title: Қожаназар - Сайын Назарбекҧлы

text:
Қожаназар:
Әрине! Ер болады! Жер шолады, атасының баласы! Атасының
баласының отырған жері тӛр болады! Тӛр болады!
Ол қайда! Қайда менің жарығым! Қайда менің Аққошақаным!
Ақшолпан:
Таңатпай тайын алдыртқан. Жүрген шығар шапқылап.
Қожаназар Ақшолпан қолынан қамшыны алады.
Қожаназар:
Қамшысын ұмытып кеткен бе?
Үйге қызметші әйел кіреді.
Қызметші әйел:
Орынбор би мен Маната келіп түсіп жатыр. Сізде шаруасы бар
кӛрінеді. Оңаша сӛйлескісі келетінін білдіріпті.
Қожаназар:
106
Ең оңаша жер осы үйдің іші. Жігіттерге айт, осында алып
келсін.
Қызметші әйел шығып кетеді.
Шымылдық
Ҥшінші кӛрініс. Суық хабар
Қожаназар мен Ақшолпан үстіне Орынбор би мен Маната кіріп
сәлемдеседі.
Қожаназар:
(кӛңілді ҥнмен)
Уа
-
ғалайкум
-
ас
-
салам!
Тойшылар! Қалай тез қайтқансыңдар?
Ақшолпан:
Жеңгесіне тойдан әкелген сарқытын беруге асыққан болар,
Маната:
Той артына қарай алмадық.
Орынбасар:
(ызалы үнмен)
Той тез тарап кетті!
Қожаназар:
Жүрістерің қандай жұмбақ еді! Жүздерің қандай суық еді?
Ақшолпан:
Шыныменен жүздерің қандай суық еді? Айтары да оңып
тұрмаса керек!
Орынбор:
Қожеке!
Кешегі тойда
түрікпендермен адайлар арасы тағы
бүлініп тынды!
Қожаназар:
Тағы басталды ма? Апырым
-
ай, барлық ӛміріміз жауласумен,
жағаласумен ӛтетін болғаны ма? Бала
-
шағаны қызықтап бес күн
тіршілік ете алмайтын болғаны ма, бұл адамдардың?
Маната:
Қожеке! Бұл хабарды Сізге оңаша отырып жеткізген дұрыс деп
шешіп еді, билер.
Қожаназар:
Оңаша деген осы емес пе? Менің Ақшолпаннан жасырар еш
сырым жоқ екенін басқа білмесе де осы екеуің білетін едіңдер ғой!
Орынбор:
Қожеке! Тым жағымсыздау хабар еді.
107
Маната:
Қожеке! Әйел адамға ауыр тиеді ме деп ойлап тұрмыз.
Ақшолпан:
Қожеке, мен шыға тұрсам қайтеді?
Қожаназар:
Отыр! Түрікпендер мен адайлардың араларының бұзылғанына
50 жыл болған. Талай бұзылып, талай түзелген. Ал бастаңдар, не
айтқалы келдіңдер?
Маната:
Қожеке
-
ай! Бізді қатты қинадыңыз ау!
Орынбор:
Бұл суық хабар еді! Хабардың Мына Қошанжанға қатысы
болып тұр!
Ақшолпан:
Қошаны несі? Түрікпендердің Қошанда не алмағы бар екен?
Алмағы болса әкесі бар емес пе? Елі бар емес пе?
Маната:
Ореке! Енді неде болса жарияға кететін болдық қой!
Орынбор:
Солай болды, қиын болды
-
ау!
Қожаназар:
Ау, жарқындарым! Күл
-
бүлтені тоқтатыңдаршы!
Ақшолпан:
Қожеке! Жүрегім соғып барады! Алқынып барамын! Айтсыншы
зарықтырмай!
Маната:
Кешегі тойда, ойда жоқта, тағы да жер дауы басталды. Сӛзден
дау пайда болды, даудан жау пайда болды. Ақыр аяғы
жаман
аяқталды.
Қожаназар:
Неден басталды?
Орынбор:
Ақындарды айтыстырамыз деп, барлық пәле солардың бір
ауыз сӛзінен туындады.
Қожаназар:
Сонымен...
Ақшолпан:
Сақтай гӛр!
Орынбор:
Түрікпен ақыны “Маңғыстау біздің ата мекеніміз еді, адайлар
зорлық жасады” деп сӛзіне қосты. Сол бір ауыз сӛзден от лап ете
қалды.
Ақшолпан:
108
Маңғыстау кімнің ата мекені болғанда оған Қошанның қандай
қатысы бар екен?
Орынбор:
Адайлар біздің ата мекеніміз еді деді. Түрікпендер жер біздікі
еді деді.
Қожаназар:
Сонымен?
Ақшолпан:
Құдай
-
ай, сақтай гӛр ӛзің!
Маната:
Сонымен түркімендер анттасамыз деп жатыр.
Орынбор:
Анттасалық дейді! Бұл соңғы дау болсын дейді. Алла Тағала
кімді жақтаса жер сонікі болсын дейді.
Қожаназар:
Ал, сосын.
Маната:
Егер Алла Тағала адайларды жақтаса біз Маңғыстауды
адайларға біржолата қалдырып кетеміз деп жатыр.
Қожаназар:
Бұл соншалықты жағымсыз сӛз емес секілді ғой!
Орынбор:
Антқа адам ұстамақ! Ол елдің ең қадірлі, ең жанды жеріне
тиетін адам болуы керек деп шешіпті!
Қожаназар:
Аққошақаным
-
ай!
(Қожаназар
Ақшолпан
қолынан
баласының
қамшысын алады).
Тұзақ саған түскен екен ғой!
Ақшолпан:
Антқа ұстайтыны несі? Баланы антқа ұстай ма екен?
Маната:
Түрікпендер сол сӛзінен айнымай отыр.
Ақшолпан:
Жоқ! Мен қошақанымды антқа ұстата алмаспын!
(Қожаназардың
қолынан қамшыны алап бауырына басады).
Қожаназар:
Кесіп айтпа, Ақшолпан!
Ақшолпан:
Қожеке! Ақшолпаның емес күңің болайын! Ақшолпаның мен
Аққошақақаныңды шырылдатпашы!
Қожаназар:
Сабыр етші!
Ақшолпан:
Қожеке! Ара түсші біз сорлыларға!
109
Қожаназар:
Ақшолпан! Есіңді жи!
Ақшолпан:
Басыма күн туады деп ойламайтынмын! Қамқорым бар деуші
едім! Құдайдың қаһарынан басқадан сескенбеуші едім! Ӛзіңе сенуші
едім! Құтқара гӛр, мына құрбандықтан!
Қожаназар:
(қатқыл дауыспен)
Ақшолпан есіңді жи! Мен еліме қажет болса Ақшолпанның
жалғызы Қошан емес, үш әйелден кӛрген жеті ұлымды да құрбан
етуге даяр екенімді түсін!..
Ақшолпан:
Антқа ұсталған адамның болашағы не болмақ?
Қожаназар:
Елге қажет болғанда қара орманымды талай жұмсағанмын!..
Талай шашқанмын!..
Алла тағы да берген.
Соған ой жүгіртші, Ақшолпан!..
Іс сенің жеке басыңда емес! Іс ел басына түсіп тұр! Соны ойла,
Ақшолпан!
Қожаназарлар шығып кетеді.
Ақшолпан
әрлі
-
берлі сенделіп жүре
бастайды.
Ақшолпан:
Жаратқан
-
ай! Сақтай гӛр жалғызымды!..
Жауларының оғынан сақтай гӛр!
Кӛздеріңің сұғынан сақтай гӛр!
Халықтың қарғысынан сақтай гӛр!..
Ей, Алла Тағала! Жалғызымды жақтай гӛр!..
Шымылдық
110
Ҥшінші бӛлім. Ел анты
Бірінші кӛрініс. Анттан соң
Ант беру аяқталған. Шұбырған кӛпшілік.
Түрікпендердің назары сынық....
Адайлар Алласына сыйынып шаттанып жатыр. “Алла!, Алла!”, “Бекет!,
Бекет!” деген сӛздер ауыздан ауызға таралып, даланы күңірентіп тұрады.
Орынбор би тобы Қараман
-
Ата басына келеді.
Тізерлей отырып тәу
етеді.
Орынбор:
Уа, қасиетті Қараман
-
Ата! Басыңа дау мен шу әкеліп
тынышыңды алдық па?! Кешірім ете гӛр!
Ӛзіңнің демеуіңмен, Бекеттің сұрауымен Алла Тағаланың бізге
мейірімі түсіпті, бүгін. Мәңгілік ете гӛр, Жасаған! Ұзағынан бере гӛр!
Жаратқан!
“Аминь” десіп, беттерін сыйпасады. Орындарынан тұрады.
Орынбор:
Шақырыңдар түрікпен билерін!
Түрікпендер мен адайлардың билері соңғы келісімге жиналады.
Орынбор:
Ал, түрікпен бауырлар! Тектес едік, туысқан едік! Туыстықтан
қапы жоқ, қандас едік, түбі бір түркілер едік!
Маңғыстау ата қонысымыз еді деп біз қайта оралып едік!
Сіздер мекендеп, үйреніп қалғанмен түсіндіңдер! Маңғыстауда
бәрімізге де жер жетеді дедіңдер! Рас па?
Тҥрікпен биі:
Айта бер!
Орынбор:
Ел тентексіз бола ма! Екі елдің де ессіздері кӛп екен!
Жауластырды!
Екі
елдің де бұра сӛйлейтіндері жетерлік екен! Арандатты!
Араздастырды! Рас па?
Тҥрікпен биі:
Рас!
Орынбор:
Тату кӛрші болалық деп тырысқандар да аз болмады. Дос та
болдып кӛрдік! Тамыр болып та қарадық! Қыз беріп, қыз алысып
жекжат бола бастадық! Рас па?
111
Тҥрікпен биі:
Рас!
Орынбор:
Бірақ алауыздық азаятын болмады.
Ақыры тағдырымызды тағы да бір тентектің ісі шешті!
Жағдайымызды бір ауыз сӛздің желі биледі.
Ел берекесін тӛгіп кетті. Халық қабырғасын сӛгіп кетті.
Енді біріге алмаспыз дедіңдер, Сіздер! Біз
амалсыз сеніп
отырмыз!
Бұл жолы қатты кеттіңдер. Анттасамыз дедіңдер! Біз кӛніп
отырмыз оған! Рас па, осыным!
Тҥрікпен биі:
Рас, Орынбор! Сен қашанда қоспай сӛйлейтінсің!
Орынбор:
Анттастық! Алла Тағала адайларды қолдады деп елдің шулап
жатқаны анау! Енді не айтасыңдар!?
Тҥрікпен биі:
Бұл жолғы ел арасындағы дауға жауапты біз болып қалыппыз
ғой. Сіздер солай деп тұрсыздар ғой! Біз не деуші едік.
Орынбор:
Олай деген біз емес болатын, сіз болатынсыз! Ӛз сӛзімізден
танбалық!
Тҥрікпен биі:
Мен сӛзден таңғалы отырған жоқпын! Түрікпен халқы үшін
ауыздан шыққан сӛз –
құран сӛзіндей қасиетті!
Түрікпен халқы берген уәдесін де –
Алла бұйрығындай
орындайды!
Анттасалық дегенді бастаған біз едік. Сіздер кӛнген едіңдер!
Бес жасар баланы антқа ұстаңдар деп, әдетте жоқты шығарған
да біз едік. Сіздер кӛнген едіңдер! Алла сол үшін бізді жазалаған
болар! Қайтеміз енді?..
Енді біз не айталық?.. Түрікпендер Құдайдың да құлы, уәденің
де құлы!
Біз Алла атымен анттастық! Алла сіздерді жақтады!
Антқа сенеміз дағы! Кӛнеміз дағы!
Не делік, Маңғыстауды тастап кӛшеміз дағы!
Рахымсыз қатал тағдыр
-
ай! Кім ойлаған бұлай болады деп...
Даусы дірілдеп, сӛйлей алмай булығып қалады.
Орынбор:
112
Олай болса, уәделерімізді құран сӛзімен қуатты етелік!
Алланың алдында ӛз үнімен антымызды бекітелік! Молдаларыңды
шақырыңдар ортаға!
Молдалар ортаға шығып, тізерлесіп отырып қолдарын жаяды. Басқалар
да солай істейді.
Қазақ молдасы:
Сіз бастаңыз!.
Түркімен молдасы “бимиллаһи р
-
рахмани р
-
рахим” деп батасын бастайды.
Шымылдық
Екінші кӛрініс. Елу жыл ӛткен соң. Бекет
-
Ата басында
Оғландыдағы Бекет
-
Ата мешітінің кӛрінісі. Мешіт алдында қарт шырақшы
мен Маната әңгімелесіп отырады.
Маната:
Халің қалай інім? Жалғызсырамайсың ба?
Шырақшы:
Бұл жер адамды жалғызсыратпайтын жер ғой, жарықтық!
Атаға зиярат етеміз деушілер келіп
-
кетіп жатады. Сосын Атанаң
қасында жүріп адам жалғызсырай ма? Атаммен сӛйлесімін,
кәдімгідей. Сұрақ қоямын. Ол жауап береді. Әрине, ол болып ӛзім
сӛйлеймін. Солай күн ӛте береді.
Бір топ зияратшылар келеді. Отырғандармен сәлемдеседі.
Зияратшы:
(шырақшыға)
Мен бұдан жиырма бес жыл бұрын Ата басына алғаш
келгенде, бір шал осы жерде шырақшы еді. Ата, сол кісі қайда, әлде
сіз сол шалдың ӛзісіз бе?
Шырақшы:
Мен Бекет
-
Ата басында шырақшы болғаныма да елу жыл
болып
қалған екен. Сол шалың да осы шал болар, балам.
Маната:
Е
-
е... Бұ кісі екеуміз не кӛрмедік дейсің! Баяғы, Қараман
-
Ата
басында, екі ел анттасқанда түрікпендер сӛзіне шыдамай шатақ
113
шығарушылардың бірі біздің осы бала, сіздердің осы шырақшы
шалдарың болатын.
Шырақшы:
Ол уақытта намыс деген пәле қураған тамызық шӛптей лап
ете қалушы еді ғой!
Маната:
Намыс пен ерлік кезінде қауіпті кӛрінгенмен, ойлап қарасақ
құрметті істер екен ғой.
Шырақшы:
Маната, ақсақал! Бір сұрауым болып отыр.
Маната:
Сұра інім.
Шырақшы:
Сіз кезінде Қожаназардың қосшысы болған, тек қосшысы емес
сенімді жігіті болғаныңызды барша жұрт біле бермейді. Біз бен Сіз
Бекетті де кӛзімізбен кӛрген кісілерміз. Оны да кӛпшілік біле
бермейтін болар.
Зияратшылар:
Шулап кетеді
Бекет
-
Атаны кӛрдіңіздер ме?
Не дейді? Атаны кӛріп пе бұ кісілер?
Рас па екен?
Маната:
Рас, рас. Бәрі рас. Ой шіркін күндер
-
ай!
Шырақшы:
Мына жұртымызға Бекет
-
Атамыз қатысқан, адайлар мен
түрікпендердің анттасқаны туралы айтып берсеңізші.
Маната:
Неге айтпаймыз. Айтамыз. Айтудан жалыққан емеспін. Ел
жадынан ӛшпесін! Ұрпақ санасына құйыла берсін! Айтамыз! Сіздер
де айтып жүріңіздер! Сол анттасудан бастап “Бекет” адай елінің
ұранына айналған!
Шырақшы:
Дәл қай күні Бекет атының ел ұранына айналғанын ешкім дәл
басып айта алмаса да, сол анттасудан басталып еді дейді ғой,
кӛпшілік.
Маната:
Қараман
-
Ата басындағы антқа дейін Бекеттің зайырын талай
кӛрген болатын, жұрт. Кейбіреулер “Бекет” деп ұран да шақыра
бастаған. Бірақ қаптаған халықтың “Бекет, Бекет!” деп күңіренгенін
сол жолы кӛрдік.
Шырақшы:
114
Біздің ісіміз ақ болса, жолыңа садақа Аллатағала!, мына қара
тұлпарды ат деп, саңқ ете қалып еді, Бекет! Даусы жетпеген жер,
естімеген құлақ қалмаған болатын!
Маната:
Ой шіркін
-
ай! Бекет пен Қошан мініп тұрған мақпал жүнді
кӛруге
кӛз керек қара тұлпар аспанға шапшып барып жерге құлап
түскен еді
-
ау, сол кезде!.. Ат Алла Тағаланың құдіретімен тұяқ
серіппей кеткенде аспан асты, жер үсті “Бекет!, Бекет!” деп күңірене
жӛнелген болатын!
Шырақшы:
Сол сәт менің кӛз алдымнан күніне он рет
ӛтетін болар!
Маната:
Халқымыздың бақытына туған жан еді ғой! Сол анттасу
болмаса, Бекеттің сұрағын Алла қабыл етпесе жаушылық заманнан
құтыла алмай, түріпендермен әлі күнге жағаласып жүрер ме едік?..
Шырақшы:
Аруағыңнан айналайын, Бекет
-
Ата! Ел басын талай біріктірді
ғой!
Маната:
Бекет аты ұранға айналғалы елдің берекесі мен бірлігі, ырысы
мен ынтымағы арта түсті.
Зияратшы:
Бекет атамыздың тілегін Алла Тағалада қабыл етіп, түрікпен
елі Маңғыстауды босатып кӛшіп кетіпті дейді ғой, аталарымыз.
Шырақшы:
Солай болған!
Маната:
Рас!
Шырақшы:
О күндері ел тағдыры талай рет пышақ жүзінде тұрды ғой!
Маната:
Сол күні Алла Тағала Бекет тілегін емес түрікпен тілегін қабыл
етсе, арты не боларын кім білген? Қауіпті кезең болатын.
Шырақшы:
Қария! Сол күнді басынан бастап еске түсірші!
Маната:
Ол ант күнін еске түсірудің не қажеті бар! Ол ӛмір бойы кӛз
алдымызда сақталып қалған кӛрініс емес пе!
Бұл әңгімені біз тойдан басталық...
Түрікпендер той жасап, адайларды шақырды. Біз Орынбор
биге еріп, біраз адам тойға
бардық. Жиналған адайлар сол тойдағы
түрікпендерден аз емес еді.
115
Той басталған бойда ақындар айтысып кетті. Айтыс
аяқталмай жатып дау туды. Дау арты билер талқысына түсті.
Ақырында Қараман
-
Ата басында бір жетіден кейін анттасатын
болды. Бәрі бір ауыз жел сӛздің қырсығы!
Шырақшы:
Ел дүрлігіп кетті. Бес қаруды бойда ұстады.
Маната:
Сонымен жиналған ел біреулерді Бекет атаға, Оғландыға
жұмсады. Қожаназарды ұлы Қошанмен алып келеміз деп Орынбор
би екеуміз Қожаназар аулына тарттық.
Шырақшы:
Қожаназарға да
оңай тимеген болар.
Маната:
Ойбой! Қожекең дана адам еді ғой!
Ол дауыс салып жылай бастаған Ақшолпанды тоқтатып: “Ел
сұраса Ақшолпанның жалғызы Қошан емес, менің үш әйелден
кӛрген жеті ұлымды да құрбан етуге даяр екенімді қалай
түсінбейсің” –
деді ғой, жарықтық! Жаны жәннәтта болғыр!
Зияратшы:
Ақшолпан шешеміз не деді?
Маната:
Ақшолпан не десін! Ол кісі де ақылды адам болатын. Ешқашан
Қожекеңнің айтқанына қарсы келмейтін.
Жаратқан
-
ай! Сақтай гӛр жалғызымды! –
деп жылай
бастағанда Қожекең Ақшолпанға:
Тек! Ақшолпан, бұның не? Екі бірдей ел, түрікпен, қазақ
қосылып халыққа қадірлі еді деп сенің балаңды таңдап отырса, оған
жылаудың орнына қуану қажет емес пе?
Жылама!
Шақырма, жамандықты, басыңа –
деген еді.
Маната:
Ант беру кезінде қап
-
қара ат мініп, алдына бес жасар Қошанды
алып Бекет ортаға шыққан кезде, бәріміз де жандарымызды
шүбірекке түйгендей болғанбыз.
Зияратшы:
Ойпырмай! Сондай жерде кісі не айтады екен?
Маната:
Бекет те бала да ақкиімді екен! Шымқай қара ат үстінде аппақ
киімді адамдар ерекше әсер ете ме? Жұрт сілтідей тына қалды.
Бекет атаның даусы зор екен. Жарықтық, саңқылдап сӛйлеп кетті
дейсің!..
Маната қомданыңқырап тізерлеп отырып Бекет сӛзін қайталап кетеді.
116
Ау, жамағат! –
деп, қолын кӛтерді, әуелі.
Алла дейтін әр пенде үш нәрсеге
ниетті болуы керек:
Ӛзіңнің Ұлы Жаратушыға деген ынтазарлығын мақтан тұту
ниеті...
Ӛз аузынан шыққан сӛзіне адал болу ниеті...
Ӛз жүргінде оянған ел мен жерге деген сезімдерді сыйлау
ниеті...
...Осы үшеуі адамды Азамат атандырады!
...Осы үшеуі адамдар тіршілігіне жылу, бетіне шырай таратады!
...Осы үшеуі ел мен елді табыстырады!
Осы үшеуін түгендей алмаған пенделер қырсығынан бүгін екі
ел дауласқалы жатыр! Оның арты жауласуға соқпасына кім кепіл!?
Бұрын да талай рет тентектің тентектігіне ылығамыз деп,
азғырушының сӛзіне ереміз деп екі елдің қырғый қабақ болғаны аз
ба еді!?
Енді бүгін солардың қырсығынан анттасқалы жатырсыңдар!
Анттасуды Алла қаламаған!
Кімнің ақ екенін, кімнің жалған екенін тек қана бір Алла біледі.
Оны мына сіздердің бүгін берер анттарың анықтамайды...
Жиналған жамағат! Адай, түрікпен бауырлар! Араша! Араша!..
Мен араша сұраймын! Тоқтаталық! Жер жетеді! Бірге ӛмір
сүрелік! Бірге ұрпақ ӛсірелік! Алланың бізге сыйлаған қасиетті жері
бәрімізге ортақ! Бәрімізді асырайды, бәрімізге пана болады!
Зияратшылар: “Қасиетіңнен айналайын! Сӛз
-
ақ екен!” –
деп жатады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Шырақшы - Сайын Назарбекҧлы

text:
Шырақшы:
Бекет –
адамдарды түрікпен, қазақ деп бӛлмейтін.
Маната:
Сол кезде ортаға Орынбор би шықты.
Түрікпен ағайындар! Бекеттің сӛзін естідіңдер ғой! Ол бүгін
бергелі отырған анттарың ақ
-
қараны анықтамайды деді ғой! Сіздер
қалай ойлайсыңдар!
Не дейсіңдер бұл сӛзге! –
деп еді.
Шырақшы:
Ештеңеге илікпейтін түрікпен биінің “Ант! Ант! Ант!” деп үш рет
жауап қайтарған даусы менің құлағымды әлі тұр.
Маната:
Содан кейін Бекет сӛзін қайта бастап кетті.
“Ант” деп үш қайталадыңдар!
Анттасамыз деп зорлап отырған сіздерсіздер, түрікпен
ағайындар!
117
Бірлікке шақырып едік, қабылдамадыңдар!
Пәтуаға шақырып едік, илікпедіңдер! Енді қайтеміз?..
Енді Алладан тілек тілейміз дағы!.. Бірақ бір
-
бірімізге
жамандық тілемелік!
Шырақшы:
Сол кезде түрікпен биі: “Баста Бекет! Тіле Алладан тілегіңді!
Бер антыңды! Дәлелде ақтығыңды!” –
деп айқайлап жіберді.
Маната:
Құданың құдіреті ұзақты күнге қаққан қазықтай қозғалмай
тұрған қара атқа жан біткендей болып, тұрған жерінде шыр айнала,
қозғала бастады. Жиналған мыңдаған халықтың құлағын жаңғырта
сол кезде Бекеттің дауы қайтадан саңқылдап кетті. Екі алақанын
кӛкке кӛтеріп:
Ей, Ҧлы Жаратқан! Біздің ісіміз ақ болса, ӛз жолыңа
садақа, мына қара тҧлпарды ат!
Ей,
Ҧлы Жаратқан! Біздің ісіміз қара болса мына бізді ат!
–
деп үлгерді, тек қана.
Сол сәтте қара тұлпар аспанға шаншыла шапшып, шалқалай
құлап түсті.
Бекет пен Қошан аяқтарымен тік түсіп, аман қалды.
Аспан асты күңіреніп кетіп еді, сол мезет!..
Зияратшы:
Құдірет
-
ай!
Маната:
Біреулер күн күркіреп еді деп жүрді, кейін...
Біреулер қара атқа найзағай түсті десті...
Шырақшы:
“Бізді ат” деп қолындағы етік тігетін бізді ер басына шаншыған
екен дейді, жұрт! Содан барып Бекет адайлардың Алла Тағала
алдындағы күнәсін
етік тігетін бізге аударған екен деп таңдайын
қағатын еді, үлкендер...
Зияратшы:
Қайран аруақты бабалар
-
ай!
Шырақшы:
Бұны біз кӛзімізбен кӛрдік.
Ерге шаншыған біз ортасынан қақ бӛлінген екен.
Маната:
Ісіміз ақ болса, ӛз жолыңа садақа деп атаған қара тұлпардың
тұяқ серіппей кеткені Алланың адайлар садақасын қабыл еткені,
істің ақтығы деп қабылданды.
Зияратшы:
Біздің қақ бӛлінгені не сонда?
Шырақшы:
118
Ел тентексіз бола ма? Күнәсіз адам бола ма?
Бекет
-
Ата бізді ат деп тілек тілегенде адайларды емес, етік
тігетін бізді ниет еткен дейді. Алла ниетін қабыл еткен. Содан барып
біз қақ бӛлінген. Бекеттің қасиеті, құдіреттің күші деген осы!..
Зияратшылар:
Бекет! Бекет! –
деп, толқи бастайды...
Маната:
Сол ант берген кез есіме түссе, кӛз алдыма сол күнгі
адайлардың шексіз бақытты, шатты жүздері келеді...
Құлағыма Қараман
-
Ата басынан жан
-
жаққа тарап бара жатқан
аттылардың тұяқ дүбірі мен жұрттың “Бекет!, Бекет!” деп ұран
шақырған даусы келеді...
Зияратшы:
Аруағыңнан айналайые атажан!
Маната:
Сол “Бекет” ұранымен адайлар ортасына бірлік пен береке де
кірген еді...
Зияратшылар:
Бекет! Бекет! Бекет
-
Ата! Ер Бекет! Пір Бекет! деп қайталай
бастайды...
Шымылдық жабылады.
“Алла!, Бекет!” деген дауыстар қабаттаса естіледі.
“Бекет! Бекет! Бекет!” деп ұран шақырған дауыстар естіледі....
“Бекет” деген ұран дауыстарға алыстап бара жатқан ат тұяғының дүбірі
қосылады.
Сахна сыртынан “Бекет
-
Ата” әні естіледі...
Бекет
-
Ата
Ӛлеңін жазған Сайын Назарбекұлы
Әнін жазған Ӛмірзақ Оспанов
Анттасқан шақта ары да болған елiнiң,
Ұл
-
қызын қорғап арқасын тосқан керiмiм.
Адассам бағдар, нұр шашқан Темiрқазығым,
Жасыса намыс суарып алар кӛрiгiм.
Ер Бекет
-
ата, ӛзiңсiң елдiң ҧраны,
Кӛтерген туың желбiрей жайнап тҧр әлi.
Маңғыстау ойы, даласы қазақ Пiр тҧтты,
Ӛзiңе арнап лаулайды жаққан шырағы.
Қайырмасы:
119
Шұғыла шашып мейiрiн маңға тарата,
Алысты жақын етедi ғажап бiр Ата.
Желей гӛр Ата, жебей гӛр Ата –
бата бер,
Ер Бекет
-
Ата, Әулие
-
Ата, Пiр
-
Ата!
Ер Бекет
-
Ата, Әулие
-
Ата, бата бер Ата,
Пiр Бекет
-
Ата!
Сайын Назарбекұлы
Ақтау. 2006 ж.
Мазмҧны
Алғы сӛз
2
Бірінші бӛлім. Ер анты
Бірінші кӛрініс. Намыс
4
Екінші кӛрініс. Қожаназар аулында
13
Үшінші кӛрініс. Мәсбатар аулында
14
Тӛртінші кӛрініс. Билер шешімі
17
Екінші бӛлім. Ару анты
Бірінші кӛрініс. Ақшолпан анты.
24
Екінші кӛрініс. Отбасы
30
Үшінші кӛрініс. Суық хабар
32
Үшінші бӛлім. Ел анты
Бірінші кӛрініс.
Билердің соңғы кеңесі
36
Екінші кӛрініс. Бекет
-
Ата басында
38
Мазмұны
46
120
20 наурыз.
Сағ. 08
-28.
ЕҢ АСЫЛ МҦРА
(қияли
-
тарихи драмалық шығарма)
Мазмұны
1 бӛлім. Қазығұрт басындағы кездесу
4
2 бӛлім. Бабалары мен балалары
9
3 бӛлім. Ӛсиет
23
4 бӛлім. Талқы
36
5 бӛлім. Бірлік
45
121
Басты кейіпкерлер:
1. Томирис ҧрпағы –
Біздің дәуірімізге дейінгі 529 жылы сақ
елін бағындырмақ болған парсы патшасы Кирді талқандаған
Томирис патша
-
айым ұрпағы. Түркістан қаласынан келген.
2. Қҧлтегін ҧрпағы
–
Біздің дәуіріміздің 732 жылы ӛмірден
ӛткен, Түрік қағанатының қағаны Құлтегін ұрпағы. Маңғұлдар елінен
келген ер адам, 30 жаста.
3. Баязит ҧрпағы
–
1396 жылы, Кіші Азияға Европа елдерінің
рыцарлары ҧйымдастырған крест жорығын кҥйрете жеңген
(рыцарлар осыдан кейін крест жорығын армандауды қойған
болатын) тҥркілік қолбасшының ҧрпағы, 35 жаста. “Бҧл
жҧдырықтай Әлемге екі жҧлдыз жараспайды” деген сӛзі ҥшін
1402 жыла Ақсақ Темір Анкара тҥбінде Баязит әскерін
талқандаған. Сол соғыста Баязит ӛлген. Баязит сҧлтан
Еуропаның
бірнеше
елдерін
(Болгария,
Македония)
бағындырған.
4. Едіге
ҧрпағы
–
Шыңғыс ханнан Маңғыстауға қашып
тығылып, қайыршылықта ӛлген Хорезмшах Мұхамметтің ұлы
Джалаладдинді 1231 жылы қапыда жазым еткен жалдамалы курд
батырын іздеп тауып, 1240 жылы жекпе
-
жекте жеңіп шыққан, ұзақ
жылдар бойы Алтын Орда мемлекетінің әскери қолбасшысы болған,
әрі ел ноқтасын ұстаған Ер Едіге тұқымы. Астарханнан келген. Ер
адам, 40 жаста.
5. Қазтуған жырау ҧрпағы –ӛз заманындағы ұлы мемлекет
Алтын Орданың ыдырап бара жатқанын кӛзімен кӛріп зар жылаған
(1420 жылы қайтыс болған), адам Ер адам, 45 жаста. Сарайшықтан
келген.
6. Бҧхар жырау
ҧрпағы –
Арқа қазағы. Ер кісі, 50 жаста.
122
7
. Қазақбай –
Осы заман адамы, парасатты кісі, 60 жаста.
Алматыдан бұл араға дәрі шӛп жинауға келген.
8. Ақын.
Суырып салма ақын. Ер кісі, 30 жаста. Ұлытауда
тұрады. Үйленбеген, Томирис ұрпағына ғашық болып қалады.
Бұл араға кездейсоқ келген.
9. Бейбарыс ҧрпағы –
Ақынның жолдасы. Ер кісі, Мысырдан
келген. 30 жаста. Бұл араға кездейсоқ келген.
10. Ақсақ Темір ҧрпағы. Самарханнан келген.
1 бӛлім. Қазығҧрт басындағы кездесу
Барлық уақиға Қазықұрт тауының басында 2001 жылы
Наурыз
айының 22
-
де, Ұлыстың Ұлы күні, таңсәріде ӛтеді
Бұл бӛлімде ежелгі заманнан жеткен бабалар аңызын мың
жыл бойы ауыздан ауызға ауыстырып, кӛңілден кӛңілге кӛшіріп,
ӛздеріне рухани азық еткен, сол мұраны бұ күндерге жеткізген
адамдар ұрпағының, ғажап жандардың Қазығұрт тауының
басындағы кездесуі туралы баяндалады.
Тау басы. Таң атып келе жатады.Сахнада тау басында дәрілік шӛп жинап
жүрген, жасы алпыстардағы бір адам (Қазақбай) ұзақ, телміре шӛп гүлдерін
123
бақылап, тас үстінде отырады. Тау басына бір қыз (Томирис ұрпағы) кӛтеріледі.
Қолында ӛрнекті киіз қапты жиналмалы домбырасы болады.
Томирис ҧрпағы.
Сәлем бердік!
Отырған адам шошып қалады.
Қазақбай.
Уағалайкум
-
ас
-
салам!..
Томирис ҧрпағы.
Кешірерсіз, ағасы! Шошытып алдым
-
ау
деймін!.. Жолым болғыш жан екенмін ғой, мен деген! Мына тау
басында Сізді кездестіргеніме қандай қуанып тұрмын десеңізші!.
Қазақбай.
Мына сары
-
ала
-
таңда… есіз тауда… кенеттен…
шошып қалғаным рас... Жарқыным
-
ау! Қыз баламысың! Неғып
жалғыз жүрген жансың?
Томирис ҧрпағы. Әкемнің айтқаны шындық болса жалғыз
бола қоймаспын деп келе жатыр едім. Неге жаңғыз боламын, Сіз
менен де бұрын келіп үлгеріпсіз ғой.
Бұлардың қасына жақын келген тағы бір кісі әңгімеге араласады.
Қҧлтегін ҧрпағы.
Таңдарың қайырлы болғай!.. Есіз тау
демеңіз, ағасы. Неге есіз болсын! Таң атып үлгермей жатып
тӛбесінде арыстай
-
арыстай боп, үш бірдей ұл
-
қызы тұрған тау есіз
болушы ма еді?.. Ал біздер, шет елде жүрген қазақтар, ӛмір бойы
бұл жерді, осы Қазығұрттың топырағын аяғымызбен баспасақ та,
осы таудың тасы мен шӛбін кӛзімізбен кӛрмесек те ӛзімізді осы
таудың бауыройында туғандай сезінеміз. Сағынамыз.
Қазақбай.
Жолың болсын, шырағым!.. Бірің кенеттен
абайсызда шошытып, енді бірің қапияда сӛзбен матап, ағаларыңды
іске алғысыз еттіңдер
-
ау, іні
-
қарындастарым!.. Мен “есіз” деген сӛзді
бұ тау басында адамдар тұрмайды деген мағынада айтып едім.
Әйтпесе қазақ халқы жер бетінде тірі тұрғанда қасиетті Қазығұрт
есіз болушы ма еді, егесіз болушы ма еді!.. Шет ел болғанда қай
жақтан келдің, шырағым?
Қҧлтегін ҧрпағы. Мұңғұл жеріненмін. Баян ӛлкесіненмін.
Ӛзіңіз қай елден келдіңіз?
Қазақбай.
Мен кӛктем мен күздің кӛп күндерін Алматыдан
келіп осы тау басында ӛткізетін адаммын. Дәрі шӛп жинаймын.
124
Кӛкжиектен күн шапағы қылаңданып, аспанды арайландыра түседі. Ұзақ
жолдан шаршап келе жатқандары байқалғанымен, жүздерінде таңырқау мен
қуаныш сезімдері басымырақ адамдар тау басына жинала бастайды. Тау
басына тағы екі кісі кӛтеріледі (Баязит және Қазтуған ұрпақтары қосарлана
сәлем береді).
Тұрғандар жамырай сәлем алады.
Қазақбай.
Астафралла! Кӛктен нұр боп жауып жатырсыздар
ма? Әлде жерден кӛктеп шығып жатырсыздар ма? Күн нұрымен
қосылып Қазығұрт басын гүл жайнатып жібердіңдер ғой,
айналайындарым
-
ай!.. Қай жаққа бет түзесеңдер де, не мақсатпен
жүрсеңдер де жолдарың болғай, іні
-
қарындастарым!..
Баязит ҧрпағы.
Ағасы, Нұх пайғамбардың кемесі қалған қасиетті
Қазығұрт тауының басы дейтін жер осы ма екен?..
Қазтуған ҧрпағы.
Осы, осы!.. Аға, мына кісі алыстан, Түріктер
жерінен, келе жатқан, тегі түркі ағайын екен. Жолға бірге шығып
едік. Осы сұрағымен менің есімді тандырып жіберді. Қазығұрт тауы
осы деңізші, жаны тынышталсын.
Қазақбай.
Осы, шырағым, осы. Япырым
-
ай, анау жақтан
да кісілер кӛріне бастады… Бұ не ғажап?.. Асылы бұл тегін
болмас… Жүрегімнің әлденеге ӛрекпіп бара жатқаны, бір жақындап
қалған қуанышты сезгендей ме, ӛзі!?. Жақсылыққа кӛрінгей дағы...
Томирис ҧрпағы.
Тегін емес, аға! Тегін емес!
Баязит ҧрпағы.
Шет елден, шет жерден мен секілділер келіп
жатқанда, қалың қазақтың қақ ортасындағы бұ тау басы бүгін қалың
қазаққа толар
-
ау!.
Бұларға Едіге ұрпағы келіп қосылады.
Едіге ҧрпағы.
Қайырлы таң болғай! Жынды адамдай тау
басында жаңғыз тұрар ма екенмін деп, Орынбордан осында
жеткенше ӛзімнен
-
ӛзім ұялып келе жатыр едім. Бұл тіршілікте мен
секілді Қожанасырлар әлі де бар екен. Құдайға шүкір!… Мені
осында жетектеп әкелген аңыз ӛмір бойы күдікті боп кӛрініп келіп
еді, енді ғана шындық екеніне кӛз жете бастағандай.
Тұрған топқа тағы бір кісі қосылады (Бұхар жырау ұрпағы).
125
Бҧхар жырау ҧрпағы.
Ассалаумағалайком, бауырлыр!..
Үлгердім
-
ау! Кешігіп қаламын
-
ау деп қатты қауіптеніп едім, Құдайға
шүкір, үлгердім
-
ау!..
Тағы бір кісі, Ақсақ Темір ұрпағы, келіп қосылады.
Ақсақ Темір ҧрпағы. Ассалаумағалайкум! Мына тұрған
Ташкеннен ең бірінші болып тау басына кӛтерілемін ғой десем,
халық жиналып қалыпты ғой.
Қазақбай.
Ал, сіздердің де жолдарың болғай, қарақтарым!..
Таң атпай бұ тау басына қалай жинала қалдыңдар?.. Қатты
таңырқап тұрмын… Жӛндеріңді айтыңдаршы, жарқындарым!..
Кӛкжиектен күн кӛтеріле бастайды. Бар әлем нұрлана түседі. Барлығының
назары сонда.
Томирис ҧрпағы.
Кәзір, аға. Алдымен аталар тапсырмасын
орындап алалық.
Сосын бәрін айтып беремін, бірінші келген мен
ғой, ӛзім айтып беремін! Күн шығып қалды!.. Содан соң бұдан мың
жыл бұрын болған уақиғаны күні кеше ғана болғандай етіп, ӛзім
кӛргендей ғып қатырып әңгімелеп беремін.
Қҧлтегін ҧрпағы. Күнді қарсы алайық!
Баязит ҧрпағы. Күнге сәлем берелік!
Барлығының назары күнде. Күн толық дӛңгеленіп кӛрінеді. Адамдар жол
дорбаларынан, қалталарынан саз аспаптарын (жиналмалы домбыра, саз
сырнай, шаңқобыз, қобыз, сыбызғы секілді жолға алып жүруге ыңғайлы саз
аспаптары) шығарып күйге келтіріп дайындала бастайды.
Бҧхар жырау ҧрпағы.
Жарықтық мына күннің соншалықты
әдемі кӛтерілуін
-
ай! Бүкіл жер
-
жа¿ан нұрланып сала берді ғой!.. Ой,
шіркін
-
ай! Біздің бала кезімізде тек жас келіндер емес, тіпті қарт
әжелердің ӛздері жаңа кӛтерілген күнге, жаңа кӛрінген айға басын
иіп, тізесін бүгіп құрмет кӛрсетіп жатушы еді...
Бұ күнде бұл жер
үстінде адам баласы табынатындай қадір
-
қасиет қалмауға айналды
ғой... Бәрі қараланған, бәрі жараланған... Бәрі бір
-
бірінен
ажыратылған...
Томирис ҧрпағы.
(Күнге қарап екі қолын кӛтереді)
Аллатағала
қасиетті етіп жаратқан Күн Тәңірім!.. Бүгін
біздер, осы
қасиетті
Қазығұрт басына жиналған адамдар, бір кездегі ӛз бабаларымыз
126
бен
аталарымыздай, әжелеріміз бен аналарымыздай саған сәлем
етуге келдік!..
Қҧлтегін ҧрпағы. Сәлем саған, Жаңа Жыл!
Баязит ҧрпағы. Сәлем саған, Жаңа Ғасыр!
Едіге ҧрпағы. Сәлем саған, Жаңа Мың Жыл басы!
Қазтуған ҧрпағы. Сәлем саған, қасиетті Күн Тәңірім!
Ақсақ Темір ҧрпағы.
Ассалаумағалайкум арайлы таң!
Бҧхар жырау ҧрпағы. Сәлем саған, туған күн! Сәлем саған
қасиетті қазағымның байтақ даласы!
Күн нұры дӛңгеленіп толысқан кезде барлығы да оң қолдарын жүректеріне
қойып,
, ерлер басын иіп қыз тізесін иіп күнге сәлем етеді.
Қазақбай
таңданып тұрады.
Қҧлтегін ҧрпағы.
Бүгін –
Түркі ұлысының Ұлы күні!.. Біз
естіп жүрген аңыздарда бұдан мың жарым жыл бұрын менің
Құлтегін бабам билеген Түркі Қағанатының ең ұлы мейрамы да
Наурыз күні болған екен...
Бұл күн тек қана түркі қандастар емес бүкіл адамзат
балаларының тойлауға тиісті күні емес пе. Бүгін тек қана биылғы
жаңа жылдың басы емес, жаңа ғасырдың және жаңа мың
жылдықтың да алғашқы күні! Бұл күнді біздің елде Ұлыстың Ұлы күні
деп атайды.
Томирис ҧрпағы.
Біздің дәуірімізге дейін ӛмір сүрен Томирис
елі де бұл күнді Ұлыстың Ұлы Күні атаған екен.
Едіге ҧрпағы.
Қасиетті күн ғой бұл! Ызғардың жылыға,
қараңғының жарыққа жол берер күні! Жаратылыстың теңдікке жетер
күні!
Қазтуған ҧрпағы.
Жаңа жылдан, Жаңа ғасыр басынан тілек
тілеңіздер! Алла тағала қабыл етер, біздердің бүгінгі тілегімізді.
Баязит ҧрпағы.
Бүгін –
Түркі әлемінің Жаңа жылы!
127
Бҧхар жырау ҧрпағы.
Ағайындар! Жаңа жылдарың құтты
болғай! 2001
-
ші жыл! Наурыз айының 22
-
ші жұлдызы! Құтты болғай
бәрімізге!
Қазақбай.
Бүгін Наурыз мейрамы екен ғой!.. Мен шӛпті
қызықтап жүріп, Наурызды да ұмытып кетіппін
-
ау!.. Құтты болсын,
Наурыздарың! Жаңа Жыл бәрімізге бақыт әкелгей!
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Дауыстар - Сайын Назарбекҧлы

text:
Дауыстар.
(Бір
-
бірін құттықтайды, қол алысып, құшақтасып жатады).
–
Құтты болсын!
–
Құттықтаймын!
–
Жаңа күн шатты болғай!
–
Жаңа Жыл бақытты болғай!
–
Жаңа ғасыр тыныштық әкелгей!
–
Мың жылдық бәрімізге де бірлік пен береке әкелгей!
Жоғарыдан бір
құдіретті дауыс: “Тілектерің қабал болғай!” –
дейді.Тұрғандар шошынып кӛкке қарап қалады.
Шымылдық жабылады.
2 бӛлім. Бабалары мен балалары
Бұл бӛлімде жолаушылар мен олардың бабалары туралы
баяндалады.
Барлығы да Кӛктен естілген құдіретті дауыстан шошынып қалғанымен
жақсылыққа жорып жатады.
Дауыстар:
-
Қасиетті бабалар біздерді ұмытпаған екен!
-
Бұл Кӛк Тәңірінің даусы болар!
-
Алла тағала бізді қолдап жатырғаны ғой, шамасы!
128
Баязит ҧрпағы. Ағайындар! Біздің бұл бас қосуымызға Алла
тағаланың
ӛзі риза болып жатыр ма деп қалдым. Әйтпесе, Кӛктен
жеткен құдіретті дауыс Алланың құдіреті болмай, кімдікі болушы еді.
Қазақбай.
Япырым
-
ай! Кӛз кӛрмесе адам сенетін нәрсе ме
бұл? Айтсаңдаршы, қарақтарым, не сыр бар? Кім жинады сіздерді
бұл жерге?
Томирис ҧрпағы.
(Сезімдене сӛйлейді).
Онда тыңдаңдаршы
мені!. Мен сан ғасырлар бойы біздердің бабаларымыздан әкеден
балаға ӛсиет
-
мұра боп келе жатқан, маған әкемнің соншама
жаттатқан бір
-
екі ауыз сӛзін айтып берейін... Әкем дауыстап айт,
бүкіл елге естіртіп айт, мақтанып айт, қуанып айт дейтін еді...
Қазақбай.
Қызым! Әкең не тапсырып еді?.. Әй, бәсе! Осы
жиынның бір сыры бар екенін жүрегім сезіп тұр еді!.. Айтшы
қалқам, ол не сӛз, қандай сӛз?..
Томирис ҧрпағы. …Адамдарының есінде қалмастай ескі
заманда кәзіргі түркі тектес әр түрлі елдер бір кісінің балалары
екен. Солар заманынан бір аңыз
-
ӛсиет қалыпты... Дәл осы жерде,
Қазығұрт тауының басында Аллатағаланың бұйрығымен топан су
тартылғанда Нұх пайғамбар кемесі тоқтаған екен. Нұх
пайғамбардан тараған түркі нәсілді пенделер бір кезде осы ен
далаға сыймастай болып кӛбейіпті. Заманнан заман ӛткенде
жапырағы жайылған, тамыры тереңдеген түркі тұқымдас
қарындастарға Қаратау маңы тарлық етіпті. Содан жан
-
жаққа тарап,
жаңа қоныс іздемек болып, бір
-
біріне ӛсиет
-
ант берісіпті...
Қазақбай.
Естімеген елде кӛп деген, міне ғажап!..
Дауыстар:
–
Дәл айтады.
–
Дұрыс айтып тұр.
–
Солай, маған менің атам да дәл осылай айтқан.
–
Біздердің де айтарымыз сол.
Томирис ҧрпағы. Бір замандарда түркі тұқымдас тайпалар әр
мың жыл сайын жаңа
мыңжылдықтың алғашқы күнін, Наурыз күнін,
Нұх пайғамбардың ізі түскен, исі сіңген қасиетті Қазығұрт тауының
басында, бірге қарсы алатын болып келісіпті.
Кездесуге келгендер:
129
Біріншіден –
ӛзінің тегі бастау алатын атақты бабасының
атынан сӛйлеп, сол баба ұрпақтарының соңғы мың жылдан бері ӛз
елі мен түркі тектес елдер игілігі үшін тындырған ісімен, еткен
жақсылығымен мақтансын депті...
Екіншіден –
бұдан мың жыл бұрын айтып кеткен бабаларының
ӛкінішімен кӛкірегін жара күрсінуге тиіс екен...
Үшіншіден –
осы Қазығұрт басында тірі ұрпқтың болашақ
ұрпақтарға деген ӛз арман
-
тілектерін айтып, соларға үміт артуы
қажет екен...
Қҧлтегін ҧрпағы. Олар сонымен қоса:
Түркі тамырлас қарындастар! Бір тамырдан нәр алып
жатырсыңдар, тамырларыңды үзіп алмаңдар!
Жақынсыңдар, жат болып кетпеңдер!..
Қандассыңдар, Туыссыңдар, қарларыңа тарта жүріңдер!”...
деп, түркі қандас елдердің ұранын қайталап айтуы қажет екен.
Томирис ұрпағы қолындағы саз аспабының құлағын күйге келтіреді де,
кӛне түркі сарынды сазды ойнай жӛнеледі. Қалғандары (Қазақбайдан
басқалары, ол кісі құралсыз) қолдарындағы саз аспаптарымен, бұрыннан
келісіп алғандай
-
ақ қосыла кетеді.
Томирис ҧрпағы.
Міне ғажап! Бұл сарынды бәрі білетін боп
шықты ғой! Мүмкін сӛзін де білетін боларсыздар!
Ӛлең бастайды.
Тмирис ҧрпағы.
Тыңда ұрпақ! Есіңе ал, тегіңді біл!
Қазығұрттың басында кеме қалған…
Қалғандары да бірден қосыла кетеді. Қазақбай бұларға таңырқап қарап
қалған.
Тыңда ұрпақ! Есіңе ал, тегіңді біл!..
Қазығұрттың басында кеме қалған!
Ол әулие болмаса неге қалған!?
Нұх тауында Наурызда бас қосыңдар,
Бар игілік тек сонда келеді алдан...
Тыңда ұрпақ! Ӛсиет қалдырдық Біз!..
Мың жыл сайын, жинал деп, ұрпақ Сізге –
130
Біздер бҥгін анттастық осы жерде…
…Ортаға сал сол күні ел арманын,
Ант қабылдаң, таратың сосын елге!..
Ӛлең
айтылып болған кезде кенет найзағай жарқылдайды. Күн күркірі
жоғарыдан естілген құдіретті дауысқа ұласады.
Дауыс.
(
Ап
-
анық, әр сӛзді бӛліп айтады
) Тағы да бас қосып
жатырсыңдар ма! Құдірет күшіне сенімін сақтағандар!.. Тәніне
қанағат, жанына иман ұялатқандар! Сіздерсіңдер тіршілік діңгегі!..
Тындырған істеріңе мақтаныңдар!.. Жіберген қателеріңе ӛкініңдер!..
Мыңжылдық ғұмырларыңды қорытындылаңдар!… Болашақты
армандаңдар!.. Ең қасиетті, ең құдіретті нәрсенің Ой менен Сӛз
екенін естеріңде сақтаңдар... Солар алдында адал болсаңдар
бүгінгі мына Жерің де Жүмақ болар, ертеңгі мәңгілік мекендерің де
Жұмақ болар!..
Бірте
-
бірте жан
-
жақ анықтала бастайды. Адамдар абдырап қалған. Бірақ
салмақты. Қорқып кеткендері де, құдіретке табынып қалғандары да қолдарын
кӛкке жайып, бір
-
біріне қарасып бірі кӛзімен, бірі сӛзімен, бірі қимылымен “не
болып қалды?” деген сұраққа жауап іздегендері байқалады.Кӛпшілігі отыра
қалып намаз дұғаларын оқи бастайды.
Қазақбай не істерін білмей абдырап, әркімге бір қарап, араларында айналып
жүреді.
Қҧлтегін ҧрпағы.
Піссіміллә, піссіміллә… Лә илаһа илаллаһ.
Бұл бабалар рухы шығар!.. Аян беріп жатыр ғой… Ӛсиетті
орындадыңдар демеді ме… Риза сияқты ғой… Ойларыңды ортаға
салыңдар демеді ме!.. Қамқор сияқты ғой!..
Бҧхар жырау ҧрпағы.
Құдіреті күшті Алла тағала, сақтай кӛр
ӛзің... Асылы бұл Алла тағаланың атынан сӛйлейтін бір періштесі
болар...
Томирис ҧрпағы.
О, Тәңірі!.. Естідіңдер ме?.. Соншалықты
анық дыбыс, соншалықты түсінікті сӛз болады екен ғой…
Баязит ҧрпағы.
Естіп тұрмыз!.. Сол дыбыс пен сол сӛз,
шынымды айтсам, менің есімді жинатқандай болды ғой!.. Ау…
Түстерің таныс, түрлерің ұқсас –
осы, кімсіңдер ӛздерің?.. Кӛктен
түскен құдіретті Тәңіріңнің сӛзі де түсінікті, жерден жиналған
пенделер сӛзі де түсінікті бұ не деген қасиетті жер еді?.. Тайпалас
қарындастардай, туысқан ағайындардай шеттерінен жылы жүзді,
131
жүрекке жақын, жанға жұғымды жандар –
бүгін неғып осы араға
жинала қалдыңыздар?..
Едіге ҧрпағы. Бабаларымыз мың жыл бұрын дәл осылай
кездесіп, осы таудың басында анттасқан екен дейді ғой… Сіз де
тегін келмеген боларсыз?..
Қазтуған ҧрпағы.
(Ӛзіне ӛзі).
Уа, Құдіреті күшті Алла тағала!..
Қасиетті бабалар!.. Мен ес білгеннен ӛзі ӛлгенге дейін менің
құлағыма құйып кеткен әкем аңызының ӛз арнасын ақыры
шындыққа әкеліп қосқан жері осы болғаны ма?.. Айта
-
айта аңызға
айналып кеткен сол бір бабалар әңгімесінің тамыры ақиқаттан нәр
алып жатқаны ма?.. Япырым
-
ай, шыныменен ӛмір жалғасы болып
шыққаны ма?.. Менің 25 жыл күткен бұл кездесуімнің арғы жағында
аруақты аталар рухы тұрғаны расқа айналып бара жатыр ғой…
Бҧхар жырау ҧрпағы. Рас болғар! Қыран ұшып жете алмас
Қазығұрт басына осыншама адам қалайша таң алдында, Ұлыстың
Ұлы күні кенеттен кездесе қалмақ?.. Рас болар…
Қазақбай.
Болар, болар… Заман да түзеліп келеді, адам да
түзеліп келеді. Аңыздың бәрі –
ақиқат екен. Ертегінің бәрі –
естелік
екен… Жеті қат кӛктен бабалар рухының аян бергені –
Алла
тағаланың сіздерге деген, елге деген ниетінің түзулігінен бе деп
қалдым ғой… Табыстыңыздар, танысыңыздар демеді ме…
Танысалық. Біліселік… Түсініселік… Ал, айтыңдаршы, кімсіңдер?..
Қайдан жүрсіңдер?.. Жӛн сұрасалықшы…
Едіге ҧрпағы.
Мен де осы тауға бір
-
ақ тілекпен келдім. Ол да
мына қарындасымыз айтқанындай, ӛмірден мың жыл бұрын ӛтіп
кеткендердің ӛсиетін орындау шаруасы...
Томирис
ҧрпағы.
Ата
-
бабасын
ұмытпау,
олармен
жалғастырып жатқан тамырын үзбеу ӛз тарихыңа еткен тағзымың
дейтін әкем!.. Жаратылысты сыйлау, оның ӛзіңді ӛмірге әкелген
құдіретін мойындау –
Алла тағала етер құрметің!.. Ал осындай
қасиетті сезімдерді басшылыққа алу ол тек тектілер тынысы дейтін
менің сүйікті әкетайым!..
Тағы да жан
-
жақ күңгірт тарта бастайды. Жарық ӛше жаздаған шақта
жоғарыдан құдіретті, бірақ қорқынышты емес, еріксіз елең еткізер дыбыс
жақындап келе жатады. Жиналғандар алаңдасып қалады.
132
Дауыс.
(Жоғарыдан әйел даусы)
Дұрыс айтасың, қызым! Ата
-
баба антына адалдық –
тектілікке бастайды!.. Бүгінгі кездесуге
менен тараған ӛз ұрпақтарым үшінші рет жиналған
екен. Олардан
бұрынғылар да үш рет кездесіпті дейтін... Сіздер ғасырлар салмағы
майыстыра алмайтын, уақыт әсері бояуын ӛшіре алмайтындай,
ұрпақтарыңды ұлылыққа бастай алатындай ант қабылдаңдар!.. Сол
ант
-
Еліңді ел етер!.. Тӛліңді тӛл етер!.. Жеріңді кӛгертер!..
Бәрінің тағы да абыржып, шошып қалғаны байқалады
.
Дауыстар.
–
Піссіміллә, піссіміллә!…
–
Лә илаһа илаллаһ!
–
Бұл кім болды екен?…
–
Әйел даусы ғой…
–
Әй, Алла, ӛзің сақтай гӛр!
Томирис ҧрпағы.
Рахмет, қасиетті бабам менің! Бұл менің
Томирис патша
-
айым бабам!.. Алланың бұйрығы болар, бізге аян
беріп жатыр!
Қҧлтегін ҧрпағы.
Япырым
-
ай, сол Жарықтық па екен?..
Едіге ҧрпағы.
Оған не күдік бар. Меніңше осы қасиетті Қазығұрт
басына дәл осы сәтте ешкім де тегіннен
-
тегін келе
қалмаған болар.
Бұлардың бәрі де бабалар рухымен рухтанған, аталар арманымен
үміттенген жандар шығар. Тек сондай жандар ғана елінің бүгінгі
тағдырына, болашақ арманына жүрек сезімімен қарай алар…
Томирис ҧрпағы.
Дұрыс айтасыз.
Баязит ҧрпағы.
Ғажап
-
ай… Мені бір күш осылай жетектегелі
ӛзімнің денімнің саулығына да күдіктене бастаған болатынмын.
Әкем бұ дүниеден ӛтерінде ӛзінің 2001 жылға жете алмайтынына
қатты ӛкініп, маған құран ұстатып, ант бергізіп еді…
Қазтуған ҧрпағы.
(Қасындағы кісіге)
Менің бір нәрсеге кӛзім анық
жетіп тұр. Асылы мен де, сіз де, осы жиналғандардың барлығы да
атадан балаға мирас болып келе жатқан үш ауыз ӛсиет
-
сӛз үшін
келген болар?..
Едіге ҧрпағы.
Иә, дәл солай. Тауып айттыңыз.
133
Бҧхар жырау ҧрпағы.
Демек, бүгін осы жиналған кісілердің бәрі
де бұдан сан мың жылдар бұрын болашаққа үмітпен қараған
бабаларының артына қалдырған үш ауыз сӛзіне бола:
-
ӛз замандарындағы ел үшін тындырған ісіне деген
мақтанышы;
-
ӛмірден ӛтердегі ӛкініші;
-
арттағы ұрпаққа қалдырар арман
-
ӛсиетін басқаларға
естірткелі, елге таратқалы келгені…
Баязит
ҧрпағы.
Түркі
тектес,
біздің
бабаларымыз,
бастарында бірлік болған күні талай
-
талай ұлы мемлекеттер құрған.
Бірақ бастағы бірліктен айрылған бойда олар ұлы болудан да
қалған. Енді мына біздердің ата
-
баба ӛсиетіне жиналған бүгінгі
күнімізді, дәл осы сәтті тұтас түркі нәсілінің қайтадан ұлылық пен
бірлікке қадам басуы деп түсіну қажет болар!
Едіге ҧрпағы.
Қажет! Қажет
-
ақ!
Баязит ҧрпағы.
Бірақ бұны ұйымдастырып отырған, ӛкінішке
орай,
бүгінгі жиналып жатырған біздер емес, осыдан мың жыл
бұрын дәл осы жерге, осылай жиналғандар!
Қазақбай. Міне керемет! Баласы емес, немересі емес… Мың
жылдан соң ӛмірге келер ұрпақ қамын ойлап, ӛсиет қалдырған!..
Адам бол деп жатыр!.. Бауыр бол деп жатыр!..
Томирис ҧрпағы. Солай деп жатыр, қасиетті бабалар рухы.
Енді ел басы бүтінделер. Мәңгүрттіктен айрылар. Адам жанын
рухани байлыққа жеткізуге бет бұрар.
Қазақбай.
Шырағым
-
ай, Бұ заман адамдарының құлқы соған
кӛне алса жарар еді. Есірткімен есірген есуастар... “Алқаш”
атанатын арақкештер... Алласын ұмытқан дінсіздер, ӛз ұлтын
жатырқаған мәңгүрттер... Мына Сіздердің бабаларыңның бұдан үш
мың, тіпті алты мың жыл бұрын сӛйлеген сӛздері бүгін түсінікті
болып жатқанда, бүгінгі ана тілің үшін ұялатын халге жеттік... Арам
ойлар мен ӛгей ұрпақтар... Шұбарланған тілдер мен ойсыз
кӛкіректер...
Бҧхар жырау ҧрпағы. Ӛткен заман адамдары ел қамын
кӛбірек қамдаған секілді.
134
Томирис ҧрпағы. Ағатай
-
ай, Сіз біздің замандастарымызды
тым сүмірейтіп жібердіңіз ғой...
Жақсылыққа ұмтылып жатқандары
да баршылық емес пе! Сіз айтқан есеріктер мен алқаштардан,
мәңгүрттер мен “жаңа қазақтардан” дұрыс қазақтар әлде қайда
кӛбірек... Шіріген жұмыртқа әр қоғамда да болып тұратын құбылыс
дейді ғой!
Бҧхар жырау ҧрпағы.
Соған кісіліктері жетіпті ғой! Шіркін
мына қара жер құшағында қаншама әулие жандар жатыр десеңізші!
Қазақбай.
Ал бұ күндері болашақ тағдырына бола таласқа
түсер кім бар?.. Ал баяғылар болса бір ұрпақ ғұмыры емес,
алдындағы мың жылдыққа сенген...
Томирис ҧрпағы.
Біз бар! Біз таласамыз! Сол таласты
бастаймыз! Бүгін, міне кәзір бастаймыз ағасы! Тек жүрген жеріңізде,
отырған орныңызда, жатқан тӛсегіңізде бүгінгі кӛргеніңізді айтып
жүруге уәде етіңіз!
Қазақбай.
Лайым солай болғай. Айтып жүремін, айналайын!
Айтып жүремін. Кӛзі ашық, кӛкірегі ояу бар қазақтың арманы осы
емес пе!
Томирис ҧрпағы.
Сіз біздердің осында неге жиналғанымызды
білгіңіз келіп еді ғой. Мен айтып берейін. Осы тұрған бәрімізді осы
жерге жеткізген бабалар анты.
Қазақбай. Айтыңызшы, ол қандай ант?
Дауыстар.
–
Айтыңыз.
–
Шыныменен сәйкес шығар ма екен?..
–
Ғажап
-
ай! Ақылға сыймастай кӛруші ек!
Томирис ҧрпағы.
Баяғы заманда бабаларымыз осы тау
басында әр мың жыл сайын кездеседі екен. Кездесіп, тындырған
істерін айтып мақтанатын болыпты. Қателіктеріне ӛкінішін де
жасырмапты. Болашаққа деген арман
-
тілегін де ӛсиет етіп
қалдырады
екен. Мың жылдан кейін ӛмірге келген әр ұрпақ ӛкілдері:
біріншіден: “Біздің бабамыз сондай іс тындырыпты!” –
деп мақтануға
тиіс екен. Екіншіден…
135
Қҧлтегін
ҧрпағы
.
Қарындасым, сәл кідіріңізші, екіншісін мен
айтайын.
Томирис ҧрпағы.
Жарайды, ағасы... Сіз айтыңыз...
Қҧлтегін
ҧрпағы
.
Екіншісі –
“ӛкініш”
деп аталады екен…
Бүгін осында келген әр адам бір кезде ӛз атасының жүрегіне қан
қатырған
ӛкінішін, әттеген
-
ай деуге жеткізген орындалмаған
арманын баршаға жария етуі үшін келеді… үшіншісі…
Бҧхар жырау ҧрпағы.
Сабыр етіңіз! Ортақ сӛз бен ортақ ойдың
әр ауыздан шыққаны дұрысырақ болар. Үшіншісін мен айтайын.
Үшіншісі –
“арман”
деп аталады екен. Осы тұрған әр адам ӛз
бабасының “әттең
-
ай, әттең” деп бармақ тістеп ӛткен тұстарын ел
құлағына жекізуі тиіс екен. Ал мына біздерге тек қана бүгінгі ұрпақ
емес, болашақ мың жылдық ұрпақ ұран ете алатындай арман
-
жалауын кӛтеріп беру міндеті жүктелмек. Егер біз сол арман
-
мақсат
мағынасын дәл халық кӛкірегіндегі “әттеген
-
ай” дегізген опыныш,
бармақ тістеткен ӛкініш мағынасымен бейнелей алсақ, онда келесі
мың жылда кездесетіндер де біздің бүгінгі сӛзімізді дәл осы жерде,
дәл қазіргі біздердей аңызға айналдырып тұратын болады…
Дауыстар.
–
Рас. Мақтаныш, Ӛкініш, Арман!
–
Солай.
–
Осыдан артық ата ӛз ұрпағын қалай қамқорлай алады...
Қазақбай.
Мыңдаған жылдар сұрапылы сүрте алмаған, тарих пен
уақыт дауылдарына да шыдап ӛшпей келген бұл не деген құдірет
дарыған сӛз еді, не деген қасиет қонған ант еді!..
Едіге ҧрпағы.
Олай болса, барлығының да ӛз аталарының
ӛсиет
-
антын айтып шыққаны дұрыс шығар…
Дауыстар.
–
Әрине…
–
Қалай бастағанымыз дұрыс?..
–
Кімнен бастаймыз?..
Бҧқар жырау ҧрпағы. Ғажап!.. Жаңағы екі ауыз ӛлеңнің бір
жолын ӛзгертпей бізге жеткізген “Сӛз” бен “Тіл” атты құдірет күші
де, елдің ата
-
баба рухына деген ниетінің шынайылығы да ғажап
136
емес пе?!. Ал мына аспаптардың бірдей үнмен, бірдей сазбен
сайрай жӛнелгені –
міне нағыз табынарлық нәрсе сол болды!.. Жап
-
жаңа кӛктен түскен құдірет –
Ең қасиетті нәрсе Ой мен Сӛз –
дегенінің дәлелі де осы секілді... Қаншама асылдар азып кетті,
торқалар тозып бітті. Сӛз сол күйінде сақталыпты. Үш мың жыл
бойы...
Баязит ҧрпағы.
Мүмкін, бұл ант одан да бұрынырақ
қабылданған болар?..
Едіге ҧрпағы.
Жаңа аян берген Томирис бабаң бізден бұрын да
үш рет жиналған демеді ме… Демек бұл анттың жасы алты мың
жаста!.. Бізден кейінгі кездесетіндер жетінші рет кездеспек.
Бҧхар жырау.
Мына жас қыз жаңағы кӛктен жеткен құдіретті
дауысты менің Томирис бабам деп қалды ғой. Ӛзі ішіміздегі ең
жасымыз болғанымен, табынар аруағы Томирис рухы болса, онда
ол біздің ең ежелгі баба тарихымыздың тілімен сӛйлейтін нағыз
қартымыз болып тұр. Біздің сырласуымызды осы баланың бізден
30
00 жыл бұрын ӛмір сүрген бабаларының сол кездегі Ойы, сол
кездегі Сӛзі арқылы бастағанымыз дұрыс болар.
Томирис ҧрпағы.
Баста десеңдер бастайын. Мен біздің
дәуірімізге дейінгі осы ен далада патшалық құрған Томрис патша
-
айымның бұ заманға жеткен жапырағы екенмін. Әкем ұлсыз ӛтті бұ
дұниеден, маған тапсырып еді.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sajin-nazarbekli.html?page=14#_Баязит_ҧрпағы.__Мүмкін,_бұл_ант_одан_да_бұрынырақ_қабылданған_болар..____Едіге_ҧрпағы.

title: Дауыстар - Сайын Назарбекҧлы


url: http://emirsaba.org/sajin-nazarbekli.html?page=14#_Бҧхар_жырау_ҧрпағы.__Сабыр_етіңіз!_Ортақ_сӛз_бен_ортақ_ойдың_әр_ауыздан_шыққаны_дұрысырақ_болар._Үшіншісін_мен_айтайын.

title: Дауыстар - Сайын Назарбекҧлы


url: http://emirsaba.org/sajin-nazarbekli.html?page=14#Бҧхар_жырау_ҧрпағы.__Соған_кісіліктері_жетіпті_ғой!_Шіркін_мына_қара_жер_құшағында_қаншама_әулие_жандар_жатыр_десеңізші!___Қазақбай.

title: Дауыстар - Сайын Назарбекҧлы


url: http://emirsaba.org/sajin-nazarbekli.html?page=14#Едіге_ҧрпағы.__Олай_болса,_барлығының_да_ӛз_аталарының__ӛсиет_-_антын_айтып_шыққаны_дұрыс_шығар…___Дауыстар.

title: Дауыстар - Сайын Назарбекҧлы


url: http://emirsaba.org/sajin-nazarbekli.html?page=14#_Қҧлтегін_ҧрпағы.__Япырым_-_ай,_сол_Жарықтық_па_екен..____Едіге_ҧрпағы.

title: Дауыстар - Сайын Назарбекҧлы


url: http://emirsaba.org/sajin-nazarbekli.html?page=14#Томирис_ҧрпағы.__О,_Тәңірі!.._Естідіңдер_ме.._Соншалықты_анық_дыбыс,_соншалықты_түсінікті_сӛз_болады_екен_ғой…

title: Дауыстар - Сайын Назарбекҧлы


title: Баязит  ҧрпағы - Сайын Назарбекҧлы

text:
Баязит ҧрпағы. Шырағым, мұңайма, қазақтың әр ұлы сенің
дәрежеңе кӛтеріле алса, еліміз ешкімнен кем болмас, иншалла.
Қандай қуаныш, Томирис ҧрпағы үзілмеген екен ғой!..
Қазақбай.
Бірақ бәрі заманға, заман қалыптастырар санаға
байланысты болар. Заман сананы билеп кетсе бәрі де
қыршынынан қиылады екен, тамырынан үзіледі екен. Біздер соған
ұшырағандар ӛкіліненбіз. Бұл баланың ата
-
бабалары саналарын
заманға билетпеген жандар болғаны ғой, асылы.
Қҧлтегін ҧрпағы.
Ал менің бабам одан жастау. Біздің әкелеріміз
әйгілі Түрік қағанатына патшалық еткен Құлтегін қағанның
тұқымымыз деп мақтанатын.
137
Едіге ҧрпағы. Құлтегін жарықтықтың да ұрпақтары бұ заманға
жеткен екен
-
ау, ғажап
-
ай! Кеше ғана елімізге Құлтегіннің Мәңгітасы
жетіп еді, енді ұрпағы да келіп қапты ғой.
Қҧлтегін
ҧрпағы
.
Болашақ ұрпақтар үшін біздің бабалар
мәңгітас қашап
қалдырған. Ол тасқа: “Тәңірім жоғарыда Кӛкті
жаратқанда, тӛменде Жерді жаратқанда, ортасында асыл текті Түркі
нәсілін жаратқанда біз, Түркілер, бұ дүниенің тӛрт бұрышын
билегенбіз!.. Дос болғанға дос бола білгенбіз!.. Қас болғанға қас
бола білгенбіз. Қас жауымыздың басын идіргенбіз!.. Тізесін
бүктіргенбіз!” –
деп, мақтаныпты.
Дауыс.
Па, шіркін! Айта алмай ма!
Қҧлтегін ҧрпағы.
Түркі елі үшін соншама іс тындыра жүріп,
ӛздерін кінәлі де санаған қылықтары болса керек. Ӛмірлерін
ӛкіншпен аяқталғанын да жасырмапты. Болашақ ел билеушілер
ӛзіне ӛсиет тұтсын, біздің қатеміз оларға сабақ болсын депті.
Мәңгітасқа қашатқан ӛкініштері де, армандары да бір жол жазуға
сыйыпты, ол сӛз:
“Әттең, дүние
-
ай, қайтейін, баста бірлік болмады
-
ай!” –
деген сӛз екен...
Едіге ҧрпағы.
“Әттең дүние
-
ай қайтейін, баста бірлік болмады
-
ай!” деген сӛз біздің Едіге бабамыздан қалған ӛкініш деп жүрсек, ол
сӛз Едіге ӛмірге келместен 1000 жыл бұрын айтылған екен ғой...
Сонда қалай жердің дӛңгелектігі секілді, тағдыр да қайталана
беретіні ме?.. Айналып қайта соғатыны ма?
Ақсақ Темір ҧрпағы.
Солай болып тұр ғой. Мен Ақсақ Темір
ұрпағымын. О кісі де ӛмірден сондай ӛкінішпен ӛтіп, артына сондай
сӛз қалдырыпты.
Баязит ҧрпағы. Не дейді? Ақсақ Темір ұрпағымын дей ме?
Ол қанішер артына еш жақсылық қалдыра қоймас! “Бауырлар, бір
-
бірлеріңнің қандарыңды ішіңдер” деп, ұран тастап кеткен болар.
Ақсақ Темір ҧрпағы. Әй, есуас! Жап аузыңды! Не деп тантып
тұрсың? Қанішерің не? Ақсақ Темірге тіл тигізер сен кім едің?
Баязит ұрпағы.
Мен бе! Менің атам артына жауыздық атын емес,
ардақты атын қалдырып кеткен кісі!
Менің 21
-
ші атам –
аты әлемге әйгілі,
бҥкіл Тҥркі елін билеген Баязит сҧлтан!
Ол кісі сенің бабаңа ҧқсап діндес
мҧсылмандар елін шауып, қандас тҥркілер жҧртын талқандамаған.
138
Ақсақ Темір ҧрпағы.
Менің бабамның атағы сенің бабаңнан
кем емес
.
Ол кісі де ел ішіндегі алауыздыққа ӛкінген. Түркі елдерінің
бірлігін армандаған.
Баязит ҧрпағы. Тантымасын сенің Ақсағың! Ел бірлігін
аңсаған кісі ӛз қандастары түркілерді діні басқа христандармен
соғысып жатқанда, сыртынан келіп опасыздықпен шаба ма екен?
Ақсақ Темір ҧрпағы. Тарт тіліңді! Ұлы Әмірдің аруағына тіл
тигізгізіп қоя алмаймын мен, кӛзім тірі тұрғанда. Бұ сӛзіңді қоймасаң
бір аяқ емес, екі аяғыңнан шойнақ етермін!
Баязит ұрпағы. Міне, міне! Ақсақ Темір ҧрпағы бірлік туралы ӛсиет
айтуға емес, кҥш кӛрсетуге дайын екенін білдіргелі келген екен ғой.
Томирис ұрпағы.
Ағатайлар
-
ай! Мынадай ғажап кҥні бір
-
бірлеріңе
ауыр сӛз айтуға қалай ғана жҥректерің дауалап тҧр!
Қазтуған ұрпағы.
Қызым! Ақсақ Темір 1402 жылы қалың қолмен тҥркі
елін шапқан. Сол соғыста Тҥрік сҧлтаны Баязит ӛлген. Ал Баязит тек қана
тҥркі елінің емес, бар мҧсылман ардақтысы еді. Ол кәпірлердің крес
жорығын талқандап, Еуропа басқыншыларын тоқтатқан қолбасшы еді.
Бұхар жырау ұрпағы.
Иә, Баязиттің сол жеңісінен кейін кіріске
шоқынушылар кіріс жорығын ҧйымдастыруды біржолата тоқтатқан
болатын.
Баязит ҧрпағы. Ол ұлы қолбасшы еді. Ӛз бауыры Ақсақ
Темір шабады деп ойламай қапы қалды емес пе.
Ақсақ Темір ҧрпағы. Енді мақұл бола қалуын, мынаның!
Сенің бабаң “жұдырықтай жерге екі жұлдыз жараспайды” деген
сӛзді қалай айтқан? Айтшы, сол сӛздің артында не жатыр?
Жұлдыздың бірі менмін, екіншісін сӛндіремін деген ой жатырған жоқ
па? Менің жұлдызымды Баязит қашан сӛндіреді деп сонда Ақсақ
Темір күтіп отыруы қажет пе екен?
Қазтуған ҧрпағы. Ақталмайтын кісіні ақтап неге босқа
әуреленесің! Алтын Ордаға ұш рет жорық жасап, ақыры құлатып
тынған да сенің бабаларың болатын. Ақсақ Темір қандай ӛсиет
қалдырса да, бірлікке шақырар ӛсиет қалдыруға қақысы жоқ адам.
Баязит ҧрпағы. Соны түсініп тұр ма мына қыңыр!
139
Ақсақ Темір ҧрпағы. Кезінде қандай жағдай болғанын бір
Алланың ӛзі біледі. Сіздер кәзір ӛз аталарыңды сүттен ақ, судан
таза етіп, бар пәлені Ақсақ Темір басына үйіп тӛгіп жатырсыңдар.
Бізге жетпеген тарих шындығының қандай екенін кім білген...
Баязит ҧрпағы. Сен не десең де тарих сенің Ақсақ Темір
бабаңды ақтай алмайды. Дүние жүзіне ерекше шапағатын шаша
таралып келе жатқан мұсылманшылықтың жолын кескен де сол кісі.
Қазтуған ҧрпағы.
Бұл тірлікке Ақсақ Темір келмегенде кәзір
түркілердің де, мұсылмандардың да әлемдегі орны бұдан да гӛрі
жоғарырақ болары сӛзсіз еді.
Қазақбай. Ау шырақтарым! Сәл сабыр етіңдер! Ақсақ Темір
неге ұрпағына бірлікте болыңдар деп, ӛсиет қалдырмасқа. Мүмкін
ол ӛз қатесін түсінген болар. Райынан қайтқан болар? Ал, інім Сіз
қайдан келдіңіз?
Едіге ҧрпағы. Алтын Орда заманындағы Ер Едіге, “ел қамын
жеген Едіге” аталған кісі біздің бабамыз.
Қазақбай.
Ұлытаудың басында жерленген Едіге ме?
Едіге ҧрпағы.
Солай деген аңыз да бар. Бірақ Ұлытауға аманат
қойылып, кейін Құмкенттегі Баба түкті Шашты Әзіз бабасының
қасына апарылды дейді ғой.
Қазтуған ҧрпағы.
Мен түсіне алмай тұрмын. Ақсақ Темір мен
Едіге бірігіп Алтын Орданы үш рет шауып еді. Ақыры құлатып,
талам
-
таражға түсіріп еді. Енді бұлар ол Едіге жауызды да “Ел
қамын жеген Едіге қылып алыпты ғой”. Ау, Сіздер тарих оқыған
сауатты жандарсыздар ғой. Осында келуге беттерің қалай
шыдады?
Қазақбай. Шырағым, ӛзің бұл жерге қалай келдің?
Қазтуған ҧрпағы.
Мен Алтын Орда, Ноғай Орда, Қазақ
хандарына астана болған, Қасым ханнан бастап қазақтың тоғыз
ханы жерленген Сарайшықтан келдім. Жермен жексен болған
Сарайшықтан келдім. Ал менің балаларым ӛзінен бастап Қазтуған
бабасына дейінгі аталарын мүдірмей атап бере алады. Құдайға
шүкір, тамырымыз үзілмей, тілегіміз бүлінбей, жалғасып келе
140
жатқан
ұрпақтардың
біріміз.
Тегімізді
ұмытпағанымызды,
бабамыздың атақты екенін мақтаныш етеміз.
Бҧхар жырау ҧрпағы:
Бҧхар жырау ҧрпағы.
Менің бабамды бәрің де білесіңдер деп
ойлаймын. Біз Бұхар жырау бабаның кіндігіненбіз.
Қазақбай
.
Іні
-
қарындастарым! Сіздердей тектілер ортасында
ата
-
тек туралы әңгіме ету мені қинайтын реті бар. Сіздер маған
күлмеңіздер. Мен тек қана әкемнің атын білемін. Пионер болдық.
Комсомолға кірдік. Партияға ӛттік. Соларға сендік.
Қазтуған
ҧрпағы
.
Солай, солай. Болған ондай заман.
Келмеске кеткен.
Қазақбай
.
Солай болғай. Сіздердің кәзіргі айтып тұрғандарың
ол уақытта айтылмады. Айтуға тырысқандар айдалып кетті,
айтқандары атылды... Мүмкін менің де аталарымның мақтанарлық
тегі бар болған болар. Бірақ тамыры қиылып кеткен. Атамыз халық
жауы атаныпты. Тұқым
-
теберегін жер аударып жіберіпті. Әкеміз
жетім болған. Балалар үйінде ӛскен. Шет жерде жүрген.
Қазтуған
ҧрпағы
.
Солай, солай.
Қазақбай
.
Біз кеңес ӛқіметі кезінде тексіздігімізге,
кедейлігімізге мақтанатын едік. Енді мына заманда “халық жауының
ұрпағымыз” деп мақтанатынды шығардық.
Едіге ҧрпағы.
Рас. Рас
Қазақбай
.
Мен ӛзімді мәңгүрттер қатарына қоспайтын едім.
Тарихымызды танып жатырмын. Бірақ бүгін ойым онға бӛлініп тұр...
Қандай
ӛкініш
...
Бҧхар жырау ҧрпағы.
Ақсақал, жеке бастың ӛкініші түзетілер
-
ау, тұтас ел ӛкінішін қайтерсің?.. Қазақ халқының басына түскен
барлық ауыртпалыққа себеп болып жатқан ӛкініш қандай десеңізші
–
“бірлік” деген бір ауыз сӛзбен шешіле салатын сәл нәрсе!.. Сол
қасиетті
сӛз байыбына бармай, әркім кӛрпе пұшпағын ӛзіне қарай
тартамын деп жүріп, ақыры тұтас елді “ақтабан шұбырындыға
ұшырату” деген не масқара!..
141
Едіге ҧрпағы. Талай ұрпақтың арманына жете алмай кеткенін,
орынсыз ӛшкенін ендігі ұрпақ есепке ала алар ма екен?..
Қазтуған
ҧрпағы
.
Ай білмеймін, тексіздер кӛбейіп кетті ғой
.
Тәп
-
тәуір ӛркендеп келе жатқан мемлекетіміздің отырғанын опақ,
тұрғанын сопақ деушілер кӛбейіп бара жатқан секілді.
Қазақбай
.
Ал енді шынымды айтсам сіздердің орталарыңда ең
жасы үлкені ӛзім болғаныммен, соңғы ғасырларда мәңгүрттенген
қазақтар
тегінен
