title: ҚЫРЫҚ ӨТІРІК АЙТҚАН ШОПАН - Самашев Зейнолла Сұлтанов Қуаныш Тұяқбаев Қанат Шеңгелбаев Бақытжан «МӘдени мұРА» Ұлттық...

text:
1. ҚЫРЫҚ ӨТІРІК АЙТҚАН ШОПАН
(І нұсқа)
Бір патша: «қырық ауыз өтірік айтқан адамға қызымды бе-
рем» депті. Сонда елден қырық өтірік айтқандай адам табыл-
мапты. Бір күні бір шопан келіп: «мен айтамын» депті:
Тақсыр бір қоян ұрып алып едім, ішінен бір жорым батпан
май шықты. Етігіме жағып едім біреуіне жетіп еді, біреуіне
жетпей қалды. Содан етігімді жастанып жатып қалдым. Түнде
қарасам, екі етігім төбелесіп жатыр екен. Май жақпаған еті-
гім ді екі ұрдым. Май жаққан етігімді бір мәрте ұрдым. Азан-
да тұр сам, май жақпаған етігім қашып кетіпті. Бір етігімді
бір аяғыма киіп жүріп едім, жүре алмадым, екі аяғымды бір
етікке тығып едім ана тауға бір басып, мына тауға бір басып
бір сыбағаның үсті нен шықтым. Қарасам, осы садақада (той-
да) жоқ етігім табақ тартып жүр екен. Менен қорыққанынан
қос табақ, сасқанынан үш табақ—бір өзіме бес табақ әкелді.
Бәрін ішіп-жеп, тойып алып кеттім.
Бір байталым бар еді, сол байталым паналап кеткен екен.
Биік таудың басына шығып қарасам, көрінбеді. Сөйтіп тұрған-
да айналамнан бір көзі жоқ ине тауып алып, бір аулақ жерге
шаншып, үстіне мініп қарап тұрсам, байталым жеті қырдың
ар жағында жайылып жүр екен. Жақындап барсам, бір дария
шықты, қынымды мініп, пышағымды есіп бара жатыр едім,
ІІІ. Өтірік әңгімелер
132
134
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
батып кеттім. Барсам, бием құлындап қалған екен, ұстап алып
байталымды алдыма алып, көлге келдім. Байталымды суға-
ра йын десем, мұз қатып қалыпты, тептім-тептім, ойылмады.
Сонан кейін басымды суырып алып кеңірдегінен ұстап, мұзды
ұрып едім, көлдің мұзы ойылды.
Сонда хан:
—Көл дегенің бір кішкене көлшік шығар,—депті.
—Көлшік болса көлшік шығар, тақсыр! Бір жағынан ұш қан
қара құс ар жағына қанаты талып зорға жететұғын еді,—депті.
—«Қара құс» дегенің жапалақ шығар,—деді хан.
—Жапалақ болса жапалақ шығар, тақсыр! Бір үйге қанаты
үзік болатын еді,—дейді.
—Үй дегенің жаппа шығар,—деді.
—Жаппа болса жаппа шығар, тақсыр! Есігінен мөңіреген
өгіздің дауысы төріне әрең-әрең баратұғын еді,—депті.
—Осыншама өтіріктің бәрін айттың, ал сенің мұрның неге
пұшық?—депті хан.
—«Хан дегенде қырық жігіттің ақылы болады» дейтұғын
еді, тақсыр! Сізде бір кісінің ақылы жоқ екен. Соншама мұзды
сындырып жүрген баста мұрыннан не қалсын?!—депті.
Сонан кейін сөзден жеңілген хан қызын беруге ризашылы-
ғын беріпті.
2. ҚЫРЫҚ АУЫЗ ӨТІРІК АЙТҚАН
ТАЗША БАЛА
(ІІ нұсқа)
Бұрынғы өткен заманда бір патша болыпты. Ол патшаның
бір қызы болған екен. Патша қызын ешкімге бермепті. Қызды
айттырушылар көп келгеннен кейін патша: «кімде-кім қырық
ауыз өтірік айтып берсе, соған беремін» депті. Бір күні тазша
бала келіп, патшаға қырық ауыз өтірік айтып беріпті:
134
135
ӨТІРІК ӘҢГІМЕЛЕР
Анамыздан туылғанда біреу едік, өле-өле үшеу болдық.
Үшеуміз келе жатқанда алдынан үш арық шығып, екеуі су
алған, біреуінің ішінде су жоқ. Суы жоқ арыққа түсіп, жол жүре
бердік. Алдымыздан үш балық шықты. Екеуі өліп қалғанда,
біреуінің жаны да жоқ. Үшеуміз үшеуін көтеріп, кейін қайттық.
Алдымыздан үш қазан көрінді. Екеуінің түбі жоқ, біреуінің түбі
тесік. Түбі тесік қазанға балықтарды салдық та қайната бердік.
Сүйектері еріп кетіпті. Еттері со күйінде екен. Үшеуміз ба лық-
ты жей бастадық. Бір кезде мойнымыз қылдай, қарнымыз са-
бадай болып кетіпті.
Сол күні қолымның майын бір етігіме сүртіп, екіншісіне
сүртпей жатып қалыптым. Түн ортасында ұйықтап жат-
қанымда бір дауыстардан оянып кетіп, «баспашылар келіп
қалған ба?» деп орнымнан қарғып тұрсам, май жаққан етігім
мен май жақпаған етігім екеуі ұрысып отыр екен. Екеуін екі
ұрып, бас жағыма қойып ұйықтап қалдым. Ертеңіне таңертең
тұрып қарасам, май сүрткен етігім бас жағымда тұр екен. Май
жақпаған етігім өкпелеп кетіп қалыпты. Онан соң қашып кет-
кен етігімді іздеп жолға шықтым. Жолда жүріп, жол жүрсем
де, мол жүріп, сусадым. Жолда мақтаның көсегіндей қарбыз
тауып алдым. Қарбызды тіліп жатқанымда ішіне пышағым
түсіп кетті. Пышағымды аламын да ішіне өзім де түсіп кеттім.
Пышақты іздеп жүргенімде алдымнан қырық атты кісі шық-
ты. Олар маған: «Ия, не істеп жүрген баласың? Сен жынды бо-
лып қалған сияқтысың. Біз қырық түйе іздеп жүргенде, сенің
пышағың қалай табылады?»—деді де, кетіп қалды.
Осылайша, жол жүріп келе жатқанымда баяғы жоғалған
етігім бір шөптің түбінде кесірткені қосқа жегіп жер жыртып
жүр екен. Жетіп барып бір соғып жібердім де, аяғыма киіп ал-
дым да, алдыңызға келіп отырғаным осы еді, тақсыр!—депті
Тазша бала. Сөйтіп, Тазша патшаның жалғыз қызына үйленіп,
мұрат-мақсатына жетіпті.
136
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
3. ТАЗШАНЫҢ ҚЫРЫҚ АУЫЗ ӨТІРІГІ
(ІІІ нұсқа)
Ертеде бір хан халқына жар шақырыпты: «Кімде-кім ал-
дыма келіп, кідірмей, мүдірмей қырық өтірік әңгіме құрасты-
рып, айтып өтсе және артына қырық ауыз өтірік сөзді өлең қып
айтса, сол адамға қызымды беріп, күйеу қыламын және уәзір
етемін. Бірақ, сондай сертім бар: әңгімесінің я, өлеңінің ішінде
бір ауыз рас сөз қосылса, дарға тартқызамын!»—депті.
Аузы аузына жұқпайтын нелер шешендер, нелер айтқыш-
тар: «Ой, айтпай несі бар!»—деп ханның алдына барады. Бірақ
өтірігін келістіріп айта алмай, дарға тартылып жатады.
Кейбіреулер даладан айтқышсынып, құлшынып-ақ келсе
де, дарға кеңірдегінен асулы тұрғандарды көріп, жүректері тоқ-
тай алмай, қорқып қайтып кетеді. Сонда жұрттың ең соңына
бір Тазша бала кіріп келіп, иіліп тәжім етіп, сөйлеуге ханнан
рұқсат сұрайды. Хан тұрып:
—Ия, не арызың бар?—деп сұрайды.
—Тақсыр, жарлығыңызды естіп, әңгіме мен өтірік өлең
айтқалы келіп тұрмын,—дейді Тазша.
—Жаным-ай, жас бала көрінесің! Сенен естияр талай адам-
дарда айтамын деп келіп, айта алмай кеткен. Жарқыным, өлуге
асығып жүрген не қылған баласың? Тілімді ал да, қайта ғой!—
дейді хан.
—Тақсыр-ау, солардан жаным артық па? Айта алмасам, оба-
лым өзіме ғой. Рұқсат етіңіз!—дейді Тазша.
—Ал, ендеше сөйлей ғой!—дейді хан.
Тазша:
—Тақсыр, әкемнің белінде, анамның құрсағында жатып,
әкемнің әкесінің жылқыларын он бес жыл баққан екенмін!
Алған ақыма өзіме қалың беріп, қатын алып, бес-алты бала
сүйген екенмін, сол қатынымнан туған балаларымның қо лым-
дағы ең кенжесі осы уақытта жиырманың бесеуінде, өзімнен
он жас үлкен. Жаздың қайнап тұрған ыстық күні жылқым ды
суғарайын деп, құрық үстіне құрық салып, жау тигендей
136
137
ӨТІРІК ӘҢГІМЕЛЕР
қуалап, айдын-шалқар бір көлге келсем, тақсыр-ай, күннің
ыстығын суынан білерсіз. Көлдің суы кісі бойы, қол созым мұз
болып қатып қалыпты. Балтамен олай шапқыладым, ойылма-
ды, бұлай шапқыладым ойылмады, балтаның жүзі жарылып
қалды. Балтамды қойныма салып қойып, енді сүйменімді қо-
лыма алып олай түйгіштедім, бұлай түйгіштедім болмады,
сүйменім майысып қалды. «Енді не істеймін?» деп дағдарып
тұр едім, Құдай дес беріп, бір амал ойыма түсе қалды. Дереу
кеңірдегімнен ұстап, басымды кеудемнен алып, ақырын ғана
шекеммен бір ұрып қалғанымда, тақсыр-ай, бірі өтірік болма-
сын, мың жылқы қатар тұрып су ішетін суат ойылды да қал-
ды. Және менің бағыма көлдің суы зардай ащы шығып, сонда
да жылқым ішіп-ішіп, іші-сырты бірдей болып, қарындары
қам пиды да қалды. Сонан соң жылқыларымды көк мұзды жа-
рып шыққан сары балаусамен көк жоңышқаға матап салып
санамай, түстемей түгендегенімде, Құдай берерінде сүйтіп
береді ғой, алты құлаш ала биеден туған жеті құлаш жирен
құлыным жылқының ішінде де жоқ, сыртында да жоқ. Ұры
алғанын білмедім, қасқыр жегенін білмедім. Жалма-жан
құрығымды мұзға шанша салып, басына шығып, төңірекке
көз жіберіп едім, көрінбеді. «Құрығым алса, болған шығар»
деп, құрықтың ба сына пышағымды шаншып және шығып,
көзімді адырай тып қарап едім, және көре алмадым. Әбден
дағдарған соң, құ ры ғымнан ақыл сұрадым: «Апыр-ай, енді не
қылайын?! Ақы лың болса, айтшы!»—дедім. Ол ант соққан жа-
тып тұрып өзімді сөккені ғой! «Ит болмасаң айналып-айна-
лып, жерге қарай бергеніңше, көзіңді жұмып аспан жаққа да
қарасаң болмас па еді?!»—дегені ғой! «Ойбай-ау, аспанды бұлт
басып тұрғанын көрмесін бе?»—деп едім. Онан жаман ба-
лағаттап: «Ант ұрған-ау, қолың жоқ па?»—деді. «Бұлттың
ірісін ары, берісін бері серпіп жіберсең, болмас па еді?»—деді.
Ойлап тұрсам, оның өзі де жөн екен. Дереу қолымды созып
жіберіп бұлттың былайғы сын былай, олайғысын олай сыпы-
рып жібергенімде, күннің көзі жарқырап, шайдай ашылды да
кетті. Әбден мұралым болып көзімді шарт жұмып, аспанға
138
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
қарағанымда, мұнан артық не тамаша болсын! Темір қазық-
тың аржағында, шолпан жұлдызының бер жағында, Қап тауы-
ның етегінде, манадан бері қарап таба алмай жүрген жи рен
құлыным бір бәйтеректің бұтағына шығып, құлындап,
құлының емізіп тұрғаны көзіме жарқ ете түсті. Қатыным ұл
тапқандай қуанып, құрығымның басында тұрып, секіре бе-
ріппін! Жалма-жан құрығымды қайық қылып, пышағымды
ескек қылып, теңізге түсе қылып едім, шым батып барамын.
Дереу пышағымды қайық қылып, құры ғымды ескек қылып
түсе қалғанымда, кірпік қаққанша сыр етіп теңізден өте
шықтым. Жирен құлынға міне салып, жас құлынды алдыма
өңгеріп, қайтадан теңізге түсе қалғанымда, шым батып бара-
мын. Дереу жас құлынға мініп енесін алдыма өңгеріп, түсе
қалғанымда, жануардың сушылы-ай! Көзді ашып-жұмғанша
теңіздің бетімен де емес, түбімен де емес, ортасымен де емес,
сыр етіп өте шықтым. Жылқыға келген соң: «Жүріс алған
құрғыр тағы бошалап кетіп, әуре қылып жүре ме?» деп енесін
құлынына, құлынды айғырдың құйрығына байлап, жылқы ға
қоспай, далаға айдап қоя бердім. Бір уақытта айдын мұз дың
үстіне қарап тұрсам, бітпеген қу тобылғының түбінде бір
тумаған ту қоян жатыр екен. Жалма-жан садағымды алып,
садағымның масақ жағымен атып едім, өтпеді. Масақ жағын
кіріске қойып, көз жағымнан тартқанымда, жұлдыздай ағып
өтті де кетті! Асығып-үсігіп атымды бір қу қазыққа байлай са-
лып, етегіме тезек тере бердім. Бір уақытта қарасам, атым ту-
лап жүр екен. Етегімдегі тезегімді төге салып, атыма қарай
жү гірейін десем, сұмдық-ай, манадан бері тезек деп тергенім-
нің бәрі бөдене екен. Пір-пір етіп, бет-бетіне ұшты да кетті.
Манағы «қу қазық» деп атымды байлағаным қудың мойны
екен, соның қанатынан үркіп, атымның тулап жүргені де сол
екен. Атым ды ұстап алып, манағы тебен инемді қазық қылып,
басымды тоқ пақ қылып жерге қағып жіберіп, атымды соған
байлап қойып «ух!» деп, ойға қалып тұрғанымда үш күн, үш
түнде барып есіме түсе қалды. Баяғы құрығымның басына
шанышқан бойы
мен сонда ұмытылып қалған екен. Соған
138
139
ӨТІРІК ӘҢГІМЕЛЕР
қайта баруға еріндім де, күрек тісімнің біреуін суырып алып
қоянды сонымен соя бер дім. Қашаннан мал сойғыштығым нан
жеде қабылдап қоянды үш күнде сойып болып, қақтап, тұздап,
«енді майын ерітіп алайын» деп бір бұтын қазанға ерітке нім-
де, менің сұрыма май ағып, тұрмады. Дереу бүтін қазанды тас-
тай салып, бір тесік қазанға салып, ерітіп едім, тақсыр-ай,
мұнан қызықты көріп пе едіңіз?! Бір тамшысы жерге там бай
тұра қалды. Еріген майды ыдысқа қотарғанымда бір түйе
қарнына, бір өгіз қарнына, бір борсық қарнына әрең-мәрең
сыйды. «Бұл титтей май менің қай керегіме жарайды, онан да
етігімді майлап алғаным олжа шы ғар!» деп, бас салып май-
лағанымда, бір етігімнің жолығына зорға жетті, қонышыма
жетпеді. Анау етігім ауыз тиместен қалды. «Ер еңбегіне бір
тойсын!» деген сөз бар еді-ау,—деп, қоянның бір кесек етін
қолыммен күнге әрі-бері қақтап пісіріп, аузыма салайын деп
ойлағанымда, сұмдық-ай, аузым орнында жоқ екен. Жүрегім
мұздай болып: «Апыр-ай, аузым қайда?» деп, қайта-қайта
бетімді сипаласам, аузым жоқ дегенім ойын шық екен, солай-
мен кеудем де, басым да жоқ екен, тақсыр-ай! Сондағы қо-
рыққаным әлі есімнен кетпеді-ау. «Япырмай, бассыз қалай
күн көремін?» деп алақанымды маңдайыма қойып, ойға ба тып
тұрғанымда, біреу иығымнан тартып: «Әке, мына бір басты
танисың ба?»—дейді. Байқап қарасам, өзімнің басым, тауып
әкеліп тұрған—өзімнің балам. «Шырағым, мұны қайдан
таптың?»—деп, сұрағанымда: «Суат ойған жеріңде жатыр
екен, сенің басың екенін танып, алып келдім»,—деді. Тақсыр-
ай, сондағы қуанғаным-ай, есімнен кеткен жоқ! «Көп жаса,
бай бол, үбірлі-шүбірлі бол!» деп балама бата бергенім-ай сон-
да. Көп тен ұйқы көрмей, сергелдең болып жүрген байқұс ба-
сым, сол мезгілде ұйқы қыстап, қалғымайын ба. Мұздан тө сек,
қардан жамылғы қылып жата қалсам, төсектің жылылы ғы на
бұйы
ғып, үлкен адамдай ұйықтап қалыппын. Түн орта
сы
болған кезде бір нәрсенің сартта-сұрт етілген дыбысымен шо-
шып оянып, қарасам, екі етігім жұдырықтасып, қызыл ала
қан болып, төбелесіп жатыр екен. «Бұларың қалай?»—деп
140
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
сұрадым. Май жағылмаған етігім жыламсырап: «Қайтейін!
Май біткеннің бәрін ана жалмауызың ішіп қойды. Маған ауыз
тигізгенде жоқ!»—деді. Онда екіншісі: «Өзіңнің кем несі-
белігіңнен көр
мей майдың жетпегенін менен көргенің сас-
қаның ба?»—деді. Ашуымның әбден келгені емес пе? Маң-
дайларына бір-бір шертіп, екеуін екі жағыма қойып жата
бердім. Таң атқан соң қарасам, көзін ашпағырым-ай, жа-
ғылмаған етігім өкпелеп, түнде қашыпты да кетіпті. «Алда,
жүгірмек-ай!»—деп, екі ая ғымды бір етікке тығып алып, ізіне
түсіп қуа бердім. Айдан айлар жүрдім, астымдағы атым
зорығып өлді. Жылдан жылдар жүрдім, етігімнің күйігінен
іші жарылып, үйімдегі қа тыным өлді. Бір кездерде өгіздің
желкесіндей жауырынына қауын егіп, пісіріп отырған бір
егіншіге келдім. Егінші бей шара бар піскен қауынды алды ма
қойып: «Жарқыным, пышағың бар екен, өзің жарып жей
ғой!»—деді. Кездігімді суы рып алып қауынға сала берге нім де,
шіркіннің жетесі бо
сап жүр екен. Темір тегі суыры
лып,
қауынның ішіне түсті де кет ті. «Қап, жолым қырсығып жүр-
ген бейбақ едім, бұда соның салдары ғой»,—дедім де: «Бала
күннен бірге өсіп, біте қайна ған замандасым еді, қалай көзім
қиып, тастап кетемін» деп, қауынның ішіне сүнгіп, өзім де
кіріп кеттім. Ал ізде! Тау да қалмады, тас та қалмады, тоғай да
қалмады. «Апта болды-ау» дегенде маған ұқсап, жоқ қарап,
сандалып жүрген бір жоқ шы ға кез болдым. Жоғымның тү сін,
түрін ең-таңбасын айтып, сұ
рап едім, Құдай соққан неме:
«Ту!»—деп, бетіме түкіріп жібер ге ні ғой. «Ау, жының бар
неменесің? Жоқ сұрасам, беті ме түкіресің»—дегенімде, ода
бір ісік неме екен, әкіреңдеп: «Жынды демей, не деймін? Мен
бір айдан бері атымды зорықты
рып, бір айғыр үйірлі қы-
сырымды таба алмай жүргенімде, сен төрт еліге толмай тын
теміртекті іздейсің!»—деді. Әлгінің сөзіне шыдай алмай, сол
жерде жаттым да төбелестім, жараланба ған жеріміз қалмады,
қып-қызыл ала қанға боялдық, ақырында мен де, ол да сілеміз
құрып шаршап, екеумізде төбелесті қойып, бір-бірімізден на-
140
141
ӨТІРІК ӘҢГІМЕЛЕР
сыбай атысып, жөн-жөнімізге кете бердік. Бір күндерде ұлы
жиын, ас беріп жатқан қалың елдің үстінен шықтым. «Жақсы
болды ғой. Осы жиыннан етігімізде сұрай салайыншы»,—деп,
ошақты жағалап келе жатқанымда, аста табақ тартып жүр ген
боз-балалардың арасында табақ көтеріп жүрген баяғы қаш қан
етігім анадайдан көзіме оттай ұшырады. Қатыным бала
тапқандай қуанып, секіре беріппін. Етігімнің де көзі мені ша-
лып, ұялғанынан екі беті қып-қызыл болып, қолында кө-
тергенайдың табақ қазы, қарта, жал-жаяны әке ліп: «Ке ше гі
маған жағуға қимаған майың осы ма еді?» деп, алдыма сарт
еткізіп қоя салды. Пай-пай, тақсыр-ай, сондағы ойлағаным
өмірімде есімнен кетер емес! Мінекей, тақсыр, туғаннан бергі
жерде басымнан өткен істер осы,—деп Тазша әңгімесін
бітірді.
Қиыстырып бір ауыз шын араластырмай, айтқанына хан-
ның көңілі түсіп:
—Қане, балам, енді өтірік өлеңді айтшы!—дейді. Сонда Таз-
шаның айтқаны:
—Қайныма қарға мініп, орын бердім,
Күйеуден өзім қатар бұрын бардым.
Айғырын шегірткенің ұстап мініп,
Алдынан қайын атамның қырындадым!
Жүк артып инелікке ерте көштім,
Шүйкелеп, сары майдан арқан естім.
Мұртына шегірткенің ат арқандап,
Дегенде: «өлдім-талдым» әрең шештім.
Міндім де осырақ қоңыз аяңдадым,
Салдыртып аяңымен қоян алдым.
Япырай, сол қоянның семізін-ай,
Көтеріп қоңызыма қоя алмадым!
142
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Міндім де жасыл қоңыз сона қудым,
Басынан мұнар төбе сағым будым.
Дәулеттің Құдай берген арқасында,
Қанымен көйлегімнің кірін жудым.
Үш жаста мергеншілік кәсіп қылдым,
Ши оқпен мың құланды атып қырдым.
Ауынан өрмекшінің кілем тоқып,
Ұялмай, жүз тұсақтан сатып тұрдым.
Балықтың қабыршағын отқа жақтым,
Өтірік өлең айтып, жұртқа жақтым.
Бір сонам асыранды қашып кетіп,
Мекеден он жыл іздеп әзер таптым.
Ақылдан ер жеткен соң болдым жарым,
Бір суыр мал дегенде қолда барым.
Қатыным тел қоянды жаздай сауып,
Түйіреді сары майды екі қарын.
Беріпті бақа қызын көбелекке,
Жүріпті қара шыбын жеңгелікке.
Бір туын құмырсқаның ұстап сойып,
Той қылып, ат шаптырды төңірекке.
Міндім де осырақ қоңыз, сона қудым,
Үш жұма, үш ай жүріп, қона қудым.
Қумасқа белді байлап тұрып едім,
Дегенде жеңгем жерік бола қудым.
Бай болдым төрт түлікке тумай жатып,
Балама қалың бердім бәрін сатып.
Ретін мал жиюдың ерте біліп,
Сондықтан кедейлікке қалдым батып.
142
143
ӨТІРІК ӘҢГІМЕЛЕР
Байлықтан ыза шектім ақырында,
Бір түйір мал болмады жақынымда.
Малымның бәрін жинап отқа жағып,
Отырмын кедейліктің тақырында.
Қамыстан жылқы ұстауға құрық қылдым,
Жусаннан үйге тіреу сырық қылдым.
Бір талын сілемейім кесіп алып,
Көшкенде мал айдайтын шыбық қылдым.
Жиынға, салтанатқа кидім құрым,
Қытықтап зорға айтқыздым ханның сырын.
Келгенде қалыңдығым сексен төртке,
Қайныма бес жасымда бардым ұрын.
Жүз салған қорғасыннан қара балтам,
Шақпады он матадан сыңар қалтам.
Дәулеттің Құдай берген арқасында,
Көшкенде жүз түлкіге жүгімді артам.
Айдадым жылқы қылып отыз түлкі,
Борсықты ұстап мінсек, аттың мүлкі.
Ішінде топ адамның тулап жығып,
Қылдың-ау, ойбай, қарсақ, жұртқа күлкі.
Арасын жырып қостым шөл-қуаңның,
Молықтым елін біліп бес дуанның.
Екі жүз құнан қойым егіз тауып,
Осыған назар бөлсек, көп қуандым!
Мен көрдім қара шіркей бала қаздай,
Жүк арттым бес қарсаққа ала жаздай.
Түлкісін қырдың қызыл жайлаймын деп,
Қан түсіп аяғына өле жаздады-ай!
144
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Тамырға өтірікті қап-қап бердім,
Найзасын нар қамысқа шаптап бердім.
Жүйрігін тасбақаның ұстап мініп,
Түлкіге тастан қашқан тап-тап бердім!
Басынан Қап тауының қора қылдым,
Бітер деп бес мың жылқы, жүре қылдым.
Топан су тау басына дамыл бермей,
Қылмасқа енді қора тәубе қылдым.
Баласы қасқа айғырдың бөлтірік-ті,
Айтпаймын өлтірсең де өтірікті!
Мың кісі бір тышқанға мінгескенде,
Япырай, бәрін тулап өлтіріпті!
Мен өзім кішкенеден қарға бақтым,
Қашырмай сол қарғаны зорға бақтым.
Біреуі жануардың үздік шығып,
Мойнына ақ киізден тұмар тақтым.
Басында керегенің үрген қарын,
Көтердім балуандықпен оның бәрін.
Түйеге теңдеп бәрін қойғанымда,
Мертікті көтере алмай қара нарым.
Мизамның сілемейін желі қылдым,
Шымшықтың жұмыртқасын келі қылдым.
Қамыстан сегіз қабат үй істетіп,
Жонынан шегірткенің көген тілдім.
Шымшықтың шылым шектім бақайынан,
Қоянның атым үрікті топайынан.
Тазының ақылы артық, ойы жетік,
Көк тышқан етік қылдым шоқайынан.
144
145
ӨТІРІК ӘҢГІМЕЛЕР
Басына бәйтеректің тіктім орда,
Көк орай шалғын екен қорда-қорда.
Қос атпен күні-түні бірдей қуып,
Қашаған бір битімді тұттым зорға.
Мен өзім өтіріктен пайда еткенмін,
Бет терісін биялай, қалта еткенмін.
Етіне бір шіркейдің қазан толмай,
Соймасқа қайтып шіркей ант еткенмін.
Мыс егіп көбік қарға, алтын ордым,
Ізіне ақ жылқының қақпан құрдым.
Шегірткем мініп жүрген тулап еді,
Жалғыз тал қыл қамшымен өлгенше ұрдым.
Төгістім сар апақпен Сырдың суын,
Он нарға артып жүрмін қыздың буын.
Еншіге әкем берген мың қоянның
Соғыста қырып алдым барлық туын.
Тілімнің келмейді ебі өтірікке,
Тақсыр-ау, осыным да өтірік пе?
Қырық байтал қалың малға санап алып,
Қыз бердім отау тігіп кекілікке!
Биені қымыз іштім мұзға байлап,
Тышқанды жауыр қылдым үш жыл айдап.
Қырық тоғыз мүшелімде әкем туып,
Жүгірдім қуанғаннан алақайлап!
Отыным жазғы жаққан мұздан болды,
Салымым сексендегі қыздан болды.
Былтырғы жер ошаққа жаққан отым,
Тұтанып зорға биыл қызған болды.
10-0184
146
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Сауысқан алып ұшты бөлтірікті,
Айтпаймын, қыз берсең де, өтірікті!
Шіркіннің тепкісінің қаттысын-ай,
Бір қызды шыбын теуіп өлтіріпті!
Қоянның шаңырақтай омыртқасы,
Көнектей көлбақаның жұмыртқасы.
Болмаған енді өтірік несі қалды?
Түбінен шау қияқтың ердің қасы.
Жонынан атжалманның әйел алдым,
Үш жөргем ішін жарып майын алдым.
Ізіне аттың басқан қақ тұрыпты,
Қырық құлаш қармақ салып жайын алдым.
Шымшықтың шылым шектім қу басынан,
Атжалман арқан естім шудасынан.
Қырық қарға, отыз сона құда түсіп,
Инелік кит киді құдасынан.
Серік боп құрқылтаймен қылдым сауда,
Айналды серіктіктің арты дауға.
Борсыққа жарап жүрген міне шауып,
Ұрандап бір бүйірден тидім жауға.
Дарияға тоған бастым ебелектен,
Жаратып қасқыр қудым көбелекпен.
Жығылып тас кенеден, мойны үзіліп,
Бір кемпір «ә» дегенше өле кеткен.
Аспанға алты жерден тіреу қойдым,
Борышыма қатынымды бере қойдым.
Жүрегін құрқылтайдың төрт бөліп жеп,
Нансаңыз, өмірімде бір-ақ тойдым!
146
147
ӨТІРІК ӘҢГІМЕЛЕР
Сауысқан елден асты аққуды іліп,
Елімді қызғыш шауып салды бүлік.
Қақалып кеше кешке жеген етке,
Қолқамда бес жыл тұрды кәрі жілік.
Күмістен ақ тышқанға таға қылдым.
Құйрығын көртышқанның жаға қылдым.
Терісін сар масаның теспей сойып,
Жиынға он бес қарыс саба қылдым.
Жабылып тоғыз жігіт көтере алмай,
Қылмасқа ондай саба тәубе қылдым.
Өтірік өлең айтып, жұртқа жақтым,
Құмырсқаны қайырып қойдай бақтым.
Ел қыдырған кешегі есер кезде,
Бөгелектің басына тана бақтым.
Бір қоянды міндім де аспанға ұштым,
Екпініне шыдамай жерге түстім.
Алты күндей ақ боран соғып еді,
Жалғыз қурай ығына ас қып іштім.
Дүниенің ауыры үрген қарын,
Жалғыз өзім көтердім соның бәрін.
Атандарға көтеріп артып едім,
Көтере алмай жығылды атандарым.
Дүниенің ауыры үрген қуық,
Жалғыз өзім көтердім аузын буып.
Үлкеніне шіркейдің арба жектім,
Ондай мықты көрмедім өзім туып.
Бес қарсақты күнінде баса міндім,
Жүргізе алмай шіркінді азап шектім.
148
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Екі теңді үстіне теңдеп алып,
Қара жолдың үстінде борт-борт желдім.
Үлкеніне шіркейдің арба салдым,
Басқа көзге төбелеп зорға салдым.
Мені «мықты» дегенге жұрт нанбайды,
Қойдай битті көтеріп, отқа салдым!
Өтірік өлең айтамын ең басынан,
Арқан естім бозторғай шудасынан.
Алты инелік, бес торғай той қылыпты,
Кит кидім солардың құдасынан.
Өтірік өлең айтамын ең басынан,
Шылым қылдым шымшықтың қу басынан.
Ара, шіркей етіне қазан толды,
Астау-астау ет қалды әр басынан.
Бөгелектің терісі ер-тұрманым,
Қоян мініп мен өзім жау қуамын.
Шегірткенің айғырын ұстап мініп,
Тұра қашқан түлкіні бір бұрмаймын.
Көлбақаның күнекей сүйегі бар,
Көртышқанның қырық құлаш үйегі бар!
Өзім барып, жерінен алып келдім,
Бір түлкінің қырық арба сүйегі бар.
Өтірік өлең айтайын әуел бастан,
Жау қияқтың түбінен ердің қасы.
Өзім барып, жерінен алып келдім—
Бір түлкінің қырық арба омыртқасы.
Тазшаның әңгімесі де, өлеңі де бастағы ханның өзі айтқан-
дай, рас сөзден бір ауыз қосылмай айтылғанына ханның мейі-
148
149
ӨТІРІК ӘҢГІМЕЛЕР
рі қанып: «Адам қай іске бет түзеп ұмтылса, сол істің уәде сі-
не шықпақ керек. Бұл таз да мойнына тағылған жұмыстың
уәдесіне шықты. Егер осы неше түрлі жақсылық жұмыстарды
мойнына артса, оның да уәдесіне шығарына көңілім сенеді.
Түбінде бұның қолынан үлкен-үлкен жұмыс келер»,—деп,
айтқан уәдесімен қызын да береді, уәзір де қылады. Тазша
сүйтіп мұратқа жетіпті.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: СЕКСЕН ӨТІРІК - Самашев Зейнолла Сұлтанов Қуаныш Тұяқбаев Қанат Шеңгелбаев Бақытжан «МӘдени мұРА» Ұлттық стратегиялық...

text:
4. СЕКСЕН ӨТІРІК
(ІV нұсқа)
Бар екен де, жоқ екен, аш екен де, тоқ екен. Ерте-ертеде,
ертегі өткен заманда, халықты хан билепті, халық ханнан зар
илепті. Хан билік бопты, хан еріксе, халық ойыншық болып-
ты... Нақ осы айтқанның өзіндей хан, ұстараның жүзіндей хан,
қаны тасып ерікке хан, шарап ішіп желіккен хан халқына жар
шақырыпты. «Кімде кім алдыма келіп кідірмей, мүдірмей,
қырық өтірік әңгіме құрастырып айтып өтсе, және артынан
қырық ауыз өтірік өлең айтса, сол адамның төбесінен төмен
қарай алтын құямын, бүкіл өміріне жететін байлық, мал-
мүлкімнен бөліп беремін. Жазаласа қызымды беріп күйеу қып,
қасыма уәзір етіп отырғызамын. Бірақ сондай сертім бар: егер
әңгімесінің, ия өлеңінің ішіне бір ауыз да болса рас сөз қосылса,
тоқтаусыз дарға тартқызамын»,—депті.
Ханның бұл хабары ел арасына тарап, жұрттың құлағына
тегіс тиген соң «үмітсіз шайтан» әркімнің-ақ арқасы қозып, ие-
гі қышиды. Не аузы-аузына жұқпаған сәйгүлік шешендер, не
ақындар, ханның алтынынан үміттеніп: «Ой, айтпай несі бар?»
деп ханның алдына барып, қиыстырып айта алмай, келіс тіріп
сөйлей алмай талайлар күнәсіз дарға тартылыпты.
Кейбіреулер даладан «айтармын-ақ» деп құлшынып кел-
се де, қаһарлы ханды, қанға боялып тұрған дарды көргенде
ақылынан адасып, есінен танып, үрейі ұшып, түк айта алмай
сырттан қайтып кетіпті.
150
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Сертін орындай алмай күнәсіздан-күнәсіз ханның ойын-
шығы болып дарға тартылып өлгендерден ханның сарайы қан
сасыпты.
Жұрттың ең соңынан кедейліктен әбден сіңірі шыққан, мой-
ны ырғайдай, биті торғайдай, өмірінде жарып ас ішіп, шалқып
киім кимеген, жарлылықтан міні жоқ, үсті-басы пәре-пәре,
аяғы тілінген, алақаны жарылған, көзі аларған, ерні кезерген
бір жас жетім бала келіпті. Есік алдында отырған жұрт:
—Жаным-ай! Жауқазындай жас бала көрінесін, сенен ес-
тияр, не шешендер, не ділмарлар айтамын деп келіп, айта ал-
май, босқа өлгендердің есебі жоқ. Жарқыным, тумай жатып,
өмірден орын таппай өлуге асығып жүрген неғылған бала-
сың? Ізіңше еліңе қайт! Тілімізді ала ғой,—деседі. Бірақ бала
көнбейді. Хан сарайына кіріп, ханның алдына келіп, «алды-
жарлап» бас иіп, тізе бүгеді. Сонда хан:
—Е, не арызың бар?—деп сұрайды.
—Тақсыр! Жарлығыңызды естіп, өтірік әңгіме мен өтірік
өлең айтқалы келіп тұрмын,—дейді. Хан миығынан күліп,
мысқылдап, баланы көзіне ілмей:
—Үлкендердің қолынан келмеген, сенің қолыңнан қалай
келсін? Қыршыныңнан қиылып кетесің ғой,—дейді.
—Тақсыр, сол көптен менің жаным ардақты ма? Айта алма-
сам, өз обалым өзіме, лұқсат етіңіз,—дейді.
—Ал, ендеше, сөйлей ғой,—дейді хан. Жетім бала сөйлеп
ала жөнеледі:
—Тақсыр! Әкемнің белінде, шешемнің құрсағында жүрген
кезімде, әкемнің әкесінің жылқыларын он бес жыл бағыппын.
Алған ақыма өзіме қалың беріп қатын алыппын, бесті-ал-
тылы бала сүюлімін. Сол қатынымнан туған балаларымның
қолымдағы кенжесі осы уақытта жиырманың бесеуінде, өзім-
нен он жас үлкен.
Жаздың шарша тамызында бір қайнап тұрған ыстық күні
«жылқымды суарайын» деп құрық үстіне құрық салып жау
тигендей қуалап жөнелдім. Айдын шалқар бір құдыққа кел-
сем, тақсыр-ай, күннің ыстығын сонан білерсіз, құдықтың суы
150
151
ӨТІРІК ӘҢГІМЕЛЕР
қалыңдығы кісі бойы, қол ұсыным мұз болып қатып қалып ты.
Жалма-жан «суат оя қояын» деп ат үстінде тұрып балтамен
олай шапқыладым, ойылмады, бұлай шапқыладым, ойылма-
ды, балтамның жүзі жапырылып қалды. Балтамды қойныма
салып қойып, сүйменімді қолыма алып, олай түйгіштедім, бұ-
лай түйгіштедім, болмады, сүйменім майысып қалды.
«Енді не қыламын?» деп дағдарып тұр едім, бір амал ойы-
ма түсе қалды. Дереу кеңірдегімнен ұстап басымды кеудем-
нен жұлып алып, шекеммен ақырын ғана мұзды бір нұқып
қойып едім, тақсыр-ай, бірі өтірік болмасын, мың жылқым
қатар тұрып су ішетін суат ойылды да қалды. Және менің
бағыма құдықтың суы зәрдей ащы шығып, сонда да жылқым
талғамай ішіп, іші-сырты бірдей болып, қарыны қампайды
да қалды.
Онан соң жылқыларымды көк мұзды жарып шыққан сар
балауса мен көк жоңышқаға матап салып, санамай, түстемей
түгендегенімде, алты құлаш ала биеден туған, жеті құлаш жи-
рен құланым жылқының ішінде де, сыртында да жоқ болып
шықты. Ұры алғанын да білмедім, пері алғанын да білмедім.
Ары-бері қарап тауып ала қояйын деп жалма-жан құрығымды
мұзға шанша салып, басына шығып төңірекке көз жіберіп
едім, көрінбеді. Құрығым аласа болған шығар деп, құрықтың
басына пышағымды шаншып, оған шығып қарап едім, тағы
көрін бей ді. Пышағымның басына қынымды шаншып, оған
шығып қарап едім, мұнда да көрінбейді, көңілім әлі биіктеуде
болып, қамшымды шаншып, тағы биіктеттім. Оған да шығып
қарап едім жау алғыр тағы көрінбейді. «Енді не жалғаймын?»
деп көзімді жұмып, ойға қалып тұрғанымда қалт есіме түсе
қалды. Тілім нің астына салып жүрген тебен инем бар екен,
қуанғанымнан со
ны ала салып, қамшымның басына шан-
шып, және шығып кө зім ді адырайтып қарап едім, және көре
алмадым. Әбден дағдар ған соң құрығымнан «Япырмай, енді
не жалғайын, ақылың болса айтшы»,—деп ақыл сұрадым. Ол
ант ұрғанның жатып тұрып өзімді сөккені ғой, сөккенде не
дейді: «Ит болмасаң, айна лып-айналып жерге қарай бергенше,
152
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
көзіңді шарт жұмып аспан жаққа қарасаң болмас па еді?»—
дегені ғой. «Ойбай-ау, аспанды бұлт басып тұрғанын көрмей сің
бе?»—деп едім, онан жаман балағаттап: «Ант ұрған-ау, қо лың
жоқ па еді? Бұлттың арысын ары, берісін бері серпіп жібер сең
болмас па еді?»—деді.
Ойлап тұрсам оның өзі де жөн екен. Дереу қолымды со-
зып жіберіп бұлттың былайғысын былай, олайғысын олай
сыпырып жібергенімде күннің көзі жарқырап, шайдай ашыл-
ды да қалды. Әбден мұралым беріп, көзімді шарт жұмып,
аспанға қарағанымда тамаша, мұнан артық не болсын? Темір
қазықтың ар жағында, Шолпан жұлдызының бер жағында,
Қап тауының етегінде манадан бері қарап таба алмай жүрген
жирен құлы ным бір бәйтеректің бұтағына шығып құлындап,
құлынын емізіп тұрғаны көзіме жарқ ете түсті. Қатыным
ұл тапқандай қуа
нып, құрығымның басында тұрып секіре
беріппін. Жалма-жан құрығымды қайық қылып, пышағым-
ды ескек қылып теңізге түсе қалып едім, шым батып барамын,
дереу пышағымды қайық қылып, құрығымды ескек қылып
түсе қалғанымда, кірпік қаққанша шыр етіп теңізден өте
шықтым.
Жирен құлынға міне салып, жас құлынды алдыма өңгеріп
қайтадан теңізге түсе қалғанымда, шым батып барамын, де-
реу жас құлынға мініп, енесін алдыма өңгеріп, түсе қалғаным-
да жануардың сушылы-ай, көзді ашып жұмғанша теңіздің
бетімен де емес, түбімен де емес, ортасымен де емес зыр етіп өте
шықтым.
Жылқыға келген соң жүріс алған неме тағы бошалап кетіп
әуре қылып жүре ме деп енесін құлынына, құлынды айғырдың
құйрығына байлап жылқыға қоспай далаға айдап қоя бердім.
Бір уақытта айдын мұздың үстіне қарап тұрсам, бітпеген қу
тобылғының түбінде тумаған бір ту қоян жатыр екен. Жалма-
жан садағымды алып, оғымның масақ жағымен атып едім,
өтпеді. Масақ жағын кіріске қойып кер жағымен тартқанымда,
жұлдыздай ағып өтті де кетті.
152
153
ӨТІРІК ӘҢГІМЕЛЕР
Асығып-үсігіп атымды бір қу қазыққа байлай салып, ете-
гіме тезек тере бердім. Бір уақытта қарасам, атым өз-өзінен
ертоқымын бауырына алып, тасталқан болып үркіп-тулап жүр
екен. Етегімдегі тезегімді төге салып, атыма қарай жүрейін
десем, сұмдық-ай, манадан бері «тезек» деп тергенімнің бәрі
бөдене екен, пыр-пыр етіп алды-алдына ұшты да кетті.
Манағы «қу қазық» деп атымды байлағаным аққудың мой-
ыны екен. Соның серпіген қанатынан үркіп атымның тулап
жүргені де сол екен. Атымды ұстап алып, манағы тебен инем ді
қазық қылып, басымды тоқпақ қылып жерге қағып жібе ріп,
атымды соған байлап қойып «ух» деп демімді алдым. Атып
алған қоянымды сояйын десем, қынымда пышағым жоқ.
«Апырмай, қайда қалды?» деп ойға қалып тұрғанымда үш
күн, үш түнде барып есіме түсе қалды. Баяғы құрығымның ба-
сына шанышқан бойымен сонда ұмытылып қалған екен. Соған
қайта баруға еріндім де күрек тісімнің біреуін суырып алып,
соны мен соя бердім. Қашаннан өзімнің мал сойғыштығыма
салып жеде қабылдап, қоянды үш күнде сойып болдым, оның
етін қақтап, тұздап, «енді майын ерітіп алайын» деп бір бүтін
қазанға салып еріткенімде, менің сорыма май ағып тұрмады.
Дереу бүтін қазанды тастай салып, бір тесік қазанға салып
едім, тақсыр-ай, мұндай қызықты көріп пе едіңіз? Бір тамшы
тамбай тұра қал ды. Еріген майды ыдысқа қотарғанымда бір
түйе қарнына, бір өгіз қарнына, бір борсық қарнына әрең-әрең
сыйғыздым.
«Бұл титтей май менің қай күніме жарайды? Онан да етігімді
майлап алғаным олжа шығар» деп бас салып майлағанымда,
бір етігімнің шұлығына зорға жетті. Қонышына жетпеді. Анау
етігім мүлдем ауыз тиместен қалды. «Ер еңбегіне бір тойсын»
деген сөз бар еді-ау деп, қоянның бір кесек етін қолыммен әрі-
бері күн көзіне ұстап пісіріп, аузыма салайын деп апарғанымда
сұмдық-ай, аузым орнында жоқ. Жүрегім мұздай болып, «япыр-
май, аузым қайда?» деп қайта-қайта бетімді сипаласам, аузым
жоқ дегенім ойыншық екен, солаймен кеудем де, басым да жоқ
154
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
екен. Тақсыр-ау, сондағы қорыққаным әлі күнге дейін есім нен
кетпейді.
«Япырмай, бассыз қалай күн көремін?» деп алақанымды
маңдайыма қойып ойға батып тұрғанымда, біреу иығымнан
тартып: «Әке! Мынау басты танисың ба?» деді. Байқап қарасам,
өзімнің басым, тауып әкеліп тұрған—өзімнің балам. «Шыра-
ғым, мұны қайдан таптың?»—деп сұрағанымда, «Суат ойған
жеріңде жатыр екен. Сенің басың екенін танып әкелдім»—деді.
Тақсыр-ай, сондағы қуанғаным әлі есімнен кеткен жоқ. «Көп
жаса! Бай бол. Үбірлі-шүбірлі бол!»—деп балама бата беріп,
алғыс айттым.
Көптен ұйқы көрмей сергелдең болып жүрген байғұс ба-
сым, сол мезгілде ұйқы қыстап қалғымайын ба? Мұздан төсек,
қардан жамылғы қылып жата қалсам, төсектің жылылығына
бұйығып өлген адамдай ұйықтаппын да қалыппын. Түн ортасы
болған кезде бір нәрсенің сарт та-сұрт келген дыбысымен шо-
шып ояндым. Қарасам, екі етігім жұдырықтасып, қызыл-ала
қан болып төбелесіп жатыр. «Бәтір-ау! Бұларың қалай?»—деп
сұрағанымда, май жағылмаған етігім жыламсырап: «Қайтейін,
май біткеннің бәрін анау жалмауызың ішіп қойды, маған ауыз-
да тигізген жоқ»,—деді. Екінші етігім анау етігіме тап беріп:
«Өзіңнің кем несібелілігіңнен көрмей, майдың жетпегенін ме-
нен көргенің сасқаның ба?»—деді. Ашуымның әбден келгені
емес пе? Маңдайларынан бір-бір шертіп, екеуін екі жағыма
қойып, жата бердім.
Таң атқан соң қарасам, көзін ашпағыр, май жағылмаған
етігім өкпелеп түнде қашыпты да кетіпті. «Алда жүгермек-
ай!» деп, екі аяғымды бір етікке тығып алып, ізіне түсіп қуа
бердім.
Айдан айлар жүрдім, зорығып астымдағы атым өлді. Жыл-
дан жылдар жүрдім, етігімнің күйігінен іші жанып үйімде
қатыным өлді. Бір күндерде өгіздің желкесіндегі қашырына
қауын егіп, пісіріп отырған бір егіншіге кез келдім. Егінші
бейшара бір піскен қауынды алдыма қойып: «Жарқыным,
пышағың бар екен, өзің жарып жей ғой!»—деді. Кездігімді
154
155
ӨТІРІК ӘҢГІМЕЛЕР
суырып алып, қауынға салып қалғанымда, шіркіннің жетесі
босап жүр екен. Темір тегі суырылып, қауынның ішіне түсті
де кетті. «Қап, жолым қырсығып жүрген бейбақ едім, бұда
соның салдары ғой» дедім де, «бала күннен бірге өсіп, біте
қайнаған замандасым еді. Қалай көзім қиып тастап кетейін»
деп қауынның ішіне сүңгіп кірдім де кеттім. Ал ізде, тау да
қалмады, тас та қалмады, тоғай да қалмады. «Апта болды-ау!»
дегенде маған ұқсап жоқ қарап сандалып жүрген бір жоқшы ға
кез болдым. Жоқшының түсін-түгін, ен-таңбасын айтып сұ-
рап едім, Құдай соққан неменің «ту!» деп, былш еткізіп бетіме
түкіріп жібергені ғой. «Ау! Жының бар ма? Неге түкіресің?
Мен жоқ сұрап тұрмын ғой»,—дедім. О да бір шытынаған
неме екен, менен қалыспады, ақырындап: «Жынды демей
не дейін, мен бір айдан бері әлденеше атымды зорықтырып
бір айғыр үйір қысырағымды таба алмай жүргенімде, сен
төрт еліге толмайтын теміртекті іздейсің»,—дегені. Мұның
бұл сөзіне шыдай алмай сол жерде жаттым да төбелестім,
қан болмаған жеріміз, жұлынбаған сақалымыз қалмады,
ақырында оның да, менің де сілеміз құрып, шаршағаннан соң
екеуміз де төбелесті қойдық. Бір-бірімізден насыбай атысып,
жөн-жөнімізге кете бердік.
Бір күндерде ұлы жиын, ас беріп жатқан қалың елдің
үстінен шықтым. «Жақсы болды ғой, осы жиыннан етігіме
де, кездігіме де сұрау салайыншы» деп ошақты жағалап келе
жатқанымда, аста табақ тартып жүрген бозбалалардың ара-
сында табақ көтеріп жүрген баяғы қашқан етігімді көріп, ана-
дайдан қуанып секіре беріппін. Етігімнің де көзі мені шалып
қалып, ұялғанынан қып-қызыл болып қолындағы көтерген
әйдік табақ қазы-қарта, жал-жаяны әкеліп: «Кешегі маған
жағуға қимаған майың осы ма еді?»—деп, алдыма сарт еткізір
қоя салды.
—Пай, пай, тақсыр-ай! Сондағы ұялғаным өмірімде есімнен
кетер емес. Мінекей, тақсыр! Туғаннан бергі жердегі басым нан
өткен істер осы,—деп бала әңгімесін бітірді.
156
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Баланың қиыстырып бір ауыз да рас сөз араластырмай ай-
тып сүрінбегеніне хан таңғалып:
—Қане, бала! Енді өтірік өлеңіңді айтшы,—депті.
Сонда бала айтты:
Қайныма қарға мініп ұрын бардым,
Күйеуден өзім қатар бұрын бардым.
Айғырын шегірткенің ұстап мініп,
Алдында қайын атамның қырындадым.
Жүк артып инелікке ерте көштім,
Шүйкелеп, сары майдан арқан естім.
Мұртына шегірткенің ат арқандап,
Дегенде өлдім-талдым әрең шештім.
Міндім де сасық қоңыз аяңдадым,
Болдыртып аяңымен қоян алдым.
Япырмау, сол қоянның семізін-ай,
Көтеріп қоңызыма қоя алмадым.
Міндім де жасыл қоңыз, сона қудым,
Басынан мұнар төбе сағым будым.
Дәулеттің маған біткен арқасында,
Қанменен көйлегімнің кірін жудым.
Үш жаста мергеншілік кәсіп қылдым,
Шие оқ мың құланды атып қырдым.
Ауынан өрмекшінің кілем тоқып,
Ұялмай жүз тұсақтан сатып тұрдым.
Балықтың қабыршағын отқа жақтым,
Өтірік өлең айтып жұртқа жақтым.
Бір сонам асыранды қашып кетіп,
Меккеден он жыл іздеп әзер таптым.
156
157
ӨТІРІК ӘҢГІМЕЛЕР
Ақылдан ер жеткен соң болдым жарым,
Бір суыр мал дегенде қолда барым.
Қатыным тел қоянды жаздай сауып,
Түйреді сары майды екі қарын.
Беріпті бақа қызын көбелекке,
Жүріпті қара шыбын жеңгелікке.
Бір туын құмырсқаның ұстап сойып,
Той қылып ат шаптырып төңірекке.
Міндім де сары қоңыз, сона қудым,
Үш жұма, үш ай жүріп қона қудым.
Қумасқа белді байлап тұрып едім,
Дегенде жеңгем жерік бола қудым.
Бай болдым төрт түлікке тумай жатып,
Балама қалың бердім бәрін сатып.
Білімін мал жиюдың ерте біліп,
Сондықтан кедейлікке қалдым батып.
Байлықтан ыза жектім ақырына,
Бір түйір мал болмады жақынымда.
Малымның бәрін жинап отқа жағып,
Отырмын кедейліктің тақырында.
Қамыстан жылқы ұстауға құрық қылдым,
Жусаннан үйге тіреу сырық қылдым.
Бір талын сақалымның кесіп алып,
Көшкенде мал айдайтын шыбық қылдым.
Жиынға, салтанатқа кидім құрым,
Қытықтап зорға айтқыздым ханның сырын.
Келгенде қалыңдығым сексен төртке,
Қайныма бес жасымда бардым ұрын.
158
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Жүз салған қорғасыннан қара балтам,
Шықпады он матадан сыңар қалтам.
Дәулеттің маған біткен арқасында,
Көшкенде жүз түлкіге жүгімді артам.
Айдадым жылқы қылып отыз түлкі,
Борсықты ұстап мінсең, аттың мүлкі.
Ішінде топ адамның тулап жығып,
Қылдың-ау, ойбай, қарсақ, жұртқа күлкі.
Арасын жырып қостым Сыр қуаңның,
Масықтым елін билеп бес дуанның.
Екі жүз құнан қойым егіз туып,
Осыған нанар болсаң, көп қуандым.
Мен көрдім қара шіркей бала қаздай,
Жүк арттым бес қарсаққа ала жаздай.
«Түлкісін қырдың қызыл жайлаймын» деп,
Қан түсіп аяғыма өле жаздай.
Тамырға өтірікті қап-қап бердім,
Найзасын нән қамысқа саптап бердім.
Жүйрігін тасбақаның ұстап мініп,
Түлкіге түсте қашқан тап-тап бердім.
Басынан Қап тауының қора қылдым,
Бітер деп бес мың жылқы, жора қылдым.
Топан суы тау басына дамыл бермей,
Қылмасқа енді қора тоба қылдым.
Баласы қасқа айғырдың бөлтірік-ті,
Айтпаймын өлтірсең де өтірікті.
Мың кісі бір тышқанға мінгескенде,
Япырмай, тулап бәрін өлтіріпті.
158
159
ӨТІРІК ӘҢГІМЕЛЕР
Мен өзім кішкенеден қарға бақтым,
Қашырмай сол қарғаны зорға бақтым.
Біреуі жануардың үздік шығып,
Мойнына ақ киізден тұмар тақтым.
Басында керегенің үрген қарын,
Көтердім балуандықпен соның бәрін.
Түйеге теңдеп бәрін қойғанымда,
Мертікті көтере алмай қара нарым.
Мизамның сілемейін желі қылдым,
Шыбықтың жұмыртқасын келі қылдым.
Қамыстан сегіз қанат үй істетіп,
Жонынан кесірткенің көген тілдім.
Шыбынның шылым шектім бақайынан,
Қожанның атым үрікті топайынан.
Баланың ақылы артық, ойы жетік,
Көр тышқан етік қылдым шоқайынан.
Басына бәйтеректің тіктім орда,
Көк орай шалғын екен қорда-қорда.
Қос атпен күні-түні бірдей қуып,
Қашаған бір битімді тұттым зорға.
Мен өзім өтіріктен пайда еткенмін,
Биялай, бит терісін қалта еткенмін.
Етіне бір шіркейдің қазан толмай,
Соймасқа қайтып шіркей ант еткенмін.
Мыс егіп көбік қарға, алтын ордым,
Ізіне ап жыланның қақпан құрдым.
Шегірткем мініп жүрген тұлпар еді,
Жалғыз тал қыл қамшыммен өлгенше ұрдым.
160
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Түгестім сапты аяқпен Сырдың суын,
Он нарға артып жүрмін қыздың буын.
Еншіге әкем берген мың қожанның
Соғымда қырып алдым барлық туын.
Тілімнің келмейді ебі өтірікке,
Тақсыр-ау, осыным да өтірік пе?
Қырық байтал қалың малға санап алып,
Қыз бердім отау тігіп кекілікке.
Биені қымыз іштім мұзға байлап,
Тышқанды жауыр қылдым үш жыл жайлап.
Қырық тоғыз мүшелімде әкем туып,
Жүгірдім қуанғаннан алақайлап!
Отыным жазғы жаққан мұздан болды,
Салымым сексендегі қыздан болды.
Былтырғы жер ошаққа жаққан отым,
Тұтанып зорға биыл қызған болды.
Сауысқан алып ұшты бөлтірікті,
Айтпаймын, қыз берсең де, өтірікті.
Шіркіннің тепкісінің қатысын-ай,
Бір қызды шыбын теуіп өлтіріпті!
Шаянның шаңырақтай омыртқасы,
Көнектей көлбақаның жұмыртқасы.
Болмаған енді шындық несі қалды?
Түбінен жау қиятың ердің қасы.
Жонынан атжалманның айыл алдым,
Үш жөргем ішін жарып майын алдым.
Ізіне аттың басқан қақ тұрыпты,
Қырық құлаш қармақ салып жайын алдым.
160
161
ӨТІРІК ӘҢГІМЕЛЕР
Қошқардың қағанақтан күйегі бар,
Шідердің мұздан жонған тиегі бар.
Тақсыр-ау, осыған да нанбаймысың,
Қырық арба бір қаншырдың сүйегі бар.
Шыбынның шылым шектім қу басынан,
Атжалман арқан естім шудасынан.
Қырық қарға, отыз сона құда түсіп,
Инелік киіт киді құдасынан.
Серік боп құрқылтаймен қылдым сауда,
Айналды серіктіктің арты дауға.
Борсыққа жарап жүрген міне шауып,
Ұрандап бір бүйірден тидім жауға.
Дарияға тоған бастым ебелектен,
Жаратып қасқыр қудым көбелекпен.
Жығылып таскенеден, мойны үзіліп,
Бір кемпір «ә» дегенше өле кеткен.
Аспанға алты жерден тіреу қойдым,
Борышыма қатынымды кіреу қойдым.
Жүрегін құрқылтайдың төрт бөліп жеп,
Нансаңыз, өмірімде бір-ақ тойдым.
Сауысқан әбден асты аққуды іліп,
Елімді қызғыш шауып салды бүлік.
Қақалып кеше кешке жеген етке,
Қолқамда бес жыл тұрды кәрі жілік.
Баланың әңгімесі де, өлеңі де ханның өзі айтқанындай, бір
ауыз рас сөз қосылмай айтылғандықтан, хан жеңіліпті. Айт қан
уәдесін орындапты.
11-0184
162
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
5. ТАЗША БАЛАНЫҢ ӨТІРІГІ
(V нұсқа)
Ерте заманда бір тазша баланың әке-шешесі өліп, жетім
қалыпты. Күндерде бір күн тазша базарды аралап жүрсе, мұ-
ңайып отырған бір шалды көреді. Тазша шалдың қасына келіп
отырады.
Шал:
—Не қылып жүрген баласың?—деп сұрайды.
Сонда тазша:
—Баласы жоққа бала болайын деп жүрмін,—дейді.
Шал:
—Ендеше балам жоқ еді, маған бала бола ғой,—деп, тазша-
ны ертіп, үйіне алып келіпті.
Бір күн шал тазшаға:
—Анау көрінген ағаштың басында ақсары деген құстың
ұясы бар, сол ұяда құстың жұмыртқасы бар. Сен барып құсқа
білдірмей, астынан бір жұмыртқасын алып келші,—дейді.
Тазша:
—Жарайды,—деп жүгіріп барып, ағаштың бұтақтарын
сыл дырлатпастан басына шығады да, құсқа білдірместен бір
жұ мыртқасын алып келіп, шал әкесіне береді.
Сонда шал:
—Енді жұмыртқаны апарып, құсқа білдірместен ұясына
салып келе қойшы,—депті.
—Жарайды,—деп апарып, құсқа білдірместен, жұмыртқа-
ны ұяға салып келіпті.
Сонда шал:
—Жарайсың, балам. Қолыңнан іс келеді екен,—депті.
Бір күні тазшаға өгей әке-шешесі:
—Анау көрінген үйде, өздері бай және өлгенше сараң бір
шал мен кемпір бар, үйіндегі мол тамақтан өздері де жарып
ішіп-жемейді, кісіге де нәр таттырмайды. Түнде жатқанда екеуі
қаптағы құртын басына жастанып, қарындағы сары майын
қойындарына алып жатады.
162
163
ӨТІРІК ӘҢГІМЕЛЕР
Солардың жұмысын табаным тесіліп, талай жыл істесем
де, жарытып ақы бермеді, ауыз толтырып асап жейтін тамақ
та бермеді. Сол байда табан ақы, маңдай терім өтеусіз кетіп
барады. Мені әке десең, сол кеткен ақым үшін сол қу, сараң
шалдың қойнына тығып жатқан сары майын өзіне білдірмей
алып келші,—дейді.
—Жарайды,—дейді де тазша түнде жұрт ұйықтаған уа-
қытта барып, кемпір мен шалдың үйіне кіріп, екеуінің ара-
лығына кіріп жата қалып, кемпірдің дауысына салып: «Әрі
жат,—деп, шалды шынтағымен бір түртіп, бір уақытта шалдың
дауысына салып: «Әрі жат»,—деп, кемпірді шынтағымен бір
түртіп, ақырында орталарына алып, басып жатқан сары майын
білгізбей; сездірмей алып жөнеліпті. Артынша, ұзамай-ақ
майды жоқтап, іздеп шал шығыпты. Шалдың өзі де жасында
бір қу тазша болған екен: «Бәленше шалдың асырап алған бір
тазша баласы бар еді, сол алып кеткен шығар»,—деп еш жаққа
алаңдап бұрылмай жүгіріп, тазшаға көрінбей бір жағыменен
оның үйіне бұрын жетіп, қолына бір шелек алып, тазша үйіне
кіре бергенде, кемпірдің даусына салып шелекті тазшаның
қолына ұстата береді де:
—Шырағым, майды маған бер де, мына шелекпен бір шелек
су әкеле ғой,—дейді.
Аңқау тазша бөтен адам екенін аңғармай майды беріп,
шелекті ала сала жүгіріп, суға кете беріпті. Шелекпен суды
алып келіп, шешесіне:
—Мә, су,—деп, берсе, шешесі:
—Мен саған су әкел дегенім жоқ. Май әкел демедім бе?—
дейді.
Тазша алданғанын сонда бір-ақ біліп: «Майдың иесі қу неме
екен, майын өзі алып кеткен екен, мен де жетейін. Қайсы-
мыз басым екенбіз,—деп, алды-артына қарамай жүгіріп кете
берді.
Шалдың көзіне түспей, тетелеп барып, бұрын жетіп басына
бір ақ жаулықты орай салып, шалдың алдынан айқай салады:
164
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
—Тілеуің құрғыр, шал қайда кетіп едің? Қоралы қойыңды
қасқыр қуып кетті. Жүгіріп жетіп, жылдамырақ қайырып,
ажыратып айдап кел. Болмаса, қасқыр қырып кетеді,—дейді.
Тазшаның кемпір дауысына салып, сөйлеген сөзіне шал
нанып, қолындағы сары майды:
—Ал мынаны,—деп, лақтырып тастап, қойларын іздеп
жүгіріп кете беріпті.
Тазша бала шалды алдап жіберіп, майды алып, үйіне
келіпті. Манағы шал о жақ, бұ жаққа жүгіріп, қойдан дерек
таба алмай, шаршап, сандалып қайтып үйіне келіп қараса,
қойлары ап-аман қорасында жатыр. Шал байғұс алданғанын
енді біліп. «Қап!»—деп санын бір-ақ соғып: «Өзім де жас
уағымда осындай қу лықты көп істеп едім, қартайғанда алдыма
келгені ғой»,—деп, ерте тұра сала, тазшаның әкесіне барып:
—Сенің тазшаң менің бір қарын сары майымды алып кетті,
майымды қайтарып бер. Болмаса, тазшаңды сөзсіз өлтіре мін,—
депті.
Сонда тазшаның әкесі бұл шалға:
—Мен майыңды көргенім жок. Егер тазшаның алғанын
анық сезген болсаң, не қылсаң, ол қыл, мен ара түспеймін,—
депті.
Майын алдырған шал қолына бір өткір балта алып, жұрт-
тан жасырынып, көп қорымның ішіне барып, бір те сіл ген
қабірдің ішіне кіріп, жасырынып жатыпты. Бұл шал
дың
кемпірі ешнәр се сезбеген кісі болып, манағы тазшаны ша-
қырып алып:
—Шырағым, көп қорымда әкемнің моласы бар еді. Соған
мына пісірген нанды апарып, жұмалық деп, Құран оқып, басына
отырып, жеп келе ғой, сенен басқа балаларға сенбеймін,—
депті.
Тазшаның қапелімде ойына ешнәрсе түспей:
—Мақұл,—деп, нанды алып, кете беріпті.
Молаға барып, Құран оқып, нанды жеп отырғанда, бір көр-
дің тесігінен бір шал арбаңдап шығып келеді. Қолында балта-
сы бар. Кәдімгі аңдысып жүрген шалы екенін тазша тани кете-
164
165
ӨТІРІК ӘҢГІМЕЛЕР
ді. Тазша оңайлықпен өле қойсын ба. Шалдан бұрын қам қып,
қолындағы балтасын жұлып алып:
—Сен көрден тірілген қорқақпысың,—деп, шалдың өзі-
не дүрсе қоя беріпті. Шал жалынып, «әке-көке» деп, әзер құ-
тылыпты.
Бұлар тұрған шаһардың ханы халқына өте қатал болыпты,
елге саллықты көп салып, кедей мен жалшыны зар жылатып,
сорлата беріпті. Солардың қатарында тазшаның әкесіне де
салықты мол салып, шал қатты қысылыпты. Бұл жайды білген
тазша әкесіне:
—Сіз қысылмаңыз, ханның өз алтынын өзіне берейік,—деп ті.
Содан кейін бұл тазша ханның қазынасына кіріп, бір құ мы-
ра тілләсін алып кетіпті. Ертеңіне хан ділдәнің жоғалғанын бі-
ліп, барлық уәзірін жинап:
—Ұрыны қалайша тауып, ұстауға болады?—деп ақыл да-
сыпты.
Содан бір уәзір:
—Қазынаның есігінің алдынан шұңқыр қазып белуардан
бататын шырым-желім ерітіп толтырып қоялық, қараңғыда
білмеген адам түсіп кетсе, желімге жабысып қалып, шығып
кете алмайтын болсын! Осындай амалмен ұсталық,—депті.
Хан осы амалды мақұл көріп, айтқандай қылып, желімді
даярлата беріпті. Қу тазша қалайша білсе де, бұл кеңесті біліп
алып, енді қазынаның есігіне жоламапты.
Хан мұнымен де қазынаға түсіп жүргеннің кім екенін анық-
тап біле алмаған соң, ойлап-ойлап екінші амал істепті. Хан-
ның бір бақырауық нары бар екен, ұстамақ түгіл, біреу маңы-
на жақын барғанда дауысының барынша бақырады екен. Сол
нарды шөгеріп жатқыздырып, бірнеше аңдушы қойдырыпты.
Егер нар бақырса-ақ, ұрыны ұстамақ екен. Тазша мұны да біліп,
түнде қолына бір бау жоңышқаны алып барып, алыста тұрып
нарға көрсетсе, нар жоңышқаны жеймін деп, орнынан тұрып,
соңынан ере береді. Нардың дауысы естілмейтін жерге барған
соң, нарды ұстап алып, бір тоғайдың қалың жеріне апарып
байлап тастапты.
166
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Ертеңіне ханның жасауылдары нарды таба алмай, дағда -
рып, ханға келіп хабар беріпті. Хан бұл амалы да іске аспа-
ған соң, ойлап-ойлап тағы бір амал тауыпты: далаға бір отау
тік кізіп ішіне жақсы төсектер жайдырып, соған өзінің қы-
зын жатқы зып: «Қызымменен кім сөйлесіп, махаббаты ке-
ліс се, қызымды соған беремін!»—деп жұртқа жар салыпты.
Ондағы ойы: «Егер сол ұры амалы көптігіне сүйеніп, қызыма
келсе, қыз, қолына беріп қойылған алмас қылышпен қолын
кесіп алып қалсын, ертең шаһар адамдарының қолын тегіс
көрейін: кімнің қолы кесілген болса, соны ұстатып, дарға
астырайын»,—дегені екен.
Қу тазша бұл амалды да біліп алыпты. Қалада бір бай қасап
бар екен.Түн ішінде жатып қалған қасапқа барып, терезесі нен:
«Ханға бір қойдың қарны керек еді, терезеден бере ғой»,—деп
дауыстапты. Қасап «ханға керек» деген соң лажы бар ма?—бір
қарынды терезеден қолымен шығарып: «Ал!»—дегенде тазша
қолындағы алмас қылышпен қасаптың қолын қарнымен ша уып
түсіріпті, сөйтіп, қарын мен кесілген қолды ала жөнеліпті, әлгі
қарынды суға толтырып, аузын байлап, оңаша отауда жатқан
ханның қызына келіпті. Әрі-бері сөйлескеннен кейін, тазша
сыртқа шығып келуге рұқсат сұраса, қыз: Сені тәуір көрем,
жата тұр!» деп, жібермейді. Тазша: «Кетіп қалады десеңіз, менің
қолымды ұстай тұрыңыз!»—дейді. Қасаптың кесілген қолын
қызға ұстатып, қарынның бір жерін тесіп, суды шырылдатып
ағызып, өзі кетіп қалыпты. Бір уақытта қыз: «Осы әлі дәретін
сындырып болған жоқ па?»—деп, байқап қараса, ұстап жат-
қаны бір кесілген қол екен.
Қыз ертең тұра сала әкесіне: «Ұрыны ұстап едім, өз қолын
өзі кесіп, қашып кетіпті»,—дейді. Хан жарлық қылып, шаһар
адамдарының қолын түгендесе, қолы кесілген қасап болып
табылып, хан алдына алып келіп тергегенде, ол көрген, білгенін
айтады. Хан мұның кінәсіз екеніне сеніп, қоя беріпті.
Хан бұл амалы да іске аспаған соң, ойлап-ойлап, тағы бір
амалды тауыпты. Бір күні: «Егер ұры келе қойса, өзім ұстап
алайын!»—деп, оңаша отауда өзі жатыпты. Тазша мұны да біліп,
166
167
ӨТІРІК ӘҢГІМЕЛЕР
әйелдің әдемі киімдерін тауып киіп, бір сұлу келіншек болып,
түнде келіп, отауға кіріп, ханның қасына келіп қылымсып,
сылқ етіп отыра кетіпті. Сонда хан:
—Не қылып жүрген әйелсің?—деп сұрапты.
Келіншек-тазша:
—Ерім өліп еді, қайнағаларыма тигім келмейді. Сол себеп-
ті, тақсыр, сізге арыз айта келдім. Сүйгеніме тиюге басымды
ашықтап берсеңіз екен!—деп жауап беріпті.
Хан сұлу «келіншекке» қызығып:
—Олай болса, маған ти,—депті.
«Келіншек» тәжім етіп тұра қалып:
—Құлдық, тақсыр! Олай десеңіз, арманым жоқ! Сізге жа-
нымменен тиемін,—депті.
Сөйтіп отырғанда, орданың алдында тұрған ағаштарды көр-
сетіп, «келіншек»:
—Тақсыр, мынау қиқайып тұрған ағаштар не?—деп сұ рапты.
Хан:
—Кінәлі адамдарды асып өлтіретін дар деген осы,—депті.
Сонда «келіншек» бұрын дарды есітпеген, көрмеген кісідей
болып таңырқап:
—Япырым-ай, мұнымен кісіні қалай асып өлтіреді екен?
Мені асып көрсетіңізші?—депті.
Хан келіншекті дарға асуға ыңғайсыз көріп, дардың арқан
тұзағын өз мойнына кигізіп, келіншекті түсіндірмек үшін:
—Арқанның анау ұшын сен бар күшіңмен тарт, бірақ менің
аяғым жерден көтеріліп, мен буынып бара жатқан кезде,
арқанды босатып қоя бер! Болмаса мен өліп калармын!—депті.
Келіншек арқанның ұшын қолына алып тартыңқырап,
ханның өкшесі жерден көтеріле берген кезде, аяғының ұшы
жерге тиер-тиместей, арқанның ұшын бір ағашқа мықтап
байлап қойып, өзі ханның қазынасына кіріп, тағы бір құмыра
тілләсін алып кетіпті.
Ертеңіне ханның жан ашыр адамдары дарға асулы, өлі мен
тірінің арасында тұрған ханды көріп, босатып алыпты. Орда-
сы на кіргізіп, тәуіп- емшілер жинап, емделіп жазылыпты. Бұл
168
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
хабарлар ұзын елдің ұруына, қысқа елдің қиырына жайы лып
тарап кетіпті.
Бұл ханның елімен шекаралас бір елдің ханы да мынау іске
талай-талай таңырқай күліпті. Олар: «Болымсыздығынан екі
рет қазынасын, бір рет нарын алдырып, үшінші ретте қызын
базарға салып, онымен тұрмай, өзін дарға тартқызып, жұртқа
масқара болғанша, хан болмай-ак, біреудің қойын бақса болмай
ма?—деп келемеждепті. Ол ханның сықағын есітіп, бұл хан
әбден ыза болып: «Құдай атымен ант ішемін» осы істерді істеген
қу кім болса да, кінәсін кешемін, маған келіп мәлім болсын.
Бірак бір тапсыратын ісім бар, соны орнына келтірсе, бұ рын-
ғы кінәларын салауат қылып, қызымды беріп, күйеу қыла-
мын!»—деп, жұртына жар шақырыпты. Мұны есітіп, баяғы
тазша: «Қайыр! Не де болса, тәуекел қылып көрінейін!» деп,
ханға келіп, мәлім болыпты. Сонда хан:
—Бәлен ханды амалын тауып, пенде қылып, маған әкеліп
берсең, барлық кінәңді кешемін, күйеу қылып қызымды да
саған беремін!—депті.
Тазша ханның бұл тапсырған қызметін қиынсынбай, қа-
был алыпты, шаһардағы бар ұсталарды жидырып, әуелі бұлар-
ға темірден бір бітеу арба соқтырыпты. Оның іші-сыртына
қоңырау байлатыпты, өзіне арнап жұп-жұқа каңылтырдан
әйдік бір шоқпар жасатып, оны қолына алыпты, және бір көк
серкені сойдырып, терісінің жүн жағын сыртына қаратып
үстіне киіп, терінің қылшығына қырық жерден қоңырау
тақтырыпты. Сөйтіп, өзі бір керемет секілді болып, әлгі арбаға
мініп, қаңылтырдан қалқан алып, түніке шоқпарды иығына
салып, манағы ханның шаһарына келіп кіріпті. Теке болып
бақылдап, қоңырауларын дүр шыңғырлатып, сылдыратып
айқай салыпты.
—Мен,
мен Құдайдың жіберген періштесімін! Бұл шаһар-
дың ханы залым екен. Қара бұқараға қатал екен. Ей, бұқара
ха лық! Құдай Тағала сендерге залым ханыңызды өз қолда-
ры ңыз бен ұстап, байлап менің бітеу арбама салып беруіңе
бұйрық қыл ды. Сонда Құдай Тағала сендерге риза болады.
168
169
ӨТІРІК ӘҢГІМЕЛЕР
Егер оны қыл май, ханыңызды жақтап, оған болыссаңдар,
сол Құдайдың өзінің бұйрығы бойынша: біреуіңді де тірі
қалдырмай, қолымдағы он мың пұт шоқпармен шаһарың-
ның кірпішін тас-талқан қып, топырақ етіп, шаң-тозаңын
ұшырып жіберемін!—депті.
Сонда шаһардың халқы тазшаның айбатынан қорқып:
«Қой, өз басымыздың амандығы керек! Мынау Құдайдың
жіберген бәлесіне қарсы тұрып болмас, «залым ханнан құ-
тылғанымыз тағы олжа»—деседі де, ханын ұстап, байлап,
бі теу арбаға са лып беріп, «періште» тазшаны жалынып- жал-
пайып жөнелтіпті.
Тазша ханды пенде қылған бойымен алып кетіп, өз ханына
тапсырыпты.
Сонда бұл хан тұрып, тұтқын ханға:
—Ия, сен маған күле беруші едің, өзің не қып мұндай күйге
жолықтың? Мұнан былай күлме! Менің жұртымда да осындай
өнерлі адамдар бар!—деп, қоқиланып, мақтаныпты.
Ақырында, екі ханның екеуі де тазшаның өнеріне риза
болып, екеуі де бұған қыздарын беріп, тазшаны өздеріне әрі
күйеу, әрі ақылгөй уәзір етіп ұстаған екен.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: ӨТІРІК ЕРТЕГІ - Самашев Зейнолла Сұлтанов Қуаныш Тұяқбаев Қанат Шеңгелбаев Бақытжан «МӘдени мұРА» Ұлттық стратегиялық...

text:
6. ӨТІРІК ЕРТЕГІ
Бір кедейдің үш баласының ортасында мал дегенде бір
жалғыз өгізі болыпты. Өгіз орасан үлкен, асқан алып екен.
Өгізді оттату үшін үлкені басына, ортаншысы беліне, кішісі
құйымшағына мініп оттатады екен. Бір күні жайылымда
жүргенде өгіз оттамай қалыпты. Құйымшағында отырған кен-
же бала: «Өгіз тышпағалы бүгін он күн болды, осыны орта бел-
дегі ортаншыға айта салыңыз»,—деп жонынан өтіп бара жат-
қан бір жолаушыларға табыстапты. Жолаушы ұзақ күн жүріп,
кешке қонаға өгіздің ортасындағы ортаншыға жетіпті. Кейінгі
кенженің: «Өгіз тышпағалы он күн болды» деген сәлемін айтса,
ортаншысы: «Осы өгіздің бүйірі орталанып, іші қабысып бара
170
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
жатыр ма деп кәдіксініп отырмын, өгіздің басындағы ағамызға
бара қалсаңыз, жолыңыздан айта кетерсіз»,—депті. Жолаушы
түнімен жүріп, таң ата өгіздің басына жетіпті де өгіздің ба сын-
дағы балаға: «Мен осы өгізді өрлей ат шалдырмастан да мыл сыз
бір күн, бір түн жүріп келемін, құймышақтағы кенже: «өгіз
тышпағалы он күн болды» деп, ортадағы ортаншыңыз: «өгіз дің
бүйірі орталанып, іші қабысып бара жатқанын байқап отыр-
мын деп саған сәлем айтты»,—депті. Сонда басындағы бала: «А,
өгіз шөлдеп жүрген»,—деп, су іздепті. Мөлшерлі жерден өгіз
қанарлық мол су таба алмапты. Енді кейін кетіп бара жатқан
жолаушыға басындағы бала табыстапты: «Өгізді ұлы көлге суға
бақтыруға дария, көл іздеп барамын, ортадағы ортаншыға әдейі
жолығып айтыңыз, өгізді тездетіп тебінсін»,—депті. Жолау шы
жүріп отырып шаңқиған түсте өгіздің ортасындағы ортан шы-
ға келіп, басқа баланың тапсырғанын айтыпты. Онда ортан шы
бала: «Ендеше, ерте барсаңыз, құйымшақтағы кіші кенжеге
айта салыңыз, қаузап қамшылансын»,—депті. Жолаушы күн
ұясына кіре өгіздің көтіндегі кіші кенжеге жетіп, ортадағы
ортаншының тапсырғанын айтыпты. Басындағы бала өгізді
айдын шалқар көлге суға суғарыпты. Өгіз үлкен көлді үш-
ақ ұрттап, қанбай қалыпты. Үшеуі өгізден түсіп тұрғанда,
аспаннан бір ақиық бүркіт келіп өгізді іліп әкетіпті. Өгізді
алған бүркіт аралап жүріп бір бәйтерекке қонса, ол бәйтерек—
бір серкенің сақалына көлеңкелеп жатқан бір шалдың көзіне
өгіз түсіп кетіпті. «Арылта қарап, алып тасташы!» десе, кемпірі
әрі қарап, бері қарап таба алмай, әдейі арылта іздеуге сары
атқа мінгізіп, сабау ұстатып, салт атты кісі жіберіпті. Бұл кісі
өгізді үш күн қарап әзер тауып, көздің көліне түсіп арам өлген
жерінен тақымға салып сүйретіп шығарып тастапты.
Екі-үш жылдан кейін өгіздің өлексесіне шөп шығып, сүйегі
солқылдаған саз болыпты. Жауырын сүйектің жазығына ел
жайлап, мал жайылатын өріс болыпты. Бір күн отырған ауы-
лымен, жайылған малымен жауырынды бір түлкі сүйрей жө-
неліпті. Ауыл адамдары бәйге атпен, қыран тазымен жабыла
қуып түлкіні соғып алыпты. Түлкінің терісін илеп бәйбіше
170
171
ӨТІРІК ӘҢГІМЕЛЕР
баласына тымақ қылып берсе, бір құлағына жетіп, бір құлағына
жетпей қалыпты.
* * *
Өз әкемнен тумай тұрып, тумаған ту атамның жылқысын
бақтым. Бір күні келе жатсам, шықпаған шидің түбінде тума-
ған ту қоянның көжегі жатыр екен. Өзегі өрілмеген, өрім қайы-
сы керілмеген, сабы қайылмаған тоғыз орайлы тобылғы сапты
қамшым бар еді. Үзеңгіге шіреніп, керіле беріп тигізбей салып
жібергенде миы жындай бұрқырады.
Одан өтіп келе жатсам, тумаған қу түлкінің көрінбеген
күшігі шықпаған шырнақта жүр екен. Сабағы салынбаған,
қорғасыны құйылмаған, дәрісі дарымайтын, мыртық мерген
мылтығым бар еді. Жылғамен жетіп бара жатқанда қарсы
алдынан отыра қалып: «қақ тұмсықтың тұсы» деп атқанымда,
оқ мұрнынан тиіп, жұлынымен жүріп отырып, құйрығының
ұшына барып тоқтаған екен.
7. ӨТІРІККЕ ӘКЕСІНЕН АСҚАН БАЛА
Бір кісі өмір-өміне өтірікке ешкімді алдына салмаған суайт
екен. Бұл кісі баласын баулып өзіндей өтірікші қылыпты.
Баласы әкесінен де өтірікке астам болыпты. Әкесі баласының
асқандығын барлайын деп бір күні дөңде тұрып баласына
жорта:
—Балам, көзім жетіңкіремей тұр, анау қабақтағы бұл ды-
раған киік пе?—десе, баласы:
—Е, ананы айтасыз ба? Ол киік емес, арқар екен, бауырын да
екі қозысы еміп тұр,—депті. Әкесі:
—Қырқаның желкесінен барсақ, жақындап көргендей-
міз,—десе, баласы:
—Әй, әке-ай, әбден-ақ көзіңіздің жанары кеткен екен ғой.
Осы тұрған арыстандай арқарды көре алмадыңыз ба? Арғы
қырқаның берісінен, бергі қырқаның арысынан баспаға барсақ,
172
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
қақ желкесінен шығамыз,—депті де, әкесін жіберіпті. Әкесі
шын нанып айтқан жерімен барып қараса, арқар түгіл түк те
жоқ екен. Артынан келген баласына әкесі:
—Қане, балам, арқарың?—десе, баласы:
—Арбаңдап қашқанын да көрмей қалып па едіңіз, көзіңіз
әбден болдыраған екен,—депті. Сонда әкесі:
—Балам, өтірікке баулуың әбден жеткен екен, өзімнен ас-
қан екенсің,—деп батасын беріпті.
8. ӨТІРІККЕ БӘЙГЕ
Зерігіп іші пысқан хан жұртты алдап, мазақ етпек болды.
«Кімде-кім мен нанбайтын өтірік айтса, соған алмадай алтын
беремін»,—деп еліне жар салады.
Соқырға көз, ақсаққа аяқ бітіргендей өтірікті қисын дыра
соғатын талай тілмарлар келді. Бірде-бірі хан нанбайтын өті-
рік айта алмады. Ақырында қолында үлкен құмырасы бар бір
қарт шаруа келіп, хан сарайына кірді. Ханға кішілікпен сәлем
бе ріп, сөйлеуге рұқсат алды.
—Уа, ұлы мәртебелі тақсырым,—деді ол тәжім етіп.—Сіз
менен қарызға мың діллә алтын алып едіңіз, сол алашағымды
алғалы келдім.
Хан:
—Өтірік айтасың,—деп еді:
—Олай болса, өтірікке деген бәйгеңізді әкеліңіз,—деді қарт.
Алтынды қимаған хан жалт беріп:
—Жоқ, сен өтірік айтпайсың,—деп қалды.
—Ендеше борышыңызды төлеңіз,—деді шаруа.
Хан қарттың тапқырлығына риза болып, оған өтірікке бел-
гіленген бәйгесін берді.
172
173
ӨТІРІК ӘҢГІМЕЛЕР
9. ЕКІ СУАЙТ
Баяғы заманда заманы бір замандас, қатары бір құрбылас
үш адам болыпты. Бұлардың екеуі өтірікші болыпты да, біреуі
оларға үнемі төреші болыпты. Төреші дегеніміз әділі мен расын,
өнері мен өтірігін көзбе-көз, бетпе-бет айтып беретін адам екен.
Сол екі өтірікші мен бір төреші қартайып тұғырдан түсіп,
тоқсанға келіп тоқтасып қалған шағында бір үйде бастары
қосыла қалыпты. Осы екі сөзді қосақтап-көпіртіп, лепіртіп
сөйлеуді өздеріне үлкен өнер санайды екен.
Бұлардың ол сырына ежелден қанық өзінің үзеңгілес жол-
дасы төреші Тайжан:
—Үшеуміз де кәрі буын, көпті көрген көне екенбіз. Ке-
лешектің гүлі жас буын, мынау отырған бал бөбек балалар
да ести отырсын. Мал сойылып, ас түскенше сары қымызды
сіміре отырып әңгіме дүкенін құрайық. Кәне, Түсіпбек пен
Байсенбек, өткен-кеткеннен әңгіме шертіңдер,—депті оларды
тым қолтықтай түсіп.
—Жөн айтасын, Тайжан! Мұндай бас қосыла бермейді, бас
қосылғанда көңілді отырған бір ғанибет. Бірақ төрешіміз өзің
бол, кәне, қайсымыз бұрын сөйлейік?—депті Түсіпбек жел піне
отырып.
—Онда бастапқы сөзді Түсекең бастап, соңғы сөзді Бейсе кем
жалғап кетіп отырсын,—депті төреші Тайжекем.
—Әне бір жылы қатал бір жұт болды. Ақпан айы ақырап,
қаңтар айы қақырап келді. «Ту!» деген түкірік жерге түскен-
ше қатып қалып, жағаңа жабысып жатқан бір үскірік аяз күн
еді. Бір айғыр үйірімен ықтап кетіп, соны іздеп ат сабылтып
келе жатқан бетім еді. Шоқ болып өскен қызыл тобылғының
түбінен бір қоянның көжегі кездесе кетті. Ойда жоқ жерден
кебек үстінен шыға келгенімде, қоянның қашуға да мұршасы
келмеді. Көзін бақырайтып, құлағын жымитып етпетінен шөге
түсіп жата қалды. Жалма-жан атымнан түсе қалып кебегі нен
көтеріп алсам, кежектеп жатқан бір еркек қоян екен. Уай, то-
174
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
ба-ай, баға келсем, өз өмірінде еркек қоян да бір көжек табады
екен ғой. Міне, саған тамаша! Соны мына мен өз көзіммен
көрдім,—депті Түсіпбек тапжылмастан.
Сонда миығынан күліп отырған түлкі көзді Тайжан төреші:
—Онда, өз өміріңде ер адам да бала табатын болғаны ғой.
Дәуде болса, сол ақпанның қақаған аязыңда сенің сақал-мұр-
тыңа да боз қырау қатып қалған шығар,—дегенінде, өтірікші
болса да, адамның аңғалы екен, өмір бақи сақал-мұртыңа бір
тал қылтанақ бітіп көрмеген жалтыр көсе Түсіпбек:
—Рас айтасың, Тайжан! Ол күні сақал-мұртыма қырау
біткен қатып бақты,—деп, қара шыбын тайғанап жығылардай,
қызыл күрең иегін бір сипап қалыпты. Тыңдап отырған үлкен
аға, кіші іні ду етіп бір күліпті.
—Бір жылы қыс аяғы ұзап, қар кеш кеткен қара дауылды
көктем еді. Үлкен ұлым Жұман екеуміз есік алдындағы кү ре-
сінге шығып тұр едік. Аспанға қарасам, нақ үстімізден қаң-
қылдап ұшып жалғыз қаз кетіп барады екен.
—Әй, Жұман! Ана бір жануардың, жұмыртқалайтын то-
қымдай құрғақ жер таба алмай, қанатын зорға қағып, әзер-әзер
ұшып, үрпін шаншып бара жатқанын қарашы,—дедім. Ол,
маған жұлып алғандай, сол жерде:
—Әке, үрпін шаншып бара жатқаны рас екен. Өйткені
жаңа үстімізден ұшып бара жатқанда, бір тамшы уызы менің
бетіме тамып та кетті,—деді балам.
—Уа, Бейсенбек! Жылқыда өт, төрешіде бауыр, құста сүт
болушы ма еді? «Ағама жеңгем сай, апама жездем сай» демек-
ші, өзіңе балаң да сайма-сай екен ғой,—депті төреші Тайжан.
—Қысты күні айдалада, қоста жатып жылқы бағушы
едік. Қара құрық қалың жылқыдан қалай аңдысақ та, күнара
бір жылқыны қасқыр жеп кететін болды. Бір күні барлық
жылқышы ыза болып, қару алып жортуылға шықтық. Сол
күні жеті қасқыр тобымен келіп жылқыға шапты. Көзді ашып-
жұмғандай болмады, бір желіңдеп жүрген топбасы биені жа-
рып тастады. Екі жылқышы жарау қос атпен тұра қудық.
Жылқының құйрығынан тартып тұрып тоқтатып, мұрттай
174
175
ӨТІРІК ӘҢГІМЕЛЕР
ұшырып басқа қасқырларға жығып беретін бір қызыл шолақ,
көкжал арлан қасқыр екен. Қос атпен ұтылап қуып таянып
қалғанымызда, жаны қысылған алты қасқыр ортасындағы
арлан қасқырды тастай қашты.
Сөйтсек, бағанағы көкжал арланның екі алдыңғы аяғын
ертеде қақпан қиған, нақ тізеден шолақ екен. Жаңағы алты
қасқыр көкжалды кеудесіне көлденең ағаш салып, кезекпе-
кезек ауызымен тістеп отырып алып қашады екен.
Біз арланға алданып тұрғанымызда басқасы ұзап шығып,
бізден құтылып кетті. Көкжалды соғып алып, біз кері қайт-
тық. Содан кейін көзіміз жамандық көрмесін, қасқыр атаулы
маңымызға да жоламай кетті,—деді Түсіпбек.
Көзі күлімдей түсіп, көңілі түйткілдеген Тайжан:
—Түсекем, шылғи өтірігіңе беп-береке, бірақ өз ұятыңа дәл
он серке!—деді.
—Ана жылы қыс ортасында, бір атан өгізім зым-зия жоға-
лып кетті. Бармаған жерім де, іздемеген ой-шұқырым да
қалмады. Көктемнің бір көксоқта күні еді. Көнек тауының
беткейіне қой жайып тұр едім. Сол таудың қойнауындағы
Қойтастан көзіме бір қуыс шалынды. Жалма-жан әлгі қуысқа
шауып барып, белімдегі қол күректі ала салып, үш-төрт күрек
кесек қарды ойып-ойып тастап едім. Сізге өтірік, маған шын ар
жағы ұзын өзек сияқты үңірейіп, төбесі жабық қора сипатты
ұзын көше болып кетті.
Сол төбем тимес өзекпен кетіп бара жатсам, жолымда тоқ
сиырдың жас тезегі мен жаңа жүрген ізі жатыр. Ізбен індетіп
жарты шақырым жерге барсам, бұдан жарты жыл бұрын
жоғалтқан атан өгізім, өркеші жоқ түйедей боп басын бір
бүйіріне қайырып салып, жануарым бырт-бырт күйсеп жатыр
екен. Жатқан жерінің шөбі мен көгі тура тізеден келеді.
Асыл шөп пен тұнық судың неше алуаны сол жерде екен.
Атан өгізім жонынан жарылардай нән семіз екен. Қыстай қа-
лың қардың астында қалған көкорай шалғынға әбден борда қы-
ланып алған екен. Қуыстан шығарып алып, қойыммен қосып
үйге айдап қайтып, атам марқұмды әкесі базардан келгендей
етіп бір қуанттым,—дейді Бейсенбек.
176
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
—Онда, айыр тұяқ сиыр малын бағып әуре болмай-ақ, қыс
болса-ақ көнек тауының етегіне айдап салу керек болды ғой,—
деп жымың-жымың етті Тайжан төреші.
—Қалың керуен қырғыз ағайынның Тоқпақ, Піспегіне кіре
салдық. Сол сапардан қайтып келе жатқанымызда үш күн,
үш түн нөсер жауын болды. Енді ұзақ жүре алмайтын болған
соң, бір өзеннің қырқа тұсына еру болдық. Түн қараңғы, көзге
түрт се көргісіз. Қара нөсер жаңбыр төгіп тұр. Ат арқандайтын
бір бұта да таба алмадым. Сонан соң жалғыз талды қазық
етіп, бір түп бетегенің түбін қазып алып, оны қолағаш етіп
шу асау атымды әзер дегенде арқандадым. Ол жақтың бетегесі
қалақтай, бозы таяқтай болады екен,—дейді Түсіпбек.
—Иә, ол жақтың елі мен жерін, бетегесі мен бозын бізде
көрген едік. Әйтсе де, дәл осының көзге шыққан сүйелдей
сөлекет болды,—деді төреші Тайжан.
—Жас кезімде тоғыз шақырым жерде кетіп бара жатқан
қызыл алтайы түлкіні көрдім. Ол түлкіге қасымда ертіп келе
жатқан құмай қара тазымды қостым. Ал енді, бертін келген-
де, бір көлден жалғыз ауыз бытыра мылтығыммен бір атқанда,
отыз бес пар қоңыр үйректі бір-ақ жықтым. Сөйтіп, атқан
үйрегімді әзер дегенде жинап, бір қайық етіп алып шықтым,—
деді Бейсенбек.
—Әй, Бейсенбек! Тіпті түйтігің де жоқ екен. Ең болмаса,
сол атқан үйрегіңнің санын үш есе азайтсаң қайтер еді,—деді
Тайжан төреші.
—Жасымда адам айтып болмас адамның қырағысын көр дім.
Ол заманда жауласқан екі ел екі қырғасын екі таудың ба сына
шығарып қойып қарауыл қаратады екен. Қарауыл қарайтын
сол екі тауының арасы екі-үш күндік жер болады екен. Сонда
қазақтың қарауыл жігіті:
—Мені осы жерден ол көріп отыр. Бірақ не адам, не құс
екенімді айырып біле алмай дал болып отыр. Қырғыздың
қыз қарауылы «мені құс екен» деп қапыда қалсын. Бұлғары
қара тоқымды біреуің менің үстіме лақтырып жібер де,
екіншің тоқымының соңынан іле бір тостаған ақ ұнды шашып
176
177
ӨТІРІК ӘҢГІМЕЛЕР
жіберіңдер. Мен сол мезгілде қара тоқымның тасасымен дома-
лап ойға түсейін.
Сонда, қырғыз қарауылы өз адамдарына:
—Жоқ, бұл қарауылда тұрған адам болмайды. Саңғып
ұшқан Оралдың ақ иық қара бүркіті болды де,—депті.
Ақырында сол жауласқан екі елдің әкімдері: «Екеуі де
қырағы-ақ екен. Осы екеуінен дүниеде теңдесі жоқ адам
қырағысы туады»,—деп екеуін ерлі-зайыпты етіп қосыпты.
Сол екеуінен қырағы бала тумай, түк көрмейтін су қараңғы бала
туыпты,—деді Түсіпбек.
—Көпті көрген көнелер айтқан: «Екі қырағыдан бір су
қараңғы туады» деген мәтел осыдан қалған екен-ау,—деді
талғампаз Тайжан.
Екі өтірікшінің сөзін алма-кезек тыңдап отырған үлкен-
кішісі аралас барлық қауым:
—Тайжеке! Осы Түсекең мен Бейсекеңнің қайсысының
өтірігі шынға бергісіз? Қайсысының өтірігі қисынды, наным ды
және қызықты?—депті.
Сонда төреші Тайжан ойланбай да тайсалмай:
—Ия, қазіргі біздің заманға қарағанда, осының екеуін де
өтірікші деуге болады. Және бірінен-бірі тіпті басым жатыр.
Ағама жеңгем сай,
Апама жездем сай,
Бірін-бірі аялаған, әлди-ай!—
дегендей, Түсіпбек пен Бейсенбек те біріне-бірі сайма-сай. Ал
енді, мұның анығын айтқанда: «Өтіріктің өзіне сенбе, қашанда
оның қисынына ғана сен» деген сөз—рас сөз.
10. ҚЫЗ БЕН ТАЗША
Бұрынғы өткен заманда бір қыз патша болған екен. Қыз
патша күндердің күнінде қол астындағы халқына: «Кімде-кім
12-0184
178
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
мені алғысы келсе, жатқан жерімнен қозғамай, үш рет тек
сөзбен көтерсе, сол кісіге тиемін» деп жар салады. Сол уақытта
бұл хабарды бір тазша есітіп, қыз патшаның үйіне келіп:
—Тақсыр, арызым бар, рұқсат етсеңіз, айтар едім!—деп
сұрайды.
Қыз патша рұқсат етеді, тазшаның сондағы айтқан арызы
мынау екен: Бұрынғы уақытта бір молда, бір балташы, бір
зергер үшеуі бірге өмір сүрген екен. Бір күні балташы ағаштан
өнерлеп сұлу қыздың суретін жасапты, зергер алтынмен ап-
тап, күміс пен зер, жібектен келістіріп қызға қонымды киім
жасапты, молда дұға оқып, сұлу қызға жан бітіріпті. Сонан
соң үшеуі: «Мен аламын! Сен алмайсың, мен аламын!»—деп
қызға таласыпты. Әрқайсысы өзінше қыздың дүниеге келуіне
себепкер болға нын айтып, өнері мен еңбектерін салыстырып
бағаласыпты.
Балташы:
—Қыздың тұлғасын, бейнесін—негізін жасаған мен, сон-
дықтан қызды мен алуым керек!—дейді.
Зергер:
—Қызды қыздай етіп киіндіріп, ажар көрік беріп, қыз ет кен
шынайы еңбек сіңірген мен емес пе? Сондықтан бұл қызды мен
алуға тиіспін,—дейді.
Молда:
—Менің дұғамнан ғана бұл қызға жан бітті. Сондықтан бұл
қызды мен алуым тиісті,—дейді.
Тазша осы сөзді айтып болып, қыз патшаға:
—Қыз осы үшеуінің қайсысына тиісті? Төрелігін сіз бе рі-
ңізші?—деп сұрайды.
Қыз ләм-мүйім деп аузын ашпай, үндемей жата береді. Сон-
да тазша:
—Мұның төрелігі сізге қиын болғанмен, бізге оңай, біз
төрелігін айтып бере аламыз. Ол қыз қыздың асыл нұсқасын
жасаған ағаш ұстасына тиісті, дәлел мынау: егер де ағаш ұстасы
қыздың ағаштан ойып өнерлеп суретін жасамаса, ол қыз тіпті
болмас еді,—деген кезде, қыз патша басын көтеріп алып:
178
179
ӨТІРІК ӘҢГІМЕЛЕР
—Сен өзің тіпті миқұла, кеше екенсің! Ол қыз молдаға тиісті
емес пе? Молда дұғасын оқып қызға жан бермесе, қыздың құр
қаңқиған суретінен не пайда? Қыздың қыз болуына жалғыз
ғана молда себепкер болды. Сондықтан қыз молдаға тиісті деп-
ті. Тазша сөз арасында:
—Тақсыр, бір мәртебе басыңызды көтердіңіз, соны ұмыт-
паңыз!—депті.
Қыз патша сылқ етіп қайтадан жата кетеді.
—Тақсыр! Енді бір арызым бар еді. Сонымды айтуға рұқсат
етсеңіз екен!—деп сұрағанда, қыз патша үндемей жата беріп ті.
Тазша тағы да сөзін соза түсіп:
—Бұрынғы уақытта бір қырағы, бір мерген, бір аспаннан
зулап түсіп келе жатқан нәрсені жерге жеткізбей қырық кез
жоғары қарғып барып қағып алғыш үшеуі жолдас болыпты.
Күндердің күнінде үш жолаушы бір қалаға келіпті. Қалаға
таянып келсе, бір ақ отау тұр, ішіне кірсе, бір ай мен күндей
сұлу кыз отыр. Бұларды көріп, қыз: «Сендер бұл жерден жыл-
дам кетіңдер!» депті. Сонда үш жолаушы: «Неге жылдам кет
дейсіз?»—деп себебін сұраған екен, қыз себебін айтыпты: «Мен
осы қаланың патшасының қызымын. Көп жыл болды қала-
мыз ға бір айдаһар жылан келді, ол жылан қаламызды ойран
қы лып, адам атаулыны жайпап жеп тауысып бара жатқан
соң, менің әкем сол айдаһар жыланмен сөйлесіп, жыланның
әр күні жейтін тамағы үшін бір қыз беруге уәде қылды. Сонан
бері күн сайын бір қыздан бере-бере қаланың да, даланың
да қызы таусылды. Сондықтан айдаһардың бүгінгі тамағы
үшін патша ылажсыздан өз қызын—мені әкеліп беріп отыр.
Сонымен жыланның бүгінгі тамағы—мен. Сол жыланның ке-
летін мезгілі болып қалды, сендерді менімен бірге жеп кет-
песін, жылдам кетіңдер деп отырғаным сол»,—депті. Сонда
бұл үш өнерпаз өзді-өзі, аз-кем ақылдасып: «Біздер бұйырса,
сол тажал жыланды өлтіріп, бұл патша қызын және қаланың
басқа бұқараларын жылан аузынан ажыратып арашалап
алайық. Ол үшін үйдің іргесінен ор қазып, бетін бүркемелдеп
жасырынып жатайық»,—дейді. Олар жасырынатын жер
180
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
қазып алып, жасырынып жатып, қалғып кеткен екен. Бір
мезетте ойбайлаған ащы дауыс естіліп шошып оянып, қараса,
жылан қызды алып ұшып, алыстап бара жатыр екен. Тезбе-
тез қырағы көріп, дереу мергенді меңзеді; мерген көргіштің
дәл сілтеуімен жыланның нақ тамағынан көздеп атқанда, оқ
көздеген жерінен қатесіз тиіп, жылан табанда өледі. Қыз өлген
жыланның аузынан босанып, аспаннан жерге қарай құйылып
келе жатқанда, дереу қағып алғышқа: «Қағып ала көр!»—
деседі ана екеуі. Қағып алғыш жерге түсуге қырык кездей
қалғанда, қарсылай жоғары секіріп, қырық кездей жерден
қызды жерге түсірмей, қағып алыпты.
Бұл үшеуі қызды аман-сау патша әкесіне алып барыпты.
