Дидактикалық ойындар арқылы оқушылардың танымдық белсенділіктерін арттыру.
Сатыбалды орта жалпы білім беретін мектебі директорының
ТІЖО-ы Ф.Ғ.Қайбалиеваға
2018/19 оқу жылында 1-сыныптағы жүргізілген тәрбие жұмыстарынан мәлімет
1-сыныпта барлығы 6 оқушы.
Оқу жылы басында сыныптың тәрбие жоспары құрылып, бекітіліп, жұмыс жоспарына сай тәрбие сағаттары, ашық тәрбие сағаты, сыныптан тыс шаралар оздырылды. Әр аптаның дүйсенбісі күні тәрбие сағаты оздырылып отырды.
ҚыркүйекҚазақстандық патриотизм және азаматтық тәрбие, құқықтық тәрбие бағытында «Мен кішкентай патриотпын!» атты ашық тәрбие сағаты білім күніне арналып, ата-аналардың қатысуымен «Заряд алу»тренингі, «Төрттік әдісі»,«Қадағалау» әдісі, «Аяқталмаған сөйлем» әдісі, «Синквейн» әдісі, «Жұмыс столы» әдісі,«Өрмекші торы» әдісі, Рефлексия: «Шеринг» тәсілдері қолданылып өткізілді. ,Рухани – адамгершілік тәрбие- «Мен- әдепті баламын» Дене тәрбиесі,салауатты өмір салты-«Денсаулық-өмір негізі» Еңбек,экономикалық және экологиялық тәрбие- «Еңбек-қуаныш, жалқаулық-дерт» Ұлттық тәрбие- «Өзге тілдің бәрін біл, өз тіліңді құрметте!»тақырыптарындағы тәрбие сағаттарында сұрақ-жауап, ойын, тренингтер, шығармашылық тапсырмалар әдістері қамтылып өткізілді.
ҚазанОтбасы тәрбиесі «Әкем-ақылшым, Анам-қамқоршым», Көпмәдениетті, көркем-эстетикалық-«Интернеттің пайдасы мен зияны» тәрбие сағатында «Шаттық шеңбері», «Миға шабуыл»,«Фишбоун», топпен жұмыс, постер қорғау, «Екі жұлдыз бір тілек» әдістері қолданылып оздырылып, нәтижесінда фотомәлімет тапсырылыды.
Дене тәрбиесі, салауатты өмір салты-«Тазалық - денсаулық кепілі», Рухани-адамгершілік мәдениет –«Тіршілік негізі-еңбек»атты сынып сағаттары әңгіме сағаты, ойын сабақ түрлерінде ұйымдастырылды.
ҚарашаҚазақстандық патриотизм және азаматтық тәрбие, құқықтық тәрбие-«Менің құқықтарым»,Ұлттық тәрбие «Ұлттық ойынның үйретері көп»,Көпмәдениетті және көркем-эстетикалық тәрбие- «Толеранттық-жеке қасиет» Қазақстандық патриотизм және азаматтық тәрбие, құқықтық тәрбие- «Тұңғыш Елбасы» атты тәрбие сағттары ұйымдастырылды. АББ-нің қатынас қағазына сай, 5-қарашада «Жарық бол!» атты тәрбие сағаты өткізіліп, мұнда рөлдік ойын,топтық тапсырмалар, жұмбақтар беріліп, өту нәтижесінен фотомәлімет тапсырылды.
Желтоқсан Рухани-адамгершілік мәдениет- «Жақсыдан үйрен, жаманнан жирен»-өнеге сағаты, Қазақстандық патриотизм және азаматтық тәрбие, құқықтық тәрбие -«Желтоқсан-Тәуелсіздіктің Ұлы рухы»-тағылым сағаты ұйымдастырылып, видеороликтер, слайдтар қолданылды. Еңбек, экономикалық және экологиялық тәрбие «Қыс қызығы тамаша!» тақырыбында шығармашылық көрме сағаты өткізіліп, оқушылардың қыс мезгілі туралы суреттері мен шығармалары талқыланды.


title: Дидактикалық ойындар арқылы оқушылардың танымдық белсенділіктерін арттыру


title: Қаңтар Қазақстандық патриотизм және азаматтық тәрбие, құқықтық тәрбие «

text:
Қаңтар Қазақстандық патриотизм және азаматтық тәрбие, құқықтық тәрбие«Тәртіп - тәрбие бастауы»,Рухани-адамгершілік тәрбие бағытында 21-қаңтарда «Сыпайылық-адамгершілік айнасы» атты ашық сынып сағаты өтіп, жаңартылған білім мазмұны бойынша әдіс-тәсілдерден «Кубизм», «Фишбоун» «Венн диаграммасы»,»Семантикалық карта» әдіс-тәсілдері қолданылды. Сонымен қатар қаңтар айында «Бәрін білгім келеді...» «Өнерліге өріс кең...» атты тәрбие сағаттары инетеллектуалдық ойын бағытында оздырылды.
АқпанҚазақстандық патриотизм және азаматтық тәрбие, құқықтық тәрбие бағытында «Ұрпаққа үлгі болған ерлік»тақырыбында тәрбие сағаты Ауғанстан жерінен кеңес Әскерінің шығарылғанына 30 жыл толуына арналып өткізілді. Бұл тәрбие сағатында топтастыру, РАФТ жазу тәсілдері қолданылып, видеороликтер көрсетілді. Қорытындысы ретінде фотомәлімет тапырылды. «.11-ақпанда С.А. Назарбаеваға арналған «балаға жүрек жылуы» атты сынып сағаты өткізілді.25-ақпанда «Қайырымылық» айлығы аясында «Қайырымдылық-ізгі қасиет» атты тәрбие сағаты топтық-шығармашылық сағат түрінде 2-3-сыныптарға бірлесіп ұйымдастырылып, постер қорғау, сұрақ-жауап, болжау, көрініс, «Өрмекші торы», шығармашылық әдістері қамтылды. Нәтижесінде фотомәлімет тапсырылды. «Ою-өрнектер сыры» тәрбие сағаты Ұлттық тәрбие бағытында өткізілді.


title:
Наурыз «Отбасы-аялы алақан мекені», «Төзімділік-толеранттылық па?», Салт-дәстүрім-қазынам» тәрбие сағаттары да өз дәрежесінде оздырылды

Сәуір

text:
Наурыз«Отбасы-аялы алақан мекені», «Төзімділік-толеранттылық па?», Салт-дәстүрім-қазынам» тәрбие сағаттары да өз дәрежесінде оздырылды
Сәуір «Ғарышкерлер-Қырандар»,«Табиғат тамашалары», «Отбасым-алтын босағам», «Құстар-біздің досымыз!» тақырыптарында сынып сағаттары ұйымдастырылып, оқушыларға шығармашылық жұмыс түрлері, слайдтар, видеороликтер пайдаланылып түсіндірілді.
Мамыр «Менің елім көп ұлтты, тату ел» «Мамандықтар әлемінде» атты сынып сағаттары танымдық тәрбие сағаттары түрінде ұйымдастырылса, «Жеңіс күні –Ұлы күн атты патриот» айлығы аясындағы тәрбие сағаттар шеруінде «Бейбіт күн жасасын Әлемде!» атты ашық тәрбие сағаты жоғары дәрежеде өтті.
Әр тоқсан сайын жоспарлы түрде сынып жиналыстары мен сынып ата-аналар жиналыстары оздырылып отырды.


title: Сатыбалды негізгі жалпы білім беретін мектебі бекітемін: Келісемін: Қаралды

text:
Ғатауов Қ. О. ұйымдастырушысы: Қайбалиева Ф.Ғ. Хаттама №1 31-тамыз. 2019ж.
«3»-қыркүйек 2019ж «3»-қыркүйек 2019ж Тәрбие жұмысының жоспары
Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2017 жылғы 15 тамыздағы №485 қаулысымен бекітілген Жалпы орта білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты (бұдан әрі – ҚРМЖМС-2012);
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы «Қазақстан жолы – 2050: «Бір мақстан, бір мүдде, бір болашақ»;
Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2011-2020 жылдарына арналған Мемлекеттік бағдарламасы
2019-2024 жылдарға арналған 15 сәуірдегі №145 бұйрығымен бекітілген, «Рухани жаңғыру» бағдарламасын жүзеге асыру аясында тәрбиенің Тұжырымдамалық негіздерін іске асырудың іс-шаралар жоспары басшылыққа алынды.


url: http://emirsaba.org/satibaldi-negizgi-jalpi-bilim-beretin-mektebi-bekitemin-kelise.html#Қазақстан_Республикасының_Президенті_Н.Назарбаевтың_Қазақстан_халқына_Жолдауы_«Қазақстан_жолы_–_2050:_«Бір_мақстан,_бір_мүдде,_бір_болашақ»;


title: Іс - әрекетке байланысты тыйымдар

text:
Іс - әрекеткебайланысты тыйымдар Үйге қарай жүгіруге болмайды.
Әдетте оқыс оқиға, жамандық болғанда адам үйге қарай жүгіреді. Бұл, біріншіден балаларға жамандық шақырма деген ескерту болса, екіншіден үйде үлкен бар, жүрегі әлсіз адамдар бар, елді үркітпе, қорқытпа дегені.
Қонақ кете салысымен үйді қағып - сілкуге болмайды.
Себебі қонақпен бірге үйге жақсы тілек, ықылас - пейіл келеді. Екіншіден қонақ кете салысымен үйді қағып - сілку әдепке жатпайды. Ойлап қараған адамға бұл сендерден құтылдым ба, жоқ па деген ойға келтіреді.
Саусақ, қолды орынсыз ауызға салуға болмайды.
Әдепсіздік екенін былай қойғанда түрлі ауру шақыратын микробтар ауызға түсіруі мүмкін.
Құран оқығанда күлуге болмайды.
Құран адамға имандылық тәрбие бере отырып, бұл дүниеге қанағатпен қарауға, төзімділікке, пайымдылыққа, мейірімділікке тәрбиелейді. Дүниеден өткен адамдарды еске алып құран оқығанда күлу, сөйлеу, жалаңбас отыру - әдепсіздік.
Аманатқа қиянат жасама.
Бұл біреуге сөз берсең міндетті түрде орындау керек деген сөз. Аманатқа адалдық – адамның биік парасат иесі екендігін көрсетеді.
Қыз балаға қатысты тыйымдар. Қыз бала шашын жайып жүрмейді.
Ата - баба салтында тек жақыны қайтыс болған әйел ғана шашын жайған. Бүгінгі таңдағы қыз балалардың шаштарын жалбыратып жайып жүргені әдептілік емес. Жиналған, өрілген шаш адамды ұқыпты көрсетеді, әрі жұмысқа да, оқуға да ыңғайлы.
Қыз баласы тамақ дайындағанда басына міндетті түрде орамал байлауы қажет. Өйткені тамаққа шаш түсіп кетуі мүмкін.
Әлем - жәлем киінбе.
Қазіргі таңда қыздарға ішін ашып жүру сәнге айналған. Бұл өте жағымсыз әдет, әрі қыздардың денсаулығына да зиян. Бүйрек аурулары, гинекологиялық аурулар пайда болуы әбден мүмкін.
Қызға қырық үйден тыю.
Қыз бала орынсыз күліп, орынсыз сөйлеп, бейуақытта қыдырмағаны абзал. Өйткені қыз балалар – болашақ аналар.
Бесікке қатысты тыйымдар. Бос бесікті тербетуге болмайды.
Үйге келген адамға бос бесікті тербету арқылы өзінің ұрпақсыз қалғанын үндемей - ақ білдірген.
Бесікті саудалама
Бұл оның құны жоқ зат екендігін білдіреді. Ал, қазақ халқында бесік ұрпақ жалғастыратын қасиетті бұйым.
Жол жүруге қатысты тыйымдар.
Жолға шығып бара жатқан адамнан «қайда барасың?, қашан келесің?» деп сұрамайды. Бұл адамның көңілін алаңдатып, сәтсіз сапарға ұрындыруы мүмкін. Тек іштей тілектес болып қалуы керек.
Барып, қайтар жолдың уақытын кесіп айтуға болмайды, бұл астамшылық, күпірлік болады. «Алла жазса», «Құдай қаласа», «Барар жердің дәмі тартса» деп нысаппен сөйлеу керек. Қазіргі кезде болып жатқан көптеген автокөлік оқиғалары осындай қарапайым жол жүру қағидаларын ескермегендіктен деп ойлаймын.


title: Киім киюге қатысты тыйымдар

text:
Байланысты: Тәрбие сағаты Қазақтың ырым -тыйым сөздері
Киім киюге қатысты тыйымдар. Киімді оң қолдан бастап киіп, сол қолдан бастап шешеді. Аяқ киімді де солай. Бұл тірлігінің барлығы оң болсын деген ниеттен туған.
Киімді желбегей жамылмайды. Себебі қолы жоқ адам ғана киімді желбегей жамылады. Әрі жұмыс істегенде де ыңғайсыздық туғызады.
Бас киімді тебуге, лақтыруға, теріс киюге болмайды. Жақсылықтың барлығы адамның маңдайына жазылады деп есептеледі. Сондықтан бас киімнің орны ерекше. Бас киімді әрқашан таза, ұқыпты ұстап, төрге іледі.
Ыдыс - аяқ тағамдарға қатысты тыйымдар.
Ыдыста беті ашық қалған тағамды жеуге болмайды. Өйткені зиянкестер, жәндіктер түсіп кетуі мүмкін.
1) Балаға ми жеуге болмайды - мидай былжыр, ынжық болады. Жас балаға бұғана қабырғасын бермеген - бойы өспей қалады деп ырымдаған. Омыртқаның жұлынын жегізбеген - суға келіп қалады деген жаман ырым бар. Қойды аттама - ол киелі мал. Меккеге барған.
2) Бос бесікті тербетпе - балалы болмайсың деген жаман ырым бар. Қазанның, ыдыстың түбін тырнақпен қыруға болмайды - төрт түліктің желініне шығу шығады. Ыдыстағы суға аузыңды малма - себебі сол ыдыстағы су арам болады. Ыдысты еңкейтіп ішу керек деп тазалықты талап еткен.
3) Қамшыны бейсауат қамшылама - мал шетінейді. Малдың желінген басын түнде лақтырма - түнде далаға лақтырса малдың ырысы кетеді деп ырымдайды.
4) Бетіңді баспа - қайғылы адам берін басады.
5) Мойныңа белбеу салма - буыншақ ауруына ұшырайсың. Тұзды баспа - астың иманы, төресі деп киелі санады. Отқа түкірме - сол үйдің оты сөнсін, иесіз қалсын деген мағынада жаман ырымға жориды.
6) Жатқан кісіні аттама - талай киелі, қасиетті адамдар болған олар кеселге, бақытсыздыққа ұшырайды деп тыйым салған. Бақан, құрын аттама. Бақанмен шаңырақ көтереді, құрықпен жылқыны ұстайды.
Бақан үйдің тірегі болғандықтан, ал құрық тіршіліктегі құрал.
Қорытынды. Бір сөзбен айтқанда салауаттылық, білімділік жеке адам үшін емес, ел тағдыры, ұлттың, заман тағдыры, қоғам тағдыры іспеттес. Ырымдар мен тыйымдар адамдардың бір - бірімен қарым - қатынасын, табиғатқа, қоршаған ортаға берілген тұжырым, түйінделген қағида. Ырымдар мен тыйымдар халық арасында ерте кезден қалыптасып, бүгінгі күнге дейін жетті. Әрбір тыйым бекер айтылмаған, әрқайсысының тәрбиелік мәні бар, оқушылар үшін ереже болып табылады. Хадық өзінің осы ырымдар мен тыйымдар арқылы тәрбиелеп, дұрыс жолға салған, қателігін бетіне басқан.
1. Бүйіріңді таянба, таяққа сүйенбе - бұлар жаман әдеттер. Ертеде кісісі өлген үйдің ерлері таяққа сүйеніп, әйел адамдар бүйірін таянып жоқтау айтқан.
2. Құстың ұясын, құмырсқаның илеуін бұзба. Біріміздің өміріміз бірімізбен тікелей байланысты деп оларға зәбір көрсетілмеген. Көзіне ақ түскен адамға құмырсқаның илеуін тауып, жем егіп басына қойған. Сонда көзден ақ шел кетіп қалған.
3. Үйге қарай жүгірме. Тосын жағдай болғанда жаман хабар келгенде үйге қарай жүгірген. Осы айтылған тыйым сөздерді - ырымдарды ұмытпай бір - бірлеріңе айтып жүріңдер және оларды орындап жүруді әдетке айналдырыңдар.


