title: Какимжанова А. З - Сборник III республиканской научно-практической конференции магистрантов

text:
Какимжанова А. З. – студентка 1 курса «Учет и аудит»
АО «Финансовой Академия» г. Астана
arinakz@mail.ru
Успанова Н. С. – старший преподаватель кафедры «СГД» и «ИТ»
магистр биологии
uspanova85@bk.ru
ТеОРеТИЧеСКИе ВОПРОСЫ НеОБХОДИМОСТИ «ЗелеНОЙ ЭКОНОМИКИ» В УС-
лОВИяХ ФОРСИРОВАННОгО ИНДУСТРИАлЬНО-ИНОВАцИОННОгО РАЗВИТИя
В наших словах «зеленый рост», или «зеленая экономика»,- термин обозначающий эко-
номическое развитие экологически чистых технологий, развитие и рост, направленные не
на гигантский рост, а на экологическое очищение среды обитания общества и создание
экологически чистой экономической системы, создание качественной жизни для каждого
гражданина я страны. Именно такая трансформация нынешней экономической системы
«сырьевого типа» на экономическую систему экологического типа должна стать последую-
щей стратегией экономического роста Казахстана [1].
Почему это актуально и необходимо для Казахстана? Во-первых, потому что Казахстан
является одной из самых «грязных» экономик, так же 80% промышленности составляют
экологически «неблагополучные» производства и с экологически грязными технология-
ми-нефтяная отрасль, медная, цветная, черная металлургия, а так же электроэнергетика. По
промышленным выбросам и отходам на душу населения Казахстан занимает лидирующее
место в мире, а показатели Казахстана по техногенным катастрофам являются самыми вы-
сокими. Во-вторых, потому, что это лучший путь использования сырьевых денег. В этом
случае, очевидно, что бессмысленно заниматься неосуществимой мечтой создания инно-
355
вационной экономики в условиях невообразимой конкуренции интеллектуально развитых
наций (корейской, японской, китайской и др.), гораздо больших по численности и ушедших
далеко вперед при своих способствующих развитию качествах (трудолюбие, честность, ис-
полнительность, ответственность и др). Лучший путь использования сырьевых доходов –
это путь не количественного роста, а качественного-путь «экологизации» экономики, путь
«зеленого роста» и создания «зеленой экономики», «зеленого государства», когда все уси-
лия и возможности должны быть переброшены на стимулирование экологического очище-
ния экономики [2].
Сделаем большой экскурс в историю и теорию вопроса.
Первоначально теория «зеленой экономики» в своем научном подходе базируется на сле-
дующих аксиомах:
Невозможно постоянное расширение сферы влияния человека и техники в ограниченном
пространстве;
Невозможно требование удовлетворения постоянно растущих потребностей человека в
условиях ограниченности ресурсов;
Все на поверхности Земли является взаимосвязанным и в том числе экономика и экология.
Но сегодня это от движения «зеленых» переросло в стратегии государственного развития
и перерослось в конкретные программы. Самых больших успехов в реализации стратегии
«зеленого» роста как государственной стратегии на сегодня добилась Южная Корея.
Идея «зеленого роста» как изменение похода общества к экономическому росту до Юж-
ной Кореи успешно начали реализовать такие развитые страны, как Китай, США и Япония.
Соединенные Штаты Америки приняло ранее Южной Кореи экономику с низким уровнем
выброса двуокиси углерода и «зеленых технологий» в качестве стратегии своего националь-
ного развития и обнародовало в 2008г. свои «зеленые» проекты, нацеленные на создание 100
тысяч рабочих мест в строительстве школ, больниц и социальных объектов. «Новый зеленый
курс» США предусматривает строительство железных дорог, реконструкцию школ, проекты,
связанные с больницами с целью создания 100 тысяч рабочих мест. Одновременно в каче-
стве стратегии национального развития предполагаются до 2020 года инвестировать 26 млрд.
долл. США и стимулировать развитие новых альтернативных видов энергии.
Германия планирует также до 2020 года создать 600 тысяч рабочих мест только в одной
лишь сфере производства современных видов энергии. Соседняя с ней Франция до 2020
года заявляет об эпохальном изменении общей схемы отраслей развития.
В США Президент Барак Обама объявил о своем плане инвестировать 160 млрд. дол-
ларов США в развитие экологически чистых видов энергии в следующие 10 лет, чтобы
создать 3 миллионов рабочих мест. Он сказал о том, что разработает «100-дневный план
действии в области энергетики» и наметит развитие «зеленых индустрий».
В случае Японии через документ «Инновации 25» (мая 2008 года), который является
руководством для долгосрочного развития страны, было объявлено об использовании «зеле-
ных индустрий» в качестве двигателей государственного развития. Япония планирует рас-
ширить объем рынка экологических технологий до 100 триллионов иен к 2016 году с целью
увеличить рынок занятости на 2,3 миллиона рабочих мест [3].
Идея «озеленения экономики» принята единодушно всеми экономически развитыми
странами. Страны «восьмерки» высказались за переход к «зеленому» экономическому ро-
сту». Это окажет существенное направление преодолению экономического и финансового
кризиса», – говорится в Заявлении лидеров восьми стран. «Восьмерка» призывает к сни-
жению использования ископаемых видов топлива, приводящих к изменению климата. По
мнению лидеров к «Восьмерки», создалась угроза для самой основы нашего нынешнего и
будущего процветания. « Цена бездействия значительно превосходит затраты, связанные с
переходом к обществу с низким уровнем выбросов углерода – подчеркивается в документе,
– все государства должны предпринять срочные и решительные действия с целью исполь-
зования существующих и новых технологий, а также разработать и осуществить инноваци-
онные экономические, экологические и энергетические стратегии» [4].
356
Развитые страны уже давно рекомендует применять стратегии роста экономики за счет
развития «зеленых технологий». И «Повестка дня 21 века», которая была обнародована в
Рио-де-Жанейро в 1994 году, и Всемирная встреча на высшем уровне по стратегическому
развитию (2003) в Южной Африке рекомендовали обеспечение потребностей в чистой воде,
электроэнергии, охрану здоровья, сельское хозяйство и охрану биологического разнообра-
зия в качестве пяти основных секторов, необходимых для устойчивого развития.
Генеральный секретарь ООН Пан Ги Мун также приказывал на 13-ой Конференции по
изменению климата к объединению в международные союзы для внедрения экологически чи-
стых «зеленых технологий» и создания рабочих мест благодаря экономике «зеленого роста».
Республика Корея для себя определила, как следует из президента Ю.Кореи Ли 15 авгу-
ста 2009г., – что «зеленый» рост в экономике – это, во- первых, устойчивый рост, во- вторых,
рост, открывающий возможности для бурного развития с упором на сокращение выброса
вредных газов и загрязнения окружающей среды.
«Зеленый рост» экономики в этом случае представляет собой концепцию, направленную
на развитие отраслей, которые смогут одновременно решать задачи экологии, энергетики и
прогрессивного роста. Концепция сосредоточена в целом на следующих направлениях:
Сбережение: сохранение и повторная переработка энергии и развитие чистых видов
энергии для построения энергосберегающей экономики, экологически чистые автомашины,
расширение вторичной переработки;
Улучшение качества жизни: создание экологически чистой окружающей среды, домов,
школ и офисов, экологически чистые транспортные сети и обеспечение потребностей в чи-
стой воде для повышения качества жизни и окружающей среды;
Защита Земли: восстановление основных рек, обеспечение водных ресурсов, лесной био-
массы, снижение выбросов газов и стабильное обеспечение водных ресурсов для защиты
планеты и для будущих поколений;
Подготовка к будущему: технологические инфраструктуры для экологически чистой «зе-
леной» страны, экологические транспортные сети строительство промышленной и техноло-
гической инфраструктур и развитие технологий для эффективного использования энергии с
целью подготовки к будущему [5].
Большие масштабы приобретает вопрос о дальнейшем сохранении полезных ископае-
мых. Наше государство считается как страна с очень богатыми природными ресурсами.
Нефть, газ – во всем мире классифицируют как один из крупнейших энергетических ресур-
сов, но даже они в свое время закончатся, а значит необходимо находить новые ресурсы для
жизни. При этом, тот факт что Казахстан обладает наличием хорошей экосистемы, землей,
водой и лесом, значительно повышает свою позицию перед другими странами.
Таким образом, «зеленая экономика» в первую очередь способствует экономическому
прогрессу и обеспечит:
– рост внутреннего валового продукта;
– увеличение доходов страны;
– создание рабочих мест для населения, уменьшая при этом показатель безработицы в стране.
Список литературы:
1. Мухамбетов Т.И. – «Стратегия «зеленого» роста как альтернатива инновационно-инду-
стриализационной модели экономической системы». Рыскуловские чтения «Трансформация
экономических систем в глобализирующем мир» – материалы международной научно-прак-
тической конференции – том 1, ТОО «Издательство «Экономика», 2010г. – с.653-664»;
2. Ковылин Ю.А., Мамедов Н.М.. «Зеленая экономика как предпосылка устойчивого раз-
вития» – Издательство «Москва» – 2011г.;
3. Бобылев С.Н., Захаров В.М. – «Зеленая экономика и модернизация эколого-экономиче-
ских основ устойчивого развития», Издательство «Москва» – 2012г.;
4. Навстречу «зеленой» экономике: пути к устойчивому развитию и искоренению бедно-
сти – обобщающий доклад для представителей властных структур. ЮНЕП, 2011.;
5. http://greenevolution.ru/tag/zelenaya-ekonomika/;
357
Кушкунбаева Р. С. – студент, «Есеп және Аудит» мамандығы
«Қаржы академиясы» АҚ, Астана қ.
rahima97@mail.ru
Успанова Н. С. – «Қаржы академиясы» АҚ
ӘГП және АТ кафедрасының аға оқытушысы
биология ғылымының магистрі
uspanova85@bk.ru
ҚАлАНЫ ЖеМІС АҒАШТАРМеН КӨгАлАНДЫРУ МҮМКІНДІКТеРІ
Алматы қаласында шамамен 1,5 миллион адам өмір сүреді, және олардың экологиялық
жай-күйі, айталық, жақсы емес. Қаланың табиғи көркі күнен-күнге жоғалуда, ал экологи-
ялық жағдайы мүлдем нашарлап бара жатыр. Бүгінгі Алматы науқастанған адамға ұқсас.
Біздің арғы-атамыз бір кездерде «Бұл қала арман қала, жап-жасыл орман қала», деп ән
шырқаған еді. Апорт алмасымен таңылған қала бүгінгі күні «республикамыздың ең лас қа-
ласы» деген атағын алды. Тіпті, бұл біздің брендіміз деп те айтуға болады [1].
Бұған кім кінәлі? Мамандардың пікірі бойынша, қала атмосферасының ластаудың басты
айыпкері – автомобиль болып табылады. Бүгінгі таңда қаладағы автомобиль саны – 500
мыңнан астам.
Әрбір автомобиль күніне 3000 кг көміртек оксидін ауаға шығарады. Ал жылына шама-
мен 280 млн т көмірсу, шамамен 56 млн т көмірсутек және 28 млн т азот газын бөліп шыға-
рады. Сонымен қатар, двигательдердің жұмысы кезінде құрамында аэрозоль шаң бөлшек-
тері бар «шартты түрде қатты» шығарындылары пайда болады. Едәуір көп мөлшерде күйе,
қарқындылығы үлкен қозғалыс кезінде кадмий және мырыш түзіледі. Бұл шығарындылар
топырақтың едәуір ластануына алып келеді [2].
Осы жағдайдан шығу жолы – қаланы көгаландыру болып табылады. Егер аймақтың 15
пайызына ағаш отрғызатын болсақ, шаң мен кірді 20 пайызға кемітуге, ал егер 35 пайызына
ағаш отырғызатын болсақ, онда ауа 50 пайызға таза болады дегенді ғылыми кітаптардан
білуге болады. Мегаполис жағдайында жасыл желектер эстетикалық әсер етіп, адамның
психологиялық жағдайына жақсы әсер етеді [3].
Осыдан мынадай сұрақ туындайды: қандай өсімдіктерді отырғызу керек? Және осы мақ-
сатқа байланысты жеміс ағаштарды және бұталарды отырғызу бола ма? Біз осы жазған жұ-
мыста бұл сұраққа жауап беруге тырыстық.
Ең алдымен, біз Алматы қаласының тұрғындары көгаландырудың мәні қаншалықты ха-
бардар екенін, ағаштарға қамқорлық жасау дайындығын, қала экологиясы туралы жалпы
ойды және олардың экологияға тигізетін жақсы әсері туралы білгіміз келді.
Ол үшін біз Алматы қаласы, Ауезов ауданының тұрғындарымен сұхбат жүргіздік. Сұх-
батта 120 адам қатысты. Біз оларды төрт топқа бөлдік. Бірінші топ 10-18 жас аралығындағы
жасөспірімдер, екінші топ 19-30 жас, үшінші топ 30-40 жас және төртінші топ 40-65 жас
аралығындағы адамдар.
Сұхбат нәтижесі көрсеткендей, көптеген адамдар көшеде өскен жеміс-жидектерді пайда-
ланады. 40-65 жастағы адамдардың 39 пайызы қаланы тазартудың ең оңтайлы тәсілі ол – кө-
галандыру деп ойлайды. Тұрғындардың 20 пайызы көшеде апорт алма ағаштарын отырғызу
керек деп санайды.
Бірақ олар көшеде өскен жемістер автомобильдерден шыққан улы газдармен дем алаты-
ны жайлы ештеңе білген емес. Олардың көпшілігі ағаш отырғызуға дайын, бірақ оларды
күтуден бас тартады. Сұхбат нәтижесінде Алматы қаласының тұрғындары «жеміс ағашта-
рын қаланы көгаландыру мақсатында отырғызуға бола ма?» деген сұраққа жауап беруге
дайын еместігін анықтадық.
Біздің зерттеуіміздің келесі кезеңі Абай даңғылында (Саин және Алтынсарин көшелері
аралығында) автомобильдер ағынының қарқындылығын бақылау болды. Тек 1 сағат ішінде
ғана осы даңғылдың үзіндісінде 5667 жеңіл машина өткен.
358
Есептеу бойынша осындай автомобиль ағынының тығыздылығында 1 сағат ішінде
атомсфераға 639,4 г көміртек оксиді, 228,6 г көмірсутек және 70,5 г азот диоксиді бөлінеді.
1 Кесте.
Түзілген зиянды заттардың массасы ( m,г)
Зиянды заттың түрі
Көлемі, л
Массасы, г
МРС мағынасы мг/
СО
511,53
639,4
3 – 5
Көмірсутек
85,352
228,6
25 – 100
NО2
34,322
70,5
0,04
Осыдан кейін біз Абай даңғылының осы үзіндісінде ағаш екпелерін есепке алдық. 552
ағаштың ішінен 134-і – жеміс-жидектер (алма, долана), қалғандары қалаға сәндік әкелетін
ағаштар [4].
Қорытындылай келе, біз ауыр металдар өсімдіктердің өсуі мен дамуына теріс әсер ететінін
және жеміс-жидектерінің құрамында жинақталатынын дәлелдеуге шештік. Ол үшін біз ла-
бораториялық тәжірбие өткіздік. Тәжірбие барысында бидай дақылдарын құрамында мыс,
қорғасын және кадмий тұздары бар суда өсірдік. Бақылау нәтижесінде өсімдіктер нашар
жағдайда болған. Қазақ Өсімдік қорғау және Карантин Ғылыми Зерттеу Институты бақы-
лаған бидай үлгілерінің құрамында ауыр металдардың шекті рұқсат берілетін нормалардан
едәуір асатынын көрсетті. Қалайы бар ортасында өскен бидайдың үлгісі шектелген стан-
дарттан 4 есе асып түсті.
Осылайша, біздің ойымызша, Алматы қаласының экологиялық жағдайын есепке ала оты-
рып, қаланы көгаландыру мақсатында өсіміктерді өте ұқыпты іріктеп таңдап алу маңызды.
Жеміс-жидек ағаштардың көркемділігін есепке ала отырып, оларды түрлі саябақтарда оты-
рғызуға болады. Біздің ойымызша, халық арасында ағарту жұмысының өткізілуі өте маңызды.
Әдебиет тізімі:
1. [Электронный ресурс] – Режим доступа. – URL: http://www.group-global.org/kz Адил-
газы Серикхан Адилгазы 16.02.2014жыл. Бағыты: Жасыл өсу: түйткілдері мен болашағы.
2. Утешева Г.Т. Қаланы көгалдандыру және оның классификациясы. [Электронный
ресурс] – Режим доступа. – URL: repository.enu.kz/bitstream/handle/123456789/580/3
3. Горохов В.А. Городское зеленое строительство. М.: Строй издат, 1991. – 112 с. 219.
4. Алексеева С.В., Груздева Н.В. и др. практикум по экологии. Москва, АО МДС, 1996.
Молдабеков А. Ж. – студент, специальность «Вычислительная техника
и программное обеспечение»
Колледж АО «Финансовая академия», г.Астана
November411@mail.ru
Научный руководитель; к.э.н. Бебезова М. Т.
ОНлАЙН ОБУЧеНИе
Образование – это процесс саморазвития и развития личности, связанных с овладением
социально значимым опытом человечества, воплощенных в знаниях, умениях, творческой
деятельности.
Наука – Сфера человеческой деятельности, функция которой выработка и теоретическая
систематизации объективных знаний о действительности.
359
Образование в истории.
Очень, очень давно: не было школ, как и учителей. Детей учили трудиться с 4-5 лет, а
подростки: охотились и рыбачили, изготовляли орудия труда, готовили пищу.
Довольно давно:с расширением разделения труда и утверждения государственной вла-
сти, происходит обособление образования. Оно еще делится по классам.
Дети из богатых семей, в основном представителей аристократии, могли себе позволить
содержать платных учителей. Они обучали их грамматике, философии, музыке, спорту,
красноречию, медицине и прочим вещам.
Обучение других сословий осуществлялись в течение ученичества, когда молодых людей
отдавали на учебу к торговцу, ремесленнику.
Большая часть населения – крестьянство – обучала своих детей, с помощью трудового
сельскохозяйственного пути. Огромную роль играло обучение родителей.
Уже позднее: Создается система образования, когда в Европе, христианская церковь ини-
циирует зарождение сети специальных ученых заведений для подготовки лиц духовенства.
В Париже и Оксфорде строят первые университеты.
Незадолго до нас: Образование становится массовым, а не достоянием элиты. В XIX-XX
вв. неполное и полное среднее образование является обязательным для профессиональной
деятельности, практически во всем мире.
Сегодня:Конституция Казахстана 1995-го года утвердила обязательность среднего обра-
зования, для граждан страны оно – бесплатное. Высшее образование получается на кон-
курсной основе.
Мы прошли долгий путь к тому, чтобы грамотность, образованность и разносторонность взгля-
дов была нормой жизни. Чтобы каждый человек мог получить те знания, которые ему нужны.
Однако реальность такова: Воздвигнутые повсеместно учебные заведения, не могут дать
уверенности в успешности карьеры для студента, по его специализации.Мы должны заду-
маться о качестве знаний.
6 лет назад получило новую жизнь, и по сей день развивается,инновационная методи-
ка обучения. Так называемые МООК (англ. MOOC) получают новую популярность, под-
тверждающую их право на существование.
Список литературы:
1.http://www.myshared.ru/slide/1140760/
2.https://ru.wikipedia.org/wiki/Образование_в_Казахстане
Нурмагамбетова г. Б. – студент, «Қаржы» мамандығы
«Қаржы академиясы» АҚ, Астана қ.
nur_gaisha_12.10.97@mail.ru
Успанова Н. С. – «Қаржы академиясы» АҚ
ӘГП және АТ кафедрасының аға-оқытушысы
биология ғылымының магистрі
uspanova85@bk.ru
ҚАЗІРгІ КеЗДегІ ЖеР РеСУРСТАРЫНЫҢ ПРОБлеМАСЫ
Қазіргі уақыттағы адамзаттың дамуы ғылыми техникалық прогресспен, адам санынның
өсуімен және соған сәйкес қоғамның табиғат процестеріне әсер етуімен тығыз байланысты.
Ендігі кезде биосфера жүйелерінің тұрақтылығының бұзылуы, ресурстардың азаюы адамдарға
шынымен қауіп төндіріп тұр. Бұл адамдардың мансап қууы және де максималды пайда табу
мақсатында ұзақ уақыттық әлеуметтік және экологиялық болжам жасамауымен асырылады.
Осы мәселе масштабы пен өзектілігімен тек қана ядролық соғысқа ғана орын береді.
360
Жер ресурстары уақыты өте келе азаюда. Егістік жерлер тас жолдармен жабылып, ал
топырақты өңдеу әдістері пайдалы қазбаларды өндіру әдістеріне ұқсайтын тәсілдермен өн-
деліп жатыр. Егістік жерлер – негізгі ресурстар болып табылады. Оның дефициті үздіксіз
өсіп келеді. Планетамыздың барлық жерінің 10/1 үлесі ғана ауыл шаруашылығыны қолайлы
боп келеді. Қалған жерлер не өте құрғақ, не өте ылғалды, не құнарсыз, не ұзақ мерзімдік
суыққа шалдыққан. Егістікке қолайлы жерлер жер беті бойынша бірдей таралмаған Еуропа-
да-36%, Орталық Америкада – 25%, Солтүстік Америкада – 22%, Солтүстік және Орталық
Азия- 10%, Оңтүстік Шығыс Азияда- 14%,Австралияда – 15%.
Топырық құнарын кемітетін немесе тіпті жоятын табиғаттың бір апаты – топырықтың эро-
зияға ұшырауы. Яғни мыңдаған жылдар бойы топырық түзілі процесінде жиналып, пайда жер
құнарының қопсырылып жыртылған кездеқатты тұрған жел әрекетінен немесе аққан су күшімен
ұшып, ағып кетуі.Топырақтың пайда болуы жіне құнарының пайда болуы өте ұзақ процесс.
Қазақстанда жел эрозиясы көбірек тараған. Бұған біріншіден, Қазақстан жері жазық және
ашық, екіншіден, күшті жел жиі соғады, үшіншіден, топырақ құрылымы бос, көбінде сор-
ланған, немесе механикалық құрамында жеңіл топырақтардың көп кездесуі және құрғақ ай-
мақтардың басым болуы әсер етеді. Жел эрозиясы сонымен қатар жыртылып, қопсырылған
немесе көп мал жайылып,тұяқтарымен топырақтың жоғарғы қабаттарының шаңын шыға-
рып, өсімдіктерін тақырланған алқаптарды тез тарап көп зиян келтіреді.
Топырақтың су эрозиясы деп, аққан судың топырақтың жоғарғы құнарлы қабатын шайып
кетуін, жыра мен сай саланың, жар мен орлардың пайда болуын айтады.Су эрозиясы суар-
малы егіншілік дамыған, әсіресе тау етегіндегі аймақтарында жиі байқалады. Оның себебі
ол жерлердің көп еңіз болуы, топырақ бетінің және оның төменгі қабаттарының ұсақ жы-
ныстарынан құрылуы. Су эрозиясының негізінен екі түрі бар: су бетінін біркелкі шайылуы
мен жыралық эрозия.
Қатты нөсер жаңбырда немесе суарғанда судың мөлшерден артық жіберілуінен топы-
рақтың беткі қабаты су күшімен шайылады. Судың негізгі ағысы жүрген жерде тілінген
кішкентай жыраушалар пайда болады. Бұлар жер жыртылған кезде немесе егіс өңделген
кезде қайта тегістеледі де, топырақтың шайылғаны көп байқалмайды. Егер бұл жағдай су-
арған қайталанып отырсы, топырақтың құнарлы қабатының шайылып, егін өніміне қолай-
сыз жағдай жасайды. Эрозияның бұл түрін шайылу эрозиясы деп атайды.
Табиғатқа 1 см топырақ түзу үшін 10 жылдан 400 жылға дейін уақыт керек. Сондықтанда
егер топырық жойылса, оны мәңгіге жойылды деп айтуға болады. Топырақ және өсімдіктер
үнемі тұяқты жануарлар мен адамның ауыр құралдарын пайдаланудан зардап шегіп жатыр.
Нәтижесінде жердің 4/1 шөлдену қаупі төніп тұр. Бұл процесс орасан зор көлемді алып
тұр. Бүкіл әлемдегі адамдар өздерінің өмірін қиындатумен айналасып жатыр. Ғаламшардың
көптеген жерлерінде бұрын екі масақ өскен жерде қазір бір масақ қана өседі.
Шөлдену қаупі бар жерлердің қатарына аса құнды егістік алқаптар мен шабындықтар
жылына 58000 ш. км немесе 44 га минутына жылдамдығымен шөлге айналып келе жатыр.
Өсімдік қабатын жоюлуы топырық эрозиясына алып келеді,ал соңында жер қабатының
құрғақ, өндірістік емес қаңқасы ғана қалып қояды. Бұл ашық жерлер біріге отырып, шөл
іспеттес әсер қалдырады.Эколог Х.Н. Ле Гуеру айтып кеткендей «Адам шөлді жерлерді өзі
қалыптастырады, климат бұған сәйкес жағдайлар ғана жасайды».
Шөлдену – бұл жердің қалып осалдығы мен адам әрекетінің нәтижесі. Құрғақ жерлердің
көп бөлігі суды сіңіріп алғаннан кейін жоғары өндірістік жерлерге айналады. Сондықтан
да осы жерлерден өнімді алу үшін ирригациялық жұмыстар маңызды рөл атқарады. Бұл
жұмыстар ағаштарды егуге, топырақтың құнарлығын арттырып, шөлдену қаупін азайтуға
жағдай жасайды. Ирригациялық жұмыстар тым қымбат тұратындығымен қатар олардың ор-
натылуы қиын болып келеді және дұрыс құрастырылмаған жағдайда батпақтану, тұздылық
дәрежесінің жоғарылауы сияқты келеңсіз жағдайларды тудыруы мүмкін. Әр жыл сайын ии-
ригациялық жұмыстардың нәтижесінде құтқарылған жер көлеміне тең жерді жоғалтамыз.
361
Әлемдегі әр елдің міндеті өзін азық-түлікпен қамтамасыз ету. Маңызды мәселелердің
бірі , топырақ деградациясы және пестицидтердің шамадан артық қолдануы, осы мәселені
шешу үшін кем дегенде екі жақтан қаралуын талап етеді:
Біріншіден, ауыл щаруашылығына көңіл бөлу керек. Қалалардың ауыл шаруашығына қо-
лайлы жерден өсіп шығу әдеті бар, бұнын негізгі себебі қалалардың өсуін қадағалау жүр-
гізіліп жатқан жоқ, ал жердің бағасы ауыл шаруашылығы өніміне қарағанда артығырақ болып
келеді, сондықтан да ең жақсы, құнарлы жерлер биік ғимараттар астында қалып жатыр. Сон-
дықтан да осындай мәселе болған кезде, үкіметке ауыл шаруашылығы пайдасына шешу ке-
рек. Үкіметтің құнарлы жерлерге ғимараттардың салынуына заңды түрде тыйым салуы керек.
Екіншіден, топырақты қорғауды мемлекеттік деңгейде бекіту. Жердің тозуға ұшырап
жатуының басты себептері:жер иеленушілердің тез пайда іздеуі не оны қолдана алмауы
немесе олардың таңдау құқығы жоқ. Тұқымдардың, тыңайтқыштырдың және құрал-жаб-
дықдықтардың бағасының жоғары болуы, кредиеттерден пайда болмағандықтан, ауыл ша-
руашылығы өнімдеріне деген бағаның төмен болғандықтан, фермерлер шығынға ұшырамас
үшін жерден оның өзіне зардапсыз бере алатын өнімнен көп өнім алғысы келеді. Милли-
ондаған фермерлер, әсіресе дамушы елдерде, топырақты сақтап қалу мүмкіндігі жоқ, де-
генмен олардың олардың көбісі оның қалай дұрыс өңдеуге болатынын біледі. Табиғатты
қорғау дүниедегі әр адамның мүддесінде болуы қажет. Сондықтанда әлем фермерлерін то-
пырақты қорғауға ынталандыру қажет, яғни құнарлы топырақты сақтау көбірек пайда әке-
летінін түсіндіру, әр елдің өзінің құнарлы топырақты қорғау комитеттерін құруыалдымен
сол елдердің өзіне қажетті.
Құнарлы топырақты қорғау коммитеті тек қана агитация мен консультациялық функ-
циялармен ғана шектелмей, үкіметтік деңгейде ұйымдастыру керек. Құнарлы топырақты
қорғау комитеті ауыл шарушылығы министрлігінің қарамағында болса, ол мемлекеттік ұй-
ымдардын саясатын бағытай алатын беделді ұйым болмайды [1].
1977 жылдың қыркүйегінде өткен шөлдену туралы БҰҰ конференциясында шөлдену-
мен күрестің тамаша жоспарын дайындаған болатын. Жоспар әлеуметтік, экономикалық,
саяси, биологиялық аспектілерді қозғайды. Бұл шаралардың негізінде топырақты дұрыс
пайдалануды және құрлық пен теңіздің табиғи ресурстарын сақтау мен көбейту. Планның
авторларының ойы бойынша, ұлттық бағдарламалармен іске асырылып, БҰҰ бағадарлама-
сы бойынша үкіметаралық және қоғамдық бірлестіктердің жұмысы реттелсе, бүкіл әлемде
шөлдену процессін тоқтатуға болады. Өкінішке орай бұл жұмыстардың прогресі әрең көрі-
неді. Профессор Мохаммед Кассастың айтуы бойынша, шөлденуге ұшырап жатқан мемле-
кеттердің үкіметтері, не ақша соммаларынның негізгі бөлігін құрайды деп болжанған мем-
лекеттерден айтарлықтай елеулі көмек болған жоқ. Тек қана «club-du-Sahel» БҰҰ-нан бөлек
үкіметаралық ұйымы Сахель аймағындағы мемлекетерді дамыту үшін 2 млрд. долл. бөлген
болатын. Әр мемлекетте шөлденумен күрес үшін бір ресми ұйым құрылады деп болжанған.
Бірақ осы мемлекеттердің көбісінде бір үкіметтік ұйым шөлденумен күрес туралы бағдар-
лама дайындаса, біреуі жайылымдық жобалар дайындап жатыр. Бұл әрекеттер керісінше
шөлдену процесін күшейтеді. Сол себепті іс-әрекеттердің үйлесімділігі болуы қажет.
Шөлденумен күрестің нәтижесінің болмауы онымен қалай күресу керектігін білмеген-
нен емес, ал жалпылай талқаланған жоспарлардың іс-жүзінде асырылмауынан болып отыр.
Мысалы, жүздеген жылдар бойы шөлдену қаупі бар жерлерді қолдану үлкен аумақтағы
өсімдіктер деградациясына алып келді. Оларды қалпына келтіру үшін үлкен көлемдегі жұ-
мыстар қажет, – алғашқы қалпына келтіруге болатын жерлер аз қалды [2].
Адамдар тығыздығы жоғары және мал табындарының саны көп аудандарға ерекше назар
бөлінуі тиіс. Бұл мемлекеттер өз тұрғандарын альтернативті тағам түрлерімен, отын және
жұмыспен қамтамасыз етуі қажет. Игерілмеген жерлері бар мемлекеттерге бұл жерлерді
қорғауға көңіл бөлуі қажет. Ал деградацияға ұшыраған жерімен қатар игерілмеген жері бар
мемлекеттерде табиғатты қорғау менқалпына келтіруге ерекше назар аударылуы тиіс.
362
Әдебиеттер тізімі:
1. Аллен Роберт. Как спасти Землю;(Всемирная стратегия охраны природы) // Аллен Ро-
берт – М. : Мысль, 1983. – 171 с.
2. Дёжкин Вадим Васильевич. Беседы об экологии //Дёжкин Вадим Васильевич – М.:
Молодая гвардия, 1979 . – 190 с.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sbornik-iii-respublikanskoj-nauchno-prakticheskoj-konferencii.html?page=50#ТеОРеТИЧеСКИе_ВОПРОСЫ_НеОБХОДИМОСТИ_«ЗелеНОЙ_ЭКОНОМИКИ»_В_УС-__лОВИяХ_ФОРСИРОВАННОгО_ИНДУСТРИАлЬНО-ИНОВАцИОННОгО_РАЗВИТИя


title: Нурмагамбетова г. Б - Сборник III республиканской научно-практической конференции магистрантов

text:
Нурмагамбетова г. Б. – студент, «Қаржы» мамандығы
«Қаржы академиясы» АҚ, Астана қ.
nur_gaisha_12.10.97@mail.ru
Успанова Н. С. – «Қаржы академиясы» АҚ
ӘГП және АТ кафедрасының аға-оқытушысы
биология ғылымының магистрі
uspanova85@bk.ru
ҚАЗІРгІ КеЗДегІ ЖеР РеСУРСТАРЫНЫҢ ПРОБлеМАСЫ
Қазіргі уақыттағы адамзаттың дамуы ғылыми техникалық прогресспен, адам санынның
өсуімен және соған сәйкес қоғамның табиғат процестеріне әсер етуімен тығыз байланысты.
Ендігі кезде биосфера жүйелерінің тұрақтылығының бұзылуы, ресурстардың азаюы адамдарға
шынымен қауіп төндіріп тұр. Бұл адамдардың мансап қууы және де максималды пайда табу
мақсатында ұзақ уақыттық әлеуметтік және экологиялық болжам жасамауымен асырылады.
Осы мәселе масштабы пен өзектілігімен тек қана ядролық соғысқа ғана орын береді.
Жер ресурстары уақыты өте келе азаюда. Егістік жерлер тас жолдармен жабылып, ал
топырақты өңдеу әдістері пайдалы қазбаларды өндіру әдістеріне ұқсайтын тәсілдермен өн-
деліп жатыр. Егістік жерлер – негізгі ресурстар болып табылады. Оның дефициті үздіксіз
өсіп келеді. Планетамыздың барлық жерінің 10/1 үлесі ғана ауыл шаруашылығыны қолайлы
боп келеді. Қалған жерлер не өте құрғақ, не өте ылғалды, не құнарсыз, не ұзақ мерзімдік
суыққа шалдыққан. Егістікке қолайлы жерлер жер беті бойынша бірдей таралмаған Еуропа-
да-36%, Орталық Америкада – 25%, Солтүстік Америкада – 22%, Солтүстік және Орталық
Азия- 10%, Оңтүстік Шығыс Азияда- 14%,Австралияда – 15%.
Топырық құнарын кемітетін немесе тіпті жоятын табиғаттың бір апаты – топырықтың
эрозияға ұшырауы. Яғни мыңдаған жылдар бойы топырық түзілі процесінде жиналып, пай-
да жер құнарының қопсырылып жыртылған кездеқатты тұрған жел әрекетінен немесе аққан
су күшімен ұшып, ағып кетуі.Топырақтың пайда болуы жіне құнарының пайда болуы өте
ұзақ процесс.
Қазақстанда жел эрозиясы көбірек тараған. Бұған біріншіден, Қазақстан жері жазық және
ашық, екіншіден, күшті жел жиі соғады, үшіншіден, топырақ құрылымы бос, көбінде сор-
ланған, немесе механикалық құрамында жеңіл топырақтардың көп кездесуі және құрғақ ай-
мақтардың басым болуы әсер етеді. Жел эрозиясы сонымен қатар жыртылып, қопсырылған
немесе көп мал жайылып,тұяқтарымен топырақтың жоғарғы қабаттарының шаңын шыға-
рып, өсімдіктерін тақырланған алқаптарды тез тарап көп зиян келтіреді.
Топырақтың су эрозиясы деп, аққан судың топырақтың жоғарғы құнарлы қабатын шайып
кетуін, жыра мен сай саланың, жар мен орлардың пайда болуын айтады.Су эрозиясы суар-
малы егіншілік дамыған, әсіресе тау етегіндегі аймақтарында жиі байқалады. Оның себебі
ол жерлердің көп еңіз болуы, топырақ бетінің және оның төменгі қабаттарының ұсақ жы-
ныстарынан құрылуы. Су эрозиясының негізінен екі түрі бар: су бетінін біркелкі шайылуы
мен жыралық эрозия.
Қатты нөсер жаңбырда немесе суарғанда судың мөлшерден артық жіберілуінен топы-
рақтың беткі қабаты су күшімен шайылады. Судың негізгі ағысы жүрген жерде тілінген
363
кішкентай жыраушалар пайда болады. Бұлар жер жыртылған кезде немесе егіс өңделген
кезде қайта тегістеледі де, топырақтың шайылғаны көп байқалмайды. Егер бұл жағдай су-
арған қайталанып отырсы, топырақтың құнарлы қабатының шайылып, егін өніміне қолай-
сыз жағдай жасайды. Эрозияның бұл түрін шайылу эрозиясы деп атайды.
Табиғатқа 1 см топырақ түзу үшін 10 жылдан 400 жылға дейін уақыт керек. Сондықтанда
егер топырық жойылса, оны мәңгіге жойылды деп айтуға болады. Топырақ және өсімдіктер
үнемі тұяқты жануарлар мен адамның ауыр құралдарын пайдаланудан зардап шегіп жатыр.
Нәтижесінде жердің 4/1 шөлдену қаупі төніп тұр. Бұл процесс орасан зор көлемді алып
тұр. Бүкіл әлемдегі адамдар өздерінің өмірін қиындатумен айналасып жатыр. Ғаламшардың
көптеген жерлерінде бұрын екі масақ өскен жерде қазір бір масақ қана өседі.
Шөлдену қаупі бар жерлердің қатарына аса құнды егістік алқаптар мен шабындықтар
жылына 58000 ш. км немесе 44 га минутына жылдамдығымен шөлге айналып келе жатыр.
Өсімдік қабатын жоюлуы топырық эрозиясына алып келеді,ал соңында жер қабатының
құрғақ, өндірістік емес қаңқасы ғана қалып қояды. Бұл ашық жерлер біріге отырып, шөл
іспеттес әсер қалдырады.Эколог Х.Н. Ле Гуеру айтып кеткендей «Адам шөлді жерлерді өзі
қалыптастырады, климат бұған сәйкес жағдайлар ғана жасайды».
Шөлдену – бұл жердің қалып осалдығы мен адам әрекетінің нәтижесі. Құрғақ жерлердің
көп бөлігі суды сіңіріп алғаннан кейін жоғары өндірістік жерлерге айналады. Сондықтан
да осы жерлерден өнімді алу үшін ирригациялық жұмыстар маңызды рөл атқарады. Бұл
жұмыстар ағаштарды егуге, топырақтың құнарлығын арттырып, шөлдену қаупін азайтуға
жағдай жасайды. Ирригациялық жұмыстар тым қымбат тұратындығымен қатар олардың ор-
натылуы қиын болып келеді және дұрыс құрастырылмаған жағдайда батпақтану, тұздылық
дәрежесінің жоғарылауы сияқты келеңсіз жағдайларды тудыруы мүмкін. Әр жыл сайын ии-
ригациялық жұмыстардың нәтижесінде құтқарылған жер көлеміне тең жерді жоғалтамыз.
