ПРИДАНИЕ АНТИМИКРОБНЫХ СВОЙСТВ ТЕКСТИЛЬНЫМ МАТЕРИАЛАМ С
ПРИМЕНЕНИЕМ БИОЦИДНЫХ ПРЕПАРАТОВ
Жумагазина Т., магистрант, руководитель Буркитбай А., к.т.н.
Алматинский Технологический Университет, г. Алматы, Казахстан,
E
-mail toxa_zh@mail.ru
Опасность воздействия неблагоприятной среды на организм человека в результате стихийных
бедствий, техногенных катастроф, эпидемий существенно возрастает. Эффективным средством
индивидуальной защиты организма человека являются антимикробные и защитные материалы со
специальными свойствами [1 - 3].
В связи с этим проведены исследования по применению композиционного состава на основе
биоцидных препаратов для аппретирования хлопчатобумажной ткани с целью придания ей
антимикробных свойств.
162
163
Объектом исследования явились: хлопчатобумажная ткань арт. 03С7-БЧ484 бязевой группы и
аппретирующие соединения.
Антимикробные свойства хлопчатобумажной ткани проверялись с применением метода
лабораторных испытаний на устойчивость к микробиологическому разрушению (ГОСТ 9.060–75).
Из рисунка 1 следует, что устойчивость обработанной ткани к микробиологическому разрушению,
по сравнению с необработанной увеличивается в 1,4 раза, о чем свидетельствует рост данного показателя
до 94 %. Показатель биостойкости ткани, обработанной препаратом «Санитайзед», используемый для
антимикробной отделки целлюлозных текстильных материалов составляет 90 %.
1. неаппретированная ткань,
2. ткань, обработанная “Санитайзедом”
3. ткань, обработанная предлагаемой композицией
Рисунок 1. График показателя устойчивости к микробиологическому разрушению хлопчатобумажной
ткани, обработанной антимикробной отделкой
Наряду с этим, предлагаемый способ антимикробной отделки одновременно обеспечивает
повышение малосминаемости и разрывную нагрузку ткани (таблица 1). Несминаемость оценивалась
по суммарному углу раскрытия складок ткани по основе и утку, определенному по ГОСТ 19204–73 на
приборе СМТ. Разрывные характеристики определялись по стрип-методу на разрывной машине РТ-
250М (ГОСТ 3813–72) [4].
Таблица 1. Показатели несминаемости и прочности хлопчатобумажной ткани
№ состава
Суммарный угол
раскрытия складок, град.
Разрывная нагрузка
(по основе), Н
1-состав
166
379
2-состав
168
370
3-состав
169
371
4-состав
165
342
5-состав
172
400
Необработанная ткань
106
298
СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ
1. Кричевский Г.Е. Химическая технология текстильных материалов. – М.: Российский заочный
институт текстильной и легкой промышленности, 2001. – Т. 3.
2. Мельников Б.Н., Захарова Т.Д. Современные способы заключительной отделки тканей из
целлюлозных текстильных волокон. – М.: Легкая индустрия, 1975.
3. Буркитбай А. Исследование процесса антимикробной отделки хлопчатобумажной ткани с
применением композиций из поливинилпирролидона, бензойной кислоты и сульфата меди // Вестник
КазГАСА. – 2008. – №1 (27). – С. 139 – 142.
164
165
ӘОЖ 687.12
МАУСЫМАРАЛЫҚ ҚЫСҚА ПАЛЬТОНЫ ЖОБАЛАУ МАҚСАТЫНДА ЖҮКТІ
ӘЙЕЛДЕРГЕ АРНАЛҒАН СЫРТ КИІМНІҢ КОНСТРУРКТОРЛЫҚ ШЕШІМІН ЗЕРТТЕУ
Иманбаева Қ.М., студент, Нурбай С.К., магистр, ага оқытушы;
Алматы технологиялық университеті, Алматы қ, Қазақстан Республикасы
Е-mail: sunny2030@list.ru
Қазіргі нарықтық жағдайына және бәсекелестік нарық талаптарына сай жеңіл өнеркәсіпте шығарылатын
өнімдер қалыптасуда. Соған орай шығарылатын тауарлар жаңа технология мен материалдарды пайдалана
отырып, тұтынушылардың сұранысына қарай, сән бағытын ескеріп нарықтық бағадағы жетекші өнімдерді
шығарып және тұрмыстық қызметтерді қанағаттандыруы қажет. Әсіресе, сән бағытының тез өзгеріп отыруы
тұтынушылардың өзіндік стиліне, жеңіл өнеркәсіп өнімдеріне деген талғамды тез өзгертеді [1].
Сән әлемі адамдардың әдемілікке құштарлығын танытатын, көрсететін ерекше орта. Жетекші
сән үйлерінен шығарылған сән киімдері адамзаттың көптеген талаптарын қанағаттандыра отырып,
оның өмірінен ерекше орын алады. Қазіргі кездегі сән үлгілері ерекше, жоғары қарқынмен дамуда.
Модельер киімнің екі бағытын біріктіре отырып, өткен жылдардың киім үлгілерінің негізгі элементтерін
қолдана отырып, жаңа үлгіде киімдер дайындауда. Сән бағыты бұрынғы жылдардың сән киімін толық
қайталамайды, ол негізгі элементтері арқылы қазіргі заманғы сән үлгісін орындайды.
Киімнің сән бағытымен сәйкес келуі оның ең маңызды мәселесі. Сән бағытына сәйкес келуі үшін
киімнің формасы, пішімі, көркемдік бейнеленуі, түстік гаммасы, фактурасы барлығы сәнмен бір бағытта
болуы керек. Әйелдер пальтосының ассортименті қазіргі кезде кең қолданыста. Пальтолардың алуан
түрлілігіне қарай олар қынамалы, кең, қатпарланған, қатаң формалары кең таралған. Қазіргі пальтолардың
бағыты классикалық стильді анықтайды, соның ішінде біз трапеция тәрізді силуэтті таңдадық, себебі жүкті
әйелдерге кең, трапеция силуэтті пальтолар өте ыңғайлы әрі сәнді (сурет 1). Сондай-ақ, сән бағытының
тенденциясы жастар стилі болып табылады. Бұл стилде кашемир және букле матасы көп қолданыста.
Пальто үлгілерін таңдау кезінде негізгі белгісі оның пішіміне, стиліне, сән бағытына қарай
силуэттік шешімге беріледі. Жүкті әйелдерге арналған пальто болғандықтан кең тұратын модель
таңдалуы керек. Менің таңдаған үлгім трапеция силуэтті (сурет 2). Трапеция силуэт адам денесіне өте
қонымды әрі кең болып тұрады. Бұйым тігілер алдында міндетті түрде эскизі, әрі сонымен қатар
жүкті әйелдерге арналғандықтан тігілетін материалына да көңіл аударған жөн. Бұйымның силуэттік
пішімін бір-біріне сәйкес орналасқан құрастырудың конфигурациясы әсер етеді.
Жүктілік уақытында әйел ағзасында көптеген өзгерістер болады. Бұл тек қана фигураның өзгеруі
ғана емес, сондай-ақ бұл өзінің және қоршаған ортаның өзгеруі. Киім талабы өте кесімді болып келеді.
Сурет 1. Жүкті әйелдерге
арналған пальтолар
Сурет 2. Жүкті әйелдерге
арналған пальто
164
165
Жуктіліктен туындаған зат алмасудың артуын назарға ала отырып, ағзаның тез қызыу тері бөлінуінің
артуына алып келеді. Сыртқы анатомия, физиология, гормон алмасуы, терінің үстіңгі қабаты, яғни
медицина мәліметтеріне сүйеніп жүкті әйел киімінің маңызды талаптары өңделді [2].
Жүкті әйелдерге арналған киім үлгісі жүктілік кезеңіне оңтайлы болуы керек. Бұл кезенде көкірек
пен іш өлшемдері ұлғая бастайды.
Сондықтан жүкті әйелдерге арналған киімнің пішімін қарастарғанда, конструктивті тігістің аз
көлемді және белбеудің жұмсақ ілгекті болуынан, қатты жабысуының алыстатылып кеңірек формада
тігіледі. Тыныс алғанда және қөзғалғанда ыңғайсыздық тудыртпау үшін мата тар болмауы қажет,
тітіркендіру мен шаршаңқылықты туғызбас үшін қызмет көрсеті уақыттының барлығында кигенде
ыңғайлы, мықты және сенімді болуы шарт. Сондай-ақ жүкті әйелдерге арналған киім барлық жүктілік
мерзімінде тасымалдау көлемі мүмкіндігімен ерекшеленуі қажет немесе соңғы мерзім болса, киім
жеңіл киіліп, шешілуі және өте көп ілгектердің болмауы керек [3].
Бел сызықтары және сан қабатындағы көлемнің кенеюі өзгерстерінің көпшілігі бел сызығындағы
бүйір жақтағы иіліңкі бөлшектердің азаюына алып келеді. Бұл тип көкірек кұлашы сызығынын
дәрежесін көтеру сипатына ие.
Жүкті әйелдер киімдерін жобалауда өлшем белгілерінің динамикасына қөсымша енгізуді
қарастырған жоң, дәлірек айтсақ, іштің алға шығуын негізге алып бөксе айналымына, көкірек
айналымына мойын үшының сызықтарына және алдынғы бел сызықтарына қосымша енгізу керек.
Киімнің универсалдығын камтамасыз ету үшін бұл косымшалар дененің максималды өзгерістеріне
қарай тандалды. Киімді жобалауға ЦОТШЛ әдісін қолдандық.
ЦОТШЛ жүйесінде негізгі сызбаларды тұрғызуға, моделдеуге, лекалолар градациясын және
жаймаларын жасауға арналған. ЦОТШЛ әдісінің ерекшелігі бір базалық конструкциялық сызбаның
үстіне бірнеше модельдік конструкцияның ерекшеліктерін енгізе алады [4].
Бұйымның конструкциясын моделдеу кезінде және лекалоларды дайындау барысында өзгертулер
енгізуге болады. Бөлшектердің конструкциялық сызбасын тұрғызу үшін информация өлшемдердің
сәйкестенуі, силуэт формасы және адам денесіндегі конструкциялық киім және материялдың құрамы,
типтік конструкциясының суреттемесі және оларды формалау тәсілі орындалады.
Бұйымның конструктивтік шешімі қазіргі сән бағытына байланысты таңдалды. Негізгі шарттары
бұйымның кию кезіндегі ыңғайлылығы, қоршаған сыртқы ортаның зиянды әсерлерінен қорғау, жүкті
әйелдердің организіміне жылулық күйін бір қалыпты сақтау болды. Берілген үлгі өнім сапасының деңгейін
қамтамасыз ететін барлық көрсеткіштерге сәйкес келеді. Жүкті әйелдерге арналған маусымаралық пальто
барлық талаптарға сай тігілді, өйткені иесі өзін еркін сезініп, әдемі және сенімді болып көрінеді.
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Л.П.Шершинева, Л.В.Лорькина «Конструирование одежды», Москва 2006г.
2. Кокарева Л. Одежда для беременных.- Ростов-на-Дону: «Феникс», 2000г.
3. Густова Е. Н. «Разработка технологии проектирования одежды для женщин в до- и послеродовой
период». Дис. канд. техн. наук. М., 2003г.
4. Э.К. Амирова, О.В.Сакулина, Б.С.Сакулин, А.Т.Труханова «Конструирование одежды»
Москва 2007г.
УДК: 677.027.625
РАЗРАБОТКА ЦЕЛЛЮЛОЗНЫХ ТЕКСТИЛЬНЫХ МАТЕРИАЛОВ С
ОГНЕЗАЩИТНЫМИ СВОЙСТВАМИ С ПРИМЕНЕНИМ ЗОЛЬ ГЕЛЬ МЕТОДА
Муталханова А. К., магистрант, Таусарова Б. Р., д.х.н., профессор,
Алматинский технологический университет, г. Алматы., Республика Казахстан,
E-mail: mutalkhanova@inbox.ru, birtausarova@mail.ru
Проблема придания огнезащитных свойств текстильным материалам различной природы и
назначения в последние годы приобретает все большую актуальность. Это обусловлено тем, что они
166
167
являются серьезным источником опасности во время пожаров, легко воспламеняются, способствуют
распространению пламени и при горении выделают большое количество дыма и газов.
В настоящее время для снижения пожарной опасности текстильных материалов используются
антипирены различного состава: неорганические и органические вещества, среди них преобладают
галоген и фосфорсодержащие соединения, полифосфаты аммония, гуанидин, ненасыщенные
хлорсодержащие олигомеры [1,2].
Основными критериями подбора веществ и композиций для обработки текстильных материалов
с целью снижения их горючести являются растворимость в воде или способность к образованию
устойчивых эмульсий или суспензий, нетоксичность, высокая эффективность огнезащитного действия
небольших их количеств, введенных в волокно. Кроме того, они не должны изменять внешний вид
текстильного материала и быть доступными по цене[3]. Существует несколько подходов к получению
полимерных нанокомпозиций, из которых наибольшее распространение нашел золь-гель метод.
Золь-гель методом можно придать текстильному материалу различные свойства, как: оптические,
антимикробные, гидрофобные, огнезащитные, антистатические и другие. Этот процесс происходит
в следующие стадии: формирование золя путем гидролиза исходного материала и последующей
реакции поликонденсации, процесс нанесения покрытия, затем сушка и термический обжиг[4].
Анализ литературных данных показывает, что золь-гель технология является перспективным
методом получения покрытий с воспроизводимой, контролируемой и упорядоченной
структурой. Поэтому исследования, посвященные разработке получения огнезащитных текстильных
материалов с заданными свойствами, методами золь гель технологии, а также изучению свойств
и наиболее эффективных областей применения указанных материалов, имеют большое научное
и практическое значение.
Целью настоящего исследования является получение целлюлозных материалов с огнезащитны-
ми свойствами, определение технологических параметров обработки.
В качестве объекта исследования используются хлопчатобумажная ткань производства ОАО
“Барановическое производственное хлопчатобумажное объединение” артикула 1553(1030) и химические
вещества, способные снизить горючесть текстиля и дымообразования токсичных продуктов горения.
В работе нами исследованы возможность применения композиции на основе водного раствора
силиката натрия, гипофосфита натрия и мочевины для огнезащитной отделки хлопчатобумажной
ткани. Водный раствор силиката натрия плотностью 1,2 г/см3 смешивали с 0,5% (мас.) глицерина
для повышения эластичности покрытия. Изучено влияние времени пропитки ткани, концентраций
исходных реагентов и условий фиксации. Изменение огнезащитных свойств хлопчатобумажной ткани
приведено для трех режимов термообработки: при 80
0
С, 90
0
С и 100
0
С, при времени обработки 1 минута.
Установлено, что у образцов, обработанных данной полимерной композицией по сравнению с
исходной тканью показатели горючести уменьшаются.
Разработанный новый состав для отделки хлопчатобумажных тканей позволяет улучшить
качество изготовленных из них изделий и на много снижает их горючесть.
СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ
1. Таусарова Б. Р., Кутжанова А. Ж.,. Канлыбаева Г.С.Снижение горючести текстильных
материалов: достижения и перспективы. Химический журнал Казахстана, 2015.№1 (49), Алматы, С.
287-303.
2. Shuyu Liang, N. Matthias Neisius, Sabyasachi Gaan. Recent developments in flame retardant
polymeric coatings. Progress in Organic Coatings. 76 (2013) 1642– 1665.
3.Зубкова Н. С., Антонов Ю. С. Снижение горючести текстильных материалов : решение
экологических и социально-экономических проблем. Рос. хим. ж. (Ж. Рос. хим. об-ва им. Д.И.
Менделеева), 2002, т. XLVI, № 1 с.96-102.
4.Colleoni C., Donelli I. , Freddi G., Guido E., Migani V. , Rosace G.. A novel sol-gel multi-layer
approach for cotton fabric finishing by tetraethoxysilane precursor. J- Surface & Coatings Technology 235
(2013). p 192–203.
166
167
ӘОЖ 677.02; 677.027
ЗОЛЬ-ГЕЛЬ ТЕХНОЛОГИЯСЫН ҚОЛДАНЫЛУЫМЕН ТЕКСТИЛЬ
МАТЕРИАЛДАРҒА ГИДРОФОБТЫҚ ҚАСИЕТТЕР БЕРУ
Нұрмаханқызы Н., студент, Баданова А.К., PhD, доцент м.а.,
Кутжанова А.Ж., т.ғ.к., профессор
Алматы технологиялық университеті, Алматы қ., Қазақстан Республикасы
E-mail: Nursaule_9415@mail.ru
Соңғы өңдеу аймағындағы өзекті мәселелердің арасында маталарға арнайы қасиет беру ерекше
орын алады, соның ішінде маталарға гидрофобтық қасиет, яғни суды сіңірмейтін қасиет беру ең өзекті
және келешекті бағыт болып саналады. [1]
Гидрофобты қасиет берудің заманауи әдістерінің бірі золь-гель технологиясының негізінде
целлюлозалық текстиль материалдарға су итергіштік қасиет беру. Бұл әдісте реакцияның конденсациясы
мен гидролизі нано-коллоидты ерітінді түрінде орындалады және ерітіндінің бірте-бірте булануына
байланысты материал бетінде нанобөлшектерден тор қалыптасады. [2].
Зерттеу жұмыстарын жүргізу кезінде золь ерітіндісін алу үшін натрий силикатын, фторсутектік
қышқылдың сулы ерітіндісі және гидрофобизатор қолданылды. Алдын ала жүргізілген экперименттер
нәтижесінде натрий силикаты – 50 мл/л, фторсутектік қышқыл – 10 мл/л, гидрофобизатор – 100 - 300 мл/л,
термоөңдеу температурасы 100 °С, 150 °С, 200 °С таңдап алынды. Осы технология бойынша өңделген
текстиль материалы 1 суретте көрсетілген. Өңделмеген мата су сіңіреді, ал гидрофобтық өңдеуден өткен
матаға су сіңбейді, су тамшылары матаның бетінде домалақ сфера пішінінде қалады (сурет 1).
а) б)
Сурет 1. Целлюлозалық текстиль материалы бетіндегі су тамшылары: а) өңделмеген мата;
б) – Na
2
SiO
3
, HF, гидрофобизатор химиялық компоненттер концентрациясында өңделген мата
Өңделген целлюлозалық текстиль материалының гидрофобтық қасиеттері , яғни шеткі сулану
бұрышы зерттелді.
Шеткі сулану бұрышы θ мембрананың беткі қабатының гидрофобтығының (гидрофильдігі)
сипаттамасы болып табылады. Ол материал беті мен тамшымен жанасу сызығы арасындағы бұрышпен
анықталады. 0°< θ < 90° - гидрофильді, 90°< θ < 180° - гидрофобты деп саналады [3] (2 сурет).
2 – сурет – Na
2
SiO
3
– 50 мл/л; HF – 10 мл/л; гидрофобизатор –100–300 мл/л химиялық
компоненттер концентрациясында өңделген матаның шеткі сулану бұрышын анықтау
168
169
Шеткі сулану бұрышын зерттеу нәтижелері 3 – суретте көрсетілген. Гидрофобизатор
концентрациясы ұлғайған сайын, шеткі сулану бұрышы көрсеткіштері өсе бастайды. Бірақ термоөңдеу
температурасы жоғарылаған сайын, яғни 200°C температурада мақта матасы сарғаяды, себебі талшық
бетінде золь –гель процесс кезіндегі пайда болған полимерлік тор деструкцияға ұшырайды.
Өңделмеген үлгі;
1) Na
2
SiO
3
– 50 мл/л; HF – 10 мл/л; Гидрофобизатор – 100 мл/л
2) Na
2
SiO
3
– 50 мл/л; HF – 10 мл/л; Гидрофобизатор – 200 мл/л
3) Na
2
SiO
3
– 50 мл/л; HF – 10 мл/л; Гидрофобизатор – 300 мл/л
3 - сурет. Аппрет құрамындағы препараттар концентрациясының целлюлозалық мата шеткі сулану
бұрышының көрсеткіштеріне әсері.
Өңделген целлюлозалық текстиль материалының суға төзімділік қасиеттері МТ – 158
құрылғысында тексерілді, алынған нәтижелері 4 суретте көрсетілген.
Өңделмеген үлгі;
1) Na
2
SiO
3
– 50 мл/л; HF – 10 мл/л; Гидрофобизатор – 100 мл/л
2) Na
2
SiO
3
– 50 мл/л; HF – 10 мл/л; Гидрофобизатор – 200 мл/л
3) Na
2
SiO
3
– 50 мл/л; HF – 10 мл/л; Гидрофобизатор – 300 мл/л
4 - сурет. Аппрет құрамындағы препараттар концентрациясының целлюлозалық матаның суға төзімділік
көрсеткіштеріне әсері.
Өңделеген мақта матасының суға төзімділігін зерттеу барысында химиялық компоненттер
концентрациясы мен термоөңдеу температурасын жоғарылатқан сайын суға төзімділік көрсеткіші
жақсарады. Гидрофобизатордың берілген корсеткіштердегі концентрацисы (100-300 мл/л) және
термоөңдеу температурасының жоғарылануы өңделен матаның суға төзімділік қасиетін арттыра бастайды.
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. А.К. Баданова, Г.Е. Кричевский, Б.Р. Тауасарова, А.Ж. Кутжанова, К.И. Баданов. Разработка и
исследование нового способа гидрофобной отделки целлюлозных текстильных материалов// Вестник
Алматинского технологического университета. Выпуск 2 (103) 2014, Алматы, С. 23-30.
2. Sohyun Park , Jooyoun Kim, PhD , Chung Hee Park, PhD, Superhydrophobic Textiles: Review of
Theoretical Definitions, Fabrication and Functional Evaluation. Journal of Engineered Fibers and Fabrics 15
http://www.jeffjournal.org Volume 10, Issue 4 – 2015.
3. А.К. Баданова, А.Ж. Кутжанова, Г.Е. Кричевский, М.А. Фролова. Исследование краевых углов
смачивания и гистерезиса смачивания гидрофобизированных текстильных материалов//Известия высших
учебных заведений. Технология текстильной промышленности /Scopus/ № 3 (357) 2015, С. 54-58.
168
169
4. А.К. Баданова, Г.Е. Кричевский, А.Ж. Кутжанова, Б.Р. Таусарова. Исследование
водоотталкивающих свойств гидрофобизированного целлюлозного текстильного материала// Научный
электронный журнал «Технологии XXI века в легкой промышленности - (Технологии XXI века в
пищевой,перерабатывающей и легкой промышленности). Выпуск №8, 2014.
ӘОЖ:687.174
АРНАЙЫ КИІМДЕРДІҢ МАТАЛАРЫНЫҢ МЕХАНИКАЛЫҚ
ҚАСИЕТТЕРІН ЗЕРТТЕУ
Нұрсейіт Н.К., студент, Рыскулова Б.Р., т.ғ.д.,профессор,
Алматы технологиялық университеті, Алматы қ., Қазақстан Республикасы,
E-mail:N.nazgul_95@mail.ru
Қазіргі заманғы өндірістің қауіпсіздік деңгейі, қоршаған ортаның қолайсыз әсерлерінің
төмендеуіне баланысты және еңбек талаптарының қауіпсіздігінің қамтамасыздығы, кәсіби аурулар
және өндірістік жарақаттануды жоюды талап етеді.
Зиянды және қауіпті өндірістік факторлардан, қоршаған ортадан,еңбек қауіпсіздігін және адамның
функционалды жағдайын оның жұмысқа қабілеттілігін сақтап қорғау үшін арнайы киім қолданылады.
Жұмысшылардың еңбек шарты арнайы киімге қолданылатын мата сапасына жоғарғы талаптар
қойылады. Киім біріншіден жоғарғы қорғаныштық қасиеттерге ие болуы керек, ауаның жоғарғы және
төменгі температурасынан, жауын–шашыннан,күн радияциясынан қорғау, жұмысшылардың демалуына
және қан айналымына кедергі болмауы керек.
Шұжық цехы жұмысшыларының еңбек шартын зерттеу жұмысшылар организіміне кәсіби
зиянды факторлардың әсерін анықтауға көмектесті, сонымен қатар, әлеуметтік зерттеулер жүргізу
арқылы арнайы киім ассортиментіне талдау жүргізілді. Арнайы киімге ұсынылған материалдардың
механикалық қасиеттері ең негізгі көрсеткіші болып табылады. Бұл қасиет материалдардың сапалық
сипаттамасын анықтаудың тиімді әдістерінің бірі болып табылады. Механикалық қасиет арнайы
киімдердің матасының мықтылығын,үйкеліске шыдамдылығын және кесу процесіне төзімділігін
анықтайды. Зерттеуге қолданылған материалдардың беріктігі негізі және арқауы бойынша жүргізілді.
Үзілу беріктігі көрсеткіштері МЕМСТ 28073 - 89 [1] талаптарына сай анықталды, маталарға үзілу
жүктемесінің өзгеру кинетикасы және салыстырмалы үзілу ұзаруы 1,2-суретте және 1,2- кестеде көрсетілген.
Алынған нәтижелерден таңдалып алынған барлық мата ассортименттерінің сипаты тәжирибелі
түрде біріңғай:
- материалдарда өңделген шайылмайтын аппреттердің (су итергіш және май және су итергіш, түпкілікті
өңдеу) бар болуы, маталардың төзімділік қасиеттерінің жоғарғы көрсеткіштерін қамтамасыз етеді;
- полиэфир талшығының проценттік құраманың жоғары болуы және саржалық өрім 3/1 арнайы
киімге арналған маталарға үзілу жүктемесінің жоғарғы көрсеткіштерін қамтамасыз етеді.
Кесте 1. Маталардың үзілу жүктемесінің (Ра, кг) және үзілу ұзаруының көрсеткіштері(негізі бойынша).
Мата атауы және артикулы
Ра, кг
V, %
81424
Премьер Standard 180
61,592
58,216
18452
Премьер Cotton Rich 230
49,875
48,336
18308
Рип Стоп 230
45,815
43,956
81423
Премьер Standard 180
46,977
45,187
81424i
Премьер Standard 180i
47,786
43,095
170
171
Сурет 1. Маталардың үзілу жүктемесінің (Ра, кг) және үзілу ұзаруының көрсеткіштерінің
(негізі бойынша) диаграммасы
Кесте 2. Маталардың үзілу жүктемесінің (Ра, кг) және үзілу ұзаруының көрсеткіштері (арқау бойынша)
Мата атауы және артикулы
Ра, кг
V, %
81424
Премьер Standard180
58,91
55,214
18452
Премьер CottonRich 230
46,904
41,695
18308
Рип Стоп 230
48,33
44,266
81423
Премьер Standard 180
49,795
45,786
81424i
Премьер Standard180i
49,523
44,368
Сурет 2. Маталардың үзілу жүктемесінің (Ра, кг) және үзілу ұзаруының көрсеткіштерінің
(арқау бойынша) диаграммасы.
Арнайы киімді дайындауда қолданылатын текстиль материалдарының физико - механикалық
қасиеттері зерттелді. Олардың анализі ең рационалды матаны (арт.81423 құрамы 32 % мақта, 68%
полиэфир) таңдауға мүмкіндік берді.
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. ГОСТ 18976 - 73. Ткани текстильные. Методы определения стойкости к истиранию. - М.:
Издательство стандартов, 1993.
2. Рыскулова Б.Р. Методы научных исследований:Монография. - Алматы: НЦНИИРК, 2015г. - 111 с.
170
171
УДК 627.02
Достарыңызбен бөлісу: |


title: ПРИДАНИЕ АНТИМИКРОБНЫХ СВОЙСТВ ТЕКСТИЛЬНЫМ МАТЕРИАЛАМ С


url: http://emirsaba.org/sbornik-materialov-podgotovlen-pod-redakciej-doktora-himichesk.html?page=22#ЗОЛЬ-ГЕЛЬ_ТЕХНОЛОГИЯСЫН_ҚОЛДАНЫЛУЫМЕН_ТЕКСТИЛЬ__МАТЕРИАЛДАРҒА_ГИДРОФОБТЫҚ_ҚАСИЕТТЕР_БЕРУ


url: http://emirsaba.org/sbornik-materialov-podgotovlen-pod-redakciej-doktora-himichesk.html?page=22#МАУСЫМАРАЛЫҚ_ҚЫСҚА_ПАЛЬТОНЫ_ЖОБАЛАУ_МАҚСАТЫНДА_ЖҮКТІ__ӘЙЕЛДЕРГЕ_АРНАЛҒАН_СЫРТ_КИІМНІҢ_КОНСТРУРКТОРЛЫҚ_ШЕШІМІН_ЗЕРТТЕУ


url: http://emirsaba.org/sbornik-materialov-podgotovlen-pod-redakciej-doktora-himichesk.html?page=22#РАЗРАБОТКА_ЦЕЛЛЮЛОЗНЫХ_ТЕКСТИЛЬНЫХ_МАТЕРИАЛОВ_С__ОГНЕЗАЩИТНЫМИ_СВОЙСТВАМИ_С_ПРИМЕНЕНИМ_ЗОЛЬ_ГЕЛЬ_МЕТОДА


ПРИМЕНЕНИЕ ЗОЛЬ-ГЕЛЬ ТЕХНОЛОГИИ ДЛЯ ПОЛУЧЕНИЯ
РАЗЛИЧНЫХ ПОКРЫТИЙ
Дюсенбиева К.Ж, PhD докторант, Таусарова Б.Р, д.х.н профессор,
Кутжанова А.Ж, к.т.н., профессор
Алматинский технологический университет, г. Алматы, Республика Казахстан
E-mail: d.kulmairam@mail.ru
Золь-гель технология является областью сложных и интересных исследований, которая открывает
широкие возможности для ученых и химиков. Синтез материалов, свойствами которых можно управлять
и изменять на атомном уровне, является сложной задачей. Химия кремнийорганических соединений
имеет большое будущее благодаря их способности формирования идеальной связи между твердым телом
и молекулярной химией [1]. Было установлено, что кремний углеродные связи являются стабильными,
могут быть включены в цепь органических молекул и формирование разнообразных полимеров.
Существует множество областей, где золь-гель технология может обеспечить уникальные
возможности создания новых материалов, таких как химические вещества, оптические материалы,
осветляющие покрытия, умные материалы, биосенсоры, легко очищаемые покрытия, антикоррозийные
покрытия, рисунок 1.
Рисунок 1. Разнообразные области применения золь-гель процесса.
Основное преимущество золь-гель процесса – создание индивидуальных материалов из
молекулярных прекурсоров. Недавно были проведены исследования по улучшению свойств
текстильных полотен путем встраивания различных компонентов золь-гель покрытия для создания
новых функциональных свойств [2,3]. Например, покрытие нанозолем - метод модификации
текстильных материалов с целью придания им различных антимикробных, гидрофобных, олеофобных,
огнезащитных и других важных свойств, рисунок 2.
Рисунок 2. Золь-гель покрытия для текстильных материалов
В основном золь -гель процесс-техника создания твердых материалов с различными
характеристиками путем гидролиза и конденсации, реакции полимеризации из химических суспензий
или коллоидных частиц (золей), через производство интегрированных сетей (гелей), рисунок 3.
Рисунок 3. Схема этапов в золь-гель процесса
172
173
Остановимся подробнее на веществах, которые являются «виновниками» образования золя,
на тех веществах, благодаря которым в водно-спиртовых растворах образуются золи. Их называют
прекурсорами (precursor в переводе с английского – “предшественник”). Как правило, это соединения,
способные к гидролизу: алкоксиды металлов M(OR) n, где M – металл, OR – алкоксильные группы
(например, CH
3
O–, C
2
H
3
CH
2
O–), алкоксисоединения, соли, кислоты. Алкоксиды, в которых место
металла занимает кремний, называются алкоксисоединениями (например, Si (OR)
4
).
Большинство золей готовятся со спиртовых растворов прекурсоров алкоксисилана, таких как
ТЭОС. Применение таких растворов в промышленных целях абсолютно неприемлимо. Для применения
в промышленности настоятельно рекомендуется разбавление раствора водой для получения водного
золя с пониженным содержанием органических растворителей.
Альтернативным методом приготовления водных нанорастворов может быть изготовление
их из водного метасиликата натрия [4]. Такие золи производятся в промышленных масштабах из
кремнезема и карбоната натрия, расплавленных и смешанных, образующих силикат натрия. Эти
силикаты растворяются в горячей воде или паре, образуя жидкое стекло. Путем ионного обмена
натрий удаляется из раствора, при этой мягкой нейтрализации образуется ортокремниевая кислота.
Из-за низкой стабильности ортокремниевой кислоты возникают реакции конденсации, впоследствии
ведущие к образованию коллоидных частиц кремнезема.
Использование жидких стекол распространено повсеместно: благодаря коллоидно-химическим свойствам
и высокой концентрации оксида натрия или калия, в таких отраслях промышленности, как производство моющих
средств и средств химической чистки; при окрашивании и отбеливании тканей в качестве буфера, коагулянта при
промывке тканей, антикоррозионного агента для защиты резервуаров и трубопроводов; в процессах окрашивания
- моющего средства при удалении загрязнений с волокон тканей. Жидким стеклом можно пропитывать ткани,
бумагу, картон для придания им большей плотности и огнестойкости, с его помощью можно защитить деревянные
поверхности от появления на них плесени или грибка.
Анализ литературных данных показывает, что золь-гель технология является перспективным
методом получения защитных покрытий. Поэтому исследования, посвященные разработке методов
получения антимикробных целлюлозных материалов с заданными свойствами по золь - гель
технологии, а также изучению свойств и наиболее эффективных областей применения указанных
материалов, имеют большое научное и практическое значение.
СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ
1. Brinker, C.J., Scherer, G.W. Sol–Gel Science: The Physics and Chemistry of Sol–Gel Processing,
Harcourt Brace Jovanovich (Academic Press, Inc.), Boston. 1990, р 881.
2. Boris Mahltig, Torsten Textor. Nanosols and textiles 2008, р 237.
3. Васькевич В.В., Гайшун В.Е., КоваленкоД.Л., Сидский В.В. Защитные золь-гель покрытия с
гидрофобными свойствами // Проблемы физики, математики и техники – 2011. – № 3 (8) – С. 15 – 19.
4. Yanjun Xing Ж Xiaojun Yang Ж Jinjin Dai,Antimicrobial finishing of cotton textile based on water
glass by sol–gel method, J Sol-Gel Sci Technol, 2007, рр 187-192.
УДК 687.05
ОПТИМИЗАЦИЯ РАСПРЕДЕЛЕНИЯ ИСПОЛНИТЕЛЕЙ НА РАБОЧИЕ МЕСТА В
ШВЕЙНОМ ЦЕХЕ С ПРИМЕНЕНИЕМ МАТЕМАТИЧЕСКОГО
МЕТОДА ЛОКАЛЬНЫХ ВАРИАЦИЙ
Овчинникова М. В., инженер, Заев В. А. профессор., д.т.н., Мокеева Н. С., профессор., д.т.н.,
НТИ (филиал) МГУДТ, Новосибирск, Россия
E-mail: TDSHI2006@yandex.ru
Самым сложным и трудоемким процессом в технологической подготовке производства к запуску
новых моделей в поток, является составление организационно-технологической схемы потока (ОТС).
Грамотно скомплектованные операции позволяют равномерно загрузить исполнителей в потоке, тем
самым снизить длительность производственного цикла, уменьшить время простоев оборудования,
172
173
повысить индивидуальную производительность исполнителей и уменьшить запасы незавершенного
производства на всех участках в потоке. [1]
Задача комплектования операций является многовариантной, плохо формализуемой, требует
использования интуитивных и творческих способностей технолога, поэтому наиболее актуальным
становится разделение труда в автоматизированном режиме. В настоящее время известны два основных
подхода к использованию средств автоматизации процесса распределения работ между исполнителями.
Первый подход предполагает простую автоматизацию ручного труда. В этом случае компьютер
используется в качестве инструмента для ускорения процесса формирования организационных
операций - технолог в интерактивном режиме подбирает технологически неделимые операции (т.н.о.)
в организационные. Такой подход не является наилучшим, т.к. не позволяет получить оптимальный
вариант разделения труда, тем не менее он способствует сокращению затрат времени на подготовку
производства, избавляя технолога от наиболее трудоемких и рутинных этапов комплектования.
В основу второго подхода к автоматизации процесса составления ОТС положено применение
математических методов. Число технологически неделимых операций, описывающих изготовление одного
изделия, достаточно велико (до 250 операций), поэтому при комплектовании их в организационные возникает
огромное количество всевозможных вариантов объединения, из которых требуется выбрать оптимальный.