title: Сатыбалды негізгі жалпы білім беретін мектебі

text:
Бекітемін ТІЖО Улмесекова А.А Күні:08.02.2016 ж
Тақырыбы: Қазақтың ырымдары мен тыйымдары.
Мақсаты: Ырым - тыйым сөздерінің мән - мағынасын түсіндіру.
Тәрбиелік мәні:
Ойшылдыққа, әдептілікке, адалдыққа, батылдыққа, әдемілікке, сезімталдыққа тәрбиелеу.
Дамытушылығы: Рухани жан дүниесін дамыту.
Көрнекілігі: қазақтың ырым - тыйым сөздері кітапшасы, ырым - тыйым сөздер.
Әдісі: Түсіндіру, баяндау, сұрақ - жауап.
Сабақ барысы.
I. Ұйымдастыру кезеңі.
II. Тәрбие сағатының тақырыбымен таныстыру. Қазақтың ырымдары мен тыйымдары.
III. Кіріспе әңгіме. Мұғалімнің түсіндіруі. Жас кезінен ұрпағын «тек» деп өсірген халқымыз теріс қылық мінезге де тыйым салған. Бұл балалық шақтан бастап, отбасы болғанша сақталған ереже тәрізді. «Олай жасама, бұлай жасама, жаман сөз айтпа, дұрыс емес» т. б. сөздердің жауабын «жаман болады» дегенмен аяқталып отырған. Өмірде әр тақырыпқа байланысты ырым - тыйым сөздер кездеседі. Балаға, малға, әйел адамға т. б.
IV. Ырым - тыйым сөздердің мән - мағынасын түсіндіру. Тыйым – халықтың тәлім - тәрбие, үлгі - өнеге, ақыл - кеңес берудегі тәрбие құралдарының бірі. Бұл негізінен балаларға арналған, оларды жаман әдеттен, жат пиғыл, ерсі қылық, әдепсіз істерден сақтандыруда өте үлкен қызмет атқарады. Кейде оғаштау іс істеп қойсақ, үлкен кісілер ылғи да: «Олай істеме, жаман болады» деп атайды. Халық арасында кең тараған осындай тыйым сөздерді зерттей отырып мен олардың жас балаларға арналғандарын жинақтадым. Сонымен бірге мағынасы, тәлім - тәрбиелік мазмұны жағынан бүгінгі заман талабына сай келетінін байқадым. Яғни біз ата - бабаларымыздың даналығы сол – қанша ғасырдан бері тыйым сөздердің мәні өзгермей, қасиеті кетпей бүгінгі заман жастарына беретін өнегесі көп. Ғұлама ғалым Әл - Фараби айтқан «Адамға бірінші білім емес тәрбие берілуі керек, тәрбиесіз берілген білім адамзаттың қас жауы» деген сөздеріне қазақтың тыйым сөздері толық мысал бола алады.
Тыйым сөздердің түрлеріне тоқтала кетсем тәрбиелік мағынасы қарай мына топтарға бөліп қарастырдым.
1. Үй тұрмысына, қоршаған ортаға байланысты
2. Іс - әрекетке байланысты
3. Қыз балаға қатысты
4. Нанға қатысты
5. Бесікке қатысты
6. Ыдыс - аяқ, тағамға қатысты
7. Киім киюге қатысты
8. Жол жүруге байланысты
Ұлттық киімдерге қатысты ырым - тыйымдар
1. Бас киімге қатысты ырым - тыйымдар
2. Сырт киімге қатысты ырым - тыйымдар
3. Той киіміне қатысты ырым - тыйымдар
4. Сәби киіміне қатысты ырым - тыйымдар
5. Аяқ киімге қатысты ырым - тыйымдар
6. Неке киіміне қатысты ырым - тыйымдар
Енді осы аталған тақырыптағы тыйымдарға жеке - жеке түсініктеме бере отырып, оның бүгінгі өмірдегі қажеттілігіне тоқталып кетейін.


Тапсырма:
Сатылай кешенді талдауға жасалынған «Синоним» сызбасы арқылы тапсырмаларды орындау.
Сатымыздың бірінші тапсырмасы төмендегідей:
Берілген синонимдерге синонимдік қатар жазу қажет.
Сұлу, әдемі, әсем, көркем, ару, әрлі, бәденді, ажарлы, шырайлы, келбетті, кескінді, көрікті, келімді, қияпатты көне. , өңді, райлы сөйл. , реңді, әйбат қарап. Кескін-кейпі келіскен, түр-тұрпаты жарасқан, көз тартарлықтай.
Қуану, шаттану, масаттану, мерейлену, насаттануҚуанышқа бөлену, шат-шадыман болу, көңілі өсіп, жайдарылану.
Ғаламның ғажайып 10 ғимараты
ХХІ ғасырдағы архитектураның дамығаны соншалық – адам баласының аспанға қол созуына мүмкіндік туып отыр.
Сіздерге ұсынылып отырған осынау тылсым ғимараттар – жарқын болашақтың айқын кепілі. Ендеше, ғаламның ғажайып ғимараттарымен таныс болыңыздар:
1. Патша мұнарасы
Патша мұнарасы болашақта әлемдегі ең биік ғимараттар көшін бастамақ. Араб еліннің төрінен орын алған бұл ғимарат 2019 жылы қолданысқа беріледі деп болжам жасалуда. 1.2 млрд АҚШ долларына салынып жатқан ғимараттың ішінде: кондоминимдер, керемет кеңселер, обсерватория, «Four Seasons» қонақ үйі және 157 қабатында әлемдегі ең биік терраса орналаспақ.
2. Шанхай мұнарасы
Қытайдағы 121 қабатты Шанхай мұнарасының құрылысы 1993 жылы басталған болатын. Араға 21 жыл салып, құрылыс жұмыстары аяқталды. 4.2 млрд АҚШ доллары жұмсалған алып ғимаратта әлі де әрлеу жұмыстары жүргізіліп жатыр. Әлемдегі биіктігі жағынан екінші орында тұрған бұл ғимараттың салтанатты ашылу рәсімі 2015 жылы өтеді деп жоспарлануда. Десе де, ғажайып ғимаратқа қызығушылық танытқан миллиондаған адам таңғажайып өнер туындыларының көрермені болып үлгерді. Көкпен таласқан «көк шатыр» табиғат апаттарына төзімді әйнекпен қапталған.
3. Дубай Перл
Дубайда әлемнің бөлшегі формасында жасанды аралдар жасалған болатын. Қарапайым тұрғын үйге ұқсас биік сауда орталығын салуға әзірге жұмбақ болып отырған атақты адам шешім қабылдаған. Парсы шығанағының көрінісімен 73 қабатты Дубай Перл құрылысы 2009 жылы басталған және 2016 жылы аяқталуы тиіс. "Ішкі қалада" көктегі көпір арқылы жалғасқан 4 мұнара және халықаралық Дубай кинофестивалі өтетін 1800 орынды премиум-театр салу жоспарланған.
4. Agora Garden
Шиыршықталған қос қанатты Агора бақшасы 2016 жылы табиғат пен адам арасындағы үйлесімділіктің үздік үлгісі болады деп күтілуде. 20 қабатты ирек пішіндес ғимарат тұтастай жасыл желек жамылған. Керек десеңіз, әр қабатта балкон-бақшалар бар. Онымен қоймай, бұл ғимарат, қуат көзін күннен алып, жауын суын өңдей алады.
5. World One
Көкпен таласқан 117 қабатты World One ғимаратының әрлеу жұмыстары аяқталса, әлемдегі ең биік тұрғын үй және Мумбайдағы ең биік ғимарат болары сөзсіз. Сондай-ақ, ол Мумбайдағы байлардың баспанасына айналмақ. Сонымен қоса, Джорджио Арманидің дизайнімен жасалған ғимаратта, қызмет бабында пайдаланылатын, 3-4 бөлмелі (әр қайсы 1.5 млн АҚШ доллары тұрады ) 300-ге тарта үлкен үй-жай қосымша салынған. 126 қабатты Үнді мұнарасының салынып жатқанын ескерсек, бұл ғимараттың "Мумбайдағы ең биік ғимарат" атағын ұзақ уақыт ұстап тұра алмайды-ау.
6. Абдолла патшаның мұнай зерттеу және оқыту орталығы (KARSARC)
Бұл – осы тізімдегілермен салыстырғанда жерге ең жақын орналасқан ғимарат. Бірақ Сауд Арабияның Эр-Риядтағы ғажап KARSARC көпұлтты бейкоммерциялық орталықтан гөрі Джеймс Бонд оқиғасындағы зұлымның ініне көбірек ұқсайды. Алты бұрышты шақпақ өрімді, кристалл тәрізді өзгеше дизайн – ирак архитекторы Захи Хадидтің төл туындысы. Құрылыс 2009 жылы басталып, қазіргі уақытта тек алмасты жақтауы ғана аяқталған. Әзірге, ғимараттың ашылу мерзімі белгісіз.
7. Сучжоудағы Чжуннань орталығы
Жақында ғана Қытайдың Сучжоу қаласында биіктігі 730 метр, 138 қабатты алпауыт орталықтың құрылысы басталды. Бұл орталықтың құрылысы оңайға соқпасы бесенеден белгілі. Алайда, 4.5 млрд АҚШ долларына бағаланған жоба белгіленген мезгілінде (2020 жылы) қолданысқа берілсе, Қытайдағы ең биік ғимарат, ал әлемде болса ең биік ғимараттардың үштігіне енеді.
8. Lotte World Tower
Жоғарыдағы алып ғимараттардың көшін ары қарай Оңтүстік Корея жалғастырады. Сеулде 556 метрлік, 123 қабатты Lotte World Tower салынып жатыр. 2016 жылы қолданысқа берілгелі тұрған ғимараттың ішінде: түрлі дүкендер, кеңселер, апартаменттер, қонақ үйлер, т.б. қызмет көрсету орталықтары салынуда. Сонымен қатар, пирамидалығымен ерекшеленген Солтүстік Кореяның «Ryugyong» қонақ үйін «тақтан түсіріп», Кореяның жарты шарына төбеден қарамақ.
9. Даванг таулы шипажайы
Қарапайым қонақ үйлерден шаршадыңыз ба? Олай болса, 2016 жылы қос жартаспен «құшақтаса орналасқан» Қытайдың Даванг таулы шипажайы сіздерді асыға күтеді. 170 метр аумақты алып жатқан алып шипажайда мұз айдыны, жабық шаңғы кешені, аквапаркпен қатар аспалы бақша орын алған.
10. «Songjiang» қонақ үйі
Жартас пен көлдің арасында салынған «Songjiang» қонақ үйі Қытайдың жоғары санатты демалыс орындарының бірі болады деп күтілуде. Шанхайға жақын жерден қоныс тепкен бұл қонақ үй Даванг таулы шипажайы секілді жартаста орналасқан. Үстінен сылдырай ағып жатқан сарқырама әсем ғимараттың сұлулығын арттыра түседі. Бір қарағанда, бұл әсемдік жоғарыдан анық көрінбеуі мүмкін. Алайда, жақыннан көз тастасаңыз, су астындағы тылсым бір көрініске қанық боласыз.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сабақтың тақырыбы: Фонетика тарауын қайталау

text:
Енді балалар, бүгінгі сабағымызды не жайында екенін білу үшін мына математикалық сөзжұмбақты шешсеңдер деймін. Бұл сандар алфавиттік жүйе бойынша қойылған. Соны тауып көрейік.
а) Балалар алдарыңда «Тіл білімінің картасы» ілінген. Біз 5 – сыныпта фонетика ауылын зерттедік. Мына суреттегі Фонетика ауылына көз салыңдар. Мына суретте ірі өзен Тасымал ағып жатыр, ал мынау биік тау Екпін, кіші ауылдар: Буын, Үндестік, дыбыс үндестігі, буын үндестігі. Мына екі ірі үй Дауысты мен Дауыссызды көріп отырсыздар.Ал фонетика елімен шекаралас Морфология, Синтаксис, Лексика ауылдары орналасқан. Ал балалар енді осы суреттегі қандай ауылдарда қонақта болдық?
Балалар:
- Лексика, фонетика ауылдарында.
Ендеше біз бүгін фонетика ауылына соңғы рет саяхат жасап, фонетика ауылының адамдарымен жүздесіп, қоштасып қайтсақ деймін.
4.Өткенді қайталау:
Балалар фонетика тарауы бойынша мына сандардың құпиясын ашып көрейік.


title: Фонетикалық талдаудың үлгісі

text:
|
Фонетикалық талдаудың үлгісі
|
бет | 3/4 | Дата | 25.11.2023 | өлшемі | 1,74 Mb. | | #127393 |
| Байланысты: Сатылай кешенді талдау - Фонетикалық талдаудың үлгісі
- Берілген сөз: кітаптар
- ♦Аралас буынды сөз: жіңішке буын + жуан буын;
- ♦ Буын түрлері: кі-тап- тар –а.б.; б.б.; б.б.;
- ♦ Тасымал: 1)кі-таптар; 2)кітап-тар; 3) Ø
- ♦ Екпін: Қазақ тілінде екпін соңғы буынға түседі: кітаптàр
- ♦ Буын үндестігі заңына бағынады: кітап сөзінің соңғы буыны жуан, да жуан буынды.
- ♦ Дыбыс үндестігі заңына сәйкес: соңғы дыбысы қатаң ∆ дыбысқа аяқталғандықтан, да қатаң ∆ дыбыстан басталады.
- Математикалық тәсілмен дыбыстық талдау
- Берілген сөз: кітаптар
- O- дыбыс белгісі, -дауысты дыбыс белгісі, ∆- дауыссыз дыбыс белгісі. O=+∆ -?
-
- Шешуі: 8O=3+5∆
-
- 1) Тілдің қатысына қарай: 1) ∆Үн мен салдырдың қатысына қарай:
- 3= 2(а2) жуан 5∆= 4(к,т2,п) қатаң ∆
- 1(і) жіңішке 1(р)үнді ∆, ұяң ∆
- 2)Жақтың қатысына қарай:
- 3= 2(а2) ашық
- 1(і) қысаң
- 3)Ерін мен езудің қатысына қарай:
- 3= 2(а2, і) езулік
- еріндік Ø
- б) Дыбыстарды сатылай талдау
- І топ
-
- 1. Бұл – дауысты дыбыс. Себебі бұл дыбысты айтқанда
- Неден шыққан ауа ауыз қуысында ешбір кедергіге ұшырамай
- еркін шығады.
- 2. Тілдің қатысына қарай тіл арты немесе жуан дауысты дыбыс.
- Себебі бұл дыбыс айтқанда тілдің ұшы сәл артқа қарай тартылып, үсті дөңестенеді.
- 3. Жақтың ашылу дәрежесіне қарай ашық дауысты. Себебі бұл
- дыбысты айтқанда жақ кең ашылып, ауа еркін шығады.
- 4. Ерін мен езудің қатысына қарай езулік. Себебі бұл дыбысты
- айтқанда ерін жиырылып, езу артқа қарай тартылады.
- ІІ топ
-
- 1. Бұл – дауысты дыбыс. Себебі бұл дыбыс айтқанда өкпеден
- шыққан ауыз қуысында ешбір кедергіге ұшырамай еркін шығады.
- 2. Тілдің қатысына қарай тіл алды немесе жіңішке дауысты дыбыс. Себебі бұл дыбысты айтқанда тілдің ұшы сәл алға қарай созылып, үсті сәл төмендейді.
- 3. Жақтың ашылу дәрежесіне қарай ашық дауысты. Себебі бұл дыбысты айтқанда ерін жиырылып, езу артқа қарай тартылады.
- 4. Ерін мен езудің қатысына қарай езулік. Себебі бұл дыбысты айтқанда ерін жиырылып, езу артқа қарай тартылады.
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


