайықты іс болып табылады.


title: Мазмұны - С. Б. Балшыкеев

text:
Мазмұны
КІРІСПЕ ………………………………………………………...........3
1 БӚЛІМ КУРСТЫҢ НЕГІЗГІ ТҤСІНІКТЕРІ……………………...5
1.1. Адам және Қҧдай …………………………………………......5
1.2. Діншілдік наным мен білім ………………………………......8
1.3. Дін және атеизм……………………………………………......9
2 БӚЛІМ ДІННІҢ ПАЙДА БОЛУЫ, ОНЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК-
ТАРИХИ ТАМЫРЛАРЫ ЖӘНЕ ҚЫЗМЕТТЕРІ................…...…15
2.1. Діннің пайда болуы……………………………………......... 15
2.2. Діни тҥйсік, сезім және әрекеттер...............………………... 20
2.3. Діннің қоғамдағы қызметі......……………………………….. 23
3 БӚЛІМ ЕЖЕЛГІ ҚОҒАМДАҒЫ ДІНДЕР...................….………26
4 БӚЛІМ ШЫҒЫСТЫҢ ЕЖЕЛГІ ЖӘНЕ ҚАЗІРГІ ЗАМАН
ҚОҒАМЫНДАҒЫДІНДЕРІ ...…….………………………………31
4.1.
Екісу халықтарының діндері.………………………………..31
4.2.
Ежелгі Мысыр діні...........……………………………………32
4.3.
Зороастризм (парсизм, маздеизм)…………………………. 33
4.4.
Иудаизм……………………………………………………….35
4.5.
Индуизм……………………………………………………….38
4.6.
Конфуциандық.……………………………………………….44
4.7.
Даосизм…………………………………………………..…...47
4.8.
Синтоизм………………………………………………….…..49
5 БӚЛІМ ДҤНИЕЖҤЗІЛІК ДІНДЕР: ТАРИХЫ,
НЕГІЗГІ ТҤСІНІКТЕРІ МЕН БАҒЫТТАРЫ..……………………53
5.1. Буддизм……………………………………………………….53
5.2
. Христиан діні………………………………………………....61
5.3.
Ислам………………………………………………………....81
ҚОРЫТЫНДЫ..…………………………………………………….107
МАЗМҦНЫ....…..…………………………………………………..108
Достарыңызбен бөлісу: |


а) қандай да болмасын атаулар мен символдармен сипатталса да,
Ғажайыпқа сену; мҧнда Оған табыну да жатады;
б) Дҧға тілеу және әр тҥрлі жоралау әрекеттерінің кӛмегімен
Ғажайыпқа әсер ету;
в) «қасиетті» жазбалар, не болмаса, «қасиетті» аңыздарға, «аса зор
қасиеті жоқ» нақыл сӛздерге, даналық сӛздерге және діни беделділердің
әулиелігіне негізделген діндестердің қатаң немесе онша қатаң емес әрекет
нормаларының болуы.
Осылайша, адамзаттың дамуынан шыққан дін обьективті шындықты
ҧғыну және тҥсінудің тек бір ғана әдісі ғана емес, сонымен қатар,
адамзаттың адамгершілік дамуының кӛмегімен ӛзгеру әдісі болып
табылады. Ӛз алдына діннің әр алуандығы бір жағынан, адам
қатынастарының әр тҥрлілігімен, екінші жағынан, адамзат рухының шексіз
бейнелеулермен тҥсіндіріледі.
Жоғарыда айтылғандардан дін парыздарының, символдарының,
алдын ала айтылған жӛн-жосықтарының қаншалықты жасанды және
абстрактылы болғанымен, табиғи, жер қҧбылысы ретінде танылатыны
жӛнінде қорытынды шығаруға болады.
Жақсы және жаман діндердің болуы мҥмкін бе? Біздің ойымызша, ең
терең және дҧрыс жауаптың мәні келесі пікірде жатыр: «Ең ҥздігін таңдау
ҥшін барлық дінмен таныса алатыныңа сену – бҧл қиял, ал қиял – шынайы
мақсат. Шынайы мақсат – бҧл адамзат табиғатының дамуы мен эволюциясы
және әр кезде оның қандай да бір бӛлігі жҥзеге асырылады»
7, 30б
.
Демек, діннің жақсысы да жаманы да болмаған, діндер адамдар
әрекетімен және солар ҥшін қҧрылады. Жер бетіндегі заттар сияқты олар
пайда болу, даму, жетілу және жоғалу кезеңдерінен ӛтеді: солай болған,
солай болуда және солай болады.
«Атеизм» термині ӛзінің тікелей мағынасында «қҧдайсыздықты»,
Қҧдайды және жалпы барлық ғажайыптыны жоққа шығаруды білдіреді.
Атеизм кең мағынада діни нанымдардан бас тартып, діни емес,
материалистік дҥниетанымды дәлелдейтін идеялар жҥйесін қамтиды.
Атеизмнің