В технологической последовательности обработки любого изделия имеется ряд технологических
операций различной трудоемкости, которые можно подразделить на секции, например: заготовительная,
монтажная и секция влажно-тепловой обработки (ВТО). В свою очередь, в заготовительной секции
все операции можно разделить на группы: группа по обработке переда, спинки, рукава, подкладки,
воротника и т.д. В заготовительной секции работа групп производится параллельно, а внутри групп
последовательно. В монтажной и отделочной секциях обработка производится последовательно.
В работе авторами для решения минимаксных задач для распределения исполнителей на рабочие
места и распределения исполнителей между секциями и группами места в потоке по изготовлению
мужских костюмов предлагается использовать метод локальных вариаций.
Данный метод позволяет рассмотреть все варианты распределения исполнителей на рабочие места и
выбрать оптимальный, а также позволяет учесть индивидуальную производительность труда исполнителей.
Суть метода локальных вариаций заключается в том, что варьируются значения переменных
на величину шага варьирования
и выбираются те значения, которые приведут к
улучшению значения целевой функции (1), (4) при удовлетворении ограничений (2), (3) и (5),(6) [2]
где, n – номер итерации;
– шаг варьирования
– начальные произвольные значения переменных.
При этом начальное распределение исполнителей выполняется произвольным образом. Далее
определяются наиболее и наименее загруженные места и подвергаются варьированию значения
переменных по этим местам.
На первом этапе задача оптимизации распределения исполнителей между секциями и группами
внутри каждой секции может быть записана в следующем виде.
(1)
(2)
(3)
174
175
где,
– Общее число исполнителей;
- Ограничение на число рабочих мест в i-ой группе;
S – число секций;
– Организационные операции ( =1,2,…,n);
- трудоемкость j-той организационной операции в i-той секции;
– Количество исполнителей в i-той секции
На втором этапе необходимо оптимизировать распределение исполнителей внутри каждой
группы. При этом задача распределения исполнителей на рабочие места сводится к решению задачи о
назначениях с максимальной производительностью потока и может быть записана в виде:
(4)
(5)
(6)
где, – Организационная операция (о.о.) ( =1,2,…,n)
– количество о.о. внутри группы (
=1,2,…,n)
- трудоемкость организационной операции;
– Число исполнителей в i-ой группе на j-ой организационной операции (число рабочих мест)
- производительность i - ого исполнителя на j - ом рабочем месте.
Таким образом целью математического моделирования в данной работе является обеспечение
оптимального распределения численности рабочих в потоке агрегатно-группового типа по
изготовлению мужских костюмов. Распределение исполнителей происходит в три этапа: распределение
исполнителей по секциям, затем в заготовительной секции между группами, после чего распределение
производится между организационными операциями внутри групп и секций с учетом индивидуальной
производительности труда.
В качестве методики решения данных задач был выбран метод локальных вариаций, который позволяет
выявить все возможные варианты распределения исполнителей и выбрать наиболее оптимальный вариант.
СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ
1. Системное проектирование гибких потоков в швейной промышленности. / Мокеева Н. С. М.:
ИИЦ МГУДТ, 2003. - 240 с.
2. Метод локальных вариаций – [Электронный ресурс] http://ouek.onu.edu.ua/uploads/courses/
varcalculus/Лабораторная%20работа%20№3.%20Указания.pdf.
УДК 687.03
ТЕПЛОВОЙ БАЛАНС СПОРТСМЕНА ГОРНОЛЫЖНИКА В УСЛОВИЯХ
ПОНИЖЕННЫХ ТЕМПЕРАТУР
Кузнецова В.С., Заев В. А. профессор., д.т.н., Мокеева Н. С., профессор., д.т.н.,
НТИ (филиал) «МГУДТ», Новосибирск, Россия
В настоящее время растет популярность экстремальных видов спорта, что выдвигает на передний
план задачу целенаправленного улучшения ассортимента и качества спортивной одежды, которая
занимает особое место в комплексе мероприятий по обеспечению успешной и безопасной деятельности
спортсменов[1, 2]. Горнолыжный спорт, отличающийся высокими физическими нагрузками на человека
при прохождении трассы, вызывает постоянно растущий интерес.
174
175
Одежда, которую используют спортсмены во время соревнований, существенно влияет
на спортивный результат, поэтому к ней предъявляются высокие требования. Наиболее важным
требованием к спортивной одежде является комфорт при ее эксплуатации, а именно обеспечение
необходимых гигиенических и теплозащитных показателей изделий. Костюм для горнолыжного спорта
должен защищать человека от воздействия погоды в условиях пониженных температур, при этом
отводя влагу из пододежного пространства, то есть обеспечивать тепловой баланс тела спортсмена во
время прохождения дистанции и тренировок.
Тепловой баланс в системе «окружающая среда-человек-одежда» важен в горнолыжном спорте,
поскольку климатические условия на трассах относятся к деятельности при низких температурах, а
физическая активность спортсмена очень высокая. При высоких нагрузках тело человека выделяет
большое количество тепла, которое необходимо сохранить с помощью одежды, а также одновременно
с этим защитить от воздействия холода извне.
При проектировании одежды для горнолыжного спорта необходимо учитывать физиологию,
процесс и органы теплопродукции человека. Наибольшее количество тепла образуется в ядре тела, а
также в мышцах при их тоническом напряжении и сокращении. При переохлаждении эффективность
работы мышц замедляется, возможно ухудшение координации, что отрицательно повлияет на результат
спортсмена. Также во время проведения соревнований чередуется активная физическая деятельность
(непосредственное прохождение трассы) и нахождение в состоянии покоя (ожидание начала, путь к
трассе на подъемнике, отдых и ожидание результатов после спуска), для них характерны разные уровни
физической нагрузки. В этом случае для расчета теплового баланса будем использовать уравнение
теплопроводности с наличием внутренних источников тепла. Принимая в качестве расчетного элемента
одежды цилиндрическую многослойную оболочку, запишем систему дифференциальных уравнений
для каждого слоя:
176
177
где: α – коэффициент теплоотдачи.
Для решения поставленной задачи использовался программный модуль «STR_11», реализующий
метод элементарных балансов А.П.Ваничева[4].
Численные расчеты проводились для комплекта горнолыжной одежды, состоящей из двух слоев:
термобелья и ветрозащитного комбинезона. При этом суммарное тепловое сопротивление составляло
3 clo, теплопродукция спортсмена в состоянии покоя в среднем принималась 0 Вт, а при прохождении
горнолыжной трассы - 500 Вт [3].
Анализ полученных результатов показал, что во время прохождения трассы и в состоянии
покоя наибольшие потери тепла происходят в области спины, грудной клетки и верхних конечностей.
Поэтому для предотвращения переохлаждения спортсмена необходима корректировка выбранных
конструктивных решении горнолыжного костюма, путем введения дополнительных утепляющих
вставок или накладок на выявленных участках.
СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ
1. Цыгельнюк В.В., Мокеева Н.С., Глушкова Т.В. Проектирование сноубордической одежды из
инновационных материалов (монография).- Новосибирск, Изд-во Сиб. гос. унив. вод. трансп., 2015.
2. Заев В.А., Мокеева Н.С., Горкунова С.Ю. Проектирование спортивной одежды для людей с
ограниченными возможностями с целью их социальной адаптации /В.А. Заев, Н.С. Мокеева, С.Ю.
Горкунова. - Новосибирск: Из-во Новосиб. гос. акад. вод. трансп., 2014.
3. Дьяченко Ю.В., Чичиндаев А.В. Численное моделирование системы терморегуляции человека:
учеб. Пособие. – Новосибирск: Изд-во НГТУ, 2000.
4. Ваничев А.П. Приближенный метод решения задач теплопроводности при переменных
константах. – «Изв. АН СССР. ОТН», 1946, № 12, с. 1767-1774.
176
177
СЕКЦИЯ 3
Технологиялық
процестерді
механизациялау,
автоматтандыру және
ақпараттандыру
Механизация,
автоматизация и
информатизация
технологических процессов
178
УДК 004:005
ПОДВОДНЫЕ КАМНИ, ЛОВУШКИ ПРИ ИСПОЛЬЗОВАНИИ СТАНДАРТНЫХ
КОМПЬЮТЕРНЫХ СРЕДСТВ В ЗАДАЧАХ МЕНЕДЖМЕНТА ПЕРСОНАЛОМ ВУЗА
Крученецкий В.З., и.о. проф., Заурбеков Н.С., нау рук., д.т.н., доцент.,
Айдауова А.А., магистрант
Алматинский технологический университет, г. Алматы, Республика Казахстан
Е-mail: kruchen_37@mail.ru., aigolyek@mail.ru
При оценке и анализе результатов исследований эффективности использования стандартных
компьютерных средств в решении задач менеджмента персоналом ВУЗа на примере задачи
прогнозирования, моделей и методов, а также компьютерных средств, исследователя подстерегают
возможные ошибки, подводные камни или ловушки, сводящиеся либо к неправильному выбору
предмета анализа, либо к неправильной интерпретации результатов [1,3]. Причин для этого может
быть несколько, они могут быть связаны с описательными статистиками и этическими проблемами,
некорректно выбранными методами или/и моделями, алгоритмами и вычислениями количественных
показателей, программными продуктами, их возможностями и проблемами. Рассмотрим основные
меры по минимизации и устранению.
Как известно, на одном из первых этапов работы с данными описывается их набор с помощью
различных статистик, описывающих его средние значения, разброс и вид распределения. Следующим
этапом является анализ и интерпретация данных. Трактование данных может быть объективным,
либо субъективным. Объективность анализа данных обеспечивается правильным выбором сум-
марных количественных показателей распределения. Оценки среднего значения и разброса данных.
Существующие способы оценки среднего значения и разброса имеют как преимущества, так и
недостатки. Следовательно, чтобы избежать связанных с ними ловушек, обеспечить объективный и
беспристрастный анализ, в первую очередь следует выбрать правильную статистику. Необходимо
подумать, если распределение данных имеет небольшую асимметрию следует ли выбирать медиану,
а не среднее арифметическое? Какой показатель более точно характеризует разброс данных:
стандартное отклонение или размах? Следует ли констатировать положительную асимметрию
распределения или отрицательную?
С другой стороны интерпретация данных является субъективным процессом, так как разные
люди приходят к разным выводам, истолковывая одни и те же результаты. Субъективность следует
компенсировать беспристрастностью, нейтральностью и ясностью выводов. Естественно, что от
описательной статистики следует строго использовать статистические выводы, базирующиеся на
теории вероятности.
Следует учесть, что при рассмотрении распределений данных в основе статистических выводов
лежат выборочные распределения, основной целью которых является извлечение информации из
выборочных наблюдений и применение для оценки свойств всей генеральной совокупности.
Очень важно применять в статистических выводах методы построения доверительных
интервалов и проверки гипотез.
При выборочном исследовании генеральной совокупности и формулировании статистических
выводов часто возникают этические проблемы. Основная из них – как согласуются доверительные
интервалы и точечные оценки выборочных статистик. Публикация точечных оценок, как правило,
имеющая 95%-й доверительный уровень, и объема выборки, на основе которых они получены, может
породить недоразумение, создав впечатление, что точечная оценка именно то, что характеризует
свойства всей генеральной совокупности. Но необходимо помнить, что главными должны быть не
точечные, а интервальные оценки. Кроме того, необходимо особое внимание обратить на правильный
объем выборки.
Чтобы показать обоснованность полученных точечных оценок, необходимо указывать, объем
выборки, на основе которой они получены, границы доверительного интервала и его уровень
значимости.
Очень важно помнить о потенциальных проблемах и этических вопросах, связанных с
проверкой гипотез. Ясно, что основные принципы проверки гипотез используются для анализа
разности между выборочными оценками, т.е. статистиками, и характеристиками генеральной
совокупности, т.е. параметрами. Чтобы избежать возможного искажения результатов необходимо
179
применять правильный метод сбора данных. Действенным методом при этом является использование
процедур рандомизации, односторонних критериев, их мощности, выбор уровня значимости,
обоснование статистической значимости и практической ценности.
Ловушки регрессионного анализа возникают, как правило, если:
1.
Игнорируются условия применимости метода наименьших квадратов;
2.
Произошла ошибочная оценка условий применимости метода наименьших квадратов;
3.
Сделан неправильный выбор альтернативных методов при нарушении условий
применимости метода наименьших квадратов;
4.