екенімді де жасыра алмаймын... Сіздерден ұялып
тұрмын. Кешіріңдер.
Еңсесі түсіп сахнадан шығып кетеді. Артынан Ақсақ Темір
ұрпағы
да кетеді.
Шымылдық.
3 бӛлім. Ӛсиет
Бұл бӛлімде бабалардың “әттең дүние
-
ай қайтейін, баста
бірлік болмады
-
ай!” деген ӛсиет
-
ӛкініші туралы айтылады.
Шымылдық ашылады.
Қазақбай
.
“Мыңның жүзін танығанша бірдің атын біл” дейтін
мақал бар секілді еді...
Қҧлтегін
ҧрпағы
.
Танысуды қарындастан бастаймыз деп
келіскен секілді едік қой?..
142
Томирис ҧрпағы.
Бастасам, бастайын… Мен Наурыз күні ӛмірге
келіппін. Әкемнің ұл баласы болмады. Бұдан дәл жеті жыл бұрын,
Менің жасым 17
-
ге толған күні, демек дәл осы күні, әкем мені ерте
оятып алып, шығып келе жатқан күнге қарап тұрып:
–
Сен ант дегеннің не екенін білесің бе? –
деп, сұрағаны.
–
Білемін, –
деп жауап қаттым.
–
Ант аттағанның қарғысқа ұшырайтынын білесің бе?
–
Естігенмін.
Әкем мені баурына тартып, маңдайымнан искеді де: “Маған
Алла тағала ұл бермегенімен, ұлдан артық етіп сені
берді. Маған
берілген мезгіл жақындап қалған секілді. Мен сенен қазір ант
аламын”, –
деді. Содан соң, мені шығып келе жатқан күнге тағзым
еткізіп алып, екі тапсырма берді…
…Бірінші –
менің осы тапсырмамды орындағанша, тұрмыс
құрмайсың.
Қазақбай. Онысы несі?
Томирис ҧрпағы.
Екінші…
…2001 жылы 22 наурыз күні Күн шықпай тұрып Қазығұрт
тауының басына кӛтерілесің. Сенен де басқа Ұлы Аталар
ұрпақтары жиналуға тиіс. Солар алдында бұдан 1000 жыл бұрын
сол жерде ант берген бір бабамыздың ӛсиетін орындап шығасың.
Ол ӛсиет –
есте қалмаған ескі заманда айтылса керек. Мағынасы –
әр мың жыл сайын ӛсиет сӛзі мұра болып жеткен ел азаматы осы
күні, осы уақытта, осы жерде кездесіп, ӛздерінің бір
-
біріне бауыр
екенін, қандас екенін, қарындас екенін хабарлайды. Ӛз
бабаларының бірінен қалған кейінгі ұрпағына ӛсиет етер үш ӛмір
қорытындысын жеткізеді. Біздің тегіміздің сақтап келе жатқаны
Томирис баба ӛсиеті.
Қҧлтегін ҧрпағы.
Жарықтықтың рухы жап
-
жаңа елес беріп
кетті ғой.
Томирис ҧрпағы.
Үш рет ұрпағым осы кездесуге келді дейді.
Сонда Томирис ұрпкақтары осындай кездесуе 1
-
ші жыл бірінші рет,
1001-
ші жыл екінші рет және бүгінгі 2001
-
ші жылғы үшінші рет
қатысып тұр… Пенде ақылына сыймас нәрселер ғой… Содан бері
қаншама ұрпақ ӛмірге келіп, ӛмірден ӛтіп жатыр… Содан бері
жоғалмаған. Содан бері ескірмеген. Содан бері арқауы үзілмеген…
Оларды қалай мақтан тұтпассың? Қалай рухына бас имессің?
143
Баязит ҧрпағы.
Алла тағалаға сүйкімді істерге оның періштелері
де қамқор болып, оны ата
-
баба аруақтары да желеп
-
жебеп жүреді
ғой. Әйтпесе үш мың жыл бұрын берілген серт сӛзінің осы күнге
дейін мәнін жоғалтпауын қалай түсіндірерсің?
Едіге ҧрпағы.
Ал, қарындасым, Ұлы Томирис патша ұрпағына
мақтан тұтарлық не сӛз қалдырыпты?..
Тмирис ҧрпағы.
Қазір мен жырлап берер бұл сӛз әуелде атақты
да, текті бір қауым елдің мақтанышы болған ұзын
-
сонар жыр
-
дастан
екен. Уақыт тезінен ӛте, ауыздан
-
ауызға ауыса, кісілер сезімі мен
жадының әсеріне ұшырай, бірте
-
бірте “ақ ӛлеңге” айналып кеткен,
әңгімеге айналып кеткен жерлері кӛбейген деседі...
Қазтуған ҧрпағы.
Ал айтып кӛріңзші.
Томирис ҧрпағы.
Сонымен бұл ескі сӛз осындай кездесулерде
үшінші рет жырланғалы жатыр.
Томирис ұрпағы домбырасын ескі түркі саздарының біріне келтіріп алып,
жырлап кетеді. Сӛздері жырдан гӛрі тақпақ түрінде айтылады. Әр сӛзі бӛлек
-
бӛлек, анық естіледі.
Тақпақ түрінде айтылады.
Томирис ҧрпағы.
…Ей, Болашақ, Болашақ!
Болашақ, бізді, “тыңдаңыз”…
Біз кім едік, кім едік?
Таныстырып ӛтелік!
Тәңірім текті жаратқан
Түркі тұқым ел едік!
Алтын тонның зері едік!
Ақ Орданың тӛрі едік!
Ӛнер қуған сері едік!
Батыр текті –
шер едік!
Алыс
-
алыс заманнан
Аз ғана дерек берелік.
Ұран болар ұрпаққа
Ақыл айтып кӛрелік…
Жеріне жауды тӛндірмей,
144
Ошақтың отын сӛндірмей,
Жетім боп ешкім телмірмей –
Ӛмір сүрген ел едік.
Баста бірлік болғанды!
Батыс, шығыс арасын
Бірі Сақ деп, бірі Ғұн,
Бірі Дах деп, бірі Күн –
Түркілер елі қонғанды.
Несібе, ырыс кетпеген,
Тәңірден –
асыл тек деген!
Азғындық пейіл жетпеген,
Кӛктемдей елі кӛктеген,
Рухы баба қолдаған,
Арманы ешбір солмаған –
Басына бірлік орнаған,
Кӛк түркі деген ел едік!
Ақ алмастың жүзі едік,
Кӛк найзаның ұшы едік.
Асқардан алған қуатын
Тау селінің күші едік.
Шуақ шашқан әлемге
Алтын күннің түсі едік.
Ей, Болашақ, Болашақ!
Ӛсиет болсын Сіздерге –
Ант болып бұл сӛз жатталсын!
Құрмет кӛрсін асылдар,
Жүйріктер нағыз бапталсын!
Дананың маржан ойлары
Үлгі боп елге хатталсын!
Байлығың, Бақыт, Ырысың –
Бастағы Бірлік сақталсын!
Томирис ұрпағы сәл тоқтап, басқаларға қарайды. Олар келісіп қойғандай
бірауыздан “бастағы Бірлік сақталсын” деп қайталайды.
Дауыстар.
145
–
Бастағы Бірлік
сақталсын!
–
Бастағы Бірлік
сақталсын!
–
Бастағы Бірлік
сақталсын!
Бұлар “бастағы бірлік сақталсын!” деп қайталағанда ант беріп
жатқандарға ұқсап кетеді. Бір
-
бірімен кезек
-
кезек құшақтасады. Сол қылықтары
берілген анттарын бекіткендей болады.
Томирис ұрпағы ӛлеңін жалғастырады.
Ей, Болашақ, Болашақ!
Баста Бірлік
болмаса –
Бір кӛрпені жамылған
Інің кетер бауырдан.
Бір қазаннан ас ішкен
Ағайын кетер ауылдан.
Жұт соққандай жұтарсың,
Елің де кетер қауымнан.
Кӛктемессің кӛгеріп,
Тарам
-
тарам тамырың
Ала алмас нәрін жауыннан.
Баста Бірлік
болмаса –
Бар әлемді басқарған
Ақыл таппас данаң да.
Ӛзі жаулап ӛз елін
Тап болар зұлмат заманға.
Әлпештеген ардақтап
Ұл айналар ұлтанға.
Алтын таққа лайық
Құлға айналар сұлтан да.
Тәңірің талғап жаратқан,
Аузына әлем қаратқан –
Тапталар елің табанға.
Баста бірлік болмаса –
Қанша дана болсаң да
Бағаланбас сӛзің бар.
Қанша текті болсаң да
Кӛктей солар ӛзің бар.
Жалбарынған жасқаншақ
Жаутаңдаған кӛзің бар.
Араздассаң ағамен
Ақыл айтар сауың жоқ.
146
Іс түскенде басыңа
Пана болар қауым жоқ.
Баста Бірлік
болмаса –
Байлығыңнан пайда жоқ
Ұлың жүрер ұрлықта.
Ар сотына түсерсің
Қызың жүрер қорлықта.
Мұрнын тескен бұландай,
Жүк артылған құландай,
Халқың да кӛнер зорлыққа.
Баста Бірлік
болмаса –
Ойран болар Ой
деген,
Сӛз
қадірі жоғалар
Береке кетер ғасырдан.
Арсыздықпен мал жиып
Азғындар озар асылдан.
Жауына қулар бас иіп
Арманы елдің сатылған.
Баста Бірлік
болмаса –
Соның бірін кӛре алмай,
Кӛлгірленер кӛзің де.
Сұлулардан түс кетіп,
Талаптыдан іс кетіп,
Жағымпаз жағар ӛзіңе.
Ақиқаттан аулақтап,
Жақыныңнан жау таппақ,
Сенерсің дұшпан сӛзіне.
Ӛлең тоқтайды.
Қазақбай.
Шіркін
-
ай! Қандай ӛсиет!
Шырағым мына сӛзіңді мың жыл бұрын айтылды деуге сену қиын
болып тұр. Бұ сӛз осы заманның, дәл бүгінгі ел жақсыларының
аузындағы сӛз екен.
Едіге ҧрпағы. Сӛз ескірмейтін болар. Оны асылдардың
асылы дейді ғой. Содан бері талай алтын
-
күміс күл
-
қоқыс арасында
іріп
-
шіріп қалса да, мына сӛз жазылмай, хатталмай аспан мен жер
арасында, рухтар мен пенделер санасында, азбай
-
тозбай,
болашағына, мына біздерге жетіпті.
147
Томирис ҧрпағы.
Тағы жалғасы бар.
Бастан Бірлік
кетпесін!..
Бастан Бірлік
кеткен күн
Кім боларсың сонда сен? –
Тәңірдің сүйген түркісі.
Біздердің мынау заманда
Болмаған ондай бір кісі.
Тәңірдің сүйген құлдары
Түркілер асыл нәсілің.
Бастан Бірлік
кеткен күн
Кӛрсетер зорлық ғасырың.
Бабалардың анттасқан
Мақтана сырын ашалық.
Ойдан шыққан сӛз емес
Қалған сӛз тасқа қашалып.
Жауының басын идірген,
Тізесін дұшпан бүктірген –
Бірліктен қару жасалып.
Жұлыны кетсе тӛзгенім,
Жумаған жаспен кӛздерін,
Қыңсыламас күшіктей,
Бӛрі мінез ерлерім.
Тәңірі, Пірі қолдаған,
Ӛкініш, ӛксу болмаған.
Сайрандатқан ұл
-
қызын
Жатырған мынау сол далам.
Наркескенін асынған,
Дұшпаннан айбат асырған –
Бӛрі байрақ ерлерден
Дұшпанның пысы басылған.
Болашақ –
Сіздер, ұрпақтар,
Даланың ұлы –
ғұн, сақтар!
Бабалардың батасын
Текті туған ұл сақтар…
Киімдері асылдан,
Кӛптігіне тасынған,
148
Қабырғалы қара жұрт
Бабаңа сенің бас ұрған.
Асыл ердің қаруын
Күміс пенен күптедік,
Асыл ердің аруын
Алтын менен аптадық.
Ата салтын ажарлап
Қыз арындай сақтадық.
Ер намысын ежелден
Ақ алмасқа саптадық.
Ару жүзді аппағын,
Бал таңдайлы тақ
-
тағын,
Бетке шығар қаймағын –
Ел кӛркі деп сақтадық.
Баста Бірлік
бар шақта…
Баста Бірлік
бар шақта –
Артық
-
кемнің арасын
Ӛлшестіріп жатпадық.
Тентек туған бір ұлдың
Еркелігін ақтадық.
Ерегескен екеудің
Адал ісін жақтадық.
Арқасында әділдік
Бастан бақыт кетпеді.
Адамның болмай аласы,
Баланың болмай шаласы
,
Баста Бірлік
бар болса,
Жоғары болар пенденің
Кісілік атты санасы!..
Баста Бірлік
бар болса –
Адамның болмай аласы,
Баланың болмай шаласы,
Жоғары блар пенденің
Кісілік атты санасы!..
Ӛлең тынады. Жалғасы бар ма дегендей, бір
-
біріне жалтақтасып қалады.
Сәл үнсіздік.
149
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Қазақбай - Сайын Назарбекҧлы

