title: Белгісіздік есімдіктері - Сабақтың тақырыбы: Қазақ тілі дыбыстары, түрлері, жасалуы. Дыбыстардың құрамы Сабақтың жоспары

text:
Белгісіздік есімдіктері - әр түрлі сөз таптарына белгілі боп отыратын сөздер. Сол себепті оларға грамматикалық формалар бірдей жалғана бермей, олардың қай сөз табы орнына қолданылуына байланысты соған сай қосылып отырады. Мысалы: бір, кей, әр, пәлен, әлдеқалай белгісіздік есімдіктері сын есімдерге ұқсас болса, біреу, әлдене, әлдекім, әрнеңе сөздері зат есімдерше түрленеді. Осы тәрізді бірнеше, әлденеше сөздері сөздері сан есімге әлдеқайда, әлдеқашан, әлдеқалай есімдіктері үстеу сөздерге белгілі.
Біреу, кей, пәлен есімдіктерінің қосарланып айтылуы арқылы да жаңа сөз жасалады. Біреу-міреу, кей-кейде, пәлен-түген.
Белгісіздік есімдіктерінен сөз тудыруша грамматикалық формалар арқылы да біраз жаңа сөздер жасалады. Мәселен: пәлен-ше-дей, бір-ер, бір-аз, бір-ауық т.б. Осында пәденше байдың баласы әйел алыпты (қаз.ерт.), бірер сағат ұйықтап алып Асқарды ауыстырмақ боп, Кузнецов үйіне кетті (С.М.). Біраз адам жауаптан кейін ақталған (С.М.). Олар бірауық шуласып, талас-тартысып үріп кетті (М.Ә.). Бөгде және –есе, -де қосымшаларын қабылдаған бір сөзінің бір-есе, бір-де түрлері шылаулар дәрежесіне ауысқан.
6. Болымсыздық есімдіктері. Болымсыздық есімдігіне: еш, ешкім, ештеңе, ешнәрсе, ешбір, ешбіреу, ешқайсы, бірде-бір, ешқандай, дәнеңе, түк, дым, ешқайда, ешқайдан, ешқашан, бірде-бір (бір сөзі мен шылауының тіркесінен жасалған) деген сөздер жатады. Бұлар белгілі бір сөздердің, я сөз тіркестерінің лексикалануы арқылы жасалған. Бір де тіркесі еш деген болымсыз есімдігімен, бірде-бір тіркесі ешбір деген болымсыз есімдігімен мағыналас болып келеді. Мысалы: жұмыссыз жүрген бір де (еш) жан жоқ (Ы.А.). Бұған бірде –бір құстың сайрағаны ұнамайды (қаз.ерт.). Осындағы бір де, бірде-бір сөздерін еш, ешбір сөздерімен ауыстырып айтуға болады.
Болымсыздық есімдіктері құрамының әр түрлі болып келуі сияқты олардың өзгеріске түсу, түрлену жүйелері де әр қилы болып келеді.
7. Жалпылау есімдігі. Жалпылау есімдігі екі заттың немесе толып жатқан біркелкі, не әрқилы заттар мен құбылыстардың жиынтығын жалпылай көрсетеді. Олар: бүкіл, күллі, тамам, бар, бәрі, барлық, жалпы, тегіс, дүйім, барлығы. Барша, баршасы. Бәрі-бәрі, бүтін, түгел. Жалпылау есімдігі- лексикалық және морфологиялық тәсілдер арқылы жасалған сөздер. 1. Негізгі лексикалық мағынасынан алшақтау нәтижесінде пайда болған жалпылау есімдігі: бар, бүкіл, күллі, тамам сөздері.
2. Морфологиялық тәсіл арқылы жасалған жалпылау есімдіктеріне бар есімдігінен тараған. барлық, барлығы, барша, баршасы, бәрі деген сөздер жатады.
Жалпылау есімдігіне жіктік жалғауы мүлде жалғанбайды. Ал септік жалғаулары олардың тек тәуелденген түрлеріне ғана жалғанады. Барлығына, баршасы т.б. Жалпылау есімдігінің бірігіп айтылуы тек бір-ақ жағдайда болады, яғни бәрі есімдігі мен бір сөзінің бірігуі арқылы жасалған «бәрібір» түрінде ғана кездеседі.
№13-Практикалық сабақ.
Етістік. Етістіктің лексикалық, морфологиялық және синтаксистік сипаты. Көсемше, оның мағыналық және тұлғалық өзгешіліктері, түрлері, синтаксис-тік қызметі. Рай категориясы, түрлері.
Етістік Етістік қазақ тілі сөз таптарының жүйесінен ерекше орын алады. Етістік сөздердің есімдерге қарағанда грамматикалық тұлғалары да, лексика-грамматикалық мағыналары да әр түрлі, сөйлемдегі қызметі өзгеше.Аталған сөз таптарының айырмашалығы жеке тұрғандағыдан гөрі сөйлдем ішінде, белгілі сөз тіркестері құрамында анық байқалады. Заттың қимылын, іс-әрекетін, жай-күйін және қарым-қатынастық қимыл түрінде өзгеру процесін білдіретін сөздер етістік деп аталады. Есім сөздерімен салыстырғанда етістік өзгергіш, сөйлем құруда, сөз тіркесін жасауда өте икемді қызмет атқарады. Не істеді? не істейді? не қылған? деген сұрақтарға жауап береді. Бұл сұрақтар етістіктердің сөйлемдегі грамматикалық тұлғаларына қарай өзгеріп отырады.
Етістіктердің үш белгі-сипаты болады. Олар:
1. Лексика-семантикалық сипаты бір іс-әрекетті білдіретін етістіктер: не, жаз, қаз, кес; майла, боя, асфальтта; көтер, апар, жық, бас, көр, есіт, оқы.
2. Бейнелеу етістіктері; едірей, бедірей, жыми, ойбайла, ыңырсы, сусылда, сайра т.б.
3. Көмекші етістіктер тобы; е, де, ет, жазда етістіктері үнемі көмекші компаненттер тобын құрайды (е,-ді,-кен,-ме-с; деп,-ді, де-й-ді,-тін)
4. Субьектінің қозғалысын, бағытын білдіретін етістіктер: түс, шық, кел, ұш, самға, жылжы т.б.
ІІ. Лексика-грамматикалық сипаты (ерекшеліктері). Етістіктердің лексика саласында тануға болатынын түбірін алып қарағанның өзінде өздері беретін семантикамен ғана шектеліп қалмайды. Мысалы, оқы, үйрен, ізде т.б. осы сияқтылар лексикалық мағынасымен бірге жақ (екінші), жекелік мағыналарды да білдіріп, оқы, үйрен, ізде дегенде нені? Деген заңды сұрақты да тудырып тұр. Сөйтіп, түбір етістік ешбір тұлғалық өзгеріске түспей-ақ, бір жағынан, тілдің лексикасы, екінші жағынан грамматикасымен тікелей байланысып жатады. Белгілі тіл маманы И.Е.Маманов қазақ тіліндегі етістік формаларын лексика-грамматикалық қызметтеріне қарай екі үлкен топқа бөледі. 1. Негізгі етістіктер. 2. Функциялық-етістіктер.
Негізгі етістіктер-етістіктің есімше, көсемше, рай, шақ, формаларын жасауға негіз болады. Етістіктің болымсыздық түрін жасайтын-ма/ме, - ба/бе, - па/пе қосымшалары негізгі етістіктерге тікелей жалғанады. Ал функциялық етістіктің марфемалары осы болымсыздық қосымшаларынан соң жалғанады. Бұл қосымшалар негізгі етістіктер мен функциялық етістіктердің шекарасын көрсететін белгі ретінде жұмсалады. Мәселен, ойла-ма-ған, кел-ме-ген, айт-па-ды, қал-ма-са, отырғыз-ба-й-мын.
Негізгі етістіктер өз ара түбір етістіктер және мадификациялы етістіктер болып екіге бөлінеді. Түбір етістіктерге етістіктің лексикалық мағынасына ие болатын сөздер жатады да, олар тұлғасына, жасалу жағына қарай бірнеше түрге бөлінеді. Мадификациялы етістіктерге белгілі қосымшалар немесе көмекші етістіктер арқылы үстеме грамматикалық мағына білдіретін етістік күшейтпелі етістік (-ыңқыра, жүр-іңкіре т.б.) күрделі етістік (оқып еді, ер жету, мыңқ етпеу) формалар жатады.
Функциялық етістіктер – етістік негіздеріне арнайы жұрнақтар жалғану арқылы туатын грамматикалық формалар. Етістіктің мұндай формаларына есімше, көсемше, тұйық етістік, шартты рай формасы, - ғы тұлғалы және ортақ етіс тұлғалы қимыл есімдері жатады.
Бұлар өздерінің морфологиялық және синтаксистік қызметіне қарай үш түрлі функция атқарады.
1. Бұлардың бір тобы семантикасы мен синтаксистік қызметі жағынан зат есімдерге жақын келеді. Қимыл есімдерден зат есімде айналған сөздер өте көп. Мысалы, оқу, жазу, егеу, соққы, түрткі, айтыс, қатынас, сөгіс т.б.
2. Есімшелердің сын есімнің функциясын атқаратындығы. Мәселен, мінетін ат, келген кісі, сөйлеуші адам, айтар сөз. 3. Көсемше формалар өзінің марфологиялық белгісі және синтаксистік қызметі жағынан үстеу сөз табына жақын, яғни үстеудің функциясын атқарады. Мысалы, оқыпсың, жазамын, қайтқалы отырсың, айтсаңшы, айтсаң етті т.б. Қимыл үстеу етістіктер формаларының қимыл есім және қимыл сын етістіктерінен өзгешілігі бұлар септік, тәуелді, көптік формаларымен түрленбейді, тек қана жіктік жалғаулары арқылы түрленіп, предикаттық қызмет атқарады: оқыппын, жазасыз т.б.Сөйтіп, етістіктің жіктелетін формалары белгілі сөз таптарының функциясын атқаруына байласынты функциялық етістіктер деп аталады. Етістік формаларының ішінде басқа сөз таптарының функциясын атқармайтын, тек жақ жалғауларымен түрленіп, предикатив қызметінде етістік мағынасында жұмсалатын – жедел өткен шақ формасымен бұйрық рай формасы. Сонымен, етістік кадегорияларын мынадай тәртіппен сатылап өтуге болады. Бірінші орында түбір етістіктер, екінші орында модификациялы етістіктер, үшінші орында рай, шақ категориялары (И.Е.Маманов «Қазіргі қазақ тілі, етістік, Алматы, 1966, 5, 9-15, 81-83 беттер»)
ІІІ. Грамматикалық сипаты. Өздерінің грамматикалық қолданылуында бір-бірімен ауыспалы қарым-қатынаста келетін шақ рай, жақ категориялары жеке –дара сараланып қаралатын есімше және көсемшелер мен де тығыз байланысып жатады. Бұл ашық райда анығырақ байқалады. Барарсың, барғанбыз, бармақшы (есімше); қарайсыз, көріпті, бермейміз (көсемше) т.б.Сөйтіп жоғарыда аталған категориялар осы тәрізді тұтастығы және грамматикалық ерекшеліктерімен етістіктің грамматикалық жалпы сипатын танытады. Бірақ оған қарамай, бұлардың әр қайсысы бір-бірінен бөліп, өз алдына саралап қарауға келетін дербес категорияларға жатады.
Жіктелген етістіктер дара және негізгі етістіктер немесе есім сөздерімен тіркесе келіп сөйлемде баяндауыш қызметін атқарады. Мұнымен қатар жай және құрмалас сөйлемдердің, толымды, толымсыз, жалаң және жайылма сөйлемдердің, сөйлем мүшелері мен сөз тіркестерінің жасауына негіз болып отырады. Меңгеру қасиетіне қарай тура және жанама толықтауыштарды белгілеп, айтайын деген ойды тиянақтайды.


title: Туынды етістіктер - Сабақтың тақырыбы: Қазақ тілі дыбыстары, түрлері, жасалуы. Дыбыстардың құрамы Сабақтың жоспары

text:
Туынды етістіктер
Туынды сөздердің белгілі марфологиялық құрылымы болады. Әдетте сол құралымның бір сыңары дербес мағыналы сөз болады, екінші сыңары бірінші компонентті белгілі бір сөз табына айналдыратын жұрнақ болады. Мәселен, екеу-ле, кел-тір, көл-бең-де, оқы-т, ойбай-лы, сабын-да т.б. Бұдан туынды етістіктер тіліміздегі негізгі сөз таптарының қайсынан болса да жасала беретін айқын көрінеді. Осыған орай туынды етістіктер жасалатын негіздеріне қарай есімдерден жасалған етістіктер және етістіктерден жасалған етістіктер деген екі салаға бөледі де, алғашқылар есім негізінде етістіктер, соңғылары етістік негізінді етістіктер деп аталады.
Есім негізде етістіктер
Бұлар арнаулы жұрнақтар арқылы зат, сан есімдерден, үстеу, еліктеуіш сөздерден, кейде одағайлдардан жасалады. Есімдерден етістік тудыратын жұрнақтар мыналар:
1. –ла, -ле, -да, -де, -та, -те жұрнағы. Жұдырықта, көзде, иекте, арқала, өкпеле, жанбаста, білекте т.б.
2. –лан, -лен, -дан, -ден, -тан, -тен (ла-н құранды қос.) ойлан(н), үйлен, қамсыздан, нәрсізден, намыстан, сезіктен т.б.
3. –лас, -лек, -дас, -дес, -тас, -тек (ла-с қосымшаларынан бірігіп қалыптасқан). Сөйлес, сыбырлас дегендегі –лас, -лес қосымшасын бөлшектеуге болады. , ал, сырлас, пікірлес, мұңдас, достас, көмектес дегенде бұл формалар тек бір тұлға есебінде қызмет етіп, бөлшектенбейді, сондықтан олар құранды (күрделі) жұрнақ саналады.
4. –лат, -лет, -дат, -дет. Бұл құранды (ла-т) әндет, дауылдат, түнделет, арқалат.
5. –а, -е. Ата, жаса, ойна, теңе, дем, өрт.
6. –Ай, -ей, -й. Құтай, тарай, қартай, молай, күтей, кеңей, көрікей, көбей, қарай т.б.
7. –қар, -ғар, -кер, -гер. Басқар, атқар, оңғар, суғар, ескер, теңгер.
8. Ар, -ер, -р. Жасар, жалтар, бұлтар, өзгер, қысқар, жаңар, ескір, тазар т.б. көгер, ағар.
9. Ал, -ел, біл-іл-іл. Жоғал, оңал, суал, теңел, тарыл, сұйыл, тіріл, ұял т.б.
10. –ық, -ік. Есімнен де, етістіктен де туынды етістік жасайтын көне жұрнақ. Жолық, зарық, демік, көзік.
11. –сы, -сі, -ымсы, -імсі. Ширақсы, батырсы, қамсқорсы, өгейсі, көлгірсі, үлкенсі, үлкенімсі.
12. –сын, -сін (сы-н). Адамсын, боласын, жамансын, білгішсін, көпсін.
13. –сыра, сіре (сы-ра). Қансыра, қымызсыра, ойсыра, ағайынсыра, әлсіре, жетімсіре.
14. –ра, -ре, -ыра, -іре. Бұзыққыра, тұрқыра, жарқыра, дүркіре, зіркіре, күркіре (леіктеуіш).
15. –ырай, -ірей. Кішірей, тікерей, бақырай.
16. –ы, -і. Байы, тарны, жаны, желпі, кеңі.
17. –шы, -ші. Аунақшы, дөңбекші, тықыршы,, өрші.
18. –са, -се. Суса, буса, көксе, қауса, қақса салт етістіктері.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Етістік негізді етістіктер - Сабақтың тақырыбы: Қазақ тілі дыбыстары, түрлері, жасалуы. Дыбыстардың құрамы Сабақтың жоспары

text:
Етістік негізді етістіктер
Семантикалық ерекшеліктері мен қызмет-қабілеттеріне қарай етістік негіздеріне жалғанатын жұрнақтарды екі салаға бөлуге болады:
1. Амалдың (істің) өту сипатын білдіретін жұрнақтар.
2. Амалдың субъектіге қатысын білдіретін жұрнақтар.
І. Істің өту сипатын білдіретін жұрнақтар.
1. –ла, -ле, -да, -де, -та, -те барлық түркі тілдерінде туынды түбір етістік жасайтын өнімді жұрнақ болып саналады. Қазақ тілінде етістік түбірінің лексикалық мағынасына амалдың еселеніп, жиілеу сипатын білдіретін мағына-реңк қосады. Мәселен, үрле, тістеле, қамала, жанышта, түйреле, сабала, үйкеле. Сондай-ақ бұл жұрнақ үстеу, одағай, еліктеу сөздерден де етістік тударыды. Төменде, кейінде, ілгеріле.
2. Ымсыра (імсіре, мсыра, мсіре). Жыламсыра, күлімсіре.
3. –қыла, -кіле, -ғыла, -гіле. Үргіле, жұлқыла, соғыла, тепкіле, кескіле.
4. –қышта, -ғышта, -кіште, -гіште, -ышта, -іште. Айтқышта, қарғышта, қарашта, жолығышта т.б.
5. –мала, -меле, -бала, -беле, -пала, -пеле. Тізбеле, термеле, итермеле, қақпала, саумала т.б.
6. –ыңқыра, -іңкіре, -ңқыра, -ңкіре. Оңы-ңқыра, байқа-ңқыра, бер-іңкіре.
7. –шы, -ші, көнші, көпірші, таншы, шапшы.
ІІ. Амалдың субъектіге қатысын білдіретін жұрнақтар.
Бұлар түбір етістікке де, туынды етістіктерге де жалғана береді.
1. –ын, -ін, -н. Сұран, таран, оран, ойлан, жуын, жылын, өкін, көрін, киін т.б.
2. –ыл, -іл, -л. Айтыл, қойыл (ды), қамал, жуылды, үзілді, шешілді, кесілді.
3. –тыр, -тір, -дыр, -дір, -т, -қыз, -ғыз, -кіз, -гіз. Айтқыз, жапқыз, күйдір, толтыр, септір, ектір т.б.
4. –ыс, -іс, -с. Айтыс, тартыс, әкеліс, әперіс, көріс, біліс, сөйлес, таныс т.б.
Істің субъектіге қатысын білдіретін бұл жұрнақтар бірінің үстіне бірі жалғанып, тиісті қосымша реңк- мағына үстейді. Житнастыр, сөйлестірт, сөйлеткіз, сөйлестірткіз.
Етіс аффикстері туынды түбір етістік жасайтын аффикстер құрамына енеді.
Туынды түбір етістіктерді жасалған тегіне қарай сұрыптасақ, зат есімге 30 түрлі негіз аффикс (фонетикалық варианттарымен жүзге тарта) қосылып, синтетикалық модель арқылы туынды түбір етістік жасалады.
Сөйтіп, Қазіргі қазақ тілінің фактілері тұрғысынан қарағанды туынды түбір етістік жасайтын сексеннен астам негізгі аффикстер, оларды фонетикалық фарианттарымен қосып есептегенде, жүз алпыстан астам аффикс бар екені байқалады. (А.Хасанова. қазақ тіліндегі туынды түбір етістіктер, 1959, 24 бет).
С.Мырзабековтың зерттеуінше, туынды түбір етістік тудыратын аффикстердің жалпы саны 240.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: № 7..94,95 жаттығулар - Сабақтың тақырыбы: Қазақ тілі дыбыстары, түрлері, жасалуы. Дыбыстардың құрамы Сабақтың жоспары

text:
Дауыссыз дыбыстар. Дауыссыз дыбыстардың жасалу жолдары. Оның жасалу орнына, жасалу тәсіліне және үн мен салдырдың қатысына қарай жасалуы.
№15. 97-98 жаттығулар.
Буын.Буын түрлері.Буын үндестігіне бағынбайтын сөздер мен қосымшалар. Екпін, оның түрлері. Интонация.
1.Буын (Силлабизм Буын, оның дауысты дыбыстың буын ішінде алып тұрған орнына қарай бөлінетін буын құрайтын дауыстының акустикасына (жуан, жіңішке көтеріңкі, бәсең, айқын, күң- гірт т.б.) қарай бөлінетін түрлері. Қазақтың төл сөздерінің буын жөніндегі ерекше- ліктері. Сөздерді буынға бөлудің жолдары және қажеттілігі. Сөз ішіндегі дыбыстардың орнала-
суына қарай буынның бөлінетін түрлері. Сөздердің буын жігі мен морфемалық жігі; бұларды ажырата білудің практикалық маңызы. Буынның бір түрінің екінші түріне ауысуы (буын жылысуы,буын ығысуы т.б.) оның себеп тері. Буын жігінің ауыз- екі тілде бөлінуі мен жазуда бөлінуінің кейде сәйкес келетіні, кейде сәйкес келмейтіні, оның себептері.
Сөздің буын құрамы жайында әңгімелегенде, назар аударарлық жағдай – буындардың фонетикалық сипаты. Буынның тұрақталған тарихи фонетикалық сипатына қарап, сөздің байырғы түбірін сөздің негіз құрамынан ажыратуға болады.
Алтай тілдерінде, оның ішінде түркі тілдерінде, буынның негізгі екі түрі кездеседі:
1.Ашық буын
2.Бітеу буын.
Бұдан басқа , тек түркі тілдерінде ғана кездесетін буын түрі де бар.Алтай тілдерінде, соның ішінде түркі тілдерінде сөздің буын құрамы қандай фонетикалық сипатта болды? дейтін мәселе же-нінде әзір бір тоқтамға келу қиын. Алтай тілдері жайлы әде-биеттерде бұл мәселеге екі түрлі көзқарас бар. Екі көзқарас өкілдері де өз дәлелдерін, өз байламдарын ұсынады. Бұлардын әр қайсысына жеке-жеке тоқталған мақұл. Н. А. Баскаковтың айтуынша, осындай буындардан құралған сөздердің ішінде ең байырғысы бітеу буын түрі де, калғандарының бәрі осы түрдіц әр түрлі модификациясы1.- Бұл ретте қазіргі түркі тілдерінің құ-рамында сақталып қалған кейбір сөздердің ескі формалары жә-не көне дәуірде қолданылған жазу түрлерінің бәрі де сездің фо-нетикалық сипатын түгелдей бере алмағандығы еске алынады. Айталық, қазіргі түркі тілдерінін бірсыпырасында су, кейбірінде суғ түбірі кездеседі. Сол сияқты, йу, жуцйуғ, сы, сынцсырын т. б. Сонда осы көрсетілген сөздердің қай варианты ескі? Әрине, дауыссызға дауыссыз болғанда да тарихи «әлсіз» деп есептеле-тін дауыссыздарға біткен варианттарын ескі деп қарауға тура келеді. Олай болса, көне түркі тілі ескерткіштерінің кейбірінде кездесетін ды, су, бі (қазақ — бие), йу тәрізді дауыстыға біткен екі дыбысты түбірлерді жаңарған (әртүрлі фонетикалық өзгеріс-ке ұшыраған) түрі деп қарау әлдеқайда дәлелді болмақ.
О баста «әлсіз» дауыссызға біткен түбірлердің соңғы дауыс-сыз дыбысы не алдыңғы дауыстыға үласып созылыңқы дауысты құраған немесе түгелдей жойылып кеткен. Ал, созылыңқы дауыстылар кеп тілдерде әдеттегі дауыстыға айналған, немесе жойылып кеткен. Осыдан барып дауыссыз-дауысты дыбыстар-дан ғана құралған түбірлер пайда болған деп қарауға әбден бо-лады.
Яғни ле/те етіс-тігінің алғашқы түрі тей, же етістігінін. алғашқы тұлғасы жей. Олар ұйғыр, ноғай тілдерінде осы етістіктерден жасалатын қи-мыл есім формалары дейіш, жейіш түрінде, қазіргі түркі тілде-рінде айтылатын есімдік Махмуд Қашқари сөздігінде нен сол сияқты бірсыпыра түркі тілдерінде бу түрінде айтылатын есім-дік кейбір тілдерде (қазақ, қарақалпақ) бұл түрінде қолданы-латынын да дәлел ретінде келтіреді.
Сөз айтылғанда тұтас, бірден айтылмайды. Сөздердің айтылуында ауа толқыны үзіліп-үзіліп шығады. Бір сөздің ішінде ауа толқынына негізделген бірнеше бөлшек бола береді. Сөздегі бір дауыстының немесе дауысты мен дауыссыздың бөлшектеніп айтылуын буын дейміз, өйткені ауа сөздің құрамындағы дауыстыларды айтқанда еркін шығады да, дауыссыздарды айтқанда кедергіге ұшырайды. Сонда буын өкпеден келе жатқан фонациялық ауамен тікелей байланысты болады. Сондықтан сөздің буынға бөлінуі дауысты дыбысқа байланысты. Сөзде қанша дауысты дбыс болса, сонша буын болады, өйткені тек дауысты дыбыс қана буын жасай алады. Дауыссыз дыбыс буын жасай алмайды, ол дауысты дыбыспен бірге буын құрамына кіреді. Мысалы: қа-ла, ө-нер, жас-тық, та-ма-ша,т.б
Буынға тән негізгі белгілер: 1. буын болу үшін оның құрамында дауысты дыбыс болу керек және оның саны бір буында біреуден артық болмауы тиіс. 2. буында мағына болмайды. Кейбір сөздердің әрбір буыны лексикалық немесе морфологиялық мағынасы бар бөлшектерге тура келіп қалады. Мысалы: ат-ты-лар-ға деген төрт буынды сөздің бірінші буыны – ат (түбір), екінші буыны – ты – сын есім тудыратын жұрнақ, үшінші буыны – лар- көптік жалғау, төртінші буын – ға – септік жалғау. 3. қазақ тіліндегі байырғы сөздер бірыңғай не жуан буынды, немесе жіңішке буынды болып келеді. Қазақ тілінде жуан және жіңішке буынды (аралас буынды) орыс және өзге тілдерден енген сөздер кездеседі. 4. қазақ тілінің байырғы сөздері, буындары екі дауыссыздан басталмайды. 5. тіліміздің байырғы сөздерінің соңында еліктеуіш сөздерден басқа екіден артық дауыссыз дыбыс келмейді. Қазақ тіліндегі буынның дыбыстық құрамы төмендегідей болып келеді:
Бір дыбысты, екі дыбысты, үш дыбысты, төрт дыбысты. Ал орыс тілі арқылы енген сөздерде буын бес, алты дыбысты бола береді. Мысалы: спорт, пункт, спектр, спринт. Дыбысталу жағынан қарағанда сөйлеу жік – жігімен айтылған дыбыс шумақтарының тізбегінен құралады. Дыбысталудың шумағы өз ішінде кіші топтарға бөлшектенеді. Олар сөйлеудің фонетикалық единицалары ретінде қаралады:
1) фраза, 2)такт, 3) буын, 4) дыбыс немесе фонема.


title: Дара етістік және күрделі етістік

text:
Дара етістік және күрделі етістік: Марфологиялық құрылымы жағынан тізімділігі етістіктер дара және күрделі етістіктер болып екі салаға бөлінеді.
Дара етістіктерге түбір етістіктер және жұрнақ арқылы жасалған туынды етістіктер жатады. Мәселен жаз, оқы, біл, айт, үйрет, ойлан, оқыт, келтір, баста т.б.
Сонымен, дара және жалаң етістіктер құрылымына қарай түбір етістіктер және туынды етістіктер деп екі топқа жіктеледі.
Құрылымы мен құрылысы жағынан түрлі бола тұрса да, етістік тіркестерімен етістікті тіркестердің бәрі де қазақ тілі білімінде күрделі етістік деп аталады. Бұлар кемі және одан да артық компаненттен құралады. Мысалы , ала кел, жаза сал, мұндай күрделі етістіктер қазақ тіліндеде өте жиі қолданылатын формалардың бірі.
Алайда күрделі етістіктердің мағыналарын ажыратуда, қызметтерін анықтауда, оларды талдауда қыруар қиыншылықтар кездеседі. Бұл қиыншылықтардың бір ұшы етістіктің жай тіркесімен астас болса, екінші ұшы күрделі етістіктердің өзгеруін іштей жіктеп, жеке-жеке саралаумен байланысты. Мысалы, осы күнгі күрделі етістіктер әуелі жай(еркін)тіркестерден туып өрбігені белгілі.
Осылай бола тұрса да, бұл екі категорияның сарслануына тек құрамындағы компоненттердің ішкі лексика- семантикалық, лексика- грамматикалық мазмұндары, олардың ара қатынастары ғана себеп болған. Бұлар жайындағы негізгі қағидалар мыналар:
1. Егер етістік тіркестің құрамындағы компоненттердің әрқайсысы бастапқы лексикалық мағыналарын түгел сақтап тұрып, сөйлемнің дербес мүшесі бола алса, мұндай етістік тіркес еркін тіркес немесе жай синтаксистік тіркес саналады. Мысалы, ауылға асығып бардым –асығып ауылға бардым; үйге жүгіріп кірдім –жүгіріп бөлмеген кірдім.
2. Тіркестегі компоненттер мағына жағынан бір-бірімен тең түскенімен, бір-бірінен жекеленбей бір тұтас лексикалық мағына құраса, ондай тіркес жай күрделі тіркес саналады. Алып қайт, кіріп шық, алып бар, алып кет, жазып бер т.б.
3. Егер тіркестегі компоненттердің біреуі ғана негізгі мағынаны сақтап, басқалары өз лексикалық мағыналарын солғындатып, тек көмекші болып, грамматикалық қызмет атқарса, ол сараламалы аналитикалық етістік деп танылады. Алып еді, қалып қойды, айта сал, жібере бер.
4. Егер етістікті тіркесінің компонентті есім, есімше, көсемше, рай формалары сөздердің бірі болып, болған көмекші етістік (еді, екен формалары) дәнекер болса ондай етістіктер суреттемелі етістік. Күрделі етістіктердің суреттемелі түрлері саналады. Мұғалім еді, кәрі екен, оқыған еді, оқып едік т.б.
5. Егер етістікті тіркестің алғашқы компонентті есімдер, соңғы компоненттері етістіктер болғанымен аралас қолданыла жүріп, сол компоненттері орын жағынан әбден тұрақталып, не лексикалық, не идиомалық тұлғасына айналса, ондай тіркес тұрақты етістік саналады. Бас-көз бол, ақыл бер, көз сүз, ат салыс.
Сөйтіп, етістіктің алғашқы еркін синтаксистік тіркесінен (маған кітап алып бер), жай күрделі етістіктен (кітап менен алып оған бер), жай күрделі етістіктен аналитикалық етістік (жазып сал, оқып бер) дамыған.
Есім мен етістіктің әуелгі еркін тіркесінен құранды етістік (көмек бер, бала еді), тұрақты лексикаланған етістік (өлең айт, уәде бер) тұрақты етістік қалыптасқан.
Сонымен, күрделі етістіктер құрамына және грамматикалық мағыналарына қарай бірнеше түрге бөлінеді.
1. Есімдер мен еліктеу көмекші етістіктермен тіркесуі арқылы жасалынатын тіркесті түбір етістіктер: (жәрдем ет, ән сал, қабыл ал, серуен сал) құранды етістік деп аталады.
2. Құрама күрделі немесе жай күрделі етістік. Тіркестегі күрделі етістіктің әрбір компонентінің де өзді-өзіне дербес лексикалық мағына бар. Алайда, әрбір тіркестің лексикалық мағынасы құрамындағы компоненттің мағыналарынан құралады. Мысалы, ала кет, (келіп кет, алып, кел, алып бар, сұрап ал).
Бұл етістіктердің компоненттері, тарихи тұрғыдан қарағанда, әуел бастан сөйлемнің жеке-жеке мүшесі болғандарымен кейінгі кездерде бөлшектенбейтін бір күрделі мүше болып қолданылу нәтижесінде күрделі етістіктерінде жұмсалатын болып қалыптасқан.
3. Сараламалы етістіктер (аналитикалық). Бұлардың формалары екі түрлі жолмен жасалады:
а) Біріңғай етістіктен құралады. Құрамындағы компоненттердің саны 2, 3, 4, 5 болып келеді. Мәселен, айтып жібер, айтып жібере қой, айтып жібере жаздап қалды.
ә) Күрделі етістіктердің құранды түрімен де, есімше мен етістіктен құралып лексикаланған түрінен де жасалады. Жәрдем ете көр, үн қата көрме, құлақ сала қой.
4. Суреттемелі етістіктер. Әр текті сөздер мен е, бал, көрін сияқты көмекші етістіктердің тіркесінен құралады. Сөйтіп, бұлар белгілі бір амал-әрекетті суреттеу үшін қолданылады. Мысалы, ұйықтап кеткен екен, келетін еді, мұғалім едіңіз, келсе игі еді, жас екен, келетін көрінеді, бармақ болды.
5. Тұрақты етістіктер тобы. Бұлар грамматикалық жағынан бөлшектенбейді, лексика-семантикалық жағынан бір ғана негізгі мағынаны білдіретіндей болып орныққан бір бүтін тұлға есебінде қолданылатын күрделі етістіктер. Мәселен, бойын аулаққа сала береді, ауыз жаласты, жүрек жалғап алдым.


title: Негізгі және көмекші етістіктер - Сабақтың тақырыбы: Қазақ тілі дыбыстары, түрлері, жасалуы. Дыбыстардың құрамы Сабақтың жоспары

text:
Негізгі және көмекші етістіктер Күрделі етістік компоненттерінің мағыналары, алатын орындары, атқаратын қызметтері әр алуан. Осы сипаттарына қарай олардың өз жүйесі болады. Анығырақ айтқанда, орын жағынан бұрын тұрып, дәнекер тұлғаны тіркеп алатын сыңар күрделі етістіктің негізгі мағынасына ие болады да, жетекшілік істейді. Бұдан кейін тұрып, олар үстеме мағына жамап, грамматикалық тұлғаларына түсіріп тұратын соңғы етістік көмекші қызмет атқарады.
Мәселен, оқып берген дегеніндегі негізгі етістік –оқып, көмекші етістік –бер, сол сияқты жазып отыр, бере сал.
Негізгі (жетекші) етістіктен көмекші етістікті бір тұлға етуге, әдетте, көсемше, есімше, рай жұрнақтары және кейбір көмекші сөздер дәнекер болады.
Көмекші етістіктердің саны аз болғанымен, тілімізде жиі қолданылып, орасан үлкен қызмет атқарады. Көмекші етістіктен негізгі етістікке қосатын (А.Ысқақов, академик грамматикаларда жетекші етістік термині қолданылған) семантикалық үлестеріне, түрлену жүйесі және басқа сипттарына қарай екі топқа бөлінеді.
1. Тұрақты көмекші етістік;
2. Ауыспалы көмекші етістік.
Ескерту: Бұл терминде басқа еңбектерде түрліше жұмсалған. Мәселен, А.Ысқақов ҚТТ, морфология, 1974, 259 бет, тұрақты көмекшіні –толымсыз көмекші, ауыспалыны толымды. «Қазақ тілінің грамматикасы» кітабында (І, 1967, 155 бет) тұрақты –мәнсіз, ауыспалы мәнді.
1. Тұрақты көмекші (толымсыз, мәнсіз) етістіктер мыналар: Е, (еді, екен, емес), ет, де, жазды. Бұлардың жеке лексикалық мағыналары жоқ, жеке сөйлем мүшесі бола алмайды, айтып едім, -ң, -ді, кеткен екен, жер етті, келеді деп (деді) жығыла жаздады.
2. Ауыспалы көмекші етістік (толымды мәнді) қолданылу орнына қарай кейде негізгі, кейде көмекші етістік ретінде қызмет атқарады. Бұл қасиет- сипаты жұмсалуына қарай ажыратамыз. Мысалы, бала жүгіріп бара жатты, бөлмеде жатты, бере сал, салып жібер дегендерді салыстырайық.
Ауыспалы көмекші етістік қызметінде жұмсалатындардың саны қазақ тілінде 30 шақты ғана. Олар: қой, жібер, таста, қал, сал, түс, көр, ал, бар, бол, жет, біт, баста, жатыр, тұр, жүр, отыр, кет, шық, бер, бақ, жөнел, кел, қара, өт, қыл. Бұл етістіктер өз алдына лексикалық мағынасы бер болып қолданылда, сөйлемнің дербес мүшесінің қызметін атқарады.
Жоғарыда көрсетілген ауыспалы етістіктердің ішінен жүр, тұр, отыр, жатып етістіктері қалып етістіктері деп аталады. Себебі бұлар табиғи күй-жайдың атауы есебінде қолданылады. Іс-әрекеттің белгілі кеңістікте, мезгілде өтуіне байланысты туатын сан алуан көріністер мен құбылыстардың бір сыпырасы тілімізде осы 4 етістіктің қызметі арқылы беріледі. Осыған орай бұлардың семантикасынан да, функция және формаларында да бәріне ортақ біріңғай ерекшеліктер ұшырасады.


Отыр, жатыр, тұр, жүр етістіктерінің өзіндік қасиеттері (сипаты). Бұл 4 етістік бұдан әрі қалып етістіктері деген терминмен аталады. Олардың (төрт етістіктің) қалған етістіктерден мына сияқты ерекшеліктері бар:
1. Қалып етістіктері қосымшасыз түбір тұлғада тұрып 2,3- жақ жекешеде нақ осы шақ мағынасында қолданылады. Мәселен, сен отыр, тұр, жүр, жат; ол отыр, ол тұр, ол жатыр.
2. Бұлар түпкі лексикалық мағыналарын толық сақтап, барлық морфологиялық тұлғаларда түрленіп, дербес синтаксистік қызмет атқаратын негізгі етістік, есебінде жұмсалады. Ол жолда тұр, алға жүре берсейші, үйде отырмын, ол әлі жатыр.
3. Бұл етістіктер аналитикалық тіркесе көмекші етістік ретінде қолданылады: келе жатыр, айтып тұр, еске ала жүр, оқып отыр.
4. Семантикалары басқа-басқа. Басында тұр, студент отыр, бөлмеде жатыр, жолда жүр деген мысалдардан төот түрлі қалып түсініледі.
5. Тіліміздегі басқа етістіктің түбірлері жіктік жалғаулары тікелей қабылдамасы, қалып етістіктері ол жалғауды тікелей қабылдап, нақ осы шақты білдіреді. Мен тұрмын, жүрмін, сен тұрсын, жүрсін т.б.
6. Өзге етістіктерге етіс жұрнақтары жалғана береді, қалып етістіктерінен өзгешелігі ырықсыз етіс формалары (тұрғызу, жүрілу) жасалғанымен, өздік етіс жасалмайды.
7. Басқа етістік түбірлеріне е-ді көмекші етістік тіркеспейді. Ал, қалып етістіктеріне бұл көмекші тіркесіп, күрделі өткен шақ формаларын жасайды. Отыр едім, жүр едіңдір, жатыр едік. Бұл айтылғандар төрт етістіктің морфологиялық, синтаксистік, семантикалық сипаттарына қатысты жалпы қағидалар.
Етіс, оның түрлері Етіс мағынасын білдіретін жұрнақтар негізгі және туынды етістіктердің болымды түріне жалғанады. Болымсыздық мағына беретін ма//ме, ба//бе, па//пе жұрнақтары әр уақыт етіс аффикстерінен соң қосылып айтылады. Мысалы, айт-тыр-ма, кел-гіз-бе, тұр-ғыз-ба, күй-ін-бе т.б. етіс жұрнағы қосылған сөздер аффикстерінің санына қарамай туынды түбір етістіктер құрамына енеді. Сондықтан бұл категория сөз тудырудың морфологиялық тәсілгее жатады.
Етіс формалары (жұрнақтары) сөйлемнің грамматикалық құрылысына өзгеріс енгізіп отырады. Мұны байқау үшін мына бес сөйлемдегі етіс формаларының грамматикалық ерекшеліктерін талдап көрейік.
1. Күздеу онан жөн сұрадыМысалы, сұра етістігі тек біреуден біреу бірдемені жай сұрауды ғана білдірсе, екінші сөйлемдегі сұрас тұлғасы іске-амалға бір субъекті емес, екі я онан да көп субъекті қатынсатынын, соның нәтижесінде сөйлемнің субеъктілері бірнешеу болып, олар амал-қимылға ортақтас болғанын аңғартады. Үшінші сөйлемдегі сұрат тұлғасы әрекетті жасартушы бір адам болса, жасаушы бөгде адам болады. Төртінші сөйлемдегі сұрал тұлғасы амал жасаушы субъекті де, жасаттырушы субъекті де көрінбейді. Бесінші, сөйлемдегі сұран тұлғасынан амалды жүзеге асырушы адам сол амалдың қозғалыс-әрекеттің әрі субъектісі, әрі объектісі болатындай мағына береді.
Сөйтіп, етіс категориясы немесе етістер деп іс-амалдың, субъекті мен объектіге қатысы, субъекті мен объектінің іс-амалға қатысын білдіретін формалардың жүйесін айтамыз.
Сонымен, қазақ тіліндегі етістерді синтаксис қызметі мен мағыналық және тұлғалық ерекшеліктеріне негізделіп беске бөлуге болады: 1) Негізгі етіс, 2) Өздік етіс, 3) Ырысқсыз етіс, 4) Ортақ етіс, 5) Өзгелік етіс.


title: Отыр, жатыр, тұр, жүр етістіктерінің өзіндік қасиеттері (сипаты)


title: Негізгі етіс - Сабақтың тақырыбы: Қазақ тілі дыбыстары, түрлері, жасалуы. Дыбыстардың құрамы Сабақтың жоспары

text:
1. Негізгі етіс. Негізгі етістіктің арнаулы көрсеткіші болмайды. Оған әрбір түбір я туынды етістіктердің де, күрделі етістіктерді де негіздері жатады. Бұл жағдайда субъекті мен объектінің іс-әрекетке деген бастапқы семантикалық мәніне қарай анықталады. Мысалы, т.б. студенттер оқыды, біз келдік, ұста барды, бала шөлдеді, ұзақ сөйледі, сенімін ақтады, Майра ән салды Сонымен, негізгі етіс деп өзге етістерге таяныш болатын, солардың түрлерін, мағыналарын, қызметтерін салыстырып, айқындайтын тұлғаны айтамыз.
2. Өздік етіс. Қимыл-қозғалыс субъектінің өзіне бағышталып, объекті мен субъектінің бір зат екенін білдіретін етістің түрін өздік етіс дейміз. Мысалы, Ол киінді, жуынды, таранды дегенде киген де, жуған да, таранған да, яғни субъекті де және сол қимыл-қозғалысқа түсуші объект те –ол.
Өздік етіс сабақты етістіктің түбіріне –ын, -ін, -н жұрнағы жалғану арқылы жасалады. Мәселен, жуын, суынды, киін, шешін, сұран т.б.
Ескерту: -лан, -лен, -ден, -дан, -тан, -тен құранды жұрнағы арқылы және –ырқа, -іркен, -сын, -сін жұрнақтары арқылы жасалған етістіктер де өздік етіс мәнін білдіреді. Мысалы, мейірлен, қатулан, әурелен, қаһарлан, тұшырқан, шіміркен, азсын, көпсін т.б.
Ырықсыз етістің тұлғалық көрсеткіші болып саналатын –ыл, -іл, -л аффикстері көптеген өздік етіс мәнін беретін жағдайлар да ұшырасады. Мәселен, аурудан жазылу, иіліп, бүгілу, оқуға берілу, тұрғанда керілу.
Әдетте тексте морфологиялық талдау жасағанда аффикстердің беретін мағыналарына көңіл бөлмей тұлғасына қарай ажырататын кездер жиі кездеседі.
Сөйтіп, -ыл, -іл, -л аффикстері мен тұлғаланған етістіктердің мағынасы мен орындарына қарай әрі өздік етіс, әрі ырықсыз етіс болып келетін де жағдайы бар.
3. Ырықсыз етіс. Әрекет-қимыл өздігінен жасалғандай болып көрінетін, қимыл иесінсіз айтылатын етістің түрін ырықсыз етіс дейміз. Мысалы, кітап оқылды, егін жиналды. Мұндағы қимыл иелері айтылмаған.
Ырықсыз етіс етістіктің түбіріне мынадай жұрнақтар жалғану арқылы жасалады.
1. –ыл, -іл,-л мал бағылды, су төгілді, жұмыс жасалды.
2. Етістік негізінде –л дыбысы болса, -ын, -ін, -н жұрнағы жалғану арқылы жасалады. Қар тазаланды, киім ілінді, хабар алынды.
3. Өнімсіз болса да –лын, -лін, -ныл, -ніл тәрізді күрделі аффикстердің қосылуымен жасалады, алма желінді, жоқ ізделінді, ат байланылды; Осы жазған барша сөзден байқалынар бар шынын (Абай).
Ырықсыз етіс қимыл иесінің керек етпей, оның орнына толықтауыш болатын объект сөйлемнің грамматикалық бастауышы болады. Ол сөйлем тура толықтауышсыз айтылады.
4. Ортақ етіс. Қисыл-қозғалыстың бірнеше субъектіге ортақтығын білдіретін етіс ортақ етіс деп аталады. Жүкті әкелісті, көмек көрсетісті. Мұндағы әкелісу, көрсетісу қимылдары сол қимылға қатысушылардың бәріне ортақ.
Ортақ етістің негізгі морфологиялық көрсеткіші –с, -ыс, -іс жұрнағы. Яғни етістіктің түбіріне осы жұрнақ жалғану арқылы жасалады. Мәселен, санас, жинас, апарыс, артыс, көріс, керіс, бөліс т.б. Мұнымен қатар есімдерден туынды етістіктер жасайтын -лас, -лес, -дас, -дес, -тас, -тес құранды жұрнақ та ортақ етіс мағынасын білдіреді. Мәселен, мұңдасу, ақылдасу, араздасу, қоштасу т.б.
Осы тәрізді етістіктердегі лас//лес аффикстері ла//ле және с аффикстерінен құралғанымен, бұл келтірілген мысалдардағы сөздер с аффикстерінсіз ақыл-да, тату-ла т.б. болып толық мағыналы дербес сөз ретінде айтылмайды. Ара жігін ашып айтуға болатын түбірлер мен шатастыруға да болмайды. Ымдас, аралас, қолтықтас, жұлқылас т.б. Ыс, -іс, -с жұрнағы басқа мағыналы аффикстерінен тұлғалас болып та қолданылады. Бір көрген біліс, екі көрген таныс, айтыс аяқталады. Мұнда есім сөз жасалып тұр.


title: Өзгелік етіс - Сабақтың тақырыбы: Қазақ тілі дыбыстары, түрлері, жасалуы. Дыбыстардың құрамы Сабақтың жоспары

text:
5. Өзгелік етіс. Қимылдың сөйлекші мен тыңдаушыдан басқа бөгде біреу арқылы жасалатынын білдіретін етісті өзгелік етіс дейміз. Мысалы, жұмысты бітірт, оқушыға жазғыз, айтқыз т.б. Сөйлеуші мен тыңдаушыны қимылға тікелей қатыспағанымен, оның жасалуына әсер етеді, пассив түрде қатысады. Етіс категориясының басқа түрлеріне қарағанда өзгелік етіс мағына және тұлғалық, грамматикалық қызметі жағынан тілден ерекше орын алады. Өзгелік етіс етістіктің түбіріне мынадай жұрнақтардың (үстемдік) үстелуі арқылы жасалады.
1. т жұрнағы. Күзе-т, оқы-т, төле-т, ойна-т. 2. –тыр, -тір, -дыр, -дір. Айттыр, жаптыр, келтір, қойдыр, көндір. 3. –қыз, -ғыз, -гіз, -кіз. Жанғыз, ашқыз, айтқыз. 4. –ыр, -ір. Өзгелік етістіктің бұл афариксін –тыр, -дір, тір –дыр, афарикстерінен қысқарып барып қолланылған түрі деуге болады. (А.Хасенова, 1959, 160 бет). Мысалы, таңды атыра- таңын артттырды, адам баласын заман бітірді (Абай) сөзімді өсіру.
Есімше, оның мағыналық және тұлғалық өзгешеліктері, түрлері Бірқатар жұрнақтар етістік түбіріне жалғанып, оларда етістік қасиеті де, есім сөздер қасиеті де бар етістіктің есімше түрін тудырады. Есім сөздер сияқты түрленіп, сөйлемде есімнің де, етістіктің де қызметінде қолданылатын етістіктің түрін есімше дейміз. Есімше тұлғалары өткен шақ есімше, осы шақ есімше, келер шақ есімше болып үш салаға бөлінеді. Қазіргі қазақ тіліндегі есімшелер мына жұрнақтар арқылы жасалады.
1. Негізгі және туынды түбір етістіктерге –қан, -кен, -ған, -ген жұрнақтары жалғану арқылы есімшенің өткен шағы жасалады. Айт-қан, кет-кен, оқы-ған.
2. Етістіктерге –ар, -ер, -р жұрнақтарының жалғануы арқылы есімшенің келер шағы жасалады. Келер шақты есімшенің болымсыз түрі етістіктің болымсыз жұрнағынан кейін –с жұрнағының қосылуы арқылы жасалады. Оқы-р, айт-ар, көр-ер, оқы-ма-с, ат-па-с, көр-ме-с т.б.
3. Етістіктер түбіріне алдымен көсемшенің –а, -е, -й жұрнақтары содан соң –тын, -тін жұрнағының жалағнып, ауыспалы келер шақ есімше жасалады. Бұл жұрнақтардың арғы төркіні тұрған, оқы-й-тын, айта-тын т.б.
4. Негізі және туынды түбір етістіктерге –мақ, -мек, -бақ, -бек, -пақ, -пек жұрнақтарының жалғануы арқылы мақсат мағынасы келер шақты есімше жасалады. Мысалы. Оқы-мақ, қон-бақ, көн-бек, кет-пек. Кейді бұл есімшеге –шы, -ші жұрнағы қосылып айтылады. Бар-мақ-шы, кел-мек-ші. Көрнекті түркологтар бұл форманы есімшеге жатқызады.
Басқа есімшелерден бұл есімшенің айырмашылығы мақсат мәніне байланысты. 2 айырмашылығы көптік, тәуелдік жалғауларын қабылдамайды. Септік жалғауы өте сирек жалғайды. Болымсыз түбір мен қосымша арасына ма-ме жұрнағының қосылуы арқылы емес, есімшелік түбірге емес, сөзінің тіркесуі арқылы беріледі
Ескерту: Қазақ тілінде есімшелердің қалдық формаларға немесе омонимдес қосымшаларға айналғандары да ұшырасады.
1. –уші, -ушы, -аған, -еген, -ашақ, -ешек, -ман, -мен тұлғалар. Мәселен, оқу-шы, сөйлуші, өтінуші, жатаған есек, алаған қолым, береген, тебеген ат, сүзеген қошқар.
Бұлар ерте заманда есімше жұрнақтары болған. Қазіргі кезде шақтық мағынаны білдіре алмайтындықтан есімдер жасайтын жұрнақтарға айналып кеткен.
2. –мақ, -мек жұрнағы есімше тұлғасы мен қатар зат есімде тудырады. Мысалы, піс-пек, ішек, қаймақ, қыспақ, соқпақ, шақпақ.


Көсемше, оның мағыналық тұлғалық ерекшеліктері, түрлері. Көсемшелер мағынасы мен атқаратын қызметі жағынан шылау, үстеулермен өзара ұштасып жатады. Дәлірек айтқанда, көсемше тұлғаны сөздердің ішінде сөз табы жағынан етістіктердің шеңберінен шығып, мүлде үстеу мен шылауға айналып кеткендері де бар. Мәселен, үйдегілер бір-бірлеп тарай бастады, сөйлей-сөйлей шешен болады, қайта өзін осында бол дегендерді үстеуге, соған бола, жүзге тарта дегендегі бола, тарта шылау сөздерге жатады. Қимылдың амалы болатын, күрделі етістіктер құрайтын, модальдік шақтық мәндері бар етістіктің түрін көсемше дейміз.
Көсемше негізгі және туынды түбір етістіктерге белгілі аффикстер (жұрнақтар) қосылу арқылы жасалады. Көсемшелердің жұрнақтарын төмендегідей түрлерге бөліп, сипаттама (түсініктеме) беруге болады.
1. –ып, -іп, -п: ойлап, ойнап, жазып, айтып, келіп. Көсемшенің бұл түріне жіктік жалғаулар қосылып, ашық рай (өткен шақ) жасалады. Барыпты, келіпті, сөйлепті т.б.
2. –а, -е, -й; оқый, ішпей, жемей, айта, жаза, келе (ауыспалы келер шақ жасайды).
3. –ғалы, -гелі, -қалы, -келі жұрнағы арқылы мақсатты көсемше жасалады. Бұл тұлға жіктелмейді. Оқығалы, жазғалы, айтқалы, кеткелі, сөйлегенлі т.б. Бұл формадағы көсемшелер дара да, отыр, жат, тұр, жүр етістіктерімен тіркесіп, күрделеніп қолданыла береді.
4. –ғанша, -генше, -қанша, -кенше: Бұл аффиксті көсемшелер де жіктелмейді. –а, -е, -й тәрізді жұрнағының есімшелерге ұйытқы болтыны сияқты (айтатын), келетін, сөйлейтін есімше тұлғаларының да (-ған, -ген) көсемшелерге негіз болатын ерекшелігі тілдегі қалыптасқан заңдылықтардан саналады. Таранғанша, келгенше, қайтқанша, кеткенше. Есімше Бірқатар жұрнақтар етістік түбіріне жалғанып, оларда етістік қасиеті де, есім сөздер қасиеті де бар етістіктің есімше түрін тудырады. Есім сөздер сияқты түрленіп, сөйлемде есімнің де, етістіктің де қызметінде қолданылатын етістіктің түрін есімше дейміз. Есімше тұлғалары өткен шақ есімше, осы шақ есімше, келер шақ есімше болып үш салаға бөлінеді. Қазіргі қазақ тіліндегі есімшелер мына жұрнақтар арқылы жасалады.
1. Негізгі және туынды түбір етістіктерге –қан, -кен, -ған, -ген жұрнақтары жалғану арқылы есімшенің өткен шағы жасалады. Айт-қан, кет-кен, оқы-ған.
2. Етістіктерге –ар, -ер, -р жұрнақтарының жалғануы арқылы есімшенің келер шағы жасалады. Келер шақты есімшенің болымсыз түрі етістіктің болымсыз жұрнағынан кейін –с жұрнағының қосылуы арқылы жасалады. Оқы-р, айт-ар, көр-ер, оқы-ма-с, ат-па-с, көр-ме-с т.б.
3. Етістіктер түбіріне алдымен көсемшенің –а, -е, -й жұрнақтары содан соң –тын, -тін жұрнағының жалағнып, ауыспалы келер шақ есімше жасалады. Бұл жұрнақтардың арғы төркіні тұрған, оқы-й-тын, айта-тын т.б.
4. Негізіг және туынды түбір етістіктерге –мақ, -мек, -бақ, -бек, -пақ, -пек жұрнақтарының жалғануы арқылы мақсат мағынасы келер шақты есімше жасалады. Мысалы. Оқы-мақ, қон-бақ, көн-бек, кет-пек. Кейді бұл есімшеге –шы, -ші жұрнағы қосылып айтылады. Бар-мақ-шы, кел-мек-ші. Көрнекті түркологтар бұл форманы есімшеге жатқызады.
Басқа есімшелерден бұл есімшенің айырмашылығы мақсат мәніне байланысты. 2 айырмашылығы көптік, тәуелдік жалғауларын қабылдамайды. Септік жалғауы өте сирек жалғайды. Болымсыз түбір мен қосымша арасына ма-ме жұрнағының қосылуы арқылы емес, есімшелік түбірге емес, сөзінің тіркесуі арқылы беріледі. Алмақ емес, бармақ, айтпақ кел демек бар, кет демек жоқ. Кейбір түркологтар мен қазақ тілінің мамандары-у-шы, -у-ші қосымшаларының етістік түбірлеріне қосылуы арқылы осы шақты есімше жасалады деген пікір айтады. Мұның дұрыстығын қазақ тілінің материалдары да дәлелдейді. Сөйлеуші кісі бөлмеден шықты. Ол мақаланы үзбей жазушы еді. Үндеуді оқушы- студент Омарова. Бұл есімшелердің көнтекістегі мағанасына қарай есімшелер аясынан шығып, зат есімге айналып кеткендері бар. Мысалы, сатыушы, оқытушы, жазушы, оқушы т.б.
Ескерту: Қазақ тілінде есімшелердің қалдық формаларға немесе омонимдес қосымшаларға айналғандары да ұшырасады.
1. –уші, -ушы, -аған, -еген, -ашақ, -ешек, -ман, -мен тұлғалар. Мәселен, оқу-шы, сөйлуші, өтінуші, жатаған есек, алаған қолым, береген, тебеген ат, сүзеген қошқар.
Бұлар ерте заманда есімше жұрнақтары болған. Қазіргі кезде шақтық мағынаны білдіре алмайтындықтан есімдер жасайтын жұрнақтарға айналып кеткен.
2. –мақ, -мек жұрнағы есімше тұлғасы мен қатар зат есімде тудырады. Мысалы, піс-пек, ішек, қаймақ, қыспақ, соқпақ, шақпақ.
Есімшелер, есімдер мен етістіктердің ерекшеліктерін өз бойына бірдей сіңірген, сондықтан олардың синтаксистік қызметтерін бірдей атқарады. Қолдану ыңғайына қарай есімшелер, көптік, септік, тәуелдік, жіктік жалғауларында қолдана береді. Бұлар сөйлемдегі орнына, тұлғалық жағынан түрленуіне қарай сөйлемнің бес мүшесі бола алады. Мысалы, 1. Бұл ергендер- осы обоздың басшылары (М.Ә.). 2. Жаманшұбар мен Дос менің әрдайым түсіме де кіретін еді. (С.М.). 3. Қолы қимылдағанның аузы қимылдайды. 4. Біздің төбеге шыққанымызды немістер сезіп қалған сияқты. 5. Қуанғаннан күліп те жүр, жылап та жүр (Ә.Ә.).


title: Көсемше - Сабақтың тақырыбы: Қазақ тілі дыбыстары, түрлері, жасалуы. Дыбыстардың құрамы Сабақтың жоспары

text:
Көсемше Көсемше етістіктің басқа категорияларынан ерекшеленіп, оқшауланып, өзіндік қасиеттерімен танылады. Көсемшелер мағынасы мен атқаратын қызметі жағынан шылау, үстеулермен өзара ұштасып жатады. Дәлірек айтқанда, көсемше тұлғаны сөздердің ішінде сөз табы жағынан етістіктердің шеңберінен шығып, мүлде үстеу мен шылауға айналып кеткендері де бар. Мәселен, үйдегілер бір-бірлеп тарай бастады, сөйлей-сөйлей шешен болады, қайта өзін осында бол дегендерді үстеуге, соған бола, жүзге тарта дегендегі бола, тарта шылау сөздерге жатады.
Қимылдың амалы болатын, күрделі етістіктер құрайтын, модальдік шақтық мәндері бар етістіктің түрін көсемше дейміз.
Көсемше негізгі және туынды түбір етістіктерге белгілі аффикстер (жұрнақтар) қосылу арқылы жасалады. Көсемшелердің жұрнақтарын төмендегідей түрлерге бөліп, сипаттама (түсініктеме) беруге болады.
1. –ып, -іп, -п: ойлап, ойнап, жазып, айтып, келіп. Көсемшенің бұл түріне жіктік жалғаулар қосылып, ашық рай (өткен шақ) жасалады. Барыпты, келіпті, сөйлепті т.б.
2. –а, -е, -й; оқый, ішпей, жемей, айта, жаза, келе (ауыспалы келер шақ жасайды).
3. –ғалы, -гелі, -қалы, -келі жұрнағы арқылы мақсатты көсемше жасалады. Бұл тұлға жіктелмейді. Оқығалы, жазғалы, айтқалы, кеткелі, сөйлегенлі т.б. Бұл формадағы көсемшелер дара да, отыр, жат, тұр, жүр етістіктерімен тіркесіп, күрделеніп қолданыла береді.
4. –ғанша, -генше, -қанша, -кенше: Бұл аффиксті көсемшелер де жіктелмейді. –а, -е, -й тәрізді жұрнағының есімшелерге ұйытқы болтыны сияқты (айтатын), келетін, сөйлейтін есімше тұлғаларының да (-ған, -ген) көсемшелерге негіз болатын ерекшелігі тілдегі қалыптасқан заңдылықтардан саналады. Таранғанша, келгенше, қайтқанша, кеткенше.
Бұл аталған күрделі жұрнақ үстеу мен етістік аясында екі ұдай қызмет атқарады.
Көсемше мәніндегі етістіктер өзінен кейінгі іс-әрекеттің шарты мен мезгілін білдіреді.
Мысалы: Қош бол, қалқам, көргенше (мезгіл),
Қйта айналып келгенше... (шарт).
Бұдан басқа тілімізде етістік негізіне –майынша, -мейінше, -байынша, -бейінше, -пейінше жұрнағы жалғану арқылы көсемшенің ерекше бір түрі жасалады. Бұл жұрнақтың этимологиясы мен мағынасы, синтаксистік қызметі әлі тексерілмей жүр. Алайда бұның әрі көне, әрі құранды (майынша) екен: күмәнсіз. Мысалы: айтпайынша, ойламайынша, бітпейінше, жетпейінше. Бұл жұрнақ –ғанша, -генше формасының болымсыз түрі болуы да ықтимал.
Сондай-ақ –мастан, -местен, -пастан, -пестен күрделі жұрнағы көсемшенің болымсыз етістіктен жасалған –ма-й, -ме –й, -пай, -пей (бармай, келмей аффиксімен мағыналас болып келеді. Бұл тұлға (жұрнақ) морфемалық құрамы жағынан есімшелердің септеулі, көне формасынан жасалған. Егер бұл тұлға көсемшеге телінсе, айтқандай, білгендей, айтқандықтан, білгендіктен, айтатындай, білетіндей, айтарлықтай, білерліктей деген сөздердегі –қандай, -гендей, -қандықтан, -ететіндіктен, -атындай, -етіндей, -арлықтай, -ерліктей қосымшаларын да көсемшеге жатқызуға керек болады. Бұл тұлғаларды арнайы зерттелмейінше көсемшеге тели қою қиын. (А.Ысқақов.) Ққт (морфология), 1974, 321 бет.


title: Көсемшенің синтаксистік қызметі - Сабақтың тақырыбы: Қазақ тілі дыбыстары, түрлері, жасалуы. Дыбыстардың құрамы Сабақтың жоспары

text:
Көсемшенің синтаксистік қызметі Жеке-дара сөз есебінде көсемшелер қолданылмайды, бұларға көптік, тәуелдік, септік жалғаулары қосылып, морфологиялық жағынан түрленбейді. Тек қана, жіктеледі (-ғалы, -гелі, -қалы, -келі жұрнақ тұлғаларынан басқасы).
Көсемшелер етістік негіздері және олардан тараған етістік формаларымен ғана тіркесетіндіктен субстантивтік одъективтік (одъектив, лат.тіл adjicere- «қосу», «үстемелеу» ация – сын есім) қызмет атқармайды. Тек пысықтауыш, баяндауыш болады және күрделі етістік компоненттерінің құрамында негізгі сыңар болып қызмет етеді.
1. Өзінен кейінгі іс-әрекеттің амалын, мақсатын, және мезгілін көрсетіп, сөйлемде сын-қимыл, мақсат, мезгіл пысықтауыштардың қызметін атқарады. Мысалы: Олар ертеңгі жүрістің жобасымен танысып, келісіп, уәделесіп тарасқан көрінеді (М.Ә.). Бұл оқу орнына оқуғалы келгенмін. Осыман қорықтан шыққалы, таңертеңнен бері, бөгелместен таратқан үш жолаушы кешке Абайдың өз үйіне кеп жетті (М.Ә.).
2.көмекші етістіктермен күрделеніп, субъектінің негізгі іс-әрекетін көрсетеді. Жай және құрмалас сөйлемдердің баяндауышы болады. а) Дәу маялар айыр ұшымен ұшып жатыр (Ғ.М.). ә) Сабақтас құрмаластағы бағыныңқы сөйлемнің баяндауышы болып, оны басыңқы мен байланыстырады. Мәселен: Марфуғаны Айбарша әрең дегенде уатып ас даярлауға кіріскен еді (С.М.). б) Құрмаластың басыңқы сөйлемінің баяндауышы қызметін атқарады екі-үш күн қонақтағаннан кейінгі (мезгел бағ.), Бәтестің аулынан аттанып кеттік (С.М).
Етістіктің рай категориясы, оның түрлері, жасалу жолдары Модальдік категория- сөйлеуші пікірінің ақиқат шындыққа қатысын білдіретін тілдегі тиісті фонетикалық, лексикалық, грамматикалық тәсілдер арқылы берілу жолдары. Модальдік категорияның етістік тұлғалары арқылы берілетін амал-тәсілдердің жүйесі етістіктің райы деп аталады.
Сөйтіп рай категориясы сөйлеуші баяндайтын әрекет-қимылдың объективтік шындыққа қарым-қатынасын білдіреді. Субъект (сөйлеуші) пен амал-әрекеттің арасындағы қатынас әр түрлі болып келеді. Сондықтан сөйлемде айтылатын ой-пікір объективтік шындықты анық етіп білдіреді немесе күңгірт көрінуі мүмкін. Әрекет –қимылдың ақиқатқа (шындыққа) қатысын білдіруіне қарай етістік райлары ашық (негізгі) рай және неғайбыл (қосалқы) райлар деп аталатын екі сала -топқа бөлінеді. Бұлардың айрмашылықтары мен сипаттары төмендегідей.
1. Ашық райда арнаулы грамматикалық көрсеткіштер болмайды, неғайбыл райларда бұлар болады. сөйтіп семантика- грамматикалық жағынан ашық рай әрекет –қимылдың реалды екенін, ал неғайбыл райлар амал-әрекеттің реалды емес екенін білдіреді. Барамын, барды, баршы, барсын, барайын.
2. Ашық рай әрекет қимылды реалды етіп көрсететіндіктен, өткен, осы, келер шақтармен байланысты болады. ал неғйбыл райлар іс-әрекеттің реалды емес екенін көрсететіндіктен, оларды бұйыру, қалау, шарт ету, қажет санау тәрізді модальді реңктер түрінде атайды, тек келешекке меңзеледі. Шақ категориясына тікелей қатыспайды. Мысалы: Студент лекция жазып отыр. Лекция жазса.
3. Ашық райдың тұлғалары жиі қолданылады. Сөйтіп неғайбыл (ирреальді қосалқы) райлардың арнаулы грамматикалық көрсеткіштері әркет-қозғалыстың реалды емес екенін білдіретін формалар ретінде қызмет етеді. Неғайбыл райлары тұлғалары мен модульдік мағынасына қарай бұйрық, шартты, қалай рай болып үшке бөлінеді (А.Ысқақов ҚҚТ, морфология, 1974, 323-326-беттер).
Райлар жақ, шақ, категориялармен тығыз байланыста болады. шақ тұрғысынан алып қарағанда етістіктің райларын шартты түрде екі топқа бөлуге болады. Ашық райды бір топқа, ал қалау шартты, бұйрық (неғайбыл) райларды екі топқа жатқызуға болады. Себебі: ашық райда баяндалатын әрекет-қимылдар 3-жақтың бірінде айтылады.
Қазіргі қазақ тілінің етістіктің райлары 4-ке бөлінеді: ашық рай, бұйрық рай, шарттты рай, қалау рай (5. тұйық рай). Сауранбаев: Райлар тұлғалық көрсеткіштері жағынан бірдей емес. Ашық райдың арнаулы грамматикалық көрсеткіші жоқ, алайда оның әр алуан шақ формалары бар. Басқа райларда рай формаларын тудыратын өзіндік морфологиялық көрсеткіштері болады.


title: Бұйрық рай (императив) - Сабақтың тақырыбы: Қазақ тілі дыбыстары, түрлері, жасалуы. Дыбыстардың құрамы Сабақтың жоспары

text:
1. Бұйрық рай (императив). Бұйрық райда алдағы уақытта орындалуға тиісті әрекет- қимыл іс сөз болады. біреуге арналып, сұрай, бұйыра айтылған белгілі бір қимыл, іс-әрекетті білдіретін етістік мағынасын Бұйрық рай дейміз. Жауға оқ атайық, тұр, барыңдар, келсін. Наурыз мейрамына қатысыңдар.
Қазақ тілінде де басқа түркі тілдері секілді кел, жаз, оқы, кеш секілді түбір етістікңтер 2-жақ бұйрық рай болып есептеледі.
Бұйрық райдың үш жағы, соған лайық морфологиялық тұлға көрсеткіштері болады.
І жақ: жекешесі: -айын, -ейін, -йін, -йын барайын, келейін.
Көпшесі: -айық, -ейік, -йық, -йік барайық, келейік.
ІІ жақ: жекешесі: анайы түрінің көрсеткіші болмайды. Көпшесі: -ңдар, -ңдер, -ыңдар, -іңдер; сыпайы түрінің көпшесі: -ыңыздар, -іңіздер, -ңыздар, -ңіздер оқыңдар, сөйлеңдер, барыңыздар, келіңіздер.
ІІІ жақ: жекешесі де, көпшесі де –сын, -сін жұрнағы айтсын, көрсін, келсін.
Бұйрық райдың І- ІІІ жағына қарағанда ІІ жағының бұйрықты білдіруі нақты анық болады. Мәселен: жүріңдер, тыңдама, жүрейін, айтсын.
Бұйрық райдың І-ІІІ жағындағы етістіктердің бұйрық мағынасының көрсетпейтін сездері де болады; -Неге болмасын, бұл қалада келер жан жоқ дейсің (С.М.). Сол жылы мен сегізге шыққанмын, мектепке барайын деп жүрген кезім (Сералиев).
-шы, -ші жұрнағы бұйрық райға жалғанып, тілек, сұрау, жалыну, өтіну, талап мағыналарын білдіреді. Көз жіберші, барайыншы, текке кетпесінші, баршы, барсыншы.
Бұйрық райдың жағымен формаларының мағыналар жөнінде күңгірт мәселелерде дау-талас бар. Мәселен, бұйрық райдың І жақ формалары (айын, -ейін, -йық, -йік) істі жүзеге асыруды біреуге бұйырудан гөрі сөйлесуші орындауды өз міндетіне алғаны оны істеуге бекінгені анығырақ байқалады.
Осы мағыналарына сүйене отырып кейбір тіл мамандары бұл –айын, -ейін, -йық, -йік форма қосымшаларын ерікті қалау рай жасайтын жұрнаққа жатқызады (Н.Оралбаева, Ғ.Мадина, А.Әбілқаев. қазақ тілі, 1964, 136 бет. К.Аханов. Қазақ тілі оқулығы, 1971 –айын, -ейін, жұрнағы бұйрық райда да қалау рай жасайды деп те берілмеген).
-шы, -ші жұрнағы шартты рай тұлғасына жалғанса, ол форма шарттық мағынасын жоғалтады да, жүзеге аспайтын өтініш, жалыныш мағынасын білдіреді. Мысалы: мен оқысамшы, біз оқысақшы.


title: Қалау рай - Сабақтың тақырыбы: Қазақ тілі дыбыстары, түрлері, жасалуы. Дыбыстардың құрамы Сабақтың жоспары

text:
2. Қалау рай. Қимылды іс-әрекетті істеуді қимыл иесінің субъектінің қалайтынын, тілейтінін білдіретін етістіктің түрін қалау рай дейміз. Бұл рай келер шаққа байланысты қолданылады. 1. Менің аралап қайтқым келеді (С.М.). 2. Сонда да айтқыза түсіп, танығысы келеді (М.Ә.).
Қалау рай мынадай аналитикалық жолдармен жасалады:
а) етістіктің түбіріне –қы, -кі, -ғы, -гі жұрнақтары, оларға тәуелдік жалғаулары үстеліп, кел, келмекші етістігі тіркесіп айтылуы арқылы: І көргім келеді, ІІ көргің келеді, ІІІ көргісі келеді, көпше: І көргіміз келеді, ІІ-ІІІ жоқ...
ә) етістіктің түбірі –са, -се, игі еді свөз тіркестері айтылуы арқылы: мен берсе игі едім, сен барса игі еді, барса игі еді. Қалау райдың бұл түрі «е» көмекші етістігінің тиісті жақ қосымшасын қабылдауы негізінде жіктеледі. Бұлардың болымсыз мағыналарын шартты рай жұрнағынан алдын –ма, -ме қосымшасының жалғануы арқылы жасалады. Келмесе игі едім, (-ң).
б) –қай, -кей, -ғай, -гей жұрнақты етістіктерге еді көмекшісі етістігінің тіркесуі арқылы жасалады. Көргей, барғай, едім (-ң).
в) –са+ еді, екен көрсеткіші. Ол оқуға түссе еді, айтсаңыз еді, хабарын алса екен, машинаға мінсең екен.
г)Етістіктің түбірлеріне -қай-кей, -ғай-гей жұрнағы, онан кейін жіктік жалғаулары қосылыпта қалау рай жасалады. Оқы-ғай-мын(-сың, -сыз) бармаймын(-сың, -сыз, -ғай). Қалау райының арнаулы көрсеткіштерінің бәрі де-күрделі(аналитикалық)формалар. Олардың жеке компаненттері бір-бірінен ажырамайды.
3. Шартты рай. Іс-әрекеттің, қимылдың орындалу мүмкіндігі 2-бір істің орындалуына байланыстылығын білдіретін етістіктің түрін, шартты рай дейміз. Осыған уәде бермесем жөнімді айтпаймын.(М.Ә)
Шартты рай етістіктің түбіріне -са, -се жұрнағы қосылу арқылы жасалады. Шартты рай тұлғасындағы етістіктер жіктік жалғауларының қысқа түрімен жіктеледі І жақ жекешесінде –м, көпшесінде –к, -қ, ІІ жақ жекешесінің –ыңыз, -іңіз көпшесінде –ыңдар, -іңдер, -ыңыздар, -іңіздер жалғаулары жалағанып айтылады. ІІІ жақтың көрсеткіші болмайды. Оқысам, білсе, келтірсең, өткізбесе.
Шартты рай формасы (негізі) шарт мағынасынан басқа мынадай мағыналар білдіре алады:
1. Жұмсалуына қарай мезгіл мағынасын білдіреді. Базарға қарап тұрсам, әркім барар іздегені не болса, сол табылар (Абай). Жайлауға ерте көшсе, керейдің қонысын іздейтін (М.Ә.).
2. Салыстыру мағынасын білдіреді. Ежелден мәлім қай ауылдың үстінде сияз болса, сол ауыл мол шығасылы болмақ (М.Ә.).
3. Қарсылық мағынасын білдіруге қатысады. Ербол ат ауыстырып мінсе де, күрең төбілдің екпіні әлі басым (М.Ә.).
4. Қалау райдың түрін жасауға негіз болады. көнсе игі едім (-ң, еді), оқыса игі еді -м (-ң, еді). Шартты рай көбінесе құрмалас сөйлем жасайды, яғни құрмалас сөйлемнің бағыныңқы сөйлемі компонентінде шарттылық мағына айқын көрінеді. Енді аз бөгелсе, жұрт тағы кернеп кететін сияқты (М.Ә.).
Шарт мағынасын бермегенде, шартты райдағы етістік жай сөйлемде де қолданыла береді. Осы мен тегі ақын болсам керек. –Жесеңші, Абай. –Е, ең болмаса, сен ара ағайын болсаңшы- деді (М.Ә.).
4. Ашық рай (индикатив). Бұл рай етістік райларының ішіндегі ең негізгісі.
Қимыл, іс-әрекеттің осы шақта, өткен шақта, келер шақта болған- болмағанын, болатыны, болмайтынын көрсетіп, ІІІ жақта жекеше, көпше түрде айтылатын рай түрін ашық рай дейміз.
1. Жылағысы келіп қалғанын көріп тұрмын (С.М.). (осы шақ). 2. Күс басқан сияқты аяқтары қызарған кедей балары көрінді (М.Ә.). 3. Завод директоры ғой бір ақыл табар (келер шақ) (З.Ш.).
Ашық рай етістіктің көсемше, есімше түрлерін және шақ жұрнақтарынан кейін жіктік жалғаулардың қосылу арқылы жасалады. Дара және күрделі етістіктер ашық рай тұлғасында тұра береді. Айтамын, айта беремін, айтып беремін, бардым, барған едім т.б.
№14-Практикалық сабақ. Шақ категориясы, түрлері. Жақ категориясы, жасалу жолдары. Етістіктің синтаксистік қызметі. №7.248-249 жаттығулар.Үстеудің түрлері, морфологиялық белгілері, жасалу жолдары. Шылау сөздер. Еліктеу сөздер.Одағай сөздер. Етістіктің синтаксистік қызметі.


title: Буынның түрлері - Сабақтың тақырыбы: Қазақ тілі дыбыстары, түрлері, жасалуы. Дыбыстардың құрамы Сабақтың жоспары

text:
Буынның түрлері
Буын құрамының түрліше болуына байланысты буынның қазақ тілінде үш түрі бар: ашық буын, тұйық буын, бітеу буын.
Жеке дауыстыдан болған немесе дауыстыдан басталып, дауыстыға бітетін буын ашық буын деп аталады. Мысалы: а-ға, ба-ла... Дауыстыдан басталып, дауыссызға бітетін буын тұйық буын деп аталады. М-ы: ат, ақ, ін...
Дауыссыздан басталып, дауыссызға аяқталған, екі жағынан дауыссызбен қоршалған дауыстысы бар буын бітеу буын деп аталады. М-ы: жоқ, зор, бұлт..
Сөз құрамындағы буындардың барлығы бірдей айтылмай,біреуі басқаларына қарағанда айқынырақ ажыратылып, көтеріңкі айтылады.Мұндай қасиетке екпін түскен буын ие болады.Осыған орай бұл буын екпінді буын деп аталады.
1.Буынның біруі басқа буындардан айрықша күшті айтылуы лебізді немесе динамикалық екпін деп аталады.Динамикалық екпін фонациялық ауаның қарқыны буынның күшімен байланысты болады.(славян,герман,түркі т.б.тілдерге тән)
2.Басқа буындардың ішінен бір буын айтылу тонының ырғағы арқылы ерекшеленіп дауыс шымылдығының дірілінің жиіленуіне негізделеді.Екпінің бұл түрі тоникалық немесе музыкальды екпін деп аталады (қытай,корей,жапон,литва).
3.Квантитативті екпін (количество).Басқа буынның ішінен бір буын өзінің құрамындағы дауыстылардың созылыңқы айтылуы арқылы ажыратылады.
Екпін Екпін, оның басты түрлері: ой екпіні және инверсия, көңіл-күй екпіні (эмфазалық екпін), сөз екпіні (словесное ударение) және олардың бір-бірінен айырмасы.Сөз екпіні оның
түрлері: үнді (тоникалық музыкалық), лебізді (динамикалық,экспираторлық. Лебізді екпіннің күшті,бәсең лебізді болып бөлінетіні: тіркес екпіні (фразалық неме-се комплексті); көмекші (квантитатив) екпін. Қазақтың төл сөздері мен халықаралық сөздердегі негізгі және квантатив сөз екпіндері. Лебізді сөз екпінінің тиянақты, тиянақсыз тұрақты, тұрақсыз түрлері. Қазақ тіліндегі сөздердің екпіні көбінесе тиянақты (соңғы буынға түсетіні). көбінесе тұрақты (омоним тұлғалы сөздерден басқалары) болып келетіні. Екпінді сөздердегі сөз екпінінің атқаратын лексика- грамматикалық қызметтері. Қазақ тілі сөздерінің екпінді қабылдамайтын элементтері.
Сөз құрамындағы буындардың айтылуы біркелкі бола бермейді. Ол буын басқаға қарағанда айқынырақ ажыратылып, көтеріңкі айтылады. Мұны екпін түскен буын дейміз. Екпін түскен буын басқа буындардан негізінен мынадай тәсілдерімен ажыратылады.
1) Буынның біреуі басқа буындардан айрықша күшті айтылуы арқылы ажыратылады. Екпіннің мұндай түрі лебізді екпін немесе динамикалық екпін деп аталады.
Динамикалық екпін фоноциялық ауаның қарқыны буынның күшімен байланысты болады. Да басқа буындардың ішінде бір буынның айрықша көтеріңкі айтылуына негізделеді. Екпіннің бұл түріне ие тілдер мыналар: славян тілдері (украин, орыс, белорус т.б), түркі тілдері (әжірбайжан, башқұрт,қазақ,қарақалпақ ж.т.б.) герман тілдері (ағылшын, неміс ).
Тіл тарихында динамикалық екпіннің музыкалды екпінді ығыстырып шығарып тастауы кездеседі. Мысалы, көне грек тіді музыкалды екпінге ие болса, жаңа грек тілінің екпіні-динамикалық екпін.
2. Басқа буындардың ішінде бір буын айтылу тонының ырғағы арқылы ерекшеленіп, дауыс шымылдығының дірілінің жиіленуіне негізделеді. Екпіннің бұл түрі тоникалық немесе музыкалды екпін деп аталады.
3.Басқа буындардың ішінен бір буын өзінің құрамындағы дауыстының созылыңқылыңқы айтылуы арқылы ажыратылады. Бұл квантивті екпіндеп аталады.
Екпіні жалжымалы тілдерде екпіннің грамматикалық та семантикалық қызмет атқаруы мүмкін.Бірде екпін сөздің семантикалық жігін ажыратса,бірде грамматикалық жігін ажыратып тұрады.Мысалы орыс тіліндегі мука-азап, мука - ұн және т.б.
Логикалық екпін. Сөзде белгілі бір буынның екпін түсіп ерекшеленеді айтылатыны сияқты кейде сөйлем бір сөзге түсіп айрықша назар аударылып, айтылатыны бар. Сөйлемдегі айрықша назар аударылып айтылатын сөзде ой екпіні болады.да, ол сөз басқа сөздерге қарағанда, ерекше әуенмен айтылады.Мұндай екпінлогикалық екпін деп аталады.
Түркі тілдерінде, соның ішінде қазақ тілінде, логикалық екпін баяндауыштың алдындағы сөзде болады. Мысалы, Болат қаладан кеше келді деген сөйлемде логикалық екпін кешедеген сөзде болса, Болат кеше қаладан келді деген сөйлемде –қаладан деген сөзде тұрып логикалық екпін түскен сөз баяндауышқа жақындап, тікелей соның алдында тұруға ұмтылады.
Сөйлемнің айтылу сазына қарай логикалық екпіннің орны да өзгеруі мүмкін. Мысалы, лепті сөйлемдерде баяндауыш сөйлемнің басында қолданылып, оған айрықша назар аударылады да логикалық екпін сол баяндауыш болған сөзге түседі. Мысалы, Жасасын, Наурыз мерекесі.
Жазба тілде логикалық екпіннің қай сөзге түсіп тұрғаны контекстен, оның мазмұнынан аңғарылады. Ауызекі сөйлеуде логикалық екпін сөйлеушінің қай сөзге айрықша назар аударуды қажет санап тұрғанын аңғартып ажыратуға мүмкіндік береді


Етістіктің жақ категориясы, оның түрлері мен жасалу жолдары Тілімдегі төрт жалғаудың қосымшалары етістікке жалғанғанымен, олардың етістік жүйесіндегі қызметтері бірдей емес. Себебі кейбір етістіктерге осы төрт түрлі жалғау түгел жалғанады. Енді біреулері тек кейбір жалғауларда ғана қабылдайды. Жақ көрсеткіштерінің етістіктің жіктелуіне де қатысы бар. Сөйлемнің бастауышы жіктеу есімдіктерінен болған кезде, соған жақ жағынан да, сан жағынан да қиысып, баяндауыш болатын сөздердің бәріне жіктік жалғауы қосыла береді. Осы ерекшелігіне қарай жіктік жалғау баяндауыш жалғауы немесе предикаттық көрсеткіш делінеді. Етістіктің жіктік жалғаулары (жақ категориясы) бастауыш пен баяндауышты синтаксистік жолмен байланыстырады. Сондықтан қимыл, іс-әрекет иесімен (субъектімен) жақ, сан жағынан қиысып отырады. Жаралы жолдастарымнан біржола айрылғанымды да бідім. Етістіктің жіктік жалғауларын қабылдап, іс-әрекеттің қай жақтағы субъектіге тән екенін көрсетуін етістіктің жіктелуі дейміз.
Жіктік жалғаудың үш жағы, сондай-ақ, анайы, сыпайы түрі болады. І- сөйлеуші жақ, ІІ тыңдаушы... ІІІ бөгде жоқ және жіктік жалғауындағы қимыл-әрекеттің санына қарай (бір, екі, бірнеше адамның, нәрсенің) жекеше, көпше түрлері бар.
Тіліміздегі жіктік жалғаулары грамматикалық көрсеткіштеріне қарай 3-ке бөлінеді. 1. Толық түрі, 2. қысқа түрі. 3. Бұйрық рай жалғауы.
1. Жіктік жалғаулардың толық түрінің көрсеткіштері мыналар: І жақ жекешеде –мын, -мін, -бын, -бін, -пын, -пін. Көпшеде –мыз, -міз, -быз, -біз, -пыз, -піз.
ІІ жақ жекешесі –сың, -сің (анайы), -сыз, -сіз (сыпайы). Көпше –сыңдар, -сіңдер (анайы), -сыздар, -сіздер (сыпайы түрі)
ІІІ жақ декешесі де, көпшесі де –ты, -ті, -ды, -ді.
Алайда бұл үшінші жақ көрсеткішін етістіктердің бәрі бірдей қабылдай бермейді. Мәселен, -қан, -кен, -мақ, -мек, -қай, -кей, -у тұлғалы етістіктер мен жатыс септіктегі қимыл есімдері. Оқығанмын, (-сың, -сыз). Үшінші жақ жіктік жалғауы –а, -е, -й; -ып, -іп, -п формалы көсемшелерге ғана жалғанып айтылады. Жазамын (-сың, -сыз), -а-ды, келемін ... –ді; қараймын ...-ды, оқыппын, келіппін.
2. Жіктік жалғауының қысқа түрі.
Бұл түрінің көрсеткіштері мынадай: І жақ жекеше –м, көпше –қ, -к, ІІ жақ жекеше –ң (анайы) –ыңыз, -іңіз (сыпайы). Бұл түрдің үшінші жақ көрсеткіші жоқ. Жіктік жалғауларының қысқа түрі –са, -се шартты рай формаларынан және –ды, -ді, -ты, -ті тұлғалы жедел өткен шақ жұрнағынан кейін жалғанады, жаздым, -ң, -ңыз, -ды.
3. Жіктік жалғауларының бұйрық рай жалғаулары
Жіктік жалғауларының бұл түрі бұйрық тұлғаларына ғана жалғанады. Бұлардың жақ көрсеткіштері мынадай: І жақ жекеше –айын, -ейін, -йын, -йін. Көпшесі: -айық, -ейік, -йық, -йік: ІІ жақ жекеше: анайы түрінің көрсеткіші болмайды, сыпайы түрі –ыңыз, -іңіз, -ңыз, -ңіз; көпшесі: -ыңдар, іңдер, -ңдар, -ңдер; сыпайы –ыңыздар, -іңіздер, -ңыздар, -ңіздер, ІІІ жақта –сын, -сін жекешесі мен көпшесі бірдей. Осы жалғаулардың ІІІ жағының көрсеткіштеріне –шы, -ші, оқыңдаршы т.б.
Жіктік жалғауларындағы етістіктер шақтық, райлық мағыналарымен тығыз байланысты*. Қалып етістіктерінен басқа етістік түбірлеріне жіктік жалғаулары бірден жалғанбайды. Жіктік жалғаулары етістіктің мынадай формаларына қосылады.
1. Есімше формаларына: келгенмін, барғанбыз, айтарсыз т.б.
2. Көсемшеге: жазамын, айтыпсыз, қараймын, келемін.
3. –Ды, -ді, -ты, -ті жедел өткен шақ көрсеткішінен кейін: айттым, келдің, қайттыңыз, жәрдемдестіңіз.
4. Мақсатты келер шақтың –мақ, -мек, -бақ, -бек, -пақ, -пек жұрнағынан соң: көрмекпін, айтпақсыз, кетпексің т.б.
5. –са, -се жұрнағынан кейін: күлсең, оқысақ, көрсем.
6. –ғай, -гей жұрнағынан соң: барғайсың, келгейсің т.б.
7. Бұйрық рай формалары: айтпайын (-қ), айәтыңыз т.б.
8. Жатыс септіктегі –у тұлғасы қимыл есімнен соң: көмектесудеміз, бақылаудасыз т.б.
Жіктік жалғауын қосуға болмайтын етістік тұлғалары мыналар:
1. –ыс, -іс, -с, -у, -қы, -ғы, -кі, -гі тұлғалы қимыл есімдері: көрісімен, жүгірдің, естісімен, келдім, ойлану қажет, жазу керек, айтқым, оқығым келеді, есіткім келеді т.б.
2. –Қалы, -келі, -ғалы, -гелі тұлғалы көсемше: айтқалы келдім, есіткелі отырмын.
Етістіктің синтаксистік қызметі
Сөйлемдегі қолданылу орны мен лексикалық –грамматикалық сипатына қарай етістіктер сөйлемнің бес мүшесінің де қызметін атқара алады. Осылардың ішінде, әсіресе:
І. Баяндауыш қызметінде жиі жұмсалады. 1. Мен өте қуандым (Ғ.М.). 2. Абай әлі де кітап бетінде үңілуде (М.Ә.). 3. Осы кезде Қайырбек те, Михаил да сақылдап күліп жіберді (Ғ.Сл.) (күрделі баяндауыш).
ІІ. Есімше етістіктің тұйық түрі атау септігінің сұрағына жауап беріп, заттық мағынада қолданылғанда бастауыш бола алады. 1. Оны айтқан –Гүлқаныс (М.Ә.). 2. Барғаным жездем Болатбайдың үйі. 3. Оқу -өнер. 4. Солардың түрлі түспен құлпыруы Ботагөздің көңілін көлден тауға аударды (С.М.). 5. Өзінің осалдығын білген –ең құрметті кісі.
ІІІ. Есімшелер атау және ілік жалғауы тұлғасында келіп, сөйлемнің анықтауышы болады. 1. Жаңа ғана ыстанған сабаның исі мұрынды жарып тұр (С.М.). 2. Қолы қимылдағанның аузы қимылдайды. 3. Оқығанның беті жарық, оқымағанның беті көн шарық (мақал).
ІҮ. Табыс септігіндегі туралы, жайында шылауы тұйық етістік пен есімшелер толықтауыш болады. 1. Мен одан сөзді тоқтауын талап еттім (С.М.). 2. Күніме қанша жұмыс істегеніңді білмейсіңдер де, қанша ақша алатындарыңды білесіңдер (Ғ.М.). 3. Жерді қопару туралы шешімге келді. 4. Екеуі совхозды суландыру жайынжа бірсыпыра кеңесті (Ғ.М.).
Ү. Көсемше етістік пен үшін шылауы тіркескен тұйық етістік баяндауышпен байланысып, пысықтауыш болып келеді. 1. Қасындағы жолдастарына оқтын-оқтын көз жүгіртіп, әрқайсысына бір үнсіз тесіле қарап қалды (Ғ.Сл.). 2. Құмы езілген бір жерде ол шұқырлап қаза бастады (С.М.). 3. Оспанқұл да қош деместен қасқа биенің басын шұлғытып аяңдап жөнеліп еді (М.Ә.). 4. Бірақ жемісті өмір сүру үшін асығайық (З.Ш.).


title: Үстеу туралы жалпы түсінік - Сабақтың тақырыбы: Қазақ тілі дыбыстары, түрлері, жасалуы. Дыбыстардың құрамы Сабақтың жоспары

text:
Үстеу туралы жалпы түсінік Заттың қимылы мен сынының әр алуан белгілерін білдіретін, мағыналары дерексізденіп (абстракцияланып) жалпылау негізінде өздірінің түпкі нақтылығынан арылған, өзі формалас (тұлғалас) басқа сөз таптарын омонимдес болып келетін сөз табын үстеу дейміз.1.Күлкісі жадыраған жаздай еді (сын есім). 2. Жаздайжауын көп болғандықтан, тау да, тас та жап-жасыл еді-, деген сөйлемдердегі жаздай сөзі тұлға жағынан бірдей болғанымен, мағына жағынан бақса-басқа сөз таптары. 3. Адамға аса қымбат балалық шақ, Ойға кіріп шықпайтын сор менен бақ. 4. Кілең семіз сәйгүлік. Кідірмейді елең ғып. Мұндағы аса, кілең сөздері –заттың сынының әр алуан белгілерін білдіретін –үстеулер. 5. Оқты жаңбырша жаудырды. 6. Қуаныш, қайғы бірден қысқан Камалдың көзі бұлаудай. 7.Әбубәкір оны жүр-жүрлеп сүйрей бастады.
Қазіргі қазақ тіліндегі үстеулер әр түрлі сөз таптарынан құралып, өз алдына жеке сөз табы болып қалыптасқан. Қимылдың белгілері пысықтауыш мүше ретінде қолданылатын басқа есім сөздермен етістік тұлғалары арқылы да білдіріледі. Алайда белгілі бір орында ғана пысықтауыш болатын ондай есімдер мен етістік тұлғалары өздерінің бастапқы қасиетін жоймайды. Сондықтан пысықтауыш мүше болған сөздердің бәрі бірдей үстеу бола бермейді. 1. Міне, белестен бір топ салт атты асты. 2. Дәмеш пен Қайыр Темірлі таудың арғы жақ етегінде, көл жиегінде тұр. 3. Екеуінің сөзіне Мейрам жымиып күле берді. Не қимылдың, не сынның белгілерін білдіруіне қарай тіл білімінде үстеулерді анықтауыш үстеулер деп екі топқа бөліп қарау да ұшырасады. Егер үстеулер етістікке байланысты қимылдың іс әрекеттің белгілерін білдіретін болса, (тез, әрең, бүгін, кеше, амалсыздан, бірден) пысықтауыш үстеулер болып саналады да, егер әр түрлі заттың сынын, белгісін білдіретін болса (орасан, аса, тіпті, кілең, сонша т.б.) анықтауыш үстеулер қатарына жатады. Бұларға (анықтауыш үстеулерге) мөлшерлік, күшейту, топтау үстеулері жатады.


title: Үстеудің морфологиялық белгілері - Сабақтың тақырыбы: Қазақ тілі дыбыстары, түрлері, жасалуы. Дыбыстардың құрамы Сабақтың жоспары

text:
Үстеудің морфологиялық белгілері
Үстеулердің сөз түрлендіретін формаларды қабылдау себебі олардың өзге сөз таптарынан қосымша сөздер ретінде ауысып келетіндіктерінен деп қарау керек. Мәселен: лажсыздан, абайсыздан, текке, алға, ертелеп, артқа, сонда, мұнда, осында т.б. Қазіргі қазақ тіліндегі үстеулер морфемалық құрамы мен құрылысы жағынан екі топқа бөлінеді. 1. Негізгі үстеулер; 2. Туынды үстеулер.
1.Негізі үстеулерге қазіргі кезде морфемаларға бөлшектенуге келмейтін, тек белгілі бір тұлғада қалыптасқан сөздер жатады. Дәйім, әбден, нақ, нағыз, тек, ілгері, шапшаң, қасақана, азар, ең т.б.Негізгі үстеулердің көпшілігіне сын есім шырайының жұрнағы жалғанады. Ерте-рек (леу), төмен-ірек (деу), жоғары, шапшаң-ырақ (дау), тым, аса, тіпті, ерте, төмен. Сондай-ақ, негізгі үстеулерден туынды үстеулер жасала береді. Әдейі-леп, кейін-де, т.б.
2. Басқа сөз таптарынан түрлі қосымшалар арқылы, сөздердің қосарлану, бірігу және тіркесу тәсілдері арқылы жасалған сөздерді туынды үстеулер дейміз. Тұлғалық құрамы мен құрылысына қарай туынды үстеулер екі топқа бөлінеді. 1. Жалаң туынды үстеулер, 2. Күрделі туынды үстеулер.
1. Жалаң туынды үстеулерге жалғанатын қосымшалар екі түрлі болады: біреулері жұрнақтары арқылы жасалады да, біреулері әр түрлі жалғаулардың көнеленуі арқылы үстеулерге айналады.
Үстеу жасайтын жұрнақтар төмендегілер:
1. –ша, -ше: ойша, ауызша, әлінше (зат есімнен), жаңаша, артықша, ескіше, түрліше, бөлекше (сын есімнен), барынша, мұнша, онша, бізше, өзінше (есімдік түбірлі), осылайша, қазірше, бүгінше, әзірше (үстеулерден үстеулер тудырып тұр).
2. –дай, -дей, -тай, -тей: қыстай, жастай, жағдай (зат есімнен). Бірдей, өлердей (түбір сан еміс етістік).
3. –лай, -лей (-дай, -дей): жартылай, тірілей, екіншілей, бұлай, олай, осылай, жағалай, ендей, бүтіндей т.б.
4. –дайын, -дейін, -тайын, -тейін: жарғадайын, түлкідейін, бөрідейін.
5. шама, шалық: мұншама, соншама, осыншама, қаншама, мұншалық, оншалық, осыншалық, қаншалық.
6. –лап, -леп (-дап, -деп, -тап, -теп), -шылап, -шілеп: отыздап, жаяулап, темірлеп, екеулеп, жекелеп, сиыршылап.
7. –майынша, -мейінше: етістік түбірге тікелей жалғанады да, бейне үстеу жасайды: көрмейінше, қарамайынша, бармайынша.
8. –қары, -кері: ішкері, тысқары, ұшқары, сыртқары.
9. –ын, -ін, -сын, -сін: жазын, қысын, жасырын, астыртан, үстіртін, ертеңгісін, кешкісін т.б.
Достарыңызбен бөлісу: |


Көнеленген формалар арқылы туған жалаң туынды үстеулер
Бұларға бірқатар сөздердің белгілі бір септік жалғау формасында әбден қалыптасып, бір-бірінен бөлінбейтіндей болып көнеленген сөздер жатады. Мұндай үстеулер көбінесе есімдерден туады. Мысалы: текке, басқа, бірге, әзірге, алға, артқа (барыс септігінің көнеленуінен туған үстеулер), баяғыда, түнда, арттта, қапыда, қапелімде (жатыс), реңінен, ежелден, тосыннан, жүресінен (шығыс), жөнімен, кезекпен, шынымен, ретімен (көмектес).
2. Күрделі туынды үстеулер. Бұлар үш түрлі жолмен жасалады:
Өзге сөз таптарына тән сөздердің бірігуінен туады:
1. Өзге сөз таптарына тән сөздердің бірігуінен туады. Ондай үстеулер мыналар: қыстыгүні, бірталай, бірқатар, неғұрлым, биыл, әлдекімше, ауызекі бірқыдыру, кешқұрым, анағұрлым, бүгін, таңертең т.б.
2. Сөздердің қосарлануы арқылы: көре-көре, сөйлей-сөйлей, сүріне-жығыла, күні-түні, топ-тобымен, бастан-бас.
3. Мағына жағынан бір сөз ретінде қолданылатын грамматикаланған және идиомаланған тұрақты тіркестерден жасалған үстеулер: ала жаздай, алдын ала, күні бұрын, күні кеше, күндерде бір күн, ертеден қара кешке, көздің арасы т.б.
Үстеулердің мағынасына қарай бөлінуі
Сөйлемдерде қоланылу ерекшеліктеріне қарай үстеулер әр түрлі мағына білдіреді. Осы себепті олар мағына-семантикасына қарай сегіз топ-трге жіктеледі: Мезгіл үстеулер, мекен үстеулер, мөлшер үстеулер, бейне үстеулер, күшейту үстеулері, мақсат үстеулер, себеп-салдар үстеулер, топтау үстеулер.
1. Мезгіл үстеулер іс-әрекеттің, қимылдың мерзім- мезгілін білдіреді де қашан? Қашаннан? Деген сұрақтарға жауап береді.
а) Ол сонда ғана әнін тоқтатып, көпке қарады.
ә) Тойға барсаң, бұрын бар, бұрын барсаң орын бар. Мезгіл үстеулеріне мынадай сөздер жатады: әуелі, әзір, әлі, жаңа, енді, кеше, алдымен, ертемен, әуелден, ежелден (туынды түбір); алдыңғы күні, кешкірім, биыл, таңертең, жылма-жыл, анда-санда, апақ-сапақта, күндіз-түні, іле-шала аналитикалық тәсіл арқылы жасалған туынды мезгід үстеулер.
2. Мекен үстеулер
Қимыл процесінің бет алыс бағыты мен орнын, мекенін білдіреді. Сұрақтары- қайда? Қайдан? 1. Сен сонда барып қана, ертең осында қайтып кел. Мекен үстеулеріне мынадай сөздер жатады: әрі, бері, жоғары, төмен, кері, арман, бермен, жолшыбай.
3. Мөлшер үстеулер
Іс-әрекет қимылдың және сынның шамалық дәрежесін білдіреді. Сұрақтары- қанша? Қаншалық? Нешелеп? Қаншалап? Үй қызметін істеуге бір адам лайық деп Ақын осыншама айтып еді. Осыншама үстеуі қимылдың шамалық мөлшерін, белгісін мұнша-көп сөзіне қатысты айтылып, сындық белгінің мөлшер дәрежесін білдіріп тұр. Мөлшер үстеулері мыналар: мұнша, онша, осынша, сонша, оншама, неғұрлым, соғұрлым, ондаған, көптеген т.б.
4. Бейне (қимыл-сын) үстеулері
Іс-әрекет, амалдың қалай жасалу тәсілін (істелу жолын) бейнесін білдіреді. Сұрақтары- қайтіп? Қалай? қалайша? кімше? Неше? Кім? сияқты. Ол өлең былай шығарады.
Бейне үстеулері негізгі түбірлі болумен бірге жасалу жолы тұрғысынан морфологиялық және синтаксистік тәсілдер арқылы жасалады. Үстеулердің басқа топтарына қарағанда бейне үстеулері сөз саны жағынан мол. Олар: бекер, әрең, әзер, кенет, жылдам, ауызша, әлінше, бізше, ойша, осылайша, зорға, өздігінен және т.б. (туынды бейне үстеулері) жайбырақат, біржолата (біріккен түрі) астын-үстін, есен-аман (қосарлану арқылы).
5. Күшейту үстеулері
Қимыл, іс-әрекеттің және заттың сынының мөлшерлік, көлемдік белгілерінің әр түрлі көріністерін кеміте не асыра көрсетеді. Қалай? қандай? сұрақтарының біріне жауап береді. Мысалы: Ағылшындар Индия тарихын орыс мәдениетінен өте жырақ ұстеғен. Ақмешіт тым ұнады, Сырдың түсті суына.
Күшейту үстеулері: аса, әбден, ең, өңкей, нақ, өте, тым, мүлдем, небір, кілең, өте-мөте, ылғи, төтенше, керемет.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Көнеленген формалар арқылы туған жалаң туынды үстеулер


title: Мақсат үстеулер - Сабақтың тақырыбы: Қазақ тілі дыбыстары, түрлері, жасалуы. Дыбыстардың құрамы Сабақтың жоспары

text:
6. Мақсат үстеулер Іс-әрекет, қимылдың не мақсатпен жасалғанын білдіреді. Бұлар өзге үстеулерге, қарағанда сан жағынан өте аз. Сұрақтары- не істеуге? Не үшін? Не мақсатпен? Неге бола? 1. Қасақана сауал бердім, келдім де. 2. Абай Біржанды Құнанбайдың үлкен ауылына әдейі келтірген еді.
Мақсат үстеулеріне мына сөздер жатады: әдейілеп, жорта, әдейі, қасақана. Аналитикалық тәсіл арқылы да мақсат үстеулердің мағынасын білдіреді. Оқуға бола, соған бола т.с.с.
7. Себеп-салдар үстеулер
Қимыл, қозғалыстың неліктен жасалғанын және оның салдарын білдіреді. Сұрақтары- неліктен? Неге? Не себепте? Не үшін? Мысалы, 1. Әлібек амалсыздан (неліктен) тоқтады. 2. Адам көре-көре көсем болады, сөйлей-сөйлей шешен болады.
Себеп-салдар үстеулеріне мынадай сөздер жатады: бекерге, басқа, текке, амалсыздан, лажсыздан т.б.
Топтау үстеулер Іс-әрекет, қозғалыстың бірігуі арқылы (топтық белгісін) немесе жекеленіп істелген- істелетіндігін білдіреді. Бұлар қаншадан? Нешеуден? Қалай- қалай? сияқты сұрақтарға жауап береді. 1. Мұндай мысалдарды көптеп келтіруге болады. 2. Майда бомбалар тастап штурмовиктердің бірнеше тобы бірінен соң бірі үшеулеп, алтаулап, тоғыздап зу-зу өтіп жатты.
Топтау үстеулерін тек сан есімдерге, кейде бірен-саран сандық ұғымдағы сөздерге лап-леп, дап-деп, тап-теп, жұрнағы үстелу арқылы жасалады. Олар: екеулеп, үшеулеп, жүздеп, мыңдап, парлап, топ-тобымен, аз-аздап, рет-ретімен, бас-басына т.б.
Сонымен, сан жағынан үстеулердің ішіндегі ең көбі- бейне үстеулері, одан кейінгісі –мекен, мезгіл, мөлшер, күшейту үстеулері.
Себеп-салдар үстеулері мен мақсат үстеулері бұларға қарағанда анағұрлым.көп.
Үстеулердің сөйлемдегі қызметі Үстеулердің синтаксистік қызметтерін білу үшін алдын- ала үш мәселені анықтап алу қажеттігі туады.
1. Сөйлемде қандай мүше болатындығын.
2. Қандай сөз таптарымен тіркесе алатындығын.
3. Сөйлемдегі орнын білу керек.
Үстеулер сөйлемде әр түрлі синтаксистік қызмет атқарады. 1. Сөйлемде әр түрлі пысықтауыш болады. 1. Кеме жай жүріспен алға (мекен) жылжыды. 2. Анда-санда (мезгіл пысықтауыш) шыңау құдықтан бір шелек көмір шығарады. 3. Мұның бәрін ол жорта (мақсат) істеді. 4. Біз жөн сұрап тез (сын –қимыл) шүйіркелесіп кеттік. Бұл сөйлемдердегі үстеулер етістіктен болған баяндауыштарды пысықтап отыр.
ІІ. Кейбір үстеулер жіктеліп баяндауыш та болады. 1. Мен мұндамын. 2. Мен сенімен біргемін. ІІІ. Қолданылу орнына қарай үстеу сөздер бастауыш қызметін атқарады. 1. Еріншектің ертеңі бітпес. 2. Бүгін- халық мейрамы.
Үстеулер сөйлемде мынадай сөз таптарымен тіркесіп қолданылады:
1. Етістіктен болған баяндауышпен тіркеседі.
2. Етістіктен болған басқа мүшелерді де пысықтайды.
3. Есімдерден болған баяндауыштармен тіркесіп келіп, оларды пысықтайды. а) Бозбаламын мен де енді. 2. Бүгінгі колхозшылар шетінен сауатты.
4. Кейбір үстеулер семантикасына қарай сын есім мен есімдіктен тіркесіп, оны айқындайды. Ол сонша өрескел сөз айтты.
5. Зат есіммен тіркесіп келеді. Сонша алтында қайдан алдың?
Үстеулер сөйлемде өздерінің айқындайтын сөздерінің алдында тұрады.


title: Еліктеу сөздердің зерттелуі - Сабақтың тақырыбы: Қазақ тілі дыбыстары, түрлері, жасалуы. Дыбыстардың құрамы Сабақтың жоспары

text:
Еліктеу сөздердің зерттелуі Еліктеу сөздер –шығуы құрылысы жағынан ешбір сөз табына ұқсамайтын, қазақ тілі лексикасында ерекше орын алатын, ерте заманнан қолданылып келе жатқан, күнделікті өмірде жиі кездесетін сөздер. Бұл сөздердің зерттелуі, жеке сөз табы болып танылуы кенже қалған.Түркі тілдерінің құрамына енетін қаза, якут, өзбек, қарақалпақ, қырғыз, түркімен тілдерінің өзіндік ерекшеліктеріне қарай еліктеу сөздер бірде одағай, бірде үстеу сөздердің тобына ендіріліп келген. Түркі тілдерінің ішінде еліктеу сөздері алғаш зерттелген гуваш тілінің ғалымы Н.И.Ашмарин болды. Ол гуваш тілінің еліктеу сөздерін гректің «мимема» деген сөзімен атап, бірнеше еңбектер жазды. Ол семантика жағынан қарастырылып, оларды дыбыстық, қимыл-қозғалыс, түрлі-түстердің көріністері, құбылыстардың бейнелері, баланың тіліне байланысты еліктеуіштер деп бес салаға бөледі.
Н.К.Дмитриев «К изучению османской мимологии» деген еңбегінде түркі тілінің еліктеу сөздерінің семантика, фонетика, морфологиялық өзгешеліктерін айта келіп, одағайдың құрамында қарастырған. Түркологияда еліктеу сөздерді зерттеушілердің бірі –Л.Н.Харитонов. Ол якут тілінің еліктеу сөздерін және сөз тобы ретінде таныған. /Л.Н.Харитонов, «Неизменяемые слова в якутском языке», Якутск, 1943). Ол еңбектерінде еліктеу сөздерді семантикалық ерекшелігіне байланысты: дыбыстық еліктеуіш, бейнелеуіш сөздер деп екіге бөледі. А.Н.Кононов «Өзбек тілінің грамматикасы» деген еңбегінде, еліктеу сөздерді өз алдына сөйлем мүшесі бола алмайтын, одағайлардың бір тобы ретінде қарастырады. Н.А.Баскаков пен И.А.Батманов қарақалпақ, қырғыз тілдеріндегі еліктеу сөздерді одағай сөздердің бір тобы ретінде қарастырған. Н.А.Баскаков «Каракалпакский язык», ІІ., (фонетика, морфология), М., 1952, 293-бет), И.А.Батманов «Грамматика киргизского языка», выш.ІІ., Фрунзе, 1940, 63-64-беттер. Түркі тілдерінің біразында арнайы зерттеліп, жеке сөз тобы ретінде танылды. С.Құдайбергеновтың «Қырғыз тіліндегі еліктеу сөздер», М.Худайкулиевтің «Түркімен тіліндегі еліктеу сөздер», Р.Кунгуровтің «Қазіргі өзбек тіліндегі еліктеу сөздер» деген зерттеулерінде еліктеу сөздердің өзіндік ерекшелігі мол, ешбір сөз табына ұқсамайтын жеке категория екені дәлелденіп, 9-сөз табы етіп тануды ұсынады.
Орыс тіліндегі еліктеу сөздер туралы А.И.Германович, корей тіліндегі еліктеу сөздер туралы Г.А.Пак, нанай тілінің еліктеу сөздері жөнінде Т.И.Петрова, бурят- моңғол тілі еліктеу сөздері туралы Л.Шагдаров, тәжік тілінің еліктеу сөздері туралы М.Фазыловтардың еңбектерінде айтылды.
Қазақ тіл білімінде еліктеу сөздерді алғаш сөз еткен ғалым –А.Ысқақов. Бұл туралы ол бірнеше еңбек жазды. А.Ысқақовтың пікірінің дұрыс екенін қостай отырып, ғалым Ш.Сарыбаев та бұл сөздер туралы бірнеше еңбек жазды. Бұл ғалымдардың пікірлерінде алшақтық болғанмен, еліктеу сөздердің терминдік атауларында, әрбір құбылыс- бейнелерді баяндауда аздаған ерекшеліктер бар. А.Ысқақов еліктеу сөздерді семантикалық жағынан «еліктеуіш сөздер», «бейнелеуіш сөздер» деген екі салаға бөледі, Ш.Сарыбаев «еліктеуіш сөздер» деп атап алып, оларды «дыбыстық еліктеуіш сөздер», «бейнелеуіш сөздер» деп саралайды. Еліктеу сөздер мектеп грамматикаларында, ертеректе шыққан оқулықтарда одағайлардың бір тобы ретінде аталып жүрді. Кейінірек еліктеу сөздер одағайлар тобынан шығарылып, үстеу сөздердің тобына енгізілген.
Лексика- семантикалық сипаты мен грамматикалық белгілері жеке-жеке зерттеліп, одағай, үстеу сөздердің тобына қате жатқызылып келгендігі ғылыми тұрғыдан дәлелденді. Қазақ тіл білімінде еліктеу сөздер жеке сөз тобы ретінде жоғары оқу орындарында оқытыла бастағанына 40 жылдан астам уақыт болды. Әр сөз табына еніп келген еліктеу сөздер 1971 оқу жылынан бастап, мектеп оқу программалары мен оқулығында өз алдына жеке сөз табы ретінде ендіріліп, арнайы оқытылып жүр.
Еліктеу сөздер күнделікті тіршілігімізде қолданылатын, көркем әдебиетіміздің барлық жанрында қолданылатын сөздер. Қазақ тіліндегі сөздердің саны әзірше толық анықталған жоқ. Қолымызда жиналған еліктеу сөздердің саны 2000-ға жетті. (Ш.Сарыбаев, Қазақ тіліндегі еліктеуіш сөздер, 1960, 3-5-беттер).
Бұл сөздерді арнайы зерттеп жүрген зерттеушілердің бірі Б.Кәтембаева: «Қазақ тілі лексикасында еліктеу сөздердің дербес қолданылатын немесе дербес қолданылмайтын және қосарлана қолданылатындардың 3000-ға жуық түрі бар –деген пікір айтады. (Б.Кәтембаева, Еліктеу сөздерді оқыту, А., 1974, 58 бет).
Еліктеу сөздерді өз алдына жеке сөз табы ете алмайтын өзіндік төрт түрлі ерекшелігі бар: лексика-семантикалық сипаты, дыбыстық ерекшеліктері, морфологиялық сипаты, синтаксистік сипаты.


Еліктеу сөздердің лексика-семантикалық сипаты Тілімізде семантикалық ерекшелігі жағынан да, грамматикалық сипаты жағынан да өзге сөз таптарынан оқшауланып тұратын, өз алдына дербес сөз табы ретінде қаралатын бір алуан сөздер «еліктеу сөздер» (мимема) деп аталады (Мимема –гректің сөзі).
Еліктеу сөздер сематикалық жағынан табиғатта ұшырайтын сан алуан құбылыстар мен заттардың бір-біріне қақтығысу-соқтығысуынан туатын дыбыстарды, жан-жануарлардың дыбысталу мүшелерінен шығатын әртүрлі әрекет қимылдардан туатын, әртүрлі дыбыстарға еліктеуден пайда болған түсініктерді білдірсе, екіншіден сан табиғатта ұшырайтын құбылыстарға, жан-жануарлардың сыртқы сын-сипатына қимыл-әрекеттерінің көріністерінен пайда болатын түсініктерді білдіреді. Сөз бен мағына бір еместігіне байланысты «ағаш», «тау» деген сөздердің мағынасында байланыс жоқ. Ал «Еліктеуіш сөздердің» дыбысталуы мен мағыналары табиғи байланысты.
Еліктеу сөздер толық мағынаға ие болу үшін арнаулы бір сөзбен тіркеске түсуі керек. Мысалы: «ағаш», «тау» дегендер жеке тұрғанда мағынасы айқын, ал «»гүр», «шық» деген сөздер жеке тұрғанда мағынасы жоқ, сондықтан елікту сөздерді контекстен ажыратуға болмайды. Еліктеу сөздердің мағыналарындағы осы өзгешелік оларды басқа сөз таптарынан ерекшелендіріп тұрады, тіпті одағайдан да ажыратады. Одағай сөздер –дыбысқа, құбылысқа тәуелді емес. Одағай сөздерде номинативтік (атау) мағына жоқ. Бұл жағынан олар шендесіп келіп, тәуелді, туелсіздігі жағынан аралары алшақтап кетеді. Көптеген ғалымдардың одағай мен еліктеу сөздерді бір деп қарауы осы «номинативтік» мағынаның болмауынан еді. Еліктеу сөздер осындай семантикалық ерекшеліктерімен ерекшеленді. Олар лексика-семантикалық жағынан екі топқа бөледі: 1. Дыбыстық еліктеуіш сөздер. 2. Бейнелеуіш сөздер.
1. Дыбыстық еліктеуіш сөздер Дыбыстық еліктеуіштер мына төмендегі дыбыстарға еліктеуден пайда болады.
1. Адамның сөйлеу аппаратынан шығатын дыбыстық еліктеуіштер. Мысалы: сыбыр-сыбыр, міңгір-міңгір, күңк-күңк, пыш-пыш т.б. Раушан самп-самп етіп сөйлеуге айналды (Б.М.).Бұл топқа адамның күлген кезінде шығатын дыбыстар да жатады. Мысалы: Үлкендер ақырын мырс-мырс күліп қояды (М.Ә.). Мінайдар кеңк-кеңк күлді (Б.М.).
2. Түрлі хайуан, аң-құстардың дауыстарына еліктеуден пайда болған сөздер: ыс-ыс, әуп-әуп, бақ-бақ, ыр-ыр т.б. Мысалы: Бақ-бақ еткен текені қар жауғанда көрерміз (мақал).
3. Табиғат құбылысындағы жел, дауыл, боран, найзағай, күннің күркіреуі т.б. білдіретінт дыбыстық еліктеуіш сөздер. Мысалы: Қара бұлт қоюланып келіп, көк жүзі салдыр-күлдір етті (Б.М.). Жел ыз-ыз етіп, боран басылар емес.
4. Жанды-жансыз заттардың бір-біріне соқтығысу, қақтығысуынан пайда болатын дыбыстық еліктеуіш сөздер. Мысалы: тық-тық, тарп-тарп, сықыр-сықыр, қарш-қарш, қаңғыр-күңгір т.б. Алақанының ауырғанына да қарамастан сарт-сарт соғып тұр (Ә.Ә.). Шақ-шақ шабылған қайла дауысы (С.Е.). Қайла көмірге қарш-қарш тиеді (С.М.).
5. Заттың құлауынан, сынуынан, үзілуінен, қирауынан шығатын дыбыс атаулары. Мысалы: шарт-шұрт, шырт-шырт, бырт-бырт. Жалаңаш қалған уықтар сатыр-күтір етіп, сабаған сойылдардың күшіне шыдай алмай шарт-шұрт сынды (С.М.).
Сонымен дыбыстық еліктеуіш сөздер табиғат құбылысында кездесетін алуан түрлі жанды заттардың дыбыстау аппараттарында, жүріс-тұрыстарында және жансыз заттардың бір-біріне тиюі, соқтығысуы, қақтығысуынан пайда болған.
2. Бейнелеуіш сөздер
Бейнелеуіш сөздер –табиғатта кездесетін әрқилы заттар мен құбылыстардың, заттардың, жан-жануарлардың сырт көрініс сипатын олардың қозғалыысқа түскен іс-әрекеттерінің, жүріс-тұрысындағы қимылдардың көрініс-бейнелерінің көру қабілеті арқылы танылатын адам организімінде болатын сезім-күйлердің атаулары. Құдалар қаужаң-қаужаң етіседі (І.Ж.). Жаңыл шықты, жаулығы жырым-жырым (С.Т.).
Лексика –семантикалық жағынан бірнеше топқа бөлінеді.
. Адамның, аң-хайуанаттардың, құстардың сырт тұлға көріністерінің, жүрістерінің бейне елесін білдіретін бейнелеуіш сөздер. Мысалы: тырбың-тырбың, тарбаң-тарбаң, қайқаң-қайқаң, бүкжең-бүкжең, қалбаң-қалбаң, көлбең-көлбең т.б. Ықылас аяғын әлтек-тәлтек басып, есік аузына барды (С.Е.). Күйкің-күйкің аяңдап Қанабек келеді (Ғ.С.). Ақ күміс ер-тоқымдар жарқ-жарқ етеді (М.Ә.).
2. Қимыл –процестің жүйесіз, тәртіпсіз, үсті –үстіне, астан –кестен болған құбылысты білдіретін бейнелеуіш сөздер. Мысалы: жапыр –жұпыр, апыр –топыр, шақұр –шұқыр, апалаң –топалаң т.б. Біреулер апры –топыр болып жағаласып тұра келді (Б.М.).
3. Табиғат құбылысында кездесетін әр қилы затардың, құбылыстардың жағдайын, қалпын, адамның үстіндегі киімінің көрініс –бейнелерінің елесін білдіретін бейнелеуіш сөздер. Мысалы: жалба- жалба, жалма –жұлма, жырым –жырым. 1. Қиюы қашқан тақтайлар быт-шыт болып кетті. (С.М.).
4. Адамның дене организімінде болатын алуан түрлі сезім- құбылыстарының атаулары да бейнелеуііш сөздерге жатады. Мысалы: Алтайдың тұла бойы шымыр-шымыр етті (С.М.). Маңдайынан шып-шып, суық тер бұрқ ете түсті (С.С.).
Бірсыпыра еліктеу сөздер контексте ауыспалы мағынада жұмсалады. Мысалы: Жал-жая қазанда бұрқ-бұрқ қайнайды (Ж.). Қысылғаннан оның маңдайынан тер бұрқ ете түсті (С.М.). Осында бірінші сөйлемде еліктеуіш болса, кейінгі сөйлемдерде ауыспалы мағынада жұмсалады.


title: Еліктеу сөздердің лексика-семантикалық сипаты


3. Еліктеуіш сөздердің фонетика-морфологиялық сипаты. 3.1. Еліктеуіш сөздердің дыбыстық ерекшеліктері
Еліктеу сөздердің лексика-семантикалық ерекшеліктері болуымен қатар, басқа сөз таптарынан саралап көрсететін фонетикалық құрамында өзгешеліктер бар.
Қазақ халқының ауыз әдебиетінен, көркем әдебиеттерден жиналған материалдарға сүйеніп, еліктеу сөздердің бір буынды негізге түбірлерінің фонетикалық өзгешелігін үш түрге бөлуге болады. 1). Дыбыстық құрамы, 2). Буын жігін, 3). Айтылу ырғағы.
1. Негізгі түбір еліктеу сөздердің дыбыстық құрамы.
Еліктеу сөздердің дыбыстық құрамы басқа сөз таптарындағы сияқты ала – құлаланып келмей, бір ізге келген жүйе бар. Дыбыстардың бірыңғайласып келуіне қарай мынадай топтарға бөлуге болады.
1. Еліктеу сөздердің соңғы дыбысы сонор «ң» дыбысына аяқталады. Мысалы: зың, дың, маң, шаң-шұң т.б.
2. Еліктеу сөздердің соңғы дыбысы «р» дыбысына аяқталып, үнемі дыбыстық еліктеуіш болып келеді. Мысалы: сыр, пыр, тыр, дыр, қор, гүр т.б.
3. Еліктеу сөздердің соңғы дыбысы «и» дыбысына бітеді. Мысалы: жон-жон, шап-шап, сып-сып, лүп-лүп т.б.
Сөйтіп еліктеу сөздердің негізгі түбірлерін соңғы дыбысына қарап 15 топқа бөлуге болады.
2. Еліктеу сөздердің буын құрамы
Еліктеу сөздердің жалаң түрлері 2, 3, 4 дыбыстан құралып бір буынды болып келеді. Еліктеу сөздердің 2 дыбыстан құралған «ашық, тұйық» буынды түрлері аз. Мысалы: су, гу, зу, ыр, ыс т.б.
Еліктеу сөздердің көпшілігі 3, 4 дыбыстан құралып «бітеу буын» болып келеді. Мысалы: а) быр, баж, гүр, зыр т.б. б) бырт, сылқ, қорс т.б.
Туынды еліктеу сөздер 2-3 буынды сөздер болып келеді. Мысалы: арбақ, томпақ т.б.
3. Еліктеу сөздердің айтылуы
Еліктеу сөздер –сөз таптарының ішіндегі интонациялық ырғаққа өте бай категорияның бірі. Еліктеу сөздердің құбылып айтылуы, омоним сөздермен салыстырылғанда анық, айқын байқалып отырады. Мысалы: тап, топ, шап сөздерінің айтылуы «тап күресі», «тап болып келді», «атқа мініп шап» деген сөздермен бірдей емес, соңғы тіркестегілер қарқынсыз.
3.2. Еліктеуіш сөздердің морфологиялық сипаты
Еліктеу сөздер морфологиялық құрлысына қарай жалаң, күрделі болып бөлінеді.
Жалаң еліктеу сөздер негізгі және туынды болып екі салаға бөлінеді.
Негізгі еліктеу сөздер деп айналадағы табиғат құбылыстарын құлақпен есту арқылы қабылданған дыбыстар мен көзбен көру арқылы қабылданған елес –көріністердің бейнелерінен пайда болған түсініктердің атаулары, демек, сол дыбыстар мен бейнелердің атаулары есебінде қызмет ететін түбір сөздерді айтамыз. Олар: ар, ыр, арс, борс, бырс, былқ т.б. Туынды еліктеу сөздер деп негізгі еліктеу сөздерден және басқа атауыш сөздерден жұрнақтар арқылы жасалған еліктеу сөздерді айтамыз. Мысалы: алшаң, елпең, жалтаң, қалбаң, қызараң т.б. Туынды еліктеуіш сөздер жасайтын жұрнақтар мыналар:
1. –ы, -ың, -ің, -аң, -ең. Мысалы: арс-аң, борт-аң, томп-ақ, жалт-ақ т.б.
2. –лаң, -лең, -алаң, -елең т.б. жұрнақтары етістіктерге жалғанып, туынды еліктеу сөздер жасайды. Мысалы: бұралаң, ирелең т.б.
Күрделі еліктеу сөздер деп жалаң еліктеу сөздердің я негізгі, не туынды формаларының қайталануы не қосарлануы арқылы жасалған түрлерін айтамыз. Олар:
1. арс-арс, борт-борт, быж-быж т.б.
2. арс-ұрс, жарқ-жұрқ т.б.
3. арбаң-арбаң, алшаң-алшаң т.б.
4. арбаң-ербең, олпаң-солпаң т.б.
Еліктеу сөздерден жаңа сөздер жасалады. Мысалы: тарсыл, гүрсіл, бажыл т.б.
Еліктеу сөздерден басқа сөз таптарын жасайтын басты жұрнақтар:
1. –ыл, -іл (дүріл, гүріл)
2. –ыр, -ір (жалтыр, былбыр)
3. –аң, -ен, -ың, -н (адыраң, ыржаң) т.б.
4. –ғыр, -гір (даңғыр, шіңгір) т.б.
5. –ым, -ім, -ы, -і сияқты өнімі өте аз жұрнақтар да бірді-екілі еліктеу сөздерден туынды сын есім жасалады. Мысалы: сылқым, қыжым, салпы, таңқы т.б.
Еліктеу сөздерден түрлі жұрнақтар арқылы туынды бейнелік етістіктер жасалады. Мысалы: зырла, гуле, пыш-пышта т.б. Олардың семантикалық мағыналарында негізгі дыбыстық бейнелік сипаттар аз да болса сақталып отырады.
1. –ла, -ле, -да, -де, -та, -те жұрнақтары негізгі, туынды қайталана жасалатын еліктеу сөздерге талғаусыз жалғанып туынды етістік жасайды. Мысалы: қалқта, солқта, зырла, гуле, делдеңде т.б.
Еліктеу сөздерден көмекші етістіктердің тіркесуі арқылы да күрделі етістік жасалады. Мысалы: сарт ету, сылаң қағу, кілт ету, ыржың қағу т.б.
Сөйтіп еліктеу сөздер морфологиялық тұлға жағынан өзіндік ерекшелігі мол, тілімізде жаңа сөздер жасауға негіз, ұйытқы болатын өнімі көп сөз табының бірі.
4. Еліктеу сөздердің синтаксистік ерекшелігі
4.1. Еліктеу сөздердің тіркесетін сөздері.
Еліктеу сөздердің жалаң, күрделі түрлері етістік, зат есімдермен тіркесе береді. Еліктеу сөздер кез келген етістікпен тіркесе бермейді, өз мағыналарына қарай белгілі етістіктермен ғана тіркеседі.
Еліктеу сөздер көмекші етістікпен тіркеске түскенде, белгілі бір жағдайда ғана тіркеске түсе алатын арнаулы көмекші етістіктері болады. Олар негізінен «ет, қақ, бол, бер, қой, сал, ұр, тарт» сияқты етістіктермен тіркесіп келе береді. Мысалы: Қаққан қол домбырада жып-жып етті (І.Ж.). Бүрсеңдеп қызыл сирақ дір-дір қағады (І.Ж.). Дал- дал болды қара жердің сауыры (М.Х.). Асқардың қолынан шап беріп ұстай алды (С.М.). Бұдан әрі Қобыланды қит-қит салып шуу деді.
Еліктеу сөздердің негізгі етістіктермен тіркесуі
Еліктеу сөздер дербес, толық мағынасы бар етістіктермен де тіркеседі. Негізгі етістіктермен тіркесетін еліктеу сөздер- қосарланып, қайталанып келетіндері және жалаң тұлғалы еліктеулер.
Негізгі (еліктеу) етістіктермен тіркесетін еліктеу сөздер өз алдына сөйлем мүшелерінің қызметінде жұмсалады. Мысалы: Лиза жалт қарады (С.Е.).
Еліктеу сөздер күрделі етістіктермен де еркін тіркеске түседі. Мысалы: Немістер жапыр-жапыр жата кетісті. Еліктеу сөздердің зат есімдермен тіркеседі. Еліктеу сөздердің жалаң, күрделі түрлері зат есіммен тіркесіп, жеке сөйлем мүшесі бола алады. Мысалы: Қар суы жырған шұрқ –шұрақ жыралар жиілепті (Ғ.С.).
Қорыта келе еліктеу сөздер негізгі, көмекші етістіктермен, зат есім сөздермен ғана тіркеседі, басқа сөз таптарымен тіркесе алмайды.


title: Еліктеу сөздердің сөйлемдегі қызметі

text:
4.2. Еліктеу сөздердің сөйлемдегі қызметі. Еліктеу сөздердің сөйлемдегі атқаратын қызметі олардың қандай сөздермен тіркеске түсіп тұратындығымен тығыз байланысты болады. Еліктеу сөздер етістіктермен тіркесіп келетіндіктен, олардың сөйлемдегі синтаксистік негізгі қызметі сын- қимыл пысықтауыш болып табылады. Еліктеу сөздер сөйлемде қолданылу орнына қарай қандай сөздермен тіркесіп тұратынына байланысты барлық сөйлем мүшесінің де қызметін атқарады. Еліктеу сөздерде заттану процесі жиі ұшырасады, сондықтан тұрлаулы, тұрлаусыз мүшелердің қызметінде жұмсала береді.
1. Еліктеу сөздердің жалаң, күрделі түрлері, өздерінің негізгі, туынды формаларында келіп, негізгі етістіктермен қабыса байланысып, негізгі етістіктің қимыл- сынын, сипатын білдіріп, сын- қимыл пысықтауыш қызметін атқарады. Мысалы: Шекер оның сөзіне мырс- мырс күледі (сын- қимыл пысықтауыш).
2. Еліктеу сөздердің жалаң, күрделі түрлері көмекші етістіктермен тіркесіп келіп, сөйлемнің тиянақты баяндауышының қызметін де атқарады. Мысалы: Тәрбиенің құлағы селтең ете қалды (баяндауыш).
3. Еліктеу сөздердің жалаң, күрделі зат есімдермен тіркесіп, қабыса байлнасып келіп, қандай? деген сұраққа жауап беріп, анықтауыш қызметін де атқарады. Мысалы: Шып-шып (қандай? анықтауыш) тер сорғалап ағады (С.Е.).
Еліктеу сөздер басқа сөз таптары сияқты субстантивтеніп, зат есімнің парадигмалық жүйесі бойынша түрленеді. Көптеледі, септеледі, тәуелденеді, жіктеледі.
4. Еліктеу сөздер заттанып, атау тұлғада бастауыш қызметін атқарады. Мысалы: Даң –дұң (не) жуырда басылмады (Ғ.М.).
5. Еліктеу сөздер субстантивтеніп, барыс, жатыс, табыс, шығыс, көмектес септік жалғауларында келіп, сөйлемде толықтауыш қызметін атқарады. Мысалы: Құр сымпыңды (нен Еліктеу сөздер ілік септік жалғауында келіп, сөйлемде анықтауыш қызметін атқарады. Мысалы: Күбір –сыбырдың (ненің?) бәрі өшіп, жұрт төбеге ұрғандай тына қалды (Ә.Ә.).
Еліктеу сөздер субстантивтеніп, сөйлемнің соңында келсе, баяндауыш қызметін атқарады. Мысалы: Завод бұрқ –бұрқ, машина зырқ –зырқ (Б.М.). Лабаның бұл қабырғасы дал-дал (Ғ.Мұст.).
Ь Сөйтіп еліктеу сөздер –басқа сөз таптары сияқты заттанып, тіліміздегі төрт түрлі жалғаумен түрленіп, сөйлемде барлық мүшенің қызметін атқара алатын, өзіндік сөйлемдік қасиеті бар, синтаксистік ерекшелігі мол сөз табының бірі. Осындай синтаксистік белгілері арқылы еліктеу сөздер өзін басқа сөз таптарынан ерекшелендіріп тұрады.
Шылау сөздер Шылау- көмекші сөздердің бір түрі. Бұлар лексикалық мағынадан айрылған. Сондықтан сөз бен сөзді, сөйлем мен сөйлемді байланысытыру үшін, толық мағыналы сөздерге тіркесіп, қосымша абстрактілі лексика грамматикалық мағына үстеу үшін жұмсалады.
Шылау сөздер тіркесіп, құрауға тең (сыңар) компонент болып қатыса алмайды, өзіне жалғау, жұрнақ жалғамайды. Бұлар дербес сөздерге аналитикалық форма (тұлға жасаудың тәсілі ретінде жасалады. Мысалы: Жел барған сайын үдей түсті.
Шылаулар мағыналары мен қызметтеріне және грамматикалық сипаттарына қарай өз ара үш топқа жіктеледі: 1. жалғаулық шылаулар; 2. септеулік шылау; 3. демеулік шылау.