title: сыншыл аспектісі - С. Б. Балшыкеев

text:
16
Атеизмнің
құраушы аспектісі
тҧрақталмаған діни қҧндылықтардың
орнына ғажайыпқа сенуді жоққа шығаратын қҧндылықтарды, идеалдарды
және іс-әрекет нормаларын белгілеуге бағытталған. Сондықтан да, олар
жалпы адамзаттық ӛнегенің қҧдіретімен табиғаттың, қоғамның және
ойлаудың даму заңдылықтарына негізделген болар еді.
Атеизм қҧдайшылдықтың синонимі емес. Бҧл –
еркін ойлаудың бір
тҥрі, оның ӛзінен сілтеушілер мен Қҧдайға нанымсыз дҥниені тҥсіндіруге
тырысу.
Атеизмнің және діннің де ортақ тарихи тағдырының болатынын
мойындау қажет: егер де олар мемлекетпен байланысты болып, мемлекеттік
идеология элементі болып табылса, олардың еркін жетілуі мен ӛздігінше
дамуы ӛзара кемсітушіліктер арқылы жҥзеге асады.
Және
керісінше, егер мемлекет және оның атқарушы органдары
талқылауларда абсолютті бейтараптыққа ие болса, онда атеизм де, дін де
ӛзінің әлеуетін кең кӛлемде және терең тҥрде жҥзеге асырады - ӛзара
дәлелденген сын атеизмге де, дінге де пайдасын тигізеді.
Атеизмнің адамзат мәдениеті дамуының бастамасы болғаны, ал
дін
оның тежеуіші болғаны туралы пікір дау тудырады. Мысалы, КСРО-дағы
атеизмнің «ҥстемдігі» қоғамның ең жоғарғы мәдени және адамгершілік
тҧрғыдан ілгерілеу сатысына жеткізуге мҥмкіндік туғызбады.
Осындай
кӛрініс әр тҥрлі еркін ойлау басымдығы арқылы мемлекеттің кӛмегімен кез-
келген діннің жаппай ҥстемдігі қамтамасыз етілетін жерде байқалады.
Шыдамсыздық элементтері атеизмнің табиғатында да, діннің
табиғатында да кең тамырын жайған:
кім бізді қолдамаса, сол қарсы.
Сонымен қатар, діни және атеистік жҥйелерде ӛзгеше ойды ҧстану ҥшін
толеранттық
Достарыңызбен бөлісу:


title: (шыдамдылық) - С. Б. Балшыкеев

text:
17
жағдай орын алмаған, себебі, онда мемлекет атеизмді қолдаған, ал дін қатаң
шектеулі жағдайларда болған.
Атеизмнің ымыраға келмейтін қарсыластары оны болашағы жоқ және
адам мен адамзатты тығырыққа тірейтін аномальді қҧбылыс ретінде
таниды. Бҧл ҧстанымның діни
емес нанымның феномені емес, туа біткен
адамның дінге сенбеушілігін есепке алатындығы ҥшін дәлелсіз болып
табылады деген пікір бар. Атеизм дін сияқты табиғи болады. Атеистік
дҥниетаным діни заңдылықтар бойынша қалыптасады.
Адамдар кейбір мағынада - атеистер. Дінде де бҧл дерек жанама тҥрде
қабылданады. Мысалы, «біз барлығымыз кҥнәхармыз» деген
христиандық
тезис Қҧдайдан шеттетілуді, кез-келген «атеистік градусты» білдіреді.
Діншілдер мен атеистердің миллиондаған ӛмірді қиған тарихи
дауларының нәтижесінде екі жақ, немесе даудың нысандарының біреуі де
жеңіске жетпейді. Қҧдай қазіргі заманғы адамзаттың
ақыл-есі деңгейінен
тыс жатыр: Қҧдайға сенуге де, сенбеуге де болады, бірақ оның болмысын
дәлелдеуге немесе жоққа шығаруға болмайды.
Алғашқы курстың қандай да
болмасын тақырыбы бойынша
дереккӛздердің ізденістері нәтижесіз болды. Дінді әлеуметтік феномен
ретінде тек атеистік талдау мен атеистік әдебиет бойынша зерттеуге болды.
Ӛткен және осы кездегі діндарлардың еңбектерінің таралымы шектеулі
болды және еркін тҥрде қолдануға мҥмкіндік болмады. Библия мен
Қҧранның ӛзі Қазақстанның кез-келген кітапханаларында сирек кездесетін.
Осындай жағдай КСРО мен марксизм-ленинизмнің қҧлауынан
кейін
мемлекеттік идеология ретінде толық ӛзгеріске ҧщырады. Бҧрынғы
тәуелсіздікке қол жеткізген республикаларда, соның ішінде, Қазақстан
Республикасында да ӛздерінің
діни оқуларын еркін таратып, насихаттау
қҧқығына ие болған діни ҧйымдарға сәйкес нормативтік актілер әзірленді.
Осының арқасында азаматтардың әр тҥрлі діни жҥйелермен танысу
мҥмкіндіктері анағҧрлым артты.
Достарыңызбен бөлісу: