title: Пайдаланылған әдебиеттер - С. А. Жиренов Бас редактордың орынбасары

text:
Пайдаланылған әдебиеттер
1.
Кузьмин Э.Протокол и этикет дипломатического и делового общения.
Уганда 1996.
2.
Никольсон Г. Дипломатия С.129-130.
3.
Әліпбаев А.Р. Халықаралық келіссөздер. Алматы, 2012- 404 б.
Резюме
В статье рассматривается изучение языка дипломатии и методы
формирования у будущих дипломатов навыков и умения составлять
дипломатические документы и объективного понимания казахской
дипломатической речи.
Summary
The article deals with the study of the language of diplomacy and methods
of formation of future diplomatic skills and ability to make diplomatic documents
and objective understanding of the Kazakh diplomatic speech
ӘОЖ 81´44
КӘСІБИ ҚАЗАҚ ТІЛІНЕН БАЗАЛЫҚ ТҮСІНІК
ҚАЛЫПТАСТЫРАТЫН ТЕРМИНДЕРДІҢ ҚҰРЫЛЫМДЫҚ-
ЖҮЙЕЛІК СИПАТЫ
Г.З.Жабағиева - Абай атындағы қазақ ұлттық педагогикалық
университетінің аға оқытушысы; Э.Б.Сансызбай - Абай атындағы қазақ
ұлттық педагогикалық университетінің студенті
(Қазақстан, Алматы)
Аннотация. Тіл білімінде ғасырлар бойы ғалымдардың зерттеу
нысанына айналған термин мәселесі бүгінгі таңда да өзінің өзектілігін,
құндылығын жоғалтқан жоқ. Бір жағынан, бұл термин табиғатының өте
20
күрделі құбылыс екендігін танытса, екінші жағынан қоғамда болып
жатқан әлеуметтік өзгерістердің өзі тілімізде жаңа терминдер жасауға,
олардың табиғатын ғылыми-теориялық тұрғыдан зерттеуге жетелеп
отыр. Терминтану – тіл ғылымының белсенді дамып келе жатқан саласы
ретінде сарқылмас зерттеу әлеуетіне ие. Тілдің арнаулы салаларының
қолданысын лингвистикалық тұрғыдан қамтамасыз ету – терминқор
қорын жасау мен оны жүйеге келтірумен тікелей байланысты. Білім беру
мен алуды, ғылым мен ілімді игеруді, ақпарат алмасуды ана тілімізде
жүзеге асыру үшін арнаулы лексиканың негізін құрайтын терминдер қорын
да сол тілдің мүддесін қорғап, ішкі заңдылықтарын ақтара отырып жасау
керек. Термин жасау өз кезегінде кәсіби біліктілікті, сөз шығармашылығын
талап ететін күрделі жұмыс. Осы орайда Ахмет Байтұрсынұлының
«Сөзден жасап сөз шығару деген әркімнің қолынан келе бермейді және
шығарғандардың да сөздері бәрі бірдей жақсы бола бермейді» [1,7б.] деген
сөзі жоғарыда айтылғандарды дәлелдей түседі.
Өз тілімізден алынса да, өзге тілдерден қабылданса да термин
дегеніміздің бәрі – сөз. Сөзді өзге ғылымдар да зерттеп жататынына
қарамастан, ол ең алдымен тілдік бірлік, сондықтан да тіл білімінің нысаны
ретінде оны зерттеу – лингвистиканың міндеті. Орыс терминологиясының
негізін қалаушылардың бірі А.А.Реформатскийдің «Сөздердің жиынтығы
терминология – екі қожайынның қызметшісі: лексика жүйесінің және
ғылыми ұғымдар жүйесінің» [9,13б.] деуі осының дәлелі.
Тірек сөздер: Термин, терминология, кәсіби қазақ тілі, терминжасамдық
тәсілдер, лингвистикалық терминдер, морфологиялық тәсіл, аналитикалық
тәсіл, калькалау, т.б.
Аннотация. Проблема термина, который является объектом
исследования ученых в языкознании на протяжении многих веков, сегодня
также не утратил своей актуальности, ценности. С одной стороны, если
это определяет очень сложное явление природы терминов, с другой
стороны, это приводит к тому, что социальные изменения, происходящие в
нашем обществе, порождают новые термины в нашем языке, к
исследованиям их сути с научно-теоретических позиций. Терминоведение как
активно развивающаяся сфера языкознания имеет большой потенциал для
изучения. Обеспечение лингвистического применения специальных отраслей
языка напрямую связано с созданием терминофонда и приведением его в
определенную систему. Для получения образования и изучения, овладения
наукой и знаниями, обмена информацией необходимо создать терминофонд,
составляющий основу специальной лексики, защищая интересы языка,
соблюдая его внутренние закономерности. Создание терминов, в свою
очередь, сложный процесс, требующий профессиональных навыков,
словтворчества. В этой связи Ахмет Байтурсынов утверждал: «Создание
слова из другого слова под силу не каждому, да и созданные слова не всегда
хороши» [1, С. 7], что как бы доказывает вышесказанное.
Термины, будь они взяты из своего языка, или заимствованы из другого
– все же это слова. Несмотря на то, что слово изучается и другими
21
науками, это, в первую очередь, языковая единица, поэтому изучение его в
качестве
объекта
языкознания
является
задачей
лингвистики.
Подтверждением этому являются слова основоположника русской
терминологии А.А.Реформатского: «Терминология – совокупность слов
служит двум господам: лексической системе и системе научных понятий»
[9,С. 13].
Ключевые слова: Термин, терминология, профессиональный казахский
язык,
терминообразующие
способы,
лингвистические
термины,
морфологический способ, аналитический способ, калькирование, т.д.
Аbstract. Problem of the term which is object of research of scientists in
linguistics throughout many centuries, today also I didn't lose the relevance, value.
On the one hand, if it defines very difficult natural phenomenon of terms, on the
other hand, it leads to that the social changes happening in our society, generate
new terms in our language, to researches of their essence from scientific-
theoretical positions. Terminovedeniye as actively developing sphere of linguistics
has high potential for studying. Ensuring linguistic application of special branches
of language is directly connected with creation терминофонда and its reduction in
a certain system. For education and studying, mastering science and knowledge,
exchange of information it is necessary to create терминофонд, making a basis of
special lexicon, protecting interests of language, observing its internal regularities.
Creation of terms, in turn, the difficult process demanding professional skills,
slovtvorchestvo. In this regard Ahmet Baytursynov claimed: "Word creation from
other word in power not to everyone and the created words not always are good"
[1, S. 7] that as though proves the aforesaid.
Terms, be they are taken from the language, or are borrowed from another –
nevertheless it words. In spite of the fact that the word is studied also by other
sciences, it, first of all, language unit therefore its studying as object of linguistics
is a problem of linguistics. Confirmation to it are words of the founder of the
Russian terminology A.A.Reformatsky: "Terminology – set of words serves two
misters: to lexical system and system of scientific concepts" [9,C. 13].
Keywords: Term, terminology, professional Kazakh language, term-ways,
linguistic terms, morphological method, analytical method, tracing, etc.
Ұлттық тіліміз – қазақ тілі өзінің мемлекеттік мәртебесіне қол
жеткізгелі бері қазақ тілі қарқынды даму үстінде. Алайда халықтың тілді
күнделікті қолдану аясында азды-көпті кемшіліктер мен қателіктер орын
алуда. Осыған орай тілдік ұғымдардың, оларды білдіретін терминдердің мол
қоры қалыптасып, қолданысқа түсуде. Тілді көпшілікке үйрету, көрсету,
тарату – тілдің дамуына қосылатын үлкен әлеуметтік мәнге ие жұмыс.
Терминді әдетте біз ең алдымен, адам қызметінің белгілі бір арнаулы
саласының шеңберінде, белгілі бір кәсіп пен мамандық саласында, арнаулы
әдебиеттерде қолданатын сөз деп түсінеміз. Термин жөнінде сөз қозғағанда
«Барлық термин сөз, бірақ сөздің бәрі термин емес» деген тұжырым жиі
қайталанып отырады. Терминнің тілдік бірлік болып табылмайтын
22
құрамында сандар, таңбалар кіретін символ-сөз түрлері болғандықтан
мұндай пайымдауды терминнің барлық типтеріне толық қатысты деп айта
алмаймыз. Сонымен қатар тілші-терминолог ғалымдар атап көрсеткендей
сөйлем терминдер де қолданыста бар.
Терминтанушы ғалымдар тарапынан терминге берілетін анықтамалар
көп. Олардың бірі бір-бірін толықтырып, сабақтаса отырса, біріне-бірі қайшы
келетіндері де бар. Ш.Құрманбайұлы «Термин» ұғымына төмендегідей
анықтама береді: «Термин – ғылыми немесе өндірістік-технологиялық ұғым
атауы болып табылатын арнайы қолданыстағы дефинициясы (анықтамасы)
бар сөз немесе сөз тіркесі. Термин ұғым атауы болса, терминнің
дефинициясы деген – сол ұғым атауына берілген дәл ғылыми анықтама.
Термин сөздің мағынасы оның дефинициясы арқылы анықталады» [2,9б.].
«Қазақстан» ұлттық энциклопедиясында терминге берілген анықтама
мынадай: «Термин – (лат. terminus ) шек, шекара – ғылым, техника, өнер
саласында белгілі ұғымдарды белгілейтін бір бағалы сөз» [10,425б.].
Жалпы терминдер жөнінде нақты мыналарды айтуға болады:
1.Терминдер негізінен сөз немесе сөз тіркестері (кейде сөйлем түрінде
де кездеседі);
2.Терминдер негізінде тілдік бірліктер (символ-сөз, сан, географиялық
таңба түріндегі терминдер де бар);
3.Термин – белгілі бір терминологияның мүшесі;
4. Термин деген – ұғым аты;
5.Терминнің міндетті түрде дефинициясы болады;
6.Терминдердің негізгі басым бөлігі жалпы есімдер, сөз табына қатысы
жағынан зат есімдер болады;
7. Терминдер атауыштық қызмет атқарып, негізінен ғылым тілінде
және арнаулы сала шеңберінде қолданылады;
Жоғарыда аталғандарды терминтану саласындағы ғылыми еңбектердің
көпшілігінде атап көрсетілетін, мамандар мойындаған терминнің басты
белгілері деп айтсақ болады.
Термин құрамы жағынан түбір сөз де, туынды сөз де, күрделі сөз де,
терминологиялық тіркес те болуы мүмкін. Терминдер негізінен жалпы
есімдер болатыны белгілі. Сонымен қатар жалқы есімдер қатысуымен
жасалған терминдер де болады. Олардың қатарына эпонимдер немесе
фамилия терминдер кіреді. Орыс терминологі В.Даниленко төмендегідей
мысалдарды келтіреді: Ньютон заңы, Пифагор теоремасы, Ом заңы, Вольт
доғасы, т.б.
«Термин қандай болуы керек?» деген сұрақ туындағанда көбінесе
ұғым мазмұнының дәлдігі, анықтығы, қысқа да нұсқа болуы болуы тиіс деп
жауап береміз. Жалпы терминнің қандай болуы керектігі жөнінде талаптар
аз емес. Тіл мамандары мен терминтанушылардың көпшілігінің еңбектерінде
көрсетіліп жүрген негізгі талаптар мыналар:
1.Терминнің бірмағыналығы. Терминнің негізінен бір арнаулы сала
ішінде ғана бір мағынаны білдіруі.
23
2.Термин мағынасының дәлдігі. Термин атаудың өзі белгілейтін
ұғымның мазмұнын қамтып, ұғымның негізгі басты белгілерінің термин
мағынасы арқылы берілуі.
3.Терминнің қысқалығы немесе ықшамдылығы. Тіл үнемділікті
ұнатады. Атау сөздердің қысқа да нұсқа болуы қолданыста ыңғайлылық
туғызады.
4.Терминнің
тілдегі сөзжасам заңдылықтарына сәйкес келуі.
Терминдер де негізінен жалпы әдеби тілдегі атау сөздер сияқты ұлт тілінің
сөзжасам тәсілдерін пайдалану арқылы жасалады.
5.Терминнің туынды сөз жасауға қолайлы болуы. Қазақ тілі жалғамалы
тілдер қатарынан болғандықтан, үсті-үстіне жалғану арқылы бір түбірден
бірнеше туынды сөз жасауға болады.
6.Терминде эмоционалдылық пен экспрессиялықтың болмауы. Ғылым
тілі бейнелілікті, образдылықты емес, дәлдік пен нақтылықты қалайды.
7.Терминнің эстетикалық талаптарға сай келуі. Терминнің дыбысталуы
айтуға қолайсыздық туғызбай, естуге жағымды болуы [2,14б.].
Терминге қойылатын талаптардың қай-қайсысына да болсын айтылған
пайымдаулар мен пікірлер бар. Жалпы бұл талаптардың барлық жағдайда
бірдей қолданылуы тиіс деп үзілді-кесілді айту қиын. Жалпы талап дегеннің
өзі мүлтіксіз орындалуға тиісті заң емес, дегенмен талап қою арқылы істің
нәтижелі болып, ретсіздікке, жүйесіздікке жол бермеу үшін жұмыстар
атқарылады. Термин жайлы сөз қозғағанда «Терминология» жөнінде де
бірауыз айта кеткен жөн. Терминология жалпы мағынасында «адамның
кәсіптік қызмет саласындағы қолданылатын арнаулы лексиканы қамтитын,
тілдің сөздік құрамының бөлігі» [2,32б.]. Терминология – арнаулы сала
ұғымдарының жүйелік ерекшелігін көрсете отырып, оның коммуникативтік
қажеттілігін өтеуге қызмет ететін атаулар жиынтығы. Жалпы тілдегі барлық
терминдер жиынтығын – терминология, ал белгілі бір арнаулы сала
терминдерінің жиынтығын – салалық терминология деп атаймыз.
Термин сөздің тілдік табиғатын басқа сала мамандарына түсіндіріп,
термин жасау, терминге қойылатын лингвистикалық талаптарды атап көрсету
– тілші ғалымдардың, терминтанушылардың ісі. Бұл орайда, қазақ
терминтанымының, терминологиясының, терминографиясының ғылыми
мәселелері бойынша докторлық, кандидаттық жұмыстар қорғалды,
лексикографиялық, терминографиялық еңбектер, оқулықтар мен оқу
құралдары, ғылыми мақалалар жарық көрді. Осы мәселенің басы-қасында
А.Байтұрсынұлы, Қ.Жұбанов, Ә.Қайдар, Р.Сыздық, Ғ.Қалиұлы, Б.Қалиұлы,
Ш.Құрманбайұлы, Е.Әбдірәсілов сынды ғалымдарымыз пікірлерін білдірді.
Орыс терминологиясының дамуына А.Реформатскийдің, В.Виноградовтың,
Г.Степановтың,
О.Ахманованың,
В.Сифоровтың,
Л.Скворцовтың,
А.Суперанскаяның, Т.Коготкованың, В.Даниленконың, т.б зерттеуші
ғалымдардың рөлі ерекше болды.
Соңғы жылдары жалпы тіл білімінің, қазақ тіл білімінің қарқынды
дамуына байланысты тілдік ұғымдардың, оларды білдіретін терминдердің
мол қоры қалыптасып, қолданысқа түсуде. Бұл қазақ тілінің мәртебесінің
24
өсіп, өрісінің кеңейе түскенін білдіреді. Қазақ тілінің қолдану аясының
кеңеюі, осы салаға байланысты базалық терминдердің болуын тудырады.
«Кәсіби қазақ тілі» пәні әр түрлі мамандық студенттеріне (экономика,
бухгалтерлік есеп және аудит, аударма ісі, география, т.б). оқытылады. Өзге
мамандық студенттері бұл пәнді сол сала терминдерімен байланысты оқиды.
Ал «Екі шет тілі» мамандағының студенттері «Кәсіби қазақ тілі» пәнін оқуда
лингвистиканың терминдерін игереді. «Кәсіби қазақ тілі» терминдерін
қарастыра отырып, оларды екі түрлі мағыналық топқа бөліп қарастыруға
болады.
1.Кәсіби қазақ тіліне тән лингвистикалық терминдер: Олар:
интонациялық бірліктер, синтаксистік сегменттер дыбыстардың алмасуы, сөз
мағыналарының семантикалық қабаты, лексика-грамматикалық категория,
стильдік ерекшеліктер, сөйлеу мәдениеті, тілдік қатынас, жазбаша тілдік
қатынас, ауызша тілдік қатынас, интонация сұлбасы, қатысымдық бірліктер,
дискурс, куммулятивтік қызмет, фонетика, фонология, синтаксис,
лексикогафия, морфология, аймақтық тіл білімі, грамматикалану,
айырымдық белгілер, антропологиялық лингвистика, анықтауыштық
қатынастар, ассимиляция, ауызекі сөйлеу тілі, атаулы сөйлем, ауыспалы
мағына, әлеуметтік лингвистика, әріптік жазу, белсенді сөйлеу мүшелері,
компьютерлік лингвистика, көмекші есімдер, көмекші сөздер, қолданбалы
тіл білімі, қосымша, құрмалас сөйлем, қысқарған сөздер, лексикология,
лексикалық бірлік, мәтін теориясы, морфема, морфологиялық бірлік,
неологизмдер, өнімді жұрнақ, өнімсіз жұрнақ, паралингвистика, реңк мәнді
жұрнақ, риторика, сахна тілі, сөйлем, сөз тіркесі, төл сөз, төлеу сөз, түбір,
туыс тілдер, пиктография, психолингвистика, пунктуация, т.б
2.Кәсіби қазақ тіліне тән педагогикалық терминдер: білім жүйесі,
репродуктивтік және конструктивтік білім түрлері, дәстүрлі оқыту әдісі
(сұрақ-жауап әдісі, түсіндіру әдісі, танымдық әдіс, салыстыру әдісі,
мазмұндау әдісі, мәнерлеп оқу әдісі, әңгіме әдісі, хабарлау әдісі, тәжірибе
әдісі, т.б), интербелсенді оқыту (дамыта оқыту технологиясы, ақпараттық
технологиялар әдісі, он-лайн сабақ, тренинг әдісі, т.б) , мұғалімнің әлеуметтік
тұлғасы, мұғалімнің құзыреттілігі, оқытудың инновациялық технологиясы,
дамытпалы оқыту, жан тәрбиесі, жанама әдіс, оң дамыту, жарыстық әдіс,
жекеше үдеріс, жинақтық әдіс, көкейкөз, қатысымдық әдіс, оң өзгеріс, тәрбие
пәні, үлестік әдіс, шындық дәрежесі, т.б.
Жалпы, кәсіби қазақ тіліне тән терминдерді осындай екі топқа бөліп
қарастыру тіл білімі салаларының педагогикамен тікелей байланысынан
туындап отыр. Білім беру процесінің өзі ерте заманнан бері тәрбиемен,
үндесіп, сабақтасып келе жатқан үдеріс.
Тілдің сөздік қорын үнемі үздіксіз байытып, толықтырып отыру
негізінен тілдің ішкі мүмкіндіктерімен, заңдылықтарымен байланысты. Басқа
тілдерден сөз қабылдау арқылы да тілдің сөздік қоры байып отыратыны
көпшілікке таныс. Бұл құбылыс қай тілге де болсын жат емес және ертеден
келе жатқаны белгілі. Алайда сөз байлығының толығу арнасы – тілдің
сөзжасам жүйесі, оның ішінде сөзжасам тәсілдерімен тікелей байланысты.
25
Басқа тілден енген сөздерді былай қойғанда, тілдің ішкі мүмкіндігі арқылы
сөздік қорды молайтып, тілге қосылып жатқан жаңа сөздердің бәрі де белгілі
жолмен жасалып, тілдің лексикалық қорынан орын алады. Тілде жаңа
сөздердің жасалу жолы, тәсілдері аз емес. Бірақ олардың жалпылық
жақтарын ескеріп, жинақтап үш негізгі тәсілді көрсету қазақ тіл білімінде
дәстүрге айналды. Олар: синтетикалық (морфологиялық), аналитикалық
(синтаксистік), лексика - семантикалық тәсілдер [2,101б.].
Қазақ тіліндегі сөзжасамның тәсілдері мен жолдары ішіндегі ең
өнімділердің бірі – қосымшалар арқылы сөз жасау тәсілі болып саналады.
Сөзжасамның бұл түрін тіл білімінде синтетикалық немесе морфологиялық
тәсіл деп атайды. Бұл тәсіл арқылы жасалатын сөздер екі тілдік бірліктің
қатысуымен туындайды. Олар лексикалық мағыналы сөз және сөзжасамдық
жұрнақ.
Сөзжасамның морфологиялық тәсілі кәсіби қазақ тіліне тән
терминдерді жасауға белсене қатысады. Оған төмендегідей сөз тудырушы
жұрнақтар арқылы жасалған мысалдарды келтіруге болады:
-лық → жалғау/лық, сұрау/лық, қосар/лық;
-ша, ше → жақ/ша, сызық/ша, есім/ше, көсем/ше, көп/ше, жеке/ше;
-уыш → баста/уыш, баянда/уыш, толықта/уыш, анықта/уыш, пысықта/уыш;
-дік → есім/дік, белгісіз/дік, өз/дік;
-тік → жік/тік, көп/тік, сеп/тік, етіс/тік;
-ыс→ жат/ыс, шығ(қ)/ыс, бар/ыс, таб(п)/ыс;
-ау → ата/у, шыла/у, қала/у, сұра/у, т.б.
Кәсіби қазақ тілі терминологиясында жиі ұшырасатын грек-латын текті
сөз жасаушы терминбөлшектерге мынадай мысалдар келтіруге болады:
-граф(ия) → орфо/графия, лексико/графия, термино/графия, картог/рафия,
моно/графия, орфо/графия;
-лог(ия) → морфо/логия, лексико/логия, термино/логия, фоно/логия,
моно/лог, диа/лог;
-моно → моно/семия, моно/лог, моно/графия, моно/гамия, моно/грамма;
-поли → поли/семия, поли/гамия, поли/глот;
-тека → фоно/тека, карто/тека;
-фоно, фон → фон/етика, фоно/логия, фон/ема, т.б.
Жоғарыда көрсетілген сөз тудырушы жұрнақтар терминжасам
барысында жиі қолданылып жүрген өнімді жұрнақтар. Алайда жұрнақтың
өнімді немесе өнімсіздігі оның тұрақты сипаты деп тануға болмайды. Өнімсіз
жұрнақтың да сөзжасам белсенділігін арттырып, өнімді жұрнаққа айналдыру
әбден мүмкін.
Терминжасамның аналитикалық тәсілі. Ұлттық терминқорымызда
аналитикалық жолмен жасалған терминдер өте мол. С.Исаев бұл жөнінде
«Тілдегі, тілдік процестегі себеп-салдарлық байланыстарға мән бере
бермегендіктен кейде сөзжасамның бұл тәсіліне біріккен, кіріккен,
қосарланған, қайталанған, тіркесті сөздер жатқызылады. Бұлар, яғни
біріккен, кіріккен сөздер, қос сөздер, тіркескен сөздер сөзжасам тәсілі емес,
сол сөзжасам тәсілі негізінде (аналитикалық немесе синтаксистік) пайда
26
болған нәтиже, яғни жаңа туындылар, олар біріктіру процесі арқылы,
қосарлау я қайталау нәтижесінде туған тілдік единицалар» деп жазған.
Сөзжасамның аналитикалық тәсілі арқылы кәсіби қазақ тіліне тән
терминдерді де жасауға болады. Сөзжасамның аналитикалық тәсілі
сөзқосым (біріккен және кіріккен сөздер), қосарлау және тіркестіру тәсілдері
арқылы жасалады.
1. Сөзқосым тәсілі арқылы жасалған кәсіби қазақ тіліне тән терминдер:
сөзжасам, көпмүше, тілтаным, сөзқосым, т.б.
2. Қосарлау тәсілі арқылы жасалған кәсіби қазақ тілі терминдеріне:
лексика-гамматикалық категория, лексика-семантикалық тәсіл, себеп-салдар
мәндегі жалғаулық, қимыл-сын үстеуі, т.б сияқты терминдерді жатқызамыз.
3. Тіркестіру – екі я да одан да көп сөзден тұратын, әр сыңары бөлек
жазылатын күрделі сөздердің түрі: сөйлеу мәдениеті, интонациялық бірлік,
ауызша тілдік қатынас, дауысты дыбыс, дауыссыз дыбыс, зат есім, сын есім,
сан есім, бір мағыналылық, азат жол, сөз тіркесі, жазу таңбалары, жиілік
сөздер, тұйық етістік, салт етістік, сабақты етістік, көмекші есімдер, өнімді
жұрнақ, өнімсіз жұрнақ, сөз тіркесі, осы шақ, тұрақты тіркес, еліктеу сөз,
қаратпа сөз, оқшау сөз, хабарлы сөйлем, төл сөз, т.б
Калькалау – термиинжасам тәсілі ретінде. Калькалау - өзге тілдердің
терминдерінің жасалу үлгісі мен мағынасын пайдалана отырып, ұлт тілінде
термин жасау болып табылады [2,162б.]. Өзге тілдерден термин қабылдай
отырып, оны тіліміздің табиғатына сәйкестендіріп жетілдіре білсек, ұлттық
терминологиямыздың өрісі кеңеймек. Бұл кәсіби қазақ тіліне де тікелей
қатысты. Калькалау тәсілі арылы жасалып, кеңінен қолданылып жүрген
кәсіби қазақ тіліне тән терминдерге төмендегідей мысалдар келтіруге
болады:
- сөзжасамдық калька: (сөзді дәл аудару) ауыспалы мағына –
переносное значение, әдіс – метод , әлем тілдері – языки мира, белгі – знак ,
алғашқы күй(тілдің) – первообразное состояние(языка), аралас тіл –
смешанный язык, атаулы сөйлем – назывное предложение, бала тілі –
детский язык, бейнелеуіш сөздер – образоподражательные слова, бейімделу
– приспособление , буын – слог , буын тілдер – слоговые языки, бұйрықты
сөйлем – повелительное предложение, бүйір дауыссыздар – боковые
согласные, бір құрамды сөйлем – односоставное предложение, дауыстылар
үндестігі – гармония гласных, деңгей – уровень, дербес сөздер –
самостоятельные слова, ауызекі сөйлеу – устная речь, байлаулы түбір –
связанный корень, бағыныңқы сөз – зависимое слово, бөгде сөз – чужая речь,
өткен шақ – прошедшее время, сөздік ұя – словарное гнездо, т.б.
- семантикалық калька: (сөздің ауыспалы мағынасын алу) жалаң түбір –
непроизводная основа, жақсыз сөйлем – безличное предложение, жақты
сөйлем – личное предложение, жалаң түбір – непроизводная основа,
бағыныңқы сөйлем – придаточное предложение, төл сөз – прямая речь, төлеу
сөз – косвенная речь, түбір сөз – непроизводная форма т.б
27
Осы арада кәсіби қазақ тілі терминдерін жасайтын тәсілдермен қатар,
кәсіби қазақ тілі терминдерінің антонимдігі, синонимдігі мәселесіне де
тоқтала кетпекпіз.
Арнайы лексика жүйесінің бір көрінісі ретінде, антонимия мәселесі
лексика-семантикалық категориялардың бірі болып табылады. Сөздің
семантикалық мазмұны, сол сөздің нені білдіретінімен ғана емес, қарама-
қарсылығымен де анықталады. Л.А.Новиков «Семантизация слов неродного
языка с опорой на связь по противоположности предоставляется возможной
и, более того, целесообразной , прежде всего потому, что антонимия – одна
из языковых универсалий» [11,26с. ] деген. Антонимия мәселесі терминтану
ғылымына да жат емес, керісінше терминдердің антонимділігі және олардың
қызметтері бүгінгі терминологияның өзекті мәселелерінің бірі болып отыр.
Осы мәселеге орай И.А.Долгованың «Новизна и актуальность
настоящего исследования определяется недостаточной разработанностью
вопроса
о
терминологических
антонимах:
в
настоящее
время
лингвистическая литература не распологает специальными монографиями,
исследованиями, рассматривающими проявление антонимии в научном стиле
речи. О необходимости подобного исследования свидетельствует отсутствие
единого мнения о терминологических антонимах» [12,163с.] деген сөздері
жоғарыда айтылғандарды дәлелдей түседі.
Кәсіби қазақ тілі терминдеріне келер болсақ, бұл салада да антоним
терминдер кездеседі. Тіл білімі саласы өте күрделі әрі ауқымы жағынан өте
кең болғандықтан, мағынасы бір-біріне қарама-қарсы келетін терминдердің
кездесіп тұратыны шарт. Кәсіби қазақ тіліне тән антоним терминдерге
төмендегідей мысалдар келтіруге болады: дисфемизм – эвфемизм, моносемия
– полисемия, бір мағыналылық – көп мағыналылық, жалқы есім – жалпы
есім, дауысты дыбыстар – дауыссыз дыбыстар, ұлғаю амалдары – ықшамдалу
амалдары, толымды сөйлем – толымсыз сөйлем, тіл алды дауыссыздар – тіл
арты дауыссыздар, тіл алды дауыстылар – тіл арты дауыстылар, поллигамия
– моногамия, болымды сөйлем – болымсыз сөйлем, өнімді жұрнақтар -
өнімсіз жұрнақтар, актив сөздер – пассив сөздер, аллитерация – ассонанс,
жақты сөйлем – жақсыз сөйлем, т.б. Терминдердің антонимділік
қатынастарының мүмкіндігін дәлелдеу мақсатында Л.А.Новиковтың «наука,
как отражение определений экстралингвистической реальности, оперирует
противоположными понятиями» [11,56с.] деуі осының дәлелі.
Антонимия тек ғылым саласында немесе терминологияда ғана емес,
жалпы адамзаттың өмірінде де елеулі орын алады, себебі өмірдегі аса
маңызды құбылыстардың өзі, өмірдің өзі қарама-қарсылықтан тұрады.
Терминдерге қатысты бірнеше талаптар бар, соның ішінде терминнің
бірмағыналығы яғни синонимдерінің болмауы жөнінде айтылған. Алайда тіл
өте күрделі және қолданылу аясы өте кең құбылыс, сондықтан синонимия
мәселесі тікелей терминдерге де қатысты. Терминтанушы С.В.Гриневтің
айтуы бойынша «Проблема синономии терминов, то есть использование
нескольких лексических единиц для именования одного понятия является
одной из основных и наиболее важных проблем терминоведения» [7, 106 с.].
28
Бұл мәселе синонимия бойынша алғашқы еңбектер жарық көргелі бері
зерттеліп келеді және бүгінгі күні оған біршама жұмыстар, оның ішінде
диссертациялық еңбектер арналғанымен, синонимдер терминологияда әлі де
толыққанды шешімін таппаған өзекті мәселеге айналып отыр.
Синонимдес терминдердің көптеп болуы, қолданушы мамандардың
олардың арасынан қандай да болсын айырмашылықты табуына әкеліп
соқтырады. Бұл жөнінде С.В Гринев «Стремление найти разницу между
терминами – синонимами приводит к их искажению» [7, 107с.] деп, ерекше
тоқталған. Жалпықолданыстағы тілде синонимдер айтылуы басқа, бірақ
мағынасы жағынан сәйкес келетін сөздерде қолданылады. Ал терминология
тілі ғылым тілі болғандықтан, оның мақсаты стилистикалық ерекшеліктерге
қол жеткізу емес, ақпарат тарату болып табылады. Терминологияда
мағынасы жағынан ұқсас сөздер толыққанды сәйкестілікті емес, жақындықты
білдіреді, сондықтан да кейбір терминолог ғалымдар оларды синонимдер
емес дублеттер (О.С.Ахманова) деп атауды ұсынады. А.А.Реформатский
«Синонимы – это безусловно разные слова, а дублеты – это аффиксальные
варианты слов» [9,23с.] деген. Кейбір ғалымдар синоним атауының
өзгертусіз қалуын ұсынса (Л.Л.Кутина, В.И.Ульянов), кейбіреулері
«терминологиялық эквивалент» деп атауды жөн көрген. Арнайы
әдебиеттерде «терминологиялық эквивалент», «синоним», «дублет» сынды
ұғымдар пайда болды. Ғалымдардың пікірлерінің бір арнада тоғыспағанына
қарамастан, терминологиядағы синонимділік мәселесі зиянды құбылыс емес,
керісінше, синонимдер стандарттау мен кодтаудың сарқылмас бастауы
болып табылады және олардың анағұрлым көп болуы, жүйелілік пен
бірізділікке жетуге жетелейді. Ғылым тілінде синоним терминімен қатар
дублеттілік ұғымы қатар жүреді. Кәсіби қазақ тіліне тән дублет терминдерге
төмендегідей мысалдар келтіруге болады: абстрактылық – дерексіздік, әліпби
– алфавит, тосын сөз – окказионал сөз, транскрипция – дыбыстаңба, уәждеме
– мотив, суффикс – аффикс, азат жол – абзац, адитив – барыс септігі, генитив
– ілік септігі, амредита – қайталама қос сөз, унификация – біріздендіру,
аффиксоид – суффиксоид, адьективтену – сын есімге айналу, адьектив – сын
есім, табу – тыйым сөз, автоэтноним – алтоэтноним, аймақтық тіл білімі –
ареалдық лингвистика, аталым – номинализм, биллингвизм – көптілділік,
түбір тілдер – аморфты тілдер т.б.
А.Мустафаева «О синонимии в специальной лексике, а в частности
терминологии, следует говорить в рамках одной и той же терминсистемы.
Термины двух и более систем не считаются синонимами, так как
выполняемые ими функции становятся разными, что не характерно процессу
синонимии » [5,295с.] деген пікір айтқан.
Синонимия кейбір ғалымдардың айтуындай, терминологияға жат
құбылыс емес, керісінше ол қандай да болсын терминжүйенің қалыптасу
кезеңінде орын алатын құбылыс.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

text:
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Байтұрсынұлы А. Тіл – Құрал . -Қызылорда, Қазмембас, 1925
29
2. Құрманбайұлы Ш . Терминқор қалыптастыру көздері мен
терминжасам тәсілдері.- Алматы: Сөздік-Словарь, 2005. - 240 б.
3. Қалиев Ғ. Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі. -Алматы:
Сөздік-Словарь, 2005. -420 б.
4. Оразбаева Ф. Тілдік қатынас.-Алматы: Сөздік-Словарь, 2005. - 272 б.
5. Мустафаева А. К вопросу о синонимии а арабской терминологии с
точек зрения арабских ученых // Ұлт тағылымы, №15. -Алматы, 2004
6. Гринев С.В. Введение в терминоведение. -Москва, 1993
7. Суперанская А.В, Подольская Н.В, Васильева Н.В. Общая
терминология . Терминологическая деятельность.- Москва, 2008
8. Реформатский А. Введение в языковедение. -М.,1996
9. «Қазақстан» ұлттық энциклопедиясы, Қазақстан энциклопедиясы
8том. Бас редакциясы. -Алматы, 2007
10. Новиков Л. Антонимия в русском языке: семантический анализ
противоположности в лексике. -М.,1973
11. Долгова И.А. Семантическая характеристика терминологических
антонимов (на материале химической терминологии).
- Санкт-Петербург, 2004
Резюме
В данной статье рассматриваются термины, обозначающие базовые
понятия
по
профессиональному
казахскому
языку,
их
терминоустанавливающие
способы,
а
так
же
синонимические,
антонимические взаимоотношения терминов данной сферы.
Summary
In this article considered the ways of terminology of professional kazakh
language and it’s synonym, antonym relationship.
УДК 323.13
СОВРЕМЕННЫЕ ТЕНДЕНЦИИ В РАЗВИТИИ НАУКИ И
ОБРАЗОВАНИЯ: КАЗАХСТАН И МИРОВАЯ ПРАКТИКА
Садвакасова Ж.К. – преподователь Казахского национального
педагогического университета имени Абая
(Казахстан, г. Алматы)
Аннотация. Образование и наука являются основными факторами
экономики. Во Всемирной декларации о высшем образовании для XXI века
подчеркивается, что без соответствующего высшего образования и
современных
научно-исследовательских
учреждений,
с
квалифицированными и образованными людьми, ни одна страна не в
состоянии обеспечить реального устойчивого экономического развития.
30
Образование и наука как социальные отрасли базируются на развитии
научно-технического потенциала, которое должно рассматриваться не в
качестве сопровождающего фактора, а как один из секторов экономики,
обладающий теми же особенностями, правилами и регулируемыми
методами.
Надо признать, что Казахстан шагнул на ступень индустриально-
инновационного развития. По мнению казахстанских ученых, данный этап
характеризуется перепрограммированием научной системы в соответствии с
современными экономическими требованиями, следовательно, развитие
науки, регулируемой соответствующими нормативными показателями,
структурной, организационной, кадровой, инфраструктурной и финансовой
обеспеченностью, должна привести к коренным изменениям.
Ключевые слова: оброзования, наука, тенденция, т.д.
Аңдатпа. Білім мен ғылым экономиканың негізгі факторлары болып
табылады. ХХІ ғасырдың жоғары білімі туралы дүниежүзілік декларацияда
тиісті жоғары білімсіз және жоғары білікті және білімді мамандары бар
қазіргі ғылыми-зерттеу мекемелерсіз бірде-бір ел нақты тұрақты
экономикалық дамуды қамтамасыз ете алмайды.
Әлеуметтік салалар ретінде білім мен ғылым экономиканың ілеспе
факторы ретінде емес, экономикаға тән ерекшеліктері, ережелері мен реттеу
әдістері иеленген экономиканың факторы ретінде қарастырылуы тиіс
ғылыми-техникалық әлеуетінің дамуына негізделеді.
Қазақстан
индустриялық-инновациялық
дамудың
деңгейіне
жеткендігін мойындау қажет. Қазақстандық ғалымдардың пайымдауынша,
бұл кезең қазіргі экономикалық талаптарға сай ғылыми жүйені қайта
бағдарламалаумен
сипатталады,
сондықтан
тиісті
нормативтік
ерекшеліктермен,
құрылымдық,
ұйымдастырушылық,
кадрлық,
инфрақұрылымдық және қаржылық қамтамасыз етуімен реттелетін
ғылымның дамуы түбегейлі өзгерістерге әкеп соғуы қажет.
Тірек сөздер: білім, ғылым, дәстүр, т.б.
Abstract. Science and education are major factors of economy. In the
World declaration on the higher education for the XXI century it is emphasized
that without the corresponding higher education and modern research
establishments, with the qualified and educated people, any country isn't able to
provide real sustainable economic development.
Science and education as social branches are based on development of
scientific and technical potential which has to be considered not as an
accompanying factor and as one of the economy sectors, possessing the same
features, rules and adjustable methods.
It is necessary to recognize that Kazakhstan stepped on a step of industrial
and innovative development. According to the Kazakhstan scientists, this stage is
characterized by reprogramming of scientific system according to modern
economic requirements, therefore, development of the science regulated by the
corresponding
standard
indicators,
structural,
organizational,
personnel,
infrastructure and financial security, has to lead to basic changes.
31
Keywords: obrozovanie, science, trend etc.
Проанализируем возможности развития отечественной науки. В
настоящее время в Казахстане функционирует 455 государственных,
общественных и частных научно-исследовательских институтов, проектно-
конструктивных организаций, высших учебных заведений и предприятий,
выполняющих
научно-технические
функции,
выпускающих
интеллектуальную продукцию. Более 80% этого комплекса составляют
научно-технические институты, а 20% - проектно - и опытно-
конструкторские, а также сервисные организации [1].
Рассматривая науку в качестве одного из основных факторов
реформирования экономики, следует обратить внимание на уровень
оценки объема финансирования научно-технического потенциала по
сравнению с другими государствами, так как в общем объеме ВВП
доля наукоемкой продукции и затраты на развитие науки являются
ключевыми показателями.
Так, в конце последнего десятилетия во многих странах с
развитой экономикой доля внутренних затрат на исследования и
подготовку высококвалифицированных специалистов для экономики
страны в общем объеме ВВП примерно составила 3% (в Швеции -
3,8%, в Финляндии - 3,5%, в Японии - 3,04%, в Швейцарии - 2,73%, в
США -2,84%, в Германии - 2,44%).
На мировом рынке наукоемких продукций передовых стран
затраты на развитие науки в общем объеме ВВП, с учетом таких
приоритетов, как льготное налогообложение, низкие таможенные
пошлины,
бюджетное
поддержка,
стимулирование
инвестиций,
лизинг научного оборудования, строго контролируются.
Как показывает опыт развитых стран, на долю новых или
совершенствованных
технологий,
продукции,
оборудования,
у
которых есть новые знания или решения, приходится от 70 до 85%
роста ВВП. Доля же наукоемких продукции России на мировом
рынке составляет 0,3-0,5%, стран Евросоюза - 35%, США - 25%,
Японии - 11%, Сингапура - 7%, Южной Кореи - 4%, Китая - 2%.
Макроэкономический
анализ,
проведенный
по
вопросам
научно-технического развития, показывает, что в Казахстане в
последние
годы
доля
в
ВВП
научно-технической
продукции,
отвечающей
современным
мировым
требованиям,
не
превышает
1,1%.
Степень активности предприятия по производству научной
продукции не превышает 2,3%. Это показывает, что научно-
техническая функция для экономического развития страны пока еще
не является основой. В том же порядке можно отследить показатели
низкой
степени
активности
государственных
предприятий,
составляющей 0,6%; тогда как более высокая активность характерна
для частных предприятий (3,7%), а для предприятий с совместным
32
участием зарубежных стран этот показатель составляет 5%.Таким
образом,
получается,
что
наука
осталась
вне
процесса
реформирования экономики страны [1].
Что касается научно-технического потенциала Казахстана, то
здесь следует отметить, что он формируется из фундаментальных
секторов
науки,
научно-технических
институтов
по
отраслевым
направлениям, которые должны в совокупности работать с проектно-
конструкторскими
лабораториями
предприятий
и
учреждений,
включая
иные
научно-исследовательские
подразделения,
которые
заняты производственной деятельностью.
Научно-технический
потенциал
определяется
совокупным
объемом научных знаний, степенью подготовки их практического
применения, качественным и количественным показателями научных
сотрудников и инженерно-технических кадров.
В Казахстане важной частью современной научно-технической
сферы является формирование сети национальных и межотраслевых
научных центров.
Наряду
с
прикладными
исследованиями,
они
должны
расширять исследования фундаментального характера. Известно, что
индустриальная программа должна воздействовать на рост научно-
технического и производственного потенциала постиндустриального
развития.
В
современной
мировой
экономике
интеллектуальному
потенциалу
уделяется
больше
внимания,
чем
материальным
ценностям. Способность нации поддерживать систему современного
и эффективного образования, увеличивать потенциал рабочей силы
через
обучение
и
подготовку
для
обеспечения
высокой
конкурентоспособности
нации
является
чрезвычайно
важным
фактором в мировой практике менеджмента.
В мире создано новое технологическое производство, которое в
том числе глубоко и комплексно основано на переработке природных
ресурсов.
В результате достижения высокого уровня знаний в области
управления
производством
природного
сырья
и
эффективного
применения
научно-технической
продукции
для
Казахстана
увеличивается
возможность
достижения
руководящих
ролей
на
рынках информационных коммуникаций в регионах Средней Азии.
Учитывая специфику развития экономики Казахстана, следует
обратить
внимание
на
квалифицированных
специалистов
на
перспективные
научно-технические
направления,
среди
которых
необходимым является:
-
освоение и глубокая переработка минерального сырья с
помощью физических,
33
-химических
и
информационных
технологий,
возможность
производства чистых металлов, которые нужны для применения в
чрезвычайных случаях;
- развитие информационных технологий;
- создание новых высокомолекулярных веществ, производство
чистых
материалов
и
сплавов
определенной
структуризации,
продукции
нанотехнологий
с
определенными
функциональными
свойствами;
-
развитие
научно-технологической
биологии,
разработка
продукции в отраслях биотехнологии и генной инженерии [1].
Суммируя выводы, можно с уверенностью сказать, что в
Казахстан
располагает
реальными
условиями
для
создания
наукоемкого и высокотехнологичного производства и что республика
способна
предложить
на
мировой
рынок
свою
программную
продукцию.
В сфере внедрения научных проектов очень важным является
вопрос о том, насколько эффективно применяются средства на науку
в
структурах
экспорта
страны,
выделенные
в
основном
из
республиканского бюджета.
Не смотря на то, что за последние 12 лет государство ежегодно
выделяет развитие науки миллиарды тенге, тем не менее, остается
актуальной проблема возврата этих средств и отдачи реального
сектора экономики Казахстана.
Следовательно,
чтобы
двигаться
вперед,
необходимо
анализировать предложения и достижения от внедрения научных
исследований.
Поэтому в
сфере
внедрения НИР
необходимо
проводить
открытую
экспертизу
проектов,
выполненных
как
в
научно-
исследовательских организациях, так и на предприятиях, где были
представлены результаты научных поисков.
При этом экспертиза должна быть открытой и независимой, в
ней не должны участвовать афелированные лица, заинтересованные в
формальных положительных результатах.
Научно-техническое
сообщество
должно
знать
имена
победителей республиканских конкурсов, тендеров, а самое главное,
реальные результаты конкурсных исследований и их эффективность
от внедрения в производства.
Разные
экономические
отрасли
Казахстана
должны
быть
конкурентоспособными, и для этого должны создаваться частные и
совместные проекты.
В Казахстане имеются направления совместно с зарубежными
фирмами, обеспечивающие с научной позиции возможностями для
занятия лидирующих позиций на международных рынках.
34
Проблема структурного несоответствия в организации научно-
технических работ практически привела к отсутствию спроса на
результаты НИОКР.
Например, одна из характерных черт науки Казахстана - это
затраты
в
основном
на
финансирование
научно-теоретических
исследований
(71%),
а
на
опытно-конструкторские
работы
выделяется лишь 8%. При этом затраты на фундаментальные науки
составляют примерно 21%, что в целом соответствует мировому
среднему уровню.
В Казахстане имеются направления совместно с зарубежными
фирмами, обеспечивающие с научной позиции возможностями для
занятия лидирующих позиций на международных рынках.
Научно-технические
производственные
центры
в
республике
расположены в гг. Алматы, Караганде, Усть-Каменогорске, Астане и
т.д.,
что
позволяет
создавать
научные,
производственные,
функциональные сети. А они, в свою очередь, дают широкий спектр
возможностей
для
развития
интеллектуальной
продукции,
совершенствования
космической
отрасли,
информационной
технологии, радиоэлектроники, атомной технологии.
Вместе с этим с 2009 г. должны активно строиться в стиле
современной
инженерии
научно-исследовательские
лаборатории,
выбранных на конкурсной основе, которые будут учитывать новые
обязательства по обновлению экономики, встраиваться в структуру
высших учебных заведений.
Создание лабораторий в университетах в стиле инженерии дает
возможность увеличивать рост и качество науки ВУЗов, наряду с
обеспечением
международной
аккредитации,
с
тем,
чтобы
соответствовать
высокому
мировому
уровню
квалификационных
требований.
Построение в высших учебных заведениях центров передовых
исследований, дающих консультации частным и профессиональным
секторам
экономики,
технологических
отделений,
студенческих
конструкторских бюро, малых инновационных предприятий будет
способствовать обеспечению подготовки и выпуску новых видов
продукции, проведению работ по их развитию
Тогда
ВУЗы
со
встроенными
в
систему
менеджмента
университета
научно-технологическими
подразделениями
могут
функционировать в качестве научно- образовательных консорциумов
и научно-технологических холдингов.
Необходимо
также
ускоренное
обновление
материально-
технических баз НИИ и всех государственных научных центров,
создание благоприятных условий для развития негосударственных
научных организаций с обновлением их материально-технического
обеспечения.
35
В
Казахстане
имеются
высококвалифицированные
научные
специалисты и интеллектуальные кадры, а также производственный
потенциал.
Важно знать, как правильно использовать эти ресурсы для
экономических служб. Закономерным является тот факт, что с
экономическим ростом в стране на предприятиях и научных
учреждениях
будет
возрастать
потребность
в
высокопрофессиональных
и
квалифицированных
специалистах
для
таких отраслей, как высокоразвитая информационная технология,
биоинженерия, экология, микробиология, космические исследования,
медицина и в другие сферы научных знаний.
В
первую
очередь,
необходимо
разработать
мощный
мотивационный
механизм
для
развития
научного
сектора,
его
структуры,
определения
приоритетных
направлений,
построения
опытно-экспериментальных баз.
Для того, чтобы доставить перспективные результаты научных
исследований по приоритетным научным направлениям до стадии
введения
к
применению,
необходимо
обновлять
имеющееся
устаревшее
оборудование,
используемые
опытно-производственные
базы и строить новые.
В противном случае пока рано ожидать реальной отдачи
отечественной науки для развития реального сектора экономики.
Вопросы
развития
инновационной
науки
и
внедрения
её
результатов
в
практику
тесно
увязываются
с
подготовкой
соответствующих
высококвалифицированных
специалистов,
в
частности, начиная с уровня профессионального образования.
В
системе
высшего
профессионального
образования
существует тенденция увеличения разрыва во взаимодействии вузов
с
академическим
сектором
науки,
производством
и
экспериментальными базами, что, соответственно, ведет к снижению
качества учебного процесса и практической подготовки будущих
специалистов.
Кроме того, при подготовке кадров с высшим образованием
происходит “вымывание затратных специальностей”, в частности,
естественно-научного
и
технического
направлений,
без
чего
невозможно научно- техническое развитие общества.
Кроме того, нет достаточных исследований этой проблемы, на
основании которых следовало бы создать условия, обеспечивающие
гибкость, обновление и продуктивность образовательного процесса,
передачу необходимых знаний и навыков, учитывающих требования
изменяющегося
рынка
труда,
современные
тенденции
которого
обусловлены такими обстоятельствами, как:
-
возрастанием
спроса
на
высококвалифицированных
инженерно-технических специалистов,
36
- возникновением элитного слоя служащих, владеющих новыми
технологиями профессиональной деятельности, а также способных
обслуживать сложное электронное и автоматическое оборудование,
занимающихся
конструированием,
техническим
обслуживанием,
маркетингом.
Подготовка
специалистов
новой
формации
будет
осуществляться по модели, соответствующей Болонской декларации
“О европейском регионе высшего образования и международной
стандартной классификации образования”.
После принятия новой концепции университеты могут взять на
себя функции по присуждению научных степеней.
При кредитной форме обучения студенты смогут выбирать не
только университет, специальность, но и около 50% предметов
учебной программы и преподавателей.
Реализация концепции в случае ее принятия, считают ученые и
ректоры вузов, потребует в ближайшей перспективе кардинальной
переработки
стандартов
образования
всех
уровней,
подготовки
нового поколения научных и педагогических кадров, внедрения
системы
менеджмента
и
контроля
качества,
дальнейшей
демократизации всей системы образования[2].
Контроль государства над образованием очень важен, потому
что это напрямую влияет на будущее развитие страны и её
безопасность.
В этой связи в вопросах реформирования образовательного
процесса
особое
внимание
занимают
проблемы
управления
образованием и его финансирование.
Однако реформирование этой сферы не должно сводиться
только к экономическим вопросам, вместе с тем, необходимо
учитывать
вопросы
соответствия
образования
современным
требованиям времени и его качества.
Одним из примеров прямого государственного регулирования
системы высшего
образования в вопросах формирования источников финансирования,
отечественные ученые считают внедрение корпоративного принципа
подготовки кадров с высшим образованием.
Сращивание науки и практики можно продемонстрировать на
примере стран с развитой экономикой (США, Япония, Финляндия),
где промышленные предприятия осуществляют НИОКР в условиях
самоокупаемости
и
самофинансирования;
и
если
на
долю
государственных
затрат
приходится
приблизительно
30%,
то
промышленные предприятия осваивают до 70% всех национальных
затрат для НИОКР.
Корпоративный
принцип
является
актуальным
и
может
выступать
переходной
формой
в
реформировании
вопросов
финансирования: с одной стороны, создание образовательных фондов
37
корпораций стимулирует активность предприятий в формировании
перспективной
кадровой
политики
(государство
путем
прямого
вмешательства
стимулирует
повышение
культуры
кадрового
планирования корпораций); с другой, - корпоративный подход в
финансировании
системы
высшего
образования
приводит
к
высвобождению части бюджетных
средств
и
их
перераспределению
в
пользу
других
секторов
образования [3].
В целом, данный механизм определяет точку пересечения
интересов вузов и корпораций.
Тем самым, может быть создана гибкая среда, соответствующая
мерам
эффективного
использования
ограниченных
бюджетных
средств и мерам повышения качества образования и менеджмента
института образования.
Формирование
и
использование
фондов
предприятий
по
подготовке
специалистов
относится
к
категории
инвестиций
в
человеческие ресурсы, что формирует интеллектуальный капитал
нации.
Такого рода инвестиции в обязательном порядке должны быть
гармонично увязаны с поступательным развитием производственного
сектора и с экономической политикой государства.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Список использованной литературы

text:
Список использованной литературы:
1. Исабеков Б.Н. Индустриально-инновационные основы развития
науки и образования. – Туркистан: Туран, 2009. – С.27-50.
2. По официальным материалам Министерства образования и науки
Республики Казахстан доступ от www.edu.gov.kz
3. Аукен В.М. Институциональная экономика: институт образования.
– Алматы: Институт развития Казахстана, 2007. – 173с.
Түйін
Мақалада ғылым мен білім берудің даму мәселелері қаралып, шетел
тәжірибесі және берілген саланың болашақта Қазақстанда дамуы талданады.
Summary
This article is analyzing the problems of development science and education,
international experience and it perspectives in Kazakhstan.
УДК 355.233
МOДЕЛЬ РАЗВИTИЯ УПРАВЛЕНЧЕСКОЙ КОМПЕТЕНТНОCТИ
КУРСАНТОВ ВОЕННОГО ВУЗА
Курманалиев Нурболат Рысалыевич - Абай атындағы Қазақ ұлттық
педагогикалық университеті Магистратура және РҺD докторантура
институтының магистранты
38
(Алматы, Казахстан)
Аннотация. Высокие требования к профессиональной подготовке
офицерского
состава
являются
основным
гарантом
успешного
функционирования любой военной структуры, главной составляющей
которой
являются
специалисты
с
высшим
военно-специальным
образованием. Проводимая реформа военного образования, как логическое
следствие реформирования Вооруженных Сил, в условиях информатизации
нашего общества, предполагает применение компетентностного подхода в
подготовке дипломированных военных специалистов. Особенностью
Вооруженных Сил является эксплуатация вооружения, которое не
допускает сбоя или отказа в работе. В процессе подготовки военных
специалистов для войск особое внимание должно уделяться формированию у
курсантов
компетенций
в
организационно-управленческой
и
эксплуатационной деятельности, которые определяют инженерно-
эксплуатационные навыки офицеров-военных специалистов.
Ключевые слова: Компетентность, компетенция, управленческая
компетентность, офицер, ключевые компоненты управленческой
компетентности.
Аңдатпа. Офицерлер құрамының кәсіби дайындығына қойылатын
биік талаптар әскери құрылымның табысты жұмыс атқаруына негізгі
кепіл болып табылады, оның негізін құрайтын жоғары білімді әскери
мамандар.Әскери білім саласында жасалып жатқан реформа бұл қарулы
күштерге жасалып жатқан реформаның жалғасы, қоғамды ақпараттау
мақсатында, құзыреттілік қолданысы арқылы әскери мамандардың
дайындығын болжайды. Қарулы күштердің басты ерекшелігі кару-жарақ
пен әскери техниканы пайдалану және бұзылып істен шығуға жол бермеу.
Әскери мамандарды әскерге дайындау кезінде ерекше көңіл бөлетін жайт ол
курсанттарға ұйымдық-басқару және пайдалану қызметіне баулыитын
құзырларды қалыптастыру, және ол офицердің әскери-маманның
инженерлік-пайдалалану дағдысын анықтайды.
Түйін сөздер: құзырлық, құзыр, құзыр басқару біліктілігі, офицер,
басқару біліктіліктің негізгі компоненты.
Annotation. High requirements to vocational training of officers are the
main guarantor of successful functioning of any military structure, which main
component are experts with the highest military vocational education. Carried-out
reform of military education, as a logical consequence of reforming of Armed
forces, in the conditions of informatization of our society, assumes application of
competence-based approach in training of the diplomaed military experts. Feature
of Armed forces is operation of arms which doesn't allow failure or failure. In the
course of training of military experts for armies the special attention has to be paid
to formation at cadets of competences of organizational and administrative and
operational activity, which define engineering and operational skills of officers –
military experts.
Keywords: Competence, competencyу, administrative competence, officer,
key components of administrative competence.
39
Происходящие в нашей стране, модернизация армии, появление новых
видов вооружения и техники, оказывают существенное влияние на смену
приоритетных задач, стоящих как перед Вооруженными Силами Республики
Казахстан, так и системой военного образования. Основной задачей
подготовки офицеров в военных вузах является обеспечение полного
соответствия будущего офицера новому облику Вооруженных Сил РК и
реалиям современного общества.
В соответствии с этим современный этап реформирования системы
военного образования РК характеризуется поиском и внедрением путей,
позволяющих обеспечивать радикальное повышение профессионализма и
общей культуры военных специалистов. Поскольку эффективное решение
поставленных задач, стоящих перед Вооружёнными Силами, во многом
определяется качеством подготовки офицерских кадров, проблема
управления
формированием
их
профессиональной
компетентности
становится
актуальным
направлением
психолого-педагогических
исследований.
Будущий специалист должен обладать умениями и профессиональной
мобильностью, оперативно реагировать на постоянно возникающие
изменения в практической и научной деятельности, общественной практики
в целом. Современные подходы и трактовки профессиональной
компетентности весьма различны. Существующие на сегодняшний день в
зарубежной литературе определения профессиональной компетентности как
«углубленного знания», «состояния адекватного выполнения задачи»,
«способности к актуальному выполнению деятельности» и другие не в
полной
мере
конкретизируют
содержание
этого
понятия
[1].
Профессиональная компетентность-это профессиональная подготовленность
и способность субъекта труда (специалиста или коллектива) к выполнению
задач и обязанностей повседневной деятельности.
Показатели: а) объективно необходимые знания, умения, навыки; б)
профессиональные позиции; в) индивидуально-психологические особенности
(качества) и г) акмеологические инварианты [2].
Основной целью высшего образования является не только подготовка
высококвалифицированных специалистов, но и интеллектуальное и
нравственное развитие обучаемых, реализация их потенциала, оценка
качества ориентируется на содержание учебного процесса, которое
способствует наиболее полной реализации потенциальных способностей
обучаемых.
Одной из главных задач военно-учебных заведений Республики
Казахстан является подготовка офицеров, способных эффективно исполнять
должностные обязанности по основной или однопрофильной специальности.
Формирование
необходимых
военно-профессиональных
навыков
выпускников вузов является ключевым звеном решения данной задачи и
обеспечивается всем образовательным процессом на основе реализации
государственных общеобязательных стандартов образования.
40
Проблема
повышения
эффективности
военно-профессиональной
подготовки офицера связана с рядом обстоятельств:
-во-первых, повышение требований к профессиональной компетентности
офицерских кадров, обусловленное увеличением количества выполняемых
воинскими подразделениями боевых и служебно-боевых задач, развитием
способов их осуществления и средств вооруженной борьбы, оказывает
действенное влияние на изменение целей и содержания военно-
профессиональной подготовки курсантов в вузе и диктует необходимость
усложнения имевшихся и разработки новых педагогических технологий,
средств и методов обучения с целью развития у выпускников мировоззрения,
ценностной ориентации, гражданских и профессионально значимых качеств
и свойств личности;
-во-вторых, с унификацией системы высшего профессионального
образования, интеграцией высшего гражданского и высшего военного
образований;
-в-третьих, с возобновлением после перерыва приобретения новых
технических средств вооружения.
Возрастание социальной значимости профессиональной деятельности
офицера вызывает острую необходимость внесения серьезных корректив в
образовательный процесс, совершенствование структуры и содержания
военного
образования,
повышение
научно–методического
уровня
преподавания, придание военно-профессиональной направленности учебно-
воспитательному процессу в целях улучшения профессиональной подготовки
офицеров к управлению подразделениями. В связи с этим возникает
необходимость нового подхода к формированию профессиональной
компетентности
в
процессе
высшего
военно-профессионального
образования.
Управленческая компетентность курсанта военного вуза представляет
собой интегративное свойство личности, выражающиеся в совокупности
компетенций в управленческой сфере, коммуникативных способностей
поведения в военной среде, позволяющие эффективно планировать и
осуществлять управленческую деятельность, а также анализировать ее
результаты[3].
Специфика управленческой компетентности обусловлена действием
общих, особенных и единичных требований к военной службе, а сущность и
структура определяются сформированностью у будущего офицера комплекса
качеств, отвечающих требованиям, целям, задачам и характеру современной
управленческой деятельности.
Н основе подходов к пониманию терминов «компетентность»,
«управленческая
компетентность»
[4,5],
и
проведение
опытно
экспериментальной работы, нами разработана структурная модель
управленческой компетентности курсанта военного института (рис.1).
Рассмотрим содержание основных компетенций:
1.
Мотивационно-ценностная компетенция.
41
Мотивационно-ценностная
компетенция
изучаемой
нами
управленческой компетентности будет предоставлена наличием следующих
целей-ценностей:
-позволяющих будущим специалистам целенаправленно овладеть
теоретическими основами о сущности управленческой деятельности,
способами и приемами формирования компетентности в данной сфере на
основе ценностных ориентаций;
-раскрывающий смысл профессиональной подготовки на основании
принятия социально значимых ценностей;
-направленных на понимание будущими офицерами чувств, поступков,
мотивов поведения других людей в области социальных явлений и
ценностей;
-отражающих взаимосвязь целей овладения приемами управленческой
деятельности будущих офицеров с целями и приемами деятельности других;
2. Когнитивная компетенция.
Содержание данной компетенций в нашем случае вступает одним из
основных средств и факторов развития личности.
-познание, характеризующая формированием отношения будущих
офицеров к обществу, к данной общественной системе в целом, к труду, к
свей профессий, к другим людям, к самому себе, к выполнению служебно-
боевых задач;
-познание смысла видов деятельности, в котором формируется
профессиональный долг, его личностный смысл;
-применение будущими офицерами психолого-педагогических знаний в
организаций своей управленческой деятельности, а также других людей;
-знание о практических способах управленческой деятельности
офицеров, исходя из их представлений о профессиональном долге.
3.
Деятельностная компетенция
-умения и навыки в использований знаний совокупности обязанностей,
правовых и нравственных норм, опыта, моральных предписаний,
регулирующих управленческую деятельность офицера;
УПРАВЛЕНЧЕСКАЯ КОМПЕТЕНТНОСТЬ КУРСАНТА ВОЕННОГО ВУЗА
Интегративное свойство личности, выражающиеся в совокупности компетенций в
управленческой сфере, коммуникативных способностей поведения в военной среде,
позволяющие эффективно планировать и осуществлять управленческую деятельность, а
также анализировать ее результаты, отражающие готовность к выполнению конкретного
вида профессиональной деятельности.
Требование общества
Требование
государства
Требование личности
Цель: совершенствование управленческой компетентности курсантов
42
Рис. 1 Модель управленческой компетентности курсанта военного
вуза
-умения и навыки, необходимые офицеру построений правильных
взаимоотношений между участниками управленческой деятельности в
коллективе;
-навыки позволяющие наблюдать за чувствами других людей, понимать
мотивы поведения и поступков;
-знания, умения и навыки применения целесообразных способов и
приемов, стилей управленческой деятельности, практической реализаций
управленческих решений.
4.
Рефлексивная компетенция
Рефлексивная компетенция будет включать осмысление, оценку и
самоанализ условий, в которых будет осуществляться выполнение
управленческих функций. Рефлексивная функция курсанта военного вуза
будет представлена следующим образом:
-рефлексия системы отношений по управленческой компетентности
офицера;
-оценка эффективности своей подготовленности в военных вузах к
будущей социальной роли офицера-управленца;
-самоанализ условий, в которых будет осуществляться управленческая
деятельность;
Реализация цели
Рефл
ек
си
вная
комп
ет
енц
ия
Деят
ельнос
тна
я
комп
ет
енц
ия
Эмоц
иа
на
ьно
-
во
левая
комп
ет
енц
ия
Мотивац
ион
но
-
це
нн
ос
тна
я
комп
ет
енц
ия
Когн
ит
ивна
я
комп
ет
енц
ия
Результат: Повышение уровня управленческой компетентности
43
-внесение корректив в свою дальнейшую деятельность по саморазвитию
управленческой компетентности.
5.
Эмоционально-волевая компетенция
Эмоционально-волевая
компетентность
выражает
степень
сформированности отношения к избранной профессий офицера и умение
устанавливать
определенные
отношения
в
воинском
коллективе.
Эмоционально-волевая компетенция представлена следующим образом:
-личные
морально-деловые, управленческие качества офицера-
управленца;
-организаторские
и управленческие способности, позволяющие
формировать положительную эмоциональную среду в воинском коллективе;
-способность формирования и сплочения воинского коллектива в
подчиненном воинском подразделений.
Для того что бы проанализировать ключевые компетенций,
составляющие
в
совокупности
управленческую
компетентность,
недостаточно установить их связи, необходимо понимание сущности
целостных объектов вместе с установлением связей и характеристикой их
структуры, а точнее необходим анализ функций, которые она призвана
выполнять.
В большинстве работ посвященных системному подходу, под функцией
понимается влияние одного элемента системы, на другие ее элементы,
группы элементов или всю систему в целом.
Таким образом, в структуре управленческой компетенций курсанта
военного вуза мы выделяем: Мотивационно-ценностную, рефлексивную,
когнитивную, деятельностную и эмоционально-волевую компетенций.
Данные компоненты в совокупности с образуемыми ими взаимосвязями и
образуют такое интегративное свойство личности, как управленческая
компетентность.
Литература
1.
C. Kramsh From language proficiency to interactional competence //
Modern Language Journal. 1986. № 70.
2.
Н.Р.Шаметова Формирование профессиональной компетентности
будущих педагогов профессионального обучения в системе
непрерывного образования «колледж-вуз». - Алматы, 1998. – 147 с.
3.
Егоркин В.П. Формирование готовности офицера принимать
управленческие решения (На материале высшего военного командного
училища(военного) Министерства обороны Российской Федераций). -
Новосибирск, 2006. – 222 с.
4.
Ожегов С.И. Словарь русского языка: ок. 57 000 слов / под. Ред. докт.
Филол. наук, проф. Н.Ю. Шведовой 15-е издание., стеротип. –М.:
Рус.яз., 1984.-816 стр.
5.
Новиков А.М. Новиков Д.А. Образовательный проект. Методология
практической образовательной деятельности. -М.:Эгвес, 2004.-120 стр.
44
Резюме:
В статье рассматривается необходимые компетенций которые
формируют управленческую компетентность будущего офицера, а также
факторы, влияющие на формирование данных качеств у курсантов.
Представлена модель развития управленческой компетентности курсантов
военного вуза.
Summary:
In article it is considered necessary competences which form
administrative competence of future officer, and also the factors influencing
formation of these qualities at cadets. The model of development of administrative
competence of cadets of military higher education institution is presented.
ӘОЖ: 811.512.122:811.111’25
ҚАЗАҚ ЖӘНЕ АҒЫЛШЫН ТІЛДЕРІНДЕГІ ТУЫСТЫҚ
АТАУЛАРДЫ АУДАРУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
С.Ж.Мырзияров - Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық
университеті Магистратура және РhD докторантура институтының 1-
курс магистранты
(Алматы, Қазақстан)
Аңдатпа. Ұзақ уақыт бойы тіл мамандары арасында аудармада ұлттық-
этникалық құрылымдар тек материалдық және фактілік сипатта кездеседі
деген пікір қалыптасқан еді. Бұған аударма саласында ұлттық-этникалық
колоритті аудару мәселелерін зерттеуге арналған ғалымдар еңбектері дәлел
бола алады.
Әр ұлттың ойлау ерекшеліктері елдің тілінде көрініс табады. Ұлттық
тілдік көрініс әлемді тану үрдісіне қатысады, қабылданған құбылыстарды
бейнелейді және интерпретациялайды. Этностың тілінде бейнелеген
құбылыстар мен ұғымдарды түсініп, оларды өзіндік ерекшеліктерін сақтай
отырып, бір тілден екінші тілге тәржімелеу-аударманың ұтымды түрі болып
есептеледі.
Бүгінгі таңда аударма барысында этнологиялық ерекшеліктерді аудару
– өзекті мәселелердің бірі.
Аударма теориясы мен практикасы және лингвомәдениеттану сияқты
туыстас пәндер мәтіндердегі дәстүрлі және рулық қатынастарды дәлме-дәл
аударуға себепші болды. Аударма барысында аударма тілде сәйкес
терминдердің
болуы
әрбір
тілдің
семантикасында
жалпы
«лингвосемантикалық кеңістіктің» болатындығының дәлелі.Әр халықтың
мәдениеті жалпыхалықтық және этноұлттық ерекшелікті көрсететін болса, ал
оның тілінде өркениет пен өзіндік ерекшеліктер бейнеледі.
45
Кілттік сөздер: туыстық атаулар, транслитерация, лексикография,
лингвомәдениеттану, лингвосемантика, терминология.
Аннотация. Долгое время среди лингвистов имелось мнение, что в
переводе национально-этнические структуры встречаются только в
материальном и фактическом виде. Этому являются доказательством труды
ученых, посвященных изучению вопросов перевода националь-этнического
колорита. Особенности мышления каждой нации находят отражение в языке
народа. Национальное языковое отражение участвует в процессе познания
мира, изображает и интерпретирует воспринятые явления. Понимание
изображенных в языке этноса явлений и понятий, перевод их с одного языка
на второй, с соблюдением своеобразных особенностей, считается одним из
эффективных видов перевода.
В настоящее время перевод этнологических особенностей в
переводоведении является одной из актуальных проблем.
Родственные дисциплины, как теория и практика перевода и
лингвокультурология явились причиной точного перевода традиционных и
родственных отношений в текстах. Наличие эквивалентных терминов в языке
перевода в процессе перевода является доказательством наличия общего
«лингвосемантического пространства» в семантике языка. Культура каждого
народа определяет общенародные и этнонациональные особенности, а в
языке народа изображаются национальные и своеобразные особенности.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/s-a-jirenov-bas-redaktordi-orinbasari-v2.html?page=5#ҚАЗАҚ_ЖӘНЕ_АҒЫЛШЫН_ТІЛДЕРІНДЕГІ_ТУЫСТЫҚ_АТАУЛАРДЫ_АУДАРУ_ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ__С.Ж.Мырзияров

title: Список использованной литературы


url: http://emirsaba.org/s-a-jirenov-bas-redaktordi-orinbasari-v2.html?page=5#Требование_общества_Требование_государства_Требование_личности_Цель:_совершенствование_управленческой_компетентности_курсантов

title: Список использованной литературы


url: http://emirsaba.org/s-a-jirenov-bas-redaktordi-orinbasari-v2.html?page=5#Түйін_Мақалада_ғылым_мен_білім_берудің_даму_мәселелері_қаралып,_шетел_тәжірибесі_және_берілген_саланың_болашақта_Қазақстанда_дамуы_талданады._Summary

title: Список использованной литературы


title: Ключевые  слова - С. А. Жиренов Бас редактордың орынбасары

text:
Ключевые слова: терминов родства, транслитерация, лексикография,
лингвокультура, лингвосемантика, терминология.
Annotation. For a long time it was felt among linguists that translates
national and ethnic structure found only in the material and the actual form. This is
proof works of scientists dedicated to the study of translation issues of national
ethnic flavor. Thinking peculiarities of each nation are reflected in the language of
the people . National linguistic reflection involved in the process of understanding
the world , represents and interprets the perceived phenomena . Understanding
shown in the language of the ethnic group phenomena and concepts , their transfer
from one language to the second , in compliance with the original features , is
considered one of the most effective kinds of translation .
Currently transfer ethnological features in translation studies is one of the
most pressing problems.
Related discipline, as the theory and practice of translation and cultural
linguistics caused the exact translation of traditional and kinship relations in the
texts. The presence of equivalent terms in the target language in the translation
process is evidence of a general " lingvosemanticheskogo space" in the language
semantics . Culture of each nation determines nationwide and ethno-national
features, and language of the people portrayed in the national and peculiar features.
Keywords: kinship terms, transliteration, lexicography, linguistic culture,
lingvosemantika, terminology.
Түрлі мәдениет өкілдері іс-әрекет субъектісі мен оның объектілері-зат
пен қасиетті және уақыт пен кеңістікті ажыратып, тануды қажет етеді.Сол
46
сияқты адамдар бір-бірімен табысып, туыстық қатынасқа түсіп, айрықша
статусқа/мәртебеге ие болады. Сондықтан, мақалада қазақ тіліндегі туыстық
терминологияның теорииялық және практикалық жақтары қарастырылады.
Қазақстан көп ұлтты мемлекет. Ресми мәліметтер бойынша,
Қазақстанда 120-140 ұлт өкілдері тұрады. Туыстық-қазақ қоғамы және
қазақ мәденитетіндегі әлеуметтік институтты құрайтын негізгі құбылыс.
Қазақ туыстық терминдері еуропа тілдеріне қарағанда бейтарап
стилистикалық реңді және тұрақты болып келеді.Қазақ туыстық атауларды
Ш.Ш. Сарыбаев, М.Ш. Сарыбаева және тағы басқалардың еңбектерінде
салыстырмалы түрде зерттелді. С.Бизақов «Қазақ тілінің түсіндірме
сөздігінде» қазақ туыстық терминдердің лексикографиялық рәсімделуін
қарастырды. Еуропа, соның ішінде ағылшын тіліндегі туыстық атауларды
зерттеу мәселелері Ф. Бопп еңбегінде көрініс табады. Америка зерттеушісі-
этнограф Л.Г. Морган«Системы родства и свойства» кітабында туыстық
терминдерді зерттеудің қажеттілігін жазады. Кейін «Древнее общество» атты
еңбегінде туыстық атауларды аударудағы ерекшеліктер туралы айтады.
М.Ш. Сарыбаеваның зерттеуі бойынша, қазақ тіліндегі туыстық
терминінің жалпы саны 36 атауды құрайды[1,128]. Қазақ тілінде отбасы
мүшелерінің
статусы/мәртебесіне
байланысты
өз
атаулары
мен
анықтамалары бар. Рулық қауым мүшелері рулық генеологиялық шежіредегі
иерархиялық жүйеде орналасуы және әйел немесе ері жағына сәйкес
атаулары болады. Еуропалық туыстық атаулар саны қазақ тіліне қарағанда
айтарлықтай аз (21 атау).
Қазақ тіліндегі мысалдарды қарастырайық: қайын – күйеудің інілері
жеңгесіне қайыны болады (младшие братья мужа по отношению к его жене),
жезде – апасының күйеуі (муж старшей сестры по отношению к ее младшей
сестре).
Анасы жағынан туыстық атауларға мысал ретінде, келесі сөйлемді
қарастыралық:
Toнтeкeңнiң жиенi мiндeптұp ғой! – десіп, Абайдың нағашыларын
eсінe aлысты [2,12б.].
Аудармасы: “Why, of course, there’s Shanshar blood in his veins! One can
see at once that he’s the grandson of Tonteken!” [4, р. 32].
«Нағашылар» термині ана жағынан туыстық атауды білдірсе, Шаншар-
ру атауы және ол қай руға жататындығын нақтылайды.Оның үстіне
«нағашылар» термині тек ана жағынан туыстық атауды білдіріп қоймай,
дәстүрлі мінез-құлық ережесін, моралдық ұстанымдылық, кей жағдайларда
немере жиен алдындағы борышты білдіретін лингвистикалық ұғым. Қазақ
тіліндегі сөйлемді ағылшын тіліне аударғанда сөйлемде грамматикалық
трансформацияны байқауға болады: түпнұсқадағы жай сөйлем, аудармада 2
сөйлемге бөлінді. Жалпы, қазақ және ағылшын тілдеріндегі сөздердің
көпшілігі абсолютті мағынаға ие. Мысалы: әке- father сөзі тек балалардың
әкесі ғана емес, сонымен қатар жалпы балалы әке.Немесе: Ана 1.
Өзбаласыныңтуғаншешесі. 2. Балалыәйел (мать своего ребенка и женщина,
имеющая детей).Кейбір туыстық атаулардың қатыстық емес мағыналы.
47
(father – әке, mother – шеше, grandmother – әже, grandfather – ата),
айтарлықтай сөздер қатысты мағыналы:(son – ұл, daughter –қыз, grandson –
немере және т.б.)
Қазақ тілдік мәдениетінде шартты туыстық атаулар (әкелес іні
‘младший единокровный брат’) немесе жасанды туыстық атаулар кеңінен
таралған (өкіл күйеу, кіндік бала, бесік құда) [2, 112 б.]. Қазақ салт-
дәстүрінде жаңа туған нәрестенің кіндік ата-анасы болса, ол баланы
«өкілбала» – крестник және тиісінше «кіндік ата-ана».Ағылшын тілінде
өкілбала«godchild» дәлме-дәл аудармасы «құдайдың баласы», ал кіндік ата-
ана godparents.
Кейбір туыстық атаулардың қатыстылығын ажырату өте қиын.
Терминдер туыстық қарым-қатынастың 2 түрін білдіруде қолданылады:
нақты шынайы мағынадағы (когнационды)туыстық қатынасты (генетикалық
туыстық) және нақты (матримоналды) некелік туыстық қатынасты (заңды
тіркелген некелік қатынастық туыстық). Осы тәрізді генетикалық және
некелік қатынастық туыстық атаулар аударма барысында қиындықтар
туғызады. Ағылшын тілінде күйеуінің үлкен ағасы (қайын аға), күйеуінің
інісі (балдыз) ,әйелінің апасының күйеуі (жезде), үлкен апасының күйеуі
(жезде) және сіңлісінің күйеуі (күйеу бала) «brother-in-law» атауын білдіреді
(дәлме-дәл аудармасы заңды аға/іні). «Іn-law» постфиксі әйелінің және оның
ата-анасына қатысты атауларға да жалғанады. Ағылшын тіліндегі «brother-in-
law» сияқты атау қайынбике/балдызға қатысты -«sister-in-law» термні
қолданылады. «Балдыз» термині қазақ тілінде әйел және ер жынысына да
қатысты айтыла береді. Жеңге терминіне ағылшын тіліндегі «sister-in-law»
атауы қазақ тіліндегі нұсқасына аса сәйкес келмейді. Өйткені қазақ тілінде
жекеше түрде «жеңге» үлкен ағасының әйеліне немесе басқа да туысқан
үлкен ағасының әйеліне қатысты айтылады, ал ағылшын тіліндегі «sister-in-
law» тек белгілі бір отбасы мүшесіне қатысты айтылады[4, р. 225].
Көшпенділер мәдениетінде ғасырлар бойы қалыптасқан полигамия
атаулары ерекше зерттеуді қажет етеді.Бұл жағдайда қазақ және ағылшын
тілдерінде сәйкстіктер табу қиындық тудырады. «Бәйбіше» лексемасы орыс
тіліне «старшая жена» деп аударылады: «бәй» - первая, главная, «біше» -
жена, супруга. Қалың мал беріп, алатын екінші әйел «тоқал» -«младшая
жена» атауымен беріледі. Тоқал отбасында барлық үй шаруашылығын
атқаратын, мәртебесі төмен тұрады. Сонымен қатар «тоқал» сөзі
көшпенділер тілінде уақ малды-ешкі мен қойға да қолданылған.
Жанама туыстық қатынасты бідіретін атаулар «brother», sister,
uncle,aunt, nephew, niece» ұрпақтар жалғасын табады, яғни ағалы-інілі
туыстарды балалары , немере, шөбересі де бір-біріне аға-іні болып келе
береді. Ағылшын тілінде «great», «second» және «grand» приставкалары
жалғанады. Ал қазақ тілінде әрқайсысы түрліше аталады: аға, нeмeрe іні,
шөбeрe ұл.
Қазақ туыстық терминдерді талдауды қорытындылай келе, қазақ
тіліндегі атауларды ағылшы тіліне түсіндірме аударма тәсілі арқылы беруге
48
болады дейміз. Ұлттық мәдениетті үстір қана білу –арнайы ұлттық
ерекшеліктерді аудару барысында қателіктерге әкелуі мүмкін.
Мысалы: : «-Уaй, қaтын, қaзaн көтeр мынa қoнaққa! – дeп бұйрық eтті»
[2, 107 б.]. «Эй, хатын, ставь котел гостям! – приказал он» [5, б. 132].«Khatin,
prepare something for the guests!» [4,р. 182].
Берілген сөйлемді талдасақ: «қатын» сөзі транслитерация арқылы
берілген. Алайда, сөздікте «жена, wife» баламалары бар. «Қазан көтеру»
тіркесі «готовить пищу» болып аударылу керек еді.
Қорытындылай келе, жоғарыдағы сөйлемнен аударма тілдегі сөз
семантикалық,
стилистикалық,
прагматикалық
нормаға
сай
және
сигнификатты ақпаратың көлемі мен лингвокультуремаға сәйкес аударылу
қажет екендігін көреміз.
Әдебиеттер тізімі:
1.
Сарыбаева М.Ш. Система обозначения родства в английском,
русском и казахском языках: дисс. к.филол.н.: – Алма-Ата, 1991. – 214 с.
2.
Әуезов М. «Абай жолы»: роман-эпопея. – Алматы: «Жазушы»,
1989. Біріншікітап, – 608 бет.
3.
Ауэзов М. Путь Абая: роман-эпопея / Авторизованный перевод
А.Никольской, Т.Нуртазиной, Л.Соболева. – Алма-Ата: «Жазушы», 1977. – Т.
1. – 600 с.
4.
Auezov M. Abai. A novel, book one.Foreign Languages Publishing
House.- Moscow, Library of Selected Soviet Literature(Translated from the
Russian by L.Navrozov). – 449 p.
5.
Ауэзов М. Путь Абая / пер.А.Кима. – Алматы: ИД «Жибекжолы».
6.
Ожегов С.И., Шведова Н.Ю. Толковый словарь русского языка,
4-е изд.
7.
Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі қазақ / Ред. Ыскаков А.Ы. –
Алматы, 1959. – 398б.
Резюме
В данной статье рассматриваются вопросы об особенностях перевода
терминов родства на примере казахского и английского языков. Также
рассматривается теоретические и практические аспекты терминов родства в
казахском языке.
Summary
This article discusses about the features of the translation of kinship terms
for example, Kazakh and English languages. Also considered the theoretical and
practical aspects of kinship terms in the Kazakh language.
49
ӘОЖ 7.03(= 512.122)
ЖАСТАР ҚАРЫМ-ҚАТЫНАС МӘДЕНИЕТІН ДАМЫТУДЫҢ
ДӘСТҮРЛІ ЖОЛДАРЫ
Акимбаева Ғалия Төлеутайқызы
Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті Саясаттану
және әлеуметтік-философиялық пәндер кафедрасының Мәдениеттану
мамандығының 2 курс магистранты
(Қазақстан Республикасы, Алматы қаласы)
akimbaeva@mail.ru
Аңдатпа. Қазақ этномәдениетінде әр әлеуметтік топтың қоғамдағы
рөлі арнайы қарастырылған. Жастар қарым-қатынасын қалыптастыру мен
дамыту қандайда дәстүрлі мәдени әрекеттері арқылы атқарылады. Халықтың
рухани байлығы - ұлттық мәдениетті қалпына келтіру оны тәуелсіз Қазақстан
Республикасының азаматтарының игілігіне асыру, адам өміріндегі
мәдениетің маңызын көтеріп, соған сәйкес қоғам мәдениетінің өркендеуіне
жағдай жасап, өркениеттілікке кірігу процесінде әрбір тұлғаның жалпы
адамзаттық- мәдени құндылықтарды меңгеруіне жол ашу.
Кілт сөздер: мәдениет, салт-дәстүр, ойын-сауық, қарым-қатынас,
қарым-катынас мәдениеті, т.б.
Аннотация. Рассмотрен специальные роли в обществе социальной
группы на казахском этнокультурном облике. Формирование связи и
развивание молодежи исполняется через традиционные культурные попытки.
Народное духовное богатство – это восстанавливать национальную культуру,
превосходить за благополучие гражданство независимый Республики
Казахстана, развивать культуру в человеческой жизни, и поднять важность
общественную культуру, дать возможности усваивать общую человеческо-
курльтурную ценность
Ключевые слова: культура, традиции,обычаи, представление,
взаимосвязь, культурная взаимосвязь и.т.д.
Annotation. Considered a special role social groups in the Kazakh
ethnic-cultural appearance. The formation of communication and fluttering
youth executed through traditional cultural attempt. National spiritual wealth is
to restore national culture, to exceed the welfare of the citizenship of the
independent Republic of Kazakhstan, to develop a culture in human life, and
to raise the importance of public culture, to give a possibility to absorb the total
human-cultural value.
Keywords: culture, tradition, customs, representation, relationship, cultural
bonds.
Өз егемендігіміз өзімізге тиіп, іргелі ел, тәуелсіз мемлекетке айналған
кезде қазақ халқы мәдениетінің шынайы рухани қазыналарын ашып
50
көрсетуге
негіз
қаланды.
Білім,
ғылым,
мәдениет
саласындағы
«ақтандықтардың» бетін ашып, көне мәденитімізге тереңірек үңілу, өткен
уақыттың рухани мұрасын саралау, талдау, оны бүгінгі ұрпақтың рухани
жемісіне, қажеттілігіне айналдыру мәселесі қазіргі уақыттың талабы.
Біздің халқымыз – әсемшіл халық, рухани мәдениет жасауды басты
міндеттерінің бірі деп санайтын халық. Сол үшін жаңа өмірдің жарқын
сипатын, сұлу сымбатын, жаңа қоғамның моралдық қасиетін уағыздауымыз
керек. Әлеуметтік, шаруашылық тіршілігіне сай қазақ руларының әр кезде
өзіндік мәдениеті болған. Қазақ сахарасында күй де, жыр да, ән де елімен
етене болып кеткен.[1]
Осы орайда, Қазақстан үкiметi қабылдаған “Бiлiм туралы” заңның Бiлiм
жүйесi деп аталатын екiншi бөлiмiнде Бiлiм жүйесiнiң басты мiндеттерi:
«Қазақстан Республикасына шын берiлген, адал патриот азамат даярлау…
Олар мемлекеттiк белгiлердiң мәнi мен маңызын терең түсiнген, халықтық
дәстүрлердi қастерлейтiн… Халықтар достығының негiзiнде тәрбиеленген,
Отан, отбасы алдындағы жеке бастың мiндеттерi мен құқықтарын терең
сезiнген… Қазақстанда тiршiлiк етушi халықтардың негiзiн қалаушы – Қазақ
халқы мен басқа халықтардың тiлiн, тарихын, салт-дәстүрi мен әдет-ғұрпын
қадiр тұтып, оны игеруге кепiлдi азамат болуы керек - дей келе, Еліміздің
бүгінгі таңдағы экономикалық және әлеуметтік дамуы жағдайында, ел
өмірінде рухани байланыстың рөлі арта бастаған тұста, жеке тұлғаның
қалыптасуы мен дамуын, оның ұлттық мәдениетін қалыптастырусыз
елестету мүмкін емес. Біздің халық мәдениетінде жаңа құндылықтардың
пайда болуы жастардың ұлттық дәстүрлерге қастерлі көзқарасын
қалыптастыруды қажет етеді. Халық шығармашылығы өскелең ұрпақты
рухани дамытудың, жастардың дүниетанымы мен көркем-эстетикалық
мәдениетін қалыптастырудың аса маңызды құралы болып табылады» [2]
«Қазақ халқының музыкалық қазынасы үшінші мыңжылдықтың алғашқы
кезеңіне дейін өзінің сан қырлы көркемдік сипатымен сақталынып, ұлы дала
өркениетінің рухани эстетикалық талғамдарына сәйкес ұлттық
менталитетіміздің сарқылмас бұлағына айналуда. Көне музыкалық-
поэтикалық үлгілер-бабалардың ұмытылмас даналығы, ғасырлардың өшпес
үні. Теңдесі жоқ рухани байлығымыз ауызекі түрде қалыптастып, әр заманда
сұрыпталып, тек өзіне тән сұлу да сүйкімді әуенімен, қайталанбас ұлттық
ерекшеліктерімен, сан-түрлі колорит-бояуларымен ХХІ ғасырда да өз
жалғасын табуда», - делінген «Мәдени мұра» бағдарламасына сәйкес
құрастырылған. [3]
Педагогикалык энциклопедиялық сөздiкте: “Халық педагогикасы
дегенiмiз - ұлттар мен ұлыстардың әлденеше ғасырға созылған ұрпақ
тәрбиесiндегi ұлттық әдет-ғұрыптары мен дәстүрлерiнiң, мәдени ойлау
процесiнiң эмпирикалық негiздегi озық үлгiлерiнiң жиынтығы. Халық
педагогикасының негiзгi түйiнi — еңбек тәрбиесi және өндiрiстiк бiлiм,
дағды, шеберлiктердi жас ұрпақтың бойына дарытып, адамгершiлiк,
имандылық рухында тәрбие беру”,— деген анықтама берiлген. [4]
51
Ал академик А.К.Конның басшылығымен 1983 ж. “Педагогика”
баспасынан шыққан этикалық сөздiкте “әдет-ғұрып дегенiмiз белгiлi бiр
қоғамда немесе коллективте белгiлi бiр тарихи жағдайға байланысты адамдар
арасында қалыптасқан коғамдық тәртiптiң түрi. Ол әлеуметтiк өмiрдiң әр
түрлiлiгiне және күрделiлiгiне қарамастан, белгiлi ұқсастық жағдайда
адамдардың бiркелкi әрекет етуiн қалайды. Яғни бiр қоғам iшiндегi
адамдардың еңбек ету тәсiлдерi мен әдiстерiнiң жалпыға ортақ болуын,
отардың саяси-қоғамдық iс-әрекетiнiң және күнделiктi тұрмыстағы қарым-
катынасында немесе көзқарасында бiрыңғайлылық әрекеттiң болуын талап
етедi. Осының бәрi әдет-ғұрыптың, салттың жиынтық көрiнiсi болып
табылады,”- деп тұжырымдаса, қазақстандық зертеушілер “дәстүр дегенiмiз
- әдет-ғұрыптың өмiрдегi өсiп жетiлген әр түрлi формасы. Ол адамдардың
белгiлi бiр бағыттағы тұрақты iс-әрекетi мен мiнез-құлқының ұрпақтан-
ұрпаққа белгiлi формада ауысып берiлетiн түрi”,- деген анықтама берген.[5]
Әр халықтың ұлттық мәдениеті ертеден келе жатқан өзіне тән өнері,
әдет-ғұрпы, тұрмыстық салт-дәстүрлері негізінде жетілетіні белгілі. Олай
болса, ғасырлар сынынан еленіп, ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе жатқан
халықтың дәсүрлі көркем мәдениетінің түрлерін жинақтап зерделеудің,
оның тәлім-тәрбиелік мол тәжірибесі негізінде жастарды тәрбиелеудің
қажеттілігі мол және оны жүзеге асыруда өзінің жемісін берері сөзсіз.
Халықтың көркем шығармашылығында және музыкалық мұраларында
үлкен тарихи ақиқат шындық. Сондықтан да, осы бай тарихын, мәдени
құбылыстарының сан қилы өзіндік ерекшеліктерін білмей, бүгінгі ұлттың
тәрбие жүйесін қалыптастыру мүмкін емес. Бүгінгі білім жүйесіндегі өнердің
басты мақсаты: - Ол адам баласының барлық іс-әрекетіндегі сергек
сезімталдықты, әдемілік пен әсемдікті, мәдениетті тәрбиелеу, қалыптастыру
болып табылады.
Мәдениет пен өнердің даму процесінің заңдылықтарын зерттеумен
байланысты мәселелер кешенінде халықтың қоғамдық санасының көркем-
бейнелі көрінісі ретінде, халықтық-музыкалық шығармашылығын зерттеу
айтарлықтай орын алады.
Жалпы болашақ тәрбие саласының мамандарда қарым-қатынас
мәдениеттілікті қалыптастыру мәселесі, "қарым-қатынас". "қарым-катынас
мәдениеті", ұғымдарының бірлігі мен ерекшеліктерін қарастырумен тығыз
байланысты. Жеке тұлғаның мәдениетін қалыптастыру және оны дамыту
үшін оның ғылыми әдебиеттерде айтылып жүргендей қайнар көздерін, түпкі
нәтижелерін анықтау қажет екені байқалды. Философиялық ұғымда
"мәдениет - сана мен болмыста адамзаттың әлеуметтік мазмұнына қарай
адамның әлеуметтік индивид ретінде дамуы; оның таным, қарым-қатынас, іс-
әрекет субъектісі ретінде өмір сүру әдісі; жекелік, шығармашылық,
әлеуметтік, адамгершілік, эстетикалық жетілуі" - деп белгіленеді.
Мәдениет компоненті ретінде - білім өз кезегінде мәдениеттің
тасымалдаушысы, оның өмір сүруінің, сақталуының, кеңеюінің басты шарты.
Этикалық түсінікте мәдениет рухани өмірдің барлық формаларын біріктіру
деген мағынаны білдіреді.
52
Мәдениеттің қалыптасуына философ, ғалым зерттеуші В.С.Библер
ерекше мән береді. Оның пікірінше, мәдениет - адамдардың қарым-қатынасы
мен бір кезеңдегі болмысы, санасының, ойлауының формасы, қайта
жаратылу жолдары.
Мәдениет иесі деп танылатын тұлғаның өзегі оның руханилығы болып
есептеледі. Рухани даму негізінде адамдарға қызмет ету, жақсылық жасау,
өзін-өзі тұрақты жетілдіріп отыру арқылы объектіден субъектіге айналуға
деген қажеттілік жатыр. Сондықтан жоғары мәдениетті мұғалімнің ерекше
сапасы - оның өзін-өзі дамыту қабілеттілігінде жатыр. Оған қолы жеткізген
педагог, өз студенттерінің шығармашылықпен өзін-өзі дамыту стратегиясын
болжай, түзете алады.
«Мәдениетті
адам» ұғымы педагогикалық тұрғыдан алғанда,
адамдардың абыройын жоғары ұстау, өзін-өзі сыйлау, өз күшіне, өзі сену,
жалтақтамау, сондай-ақ басқалардың пікірін сыйлау секілді бір-бірімен
байланысты қасиеттерді тәрбиелеу деп түсінуге болады.
Қоғамдық құбылыс ретінде мәдениет ұрпақтан ұрпаққа мирас болып
қалатын құндылық. Сол себепті мәдениетті игеру - өзара бағыттаушы үрдіс.
Мәдениет дайын ақпаратты жай қабылдау барысында емес, тұлғамен қарым-
қатынас орнату немесе сөйлеу кезінде беріледі.
Мәдениет - қашанда ынтымақтастықтағы шығармашылық, мәдениетті
жеткізу құралы - қайталанбас тұлға және тұлғалық қарым-қатынас субъекті.
Мәдениет және іс-әрекет тарихи қалыптасқан қатынас категориясы.
Мәдениет «іс-әрекеттің әмбебап сипаттамасы», бағыттылықпен приоритетті
түрлерді айқындап, бейне тудыру мен тірегі, ал адам ондағы субъект.
Ғалымдардың пікірінше мәдениет адамның өзгеруі мен шығармашыл тұлға
ретінде қалыптасуы (Е.М.Бабасов және т.б.).
Басқаша айтқанда мәдениет тұжырымдамасы көркемдеу эмоциялау
тәсілдері мен жолдарын анықтап, саналы да бағытты әрекеттер
заңдылықтарын айқындап, оқыту мен тәрбие беру үрдісін танытады да
тұлғалық іс-әрекетті дамыта отырып, өнердегі шығармашылықтың бастамасы
болмақ [6].
Қазақ этномәдениетінде әр әлеуметтік топтың қоғамдағы ролі арнайы
қарастырылып, олардың өмірдегі өз орнын табуға, жеке тұлға болып
қалыптасуға, әлеуметтанулық әрекеттреге дүниеге келген кезден бастап
қайтыс болғанға дейін араластыру арқылы мән берген.
Қазақ - ойын-сауықшыл халық. Ойын - сауық халықтың өмiр сүру
салтынан, өмiр сүру үшiн күресiнен туындаған қажеттiлiктiң бiрi. Ойын-
сауық еңбектiң мазмұны мен құралына орай түрленген, жетiлген. Бүгiнде
қазақтың 100 ден аса ойын түрлерi белгілі болып отыр. Қазақ “баланы
жастан” дегенде, ойын-сауық арқылы жасөспiрiммен тәрбиелiк жұмысты
ертерек және жас ерекшелiктерiне қарай жүргiзудi пайымдайды. Ойынсыз
ұрпақтың кiм екенiн, халықтың қандай екенiн бағалау екiталай. Ойын-сауық
қазақтың әдет-ғұрпына үнемi және айқын ықпал еткен.
Ойындарда өмiрдiң еркiндiгi, кедергiсi мен мақсаты анықталынады. Ойын-
сауық - жеке адамның даму қажеттiлiгiн арттырады, қарсыласпен татуласу
53
немесе оны жеңу жолдарын iздестiредi. Шаруашылықтағы қимыл-әрекеттi
осы биiк мақсатқа көтердi. Ойын - адам ойлану және дене қабiлетiнiң
бәсекесi, қарсыласпен ашық жарыс. Оның мақсаты - жеңiске жету, ойындағы
адамның қабiлет күшiнiң үстемдiгiн көрсету, дәлелдеу.
Әлеуметтік қарым-қатынас үрдісінің бірі, жастарға деген қамқорлық.
Оларға тек қоғамдық мінез - құлық нормаларын үйрету ғана емес, еңбекке
баулу – тиянақты кәсіп игеру: атбелгілік, құсбелгілік, мал бағу, қолөнер
шеберлігі, ісмерлік, өнер, билік жасау, отбасының иесі болу т.б. өмірлік
қажеттіліктерге бейімделіп, дағды қалыптастырған сонымен қатар аталған
жағдайдан негізгілерінің бірі жастар әуелі өз ортасында, реті келгенде көрші
ауыл мен бөтен адамдар арасында да тапқырлығын, ептілігін, күші мен
қайратын, өнерлілігін ойын-сауқтар мен жастар жиынында көрсете білу. Сол
себебтен, жастар қарым-қатынасын дамытудың үш кезеңі қалыптасса керек.
Біріншіден, бойжеткен мен бозбалалық шақта жастар ойын - сауығының
көрермені рентінде ой түйіп, ұтысты жолдарды жадында сақтап үйрену
кезеңінен өтеді. Екіншіден, өз отбасындағы және ауыл-аймақтағы қонақ күту,
жастар ойын-сауықтарына араласу барысында бар мүмкіндіктерін сынап,
тәжірибе жинақтау, бейім байқату сатысынан өтеді. Үшіншіден, өздігінен топ
бастап, күш-қайратын түрлі сайыстарда, шешендігін айтыстар мен жастар
жиынында, азаматтығын қатарластары арасындағы беделділігін танытатын,
қарым-қатынас мәдениеттілігін мойындата алады. Жастардың бос уақытта
айналысатын мәдени әрекеттерінің көбі ойын-сауықтық формада болса,
олардың ұйымдастырылу тәсілі жарыс-сайысқа негізделеді.
Мәдениеттану саласында ойын теориясын терең зерттеген Голланд
мәдениеттанушысы Йохан Хейзинга. Оның ойын теориясы мәдениеттің
ойындық бастауларының генезисі мен мәнін терең және толық талдануының
арқасында қазіргі ғылымдағы назар аударарлық ойын теориясының
негіздерінің бірі болып отыр. Й.Хейзинга ойынның мәдениет үшін
маңыздылығын өзінше дәлелдеп қана қоймайды, сонымен қатар мәдениеттің
өзі ойынның бір түрі деп тұжырымдайды. «Мен үшін басты мәселе
мәдениттің басқа да құбылыстарының ішінде ойынның алатын орнын
анықтау емес, мәселе мәдениеттің ойындық сипатын анықтау еді. Мен үшін
маңыздысы мәденит пен ойынның өзара байланысын, ойын- мәдениет-
қайсысының басымдырақ екенін анықтау», - деген ұстанымын белгілейді.
Ұлт ойындары әлеуметтік-экономикалық жағдайларына байланысты туып
дамығанына, сан-салалы мәдени қалыптасуына ықпал еткені қазақ халқының
ұлттық ойындарымен таныса отырып көзіміз анық жетті. Олай дейтініміз
қазақ халқының тарихи көне жырларының, эпостары мен лиро-эпостарының
қай-қайсысын алып қарасақ та, олардың өз бойынан халықтың ұлттық
ойындарының, сайыстардың, әдет-ғұрып салттарының алуан түрлерін
кездестіреміз.
Қазақтың әрбір ойыны болса да айтыс, өлең жырмен өріліп, көрермендер
мен тыңдаушыларға өнерлі өнеге беріп қатты әсер етеді. Ойын – шешендік
өнерді қалыптастырып, дамытатын құбылыс. Ұлт ойындары, тіл меңгерудің
негізгі құралдарының бірі болып табылады. Ойындарды өткізу үстінде
54
қатысушылар тілдің ішкі иірімдерін халықтың ойлау жүйелерін, сөз қолдану
әдістерін, сөйлеу дәстүрлерін, тілдік психологиялық ерекшеліктерін жете
түсініп еркін білуге мүмкіншілік алады.
Ойын-сауықтың басты мақсаты- көппен араласу психологиясын
қалыптастыруға негіз қалайтындығын халқымыз жақсы түсінген.Ұлттық
ойындарымыздың үш түріне тоқталып өтсек. Сейілдік, өнерлік, еркіндік
ойын-сауық түрлері.
Сейілдік дегеніміз- көш кезінде, Наурызда, жазғы мезгілде жастардың
қырға шығып бой жазып, сейілдеп жүргенде ойналатын ойындар. Мысалы
Ә.Диваев жазып қалдырған «Қыз ойнақ», «Жігіт қуу», «Қыз қуу» т.б.
ойындарды жатқызуға болады.
Ал өнерлік дегеніміз – өнер жарысын мақсат тұтатын ойын-сауық түрі.
Мұның фольклорлық дәстүрі басым келеді. Фольклор араласып, соның
үлгісінде өтетін ойын-сауықтың бірі- айтыс осыған жатады. Олар орындалу
ерешеліктері, пішіні бойынша әдет-ғұрып, салтпен байланысты айтыстарға
(бәдік, жар-жар, қайым айтыс) жақын. Дегенмен, айтыс ойындарының өзіндік
белгілері де жоқ емес. Бұларда табан астында жанынан өлең шығарып айту
жоқтың қасы, негізінен мәтіні жаттамалы, тұрақты болып келеді. Сыртқы
ұқсастығы болмаса, айтыс ойындары суырып-салмалық ақындық өнерден
гөрі, жаттап алған драмалық фольклорға өте жақын.
Нағыз өнерлік ойын-сауықтың келесі бір түрі – «Алтыбақан». Мұны
негізінен ән өнерінің жарысы деуге болатын ең бір асыл ойынның бірі.
Алтыбақанға тербетіліп тұрып, ал көне кезде музыкалық аспапқа сүйеніп ән
айту оңай емес. Ол шеберлікті талап ететін, биік өнер жарысы. Сонымен
бірге Алтыбақан басына тек белгілі таныстар ортасы ған емес, бейтаныс
адамдар келіп, ән жарысқа қатынасып, алтыбақанға қатынасып, өнері
арқылы бойжеткен көзіне түсуді мақсат еткен жігіттер де қатынаса алған. Ал
олар өз ортасының өнерін тарту етіп, әндердің ұнағандарды сол жерде
қайталанып айтылу арқылы жатталып, тыңдаушылар арасында тараған.
Сонымен «Алтыбақан» ойыны өнер шыңдауынан өтуге ықпал ете алатын
шығармашылық сахнасы, ән тарату мектебі, жастардың өнер арқылы
табысып, рухани құндылығы арқылы сыңга түсу және қарым-қатынас
мәдениетін қалыптастыратын орта екен.
Ал үшінші түрі - шартты түрде еркіндік деп аталатын ойын-сауықтар.
Бұл ел көзінен тасада бозбалалар мен бойжеткендердің еркін сырласуына,
сезім күйлерін шертісуіне ыңғайлы ойындар болып табылады. Бұларға
«Ақсүйек», «Серек құлақ», «Хан жақсы ма?» т.б. ойын түрлері жатады.
Жоғарыда көрсетілгендей сейілдік, еркіндік, өнерлік ойындар үлгісі болса
келесі тоқталатынымыз бұрын соңды қазақ әдебиетінде кең орын алмаған
түрі - әскери ойындар туралы болмақ. Ойындар қатарынан олардың даралану
себебі мазмұны мен құрылымына еркіндік пен өнерлік ойындар сипатын
жинақтау. Қазақ әскери шеберлікті ойын деп айтқаны туралы пікірді көне
жырлардан табамыз. «Ер Тарғында»: ойын соғыс, ұрыс мағынасында
айтылғанын
«Толып жатқан қалмаққа,
55
Тарғын салды ойынды», - деген жолдардан табамыз.
Мәдени мұра бағдарламасы бойынша жарық көріп отырған әдебиеттен
анықтағанымыз қазақ батырлары өз жасақтарымен әскери шыңдау
шараларын өткізгені туралы мәлімет табылды. А. Янушкевич еңбегінде
келтірілген мәліметке қарасақ, ондай іс-шара үлкен жиындарда көрсетілген
көрінеді. Толыққанды мәдени іс-шара ретінде оның ұйымдастырушылық
жұмысы, өткізілу тәртібі, ресми бөлімі, арнайы рәсімдік амалдары,
шарықтау шегі, қорытындылау сәті болған екен. Оның мақсат-міндеті саяси-
әлеуметтік іс-шараға тән қазақ халқының тұрақты әскері болмаса да, ерлік
пен ептілік, әскери айла білдіре алатын қауқары барын көрсету екені де
айқын.
Басқа ойындармен салыстырғанда араларында негізгі ерекшелік – арнайы
дайындықты қажет етпейтін, жалпы ережені білу негізінде еркіндік пен
шеберлік байқата білу қабілеттілігіне сүйенуінде. Бұдан шығатын
қорытынды - қазақ ойыны таным мен талғамды, тапқырлық пен шеберлікті,
жағдаятқа қарай тиімді әрекет жасай білетін шығармашылық қабілеттілікті
қажеттілік екені белгілі болып отыр. Ойынды тамашалаушы да, қатынасушы
да осы мәдени қажеттілікті игеруі арқылы тынықу әрекетін мәдени-рухани
баю амалына айналдырып отырған. Оны игере алмау - қабілетсіздікті
таныту, мәдени айналым ортасынан тыс қалу.
Қорыта келгенде, ойын - ұрпақтар өмiрiн үйлестiрудiң дәстүрлi ән-бимен
өрнектелген сауық түрi. Оған қатысушылар тамаша құратын орынды,
уақытты, ортаны өз ерiктерiмен iрiктейдi, оны өткiзудiң рәсiм-салтын
икемдейдi. Осыдан орын мен ортаға деген әуесқойлық күшеедi. Ойыншылар
тағдырластарымен, өзiмен жақындастарымен кездесiп, өзара сырласуға және
жарысуға мүмкiндiк алады. Бұдан ашық мiнездiң, жарқын жүздiлiктiң лебi
естiп, ән-күйдiң тоғысы
жаңарып жатады. Ойыншылар — көптiң көңiлiн
аулайтын өнерлiлер, өзiнiң мәртебесiн көтермелейтiн өнегелiлер. Ойын үй
мен даланың төрiнде өттi, ойыншылар - елдiң көз алдында, көңiлiнен құрмет
тапты.
Қазақтың ойын-сауығы достық пен қонақжайлықтың белгiсi және көптiң
басын бiрiктiрудiң кепiлдiгi, сүйкiмдi әншi мен әңгiмешiлерге мұқтаждықтың
айғағы. Ойын-сауықта жалғыздық сезiм, арам ниет адамды билей алмады,
ойыншы үнемi iзденiсте болады. Ондағы құдiрет -өнерпаздық, өзара
түсiнiстiк және келiсiмге жол табу.
Ойын - адамның қабiлет-қасиетiн ширататын, шымырлататын жүйелi iс-
әрекеттiң көрiнiсi.
Ойын-сауықта кiсiлiк қасиет шыңдалады, адам қабiлетiнiң құндылығы
артады. Ұлттық ойын-сауықтар - ұрпақ пен елдiктiң елшiлiгi, халықтың әдет-
ғұрпының көрiгi, әр перзенттiң жүрегiндегi оттығы. Мұндай өтiмдi
құндылықтар ойын-сауықтың ортақ сақтық қорын, жарқын дүниенi демейтiн
әдеттiң қайнар көзiн құрайды.
Ойын-сауық адамның талдау, таңдау қабiлетiн шыңдайды, ортамен тiл
табысуға, қарым-қатынасты жетiлдiруге, жұмысын мазмұнды етуге, жеңiске
56
жетудiң ең тиiмдi түрлерiн қарастыруға, адамның бойындағы қасиеттi
әлеуметтiк күшке және қозғалысқа айналдыруға итермелейдi. [7]
Демек, бүгінгі таңда Қазақстан Республикасының алдында тұрған басты
мақсат - халықтың рухани байлығы - ұлттық мәдениетті қалпына келтіру,
оны тәуелсіз Қазақстан Республикасының азаматтарының игілігіне асыру,
адам өміріндегі мәдениетің маңызын көтеріп, соған сәйкес қоғам
мәдениетінің өркендеуіне жағдай жасап, өркениеттілікке кірігу процесінде
әрбір тұлғаның жалпы адамзаттық- мәдени құндылықтарды меңгеруіне жол
ашу.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/s-a-jirenov-bas-redaktordi-orinbasari-v2.html?page=6#ӘОЖ_7.03(=_512.122)__ЖАСТАР_ҚАРЫМ-ҚАТЫНАС_МӘДЕНИЕТІН_ДАМЫТУДЫҢ_ДӘСТҮРЛІ_ЖОЛДАРЫ__Акимбаева_Ғалия_Төлеутайқызы