Әлемдегі әр елдің міндеті өзін азық-түлікпен қамтамасыз ету. Маңызды мәселелердің
бірі , топырақ деградациясы және пестицидтердің шамадан артық қолдануы, осы мәселені
шешу үшін кем дегенде екі жақтан қаралуын талап етеді:
Біріншіден, ауыл щаруашылығына көңіл бөлу керек. Қалалардың ауыл шаруашығына қо-
лайлы жерден өсіп шығу әдеті бар, бұнын негізгі себебі қалалардың өсуін қадағалау жүр-
гізіліп жатқан жоқ, ал жердің бағасы ауыл шаруашылығы өніміне қарағанда артығырақ болып
келеді, сондықтан да ең жақсы, құнарлы жерлер биік ғимараттар астында қалып жатыр. Сон-
дықтан да осындай мәселе болған кезде, үкіметке ауыл шаруашылығы пайдасына шешу ке-
рек. Үкіметтің құнарлы жерлерге ғимараттардың салынуына заңды түрде тыйым салуы керек.
Екіншіден, топырақты қорғауды мемлекеттік деңгейде бекіту. Жердің тозуға ұшырап
жатуының басты себептері:жер иеленушілердің тез пайда іздеуі не оны қолдана алмауы
немесе олардың таңдау құқығы жоқ. Тұқымдардың, тыңайтқыштырдың және құрал-жаб-
дықдықтардың бағасының жоғары болуы, кредиеттерден пайда болмағандықтан, ауыл ша-
руашылығы өнімдеріне деген бағаның төмен болғандықтан, фермерлер шығынға ұшырамас
үшін жерден оның өзіне зардапсыз бере алатын өнімнен көп өнім алғысы келеді. Милли-
ондаған фермерлер, әсіресе дамушы елдерде, топырақты сақтап қалу мүмкіндігі жоқ, де-
генмен олардың олардың көбісі оның қалай дұрыс өңдеуге болатынын біледі. Табиғатты
қорғау дүниедегі әр адамның мүддесінде болуы қажет. Сондықтанда әлем фермерлерін то-
пырақты қорғауға ынталандыру қажет, яғни құнарлы топырақты сақтау көбірек пайда әке-
летінін түсіндіру, әр елдің өзінің құнарлы топырақты қорғау комитеттерін құруыалдымен
сол елдердің өзіне қажетті.
Құнарлы топырақты қорғау коммитеті тек қана агитация мен консультациялық функ-
циялармен ғана шектелмей, үкіметтік деңгейде ұйымдастыру керек. Құнарлы топырақты
қорғау комитеті ауыл шарушылығы министрлігінің қарамағында болса, ол мемлекеттік ұй-
ымдардын саясатын бағытай алатын беделді ұйым болмайды [1].
1977 жылдың қыркүйегінде өткен шөлдену туралы БҰҰ конференциясында шөлдену-
мен күрестің тамаша жоспарын дайындаған болатын. Жоспар әлеуметтік, экономикалық,
364
саяси, биологиялық аспектілерді қозғайды. Бұл шаралардың негізінде топырақты дұрыс
пайдалануды және құрлық пен теңіздің табиғи ресурстарын сақтау мен көбейту. Планның
авторларының ойы бойынша, ұлттық бағдарламалармен іске асырылып, БҰҰ бағадарлама-
сы бойынша үкіметаралық және қоғамдық бірлестіктердің жұмысы реттелсе, бүкіл әлемде
шөлдену процессін тоқтатуға болады. Өкінішке орай бұл жұмыстардың прогресі әрең көрі-
неді. Профессор Мохаммед Кассастың айтуы бойынша, шөлденуге ұшырап жатқан мемле-
кеттердің үкіметтері, не ақша соммаларынның негізгі бөлігін құрайды деп болжанған мем-
лекеттерден айтарлықтай елеулі көмек болған жоқ. Тек қана «club-du-Sahel» БҰҰ-нан бөлек
үкіметаралық ұйымы Сахель аймағындағы мемлекетерді дамыту үшін 2 млрд. долл. бөлген
болатын. Әр мемлекетте шөлденумен күрес үшін бір ресми ұйым құрылады деп болжанған.
Бірақ осы мемлекеттердің көбісінде бір үкіметтік ұйым шөлденумен күрес туралы бағдар-
лама дайындаса, біреуі жайылымдық жобалар дайындап жатыр. Бұл әрекеттер керісінше
шөлдену процесін күшейтеді. Сол себепті іс-әрекеттердің үйлесімділігі болуы қажет.
Шөлденумен күрестің нәтижесінің болмауы онымен қалай күресу керектігін білмеген-
нен емес, ал жалпылай талқаланған жоспарлардың іс-жүзінде асырылмауынан болып отыр.
Мысалы, жүздеген жылдар бойы шөлдену қаупі бар жерлерді қолдану үлкен аумақтағы
өсімдіктер деградациясына алып келді. Оларды қалпына келтіру үшін үлкен көлемдегі жұ-
мыстар қажет, – алғашқы қалпына келтіруге болатын жерлер аз қалды[2].
Адамдар тығыздығы жоғары және мал табындарының саны көп аудандарға ерекше назар
бөлінуі тиіс. Бұл мемлекеттер өз тұрғандарын альтернативті тағам түрлерімен, отын және
жұмыспен қамтамасыз етуі қажет. Игерілмеген жерлері бар мемлекеттерге бұл жерлерді
қорғауға көңіл бөлуі қажет. Ал деградацияға ұшыраған жерімен қатар игерілмеген жері бар
мемлекеттерде табиғатты қорғау менқалпына келтіруге ерекше назар аударылуы тиіс.
Әдебиеттер тізімі:
1. Аллен Роберт. Как спасти Землю;(Всемирная стратегия охраны природы) // Аллен Ро-
берт – М. : Мысль, 1983. – 171 с.
2. Дёжкин Вадим Васильевич. Беседы об экологии //Дёжкин Вадим Васильевич – М.:
Молодая гвардия, 1979 . – 190 с.
Пиржанова С. Ж – магистрантка, специальность «Финансы»
АО «Финансовая академия», г.Астана
Sanymayka@gmail.com
Научный руководитель: проф. Бураканова Г. М.
ВлИяНИе СТИля УПРАВлеНИя РУКОВОДИТеля НА КАПИТАл КОРПОРАцИЙ
На управление капиталом корпораций влияют экономическая и финансовая стабиль-
ность, стратегическиедействия, направленные на капитал корпораций, а также стиль управ-
ления руководителя, так как наблюдается зависимостьотего профессиональных компетен-
ций: финансовой грамотности, аналитического склада ума стиля управления. В тоже время,
управление капиталом корпораций представляет совокупность методов, форм привлечения
денежных средств из различных источников согласно потребностям развития предприятия.
Основной целью управления является обеспечение необходимого уровня развития кор-
порации. Определение основной цели управления капиталом предприятия является рост
уровня самофинансирования и финансовой стабильности предприятия, обеспечение роста
суммы и уровня прибыли, эффективное ее распределение ведение четкой политики по фор-
мированию и использованию финансовых ресурсов. Исходя из исследований управления
капиталом и финансовой стабильности корпораций таких успешных как Mars&Co, P&G,
CocaCola&CO, руководство в этих фирмах придерживается демократического стиля управ-
365
ления, так как этот стиль является наиболее востребованным и в то же время эффективным.
Так как лидирующие корпорации являются успешными в своем деле, следовательно, можно
заключить, что деятельность руководства достаточно эффективно. Соответственно, различ-
ные методы управления имеют различный эффект в зависимости от ситуаций. Но возникает
вопрос, какой же стиль управления можно считать оптимально влияющим на капитал? Для
этого необходимо проанализировать стили управления в существующих исследованиях.
Существуют общеизвестные стили управления:
Авторитарный
Демократичный
Либеральный (Анархичный)
Авторитарный стиль управления чаще всего отражается в жестком поведении типом
управления путем строгого контроля и наставлении на своей точки зрения не считаясь с
мнением своих рабочих. Как правило, таким типом управления придерживаются более
строгие и требовательные люди с холодным характером. Если рассмотреть его как одного
из индивидуального типа управления, то этот тип придерживается более основной задаче
нежели на людях.
Такой тип управления эффективен, но лишь в зависимости от ситуаций. Нельзя сказать,
что именно авторитарный метод управления является эффективным, так как все зависит от
менталитета людей и на их мировоззренческих взглядах. С точки зрения экономики, такой
вид управления был бы эффективным и точным, так как экономика основывается наин-
туитивных и новаторских качеств управления. Есть недостатки, касающиеся авторитарно-
го стиля управления, которое обычно связывается с высоким товара оборотом сотрудника.
Этот стиль лидерства имеет тенденцию понижать деятельность служащих, когда высокий
уровень креативности сотрудника необходим.
Демократическое руководство основано на принципах самоопределения, емкости и рав-
ноправного участия в процессе принятия решений. Этот стиль руководства характеризуется
распределением ответственности и расширением возможностей других. Демократические
руководители склонны быть чуткими слушателями, которые поощряют открытое общение
через все уровни организации. Компании с демократическими руководителями склонны
способствовать положительной и мотивирующей корпоративной культуре, уполномочивая
сотрудников выступить на их высших уровнях способности. Эти компании подчеркивают
вознаграждение по наказанию, они оценивают работу в команде, и они поощряют участву-
ющее принятие решения. Демократическое руководство является самым соответствующим,
управляя опытной и профессиональной командой сотрудников. Отрасли промышленности,
которые предоставляют себя стилю демократического руководства, включают тех, которые
усиливают креативность и творческое решение задач. Исходя из субъективных факторов
на стиль управления выявленным Т.Кюго то предопределением демократического стиля
управления является новаторский и аналитический склад ума что подразумевает собой лю-
дей с энергичностью и одновременно хорошими организаторскими способностями [1]. К
примеру, можно взять одного из зарубежных руководителей КарлсаГонакоторый является
успешным бизнесменом. Он придерживался демократического стиля управления и был за
это вознагражден так как он являлся успешным и принесенным хорошие результаты руко-
водством «Nissan» в 2000 году [2].
Либеральный стиль управления. Руководители дают их членам команды большую свобо-
ду в том, как они делают свою работу, и как они устанавливают свои крайние сроки. Они
оказывают поддержку с ресурсами и советом в случае необходимости, но иначе они не при-
нимают участие. Анархичная манера управления, выявленный К. Левиным в одном ряду с
авторитарным и демократическим нередко в литературе описывается под другими именами.
Его именуют либеральным, попустительским, не вмешивающимся или же номинальным ма-
нерой управления. Во всяком случае, за пределами зависимости от наименования, ожидается,
366
собственно что ведущей чертой этой манеры управления считается уход начальника от вы-
полнения управленческих ролей, передача работникам способности трудиться без заметного
управления. Главным механизмом влияния считается выжидание. Конечно, собственно что
начальник, практикующий таким видом управления, не воспринимает на себя практически
никакой ответственности. Он никоим образом не воздействует на процессрассредоточивая
функций между подчиненных, предоставляя им совершенную самостоятельность в принятии
заключений и определении форм их выполнения. Эта автономия может привести к высокому
удовлетворению работой, но это может быть разрушительно, если члены команды не управ-
ляют своим временем хорошо, или если у них нет знания, навыков, или сам мотивация, что-
бы сделать их работу эффективно. Фактически роль руководителя в этой модели лидерства
становится периферией, поскольку сотрудники управляют своей работой независимо. Работа
самопроизвольна и не скомбинирована. Обычно это идет от никого качества уровня подготов-
ленности руководителя и слабого лидерского качества. Либеральное лидерство имеет тенден-
цию производить лучшее в небольших группах отлично обученных.
Если вернуться к выше поставленному вопросу наиболее оптимальном и удобном виде
управления, то можно коснуться еще одной стороны управления который полностью ка-
сается личностных качеств и полностью полагается на внутренний мир руководителя, в
зависимости от ситуации. Таким стилем является «Индивидуально-ситуативный стиль».
Индивидуально-ситуативный стиль управления выражает специфику отношений между ру-
ководителем и подчиненными. В этом состоит его особенность и универсальность примене-
ния, которые могут классифицироваться по различным признакам. Характер принятия ре-
шения является одним из главных фактором влияния на эффективность принятия решения.
Каждая организация, каждый человек имеют свои внешние и внутренние факторы влияния
на эффективность управления ситуацией [1,с.163-164]. Эффективность индивидуально си-
туативного стиля управления складывается из двух элементов – структурных и активизиру-
ющих факторов. Управление структурными факторами означает, прежде всего, управление
делами, а управление активизируется управлением людьми. Структурные факторы управле-
ния требуют рационального подхода, логичности, объективности и систематичности. Вла-
дение активизирующими факторами предполагают доминанту творческого подхода, знаний
в области человеческого поведения, чутья ситуации и проблемы. Позитивный результат
управления и соответственно позитивный имидж возможен только тогда, когда руководи-
тель владеет всеми методами управления и достигает благодаря этому равновесия в исполь-
зование структурных и активизирующих факторов. Хорошее управление делами обеспечи-
вает эффективную деятельность лишь на коротком отрезке времени. Следует отметить, что
руководители успешно применяют структурные факторы, и в то же время их готовность к
применению активизирующих факторов весьма низка. Активизирующие факторы (моти-
вирование, информирование, сотрудничество) относятся к процессу управления людьми;
структурные(использование финансовой системы, принятие решения, контроль, монито-
ринг решения) же факторы относятся к области технических навыков. Следует отметить,
что в индивидуально-ситуативном стиле управления большое значение имеет умение стро-
ить межличностные отношения. При управлении <<по результатам>> хороший результат
может быть достигнут не толькоблагодаря эффективному управлению людьми, но и просто
под влиянием случайностей.
