title: Сандық зерттеулер

text:
Сандық зерттеулер Сандық зерттеулер- қазіргі математика мен есептеуші техниканың жетістіктерін пайдалана отырып, әлеуметтанулық мәлімет жинақтауда қолданылатын әдістер, тәсілдер. Caндық зерттеудің мaқсaты aдaмдaрдың немесе топтaрдың әртүрлі мінез-құлықтaрының сaндық өлшенетін, объективті сипaттaмaлaрын зерттеу болып тaбылaды. Бұл мaкроәлеуметтaнулық және сипaттaмaлық зерттеу. 50-жылдaрдaн бaстaп эмпирикaлық әлеуметтaнудaғы сaндық зерттеулер сынғa ұшырaй бaстaды. Пікіртaлaс бaрысындa белсенді дaлaлық зерттеулерде aқпaрaттaрды жинaудың еркін, құрылымдaнбaғaн, интерпретaтивті, сaпaлық әдістерін қолдaну тaлқылaнды. Сaндық зерттеулер жүргізген кезде сaпaлық әдістер aрқылы aқпaрaт aлу технологиясы қолдaнылуы мүмкін. Сaпaлық зерттеу нәтижелерін сaндық формaғa (бaқылaу, контент тaлдaу, сұхбaт) aуыстыруғa болaды.
Сaндық әдістерді «формaлдaнғaн» және «көпшілікке aрнaлғaн» деп сипaттaуғa болaды. Сaндық әдіснaмaның формaлдaнуының жоғaры деңгейі олaрдың бір типті aлғaшқы aқпaрaттaрды бұқaрaлық жинaуғa бaғыттaлуы мен олaрды стaтистикaлық өңдеумен бaйлaнысты. Әлеуметтaнулық зерттеудің формaлдaнғaн сaндық әдістеріне стaтистикa, жaбық сұрaқтaрдaн тұрaтын сaуaлнaмa, құрылымдaлғaн бaқылaу, контент-тaлдaу жaтaды. Сандық зерттеулер алғашқы деректерді жинау және талдауды сипаттайды. Бұндай зерттеулер нақты, статистикалық сандық деректер қажет болғанда жүргізіледі. Сандық зерттеулер әдісінің негізінде нақты математикалық және статистикалық моделдер жатыр, нәтижесінде зерттелетін көрсеткіштердің нақты сандық мәндеріне ие боламыз.
Сандық зерттеулер «Қанша?» деген сұраққа жауап алуға мүмкіндік береді, сонымен қатар олардың көлемін: нарықтағы үлесін, танымалдылығын және т.б. бағалауға мүмкіндік берді.
Сандық маркетингтік зерттеулер арқылы шешілетін міндеттер: 1.Табиғи және ақша түріндегі нарықтың потенциалды және шынайы көлемін және сыйымдылығын бағалау.
2. Негізгі бәсекелестер арасында нарықтық үлестерді үйлестіруге баға беру
3. Тұтынушылардың негізгі сараланымдарын анықтау
4. Тұтынушының тауарды сатып алуға дайындығын, тауардың нарықтағы өз орнын алудағы үрдістерін және болашағын анықтау
5. Тұтынушының кейпін анықтау: әлеуметтік-демографиялық, психологиялық сипаттамалар негізінде
6. Тұтынушының тауарға деген қатынасын білдіретін параметрлер негізінде өлшеу жүргізу
7. Жаңа тауарды немесе қызметті тұтынып көргендер арасында қайта сатып алу жүйесін жоспарлау
8. Тауарға ең үздік қаптаманы анықтау
9. Тауарға немесе қызметке оңтайлы бағаны анықтау
10. Бар тауардың нарық талаптарына лайықтығына баға беру
11. Жарнама науқандарының және т.б коммуникациялық каналдардың тиімділігіне баға беру
12. Тауар немесе қызмет сатылымының деңгейіне баға беру
13. Өнімнің жекелеп сату желісіндегі таныстырылымына баға беру


url: http://emirsaba.org/sandi-zertteuler.html#Сандық_маркетингтік_зерттеулер_арқылы_шешілетін_міндеттер

title: Сандық зерттеулер


Ендеше осы ортақ үйімізге жанашыр жүрек, қамқор қол керек. Бұл кеудесінде жаны бар әрбір азаматтың ақ адал борышы.
І. Кіріспе бөлім -Экологиялық дабыл. Мақсатты серуен: әңгімелесу, бақылау, еңбек. -Экологиялық белгілер: Балабақша ауласының экологиялық белгілерін анықтап, белгілер қою. -Экологиялық жол Зерттеушілер-ойыны “Орнына қой, жина” -Экологиялық газет “Біздің аулада”, “Таза аула”
ІІ. Негізі бөлім Табиғаттағы қауіпсіздік туралы түсіндіру “Құстарға ұя жасайық” Серуен. Құстарды бақылау, ұяларын ағаштарға ілу. Құстар туралы тақпақтар жаттау, құстарға жем шашу, газет шығару.
“Жануарлар әлемі” сурет салу “Жер-жасыл планета” акциясын жүргізу. Кітаптар оқу, өлең-тақпақтар жаттату. Экологиялық проблемелар туралы мағлұмат беру. Тәжірибелік жұмыстар: “Таза су”, “Су және табиғат” Суды бақылау. Күнделік арнау “Орманды қорғап, өз әлемімізді сақтайық” газет шығару Дидактикалық ойындар “Су тамшылары”
Ата-аналар мен балалармен бірге “Экологиялық жағдаяттарды” шешу.
“Шыршаларды қорғайық” парақшаларын тарату.
“Шыршаны шаппа” тыйым салу белгілерінің суретін салу.
ІІІ. Қорытынды бөлім “Сиқырлы экологияның жаны” күні Театрлық қойылымдар мен көріністер қою “Жасыл ел” презентация қорғау
Жоспары:
р/с
|
Тақырыбы
|
Мерзімі
|
Жауапты адам
|
1
|
«Танысу» аялдамасы. Глобуспен танысу
|
Қыркүйек
|
Тәрбиеші, балалар, ата-аналар
|
2
|
«Киностудио» аялдамасы
«Қазақстанның байлықтары» мультфильмдер көру
|
Қазан
|
Тәрбиеші, балалар, ата-аналар
|
3
|
«Қасірет» аялдамасы. «Арал тағдыры», «Семей полигоны» видеофильмдер
|
Қараша
|
Тәрбиеші, балалар, ата-аналар
|
4
|
«Табиғат, Табиғат – Ана» өлең-тақпақтар жаттату, ертегілер оқу
|
Желтоқсан
|
Тәрбиеші, балалар, ата-аналар
|
5
|
«Ұлттық – тәлім тәрбие» аялдамасы. Тыйым сөздер, нақыл сөздер
|
Қаңтар
|
Тәрбиеші, балалар, ата-аналар
|
6
|
«Өнер» аялдамасы
«Өнер» тобының қалдық заттар ойыншықтар жасау
|
Ақпан
|
Тәрбиеші, балалар, ата-аналар
|
7
|
«Үнемшіл» аялдамасы. Табиғаттың тазалығы
|
Наурыз
|
Тәрбиеші, балалар, ата-аналар
|
8
|
“Қорықтар” аялдамасы
|
Сәуір
|
Тәрбиеші, балалар, ата-аналар
|
9
|
«Болашақ» аялдамасы. Қорытындылау . Кітапша жасау
|
Мамыр
|
Тәрбиеші, балалар, ата-аналар
| Күтілетін нәтиже: Балаларда экологиялық мәдениеттілік қалыптастасады. Табиғатты қорғай, аялай біледі, табиғат байлықтарын қорғауға үйренеді. Қоршаған ортаға жауапты қарайды. Қоғамдық пайдалы еңбек және еңбек тәрбиесі арқылы табиғатты қорғай, күте біледі.
Жер әлемді қорға!
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/-sandufash-bala-bashasi-arasaj-audani-ekimdigine-arasti-kommun.html?page=2#Ата-аналар_мен_балалармен_бірге_“Экологиялық_жағдаяттарды”_шешу._“Шыршаларды_қорғайық”_парақшаларын_тарату._“Шыршаны_шаппа”_тыйым_салу_белгілерінің_суретін_салу.

title: Ендеше осы ортақ үйімізге жанашыр жүрек, қамқор қол керек. Бұл кеудесінде жаны бар әрбір азаматтың ақ адал борышы


url: http://emirsaba.org/-sandufash-bala-bashasi-arasaj-audani-ekimdigine-arasti-kommun.html?page=2#ІІІ._Қорытынды_бөлім_“Сиқырлы_экологияның_жаны”_күні_Театрлық_қойылымдар_мен_көріністер_қою_“Жасыл_ел”_презентация_қорғау___Жоспары


url: http://emirsaba.org/-sandufash-bala-bashasi-arasaj-audani-ekimdigine-arasti-kommun.html?page=2#ІІ._Негізі_бөлім_Табиғаттағы_қауіпсіздік_туралы_түсіндіру_“Құстарға_ұя_жасайық”_Серуен._Құстарды_бақылау,_ұяларын_ағаштарға_ілу._Құстар_туралы_тақпақтар_жаттау,_құстарға_жем_шашу,_газет_шығару.


“ сандуғАШ” бала бақшасы” Қарасай ауданы әкімдігіне қарасты” коммуналдық мемлекеттік қазыналық КӘсіпорнының ТӘрбиешісі н. Болекбаеваның жобалық ЖҰмысының жоспары. Тақырыбы: Жасыл ел
“ САНДУҒАШ” БАЛА БАҚШАСЫ” ҚАРАСАЙ АУДАНЫ ӘКІМДІГІНЕ ҚАРАСТЫ” КОММУНАЛДЫҚ МЕМЛЕКЕТТІК ҚАЗЫНАЛЫҚ КӘСІПОРНЫНЫҢ ТӘРБИЕШІСІ Н.БОЛЕКБАЕВАНЫҢ ЖОБАЛЫҚ ЖҰМЫСЫНЫҢ ЖОСПАРЫ. Тақырыбы: Жасыл ел
Жобаның өзектілігі: Қазіргі әлемде ғылым мен техниканың қарыштап дамуы, халық санының артуы, қоршаған ортаның зиянды заттармен ластануы табиғатқа үлкен қауіп төндіруде, осы орайда жас ұрпаққа зкологиялық білім мен тәрбие беру-бүгінгі күннің өзекті мәселелерінің бірі. Балалардың табиғатқа деген сүйіспеншілігін арттыру. Оны қорғауға, аялауға деген көзқарасын қалыптастыру.
Мақсаты: Балаларға экологияның мәдениеттілікті қалыптастыру, Табиғатты қорғауға, аялауға шақыру, табиғат байлығын қорғауға шақыру. Қоршаған ортаға жауапсыздықпен қараушыларға жол бермеу; • балалардың бойында экологиялық мәдениет дағдысын қалыптастыру; • қоғамдық пайдалы еңбек және еңбек тәрбиесі арқылы табиғатты қорғау, күту және жақсарту; • экологиялық білімді насихаттау. Міндеті: өмірде және нақты іс-әрекетінде экологиялық білімді қолдана білу, іскерлікке төселу; •экологиялық білім және тәрбие құрамын ұйымдастыру. Балалардың ақыл-ойын дамыту, ата-аналармен зерттеу жұмыстарын жүргізу; Ата-аналар және балалармен практикалық жұмыстар жүргізу; Экологиялық мәдениет жайлы түсінік беру; Балаларды өз туған жерінің табиғатын қорғауға, аялауға, ұқыптылыққа тәрбиелеу.
Әдіс-тәсілдері: Әңгімелеу, сұрақ – жауап , жарысу, өлең оқу, ойыншық жасау, іздену, пікір алмасу
ЖОБАҒА ҚАТЫСУШЫЛАР:
ЖОБАҒА ҚАТЫСУШЫЛАР:
ТӘРБИЕШІ
БАЛАЛАР
АТА-АНАЛАР
Адам – табиғаттың ажырамас бөлігі . Табиғат пен адам қатар ұғым . Адамсыз табиғат , табиғатсыз адам өмір сүруі мүмкін емес. Адам табиғатты қасиет тұтады . Табиғат - тіршіліктің құт-берекесі. Табиғатты қорғау міндетіміз. Қазіргі кезде экология мәселесі нашарлап кетті. Экологияны қорғау,табиғатты сақтау қазіргі жастардың қолында. Табиғаттың сырын қазіргі кезге дейін ғалымдар зерттеуде. Қазақ халқында табиғатты құрмет тұтады. Қазақтар жұлдыздарға қарап бағыт бағдарды болжаған. Табиғат біздің сыраушымыз,байлығымыз,күнделікті тынығатын сарайымыз. Табиғат –адамның еңбегінсіз,адам игілігі үшін жаралған жаратылыстың сыйы. Адам табиғаттың патшасы деген ұғым бар. Сондықтан табиғат адам үшін - асыл ана. Өйткені адам баласы табиғатта,тіршілікте өсіп-өніп, жетілген.Қажетін алып, өз пайдасына жаратқан. Табиғат –ырыздықтың,ырыс пен мол қазынаның кайнар көзі , адам денсаулығының сенімді сақинасы. Ұрпақтан –ұрпаққа мол мұра ретінде калушы.Табиғаттағы жануарлардың мүйізінен немесе өсімдіктің тамырынан халық емшілері дәрі – дәрмектер жасаган сонымен қатар адам ағзасына дәрінің септігін тиерін анықтаған.Табиғаттың сырын білмей, қалай болса солай пайдалану ойға қонымсыз. Өйткені оның салдарынан табиғат байлықтары кеми түседі. Қазіргі таңда табиғаттың ластануы үлкен , аса зор мәселе. Бұл барлық дүние жүзінде қарастырылуда. Табиғат – сөз жетпес сұлулық , баға жетпес қазына,көз тоймайтын әсемдік ,айтып жеткізе алмайтын қыры мен сыры мол құбылыс болғанымен қазір сол табиғат нашарлап,ластануда соның салдарынан адам өміріне өте қауіпті жағдай тудыруда . Біз табиғаттағы әрбір жайқалып тұрған гүлге,мәуелеп тұрған ағашқа қамқорлық танытуымыз қажет. «Бір тал кессең , он тал ек» демекші, айналамызда табиғаттан лас иісті, ауру тудырушы бактерияларды жоюшы тал,жасыл желек.
Салауатты өмір салтын ұстану аясында адамның қоршаған ортасы таза болуы шарт.Табиғаттың қорғаны жас ұрпақ - біз.Табиғат адамның бойына қуат, өзіне шабыт беруші.Табиғат біз киетін киімді,оқитын кітапты,тамақтанатын тағамды, ас дақылдарын бәрін де табиғаттан аламыз.Өлкелерді көгалдандыру жұмысы жүргізілсе дейміз.Экологияны және адам өмірін бірдей сақтау үшін тезірек әрекет ету керек. Адамның ағзасын нашарлауы шаң-тозаң,қатты суық және ыстық желдерден ,микробтар,түтін, улы газдар мен бактериялардан бастау алады. Біз өзімнің туған өлкемізге қарағай т.б ағаш түрлерін көптеп егу керек. Табиғаттың зардаптарына төтеп беру үшін табиғатты қорғауымыз керек.
Табиғат – адамға қажет, баға жетпес байлық. Ол-ырыс пен мол қазынаның қайнар көзі. Табиғат біздің санамыздан тыс тірек болып тұрған болмыс, әсем дүние. Шыр етіп дүниеге келген жері мен кіндік қаны тамған киелі топырағы қандай адамды болмасын ойландырмай қоймайды. Табиғаттан ғажайып, одан сұлу, одан бай алуан түрлі жаратылған, оған тең келер ешнәрсе жоқ. Адам баласы табиғат құшағында тіршілік етіп, өмір сүреді. Жануарлар, өсімдіктер дүниесі судағы тіршілік жанды-жансыздардың бәрі адамзат тіршілігімен кіндіктес. Табиғаттың қилы сырлары, қойнауындағы бар байлығы адам игілігі, тіршілік үшін жаралған. Тіршілік көзінің төрт түрі бар: су, жер, ауа, күн. Жер – қасиетті атау. Жер – адамзаттың мәңгі мекені, ортақ үйі. Жер адамның асыраушысы, сол үшін адамның жерге деген көзқарасы, махаббаты, қадірі мен құрметі, жанашырлығы, аялы алақаны ерекше.


title: “ сандуғАШ” бала бақшасы” Қарасай ауданы әкімдігіне қарасты” коммуналдық мемлекеттік қазыналық КӘсіпорнының ТӘрбиешісі н. Болекбаеваның жобалық ЖҰмысының жоспары. Тақырыбы: Жасыл ел


title: Sandu Times org Сандуғаш Серікқалидың жеке порталы Білім Білім және ғылым министрі Ж.Қ. Түймебаевтың назарына! Журналистік сараптама «Үлкен ойын»

text:
Sandu Times.org - Сандуғаш Серікқалидың жеке порталы - Білім
Білім және ғылым министрі Ж.Қ. Түймебаевтың назарына!
Журналистік сараптама
«Үлкен ойын» электронды оқу құралы бізге өте қажет”
дейді ұстаздар мен оқушылар
Журналистік сараптама жүргізген: Сандуғаш Серікқали
Білім саласында мұғалімдермен, оқушылармен санаспай реформаны жоғарыдан жүргізу
қалыптасқан жайт. «Билік бұйырады, халық орындауы тиіс» деген догманың асығы
алшасынан түсіп тұр. Бүгін мен осы бір шаблонды сындыруға тырыстым. Рамазан
Жәшиевтің «Үлкен ойын» деген электронды оқу бағдарламасы бар. ҚР Білім және ғылым
министрлігі ТМД мемлекеттерінің ешбірінде жоқ, жаңа тұрпатты, заман талабына сай
жасалған оқу бағдарламасына үрке қарап, менсінбей отыр. Білім және ғылым министрлігі
жаңа идеядан, жаңашылдықтан, технология ғасырында жаңа технологиядан қорқатын
болса, басқаларға не жорық. Мен жоғарыдан билік айтқан шенеуніктердің емес, осы
электронды оқу құралын көзбен көріп, қолмен ұстап, қажетіне жаратқан оқушылар мен
ұстаздар қауымының пікірін тыңдап, ой түйгім келді. «Шынымен де осы бағдарлама жас
ұрпаққа білім мен тәрбие бере ала ма» деген сауалға жауапты оқушы мен ұстаздан алуға
тырыстым. Білім оқушыға, өсіп келе жатқан жеткіншекке керек. Сондықтан
жеткіншектермен санаспай жаңа идеяны мектептің оқу бағдарламасына енгізу әбестік
болар еді. Осыған орай үш жылдан астам уақыт бойы электронды оқу құралын
пайдаланып дәріс беріліп келе жатқан Иштван Қоңыр Мандоки атындағы №154
мектептің директоры Мәсәлім Ернар Шәуенұлымен сұхбаттасып, бірнеше сауалымызды
қойға едік.
Ернар Шәуенұлы, «Үлкен ойын» электронды оқу құралын мектеп бағдарламасына
қалай енгізген дұрыс? Факультатив сабақ ретінде ме әлде көмекші құрал ретінде
ме?
- Электронды оқу бағдарламасы мектептерге қажет, сондықтан да оны факультатив
сабағы ретінде өткізуге ыңғайлау керек. Әрбір пәннен сабақ кезінде көмекші құрал
ретінде пайдаланса да болады. Мәселен, бастауыш сынып үшін таптырмайтын көмекші
құрал. Біз электронды оқу құралын үйірме ретінде жүргізіп отырмыз. Қазақ деген өзі бір
1 / 7
Sandu Times.org - Сандуғаш Серікқалидың жеке порталы - Білім
қызық халық қой. Балаларға арналған ұлттық компьютерлік ойындар бізде жоқ. Ал
Рамазан Жәшиевтің «Үлкен ойыны» тұңғыш қазақтың интерактивтік компьютерлік көп
салалы ойыны. Әрбір мектепте бұл ойынның бағдарламасын компьютерге орнатып
қойса, бала қолы қалт еткенде сол ойынды ойнайды. Ой-өрісін кеңейтеді. Биылғы оқу
жылына қаржылық сауаттылық пәні енгізіліп жатыр. Сол сабақ «Үлкен ойынның» ішінде
бар. Оны көп салалы дейтін себем, ол өзге ұлт өкілдеріне қазақ тілін үйретуде таптармас
өте құнды оқулық. Қазақ тілін сөз, аударма арқылы емес, бейнелер арқылы үйренуге
болады. Бұл бағдарламаны Рамазан ағамыз Түркияда тұратын қазақ бауырларымызға
ана тілін үйрету үшін жасаған болатын. Өз өзін ақтап, тиімді оқу құралы екендігіне көз
жеткен соң Рамазан Жәшиев оны тереңдетіп, дамытып, қайта жасап, Қазақстанның
мектептеріне ұсынып отыр. Ол кісі ұлт қамын ойлағаннан кейін осындай қадамға барып
отыр. Ал негізінен ұлт қамын мемлекет пен үкімет ойлауы қажет. Осы небір өзін
ақтамайтын жобаларға қаржы бөлініп жатыр. Ал қажет те жаңа идеяларға келгенде
тосырқап, қолдамайды. №159 көп салалы гимназияның мектеп директоры
алғашқылардың бірі болып Қазақстанның Еңбек ері атағын алған Аягүл Төреқызы
Миразова да осы бағдарламаны мектебіне енгізді. Электронды оқу құралының «Алақай»
деген бөлімін мектепке дейінгі дайындық сыныбының бағдарламасына міндетті түрде
енгізу қажет. Баланың ойын ұштап, тілін қалыптастырады. Бастауыш сыныптарға да
міндетті түрде енгізген жөн. Ал жоғарғы сыныптарға келсек, 5-ші сыныптан кейін-ақ
факультатив, үйірме сабақтары ретінде бірте-бірте жүргізу қажет. Қоғамымыздағы
үлкен мәселе — қазақ тілінің дамуына мемлекет мұқтаж ғой, ендеше электронды оқу
құралы тілді дамытудың бір құралы болып табылады. Бізде орыстың балаларынан
құралған «Ақбұлақтың аққұлақтары» деген қазақтілді көңілді тапқыштар клубы бар. Сол
клубтың белді мүшесі Феранскийдің қазақ тіліне қызығушылығы «Үлкен ойыннан»
басталды. Аралас мектеп болған соң бізде қазақ сыныптарында орыстың балалары
оқиды. Соларға мемлекеттік тілді игеруге көп көмегі тиді. Электронды оқу құралының
балаларды тәрбиелеуде қосатын үлесі де орасан зор. Оны тәрбие сағатында да, ашық
сабақтарда да емін-еркін қолданғануға болады.
Осы бағдарламаны мектеп бағдарламасына қалай енгізуге болады? — Бұған үкімет
арнайы қаржы бөлсе, бюджетке оны енгізсе, сосын мемлекеттік сатып алу тәсілімен
әрбір мектепке берсе болады. Әр мектептің қаржылау жоспарына егізсе, біз оны аламыз.
Бізге министрлік интерактивті тақталарды сатып алып беруде. Мультимедиа
кабинеттерін жабдықтап жатырмыз. Мектепке компьютерлерді берген кезде «Үлкен
ойын» бағдарламасы солардың ішіне орнатылып келсе жақсы болар еді. Мәселен,
министрлік мұндай бағдарламаны жасау үшін мамандардан топ құруы қажет, оған мол
қаржы құюы керек. Ал мынау дайын дүние ғой.
Мектептердің оқу материалдық базасы электрондық оқу бағдарламасын енгізуге
2 / 7
Sandu Times.org - Сандуғаш Серікқалидың жеке порталы - Білім
мүмкіндік бере ала ма? Өзіңіз білесіз ол үшін компьютер, интерактивті тақта және
прожектор қажет.
—Интерактивті тақтаның ішіне сол бағдарламаны орнатса. Қазір интерактивті тақта
информатика және мультимедиа кабинетінде бар. Химия, физика, математика пәндеріне
арналған үш интерактивті тақтаны алдық, ал төртіншісін өз қажеттеріңе жаратыңдар деп
беріп отыр. Соның ішіне «Үлкен ойынды» енгізіп, бастауыш сыныпқа қойып қойсақ,
Қандай тамаша, мектеп табалдырығын енді ғана аттаған бүлдіршіннің оқуға деген
ынтасын оятар едік!
Электронды оқу құралын жаппай барлық мектепке енгізуде мынадай мәселе
туындайды. Барлық мұғалімдердің компьютерлік сауаты жоқ, әсіресе, ауыл
мұғалімдерінің жағдайы көңіл көншітпейді. Бұл мәселені қалай шешуге болады деп
ойлайсыз?
— Мұғалімдерінің компьютерлік сауатын ашуға қатысты екі жылдық арнайы бағдарлама
мектебімізде жұмыс жасады. Ұстаздар жап-жақсы меңгеріп алды. Бірақ, күнделікті
компьютермен жұмыс істемегеннен кейін ұмытып қалады. Әрбір үйде электронды сол
құрал тұрғанда ғана нағыз сауаттылық болады. Мәшінені бір айдап үренген соң,
жүргізбей қойсаң, ұмытып қаласың ғой. Сондай болмау керек. Дегенмен де
қаладағылардың барлығының үйінде бір-бір компьютерден бар деп ойлаймын. Баласы
бар үйде компьютер бар. Ал енді әлеуметтік тұрмысы төмен отбасыларында және
пәтерден-пәтерге көшіп жүргендерде жоқ болуы әбден мүмкін. Алайда, ХХІ ғасырда
компьютерлік сауатсыздық туралы айту нонсенс деп ойлаймын. Біздің мектепте
мұғалімдердің 80 пайызы электронды құралды біледі деп нық сеніммен айта аламын.
Ернар Шәуенұлы, сіз тарих пәнінің мұғалімісіз, электронды оқу құралы сіздің
іс-тәжірибеңізде қандай көмегін тигізді?
— Сіз айтқан оқу құралы тарихи сананы тәрбиелейді. Тарих деген оқиғалар, даталар,
соғыстар, тұлғалар деп қараймыз. Бұл бер жағы, ал нағыз тарихты терең түсіндіру үшін
тарихи сананы, тарихи көзқарасты тірбиелеуіміз қажет. Осы тұрғыдан бұл оқу құралы
ғажап дүние. Тарихи тұлғалардың өмірбаяны мен еліне сіңірген еңбегі жайлы көп
мағлұматтар бар. Бірақ, бір кемшін тұсы — кейбір тұлғалардың фото суреті немесе
қолмен салған портреті көрсетілмеген. Балалар сол тұлғалардың бет-бейнесін де біліп,
жадына түйіп өссе, жақсы болар еді. Тарихқа қызығушылық неден туады? Өз ұлтына
деген мақтаныштан туады. Мөде қаған, Еділ (Аттила) патша, Шыңғыс хан, Тәуекел
бахадүр хан, Салқам Жәңгір, Қазақ мемлекетінің негізін қалаған Керей мен Жәңгір хан,
Қазақ елінің шекарасын кеңейтіп, мемлекеттілігін нығайтқан Қасым хан, үш жүздің басын
қосып, жоңғарлардан елді азат ету жолында халқын жұдырықтай жұмылдырған Абылай
хан айта берсең таусылмайтын тарихи тұлғаларды оқып өскен баланың «Мен қазақпын»
деген ұлттық рухы қалыптасады. «Өз-өзіңді жаттай сыйла, жат жанынан түңілсін», —
деп данагөй қарттар айтып кеткендей өзіңді өзің сыйлай білуің керек. Тарихи
тұлғалардың ықпалы зор екенін мен өз басымнан білемін. Мен орыс мектебін бітірдім,
орысша сөйледім, орыстілді ортада өстім. Мені қазақ қылған Мұхтар Мағауиннің
«Аласапыран» деген кітабы. Сондағы басты кейіпкер Оразмұхаммед менің жан-дүниеме
қатты әсер етті. Оқып болған соң егіліп тұрып жыладым. Менің ұйықтап жатқан ұлттық
санам осылайша оянды.
Әңгімеңізге рақмет.
Нәзира Әріпбайқызы Құралбекова, информатика пәнінің мұғалімі.
«Үлкен ойын» сабағы мектебімізге 2006 жылдың желтоқсан айында енгізілді.
3 / 7
Sandu Times.org - Сандуғаш Серікқалидың жеке порталы - Білім
Электронды оқу құралы балалардың ой-өрісін ғана дамытып қоймай, олардың еліне,
жеріне деген сүйіспеншілігін арттырды, өз ұлтына деген мақтаныш сезімін тудырды.
Әсіресе, қазақ тілін жоғары деңгейде игеруге ықпал етті. Әдебиет, тарих, математика,
экономика пәндерін қамтып, оны оқушы түсінігіне өте шеберлікпен, яғни табиғат аясында,
ұлттық саз-әуеннің қостауымен, білім мазмұнына ұлттық құндылықтарды енгізу арқылы
бере білген. Жаһандану ғасырында жаңа технологияларды меңгере отырып, ұлттық
болмыс бітімімізді сақтап қалуымыз қажет. Осы орайда электронды оқу құралында жаңа
технология мен ұлттық құндылықтармен үйлесімін тапқан.
«Үлкен ойынның» жетістіктері: оқушының оқуға ынтасын арттырады. Оқушының
компьтерлік ойындарда жинаған ұпай санына қарай білімі объективті түрде бағаланады,
әрі мұғалімнің уақыты үнемделеді. Ойындар бастапқыда қарапайым болғанмен,
бара-бара күрелене түседі. Оқушылар арасында бәсекелестікті арттырады. Балалар көп
ұпай жинау үшін, көп білуге құштарланады.
Біздің мектептің мұғалімдері мен ата-аналары бұл бағдарламаға жоғары баға беріп
отыр. Оқу-тәрбие жұмысына кеңінен пайдалануға тұрарлық құнды дүние деп есептейміз.
Ойын авторы Рамазан Жәшиевке айтар алғысымыз шексіз.
Мектептің материалдық-техникалық мүмкіндіктерін ескере отырып, электронды
оқулықты факультатив сабақ ретінде енгізген дұрыс деп есептеймін. Оқушыға өзі
қалаған пәні бойынша қосымша сабақта білімін жетілдіруіне мүмкіндік жасаған абзал.
Барлық сабақта көмекші құрал ретінде қолдануға болғанмен кейбір мұғалімдердің
компьютерлік сауаты жоқ. Компьютерді жақсы білмегендіктен, информатика пәнінің
мұғалімі ретінде мені көп мазалайды. Пән мұғалімдері электронды оқу құралымен
емін-еркін жұмыс істей алмағандықтан, ұстаздардың өзі оны сабақта пайдалануға
ынталы емес. Сондықтан да ХХІ ғасыр мұғалімдерінің алдында компьютерлік сауатын
ашу міндеті тұр.
Бақытгүл Құлтасова 27 жыл ұстаздық еткен қазақ тілі пәнінің мұғалімі «Үлкен
ойында» «Шешендік мектебі» деген тарау бар. Ал 11 сыныптың әдебиетінде «Шешендік
өнерін» 24 сағат оқимыз. Сол кезде оқушылардың білімдерін жүйелеуге, нақтылауға
себебін тигізеді. Әсіресе, 11 сыныптардың қазақ тілінен ҰБТ-ға дайындалуына тигізер
көмегі зор. Ондағы тест сұрақтарына жауап беру арқылы төменгі сыныптарда оқып
кеткен тақырыптарды есіне түсіреді. Қазақ тілінің барлық саласы қамтылған. Қазақ
тілінің фонетика, лексика тараулары, грамматиканың синтаксис, морфология,
пунктуация сынды бөлімдері мазмұны тереңдетіліп, жүйелі түрде жазылған.
біз бұрындары таблицалар мен әр түрлі сызбаларды қолданатынбыз. Қазір электронды
оқу құралын көмекші құрал ретінде пайдаланмыз, нәтижесі өте жоғары. Тест кезінде
сұрақтарға жауап береді де компьютердің тетігін басып қалады, сол сәтті қанша балл
жинағаны шыға келеді. Төмен балл алса, 2-3 рет тестен өткеннен кейін өзі қалаған
нәтижеге қол жеткізеді. «Үлкен ойынды» қолданғаннан бері балалардың біліктілігі
жоғарлады. Мәселен, 2008 жылы мектеп бітірген оқушылар ҰБТ тапсырғанда 100
пайызға шаққанда 90 бала 4 пен 5 алды. 2006 ж. — 75 % , 2007 ж. — 87% бала жақсы
4 / 7
Sandu Times.org - Сандуғаш Серікқалидың жеке порталы - Білім
және өте жақсы деген баға алды. Баіқасаңыз, жылдан жылға білім көрсеткіші өсіп
келеді. Пәнді оқытуда теориялық және практикалық білім беру деп екіге бөлсек, «Үлкен
ойын» оқушыларға практикалық білім беруде өте тиімді оқулық.
Менің мынандай пікірім бар, ғалымдар ілімнің теориясын жасасын, бірақ мектепке
оқулықты балаларға тікелей сабақ берген тәжірибелі де білікті ұстаз жазғаны абзал.
Өйткені, бізде көбінесе теория мен практика қабыспай жатады. Мұғалімдердің жазылған
оқулыққа көңілі толмай жататын оқиғалар көптеп кездеседі. Қандай да бір
бағдарламаны жасағанда мұғалімдермен кеңескен абзал деп ойлаймын. Осы орайда
«Үлкен ойын» электронды бағдарламасының көмекші құрал ретінде енгізілуін құптаймын.
Иштван Қоңыр Мандоки атындағы №154 мектеп оқушыларының электронды оқу
құралы жайындағы пікірлері:
Гауһар Рахымжанова – 10 «В» сыныбының оқушысы
Рамазан Жәшиев ағамыздың үлкен ойын электронды оқу құралындағы қазақ тілі пәні
маған қатты ұнады. Қазақ тілінің лексика, морфология, синтаксис, пунктуация атты
бөлімдердегі тақырыптарды жеңіл меңгеруге көмектесті. Үлкен ойын бағдарламасын
қолданғанда біз интерактивті тақтаны қолданамыз. Оқушының тақырыпты қаншалықты
білетіндігі ап-анық бүкіл сыныпқа көрініп тұрады. Сұраққа дұрыс жауап бермесең, келесі
бет ашылмайды. Сол бір бетте тұрғаның. Берген жауабыңа қарай балл жинайсың.
Тарих пәнін оқу арқылы да мен көп мағлұмат алдым. Мұнда еліміздің тарихын оқумен
қатар ірі тұлғалармен, қоғам қайраткерлерімен, ақын, жазушылармен, жыраулармен
жақынырақ таныстық. Олардың өмірін, халқымызға сіңірген еңбегін білдік.
Аяулы Мірәлі, 10 «В» сынып оқушысы
ҰБТ-ға дайындалуға көп септігін тигізеді. Мәселен, білгілі бір тақырыпты өткеннен кейін,
оны қалай меңгергеніңді білу үшін тест сұрақтарына жауап бересің. «Үлкен ойынның»
маған тигізген тағы бір көмегі қазір ауыз-екі тілде көп қолданылмайтын әдеби де
көнерген сөздердің мағынасын түсінетін болдым. Әдебиет пәніндегі кейбір сөздерді
түсінбесем «Үлкен ойынның» түсіндірмелі сөздігін қарап жіберіп, біліп аламын.
Білімді бағалау жағына келсек, қанша балл жинасаң, соған лайық бағаңды аласың.
Алалау деген жоқ. Осы жағы менің көңіліме қонады. Дегенмен де Рамазан ағамыз өзі
тарихшы болғандықтан алгебра, геометрия, география пәндеріне терең бара алмаған,
оның есесіне қазақ тілі мен тарих пәндері кең ауқымда жазылған. Тағы бір артықшылығы
ол кітапхананың да ролін атқарады. Сабаққа қажетті мәліметті көбінесе осы электорнды
оқу құралынан аламыз.
Айнұр Керімбекова, 10 «В» сынып оқушысы
ХХІ ғасыр ғылым мен техниканың даму ғасыры. Сондықтан да осы бағдарлама өмір
талабына сай дүниеге келіп отыр деп есептеймін. Бастапқыда 5-6 сыныптарда мен оның
ойындарына қызығатынмын. 2008 жылы Республикалық және халықаралық дәрежедегі
конференцияда ғылыми жұмыс қорғадым. Тақырыбым: «Ұлы дала тарихындағы — Ұлы
5 / 7
Sandu Times.org - Сандуғаш Серікқалидың жеке порталы - Білім
тұлғалар», — деп аталады. Республикалық конференцияда ІІ орынды иелендім,
Халықаралықта сертификат алдым. Интерактивті тақтада электронды оқу құралы
бойынша қорғаған кезде, конференция қатысушылары үшін менің жұмысым үлкен
жаңалық болды. Олар бұрын-соңды мұндай сабақты көрмгендерін айтып жатты. Бәрін
компьтер арқылы интерактивті тақтада көрсетіп тұрдым. Жиналғандардың
қызығушылығы артқандығы сондай маған әр түрлі сұрақтар қойды. Сол конференцияда
электронды оқу құралы барлық мектептерге енгізілсе деген ұсынысымды айттым. Оқу
құралының үлкен бір пайдасы оқушы сырқаттанып қалып, сабаққа келмей қалса, «Үлкен
ойынды» қарап жіберіп, бәрін түсініп алады. Менің жеке өзіме қатты ұнайтын жері,
кітапты оқып отырған кезде кейде көзің талып кетеді, не шаршайсың. Сол сияқты «Үлкен
ойында» да сабақ оқып отырып, шаршап кетсең, «Ой сергіту» бөлімдеріне кіріп, біраз
ойындарды ойнап аласыз да, көңіл-күйіңіз көтеріліп қалады. Және де ол өте пайдалы
ойын. Мәселен, «Пирамида» ойынында «Үлкен ойында» өткен сабақтар бойынша
сұрақтар келеді. Сұрақтарға дұрыс жауап берген сайын пирамидам үлкен болып өсе
береді. Мысалы, «Әркімді заман сүйремек, замана оны илемек», — деген өлең
жолдарының авторы кім деген сауалға мен Абай Құнанбаев деп жауап беремін. Бірақ, бір
әттеген-айы барлық баланың үйінде бірдей бір-бір компьютері тұрған жоқ. Сондықтан да
ондай құралы жоқ балаға бұл сабақты меңгеру қиынырақ болмақ. Өзімнің үфімде
компьютер бар. Осы сабақты өзім асыға күтіп отырамын, мен үшін өте қызық.
Бекзат Темешов 9 «Е» сынып оқушысы
Электронды оқу құралы маған ұнайды. Бір артықшылығы сабақта тақырыпты түсінбей
қалғанда мұғалімнен сұрап үлгермесең, «Үлкен ойынға» кіресің де түсініп аласың.
Оқушының қаншалықты сабақты білетіндігі интерактивті тақтада көрініп тұрады.
Сондықтан да менің білімімді дұрыс бағаламады деген ренжу болмайды. «Ой сергіту»
бөлімі ұнады. Сабақ үлгерімім орташа. Химия, алгебра, және тарих пәнінен үш едім, қазір
«Үлкен ойынды» пайдаланғаннан кейін тарих пәнінен үлгерімім жақсарып, 4 –ке шықтым.
Данабек Батталов 9 «Г» сыныбының оқушысы
«Үлкен ойындағы» тарих пәні маған қатты ұнайды. Осы бөлім арқылы мен тарихтағы
әйгілі де даңқты тұлғалар жайында толық мағлұмат алдым. Олардың өмірбаяндарын
оқығаннан кейін тарих пәніне деген қызығушылығым оянды. Маған ерекше әсер еткен
Махмұд Қашқари, Хайдар Дулати, Шыңғысхан, Абылай хан, Кенесары, Наурызбай сынды
тұлғаларды атап өтуге болады.
Ұстаздар қауымы мен оқушылардың пікірлерін саралай келе, «Үлкен ойынның»
балаларға берері көп, қажетті оқулық екеніне көзіміз жетті. Мектептің
материалдық-техникалық базасын ескере отырып, электронды оқулықты факультатив
сабақтары ретінде өткізуге және жалпы сабақтарда көмекші құрал ретінде пайдалануға
болады деген шешімге келдік. Бұл оқулық 6 сыныппен тоқтап тұр. Жоғары сынып
бағдарламасын қамту үшін Рамазан Жәшиев кітап жазып жүрген пән мұғалімдерінен
жұмысшы тобын құрып, электронды оқулықтың жалғасын жасағысы келеді. Бірақ, Білім
және ғылым министрлігі тарапынан әзірге қолдау болмай тұр. Оқушылардың пікіріне
қарағанда, қазақ тілі мен тарихтан басқа пәндерге әлі де толықтырулар енгізу қажет.
Әсіресе, балалар интерактивті тақта арқылы білімдерінің объективті түрде бағаланып
6 / 7
Sandu Times.org - Сандуғаш Серікқалидың жеке порталы - Білім
жатқанына риза. Сабақ кезінде тақырыпты түсіндіруде көмекші құралдың пайдасы өте
зор. Қөмекші құрал дайындауға, оған қажетті материалдарды сатып алуға, оны жасауға
мұғалім қаншама уақытын сарп етеді. Сатып алғанда қаржысы кетеді. Ал «Үлкен ойын»
дайын көмекші құралы. Ал балабақшалар мен дайындық сыныптарындағы оқушыларға
әліппені оқытудағы мүмкіндігін ауызбен айтып жеткізу мүмкін емес. Әліппені оқытудағы
ғажап әдістемелік құрал. Баланың білімге деген құштарлығын кішкентай кезінен-ақ
оятады. Рамазан Жәшиевтің электронды оқу құралын жалғастыруға мемлекет тарапынан
қолдау қажет. Білімге қаржы құйған мемелекет ешқашан ұтылмайды, ғылымы қарыштап
дамып, инновациялық технологияларды өндіріске енгізу мәселесі өздігінен шешілер еді.
7 / 7
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sandu-times-org-sandufash-serikalidi-jeke-portali-bilim-bilim.html#Ернар_Шәуенұлы,_сіз_тарих_пәнінің_мұғалімісіз,_электронды_оқу_құралы_сіздің__іс-тәжірибеңізде_қандай_көмегін_тигізді


url: http://emirsaba.org/sandu-times-org-sandufash-serikalidi-jeke-portali-bilim-bilim.html#Ернар_Шәуенұлы,_«Үлкен_ойын»_электронды_оқу_құралын_мектеп_бағдарламасына__қалай_енгізген_дұрыс_Факультатив_сабақ_ретінде_ме_әлде_көмекші_құрал_ретінде__ме


url: http://emirsaba.org/sandu-times-org-sandufash-serikalidi-jeke-portali-bilim-bilim.html#Иштван_Қоңыр_Мандоки_атындағы_№154_мектеп_оқушыларының_электронды_оқу__құралы_жайындағы_пікірлері


url: http://emirsaba.org/sandu-times-org-sandufash-serikalidi-jeke-portali-bilim-bilim.html#Электронды_оқу_құралын_жаппай_барлық_мектепке_енгізуде_мынадай_мәселе__туындайды._Барлық_мұғалімдердің_компьютерлік_сауаты_жоқ,_әсіресе,_ауыл


title: Бақылау сұрақтары - Сандуєаш+озат

text:
Бақылау сұрақтары:
Белгілер арасындағы корреляциялық байланыс дегеніміз не?
Регрессия коэффициентін кіші және үлкен іріктеулерде есептеу техникасымен танысу?
компьютер арқылы есептеу, коэффициенттердің нақтылығын анықтау?
Ұсынылатын әдебиеттер тізімі
Бегімқұл Б.К. Генетика-А.: 2011.
Асылбек Р., Божбанов Б.Ж. Биометрия. -Шымкент: 2010.
Бегімқұл Б.К. Генетика-А.: 2002.
Стамбеков С. Ж. Генетика. - Новосибирск. Ана-тілі, 2002.
С. Т., Калиев Ә.Қ. Генетика және биометрия негіздері.-Алматы, 1992.
Тәжірибелік сабақ №8
Тақырыбы: Нәруыз синтезі.
Сабақтың мақсаты: Нәруыз синтезінің дисперсиялық кешенін құру және жеке фактордың белгінің өзгергіштігіне әсерінің үлесін және оның нақтылығын Фишер критериі арқылы анықтауды үйрену.
Сабаққа қажетті көрнекі құралдар мен жабдыкқтар: Плакаттар, схемалар, есептеу машинкасы, тақырыпқа сай фильмдер мен виртуалды схема түріндегі есептер.
Мазмұны: Белгілердің ажырау зандылығын қамтамасыз ететін механизм гаметалардың түзілуі кезінде гомологты хромосомалардың және соған сәйкес аллельдердің ажырауын тудыратын мейоз процесі болып есептеледі. Гаметалардың гаплоидты хромосомаларында орналасқан әр геннің бір-бірден аллельдері болады. Сонымен, ажырау процесі гаплоидты гаметаларда хромосомалар мен гендер деңгейінде жүзеге асады.
Бұршақ өсімдіктерінің Ғ2ұрпағы дәндерінің түстері бойьшша ажырау қатынасы
Өсімдіктердің peт сандары
|
Тұқым сандары
|
Сары
|
Жасыл
|
1
|
25
|
11
|
2
|
32
|
7
|
3
|
14
|
5
|
4
|
70
|
27
|
5
|
24
|
13
|
6
|
20
|
6
|
7
|
32
|
13
|
8
|
44
|
9
|
9
|
50
|
14
|
10
|
44
|
1
|
Барлығы
|
355
|
123
|
Ал белгілердің ажырауының талдауы диплоидты организмдер деңгейінде жүргізіледі. Бұл екі аралықта гаметаларға, ұрықтанудан пайда болған зиготаларға және жаңадан дамып келе жатқан организмге бір-біріне тәуелсіз көптеген жағдайлар әсер етеді. Ол жағдайлар ажырайтын белгілердің көріну мүмкіндігіне кездейсоқтық элементін енгізеді, яғни ажырау статистикалық сипатта болады. Сондықтан белгілердің ажырауына талдау жасаған кезде арнайы математикалық әдістер қолдану қажет болады.
Ықтималдылық теориясы бойынша тәжірибеде алынған нақты мәліметтің, теория жүзінде күтілген мәліметтен ауытқуы көбінесе зерттеу материалының аздығынан немесе кездейсоқ басқа да себептердің әсерінен болады деп есептелінеді. Демеқ математикалық әдістерді қолдану арқылы тәжірибеде алынған нақты ажыраулардың теория жүзінде болады деп есептелетін ажыраулардан (мысалы, 3:1, 1:1, 9:3:3:1 т.с.с.) ауытқуы кездейсоқтықтан болған жоқ па, деген сұраққа жауап алуға болады.
Белгілердің ажырауын аз санды будан организмдерден анықтаса, онда тәжірибеде алынған қатынастардың теорияда күтілетін қатынастан үлкен айырмашылығы болады. Тәжірибе жүзінде алынған ажырау мен теориялық күтілімнің арасын жақындатудың маңызды шарты тәжірибедегі талданатын іріктемелердің көлемі болып есептеледі. Зерттелуші будан организмдердің саны көбейтілсе, ол қатынастар бір-біріне жақындай түседі, бірақ олардың біртіндеп сәйкес келуі өте сирек болады. Дәл осы айтылғандарды Мендель тәжірибелерінен де табуға болады. Мендель, жоғарыда айтылғандай сары және жасыл тұқымды бұршақ сорттарын будандастырып, будандардың бірінші ұрпағын алды. Сол өсімдіктердің сары тұқымдарынан будандардың екінші ұрпағының 258 өсімдігін өсіріп, олардың әрқайсысында пайда болған сары және жасыл тұқымдарды санады. Жоғарыдағы кестеде он өсімдіктен тәжірибе жүзінде алынған сары және жасыл тұқымдардың ажырауының ара қатынастары берілген. Осы өсімдіктердің әрқайсысының ажырау қатынастарына қарасақ, олар, мысалы, 25:11 (2,27:1) және 24:13 (1,84:1), яғни теорияда күтілген фенотиптік кластардың 3:1 қатынасынан көп өзгеше болып шығады. Ұрпағына талдау жасалынған 258 гибридті өсімдіктердің бұл кестеде келтірілмеген ажырауы біреуінде 32 сары: 1 жасыл, екіншісінде 20 сары: 19 жасыл болып шықты. Тәжірибеде алынған қатынастардың теория бойынша күтілген қатынастардан осылайша көп ауытқуы Мендель ашқан ажырау заңдылығына күмән келтіре алмайды. Өйткені, ықтималдылық теориясы бойынша іріктеуге алынған объектілер саны көп болғанда ғана тәжірибе мәліметтері теориялық күтілген қатынасқа дәл келе алады. Мысалы, Ғ2-нің 10 өсімдігінен алынған сары және жасыл тұқымдардың қатынасы 355:123, яғни 2,86:1 болды, ал бұл теория бойынша күтілген 3:1 қатынасына жақын. Ғ2 - ұрпағында Мендель барлығы 6022 сары, 2001 жасыл тұқымдар алды, олардың қатынасы 3,01сары : 1 жасыл, яғни теорияда күтілген 3:1 қатынасына өте жақсы сөйкес болып шықты.
Сонымен тәжірибеде алынған ажыраудың теорияда күтілген ажыраудан әруақытта айырмашылығы болады. Осы екі ажырауды бір-біріне жақындастырудың ең басты тәсілі - ол тәжірибеде талдау жасалынатын даралар санының көп болуы. Талдау жасалынатын ұрпақтағы даралардың саны неғүрлым аз болса, ауытқудың мөлшері де солғүрлым көп болады.
Тәжірибеде алынған және теорияда күтілген сұр және қара шыбындар санында ауыткулар бар екені көрініп түр. Осы ауытқулар кездейсоқ ауытқу ма (іріктеменің аздығы, бірнеше шыбынның талдауға дейін өліп қалуы немесе ұшып кетуі т.б.) немесе заңды ауытқуы ма? Бұл сұраққа жауап беру үшін арнаулы X2 Фишер кестесі пайдаланылады.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sanduyeashozat.html?page=10#Сабаққа_қажетті_көрнекі_құралдар_мен_жабдыкқтар

title: Бақылау сұрақтары - Сандуєаш+озат


title: Сандуєаш+озат - бет 11

text:
Әртүрлі ерікті дәрежелер санындағы X2 мані (Фишер бойынша)
Ерікті дәреже-лер саны
|
Ықтималдылығы, Р
|
0,99
|
0,95
|
0,80
|
0,50
|
0,20
|
0,05
|
0,01
|
1
|
0,000
|
0,004
|
0,064
|
0,455
|
1,642
|
3,841
|
6,635
|
2
|
0,020
|
0,103
|
0,446
|
1,386
|
3,219
|
5,991
|
9,210
|
3
|
0,115
|
0,352
|
1,005
|
2,366
|
4,642
|
7,815
|
11,345
|
4
|
0,297
|
0,711
|
1,649
|
3,357
|
5,989
|
9,488
|
13,277
|
5
|
0,554
|
1,145
|
2,343
|
4,351
|
7,289
|
10,090
|
15,086
|
6
|
0,872
|
1,635
|
3,090
|
5,348
|
8,558
|
12,592
|
16,812
|
7
|
1,239
|
2,167
|
3,822
|
6,346
|
9,803
|
14,067
|
18,475
|
8
|
1,646
|
2,733
|
4,594
|
7,344
|
10,030
|
15,509
|
20,090
|
9
|
2,088
|
3,325
|
5,380
|
8,343
|
12,242
|
16,919
|
21,666
|
10
|
2,558
|
3,940
|
6,179
|
9,342
|
13,442
|
18,309
|
23,209
|
15
|
5,229
|
7,261
|
10,309
|
14,339
|
19,311
|
24,996
|
30,578
|
20
|
8,260
|
10,851
|
14,578
|
19,337
|
25,038
|
31,410
|
37,566
|
25
|
11,524
|
14,611
|
18,940
|
24,337
|
30,675
|
37,652
|
44,314
|
30
|
14,953
|
18,493
|
23,364
|
29,339
|
36,250
|
43,773
|
50,892
|
Кестеден ерікті дәрежелер санындағы X2 мәніне дәл келетін ықтималдылықты (Р) табады. Ерікті дәрежелер саны бірге кемітілген кластардың санына тең болады. Біздің мысалымызда фенотиптік ажыраудың екі класы бар, яғни ерікті дәрежелер саны 2-1=1- ге тең. Оған сәйкес келетін жоғарыда есептеп шығарылған X2 мәні 1,93 екі ықтималдылықтың, яғни 0,20 мен 0,05 аралығында жатыр: 0,20 > Р > 0,05, яғни Р = 0,05 0,2.
Егер ауытқу 0,05-тен жиірек болса, статистикада ол кездейсоқтық емес деп есептелінеді. Егер тәжірибеде алынған мәліметтер мен теориялық күтілген мәліметтер арасындағы айырмашылық 0,05-тен (5%) аспаса, ол айырмашылық кездейсоқ себептерден болуы мүмкін деп есептелінеді. Біздің мысалымызда Р>0,05, яғни Ғ2-дегі ажырау 3:1 қатынасындағы теориялық кутілген ажырауға сәйкес.
X2 әдісінің көмегімен ұрпақтағы класс сандары екі немесе одан да көп болған жағдайдағы нақты және теориялық тұрғыда күтілген ажыраулардың бір-біріне сәйкес келу-келмеуін анықтаға болады. Кестеде дрозофиладағы екі жұп белгінің (денесінің сұр - қара түстері мен қанатының жетілген - жетілмегендігі) тұқым қуалауын зерттеуде, яғни дигибридті будандастыру кезінде X2-ты есептеп шығару мәліметтрі берілген. 4-ші тарауда көрсетілгендей мұнда да Ғ2-де 9:3:3:1 қатынасындай болып фенотип бойынша төрт класқа ажырайды деп күтуге болады.
Бұл жерде ұрпақтардың төрт класы болғандықтан кестеде біз еркіндіктін үш дәрежесіне (4-1=3) сәйкес келетін сызықты пайдалануымыз керек. Мәні X2= 0,126 болғанда, алынған ауытқулардың кездейсоқ болу мүмкіндігі 0,95 пен 0,99-дың (0,95<Р<0,99) аралығында болады. Олай болса, қарастырылған жағдайдағы нақты ажыраудың теориялық күтілгендігінен ауытқуы кездейсоқ статистикалық себептермен түсіндіріледі.
Бақылау сұрақтары:
Дисперсиялық кешен құру дегеніміз не?
Жеке фактордың белгінің өзгергіштігіне әсерінің үлесі?
Фишер критериі арқылы анықтау дегеніміз не?
Ұсынылатын әдебиеттер тізімі
Бегімқұл Б.К. Генетика-А.: 2011.
Асылбек Р., Божбанов Б.Ж. Биометрия. -Шымкент: 2010.
Бегімқұл Б.К. Генетика-А.: 2002.
Бегімбеков Қ.Н., т.б. Мал өсіру және селекция. -Алматы 2006.
Мухамеджанов Қ.Н., Биғалиев А.Б. Молекулалық биология мен генетикалық инженерия. -Қарағанды, ҚарМУ, 1991.
Плохинский Н.А. Биометрия. -М., 1980.
Тәжірибелік сабақ №9
Тақырыбы: Прокариот геномы. Ретровирус геномы жұмысын моделдеу.
Сабақтың мақсаты: Ретровирус геномы жұмысының тұқым қуалау және қайталану коэффициентерін дисперсиялық талдау әдісі арқылы компьютер көмегімен анықтауды үйрену.
Сабаққа қажетті көрнекі құралдар мен жабдыкқтар: Плакаттар, схемалар, есептеу машинкасы, тақырыпқа сай фильмдер мен виртуалды схема түріндегі есептер.
Мазмұны: Диспсрсиялық талдау. Дисперсиялық талдау әдісін алғаш ашқандардың бірі Р.Фишер. Бұл әдіс жиынтықтағы организмдердің белгілеріне әр түрлі факторлардың әсерін жіктеп, анықтауға мүмкіндік береді. Факторлардың біреулері белгінің жақсы дамуына жағдай жасаса, екінші біреулері оған кері әсер етеді. Бір факторлар болса оң да, теріс те әсер жасамайды. Сондай-ақ жиынтықтағы даралардың да сол факторларға реакция нормасы әртүрлі болады. Біреулері кей факторларға айтарлықтай тәуелді болса, енді біреулері оның өзгерісіне тіпті тәуелді болмайды. Қоршаған ортаның әртүрлі әсерлеріне байланысты және даралардың реакция нормасына байланысты фенотиптік өзгергіштік қалыптасады. Мысалы, сиыр сүттілігінің фенотиптік өзгергіштігі біріншіден, олардың нәсіліне байланысты болса, екіншіден азықтандыру деңгейіне байланысты. Үшіншіден азыққа берілген жем-шөптің түріне, төртіншіден оны сауу тәсіліне, күтіп-бағуына , бесіншіден жануарлардың жасына, физиологиялық жағдайына байланысты. Дисперсиялық талдау арқылы фенотиптік өзгергіштіктің қанша үлесі нәсіліне, қаншасы қоршаған ортаның әсерлерінен болатынын есептеп шығуға болады. Басқаша айтсақ дисперсиялық талдау арқылы фенотиптік өзгергіштіктің генетикалық факторлардан құралған бөлігін, паратиптік факторлардан құралған бөлігін ажыратуға болады. Мұның селекциялық маңызы өте зор. Өйткені өзгергіштіктің генетикалық факторларға байланысты бөлігі неғұрлым көп болса, солғұрлым селекция жұмысы нәтижелі болады.
Статистикалық қателер. Статистикалық талдау үшін алынатын ішінара жиынтық түгел жиынтықтың, немесе бас жиынтықтың бір бөлігі ғана. Сондықтанда ол екеуінің арасында орташа арифметикалық шама, орташа квадраттық ауытқу, корреляция коэффициенті сияқты көрсеткіштерінің арасында айырмашылық болады. Ол йырмашылықты өлшеу кезінде жіберілген қателерден, өлшеу процессін ұйымдастыру кезінде жіберген қателіктерден ажырата білу керек. Ол айырмашылық бас жиынтықтағы барлық дапраларды толықтай, өлшеп шықпағандықтан болатын қателіктер. Ондай айырмашылықтарды статистикалық қателіктер деп атайды. Оны латынның кішкентай m – деген әрпімен белгілейді. Ол арқылы вариация көрсеткіштері былай белгіленеді: mМ; mСv; m; mr; mR; Вариация көрсеткіштерінің қателіктерін білсек, ішінара жиынтық бас жиынтықты қаншалықты дұрыс сипаттай алаатынын анықтауға болады. Ол үшін ішінара жиынтық көрсеткіштерінің статистикалық дұрыстығы критерийлерін анықтайды. Ол латынның td кішкене әріптерімен белгіленеді. Осылайша ішінара жиынтық өлшемдерін биометриялық өңдеу арқылы бас жиынтықтың сипатын анықтай аламыз. Ұзақ мерзімге жасалатын селекциялық жұмыстар осы биометриялық жолмен анықталған популяцияның генетикалық көрсеткіштерін пайдланып жасалынса ғана іс жүзіне асады. Дисперсиялық талдаулар жасау үшін қосымша мәліметтер кестесі түзіледі.
Дисперсиялық талдау. Организмдердің белгі-қасиеттеріне генетикалық факторлардан − тұқым қуғыштық, қоршаған орта факторлары − қорегі, ауылшаруашылық жануарларының райы, күтіп бағу сияқты факторлар, организмнің ішкі факторлары − жасы, жыныс циклдары, буаздығы, қолдан сұрыптау, аталық және аналық жұптастыру сияқты факторлар әсер етеді. Аталған факторлар әсері оң да, теріс те болуы мүмкін.Біреулері белгі көрінуін жақсартса, екінші біреулері нашарлатады. Әртүрлі факторлардың әсер ету бағыттары да, әсер ету дәрежелері де әртүрлі болады. Оны анықтау жолын жоғарыда атап өткендей р.Фишер ойлап тапқан. ОЛ дисперсиялық талдау әдісі. Талдаудың басты міндеті өзгергіштікке белгілі бір факторлардың әсері мөлшерін, басқа да есепке алынбаған факторлар әсері мөлшерін анықтау. Екіншіден, талдау сол факторлар әсері дәлелді ме, әлде дәлелді емес пе? Дәлелді болса, қаншалықты дәлелді? Соны анықтауға мүмкіндік береді. Мұндайда, алдымен жалпы өзгергіштікті анықтап алады. Ол 2у - . Осыдан соң талдау барысында есепке алған әрбір факторлардың әсерін, және олардың бірлескен әсерін, сондай-ақ есепке алынбаған факторлардың да әсерін анықтайды. Сонымен жалпы өзгергіштік факторлық және кездейсоқ болып екіге бөлінеді. Есепке алған факторларды А,В,С− деп белгілейді. Ал алынбаған факторларды Z − деп белгілесек, дисперсиялық талдаулар нәтижесінде біз жалпы өзгергіштікті құрайтын есепке алынған және есепке алынбаған факторларды жеке-жеке анықтаймыз. Оларды жоғарыда көрсетілген әріптермен белгілесек, жалпы өзгергіштік мына формаға енеді: 2у = 2А+2В+2С+2АВ+2АС+2АВС+... 2Z; болып шығады.
Дисперсиялық талдау жүргізу үшін бас жиынтықты сипаттай алатын кездейсоқ вариацияларды іріктеп аламыз. Ол вариацияларды даралардың белгілі бір өзгергіштік белгісі бойынша статистикалық комплекстерге біріктіреміз. Іріктеліп алынған белгілердің өлшемдерін статистикалық комплекс кестесіне енгіземіз. Кестедегі вертикал қатарларға әсер етуші факторлардың градациялары орналасады. Ал жазықтағы қатарларға вариациялар орналасады. Олардың қиылысқан жерлеріндегі торларға белгі өлшемдері түсіріледі. Дисперсиялық талдауларда белгілердің сипатына байланысты сапалық және өлшемдік белгілерге құрылған факторлар санына байланысты жай және күрделі комплекстер болып бөлінеді. Факторлар санына байланысты сондай-ақ − бірфакторлы, екі факторлы және көп факторлы болып та бөлінеді. Әрбір градация бойынша белгі көрсеткіштерін жазық қатарларға кезегімен жазып отырады. Жалпы, есеп дұрыс болуы үшін варианттар сұрыпталмай, кездейсоқ алынуға тиіс. Градациялардың ерекшеліктеріне байланысты статистикалық комплексті белгілі градациялы комплекстер, кездейсоқ градациялы комплекстер және иерархиялы комплекстер деп те үшке бөледі. Мысалы, бір факторлы комплекстерде организмдердің ұрпақтарының жаңа туған кездегі салмақтары олардың жынысына да байланысты болатындығын ескеріп құруға болады. Мұнда белгіге әсерететін фактор ретінде ұрпақтардың жынысы алынады. Қарап отырсақ бұл белгілі градацияға құрылған комплекс болып шығады. Себебі организмдердің жыныстары белгілі аталық және аналық болады. Енді екінші мысал, генотиптің эритроциттердегі гемоглобин мөлшеріне тигізетін әсеріне қарап комплекс құралық. Мұндағы факторлар да белгілі организмдер гомозиготалы және гетерозиготалы ғана болуы мүмкін. Осы мысалдардан белгілі градациялы комплекстердің градацияларының айдан-анық болатынын көруге болады.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sanduyeashozat.html?page=11#Сабаққа_қажетті_көрнекі_құралдар_мен_жабдыкқтар

title: Сандуєаш+озат - бет 11


title: Бақылау сұрақтары - Сандуєаш+озат

text:
Асылбек Р., Божбанов Б.Ж. Биометрия. -Шымкент: 2010.
Бегімқұл Б.К. Генетика-А.: 2002.
Бегімбеков Қ.Н., т.б. Мал өсіру және селекция. -Алматы 2006.
Садыкулов Т.С., Бексейітов Т.К. Мал өсіру және слекция, Алматы, 2011.
Стамбеков С. Ж. Генетика. - Новосибирск. Ана-тілі, 2002.
Тәжірибелік сабақ №10
Тақырыбы: Мутациялық өзгергіштік. Сабақтың мақсаты:Мутациялық өзгергіштік: вариациялық қатардың теориялық жиілігін анықтау және селекциялық жұмыстың тиімділігін бағдарлауды меңгеру.
Сабаққа қажетті көрнекі құралдар мен жабдыкқтар:Плакаттар, схемалар, есептеу машинкасы, тақырыпқа сай фильмдер мен виртуалды схема түріндегі есептер. Мазмұны:Вариациалық қатарды құрастыру және оны график түрінде бейнелеу. Вариациялық қатар –организмдердің зерттеліп отырылған белгінің мәні бойынша кластарға үлестірімі. Қатарды құрастыру үшін мынадай жұмыстарды атқару керек:
1) іріктемеден максимал (хmax) және минимал (хmin) варианталарды табу;
2) класс санын (l) анықтау, 13-кесте арқылы табуға болады;
3) класс аралығын (k) есептеу;
4) кластардың төменгі шекараларын табу керек, бұл үшін белгінің минимал мәніне (аз жағына айналдырылса ыңғайлы, бірақ азайту класс аралығының жартысынан аспағаны дұрыс (хтіп– к/2)класс аралығығын максимал варианта енгенге дейін қосады;
5) кластардың жоғары шекараларын табу, олар келесі кластың төменгі шекарасынан белгінің өлшеу дәлдігіне сәйкес бір бірлікке кем болуы керек;
6) варианталарды өздерінің мәндеріне сәйкес кластарға жүйелі түрде түсіру, оларды нүкте мен сызықшалар арқылы түсірген ынғайлы:


url: http://emirsaba.org/sanduyeashozat.html?page=12#Сабаққа_қажетті_көрнекі_құралдар_мен_жабдыкқтар

title: Бақылау сұрақтары - Сандуєаш+озат


title: Сандуєаш+озат - бет 13

text:
Варианталарды кластарға түсіріп болғаннан соң, жиілік шифрларын сандарға айналдырып, вариациялық қатар алынады. Енді вариациялық қатар құрастыру принципімен жеке мысалда танысайық.
Мысалы. Шаруашылықта іріктемеге алынған 100 бас саулық қойдың тірілей салмағы өлшенді. Өлшеу нәтижесі мынадай болды:
Түсіру шифрларын санға айналдырамыз, олардың қосындысы іріктеменің көлеміне тең болады (Σf = п = 100). 14-кестеде кластардың орта мәні кластардың төменгі шекараларына класс аралығының жартысын (к/2 = 4/2 = 2) қосу арқылы табылады, мұның нәтижесінде интервалды вариациялық қатар интервалсызға айналады.
Саңдық белгілердің өзгеру заңдылығын көрнекті етіп көрсету үшін вариациялық қатарды график түрінде кескіндеу өте ыңғайлы. Абсцисса өсіне класс шекараларын, ордината өсіне интервалдар жиілігін түсіріп, гистограмма (бағандама)алынады. Абсцисса өсінен көтерілген перпендикулярлардың бастарын сызықпен қосса үлестірім алқабы деп аталатын вариациялық қисық сызық алынады. Қазіргі кезде вариациялық қатардың графиктерін компьютерде әр түрлі бағдарламалар көмегімен бейнелеу өте тиімді болып саналады (22-сурет). Вариациялық қатардың графигін компьютер арқылы өрнектеу әдістерімен арнайы лабораториялық сабақта танысамыз.


title: Бақылау сұрақтары - Сандуєаш+озат

text:
Бақылау сұрақтары:
Қалыпты үлестірімнің функцияларының қолданылуы?
Вариациялық қатардың теориялық жиілігін анықтау?
Селекциялық жұмыстың тиімділігін бағдарлау?
Ұсынылатын әдебиеттер тізімі
Бегімқұл Б.К. Генетика-А.: 2011.
Асылбек Р., Божбанов Б.Ж. Биометрия. -Шымкент: 2010.
Бегімқұл Б.К. Генетика-А.: 2002.
Стамбеков С. Ж. Генетика. - Новосибирск. Ана-тілі, 2002.
Бегімқүлов Б.К. Молекулалық генетика және биотехнология негіздері. -А. Білім, 1996.
Меркурьева Е.К., Абрамова З.Б., Бакай А.В., Кочий И.И., Генетика. - М., Агропромиздат, 1991.
Тәжірибелік сабақ №11
Тақырыбы: Мутациялық өзгергіштік.
Сабақтың мақсаты: Мутациялық өзгергіштік тұқым куалаушылықтың молекулалық негіздері. ДНҚ және және РНҚ, олардың тұқым қуалаушылықтағы рөлі және синтезделуін үйрету.
Сабаққа қажетті көрнекі құралдар мен жабдыкқтар: Плакаттар, схемалар, есептеу машинкасы, тақырыпқа сай фильмдер мен виртуалды схема түріндегі есептер.
Мазмұны: ДНҚ – генетикалық материалды тасушы зат. ДНҚ-ның тұқым қуалаушылыққа жауапты зат екені 1928 ж ағылшын дәрігері Ф. Гриффитстiң пневмококк бактерияларында ашқан трансформация құбылысында айқын болды. Пневмококк бактериялары сүтқоректiлер өкпесiнiң қабынуын (пневмонияны) қоздырып, олырдың өлiмiне себепшi болады. Сондықтан, мұндай бактериялар патогендi немесе вируленттi болып саналады, себебi олардың қабығының шырышты бөлiгi жұқтырылған жануар иммундық жүйесiнiң фагоциттерiне қарсы антизаттар (у) бөлiп шығарады. Вируленттi бактериялар қоректiк ортада тегiс шоғыр (S-штамм) түзеді.
ДНҚ-полимераза
Репликациялық айыр Репликация бағыты
3
5 3 5
Бастаушы тiзбек Хеликаза
3 5 Артта қалған тізбек 3
5 Гираза Бастапқы репликацияланбаған ДНҚ
Бастаушы (жетекші) тiзбек
Келесі оказаки үзінділерінің синтезі
Лигаза әсерінен үзінділердің жалғануы
3 5
5 3
Синтезделген ДНҚ-ның жартысы бастапқы тізбектен тұрады
3 5
ДНҚ репликациясы
Шырышты қабығы жоқ вируленттi емес бактериялар мутация арқылы пайда болады. Олар қоректiк ортада кедiр-бұдыр шоғыр (R-штамм) түзеді. Тышқандарға осындай бактерияларды енгiзсе, онда олар фагоцитоз нәтижесiнде бактериялық клеткаларды жойып, тiрi қалады. Бiрақ вируленттi S-бактерияларымен иньекцияланған тышқандар өкпесiнiң қабынуынан өледi. Ал, алдын ала қыздыру арқылы шырышты қабығынан айырылған S-бактериямен иньекцияланған тышқандар тiрi қалады.
Тышқандарға пневмококтың R-штамын және қыздыру арқылы капсуласынан айырылған S-штамын бiрге енгізгенде, олар тiрi қалуы керек еді, алайда олардың барлығы өлiп қалады. Пневмониядан өлген тышқандардан шырышты қабығы бар S-вируленттi штамм бөлiнiп алынды. Демек, S-штамының вируленттiк қасиетiн анықтайтын зат R-штамға өтетiнi анық болды. Көп жылдар бойы вируленттi емес бактерияның вирулентті бактерияға трансформациялануы жұмбақ болып келедi. Тек 1944 ж. Эвери, Мак-Леод және Мак-Карти трансформациялаушы фактордың ДНҚ екенiн көрсеттi. ДНҚ-ның бір бактериядан басқаға өтуі арқылы соңғысының қасиетінің өзгеруі трансформация деп аталады. Яғни организмнің қасиеті ДНҚ-ға тікелей байланысты екен, демек ол ген болып саналуы керек. Кейбiр вирустар ДНҚ-дан емес РНҚ-дан құралған, сондықтан олар ретровирус деп аталады. Сонымен барлық эукариоттарда және прокариоттардың басым көпшiлiгiне ген болып ДНҚ саналады, тек ретровирустарда – РНҚ саналады.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sanduyeashozat.html?page=14#Сабаққа_қажетті_көрнекі_құралдар_мен_жабдыкқтар

title: Бақылау сұрақтары - Сандуєаш+озат


title: ДНҚ синтезі - Сандуєаш+озат

text:
ДНҚ синтезі. Дезоксирибонуклеин қышқылының негiзгi құрылымдық бiрлiгi нуклеотид. ДНҚ молекуласы бiр-бiрiне оралған қос тiзбектен құралған. Әдетте бiр тiзбектегi аденинге (пурин негізі) сутектi байланыс арқылы екiншi тiзбекте әрқашанда тимин (пиримидин негізі), ал гуанинге (пурин) цитозин (пиримидин) сәйкес келедi: А – Т, Г – Ц. Осындай толықтырылатын тiзбек комплементарлы деп аталады.
Генетикалық код
1-негiз
|
2-негiз
|
3-негiз
|
У
|
Ц
|
А
|
Г
|
У
|
УУУ
УУЦ
УУА
УУГ
|
Фен
Лей
|
УЦУ
УЦЦ
УЦА
УЦГ
|
Сер
|
УАУ
УАЦ
УАА
УАГ
|
Тир
Стоп
|
УГУ
УГЦ
УГА
УГГ
|
Фен
Стоп
Три
|
У
Ц
А
Г
|
Ц
|
ЦУУ
ЦУЦ
ЦУА
ЦУГ
|
Лей
|
ЦЦУ
ЦЦЦ
ЦЦА
ЦЦГ
|
Про
|
ЦАУ
ЦАЦ
ЦАА
ЦАГ
|
Гис
Глн
|
ЦГУ
ЦГЦ
ЦГА
ЦГГ
|
Арг
|
У
Ц
А
Г
|
А
|
АУУ
АУЦ
АУА
АУГ
|
Иле
Мет
|
АЦУ
АЦЦ
АЦА
АЦГ
|
Тре
|
ААУ
ААЦ
ААА
ААГ
|
Асп
Лиз
|
АГУ
АГЦ
АГА
АГГ
|
Сер
Арг
|
У
Ц
А
Г
|
Г
|
ГУУ
ГУЦ
ГУА
ГУГ
|
Вал
|
ГЦУ
ГЦЦ
ГЦА
ГЦГ
|
Ала
|
ГАУ
ГАЦ
ГАА
ГАГ
|
Асп
Глу
|
ГГУ
ГГЦ
ГГА
ГГГ
|
Гли
|
У
Ц
А
Г
|
Клетка бөлінер алдында, интерфазаның S-кезеңінде ДНҚ синтезі еселенуi, репликациясы өтіп, жаңа клеткалар бастапқы клеткаларға тән генетикалық информация алады. ДНҚ репликациясында басты рөлдi ДНҚ-полимераза ферментi атқарады. ДНҚ аутосинтезі репликациялық айыр құрылуынан басталады (6-сурет). Бұл процеске ерекше хеликаза ферментi қатысады. ДНҚ ажырағаннан кейiн де ДНҚ-полимераза жаңа тiзбектi синтездей алмайды, өйткенi ДНҚ құрылымында топологиялық қиындықтар бар. Ол ДНҚ-ның тығыз оралу дәрежесiне байланысты. Бұл қиындық гираза ферменттерiнiң (топоизомераза, т. б.) әсерi арқылы шешiледi: оралманың iлiнген тiзбектерiн кесiп ажыратады да, репликациялық айырдағы қысымды төмендетедi.
Нәруыз синтезi (ген жұмысы). Клетканың интерфазасының G1-сатысында өтетiн нәруыз синтезi транскрипция және трансляция этаптарынан тұрады. Информациялық РНҚ-ның ДНҚ тiзбегiнде синтезделуі транскрипция деп аталады. Бұл процесте РНҚ-полимераза ферментi басты рөл атқарады.
Транскрипция басталуы үшiн алдымен РНҚ-полимераза ДНҚ-ның промотор бөлiгiн тануы шарт. Промотор транскрипция басталу нүктесінің алдында орналасады және шамамен 40 жұп негiзден құралған. Фермент транскрипция нүктесiне дейiн шамамен 6-10 негiз қалғанда промотормен байланысады да, ДНҚ оралымын тарақата бастайды. Промотордан кейiнгi бiрiншi нуклеотидтен бастап терминациялық кодонға дейiн комплементарлық ережеге сәйкес ДНҚ-да иРНҚ-ның жаңа молекуласы синтезделедi. Синтезделген иРНҚ ядролық саңылаудан өтiп, бiрнеше рибосомамен байланысады. Рибосомада нәруыз синтезi – трансляция өтедi. РНҚ молекуласындағы триплеттер негiздерiнiң полипептидтiк тiзбектегi амин қышқылдар тiзбегiне аударылуы трансляция деп аталады. Рибосомаға нәруыз синтезi үшiн қажет амин қышқылдарын тРНҚ тасымалдайды. Нәруыз синтезінің жалпы принципі 7-суретте көрсетілген.
Нәруыздың полипептидтiк тiзбегiндегi амин қышқылдары қатарын ДНҚ нуклеотидтерiнiң тiзбегi арқылы бейнелеу генетикалық код деп аталады. Генетикалық код үш негiзден құралған, онда мүмкiн триплеттердiң үйлесуi 64-ке 43 тең 2-кесте.
Кодтың үш терминациялық кодоны бар: УАГ, УАА және УГА, олар код кестесiнде Стоп деп белгiленген: бiреуi де ешқандай амин қышқылын анықтамайды. Нәруыз синтезi олар орналасқан жерге дейiн жүредi де, транскрипция процесi тоқталады. Мутация нәтижесiнде терминациялық кодондардың бiрi түзiлсе, онда нәруыз синтезi ерте тоқтайды. Барлық организмдерде кодтың негізгі пиринципi – кодонның нақты амин қышқылын анықтау механизмi бiрдей.
ДНҚ молекуласы генеткалық информацияға жауапты қосылыс. Оның құрамындағы төрт түрлі нуклеотидтің әр түрлі үйлесуі генетикалық код болып саналады. Ол үш негізден құралған яғни триплетті. Генетикалық кодтың барлық 64 триплетінің 61-і нәруыз молекуласының белгілі бір амин қышқылына сәйкес келеді, калған 3-еуі стоп-кодон болып саналады, бұл триплеттерде нәруыз синтезі аяқталады.
Нәруыз синтезі генде (ядрода) иРНҚ молекласының синтезделуінен басталады. Бұл процесс транскрипция деп аталады. Синтезделген иРНҚ молекуласы ядродан цитоплазмаға өтіп рибосомаларда геннің тікелей жұмысы – трансляция іске асады. РНҚ кодондарына сәйкес деген амин қышқылдарды рибосомаға тРНҚ тасымалдайды.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Бақылау сұрақтары - Сандуєаш+озат

text:
Асылбек Р., Божбанов Б.Ж. Биометрия. -Шымкент: 2010.
Бегімқұл Б.К. Генетика-А.: 2002.
Бегімбеков Қ.Н., т.б. Мал өсіру және селекция. -Алматы 2006.
Стамбеков С. Ж. Генетика. - Новосибирск. Ана-тілі, 2002.
Бегімқүлов Б.К. Молекулалық генетика және биотехнология негіздері. -А. Білім, 1996.
Тәжірибелік сабақ №12
Тақырыбы: Популяцияның фенотип, генотип жэне аллель жиілігін анықтау. Сабақтың мақсаты:Популяцияның фенотип, генотип жэне аллель жиілігін анықтау. Сабаққа қажетті көрнекі құралдар мен жабдыкқтар: Плакаттар, схемалар, есептеу машинкасы, тақырыпқа сай фильмдер мен виртуалды схема түріндегі есептер. Мазмұны:Бактериялар және олардың геномы. Бактерия – бiр клеткалы организм: оны тек микроскоптан ғана қадағалауға болады. Сондықтан да ол микроорганизм деп аталады. Оның ядролық аппараты цитоплазмадан мембрана арқылы айқын оқшауланбаған (прокариоттық организм), осы себептен олар нуклеоид деп аталады. Нуклеоид аймағында ядрошық табылмайды және нағыз хромосома да байқалмайды, онда ұзындығы 1 мм шамасында сақина формалы ДНҚ орналасады, ол шартты түрде хромосома деп аталады.
Суретте ген бөлігінің ТАЦГГАТТЦАГА болғандағы прокариот геномының жұмысының үлгісі көрсетілген.
5 3´
... А Т Г Ц Ц Т А А Г Т Ц Т ...Берілген ДНҚ тізбегін


title: Ген – ДНҚ Репликация (ДНҚ-полимераза) астына 3´–5´ түсіру

text:
Ген – ДНҚРепликация (ДНҚ-полимераза) астына 3´–5´ түсіру
... Т А Ц Г Г А Т Т Ц А Г А ...
керек 3 5´ Ген (ДНҚ)
Транскрипция (РНҚ-полимераза) иРНҚ 5 А У Г Ц Ц У А А Г У Ц У ... 3´ Кодон (иРНҚ)
Трансляция А Г А Антикодон (тРНҚ) Фенотип – Нәруыз Мет. Про. Лиз. ... (рибосома) 1 2 3
Өсіп жатқан полипептидтi тiзбек (2-кестені қара)
Нәруыз синтезiнiң үлгiсi (прокариот генінің жұмысы)
Вирустар, олардың геномының құрылысы және көбеюi.Көптеген вирустарда ген болып ДНҚ саналады, кейбiр вирустарда (ретровирустарда) рибонуклеин қышқылы (РНҚ) бар. Вирустың нуклеин қышқылы түзу немесе сақиналы болуы мүмкiн. ДНҚ немесе РНҚ вирустың өзекшесiн құрайды, ал өзекше нәруызды қабықпен капталған. Бактерияда тiршiлiк ететiн вирустар бактериофаг деп аталады. Олардың геномының мөлшерi аз. Лямбда (l)фаг генінің саны 60-тан аз, фаг φ174 геномы 9 геннен ғана құралған болса, ал бактерияның геномы 5 мыңдай геннен тұрады.
РНҚ-сы бар вирустардың бiр тобы ретровирустардеп аталады, СПИД немесе рак вирусы осыған жатады. АҚШ ғалымдары Г. Темин және Д. Балтомир керi транскрипция процессін ашты: ретровирустардан бөлiнген ерекше ферменттiң әсерi арқылы матрицалық РНҚ-ның негiзiнде ДНҚ молекуласы синтезделе алуы мүмкiн. Фермент керi транскриптаза деп аталады. Бұл ферменттiң әсерiнен клеткаға енген оң тiзбектi РНҚ-дан (5–3´) терiс тiзбектi ДНҚ (3–5´)синтезделедi, ары қарай РНҚ/ДНҚ–гибридтiк тiзбек ыдырап, терiс ДНҚ матрицасынан ДНҚ-ның оң тiзбегi (5–3´) түзiледi. Пайда болған қос тiзбектi ДНҚ клетканың ДНҚ-сымен байланысқа түседi.
Қорытынды:1) басқа ағзалар сияқты вирустардың басым бөлігінде ген болып ДНҚ саналады, тек олардың бір тобында – ретровирустар үшін ген – РНҚ. Ең алдымен керi транскриптаза ферментiнiң көмегiмен бөлiнген иРНҚ-ға комплементарлы ДНҚ (кДНҚ) синтезделедi (8-сурет). Керi-транскрипция процесiне матрицалық иРНҚ-да кДНҚ-ның синтезi басталуы үшiн иРНҚ-ның 3¢-ұшына комплементарлы ашытқы-олигонуклеотид (қысқа тiзбек) қажет, мысалы полиА; 2) ДНҚ-полимераза ферментінің әсерінен ДНҚ-ның екiншi тiзбегi синтезделеді; 3) Комплементарлы ДНҚ-ның қосылған бөлiгi (шпилькалы) нуклеаза S1 ферментiарқылы ажырайды, нәтижесiнде қос тiзбектi ген алынады, ол қос тiзбектi комплементарлы ДНҚ (қт-кДНҚ) деп аталады. Осының негізінде вирус бактерияның, жануарлар мен адамның клеткасын зақымдай алады.


url: http://emirsaba.org/sanduyeashozat.html?page=17#Вирустар,_олардың_геномының_құрылысы_және_көбеюi.


title: РНҚ   ... Ц У Г Ц Ц У А А Г У Ц

text:
РНҚ ... Ц У Г Ц Ц У А А Г У Ц ... . ААА ... поли А (+РНҚ)
Кері транскрипция (Кері транскриптаза)
... Г А Ц Г Г А Т Т Ц А Г ... 5´
кДНҚ ....ТТТ... олиго dT (–ДНҚ)
Комплементарлы ДНҚ 3´ ДНҚ полимераза
... Г А Ц Г Г А Т Т Ц А Г ...
... ААА ... (–ДНҚ)
к ... Ц Т Г Ц Ц Т А А Г Т Ц ...
ДНҚ
(+ДНҚ) Нуклеаза S1
... Г А Ц Г Г А Т Т Ц А Г ... 3´ 5´ Қос тізбекті қ ... Ц Т Г Ц Ц Т А А Г Т Ц ... т-кДНҚ комплементарлы ДНҚ 5´ 3´
Ретровирус генінің жұмысы
Эукариот геномының ерекшеліктері. ХХ ғ. 70-жылдары эукариот ДНҚ-сының едәуiр бөлiгiнiң коделеу функциясы жоқ екенi айқын болды. Сөйтiп С-парадокс пайда болды. Бұл парадокстың басты себебi – барлық эукариоттардағы ДНҚ-ның артықшылығы.
Геномның нуклеотид жұптары арқылы көрсетiлген мөлшерiн бiр генге сай келетiн нуклеотид сандарына бөлiп, адамның ген санын анықтауға болады. Әдетте, нәруыздың толық молекуласы орта есеппен 300-ден артық амин қышқылынан құралған болса, онда бiр генге шамамен 1000 нуклеотид келедi (300·3) деп есептелiнедi. Ондай болса адам генiнiң саны 3,5 млн 3,5 млрд/1000 болуы керек едi. Тiптi геннiң орта өлшемi 10 000 н.ж. тең болғанының өзiнде шын мәнiнде барлық белгiлi гендердiң аумағынан асып түседi, олардың гендер саны 300 мыңнан кем болмауы керек. Бұл мүмкiн емес, мысалы сүтқоректiлердiң гендер саны анық болмаса да, оның саны жүздеген мың емес, ондаған мыңмен есептелiнедi. Сүтқоректiлер, оның iшiнде адам генiнiң саны 70 мыңнан аспайды. Прокариоттарға колинеарлық принцип сай келедi: ген нуклеотидтерiнiң тiзбектелуi нәруыздың амин қышқылдарының тiзбектелiп орналасуына дәл келедi (7-сурет). Басқаша айтқанда геннiң копиясын көшiрiп алған иРНҚ-ның триплеттерi өзiнiң өнiмiне толық сәйкес келедi. Эукариот геномының қызметiнде колинеарлы емес принцип (9 және 10-сурет) байқалады.
Эукариот геномы ДНҚ тiзбегiнiң екi типiнен – экзон және интрондардан құралған. Экзон дегенiмiз нәруыздың амин қышқылдар тiзбегi туралы ДНҚ-ның информациялық бөлiгi. Интрон – ДНҚ-ның генетикалық информация жоқ бөлiгi. Яғни эукариот геномының құрылысы үзiлмелi: әдеттегi гендер (экзондар) интрондармен бөлiнген.
Үлгі есеп: Эукариот геномының бөлігіндегі екі экзон үш интронмен шектелген. Берілгені: ... Г Т Ц А А Т Г Ц Г ... ... Ц Т А Г ... ... Т Т Т Т Т Т Г Ц ... ... Т Ц Г А А ... ... Т Т А Т Г Ц ...Ген жұмысының үлгісін бейнелеу керек. Эукариот генінің үлгі есепте берілген бөлігіндегі ген қызыметі 10-суретте көрсетілген. Оның нәтижесін талдайтын болсақ мынадай қорытындыларға келуге болады
Геннiң Интрон 2 Интрон 4 Геннiң
басы Интрон 1 Интрон 3 соңы


title: Транскрипция - Сандуєаш+озат

text:
Нәруыз Эукариот геномының жұмысы (колинерлы емес принцип). ... Ц А Г Т Т А Ц Г Ц ... ... Г А Т Ц ... ... А А А А А А Ц Г ... ... А Г Ц Т Т ... ... А ... ДНҚ Интрон 1 Экзон 1 Интрон 2 Экзон 2 Интрон3 ... Г Т Ц А А Т Г Ц Г ... ... Ц Т А Г ... ... Т Т Т Т Т Т Г Ц ... ... Т Ц Г А А ... ... Т ...
Транскрипция гяРНҚ .. Ц А Г У У А Ц Г Ц ... ... Г А У Ц ... ... А А А А А А Ц Г ... ... А Г Ц У У... ... А ...
Процессинг Сплайсинг Ядро и РНҚ ... Г А У Ц А Г Ц У У ... Цитоплазма Трансляция Нәруыз ... Асп Глн Лей ...
Эукариот геномы жұмысының үлгісі
Бактерия гендері нуклеоид аймағында орналасқан, нағыз хромосомасы жоқ. Дегенмен ДНҚ-сы шартты түрде хромосома деп аталады. ДНҚ-сы тұйық, оны ұзына бойы жазса сақина формалы болады, ұзындығы 1 мм. Гендерінің саны орта есеппен бес мыңдай.
Вирус геномы тым қарапайым: түзу немесе сақиналы ДНҚ-сындағы гендерінің саны жүзден аспауы мүмкін. Мысалы, φ174 фагының тоғыз-ақ гені бар. Кейбір вирустарда ген болып РНҚ саналады. Олар генетикалық материалдың эволюциясында алдымен РНҚ, онан соң ДНҚ пайда болған деп жорамалдануына байланысты, ретровирустар деп аталады. Мұндай вирустар РНҚ негізінде ДНҚ синтездей алады (кері транскрипция), сөйтіп бактерия және басқа организмдерді зақымдай алады.
Эукариот геномына мынадай ерекшеліктер тән:1) барлығында ген болып ДНҚ саналады және оның формасы түзу, бактерия мен вирустардағыдай тұйық емес; 2) геномы ондаған мың гендерден құралған (мысалы, адам геномында 80 мыңдай ген бар); 3) геномы үзілмелі – генетикалық информация бар бөліктері (экзондар) интрондармен бөліген; 4) генетикалық информация артық – барлық ДНҚ-сының аз бөлігінде ғана кәдуілгі гендерді ажыратады.


title: Бақылау сұрақтары - Сандуєаш+озат

text:
Асылбек Р., Божбанов Б.Ж. Биометрия. -Шымкент: 2010.
Бегімқұл Б.К. Генетика-А.: 2002.
Стамбеков С. Ж. Генетика. - Новосибирск. Ана-тілі, 2002.
Бегімқүлов Б.К. Молекулалық генетика және биотехнология негіздері. -А. Білім, 1996.
Плохинский Н.А. Биометрия. -М., 1980.
Тәжірибелік сабақ №13
Тақырыбы: Популяцияньщ генетикалык құрылымын анықгау. Сабақтың мақсаты:Популяцияньщ генетикалык құрылымын оқып білу.
Сабаққа қажетті көрнекі құралдар мен жабдыкқтар: Плакаттар, схемалар, есептеу машинкасы, тақырыпқа сай фильмдер мен виртуалды схема түріндегі есептер. Мазмұны: Геномның нуклеотид жұптары арқылы көрсетiлген мөлшерiн бiр генге сай келетiн нуклеотид сандарына бөлiп, адамның ген санын анықтауға болады. Әдетте, нәруыздың толық молекуласы орта есеппен 300-ден артық амин қышқылынан құралған болса, онда бiр генге шамамен 1000 нуклеотид келедi (300·3) деп есептелiнедi. Ондай болса адам генiнiң саны 3,5 млн 3,5 млрд/1000 болуы керек едi. Тiптi геннiң орта өлшемi 10 000 н.ж. тең болғанының өзiнде шын мәнiнде барлық белгiлi гендердiң аумағынан асып түседi, олардың гендер саны 300 мыңнан кем болмауы керек. Бұл мүмкiн емес, мысалы сүтқоректiлердiң гендер саны анық болмаса да, оның саны жүздеген мың емес, ондаған мыңмен есептелiнедi. Генетикалық зерттеу деректерi бойынша сүтқоректiлер, оның iшiнде адам генiнiң саны 70 мыңнан аспайды. С-парадокстың жұмбағы геннiң экзон-интрондық құрылымының және ДНҚ типтерінің ашылумен айқындала бастады.
Прокариоттарға колинеарлық принцип сай келедi: ген нуклеотидтерiнiң тiзбектелуi нәруыздың амин қышқылдарының тiзбектелiп орналасуына дәл келедi. Басқаша айтқанда геннiң копиясын көшiрiп алған иРНҚ-ның триплеттерi өзiнiң өнiмiне толық сәйкес келедi.
Эукариот геномының қызметiнде колинеарлы емес принцип байқалады. Эукариот геномы ДНҚ тiзбегiнiң екi типiнен – экзон және интрондардан құралған. Экзон дегенiмiз нәруыздың амин қышқылдар тiзбегi туралы ДНҚ-ның информациялық бөлiгi. Интрон – ДНҚ-ның генетикалық информация жоқ бөлiгi. Яғни эукариот геномының құрылысы үзiлмелi: әдеттегi гендер (экзондар) интрондармен бөлiнген.


title: Қорытынды (6-тапсырманың 7 – 10-есептері үшін)

text:
Қорытынды(6-тапсырманың 7 – 10-есептері үшін): Барлық эукариоттарда ген болып ДНҚ саналады, олардың ген жұмысының басты принциптері прокариоттардағыдай – транскрипция және трансляция кезеңдерінен тұрады. Бірақ айырмашылықтар бар: геномы үзілмелі – кәдімгі гендер (экзондар) интрондармен бөлінген;
Ең алдымен РНҚ-полимераза ядрода өз функцияларын атқаруға дайын емес РНҚ тiзбегiн синтездейдi және ол ДНҚ-ға толық сәйкес синтезделедi. Демек, мұндай иРНҚ әр түрлi гетерогендi тiзбектерден – экзон және интрондардан құралған, осыған байланысты ол гетерогендi ядролық РНҚ гяРНҚ деп аталады.
яРНҚ-дан интрон бөлiктерi үзiлгеннен кейiн, тек экзондардан құралған және цитоплазмада рибосомада трансляция процесiнде өз қызметiн атқара алатын, жетiлген иРНҚ пайда болады. Бiрнеше ферменттiк жүйелер арқылы гяРНҚ-ның жетiлген иРНҚ-ға айналуы процессинг деп, ал ондағы интрон бөлiктерiнiң арнайы ферменттер арқылы үзiлуi сплайсинг деп аталады.


Сабаққа қажетті көрнекі құралдар мен жабдыкқтар: Плакаттар, схемалар, есептеу машинкасы, тақырыпқа сай фильмдер мен виртуалды схема түріндегі есептер.
Мазмұны: Ген инженериясы деп in vitro жағдайында генетикалық құрылымдарды (рекомбинантты ДНҚ-ны) құрастыруды және оларды тiрi клеткаларға енгiзудi түсінеді. Рекомбинантты ДНҚ дегенiмiз әр тектi ДНҚ-лардан құралған (табиғи немесе синтетикалық ДНҚ фрагменттерiн әр қилы жалғастыру арқылы) және клеткаларда репликациялана алатын генетикалық құрылымды түсінеді. Ген инженериясы мынадай этаптардан тұрады: 1) гендi (ДНҚ фрагментiн) алу; 2) рекомбинантты ДНҚ молекуласын құрастыру; 3) реципиент клеткасына (мысалы, бактерия) рекомбинантты ДНҚ молекуласын тасымалдау; 4) адамға қажет гендік өнімді бактерия клеткасында өндіру.
Гендi алудың үш әдiсi бар: табиғи гендi тiкелей бөлу, химиялық және ферменттiк синтез. Соңғы әдiс кең таралған, ол кері транскриптаза арқылы іске асады. Қажет геннiң активтiлiгi жоғары клеткалардан иРНҚ молекулаларын бөлiп алады. Одан алдымен кДНҚ, онан соң геннің өзін синтездейді.
Ген инженериясы ғана адамға қажеттi заттарды химиялық таза күйде алуды қамтамасыз ете алады. Оның дамуы адамның диабет, гемофилия, рак, ергежейлік, т. б. көптеген ауруларын емдеу мүмкін болды. Сол сияқты жаңа қасиеттері бар жоғары өнімді малды гендік құрастыруға және малдың ауруларын (құтырық, аусыл, диарея, ринит, т. б.) емдеу үшін ген-инженерлік вакциналар алуға болды.
Адам үшін өте қатерлi ауру – жүре пайда болған иммунотапшылық ауруы (ЖПБИТА – СПИД). Бұл ауруды НIVIII ретровирусы қоздырады, олар иммундық жүйенiң басты элементi – T–лимфоциттердi зақымдап, антизаттар синтезiн жетiмсiз етедi. Қазiргi кезде ауруға қарсы табиғи және синтетикалық генинженерлiк вакциналарды синтездеу практикалық жолға қойылды.
Молекулярлы биотехнология әдістерінің кең таралуы молекулярлы биология, генетика және вирусологияның теориялық дамуы мен осы салалардағы ғылыми прогресске байланысты жүзеге асты.
Рекомбинант ДНҚ (рДНҚ) – бұл іn vitro жағдайда конструкцияланған әртүрлі текті ДНҚ-дан тұратын сақина молекула. рДНҚ = эукариот ДНҚ + ДНҚ прокариот (не вирус ДНҚ). рДНҚ құрамында эукариот ДНҚ-сының фрагменті бөгде ДНҚ (чДНҚ). Ол структура не реттеуші А гені болып табылады. Ал прокаДНҚ-сының не вирус ДНҚ-сының фрагменті вектор болып табылады. ОЛ «молекулалық такси» қызметін атқарады. Ол чДНҚ-ны тасымалдайды. Сөйтіп репликация және экспрессия механизмдерін қамтамасыз етеді. рДНҚ технологиясы құрамына бірқатар эксперименттер сериясынан тұрады. Нәтижесінде генетикалық информация (рДНҚ) бір биологиялық жүйеден екіншісіне ауысады. Жалпы рДНҚ технологиясы төмендегі принцип бойынша жүзеге асады:
ген (чужеродный ген - чДНҚ) және вектор алу.
рДНҚ «конструкциялау».
рДНҚ-ны бактерия клеткасына тасымалдау.
Трансформирацияланған бактерия клеткасын идентификациялау және оқшаулау (изоляция).
рДНҚ-ны клондау.
Іс жүзінде қолдану − трансген жануарлар алу.
Идентификациялау және клондау
чДНҚ алуды, оны векторға қосуды, клондауды, керек кезінде белокты клондауды көрсететін рекомбинант ДНҚ конструкциясының схемасы. Көрініп тұрғанындай молекулярлы биотехнология саласында жұмыс жасау үшін "инструменттер" қолдану керек. Олардың бірі ДНҚ молекуласына әсер ете алады (ферменттер), ал біреулері тасымалдау, көбейфту және бөгде ДНҚ-ны сақтауға қабілетті (векторлар).
Молекулярлы клондағанда төмендегі ферменттер топтар қолданылады:
ферменттер - рестрикттар, бұл ферменттермен ДНҚ фрагменттері алынады;
ферменттер - полимеразалар, бұл ферменттер мен ДНҚ синтезделеді;
ферменттер - лигазалар, бұл ферменттердің көмегімен әр түрлі тектегі ДНҚ-лар біріктіріледі.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сабаққа қажетті көрнекі құралдар мен жабдыкқтар


url: http://emirsaba.org/sanduyeashozat.html?page=2#2._Студенттердің_тәжірибелік_сабаққа_дайындығы_туралы_ұсыныс

text:
«Генетика және биометрия» пәнінің мақсаты мен міндеті
Пәннің мақсаты: «Генетика және биометрия» пәні - іргелі және қолданбалы ілімдер ретінде студенттерді жан-жануарлардың екі үлкен қасиеті - тұқым қуалаушылық пен өзгергіштіктің негізгі мәселелерімен, оларды зерттеу тәсілдерімен, зерттеулер нәтижесінде алынған тәжірибе мәліметтерін статистикалық өңдеу мен биометриялық талдау әдістерімен таныстыру. Курс бағдарламасында казіргі заманғы генетика және биометрияның мәселелері де қамтылған, оларды талдау мақсаты үшін ЭЕМ қолдану қарастырылған. Студенттерге генетикалық есептер шығаруды, эксперименттерді сауатты жүргізіп, алған нәтижелерді статистикалық дұрыс талқылауды және генетикадан меңгерген әдістер мен тәсілдерді зерттемелерде қолдануларына мүмкіндік туғызады.
Пәннің міндеті:Студенттерге генетика туралы ұғым, оның проблемаларын, қазіргі жағдайын және жаңа жетістіктерін, сонымен қатар, студенттердің генетикалық ойлау қабілеттерін арттыру жатады. Белгілердің тұқым қуалау заңдылықтарын талдауға үлкен көңіл бөлініп, генетикалық материалдың тұқымқуалаушылығымен өзгергіштік принциптері түпкілікті қарастырылады. Геннің құрылымдық және функционалдық мінездемесі беріледі. Курс тірі организмдердің негізгі қасиеттерін, оның тұқымқуалаушылығымен өзгергіштігін зерттеуге арналған жаңа тәсілдері туралы түсінік береді.
2. Студенттердің тәжірибелік сабаққа дайындығы туралы ұсыныс Тәжірибелік сабақ барысында студент:
Эволюциялық факторлардың әсері кезінде популяция құрылымын анықтау.
Гомозиготалы рецессивтер мен доминантыларға қарсы сұрыптау кезінде аллельдер жиілігінің өзгеруін талдау.
Вариациялық катарды құру принциптерімен танысу және оның негізгі көрсеткіштерін анықтау. Статистикалық қате критерийлері және оның деңгейлері. Статистикалық коэффициенттердің және әр түрлі арифметикалық орталардың айырмашылығының сенімділігін анықтау.
Хи- квадрат әдісі: эмпиризимдік және теориялық қатарларды өзара салыстыру техникасымен танысу.
Дисперсиялық кешен құру және жеке фактордың белгінің өзгер-гіштігіне әсерінің үлесін және оның нақтылығын Фишер критериі арқылы анықтау.
Сандық белгілердің түқым қуалау және қайталану коэффициентерін дисперсиялық талдау әдісі арқылы компьютер көмегімен анықтау.
Түқым куалаушылықтың молекулалық негіздері. ДНҚ және РНҚ, олардың тұқым қуалаушылықтағы рөлі және синтезделуі.
Прокариоттар және эукариоттар геномы.
Эукариоттар онтогенезі генетикасы.
Генетикалық инженерия. Рекомбинантты ДНҚ құрастыру. Генді клеткаға енгізу. Рестриктазалар және векторлық молекулалар.


