title: Н.  Баратынскій - С. Бердяевъ чечня и разбойникъ

text:
Н. Баратынскій.
Далѣе, въ сторону Дагестанской области — живо
писная перевальная дорога черезъ Керкетскій перевалъ,
ведущая черезъ урочище Ботлихъ (Дагестанъ) въ под
ножьяхъ снѣговыхъ горъ, въ гор. Тифлисъ. Недалеко
отъ перевала игривая природа на высотѣ 2700 фут., надъ
уровнемъ моря, дала большое озеро «Эйзенамъ», изо
билующее форелью.
Въ 7-ми верстахъ отъ укрѣп. Ведено въ красивомъ
ущельи хаотически разбросанъ аулъ Хорочой, гдѣ не
подалеку отъ небольшой мечети стоитъ необитаемая
убогая сакля старика, Гушмазако (отецъ Зелимхана).
Обозрѣвъ эту мощную, неописуемую красоту при
роды Веденскаго округа, и, побывавъ на бывшихъ стра
тегическихъ базахъ Имама Шамиля, находившихся на
13
скалистыхъ высотахъ, доступныхъ подоблачнымъ ор
ламъ, я пересталъ удивляться, что Россія съ горстью че
ченцевъ и дагестанцевъ воевала въ продолженіи 50
лѣтъ.
Я никакъ, однако, не могъ согласиться съ тѣмъ,
чтобы величественная красота природы сочеталась съ
варварствомъ. Мнѣ хотѣлось вѣрить въ то, что припи
сываемая чеченцамъ поголовная преступность тенденці
ознаго характера. Вступивъ въ отправленіе своихъ обя
занностей, я сталъ интенсивно изучать характеръ и
психологію этого народа, его историческое прошлое и
причины возникновенія абречества (разбойничества).
Итакъ, выдѣливъ изъ лингвистической классифика
ціи народовъ Кавказа чеченцевъ, оказалось, что чечен
цы происходятъ отъ арабовъ изъ племени «Нохчи».
У арабовъ это племя считалось воинственнымъ, и
они еще до Рождества Христова образовали изъ Н ох
чи пограничную линію во время войнъ съ персами и,
главнымъ образомъ, колхидами (грузины). Съ течені
емъ времени текущія историческія событія отбросили
нохчи на Кавказскій перешеекъ, а потомъ и на Сѣвер
ный Кавказъ, т. е. на сѣверный склонъ Кавказскаго хреб
та, такъ что Кавказъ является истинною колыбелью че
ченскаго народа. На описанныя горныя «высоты чеченцы
пришли, какъ къ природной скалистой защитѣ своихъ
свободъ отъ народовъ, стремившихся къ порабощенію
(ихъ.
Исторія кавказскихъ народовъ, говоритъ, что еще
въ V вѣкѣ по Р. X. во времена владычества сосанидовъ
(персы), нохчи дрались съ персами, а потомъ, въ XIII вѣ
кѣ, они, въ объединительномъ движеніи кавказскихъ
племенъ мужественно отбивались отъ полчищъ Чингизъ-
14
Хана, нанося потрясающія пораженія монголамъ. Вотъ
почему чеченскій народъ является «аборигеномъ кав
казскаго монолита» и народомъ съ интереснымъ истори
ческимъ прошлымъ.
Чеченцы болѣе свободолюбивое, болѣе героическо-
рыцарское, вѣками демократизированное племя, чѣмъ
другія племена Кавказа.
Объясняется это тѣмъ, отчасти, что у всѣхъ наро
довъ Кавказа есть сословное дѣленіе (князья, алдары,
таубіи, уздени и холопы), основанное издревле на прин
ципѣ права сильнаго и подхалимствѣ слабаго. У чечен
цевъ нѣтъ сословій.
Чеченецъ говоритъ: «У насъ нѣтъ князей, нѣтъ и
холоповъ». Войдя въ глубину современнаго бытія этого
народа, я нашелъ, что чеченецъ любитъ свои красивые
утонченные обычаи — почитаніе сѣдины и вообще стар
шаго въ лѣтахъ, джентльменство къ женщинѣ и защи
та ее оружіемъ, предупредительно вѣжливыя взаимоот
ношенія и снисходительность къ слабѣйшему. Невѣро
ятное гостепріимство (чеченцы говорятъ: «гость есть
посланникъ Аллаха»).
Углубляясь въ исторію движенія кавказскихъ наро
довъ и происшедшихъ войнъ, какъ до Р. X ,, такъ и по
слѣ, мы видимъ, что чеченцы никогда, въ цѣляхъ-ли тер
риторіальныхъ захватовъ, въ цѣляхъ ли порабощенія
той или иной народности, во имя своего милитаризма,
войнъ не вели; они лишь мужественно защищались, от
стаивая свои суверенныя права.
И, дѣйствительно, въ теченіе 3-хъ лѣтняго моего
управленія частью чеченскаго народа, я нашелъ, что на
родъ этотъ очень мирный, терпѣливый и неприхотли
вый. Онъ даже имѣетъ большое тяготѣніе къ торговлѣ.
15
Въ обоихъ чеченскихъ округахъ вся торговля находи
лась въ рукахъ самихъ чеченцевъ — они не дали въ руки
евреевъ, армянъ, грековъ и персовъ, какъ это наблю
далось на всемъ Кавказѣ.
Среди чеченцевъ въ послѣднее время даже появи
лись гильдейскіе купцы, имѣвшіе дѣла съ Москвой,
Лодзью, Варшавой, Сибирью и даже съ Германіей и
Персіей.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Земля  и  права - С. Бердяевъ чечня и разбойникъ

text:
Земля и права
Со времени покоренія Россіей «непокорныхъ гор
цевъ», Чечня очутилась запертой въ горныхъ тѣ
снинахъ, испытывая невыносимое малоземелье, такъ
какъ лучшія степныя земли отошли въ пользованіе
русскихъ поселенцевъ, переименованныхъ въ казаки
войска терскаго княземъ Борятинскимъ и генераломъ
Ермоловымъ.
Малоземелье въ Горной Чечнѣ, со степенью нарож-
даемости, дошло до того, что кукуруза (единств. хлѣб
ный злакъ)засѣвалась въ лѣсу на, такъ называемыхъ,
трудовыхъ полянахъ. Чеченская семья самочинно выру
бала украдкой вѣковые чинары, выкорчевывала корни
и послѣ обработки этой полянки засѣвали ее кукурузой.
Впослѣдствіи семья эта платила единовременный
штрафъ и потомъ ежегодный поземельный налогъ въ
пользу казны, т. к. всѣ горные лѣса принадлежали госу
дарству.
Ужасная бѣднота горной Чечни и способы борьбы
съ тяжелыми условіями жизни въ добываніи пропита
нія, сжали бы въ комокъ самое зачерствѣлое сердце. По
отвѣсной скалистой крутизнѣ несчастный истинный сынъ
16
сѣдого Кавказа гналъ захудалаго осла, навьюченнаго
Двумя маленькими мѣшечками съ кукурузой внизъ., къ
рѣчкѣ, на протяженіи 10-15 верстъ по извилистой козь
ей дорожкѣ, для помола на муку на какой то допотоп
ной мельницѣ и, теряя на это почти цѣлый день, голод
ный и усталый возвращался къ семьѣ, чтобы накормить
голодныхъ, босоногихъ и полунагихъ дѣтей.
Съ такими же затрудненіями доставлялась на вью
кѣ изъ той же рѣчки и вода.
Какъ то невольно, глядя на этотъ, свыкшійся съ
нуждой, народъ, не предъявлявшій ни къ кому правъ
человѣка, приходилось думать, что народъ этотъ за
бытъ и Богомъ, и людьми.
«... Я сынъ Дигоріи далекой,
Гдѣ въ мертвомъ морѣ сѣрыхъ скалъ
Глядитъ на міръ Казбекъ высокій.
Гдѣ въ безднѣ мрачной, какъ змія,
Віясь шипитъ Урухъ сердитый,
И гдѣ протестъ въ груди тая,
Дигорецъ трудится забитый.
Отца не зналъ я никогда —
Его ребенкомъ я лишился.
Мнѣ говорятъ, что разъ дрова онъ везъ
И въ бездну провалился.
Да и мать недолго прожила —
Она въ Урухѣ утопилась;
Ее измучила нужда,
Хотя какъ волъ она трудилась.
Я помню этотъ страшный день, —
Два дня мы съ нею голодали;
У насъ ужъ кончился ячмень,
17
А сосѣди... сосѣди тоже доѣдали.
Я помню этотъ страшный день,
Когда мнѣ мать безъ слезъ,
Угрюмо прошептала:
«Сынъ, къ чему страдать?
Къ чему страдать, насъ Богъ забылъ,
Насъ Богъ забылъ, какъ пахарь полосу на полѣ.
Идемъ! Въ Урухѣ зломъ
На днѣ его, какъ ледъ холодномъ,
Пріютъ послѣдній мы себѣ найдемъ!
Оиъ не откажетъ въ немъ голоднымъ...»
И мы пошли...
Урухъ, Урухъ! Не мало ты принялъ
На лонѣ водъ своихъ холодныхъ
Убогихъ, сирыхъ и голодныхъ!
О, будь ты проклятъ, бѣлый свѣтъ!
Гдѣ въ жизни лишь одни страданья,
Гдѣ мрутъ въ пучинѣ хладныхъ водъ
Всѣ наши цѣли и упованья!
(Отрывокъ изъ поэмы «Голодные» кавказскаго
поэта Георгія Цаголова).
И дѣйствительно, этотъ народъ тоже былъ забытъ.
Никто о судьбѣ его не думалъ—не хотѣлъ думать. Когда
же онъ выявлялъ свои желанія къ путямъ общеимпер
ской чести, то, разумѣется, получалъ неблагопріятные
отвѣты. Чеченцы, напримѣръ, неоднократно возбужда
ли ходатайства о скомгілектованіи изъ нихъ кавалерій
скихъ частей на общемъ основаніи Устава о воинск.
повин., по примѣру осетинскаго регулярнаго коннаго
18
дивизіона или же иррегулярнаго полка Дагестанскаго
народа, съ сохраненіемъ, конечно, національнаго костю
ма и каждый разъ получали отказъ. Правительство на
ивно истолковывало такое желаніе чеченскаго народа
стремленіемъ Чечни къ изгнанію казаковъ изъ отнятыхъ
у нихъ земель. Однако, до Царя эти ходатайства не до
ходили. Населеніе Чечни достигало 400 тысячъ душъ
обоего пола и что же? О, ужасъ! ни въ одномъ аулѣ ни
одной школы и ни одного медицинскаго фельдшера!
Единственная звѣзда просвѣщенія чеченскаго народа
была начальная горская школа въ гор. Грозномъ на 30-
40 интернатовъ, открытая хлопотами генерала Орцу
Чермоева (чеченца) и такая же школа впослѣдствіи
была сооружена въ Укр. Ведено въ 1908 г. стараніями
начальника округа Галаева.
Не разъ я задавалъ себѣ вопросъ: «Такъ что же, въ
концѣ концовъ, дало правительство этому «покоренно
му» народу, хотя бы въ возмѣщеніе отнятыхъ у него па
хотныхъ, роскошныхъ сѣнокосныхъ, пастбищныхъ и
нефтеносныхъ земель?»
Какія, наконецъ, права состоянія сообщены этому
народу? Чеченцы были, какъ будто, податного состоянія,
наравнѣ съ крестьянами Россіи, но правами крестьяни
на не пользовались. Въ Россіи даже губернатору не было
предоставлено права наложенія на крестьянина наказа
нія въ административномъ порядкѣ, а въ Терской обл.
таковымъ правомъ надъ туземцами пользовался даже
начальникъ участка.
Впереди я сказалъ, что народъ этотъ былъ забытъ.
Забытъ, «какъ полоса на полѣ». Онъ, дѣйствительно,
былъ забытъ даже тѣми начальниками, которымъ за
19
конъ вмѣнялъ въ обязанность «объѣзжать свой округъ
(уѣздъ) не менѣе одного раза въ годъ». За мою 3-хъ
лѣтнюю службу въ горной Чечнѣ перемѣнилось пять
начальниковъ округа и ни одинъ изъ нихъ не побывалъ
въ моемъ раіонѣ, а начальника области не видѣли со
времени покоренія Кавказа.
Теперь легко судить — какое представленіе они
имѣли о томъ народѣ, которымъ, по волѣ судьбы и Ц ар
скому указу, они управляли.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Первая  школа  и  ея  судьба

text:
Первая школа и ея судьба
Полнѣйшее отсутствіе въ участкѣ школъ и ярко вы
раженное желаніе чеченцевъ учить своихъ дѣтей, заста
вили меня въ теченіе двухъ лѣтъ просить начальство объ
открытіи хотя бы одной начальной школы, но мнѣ или
не отвѣчали на мои «назойливые» рапорта или называли
меня слишкомъ энергичнымъ начальникомъ, рекомендуя
поумѣрить служебный пылъ. Наконецъ, воспользовав
шись имѣвшимся при моей ставкѣ (аулъ Саясанъ) сво
боднымъ помѣщеніемъ (бывшая казарма), наличіемъ не
большихъ экономическихъ денежныхъ средствъ, а глав
ное, долговременнымъ пребываніемъ у меня въ гостяхъ
моего друга, студента петербургскаго университета Еле-
коева (въ данное время въ эмиграціи. Парижъ), рѣшилъ
открыть начальную школу въ 1909 году.
Елекоевъ любезно предложилъ, безвозмездно свой
трудъ. Быстро подремонтировалъ помѣщеніе, населеніе
откликнулось и оборудовало парты, были пріобрѣтены
учебныя пособія, и въ день, объявленный для пріема
учениковъ — на 40 мѣстъ, явилось 120 желающихъ
учиться; какъ разъ вразрѣзъ Высочайшимъ отчетамъ
20
начальниковъ Терской области о нежеланіи, яко бы, че
ченцевъ учить своихъ дѣтей русской грамотѣ.
Во дворѣ моей ставки чуть было не до драки до
шло между родителями, т. к. каждый хотѣлъ занять мѣ
сто въ школѣ. По просьбѣ Елекоева пришлось вмѣшать
ся мнѣ, успокоить родителей и плачущихъ дѣтей, остав
шихся за стѣнами школы и принять дѣтей по жребію,
пообѣщавъ съ будущаго года открыть еще одну шко
лу. Занятія начались. Дѣти-чеченцы проявили удиви
тельныя способности въ воспринятіи русской грамоты и
языка. Мѣстный мулла (вѣроучитель) Муссахаджіевъ
преподавалъ дѣтямъ коранъ, имѣя на это два часа въ
недѣлю. Чеченцы были весьма довольны и надѣялись на
дальнѣйшее развитіе школъ въ участкѣ (участокъ мой
состоялъ изъ 47 мелкихъ ауловъ, входившихъ въ со
ставъ 16 сельскихъ обществъ).
Старики мнѣ говорили, что если бы 50 лѣтъ тому
назадъ правительствомъ были открыты въ Чечнѣ шко
лы, да гимназіи, то они не были бы дикарями и у нихъ
не было бы Зелимхановъ. Съ этой истиной отъ истинъ я
не могъ не согласиться.
Но вдругъ, неожиданно для меня, я получилъ отъ
начальника Веденскаго округа полковника Макарова
«срочное» предписаніе о немедленномъ закрытіи этой
школы, какъ не санкціонированной директоромъ народ
ныхъ училищъ. Школу я не закрылъ, а поѣхалъ къ на
чальнику округа для надлежащихъ съ нимъ объясненій.
Всѣ мои доводы, указывавшіе на необходимость этой и
вообще школъ, а также и тѣ данныя, что на школу нѣтъ
никакихъ затратъ отъ казны и таковая является проб
ной, какъ бы зондирующей, оказались для Макарова не
21
убѣдительными. Вооружившись этой же аргументаціей,
я поѣхалъ во Владикавказъ къ директору народныхъ
училищъ. Послѣ продолжительной горячей бесѣды, я
все же санкціи не получилъ, «въ виду затруднительности
въ поѣздкахъ директора и раіоннаго инспектора въ гор
ную Чечню на ревизію одной школы», а когда я ска
залъ: «тогда откройте ихъ 50», то получилъ отвѣтъ, что
министерствомъ на Чечню средства не отпускаются. Не
смотря на всякія угрозы Макарова, я тѣмъ не менѣе,
школу эту не закрылъ и довелъ занятія до каникуляр
наго времени, но, конечно, послѣ моего перевода изъ
этого участка въ казачій участокъ, школа эта реставри
рована не была.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Преступность - С. Бердяевъ чечня и разбойникъ