Исходя из исследований анализа, основным исходным принципом управления для ру-
ководителя должен быть собственный, индивидуально-ситуативный, способ действий. Со-
хранение и совершенствование персонального стиля дает возможность использовать все
стильные стороны руководителя, что существенно для того, чтобы в деле показать свои
лидерские качества так же как и свои экономические навыки управления. Результативность
индивидуально-ситуативного стиля определяется комплексными социальными связями,
возникающими в субъект-объективных отношениях управления. Это, прежде всего, соблю-
367
дение как субъектом управления, так и объектом демократических норм социального пар-
тнерства. Таким образом, в целях формирования индивидуального стиля управления ка-
питалом корпораций был рассмотрен каждый вид управления для того чтобы определить
более оптимальный вариант стиля управления. Ссылаясь на внешние различные экономи-
ческие и финансово-спекулятивные факторы, стиль управления руководителя меняется в
зависимости от ситуаций. Решение проблем касательно финансового уровня порой явля-
ется не всегда стабильным, потому что положение капитала корпораций зависит от финан-
совой готовности корпораций на различные ситуации. Далее, руководитель индивидуально
ситуативно решает проблемы капитала корпорации ссылаясь на свои профессиональные и
интуитивно-позитивные качества управления.
Список литературы:
1. А.Ахметов, Г.Бураканова //«Имидж страны и государственной службы» Астана: Ака-
демия государственного управлении при Президенте РК, 2007. 177 с.
2. https://hbr.org/2006/05/the-five-messages-leaders-must-manage
3. http://dist-cons.ru/modules/study-old/book8/dept6/page10.htm
4. http://www.dist-cons.ru/modules/study-old/book8/dept6/page10.htm
5. http://studopedia.org/6-89006.html
Рамазанова А. А. – студент, «Қаржы» мамандығы
«Қаржы академиясы» АҚ, Астана қ.
akikat.ramazanova@mail.ru
Успанова Н. С. – «Қаржы академиясы» АҚ
ӘГП және АТ кафедрасының аға оқытушысы
биология ғылымының магистрі
uspanova85@bk.ru
ШЫҒЫС ЖӘНе БАТЫС ҚАЗАҚСТАН ОБлЫСТАРЫНЫҢ РАДИОАКТИВТІ
ҚАлДЫҚТАРМеН лАСТАНУЫНА БАЙлАНЫСТЫ ЭКОлОгИялЫҚ ЖАҒДАЙЫ
Қазақстан Республикасының экологиялық дағдарыс кезеңдері өткен жүз жылдықтың
70-90 жылдары бой көтеріп, бүгінгі күні кейбір аймақтарда апаттық жағдайға жетіп отыр.
Қазақстан территориясын радиациялық ластау күрделі экологиялық проблемалардың бірі
болып табылады, осының бір бөлігін радиоактивтік қалдықтар құрайды. 1949 жылы Се-
мей полигонында жасалған ядролық сынақ, Шығыс Қазақстан аймағының үлкен бөлігін
зақымдаған болатын. Республикада ядролық сынақтар жүргізілген тағы бес полигон болды,
ал жақын маңда қытайлық Лоб-Нор полигоны болды. Қазақстанның радиациясы Байқоңыр
ғарыш алаңында ғарыш кемелерін ұшыру кезінде озон тесіктерінің пайда болуы нәтиже-
сінде көтеріледі. Осылайша, Үлбі комбинаты 100 мың тоннаға жуық уран және торимен
ластанған қалдық жинап алды, қалдықтардың сақтайтын жері Өскемен қаласының аймағы
болып отыр. Раеспубликамызда барлығы үш радиоактивті көрқора бар, және олардың бар-
лығы сусақтағыш қабатта орналасқан [1].
Дәл осы радиациялық ластану мәселесінің қиындығы,ең бірінші Семей полигонында
сынақтар жасауға тиым салу туралы тәуелсіз Қазақстанның 1991жылы 30 тамызындағы
Жарлығының шығуына себеп болды. 1949 жылдан бастап 1989 жылға дейін жүргізілген
Семей полигонындағы сынақтар, тек полигон аумағында ғана емес, сонымен қатар жақын
орналасқан аймақтың барлығына да қиын радиациялық жағдай туғызды. ҚР ХЯО зерттеуі-
не сәйкес, Семей полигонындағы сынақтардың қоршаған ортаға әкелген зиянын, Чернобль-
дағы 4 АЭС энергоблогтың жарылысы кезіндегі апатының зардабымен салыстыруға болады.
Қазіргі уақытта территориялық аймақтың ластануының екінші эффектісі бой көрсетуде, ол
368
жер асты ядролық жарылыстары кезіндегі өнімнің аккумуляциясының бөлінуі және олар-
дың жаңбыр және еріген қардың ағысымен сыртқы қабатқа шығып қалуына байланысты.
Атом энергетикасының ары қарайғы дамуы, ядролық жанғыш заттарды қолдану база-
сында жұмыс атқаратын, барлық энергетикалық және транспорттық – энергетикалық орна-
туларға, жоғарыактивтік, ұзақ өмір сүретін, радиоактивтік қалдықтардың сақтау мәселесін
түбегейлі шешуге тікелей байланысты. Минералдарды өңдеп алу үшін Қазақстан террито-
риясында жалпы және әсіресе Батыс Қазақстанда қолданылған болатын. Уранды алу және
өңдеу бойынша бірінші орында болды, алайда бүгінгі күні бұл тоқтатылды десе де болады.
Кеңес Үкіметі кезінде Қазақстан ядролық қару жарақты сынау орыны болды және мұнай алу
үшін ядролық жарылыстарды өткізу орыны болатын. 1993 жылға дейін тексеру жұмыстары
мемлекеттік ведомствалардың гидрометеорологиялық агенттігімен іске асырылып отырған.
Қазіргі кезде қаржылық қиыншылықтарға байланысты мұндай радиациондық тексерулер
үнемі жүргізілмейді. Қоршаған ортаны қорғау және табиғат ресурстарының Министірлігі
және денсаулық сақтау агенттігінің Tacis, МНТЦ қолдауын қосқанда, соңғы жылдары бір-
неше арнайы зерттеу бағдарламалары жүргізілді [2].
Мұнай іздеу де аса көп мөлшерде радиоактивтік заттардың (әсіресе радий 226) сыртқа
шығуына әкеліп соғады. Батыс Қазақстанда 39 ядролық жарылыс жасалған болатын, оның
28 әр түрлі тереңдіктерде жасалған жер асты ядролық жарылыстары. Батыс Қазақстан та-
биғи газ және мұнай алу бойынша ең перспективтік аймақ болып табылады.Бұл аймақтарда
жер асты ядролық жарылыстары бейбіт мақсатта қолданылған болатын және жер асты жа-
рылыстары мұнай бар жерлерге өте жақын орналасқандықтан, әлі күнгіге дейін кейбіреуі
жаман күйінде, радиоактивтік ластанған түрінде келеді, радиацияның шектік деңгейінен
асып кеткен күйінде болды. Тазартылған мұнайда радионуклидтер аз болады, ал көмір-
де осы жағдайлар қатарында әр-түрлі радионуклидтердің қаншама топтамасы жиналған.
Шикі мұнайда және табиғи газда радионуклидтер белгілі мөлшерде трубкаларда және түр-
лі құрылғылардың бөлшектерінде тұнып қалады.Оларды жинап алып сәйкесінше арнайы
сақтау орындарына көміп тастау керек. Радон (222Rn) – газ, радонның негізгі көзі уран-
дық және торийлық руда болып табылады, Қазақстанның жер асты байлықтарында бұл көп
болғандықтан, радон алу мүмкіндігі де көп. Батыс Қазақстанның Маңғыстау облысында,
Каспий теңізінің жағалауында 1000 мегаватт жылу күші бар БН-350 жылдам нейтрондағы
радиолық реактр, натримен суытылған, тұзақша орналастырылған. Батыс Қазақстанның
маңызды энергия көзі БН-350 реакторы – алғаш жылдам энергетикалық реактірлер өндіріс
масштабында үлкен тәжірибе берді, бұл натрий технологиясын жоғары масштабта меңгеру,
физикалық зерттеулерді жүргізу үшін эксперименттік база болып табылды.
Реактор электр көзі және тығыздалынған тұзды суы бар қосалқы қамтамасыз ету функ-
циясы негізінде құрастырылған. Реактордың құрылысы 1964 жылдан басталды және 1972
жылы пайдалануға берілді. Реактордың отыны қызметін байытылған уран диоксиді атқар-
ды. 1998 жылы сәуірде реактордың пайдалануы тоқтатылды, ал қазіргі уақытта пайдалану-
дан шығарылу сатысында тұр. Қазақстан Республикасының Үкіметінің шешімі бойынша,
операциялық тазарту үрдісінің соңынан бастап біртіндеп қайта монтаждауға дейін қауіпсіз
сақтау жағдайы шамамен 50 жыл көлемінде қамтамасыз етіледі. Жалпы қолданудан кейін-
гі тазарту деп аталатын пайдаланудан шығарудың бастапқы фазасы реакторды пайдалану
алаңындағы ластанулардың қалдықтарын жоюдан тұрады. БН-350 реакторы жағдайында
сақтаудың нашар жағдайларына байланысты бұндай әрекеттерді жүргізудің ерекше қажет-
тілігі бар. Қазіргі уақытта Қазақстанда радиоактивті қалдықтарды өңдейтін қондырғылар
жоқ. Қазақстанда тек қана бір патенттелген қондырғы әрекет етеді ( Байкал-1, Курчатов қа-
ласынан 65 км шақырымда орналасқан). Ақтау қаласында ары қарай қолдану үшін қысым-
мен өңделген көздерді екінші рет орау жүзеге асырылады. Қазақстанда әрекеттегі 3 зерттеу
реакторлары реакторларда сақталатын басқа да радиоактивті қалдықтарды, сонымен қатар
өңделген отынды өндіреді. БН-350 реакторындағы өңделген отындарды көміп тастау жұ-
369
мыстарын орындау барысында, сәулелерді иондайтын ампулды көздерді сақтайтын қойма
құрылды. Мұндай радиоактивті қалдықтарды орау және оларға арнайы контейнерлерді да-
ярлау мен үлкен арақашықтықта тасымалдау, одан ары ұзақ мерзімді сақтау маңызды мін-
деттердің бірі болып табылды. Әлемдік тәжірибесі бар мамандардың жан-жақты жүргізген
сараптамалары, келесі қорытындыға әкелді, БН-350 отынының қалдықтарын сақтау үшін
ең қолайлысы терең емес, герметикалық жабылған шахталарда сақтау тәсілі тиімді болды.
Қазіргі уақытта БН-350 реакторы алаңында орналасқан радиоактивті қалдықтарды қайта
өңдеу үшін келесі нұсқалар қарастырылған:
1.Ядролық отынның қалдығы – қалдықтарды мұқият орау керек және көмулерге дейін
оларды реактордың отындық бассейнінде сақтау қажет, оған төмендегілер нұсқа бола алады:
1.1Ақтау қаласында соңғы сақтау қоймаларын құру( халықаралық ұйымдар үшін қолда-
нылмауы мүмкін, себебі бұл аудан тұрақсыз саяси аймақтармен байланысып жатыр, олар
Балкан мен Иран және отын қалдықтары құрамында ядролық бомбаларды өндіруде қолда-
натын плутоний бар)
1.2.Бұрынғы Семей ядролық полигоны территориясында сақтау( Қазақстан үкіметі
шешімімен таңдап алынған алғашқы нұсқалардың бірі, бірақ қиын және көлік жүйесі үшін
бейімделмеген қымбат тәсіл)
1.3.Сақтау және қайта өңдеу Челябинскіде (Ресей). (Бұл нұсқау халықаралық келісімді
және қаржылық келісуді талап етеді, Ресей мен Қазақстан арасында).
2. Натри қалдықтары – бұл қалдықтарды басты радиоактивті ластаушы болып табылатын
134 және 137 цезияны жою үшін қайта өңдеу керек.Жоғары деңгейдегі радиоактивке ие,
Цезийді арнайы контейнерлерге салып барып көмуге жібереді. Натрий қалдықтарын қайта
өңдеудің мүмкін тәсілдері:
2.1. Сумен реакциясы арқылы сілтіге айлануы, жергілікті қоймада сілтіні темір және
пластмасса бұлттарына герметизациялау арқылы сақтау (Бұл тәсіл, АҚШ құрама штатта-
рында қолдықтарды өңдеу үшін пайдаланылған, алайда Қазақстандық қоршаған ортаны
қорғау бойынша органдарымен құпталмады). Европа елдерінде де сілтінің химиялық тұрақ-
сыздығына байланысты бұл тәсіл кеңге таралмаған.
2.2. Бетонмен араластыру және блоктарды жергілікті қоймада сақтау (Бұл тәсіл Франци-
яда Суперфеникс реакторы қалдықтары үшін қолданылады, бірақ бұл көп мөлшерде қалдық
өндіреді, себебі бетон тек 5 % ғана натриді құрайды, ал БН – 350 реакторында 100 тоннадай
ығындылар бар). Сонымен қатар бетон 100% радио-активтік сәулелерден қорғай алмайды,
алайда бұл шешім Қазақстан билігінен құптау алды.
