title: Сборник материалов международной научно-практической конференции - бет 5

text:
Алты жҥз бір бет.
Бҧл – біз Абай шығармаларының текстологиялық негізі ретінде
қарастыратын Мҥрсейіт қолжазбаларының бір ғасыр уақыттың сан тҥрлі
сындарынан ҿтіп, бҥгінге аман-есен жеткен бетінің жалпы саны. Оның ҥш жҥз
тоқсан беті – ҿлеңдері, аудармалары мен поэмалары. Екі жҥз он бір беті –
қарасҿздері мен «Біраз сҿз қазақтың тҥбі қайдан шыққандығы туралы» атты
тарихи трактаты.
Қолжазба беттерінің рет санымен тҥгендей отырып санағанда отыз бір беті
жоғалған.
50
1905 жылғы қолжазба – Абайдың Ҽйгерімнен туған екінші ҧлы Мекайылға
арналса, 1907 жылғы қолжазбаның 194-ші бетіндегі басылған мҿрден «Жҧмағҧл
Қажыпин» деген кісі есімі оқылады, 1910 жылғы қолжазба– Абай аулындағы
медресе оқытушысы Дайырбай Қожанҧлына арналған.
Осы тҧрғыдан қарасақта, абайтану ғылымындағы «Мҥрсейіт жҽне ол
кҿшірген қолжазба» тақырыбы хақында М.Ҽуезов, С.Мҧқанов, Ҽ.Жиреншин,
Ҽ.Марғҧлан, Қ.Мҧхамедханов, М.Мырзахметов, З.Ахметов жҽне т.б. ғалымдар
зерттегенімен, қазіргі жаһандық ҽдебиетанудың тың ҥдерісіне сай жан-жақты
жіті қарастыруды қажет ететін кҥрделі тақырып. Тіптен Мҥрсейіт кҿшірген
қолжазбалардың бҥгінге дейін нешеуі жеткені туралы нақты дерек кездеспейді.
Тек Абай мҧражайында кҿп жылдар ғылыми қызметкер болған белгілі
ҽдебиет зерттеушісі М.Бейсенбаевтың санауы бойынша «Мҥрсейіт кҿшірген»
дейтін ҿлең дҽптерден бергі уақытқа дейін жеткенінің саны – бесеу» [1].
Қиясбайша санап кҿрейік.
Жоғарыда айтылған ҚР ҦҒА-ның сирек қолжазбалар қорында сақталған
екеуі мен М.Ҽуезов мҧражайының сирек қорындағы біреуді қосқанда жиыны–
ҥшеу. Қалған екеуі туралы нақты дерек жоқ.
Бірақ қазақ баспасҿзінің белді қайраткері Ғ.Сармурзиннің М.Ҽуезов туралы
естелігінде: «...Мҧхтар маған кҿз қағып, қалада каникулге шығар алдында
курсанттарға ел ішінен ауыз ҽдебиетін жинау жҿніндегі ҿз тапсырмасынан
менің не бітіріп жҥргенімді сҧрай бастады. ...ҽдейі жинап сақтап жҥрген,
арабша жазылған мҧқабалы екі кітапшамды ҽкеп бере қойдым. Оның біреуі –
баяғыда Мҥрсейіт молда ҽжеме жазып берген Абай ҿлеңдерінің жинағы еді де,
екіншісі – Балтатарақтағы Қалдыбай деген мағҧлматты, кҿпті кҿрген
қҧдамыздан қолқалап сҧрап алған ескі мҧқабалы кітапша болатын»,- дейді [2,
28-30 б.]. Осы естелік негізінде Ғ.Сармурзиннің 1904 жылы дҥниеге келгенін
ескерсек,
М.Ҽуезовтің
1924-1925
жылдары
Семейдегі
мҧғалімдер
техникумында оқытушылық қызметте болуы, 1924 жылдың ішінде-ақ Абай
шығармаларының толық жинағын қҧрастырып, жариялауды да қолға алуымен
қатар 1927 жылы Кҽмила мен ажырасқаннан бастап 1943 жылға дейін Шыңғыс
ҿңіріне атбасын тіремеу іспеттес деректерді хронологиялық тҽртіппен жіптей
тізсек, М.Бейсенбаев санауындағы «бестің» бірі осы деген тҧжырымға келеміз.
Себебі, Ғ.Сармурзин естелігінің 1975 жылы, М.Бейсенбаев мақаласының 1994
жылы жарық кҿруі – обьективті тҧрғыдан келгенде жоғарыдағы
тҧжырымымызды дҽлелдей тҥседі. Мақалада қайда сақталғандығы айтылмауы
да сондықтан.
Сонымен қатар қолжазба М.Ҽуезовтің қолына шамамен 1925 жылдың жаз
айында тиген. Оған – Ғ.Сармурзиннің естелігі дҽлел. Ары қарай қолжазба
тағдыры не болды? Неліктен М.Бейсенбаев ҥшеуінің сақталған жерін айтып,
қалған екеуі туралы мҽлімет келтірмеді? Осы іспеттес сауалдар ҽрбір
оқырманның кҿкейіне келетіні сҿзсіз. Осы орайда ақын шҿбересі И.Жағыпарова
мынадай бір естелік айтады:
«...Соғыстан қайтып келген соң Мҧхтар ағаның жақсылығын кҿп кҿрдім.
Уҽсила апай екеуінің тҥсініскен жылдары еді. Кҽмилаға байланысты араларына
51
кірбің тҥскен еді. Содан 1950 жылы Ленинградтан қайтып келген соң, сол
қойманың жайын айтып едім, Мҧхтар аға орнынан ҧшып тҧрды.
- Пҽлі, сенің мынауың ҥлкен жаңалық ғой. Қалай бҽрін ҧмытпағансың.
Сервиздерді мен Ленинградтан ҽкелгем. Кҽмилаға сыйға тартқам. Кимешек
сенің шешеңдікі еді. Кҽмилаға жараса ма жоқ па, деп сҧратып алғамын. Ал
кітаптардың барлығын оқығамын. Оның ішінде Абайдың, Ақылбайдың,
Мағауияның, менің де қолжазбаларым бар. Суреттер де солардікі. Оны
бҥлінбей тҧрғанда тез тауып алайық,- деді.
Іле мені ақын Қасым Аманжолов пен Қайым Мҧхамедхановқа қосып
Семейге жіберді. Аралтҿбедегі тошаланың орнын қаздық. Ештеңе де
табылмады» [3].
Бҧл естелікте айтылған Абай, Ақылбай, Мағауия мен М.Ҽуезов
қолжазбаларының жоғалуы ҽдебиет ҥшін ҿте ҿкінішті іс, ҽрине. Бірақ, менің
ойымша, бҧлардың ішіндегі Абай қолжазбасы Мҥрсейіт кҿшірген Ғ.Сармузин
нҧсқасы.
2011 жылдың 25-қараша кҥнi ел Тҽуелсiздiгiнiң 20 жылдығына орай ҚР
Мемлекеттiк Орталық мҧражайында ҧйымдастырған «Абайдың қолжазбасы»
атты кҿрмеден соң «Абайдың тҿртінші қолжазбасы табылды деп» бҧқаралық
ақпарат қҧралдары жарыса жазғаны баршаға аян [4].
Бҧл қолжазба қазіргі кҥнге дейін ғылыми айналымға енбегендіктен,
М.Бейсенбаев санауындағы «бестің» бірі деп болжам жасау негізсіз.
Сондықтан,
қазіргі
ғылыми
айналымда
дҽлелденген
Мҥрсейіт
қолжазбаларының саны – ҥшеу. Яғни, 1905, 1907 жҽне 1910 жылғы кҿшірмелер.
Ал осы Мҥрсейіт қолжазбаларының нақты кҿлеміғылыми қорлардың
сипаттамасынасҽйкес келмейді.
1905, 1910 жылғы қолжазбалардың тҥпнҧсқасы ҚР Ғылым Академиясының
(қазіргі Ғылым ордасының – автор) сирек қолжазбалар қорында сақталып,
кҿшірме нҧсқасы Абайдың мемлекеттік тарихи-мҽдени жҽне ҽдеби-
мемориалдық қорық-мҧражайында сирек қолжазбалар қорында сақтаулы. Бҧл
екі мекемедегі аталған қолжазбалардың кҿлеміне қатысты дерек ҽртҥрлі.
Мысалы, 1905 жылғы қолжазбаға туралы «КП-336/1, №87 бумада 99 бет»,- деп
кҿрсетілсе, «КП-5022, №99 бумада 200»,- деп берілген. Шынында қолжазбаның
бҥгінге сақталып жеткені – 183 бет. 112 беті – ҿлеңдері, аудармалары мен
поэмалары. 71 беті – қарасҿздері.
Ортасында ҽр жеріне 16 беті қолдан қолға ҿтіп, сақталу барысында бҥлінген
немесе жоғалған.
Дҽл осындай 1910 жылғы қолжазба хақында «КП-5020, №88 бумада 112
бет»,- деп берілген. Дҧрысында бҧл қолжазбаның жалпы кҿлемі 201 бет. 136
беті – ҿлеңдері, аудармалары мен поэмалары. 65 беті – қарасҿздері. Тек
ортасында 2 беті ғана қолдан қолға ҿтіп, сақталу барысында кҿзден ғайып
болған. Ҥш қолжазбаның ішіндегі ең толық сақталғаны да осы.
1907 жылғы қолжазба Мҧхтар Ҽуезовтің мемориалдық мҧражай-ҥйі сирек
қолжазба бҿлімінде «ерекше» сақтаулы. Қазір де мҧражай-ҥйінің бҿлімі
52
меңгерушісінен басқа біреу оны кҿрген емес-ті. Аталған қолжазбаның
ерекшілігі де осы.
Бҧл қолжазбаның 217 беті сақталған. 142 беті – ҿлеңдері, аудармалары, мен
поэмалары. 72 беті – қарасҿздері мен «Біраз сҿз қазақтың тҥбі қайдан
шыққандығы туралы» атты тарихи трактат. Қолжазбалары арасында кҿлемі
жағынан ең кҿбі осы болғанымен, бҧның да 13 беті уақыттың шешілмес
қҧпиясы боп қала берді.
Ал 1905 жылғы қолжазбаның Мекайылға, 1910 жылғы қолжазбаның Абай
аулындағы медресе оқытушысы Дайырбай Қожанҧлына арналуы – ақын
шығармаларын жинаушылар мен кҿшірушілерге қатысты тың тҧжырым
жасауға мҥмкіндік береді.
1905 жылғы қолжазбаның Мекайылға арналуы – 1896 жылы жинала
бастаған «Абай шығармалары 1905 жылдан бастап баспаға дайындалды» деген
дҽстҥрлі пікірді қуаттай отырып, «Ақын жинағын баспадан шығарға белсенді
араласқандардың бірі – Мекайыл» деген тҧжырымды тудырады.
Ҽрине қҧптамайтындарда, қарсы уҽж айтатындарда жеткілікті. Дҽлелдеп
кҿрейік.
Алдымен Мекайылдан бастасақ, ол Абайдың Ҽйгерімнен 1884 жылы туған
екінші ҧлы. «Абай энциклопеясында» [5, 404 б.] арабша, орысша сауатты
болған десе, М.Ҽуезовтің ағасы Ахметтің «Бала Мҧхтар» атты еңбегінде:
«Мекайыл Абай ҿлеңдерін тҥгелдей жатқа білген. Домбыра тартып, ҽн салып,
ҽкесі жайлы білгендерін ел ішінде ҽңгіме етіп, халыққа таратқан. М.Ҽуезов те
Мекайылдың Абай туралы ҽңгімелерін жас шағында кҿп естіген»,- [6, 11-12 б.]
деп,ҧлы жазушының қалыптасу жолындағы Мекайылдың зор ҥлесін
айтады.«Алаш қозғалысы» атты энциклопедиялық анықтамалықта: «...1917
жылы патша ҿкіметі қҧлағаннан кейін, Алаш партиясы жетекшілерінің
ықпалымен жастардың «Талап» атты мҽдени-ағарту ҧйымын қҧрып, тҿрағасы
болды. Осы ҧйым арқылы Бҥкілресейлік Қҧрылтай жиылысына сайлау
науқанында Алаш партиясын қолдау ҥшін халық арасында ҥгіт-насихат
жҥргізді. Семейде «Абай» журналын шығаруға қаржылай демеушілік жасады»,-
[7, 3 б.] деп белді қайраткерлік қырын танытса, «Абай тірі кезде, Мҥрсейіт
оның ҿлеңдерін жинаумен шҧғылданбаған, оған себеп мынау: Абай ҿзінің
қолжазбаларын Махмуд деген молдаға, ҿз баласы Мекайылға, ҽйелі
Еркежанның інісі Сҥлейменге сақтатады екен. Абай ҿлгеннен кейін Мҥрсейіт
жинай бастаған жҽне Абай ҿлеңдерін бастыру мақсатымен Кҽкітай Ысқақов
жинайды», - [8, 174 б.] деген С.Мҧқановтың пікірі Мекайыл туралы тың
тҧжырымымызды одан ҽрі қуаттай тҥседі. Осыған ҥндес пікірді К.Оразалиннің
«Абайдан соң» атты романынан да таптық. Алайда кҿркем шығарма
болғандықтан ешқандай сілтеме жасай алмадық. Олай дейтініміз – жердің де,
елдің де жағдайын жақсы білетін Кҽмен Оразалиннің Мҧхтар ҿмірі туралы
«Абайдан соң» атты романы жазушының бейнеттеніп жҥріп тапқан зейнеті. Бҧл
– бір. Екінші, К.Оразалиннің бірінші кітабына қатты қиянат жасалып,
«Алашорданың» мҥшелері, соларды жақтады» деген байбаламның нҽтижесінде
Турағҧл, Шҽкҽрім, Кҿкбай, Мекайылдың аттары ҿзгертілді, оқиғаны ҿзгеге
53
теліп жазуға мҽжбҥр болды. Кейінгі ҥшінші, тҿртінші кітаптары егемендікті
алғаннан кейін жарияланғандықтан, жоғарыда аталған тҧлғалар туралы кҿсіле
суреттеді. Тіпті, Мекайылды Абай ауылының ғана емес, Алаштың ең белді,
белсенді азаматы ретінде суреттейді. Ол рас. Ҽйтпесе 1905 жылғы қолжазба
оған арналмас та еді. Осы орайда Бибі Ысқақ елінің естелігіндегі «ҥш туыстың»
бірі, белгілі ғалым А.Омаров айтқан Шҽкҽрім емес, Мекайыл шығар деген
ойдамыз. Ойымызды шындай тҥсу ҥшін дҽлелдеп кҿрейік.
Абай қазасынан кейін, жақын туыстары Ҽ.Бҿкейхановтың кеңесі бойынша
ақынның асыл мҧрасын жинастырып, баспаға ҽзірлеуге кіріскені баршаға
мҽлім. Бҧл туралы қҧнды деректі 1915 жылы «Қазақ» газетінде жарияланған
Кҽкітайдың қазасына байланысты жазылған қазанамада айтылады. Аға буын
зерттеушілер кҿп зерделеген бҧрыннан мҽлім мағлҧматтарды қайталап
жатудың қажеті шамалы.
Бірақ А.Омаровша айтқанда, «Абайдың алғашқы жинағы баспаға қалай
ҽзірленді?» деген сҧрақтың, біздіңше, бҥгінгі кҥні бір ғана астары қалған
сияқты. Ол – аталмыш жинақтың шығуына Мекайылдың қатысы қандай еді
деген мҽселе.
Абай ҿлеңдері мен қарасҿздерін жинастыру барысында Мекайылдың
мынадай істерді атқарды деп санамалап айту қиынға соғады. Бірақ,
С.Мҧқановтың: «Абай ҿзінің қолжазбаларын Махмуд деген молдаға, ҿз баласы
Мекайылға, ҽйелі Еркежанның інісі Сҥлейменге сақтатады екен»,- [8, 174 б.]
деген пікірі мен қазақтың белгілі ағартушысы, тілші ғалымы Т.Шонановтың
«Ақжолдағы» мақаласында: «Абай енді басылғанда бҧрынғы басқанда кеткен
қатесін тҥзеп, ҽрине, толық, тҥгел шығару керек. ...Абай сҿзін жатқа білетін,
Абайдың ҿз аузынан жазып алып отырған Абайдың Мекайыл деген баласы.
Мекайыл бҧл кҥнгі басылған ҿлеңдерінің арасында қалған жолдарын, кітапқа
кірмегендерін һҽм қай ҿлең қандай мезгілде не себепті жазылғанын біледі»,-
[10] деген пікіріне қарап бірталай мҽн-жайды анықтауға болады.
Кҽкітай мен Турағҧл Абай мҧрасын тҥгендеу де, негізінен, ҿздеріне қарасты
ауыл тҧрғындары арасында жҥргізілген болатын. Бҧл жинақты қҧрастыру
барысында Мекайыл белсенді араласып, Шҽкҽрім бейтарап қалды деп айта
алмаймыз. Сол кездегі Шҽкҽрімнің жағдайына байланысты А.Омаровтың мына
пікір ҿте орынды: «...(Абай жинағын қҧрастыруда - автор) белсенділік таныта
алды ма? Егер жоқ десек, оның себебі неде? Басы ашық нҽрсе, сол кездерде
Шҽкҽрім «қазақтың данасы, жасы ҥлкен ағасы» болған Абайдың орнын басты.
Яғни, бҧл тҧста іні ақын қыр ҿмірі ҥшін тым сирек қҧбылыс – ҥлкен
шығармашылық иесіне айналды. Сонымен бірге, ҿзіне қарасты ҽлденеше
ауылдың тҧрмыс-тіршілігін басқару, реттеу ҽкесі Қҧдайберді дҥниеден
ҿткеннен бері де Шҽкҽрімнің мойнында еді. Ақын ҽрі би болған ағаның жҥгі
қандайлығын інілері жақсы білгені сҿзсіз. Тағы бір ҿмір шындығы, Шҽкҽрімнің
қыстауы мен Абай ауылдары арасы кҥнделікті аралас-қҧраласқа келмейтіндей
қашық-тҧғын. ...Сҿйтіп, Шҽкҽрімнің 1905 жылдың қысы мен жазында Абай
мҧрасын жинастыруға белсенді тҥрде араласа қоймағандығы осы айтылған
тҧрмыс-тіршіліктің қарапайым тҥйткілдерімен ҿз тҥсінігін табады деген
54
ойдамыз. Бҧл парыздан Шҽкҽрімді екі іні ҿздері босатқан десек те қате бола
қоймас» [9].
Сонымен қатар Ахат естелігіндегі мына жайтқа назар аударсақ: «Бір
қайғыңды бір қайғың ҧмыттырсын» деген оңбаған қарғыстай, Мағаштың
қырқында, Абай қайтыс болып, біржола сорым қайнап қалды. Абай тҥсімнен
шықпайтын болды. Абайдың қаралы ҥш жылын кҥту қиын болды. Ақыры
ойланып, ел бауырға тҥскен соң, барлық туғандарды жинап, Абайға еткен
уағдамды орындауға сапар жҥретінімді айттым. Бҧған наразы болғандары:
«Жақсы кҿретін ағасының ҥш жылын кҥтпеуі қалай?» - деп баруыма ырза
болмады. Ҧққандары ырзалығын берді. Наразы болғандардың ҿкпелерінен гҿрі
Абайға берген сертімді орындауды артық кҿрдім. Сҥйтіп, 1905 жылдан 1906
жылға қарсы кҥзде жҥріп кеттім» [11, 470 б.]. Демек, бҧл мезгілде Шҽкҽрім
қайғыдан баз кешіп, тынымсыз тіршілікті емес, «Абай арманын» іске асырудың
жолында жҥрген-ді.
Енді мҽселені жинақталған Абай мҧрасын кімдер реттеп, бір жҥйеге салды
деген қырынан сараптайық. Ҿйткені, Мекайылдың осы іске анық қатысқанына
дҽлел болатын бір қҧнды естелік бҥгінгі кҥнге жетіп отыр. «Жалын мен оттан
жаралған» Мекайылдың абайтану ғылымына сіңірген еңбегін дҽлелдеу ҥшін
мҽнді деректерді Ҽрхамқызы Мінҽштің «Кҽкітай» [12] атты мақаласынан,
дҽлірек айтқанда осы мақалада келтірілген Кҽкітайдың ҽйелі Бибі ҽжейдің
естелігінен кездестірдік. Жоғарыда Мҥрсейіт Бікіҧлы Абай ҿлеңдерін бір айдың
ішінде кҿшіріп жазып, қағаз бетіне тҥсірген дедік. Ал, одан кейінгі бірер айда
Абай жинағын ҽзірлеу қалай дамыды? Міне, жаңағы естелік осыған сҽуле
тҥсіреді.
Бірінші дерек: Бибі ҽжей тҿрт кісі болып «Ҽкемнің (Абай атам) жылын
береміз деп дайындалып жҥргенде керек-жарақ аламыз деп Семейге барып
жаттық» дейді. Осы бір ауыз сҿз бҥгінгі зерттеуші ҥшін аса бағалы! Ол Кҽкітай
бас болып, туыстардың Абайдың жылын ҿткізуге қажетті керек-жарақты алуға
Семей шаһарына 1905 жылдың маусым айының ортасында келгенін анықтауға
мҥмкіндік береді. Бибі ҽжейдің екінші дерегі: ҥш туыс Абайдың қолжазба
жинағын ҿздерімен бірге Семейге ала барды дейді.
Хош, олар қолжазбаны қалаға қандай мақсатпен апарған? Гҽп осы арада:
Омбының тҧрғыны Ҽ.Бҿкейханов ҥш туысты Семейде қарсы алған (Саяси
ахуалға орай, мамыр айынан бастап Ҽлекең Семейде ҽліптің артын бағып, ҿзі
айтқандай «бҧғып» жҥрген болатын – автор). Неге? Абай ҿлеңдерінің алғашқы
жинағын біріге қарап, бірлесе ойластыру ҥшін. Шыңғыстаудан Семейге жеткен
топ Ҽ.Бҿкейхановпен кездесіп, келелі мҽслихат қҧрады. Мҧны да естелік
иесінің ҿз аузынан естиміз. «Бҧл кісі кім?» деп сҧрағанымда, оқыған ақылды
кісі, Абай ағамның ҿлеңдерін қараттық деген»,- дейді Бибі ҽжей [12]. Жҽне, сол
кҥні: «Достар таң атқанша ҽкемнің (Абай атам) ҿлеңдерін оқып, ҽн салып
отырды. Таң қылаң бергенде ғана қонақты ҥшеуі шығарып салды». Бҧл – аса
қҧнды дерек.
Семейде кездесіп, бірер кҥн кҿңіл кҿтеріп, шат-шадыман болған достар
бірге суретке тҥседі. Бҧл суретті кҿзі кҿрген Кҽкітай немересі Мінҽш апай
55
былай деп жазады: «Сол суретте ҽжемнің бір жағында беті боялған кісі, бір
жағында Кҽкітай атам, сыртында Тҧраш ағам, екінші жағында Кҽкітайдың
иығына қолын салып, Шҽкҽрім атам тҧр еді». Ҽ.Бҿкейхановқа «халық жауы»
деген жала жабылғандықтан сақтық жасап, бетін бояп тастаған сияқты. Бір
ҽттегенайы, бҧл сурет сақталмаған, аласапыран заманда жоғалған. Осы арада
ескере кететін бірнеше жайт бар: бірінші, Ахат естелігінде айтқандай, бҧл кезде
Шҽкҽрім «шат-шадыман» болатын жағдайда емес. Екінші, Шҽкҽрім Кҽкітайдан
11 жас ҥлкен. Ал сол замандағы тектілік дҽстҥрге сай жасы ҥлкен адам жасы
кішінің иығына қолын салып тҧрмайды. Ҥшінші, 1905 жылғы қолжазба
Мекайылға арналуы. Тҿртінші, 1931 жылы Шыңғыстау наразылығына
қатысқаны ҥшін Тобықтының 70 адамымен бірге Мекайыл Семейдегі
Тҥйемойнақ аралында атылады. Бесінші, «қолжазбаны біріге қарап не істеді?»
деген сҧрақтың тууы заңды. Мекайылға арналған Мҥрсейіт қолжазбасындағы
Ыбырай, Ақылбай, Мағауия, Кҽкітай мен Турағҧл ҿлеңдері 1909 жылғы
жинақта жарияланбағанына назар салсақ, бҧл жолғы бірігу Абай
шығармаларына алғашқы текстологиялық сҧрыптау жҥргізіп, тек ақынның тҿл
туындылары мен аудармаларын жариялау кҿзделген болуы мҥмкін. Ҽрхамның
қолжазбаны «бір ай шамасында дайындады» деуінің мҽнісі де осы. Текстология
сҧрыптау мҽселесімен Ҽ.Бҿкейханов жіті таныс еді. Себебі 1905 жылға дейін
орыс ҽдебиетінің классик тҧлғалары Пушкин мен Лермонтовтың шығармалары
неше мҽрте осындай текстологиялық сҧрыпталғаны зиялы қауымға мҽлім. Ал
бҧл мҽселе Ҽлихандай дегдардың назарынан тыс қалды деу қиын. 1945 жылғы
мерейтойлық жинақтағы тҥсініктемелеріндегі қолжазбаға қатысты деректер
мен Мҥрсейіт қолжазбаларын салыстыра зерттегенде байқағанымыз, 1945
жылға дейін тек екі қолжазбасы ғана мҽлім болған. Олар Ғылым академиясында
сақталған 1910 жылғы қолжазба мен М.Ҽуезов кітапханасында сақталған 1907
жылғы қолжазба. Бір қызығы–оқтын-оқтын «Соры қалың соққы жеген
пышанамыз», «Кҿңіл қҧсы қҧйқылжыр шар тарапқа» сынды бірнеше ҿлеңді
1905 жылғы қолжазбадан алады. Бірақ бҧл қолжазба туралы ешқандай дерек
келтірмейді. Оның себебі–«халық жауына» арналған қолжазба болуында.
Сондықтан Бибі ҽже айтқан «ҥш туыстың» бірі – Мекайыл деп
топшылауымыз ҽбден заңды. Ал қолжазба ҚР ҦҒА-ның қолжазба қорына
тапсырылғанға дейін М.Ҽуезов қолында сақталуы болған. Оған тапсырушы
туралы қолжазба қорының тҥсім кітабына ешбір мҽлімет келтірілмеуі де дҽлел.
Ҽйтпесе, «Қазақ қолжазбаларының ғылыми сипаттамасында» [13]не тапсыру,
не жинаушы туралы бір дерек келтірер еді.
Ҽрхам Кҽкітайҧлы да Абайдың жинағын ҽзірлеуге Мекайылдың ат
қосқанын білмейді емес, ҽрине, біледі. Ол қолжазба «оқылып тексерілген соң
қайта кҿшіртіп, бір ай шамасында дайындатып» дей отырып, кім-кімнің
«тексергенін» атамай, аттап ҿтеді. Себеп сол тексергендердің ҥшеуіне (Ҽлихан,
Турағҧл, Мекайыл) бірдей «халық жауы» деген пҽле жабылған жағдайда ҿзге
амалың қайсы?
Сондықтан, абайтану ғылымындағы ақын шығармаларының жиналуы мен
жариялануына ерен еңбек сіңірген тҧлғалардың бірі – Мекайыл. Бҧл– ақиқат.
56
1907 жылғы Мҥрсейіт қолжазбасы қалай ғылыми айналымға енді? 1909
жылғы жинақтан кейін неліктен 1910 жылғы қолжазба кҿшірілді?
Егер Мҥрсейіт қолжазбалары мен ақын шығармалар жинағын салыстыра
зерттесеңіз,1907 жылғы қолжазба 1905 мен 1910 жылғы қолжазбаға қарағанда
анағҧрлым толыққанды, текстология тҧрғыдан кҿп зерттелген, 1933, 1939-40,
1945, 1947, 1954, 1957, 1961, 1977, 1995 жылдардағы академиялық толық
жинақтардағы ақын ҿлеңдерінің «асыл тҥпнҧсқа ретінде» кҿбіне 1907
қолжазбамен шектеледі. Неліктен?
Осы сҧраққа жауап іздемес бҧрын оның М.Ҽуезов қолына қалай жеткені
туралы, яғни ғылыми айналымға қалай енген жолын анықтап кҿрейік.
1933 жылғы жинақтың қҧрастырылып, жариялануы 1924 жылдың ішінде-ақ
қолға алынғанын ескерсек, бҧл кезде қолжазба ҽлдеқашан М.Ҽуезовтің қолында
болған. Оған дҽлел 1933 жылғы жинақтың «Тарихи сҿз» бҿліміндегі «Біраз сҿз
қазақтың тҥбі қайдан шыққандығы туралы» трактаттың 1907 жылғы
қолжазбадан ешқандайайырмашылығы жоқ. Ҽрі екі бағытта жетуі мҥмкін.
Біріншісі, жары Кҽмиланың жасауы ретінде. Оған дҽлел Валентина
Николаевнаның мына бір естелігі: «Мҧхтар Омарханҧлының екінші ҽйелі
Мағауияның қызы Кҽмила (Уҽсиланың сіңілісі) еді. Олар қай жылы ҥйленгенін
білмеймін, тек білетінім, Абай ҥйінен ҧзатылатын қыздардың салты бойынша
жасауына Абайдың қолжазбалар жинағын ала келіпті» [11, 388-б.].
Мҧхтар Ҽуезовтің: «Біз де қазақ ортасында Абай шығармаларын сҥйіп,
сҥйсініп оқып, ҧзатылар кезінде Мҥрсейіт, Самарбай, Дайырбай сияқты
кҿшірушілерге кҿшіртіп алып, ҿздерінің жасау сандығына салып алып кеткен
бір топ қыздарды білеміз. Кейін Абай қолжазбаларын жинаушылардың
бірталайы пайдаланған сондай кҿшірмелер: Уҽсила, Ҽсия, Рахила, Ғалия,
Ғабида, Қаныш деген қыздардың кҿшіртіп сақтаған жазба жинақтары
болатын»,- [14, 19 б.] деген пікірінен де білуге болады. Сонымен қатар бҧл
пікірге «байыппен» қараған жҿн. Ҽуелі Самарбай, Дайырбай сияқты
кҿшірушілерге келер болсақ, бірінші олардың қандай кҿшіруші болғаны туралы
нақты мҽлімет жоқ. Екінші естеліктер мен зерттеулердің барлығында
«Мҥрсейіт, Самарбай, Дайырбай сияқты кҿшірушілер» деген мҽлімет қана
айтылады, нақты дерек жоқ. Ҥшінші, 1910 жылғы қолжазбаның Дайырбайға
арналғанына назар салсақ, М.Ҽуезов осы ҥшін кҿшірушілердің қатарына қосты
ма деген ойда жоқ емес. Тҿртінші, Абай тапсырмасымен Еңлік пен Кебек
оқиғасын поэма еткен бірінші Мағауия болды. Мағауияның ҿз қолжазбасы
сақталмаған. Дайырбай Қожанҧлы деген М.Ҽуезовке тапсырған жалғыз
қолжазба арқылы бізге жетіп отыр. Жҽне Дайырбай Қожанҧлы қолжазбасында
емес Мҥрсейіттің Дайырбай Қожанҧлына арналған қолжазбасында сақтаулы.
Ал оның 1940 жылы қайтыс болуы мен осы қолжазбаның толық сақталуы ойды
нақтылай тҥседі. Зады солай болса керек. «Абай жолындағы» Шҽкірімнің
прототипіндей Мҥрсейіт, Самарбай, Дайырбайлар М.Ҽуезов зерттеуіндегі бір
ғана Мҥрсейіттің прототипі деп айтсақ та болар. Қ.Мҧхамедхановтың М.Ҽуезов
зерттеулеріне «байыппен қарау керек» деп М.Мырзаметовке айтуының себебі
содан болар.
57
Ал қыздардың қатарына Кҽмиланы қоспауы тҥсінікті де. 1907 жылғы
қолжазбаларға келер болсақ, жасау ретінде келді десек те, алғашқы толық
жинақты қҧрастыру барысында ақын тҿңірегіндегі Кҿкбай, Турағҧл,
Мекайылдар жинақты шығару барысында тапсырды десек те болады.
Абай энциклпедиясында: «Дайырбай Қожанҧлы – 1878-1940 жылдары ҿмір
сҥрген молда. Абай ҿлеңдерін кҿшіріп, халық арасында насихаттап, тарату
мақсатында кҿп жҧмыс атқарған. Жуантаяқ руының Байшора атасынан»,- [15,
197 б.] деген дерек келтірген. Демек, 1924 жылдың ішінде-ақ 1933 жылғы
жинақтың қҧрастырылып, жариялану барысында 1905, 1907, 1910 жылғы
қолжазбалар М.Ҽуезов қолында болған. Себебі сол жылғы ақынды еске алу
кешінен соң Абай ҧрпақтары толық жинақты шығаруды Ҽуезовке жҥктеген
болатын. Сондықтан, Абайға қатысты барлық қолжазбалар Ҽуезов қолына
жиналған. Ал Ҽ.Медеуханҧлының «Мҥрсейіт жайлы бірер сҿз» [16, 6-7 б.] атты
мақаласындағы кҿшірілген ҥш қолжазбаны Мҥрсейіт баласы Рахымбай аумалы-
тҿкпелі заманда аман алып қалып, Шопандағы шешесі Ажардың қабырының
бас жағына су ҿтпейтін затқа орап сақтаған деген дерегі шындыққа
жанасымсыз.
Мҥрсейіт қолжазбаларының 1905, 1907, 1910 жылғы нҧсқаларында мынадай
мҽселелер бар: бірінші, Абай шығармалары толық қамтылмаған. Екінші, кейбір
ҿлеңдер орынсыз біріктірілген, кейбіреулері ретсіз берілген, бҿлек ҿлең ретінде
берілетін жерлер де ҧшырасады. Ҥшінші, колжазбада ақынның замандасы,
ағартушы Ы.Алтынсарин мен ақын шҽкірттер: Ақылбай, Мағауия, Кҽкітай,
Турағҧл, Шҽкҽрім шығармалары да кездеседі.
Ал, Абай қолжазбаларындағы Ы.Алтынсарин мен ақын шҽкірттер: Ақылбай,
Мағауия, Кҽкітай, Турағҧл, Шҽкҽрім шығармаларынан не тҥйеміз? Абайды
тануда қандай тың ҿріс ашады деген мҽселелер тҧрғысынан қарастырмақпыз.
Абайдың 1905, 1907 жылғы қолжазбаларында Ы.Алтынсариннің «Сҽуірде
кҿтерілер рақмет туы» мен «Араз бол, кедей болсаң ҧрлықпенен» деген
ҿлеңдері Абай ҿлеңдерімен бірге жазылған екен.
Бҧл мҽселе турасында М.Ҽуезов, З.Серікқалиевтер шығармашылық рухани
байланыс тҿңірегінде жан-жақты бағалайды. «Ыбырай Алтынсарии – қазақ
мҽдениетінің зор қайраткері» атты мақаласында: «Ыбырай тарихтық ҧзақ ҿрісі
бар, зор келешегі бар істердің ҥлгісін ҿз қолымен орнатты. Ҽрі ол – жаңа
ҥлгідегі ақын, ҽрі ол - сол кездегі Россияда батыл жаңалық жасап, «бҧратана»
елдер ҥшін тың ҥлгілі мектеп ашушы. Ол – мектептің ҿзіне бҿлек ерекшелігі
бар программаларын, оқу кҧралдарын жасаушы. Қазақтың ең алғашқы
мҽдениетті мектебін жасаумен бірге, жазушылық пен оқытушылықты ол аса
шебер ҿнерлі тҥрде қабыстырушы»,- дейді ол [17, 108 б.]. Ҽуезовтің осы
пайымдауы Ыбырай еңбектері Абай еліне, Абай ҧрпақтарына ертеден-ақ таныс,
етене болып кеткенінің жҽне екі ақын бірін-бірі білгендігінің куҽсі екендігін
айтады. Сонымен шығармаларының бірге жазылуы туралы М.Мырзахметҧлы
[17], Т.Жҧртбай [18], А.Еспенбетов [19] сынды абайтанушылар кҿтергенімен,
ҽлі тҥбегейлі зерттелмей жатқан, анығында зерттеушілердің тісі батпай-ақ
тҧрған тақырыптың бірі – ақынның кітапханасы. Ҿйткені, Мҧхтар Абайдың
58
орыс ҽдебиетінен, ҽсіресе, Пушкин поэзиясынан нҽр алуына терең талдау
жасайды. Пушкиннің ақындық дҽстҥрін меңгерген Ыбырай, одан ҽрі
жалғастырып дамытқан – Абай деп ҽділ баға береді.
Бҧл тегін емес. Бҧқар, Дулат, Шортанбай – Абайдың қолжазбаларына
жалғыз ауыз ҿлеңмен тҧмсық сҧғып кірмегенде, Ыбырайдың ҽрқашан Абай
атымен бірге жазылып, жатталып, таралып жҥруі – бҧл екеуінің ҥні бір, ҥміті
бір, арман бағыты жҽне болашақ тағдыры бір ақын екендіктерін танытады.
Бҧдан Абайдың жеке кітапханасында Торғай облысы мектептерінің инспекторы
сынды аса жауапты қызметте болған Ыбырайдың «Қазақ хрестоматиясы» мен
«Қазақтарға орыс тілін ҥйретудің бастапқы қҧралы» атты кітаптары болды
деген заңды тҧжырым жасауға болады.
Ыбырай шығармалары 1905, 1907 жылғы қолжазбаларда ғана бірге
кҿшіріліп, 1909 жылғы жинақ пен 1910 жылғы қолжазбаға енбеуі – 1909 жылғы
жинақты шығару барысында Кҽкітай, Турағҧл сынды қҧрастырушылар ақын
шығармаларына текстологиялық сҧрыптау жҥргізгенін аңғартады. Ыбырайдан
кейін, Абай қолжазбаларының ҥш жылғы қолжазбасында Мағауия
шығармалары бірге кҿшірілген. Олар 1905, 1910 жылғы қолжазбаларда
«Жалғыз міне отырмын ҽр нҽрсе ойлап», «Ыңқылдап жатыр екен жаңа барсам»,
«Дейтҧғын сҿзің қайда «Мағатайым», «Бірге туған бауырлас» атты ҿлеңдер
бірге кҿшірілсе, «Жас шыбық жазғытҧрғы гҥлін шашқан», «Кҽкітай былжырап»
атты ҿлеңдерімен «Медғат-Қасым» поэмасы 1907, 1910 жылғы қолжазбада
кездеседі. Шығармашылық ҿмірбаяны хақында М.Ҽуезов, Қ.Мҧхамедхан
сынды ҽйгілі ғалымдар пікір айтқандықтан қайталап тоқталудың керегі жоқ.
Зерттеу барысында Абайдың ақын шҽкірттері шығармаларының
қолжазбалары ҚР ҦҒА қолжазба қоры, М.О.Ҽуезов атындағы Ҽдебиет жҽне
ҿнер
институтының,
Абай
Абайдың
мемлекеттік
қорық-мҧражайы
кітапханасының қолжазбалар қорларында сақталған Самарбай, Ҽ.Ысқақов,
Р.Жандыбаев,
А.Қҧдайбердиев,
Н.Қҧтжанова
сынды
тҧғалардың
қолжазбаларымен қатар кезінде «Абай», «Сана» сынды журналдарында
поэмаларынан ҥзінділер жарияланған. Ал, 1994 жылы белгілі ғалым
Қ.Мҧхамедханов ақын шҽкірттер туралы зерттеулері мен шығармаларын
«Абайдың ақын шҽкірттері» атты тҿрт томдық зерттеу еңбегіне топтастырды.
Сондықтан, қолжазбалардағы ақын шҽкірттердің шығармаларына қатысты
мҽтіндік салыстыруды Қ.Мҧхамедхановтың текстологиялық сҥзгісінен ҿткен
«Абайдың ақын шҽкірттері» атты кітаптарда жарияланған нҧсқасымен
салыстыруды жҿн санадық.
1905 жылғы қолжазбадағы «Бірге туған бауырлас» [20, 82], 1905 жылғы мен
1907 жылғы қолжазбаларда бірдей кҿшірілген «Ыңқылдап жатыр екен жаңа
барсам» [20, 81-82; 21, 180-181], 1905 жылғы мен 1910 жылғы қолжазбаларда
бірдей кҿшірілген «Жалғыз міне отырмын ҽр нҽрсе ойлап»[20, 80-81; 22, 148],
1907 жылғы қолжазбадағы «Кҽкітай былжырап»[21, 224], «Дейтҧғын сҿзің
қайда «Мағатайым»[21, 181] жҽне 1910 жылғы қолжазбадағы «Жас шыбық
жазғытҧрғы гҥлін шашқан»[22, 116], «Рахаты кҿңілімнің Ҽбіш ағатай» [22,
147], «Бастапқы хатты кҿріп қалдық шошып» [22, 148], 1907 жылғы мен 1910
59
жылғы қолжазбаларда бірдей кҿшірілген «Кешегі жҥрген ағаекем»[21, 95; 22,
155-156] атты Ақылбай, Мағауия мен Турағҧл ҿлеңдерін Қ.Мҧхмедхановтың
«Абайдың ақын шҽкірттері» [23] кітабымен салыстырғанда ешқандай
текстологиялық айырмашылық жоқ.
Ал, қолжазбалардағы Ҽбіштің ҿмірден қайтуына байланысты бҧрыннан
беймҽлім: «1895-шы жылда 1 ғинуарда, жексенбі кҥндіз сағат жетіде
Ғабдырахман дҥниеден қайтты»,-[20, 82; 22, 155] деген дерек тарихи дҽлдігімен
мҽңгі қҧнды.
Абай шығармашылығы екіҧшты пікірлердің бірі «Кҿзімнің нҧрысыз»,
«Тілім, саған айтайын» деп басталатын Абайдың Ҽбдірахман деген баласы
ауырып жатқанда Кҽкітайдың атынан жазған ҿлеңі тҿңірегінде айтылып жҥр.
Қ.Мҧхамедханҧлы бҧл екі ҿлең Кҽкітайдікі дейді [24, 14]. Бҧл пікірді біз
қостаймыз.Кҽкітайдың басқа ақындық мҧрасы жетпегендіктен болар, бҧл
ҿлеңдер Абай шығармасы ретінде танылып, 1933 жылғы жинақтан бастап, Абай
шығармаларының қатарында орын алып келеді. Бір ескеретіні, Кҽкітай мен
Турағҧл шығарған 1909 жылғы жинақта бҧл ҿлеңдер жоқ. 1933 жылдан бері
қарайғы енген Абай жинақтарында «Ҽбдірахманға Кҽкітай атынан хат» деп
берілген атына сай ҿлең Кҽкітайға тиесілі болып жазылған. 1907 жылғы
қолжазбада бҧл екі ҿлең «Кҽкітайдың Ҽбішке жазған хаты» деген тақырыппен
тҧтас кҿшіріліп, ортасы сызықпен бҿлінген [21, 147-148]. Демек
Қ.Мҧхамедхановтың, оған ілесе біздің пікіріміз шындыққа жанасымды деп
есептейміз.
Абай мен Шҽкҽрім арасындағы шығармашылықбайланыстар туралы
пікірлердің бірі –Шҽкҽрімнің «Кҽрілік туралы»деп аталатын ҿлең тҿңірегінде
айтылып жҥр. Сондықтан, деректологиялық фактілер негізінде зерттеуімізді
1907 жылғы қолжазбадағы Шҽкірімнің «Кҽрілік туралы» ҿлеңімен
жалғастырсақ:
«Кҽрілікті жамандап, ҿлім тілеп,
Болсын деген жерім жоқ жігіт арсыз» [25, 126],-
деген шумақтың соңғы тҥйіні:
«Қызусыз тҽнің,
Сезімсіз жаның –
Болады кҽрілік белгісі.
Оны да сезбей,
Ҥмітін ҥзбей,
Келмейді шалдың ҿлгісі.
Алпыстан ҽрі бармаңдар,
Байқамай шал боп қалмаңдар» [26, 31],-
деп аяқталатын Шҽкҽрімнің «Кҽрілік туралы» ҿлеңін нысанаға алған. Ҽріп пен
Кҿкбай сияқты Шҽкҽрімге де бҧл сын оңай тимеген. Кҿкбай жырын жоғалтып
тынса, Ҽріп «қарсы» шығарма жазып ҧстазынан «ҿш алғандай», қарымтасы
қайтқандай болады. Ҧстаз сынының Шҽкҽрімге қаншалықты ҽсері оның
«Жастарға» деген ҧзақ ҿлеңінде айқын кҿрінеді. Ел ішіндегі келеңсіздікті айта
келіп:
60
«Абай жҥр соны мазақ ҿлең қылып,
Біреу ҧғар ма деп кҿзі ашылып,
Бізге де біразырақ айтқаны бар
Қҧр қылжақтай берме деп босқа кҥліп» [26, 39] ,-
деген сҿздер Абай ҿлеңін меңзегені. Шҽкҽрімнің ҧстаз сынынан қорытынды
шығарып ҿз ойын ортаға салған «Жастарға» ҿлеңі ақын жинақтарында 1879
жылы жазылған деп келтіріліп жҥр. Бҧған иланайын десең, ҿлең Абай сынына
дейін («Мен жазбаймын...» ҿлеңі 1889 жылы жазылған) он жыл бҧрын
жазылған болып шығады. Шҽкҽрімнің «Жастарға» ҿлеңіндегі ҽлгіндегі сҿздері
Абай сынына қатысты айтылған десек, онда Шҽкҽрім шығармасының 1879
жылы жазылуы логикалық жағынан мҥмкін емес. Екіншіден, ҿлеңнің табиғаты
21 жастағы бала Шҽкҽрімнің емес, отыздан асқан Шҽкҽрімнің сҿз сҧлбасына
келеді. Ҽрине, негізсіз емес, шындыққа жанасымды. Оны 1907 жылғы
қолжазбадағы нҧсқамен салыстырғанда анық байқауға болады. Сондағы
«Кҽрілік туралы» ҿлеңнен Абай сынаған 21 жастағы жас жігіттің сҿз сҧлбасын
анық байқайсыз. Мысалы, 1907 жылғы қолжазбада кҽрілікті былай тҥйіндейді:
«Ақылдан танып,
Ҥйірден қалып,
Қазым жақбас атанып.
Ашылып кҿтің,
Қуарып бетің,
Сҿйлейін десең жаңылып.
Қатының кетер ҧрысып,
Борбайың қалар қҧрысып» [21, 198].
«Кҽрілікті жамандап, ҿлім тілеп,Болсын деген жерім жоқ жігіт арсыз» деген
Абай сыны осы тҥйінге қарата айтылса керек, сірҽ. Ал, жоғарыдағы тҥйін Ахат
ақсақалдың ҽкесі қайтыс болғаннан отыздан асқан шағындағы есінде жатталып
қалған ҿлеңдердің қағазға тҥскен нҧсқасы.
Ҿлеңнің кҿлеміне келер болсақ, Ахат нҧсқасында – 72 жол болса, 1907
жылғы нҧсқада – 102 жол. Ҿлеңге қатысты мына бір текстологиялық
ерекшілігін ерекше атап айтқан жҿн: Ахат қолжазбасы бойынша жарияланған
жинақта:
«Бар болса білім,
Сен сҿйле, тілім,
Жан менен дене бірінде» [26, 31],- десе, 1907 жылғы қолжазбада:
«Бар болса білім,
Шын сҿйле, тілім,
Жан менен дҥние бар пенде» [21, 198].
Логикалық тҧрғыдан ойласақ: Егер Абай осы екі нҧсқаны салыстыра оқыса,
ҿлең тҥйінін емес, кіріспесінен бастап сынар еді. Себебі, білім, тіл, жан, дҥниені
тҧтас бір қҧбыс ҥрдісі деп қарасақ, білім болса сілтеп «сен» деп сҿйлемейді,
шын сҿйлейді, жан мен денен бҿлек болмайды, жан дҥниесі бар пенде болады.
Сондықтан, жинақтағы нҧсқадан гҿрі қолжазбадағы Шҽкҽрім сҿз қолдану
стиліне жақын.
Ҿлеңнің жазуылу мерзімі тҿңірегінде А.Шҽкҽрімҧлы [11, 458-459],
Ш.Сҽтбаева [27, Б. 75-76], М.Жармҧхамедов пен С.Дҽуітов [26, Б.31-32],
61
М.Мағауин [28, Б.37-40] пікірлерін ескере отырып, Кҿкбайдың «Сабалақ»
поэмасындағы Ақауыз аттың сынына кҿңілі толмаған Абайдың «Шоқпардай
кекілі бар қамыс қҧлақ» атты ҿлеңін шығарғанын ескерсек, Шҽкҽрінің «Кҽрілік
туралы» ҿлеңі 1889 жылы жазылуы да мҥмкін.
1905 жылғы Мҥрсейіт кҿшірген ақын шығармаларының қолжазбасында
жазу ҥлгісі Мҥрсейіттікінен бҿлек, ой мен ҧйқасы да жоғарыда атап ҿткен ақын
шҽкірттердікінен оқшау, Абай мен ол тҿңірегіндегі ешбір еңбекте кездеспеген
мынадай бір ҿлең бар:
«Жҥремін жҥремін нағып жҥр,
Деген жан жоқ жҽне бір.
Жҥрегім соқпа кҿңлім кез,
Пҽруадегар ҿзің біл.
Қайдасың қату қатты дос,
Шақырсам ҥн бір дауыс қос.
Сен ондасың бҽрі бос,
Сен дыбыс берсең кҿңлім хош.
Ҿмірдің махаббаты болды аман,
Адамның ҧлы болмаймын.
Жҧрттың сҿзін тыңдамай,
Ҿз сҿзімді тыңдаймын.
Қызбалы жҧртпен ҿмірім бір,
Жақсы жаманды ерімен.
Сен бе жоқ жҥре бер,
Менде ҿзімді қайырман
Болмасыңды мен
Болмайынға мҧнда таң
Жылаймын да кҥлемін
Білмексініп жҧмыр тақ» [20, 114].
Ақын шығармаларының барлық қолжазбаларын зерделей келе, бҧл ҿлең –
ақынның Ҽйкерімнен туған екінші ҧлы Мекайылдікі деген тҧжырымға келдік.
Жоғарыда айтылған Мекайыл хақында барлық деректерден Мекайылдың
ҿлеңнен қҧр алақан деп ешкім айтпаса керек, сірҽ?!
Қорыта айтқанда, Мҥрсейіт қолжазбаларын тек Абай шығармаларының
текстологиялық негізі ретінде қарастырмай, оның ҽдеби ортасын зерттеудің бір
саласы ретінде қарастырған жҿн.
ҼДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1.
Бейсенбаев М. Мҥрсейіт Бікіҧлының ҽдебиеттегі орны // Абай. – 1994.
№4.
2.
Сармурзин Ғ. Ҿнеге. – Алматы: Жазушы, - 1975.
3.
Жағыпарова И. Санамда жаңғырады бейнелерің // Жҧлдыз. – 1999. -№7
Б.164-181.
62
4.
Анаш Д. Ҧлылық қолтаңбасы // Алматы ақшамы. – 2011. – 29 қараша.
5.
Мекайыл Абайҧлы // Абай. Энциклопедия. – Алматы: Атамҧра, 1995. –
720 б.
6.
Ҽуезов А. Бала Мҧхтар. – Алматы: Жазушы, 1967.
7.
Мекайыл Абайҧлы // Алаш қозғалысы. Энциклопедиялық анықтамалық. –
Астана: «Руханият» орталығы, 2011. – 300 б.
8.
Мҧқанов С.Абай Қҧнанбаев. Монография // Таңдамалы шығармалар. Он
алты томдық. Он алтыншы том. – Алматы: Жазушы, 1980. – 169-391 б.
9.
Омаров А.Асыл мҧраның жҥзжылдық салтанаты // Абай. - 2009. - №3. - Б.
14-18.
10.
Шонанов Т. Абай кітабын бастыру керек // Ақжол. – 1921. – 19 маусым.
11.
Қҧдайбердіҧлы Ш. Шығармалары: Роман, қара сҿздер, мақалалар,
аудармалар. ІІ том. – Алматы: Жібек жолы, 2007. – 624 б.
12.
Ҽрхамқызы М. Кҽкітай // Абай. – 1995. -№1-2. Б.166-170.
13.
Қазақ қолжазбаларының ғылыми сипаттамасы. 1-9 том.
14.
Ҽуезов М. Абай Қҧнанбаев. –Алматы: Санат, 1995. – 320 б.
15.
Дайырбай Қожанҧлы // Абай. Энциклопедия. – Алматы: Атамҧра, 1995.
–720 б.
16.
Медеуханҧлы Ҽ. «Мҥрсейіт жайлы бірер сҿз» // Абайдың ҽдеби
хатшысы. – Семей, 2009. – 196 б.
17.
Мырзахметов М. Мҧхтар Ҽуезов жҽне абайтану проблемалары. –
Алматы: Ғылым, 1982. – 296 б.
18.
Жҧртбаев Т. Кемеңгердің кітапханасы // Парасат. – 1995. №8. Б.17.
19.
Еспенбетов А. Абай оқығанкітапхана// Қазақ ҽдебиеті. - 2014. - 24 - 30
қаңтар. - 6 б.
20.
1905 жылғы Мҥрсейіт қолжазбасы / Абайдың мемлекеттік қорық-
мҧражайы кітапханасының қолжазбалар қоры. № 87-бума.
21.
Абай шығармаларының Мҥрсейіт кҿшірген 1907 жылғы қолжазбасы //
ЛММА архиві, 493-п.
22.
Абай шығармаларының Мҥрсейіт кҿшірген 1910 жылғы қолжазбасы //
Абайдың мемлекеттік қорық-мҧражайы кітапханасының қолжазбалар қоры. 88-
бума.
23.
Мҧхамедханов Қ. Абайдың ақын шҽкірттері. Т.1. – Алматы: Дҽуір, 1994.
– 224 б.
24.
Мҧхамедханов Қ. Абайдың ақын шҽкірттері. Т.2. – Алматы: Дҽуір, 1994.
– 336 б.
25.
Абай (Ибраһим) Қҧнанбаев. Шығармаларының екі томдық толық
жинағы. – Алматы: Ғылым, 1977. – Т.1. – 454 б.
26.
Қҧдайбердиев Ш. Шығармалары: Ҿлеңдер, дастандар, қара сҿздер.
(Қҧраст. М.Жармҧхамедов, С.Дҽуітов, (А.Қҧдайбердиев)). – Алматы: Жазушы,
1988. – 560 б.
27.
Сҽтбаева Ш. Лирикалық ҿрнектер сыры // Шҽкҽрімтану мҽселелері. –
Семей-Новосибирск: Талер-Пресс, 2006. – К.2. – 360 бет.
28.
Қҧдайбердіҧлы Ш. Жолсыз жаза: Ҿлеңдер мен поэмалар. (Қҧраст.
М.Мағауин). – Алматы: Жалын, 1988. – 256 бет.
63
ҼОЖ 81.432
И. ЙЫЛДЫРЫМ
Астана қаласындағы Юнус Эмре Институты, Астана қ., Қазақстан
Достарыңызбен бөлісу: |


title: ҚАЗАҚТЫҢ ҦЛЫ АҚЫНЫ АБАЙ ЖҼНЕ ТҤРКИЯ

text:
ҚАЗАҚТЫҢ ҦЛЫ АҚЫНЫ АБАЙ ЖҼНЕ ТҤРКИЯ
Қазақстан мен Тҥркия мемлекеттері арасындағы мҽдени байланыстардың ең
ауқымды бҿлігін кҿркем ҿнер мен шығармашылық саласындағы қарым-
қатынастар қҧрайды. Тарихи тамырлары бір туысқан халықтардың бҧл
саладағы ҿзара байланыстарының бастауы бҧрынғы кезеңдерге барып саятыны
мҽлім. Тҥркі ҽлемінің мҽдениет саласындағы бҧрынғы мҧралары осы
халықтардың бҽріне бірдей ортақ екені белгілі.
Қазақ халқының дана ақыны, философ Абай Қҧнанбаев Тҥркияда кеңінен
танымал. Тҥрік халқы ҧлы Абайды тҥбі бір тҥркі елінің ортақ ғҧламасы ретінде
жақсы таниды, бағалайды. Абай шығармаларын аударып, халыққа жеткізуде
тҥрік ғалымдары мен аудармашы ақын-жазушылары ҧлы кҿп еңбек сіңіріп
келеді [1, 2].
Ҽдебиет – ҿркениетті адамзаттың рухани жан-дҥниесін байытудың негізгі
арналарының бірі. Қазақстан мен Тҥркия ҽдебиетінің ҿзара байланысы осымен
айқындалады. 1990 жылдардан бастап ҽдеби байланыстардың жаңа кезеңі
басталғаны мҽлім. Оған басты ҧйтқы болған шаралар қатарында Қазақстан
жазушылар одағы ҿкілдерінің, жекелеген кҿрнекті ҽдебиет қайраткерлерінің,
ҽдебиеттанушы, тҥркі халықтары ҽдебиетінің тілі мен тарихын зерттеуші
ғалымдардың Тҥркияға іс сапарлары кезінде қол жеткен келісімдердің іске
асырылуын атап айтқан жҿн.
1995 жылғы 20-27 сҽуірде Абайдың туғанына 150 жыл толуына орай Абай
апталығы Стамбҧл, Анкара, Измир, Маниса сияқты Туркияның ірі саяси,
мҽдени жҽне сауда-экономикалық орталықтарында кеңінен аталып ҿтті. Бҧл
мерекені ҧйымдастыруға Тҥркия Республикасының жоғары басшылығы,
Президент аппаратының, Мҽдениет жҽне Білім министрлігінің ҿкілдері, тҥрлі
қорлар, кҽсіпорындар мен қоғамдық ҧйымдар тартылды. Мереке алдында Абай
шығармалары тҧңғыш рет тҥрік тіліне аударылып, басылып шығарылды
(Абайдың «Тандамалы шығармалары» тҥрік тіліне аударылып, кітап ретінде
1995 жылы екі тілде Анкара қаласында 200 мың данамен шықты).
Ҿткен жылы, ҿздеріңіз білетіндей, Астанадан кейін Тҥркияның Ескишехир
қаласы Тҥркі Ҽлемінің Астанасы ретінде кҿптеген іс-шараларды атқарған
болатын. Аталған шаралар аясында Абай Қҧнанбаевтың таңдамалы
шығармаларының жинағы баспадан жарық кҿрді. Ескишехир қаласы
губернаторы Гҥнгҿр Азим Туна мен Қазақстан Республикасының Тҥркиядағы
Ҿкілетті жҽне Тҿтенше елшісі Профессор Жансейіт Тҥймебаев кіріспе сҿз
жазған болатын. Ҿлеңдерін аударған -Зафер Кибар. Бҧл кітаптың танытылуына
Қазақстанның Тҥркиядағы Елшілігі ерекше белсенділік кҿрсетті. Арнайы кешке
Тҥркия Парламентінің бҧрынғы тҿрағасы Кҿксал Топтан, бҧрынғы Мҽдениет
64
Министрі Намык Кемал Зейбек сынды танымал тҧлғалармен қоса, тҥрколог
ғалымдар, БАҚ ҿкілдері де келді.
Абайдың ҽлемге ҽйгілі «Қара сҿздері» де тҥрік тіліне аударылған.
Сондай-ақ, Ыстамбҧл қаласында қазақтар тҧратын Зейтинбҧрнҧ ауданында
бір орта мектепке Абайдың аты берілген, мектептің толық аты «Қазлычешме
Абай орта мектебі» деп аталады. Сол мектептің алдында ақынның ескерткіші
орнатылған. Ақынның кҿптеген шығармалары осы мектепте кҿрмеге қойылған.
Мектеп 2003 жылы 21-мамырда ашылды. Бҧл мектептің ашылу рҽсіміне
Қазақстанның Президенті Нҧрсҧлтан Назарбаев арнайы келіп қатысқан
болатын.
Осы жолы сонымен қатар Абай шығармашылығы, онын ҿмірі, дҥниетанымы
туралы ғылыми мақалалар жинағы тҥрік тіліне аударылып, басылып
шығарылды. Тҥрлі университеттерде Абай шығармашылығына арналған
ғылыми
конференциялар
ҿткізілді.
Қазақстан
жҿнінде
тҥрлі-тҥсті
фотоальбомдар ҽзірленді, кҿптеген журналдардың жекелеген нҿмірлері Абай
шығармашылығына арналды, Тҥркияның ҧлттық телеарнасында хабарлар мен
сҧхбаттар жҥргізілді, Абай бейнеленген сыйлықтар мен плакаттар шығарылды,
кҿрмелер
ҧйымдастырылды,
Қазақстандық
шығармашылық
ҧжымдар
концерттер берді. Абай қҧрметіне пошта маркалары шығарылды, Ҧлттық
лотерея комитеті Абайға арналған арнайы лотерея шығарды, Абай қҧрметіне
Стамбҧл, Измир, Салихлы қалаларындағы кҿшелерге ҧлы ақынның есімі
берілді жҽне Анкара қаласындағы бір мектеп Абай есімімен аталатын болды.
Білім министрліктерінің келісімі бойынша Тҥркия мектептерінде бір кҥн
Абай шығармашылығына арналды. Бҧл шараның тҥрік жастарының біздің
халқымызды танып білуінде ҥлкен рҿл атқаратыны жҽне біздің
халықтарымызды жақындата тҥсуінде зор маңызы бар екені аян. Президентіміз
Н.Ҽ. Назарбаевтың бҧл жҿнінде «Біз Абай арқылы қазақ халқын ҽлемге
танытамыз» деген сҿздерінің нақтылығына айқын куҽ боламыз.
Тҥркиядағы Абай апталығына байланысты ҿткізілген барлық шаралар
жергілікті баспасҿз бен теледидарда кеңінен насихатталды.
Бҥгінгі кҥнде ғаламтор бетінде ҿзінің тҧрақты оқырпмандарын тауып
ҥлгерген Қазақстандағы Ҽдебиет Порталының тҥрікше редакциясы да Абайдың
тҥрік оқырмандарға танытылуында ҥлкен еңбек сіңіріп келе жатқанын айта
кету қажет.
Абайдың ҿмірбаяны туралы ҥлкен туынды болып табылатын «Абай Жолы»
романын Истамбул университетінің ғалымы қазақ профессор Зейнеш Исмаил
ғалым тҥрікшеге аударып басқан [3].
Ҧлы ақын жайлы, сонымен қатар, кҿптеген диссертациялар мен ғылыми
мақалалар жазылды жҽне ҽлі де толастамастан жазылуда.
ҼДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1. Orhan Söylemez - Göksel Öztürk, ―Abay (İbrahim) Kunanbayev (1845-1904)‖,
Bir, sy. 3, İstanbul 1995, s. 101-124.
65
2. Mehmet Bulut, ―Doğumunun 150. Yıldönümünde Bir Türk Düşünürü Abay
(İbrahim) Kunanbay‖, Diyanet Aylık Dergi, sy. 52, Ankara 1995, s. 44-45.
3. Zeyneş İsmail - Ali Abbas Çınar, Abay’ın Eserlerinden Seçmeler, Ankara 1995.
УДК 130.2(574)
МИНЕГУЛОВ Х.Ю.
Казанский
(Приволжский)
Федеральный
университет,
Республика
Татарстан, г. Казань
АБАЙ И ТАТАРСКАЯ ЛИТЕРАТУРА
К прорывам юные сердца зову,
Я человечность ставлю во главу.
(Абай)
В более чем тысячилетней истории тюркского словесного искусства
творили много талантливых поэтов, писателей, среди которых одно из ведущих
мест занимает великий Абай [Ибрагим Кунанбаев (10.08.1845 – 6.07.1904)],
170-летие со дня рождения которого широко, в международным масштабе
отмечается в этом году. Многогранная поэтическая, просветительская,
общественная деятельность этого человек так глубоко и естественно срослась с
жизнью породившего его народа, что даже невозможно представить без Абая
историю и бытие казах и Казахстана последнего столетия. По словам татарской
поэзии СибгатаХакима.
(1911-1986), «душа Абая вобрала в себя разбросанные по необъятным
казахским степям печали и горести (зарын-моңын) своего народа», «брала на
себя миссию формирования великого Духа казах»[1:5].
Я и раньше читал творения Абая на языке оригинала ив переводах. И вот
при подготовке данного доклада снова обратился к произведениям Абая,
перечитовал их. И был удивлен: они охватили меня, как будто я впервые
встречаюсь с ними. Меня поразили глубина мыслей, искренность чувств,
страстность автора. Как будто я не читаю, а слушаю поэта, как будто он
вживую выступает перед аудиторией, передо мною, играет на домбре, поет; его
проникновенные слова, задушевная музыка волнует и нас – людей ХХІ века.
Об Абае написано много. Блогодаря «хдужественной энциклопедии
казахского народа» - романа-эпопеи своего знаменитого земляка Мухтара
Ауэзова (1897-1961), он стал известном читателям всего мира. Между прочим,
это сочинение о великом поэте еще при жизни автора в переводе Сарвар
Адгамовой (1901-1978) было дважды опуюликовано (в 1957, 1960 гг.) на
татарском языке и до сих пор считается одной из любимых книг татарских
читателей.
Нам тоже хотелось бы кое-что сказать об Абае, об идейно-художественных
и поэтических особенностях его стихотворений, об истоках и традициях поэта,
о сходствах и типологических параллелях между творчеством казахского поэта
66
и татарской литературы. Но пока эти вопросы оставляем вне рамок этого
доклада. Рассмотрим лишь отдельные аспекты выбранной темы.
На наш взгляд, освещение вопроса «Абай и татарская литература»
целесообразно рассматривать в контексте казахско-татарских взаимосвязей.
Следует отметить, что эта проблема в определенной степени освещена в
высказываниях, трудах известных писателей, ученых, таких как Чокан
Валиханов (1835-1865), Сабит Муканов (1900-1973), Сайфи Кудаш (1894-1993),
Тимергали Нуртазин (1907-1977), Резеда Ганиева (1932 г. Рожд.), Лирон
Хамидуллин (1932 г. Рожд.), Хатип Минненгулов [2], Кулбек Ергобек (1952 г.
Рожд.) и другие. Имеются интересные факты и сведения о казахско-татарских
литературных взаимосвязях, а также об Абае в монографии Беркута Искакова
[3].
Как известно, казахи и татары – родственные по происхождению, языку
народы. Их связывают многовековые экономические, культурные, религиозные
взаимоотношения, проживание в одних и тех же государствах, смешанные
браки, духовная орентация на Мусыльманский Восток. Значительная часть
татар уже издавна живет на земле Казахстана. Особенно их много было в
Петропавлске (Кызылъяре), Семипалатенске, Уральске (Яике). Они открывали
школы, распространяли книги татарских автров, а также казанские печатные
изделия. В частности, «в 1863 году в Семипалатинске действовали 9 частных
татарских школ почти с 500 учащимися» [4:9]. В них, наряду с татарами,
обучаоись дети казах и других тюркских народов. Многие казахские деятели
литературы и культуры получали образование в татарских учебных заведениях
Казани («Мухаммадия»…), Уфы («Галия»…), Оренбурга («Хусаиния»…),
Троицка, Яика… Жизнь и образы казах отображены в десятках сочинений
татарских писателей (Г.Ибрагимов, А.Тагиров, Ш.Усманов, И.Салахов…).
Выходец из нынешней Восточно-Казахстанской области Абай с детства
общался с татарами, хорошо знал их жизнь, менталитет. В своих «Словах
назидания» («Қарасҿздер») он пишет о татарах-ногаях таким образом «…они и
солдачину переносят, и бедность выдерживают, и горе терпят, и веру почтают.
Умеют трудиться в поте лица, знают, как нажить богатство и как жить в
роскоши» [5:12, 17-18]. Абай в начале учился у аульного муллы – татарина
Габитхана, затем – в татарском медресе Ахмета Риззы в Семипалатинске. В
годы учебы он познакомился с сочинениями восточных классиков, русских
писателей, а также трудами Шигабуддина Марджани (1818-1839),
КаюмаНасыйри (1825-1902), ХусаинаФейзханова (1828-1866) и некоторых
других татарских просветителей.
Сочинения Абая изобилуют картинами, деталями, образами, присущими
быту, природе, менталтиету, образному мышлению казах. В то же время в его
произведениях часто встречаются типологически сходные, генетически близкие
явления, образы с татарской литературой. Как и многие татарские авторы, Абай
глубако почитает ислам, мусульманские духовные ценности, использует
традиционные сюжеты, образы (Искандер, Масгуд…), призывает к
просвещению, нравственности, путем антитезы резко критикует отрицательные
67
качества и поступки людей. Его поэзия кА у Акмуллы (1831-1895), Кандалый
(1797-1860), Гумар Мухаммад улы (первая половина ХІХ в.), близка к реальной
дейстительности. Но язык как у Абая более доступен широкой публике, в нем
относительно мало арабо-персидских слов. В стиле поэта доминируют
импровизаторское, оратрское начала.
Стихи и песни Абая в той или иной степени были издавна и татарам, в
первую очередь, казахстанским; так как значительная часть из них (особенно в
смешанных семьях) знала и знает казахский язык, читает казахские тексты.
Например, художник Баки Урманче (1897-1990), Композитор ЛатифХамиди
(1906-1993), писатели КавиНаджми (1901-1957) и СарварАдгамова, поэт
Махмуд Хусаин (1923-1993) и многие другие татарские деятели литературы и
искусства хорошо знали казахский язык, его богатую культуру. Урожонец
Семипалатинска – отчим моей жены ТауфикХасанязнов (1909-1973)
1
родился и
вырос в Семипалатинске, играл в местном самодеятельном татарском театре,
наизусть знал стихотворения Абая, хорошо исполнял его песни. Он
неоднократно встречался с МухтаромАуезовым (у него даже была дарственная
книга с автографом автора). Среди бумаг тестя я обнаружил
следущеечетверостишиепесню:
ЯмьлеИртешбуйларында
Матур Семей каласы.
Казаннарынсагныпяши
Биредҽнугай (татар. - Х.М) баласы.
Видимо, он тосковал по своей исторической Родине – Казани.
Произведения Абая и сведения о нем начинают появляться в татарских
печатных изданиях на стыке ХІХ – ХХ вв. В частности, в 1908 году в газете
«Вахыт» (№ 333) (Оренбург) имеются статья об Абае, несколько стихотворений
[3:73]. Крымскотатарский издатель Ильяс Бороганский в 1909 году в
Петербурге напечатал сборник стихотворений Абая («Қазақ ақыны Ибраһим
Қҧнанбайҧлының ҿлеңдері»). Имеется сборник поэта, изданный в 1916 году в
Орынбурге («Абай термесі»). Наиболее полное издание произведений поэта
увидело свет в 1922 году в Казани («Абай Кҧнанбай ҿлеңдері») [6:7].
Стихотворения Абая встречаются также и в других сборниках, изданиях
переодической печати.
Как известно, Г.Тукай более 10 лет (1895-1907гг.) жил в Уральске: учился,
работал и сформировался как поэт. Он общался с казахами, хорошо знал
казахский фольклор. Хотя татарский поэт конкретно не упоминает имя Абая, но
он, по всей вероятности, знал его стихи. В статье «Наши стихи»
(Шигырьлҽребез», 1907) Тукай критикует татарских поэтов, в том числе и
Акмуллу, в пример приводит одно лирическое стихотворение «казахского
поэта», которое начинается словами «Қарағым, айналаен, сезқызғалдақ». В нем
лирический герой красачно описывает свою возлюбленную («Авызың бал,
телеңсекер, куйныңожмах…»), идеалиризует чувство любви [7:223-225]. Автор
этого стихотворения не указан. Хотя среди опубликованных произведений
Абая я не обнаружил эти строки [8;13], они очень близки его творчесту.
68
Абай считаетя зачинателем перевода образцов русской поэзии –
произведений Пушкина, Лермонтова, Крылова, Бунина на казахский язык. Эту
традицию продолжил и Тукай.
Татаро-башкирский поэт Шаехзада Бабич (1985-1919) пишет, что он с
удовольствием («фҽсахатвҽлҽззҽттабып») читал стихотворения Абая, сравнил
его с Тукаем татар, Имрелькайсом (первая половина VІ в., прототип Маджнуна,
- Х.М) арабов [9:412]. Ш. Бабич некоторые свои стихотворения написал под
влиянием Абая [3:75].
Татарский поэт Дердменд (1859-1921), который жил, в основном, в
оренбургской губернии, живо интересовался словесным искусством казах. В
своем творчестве он иногда использует стихотворные формы «шестистишие»
(«алтыаяк»), «восьмистишие» («сигезаяк»), которые часто встречаются в
книгах Абая.
Классик татарской литературы, общественный деятель, ученый, автор
знаменитого романа «Дочь степи» («Казах кызы») Галимджан Ибрагимов
(1887-1938) неоднократно подчеркивал самобытность казахского народа, его
культуры, высоко оценивал Абая, говорил о популярности этого поэта [10:230,
431…]. Высказывания о великом казахском поэте, о его месте и роли в
духовной жизни народов имеются и в наследии некоторых других татарских
авторов.
До второй трети ХХ века интеллигенция мусульманских тюркских народов
читала литературу друг друга, в основном, на языке оригинала. Но после
отмены общей арабской графики, сближением письменного языка с
разговорным, создается потребность перевода с одного тюркского языка на
другой. На этой волне появляются переводы стихотворений Абая на татарский
язык. В связи со 100-летием со дня рождения Абая издается сборник
избранных стихотворений поэта [11]. В нем помещены 40 стихотворений и две
поэмы Абая («Масгуд», «Искендер»). Сборник подготовлен татарским поэтом
Махмудом Максудом (1900-1962). В предисловии к книге он называет Абая
«великим сыном казахского народа», «племенным просветителем», борцом за
свободу, за счастье; отмечает, что Абай общался с политическими русскими
ссыльными, хорошо знал сочинения Ш. Марджани , К. Насыйри, высказывает
также
отдельные
мысли
об
идейно-художественных
особенностях
произведений поэта.
В 1981 году вышел наиболее полный сборник сочинений Абая на татарском
языке[12], в котором помещены 134 стихотворения, 2 поэмы и «Совет
назидания» («Хикмҽтле сҥз»). Переводы Абая с русского языка почти не
включены в татарское издание. Прозаическая часть переведена составителем
сборника Л. Хамидуллиным. Стихотворения переведены Н. Арслановым (69),
А. Исхаком (15), М. Шабаевым 9150, Мю Хусаином (5) и др. Две поэмы и 16
стихотворений взяты из сборника, подготовленного М. Максудом в 40-е годы.
Все переводчики – талантливые, опытные поэты. При трансплантации текстов
они имели дело с оригиналом. Нури Арслан (1912-1991), Махмуд Хусаин – оба
выходцы из Петропавловска (Кызыльяра), там учились. Хорошо знали
69
казахский язык, литературу и культуру. Помещенные в сборнике «Абай»
татарские тексты я выборочно сопоставлял с оригиналом. Переводчики
стремились передать не только смысл и содержание оригинала, но и
поэтическое богатство казахского текста. Стихотворения на татарском языке
звучат не как перевод, а как полнокровные поэтические произведения.
Для иллюстрации приведу лишь одно стихотворение [«Кактаган ак кҥмістей
кең маңдайлы...» - 8,1 том: 22: «Белый лоб – серебро, чей тонок чекан...» - 3:40]
в переводе Н.Арслана на татарский язык:
Ак кҿмештҽй коеп куйган киң маңгае,
Кара кҥзлҽрнең йолдыздай, нурланганы,
Кара кашлар кыйгач кына сызып куйган,
Хҽтерлҽтҽ яңа туып килгҽн айны.
Маңгаеннан туры тҿшкҽн нҽфис борын,
Аксыл чырай, ал-кызыл битлҽр алмалы.
Иренен ачса – тезеп куйган ак тешлҽре,
Кҥрҥ белҽн жанда дҽртнең кайнаулары!
Сҿйлҽр сҥзе ҽдеплҽ дҽ, мҽгьнҽлҽ дҽ,
Кҿлҥендҽ – сандугачның сайраулары.
Тҥп-тҥгҽрҽк ак ефҽктҽй ап-ак муен,
Йомшак аяк асты – ала кҥз яуларын.
Калак сҿяклҽре – канат, иңнҽре тҿз,
Кҥкрҽгендҽ пар алманың уйнауларыю
Буе – сыны озын тҥгел, кыска тҥгел,
Нечкҽ биле тал – чыбыктай сыгылмалы.
Белҽклҽре яшь баланың тҽнедҽй саф,
Бармаклары нҽзек, тҿрле эшкҽ жайлы.
Таралып, дулкынланып иңгҽ тҿшкҽн
Кара чҽче хҽтерлҽтҽ ефэк талны [12:19].
О совершенстве переводов говорит и автор предисловия к сборнику, - пишет
он, - сохранены абаевский дух, манера его поэтического мышления» [12:6].
Кроме того, автор предисловия подчеркивает масштабность Абая, об успешном
продолжении его традиций в казакской литературе.
Имеются также отдельные переводы Абая в газетах и журналах, в
различных сборниках. Внаучной библиотеке Казанского унииверситета много
различных изданий Абая на казахском, русском, татарском языках.
Несмотря на отдельные жизненные невзгоды, огорчения, Абай Кунанбаев
как поэт и человек счатлив. Все силы и энергию он посвятил своему народу.
Поэтическую эстафету Абая принял его племянник – талантливый поэт,
философ, музыкант Шакарим Кудайбердиев (1858-1931), успешно развивали
его традиции Сабит Муканов, Мухтар Ауэзов, Сакен Сейфуллин..., Олжас
Сулейманов и другие. Некогда зависимый, бесправый казахский народ ныне
70
хохяин своей земли, своей судьбы. Ресспублика Казахстан сейчас является
одним из развитых государств Евразии. Мы желаем ему добра и процветания.
В одном стихотворении, сочиненном в последние годы жизни, Абай писал:
Лишь вчера – дитя, ты сегодня – старик.
Жизнь уходит в землю, как иссякший родник (8, 1 том: 273)
Люби человека, люби красоту,-
Что мог бы еще назвать благом язык? (т.3:24)
Абай любил жизнь, любил людей, любил красоту. И вот поэтому и его, и его
проникновенную
поэзию
любят последующее
за
ним
поколение,
многомиллионные читатели.
СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ
1. Сибгат Хҽким. Могжизалар тудыра торган жир / Предисловие к книге
«Абай...» - Казан; Татар. Кит. Нҽшр., 1981. – 5-10б.
2. Миннегулов Х. а) Мохтар ауэзов һҽм татар ҽдҽбияты / «Дҿньяда сҥземез
бар...». – Казан: Татар. Кит. Нҽшр., 1999. – 281 – 295 б.; б) Мы – крона одного
дерева (с.212-218); Великий сын казахского народа (к 70-летию со дня
рождения Нурсултана Назарбаев) (с.206-211) / Записи разных лет (Татарская
литература: история, поэтика и взаимосвязи). – Казань: Идел-Пресс, 2010. – 407
с.; в) О казахско-татарских литературных взаимосвязях и о Рымгали Нургали /
Ҽдебиеттанудың теориялық мҽселелері жҽне Р. Нургали зерттеулері.
Халықаралық ғылыми – теориялық конференция материаллары (Л.Н.Гумилев
атындағы Еуразия ҥлттык университеты, 1 маусым 2015 жыл). – Астана, 2015. -
7-12б.
3. Ыскаков Б. Казак – татар ҽдеби байланысы. – Алматы: Гылым, 1976. -
175б.
4. Татары в Казахстане: Энциклопедический словарь / Под редакцией
Г.Т.Хайруллина. – Алматы: ИД «Мир», 2011-220с.
5. Абай Кунанбаев. Слова назидания. Перевод Сатимжана Санбаева. –
Алматы: Издательский дом «Библиотека Олжаса», 2014. -156 с.; Абай Кунанбай
улы, Кара сҿз. – Алматы: «Олжас» китапханасы, 2014. – 171 б.
6. Культура Казахстана: Энциклопедический справочник: - Алматы: Аруна,
2010. – 656с.
7. Габдулла Тука й. Ҽсҽрлҽр. Дҥот томда. 3 том. – Казан: Татар. кит. нҽшр.,
1976. -447б.
8. Абай Кунанбаев. Шыгармалар. Екі томдык. – Алматы: Жазучы, 1968. Iт. –
319 б., Iiт. – 215 б.
9. Шҽйхзадҽ Бибич. Зҽңгҽр жырлар. Шигырьлҽр, поэмалар, мҽкалҽлҽр,
хатлар / Тҿзҥчесе Галымжан Гыйльманов. – Казакн: Татар. кит. нҽшр., 1999. -
544б.
10. Галимжан Ибраһимов. Ҽсҽрлҽр. Сигез томда. 5 нче том. Казан: Татар.
кит. нҽшр., 1978. -625б.
11. Абай Шигырьлҽр һҽм поэмалар / Мҽхмҥд Максуд тҽржемҽсе. – Казан:
Татар. кит. нҽшр., 1947. -75 б.
12. Абай. Шигырьлҽр һҽм поэмалар. Хикмҽтле сҥз / Тҿзҥчесе
Л.Хҽмидуллин. – Казан:. кит. нҽшр., 1981. -256 б.
71
13. Абай Кунанбаев. Стихотворения. Поэмы. Проза. Перевод с казахского. –
Москва: ГИХЛ, 1954.-415с.
ҼОЖ 669.62.214
МЫРЗАҚАНОВ Ж.Б.
Орталық ҧлттар университеті, Бейжің қ., Қытай Халық Республикасы
ҦЛЫ АБАЙ АТАМЫЗДЫҢ АТА ТАРИХЫМЫЗҒА ҚАТЫСТЫ
ТАҒЫЛЫМДАРЫ ТУРАЛЫ
Абай Қҧнанбаев ҿзінің теңдесі жоқ дарынды ақындық ҿнерімен ҽлемдік
қазақ ҽдебиетінің заңғар биігіне айналған адам, оның ҥстіне ол ―ақылиялары‖
(яғни қара сҿздері) арқылы ҿте терең философиялық ойларын ортаға салып, ٴ
ҿзінің халқымыздан шыққан ҧлы ойшыл екендігін бҥкіл дҥниеге таныта білген
адам. Демек абай тек қазақ халқының ҧлы ақыны, ҥздік ойшылы, рухани
кҿсемі-ғана емес, тҧтас адамзаттың ақылмандарының ٴбірі еді. Сондықтан
ٴданышпан Абайдың туылғандығының 150 жылдығы мерей тойы
байланысымен, бірлескен мемлекеттер ҧйымының оқу-ағарту, ғылым жҽне
мҽдениет ҧйымының (юнескҿ) бекітуі бойынша Қазақстан Республикасында
1995-жылы халықаралық деңгейде ҿте дабыралы да салтанатты ҿткізілген еді.
Осы мерей той тҧсында, елімізде (яғни жҧңхуа халық республикасында)
жҥйеден автономиялы районымызда, Абай шығармаларын баспадан шығару,
Абай еңбектері туралы ғылыми талқы (немесе ҽңгіме) жиыны ҿткізу сынды
желілес қимылдар бҿлумен бірге, еліміз ҥкіметі, Қазақстан Республикасындағы
халықаралық мерей той қимылдарына қатынасуға, мҽдениет министрінің
орынбасары, ҽйгілі жазушы чың шиянбиң бастаған мҽдениет уҽкілдер
ҥйірмесін жіберген болатын. Еліміздегі қазақ зиялыларынан мен жҽне с.
Найман екеуміз осы ҥйірменің мҥшесі болып барып, Алматы жҽне Семей
қалаларында ҿткізілген халықаралық деңгейдегі мерекелік қимылдарға
қатынасқанбыз. Сол тҧста Қазақстан Республикасы ҧлттық ғылым академиясы
ҧйымдастырып ашқан, ҧлы қазақ ақыны Абай Қҧнанбаевтың туылғанына 150
жыл болуына арналған халықаралық ғылыми конференцияда, мен жҧңго
ғалымдары атынан ―Абай жҽне жҧңго қазақ ҽдебиеті‖ деген тақырыпта ғылми
баяндама жасаған едім. Сондай-ақ Қазақстан республикасындағы ҧлы Абайдың
мерей тойы ҿткізілуі барысынан жазылған ―Ҧлы Абайдың мерей тойында‖ атты
естелігімді ―шинжияң газетінде‖ жариялаған болатынмын.
Сол қатарда 1995-жылы мен ―Абай ақылиялары‖ қатарындағы (―қырық
алтыншы ٴсозы‖) ―ٴбыраз ٴсоз қазақтың қаидан шыққаны туралы‖ арнаулы
мақала жазып жариялаған едім. Ҥстідегі (2015) жылы сҽуірде, жҧңго шинжияң
халық радио стансиясы қазақ тіліндегі радиосы ―Абай тағылымы-заман
айнасы‖ атында желілес ҧгіт (сҧхбат) жобасы жасап, мамыр, маусым
айларында, ҧлы Абайдың туылғанына 170 жыл толуы байланысымен радио
ҥгіті (сҧхбат) жҧргізу талабына сай ―Ҧлы Абайдың ата тарихымызға қатысты
тағылымдары туралы‖ деген осы мақаламды жазып радио сҧхбатын берген
72
едім. Енді ел іші-сыртындағы оқырмандар жҽне зерттеушілермен ой ортақтасу
ٴҧшын осы мақаламды ҧсынып отырмын.
Меніңше біз алдымен ҧлы Абайдың ―ٴбіраз ٴсҿз қазақтың қайдан шыққаны
туралы‖ деген шағын болғанымен тағылым тҽрбиесі терең еңбегі ―ақылиялары‖
қатарындағы қара сҿзбе, жоқ мақалама? -деген мҽселенің басын ашып алайық.
Осыдан 60 жыл бҧрын ҧлы Абайдың туылғанына 110 жыл болуына байланысты
Қазақстанның ―жаңа ٴҿмір‖ журналы баспасынан шыққан ―Абай қара сҿздері‖
атты кітапты қырық бес қара ٴсҿздің артына басылған жоғарыда аталған
мақалаға ―қырық алтыншы ٴсҿз‖ деген тақырып берілмеген. Осы кітҽптің
жҧңгода 1986-жылы ҧлттар баспасы жағынан кҿшіріп басылған нҧсқасына
қосып берілген Ханғали Сҧйыншалевтың ―Абайдың қара сҿздері‖ атты ҧзақ
мақаласында автор Абайдың ―ٴбіраз ٴсҿз қазақтың қаидан шыққаны туралы ‖
деп аталатын ٴсҿзі ―қара ٴсҿз емес мақала‖ деген екен. Аталған автордың Абай
қара сҿздері туралы бҧл мақаласы амалиятта екі бҿлімнен ٴбірнеше тараудан
тҧратын кітҽпша еді. Автор шығармасының бірінші бҿлім 3-тарауында,
абайдың ٴбіз тоқталғаны отырған мақаласындағы қазақ тарихы, ―Қазақ‖ атауы
туралы толғаныстарына талдау жасай келіп, Абайдың қазақ тарихында болған .
Ҧлы уақиғаларды, тарихи ҥлкен кезеңдерді, біркелкі дҧрыс кҿрсетіп
беркендігін айтады.⑴.
Мҧхтар Ҽуезовтың ―Абай тану мҽселелері‖ деген атпен Ҽбділдҽбек
Ақыштай ҧлы жағынан қҧрастырылып 1994-жылы шинжияң халық баспасынан
шыққан кітаптағы ―Абай қара сҿздері‖ деген тақырыптағы шығармасында :
―жалпы қара сҿздерден мазмҧн, тақырып жағынан ҿзгешерек тҧратыны қырық
алтыншы ٴсоз, ол тарихтық-очерк ٴтҽрізді, қазақтың қаидан шыққандығына
арналған дҽлелді, деректі қысқа зерттеу сияқты‖ ⑵ деген бағасы, оның ҧлы
Абайдың ―ٴбіраз ٴсоз қазақтың қайдан шыққаны туралы‖ атты мақаласын ҿзге
қара сҿздерінен ҿзгеше қарап зерттеуді ҧсынғаны деп ойлаймын.
Ал енді Қазақстан ел баспасында, 1993-жылы Алматыда басылған ―Абай
ақылиялары‖ ٴбірінші баспасының 1-басылуына сай, су жѐушиң жҽне Ҽкбҽр
Мажит ҧлы мырзалардың аударуымен 1995-жылы маусымда басылған
нҧсқасында, Абай ақылиялары қырық бесінші сҿзбен тоқтаған. Сол жылы ҧлы
Абайдың 150 жылдық мерей тойна байланысты жазылып, іле халық баспасынан
шыққан ―Абай парасаты‖ атты кітҽпқа енген мақаламда да ―қырық алтыншы
ٴсҿзді‖ менде ٴбір ғылми мақала ретінде зерттеуге тырысқан едім.
Ҧлы Абайдың ең терең зерттеп, ―Абай‖ жҽне ―Абай жолы ефопиясын
жазып, Абай тану ғылымын қалыптастырған заңғар жазушы Мҧхтар Ҽуезеов,
Абайдың қырық алтыншы ٴсҿзін мазмҧны жҽне тақырып жағынан басқа қара
сҿздерінен ҿзгеше деп қарап, ол тарихтық-очерк ٴтҽрізді, қазақтың қайдан
шыққандығына арналған дҽлелді деректі қысқа зерттеу сияқты деп
қарағандықтан ٴбіз тҥптеп келгенде заңғар жазушы, ғҧлама ғалым кҿзқарасына
жҥгінуге тиіспіз Осыдан 20 жыл бҧрын жарияланған жоғарыда аталған
мақаламда, Мҧхтар Ҽуезов кҿзқарасын қҧптағаным ٴҥшін, сол мақаламнан ٴбіз
ٴҥзінді мысал келтіре кетейін: ―кемеңгер Абай болса, есте жоқ ескі замандарға
73
баратын ата тегімізбен кейінгі ٴдіни сенімдерімізді шатастырмау сынды ٴҽр
мҽселені кҿтереді жҽне оған жауап береді. Тҥркі тектес(тілдес) тайпалардың
арғы тегімен (сол қатарда қазақтың шығу тегімен-ж. М) тығыз байланысты
сақтармен ғҧндардың аты жазба болып тарихи деректерге ҿте ертеде тҥскен.
Ҧлы Абай олардың атын атамасада, ел ішіндегі шежіре деректері мен аңыздарға
сай қазақтың шығу тегінің алыста жатқандығын, ҿзінің ата мекеніне ерте
заманнан бастап-ақ қоныстанғанын меңзейді‖ .
Менің бҧл кҿзқарасым ҧлы Абайдың ―ٴбіраз ٴсоз қазақтың қайдан шыққаны
туралы‖ деген мақаласының басында айтылған тамыры тереңде жатқан
тағылымына қарата танымым еді. Абай ―ٴбіздің қазақтың ықыласы-атасын
араптан шықты дегенді, яки ٴбаны сірайілден шықты дегенді ҧнатқандай,
онысы ҽрине тауарихтан хабар тисе сол жақтан тигендіктен ислам діні бҧрынғы
ата-бабаларды ҧмыттырып, діндестерді жақын кҿрсеткендіктен, һам артқы
жағы хабарсыз қараңғылықта болған ٴіс дейді. Кҿріп отырсыздар халқымыздан
шыққан кемеңгер, ойшыл ақын Абай осыдан ٴбір ғасырдан артық уақыт бҧрын,
яғни, 19-ғасырдың соңғы кезінде-ақ, ٴоз халқының арғы тарихын, шығу тегін
білмеуді ―қараңғылықта қалғандықтан болған ٴіс‖-деп қатаң сын тезіне алады.
Сол кездегі тарихи жағдайда бҧл аса кҿрегендік, қайтпас жігерге ие батылдық
жҽне батырлық еді.
Шындығын айтқанда, 19-ғасырдың соңғы жарымында, қазақ даласына ٴбіз
жағынан ресей империясінің отарлауы тереңдей тҥссе, енді ٴбыр жағынан
ٴсылам ٴдыны наным сенімдеріне ҿте терең тамыр тартқан. Арап, парыс халқы
оқымыстылары ٴдыни жҽне ғылми еңбектері ықпалы кҥшейе тҥскен. Оның
ҥстіне ٴоз халқымыз ішіндегі қожалар ҽулетінен шыққан ҿқымстілҽрмен, тегіміз
ٴбыр татар (ноғаи) оқымыстылары қазақ арасында ҽғартушіліқпен кеңінен
айнасылып жатқан. Олар ٴбыр жағынан ٴоз халқымыздан оқымстылар
кҿбейуіне, халқымыздың надандық шырмауынан қҧтылуы жолында игілікті
жҧмыстар тындырса, енді ٴбыз жағынан олардың арасындағы кейбір керенҽу
ٴдын иелері ықпалын қабылдаған шала молдаларда пайда болған. Олар абай
атамыз айтқандай, оқымысты бейнесіне еніп алып, қазақ арасындағы надандық
шырмап алған кҿркҿкірек адамдардың ата-бабаларын немесе қандастарын
жатсынуын дҽріптеген. Олардың қазақты ―ғараптан шықты‖ дегендегі мақсаты,
халқымыздың атамзаманнан бері жалғасып келе жатқан халықтық шежіресін
ауыз екі тарихын бҧрмалап, немесе терістеп ٴдыни ٴтҧс алған шежірелік ҽңіз-
ҽңгімелерді дҽріптеу еді.
Меніңше ٴбыз Абайдың осы мақаласындағы ―ҽуелде адам балалары бҧл
кҥнгі орындарына екі жақтан толқып келген, ٴбыры ٴҧндыстан тарапынан, . .
екіншісі моңғҧл жағынан келген‖-деген кҿзқарҽсіндҽ, ҥлкен тереңдік жҽне ٴыры
ٴман -мағына жатыр деп тҥсінгеніміз ٴжон. Ҥйткені бҧл арада, абай екі жақтан
толқып келгендер тек қазақтың ғана ата-бабасы демеген, қаита адам балалары
(адамзат-ж. М) деген. ٴбыз осы замандағы адамзаттың тарихы мен мҽдениетін
зерттеуде жиы ауызға алынатын ертедегі евроазия кҿшпенділеріне қаратылған
деп қарағанымыз ٴжон. Кейінгі кезде (былайша айтқанда жаңа ерадан бҧрынғы
3-1-мың жылдықта) қазақ даласы мен моңғҧл даласында дҽурендеген сақтар
74
мен ғҧндар, ҽне сол ертедегі еурҿҽзия кҿшпелілерінің ҧрпақтары екендігінде
дау жоқ, жҧңго жылнамаларында олар ҽдетте сҿлтҥстік кҿшпелілері (жҽне
ертедегі батыс ٴоңыр ҧлттары) деп жазылған. Ҧлы абай меніңше ٴҧндыстан
жақтан келгендер дегенде, ақ ٴнасылды сақтарды, ал моңғҧл жақтан келгендер
дегенде сары ٴнасылды ғҧндарды меңзеген болуы мҥмкін. Жазба тарихи
деректерге (анығырақ айқтанда жҧңго жылнамаларында) аты жаңа ерадан
бҧрынғы 3-1-ғасырда ٴмалым болған, кейінгі кезден ٴбыздың қазақты
қалыптастырған ҧйтқы тайпалардан ҥйсіндер, қыпшақтар, қаңлылар, аландар
ҽне сол сақтар мен ғҧндардың тоғысуынан қалыптасқан халықтар деген
кҿзқарҽсімді мен осыдан 20-30 бҧрын жариялаған ғылми еңбектерімде жазған
едім. Жҽне бҧл кҿзқарҽсім ел-ٴіші сыртындағы зерттеушілер назарын аударған
еді. Демек ٴбыздың ертедегі ата-бабаларымыз қҧдды жоғарыда айтқанымдай
ертедегі еурҿҽзия кҿшпенділері ҧрпақтары сақтар, ғҧндар жҽне ٴозара тектес,
қандас тҥркі тайпалар. Абай атамыз айтқандай олар ешқашҽндҽ ―ғарыптан
шыққан емес‖, қысқасы ҧлтымыз қҧрамын толықтаған ру-тайпалардың қожалар
ҧрпақтарынан басқалары арап текті емес.
Ҧлы ойшыл абайдың―ٴбыраз ٴсоз қазақтың қаидан шыққаны туралы‖ деген
мақаласында, ٴозы оқыған орыс, арап, парс тіліндегі ғылми еңбектер жҽне
қазақтың тарихи аңыздары бойынша, қазақтың тегіне қатысты ―хазар‖, ―татан‖
(дадан немесе татар-ж. М) халықтары жҿніндегі толғаныстары ҿте маңызды
ғылми ізденіс деп қарағанымыз ٴжон. Қазақстан ҧлттық ентсиклҿпедиясіндҽ: ―7-
10-ғасырларда, қазыргі сҿлтҥстік кавказдың шығысы мен еділ, дон ҿзендері
аңғарлары жҽне қырымның шығыс жағалаулары, азов алқаптарын алып жатқан
кең байтақ ҿңірде орта ғасырлық тҥркі тайпаларының хазар мемлекеті
қалыптқастан
еді‖.
Бҧл
халықтың
қалыптасуын
ғалымдар
жҧңго
жылнамаларындағы ―қоса‖ тайпҽлҽрімен байланыстырады‖ - делінген.
Абай атамыздың бҧл шағын мақаласында, ٴозы жасап отырған дҽуірден 7-8,
ٴтыпты он неше ғасыр бҧрын, дҽурендеген ертедегі ―хазар‖ жҽне ―дадан‖
халықтары туралы толғаныс жасағанына таңғаласыз, сҥйінесіз. Халқымыздың
рухани кҿсеміне айналған абай, ٴозының дарынды ақын, ойшыл бҿлумен бірге,
ҧлтымыздың тегі, тарихы туралы толғанысында, терең кҥйінішпен ― ٴбыздың
ٴбылымсыз, ғылымсыз қалмақтығымыз ҧят ‖- дейды. Менішңе ҧлы абай атаған
―хазар ‖ халқын, жҧңго жылнамаларында―қо-са‖(аса, кісҽ, хаса. ЖМ) болып
жазылған деп қараған ٴжон. Бҧл халықтың тарихтағы қазақ даласының
батысындағы ―алан‖ елімен (бҧрынғы иянсай, кейінгі аса , кісҽ, хасамен)
қатысты екені даусыз. Халқымызға ортақ ҧлт аты болып қалған ―қазақ‖
атауының сол ٴбыр ертедегі рулық-ҧлыстық елдер ҽтімен қатысты екендігі де
зерттеу еңбектерінде жазылып отыр. Қазақстанның қарағанды облысы
қарқаралы ауданындағы темірші ауылдық ҿкірігінің орталығы ―татан‖ деп
аталатындығы, оның ―кусҽқ‖ ҿзеннің салалары қҧр ҿзек пен қаражанның
қосылған жерінде екендігі де зерттеуге татиды.
ٴБіз ҧлы абайдың бҧл мақаласында, ертедегі ―хазар‖ жҽне ―татан‖ (кейінгі
татар) ҧлыстары аттарын тегіс мҿңғҥлдҽрмен байланыстырып жазуына дҧрыс
ғылми талдау жасауға ٴтиыспыз. 13-ғасыр басында (1206-жылы) шыңғысхан
75
қҧрған мҧңғҧл империясінің, кейінгі кезде орыстарға жҽне басқа еурҿпҽ
елдеріне шабуыл жасаған қосыны қҧрамында, оның қол астына қараған тҥркі
тілдес халықтардан ҿте мол еді. ٴоз заманында жергілікті халық бҧл
шапқыншыларды ―татарлар‖ деп атаған екен. Сондықтан (16-19-ғасырдағы
орыс жазбаларында, кавказды, еділ мен орал ٴоңырын, орта азияны мекендеген
тҥркі тайпалаларды татар деп жалпылама аталып келген‖- деп қаралуы-да бҧған
ٴбыр дҽлел болады. ٴбырақ ٴбыз ―татар‖ етнҿнімі алғаш пайда болған кезінде,
ешқашҽндҽ, жалпы тҥркі -моңғҧл тектес халықтың ортақ аты емес екендігін
анықтап алуымыз керек. Тҿменде ٴбыз ежелгі ―дадан‖ немесе ―татан‖ ҧлысы
атын ―татар‖ деп ала береміз.
ٴАсылы ―татар етінҿнімі байқалдың ҿңтҥстік шығыс жағын мекендеген
кҿшпелі тҥркі-мҿңғҥл тайпаларының арасында 5-9 -ғасырларда белгілі болған ‖
- екен. Осы татар атты ҧлыстық (хандық) елдің 12-ғасырдың соңғы кезінде
иясукей жҽне оның ҧлы темучинмен ең қатты жауласқандығы ҽлемге аян.
Шыңғысханның немересі бату (ٴбати) бастаған мҧңғҧл империясі шапқыншы
қосынын орыс жҽне еурҿпҽ елдері халқының ―татар‖ атап кетуінің себебі де
зерттелуге ٴтиысты деп ойлаймын. ―алтын орда‖ хандығы ыдырағаннан кейін,
алғашында ―ноғаи‖ аталған елдің ٴбыр ٴболымы біртіндеп ―татар‖ атты халық
―ҧлт‖ болып қалыптасқаны да ҽлемге аян. ٴбыр қызығы абай атамыз аталған
мақаласында жазғанындай, шыңғыс ханның ҥлкен ҧлы жошы хан ҧрпақтары,
ҿздері билеген елдерге ٴозын билеуші ақ сҥйек тҧқымы ретінде таныту ٴҧшын
―татармыз‖ дегендігі еді. ―онысы: ٴбыз келімсек емес, ٴтҧпсыз емес, таза
тҧқымбыз деген орынға айтылады, татардың кім екенін білгендігімен айтқаны
емес‖ - дейды абай.
Қырық алтыншы ٴсозы болып жҥрген мақаласында ҧлы абай жҽне ―ٴдын
ٴсыламға кіре алмай қалған, осы кҥнде кҥн шығыс сіберінде қазақтың
ағаиындары бар, тілінен, ҽдетінен, тҥсінен, туысқандығы анық кҿрініп тҥрҽді‖ -
деп жазады. Меніңше абай меңзеген бҧл халық қазыргі ресей федартсиясының
алтай республикасіндҽ тҧратын тҥркі тілдес халық алтайлықтар болса керек.
Олардың ―етник негізі 6-8-ғасырдағы теле, тҥркі тайпаларынан қҧралған, 13-18-
ғасырда моңғҧл, татар, жоңғар, ойрат тайпҽлҽрімен араласып ٴбыр одаққа кіруі
моңғҧл тҧрмысының ҽсерін кҥшейтті‖. Олар ٴасылы шаман дініне сенетін
тайпалар еді. Кейіндеп (20-ғасырға дейын) кҥшпен христан дініне енгізіліпті.
Ҧлы абай кҿлемі шағын бҿлғанімен мазмҧны кең, ғылми қҧны терең бҧл
мақаласында, тҥркі тілдес туысқан ҧлттардан қырғыздар жҽне ҧйғҧрлар туралы
да тоқталады. Қырғыздар сияқты ―мал сақтауға жақсы жерге барамыз деген
халықтың ٴбыры ٴбыздың қазақ екен‖-дейді. Ҧйғҧрлардың да , қазақ, қырғыз
сияқты тҥркі тілдес халық екенін айта келіп: ―қҧтайба атты кісі қашқарға дейын
келіп, халықты ٴсыламға кҿндіргенде бҧларда мҧсылман болдық депті‖-дейді.
Ҧйғҧрлар мен қырғыздардың да ертеде тегіс ―шаман‖ дініне сенгенін,
шамандарын (бақсыларын-ҧстаздарын -ж. М ) ―абыз‖ дегенін айтады. Қазақтың
келін тҥскенде, отқа май қҧиып ―от ана, май ана, жарылқа‖дейтын, кҥн
кҥркірегенде―сҥт кҿп, кҿмір аз‖ дейтын ҽдеттері тегіс сол ертедегі шаман ٴдыны
нанымдарынан қалған ҽдеттері екендігін ҿте тамаша нанымды жазады. Қазақ
76
халқы ҿте салтанатты ҿткізетін, ҧлыстың ҧлы кҥні деп аталған наурыз мерекесі
туралы да тоқталады. Демек бізбен тегі ٴбыр, тҥркі тілдес халықтарды да қағыс
қалтырмайды. Олардың қазыргі адамзаттың ٴҧш ҥлкен ٴнасылдың тобы ішінде,
моңғҧл ٴнасылды (теріс сарғыш) екендігінеде тоқталады. Бҧл ٴозы ٴданышпан
абайдың ٴоз кезінде халқымыздың ауыз екі тарихы болған шежірелік
деректерге, тарихи ҽңіз-ҽңгімелерге ғана сҥйенып қалмай, ٴоз заманындағы (19-
ғасырдың кейінгі жарымындағы) орыс ғалымдарының еңбектерінен де
пайдаланғандығының дҽлелі деген ойдамын.
Ҧлы абай бҧл мақаласында ―алаш қауымы‖, майқы ٴби, жҽне қазақ атауы
туралы да тоқталған. Абай атамыздың бҧл мҽселелер туралы тағылымдары
―кҿзқарҽстҽр‖ жҿнінде жоғарыда аталған, 1995-жылы жазылған мақаламда
ٴбыршама жан-жақтылы тоқталған болатынмын. Дегенімен бҧл арада ерекше
атауға ٴтиысты мҽселе, ҧлы абай осы мақаласында, қазақтың ٴбыртҧтас халық
(ҧлт) болып қалыптасудан бҧрын―алаш қауымы‖ астына ҧйымдасқаны, 1206-
жылы моңғҧл империясі қҧрылып, темучин ―шыңғысхан‖ атағына ие болғанда,
оны таққа кҿтерген оны екі адамның ٴбыры қазақтың майқы ٴбиы екендігі
туралы тҿқтҽліп―тҥгел ٴсоздың ٴтҧбы ٴбыр, ٴтҧп атасы майқы ٴби‖ деген
мақалдағы майқы ٴби осы кісі екендігін кесетіп айтады. Осыдан кейін қазақтың
басым кҿбінің шыңғысханның ҥлкен ҧлы жошы ҧрпағы билеуінде болғандығы,
енді ٴбыр ٴболымының шыңғысханның екінші ҧлы шағатай билеуінде
болғандығы, қазақтың ٴҧш жҥзге ٴболынуы жҽне ахымет хан туралы
жазғандарын, халықараға айгілы ―бабырнама‖ қатарлы шығыс авторлары
еңбектерінен пайдаланғанын айтады. Кезінде ҧлы абайды ҽлемге танытқан
заңғар жазушысы мҧхтар аузев ―жолы кең жҽзуші‖деп бағалаған қазақстанның
халық жазушысы сабит мҧқанов, абайдың ―ٴбыраз ٴсоз қазақтың қаидан
шыққаны туралы‖ атты мақаласы жҿнінде: ―. оның шығыс тарихшылары
мҧхаммет хайдар дулатиды, ٴабылғазы баһадҧр ханды, ―ٴтыбири‖, ―тарихи
ғҧлами‖, ―бабырнама‖ сияқты араб, парс, тҥркі тілінде жазылған кітҽптҽрді
оқығанды, шығыстанда, батыстанда оқыған кітҽптҽрін қазақ шежіресімен, қазақ
фолкылорымен салыстырып отырғанды, ―қазақ‖ деген ٴсоздың қаидан
шыққандығы туралы пікірінде, қазақтың моңғҧлға бағынуы туралы айтқан
пікірінде кҿрініп ҿтірҽді‖-деген екен.
Демек қазақтың ҧлы ойшыл ақыны абайдың бҧл еңбегі ҥлкен дайіндіқпен,
ҧзақ уақыттық толғаныстан соң жазылған. ٴсабит мҧқанов айтқандай: ―қазақтың
ҿткен ٴомырын абайдың жақсы білетіндігі оның барлық шығармаларынан
кҿрініп тҧрады. Ол қазақ ҿміріне арнаған кҿркем шіғармҽлҽрімен қатар, қазақ
тарихын жазу мақсатын кҿздеген‖ сияқты. Ҥйткені ол ―алаш‖ қауымы, майқы
ٴби, алаш хан, ―қазақ‖ атауы жҿніндегі халық аңыздарына тоқталып қалмастан,
қазақ тайпаларының шыңғысхан қол астына қарауы, онан соң оның ҥлкен ҧлы
жошы ҧрпақтары билігінде болуына қарасты халық арасында сақталған тарихи
мақалалар, қазақтың қҧба қалмаққа (жоңғар шапқыншылығына) қарсы кҥрес
жеңіске жетіп, сары арқаға орналасқан соң ٴосып-ٴонуы, ٴамыр темір дауыры
жҽне қазақ ٴҧш ٴжҧзы қалыптасуы қатарлы ٴыры тарихи уақиғаларды ауызға
алуы тегіс бҧған дҽлел болады.
77
Қорытып айтқанда, ٴданышпан абай ٴоз заманындағы (яғни 19-ғасырдың
кейінгі жарымы мен 20-ғасырдың алғашқы жылдарындағы) тҧтас қазақтың ҧлы
философ ақыны, кемеңгер ойшылы ғана болып қалмастан, қазақ жазба
ҽдебиетінің негізін салушы рухани кҿсемі еді. Оның ―ٴбыраз ٴсоз қазақтың
қаидан шыққаны‖ деген мақаласы шағын бҿлғанімен оған қазақтың тегі жҽне
ٴбыртҧтас қазақ ҧлты болып қалыптасуына қатысты талай тарихи дерек кҿздері
сіңірілген. Ол қазақ тарихында ҿткен мҧхаммет қаидар дулати, қыдырғали
жалайыр, шоқан уалижанов сияқты ғҧлама тарихшылар ٴызын басып, ізденістер
жасап шағын қалаға шалқар кҿлдей мазмҧн, телегей теңіз тағылым сидыра
білген. Оның баулуында ҿскен ―абай мектебіндегі‖ ең ҥздік шҽкірті шакарым
қҧдайберді ҧлының атақты ақыны болып жетіліп ғана қалмастан, қазақ ғана
емес тҧтас тҥркі тілдес ҧлттар туралы терең білімге ие ғҧлама тарихшы болып
шығуында, ҧлы абайдың еңбегі сіңген, оған жол сілтеген, ҿнеге ҧлгі болған
ҧстазы еді. Абай атамыздың халқымыздың тарихы туралы тағылымдарын
ҥйрену жҽне зерттеу ҧрпақтан ҧрпаққа жалғаса бермек.
ҼДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. ―Абай қара сҿздері‖, ҧлттар баспасы, 1986-жылғы басылымы 341-342-
беттері.
2. Мҧхтар Ауезов―Абай тану мҽселелері‖, қҧрастырған: ҽбділдҽбек
ақыштай ҧлы. Шинжияң халық баспасы, 1994-жылғы басылымы 415-бет.
3. ―Абай парасаты‖ іле халық баспасы, 1995-жыл басылымы 70 бетінен
басталған. ЖМырзақанов мақаласынан.
4. ―Абай қара сҿздері‖ ҧлттар баспасы, 1986-жыл, 171-бет. ―Қазақстан
ҧлттық ентсиклҿпедиясі‖, 9-том, 2007-жылғы басылымы 254-бет.
5. жоғарыдағы энциклопедия 2006-жылғы басылымы 8-том, 268-бет.
6. жоғарыдағы энциклопедия 8-том 268-бет.
7. ―Абай қара сҿздері‖ ҧлттар баспасы, 1986-жыл, 172-173-бет.
8. жоғарыдағы кітҽп 173-бет.
9. ―Қазақстан ҧлттық ентсиклҿпедиясі‖, 1-том, 303-бет, 1998-жыл.
10. ―Абай қара сҿздері‖ ҧлттар баспасы, 1986-жыл, 174-175-бет.
11. ―Абай тағылымы‖ алматы ―жазушы‖ баспасы, 1986-жылғы басылымы
62-бет 2015 -жыл ҥрімжі.
ҼОЖ 81.432
СМАҒҦЛОВ Ж.Қ.
Е.А. Бҿкетов атындағы ҚарМУ, Қарағанды қ., Қазақстан
АБАЙ ЖҼНЕ ҼЛИХАН
1903 жылы Петербургте «Россия. Біздің Отанымыздың толық географиялық
сипаттамасы» депаталатын кҿп томдықтың XVІІІ томы қазақ халқының
тарихына арналып, «Киргизский край» деген атаумен шықты. Осы томның
«Қазақ аймағының тарихи тағдыры жҽне оның мҽдени жетістіктері», «Қазақ
78
аймағының территория бойынша орналасу тҽртібі жҽне оның этникалық
қҧрамы, тҧрмысы мен мҽдениеті» деген тарауларын Ҽ.Н. Бҿкейханов жазды.
Қазақ халқының мҽдениеті мен ҿнерін, ҽдебиетін сҿз ете келіп, Ҽлихан ҧлттық
ғылыми-зерттеушілік ой пікірде ҽдеби мҧраны ең алғаш рет ауыз ҽдебиеті жҽне
жазба ҽдебиеті деп бҿледі. Ауыз ҽдебиетінен кҿптеген халық жырларына тап
келіп, «Қозы Кҿрпеш-Баян сҧлу» жырына ҽдеби талдау жасайды. Жазба
ҽдебиет ҿкілдері деп Ноғайбай, Шортанбай, Шҿже т.б. ақындарды атап Абайға
арнайы тоқталып, оны қазақ ҽдебиетіндегі жаңа бағыттағы жаңа ҽдебиеттің
кҿшбасшысы деп бағалайды. «Енді қазақ поэзиясындағы жаңа ағымның ҿкілі
ретінде Қҧнанбаевты – формасы жағынан айрықша жҽне мазмҧны жағынан
(ҽсіресе бейнелеуде) арынды кҿптеген ҿлеңдердің авторы деп атауға болады.
Осы автор «Евгений Онегин» жҽне Лермонтовтың кҿптеген ҿлеңдерін
(қазақтарға тҥсініктілерін) жақсы аударған, сондықтанда Семей ҽншілерінің
аузынан «Татьянаның хаты» атты ҿлеңін тыңдауға болады», - деген пікірді
классикалық мҧраны ғылыми тҧрғыда игеру жолындағы ғылыми-зерттеушілік
ой-пікірде мҽнді жаңалық деуге болады. Ҧлттық ҽдебиет тарихын зерттеудегі
ізденістің елеулі бір қадамы екеніа нық.
Осы кезеңдегі ғылыми бағалаушылық мҽнде жазылған мақалаларды қарап
отырсақ, жеке ақын-жазушының шығармашылық ерекшелігін ашу арқылы
ҽдебиеттің халықтығы, ҧлттығы мҽселелерін танытуға деген талап байқалады.
Ҽрине, шығармашылық дҥниетанымның кҿрініс табуы секілді кҥрделі мҽселеге
бара қойған жоқ. Бірақ, Ҽ. Бҿкейхановтың жоғарыдағы пікіріндегі Абайды жаңа
ағымның ҿкілі деген уақытында сыншыл реализмді айтып отырғанына, ал
жанр, форма мен мазмҧн мҽселелерін сҿзетуі, ақын творчествосына талдау
жасауға деген ҧмтылысты байқатады. Бҧл ғылыми-зерттеушілік ой-пікірдің
классикалық мҧраны игеру барысында жалпыдан жалқыға қарай даму
заңдылығына орай нақтылыққа бой ҧра бастағанына айқын дҽлел.
Бір айта кететін жағдай, тҽуелсіздік алғанымызға дейін Ҽ. Бҿкейханов есімін
атауға тыйым салынған кеңес дҽуіріндегі талап-тілекке сай бҧл томдағы Абай
туралы пікірлерді орыс ғалымы А.Н. Седельниковке апарып таңып жҥрген
тҧжырым абайтану ғылымында ҽлі кҥнге дейін орын алып отыр.
Еуропоцентристік кҿзқарасқа ҽбден мойынсҧнып, бізге барлығын орыстар
жасап берді деп ҿзімізді ҿзіміз мансҧқ етіп келгеніміздің бҧлда бір мысалы.
ХVІІІ томдағы қазақ ҽдебиетінің тарихы, оның кҿрнекті ҿкілі Абай туралы
пікірді А.Н. Седельниковке апарып таңғанда оның қазақ фольклоры мен
ҽдебиеті туралы басқа орыс фольклористермен салыстырғанда тартымды
ештеңе жазбағанын да естен шығардық. Оның қазақ даласын зерттеудегі негізгі
нысанасы географиялық жағдайлары мен жануарлар, ҿсімдіктер дҥниесі,
этнографиясы болған. Ҽзірге бізге белгілі еңбегі «Распределение населения
киргизского края по территориии, его этнографический состав, быт и культура»
деп кҿрсетіліп жҥр. Бҧл - біз жоғарыда сҿз еткен ХVІІІ томдағы Ҽ.Бҿкейханов
жазды деп отырған тарау. Оның авторы Ҽ.Бҿкейханов екенін мына дерек
дҽлелдей тҥседі. Осы тараудағы Абай шығармашылығы туралы айтқандағы
«Семей ҽншілерінің ауызынан «Татьянаның хаты» атты ҿлеңін тыңдауға
79
болады» деп жазған пікірін 1905 жылы «Семипалатинский листок» газетіндегі
«Абай Қҧнанбаев» (некролог) атты мақаласында «1899 году в Кокенской
волости киргизский певец Адылхан предложил нам послушать «Письмо
Татьяны» под аккомпанемент его скрипки», - деп нақтылай тҥскен болатын.
Ҽ.Бҿкейхановтың басқа да ғылыми еңбектерімен тарихи жҽне стильдік
жағынан салыстыра зерттесе кҿп сыр ашылатыны анық. Ҿкінішке орай, бҧл
тарау 1995 жылы шыққан Ҽ.Бҿкейхановтың таңдамалы жинағына енгізілмеген.
Бҧл томдағы қазақ ҽдебиетін сҿз еткен тарауды Ҽ.Бҿкейханов жазған
дегенде Ҽлихан мен Абай бір-бірін білген бе деген мҽселе туындайды. Бҧл,
ҽсіресе, Абай ҿмірбаяны туралы алғаш жазылған К.Ысқақов пен Ҽлихан
мақалалары тҿңірегінде жиірек айтылып жҥр. Бҧл мҽселені шешіп алу -
абайтану ғылымы жҽне Бҿкейханов мҧрасын зерттеу ҥшін ғана емес, ҧлттық
ғылыми-зерттеушілік ой-пікірдің қалыптасу жолын кҿрсетуде де маңызы бар.
А.Н.Седельников жазсын, Ҽлихан жазсын ҽйтеуір Абай тҧлғасы орыс
жҧртшылығына осы еңбек арқылы танылды ғой деп «жауырды жаба тоқып»
кете беруге енді болмайды. Бҧған Ҽлихан, Кҽкітай мақалалары мен басқа да
еңбектерді сҿз еткенде ҽлі де тоқталамыз. Ҽзірше, осы томдықтағы мақалаға
байланысты кеңірек сҿз етіп кҿрелік.
Біздің ойымызша, Ҽлихан Абаймен кҿзі тірісінде кездескен жҽне пікірлес
болған. Оған екі тҥрлі дҽлеліміз бар. Бірінші. Ҽлихан 1894 жылдан бастап
Орыстың императорлық география қоғамының Батыс Сібір бҿлімінің
жҧмыстарына белсене араласып, 1896 жылы толық мҥшелігіне қабылданып,
1901 жылы оның басқару комитетіне сайланады. Осы қоғамның Семей
бҿлімшесін ашуға ат салысып, оның статистика комитетінде Г.Потанин,
П.П.Семенов-Тянь-Шанский, Е.П.Михаэлис жҽне А.Қҧнанбаевпен бірге мҥше
болады. Қазақтың екі данасының бҧл комитет атқарған жҧмыстар барысында
таныс болмауы мҥмкін емес. Комитет қҧрамында Е.П.Михаэлистің болуы да
кҿп жайды аңғартады. Е.П.Михаэлис қайтыс болғанда «Қазақ» газетіне (1914,
44) жазған «Офат» деп аталатын азасҿзін Абайдың «Ҿлсем орным қара жер сыз
болмай ма» деген ҿлеңін келтіріп, осы ҿлең жолдарымен аяқтауы жақсы сыйлас
адамдар болғанын байқатады. Осы азасҿздегі «Қазақтың жалғыз ақыны Абайды
тура жолға салған осы Михаэлис еді. Абай ҿле ҿлгенше «менің кҿзімді ашқан,
Достарыңызбен бөлісу: |