Выполнена экстраполяция регрессии за пределы диапазона изменений объясняющей
переменной;
5.
Произошла путаница статистической и причинно-следственной зависимости.
В части использования стандартных компьютерных средств также возможны подводные камни
[2,3],
связанные не только с изложенными выше ловушками, но и тем, что с точки зрения
регрессионного анализа наборы данных могут быть совершенно идентичными, т.е. иметь одни и те
же параметры регрессии, и вычисление их основных параметров, таких как: сдвига, наклона,
коэффициента смешанной корреляции, не может выявить разницы между наборами данных.
Построение разброса и графиков остатков может выявить их отличие. Другим методом,
позволяющим выявить отличие наборов данных, в частности, если на их диаграммах разброса
имеются явные выбросы, является метод анализа влияния.
Таким образом, графики остатков являются необходимыми и должны быть неотъемлемой
частью регрессионного анализа.
СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ
1.
Мескон М.Х., Альберт М., Хедоури Ф. Основы менеджмента; Пер. с англ,- М.2Дело2,2002,-702 с.
2.
Д. Мур, Р. Уэдерфорд и др. Экономическое моделирование в MICROSOFT EXCEL, 6-е издание.-М-
Санкт-Петербург- Киев,2007. 1310c., ил.
3.
Крученецкий В.З. и др. Некоторые аспекты прогнозирования бизнес-процессов с использованием
методов анализа временных рядов и стандартных программных средств. Ж-л Вестник АТУ. Выпуск 5 (101),
Алматы. 2013. С 39-46
ӘОЖ 338.138:640.4
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sbornik-materialov-podgotovlen-pod-redakciej-doktora-himichesk.html?page=23#ОПТИМИЗАЦИЯ_РАСПРЕДЕЛЕНИЯ_ИСПОЛНИТЕЛЕЙ_НА_РАБОЧИЕ_МЕСТА_В__ШВЕЙНОМ_ЦЕХЕ_С_ПРИМЕНЕНИЕМ_МАТЕМАТИЧЕСКОГО__МЕТОДА_ЛОКАЛЬНЫХ_ВАРИАЦИЙ

title: ПРИМЕНЕНИЕ ЗОЛЬ-ГЕЛЬ ТЕХНОЛОГИИ ДЛЯ ПОЛУЧЕНИЯ


ҚОНАҚ ҮЙ КЛИЕНТТЕРІН ТІРКЕУШІ АҚПАРАТТЫҚ ЖҮЙЕСІН ҚҰРУ
Зәуірбеков Н.С., т.ғ.д, профессор., Айтуганова Ж.Т., аға оқытушы, Аманжолова А.Н., студент
Алматы технологиялық университеті Алматы қ. Қазақстан Республикасы
Кез-келген жүйені зерттеу мен тұрғызу және ендіру әдістемесінің негізіне өзара бір-бірімен
қатынаста, байланыста болатын, әрі бүтіндей бірлікті құрайтын жүйе элементтерінің бірігуін
жатқызуға болады. Жүйенің элементі деп нақты функцияны орындайтын және берілген есеп көлемі
бойынша әрі қарай бөлшектеуге жатпайтын объектіні айтамыз. Мысалы, егер нарықты жүйе ретінде
қарастырсақ, онда оның әр түрлі ортадағы элементтеріне мыналар жатуы мүмкін: тауарды өңдеуші-
лер, сатып алушылар, маркетологтар, тауарлар, бағалар, сұраныс, бәсекелестік, жарнама және т.б. [1].
Қазіргі даму кезеңінің ажырағысыз белгісі жаҺандандыру және қоғамды ақпараттандыру
болып табылады. Қоғам өмірінің барлық салаларын ақпараттандыру ақпараттың және ақпараттық
технологиялардың мемлекеттің әлеуметтік және экономикалық дамуындағы рөлін түбірлі өзгертеді.
Кез келген қоғамның ақпараттандыру деңгейі ақпараттық қызметтің даму дәрежесімен және
онымен айналысып, қызмет көрсететін мамандардың санымен, біліктілігімен анықталады.
Ақпараттандыру – жеке және заңды тұлғалардың ақпараттық қажеттіліктерін қанағаттандыру
мақсатында ақпараттық ресурстарды, ақпараттық жүйелерді ақпараттық технологияларды қолдану
негізінде құруға және дамытуға бағытталған ұйымдастырушылық, әлеуметтік-экономикалық және
ғылыми-техникалық үрдіс [2].
Ақпараттық жүйе – экономикалық объектіні басқаруға қажетті ақпаратты жинау, сақтау,
жаңарту, өңдеу және шығарып беру жүйесі. АЖ – ақпараттық жүйе жобасы мен ақпаратты есептеу
жүйесінен тұратын күрделі жүйе [3].
180
Ақпараттық жүйе құрудың негізгі мақсаты - нақты объектінің басқару жүйесін қазіргі заманғы
есептеу техникасы жабдықтары мен экономика - математикалық әдістермен дамыта түсу.
Ақпараттық жүйені жобалаудың ерекшелігі экономикалық объектіні басқару фукциясының көптеу
бөлігін немесе барлығын құрап қамтуды қарастыратын жүйелік ыңғайды қолдану болып табылады.
Ақпараттық жүйені жобалау әр түрлі мамандардың қатысуымен жүзеге асырылатын күрделі де, ұзақ
еңбекті көп қажет ететін кезең. Құру кезеңінің әрқайсысы бөлек сатыларға бөлінеді. Ол берілген
нәтижені алумен аяқталатын және ақпараттық жүйені құру кезінде тізбектеліп орындалатын бөліктің
бірі. Құру кезеңі - бұл жұмысты ұтымды жоспарлау мен ұйымдастыру пікірі бойынша бекітілетін
жалпы сатының бір бөлігі [4].
Қандай болмасын ақпараттық жүйенің мақсаты ақпараттық жүйені тұрғызудың әдісіне,
техникалық базасына, байланыс ұстап тұратын ақпараттарына, қолдану саласына байланыссыз кез
келген уақытта нақты, толық ақпарат ұсыну болып табылады.
Қазіргі уақытта кез келген ұйымды, бірлестікті және мемлекеттік органдарды автоматтандыру
ісі бірінші кезекке қойылып отыр. Ол шетелдерде қызмет еткенмен біздің елде енді-енді енгізіліп
жатыр. Ақпарат жүйесін құру және осы жұмыс мақсаты –қонақ үй администраторының жағдайын
талдау және автоматтандыру.
Автоматтандырылған жұмыс орны (АЖО) – ақпараттың нақты есеп шешімдеріне қатысатын
және сипатталатын жиыннан, функционалды басқаруды өңдейтін нақты қолдану саласы кешенінен
құрылған жүйе.
Осы мақсаттарға жету үшін келесі мәселелерді қарастыру қажет:
Қонақтарды қабылдау және орналастыру қызметін ұйымдастыру;
Қонақ үйді басқару әдістері;
Қонақ үйлердегі қызмет түрлеріне сипаттама.
Қонақ үй клиенттерін тіркеуші мәнін ашып көрсету, біздің еліміздегі қонақ үй шаруашылығын
жетілдірудің мүмкін болатын жолдарын анықтау және ақпараттық жүйесін құру өзекті мәселе екені
белгілі.
Біз қонақ үй клиенттерін тіркеуші ақпараттық жүйесін жоғарыда айтылған мәселелерді ескере
отырып және жаңа ақпараттық технологияны пайдалана отырып құруды іске асырдық. Ақпараттық
жүйені құру барысында ақпарат қорларының өзара тиімді әсерлесуін өзгертпей біріктіруге қол
жеткізілді.
Ақпараттық жүйені қолдану алгоритмі:
BDE Administrator –
ды ашып, біздің мәліметтер базасына керекті драйверді таңдаймыз
(STANDART).
Диалогтық терезенің оң жағында PATH параметріне құрылған каталогтың жолын
көрсетеміз.
Деректер базасын құру үшін ең алдымен Database Desktop арқылы бізге керекті кестелерді
құрамыз. Сонымен қатар, бас кестенің қосымша кестелермен байланыстыру үшін бас кестеде екінші
индекстерді тағайындау керек. Бас кестені қосымша кестелермен байланыстыру керек. Барлық
құрылған кестелерді BDE Administrator – да көрсетілген каталогқа сақтау керек.
Содан кейін Delphi – ге кіріп, кестелер және менюі бар жаңа форманы жасаймыз,
сақтаймыз.
Delphi –
де кестелерді байланыстыру үшін DataModule – ді құрамыз, сақтаймыз.
Әр бір кестеге формаларды жасаймыз, жобада сақтаймыз.
Кестені және SQL тілін пайдаланып, құжаттар мен есеп беруді құрастырамыз.
Жаңа формаларға инструкцины және автор туралы мәліметтерді енгіземіз.
Барлық жасалған формаларды жобаның ішіне сақтаймыз.
Мәліметтер базасының көмегін қолдану мәліметтерге қатынаудың жолын қысқартады.
Ақпараттық жүйені үлкен қонақүйлерде, фирмаларда, мекемелерде және т.б көп жерлерде қолдануға
болады.
Жұмыстағы қойылған мәселені зерттеу барысында «Қазақстан» қонақ үйінің клиенттерінің
тіркеу үрдістері толығымен қарастырылды, «Қазақстан» қонақ үйінің клиенттерінің тіркеудің негізгі
шарттарына сәйкес орындалатын операциялар реті және олардың сипаттамалары, ақпараттық жүйеге
қойылатын ақпараттық, программалық, математикалық, техникалық қамтамасыз ету талаптары
анықталған және аталған қонақ үйдің ұйымдастырушылық құрылымы берілді, ақпараттық жүйенің
концептуалды сызбасы көрсетілді.
181
Қонақ үйдің негізгі қызметі, есеп қойылымы, кіріс және шығыс ақпараттары анықталған.
Есептер кешенін орындау үшін қолданылатын программалық құралдардың сипаттамасы,
программалық жабдықтау құрылымы, «Қазақстан» қонақ үйі клиенттерін тіркеуші қызметінің
ақпараттық жүйесін пайдаланушыларға нұсқау берілген.
Барлық ақпарат мәліметтер базасында сақталады, бұл жағдай ақпаратты іздеуді жеңілдетеді
және алдағы көрсеткіштерді көруге, салыстыруға мүмкіндік береді. Ақпараттық жүйеге байланысты
жұмысты тез игеруге жағдай жасайтын нұсқау пайдаланушы үшін келтірілген.
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1.
Смирнова Г.Н. и др. Проектирование экономических информационных систем. М: Финансы и
статистика, 2000-352б.
2.
Стороженко Л.А., Матвеева И.А. Информационно-компьютерные системы учета в Республике
Казахстан./ Сборник статей “Информационные системы в экономике”. - Алматы: Экономика – 1997 г. - с.87-93.
3.
Н.Б.Бралиева, Қ.С.Байшоланова, Н.Л.Гагарина “Экономикадағы ақпараттық жүйелері”. Оқу құралы.
Алматы, 2001 ж.
4.
Н.С.Заурбеков, Н.Л.Гагарина Информационные системы - Учебное пособие. - Алматы, 2010. – 240 с.
УДК.656.25(075).
ЭФФЕКТИВНОСТЬ ПРИМЕНЕНИЯ СИСТЕМЫ СПУТНИКОВОЙ НАВИГАЦИИ С ЦЕЛЬЮ
ОБЕСПЕЧЕНИЯ БЕЗОПАСНОСТИ ДВИЖЕНИЯ ПОЕЗДОВ
Аманжулова Ж.А., нау рук., магистр, преподаватель, Жаманбаева А., студент
Каз АТК имени М.Тынышпаева, г. Алматы, Республика Казахстан
Е-mail: Zh_askar_88@list.ru
Радикальная перестройка системы управления экономикой – одно из важнейших направлений
программы реформ, проводимых в Казахстане. Особое значение эта проблема имеет для
предприятия, положение которого в рыночной экономике меняется коренным образом, вынуждая
сформировать у себя систему управления, которая обеспечила бы ему высокую эффективность ра-
боты, конкурентноспособность и устойчивость положения на рынке. Это необходимо для доказатель-
ства эффективности построения и реализации собственной модели развития нашего государства.