2.3. Металлургиялық шлактармен реакцияландыру және жергілікті қоймада сақтау (Бұл
қоспа Ресей ғалымдарымен экспериментальдық жағдайда іске асырылған болатын. Бұл
тәсіл өндірістік бекітуді өтпеді).
2.4. Тұз алу үшін сумен және күкірт қышқылымен реакцияландыру содан соң смолада
қосымша тазарту жасағаннан кейін Каспий теңізіне тастау (Бұл шешім PFR реакторымен
натрий қалдығына қолдану Ұлыбританияда қабылданған болатын. Бұл Қазақстанда қолда-
нылмайды, тіпті басқа да Каспий теңізіне ұласып жатқан елді мекендерде қолданылмауы
мүмкін [3].
Қазақстан Республикасының аумағында радиоактивті қалдықтар, атап айтқанда, Батыс
Қазақстандағы радиоактивті қалдықтар , қоршаған ортаға және оның ішінде жақын тұра-
тын халыққа елеулі теріс әсер көрсетеді. Радионуклидтер топырақ, жер асты және жер үсті
суларын, өсімдіктер мен азық-түлікті ластайды. Батыс Қазақстан аумағы , БН-350 жылдам
нейтронды реакторлар пайдаланудан ең көп зақымданған аудан ретінде көп назар аудару-
ды қажет етеді. БН-350 реакторын және оның қалдықтардын шығару процесін Қазақстан
Республикасы халықаралық ұсынымдар мен үздік тәжірибеге сәйкес шешуге ниетті. Ради-
оактивті, уытты қалдықтарды жою әдістері төнетін қауіпке, ластану деңгейіне, нәтижесіне,
өңделетін қалдықтардың санына байланысты таңдалу керек.
370
Әдебиеттер тізімі:
1. Черепнин Ю., Такибаев Ж. Развитие ядерных технологий и конверсии инфраструктуры
системы испытаний ядерного оружия в Казахстане // Промышленность Казахстана, 07.2000.
2. Такибаев Ж. Перспективы научно-исследовательских работ по проблеме радиацион-
ной экологии в Казахстане // Промышленность Казахстана, 07. 2000.
3. ОАО «Волковгеология» // Учебно-методическое руководство по радио экологии и об-
ращению с радиоактивными отходами для условий Казахстана. 2002.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sbornik-iii-respublikanskoj-nauchno-prakticheskoj-konferencii.html?page=51#ШЫҒЫС_ЖӘНе_БАТЫС_ҚАЗАҚСТАН_ОБлЫСТАРЫНЫҢ_РАДИОАКТИВТІ__ҚАлДЫҚТАРМеН_лАСТАНУЫНА_БАЙлАНЫСТЫ_ЭКОлОгИялЫҚ_ЖАҒДАЙЫ


title: Түлкібайқызы Ж - Сборник III республиканской научно-практической конференции магистрантов

text:
Түлкібайқызы Ж. – 2- ші курс студенті
5В030400-Кеден ісі,
Астана қ. «Қаржы академиясы»АҚ
Zhansaya_1997@inbox.ru
з.ғ.м аға оқытушы Какимжанова Н. Т.
ҚАЗАҚСТАН РеСПУБлИКАСЫ КеДеН ҚҰҚЫҒЫ ҚАЗАҚСТАНДЫҚ
ҚҰҚЫҚТЫҢ ӨЗІНДІК КеШеНДІ САлАСЫ РеТІНДе
Кеден құқығының пайда болуы. Кеден құқығының даму кезеңдері. Кеден құқығының
даму жолдары. Құқықтық реттеудің пәні мен әдістері. Кеден құқығының құрылымы мен
жүйесі, институттары, Қазақстан құқығының басқа салаларымен арақатынасы, қағидалары
мен қайнар көздері Құқық мәселелері теориялық қайта қарауды қажет етеді. Құқық әле-
уметтік құбылыс және өзінің жүйесі (құрылым, құрылыс) бар. Құқық жүйесінің бір эле-
менті ретінде негізгі (іргелі) және кешенді болып бөлінетін құқық саласы болып табылады.
Дәстүрлі (іргелі) немесе негізгі сала ретінде Конституциялық, әкімшілік, азаматтық, қыл-
мыстық, процессуалдық және басқа да салалардың қазақстандық құқық жүйесінде орын
алуы күмән тудырмайды. Дегенмен, объективті шындық қандай да бір қоғамдық қатына-
старды реттейтін жаңа салалардың пайда болуының ғылыми негізделуін талап етеді.
Егеменді Қазақстанның түзілуінен ішкі және кеден саясаты олардың құрамдас бөлігі бол-
ды. Оны іске асыру үшін 26 мемлекеттің басқарушылық қызметі, арнайы өкілетті органдар,
заңдық негіз керек. Кеден саласы Қазақстан үшін мемлекеттік егемендікті және тәуелсіздік-
ті, оның экономикалық қауіпсіздігін, сонымен қатар еге менді мемлекеттің қызметіндегі
қайтадан пайда болған ішкі саясат, экономика, қорғаныс және т.б. салаларын қамтамасыз
етудің құралы ретінде болды. Құқық өзіндік жүйесі, құрылымы бар әлеуметтік құбылыс.
Оның бір элементі – құқық салаларына бөлінуі. Олар өз ішінен негізгі және кешендік болып
бөлінеді. Қазақстанның егемендік алуы ішкі және сыртқы саясатына жаңа мазмұн берді.
Оның бірі – арнайы өкілді органдары бар белгілі бір заңдылық негізі бар кеден саясаты. Қа-
зақстанның егемендігін, тәуелсіздігін, экономикалық қауіпсіздігін қамтамасыз етудің құра-
лы ретінде кеден саласы пайда болды.
Жеке мемлекеттің құрылу кезінде кеден саласына қатысты бір- неше нормативтік
құқықтық актілер қабылданды. Негізінен кедендік тарифтік реттеуді қамтитын 1991 ж.
24 желтоқсандағы “Кеден тарифтері мен баждары туралы” ҚР-ң Заңы, Үкіметтік шешім-
дерімен, әкімшілік құқық бұзушылық туралы Кодекстің нормаларымен сәйкес келетін 1991
ж. 12 желтоқсандағы “ҚР-ң кеден комитетін құру туралы” Президент жарлығын айтуға бо-
лады. Келесі кеден саласындағы маңызды қадам – “ҚР кеден ісі тура- лы” 1995 ж. 20 шіл-
дедегі Заң күші бар Президент Жарлығы (бұдан кейін – “Кеден ісі туралы” Жарлық) – 1999
ж. 16 шілдедегі Қазақстан Республикасының “Қазақстан Республикасындағы кеден ісі тура-
лы” Заңы (бұдан кейін – “Кеден ісі туралы” Заң). 27 Кедендік реттеу, бүгінгі түсінігімізше,
кеден құқық институттарының жиынтығы, “кедендік әкімшілік ету” ұғымын білдіреді. Ке-
ден құқығы өзінің пайда болу кезінен бастап сол кезеңнің заңдарына, Қазақстан үшін кеден
371
саласындағы жаңалықтарға сәйкес кеден органдарының атқаратын қызметтерінің күшіне
орай дербестікке ұмтылды. Кеден органдары жұмысшылары қызметінің құқықтық негізін
еңбек құқығының негізгі ережелері мен еңбек туралы заңдар құрайды.
М. А. Сәрсембаев пен К. С. Мәуленов кедендік және сыртқы экономикалық қызметтің
өзара байланысын көрсете отырып, кедендік реттеуді Қазақстанның сыртқы экономикалық
құқығының контекстінде қарастырады. Кеден құқығының пәнін бөліп көрсете отырып, оған
кеден ісінің барлық мәселелерін (бөлімдерін, блоктарын): 1) кеден ісін ұйымдастыруды; 2)
тауарлар мен көлік құралдарын кеден шекарасы арқылы өткізуді; 3) тауарлардың кеден ре-
жимін; 4) кеден төлемдері мен салықтарын; 5) кедендік рәсімдеуді; 6) кедендік бақылауды;
7) валюталық бақылауды; 8) кедендік статистиканы және сыртқы экономикалық қызметтің
Тауар номенклатурасын жүргізуді (СЭҚ ТН); 9) тергеу мен жедел іздестіру қызметін; 10)
кеден ережелерін бұзу мен жауапкершілікті; 11) кеден органдары мен олардың лауазымды
тұлғаларының құқықтық статусын; олардың жауапкершілігін; 12) арнайы және қосымша
ережелерді енгізу керек.
М. А. Сәрсембаев кеден құқығының пәні туралы: “Конституциялық, әкімшілік, қаржы,
қылмыстық, салықтық заңдылықтар нормаларымен реттелетін пәнінің жиынтығын құрай-
ды”, – деп баса айтады. Кеден құқығында қолданылатын әдіс–тәсілдер мен құралдарды автор-
мен үш топқа бөлінген: 1) ерік беру (рұқсат беру); 2) тыйым салу (шектеу); 3) міндет жүктеу.
В. Н. Протасов кешенді құқық салаларының қолдаушысы бола отырып, ерекшелікті
құқықтық реттеудің ерекше пәнімен бірге өзіндік әдісінен көреді. Оның айтуынша: “Құқық
саласының біртұтас кешенді әдісін құқық саласы пәнінің кешенді және бүтіндік сипаты
анықтайды”. Ал, С. С. Алексеевтің пікірі бойынша, құқықтық реттеудің құрылымына рұқ-
сат ету, міндеттеу, тыйым салу секілді үш тәсіл де тән болады. Ал менің ойымша, кеден
құқығында құқықтық реттеу тәсілдерінен рұқсат ету тәсілі әкімшілік құқық немесе жария
құқығынан басқа құқық салаларымен салыстырғанда көбірек көрініс табады.
М.А. Сәрсембаев Қазақстан кеден құқығының қағидаларына келесі үш қағиданы жатқы-
зады: а) кеден қызметін жан-жақты реттеу; б) кеден қызметін заңға сәйкес қатаң түрде жүзеге
асыру; в) кеден ісі бойынша сұрақтарды халықаралық – құқықтық реттеу және шетелдермен
қарым-қатынас тәжірибелерін ескере отырып шешу. М. А. Сәрсембаев кеден құқығын жеке
саласы ретінде ала отырып, оған төмендегідей анықтама береді: “Кеден құқығы дегеніміз
– кеден қызметі аясындағы қоғамдық қатынастарды реттейтін заң нормаларының жиын-
тығын құрайтын құқық саласы”. Кеден құқығының тарихи пайда болуына келетін болсақ,
оның екі кезеңнен тұратынын көруге болады. Кеден саясаты, кеден ісі бірінші кезеңде заңда
айтылған түрде бөлініп, бекітілмеген болатын, солай бола тұра сол кезеңде-ақ кеден аясы
анықталып және кеден органдары белгілі бір дәрежеде кеден төлемдерін алу және кеден
ережелерін бұзғандарды әкімшілік жауапкершілікке тартуға байланысты өкілеттіктерді жү-
зеге асырған.
1995 жылы 20 шілдеде Қазақстан Республикасының Президентінің “Қазақстан Респу-
бликасындағы кеден ісі туралы” Заң күші бар Жарлығының қабылдануымен кеден құқығы
өзінің алдында тұрған мақсаттарды толығымен шешетіндей сапалы сипаттамаға ие болды.
Менің ойымша, соңғы уақытта заң шығарушы ұйымдар кодификациялық актілер жасау
бағытында жұмыс істеуде. Олар біркелкі құқықтық материалдарды біріктірмегенімен, не-
гізінен бүгінгі күннің талаптарына сай келеді.
Кеден құқығының келесі қайнар көздеріне (бастауларына) кеден ісіне байланысты заңдар,
Президент жарлықтары мен қаулылары, Үкімет қаулылары, министрліктер мен ведом-
стволардың шешімдері, кеден комитетінің шешімдері секілді құқықтық актілерді жатқы-
зуға болады. Кеден құқығының ерекше тоқталатын қайнар көзінің бірі ретінде кеден ісіне
байланысты Қазақстан мүшесі болып табылатын немесе кейіннен қосылған халықаралық
шарттар мен келісімдерді айтуға болады. Осы жерде айта кететін жайт – ол халықаралық
шарттардың ішкі заңдардан басымдылығы.
372
Пайдаланған әдебиеттер:
1. Алибеков С.Т. Казахстанское таможенное право (Общая и Особенная части). Алматы, 2003.
2. Сарсембаев М.А. Таможенное право Республики Казахстан. Алматы, 2001.
3. Сарсембаев М.А. Таможенное законодательство Казахстана и международные тамо-
женные конвенции. Алматы, 1996.
