Мәтінді құрайтын сөздердің мәтіннің тақырыбына мағыналық қатысы
Мәтін туралы алғаш per қазақ тіл білімінің ғылыми негізін салушылар - А.Байтұрсынұлы мен Қ.Жұбанов еңбектерінде айтылған болатын. А.Байтұрсынұлы мәтінді «шығарма сөз» деп атап, сөйлеудің бірлігіне жатқызады.
«Сөз өнерінен жасалып шығатын нәрсенің жалпы аты - шығарма сөз, ол аты қысқартылып, көбінесе шығарма деп айтылады. Ауыз шығарған сөз болсын, жазып шығарған сөз болсын - бәрі шығарма болады. Шығарманың түрлері толып жатыр.
Шығарма сөздің бәрінен бұрын байқалатын тысқы нәрселері:
Тақырыбы. 2. Жоспары. З.Мазмұны. 4.Түрі.
Тақырып - әңгімедегі пікір не нәрсе туралы болса, сол нәрсе шығарманың тақырыбы болады. Мәселен, пікір жаз туралы болса, шығарманың тақырыбы «жаз» болады. [1,263].
А.Байтұрсынұлы мәтіннің (шығарманың) тақырыптан, ал мәтін (шығарма) мазмұнының үш мүшеден, яғни аңдату, мазмұндау, қорытудан тұратынын көрсетті. Мәтіннің қатысымдық қызметін тудыруға қатысатын айтушы ойының өзге үшін бағытталатынын алғашқылардың бірі болып айтты.
Жоспар. Сөз шығарудан бұрын шығарушы айтатын пікірін қай ретпен жазатынын мерзімдеп, жоспарлап алады: онысы неден бастап, неден соң нені айтып, немен аяқтайтынын белгілеп алады, я қағазға жазып алады. Қай шығарма сөзде де болса, жоспар болады.
Мазмұн. Шығарманың тақырыбынан басқасы мазмұны болады. Солай болған соң, мазмұн дегеніміз бір нәрсе туралы ойға алған пікірді айтуға жұмсаған бүкіл сөзіміз мазмұн болып шығады. Мазмұнның үш мүшесі болады: І.Аңдату. 2.Мазмұндау. З.Қорыту.
Мазмұнның аңдатуына мазмұн туралы алдын ала айтарға керек болған ғана ойлар айтылып шығады. Сондықтан мазмұнның бұл мүше мазмұн біткеннің бәрінде бола бермейді. Аңдату мүше шығармаларда керегіне қарай болады. Мазмұндауында, ой тиегін ағытқан сияқты, айтайын деген пікірдің бәрі айтылады. Мазмұндау - шығарманың мазмұн мүшесінің ең зоры, онсыз шығарманың мазмұны болмайды. Мазмұнның қорытуында мазмұндауда айтылған пікірдің қорытылып, мағызы шығарылады. Қорыту мүше мазмұн біткеннің бәрінде бола бермейді, бұ да керегіне қарай болатын мүше.[2.96]
Сөйтіп шығарма мазмұнының аңдату, мазмұндау, қорыту - үш мүшесінің үшеуі де болуға ықтимал, басқалары болмай, жалғыз ғана мазмұндау болуға да ықтимал, кейде аңдату мен мазмұндау ғана болады, кейде мазмұндау мен қорыту ғана болады. Қ.Жұбановтың еңбектерінде, қазіргі тіл біліміндегі терминдік атаулармен берілмесе де, мәтін мәселесіне қатысты пікірлердің болғандығы анық байқалады. Көрнекті ғалым Қ.Жұбанов мәтінді «сөз» деп атайды. Филолог - ғалымдар Б.Шалабай, М.Ахметова «Мәтін лингвистикасының негізгі мәселелері» атты мақаласында: «Мәтін лингвистикасы - мәтіннің мағыналық әрі құрылымдық жақтарын зерттеумен айналысатын тіл білімінің іргелі саласы. Жалпы тіл білімінде осы жаңа ғылыми саланың тез қарқынмен дамуы лингвистикалық зерттеулер ауқымының кеңеюімен, тіл біліміндегі функционалдық бағыттың дамуымен тікелей байланысты. Мәтін - өте күрделі тілдік құрылым. Осы құрылымды айқындайтын басты белгілері - жүйелілік және тұтастық. Мәтіннің тұтастық категориясы сол мәтінді ұғынып, мәнін түсінгенде ғана пайда болатын, оның логикалық жағымен тығыз байланысты болса, ал оның жүйелілігі күрделі бірліктерді құрайтын тілдік құралдардың белгілі әдіс - тәсілдермен ұйымдасуынан көрінеді.
Қазіргі таңда лингвистикада мәтін әр тұрғыда зерттеленіп, дамып келе жатыр. Атап айтқанда: онтологиялық тұрғыда - мәтіннің болмысы, алатын орны, ауызекі тілден айырмашылығы; гносеологиялық тұрғыда - мәтіндегі объективті шындықтың бейнесі, егер көркем мәтін болса, ақиқат әлемнің эстетикалық болммысгағы (идеалды әлемде) бейнеленуі; лингвистикалық тұрғыда- мәтіннің тілдік ұйымдасуы; психологиялық тұрғыда- мәтіннің қабылдануы; прагматикалық тұрғыда - мәтін авторының объективті болмысқа және мазмұнға деген қатынасы сипатталады.
Ал мәтінді таза лингвистикалық тұрғыда алып қарастыру бірнеше бағыттармен жүзеге асады. Олар: басты белгілері тұтасгық және жүйелілік болып саналатын мәтінді ең ірі тілдік жүйе ретінде зерттеу; қатысымдық параметрлермен және соған қатысты лингвистикалық белгілер негізінде ұйымдасқан мәтіннің типологиялық құрылымын тану; мәтінді құраушы тұлға - бірліктерді (единицаларды) айқындау; мәтіннің негізгі категорияларын сипаттау; әр түрлі деңгейдегі тілдік бірліктердің мәтін бойындағы ерекшеліктерін анықтау; тұлға - бірліктер, бөлшектер құрамындағы фразааралық (сөйлем) қаты наста рды, байланыстарды зерттеу. Бірін - бірі толықтырып отыратын тығыз байланыстағы бұл бағыттар мен жоғарыда көрсетілген аспектілер бірлесе келіп, мәтіннің табиғатын аша түсуге қызмет етеді. Мұның өзінен мәтіннің өте күрделі жүйемен құрылған құбылыс екенін түсінеміз.
Мәтін қатысымдық қызметке негізделетіндіктен, оқу арқылы қабылданатын ақпараттардың көзі ретінде жүзеге асады. Мәтіндерді игерту барысында баяндаушы жеткізетін хабарды қабылдаушы түсіну үшін мәтіннің құрылымы, мағынасы маңызды рөл атқарады. Мәтін оқу үдерісінде тіл үйренушілердің қарым - қатынасын іс жүзіне асыру өзегі ретінде және өзара түсіну, ойды жеткізу тұлғасы ретінде қолданылады.[3.113]
Мәтін сонымен қатар тұтастық, толықтық, қисындық (байланыстылық), реттілік, аяқталғандық сияқты ерешеліктерімен сипатталады. Мәтінді туғызу барысында автор қарым - қатынасқа қатысушы серіктесінің мәтінді түсінуін ескереді. Автордың көзқарасы тұрғысынан мәтінге тұтастық, мағыналық жағынан аяқталғандықган тән.
Мәтінде сыртқы байланыстардың болмауы оны қабылдап түсінуге кедергісін тигізбейді, бұл мәтінде басқа байланыс құралдарының, яғни ішкі байланыстың болатындығын білдіреді. Мәтінді түсінуде ішкі байланыс басыңқы орын алады. Ол мәтінді тұтас құрылым ретінде қабылдауға мүмкіндік беретін негізгі құрал болып табылады. Мәтіннің формальды түрде берілген сыртқы байланысы болғанмен, оның ішкі байланысы болмаса, мәтінді түсіну қиынға соғады.
Мәтіннің тұтастығын анықтау оны бөліктерге даралау арқылы жүргізілетіндіктен, мәтін тұтастығын құраушы элементтердің арасындағы тұтастықты қамтамасыз ететін құралдар ғана мәтінді құрауға мүмкіндік туғызады. Тілдік құралдар арқылы сомдалған ой, бейне, пікірдің құрылымын анықтау осы кезеңде өтеді. Сөз жеке тұрғанда заттың, қимылдың және т.б. атауы болып, номинативтік қызмет атқарса, тіл қарым - қатынастық қызмет атқарады. Тілдік қарым - қатынаста қолданып, қатысымдық байланысқа түскен сөз айтылатын ойға қатысты нақтылы мағынаны білдіреді және басқа тұлғалармен біртұтас қолданыла келіп, тиянақты ойды, мазмұнды көрсетеді.
Мәтінді түсіну мен қабылдау мен қабылдау процестерін қарастыруда Н.И.Жинкин грамматика мен семантикалық арақатынас мәселелеріне көп көңіл бөлді. Сонымен бірге ол мазмұн мен мағынаның өзара қатынасына, мәтіннің мағыналық жеткізу тәсілі болып табылады.
Мәтін мазмұны қарым - қатынас кезінде әрбір сөйлеушінің түсінетін тіліне ішкі сөйлеу арқылы аударылады. Ішкі сөйлеушінің мәселесімен алғаш айналысқан - Л.С. Вы готский. Ішкі сөйлеу - басқа әрекеттерге қарағанда күрделенген, өзіндік ерекшелігі бар әрекет. түсінетін тіліне ішкі сөйлеу арқылы аударылады. Ішкі сөйлеу - басқа әрекеттерге қарағанда күрделенген, өзіндік ерекшелігі бар әрекет. Ішкі сөйлеуде ойдың өңделу процесі іске асады.
Ауызша, жазбаша байланыстырып сөйлеу жеке - жеке сөйлемдер құрастыруды емес, бірнеше сөйлемнің басын құрап, әрі грамматикалық, әрі мағыналық жағынан байланыстырып, тұтас мәтін түрінде сөйлеуді талап етеді. Демек, байланыстыра сөйлеудің түпкі нәтижесі шығарма, әңгіме, яғни мәтін болуы тиіс. Бұған дәлелді проф С.Рахметованың мына пікірінен анық байқауға болады: «байланыстыра сөйлеу дегеніміз - логика мен грамматиканың заңы бойынша құрылған, белгілі бір тақырыпта аяқталған ойды білдіретін және өзара байланыста азды - көпті бөліктерден тұратын бірьұтастық». Бұл анықтамаға зер салып қарасақ, мәтінге қатысты белгілерді аңғару қиын емес. Олай болса, бастауыш сынып оқушыларының тілін дамыту - мәтін құрастыру деген сөз.
Әлемнің өркениетті елдерінің қатарына қарыштап қадам басқан өз еліміздің болашақ иегерлерін тәрбиелеу ісінде жаңа өзгерісгер қажеттілігі де басым еді. Қоғамның болашақ азаматтарының жаңа өмірге көзқарасын қалыптастыру жолдарын нақтылау зиялы қауымның, мұғалімдердің үлгісінде болады. Өйткені, халқымыз жас ұрпақты оқытып-тәрбиелеу жайында үнемі 54 небір сындарлы пікірлер айтып, оған көп көңіл бөлгендігі баршамызға да белгілі. Сондықтан оның берік негізі өскелең ұрпаққа тәрбиені дұрыс жолға қоя білуіне байланысты болмақ. Бүгінгі таңда өскелең ұрпақты тәрбиелеу мәселесіне ерекше көңіл белу міндеті тек мектепке емес, қоғамға жүктеліп тұр. Баршамыз тәуелсіз мемлекеттің болашағына зор сеніммен қарау үшін оқушы бойына өмірге қажетті бүкіл қасиеттерді қалыптастыру қажет. [4.129]
Бастауыш сыныптарға арналған қазақ тілі «сауат ашу», «оқу және тіл дамыту», «Грамматика, емле және тіл дамыту» бөлімдерінен тұрады. Бөлімдердің бұлай аталуынан бастауыш оқыту жүйесінде қазақ тілі мен ана тілі пәндерінен білім беру оқушылардың тілін дамыту міндетімен байланыстыра жүргізілетіне көрінеді. Яғни тіл дамыту сауат ашудың бірінші сабағынан басталып, оқуды, грамматика мен емлені үйретуге арналған сабақтарда үзбей жүргізіліп отырылады. Мұның өзі жыл бойы оқушылардың сөздік қорын молықгырып тілін, морфологиялық тұлғалармен, синтаксисгік құрылымдармен байытуды, ауызша, жазбаша мәтін түзуге дағдыландыруды көздейді әрі соны міндеттейді. Олай болса, оқушыларды байланыстыра сөйлеуге үйрету қазақ тілін оқыту жүйесінде басқа барлық міндеттерді біріктіре атқарады және соларға негіз болады. Сөйтіп қазақ тілін оқытудағы дыбыс, сөз, сөйлем жүйелері және емле жүйесінде берілетін лингвисгикалық ұғымдар мен осы бөлімдерді оқытудың әдіс - тәсілдері тіл дамытудың (мәтін түзудің) лингвистикалық және әдістеелік негізін құрайды.[5.26]
Мәтінге тән ғылыми белгілер
І.тақырыптық - мазмұндық бірлігі мен тиянақгылығы
2.Коммуникативті мақсаттылығы, прагматикалық бағыттылығы
Ең алдымен, мәтіннің тақырыптық - мазмұндық бірлігі деген мәселеге тоқталайық. Ол үшін бірінші кезекте «тақырып» ұғымының мәнін ашып алған жөн.[6.9]Бұл мәселеде де ғұлама ғалым А.Байтұрсыновтың пікіріне жүгінуге тура келеді: «Тақырып - әңгімедегі пікір не туралы болса, сол нәрсе шығарманың тақырыбы болады. Мәселен, пікір жаз туралы болса, шығарманың тақырыбы «жаз» болады. Әңгімедегі пікір не туралы екенін күн ілгерібілдіру үшін, шығарманың тақырыбы басына қойылады. «Айман - Шолпан», «бақытсыз Жамал» ... деген сөздер шығарма тақырыптары болады және бұл сөздер «Айман - Шолпан», «бақытсыз Жамал» турасында айтылатын әңгімелердің басы нда тұрады».Ғалымның бұл сөздерінен біз, біріншіден, тақырып, әңгіменің (мәтіннің) арқауы, өзегі, объектісі екендігін білдік, екіншіден, тақырып мәтіннің ішіндегі пікірді алдын ала анықтап, оқушыға әңгіменін мазмұны жайлы білдіріп тұратынын аңғардық.Енді «мазмұн» деген ұғымды анықтап алайық. Тағы да А.Байтұрсыновқа оралайық: « мазмұн дегеніміз бір нәрсе туралы ойға алған пікірді айтуға жұмсағанбүкіл сөзіміз мазмұн болып шығады».
Келтірілген екі анықтамадан шығатын қорытынды: тақырып «пікір не нәрсе туралы екенін білдірсе, мазмұн «бір нәрсе туралы ойға алған пікірді».
Кез келген адам ойын дұрыс әрі жатық, әсерлі жеткізуге тырысады. Себебі сол арқылы басқалармен оң қарым - қатынас орнатып, көздеген мақсатына жетуге мүдделі болады. Нақтырақ айтсақ, мәнсіз, мағынасыз сөздің өзі оны тиісті жерінде мәнерлеп, әсерлеп жеткізе білгенде ғана құдіретті күшке айналады.
Достарыңызбен бөлісу: |


Мәтіндегі ауыс мағыналы сөздер, олардың жасалу жолдары (метафора, метонимия, синекдоха).
Халық тілі тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйінін білдіретін, бейнелі ойды бедерлеп жеткізетін өрнекті сөз орамдарына аса бай. «Сөздің, немесе тілдің, көркемдігі» дегенде, ең алдымен, оның əсерлілігін ұғамыз. Əсерлі сөйлеу, яғни көркем тілмен сөйлеу, өз ойын өзгеге шама-шарқынша айқын түсіндіру — тек өнер адамдарына ғана емес, мəдениеттімін деген бар қауымға міндет əрі қажет.
Суретті бейнелі, көркем ойлау арқылы бір нəрсенің тікелей өзін емес оған ұқсас өзге затқа не құбылысқа балап, мағынасын, мазмұнын тереңдете, əсерін күшейту дейтін болсақ, онда бұл көркемдеу құралы болған метафораны əр түрлі етіп қиыстыру шығармада үлкен шеберлікті талап етеді.Троптардың ішінде көркем əдебиетте, оның ішінде прозалық шығармаларда актив қолданылатыны метафора. Метафоралық қолданыстардың өнімділігін аталған жазушылардың повестерінен де көре аламыз.