В настоящее время на железнодорожном транспорте находят применение различные
технологии обеспечения безопасности движения поездов. В рамках концепции многоуровневой
системы управления и обеспечения безопасности движения поездов для высокоточного определения
местоположения железнодорожных единиц используют глобальные спутниковые навигационные
системы ГЛОНАСС и GPS.
Спутниковые системы также стали штатным оборудованием для вагонов-путеизмерителей и
дефектоскопов. Устройствами контроля безопасности и связи с использованием системы
ГЛОНАСС/GPS оборудовано около 100 пассажирских поездов [1]. Проходит тестирование
маневровой и горочной автоматических локомотивных сигнализаций (МАЛС/ГАЛС) со встроенными
средствами спутниковой навигации, которые помогают определять местоположение локомотивов на
станции с погрешностью не более 1 м.
Основными требованиями к глобальным спутниковым радионавигационным системам второго
поколения являются:
-
глобальность навигационно-временного обеспечения потребителей потребитель, находящийся
в любой точке околоземного пространства, должен иметь возможность определения своих координат;
-
непрерывность навигационно-временного обеспечения – возможность определять координаты
потребителя в любое время суток;
-
неограниченность числа потребителей системы;
-
высокая точность навигационно-временных определений (НВО), под которыми понимают
вычисление трех пространственных координат потребителя, трех составляющих его вектора скорости
и текущего времени [3].
Удовлетворение первого требования обеспечивается выбором параметров орбит
навигационных спутников (искусственных спутников Земли) и их расположением на орбитах.
182
Для решения проблемы неограниченности числа потребителей системы используется
концепция независимой навигации, предусматривающая выполнение НВО непосредственно в
аппаратуре потребителя [8, 9], а в рамках этой концепции использован метод пассивных
(
беззапросньгх) дальномерных и доплеровских измерений по сигналам нескольких навигационных
спутников (НС).
Рисунок– 2.1Состав аппаратуры спутниковой радионавигационной системы
Подсистема космическш аппаратов СРНС состоит из определенного числа навигационных
спутников (штатно 24 НС). Основные функции НС – формирование и излучение радиосигналов,
необходимых для навигационных определений потребителей СРНС, контроля бортовых систем
спутника подсистемой контроля и управления СРНС. В состав аппаратуры НС включают
радиотехническое оборудование (передатчики навигационных сигналов и телеметрической инфор-
мации, приемники данных и команд от ПКУ, антенны, блоки ориентации), ЭВМ, бортовой эталон
времени и частоты (БЭВЧ), солнечные батареи и т. д. Бортовые эталоны времени и частоты обес-
печивают практически синхронное излучение навигационных сигналов всеми спутниками, что необ-
ходимо для реализации режима пассивных дальномерных измерений в аппаратуре потребителей [4].
Наземная подсистема контроля н управления выполняет следующие основные задачи [5]:
-
эфемеридное и частотно-временное обеспечение НС;
-
мониторинг радионавигационного поля;
-
радиотелеметрический мониторинг НС;
-
командное и программное радиоуправление функционированием НС.
Под эфемеридным обеспечением понимают определение и прогноз параметров движения всех
НС с помощью наземных средств и передачу этой информации на НС с целью ее последующей
передачи в навигационном сообщении потребителям.
Частотно-временное обеспечение означает определение и прогноз отклонений бортовых шкал
времени НС от системной шкалы времени и «закладка» на борт НС частотно-временных поправок
(
ЧВП) с целью последующей их передачи в навигационном сообщении потребителям.
Навигационная аппаратура потребителей (НАП) предназначена для приема и обработки
радиосигналов НС с целью определения необходимой потребителям информации (пространственно-
временных координат, направления и скорости, пространственной ориентации и т. п.). Обычно
используют двухэтапное решение задачи НВО. На первом этапе формируют оценки параметров
радиосигнала – задержки и доплеровского смешения частоты, и извлекают из сигнала навигационное
Сегмент
управления
Аппаратура
потребителей
Космический сегмент
183
сообщение, содержащее, в том числе, информацию о параметрах движения НС. На втором этапе
рассчитывают координаты потребителя и составляющие его вектора скорости [6].
Области использования НАП СРНС неуклонно расширяются и в настоящее время охватывают
авиацию, мореплавание, железнодорожный и автомобильный транспорт, геодезию и картографию,
геодинамику и сейсмологию, военное дело, космонавтику, сельское хозяйство, системы связи и
телекоммуникаций и т.д. [7].
СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ
1.
Послание Президента страны народу Казахстана «Казахстан 2030: процветание, безопасность и
улучшение благосостояния всех казахстанцев». – Астана: Атамура, 1997. – С 32.
2.
Указ Президента РК. Стратегия индустриально-инновационного развития Республики Казахстан на
2003-2015
годы: утв.17.05.2003, №1096. – Астана: Атамура, 2003. – С 41.
3.
Указ Президента РК. Транспортная стратегия Республики Казахстан до 2015 года: утв. 11.04.2006,
№86. – Астана: Атамура, 2006. – С 62.
4.
Трифанов, В.Н. Инвариантный статистический анализ и управление в транспортных системах / В.Н.
Трифанов. - СПб.: Элмор,2003. - 192с.
5.
Розенберг, В.Е. Применение спутниковой навигации на железнодорожном транспорте / В.Е. Розенберг.
-
Электрон, дан. – Ресурс доступа: http://www.zdt-magazine. ru/publik/techsredstva/2008/okt08/kosmos.htm.
ӘОЖ 622.012.658.
МАССИВТІҢ КЕРНЕУЛІ-ДЕФОРМАЦИЯЛАНҒАН КҮЙІН ТАЛДАУ ӘДІСТЕРІ
Абдылдаев Э.К., т.ғ.д.,профессор, Жанәбіл Ұ.Е., Кыдырмолла Г.М., 4-курс студенттері
Пайдалы қазбаларды ашық тәсілмен игерген кезде карьерлердің жиектерінің оптималды
параметрлерін анықтау тау-кен жұмыстарының қауіпсіздігін, нысандардың және құрылыстардың,
көлік және энергетика коммуникацияларының, тау-кен көлік жабдығының сақталуын, пайдалы
қазбаның шығарылуының толықтығын және ақырында, тау-кен кәсіпорындарының жоғары
экономикалық көрсеткіштерін қамтамасыз ету үшін қажет.
Ашық түрде жүргізілетін тау-кен жұмыстары карьердің маңындағы тау жыныстары массивінің
табиғи кернеулі күйін өзгертеді. Жиек маңындағы массивтерде кернеулердің қайта бөлінуі белгілі бір
жағдайларда шекті деформацияларға және карьер жиектерінің бұзылуына алып келеді. Сондықтан, карьер
жиектерінің орнықтылығын бағалау және сақталуын қамтамасыз ету мәселесін шешу үшін тау
жыныстарының жиек маңындағы массивтерінің кернеулі-деформацияланған күйін зерттеген өте маңызды.
Еңіс маңындағы аймақтың кернеулі-деформацияланған күйін ауқымды зерттеулер кернеудің
ашық тау-кен қазбаларының айналасында бөлінуінің негізгі заңдылықтарын анықтады. Атап
айтқанда, еңістің жоғарғы бөлігінде горизонталь созатын кернеулер әрекет етеді, осылардың
әсерімен үзілудің вертикаль жарықшақтары пайда болады. Еңістің орталық бөлігінде, контур
маңындағы массивте қысатын кернеулер әрекет етеді. Еңістің маңында максималды қысатын
кернеулердің векторы еңістің бет жағына параллель бағытталған[4-8].
Карьер жиегінің төменгі бөлігінің жыныстарында және оның табанында вертикаль
кернеулерден асып түсетін, жаратын және горизонталь кернеулердің шоғырлануы байқалады. Бұл
ретте кернеулердің горизонталь құрамдас бөлігінің еңістің табанына қарай артуы жылжытатын
массивке тіректің жасалуымен түсіндіріледі. Ақырында, кернеулердің еңістің төменгі бөлігінде
шоғырлануы көбінесе жыныстардың бұзылуына алып келеді, бұл кертпештердің және карьер
жиектерінің орнықтылығын төмендетеді.
Өнеркәсіптік құрылыстардың табиғи бөктерлерінің және еңістерінің кернеулі-
деформацияланған күйін бағалау негізінен алғанда, кешенді айнымалы функция теориясын
пайдалана және шекаралық жағдайларды дәл қанағаттандыра отырып, серпімділік теориясының
әдісімен жүргізіледі. Үш шектік есептерді кешенді потенциалдарды пайдалана отырып, серпімділік
теориясының әдісімен шешудің жалпы әдістерін изотропты орта үшін Н.И.Мусхелишвили,
анизотропты орта үшін С.Г.Лехницкий берген. Есептерді осы әдіспен шешкен кездегі маңызды сәт
массивтің зерттеліп отырған облыстарын бірлі-жарым шеңберге немесе жартылай жалпақтыққа дәл
бейнелейтін функцияны анықтау болып табылады.Нәтижелердің тиімділігі және жарамдылығы осы
функцияны табуға және беруге байланысты болып келеді.Қазіргі кездебірлі-жарым кертпештердің
184
де, олардың әртүрлі конфигурациядағы мерзімдік жүйелерінің де салмақтық жартылай
жалпақтықтары және жартылай шексіз облыстары үшін шешімдер алынған[9,10].
Қисық сызықты шекараларының салыстырмалы түрдегі кең шеңбері бар біртекті, салмақты тау
массивтерінің кернеулі күйі қарастырылған. Қисық сызықты шекарасы бар төменгі жартылай
жазықтықты бейнелейтін функция мынандай түрде қабылданды:
di
a
z
b
B
C
Z
(1. 1)
мұнда d>0, B, a, b – тұрақтышамалар; с>0 – пропорционалдылық коэффициенті.
Қазбаның табаны және күндізгі бет жақтың учаскелері горизонталь, ал еңістердің контурлары
тік сызықты немесе белгіленген пішінге ие болған кезде, көрсетілген бейнелейтін функцияның
жарамсыздау болатындығын атап кету керек.
[8]
жұмыста бейнелейтін функция ретінде, гравитациялық және тектоникалық күштерді ескере
қаза отырып, кернеулердің жартылай шексіз облыста бөлінуі туралы есептің шешімі қабылданған.
1
a
W
Z
, (1.2)
Жоғарыда баяндалған әдістің ортақ кемшілігі есептердің серпімді қойылымда, екі өлшемді
серпімділік теориясының шеңберінде шешілетіндігі болып табылады.
Жиек маңындағы массивтің кернеулі қалпын анықтау үшін, жоғарыда қарастырылғаннан өзге,
шекті тепе-теңдік теориясының әдістері қолданылады. Егер серпімділік теориясының есептерінде
берілген шекаралық жағдайларда бүкіл жыныстық массивте кернеулер алаңы орналасса, онда шекті
тепе-теңдік теориясының есептерінде берілген жағдайлар, шарттар кезінде осылардың кезінде массив
шекті күйге көшетін, екінші бір бөліктегі жағдайлар есептеледі. Бұдан өзге, шекті күй облыстарында
кернеулердің құрамдас бөліктері тепе-теңдік теңдеуінен өзге, тағы
,
C
,
n
n
f
( 1.3)
шартымен байланысқан,мұнда
n
,
n
-n
нормалі бар алаңдағы шекті және қалыпты кернеу; С –
ілінісу; – ішкі үйкеліс бұрышы.
Жиек маңындағы массивте әлсіреу (с′ және ′ беріктік қасиеттерімен) бет жақтары болған
жағдайда қосымша арнайы шекті тепе-теңдік шарты пайдаланылады:
,
, C
f
n
n
( 1.4)
Шекті тепе-теңдіктің көрсетілген теңдеулері эксперименттік зерттеулердің негізінде
анықталады және әртүрлі функциялармен аппроксимацияланады.
Шекті тепе-теңдік теориясының әдісінде екі түрлі есептер, біріншісі – шекті тепе-теңдік
шарттары массивтің әлдебір облысының барлық нүктелерінде қанағаттандырылатын есеп, екіншісі -
шекті тепе-теңдік шарттары тек әлдебір бет жақтың (кеңістікте) және сызықтың (жазықтықта) ұзына
бойына ғана қанағаттандырылатын есеп қарастырылады. Шекті тепе-теңдік теориясы жыныстық
массивтің деформацияланған күйін, қалпын зерттеу қажет болмайтын есептерде және жағдайларда
кең қолданысқа ие. Кертпештердің жыныстарының және карьерлердің жиектерінің деформациясы –
табиғи және тау-техникалық факторлардың әсерімен байланысты және жыныстық массивтің әлдебір
бөлігінің еңістің табанына жылжуы болып келетін, тау жыныстары массивінің бұзылуының күрделі
физикалық-механикалық процесі.