text:
Преступность
Теперь скажемъ о преступности и преступни
кахъ. Казалось бы, что въ силу заброшенности че
ченцевъ, въ силу земельной стѣснительности, въ си
лу тяжелыхъ географическихъ условій, создавшихъ
для чеченца невыносимые способы добыванія пропита
нія и пропитанія скуднаго (кукурузный чурекъ и сыво
ротка — повседневная его пища), изъ чеченца долженъ
бы выработаться завзятый преступникъ разныхъ фор
мацій, и преступность должна была быть массовой и
дойти до степени высшаго напряженія, но, однако, это
го не было. Я очень интересовался и этой стороной. С о
поставлялъ съ статистическими данными россійской кри
минальной преступности и нашелъ, что преступность въ
Терской области со стороны чеченцевъ равнялась 3,5%,
конечно, пропорціонально населенію. Мнѣ приходилось
навѣщать тюрьмы Терской области и я обнаружилъ, что
22
чеченцевъ было всего 4% изъ общаго числа арестантовъ
разныхъ національностей. По статистикѣ 1911 г. въ Став
ропольской губернской тюрьмѣ разновременно уголов
ныхъ арестантовъ было 2336 человѣкъ, изъ коихъ 2011
чисто русскихъ людей, а остальные 325 разныхъ націо
нальностей. Въ томъ же году Терская областная тюрьма
содержала 2840 арестантовъ, изъ коихъ чеченцевъ все
го лишь 50 человѣкъ.
Характеръ преступленій чеченцевъ далеко разнит
ся отъ преступленій россійскихъ или американскихъ пре
ступниковъ. Здѣсь нѣтъ карманщиковъ, взломщиковъ,
подкопщиковъ, «вагонныхъ спеціалистовъ», «паспорти
стовъ», фальшивомонетчиковъ, «векселыциковъ», «бан
ковскихъ вороновъ» и проч., и проч.
Чеченская преступность почти однообразная, исхо
дящая изъ чисто національныхъ міровоззрѣній, націо
нальнаго, я бы сказалъ, быта. Именно — на почвѣ крова
вой мести, на почвѣ похищенія дѣвицы съ цѣлью бра
ка, ревности, защиты женской чести, личнаго оскорбле
нія словами или дѣйствіемъ (послѣднее очень мало).
Преступленія же выходящія за предѣлы быта, были, но
не имѣли систематичнаго характера. Самовольная по
рубка казеннаго лѣса, скотокрадство и конокрадство.
Грабежами же занимались абреки. Что же значитъ аб
рекъ? Абрекъ есть преступникъ, совершившій преступ
леніе, противное законамъ Россіи, скрывающійся отъ
правосудія, совершающій дальнѣйшія злодѣянія, какъ
разбойникъ, и объявленный властью внѣ закона. Чечен
скіе абреки были всѣ одной категоріи. Убійцы на почвѣ
защиты оскорбленнаго самолюбія, защиты женской че
сти и въ большинствѣ случаевъ въ состояніи афекта.
Слѣдственными матеріалами установлено, что чеченскіе
23
абреки не только по натурѣ, но и наслѣдственно, пре
ступниками не были; не было уклона въ сторону пре
ступности и по религіозно-гражданскому воспитанію, и
первые шаги злодѣянія исходили отнюдь не изъ коры
стныхъ цѣлей, а, повторяю, на почвѣ защиты своего
человѣческаго права. Я сказалъ о религіозно-граждан
скомъ воспитаніи.
Въ незапамятныя времена, какъ объ этомъ гласятъ
преданія и легенды, Чечня управлялась оллигархіей.
Законы, карающіе преступниковъ, были очень суровы.
За непослушаніе, оказанное старшему, бросали въ глубо
кую яму на холодные камни отъ трехъ до семи сутокъ,
за простую кражу тоже самое отъ 20 до 40 сутокъ, со’
связанными руками и ногами, за повторную кражу ви
новному отрубали руку, потомъ при повтореніи, ногу,
другую руку.
Имамъ Шамиль также дѣйствовалъ по шаріату.
Надо замѣтить, что во время могущества Шамиля,
абречества не было и таковое, какъ мною усмотрѣ
но изъ Высочайшихъ отчетовъ начальника области, от
носится къ 80-мъ годамъ. Я назову ихъ имена: Геха,
Джаватханъ, Османъ, Джабраилъ, Зелимханъ изъ аула
Гельдыгенъ (это не тотъ, о которомъ нашумѣли), Аюбъ,
Яхья Байгиреевъ, Эскерханъ, Бойцу, Барганай, Зелим
ханъ Хорочоевскій, его отецъ Гушмазако и братъ Сол-
тамурадъ. Всѣ эти абреки, за исключеніемъ послѣднихъ
трехъ, оперировали по 2-3 года и были разновременно
ликвидированы спеціальными воинскими командами,
при помощи, конечно, самихъ чеченцевъ.
Такъ какъ, ни одинъ изъ нихъ не проявилъ ничего
сенсаціоннаго, то распространяться объ нихъ не буду.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Зелимханъ  и  способы  борьбы  противъ  него

text:
Зелимханъ и способы борьбы противъ него.
Горъ житель отважный, въ безумьи своемъ,
Разбоемъ себя утѣшаетъ;
И въ «вражьи» предѣлы съ мечемъ и огнемъ
Непрошеннымъ гостемъ въѣзжаетъ.
Онъ къ вольнымъ наѣздамъ привыкъ среди скалъ,
Въ разбояхъ лишь радость находитъ,
Безжалостно въ грудь онъ вонзаетъ кинжалъ
Иль въ плѣнъ онъ позорный уводитъ ...
Зелимханъ, который создалъ вокругъ своего имени
такъ много шума, оперировалъ въ Терской области
12 лѣтъ. Такому продолжительному существованію это
го разбойника и смѣлымъ его, по своей дерзости, пре
ступленіямъ, благопріятствовали, какъ увидимъ даль
ше, главнымъ образомъ, топографическія условія Тер
ской области, полная невозможность въ своевремен
номъ сообщеніи начальству о появленіи разбойника
въ той или иной мѣстности, отсутствіе въ аулахъ госу
дарственной стражи и воинскихъ частей, со спеціаль
ными заданіями, отсутствіе телефонной сѣти, абсолют
ная разоруженное^ чеченскаго народа, лишившая воз
можности ликвидировать арбека при 'удобномъ слу
чаѣ, взаимное недовѣріе администраціи и населенія, не-
умѣлый подходъ административныхъ чиновъ къ наро
ду, отсутствіе денежныхъ средствъ отъ казны, огульное
обвиненіе
Достарыңызбен бөлісу:


title: еьісшимъ - С. Бердяевъ чечня и разбойникъ

text:
еьісшимъ
кавказскимъ начальствомъ всего на
рода и удары совершенію иезаслужено, по карманамъ;
карательныя экспедиціи, задѣвавшія самыя больныя мѣ
ста этого чувствительнаго народа; не только несолидар
ная дѣятельность административныхъ должностныхъ
лицъ, но существовавшія преступныя интриги, дискре
25
дитировавшія ихъ же, какъ властей, на виду народа, въ
явный ущербъ общему дѣлу и въ несомнѣнную выгоду
Зелимхана и, наконецъ, говоря откровенно, бездарность
властей, составлявшихъ центральный административный
аппаратъ Сѣвернаго Кавказа.
О Зелимханѣ говорилось и писалось весьма много
нелѣпостей и чины администраціи, во дворцѣ началь
ника области своими донесеніями сплели такую рутину,
что сами впутывались въ нее. Газеты тоже не отставали
въ фантастическихъ измышленіяхъ и, естественно, имя
Зелимхана искусственно дѣлалось все болѣе и болѣе
извѣстнымъ, фонды его поднимались, и онъ, конечно,
больше окрылялся.
Помню, въ одной изъ выкрикивающихъ въ 1909 го
ду статьѣ о Зелимханѣ, въ «Русскомъ Словѣ», какой то
фантазеръ писалъ, что Зелимханъ — бывшій кавалерій
скій офицеръ, что этотъ «рыцарь безъ страха и упрека»
совершенно свободно разъѣзжаетъ по городамъ въ офи
церскихъ погонахъ, бываетъ въ клубахъ и лучшихъ ре
сторонахъ и проч. Тогда же я возразилъ въ простран
ной статьѣ въ газетѣ «Терекъ».
Подъ впечатлѣніемъ такихъ диффирамбъ, у многихъ
экспансивность воображеній доходила до того, что въ
Зелимханѣ видѣли олицетвореніе Дубровскаго. Д о че
го же доходили тогда сумасбродства? Какъ то я ѣхалъ
въ поѣздѣ изъ гор. Грознаго до гор. Владикавказа. За
нявъ мѣсто въ вагонѣ, принялся читать газету. На со
сѣднемъ Диванѣ сидѣла какая то полная дама, которая
какимъ то вислоухимъ штатскимъ лицамъ убѣжденно
разсказывала о своей встрѣчѣ съ Зелимханомъ въ Кис
ловодскомъ паркѣ на'музыкѣ.
26
Дама эта восторгалась его наружной красотой и
умомъ, при чемъ ее интервью привело ее къ неоспори
мой мысли, что Зелимханъ тотъ, который на своемъ пу
ти выдвигаетъ высокіе идеалы. Я предоставляю моему
читателю выбрать одно изъ моихъ заключеній — или
эта дама, по своей экспансивности, лгала, или ее легко
мысліемъ воспользовался какой-то курортный фигляръ-
шантажистъ.
Такъ вотъ истина о Зелимханѣ, любезный читатель,
которую могутъ, отъ начала до конца, подтвердить мно
гіе видные коренные представители Сѣвернаго Кавказа,
находящіеся въ эмиграціи и хорошо освѣдомленные въ
его дѣлахъ и его происхожденіи; знающіе его начало
и конецъ.
Зелимханъ Гушмазакаевъ (чеченцы носили фами
ліи по имени отца) родился и жилъ въ аулѣ Хорочой,
о которомъ я уже упоминалъ выше. Отецъ его Гушмаза-
ко принадлежалъ къ тѣмъ самымъ бѣднымъ, несчаст
нымъ горскимъ чеченцамъ, которыхъ я описалъ уже.
Зелимханъ, какъ и всѣ горскіе чеченцы того времени,
нигдѣ не учился и русскій языкъ для него былъ чуждъ.
Онъ даже, въ силу своей бѣдности, не учился и арабской
грамотѣ въ тѣхъ мектебахъ, которые были при мечетяхъ
въ каждомъ аулѣ. Росъ онъ въ дикомъ хорочоевскомъ
ущельи, подъ покровомъ неба и работалъ въ качествѣ
сельскаго рабочаго, у болѣе зажиточныхъ односель-
цевъ, какъ всякій батракъ, повинуясь безропотно велѣ
ніямъ своихъ хозяевъ, исполняя свои священные наці
ональные обычаи. Занимаемое имъ рабское положеніе и
полнѣйшее незнаніе имъ русскаго языка не позволяли
ему выѣзжать изъ своего аула въ сторону, хотя бы бли
жайшаго города, да и надобности въ этомъ не было
27
обездоленному горцу. Такъ росъ сынъ горъ — будущій
абрекъ.
32 лѣтъ Зелимханъ женился на бѣдной, какъ и самъ,
неказистой Заріатъ, продолжая жить въ родительской
саклѣ, вмѣстѣ съ отцомъ и младшимъ братомъ Солто-
мурадомъ, снискивая для семьи пропитаніе больше въ
Дагестанѣ на полевыхъ работахъ.
Въ 1898 году его братъ Солтомурадъ рѣшилъ же
ниться на односельчанкѣ своей — бѣдной, но красивой
дѣвушкѣ Ладѣ, въ которую былъ влюбленъ, но нашелся
другой претендентъ на сердце Лады — односелецъ Ма-
гома Эльсановъ, который въ одну изъ темныхъ осеннихъ
ночей вѣроломно похитилъ красавицу Ладу, и она, по
слѣ насилія надъ ней, невольно стала женой Эльсанова.
По воззрѣніямъ вообще кавказцевъ такое явленіе счи
талось позорнымъ, оскорбляющимъ весь родъ, и позоръ
этотъ долженъ былъ смыться кровью, если не похити
теля, то во всякомъ случаѣ его ближайшихъ родствен
никовъ (отсюда, разумѣется, безконечная кровавая
месть, переходящая изъ колѣна въ колѣно). Обычно, въ
такихъ случаяхъ, виновникъ, боясь кровавой съ нимъ
расправы, скрывался въ отдаленныхъ аулахъ, ютивших
ся въ тѣснинахъ горъ, но и обиженный не дремалъ, въ
поискахъ своего врага, иначе онъ дѣлался посмѣшищемъ
въ аулѣ, а женщины предавали его по своему остра
кизму.
Не дремалъ и Солтамурадъ. Въ тщетныхъ поискахъ
своего врага, онъ окончательно выбился изъ силъ. Из
нывалъ и старикъ Гушмазако йодъ нависшимъ надъ
нимъ и его поколѣніемъ позоромъ.
Въ одинъ изъ тихихъ аульныхъ вечеровъ, когда гор
ныя дѣвицы гуськомъ возвращались съ рѣчки съ мѣд
28
ными кувшинами на гибкихъ плечахъ, когда густой ту
манъ медленно спускался съ скалистыхъ вершинъ въ хо-
рочаевское ущелье, въ свою ночлежку, Гушмазако слу
чайно повстрѣчалъ брата врага своего поколѣнія. 20-лѣт
няго Хизири Эльсанова.
Оба взялись за оружіе, но пріемы старика Гушмаза
ко оказались болѣе поспѣшными, и Эльсановъ былъ
убитъ наповалъ однимъ выстрѣломъ изъ кремневаго пи
столета храбраго старика Гушмазако. Надо пояснить,
что положеніе убійцы въ Чечнѣ было ужасное. Онъ не
имѣлъ возможности мирно работать и спокойно спать,
даже, если бы былъ оправданъ судомъ или отбылъ на
казаніе, такъ какъ по обычаю, скованному вѣками, род
ственники убитаго, именуемые «кровниками», должны
были слѣдить за своимъ врагомъ и ликвидировать его
при первой возможности. Мало того — такое взаимо
мщеніе распространялось и на непричастныхъ къ убій
ству родственниковъ и эта месть переходила изъ поко
лѣнія въ поколѣніе обѣихъ враждующихъ сторонъ. Не
долго пришлось старику Гушмазако скрываться въ со
сѣднемъ аулѣ. По слѣжкѣ Эльсановыхъ, онъ былъ аре
стованъ начальникомъ участка и временно помѣщенъ, на
время дознанія, въ участковое арестантское помѣщеніе.
Сыновья его Зелимханъ и Солтамурадъ, находившіеся
въ это время на полевыхъ работахъ въ Дагестанѣ, были
извѣщены о происшедшемъ и прибыли въ Ведено. Н о
чью произвели нападеніе на охранявшаго участковый
карцеръ стражника-чеченца, слегка ранивъ его, освобо
дили своего отца и скрылись въ горахъ Дагестана, оста
вивъ свою бѣдную саклю и обитателей въ ней на ми
лость судьбы. Итакъ, отецъ съ двумя сыновьями, избѣ
гая кровавой мести и законной кары, избралъ себѣ путь
29
но вѣковымъ кавказскимъ дебрямъ, прямо къ абрече-
ству. Въ скорости, послѣ этого, Солтамурадъ прибылъ
въ Ведено, конечно, тайкомъ, для покупки у одного че
ченца двухъ винтовокъ, но, но какой то неосторожности,
былъ обнаруженъ. Властями онъ былъ арестованъ и за
ключенъ въ грозненскую тюрьму, но ему посчастливи
лось. Ко дню его заключенія арестованными въ тюрьмѣ
былъ законченъ подкопъ и изъ тюрьмы бѣжало 60 аре
стантовъ, въ числѣ которыхъ бѣжалъ и Солтамурадъ.
Надо замѣтить, что въ то время грозненская тюрьма хро
мала на всѣ четыре ноги.
Достигнувъ Дагестана, Солтамурадъ разыскалъ от
ца и брата. Надо было существовать и поддерживать
существованіе и семьи Зелимхана. Первый шагъ абре-
чества этой тройки выразился въ ограбленіи на краси
вомъ Керкетскомъ перевалѣ, извѣстномъ читателю, бо
гатаго лезгина, жителя андійскихъ горъ, возвращав
шагося съ большими деньгами изъ грозненской ярмар
ки, послѣ продажи имъ большого количества бурокъ.
Лезгинъ былъ убитъ. Вслѣдъ за этимъ послѣдовало рас
поряженіе генералъ-губернатора Терской области объ
арестѣ и высылкѣ въ отдаленныя мѣста Сибири двѣнад
цати ближайшихъ родственниковъ Зелимхана на все вре
мя военнаго положенія въ Терской области. Зелимханъ
съ отцомъ и братомъ рѣшилъ освободить этихъ род
ственниковъ, которые йодъ конвоемъ солдатъ должны
были сопровождаться изъ Веденской тюрьмы въ гроз
ненскую для дальнѣйшаго отправленія въ Сибирь.
Дорога, но которой долженъ былъ проходить кон
вой, шла но ущелью, весьма удобному для нападенія и
невозможномъ для отраженія нападенія. Освобождая
родственниковъ, Зелимханъ завладѣвалъ винтовками и
30
патронами перебитаго конвоя и создавалъ возлѣ себя
разбойничій кадръ. За цѣлыя сутки до слѣдованія кон
воя съ арестованными, разбойничья тройка засѣла въ
удобномъ мѣстѣ, но, по какой-то случайности, эту заса
ду обнаружилъ дорожный кондукторъ Турчснко (рус
скій), слѣдившій за ремонтомъ этой шоссейной доро
ги.
Замыселъ Зелимхана, конечно, не удался, такъ какъ
караулъ усилили влитымъ въ его составъ взводомъ че
ченской милиціи, а .въ чеченцевъ онъ не могъ стрѣлять,
во избѣжаніе широкой кровавой мести, но за то кондук
торъ Турченко на третій же день былъ убитъ въ его же
собственномъ домѣ въ слоб. Ведено. Съ этого момента
администрація Веденскаго округа особенно «интенсив
но» повела розыски Зелимхана, его отца и брата, путемъ
репрессій надъ его родственниками и женой, которые
ни въ коемъ случаѣ не могли знать мѣстопребываніе
этихъ перелетныхъ коршуновъ.
Были произведены аресты и избіенія отдаленныхъ
родственниковъ Зелимхана старшимъ помощникомъ на
чальника Веденскаго округа, подполковникомъ Д обро
вольскимъ, но опъ за эти репрессіи поплатился жизнью.
Въ скорости, послѣ убійства Турченко, Добровольскій,
по дѣламъ службы, изъ Ведено выѣхалъ въ гор. Гр оз
ный. Дорога между Ведено и Грознымъ одна — другихъ
дорогъ нѣтъ; та самая, по которой смѣшанный конвой
погналъ 12 родственниковъ Зелимхана. Надо пояснить,
что окружную администрацію, конечно, въ виду ея не
прозорливости, всегда окружали клевреты Зелимхана,
подъ видомъ вѣстовыхъ, курьеровъ, сторожей и проч
Они всегда знали о выѣздѣ изъ Ведено начальствую
щихъ лицъ и не только объ этомъ, но и о времени воз
31
вращенія, о чемъ сообщалось, передаточнымъ поряд
комъ, въ нужныхъ случаяхъ Зелимхану. Зелимханъ за
сѣлъ на гористомъ удобномъ мѣстѣ у описанной доро
ги и поджидалъ возвращавшагося изъ Грознаго подпол
ковника Добровольскаго.
Какъ только экипажъ поровнялся съ мѣстомъ за
сады, раздались выстрѣлы, и Добровольскій, получивъ
двѣ смертельныя раны, отдалъ Богу душу. Распоряже
ніемъ намѣстника Кавказа, населеніе Веденскаго округа
было оштрафовано на восемь тысячъ рублей, изъ ко
ихъ пять тысячъ было выдано вдовѣ Добровольскаго
и три тысячи вдовѣ Турченко. Аулъ Хорочой, покину
тый Зелимханомъ три года тому назадъ, былъ обезору
женъ до послѣдняго кинжала, старшина этого аула былъ
удаленъ отъ должности, аулъ былъ лишенъ права вы
бора старшины, съ назначеніемъ правительственнаго
старшины, еще семь семействъ изъ родственниковъ Зе
лимхана были выселены въ Акмолинскую область.
Штрафу подверглись и самые отдаленные, разбросанные
въ глухихъ ущельяхъ аулы, жители которыхъ объ этихъ
убійствахъ узнали лишь тогда, когда взыскивали съ нихъ
штрафныя деньги, въ большинствѣ путемъ продажи по
слѣдней козы.
Въ 1905 году частный инженеръ-химикъ Байздрен-
ко, заинтересовавшись озеромъ Эйзенамъ, въ сопровож
деніи гражданина гор. Грознаго Хрѣнова, совершилъ по
ѣздку къ этому озеру. Помимо красотъ природы, его
интересовалъ вопросъ — какимъ образомъ въ горномъ
озерѣ, замкнутомъ со всѣхъ сторонъ скалистыми высо
тами, на высотѣ 2700 футовъ, могла появиться рыба-фо
рель? Байздренко имѣлъ въ виду научнымъ путемъ из
слѣдовать эту игру природы.
32
Я упустилъ изъ виду сказать, что съ Байздренко и}
Хрѣновымъ были и жены ихъ, которыя поѣхали съ ни
ми, чтобы полюбоваться на эту величественную приро
ду. Зелимханъ, шнырявшій съ отцомъ и братомъ, по
какому то фатальному обстоятельству, пронюхалъ объ
этой компаніи .и на Керкетскомъ перевалѣ встрѣтилъ
непрошенныхъ гостей. Спросилъ ихъ — имѣютъ ли они
при себѣ 20 тысячъ рублей и когда получилъ отрица
тельный отвѣтъ, то предложилъ женамъ Байздренко и
Хрѣнова ѣхать домой и приготовить эту сумму къ прі
ѣзду въ гор. Грозный особаго лица съ запиской отъ
Байздренко, а мужчинъ, до полученія выкупа, объявилъ
плѣнными, при этомъ поставилъ имъ въ условіе быть
нѣмыми, «какъ рыбы», въ противномъ случаѣ угрожалъ
имъ смертью ихъ мужей. Конечно, какъ и нужно было
ожидать, жены Байздренко и Хрѣнова молчали, какъ ры
бы; къ назначенному Зелимханомъ сроку приготовили
20 тысячъ рублей, вручили эту сумму прибывшему отъ
Зелимхана съ запиской Байздренко посланному, и мужья
ихъ совершенно невредимыми явились къ своимъ семей
нымъ очагамъ. Съ этого времени Зелимханъ пріобрѣта
етъ большую извѣстность, а администрація съ невѣроят
ной рьяностью производитъ розыски одними и тѣми
же пріемами, т. е. нажимомъ на мирное населеніе и при
бѣгая къ услугамъ трусливыхъ кровниковъ Зелимхана,
какъ агентовъ.
Итакъ, генералъ-губернаторъ Терской области ге
нералъ-лейтенантъ Колюбакинъ вспомнилъ, вѣроятно,
историческую фразу Лукула, который сказалъ: «нѣтъ
такой стѣны, черезъ которую бы не перепрыгнулъ оселъ,
навьюченный золотомъ» и рѣшилъ навьючить осла зо
лотомъ и перешагнуть черезъ зелимхановскую стѣну.
33
Хотя Зелимханъ оперировалъ въ пяти округахъ —
Веденскомъ, Хасавъ-Юртовскомъ, Назрановскомъ, Гроз
ненскомъ и андійскомъ Дагестанской области, а также
и Кизлярскомъ отдѣлѣ, заселенномъ казаками и нагай-
цами, тѣмъ не менѣе Колюбакинъ распорядился со
брать съ жителей Веденскаго округа 20 тысячъ рублей,
какъ фондъ для поимки Зелимхана, Гушмазако и Солта-
мурада. Изъ этой суммы 8 тысячъ было ассигновано за
голову Зелимхана, 3 тысячи за голову Солтамурада й 1
тысяча за голову Гушмазако. Говорятъ, что Гушмазако
страшно досадовалъ, что его голову, на 65-мъ году,
такъ дешево оцѣнили, но больше онъ былъ недово
ленъ Колюбакинымъ за то, что не правительство долж
но было платить эту сумму отъ казны, а его единопле
менники, бѣдные чеченцы. Такимъ образомъ, оселъ былъ
навьюченъ золотомъ — оставалось перешагнуть Зелим-
хановскую стѣну. Объ ассигнованіи этой суммы было
широковѣщательно оповѣщено населеніе и вызывались
охотники (администрація лишній разъ показала свою
слабость).
А гдѣ же еще 8 тысячъ рублей? А 8 тысячъ были
вложены въ депозиты начальника Веденскаго округа
«на безконтрольное расходованіе по сыску этихъ абре
ковъ».
Наберу въ ротъ воды и буду молчать о судьбѣ этихъ
денегъ. Предоставлю читателю судить по назначенію
или не по назначенію израсходованы эти деньги, но
фактъ тотъ, что къ марту 1907 г., т. е. ко времени моего
прибытія въ Веденскій округъ, эти 8 тысячъ усохли.
Какъ увидимъ дальше и эти ассигнованія не помо
гли администраціи. Населеніе больше озлоблялось про
34
тивъ власти и личность Зелимхана, естественно, станови
лась популярною, въ особенности, въ массѣ молодежи.
Высшее кавказское начальство, налагая на чеченскій
народъ экзекуціонную кару за то, что Зелимханъ ноче
валъ въ юртѣ какого-нибудь аула, или въ лѣсу этого
аула, или ночью проѣхалъ черезъ аулъ, не учитывало
психологіи чеченца и не понимало, что оно настраивало
противъ себя массу. Вѣдь чеченецъ, вполнѣ естественно,
озлоблялся не противъ Зелимхана, который ему лично
ничего плохого не сдѣлалъ, а озлоблялся противъ того
кнута, который погналъ его послѣднюю корову на упла
ту штрафа и образованія фонда на поимку какого-то
Зелимхана, который хватаетъ въ плѣнъ гдѣ то на Кер-
кетскомъ перевалѣ, въ другой губерніи какихъ-то рус
скихъ людей. Я считаю, что чёченецъ былъ вполнѣ правъ
въ своихъ сужденіяхъ. Чеченецъ говорилъ: «Почему я,
никогда не видѣ*вшій въ лицо Зелимхана, ничего общаго
съ нимъ неимѣющій, о дѣлахъ его не вѣдающій, мирно
работающій въ самыхъ тягчайшихъ условіяхъ, аккурат
но уплачивающій всѣ государственныя подати, совер
шенно лишенный права ношенія оружія, долженъ еще
платить какіе-то штрафы, непредусмотрѣнные царски
ми законами, т. е. быть безъ вины виноватымъ. Кормить
сотню казаковъ или роту солдатъ, переносить насилія
и издѣвательства, да еще и искать гдѣ-то въ дебряхъ,
безъ всякаго оружія, Зелимхана, какъ вѣтра. Не нелѣпо
лй это?» Такъ говорилъ и вопрошалъ чеченецъ. Чечен
цы спрашивали: «есть ли въ Европѣ или за океаномъ
такая страна, гдѣ за преступленія одного отвѣчаетъ дру
гой непричастный, да еще цѣлая нація».
Теперь я скажу объ «укрывательствѣ» абрековъ че
ченцами. «Укрывательство» это носило вынужденный
35
характеръ, насильственный. Въ глубокую, подчасъ, не
погодную полночь абреки въѣзжали на коняхъ къ жив
шему на окраинѣ, пріютившагося къ скалистой стѣнѣ
аула, чеченцу. Поставивъ дозорнаго, абреки располага
лись въ саклѣ, какъ у себя дома. Воспользовавшись при
нужденно поданнымъ угощеніемъ, отдохнувъ и накор
мивъ коней, отправлялись дальше въ никому неизвѣст
номъ направленіи. Въ аулѣ нѣтъ ни вооруженной силы,
ни телефона. Впрочемъ, самъ хозяинъ былъ въ положе
ніи плѣннаго, такъ что, даже при наличіи всего этого,
онъ ничего, въ смыслѣ задержанія абрековъ, предпри
нять не могъ.
Дома такихъ «укрывателей» сносились до основа
нія и сами они высылались административнымъ поряд
комъ въ отдаленныя мѣста Россіи, а аулъ подвергался
штрафу или экзекуціи. Скажемъ нѣсколько словъ объ
экзекуціи.
Аулъ, признанный «виновнымъ въ укрывательствѣ»
абрекозъ, какъ я упомянулъ выше, лишался права вы
бора старшины, въ аулъ назначался старшиной одинъ
изъ фаворитовъ начальника участка или начальника ок
руга, жителямъ на извѣстный срокъ не выдавались пас
порта, въ аулъ вводилась сотня, а то и болѣе казаковъ
или рота солдатъ; часть находилась въ аулѣ до 6-ти и
болѣе мѣсяцевъ на иждивеніи аула. Ясно и понятно, что
часть эта съѣдала все отъ цинленка до быка. Это разо
ряло населеніе окончательно, убивало въ немъ всякое
уваженіе къ закону и власти, чеченецъ усматривалъ пол
ное нарушеніе русскихъ гуманныхъ законовъ властью,
а, если принять во вниманіе, что ночами, подъ предло
гомъ обысковъ, съ цѣлью обнаруженія, якобы, оружія,
нѣкоторые негодяи посягали на женскую честь, вѣка
36
ми замкнутой горянки-чеченки, воспитанной въ духѣ
непроницаемой нравственности, то думалось, что даже
скалы возопили бы къ небу, а чеченецъ терпѣлъ, зата
ивъ протестъ въ груди. Что же дѣлали правители? Стре
мились къ обрусѣнію края? Къ проведенію въ жизнь рус
ской гражданственности? Нѣтъ. Они учили «покорен
ный» народъ не любить Россію и ея законы. Они посѣ-
вали между русскими и туземцами глубокій антаго
низмъ, доходившій изъ за пустяковъ до кровавыхъ
столкновеній между станицами и аулами. Распростра
няться объ этомъ не буду и вернусь къ Зелимхану. Это
было въ 1906 году, когда Зелимханъ, собралъ до 30 че
ловѣкъ всякаго сброда изъ безотвѣтственнаго элемента
и произвелъ ночное нападеніе на пассажирскій поѣздъ,
шедшій изъ Баку въ Ростовъ. Шайка засѣла недалеко
отъ полотна дороги на перегонѣ — «Аргунъ-Хачмасъ»<
Какъ только поѣздъ дошелъ до мѣста засады, онъ былъ
остановленъ, находившимся въ этомъ поѣздѣ абрекомъ
изъ шайки, красной рукояткой тормознаго крана. Ш ай
ка имѣла въ виду ограбить почтовый поѣздъ, но просто
ошиблась.
Не найдя, разумѣется, почтоваго вагона, абреки
бросились въ вагоны. Захваченные врасплохъ пассажи
ры въ паникѣ отдали всѣ деньги и наружныя цѣнности.
Операція эта продолжалась не болѣе 10 минутъ. Шайка
была не на коняхъ, а пѣшая, для того, именно, чтобы не
оставить слѣдовъ. Къ утру вся шайка разбрелась по ок
рестнымъ ауламъ, не навлекая на себя никакихъ подо
зрѣній. Поднятая на слѣдующій день тревога и произ
веденные до смѣшного аресты «подозрительныхъ»
лицъ, какъ это всегда бывало, безъ всякихъ основаній и
уликъ, напоминавшіе мнѣ хлестаніе кнутомъ но водѣ,
37
ни къ какимъ желательнымъ результатамъ, конечно, не
привели и дѣло это кануло въ вѣчность.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: С. Бердяевъ чечня и разбойникъ

text:
С . БЕРДЯЕВЪ
ЧЕЧНЯ И РАЗБОЙНИКЪ
ЗЕЛИМХАНЪ
(Изъ далекихъ воспоминаній).
ПАРИЖЪ 1932
С. БЕРДЯЕВЪ
ЧЕЧНЯ И РАЗБОЙНИКЪ
ЗЕЛИМХАНЪ
(Изъ далекихъ воспоминаній).
ПАРИЖЪ 1932
Тои& іг о ііі гёісгѵёі роит іоиі рауі.
СоругідЪі
1932
Ьу
ікс аиікот.
Всѣ права сохранены ва авторомъ*
Посвящаю моему другу
Генералу Л. Бжерахову.
МАЛЕНЬКОЕ ПРЕДИСЛОВІЕ
Учитывая перепостъ русскаго эмигранта, не любящаго
долговязыхъ повѣстей, я, дабьі'не нудитъ читателя, сжалъ
свой скромный трудъ въ брошюру. Вз изложеніи этого моего
воспоминанія я всемѣрно старался бытъ лаконичнымъ, избѣ
гая комментарій и фантастической окраски. Въ брошюрѣ
этой я очеркиваю, повторяю, въ сжатомъ видѣ, бывшее ад
министративное устройство, природу, бытъ, нравы, ха
рактеръ, исторію, экономическое положеніе и проч. Чечни и,
въ связи съ этимъ, безъ всякихъ лукавыхъ мудрствованій,
описываю злодѣянія нашумѣвшаго въ свое время «,легендарна
го,» разбойника Зелимхана. Въ краткомъ описаніи фактовъ я
представляю этого разбойника читателю въ томъ, именно,
натуральномъ видѣ отвратительнаго уголовнаго, и только
уголовнаго, преступника, какимъ онъ былъ на самомъ дѣлѣ.
Такимъ образомъ, читатели, представлявиііе себѣ Чеч
ню грубымъ, дикимъ и вѣроломнымъ племенемъ, а въ Зелим
ханѣ искавшіе какою-то національнаго героя, выдвигавшаго
па туши своемъ «высокіе идеалы», какъ объ этомъ кричали
впадавшіе въ иллюзію, по прочтеніи этой брошюры, разоча
руются.
Авторъ.
Чечня и разбойникъ Зелимханъ
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сбывшиеся предсказания писателей-фантастов

text:
Составить классификацию сбывшихся предсказаний писателей – фантастов по двум критериям: польза и вред, принесенных ими человечеству
Актуальность
Эта тема актуальна всегда, так как то, что является фантастическим сегодня, может стать реальностью завтра, причем реальностью, не всегда приятной.
Гипотеза
Чем считать сбывшиеся предсказания писателей фантастики: мистическими совпадениями или же угаданными изобретениями, основанными на перспективах научно – технического прогресса?
Главный проблемный вопрос
Как относиться к предсказаниям писателей – фантастов?
Стоит ли к ним прислушиваться?
Ответ
Я считаю, что необходимо следить за предсказаниями фантастов, так можно узнавать о новых возможностях или же предотвращать будущие трагедии!
на вопрос
Сбывшиеся предсказания русских писателей – фантастов:
Из произведений Кира Булычева, советского писателя – фантаста.
Подводная лодка на электричестве
В 1870 году Жюль Верн подробно описал субмарину «Наутилус» с электрическими двигателями. 90 лет спустя в 60-х годах прошлого века были введены настоящие подводные лодки.
Кредитные карты
В 1888 году в своей книге «Взгляд назад» писатель Эдвард Беллами писал, что все жители США будут получать оплату на карту.
И, действительно, через 63 года, в 1951 году была выпущена первая кредитная карта Нью-Йоркским банком «Франклин Нэшнл».
Авиация на войне
В 1898 году в своей книге «Война в воздухе» писатель Герберт Уэллс предсказал войны с применением авиации, это произошло уже во второй мировой войне.
Космический туризм
В 1961 году в своем произведении «Лунная пыль» английский писатель Артур Кларк предсказывал, что люди будут летать в космос как туристы. Прошло немного времени, и это стало возможным.
Компьютерный вирус (червь)
В 1975 году вышла книга «Оседлавший волну шока», в которой впервые упоминается этот вирус. Благодаря этой книге, термин «worm» (червь) вошел в нашу жизнь.
ПОЯВЛЕНИЕ ХАКЕРОВ
Они были предсказаны в 1989 году Клиффордом Столлом в его книге «Яйцо кукушки», и уже через несколько лет появились первые хакеры и фильмы о них.
Виртуальная реальность
Она была предсказана в 1956 году Артуром Кларком, а уже через десять лет был разработан первый авиасимулятор.
Детектор лжи
Детектор лжи упоминается в литературе в 1910 году в произведении Э. Балмера и В. Макхагена «Лютер трент». Первое применение детектора лжи произошло через 14 лет.
Атомная бомба
Герберт Уэллс в книге 1914 года «Освобожденный мир» предсказал атомную бомбу, и, возможно, подал идею доктору Лео Силарду, который стал отцом этой бомбы. Наука дошла до этой идеи лишь через 30 лет.
БО – Бактериологическое оружие
В 1898 году Герберт Уэллс в романе «Война миров» разработал концепцию ведения биологических войн, до которых осталось около 40 лет. С 1939 по 1945 годы во время Второй мировой войны Японией применялось бактериологическое оружие, а в 1942 году Великобритания тестировала БО против фашистской Германии.
БО – Бактериологическое оружие
Коронавирусы (КоВ) – многочисленное семейство вирусов, вызывающих болезнь от бытовой простуды до более серьезных заболеваний, таких как ближневосточный респираторный синдром (БВРС-КоВ) и тяжелый острый респираторный синдром (ТОРС-КоВ). Новый коронавирус (нКоВ) – это новый штамм, ранее у человека не выявлявшийся.
COVID-19
Гистограмма по заражению COVID-19
134.тыс
29,4.млн
21,4.млн
938.тыс
Количество зараженных
Количество вылеченных
Летальные случаи
Количество зараженных в Казахстане
БО – Бактериологическое оружие COVID-19
ЗАКЛЮЧЕНИЕ
Самые знаменитые писатели – фантасты часто предвидели жизнь грядущих поколений в силу того, что ими в процессе работы над произведениями, сперва собирались квалифицированные мнения ученых самых разных специальностей о наиболее отдаленных, наиболее заманчивых перспективах научно – технического прогресса, о проблемах, которые встанут перед человечеством и его наукой в будущем, о возможных способах их решения.
Таким образом, моя гипотеза подтвердилась: к предсказаниям писателей фантастики необходимо прислушиваться, так как только так можно не упустить еще не использованные или забытые возможности новых открытий или же получить возможность избежать страшных последствий сбывшихся пророчеств фантастической литературы!


url: http://emirsaba.org/sbivshiesya-predskazaniya-pisatelej-fantastov.html#Герберт_Уэллс_в_книге_1914_года_«Освобожденный_мир»_предсказал_атомную_бомбу,_и,_возможно,_подал_идею_доктору_Лео_Силарду,_который_стал_отцом_этой_бомбы._Наука_дошла_до_этой_идеи_лишь_через_30_лет.


url: http://emirsaba.org/sbivshiesya-predskazaniya-pisatelej-fantastov.html#_Чем_считать_сбывшиеся_предсказания_писателей_фантастики:_мистическими_совпадениями_или_же_угаданными_изобретениями,_основанными_на_перспективах_научно_–_технического_прогресса


15. Қандай əдіс арқылы аталық геномына ғана иеленген өсімдікті алуға болады? A) Гиногенез арқылы;
B) Андрогенез арқылы;
C) Партеногенез арқылы;
D) Апогамия арқылы;
E) Апомиксис арқылы.
16. Эмбриоид бұл: A) Жасанды жағдайда пайда болған ұрық;
B) Сабақтың өсу нүктесі;
C) Тамыр меристемасы;
D) Жасанды жағдайда өсірілетін сомалық жасушаларынан
пайда болған ұрық;
E) Жапырақ қолтығындағы меристема;
F) Эмбриогенді каллус жасушаларынан пайда болатын ұрық
тəрізді құрылым;
G) Зиготадан пайда болған құрылым;
H) Ұрықтанған аналық жасушадан пайда болған ұрық.
17. Іn vіtro жағдайында өтетін тікелей эмбриоидогенез бұл: A) Эмбриоидтардың каллус жасушаларынан түзілуі;
B) Эмбриоидтардың эксплант жасушаларынан түзілуі;
C) Эмбриоидтардың «қалыптасқан» ұлпа жасушаларынан
түзілуі;
D) Эмбриоидтардың флоемадан түзілуі;
E) Эмбриоидтардың жарақат меристема жасушаларынан тү-
зілуі;
F) Сомалық жасушадан пайда болған ұрық тəрізді құрылым;
G) Өсірілетін жасушадан тікелей ұрықтардың пайда болуы;
H) Эмбриоидтардың ксилемадан түзілуі.


title: Қандай  əдіс  арқылы  аталық  геномына  ғана  иеленген


title: Іn vіtro жағдайында өтетін тікелей емес эмбриоидогенез

text:
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер
93
C) Эмбриоидтардың «қалыптасқан» ұлпа жасушаларынан
түзілуі;
D) Эмбриоидтардың флоемадан түзілуі;
E) Эмбриоидтардың жарақат меристема жасушаларынан тү-
зілуі;
F) Маманданбаған жасушаларынан ұрықтардың пайда болуы;
G) Онтогенез барысында жасушаның дамуы;
H) Дедифференциацияланған жасушалардан ұрықтардың пай-
да болуы.
Достарыңызбен бөлісу:


19. Цитогенетикалық талдау арқылы генетикалық өзге- рістердің қайсысын байқауға болады? А) Гендік мутацияларды;
В) Нүктелік мутацияларды;
С) Аллелдік мутацияларды;
D) Сандық белгілердің мутацияларын;
Е) Хромосомалар санының өзгеруін жəне ірі хромосомалық
аберрацияларды.
20. Сомалық жəне зиготалық ұрықтар қалай пайда бо- лады? А) Екеуі де зиготадан пайда болады;
В) Екеуі де эксплант жасушасынан пайда болады;
С) Сомалық ұрық сома жасушасынан, ал зиготалық ұрық
зиготадан пайда болады;
D) Сомалық ұрық зиготадан, ал зиготалық ұрық сома жа-
сушасынан пайда болады;
Е) Сомалық ұрық ксилема, ал зиготалық ұрық флоэма жасу-
шасына пайда болады.


title: Цитогенетикалық  талдау  арқылы  генетикалық  өзге-


title: Есеп тапсырмалары - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
94 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
2-тапсырма
Арпаның тозаңқап культурасында эмбриогенез процесін ынта-
ландыру үшін ИСҚ фитогормонның 1,5 мг/л қажет екенін белгілі.
Көлемі 2 л Potato қоректік ортаны дайындау үшін ИСҚ-ның бас-
тапқы, концентрленген 5% ерітіндісінен қанша мөлшерде (мл) алу
керек?
3-тапсырма
Дигаплоидизация үшін пайдаланылатын колхицинның 0,1%
ерітіндісін əзірлеу үшін таразында қанша мг салмағы колхицинді
өлшеу керек?
Достарыңызбен бөлісу:


title: -тапсырма - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер
95
Жасушалық инженерия негізінде түпкі тектері алыс жатқан
өсімдіктерді будандастырып асимметриялық будандарды жəне
цитоплазмалық гендері жағынан гетерозиготаларды алуға болады.
Жасушалық инженерия арқылы өсімдіктердің жаңа формалары –
Достарыңызбен бөлісу:


title: сомалық будандар - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
сомалық будандар – алынады. Протопластар (қабықшасыз жасу-
ша) белгілі жағдайда бір-бірімен қосылып будан жасушасын
түзеді, сол жасушадан кейін будан өсімдік пайда болады. Протоп-
ластарды алу үшін өсімдік жасушада плазмолиз құбылысын ынта-
ландырып, жасушаны целлюлозо-пектинді қабықшаны ыдырата-
тын ферменттермен өңдейді (10-сурет).
А В
10-сурет. Плазмолизге ұшыраған өсімдік жасушасы (А) жəне ферментативтік
гидролизден кейін пайда болған протопласт (В)
Протопластарды қосу арқылы будандастыруды əртүрлі атай-
ды: сомалық будандастыру, парасексуальды будандастыру, жы-
ныстық емес будандастыру, ал пайда болған буданды – сомалық
будан деп атайды. Протопластар құйылысқанда алдымен олар бір-
біріне тоғысып жабысады, оны агглютинация деп атайды. Содан
кейін олардың мембраналары да қосылып, екі протопластан үлкен
бір протопласт пайда болады.
Протопластарды нəтижелі бөліп алу көптеген факторларға
байланысты, мысалы:
96 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
1) ұлпаның шығу тегі (жапырақ, тұқымжарнақ, тамыр, тозаң
түйіршіктері, каллус ұлпасы, суспензиядағы жасушалар);
2) өсімдіктің түрі мен сұрпы (оның генотипі);
3) өсімдіктің физиологиялық күйі;
4) ферменттердің құрамы мен сапасы;
5) ортаның рН жəне осмостық заттың түрі.
Протопластардың тіршілікке икемділігін, яғни олардың
метаболиттік белсенділігін анықтайтын арнайы əдіс бар, ол
протопластардың флуоресцеиндиацетатпен (ФДА) боялуы. ФДА –
бұл флуоресценциясы жоқ қосылыс, протопластардың мембрана-
сынан жеңіл өтеді. Тірі протопластардың ішінде фермент эстера-
заның əсерімен ыдырайды, соның нəтижесінде флуоресцеин
босайды, оны протопластардың бүтін мембраналары ұстап қалады.
Сондықтан метаболиттік белсенділігі бар (яғни тіршілікке
қабілетті) протопластар ультракүлгін сəулесінде көзге көрінеді,
себебі іштерінде жинақталған флуоресцеин ультракүлгін сəуле-
сімен қоздырылып, жасыл сəулені тарата бастайды.
Протопластарды сұйық ортада өсіргенде жасушалардағыдай
тығыздығы жоғары болуы керек. Көбінесе бұл көрсеткіш 1мл 10
4
-
10
5
жасуша болады. Протопластардың өсуіне жақсы жағдай жасау
үшін “қоректік қабат” əдісін пайдаланады немесе байытылған
ортаны қолданады, болмаса олар өсіп жатқан ортаның көлемін
минимумға дейін азайтады. “Астыңғы қоректік қабат” ретінде
рентген немесе гамма-сəулелері əсер еткен протопластар мен
жасушалар пайдаланылады. Протопластарды өсірудің кең таралған
əдісі, оларды жоғары ылғалдылықта көлемі 20-40 мкл тамшы-
ларда жəне микротамшыларда өсіру (қоректік ортаның көлемі 1
мкл дейін). Протопластарды агары бар қатты ортада да өсіруге
болады. Ол үшін протопластар суспензиясын 1,2 % агары бар
жылы (45
°
С) көлемі бірдей ортамен араластырады.
Протопластардың сыртында теріс электр заряды болады,
сондықтан олар суспензияда бір-бірінен оқшауланады. Құйылысу
үшін оларды алдымен бір-бірімен жанастыру керек, сондықтан
плазмалемма зарядын өзгерту қажет. Протопластардың құйылы-
суы үшін химиялық жəне электрлік əдістер пайдаланылады.
Химиялық əдіс протопластардың құйылысуына жағдай жасайтын,
плазмалемманың электрлік зарядын өзгертетін заттарды суспен-
зияға қосуға негізделген. Электрлік құйылысу əдістің негізінде
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер 97
электр өрісі пайдаланады. Протопластар суспензиясы екі электрод-
тың арасында орналасады. Айнымалы ток диэлектрофорезді қоз-
дырады, протопластар бір-біріне тақалып бір қатарға тізіледі. Бұл
тізбектер тек электр өрісі болған кезде тұрады. Оларға қосымша
жеке қатты электр импульсін (600 В/см, 10-20 мксек.) бергенде,
қатты қысылып тұрған плазмалық мембраналарда тесіктер пайда
болады да, протопластар бір-біріне құйылып кетеді. Екі протопласт
қосылған кезде, егер олардың ядролары қосылса, нағыз будан
жасуша, яғни ядролық будан пайда болады. Ядролары қосылмаған
будан жасушаны гетерокарион деп атайды. Гетерокарионды ата-
аналық біреуінің немесе екеуінің субпротопластарын будандас-
тыру үшін пайдалануға болады. Субпротопласт – протопластың
бөлігі, цитоплазмалық мембранамен қоршалған құрамында кейбір
органоидтары бар протопласт; ядросы болса – ол нуклеопласт,
ядросы жоқ болса – цитопласт, ядро мен цитоплазманың бөлігі
болса – мини-протопласт. Хлоропластар мен митохондрияларды
бір жасушадан екіншісіне көшіру үшін цитопластарды пайдала-
нуға болады. Ата-ананың біреуінің ядросы бар жəне цитоплазма-
лық гендерді екеуінен немесе біреуінен болса, онда цитоплазмалық
будан (цибрид) деп аталады. Ата-аналық біреуінен цитоплазмалық
гендері иеленген будандарды цитоплазмалық гетерозиготалық
будан (цитогет) деп атайды. Жасушада цитоплазмалық гендер
хлоропластар мен митохондрияларда болуы жəне кейбір ядролық
жəне цитоплазмалық гендерінің жойылуы (сегрегация) арқасында
сомалық будандастыру нəтижесінде будандардың 27 түріне дейін
алуға болады (11-сурет)
Сонымен, сомалық будандастырудың артықшылығы мынада:
əдетте жыныстық жолмен будандаспайтын тектер алыс-
жақын түрлерді будандастыру;
ассиметриялық буданды алу, оларда аналық немесе
аталықтарының гендер жиынтығы толығымен болса,
сомалық буданда бірнеше хромосомасы болса жеткілікті;
сомалық буданда үш немесе оданда көп ата-аналық
жасушаларын қосуға болады;
ядродан тыс цитоплазмалық гендері бойынша гомозиго-
таларды алу;
жыныстық жолдармен көбейе алмайтын түрлердің
сұрыпын алу.
|


title:
Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.

11-сурет

text:
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер
99
биосинтезіне қабілеттілігінен айырылған. Будан жасушаларды
сұрыптаудың тағы бір əдісі
– физиологиялық комплементтену.
Кейде ата-аналық ретінде қолданылған жасушалардың көбеюіне
жəне морфогенезге қабілеті болмайды, ал олардың протоплас-
тарын қосудан пайда болған сомалық будан жасушалар ондай
қабілетті көрсете алады. Протопластар құйылысып, будан жасу-
шалар пайда болғанда олардың метаболизмі жөніне келеді, яғни
биохимиялық комплементтену өтеді.
Будан өсімдіктерді талдау үшін генетикалық (гибридизация-
лық əдіс, цито-генетикалық əдіс) жəне биохимиялық (изофермент-
тік талдау) əдістері қолданылады.
Жасушалық инженерияның тағы бір бағыты – жасушалық
реконструкция.
Жасушаны қайта құрастыру (реконструкция) –
жасушаның құрамына кіретін ядроны, цитоплазманы, митохон-
дрияларды, хлоропластарды, хромосомаларды бір жасушадан
басқа жасушаға көшіру негізінде мүлдем жаңа жасушаны жасау
(12-сурет).
Осындай əрекеттер нəтижесінде ядролық жəне цито-
плазмалық гендер тіркестігі əдеттегідей емес, тіпті өзгеше жасу-
шалар пайда болуы мүмкін. Жеке хромосомаларды тасымалдау
арқылы анеуплоидтық линияларды алу мүмкіншілігі болса,
ғалымдарды одан да артық қызықтырып келеді.
Достарыңызбен бөлісу:


title:
-сурет. Жасуша реконструкциясы (Уəлиханова Г.Ж., 2004)

100

text:
100 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
Бақылау сұрақтары
1. Жасушалық инженерия деген не?
2. Протопластарды қалай бөліп алуға болады?
3. Протопластардың тіршілікке икемділігі қалай анықталады?
Қандай факторлар оған əсер етеді?
4. Протопластарды қалай өсіреді?
5. Протопластардың құйылып қосылу қандай əдістері бар?
6. Жыныстық будандастырумен салыстырғанда сомалық будан-
дастырудың артықшылықтары неде?
7. Будан жасушалар мен будан өсімдіктер қалай сұрыпталады?
8. Сомалық будандарды анықтау үшін қандай талдау əдістері бар?
9. Сомалық будандастыру қандай мақсаттарға жету үшін пайдала-
нылады?
Достарыңызбен бөлісу:


«Жасушалық инженерия» тарауы бойынша тест жəне есеп тапсырмалары 1. Протопластардан регенерант өсімдіктердің шығуына мынандай факторлар əсер етеді (бұрыс жауапты белгілеңіз): A) Бастапқы ұлпаның физиологиялық күйі;
B) Өсімдіктің түр ерекшелігі;
C) Протопластардың мутагендермен өнделуі;
D) Протопластарды суспензияда өсіргенде тығыздығы;
E) Қоректік ортаның құрамы;
F) Су мөлшерінің өсуі;
G) Климатикалық факторлардың əсері;
H) Дифференциацияға қабілеті.
2. Сомалық будандастырудың мүмкіндіктері (теріс жауап- ты белгілеңіз): A) Филогенезде түпкі тектері алыс жатқан өсімдіктерді
будандастыру;
B) Асимметриялық будандарды алу;
C) Цитоплазмалық гендері бойынша гетерозиготаларды алу;
D) Генеративтік жүйелерінің сыйымсыздығын жеңу;
E) Белгілі гендері бар будандарды алу;


title: «Жасушалық инженерия» тарауы бойынша тест жəне есеп


url: http://emirsaba.org/s-b-orazova-g-j-uelihanova-biotehnologiya-negizderi-osimdikter.html?page=109#4._Протопластарды_бөліп_алу_үшін_суспензиядағы_жасуша-_лардың_өсу_кезеңдерінің_ең_қолайлы_өсу_фазасы

text:
3. Мутагеннің əсерінен кейін жасушалар тіршілігі сақта- луының сандық сипатын мынадай талдау арқылы анық- тайды: A) Жасушалар мацерациясын өткізу;
B) Жасушалардың өсу қабілетін анықтау;
C) Жасушалардың фиксациясы арқылы;
D) Жасушаларды витальдік бояулармен бояу;
E) Жасушалардың тотипотенттігін бағалау;
F) Жасушалардың тіршілік қабілетін анықтайтын бояулармен
бояу;
G) Жасушаларды флуоресценттік бояулармен бояу;
H) Криоконсервация арқылы.
4. Протопластарды бөліп алу үшін суспензиядағы жасуша- лардың өсу кезеңдерінің ең қолайлы өсу фазасы: A) Логарифмдік;
B) Латенттік;
C) Өсудің баяулау сатысы;
D) Стационарлық;
E) Өсудің жылдамдау сатысы;
F) log- фаза;
G) Сызықтық фаза;
H) Бейімделу фазасынан кейінгі фазасы.
5. Протопластарды біріктіру əдістерінің ең тиімдісі: A) Азот қышқылды натрий арқылы протопластарды біріктіру;
B) Хлорлы кальций арқылы протопластарды біріктіру;
C) Полиэтиленгликоль арқылы протопластарды біріктіру;
D) Электр тоғы арқылы протопластарды біріктіру;
E) ПААГ арқылы протопластарды біріктіру;
F) Хлорлы натрий арқылы протопластарды біріктіру;
G) Азот қышқылды магний арқылы протопластарды біріктіру;
H) Ультракүлгін сəулелер арқылы протопластарды біріктіру.


title: Мутагеннің  əсерінен  кейін  жасушалар  тіршілігі  сақта-


title: In vitro терминінің мағынасы - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер
13
С) ауылшаруашылықтық, өнеркəсіптік қалдықтарды, қоқысты
қайта өндеп, сарқынды суды пайдаланып сапалы тынайтқыштарды
жəне биогазды, биоэтанолды, биогенді көмірсутектерді (яғни қайта
қалпына келетін жанармайдың энергия көзі) алу үшін жаңа техно-
логияларды енгізу, яғни, биоконверсияны жасау).
D) тамақ-тағам өндірісінде, химиялық, микробиологиялық
жəне өнеркəсіптің тағы басқа салаларында қолданылатын экономи-
калық тиімді заттарды алудың жаңа технологияларын енгізу;
Е) берілген жауаптардың барлығы дұрыс.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Жасушалық инженерия келесі əдіске негізделген

text:
102 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
C) Жекелеген органоидтардың бірігуіне;
D) Жасушалардың мембраналық емес құрылымдарының
бірігуіне;
E) Гендердің трансформациясына;
F) Жасушаларды мұздатып сақталуына;
G) Преципитация реакциясына;
H) Жыныс жасушаларды өсіруіне.
7. Сомалық будан − бұл:
A) Сомалық жасушалардың бірігуі нəтижесінде пайда болған
будан;
B) Сомаклондық өзгергіштік нəтижесінде пайда болған
өсімдік;
C) Сомалық эмбриогенез нəтижесінде пайда болған ұрық
тəрізді құрылым;
D) Гомозиготалық аналық жасушаның гетерозиготалық
аталық жасушасымен бірігуі нəтижесінде пайда болған будан;
E) Рецессивтік белгілері бар аналық жасушаның доминанттық
белгілері бар аталық жасушасымен бірігуі нəтижесінде пайда
болған будан;
F) Жасушалық инженерия əдісі арқылы алынған будан
өсімдік;
G) Эксплант алынған өсімдіктердің генетика тұрғысынан
көшірмелері;
H) Сомалық будандастыру нəтижесінде пайда болған өсімдік.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Протопластарды  бөліп  алу  үшін  əдетінше  келесі  фер-

text:
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер
103
9. Цитопласт − бұл:
A) Қабығынан айырылған өсімдік жасушасы;
B) Екі жəне одан көп субпротопластардың бірігуі нəтижесінде
пайда болған будан жасуша;
C) Бір жасушаның цитопласты екінші жасушаның ядросымен
бірігуі нəтижесінде пайда болған будан жасуша;
D) Гетерокарион;
E) Қабығынан айырылған ядросы жоқ өсімдік жасушасы;
F) Ядросыз протопласт;
G) Моноклондық антиденелерін синтездейтің будан жасуша;
H) Ядросы жоқ субпротопласт.
Достарыңызбен бөлісу:


10. Сомалық будандарды сұрыптап алу əдістері (теріс жауапты белгілеңіз): A) Физиологиялық комплементтену əдісі;
B) Генетикалық комплементтену əдісі;
C) Бөтен геннің экспрессиясы нəтижесінде пайда болған жаңа
өнімді анықтау;
D) Биохимиялық комплементтену əдісі;
E) Құрамында антибиотигі бар қоректік ортасында (селективті
ортада) өсірілетін жасушаларды сұрыптап алу;
F) Гибридологиялық талдау;
G) Құрамында мутаген бар қоректік ортада сұрыптап алу;
H) Цитогенетикалық талдау.
11. Сомалық будандарды алу жолы: A) Сомалық жасушаларды құйылыстыру;
B) Эмбриоидтарды будандастыру;
C) Жыныс жасушаларын қосу;
D) Гаметаларды қосу;
E) Селективтік агент ретінде тұздардың улы концентрация-
ларын пайдаланып тікелей емес сұрыптау арқылы алу;
F) Екі протопластарды құйылыстыру;
G) Генетикалық трансформация арқылы;
H) Электр токпен əсер ету арқылы протопластарды біріктіріп
құйылыстыру.


title: Сомалық  будандарды  сұрыптап  алу  əдістері  (теріс


|
Сомалық будандастырудың мүмкіндігі (теріс жауаптыБайланысты: ebin.pub 978601040676612. Сомалық будандастырудың мүмкіндігі (теріс жауапты
белгілеңіз):
A) Түп тектері алыс өсімдіктерді будандастыру;
B) Асимметриялық будандарды алу;
C) Цитоплазмалық будандарды алу;
D) Жыныс будандарды алу;
E) Сомалық будандарды алу;
F) Прогамдық сəйкессіздікті жеңу;
G) Гетерозистық будандарды алу;
H) Симметриялық будандарды алу.
13. Сомалық будандастырудың артықшылығы (теріс
жауапты белгілеңіз):
A) Прогамдық сəйкессіздікті жеңу;
B) Постгамдық сəйкессіздікті жеңу;
C) Цитоплазмалық будандарды алу;
D) Асимметриялық будандарды алу;
E) Симметриялық будандарды алу;
F) Жыныс будандарды алу;
G) Сомалық будан өсімдіктерін алу;
H) Түраралық будан өсімдіктерді алу.
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Сомалық будандастырудың мүмкіндігі (теріс жауапты


title: Протопластарды өсіреді - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер
105
B) Донор өсімдіктің генетикалық көшірмесі болып келетін
өсімдік- регенеранттар;
C) Дағдылы вегетативтік жолмен көбейткенде пайда болатын
өсімдіктер;
D) Гендік инженерия əдісін қолдану арқылы алынған
өсімдіктер;
E) Донор өсімдіктен ауытқу регенерант өсімдіктері;
F)
Іn vitro өсіру үшін алынған өсімдіктер;
G) Ұзақ мерзімді өсірудің нəтижесінде пайда болған донор
өсімдіктен ауытқу сомалық будандар;
H) Генетикалық өзгергіштік пайда болу себебін фенотип жа-
ғынан бір-бірінен ерекшелінетін өсімдіктер.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Цитогета дегеніміз − - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
106 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
F) Құрамында бір биологиялық түрдің пластидтері мен басқа
түрдің митохондриялары бар жасуша;
G) Екі өсімдік түрлерінің ядролары бар сомалық будан жа-
суша;
H) Екі өсімдік түрлерінің қосылмаған ядролары бар будан
жасуша.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Биоинженерлік əдістерге жатады - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
18. Биоинженерлік əдістерге жатады: A) Жасушалық инженерия;
B) Биометрия;
C) Криосақтау;
D) Гаплоидтық технология;
E) Гендік инженерия;
F) Ұлпалық инженерия;
G) Эмбриокультура;
H) Клондық микрокөбейту.
19. Өсімдік жасушалық инженерияға мына жұмыстары жатпайды: A) Протопластарды алу жəне өсіру;
B) Протопластарды құйылыстыру;
C) Жасушаны қайта құрастырып, жасушаның жаңа типін
жасау;
D) Будан жасушалардан регенерант-өсімдіктерді алу;
E) Бөгде генді өсімдік геномына енгізу;
F) Будан жасушаларды іn vіtro жағдайында өсіру;
G) Жыныс жасушаларды будандастыру;
H) Будан жасушаларды іn vіvo жағдайында өсіру.
20. Өсімдіктер биотехнологиясында пайдаланылатың биотехнологиялық əдістерге/технологияларға жатады (бұрыс жауабын белгілеңіз): A) Гендік инженерия;
B) Жасушалық инженерия;
C) Инженерлік энзимология;
D) Хромосомалық инженерия;
E) Криосақтау;
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер 107 F) Гибридомаларды алу технологиясы;
G) Серологиялық əдісі;
H) Бағаналы жасушаларды іn vіtro жағдайында өсіру əдіс.