Вектор – бұл онша үлкен емес табиғи репликондар. Векторларды үш классқа бөледі - ол плазмидалар, бактериофагтар мен космидтер.
1. Қолданылатын векторлардың молекулярлық мәнін келесі тәртіпте ашып көрсету керек:
Вектор: ерекшелігі, қасиеттері мен оларға қойылатын талаптар.
Вектор: пайдаланылатын бағыты мен қолданылуына байланысты классификациясы.
Молекулярлы клондауға қолданылатын негізгі векторларды сипаттап жазу керек.
2. Ферменттер: олардың жұмыс істеу принциптері мен классификациясы.
3. Ферменттердің атының ерекшеліктерін ашып көрсетіңдер.
Рекомбинант ДНҚ.
Рекомбинант ДНҚ консрукциялау принциптерін төмендегі тәртіп бойынша түсініп алу:
Олигонуклеотидтің анықтамасын беріңдер.


title:
Вектор – бұл онша үлкен емес табиғи репликондар. Векторларды үш классқа бөледі - ол плазмидалар, бактериофагтар мен космидтер.
1


title: Ұсынылатын әдебиеттер тізімі

text:
Тақырыбы: Эволюциялық факторлардың популяцияның генетикалық күрылымына әсерін галдау. Сабақтың мақсаты: Генетикалық аномалияларды оқып үйрену.
Сабаққа қажетті көрнекі құралдар мен жабдыкқтар: Плакаттар, схемалар, есептеу машинкасы, тақырыпқа сай фильмдер мен виртуалды схема түріндегі есептер. Мазмұны: Мал шаруашылығын нәтижелі жүргізу жолындағы маңызды проблемалардың бірі аурулармен, паразиттермен және аномалиялармен күрес практикаға аса қажет. Әр түрлі зерттеулерге қарағанда кейде сау малдардан, құрылысы қалыпты жағдайдан ауытқыған немесе кейбір органдары немесе ұлпалары жоқ ағза қызметін кемітетін ұрпақтар туылады. Осындай аномалияларға орталық және шеткі қаңқа сүйектерінің, тері эпителийлерінің ақаулары мен жамылғысының кемістіктері көру, нерв, жыныс жүйелерінің, зат алмасуының жетімсіздіктері көптеп байқалады. Ежелден ғалымдар әр түрлі малдарда болатын кемтарлықтың себебін білуге тырысқан. 18-19 ғасырлардың өзінде кемтарлық жөніндегі ғылыми тератологияның (гр «тератос»- кемтар) негізі қаланады. Ғалымдар дамудағы кемшіліктер негізінен механикалық немесе физикалық факторлардың әсерінен болады деп түсінген. Дегенмен сол кездің өзінде әр түрлі аномалиялардың тұқым қуумен байланысы бар екені байқалған.
Шындығында аномалиялар мен тұқым қуудың арасындағы байланысты ғылыми негізде түсіндіруге тек Г. Мендельдің ашқан заңдылығы және одан әрі генетиканың дамуынан кейін мүмкіндік туды. Көптеген зертеулер кейбір аномалиялардың себебі генетикалық факторларға, екіншілерінікі-генетикалық факторлармен қосымша сыртқы орта жағдайына байланысты, үшіншісі- сыртқы орта не экзогендік тұқым қуалайтын факторларға байланысты екенін көрсетті. Осыған орай аномалиялар 3-ке бөлінеді:
Генетикалық
Тұқым қуулық
Экзогендік.
Генетикалық аномалиялар мен организмдегі морфофункционалдық зақымданулар: гендік және хромосомалық мутациялардың нәтижесінде пайда болады. Гендік мутациялар органдардың, тканьдардың морфологиялық құрылысын онтогенездің әр кезеңінде зақымдандырады. Осыдан ДНҚ молекуласының өзгеруіне байланысты туа болатын кемістіктер кең орын алған. Хромосомалар санының клеткада немесе олардың құрылымының өзгеруі эмбрионның өсуін тоқтатады немесе дамуында ауыр кемтарлықтары бар ұрпақтың тууына әкеп соғады. Малдың ұрықтылығын жоғалтады. Туа болған аурулардың этиологиясы летальды және сублетальды гендермен байланысты.
Мысалы, адамда 2000-ға жуық аномалиялар летальды немесе сублетальды мутанттық гендердің белгілері малдарда зерттелген. Соңғы кездерде хромосомалық абберациялар және мал организмінің маңызды қызметінің істен шығуы жөнінде көп мәселе анықталды. Генетикалық аномалиялар аллельді гендердің бір жұбымен бақыланатын белгілерге жатады. Бұл аномалиялардың басты сипаты Мендельдік ажырасу типі мен доминантты және рецессивті сапалы белгілеріне байланысты. Рецессивті аномалиялардың шығуы үшін екі хромосомада екі бірдей мутантты геннің болуы жетеді. Тұқым қуу-ортамен байланысты аномалиялар. Туа болған аномалиялардың белгілі бір түрлері көрінуі үшін эндогендік және экзогендік факторлардың бірдей дәрежедегі әсері керек. Олар көп локусты гендер жүйесімен бақыланады деп есептелінеді. Бұл белгілердің фенотипте көрінуі осы аноманияны бақылайтын мутантты гендердің санына байланысты. Бұл гендер әрекетінің шегі бар, ол гендердің санына немесе күшінің шоғырлануына байланысты. Егер гендердің саны не олардың әсер күші шегіне жетсе, аномалия көрінеді. Егер бұл көрсеткіштер шегіне жетпесе мал қалыпты жағдайда болады.
Кейбір жағдайларда фенотиптері ұқсас аномалиялар әртүрлі генотиптерін анықталады. Біржағынан бұл аномалиялардың генотиптік әртүрлілігін көрсетеді. Екінші жағынан, алғаш Гольдшмит (1935 ж.) көрсеткендей, генетикалық аномалияның фенотипі сыртқы орта факторынан белгілі бір генотипі бар өкілдерден «көшіріліп» алуы мүмкін. Мұндай аномалияларды Гольдшмит фенокопиялар деп атады. Фенокопиялардың генетикалық және орта факторларының бірдей әсерінен пайда болатыны кейін анықталды. Фенокопиялардың себебін Ландауэр рецессивті мутациялары бар гетерозиготалы өкілдердің тератогендік заттарға өте сезімталдығынан, сондай-ақ модификатор гендермен орта факторларының біріккен әсерінен деп түсіндіреді. Зерттеулер нәтижесі гетерозиготалы өкілдерде жоқ екінші мутантты аллель қоршаған ортаның белгілі бір факторлармен толықтырылатынын көрсетті. Осындай аномалиялық өзгерістер Қызылорда облысы Шиелі ауданының шаруашылықтарында кездесетінін зерттелген материалдармен дәлелдеп, ағымдағы баспаларда жариялануда. Оның басты себебін уран рудасының өндірудегі толық қорғаудың қарастырылмауы деп есептейміз.


title: Бақылау сұрақтары - Сандуєаш+озат

text:
Асылбек Р., Божбанов Б.Ж. Биометрия. -Шымкент: 2010.
Бегімқұл Б.К. Генетика-А.: 2002.
Бегімбеков Қ.Н., т.б. Мал өсіру және селекция. -Алматы 2006.
Садыкулов Т.С., Бексейітов Т.К. Мал өсіру және слекция, Алматы, 2011.
«ГЕНЕТИКА ЖӘНЕ БИОМЕТРИЯ» ПӘНІ БОЙЫНША ЕСЕПТЕР
Моногибридті будандастыру (толық доминанттылық)
Генотиптері АА, Аа, ааболып келетін өсімдіктер қандай типті гаметалар түзе алады?
Асбүршақ түқымының қара түсін анықтайтын А гені, ақ түсін анықтайтын а -геніне қарағанда доминантты. Мына темендегі жолдармен будандастырылып алынатын ұрпақтардың түқымдарыньң түстерін анықтау керек: Аа х Аа; АА х Аа; аа х АА; Аа х аа.
Түқымның қара түсі бойынша гомозиготалы өсімдік ақ түқымды - өсімдікпен будандастырылған; сонда а) Ғ1-де, ә) Ғ2-де-, б) Ғ1-дегі өсімдіктерді оның түқымы ақ ата-анасымен қайта будандастырғанда, в) Ғ4 -тегі есімдікті оның қара түсті ата-анасымен қайта будандастырғанда алынатын ұрпақтардың фенотиптері қандай болады?
Қара тұқымнан өсіп шыққан .өсімдікті ақ. түқымды өсімдіктің тозаңымен тозаңдандырғанда жартысы қара, жартысы ақ, түсті түқымдар алынған. Аналық есімдіктердің генотипін анықтау керек.
Қара түсті өсімдіктен өсіп шыққан екі өсімдікті будандастырғанда 3/4 шамасында қара, 1/4 шамасында ақ тұқымдар берген. Ата-анасьның екеуінің де генотиптерін анықтау керек.
Тұқымының түсі қара өсімдікті ақ өсімдікпен будандастырғанда тек қара тұқымдар алынған. Сондай қара тұқымды Ғ1-де алынған өсімдіктерді өзара будандастырғанда алынатын ұрпақтың тұқымдарының түстері қандай болады?
Қара түқымнан өсіп шыққан өсімдікті өзара будандастырғанда 3/4 бөлігі қара 1/4 бөлігі ақ тұқымдар алынған. Бастапқы өсімдіктердің генотипін анықтау керек.
Екі қара түсті өсімдікті будандастырғанда қара түсті тұкымдар алынған. Олардьщ ата-аналарының генотиптерін анықтауға бола ма?
Қара түқымнан өсіп шыққан өсімдікті ақ түқьімды есімдікпен будандастырғанда қара түсті түқымдар алынған. Аналық өсімдіктің генотипін анықтауға бола ма?
Жеміс шыбыны дрозофиланың сұр түсі В, қара түсі b-ға қарағанда басым (доминантты). Екі сұр шыбынды будандастырғанда олардың үрпағының түстері сұр болып шыққан. Аталық және аналық формаларының-генотиптерін анықтауға бола ма?
Сұр шыбын мен қара шыбынды будандастырғанда алынған ұрпақтарының барлығының денелері сұр түсті болды. Сұр шыбынның генотипін анықтау керек.
Адамда алты саусақтың болуын (полидактилия) доминантты геннің, ал бес саусақтың болуын рецессивті геннің анықтайтыны белгілі. Ата- аналарының екеуі де гомозиготалы алты саусақты отбасында бес саусақты балалардың тууымүмкін бе?
Бес саусақты әйел гетерозиготалы алты саусақты ер адамға тұрмысқа шыққан. Олардың балаларының генотиптері мен фенотиптері қандай болуы мүмкін?
Қызанақ (помидор) өсімдігінің қалыпты ұзындығы А, қысқалығы а-ға қарағанда доммнантгы. Сонда: егер ұзындығы бойынша осы аталған белгілердің ажырауының ара-қатынасы 1:1 болғанда, 3:1 қатынасындай болып ажырағанда өсімдіктердің генотиптері қандай болмақ?
Арпаның ерте пісетіні Р, кеш пісетіні р-ға қарағанда доминантты. Бұл екеуін будандастырғанда ерте пісетін формалары кеш пісетіндерінен үш есе көп болған. Ата-аналық түрлердің генотипі мен фенотипін, анықтау керек.
Адамда көздің қара түсі (К) көк түсіне (к) қарағанда доминантгы. Әкесінің көзі қөк, шешесінің көзі қара, өзі қара көзді қыз әке- шешелерінің көздері қара, көк көзді жігітке тұрмысқа шыққан. Олардан қара көзді бала туған. Жоғарыда аталған адамдардың генотиптерін анықтау керек.
Ірі қараның қара түсі реңін анықтайтын ген қызыл түсті реңін анықтайтын генге қарағанда басым болып келеді. Таза тұқымды қара аталықпен қызыл аналық сиырлар будандастырылса, Ғ1-де қандай ұрпақ алынады? Ондай гибридтерді өзара будандастырса, Ғ2-де алынатын ұрпақтар қандай болады?
Миоплегия доминантты белгі ретінде тұқым қуалайды. Әкесі сау, ал
шешесі осы аурумен ауырған гетерозиготалы отбасында ауру
балалардың туу мүмкіндігі қандай болмақ?
Дені сау әйел миоплегиямен ауратын гомозиготалы ер адамға
тұрмысқа шыққан. Бұл некеден қандай үрпақ күтуге болады?
Жүгері түқымының күңгірт түсі ашық түсінен басым. Гомозиготалы
күңгірт түқымды жүгеріні ашық түқымды жүгерімен будандастығанда
алынатын ұрпақ тұқымдарының түстері қандай болады. Ғ1-де алынған
будан өсімдікті гомозиготалы өсімдікпен қайта будандастырса, қандай
иәтиже берер еді?
Сұлы сабағының ұзын болуы - рецессивті белгі. Егер алынған
ұрпақтың жартысы қалыпты, ал жартысы ұзын бойлы болса, олардың
ата-аналарының генотиптері тұралы не айтуға болады?
Тауықтың бір тұқымының аяқтары қысқа болып келеді. Бұл -
доминантты белгі. Оны басқаратын геннің сонымен бір мезгілде тауық
тұмсығының қысқаруына да әсері болады. Сонда осы белгі бойынша
гомозиготалы балапандарының тұмсығының кысқа болатындығы
соншалықты, олар жұмыртқаның қабығын жарып шыға алмастан, өліп
қалады. Тауықтың тек аяқтары қысқа тұқымын өсіретін шаруашылық
инкубаторынан 3000 балапан алынса, оның қаншасы қысқа аяқты
болады?
Фенилкетонурия рецессивті белгі ретінде тұқым қуалайды. .Егер ата-
аналарының біреуі бұл белгі бойынша гетерозиготалы, екіншісі
гомозиготалы ауру болса, ол отбасында ауру бала тууы мүмкін бе?
Құндыз-терісінің сұр түсі тұрақты қоңыр түсіне қарағанда бірнеше рет
қымбат, бірақ сән өзгерсе оның құны күрт темендеп кетуі мүмкін. Егер
сұр түсті анықтайтын геннің рецессивті екені белгілі болса, қысқа
мерзім ішінде көп мөлшерде сұр түсті үрпақ алу үшін (сән өзгермей
түрғанда) фермадағы қоңыр аналық пен сұр аталықты қалай
будандастыру керек?
Жүндерінің тьіғыздығында айырмашылығы бар екі теңіз шошқасын
будандастырғанда, 18 тығыз жүнді, 5 тықыр ұрпақ алынған. Тығыз
жүнді ұрпақтың қанша бөлігі осы белгі бойынша гомозиготалы?