Турарбаева М. Ж. – студент, «Қаржы» мамандығы
«Қаржы академиясы» АҚ, Астана қ.
m.turarbaeva@mail.ru
Успанова Н. С. – «Қаржы академиясы» АҚ
ӘГП және АТ кафедрасының аға-оқытушысы
биология ғылымының магистрі
uspanova85@bk.ru
ЭКОлОгИялЫҚ МӘСелелеР БОЙЫНША ӨЗеКТІ СҰРАҚТАР
МеН ОлАРДЫ ШеШУДІҢ ЖОлДАРЫ
Қоршаған ортаның зиянды заттар мен ластануынан, өндіріс орындарындағы экологи-
ялық заңдылықтардың сақтамауы салдарынан, өндірістік аймақтардағы химиялық қосылы-
стардың, ауыр металдардың, мұнай өнімдерінің, радиоактивті заттардың қалдықтарының
жоғарылығы, экожүйенің бүлінуіне, генетикалық қорлардың азаюына, азық-түлік сапасы-
ның нашарлауына, өнім түсімінің төмендеуіне, су сапасының бұзылуына, әр түрлі қауіпті
ісік ауруларының белең алуы, сондай-ақ дүниеге кемтар ұрпақтың келуі және т.б. зардап-
тарын әкелуде. Бұндай жағдайлар қазіргі таңда ең өзекті мәселелердің алдын алу, алдымен
табиғатты қорғау, өмір сүріп отырған ортамыздың тазалығы деп ойлаймын.
Қазіргі уақытта қалалардың ластануын мынандай топтарға бөлуге болады:
– Физикалық ластану-радиоактивті заттар, электромагнитті толқындар, жылу, шулар,
тербелістер
– Химиялық ластану-көміртегі өнімдері, күкірт, көмірсулар, шайынды сулар, ауыр ме-
талдар және аэрозолдар
– Биологиялық ластану-ауру қоздырғыш бактериялар, вирустар, құрттар
– Эстетикалық ластану-табиғаттың қайталанбас әдемі көруінің бұзылуы
– Радияциялық ластану-альфа, гамма, бэта сияқты радиоактивті сәулелердің қалыпты
жағдайдан ауытқуы [1].
Бас қаламыздың экожүесіндегі бүгінгі күні ең әлсіз звено деп автокөліктер жағдайын
айтуға болатын шығар. Астана жолдарымен күнделікті 100 мыңнан аса ауыр және жеңіл
көліктер жүреді. Бұлардың барлығы жиналып ұлы қалдықтардың айтарлықтай, атап ай-
тқанда, жалпы көлемнің 40%-ын құрайды. Автокөлік бөліп шығаратын газдың құрамын-
да шамамен 200 зат бар. Оның бірі түгелдей жанған немесе шала жанған көмірсутектер.
Шала жанған көмірсутектер машинадан шығаттың түтіннің құрамында, әсіресе көлік мо-
торы баяу істеп тұрғанда көп бөлінеді. Сапалы бензин құйылып, тоқтаусыз жүрген көлік-
тен бөлінетін газдың құрамында 2,7% жанбайтын көмірсутегінің тотығы болады. Машина
жылдамдығын баяулатқан кезде оның мөлшері 6,9%-ға дейін артады. Бұндай машинаны
баяулатып жүру жиі болғандықтан қала ауасы көміртегінің тотығы көп бөлініп шығады.
Бұл зат адам ағзасына енетін болса, қан гемоглобині мен байланысып, оттегінің ұлпаларға
жеткізілуіне кедергі жасайды. Бүгінгі таңда автокөлік көптеген қалаларда бірінші орындағы
ластаушы көзге жатады. Көптеген мәліметтерге қарағанда бензин қозғалтқышынан таста-
ланатын жанусыз қалған көмірсутектердің толық жанбауынан шыққан өнімдердің мөлшері
дизель қозғалтқышынан анағұрлым жоғары екені анықталған. Автомобильдер пайдалану-
373
дан туатын қоршаған ортаға тигізетін тікелей әсерлер: автомобиль қозғалысынан туатын
жол қауіп-қатері мен күйлері түтінің тигізетін санитарлық-гигиеналық әсері.
Автокөліктің қоршаған ортаға әсері
Жағымды әсерлер
Жағымсыз әсерлер
Сауданың, саяси, мәдени байланыстардың дамуы
Атмосферадағы газ және энергетикалық тепе-
теңдіктің бұзылуы.
Ғылыми-техникалық прогресті ынталандыру, жұмыс
орындарын беру
Атмосфераның пайдалы қазбалардың, тұщы
су қорларының сарқылуы
Өндірістік процестерге көліктің енгізілуі, тауарлар
өндірісінде
жаңа
айналыстардың
қысқаруы
(тауарлардың жылдам жеткізілуі)
Жол көлік оқиғаларында адамдардың өмірінің
қиылуы
Жеке тұлғаның еркіндігі мен тәуелсіздігін сезінуі
Биологиялық қорлардың, соның ішінде
өсімдік, жануар және адамның улануы
Қолайлы жағдайда өмір сүру мүмкіндігінің жоғарлауы Қозғалысқа қатысушылардың күйзелісте
болуы
Жеке тұлғаның тіршілік кеңістігінің кеңеюі
Аумақтарды бөлу есебінен өмір сүретін
кеңістіктің азаюы
Тұтынушы үшін әлеуметтік тұрмыстық қызмет
көрсетуге қолжетімділк
Ландшафтың биологиялық өнімділігінің
қысқаруы
Тауарлардың кең түрлеріне, өнімдерге дәл дайын
болған кезінде қол жеткізуді қанағаттандыру
Қала құрлыстары мен ауылдық ланшафтар
үйлесімінің бұзылуы
Тез жүруден қуанышқа бөлену, қолайыз ауа-райы
жағдайындағы комфорт және қолайлы болу
Автокөліктерге байланысты салықтар мен
шығынның өсуі
Автокөліктен осыншалықты адам ағзасына қоршаған ортаға тигізетін зиянды әсерін біле
отырып мынадай шешімді ұсынамын:
– Экологиялық таза жанармайлар ойдап табылса
– Қазіргі автокөліктерден бөлінетін зиянды заттарды ұстап қалатын сүзгіштер орнатылса
– Арнайы сүзгіштерсіз көліктердің жүруіне тиым салынса
– Салауатты өмір салтын қалыптастыруда автокөлік орнына велосипед қолданылса
Велосипед жүргізіге арналған жолдар және оған арналған тұрақтар салынуы қарастырылса
– Экологиялық таза отын падаланатын автомобиль қозғалтқыштарын жасаса
Қаламызда бензинмен жүретін көліктерді азайтып, Францияның батаремен жүретін
көліктерін қолдануымыз керек. Бұл жаңа технологиның бір ерекшелігі ауаны ластамайды
және халыққа ыңғайлы. Осы көлікті француздар жалға алып, қалаған жерге баруға болады.
Тіпті халыққа көлік сатып алып шығындалудың қажеті жоқ.
Міне, осындай жаңа технологиялардың арқасында біз табиғатымызды таза ұстай аламыз.
Ауаға ластаушы заттардың шығаруын азайту үшін келесі шаралар атқарылды:
Көлік құралдарының бір бөлігі газ жанармайына көшті. 250 карбюраторлы қозғал-
тқыштары бар шағын автобустардың 165 (немесе 66%) газ жанармайымен жұмыс істейді,
қаланың коммуналдық кәсіпорындарында 120 машина машина газға көшірілген
Қаланың барлық жолаушылар кәсіпорындарында қозғалмалы құрам жаңатылған «Га-
зель» маркілі шағын автобустар мен карбюраторлары қозғалтқыштары бар ескірген үлгіде-
гі стандарттарына жауап беретін және зиянды өнімдерді шығарудың ең төмен дәрежесіне
ие дизельді қозғалтқыштары бар автобустар сатып алынды. «EURO-2» «EURO-3» улағыш
заттардың еуропалық дизелді қозғалқыштары бар автобустар сатып алынды.
Үлкен жүкті және техногенді көліктің қаланың орталық бөлігінен шығару бойынша ша-
ралар қабылданды, нақты рұқсат беру жүйесі белгіленеді, автокөлікті пайдаланғанда эколо-
гиялық талаптарды сақтауға мерзімді тексерулер жүргізіледі [2].
374
Ендігі кезекте қаламыздағы экологиясы нашар аумақтарды тазалау. Қаланың орталық кө-
шелерінде жарнама орналасқан. Жарнамаларда адам ағзасына зиян сусындар не болмаса
чипсы т.б. заттарды жарнамалағанша, неге біз көгалдандыру, ағаш отырғызу сияқты, те-
мекіге жол жоқ сияқты халыққа қажет заттарды көптеп жарнамалаймыз? Тағыда мәселе,
елордамыздың оң жағалауында орналасқан халық көп баратын орталықтар, яғни базарлар-
дың жан-жағын тазалауымыз керек. Аялдамаларда ілінген қағаздар қаламызға жараспайды.
Оған тыйым салуымыз керек.
Астана қаласында жасыл өсімдіктердің тигізетін әсері.
Жасыл өсімдіктердің қасиеттері мен қорғаныштық атқаратын қызметтерін орнату. Ең
басты жасыл өсімдіктерді отырғызу мынандай жолдар арқылы жүзеге асырылад, санитар-
ло-гигиеналық , құрылымдық-жоспарлау, декоративтік-көркем жолдары бар. Қала ауасы-
ның тазалығы үшін жасыл өсімдіктің атқаратын рөлі зор. Қаладағы жалпы орташа бойлы
ағаштар 24 тәулікте 3 адамның жұтатын оттегін шығарып, көмірқышқыл газын сіңіреді.
Жаймашуақ күнде 1 гектар орманның жасыл өсімдіктері ауадан 220-280 кг көмірқышқыл
газын сіңіріп, ауаға 180-200 кг оттегін бөліп шығарады.
Қала орталықтарында үлкен саябақтар, парктерде таза ауаны белсенді таратушлар бола
алады. Қала ішінде парктер мен саябақтар аумағы 600-1000 гектар жерді қамтыса, ауа мас-
сасының сапасы біршама жақсарар еді.Бұл ретте ауа құрамындағы өлшем қоспарлардың
саны 10-40%-төмендейді, ал ультракүлгін радиациясы 15-25% көтеріледі [3].
Қортындылай келсек, табиғат қоршаған орта емес, табиғат біздің өзіміз. Өзінді өзін ал-
дау, өз болмысың алдында арам болу даму преспективасын жоғалтуымен тең екендігі сара-
лау парыз. Адалдық ғылыми категориядан гөрі адами тіршіліктің қазығы екендігін ұққан
абзал. Адамзат-болашаққа бейбіт, таза ғаламшарда өмір сүруі тиіс. Демек ғаламшардың қа-
уіпсіздігі – біздердің қолымызда!
Пайдалынған әдебиеттер:
1.Фитонцидтің табиғаттағы рөлі,1957 жыл.
2.Өнеркәсіп экологиясы: Г.Ә. Рыскиева, Алматы 2011 жыл.
3.Қазақстан ұлттық энциклопедиясы, 4 том, Алматы 2003 жыл.
Турманбет А. Қ. – студент, мамандығы «Есеп және аудит»
«Қаржы академиясы» АҚ, Астана қ.
arailym.turmanbet@mail.ru
Ғылыми жетекші – магистр, аға оқытушы Какимжанова Н.Т.
ӘРеКеТКе ҚАБІлеТСІЗ ӘРеКеТ ҚАБІлеТТІлІгІ ШеКТелгеН ТҰлҒАлАРДЫҢ
АЗАМАТТЫҚ ҚҰҚЫҚТАРЫ МеН МІНДеТТеРІН ЖҮЗеге АСЫРУ ТӘРТІБІ
Азаматтар азаматтық құқықтың субъектісі ретінде құқық және әрекет қабілеттілігіне ие
болуы қажет. Азаматтардың әрекет қабілеттілігі дегеніміз – азаматтың өз әрекеттерімен аза-
маттық құқықтарға ие болуға және оны жүзеге асыруға, өзі үшін азаматтық міндеттер жа-
сап, оларды орындауға қабілеттілігі болып табылады. Азаматтың әрекет қабілеттілігі үшін
оның өз еркімен мүлікті иеленіп, оған билік етуі немесе өзіне міндеттеме алуға тілек білдіру
қажет. Азаматтық кодекстің 17-бабына сәйкес, әрекет қабілеттілігі кәмелетке толғанда, яғни
18 жасқа толғаннан кейін толық көлемінде пайда болады. Азаматтық кодекстің 17-бабының
2-тармағына сәйкес, заң құжаттарында 18-жасқа жеткенге дейін некелесуге рұқсат етілетін
жағдайда, 18 жасқа толмаған азамат некеге тұрған кезден бастап толық көлемінде әрекет
қабілеттілігіне ие болады. Қазақстанда «Неке және отбасы туралы» Заң бойынша некеге
тұруға 18 жастан бастап рұқсат етіледі. Егер дәлелді себептер болған жағдайда мемлекеттік
тіркеу орны бойынша азаматтық хал актілерін тіркеу органдары неке жасын екі жылдан
аспайтын мерзімге төмендетуі мүмкін.
375
Азамат әрекет қабілеттілігіне ие бола отырып, өз атынан әр түрлі заңды әрекет жасауға
құқық иеленеді: мәміле жасасуға, сенімхат беруге және т.б., сонымен қатар мүліктік зиян
келтіргені үшін(басқа тұлғаның мүлкін жою, денсалығына зиян келтіру, т.с.с)және келісімде
көрсетілген міндеттерді орындамаған жағдайда жауап береді.
Әдебиеттерде азаматтардың әрекет қабілеттілігі толық, ішінара және шектеулі деп бөлі-
неді. Жаңа туған бала толығынан құқық қабілеттілігі бола тұрса да, өзі әрекет жасап қай-
сыбір құқыққа ие болуға немесе өзіне міндеттер алуға қабілетсіз екендігі түсінікті нәрсе.
Әрекет жасау жасы толған адамдарда ғана болады. 18 жасқа толғандар ғана ер жеткен деп
саналады. Осы жасқа толған соң адам азаматтық құқық айналымына толық құқылы қа-
тысушысы болып қана қоймай, ол саяси құқықтар мен міндеттерге де ие болады. Толық
емес немесе ішінара әрекет қабілеттілігі бойынша азамат өзінің әрекеті арқылы кез кел-
ген құқықтық әрекетті жасай алмайды, былайша айтқанда, заңда тікелей көрсетілгендердің
бірқатарына ғана ие.
Жасы кәмелетке толмағандар келтірілген зиянды өтеуге оның жеткілікті мүлкі немесе
қамқоршысы өтеуге тиісті бөлігін, оның ата-анасы немесе қамқоршысы өтеуге тиісті. Олардың
бұл міндеті зиян келтірушінің жасы толғаннан кейін, сондай-ақ келтірілген зиынды өтеуге оның
жеткілікті мүлкі немесе еңбек табысы жасы толғанға дейін пайда болған ретте жойылады.
Ішінара әрекет қабілеттілігі әдетте, жасы кәмелетке толмағандарға тән. Ал берілген әре-
кет ауқымы олардың жасына байланысты. Заң мұндай тұлғаларды екі топқа бөледі: а) жасы
кәмелетке толмаған 14 пен 18 жас аралығындар, б) жасы кәмелетке толмаған 14 жасқа дей-
інгі жас балалар.
14 пен 18 жас аралығындардың әрекет қабілеттілігі мейлінше ауқымды, олар заңда көр-
сетілген шекте әртүрлі мәлімелер жасай береді. 14 жастан 18 жасқа дейінгі кәмелетке тол-
мағандар басқалай мәлімелерді, яғни мәлімелерді ата-анасының, асырып алушыларының
немесе қорғаншыларының келісімімен жасайды.
Әрекет қабілеттілікті шектеудің екі түрі бар:
1. Әрекет кабілеттілігін табиғи түрде шектеу;
2. Әрекет қабілеттілігін сот орыңдарының шешімі негізінде шектеу.
Әрекет қабілеттілігін табиғи түрде шектеу азаматтың жасына байланысты.
Азаматтық Кодекстің 26- бабына сәйкес азаматты әрекет қабілеттілігі жоқ деп мына
жағдайларда танылады:
1. Жүйке ауруы немесе ақыл-есiнiң кемдiгi салдарынан өз әрекеттерiнiң мәнiн түсiне
алмайтын немесе не iстегенiн бiлмейтiн азаматты сот әрекет қабiлеттiлiгi жоқ деп тануы
мүмкiн, соған байланысты оған қорғаншылық белгiленедi.
2. Әрекет қабiлеттiлiгi жоқ деп танылған азаматтың атынан мәмiлелердi оның қорғаншы-
сы жасайды.
3. Әрекет қабiлеттiлiгi жоқ адам сауығып кеткен немесе денсаулығы едәуiр жақсарған жағдай-
да сот оны әрекет қабiлеттiлiгi бар деп таниды, бұдан кейiн одан қорғаншылық алынады.
Азаматты әрекет қабілеті жоқ деп тану ісі ең алдымен туыстарының, қамқоршысының,
прокурордың, психиатрлық ауруханалардың және өзге де тұлғалардың арызымен басталады.
Сонан соң, осы арыз негізінде сот болып, оған міндетті түрде прокурор мен азаматтың қамқор-
шысы қатысуы қажет және азаматтың денсаулық жағдайы мүмкіндік берсе, ол да шақыртыла-
ды. Азаматтың ақыл- есінің дұрыс не дұрыс еместігін анықтау үшін арнайы тексеру жүргізеді.
Егер азамат бұл тексеруден бас тартқан жағдайда, сот оны мәжбүрлеп өткізеді.
Сот азаматты әрекет қабілеттілігі жоқ деп таныса, оған қамқоршы адамды тағайындай-
ды және тағайындалған қамқоршы азаматтың атынан барлық келісімдерді жүзеге асырады.
Егер сот шешімімен әрекетке қабілетсіз деп танылған азамат сотқа дейін келісімдер жасаған
болса, соынмен қоса, келісім жасалған сәтте азамат өз іс- әрекетіне жауап бере алмаса, онда
ол келісімдер жарамсыз деп танылады. Әрекет қабiлеттiлiгi жоқ адам сауығып кеткен не-
месе денсаулығы едәуiр жақсарған жағдайда сот оны әрекет қабiлеттiлiгi бар деп таниды,
376
бұдан кейiн одан қорғаншылық алынады.
Азаматтық Кодекстің 27- бабына сәйкес:
1. Спирт iшiмдiктерiне немесе есiрткi заттарға салыну салдарынан өзiнiң отбасын мате-
риалдық жағынан ауыр жағдайға ұшыратқан азаматтың әрекет қабiлеттiлiгiн сот Қазақстан
Республикасының Азаматтық iс жүргiзу кодексiнде белгiленген тәртiп бойынша шектеуi
мүмкiн. Оған қамқоршылық белгiленедi. Ол тұрмыстық ұсақ мәмiлелердi өз бетiнше жа-
сауға құқылы. Басқа мәмiлелер жасауды, сондай-ақ табысын, зейнетақысын және өзге де
кiрiстерiн алуды және оларға билiк етудi ол тек қамқоршысының келiсiмiмен ғана жүзеге
асыра алады.
2. Азамат спирт iшiмдiктерiне немесе есiрткi заттарға және нашақорлыққа салынуды
тоқтатқан жағдайда сот оның әрекет қабiлеттiлiгiне қойылған шектеудiң күшiн жояды. Сот
шешiмiнiң негiзiнде азаматқа белгiленген қамқоршылықтың күшi жойылады.
Қылмыс жасаған азаматтардың әрекет қабілеттілігін шектеудің басты тәсілі – жаза қол-
дану. Жаза – ҚР Қылмыстық Кодексінің 47- бабына сәйкес, азаматтың бостандығынан және
құқығынан айырумен немесе шектеумен сипатталады. Жаза түрлері:
1. айыппұл;
2. белгілі бір лауазымды иеленуге немесе қызмет түрімен айналысуға шектеу қою;
3. түзеу жұмыстары;
4. бостандығынан айыру;
5. мүлкін тәркілеу.
Қамкоршылық пен қорғаншылық туралы нормалардың ішінде назар аударарлығы Аза-
маттық Кодекстің 159-бабы. Бұл бапта әрекетке қабілетсіз азаматтың мүлкіне билік етуді
міндетіне алған қамқоршыға қорғаншылық және қамқоршылық органы бақылау жасала-
тындығы туралы айталған. Қамқоршы соттың алдын- ала ескертуінсіз қорғаншының мүл-
кін жалға беруге, кепілге қоюға, оны бөлуге және мұрадан бас тарту, мүлікті қабыл алмау
секілді келісімдер жасай алады. Тек қорғаншының кірісін шығындау соттың шешімімен
жүзеге асырылады. Бұл шығындарға қорғаншыны асырауға қажетті шығындар жатқызыл-
майды. Қамқоршының қорғаншы атынан жасаған келісімдері жазбаша түрде орындалуы
тиіс. Бұл бапта қамқоршының іс- әрекетіне жасалатын бақылаудан бөлек, олардың шек-
теу қойылатын әрекеттері туралы айтлған. Сонымен, қамқоршылар мен қорғаншыларға,
сонымен қатар, әрекетке қаблетсіз азаматтың жұбайы мен туыстарына әрекетке қабілетсіз
адаммен өтеусіз келісімдерден(әрекетке қабілетсіз азаматтың пайдасына шешілетін келісім-
дер) басқа келісімдер жасасуға тыйым салынады.
Ата- аналар (асырап алушылар) мен қамқоршылар 14-18 жас аралығындағы кәмелетке
толмағандардың келтірген зияндары үшін 2 жағдайда жауап береді:
а) меншікті кінәлі әрекет;
б) кәмелетке толмағандардың зиянды өтеуге кірісі мен басқа да мүлкі болмағанда.
14 жастан 18 жасқа дейiнгi кәмелетке толмағандар мәмiлелердi және кәсіпкерлік қызмет-
ті олардың заңды өкілдерінің келiсiмiмен жасайды. Мұндай келiсiмнiң нысаны заңдарда
кәмелетке толмағандар жасайтын мәмiле үшiн белгiленген нысанға сай келуге тиiс.
14 жастан 18жасқа дейiнгi кәмелетке толмағандар өздерiнiң табысына, стипендиясына,
өзге де кiрiстерiне және өздерi жасаған интеллектуалдық меншiк құқығы объектiлерiне өз
бетiнше билiк етуге, сондай-ақ тұрмыстық ұсақ мәмiлелер жасасуға құқылы.
Жеткiлiктi негiздер болған жағдайда сот кәмелетке толмаған адамның өз табысына, сти-
пендиясына, өзге де кiрiстерiне және өзi жасаған интеллектуалдық меншiк құқығы объек-
тiлерiне өз бетiнше билiк ету құқығын шектеуi немесе ол құқықтан айыруы мүмкiн.
Он төрт жастан он сегiз жасқа дейiнгi кәмелетке толмағандар осы баптың ережелерiне
сәйкес, өздерi жасаған мәмiлелер бойынша дербес жауапты болады және өздерiнiң әрекет-
терiнен келтiрiлген зиян үшiн Азаматтық Кодекстiң ережелерi бойынша жауап бередi(АК
22-бабы).
377
Жасы он алтыға жеткен кәмелетке толмаған адам, егер ол еңбек шарты бойынша жұмыс
iстейтiн болса немесе оның заңды өкілдерінің келiсiмiмен кәсiпкерлiк қызметпен айналыса-
тын болса, толығымен әрекетке қабiлеттi деп жариялануы мүмкiн.
Кәмелетке толмаған адамды толығымен әрекетке қабiлеттi деп жариялау (эмансипация)
оның заңды өкілдерінің келiсiмiмен қорғаншы және қамқоршы органның шешiмi бойынша
не ондай келiсiм болмаған жағдайда соттың шешiмi бойынша жүргiзiледi.
Эмансипацияланған кәмелетке толмаған адам, Қазақстан Республикасының заңнамалық
актiлерiне сәйкес ие болу үшiн жас шектеуi белгiленген құқықтар мен мiндеттердi қоспаған-
да, азаматтық құқықтарға ие болады және мiндеттердi (оның iшiнде өзiнiң зиян келтiруi
салдарынан туындаған мiндеттемелер бойынша) мойнына алады.
Заңды өкілдер эмансипацияланған кәмелетке толмаған адамның мiндеттемелерi бойын-
ша жауапты болмайды(АК 22-1 бабы).
Он төрт жасқа дейiнгi кәмелетке толмағандар (жас балалар) үшiн мәмiлелердi, егер заң
құжаттарында өзгеше көзделмесе, олардың атынан заңды өкілдері жасайды.
Он төрт жасқа дейiнгi кәмелетке толмағандар (жас балалар) өздерiнiң жасына лайықты, жа-
сай салып орындалатын тұрмыстық ұсақ мәмiлелердi өз бетiнше жасауға құқылы(АК- 23 бабы).
Қорыта келгенде, әрекет қабілеттілігі кез келген азаматқа берілмейді. Оған ие болу үшін
азаматтың ақыл- есі дұрыс және кәмелет жасында болуы қажет. Мақалада әрекет қабілет-
тілігі қай уақытта шектелетінін және жоқ деп танылатындығы жөнінде айтылған. Азаматтың
әрекет қабілеттілігін шектеу немесе жоқ деп тану соттың шешімімен және арнайы тексеру
арқылы жүзеге асырылады, сонымен қоса оған қамқоршы тағайындалады. Кәмелет жасы-
на толмағандардың атынан келісімді және келтірілген зиян үшін жауапты өз мойнына ата
анасы немесе асыраушысы алады. Қылмыс жасаған азаматтың әрекет қабілеттілігі жазамен
шектеледі. Әрекет қабілеттілігі қайта берілуі де мүмкін. Егер есі дұрыс емес деп танылған
азамат ақыл- есі дұрыстығын дәлелдесе, кәмелет жасына толмаған жасөспірім 16 жасында
некеге тұрса, сонымен қатар кәсіпкерлік қызметпен айналысса, қылмыскер жазасын өтеп
болғанда әрекет қабілеттілігіне ие болады.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. ҚР Азаматтық Кодексі, 1994
2. https://kk.wikipedia.org.
3. Азаматтық құқық. М.К. Сүлейменов., Ю.Г.Басин – Алматы, 2003
4. ҚР Неке және отбасы туралы заңы 17.12.1998ж. Алматы 2004ж
5. ҚР Азаматтық іс жүргізу кодексі Алматы, 2004
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sbornik-iii-respublikanskoj-nauchno-prakticheskoj-konferencii.html?page=52#ӘРеКеТКе_ҚАБІлеТСІЗ_ӘРеКеТ_ҚАБІлеТТІлІгІ_ШеКТелгеН_ТҰлҒАлАРДЫҢ__АЗАМАТТЫҚ_ҚҰҚЫҚТАРЫ_МеН_МІНДеТТеРІН_ЖҮЗеге_АСЫРУ_ТӘРТІБІ