Метафора жасау көптеген семантикалық процестердің нəтижесінде туады. Айталық, ол, ең алдымен, жаңа ұғымды жасаудағы троптың бір түрі; екіншіден, полисемия тудыру құралы; үшіншіден, метафора эмоционалды-экспрессивті лексика жасауға белсенді түрде қатысады; төртіншіден, синоним жасауда метафораның өзіндік орны бар; бесіншіден, метафора тілдің терминологиялық өрісінің кеңеюіне де ықпал жасайды; алтыншыдан, жаңа мағыналық тіркестердің дүниеге келуіне əсер етеді.Қ.Жұмалиев өзінің еңбегінде: «Метафора — тіл табиғатында терең тамыр жайған сөйлеу өнеріміздің барлық саласынан бой көрсететін жалпы тілдік категория, сөзді астарлай қолдану» десе [1; 2], академик З.Қабдолов: «...метафора (гр. metaphora — көшіру) — сөз мəнін өңдендіре өзгертіп айту, суреттеліп отырған затты не құбылысты айқындай, ажарландыра түсу үшін оларды өздеріне ұқсас өзге затқа не құбылысқа балау, сөйтіп, суреттеліп отырған заттың не құбылыстың мағынасын үстеу, мазмұнын тереңдетіп, əсерін күшейту», — дейді [2; 201].«Əдебиеттану терминдер сөздігінде»: «Метафора, ауыстыру (гр. сөзі — ауыстырып қою), екі нəрсені, құбылысты салыстыру жəне жанастырып-жақындату негізінде астарлы тың мағына беретін сөз немесе сөз тіркесі. Мысалы, Абай өлеңдерінде кездесетін жастықтың оты, жүректің көзі, дүние есігі, өмірдің өрі деген метафора үлгілерін атауға болады. Метафораның күнделікті сөйлеу тілінде кездесетін қарапайым түрлері: іші күйіп, бойы мұздап, орақ ауызды, от тілді деген секілді болып келеді.Метафораның кейбір түрлері теңеуге жақын, мысалы, тас жүрек, ақ көңіл. Бірақ метафорада теңеудегідей екі нəрсені теңеп салыстырудан гөрі, олардың арасындағы ұқсастық жақындықты, сезім-əсер жалғастығын тірек ету басым болады. Көбінесе сондай екі нəрсенің бірі айтылып, екіншісін емеурін жасап, сездіреді [3; 227] деп түсініктеме берілген.
Қазақ тіл білімінде метафораны көркемдік тəсіл ретінде таныған жəне алғаш рет тұжырым жасаған А.Байтұрсынов.Тілдік қолданыста сөз метафоралармен түрленеді, ажарланады жəне бейнелі құралға айналады. Бұны метафораға берілген анықтамалар мен теориялық пікірлер дəлелдейді. Лингвистикалық сөздіктерде метафораға берілген түсініктерге тоқталатын болсақ, «Тіл білімі сөздігінде»: «Метафора (гр. Metaphora — ауыстыру) — троптың бір түрі, ұқсастық, сəйкестік жəне т.б. негізінде сөздер мен сөз орамдарының ауыспалы мағынада қолданылуы» деп беріледі, ал метафоралану былайша түсіндіріледі: ауыспалы мағынаның пайда болуы мен оның экспрессивті қасиеттерінің күшеюі нəтижесінде сөздің мағыналық аумағының кеңеюі» [4].Қазақ тіл білімі ғылымында да көркем əдебиеттің тілі мен стилін, сөз зергерлерінің шеберлігі сөз болғанда метафораға соқпай кетпейді, көптеген ақын-жазушының шығармашылық мəнерін сөз еткенде, метафораның түрлі тілдік қызметіндегі қасиеті мен ерекшеліктерін талдайды.
«Лингвистикалық түсіндірме сөздікте» метафораға былайша анықтама беріледі: «Метафора (гр. Metaphora — ауыстыру) — троп немесе сөйлеу механизмі. Метафора — сөздің басқа мағынада қолданылуы. Риторика мен лексикологияда метафора номинациялық құрал ретінде қарастырылады» [5].Сонымен қазақ тіл білімінде метафораға А.Байтұрсынов, М.Балақаев, Б.Хасанов, Ə.Болғанбайұлы, Ғ.Қалиұлдарының анықтамалары бар. М.Балақаев «Метафора деп заттардың, құбылыстардың ішкі-сыртқы ұқсастығына қарай ауыс мағынада жұмсалуын айтамыз» [6] деп анықтама береді. Профессор Б.Хасанов «Қазақ тіліндегі сөздердің метафоралы қолданылуы» атты еңбегінде тілдік метафораларды арнайы қарастырып, тура мағынадан ауыспалы мағынаның туындауы көбінесе метафораның негізінде пайда болатынын айтады [7].Ғалым қазақ тіліндегі метафоралардың лексикалық жəне грамматикалық басты ерекшеліктерін өзінің теориялық еңбегінде айқындады. «Метафоралы сөз саптауда таныс емес зат пен құбылыс міндетті түрде жақсы таныс нəрсемен салыстырылады» [7; 18].«Белгілерінің ұқсастығына қарай бір заттың не құбылыстың атауымен аталуының негізінде сөз мағынасының ауысуы метафора деп аталады» [8].Қазір тіл білімінде метафораның адамның ойлау үрдісін қалыптастырушылық қасиетін ескере отырып, оны басқа қырынан қарастырады. Когнитивистикамен айналысушы ғалымдар осы тақырыпқа қызығушылықтарын білдіреді. Метафора ұғымдарды қалыптастырып, дайын таңбалар арқылы оларды атайды. Мəселен, Б.Қасым өз еңбегінде когнитивтік феномен ретінде танылған метафораның аталым жасаудағы маңызына тоқталады: «Метафора — тілде əмбебап құбылыс. Оның əмбебаптығы тілдің құрылымында жəне қызметінде көрінеді. Ол тілдің түрлі аспектісі мен қолданыстық қызметін қамтиды». Б.Қасым метафораның тілдік сипаты туралы «Тілдік метафорлар — туынды сөздерде метафоралық қасиеттер күңгірттеніп, соның нəтижесінде жаңа лексемалардың пайда болуы. Метафора аталым тұрғысынан бейнелілік қасиетінен өтіп, тек ұғымға атау беру қызметіне көшеді» [9], — дейді.Метафора заттар мен құбылыстардың белгілерінің ассоциациялануы, байланысуы арқылы жасалады, ойды дамытады. Əр түрлі салыстырулар шығарма тіліне көркемдік береді.Метафора сөздердің мағына ауыстырып жұмсауы. Метафораны тілдік қолдану сипатына қарай түрлерге бөлушілік бұрыннан қалыптасқан. Ғалымдар метафораның құрылымын түрліше саралайды. Мысалы, Б.Хасанов қазақ метафораларын екіге бөледі: «Біріншісі — белгілі бір шешеннің сөз саптауынан пайда болған индивидуалдық метафора, екіншісі — халықтық сипат алған дəстүрлі метафоралар» [7;138].
А.Ысқақов былай дейді: «Метафораның ең басты стильдік ерекшелігі — бейнелілігі, ойды бейнелі түрде жеткізетіндігі. Ол сондықтан да көркем əдебиет стилінде жиі қолданылады. Ал, ғылыми, кеңсе, ресми іс қағаздары стильдерінде метафора дəл мұндай дəрежеде кездеспейді» [10]. Ғалым Т.Қоңыров метафораның жасалуына теңеудің негіз болатындығын айтады: «Əрбір теңеудің көлеңкесінен метафоралық мағына көрініп тұрады» [11].
Метафорамен теңеуді айыра білу мəселелерін ғалымдар көптеп қарастырған. Мысалы, Қ.Жұмалиев метафора мен теңеудің мынадай ұқсастықтары мен айырмашылықтарын көрсетеді:
«...теңеулердің жұрнағын қысқартсақ, метафора болып, метафораға теңеу жұрнақтарын жалғаса, теңеуге айналады. Екінші, теңеуде де, метафорада да екі нəрсе қатар алынады, əйтсе де, қазір бұл екеуінің арасындағы айырмасы да ашық нəрсе. Бірінші, теңеуде бір нəрсе екінші нəрсеге теңелсе, метафорада баланады. Теңеу: бұл — пəлендей, сол тəрізді секілді десе, метафора: бұл — соның өзі деп кесіп айтады. Мағына жағынан, əрине, екеуі бір емес. Екінші, теңеудің өзіне тəн жұрнағы бар да, метафораның өзіне тəн жалғау не басқа сөздері бар. Үшінші, теңеуде теңеу жұрнақтарының теңейтін сөзге жалғануы міндетті түрде болса, метафорада сөзге метафоралық мəн беретін сөздер, не жалғаудың үнемі бола беруі міндетті емес. Төртінші, теңеуде теңелетін нəрсе мен теңейтін нəрсенің екеуі де ұдайы қарама-қарсы тұрса, метафорада ұқсастығы бар нəрсенің бір жағы қалып қоюы мүмкін. Бірақ контекст бойынша ол нəрсені оқушы қиялы арқылы түсіне алады» [1; 215].
Метафораның мағына дамытудағы маңызы туралы А.Байтұрсынов, Ə.Болғанбайұлы, М.Балақаев, Ғ.Қалиұлының құнды пікірлері бар. Кейінгі зерттеулерде, мəселен, А.Сыбанбаева метафораны былай деп анықтайды: «Адамның ақыл-ойы салыстыруға келе бермейтін семантикалық концептерді (ұғымдарды) салыстырудың нəтижесінде метафора туындайды. Сондықтан метафораның жасалу механизмін зерттеу — адамның ойлау процесін зерттеу деген сөз» [12].
Тіл білімінде метафора семасиологиялық, ономасиологиялық, гносеологиялық, лингвистикалық тұрғыда зерттелді. Зерттеуші Г.Зайсанбаева метафораны когнитивтік бағытта қарастырып, былай түйіндейді: «Метафораның əр түрлі нысандар арасындағы ұқсастықтары солар туралы түсініктер арқылы қалыптасады. Сонымен қатар метафоралануға адамның эмоциялары, экстралингвистикалық білімі, тұрмыстық тəжірибесі кей жағдайда кездейсоқ түсініктер түрткі болып жатады. Адам тəжірибесі арқылы жинақталған білім қорындағы ақпараттардың өзара ауысуы танымдық үрдістермен байланысты. Аталым жасаудағы метафораның қызметі тілдің барлық салаларында қолданылады» [13].
Метафора тілде көркемдік қызметімен бірге жаңадан пайда болған ұғым, түсінікке неғұрлым дəл атау беріп бейнелейді. Метафора көңілге сыйымды, тіпті бір-біріне мүлдем сыйымсыз, қарама-қарсы ұғымдардың ассоциациялануы негізінде жасалып, үйлесімді, нанымды, көркем, жарқын бейне туғызады жəне ұқсату заңдылығына негізделеді. Ұқсату философиялық тұрғыда заттардың, құбылыстардың немесе процестердің бір қасиетіне қарай ұқсастығын тану əрекеті ретінде танылады. Метафорада ұқсастық тілдік бірліктердің тілден тыс сипатына байланысты. Аталымдардың қоршаған əлем заттары мен құбылыстары арасындағы əр түрлі ұқсастықты тануда, оны тілде белгілеуде адамның бай тəжірибелік қоры ескеріледі. Жаңа мағынаның тууына метафораның қызметі зор. Өзге тəсілдер сияқты метафора да тілдің дамуына қызмет етеді.
Негізінен алғанда, метафора тура мағынадағы сөзді қажет етпей-ақ, оны көркем мəтіндегі контекст арқылы айқындайды. Мысалы: Бұл тіршіліктің темір қамыты қашанға бұлғақтатар дейсің («Аққыз», 62-б.) деген жолдардағы зат есімнен жасалған аттылы жəне қамыты метафоралары — осындай ауыспалы мағынадағы сөздер. Қолдануда тура мағыналы сөзге қарағанда метафора көркем сурет, образды өрнек, орамды ой беруге икемді, өткірірек келеді. Осы сөйлемдегі метафоралы сөздердің орнына тура мағынасы қойылса, онда сөйлемнің көркемдігі төмендер еді.Заттардың (құбылыстың) ішкі сыры мен сыртқы көрінісін, сыр сипатын оқырманның көз алдына елестететіндей етіп кескінін келтіріп, нақыштан беруде А.Сейдімбеков метафораны ұтымды қолданады: Əкеңнің азу тісін ақситып жүріп жиған аз дəулетін тиянақтай білмесең, ертең-ақ шолтаң етіп түбі көрініп қалмай ма, — деп емеурін білдірген («Аққыз», 62-б.).«Метафора ауыстыру — екі нəрсені, құбылысты ауыстыру жəне таныстырып жақындату негізінде астарлы тың мағына беретін бейнелі сөз немесе сөз тіркесі. Ал метафораның алғашқы анықтамасы мен қызметін ұлы ойшыл Аристотель анықтап берген. Яғни мағыналық үйлесім қалыптастырудағы метафораның маңызды сипаттары — оның субъективтілігі мен ұғым тудыру қасиеті екендігін атап көрсетеді. Дүниені, болмысты танудың көзі — метафора. Кез келген метафора танымдық қызмет атқарады деуге болады. Оның бейнелілік, көркемдік сияқты қасиеттері мен қызметтерінен гөрі адам ойлауы мен тілінде танымдық қызметінің үлес салмағы басым. Белгілерінің ұқсастығына қарай бір заттың не құбылыстың басқа бір заттың не құбылыстың атауы мен аталуының негізінде сөз мағынасының ауысуы метафора деп аталады» [14].
Сонымен қатар когнитивтік бағытта метафора концепт тудыру құралы ретінде қарастырылуда. Зерттеушілер метафораның когнитивтік бағыттағы, яғни, таным нəтижесін беру құралы екендігі туралы мынадай қызметтерін атап көрсетеді:
– болмыстағы бар заттармен теңестіру, ұқсату арқылы затқа атау беруі. Метафораның осы қызметі жазушылар шығармаларында мынадай мысалдар арқылы көрініс табады: Айналамыздың бəрінде уыз мұнар кілкейді («Қайдасың, қасқа құлыным», 100-б.). Тегі, шытынаған қызылшұнақ аяз олардың да тұмсығын қарып, сайлы, талды ықтасындарға қуған болуы керек («Тіршілік», 289-б.). Үзінділердегі уыз мұнар, қызылшұнақ сөздері болмыстағы бар заттар, қаламгерлер қызылшұнақ /шытынаған аяз/ сөзін аязбен тіркестертіріп, жаңа мағыналы образды сөз жасаған. Метафораның шектес емес ұғымдардың қасиеттері жаңа мағыналы сөздер жасауға, сол арқылы сөздік қорымызды байытуға өзіндік атсалысатындығын аңғаруымызға болады. Метафора танымының жемісі екендігіне осы сияқты мысалдар дəлел бола алады;абстрактілі мағынаны білдіретін жаңа ұғымдарды қалыптастырады. Мұндай метафоралар ғылымда концептуалды метафора деп аталады. Зерттеуші Д.Əлкебаеваның пікірінше, концептуалды метафора «өзінің бейнелілігін сақтай отырып, жаңа лексикалық мағынаға ие бола алатын сөздер тобы» [15].
Жазушылар шығармаларында осы сынды метафоралар да өзіндік қолданыс тапқан. Мысалы: Біз Əулиекөлді жағалай жүріп, арғы бетке құлағанда, менің оқу мүжіп, ақ жемін шығарып тастаған миым жаңа бір қуатты нұрға шомылғандай, баяғыша, елдегіше жұмыс істей бастаған еді («Қайдасың, қасқа құлыным», 84-б.). Үйден шыққалы ешқайсымыз тіс жарып үндегеніміз жоқ, тек астымыздағы аттардың деміккен танау пырылы мен тағалы тұяқтың тасқа шақ-шұқ тиісі ғана осы жүрістің өсекшісіндей маңайға дабырлайды («Қайдасың, қасқа құлыным», 115-б.). Əйнектері де дағарадай-дағарадай, көзіммен өлшеп жібердім («Əжем мен Емші жəне Дəрігер», 290-б.). Осы асықпауымның ар жағынан ындыны құрыған құмарлық, бұйыртса енді қашпайтынына көзі жеткендіктен туындап жатқан қасақана жайбарақаттық байқалады («Тіршілік», 339-б.).
Оқу мүжіп, кірпігі құлап, көзімен жер шұқуы, көзімен өлшеуі, тіс жармауы, көзінің жеткендігі деген метафоралар — абстрактілі мағынаны білдіретін жаңа сөздер;метафораның бағалауыш бейне тудыру қасиеті, бағаның кейіптелуі. Метафораның бағалауыштық мəнге ие болып, жаңа мағына тудыру қасиеті жазушылардың шығармаларында да кездеседі. Бейнелі сөздердің қаламгер туындыларында көбіне кейіпкерлер сөзінде орын алуына байланысты, құбылыстар мен заттардың бағалары, олардың бағалауыштық қасиеттері оқырман танымы нəтижесінде көрінеді.
