title: Сайын Назарбекҧлы - бет 19

text:
8Б класы жаңа ән бастайды.
Біздің ауыл сұрасаң Белтұрғанда,
Биік ағаш солқылдар жел тұрғанда.
Күн мен айын басқаның мен қайтейін,
Тал шыбықтай бұралып сен тұрғанда.
8А класы жалғастырып кетеді
Сары жез құман
-
ай,
Отта тұрған
-
ай.
205
Айналайын кӛзіңнен,
Ашып жұмған
-
ай.
9Б класы жалғастырып кете алмайды, шатасады. Ұялып
сахнадан шығып кетеді.
9А класы жалғастырады.
Біріншіден не жаман
--
ӛсек
жаман,
Екіншіден –
сүймеген тӛсек жаман.
Ер жігіттің бойында болмаса ӛнер,
Жақсы екен ғой жүргені есен
-
аман.
10Б класы жалғастыра алмай 10А жалғастырады.
Сары жез құман
-
ай,
Отта тұрған
-
ай.
Айналайын кӛзіңнен,
Ашып жұмған
-
ай.
8С класы жаңа әл бастап кетеді.
Біздің ауыл текшенің етегінде,
Ерте шықсам аулыңа жетемін бе?
Ақ тамақтан емінте бір искетсең,
Айналақтап аулыңнан кетемін бе?
Бұл әнді ешкім жалғастыра алмай қалады. Әнді тұтастай 8С
оқушылары айтып шығады.
Есіктің алды тал
-
қайың
,
Басыңда тұрмас жаз дәйім.
Қалқатай
еске түскенде,
―Сары бидай‖ әнін,
Сағынып сонда салғаным.
Бұлт арылмай қойды ғой бастан бір күн,
Сенсіз ӛмір секілді жалған шіркін.
Ат арылтып алыстан келгенімде,
Кер маралдай керіліп тұрсаң, шіркін.
Есіктің алды тал
-
қайың
,
Басыңда тұрмас жаз дәйім.
Қалқатай
еске түскенде,
206
―Сары бидай‖ әнін
,
Сағынып сонда салғаным.
Халық 8С класын қошаметтеп жатады. Космомол жетекшісі
Әбіш
шығады. Қолындағы ―Абай жолы‖ романының томдарын
сахнадағы Муза қызға, Сағынға және үшінші оқушыға табыс етіп
құттықтау
сӛз сӛйлейді.
Әбіш
:
Біз бүгін ғажайып айтыс
ӛткіздік. Бұл айтыс біздердің ӛнерлі ата
-
бабаларымыздың рухын тірілтті. Ӛнерін еске түсірді. Біздің мектептің
балалары халық әндерін түгелге жуық жаттап алды. Бұл ұлкен білім
болды. Бұл ӛмірлік азық болмақ.
Бұл жарысқа, айтысқа жақсы дайындалған 8С класының
командасын қошаметтеп қол соғалық. Капитанына кітапқа қоса гүл
тапсыралық.
Әбіш
Муза қызға гүл тапсырады. Халық қошаметтеп қол
соғады.
5-
кӛрініс
Комсомол комитеті деген бӛлме есігін соғып, Муза қыз ішке
кіреді.
Әбіш
сақалақтап, абдырап қалады.
Орындық ұсынады.
Әбіш
:
Сәләматсыз ба? Отырыңыз!
Қыз
:
Сәләматсыз ба? Мен үйге қайтуым керек. Отырмаймын. Ұзақ
бола алмаймын.
Әбіш
:
Сіздің класыңыз мықты екен! Жоғарғы жеті клас ішінде халық
әндерінің
айтысынан бірінші орын алды.
Қыз
:
Ие, біз де күтпеген едік. Мен үйге қайтайын.
Қыз
кетуге ыңғайланады. Бірақ айтылмаған сӛзі бар екенін
байқатады.
Әбіш
:
Кешіріңіз, сәл кідірсеңізші. Мен сізге сәлем жолдап едім.
207
Қыз
:
Сәлеміңіз жетті.
Әбіш
:
Ол сәлем
-
хаттың тағдыры не болды екен? Бізді қатта қинап
жүр.
Білуге болар ма?
Қыз
:
Сіздің сол хатыңыз менің ең қымбат дүниеме айналды.
Әбіш
:
Оқып шыға алдыңыз ба?
Қыз
:
Оқымақ түгіл әр сӛзін жаттап та алдық. Бұ күндерде ол хаттың әр
әрпі
кӛз алдымыздан кетпейтін болды! Ақыры амалсыз ӛзім осында
келдім!
Әбіш:
Жүрегім алдамаған екен ғой. Сеніп едім!
Қыз
:
Ал мен сізден гӛрі батылдау екенмін. Жауабымды біреу арқылы
емес, Сізге ӛзім тапсырғалы тұрмын.
Әбіш
:
Әйтеуір
біреу біреуден батыл болуы қажет нәрсе ғой! Әйтпесе,
тіршілік ілгері баса ма!..
Қыз
:
Ағам да,
жеңгем де мұғалім. Хат біреудің қолына түсіп, не
жоғалып басқалар оқып ұятты болмалық деп, мен ӛзімді ӛзім осыған
кӛндірдім.
Әбіш
:
Рахмет! Оңай болмағанын сезіп тұрмын. Менің ӛз қолымнан
келмеген болатын.
Қыз
:
Мен Сағынға да бере алмадым, бұл хатты! Бұл
хат емес, бұл
менің жүрегім! Сізге соны ӛз қолыммен тапсырғым келді!
Үш
бұрышты хат ұсынады. Әбіш қыз қолын хатпен бірге ұстап
ӛзіне
тартады. Қыз қашпайды. Екеуі құшақтасып тұрады.
Әбіш
:
Музам менің!
Қыз
:
Мен сізді кім деп атасам екен?
Әбіш
:
Мен Музаның Лирасы боламын! Олар бір
-
бірінен ажырай
алмайды!
Қыз
:
208
Сіздің ата
-
анаңыз қойған атыңызды атау да, ӛзіңіз ойлап тапқан
атауыңызды ауызға алу да маған қиын соғып тұр.
Әбіш
:
Онда сіз ӛзіңіз ат қойып алыңыз! Сонда менің үш атым болатын
болады!
Қыз
:
Менің жүрегім де, менің ӛзім де, Сіздің үшінші атыңыз да осы
хаттың ішінде!.. Арманым менің! Сүйіктім менің!
Әбіш
:
Сіз бүгін менің туған күнім екенін білесіз бе?
Қыз
:
Жоқ!
Әбіш
:
Қанша
жыл ғұмыр сүрсем де, қаншама бақытқа ие болсам да
менің бүгін ең бақытты күнім болмақ! Ең ғажайып туған күнім болмақ!
Қыз
:
Кешіріңіз, туған күнге сыйлығымыз болмай қалды.
Әбіш
:
Мына хаттан артық мен ешқашан ешқандай қымбат нәрсе болуы
мүмкін емес!
Қыз
:
Ойы олқы түсіп жатса, хат сӛзінің кӛркемдігі, сӛз мағынасының
тереңдігі Лира деген ақыннан кем түсіп жатса, Музаның махаббатының
шексіздігі соның орнын толтыра алар ма?
Әбіш
:
Тек қана толтырып қоймайды! Қазірдің ӛзінде бақыт деген ғажап
шараға сыймай асылып тӛгіліп жатыр!
Бұлардың үстіне Сағын мен Кӛбеген кіреді. Құшақтасып
тұрғандарды кӛріп есікті жаба қояды.
Әбіш
:
Достарым менің! Жаппа есікті! Бері келіңіздер!
Достарын ішке кіргізіп алады.
Куә болыңдар, біздердің бақытымызға! Куә болыңдар!
Мен бақыттымын! Мынау махаббат кӛктемі маған дүниедегі ең
асыл, ең сұлу
қызды
сыйға тартты, бүгін!
Неге біздерді құттықтамайсыңдар, достарым!
Құттықтасаңдаршы
!
Құттықтасаңдаршы
!
Біздер бақыт құшағындамыз!..
209
Достары аңырып не дерін, не істерін білмей аңырып тұрады.
Содан соң қосылып‖ құттықтаймыз, құттықтаймыз‖ деп үн қосады
.
Шымылдық
27.03.2006 ж.
Ақтау.
210
АДАМГЕРШIЛIК ӘЛIППЕСI
(нақыл әңгiмелер)
Қадiрлi оқырман!
Қазiр халқымызға ең қажеттi нәрсе не?
Бұл сұраққа әркiм әртүрлi жауап қайтарары сӛзсiз…
Мүмкiн сол жауаптардың бәрi де дұрыс болар. Ал менiң ойымша,
бiздiң халқымызға қазiр ең қажеттi нәрсе –
ұрпақ
ӛсiру, жас ұрпақты
адамгершiлiк қасиеттердi бойына сiңiре ӛсiру… және ынтымақ
-
бiрлiкке
тәрбиелеу. Ӛмiрден алынған осы бiр қысқа әңгiмелер сол мақсатқа аз
да болса ӛз үлесiн қосады деген үмiтпен сiздерге деген сүйiспеншiлiк
құрметiмдi
бiлдiре
отырып,
назарларыңызға
тӛмендегi
ой
-
толғауларымды ұсынбақпын.
1. АҚЫЛДЫ МЕН АҚЫЛСЫЗ
–
Ата, бiздiң апай бiреуге ақылды бала деп, бiреуге ақылсыз бала
деп баға берiп жатады, кiмнiң ақылды, кiмнiң ақылсыз екенiн қалай
бiледi?
–
Құлыным
-
ау, мен сiздiң апайдың бала қасиетiн қалай
анықтайтынын бiлмеймiн. Бiрақ анау Абыл деген баланың атасы Әбiш
ақсақалдың бiрде: ―Сұрамаған кiсiге ақыл айту –
ақылсыздықтың
бiрiншi белгiсi‖ –
дегенi есiмде қалыпты.
Ал менiң бұл ӛмiрден байқағаным –
ақылым аз деп ойлайтындар
ӛте
аз кездеседi.
2. ЕҢ АРЗАН НӘРСЕ
Абылдың атасы үйiне келген қонақтармен әңгiмелесiп отырып:
–
Испан елiнiң бiр ақылды жазушысы ―дүниедегi ең арзанға
түсетiн, ең қымбат бағаланатын нәрсе –
iзеттiлiк‖, –
деген екен десе
Абыл: ―Ата, испандар да қазақша бiле ме?‖ –
деп сұрапты.
3. ҤШ БАЙЛЫҚ, ҤШ ЖАМАНДЫҚ, ҤШ БАҚЫТ
Әншейiнде томырықтау түйiлiп жүретiн, не жазу жазып отыратын
Абылдың атасы үйлерiне қонақ келген күнi қабағы ашылып, жаздай
жадырап, пейiлденiп кетедi екен.
Сондай бiр күнi бiр қонағы ―Бiрiншi байлық денсаулық, екiншi
байлық он саулық, үшiншi байлық ақ жаулық‖ –
деп мақалдаса,
екiншiсi: ―Бiрiншiден, не жаман –
бiлiмсiз туған ұл жаман, екiншiден, не
жаман –
ерегескен қыз жаман, үшiншiден, не жаман –
211
Ұлға
кӛрсетер үлгiсi жоқ,
Қызға
кӛрсетер қылығы жоқ,
Еңбек ете алмаған,
Бар әлемдi қарғаған,
Жан
-
дүниесi жарлы адам.
Ӛнерi арақ iшiп тост айту,
Бәрiнен де сол жаман –
дептi.
Сонда тағы бiр ақсақал:
Елдiң үш бақыты бар:
Бiрiншi бақыт –
бостандық,
Екiншi бақыт –
бейбiтшiлiк,
Үшiншi бақыт –
бiрлiк! –
деген екен.
Абыл ақсақал сӛздерiн айнытпай жаттап алып, балаларға айтып
жүр дейдi.
4. АШТЫҚТА ЖЕГЕН ҚҦЙҚАНЫҢ ДӘМI
―Не тәттi?‖ деп таласыпты үлкендер. Кейде үлкен кiсiлер де бала
болып кететiн сияқты. Бiрi ―бал тәттi‖ десе, бiрi ―мал тәттi‖ деп таласып
жатыпты. Сонда бiр қарт кiсi: ―Аштықта жеген құйқаның дәмi ӛмiр бойы
аузыңнан кетпейдi екен. Бәрінен де сол тәтті!‖ –
дептi.
5. ЕЛ БАҚЫТЫ МЕН ЕР БАҚЫТЫ
–
Осы үлкендер қызық, бiрде байлық деген не деп жауап таба
алмай жатса, бiрде бақыт деген не деп таласады. Сонша жасқа келiп
әлi кӛп нәрсенi үйренбептi
,
–
дейдi.
Бiр жолы ақсақалдардың бiрi таласқандарды тоқтатып: ―Байлық
кiсiге бақ бермейдi, бап бередi. Ал бақыт –
басында бiрлiгi бар елге
қонады, арасында татулығы бар ерге қонады. Ерлерi татулыққа құмар
елде бiрлiк орнар. Бiрлiгi бар қауымда бақытсыз адам болмас‖ –
дептi
.
6. ӚНЕР АЛДЫ –
ҚЫЗЫЛ
ТIЛ
Аталарынан қызық әңгiме естiген кӛршi баласы балаларға айтуға
асығып бүгiн мектепке жеткенше жүгiрiптi.
…Екеуi де атақты екен. Ақылдары бiрiн ―бай‖ етсе, екiншiсiн
―ақылды‖ атандырыпты. Жиында кездесiп қалған сол екеуi ―ең асыл
нәрсе не?‖ деген сұраққа әртүрлi жауап берiп, бiр мәмiлеге келе
алмапты. Бiрiншiсi ―тас‖ деп, екiншiсi ―сӛз‖ деп таласыпты. Сонда бiр
кемеңгер ақсақал бай кiсiге, базардан асыл тас алдыруын ӛтiнiптi.
Келесi күнi сол тасты базарға шығарып, кiм алар екен деп, үндемей
бақылапты. Қолдарына алып қызыға қарағанмен, ешкiм сатып
212
алмапты. Үшiншi күнi тасты сатуды атақты делдалға тапсырса тас екi
есе бағасына сатылыпты. Делдал қызыл тiлден май тамызып, ӛлi
тасқа жан бiтiрiп, тас қасиетiн адам ойы жетпестей сӛздермен
бейнелей алса керек. Сонда тӛрешi ақсақал түскен ақшаны екiге бӛлiп,
бiреуiн тас иесiне қайтарыпты да, екiншiсiн: ―Мынау сӛзiңнiң бағасы‖,
-
деп делдалға берiптi.
Ӛнер
алды –
қызыл
тiл.
Байлық та, бақыт та ана тiлде!
7. КӚРГЕНСIЗДIК ПЕН ТЕКТIЛIК
Бүгiн кӛршi үйдiң баласы бiр қызық әңгiме естiп келiптi. Атасының
бiр досы жасы жиырма үшке толғанда Алматыға оқу iздеп келiп, түн
iшiнде (ол кезде атасы жиырма тӛрт жаста екен) қоңырау баспай
(қоңыраудың не екенiн бiлмейдi екен) шоқпардай жұдырығымен есiктi
солқылдата соққанда, кӛршiлердiң бәрiн оятып жiберiп, атаны ұятқа
қалдырса
керек. Кейiн бұл уақиғаны естiген құрдастары ―надан‖,
―кӛргенсiз‖ деп әжуа жасап, тәлкек қылыпты. Сонда: ―Надандығы
ауылда ӛскендiгiнен болар, кӛргенсiздiгi қаланы кӛрмегендiгiнен болар,
бiрақ бiздiң бұ жiгiттi ешкiм тексiз деп сӛге алмас. Болат пышақ қап
түбiнде жатпас, әлi
-
ақ бәрiңнен озады!‖ –
деп мақтапты. Атаның
айтқаны келiп, әлгi кiсiнi институтты жақсы аяқтап, кӛрнекті маман
болыпты.
8. АУЫЛ КӚРКI ҚЫЗ
Менiң немерем Нұрила бiр күнi әжесiне: ―Әже маған әдемi кӛйлек
алып бершi‖, –
дептi.
Ол неге керек?
«Адам кӛркi шүберек
!
Ауыл кӛркiн қыз келтiрер, астың дәмiн тұз
келтiрер»
--
деп, тақ
-
тақ етiп, әжесiн таң
-
тамаша етiптi.
9. ТАУ ШАҒЫЛЫП ҚАЛМАСЫН…
Бiрде немерем Нұрила жүгiрiп келiп: ―Ата, ата, кӛршi үйдегi ата
ақыл сұрай келген бiреуге:
–
Бiрден ауырға салмаңдар, баланың тауы шағылып қалар дептi.
Ол не дегенi? Баланың тауы бола ма?‖ –
дедi қапылып.
Жас кезiнде әркiмнiң де асқар таудай арманы болатынын, бiрден
қиын
мақсатқа ұмтылған кiсiнiң орындай алмай меселi қайтатынын,
соның қырсығынан ―тауы шағыларын‖, асқар таудай арманының
күйрейтiнiн, баланың жасып, алдына арман қоя алмай қалуы мүмкiн
екенiн зорға түсiндiрдiм.
213
10. АТ ҚОЮ
Абыл сӛзге мән беретiн ақылды бала болып ӛсiп келе жатыр.
Бiрде:
–
Менiң атымды Сiз қойыпсыз. Адам пайғамбардың
жақсы ұлы
Абылдай болар ма екен деп дәметкен боларсыз. Ал ӛз немереңiздiң
атын Нұрила деп қалай қойдыңыз деп сұрақ қойғаны.
–
Нұрила деген, бiрiншiден, Алла нұры деген сӛз, екiншiден,
Нұриланың кӛкесi, менiң балам Нұрлан қазақ халқының аруақты
анасы, халық
Домалақ
-
ана атап кеткен Нұрила анамыздың кесенесiн
тұрғызған. Содан берi маған жұрт қыз бала атын қойып бер деп сұраса
Нұрила қоямын. Қазiр мен атын қойған онға жуық Нұрилалар бар, –
деп жауап қаттым. Сонда Абыл: ―Ата, ендiгi жерде қызына ат қойғызып
келгендер Сiзге қызыма Нұрила деп ат қойып бершi дейдi екен ғой‖, –
дегенi.
Ақырзаманның ақылды баласына жауап қата алмай қалдым.
11. БАЛАЛАРҒА
Тегiң –атаңнан, тiлiң –
анаңнан,
Бiлiм –
елiңнен, мiнез –
жерiңнен.
Махаббат –
сезiмнен, бақыт –
тӛзiмнен,
Сұлулық
–
кӛзiңнен, кiсiлiк –
ӛзiңнен.
12. ЖЫЛДАМДЫҚ
Дастарқан басында бiраз құрдастар жеңiл әзiлдi зәрсiз мысқылды
ермек етiп отырғанбыз. Бара
-
бара ойлар ортайып, сұрақтар сұйылып,
бара жатқандай кезге жеткендей болдық. Сонда бiреудiң:
Дүниедегi ең жылдам не?
–
деп сұрақ қоя салғаны.
Найзағай.
Жарық.
Ой… Жауаптар жауып кеттi. Сол кезде бiр қылжақбастың
―бала‖
деп қойып қалғаны.
Неге?
Қалай
?
Несiмен?
… Аталарымыз әкеден жетiншi ұрпақ жүрежат, сегiзiншi ұрпақ
туажат десе, бүгiнгi бала анасының құрсағынан шыға сала, үш
ғасырлық
жолды бiр
-
ақ аттап әкесiн менсiнбей, атасын танымай,
―туажат‖ атанса, одан жылдам кiмiң бар дегенi…
214
13. КIМ БАҚЫТТЫРАҚ?
Басқарушы бақыттырақ па, бағынышта бақыттырақ па?
Қолында
билiгi бар ғой, басқарушы бақыттырақ дерсiз.
Бiрақ…
Басқарушы әр түрлi… Кейбiреулердiң жоғары мансапқа қолы жеттi
-
ақ,
маңайын менсiнбей, айналасына ақылгӛйсiп, кӛпшiлiк кӛзiнше
паңсынып, бағыныштыларының iсi мен қылығына, ойы мен сӛзiне,
жүрiсi мен тұрысына риза болмаумен ӛтетiн ызаға толы күндерiн
бақыттылыққа жатқызуға бола қояр ма екен? … Одан да бастығының
ойынан шығуға қиялын ұштап, кӛңiлiн табуға тiлiн безеп, қас
-
қабағына
қаяу
түсiрмеу үшiн жүрiс
-
тұрысын түзетiп, сонысымен ӛзiн
-
ӛз
i
тәрбиелеп жүрген жанның кiсiлiгi мен пейiлi жақсылыққа бiр табан
жақын тұрмасын? …
Бақыттылық –
адамның ӛз iстеген iсiнен алатын ләззаты. Олай
болса бастығының бабын тапқан бағыныштылар бақытқа бiр табан
жақын болуы мүмкiн.
14. ҦЯ
Қыз
ұзату
тойы. Тiлектiң не түрi айтылып жатыр… Бiреу
керегелерiң кең болсын дейдi. Сондай да тiлек бола ма екен? Қазақша
үй
тiккен кiсi кең кӛз кереге мен торкӛз керегенiң бағасын бiлетiн
болар… Бірақ бұ сӛз отауларың кең болсын дегені шығар...
Ендi бiреу: ―Мәпелеп, аялап ӛзiңдi ӛсiрген ыстық ұянды тастап,
алысқа кетiп бара жатырсың‖ , –
дейдi.
… Сонда қыз балаға не керек? Жылы ұясын неге тастайды? Ал
кей
-
кейде барған жерiнде әке
-
шешесiнiң ұясынан да жылырақ,
жайлырақ ұядан да неге бӛлек шығуға құмар болып тұрады?..
… Әлде бұл жаратылыс заңы ма?..
Бұл инстинкт деген пәледен туындап жатады ма екен? Қыз бала
бiреулерге келiн болып түсiп, солардың жылы ұясын басып қалу үшiн
жаратылмаған болар. Олар тiптi жайлы болмай
-
ақ қойсын, бiрақ ӛз
ұясын
салуға жаратылған болар…
…Осы бiздер, үлкендер, ата
-
анаңмен бiрге тұрыңдар деп
жастарға обал жасап жүрген жоқпыз ба екен? Әркiмге де ӛз ұясын ӛзi
салу, ӛзi баптау қадiрлiрек болуы да мүмкiн
-
ау? ..
15. ОН МЫҢ ЖОЛ ӚЛЕҢ
Ерте заманда шығыс халықтырының жастары кәмелет жасқа
толып, зиялы қауымға араласуы үшiн он мың жол ӛлеңдi жатқа бiлуi
шарт екен…
Балалардың зәресi ұшып кеттi.
215
Қалайша
он мың жол ӛлеңдi жаттап алады? Кӛп қой.
Олай болса есептеп кӛрелiк. Оқушы күнiне бiр шумақ
немесе 4
жол ӛлең жаттап алса, он жылда (360 күн х 10 жыл) х 4 жол ӛлең он
тӛрт мың тӛрт жүз жол болады екен.
Е, олай болса жаттап та алуға болады екен ғой.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: УАҚЫТ   ТУРАЛЫ - Сайын Назарбекҧлы

text:
16. УАҚЫТ ТУРАЛЫ
Ата, мен уақытымды қалай пайдалансам дұрыс болар екен?
Балам бұл сұраққа бiздiң заманымыздан бұрын Пифагор
деген
дана жауап берiп қойыпты… Ол:
Таңертең оянысымен мен не iстеуге тиiстiмiн деп, кешқұрым
ұйықтар
алдында –
мен не тындырдым деп сұра, –
деген екен.
17. ҚАБIЛЕТТIЛIК
Сабақтан нашар оқитын бiр бала ұстазына:
–
Менiң қабiлетiм нашар, табиғат солай жаратқан, –
десе, ұстазы:
Қабiлеттiлiк те бұлшық ет
тәрiздi, жаттығумен жетiледi, –
деп
жауап
берiптi.
18. БАҚЫТТЫ СЕЗIНУ
Шәкiртi: ―Аға, адам бақытты сезiнгенде, қандай күй кешедi?‖
Ұстазы: ―Оны ӛзiң iс тындырып, сол тындырған iсiң ел кәдесiне
жараған шақта бастан кешесiң‖.
19. АҚЫЛСЫЗДЫ ҚАЛАЙ ТАНУҒА БОЛАДЫ?
―Ата, сiздер бiреудi ақылды, бiреудi ақылсыз дейсiздер,
қайсысының
ақылды, қайсысының ақылсыз екенiн қайдан бiлесiздер?‖
–
деп сұраған немересi атасынан:
Баяғы заманда Платон деген дана болыпты. Сол дана: "Ақылсыз
жанды екi қасиетiнен тануға болады. Ол ӛзiне пайдасы жоқ сӛздi
айтады, не бiреудiң iсiне жӛнсiз араласады деген екен" –
деп жауап
берiптi.
20.
ӚЗIНЕН
-
ӚЗI ҦЯЛУ
Жақын арада Абай атты немереммен арамызда қызық әңгiме
ӛтт
i.
Ата, ата! Толстой деген ақылды кiсi ме?
Ӛте
ақылды, дана болған адам.
216
Сол кiсi: ―Жұрттан ұялған жақсы, ал ӛзiңнен ӛзiң ұялу
бәрiнен де
жақсы‖ –
дептi. Түсiнбедiм.
Байқамай қалып үлкен кiсiге сәлем бермей ӛтсең ұяласың ба,
кешiрiм сұрайсың ба?
Сұраймын, ыңғайсыз ғой.
Сенiң кесiрiңнен досың апайларынан сӛгiс естiсе, ӛкiнесiң бе?
Ӛкiнемiн.
Ӛзiнен ӛзi ұялу деген сол.
21.
МАҚСАТ
Абай: ―Ата, мен кiтапты жүргiзiп оқи алатын болдым‖.
Атасы: ―Сенiң атың Абай ғой, сол атқа лайық болып ӛсерсiң.
Ал
мына мақалды оқып бершi‖.
Абай: ―Адамдарды алдына қойған мақсатына қарай бағалау
керек‖ –
Михлико
-
Маклай деп жазыпты.
Атасы: ―О не деген сӛз, түсiндiршi‖.
Абай: ―Түсiнбедiм‖.
Атасы: ―Ойланыңқыра, түсiнесiң‖.
22.
СӚЙЛЕЙ БЕРУ
Абай: ―Ата бiзде бiр бала бар, ешкiмдi тындамай сӛйлей бередi,
сӛйлей бередi‖.
Атасы: ―Сен онда сол балаға ертеде ӛткен данышпан
Демокриттiң мына сӛзiн жаттап алып айтып бер: ―Әйтеуiр сӛйлей
беру, ештеңенi тыңдағысы келмеу –
мақтаншақтықтың белгiсi‖.
23.
ҚИЫН
IС ПЕН ЖАЛҚАУЛЫҚ
Абайға атасы: "Абай сен ойша есеп шығара аласың ба?" –
деп
сұрапты.
Абай: ―Ойша есеп шығару қиын ғой‖.
Сонда атасы: ―Жалқаулық
кез
-
келген iстi қиындатады‖,
–
деп
жауап қатыпты.
24.
КӚЛГIР
Атасы Нұрилаға ―кӛлгiр‖ деген сӛздiң мағынасын бiлесiң бе? –
деп сұрапты. Нұриланың бiлмейтiнiн байқаған атасы: Онда мына
мақалды жаттап ал да апайыңнан сұрап мағынасын ұғын. Бұл
217
мақалды Әл
-
Фараби бабаң шығарған. ―Ӛз бойында жоқ қасиеттi ӛзiне
жатқызатын кiсiнiң аты –
кӛлгiр‖
.
25.
ДОСТЫҚ ЖАЙЫНДА
Абай сабағынан келе сала атасының мойнынан құшақтап:
–
Ата, маған бiр бала бүгiн дос болайық дедi
-
деп, сырын
ашыпты. Сонда атасы:
–
Дос болам дегенмен дос бол. Қазақта мақал бар: Досың мың болса
да аз деп бiл, дұшпаның бiреу болса да аз емес. Жiгiт дос болам деген
кiсiден қашпайды. Бiрақ ӛзiң бiреумен дос болғың келсе, Жүсiп
Баласағұнидың:
―Ӛзiңе қарай дос таңда,
күшiңе қарай жүк кӛтер‖ –
дегенiн есiнде сақта.
26.
МЕЙIРIМ МЕН ӘДIЛДIК
Бүгiн бiр баланың екiншi баланы ұрып жатқанының үстiнен шығып
қалған
Абай араша сұраса, араша бермей, тартқылап жүрiп жеңiн
жыртып алыпты. Сонда әлгi бала:
–
Мынау кiтабымды жыртты, сен жеңiмдi жырттың. Ендi апам
сазайымды тартқызады ғой, –
деп жылап жiберiптi. Абай оған
қатты
қиналып
атасына:
«Әдiлдiк қайда?»
–
деп мұңайғанда,
атасы Абайға Гюго деген
данышпанның шығарған бiр ауыз
сӛзiмен жауап берiптi.
–
Мейiрiмдi болу оңай, әдiл болу қиын.
27.
ЖАЛҚАУЛЫҚ
Әр
нәрсенi жинастырып тыным алмай жүрген немересi Нұрилаға
әжес
i:
Жаным, аздап дем алсаңшы, –
десе: «Бала кездегi жалқаулық –
болашақ бақытсыздықтың баспалдағы деген, маған атам. Атамның
айтуынша –
бостан бос қарап отыру демалыс емес, депті Нұрила.
Әжесi: Бұлар
жасы онға толмай жатып сонша
ақыл сӛздi қалай
түсiнiп алған»
,
–
деп таң
қалған
екен.
28.
ДОС ТУРАЛЫ
Абай бүгiн бiр досына қатты ӛкпелеп келiптi. Басқа балалармен
айтысып қалғанда досы бұның сӛзiн қостамай үндемей тұра берсе
керек. Сонда атасы: ―Бұл уақиғаға екi түрлi себеп болуы мүмкiн.
Бiрiншiден, бiр данышпан айтқандай: ―Егер сенi ешкiм қадiр тұтпаса,
мұның себебi ӛзiңде екенiн ұмытпа, екiншiден, Абай айтқан:
218
Жаман дос –
кӛлеңке, басыңды күн шалса, қашып құтыла
алмайсың, бұлт шалса, таба алмайсың…
Досыңа ӛкпелеуден бұрын осы екi дананың қайсысының нақылы
дәл келiп тұр, ойлан, мүмкiн досың кiнәлi болмас…
29.
АЛТЫ АЛАШ
Немерем Нұрила сабақтан келе сала сұрақтың астына алғаны.
–
Ата, ата! Алты Алаш дегендер кiмдер?
–
О неге керек болып қалды, қарғам?
–
Бүгiн апайымыз менiң дос қызыма жазықсыз ұрысқасын ара
түсiп,
оның жазығы жоқтығын айтып едiм, апай маған –
―алты алаштың‖
атынан сӛйлейтiндей сен кiм едiң? –
деп, менi де бiраз сойып салды.
–
Шырағым, жақсы сұрадың ғой. Бұ күндерi сендер түгiлi бiраз
үлкендер
бiле бермейдi бұл сӛз мағынасын.
Бір тарихшылар: Алты Алашқа –
Ұлы
жүз, Орта жүз, Кiшi жүз,
қырғыз, қарақалпақ және құрамалар жатады десе, екіншілері
соңғысының орнына ноғайлар дейді.
–
Ата алдыңғы бесеуiн естiп жүрмiз ғой, соңғылары
кiм?
–
Шырағым құрамалар деген жаугершiлiк заманда қазаққа кӛршi
ұлттарға, босып,
жаудан қашып, рудан, ағайыннан айрылып жаңа
жерден пана тауып, орнығып қалған қазақтар. Әртүрлi рудан бiрiгiп бiр
қауым
болып отырғасын ӛздерiн құрама атаған. Олардың кӛпшiлiгi
совет ӛкiметiнiң санағы кезiнде ӛзбек деп жазылып кеткен. Бiрақ әлi
күнге құрама атын сақтап қалған тайпалар бар.
Ал ноғайлар дегеніміз
біздің қазақтың тілінде сӛйлейтін орыс ӛкіметінің құрамындағы бір ел.
Алтын Орда, Ноғай Орда деген мемлекеттердің жұрнағы.
–
Ата, осының бәрiн қайдан бiлесiз?
–
Кӛп оқу керек, балапаным. Әсiресе, жас кезде кӛп оқу керек. Бұ
шақта оқығаның естен кетпейдi.
30. АЗҒЫНДЫҚ ТУРАЛЫ
Абай соңғы кезде сұрақ сұрағанда, бiр үлкен шаруа бiтiргендей
болатын болыпты. Сұрағын маңғаздана, мән бере қояды.
–
Ата, кӛшеде екi адам ұрысып жатыр екен. Бiреуi сен ―азғынсың‖
дедi. Ол сӛздi қандай жағдайда айтушы едi?
–
Балам басқа кiсiлер қандай мағынада қолданатынын кiм бiлген.
Мен бiлген жерде орыс халқының екi ұлы ақыны азғындық туралы
артында сӛз қалдырыпты. Мысалы:
Пушкин А.С. ―Ата
-
бабасын сыйламау –
азғындықтың айқын
белгiсi‖ десе, Ю.С.Лермонтов: ―Ӛзi азғын ӛзгенi де азғын кӛрер‖ –
дептi
ғой
.
219
31.
КIТАПТАР
Немерем Абай Абылдың
атасы
Әбіш
Кекілбаевтің
жұмыс
бӛлмесiнен кӛргенiн айтып
менi сұрақтың астына алды.
–
Үйiнде кiтаптан басқа түк жоқ. Тӛрт жағы түгел кiтап. Ата, сонша
кiтапты оқып шығу мүмкiн бе, соншама кӛп кiтап не үшiн қажет?
–
Сенiң бұл сұрақтарыңа ақылды адамдар жүздеген жылдар
бойы жауабын дайындап қойған. Ӛзбек халқының данасы Әлiшер
Науай: ―Кiтап
айтқан ақылына ақша сұрамайтын алтын қазына‖ –
десе,
дағыстан ақыны Расул Ғамзатов: ―Кiтап –
үйдiң ашулы тұрған терезесi‖
–
дептi. Ал мен саған бiр ақыл айтсам тыңдайсың ба?
–
Ата, айт, неге тыңдамайын.
–
Олай болса, сен ана оқып жатқан кiтабынды иесiне
тез қайтару
керек деп үстiртiн оқып жатқан сияқтысың. Сондайларға бiр ақылды
кiсi: ―Кiтапты ойланбай оқыған, шайнамай жұтқан аспен бiрдей‖ дептi.
–
Тағы бiр ақыл айтсам қалай кӛресiң?
–
Болсын.
–
Ондаша сен осы сұрақтарыңды бiрден Абылдың атасынан
сұрауың қажет едi. Әлiшер Науай: ―Бiлмегенiн сұрап үйренген –
ғалым
,
арланып сұрамаған –
ӛзiне залым‖ –
дептi. Сұрағанға ұялмау қажет.
32. ОЙ ТУРАЛЫ
Нұрила: –
Ата, сен ылғи бiрдеңе жазып отырасың, не жазасың?
Атасы: –
Балам, бiр данышпан ―Қағазға түспеген ой –
жоғалған
қазына‖ –
дептi. Ойыма түскендердi қағазға түртiп қоятын әдетiм бар.
33. БIЛГIШСIНУ МЕН АДАСУ
―Адам бiлмегендiктен адаспайды, бiлгiшсiнемiн деп адасады‖, –
дептi Жан Жак Руссо.
34. ҦНАУ МЕН ҦНАМАУ
Бұл мәселелер туралы жастарға бұрындары ӛткен екi ғұлама
адамның пiкiрiн келтiргiм келiп отыр.
―Мен неге адамдарға ұнамаймын деп уайымдама, маған олар
неге ұнамайды деп уайым ет‖.
―Ӛзi ешкiмге ұнамаған адамнан, ӛзiне ешкiм ұнамаған адам
бақытсыздау‖.
35. МIНСIЗ ДОС
Мен ендi онымен дос болмаймын, –
деп қатты ренжiп келген
220
немереме:
Бiр ғұлама мiнсiз дос iздеген кiсi, ӛмiрде доссыз ӛтер дептi, –
десем:
–
Сонда қалай, ата? Бұл ӛмiрде мiнсiз кiсi жаратылмайтын
болғаны ма? –
дегенi.
36. ПАРЫЗ БЕН
ПАЙДА ТУРАЛЫ
Қытай
халқының ұлы ойшылы Конфуций: ―Халықтың ұлы
парызын қамдар, қарынның құлы пайдасын қамдар‖ дептi. (Конфуций –
қытай
данышпаны, 551
-
479 б.э.д.)
37. АҚЫЛДЫ НЕГЕ ПАЙДАЛАНБАЙСЫҢ?
Бір данышпан ақыл туралы үшауыз сӛз қалдырыпты.
–
Сенде ақыл
-
ой деген бар ма?
–
Бар.
–
Онда неге пайдаланбайсың? (Марк Аврелий)
–
Ата, айтшы шыныңды, сен пайдаланып жүрсiң бе?
–
Пайдаланып жүрмiн.
–
Мысал келтiршi.
–
Мысалы, мен Аллатағаланың ақылды адам баласына тең
бӛлiп бергенiн ойлап таптым.
–
Мүмкiн тең емес шығар.
–
Неге тең болмасын, адам пендесi Жаратушыдан бала мен бақ
сұрайды, байлық пен саулық сұрайды, бiрақ ақыл сұрамайды
екен. Ақыл ӛзiне жетiп, тiптi артылып жатса, несiне сұрасын.
38. АУДАРМА МАҚАЛДАР
–
Ата, мына мен белгiлеп қойған сӛздердi қазақшаға аударып
бершi.
–
Жарайды, дәл шықпай жатса сӛкпегейсiң.
–
Ақымақпен ақылды кеңес құра алмассың. М.Монтень
–
Қателiгiңдi кӛрсеткен кiсi –
ұстазың
,
Жетiстiгiндi мақтаған кiсi –
досың,
–
Ӛзiңдi мақтаған кiсi –
жауың. Қытай мақалы.
–
Ақылы жасына сәйкес келмеген жан
ӛмiрде азап шегер.
Вольтер.
–
Жақсы ӛткiзген күнiң тыныш ұйқы сыйлар,
–
Жақсы ӛткiзген ӛмiрiң тыныш ӛлiм сыйлар. Леонардо до
Винчи.
–
Кемеңгерлiк дегенiмiз –
күнделiктi ұсақ
-
түйектер мен Ұлы
Жаратылыс байланысын кӛре бiлу. И.Кант
221
–
Елу жыл ӛмiрiмнiң отыз жылын ақылды
адам iздеумен ӛткiздiм
және таппадым дептi бiреу, философ Эмпедаклға.
–
Достым
менiң! Ақылдыны ақылды ғана таныр болар, –
дептi сонда
данышпан.
–
Жастық –
ақылды үйренер шағың.
Қарттық
–
ақылды пайдаланар шағың. Ж.Ж. Руссо
–
Данышпан ой ойлай бiлу жеткiлiксiз, оны пайдалана да бiлу
керек. Цицерон Марк Тулий (106
-
43 б.д.д)
39. СҦХБАТТАСУ ХАҚЫНДА
Менiң Абай атты немерем: ―Үлкен кiсiлер не туралы сӛйлеседi?,
Абылдың атасы неге үйiне кiсi келген күнi қатты кӛңiлденiп қалады?‖ –
деп сұрайды. Әртүрлi жауап бере жүрiп, ӛзiм де сол жауаптарымнан
қанағат
ала алмай жүргенiмде кӛзiме Гетенiң мына жолдары кезiге
кеттi.
―Откуда ты?‖ спросил король.
Из расщелин, где Родина золота‖ –
ответила змея.
―Что великолепнее блеска золота‖, –
спросил король.
―Сияние света‖, –
ответила змея.
―Что живительнее света?‖ –
спросил он
―Беседа‖, –
ответила она.
Оқып бердiм. Ол маған қазақшалап түсiндiруiмдi сұрады.
Аудармам балам мен ӛзiме жарап қалар, басқалар кешiрер.
Бiр патша келе жатса, маң
-
маң басып,
Айбары, салтанаты жаннан асып.
Кездестi жолда жылан иреңдеген.
Кетпек боп кӛзден таса жанталасып,
–
Әй, сен, деп –
Қайдан
келдiң? –
елең еттi,
–
Алтынның қорығынан келем дептi.
–
Алтынның жарқылынан әсем не бар?
–
Жарықтың нұр сәулесi десем нанар.
–
Ал не бар сәуледен де жарығырақ?..
–
Адамға алтыннан да керегiрек.
Жарықтан бойға тарар тереңiрек
Рухың нұрланады әңгiмемен –
Сұхбаттың бәрiнен де берерi кӛп!..
40. ДАНАЛЫҚ
–
Ата, сiз Абылдың атасын дана, данышпан дей бересiз. Бiзде
одан да бұрын данышпандар болған ба?
222
–
Әрине, болған.
–
Кiм?
–
Мысалы, Әль
-
Фараби бабаң!
–
Ол қандай сӛз айтқан?
–
Ол бабаңның әр сӛзi данышпандық. Мысалы: ―Ағаш бесiктен жер
бесiкке жеткенше үйрен‖ –
дептi.
41. АШУ
Нұриланың сiңлiсi есеп дәптерiнiң бiр бетiн мыжып тастапты.
Соған тас
-
талқан боп ашуланып жүрiп, маған:
–
Ата, маған апай ұрысады, сазайымды беретiн болды, –
дедi
Жыламсырап
–
ендi не iстеймiн?
–
Әуелi, ашуыңды бас.
–
Ашуды қалай басуға болады?
–
Ата
-
баба сӛзiн есiңе түсiр. Мақал айт.
–
Ата, ашу туралы қандай
мақалдар бар?
–
Бәрi бiрдей еске түсе қоймас. Дегенмен тыңда.
―Ашу –
дұшпан, ақыл –
дос‖ –
бiр деп қой.
–
Бiр.
2. Ашулының алдына шықсаң –
найзасы бар,
Соңынан барсаң –
пайдасы бар.
3. Естi кiсi ерегеспейдi.
Кӛпшiл кiсi бӛлек iшпейдi.
4. Жақсылыққа
жақсылық –
әр
кiсiнiң iсi,
Жамандыққа жақсылық –
ер кiсiнiң iсi.
5. Ақылсыз адам –
ашушаң.
Оң қолың ұрыс бастаса, сол қолың арашашы болсын.
6. Аузы жаман елдi былғайды,
Аяғы жаман тӛрдi былғайды.
7. Жақсының кегi жiбек орамал кепкенше,
Жаманның кегi басы
жерге жеткенше.
8. Аяғы лас есiктен тӛрге дейiн былғайды,
Тiлi лас бесiктен кӛрге дейiн былғайды.
9. Ашуыңды арыстандай ақырған,
Тұрсын ұстап жасалған тор ақылдан.
10. Ӛсер елдiң арманы кӛп,
Ӛшер
елдiң жанжалы кӛп.
Әзiрше осыларды жаттап ал. Қалғанын ӛзiң
жинастырарсың.
Тек қана ашу туралы емес, мақалдарды тақырыптап жина, жадыңа
тұтуға ыңғайлы болады.
223
42. ЗИЯНДЫ МӘТЕЛДЕР МЕН ӚСИЕТТЕР
Бүгiн сабағынан келгелi немерем бiр рет те дыбысы шыққан жоқ.
Түскi тамаққа отырдық. Әлi үнсiз. Шыдай алмаған әжесi
әңгiме
бастады.
Жаным, неге үнсiз отырсың?
–
Ата тұрып ұл сӛйлегеннен без!…
Мен мырс етiп күлiп жiбердiм. Бiрдеңе шығарарын бiлiп
отырғанмын.
–
Сӛйлегiң келiп отырса, мен шыға тұрайын ба?
–
Ата, бұл қандай мақал? Сонда мен сен отырған
жерде сӛйлемеуiм керек пе?
Мана маған осылай деп бiр ағай ұрысып
тастады.
–
Жарайды балам! Су
-
суанымызды ұрттап алалық. Содан кейiн
бұл тақырыпта екеумiз сӛйлесiп кӛрермiз.
Мен балама не айтсам екен деп ойға берiлдiм. Абай атамыздың
ӛзi бiраз қазақ мақалдарын сынға алған едi
-
ау.
Шындығында да, зиянды мақалдар мен мәтелдер, қанатты
сӛздер мен ӛсиеттер толып жатыр.
―Қырық күн атан болғанша, бiр күн бура бол!‖
.
Парықсыз
бастықсымақтарға таптырмайтын ӛсиет қой мынау? ―Ертең кiм бар, кiм
жоқ‖ деп, iшiп қал, жеп қал, былғап қал деп тұр
ғой
.
Ата
-
бабамыздың бүкiл қазақты Үш жүзге бӛлiп, соның арқасында
ең болмаса он ата жерден құдалық жақындық тауып жататын әдемi
терең мағыналы үштiгiн –
―Жүзге бӛлгеннiң жүзi күйсiн‖ деп терiс
мағынада пайдаланғандар кейде ойсыз жандарды терiс бағытқа
бастап кетпей ме?
–
Ата, не ойлап отырсың? –
дедi балам.
–
Абай жақсылап тұрып тыңдап ал. Мен саған қазiр екi мақал
айтамын, ал сен сол екi мақалды ой елегiнен ӛткiзiп,
мағынасын санаңа сiңiрiп болған кезде маған келiп, екеумiз
сұхбатымызды жалғастырамыз.
–
―Мың күн
жұмақтан бiр күн тiрлiк артық‖, ―Қырық күн атан
болғанша бiр күн бура бол‖ екеуiнiң де мағынасын зертте, осы
сӛздермен бабалар не айтпақ болды? Ұрпағына қандай үлгi
берiп отыр?
Бұл әлемде Аллатағала ғана жалғыз, қалғандарының бәрi егiз,
Қазақ
мақалдарының адамға пайдасыздары да, зияндылары да бар.
Сен ―зиянды мақалдар мен сӛздер‖ деген жаңа тақырып ашып,
тапқанынды сонда тiркей бер. Кейiн екеумiз қосылып талдармыз.
224
43. ДАНА БОЛЫП ТУМАЙДЫ, ҤЙРЕНУ КЕРЕК
Лұқпан пайғамбардан: ―Сiз даналықты кiмнен үйрендiңiз?‖ –
деп
сұрағанда:
–
Соқырдан деп жауап берген екен. Себебi соқыр алдында не
бар екенiн байқап алмай аяғын аттап баспайды емес пе?
Ел арасында Лұқпан 1000 жасады деген сӛз тарапты:
Шындық құмар бiр кiсi ―Пайғамбар, Сiз де Алла жаратқан пендесiз?
Олай болса пенде 1000 жасай алмайды емес пе? Сiз қалай 1000 жасқа
келдiңiз?‖ –
дептi.
–
Мен жақсы кiсiлермен сұхбаттас болған әр кезiмдi бiр жасқа
бағаладым‖ –
деп жауап қатыпты. Демек, даналық, кемеңгерлiк сатыға
кӛтерiлу баспалдақтары –
үйрену, естiгеннен қорытынды шығару.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: АДАМ ҚАСИЕТI ТУРАЛЫ - Сайын Назарбекҧлы

text:
44. АДАМ ҚАСИЕТI ТУРАЛЫ
Атасы: Айтшы балам, мен қандай кiсiмiн?
Немересi: Ата, сен ең iзгi, ең қарапайым, ең ақылды адамсың!
Атасы: Ал сенiң әжең мен туралы басқа ойда. Ол менi ең
қазымыр, ең кiнәмшiл, ең тынышсыз жан деп есептейдi…
Немересi: Жоқ, сiз ондай адам емессiз. Әжем неге олай дейдi?
Атасы: Негiзiнде бiр адам үш түрлi болады. Бiрiншiсi –
ӛзгелердiң оған таққаны. Бұл –
ӛзгелер
шындығы.
Екiншiсi –
әркiмнiң ӛзiн
-
ӛзi бағалауы. Бұл –
кiсiнiң ӛз шындығы.
Үшiншiсi –
ол жаратылыстың сыйлағаны. Бұл –
ақиқат.
Немересi: Дегенмен, сонда қалай? Бiр адам екi түрлi болып кӛрiне ала
ма, әлде оны әр түрлi кӛре ме?
Атасы: Мен сұрақтың жауабын табуды саған қалдырдым. Кiсiлердi,
достарыңды, ӛзiңдi зерттей жүр, тани жүр. Сен жауаптасуға дайын
болғанда, тағы да сӛйлесiп кӛремiз.
45. КҤНӘ МЕН КҤНӘҺАР
–
Қ…
–
Балам, ол ерсі сӛз ғой, екiншi қайта айтпа, кiм үйреттi?
–
Досым үйреттi, ол барлық балаға үйретiп жүр.
Ол тәрбиесiз, кӛргенсiз баланың аузынан шығатын лас сӛз.
–
Ата, онда мен о
баламен жолдас болмаймын.
–
Жоқ балам, бабаларың ―күнәһардан жиренбе, күнәдан
жирен‖ деген.
Сен о баладан қашпа, жаман сӛзден қаш, жаман әдетiнен аулақ бол.
Ақылды кiсiге күнәһар кiсi мен iстелiнген күнәнiң ӛзi үйрену мектебi
бола алады.
225
46. ДАНЫШПАН МЕН КЕМЕҢГЕР
Ата, сен үйге келген атаға: "Сен Данышпан адамсың дедiң. Ал
әжем
ол кiсi данышпан емес, тiптi хат танымайды дедi ғой. Хат оқи
алмаса ол қалай данышпан болады?
Балам, мен саған бiр данышпан кiсiнiң данышпандық туралы
айтқанын айтып берейiн бе?
–
Айтшы, ата.
–
Данышпан дегенiмiз –
аз бiлсе де, қажеттiнi бiлген кiсi. Ол ата ӛзiне
керектiнiң бәрiн бiледi және әр iсiн ӛте жақсы тындырады.
–
Ата, жаңағы сӛздi кiм айтқан?
–
Эсхил деген кiсi айтыпты.
–
Ол кiсi тағы не айтыпты?
Ол кiсiнiң кемеңгерлiк туралы айтқан бiр сӛзi маған ӛте
ұнайды. Дәптерiме жазып қойғанмын. Мiне, таптым. ―Кӛп бiлген кiсi
кемеңгер емес, бiлгенiнен елге пайда келтiрген кiсi кемеңгер‖.
47. ҦЛЫ АДАМ
Ата, дәптерiндi бере тұршы. Мен де оқиын. Мынау қандай жақсы
сӛз едi. ―Кiм болам десе сол болу –
ұлы
адамның iсi де, қолынан
келгенi болу –
әр
адамның iсi‖. В.Гюго.
Жақсы ӛсиет балам. Қолыңнан келмейтiн iске ұмтылма, елге
зияның тиедi, ӛзiң жақсы iстей алатын кәсiппен айналыссаң елге
пайдаң тиедi. Ал ұлылардың ерекшелiгi –
олар кез
-
келген iстi жақсы
iстей алады.
–
Ата, мына сӛздi Вильсон деген кiсi айтыпты. ―Кiтапсыз үй –
терезесiз бӛлме‖. Қандай ғаламат. Кiтап оқысаң, санаңа жарық түседi
дегенi ғой. Мен ендi кiтапты кӛп оқитын боламын.
48. ДӚРЕКIЛIК
–
Ата, бiздiң сыныпта бiр
дӛрекi бала бар. Дӛрекiлiк туралы
ӛсиет
сӛздер бар ма, мен жазып алып оған оқып берейiн.
–
Қазiр қарап кӛрелiк. Ал жаз.
Дӛрекi болу –
ӛз
басыңның қадiр
-
қасиетi туралы ұмыту деген
сӛз. Н.Г.Чернышевский
Дӛрекiлiк –
рухани осалдық.
Күллі ғажайыптың iшiндегi
ең тамашасы –
жақсы тәрбиеленген
адам. Эпикет
Әйтеуiр сӛйлей беру, ештеңенi тыңдағысы келмеу –
мақтаншақтықтың белгiсi. Демокрит.
Тәкаппарлық –
қай
тiлде болса да қасиетсiз сӛз. Ахмед Югнаки.
226
Жаны дӛрекi адамның құлағы да ӛтiрiкшi, кӛзi де ӛтiрiкшi.
Гераклит.
Ащы шарап кӛп iшуге жарамайды.
Дӛрекiлiк келелi кеңеске жарамайды. Пифагор
Даңғойды құтыртсаң қызбен күреседi
(қазақ мәтелi)
.
Тентек кӛпке тоқтайды,
Жомарт жоққа тоқтайды.
Қылыш
қынға
тоқтайды,
Арлы шынға тоқтайды,
Дӛрекiнi ешнәрсе тоқтата алмас
(қазақ мәтелi)
.
Құл құтырса құдыққа қармақ салады (қазақ мәтелi)
.
Ӛмiр теңiз. Жүзем онда демеңiз,
Iзгiлiктен жасалмаса кемеңiз. Рудаки.
Батырлықты
алаңғасарлықпен,
ашықтықты
ұятсыздықпен
шатастыруға болмайды. Ж.Ж.Руссо.
Кiшiпейiлдiлiктiң кемдiгi –
ақылдың жетiмсiздiгi. А.Поп
Нақұрысқа iстеген жақсылығың –
теңiзге су құйғанмен бiрдей.
М.Сервантес
Тәкәппарлықты тәңiрi сүймес. Қорқыт Ата
Жақсы келсе, ортаңа бiрлiк кiрер,
Жаман келсе бүйiдей дүрлiктiрер. Х.М.
Берекелi адам қанағатшыл келер,
Дӛрекi надан балағатшыл келер. Тоқтамыс Сайын
Ниетiн түзеткен –
иманың күзеткен. Тоқтамыс Сайын
49. ЕҢ ҚЫМБАТ НӘРСЕ
–
Ата, дүниедегi ең қымбат нәрсе не?
–
Мысалы мен үшiн ең қымбат –
ол сен!
–
Жоқ, ата, ол туралы ақылдылар не деген?
–
Мысалы, Аристотель деген дана: ―Платон –
менiң досым,
алайда, ақиқат –
одан қымбаттырақ‖, –
дептi.
50. ҦЯТ
–
Ата, сiз ылғи ұят болады дейсiз. Сол ұят деген не нәрсе?
–
Сен атаңды қинап тастайтын қиын сұрақтарды қайдан
тауып аласың
осы. Мен, әуелi, саған бiр
-
екi ұят туралы мақал айтайын.
―Ұятты жан иттен де ұялады‖ А.Чехов
―Адамдар алдында ұялу жақсы сезiм, бiрақ ең жақсысы
-
ӛзiңнен ӛзiң
ұялу‖ Л.Н.Толстой
Осы даналардың сӛзiне қарағанда, ұят деген сезiм. Адамда
қуаныш
сезiмi, ренiш, мақтаныш, таң қалу сезiмдерi сияқты ұят атты да
сезiм бар. Ол сенiң кiсiлiгiңнiң жобасына байланысты. Елiң үшiн туған
227
ер болсаң, қайыршыны кӛргенде ұяласың, бейтаныс бiреу алдында бiр
танысыңның орынсыз қылығы үшiн ұяласың. Кей
-
кейде шайтан
азғырып санаңа бiр жаман ой жүгiрсе, ӛзiңнен ӛзiң ұяласың. Ұят деген,
шырағым, ол –
жақсы сезiм, адамдық жобада ұстап тұру үшiн, адамды
тәрбиелеу үшiн керек сезiм.
–
Сен сабақтан үш алып қалсаң ұяласың ба?
–
Ұяламын
.
–
Мiне, ұят сезiмi сенi бiлiктi кiсi етiп тәрбиелеуге септiгiн
тигiзiп жатыр.
51. АУЫЛ БАЛАСЫ МЕН АДАМ БАЛАСЫ ТУРАЛЫ
–
Ата, бүгiн базарда сӛйлесiп отырған екi кiсiнiң бiрi екiншiсiн:
―Ер туған жерiне, ит тойған жерiне‖ деп келеке еттi. Сонда қалай, осы
мақалдан қорқып әркiм туған ауылынан шықпауы керек пе?
–
Ау, ӛзiң нағыз ―саққұлақ‖ болып алыпсың ғой. Ал олардың сӛзi
жеңiл
кӛбiк қалжың ғой. Бұл мәселе туралы салмақты сӛздi орыс
ғұламасы
В.Г.Белинский айтқан. Сол кiсiнiң ―Кто не принадлежит
своему народу, тот не принадлежит человечеству‖ –
деген сӛзiн
қазақшалап
кӛрсек: ―Ӛз ұлтының ұлы бола алмаған, адамзатқа бала
бола алмайды‖ болып шығады. ―Iзгiлiк пен Парыз‖ жолына түскен, ӛз
iсiмен ―Мен қазақпын‖ деп айта алатын кiсi қайда жүрсе де тек қана
қазақ
халқының емес, бүкiл адамзат баласының ұлы болып қала
алады. Сонда мәселе сенiң қайда жүргенiнде емес, iсiңде деген сӛз
шығады.
52. ЛАУАЗЫМ ЖӘНЕ ЖАМАН ДОС
–
Ата, мына сӛздi тыңдашы, қандай керемет. ―Сколько друзей и
родственников
рождается в одну ночь у нового министра‖
Ж.Лабрюйер.
Ал Абай атаң: ―Жаман дос –
кӛлеңке. Басынды бұлт шалса –
iздеп таба алмайсың, алса –
қашып
құтыла
алмайсың‖, –
деп бұл
мәселенiң табиғатын дәл тапқан.
53. ЕЛ БiРЛiГi ТУРАЛЫ
–
Ата, радио теледидар дегендер, ел бiрлiгi деп қақсайды да
жатады, ол не?
–
Мен саған бiраз мақал айтайын, жазып ал да, жаттап ал. Ел
бiрлiгi туралы содан кейiн сӛйлесемiз.
228
Құланды
жиып мал қылған,
Құраманы
жиып ел қылған.
Отты үрлей берсең ӛшiрерсiң,
Кӛршiнi күндей берсең кӛшiрерсiң.
Әдiл айтсаң, ағайынға жақпайсың,
Әзiл айтсаң, маңайыңа жақпайсың.
Ынтымақсыз елдi –
ұрысы
билейдi,
Ынтымақты елдi –
дұрысы билейдi.
Жұрт келгендей жиын болсын,
Жұмылған қолдай ұйым болсын.
Бiр кiсiнiкi мақұл,
Екi кiсiнiкi –
ақыл.
Тiрлiк басқа болса да тiлегi бiр,
Бармақ басқа болса да бiлегi бiр.
Жерiң азса, тоқшылыққа орын жоқ.
Ерiң азса, ынтымаққа орын жоқ
Жақсы менен дос болсаң, алдыңнан шығар ӛбектеп,
Жаманменен дос болсаң, сыртыңнан жүрер ӛсектеп.
Досың мың болса да аз
деп бiл,
Жауың жалғыз болса да аз емес.
Мейiрiмдi болу оңай,
Әдiл болу қиын.
Жақындатпа ӛсекшiнi, жырынды,
Кӛрiп
-
бiлiп елге жаяр сырыңды.
Ӛз
бойында жоқ қасиеттi ӛзiне,
Жатқызатын кiсiнiң аты
-
кӛлгiр.
Балам, соңғы сӛз Әль
-
Фараби бабаңның сӛзi. Қалған сӛздер
иелерiн осы тақырыпқа арнаған дәптерiңе сӛз жинақтағанда, тауып
жазып аларсың.
229
54. ЕҢ ҤЛКЕН ҚАТЕ
–
Ата, бүгiн мен қатты қателестiм
-
ау деймiн.
–
Балам, мүмкiн қателескен боларсың, бiрақ қатты қате емес.
Бiр
Т.Картейль деген данышпан: ―Ең үлкен қате
–
ешқашан қателеспеймiн
деп ойлау‖ –
деген екен. Қатесiн мойындаған адам оншалықты қатты
қателеспейд
i.
55. ЕҢ ЖАМАН ҚАРҒЫС
–
Ата, бiздiң бiр апайымыз кейде бiздердi қарғайды.
–
Онысы ұят екен. Бiрақ ол кiсi қарғыстың ең жаманын
бiлмейтiн
болар.
–
Ең жаман қарғыс қандай?
–
Қазақ
атаң қарғыстың ең жаманы –
―ӛзiң бiлме, бiлгеннiң
тiлiн алма‖ –
дептi.
56. ЖАМАН АДАМ
–
Ата, кiсiлер ―жаман бала, жаман адам‖ деп ұрысып жатады,
солар қандай болады?
–
Тентек бала болса болар, жаман бала болмайды. Ал жаман
адам туралы Жамбыл атаң: ―Жаманның кӛңiлi кӛкте, басы жерде‖ –
дептi ғой.
57.
ҦСТАЗДЫҚ
ПЕН ШӘКIРТТIК
–
Ата, сiз маған ылғи бiр нәрселердi айтып үйретiп отырасыз,
сонда сiз де менiң ұстазымсыз ба?
–
Әрине, ӛмiрде ұстаздар бар ғой. Бiрақ мен тек үйрете аламын
дегендер мықты ұстаз бола алмайды. Ұстаздар кейбiр мақалдарды
жақсы түсiнгенде ғана жақсы ұстаз бола алар.
Мысалы:
Ӛзгелердi үйрете жүрiп, ӛзiмiз де үйренемiз. Сенека.
Үйрет
те, iзгiлiкке үйрен. Фалес.
Ӛзiнiң ақыл
-
ойын артықша бағалайтын адамды
үйреткiсi
келген адам уақытты босқа шығындайды. Демокрит
Адам кӛбiне табиғатынан гӛрi машықтанудың арқасында
жақсы бола алады. Демокрит
58.
ЕҢБЕК
–
Ата, бiз бүгiн мектеп ауласында ағаш отырғызып едiк, қолым
күлбiреп қалыпты.
230
–
Қап
әттеген
-
ай, ендi ыссы нанды қайдан табамын?
–
Ол неге керек?
–
Бiр кезде мен де бала болғанмын, менiң де қолым
күлбiреген.
Сонда әкем табадан шыққан ыстық нанға қолымды басып, күлбiреген
терiнi қатайтып берген. Мен кейiн: ―Жұмыстан қолың iссе емi бар –
ыстық нан, үйқыдан кӛзiң iссе емi жоқ –
мастықтан‖ деп сол уақиғаны
есiме түсiргенмiн. Ал ӛзiңе ұнайтын жұмысты iстеу ол жұмыс емес, ол
рахат. Бұл туралы: ―Еңбек етейiк, ӛйткенi еңбек –
ләззаттың атасы‖,
-
дептi Стендаль деген ақылды.
Ал атақты А.Эйнштейн болса: ―Адам естiгенiмен, сӛйлегенiмен
емес, еңбегiмен адам болып қалыптасады деп тұжырымдаған‖.
–
Ата, бiздiң аталарымыз еңбек туралы не айтты екен?
–
Бiздiң даналар: ―Еңбек етсең, ерiнбей, тояды қарның тiленбей‖,
–
дептi,
шырағым. Ал мен ―Еңбек ету –
тiршiлiктiң белгiсi, ал ӛзiң
жақсы iстей алатын, сүйiспеншiлiкпен атқара алатын iспен айналысу
бақыттылықтың белгiсi‖, –
дер едiм.
59.
АРАҚ ТУРАЛЫ
–
Ата, ӛткенде бәрiмiз барған тойда сӛйлеген кiсiлердiң бәрi
―сол
үшiн iшелiк‖ деп жатқанда, сiз ―менiң сӛзiм үшiн ешкiмнiң де iшпеуiн
сұраймын‖ –
дедiңiз. Сiз араққа неге жаусыз?
–
Жоқ, балам, араққа тек қана мен емес басқа кiсiлерде жау
болған. Мысалы:
Арым таза болсын десең жалғанда,
Арақ құйма ақылы аз жандарға, Нәсiр Хисрау.
Арақ iш деп зорлаған кiсiнi досым деме, Назарбек Сәрсенұлы.
Осы сӛздер арқылы ӛзiң iшпе, ешкiмге iш деп айтпа деп ӛсиет
таратады.
Ал iшiп алған кiсiлерге тиiстi сӛздер мыналар:
Аузына келгендi сӛйлеу –
наданның iсi,
Аузына келгендi жеу –
хайуанның iсi. Әлiшер Науаи.
Ақылсыздықты екi қасиетiнен тануға болады:
Ол ӛзiне пайдасы жоқ сӛздi айтады, не бiреудiң iсiне жӛнсiз
араласады. Платон.
60.
ТАҒЫ ДА АРАҚ ТУРАЛЫ
–
Ата! Қай үйге барса да үлкен кiсiлер бiр
-
бiрiне ―iш
-
iш‖ деп
жалынып жатады. Бiздiң үй ешқашан дастарханға арақ қоймайды ғой,
себебi не?
231
–
Балам, бiр заманда адамдар қазiргiден де кӛп iшетiн.
Халыққа
үлгi болар ма екен деп, ӛз ұлым сенiң әкең, араққа үйiр болмас па екен
деп, үйiме достарымды шақырып ант еткенмiн. Антым үш сӛйлемдi едi:
Бүгiннен бастап ешкiмге ешқашан арақ iш деп айтпаймын.
Бүгiннен бастап ӛзiм ешқашан арақ iшпеймiн.
Бүгiннен бастап ӛз дастарханыма ешқашан арақ қоймаймын.
Қазiр бiздерден үлгi алған оннан астам ошақтар ӛз
дастарханын
арақтан таза ұстайды. Кейбiр менi сыйлайтын жастар мен барғанда
дастархандағы iшiмдiктерiн жинап
тастап жүр. Сен де жүрген жерiңде
жалықпай қазiргi заманда қазақ халқының бiрiншi жауы –
арақ, екiншi
жауы –
жалқаулық, үшiншi жауы –
күншiлдiк деген атаңның сӛзiн
үгiттей жүр.
Бiрiншi байлық –
бостандық,
Екiншi байлық –
бейбiтшiлiк,
Үшiншi байлық –
бiрлiк.
Осы үшеуi басында бар халық –
бақытты.
61.
ЫНТЫМАҚ
–
Ата, ынтымақ деген не? Мен кеше: ―Ынтымақсыз елдi ұрысы
билейдi, ынтымақты елдi дұрысы билейдi‖ –
деген сӛз оқыдым. Бiрақ
мағынасын толық түсiнбедiм.
–
Балам, қазақ аталарың қай заманда да кӛп пiкiрiне бағынған.
Қазiргi заман түгiл ерте замандарда да әр рудың атақты билерi
жиналып, хандықтан үмiтi бар сұлтандарға жасырын дауыс берiп хан
сайлаған.
Ынтымақ деген –
мәселенi ақылдасып шешу, кӛптiң қостаған
нәрсесiне қарсы шықпау, ел бiрлiгiне зиянын тигiзетiнiн байқасақ тiптi
қате
шешiмге де қосылып, оны ақылмен түзетуге тырысу.
62.
ҚАЗАҚ
ҚАНДАЙ
ЕЛ?
–
Ата, жұрт Қытай деп, Жапон деп, Америка деп аузын ашып,
кӛзiн жұмып жатады. Ал осы ӛзiмiз қандай елмiз?
–
Менiң кiшкентай ғана балапаным
-
ау, Абайым
-
ау, сенiң
жасыңдағы баласы осындай сұрақ қоя бiлген ел қандай болушы едi!
Сенiң елiң дүниедегi ең ежелгi, ең батыл, ең қарапайым, ең дана, ең
iзгi ел!
–
Ата, асыра мақтап кеткен жоқсыз ба?
–
Жоқ, дәлелдеп берейiн бе?
–
Әрине
.
–
Олай болса тыңда.
232
Бiрiнш
i,
ең ежелгi дедiк. Мен бұл сӛзiмдi дәлелдеп шығу үшiн
саған бiр сұрақ қояйын. Аллатағаланың ӛзi жаратқан алғашқы адам,
алғашқы Пайғамбардың аты кiм?
–
Адам.
–
Олай болса қазақтың ең ежелгi екенiнiң дәлелi осы.
Бiздерден басқа ұлттардың барлығы да Адам атаған
жаратылысқа ӛз тiлдерiнде әр түрлi атақ берген. Алғашқы Адам,
алғашқы Пайғамбар ӛз атын бiзге сыйлап кетiптi.
Екiншi, ең батыл, ең батыр ел екенiне дәлел шығыста қытайдан,
батыста орыс жерiне дейiнгi байтақ жерге ие болу үшiн сан ғасырлар
бойы жат дұшпаннан сақтап қалу үшiн елдiң тек қана сондай
қасиеттерi болуы шарт.
Ҥшiншi,
ең қарапайым, ең аңқау халық та бiзбiз. Сондықтан да
болар аталар ӛздерiнiң аңғалдығын: ―Астындағы атын алты ай
қарайтын‖ –
деп мысқылдаған. Кездескен ӛзге ұлт ӛкiлдерiн ӛздерiнен
жоғары қойып, соларға iзетпен қарау бiздерге ата салтымен
қанымызға
сiңген қасиет
.
Тӛртiншi,
ең дана әрине, барлық халық та дана. Бiздiң елдiң
даналығын дәлелдейтiн бiрнеше дәлелдер бар: әлемге алғаш рет
арба жасап берген бiз, доңғалақ берген бiз, жылқы жуасытқан бiз, оған
ауыздық салған, ер салып, үзеңгi таққан бiз, дүниедегi ең
ыңғайлы
тұрғын үй жасаған бiз, ең мағыналы мақал шығарған бiз, ең бай тiлдi
бiз, бiр естiгенде, бiр дастанды жаттап қалатын бiз, бiр құланның етiн
бiр ӛзi жейтiн бiз, құдыққа түсiп кеткен түйенi суырып алатын бiз, тасқа
ойып тарих жазған бiз, дауысын алты қырдан асыра ән салатын бiз,
ботасы ӛлкен нарды идiретiн
күй тарта алатын бiз, алғашқы сауыт киiп
соғысқан бiз, алғашқы окоп қазып соғысқан бiз, арақ iшпеген бiз, арам
жемеген бiз.
Бесiншi,
ең iзгiлер де бiз. Келiн тiзесiн бүгiп, ата
-
анаға сәлем
берсе –
ол iзгiлiк емес пе! Кiшi жақындап қалған үлкен алдын кесiп
ӛтпесе
–
ол iзгiлiк емес пе! Сан ғасыр тарихында түрме салмай ӛткен
бiздiң бабалар емес пе! Аталы сӛзге тоқтап атасының құнын кешетiн
де бiз емес пе? Мiне, балам ұлтың осындай. Қай жерде де ӛз ұлтыңды
мақтан тұтуға болады. Ешқашан есiгiне құлып салмай, қызын құрмет
тұтып, анасын ардақтап, баласын жетiм қалдырмай келген елдiң ҧлы
екенiңдi мақтан тҧт, ұлым!
63.
ЕҢ БАСТЫ ЖҦМЫС, ЕҢ БАСТЫ АДАМ
Тек қана орыс халқының ғана емес, бүкiл адамзат данасы
Л.Н.Толстой: ―Ӛмiрiңдегi ең басты адамың
–
қазiр сӛйлесiп отырған
адамың‖ –
дептi. Бұл мақал сӛздiң әрбiр түйсiгi бар кiсiнi сыпайы
қарым
-
қатынасқа, iзгiлiкке бастайтыны сӛзсiз.
233
64.
ЖАРЫҚ ЖҦЛДЫЗДАР
–
Ата, кӛптеген ұлы кiсiлердiң ӛмiрден тез ӛтетiнi қалай?
Бұл сұраққа Наполеон сӛзiмен жауап қайтарған дұрыс
секiлдi. Ол кiсi:
―Барлық ұлы адамдар аққан жұлдыздар, олар әлемге
жарық беру үшiн ӛзiн
-
ӛзi жағып ӛтедi‖, дептi. Демек жарық жұлдыздар
екi түрлi. Бiрi –
ӛмiр бойы жарқыраумен ӛтедi, сол сияқты даналар да
ұзақ
ғұмырында
әлемдi таң қалдырумен болады. Аққан жұлдыздай
адамдар
да болған, мысалы: Шоқан, Саттар, Тӛлеген, Пушкин,
Лермонтов…
65.
АҚЫЛ ТУРАЛЫ
–
Ата, ақылдылар бақытты ғой?
–
Балам, бұл ӛте күрделi сұрақ. Ақылдылардың ӛзiн екi түрге
бӛлуге
болады. Ақылы заманына сәйкес келетiндер және
келмейтiндер. Ӛмiрде ақылдылардың екiншi түрлерi кӛбiне бақытсыз
боп ӛтедi.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: ҚАНАҒАТ - Сайын Назарбекҧлы

text:
66.
ҚАНАҒАТ
ТУРАЛЫ
–
Балам, ӛмiрде қанағатшыл болсаң жеңiл ӛмiр сүресiң. Барға
риза
болған жақсы қасиет.
–
Ата, сонда қанағат деген не?
–
Қанағат
туралы даналар кӛптеген әңгiмелер айтқан. Мысалы,
Қорқыт
атаң: ―Бас аман болсын, бӛрiк табылар‖, –
десе, қазақтар
―Қанағат қарын тойғызады, қанағатсыз жалғыз атын сойдырады‖
–
депті.
67.
АЙТЫЛҒАННЫҢ БӘРI ҚАҒИДА ЕМЕС
–
Ата, сiз кейбiр ертеден айтылып келе жатырған мақалдарды
сынайсыз. Олар туралы бұрынғы бабаларымыз не деген?
–
Бәрекелдi, балам! Мынауың дұрыс сұрақ болды. Бiздiң
аталардансӛз қалған ба? Мысалы: ―Молданың
айтқанының бәрi
шариғат емес, бұрынғылар
айтқанның бәрi қағида емес‖, ―Молданың
айтқанын iстесең де, iстегенiн iстеме‖. Демек, олар бiздерге
айтылғанның бәрi қағида емес, кез
-
келген сӛздi ой елегiнен ӛткiзiп
барып қабылда деп тұр ғой.
234
68.
ХАЛЫҚ ДОСТЫҒЫ
–
Ата, қазақты бауырмал халық деп мақтайды. Ал олар:
―Ағайынның аты озғанша, ауылдастың тай озсын‖ –
дептi ғой.
Ауылдастың, кӛршiнiң бәрi бауыр бола бермейдi емес пе?
–
Ай, балам
-
ай, сенiң санаң күн сайын ӛсiп келе жатыр
-
ау, осы.
Бұл мақал ағайынды алыстату үшiн айтылмаған. Кӛршiмен тату
болуды тек қана бiздiң аталарымыз емес, бүкiл мұсылман баласы
кұптайды. Құран түсiнiгiнде: ―Аллатағаланың жақсы кӛретiн адамдары
ата
-
анасын сыйлағандар мен кӛршiлерiн құрметтегендер‖ дейдi. Бiздiң
ел кӛршi тек кӛршi үй емес, кӛршi ел тiлегiн де тiлеп отырған.
―Қырдағы қытай аман болсын,
Ормандағы орыс аман болсын‖ деуi –
сол пейiлден шыққан сӛз.
―Жақсыда
жаттық жоқ‖ –
деп бiздiң елiмiз, ешкiмдi жатсынбаған.
69.
УАЙЫМ
–
Ата, ертең бақылау жұмысы едi, уайымдап отырмын. Жақсы
баға
алмасам ұят болады
-
ау?
–
Сен бiлесiң бе бiздiң даналардың уайым туралы не дегенiн?
–
Жоқ.
–
Онда тыңда ―Уайым –
ердiң қорғаны‖. Сен уайымдаған екенсiң,
демек дайындалдың. Сол уайым, сол дайындық сенi қорғайды.
70.
ЕР ЖIГIТ БАҒАСЫ
–
Ата, ата! Мен бүгiн күнтiзбеден дәптерiме мақал жазып алдым.
Бiрақ толық түсiнбедiм.
–
Қандай
мақал?
–
―Ер жiгiт бiр күнде бiр кiсiлiк,
Бiр күнде мың кiсiлiк‖.
–
Бұл бiр үлкен мағыналы мақал ғой. Жай уақытта бәрiмiз де бiр
кiсiмiз. Ал сын сағатта, бүкiл ел тосылып қалған шақта бiр мыңды
бастар, сол ер елiн тұйықтан алып шығар болар. Мiне, сол кiсi күнi
туған бiр сәтте мың кiсiлiк болып шыға келедi.
71.
ТӘТТI СӚЗ БЕН АЩЫ СӚЗ
–
Ата, сенi жұрт ойлағанын бетке тура айтатын кiсi дейдi ғой. Ол
не деген сӛз?
–
Бұл менiң бақытым да, бақытсыздығым да. Аталарымыз: ―Дос
жылатып айтады, дұшпан күлдiрiп айтады‖, –
дегенi бойынша менiң
турашылдығым –
бақытым. Ал аталар: ―Жылы
-
жылы сӛйлесең жылан
шығар iнiнен, жаман
-
жаман сӛйлесең қанжар шығар қынынан‖ –
дегенi
235
бойынша, бұл мiнез арқасында бiраз адам дос болса, осы мiнез бiраз
достан, тумаластан айырды. Қайсысы дұрыс, менiң де ақылым жетпей
жүр.
72.
БОЛАР БАЛА, БОЛАР ҚҦЛЫН
–
Ата, мен ойыма келген сӛздi ӛзiмдi тежемей айта саламын да,
ылғи сӛз естiп қаламын, кейде апайды да ренжiтiп аламын.
–
Қайдан
бiлейiн, құлыным. Қазақта мақал бар едi. ―Болар бала
бесiгiнде бұлқынар, болар құлын желiсiнде жұлқынар‖ –
мүмкiн сен де
солардың бiрi боларсың. Тек қана орнын тауып, алды
-
артын аңдап
сӛйлегейсiң. ―Аңдамай сӛйлеген ауырмай ӛледi‖ –
дептi ғой бiлетiндер.
73.
САҚТЫҚ
Адам баласына сақтық қажет, әсiресе, сәл нәрседен ұлғайып
кететiн үш қауіптен аса сақтанған дұрыс: от, ӛлiм, дау.
74.
ТОЙЫМСЫЗДЫҚ
Бабаларымыз сегiз тойымсызды таңдап алыпты: ―бас –
ақылға,
кӛңiл –
ойға, ер –
еңбекке, әйел –
сезiмге, от –
ойынға, жер –
адамға,
кӛз –
кӛруге, тiл –
сӛзге‖.
75.
ЖЕТI АТА –
ЖЕТI ЖҦРТ
Әр
адамның ӛмiрге келуiне, ӛсiп, тәрбие алуына, үйленiп артына
ұрпақ
қалдырар
межеге жеткенге дейiн қамқорлық жасайтын жетi
жұрты бар. Сондықтан да бабаларымыз: ―Жетi атасын бiлген, жетi
жұртының қамын жейдi‖ –
деп мақалдаған.
Алғашқы жұрт –
ата жұрт, ӛз жұрты. Тектi жiгiт ата жұртын тек
қана
жетi атасына дейiн емес, Адам атасына дейiн тарата алар болар.
Екiншiсi –
нағашы жұрт. Бұл жұртты түсiндiрiп жатудың қажетi
болмас. Дегенмен бабаларымыз: ―Жiгiт жақсылығы нағашыдан, ат
жақсылығы –
атасынан‖ деген. Нағашы жұртты әлi ӛмiрге келмеген
ұрпағына
ата жұрты таңдаған.
Үшiншi ата –
Кiндiк ата. Екi жас жұптасқан соң ӛмiрге сәби келген.
Сәбидi алғаш қолына алған әйел –
кiндiк шеше, сол әйел арқылы бiр
тайпа ел жаңа туған елге кiндiк жұрт болып саналады.
Тӛртiншi жұрт –
Сүндет Ата.
Бесiншi ата –
Пiр ата. Жетiлiп келе жатқан жас ӛспiрiмге бiлiм
қажет, ұстаздар iшiнен шәкiртке аса ұнағаны Пiр ата аталмақ.
236
Алтыншы ата –
Ӛкiл ата. Елiмiз елде жарлы
-
жақыбай, жетiм
-
жесiр аз болсын деп, ондайларды қамқорлыққа алатын болған. Содан
барып ӛкiл бала, ӛкiл Ата пайда болған.
Жетiншiсi –
Қайын
ата, қайын жұрт. Мiне осылайша әлi ӛмiрге
келемеген болашақ адам жетi Ата, жетi Жұрт арқасында ӛзi болашақ
кiсiнi ӛмiрге келтiруге дайын болды.
Жетi атасын білгеннің арқасында сол аталардың арғы жағында
тұрған жетi жұртты жақын тұтатын болған.
76.
ҚАСИЕТТI САНДАР
Аллатағала кейбiр сандарға ерекше қасиет берген. Сол
сандарды орынды пайдаланып, iс iстеген кiсiлердiң ойдағысы
орындалып отырған.
77.
ҚАСИЕТТI БIР САНЫ
Бiр саны аса қасиеттi. Ол –
барлық санның, барлық нәрсенiң
басы. Алла –
жалғыз. Жалғыздық тек қана Аллатағалаға жарасқан.
78.
ҚАСИЕТТI ҤШ САНЫ
Қазақ
халқы үш санын аса қадiрлеген. Бүкiл ұрпағын да, (үш жүз)
бүкiл әлемдi де үшке бӛлген. (Аспан, Жер, Жер асты).
79.
ҤШ
ЖҤЗ
Ұлы
Жүз –
Жалайыр, Үйсiн, Сiргелi, Қаңлы, Шанышқылы.
Орта Жүз –
Арғын, Қыпшақ, Найман, Қонырат, Уақ, Керей.
Кiшi Жүз –
Үш
Алшын, Алты ата Әлiм, Жетi ата Жетiру, он екi ата
Байұлы.
80.
ҤШ
ҚУАТ
Адамға аса қуат беретiн үш нәрсе бар –
ақыл, жүрек және тiл.
81.
ҤШ
ҒАЙЫП
Кiсiге, кiсi ошағында кездейсоқ кездесетiн үш нәрсе бар. Үш
ғайып
–
ажал, қонақ, несiбе.
237
82.
ҤШ
АРСЫЗ
Кез келген кiсiнi амалсыз ұятқа қалдырар үш нәрсе бар. Үш
арсыз, ол: үйқы, тамақ, күлкi.
83.
ҤШ
ДАУСЫЗ
Қанша
тырысқанымен ӛзгерте алмас үш нәрсе бар. Олар: мiнез
даусыз, кәрiлiк даусыз, ажал даусыз.
84. ҤШ ҚАДIРСIЗ
Адам баласына соншалық жақын, бiрақ олардың ӛздерi қадiрiн
бiлмейтiн үш нәрсенi бабаларымыз былайша таңдапты: Жастық шақ,
денсаулық, жақсы
әйел
.
85. ҤШ ЖАМАНДЫҚ
Нақақтан қан тӛгу, орынсыз зорлық iстеу, ата жұртын бұзу (үй,
зират, құдық).
86. ҤШ ЖАҚЫН
Бабаларымыз жанын қия жақын тұтқан үш нәрсенi тӛмендегiдей
етiп таңдапты:
Жан, мал, жар.
Әрине, бұл жерде жан –
елi, мал –
жерi,
жар –
болашақ үрiм
-
бұтағы деп те үлкен мағына беруге болар.
87. ҤШ КӚЗ
Үш
кӛз деген сӛз бұл арада үш бастау деген мағынада алынған.
Су анасы –
бұлақ, жол анасы –
тұяқ, сӛз анасы –
құлақ
.
Ойлап қараңдаршы, бабаларымыз осы үш ауыз сӛзбен ӛздерiнiң
қаншалықты ғұлама екенiн танытып
-
ақ тұрған жоқ па …
88. ҤШ ТОҚТАМ
Ақыл –
арқан, ой
-
ӛрiс, адам
-
қазық
.
Бұндай дана ойды түсiндiру де оңай емес. Адам тiрлiк қазығы, ал
ӛрiстегi ой қаншама ұшқыр, қаншама шексiз болғанымен ақыл арқылы
шектелiп, адам қазықтан алысқа кетпеуi қажет.
238
89. ҚАСИЕТТI ЖЕТI САНЫ
Бабаларымыз үш саны сияқты жетi санын да аса қасиет тұтқан.
Сол сияқты үш пен жетi бiрiгiп пайда болар сандар да аса қасиеттi.
3+7=10
10+3=13 10+7=17
3х7=21
21х3=63
3х10=30
тағысын тағылар.
90.
ЖЕТI ҚАТ КӚК
Жетi қат кӛк деп шығыс астрономдары жетi жұлдызды атаған.
1. Ай; 2. Меркурий; 3. Шолпан; 4. Күн; 5. Қызыл жұлдыз;
6. Юпитер
-
Мүштәри;
7. Сатурн.
Қазiргi әдеби түсiнiкте ―Жетi қат кӛк‖ деп аспанды, космосты да
атай бередi.
91. ЖЕТI ҒАЛАМ
Бiздiң ата
-
бабаларымыз жетi ғаламға дүниенiң тӛрт бұрышын
(оңтүстiк, солтүстiк, шығыс, батыс) және аспан (жоғарғы ғалам, жер
(орта ғалам), тӛменгi (жер асты) ғалам жатқызады.
92.
ЖЕТI ҚАЗЫНА
Аллатағала Адамды жаратып, оның тiршiлiгiне жетi қазына
берген дейдi. Олар: Аспан мен Жер, Жел мен Бұлт, Күн мен Ай және
бiлiм. Алдыңғы алтауы қарын, тән қамын ӛтесе соңғысы (кейде бiлiм
емес құран деп айтылады) адамның жан немесе рухани қажеттiгiн
қамтамасыз
етедi.
93.
ЖЕТI ЖҦТ
Құрғақшылық
(егiн шықпауы, шӛп ӛспеуi).
Жұт (мал қырылуы).
Ӛрт
.
Оба.
Соғыс.
Топансу.
Зiлзала (жер сiлкiнуi).
94.
ЖЕТI ЖОҚ
Жерде ӛлшеуiш жоқ.
Таста тамыр жоқ.
239
Тасбақада талақ жоқ.
Аспанда тiреу жоқ.
Аллада бауыр жоқ.
Жылқыда ӛт жоқ.
Аққуда сүт жоқ.
95.
ЖЕТI ЖЕТIМ
Киюсiз қалған тон жетiм.
Иесiз қалған жер жетiм.
Тындаусыз қалған сӛз жетiм.
Басшысы жоқ ел жетiм.
Аққу
-
қазсыз
кӛл жетiм.
Елiнен айрылған ер жетiм.
Заманы ӛтiп, қадiрi кеткен, құрдасы ӛлiп, қарiлiк жеткен –
бәрiнен де
сол жетім.
96.
ЖЕТI ШӘРIП (ӘУЛИЕ)
Мекке шәрiп
Мәдина шәрiп
Бұхан шәрiп
Шам шәрiп
Қатым
шәрiп
Құддыс
(Мысыр) шәрiп
Кәлләм (құран) шәрiп
97.
ЖЕТI ЖАРҒЫ
Әз
Тәуке заманында қазақтардың бұрыннан қалыптасып қалған ескi
заңдарын бiр жүйеге келтiрiп, қазақ халқы ―Жетi жарғыны‖ қабылдаған.
Қылмыстыларға
тӛменде айтылғандай жаза қолданған.
Мемлекетiне қарсы кӛтерiлiс
-
ӛлiм.
Түркi тұқымдас елдерге опасыздық
-
ӛлiм.
Жазықсыз кiсi ӛлтiргенге
-
ӛлiм.
Зинақорлық, неке бұзушылық –
тыйым.
Қорадан, не ӛрiстегi ӛрелi атты ұрлау
-
ӛлiм.
Тӛбелесте мертiктiру –
құн
.
Ұрлық
–
он есе айып.
98.
ЖЕТI ЖҦМАҚ
Ақирет заманынан кейiн адам пендесi тiрлiктегi iсi, мiнезi, сӛзi
және басқа
адамгершiлiк қасиеттерiне байланысты не пейiшке, не
тамұққа орналастырылады –
мыс. Пенделер үшiн жаратылған пейiштiң
240
де, тамұқтың да саны жетеу дейдi. Ал Аллатағаланың ӛзi орналасқан
жұмақ
–
сегізінші жұмақ.
Аллатағала ӛз қасына пайғамбарларын алады
екен.
99.
ЖЕТI МҤШЕ
Аталарымыз жетi ғаламға ұқсатқан ба, адамды әлемдiк система
моделiесебiне жаратқан ба –
Жетi мүше: Бас, кеуде, бӛксе –
үш
мүше,
аяқ –
қолың
–
тӛрт мүше.
100.
ЖЕТIЛЕР
мен
ҤШТЕР
Ұл
баланың жетiге келгендегi сүндет тойы.
Марқұмның жетiсiн беру.
Жетi нан садақа.
Аптаның жетi күнi.
Ата
-
бабамыз үшке дейiн үмiтiн үзбеген, ондай үмiттен жауын да
айырмаған.
Ер кезегi үш рет.
Қапысына
үш
кезек
.
Үш
қайнаса
сорпасы қосылмайды.
Үш
рет үшкiртiп алу.
Үш
рет биссiмiлла айту.
Үш
рет кәлима қайтару.
―Талақ‖ деп үш рет қайталаса неке бұзылған.
Үш
жерiнен буынып…
101.
ҚАСИЕТТI ТӚРТТЕР, БЕСТЕР, ТОҒЫЗДАР
–
Ата, Сiз ылғи үш пен жетi қасиеттi сан деп отырасыз. Тағы да
қандай
сандарға қасиет қонған.
–
Менiң Нұриламның да ақылы толып қалған екен ғой, мағыналы
сұрақтар қойып, бiлуге құмарта бастапты. Кейбiр пәленше күн сәттi
дейтiндерге менiң әкем Назарбек Сәрсенұлы: ―Құдайдың күнiнiң бәрi
сәттi‖ –
дейтiн. Санның бәрi қасиеттi болар, дегенмен тӛрт, бес, тоғыз
сандарына да кӛңiл бӛле кетуге болар.
–
Дүниенiң тӛрт бұрышы –
батыс, шығыс, оңтүстiк, солтүстiк.
–
Тӛрт кiтап, Таурат –
Мұса кiтабы. Зәбур –
Дәуiт кiтабы. Iнжiл –
Иса кiтабы. Құран –
Мұхамбет кiтабы.
Тӛрт қылыш –
Хамхам, Сәмсәм, Зұлқожа, Зұлпықар.
Бес қару –
садақ, мылтық, найза, қылыш, қалқан.
Мұсылманның бес парызы: 1. Құдайдың бiрлiгi, құранның шындығы,
Мұхамбет пайғамбардың жердегi құдай ӛкiлi екендiгiне сену.
241
2. Бес уақыт намаз оқу.
3. Рамазан айында ораза ұстау.
4. Дүние
-
малыңнан зекет беру.
5. Мүмкiншiлiгiң болса қажылыққа сапарға шығу.
–
Тоғызқұмалақ.
–
Тоғыз жолдың торабы
–
Тоқсан ауыз сӛздiң тобықтай түйiнi
–
Тоғыз қабат торқа.
102.
ҚАЛАЙ
БАҚЫТТЫ БОЛУҒА БОЛАДЫ?
–
Ата, адамдарға қалай
бақытты
болуға болады?
–
Күнделiктi кiшiгiрiм қуаныш болып жататын нәрсе ғой. Ал үлкен
мағынада бақытты болу үшiн адамға екi нәрсе керек:
Бiрiншi
-
–
туған жер. Бiзде хандарға тiккен асыл шапандай қанша
қарасаң
да кӛк тоймас кен даламыз бар. Ол –
туған жер.
Екiншiсi –
ана тiл. Бiздiң қанша естiсең де құлағыңның құрышын
қанбас
сиқырлы күйде сазды да, мағыналы тiлiмiз бар. Ол –
Ана
тiлiмiз.
Осы екеуiне шын ғашық болған адам, егер Отаны бостандықта
болса бақытсыз болуы мүмкiн емес. Бiз бәрiмiз де бақыттымыз. Оған
тағы бiр себеп бiздiң Қазақстанда туған, бiздiң ен далада сайрандап,
ана тiлiмiзде сӛйлеген барлық адамдардың ерекше кең пейiлдi,
айрықша жылы мейiрлi болатыны дәлелденген ақиқат. Осындай
жерде, осындай елде туғаным үшiн де мен ӛзiмдi бақытты сезiнемiн.
Тәубе, тәубе!!!
103.
ШҤКIРШIЛIК
–
Ата! Жаңа ғана шүкiр, шүкiр, шүкiр деп үш рет қайталадыңыз.
О не деген сӛз?
–
Шүкiр деген сӛз –
ол адамның ӛз тағдырына ризашылық
сезiмiнiң сӛз түрiндегi бейнесi.
–
Сонда Сiз ӛз тағдырыңызға ризасыз ба?
–
Әрине
,
ризамын!
Мен ӛте еңбекқор адаммын. Сол үшiн де
тәубе етемiн. Маған Аллатағала азды
-
кӛптi ӛнер берiптi –
Шүкiр!
Мен қазақ даласын жанымдай сүйемiн, елiм, жерiм үшiн кез
-
келген уақытта жан қиюға даярмын –
Шүкiр!
Мен ана тiлiмде сӛйлеп, ана тiлiмде ойлаймын
–
Шүкiр!
Мен барлық адамдарды жақсы кӛре аламын –
Шүкiр!
Мен егемен елдiң перзентiмiн –
Шүкiр!
Мен ұрпағымыздың ертеңiнесенемін,
Отанымыздың болашағына
сенемiн –
Шүкiр, Шүкiр!
242
Мен қазақ болып ӛмiрге келiппiн, соны мақтан тұтамын. Шүкiр,
Шүкiр!
243
Мҥңгҥрт пен мәңгҥрт (әңгіме)
...Бұл бір ерекше әңгіме...
...Кӛркем шығарма деуге де ауыз бармай отыр...
...Бар уақиға кӛзге кӛрінген, құлаққа естілген, түс болып
елестеген күйінде баяндалмақ...
...Мен, демалысқа шыққан, уақытын ӛзі пайдаланатын, қалада
тұратын кӛп зейнеткерлердің бірімін. Бірақ үлкендікті толық мойындай
қоймаған
қартпын. Әлі де болса әлемде болып жатқан уақиғаларға
елең ете қалатын, әсем кӛріністерге сезім шығындай алатын кісімін
.
Осыларға қосымша мен табиғатты қызықтаудан, ұлы жаратылыс
құдіретіне
табынудан жалықпайтын адаммын. Содан болар, күн жаңа
шығып келе жатқан кезде теңіз жағасында қыдыруды әдетке
айналдырып алған әдетім бар...
...«Ерте тұрған жігіттің ырысы артық» дегендей, сол мезгіл
аспанның да, жер бетінің де нағыз нұрлы, нағыз әсем шағы. Сезімді
адамға сол сәтте табиғаттың сыйға тартар әсері мол. Аспан алашұбар
бұлтты болса тіпті жолым болғаны.
Па, шіркін, талай әдемі суреттер кӛз алдымнан ӛтті ғой! Жаңа
рауандап келе жатқан күн сәулесі әуелі бұлтқа түсер еді. Сол кезде
бұлттардың әр қабаты сан түрлі түске боялады да, кӛре алатын кӛзі
барларды, ояна алатын сезімі барларды бір ерекше рахат сезімге
бӛлей бастар еді. Бұлттар бірде айдаһардай иреңдеп асығып бара
жатса, ендігі сәтте арыстандай азуын кӛрсетіп бір орында тұрып
қалады. Енді бірде шудасы желкілдеген қара бураға айналса, келесі
сәтте арындаған арғымақ боп бауырын жаза, ұшып бара жатады...
Тек қана сол суреттердің тез алмасатыны қандай ӛкініш
десеңізші. Бірақ сол аз уақыт ішінде біраз басыңды шайқатып, біраз
таңдайыңды қақтырып та үлгереді...
...Бұлтттарды не түрлі құбыжықтарға айналдырар сәулесімен
біршама еліктетіп алғаннан соң, жылтырап Күн жарықтықтың ӛзі де
кӛріне бастайды. Құдды, кӛкжиектен тура саған қарай ағып келе
жатқан сұйық алтын қарғыны ма дерсің. Бірақ құдіреттің аты –
құдірет
.
Ұзақ
қаратпайды
.
Сен сол сәттен бастап теңізге назар аудар. Енді күн сәулесімн
құбылуға
теңіз толқындарының кезегі келеді. Толқындар бұлттардан
да тез құбылғыш. Сан түске боялып, әр толқын күн сәулесін ӛзінше
түсінетіндей, ӛзінше қабылдайтындай бір
-
біріне ұқсамайтын түр тауып
алып, адам жанын шаттыққа бӛлейді, сезімін ләззәт сәулесіне
шомылдырады... Теңіздің беті баланың алғашқы салған суретіндей
түсініксіз ӛрнектер мен түстер. Жыбыр
-
жыбыр... Сан құбылған түстер
244
мен ӛрнектер картасы... Балалардың күнге қаратқанда сан түске
бӛленетін ойыншығындай...
...Мен бүгін де ӛз әдетімнен айныған жоқ едім. Бірақ сәл ертелеу
ме, әлде тұман әсері ме, аяқ жолыңды анық аңғара алмайтын шамада
шығыппын. Тұманның арғы жағында қалың бұлт та бар болар, әйтеуір
әлі
қараңғылау
екен.
Теңіз дыбысы естіліп жатыр. Ұсақ толқынның құмды жағадағы
шылпылы, ірі толқынның жартасқа соққан күрсілі ӛзгермейтін
құбылыс
.
Бүгін жел жоқ, теңізде тыныштық. Бірақ толқын атты ғажап
құбылыс
желдің бар жоғына қарамай, ӛз тіршілігін жалғастырып
жатады.
Ұсақ
толқындардың «мен теңіздің ерке ұлымын», «мен міне аман
-
есен жағама жеттім» деп сүйінші сұрап жататын қуанышты шылпылын
естіген кезде жаның жай табады.
Әрегіректе, бір шақырымдай жердегі жартасқа соғылып, торыға
күрсінер толқындар да теңіз тіршілігінен хабар беруде. О дыбыс ойын
баласының шуылы емес, ол ұлы тіршілік дыбысы.
Ол –
теңіздің жүрек соғысы, алған демі... Қасіреті мен қуанышы...
Ойы мен ӛкініші...
...Мені осы ойлардан оятып жібергісі келді ме, әлде қапыңды
таптым деп қуана ма, бір ерке толқын аяғыма аялай сүйкене, шаттана
шылп ете қалғаны. Таңғы салқында аяқты сулап алғанмен үйге барып
киім ауыстыруға еріндім. Кептірініп алмақ болып теңіздің күрсіне
ыңқылдап жатқан жақтағы үйреншікті тас орындығыма беттедім. Ол
тас үстінде ӛзім әкеліп тӛсеген ешкі терісі жататын. «Е, әнеки!» деп
кӛңілдене жақындап келемін.
Кенет тоқтай қалыппын. Тағы да, аяғымды суға малып алғандай
шошына тоқтадым. Менің меншік тасымның үстінде
жарбиып біреу
отыр. Мені кӛрмеген секілді, қасына келгенше қозғалмады. Ал мен
болсам шошып қалғандықтан болар, сәлем жоқ, сауқат жоқ:
–
Ау, кімсің? –
деппін. Ол маған сәл бұрылып қарады да:
–
Мәңгүртпін! –
деді.
–
Мәңгүрті несі?
–
Мәңгүрт! Немене
естімеген сӛзің бе? Кәдімгі мәңгүрт тағы!
–
Әкеңнің
қойған
аты ма?
–
Жоқ! Мен балықшы едім. Қылжақпас балықшыларға теңіз
үстінде
ермек керек, мен дегенде бір жыны бар. Солардың таңып
жүргені ғой.
–
Содан басқа сӛз таппағаны ма?
–
Жоқ, олар тапқыш. Олар мені бұрын олай атамайтын. Маған
бұл атақ мен «Мүңгүрт» деген балық етін жей бастағаннан бері
таңылды. Балықшылар солай атай бастап еді, Құдайдың құдіреті, сол
атақ маған желімдей жабысты да қалды. Осы күні кейбір келіндерім
245
сыртымнан «Мәңгүрт қайнаға» дейтін кӛрінеді. Қанша тырыссам да
құтыла
алмадым. Енді ӛзім де үйреніп кетіппін, тіпті байқамай
«Мәңгүртпін» дейтінді шығарыппын.
–
Қызық
екен.
–
Солай. Бұл қызық уақиға. Ал енді ӛзің кім боласың?
–
Мен ау салған атақты балықшы болмағанмен, қармақ салып
балық ұстауға құмарлардың бірі едім. Содан зайыбым мені
«Балықшы» деп атап кетті. Сен де солай атай беруіңе болады...
...Сәл үнсіздік орнап қалды...
...«Мүңгүрт» балық етін жей бастағаннан бері...
...Қызық уақиға дейді. Бір нәрсе есіне түсіп отыр. Шынымен қызық
уақиға ма екен?..
...Осы сәтте мүңгірт балыққа қатысты бір уақиға маған да елес
беріп ӛтті...
...Бала кезіміз. Күні бойы теңізден балық аулаймыз. Ұстаған
балықтарымызды шелектегі суға тастай береміз. Бір жолы әкем кілең
уақ балықтар арасында жүзіп жүрген екі
-
үш
мүңгірт балықты теңізге
лақтырып жіберіп, бұл балықты ӛлтіруге де болмайды, жеуге де
болмайды, бұл балық қасиетті балық деген болатын. Кейін үйіміз теңіз
жағасынан алыстап кетті де мүңгірт балық естен шығып та үлгеріпті
...
Мүңгүрт балықты жеуге болмайды деп естіп едім, оны неге
жемейді?
Балықшылар мүңгүрт балықты «арам балық» деп те атай береді.
Арамы несі? Мына шексіз кӛк теңізде, мына шалқыған шалқарда жүріп
те арам болатын нәрсе бола ма?
Болатын болғаны ғой. Олар бір түрі келіссіздеу, ӛңсіз балықтар.
Құдды, орыс қатындар жетектеп жүретін, бет
-
ауызы ыржиып кеткен ит
секілді. Ұлы Жаратушы солай жаратқан. Теңіздегі барлық лас нәрсені
сол балықтар ас етеді екен. Тіпті балықтардың нәжісін де сол
балықтар қорек ететін кӛрінеді. Былайша айтқанда теңізді тазартып
тұру үшін Ұлы Құдіреттің жаратқан тіршілік иесі.
–
Соны біле тұра сіз неге жейсіз?
–
Бұрын мен де жемейтінмін. Менің мүңгүрт балықты жеп кетуіме
Хрущевтің кесірі тиді.
–
Кәдімгі Никита Сергеевичтің бе? Қалайша!? Сонда Сіз, Сіз
Хрущевпен таныс болдыңыз ба?
Бірнеше сұрақты бірден қойып, жауап алғанша асығып отырмын.
–
Дәлірек айтқанда ол емес оның күйеу баласы болатын... Атын
ұмытып
атасының атын айтып отырғаным ғой.
–
Аджубей ме?
–
Сол болса керек.
–
Сіз онымен де таныссыз ба?
–
Таныспын деуге де тұрмайды. Бір күнге жуық бірге болып едім.
246
–
Қызық
екен! Москвада кездестіңіз бе, әлде Киевте кездестіңіз
бе?
–
Жоқ. Сол жігіт бір жылы, атасы СССР
-
ды басқарып тұрған
кезде, біздің Ақтауға келіп кеткен болатын. Мен сол уақытта бір
банкте шофыр, қазір жүргізуші деп атайтын болып жүр ғой, жүргізуші
болып істеп жүр едім.
–
Ал... Сосын...
...Ол ойланып кеткендей еді. Есіне түсіріп отыр ма, әлде қай
тұсынан бастағаным дұрыс деп ойлана ма, әйтеуір біраз отырыңқырап
қалды да, әңгімесін қайта жалғастырып әкетті.
Бұрын да кӛп айтқан, ӛзіне ұнайтын уақиға болса керек, менімен
ісі болмай, ойлана отырып, ӛзімен
-
ӛзі
қалғандай
кейіпте сӛйлеп кетті...
...Бір кезде ӛзіне қалай «Мәңгүрт» атағы тағылғаны туралы
естелік әңгімесін баяндап отыр...
...Москвадан атақты қонақ келеді деп, теңіз жағасына үш киіз үй
тіктірді. Нағыз қазақ ауылы болды да қалды. Қазіргі он бесінші шағын
аудан жобасы. Сол қонақты қарсы алып, құрмет кӛрсету біздің банкке,
мен жүргізуші болып істейтін, банкке тапсырылыпты. Мен сол жаңа
тігілген ауылдың қарауылы да, қызметшісі секілді болып үш күн
жаттым. Үш күн бойы теңіз жағасында ӛзім қосшы, ӛзім қожа дегендей.
«Бұндайлар балық аулауға құмар келеді. Балық аулаймын десе
қасында
боларсың» дегесін үйімдегі барлық балық аулайтын
құралдарымды
әкеліп
қойдым
.
Бастықтар қапылып жүр. Әуелі әдемі киіз үй іздеді. Үлкен
басшылар үш үй тігіңдер депті. Тәуір үй тігетіндерге бұйым салдық.
Үйлер
де табылды. Ол уақытта үйді жалға тікпейтін. «Бәленшенің үйі
түгенше келгенде тігіліп еді» деген атаққа риза болатын.
Үйлерді
жабылып жүріп тігіп те алдық. Банкімізде қыз
-
келіншектің
шеті жоқ. Бірақ үй тіге білетіндері аз екен. Үй тігіліп болғасын, құрметті
қонаққа
қазақы
ақ қой іздеп, оны азар таптық.
Маңғыстаудың атақты құнан қойлары құрып кетуге айналғанын
сол жолы, сол орыстың арқасында түсіндім. Қайда барсаңда құйрығы
салпылдаған кілең қаракӛл. Кӛз үйреніп кеткенсін оны да мал деп
бақтық қой, әйтпесе түрі де, мінезі де ӛзгеше жануар болатын. Тапқан
қойымыз
құйрығы
дирмендей әдемі мал екен. Жарықтықты ӛлімге
қимай
біраз отырдым. Ақыры білетінімді айтып, құбылаға қаратып
бауыздап, ішек
-
қарнын
әйелдерге
тапсырып, бір шыбықпен ішін бүріп
алып, асықпай үйітуге кірістім. Тап
-
таза боп әдемі үйітіліп еді. Бас
терісі тұтас аппақ екен, бір қылтан қалдырмадым, бір жерін
күйдірмедім. Қандай мәртебелі қонақ болса да ұялмай ұсынатындай
бас болып шығып еді.
«Қонағымыз келе жатыр, қазанға ас сала берсін» деген хабар
жеткеннен соң тайқазанға қой етін түгел салып асып қойдық.
247
Бір кезде шаңын
шұбалта шұбырған машиналар легі кӛрінді. Рет
-
ретімен тоқтап жатыр. Олардан түскен айғыр топ адамдар ілгері
қозғалды. Біздер ортадағы киіз үй маңында бір топ адам болып күтіп
тұрмыз. Үй иелерінің ішінде қазақша киінгендері де бар болатын.
Үшінші
күнге созылған қарбалас қимылдар мен нұсқаулар біздерді
біршама тәртіпке келтіріп те тастаған болатын. Бірақ бәрі бос еңбек
болыпты. Біздің қапылысымыз кәдімгі «дәм болсын» болып шықты.
«Қай жағынан шығып қаламыз» деп уайымдай күткен қонағымыздың
киіз үйлерде де,
бізде де шаруасы болмады, бірден теңіз жағасына
тартты. Біздің ортамыздағы жасамыс әйел, бір киіз үйдің егесі:
«Аталарымыздың орыспысың дейтіні осы екен
-
ау, арнайы ӛзіне
тігілген үйге әуелі бас сұқпас болар ма?» –
деп, ренішін білдірді. Оның
ӛкініш
сӛзі біздерге де ауыса бастағандай. Бәрімізді кӛңілсіздік сезімі
билеп алғандай болып еді.
Бірақ әлгі орыс теңізді кӛріп кәдімгідей кӛңілденіп қалды. Мен де
маңайында жүрмін. Бастықтар маған «дұрыс киініп келерсің» деп
тапсырған. «Жұрт мені қонақ орыстың қасында жүрген ауыл
атқамінерлерінің біреуі деп ойлайтын болар» деп ӛзімді
-
ӛзім
масаттандырып қоямын. Жағада олар біраз жүрді. Не айтқандары
есімде де қалмапты. Тек қана әлгі қонақтың «Қандай таза теңіз! Теңіз
қандай
таза еді!» деп қайта
-
қайта
мақтағаны, таңданғаны
есімде
қалыпты
.
Мен сонда болсам әлгі орыстың аңқаулығына таң қалған едім...
...Теңіз таза болмағанда қайтеді...
...Алла тағала таза болсын деп шетсіз, шексіз етіп жаратып,
шалқарын шалқытып қойса?...
... «Қасиеті атады, теңізге түкірме» деп ақсақалдар ақыл айтып
жатса...
...Ұлы Жаратушы нәжістен тазартып тұр деп мүңгүрт балығын
жаратса... Теңіз таза болмағанда қайтеді...
...Қонақ басқаны жүре тыңдап, кӛбіне ӛзі сӛйлейтін кісі екен. Кӛп
сӛйледі...
...Бір уақытта мына ұлы теңіздің жағасында ӛтіп жатқан, Москва
мен Маңғыстау жайсаңдарының кездесуіне менің де қажетім болып
қалыпты. Кейін ойланып қарасам сол күні құрметті қонағымызға менен
басқа ешкімнің де, ешнәрсенің де қажеті болмаған секілді...
...Қонақ сӛйлей
-
сӛйлей жалыққан кезде «бұ теңізде балық бар
ма?» деп сұрапты. Сұрауы мұң екен біздің бастық мені шақырып алды.
Орысша мектеп бітірген едім. Саулап тұрмын. Орысшаны әлгі орыстың
ӛзінен
артық сӛйлейтін секілдімін. Теңіздің, теңіздегі балықтардың
жағдайын баяндап бердім. Қажет болып қалса деп балық
аулау
құралдарын
дайындап қойғанымызды да естіртіп жатырмын.
Ара
-
арасында кӛз қиығымды бастығыма салып қойып, Каспий
теңізінің қызыл балықтары туралы, патша заманында оларды Мәсеу
248
мен Петербургке қалай жеткізіп тұрғаны туралы әңгімелеп тұрмын.
Басын изеп,
бастық маған риза екенін байқатып қояды. Мен
бастығымның пайдасына асқаныма едәуір арқаланып, кӛңілдене
сӛйлеп тұрмын...
...Бір кезде әңгіме де аяқталды. Әлгі орысты біз қабылдап
жатырған секілді емеспіз, ол бізді, тіпті Маңғыстау ӛлкесін ӛзі
қабылдап
тұрғандай
еді.
Ақыры қабылдау уақыты аяқталғандай болды. Ол біздің
атқамінерлеріміздің бәрін таратып жіберіп, қасында мені ғана
қалдырды. Менің балық ұстайтын құралдарымды бір қарап шығып іске
кірісті.
Балық аулаудың жӛнін білетін болып шықты. Ет піскенше біраз
мүңгірт балық ұстап та үлгерді. Қуанышында шек жоқ. Әр Мүңгүртті
теңізден суырып алған сайын масаттана риза болып, шаттана
қуанады
.
Мен ішімнен: «Біздің балықшылардың бір қайық толтырып бекіре
шығарып жатқан сәтін кӛрсе, мынаның жаны шығып кетуі мүмкін
-
ау»
деп ойлап қоямын. Түс мезгілінде ағаш үйдің маңында топталып
жүрген бастықтар бізді етке шақырды. Қонақ ұстап отырған қармағын
қимады
ма, қайта
-
қайта
қармаққа
ілініп жатқан балық қызығынан айыға
алмады ма, шақырғанға бармай отыра берді. Жалғыз ауыз тіл қатты.
–
Ӛздерің
тамақтана беріңіздер...
...Ол ауық
-
ауық шелегіне қарап қояды. Санап отырған секілді боп
кӛрінеді маған. Санын онға жеткізгісі келе ме? Мен де санамақ
боламын. Бірақ олар араласып кетіп санатпайды. Он шақты Мүңгірт
шелектегі су ішінде жүзіп жүр.
Түскі тамақтың мезгілін әуелі қарынның сездіретін әдеті бар емес
пе. Балық аулау қанша қызықты болғанмен, «жұтқын тамақ» бұйрығы
одан ӛктемірек қой, қашанда. Бір кезде ол балық қуыратын таба
сұрады.
Қонақ
қабылдауға
дайындық кезінде бәрін ойлапты, бәрін
ұйымдастырыпты. Бірақ Мүңгүрт қуыратын табаны ойламапты. Таба
қыздыратын
газ мәселесін шешпепті. Таба жоқ екенін естіген ол қонақ
үйге
барып ӛзі ұстаған балығын қуырып жемек болды. Біздің
бастықтардың ӛтінішіне қолды бір сілтеді. Мені ала кетті.
Балық қуырудың мәнісін біледі екен. «Ұн бар ма, тұз бар ма» деп
қажет
заттарын түгендеп алған болатын. Қатырып қуырды. Күйген
майдың, қуырылған балық етінің иісі, қарынның сұрағына ӛз үлесін
қосып
жатыр.
Солардың әсері де болған болар, әрі жемеуге орыстан да
қаймығып
мен де «Мүңгүрт» етіне тойып алдым. Әуелі аздап сескеніп,
«арам балықты қалай жеймін» деп тітіркенген де болатынмын, бірақ
қырлы
стаканды толтыра бір
-
екі тартып жіберген соң, «Мүңгірт» еті,
249
«арам балық еті» ата тамағындай үйреншікі болып кетті. Ӛңештен
ойланбастан ӛте бастады. Содан бастап оны жей беретін болдым...
...Осы жерден мен әңгімеге араластым.
–
Ол саған же деп те айтпапты, ӛзің жепсің. Сонда сенің алдыңда
оның қандай жазығы бар деп ойлайсың?
–
Жазығы да жоқ болар, мен тек қана үйітілген ақ қойдың етінен
ауыз тимей, оны құмар қылған Мүңгірттің дәмі қандай екен деп, әуелі
дәм татып қарадым. Жұп
-
жұмсақ, тәп
-
тәтті балық екен.
–
Саған да обал болған екен. Ӛзің үйіткен ақ қойыңның
адал
етінен ауыз тие алмай, арам балықтың етіне тап болып...
–
Шошқа етін жегендей нәрсе ғой. Арамнан бір ауыз тисең, арғы
жағы жалғасып кетеді екен. Арақ та сол, шошқа еті де солай.
–
Шыныменен солай ма екен? Сонда адам біраздан соң арамның
арам екенін
де ұмытатын болғаны ма?
–
Қайдан
білейін? Бірақ осы кезде мен мүңгірт етін жемейтін
болдым.
–
Арамсынасың ба?
–
Жоқ! Мүңгүрттерді шетінен май басып, еті дәмсізденіп кетті.
–
Семірсе дәмдірек болмай ма?
–
Жоқ, оның етінен мұнай исі шығатын болып жүр...
–
Ол қалай?
–
Бұ күнде олар, Мүңгірттер, теңізді ластап жатырған қоқыстар
ішінде ең қауіптісі мұнай екенін сезетін секілді. Содан барып әуелі
соларды құртпақ болып жанталасады
-
ау деп ойлаймын.
–
Сезеді деймісің? Ғажап
-
ай!
–
Құдай
біледі, сезеді. Алла тағала
оларды теңізді тазарту үшін
жаратқан ғой. Содан барып олардың ӛз міндетін атқартатын түйсігі
әуелі
теңізге тамған мұнай қалдықтарын залалсыздандыруға
жұмсайтын болар.
–
Ғажап
екен...
–
Солай шырағым...
–
Бірақ мен ол балықты «Мүңгірт», Сізді «Мәңгүрт» атау орынсыз
ба деген ойға қалып отырмын.
–
Оны ӛзің білесің. Маған тіпті осы атым ұнайды. Соңғы кезде
мүңгүрт балықтарды ӛте жақсы кӛріп кеттім де, ӛз атымның соларға
ұқсайтынын
мақтаныш тұта бастадым.
–
Мүңгірттерді жақсы кӛріп кеттім дейсіз бе? Демек теңіз тағдыры
сізді ойландыратын болғаны ғой?
–
Солай болар.
–
Түн ортасында бұ жерде неғып отырсыз?
–
Теңіздің күрсінгенін тыңдаймын... Маған теңіз түнімен жылап
шығатындай боп кӛрінеді... Кӛмектескім келеді. Жұбатқым келеді...
Бірақ алып теңізге асықтай балықшының не пайдасы тимек?..
250
...Маған бұрын да теңіз тереңінен күрсіне шығар дыбысы ғажап
әсер
ететін. Ол бір ұлы ойдан туар, шешуін ақыры адам пенделері
ойлап табар, содан барып бір ғажап жаңалық ашар құбылыс секілді
кӛрінетін.
Мәңгүрт ақсақалдың Мүңгүрт
балық туралы әңгімесін естігеннен
кейін мен бұл құбылысқа басқаша мән бере бастағандаймын. Теңіз
дыбысы бұрындар мен ойлағандай ойлы жанның ойдан туған күрсінісі
емес, ол енді жетім баланың жылау алдындағы тұншығысы секілді
әсер
ететін болып алды...
...Осы ой басымнан кетер емес. Қартайған шағымда аса ауыр жүк
болып алды...
...Сол дыбыс ішінен Мәңгүрт ағайдың даусын да ажыратып
алатын болдым...
...Сол дыбыс ішінде Мүңгүрт балықтың да жан айқайын сезіп
отырғандай боламын... Мәңгүрт ағай секілді мен де шарасыздық күй
кеше бастадым...
...Енді күнде ерте тұрып ӛзімнің тас орындығымнан Мәңгүрт
ағаны іздейтін болып алыппын.
Кездестіре алмай жүрмін. Кездесе қалсам оған осы орындықта
отырып қалғып кеткен сәтте кӛрген бір түсімді айтып бергім келеді.
Аурып қалмады
ма екен?..
...Қайда жүрсе де аман болғай да, ағайын...
...Сол түсімді енді сіздерге әңгімелеп бермекке бекіндім...
...Ешкі терісін тӛсеген ӛзімнің тас орындығымның үстінде отырып
қалғып
кеткен екенмін деймін...
...Ойыма Мәңгүрт ағаймен арада болған әңгіме түсіпті...
...Мәңгүрт ағай теңізді мұнай майынан тазартамын деп Мүңгірт
балықтар тез семіріп барады деп еді
-
ау! Сорлы балықтардың ден
саулықтарына мұнай қалдықтарының зияны тимесе жарар еді...
...Осы ойдың басқа келуі мұң екен, теңізді шолп еткізе шоршып
шықты да, құйрық қанаттарын аяқ етіп, қақшаң
-
қақшаң, қаздаң
-
қаздаң
ете бой жазып, бір Мүңгірт балықтың алдыма келіп тұра қалғаны.
Адамша сӛйлейді... Тапсынып сӛйлейді...
–
Әй, Мәңгүрт! Амансың ба? –
дегені.
–
Менің атым Мәңгүрт емес, Балықшы. Мен Мәңгүрт емеспін.
–
Жоқ Мәңгүртсің! Біз үшін барлық адам Мәңгүрт! Сіздер де біздің
әр
қайсымызға
ат тағып жатпайсыңдар ғой. Сіздер үшін біздердің
бәріміз де Мүңгүртпіз. Сол секілді Сіздер де біздер үшін шеттеріңнен
Мәңгүртсіңдер.
251
–
Қой
олай деме! Мәңгүрт
деген жаман сӛз. Мәңгүрт деп ошақ
қамын
ойламайтын, туған жеріне деген сағынышы жоқ, анасын
ардақтамайтын, ұрпағын қамқорламайтын адамдарды айтады.
–
Міне дұрыс, онда адам біткеннің бәрі Мәңгүрт екені рас болып
шықты. Біздер адамдардың әлгі ӛзің айтқандай қасиеттерін байқаған
емеспіз. Жер Ана, Теңіз Ана деп атайсыңдар. Басқаны былай
қойғанда
сол Жер Аналарыңа, Теңіз Аналарыңа не құрмет кӛрсетіп
жатырсыңдар?..
...Мүңгірт қызынып алған...
...Ыржиған аузы да жып
-
жинақы болып кеткен. Жып
-
жып етеді.
Кәдімгі трибунаға шығып сӛйлеп үйренген шешен шенуіктен бір
айырмасы жоқ...
...Бұлтты атқыласа...
...Теңізді жаңбырдай айырса...
...Бұлақты құрғатса...
...Жер ылғалын тӛменге түсіріп жіберсе...
...Ӛзен арнасын бұрса...
...Кӛлді кептірсе..
...Әлемді қоқыспен толтырса...
...Маймен былғаса...
...Балықтың тірілей жатырын жарса...
...Ұрпағын қырса...
...Бомба жарып есалаң қылса...
...Уылдырық шашуға ӛзенге жібермесе...
...Мен естімеген сұмдықтарды Мүңгүрт білетін болып шықты.
Апандай аузы жып
-
жып етіп сӛйлеп
тұр. Қанатынан қол жасап алыпты,
шошаң
-
шошаң етеді. Саусақтарын басып санап жатыр, санап жатыр...
...Құдайға шүкір санап шығуға қауырсын қанатының саусақтары
жеткілікті екен, әйтпесе адам пендесінің саусақтары жетпей қапаланар
еді...
...Ойланып кетіп тағы не санағанын естімей қалыппын, бір кезде:
–
Каспий ластанбағанда қайтушы еді, а? –
шаңқ ете қалғаны...
...Мен де адам баласымын. Адам ісі үшін арланамын. Мүңгірттің
адамдарға таққан кінәларына шамдана бастаған секілдімін. Оған есе
жібергім келмейтіндей. Олардан мен де жалма
-
жан кемшілік іздей
бастаппын.
–
Сіздердің де ӛз міндеттеріңді ойдағыдай атқарып жүргендерің
шамалы.
–
Жала жаппа. Оны қайдан байқадың?
–
Сендер, Мүңгүрттер, соңғы кезде теңізді тазартуды
қойдыңдар
...
252
...Мен де мүңгірт балыққа
шындап ұрса бастаппын. Ӛзінің маған
істегенін ӛз алдына келтірмекпін...
...Теңіз түсі ӛзгеріп барады...
...Күннен
-
күнге кӛкшіл теңіз сарғыш теңізге айналып барады...
...Лайлана бастады...
...Жағадағы құмға дейін шіріп, кӛгеріп бастады...
...Жағада ӛздеріңнен басқа балық қалмады, таза су іздеп тереңге
кетіп жатыр...
...Сенің қырсығыңнан басқа балықтар қырылып жатыр...
...Сен болсаң жатып ішер болып алғансың..
...Бір тұтам кішкентай балық едің, енді бір қарыстан асып
барасың. Осылай жалғаса берсе бара
-
бара бір құлаш балыққа да
айналарсың...
...Жұмыс жасамайсың...
...Әбден семіріп алғансың...
...Жатып ішерсің...
...Теңізді тазартпайсың...
...Бір мезгілде әлгі балықтың әжептарқы қатты дыбыс шығарғаны.
Дыбыс болғанда мен ешқашан естімеген дыбыс. Соншалық
қорқынышты
дыбыстан шошып, аң
-
таң болып қарап қалыппын. Сӛзден
де, ойдан да айрылып қалыппын...
...Ол билікті ӛз қолына алып алды. Енді ол маған қайтадан жекіп
бастады...
...Ей кілең Мәңгүрт! Мені кінәлауға қалай дәттерің барады!..
...Теңізді ластап жатырған мен емес, сендер емессіңдер ме?..
...Сіздердің теңізге тастаған қоқыстарыңды жеймін деп, теңізге
ағызған мұнайларыңды ішемін деп, мен Жаратқан бұйырған ӛз
міндетімді атқаруға қолым тимейтін болды!..
...Тұла бойым толы тұз бен мұнай!..
...Міне қараңдаршы! Мен енді кімге ұқсаймын!..
...Осыған Мәңгүрт сен жауаптысың!...
...Мойында Мәңгүрт екеніңді!..
...Ол мені жауапқа тартып тұрған тергеушіге айналған секілді...
...Ал мен болсам оның алдында күнәлі жандай мүсәпір халге
түсіппін...
...Шындық мойындатпай қоя ма, мен Мүңгірттің айтқанына түсіне
бастағандаймын, мойындай бастағандаймын... «Кілең Мәңгүрт» деген
сӛзіне шамданбайтын да болып қалыппын...
253
...Мүңгірт тақылдап сӛйлеп тұр. Мен тілден айрылғандай,
үнсізбін
...
...Мүңгүрт мені масқаралауын тоқтатар емес. Бірте
-
бірте үдетіп
барады. Ал мен болсам ақталар ештеңе таба алмай, адамдық
болмыстан айрылып, ӛзімді
-
ӛзім
қорғарлық
халім қалғанмаған секілді.
Ұят
пен ӛкініштен ӛртеніп барамын. Тынысым тарыла бастады...
...Енді сәл уақыт ӛтсе шыдай алмай «Жетер! Мен Мәңгүртпін!
Мен Мәңгүрт екенімді мойындадым!» деп айқайлап жіберуге шақ
қалып
тұрмын...
...Осы масқара сәтте мені қасымнан ұшып ӛткен шағаланың шаңқ
ете қалған ащы даусы оятып жібермегенде менің одан арғы тағдырым
не болары белгісіз еді...
Ақтау. Ақпан 2010.
Достарыңызбен бөлісу: |