|
Бүгінгі сабағымызды қорытындылай келе «Фонетика» сөзжұмбағын шешеміз
|
бет | 4/4 | Дата | 25.11.2023 | өлшемі | 1,74 Mb. | | #127393 |
| Байланысты: Сатылай кешенді талдау Бүгінгі сабағымызды қорытындылай келе «Фонетика» сөзжұмбағын шешеміз. - Бүгінгі сабағымызды қорытындылай келе «Фонетика» сөзжұмбағын шешеміз.
- 1. Фонетикалық ең кіші бөлшек ( Фонема)
- 2. Сөздердің айтылу нормаларының жиынтығы ( Орфоэпия )
- 3. Сөз бөлінісі ( Буын )
- 4. Буын түрі ( Бітеу )
- 5. Дауыссыз дыбыстардың түрі ( Қатаң )
- 6. Әріптердің рет тәртібімен орналасуы ( Әліпби )
- 7. Сөйлеу нормасына тән фонетикалық құбылыс (Екпін )
- 8. Дауысты дыбыстардың айтылуына қарай түрі ( Ашық )
- Қызығушылығы артады, білімін толықтырып отырады.
- Әр кезде көкірегінде сайрап тұратын болады.
Пайдаланылған әдебиеттер: - Пайдаланылған әдебиеттер:
- 1.Н. Оразахынова «Сатылай комплексті талдау», Алматы 1992 жыл.
- 2.«Сатылай комплексті талдау» ( Оқушылардың лабораториялық жұмыстары) 3 кітап І бөлім – Алматы 2003 жыл.
- 3.Н. А. Оразахынова, Ж. Т. Исаева, Г. С. Сүлеева. Қазақ тілі ( сөзжасам, морфология ). Алматы 2004 «Арыс» баспасы.
- 4.«Қазақ тілі мен әдебиеті», Алматы, №7, 2009
- Зейін қойып тыңдағандарыңызға рахмет!
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Сатылай кешенді талдау технологиясының ұтымдылығы

text:
2.Тұлғасына қарай – адам – негізгі түбір. Себебі сөздің әрі қарай бөлшектенбейтін мағына беретін негізгі бөлігі.
3. Құрылысына қарай дара. Себебі бір ғана негізгі түбірден тұр.
4.Сөзде бір лексикалық, екі грамматикалық мағына бар.
5.Лексикалық мағынасы – табиғаттың бір бөлшегі, тіршілік иесі.
6.1.Бірінші грамматикалық мағынасы - лексикалық мағынаның жалпылануынан жасалған жалпы грамматикалық мағына- зат есім.
6.2.Екінші грамматикалық мағынасы атау септігінің нөлдік тұлғасы арқылы берілген категориялық грамматикалық мағына - атауыштық мағына.
7. Адамдар кімдер деген сұраққа жауап береді. Ендеше, бұл – зат есім. Зат есім дегеніміз – кім, не, кімдер, нелер т.б.сұрақтарға жауап беріп, заттың нәрсенің, құбылыс-тың, деректі, дерексіз ұғымдардың атауын білдіретін сөз табы.
8. Мағынасына қарай
а) жалпы есім, себебі біркелкі тіршіліиесі-нің жалпылай атауы;


title: Пейзаждық деталь түрлері - Сатылханова гульмира алихановна

text:
«Мұңды» және «түнерген» пейзаж – жаңбырлы күндер, солған гүлдер,
өңі кеткен күзгі табиғат көрінісі суреттеледі
«Маңғаз» пейзаж – тау мен шатқал, түнерген, суық қалпымен адамды
үрейлендіретін пейзаж. Пейзаждың бұл түрінде аспан, дала, тау-тас кездейсоқ
қасірет қаупінің үдей түсуін аңдатып отырады
Пейзаж-детальды пайдаланудағы негізгі мақсат – кейіпкердің жан-
дүниесіне тереңдей ену, ішкі толғаныстарын ашып көрсету және оның мінез
ерекшелігін екшеп көрсету.
Іс-қимыл деталінің негізгі екі типі:
Табиғи – кейіпкер реакциясының аяқ астынан, ойламаған жерден көрінуі;
шартты немесе этикеттік – қоғамның өзі дағдыға айналдырған әрі
бекітіп, рұқсат берген «өзіндік «жүріс-тұрыс тілі».


title: Іс-қимыл деталінің түрлері

text:
Іс-қимыл деталінің түрлері: Психологиялық деталь қызметі – кейіпкердің ішкі жан-дүниесін, оның
уайым-қайғысын білдіреді.
Характерологиялық деталь қызметі – кейіпкердің іс-әрекеті, мінез-құлқы
оның жеке тұлғасымен байланысты. Зерттеуші А.Ф.Лосев: «Дене – адам
жанының тірі сұлбасы. Мен бір қарағанда-ақ, алдымда тұрған адамның іс-
6
әрекеттерін айтпағанда, сөйлеу мәнері, көзінің қиығы, маңдайындағы
сызықтары, қолы мен аяғын қалай қойғаны, денесінің түсі, даусына қарап-ақ
қандай адам екенін танып, жаңылмай айта аламын» деген екен.


title: Тарихи-мәдени деталь қызметі

text:
Тарихи-мәдени деталь қызметі - жүріс-тұрыс тілі елдің, дәуірдің мәдени
фонымен қалыптасады, сол арқылы оның нормалары мен дәстүрі көрініс
табады. Жазушының шығармасы жүріс-тұрыс нормасының өзгеруі мен жаңа
форманың сақтап қалады.
Әлеуметтік-анықтауыштық деталь қызметі – персонаждың жүріс-
тұрыс, мінез-құлқына өзі өмір сүріп отырған әлеуметтік ортаның әсері болады,
бұл кейіпкердің әлеуметтік статусы жөнінде хабар береді.
Сюжеттік деталь - шығарманың авансценасына шығып, сюжетті
байланыстыру қызметін атқарады және тартысты ситуацияларды тудырушы
қызметін атқарады.


title: Бағалауыштық  деталь - Сатылханова гульмира алихановна

text:
8
рухани-психологияық, қоғамдағы терең қайшылықтар мәселесі, адам мен
табиғат сабақтастығы уақыт мінберінен басты орын алған ХХ ғасырдың 60-80-
жылдары ерекше дамығаны байқалады. Осы кезеңде ерекше орын алған қазақ
әдеби үдерісінде айрықша қарқынмен дамыған барлық жанрлар сияқты новелла
жанры да кең қарқынмен дамыды. Оған сүбелі үлес қосқан жазушылар
қатарында С.Жүнісов, Т.Ахтанов, Д.Әбілев, М.Әлімбаев, Н.Сералиев, О.Бөкеев,
Х.Ерғалиев, И.Жақанов, Ө.Қанахин, С.Мәуленов, Қ.Найманбаев, Ә.Нілібаев,
Т.Әлімқұлов,
М.Сәрсекеев,
Э.Төреханов,
Х.Әдібаев,
Ш.Құмарова,
О.Әбділдабаев, К.Сегізбаев, Р.Тоқтаров, М.Мағауин, Қ.Мүсірепов, М.Шаханов,
С.Шаймерденов сынды бірқатар прозаиктер есімін атауға болады. Новеллистер
шама-шарқынша Ы.Алтынсарин, Б.Майлин, Ғ.Мүсірепов, С.Ерубаев сынды
алыптар салған сара жолды жалғастырып, көтерген биігін аласартпау, идеялық-
көркемдік іздерін әлсіретпеу бағытында барынша еңбек етті. Новеллистер сөз
өнерінің маржан тізбектерін пайдалана отырып, детальды – көркемдікті
шыңдаудың, шеберлікті арттырудың құралы ретінде пайдаланды деуге болады.
Суреткерлеріміз халықтың рухани қазынасын игеріп, сапалы новеллалар
тудырды. Олар қоғамдық өмірдегі, адам мінезіндегі кемшін, жағымсыз
қылықтарды ашып көрсетуде ғана деталь пайдаланған жоқ, туындының
символдық мәндегі тақырыбын, өзіндік көтерген идеясын ашып көрсетуде де
деталь үлкен рөл атқарды. Көлемі шағын новелла жанрында аз сөзге салмақ
салып, көп мағына жүктей білді. Қазақ прозасындағы новелла жанрының даму
сипатына мән беріп қарағанда, дәл осы авторлар өнімді еңбек етіп, новеллалар
тудырған дәуір, яғни, ХХ ғасырдың 60-80-жылдары қазақ новелласының
шарықтап, қарыштап дамыған кезеңі болды десек артық айтқандық емес.
Ұлттық ой-сана қанша жылдар бойы бұғауда ұсталса да, бүгінгі тәуелсіз ел
әдебиетінің әдеби үдерісінде новелла жанры жанрлық форма жағынан да,
мазмұндық тұрғыдан да, тақырыптық жағынан да кеңейіп, құнарлана түсті.
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/satilhanova-gulemira-alihanovna.html?page=13#БЕЛГІЛЕУЛЕР_МЕН_ҚЫСҚАРТУЛАР__Диссертациялық_жұмыста_төмендегідей_белгілеулер_мен_қысқартулар_қолданылды:_ҚР


title: Жұмыстың  мақсаты - Сатылханова гульмира алихановна

text:
Жұмыстың мақсаты – ұлттық прозамызда туып, әртүрлі деңгейде даму
сатыларынан өткен новеллалардың қазақ әдебиетіндегі алатын орнын,
ерекшелігін, пайда болу, даму жолдарын жүйелі түрде көрсете отырып, онда
кездесетін детальдың көркемдік қызметін анықтап, ғылыми айналымға ендіру.
Қазақ новеллаларында кездесетін деталь түрлерін тұтас күйінде зерттеп, нақты
мысалдар негізінде талдау. Осы мақсатта төмендегі міндеттер шешу көзделді:
- новелланың әдеби жанр ретінде пайда болуының негізгі бастауларын,
басты жанрлық белгілерін көрсету;
- әдебиеттану ғылымындағы детальдың зерттелу хронологиясына тоқталу;
- детальдың негізгі түрлеріне жіктеме жасай отырып, нақты мысалдармен
дәлелдеп көрсету;
- қазақ новеллаларында кездесетін суреттеу және психологиялық деталь
түрлерін анықтап, ажырату;
- новеллалардағы
көркем деталь жүйесін қарастырып, олардың
эстетикалық,
символикалық-семантикалық,
психологиялық-эмоциялық
қызметін анықтау.


title: Зерттелу  деңгейі - Сатылханова гульмира алихановна

text:
Зерттелу деңгейі: қазақ новеллаларындағы детальдың көркемдік қызметі
арнайы түрде отандық ғылымда диссертациялық зерттеу ауқымында
қарастырылған жоқ. Бірақ, прозалық жанрларға қатысты теориялық еңбектер,
әдебиет поэтикасына байланысты көптеген зерттеу еңбектері бар. Солардың
қатарында А.Байтұрсынұлының «Әдебиет танытқыш», Қ.Жұмалиевтің
«Әдебиет
теориясы»,
З.Қабдоловтың
«Сөз
өнері»,
Б.Кабдуловтың
«Художественная деталь в литературном произведений», Б.Майтановтың
«Қаһарманның рухани әлемі», «Портрет поэтикасы», Г.Пірәлиеваның «Көркем
прозадағы психологизмнің кейбір мәселелері» т.б. зерттеулерді айтуға болады.
Сонымен бірге, біздің жұмысымызға арқау болып отырған кейбір прозаиктер,
олардың новеллалары жөнінде, ондағы әдеби кейіпкерлер, деталь хақында сын
мақалалар көлемінде, тағы да басқа өзгеше аспектілерде біршама айтылғанын
жоққа шығара алмаймыз. Зерттеуші Т.Рахымжановтың «Қазіргі қазақ
романының поэтикасы» атты докторлық диссертациясында С.Бақбергеновтің
«Қайран шешем» романы көркемдік деталь тұрғысынан [4]; «Қазақ
прозасындағы психологизм» атты ғылыми монографиясында С.Шаймерденов
повестерінің поэтикасы аясында деталь мәселесі [5]; А.Таңжарықованың
«Қазақ прозасындағы этнографиялық және фольклорлық сарындар» атты
докторлық диссертациясында қазақ әңгімелеріндегі көркемдік деталь, пейзаж,
портрет, диалог, монолог, баяндау сынды көркемдік амал-тәсілдердің
этнографиялық үрдістерді берудегі қызметі қарастырылған [6]. Д.Мамбекова
«Кәкімжан Қазыбаев прозасындағы замана тынысы» атты кандидаттық
диссертациясында жазушының портрет, пейзажды қолдану барысында
детальдың рөліне тоқталады [7].


title: Ғылыми  жаңалығы - Сатылханова гульмира алихановна

text:
Ғылыми жаңалығы: жұмыстың ғылыми жаңалығы көзделген мақсат пен
міндеттің іске асырылуы барысында айқындалатыны белгілі. Қазақ
әдебиеттануы ғылымында алғаш рет новелладағы детальдың көркемдік
қызметіне жүйелі түрде анализ жасалды. Осыған орай жұмыстың нақты
ғылыми жаңалығы ретінде төмендегідей қол жеткізген нәтижелерді айтуға
болады:
- зерттеу жұмысында қазақ прозасындағы новелла жанры алғаш рет
ғылыми-зерттеу нысанына алынып, оның даму, қалыптасу жолдары
айқындалды;
- новелла жанрының негізгі белгілері мен ерекшеліктері көрсетілді;
- қазақ әдебиетіндегі новелла жанры алғаш рет тұтастықта қарастырылып,
ондағы детальдардың (заттық (тұрмыстық), пейзаждық, портреттік, іс-қимыл,
тілдік) көркем шығармадағы қызметі анықталды;
- новеллистердің детальдың көркемдік қызметін шеберлікпен қолдану
мәселесі жайында алғашқы ғылыми тұжырымдар жасалды.