Өнеркәсіптік құрылыстардың табиғи бөктерлерінің және еңістерінің кернеулі-
деформацияланған күйін бағалау негізінен алғанда, кешенді айнымалы функция теориясын
пайдалана және шекаралық жағдайларды дәл қанағаттандыра отырып, серпімділік теориясының
әдісімен жүргізіледі. Үш шектік есептерді кешенді потенциалдарды пайдалана отырып, серпімділік
теориясының әдісімен шешудің жалпы әдістерін изотропты орта үшін Н.И.Мусхелишвили,
анизотропты орта үшін С.Г.Лехницкий берген. Есептерді осы әдіспен шешкен кездегі маңызды сәт
массивтің зерттеліп отырған облыстарын бірлі-жарым шеңберге немесе жартылай жалпақтыққа дәл
бейнелейтін функцияны анықтау болып табылады. Нәтижелердің тиімділігі және жарамдылығы осы
функцияны табуға және беруге байланысты болып келеді.
Жыныстардың деформациясының шамасы, сипаты, даму уақыты және таралу тереңдігі әртүрлі
және нақты тау-геологиялық пен тау-техникалық факторларға байланысты болып келеді. Практикаға
185
карьер жиектерінің миллиондаған текше метрлермен өлшенетін деформацияларының мысалдары
белгілі және, дәл сол кезде, жартас жыныстары бар карьерлерде тіптен тасқорымдардың дамуы
бірнеше жылдар бойында қандай да болсын айтарлықтай көлемде көрініс таппайды.
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1.
Ракишев Б.Р., Машанов А. А., Абдылдаев Э. К. Структура массива и деформируемость горных пород. –
Алматы:, 2011. – 203 с.
2.
Баклашов И.В., Картозия Б.А. Механика горных пород. М.: Недра, 1975. -с. 271.
3.
Ржевский В.В., Новик Г.Я. Основы физики горных пород. М., Недра, 1985.
4.
Соколовский В.В. Теория пластичности. -М. -Л.:Академиздат. 1946. -с.360.
УДК: 543.24+531.724
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sbornik-materialov-podgotovlen-pod-redakciej-doktora-himichesk.html?page=24#ЭФФЕКТИВНОСТЬ_ПРИМЕНЕНИЯ_СИСТЕМЫ_СПУТНИКОВОЙ_НАВИГАЦИИ_С_ЦЕЛЬЮ__ОБЕСПЕЧЕНИЯ_БЕЗОПАСНОСТИ_ДВИЖЕНИЯ_ПОЕЗДОВ

title: ҚОНАҚ ҮЙ КЛИЕНТТЕРІН ТІРКЕУШІ АҚПАРАТТЫҚ ЖҮЙЕСІН ҚҰРУ


ИНТЕНСИФИКАЦИЯ МАССООТДАЧИ В ПАРОВОЙ ФАЗЕ ПРИ ПЕРЕГОНКЕ
УГЛЕВОДОРОДОВ
Абдурахманова М.Р., Муминов Р.Р.
Бухарский инженерно – технологический институт, Узбекистан
Исследование и расчет перегонки многокомпонентных смесей является сложным и трудоемким
процессом. Разделение углеводородного сырья в нефтеперерабатывающих заводах осуществляется
сложной перегонкой (ректификацией), и она является основным процессом, интенсивность которого
основывает ускорение процесса переработки в целом. Исследование ректификации базируется, в
частности, и на расчете процесса массоотдачи, происходящей в жидкой и газовой фазах[1].
Ректификация является основным и ключевым технологическим процессом получения
топливных фракций из нефтегазоконденсатного сырья. При ректификации в процессе массообмена
на поверхности контакта фаз происходит сложный диффузионный процесс, который
непосредственно влияет на значения массоотдачи и соответственно массопередачи.
Определение коэффициента массоотдачи является одним из основных этапов расчета процесса
массообмена. Исследования и расчет этого процесса дают возможность изыскания путей его
интенсификации[3].
Экспериментальное определение массообменных показателей процесса ректификации
углеводородов – сложная задача. Их определение на основе аналитических выражений и
критериальных уравнений является менее сложным и приемлемо-точным методом. Интенсификация
массообменного процесса и выявление оптимального режима его проведения основываются на
Рис. 1. Изменение
степени
интенсификации массоотдачи в паровой
фазе при использовании различных
альтернативных от-паривающих агентов:
–
гексан,
–
октан,
–
декан
186
2,4
2,5
2,6
2,7
2,8
2,9
3,0
3,1
3,2
3,3
3,4
3,5
3,6
Пары из ГФУ
Пары ЛН
Пары ТН
Отпаривающий агент
I
β
определении такого массообменного параметра, как коэффициент массоотдачи в участвующих в
процессе фазах. Значение этого параметра зависит от физико-химических параметров
распределяемого компонента и дисперсной среды.
Проведены расчеты по определению эффективности нового способаперегонки нефте-
газоконденсатных смесей с применением альтернативных отпаривающих агентов на основе расчета
коэффициентов массоотдачи (β)и массопередачи (k), являющихся основными показателями процесса
массообмена. При проведении расчетов в первую очередь определяются значения β, затем k[2].
Тарельчатые ректификационные колонны широко применяются для перегонки жидкого
углеводородного сырья. Диффузионный критерий Нуссельта для тарельчатых ректификационных
колонн рекомендовано определять с учетом критериев Рейнольдса (Re), Галилея (Ga) и
диффузионного критерия Прандтля (Pr) по выражению (4.11) [4, 6, 11]. Применение вместо водяного
пара углеводородного отпаривающего агента меняетпараметры процесса диффузии распределяемого
компонента и значения, характеризующие этих критерий.
Таблица-1. Степень интенсификации массоотдачи (
.
.п
в
I
)
в газовой фазе при диффузии в них
распределяемого компонента
Состав газовой фазы
Распределяемый компонент
гексан
октана
декан
Водяной пар –
–
–
Этан (С
2
Н
6
) 2,55
2,55
2,55
Пропан (С
3
Н
8
) 2,56
2,56
2,56
Бутан (С
4
Н
10
) 2,61
2,60
2,60
Пентан (С
5
Н
12
) 2,72
2,70
2,69
Гексан (С
6
Н
14
) –
2,91
2,90
Гептан (С
7
Н
16
) 3,26
3,24
3,22
Октан (С
8
Н
18
) 3,53
–
3,47
Нонан (С
9
Н
20
) 3,68
3,64
3,61
Нами проведено определение соотношения значений коэффициента массоотдачи в
углеводородных отпаривающих агентах к значению коэффициента массоотдачи в водяном паре.
Результаты этих сравнений приведены в виде диаграммы на рис. 1. Увеличение значения
соотношений коэффициентов массоотдачи составил порядка 2,5 раза при сравнении с этаном. Этот
показатель возрос до 3,6 раза при сравнении с высокомолекулярными углеводородами
(
отпаривающий агент - нонан) [4].
Нами также определена степень интенсификации массоотдачи
.
.п
в
I
в виде
соотношения значений коэффициента массоотдачи в углеводородных отпаривающих агентах к
значению этого показателя в водяном паре. Результаты этих сравнений приведены на рис.2.
Рис 2. Изменение степени
интенсификации массоотдачи в
паровой фазе при ректификации
фракций ( – фр.1, – фр.2, –
фр.3) с использованием углево-
дородных отпаривающих агентов.
187
Полученные результаты исследования по применению углеводородных паров вместо водяного
пара, используемых в качестве отпаривающего агента, показывают увеличение коэффициента
массоотдачи в углеводородных парах в пределах 2,6–3,5 раза. Данная интенсификация процесса
ректификации путем применения метода сухой перегонки нефтегазоконденсатных смесей показывает
перспективность создания и внедрения его в производство.
В табл. 2 приведены результаты сравнения показателей массоотдачи при отпаривании
компонентов нефтегазоконденсатного сырья с использованием углеводородных паров и водяного
пара в паровой фазе.
Таблица 2Степень интенсификации массоотдачи в паровой фазе путем применения углеводородных
отпаривающих агентов
Распределяемый компонент
пары из ГФУ
пары ЛН
пары ТН
фр.1 2,558
-
3,533
фр.2 2,553
2,915
-
фр.3 2,552
2,903
3,476
СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ
1.
Берг Л.Г. Введение в термографию М.: “Наука”, 1960. 395 с.
2.
Молоканов Ю.К. Процессы и аппараты нефтегазопереработки М., Химия, 1980. – 408 с.
3.
Юнусов М.П. Состояние и перспективы производства катализаторов для процессов переработки нефти
в республике Узбекистан /Нефт ва газ саноати кимёвий технологияларининг долзарб муаммолари // (ҚМИИ,
илмий-амалий конференциясининг мақолалар тўплами.) Қарши, 2009. Б. 4.
ӘОЖ 664.723(031)
ДӘНДІ БЕЛСЕНДІ ЖЕЛДЕТУ ҚОНДЫРҒЫСЫН ЖЕТІЛДІРУ
Аскаров А.Д., аға оқытушы, Байділдаев О.М., студ, Ыдырысов Ұ.Б., студ, Жақсыбаева У.К., студ.,
Алматы технологиялық университеті, Алматы қ. Қазақсатан Республикасы
Е-mail: onta_7@mail.ru, Ulanulanulan9494@mail.ru, Ulka.95@inbox.ru, ardak_198282@mail.ru
Егістіктен қабылданған дән сапасын жақсарта отырып сақтау мәселесі әртүрлі іс-шаралардың
орындалуын қажет етеді. Солардың ішінде ең маңыздысы – шанақтарға құйылған, жер үсті
қоймаларында үйілген дән массасын тұрақты желдету болып табылады. Дән өңдеудің бұл тәсілі
астықты қызып кетуден сақтандырады, қызып кеткен дәнді қажетті температураға салқындатады,
ылғал үйілген дәнді жылы ауамен өңдеп кептіруге де болады.
Дәнді белсенді желдету процесін оны жетілдіру жолдарын зерттеу
В.И. Анискин, А.С.
Гинзбург, В.А. Рыбарук, Б.Е. Г.С. Окунь, И.Э. Мильман, И.И. Верцман, В.С. Уколов, В. Мальтри
және басқа да авторлардың ғылыми–зерттеу жұмыстарында келтірілген. Олар белсенді желдету
арқылы кептірудің үздіксіз режиміy жан–жақты зерттеген және сипаттаған. Энергия ресурстарын
үнемдеу мәселелерін шешу үшін дәнді белсенді желдету процесінің ерекшеліктерін, толық
автоматтандырудың қол жетімділігін, кезеңді бақылау, қызмет көрсетудің қарапайымдылығы, сақтау
және кептіру процестерін біріктіруді қарастыру қажет. Кептіру режимдерін қолмен басқаруда үлкен
қиындықтар мен тәуекелге баруға тура келеді. Үздіксіз кептіру режимін үздікті кептіру режиміне
ауыстыру есебінен энергияны үнемдеу жолы ұсынылады.
Белсенді желдету қондырғыларында кептіруді төмен температуралық режим қажет болған
жағдайда жүргізеді.
Үйме күйдегі дәнді салыстырмалы ылғалдылығы төмен жылы ауамен желдету –
дәнді біршама кептіріп, жинап алғаннан кейінгі өсіңкілік энергиясын арттырып,өніп, пісіп-жетілуін
тездетеді және дәннің нан пісіруге қажетті сапасын қамтамасыз етеді. Дәнді үйме күйде желдету
тәсілімен кептіру, сақтау процесін барынша механикаландыру мүмкіндігі, автоматтандыру бұл
тәсілдің өте тиімділігін көрсетеді.
Астықты белсенді желдету процесін автоматтандыру бақыланатын және реттелетін
параметрлерін анықтап, технологиялық параметрлерді жергілікті немесе қашықтықтан басқаруға қа-
жетті автоматтандыру құралдарын, сонымен бірге реттеу заңдылығын таңдаудан тұрады. Ұсынылып
188
отырған белсенді желдету қондырғысын бақылау–өлшеу құралдарымен жабдықтау процестің
тиімділігін арттырып, дән аралық кеңістіктің дер кезінде ауамен қанығуына өз ықпалын тигізеді.
Астықты белсенді желдету шанақтарын автоматтандыру шанаққа дәннің тиелуі мен түсуін
автоматты басқару, шанақтағы ауаның бірқалыпты таралуын, дәннің температурасы мен
ылғалдылығын және үрленетін ауаны автоматты басқаруды қарастырады.
Шанаққа дәнді тиеу тік бағытта тасымалдайтын норияның көмегімен іске асырылады. Шанақ
ішіндегі дән аралық кеңістікке ауаны тік және радиал бағытта таратуды шанақ ортасына орнатылған
тесіккөзді цилиндрлі құбыр қамтамасыз етеді. Норияның жетегі іске қосылған кезде жүкарбаның
жетегі де іске қосылады. Жүк арбаның жетегі арқан арқылы шанақ ішіндегі құбыр ішінде орналасқан
поршень–жапқышпен жалғасқан, яғни жүкарба жетегі іске қосылғанда ол арқанды өзіне орап
поршень–жапқышты жоғары көтереді. Поршень жапқыш деңгей датчигінің шеткі ажыратып
қосқыштарына тигенше көтеріледі. Шанақ жоғарғы деңгейге дейін толғанда нория жетегі
ажыратылып, жапқыш жағдай (положения) датчигі іске қосылғанша төмен түсіріледі.
Температура мен ылғалдылықты басқару схемасы екі автоматты режим: С – кептіру және К –
консервация және қолмен басқаруды р және автоматты А режимдерде.
Ауаның ылғалдылығын дән қабатына кіретін және одан шығатын тұстарында жанаспалы
датчиктері бар ылғал өлшеу аспабы «Влагомер» бақылайды. Ылғал өлшеу аспабының «Влагомер»
жанаспалы датчиктері шанаққа кіру және шығу тұсындағы ауаның салыстырмалы ылғалдылығы
жоғарлағанда тұйықталады. Осы тұйықталудың нәтижесінде шанақ ішіндегі ауаның салыстырмалы
ылғалдылығы бақыланады. Шанақ ішіндегі ылғалдылық жоғары болса, онда ауамен бірге алып
кетілетін ылғал жанаспаны тұйықтайды. Нәтижесінде реле іске қосылады. Кептіру процесі дән
құрамындағы ылғалдылық қалыпты шамаға жеткенше жалғаса береді.
Шанаққа кіру тұсындағы дәннің ылғалдылығы жоғары болса калорифердің электрқыздырғыш
элементтері іске қосылып желдеткіш арқылы қыздырылған ауа үрленеді.
Шанақ ішіндегі дән аралық кеңістікке ауаны тік және радиал бағытта таратуды шанақ ортасына
орнатылған тесіккөзді құбыр қамтамасыз етеді. Тесіккөзді құбырдың ішінде шығырдың көмегімен
поршень–бітеуіш қозғалып жүреді. Шанақ ішіндегі дән люк арқылы өздігінен түсіріледі.
Реттеу параметрлері: шанақтағы температураны реттеу; ауаның ылғалдылығын шанаққа кіру
және шанақтан шығу тұсында реттеу.
Басқару параметрлері: ауаның температурасы мен ылғалдылығын басқару.
Бақылау параметрлері: қондырғының электржабдықтарының (желдеткіш, нория, шығыр)
қосылуын және ажыратылуын бақылау.
Жалпы орындалатын процесстерге байланысты белсенді желдету жүйелері бірнеше түрлерге
бөлінеді: дәнді салқындатуға арналған және профилактикалық, мұздату, кептіру, өздігінен қызып
кетуден сақтандыру, себу алдында тұқымды сәл қыздыру, газсыздандыру т.б. Қызметіне байланысты
ауа мөлшері, оның температурасы мен ылғалдылығы, желдету ұзақтығы, дән үймесінің биіктігі
сияқты параметрлермен анықталатын әртүрлі желдету режимдерін тағайындайды.
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1
Мельник Б.Е., Активное вентилирование зерна: Справочник, – М.: Агропромиздат, 1986. – 159с.,ил.
2
Якубовская, Е.С. Автоматизация технологических процессов сельскохозяйственного производства:
практикум/ Е.С. Якубовская, Е.С. Волкова. Минск: БГАТУ, 2008. - 319 с.
3.
Сакун В. А. Сушка и активное вентилирование зерна / -М.: Агропромиздат, 1992. - 420 с.: ил.
УДК: 372.853
ФИЗИЧЕСКИЕ МЕТОДЫ ОБРАБОТКИ ПИЩЕВЫХ ПРОДУКТОВ
Мусабеков О., д.п.н., проф, научный руководитель., Батырхан А. – студент
Алматинский технологический университет, г. Алматы, Республика Казахстан
Е-mail: ondasyn_musabekov@mail.ru
Актуальность проблемы. Для определения наиболее востребованных для экономики Казахстана
направлений научных исследований необходимо с самого начала определиться, что существует
189
первичная и глубокая переработка сельскохозяйственного сырья, при этом «первичная переработка
сельскохозяйственной продукции», определению, «это совокупность теоретически обоснованных и
практически апробированных операций по переработке в конечные продукты изменением физико-
механических свойств сельскохозяйственной продукции путем только механического воздействия»,
тогда, как «глубокая переработка – это еще и изменение химических свойств путем включения в
процесс дополнительно химических и биохимических воздействий» [1].
Обзор
источников по проблеме исследования. В трудах И.А.Рогова и А.В.Горбатова [2, 3]
сделана попытка обобщения как в теоретическом, так и в практическом планах сведений о
возможностях использования в пищевых отраслях производства ряда физических методов обработки:
инфракрасного излучения, электрического тока высокой и сверхвысокой частоты,
электростатического поля, ультразвука, а также импульсных.
М.Г.Брык, В.Н.Голубев, А.П. Чагаровский исследовали применение мембранной технологии в
пищевой промышленности [4], В.Я. Свинцов, Н.Б. Гаврилова и K.M. Бегалин изучали влияния
электрического поля на физико-химические свойства молока [5].
В трудах казахстанских ученых-технологов разработаны некоторые физические методы
исследования пищевых продуктов. Например, Б.А. Рскелдиев проводил теоретические и
экспериментальные исследования молочной продукции методом электрофореза[6].
М. П. Байысбаевой установлена зависимость физических свойств теста от его количестваи
качества [7].
В названных и подобных трудах рассматриваются отдельные виды физических методов
обработки пищевых продуктов. Однако, сущность отдельных видов физических методов обработки
пищевых продуктов можно раскрыть на основе наиболее общих методов.
Цель исследования – раскрытие сущности физических методов обработки пищевых продуктов.
Объект исследования – методы обработки пищевых продуктов.
Предмет исследования – физические методы обработки пищевых продуктов.
Мы в своей работе попытались обобщать как в теоретическом, так и в практическом планах
сведений о возможностях использования в пищевых отраслях производства физических методов
обработки. В результате обобщения нами осуществлена классификация физических методов
обработки пищевых продуктов. В основу классификации физических методов обработки пищевых
продуктов нами положенывиды физических воздействий, а характерным параметром, определяющим
метод обработки, является энергия воздействия. Такая классификация позволяет не только обобщить
различные методы, но и ответить на вопрос о границах применимости физических методов в
пищевых производствах.
Википедическом словаре понятие «воздействие» определяется как любое действие,
направленное на объект с целью повлиять на него, вызвать изменение [8]. Обзор различных
источников показывает, что нет четкого определения понятия «физическое воздействие». Мы
попытались дать определение этому понятию.
В физическом словаре понятие сила определяется как векторнаяфизическая величина,
являющаяся мерой интенсивности воздействия на данное тело других тел, а также полей.
Приложенная к массивному телу сила является причиной изменения его скорости или возникновения
в нём деформаций и напряжений [9]. По нашему мнению в данном определении выражение «сила
является причиной изменения» некорректно. Так как, из самого определения понятия силы вытекает,
что причина изменения скорости тела или возникновения в нём деформаций и напряжений
являетсявоздействиена данное тело других тел, а также полей. Сила – мера интенсивности этого
воздействия, а не причина. По данному определению физическое воздействие является причиной
изменения его скорости или возникновения в нём деформаций и напряжений.
Понятия – скорость, деформация, механическое напряжение являются понятиями механики.
Деформация (от лат. deformatio—«искажение») — изменение взаимного положения частиц тела,
связанное с их перемещением относительно друг друга. Деформация представляет собой результат
изменения межатомных расстояний и перегруппировки блоков атомов. Обычно деформация
сопровождается изменением величин межатомных сил, мерой которого является упругое
механическое напряжение[10]. Следовательно, в вышеприведенном определении понятия «сила»
воздействие - это механическое воздействие.
Механические способы обработки могут вызвать в продуктах достаточно глубокие химические
изменения[11]. Обработка - это воздействие на объект с целью придать ему новые свойства [12].
Механическое воздействие является одним из видов физических воздействий. Следовательно,
190
вышеприведенное определение понятия силы нуждается в уточнении. Отсюда мы формулируем
определения следующих понятий:
- «
физическое воздействие» - это действие, направленное на объект с целью повлиять на него,
вызвать изменение его физических, химических и технологических свойств;
- «
физическое воздействие на пищевые продукты» - это физическое действие, направленное на
пищевые продукты с целью повлиять на них, вызвать изменение их физических, химических,
биологических, энергетических, технологических и потребительских свойств.
В физическом словаре энергия (др.-греч.ἐνέργεια — действие, деятельность, сила, мощь)
определяется как скалярнаяфизическая величина, являющаяся единой мерой различных форм
движения и взаимодействия (воздействия – автор, М.О.) материи, мерой перехода движения материи
из одних форм в другие[13]. Мы рассматриваем физические методы обработки пищевых продуктов.
Поэтому считаем, что мерой интенсивности физического воздействияна пищевые продукты является
не сила, а энергия.
Научная новизна нашего исследования: конкретизировано и уточнено содержания физического
понятия «сила», которое позволяет описать и объяснить процессы обработки пищевых продуктов;
сформулированы определения следующих понятий: «физическое воздействие», «физическое
воздействие на пищевые продукты».
Практическая значимость исследования: исследователи, занимающиеся проблемами обработки
пищевых продуктов в качестве методологических понятий могут использовать выше уточненные и
сформулированные понятия.
СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ
1.
Сарбасова Г.Т. Шаймерденова Д.А., borona.net/hight-technologies/Economics-and Management/
Nauchnoe_obespechenie_pererabotki_selskohozjajstvennoj_produkcii_v_Kazahstane.html 25.01.2016.
2.
Рогов И.А. Электрофизические методы обработки пищевых продуктов. - М.: Агропромиздат, 1989. - 272 с.
3.
Рогов И.А.,Горбатов А.В. Физические методы обработки пищевых продуктов. М.: Пищевая
промышленность, 1974. – 584 с.
4.
Брык М.Г., Голубев В.Н., Чагаровский А.П. Мембранная технология в пищевой промышленности.
Киев.: Урожай, 1991 г., 222 с.
5.
Свинцов В.Я., Гаврилова Н.Б., Бегалин K.M. Изучение влияния электрического поля на физико-
химические свойства молока// Всесоюзная научная конференция "Проблемы влияния тепловой обработки на
пищевую ценность продуктов питания": Тезисы докладов,- Харьков,- 1990. - 432-434.
6.
Рскелдиев, Б.А. Ешкі сүтін электрофорез әдісімен зерттеу / Б.А. Рскелдиев, А. Матибаева // Вестник
СемГУ им. Шакарима. – 2010. - І 3. - С. 33-36.
7.
Байысбаева М. П. Исследование нутовой муки на качество и количество клейковины и на физические
свойства теста // Вестник сельскохозяйственной науки Казахстана 2004. № 7. С. 54-55.
8. https://ru.wiktionary.org/wiki/
воздействие.
9. https://ru.wikipedia.org/wiki/
сила.
10.https://ru.wikipedia.org/wiki/
деформация.
11. http://revolution.allbest.ru/cookery/00359058_0.html.
12. https://ru.wiktionary.org/wiki/
обработка.
13. http://otherreferats.allbest.ru/physics/-00113988_0.html.
УДК 664.292.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: ИНТЕНСИФИКАЦИЯ МАССООТДАЧИ В ПАРОВОЙ ФАЗЕ ПРИ ПЕРЕГОНКЕ