url: http://emirsaba.org/s-b-orazova-g-j-uelihanova-biotehnologiya-negizderi-osimdikter.html?page=116#20._Өсімдіктер_биотехнологиясында_пайдаланылатың_биотехнологиялық_əдістерге/технологияларға_жатады_(бұрыс_жауабын_белгілеңіз)


21. Дене жасушаларының яғни сомалық жасушаларының қосылуы − ... (дұрыс емес жауабын белгілеңіз): A) Жыныстық емес гибридизация;
B) Асимметриялық будандастыру;
C) Сомалық будандастыру;
D) Парасексуалды будандастыру;
E) Іn vіtro протопластарының қосылуы;
F) Симметриялық будандастыру;
G) Сексуалды будандастыру;
H) Жыныстық гибридизация.
22. Биоинженерлік əдістерге жатпайды: A) Инженерлік энзимология;
B) Гендік инженерия;
C) Жасушалық инженерия;
D) Хромосомалық инженерия;
E) Масс-спектрометрия;
F) Ұлпалық инженерия;
G) Спектрофотометрия;
H) Криосақтау.


title: Дене жасушаларының яғни сомалық жасушаларының


url: http://emirsaba.org/s-b-orazova-g-j-uelihanova-biotehnologiya-negizderi-osimdikter.html?page=118#24._Жасушаларды_өсіру,_оларды_будандастыру_жəне_қайта_құрастыру_арқылы_жасушаның_мүлдем_жаңа_типін_жасайтын_əдісті_атаңыз

title: Жасушалық реконструкциялаудың кезеңдері мынадай

text:
108 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
24. Жасушаларды өсіру, оларды будандастыру жəне қайта
құрастыру арқылы жасушаның мүлдем жаңа типін жасайтын
əдісті атаңыз:
А) инженерлік энзимология;
В) жасушалық инженерия;
С) жасушалық селекция;
D) эмбриоинженерия;
Е) гендік инженерия;
F) сомалық будандастыру жəне жасушалық реконструкция;
G) биоинженерлік əдіс;
H) гаплоидты технология.
Достарыңызбен бөлісу:


25. Өсімдік жасуша инженериясында қолданылатын тəсіл (дер) (бұрыс жауабын көрсетіңіз): A) in vitro жағдайында регенерант-өсімдіктерді будан жасуша-
лардан өсіріп алу;
B) өсімдік жасушаны қайта құрастыру;
C) өсімдікті дене жасушалармен будандастыру;
D) протопластарды бөліп алу жəне өсіру;
E) бөгде генді енгізу;
F) өсімдіктерді қалемшелеу;
G) жасушаларды иммобилдендіру;
H) протопластарды құйылыстыру.
26. Өсімдік жасушалық инженерияға не жатпайды? A) протопластарды алу жəне өсіру;
B) протопластарды құйылыстыру;
C) жасушаны қайта құрастырып, жасушаның жаңа типін
жасау; D) будан жасушалардан регенерант-өсімдіктерді алу;
E) бөгде генді өсімдік геномына енгізу.
27. Дене жасушаларының яғни сомалық жасушаларының қосылуын не деп айтады? А) трансгеноз;
В) регенерация;
С)сомалық будандастыру;
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер 109 D) дедифференциация;
Е) иммобилдендіру.


14. «Биосинтез агенттерін алу мақсатында жасушалық жəне генетикалық инженерияны қолдану кезеңі. Моноклонды антиденелерді өндіретін будандарды, протопласттарды жəне меристемді дақылдарды будандастырып алу, эмбриондарды трансплантациялау кезеңі» деген анықтама биотехнология даму тарихының қай кезеңіне сəйкес келеді? А) Пастерге дейінгі кезең;
В) Пастер кезеңі;
С) меңгерілетін биосинтез кезеңі;
D) жаңа биотехнология кезеңі;
Е) антибиотиктер кезеңі.
15. Биотехнологияның салалары: А) өнеркəсіптік биотехнология;
В) ауылшаруашылық биотехнологиясы;
С) медициналық биотехнология;
D) экологиялық биотехнология;
Е) берілген жауаптардың барлығы дұрыс.
16. Биотехнология қандай қолданбалы жəне фундамен- талды (негізгі) ғылымдармен байланысты? A) Молекулалық биология;
B) Микробиология жəне вирусология;
C) Физика;
D) Биохимия;
E) Берілген жауаптардың барлығы дұрыс.


28. Жасушаның құрамына кіретін ядроны, цитоплазманы, митохондрияларды, хлоропластарды, хромосомаларды бір жасушадан басқа жасушаға көшіру негізінде мүлдем жаңа жасушаны жасау деген мағынаны білдіретін термин: А) жасушаны қайта құрастыру (реконструкция);
В) трансгеноз;
С) репарация;
D) фолдинг;
Е) клондау.
29. Гетерокарион бұл: А) Бір түрдің хлоропластары мен екінші түрдің ядросы бар
жасуша;
В) Екі немесе одан да көп генотиптерден құрылған ағза;
С) Бір түрдің митохондриялары жəне басқа түрдің ядросы бар
жасуша;
D) Бір түрдің хлоропластары, екінші түрдің митохондриялары
жəне үшінші түрдің ядросы бар жасуша;
Е) Екі түрдің ядролары қосылмаған будан жасуша.


title: Сомалық будан деген не? - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
110 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
В) Екі жəне одан көп субпротопластардың бірігуі нəтижесінде
пайда болған будан жасуша;
С) Бір жасушасының цитопласты екінші жасушаның ядросы-
мен бірігуі нəтижесінде пайда болған будан жасуша;
D) Гетерокарион;
Е) Қабығынан айырылған ядросы жоқ өсімдік жасушасы.
Достарыңызбен бөлісу:


17. Биотехнологияның даму тарихында қандай кезең дұрыс көрсетілмеген: А) Пастер кезеңі;
В) Пастерге дейінгі эра;
С) вакциналар алу кезеңі;
D) жаңа биотехнология кезеңі;
Е) меңгерілетін биосинтез кезеңі.
18. Биотехнологиялық əдістерге жатады: А) гендік инженерия;
В) жасушалық инженерия;
С)инженерлік энзимология;
D) хромосомалық инженерия;
Е) берілген жауаптардың барлығы дұрыс.


title: Биотехнологияның  даму  тарихында  қандай  кезең


32. Сомалық будандарды сұрыптап алу əдістері (бұрыс жауапты белгілеңіз): А) Физиологиялық комплементтену əдісі;
В) Генетикалық комплементтену əдісі;
С) Бөтен геннің экспрессиясы нəтижесінде пайда болған жаңа
өнімді анықтау арқылы;
D) Сомалық будандарды көріп отырып іріктеп алу;
Е) Биохимиялық комплементтену əдісі.
33. Сомалық будандарды талдау əдістері (бұрыс жауапты белгілеңіз): А) Гибридологиялық талдау;
В) Цитогенетикалық талдау;
С) Бөтен геннің экспрессиясын талдау;
D) Нуклеин қышқылдарын молекулалық будандастыру əдісі;
Е) Ферменттердің электрофорезін жүргізу арқылы.


title: Сомалық  будандарды  сұрыптап  алу  əдістері  (бұрыс


title: Плазмолиз деген не? - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»
жүктеу/скачать
2,87 Mb.
Pdf көрінісі
бет
123/217
Дата
31.12.2021
өлшемі
2,87 Mb.
#21818
1
...
119
120
121
122
123
124
125
126
...
217
Байланысты:
ebin.pub 9786010406766
Бұл бет үшін навигация:
35. Қандай полисахаридтер өсімдік жасушасы қабығының негізін құрайды
34.
Плазмолиз
деген не?
А) Жасушаның суға толық қаныққан күйі;
В) Жасушаның циторриз күйіне көшуі;
С) Жасушаның лизиске ұшырауы;
D) Жасуша қабығының лигнинденуі;
Е) Өсімдік жасушасының цитоплазмасы қабығынан ажырауы.
35. Қандай полисахаридтер өсімдік жасушасы қабығының
негізін құрайды?
А) Целлюлоза, крахмал, гликоген;
В) Пектин, амилоза, гемицеллюлоза;
С) Целлюлоза, гемицеллюлоза, пектиндер;
D) Амилоза, гликоген, целлюлоза;
Е) Целлюлоза, амилопектин, гликоген.
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер
111
жүктеу/скачать
2,87 Mb.
Достарыңызбен бөлісу:
1
...
119
120
121
122
123
124
125
126
...
217
©emirsaba.org 2024
әкімшілігінің қараңыз
Басты бет
Lessons
Curriculum vitae
Documents


title: Есеп тапсырмалары - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
Есеп тапсырмалары: 1-тапсырма. Протопластарды бөліп алу үшін осмотик ретінде 0,4-0,5 М
сахарозаны қолданады. Бұл ерітінді əзірлеу үшін сахарозаның
қанша мөлшерін өлшеп алу керек?
2-тапсырма Протопластардың химиялық əдіс арқылы нəтижелі құйылы-
суына ПЭГ жəне кальций иондары бар буфер əсер етеді. 100-
300 мМ СаCl
ерітіндісін қалай дайындайды?
3-тапсырма Арпа жасуша дақылында каллустадағы геммогенезді индук-
циялау үшін зеатин ерітіндінің қанша мөлшерде алу керек екенін
есептеңіз.
Егер геммогенез процесін стимулдеуге зеатиннің 6 мг/л қажет
екені белгілі болса, Шенк-Хильдербранд қоректік ортасын 2 л
дайындау үшін 1% зеатин ертіндісінің неше мл алу керек екенін
есептеңіз.


title: С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы» - бет 125

text:
114 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
Гендік инженерия əдісі көмегімен бактериялардың геномына
жаңа гендерді плазмида арқылы яғни сақина тəрізді біртізбекті
ДНҚ арқылы енгізуге болады (13-сурет). Будандық плазмида-
ларды, яғни құрамында бізге қажетті генмен болатын плазмида-
ларды, E.coli дақылына қосады. Бактерияларда плазмида сіңіп, ген
ретінде қызмет етеді, сонымен қатар плазмида бактериялық
жасушаларда көбейіп, жаңа ақуыз синтезін қамтамасыз етеді. Одан
кейін рекомбинанттық ДНҚ өсімдіктердің тірі жасушаға енгізіледі.
Жаңа геннің экспрессиясы өтеді де, жасуша бөтен ген белгілейтін
ақуызды синтездей бастайды.
Вектор ретінде агробактерия плаз-
мидалар, хлоропластық жəне митохондриялық ДНҚ, жылжымалы
генетикалық элементтер, вирустар қолданылады.
ДНҚ өсімдік жасушасына
электропорация мен биобаллис-
Достарыңызбен бөлісу:


title: тика - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
тикаəдістері арқылы тікелей енгізуге болады (14-сурет). Электро-
порация жасуша мембранасында қосымша саңылаудың пайда бо-
луына əкеледі. Электротоқ (1-2 кВ/см разряд арқылы) жасушалық
мембрананы теседі немесе вольфрам, кремний түіршіктерді гелий
газ көмегімен атқылайды да мембрананы теседі. Өсімдік жасу-
шасына ДНҚ микроинъекция арқылы енгізуге болады. Ол үшін
микроманипуляторды жəне арнайы инелерді пайдаланады (иненің
сыртқы диаметрі 2 мкм, ішкі диаметрі -1-1,5 мкм болу керек).
Бір өсімдіктің қор ақуызының сапасын жақсарту үшін оған
басқа өсімдіктің қор ақуызының генін енгізу жөнінде алғашқы
əрекетті Д. Кемп пен Т. Холл істеген. Олар бұршақтың басты қор
белогы фазеолин генің Ті-плазмида көмегімен күнбағыстың
геномына енгізген еді.
Күнбағыс жасушаларында фазеолиндік полипептидтер
түзілетіндігі иммунологиялық жолмен анықталды. Маңызы зор бұл
мəселе əртүрлі тұқымдастарға жататын өсімдіктер арасында ген-
дерді тасымалдауға болатындығын дəлелдеді. Жоғары сатыдағы
өсімдіктер атмосферадағы азотты сіңіруі үшін гендік инженерия
көмегімен Azotobacter, Klebsiella бактериядан (Rhizobium-ға
жататын) астық дəнді өсімдіктердің геномына азотфиксациялай-
тын (азот сіңіретін) nif-генді енгізу мүмкін. Қазіргі таңда бөліп
алынған жəне клонданған sym-ген, бұл азотфиксациялайтын бак-
териямен бастапқы өсімдікпен арасында болатын симбиотикалық
пайдалы қарым-қатынасты реттейтін ген.
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер 115


title: Агробактериалды - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
116 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
шақта күн сəулелерінің энергияны қайта пайдалану яғни биокон-
версияны жасау үшін, оның тиімділігін жоғарылату үшін фотосин-
тездің жарық жəне қараңғы фазаларды реттейтің гендерді өзгерту
идеясы бар, əсіресе көміртегі газдың сіңуін реттейтін cfx-генді
өзгерту, немесе кіші суббірліктегі РБФ-карбоксилазаны белгі-
лейтін генді өзгертуі. Америкада бактерия мен ашытқылардан
бөліп алынған гербицидтерге төзімділігін белгілейтін гендерді
Nicotianum tabacum темекі өсімдіктеріне енгізді, еңді гербицид-
терді арамшөптерді өлтіру (жою) үшін мəдени өсімдіктер өсетін
бүкіл алаңға себуге болады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Бақылау сұрақтары - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
Бақылау сұрақтары 1. Рекомбинантты ДНҚ деген не?
2. Трансгенді өсімдіктерді қандай тəсілдер арқылы алады?
3. Трансгенді өсімдіктерді алғанда вектор ретінде нені пайдаланады?
4. Абиотикалық жəне биотикалық стресс факторларға төзімді өсім-
діктерді қандай əдіс арқылы алады?
5. Трансгенді өсімдіктердің практикалық маңызы неде?
6. Биобаллистикалық əдістің мəні неде?
7. Агробактериалды трансформацияны іске қалай асырады?
«Гендік инженерия» тарауы бойынша тест жəне есеп тапсырмалары 1. Рестриктазаның қызметі: A) АТФ молекуласын ыдырату;
B) ДНҚ молекуласын ыдырату;
C) Липидтерді ыдырату;
D) Көмірсуларды ыдырату;
E) Белоктарды ыдырату;
F) ДНҚ-ның арнайы сайттарын танып молекуланы белгілі
учаскелерде «қию»;
G) «Жабысқақ ұштар» түзілуімен нуклеин қышқыл молеку-
ланы ыдырату;
H) ДНҚ фрагменттерін жалғау.
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер 117