title: Зерттеу  әдістері - Сатылханова гульмира алихановна

text:
10
алынды. Атап айтқанда А.Байтұрсынұлы [8], М.Әуезов [9], Қ.Жұмалиев [10],
З.Қабдолов [11], С.Қирабаев [12], Р.Бердібаев [13], Ш.Елеукенов [14],
М.Мырзахметов [15], Е.Лизунова [16], С.Мақпырұлы [17], Б.Майтанов [18],
Т.Рахымжанов [19], Қ.Ергөбек [20], Ж.Дәдебаев [21], Г.Пірәлиева [22],
Қ.Жанұзақова [23]; орыс зерттеушілерінен В.Томашевский [24], В.Е.Хализев
[25], В.Ф.Путнин [26], А.Б.Есин [27], Е.Добин [28], В.А.Кухаренко [29],
М.Щеглов [30] т.б. ғалымдардың еңбектері мен ғылыми тұжырымдары
диссертациялық жұмыстың теориялық және әдістемелік арқауы болды.
Достарыңызбен бөлісу:


title:
Қорғауға
ұсынылатын - Сатылханова гульмира алихановна

text:
Қорғауға ұсынылатын ғылыми тұжырымдар: диссертациялық
жұмыстың жазылуы барысында айқындалған нәтижелер бойынша төмендегідей
негізгі тұжырымдар ұсынылады:
- новелла қазақ әдебиетінде өзіндік орны бар іргелі жанр;
- новелла тақырыбының, көтерілген мәселесінің әрқилылығымен құнды;
- новелланың көркемдік жүйесінде детальды шеберлікпен қолданудың
маңызы зор;
- шағын жанрдағы деталь қолданысы мен қызметін саралау – қазақ
новелласының бет-алыс бағдарын, көркемдік табысын айқындайды;
- новелладағы деталь оқиға динамикасына ажар кіргізеді,эстетикалық әсер,
эмоциялық бояуды күшейтеді,
- новелладағы деталь – әдеби кейіпкердің рухани болмысын терең ашуға
мүмкіндік беретін, кейіпкер психологиясын, әртүрлі мінез қырларын танытатын
көркемдік тәсіл;
- деталь новелла жанрында ақпараттық, символдық, эстетикалық,
философиялық қызмет атқарады.


title: Зерттеу  жұмысының  дереккөздері

text:
11
4 мақала отандық және шетелдік халықаралық ғылыми-тәжірибелік
конференцияларда жарияланды:
- Прозадағы көркемдік деталь қолданысының авторлық мақсаттағы орны.
«Ахмет Байтұрсынұлы мұрасы: зерттеу, жүйелеу және насихаттау» атты
халықаралық ғылыми-теориялық конференция. 15 Наурыз, 2017ж.
А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты, ҚР Ұлттық
кітапханасы;
- Қазақ прозасындағы этно-мәдени құбылыстың деталь арқылы ашылуы.
«Гуманитарлық ғылымдағы ізденістер мен жаңалықтар» атты докторанттар мен
магистранттардың
халықаралық
ғылыми-практикалық
конференциясы.
Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті.12 сәуір, 2017ж.;
- Қазақ новеллаларындағы портреттік деталь түрлері мен қызметі. Көрнекті
қаламгер Қайнекей Жармағанбетовтің туғанына 100 жыл толуына арналған
«Қайнекей Жармағанбетов шығармашылығы және қазіргі әдеби үдерістің өзекті
мәселелері» атты халықаралық ғылыми конференция. Алматы, 28 қараша
2018ж. Абай атындағы ҚазҰПУ.
-Қазақ
прозасындағы этно-мәдени сипатты көркемдік детальдың
қолданылуы. «I-ші Евразиялық Тіл білімі және Гуманитарлық ғылымдар
конференциясы (1
st
Eurasian Conference on Language and Social Sciences, ECLSS
2017 Сиде/Анталия қаласы, Роехамптон Университеті (Англия), Даугавпильс
(Латвия), Абай атындағы ҚазҰПУ (Қазақстан) және Йенілікчі Адымлар
(Түркия) Түркия, Халықаралық ғылыми-теориялық конференция. Мамыр 22-24,
2017 ж.
1 мақала Scopus базасында тіркелген ғылыми журналында жарық көрді:
Artistic function of detail in Kazakh prose. Opción, Año 34, Especial No.15
(2018): 1265-1294 ISSN 1012-1587/ISSNe: 2477-9385.
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/satilhanova-gulemira-alihanovna.html?page=20#1_НОВЕЛЛА_ЖАНРЫНДАҒЫ_ДЕТАЛЬ:_ТАБИҒАТЫ,_КӨРКЕМДІК_МӘНІ_МЕН_ҚЫЗМЕТІ__1.1_Қазақ_әдебиетіндегі_новелла_жанры:_ерекшелігі,_эволюциясы