text:
Қазақбай.
Сенейін бе, сенбейін бе? Мыңдаған жылдар бойы
ауыздан
-
ауызға ӛткенде, санадан санаға ауысқанда, қалай тілі мен
түрін, ұлттығы мен үлгісін сақтап келген. Бұл сонда ненің күші?..
Томирис ҧрпағы.
Ақсақал! Менің әкем марқұм бұл жырды бұдан
да ұзағырақ айтушы еді. Осыдан бұрынғы анттасқан шақтарда
жиналған жұрт осы тау басына сыймайды екен. Тау етегіндегілерге
естірту үшін, айқайшылар бір
-
біріне дауыстағанда, Қаратау түгел
жаңғырығып Қазығұрт басындағы сӛз бүкіл байтақ далаға тарап
кетеді екен деседі. Содан барып, бүкіл ел жаттап алады екен.
Едіге ҧрпағы.
Әттеген
-
ай, десеңші! Сол “бірлік, бірлік” деп
қанды жасын тӛккен халықтың арманынан “билік, билік” деп
билікке таласушылардың құлқы басым түсе беретін болса керек.
Бұл тарих атты ымырасыз безбүйрек бірлік үшін емес билік үшін
еңбек етуге құмар дейді ғой...
Қазтуған ҧрпағы.
Менің атам біреулер ұрысып қалса: “Ер
шекіспей бекіспейді” –
деп отыратын. Шекіскенмен, шеттесіп
кетпесін. Шеттегенді қасқыр азық етер болар. Бірлік деп емес, билік
деп күреске түсетін адамдар ӛз мақсатына тек ағайын арасына
сына қаға алса ғана, біріккендерді бӛле алса ғана билікке қолы
жетер. Бірақ оны жай халыққа қалай түсіндірерсің?..
Қҧлтегін ҧрпағы.
Мың жыл бұрын осындай
жиынға жиналғандар
Қазығұрт басына сыймайтын болса, бүгінгісіне, бұл мыңжылдыққа
бар болғаны жеті
-
ақ кісі жиналыпты. Жеті кісі не бітірмек?.. Бұл
түркілердің азайғаны ма, азғаны ма?..
Қазтуған ҧрпағы.
Осыған да шүкір деселік. Бір кезде Нұх та
жалғыз
болатын. Бастан ӛткен дауылды замандарда діңгегі
омырылып кетпей, сабағы үзіліп түспей, тамыры қырқылып қалмай,
аман сақталып, аз да болса осы заманға, мынау заманның
дұрыстыққа бет бұрған шағына, жеткеніне шүкіршілік етелік. Қара
жусанның тамырынан кӛктеп шығар ӛскініндей енді талай пенде
тегін де таныр, үйіріне де қосылар. Барлығы да бастарына азаттық
алып жатырған жоқ па...
Едіге ҧрпағы.
Орны бар оңалар деген. Бұрын біздің елімізде
аузыңнан түркі деген сӛз шығып кетсе болды халық жауы атанып
кете баратынсың. Енді ел билігі ӛздеріне тиіп жатыр емес пе?..
Ақылға келер.
150
Баязит ҧрпағы.
Жаулары орталарына жем тастап, кімнің дос,
кімнің дұшпан екенін таныттырмай кетпесе тағы да...
Қазтуған ҧрпағы.
Негізгі себеп сырттағы жаудан емес, іштегі
даудан!..
Бҧхар жырау ҧрпағы. Енді ел де түсінгендей болған болар.
Іштегі даудың түйінін шешердей түйсік пайда болар кез жетті емес
пе?
Қазақбай.
Бұл хабар елге анау таулармен тарар, мынау
желмен жетер! Ендігі жерде Қазығұрт басы қызыққа кенелер. Ел
мың жылды күтіп отырады дейсің бе? Жыл сайын жиналар, тіпті күн
сайын келер бұл жерге.
Томирис ҧрпағы.
Қазығұрттың қасиеті қайта қонар басына!
Қазтуған ҧрпағы.
Мен келесі наурыз күнін бүкіл от басыммен
осы жерде қарсы алармын деп тұрмын…
Қҧлтегін ҧрпағы.
Тағдыр сұсынан сескенген бұл тарих
жарыққа қайта ұмтылған екен, мәңгілік болғай!
Қазтуған ҧрпағы. Бостандық дәмін тата бастады ғой, ел
еңсесі бір кӛтеріліп қалар енді!
Баязит ҧрпағы.
Қарындастың қайғысына қарындас себепші
болуы кешірімсіз күнә емес пе!.. Ӛткен мың жылдық тарихқа кӛз
салсақ біздің түркілерді ешкім жеңбеген екен. Олар ӛздерін ӛздері
күйретіпті. Бірін
-
бірі жау кӛріпті. Ақырында, бауырын жауына жығып
беріпті.
Томирис ҧрпағы.
Ӛткен мың жылдық қатесін електен ӛткізер
ақыл табылса, онда қаны мен тегі бір, тілі мен діні бір тумалас
халықты біріктірер себеп жеткілікті ғой.
Қазтуған ҧрпағы.
Қарындасым, орынды сӛз айттың
-
ау! Бірақ бұ
заманда ӛзінің басындағыны бақ кӛрмей азсынынатын,
астындағыны тақ кӛрмей қомсынынатын қанағатсыздар тым кӛбейіп
бара жатырғандай. Барлығында бір арман –
бәрі бірдей ел
басқармақ, бәрі бірдей атақты болмақ. Масқара боп, ұлт арына дақ
түсіре, шетте жүріп жауларына қосылып Жері мен Елін
151
қаралайтындар мен қарғайтындар шығып жатыр. Сол пәлелердің
қырсығы тимесе бар халықтың арманы да сол бірлік емес пе?..
Қазақбай.
Бүгін мені тағы бір таңдандырып тұрған нәрсе мына
жастардың ӛресі мен білімі. Біз осы күнгі жастарда осыншалық
білім, осыншалық парасат бар деп ойламаушы едік. Қателеседі
екенбіз. Ақыл жастан деген осы болар.
Дауыстар.
–
Бәрі де жетісті ғой!
–
Бәрі білікті қазір.
–
Бірақ билікке құмарлар да кӛбейіп барады.
–
Ӛзімшілдік пен қызғаншақтықтың зардабы ғой.
–
Ӛз сӛзімізді сӛйлелік. Ал, кім тағы не айтады?..
Қҧлтегін ҧрпағы.
Мен айтайын. Біз –
Мақтаныш, Ӛкініш, Арман
деп аталған аталардың үш ӛсиетін ел құлағына жеткізуге тиіс
екенбіз. Байқадыңыздар ма? Біздің бабаларымыздың ӛкінішсіз де
ӛмір сүрген заманы бар екен. Жаңа ғана жырланған Томирис
ӛсиетінен біз ӛкініш сӛз ести алмадық!
Баязит ҧрпағы.
Басында бірлігі болып, қаптаған қалың жауына
қан құстырған елдің ӛкініші болды дейсің бе?
Томирис ҧрпағы.
Ол кездегілер: “Бір шырпыны тапсақ болды,
ұран отын жақсақ болды! Бір түнде бүкіл даланы бір ту астына
біріктіріп ала аламыз,” –
деп, мақтанады екен дейді.
Қҧлтегін ҧрпағы.
Басынан бірлігі кеткен ел артына ӛкініш
-
жылау қалдырады екен. Әйтпесе, Құлтегін бабамыздың бағы да,
билігі де ӛкінішсіз ӛмір сүрдіргендей емес пе... Ол ӛз заманындағы
ең ұлы мемлекетті басқарыпты. Асып
-
тасып мақтана да білген.
Артына гранит тасқа қашап жаздырған сӛздері қалыпты. Тыңдап
қараңдаршы…
Ерекше шабыттана сӛйлеп кетеді.
…Ұлы Тәңірім жоғарыда Кӛкті жаратқанда, тӛменде Жерді
жаратқанда, сол
жоғары мен тӛменді билесін деп ортасында асыл
текті түркі нәсілін жаратқанда –
біз дүниенің тӛрт бұрышында билік
құрғанбыз! Басы бардың басын идіргенбіз! Тізесі бардың тізесін
бүктіргенбіз! Бұл сӛзді ұрпағымыз мақтаныш етсін деп тасқа
қашаттық!..
152
Бҧхар жырау ҧрпағы.
Ғажап! Мына бабаларымыз ерлігі түгіл
шешендігіне де табынуға тұрарлық ғаламаттар ғой! Мен қазақ тілі
мен әдебиетінің мұғалімі едім. Анадай сӛздер тек қана батыр білекті
адам емес, ақын жүректі де кісінің аузына түсетін сӛздер.
Қазтуған ҧрпағы.
Тындырған ісі, мақтанышы осындай болғанда
оларда да ӛкініштің болғаны ма?
Қҧлтегін ҧрпағы.
Болыпты ғой.
Едіге ҧрпағы.
Жалпы сүрілген ӛмірің –
ол дұрысың мен
бұрысыңның жиынтығы емес пе? Сондықтан да мақтаныш пен
ӛкінішіңнің егіз болуы –
заңды нәрсе.
Қҧлтегін ҧрпағы. Құлтегін қағанның кӛзі тірісінде ӛзі құрған ұлы
мемлекеті ыдырамаған. Бірақ ол кісінің артына қалдырған ӛкініші
бір
-
ақ ауыз сӛз екен…
…Әттең, дҥние
-
ай, қайтейін,
Баста бірлік болмады
-
ай!..
Қазақбай
.
О, Тәңірім! Мына ғасырлар үндестігіне назар
аударыңдаршы!.. Бүгінгі тірліктегі ұрпақтың, мына тұрлаусыз
заманның, мына біздің басымыздағы қасіретіміз деп жүргеніміздің
бәрі –
сол ескі заман қасіреті, сол ӛткен баба ӛкініші екен ғой. Біз
ӛзіміз тауып
айтқандай болып жүрген бұ сӛз бабадан атаға мирас
қалып, атадан балаға мұра болып келе жатырған нәрсе болып
шықты!.. Біз бабалардан қалған мұра деп ӛнері мен ӛнегесін ғана
жіпке тізіп, есебін алып, ағаш үйінің үзігі мен қолға салар жүзігін ғана
мирасқа санап жүрсек?.. Атадан балаға олардың қайғысы мен
қасіреті, ӛкініші мен ӛксігі де мұра боп қалады екен
-
ау!.. Ғажап…
Тыныштық орнай қалады. Барлығының назары соған ауған.
Едіге ҧрпағы.
Сіздің мына ойыңыз бұрын ешкім айтпаған ой
болды. Ал, шындығында, ойлана білген кісіге ел тіршілігі үшін
жалпы халықтың тек қана қуаныш шақтарын қастерлей бергеннен
гӛрі қайғы соққан кездері туралы да кӛбірек айтып, жиірек еске
салған дұрыс болар еді.
Томирис ҧрпағы.
Ол қалай?
153
Бҧхар жырау ҧрпағы.
Жеке кісіге шаттық әкелген қуаныш
жалпы елге не береді? Жеке кісі қуанышы бүкіл елге қуаныш бола
алмайды.
Ол
тек
қана
ӛзінің
“мен
-
мен”
атты
сезімін
қанағаттандырады. Ондай қуаныш іздеу сезімі түбі ýгоизмге жеткізіп
тынбақ. Ал қайғы сезімінің жӛні бӛлектеу. Шындығында да, жұрт
барша халықтың да, жеке кісінің де қасіретіне ортақтаса алады.
Қайғыға ортақ болу біреуге деген аяушылық сезім туғызады.
Қуаныш сезіміне ортақтасудың арты кӛбіне қызғаныш сезімнің
оянуына себепкер болмақ. Сондықтан да қуаныш сезімінен қайғы
сезімі қасиеттілеу… Біздің Бұқар бабамыз: “Әттең, дүние
-
ай,
қайтейін, баста бірлік болмады
-
ай,” –
деп күңіренген дейтінбіз. Міне
бүгін мынау қасиетті Қазығұрт басында Алла тағала аян бергендей,
бұның да сыры ашылып жатыр. Ол сӛз Бұқар жырау сӛзі емес екен.
Ол сӛз ғасырлар қайғысы екен. Ол сӛзбен біздің бабаларымыз есте
қалмаған ескі заманнан бері күңіренген екен.
Едіге.
Дұрыс
-
ақ! Бірақ “бабалар ӛкініші” атты бой тұмар етіп
тағарлық сол мұраға бізге дейінгі ӛткен қай заман ұрпақтары да
онша мән бере қоймаған секілді. Олар ата
-
бабадан қалған дүние
-
мүлік мұраларының мән
-
мағынасын емес жасын ғана қастерлейтін
болса керек.
Қазақбай.
Ендігі жерде қасиет қонған сӛздер жасын да
анықтау қажет пе деймін. Оларды да ең асыл мұралар қатарына
қоспаса болмас. Біздің қазақ халқы: “Ӛнер алды –
қызыл тіл”, –
деп,
сӛзде қасиет бар екенін мойындаған. Мен қазір сіздердің
алдарыңызда бүкіл түркі нәсілді елдер үшін:
…Әттең дҥние
-
ай, қайтейін,
Баста бірлік болмады
-
ай! –
деген жалғыз ауыз сӛзді Ата
-
бабадан қалған
ең асыл мҧра деп қабылдап, ол сӛзді барлық
мұражайларда ең кӛрнекті жерлерге жазып қойған дұрыс деп
ойлаймын.
Ол сонау замандағы Құлтегін аузынан шықса, мүмкін
одан бұрынғылар да айтқан болар. Сонда бұл ӛкініш–сӛздің, арман–
мұраттың жасы жобамен 2000 жылдан асады. Демек бізге биыл сол
сӛздің, ең асыл мұраның, 2001 жасын тойлаған дұрыс болар.
Сонымен бірге сонша жыл бойы сол сӛз мағынасына мән бере
алмаған еліміздің де, соның қырсығынан азап шеккен жеріміздің де
қасіретін атап ӛткен жӛн.
Қҧлтегін ҧрпағы.. Бабаларымыздың ӛкініші:
“Әттең, дҥние
-
ай, қайтейін, Баста бірлік болмады
-
ай”, –
деген
бір ауыз сӛзге сыйса, ӛсиеті де –
бір
-
ақ ауыз сӛз!
Ӛмір дегеніміз –
адамдардың тірлігі,
154
Бақыт дегеніміз –
сол адамдар бірлігі!..
Дауыстар
.
–
Бірлік те бақытта қолодағы нәрсе секілді екен!
–
Тек қана қаласаң болды...
Шымылдық жабылады. Сахнада жалғыз Қазақбай қалады.
Қазақбай.
Мен осы екі ауыз сӛзді Қазығұрт тауының аса бір
кӛрнекті жеріне қашап жазып қоямын. Кӛрсін келгендер... Оқысын да
ойлансын...
Сахна тӛрінде
Бабалар ӛкініші: Әттең, дҥние
-
ай, қайтейін,
Баста бірлік болмады
-
ай!..
Бабалар ӛсиеті: Ӛмір –
адамдардың тірлігі,
Бақыт –
сол адамдар бірлігі!..
деген сӛздер пайда болады.
Шымылдық.
4 бӛлім. Талқы.
Бұл бӛлімде бабалар ісіне ұрпақтарының қалай күдіктенгені
баяндалады.
Баязит ҧрпағы.
Уақыт бәрін жеңеді дейтін. Уақыттың да жеңе
алмайтыны бар екен
-
ау! Арман
-
тілегі әбден орындалғанша жұрт
жадынан мыңдаған жылдардың да сүрте алмайтыны соның айғағы
емес пе?.. Ғасырлар бойы аңсата берер абзал арманы мен ӛшпес
ӛксігі болатын болғаны да. Бәрінің аңызында, бәрінің ойында,
бәрінің аузында бір
-
ақ ауыз сӛз: “бірлік –
бақыт!”
Ал бәрінің қалауы
бірлік болатын болса –
қайда сол бірлік?..
Бәрі де ӛз қолдарында емес пе еді?.. Неге бірікпеді?.. Бәрі ақыл
айтады да ақылсыздың ісін істейді… Бәрі ӛзгеге ӛсиет қалдырады,
бірақ ӛзіне жеткен ӛсиетті орындамайды… Бәрі бірлікті арман етеді,
бірақ арманына жетуге қол созбайды.
Тіпті, Ақсақ Темір жауыз
да “”Әттең, дүние
-
ай, қайтейін,
Баста бірлік болмады
-
ай!” –
деп ӛкініпті.
155
Менің Баязит бабамнан қалған арман да, ӛкініш те осы
болыпты. Діні басқа, қаны бӛтен бүкіл Европа елдерінің біріккен
рицарларының шабуылынан елі мен дінін қорғап қала алса да ӛз
қандастарынан бастағы бақыт пен қолдағы бірлікті қорғап қала
алмапты. Сол екі түркінің келісе алмауы бүкіл Азиядағы түркі
тұқымдас елдерді, бүкіл діндес мұсылман бауырларды басқаларға
бағынышты етті.
Қазақбай. Сонда қалай? Тамырлас едіңдер деп, тектерің бір
еді деп мыңдаған жыл ӛсиет айтып ұйымдастық дейік. Сол
армандаған бірлігіңнің тағдыры бір тентектің тіліне, бір патшаның
парасатына тәуелді болатын болса, онда ол миллиондаған
арманды жандардың мыңдаған жылдық еңбектеріне татымай
қалмай ма?..
Бҧхар жырау ҧрпағы.
Қаупіңіз дұрыс қой. Бірақ ендігі жерде
заман ережелері басқарақ жазылатын секілді!..
Қазтуған ҧрпағы. Қазіргі ел –
ӛз ойы бар, ӛз пікірі бар қауым.
Ендігі
патшалар
дүниежүзілік
үстемдіктен
дәметпейтіндей
сауаттанған болар. Бұл заман билеушілерінің басты мақсаты басқа
елді жаулап алып атақты болу емес, еңбек жарысында, ақыл
жарысында озық болу. Соны түсінген мемлекет те, соған кӛнген ел
де қауымдасу, ұйымдасу арқылы елін оздырмақ, ел басына бақытты
заман орнатпақ.
Едіге ҧрпағы.
Мен осы дүниенің жартысына билік жүргізген
Алтын Орда мемлекетінің бірде қолбасшысы болып, бірде ел
басшысы болып, жұрт сүйіктісіне айналған Ер Едіге тұқымынан
едім. Ӛзім –
тарихшымын. Тарихи тұрғыдан қарағанда, қазіргі ұлт
жанды адамдар сезімімен ойлағанда менің бабамның соншама
дастан жазып мадақтарлықтай болашақ ұрпағына тигізген
жақсылығы жоқ секілді. Ұлық Ұлыс атанған ұлы мемлекеттің
ыдырауына себепші болды. Әрине, оған тек қана билеушіні күнәлі
ету дұрыс емес. Халық қате баспайды дейді, бірақ халықтың да
қаншама қате басқан қадамдары ӛздеріне қасірет әкеледі.
Қазтуған ҧрпағы.
Не айтпақ ойыңыз бар?..
Едіге ҧрпағы. Кей кезде халық парықсыздығы осындайда
байқалады. Сол кездегі кӛпшілік ӛз ханымен ұстасып, ӛз елін қанға
бӛктіріп, ақыр соңында, Ұлы мемлекетті әлсіреткен кісі жағына
шықты. Халық ӛз қолдарымен қуатты елінің қабырғасын сӛгіп
156
тастады. Ӛз еріктерімен жат жұрттың боданы болуға жол ашып
берді. Ал соны ұйымдастырған Едіге не ұтты?.. Менің аруағына
табынған, әлі де табына беретін сол бабам ӛз арманына –
билікке
қолы жетті, он шақты жыл ел биледі. Ал соншама іс тындырған
халық, ӛз замандастарының бәрінен озық халық солардың
қырсығынан жүздеген жылдар бойы басында еркі жоқ, жүзінде кӛркі
жоқ құлға айналды. Байтақ елі, Ұлық Ұлысы тәуелсіздігін жоғалтты.
Елі шет ел тентектерінің сайран салатын, желіккендерінің желін
басатын отарына айналды.
Қазтуған ҧрпағы.
Алауыздық арты солай боларын тарих талай
рет дәлелдеді ғой. Ұлы мемлекеттерге астана болған Сарайшық
кәзір жермен жексен, күл болып жатыр емес пе?..
Едіге ҧрпағы. Ал біздерді сол дәрежеге жеткізген бабаларымыз
да артына дәл басқалар айтқандай ӛсиет қалдырыпты. Бұ күндерде
таққа таласушылар, баққа қызығушылар осы тарих тәжрибесінен
ғибрат іздемей ме екен?.. Ай, қайдам?.. Іздемейтін болар… Әйтпесе
тақ пен бақ таласы барысында ел басына күн туғызуды тоқтатар еді
ғой…
Бҧхар жырау ҧрпағы. Інім! Ел санасында: “Ел қамын жеген
Едіге” –
деген қанатты сӛз қалмап па еді? Сіздің ӛз бабаңызға айтар
ӛкпеңіз мол секілді ғой?..
Едіге ҧрпағы. Едіге менің бабам болғанда ол маған қазақ
халқынан жақын ба екен?.. Ӛзін “мен –
қазақпын” деп кӛкірегін соға
алатын адамға бабасы мен атасынан да, әкесі мен баласынан да
жақын тұтуға тиіс тұлғасы бар!.. Ол тұлғаның аты –
Қазақ халқы!..
Атаң менен әжеңді де, әкең менен анаңды да туған сол халық.
Істеген ісі халық мүддесінен шыққан кісілерді ғана бабам деп
бағалап, атам деп ардақтаған ел мен ер –
ел бірлігі деген қасиетті
ордаға қарай бір қадам жақындай алар…
...Қазақ халқы деген Кісі маған ӛзімнен де жақынырақ!..
Қазақбай.
(Ӛзіне ӛзі)
Осы біз ӛмірден шет қалып бара жатырған
жоқ па екенбіз?.. Мына кісілер кісілік туралы қалай
-
қалай
толғайды?..
Бҧхар жырау ҧрпағы.
Нағыз Азамат сӛзі дәл осындай болатын
болар!.. Бұл ел
-
жұртымыздың мыңдаған жылдық мезгілден оза
бастағаны шығар?.. Әлде Қазығұрт басына тек жаны тазалар ғана
жетті ме екен?.. Кӛпшілік ойы осылай болса ғой, шіркін!..
157
Қазақбай.
Мүмкін солай да шығар…
Бҧхар жырау ҧрпағы.
Қайдам? Бұ
халық дегенің тұрлауы жоқ
тобыр ма деп қаласың, кей
-
кейде. Ақыл мен Шындық жағында емес,
кӛбіне Жалған мен Айқайшының соңында жүреді.
Айтыңызшы замандас, Сіздің тұқымыңызға қазіргі заманда
Едіге аты “Менің атам –
Едіге” деп мақтануға неге олқы соғып тұр
деп ойлайсыз?..
Едіге ҧрпағы.
Батыр бабамыздың ерлігі туралы дастандар кӛп
жазылыпты. Бірақ оның жеңіп жүргендері алыстағы ата дұшпан
жауы емес, қоныстас кӛршілері мен тегі бір қандастары екен. Ең
үлкен жеңісі –
басқаның емес ӛзінің патшасын тақтан тайдырғаны
екен. Ыдырап бара жатқан біраз түркі елінің басын біріктіруге еңбек
еткен Алтын Орда ханы Тоқтамыстың басын алыпты…
Бҧхар жырау ҧрпағы. Ия, солай. Алтын орда ханы Тоқтамысты
тақтан тайдыруға, түркі елдерін бақтан айыруға Ақсақ Темір мен
Едіге мырзаның қосқан үлестері аз емес.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Едіге  ҧрпағы - Сайын Назарбекҧлы

text:
Едіге ҧрпағы.
Бірақ сол кісілер ӛздерін бақытты санады ма
екен?.. Санай алмаған болар… Сондай билеушілер ӛмірден ӛтерде
ӛкініш отына басқалардан кӛбірек ӛртенетін болар. Әйтпесе Ер
Едіге деп кӛзі тірісінде
-
ақ дастандар арналған кісі ӛмірден ӛтерде
–
баста бірлік болмады
-
ай деп, кӛкірегін жара күрсінер ме?.. Бәрінің
арманы тірісінде де біреу, ӛмірден ӛтерде де біреу
-
ақ!.. Тірісінде ел
басқарсам дейді, “о жаққа” аттанарда болашақ ұрпаққа бірлік
тілейді... Кезінде аз ғана ағайын арасындағы араздық үшін ӛз
тамырына ӛзі балта шауып, ӛз шаңырағын ӛзі шағып қате басқан
кісінің ӛкініші ӛзегін ӛртейтін болар. Әсіресе болашақ ұрпақ қарғауы
мүмкін
-
ау деген ойға берілу қандай сұмдық…
Қазтуған ҧрпағы.
Сонда
сіз қазіргі адамдар, ел Едігені қарғайды
деп ойлайсыз ба?..
Едіге ҧрпағы.
Едігенің жағымсыз жақтарының ұмытылғаны
қашан… Ел жадын қалыптастырушылар аруаққа жүк артуға құмар
болмайды. Жұрт назарына ӛмірден ӛткен барлық қайраткерлердің
тек жақсы жағын ұсынады да, бара
-
бара бәрі де ел сүйіктісіне
айналып кетеді…
158
Қазтуған ҧрпағы.
Қанша дегенменен, ел жадында тарихи
шындықты қалыптастырар да, шындыққа жақын бірдеңелер қалу
қажет емес пе?..
Едіге ҧрпағы. Ел деген сағыз шайнап жүрген бала тәрізді
тіршілік етушілер емес пе?.. Түсін жылтыратып, сәл секер қосып
дәмін келтіріп сағызды аузына салсаң болды, олар шайнаңдауға
жалықпас. Ел басына қасірет орнатқан жер шарын жаулаған
жаулаушылар атына, мысалы ӛз бабаларымыз Темірлан мен
Едігеге ондап, жүздеп дастан арнаған. Ал Дарий патша біздің
елімізді жаулауға келгенде парсының бар әскерін айламен құртқан,
ӛз ӛмірін ӛз еркімен құрбандыққа шалып сақ даласын сақтап қалған
Шырақ атты қойшыға бір ауыз сӛз де арнамаған. Грек
тарихшыларына рахмет Шырақ атын мәңгілеп кетіпті. Солардың
жазбасынан бізге нағыз ердің аты жетіп отыр.
Томирис ҧрпағы.
Осы ағаның сӛзінің жаны бар. Мен әлі
тұрмысқа шықпаған кісімін. Затым әйел болғасын, әйел тағдыры
туралы кӛбірек ойлаймын. Біздің тарихта ел қорғаған, жанын сол
жолда құрбан еткен бір де бір әйел болмағандай, баяғы заманның
ержүрек әйелдері туралы, бұ заманның жақсы әйелдері туралы
ешкім ештеңе жазбайды. Жақсы әйел деп мен ӛз елінің әдет
-
ғұрпын
сақтайтын, халқының ер жүрек батырларына ана да, пана да бола
білгендерін, елі мен ерін қадірлейтін әйелдерді айтып отырмын. Ал
кездейсоқ бір әйел ӛзінің некелі жарын тастаса, ұлтының әдет
-
ғұрпынан аттаса болды барлық ақын сол әйелді аспандата
жӛнеледі. Еңлік деп еңірейді, Ақбӛбек деп аңырайды, Қалқаман деп
қайғырады. Тағы бір мысал. Ӛздерің жаңа ғана әңгіме еткен Шырақ
деген батыр бала туралы бір ауыз сӛз қалдырмаса да, ӛз әкесін
ӛлтірген Болатбек деген бала туралы дастан жазады, ән шығарады.
Мына ағаның сағыз шайнайды деп тұрғаны да сол болар.
Қазақбай.
Қарындас десем де болар, қызым десем де
орынсыз емес. Мана менің аузымнан “адам да түзеліп келеді, заман
да түзеліп келеді” деген сӛз шығып еді. Қалай аузыма түсті деп те
таңырқаған едім. Асылы, сол сӛзді менің аузыма періште салған
болар. Сіздердің мына ойларың, осы сӛздерің соның айғағы. Елдің
елдігі туралы, адамның адамшылығы туралы осылай толғана
алатын ұл
-
қызы бар елдің басына бірлік те, бақыт та жақындап келе
жатқан болар…
Дауыстар.
–
Аумин!..
159
–
Айтқаныңыз келсін!..
–
Жақсы сӛз, жарым ырыс!
Томирис ҧрпағы.
Ағатай
-
ай!.. Мына сӛзіңіз менің кӛмейіме ӛксік,
кӛзіме жас толтырып жіберді ғой!.. Қандай жақсы ниет еді!.. Қандай
асыл арман еді!.. Алла тағала оңына келтіргей!..
Қазтуған ҧрпағы.
Босама, шырағым! Ағаңның сӛзі баяғы бір
арман дағы. Елдің ойын, халықтың
жайын білу оншалықты қиын
нәрсе болмаған. Олар туралы білгілерің келсе, соңғы жазылған
бірнеше ақын ӛлеңдерін оқып қараңыз. Оқи отырып, ӛзіңіз де ӛз
ойыңызды қалыптастырасыз. Ақын –
халықтың тілі. Менің қасиетті
бабам Қазтуғанның сӛздерін қазір бір тарихи
кезеңнің баяндауы деп
бағалап жүр емес пе… Бұрын
-
соңды еш елде, еш жерде болмаған
ұлы мемлекет –
Ұлық Ұлыс, Алтын Орда деп те атала береді, сол
байтақ ел басындағы бірлігі кеткен күні ұсақ
-
ұсақ хандықтарға
бӛлініп тыныпты. Бӛлініп алып та бір
-
бірімен жауласулы. Ең қауіпті
жау –
іштен шыққан жау.
Бҧхар ҧрпағы.
Біздің Бұқар жырау бабамыз да іштен шыққан
жау жаман деген екен.
Қазақбай.
Мен сіздердің осы сӛздеріңнен, кенеттен ойға орала
кеткен, бір қорқынышымды айтайын ба?..
Дауыстар.
–
Қорқынышы несі?..
–
О не қорқыныш?..
–
Ал айтыңыз…
–
Қазақбай.
Құдай сақтасын дейінші. Айтпақ ойым бар болғаны
мысал ғана… Тағы да Құдайдан кешірім ӛтініп алып, егер қазір елді
жинап жіберіп: “Біз мына байтақ қазақ елін онға бӛлеміз. Осы
елдерді билейтін он кісі шығыңдар десе”… Не болар еді?.. Мен!..
Мен!… Мен!.. –
деп келісе кетушілер табыла кетер ме екен?.. Жоқ
әлде… Іргесі бүтін елді бӛледі деген не сұмдық?.. Ата
-
бабаларымыз
талай
-
талай бӛлініп кӛрген, бірақ бақытсыздықтан басқа ештеңе де
таппаған. Алтын
Орданы онға бӛліп алғандар да, бір қазақты үшке
бӛліп алғанда да шыққан мүйіз шамалы болатын. Бӛлінгеннен кім
мұратына жетіп пе еді?, –
дер ме екен?..
Томирис ҧрпағы.
Ағажан
-
ай! Бұл не дегеніңіз!.. Мынадай
сұмдық ой басыңызға қалай келіп тұр?.. Бұ заман –
байтақ еліміздің
сауатты болған заманы емес пе? Халық ӛзінің ұлттық санасының
160
аяққа тапталғанын кӛрген ел еді ғой! Шыныменен содан да
қорытынды шығара алмайды ма? Жүздеген жылдар бойы
бодандықтың бұғауын сүйреткен, азабын кӛргендер емес пе? Әй,
ешкім шыға қоймас… Тарих тағылымы, азамат санасы, ел мүддесі
деген қасиет тұтар ұғымдар бар емес пе?..
Едіге ҧрпағы.
Айналайын
-
ай, жылап жібере жаздадың ғой! Елдің
бәрі бастағы бірлік туралы тап ӛзіңдей шырылдаса, тек қана біздің
елде емес, бүкіл жер шарында “қой үстіне боз торғай жұмыртқалар”
заман орнатар еді
-
ау! Бірақ біздің қазақ халқының кейбір санасы
уланғандары бірнеше ғасырлық кӛрген қорлық пен мазақты, зұлмат
пен азапты он шақты жылдық нанға қарны тойған кезеңі үшін құрбан
етіп жіберді емес пе? Кешегі Президент сайлауы кезінде біраз
жерлестеріміз қазақ халқының тамырын қырқып жібере жаздаған
коммунистерге де дауыс берді ғой!
Қазтуған ҧрпағы. Жоқ, олай демеңіз. Желтоқсан уақиғасын еске
алсаңызшы! Халық –
ел намысы дегенде отқа түсердей боп, біріге
қалмап па еді?.. Жалын боп лау ете қалмап па еді?
Едіге ҧрпағы. Жоқ! Мен оған келісе алмаймын. Ол халықтың бас
біріктіруі емес болатын. Ол –
жастар шыдамының бір сәтке
шарасынан асып кетуі, тасып тӛгілуі еді. Жастардың ол қозғалысын
елдің саналы түрде бас біріктіруі десек біз ӛзімізді ӛзіміз алдаған
болар едік. Ол қозғалыс –
әлі де болса елдің басын біріктіруге
болатынының дәлелі ғана!
Қазтуған ҧрпағы.
Сіздердің осы ойларың біздің Қазтуған
бабамыздың кӛзінен жас емес қан ағыза жырлаған зары екен.
Қазтуған бабамыздың заманы біздің елдің ең қасіретті жылдарының
басы болған секілді.
Едіге ҧрпағы.
”Ақтабан шұбырындыдан” да ма?
Қазтуған.
Әрине. Қазтуған ӛз басына түскен ауыртпалыққа емес,
болашақ ұрпақтар басына түсер ауыртпалықтың салмағына сана
жеткізе алған кісі ғой. Олар әлі ӛз бастарынан бақыты тайып кете
қоймаған заманда, жалы биік, жағасы бүтін заманда ӛкініш
айтқандар ғой. Солардың ӛсиеті орындалмады да ақыры сол
замандағы ел басшылары елді “ақтабан шұбырындыға жеткізген
болатын”.
Қазақбай.
Ол сонда қандай ӛкініш
-
ӛсиет қалдырыпты?
161
Қазтуған ҧрпағы.
(Саз аспабын күйге келтіреді).
Басынан ел бірлігі
кете бастағасын Қазтуған заманындағы даналарымыз кейінгі
болашақты болжап біліп, қазіргі Дон, Еділ, Жайық аралығындағы
атамекенінен Ұлытау, Алатау, Қаратау бойына қарай жылжыған ғой.
Сол жылдардан қалған бабалар ӛкініші…
Бақасы қойдай шулаған,
Шырмауығы шӛккен түйе таптырмас,
Балығы кӛлге жылқы жаптырмас –
Қайран Жайық, қайран Дӛң,
Қайран менің Еділім!..
Бастан бірлік кеткен күн –
Бақ
-
дәулет бастан кӛшкен күн,
Қасірет
-
қайғы жеткен күн,
Үміті елдің ӛшкен күн…
Енді кімге құтты қоныс боларсың
Адыра қалған бізден жұрт?
Қайран да менің Еділім!..
Едіге ҧрпағы.
Жарықтық, Қазтуған бабамыз ел басына әлі туа
қоймаған заман үшін қасірет шегіп, әлі басына бодандық бұғауы
түспеген елі үшін запыран ішіпті. Ел басынан кете бастаған бірліктің
зардабының қандай боларын анық сезе біліпті ғой.
Бҧхар жырау ҧрпағы.
Бұқар жыраудың зары мен ӛкініші дәл
Қазтуғанның аузынан жырып алып жырлағандай
-
ау! Тыңдап
қараңдаршы… Ол бабамыз да бірде:
“Тоғызыншы тілек тілеңіз
Тӛреңіз тақтан таймасқа.
Тоқсандағы қарт бабаң
Топқа жаяу бармасқа”, –
десе,
енді бірде:
“Жаулаған ханын қара оңбас,
Хан қисайса бәрі оңбас”, –
деп сақтандырған екен.
Менің жасым тоқсан үш
Мұнан былай сӛйлеуім
Маған да болар ауыр күш.
Ӛлетұғын тай үшін,
Қалатұғын сай үшін
Қылмаңдар жанжал
-
ерегес!..
162
Ал сонда біздің аталарымызға осыдан артық қандай ақыл,
қандай ӛсиет қажет?.. Жаңағы Қазтуған зарын жырлай жүріп, Бұқар
ақылын айта жүріп біріге түсудің орнына бӛлініп тынды, ақыры.
Соның арты “ақтабан шұбырындыға” жалғасты. Оның арты
бостандығынан айрылып, бодандыққа бас иді.
Едіге ҧрпағы.
Пай, Бұқар баба да айтады
-
ау! Тоқсандағы қарт
бабаң, топқа жаяу бармасқа… дейді. Сонда ол кісі тойға, топқа жаяу
келе жатқан елінің қарты үшін арланып тұр ғой… Сонда қазір біз
кімбіз?.. Жаяу келе жатқаны түгіл жығылып жатқанына да
қарайламайтын халге жетіппіз.
Томирис ҧрпағы.
Ағалар
-
ай! Бүгін соншалықты жақсы шыққан
күнді жақсы батыра алсақ жарар еді!.. Кӛлеңкеленіп барады ғой…
Қазтуған ҧрпағы.
Кӛлеңке бізден түсіп жатырған жоқ, шырағым.
Ел басының бірлігі жоқтығынан пайда болып келе жатқан
алауыздықтың кӛлеңкесі емес пе? Қазтуған мен Бұқар жыраудың
кӛз жасын
ағызған бұл сӛздерді қалайша жасырып ұстарсың?
Бҧхар жырау ҧрпағы. Біздің Бұқар жырау бабамыз Тәукеге
дейінгі бірнеше ханға, содан соң Тәукеден бастап Абылайдың соңғы
деміне дейін елдің басын біріктірсек деген арманыменен ӛмірден
ӛткен секілді.
Шымылдық жабыла бастайды. Адамдар қозғалақтап кетед
і.
Қазақбай.
Сонда неге бірікпейді, бұ халық?..
Едіге ҧрпағы. Ойбай
-
ау, халыққа салсаң бірігер
-
ау! Оған билік
басына таласушылар ерік бере ме?.. Бӛліп алып, бӛрідей таламай
ма?..
Шымылдық толық
жабылады. Тек қана Бұхар жырау ұрпағы қалады.
Бҧхар жырау ҧрпағы.
Хан тағынан бӛрік кигеннің бәрі дәмелі.
Бірақ бас дейтін пәлекеттің бәрі бірдей бӛрікті кӛтергенмен ақылды
кӛтере алмайды екен. Бәрі ел билегісі келеді. Бірақ ел болып
ойлағысы келмейді. Олар да ӛз елін жақсы кӛретін болар, бірақ
олар билік басында болуды бәрінен де артық кӛреді.
Дауыстар:
163
–
Сонда ел басын қалай біріктіруге болады деп
ойлайсыздар?..
–
Біріктіру кімнің қолынан келеді?
Шымылдық.
5 бӛлім. Бірлік
Бұл бӛлімде ел жүрегінің бірлікке құмарлығы баяндалады.
Шымылдық ашылады. Ойланып тас үстінде отырып қалған адамдар.
Қазтуған ұрпағы орнынан тұрады.
Қазтуған ҧрпағы. Бірлік бақытқа жол ашады дедік. Ал келістік
делік. Сонда соған апарар жол қандай?.. Сол жолда елді
кім
бастамақ?.. Оның арты тағы да билікке таласуға ұласып кете
бармай ма?..
Қазақбай.
Ал, бауырлар! Пікірлестіңдер!.. Аталарыңның
ӛкініші мен ӛсиетін, арманы мен мақтанышын ортаға салдыңдар!..
Бұл дау қазақтың “бітпес” атты оþ
-
ӛрнегіндей шеті жоқ нәрсе ғой.
Бұл таудың басы ол дауды шешетін жер емес. Ал айтыңдаршы,
енді елдеріңе не деп барасыңдар?.. Ести кетелік. Айта жүрелік...
Едіге ҧрпағы.
Дұрыс сӛз. Мың жылдық дауды дәл осы арада
шешіп ала алмаспыз. Ал, айтыңдар! Не деп барамыз?.. Аға Сіз не
дейсіз?..
Бұхар жырау ұрпағына қарайды.
Бҧхар жырау ҧрпағы. Біз не айтамыз, кӛпшіліктің айтқанына
қол кӛтереміз дағы.
Томирис ҧрпағы.
Ана жаққа қараңдаршы! Тағы біреулер келе
жатыр!
Баязит ҧрпағы.
Жарықтық бұл таудың басы бос жатпайды
екен. Қасиетті Қазығұрт деп бекер атамаған ғой.
Қазтуған ҧрпағы. Бұлар кім?.
164
Едіге ҧрпағы.
Жай жүргендер ме?.. Әлде кешігіп келе жатқан біз
секілділер ме екен?..
Қазақбай.
Мен секілді Қазығұрт басынан дәрі шӛп іздеп
жүргендер болар. Біраз еңлік гүлін жинап алыпты ғой.
Екі жас жігіт бұларға сәлем береді. Біреуі арап азаматынша киінген.
Бейбарыс ҧрпағы.
Ассалаумағалайком!
(Барлығымен қол еріп
амандасады).
Ақын.
Тұрғандарды сынай бір шолып ӛтеді
.
Сәлем бердік, Сіздерге
Қазығұрттың
басында
Қараң
-
ғұраң адамдар!
Қазақбайға қол беріп амандасады.
Түрлеріңе қарасам,
Ақыл айтар бабам бар!
Қазақбай қолын жіберіп,
Едігеге
қол беріп амандасады.
Жастарыңа қарасам,
Іштеріңде ағам бар!
Қазтуғанға қол беріп амандасады.
Тҧрыстарың келіскен
Ойлы кӛзді жарандар!
Баязитке қол беріп амандасады. Қызға қарап
ерекше шабыттана
Бір
-
екі ауыз ӛлеңге
Бір қазақтай шамам бар.
Қазығұрттың етегі
Қазақ деген қауым бар.
Араласаң, даласын
Айналайын –
ауыл бар.
Сай
-
саладан жалықсам,
Басына шығар тауым бар.
Тау
басына шыққанда,
Сӛз ӛлең боп сауылдар.
Жолым болып, мінеки
Қазығұрттың басында,
Шабыт буған шағымда
Тыңдайтын сіздей қауым бар!..
Ортаңызда айдай боп
Толған шағы, нұр жүзді,
165
Сұлу қыз деген жауым бар!
Сұлуға гүл ұсынған
Ақынға қандай дауың бар!
Дауыстар.
–
Бәрекелде!
–
Ақын екен!
–
Суырып салманың ӛзі екен!
Ақын ізетпен қызға гүл ұсынады
.
Тмирис ҧрпағы.
(Қыз гүлді иіскеп тұрып сӛйлейді).
Аға, рахмет!
Бүгінгідей қуаныш кернеп, сезім буып тұрған шақта аспаннан маған
гүл жеткізуге түскен періштедей боп, жарқ ете қалдыңыз ғой! Бұл гүл
қурап күл болып кеткенде де ендігі жерде менің ең қымбат дүниеме
айналар!
Қазақбай.
Уағалайкум
-
ас
-
салам, Ақын жігіт,
Қара сӛзден ӛлеңге жақын жігіт.
Қандай екен сарайың, кім біледі,
Бір кӛруге, жылтырақ, тақыл жігіт.
Дауыстар.
–
Ал ақын керек болса!
–
Мәс
-
саған! Ақын ӛзіміздің қасымызда тұр екен ғой!
–
Осылар қазір айтысып қалып жүрмесін.
–
Несі бар, қазақтар айтыса салады...
Қазақбай.
Жо
-
жоқ, мен ақын емеспін. Мына ақын жігіттің кӛңілі
шалқып тұрғасын аздап демеп жіберейін дегенім ғой. Біздің қазақ
халқының бір
-
екі жол ӛлең құрастырмайтыны болмайды.
Баязит ҧрпағы.
Біздің түркі елінде қазақ жерін Атамекеніміз деп
ұлық тұтады. Қазақ халқын түркі тегінің қарашаңырағын ұстап
қалған текті тұқымымыз деп ӛзгеше құрметтейді. Қазақтар ақын
халық деп мақтаныш етеді. Бұл жігіт ақын болса қазір ойланбастан,
түркі тектес халықтар туралы бірден ӛлең құрастыра ала ма?..
Қазақбай.
Неге құрастырмасын. Түріне қарасам, осы жігіт
құрастырып әлек болып жатпайды, саулатып тӛгіп
-
тӛгіп жібереді.
166
Ақын.
Тегі бір, түркі тұқымдас халық туралы дейсіз бе… Апыр
-
ай, а… Болсын, болсын… Ал тыңдаңдар…
Қыз жартас үстінде жатқан домбыраны ұсынады.
Қапияда қыссаң да,
Ақын сӛзден жаңылмас.
Қазығұртқа жиналған
Қайдан келген қарындас?
Іздесем де бұл жерден
Бӛтен бір жан табылмас.
Тегін білген тектілер
Артық
-
кемге тарылмас.
Кҥй қҧлағын келтірсең,
Сазың неткен сарындас.
Тілегің бір, тілің бір
Бір құрсақтан, қарындас.
Бірге туған ел едің
Тегің, жұртың –
тамырлас.
Бас қоссаңдар бірлігің!
Бас қоссаңдар тірліің!
Кездестіңдер қалайша
Жүзі жылы кіл бүгін?
Сапарларың оң болғай!
Армандарың оңдалғай!
Жүрсіңдер ме бабаңның
Ӛтемекке борышын –
Орындамай тірлікте
Кеткен ісін қолға алмай?!
Осындай кезде қалайша
Сӛз сӛйлерсің толғанбай.
Айналайын, қарындас!
Жас қосылсын жасыңа,
Бас қосылсын басыңа,
Қолдағы гүлің солмасын!
Алыстан сапар шегіпті
Қасымдағы жолдасым.
Аман
-
есен жетулі
Тілеуі ақ болғасын.
Атасы бұның Бейбарыс,
Түркі түгіл жат елде
Қосыпты басын бӛтеннің.
Бейбарысты жырласам
167
Игертпей сӛзді кетермін!
Атырау теңіз сағасы,
Ақжайықтың жағасы
Ескерткіш ашып бабаға
Барыпты сонда, шамасы.
Қуанышты дейді екен
Бейбарыс қайтып келгесін
Бүкіл қазақ баласы.
Осыдан кейін біздерді
Қалайша нашар ел десін!
Тыңдамасын қалайша
Ақынның айтқан термесін…
Тұрғандар шулап кетеді.
Томирис ҧрпағы.
Ғажап! Бейбарыс тұқымы дейді!..
Қҧлтегін ҧрпағы.
Египетті билеген қыпшақ па, кәдімгі? Мына
ақын таңатқалы арамызда болғандай ғой, тіпті!
Едіге ҧрпағы.
Құлағына періште сыбырлап тұрған болар!
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sajin-nazarbekli.html?page=17#Баязит_ҧрпағы.__Жарықтық_бұл_таудың_басы_бос_жатпайды_екен._Қасиетті_Қазығұрт_деп_бекер_атамаған_ғой._____Қазтуған_ҧрпағы.

title: Едіге  ҧрпағы - Сайын Назарбекҧлы


url: http://emirsaba.org/sajin-nazarbekli.html?page=17#Бейбарыс_ҧрпағы.__Ассалаумағалайком!_(Барлығымен_қол_еріп_амандасады).____Ақын.

title: Едіге  ҧрпағы - Сайын Назарбекҧлы


url: http://emirsaba.org/sajin-nazarbekli.html?page=17#Бҧхар_ҧрпағы.__Біздің_Бұқар_жырау_бабамыз_да_іштен_шыққан_жау_жаман_деген_екен._____Қазақбай.

title: Едіге  ҧрпағы - Сайын Назарбекҧлы


url: http://emirsaba.org/sajin-nazarbekli.html?page=17#Едіге_ҧрпағы.__”Ақтабан_шұбырындыдан”_да_ма____Қазтуған.

title: Едіге  ҧрпағы - Сайын Назарбекҧлы


url: http://emirsaba.org/sajin-nazarbekli.html?page=17#Тҧрыстарың_келіскен__Ойлы_кӛзді_жарандар!___Баязитке_қол_беріп_амандасады._Қызға_қарап_ерекше_шабыттана

title: Едіге  ҧрпағы - Сайын Назарбекҧлы