2. Жылжымалы генетикалық элементтер деген ол: A) Ядролық ДНҚ-дан хлоропласт ДНҚ-ға тасымалданатын
нуклеотидтер тізбегі;
B) Жасуша геномындағы орнын ауыстыруға қабілетті ДНҚ
фрагменті;
C) Ядролық ДНҚ-дан митохондрия ДНҚ-сына тасымалдана-
тын нуклеотидтер тізбегі;
D) Хлоропласт ДНҚ-дан митохондрия ДНҚ-сына тасымал-
данатын нуклеотидтер тізбегі;
E) Мобильді генетикалық элементтер;
F) Бактриофагтар;
G) Транспозондар;
H) Бактериядағы плазмидтік ДНҚ.
3. Плазмагендер деген ол: A) Митохондрия ДНҚ-сындағы гендер;
B) Хлоропласт ДНҚ-сындағы гендер;
C) Бактерия плазмидасының гені;
D) Митохондрия жəне хлоропласт ДНҚ-сындағы гендер;
E) Плазмодий деген қарапайымдылардың гені;
F) Өсімдік жасушасының плазмолиз қабілеттілігіне жауапты
ген;
G) Жасуша геномындағы орын ауыстыруға қабілетті ДНҚ
фрагменті;
H) Агробактериялардың опин синтезіне жауапты ген.


title: Жылжымалы генетикалық элементтер деген ол


title: Плазмида − ол - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
118 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
5. Гендік инженерия бұл:
A) Бір ағзаның гендік рекомбинация арқылы жаңа ағзаны алу
əдісі;
B) Бір түрдің аталық жəне аналық ағза гендерінің рекомбина-
циясы арқылы жаңа ағзаны алу əдісі;
C) Моногибридтік будандастыру арқылы жаңа ағзаны алу
əдісі;
D) Полигибридтік будандастыру арқылы жаңа ағзаны алу
əдісі;
E) Рекомбинанттық ДНҚ молекулаларын құрастыру арқылы
жаңа ағзаны алу əдісі;
F) Сомалық будандарды алу əдісі;
G) Генетикалық трансформацияға жəне рекомбинанттық ДНҚ
алуына негізділген əдіс;
H) Биотехнологиялық əдіс, оны қолданудің нəтижесінде
генетикалық модификацияланған ағзаларды/өнімдерді алады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Вектор деген ол - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
6. Вектор деген ол: A) Информациялық РНҚ-ның бөлігі;
B) Өз алдына репликациялана алатын жəне бөтен генетикалық
информацияны жасушаға тасымалдай алатын ДНҚ молекуласы;
C) Кері транскриптаза ферментінің жəрдемімен матрицалық
РНҚ-ны пайдалана отырып синтезделген комплементарлы ДНҚ
тізбегі;
D) Белок молекуласын кодтайтын ДНҚ тізбегінің бөлігі;
E) Тасымалдаушы РНҚ;
F) Рецепиент жасушасына бөгде генді тасымалдай алатын
кішігірім ДНҚ молекуласы;
G) Иммуноглобулиннің вариабельді аймағы;
H) Генетикалық трансформацияны іске асыратын өз алдына
репликациялана алатын ДНҚ.


title: Өсімдік  ағзаларының  гендік  инженериясында  мынан-

text:
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер
119
D)
Streptococcus pyogenes;
E)
Agrobacterium tumefaciens;
F)
Staphylococcus aureus;
G) Ісік ауруларын тудыратын топырақтағы агробактериалар
плазмидалары;
H)
Lactobacterium bulgaricum.
8. Ті-плазмида мынандай бактерияда табылған:
A) «Галл» деген ісікті тудыратын агробактерияда;
B)
Azotobacter agile;
C)
Agrobacterium tumefaciens;
D)
Bacillus brevis;
E)
Agrobacterium rhizogenes;
F)
Corynebacterium diph;
G)
Pseudomonas denitrificans;
H)
A. tumefaciens топырақтық агробактерияда.
Достарыңызбен бөлісу:


9. «Жабысқақ ұштар» мынандай ферменттің əсерінен пайда болады: A) Каталаза;
B) Рестриктаза;
C) РДФ-карбоксилаза;
D) Изомераза;
E) Трансфераза;
F) Рестрикциялық эндонуклеаза;
G) Лигаза;
H) Эндонуклеаза.
10. Гендік инженерияда плазмидалардың мынандай қасиеттері пайдаланылады A) Автономдық репликацияға қабілеттілігі (өз бетімен екі
еселенуге қабілеттілігі);
B) Плазмидалардың құрамында антибиотикке төзімділікті
кодтайтын гендері болуын;
C) Бір жасушадан екінші жасушаға өтпеуіне қабілеті;
D) Бөтен ағза гендерін өзінің ДНҚ молекуласына енгізуге
қабілеттілігін;
120 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
E) Плазмидалар автономдық репликацияланбайтын ДНҚ
болып келеді;
F) Плазмидалар генетикалық трансформацияға қабілетсіз
болып келеді;
G) Плазмидалар ірі молекула болып келеді;
H) Плазмидаларда интрон (мағынасыз) учаскілері бар.


title: Трансгеноз бұл - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
11. Трансгеноз бұл: A) Мутация нəтижесінде пайда болған жаңа гендер;
B) Трансляция нəтижесінде пайда болған ақуыздар;
C) Генді бір жүйеден басқа жүйеге жасанды жолмен тасы-
малдау;
D) Тасымалдаушы РНҚ;
E) Транспозон;
F) Іn vitro жағдайында донор ағзадан реципиент ағзаға ген-
дерді тасымалдау
G) Вектор арқылы бөгде генді тасымалдау;
H) ДНҚ фрагменті.
12. Гендік инженерияның мүмкіндігі (теріс жауабын белгілеңіз) A) Гербицидке төзімді өсімдікті алу;
B) Бунақденелілерге төзімді өсімдікті шығару;
C) Аудағы азотты өзіне сіңіре алатын астық тұқымдастарына
жататын өсімдіктерді алу;
D) Өсімдіктер липидтерінің сапалық құрамын өзгерту;
E) Мутанттарды алу;
F) Мұнайды ыдырататын өсімдік-деструктарды алу;
G) Гомозиготалық өсімдіктерді алу;
H) Абиотикалық факторларға төзімді өсімдіктерді алу.


title: Гендік  инженерия  жұмысының  кезеңдері  (теріс  жауа-

text:
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер
121
E) Құрылымдық генді векторға енгізу;
F) Сомалық будан жасушаны алу;
G) Енгізілген геннің экспрессиясын талдау;
H) Преципитатты алу.
14. Гендерді өсімдікке мынандай тəсілдер арқылы енгізеді
(теріс жауабын белгілеңіз):
A) Микроинъекция;
B) Вирустарды пайдаланып;
C) Электропорация;
D) Агробактерияларды протопластармен бірге өсіру;
E) Селективті агентер арқылы;
F) ПЭГ-ді қолданып;
G) Вектор арқылы;
H) Криопротекторлар арқылы.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Ті-плазмида ол - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»
жүктеу/скачать
2,87 Mb.
Pdf көрінісі
бет
136/217
Дата
31.12.2021
өлшемі
2,87 Mb.
#21818
1
...
132
133
134
135
136
137
138
139
...
217
Байланысты:
ebin.pub 9786010406766
15. Ті-
плазмида
ол:
A) Будан плазмида;
B) Рекомбинанттық ДНҚ;
C) Вирус плазмидасы;
D) Агробактерия плазмидасы;
E) Митохондрия плазмидасы;
F) Өсімдіктің тамыр аймағында ісікті тудыратын бактерияның
плазмидасы;
G) Хлоропласт ДНҚ-сы;
H)
A.tumefaciens
топырақтық бактерияның плазмидасы.
16. Геномында бөтен ген бар өсімдік аталынады:
A) Трансгенді өсімдік;
B) Клонданған өсімдік;
C) Буданды өсімдік;
D) Дигаплоидты өсімдік;
E) Ген модифицирленген өсімдік;
F) ГМО;
G) Гомозиготалық өсімдік;
H) Фертильді өсімдік.
122
Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
жүктеу/скачать
2,87 Mb.
Достарыңызбен бөлісу:
1
...
132
133
134
135
136
137
138
139
...
217
©emirsaba.org 2024
әкімшілігінің қараңыз
Басты бет
Lessons
Curriculum vitae
Documents


17. Функционалдық белсенді генетикалық құрылымдарды рекомбинанты ДНҚ молекулалары түрінде қолдан құрастыру- мен айналысатын биотехнологияның саласы: A) Гендік инженерия;
B) Жасушалық инженерия;
C) Инженерлік энзимология;
D) Ақуыздық инженерия;
E) Эмбриоинженерия;
F) Молекулалық биотехнология;
G) Биоинженерия;
H) Жасушалық селекция.
18. Трансгенді өсімдіктер алуда рекомбинантты ДНҚ мо- лекуласын енгізеді (теріс жауабын көрсетіңіз): A) Ti-плазмидалар көмегімен;
B) Ri-плазмидалар көмегімен;
C) Микротүтікше, микроманипулятор жəне микрокапилляр
көмегімен;
D) Хлоропласттық ДНҚ көмегімен;
E) Митохондриялық ДНҚ көмегімен;
F) Бактериофагтар көмегімен;
G) Криопротектор көмегімен;
H) Нанотүтікшілер көмегімен.
19. Мына ферменттің көмегімен қысқа олигонуклеотидті


title: (ДНҚ-ның керекті бөлігін) бөліп алуға болады

text:
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер
123
20. Өсімдік биотехнологиясында мынандай нуклеин қыш-
қыл молекулалары вектор ретінде не болуы мүмкін (теріс
жауабын көрсетіңіз):
A) вирустық ДНҚ;
B) плазмидалар;
C) хлоропластық ДНҚ;
D) митохондриялық ДНҚ;
E) агробактерияның плазмидасы;
F) ядролық ДНҚ;
G) ашытқылардың нуклеин қышқылы;
H) тоталды ДНҚ.
21. Функционалдық активті генетикалық құрылымдарды
рекомбинанты ДНҚ молекулалары түрінде қолдан құрастыру-
мен айналысатын биотехнологияның бағыты:
A) Молекулалық биотехнология;
B) Экологиялық биотехнология;
C) Медициналық биотехнология;
D) Тағамдық биотехнология;
E) Ауылшаруашылық биотехнология;
F) Геномика;
G) Гендік инженерия;
H) Биогеотехнология.
Достарыңызбен бөлісу:


title: ДНҚ-ның қос тізбек екендігін кім дəлелдеді?

text:
124 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
24. Гендік инженериядағы жетістіктер немен байланысты?
А) рестриктаза (рестрикциялық эндонуклеаза) мен лигаза
ферменттерінің ашылуымен;
В) генді синтездеу жəне клондаумен;
С) тасымалдаушы векторды пайдаланумен;
D) трансформацияланған жасушаларды сұрыптап алумен;
Е) Берілген жауаптардың барлығы дұрыс.
25. Рекомбинанттық ДНҚ молекуласы деген не?
А) Адам ДНҚ молекуласы мен жануарлар ДНҚ молекуласы-
ның комбинациясы;
В) бөтен ағзадан бөліп алынған ДНҚ молекусының фрагменті
(гені) бар ДНҚ;
С) эмбрионалды бағаналы жасушалардан құрастырылатын
құрылым;
D) Адамды клондау үшін керекті құрылым;
E) бұзылған ДНҚ молекуланы қайта қалпына келтіру үшін
қолданылатын əдіс.
Достарыңызбен бөлісу:


title: данбалы жəне негізгі ғылымдармен байланысты

text:
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер
15
G) Өсімдіктер физиологиясы;
H) Валеология.
22. Өсімдік биотехнологиясының негізгі субжасушалық
жəне жасушалық нысандарына жатады (бұрыс жауабын
белгілеңіз):
A) Өсімдіктер жасуша культурасы;
B) Нано бөлшектер;
C) Ферменттер жəне нуклеин қышқылдары;
D) Агробактерия плазмидалары;
E) Өсімдіктердің ұлпа мен мүше культурасы;
F) Микроағзалар культурасы;
G) Вирустар;
H) Жануарлар жасуша культурасы.
23. Биотехнологияның даму тарихында дұрыс көрсетіл-
меген кезең:
A) Меңгерілетін биосинтез кезеңі;
B) Дарвин ғасырына дейінгі эра;
C) Антибиотиктер кезеңі;
D) Жаңа биотехнология кезеңі;
E) Пастер кезеңі;
F) Фитогормондар кезеңі;
G) Дарвин кезеңі;
H) Пастерге дейінгі эра.
Достарыңызбен бөлісу:


title: ДНҚ  фрагменттерiнiң  (полинуклеотид  бөлшектерiнiң)

text:
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер
125
28. Төмендегілердің қайсысы вектордың талабына сай
келмейді:
A) вектордың репликациялану қасиеті болуы керек;
B) таңбаланған (маркерлі) гендердің болуы;
C) вектордың көлемі үлкен болуы керек;
D) векторға орналастырылған бөтен ген оның атқаратын қыз-
метiн бұзбауы керек, ал вектор болса, ол да енгiзiлген геннiң iшiн-
де дұрыс реттелiп жұмыс iстеуiн қамтамасыз ететiн болуы керек;
E) құрамында рестриктазалар үзе алатын нуклеотидтер тiзбегi
болуы.
Достарыңызбен бөлісу:


29. Полимеразалық тізбекті реакция (ПТР) деген əдіс: А) ақуыз синтезі үшін қолданылатын əдіс;
В) ДНҚ молекуланы сиквендеу (бөлшектеу);
С) кішігірім үлгіден (тірі материалдан) алынған ДНҚ моле-
куласының белгілі фрагменттің амплификациясы (көбеюі);
D) РНҚ матрицасында ДНҚ-нің пайда болуы;
Е) Берілген жауаптардың барлығы дұрыс.
30. ДНҚ молекуласын белгiлi жерлерден жеке үзiндiлерге қиып бөлшектейтiн ыдыратушы фермент: А) рестриктаза (рестрикциялық эндонуклеаза);
В) лигаза;
С) трансфераза;
D) РНК-аза;
Е) фосфокиназа.
31. Процессингтегі интрон бөліктерінің арнайы фермент- тік жүйелері арқылы алынып тасталуы: А) трансгеноз;
В) сплайсинг;
С) репликация;
D) денатурация;
Е) регенерация.
32. Ағзаның бүкіл тұқым қуалау ақпаратын анықтайтын


title: гендердің жиынтығы - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
126 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
С) пластом;
D) геном;
Е) дұрыс жауабы жоқ.
33. Функционалдық активті генетикалық құрылымдарды
рекомбинанты ДНҚ молекулалары түрінде қолдан құрастыру-
мен айналысатын биотехнологияның қай бағыты?
А) Молекулалық биотехнология;
В) Экологиялық биотехнология;
С) Медициналық биотехнология;
D) Тағамдық биотехнология;
Е) Ауылшаруашылық биотехнология.
34. Экзон дегеніміз:
А) ДНҚ-ның кодтайтын мағына бөлігін түсіндіреді;
B) ақуыздың амин қышқылдары тізбегі туралы ДНҚ-ның ақпа-
раттық бөлігі;
C) Полинуклеотидтік бөлігі;
D) ақуызды кодталатын ДНҚ-ның мағыналы бөлігі;
E) Берілген жауаптардың барлығы дұрыс.
Достарыңызбен бөлісу:


35. РНҚ қандай монөмірі бойынша ДНҚ-дан ерекшеле- неді? A) Тимин;
B) Аденин;
C) Гуанин;
D) Урацил;
E) Цитозин;
36. Гендік инженерияда қолданылатын векторлардың маңызы неде? A) жасушаның бөліну қасиетін арттыру;
B) жасанды жолымен синтезделген генді немесе бөгде генді
рецепиент жасушаға тасымалдау;
C) сомалық жасушалардың қосылуын жеңілдету;
D) морфогенез процестерді белсендіру немесе тежеу;
E) Берілген жауаптардың барлығы дұрыс.
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер 127 37. Қайсы ферменттің көмегімен қысқа олигонуклеотидті (ДНҚ-ның керекті бөлігін) бөліп алуға болады? A) рестриктаза;
B) оксидаза;
C) лигаза;
D) полимераза;
E) липаза;