title: Диссертациялық  жұмыстың  құрылымы

text:
Диссертациялық жұмыстың құрылымы: ғылыми еңбек кіріспеден, үш
бөлімнен, қорытындыдан және пайдаланған әдебиеттер тізімінен тұрады.
12
1 НОВЕЛЛА ЖАНРЫНДАҒЫ ДЕТАЛЬ: ТАБИҒАТЫ, КӨРКЕМДІК
МӘНІ МЕН ҚЫЗМЕТІ
1.1 Қазақ әдебиетіндегі новелла жанры: ерекшелігі, эволюциясы
Детальдың көркемдік қызметіне жан-жақты тоқталмас бұрын алдымен
новелла жанрына азырақ тоқталып өткіміз келеді. Өйткені, араб, парсы, үнді,
қытай, жапон, грек, итальян, неміс, испан, ағылшын әдебиеті тарихында
маңызды орын алатын новелла жанры біздің қазақ әдебиетінде бүгінге дейін
жеке жанр ретінде айрықша сөз болып, жеке ғылыми зерттеу обьектісі ретінде
қарастырылмағаны белгілі. Мұны осыдан ширек ғасыр бұрын М.Алтынбекова
да айтып, ескертіп өткен болатын: «новелла – дүние жүзі әдебиеті тарихында
өзінің жанр ерекшелігімен тиісті орнын тауып, қашан да көп назарын аударып
келе жатқан кексе жанр. Олай болса, біздің қазақ әдебиетінде осы уақытқа
дейін бұл жанр ретінде айрықша сөз болып, өзінің қасиеттері талданып ауызға
алынбай келуі қынжыларлық-ақ жәйт» [31,143]. Десе де, әлі күнге төл
әдебиеттану ғылымымызда новелла жанрына қатысты бұл олқылықтың орны
толтырылған жоқ.
Ғ.Мүсірепов: «Шығарма деген белгілі оқиғалардың тізбегі емес. Шығарма
жазушы жүрегінде, ойында қайнап-пісіп, кітап оқушылары зейін қоюға
тұратын, жігер-қайрат, адам қоғамының өсе беруіне, еселей беруіне үн қоса
алатын жанр» [32,7] деген тұжырымынан қандай жанрда жазылса да туынды ең
алдымен көркемдік-шығармашылық болмысымен құнды екені нақтыланады.
Новелла да – өз дәуірінің келелі мәселелерін көтере алатын, зейін қойып оқуға
тұратын жанр екені жасырын емес. М.Алтынбекова новелла жанрының барлық
жазушы шығармашылығында болуы міндетті болмаса да, өскелең әдебиеттің
қай-қайсысында болса да қағажу көріп келе жатқан осы жанрдың тағдырына
алаңдаушылық танытып, оның қазақ әдебиетінде кенжелеп қалу себебін
анықтауға талпынады. Жазушыға мына жанрды жаз, мына жанрда жазба деп
ешкім кесіп айта алмайды. Қай жанрды таңдап, жазу керектігін, өмірлік
құбылыстың мәні мен маңызын суреткер өзі айқындайды. Дегенмен, зерттеуші
М.Алтынбекованың пайымдауынша, негізгі себеп – зерттеушілер мен
әдебиеттанушы ғалымдардың бұл жанрдың табиғатына аз көңіл бөліп,
новелладағы шеберліктің нәзік, күрмеуі мол шешілмеген мәселелерін назардан
тыс қалдыруында. Зерттеуші егер ғалымдар жанрдың негізгі ерекшеліктері мен
қасиеттерін жазушылар алдына сөз етіп, талдап, тарта алса, болашақта
жазушыларымыз бұл сұлу да өткір жанрды еркін игеріп, мықты новеллалар
тудыратындығына үлкен сенім білдіреді [31]. Осымен новелла жанрының
теориясы мен болашағына, дамуына қатысты қазақ әдебиеттану ғылымында
айтылған ой, ғылыми пікір ұзақ уақытқа дейін айтылмай, үзіліп қалды деуге
болады. Әдебиеттану ғылымының көшбасында тұрған Қ.Жұмалиев, З.Қабдолов
сынды теоретик ғалымдар еңбегінде де бұл жанр жөнінде тұшымды ой, ғылыми
пікір айтылмағанын байқадық.
Новелла жанры – әлем әдебиетінде ертеден келе жатқан кексе жанр.
Новелланың қайнар көзі ең алдымен латындық exemple, сонымен қатар,
13
фаблио, мысал, халық ертегілері болып келеді. ХІІІ ғасырдағы окситан тілінде
бұрыннан бар, дәстүрлі материалды өңдеп жаңадан әңгімелеген дүниені таныту
үшін «nova» сөзі қолданылған. Осыдан келіп итальяндық «novella» шыққан, ал
ХV ғасырдан бастап бұл сөз Еуропа елдеріне кеңінен тарап кетті [33]. Бірақ
бұдан новелла жанры тек еуропа елдері әдебиетінде ғана болды деген ұғым
тумау керек. Аталған жанр араб, үнді, парсы, жапон, қытай, корей әдебиеті
тарихында да маңызды орын алды. Бірақ, қазақ әдебиетіне орыс әдебиеті
арқылы, ал орыс әдебиетіне батысеуропалық әдебиеттің ықпалымен келіп
енгендіктен, біз новелланың батыс елдері әдебиеті тарихында таралу мәселесіне
аз-кем тоқталып өткенді жөн санадық.
Классикалық новелла қайта өрлеу дәуірінде дүниеге келді. Дәл осы кезеңде
новелла жанры ерекше дамып, әйгілі болды. Оның өзіне ғана тән ерекшеліктері
мен белгілері, драмалық өткір тартысы, оқиға мен әрекеттің күтпеген жерден
басқаша өріс алуы, бас кейіпкер тағдырының оқырман ойламаған арнамен кетуі
немесе аяқталуы сынды спецификалық ерекшеліктері тез арада толық
сипатында анықтала бастады. Новеллалық туындылардың үздік үлгілерінің
қатарында Джованни Боккаччо еңбектерін айтуға болады.
ХІІІ-ХІV ғасырлар ширегінде Италияда қысқа әңгіме-новеллалардың
алғашқы жинағы пайда болды. Халық ауыз әдебиетінің негізінде туған новелла
жанры өз алдына дербес әдеби жанр ретінде ХІV ғасырдың ортасында
Солтүстік Италияның қала-мемлекеттерінің мәдени өркендеу жағдайында
орнықты. Шындығында новелла итальяндық қайтаөрлеу дәуірінің ең бір
тамаша мәдени өнімі еді. Новелланың тамыры фольклорда, соның ішінде өткір
анекдотта болды. Анекдотқа табиғаты жағынан «фачеция» («өткір сөз, әзіл,
күлкі, «оспақ») жанры жақын келетін. Осыдан келіп бұл жанрға тән
новеллланың қызықтылығы, баяндаудың энергетикалық лаконизмі, тосын
шешімнің өткірлігі мен тиімділігі шыққан. Осы бастау көздері новеллаға тән
сипатты дарытып, өмірлік өткір мәселелерді көтеруге қабілетті қылды деген
пікірді бірқатар зерттеушілер мақұлдайды.
Новелла оқырманға ол басқа жанрлық туындылардан таба да, кездестіре де
алмайтын жаңа материалды ұсынды: эпикалық поэзия дәстүрлі рыцарьлық
роман рухында, ал лирика абстрактылы-философиялық құрылымға сай дами
бастады.
Халық ауыз әдебиетінен новелланың тағы бір дәстүрге айналған ерекшелігі
шығады: ол образдылық, кейіпкерлердің мақал-мәтелдер мен қанатты сөздерге
бай ауызекі тілі.
Жоғарыда айтып өткеніміздей, итальяндық новелла атасы флоренциялық
Джованни Боккаччо (1313-1375) болды. Ол новеллаға классикалық түр берді.
Боккаччо халық мәдениетіне жақын адам болғандықтан образды әрі дәл тауып
айтатын халық сөзіне ерекше махаббатпен көңіл бөлді. Сонымен қатар, ол көп
уақытын латын және грек тіліне, антик әдебиеті мен тарихын оқып білуге
жұмсаған гуманист оқымысты болды. Халық ауыз әдебиетінің үздік дәстүрін
қабылдап, бойына сіңіре білген Боккаччо оларды итальяндық және әлемдік
мәдениет, әдеби тәжірибесімен байытты. Француздық әзіл әңгімелер, ежелгі
14
және ортағасырлық шығармаларды, әдебиет тәжірибесін пайдалана отырып,
оның қаламынан итальяндық новелла, оның өзіне тән тілі, тақырыбы мен
типтері туып жатты. Новелла материалы ретінде өмір шындығы алынды, бұл
дәстүр әлі күнге жалғастығын тауып келеді. Сондықтан да новелла өмірсүйгіш,
еркін, антиклерикалдық (шіркеудің саяси және мәдени үстемдігін күшейтуге
қарсы болу) сипатта болды. Дәл осы өмірсүйгіш рухы мен дінбасыларын өткір
сынға алғаны үшін әрі латын тілінде емес халық тілінде жазылғаны үшін
новелла үкімет тарапынан жиі сынға ұшырап отырды. Тіпті новелланы
«төменгі» жанр деп те танығандар болды. Бұған қарсы болған Боккаччо
жанрдың өркениетті, даналық пен сұлулықты насихаттағанын қалады. Ол
күнделікті өмірдің өзінен новелла өмірдің даналығы мен сұлулығын көре білу
керек деп санады. Осы позициядан келіп оның басты туындысы – Веселовский
«оба кезіндегі той» деп атаған новеллалар жинағы «Декамерон» (1350-1353)
туды.
Боккаччо новеллаларының көркемдік тілі бай болды, ол оқиғаның мәні мен
психологиясын ашып көрсететін және оқырмандардың жеңіл қабылдауына
бағытталған көптеген ескертпелерді қолдан енгізіп отырды. Сюжеттің дамуы
публицистикалық сипаттағы авторлық шегіністермен жиі-жиі бөлініп отырады;
бұл өз кезегінде халықтың көңіл-күйі мен гуманистік көзқарасын білдіріп
отырды. Бұл бір жағынан дінбасыларының ашкөзділігі, пайдакүнемдігі мен
екіжүзділігіне деген қарсылық, әдет-ғұрыптың сақталмай, аяқасты болуына
деген өкініш, мұң болатын [34]. Боккаччоның новелла жинағын жазуына түрткі
болған жай – 1348 жылғы Флоренцияны жайлаған оба ауруы болатын. Бұл ауру
қала халқының көп бөлігін жалмап қана қойған жоқ, адамдардың сана-сезімі
мен әдет-ғұрпына да ерекше әсер етті. Адамдардың күн сайын емес, сағат
сайын, сәт сайын о дүниелік болуы халықты қайтадан ортағасырлық түсінікке,
өлім мен өлімнен кейінгі өмір алдындағы қорқынышқа алып келді. Ертеңгі
күніне сенімсіз қалалықтар моральдық бастауларды жоққа шығарып, бассыздық
пен жүгенсіздікке ерік беріп, жақсы мен жаманды айырудан қалды. Осы
жағдайға қарсылық ретінде автор аталмыш туындысын дүниеге әкелді.
Декамерондағы жеті бикеш пен үш жігіттен тұратын композиция бұл ауруға
берілмей, жеңеміз деген үмітпен, аталмыш індетті өздерінше қарсы алуды
ұйғарады. Қала сыртындағы виллада салауатты өмір салтын ұстанып, өз
рухтарын адам энергиясын, ақыл, еркін, өмірсүйгіштігін, ортағасырлық
феодалдық күштерге қарсы батылдық, әділдік, жанкештілігін дәріптейтін
сипаттағы музыка, ән, би, өлең, новеллалармен бекітіп, күшейтіп отырды.
«Декамерон» (он күндік күнделік) жүз новелладан (он күн бойына
әрқайсысының айтқан 10 новелласы) тұрады. Жазушыны қоғамдық моральдың
азғындауы, екіжүзділік пен пайдакүнемдік, есепшілдік, эгоизм сынды
мәселелер толғандырды. Автор өз новеллаларында гуманистік идеялармен
сусындаған адам образын, жоғарғы идеалды сомдауға тырысты. Бұл кодекстің
негізіне гуманизм, кеңпейілділік сынды асыл қасиеттер алынды. Жинақтың
тағы бір маңызды ерекшелігі – антиклерикалдық бағытта болуы, шіркеу
15
қызметкерлерінің екіжүзділігі мен арам пиғылын, католиктік шіркеуді өткір
сынға алу. Жалпы Боккаччо новеллалары сатиралық сипатта болды.
Зерттеушілердің анықтауынша, «Декамерон» өмір шындығын әртүрлі
қырынан айтып, жарқыратып ашып көрсетуде шағын жанрдың зор
мүмкіндіктерін сарқа пайдаланды. Итальяндық қайта өрлеу дәуірінің барлық
новеллистерінің ішіндегі ең мықтысы, ең ірісі Боккаччодан кейін де новелла
дамуы жалғаса берді. Олардың қатарында ХV ғ. өмір сүрген Мазуччо
Гуардаттиді (оның «Новеллино» атты еңбегін Ватикан тыйым салынған
кітаптар индексіне енгізген), ХVІ ғасырдағы Джиральди Чинтионы («Жүз
аңыз»), Маттео Банделлоны («Ромео мен Джульетта» новелласы) айтуға
болады.
Боккаччо ықпалымен новелла жанры тек Италия емес бүкіл Еуропа елдеріне
тарады. Соның ішінде Англия (Джефри Чосер), Франция (Маргарита
Наваррская), Испания (Сервантес) сынды елдерде новелла жанры өз деңгейінде
танылды. Францияда 1462 жылы «Жүз жаңа новелла» жинағы шықты
(шындығында бұл Поджо Браччолинидің фачецияларының көшірмесі іспетті
дүние болған), Маргарита Наваррская болса «Декамеронның» үлгісімен 1559
жылы «Гептамерон» атты кітап жазып шықты [33].
Жанр эволюциясына қарап отырсақ, романтизм дәуірінде Гофман, Новалис,
Л.Тик, Генрих фон Клейст, Э.По, Н.Гоголь сынды новеллистердің ықпалымен
жанр мистика, фантастика, қиял-ғажайыптық элементтермен байыған. Бұл
кезең новелласына тән сипат: материал күнделікті өмірден алынбады, оның
үстіне жанр өзіне трагиирониялық культті сіңіріп алды. Кейінірек Проспер
Мериме мен Ги де Мопассан өздерінің реалистік әңгімелерін де новелла деп
атай бастады. ХІХ-ХХ ғасырларда новелла жанры Ы.Алтынсарин, А.П.Чехов,
Амброз Бирс, Л.Пиранделло, Б.Майлин, Ш.Андерсон, О.Генри, Герберт Уэллс,
Артур Конан Дойль, И.А.Бунин, Гилберт Честертон, С.Цвейг, Акутагава
Рюноскэ, Карел Чапек, Хорхе Луис Борхес секілді жазушылармен толықты.
Новелла жанры бұл жазушылардың қаламында кейіпкердің тұйық,
оңашаланған тағдырларын, қоғам ішіндегі жатсыну мәселесін ашып көрсетті,
көп жағдайда фаталистік және гротескілік бояуларға жол беріп отырды [33].
Модернистік новелла өкілдері (Ф.Кафка) туындыларында оқиға соқыр сенімге
құрылып, тағдырдың үкімі ретінде ұғындырылып, түсіндірілді, адамдардың
күткен үміті ақталмады, сенім жоққа шығарылды.
Байқап отырғанымыздай, жанрдың даму тарихында әрбір тарихи және
әдеби дәуір өзіндік із, белгі қалдырып отырған. Романтизм дәуіріндегі новелла
жанрының мазмұны мистикалық сипатта болды, ал ақиқат пен болмыстың
аражігі Гофманның «Құм адамындағыдай» кейіпкер санасында өшіріліп
отырды. Демек, алғашында тұрмыстық анекдоттан нәр алған классикалық
новелла үлгілерін романтик жазушылар өзгертті деуге болады. Оған себеп
болған әрине романтиктердің эстетикалық пайымы мен жанрлық
формаларының фрагментарлығы, шек жігінің жойылуы, тіркелмеуі сынды
орныққан пікірлері еді.
16
Новеллаға баяндау тәсілі мүлде жат болды, автор ешуақытта өзінің
көзқарасы мен берген бағасын ашып айтқан жоқ, оны ұғып-түсінуді
оқырманның өзіне қалдырды. Және әр уақытта философия мен психологизмнен
бойын қашық ұстады, тіпті реализм әдебиеті нық бекігенде де солай болды.
Кейіпкердің ішкі әлемі мен дүниетанымы оның әрекеттері мен ісі, қылығы
арқылы беріліп отырды.
Реализмнің дамып, белең алуына байланысты новелла да әдебиет
сахнасынан ығысып, тасада қала берді. Өйткені, ХІХ ғасырдағы реализмді
психологизм, суреттеу мен баяндаусыз елестету мүмкін емес болатын. Ал бұл
новелла жанрына мүлде жат әдіс болғандықтан, жанр ығысып, үлгілерін
жоғалта бастады. Әңгіме жанры осы кезде алға шықты.
Қазақ әдебиетіне новелла жанры басқа да әдеби жанрлар секілді (мысал,
сонет т.б.) орыс әдебиеті арқылы келіп енді. Ал орыс әдебиетіне еуропалық
әдебиет
арқылы
енді.
Алғашында
орыс
новеллалары
зерттеуші
О.А.Державиннің айтуынша, классикалық боккаччолық новеллаларды аудару
арқылы келді. Аударма новелланың алғашқы үлгісі К.Н.Батюшковтың
«Гризельда» новелласы болды. 1817 жылдың 10 шілдесінде Н.И.Гнедичке
жазған хатында жазушы аудару барысында Боккаччо мәнерін барынша беруге
тырысқанын жазады. Дәл осы К.Н.Батюшков арқылы орыс оқырмандары
Джованни Боккаччо новеллаларының үлгілерімен таныс болды.
Орыс әдебиетінде новелла жанр ретінде ХІХ ғасырда қалыптаса бастады.
Оған мұрындық болған батысеуропалық әдебиеттің орыс әдебиетіне ықпалы,
аудармашылық қызмет және орыс жазушыларының шығармашылық тәжірибесі
сынды факторлар болатын. Орыс новелласының көшбасында А.С.Пушкин
тұрады («Белкин повестері»). Ал кеңес әдебиетінде ХХ ғасырдың 20-
жылдарында новелла жанры өнімді болды. И.Бабель, Ю.Олеша, В.C.Иванов,
М.Зощенко, В.Катаев сынды новеллистер халық өміріндегі стихияны, яғни
төңкеріс орнатқан өзгерістерді, адам психологиясы мен тұрмыс өзгерісін
жазды.
ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиетінде де новелла жанры тез бой түзеп,
шымыр новеллалар жазыла бастады. Бұл кезеңде қазақ новеллистикасының
көгіне шарықтап Б.Майлин шықты.
Қазақ әдебиетінде новелла жанрының зерттеліп, ғылыми тұрғыдан
пайымдалуы да көңіл көншітпейді. Неміс ағартушысы Гете «бұрын-соңды көз
көріп, құлақ естімеген тамаша оқиға туралы шындыққа сыйымды әңгіме» деп
таныған жанрдың расында да әңгіме жанрымен арасындағы шек-жігі
айқындалмай, әңгіме жанры басымдылық танытты. Күні бүгінге дейін новелла
жанры қалыс қалып, қағажу көріп, әңгіме жанрының көлеңкесінде қалып келе
жатқаны жасырын емес. Қазақ әдебиеттану ғылымындағы басты теориялық
еңбектерге шолу жасап өткеннің өзінде новелла жанрының теориялық тұрғыдан
бағалануы, жанрлық ерекшеліктерінің саралануы, тарихы, дамуы сынды
мәселелер көңіл көншітпейді. Новелла жанры жөнінде ғалым А.Нұрқатов
«Шағын жанр туралы» (1957), «Әңгіме жайын сөз еткенде» (1960);
Н.Ғабдуллин, М.Дүйсеновтер мақалаларында бірлі-жарым ой айтылады. Бірақ
17
олар новелланың жанрлық ерекшелігін толық талдап, көкжиегін белгілеп,
жазушылар алдына тарта алған жоқ. Теоретик ғалым З.Қабдолов «Сөз өнері»
еңбегінде новелла жанры жайында бес сөйлеммен ғана жалпыға ортақ ақпарат
берумен шектеледі. «Біз новелланы эпостың шағын түріндегі даму сырларын
қатерге алғандықтан ғана атап отырмыз. Әйтпесе, новелла біздің дәуірімізде
көркем әңгімемен ұласып, екеуінің ара жіктері жойылып бара жатыр. Әдебиет
білімпаздарының бірқатары тіпті бұл екеуін бір-бірінен айыра қарауға қарсы,
екеуін бір нәрсе деп түсіндіреді. Сондықтан біз кей реттерде новелланың
жанрлық ерекшеліктері болып көрінетін сюжеттегі оқшау шиеленіс, оқыс
шешім сияқты жайттарға арнайы тоқтап, айрықша мән бермей-ақ көркем әңгіме
мәселесін пайымдауға көшеміз» деп, табиғаты жағынан бір-біріне етене жақын
келетін әңгіме жанрына қарай ойысып кетеді [11,301].
Біздіңше, адамзат баласының өміріндегі ең бір маңызды кезең, санасын дір
еткізіп, жарық түсірген тарихи кезең – Ренессанс дәуірінде туып, қалыптасып,
жалпы халық, қоғам емес, жеке адамдар басындағы оқыс, оқшау оқиғалардан
туған новелла жанрының әдебиет тарихында өзіндік орны бар. Оның ең негізгі
ерекшелігі де осында, ол жеке адамның басындағы жағдайға мән береді, әрбір
адамның дара тіршілігі, іс-әрекеті, басынан кешкен оқшау оқиғалары мен
кездейсоқ құбылыстарға мән беріледі. Шындығында әңгіме ғана емес, новелла
– қиын жанр. Адам өміріндегі ең бір елеулі, оқшау оқиғаны таңдап алу да
авторға оңай емес. Екіншіден сол оқшау оқиғаның өзі оқырман мүлде күтпеген
финалда шешім табуының өзі қиыннан қиыстыруда талап ететін дүние. Көлемі
шағын дүниенің ішінде осынша талаптарды орындау автордан жинақылық,
шеберлікті ғана емес, ерекше логиканы, ұшқыр ойлылықты талап етеді. Және
новелла бір оқылғаннан кейін оқырманына ұмытылмастай әсер ету керектігі де
үнемі автордың басты назарында болып отырады.
«Әдебиеттану.Терминдер сөздігінде» бұл жанрға: «көлем жағынан әңгімеге
теңдес прозалық шығарма, кейде өлеңмен жазылады. Новелланың әңгімеден
айырмасы – онда әдеттегіден тыс, өзгеше жағдай, ғажайып оқиға баяндалады.
Оқиға желісі таң қаларлықтай қызықты етіп өріледі және тосын, күтпеген
жерден аяқталады. Қазақ әдебиетінде новелла жазу дәстүрі С.Ерубаевтан
басталады» [35,253] деген анықтама беріледі. Новелланың теориялық
анықтамасына берілген анықтамаға қосыламыз, ал қазақ әдебиетіндегі новелла
жазу дәстүрінің кімнен басталатындығы тәуелсіз ел әдебиеті тұрғысынан
жаңаша бағытта қарап, бағамдауды қажет етеді. «Қазақ әдебиетінде новелла
жазу дәстүрі С.Ерубаевтан басталады» дегенді асығыс айтылған пікір деп
санаймыз. Мұндай пікірдің әдебиетімізде қалыптасуына новелланың жанрлық
ерекшелігі әлі күнге біз ізге түсіп, талданбағандығы себеп болып отыр.
Новелла мен әңгіме жанрының бір-біріне ұқсамайтын, бірін-бірі
қайталамайтын жанрлық ерекшеліктері өмірдің өзіндей анық. Новелла көп
уақыттан бері жазушыларды қызықтырып келгенімен, әлі күнге дейін өзіндік
шек-жігі ажыратылып, айқындалып, жанр жөнінде келісілген, қалыптасқан
ортақ ұғым жоқ. Тіпті, кей зерттеушілер әңгіме мен новелланың жанрлық
айырымын көрсетудің қажеті жоқ деп санайды. Мәселен, Е.Мелетинский өзінің
18
«Новелланың тарихи поэтикасы» еңбегінде «мен новелланың әңгімеден
айырмашылығын айырып көрсету маңызды деп санамаймын» [36] деп жазады.
Новелла көлемі жағынан әңгімемен шамалас, повестен ықшам, суреттеу
сипатында келетін прозалық жанр. Көлемі жағынан әңгімеден шағын келетін
новелла түрлері де кездеседі. Новеллаға өткір сюжет, қысқалық, шешімнің
күтпеген жерден болуы, мазмұндау стилінің бейтараптығы тән. Бұл жанрда
қатысатын кейіпкерлер саны шектеулі (екі-үш), адам өміріндегі маңызды
оқиғаның төңірегіне құрылатын болғандықтан, сюжеті өткір, шымыр,
шиеленісті болып келеді. Оқиғаның түйіні күтпеген жерден, тосын болады.
Жанрлық ерекшелігі бойынша новеллада бір ғана оқиға өріс алады, оның өзі
өткір мәселе болуы тиіс. Көп жағдайда символика элементтері кездеседі
(әсіресе шығарма атауында). «Новелланың әңгімеден басты айырмашылығы –
сюжетінің күштілігінде, оқиғасының қоюлығында, адам өмірінде сирек
кездесетін қызықты оқиғаға құрылып, сөз өнерінде тапқырлық көрсетуінде,
образдарының қайралған өткірлігінде» [8,144].
Новеллада көпсөзділік, кейіпкердің оқырманды жалықтыратындай ұзақ
монологы кездеспейді.
Зерттеуші С.Асылбекұлы новеллаға «елгезек жанр» деген баға береді.
Қаламгер М.Мағауин новеллистикасының көркемдік диалектикасын жан-жақты
талдай отырып, ғалым новеллаға «прозаның осы көлемі шағын болғанымен,
оқырманға айтар ойы мен сезіндірер сезімін экспресше заулаған замана
ағымынан қалыспай, уақыт пен мезгілдің тыныс-тіршілігін іле-шала суреттеп
беріп отыратын елгезек жанр» [37,97] екенін танытумен қатар, оның
ерекшелігін де ашып көрсетеді.
Новелланың бойында болмайтын қасиеттер қатарында баяндау, лирикалық
шегініс түріндегі автордың баға берулері, тақырыптың көпмағыналылығы
сынды нәрселерді айтуға болады. Мұнда астарлы ой, подтекст болмайды, бәрі
анық, көзбен көріп, қолмен ұстағандай. Басқа жанрлардағыдай бірнеше
проблеманың орын алуы да новелла жанрына мүлде жат. Психологизм
берілмейді, әрекеттің өзі баяндалады, нақтылай айтқанда кейіпкер әрекетінің
мотиві баяндалмайды. Бірақ, бүгінгі таңда новелланың жанрлық сипаты
өзгеріске ұшырап, психологизм элементтері дендеп енгені жұмыс барысында
тарқатылып айтылады.
Новелла мысал, анекдот сынды шағын фольклорлық жанрлардың
комбинациясы мен дамуының нәтижесінде пайда болған. Анекдоттан
айырмашылығы сюжетінің комикалық жағдайға емес, сентименталдық немесе
көп жағдайда трагедияға құрылуында болса, мысалдан айырмашылығы
аллегория мен ақыл-өсиеттің айтылмауында деуге болады. Ал ертегіден
айырмашылығы новеллада қиял-ғажайыптың кездеспеуімен айқындалады.
С.Ерубаевтың қиял элементтері кездесетін «Келесі соғыс туралы» атты
новелласын зерттеуші Т.Кәкішев «қазақтың ғылыми қиялының шырқау биігі»
[27,7] ретінде таныған. Аталған новелла ол қазақ әдебиетіндегі ғылыми
фантастиканың алғашқы туындысы ретінде бағаланады. Енді қазақ
новелласының көшбасында тұрған новеллистерге тоқталсақ.
19
Қазақ әдебиетіндегі новелла жанрының пайда болуын қалыптасқан көзқарас
бойынша С.Ерубаевтан емес, ХІХ ғасырдың екінші жартысында өмір сүрген
ақын, жазушы, ағартушы Ыбырайдан бастағанымыз жөн. С.Сейфуллин: «...ол
қазақ әдебиетін Европа жолына, өнер жолына бұрып бастаған ең тұңғыш
жаңашыл, суретші ақын» [38,249] деп бағалаған Ыбырайдың қазақ әдебиетіне
соны сүрлеу, тың түрен салғаны бүгінгі ғылым үшін жаңалық емес.
«Ыбырайдың «Кел, балалар, оқылық!», «Өнер-білім бар жұрттар» атты оқу-
білімді, техниканы дәріптеген, «Ей, жігіттер» атты адамшылыққа үндеген
өлеңдері, «Жаз», «Өзен» атты табиғатты суреттеген өлеңдері және осы
бағыттардағы толып жатқан қысқа, мағыналы, көркем әңгіме-новеллалары
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Диссертациялық  жұмыстың  құрылымы


title: Сатылханова гульмира алихановна - бет 21

text:
(курсивпен берген біз) қазақ әдебиетінің тарихында мазмұн жағынан болсын,
түр жағынан болсын жаңа өлеңдер, жаңа әңгімелер еді. Ыбырай, оны іле-шала
Абай қазақ халқының жаңа әдебиетіне яғни европалық стильдегі әдебиетіне
негіз салды, қазақ халқы әдебиетінің тарихында жаңа сарын туғызды» [10,28]
деп ғалым Қ.Жұмалиев те Ыбырайды қазақ поэзиясын тақырыптық жағынан
кеңейтіп, түрлендірген ақын екендігімен қатар, оның қазақтың жаңа үлгідегі,
жаңа сарындағы әдебиетінің негізін қалаушы ретінде танытты. Және де «қысқа,
мағыналы, көркем әңгіме-новеллалары» деп атын атап, түсін түстеп береді.
Қ.Жұмалиев Ы.Алтынсариннің «тарихи кезеңде әлеуметтік мәні зор үлкен іс,
ауыр жүкті арқалаған адам» екенін айта келіп, Ыбырайға дейінгі қазақ
поэзиясының дені поэзия болғанына, көркем қара сөз жанрын жасауда қолына
қалам алып, әдебиетімізде соныдан жол салып, үлгі пішкен жазушы екеніне
баса мән береді. Оны «қазақ әдебиетіндегі көркем сөздің негізін салушы,
атасы» деп [39,264] баға береді. Ғалымның ғылыми талдау жасай келіп,
Ы.Алтынсариннің тың тақырыптарды арқау еткен соны сарынды, жаңа үлгідегі
қазақ прозасының негізін салушы екенін дәл танып, қорытқан тұжырымы
ақиқаттығымен бізді де иландырады.
Ғалым Қ.Жұмалиев қазақ әдебиетіндегі тұңғыш новеллист жөніндегі өз
ойын «Алтынсаринді орыс әдебиетінен үлгі алды дегенде айрықша тоқтауды
керек ететін бір мәселе – оның қара әңгімелері. Ең алдымен өз қаламына
жататын новеллалары. Оның «Бай баласы мен кедей баласы», «Надандық»,
«Қыпшақ Сейітқұл» әңгімелері бізді өзінің мазмұнына ғана емес, көркемдігі,
композициялық құрылысының шеберлігімен де қызықтырады. Бұлардың бәрі
де шебер жазылған новеллалар.
Новеллалар – эпикалық жанрдың әріден келе жатқан түрі. Оның өзгеше
даму тарихы, әр дәуір, әр жағдай, кезеңдерге, авторларының таптық
көзқарастарына байланысты әр алуан болатындықтарын атап өтіп, кейбір өзіне
тән ерекшеліктеріне ғана тоқталсақ. Шын мәніндегі новелла өмір
құбылысының жұртшылық үшін ең керекті, ең маңызды жағын алады да, әрі
қысқа сюжетті, әрі ауызша айтып беруге лайықты оқиғаға құрылады. Әңгіме
көбіне бір не екі эпизодтан ғана құрылады. Әрдайым оқиғаның шешуі
оқушының күтпеген жерінен шешіледі. Осы айтылған ерекшеліктер
Алтынсариннің новеллаларында шебер түрде қолданылады. Новелла жазамын
деушілерге, бізше, оның әңгімелерінің күні бүгінге дейін үйренерлік жағы көп»
20
[40] деп түйіндейді. Байқалатыны – ХІХ ғасырдың екінші жартысында өмір
сүріп, енді-енді бой түзей бастаған қазақ әдебиетінің көшбасшысына айналған
жазушының барлық жанрлық шарттарын сақтап, сол заманда жазылған
новелларын ғалым қазіргі әдеби теориялық сауаты бар бірқатар новеллистер
үшін де үлгі ететіні. Ғалымның бұл ұсыныс-пікірі негізсіз емес секілді.
Жанрдың қазақ әдебиетіне енгеніне қанша уақыт өтсе де, бойын тіктеп, еркін
дамымағанын әрі новелла жанрын қазақ жазушыларының дені әлі күнге игере
алмай жүргендігін зерттеуші М.Алтынбекова өткен ғасырдың 60-жылдарының
аяғында өз мақаласына арқау еткен болатын. Мұнда автор мол жанрлы, өскелең
қазақ әдебиетінде новелла жанрының үнемі қағажу қалып қоятындығын алға
тарта келіп, суреткерлердің «новелла деп беріп жүрген көп дүниелері бұл жанр
ерекшеліктеріне тіпті де сай келмейтіндігіне» қынжыла тоқталады. Қазақ
әдебиетіндегі новелла жанрының пайда болуы, даму тарихына шолу жасағанда
жазушының көркемдік қазанынан қайнап шығатын новелланың сапалық жағы
бірдей болмай, алақұла болып келетіндігіне ерекше назар аударады. Әдеби
журнал беттерінде жарық көрген бірқатар новеллаларды талдай келе, олардың
шын новелла қасиеттерін бойына сіңірмегені, басталуы мен аяқталуында, не
оқиғаның барысында оқушыны қызықтырып, бірден ұйытып әкетерлік әсер,
тартым жоқтығы, оқиғаның бірден басталмай, әңгіменің жартысынан ауып
барып басталатын, ал аяқталуында да оқушыны ойландыратын ештеңе
жоқтығы сынды кемшіліктерін баса көрсетеді [31]. Әрі ғасырлар бойы жасап,
әлемдік мәнге ие болып келе жатқан новелла жанрын дамыту – әдебиетіміздің
алдындағы маңызды міндеттердің бірі деп прозаиктерге қатты талап қояды.
Новелла жанрының орыс әдебиетіне еуропа әдебиеті арқылы енгенін
назарға алсақ, өз дәуірінде Ы.Алтынсариннің де новелла жанрымен жақсы
таныс болғаны дау тудырмайды. Оған қоса, ол жаңашыл, қазақ прозасының
көкжиегін жаңа жанрлармен толықтырып, кеңейткен жазушы. Алғаш болып
қазақ әдебиетіне мысал жанрын алып келді. Бірақ, қазақ балаларын
сауаттандыру үшін оқу құралдарын жазғанда мысал жанрынан гөрі новелла
жанрын жоғары қойғаны оның мына сөздерінен айқын аңғарылады. «Бірінші
кітабымды Паульсон кітабының құрылу тәртібімен жазып шыққалы отырмын.
Әрине, мұны қазақ баласына лайықтап жазамын. Мысалдарды (басни) енгізгім
келмейді, өйткені қатаң тұрмыста өскен қазақтарға бұдан гөрі мәндірек
әңгімелер керек болады. Қазақ баласына, меніңше, ойына ой қосатын әңгімелер
немесе оларды қызықтыратын, мысалы жібек құртының, көбелектерінің
өзгерулері сияқты, құндыздың өзіне үй салып алатыны сияқты әңгімелер
тәуірірек болады» [41,117] деп жазады. Әңгіме деп отырғаны – бірқатар
новеллалары. Көлемі жағынан шағын новелла жанры көркем әдебиетті құрал
ретінде танып, шебер пайдалана білген Ы.Алтынсаринге өзінің ағартушылық,
қазақ балаларын сауаттандыру сынды идеяларын қоғам ішіне кеңінен жаю үшін
де ыңғайлы болды деп ойлаймыз. Оның үстіне халық өмірімен тікелей
араласып, ел жағдайымен мейлінше жетік таныс болуы, момын қазақтың
рухани мұқтаждығын күн сайын сезініп жүруінің өзі – оның халықтық мәні зор
новеллаларын тудыруына себепкер болды деп ойлаймыз.
21
Жоғарыда
келтірілген
Ш.Уәлиханов,
Қ.Жұмалиев
сынды
белді
ғалымдардың ғылыми пікірлеріне сүйене келе, Ы.Алтынсарин новеллалары
мазмұны жағынан да, түрі жағынан да новелла талаптарына толық сай
келетіндігін байқадық. Жазушы новеллаларының көлемі шағын, тілі жатық,
жалпыға бірдей түсінікті, сөйлемдері қысқа. Барлық новелласының тілі
халықтың сөйлеу тіліне етене жақын десек қателеспейміз. Оның жоғарыда
аталғандардан басқа «Сәтемір хан», «Талаптың пайдасы», «Мейірімді бала»,
«Жан-жануарлардың дауласқаны», «Байұлы», «Дүние қалай етсең табылады»,
«Білгеннің пайдасы», «Мұңсыз адам», «Петр патшаның тергелгені», «Мұжық
пен жасауыл», «Сараңдық пен жинақтылық», «Жамандыққа жақсылық» сынды
бірнеше новеллалары бар [41].
Ыбырай дәстүрін лайықты жалғастыра білген шәкірті қазақ әдебиетіндегі
«үш бәйтеректің» бірі – Бейімбет Майлин. Қазақ әдебиетінің тарихында өзіндік
орны, өзіндік шеберлік мектебі бар, барлық дерлік жанрды дамытуға зор үлес
қосқан жазушы Б.Майлин – дәуір тынысын кеңінен суреттеген заманының ұлы
суреткері. «Сонау 20-30 жылдары заманның аласапыран кезінің өзінде кез
келген елдің маңдай алды жазушыларымен қатар тұра алатын, социалистік
реализмнің шеңберіне қанша айдап тықса да талант құдіретімен одан асып
төгіліп, адам жан дүниесінің қырық қатпарын қырындысына дейін ашып
көрсете білген, өздері суреттеген дәуір мен адамдардың бейнелерін мейлінше
нанымды да көркем етіп аша білген, сол заманның шындығын деректі
әдебиеттен де дәл көрсете білген, қара басына қауіп төніп тұрғанына
қарамастан қаламы тек шындықты, адам болмысын жарқыратып көрсетуге ғана
арнаған суреткер бар. Ол суреткер – Майлин» [42].
Өзі өмір сүрген кезеңдегі өмір шындығын жазып, қоңыр кедейдің, аңғал
қазақтың қасірет-қуанышын, мұң-мұқтажын жеріне жеткізіп жаза білді. Жаңа
өмірдің жаңалықтарын бірден түсіне алмай, аумалы-төкпелі заманға тап келіп,
абдыраған халық өмірінің сан алуан аласапыран көрінісін көркем тілмен
кестелеп берді. Тарихи дәуірдің алмағайып саяси-әлеуметтік мәселелерін, адаса
жүріп ізденген, басына түскен қиындыққа мойымай алға ұмтылып, азаттыққа,
еркіндікке қол созған ауыл адамдарының жан айқайы мен шырылын бар жан-
дүниесімен түсінген Б.Майлиннің жазушылық шеберлігі жөнінде берілген баға
аз емес. Академик М.Әуезов «қазақ ауылында болған өмірдің ұзақ көркем
шежіресін жасады» десе, С.Мұқанов «Бейімбеттің бір жылғы әңгімелерінің
басын қосып жинақ жасаса, олар үлкен кезеңнің сырын да, сынын да
сипаттайтын роман-реуішті болып шығар еді» деп тануы негізсіз емес. Ал
Бейімбет сынды көкірек көзі ояу ұлтжанды жазушының бұл жайларға қалам
тартуы заңдылық болатын. Себебі, ол 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыс, Қазан
төңкерісі, 1921-1922 жылдардағы және одан да сорақы қолдан жасалған, 3
миллион қазақ қырылған 1932-1933 жылдардағы аштық, одан қала берді «Кіші
Октябрь» деп аталған байларды конфискациялау, артель құру, колхоз
ұйымдастыру, елді сауаттандыру секілді ел өміріндегі елеулі, тарихи мәні зор
оқиғаларды өз көзімен көріп, басынан кешірді.Тарихтан білетініміздей, қазақ
даласындағы осы жоспарланған науқанды жүзеге асыру оңайға соққан жоқ,
22
өйткені, халық моральдық жағынан да, психологиялық жағынан да мұндай
түбегейлі өзгеріске дайын емес еді. Көп сыры көкейге қонып, ойдан
шықпағандықтан халық ХХ ғасыр басындағы өзгерістерге үрке қарады десек
артық айтқандық емес. Өйткені, момын қазақ жұртына орыс үкіметінің
дайындаған сыбағасы (тарих тілімен айтқанда реформалар) көп жағдайда
күшпен, асыра сілтеумен, құрғақ үгітпен жүзеге асырылғаны ақиқат [43,22].
Міне, өзі куә болған осы тарихи жайларды автор новеллаларында бар қырынан
жарқыратып көрсетті. Жазушы өз дәуірінің тарихи шежіресін асырған да,
жасырған да жоқ, ауыл адамдарының пендешілік кемшілігін жасырып,
идеализациялаған да жоқ. Кейіпкерлерінің бар болмысын әртүрлі ракурста
ашып көрсетті. Новеллаларында әртүрлі мақсаттағы (байлар мен олардың
құйыршықтары, кедейлер ішінен шыққан еті тірі белсенділер т.б.), әртүрлі
мінезді адамдардың толық галереясын жасады. Т.Бейісқұловтың тілімен
айтқанда, автордың «қазақ халқының қасіретке толы кер заманның тарихын
шежірелеген шыншыл шығармаларынан» халық санасындағы ірі өзгерісті, жан
дүниесіндегі жаңаруды тамыршыдай тап басып, тани білгенін, шеберлікпен
өрнектей білгенін түсінеміз [44,87]. Ғалым Ә.Қоңыратбаев жазушы Б.Майлинді
«қазақ реалистік жаңа прозасына жол салған алып, үлкен новатор, қазақ
реалистік прозасының атасы» деп тануының бір себебі осы деп пайымдаймыз
[45]. Автор новеллаларының әлі күнге дейін өз оқырмандарын жоғалтпай,
керісінше, күн санап арттырып, зор табысқа жетуінің де бір себебі оның халық
өмірімен өзектестігінде, мазмұны тұрғысынан шынайылығында, қазақтың
өмірінде болған түрлі құбылыстарды дұрыс әрі нақты бейнелеуінде екені
түсінікті.
Бүгінге дейін автордың жарық көрген барлық таңдамалы жинақ,
кітаптарында оның новеллаларының барлығы «әңгімелері» деп беріліп келді.
Оның себебі, біздің әдебиеттану ғылымымызда новелланың жеке жанрлық түр
ретінде өз алдына дербес зерттеліп, талданбауында. Біз көрнекті ғалым
З.Қабдоловтың жазушы новеллалары жөніндегі мына бір пікірін құптаймыз әрі
басшылыққа аламыз: «Көркем прозадағы тұңғыш туындысының өзі бірден
классикалық үлгіге айналған Бейімбет Майлин өзіне туа біткен, табиғат
сыйлаған суреткерлік талант құдіретін сөз өнерінің осы саласында, шынында
да, айта қалғандай ғажайып күшпен танытты. Сөйтіп, өзінің айрықша қалам
қуатын осы жанрды қалыптастыруға жұмсады, өзгеше өрнегін осы жанрға
төкті, үздік шеберлігін осы жанрда көрсетті. Әсіресе, әрі қысқа, әрі нұсқа
новеллалары арқылы даңқы шықты.
Бейімбет Майлин қалам қызметіне арналған бас-аяғы жиырма шақты жыл
ішінде жүзге тарта новелла жазған және бір қызық жері – өлеңдерінен
поэмаларын ажыратпағаны секілді, әңгімелерінен хикаяттарын да бөле
қарамаған» [46,84] деп тайға таңба басқандай анықтап береді. Біз де бұл
пікірдің ақиқаттығына ден қоямыз. Б.Майлин заманында қазақ әдебиетінің
тарихы, теориясы сынды мәселелер толыққанды зерттеліп, ғылыми айналымға
енгізіліп, эпикалық, лирикалық жанрлардың да әбден қалыптасып, жетіліп
үлгермегені белгілі. Демек, бүгінде біз танып, біліп, оқып жүрген әңгіме
23
қатарындағы көп дүниесінің новелла жанрының жемісі екені өз-өзінен
айқындалып, түсінікті бола түседі. Тіпті, «Шұғаның белгісі» шығармасының
өзін автор әңгіме деп атағаны белгілі. Жазушының қазақ прозасының шағын
эпикасы – новелла жанрында қалам тартқанын және жүзге тарта туындысы
новелла жанрына жататындығын З.Қабдолов дәл анықтай білген деп ойлаймыз.
Өйткені, автордың әңгіме деп берген туындыларының көпшілігі новелланың
табиғатына сай жазылғаны, новелланың жанрлық ерекшелігін бойына сіңіргені
көзі қарақты оқырманға бірден түсінікті. «Новеллада жазушы адамның жеке
тұрмысында күнделікті жиі кездесе бермейтін жаңалықты, қызықты, тосын
оқиғаны әңгіме етеді. Немесе, жиі кездесе беретін дағдылы оқиғаның өзін
құбылтып, жаңалықты дәстүрге үйірімдеп әкеліп жазады, яғни жазушы өмірде
кездессе де, ерекше жалт етіп, көзге түсіп, ерекше бір көңіл аударатын қызықты
бір оқиғаны таңдап алып, оны бір мәселенің айналасына ғана сығымдап,
мәнерлеп баяндайды. Және ондай оқиға көпшілігінде кенет басталып, күтпеген
жерде тосын аяқталады» [31,143].
Ғалым З.Қабдолов Бейімбет Майлин заманында қазақ прозасының жанр
ретінде жаңа туып қалыптаса бастағанын, әр жанрдың өз алдына жеке дара
отауын бөлмегенін орынды байыптай білген. Сонымен қатар, Бейімбет
новеллаларын суреткерлік шеберлік тұрғысынан талдап та береді.
Неміс әдебиетшісі Гетенің новеллаға «шындыққа ұқсас, бұрын естілмеген
тамаша оқиға жайындағы әңгіме» деп берген анықтамасы Бейімбет
новеллаларының табиғатын ашып беретіндей. Шындыққа ұқсастығы – Бейімбет
новеллаларының оқиғасы қайнаған өмірдің өзінен алынғандығы сонша өз
дәуірінің үні, исі аңқып тұр. Ал жоғарыда айтып өткен конфискациялау, артель
құру, колхоздастыру т.б. қазақ арасында бұрын естілмеген оқиға екені түсінікті.
Яғни, Бейімбет шығармалары новелла жанрлық ерекшеліктерін толық сақтаған
дүниелер деуге негіз жоқ емес. Б.Майлин новеллалары – жанрға қойылатын
талаптарды «ауырсынбай арқалаған» қазақ әдебиетінде сүбелі орны бар
туындылар.
Новелла жанры қара сөзбен де, өлеңмен де жазыла беретіндігін ескерсек,
қазақ әдебиетіне өлең түрінде жазылған новелланы енгізген ақын, жазушы,
«өмір дегенде өксігін баса алмай, өнерінің барлық гүлін аша алмай кеткен»
талант иесі Саттар Ерубаев болды. Автордың өлеңмен жазылған «Мәңгілік
өмір» новелласында жас талант өлімді өмірге, қайғыны қуанышқа жеңдіріп,
мәңгілік өмірдің, өлмеушіліктің сырын ашады. Бұл новелла өзінің сюжеттік
желісі жағынан «Менің құрдастарым» романы увертюрасының құрамды бір
бөлімі болып қиюласқан «Мәңгілік өмір туралы жыр» атты балладамен іштей
сабақтасып жатады. Осы екі шығармада да бақытты өмір үшін күресу, отанды
сүю, адал еңбек ету идеясы көрсетіледі» [47, 6-7].
Саттар Ерубаевтың новелла жанрына енгізген тағы бір жаңалығы – «Келесі
соғыс туралы» новелласы арқылы қазақ әдебиетіне ғылыми фантастиканың
алғашқы үлгісін әкелді. Автор новеллаларының ерекшелігін зерттеуші
Т.Кәкішев: «Саттардың новеллаларында өршіл романтика, өткір публицистика,
философиялық пайымдау өзара біте қайнасып, эстетикалық әсерді күшейтіп
24
отырады» [47,7] деп баса көрсетеді. Жазушы шығармашылығының
философиялық пайымдауларға толы қомақты бөлігін «көлемі шағын, алымы
мол» новеллалары алады. Олар өз кезегінде эстетикалық әсері күшті,
поэтикалық қуаты мол, сюжеті қою дүниелер ретінде қазақ новелласының
алтын қорынан өзіндік орнын алып үлгерді.
Новеллист С.Ерубаев өз туындыларында күнделікті өмірдің әлеуметтік
мәселелерінен гөрі тереңірек, философиялық мәселелерге көңіл бөледі. Ол
автор новеллаларының тақырыбынан да анық аңғарылады: «Мәңгілік өмір
туралы жыр», «Өмір көркемдігі», «Бақыт», «Мәңгілік өмір» т.б. «Мәңгілік
өмір» новелласында өмір мен өлім туралы философиялық ой қатар өрбиді.
Автор «мәңгілік өмір» тіркесімен қатар «әдемі өлім», «бақытты өлім» тіркесін
ұсынады. Новелла фабуласы американдық новеллист О.Генридің «Соңғы
жапырақ» новелласының оқиға желісін ойға түсіреді. Генриде үзілмеген соңғы
жапырақ жас қыздың өмірге деген құлшынысын оятса, Саттарда санаулы күні
қалған қарияның өлем деп қорықпай, үкіметін, үкімет басқарған көсемінің сөзі
ақтық демі қалғанша тыңдап, өлімді қасқайып қарсы алады. Новелладағы
жігерлі адамның қайсарлығы оқырманына ерекше әсер етеді.
Кемел қаламгер Ғ.Мүсірепов «терең ойсыз, үлкен идеясыз көркем шығарма
жоқ. Баубек әдебиетке үлкен ойларымен, бірден таныла кететін өз стилімен
келе жатыр еді. Баубек мен үшін сирек кездесетін талант еді» [48,17] деп үлкен
үміт күткен жазушы Б.Бұлқышевтің да новелла жанрының дамуына қосқан
үлесі мол. Оның новеллалары – өршіл арман-мақсатына жете алмай, майданда
қыршын кеткен жас талант иесінің мол мүмкіндігінен, оның әдеби талғамының
биік, барлық жанрда бірдей қалам сілтей алатын кең тынысты жазушы екенін
білдіреді. Ол «өмірдің өзін творчество» деп түсінген, әрі ақын, әрі күйші, әрі
жауынгер жазушы болғысы келетін, «жоқ, шынын айтсам, маған ол да аз еді.
Менен гөрі ересек жолдастарым мен бір туған ағаларым институт бітіріп, бірі
инженер, бірі тарихшы болып шыққанда, осы мамандықтар түгелімен менде де
болса, өмір үшін, жас жігіт үшін бұл да аз» [49,7] деп түсінетін, «жазғың келеді,
жаза бергің келеді, әттең, шіркін, уақыт болса» деп әр хатында бар арманы –
жазу екенін білдіріп отыратын асқақ арман, биік мұрат, ұшқыр қиял иесі еді
Б.Бұлқышев. «Расында да Баубек өмірі – біздің аға буынның, аға ұрпақтың
өмірі, бізге сәулетті өмір, бақытты дәуір орнатып берген күрескер
әкелеріміздің, қан төгіс күреспен алып берген жарық күнін, бақыт дүниесін
қара түннен, фашистік түнектен аман сақтап қалу үшін күрескен» [50,3] өмір
болғандықтан, философиялық ойларға толы новелла жазылуының өзі заңдылық
еді. Оған автордың «Өмір – күресте. Асылы, алысып өлген адамның өлімі –
өмір», «Өлім деген ешнәрсе емес, мен өзім өлімнен қорықпаймын», «Елің үшін
жаныңды беру қиын емес. Өйткені елсіз күн қызықсыз» деген жалынды сөздері
дәлел бола алады.
Қазақ әдебиетінде новеллалардан құралған хикаят, повесть, романдар да
бар. Новеллалардан құралған повестің ерекшелігі мұнда басты кейіпкердің
мінезі, тағдыры көп жағдайда бір новеллада ашылып қалады, ал оның бейнесіне
қатысты кейбір деректер басқа новеллаларда нақтылана түседі. Сонымен бірге
25
өзге де кейіпкерлердің өміріне қатысты жағдайлар жаңадан басталып жатады.
Осылайша новелладан новеллаға көшкен сайын «кейіпкер характерінің жаңа
қыры танылып, жан дүниесінің соны сыры паш болып отырады. Новеллалар
бір-бірімен осылайша іліктесе байланысу барысында, шығарманың көркемдік
тұтастығын сақтаумен қатар, оның жалпы идеясын да автор ойын, мақсат-
мұратын, позициясын айқындайды» [51]. Мысал ретінде Т.Әлімқұловтың «Асу
асу» повесть-новелласын айтуға болады.
Роман-новелла да әдебиеттану ғылымында бұрыннан бар келе жатқан ұғым.
Ол бірнеше новеллалардың жиынтығынан құралып, оқиға бас кейіпкер маңына
топтастырылып беріледі. Роман-новеллаға шағын новеллалық шиеленіс пен
оқшау, күтпеген шешімнің жарамайтын болғандықтан оның эпикалық туынды
болуының өзіндік заңдылықтары бар. Бұл жанрда роман бірнеше тараудан
құралады, әр тарауда новелланың орналасу сипаты біркелкі болмайды. Бір
тарауларда бірнеше новелла қатар келсе, кей тарауларда мүлде новелла
берілмейді. Бірақ, алдыңғы тарауларда айтылған оқиғаның желісімен,
болашақтағы оқиға ауаны айқындалып, композициялық тұтастық сақталады.
Роман-новелла жанрын зерттеп, пікір айтқан ғалымдар: В.Томашевский,
Г.Н.Поспелов, Е.Лизунова т.б. Е.Лизунова қазақ әдебиетіндегі роман-новелла
үлгісіне Ғ.Мұстафиннің «Көз көрген» романын жатқызады [52,32]. Ал
Ә.Тәжібаев, Ж.Ташенов, З.Поляк секілді әдебиетші, ғалымдар С.Бақбергеновтің
«Қарға тамған қан» романын жанрлық болмысына қарай «роман-новелла» деп
бағалайды. Жауынгерлердің отаншылдығы, достығы, еліне деген сүйіспеншілігі
баяндалатын бұл роман-новелла панфиловшы-жауынгерлердің 1943 жылғы
қорғаныс шебіндегі ерлік қимылдарын баяндайды. «Қарға тамған қан» – роман-
новелла. Бірінен-бірі туып отырған жиырма алты новелладан құралған.
Автордың бұл әдісі оған романында қырық жылдық өмірді көрсетуіне
мүмкіндік береді. Соншама ұзақ дәуірді әңгімелеуіне қарамастан, жиырма алты
новелла бір шындықтың көзіндей, бір-бірімен тығыз байланысты» [53,3].
Қаламгер Т.Әлімқұловтың та новеллалардан құралған «Замана екпіні» романы
бар.
Көркем прозада жанрлық эксперименттерге барып, бір жанрдың ішкі
мүмкіншілігін сарқа пайдаланатын жазушы Қ.Ысқақов өзінің «Менің
ағаларым» туындысын «хикаят-новеллалар» деп атаған. Шығарма ауыл
өмірінен алынған новеллалық хикаяттардан тұрады. Аталған шығармаларды
бөлек-бөлек қойған жағдайда олардың хикаят жанрының талабына сай болуы
екіталай. Таза новелла деу де қиын. Осы тұрғыдан алғанда бұл шығармалардың
жанрлық табиғатында синкреттілік ерекшелік бар. Ал аталмыш шығармалар
бірлікте тұрғанда тұтас ерекше жанр, «хикаят-новеллалар» деуге әбден болады.
Автор өз шығармасының жанрлық табиғатын терең таныған [54].
Тәуелсіз қазақ әдебиетіндегі аталған жанрдың дамуы, жай-күйі қалай,
өкілдері кімдер, әдеби үдерістегі орны қандай дегенде бүгінгі жағдайы новелла
жанры үшін өнімді болған ХХ ғасырдың 60-80 жылдарындағыдай емес екені
белгілі. Дегенмен, әңгіме жанры секілді новелланың да тақырыптық арнасы
кеңіп (экология, аштық мәселесі т.б.), бір жүйеге түскенін жоққа шығара
26
алмаймыз. «Жазушылар бүгінгі күннің шындығы туралы шығарма жазуға
бейімделе алмай жүр. Өздері үшін айқын дүниетанымдық тұғырнама
қалыптастыра алмай отыр» [55,4] деп Б.Майтанов айтпақшы, алдағы уақытта
новелла жанрының да қарыштап дамып, тақырыптық арнасы кеңіп, кесек те
іргелі жанрға айналатындығына сеніміміз мол.
Достарыңызбен бөлісу: |


1.2 Әдебиеттану ғылымындағы деталь теориясы мен көркемдік
қызметі
Деталь – әлем әдебиетінің тарихында бұрыннан бар, орныққан тәсіл
болғанымен, әрбір жазушыдан айрықша қабілетті, дарынына байланысты
суреткерлік шеберлікті талап етеді. Деталь, шындығында көркем шығарма
кемелдігінің белгісі. Деталь табу үшін жазушының талантымен қатар, әр
нәрсенің дәл мөлшерін аңғара, анықтай алатын сезімталдық пен шеберлік
қажет. Детальды керек жерінде тауып, орынды пайдалана білу де – жазушы
шеберлігінің толысқанының белгісі. Нақты детальды тауып, орынды жерінде
қолдана білу – қиыннан қиыстырар шеберлік, тек мықты суреткердің ғана
қолынан келетін дүние болса, оқырман үшін де көркем шығармадан детальды
табудың оңайға түспесі белгілі. Деталь сынды өте ұсақ бөлшекті жазбай танып,
табу үшін, нысанаға алынған туындының идеясын түсініп, тереңіне бойлай білу
керек. Тіпті, көркем шығарманы бір емес, бірнеше рет оқып шыққанда да
детальды дәл түстей алмауымыз мүмкін. Оның қиындығы жөнінде ғалым
Т.Ақшолақов: «жер астынан асыл кен іздеген инженер-геологпен парапар
немесе адам ағзасындағы кінәратты табуға бүкіл білім, тәжірибесін жұмсаған
дәрігер іспеттес. Міне, әдебиетші де солар сияқты шығарманың өн бойынан,
адам жанына нұр себер, жақсылық нышандарына жетектер, жан әлеміне ыстық
леп берер, алаулаған арпалыс, ашу-кек туғызар штрих-детальдарды іздеуге тиіс.
Оны А.С.Пушкин айтқандай, рухани көзбен оқыса ғана таба алмақ» [56,35] деп
әдебиеттанушы ғалымдарға жауапкершілігі үлкен жүк артады. Әрі жан сарайы
мен теориялық білімі терең «рухани көз» қажеттігін ескертеді.
Деталь сәндік үшін қолданылмайды, образды толық ашу үшін әсіресе
новелла сынды шағын жанрда детальдың рөлі күшті. Роман, повесть сияқты
прозалық жанрлардың бүтін бір дәуірдің немесе сан жылдардың оқиғасын,
келбетін толық сипаттау, баяндау мүмкіндігі новеллада жоқ болғандықтан,
автор көп жағдайда детальға жүгінеді. Бар ақпаратты сығымдап беруде
детальдың қызметі айрықша. Тұтас құбылысты сәтті табылған ұсақ бөлшек
арқылы көзбен көріп, қолмен ұстағандай етеді. Қажетті детальды таңдап ала
отырып, автор оқырманның тәжірибесіне, жетпей тұрған элементтерді ойша
қоса алатын интеллектуалына сүйенеді десек те болады. Мұндай «анық емес
дүниенің орнын толтыру» тәсілін Р.Ингарден «конкретизация» (нақтылық) [57]
деп атаған. Автордың ерекшелігі өз ойын оқырманға артпай, бәрін бірдей
жайып салмайды. Детальдың көмегімен оқырманға образды ойланып алуға, өз
бетінше жалпы көріністі көз алдымызға әкелуге мүмкіндік береді. Кейіпкерлері
жөнінде де ешқашан жағымсыз нәрсе айтпайды. Егер ұнамаса детальдың
көмегімен түсіндіреді. Оқырман көз алдында қандай адам тұрғанын түсінеді.
27
Деталь авторға уақытты үнемдеуге мүмкіндік береді. Автор барлық жайтты
егжей-тегжейлі суреттемесе де, детальдың арқасында оқырман бәрін өзі түсініп
отырады. Осы орайда ғалым З.Қабдоловтың «деталь жазушыны көпсөзділіктен
сақтандырады, сөзді үнемдеп, қысқа қайыруға жетелейді. Ал «сөз үнемдеу –
өнердің ұлы заңы болғанда, қысқа жазу – тек таланттыға тән қасиет екені
белгілі» [11,97] деген сөзі ойға оралады.
Детальды қолдана білуде ерекше қабілет пен ерекше түйсік қажет болады.
Деталь жазушының сезім-түйсігі мен тәжірибесіне, қиял ұшқырлығына,
жазушылық суреткерлігіне тікелей байланысты. Детальдың ең негізгі қызметі
новелла үшін ең қажет тәсіл, өйткені ол шығарма көлемін қысқартуға, азайтуға
әрі материалды сығымдауға септігін тигізеді.
Детальды пайдаланатын жазушы – өте байқампаз жазушы. Өмір мен адам
жайлы көп білгендіктен жай ғана нақтылықпен, жекелеген штрихтармен адам
мінезін, табиғат, затты шынайы, жарқын бере біледі.
Профессор Т.Рахымжанов «Көркем детальға тән бояудың, үннің, қимыл-
қозғалыстың, көркемдеуші құралдардың қысқалығы, сараңдығы оның
жұтаңдығы мен кедейлігін танытпайды, керісінше затты сөзді нақты суретке
айналдыра алатын мол мүмкіншілігін аңғартады. Сондықтан деталь айшықты,
көрнекі бірер штрихпен қоғамдық құбылыстарды, өмірлік шындықтарды,
адамның жан дүниесін көз алдымызға елестете алатын құдіретті күшке ие»
[5,65-66] деп детальдың тағы бір қасиетін ашып көрсетеді. Шындығында өзі
шағын туындыда детальды оңды-солды пайдалана беру міндетті емес. Ол
шығарма
шырайын
арттырмайтыны
түсінікті.
Сондықтан
ғалым
пайымдағандай, жазушылар өз туындыларында детальды аз да болса сазды,
мәнді, мағыналы пайдаланса екен деген ой тастайды. Деталь табу мен
қолдануға автор үлкен жауапкершілікпен қарау керек.
Автор үшін шығарма табиғатын аша алатын деталь табудың өзі үлкен
шығармашылық қуаныш. Орыс жазушысы Л.Толстойдың шығармашылық
зертханасын зерттеуші мемуаристің айтуынша, автор «Воскресение» романын
жазып болғаннан кейін оған дейін ойына келмеген көркемдік деталь сап ете
қалады. Бұрынғы романда Нехлюдовтың Катюшаны масқаралау үшін беретін
100 сомы жөніндегі эпизод болмаған. Бұл детальды тапқан жазушы мәз болып,
бірден өз романына енгізген екен. Ал Афанасий Фет естеліктерінде табиғат
берген бойындағы байқампаздық қабілетін саналы түрде жаттықтырып, ол үшін
үнемі жалғыз серуендеуге шығып отырғанын жазып қалдырған. Оның
назарынан ештеңе тыс қалмады, табиғат құбылысының әрбір тынысына көңіл
бөліп, шөпті әрі-бері тасып, зыр жүгірген құмырсқалардың әбігерленуінің өзіне
жазушы ұзақ уақытын арнап қарап отыратын болған [57]. Әрине, мұның
астарында талантты суреткерге ғана тән терең пайымдаушылық жатыр.
Заттың түсі де, исі де деталь бола алады. Деталь портретте, пейзажда,
тұрмыстық заттар мен кейіпкердің әңгімелерінде кездеседі.
Детальдың тағы бір негізгі қызметі – ұсақ бөлшектер арқылы тұтас
құбылысты бере білу. Ол суреттеп отырған зат туралы тұтас түсінік береді.
Детальдың мәні, маңызы, рөлі мен қызметі жөнінде С.Антонов: «таза деталь
28
тазалықтың,
шынайылықтың, күтпеген
нәрсенің
әсерін
қалдырады.
Жазушының жүрегін жарып шыққан қуатты деталь оқырманға әдеттегі,
күтпеген, бұрыннан білетін, тіпті жаңадан естіп тұрғандай әсер қалдырады»
[58] деп жазады. Демек, қуатты, күшті детальдың нәтижесінде С.Антонов
айтқандай, «нәтижелі сезіну» (результативное ощущение) болады. Бұл
детальдың құндылығы әрі мағынасы. Деталь осынысымен басқа да
категориялар мен ұғым-түсініктерден оңай ажыратылады.
М.Щеглов өз мақаласында көркем шығармашылықтағы детальдың маңызы
мен орнын анықтауда адаспаған. «Дәл айту, өмірдің сәтін қапысыз тап басу –
адам келбетінің, табиғатты сезінудің, уайымдаудың сапасы – бұл әрқашан
көркем шығармашылықтың бастауы болып келеді. Реалист жазушы өмірді
нақты, өзіне тән детальдар арқылы көре алады» деп жазады [30,55]. Детальды
негізгі шығармашылық акт – көркем образдық ойлаудың өзіндік табиғатымен
байланыстыра қараған зерттеуші М.Щеглов детальды фактілер «жүрегінен»
орын алған көркем образдың айқын да мәнерлі, көрнекті, нақты формасын бере
алатын тәсіл (құрал) ретінде таниды. «Образ жасау процесін – деталь таңдау
деп түсінуге болмайды. Ол жазушының «шығармашылық лабораториясы»
дегеннің өзін тым («фигурально) бейнелі, қатаң «рентабельді», әдіске
бағындырылған, ғылыми қабат деп таниды» [30,52-53].
И.А.Гончаров болса, «бұл үдерістегі түсініксіз нәрсе, кейде өте ұсақ,
аксессуарлық құбылыс, деталь деп танығанымыздың өзі әрі қарай өзінен-өзі
негізгі оқиғаның маңайына топталып жиналып, өмірдің жалпы құрылысына
кірігіп, бірігіп кетеді» деп жазады [59,53].
М.Щеглов детальды көркемдік образдық ойлаудың өзіндік табиғатымен
байланыстырады. Ол детальды нақтылықтың құралы ретінде дұрыс
қарастырғанымен, оның келесі бір қырын – талдап қорытушылық жағын ұмыт
қалдырған.
Деталь үнемі өзі үшін автор дайындаған ерекше орында тұрады.
Қаламгерлер шығармашылығында көркем детальдың орны ерекше. Сәтті
деталь табылған туындыларда кездейсоқ ештеңе болмайды, бәрі орын-орнымен,
бүге-шүгесіне дейін талғаммен, таңдалып алынады. Бұл автордың өз-өзіне
қатаң талап қоятындығын білдіреді. Шағын көлемді шығармада мықты
прозаиктер көптеген ақпарат бере біледі, бұл жанр үшін ғана емес, жазушы
үшін де, оқырман үшін де маңызды. Деталь өз кезегінде шығарма көлемін
кішірейтуге мүмкіндік берсе, оқырманға уақытты үнемдеуге мүмкіндік береді.
Ол кейіпкерінің өмірбаянын суреттеп отырған жоқ, оған жанр критерийлері де
мүмкіндік бермейді.
Деталь – мазмұнның арнайы шек-жігін білдіретін және образдық пішіннің
негізгі элементтерінің бірі болып табылатын көркемдік элементтің бір бөлшегі.
Деталь спецификасы сол – бізге тұтас нәрсені көрсете алатын, жинақтап
қорытудың неғұрлым тереңдігін көрсете алатын суреттеудің ерекшелігі. Бұл
салмақты, көрініп тұратын әрі бөлінбейтін бүтін, ерекшелік.
Деталь қызметін арнайы қарастырған Б.Кабдулов әдебиеттің күн тәртібінде
тұрған өзекті мәселенің бірі – көркем шығармадағы психологизм мәселесі
29
болса, сол күрделі үдерістегі ең негізгі орында жазушы шеберлігінің «сырына»
анализ жасау, яғни көркем деталь мәселесі деп айқындайды. Жазушы
шеберлігін анықтаудағы негізгі орынды деталь алатындығы жөнінде ешқандай
талас жоқ. М.Зощенко айтқандай, «әдеби шығармада детальға көп нәрсе
байлынысты, тіпті барлық нәрсе детальға байланысты болуы да ғажап емес»
[60]. С.Антонов «Әңгіме туралы хаттарында» деталь жөнінде: «Деталь – бұл
айрықша, тұтас құбылыс немесе заттың әсерін көз ілеспес ассоциацияның
тізбекті реакциясының көмегімен көрсетуге болатын көркемдік нақтылық» деп
жазады [61].
Детальдың ең басты құндылығы – оның дәлдігінде жатыр. Жазушы әрқашан
шығарманың шырайын ашатын, оқиғаның өзегін көрсете алатын ең қажетті, ең
керекті жалғыз сөзді жаңылмай таба білуі керек. «Жалғыз түйір ең керекті сөз
табылса болды, ол бүкіл шығарманың өңін келтіре алады, бірақ ол үшін
жазушы «сөздер химиясын» жетік меңгеруі қажет» [62,118]. Ал осы «ең керекті
жалғыз» сөз, «сөз химиясын» меңгерген жазушының дәл тапқан жалғыз ғана
сөзі – деталь екені анық. Деталь ситуацияны анық, дәл суреттейді. Детальдың
дәлдігі жөнінде З.Қабдолов: «Дәлдік – шындыққа жанасымдылық. Сөзбен
жасалған суретке көз алдыңызда жан бітіп, тіріліп түрегелсе, сіз оны жансыз
сурет емес, тура жанды нәрседей қабылдасаңыз, кітап беті қатар түзеген әріп
қана емес, қым-қиғаш қимылға айналып кетсе, сіз бұл қимылға енжар қарамай,
еліге тербеліп қалсаңыз – детальдың дәлдігі сол!» [11,97] деген пікір қалдырса;
зерттеуші Ш.Әбішева: «Жазушы характердің бет-әлпет, кейпін жалаң
бейнелемей, көбіне сюжеттік желінің өрбуіне үлес қосатын, образдардың
табиғатын таныта түсетін, көркемдік логиканы бейнелеуге ең қажетті
компоненттер арқылы есте қаларлықтай сипаттар, көркемдік детальдар
көмегімен көз алдымызға әкеледі. Деталь дәлдігі әрбір кейіпкердің қасиеті
арқылы көрініп отырады. Сыртқы детальдар ішкі күйге себепкер бола отырып,
сол сәттегі кейіпкердің ішкі әлеміне кейде тікелей, кейде жанама әсер етеді.
Сыртқы детальдар адамның ішкі өмірімен әсерлеспесе, онымен ара қатынасы
болмаса, «онда оның ешқандай көркемдік маңызы болмайды» [63,108] деген ой
қосады. Сөз өнерінің шынайы туындысы – ақиқат болмыстың көрінісі (синтезі),
жай көрінісі немесе жинақталған, көркем көрінісі. Өйткені, «реализм деталь
шындығынан бөлек, типтік жағдайдағы типтік характерлердің жаңғырған түрі»
[62,118].
Әдеби туындының ұлы заңы – көркемдік жинақтау күшінде тұрғанда нақты
әрі дәл іріктеу, анализ, өмір құбылысын таңдау бар. Ал көркем шығарманың
бұл үдерісі деталь табумен тығыз байланысты. «Трава забвения» повесінде
қаламгер В.Катаев алғашқы өлеңдерін жазып болған соң оларды Иван Бунинге
апарып көрсетіп, кеңес сұрағанын жазады. Жас ақынның өлеңдерін тыңдап
болған соң И.Бунин бұл туындылардың жетістікке жетпегенін, толыққанда
көркем шығарма болу үшін аса қажет болып табылатын – деталь дәлдігі жоқ
екенін ескертеді. Сосын жас ақынды терезенің алдына әкеліп, көз алдында
көрініп тұрған табиғат көрінісінің, соның ішінде аспан мен жердің, ағаштар мен
шөптердің ең әдемі, ең негізгі сипат-белгілерін тауып, соны ғана қағаз бетіне
30
түсіруін тапсырады. Осы ақыл-өнеге арқылы В.Катаев жазушылық шеберлік
кілті дегеннің ең алдымен деталь дәлдігінде жатқанын түсінгенін айтады.
Әдебиеттің мұраты – адамды пендешіліктің тоты басудан арашалау.
Әдебиеттің мақсаты адам атты құпияның ішкі-сыртқы әлемін, пиғыл-ниетін
астастыра айшықтау, ашу. Адам атты небір кереметіңе шаң алдырып, шаша
қақтырмас ғажайыптың құпиясы, құлпы көп. Соның бәріне кілт табу... Жазушы
атаулының сол кілтті тапсам деп талпынбайтыны кемде-кем» деп жазады ғалым
Қ.Мәдібаева [64,106]. Дәл, жалғыз детальды табу оңай емес. Ол жазушыдан
үлкен қажырлықты, табандылық пен төзімділікті талап етеді. Дәл, нақты
табылған деталь сюжетті бір арнада шашау шығармай бейнеленуін жүзеге
Достарыңызбен бөлісу: |