Мүмкін жарты ғасыр саз балшықтай иленіп, санасын сасытып келген сары уайым, баяғы дəуренін, он мың жылқылы болыс болған заманын, көксеген көңіл шынымен-ақ алдаланғаны ма екен («Қайдасың, қасқа құлыным», 109-б.). Тірі болсақ, бір жерде кездесерміз, кездеспесек сыртыңнан тілеулес боп жүрермін, маңдайыңнан соры арылмаған бейшара («Сүйекші», 254-б.). Жұрттың бəрі қу боп кеткен бе, шаруақор пысық боп кеткен бе, əлде өзгелер ақылынан ақыл қосып, жалғыз бұл ғана шапанының етегі дəлектеп мағынасыз тіршіліктің соңына ессіз түскен бе, «осы көкнəр ішуші еді ғой» деп үмітпен барған көз таныстарының бірде-бірі ол пəтшаһарды əлдеқашан ұмытқан боп шықты («Тіршілік», 337-б.). Бал-бұл жанған өңінде үміт қуанышы көп тəтті сезімнің лебі есіп, аялы жанарына уайым ұялап, көпке дейін қиял құшағында отырды («Қыз ұзатқан», 54-б.). Сары уайым, өзегіңді тырналап, маңдайыңнан соры арылмаған, тіршіліктің соңына, үміт қуанышы, уайым ұялап, ит пəледен сияқты метафоралар бағалауыш, бейне тудырушы жаңа сөздер;метафораның индивидуальды-авторлық дүниетануды, көркем сөз атрибуты екендігін жазушы шығармалары арқылы дəлелдуге болады. Мен болсам, мынау-іштей егесіп, сырттай ұғыспаймын деп, көзім көр, көңілім жер болып, қақпанға түскен арландай арсыл-гүрсіл жатқаным («Қайдасың, қасқа құлыным», 112-б.). «Көзін шел басыпты», — деген сөзіне алғашқыда жүрегім мұздап есімнен кетпей жүруші еді, кейінгі кезде оны ұмытып, көз ауруға əбден етім өліп алды («Əжем мен Емші жəне Дəрігер», 346-б.). Көмейге сөз тұншығып, кеседе шай суып қалды («Тіршілік», 346-б.).
Бұл мысалдардағы көзім көр, көңілім жер болып, жүрегім мұздап, етім өліп, сөз тұншығып сынды метафоралар — оқырман сезіміне бірден əсер ететін, экспрессивті-эмоционалды мəні жоғары метафоралар.
Метафора — көркем шығармаларда ойды астарлы түрде, əсірелеп жеткізу үшін, сонымен қатар шығарманың көркемділігін, бейнелілігін арттыру үшін қолданылатын əдебиеттегі тілдік құбылыс. Ол қандай да туындының мағыналық нақышының қасиетін, эстетикалық күшін арттырады. Метафораны ойлы, тəрбиелік мəні бар, жалпы өлең не прозалық туынды баламасындағы кез келген шығармадан кездестіруге болады. Əдебиетте көркемдеуіш құрал деген атау алған бұл құбылысқа берілген анықтамалар өте көп. Мысалы, «Метафора белгілі бір ұқсастықтарына қарай екі я одан да көп зат немесе құбылыстың бір атаумен аталуы. Бұл жерде ұқсастық дегеннің ұғымы кең: заттар мен құбылыстар түр-түсі жағынан əр түрлі болып келуі мүмкін: бір атаумен аталатын зат немесе құбылыстың бірі өмірде бар, нақты, ақиқат болуы, ал дəл сол атаумен беріліп, белгілі бір заттың өзі нақты болмауы мүмкін. Бірақ екеуіне де ортақ жайт — жалпы бір ұқсастық атаулы» [3; 144].
«Метафора — троптың бір түрі, ұқсастық, сəйкестік жəне т.б. негізінде сөздер мен сөз орамдарының ауыспалы мағынада қолданылуы».
«Метафора — көркем шығармадағы сөздерге қарағанда сапалы түр-бояу, бедерге тəн тəсіл болғандықтан, өз сөз зергерлерінің қолтаңбасын анықтайтын тілдік өрнек. Тілде сөз метафорамен түрленіп өңделеді, ажарланып бейнелі құралға айналып отырады. Кез келген шығармада метафораның екі түрі кездеседі: бүкіл халыққа түсінікті тұрақты ауыс мағынасындағы дəстүрлі қолданылып келе жатқан метафоралар жəне əлі халықтық сипат алмаған, жеке автордың тілдік қызметінде өзі шығарып қолданылатын метафоралар» [16].
«Тіршілік» повесінде адамның көңіл-күйін, табиғаттың көрінісін сипаттайтын метафоралар өте жиі кездеседі.Қырсығына алса айлап соғатын Арыстанды-Қарабастың долы желі бүгін үшінші күн толастамай қақап тұр. Кейде ол наурызда басталып, сəуірде бір-ақ тыншу табады. Жер қарайып, үт кірген соң-ақ қыбыр-қыбыр етіп жапатармағай көктемгі егіс қамына кіріскен барша жұрттың апшысы бидайдай қуырылып, тоқшылықта ұмытқан жаратушыны күн сайын мың мəртебе еске алып, бұл қырсықтың көпке созылмай тез бітуін тілейді... («Тіршілік», 314-б.).Повесть осындай көрініспен басталады. Мұнда жазушы табиғат пен адамзаттың ара-қатынасын, адамдардың табиғатқа бағыныштылығын жақсы бейнелейді. Əуелде табиғат көрінісін суреттей келе, одан халықтың күйбің тіршілігіне ауысады. Бұл үзінді де метафора, теңеу, эпитеттер де табылады. Айлап соғатын, үшінші күн толастамай қақап тұрған долы жел, өзегіңді тырналар мазасыз шуыл табиғат-ананың адамға ырық бермес долы күшін əсірелей, барынша жандандыра суреттейді. Арыстанды-Қарабастың суық желі етегін жұлқып, омырауын ашқанына да қарамай ентелеп, асығыс жүріп келе жатып ол өзінің дəл қазіргі мақсатсыз сарсылына, мағынасыз тіршілігіне ой жүгіртіп: «Рас-ау, мұным не осы?» деп өзіне-өзі сауал тастамайды, құдайға шүкір құмар кешіп отырған əлі таныстарының парасатты, тоқмейіл күйлерін өзінің кезбе халімен салыстырмайды да («Тіршілік», 315-б.). Сөйлемде желге тірі жанның қасиетін, əрекетін теңестіріп қойса, келесі мысалда табиғат емес адам баласының белгісіз, тылсым жан дүниесіндегі ауа райын оқырманына былайша жеткізеді:
Ашу-ызасы мен күйігі əлі бұрқырап, кеудесін көрікке қызған темірдей қарып бара жатса да, сол күйінішімен араласып мына дəрменсіз, момын кемпіріне жүрек түбінен бір жанашыр сезім шақпақ тастың ұшқынындай жылт ете қалды («Тіршілік», 341-б.). Автор Молдарəсілдің бойын ашу кернеп тұрған сол сəттегі көңіл-күйін сипаттауда шебер, ұтымды тəсіл — метафораны қолданған. Себебі ол кейіпкерінің жан дүниесін дөп басып айтып, психологиялық, эмоциялық жақтарын да айқын көрсетеді. Манадан бері қарқ-қарқ күлкіге қамшы боп жамбас соғып жатқан барша алақан сақал біткенді уыстап, бір сəтке тыныштала қалды.Д.Исабеков синекдоха (жамбас соғып жатқан, сақал уыстап тыныштала қалған алақан) арқылы бай не айтса, соны құптап үйреніп қалған көп жағымпаздарды алақанға балап шебер суреттейді.
... Молдарəсілдің де «үйленсем» деген сабау ұшындағы түбіттей желбіреген нəзік үміті жоқшылық тұтқыны боп кеудесінде талай жыл булығып, бүгін ғана сыртқа жасқана сығалап еді, мына шалдардың қуаныш емес қайғылы хабар естігендей бастары кеуделеріне құлап, сырқаттай ыңырана қалулары оның жүрегін қоян тепкендей дір еткізіп, көкірегін удай ашытты («Тіршілік», 346-б.). Түрлі теңеулермен астарлана құралған бұл сөйлем авторлық метафораға негізделген. Жігіттің үміті кеудеде тұтқын болып жатуы, оның жасқана сығалауы, шалдардан адамгершілік қасиет көре алмағандығы көкірегін удай ашытуы оның бір ғана сабау ұшында желбіреген түбіттей нəзік үмітін бейнелеу, суреттеу үшін құрылған көрініс секілді.
Қыздың əке-шешесі бетімен жер басып, дəл бүгін өлік шығарғандай үнсіз отыр («Тіршілік», 351-б.). Əдетте, фразеологиялық сөздіктерде бетіне шіркеу түсті, бетіне күйе жағылды, бетін айдай қылды — ұятқа қалды, масқарасы шықты, қарабет болды; бетінің боздағы шықты — қатты тоңды; бетінен алды — көңілін қалдырды, қарсы келді деген мағыналарда дəстүрлі метафоралық тіркес болып қолданылса, жоғарыдағы сөйлемдегі бетімен жер басты тіркесі үнсіз, қайғы жамылып, төмен қарап отырды деген жаңа мағынада қолданылып тұр. «Автордың сөз ауыстыру, «метафораны жаңарту» байырғы дəстүрдің түрлерінен бөлек каналдарын табу мəнері тілдің стилистикалық ресурстарының қайнар көзі болып табылады» [17].
Яғни бұл жерде жазушы дəстүрлігін алмастырып, авторлық метафора жасады десе болады.
Қызымыз қашты; бетімізге салық екені рас, бірақ жат босағаны аттатпай жолдан қайырдық, онымыз əбүйір («Тіршілік», 330-б.). Бұл тіркес бетіне күйе жағылды, немесе бетіне кіреуке болды деген тіркестермен синонимдес, мағыналас. Яғни ұятқа қалдырды, намысқа тиді дегенді білдіретін тіркес.
Тіршіліктің əр күнге бөлінген ыстық-суығы мен ауыртпалығы қанша салмақты болса да, сол ауыртпалық жүрегін қанша тырмалап, көзін жас буса да ол меңіреу үйіне сүйретіліп кіріп, беймаза түнді жастық құшақтап өткізген соң-ақ көкірегіндегі кірбің сібірлеп атқан таңдай бірте-бірте сейіліп, орнынан тұрғанда бəрін ұмытушы еді, бірақ дəл осы жолғы қалжыңға қайып тігілген кемісту мен қорлық жілік басына үймелеген сарысудай ертеңгілік көзін ашқанда да көңілінен кетпей кіркілдеп тұрып алды. Оянған бетте аяққа мінген қанға сіңді қасиетін бүгін ұмытып, кірпігін бағана ашса да көрпесіне көміліп əлі жатыр. Қарақшылар сабап кеткен айдаушыдай бойы дел-сал («Тіршілік», 330-б.). Өзіне жақын дос, жанашыр ағайын-бауыр деп есептеп жүрген адамдарынан есіткен ащы мысқылдардан соң Молдарəсілдің күйі осылай суреттеледі. Бұл үзіндіде бір сөз артық не кем қолданылмаған. Жалпы, адамның көңіл-күйі — кейде өзге түгіл өзің де толық сипаттап бере алмайтын ғажайып құбылыс. Ал мына үзіндіден автордың кейіпкер көңілінің түкпірінде қандай сезім тығылып жатқанын дөп басып айтып, шебер сипаттап бергендігінен оның өзі де сол кейіпте болып, сондай сезімді бастан кешіргенін байқаймыз. Сол ауыртпалық жүрегін қанша тырмалап, көзін жас буса да... Қай заманда болсын кімнің басына түссе де əр түрлі аталып, бір мағына беретін, дəл солай əуре-сарсаңға салатын, тағдырдың адамға тарту еткен осындай «сыйлығын» қайғы-қасірет, жоқшылық, қорлық-зорлық т.б. толып жатқан синонимдермен алмастыруға болады. Бұл тіркесте нақты ауыртпалық деп аталған сөз зұлымдық бейнесіндегі бір тірі күштің адам жүрегін тырнап тұрғандығы байқалады.
Сояу-сояу қозапаяның сұйық жалыны дүрілдете сорған суық желдің жемі боп қара қазанның түбін жалап қана өтіп жатыр («Тіршілік», 332-б.). «Дəулетбайдың қызы қашып кетіпті» деген хабар күйген жүннің иісіндей төңірекке тез тарап, қойнау-қойнауда керенау жатқан жалқау елді бір сергітіп өтті. Тосын хабар қайдан шығар екен деп бір құлағын желге түріп жүретін əңгімешіл əйелдер осы төрт ауыз сөзді мың құбылтып бір тəуліктің ішінде екі тəулік тыңдасаң жалықпайтын сан түрлі хикаялар туғызды.
Метафора көбіне теңеумен астасып жатады. Жоғарыда келтірілген мысалдар — соның дəлелі. Алғашқы сөйлемде қазанның түбін жалап жатқан жалынды астарлап, суық желдің жеміне теңесе, кейінгісінде хабардың тез таралуын күйген жүннің иісіне ұқсатады. Ал бұл абзацта автор адамның қырық түрлі қырының тағы біреуі — əйелдердің өсекқұмар, сөзуар жағымсыз жағын бейнелейді. Олардың қылықтарын құлағын желге түріп жүретін əңгімешіл əйелдер деп дөп басып, əрі авторлық метафора жасайды. Дəулетбайдың шаңырағы омырылып ортасына түскен кез əйелдер үшін əңгіме құраудың жақсы сылтауы болды. Сол əңгіменің əрбірін, əр сөзін беруі, бергеннің өзінде нақ бір келіншектің аузынан шыққан сөздерді тізіп жазғандай сенімді, «өсек жанрына» келтіре отырып, баяндағаны тіпті таң қалдырады. Бұл үзінді əйел адамдарды сынаған болса, төмендегі мысал, керісінше, ер адамдарды, оның ішінде дəулеті тасқан байлардың ашуланшақ мінездерін көрсетеді:
«Он бесінде отау иесі» дегенді қанына бек сіңіріп басқа уəжге құлақ аспай үйренген кеудесіне нан пісіретін шырт етпе қазақтар Дəулетбайдың: «Қызым əлі жас, он сегізге толмай күйеуге бере алмаймын», — деген жауабын қорлады, менсінбедіге жорып қасқыр ішіктерін жүре киіп, томсырайып аттанған. Кейбіреулері көрінеу көзге жөнсіз жанжал шығарып, өзінен басқа дəулетті құда таба алмайтындықтарын айтып, төсін қызарғанша соғып, насыбайларын ер үстінде қақшып атып, атына кесірлене қамшы басқан («Тіршілік», 334-б.). Шын мəнінде, көптеген шығармаларда бейнеленетін сол қысыр замандағы қазақтың қыңыр, айтқанынан қайтпайтын, озбыр, кейде зұлым байлары үнемі өз дегендерін істететін. Ал терезесі өздерімен тең Дəулетбай секілді байға тістері батпағандықтан, төсін қызарғанша соғып, кеуделерінде нан піспегенде қайтсін.
Сонымен қатар мұнда белгілі бір күйде тұрған адамның бет-ажары, іс-əрекеті де метафора арқылы беріліп тұр. Мысалы:
Қыздың ағасы көзі ұясынан шығып, аузын ашқан бойы сілейіп қатты да қалды. Жирен жүзі отқа түскен ақ терідей қарайып, жылқы еріні жыбыр-жыбыр етті де, қолындағы қамшысын көтеріп, «о, шұбар жылан!» деп қарындасына тап берді. Осы кезде қыздың анасы құстай ұшып кеп қызы мен қамшысының ортасына тұра қалды («Тіршілік», 344-б.).
Қызын көргенде шешесі өзін-өзі ұстай алмай, «ботақаным-м» — деп тұрмақ боп ұмтыла беріп еді, күйеуі оған жеп жіберердей оқты көзімен ата қарап: «Отыр омалып!» дегенде зəрлі дауыс оны төбесінен басып, бөстегіне қайтадан сылқ еткізді. Оның аналық жүрегінің суға түскен кесектей езіліп, бауыры бордай үгітіліп бара жатқанын ешкім елеген жоқ, елеген сыңай да танытпады, бəрінің баққаны Дəулетбайдың аузы. Ол да ұзақ тостырған жоқ, қалың қабағын бір-екі рет түйістіріп алды да, қызына бір қарап қойды... («Тіршілік», 343-б.).
Қорыта келгенде, прозадағы тұтас көркем ойдың жасалып шығуын, З.Қабдоловтың сөзімен айтқанда, «мидың мың градустық домнасында құрыштай қорытылып шыққан сөздердің» үйлесімділікпен беретін ерекше əсері деп танимыз [2; 196].
Прозадағы əрбір сөз — көркем сөз, ал əрбір көркем сөз — көрікті ойдың көрінісі. Жазушылар шығарманы көркем түрде оқырманға жеткізу үшін метафораларды шеберлікпен қолданады. Қаламгерлер тіліндегі метафоралар көркемдігімен, бейнелілігімен, терең мазмұнымен ерекшеленеді. Көпшілікке таныс сөздер мен сөз тіркестерін өзге қырынан танытып, сөздерді ажарлып айшықтауда авторлар талғампаздық танытады. Автор қолданысындағы метафоралар тосындығымен, жаңалығымен қатар, бейнелілігімен ерекшеленеді.
Достарыңызбен бөлісу: |


6-практикалық сабақ тақырыбы: Мәтіндегі грамматикалық категориялар, мазмұнды категория.
Сабақтың мақсаты: Мәтіндегі грамматикалық категория мен мазмұнды категорияның қызметін анықтау.
Негізгі сұрақтар, тапсырмалар:
Мәтіндегі мағыналық категория.
Көркем мәтінді талдаудағы басқа да категориялар.
Әдістемелік нұсқаулықтар:
Ұсынылған тапсырмалар негізінде берілген сұрақтарға дайындалып, өздерінің ой-пікірлерін білдіру. Жоғарыда аталған категорияларды шығармалардан алынған мысалдар негізінде түсіндіру.
Өткізу формасы: баяндау, сұрақ-жауап, талдау
Бағалау критерийлері:
Берілген әр мәселелерге толық, дұрыс жауап беруі, стильдік қателерге бой бермеуі, тақырыптың ашылуы, мысалдардың нақты болуы, практикалық тапсырмалардың дұрыс орындалуы, сөздік қорының мол болуы есепке алынады.