Сонда бұларға патша айтыпты:—«Барлық қазына-мүлкім сен-
дердікі және қызымды өздеріңе сыйладым, өздеріңіз келісіп
біреуіңіз әйелдікке аларсыздар»,—депті. Сонда бұл үшеуі:
«Қыз маған тиісті, жоқ саған емес, маған тиісті»,—деп, өзді-өзі
таласыпты.
Осы сөзді айтып болып тазша қыз патшаға қадала қарап:
—Осының төрелігін сіз беріңізші. Қыз жыланды атып өл-
тірген мергенге тиісті ме, жоқ болмаса жыланның ұшып бара
жатқанын көрген, көреген-қырағыға тиісті ме, тіпті екеуіне
емес, жерге түсірмей, өлтірмей қағып алған қаққышқа тиісті
ме?—дейді.
Патша қыз жауап бермей жатады. Сонда тазша:
—Төрелігін сіз бермесеңіз, мен өзім де бере аламын. Меніңше,
қыз қырағы, көреген-көрсеткішке тиісті, себебі: ол көрсет пе се,
айдаһар жылан қызды алып, құтылып кетер еді,—дейді. Сонда
патша қыз жастықтан басын көтеріп алып:
—Қызды жерге түсірмей, қырық құлаш жерден қағып алған
қаққышқа тиісті, себебі қыз жылан жесе де өлер еді, мерген
жыланды атып өлтірген соң, жерге құлап түссе де өлер еді.
Қыздың тірі қалуына себеп болған қағып алғыш емес пе. Қыз
соған тиісті дейді.
—Тақсыр, ұмытпаңыз, басыңызды осыменен екі рет кө тер-
діңіз,—дейді.
180
181
ӨТІРІК ӘҢГІМЕЛЕР
Бұдан кейін патша қыз қайтадан бұрынғы әдетінше жатып
қалыпты.
Тазша тағы да сөзін соза түсіп:
—Тақсыр, айтатын ақырғы арызым бар. Бұрынғы заманда
екі қашқын жолдас болыпты. Біреуі бір байдың малайы екен,
екіншісі патшаның кәріне ұшырап, қашып кеткен бір патша-
ның жігіті екен. Екеуі де асқан өнерлі екен, екеуі де өздеріне
қор лық көрсеткен бай мен патшадан амалын асырып, өштерін
алмақ екен. Осы оймен екеуі базарға келсе, базарда әлгі бай
мал сатып тұр екен, байдың қойны толған алтын екен. Байдың
қашқын жігіті, байға білдірмей, байдың қойнындағы алтын-
ның орнына тас салып, алтынын алып кетіпті. Енді патша-
ның жігіті қасына әлгі жолдасын ертіп, беліне алмас қылыш
байлап, тұп-тура патшаның сарайына келеді, келсе, есіктің
алдында күзетшісі тұр екен. Патша сарайы жігіттің өзіне таныс.
Ол күзетшіге байқатпай келіп, оны аузы-мұрнын тас қылып
тығындап, бітеп дыбысын шығартпай, жерге көтеріп ұрып аяқ-
қолын байлап тастайды. Сонан соң қылышпенен қақпаны қақ
айырып шауып, сарайға кіреді, атын қасындағы жолдасына
беріп, өзі патшаның жатқан үйіне кіріп келсе, шам жанып тұр,
патша ұйықтап жатыр екен, есігінің алдында, бір күзетшісі бар
екен, ол күзетшіні де әлгідей қылып байлап тастап, ханның
қасында тұрған бір қап алтынды алайын деп жатқанда, патша
оянып кетіпті. Сонда да әлгі жігіт өзі байлап тастаған күзет-
ші нің мылтығын қолына алып, күзетші болып тұра қалыпты.
Патша мұны өзінің күзетшісі екен деп: «жаңа бір түс көрдім,
жолбарыс келіп, есігімді, күзетшімді алып ұрып, өзіме қарап
тұра ұмтылғанда, қорқып оянып кеттім»,—дейді. Сонда жігіт:
«Тақсыр, бұрынғының мақалы бар: «Түсіңде қорықсаң, өңіңде
куанасың»—деген, сізге Құдай қуаныш береді екен,—дейді.
Бұған патшаның көңілі хош болып, қайтадан ұйықтап қалады.
Патша ұйықтаған соң, жігіт патшаны буындырып өлтіреді де,
алтынын алып кетеді.
Тазша осы сөзді айтып болып, қыз патшадан:
—Тақсыр, осы екеуінің қайсысы батыр,—деп сұрапты.
182
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Қыз патша үндемеген соң, тазша:
—Мұның төрелігі сізге қиын болғанымен, маған оңай,
өйткені мен ата-бабамнан бері қарай төрелік беріп келе жатқан
тұқыммын. Мен былай төрелік етемін: тапа-тал түсте базарда,
барша адамның көзінше байдың қойнындағы алтынын алып,
орнына тас салып кеткен жігіт, түнде патша сарайына түскен
жігіттен анағұрлым батыр деп есептеймін,—депті.
Сонда қыз:
—Ақымақ болмасаң, екі күзетшісін байлап тастап, пат-
ша ның түсін жорып, ұйықтатып, онымен қоймай, патшаны
буын дырып өлтіріп, алтынын алып кеткен жігіттен ешкімнің
ерлігі аспайды,—депті, басын үшінші рет көтеріп.
Сонан соң қыз патша басын үш көтерткен тазшаға тиіп,
тазша мұратына жеткен екен.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: АЛТЫ АНА ҚАСҚЫР, АЛТЫ БАЛА ҚАСҚЫР

text:
11. АЛТЫ АНА ҚАСҚЫР, АЛТЫ БАЛА ҚАСҚЫР
Алты ана қасқыр, алты бала қасқыр, он екісі жиылып бір
тырнаны жепті. Ол тырнадан бір жілік қалған екен. Ол жілікті
кішкене дейін десем, алты қанат ақ ордаға тіреу екен. Ол ақ
орданы кішкене дейін десем, алты ақ нар, алты қара нарға
жүк екен. Ол нарларды нәзік дейін десем, аспанмен сөйлескен
бәйтеректің басын шалған екен. Ол бәйтеректі қысқа дейін
десем, ертеңмен ұшқан тұрымтай кешке басына жетпей қонған
екен. Ол уақытта күн қысқа дейін десем, таңертең қашқан сиыр,
кешке бұзаулаған екен.
12. БЫЛҒАҚ ТЕНТЕК
Былғақ қатты ауырып, нашарлап жатса, қорқып отырған
ағайын-туғандары: «Бір Құдайға тапсырдық, бір Құдайға
тапсырдық, бір Құдайға тапсырдық!»—дей беріпті. Сонда
Былғақ: «Сол тапсырған Құдайыңның өзінен қорқып жа-
182
183
ӨТІРІК ӘҢГІМЕЛЕР
тырмын»,—депті. Бірде Былғақ бағып жүрген қойын суға
айдаған екен, қойлар өте қоймапты, шегіншектеп сіресіп тұрып
алыпты. Сонда Былғақ: «Жануарлар тұяғым су болады» деп
жиреніп тұр-ау, ендеше кебістеріңді шештірейін деп қойлар дың
тұяқтарын қағып-қағып алып тастапты. Былғақ өлік қойып
жатқандарға келіп: «О, қоярларың көбейсін»,—депті. Қабыр
басындағы ел шошып қалса, молда-сымақ біреуі:—Осының
өзін ұста, қоярды көбейтіп, қоса қояйық—дегенде, Былғак:—
Батыр-батыр, қолдарың қанданып, қанжығаларың майланып
тұр екен, сендерден қорықпай болмас,—деп қаша жөнеліпті-
мыс.
Былғақтың әкесі өліп оң жақта жатқан күні, қан сонар екен.
Әкесінің өліп жатқанына қарамай бүркітін алып, аңға шығып
кетіпті. Ел есер тентекке қарап, бір күн күтеді, екі күн күтеді.
Үш күннен соң тентек келеді. Жұрт тентекке: «Әкең өліп
жатқанда неге кетіп қалдың?» депті. Сонда тентек: «Атан өлсе,
сойылар, атаң өлсе, қойылар: күнде мұндай қан сонар қайдан
табылар»,—деген екен.
13. МОЛДА НЕГЕ ИТКЕ ТҰМАР ЖАЗЫП БЕРДІ?
Бір тазы жүгіртетін адам тазысына «тіл-көз» тимесін деп
бір моллаға тұмар жазғызып алмақшы болып келіпті. «Ора-
малына бір ұша, бір төс түйіп әкеліпті. Молла итке тұмар
беруге «Құдайдан» қорқып, жазбайын десе, ұша мен төстіктен
айрылатын болып, айқыш-ұйқыш қып ақ қағазға шимайлап,
былай деп жазып беріпті: «Итің, итің, итіңе, иттің боғы бетіңе,
итке тұмар жоқ еді, ұшаң менен төсіңе».
14. ЖАНЫ ТӘТТІ ШАЛ
Бір адамның жалғыз баласы ауырып қысылып жатыпты,
кәрі әкесі бар екен: «Құдай-ау, осы жалғыз баламды алған-
184
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
ша, жолына құрбандык болайын, мені ал!»—деп жылапты,
жылағанын қоймапты. Мұны сынайын деп бір қу жігіт, басына
үрген қарынды киіп алып, бет-аузын басқамен бүркеп, үстін
әлемештеп, ала көлеңкеде шалдың үйіне кіріп келіп, қазан-
ошақты салдырлатып шалға тап беріпті. Шал қорыққанынан
сасқалақтап: «Ей, қарын киген қарабас Құдай, алатын кісің ар
жағыңда жатқанын өзін де білетін боларсың»,—деп баласына
сілтепті-міс.
15. ТОҚСАБА МЕН ТОҒЫЗ ЖАСАР БАЛА
Аққойлы би Тоқсаба деген кісі жолаушылап келе жатып, бір
ауылдың сыртында қозы баққан жас балаға жолығып:
—Балам, бұл қозы кімдікі?—депті.
—Ата, қозы қойдікі,—депті бала.
—Әкеңнің аты жоқ па еді?—депті Тоқсаба.
—Әкемнің қара, торы, құла аты да бар,—депті бала.
—Шырағым, аулыңның үлкені кім?—депті тағы Тоқсаба.
—Үлкені түйе болады,—депті бала.
—Жоқ, балам, сақалдысын айтам?—десе:
—Ауылдың сақалдысы теке,—депті тағы бала. Тоқсаба
сөзден тосылып, шақшасын алып насыбайын атыпты. Сонда
бала:
—Ата, шақшаңыз ненің мүйізі?—деп сұрапты. Тоқсаба:
—Балам, бұл біздің елдің қоянының мүйізі,—депті. Бала:
—Елі азғанның жері азған деген осы-ау, біздің елдің
қоянының мүйізінен шанырақ иеді, сіздің елдің қоянынан
шақша ғана шыққаны!—депті.
Тоқсаба сөзден тосылғанын біліп, жүріп кетіпті де, еліне
келген соң «кезендіні мына бала алып калды»,—депті.
«Аққойлы елінің ені кез екен, соны мына бала билейді» деген
сөзі екен. Айтқанындай ер жеткен соң, Аққойлы елін сол бала
билепті.
184
185
ӨТІРІК ӘҢГІМЕЛЕР
16. СОҚЫР, ТАЗ, ЖАЛАҚ
Бір соқыр, бір тазша, бір жалақ үшеуі жолдас болыпты.
Бұлар жолаушылап, бір жат елге келе жатып: «Жат елге
сырымызды білдірмейік»,—деп уәде қылыпты. Бір үйге
түсіп отырғанда таздың басы қышып шыдатпапты, таз қанша
сабырланса да шыдай алмай, сылтауратып әңгіме бастапты:
«Әкеміз асқан батыр, ат үстінде мықты болған екен, қамшыдай
қайың сойылды қарына іліп алып, бұршақ бөркін екі шекесіне
кезек-кезек қырындата киіп, дұшпанына араласқанда»,—деп
басын қасып-қасып алыпты. Мұны соқыр біліп қалып, өзіне
лайықты әңгімесін бастапты: «Менің де әкем өте мерген еді,
сала құлаш садақпен қара көзді құралайды, көздемей атып
түсіруші еді»,—деп көзін уқалап-уқалап алыпты.
Бұлардың мұндай қулығын жалақ та сезіп қалып: «Сыр-
ларыңды білдім-білдім, әлду-әлду, япырай-япырай»,—деп ері-
нін жалап-жалап алыпты.
17. ТАПҚЫР КЕЛІН
Бір кісінің балаларының аты: Қамысбай, Касқырбай,
Қойбай, Қубай, Субай, Қайрақбай, Пышақбай, Баубай, ең
кіші баласының аты Балтабай екен. Балтабайдың жаңа түскен
келіншегі сөзге шебер тапқыш, шешен болыпты. Атасы мұны
естіп, мақтаныш ете ме, қайтсем келінімді бір тар жерде сына-
сам екен, деп жүреді. Бір күні, келіні суға келгенде атасы
судың ар жағынан сасқалақтап жүгіріп келіп: «Ана судың ар
жағында, қамыстың бер жағында, қойды қасқыр жеп жатыр,
тез ауылға хабар бер, Балтабай пышақ қайрап әкеліп, қойды
адал бауыздап алсын, мен қасқырды қуып кеттім»,—депті.
Сонда келіні, елге ентіге жүгіріп келіп, Балтабайға дауыс-
тап: «Шапқы-ау, шапқы, шапшаң кел, сарқыраманың ар жа-
ғын да, сылдыраманың бер жағында, маңыраманы ұлыма жеп
186
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
жатыр, жаныманы білемеге жанып, маңыраманы адал орақтап
алсын деді атам, өзі ұлыманы қуып кетті»,—депті.
18. ЖҰМСАУЫҚ ӘЙЕЛ
Ертеде бір әйел өте жұмсауық болыпты, көрінген адамды
жұмсай беріп, елдің мазасын алып, азар қылыпты, өзі де елге
жексұрын болыпты. Мұны бір елдің бір бас көтерер адамы
естіп, мені де жұмсар ма екен?—деп әдейі келе жатқанда,
біреудің келе жатқан дыбысын есітіп, әлгі әйел: «Кім де болсаң,
ит аяқты үйге ала кір!»—депті. Ана кісі «бір ұялтайын» деп
алдында жатқан ит аяқты ала-мала үйге кірсе, әйел үлкен
кісіні көріп:—Япырай, сіз екенсіз ғой, ұят болды-ау, ит аяғы
құрысын, шығарып орны на тастай салыңыз,—депті. Ит аяқты
алып кірген үлкен кісі: «Ай, бәлем, ұялды-ау өзі де»,—деп ит
аяқты далаға шығарып тас тай салыпты. Сүйтіп, жұмсауық әйел
басқаларды бір жұмсаса, үлкен кісіні екі жұмсаған екен.
19. ҚАЛТАҚБАСТЫҢ ҚИЯЛЫ
Бір қалтақбас адам жалғыз жұмыртқа тауып алыпты да,
жұмыртқаны алақанына салып аялап отырып ойлапты: «Бұл
жұмыртқаны байдың бикешіне тартсам, ол маған бір тоқты
берсе, тоқтыны қойға қоссам, тоқтым қашып, қозылы қой бол-
са, қозылы қойды айырбастап, бір тайынша алсам, тайыншам
қашып бұзаулап, бұзаулы сиыр болса, оған бір байтал алып,
ол құлындап, құлынды бие болса, биемді боталы түйеге айыр-
бастасам, оны Тайболатқа берсем, ол маған қарындасын берсе,
қалыңдық ойнап қайныма барсам, желекті жеңгелерім жүрі-
ңіз, күйеубала деп отауына енгізсе, омырауындағы алмасы енді
ғана түйін салып келе жатқан балдыздарым еркелеп мойны-
ма асылса, қыруар қыздар қиқу салып, ән салып, өлең айтса,
186
187
ӨТІРІК ӘҢГІМЕЛЕР
оның біріне де қарамасам, түнде төстің қасқа басын жеп, төсек
салынса, түндік жабылса, шайы көрпе, атлас шымылдық-
тың ішіне кіріп, шарықты да, шалбарды да шешіп тастап,
даярланып отырғанымда, жеңгелерім, қалыңдығымды әкелсе,
қалыңдығымды «Ап!» деп ұстай алсам» дегенде, басына қо-
сыла, қолы да қалтырап кетіп, алақанындағы жұмыртқа жерге
түсіп, жарылып қалыпты.
20. ТҮЛКІ МЕН ҚОРАЗ
Таң ала кеугімде бір түлкі тамақ іздеп жүріп, ағаштың
бұтағында қонақтап отырған қоразды көріп, ептеп ағаштың
түбіне келіп, мүләйімсіп қоразға: «Тақсыр-ау, тақсыр, таң
атты ғой, азан айтыңыз да, төмен түсіп имам болыңыз, жама-
ғат болып намаз оқиық»,—депті. Түлкінің қулығына түсінген
қораз: «Ар жағында молланың үлкені жатыр, сол кісіні оята
қойыңыз, бәріміз бірігіп қауым болсақ болайық»,—деп, оны
қостаған болып, қуыста жатқан тазыға сілтепті. Түлкі екі-
үш аттап тазыны көргенде, тығыршығы тық беріп жымия
жөнеліпті. Мұны көрген қораз, жымиып: «Бірадар-ау, бірадар!
Намаз оқымаймыз ба? Қайда барасыз?»—дегенде, түлкі:
«Дәретім сынып кетті, тез дәрет алып келейін, сен азан айтып
жұрттың тынышын алып оятпа»,—деп зытып отырыпты.
21. ҚАҒАНАҚБАС, ҚЫЛКЕҢІРДЕК,
ШИБОРБАЙ
Қағанақбас, Қылкеңірдек, Шиборбай үшеуі жолдас
екен. Бір күні бұлар бір тоқты ұрлап сойып, оны бұтарлап
етін қазан
ға салайын деп жатып, Қағанақбасқа жынын
төгіп кел деп қарын ды беріпті. Қағанақбас қарынды тысқа
алып шыққанда, шы бын дар үймелей бастапты. Қағанақбас
шыбыннан қорғаймын деп өзі нің басын ұрып алыпты. Қаға-
188
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
нақ төбесі ойылып, жұмырт қа дай жұқа басы жарылып, жан
тапсырыпты. Қағанақбас неге ке шікті деп артынан Шиборбай
шыға келсе, өліп жатқан Қағанақ бас ты көріп: «Ай, әттегене-
ай!»—деп, санын соғып қалғанда ши дей борбайы, шырт етіп
сынып кетіп, ол да жан тапсырыпты.
Мұның даусымен Қылкеңірдек жүгіре шықса, өліп жатқан
жолдастарын көріп: «Ой, бауырларым-ай!»—деп жаны ышқы-
нып, даусы шыққанда кеңірдегі үзіліп кетіп, жаны бірге
шығыпты.
22. ӨГІЗ БАҚҚАН ҮШ КІСІ
Ерте заманда бір өгізді үш адам баққан екен. Біреуі өгіздің
басында жем, су беріп тұрады екен. Екіншісі өгіздің орта
бүйір, қабырға тұсында тұрып өгіздің аш-тоқтығын бүйіріне
қарап, оны сылап-сипап аялап тұрады екен. Үшіншісі—өгіздің
арт жағында тұрып түрлі нәжістерін тазалап күтіп тұрады
екен. Сөйтіп жүргенде бір күні өгіздері симей, тезек тастамай
қалыпты. Сонда артындағы адам, бұған не болды екен, білейін
деп, ортадағы адамға келу үшін жолда үш ай жүріпті. Одан
кейіп екеуі кеңесіп, мұны тамаққа жақын басынан білейік
деп, басы на дейін үш ай жүріпті. Сонда басындағы адам: «Өгіз
ауырды, алты айдан бері шөп жемейді, су ішпейді»,—депті.
Бұлар енді не қыламыз деп кеңесіп отырғанда, аспаннан бір
қара құс ұшып келіп өгізді іліп ала жөнеліпті. Бұл құс тауға
барып қонса, тау көтере ал май ойылып кұлай бастапты. Құс
өгізді қайтадан алып ұшып, бір бәйтеректің басына қонған
екен, о да көтере алмай, сытырлап сына бастапты. Құс өгізін
алып одан да ұшып, мидай далада жайылып жүрген бір
текенің мүйізіне қонған екен, оны теке шыбын қонған құрлы
көрмей маңқиып тұра беріпті. Құс өгізді жұлмалап жей
бастапты. Сол кезде осы текені аңдып жатқан бір мерген бар
екен, құс өгіздің жауырынын бытырлатып, күтірлетіп тас-
талқанын шығарып, етін жеп жаурынын сілкіп лақтырып
188
189
ӨТІРІК ӘҢГІМЕЛЕР
тастағанда аңдып жатқан мергеннің көзіне тиіпті. Мерген
көзіме шөп түсті деп жауырынды лақтырып жіберіпті. Сол
күні алыстан жол жүріп келе жатқан бір керуен жолда жауын
жауып, жер саз, жол ауыр болып, кеш болып кеткен соң сол
жерге қонған екен. Түнде жер сілкінгендей, не айналған дай
болыпты. Керуендер қорқып, пірлеріне сиынысып жатқан-
да таң ата бастапты, керуендердің жер қозғалды деп жүргені,
манағы мерген лақтырған жауырынды түнде тамақ аңдыған
бір түлкі жейін деп қозғап айналдырған екен. Таң атқан соң
қараса, керуендердің басы күн шығысқа қарап қалыпты. Таң
ағарып атарда керуеннің қастарынан бір таудай зат жылжып
ұзай бастапты. Керуендердің бір иті бар екен, манағы жыл-
жып бара жатқан затты тарпа бас салып, үстіне мініп алыпты,
керуендер келсе, адам айтқысыз зор түлкі екен. Керуендер
жиылып, сыбанып союға кіріскенде, бір жағын сойып, бір жа-
ғын аударып союға шамалары келмепті. Керуендер түлкінің
терісін үлкендеріне байлапты. Бұл кісінің жаңа туған баласы
бар екен, түлкінің терісін сол балаға киім қылайын десе, тұмақ
түгіл бөрік те шықпай қалыпты.
23. АДАЙ АҢЫЗДАРЫ
Жасымда атқа мініп көңілім өсіп, талабым желдей
есіп жүрген кезім еді, елдің шетінен «біреудің айғыр үйір
жылқысын ұры әкетіпті» деп естідім. Артынан кешікпей ма-
ған иесі келіп: «Жылқымды осынау аралдың түбегіндегі елдің
ұрылары әкетті, сені ер жүректі, намысты жігіт деп естідім,
намысың болса, аттан, жатқа намысыңды жіберме, абы ройы
елге ортақ болсын»,—деді.
Ұрынуға қара таба алмай жүрген кезім ғой. Құп, болады
деп, қару-жарағымды асындым да, жолға шықтым, күн-түн
жүріп түбектің түбінде жатқан елдің шетіне жетіп, бірер күн
тынығып жатып, жан-жақты торлап-барлап, ел шетінен толық
бір айғыр үйірін айдап жөнелдім бірер күн жүріп, қара үзіп
190
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
алып, артыма қарап едім, қуғыншы көрінбеді. Жылқымның
ішінде бір күрең бурыл бие бар екен, майдан жүре алмайды,
айдап келе жатқан жылқыға еркін ере алмай, жылқының
артынан ерді де отырды. Оны мен де қыстамаймын. Адай
жерінің жазғы ыстығы белгілі ғой. Күн шығып, бет қаратпай
келе жатыр еді. Бір кезде күн көзі мұнарланып көлеңке
түскендей болды. Қолымды қабағы
ма қойып қарасам, бір
дөңгелек ноқаттай қара зат күннің көзін, қорғап көлеңкелеген
сықылды. Дұшпаннан мал алып, көңілі өсіп, елірген басым
нені байқайын, бұл не екен деп ойладым да қойдым. Әлдене
уақытта күн көзі ашылып, бір ызың-суыл естілгендей болды
да, арт жағымнан тасыр-тұсыр дыбыс естілді, елсізде елегізіп
келе жатқан
маған, топтанған жаудың дүбі
рін
дей білінді.
Жалт қарасам, артымда еріп келе жатқан күрең бурыл биені
бір зат көтеріп ұшып, менің алдыма қарай, ұзап бара жатыр,
алдымдағы жылқым үркіп-осқырып, желікті. Менің есіме
баяғыда есіткен алып құстың әңгімесі түсті. Ол малды кө-
теріп әкетеді деп естуші едім, енді мұны көзім көрді-ау деп,
малымды ілгері қарай айдап
жүре бердім. Әлгі құстың бағы тын
байқап келем, біраз жүрген соң, құстың қонғанын көрдім. Бір
қыраттың үстінде бес-алты қанат үй тігілгендей болып көрі-
неді. Бұл үлкен құстан қорқып, мұны білмей кетуім болмас деп,
құстың қонған жеріне қарай жүрдім. Адамнан сескенбейтін
зат болмайды ғой, мен жақындаған кезде, кұс қомданып қана-
тын жайып, жерді сүзе, жер бауырлап
көтеріліп ұша женелді.
Шамасы менің көзіме қанатын жайғанда алты канат үйдің
жайылған үзігіндей боп көрінді. Келіп қарасам, биенің мойны
мен бөксесінен қусырып бүктеп ала ұшқан екен, тырнағының
орындары ақсиып, қандатып жатыр. Биенің екі қоңын,
барлық қабырғаның етегін жеп тастапты. «Иеңе де, ие болам
деген маған да бұйырмай, құсқа, жем болған, арамға шыққан
зат екенсің» деп өкіндім де, ілгері жүріп кеттім. Алдымдағы
жылқым, ата малымдай бойыма сіңді дегенде, отырған біреу:
«Мынау құсың өтірік екен»,—депті, сонда жанында отырған
біреу: «Бұл өтірік емес, қайта бұл сыпайы етіп айтып отыр
ғой»,—депті.
190
191
ӨТІРІК ӘҢГІМЕЛЕР
24. ҚҰДЫҚ ТУРАЛЫ АҢЫЗ
Ел ішінде құдық туралы аңыздар көп қой, мен өзім көрген
бір құдықтың жайын айтайын деп отырмын:
—Аңшылық адамға не қылғызбайды, түн қатып аңда
жүріп, сусап таңдайым кеуіп келе жатыр едім, бір төбешікке
кездес тім. Атым да солай бой ұрып қырындай бергендей бол-
ды. Төбе шік ке келіп ат үстінен еңкейіп қарасам, ескі апан,
онша терең емес, бірақ көрініп жатқан суы болмаған соң,
елемедім. Тағы не бар екен деп жан-жағыма қарап, жүрейін
деп едім, атым жерді сүзе, мойнын жерге салып жіберіп, жер-
ді иіскеп болмайды. Жү рейін деп тебініп едім, атым көңілсіз
қозғалып мұрнын шүйі ріп та ғы бөгелді. Бұл не ғажап, елсіз-
күнсіз жерді ескі апанның болуы қалай деп, неде болса,
мұнда бір кәп бар болар деп атым нан түсіп, саймандарымды
жерге қойып, белімді шешіп, атыма қарасам, атым сілкі-
ніп, жадырағандай болып керіліп тұр екен. Жануарым не
сезіп тұр деп, кең өре салып жібердім де, апанға келіп, ішіне
секіріп түстім. Апанға түскен бетіммен төмен қа рай құлдилап
төмендеп барам, бұл не ғажап деп жан-жағымды қармап едім,
қарманар еш нәрсе таппадым, жоғары қарасам, жер бетінен
онша ұзап кетпеген сықылдымын. Бір кезде аяғым ныққа
тиіп тоқтағандай болды. Жан-жағыма қарасам, көк орай
шалғын құрақ, неше түрлі көгал шөптің ортасында тұрмын.
Манағы сусағаным бар, төмен жылжып сескенгенім бар,
тамашалап таңырқап тұрдым да, ана судан бір қанып ішейін
деп, өзенге келіп еңкейе кетіп, жұта бастадым. Сусыным
қанар емес, жұтып жатырмын, бір кезде суға шашалып кетіп,
басымды көтеріп алып жан-жағыма қарасам, жердің үстіне
шығып қалыппын. Таңырқап алақтап күнге қарасам, күн
түске жақындап қалыпты. Мен құдықтың басына келгенде,
түс ауып кеш тартқан кез еді, сонда мен осы құдықтың ішін де
бір сөтке дей болғаным ба деп, ойланып тұрып, жан-жағы ма
қарасам, атым жыл шыққандай, құр ат болып қалыпты деп
сөзін бітірді.
192
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
25. ЖЕЛМАЯМЕН ЖЕЛГЕНДЕ
Үйшіктен шығып, Қарақұмды басып, Түрікпен елін асып,
Шевченко—Маңқыстақты аралап, Астраханға келіп қонып
жүрген күндер болып еді. Бір күні Қара бұғаздың сорына
түсіп бір бала жоғалып, ел-жұрт болып іздеп, таба алмай
сабылып жүр екен деп естідім. «Ағайынның жоғын жоқтас,
табылса—иесіне, табылмаса—көңіліне жақсы» деген бар ғой,
бармай болмас деп, Ақтайдың Сары үлегін сұрап мініп жолға
шықтым. Күн өте суық еді, әдепкіде бет қаратпай отырды.
Тайпақтан шыққанымда күн сәскенің кезі еді. Сары үлектің
еті қызды. «Енді шыдап бақ, мен тарттым!»—дегендей екі
жағына кезек-кезек жалтақтап, желдей есіп, судай тасып,
бұлттай көшіп, шығысқа бетті қойып жұлдыздай ағып келеді.
Бұл кезде, Сары үлекті тоқтатып, не басқа жаққа басын бұру-
ға болмайтынын білем, жүрісіне мәз болып, масайрап келем,
бір кезде маужырап қалғып кетсем керек, сескеніп кетіп жан-
жағыма қарасам, бір зор дарияның жағасы, калың орман,
зенгір таудың арасында келемін.
Сары үлектің жүрісінің, үстінің жұмсақтығына, өнімділі-
гі
не масаттанып отырғанымда, мына бір көрмеген-жүрме-
ген жер
ді аралап келе жатырмын. Бұл не ғажап! Мұндай
жерді бұрын көрген жоқ едім деп, таңырқанам да, толғанып-
ойланам. Сүй
тіп келе жатып, шіркін-ай, мына дарияның
суына шомылып, тауына шығып, орманын аралап, көк шөпке
аунар ма еді деп ойладым. Сол кезде ойыма мына қауіптер сап
ете түскенң. Тауда бөрі болса, шөп арасында, суда шаян болса
қайтесің дегендей болды.
Сонымен бұл қай жер деп ойлаймын, таңданып тұрғаным-
да ойыма сап ете түсті: бұл жер баяғы «Шаһнамадағы» Рүстем
Зорабтың аралаған таулары екен. Ал менің астымдағы, баяғы
қазақ еліне қоныс іздеп жер жүзін аралаған Асанқайғының
желмаясының баласы екен ғой. Жүрісіме енді түсініп келе
жатсам «Тоқтаңыз!» деген дауыс естілді. Тұра қалсам, баяғы
Адайда жоғалған бала екен. Бұл бала Қара бұғаздан шығып,
192
193
ӨТІРІК ӘҢГІМЕЛЕР
Қарақұмды басып, Тянь-Шаньнің тауын аралап, Памирге та-
ман өтіп барады екен.
Екеуіміз жөн сұрасып, амандасып қуанысып, күллі таудың
халқын жиып той жасап, енді еліме келсем, осы екі арада дәл
бір сөткеге жетер-жетпес мерзім өткен екен. Көп жүрген екем
деп қатты ренжідім,—депті сөзі селді, аузы желді, айтушы.
26. ӨТІРІК ЖАҒЫПАР МОЛДА
БОЛЫПТЫ
Әлібек жылпос епті адам еді. Былтыр бір шаруасы болып
Масалы еліне барса, шаруасы біткенше кеш болып кетіп,
қонуға орын іздепті. Танымаған ел қондыра қоймапты. Сөй-
тіп сандалып аңтарылып тұрса, бір үйден сарнай зарлаған
үн естіліпті. Бұл не дыбыс деп біреуден сұраса: «Кеше мына
үйден бір кісі қайтыс болып еді, соған Құран оқып отыр ған
Саду молланың үні ғой»,—депті. Әлібек тура сол үйге қа-
рай тартыпты. Кідірмей кіріп барып, Саду моллаға: «Құран
оқыңыз»,—деп ымдап төмен қарап сүзіліп отыра қалыпты.
Саду молла баяғы сарынмен Құран оқып болып бата қылған
соң, Әлібек сыпайы сөзбен үй ішіне мүләйімсіп көңіл айтып ты
да, қамығып жыламсыраған пішін білдіріпті.
Бұл енді бұрынғы Әлібек емес, таспығы болмаса да, қолы-
ның буынын санап білгіш-бірадар бола қалыпты.
Саду молла Құран оқығанда да, жай отырғанда да қызыл
күрең бурыл сақалын қолымен желпілдетіп, иегін бір көтеріп,
бір шұлғып төмен түсіріп, құбылтып отырады екен.
Кешке іңірде үйдегілер: «Мүсәпір, кім боласыз, жолыңыз
болсын?!»—деп жөн сұрайды. Әлібек: «Мен мүсәпір адаммын,
атым—Жағыпар болады»,—дейді. Отырғандар кенеттен көңіл
бөле бастайды, өйткені Көкшетау сыртына атағы зор Жағыпар
молла деген адам бар екен. Отырғандардың бары Жағыпар дың
атына қанық, түсіне таңсық екен.
13-0184
194
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Отырғандар Жағыпар молдадан жөн сұрай бастайды.
Өті
рік Жағыпар қанын ішіне тартып алып, Аллалап бір
күрсініп, өтірік сөздің қанын ағызып, майын тамызып,
өтірікті шын дай, шынды тыңдай қылып, тамағы ауырған
болып, тамағын ке неп, үнін үзіп сыбырлап мың құбылады.
Отырғандар: «Құдай ай дап кездестірді ғой, шақырса, қолға
түспейтін қасиетті адам»,—деп, Саду молланы қойып, бұған
көңіл бөледі.
Отырғандар намаз оқуға кіріскенде, Жағыпар имам бо лу-
дан қашып, дауысының қарлығып отырғанын, үні шықпай-
ты нын айтып, өзінің мүсәпір екенін айтып қа шырғы салып,
имам болмай, көппен бірге ұйып намаз оқиды, Құран оқыңыз
десе, тамағын сылтау қылып Құранды ішінен оқиды, сөйтіп
бір кеште отырғандарға сырын білдірмей қонып, ертемен үйге
білдірмей аттанып кетеді де, елдің шетіндегі біреуге, былай
деп кетеді: «Мен өлік шыққан үйді алдағаным жоқ. Жағыпар
молла мын деп те айтқаным жоқ. Ана білгішсініп отырғандар
аңқау
лық қылып мені Жағыпар молла деп сенді. Кешке
қонайын деп сұрағанымда сенбей қондырмап еді».
Достарыңызбен бөлісу: |