url: http://emirsaba.org/sanduyeashozat.html?page=25#«ГЕНЕТИКА_ЖӘНЕ_БИОМЕТРИЯ»_ПӘНІ_БОЙЫНША_ЕСЕПТЕР___Моногибридті_будандастыру_(толық_доминанттылық)

title: Бақылау сұрақтары - Сандуєаш+озат


title: Моногибридті будандастыру (толымсыз доминанттылық)

text:
Намазшам гүлдің жалпақ формаларын өзара будандастырғанда үнемі жалпақ жапырақты, ал енсіз жапырақтылары тек енсіз жапырақты ұрпақ береді. Егер жалпақ жапырақты өсімдіктерді енсіз жапырақтылармен будандастырғанда, жапырақтарының ені орташа мөлшердегі өсімдіктер шығады. Енді бұл өсімдіктерді озара будандастырса, қандай ұрпақ алуға болады? Егер енсіз жапырақты өсімдікті жапырағының ені орташа өсімдікпен будандастырса ше?
Таза тұқымды ақ тауықтарды өзара будандастырғанда ұрпағы ақ болады, ал қара тауықтарды будандастырғанда - кара болып шығады. Егер ақ және қара тауықтарды будандастырса, олардан алынатын ұрпақтың түрі шұбар болып шығады. Ақ әтеш пен шұбар мекиенді будандастырса, қандай түсті ұрпақтар алынады? Екі шұбар тауықтардың ұрпағы ше?
Қызыл жемісті жидек өсімдігін өзара будандастырғанда жидектері қызыл түсті ұрпақ береді, ал ақ жемісті өсімдіктер тек ақ түсті жидек береді. Екеуін бір-бірімен будандастырғанда жемісі қызғылт түсті үрпақ шығады. Жемісі қызғылт түсті жидектерді өзара будандастырғанда, қандай ұрпақ алынар еді? Егер қызыл жемісті жидекті қызғылт жемісті жидекпен тозаңдандырса, қандай ұрпақ алынады?
Қойдың кейбір тұқымының арасында құлағының ұзындығы калыптыларымен (салпаң құлақ) қатар мүлдем құлақсыздары кездеседі. Салпаң қүлақтыларды өзара будандастьгрғанда және сол сияқты құлақсыздарды да бір-бірімен будандастырғанда осы белгі жөнінде ата-екелеріне ұқсае үрпақ алынды. Салпаң құлақтылар мен құлақсыздардың арасынан шыққан будандардын құлақтары шұнақ болып шығады. Осындай будандарды өзара шағылыстырса, қандай ұрпақ алынады? Егер ол будандарды құлақсыздармен будандастырса, қандай нәтиже береді?
Түн аруы өсімдігінің гүлінің қызыл түсін анықтайтын R гені ақ түсін анықтайтын r геніне толық доминанттылық керсете алмайды. R және rгендерінің өзара әрекеттесуінен гүлдің түсі қызғылт болып шығады. Төмендегі будандастырулардың нәтижесінде алынатын ұрпақтардың гүлдерінің түстерін анықтау керек. а) Rr х Rr; ә) RR х Rr; б) rr х RR; в) Rr x rr.
Қызыл гүлді түн аруы өсімдігі ақ гүлділерімен будандастырылған, сонда Ғ1-дегі буданды ақ гүлді өсімдікпен және ол буданды қызыл гүлді өсімдікпен қайта будандастырғанда аланатын ұрпақтардың фенотиптері мен генотиптерін анықтау керек.
Екі қызыл гүлді түн аруы өсімдігін будандастырғанда алынатын ұрпақтың генотипі мен фенотипін анықтау керек.
Екі түн аруы өсімдігін будандастырғанда алынған ұрпақтардың 1/4-і ақ қызыл, 2/4-і қызғылт және 1/4-і ақ гүлді болып шықкан. Осылардың ата-аналарының генотиптері мен фенотиптері қандай болғаны?
Түн аруы өсімдігін бір-бірімен будандастырғанда алынған ұрпақтың жартысы қызғылт, жартысы ак гүлділер болып шыққан. Олардың ата- аналарының генотипі мен фенотипі кандай?


title: Дигибридті будандастыру - Сандуєаш+озат

text:
Мына төмендегідей генотиптері бар өсімдіктер қандай гаметалар түзе алады. а) ААВВ; ө) АаВВ; б) ааВВ; е) ААВb; г) ААbb; г) АаВb; д) Ааbb; е) ааbb?
Бұршақ тұқымының сары түсі Ажасыл түсті а-ғақарағанда доминантты, ал тегіс пішінді Вбұдырлы пішінді b - дан басым. Мына генотиптердің тұқымдарының түстері мен пішіндерін анықтау керек:
а) ааВВ; ә) Ааbb; б) АаВВ; в) ааbВ; г) ААВb; г) ААbb Мына төмендегідей жолдармен будандастырғанда алынатын ұрпақтар тұқымдарының сыртқы көрінісін анықтау керек. а) ааВВ х ааbb; ә) Ааbb х Ааbb; б) АаВВ х АаВb; в) ААВb х ааbb; г) ААbb х ааbb; г) ааВb х ааВb; д) ААВb х ААВb.
Тұқымның түсі мен пішіні бойынша гетерозиготалы өсімдік осыекі белгі бойынша да рецессивті гомозиготалы өсімдікпен будандастырылған. Алынатын ұрпақтың генотиптері мен фенотиптерін анықтау керек.
Сары тегіс түқымдардан өсіп шыққан екі бұршақ өсімдігін будандастырғаңда, сары тегіс тұқымдар алынған. Олардың ата- аналарының генотиптерін анықтауға бола ма?
Сары тегіс тұқымнан өсіп шыққан бұршақ өсімдігі жасыл, тегіс тұкымнан алынған өсімдіктің тозаңымен тозаңдандырылған. Олардан алынған будан тұқымдарының жартысы сары тегіс, жартысы жасыл тегіс болып шыққан. Аталық жәнс аналық өсімдіктердің генотиптерін анықтау керек.
Жасыл тегіс тұқымдардан алынған бұршақ өсімдігі сары бұдырлы тұқымнан өсіп шыққан өсімдіктің тозаңымен тозаңдандырылған. Олардан алынған будан ұрпақтың 1/4-і сары тегіс, 1/4-і сары бұдырлы, жасыл тегіс және 1/4-і жасыл бұдырлы болып шыққан. Ата- аналарының генотиптерін анықтау керек.
Тұқымдарының түсі мен пішіні бойынша гетерозиготалы бұршақ өсімдіктерінің ұрпағында фенотипі және генртипі бойынша белгілердің ажырауы қалай болуы мүмкін?
Таза тұқымды мүйізді қара аталықты қызыл анадықпен будандастырғанда алынатын будан қандай болады? Егер тоқалдылықтың мүйізділікке карағанда, ал қара реңнің кызылға қарағанда доминантты екені белгілі болса, ондай будандарды өзара шағылыстырғанда алынатын келесі ұрпақ қандай болар еді (бұл екі белгінін гендері әр түрлі жұп хромосомаларда орналасқан)?
Жемісі қызыл, сабағының ұзындығы қалыпты қызанақ өсімдігін сары жемісті, сабағы аласа қызанақ тозаңымен тозаңдандыру нәтижесінде аланатын будандардың белгілері кандай болады? Ондай гибридтерді өзара будандастырса, нендей нәтиже шығады? Егер жемістердің қызыл түсі - доминантты, сабағының аласалылығы - рецессивті екені белгілі болса ше? Бастапқы барлық өсімдіктер гомозиготалылар, белгілерді анықтайтын гендер әр түрлі хромосомаларда орналасқан.
Сұлының сабағының қалыпты болуы - ұзын болуына, ал ерте пісетіндігі кеш пісетіндігіне қарағанда доминантгты. Гомозиготалы ерте пісетін сабағы қалыпты өсімдік кеш пісетін сабағы ұзын өсімдіктің будандарының белгілері қандай болады? Ондай буындарды өзара шағылыстырса, нендей нәтиже берер еді?
Тауықтарда балақ жүнінің болуын доминантты ген анықтайды. Бұдырлы айдар жай айдарға қарағанда басым. Бұдырлы айдарлы балақ жүні бар мекиенді, жай айдарлы балақ жүні жоқ өтешпен будандастырғанда алынатын будан балапандардың белгілері қандай болады? Ғ2-де алынатын ұрпақтың қанша бөлігі бұдырлы айдарлы балақ жүні жоқ болып шығады?
Бидай масағының қылтанақсыз формасы А қылтанақты а-дан, ал қызыл түсі В ақ түсі b-дан доминаитты. Мынадай жолдармен будандастырғанда алынатын ұрпақ масағының сыртқы көрінісін анықтау керек: а) ААbb х ааВВ; ө) АаВb х Ааbb; б) АаВВ х ааbb; в) АаВb х ааbb; г) АаВb х АаВВ; г) АаВbх АаВb.
Масағы ақ, қылтанақты өсімдік гомозиготалы қылтанақсыз кызыл масақты өсімдікпен будандастырылған. Сонда: а) Ғ1-дегі өсімдіктердің; а) Ғ1-дегі буданды қылтанақты ақ масақты ата-анасымен қайта будандастырғанда алынатын ұрпақтың; б) Ғ1-дегі буданды қылтанақсыз қызыл масақты ата-анасымен қайта будандастырғанда алынатын ұрпақтың фенотиптерін анықтау керек.
Қылтанақсыз қызыл масақты бидайдың сортын қылтанақты ақ масақты сортымен будандастырғанда 1/4-і қылтанақсыз қызыл қанатты, 1/4-і қылтанақсыз ақ масақты, 1/4-і қылтанақты қызыл масақты және 1/4-і қылтанақты ақ масақты ұрпақ алынған. Ата-аналық өсімдіктердің генотиптерін анықтау керек.
Қылтанақсыз ақ масақты осімдкті қылтанақты қызыл масақты өсімдікпен будандастырғанда 32 қылтанақты қызыл масақты және 33 кылтанақсыз ақ масақты ұрпақ алынған. Ата-аналық формалардың генотиптерін анықтау керек.
Дрозофила денесінің сұр түсі мен қанатының қалыпты болуын домианантты Вжәне Vгендері, ал қара түсі мен қысқа қанаттылығын b және v гендері анықтайды. Мына будандастырулардағы ата-аналардың және олардың ұрпақтарының сыртқы көрінісін анықтау керек: а) ВВVV х BbVv; б) ВbVv х ВbVv; іі) ВbVv х bbVv; г) bbVv х bb Vv.
Қанаттары қалыпты, түстері қара екі шыбынды будандастырғанда алынған ұрпақтың бәрінің денелері кара, бірақ олардың 3/4-і қанаттары ұзын, 1/4-і қанаттары қысқа болган. Ата-анасының генотиптерін анықтау керек.
Біреуінің қанаты қалыпты, ал екіншісі қысқа қанатты қара шыбынды будандастырғанда алынған ұрпақтың денелерінің бәрі қара, бірақ жартысының канаттары қалыпты, ал жартысының қанаттары қысқа болып шыққан. Ата-анасының генотиптерін анықтау керек.
Қанаттары қалыпты екі сұр шыбынды будандастырғанда алынған барлық дарабастардың түстері сұр, қанаттары қалыпты болған. Ата- анасының генотиптерін анықтауға бола ма?
Біреуінің денесі сұр, екіншісі қара екі қысқа қанатты шыбынды будандастырғанда сұр түсті қысқа қанатты ұрпақ алынған. Ата- анасының генотиптерін анықтау керек.
Теңіз шошқасының жүнінің тығыздығы - В тықырлығы - b-ға, ал қара түсі - С ақ түсі - с-ға доминантты. Мынадай генотиптері бар жануарлардың фенотиптерін анықтау керек: а) Вbсс; ә) ВВсс; б) ВbСС; в) bbСс; г) bbсс.
Мынадай жолдармен будандастырғанда алынатын ұрпақтардың фенотиптерін анықтау керек: а) Вbсс х bbСс; ә) bbСС х Вbсс; б) ВВСС х bbСс: в) ВbСс х bbсс; г) ВВСс х ВbСС.
Тығыз жүнді қара аналықты тықыр ақ түсті аталықпен будандастырғанда жартысы тығыз жүнді қара, ал жартысы тығыз жүнді ақ дарабастардан тұратын ұрпақтар алынған. Осылардың генотиптерін анықтау керек.
Талдап будандастырудың нәтижесінде тығыз жүнді қара аналық жартысы қара, ал жартысы ақ тығыз жүнді ұрпақ берген. Аналықтың генотипін анықтау керек.
Екі тығыз жүнді теңіз шошқасын будандастырғанда дәл сондай фенотиптері бар ұрпақ алынған. Ата-аналық формалардың генотиптерін анықтауға бола ма?
Гетерозиготалы тығыз жүнді ақ аналық гетерозиготалы тығыз жүнді ақ аталықпек будандастырылған. Алынатын ұрпақтың генотиптерін анықтау керек.
Тығыз жүнді екі қара теңіз шошқасын будандастыру нәтижесінде фенотипі дәл сондай ұрпақ алынған. Оларды өзара будандастырса, қандай ұрпақ алынады?
Адамда қара көздің гені көк көздің геніне карағанда доминантты, ал оңқайлық солақайлыққа қарағанда доминантты қасиет көрсетеді. Бұл аталған жұп гендер түрлі хромосомаларда орналасқан. Осы екі белгі бойынша гетерознготалы ата-аналардан қандай балалардың дүниеге келетінін анықтау керек.
Әкесі гетерозиготалы солақай, ал шешесі көк көзді де, гетерозиготалы оңқай отбасында туылатын балалардың фенотиптері жөнінде не айтуға болады?
Гомозиготалы қара көзді оңқай жігіт гетерозиготалы қара көздісолақай қызға үйленген. Осы отбасында туатын балалардың генотипі мен фенотипі қандай болмақ?
Қара көзді оңқай қыз көк көзді солақай жігітке тұрмысқа шыққан, олардың отбасында екі бала дүниеге келген - біреуі көк көзді оңкай, екіншісі көк көзді солақай. Ата-анасының генотиптерін анықтау керек.
Қара көзді оңқай жігіт көк көзді солақай қызға үйленген. Олардан бір көк көзді солақай бала туған. Келесі балаларының фенотиптері жөнінде не айтуға болады?
Ата-аналарының біреуі қара- көзді солақай, ал екіншісі көк көзді солақай болса, олардан қандай бал туылуы мүмкін?
Қара көзді оңқай жігіт көк көзді оңқай қызға үйленген. Мұндай некеден жоғарыда керсетілген белгілер бойынша қандай ұрпақ күтуге болады?
Намазшам гүлдің қызыл түсі R ақ түсті r-ге толық доминантты емес. Сондықтан гендері бірігіп келсе, гүлдің түсі қызғылт болып шығады. Ал гүлінің қалыпты пішіні N ара тісті n-ге қарағанда доминантты. Генотиптері мына төмендегідей болып келетін өсімдіктердің гүлдерінің түстері мен пішіндерін анықтаңыздар. а)RRNn; ә) RrNn; б)RrNN; г)Rrnn; в) rrNN; д) rrNn; е) RRnn; ж) rrпп; з)RRNN.
Мынадай жолмен будандастырлғанда алынатын ұрпақтардың фенотиптерін анықтаңыздар: а) RRNn х rrnn; ә) rrNn х RrNn; б) RrNn х Rrnn; г) RrNN х RRNN; е)rrnnх RRNN; д) RRnn х Rrnn.
Гүлінің түсі мен пішіні бойынша дигетерозиготалы өсімдіктер өзара будандастырылған. Олардан алынатын ұрпақтардың генотнптері мен фенотиптерін анықтаңыздар.
Қызғылт, пішіні ара тісті гүлді өсімдікті түсі ақ, пішіні ара тісті өсімдіктің тозаңымен тозаңдандырған. Алынатын ұрпақтардың генотиптері мен фенотиптерін аныктаңыздар.
Гүлдерінің пішіні бойынша гетерозиготалы ақ гүлді өсімдіктер өзара будандастырылған. Алынатын ұрпақтардың генотиптері мен фенотиптерін анықтаныздар.
Адамда жақыннан көрудің гені қалыпты көруге қарағанда доминантты қасиет корсетсе, қара көздің гені көк көздің геніне қарағанда доминантты болатыны белгілі. Осы алынған екі белгі бойынша гетерозиготалыата-анадан қандай ұрпақ күтуге болады?
Жақыннан көретін қара көзді ер адам қалыпты көретін көк көзді әйелге үйленген. Осы отбасында жақыннан көретін қара көзді және біркалыпты көретін көк көзді бала туған. Келесі туатын балалардың фенотипі жайлы не айтуға болады?
Ерлі зайыптылардың біреуі қалыпты көретін қара көзді де, екіншісі –жақыннан көретін қара көзді отбасында жақыннан көретін көк көзді бір қыз туған. Осы аталған отбасы мүшелерінің фенотиптерін анықтауғы бола ма?
Ата аналарының екеуі де жақыннан көретіп көк- көзді отбасыңда қалыпты көретін көк көзді бала дүниеге келген.Осы баланың генотипін анықтау керек.
Гетерозиготалы жақыннан керетін солақай жігіт екі белгі бойынша да гомозиготалы дені сау қызға үйленген. Осы отбасында туылатын балалардың генотиптері мен фенотиптеріне қандай болжам жасауға болады?
Глаукома ауруы адамда жиі кездеседі. Оның бірнеше тұқым куалау жолы бар. Глаукоманын бір түрі аутосомалық доминантты генмен анықталса, екінші түрі алғашқыға тіркес емес аутосомалық рецессивті генмен анықталады. Осы аталған екі жұп гендер бойынша гомозиготалы дені сау әйел гетерозиготалы ер адамға тұмысқа шақкан. Осы отбасында ауру бала тууы мүмкін бе?