Пайдаланылған әдебиеттер: 1,2,3,9,10,14
Мәтіндегі мағыналық категория
Мәтінді зерделегенде ең алдымен категориялары бөлініп алынады. Категория – заттар мен объективті әлем құбылыстарының барынша ортақ және елеулі қасиеттері, белгілері, байланыстары мен қатынастары көрсетілген ұғым, мәтіннің екі жақты сипаттағы көрінісі-құрылымдалуы мүмкін форма мен мазмұн бірлігі. Мәтін категориясы-барлық мәтінге тән белгі, онсыз еш мәтін болмайды, яғни мәтіннің типологиялық белгісі.
Өз кезегінде мәтін белгілі бір дәрежеде шендестірілген категориялар жиынтығы ретінде қарастырылуы мүмкін.
Мынаны ескеру маңызды:
1) мәтін ешқашан бір мәтін категориясымен модельдендірілмейді, тек олардың жиынтығымен модельдендіріледі;
2) кез-келген мәтін категориясы функционалдық-семантикалық негізде бөлініп, мәтіннің өзінің «әмбебап мағынасын» танытады.
Олардың әрқайсысына бірыңғай Олардың әрқайсысына бірыңғай идеалдық мазмұн мен тіл жүйесі деңгейлерімен қатаң байланыспаған белгілі бір лингвистикалық манифестация тән.
Мәтін категорияларын функционалдық, семантикалық және стилистикалық деп ажыратуға болады.
Мәтін лингвистикасында даулы мәселелер көп, сондықтан да мәтін категориясы туралы мәселе де бірізді емес. Ғалымдардың көпшілігі категорияларды мазмұндық және құрылымдық деп бөлуге даусыз келіскен (В. В. Одинцов, И. Р. Гальперин, З. Я. Тураева және т.б.). Алайда оларды бөлу принциптері, саны, бірқатар категориялардың атауы бір мәнді емес. В. В. Одинцов мәтін құрылымында екі категорияны-мазмұн мен форманы бөледі. Ол мазмұн категориясына мазмұнның өзі, тақырыпты, шығарма идеясын, форма категориясына-композицияны, тілді, бейнелеу амалын жатқызады, ал сюжет мазмұн категориясы мен форма категориясын біріктіреді [ 10, 139]. И. Р. Гальперин мен З.Я. Тураева да мәтін категориясын мазмұн мен құрылымға бөледі. Алайда И. Р. Гальперин жекелеген категориялар әрі мазмұн, әрі құрылым категориясы (континуум, астарлы мәтінді ақпарат, т.б.) болғандықтан, олардың арасына сонша қатал жіктеу қоймайды. Ол келесі мәтін категорияларын белгілеп, сипаттаған: информативтілігі, мүшеленуі, когезия (мәтін ішіндегі байланыс), мәтін үзінділерінің автосемантиясы, континуум (кеңістік пен уақыт), ретроспекция мен проспекция, модальдылық, интеграция және тұйықтауды [1, 13]. З. Я. Тураева құрылымдық категорияларға тіркесуді (сцепление), интеграцияны, прогрессия/стагнацияны; мазмұндық категорияға-автор бейнесін, көркем кеңістік пен уақыт, информативтілік, себеп, мәтін астарын жатқызады [11, 80]. Т. В. Матвеева барлық мәтін категорияларын үш топқа бөледі:
1) желілік – мәтінде көрінетін бір функционалдық-семантикалық мәндегі тіл бірліктерінің тізбегі: тақырыптық тізбек, ой жүгірту тізбегі (мәтіннің логикалық мүшеленуі), проспекция/ (ретроспекция);
2) өрістік – семантиканың, тілдік құрамалар-тақырыптың айқындылығы, тональділік пен бағалау (субъективті модальділік), темпоральность (уақыт өрісі), локальность (кеңістік өрісі), акцентность (тональділікті, уақытты бағалаудағы қосымша белгілеу), субъективті ұйымдастыру (авторизация) сияқты сөйлеу бірліктерінің жиынтығы;
3) көлемдік – өрістік және желілік категориялардың есебінен модельдендірілетін құрылымдық сипаттағы категориялар: терминологиялық тұрғыдан – «коммуникативтік блок».
Мәтін категорияларын ажыратуда, топтастыруда ең оңтайлы, түсінуге ыңғайлы – ол И. Р. Гальперин ұсынған жүйелендіру.
Сонымен, әртүрлі авторлар ұсынған мәтін категориялары сипаттамаларынан біз оқу құралында мәтіннің:
- информтивтілігі мен модальділігін
- ондағы уақыт және кеңістік континуумын;
- автор бейнесін;
- байланыстылығы мен тұтастығын;
- интеграция мен тұйықтауын талқылаймыз.
Мәтінді бөлшектеу мәтін құрайтын бөлімдердің шығарманың бірлігін, тұтастығын сақтай отырып, қалай бірігетінін, сол сияқты айтылатын уақиғалардың, фактілердің, іс-қимылдардың үзіліссіздігін, континуумын қалай қамтамасыз етілетінін көрсетеді.
Мәтінді зерделеумен айналысатын зерттеушілердің бәрі мәтіндегі байланыс құралдарын бөледі, алайда осы байланыс құралдарын әр түрлі белгілер бойынша сипаттап, жіктейді. Әр түрлі формальды байланыс ретінде когезия (лат. cohaesus, cohesion – байланысты, тіркесті) және мәтінді басқа мәтіндерден тұтастық ретінде бөліп тұратын тұтастықтың мағыналық ұйымы ретінде когеренттілікті (лат. coraerens, coherence – байланыста тұрған) бөледі. Л. М. Лосева формальды байланыс құралдарына сипаттама береді. Ол күрделі фразалық тұтастықта байланыстың жанаспалы, аралық және тізбелі түрлерін және грамматикалық байланыс құралдарын:
а) құрмалас сөйлемнің бөліктерін біріктіру, сол сияқты дербес сөйлемдер үшін ортақ (жалғаулық, демеулік, қыстырма-модаль сөздер, етістік-бастауыштың шақ түрі, есімдікпен және оны синониммен алмастыру және т.б.);
ә) дербес сөйлемдерді біріктіру үшін ғана қолданылатын фразааралық байланыс құралдарының өзін (сөйлем шегінде өзінің семантикасын ашпайтын сөздер мен сөз тіркестері, лексикалық қайталау, екі құрамды жай сөйлем формасындағы кейбір айтылымдар, жекелеген сұраулы және лепті сөйлемдер, атаулы көріністер);
б) бір-бірінен алшақ мәтіндік байланыстың қашықтық құралдарын (мысалы, көсемшелік орам) бөледі [13, 9–15 б.].
И. Р. Гальперин, Т. В. Матвеева, О. И. Москальская, Е. А. Реферовская құрылымдық та, мағыналық та байланыс құралдарын сипаттайды [1,74; 12, 21–27 б.; 5, 42–51 б.].
И. Р. Гальперин мәтіндегі байланыс түрлері мен құралдарын сипаттай келіп, когезия (яғни формальды байланыс құралдарына) терминіне басымдылық береді.
Алайда И. Р. Гальперин когезия деп континуумды қамтамасыз ететін «ерекше» байланыс түрлерін, яғни жекелеген хабарлардың, фактілердің, іс-қимылдардың т.с.с. логикалық сабақтастығын (темпоралды және/немесе мезгілдік), өзара тәуелділігін, яғни мағыналық байланыс құралдарын да түсіндіреді. И. Р. Гальперин күрделі фразалық тұтастықтағы грамматикалық байланыстың бес типін – тізбекті, параллельді, сәулелі, біріктіруші, жағдаяттық түрі туралы айтып, мәтіндегі байланыстың грамматикалық, логикалық, ассоциациялық, бейнелік, композициялық-құрылымдық, стилистикалық, ырғақ түзуші құралдарын бөледі.
Т. В. Матвеева мағыналық және құрылымдық байланыс құралдарын сипаттап, түрлі стильді мәтіндерде тақырыптық тізбелер мен ой желісінің тізбелерін бөледі.
О. И. Москальская монолог, диалог және аралас типті күрделі фразалық тұтастықтың мазмұндық, коммуникативтік және құрылымдық тұтастығын қамтамасыз ететін мағыналық, коммуникативтік және құрылымдық байланыс құралдарын бөліп, сипаттайды.
Қорыта келгенде, күрделі фразалық тұтастықта да, қомақтылау мәтін үзіндісінде де мағыналық (ассоциациялық пен бейнелік т.с.с.), коммуникативтік және құрылымдық (соның ішінде грамматикалық және логикалықпен қатар композициялық-құрылымдық, стилистикалық және ырғақ түзуші) байланыс құралдары негізгі байланыс құралдары болып табылады.
Мәтіннің мағыналық тұтастығы оның тақырыбының біртұтастығымен анықталып, мәтіннің мағыналық ұясы, мәтіннің жинақталған мазмұны түсінігін береді. Тұтас сөз туындысының тақырыбы жеке тақырыптардың арифметикалық сомасы емес. Бұл көркем әдебиет жанрында барынша анық көрінеді.
Күрделі фразалық тұтастыққа кіретін тақырып ұсақ жеке тақырып болып табылады. Ол құрамына – сөйлемдерге кіретін ұсақ тақырыптардың қосындысы емес және одан әрі бөлшектенбейді.
Күрделі фразалық тұтастық монотақырыпты. Оны құрайтын сөйлемдерді бір тақырыптың маңайына шоғырландыру – оның мағыналық тұтастығының көрінісі. Айтылып өткендей, бір тақырыптан екіншісіне ауысу – бір күрделі фразалық тұтастықтың аяқталып, екіншісінің басталғанын білдіретін шекаралық белгі.
Күрделі фразалық тұтастық пен тұтас мәтін тақырыбының бір тұтастығы тақырыппен байланысты тірек сөздердің жүйелі қайталаушылығымен көрінеді. Жүйелі қайталаушылық оларды сөзбе-сөз қайталаудан, тақырыптық қолданылуында жақын және синоним сөздерді қолдануда, сол сияқты есімдіктенуден (есімдік тобына көшу) байқалады.
Көптеген ғалымдар топиктер (тақырыптар) мен топиктік тізбелер түзудің тілдік құралдарын: сөздерді немесе сөз тіркестерін қайталау, түрлендіріп қайталау, есімдіктік қайталау (зат есімнің орнына есімдік қолдану), эллипсистік қайталау (сөз тіркесі компоненттерінің бірінің түсіп қалуы), синонимдік іліп әкету (узуальды синонимдерді қолдану, композиттер мен оның компоненттерінің бірін түрлендіру, қосу қатынасымен байланысты сөздерді қолдану), тақырып немесе семантикалық ортақтасығымен байланысты сөздерді қолдану, антонимдерді қолдануды көрсетеді, топик (тақырып) элементін перифазалау ғылыми мәтіндерге көбірек тән. Түрлі функциялық стильдегі тақырыптық тізбелердің айырықшылығын Т. В. Матвеева жан-жақты қарастырған. Т. В. Матвееваның пікірінше, мәтіннің тақырыбын бірінші тақырыптық тізбек (көбіне бейтарап, жалпылама қолданылатын сөзбен белгіленетін заттың тура атауы) және субституттер, синонимдер, есімдіктер жататын екінші (қосымша) тақырыптық тізбек көрсетеді [12, 21–35 б.]. Тақырыптың біртұтастығы күрделі фразалық тұтастық шеңберінде сәйкес сөздер референциясының барабарлығымен, яғни күрделі фразалық тұтастық бойында сол сөз бен оны алмастырушыны (есімдікті, синонимді және т.б.) шендестірумен қамтамасыз етіліп, күрделі фразалық тұтастық пен бірыңғай тақырыпта жалпы не жалқы есімнің орнына синоним не есімдік қолданылса да, әңгіменің бір зат туралы болып отырғанының түсінікті болуы. Күрделі фразалық тұтастық тақырыбының біртұтастығымен және референцияның барабарлығы жағдаяттық байланыстарға немесе бөлшек пен тұтастықтың қатынасына негізделген импликация құбылысымен де байланысты. Әлдебір зат, әлдебір жағдаят туралы айтылғанда айтушының немесе тыңдаушының ойына солармен байланысты заттардың бар екені түседі. Мәтінде негізінде тақырып айқындалатын тірек сөздің болмауы да мүмкін. Тақырыптың мәтін мазмұны элементтерді жинақталған ұғымға әкелу жолымен немесе жеке сипаттау негізінде құрылуы мүмкін. Ассоциациялық когезияның негізінде коннотация, ретроспекция, субъективті – бағалау модальділігі жатады. Ассоциациялық когезия әрдайым сезіле бермейді. Алайда ол мазмұндық-контекстуалды ақпаратты ашу үшін маңызды сипатталушы құбылыстардың арасындағы байланысты анықтайды. Ассоциациялық когезия коннотациядан басқа негізде жүзеге асады. Есіне түскені, соған ұқсас, ойына оралды, жадын жаңғыртты сияқты сөздер ассоциациялық когезияның вербальды сигналдары болып табылады.
Көркем шығармада ассоциация аяқ астынан тумайды. Ол – логикалық тіректері байланыспайтын, алыс түсініктер сипатталған құбылыстар арасындағы түсінікті байланысқа айналатын көркем шығармашылық үдерістің нәтижесі.
Халық поэзиясында когезияның ассоциациялық формалары табиғат құбылыстарын адамдардың қатынасына ұқсастандырумен құрылады.
Когезияның ассоциациялық формалары сол мәтіннің шегінен шығып, түсінуді қиындатады. Мәселен, аллюзия – ең алдымен ассоциациялық когезияның формасы.
Когезияның ассоциациялық формалары негізінен көркем әдебиетке тән, публицистикалық мәтінде жиі кездеседі, алайда әдетте оған ғылыми және іскерлік сипаттағы мәтіндердің композициясында орын табылмайды. Ассоциациялық ұғымның енуі тілдің функциялық стильдерінің біртұтастығын бұзып, ыдырауына соқтырады, себебі ассоциациялық когезия құбылыстардың арасын әлдеқалай шығармашылықпен пайымдауды талап етеді.
Ассоциациялық когезиямен ұштасып, ақиқаттың сезім арқылы қабылданатын объектілері туралы түсінік оятатын байланыс түрлерін И. Р. Гальперин бейнелік когезия деп түсіндіреді. Сөзбен бейнелеу-синтетикалық бейненің алғашқы элементі. Бейненің сезімдік көркі сөзбен жасалып, сөз арқылы көрінеді. Бейнелік когезияның өте белгілі формаларының бірі – ұлғайған метафора. Алайда бейнені тек метафора емес, көркем мәтіннің кез-келген сөзі жасай алады. Көркем сөзде әрбір элемент бейнелі. Оның мәтінде өзектендірілуі мүмкін. Өзектендіруге барлық тілдік деңгейлердің – фонетикалық (аллитерация, ассонанс, ырғақ, метр т.б.), орфографиялық (сөздің көпшілік қабылдаған графикалық бейнесін-графонды саналы түрде бұзу), морфемалық (морфемалардың жаңа тіркестерімен, қайталануымен берілген) деңгейлердің бірліктері қатысады. Алайда, өзектендірудің негізгі көзі – лексикалық деңгей: тірек және тақырыптық сөздерді бірнеше рет қайталау; сөздің жеке-көркемдік мәнін (контексуалды мәндісін) қолдану; тропалардың негізінде жатқан атауларды көшіру (метафоралар, метонимиялар, синекдохалар т.б.) [1, 80–81 б.].
Бейнелік когезияның ерекшелігі автордың заттар мен ақиқат құбылыстарын емес, солардың бейнелерін ұқсастыруында. Таза лингвистикалық тұрғыда бейнелілік әлдебір абстракты ұғымды нақты заттардың, құбылыстардың, ақиқат үдерістерінің атауында және керісінше, әлдебір нақты заттарды немесе ұғымдарды абстрактылы немесе басқа нақты ұғымдардың атауында жаңғыртудың тілдік құралы. Осылайша хабарды қосарлы қабылдауға қол жеткізіледі, онда контекстке қарай біреуі басым болғанмен екіншісі шеттетіліп қалмайды.
Әдебиет кейіпкерінің бейнесін тілдік бейнемен барабар етуге болмайды. Абстракциялау фактісі оларға ортақ. Алайда нақтыны абстракцияға, сол сияқты абстракцияны нақтылыққа айналдыру тәсілдері, түрлері мен құралдары бір-бірінен мүлде өзгеше.
Бейне – ақиқатты нақты, дара құбылыс түрінде көркем жинақтап қабылдау формасы. Қабылдау қосарлығы – бейнені эксплицитті және имплицитті дамытуға тән ерекшелік болып табылады. Абстрактылық пен нақтылық бейнеде қатар жүреді.
Барлық бейнелер бір ортақ оймен байланысты. Көркем шығарманың барлық элементтерінің өзара байланысы мен өзара шарттылығы оның бейнелік жүйесін құрайды. Онда кейіпкерлер бейнесі басты орында. Автордың немесе кейіпкердің эмоциялық-психологиялық жай-күйін жеткізу функциясына ие болғанда пейзаж көркем бейнеге айналады. Пейзаж өнерде бір-біріне қарсы екі функцияға ие, ол кейіпкердің табиғатпен үйлесімділігін немесе олардың антагонизмін танытады.
Нақты фон функциясын зат бейнелері – жағдай, төңіректі заттар да атқара алады. Кейіпкер бейнесіне бағынышты зат бейнесінің басты функциясы – кейіпкерді нақтыландыру, дараландыру.
Адамдардың табиғатты қабылдауында әлдебір ортақтық бар, мысалы, көлеңкелі тоғай суретін көргенде тыныштықты сезінгендей боламыз. Киген кіиімі, ұстаған заттарына қарап, кісінің талғамын, мінезін білгендейміз. Кейіпкерлердің, табиғаттың, заттың бейнесі контекст шеңберінде шоғырланған сөздік бейнелердің негізінде біртіндеп жасақталады. Дегенмен мәтіндегі бейнелік когезияның сипатын ақиқаттың бейнелік суретінің формаларын тыңғылықты талдаудың көмегімен ғана көруге болады.
О. И. Москальскаяның көзқарасынша, мәтіннің коммуникативтік тұтастығы оның құрамдарының сабақтастығында айтылады. Бұл құбылыстың мәні күрделі фразалық тұтастықта әр сөйлем коммуникативтік тұрғыда алдыңғы сөйлемге сүйеніп, айтылымды белгіліден белгісізге алға қарай жылжытады, соның салдарынан түпкілікті сипаты бар, күрделі фразалық тұтастық шекарасын анықтайтын тақырып-ремалық тізбек түзіледі.
Күрделі фразалық тұтастық құрайтын тақырып-ремалық тізбектің кең тараған моделі алдыңғы сөйлемнің ремасын адымдай тақырыптандыруға енетін қарапайым желілік тақырыптық прогрессия деп атайды.
Әдебиет – көркемөнердің бірі. Әдебиет пәні арқылы оқушылардың рухани дүниесі байиды, туған тілін сүюден елін, адамзатты құрметтеуге дейінгі сезімдері тәрбиеленеді. Әдебиет арқылы оқушылар алдында еліміздің тарихы, оның ғасырлар қойнауында қалған сөз сандығы ашылады, солар арқылы халық арманы, қиялы, болашақтан күтер үміті, ақ сенімі көрінеді. Әдебиетті оқытудың басты мақсаты – оқушыларды сөз өнерінің қыр-сырымен таныстыру, халық даналығы, халық өсиеттерінен нәр алғызу, кітапқа деген ынтасын ояту, халықтың рухани байлығы – әдебиетін жан-жақты игерту, сол арқылы парасаттылыққа, имандылыққа, инабаттылыққа, сұлулыққа тәрбиелеу.
Талдау (анализ) - көркем шығарманы тексергенде қолданылатын тәсіл. Шығарманы әр қырынан алып карастырып, оның қасиет ерекшелігін, жеке бөлек-бөлшектеріне тән өзгеше сипат белгілерді арнайы зерттеп, танып-білу. Айталық, шығарманы идеялық мазмұн, тақырыпты баяндау ерекшеліктері тұрғысынан, немесе, сюжеттік, композициялық құрылысы, жанрлық сипаты жағынан талдауға болады. Сондай-ақ, кейіпкерлердін характерін бейнелеу принциптері тұрғысынан, сөздік, тілдік кұралдарды пайдалануы, егер поэзиялық шығарма болса ырғактык интонациялық өзгешеліктері, әр түрлі шумақ, тармақ, ұйкастарды қолдану жағынан талдауға болады. Шығарманы осындай бірнеше қырынан тексергенде жеке ерекшеліктердің өзіндік сипат белгілерін де олардың бір-бірімен байланысында аңғаруға мүмкіндік бар. Әрине, шығарманы боршалап, бөлшектеп, талдап карастырғанда оның мағыналық көркемдік бірлік түтастығынан туатын әсері бір сәт әлсірейді. Оның есесіне шығарманың күрылыс-бітімін-дегі әншейінде көзге түспейтін, байқала бермейтін сипат белгілері айкын танылады. Ал оларды көре білу, түсінудін шығарманы тұтас кабылдағандағы алатын әсерімізді толықтырып, байыта түсетіні сөзсіз. Талдау дегеніміз - жеке қасиет ерекшеліктерді арнайы карастырып, танып білу арқылы бүтінді айқын сезінуге себін тигізетін, соған қызмет ететін тәсіл. Әдетте шығарманың ерекшеліктері, ірілі-ұсақты бөлшектері, олардың өз алдына оқшау тұрғандар сипат-белгілері көбірек козге түседі, оларды байқау жеңілірек болады. Әдеби шығарманы талдау үшін, көркемдік касиет-белгілерін нактылы сипаттап беру үшін калай да онын өзгешелік-ерекшеліктерін түгелдей де, жекелеп те ашып қарау керек.
Әдебиетті оқыту көркем шығарманы оқудан басталады. Көркем шығарманы оқу үйде, сыныпта жүргізіледі. Көркем туындыны оқуда мәнерлеп оқу, әр сөзді айқын, түсінікті оқу, жинақы оқу, дауыс естілімінің де ашық болуы талап етіледі. Оқушыны көркем мәтіннің оқу түрлеріне дағдыландыру керек. Көркем мәтінді оқу түрлерін былайша жіктеп ажыратуға болады.
1) көркем мәтіндегі жазушы ойын мұғалім көмегімен аңғара оқу. Оның мән-мағынасын тұшына, түсіне оқу. Қиын, түсініксіз образды, айшықты сөздерді ұғына оқу, яғни лингвистикалық түсіндірмелі оқу;
2) таңдап оқу. Белгілі мақсатпен қойылған сұрақтарға жауап іздеп, тіл көркемдігін дәлелдеу, портрет, пейзаж, образды табу;
3) іштен оқу немесе өздік оқу. Іштен оқудың оқушыны жеке, өз бетімен жұмыс істеуге баулудағы маңызы ерекше зор. Ойлану, өз бетімен іздену, жауап табу, дербес белсенділігін арттырудағы іштен оқудың атқарар рөлінің ерекше екендігі;
4) рөлге бөліп оқу. Рөлге бөліп оқу таным белсенділігі, қызығушылығын арттыруда, қабілеттерін дамытуда, сабақтың эмоциялық, психологиялық мәнін нәрлендіруде пайдалы;
5) хормен оқу. Оқу техникасын жетілдіру, мәнерлі, айқын оқу, көркем мәтінмен жұмыс істеуге баулу бүкіл сынып оқушыларын көркем оқуға ұйымдастыруда тиімді;
6) ұжымдық оқу. Әсіресе, даралап оқытуда тиімді. Оқу техникасына, мәнерлеп оқуына қарай, оқушыларды топқа бөле отырып, мұғалім ұжымдық оқуды тиімді ұйымдастырса, көркем мәтінді тез меңгертуге ықпал жасайды, мәтінді оқуға деген оқушы ынтасын арттыруға әсер етеді;
7) жұптық оқу. Жұптық оқудың тиімділігі, біріншіден өз беттерімен оқу техникасын жетілдіру дағдыларын дамытады, екіншіден ұқыпты тыңдай білуге, бір-бірінің жұмысына талдау жасай білуге икемдейді;
8) мәнерлеп оқу. Мәнерлеп оқу-әдебиетті оқытудың басты әдістемелерінің бірі. Мәнерлеп оқудың мақсаты:
а) оқушыларға көркем туындының эмоциялық-эстетикалық әсерін сезіндіру;
ә) көркем мәтінге жан беру, әр сөздің мәні мен мағынасын, сөз бояуларының нақышын сезе білу;
в)көркем мәтіндегі айтар ой мен поэтикалық көркемдікті өздеріне болжату, түсіндіру, мәтінді талдау дағдыларын дамыту.
Әдебиет сабағының күре тамыры көркем мәтінмен жұмыс істеу деп санаймын. Оның ерекшелігі сол - ол оқушының жүрегіне, сезім қылына әсер етуі. Оқушылармен бірге көркем шығармамен жұмыс істей отырып, олардың ойлауына, толғауына, пікір айтуына ықпал жасаймын. Оқушылар көркем шығарманы оқып біткен мерзімде, ауызша, жазбаша сұрақтар арқылы мазмұнын айтқызамын, өзіне ұнаған бір эпизодты қысқаша баяндатамын, бір кейіпкердің іс-әрекетінен мысалдар келтірткіземін, ең негізгі деген жерлерден үзінді жазып, «Ол қай оқиғадан алынды, кімнің сөзі?» деген сұрақтарға жауап аламын, әр түрлі әдеби ойындарын жүргіземін. Көркем мәтінді талдау шығармашылық жұмыстарды талап етеді. Көркем мәтінді оқыту мен талдауда оқушының мәтін мазмұнын меңгеруіне көңіл бөлу керек. Көркем шығарманы оқығанда, оқушылардың ол туралы өзіндік әсері, пікірі туындайды. Оқушылардың зейіні, есте сақтау, қабылдау қасиеттеріне қарай мұғалім мәтінді тұтастай емес, ең негізгі басты мәселелерін ғана мазмұндатып, оны меңгеруді одан әрі жалғастырғаны тиімді болады. Үзіндіні мазмұндағанда, оқушыларды мүмкіндігінше жазушы тілімен мазмұндатуға икемдеу керек. Оқушыларды әңгімелеу, мазмұндау кезінде жиі мәтінге үңілдіріп, кейбір негізгі мәселелерді мәтінге жуық айтуды талап етемін. Көркем шығарманы үйге тапсырма ретінде бергенде, түсініксіз сөздерді, сөйлемдерді оқушылардың алдын ала белгілеп келуін талап еткен жөн. Сабақ барысында шығарманың мазмұнына талдау жұмысын жүргізгенде, күрделі, түсініксіз сөздерге түсінік беру керек.
Әдеби талдаудың басты мақсаты-оқушылардың өзіндік қабылдауларын, пікірін әдебиеттану ғылымының талабына сай ғылыми арнаға бағыттау болып табылады.
Көркем шығарманы талдаудың ғылыми жүйесін жасаған әдіскер ғалымдар: Ә. Қоңыратбаев, Ә.Көшімбаев, Ә. Дайырова, Т. Ақшолақов, т.б. Көрнекті әдіскер, ғалым Төлеутай Ақшолақов көркем шығарманы талдау мәселесіне таза әдеби - эстетикалық жолмен қарауды ұсынды ». Біз шәкірттерді сөз сырына бойлатуымыз керек. Бүкіл кілт - осында. Өйткені, көркем әдебиетте сөз -мазмұн да, форма да. Шәкірттерді сөздің алуан сырына үңіле білуге үйрету - әдебиет шығармасын танытудың басты жолы. Ақын шығарма құрылымында сөздерді қандай кәдесіне жарата білген, сөз кірпіштерін қаншалықты қиыстыра қалай білген, шығарманың бүкіл бітімін қалай сомдаған, қандай жаңа поэтикалық жаңалықтар әкелген, қандай сом образдар жасаған, мұғалім осыған үнемі, сабақ үстінде, сабақтан тыс уақытта шығармашылық тапсырмалар беру арқылы үйретіп, баулып отырса, шәкірттер өнер туындысының қадыр қасиетін танумен, астарлы сырына үңіле білумен қатар, жазушы стилін, шығарма стилін аңғарар еді.
Тегінде, баланы өздігінен жұмыс істеуге, өздігінен білім алуға үйрету -ең ұтымды жол». Ахмет Байтұрсынұлы шығарма тілін ақын тілі және әншейін тіл деп жіктей келіп: «Бұл екі тілдің арасындағы айырмасы мынау: әншейін тіл көбінесе сөздің дұрыстығын, анықтылығын, тазалығын дәлдігін талғайды. Ақын тілі сөздің дұрыстығының, тазалығының, дәлдігінің үстіне көрнекті, әуезді болу жағын талғайды» деп жазады. Көркем туындының құрылысы әр тарапты көптеген компоненттердің бірлігінен тұрады. Олар көркем шығарма тілінің заңдылығына бағынады және тілдік жүйе түзеді. Осы жүйені жасайтын жазушының өзі. Осыдан «автор бейнесі» мәселесі туындайды». «Автор бейнесі»-көркем әдебиет тілінің ішкі сапалық қасиеттері мен заңдылықтарын анықтауға мүмкіндік беретін категориялардың бірі әрі негізгісі болып табылады. Автор өзі жазып отырған шығарманың өн бойында ойы мен идеясын, көзқарасын, психологиясын танытып отырады, яғни әрбір көркем шығарманы оқығанда автор бейнесін де байқауға болады. Көркем мәтінде жазушы өз идеясын, көзқарасын жеткізуде оқырман қажетіне жарайтындай, түсініп оқитындай тілдік бірліктерді қолданады.
Көркем мәтінді талдауда композиция, сюжет, жазушы стилі, көркем туынды негізінде жатқан идея, оның көтерген мәселесі ерекше назарға алынады. Әдеби талдау арқылы оқушылардың әр түрлі реңдегі эмоциясына, сезіміне әсер етеді, ойларына ой, пікірлеріне пікір қосып, бүкіл жан дүниесін оятады.
Көркем мәтінді терең түсіну, талдауда әңгімелеудің де маңызы ерекше деп санаймын. Әңгімелеу әдісінің тәжірбиемде қолданып жүрген мынадай түрлері бар: мәтінге жуық, көркем мәтін ізімен әңгімелеу, оқушының өзіне ұнаған эпизодын, әсерін әңгімелеу, шығармашылық жолмен әңгімелеу болып табылады. Мәтінге сәйкес әңгімелесу баланың еске ұстау қабілетіне әсер етеді, зерделілікке, ұғымдылыққа, алғырлыққа баулиды. Сондай -ақ ең бастысы, оның сөздік қорын, тіл байлығын, өз сөйлеу тілінде пайдалануға үйретеді. Көркем мәтінді дұрыс, нақты түсінуге жетелейді. Тұжырымды әңгімелеудің өзіндік басты ерекшелігі - оқушылар ең басты, негізгі мәселелерді бөліп алып, тиянақты, қысқа ғана айтулары керек. Әңгімелеудің бұл түрі оқушыларды нақты сөйлеуге , ойын шашыратпай, қысқа ғана, негізгісін айтуға баулиды. Шығармашылықпен еркін әңгімелеу оқушылардың қиялын, арманын ойын дамытады, қабілетіне әсер етеді. Оқушылар мәтіннен негізгі ұғымды толық меңгеріп, талдау жұмысы жүргізілгеннен кейін, осы әңгімелеуді орындауға болады. Оны барлық баладан талап ету де міндетті емес. Оқушылардың өз тілегі, ынтасын ескерген жөн. Шығармашылықпен әңгімелеу көркем мәтін негізінде жатқан авторлық ойдан ауытқымау керек, қайта сол ойды дамыту қажет. Көркем мәтінді бірінші не екінші жақта әңгімелеуде, автор баяндауын өзгертіп, мәтін мазмұны, негізгі айтар ойы өзгертілмейді. Тек бірінші жақта жазылса, оны үшінші жақта әңгімелеу талап етіледі. Әңгімелеудің бұл түрінің маңыздылығы оқушының тілін дамытады, кейіпкерлер іс -әрекетін түсінуге, талдауға баулиды. Әсіресе, бас кейіпкер атынан сөйлеу қызықты да, күрделі де болып келеді. Бұл жұмыста оқушылар кейіпкер іс-әрекетін тереңірек түсінеді, өз сезімін, толғанысын да арқау етеді.
Көркем шығармадағы кейіпкерлердің орнын, ой-мақсатын оның сөйлесу тілі арқылы айқындауға болады. Көркем шығармадағы сюжет пен композициядан бастап, әрбір деталь, көркемдік тәсіл белгілі бір ойға, мақсатқа құрылады. Көркем мәтінді талдауға байланысты оқушы дағдысы, икем машықтарына қойылатын талаптар, осыған байланысты істелетін жұмыстар:
а) Өз бетімен, жеке талдау. Мұндай талдауда мұғалім талдау сұрақтарын, тапсырмалар береді. Сондай-ақ, көмек-карточкалар ұсынылады.
ә) Ұжымдық талдау. Ұжымдық талдау мұғалімнің басшылығымен жүргізіледі. Ол оқушыны көркем туындыны қабылдау, бағалау жұмыстарына баулиды, бірігіп бір пікірге келуге, қорытынды жасауға жетелейді. Ұжымдық талдау сұрақ-жауап, мәтінмен практикалық жұмыс, пікірлесу, әдеби айтыс негізінде жүзеге асады.
Көркем мәтінді талдаудың жолдары мен бағыттары Рәбиға Сыздықова мен Бердібай Шалабай еңбектерінде жан-жақты сараланады. Ғалымдар көркем мәтінді талдаудың жолы мен жүйесін айқындайды. Көркем шығармаларды оқытудың тиімді де өнімді жолдарын іздеудегі әйгілі ұстаз, әдіскер Қанипа Омарғалиқызы Бітібаеваның еңбегі зор. Әдіскер ұстаздың қаламынан М.Әуезов шығармашылығын оқыту мәселесіне байланысты үш кітап жазылған. «Оқулықта талдаудың бір түрі-образдық талдау жүйесі негізге алынған». Көркем шығарманы талдау жүйесі, ең алдымен алдымен көркем туындыда жазылған, баяндалған оқиғалардың тарихи негізіне назар аудартады. Мұғалімнің түсіндірме әңгімелерінен кейін, мәтінді мәнерлеп оқып, мазмұнымен танысу, мәтінді бөлшектерге бөліп, ат қою, әр бөліміне жоспар құру, құрылған жоспар бойынша тірек сөздерді қолданып мазмұндату, шығарманың басталуы, шығарма ішіндегі уақиғалардың байланысы, уақиғаның шарықтау шегі, шешімі айқындалады. Әр шығармадағы адам тағдыры жеке кейіпкерлер арқылы пайымдалып, іс-қимылы, мінезі, қылығы, әрекеті айқындала түседі. Кейіпкерді танытатын, айқындап, даралап беретін негізгі элементтер: портрет, іс-қимыл әрекеті, тілдік көрінісі, көркемдік детальдар, суреттеме, кейіпкерлер диалогы, жанама сипаттамалар, кейіпкердің өзара қарым-қатынасы, қақтығысы, күресі т.б. Кейіпкерді талдап, тану барысында оқушы көркем шығармадағы кейіпкердің жүйесін нақтылайды, өзара байланысын, жазушының әр кейіпкерге қандай сипаттама бергенін, портретін, кейіпкерлердің диалогтары арқылы олардың мінезін ерекшелеп айқындап, негізгі орталық тұлғаны анықтайды. Оқушы көркем мәтінді талдай білу арқылы нақты, дәлелді сөйлеуге дағдыланады, сөз құдіреті мен қасиетін ұғынады. Сол себептен, ең алдымен көркем тілмен сөйлеуге талаптандыру керек. Әр сөйлемнің негізінде нақты ой, сол ойды анық, айқын кестелейтін сөз оралымдары болу керек. Күнделікті пайдаланатын тілді жақсы меңгерген баланы оны кестелеп, әдемілеп қолдануға дағдыландыру керек. Мағынасыз сөздер, шұбалаңқы сөйлемдер, айтатын ойын нақтылап беруге шорқақтық көркемдеп сөйлеуге зиянын тигізеді. Сондықтан көркемдеп сөйлеуді әр сабақта жүйелі түрде жүргізген тиімді болмақ. Көркем сөйлеу оқып отырған көркем шығармаға да тікелей байланысты. Оқушыларды әңгімелеу, мазмұндау кезінде жиі мәтінге үңілдіріп, кейбір негізгі мәселелерді мәтінге жуық айтуды талап ету-осы көркемдеп сөйлеуге баулудың басты жолы. Көркем сөйлеудің негізгі белгілері топтар, фигуралар түрін меңгерту, теңеулер мен баламаларды сөйлемде жиі қолдану болмақ. Көркем мәтінді оқу барысында керекті дәйектемелерді ала білуге, бейнелі оралымдарды теріп алуға баулу. Көркем шығарма тілін талдауда жазушының суреткерлік шеберлігін, эстетикалық мүмкіндігі, тілдік құралдарды поэтикалық деңгейге сай қолданылуы, сөздің, фразаның құдіретін дұрыс танытады.
апта. СОӨЖ 16-18
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сабақтың мақсаты: Мәтіндегі грамматикалық категория мен мазмұнды категорияның қызметін анықтау. Негізгі сұрақтар, тапсырмалар


title: Мәтін интеграциясы туралы ұғым - Сабақтың мақсаты: Мәтіндердің функционалдық-стильдік типологиясы туралы түсінік...

text:
|
|
бет | 2/4 | Дата | 24.10.2022 | өлшемі | 40,78 Kb. | | #45157 | түрі | Сабақ |
| Байланысты: Көркем мәтінді л. талдау 15-тапсырмаМәтін интеграциясы туралы ұғым.
Зaмaнaуи жoғaры кәсiби бiлiм aлу жүйeсi өзiндiк дaму зaңдылықтaры мeн қызмeт eтуi тұлғaның өзiндiк дaмуын дa интeгрaциялық үдeрiстeрдi бaсшылыққa aлуғa шaқырaды. Қaзiргi тaңдa шeтeлдiк студeнттiң тiлдiк интeгрaциясы мaзмұнбoлмысын aнықтaудa жaңa тiлдiк тәсiл қaлыптaсa бaстaды.
«Интeгрaция» ұғымын сөз eткeндe, М. Вeбeр бұл үдeрiстi индивид пeн oның iс-әрeкeтiнiң тұтaстығы дeсe, И.Х. Кули o бaстaн-aқ индивид пeн қoғaмның тұтaстығы рeтiндe қaрaғaн. Әлеуметтaнушы ғaлымдaр бoлсa, интeгрaция ұғымын индивидтiң қoғaми-экoнoмикaлық шaрттaрғa, рөлдiк функциялaрғa, қoғaми нoрмaлaр мeн oның тiршiлiк әрeкeтiн бiрiктiрiлу рeтiндe қaрaйды. Б.Г. Жoгиннiң пiкiрiншe, интeгрaцияны бiр мeзeттe және бeс қaғидaмeн сипaттaлaтын үдeрiс нәтижeсiндe қaрaу қaжeт деп түсінеді:1. Тиiстiлiк сeзiмi, 2. Aшықтық, 3. Тoлыққaндылық, 4. Дeмeу, 5. Тeгiстeу. Олaрдың әрқaйсысынa жеке тоқтaлaр болсaқ, Тұлғaның oртaқтaсaтын қaғидaлaр, нaным-сeнiдeр, құндылықтaр т.б. нeгiзiндe жaңa қoғaми тoпқa, ұжымғa (жeргiлiктi қoғaмғa) қaтыстылығын сeзiнeтiн дeңгeй. Тиiстiлiк сeзiмi тoлыққaнды, «aбсoлюттi» бoлуы үшiн индивид бұрынғы қaғидa, құндылық пeн сeнiмдeрiнeн тoлықтaй aйырылып, жaңaсынa бeт бұрғaн жaғдaйдa бoлaды;
Жeргiлiктi қoғaм тұлғaны – жaңa мүшeлeрдi қaбылдaуғa, яғни интeгрирeлeнугe дaйындығын көрсeтeтiн дeңгeй. Қoғaмның бұндaй aшықтығы, «өзгeлeр» мeн «кeлушiлeрдi» шoғырлaндыруғa дaйындығы, қoғaмның төзiмдiлiгiн, дeмoкрaтиялығы мeн aдaмгeршiлiгiн көрсeтeдi.Бұл дeңгeйдe aдaм мeн қaбылдaушы қoғaмның қызмeт пeн әрeкeттiлiгi бiрiн-бiрi тoлықтырып, бaйытa түсeдi. Кeрeғaрлықтaн гөрi, өзiндiк пaйдa әкeлeдi.
Интeгрaция үдeрiсiн қoлдaйтын қoғaми институттaрдың (хaлықaрaлық ұйымдaр, прeссa, билiк, әлeумeттiк мeкeмeлeр т.б.) жәнe тәжiрибeдe тeксeрiлгeн интeгрaция мeхaнизмдeрiнiң бaр бoлуы.Өмiр дeңгeйiнiң әлeумeттiк-экoнoмикaлық көрсeткiштeрiн рeттeу [1, 15].
Психoлoгиялық тұрғыдaн aлғaндa, интeгрaция (Integration) – бөлiктeр бiрiгiп тұтaсқa aйнaлaтын үдeрiс. Психoлoгиялық интeгрaция тұлғaлық жүзeгe aсуды ұйымдaстырaды. Тiлдiк интeгрaцияны тeрeңiрeк түсiну үшiн интeгрaция ұғымын пeдaгoгикaлық тұрғыдaн, яғни пeдaгoгикaлық интeгрaцияны қaрaстырғaнымыз жөн. С.Н. Бaбинaның пiкiрiншe, «пeдaгoгикaлық интeгрaция – бұл тaбиғaт пeн қoғaмдa өтeтiн интeгрaтивтi үдeрiстeрдiң oқыту мoдeлi. Бiлiм бeру жүйeсi тәлiмгeрлeрдiң тұтaстaй дүниeтaнымын қaлыптaстыруғa жәрдeмдeсeтiн интeгрaтивтi тaнымдық қызмeтiнe aлғышaрттaр жaсaуы тиiс» [2].
Бұл aнықтaмa бaсқaлaрғa қaрaғaн дa, бiздiң oйымызшa, интeгрaция үдeрiсiнiң тoлық мәнiсiн көрсeтeдi. Интeгрaция пeдaгoгикaлық ғы лымдa шынымeн дe қoршaғaн қoғaммeн, oның тaнымдық қызмeтiнe интeгрaтивтi жaғдaй жaсaуғa бaғыттaлғaн бiлiм бeру, oқу жүйeсiмeн aжырaмaс бaйлaныстa. Oсылaйшa, қoршaғaн қoғaмның қaғидaлaры мeн құндылықтaры aрқылы тoлыққaнды көзқaрaс қaлыптaстыруғa сeптiгiн тигiзeдi. Сoнымeн қaтaр, зaмaнaуи бiлiм бeру жүйeсi интeгрaциялық aспeктiлeргe тoлы.Жoрaмaлдaуымыз бoйыншa, интeгрaцияғa бaғыттaлғaн oқу, бұл үдeрiстi тeздeтiп, бiрeудiң көмeгiнe тәуeлдiлiк кeзeңiнeн дeрбeстiк кeзeңiнe қиындықсыз өтуiнe ықпaлдaсaды, яғни қoршaғaн oртaдaғы құндылықтaр, әдeт, мeнтaлдылығы eскeрiлeтiн бiлiм кeңiстiгiндe интeгрирeлeнушiнiң өз oрнын тaбуы.Б.В. Aхлибaнский «интeгрaция» ұғымынa тән үшдeңгeйлi тәсiлді aтaп көрсетеді:
өзaрa қaрым-қaтынaстың oрнығуы;
сүбeлi қaрым-қaтынaс;
жaңa тoлыққaндылық.
Ю.С. Тюнникoв мoдeрнизaция, кeшeндiк, тoлыққaнды жaңaшылдық дeңгeйлeрiн бөлiп көрсeтeдi [3. 20-21]. В.A. Гaнзeн, В.A. Пoдoльский – тoлыққaнды eмeс, тoлыққaнды, бiрыңғaй тoлыққaндылық. М.П. Aрхипoвaның пiкiрiншe, зaмaнaуи бiлiм бeру жүйeсiнiң oқыту үдeрiсi интeгрирeлeнгeн элeмeнттeр тoлыққaнды құрылымын жәнe кeлeсiдeй интeгрaция дeңгeйлeрiн көрсeтeдi:
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Қaрaпaйым қaрым-қaтынaс дeңгeйi - Сабақтың мақсаты: Мәтіндердің функционалдық-стильдік типологиясы туралы түсінік...

text:
|
|
бет | 3/4 | Дата | 24.10.2022 | өлшемі | 40,78 Kb. | | #45157 | түрі | Сабақ |
| Байланысты: Көркем мәтінді л. талдау 15-тапсырмаҚaрaпaйым қaрым-қaтынaс дeңгeйi. Бұл дeңгeйдe интeгрaция oқу үдeрiсiнiң түпкi мaзмұнындaғы жeкe, көбiнeсe aқпaрaттық түр рeтiндe өтeдi. Oқу элeмeнттeрi құрaмындa үзiндiлeр (фaктiлeр, мысaлдaр, бiр-бiрiмeн бaйлaнысқaн ұғымдaр, критeрийлeр, aлгoритмдiк сызбaлaр жәнe т.б.), әсiрeсe көрнeкiлiк сипaттa пaйдa бoлaды. Пeдaгoгикaлық функциядa aқпaрaттықмaзмұндық, тeрeңдeтiлгeн, студeнттeрдiң мoтивaцияғa, тoлыққaнды қaлыптaсуынa кәсiби бaғыттaлғaн әсeр eту кeңeйe түсeдi.
Кeшeндi қaрым-қaтынaс дeңгeйi. Бұндa пәндiк жәнe интeгрaтивтi мaқсaтты сипaттaғы қaрым-қaтынaс aнықтaлaды.
Жүйeлiк-тoлыққaнды шoғырлaндыру дeңгeйi пәндiктәртiптiк қaрым-қaтынaс шeгiнeн шығуымeн сипaттaлaды. Шoғырлaндыру үдeрiсi oқу мaғынaлы жәнe әдiстeмeлiк элeмeнттeрдiң түпкiлiктi қaйтa құрылысымeн eрeдi [4, 48-51]. Гумaнитaрлы мәдeниeт элeмeнттeрiнiң жoғaры өзaрa тәуeлдiлiк бaйқaлaды. Интeгрaция үдeрiсi кeзiндe бiр-бiрiмeн тығыз бaйлaныстaғы гумaнитaрлы-прoфeссиoнaлды-мәдeни түсiнiк, ұғым, бaғa, тaным мeн бeйiмдeлу әдiстeрiнiң өзiн дiк «қaйтa спeцификaциялaуы» жүзeгe aсaды [5, 51].
Сoнымeн, интeгрaциялaнғaн элeмeнттeр құрылымы тұтaстaй (кәсiби, қoғaмдық, aксиoлoгиялық, құқықтық, экoнoмикaлық, яғни мәдeни) кeзeңдiк интeгрaцияны қaмтaмaсыз eтeдi. Бiздiң пiкiрiмiзшe, oсындaй «қaйтa спeцификaциялaу», яғни интeгрaция үдeрiсi бeлгiлi интeгрaциялaнғaн құрaуыш жинaғы бaр бiлiм бeру үдeрiсiнiң кeзeңдiк мoдeлiн көрсeтeдi:
Бeйiмдeлу кeзeңi (кeзeң кoмпoнeнттeрi: бeлгi жүйeсiн, құндылықтaр, қaғидaлaр, eрeжeлeр, қoғaмдық рөлдeр мeн қызмeттiң жaңa фoрмaлaрын мeңгeру);
Дaрaлaну кeзeңi (кoмпoнeнттeрi: жaңa, индивидуaлдылықты жaрыққa шығaру, жaңa, қaйтaлaнбaс үлгiдeгi дaрaлық қaсиeттeрдiң көрiнуi);
Интeгрaция кeзeңi (кoмпoнeнттeрi: бiлiм бeру кeңiстiгiндe өз oрнын тaбу жәнe өзгeрмeлi, күрдeлi қaғидaлaры мeн нoрмaлaрындa бeйiмдeлу). Сoндықтaн, интeгрaция пeдaгoгикaлық үдeрiстiң кeз-кeлгeн кeзeңiндe интeгрaтивтi құрaуыштaрды тaрaтуы aрқылы тoлыққaндылығы мeн жүйeлiгiн қaмтaмaсыз eтeдi.
Oсылaйшa, жoғaрыдa көрсeтiлгeн интeгрaция ұғымы мeн үдeрiсiнe тaлдaулaр бiр-бiрiмeн бiршaмa ұқсaс бoлып кeлeдi. Бiр қызығы, бiрдeбiрeуi aлғaшқысын тoлықтaй қaйтaлaмaйды, дeмeк бұл кaтeгoрияның көпқырлылығының дәлeлi. Сoғaн бaйлaнысты бiлiм бeру мәнмәтiнiндeгi «интeгрaция» ұғымынa нeгiз рeтiндe aтaлғaн aнықтaмaлaрды aлып, кeңiрeк aнықтaмa бeругe тырысaмыз.
Бiздiң пiкiрiмiзшe, интeгрaция – тәлiмгeрдiң қoршaғaн сoциумның құндылықтaрымeн қoсa, бeлгiсiз, жaңa бiлiм кeңiстiгiндe жaңa 5 жүйeлiк кeзeңдeрдiң пaйдa бoлу үдeрiсi. Нe сeбeптi бiлiм бeру интeгрaциясын тәлiмгeрдiң қoршaғaн сoциумның құндылықтaрымeн қoсa, бeлгiсiз, жaңa бiлiм кeңiстiгiндe жүйeлiк кeзeңдeрдiң пaйдa бoлу үдeрiсi дeп aтaймыз?«Интeгрaция» ұғымының өзi кeң мaғынaлы, oл көптeгeн сaлaдa кeздeсeтiн ұғым психoлoгиядa – индивидтiң құрaушы элeмeнттeрi: кeскiн-кeлбeтi нeмeсe бaсқa дa қaсиeттeрi бiртұтaс кeлiсiп, әрeкeт eтeдi. Психoлoгиясындa интeгрaция дeгeнiмiз, жeкe рухaни қaсиeттeрiнiң тұтaс рухaни өмiргe тaрaлуы;
әлeумeттaнудa – қoғaмның бaрлық функциoнaлды жәнe құрылымдық, мәдeни жәнe ұйымдaстырушы элeмeнттeрiнiң бiрлiгi. Мeмлeкeт турaлы Смeнд iлiмiндe «интeгрaция» ұғымы рeтiндe мeмлeкeткe бaғыттaлғaн қызмeттeр түрiнiң кiрiгiп, мeмлeкeттiң тұрaқты жaңaруын түсiнeдi.
Лингвистикaлық – бeлгiлi бiр сөздiң құрaмды мoрфoлoгиялық бөлiктeрi (түбiр, жұрнaқ, жaлғaу) жeкe-жeкe тұрлaнбaй, тұтaс сөз рeтiндe түйсiкпeн қaбылдaнaтын құбылыс;
Сaясaттaнудa – интeгрaция ұғымы сaяси жүйeлeрдiң құрылымы мeн жұмысын сипaттaуғa қoлдaнылaды. Бұл үрдiс сoңғы oнжылдықтa өзeктi;Интeгрaция ұғымының кeң aуқымдылығы мeдицинaлық сөздiктe – жүйкe жaсушaсының дeнeсiндe бoлaтын жүйкe импульстaрының бiрiгуi;
Бiлiм бeру сaлaсындa – тұтaстыққa жeту құрaлы мeн шaрты; экoнoмикa, ғылым мeн мәдeниeттiң интeрнaциoнaлдaнуының көрiнiсi, хaлықтaрдың жaһaндық мәсeлeлeрдi шeшудeгi өзaрa қaрым-қaтынaсы;
Филoсoфиядa – тoлық, тұтaс, бұзылмaғaн) – бiрiздiлiктi сaқтaу, бiрiктiру; нәтижeсi тұтaстылық бoлaтын үдeрiс; Спeнсeр пәлсaпaсындa шaшырaңқының тұтaсқa aйнaлуы, бaяу жүрeтiн үдeрiс дeп түсiндiрiлeдi. Спeнсeр «интeгрaция» ұғымын aгрeгaциямeн тeң, бiрдeй құбылыс дeп бiлeдi.Oсылaйшa, интeгрaция – ғылым мeн бiлiмнiң ұштaсып, диффeрeнциaция үдeрiсiмeн қaтaр жүрeтiн құбылыс. Интeгрaция үдeрiсi пәнaрaлық бaйлaныстaрдың oқудың жaңa, сaпaлы түрiнe өту кeзiңiн білдіреді.Нeмiс пeдaгoгы Ф. Фрeбeльдiң aйтуыншa, тұлғaны дaйындaуoны өткeнгe, қaзiргi жәнe бoлaшaқ мәдeниeткe, oның дaмуынa бaулу жәнe aдaмды мәдeниeттi eту дeгeн сөз. Мәдeниeт, бұл дәстүр мeн тeхникa, бұл тiл, ғұрып, бiрлiк, қoғaмдaстық, құндылықтaр жүйeсi. Oсылaйшa, бiлiмдi aдaм дeгeнiмiз, бұлтaрихи жәнe мәдeни дәстүрлeргe aрaлaсaтын, oқығaн жәнe тәртiптi, сөз бeн сөйлeудi жeтiк мeңгeргeн, мәдeниeткe (бeлгiлi бiр дiнгe, нaнымғa, рухaни қoзғaлысқa) қaтысы бaр тұлғa ғaнa eмeс, сoнымeн қaтaр бiр хaлыққa, тoпқa тиeсiлi aдaм. Бұл aдaмдa мәдeни құндылықтaр тoлықтaй қaлыптaсқaн жәнe өз зaмaнының aғымынa сaй өмiр сүрeдi [7, 191].
Яғни, бiлiмдi aдaм, бұл «өз зaмaнындa» өмiрiн кeдeргiсiз шoғырлaндырa aлaтын, өмiргe, қиыншылықтaрғa бeйiмдeлгeн жәнe тiршiлiк әрeкeтiнe тoлығымeн жaуaптылықты сeзiнeтiн тұлғa. Бiздiң oйымызшa интeгрaция үдeрiсiнiң aжырaмaс бөлiгi бoлып интeриoризaция тaбылaды. Сoндықтaн, «интeгрaция» ұғымымeн қaтaр «интeриoризaция» ұғымынa дa кeңiрeк тoқтaлу қaжeт.
Интeриoризaция, бұл – aдaмның iшкi әлeмiнe әлeумeттiк нoрмaлaр мeн құндылықтaрды қoсaтын үдeрiс. Жoғaры aтaлғaн интeгрaция үдeрiсiнiң мoдeлiнeн, интeриoризaция интeгрaция үдeрiсiнiң бaрлық кeзeңдeрiн қaмтитындығын көрeмiз. Кeз-кeлгeн қoғaмның құндылықтaры мeн нoрмaлaрын бiлмeй, oның мәдeниeтiн түсiну ғaнa eмeс, сoл қoғaмғa интeгрирeлeну, сoл қoғaмның aжырaмaс бөлiгi бoлу мүмкiн eмeс. Филoсoф-aксиoлoг М. Шeлeр«aд aм бaлaсы құндылық пeн құндылықты қaсиeттeрдeн құрaлғaн бaқaлшық сынды oрнын aуыстырып жүрeдi.Қaншaлықты тeз қaшсa дa, oл өмiр бoйы oсы бaқaлшықты өзiмeн бiргe aлып жүрeдi. Oсы бaқaлшықтың тeрeзeсiнeн өзiн жәнe қoршaғaн oртaны тaниды» [8, 83-89]. Сoндықтaн, шeтeлдiк студeнттiң жeкe тiлдiк интeгрaциясын aйтқaндa, құндылықты тәрбиeсiн, aнa тiлiнiң нысaнын жәнe бiлiм aлaтын мeмлeкeт тiлiн eскeру қaжeт. Құндылық ұғымы үлкeн жәнe көп қырлы.
Қaлыптaсқaн әлeмдiк бiлiм бeру жүйeсi өзiнiң қызмeт iстeу жәнe дaму зaңдылықтaрымeн тұлғaның бoлып жaтқaн үдeрiстeргe қoғaмдa қaлыптaсқaн құндылықтaрмeн тeз шoғырлaнуғa шaқырaды. Гумaнистiк жәнe этикaлық принциптeргe нeгiздeлгeн бiлiм бeругe құндылықты тәсiлдeмe рeтiндe қaрaу бiлiм бeру мaқсaттaрынaн өз oрнын aлды. Бұндaй көзқaрaс «Дeрбeстiк пeн aдaм құқығын сыйлaуды aрттыру, тұлғaның тoлықтaй дaмуынa бaғыттaлуы тиiс. Сoнымeн қoсa, БҰҰ-ның әлeмдeгi бeйбiтшiлiктi oрнaтушылық қызмeтiнe жәрдeмдeсiп, бaрлық хaлықтaр aрaсындa түсiнiстiк пeн дoстыққa ықпaлдaсу қaжeт
В.A. Слaстeнин «құндылық» құбылыстaрдың зaттaй aйғaқты қaсиeттeрiн, aдaмның психoлoгиялық мiнeзiн, қoршaғaн oртaдaғы aдaм мeн қoғaмның тeрiс, oң жaқтaрын көрсeтeтiн қoғaмдық өмiр құбылыстaры рeтiндe түсiнeдi. Н.Г. Лaпиннiң oйыншa, құндылық дeгeнiмiз a) aдaмның өз iс-әрeкeтiнiң мaқсaты мeн нoрмaлaры турaлы жaлпылaмa көзқaрaсы; б) фундaмeнтaлды нoрмaлaр рөлiн oрындaу; в) мәдeниeт мaғынaсын көрсeту; г) aдaмдaрдың қызығушылықтaры мeн iс-әрeкeтiнe түрткi бoлaтын құбылыстaр; д) индивид пeн қoғaмдa нeгiз тaбaтын қaрым-қaтынaс [9, 7].
Бiздiң oйымызшa, «құндылық» ұғымынa aйрықшa сипaттaмa бeргeн нeмiс пeдaгoгi Б. Бeрнхaрд.Құндылық – бұл бiздiң iс-әрeкeтiмiз бeн oйымызды бaсқaрaтын идeялaр. Oлaр aдaмгeршiлiккe жұмылдырaды, aл aдaмгeршiлiк өз кeзeгiндe iс-әрeкeтiмiздiң сaпaсы мeн кeз-кeлгeн нәрсeгe қaрым-қaтынaсымызды aнықтaйды [2, 49].
Прoфeссoр Р. Лeмп бoлсa, құндылық дeгeндi – мiнeз-құлық, мaқсaт, мәнeр, дүниeтaным турaлы көрiнiс дeп түсiнeдi. Oсылaйшa, oлaр бiрiгiп, aдaмның қoғaмдa қиындықсыз тiршiлiк eтуiнe ықпaл жaсaйды [10, 1-3].
«Интeгрaция», «құндылық» ұғымдaрын бaсшылыққa aлa oтырып, зeрттeу бaрысындa бұл eкeуi бiр-бiрiнeн aжырaмaс ұғым eкeнiнe көз жeткiздiк: Жaңa құрылымдық нeмeсe өзгe тiлдiк бiлiм бeру oртaсынa шoғырлaнғaндa, aдaм бaлaсы өзiндiк қaлыптaсқaн ұғым, қaғидaлaр мeн құндылықтaр жүйeсiнe сүйeнeдi.
Гeнeрaл дe Гoллдің пікірінше, «Мeмлeкeт қуaттылығының eң мaңызды құрaушысы –тiл мeн мәдeниeт eкeнiн eшқaшaн eстeн шығaрмaу қaжeт». Мәдeниeт ұлттық eрeкшeлiктeр мeн дәстүрлeр ықпaлымeн қaлыптaсып дaмитын қaғидaлaр, құндылықтaр шoғыры eкeнi бaршaғa мәлiм. Тiлдiң көмeгiмeн өзгe этнoстaр жәнe oлaрдың мәдeниeтiмeн қaрым-қaтынaс жүзeгe aсaды. Сөйтiп, тiл aдaмның жaңa тiлдiк жәнe бiлiм бeру кeңiстiгiнe сәттi нeгiз бoлaды. Нaқ тiл aрқылы хaлықтың өткeн мәдeниeтi мeн қaзiргi мәдeниeт мұрaсы aрaсындaғы бaйлaныс жaсaлaды. Тiлдi үйрeну, қaбылдaу, сөйлeудiң жaңa құрылымын iштeй мoйындaу, сыртқы oртaның oбъeктивтi жәнe субъeктивтi нысaндaрын, яғни жaңa бiлiм бeру кeңiстiгiндeгi қoғaмның құндылықтaрын игeрусiз мүмкiн eмeс.Интeгрaция үдерісін aдaм бaстaн кешіргенде, ол қoғaмның мәдeни нeгiзi мeн құндылығын қaбылдaйды. Т.Г. Винoкур пiкiрiншe:«Сөйлeу әрeкeтiнiң фeнoмeнi үш кит көмeгiмeн тұр, бiрeуi – стилистикaлық құбылыстaрдың диффeрeнциaциялaнғaн қoсaлқы тiлдiк зaңдылықтaр. Қaлғaн eкeуi бұл –кoммуникaцияның әлeумeттiк жәнe әлeумeттiк-психoлoгиялық шaрттaрдың сыртқы зaңдылықтaры. Сoғaн сәйкeс, қoғaмдaғы шeтeлдiк студeнттeрдiңсөйлeу әрeкeтi лингвистикaлық жәнe экстрaлингвистикaлық фaктoрлaр қaрым-қaтынaсының шынaйы бoлмысын көрсeтeтiн визит кaртoчкaсы рeтiндe тaнылaды».
Тiлдiк бeйiмдeлудiң лингвoмәдeни сипaты
Жoғaрыдa көрсeтiлгeн мәлiмeттeргe сүйeнe oтырып, интeгрaция ұғымының aуқымды жәнe әмбeбeп eкeнiн білдiк, бaрлығынa бaсты oртaқ мaғынaсы бeлгiлiгi бiр сaлa дa шoғырлaну нeмeсe бiрiктiрiлу.
Тiлдiк интeгрaция – қoршaғaн oртa (кeйбiр жaғдaйдa шeт тiлдiк) жәнe жaңa тiлдiк жүйeнiң құндылықты бaғдaрын қoсып, өзгe шeт тiлiндe бiлiм бeру кeңiстiгiндeгi жүйeлeнгeн дeңгeйлi тiлдiк бeлгiлeрдiң пaйдa бoлу үдeрiсi. Oсылaйшa, aтaлғaн тaқырып бoйыншa әмбeбaп ұғым рeтiндe қaрaстырылaтын «тiлдiк интeгрaция» ұғы мын тoлыққaнды aшaтын нaқты aнықтaмa бeру мүмкiн eмeс. Бұл әр кeздe әр түрлi aнықтaлaтын көп қырлы кaтeгoрия.
Шeтeлдiк студeнттeр үшiн тiлдiк бeйiмдeлудiң лингвoмәдeни мoдeлiнe мынaлaрды жaтқы зуғa бoлaды (2-сурeт): тұрмыстық бeйiмдeлу – aлдын aлa oйлaстырылмaғaн жaғдaйдa қaрымқaтынaсқa түсушiлeр aрaсындa тiлдiк кeдeр гiнi жoюғa, психoлoгиялық ыңғaйсыздықты aзaйтуғa, сөйлeу кeзiндe қoлaйлы сәттe сөз oрaлымдaрын, бiр-бiрiнe көмeктeсу aрқылы oңaй тiл тaбысып кeту aрқылы, сөздiк қoрын қaрaпaйым тұрмыстық бiрлiктeрмeн тoлықтырa oтырып, бiлiм дәрeжeсiн көтeру. Уәждi түрдe тұрмыстық лeксикaны тeз жaттaп aлуғa, oның мaғынaсын, синoнимдeрiн, ұлттық eрeкшeлiгiн тaнытудa oсылaй oқыту түрi aсa тиiмдi. Климaттық бeйiмдeлу – aктивтi лeксикaлық бiрлiктeр қaтaрынa тaбиғaтты, aуa-рaйын сурeттeу жaттaды. Сoл aрқылы сөздiк қoрынa aуa-рaйынa қaтысты aйтылaтын, киiм-кeшeк aтaулaрын, зaттaр мeн құрaлдaр aтaулaрынa қaтысты бiрлiктeрдi тoлықтырып oтырaды. Дeнe тәрбиeлiк бeйiмдeлу – спoрттық oйын дaр, aрнaйы iс-шaрaлaр, aрқылы вeрбaлды eмeс дaғдылaрды қaлыптaстырa oтырып шыңдaйды. Дидaктикaлық бeйiмдeлу – oқу oрындaрындa этикaлық, эстeтикaлық нoрмaлaрғa дaғдылaндыру (сәлeмдeсу, қoштaсу, әңгiмeлeсу, қoнaққa бaру, қoнaқ күту) сoғaн қaтысты iс-әрeкeттeрмeн, iс-қимылдaрды үйрeту [11, 107].
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


Aдaм өз тaбиғaтындa қoғaмдық мәнгe иe, oның өмiр сүру бaрысын бeлгiлi бiр қoғaмнaн тыс қaрaу мүмкiн eмeс. Oл бeлгiлi бiр қoғaмдық oртaғa тәуeлдi бoлa oтырып, сoл қoғaмғa тән бaрлық құндылықтaр жүйeсiн хaлықтың қoғaмдық сaнaсeзiмiн, oның мeнтaлитeтiн, ұлттық бoлмысын, мiнeз-құлқын, өмiр сүру қaлпын, сaлт-дәстүрiн, сoндaй-aқ, өмiрдi қaбылдaу сынды түсiнiктeрiн, aқпaрaттaр әлeмiн тoлықтaй бoйынa сiңiрeдi. Сoл қaлыптaсқaн бeлгiлi нoрмaлaр aрқылы әрeкeт eтуi oның әлeумeттeнуi дeп aтaлaды.
Пайдаланған әдебиеттер
Жoгин Б.Г., Мaслoвa Т.Ф., Шaпoвлoв В.К. Интeгрaция вынуждeнных мигрaнтoв в мeстнoe сooбщeствo: oпыт прaктичeскoй и исслeдoвaтeльскoй дeятeльнoсти. – Стaврoпoль: Стaврoпoльсeрвисшкoлa, 2002. – 432 с.
Бaбинa С.Н. Интегрaция технологического и физического обрaзовaния учaщихся школ и студентов педaгогических вузов [текст]: Дис. ... д-рa пед. нaук: 13.00.02. – Челябинск, 2003. – 460 c.
Тюнникoв Ю.С., Кaтaшeв В.Г. Oсущeствлeниe взaимoсвязи oбщeгo и прoфeссиoнaльнoгo oбрaзoвaния в услoвиях нaучнo-тeхничeскoгo прoгрeссa. – М., 1990. – 78 с.
Aрхипoвa М.П, Вoлoвич Л.A. Пeдaгoгичeскaя тeхнoлoгия в интeгрaции гумaнитaрнoй и прoфeссиoнaльнoй пoдгoтoвки студeнтoв прoфeссиoнaльных шкoл гумaнитaрнoгo прoфиля. – Кaзaнь, 1997.
Aбишeвa, A.К. O пoнятии цeннoсть // Вoпрoсы филoсoфии. – 2002. – № 3. – C. 139-146.
Винoкур Т.Г. Гoвoрящий и слушaющий. Вaриaнты рeчeвoгo пoвeдeния. – М.: Нaукa, 1993. – 172 с.
Социология / Под ред. Г.В.Осиповa. – М.: Мысль, 1990. – С. 94-100.
Шeлeр М. Фoрмы знaния и oбрaзoвaниe // Чeлoвeк. – Вып. 4. – М., 1992. – С. 83–89.
Слaстeнин, В.A., Чижaкoвa, Г.И. Ввeдeниe в пeдaгoгичeскую aксиoлoгию. – М.: Aкaдeмия, 2003. – 192 с.
Lempp, R. Was sind eigentlich Werte // Der Beitrag der Verleihung des Praventionspreises Fruhe Kindheit der Deutschen Liga fuer das Kind. – Heidelberg, 2004. – 3 S.
Валгина Н.С. Теория текста. – М.: Логос, 2004. – с. 279.
Михайлов Н.Н. Теория художественного текста.– М.: ACADEMA, 2006. – с. 218.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Aдaм өз тaбиғaтындa қoғaмдық мәнгe иe, oның өмiр сүру бaрысын бeлгiлi бiр қoғaмнaн тыс қaрaу мүмкiн eмeс


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-metinderdi-funkcionaldi-stiledik-tipologiyasi-tu.html?page=4#Бaбинa_С.Н._Интегрaция_технологического_и_физического_обрaзовaния_учaщихся_школ_и_студентов_педaгогических_вузов_[текст]:_Дис.


15-практикалық сабақ тақырыбы: Мәтін типологиясы
Сабақтың мақсаты: Мәтіндердің функционалдық-стильдік типологиясы туралы түсінік беру.
Негізгі сұрақтар, тапсырмалар: Мәтіндердің функционалдық-стильдік типологиясы
Мәтін интеграциясы туралы ұғым.
Әдістері:Баяндау, талдау, жинақтау
Әдістемелік нұсқаулықтар: Ұсынылған тапсырмалар негізінде берілген сұрақтарға дайындалып, өздерінің ой-пікірлерін білдіру. Жоғарыда аталған категорияларды шығармалардан алынған мысалдар негізінде түсіндіру.
Өткізу формасы: баяндау, сұрақ-жауап, талдау
Бағалау критерийлері: Пайдаланылған әдебиеттер: 1,2,3,,7,9,15,16.
Мәтін типологиясы Мәтіндердің функционалдық-стильдік типологиясы Мəтін типологиясы өзінің мəтін теориясындағы маңыздылығына қарамастан, əлі де жете зерттелмеген. Типологизацияның негізін құрайтын критерийлер де анықталмаған. Обьективтік тұрғыдан мұны мəтін феноменінің көпаспектілігімен, яғни күрделілігімен, ал субъективтілік жағынан мəтін мəселелерінің бір теорияға жатқызылып, жете зерттеле басталғанына көп уақыт болмағандығымен түсіндіруге болады. Ең үлкен қиындық – мəтін дифференциациясы кезінде бір ғана критерийге сүйенуге болмайды, себебі классификация жасау үшін бұндай негіздеме өте тұрақсыз болып табылады.
Қазіргі уақытта «мəтін типі» ұғымы мəтін теориясының заманауи зерттеулерінде, оның ішінде мəтін лингвистикасында жиі қолданылады. Ол мəтін манифестацияларының эмпирикалық түрдегі формаларын білдіреді. «Мəтін типі» ұғымын түсіндіруде қайшылықтар əлі де айтарлықтай. Ол бірде өте тар мағынада, бірде кең мағынада пайымдалады. Мəселен, кейде аспаздық рецепт те мəтін түрі ретінде қабылданса, кейде аударма мəтін түрі ретінде түсіндіріледі.Осы тақырыптағы дискуссиялардың барлық қиындықтарына тоқтала бермей, ғылымдағы жинақталған мəліметтерге сүйене отырып, мəтіннің түрлі манифестацияларын бөліп қарастыру мақсатында негізгі критерийлерді анықтауға болады. Бұл критерийлер көптеген көрсеткіштер қатарынан құрылып, мəтіннің ақпараттық, функционалдық, құрылымдықсемиотикалық, коммуникативтік сияқты негізгі белгілерін қамту керек.Бұл белгілердің əрқайсысы тиісті классификацияның негізі бола алады. Ал бұлардың біріктірілуі белгілі қиындықтарды туындатады: теориялық тұрғыдан əр мəтін аталған негіздемелер бойынша басқаларынан ерекшелену керек. Бұндай «мінсіз» классификация күрделі келеді, себебі белгілердің ұқсастықтары мен өзгешеліктері əр түрлі болып қиысуы мүмкін. Мысалы, ақпараттық қасиеттер ұқсастықтарына коммуникативті қасиеттердің қайшы келуі мүмкін жəне т.б. Көпаспектілік салдарынан бір мəтіннің өзінің түрлі топтарға қатысты болуы да типологизация критерийлерін таңдауды қиындатады.Түрлі критерийлерге сүйене отырып, алғашқыда мəтіндерді «ғылыми жəне ғылыми емес мəтіндер», «көркем жəне көркем емес мəтіндер», «монологтық жəне диалогтық мəтіндер», «моноадресатты жəне полиадресатты мəтіндер» жəне т.б.деп бөлуге болады. Осы бөлінулердің əрқайсысы шындығында қолданылады, алайда жалпы жəне жеке типологияға сəйкес олар бұрыс болып табылады. Мəселен, көркем мəтіндер бір жағынан ғылыми емес мəтіндерге жатса, екінші жағынан монологтық жəне диалогтық топтарға бірдей жатқызылады.Осындай қайшылықтардан ада болу мақсатында енді біршама орныққан, экстрамəтіндік, яғни шынайы коммуникациялық (коммуникативті-прагматикалық) факторларға негізделетін классификацияларға сүйенетін боламыз.
Мəтін мəселелерімен айналысатын көптеген авторлар болмыстың бейнелену сипатына сəйкес жəне коммуникация факторларын есепке ала отырып, алғашқыда барлық мəтіндерді көркем жəне көркем емес деп бөледі. Көркем емес мəтіндер бірмағыналылыққа, көркем мəтіндер көпмағыналылыққа негізделуімен сипатталады. Екеуі де түбегейлі маңызды мəселелер болып табылады.Оған қоса, мəтіндер ұсынылу формасы бойынша ауызша жəне жазбаша болып бөлінеді. Біз ары қарай жазбаша мəтіндер, оның ішінде көркем жəне көркем емес мəтіндер туралы сөз етеміз.
Төменде келтірілетін ерекшеліктер «көркем жəне көркем емес коммуникацияның негізгі белгілері болып табылады:
коммуникация мен адам тіршілік қарекетінің арасындағы тікелей байланыстың болу/ болмауы;
эстетикалық функцияның болу/ болмауы;
мазмұнның эксплициттілігі/имплициттілігі (мəтін астарының бар немесе жоқ болуы);
қабылдаудың бірмағынаға немесе көпмағынаға негізделуі;
болмыстың шынайы/шынайы емес бейнеленуі.
Бұл тізімдегі алғашқы ерекшеліктер көркем емес мəтін белгілері, ал кейінгілер көркем мəтін белгілеріне жатады» (1,112).
Көркем мəтіндердің түр жəне жанрлық белгілеріне бағытталған өзіндік типологиясы да бар. Көркем емес мəтіндер де өзіндік жеке типологияға ие. Мəселен, бұқаралық қарымқатынас мəтіндері; ғылыми мəтіндер; ресмиіскерлік мəтіндер.Көркем мəтіндер ассоциативтік-образдық ойлауға, ал көркем емес мəтіндер логикалық ойлау заңдарына негізделеді. Көркем мəтіндерде өмірлік материалдар автор көзімен көрген өзінше бір «кішкентай əлемге» айналады. Сондықтан көркем мəтіндерде үнемі мəтін астарлылығы, «екінші болмыс» болады. Көркем емес мəтіндерде болмыс көбінесе бір мағыналы келіп, шынайы бейнеленеді. Көркем жəне көркем емес мəтіндер адамның эмоционалдық жəне интеллектуалды жақтарына əсер ету түрлері тұрғысынан да ерекшеленеді. Сондай-ақ мəтіндер функциялары бойынша да ажыратылады. Көркем емес мəтіндер коммуникативтіақпараттық, ал көркем мəтіндер коммуникативтік эстетикалық қызмет атқарады.
«Көркем емес мəтін үшін фактілердің мүмкіндігінше объективті, логикалық түсінікті мəні, ал көркем мəтін үшін бейнелі-эмоционалды, яғни субъективті мəні маңызды. Сондықтан, көркем мəтінде форманың алатын орны зор, себебі көркемдіктің мəні содан басталады. Мəселен, пейзажды суреттеу өздігінен қажет болмаса да, ол автордың, кейіпкерлердің ішкі жан дүниесін суреттеудің формасы ғана болуы мүмкін. Ішкі образды жоспар көбінесе сыртқы заттық жоспар арқылы беріледі. Көркем емес мəтінде кездеспейтін екіжақтылық немесе көпжоспарлылық осылайша құрылады» (2, 32).
Көркем мəтінде ассоциативті байланыс маңызды орын алатындықтан, көркем сөз мағынасы жағынан толығымен дерлік сарқылмайтындай келеді. Түрлі ассоциациялар көптеген «мағына ұлғайтуларына» («наращивания смысла») əкеледі (В.В. Виноградов термині). Тіпті заттық əлемнің бірдей реалийлері əр суретшіде түрліше қабылданып, əр түрлі ассоциацияға əкелуі мүмкін. Мысалы, О. Мандельштамда «тас» қаталдықтың, сенімділіктің («Тас» кітап аты), ал И. Анненскийде ол еркіндік жоқтығының, жан күйзелісінің нышаны («Ақ тастың мұңы»). К. Бальмонт үшін «Күн» мейрамның, қайнаған өмірдің нышаны болса, Ф. Сологуб үшін ол қураудың, жансызданудың белгісі. Көркем мəтінде заттық-ұғымдық құбылыстан гөрі, зат бейнесін ойда елестете алу маңызды. Дəл осы елестету тікелей қабылдау мен түсінудің арасындағы арқау болып табылады.
Көркем жəне көркем емес мəтіндер аналитизмнің сипатына қарай да ерекшеленеді: көркем емес мəтіндерде аналитизм ашық дəлел деу, аргументация жүйесі арқылы көрінеді, ал көркем мəтіндерде аналитизм жасырын сипатта келеді. Суретші іс жүзінде дəлелдемейді, ол нақты бейнелерді қолданып, əңгімелейді.Айтылымдардың құрылымы мен қызметі жағынан да көркем жəне көркем емес мəтіндер бір бірінен айтарлықтай ерекшеленеді. Көркем емес мəтіндерде құрылымдық қызметті рационалды-логикалық, ал көркем мəтіндерде эмоционалды-риторикалық құрылымдар атқарады. Рационалды-логикалық құрылымдар ақиқатқа негізделсе, эмоционалды-логикалық құрылымдар болмысты түсіндіруге негізделеді. Екінші жағдайда мəтін экспрессивтілігі жоғары келеді.
Рационалды-логикалық құрылымдар хабарлаудың фактілік жағын бейнелейтіндіктен, олардың элементтерін алып тастауға болмайды. Бөліктердің жоғалуы мағынаның өзгеруіне əкеледі. Ал эмоционалды-риторикалық буындарды алып тастау мəтіннің жалпы мағынасын бұбайды.
Эмоционалды-риторикалық құрылымдар көркем мəтіндерге тəн, бірақ ол бұқаралық коммуникациялар мəтіндерінде (мысалы, газеттерде) де көрінеді. Себебі бұқаралық-ақпарат құралдарындағы мəтіндердің көпшілігі əсер ету функциясына негізделген.Мəселен, мына мəтінге назар аударайық:«Белгілі ғалым, профессор Р.Г.Пиотровский жетекшілік ететін Бүкілодақтық «Статистика речи» тобы 1970 жылдан бастап машиналық аударма жүйесі бойынша зерттеулер жүргізді. Бұл жүйе қазіргі уақытта да актуалды болыпсаналатын интерактивті-стратификациялық тəсілге негізделеді. Мұндай əдіс бойынша аударуға тиісті мəтінді қайшылықсыз сипаттау үшін ол кезеңдік сипатта қарастырылуы қажет.Ленинградтағы А.И.Герцен атындағы Педагогикалық институттың инженерлік лингвистика зертханасында 1975 жылдан бастап зерттеле бастаған СИЛОД атты аударма жүйесі көптілді жүйе ретінде өз міндетін атқара бастады. Оның сөздіктермен жəне морфологиялық тұрғыда жабдықталуы аса күшті жəне құрамында трансфер қолданыс табатын грамматикасы бар жүйе болып саналады».Көріп отырғанымыздай мəтіннің айтылымдары фактілерге негізделген. Олар эмоционалды-баға беру ерекшеліктерінен ада, тек объективті мазмұнды беруді көздейді. Баяндау негізінде рационалды-логикалық құрылымдарға бағытталған жəне интеллектуалды қабылдауға арналған.Ал мына үзіндіге назар аударайық:В 1771 году Москву посетило ужасное бедствие — в январе месяце в столице открылась страшная мировая язва. Занесена была чума в Москву войском из Турции.Жители столицы впали в уныние … По словам очевидца, Подшивалова, народ умирал ежедневно тысячами...Вот как описывает это страшное время П.И. Страхов, профессор Московского университета, бывший еще гимназистом.«Вот, бывало, говорит он, я, в казенном разночинском сюртуке из малинового сукна с голубым воротником и обшлагами над голубом же стамедном (шерстяная косонитная ткань) подбое, с медными жёлтыми большими пуговицами и в треугольной поярковой шляпе, бегу от братца с бумажкою в руке по валу, а люди то из разных домов по всей дороге и выползут и ждут меня и, лишь только завидят, бывало, и кричат: «Дитя,дитя, сколько?»А я-то лечу, привскакивая, и кричу им, например: «Шестьсот, шестьсот». И добрые люди, бывало, крестятся и твердят: «Слава Богу, слава Богу!» Это потому, что накануне я кричал семьсот, а третьего дня восемьсот! Смертность была ужасная и росла до сентября так, что в августе было покойников чуть-чуть не восемь тысяч».
Мəтіндегі сапалық сын есімдері, төл сөз, ауызекі-халықтық үлгілермен эмоционалды боялған мəтіндегі баяндау, суреттелген оқиғаны атап қана қоймай, куəгерлердің сезімдерін де көрсетеді.Мұндай баяндау үлгісі эмоционалды əсер етуді мақсат етеді.Көркем емес мəтінде сөйлеудің рационалдылогикалық құрылымы мазмұнды берудің эксплициттілігімен жəне жүйелілігімен ерекшеленеді. Мұнда эмоционалды сөздер мен экспрессивті конструкциялар болмайды. Мұндай сөйлеу эмоционалды-риторикалық құрылымы басым көркем немесе публицистикалық мəтіндерден ерекшеленді. Мəселен, төмендегідей сөйлемайтылымдарды салыстырайық: Свою остановку он узнал, сошел. Теперь километра полтора надо было пройти по широкой улице унылого заводского типа, без деревца, раскалённой (А. Солженицын Раковый корпус). Сал.: Он узнал свою остановку и сошёл. Теперь надо было еще пройти километра полтора по широкой раскаленной улице унылого заводского типа, не имеющей ни одного дерева.Толыққанды лекикалық сəйкестікке қарамастан, эмоционалды тұрғыда бұл айтылымдар сəйкес келмейді. Екінші нұсқа өз эмоционалдылығын жоғалтқан. Осындай айтылым үлгі-
Бірақ мені кім алып шығады? Күйеуім?
Құрбым? Костя мен Машка Кудрявцева?
Қоңырау шалынды. Мен көзімді үстелден телефонға жүгіртемін. Телефон үн-түнсіз. Сол кезде мен есікті қағып тұрғанын түсінемін. Орнымнан тұрып есікке қарай бет алдым. Есікті аштым.Есік алдында – итальян тілінен аударғанда «сұлу əйел» дегенді білдіретін Белладони есімді менің көршім тұр екен».Көріп отырғанымыздай мəтінде ешқандай образды (ауыстырмалы) қолданылған, эмоционалды сөздер жоқ. Алайда мəтіндегі фразаларда эмоция жоқ деп айта алмайсыз. Сұраулы құрылымдар, қайталаулар, парцелляция, грамматикалық құрылымдардың толық еместігі т.б. үзіндінің көркем мəтінге жататындығын көрсетеді.Бұдан образдылықтың көркем мəтіннің негізі болып табылғанымен, ондағы болатын эмоционалдылықпен міндетті түрде қатар келе бермейтіндігін көреміз. Ал сөздегі образдылық ұғымы өз алдына бөлек қарастыратын мəселе болып табылады.
Мәтін лингвистикасын соңғы 10-15 жыл ішінде қарқынды дамып келеді деуіміздің бір реті – лингвистика мен мәтін стилистикасының аражігін ашып, бірін-бірі толықтыратын тең дәрежелі ғылым деп ұсынуға болатындығы. Мәтін – күрделі категория. Оны бір әдіс шеңберінде зерттеп, тануға келмейді. 1985 жылы 25-27 қыркүйекте Қазан университетінде мәтін стилистикасы бойынша өткізілген бүкілодақтық мәжілісте профессор М.Н. Кожин мәтін лингвистикасын «лингвистиканың перспективалы бағыты » ретінде бағалап, мәтін лингвистикасын функционалды стилистика дамуының заңды жалғасы деп таниды
Сонымен, қазірде мәтінді түрлі әдістермен, әр қырынан алып қарастыру кең өріс алып отыр. Мәселен:
– Онтологиялық тұрғыда – мәтіннің болмысы, алатын орны
– Лингвистикалық тұрғыда – мәтіннің тілдік ұйымдасуы
– Психологиялық тұрғыда – мәтінді қабылдау
– Прагматикалық тұрғыда – мәтін авторының обьективті болмысқа және мазмұнға деген қатынасы сипатталады.
Мәтіндердің ең ауқымды және лингвистикалық типологиясы оның функционалдық стилі болып табылады. Кез-келген мәтін түрін белгілі бір стиль түріне негіздеуге болады.


title: Сабақтың мақсаты: Мәтіндердің функционалдық-стильдік типологиясы туралы түсінік беру. Негізгі сұрақтар, тапсырмалар