38. Қандай ДНҚ молекулалар вектор ретінде болуы мүмкін? А) вирустардың;
В) плазмидалардың;
С) хлоропластардың;
D) митохондриялардың;
Е) Берілген жауаптардың барлығы дұрыс.
39. Вектор дегеніміз не? A) генетикалық материалды тасымалдауға қабілетті делдал
ақуыз молекуласы;
B) сомалық будандастырудын нəтижесінде пайда болған жа-
суша;
C) генетикалық материалды тасымалдауға қабілетті делдал
ДНҚ молекуласы;
D) ДНҚ-ның бір бөлігі;
E) жасуша қабықшасыз өсімдік жасуша.
40. Гендік инженерияда генетикалық ақпараттың өзгер- тілуі қалай аталады? А) дифференциация;
В) регенерация;
С) аглютинация;
D) витрификация;
Е) гендік модификация.
41. Гендік трансформация үшін жасалынған векторлар- дың құрамында антибиотикке төзімділігін кодтайтын гендер


title: Қандай  ДНҚ  молекулалар  вектор  ретінде  болуы


title: не себептен болуы керек? - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
128 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
В) плазмидалардың тіршілік қабілетін арттыру үшін керек;
С) трансформацияланған (енгізілген) геннің экспрессиясын
ұлғайту үшін керек;
D) гендік трансформацияның эффективтілігін (тиімділігін)
арттыру үшін керек;
Е) Берілген жауаптардың барлығы дұрыс.
42. Рекомбинанттық ДНҚ технологиясы қандай кезеңдер-
ден тұрады?
А) ағзаға көшiрiлетiн құрылымдық гендi бөліп алу;
В) генді вектордың құрамына енгiзу, яғни рекомбинанттық
ДНҚ жасау;
С) рекомбинанттық ДНҚ-ны қожайын жасушасына тасымал-
дау;
D) жасушаларында рекомбинантты ДНҚ-ның экспрессиясын
талдау;
Е) Берілген жауаптардың барлығы дұрыс.
Достарыңызбен бөлісу:


43. «Молекулалық жəне жасушалық биологияның қолдан- балы саласы, яғни белгiлi қасиеттерi бар генетикалық мате- риалдарды (гендердi) in vitro жағдайында алдын ала құрас- тырып, оларды тiрi жасушаға енгiзiп, көбейтiп, зат алмасу процессiн өзгеше жүргiзу» деген анықтама қандай терминге сəйкес келеді? А) жасушалық инженерия;
В) гендік инженерия;
С) инженерлік энзимология;
D) клондау технология;
Е) жасушалық терапия.
44. Геномында бөтен гені бар өсімдік қалай аталады? А) трансгенді өсімдік;
В) клонданған өсімдік;
С) буданды өсімдік;
D) дигаплоидты өсімдік;
Е)мутантты өсімдік.
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер 129


title: Төменгілердің қайсысы векторға жатады

text:
45. Төменгілердің қайсысы векторға жатады: A) бактериалды плазмида;
B) ашытқы жасушалары;
C) сомалық будан жасуша;
D) бағаналы жасуша;
E) дұрыс жауабы жоқ.
46. Функционалдық белсенді генетикалық құрылымдар- дың рекомбинанты ДНҚ молекулалары түрінде қолдан құрас- тырумен айналысатын биотехнологияның қай саласы? А) гендік инженерия;
В) жасушалық инженерия;
С) инженерлік энзимология:
D) ақуыздық инженерия;
Е) эмбриоинженерия.
47. Бір ағзадан бөлініп алынған генді басқа туыс алыс ре- ципиент ағзаның жасушаға тасымалдану деген мағынаны білдіретін процесс: А) биоконверсия;
В) трансгеноз;
С) реверсия;
D) пролиферация;
Е) трансдукция.
48. Цитоплазмон деген не? А) Эукариот жасушаның ядросындағы немесе прокариот
жасушаның хромосомасындағы гендерінің жиынтығы;
В) Ағзаның гаплоидтық жиынтығына тəн хромосомалардың
саны мен пішіні;
С) Цитоплазма гендерінің жиынтығы;
D) Митохондриялардың генетикалық материалының жиын-
тығы;
Е) Пластидтердің генетикалық материалының жиынтығы.


title: Митохондрион деген не? - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
130 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
В) Ағзаның гаплоидтық жиынтығына тəн хромосомалардың
саны мен пішіні;
С) Цитоплазма гендерінің жиынтығы;
D) Митохондриялар генетикалық материалының жиынтығы;
Е) Пластидтер генетикалық материялының жиынтығы.
50. Пластом деген не?
А) Эукариот жасушаның ядросындағы немесе прокариот
жасушаның хромосомасындағы гендерінің жиынтығы;
В) Ағзаның гаплоидтық жиынтығына тəн хромосомалардың
саны мен пішіні;
С) Цитоплазма гендерінің жиынтығы;
D) Митохондриялар генетикалық материалының жиынтығы;
Е) Пластидтер генетикалық материалының жиынтығы.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Тəжі тəрізді өсінді деген не? - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
51. Тəжі тəрізді өсінді деген не? А) Қосжарнақты өсімдіктерде Agrobacterіum tumefacіens бактериясы əсерінен пайда болатын ісік ауруы;
В) Дара жарнақтары өсімдіктерде Bacіllus subtіlіs бактериясы
əсерінен пайда болатын каллус ұлпасы;
С) Ағаштектес өсімдіктерде Clostrіdіum pasterіanum бактерия-
сы əсерінен пайда болған өскіншелер;
D) Бұршақ тұқымдас өсімдіктердің тамырында Rhіzobіum trіfolіі бактериясы əсерінен пайда болған түйнектер;
Е) Төменгі сатыдағы өсімдіктерде Pseudomоnas sp. бактериясы
əсерінен пайда болған бүршіктер.
52. Жылжымалы генетикалық элементтер (транспозон- дар) деген не? А) Ядролық ДНҚ-дан хлоропласт ДНҚ-сына тасымалданатын
нуклеотидтер тізбегі;
В) Жасуша геномындағы орнын ауыстыруға қабілетті ДНҚ
фрагменті;
С) Ядролық ДНҚ-дан митохондрия ДНҚ-сына тасымалдана-
тын нуклеотидтер тізбегі;
D) Хлоропласт ДНҚ-дан митохондрия ДНҚ-сына тасымалда-
натын нуклеотидтер тізбегі;
Е) Бактериядағы плазмидтік ДНҚ.
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер 131


title: Өсімдіктер биотехнологиясында бионысаналар ретінде

text:
16 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
25. Өсімдіктер биотехнологиясы келесі фундаменталды
(негізгі) ғылымдарымен байланысты (дұрыс емес жауабын
көрсетіңіз):
A) Ботаника;
B) Цитология жəне гистология;
C) География;
D) Биофизика;
E) Математика;
F) Химия;
G) Астрономия;
H) Геодезия.
1.2 «Биотехнологияның даму тарихы» тарауы бойынша
тапсырмалар:
Вариант 1 (Т1)
Сол жақ бағанда көрсетілген терминдер, анықтамалар, түсінік-
темелерді оң жақ бағандағы қағидалармен сəйкесінше байланыс-
тырыңыз:
1
1) Өсімдіктер
физиологиясы
А) Экономикалық жағынан тиiмдi де маңызды
заттар өндiру жəне жоғары өнiмдiлiгi бар
микроағзалар штамдарын, өсiмдiктердiң сұрып-
тары мен формаларын, жануарлардың асыл
тұқымдарын шығару үшiн биологиялық процес-
тер мен нысаналарын пайдалануға негiзделген
ғылым мен өндiрiстiң жаңа саласы.
Достарыңызбен бөлісу:


53. Гендік инженерияда плазмидалардың қандай қасиет- тері пайдаланылады? А) Автономдық репликацияға қабілеттілігін (өз бетінше екі
еселенуге қабілеттілігі)
В) Олардың құрамында антибиотиктер əсеріне төзімділік
гендері болуын;
С) Бір жасушадан екінші жасушаға өтуіне қабілеттілігін;
D) Бөтен ағза гендерін өзінің ДНҚ молекуласына енгізуге
қабілеттілігін
Е) Берілген жауаптардың барлығы дұрыс.
54. Agrobacterium tumefaciens залалына ұшыраған (зақым- даған) өсімдіктің тəжі тəрізді өсіндісінде қандай ерекше заттар пайда болады? А) Кадаверин мен путресцин;
В) Ацетил-Ко А мен фумар қышқылы;
С) Нопалин мен октопин;
D) Диоксиацетон мен
-кетоглутар қышқылы;
Е) Гидрохинон мен триптофан.
55. Капсид деген не? А) Генді бөтен жасушаға тасымалдай алатын құрылым;
В) Вирустың сыртқы белоктық қабығы;
С) Лямбда фагтың cos-сайты еңгізілген плазмидасы;
D) Вируленттік фаг;
Е) Бактерияда тіршілік ететін вирус.


title: Гендік  инженерияда  плазмидалардың  қандай  қасиет-


title: Мобильдік генетикалық элемент деген не?

text:
132 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
57. «Жабысқақ ұштар» деген не?
А) тРНҚ-ның акцепторлық ұшы;
В) Қостізбекті нуклеин қышқылының молекулаларынан
шығып тұратын біртізбекті комплементарлық ұштары;
С) иРНҚ-ның рибосомамен жалғасатын аймағы;
D) рРНҚ-ның белоктармен жалғасатын аймақтары;
Е) Фермент молекуласының субстратты байланыстыратын
аймағы.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Агробактериялардың  зақымдану  арқасында  өсімдік-

text:
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер
133
Есеп тапсырмалары
Есеп 1
27 жұп нуклеотидтен тұратын қостізбекті, сызықты ДНҚ
молекуласының полинуклеотид тізбегі берілген. Нуклеотидтердің
орналасу реті келесідей:
5’- ЦТГААТТАГГАТЦЦАГГЦААТАГТГТГ- 3’
3’- ГАЦТТААТЦЦТАГГТЦЦГТТАТЦАЦАЦ- 5’
Берілген ДНҚ молекуласын қандай əдістің көмегімен жəне
қанша фрагментке кесуге болады?
Достарыңызбен бөлісу:


title: Есеп 2 - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
Есеп 2 ДНҚ-ның CCCATGCCGGT нуклеотидтік қатары негізінде
синтезделген белоктың полипептид тізбегі қай аминқышқылынан
басталады? Ал егер УК сəулесімен сəулелендіру əсерінен төртінші
нуклеотид түсіп қалатын болса, онда синтезделген белоктың
аминқышқылдық қатарында қандай өзгеріс болады?
Есеп 3 Сақиналы pBR322 плазмидасында əртүрлі рестрикциялық
эндонуклеаза ферменттері кесе алатын учаскелері бар. Төменде
келтірілген қос тізбекті ДНҚ фрагменттерінің қайсысын берілген
плазмидаға енгізуге болады?
5'-ЦЦГАТТЦАГАТГТААГГЦААТАГТГТГАТТЦАЦА-3'
3'-ГГЦТААГТЦТАЦАТТЦЦГТТАТЦАЦАЦТААГТГТ-5'
5'-ЦЦТТААГЦТТАГГЦТААГГЦААТАГААГЦТТТЦААТГ-3'
3'-ГГААТТЦГААТЦЦГАТТЦЦГТТАТЦТТЦГАААГТТАЦ-5'


title: ) Биотехнология - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер
17
3.
8) Биотрансформация
А) Органикалық қалдықтардан метанды, т.б. алу
9) Биоконверсия
В) Микроағзалар, өсімдіктер арқылы қоршаған
ортаға түскен ластайтын заттарды бұзу жəне
ортаны олардан тазарту
Достарыңызбен бөлісу:


title: Есеп 4 - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
134 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
изолейцин – треонин – пролин – серин – мРНҚ-ға əсер ету нəтиже-
сінде РНҚ құрамында цитозин азоттық негізі гуанинге айналады.
мРНҚ-ға əсер ету нəтижесінде вирустық ақуыздың құрылымында
қандай өзгерістер болғандығын анықтаңыз.
8 т а р а у.
Жасушалық селекция. Өсімдік жасушаларының
іn vіtro жағдайында өзгергіштігі
Өсірген жасушаларда мутацияларды қоздырып, оларды
сұрыптап алып, кейін регенерант-өсімдіктерін шығару, генетика-
лық базисті кеңейтудің тағы бір жолы, ол жасуша деңгейінде
өткізілетін селекция. Практика үшін ең маңыздысы, осы əдіспен
жоғары жəне төмен температураға, тұздарға, гербицидтерге,
патотоксиндерге төзімді мутант жасушаларын сұрыптап алу.
Мысалы, ақуыз бен ауыстыруға болмайтын амин қышқылдарды
(лизин, триптофан, треонин) өте мол синтездейтін биохимиялық
мутанттарды алу немесе ауыстыруға болмайтын амин қышқыл-
дардың аналогтарына төзімді жасушаларды өсіру арқылы теме-
кінің лизинді 10 есе артық синтездейтін, сасық меңдуананың
триптофанды 44 есе жоғары синтездейтін жасуша линиялары
алынған.
In vitro өсірілген жасушалардың арасынан нақтылы бір
селективтік жағдайға сəйкес өзгеріске ұшырап, пайдалы қасиетке
ие болған жасушаларды көбейтіп сұрыптап алуды
жасушалық
Достарыңызбен бөлісу:


title: селекция - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
селекция дейді. Əрбір жасушадан өсімдік шыға алатын болған-
дықтан, жасушалық селекцияны қолданып өсімдіктердің жаңа
пішіндерін тез алуға болады. Оларға бастама болған жасуша бел-
гілі бір төтенше факторға төзімді келсе, одан шыққан өсімдікте
көбінесе сол қасиетті сақтай алады (15-сурет).
Жасушалық селекцияның артықшылығы:
ауа райына жəне климат факторларына тəуелсіздігі;
жасуша деңгейінде жасушалық популяцияны зерттеп, тез
арада селекцияны (сұрыптауды) өткізу;
уақыт пен егіс көлемінің үнемделуі.
Өсімдіктер биотехнологиясы бойынша теориялық мəліметтер 135


title: -сурет - С. Б. Оразова Г. Ж. Уəлиханова «биотехнология негіздері: Өсімдіктер биотехнологиясы»

text:
136 Тұрашева С.К., Оразова С.Б., Уəлиханова Г.Ж.
қолданылады селективтік факторға төзімді клондарды сұрыптау
(төзімді клондарды сұрыптап алады), төзімді каллус ұлпаны алады,
органогенезді индукциялау, регенерант өсімдікті алады, соңғы
кезең төзімділікті тексеру (төзімділікті тексергенде іn
vitro
жағдайында ортадағы стрестік факторына төзімділікті тексеру
болады жəне экологиялық стрестік факторына (яғни тірі патоген-
дерге, топырақтағы ауыр металдарға, қышқыл топыраққа, темпера-
тураға, ылғалдылыққа төзімділікті тексеруге болады). Сондай-ақ
гормондарға, дəрумендерге, амин қышқылдарына прототрофтық
немесе ауксотрофтық жасушаларды сұрыптайды, яғни сол заттар
ортада болмағанда немесе болғанда ғана өсе алатын жасушалар
іріктеліп алынады.
Жасушалық селекцияның 2 негізгі əдісі бар: тура селекция
жəне кері немесе негативтік селекция.
Тура селекция барысында
өсімдік жасушаларды (немесе протопластарды) стрестік зат қосыл-
ған ортаға егіп өсіреді. Біраз мезгілден соң жасушалардың көбі
бөліне алмай, өсе алмай құриды, тек мутация (делеция, инверсия,
полиплоидия, анеуплоидия, транслокация жəне т.б.) немесе эпиге-
нетикалық өзгерістер арқасында сол факторға төзімділік көрсеткен
жасушалар ғана тірі қалады. Осындай тəсілді (тура селекция
тəсілін) кейбір метаболиттерді (мысалы амин қышқылын) көп мөл-
шерде түзіп өндіре алатын жасушаларды алу үшін қолданады.
Кері
Достарыңызбен бөлісу: