text:
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
171
жалдайтын болсаңдар, ең болмағанда оларды тамақтандыруды
ұмытпаңдар делінген. Онда сонымен қатар, соттардың қалай
өткендері туралы да сипатталған. Айтарлық әрбір сот төрт
құрамды адаммен өту керек болатын, оның ішінде үштен кем
емесі орыстар және біреуі ғана қазақ болатын. Қазақ сотқа
барса, егер де онда оған қарсы дау болса, немесе ол бір нәрсеге
ашуланса, онда ол ұтылу қажет болатын, яғни бұның бәрі
заңмен тіркелген болды. Қазақ өзінің дауында ұтылып қалса,
ол материалдың ірі бумаларын, қаншама килограмм бидай,
жылқы беруге, оған қоса әйелін бір аптаға қызмет атқаруға
беруге міндетті еді. Патшалық Ресейдің саясатына қарамастан,
қазақ халқы өте жылы шырайлы, бәрін ұмытқан. Олар барлық
халықтармен бейбіт өмір сүреді, Қазақстандағы және шетелдегі
көптеген халықтар арасында аралас некелер көп. Біз Ресей
империясына қосылу кезінде 12 млн. қазақтарды жоғалттық
және оған қоса, кеңес уақытында 2 млн халықты қосыңыз.
Сонда қазақтар АҚШ-та 20 мыңға жуық па? Бұған біздің
студенттерді қосқанда ма?
70%
әрине,
студенттер
құрайды.
Олардың
көбісі
«болашақпен» келгендер, бірақ өз бетінше келгендер де бар.
Еш нәрседен тайынбайтын адамдар да бар, ақшасыз келеді де,
жұмысқа тұруға талпынады, бірақ шындығында бұл әрқашан
іске аспайды. Мысалы, қазір мұнда визаны бір күнге жылжыту
заң бұзушылық болып табылады, құжаттарды талап етуге түсіп
қалғандар түрмеге қамалады. Егер мұндай жағдай туындаса,
әдетте жастар бұл туралы Қазақстандағы ата-аналарына
айтпайды, бірақ бізге сыбыстар жетіп жатады, біз оларға
көмектесуге тырысамыз, әйтсе де, бұл мүмкін емес. Заңдар
мұнда қатаң орындалады Техас штатында, ең мықты және қатаң
заңдар. Кепілдік төлеу үшін және түрмеден шығу үшін, соттық
шығындарға ақшалай шығындар туралы айтпағанда кейде 10
мың долларға дейін керек. Адам бірден кетіп қала алмайтын
жағдайда, бірнеше жылға созылуы мүмкін сотқа қалады және
адам сол уақытта түрмеде отыруға тиіс болады.
Біздің диаспорамыздың арасында әр түрлі дінді ұстанатын
адамдар бар, христиандар, олар орыс шіркеуіне барады,
католиктер де бар. Мен олардан сіздер қалай католик
болдыңыздар деп сұрадым. Олар біздің тәуелсіздігіміздің
таңында Америкадан миссионерлер келгенін, өте кең пейілді
172
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
адамдар оларға осы дінге өтуді ұсынғанын айтады. Кәріс
шіркеуіне баратын адамдар да бар. Бірақ ерекше дін ұстанатын
адамдар біздің диаспорамызда жоқ.
Қазақтардың 100% мұсылмандар ма?
Олай айтпас едім, бірақ әрине көп бөлігі. Біздің
мәдениетімізде, шындығында, әйелдердің бетін жауып жүргені
болмады, олар басқа мұсылман ұлыс елдеріндегідей қысым
көрсеткен жоқ
.
Бізде халық тарихында ондай болмаған. Құрбан
айтта жиналып бізде, ораза ұстайтын кейбір адамдар бар.
Түрік қазақтары да сондай ма?
Түрік қазақтары әр түрлі. Біз сияқты басын орамайтын
түрік қазақ әйелдері бар. Бізді кейбір түрік ұйымдарына
шақырған кезде басын орап жүретін, өздері тізеге дейін
жамылғы кигендерді көрдік, олар ерлерден бөлек отырады.
Негізінен ерлер сөз сөйлейді, әйелдер өз арасында сөйлеседі.
Біздің қазақтар, бұрынғы қазақстандықтар келген кезде олар
үстелге әйелдер, ерлер, балалар, қыздар аралас отырады.
Ислам мешіті бар ма?
Олар қалада бірнешеу, сонымен қоса, афро-америкалық
мешіттер де бар.
Отбасыларда қазақ мәдениеті сақталған ба?
Қатты сағынып жүрген адамдар сақтаған. Маған келген
менің достарым үйімді қазақ стилінде екенін айтады. Домбыра
бізде барлығымызда бар. Бәріміз жиналған кезде халық
әндерін айтамыз. Үстелде бесбармақ, манты және басқа да
тағамдар беріледі. Қазы, ет мұнда жоқ, жылқы етін Америка
заңы бойынша сатуға рұқсат етілмейді, ал Канадада оны сатып
алуға болады. Жылқы етін мұнда тек қазақтар ғана емес,
сондай-ақ итальяндықтар, француздар, филиппиндықтар,
кәрістер, жапондықтар да жейді. Бірақ американдықтардың көп
бөлігі жылқыны адамның досы деп қарайды, жылқы етін жеу
рақымсыздық деп санайды. Сонымен қатар, олар суретте тамақ
ретінде берілген қойдың басын көрсе қорқады, алайда, олардың
өздерінің христиандық отбасыларында торай қуырылып,
тамаққа басымен толықтай беріледі. Бұғы етін сатып алуға
болады, ол аздап жылқы етіне ұқсайды.
Неке мәселесі қалай?
Бізде қазақ қазаққа үйленетін некелер өте аз, бірақ
соңғы кезде 2 үйлену тойы болды. Негізінен біздің қыздар
американдықтарға тұрмысқа шығады.
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
173
Сіз қалай ойлайсыз, 20-30 жылдардан кейін қазақтар
АҚШ-та қала ма?
Маған мұнда білім жүйесінде жұмыс істеуге мүмкіндік
туды, менде 6-ға жуық американдық лицензиялар бар, олардың
ішінде 3 білім саласында. Менің тәжірибеме сәйкес, бұл
елдің мәдениеті мен білімі, олардың білім жүйесі адам өзінің
мәдениетін, тамырын ұмытуға негізделетіндей етіп құрылған.
Олардың отбасылық құндылықтары, дәстүрлері басқаша, көп
жақсылықтары да
бар. Мұнда көшіп келген адамдар негізінен
сіңісіп кетеді деп ойлаймын.
Мұнда диаспорада барлығы Отанына, Қазақстанға барғысы
келеді. Оларға біз елді құрдық, ал сендер қашып кеттіңдер,
кетіп қалдыңдар деп айтса олардың біразы ренжиді. Негізінде
көбісі Кеңес өкіметінің құлауына дейін көшіп келген, бұл
көптеген ғалымдар, музыканттар Қазақстанда өмір сүруіне
мүмкін болмаған кезең еді. Мұнда көшіп келіп олардың кәсіби
жұмыс істеуге мүмкіндік алды, және олардың өмірлері тым
қиын болды. Яғни мұнда әрбір күні ең жақсылардың бірі
болуы керек. Сенің артыңда сенің орныңа үміттеніп тұрған
20 жуық адам бар, сен өте мықты, өзіңе сенімді болуың керек,
өзіңнің ішкі күшіңді, өзіңнің білім деңгейіңді тануың қажет,
егер де жоқ болса, уйрену керек. Барлығын максималды жасау.
Әрбір айда 2 мың доллардай төлемдер келеді, егер де адам оны
төлемесе, оны далаға қуып шығады. Бізде тұруға көмектесетін
ешбір ұйым жоқ. Басқа ұлттарда бар, мысалы, кәрістерде –
кәріс шіркеулері, қалмақтарда – Нью-Джерсидегі шіркеу, 5
хурулдар, татарларда – өте үлкен қауымдастық, өзбектерде де
–үлкен қауымдастық бар, ал қазақтарда ештеңе жоқ.
Ал түріктерде бар ма?
Түріктерде бар. Тағы да жас қазақтар өздерінің
ұрпақтарымен, түрік студенттерімен ортақ тіл табысады, ал
біздің ересек қазақтар онша емес, себебі оларда діншілдік
қатты дамыған, біздің әйелдер бұған үйренбеген. Біздің қазақ
қыздарымыз әдемі киім кигенді, шашын сәндегенді ұнатады. Ал
діндар түрік әйелдері боянбайды және барлығы бірдей киінеді.
Мұнда мекен-жайға төлемдер ірі, ал киім мен тамаққа
шығындар аз кетеді. Егер жер шарына қарайтын болсақ,
адамдар жер шарының басқа жағында аяқтарын жоғары
қаратын жүр деп әзілдеп а
і
туға болады. Мұнда баланс та
174
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
барабар басқаша, толығымен қарама-қарсы. Жалпы қазір
қалай екенін білмеймін, бірақ кеңестік кезеңде көп ақша
тамаққа және киімге кететін, пәтерге аз кететін. Мұнда бәрі
керісінше, барлық ақша мекен-жайды төлеуге кетеді. Мұнда
жеңілдікпен жақсы заттар алуға болатын брендтық дүкендер
бар, бірақ адамдардың оған қарауға мұршасы жоқ. Бастысы
– қарыздарын төлеу, әсіресе, баласы немесе қызы колледжге
барса, барлық табысы тап-таза жоқ болады. Балалар колледжге
барса, егер де сен миллионер немесе жәрдемақымен күн
көретін тым кедей болсаң жақсы, өйткені оқуға ақшаны
мемлекет төлейді. Бірақ бұл өте кемсітетін үрдіс, қосымша
қаншама анықтамаларды толтыру керек, сосын колледжді
бітіргеннен кейін студентті жақсы жұмысқа алмауы мүмкін,
әрине егер де ол данышпан болмаса. Меніңше, диаспорада
жәрдемақымен күнкөретін адамдар жоқ.
Менен кейде мұнда неліктен Қазақстанның аумағы
сондай үлкен деп сұрайды. Мен әрқашан былай жауап
беремін: біздің халқымыздың қайсарлығы арқасында олар
территорияға таласқан барлық жауларды қуып жіберген.
Өзіңнің дәстүрлеріңе қарамастан, қайткенмен де, бұл елде
олардың заңы бойынша өмір сүру керек. Бірақ біздің жаңадан
келушілеріміздің
арасында
кейде
жергілікті
заңдарды
бұзатын, олар туралы біліп алуға тырыспайтын адамдар
бар, сол себепті олар қиын жағдайларға тап болады. Басқа
мәдениеттермен қондырылған айырмашылықтарды сіздер
сияқты әлеуметтанушылар көрсете алса, жақсы болар еді,
себебі, мұндағы батыстық мәдениетке 300 жылдан артық уақыт
болған. Мәдениеттің сыртқы жағын, оның үстіңгі қабатын
ашық қабылдау жеткілікті емес деп ойлаймын, бұл елге көшіп
келерден бұрын оның заңдарын білу қажет еді, оған қоса,
адамдарда өмір сүруі үшін үлкендерге, әдемі қазақ дәстүрі
мен мәдениетіне деген құрмет ретінде өзінің тамырын, жақсы
қасиеттері мен дәстүрлерін сақтау керек.
Қандай да бір заттар ұрпақтан-ұрпаққа беріле ме?
Иә, бұған қамқорлық танытататын отбасылар көп,
балаларымен тек қазақша ғана сөйлейді. Оған қоса дерлік
олар өздерінің әндерін айтады, мерекелерге барады және
Наурызды тойлайды. Егер де адамдар Наурызға жиналса,
кейбіреулері көже дайындайды. Мұнда сен көп тұрып жатқан
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
175
кезде отандастарыңды кездестірген, адамдар саған қуанышты
болатын орындар мен кездесулерде болу өте жанға жайлы.
Өзіңіз туралы айтып беріңізші.
Мен 20 жыл бұрын Кеңес Одағының құлауы кезеңінде
мұнда көшіп келдім. Мен Мәскеуде тұрдым, Ресей азаматы
едім. Менің маңайымдағы адамдар сол кезде саясатты жақсы
түсінетін, ол кез қайта құру кезеңі еді. Әрбір тазалаушы
барлық депутаттардың атын, саясатта не болып жатқанын
білетін. Ақша құнсызданып, девальвация болған еді. Тамаққа
ақша жетпеді, жалақыны ішінара арақтың талонымен төлеп
отырды. Өте көптеген адамдар сол кезде қирау болатынын,
елдің құлайтынын түсінді, және біздің достарымыздың және
таныстарымыздың көбісі өмір сүруге қаражат іздей бастады,
кейбір ғалымдар зат сатумен айналыса бастады. Мәскеуде
тұрған және аспирантурада оқыған немесе жұмыс істеген
адамдар өздерінің жұмыстарын тастап, егер де шет тілін білетін
болса, қандай да бір шетелдік компанияда орын табуға ұмтылды.
Бұл қирау еді және бұл жағдайда бірдеңе істеу керек еді. Сол
кезде көбісі шетелге кетуге талпынып көрді. Міне, осы ағыммен
мен де шығып кеттім, бірақ мұнда өмір өте қиын болды.
Негізінде, көшіп кеткендерді жақтай отырып, айтқым
келетіні, менің көшіп кеткеніме, шетелде 20 жыл тұрғаныма
қарамастан, мұнда менімен танысатын кез келген адам менің
қазақ екенімді біледі. Еріксіз түрде біз, осы жердің қазақтары
басқа адамдар үшін қазақтардың бейнесі болып табыламыз.
Бізге басқа халықтар арасындағы бәсекелестікте күресу
керек. Бізде диаспорада көптеген жетістіктер бар, әйтсе де,
барлық адам бұл елде жетістікке жеткен жоқ, дегенмен, іргелі
университеттердің факультетінің құрамына кіргендер бар,
мәселен, рак ауруларын зерттейтін бір профессор бар. Оны
мұнда қатты бағалайды, сонымен қатар, біздің биохимиктер де
сәтті жұмыс атқарады. Нанотехнология саласында 6 жаңалық
ашқан химик бар. Бұл бірнеше жыл бұрын болатын.
Қазақ па?
Иә, Қытайдың қазағы, оның анасы – қырғыз. Ол
қазақша сөйлейді. Ол өзі американдық қытайға үйленген, үй
сатып алған, екі баласы бар, балаларын ол қазақша атапты:
Айгүл және Марат. Мұнда көп адамдар такси жүргізушісі,
дүкендегі сатушылар болып жұмыс істейді, алайда ешкімнің
176
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
ұсынысынсыз банкте жұмыс істейтін жігіттер де бар, олар
өздері жұмысқа келісім бойынша барған.
Сіз PhD осында қорғадыңыз ба?
Жоқ, мен Мәскеу консерваториясының аспирантурасын
бітірдім, 12 жыл Мәскеуде оқыдым. Маған американдық
компания музыка философиясының докторын дипломдардың
баламасы бойынша берді. Мен орындаушылық аспирантураны
бітірдім, жеке концерттермен қатар, біз онда ғылыми зерттеу
жүргіздік.
Мен кәсіби пианистпін, концерттерге шығамын, сабақ
беремін, сонымен қатар, Қазақстан мәдениеті мен дәстүрі
бойынша дәріс оқимын, ұлттық киімде домбырада ойнап, ән
саламын. Мен сіздерге Карнеги Холлда өткен соңғы концерттің
бағдарламасын алып келдім. Біз Америкада 18 концерт өткіздік,
оның бесеуі Карнеги Холлда өтті, ал мынау кітапханадағы
дәрістердің соңғы бағдарламасы. Келесі бетінде менің
өмірбаяным берілген.
Мақалалар жазасыз ба?
Иә, мен кейде мақалалар жазамын, бізге «Вашингтон
пост» газеті, кейін Нью-Джерси газеті назар аударды. Олар
Қазақстан туралы 20-100 сөзде жалпы ақпарат жазып беруді
сұрады немесе кейде ұйым атынан телефон соғып, сөз
сөйлеуді сұрайды. Мұнда біздің әртістеріміздің ұлттық киімде
домбырамен шыққандарын қатты ұнатады, көбісі ешқашан
домбыраны көрген емес. Оларға біздің костюмдеріміз ұнайды,
олар сондай сәнді, жылтыраған.
Сіздер костюмдерді осында тіктіресіздер ме?
Көбісін Қазақстаннан алып келеді, ал менің көйлегім
осында тігілген, желетке анамнан мұраға қалған.
Ата-анаңыз туралы айтып беріңізші.
Анам 2003 жылы қайтыс болды. Әкем 6 жасымда қайтыс
болған. Ол Ұлы Отан соғысы кезеңінде бірінші қазақ комиссары
болған. Ол адамдарға көп жақсылық жасаған, Көктөбедегі
жолды салған, Ыссықтағы жол өзінің жеке жетекшілігімен
салынған, ол жақта барлық адамдар оны біледі, әндерін айтады,
Алматы жанындағы 6 кіші қалаларда көшелерге Алханбек
Мәлкеев аты берілген, сонымен қатар, Ыссық қаласында
Алханбек Мәлкеев атындағы лицей бар.
Сіз алдымен Мәскеуге оқуға бардыңыз ба?
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
177
Алдымен мен 6 сыныпқа дейін музыкадан 4 жыл ішінде
5 сыныпты өткен К.Бәйсейітова атындағы мектепте оқыдым,
кейін Мәскеуден комиссия келіп, Мәскеу мектебіне емтихан
тапсыру үшін үш баланы іріктеп алды. Біз үшеуіміз тапсыра
алмай қалдық, ал үшіншіні бір сыныпқа төмен оқуға алмақшы
еді, бірақ ол қазақстандық неміс Женя Ванглер ол жақта өте
жоғары деңгейде болса да, бір жылын жоғалтқысы келмеді. Бізді
ертіп әкелген мектептің оқу ісінің меңгерушісі республикадан
үш бала алып келгенін, олардың біреуімізді алу керек екенін
айтты. Олар онда мына кішкентайды алайық деді. Осылайша,
менің жолым болды. Мен мектепті бітірдім, менің теория мен
сольфеджиодағы алғашқы бағаларым екі мен үш еді, бірақ
мектепті тек екі төртпен ғана бітірдім, ал қалған пәндердің
барлығын өте жақсы тапсырып шықтым. Екі пәннен мен бес
плюсімен алдым: орыс тілінен шығарма жазуда, өйткені мен
шығарма жазу үстінде өлең шығарып жібердім, және неміс
тілінен, себебі, өте жылдам сөйлейтінмін және ешкім менің
арнайы мектепті бітірмегеніме сенбейтін. Мүмкін біз екі тілде
сөйлейтін болғандықтан ба, шет тілін үйрену бізге оңай болды.
Мәскеу консерваториясын қызыл дипломмен бітіруге маған бір
балл ғана жетпей қалды.
Неліктен Сізде Ресей азаматтығы болды?
Консерваторияны бітіргеннен кейін мен тұрмысқа
шықтым, күйеуім қазақ болды. Ол Мәскеу университетіне
республиканың жолдамасынсыз өзі түскен және оқуды бітірген
кезде оны Мәскеуде жұмыс істеуге қалдырған. Мен онымен
бірге қалдым. Осылайша, біз Мәскеу азаматтары болдық.
Ол
кезде
сен
Қазақстаннансың
ба,
әлде
Өзбекстаннансың ба ешқандай маңызды емес еді ғой, бір ел
болған еді?
Бір ел, бірақ мен әрқашан Америкадағы өмір – екінші
иммиграция деп айтамын. Біз Мәскеуде оқыған кезде – ол бір
мәселе еді. Ол жақта
тұрып, жұмыс істей бастаған кезде –
ол мүлдем басқа мәселе. Саған оқуға келген студент сияқты
қарым-қатынас та болмайды, енді бәсекелестік жүреді.
Сіздің мәдени орталығыңыз немен айналысатынын
айтыңызшы? Меніңше, ол 2004 жылы ашылды ғой...?
Иа, біз 2004 жылы ашылдық. Бұған дейін біз Наурызда
жиналатынбыз, кездесулер өткізетінбіз. Кейін ұйым құру
178
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
идеясы келді. Бізде волонтерлер жұмыс атқарады. Өнер
бойынша Америкадағы көптеген ұйымдар тәрізді бізде
виртуалды, кеңсесіз жұмыс істейміз. Біз үлкен концерттер
әзірлеген кезде концерт залын жалға алу үшін көптеген қаражат
кетеді, сол себепті кеңсе үшін айына жалға 2-3 мың доллар төлеу
біз үшін маңызды емес. Оданша бұл ақшаға концерт беруге
залға тапсырыс берген немесе кездесулер өткізген жақсы.
Сіздің орталығыныздың заңды ұйым статусы бар ма?
Иә, біз Нью-Йорк штатында және Нью-Йорк қаласында
өнер консулдарымен 2004 жылдың қарашасынан бастап
тіркелгенбіз.
АҚШ-тағы, Нью-Йорктегі қазақ диаспорасын қолдау
үшін Сіз қандай шаралар қажет деп ойлайсыз? Мүмкін сіздің
қандай да бір тілектеріңіз бар шығар? Не істеу қажет?
Айту қиын, мен білмеймін. Біздің халқымыз тәуелсіз,
ешқашан ештеңе сұрамайды, алайда мүмкіндік болса, басқа
халықтардағыдай мысалға, адамдар қиын жағдайға тап болғанда
көмектесетін орталықтар ашу қажет. Біздің ел бұзушылардың
экстрадициясы жөнінде заң құрастырса екен, себебі біздің
адамдар қиын жағдайға тап болған кезде өз еліне қайта
алмайды. Этникалық қазақтарға қос азаматтылықты рұқсат
берсе жақсы болар еді, осылайша олар Отанына жиі барып тұра
алады, көбірек бизнес-байланыстар орнатып, шетелде үйренген
жақсылықтарының бәрін әкеліп, жалпы қаржылық тұрғыдан
елді мықты қолдап тұратын еді деп ойлаймын.
Бірнеше жыл бұрын түрлі штаттан екі әйел хабарласты,
олардың біреу өте білімді әйел, оның 10 жасар ұлы болды.
Ол афро-американдыққа тұрмысқа шыққан, күйеуі өзін өте
нашар ұстаған, үйінде ұрған оны, ол әйел күйеуінен кетіп
қалып, шелтерге, түнгі жатаққа келген. Онда оның ұлын үш
рет ұрып-соққан, онда азиялық балалар мүлдем болмайды, ол
басқа балалардың ішінде ақ қарғадай болған. Адам өз Отанына
қайту үшін көптеген қағаз толтыру, яғни ірі ақша қажет екені
белгілі болды. Әрбір адамға қағаздарды рәсімдеуге 10 мың
доллардай ақша кетеді. Екі әйел де шелтерлерде болған. Біз
диаспорадан хаттар жібердік, бірақ бұл көмектеспейді де.
Біздің ұйымның міндеті – қазақстандық және американдық
екі ұлт арасындағы өзара түсіністікті құру, біз мәдениетпен
және өнер бойынша презентациялармен айналысамыз, оған
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
179
қоса, біздің әрине, мәселен, тұрғын-үй немесе әлеуметтік
мәселелермен айналысуға мүмкіндігіміз жоқ. Адамдар Нью-
Йоркте қалай пәтер жалдауға болады, қай мектепке балаларын
беру керек, қалай жұмыс табуға болады деген сияқты және
тағы басқа жауап беруге немесе айналысуға мүмкіндік жоқ
сұрақтарды жиі сұрайды. Қазір дағдарысқа байланысты
жұмыс жоқ деуге болады, көптеген мамандықтары бар адамдар
қарапайым жұмыстарда жұмыс істеп жүр, немесе 6 айдан кейін
тоқтайтын уақытша жәрдемақымен күн көреді. Штаттарда
жаңа қазақ ұйымдарында қызметтердің үлкен алаңы бар,
мұнда қаншалықты көп біздікіндей ұйымдар ашылса, мұндағы
адамдарға женіл болар еді.
Қазақ тілін үйрететін курстар бар ма?
Біз қазақ тілін үш жыл оқыттық, бұл қиын болды, себебі
біз мұны өзіміздің жеке жұмысымыздан немесе оқуымыздан
тыс жүргіздік. Бізге сабақ берумен қатар, Американың басқа
қалаларымен салыстырғанда өте жоғары келетін жалға
алған орынға төлеу қажет болды. Сонымен қатар, онда оқу
құралдарына, кітаптарға шығындар болды. Қазір бізде қалада
қазақ тілін үйренгісі келетіндерді түрлі аудандар бойынша
жіберетін үш адамымыз бар. Біз эмигранттар үшін қазақ тілінің
сабақтарын аштық па десек, Қазақстаннан ұл немесе қыз
асырап алған ата-аналар келді.
Кім алып келеді? Ата-аналар ма?
Иә,
американдық
ата-аналар,
олар
Қазақстанмен
байланыстылардың барлығына өте жақсы көзқараста. Менен
жақында аптасына бір рет балалары қай елден шыққанын, оның
дәстүрлерін біліп жүру үшін қазақ мәдениеті туралы сабақ
беруді сұрады.
АҚШ-қа Екінші дүниежүжілік соғыс кезіндегі бұрынғы
Түркістан легионерлері көшіп келген. Сіз аталған адамдарды
немесе олардың ұрпақтарын кездестіре алдыңыз ба?
Мұнда олар өте аз, Нью-Джерсиде жиналып тұратындарды
ғана кезедестірдім. Нью-Джерси – Нью-Йорктің көршілес
штаты, онда олар мекеме сатып алған Довер қаласы бар. Олар
өздерін Түркістандық ассоциация деп атайды, негізін қалаушы
– 90 жастағы өзбек, мен ол адамды көргенім сәтті болды.
Олар мені сатып алған екі қабатты үй - мекеменің ашылуына
шақырды. Маған қазақ диаспорасының атынан сөз берілді.
180
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
Барлық ұлттардың, билік өкілдері сөз сөйледі және концерттік
номерлер болды. Төменгі қабатта үстелдер мәнті, палау, шығыс
тағамдарымен толтырылған, үлкен самауырлар көк шаймен
бірге тұрды. Десертке түрік тәттісі-пахлава берілді. Онда барған
адамдардың барлығы бірнеше түркі елдерінің өкілдері болды
және онда алты ту қойылды
,
оның ішінде Қазақстанның туы
да бар. Онда Түркияның, Әзербайжанның, Өзбекстанның,
Түркіменстанның, Қырғызстанның және Шығыс Түркістанның
тулары болды. Қазақтар, әзербайжандар, түріктер, өзбектер
болды, олардың көбі осында көптеген жыл тұрып жатыр. Олар
бәріміз бір адамдармыз, бір халықпыз деп айтады.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/samri--azina-ltti-el-auat-ori.html?page=18#АҚШ-қа_Екінші_дүниежүжілік_соғыс_кезіндегі_бұрынғы_Түркістан_легионерлері_көшіп_келген._Сіз_аталған_адамдарды_немесе_олардың_ұрпақтарын_кездестіре_алдыңыз_ба

title: СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ - «Самұрық – Қазына» ұлттық әл-ауқат қоры


url: http://emirsaba.org/samri--azina-ltti-el-auat-ori.html?page=18#АҚШ-тағы,_Нью-Йорктегі_қазақ_диаспорасын_қолдау_үшін_Сіз_қандай_шаралар_қажет_деп_ойлайсыз_Мүмкін_сіздің_қандай_да_бір_тілектеріңіз_бар_шығар_Не_істеу_қажет


url: http://emirsaba.org/samri--azina-ltti-el-auat-ori.html?page=18#Ислам_мешіті_бар_ма_Олар_қалада_бірнешеу,_сонымен_қоса,_афро-америкалық_мешіттер_де_бар._Отбасыларда_қазақ_мәдениеті_сақталған_ба


url: http://emirsaba.org/samri--azina-ltti-el-auat-ori.html?page=18#Сіз_алдымен_Мәскеуге_оқуға_бардыңыз_ба__СӨНБЕСІН_ОТ_АЛАУЫ_177


url: http://emirsaba.org/samri--azina-ltti-el-auat-ori.html?page=18#Сіздің_мәдени_орталығыңыз_немен_айналысатынын_айтыңызшы_Меніңше,_ол_2004_жылы_ашылды_ғой...


url: http://emirsaba.org/samri--azina-ltti-el-auat-ori.html?page=18#Сонда_қазақтар_АҚШ-та_20_мыңға_жуық_па_Бұған_біздің_студенттерді_қосқанда_ма


url: http://emirsaba.org/samri--azina-ltti-el-auat-ori.html?page=18#СӨНБЕСІН_ОТ_АЛАУЫ_173_Сіз_қалай_ойлайсыз,_20-30_жылдардан_кейін_қазақтар_АҚШ-та_қала_ма


АҚШ қазақтары туралы ақпарат өте аз, немесе олар
үзік-үзік. Қандай да бір бағдарламалар бар, бірақ ғылыми
салада ешқандай ақпарат жоқ.
Мен мұнда журналистерді, тарихшыларды білемін. Олар
арқылы көбірек білуге тырысамын және ақпаратты сіздердің
Институтыңызға беремін.
Сіздердің мәдени орталықтарыңыз қандай іс-шаралар
жүргізеді?
Жалпы айтқанда, біз Наурыз, қызықты адамдармен
кездесулер, фильмдер көрсетілімдерін, концерттер өткіземіз.
Осы жұмада мектепке презентацияға барамын. Қала сыртында
жеке мектепте өте мықты мектеп бар. Ол жақта ұлттық
костюмде халық әндерін домбырада айтамын және оларға мен
кітаптар апарамын. Олар бұл кітаптарды балалардың көруі
үшін Қазақстан туын дисплейге қоюды сұрады. Оларға бұлар
қатты ұнады, 400 фотосурет. Олар мектепте бұл фотосуреттерді
экранға шығарып, ол слайдтар көрсетіліп жүр және барлығы
«Қандай әдемі орындар, қандай әдемі ел» деп айтып жатыр.
Олар мұны өздері сұрады ма?
Иә, олар менен өздері өтінді, мен фотосуреттерді дұрыстап,
поштамен жібердім. Сонымен қатар, қазір халық әндеріне
арналған концертке дайындық жүріп жатыр, оны осы жылдың
мамыр айының ортасында өткізуді ойластырып жатырмыз.
Мен өмірден ерте кеткен Ерболат Андосов, Тілес Қажғалиев,
Жұматай Тезекбаев сияқты қазақстандық композиторлардың
фортепианға
арнаған
музыкасын
ойнаймын.
Меніңше,
олардың өмірлеріне жүйелердің ауысуы және тәуелсіздіктің
бастамасының қиын кезеңдері әсер еткенінен болды.
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
181
Жақында Нью-Йорктың Metropolitan Museum орталық
мұражайында Құбылайхан туралы көрме өтті. Құбылайхан –
Шыңғысханның ұрпағы, ол негізінен біздің бабамыз. Ол XIV
ғасырда Қытайдың билеушісі болды, ол жерде түрлі жеті тіл
болған кезде бүкіл Қытайды бір елге біріктірді. Ал көрмеде
оны моңғол деп жазып қойған. Қытайлықтардың өздері де
оны моңғол деп ойлайды. Батыста көбісі солай ойлайды,
тіпті ғылыми зерттеушілер де, сол кездері көшпенділерде
негізінен жазбаша емес, ауызша өнер дамыған, және сол
кезеңнің көп кітаптарын Шыңғысханның қастары жазған,
оны қатыгез билеуші, басқыншы ретінде сипаттаған. Шын
мәнісінде, әдебиеттерде көрсетілмеген оның жақсы тұстары
мен қасиеттері көп болған. Бірақ қазір ол туралы көптеген
мәліметтер басылып шығып жатыр, Шыңғысханның өзі
түркілердің өкілі болғаны белгілі болып жатыр. Америкада осы
салада қазақ ғалымының зерттеулеріне сілтеме бере аламын.
Ол осы мәселені зерттеген және оның сөздеріне қарай мен
мұражайдың өкілдеріне егер де оны моңғол деп атағыларың
келсе, оданша түрік-моңғол деп атағандарың жөн деп жаздым.
Олар бұл мәселені қарастыратыны туралы жауап жазды. Қытай
бізге біздің бабамыз олардың мемлекетін құрғанына қарыздар.
Мен сөйлесуге мүмкін болған өнер аясындағы осындағы
қытайлықтар бұл фактіге таң қалды. Сосын Құбылайхан өз
билігін сарай шиеленістеріне байланысты жоғалтты, себебі
түрік сарай қоршауына тақтың таңдалынған мұрагері ұнаған
жоқ. Сол кезеңдегі қытайлықтар осыны пайдаланып, сосын
өздері басшылық етті.
Ал осында тұратын балалар, жастар өздерінің жүздерін,
шежірелерін біле ме?
Иә, олар біледі. Барлық қазақтар тәрізді өздерінің шыққан
тегін мақтан тұтады. Әрбір рудың шығу тегіне деген мақтаныш
әрқашан тарихта, қазақтардың барлық жүздерінде болған.
Бұл сақталып келеді. Жастарда бір-бірімен бөлінбейтін жақсы
үрдіс бар. Бұл жақсы оңтайлы сипат, олар достасып, өз руларын
біледі, бірақ оңтүстік, солтүстік болып бөлінбейді.
Біздің ұрпақтан ұрпаққа ауызша беріліп, сақталып
отырған мықты әрі көркем тарихымыз бен мәдениетіміз бар,
бұл балалардың тәрбиесінде үлкен мәнге ие. Ата-бабаларымыз
өте мықты және қайсар болғанын, адамдар оларға ықылас
182
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
танытатынын, өзінің бұрынғысын бағалайтынын сезіну, осының
бәрі халыққа күш береді. Біздің буын әрқашан ата-бабаларымыз
мынадай да мынадай болған, мен анау руданмын дегенге
мақтанышпен қарайтын. Ерлер намыспен «Мен қазақпын» деп
айтатын. Өзінің құндылығын және өз халқына мақтанышын
сезіну адамдарға бірге болуға, бір-біріне көмектесіп, бағалауға
көмектескен. Біз халқымыздың тарихын сақтап, жас ұрпаққа
аманат етіп беруіміз қажет.
Сұхбатты өткізген Ботагоз Ракишева, Светлана Кожирова
Нью-Йорк, АҚШ, 2010 жыл
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
183
1 қосымша
Шыңжаң - Ұйғыр автономиялық ауданынада (ШҰАА)
(Қытай) тұратын қазақтар өмірінен суреттемелер
Әлеуметтік-саяси зерттеулер институтының мұрағатынан
фотосуреттер, 2010 ж., қараша. (Үрімші қ., Қытай)
ҚОСЫМШАЛАР
184
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
185
186
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
187
188
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
2 қосымша
Оспан-батыр, Шығыс Түркістан қозғалысының
көшбасшысы
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
189
3 қосымша
Пәкістаннан Түркияға қазақтардың көшуіне
арналған стелла
Әлеуметтік-саяси зерттеулер Институтының мұрағатынан
фотосуреттер, 2010 ж., қазан (Стамбул, Түркия)
Стелла жазбасының түрік тілінен аудармасы
Алтай тауларынан Анадолыға дейінгі эмиграция
Қазақтарды 1941 жылы Пәкістанға және 1951 жылы
Түркияға көшуіндегі ұмытылмас көшбасшылардың есімдері
1941 жыл
Элисхан Тейджи – Осман Таштан
Хамза Инан – Қожан Саваш
Садей Чалышкан – Карамолла Окур
Қали Өзтүрік – Ракадиль Танджан
Кошувут Рустемоглу – Алпыс Гюнбай
Давутбай Кандемир – Савутбай Джан
Кумар Казанбасоглу – Мардан Қазыбек
Чакбакбей Тасеке – Бексұлтан Гёкай
Қабылбек Секел – Кабийбайоглу Тоқай
Ауғанбай Юксель
1951 жыл
Хусейин Тейджи – Султан Шериф Зувкаоглу
Қалибек Хакім – Делилхан Жаңалтай
Муаммер Калджаноглу – Х. Төлебай Қазақ
Эммигранттар – жоғалтқан туған жер туралы тірі естелік
М. Кемаль Ататюрк
ТҮРКИЯ ҚАЗАҚТАРЫ
Әлеуметтік ынтымақтастық және мәдениет қауымдастығы
190
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
4 қосымша
Қазақ мешіті қабырғасындағы тақтайша
және Стамбул қаласындағы Гюгнешли (Қазақкент)
қазақ ауданындағы көшелер
Әлеуметтік-саяси зерттеулер институтының мұрағатынан
фотосуреттер, 2010 ж., қазан (Стамбул, Түркия)
«Алтай мешіт» қазақ мешіті
Абай көшесі
Ертіс көшесі
Алтай көшесі
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
191
5 қосымша
ХХ ғ. 1930 жылдардағы жұтты көзімен көргендер
және ұрпақтары
Фотосуреттер Әлеуметтік-саяси зерттеулер Институтының
мұрағатынан, 2010 ж., қазан (Стамбул, Түркия)
Тәлік Оңғарұлы, 84 жаста
Юсуф Жанайдарұлы, 76 жаста
192
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
6 қосымша
ХХ ғ. 1930 жылдардағы жұт
Суреттерді Қазақстан Республикасы Байланыс және
ақпарат министрлігі Ақпарат және мұрағат комитетінің
кинофотоқұжаттар және дыбыс жазбаларының Орталық
мемлекеттік мұрағаты ұсынды
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
193
194
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
195
7 қосымша
Әбдіуақап Қара
Мимар Синан университетінің профессоры,
тарих ғылымдарының докторы Шоқайтанушы ғалым
(Стамбул, Түркия)
Каюм Кесиджи
Еуропа қазақ қоғамдары федерациясының төрағасы,
профессор, саяси ғылымдарының докторы
(Мюнхен, Германия)
196
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
8 қосымша
Алаш қозғалысының мүшелері
Суреттерді Қазақстан Республикасы Байланыс және
ақпарат министрлігі Ақпарат және мұрағат комитетінің
кинофотоқұжаттар және дыбыс жазбаларының Орталық
мемлекеттік мұрағаты ұсынады
Ахмет Байтұрсынов
Әлихан Бөкейхан
Мұстафа Шоқай Міржақып Дулатов
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
197
Қазақстан жазушылары І съезінің қатысушылары. I қатар (солдан
оңға қарай) - Мәжит Дәулетбаев, таныс емес, Хашим Жұмалиев,
II қатар (солдан оңға қарай) С.Мұқанов, С.Сейфуллин, Ілияс
Жансүгіров, Б.Майлин. III қатар таныс емес, Ә.Тәжібаев,
Жұмағали Сәрсеков, 1932 жыл. Алматы қ.
Суреттер профессор Дихан Қамзабекұлының жеке мұрағатынан
Смағул Сәдуақасов,
Мұхтар Әуезов
198
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
9 қосымша
Мұстафа Шоқай жары Мәриямен бірге тұрған үйлері
Фотосуреттер Әлеуметтік-саяси зерттеулер
Институтының мұрағатынан, 2010 ж., желтоқсан.
(Ножан-сюр-Марн, Париж, Франция)
16 Руе Бауйн де Перез (1923-1930)
7 Суар ден ла Фонтен (1933-1941)
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
199
10 қосымша
Мұстафа Шоқай жерленген аумақтағы Берлиндегі
“Berlin t
ürk Şehitlik camii” мешіті
Фотосуреттер Әлеуметтік-саяси зерттеулер институтының
мұрағатынан, 2010 ж., желтоқсан. (Берлин, Германия)
200
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
11 қосымша
Мұстафа Шоқайға ескерткіш
Фотосуреттер Әлеуметтік-саяси зерттеулер Институтының
мұрағатынан, 2010 ж. желтоқсан
Франция, Ножан-сюр-Марин, Париж маңайындағы қала,
Суар ден ла Фонтен көшесі
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
201
Дәулеткерей Тағыберлы
(15/05/1919-11/03/1987)
Қарыс Қанатбай
(01/05/1911-25/11/1982)
12 қосымша
Мұстафа Шоқай серіктестерінің құлпытастары
(“Waldfriedhof” мазарының мұсылмандық бөлігі, Мюнхен,
Германия)
Фотосуреттер Әлеуметтік-саяси зерттеулер институтының
мұрағатынан, 2010 ж. желтоқсан
202
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
13 қосымша
Шығыс легион солдаттарының құлпытастары
(“Waldfriedhof” мазарының мұсылмандық бөлігі,
Мюнхен, Германия)
Фотосуреттер Әлеуметтік-саяси зерттеулер институтының
мұрағатынан. 2010 ж., желтоқсан
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
203
204
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
13 қосымшаның жалғасы
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
205
206
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
14 қосымша
1986 ж. Алматыдағы желтоқсан оқиғасының қатысушысы
Рысқұлбеков Қайрат Ноғайбайұлы
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
207
Кіріспе сөз ................................................................................................... 3
Айдос Сарыммен Алаш идеясы туралы сұхбат
Мемлекеттік идеяның рухани негізі .................................................. 13
Мұрат Әуезов Мәңгілік Алаш ............................................................... 19
Бейбіт Орынбекұлы Қойшыбаев
Алаш идеясы өлмес мұраттар санатында ........................................ 27
Әбдіуақап Қара
Тәуелсіз Қазақстанда Мұстафа Шоқайдың тарихи
тұлғасының бағалануы .......................................................................... 45
Х. Муса Ташделен
Мұстафа Шоқай: азаттыққа арнаған өмір ....................................... 61
Каюм Кесиджимен сұхбат
Алаш мұраттарын жалғастырған ұрпақ ........................................... 69
Дихан Қамзабекұлымен сұхбат
Алаш жолы – зайырлы да тағылымды жол .................................... 81
Намазалы Омашев
Түркі жұртына ортақ басылым ........................................................... 90
Уямо Томохикомен сұхбат
Жапония ғалымының Қазақстанға арналған ғылыми ізденісі .... 103
Тәлік Оңғарұлымен сұхбат
Қайғылы өмір ......................................................................................... 109
Юсуф Жанайдарұлы
Зар-заман та рихының беттері .......................................................... 111
Бекмади Ахат Бекмадиұлымен сұхбат
Қазақ даласының қиын өмірін көрген куәгер ............................... 113
Октябрьская Ирина Вячеславовна
Алтай қазақтары: этникалық тарих және бірегейлік мәселесі .... 119
Қызырхан Шолпанмен сұхбат
«Көк байрақтын мәңгілік болуын тіледік ...» ................................ 149
Профессор Ясиын Құмарұлы
Қазақ және күн мен от, яғни қазақ және алаш ............................ 155
Алия Алханмен сұхбат
Қазіргі әлемдегі қазақтар туралы ойлар ........................................ 164
МАЗМҰНЫ
«Самұрық-Қазына» ұлттық әл-ауқат қоры
Қазақстан халқы Ассамблеясы
Әлеуметтік-саяси зерттеулер институты
Ғылыми басылым
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
«Қазақстан халқы Ассамблеясының қоры» Қоғамдық қоры
тел. +7 7172 39 05 95, +7 7172 32 62 16
fondank@mail.ru
Әлеуметтік-саяси зерттеулер институты
тел. +7 7172 45 70 02, +7 7172 45 70 03
www.ispr.kz
ispr@ispr.kz
Басуға қол қойылды. Пішімі 60 х 84/16
Басылымы офсеттік.
Шартты баспа табағы 8,6
Таралымы 500 дана.
Тапсырыс №____.
«Жарқын Ко» ЖШС
Баспаханасында басылды
Достарыңызбен бөлісу: |


title: «Самұрық – Қазына» ұлттық әл-ауқат қоры - бет 2

text:
12
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
Мөлдір Байтөре, Сабина Оразалинова, Дилара Асқарова,
Аудармашылар:
Әйгерім Манақбаева, Бөкейхан Қожабекұлы Манақбаев,
Әдеби редактор:
Венера Адыханова, Сағат Махметовна
Операторлар:
Евгений Сатиров, Асқат Нұрекин, Батыр Әубәкіров.
Бұл жобаның басты нәтижесі деп Тәуелсіздік пен
Бірліктің жалпы құндылықтарын саяси, экономикалық
және
әлеуметтік
катаклизмдерге
қарамастан
тарихтың
бұралаңдарынан аман алып өткен Алаш идеясының тереңдігі
мен іргелілігін түсінгенімізді атауға болады. Алаш идеясы
бүгінгі таңда өткен тарих емес, бұл Қазақстандықтар мен
олардың ұрпақтарын қай жерде болмасын біріктіретін жанды
уақыт рухы. Ол Қазақстанның шегінен шығып, рухы күшті
ұлттың уақыт пен кеңістіктен тыс бейнесі болып табылады.
Алаш идеясының тарихи құндылығы оның сабақтастығы мен
Қазақстандықтардың жаңа ұрпақтарына арналған әлеуетінде.
Ботагөз Рақышева, Айдос Сарым
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
13
Айдос Сарыммен Алаш идеясы туралы сұхбат
«Абай-ақпарат» қазақ интернет – кеңістігін
дамыту Қоры» ҚҚ-ның вице-президенті
(Алматы, Қазақстан)
МЕМЛЕКЕТТІК ИДЕЯНЫҢ РУХАНИ НЕГІЗІ
Қазір жалпы қазақтың алаш қозғалысы-қазақтың сана
сезімі, бүгінгі қоғамдағы ойдың сол кездегі қоғамдық оймен
жалғасы. Сондай-ақ бүгінгі күні біздің тарихи жадының,
тарихи жалпы сана сезімі бұйымының үлкен дағдарысы болып
сезіліп жатқан сияқты. Менің ойымша, ол дағдарыстың басты
себебі біздегі мына осы кезге дейін келген рухани тарихи
сабақтастығының жоқтығы. Яғни, белгілі бір уақытқа дейін
кеңес өкіметіне дейінгі, кеңес өкіметі кезіндегі жаппай қуғын-
сүргіндері, ұлттық сананы жою деген сол саясаттың кесірінен
болар. Бірақ шын мәнінде біздер өзіміздің тарихымызда болған
көптеген оқиғалардың себеп-салдарын, мағынасын, мазмұнын
ұмытып қалған сияқтымыз. Мысалы бүгінгі күні қазақтың
тарихына түгелдей қарайтын болсақ, 16-17 ғасырдағы оқиғалар
біз үшін жұмбақ. Бұл мәселе сол кездегі қазақ көшпенді болды,
яғни оның тарихи жазбалары, мұрағаты жоқ деген әңгімеден
туындамайды. Ол жалпы атадан балаға келетін бұйымдарда
бар, ал үлкен рухани сананың ішінде алатын орны ерекше.
Бізге жақында осыдан бірер жыл бұрын қазақтың жақсы
философ тарихшысы деген жігіт екеуіміз бірге отырып,
қазақтың 1456 жылғы тарихынан бастап, бүгінге дейінгі
тарихын таблицаға салып, «Сол кездегі рухани қоғамдық ойдың,
рухани қоғалыстардың қандай белестері болды, қандай жақсы
тізгіндері болды» деген тақырыпта үлкен зерттеу жасаған
болатынбыз. Сонда бір байқағанымыз, қазақтың тарихында
негізі бір 4-5 идеяның төңірегінде айналып келе береді екен.
Яғни айтқалы отырған ойымыз, жалпы үлкен бір қағидат бар,
ол ешқандай тарихта идея деген нәрсе ешқашан өлмейді. Ол-
мәңгі нәрсе. Бәлкім, оның айтылуы, жазылуы мен қоғам ішінде
алып отырған рөлі бәсеңдетілуі мүмкін, бірақ идея ешқашан
өлмейді. Менің түсінуімше, бұл сол 4-5 идеяның ішіндегі ең
үлкен маңыздысы. Ең бастысы Қазақстан тәуелсіздігінің
20 жылдығы кезінде көп айтылатын әңгіме болу керек деп
есептеймін. Ол - мемлекеттік идея мен азаттық идеясы.
14
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
Мысалы бүкіл жырауларымыздың, ақындарымыздың, тарихта
болған хандарымыздың, билеріміздің біздегі қозғалыстардың,
көтерілістердің - бәріне келетін болсақ, шын мәніндегі ең үлкен
2 идеясы-осы. Тәу еткен тәуелсіздігіміздің де мән-мағынасына
жете мән бере бермейтіндігіміз соншама, тіпті ол журналистік
стереотип, штамп сияқты болып кетті. Көп жағдайда оның
мақсат мағынасына бара бермейміз, бірақ шын мәнінде ол - өте
үлкен құдіреті, үлкен қасиеті бар ұғым.
Осы тұрғыдан алған кезде өзіміз бүгін әспеттеп жүрген
алаш идеясы осы мемлекетшілдік және азаттық идеясының
табиғи заңды жалғасы, мұрагері деуге болады. Мысалы, 19
ғасырдың алғашқы жартысында, тарихшылардың айтуынша
Қазақстанда 300-ге жуық көтеріліс болған дейді. 1860 жылдары
Даланы реформалау деген орыстың заңдары қабылданған
болатын. Содан кейін біраз уақытқа дейін бір үмітсіздік кезеңі
дейміз бе, өзімен өзі бүкіл рухтың сынып кеткен кезі болған
сияқты болып елестейді. Аса үлкен саяси қозғалыстар жоқ,
бір үлкен керемет көтерілістердің дүмпіні де байқалмады.
Қазақ өзімен өзі тұрып, күмәнданып келгендері тарихта
қараңғы кезең сияқты болып қалады. Мұрат Әуезов ағамыз
бұл тақырыпты жақсы айтып бере алады. Қазақ қоғамы, қазақ
қауымы бұл тақырыпты өзі табиғи тұрғыдан өзін болашақта
келе жатқан сын кезеңге дайындағандай болды. Бұл кезде
Абайдың дүниеге келуін үлкен жетістік деп есептеймін. Яғни
жаңа бағыттың пайда болуын әдеби саяси-философиялық деуге
болады, Мысалы, қазақ зиялылары, сол кездегі қазақтың Алаш
азаматтары Абайды бекер қазақтың бас ақыны деген жоқ.
Егер кезінде Достоевский мен Пушкинді орыстың бас ақыны
деп санаса, сол Алаштың азаматтары Абайды да қазақтың бас
ақыны деп санаған. 1909 жылы Петерборда С. Торайғыров,
Әлихан Бөкейханов ең алғашқы қадамдары ретінде, қазақ
газеті болмаған кездің өзінде, ең бірінші істеген тіршілігі
Абайдың алғашқы өлеңдер жинағын шығарды. Бұны аса зор
символизмы бар, үлкен бір мақсатты қадам деп есептеймін.
Осы кездері Абайдың кітаптарын, Абайдың өлеңдерін, Абайдың
қара сөздерін оқып, соған құлшынып келген жаңа ұрпақтың
ұмтылысын манифест іспеттес үлкен дүние деп есептейміз.
Сол кезден бастап, 1909 жылы Абайдың кітабы шықса, содан
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
15
кейін қоғамдық ойдың өсуінің негізі Абайдан келеді деп бекер
айтпаймыз.
«Айқап» журналы 1911 жылы дүниеге келді. Биыл 100
жылдығы. Одан кейін 1913-ші жылы «Қазақ» газеті, 16-17
жылдары «Қазақстан» газеті және басқа газеттер дүниеге келді.
Тағы да бір мынадай мәселе әлі күнге дейін біздің түсініктер
бойынша Қазақстанды бір ойық-ойық бөлінген мемлекет
ретінде, қоғам ретінде қарап отырсақ, шын мәнінде қазақ
халқы о бастан-ақ сонау Алтайдан бастап, қазіргі Қара теңізге
дейінгі аймақта тұрған. Алаш жұртшылығы, Алаш қауымы бір
рухани орталықта, бір тілде, әдеби тілде сөйлеген. Яғни оның
ішінде ешқандай үлкен ойық немесе жаңағыдай санадағы
үлкен бір айырмашылық болған жоқ деп есептейміз. Мысалы,
өзіміз таң қаламыз бүгінгі күні Өскеменнен шығып, Атырауға
поезбен жету үшін 3-4 күн кетеді. Ол кезде коммуникация
тіпті басқа, мысалы Орынбордан Ақмешітке дейін немесе
Орынбордан Семейге жету үшін айлап уақыт кететін. Соған
қарамастан сол кездегі қазақ қауымының феномені бір рухани
орталық, ерте ме, кеш пе барлық жаңалықтар бүкіл қазақтың
отырған жеріне жетіп отырған. Және бір рухани жағдаймен
өсіп отырған. Кезінде Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатов
сынды ақындар патша өкіметін сынға алды деп айыпталып,
патша өкіметі оларды түрмеге қамаған кезі бар, екінші кезекте
мына «Қазақ» газетіне үлкен айып пұл салып, оны шығармай
қою деген үлкен саясат болған кезде, бүкіл қазақтың даласы,
оның ішінде мына Шынжаң жақтағы тұрып жатқан қазақтар,
байлар малын сатып, ақша жинап, сол азаматтарын, біріншіден,
абақтыдан алып шығып, екіншіден, «Қазақ» газетінің әрі
қарай шығуына қаржы тауып берген. Осы бір кішкентай ғана
мысал, осының өзінен үлкен ойды аңғаруға болады. Себебі
бүгінгі күні кез-келген қазақ газеті жабылып жатса да, дәл
сондай қазақ қауымы көтеріліп, жаңағыдай үлкен көмек бере
алады, соны ақтап, абақтыдан шығарып алады немесе жаңағы
газеттің шығарылуына әрі қарай қаражат жинайды дегенге өз
басым сене қоймаймын. Дәл бүгінгі күні сол санадағы өзіміздің
тотаритарлық замандағы, отарлық заманнан қалған үлкен
қиянаты бар, басқасы бар, қоғамдық азаматтық белсенділік
деген қоғам ретінде азайып кетті. Бұл енді алдағы уақыттағы
бүкіл қазақ партиялары немесе қоғамдық қозғалыстар
16
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
болсын, тарихшылардың, зиялы қауымның басты міндеті-
осы азаматтық белсенділікті, жауапкершілікті ояту деген ой.
Яғни осы Алаштың тарихына қарап, көп нәрсені түсінуге,
ұйғаруға болады. Екінші үлкен мәселе, біз мынаны түсінуміз
керек, бүгінгі күні менің өзімнің пікірім, кейбір азаматтарымыз
келісе қоймас, оның ішінде осы деген азаматтар алаш идеясын
жалпы алаш орда өкіметі қозғаған жаңағы үлкен маңызы бар
құжаттар, соның көтерген мәселелері, оны бүгінгі күнде әрі
қарай дамыту керек деген сияқты түсініктер бар. Біріншіден,
біз мынаны түсініп алғанымыз дұрыс сияқты, бұл кездегі алаш
орда өкіметі, алаш орданың зиялы қауымы, сол кездегі алаштың
зиялысы көтерген мәселе, ол сол уақыттағы қазақтың отар
болып жатқан кезіндегісі және енді ең озық пікірі, қоғамдық
ойдың ең үздік үлгілерін көрсеткеннің өзінде ол бүгінгі
күні келе ме, келмей ме деген үлкен әңгіме бар. Яғни басты
мәселе, біздер кез келген нәрсені фундаментальдық тұрғыдан
қарасақ та, фундаменталистік тұрғыдан қарамауымыз керек.
Мысалы, қазақ съезінде көтерілген бірнеше мәселелер бар,
жер мәселесі және басқа мәселелер. Ол бүгінгі мәселеге сай
келе бермейді. Шын мәнінде, осы кездерде Алаш зиялылары,
Алаш азаматтары көтерген идея, жалпы идеялық тұрғыдан
алып қарағанда, социал-утопистік социалистік тұрғыда сол
кездегі түсінікке, қоғамға сай келетін еді. Қоғамның өзінің
сұранысынан, ішкі талабынан туындаған мәселе, оны саяси
бағдарламасы деуге болады. Ал бүгінгі күні, біріншіден, ол-
тарихи мұра, екіншіден, - саяси мұра. Саяси мұра - ең басты
бізге қажеттісі, ол қазақтың мемлекеттік, азаттық мәселесі
және өзін-өзі толық қанды асырай алатын, өзін әрі қарай
дамыта алатын қоғамның мәселесі. Яғни бүгінгі тәуелсіздік
заңнама сол кездегі ойдың ішіндегі ең бастысы, осындай
3-4 идеяның негізгісі. Азаматтардың сол кездегі Жапонияға
еліктеуі. Мұхтар Әуезовтен бастап, барлық адам Жапонияға
сол кезде ерекше бір көзқараспен қараған, осы мемлекет
сияқты дамуымыз керек деген оймен үлкен-үлкен мақалалар,
әңгімелер жазған. Себебі, ол кезде үлкен Азиядағы жалғыз
тәуелсіз мемлекет Жапония болды. Және де оның басты
ерекшелігі, ол өзінің ұлттық дәстүрінен, ұлттық тарихынан
шыққан, өзіндік қасиеттерін сақтай отырып, модернизацияға
қадам басқан мемлекет болды. Яғни Абайдан бастасақ, алаш
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
17
орданың азаматтарын еске алсақ, бүгінгі күні кейде өзіміз де
таңданамыз. Осы аталарымыз қандай көреген болған, сол кездің
өзінде дәл бүгінгі күннің мәселесін айтып отыр ғой деген сияқты
әңгімені кейде жиі айтамыз. Ол неліктен туындап отыр? Өйткені
қазақтың тағдырындағы үлкен трагедия - қазақтың тарихында
бірде-бір модернизациялық жоба аяғына дейін жеткізілмеген.
Ол қазақтың кінәсі емес, ол кезде отарлық кезең, содан
соң тотаритарлық кезең болды, жаңағы модернизациялық
жобалардың әрқайсысына балта шабыла берді. Бүгінгі күні
бізде бір тарихи реванш алуға мүмкіндік бар сияқты. Яғни
біз Абайдың өсиетін, алаш ордалықтардың үмітін ақтаймыз
десек, бүгінгі күні басталған модернизацияны соңына дейін
аяқтап жеткізуіміз керек. Оны саяси экономикалық әлеуметтік
модернизация дейміз. Яғни саяси тұрғыдан демократиялық
қоғам құру, экономикалық тұрғыдан өзін-өзі ақтай алатын,
өзін-өзі асырай алатын экономикасы жағынан мүмкіндігінше
өзіміздің тәуелсіздігімізді әрі қарай дамытып, оны үлкен
табыстарға жеткізу - біздің міндетіміз. Егер осыны ақтай
алмасақ, бүгінгі күні өзіміздің таңдайымызды қағып жүрген
алаш азаматтарының мақалаларын, жазғандарын, айтқандарын
біз тарихи жағдай ретіндегі қалыпта ғана меңгереміз. Өкінішке
орай, сол кездегі аяқталмаған көптеген істер, бастамалар
аяқсыз қалғандықтан, бүгінгі күні әлі де өзекті, басты мәселе
деп есептеледі. ХХ ғасырдың басындағы алаш зиялылары
- өз заманындағы еуропалық деңгейде білімі бар, көбісі
энциклопедиялық білімі бар, шынымен, таңданарлық үлкен
тұлғалар. Азаматтығы, мінезі өз алдына, алаш трагедиясына
ол кезде екі үлкен жол болды. Біреуі - шайқасып елден
шығып кету. Шоқай сияқты азаматтар мүмкіндігінше елде
қалып, жүректе жүрген ойларын қағазға түсіріп, барынша
халыққа сол азаттық мемлекеттік идеялерын халыққа сіңіре
білу керек деген таңдау болған тәрізді. Бұл, әрине, менің
түсінігімше. Сонда 20-жылдары Кеңес өкіметі жеңіп, оның
енді елді басқаратындығы анық болған кезде, сол кездегі бүкіл
алаш азаматтарының тілге тиек етер тақырыптары екі салада:
біреуі - білім беру саласы, екіншісі - оқу-ағарту, мәдениет
пен ғылым саласында болды. Ол - бүгінгі күні жазушы қауым
үшін, біздің драматургтер үшін табылмайтын, таптырмайтын
үлкен тақырып. Оны өзімізге де елестетіп көруге болады.
18
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
Мысалы, қараңғы үйде сол кездегі алаш азаматтары жиналып,
ал, жігіттер не істейміз, елдің тағдыры не болмақ, біз қайтеміз
деген төңіректе әңгіме жүргізілді дейік. Сонда жаңағыдай
таңдаудың алдында тұрған кезде біраз азаматтар шетке шығып
жатса, алаштың біраз азаматтары Шыңжаң жаққа шығып кетті.
Сонда халық мұның бір жолы, арпалысып өлуге болады, - деп
ойлады. Бірақ одан халық не ұтады, қай жерінен ұтады, - деген
сияқты әңгіме қозғаған кезде, көбісі саналы түрде түбінде
атылатынын, қудаланатынын біле отыра, жаңағыдай қадамға
барды. Сол кезде әрқайсысы бөлініп-бөлініп, кезек-кезек әр
сала бойынша оқулықтар жазды. Бұл бүгінгі күнгі біздің ортақ
әдеби тіліміздің қалыптасуына, бәрімізге ортақ, бүкіл қазаққа
тең жадымыздың қалыптасуына үлкен ықпалын тигізді. Жалпы
сол кездегі тәуелсіздіктің, азаттықтың идеялары жерге еккен
дән сияқты өзінің кезеңін күтіп жатты. Өкінішке орай, сол
кездердегі қуғын-сүргіндер, 20-30 жылдардағы алапат аштық
қазақ халқының 2/3 қырған болатын.
Сұхбатты өткізген Гүлден Емишева
Алматы, 2010 жыл
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
19
Мұрат Әуезов,
Мәдениеттанушы, Мұхтар Әуезов қорының директоры
(Алматы, Қазақстан)
МӘҢГІЛІК АЛАШ
Қазақстанда Алаш Орда феноменінің зерттелуі - бұл
өте жақсы жоба және де бірінші жыл зерттеліп отырған жоқ,
ірі зерттеушілер бар. Олардың ішінде әлбетте, бұрын Алаш
Орда тақырыбы ресми қолдау таппаған кезде өз зерттеуін
бастап, бұл бағытта жүйелі іргелі жұмыс істеп жүрген Мәмбет
Қойгелдиев бар. Бұл жобаның тағы бір жақсы қыры Алаш Орда
идеясының ареалы Қазақстан аумағында ғана емес, одан да кең
қарастырылуында. Алаш Орда туралы айта отырып, тағы да ұлы
Абайға ризашылық білдірмеуге болмайды. Ол кемеңгер ақын
ғана емес, сонымен қатар ұлы ойшыл. Оның философиялық
эсселері, өлеңдері мен әндері қазақтардың жаны мен
санасына әсер етуші үлкен күшке ие еді. Ол онда жай Шыңғыс
тауының ұлы, тобықты ретінде ғана емес, жалпы ұлттық
ауқымдағы рухани көшбасшы ретінде көрінді. Оның халыққа
қаратпаларына далада пікір айтылып, біздің халық ретінде
өзінің мәдениетімен және руханилығымен бірге сақталып
қалуымызға көмектескен адамдардың саңлақтарын дайындады.
Сенім, әрине халықты сақтайды, бірақ тарихта оны тек үлкен
білім ғана құтқара алатын қиын кезеңдер де болады. Санаға
табыну, білімге табыну Абайдың аузынан нанымды естілді,
және дала да оның үндеуіне үн қатты. Орта табысты адамдар да
өздерінің балаларын мектепке жіберген. Сол кезде Қазақстанда
Торғай мектебі сияқты ағарту ошақтары пайда болды. Ол жерде
өз кезінде Ыбырай Алтынсарин жақсы жұмыс істеген еді.
Немесе Баянауыл мектебі, немесе Жетісудағы Мамания. Жаңа
меценаттар балаларға білім беруді азаматтық борыш деп түсінді.
Верный қаласында Жетісу губернаторы Г.А. Колпаковский
қазақ халқының ұлдары мен қыздары оқуға алынған мектеп
ашты. Ол бұл жерде олардың оқуларын қаржыландырды, оған
қоса сол оқу орынының түлектері кейін Петерборда оқыды.
Олардың ішінде кейбіреулері Ресей аумағынан тыс, Еуропада
оқыды. Толықтай Абайдың үндеуіне сәйкес, олар Отаны үшін
білім іздеді, міне, Алаш Орданың осындай рухани әлем құрушы
ерекшелігін ұмытпау қажет. Абай айқын білдірген «қазақтың
20
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
халық болу немесе болмау» мәселесінің өткірлігін бұл адамдар
жақсы сезінді. Биік жұлдыз оларды жоғары руханилық,
шынайы білім арқылы өз халқына азаматтық қызмет ету
жолына жетеледі. Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов,
Мұстафа Шоқай, Мұхамеджан Тынышпаев, Мағжан Жұмабаев
– ұлы есімдердің бүтін шоқтары. Бұл ренессанстік үлгідегі
адамдар болды. Қазақта «сегіз қырлы, бір сырлы» деген тамаша
сөз бар. Бұл адамдар қиын-қыстау заманда өз Отанына қызмет
етті. Олар Қайта өрлеу кезеңіндегі адамдар сияқты көп қырлы
болды. Әлихан Бөкейханов ірі саяси қайраткер болған. Ол,
айталық, қазақ эпосы туралы мықты гуманитарлық мәтіндер
жазған. Оның «Қобыланды» эпосына жасаған талдауы – іргелі,
терең, сонымен қатар әсем. Ол нақты істе кәсіби шебер, оған
қоса, кең ой-өрісті адам болды. Ірі ұйымдастырушы, табанды,
жігерлі Ә.Бөкейханов ортақ іске адал жақтаушыларын таба
алатын.
Ахмет Байтұрсынов – дарынды ағартушы, тамаша ақын
және публицист. Ол араб графикасының қазақша нұсқасын
құрды, қалғып жүрген, ұлттық болмысты танытуға, халықты
оятуға үндеген «Маса» журналын шығарды.
Сонымен қатар, әрине ұлы Мұхамеджан Тынышпаев.
Қазақстан үшін жолдардың маңыздылығын түсіне отырып,
темір жол салған инженер, оған қоса, 1916 жылдағы көтеріліс
туралы бай материалдардың және қазақ хандарының тарихы
жөніндегі тарихи кітаптардың авторы.
Олардың әрқайсысы туралы көп айтуға болады. Бұл бір-
бірімен тығыз қарым-қатынас жасаушы адамдардың ортасы
болды және осы бір-бірін өзара байытуға, алға қойған істерін
ауқымды және жарқын жүзеге асыруға көмектесті. Олардың
ішінде поэзиясы адамдардың сезіміне сиқырлы әсер ететін
Мағжан Жұмабаев та болды. Мағжан да өте жақсы білім алған.
Ол қазақ болмысына жалпы түркі тағдыр мен жалпы түркі
мәдениеті тұрғысында қарады. Оның Әмір Темірге арналған
танымал өлеңі бар: «Көк аспан тәңірінің тұқымы жоқ, заты жоқ,
жер тәңірісі Темірдің тұқымы түрік, заты от». М. Жұмабаевтың
түркі өзіндік бірегейлігі қазір де маңызды. Орталық Азия
аймағы күрделі геосаяси жағдайда – Қытай, Ресей, Америка
Құрама Штаттары. Бізге деген ынтық алыптардан Орталық
Азиялық ынтымақтастық керек. Бұл Алаш Орданың негізгі
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
21
идеяларының бірі, мұны ұмытпауымыз қажет. Мұхтар Әуезов
Алаш Орданың рухани ізденістерінің үлкен ықпалында болды.
20 жасында ол «Жапония» деген мақала жазған. Бірнеше
жыл өткен соң ол жақында қайта басылды. Бұл мақала Алаш
Орданың идеяларының әсерімен жазылғаны белгілі. Сол кезде
Алаштың көшбасшылары Батыс экспансиясына қарсы тұра
алған еуразиялық кеңістіктегі мемлекеттердің мысалдарын
іздеді. Мұндай елдердің ішінде азиялық кеңістікте 1861 ж.
Мэйдзи реформалары жүзеге асырылған жалғыз Жапония
болды. Жапондық жағалауларға ағылшын канонеркалары
тақап келген еді. Ол жағдайда мықты, құдіретті феодалдар –
сёгундер толық билікті Жапонияның бірінші императорының
125-ші ұрпағы он жеті жасар императорға берді. Сол кезде
Жапонияның ұлттық идеясы қалыптасты: жапондық аралдар,
жапондықтар, император. Жас Мұхтар Әуезов олардың
білім бағдарламаларына ерекше мән бере отырып, Мэйдзи
реформаларын толғанып талдайды. Жапония сол тарихи
кездерінде өздерінің жас адамдарын көп мөлшерде Германияға,
Еуропаның басқа елдеріне оқуға жіберді. Нәтижесінде, ХХ ғ.
басында жапондықтар өздерінің мүдделерін жақтай алатын
ұлт болды. Бұл үлгі Алаш Орда көшбасшыларына қажет еді.
Жапонияның тартымды тәжірибесі туралы Мұхтар Әуезов
қана талқылаған жоқ. Ол туралы М. Дулатов, Ә. Бөкейхановтар
да жазды. Кейін қуғын-сүргін толқыны келген кезде қазақ
интеллигенциясының көптеген өкілдері Жапонияға тыңшылық
жасады деп айыпталды. Тыңшылық, әрине болған жоқ. Бірақ,
Алаш адамдарының Күншығыс еліне көңіл соққандығы анық.
Олардың дүниетанымына ХІХ ғ. екінші жартысында
маңызды реформаларды жүзеге асырған Түркия едәуір әсер
етті. Түрік тарихында сол кезде есімін есте сақтау қажет белгілі
қайраткер болды. «Тұранның алтын алмасы» поэмасының
авторы, философ және ақын Зия Гёк Алып. Онда мынадай
жолдар бар: «…өзбек те жоқ, ноғай да жоқ, қазан татары да
жоқ, тек бір ұлт қана бар – ол тұран ұлты». Тұран – түркі
халықтарын бірлестігінің символы. Баку, Қазан арқылы
Түркияда болып жатқан рухани ізденістер қазақ даласына жетті
және Алаш Орда ризашылықпен қабылдады.
Орталық Азия аумағында Алаш Орда тәрізді қабілетті
және жоғары мәдениетті басқа партия болған жоқ. Алаштың
|


url: http://emirsaba.org/samri--azina-ltti-el-auat-ori.html?page=2#СӨНБЕСІН_ОТ_АЛАУЫ_19__Мұрат_Әуезов,__Мәдениеттанушы,_Мұхтар_Әуезов_қорының_директоры__(Алматы,_Қазақстан)_МӘҢГІЛІК_АЛАШ


title: «Самұрық – Қазына» ұлттық әл-ауқат қоры - бет 3

text:
22
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
адамдары бір-бірін жақсы білді, рухани байытып отырды және
тәрбиелеп, дамытты.
Ресей үшін аласапыран кезеңде, Бірінші дүниежүзілік
соғыстан кейін олар қазіргі Қазақстанның аумағын құраған
қазақтардың жерге құқығын түсінікті және нақты дәлелдеп
берді. Саны аз, бірақ рухы ұлы олар тәуелсіз Отанының
аумағын ұрпақтарына мұраға қалдыра алды. Олардың
әсерінің шеңбері тек Қазақстан аумағымен шектелген жоқ.
Олар қатарынан бірнеше журналдар шығарды. Қайғылы
жағдайлардың әсерінен ХХ ғ. бірінші жартысында қазақтың
едәуір бөлігі басқа елдерге кетіп жатты. Әрине, олар бойтұмар
ретінде еркін ой рухы суарылған сол журналдарды өздерімен
бірге ала кетті.
Сонымен қатар, мен Мұхтар Әуезовтың данышпандық
повесі «Қилы заман» туралы бірер сөз айтқым келеді, ол
орыс тіліне «Лихая година» деп аударылған. Бұл повестің
қолжазбасының бірінші оқырманы Ахмет Байтұрсынов болды.
Бірінші басылымынан кейін «Қилы заман» қырық жыл тыйым
салуда болды, сосын Ш.Айтматов, Ә.Шәріпов және Александр
Твардовскийдің азаматтық ерлігінің арқасында А.Пантиелев
аудармасымен «Жаңа әлем» («Новый мир») журналында
орыс тілінде басып шығарылды. Повестке алғы сөз жазған
Айтматов антиколониалды әдебиеттің ең мықты туындысы деп
атады. Лев Николаевич Толстойда ол - данышпандық «Война
и мир» және «Хаджи Мурат» туындылары. Шығармашылық
әлемнің екі шыңы. Ал Әуезовте - «Абай жолы» және «Қилы
заман». Өкінішке орай, орысша аудармасында анықтылық
жоқ, қысқартулар бар. Аудармашы өмірден өткен Мұхтар
Әуезов үшін абай болып, оны пантюркизмге айыптауынан
құтқарғысы келді. Повестің түпнұсқасында қазақтар әрекет
етеді, сонымен бірге, жазалаушылардың жоспарлары туралы
көтерілісшілерге хабардар етуші қырғыздар да, тіпті өзбек те
бар. Басқаша айтсақ, әңгіме 1916 жылғы Орта-азиялық көтеріліс
туралы болып тұр. Бұл мағынада Алаш Орданың бейбіт
тұжырымдамаларына құрылған. Әлбетте, шетелге өздерімен
бірге журналдарды да ала кеткендер Алаш Орда идеяларының
кең аумағын тасыды. Батыс Қазақстанның жартылай шөл
дала жерлерінде ұзын емес, шоқ түсті бұйырғын
–
шөбі өседі.
Оның діңі қатты және ол тамырларын жерге тереңге жаяды.
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
23
Түйелер бұл шөпті жейді, бірақ ол мәңгі. Қазақ халқының еркін
сүйгіштігі маған бұйырғын шөбін еске түсіреді.
Алаш Ордаға қазақ тарихының тамырлық жүйесіне терең
үңіле отырып, тарихи тақырыптарға маңызды зерттеулер мен
поэмалар жазған Шәкәрім ерекше әсер етті. Ол өте білімді
адам болатын. Оның жазбаларында Платонның, Аристотельдің
және Әл-Фарабидің есімі мен еңбектері үйлесімді кездеседі.
30-жылдардағы ашаршылық, 37-жылдағы қуғын-сүргін, соғыс,
51-жылдағы қуғын-сүргін, тың игеру, осының барлығынан кейін
біз ессіздікке ұрына бастадық. Әл-Фараби көптеген жылдар
бойы - ұмытылып, ұлы философтың 110-жылдығы қарсаңында
Ақжан Машанов (ол да біздің ұлттық рухымыз тамыр салған
топырақтан шыққан өлмес жандардың қатарынан) араб
елдеріне барып, Әл-Фарабидің әдебиеттерін алып келді. Және
Әл-Фараби есімінің қайта жандануы – Х-ХІ ғасырлардағы
түрік интеллектуалдық оазисіндегі Отырар тумасының көрнекті
туындыларын аудару, пікір айту, зерттеу басталды. Оған
қоса, алашордалықтар Әл-Фарабидің атын ғана пайдаланбай,
негізінен оның философиялық мұрасымен де таныс болды.
Көшпенді жолға артық нәрсе алмайды. Бірақ әрқашан
өзімен бірге ежелгі шиыршық қағаздарды, араб графикалық
қолжазбаларды, шежірелерді алып жүреді, өзінің жадында
аңыз, эпос, өзінің мәдениетін алып жүреді. Осының бәрін жаңа
мекендейтін ортасында сақтай алады.
1969 ж. қытай-кеңес шекарасынан қолында қаруымен
Айтан Нүсіпхан өтті. Қытайдағы мәдени төңкеріс кезеңінде ол
Шыңжаң аумағындағы қытай үстемдігіне қарсы қазақ және
ұйғыр жастар қозғалысының көшбасшысы болды. Маған
онымен соңғы өміріне дейін дос болу бақыты берілді. Ол
ұйғыр және қытай тілдерін жетік меңгерген, жоғары білімді
адам еді. Өзінің қазақ тілімен ол Асқар Сүлейменов, Төлеген
Тоқбергенов, Зейнолла Серікқалиев сияқты қазақ тілінің асқан
шеберлерін таң қалдырды. «Жас Тұлпар» патриоттық ұйымы
құрылған. Мәскеудегі бірнеше жылдық оқудан кейін біз елге
орала бастадық. Және бұл жерде жастұлпарлықтар еркін
ойлы қазақ интеллигенциясының бірігуі, тұтастығы болды. Бұл
ортаға Айтан еніп кетті. Бәрімізге проблемалық Отан ретінде
Қазақстан үшін күресу қажеттігін сезіну тән болды. Алаш Орда
24
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
туралы сараң, бірақ келіп жатқан ақпарат оның бағдарламасы
мен әрекеттерінің жақындығын сезіндірді.
Қазіргі
кезде
КСРО
МҚК
және
ҚазССР
МҚК
мұрағаттарында сақталған «Жас Тұлпар» әрекеттері туралы
құжаттардың бір бөлігі баспадан шығарылған. Онда біз айтқан,
жүзеге асырған және әрекеттер туралы көп жеткізілген. Сол
кезде біздің қозғалысымызды талқандату жөнінде үлкен науқан
дайындалып жатты, бірақ оған Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев
тосқауыл қойды. Біз бұл үшін оған ризашылық білдіреміз.
Қонаев, әрине партиялық функционер, Кеңес Одағының
құрылымындағы ірі мемлекеттік қайраткер болды. Сонымен
қатар, ол студенттік өмірі Мәскеуде өткен адам болды. Ол театр,
көркем өнер көрмесімен рухани сусындаған және сонымен
қатар, жас кезінен Мағжан Жұмабаевтың өлеңдерін жақсы
білген, Мұхамеджан Тынышпаевқа ұқсауды армандаған. Бұл да
Алаш Орданың, кәсіби және білімді адамдардың әсері.
Алаш Орда туралы айтқан кезде академик Сайым
Балмұхановтың есімін атауды өзімнің борышым деп санаймын.
Дарынды ғалым, 1960 жылдары ол Онкология институтының
директоры болған және шетелге шығу мүмкіндігі болды. Сол
кезде шетелге шыға алатын адам аз болған, шекарадан өту қатаң
бақылау арқылы жүретін. Міне, ол үлкен тәуекелге барып,
1944 ж. шыққан «Милли Мәдениет» деп аталатын журнал
алып келді. Журнал түрік легионында шығарылды. Айтпақшы,
оны ашуға Мұстафа Шоқай маңызды рөл атқарды. Онда
Қазақстанда қуғын-сүргінге ұшыраған, атын атауға болмайтын
Ахмет Байтұрсынов, Мағжан Жұмабаев, Мұстафа Шоқайдың
өзі сияқты адамдардың поэмалары, өлеңдері, эсселері болды.
Онымен қоса, «Милли Мәдениет» қуғын-сүргінге ұшыраған
өзбек
және
қырғыз
ақындарының
да
шығармаларын
жариялаған. Сол тамаша журнал бізге жаңа әлемді ашты.
Айтан Нүсіпхан Мұстафа Шоқай атындағы сыйлыққа
номинацияланды. Бірақ, лауреат болып үлгермеді, белгісіз
жағдайда дүниеден өтті. Мұстафа Шоқай еңбектерін ол терең
зерттеді, оларды түрік баспасынан шығарып қазіргі қазақ
тіліне, қазақ графикасына аударды. Айтанның Мұстафа
Шоқайдың жазбаша мұрасына қызығушылығы тегін емес.
Ол қызыл империяға қарсы ойлаған және жазған Шоқайдың
еңбектерінен антиқытайлық күресте құрылған өзінің саяси
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
25
көзқарастарының жақындығын көрді. Олардың екеуінде
де Алаш Орданың құрбандық және батырлық рухы өмір
сүрді. Олардың тағдырлары ақиқатты көрсетеді: күресуші
қазақ санасы бар жерде міндетті түрде Алаш Орданың
идеяларын ұмытудан бас тартпайды. Қазақ қай жерде
болмасын, өзінің қазақ екендігін сезіне бастаған кезде, ол ұлы
алашордалықтардың еңбектерін іздейді және табады. Осыған
ұқсас жағдай қазіргі кезде де болып жатыр. Қазір Батыс Еуропа
елдерінде ұзақ уақыт тұруды көздейтін қазақтардың саны
көбейіп келеді. Олар өз араларында қарым-қатынас жасайды
және Отанын ұмытпайды. Лондонда «Шәкәрім» бүкіләлемдік
симфония премьерасы өткізілді. Әкелі-балалы Медғат пен
Шыңғыс Кұлжановтар бұл премьераны қаржыландырды.
Шәкәрімнің
шығармашылығы
алашордалықтарға
жақсы
таныс болды және жоғары бағаланды. Лондондық премьераға
Прагадан біздің біртуар жазушымыз, қазір Қазақстаннан алыс,
интеллектуалдық және көркем сападағы кітаптар жазатын
Мұхтар Мағауин келді.
Бұл кездесуде Голландиядан келген менің қызым Зифа
Әуезова да болды. Ол – Орталық Азияны зерттеушілер
еуропалық қоғамының президенті. Негізгі білімі бойынша
арабист, ол Махмұд Қашқаридың «Диуани Лұғат-ат-Түрік» атты
данышпан туындысын орыс тіліне аударды. Махмұд Кашғари
ХІ ғ. түркі халықтары өмір сүрген жерлерді аралап шыққан. Ол
олардың мақал-мәтелдерін, поэзия үлгілерін ұқыптап жинады.
Түріктерді біріктірді және араб тілінің басымдығынан түркі
халықтарын алып шығуға үлкен үлес қосты. Бұл іс-әрекет рухы
жағынан алашордалықтардың ісіне таныс және жақын болды.
Олардың еңбектерінде Махмұдқа көптеген сілтемелердің болуы
тегін емес. Зифаның өзінің гуманитарлық өрісіне Махмұд
Қашғариды, қазіргі Қазақстан аумағының шекарасын негіздеген
Алаш Орда тарихын енгізуі кездейсоқ емес. Алашордалықтар
әлемге кеңірек қараған. Қашан да осылай болған: адам өзінің
әлемінде тұйықталып қалған кезде, ол Отаны үшін күресу
қабілетін жоғалтады. Алаш Орданың кемеңгер жігіттері
толерантты болды, олар көп оқыған, аударған, әлемдік рухани
құндылықтарға таңданып жүрген. Бұлар түрлі сословиелерден
шыққан болса да, рухани ақсүйектер болды. Олардың
рухтары от-жалында шыңдалған. Бұл үрдіске біздің эпосымыз,
26
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
музыкамыз, ою-өрнектеріміз, ұлы Абайымыз қатысты. Қазақ
ұлттық рухының квинтэссенциясы – Алаш Орданың рухани
әлемі, міне, осы. Және бұл – мәңгі, өшпес құндылықтардың
қатарынан.
Ахмет Жұбанов – тамаша композитор, көрнекті
лингвист, қуғын-сүргін жылдары атылып кеткен Құдайберген
Жұбановтың ағасы. Әдебиет көкжиегінде Қадыр Мырзалиев
және Тұманбай Молдағалиев сияқты жас дарынды ақындар
пайда болған кезде Ахмет Жұбанов оларға бақшада кездесуді
ұсынып, оларға тыйым салынған Мағжан Жұмабаевтың «Батыр
Баян», «Қойлыбайдың Қобызы» поэмаларын жатқа оқитын
болған. Осылайша бұйырғын шөбі өседі, осылайша, жеңімпаз
руханилық әрекет етеді.
Мағжан Жұмабаевтың жесірінің аты Зылиха болатын.
Сонымен қатар, оны Қара кемпір атаушы еді. Ол өте сұлу,
піскен шиедей қараторы болатын. Ол Мағжан әлі ақталмаған
кезде оның ақындық мұраларын ерлікпен жинақтаған.
Ғаббас Қабышев – әдебиет қорының (литфонд) директоры,
Олжас Сүлейменов, Сатымжан Санбаев және мен әрбір
жалақымыздан он рубльден жинап, гүл алып, Зылиха апайға
барып, гүл табыстап, осы ақшаларды беруші едік. Мағжанның
жинақталған өлеңдері мен поэмалары үш дана басылып
шығарылды. Өзімнің данамды Асқар Сүлейменовтың кеңесімен
сол кезде жарқын, өзін көрсете білген жас әрі дарынды ақын
Иранбекке бердім. Алаш Орда идея ретінде уақыт шекарасын
білмейді. Адамдарды халық етіп, ал халықты толерантты, өмірге
бейімді ұлтқа айналдырады.
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
27
Бейбіт Орынбекұлы Қойшыбаев,
Қазақстан «Әділет» тарихи-ағарту қоғамы төрағасының
бірінші орынбасары, жазушы, тарих ғылымдарының кандидаты
(Алматы, Қазақстан)
АЛАШ ИДЕЯСЫ ӨЛМЕС МҰРАТТАР САНАТЫНДА
Алаш идеясы, Алаш фәлсафасы патша заманындағы жаңа
тұрпатты күрес белесінде туды. Қазақ елі Ресей империясының
отары болып тұрған кездегі азаттық қозғалыспен бірге
ұшқындай келе, біртіндеп, іргелі тұжырымдамаға айналды.
Тарихтан белгілі, қазақтар отаршылдар озбырлығына
қарсы ХІХ ғасырда 300-ден астам ұлт-азаттық көтерілісіне
шыққан. Ал ХХ ғасырдың басынан бастап, сол ұлттық қозғалыс
дамудың жаңа кезеңіне көтерілген еді. Әртүрлі қоғамдық-саяси
ойлар ықпалымен, халықтың бостандығы, азаттығы, бақыты
жолындағы өркениетті саяси күрес жолына түскен.
Алғашқы кезде қилы салада қыспақ көрген халықтың
көкірегі ояу азаматтары, негізінен діни қайраткерлер, медресе
мұғалімдері «не істеу керек? ел мүддесін қалай ортаға салып
талқыласақ екен?» деген мәселені көтере бастады. Бірақ патша
үкіметі бұл кезде қазақ халқын, қазақ жерін қатты назарға
алған болатын. Ұлттық интеллигенцияның рухани іс мүддесін
көздеген әрекеттерін әкімшілік құпия қызметтері арқылы тез
аңғарып, тауып алды да, бастамашыларды істі қылып, соттап,
жер аударып жіберді. Бұл 1902–1903 жылдар еді.
Ал алғашқы орыс революциясынан кейін, бұл ұшқын
іспетті әрекет ерекше үлкен дүмпу алды. Патшаның белгілі
рескриптінен кейін қазақ арасында да петициялық науқан
өрістеп, ел оянды. Петроградқа Қазақ және Түркістан
өлкелерінен көптеген талап-тілектер ағылды. Солардың ішіндегі
ең ірісі, ең белгілісі – Қарқаралыда, Қоянды жәрмеңкесінде
қабылданған құжат. Оған 14,5 мың адам қол қойған. Сол
сияқты петициялар астанаға қазақ аймақтарының барлығынан
жолданып жатты. Батыс өңірдегі бір топ рухани сала адамдары
– діни қызметшілер, сондай петиция жасау өз алдына, патшаға
арнайы барып жолықты. Мұң-мұқтаждарын тікелей айтты. Бұл
депутацияны демократ, ағартушы, кейін Екінші Мемлекеттік
думаның мүшесі болған Бақытжан Қаратаев бастап барған
болатын.
28
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
Бұның бәрі өркениетті күрес жолына түскендіктің белгісі
еді. Өйткені қолға қару алып, ештеңе бітіре алмайтындарын,
cол кездегі оқыған азаматтар түсіне бастаған. Бірінші
революцияның жемісі ретінде пайда болған Мемлекеттік
думаның алғашқы екі шақырылымына қазақтар да өз
өкілдерін сайлады. Олар Дума мінберін ұлт мүддесіне
пайдалануға тырысты. Қолдарынан келгенше қазақ мәселесін
көтерді. Әсіресе Бақытжан Қаратаев 1907 жылы сөйлеген
жер-су мәселесі жөніндегі атақты сөзінде отаршылдық
саясатты әшкерелеген болатын. Екінші Дума мүшесі ретінде
үкіметте, салалық билікте – қазіргі тілмен айтқанда, жер-су
министрлігінде көптеген жұмыстар жүргізген еді. Бірақ оның
бәрінен де патшалық билік оң нәтиже шығартпады. Ақыры,
әйгілі «3 маусым заңымен», қазақтарды Мемлекеттік думаға
депутат сайлау құқынан айырды.
Мұндай жағдайда қазақ күрескерлеріне басқаша күресу
жолына түсу керек болды. Күресті жалғастырудың сол
шақтағы ықтимал түрі, тек қана ағарту істерімен шұғылдану
еді. Халықтың көзін ашу қажеттін. Ұлттық мектеп жүйелерін
кеңейту көзделді. Алғашқы революция кезінен жалпы
мұсылман қозғалысына қатысқан қазақтар Қырымдағы
Исмайыл Гаспралының Бақшасарайдан шығарған «Тәржіман»
газеті арқылы ХІХ ғасырдың аяғында қазақ арасына да тарай
бастаған идеясын – жәдидшілдікті қолдап, төте оқу, жаңаша
оқу, жаңа әдіспен оқыту мектептерін ашуға атсалысты. Мақсат
– қазақтың көзін ашу, ояту болғандықтан, ақыры, «Қазақстан»,
«Қазақ» газеттерін, «Айқап» журналын шығарды. Осындай
жағдайда 16-шы жылға келдік.
16-шы
жылы
қазақтың
белгілі
үлкен
көтерілісі,
империядағы Ақпан революциясына ұласқан ұлт-азаттық
көтерілісі басталды. Көтерілістің тұтануына патшаның 1916
жылғы 25 маусымда империядағы «тегі бөтен бұратаналарды»
Бірінші дүниежүзілік соғыстың қара жұмысына шақыртқаны
себеп болды. Сол уақытқа дейін қазақ әскерге алынған еместін.
Енді ешқандай алдын-ала түсіндіру жұмысы жүргізілместен,
бірден ел ішінен жаппай 19 бен 43 жастың арасындағы
азаматтарды қорғаныс құрылыстарына салмақшы болған
үкімет озбырлығына Қазақ және Түркістан өлкесі бірдей
наразылық көрсетті. Жиырма бес жас айырмашылығы бар
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
29
адамдарды бір мезгілде шақыру – бір отбасындағы әкесі мен
баласын қоса әкету, түтін біткенді ересек ер адамсыз қалдыру
деген сөз ғой. Міне, осыған күллі халық қарсы тұрды. Оның
аяғы үлкен ұлт-азаттық күреске ұласты. Көтеріліс оты барлық
жерді шарпыды. Бүкіл Түркістан өлкесін, қазақтың даласын,
барша тараптарын түгел қамтыды. Бірақ, әрине, патшаның
қолында қарулы күш бар, әскер бар. Жазалаушылар көтерілісті
тез басты. Негізінен басты. Бастыдағы, көтеріліс жалыны
сөндірілген аймақтардан жұртты, дегенмен, әскерге ала
бастады, әскерге болғанда – қара жұмысқа, соғыстың әскери
құрылыстар салатын қара жұмысына.
Батысқа орысша білмейтін бұратана жұмысшыларды
тиеген эшелондар ағылды, содан, ол жақта мүлдем бейтаныс
ортаға түскен жалпы қараңғы халықпен жұмыс істеу
қажеттігі пайда болды. Біздің интеллигенттер әскери құрылыс
нысандарына жұмылдырылған қара жұмысшылар арасына
тілмәштық, дәрігерлік, т.б. жұмыс жүргізетін ұлт мамандарын
апарды.
Ал кейбір ошақтарда, мәселен, Торғай сияқты жерлерде
ұлт-азаттық көтеріліс қимылдары тоқтаған жоқ. Біздің
көзі ашық азаматтарымыз елге Мемлекеттік думаның
арнайы комиссиясы шығуына түрткі болғанды. Мұсылман
фракциясының жанындағы бюрода Әлихан Бөкейханов пен
Мұстафа Шоқаев жұмыс істеп жүрген. Солардың әрекеті
нәтижесінде дүрлігулі өлкелерге депутаттық сұрау салулар
жолданды. Ақыры, халық көтерілісін күшпен басқанда орын
алған сорақылықтарды арқау еткен мәселе Думаның қарауына
шығарылды. Бұл 16-шы жылдың аяғында, желтоқсанда болған
оқиға еді.
Шет аймақтағы көтеріліс мәселесін қарағаннан кейін, Дума
тағы тарады, уақытша тарады. Ал депутаттық сұрау салулар
бойынша көтеріліс аумақтарындағы әкімшіліктерден жауаптар,
анықтамалар алу, дегенмен, ұйымдастырылып жатты. Бірақ
оларды Дума түгел алдырып та, қарап та үлгерген жоқ. Өйткені
ол кезде жоғарғы биліктің өзі іріп-шіріп бара жатқан болатын.
Біздің 16-шы жылғы көтеріліс соған да серпін бергендей
еді. Сөйтіп, ақыры, Ақпан революциясы жеңіске жетті.
Патша тақтан кетті, монархия құлады. Ал самодержавиелік
құрылыстың қаусап, биліктен таюы күллі империядағыдай,
30
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
біздің қазақтардың да ішінде бір ерекше серпіліс туғызды.
Қазақ қайраткерлерінің алдынан ғаламат жаңа саяси
мүмкіндіктер ашылды. Бұл елдікті қалпына келтіруді көздейтін,
халыққа қызмет етудің жаңа жолдары еді.
Отарланып,
мемлекеттілігі
жойылған,
жер-суынан
айрылған халықты қалай жаңа дәрежеге көтеруге болады,
жалпы, қазақтың мемлекеттілігін қайтіп қалпына келтіруге
болады деген мәселені ашық күн тәртібіне қоюға мүмкіндік
туды. Жалғыз қазақ емес, езілген елдердің барлығы,
империядағы жалпы мұсылман қауымы, түркі қауымы түгел
осы мәселемен шұғылданды. Сол жанданған серпіліс кезінде
барлық облыстарда қазақ съездері өткізіліп, қазақ комитеттері
құрылды. Жазда алғашқы жалпықазақ съезі болды.
Бірінші съезде қазақтың мүддесін қорғайтын саяси партия
ашу керектігі айтылып, халық мүддесін көздейтін шешімдер
қабылданды. Желтоқсан айында екінші жалпықазақ съезі
өтіп, сонда Алаш автономиясы құрылды, Алаштың Ордасы,
яғни үкіметі сайланды. Оның алдында Қоқан қаласында
Түркістан мұхтариаты деп аталған сондай автономия
жарияланған еді. Қазақтардың тең жартысы тұратын еліміздің
оңтүстік бөлігіндегі облыстардың бәрі сол Түркістан өлкесіне
қарайтын. Ташкентте большевиктердің жұмысшы және солдат
депутаттары кеңесі осы өлкені билейтін үкімет сайлап, оған
Түркістанды мекендейтін жұрттың 95 пайызын құрайтын
жергілікті халықты – қазақ, өзбек, тәжік, түрікмен, қырғыз,
тағы басқаларды қатыстырмағаннан кейін, бұлар еріксіз
өз құрылтайын өткізген. Сөйтіп, төтенше 4-ші мұсылман
съезі,
өлкедегі
билікті
большевиктердің
озбырлықпен
басып алғандығы салдарынан, мәжбүрлік жағдайда Қоқанда
шақырылған-ды. Төтенше мұсылман съезі сонда Түркістан
автономиясын өмірге әкелді. Алаш-Орда да дүниеге солай
келген-ді. Өйткені орталықта билікті большевиктер басып
алған. Питерден бермен лықсыған большевиктік анархиядан
қорғану керек деген оймен, біздің қайраткерлеріміз Орынборда
екінші жалпықазақ съезін өткізді. Осындай жағдайда ұлттық
мемлекеттік құрылымдар пайда болған еді.
Қазақ тағдырына тікелей қатысы бар осы екі мемлекеттілік
те – ел болсақ деген арман-мақсаттың нәтижесі еді. Осындай
реттермен ұлттық идея нобайланғандай болды, оны өміршең
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
31
тұғырға
қондыратын
идеология
жобаланды.
Халықтың
санасынан ұзақ уақыт бойы кетпеген, әлі де кетпейтін ұлттық
концепциялар, тұжырымдамалар сонда қалыптасты. Ол біздің
Алаш, Алашорда делінетін дәуірімізде көкейімізге ұялаған.
Алашорда, шынында, алғашқы ұлттық өкіметіміз еді. Рас, оның
ғұмыры ұзақ болған жоқ. Григорий күнтізбегі бойынша 1917
жылғы 25 желтоқсанда жарияланды да, артынша, Орынбордан
құрылтай белгілеген астанасына – Семеймен іргелес Алаш
қаласына кетуге мәжбүр болды. Бірақ онда да жазға дейін
жұмысына кірісе алған жоқ. 1918 жылғы күзде сол кезгі
ахуалды ескере отырып, басқаруды оңтайландыру мақсатымен,
екіге бөлінді. Батыс Алаш-Орда екі жыл бойы автономиялық
режимде, республикалық режимде біршама тәуір жұмыс істеді.
Ақыры Алаш-Орданың Батыс бөлімшесі де, Шығыс бөлімшесі де
совет өкіметін мойындауға мәжбүр болды.
Содан кейінгі күрес кеңестік платформада жалғасты.
Халықты мемлекеттілікке апаратын жаңа жолға бастау,
жаңаша, кеңестік тұрпаттағы автономия құру, қайткенде ел
болу мәселесі ұлт қайраткерлерін үнемі толғандырумен болды.
Алаштың идеясы, міне, осылай сабақтаса алға басты. Құрылымы
жойылғанмен, ұлттық идеясы бәрібір өлген жоқ. Бірақ жаңа
жағдайға ауысты. Өйткені Ленин бастаған кеңес өкіметі
алашордалықтарға кешірім жасады, оларды кеңес қызметіне
тартты. Сондықтан алаш қайраткерлерінің бірқатары кеңес
өкіметін мойындап, кеңес аппараттарында қызмет атқарды.
Алайда, сол кездегі солақай большевиктер оларға жұмыс
істеткен жоқ. Ол басқа мәселе.
Алашшылдар тарапынан кезінде ел мүддесі үшін кеңес
кеңселерінде, оқу-ағарту саласында беріле қызмет ету
үлгілері көрсетілді. Бірақ совет өкіметінің негізгі ұстанымы
таптық көзқарас, яғни бай мен кедейді жіктеп қарау еді. Ал
біздің алашордашылдардың ұстанымы – ұлттық бірлік. Бір
елді – қазақ елін – бай, кедей деп бөлмей, баршаға ортақ
ұлттық теңдікке қол жеткізу. Бұлардың көзқарастарындағы
айырмашылықтары сонда болатын.
Самодержавие тұсында езілген халықты – Қазан
төңкерісі арқылы азаттыққа қолы жеткендей болған халықты
елдік мәселеге жұмылдыру, көзін ашып, ояту, қоғамдық-
саяси өмірге тарту, түптің түбінде озық өркениетке сай
|


title: «Самұрық – Қазына» ұлттық әл-ауқат қоры - бет 4

text:
32
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
мықты ұлттық мемлекет орнату сияқты мәселелер саналы ұлт
қайраткерлерінің әрдайым ойында тұрды. Міне, Алаштың осы
идеясы күні бүгінге дейін ел-жұрттың есінде, ол біздің ұлттық
қозғалыстарымыздың қозғаушы күші болып келеді.
Кеңес өкіметінің тұсында Алаш идеясы көзделген мәнінде
жүзеге асқан жоқ. Әрі қазақ, шынын айтқанда, көп зардап та
шекті. Әрине, ел өмірінде үлкен экономикалық, әлеуметтік,
мәдени жетістіктер болғанына дау жоқ. Кеңес өкіметінің
арқасында
біз
өзіміздің
мемлекеттігімізді
жаңғырттық.
Өйткені дербес қазақ хандығы, яғни қазақтың мемлекеттілігі
жойылғалы ол кезде біраз уақыт болған. Соны кеңестік
тұрпатта – әуелі 1918-ші жылы Түркістан кеңес автономиясы
түрінде, одан 1920-шы жылы Қазақ кеңестік автономиясы
түрінде жаңғырттық. Ал 1924-ші жылы Орта Азиядағы ұлттық-
аумақтық жіктеу, межелендіру науқанынан кейін екі өлке –
оңтүстік, солтүстік өңірлер бірігіп, бір шаңырақ астындағы
бүгінгі Қазақстан елдік ту көтерді. Сөйтіп, шындап келгенде,
қазіргі тәуелсіз еліміздің аумағы кеңес өкіметінің тұсында
қалыптасты. Қарапайым халық «біз жеке ел болдық» деп ұқты.
Бірақ, дербес ел ретінде түтін түтетуге большевизм
жібермейтін. Олар қазақ елін бұрынғы сипатта, тек жаңаша,
кеңестік империя түрінде отарлап ұстады. Бір қарағанға
аты жап-жақсы – Советтік Социалистік Республикалардың
Одағы деп аталды. Біздің Қазақстан сол одақты құратын
республикалардың
қатарына
1936-шы
жылы
сталиндік
конституция бойынша кірді. Шындап келгенде, ол кезде біз
Ресей Федерациясы құрамындағы автономиялық республика
ғанамыз, тап сол ұлы Ресеймен теңесіп, одаққұрушы
республика мәртебесін иеленетіндей құрметке лайық емес едік.
Неге дейсіз ғой? Себебі, кеңестің тұсында қазақ 1917–18–19-
шы жылдары, 1920–21–22-ші жылдары, 1930–33-ші жылдары
қатты ашаршылыққа ұшырады. Аштық апаттың Түркістан
өлкесінде орын алған алғашқы кезеңінде 1 миллиондай, Қазақ
өлкесіндегі екінші кезеңінде тағы 1 миллиондай, ал жер-
суы мен халқы біріккеннен кейін болған, үшінші кезеңінде
2 миллионнан астамы көшпенді жан өлім құшты. Және ол
ашаршылық кездейсоқ емес, қолдан ұйымдастырылған-тын.
Өкінішке қарай, большевизмнің үлкен де терең астыртын
саясаттарының бірі сол – аштық саясаты еді. Оны кезінде
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
33
Мұстафа Шоқай «большевиктердің аштық саясаты» деп атап
айтқан болатын.
Шынында да сондай саясат жүргізілді. Большевиктерге
иен даланы тиімді пайдалану керек болды. Көшпенді халықты
отырықшыландыру арқылы олар жайлаған ұлан-ғайыр
кеңістікті босатамыз да, сол жерде индустрия ошақтарын
көтереміз деп дәмеленді. Шұрайлы пұшпақтарды босатуды
көздегенмен, халықты қырып жібереміз деп жобаламаса керек.
Бірақ іш жүзінде құдайы бере кетті: мал соңында көшіп-қонып
жүрген жұрттың төрт түлігін сыпырып алып еді, тоз-тозы
шықты, жейтін тамағы болмай, аштан өлді. Себебі көшпенді
қазақ табан астында басқаша тірлік етуге бейім емес еді.
Өкімет оның жағдайын жасаған жоқ, алдындағы малын тартып
алып, отырықшы бол деді. Бірақ сол отырықшылық салтты
материалдық тұрғыдан қамтамасыз етпеді. Жейтін тамағынан,
ата кәсібінен айырғаннан кейін, бұрын мал бағу жағдайымен
ұдайы көшіп-қонып жүрген халықтың әдеттегідей үйреншікті
жеріне қоныс аударуына күші жетпей қалды. Осының
салдарынан көбі ашықты, қырылды. Талайы көрші елдерге
босты, бірлі-жарым шамасы жеткендер қолдарында қалған
азын-аулақ малымен шетелге ығысып кетті. Сөйтіп қазақ халқы
айтып жеткізгісіз ұлттық апатқа ұшырады.
Міне, осындай жағдайларда – большевизмнің қазақ
халқын ұлттық апатқа душар еткен мемлекеттік қылмысы
салдарынан – Қазақ елі халқының тең жартысынан артығырақ
мөлшерін, экономикасының өзегін құрап отырған төрт түлік
малының 88 пайыздайын жоғалтқан еді. Осынша құлдыраудың
шын себебін жасырудың әдісін «халықтар әкесі» тапты: дәстүрлі
экономикасы тұралаған, төл халқы өз елінде азшылыққа
айналған Қазақстан – Ресей Федерациясы құрамындағы
Автономиялық Республика – 1936 жылғы конституция
бойынша КСРО-ны құрушы республикалар қатарына бір-ақ
көтерілді. Сөйтіп, миллиондардың қанының өтеуіне берілген сол
мәртебенің арқасында – 1991 жылы мемлекеттік тәуелсіздікке
жеттік.
Кеңес өкіметінің 70 жылдық билігі дәуірінде белгілі бір
кезең бойы қилы ауыртпалықты бірге көтеріп, жақсы өмір
сүрдік. Қазақтар майданға соғыс алдындағы санының бір
ширегін аттандырып, ортақ Отанды фашизмнен қорғады.
34
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
Республика шегіне алыстан көшіріп әкелінген халықтарды
құшақ жая қарсы алды. Тың көтеру, басқа да қай науқаны
болмасын, бәріне белсенді атсалысты. Білімін, мәдениетін
ұштады, тиісінше ұлттық мүддесін ұмытқан жоқ. Алаштың
негізгі идеясы, ел болу мәселесі саналы интеллигенцияның
ұдайы зердесінде тұрды.
Өйткені, отар заманда өзекті болған жер-су мәселесі
ұлттық қозғалыс отын тұтатқан еді. Сол мәселені, «царизм
тартып алған 45 миллион десятина жерді өздеріңе қайтарамыз»
деп құрғақ уәделер берген революциялық риторикасына
қарамастан, большевиктер билігі шешпеді, қайта күрделі күйге
түсірді. Қазақ жеріне сырттан лек-легімен адамдарды тоғыту
арқылы, жанама түрде болса да, халықты, жерді жаңаша
отарлады. Қазақтың тіліне, мәдениетіне нұқсан келтірді.
Мәселен, тың жер, тыңайған жер игереміз деген ұранмен
қоныстанған миллиондаған жұрт қазақтың қайғылы тарихынан
хабарсыз еді. Өкімет оны білдіртпеу жағында болды. Сондықтан
біз келген халықты кінәлай алмаймыз. Олар әдемі ұранға
сеніп, елдің экономикасын көтереміз, жақсы өмір сүреміз деп
дәмеленді. Солай істеді де. Орталық үшін, өздері үшін екпінді
жұмыс істеді. Астық өсірді, қала салды, индустрияны көтерді.
Өздері де байыды.
Бірақ, қазақ халқының ұлттық дамуына соншалықты
жаны ашыған жоқ. Өйткені қазақ ауылдары мұхит іспетті
тың шаруашылығының ішінде жыпырлаған, болашақсыз
ұсақ аралдар тәрізденіп қалды. Содан, 700-дей қазақ мектебі
жабылды. Балаларын қазақтар еріксіз жаппай орысша оқытуға
мәжбүр болды. Сөйтіп тілін жоғалта бастады. Бұл жерде
мына мәселені ажыратып алу керек – бәрі орысша білуге
мәжбүр болды дегенде, біз орыс тіліне қарсы болып отырған
жоқпыз. Өйткені, орыс тілі арқылы, орыс мәдениеті арқылы
көп жетістікке жеттік. Мәселе – орысша оқу салдарынан
балалардың ұлттық тамырынан айырылғандығында. Көптеген
балаларымыз қазақтың тілін, мәдениетін, дәстүрін білмей
өсті. Өкініш сонда. Егер Алаштың идеясымен, Алаш құрған
жоспармен өмір сүрген болсақ, ондай күйге ұшырамас едік.
Өйткені Алаш өз еліндегі бөтен халықтарды ешқашан шеттеткен
емес, қазақ орыстармен және басқалармен бірге тұрады деп
есептеді. Бірақ өзінің тілін сақтаймын, мәдениетін сақтаймын
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
35
әрі дамытамын, экономикасын көтеремін деді. Кеңес тұсында
сол мәселе – толыққанды ұлттық даму шешімін таппады.
Сондықтан да алаштық идея жүрек түкпірінде мен-мұндалап
тұратын. Бұл жәйт кеңестік кезеңде ашық айтылған жоқ, әрине.
Бірақ, халықтың жаппай сауаттануы, мәдениеттің өркендеуі,
көркем әдебиеттің, өнердің дамуы сананы оятты, сөйтіп,
ұлттық мүдденің орындалмай тұрған олқы тұстарын да үздіксіз
айқындай берді.
Өзін-өзі танудың, сананың өскендігінің нәтижесінде 1986-
шы жылғы 17–18 желтоқсанда жастар алаңға шығып, қазақтың
ұлттық мүддесі тұрғысынан талаптар қойды, алғашында бейбіт
шеру түрінде басталған қозғалысты шын мәніндегі ұлт-азаттық
көтеріліске ұластырды. Сондағы күллі республикаға жайылған
қозғалысты кейбіреулер осы күнге дейін түрліше түсіндірмек
болады. Тасадағы біреулер әдейі ұйымдастырды, бұзақыларға,
наркомандарға жел берді дейді. Оның бәрі бос сөз. Мәселе
ұлттық намыста болатын. Ұлттық сананың оянуында болатын.
Ал оны мәскеулік орталық бұрынғысынша жапырып, кәдімгідей
басып-жаншып, таптап өте беремін деп ойлады, солай етті
де, сөйтіп, КСРО дегеніміздің іс жүзінде қанқұйлы империя
екендігін дәлелдеді. Кеңестік империяның қожайыны Мәскеу,
ал мына одаққұрушы республика деп аталатын Қазақстан
– баяғы отар аймақ. Отар аймақта метрополияға қарсылық
білдіріп, бас көтеруге батылы барған жастар – метрополияға
бағынышты болуға тиіс кәдімгі отарлық құлдар. Ал отар
құлдарына қандай қарым-қатынас жасалмақ? Тек қана ұрып-
соғып, күшпен жуасытып алу керек... Өкінішке қарай, солай
болды. Осындай жағдайда Алаштың идеясы мен идеологиясы,
Алаштың жалпы ұстанымы өмірге оралуы қажет екені сезілді.
Мұны халықтың өзі сезді. Соны қайта құру жылдары біздің
зиялы қауым ашық көтере бастады.
Міне, тәуелсіздікке де 20 жыл болды. Бәрібір Алаштың
идеясын әлі айтып жүрміз. Бірақ жеріне жеткізе насихаттаған
жоқпыз. Оны күні бүгінге дейін билік те, халық та тиісті
деңгейде бойына сіңірген жоқ. Алашорданың 90 жылдығы
елеусіз өте шықты. Жалпы, Алашқа қатысты өткізілуі тиіс
үлкен шаруалар соншалықты биік деңгейде көрініс таппады.
Дегенмен, соған қарамастан, Алашты зерттеп оқу керек
екенін түсінеміз. Еліміздің жарқын болашағы үшін, ұлттық
36
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
идеямызды, басты бағдарымызды айқындап алу үшін солай ету
керек. Әдетте отар ел нені арман етеді? Отарлық қамыттан,
империяның қамытынан құтылған уақытта нені армандайды?
Әрине, дербес, егемен, тәуелсіз ел болуды армандайды!
Ендеше, сондағы ұлттық идея, ұлттық мақсат-мұрат не? Әрине,
ұлттық мемлекет орнату! Пәлен ғасыр дербес өмір сүріп,
отаршылдар қолына түсіп, жабылып қалған мемлекеттігіңді
озық өркениетке сай етіп, қайтадан жаңғырту. Алға жетелейтін
негізгі идея, міне, осы болуға тиіс. Осы күндері айтылып
жүрген әлемдегі экономикасы сапалы елдер шоғырына кіру, ең
озық елдер қатарына қосылу сынды биік мақсаттарға ұлттық
негізіндегі мемлекет құру арқылы жылдамырақ жете алсақ
керек... Өзіңнің ұлттық мемлекетіңде, өз еліңде өзге жұрттың
бәрімен бірге, ешкімді бөліп-жармай, алаламай, жақсы өмір
сүруге қол жеткізу және кедейшілікті жою жолында пәрменді
жұмыс жүргізуге болады...
Халықаралық құжаттарда біздің елді ұлттық мемлекет
деп есептейді. Ұлттық мемлекет құру, яғни қазақтың ұлттық
мемлекетін жаңғырту мәселесі біздің 1990 жылғы тәуелсіздікке
жету жайындағы декларацияда жазылған болатын. Бірақ, 1991
жылы мемлекеттік тәуелсіздікті жария еткен құжатта ұлттық
мемлекет туралы сөз болмай қалды. Ондай сөз осы күнде де
жоқ. Бұрнағы жылғы әйгілі «Ел бірлігі доктринасы» жобасын
еске түсірейік. Соның шу туғызған нұсқасын жасаған жігіттер
«бізге ұлттық мемлекет қажет емес, бізге азаматтық мемлекет
керек» деген ұстанымды ту етті. Оның астарында ұлттық
мемлекет құруды армандамау жөн деген пиғыл, біздің елде
ұлттық мемлекеттің шаңырақ түтетуін ұмыттырамыз деген
әрекет жатқан болатын. Сол доктринаның алғашқы жобасына
дем берушілердің бірі осы күнге дейін «қазіргі заманда ұлттық
мемлекет құру деген – анахронизм» деп нығарлайды. Бұл
ол азаматтың соншалықты ақылы асып кеткендігі ме, жоқ,
әлде, оған тым оқу өтіп кеткендіктің көрінісі ме, құдай білсін.
Қайткенде де дұрыс емес. Себебі, тек қана ұлттық мемлекет
халқымызды алыс болашаққа аман-есен апара алады. Топан
судай үрейді ала анталаған глобализациядан аман қалудың,
жаһандануға жұтылмаудың жалғыз әдісі – тек қана еліміздің
ұлттық сипатын сақтау әрі дамыту.
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
37
Ал Қазақ Елі ішінде ұлттық сипатты сақтау, ұлттық
мемлекеттің өзіндік сипатын сақтау – бүкіл елге, өзіміздің
ішімізде тұратын өзге ұлттар өкілдерінің бәріне де қолайлы,
жайлы, әдемі мемлекет құру деген сөз. Осында тұратын барша
жұрт қазақтың ұлттық мемлекетін мойындаса, сол ұлттық
мемлекеттің мүддесі үшін жұмыс істесе – сонда өздері де
жақсы өмір сүреді.
Өкінішке қарай, бізде тап сондай ниетпен жүргендер
жоқтың қасы. Неге? Себебі біздің қазақтың қайғылы тарихын
өз арамызда тұратын адамдар білмейді. Қазақтың өзі де көп біле
бермейді. Өйткені насихаты жоқ.
Жоғарыда айтылғандай, біздің елімізге кеше тың көтерем,
индустрияны дамытам деп келгендер жанама түрде болса да,
қазақтың ұлттық мүддесін шектеуге себепкер болды. Олардың
бүгінгі ұрпақтары сондай науқандар салдарынан бір кездері
қазақтың өз елінде жалпы халықтың үштен біріне де жетпей
қалғанын білгені жөн болар еді. Еліміздегі күллі диаспора
өкілдері жергілікті халыққа түрлі зиянын тигізген жәйттерді
саралап үйренсе, қазақ басынан кешкен қиғаштықтарға ата-
бабаларының өз еріктерінен тыс «үлес қосқанын» кішкене
ойланса дұрыс. Егер түрлі түсіндіру, насихат жұмыстары
арқылы сондай жағдайға қол жеткізсек, онда біздің ұлттық
ұйымдар қойып жүрген мәселелерге өзге ұлт өкілдері ешқандай
да қарсылық білдірмейді. Қазақтың ұлттық мүддесін бірінші
кезекке қою, ұлттық тілді дегенмен шынайы мемлекеттік
деңгейге көтеру мәселесіне кедергі болмайды. Осы күндері
әлдекім: «Біз де осы жерде көптен тұрып жатырмыз, біз де
салық төлеушіміз, біздің де құқымыз бірдей, бізбен санасу
керек» деп еске салып қойып жүрген орынсыз өркөкіректікті
айтпайды. Елімізді мекендейтін диаспоралармен ешкім санаспай
жатқан жоқ. Санасады, санаспауы мүмкін де емес. Мәселе
приоритет, басымдылық неде болу керек екенін айқындап, соны
барша қазақстандықтың мойындауында.
Егер де, осы бір кілтипанға жаппай мойынсұнатындай
жағдайға қол жеткізсек, ал оған жетуге әбден болады, онда
шын мәніндегі тұтастық, елдің мың жылдық бірлігі қамтамасыз
етілері күмәнсіз. Ал мұның әдісі сол – әділ, дұрыс насихатты,
тарихпен тәрбиелеуді кең жолға қою. Қазақтың кәдімгі
қасіреті мол бай тарихын баршаға, күллі тұрғындарға білгізу
38
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
жолымен ел азаматын тәрбиелеуді мақсат ету ләзім. Сонда
барша диаспора өз орнын түсінетін болады. Қай жерде нені
қолдау керек екенін ажырата алатын болады. Әр жаққа бөлініп,
шашырамайды.
Мәселен, тіл мәселесін алайық. Алаштың көсемдері: «Егер
тілі жойылса – ұлттың да жойылғаны» деп айтып кеткен.
Ұлттылықтың белгілерінің ішінде бірінші кезекте тіл тұратыны
баршаға мәлім. Тілдің, экономиканың, географиялық аумақтың,
ділдің, мәдениеттің, психикалық бітімнің ортақтығынан
ұлт пайда болады деген ежелгі қағиданы мойындар болсақ,
айтылғандардың ішінде тіл тағдыры айрықша ойлантары
күмәнсіз. Ұлтты ұлт ететін – тіл. Ендеше, мемлекеттік тіл
деген биік ресми мәртебесі бар қазақ тілін сақтауға тырысу
қажет. Жалпы, мемлекеттік қазақ тілі жоғалады дей алмаймыз.
Өйткені, біріншіден, 8–9 млн халық қазақ тілін ана тілі
деп біледі, екіншіден, арамыздағы тегі өзге бауырларымыз
да қазақша сөйлеп келеді. Қазақ тілі жойылмайды. Мәселе
басқада. Мәселе – қазақ тілін өзі орнына қою, мемлекеттік
тіл мәртебесіне лайық деңгейге көтеру. Осы шаруада бізге
арамыздағы диаспоралар мүшелері көмектессе, абзал болар
еді. Біздің ішіміздегі орыс ағайындар бар, орыс тілді басқа
туыстар бар, бәрі мәселені тарихи әділеттілік тұрғысынан
түсініп, қазақтың ұлттық мемлекеті мүддесінің жүзеге асуына
жәрдемдесу керек деп ойлаймын.
Ал ортақ істің мән-маңызы мен жөн-жобасын олардың
түсініп жәрдемге келуіне біздің орыс тілді қазақ азаматтары,
жалпы біздің мемлекеттік саясатымыз жабыла ықпал етуге тиіс.
Жағдайды елге түсіндіру ләзім. Біздің орыс бауырларымызға
ештеңеден шошынуға болмайды. Керісінше, қазақ мемлекетінің
жоғын түгендеуге қатысу арқылы олар өз болашағын
қамтамасыз етеді, соны ұғынғандары абзал.
Бізде, өкінішке қарай, теріс көзқарас бар: билік
мемлекеттік тілді біл деп міндеттейтін болса, онда, құдды,
қазақ еместер елден кетіп қалатындай, дүниені қараң қалдыра
байбалам салады. Бұл жерде шектен шықпау маңызды.
Мысалы, орыс досыңа міндетті түрде қазақ тілін біл деп талап
қоймайсың. Мәселе – сол досыңның қазақ тілін мемлекеттік
тіл екендігін мойындауында. Мемлекеттік тіл ретінде құрметтей
білуінде. Ең бастысы – сенің тіліңе құрметпен қарауы.
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
39
Егер мемлекеттік тілді мойындап, құрмет тұтар болса, онда,
ешқандай талап қойылмаса да, өзіне қажет деңгейде үйреніп
алады. Қажеттілікті сезінсе – жылдамырақ игеруге тырысады.
Ал мемлекеттік тілді білуге қажеттілікті жұрт қандай жағдайда
сезінер еді? Әрине, ол тек қана іс жүзіндегі мемлекеттік тілге
айналғанда. Мемлекеттік аппарат, биліктің барлық салалары,
мемлекеттің бюджетінен қаржыландырылатын мекемелер
мемлекеттік тілде жұмыс істесе, онда сол жерде әлдеқандай
мәселесін шешкісі келетін орыс және орыс тілді ағайындар
өзінің тіршілігіне керек тілді қажет мөлшерде тез-ақ біліп
алатын болады.
Ал былайғы қарым-қатынаста орыс тілін қолданба деп
ешкімге де тыйым сала алмайсың, ондай әрекетке мұқтаждық та
жоқ. Бүкіл ғылымның, әлемдік мәдениеттің, тағы көп нәрсенің
жетістіктерін орыс тілі арқылы танып-біліп жүргенімізді
ешкім жоққа шығармайды. Сондықтан тек қана мәселеге
түсіністікпен қарау керек. Ал түсіністікпен қараудың әдісі, тағы
да қайталап айтамын, халықты тарихпен тәрбиелеу. Оған біздің
теледидар, біздің баспасөз, бұқараға жететін барлық БАҚ әсер
етуі керек. Егер нысаналы түрде жаппай жақсы жұмыс істеліп
жатса, меніңше, ел-жұрт дұрыс түсінетін болады. Ешкім қарсы
шықпайды.
Рас, бізде жекелеген шетін ойлы радикал ұйымдар бар.
Дұрыс жұмыс жүргізсек –олардың да көзін ашуға болады. Осы
орайда өзімнің ылғи айтып жүретін бір қисынымды қайталағым
келеді. Мүмкін қателесермін, қателеспеуім де мүмкін, қалай
болғанда да, менің ойымша – біздің билік, үкімет, анығында
парламент бір опыну құжатын қабылдау керек секілді.
Әлқиссасында жағдайды түсіндіру ләзім: елді отарлау қалай
жүрді, енді одан біз қалай шығып келеміз, тт. Әрине, шындап
келгенде,
тәуелсіздік
табалдырығында
отарсыздандыру
бағдарламасын жасау керек еді. Ол істелген жоқ. Бірақ,
дегенмен, отарсыздандыруды қамтамасыз ететін біршама
жұмыс жүзеге асырылды. Енді соларды қалың халыққа арнайы
түсіндіретін байыпты құжатты өмірге әкелген дұрыс. Алда
тұрған өзекті де зәру мәселені көпшіліктің санасына жеткізу
үшін, кім-кім де оны терең әрі жете түсіну үшін – соның
бәрін салиқалы түрде баян ету абзал. Сосын алдағы міндетті
тұжырымдаған жөн. Қысқасы, қазақтың қайғылы тарихынан
40
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
туындатып,
жоғалтқандарымыздың
орнын
толтыруға
тырысудың тарихи әділеттілікті қалпына келтіруге апаратынын,
олай ету бүгінгі ұрпақтың қасиетті борышы, арманда кеткен аға
ұрпақ рухы алдындағы парызы екенін биік мекеме тиісті тарихи
құжат түрімен айтса, көп нәрсенің шешімі идеологиялық
тұрғыдан қамсыздандырылар еді деп ойлаймын.
Мәселен,
біздің
оралмандар
деп
аталып
жүрген
қандастарымызды алайық. Оралмандар тәуелсіздік жылдары
миллиондап келді, олар - біздің халықтың құрамдас бөлігі. Бірақ
біздің арамызда мынадай бір жағымсыз қылық бар. Қытайдан
келген қазақты – қытай, Өзбекстаннан келсе – өзбек,
Монғолиядан келгенді – монғол дейді. Жалпы, ішке кіргізбей,
кеудесінен кері итеруге тырысады. Біздің кейбір іс басындағы
азаматтар да оларды «біздің менталитетке cәйкес келмейді»,
бізден гөрі бөлектеу ойлайды деп, оларға аса қырын қарайтын
да ыңғай танытады. Ал енді тағы бір өрескел жәйтті айтсақ,
кейбіреулер: «Бұлар қиын жылдары отанын тастап қашып кетіп
қалған, енді неге біз олармен бөлісуіміз керек? Өзімізге жетпей
жатқанда, қалайша олар да ортақтасып ұмтылады?» дегендей
жаңсақ пікірде. Бұл көзқарас түбірімен қате, ондай ой ешкімде
болмауға тиіс.
Неге? Себебі шетке жұрт қилы катаклизм кездерінде
босты. Айталық, 16-жылғы көтеріліс тұсында, одан 20–30-
шы жылдарғы байларды тәркілеу, кедейлерді ұжымдастыру,
отырықшыландыру
секілді
озбырлықпен
ұсынылған
реформаларға көрсетілген қарсылықтарды жазалаушылар
күшімен басу, ақыры халықты жаппай ашаршылыққа ұшырату
науқандары салдарынан, өлместің күнімен, адамдар басы ауған
жаққа безді. Қысқасы, аталған кеңестік солақай реформа
салдарынан туған қызыл қырғын кезінде қазақтардың амалдап
аман қалуға шамасы жеткені туған топырағынан көтеріле
көшті. Ал оған, қайталап айтамын, биліктің – біздің қуыршақ
үкіметіміздің тарапынан жасалған озбырлықтар, қуғындаулар
себеп болды.
Демек, мен айтып отырған опыну құжатында солардың
көшіп кетуіне біздің сол кездегі қуыршақ «республикамыз»
себеп болғанын ашып айту керек. Өйткені ұлттық апат
себептерін біз қаншама большевизмге, Мәскеуге жапсақ та,
шынтуайтына келгенде, соның бәрін мәскеулік орталық біздің
|