text:
149
Тапсырма
Л.А. Пеньевскаяның әдісімен танысыңыз және мектепалды
мекемеде сіздің тобынызда оны анықтаңыз Балалардың бір-
біріне қатысты ойларын біле алдыңыз ба?
Мектепалды балалардың
адамгершілік-құқықтық тәрбиесі
Балаларды тәрбиелеудің қазіргі заманғы мәселелердің бірі
құқықтық тәрбие болып табылады. Құқықтық тәрбиенің
мазмұны
педагогикада
мектепалды
балаларға
қатысты
құрастырылды
(А.В.
Никитин).
Дегенмен,
мектепалды
балалардың адамгершілік тәрбиенің ерекшеліктерің зерттеу,
нақты түрде - тәртіптің адамгершілік нормалары мен қарым-
қатынастардың ерекшеліктерін игеру негідерін ойластырады,
адамгершілік
тәрбие
мәнмәтінде
мектепалды
жастағы
балалаларды құқықтық тәрбиелеудің көздері туралы ойлауға
болады.
1959 жылы БҰҰ Бас Ассамблеясы баланың құқықтары
туралы декларацияны қабылдады, ал 1989 жылы - баланың
құқықтары туралы Конвенцияны - «балаларға арналған
бостандықтың ұлы хартиясын, бала құқықтарының әлемдік
конституциясын» бекітті. Бұл құжаттар - ғаламшардың жас
ұрпағының өмірсүру жағдайлары мен денсаулықтын жайына
қатысты адамзаттың алаңдаушылығын көрсетеді. Балалық
шақтың жалпы әлемдік мәселері біздің елімізге де әсер етті:
науқас балалар саны көбейді, ата-анасының қамқорлығынан
айырылған балалар, құқықтары бұзылған балалар саны артты.
Балаларға қараудың қауіп-қатерлі, «шулы» деректерден басқа,
балалардың құқықтары барлық жерде, дәстүрлі бұзылғанына
куәміз, бұл адам құқықтарын бұзылғандығы жиі-жиі сезілмейді.
Бала өзіне деген бұндай көзқараста, өз құқығын бұзуы қолайлы
екендігін
қабылдайды,
наразылық
жасамайды,
ашуын
білдірмейді. Тек ересек адам болған соң, ол бұл қысымдылықты
сезе бастайды, бірақта еш нәрсе істей алмайды. Құқықтық
150
мемлекет болуға тырмысып жатқан біздің мемлекетте
тіршіліктің жағдайлары, өкінішке орай, ерікті, демократтық,
тәуелсіз тұлғаны тәрбиелеуге мүмкіндік туғыздырмайды.
Бірақта бұл факт, жоғарыда аталған құжаттарды бекіткен біздің
мемлекет, жағымды тенденциялар туралы айтады және
мектекалды жастан бастап балалардың бастауыш құқықтық
тәрбие мәселелердің педагогикалық жайын ойластыру негізін
береді.
Құқықтық тәрбиелеу бойынша ересектерді көздерін ашу
жағынан және баланы өз құқықтарын мен міндеттерін сезінуін
ағартушылық жағынан жұмысты бір уақытта бастау қажет.
Ересектерді ағартушылық ата-аналарды, тәрбиешілерді – ең
алдымен осы маңызды сұраққа олардың назарларын тартудан
басталады. Мектепалды балада қандай болса да құқықтары бар,
оларды сақтауды тиіс екендігін барлық емес ересектер түсінеді
Біз, ересектер, бала үшін, оның игілігі үшін барлығын жасаймыз.
Сондықтан, оның құқықтарын ол үшін де бұзуға болады.
Өткізілген зерттеулер бойынша, ересектер баланың құқықтары
туралы Декларация мен Конвенцияның бар екендігінің білмейді,
бұл маңызды құжаттардың мазмұның білмейді. Балалардың
тәрбиесімен айналысатын ересектердің тек 10-15% баланың
құқығы туралы Конвенциямен таныс, ерекше маңызды, бұл
маңызды құжат екендігі туралы білсе де, мектепалды жастағы
балаларға қолдану керек екенің және оның үстіне – балалардың
өзіңде
олардың
құқықтары
туралы
қалыптастыруды
есептемейді. «Осындай білімдерге олар әлі кішкентай»
ұстанымсы – құқықтар саласында ересек жұрттың білімсізгі ғана
емес, сонымен қатар баланың жеке тұлғасы қалыптасуына
зиянды.
Ересектерді бұл құжаттармен таныстыру қажет және баланы
тұлға ретінде дамуына арналған мағынансын ашу керек.
Балаларға жеке қатынасын талдауға және нақты мысалдарда
олар қалай, қашан, қандай нақты жағдайларда бітти адамның
құқықтарын бұзғаның көру үшін ересектердің назарларың
тартуға маңызды. Ересектердің құқықтары бұзылған өмірдегі
жағдайларды, өз өкпесің, реніштерін және соған ұқсас басқа да
жағымсыз нәтижелерін талдауға және еске түсіруге кедергі
болмас еді. Ересектерге арналған білім беру процесі әрбір
адамның соның ішінде баланың құқықтарын сақтаудың
мағынасын сезінуге келтіру, әділетті заңдар негізінде ғана емес,
151
сонымен қатар адам құқықтарын сақтаудың маңыздылығын
қоғамның әр мүшесімен түсіну негізінде, әділетті заңдар
негізінде құқықтық мемлекетті құруға ұмтылу керек. Тек
осындай нәтижелік үйретуде ересектер баланы өз құқықтарын
сезінуге тиімді қатыстыруын үміттенуге болады. Сондықтан,
қалаулы нәтижеге жету арналған ересектермен жұмыс істеудің
сапалы әдістемесін зерттеп дайындау керек. Бұнда тікелей
ақпаратпен бірге, дәл сондай мәселелелік жағдайларды
құрастыру, жағдайлардан дұрыс шығуды іздеу арқылы жеке
оқиғаны тергеу, Декларацияның баптарын оқу, оларды талдау,
іске асыру әдістерін құрастыру және т.б. Ата-аналармен және
мұғалімдер ұжымымен жұмыс ұзақ уақытта өтуге тиісті және
балалардың құқықтарын бұзуға емес, керісінше қорғауға және
сақтауға бағытталған ересектердің өз тәртіптерін өздері
байқаумен үйлесу керек.
Балаларды өз құқықтарымен таныстыру қажеттілігі туралы
мәселеде бүгінгі таңда мәндес жауап жоқ. Кейбір ғалымдардың
пікірінше, мұны жасаудың керегі жоқ, баланың құқықтары
ересектермен сақталғаны жеткілікті.
Педагогика тарихындағы мәселені талдау (Конфуций,
Платон, Аристотель, Квинтиллиан, Ж. А. Коменьюс, Дж.Руссо,
Л.Н. Толстой, К.Н. Вентльель, Р.Штайнер, М. Монтессори, Н.
К.Крупская, А.М. Макаренко) авторлардың шығармашылық,
еркін, жеке абырой сезімі дамығанымен адам идеалын
құрастыруын көрсетті. Э.Кайдың бекітуі бойынша, «бүкіл
адамзатта келешек ұрпақ киелі екен санасы оянғанда» қоғамда
өзгерістер болады, ол оның құқықтарын құрметтейтін еркін
тұлға ретінде адамға көзқарас ұстанымынан мемлекеттегі
барлық сұрақтар шешілетіне әкеледі. Еркін тұлғанытәрбиелеу
туралы Л. Н.Толстойдың, К. Н. Вентцельдің ойлары қызықты.
«Бала құқықтары туралы декларацияда» (1917) К.Н.Вентцель
осылай белгіледі: «оған еңгізілген күштерді, зеректікті,
қабілеттіліктерді еркін дамуына әрбір баланың құқығы... әрбір
бала өзінің пікірлері мен ойларын еркін білдіре алады... әрбір
баланың өмір сүруге құқығы бар. Барлық авторлар, ересектер
баланың құқықтарын білу мен сақтауды ғана емес, бала өз
құқықтарын білу керек екендігін айтады. Балаға қатысты
құқықтар сақталатыны, құқықтары мен міндеттерін білетін бала
– өз адамгершілік сезімі бар, адам ретінде өзінің маңызды екен
және басқа адамдарды құрметтеу түсінігі бар нағыз тұлға. Басқа
152
сұрақ: балаға оның құқықтары туралы, құқықтар мен
міндеттерді сақтау жағдайларда оған өмірдің дәмің қалай
әдеттендіру керек? Педагогикада әдістің сұрағы әрқашанда берік
және оның әдіснамасымен тікелей байланысты. Ең алдымен,
мектепкеалды жастағы балаларға қолданар болсақ, таза
құқықтық емес, балалардың адамгершілік-құқықтық тәрбиесі
туралы айту керек, себебі балаларды құқықтық тәрбиелеуге
арналған базасы болып олармен игерілген және қабылданған
тәртіп пен қарым-қатынастардың адамгершілік номалары
болады. Құқықтық және адамгершілік тәрбиені, құқықтық және
адамгершілік нормаларды салыстыру өткізейік.
Құқықтық тәрбиенің мақсаты – құқықтық өзіндік сана сезімді
қалыптастыруда және соның негізінде саналы және қоғамның әр
мүшесіне құқықтары мен міндеттеріне сәйкес белсенді тәртіпті
қамтамасыз ету. Құқықтық тәрбиелеуде құқықтық сауаттылық
маңызды: мемлекеттің құқықтық негіздері, заң негізінде адамдар
арасындағы қатынастарды реттейтін құқықтың түрлері және
нормалар. Құқықтық тәрбиелеу бір жағынан құқықтық
білімдерін игеруде, ал басқа жағынан – тәртіпте, заңмен
белгіленген тәртіптерге сәйкес адамның әрекеті тұрады.
Реттейтін құқықтық нормалар қоғамдық қатынастар мен
адамдардың тәртіптерін белгілі бір амалмен бірыңғайлауға
арналған. Құқықтық норманың ерекшелігі эмоционалдық
бояудың жоқтығы және қоғамның әрбір мүшесі оларды сақтауға
қатаң талаптар болады.
Адамгершілік нормалар адамдар арасындағы қарым-
қатынасты реттеуге бағытталған. Бірақ адамгершілік нормалар
жеке тұлғадан оларға ресми түрде еру ғана емес, сонымен бірге
бұл нормалар әдетті және жеке пікір болғаның талап етеді.
Мысалға, адамға басқа адамды сүйуге, бірге мазасыздануға және
аяушылуға мәжбүр етуге болмайды. Бірақ, басқа біреудің
денсаулығына зиян келтірмеуге, өлтірмеуге және т.б. мәжбүр
етуге болады.
Құқықтық
нормалардың
адамгершілік
нормалардан
ерекшеленуі,
оларды
орындамаудың
нәтижесі
болады.
Құқықтық норманы бұзу мемлекеттің заңдары бойынша
жазаланады.
Бұл құқық пен адамгершілік нормаларының арасындағы
айырмашылық
балаларда
құқықтық
сана-сезімін
қалыптастыруға және құқықтық нормаларды сақтамаудың
153
нәтижесі туралы айту керек екендігін ойға түрткі болады. Бірақ,
осы құбылыстың табиғатын, мектепалды балаға оның әсер ету
қүшін ең алдымен реттеу керек. Арнайы зерттеулерде
(Р.Кэмпбэлл, Ф.Джоунз, В.Л.Леви, С.В.Федотова, Н.В.Рюгина
және т.б.) жазалардың атқарымдары белгіленген (сана-сезімді
және тәртіпті реттеушілік, мобилдіретін, ынталандыратын,
кедергі жасайтын, ұжымда қарым-қатынасты қалыптастыратын
функция), адамгершілік тәрбиедегі жазалар ересек адамның
әлсіздігін, баланың үстінен билігін қүшейгенің растап көрсетті.
Бала, әдеттегідей, жазаларды ауыр түрде қабылдайды,
жазаланған бала өзің қабыл алмайтын, сүйкімсіз сезінеді, оның
барлығы әлемге және басқа адмдарға еркін тұлға ретінде
қалыптасуға жағымсыз көрінеді. Егер балаларға құқық
бұзушылық туралы және олардың нәтижелері туралы айтса –
алдын-ала
қорқынышты
шақырады,
белгілі
болғандай,
адамгершілік нормаларға сәйкес саналы тәртіпке мүмкіндік
жасамайды.
Құқықтық нормалар мектепалды балаға аса қатысы жоқ.
Сонымен қатар, оған қатысты болатын өмірдің сол кезеңге
дайындаудың керексіздігін көрсетпейді. Жаза құқықтық
тәрбиенің мәнді құрамы болғанымен, мектепалды балалық
шақта басты кезеңде тұлғаның құқықтық дамуында тежеуіш
болуы мүмкін. Жаза қорқынышты туғызады, жазадан қорқу
құқықтарды бұзуды тоқтатады, бірақта нормаларды сақтайтын
жеке қабылдаған қатынастың дамуына кедергі жасау мүмкін.
Құқықтық нормаларды сақтау адам үшін жаратылыс болуы
керек, қоғамда адамдардың қатар өмір сүруді қамтамасыз ететін
түрі ретінде (тек биологиялық емес, бірақта әлеуметтік
мағынада) тұлғамен саналған және қабылданған. Алғашқы
құқықтық (және адамгершілік) тәрбиелеу кезенінде, жаза
қозғайтын күш ретінде, құқықтық және адамгершілік
нормаларды игеруге түрткісі ретінде қарастырылмау керек.
Тағы бір қайшылықты шешу керек: мектепалды жаста
құқықтық білімнің қиындығымен оны игеру мүмкіншіліктер
аралықтары. Осы көзқарас жерінен балалар құқығы туралы
білімдерді іріктеу балаға түсінікті принципі бойынша құрылады:
балалар өз өмірінде тұрақты түрде кездесетін құқықтар
мазмұны; ең көп бұзылатын құқықтар;құқықтарды білу
жалпылау деңгейде тану қолайлығы әлеуметтік құбылыстарға
балаларда қызығушылықты дамытуға мүмкіндік береді.
154
Осы құқықтардың үш топтың әрқайсысы балаларды олармен
таныстырудың өздерінің ерекше мазмұны мен нақты әдістемесі
бар. Осылайша, бірінші топ - балалар әрқашанда кездесетін
құқықтар: есімге құқық, махаббат пен еркелеуге құқық, білім
алуға құқық, ойнауға құқық, өзіне қатысты құрметпен қарауды
және қатал қарауды тыйым салу құқығы және біршама
басқалары.
Балаларда, адамгершілік нормаларға сәйкес құрдастар
тобында жағымды қарым-қатынастарды орнатқан кезде
балаларға қолжетімді ойларды және тәртіп тәжірибесін
қалыптастыру бойынша жұмыстын маңызды бөлігін алу керек.
Бұл жұмыстың нәтижесінде, топта «жақсы», қызықты өмірге
арналған, балалар мінез-құлқы тәртіптерін біліп және сақтап, әр-
біреуідің құқықтары бар екендігіне құрметпен қарауды,
балаларда ойларды қалыптастыру маңызды.
Топтағы мінез-құлқы тәртіптерін танысудан адамгершілік-
құқықтық тәрбие басталады. Балалармен бірге тәрбиеші,
ұжымда барлық балаларға тату тұруға көмектесетін ережелерді
талқылайды. Балалар білетін және орындауға міндетті өздерінің
«ережелер жинағын» құрастырылады. Демек бір уақытта
ережемен бірге міндеттерге қажеттілік пайда болады: саған
байланысты құқықтардың сақталғаның қаласан, онда басқа
балаларға қатысты оларды сақтау міндеттісін.
Мысалы, біздің топта ешкім ешкімді ренжітпеу керек –
балалармен тәрбиеші талқылаған және әрекетке қабылдаған
тәртіп естіледі. Бірақ бұл дегеніміз, мен нақты нәресте, ешкімді
ренжітпеу екендігін білдіреді.
«Әр нәрсенің орны бар» деген бейтарап ереже, әрбіреуіне
қатысы бар: орынына қойылмаған нәрсе, сосың көп ізделеді
және басқа балалардың әрекеттеріне бөгет жасайды. Өзіңді де,
басқаны да ойлағанда, сен әр затты тиісті орнына әрқашанда
қою керексің. Өз ережелер жинағында өмірсүре отырып, балалар
әр қоғамда дұрыс және өзара қатынастар реттейтін ережелер бар
екендігіне үйренеді. Басқалар туралы ойлауды және басқаларға
қатысты саналы түрде қабылданған ережелерді сақтауды
үйрететін балаларда ұстап тұратын орталықтар тәрбиеленеді.
Декларация немесе Конвенция туралы әңгіме емес, бірақта
тәртіптегі
бұзушылықтарда
тірбиеші
барлықтар
бірге
қабылдаған ережелерді балалармен орындауға әдейі жүгінеді.
Бірте – бірте балалар өзінің құқықтық «мемлекетіндегі» өмірге
155
үйренеді және де ережелерді сақтау арқылы, өз құқықтарын
қорғауға үйренеді. «Мен әр баланың есімің білемін және оларды
атымен атаймын, бірақта мені де есімімен атағаның қалаймын».
Балалармен әртүрлі ережелер туралы әңгіме өткізудің әдістемесі
(«Сенің атын қалай?», «Маған керек затты қайдан табамын?»,
«Мен ренжітпеймін, мені ренжітпейді», «Бірге қызықты
өмірсүреміз», «Досыма сыйлық» және т.б.) топтағы барлық
балалар осы ережелерді орындауды байқау мазмұны,
диагностикалық әдістер - осылардың барлығы мектепалды
әртүрлі жастағы балаларға қолайлы деңгейде жаратылыс
педагогикалық процессте балалармен жұмыс жасауға ерік
береді.
Бірінші кезенде (ол өмір бойы жалғасады) ережелер жеке бас
ережесі ретінде игерілгендері өте маңызды, бірақ басқа
балаларға қатысты міндеттемелер ретінде ғана еместігін
белгілеу керек.
Құқықтар мен міндеттердің екінші тобы – ең жиі бұзылатын
құқықтар. Бұл балалардың өз ойларын, өз көзқарастарын
білдіретін құқықы, меншікке, жалғыздыққа, сүйкімді кәсіпті
таңдауға құқығы. Балалардың бұл құқықтары жиі түрде
ересектермен бұзылады. Оларды, ересектер өз әрекеттерін
ойланбастаң бүзады: «Өз ойынды өзіңде қалтыр, менің
айтқанымды тыңда», «Сен неге жалғыз отырсын, бар
балалармен ойна», «Сен істегенің аз еді, барлығы істегенің
жаса» және басқа сөлемшелерді, бағынуды талаптану арқылы
ересектер мектепалды балалармен сөйлескенде өте жиі
пайданалады.
Осындай құқықтармен жұмыс істеу ересектің ұстанымсы
алғашқыға өзгеруіне сүйену керек, ол өз-өзіне мұқият қарау
керек, кішкентай адамның құқықтары бұзбауын қарау керек.
Сонымен қатар, балалармен бірге олардың өз ойларын бөлісуге
үйрету, өз айқындасының пайдасына қарай дәлелдерді табуды
үйрету (тек «жұдырықты» жою арқылы), өз көзқарастарын басқа
адам айтқанымен салыстыру, бақа біреудің айқындамасымен
келісуді үйрету. Оның пікірін тыңдайтынына, онымен
есептесетініне, ақылдасатынына баланың білгені маңызды.
«Бұны істеу қажет пе? қалай ойлайсын?», «Бұл есепті қалай
шығардың?», «Сен неге бұны дегеніне көндіресін, түсіндір»
және сондай басқа сөйлемдер балалармен сөйлескенде әдетті
болу керек. Оқу барысында, және күнделікті оларды қолдану
156
керек.
Мектепалды балалармен таныстыруға болатын құқықтардың
үшінші тобы – әлеуметтік құбылыстарға балалардың
қызығушылықтарын дамытуға мүмкіншілік беретін және
жалпылау деңгейде тануға қолайлы құқықтар. Бұл білім алуға,
тұрғын үйге және жанұяға, құнарлы тамақтандыруға және т.б.
құқықтар.
Үшінші кезеңде осы құқықтармен балаларды таныстыру
ерекшілігі балаларды жалпылау деңгейге шығару болады:
бұндай құқық менде бар, бірақта бұндай құқық Жердің барлық
балаларда бар. Сонымен қатар, кейбір мемлекеттерде олар
бұзылады: балалалар ашығады, мектепте оқымайды, баспанасыз,
ата-аналарынан
айырады.
Бірақта,
бұндай
құқықтарды
сақтайтын мемлекеттер бар. Әлемдегі әртүрлі мемлекеттерде
балалардың құқықтары туралы балаларға оұып айтады. Басқа
мемлекеттің
балаларымен
хат
жазысуға,
суреттермен,
ойыншықтармен айырбастауға және т.б. мүмкіншілік бар.
Үшінші топтың құқықтарын таныстыру мақсаты - балалардың
құқықтары туралы ұғымдарды кеңейту, өзін «бейбітшілік
мәселелеріне» тарту. Балалармен жұмыс жасаудың осы
кезенінде, балаларды қорғауға арналған әлемдегі көптеген елдер
қабылдаған сәбидің құқықтарының Декларациясы туралы
балаларға айтуға болады.
Адамгершілік-құқықтық тәрбие бойынша жұмыс - өте нәзік
педагогикалық процесс болып табылады. Мұнда балаларды өз
құқықтарымен және олардың міндеттерімен таныстыруда
мұғалім сақтайтын қанағатшылдық сезімі маңызды.
Алдағы психологиялық және педагогикалық зерттеулер
қажет, онда бірнеше сұрақтарға жауаптарды табу керек: оның
құқықтарын сақтау жағдайында баланың тұлғасы қалай
өзгереді? ересектер мен басқа балалармен қарым-қатынастарда
қандай жағымсыз көріністер көрінеді? білім беру мен тәрбиелеу
технологиясын қалай қайта құру керек? және т.б. Баланың құқық
мәселесі - мектепке дейінгі педагогика үшін жаңа болып
табылады, сондықтан ғалымдардың мен тәжірибешілдердің
ерекше назарларын талап етеді.
|


url: http://emirsaba.org/s-a-kozlova-t-a-kulikova.html?page=122#Мектепалды_балалардың__адамгершілік-құқықтық_тәрбиесі

title: Тапсырма - С. А. Козлова, Т. А. Куликова


text:
157
Тапсырма
1.
Баланың
құқықтарының
Декларациясын
және
Конвенциясын оқып біліндер.
2.
Соңғы жылдардың «Ресей Федерациясындағы балалар
жағдайы туралы» мемлекеттік баяндамаларды оқып біліндер
және мектепке дейінгі мекемелерге баратын балалармен, ата-
анасының қамқорлығынан айырылған балалармен жұмыс
жасаудың жетекші мәселелерді белгілеңіз
Отаншылдықтың, азаматшылық және адамдарға
төзімділік бастамасын тәрбиелеу
Патриотизм - Отанға деген сүйіспеншілік - ерте және
мектепке дейінгі жастан бастап бірте-бірте қалыптасып келе
жатқан күрделі, көп қырлы сезім.
Бұл сезімді табысты қалыптастыру үшін оның табиғатын
түсініп, баланың жасынын мүмкіншіліктер айқындамасынан
қарау керек.
Ең алдымен келесі сұрақтарға жауап беруге тиіс: мектепалды
жастағы балаға патриотизмді тәрбиелеу неге керек? патриоттық
тәрбие бойынша педагогикалық жұмыстың қандай кезеңдері
бар? оның мазмұны қандай? балалармен жұмыс істеу үшін
қандай әдістер мен құралдарды пайдалану керек? ерте және
мектеп жасына дейінгі балада патриоттық сезімдердің көрінісін
неде көруге болады?
Сонымен, балада отансүйгіш патриотизмді тәрбиелеу не үшін
керек?
Ғалымдардың
айтуынша,
сәбилерде
әртүрлі
қажеттіліктерін қанағаттандыратын, адамға құштарлықты сезіну
тума қабілеттілігі бар. Құштарлық бала үшін өзін-өзі сақтау
тұрғысынан белгілі бір құндылыққа ие, өзің қауіпсіз сезінуге
мүмкіндік береді, қорғалу сезімін сақтайды. Бала негізгі өмір
уақытын тапқан жағдайларға тез үйренеді. Танымал жағдайлар
оның тыныштығына, қанағаттануына әсер етеді. Жаңа жағдайда
бала құмарлықты, бірақ сонымен қатар, алаңдаушылықты
сынайды. Осы сезім емес пе, отансүйгіштін негізінде құштарлық
жатқан жоқ па? Тіпті ересек адамның өзіне әлемде ол
құштарланған жер және онда ол өзің сенімді және байсалды
сезінетін бар болуын білуге маңызды.
158
Осылайша, отансүйгіштік құштарлық сезімінде негізделген.
Жасына қарай, когнитивтік сала дамып, қажетті қылдырып және
мықты сезіммен өзінің құштарлық нысанын сезінуге және көп
білуге мүмкіншілік пайда болады. «Суретшінің тамыры оның
терең жерінде жатыр, ал ұшар басы бүкіл әлемге сыбдырлайды»
-
осылайша отансүйгіштің мәнің Мексиканың ұлы суретшісі
Секейрос бейнелі түрде көрсетті.
Терең жерастында жатқан бұл «тамырларсыз» адамның өмір
сүруіне қиын, өйткені оған сенушілік пен сенімділікті
қамтамасыз ететін өзінің сүйенішін жоғалтады. Бұл сүйеніштер
адамның эмоционалдық саласында жатыр және танымдық
саласымен нығайтылады.
Балаларда
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/s-a-kozlova-t-a-kulikova.html?page=123#Отаншылдықтың,_азаматшылық_және_адамдарға__төзімділік_бастамасын_тәрбиелеу__Патриотизм


title: отансүйгіштік - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
отансүйгіштік
сезімдерді
тәрбиелеудің
кезеңдерін анықтауға болады.
Алғашқы кезең - негізгі – сәбилік шақта баланы не және кім
қоршайды, барығына және барлықтарға құштарлық сезімді
бекіту. Бұл кезеңде бала жақсы көруді үйренеді. Анасын жақсы
көреді, жақын адамдарды, өзінің ойыншықтарын, кітабтарын
жақсы көреді, өзінің үйін, өзінің балабақшасын жақсы көреді.
Баланы ықпалды сүюге үйрету өте маңызды, яғни анасына тек:
«Мен сені жақсы көрем», дегенмен оңан көмектесу арқылы өз
махабатынды көрсетуді білу, аянушылықтың, ілтипат
белгілерін көрсету және т.б. Бала жақсы көруді түсіну міндетті –
ол қамын ойлауды, күтуді, көмектесуді, қорғауды, өзінің
махабатына жауап беру дегенді білдіреді. Махаббаттың бұл
қырлары Отанға деген сүйіспеншілікті сипаттайды, ол біртіндеп
жақын айналасына және адамдарға деген сүйіспеншілігінен
шығады.
Өмір бойы жалғасатын негізгі алғашқы кезеңмен қатар,
екінші кезең басталады - баланы халықтық және ұлттық өнерге
қатыстыру. К.Д.Ушинский бұл кезеңге айрықша мән берді, ол
баланы бала кезінен бастап ұлттық ортаға «сүңгіту» қажет,
халықтың әндерін айтып керек, «ана сүтімен бірге» өзіне
халықтық және ұлттық тамырлырды сіңіріп алңандай, онымен
ана тілінде сөйлесу керек. Мектепке дейінгі жасы бойынша
балаларға халық ертегілерін оқып, олармен бірге халықтық би
билейді, ұлттық ойындар ойнайды, ұлттық әндерді айтады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Үшінші  кезеңнен - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
159
қатар өте маңызды, есімдерді, тарихи фактілерді және басқа да
ақпаратты жаттап алуға емес, тәрбиеші өз қаласына деген
қарым-қатынасты қалыптастыруға басты назарын аударатының
есте сақтау керек. Балада бірте-бірте қаланың сүйікті жерлері
пайда болғаны өте маңызды, онда ол ата-анасымен бірге
рақаттанып келер еді.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Төртінші  кезеңде - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
Төртінші кезеңде ел туралы балаларда білімдер біртіндеп
кеңейер еді: балалар оның атын, бейнелемесін, табиғатын
біледі, елдің атын шығарған адамдар туралы, біздің
мемлекетіміздің көпұлттылығы туралы біледі. Төртінші кезеңнің
мазмұнына түрлі халықтардың ертегілері, әндері, әр ұлттардың
балалар бақшасы қосылады. Олар біздің еліміздің әртүрлі ұлт
өкілдерінің күнделікті өмірін, мәдениетін, тұрмысын біледі.
Олардың азаматтығына және тұрғылықты жеріне қарамастан,
адамдарға төзімділік қатынасы қалыптасады.
Бесінші кезеңде, балалар глобуспен танысады, Жерде
көптеген елдер бар екенін біледі, ал біздің еліміз солардың бірі.
Мұғалімнің көмегімен олар «ел» ұғымның белгісін табады.
Елімізді әлемнің басқа елдерімен салыстырады. Балаларда өз
еліне қатысты қатынастар бекітіледі және әлем елдері туралы
ойлар қалыптасады. Жер халқына төзімділік қатынас
қалыптасады. Планетарлық ойлау негіздері қаланады.
Барлық аталған кезеңдерде, шартты сипаттары болады,
бірақта олардың реттілігі өте маңызды, ол Отанға деген
сүйіспеншілік сезім жататын жағымды әлеуметтік сезімдері
өсуін қамтамсыз етеді.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Азаматшылық - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
160
бастапқы нысандарын тәрбиелеу туралы айтуға болады, бірақ
отансүйгіштік тәрбие тәрізді, адамның тұлғасы құнды сапасы
қалыптасатын негізін құру қажет.
Төзімділік - ұлтына, тері түсіне, сөйлеу тіліне, басқа да
айырмашылықтарға қарамастан адамдарға игілікті қатынас.
Отансүйгіштікті, төзімділікті, азаматшылдық элементтерді
тәрбиелеу үдерісінің табыстылық көрсеткіші - балалардың
шындықтың осы жағына қызығушылықтары, әрекет жасау
тілегі: ойнау, жұмыс істеу, қызмет көрсету, көмек көрсету, өлең
оқу, ән айту, әртүрлі ұлттардың балаларымен достасуға ұмтылу.
Мектеп жасына дейінгі балаларға отансүйгіштік тәрбие беру
құралдары болып балалар өмірсүретін табиғи және әлеуметтік
орта, көркемдік әдебиет, фольклор, музыка және бейнелеу өнері
табылады. Құралдар болып мерекелер, балалардың әртүрлі
әрекеттері табылады.
Отансүйгіштік тәрбие беруде әр түрлі әдістердің әртүрлі
топтары пайдаланады, бірақ жетекші болып – қарым-
қатынастын
көрсетуін
ынталандырады,
эмоционалдық
белсенділігін көтереді, яғни танымдық материалды қабылдауды
қызықтырады, іс-шараға қатысуды қалдайды, оны бағалайды,
аянушылыққа, уайымдауға, қуанбауға қатысады.
Эмоциялық белсенділік сөйлеудің, ымдау, дене қимылымда
айқындық түсінде көріну мүмкін. Баланың бежайлық емес мәнді
көрсеткіші - ойланулар, сұрақтар, естігенді беіреуге қайталауға
тырмысу, ойындардың, бейнелеу әрекеттін мазмұны.
Баланың эмоционалдық саласына әсер етудің қажетті шарты -
мұғалімнің білім мазмұнына өзінің қатынасын айтып беру
қабілеттілігі болатының еске сақтау керек. Балаларды өз
эмоцияларымен жұқтыру білмейтін адам, ол олардың
эмоциялық белсенділігін тудыра алмайды, тіпті оған арналған
арнайы әдістерді қолданса да.
. Әрине, ойын әдістері білімді меңгеру сапасын көтереді және
сезімдерді бекітуге мүмкіншілік береді. Олардың біреуі көз
алдында елестетін жағдай болуы мүмкін: қиялы саяхат, бейнелі
кейіпкермен кездесу және т.б. Бұл ойынды: «сияқты еді...»
балаларды азат етеді, балаларға арналған процессті шынды және
қызықты жасайды: «Ойластырайқшы, біз басқа планетаға ұшып
келдік, бірақ онда Жерде қандай адамдар тұратының ешкім
білмейді. Біздің планетамыз туралы біз оларға не айтамыз?»;
«Мысалы, біздің қаламызға ешқашан болмаған адам келді. Біз
161
оған не көрсетеміз, қайда апарамыз?»; «Бүгін біз көмекшілеріміз
туралы - көз, құлақ, қол туралы сөйлесетін боламыз. Бірақ
мұндай көмекшілер жануарларда да бар. Сондықтан сіздердің
біреуіңіз мысық, біреу ит, біреуі тышқанмен, біреуі бүркіт және
біреуі адам болып қалады. Барлықтар ормандарда кездесіп, бір-
біріне олардың сирек кездесетін көмекшілері туралы айтады.
Бала мысық, сенің көздерің туралы айтып берші, олар қараңғыда
көре ме? Бүркіттен көздері қалай ерекшеленеді?»
Келесі тиімді әдіс ертегілерді ойлап табу болып табылады:
«Жалқаулар туралы, тек балалар, тек ересектер өмірсүреті, мен
мемлекеттер туралы, мейірімділік тұратын үй туралы, қалада
қыдырған күлкі туралы ертегілерді ойлап шығарамыз».
Эмоционалды белсенділіктің жоғарлауына драмаландыру
ойындар, тосынсыйлары бар кезеңдер және жаңалықтың
элементтер мүмкіндік береді.
Эмоциялық белсенділікті арттыру әдістері мен тәсілдеріне
әзіл-оспақ элементтерін есептеуге болады, олар, өкінішке орай,
тәрбиешілердің балаларымен жұмыс жасағанда өте сирек
кездеседі, әсіресе отансүйгіштік тәрбие тапсырмаларын орындау
кезінде. Ал халықтық фольклорда, мысалы, көптеген әзілдер,
әңгімелер, әндер, қызықтар, қалжындар бар.
Әртүрлі құралдарды пайдалану балалар сезіміне қатты әсер
етеді: музыка, бейнелеу өнері, көркем әдебиет. Қарама-қарсы
нәтижелерге қол жеткізбеу үшін, әр түрлі өнерлердің бір
уақытта әсер етуінде сезім шамасын сақтау екендігін еске
салқтаған маңызды.
Отансүйгіштік, азаматшылық, төзімділік сезімдерді ерте
жастан бастап тәрбиелеу қажет екенін есте ұстауы керек. Бала
жасының мүмкіншілігін түсіну арқылы бұны жасау керек және
сезімдерді тәрбиелеудің маңыздылығы туралы ұмытып,
балаларды шектен тыс білімдермен байытуға болмайды.
Достарыңызбен бөлісу:


text:
162
жұмысты жоспарлаңдар.
4.
Жылы ұяға сүйіспеншілікті тәрбиелеу мен туған еліне
сүйіспеншілікті тәрбиелеу байланыс механизмді түсіңдіріндер.
I X Т А Р А У
АҚЫЛ-ОЙ ТӘРБИЕСІ
Ақыл-ой дамуы және ақыл-ой тәрбиесі
туралы түсінік
Қазіргі заманғы білім беру жүйесінде ақыл-ой тәрбиесінің
мәселесі өте маңызды. Ғалымдардың болжамдары бойынша
табалдырығында адамзат тұрған 3-мыңжылдық, білімді адамдар
шынайы ұлттық байлық ретінде бағаланатын, ақпараттық
революциясы басталады. Білімнің артушы көлемінде құзыретті
бейімделу қажеттілігі, 30-40 жылдармен салыстырғанда, өскелең
ұрпақтың ақыл-ой тәрбиесіне өзгеше талаптар қояды. Бірінші
жоспарға
белсенді
ақыл-ой
қызметіне
қабілеттерді
қалыптастыру міндеттері қойылады. Мектеп жасына дейінгі
ақыл-ой тәрбиесінің аясындағы алдыңғы қатарлы мамандардың
бірі Н.Н. Поддьяков заманауи қазіргі заман кезеңінде, ақыл-ой
тәрбиесінің дәстүрлі жүйесінде орын алған білімнің таусылмалы
сомасына ұмтылмай, балаларға шындықты түсінуге жол көрсету
керек.
Сол уақытта әлемнің көптеген елдерінде ағартушылық
жүйенің барлық буындарында – мектепке дейінгі мекемелерден
университеттерге дейін – бір жағынан, білім алушылар ақыл-
ойы ақпараттылығының өсуі, екінші жағынан, жалпы білім
сапасының, оқушылардың ақыл-ой дамуының төмендеуі
байқалады.
Отандық және шетелдік ғалымдардың жұмыстарында
мектепке дейінгі балалық шақ ақыл-ой дамуы мен тәрбиелеуге
қолайлы кезең болып саналады. Мектепке дейінгі алғашқы
тәрбие жүйесін құрған педагогтар - Ф.Фребель, М.Монтессори
де солай санаған. Бірақ А.П.Усованың, А.В.Запорожецтің,
Л.А.Венгердің, Н. Н. Поддьякованың зерттеулерінде мектеп
163
жасына
дейінгі
балалардың
ақыл-ой
дамуларының
мүмкіндіктері бұрынғыға қарағанда айтарлықтай жоғары. Бала
Ф.Фребелдің, М.Монтессоридің жүйесінде қарастырылған зат
пен құбылыстық тек сыртқы, көрнекі түрін ғана танып қоймай,
сонымен бірге көптеген табиғат құбылыстары мен әлеуметтік
өмірдің негізінде жатқан жалпы байланыстар туралы түсінікті
игеруге, әртүрлі міндеттердің талдауы мен шешімінің тәсілдерін
меңгеруге қабілетті.
Ақыл-ой дамуы – жас ерекшелікке байланысты және ортаның
әсерінен
сана
процесіндегі,
сонымен
қатар
арнайы
ұйымдастырылған тәрбиелік және үйретудің ықпалы мен
баланың дербес тәжірибесінде болатын сапалы және сандық
өзгерістердің жиынтығы. Баланың ақыл-ой дамуы кезінде
биологиялық факторлар да әсер етеді: мидың құрылысы,
талдағыштардың жағдайы, жүйке қызметінің өзгерістері,
шартты байланыстың қалыптасуы, болашақтың мұралық қоры.
Ғалымдардың
(генетиктер,
психологтар)
мәліметтері
бойынша баланың табиғатында ақыл-ой қабілеттерінің
алғышарттары 50-60%-ға салынған (шетелдік ғылыми әдебиетте
едәуір жоғары деңгей көрсетіледі — до 80 %). Баланың ақыл-ой
қасиеттері туғаннан бастап айрықша шығармашылық сипатта
болады, бірақ барлық жағдайда тиісті дамуды ала алмайды.
Баланың ақыл-ой қабілеттерінің дамуы, оған қоса қандай бағыт
алатындығы тәрбиеге байланысты болады.
Табиғат балаға түстерді айыру бойынша ерекше нышан
берді деп ойлайық. Осы нышандардың негізінде көркемөнерге,
көркем еңбекке қабілеттер жетіледі: байқағыштығын, әлемді
өзіндік тануымен, өнер шығармаларын талдау, бағалау, өнермен
шаттану арқылы ол өз туындыларын жасайды (суреттер, әртүрлі
материалдардан комұстанымлар және т.б.). Өмір жағдайы,
тәрбие, ата-аналардың, педагогтардың балаға және оның
әрекетіне көзқарасы – табиғат сыйлаған нышандардың
қаншалықты жүзеге асырылатыны байланысты болатын
факторлар. Баланың ақыл-ойының дамуын білім көлемі, сипаты
мен мазмұны, танымдық процестердің қалыптасуы деңгейі
бойынша (сезіну, қабылдау, ес, ойлау, елестету, зейін), өздігінен
шығармашылық таным қабілеті бойынша талдайды.
Балада ерте жастан бастап білімді жинақтауға, ой амалдарын
жүзеге асыруға деген жеке қабілеттердің жиынтығы қалыптаса
бастайды, басқа сөзбен айтқанда, оның ақылы жетіледі.
164
Мектепке дейінгі жаста көп және аз деңгейде жылдамдық,
кеңдігі, сыншылдық, ойлау процестерінің иілгіштігі, тереңдік,
жасампаздық, дербестік сынды ақылдың қасиеттері көріне
бастайды. Осылайша, мектеп жасына дейінгі балалар ақыл-
ойының дамуы, бағыттаушы, байытушы, жүйелендірушінің
рөлін ақыл-ой тәрбиесі мен үйрету атқаратын, әлеуметтік және
биологиялық кешенге байланысты болады.
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/s-a-kozlova-t-a-kulikova.html?page=128#АҚЫЛ-ОЙ_ТӘРБИЕСІ__Ақыл-ой_дамуы_және_ақыл-ой_тәрбиесі__туралы_түсінік


|
Ақыл-ой тәрбиесі – жан-жақты даму үшін, қоршағанБайланысты: kulikova t mektepke deyingi pedagogikaАқыл-ой тәрбиесі – жан-жақты даму үшін, қоршаған
өмірге бейімделу үшін, осы негізде танымтық үрдістерді
қалыптастыру үшін, меңгерген білімді іс-әрекетте қолдана
алу үшін қажетті білімді оқыту үшін үлкендердің баланың
ақыл-ойларының дамуына жоспарлы мақсатты түрде
ықпал жасауы. Ақыл-ой тәрбиесі мен ақыл-ой дамуы өзара
тығыз байланыста болады. Ақыл-ой тәрбиесі көп жағдайда
ақыл-ой дамуын анықтайды, оған ықпал жасайды. Алайда
бұл
жаңа
туған
балалардың
ақыл-ой
дамуының
заңдылықтары мен мүмкіндіктері ескерілген жағдайда ғана
орындалады.
Кейінгі
жас
ерекшелік
кезеңдермен
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Педагогикалық қызметтің мақсаты

text:
Педагогикалық қызметтің мақсаты қоғаммен анықталады.
Ол жалпы сипатқа ие, бірақ әрбір мұғалімде өз қызметінде іске
асыруға тырысатын жеке жағдайға айналады.
Мысалы, тәрбиелеудің мақсаты - баланың жан-жақты дамуы
- мектепке дейінгі мекемелердің көптеген тәрбиешілерінде
мектепке толыққанды дайындық, денсаулықты нығайту,
шығармашылық
қабілеттерін
қалыптастыру
ретінде
нақтыланады.
А.Н. Леонтьевтің теориясына сәйкес, бір әрекетті басқасынан
ерекшелендіретін басты нәрсе – бұл оған бағытталған зат.
Педагогикалық қызметтің ерекшелігі нысанның, еңбек
объектісінің ерекшелігінде – объектінің, еңбек нысанының
айрықшалығында. Кез келген қызметте (оны орындайтын)
субъект пен (субъектінің күштері бағытталған) объект бар.
Педагогикалық қызметте субъектінің рөлін – педагог, ал объект
рөлін тәрбиеленуші (оқушы) орындайды.
Педагогикалық әсердің нысаны – өзінің құндылығы бойынша
бірегей материал.
Бұл – үнемі өзгерісте болатын дамушы тұлға. Бұл
өзгерістердің сипаты негізінен мұғалімнің ұстанымымен
анықталады.
Егер мұғалім тәрбиеленушінің ерекшеліктерін, оның
қажеттіліктерін, эмоцияларын, мүмкіндіктерін ескеріп, оның
белсенділігін
ынталандырса,
өз
беделімен
баспаса,
17
педагогикалық қызметтің нысаны оның субъектісі болып
табылады. Бұл жағдайда педагогикалық қызмет субъектілік-
объектіліктен субъектілік-субъектілікке айналады, ол оны
күрделі, стандартты емес, креативті етеді.
Іс-әрекеттің көптеген түрлерінде адал ниетсіз, сапасыз
орындалған жұмысты қайта қалпына келтіруге болады.
Тәрбиелеу барысында оқытушы рұқсат берген неке қайтымсыз
салдарға ие.
Осылайша, баланың организмінің әлсіздігі мен осалдығын,
баланың керемет әсерлілігін ескере отырып, мұғалім
тәрбиеленушілермен
қарым-қатынаста
немқұрайлылықтан,
қатыгездіктен, дөрекілік пен әдепсіздіктен аулақ болу керек.
Егер таңертең баланы кездейсоқ ренжітіп алып, кешке
әлпештесеңіз, реніштің ізі жоғалып кетпейді. Бала өз дамуында
бүгін толық алмаған нәрсесін (аз ойнаған, себебі алда болатын
ертеңгілікке дайындық жарты күнді алған немесе т.б.), басқа
уақытта өтеуге болмайды.
Бірқатар
ғалымдардың
психологиялық
зерттеулері
(О.Г.Газман, В.А. Петровский және т.б.) баланың мұғалімнің
мінез-құлқымен бейсаналық «ластануын», тәрбиеленушінің
тәрбиешінің мінез-құлық ерекшеліктерін, ыс-қимылын өзіне
тартып алуын көрсетеді.
Мұғалімнің жеке қасиеттерінің түріне байланысты балаларда
ойлау ерекшеліктері (икемділік немесе, керісінше, ойлаудың
инерциясы, шешімдердің бірегейлігі немесе стереотиптерге
жүгіну) ашылып, білімнің бір немесе басқа салаларына
артықшылық көзқарасы қалыптасады және т.с.с. Педагогикалық
жұмыстың негізгі «құралдары» - дауысы (қарқыны, дыбыс
деңгейі, интонация түсі, көркемдік), бет әлпеті, пластика, ым-
ишарат. Педагогикалық техника деп аталатындар –бұл
мұғалімнің оқушыларға олардың белсенділігін ынталандыру
мақсатында жұмсалатын жеке ықпалының әр түрлі дағдылары
мен әдістері. Мұғалім белгілі бір жағдайға байланысты
балалармен қарым-қатынастың дұрыс түрі мен стилін таңдай
алуы қажет. Сөйлеу мәдениетінің маңызы аз емес - бұл сөзді
жақсы білу, айқын дикция, сезімдерді, қарым-қатынастарды
білдіретін интонациялық әртүрлілік. Педагогикалық технология
тәрбие беру үдерісінде қызметтік (мағыналық емес) рөлді
орындайды, аз қуатты шығындау арқылы жақсы нәтижелерге
қол жеткізуге мүмкіндік береді.
18
Педагогикалық қызметтің ерекшелігі тәрбиеші, мұғалім,
оқытушының өз еңбегінің жемісін барлық жағдайда көре
бермеуінен, оның шынайы нәтижелерін басы-қасында жеке
бақылай алмауынан құралады: олар болашақта көрінеді.
Кәсіптік білім беруді жүзеге асыратын мұғалімдер қандай
маманды дайындағанын ешқашан көре алмайды, өйткені
негіздері колледждерде, жоғары оқу орындарында салынған
шеберлік біраз уақыт өткен соң анықталады. Мектепке дейінгі
мекеменің тәрбиешісі оның күш-жігерінің нәтижесі туралы
білмейді. Педагог қазір еңбек ете отырып «болашақты
өсіреді».
Педагогикалық қызметтің тағы бір ерекшелігі – белгілі бір
тұлғаның баланың дамуына қаншалықты үлес қосқанын анықтау
мүмкін емес. Тәрбие беру мен оқыту үдерісіне көптеген адамдар
қатысады.
Мектепке дейінгі мекемеде бала – тәрбиешілердің, тәрбиеші
көмекшісінің, музыкалық жетекшінің және т.б. әсер тиетін
объект. Тәрбиешінің жұмысы меңгеруші, әдіскер, медицина
қызметкерлері, психолог және басқа да қызметкерлердің
жұмысымен байланысты.
Егер олар бәрі бірдей ойлауға қабілетті адамдар ұжымын
білдірсе жақсы, онда олар тәрбие жұмысының мақсаттарын,
міндеттері мен мазмұнын талқылайды, тұтастай алғанда,
педагогикалық үдеріске және әрбір балаға жеке амал-тәсілдерді
әзірлейді.
Бірақ бұл жағдайда да, алынған нәтижелердің «тазалығы»
туралы айтудың қажеті жоқ, өйткені отбасының баланың
дамуына әсері, әсіресе алғашқы жылдарда, кез келген қоғамдық
мекеменің әсерінен маңызды.
Сондықтан қазіргі заманғы педагог баланы тәрбиелеу -
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/s-a-kozlova-t-a-kulikova.html?page=12#Педагогикалық_қызметтің_ерекшелігі_нысанның,_еңбек__объектісінің_ерекшелігінде_–_объектінің,_еңбек_нысанының__айрықшалығында.

title: Педагогикалық қызметтің мақсаты


url: http://emirsaba.org/s-a-kozlova-t-a-kulikova.html?page=12#Педагог_қазір_еңбек_ете_отырып_«болашақты__өсіреді».

title: Педагогикалық қызметтің мақсаты


|
салыстырғанда мектепке дейінгі жылдары ақыл-ойБайланысты: kulikova t mektepke deyingi pedagogikaсалыстырғанда мектепке дейінгі жылдары ақыл-ой
дамуының аса жоғары қарқыны байқалады. Осы кезде
ақыл-ойды дамыту үшін мүмкіндікті жиберіп алмау
маңызды болып саналады. Ерте жас балаларының ақыл-ой
дамуына ерекше көңіл бөлу керек. Заманауи зерттемелер,
әдетте балалар 2 жасқа дейін қанық өмір сүреді, бұл
танымдық қызметтің өте үлкен көлемі байқалады. Баланың
жүйкесі өте жылдам дамиды: 3 жасқа келгенде ол ересек
адам миының 80%-ына жете алады. Мидың толық дамуына
қажетті «тағамды» керекті мөлшерді бермеу қаупі
туындайды. Физиология мәліметтері бойынша қазіргі
заманның ерте жастағы балалары ақпараттың молдығынан
емес, ал оның жетіспеушілігінен зиян көреді.
Баланың бойында қандай да бір жоғары қабілеттерді
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


url: http://emirsaba.org/s-a-kozlova-t-a-kulikova.html?page=130#%-ына_жете_алады._Мидың_толық_дамуына__қажетті_«тағамды»_керекті_мөлшерді_бермеу_қаупі__туындайды._Физиология_мәліметтері_бойынша_қазіргі

title: салыстырғанда    мектепке  дейінгі  жылдары  ақыл-ой


title: дамыту үшін, еселеп тәрбиелеу мен оқыту арқылы, мазмұны

text:
165
әкеледі. Осыдан, баланың миын ауырлатуға, шаршатуға
болмайды деген ереже шығады, осы ережені ұстанумыз қажет!
Мектеп жасына дейінгі бала ақыл-ойының дамуында жіберілген
қателіктерді ересек жаста жою қиындық әкеледі. Бұл ақаулар
кейінгі дамушылыққа кері әсер етеді.
Мысалы, отбасында мектепке дейінгі мекемелерде баланың
құрылыс материалдары, конструкторлармен ойнауына көңіл
бөлмейді. Сол себепті балада кеңістік қиялы дамымайды. Бұл
мектепте геометрияны, сызуды меңгеруде қиындықтар
тудырады. Мектеп жасына дейінгі кезеңде кітапқа деген
қызығушылықты оятпаған, ойлау әрекетін, көркем сөз негізінде
өз басынан өткізуді дамытпаған. Әдеби шығарманы тыңдай
отырып, бала оның кейіпкерлерін, олардың іс-әрекетін, келбетін
көз алдына келтіруі, әркеттерінің себебін білуі, табиғат суретін
елестетете алуы тиіс. Ал оның өмірінде көркем шығармамен
танысуды
теледидарға
жүктеген.
Балаға
елестетудің,
қиялдаудың, ойлаудың қажеті жоқ, барлығы «суретте»
көрсетілген. Мектепте балаға ақыл-ой дамуындағы аралықты
жеңуге өте қиын болады: әдеби шығарманы жеңіл түрде
қабылдау әдеті көрініс табады.
Достарыңызбен бөлісу:


Мектеп жасына дейінгі баланың ақыл-ой дамуының
негізгі ерекшеліктері – қабылдау, бейнелі ойлау, қиялдау
сынды танымның образды формаларының басымдығы.
Олардың пайда болуы мен қалыптасуы үшін мектепке дейінгі
жас ерекше мүмкіндіктерге толы болады. А.Н. Леонтьев баса
айтқандай, баланың ақыл-ой дамуын оның рухани бейнесін
жасаушы психикалық дамудан, қызығушылық молдығынан,
сезмінен және басқа да белгілерден тыс қарастыруға болмайды.
Шынында да, танымдық процестер іс-әрекеттің алуан
түрлерінде көрініс табады. Сонымен, елестету қабілеті дамыған
балада алда тұрған іс-әрекеттің бейнесі көрінеді, ол оны
жоспарлайды, оған қажеттісін анықтайды. Баланың меңгерген
білімі оның ой-өрісін кеңейтіп қана қоймайды, бұл білімдер
адамға, олардың әрекеттеріне, табиғатқа, өнерге деген қарым-
қатынасты бекітеді. Баланың адамгершілік бейнесін дамыту
үшін өнегелік нормалар, тәртіп ережесі, адамгершілік
қасиеттердің наөты көрінісі туралы түсінік маңызды болып
саналады. Мысалы, 3-4 жастағы балалар тату ойнаған
балалардың бәрін «менің досым» дейді. Дос дегеен кім? Достасу
деген не? Шын дос қандай болады? Бала игеретін достық, дос
166
туралы түсінік оның мінез-құлқын жаңа мазмұнмен толықтырып
бағыттайды, достың әрекетін бағалауға және өзін-өзі бағалауға
қызмет етеді. Бала кіші жасынан бастап, денсаулықты сақтау,
мәдени-гигиеналық әдет, дұрыс қозғалысты үйренудің негізі
болатын, өз денесін күту жөнінде (қолды, бетті жуу, қол
орамалды, майлықты пайдалануды) білім алады. Баланы
мәдениетке тарту, өнер туындыларымен таныстыру, қоршаған
әлемді оның алуан түрлілігімен қабылдау, қиялдау, ойлау, есте
сақтаусыз мүмкін болмайтын түсінуді, ұғынуды талап етеді.
Эстетикалық қабылдау процесіне ойлау әрекетін белсенді түрде
енгізу – баланың байқампаздығы, сенсорлық мәденит пен
ойлаудың деңгейі көрінетін бағалау пікірлерін қалыптастыруға
арналған алғышарт. Сөйтіп, баланың миына әсер етуді мақсат
ететін ақыл-ой тәрбиесі оның адамгершілік бейнесінің
қалыптасуына, эстетикалық дамуына, салауатты өмір суру
әдетін дағдылануға жақсы ықпал жасайды.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Ақыл-ой тәрбиесінің міндеттері

text:
167
және басқа да байланыстар) түсінеді. Ойлау нәтижелері сөздің
көмегімен беріледі. Мысалы, 4 жасар Саша терезеге жақындап:
«Түнде жаңбыр жауды. Әне қандай үлкен шалшық», - деді.
Қабылдау мен ойлаудың арасында тығыз байланыс бар.
Қабылдау бала өмірінің алғашқы айларында қалыптасады, ал
ойлаудың дами бастауын Л.С. Выготский шамамен 2 жасқа
жатқызады. Ойлау дамуының негізінде терең танымға сезімдік
(сенсорный) тәжірибені қоятын қабылдау жатыр. Мектепке
дейінегі жас бойы қабылдау ойлауды дайындайды, оған талдау,
салыстыру, жинақта, қорытындылау үшін «азық» береді. Ойлау,
өз кезегінде, оның мақсаттылығы мен нәтижелілігін арттырып,
қабылдаудың дамуы мен жүзеге асуына оң әсер етеді.
Бала өмірінің алғашқы кезеңінде ақыл-ойының толық дамуы
үшін, оның қабылдауы мен ойлауының дамуы туралы ойлану
қажет. Осыған байланысты мектеп жасына дейінгі балалар ақыл-
ой тәрбиесінің маңызды міндеттеріне:
■
Достарыңызбен бөлісу:


title: сенсорлық тәрбие (даму) - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
сенсорлық тәрбие (даму);
■
ойлау әрекетін дамыту (ойлау амалдарын, танымдық
процестерді және қасиеттерді игеру);
■
сөйлеудің қалыптасуы жатады.
Осы жастағы балалар ақыл-ойының тәрбиесі танымдық
уәждерді қалыптастыруға бағытталған. Сондықтан оның
міндетіне:
■
білуге құмарлыққа, танымдық қызығушылыққа тірбиелеу
жатады.
Танымдық
әрекеттің
нәтижесі,
танымның
қандай
формасында жүзеге асырылса да (ойлау немесе қабылдау
арқылы), білім болып саналады. Бала алақанына келіп қонған
ханқызын тамашалай ма, әлде анасының ол туралы әңгімесін
тыңдай ма әлде оның «портретін» сала ма – ода таным
нысаны туралы ұғым қалыптасады (ханқызы).
Бұл көрініс образ ретінде қалыптасады, бірақ сөйлеуде,
қимылда, ымдауда, үлгіде (сурет) анықталуы мүмкін. Сондықтан
ақыл-ой тәрбиесінің міндеті:
■
ақыл-ой дамуының шарты ретінде қоршаған ортадағы заттар
мен құбылыстар туралы білім жүйесін қалыптастыру болып
табылады. Бұл міндеттерді толығырақ қарастырайық.
|


title: Сенсорлық тәрбие - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
168
Сенсорлық тәрбие
Таным қоршаған ортадағы заттар мен құбылыстарды сезім
арқылы тану, түйсіну мен қабылдаудан басталады. Әлем туралы
білімнің алғашқы қайнар көзі – сезім. Сезім арқылы бала, оның
сезім мүшелеріне әсер ететін, заттардың жеке белгілерін,
қасиеттерін таниды. Осылай бала заттың дәмі, түсі, көлемі, иісі,
дыбысы, салмағы, температурасы және т.б. бар екендігін
түсінеді. Таным процесінің ең күрделісі, бала тікелей
араласатын заттрадың барлық (көп) белгілерінің көрінісін
қамтамасыз ететін, қабылдау болып табылады.
И.М. Сеченовтың айтуынша, бала ойының тамыры сезімде
жатыр. Сезім мен қабылдаудың байлығы – қоршаған ортаны
толық түсінудің, ойлау процесі дамуының қажетті алғышарты,
өйткені «сыртқы сезім барлық ойға қонымды жұмыстар үшін
материал береді» (К. Д. Ушинский).
Бала өмірде объектілер формаларының, бояуларының және
басқа да белгілеріның, сондай-ақ ойыншықтар мен үй
жағдайындағы заттардың алуан түрімен кездеседі. Ол өнер
туындыларымен: музыкамен, көркем суретпен, мүсіндік
туындымен танысады. Баланы көп түстілігі, иістері, дыбыстары
бар сенсорлық белгілерімен табиғат қоршайды. Әрине, мақсатты
бағытталған тәрбиесі жоқ әрбір бала қалай болса да осыны
қабылдайды. Алайда бұл үлкендер тарапынан сауатты
педагогикалық жетекшіліксіз меңгерілсе, онда ол көп жағдайда
үстір, сапасыз болады. Ал сезу мен қабылдау, әсіресе, мектепке
дейінгі кезеңде дамиды, жүзеге асады. Осы кезде сенсорлық
тәрбие көмекке келеді.
Сенсорлық тәрбие – сезім арқылы тануды қалыптастыру мен
сезім мен қабылдауды жүзеге асыруды қамтамасыз ететін
мақсатты бағытталған педагогикалық ықпал ету.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Білімқұмарлар үшін - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
қалыптасқан (М. Монтессори, Ф. Фребель, О.Декроли, Е. И.Тихеева, қазіргі
169
жүйесінің авторы Мария Монтессори баланың дамуын күшке және
организмнің қабілетімен: бұлшықет, көру, есту, сезудің және т.б. дамуымен
байланыстырады. Ол әзірлеген дидактикалық материалдар мектеп жасына
дейінгі балаларға сенсорлық ынталандыруды, сезімнің жаттықтырушы
мүшелерін береді. Мысалы, түйсіну сезіміне тәрбиелеу үшін, тегіс және
егеуқұм тақтайша, карточкалар, әртүрлі маталар жиынтығы; жылу сезуді
дамыту үшін, әртүрлі температурада су толтырылған металл шыны-аяқ
жиынтығы; барикалық сезіміне тәрбиелеу (ауырлықты сезу) үшін, көлемі
бойынша бірдей, салмағы бойынша әртүрлі ағаш тақтайшалардың көмегімен
жаттығулар беріледі т.б. заттардың сыртқы белгілерінің жалпыланғанын,
шынайы заттар мен құбылыстардан бөлінгеніне назар аудару керек. Осындай
материалдармен жаттыққан балалардың сезім мүшелерінің өткірлігіне,
заттардың сенсорлық белгілерін айырудың шеберлігіне қол жеткізгендіктерін
көреміз. М. Монтессоридің ойынша, балалар оның материалдарымен
өздіктерінен жұмыс істейді, өйткені олар автодидактизм принципі бойынша
құрастырылған. Педагог үйретпейді, дамудың табиғи барысына «бөгет
жасамайды», өзінің түсінігін міндеттемейді, баланың сезінгенін сөзбен
нақтыламайды. Нәтижесінде бала, мысалы, түстер мен реңктерді нақты
айырып, алайда оларды атап, салыстырып, жинақтай алмайды, дидактикалық
материалдары бар жаттығулар шеңберінен тыс жатқан әрекеттің басқа да
түрлерінде қолдана алмайды. Ересектердің басшылығынсыз бай сенсорлық
тәжірибе баланың ойлауын дамыту үшін негіз бола алмайды.
Сенсорлық тәрбиенің отандық жүйесі Л.С. Выготский,
Б.Г.Ананьев, С.Л. Рубинштейн, А. Н. Леонтьев, А. В. Запорожц,
Л. А. Венгер және т.б. ғалымдар әзірлеген қабылдау теориясына
сүйенеді. Қабылдауды дамыту үшін бала, белгілерді, сенсорлық
үлгілерді зерттеудің ерекше оңтайлы тәсілдерінен тұратын,
қоғамдық сенсорлық тәжірибені игеруі қажет.
Заманауи зерттеулерге сәйкес, түйсіну мен қабылдау, заттың,
оның ерекшеліктерін зерттеуге бағытталған, талдамалардың
ерекше қызметтерін көрсетеді.
Достарыңызбен бөлісу:


Баланың талдамаларын дамыту – оны затты зерттеудің
әрекетіне үйрету,психологияда естілім қызметі болып
аталады.
Естілім әрекеті арқылы бала заттың жаңа қасиеттері мен
белгілерін: беті (тегіс, бұжыр) қандай екенін білу үшін сипайды;
қаттылығын (жұмсақтық, иілгіштік) анықтау үшін, қысады және
т.б. тәсілдер арқылы қабылдайды. Сенсорлық тәрбиенің міндеті
– баланы өз уақытында осы әрекеттерге үйрету. Затты
зерттеудің жинақталған тәсілдері, ойлау процестерін күшейту
үшін, салыстыру, жинақтау әрекеттерін қалыптастыру үшін
|


title:
маңызды мәні бар.

Сенсорлық  үлгілер  –

text:
170
маңызды мәні бар.
Сенсорлық үлгілер – бұл адамзат өз дамуының тарихында
жинаған сенсорлық білім, сенсорлық тәжірибе. Қоршаған орта
заттарының сыртқы белгілері мен қасиеттері өте алуан түрлі
болып келеді. Тарихи тәжірибе барысында кез-келген әрекетке
өте маңызды болатын, сенсорлық қасиеттердің жүйелері
анықталды: салмақты, ұзындықты, бағытты, геометриялық
фигураларды, түсті, көлемді өлшеу жүйесі; дыбысты дыбыстау,
биіктігі бойынша жүйе нормалары және т.б. Әрбір сенсорлық
үлгіде өзінің ауызша анықтамасыболады: салмақ өлшемі,
ұзындық өлшемі, түс спектрі, ноталық белгідегі ноталардың
орналасуы, жазық және көлемді геометриялық фигуралар және
т.б.
Сенсорлық үлгілерді игеру – ұзақ және қиын үрдіс, оның
негізгі салмағы мектептегі оқу жылдарына түседі. Сенсорлық
үлгілер мектеп жасына дейінгі балаға қажет пе? А.В. Запорожец
ойынша, өлшемдердің, үлгілердің жиынтығын мектепке дейінгі
жаста беру керек. Бала осы өлшемдерді біліп, солармен кез-
келген қабылданған қасиеттердің ара жігін біледі, оларға
анықтама бере алады. Бала осы «өлшем бірліктері» арқылы
нақты заттардың әртүрлі қасиеттерін толық және терең түсінеді,
оның қабылдауы мақсатқа бағытталған және ұйымдастырылған
сипатқа ие болады.
Өмірдің алғашқы жылдарында балаларда сенсорлық
үлгілердің алғышарттары қалыптасады. Алғашқы жылдың
екінші жартысынан үшінші жылдың басталуына дейін
сенсомоторлық үлгілер қалыптасады. Осы кезеңде бала, оның
қозғалыстарына маңызды мәні бар, заттардың жеке қасиеттерін
(пішіннің
кейбір
ерекшеліктерін,
заттардың
көлемін,
алшақтықты және т.б.) көре бастайды.
Мектеп жасына дейін бала заттық үлгілерді пайдаланады:
заттар қасиеттерінің белгілерін белгілі бір заттармен салыстыру
(сарғылт түсті «сәбіз» деп атау, шаршыны қалтаның, қол
орамалдың формасы арқылы анықтайды). Әдетте, бұл кезең
бесінші және алтыншы жылдарға дейін созылады, алайда егер
ересектер заттық үлгілерді баланың әрекетіне «орнатса», онда
тоқтап қалуы мүмкін. Сол уақытта зерттеулер бойынша жоғары
мектепке дейінгі жаста балалар заттардың қасиеттерін игерілген
жалпыға міндетті үлгілермен салыстыра алады: күннің көзі шар
секілді, лимон мен қияр сопақ пішіндес екендігін біледі. Осы
171
жастағы балаға түстердің үлгісі ретінде спектрдің жеті түсі мен
олардың реңктерін келтіруге болады, пішін үлгісі ретінде –
геометриялық фигуралардың жүйесі, естуді қабылдау үшін – ана
тілінің «фонема торы», музыкалды әуендердің жоғары әуенді
шкаласы (до, ре, ми, фа, соль, ля, си) қолданылады.
М. Монтессоридің жүйесі бойынша балаларда сезу мен
қабылдауды сабақтар кезінде арнайы материалдардың көмегімен
дамытқан. Сенсорлық тәрбиенің отандық жүйесі, тек сабақ
кезінде
ғана
емес,
сондай-ақ
күнделікті
өмірде
ұйымдастырылатын мазмұнды әрекет үрдісінде баланың
қабылдауын дамыту қажеттілігін мақұлдау үшін құрылады.
Мысалы, баланы судың қасиеттерімен қашан таныстыру керек?
Осы үшін тиісті сабақтар өткізу қажет пе? Әрине, керегі жоқ.
Жуынған кезде, топтық бөлмеде ойынмен ойнаған кезде,
учаскіде педагог тәрбиеленушілерге зерттеу әрекеттеріне
үйретеді. Олар судың қасиеттерін тануға көмектеседі (түссіз,
иісі, дәмі, пішіні жоқ, ақпа, әртүрлі температурада болады, аязда
қатады, ода жүзеді және әртүрлі заттар батады және т.б.).
Баланың өмірінің алғашқы жылында сенсорлық білім беру
(есту, көру, қабылдаудың объективтілігін қалыптастыру)
міндеттері манипуляциялық және объективті қызметте сәтті
шешіледі. Болашақта сенсорлық дамудың ең бай мүмкіндіктері
ойын, еңбек, сындарлы және көрнекі іс-әрекеттерге жатады. Осы
іс-әрекеттердің әрқайсысында сенсорлық негіз бар. Көрнекі
әрекетте - түс, реңктің, пішіннің, мөлшердің, кеңістіктегі
орналасудың, пропорцияның, жұмыс істеудегі қабылдаудағы
және материалдардың ерекшеліктерін, олардың пластиктенуін,
текстурасын, баритті қасиеттерін қабылдау және ажырату.
Көрнекі әрекетте - түс, реңктің, пішіннің, мөлшердің,
кеңістіктегі орналасудың, пропорцияның, жұмыс істеудегі
қабылдаудағы және материалдардың ерекшеліктерін, олардың
пластиктенуін, текстурасын, баритті қасиеттерін қабылдау және
ажырату. Кез-келген қызметті жетілдіру баланың сенсорлық
даму деңгейіне байланысты. Атап айтар болсақ, бұл тәуелділік
көркемдік
қызметте
байқалады,
онда
белгілі
бір
талдаушылардың бастапқы дамуы талап етіледі, ол қажетті
дәлдік пен сараланғандықты қамтамасыз етеді. Қызметтің
мазмұнына, оның мотивтеріне қарай сезімнің өткірлігі, нәзіктігі,
өзгереді, өйткені заттарадың әртүрлі белгілері өздерінің өмірлік
мәндерінде қолданылады. Заттың қасиеттерін әрекеттің бір
172
түрінде игеріп (дидактикалық ойында түстерді айыра білуді
үйренді), бала оны әрекеттің басқа түрлерінде қолданады (сурет
салғанда, көкөністер, жемістер аппликацияларында).
Сенсорлық танымның дамуында сөздің ролі керемет.
Үлкеннің сөзі бала үйренген сенсорлық тәжірибені түзетеді, оны
қорытады. «Бұл доп. Бұл дөңгелек, ол айналады, - дейді
тәрбиеші бір жасар балаға. Бала сөйлеуді үйренсе, оның
сезімдері жаңа сапаға ие болады: сөз жаңа сипатты оқшаулауға,
оны басқа тақырыптарда көруге көмектеседі. Баланың сөздігіне
түрлі белгілерді (қышқыл, тәтті, жылы, мөлдір, қызыл, жылтыр,
күңгірт және т.б.) енгізу, ең маңызды ақыл-ой іс-әрекеті -
салыстыру қабілетін дамытуға көмектеседі. Объектілердің
атрибуттары мен қасиеттерінің ауызша белгілері олардың
сезімтал қабылдауына, ерекше айырмашылығына ықпал етеді.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сенсорлық білім  мазмұны - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
Сенсорлық білім мазмұны баланың мектеп жасына дейінгі
балалық шақта түсінуі қажет болатын объектілердің
ерекшеліктері мен қасиеттерінің кең спектрін қамтиды.
Сенсорлық тәрбиеде дәстүрлі мазмұн қалыптасқан. Ол халық
педагогикасынан келеді және белгілі мұғалімдердің теориялық
еңбектерінде және тәжірибелерінде (Ф.Фрэбель, М. Монтессори,
Е.И.Тихеева және т.б.) жасалған. Бұл түспен, өлшеммен,
пішінмен, дәммен, иіспен, текстурамен, салмақпен, қоршаған
ортаның объектілерімен, кеңістіктегі бағдармен танысу.
Белгілер мен қасиеттерді айыру кезінде көрінетін, тиісті
анализаторлардың сезімталдығын арттыру міндеті (тактильді,
көрнекі, алкогольді, аудио және басқа сезімталдықты дамыту)
қойылады. Сонымен қатар, бала объектілердің қасиеттерін
дұрыс айтуға үйренеді (жұмсақ, қатты, мамық, бұжыр, суық,
жылы, ыстық, ащы, тәтті, тұзды, қышқыл, жеңіл, ауыр, асты-
үсті, жақын-алыс, оң жақта-сол жақта).
Сенсорлық тәрбиенің отандық жүйесінде дәстүрлі мазмұн
уақыт бойынша бағдарлануды енгізу, сөйлеу және музыкалды
есту қабілетін дамыту есебінен кеңейтілді және толықтырылды.
Уақыт бойынша бағдарлану бала тәуліктің бір бөлігін, апта
күндерін, айларды, жылды, уақыт тұрақсыздығын (тоқтатуға,
қайтаруға, тездетуге болмайды, ол адамға байланысты емес)
игеретінін болжайды.
С ө з д і е т у ( ф о н е м а т и к а л ы қ ) қ а б і л е т і – сөз
дыбыстарын қабылдау, оларды сөздерде мағына айыру
бірліктері ретінде саралай және жиынтықтай алу қабілеті.
173
Дыбыстарды айту нормаларын игеру фонематикалық есту
қабілетімен байланысты. Фонематикалық есту қабілетінің даму
деңгейі сөзге дыбыстық талдау жасаған кезде баланы
сауаттылыққа үйреткенде көрініс табады. Бұл жерде ол сөздің
мағынасынан, мәнінен тысқары кетіп, дыбыстық кешен ретінде
сөзбен, яғни формалды бірлікпен жұмыс істеуі қажет.
Музыкалық бейім – бұл дыбыстарды жоғарылығы, тембрі,
ритмикалық суреті, әуені бойынша айыра білу.
Сенсорлық тәрбиені әдістемесі балаларды заттарды зерттеуге
үйретуді, сенсорлық үлгілер туралы түсінікті қалыптастыруды
қарастырады.
Зерттеуге үйрету алда тұрған қызметті табысты орындау
үшін, маңызды болып табылатын оның қасиеттерін анықтау
мақсатында арнайы ұйымдастырылған қабылдау ретінде
өткізіледі. Бір зат зерттеу мақсаты мен зерттелетін қасиеттерге
байланысты әртүрлі зерттеледі. Мысалы, балалар қоянның
суретін салу үшін ойыншықты зерттейді. Баланың назарын
пішінге (алдымен саусақпен жүргізу, содан соң көзбен қарау),
негізгі бөліктерге (бас, дене, табан, құйрық, мұрт, көз), формасы
мен түсіне аудартады. Суретте қоянның бейнесі жазық түрде
орналасады, сондықтан ойыншық бір жағынан қаралады
(бүйірінен). Қоянды жасау алдында балалардың назары
объектінің құрылымына, бөліктердің байланысқан жерлері мен
тәсілдеріне аударылады, ал кішкентай бөлшектері (мұрты және
т.б.) зерттелмейді. Мүсінделген бұйым көлемді болуы үшін,
ойыншықты жан-жағынан қарау тиімді болады. Егер балалар
әңгіме құрайтыны жоспарланса, онда материалдың неден
жасалғаны, түсі, көлемі, дыбысталуына сипаттама беру қажет.
Жоғарыда
айтылған
айырмашылықтарға
қарамастан,
зерттеудің басқа түрлеріне де ортақ ереже бар: заттың толық
бейнесін қабылдау; олардың қасиеттерін (пішін, көлемі, түсі,
материал және т.б.) негізгі бөлімдерге ойша бөлу; бөлімдерді
бір-бірімен кеңістіктік байланыстыру (сол жақтан, оң жақтан,
үстінде, жоғарыдан және т.б.); кішкентай бөлшектерді алып
тастау, олардың кеңістіктік орналасуларын негізгі бөлшектерге
қатысы бойынша орналастыру; затты қайта толық қабылдау.
Осындай сызба бойынша зерттеу балаларға, өздігінен
атқарылатын әрекетте қолдана алатын, сезімдік танымның
жалпылама тәсілдерін меңгеруге көмектеседі.
Мектеп жасына дейінгі балалық шақ бойы сенсорлық
174
танымның сипаттамасы өзгереді: бала заттармен қозғалыстан
бастап біртіндеп олармен көру, сезу, сондай-ақ «көзбен ұстап
көру» арқылы танысуға көшеді. Сөйтіп, шелекте дымқыл
топырақ жатқанын білу үшін бала оны ұстап көруі керек, ал 5-6
жастағы баланың қарағаны жеткілікті. Бірақ жоғары мектеп
жасына дейінгі жастағы бала, егер көзбен қабылдау қандай да
бір қасиет туралы толық мәлімет бере алмаса, онда затпен
практикалық түрде танысуға жүгінеді.
Мектеп жасына дейінгі балалар алған білімдері мен
іскерліктерін қоршаған ортаны талдауға қолданулары үшін
педагог жағдай туғызуы қажет. Мысалы, ересек балаларды
кітаптарды, үстел ойындары үшін қорапша жөндеуге
жұмылдырады, сонымен бірге беттерін жабыстыру, тысты,
қорапшаны (жұқа, қалың, түссіз) жөндеу үшін, қандай
жолақтарды алу керектігін анықтайды. Ерте және кіші мектеп
жасына дейінгі жастағы балаларға олардың сезу мен
қабылдауларын жетілдіретін ойыншықтар ұсынылады. Бұл
құрастырмалы ойыншықтар, қосымша парақтар, сондай-ақ бір-
бірінен көлемі мен дыбысталуы арқылы ерекшеленетін әртүрлі
материалдардан жасалған ойыншықтар.
Балалардың сенсорлық тәжірибелерін молайту үшін
дидактикалық ойындар қолданылады. Олардың көбі затты
зерттеумен, қасиеттерді айырумен байланысты, осы қасиеттерді
сөзбен белгілеуді («Керемет қалташа», «Ұқсастықтары мен
айырмашылықтары» және т.б.) талап етеді. Бала кейбір
ойындарда заттарды қасиеттерін қарай топтастыруды үйренеді
(қызыл кілемшеге қызыл заттарды жинайды, қорапшаға
дөңгелек және сопақша заттарды салады және т.б.). Балалар
ұқсас және әртүрлі белгілеріне қарай заттарды салыстырады,
маңыздысын бөліп алады. Нәтижесінде сөйлеу кезінде
бекітілетін маңызды белгілерді бөліп көрсету арқылы балаларды
жинақтауға үйрету. Сөйтіп, балалар сенсорлық үлгілерді
меңгеруге жұмылдырылады.
Балалардың сенсорлық тәрбиесінде ерекше рөл табиғатқа
беріледі. Табиғи ортаны білу ең алдымен сезіммен, көру, есту,
түйсіну арқылы жүзеге асады. Сөйтіп, балалар орманда,
саябақта күзгі жапырақтың бояуын: қайыңның түсі -
лимондікіндей, еменнің түсі - қоңыр, талдың түсі – жасыл-сары,
көктеректің түсі – қызыл және қызғылт екендігін ажыратуға
үйренеді. Егер тәрбиеші құстардың даусын, желдің шуылын,
175
түскен
жапырақтардың
сыбдырын
тыңдатса,
саңырауқұлақтардың, шөптің иісітерін анықтауға берсе, күзгі
орманның, саябақтың суреті айқынырақ қабылданады. Танымға
сезім мүшелерінің қаншалықты қатысатынына қарай, бала
зерттейтін заттың, құбылыстың белгілері мен қасиеттерін
соншалықты анықтайды, демек, оның түсінігі молаяды.
Осындай түсініктердің негізінде ойлау процестері, елестетулері,
эстетикалық сезімдері қалыптасады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
ұжымдық

іс-әрекет - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
бастамашысы – білім беру жұмысына кәсіби түрде дайындалған
тұлға ретіндегі педагог.
Педагогикалық қызмет басқарудың санатына жатады, себебі
ол тәрбие беру үдерісінің барлық қатысушыларын (балаларды,
олардың ата-аналарын, әріптестерін және т.б.) ынталандыруға,
ұйымдастыруға, түзетуге бағытталған.
немесе басқа әрекетті туындататын (ойлау, практикалық), оған
оң сипат беретін болуы керек.


url: http://emirsaba.org/s-a-kozlova-t-a-kulikova.html?page=13#(тәрбиеге,_оның_мазмұнына,_іске_асыруға_қатысты_әдістерді__үйлестіру)_талап_ететінін


title: Ойлау әрекетінің дамуы - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
Ойлау әрекетінің дамуы
Ақыл-ой тәрбиесінің бұл аспектісі балада ойлау амалдарын,
таным процестері мен қабілеттері ретінде қарастырылады. Оң
нәтиже көп жағдайда үлкендердің бала бойында ой сабақтарына
қызығушылықтарын қаншалықты оятып, ойлау әрекеті әдетіне
тәрбиелегендіктеріне
байланысты
болады.
Өз
кезінде
К.Д.Ушинский: «ой еңбегі адам үшін ең қиыны» деп айтқан,
сондықтан баланы ой еңбегіне тәрбиелеуді «ақырын» бастау
керек (К . Д . Ушинский Таңд. пед. шығ. — М., 1953. —1-т. —
324 б.).
Ойлау сезімдік танымнан практикалық әрекеттің негізінде
пайда болады, соңғының мүмкіндігін ажырататындығын
психология курсынан білеміз. Кіші балаға қатысты жағдайда
тануға қажетті заттармен әрекеттесу маңызды болып саналады.
Практикалық әрекет кезінде бала заттарды салыстыра, талдай,
топтастыра алады. Ойлаудың алғашқы формасы – көрнекі-
әрекетті түрі қызмет ете бастайды. Балада бірте-бірте тек
заттарды тікелей қабылдау негізінде ғана емес, сонымен бірге
образдар негізінде де ойлау қабілеті дамиды. Көрнекі-бейнелі
ойлау қалыптасады. Мектепке дейінгі кезеңнің екінші
жартысында ауызша-логикалық ойлау дамиды. Ойлаудың бұл
формасы заттар мен құбылыстар арасындағы байланысты
орнатқан кезде өте анық байқалады. Алдымен бала
функционалдық байланысты: заттың атауын, міндетін меңгереді.
Балаларға ең қиыны заттың үстінгі қабатында болмаса да,
сезімдік практикаға қолжетімді кеңістіктік, мерзімді, себептік-
176
тергеулі байланыстар болып табылады.
Ойлаудың
барлық
формаларының
арасында
ойлау
амалдарының негізі дамуы жүзе асырылады. Балаларды ойлауға
үйрету – үлкендер шешетін міндет. Кішкентай балалар үшін де,
негізгі күш еске сақтауға түскенде, білімді «дайын күйінде» беру
орынсыз болады. Баланы талдауға, салыстыруға, жинақтауға,
топтастыруға, өзінің болжамдарын айтуға үйрету қажет.
Балалардың алдына міндетті түрде, олардың танымдық әрекетін
ынталандыратын,
ойлауды,
салыстыруды
қажет
ететін
міндетттерді қою керек.
Мектепке дейінгі жаста ес және қиял сынды маңызды
танымдық процестер дамиды. Ес арқылы бала бұрын
қабылдағанын, істегенін, сезгенін жадында сақтайды. Қажетті
мәліметтер мен фактілердің қорынсыз ойлау мүмкін емес.
Алайда, танымдық әрекеттің дамуына естің маңызды рөл
атқаратындығын мойындап, оны асыра бағалауға болмайды. Бұл
қателікті пегогтар мен ата-аналар, бала білімінің көлемі мен
жинаған ақпаратын ақыл-ой дамуының негізгі көрсеткіші деп
санап, көп жағдайда қателіктер жібереді. Осы көзқарасты ұстана
отырып, өздерінің барлық тәрбиелік ықпалын қоршаған әлем
туралы ақпаратты есте сау және жаңғырту үшін бағыттайды.
Сонымен бірге бала алғашқы күннен бастап кітаптардың,
мультфилмдердің, оны таныстырған кітаптардың авторларын,
композиторлардың,
суретшілердің,
оның
ішінде
балар
кітаптарын безендірушілердің есімдерін есте сақтауға үйрету
қажет. Баланың есте сақтау қабілетін арнайы ойынджар,
жаттығулар, тақпақтарды жаттау арқылы жетілдіру қажет.
Жоғарыда айтқанды жинақтап, есте сақтау білімнің қазынасы
екенін нақты айта аламыз. Онсыз балалардың таным әрекетін
дамыта алмаймыз. Ересектердің, мектеп жасына дейінгі
балалардың танымдық әрекеттерінің ішінде қиялдау ерекше
орын алады. Қиялдау ерте қабылданған және жаңадан
меңгерілген білімдердің негізінде жаңа образ жасайды. Қиял
барлық
маңызды
ойлау
амалдарына
енеді,
баланың
шығармашылық әрекетінің негізі болып табылады. Ересектердің
міндеті – балаларда қиялдау қабілеттерін барынша дамыту.
Балада ең бірінші жаңадан қиялдайды. Соның негізінде
өмірлік тәжірибенің толығуымен және ой дамуымен балада
шығармашылық қиял қалыптасады. Баланың айтып не оқып
отырған әңгімені елестетуін ұсына отырып жаңаны қиялдауын
177
дамыту қажет.
Шығармашылық қияладуды дамыту аса маңызды болып
саналады. Ол үшін баланы міндетті шешуге, кішкене
жаңалықтар ашуға ынталандыру, жай қиялдауды үйрету.
Мысалы, жаз мезгілінде серуен кезінде педагог балаларға
бөртегулдің көктемде қандай болатындығын әңгімелеуді және
ол гүлдің күзде, қыста қалай өзгеретіндігін ойша елестетуді
ұсынады.
Ақыл-ойдың толық дамуы үшін таным процестерінің
уақытында қалыптасуы ғана емес, сонымен бірге олардың таным
объектісіне назарды аудара алу, алданбау, уақытында еске алу,
практикалық немесе ой міндеттерін дер кезінде шеше алмаған
жағдайда бірден еңсені түсірмеу, қиындықтардан қорықпау
секілді ерікті әрекеттер де маңызды болып табылады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сөздің қалыптаса бастауы - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
Сөздің қалыптаса бастауы
Ойлау әрекеті сөзсіз мүмкін емес. Бала сөйлеуге үйренген
соң, тиісті сөздерде көрініс тапқан заттар, қасиеттер, әрекеттер
мен байланыстар туралы білімді де меңгереді. Бұл ретте ол тек
білім алып қоймай, сонымен бірге ойлауды үйренеді, өйткені
ойлау – ойша және дауыстап сөйлеу, ал сөйлеу - ол ойлау. Сөз –
ойлаудың материалдық қабығы. Бірақ бұл тезис, егер әрбір сөз
білдіретін заттың образы баланың алдында тұрса, со л жағдайда
ғана әділетті болады. Егер бала образсыз сөздерді ересектерден
естісе немесе өзі айтса, ойлау әрекеті болмайды.
Бала сөйлеуді үйренген соң, қоршаған орта ол үшін екі есе
артады. Ол өзі көріп, қолданып жүрген заттармен ғана емес,
сонымен бірге дәл қазіргі уақытта жоқ немесе жеке
тәжірибесінде мүмдем болмаған (ғарышқы ұшу туралы әңгіме,
ежелгі дәуірдегі адамдардың өмірі туралы тыңдайды және т.б.)
образдармен де араласады. Сондықтан, сөз өмірі екі еселейді
және балаға жоқ заттарды да пайдалануға мүмкіндік береді. Бұл
оның танымдық әрекетінің шекарасын: ол өз ой-өрісін
кеңейтудің жанама тәсілдерін пайдалана алуын кеңейтеді.
178
Бала өз ойын ойын, сезімін, яғни қоршаған ортадағы
адамдарға ықпал ету үшін сөзді пайланады. Бұл оның
мәнерлілігіне, эмоционалдығына, байланыстылығына талап
қояды.
Ерте және мектеп жасына дейінгі кезеңде сөйлеу дамуының
маңызды міндеттері: сөздіктің молаюы, сөзді дыбыстау
мәдениетіне
тәрбиелеу,
грамматикалық
құрылымды
қалыптастыру, жүйелі сөзді дамыту шешіледі. Сонымен бірге
диалог түріндегі сөздің: анық, мәнерлі, мәні жөнінде сөйлеуге
үйрену; сөйлеушінің сөзін бөлмей тыңдау, оны түсінугі тырысу;
бір заттан екінші затқа көше бермеу және т.б. мәдениетін
қалыптастуры қажет.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Білуге құмарлық және танымдық

text:
Білуге құмарлық және танымдық
қызығушылықтарын тәрбиелеу
Балалар – қоршаған ортаның білуге құмар зерттеушілері.
Осында ерекшелік оларға туғаннан берілген. Өз кезінде И. М.
Сеченов баланың тумысынан және «өте құнды» қасиеті жүйке-
психикалық ұйымдастырылуы – қоршаған өмірді түсінуге
есепсіз ұмтылу деген. И.П. Павлов бұл қасиетті «бұл
не?» рефлексі деп атаған. Осы рефлекстің әсерінен бала
заттардың қасиеттерімен танысады, олардың арасына өзі үшін
жаңа байланыстар орнатады. Ерете жастағы балаға тән заттық
«зерттеушілік» әрекет қоршаған ортаға танымдық қатынасты
дамытады және бекітеді.
Бала сөйлеуді үйренген соң, олардың танымдық әрекеттері
жаңа сапалы сатыға көтеріледі. Заттарды тікелей қабылдау
негізінде ғана емес, сондай-ақ түсінік базасында да сөйлеу
арқылы балалардың білімдері жинақталады, аналитикалық-
синтетикалық әрекетке қабілеті қалыптасады.
Баланың үлкендермен қарым-қатынасында мінезі өзгереді:
жеке тұлғалық және танымдық байланыстар маңызды орын ала
бастайды. Атан-анасымен, отбасының басқа мүшелерімен,
179
педагогпен араласып бала жаңа білім алады, өзінің көзқарасын
кеңейтеді, жеке тәжірибесін молайтады.
Білуге құиарлық пен танымдық қызығушылықтар қоршаған
ортаға танымдық тәсілдердің әртүрлі формаларын көрсетеді.
Білуге құмарлық танымдық әрекеттің ерекше формасы, баланың
қоршаған ортаны, құбылысты тануға, әрекетті үйренуге
сараланбаған бағытталу түрінде сипатталады. (С. Л.
Рубинштейн, Д.П.Годовикова). Білуге құмар бала тануға
ұмтылады, ал нені тану керектігі маңызды емес (осы жерде
сараланбаған білуге құмарлық көрініс табады).
Танмыдық
қызығушылық
баланың
жаңаны
тануға
ұмтылысында,
заттардың
белгілері,
қасиеттері
туралы
түсініксіздік жағдайларға жауап іздеуде, олардың негізіне ену
ұмтылысында, олардың арасындағы байланыс пен қарым-
қатынасты табуда көрінеді (Т. А. Куликова). Сондықтан
танымдық қызығушылық білімге құмарлықтан объектілерді кең
түрде
қамтитындығымен,
танымының
тереңдігімен,
талғамдылығымен ерекшеленеді. Танымдық қызығушылықтың
негізі – белсенді ойлау әрекеті. Танымдық қызығушылықтың
ісерінен бала назарын ұзақ және тұрақты аударуға, ой және
практикалық міндетті шешуде дербестік танытуға қабілетті бола
алады. Ойлануға тура келетін жағымды эмоциялар – таңғалу,
табыс қуанышы – өз күшіне сенушілік береді.
Баланың танымдық қызығушылығы ойын, сурет, әңгіме және
шығармашылық әрекеттің басқа түрлерінде көрінеді. Сондықтан
үлкендер осындай әрекетті дамыту үшін жағдаймен қамтамасыз
ету қажет. Мысалы, бала тасымалдау құралдарымен қызығады.
Ол үшін тиісті ойыншықтар алу, онымен бірге қандай да
модельдер жасау, ойынға қатысу керек. Қызығушылықты
нығайту үшін баламен көлік тақырыбында әңгілемелу керек,
оны сурет салуға ынталандыру қажет т.б. Баланың табысты
әрекеті танымдық қызығушылық дамуының негізі болып
табылады.
Үлкен ынталандыру күш болса, білуге құмарлық пен
танымдық қызығушылықтың арқасында бала бір нәрсені тануға
әрекет етеді. Бала өзін толғандыратын сұрақтарға үнемі жауап
сұрап, оқып беруді, әңгімелеуді сұрайды.
Бұрыннан
баланың
сұрақтары
білуге
құмарлықтың,
танымдық қызығушылықтың негізгі формасы болып саналған.
Алайда, зерттеушілер А. И. Сорокина, М. М. Рубинштейн
180
балалар сұрақтарының әртүрлі уәждерін анықтады. Авторлар
сұрақтарды екі түрге бөледі: танымдық және коммуникативтік.
Бала коммуникативтік сұрақтарды өзінің алаңдаушылығына
ересектерді тартуға, солармен қарым-қатынас орнату үшін
қояды. Мысалы, 4 жасар Саша әкесінен: «Сіз кішкентай
болғанда қараңғы бөлмеге кіруге қорықтыңыз ба?» деп сұрайды.
Мұндай сұрақтар балада қорықққанда, қуанғанда туындайды.
Олар ересектерден ерекше сергек қатынасты: баланы не
толғандырғанын түсіну, оның толғаныстарына енуді талап етеді.
Балалардың көптеген сұрақтарының негізінде танымдық уәж
жатыр: балалар өз білімдерінде жетіспеушілікті сезінгенде,
молайтып, нақтылап, жаңа білімді алуға ынталанғанда сұрақтар
қояды.
Баланың әртүрлі тәжірибесі танымдық қызығушылықтардың
қайнар көзі болып табылады. Бұл сұрақтарды бала қандай да бір
заттармен, құбылыстармен танысқанда, ересектермен және
құрдастарымен сөйлескенде, өз талдауларының нәтижесі кезінде
қояды. Бес жасар бала мынадай сұрақтар қояды: «Айланы
өтіріктен қалай айруға болады?», «аспандағы жұлдыздар күндіз
қайда кетеді?», «Адамға не маңызды – ми немесе жүрек».
Мектеп жасына дейінгі балаларды не қызықтырады? Балалар
сұрақтарының мазмұны әртүрлі болады. Психологтардың
дәлелдемелері бойынша, балалар мәселелеріне қатыспайтын
білімнің бір де бір саласы жоқ. Балалар оларды қоршаған заттар,
алыстағы планеталар мен ғарыш, қоғамдық өмірдегі,
табиғаттағы құбылыстар, адамзаттың пайда болуы мен Жердегі
барлық тіршілік, соғыс пен әлме, мінез-құлықтың нормалары
мен ережелері, жеке сөздердің мағынасы мен міндеті және т.б.
туралы сұрайды. Сонымен, соңғы бес жылда ресей балалары дін,
шіркеу, дәстүрлермен байланысты көп сұрай бастады.
Өмір ағымына байланысты сұрақтар формасы бойынша
өзгереді. 2-3 жасар балаларды заттардың атаулары, белгілері мен
қасиеттері қызықтырады. Олар: қайда? кім? не? қандай? сынды
сұрақтар қояды. Мысалы, 3-жасар Саша: «Бұл не? Бұл кітап
жаңа ма? Менің кітабым ба?» деп сұрайды.
Жасы үлкенірек балаларға (4 — 4,5 жасар) қоршаған орта
туралы алған әсерлерін белсенді түрде ойша талдау тән.
Олардың сұрақтары байланысты, ақиқаттағы заттар мен
құбылыстар арасындағы қатынасты айқындауға, жалпы және
әртүрлі ұқсастықты анықтауға бағытталған. Сұрақтар формасы
181
бойынша қиындайды және көрініс табады: не үшін? неге?.
Сөйтіп, 4,5 жасар бала: «Неге бір дән еккесін, көп масақө
шығады? Адамдар не үшін атом бомбасын ойлап шығарған?
Бұлт қалай жылжиды?» секілді сұрақтар қояды. 5-6 жасар балаға
қандай да бір зат пен құбылыс туралы: «Қандай найзағайлар
болады? Олар неге әртүрлі? Неге найзағайдан өрт шығуы
мүмкін? Ал сен шар найзағайын көрдің бе? Ол қандай? Ол
жарқырай ма?» сұрақтары тән.
Сұрақтардың аяқталуы 4,5-5,5 жасқа келеді. Неге үлкенірек
жаста сұрақтар саны азайа бастайды? Ғалымдар бұл мәселеге
келген бірізділік танытпайды. Біреулері, баланың ойлау
әрекетінің дамығаны соншалық, ол туындаған сұрақтарға өз
күшімен жауап іздеуге талпынатындығын айтады. Ал
басқаларының пікірінше, сұрақтардың азаюы тәрбиенің және
оқытудың жағдайларына байланысты дейді, мысалы: ересектер
балалардың білуге құмарлықтарын мадақтамайды, олардың
сұрақтары бойынша жиі наразылықтарын білдіреді («Сенің
сұрақтарыңнан жалықтым! Үндеме, үлкен болсаң да үнемі сұрақ
қоя бересің!»). Нәтижесінде балада егер сұрақ қоя берсе, өзінің
білмегендігін білдіру деп түсінеді.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Балалардың сұрақтарына қалай

text:
жауаптары арқылы оң түрде ықпал етуі мүмкін.
ұқыппен қарау.
182
■
Сұрақтың түп негізін, балаға бұл сұрақты қоюға не әер
еткенін түсінуге тырысыңыз. Көбінесе сұрақтар таным
формасы бойынша болады, бірақ ол бала үшін ересекті
қарым-қатынасқа тартуға, өзінің эмоционалдық жағдайына
жұмылдыруға қызмет етеді.
■
Танымдық сұрақтарға баланың білуге құмарлығын сөндірмей,
керісінше жалындататындай жауап беру қажет. Ал балалық
білуге құмарлықты не қайтарады? Ересектердің ұзақ
жауаптары. Сонымен, келесі талап – жауаптың қысқа және
нақты болуы. Баланың ақыл-ой дамуының дамуын, оның
өмірлік тәжірибесін ескеру қажет.
■
Егер сіздің жауабыңыздан кейін балаға барлығы түсінікті
болмаса, қорықпаңыз. Бірдеңені болса да ол түсінді, бірақ сіз
берген жаңа білім жаңа сұрақтарды әкеледі.
■
Н.Н. Поддьяковтың айтуынша, нақты білім ақыл-ойдың
дамуына айтарлықтай әсер етеді, балада болжам, сенімсіздік,
оның танымдық белсенділігін ынталандыруды тудырады.
■
Балаға жиі мынадай сұрақтар қойыңыз: «Ал сен қалай
ойлайсың?», бірге ойлауды ұсыныңыз, әңгіме барысында
бірге жауап іздеңіздер.
■
Баланы өз білімдеріңіз арқылы асықтырмаңыз, жауабын
күтіңіз. Ұмытпаңыз, сіз мектеп жасына дейінгі балаға өмірде
білім көздерінің мол екендігін, оларды меңгеруі керектігін
түсіндіруіңіз керек. Соңғы кезде жарияланып жатқан, оның
ішінде балаларға арналған кітаптарды, анықтамалықтарды
пайдаланып, жауап іздеуді балаға ұсыныңыз. Баланы осы
сұрақ бойынша құзыретті ересек адамға жіберіңіз.
Жауаптарды ұжыммен іздеуге, пікір алмасу үшін топ
тәрбиеленушілернің жеке тәжірибелерін де пайдалануға
болады.
■
Егер сұраққа баланың білімі жеткіліксіз болса, онда бұл
кемшілікті жойңыз. Бұл үшін бақылауды ұйымдастырыңыз
немесе балаға ыңғайлы кітапты оқуға беріңіз.
Өкінішке орай, ересектер баланың адамзат пайда болуы,
тарихи өткен өмір туралы қиын сұрақтарға жауап бергенде, бұл
талаптар көбінесе байқалмайды. Ересектер мектеп жасына
дейінгі балаларда уақытша және кеңістіктік қиялдаулары
қалыптасуларының ерекшеліктерін көп жағдайда біле бермейді.
Негізі, балалар өздері сұрайтын көптеген оқиғалардың уақыттық
ұзақтықты түсіне алмайды. Осыны ескеріп, баланы қызықтырған
183
тарихи оқиғаға байланыс сұраққа қысқа ғана жауап беруге
тырысыңыз. Оған хронологиялық жүйелілікті айтудың қажеті
жоқ.
Мектеп жасына дейінгі кезеңде баланы білгішсінген адамға
айналдыру қауіпті екенін есте сақтаңыз. Ондай балаға бәрін
тыңдағандай, меңгергендей болып көрінеді, алайда ол тек есте
сақтап, түсінбеген болады. Нәтижесінде ол балада келесі
жылдарда білімді қабылдаудың өткірлігі төмендейді.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Қоршаған орта туралы білім жүйесінің

text:
184
туралы бөлінді. Қоғамдық өмірдің құбылыстары туралы білім
бөлімінде саяси сипаттағы (революция, көсемдер) білім басым
болды.
Соңғы жылдарда қоршаған әлем туралы білім шеңбері
анықталған көптеген жаңа бағдарламалар әзірленді. Барлық
бағдарламаларға жалпылама адамды (адам мен табиғат, адам
мем әлем, адам мен басқа адамдар, адам мен көркем образдар,
адам мен оның жеке тұлғасы) осы білімдер ортасына қоюға
әрекет ету болып табылады.
Кез-келген заттық мазмұнды мектеп жасына дейінгі бала
әртүрлі меңгере алады (А. А. Люблинская): түсінік ретінде
(нақты заттарды бейнелері), ұғым ретінде (жалпы белгілері
негізінде біріктірілген заттардың толық тобы туралы
жинақталған білімдер), ересектерден алатын мәлімет-білімдер
түрінде, оған оқитын түсіндіру, әңгіме түрінде игереді.
Мектепке дейінгі кезең бойы балабақшаға баратын бала
білімнің екі категориясын меңгереді. Бірінші категорияны
күнделікті өмірде, ересектермен, құрдастарымен әңгімелесіп,
ойын, бақылау процесінде арнайы оқусыз игеретін білімдер
құрайды. Олар жүйесіз, кей-кезде шынайылықты бұрмалайды.
Екінші категорияны аса күрделі білімдер, сабақта ғана арнайы
оқу кезінде игерілетін білімдер құрайды. Сабақта балалар
өздігінен
алған
білімдер
нақтыланады,
жүйеленеді,
жинақталады.
А.В.Запорожецтің, Н.Н. Поддьяковтың, П. Г. Саморукованың
және
басқалардың
зерттеулері,
балаларға
бөлек-бөлек
мәліметтерді емес, ал нақты байланыстарды білдіретін білім
жүйеленген шеңберін берсек, онда ақыл-ой дамуының жоғары
деңгейіне жетуге болатынын көрсетеді.
Жүйеленген білімді игеру балада ақиқаттың негізгі жақтары
алып, әлем туралы жалпы біліммен байланыстыруды дамытады,
бастауыш мектепте оқуға қойылатын қазіргі заман талаптарында
ерекше бағалы болып табылатын теориялық ойлаудың
формаларын меңгеру үшін маңызды алғышарттарын құрады.
Шартты түрде ақыл-ой тәрбиесінің тәсілдері екі торқа
бөлінеді: балалар әрекеті және рухани және материалдық
мәдениеттің туындылары.


title: Ақыл-ой тәрбиесінің құралдары

text:
185
Ақыл-ой тәрбиесінің құралдары
Баланың алғашқы даму кезеңдерінде жеке тәжірибе –
айналадағы ортаны танудың маңызды жолы. Алайда көп ұзамай
бұл жеткіліксіз болады. И.М. Сеченов айтқандай, балаға
кішкентай кезінен басқаның тәжірибесінің дайын формаларын
іспен де сөзбен де деткізе бастайды, бұл жерде бала барлығын
өзінің еңбегімен үйрене алмайды. Бұл түрлі іс-қимылдардың,
оқудың қалыптасуы арқылы болады.
Мектепке дейінгі жастағы балалардың іс-әрекеті мазмұны
мен түрлері бойынша ерекшеленеді, және де ақыл-ой дамуына
әсер ету мүмкіншіліктері бойынша. Сөзсіз, түрлі іс-әрекеттер
кезінде баланың алдында түрлі тану міндеттері тұрады, оларды
шешу қандай да бір іс-әрекеттің органикалық бөлігін құрайды.
Әсіресе мектепке дейінгі жастағы балаларда күн тәртібін
сақтауға байланысты тұрмыстық іс-әрекетке көп уақыт бөлінеді.
Осы іс-әрекеттің мазмұны сенсорлық дамуға аса қолайлы.
Жуыну арқылы бала судың жылысы мен суығын айыра алады,
судың басқа да қасиеттерін таниды, сабынның иісін, орамалдың
құрғақтылығы мен ылғалдылығын сезіне алады. Таңғы аста,
түскі аста, түстен кейінгі аста балаларды тамақтың, азық-
түліктің ерекшеліктерімен, олардың дәмімен, иісімен, түсімен
және тағы басқалармен таныстыруға болады. Режимді орындау
процесінде балалар оң қол, сол қол, аяқ, артында, жағында
сияқты бағыттарды орындауда жаттығады. Балалардың өмір
режимінің уақытша белгіленуі тәулік, апта күндері туралы
бірінші ұғымдарын игеруге көмектеседі, «қазір», «содан кейін»,
«ерте», «кеш» және т.б. білуге үйретеді. Балалрды өзінің және
басқалардың уақытын бағалауға, кешікпеуге, өзін тостыртпауға
үйретеді. Осымен оларды уақыттың өтіп кететінін білуге
үйретеді.
Балалар ыдыстың, жиһаздың, киімнің аттарын біле бастайды,
қандай материалдан жасалғанын, оларды қолдану ережелімен
танысады. Тәжірибелі педагогта балларды тұрмыстық заттармен
186
таныстыру аналитико-синтетикалық іс-әрекетті дамытады.
Жуынуға, киінуге, шешінуге, тамақ ішуге, үстел жасауға қажет
іс-қимылдарды игеру ойды, жадын, зейінін талап етеді.
Тәрбиеші
балалрдың
назарын
ұйымдастырушылыққа,
үлкендердің мәдениеттілігіне назар аудартады. Осының
барлығы баланың ой-санасын кеңейтеді және ақыл-ой дамуына
мүмкіншілік жасайды.
Мектеп жасына дейінгі балалрдың ақыл-ойын тәрбиелеу
ойын түрінде жүргізіледі. Арнайы үлкендермен құрылған
ойындарда түрлі білімдер, ойлау операциялары, ақыл-ой
әрекеттері енгізілген, баллар оларды игерулері керек.
Шығармашылық ойындарда балалар айналадағы ортадан
білетіндерін, бұрын игерілген білімдерін көрсете алады. Ойын
Достарыңызбен бөлісу: |


title: барысында - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
187
қалыптасады.
Қол еңбегіне қиялдауды дамыту үшін шексіз мүмкіндіктер
тән (в том числе и пространственного), тапқырлық,
шығармашылық.
Табиғаттағы еңбек ерекше танымдық негізге ие, өйткені
баланы
өсімдік
және
жануарлар
әлемі
дамуының
ерекшеліктерімен таныстырады. Ол өз кезегінде себептік-
тергеулі байланыстарды анықтауға, қорытынды шығаруға, ой
тұжырымын жасауға көмектеседі.
Жүйектерде, табиғаттың бұрышында өсімдікті өсіру кезінде
балалар «тұқымнан тұқымға дейін» барлық циклді бақылайды,
өсімдік өсуінің оған жасаған қажетті жағдайлардың (судың,
жарықтың, жылудың бар болуы) әсерін көріп, иланады. Сөйтіп,
еңбек табиғатта ойлаудың жетілуіне ықпал етеді.
Баланың өміріне ақыл-ой дамуының маңызды құралы ретінде
материалдық және рухани мәдениеттің заттары ерте енеді:
әртүрлі ойындар мен ойыншықтар, құралдар, кітаптар, өнер
туындылары,
архитектуралар,
мүсіндер,
декорациялық-
қолданбалы өнер заттары және т.б.).
Соңғы жылдары ақыл-ой тәрбиесінің құралы ретінде ұлттық
мәдениеттің туындылары: ұлттық әндер, билер, фольклор, аспап,
киім, әшекей бұйымдар; ұлттық салт-дәстүрлер, мерекелере
белсенді қолданыла бастады. Ұлттық мәдениеттің танымдық
мазмұны өте үлкен. Нақты материалда балаларда халықтың
өмірі мен тұрмысы, қолөнері және т.б. туралы бастапқы тарихи
түсініктері қалыптасады.
Шетелде, соңғы жылдары біздің елімізде де балалардың
ақыл-ой тәрбиесінің кешенді тәсілі ретінде мұражайлар
(өлкетану, шығармашылық, тарихи) қолданылады. Көптеген
мұражайлар өз студиясының базасында мектепке дейінгі және
кіші
мектеп
жасындағы
балалар
үшін
үйірмелер
ұйымдастырады, арнайы қойылымдар жазады.
Достарыңызбен бөлісу:


text:
188
нащар естиді).
4.
Баланың танымдық белсенділігін дамыту үшін қандай
тәсілдерді ата-аналарға ұсына аласыз?
■
Корней Иванович Чуковский көп жылдар бойы балалардың
сұрақтарын жинап, оларды «Екіден беске дейін» атты
кітабына енгізген. Осы кітаптың алғашқы екі тарауын оқып,
сұрақтарға жауап беріңіз:
■
Әртүрлі кезеңдердерде өмір сүретін балаларды не
қызықтырады, олардың «үнемі қоятын» сұрақтары не
туралы?
■
Балалар сұрақтарының мазмұны бойынша К.И.Чуковский
жазған кітаптың уақыт туралы түсінікті құруға бола ма?
X Т А Р А У
Достарыңызбен бөлісу:


title: ЭСТЕТИКАЛЫҚ ТӘРБИЕ БЕРУ - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
ЭСТЕТИКАЛЫҚ ТӘРБИЕ БЕРУ
Мектеп жасына дейінгі балаларға эстетикалық
тәрбие берудің мақсаты
Эстетикалық тәрбие беру – әдемілікті қабылдауға, сезінуге,
бағалауға және көркем құндылықтарды жасауға қабілетті
шығармашыл тұлғаны қалыптастырудың мақсатқа бағытталған
үдерісі (Б. Т. Лихачев). Осындай анықтаманың ересек тұлғаға
қатысы бар. Алайда мектеп жасына дейін және ерте жастада да
балалар оларды қоршаған ортаның әдемлігіне, әуезге, поэзияға,
бейнелеу өнеріне, табиғатқа жауап беруге қабілетті, өздері сурет
салуға, балшықтан сомдауға, ән айтуға, билеуге, тақпақ
шығаруға тырысады. Балаларға жасалатын осы бақылаулар
эстетикалық тәрбие беруді мектеп жасына дейінгі балаларға
қолдану мүмкін және керек те деп санауға негіз береді.
Эстетикалық тәрбие беру – балаға тәрбие берудің маңызды
жағы. Ол тұлғаның сезіну тәжірибесінің, эмоционалдық
саласының баюына ықпал етеді, шындықтың адамгершілік
жағын тануға әсер етеді (мектеп жасына дейінгі балаға «әдемі»
және «мейірімді» ұғымдары ұқсас екені белгілі), танымдық
189
белсенділігін көтереді, дене бітімінің дамуына да әсер етеді.
Эстетикалық тәрбие берудің нәтижесі эстетикалық даму болып
табылады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Мектеп жасына дейінгі балаларға

text:
Мектеп жасына дейінгі балаларға
эстетикалық тәрбие беру міндеттері
Осы үдерістің құрамдас бөлшегі болып көркемдік білім
саналады – өнертанымдық білімді, іскерліктерді, дағдыларды
меңгеру үдерісі, көркем шығармашылыққа қабілетін дамыту.
Мектеп жасына дейінгі балаларды эстетикалық тәрбиелеудің
міндеттерін, оның мақсаттарына негізделе отырып, екі топқа
бөлуге болады.
Міндеттердің бірінші тобы балалардың қоршаған ортаға
эстетикалық көзқарасын қалыптастыруға бағытталған. Келесілер
көзделеді: табиғаттағы, іс-әрекеттеріндегі, өнердегі әдемілікті
көріп, сезіну іскерліктерін дамыту, әдемілікті түсіну; көркемдік
талғамды, әдемілікті тану қажеттілігін тәрбиелеу.
Міндеттердің екінші тобы түрлі өнер саласындағы
көркемдік іскерліктерді қалыптастыруға бағытталған: балаларды
сурет салуға, сомдауға, құрастыра білуге; ән айтуға, музыканың
сүйемелдеуімен билеуге үйрету; сөйлеу шығармашылығын
дамыту.
Міндеттердің аталған топтары оң нәтижені олардың жүзеге
асыру барысында өзара тығыз байланыс жасау жағдайында ғана
береді.Өкінішке орай, бұл маңызды жағдай барлық уақытта
ескеріліп, орындала бермейді. Мектеп жасына дейінгі
педагогикада міндеттердің екінші тобы іргелі берілген (В. Н.
Шацкая, Е.А. Флерина, Н.П.Сакулина, Н.А. Ветлугина,
Т.С.Комарова, Т. Г. Казакова, Л. В. Компанцева, Л.С.Фурмина,
Г.Н.Пантелеев,
Е.А.Дубровская
және
т.б.).
Ғалымдар
эстетикалық тәрбие беру теориясын жасап, оны практикаға
арнап нақтылаған.
Міндеттердің бірінші тобы зерттеулер мен тәжірибеде төмен
дәрежеде зерттелген және екіншісіне қарағанда қолданбалы
ретінде қарастырылады. Балалардың көркем шығармаларды (А.
В. Запорожец, Т. А. Репина, Р. И. Жуковская, А.М.Виноградова,
190
Л.П.Стрелкова және т.б.), кітапқа қосымша иллюстрацияларды
(В.А.Езикеева), музыкалық шығармаларды произведений (К.В.
Тарасова, И. Л. Дзержинская, Е. А. Дубровская, Л. Н.
Комиссарова және т.б.) қабылдау мәселелері қарастырылған –
бұл зерттеулер мектеп жасына дейінгі балаларды эстетикалық
дамыту мәселелерін әзірлеуде қомақты үлес болып табылады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Педагогикалық - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
Педагогикалық
шығармашылық
қазіргі
заманғы
педагогикалық үдерістің басты шарты болып табылады,
оның орталық фигурасы – бала (онжылдықтар бойында
болған сияқты, олар дерексіз балалар емес).
Бала, қайталанбас тұлғаны білдіре отырып, ерекше,
дараланған әсер ету әдістерін және байланыс формаларын талап
етеді. Демек, қазіргі заманғы мұғалім өз тәрбиеленушілерімен
шығармашылық қарым-қатынас жасау, оларды шығармашылық
түрде өзгерту қажеттілігіне тап болды.
Шығармашылық бастаманың болуы білім беру үдерісінің
мәні
болып
табылады.
Мектепке
дейінгі
мекеме
тәрбиеленушілерінің,
мектеп,
колледж
оқушыларының
күнделікті өмірінде туындауы мүмкін барлық жағдайларды
қарастыруға болмайды.
Демек, болашақ педагогті дайын рецепттермен, бір мәнді
ұсыныстармен қамтамасыз ету мүмкін емес.Белгілі бір
жағдайды талдай отырып, педагог ойлау жылдамдығын,
бастамашылығын, шығармашылығын көрсете отырып, өз
бетімен сауатты шешім қабылдауы керек.
Қиын жағдайлар мен проблемалар педагог алдында үнемі
туындап отырады. Алайда, оның еңбегі қайталанудың
нәтижесінде автоматты түрде болатын репродуктивті іс-
әрекеттерді де қарастыратынын ескеру қажет.
Осылайша, мектепке дейінгі мекеменің тәрбиешісі белгілі бір
тәртіпте балаларды серуенге жинақтайды, киінуге көмектеседі,
жұмыс барысында игерілген амалдар арқылы барлық
тәрбиеленушілерді өздерінің назарында ұстайды және т.б.
Бұл оның күш-жігерін және уақытын үнемдейді, балалардың
біріне жаңа ойын ұйымдастыруға көмектесуге, қардың үстімен
жүрген қарғаға басқалардың назарын тартуға, үшіншілеріне
«Жүріңіз, көктем!..» шақыруын айтуға және т.б. мүмкіндік
береді. Демек, автоматизм мен шығармашылық бір-бірін жоқ
қылмай, керісінше, толықтырады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Эстетикалық тәрбие беру жағдайлары мен

text:
Эстетикалық тәрбие беру жағдайлары мен
құралдары
Мектеп жасына дейінгі балаларға эстетикалық тәрбие беру
міндеттерін жүзеге асыру үшін белгілі жағдайлар керек.
Біріншіден, бұл, бала өмір сүріп, дамып жатқан орта. Ол балаға
өз
күші
мен
маңыздығына
қарай
басқалармен
салыстырылмайтын әсер етеді. Егер ахуал эстетикалық, әдемі
болса (бай болу міндетті емес), егер бала адамдар арасындағы
әдемі қарым-қатынасты көріп, көрікті сөз естісе және т.б., онда
ол кішкентай кезінен эстетикалық ортаны норма ретінде
қабылдайды деп сенуге негіз бар, ал осы нормадан
ерекшелетіннің барлығы онда қабылдамаушылық тудырады.
Тұрмыс эстетикасы бірнеше бөлшектерден құралады. Бұл
тұрмыс-ахуалдың, атап айтқанда, баланы қоршайтын және ол
пайдаланатын заттардың, ойыншықтардың, сәбидің және оны
қоршаған адамдардыңкиімдерінің эстетикасы:, үй-жайдың
дизайны және т.б. Әдемі заттар «көзді қуантады», оң
эмоцияларды, оларды сақтап қалу ниетін шақырады. «Ақ
дастархан» теориясы толығымен әділ: егер де біз ұқыптылыққа
ғана емес, сонымен қатар, эстетикалық айнала қажеттілігіне де
тәрбиелегіміз келсе, біз эстетикалық еместікті санамыздан
шығаруымыз керек. Бала өмірінің бірінші жылдарынан бастап
үйінде де, мектепке дейінгі мекемеде де тұрмыс эстетикасына
назар аудару қажет. Үстелдің үстіндегі әдемі майлық, ыдыс,гүл
– осының барлығы эмоционалдық көңіл-күй жасап, әдемілікке
шақырады. Балалар әдемі заттарға әсер етіп, оларды алғысы
келеді. Сөйтіп, мектепке дейінгі мекемеде тостағандардың
(басқа ыдыстың) арасында барлығы бірдей емес, одан әдемірегі
кездессе, балалар оны бірден байқайды және өзіне немесе
болмаған жағдайда досының алдына қояды да, сол арқылы оған
191
өзінің сүйіспеншілігін білдіреді.
Ахуал эстетикасы – бұл кейбір жағдайда (қонақ келуіне
байланысты) емес, тұрақты болуы тиіс нәрсе. «Тұрмыс
эстетикасы» ұғымы балаларды қоршайтын адамдар арасындағы
күнделікті қарым-қатынастардың әдемілігін де қамтиды.Ол
қандай сөзді, қандай интонацияларды еститіні өте маңызды.
Мәселе сөздің дұрыс болуында ғана емес, ол бейнелі,
интонациялық бай және тілектес болуы қажет (мұнда
эстетикалықтың этикалықпен тығыз байланысы байқалады).
Қария болған арғы әже кейбір сөздерді дұрыс емес, өзінше
айтады, бірақ сөзі мақал-мәтелге, әзілге, еркелетуге толы –міне,
дәл осы балада ана тілінің образдылығы мен көркемдігіне деген
қызығушылықты тәрбиелейтін болады.
Тұрмыс эстетикасы – бұл адамның сыртқы келбеті де.
Киіміндегі ұқыпсыздық, салдыр-салақтығы, түсті таңдаудағы
үйлесімсіздік, өз стилін таба алмауы – бұның барлығы сұлулық
заңдарына қайшы келеді. Ата-аналар, әдетте, өз баласының
киіміне, әсіресе, ол кішкентай болған кезінде, көп көңіл бөледі.
Бірақ олар жоғарыда айтылғандар туралы әрдайым естерінде
сақтай ма? Осы талаптар мерекелік, дала киетін киімге ғана
емес, сондай-ақ, күнделікті, үй киіміне де қатысты. Егер анасы
үйінде кір халатта жүріп, шашын дұрыстауды ұмытса, онда
баланы ұқыпты болуға дағдыландыру қиынға соғады («қарама-
қайшылықтан» механизмі іске асса ғана, оның өзі мектеп
жасына дейін емес, біршама ересектеу жаста болуы мүмкін).
Сонымен,
тұрмыс
эстетикасы
баланы
эстетикалық
тәрбиелеудің міндетті түрдегі шарты, онда қалыптасып келе
жатқан сұлулық туралы ұғымды бекітетін немесе бұзатын фон
болып табылады.
Егер ересектер баланың назарын тұрмыстың эстетикалық
жағына аударса, тұрмыс эстетикасы эстетикалық тәрбие беру
құралы болып шығады. Балалардың сұлулықты өз айналасында
әр
түрлі
көріністерінде
көруі
жеткіліксіз
(жоғарыда
айтылғандай, бұл өте маңызды болса да). Олардың назарын осы
әдемілікке аудару керек: «Біз сенімен тазарту жұмыстарын
аяқтадық. Өте әдемі болды. Мына жерге тағы да гүлдерді
қояйық!»; «Шашымызды ұқыпты тарайық, қыз бала әрдайым
әдемі болуы керек». Осындай сөздер үнемі айтылуы мүмкін.
Олар ақырындап эстетикалық сананы қалыптастырады.
Тұрмыс эстетикалық тәрбие берудің құралы болып ересектер
192
баланы көркемдік үшін талдау жасау және әрекет етуге тарту
кезінде де байқалады: «Айнадағы өзіңе қара, әдемірек болу үшін
нені дұрыстау керек, қалай ойлайсың?»; «Біздің жасыл диванға
қай түс көбірек келеді – сары ма әлде қара ма?». Бұл жерде бала
не деп жауап беретіні маңызды емес, мұнда ересектің оның
назарын түстердің үйлесуі немесе үйлеспеуі мүмкін екендігіне,
бала да әдемілікті жасауға қабілетті екендігіне аударады.
Сонымен, үш ереже: әдемілікте өмір сүру, әдемілікті
Достарыңызбен бөлісу: |


байқау, маңайында әдемілікті қолдау және жасау– тұрмыс
эстетикасын баланы эстетиалық тәрбиелеудің құралы етеді.
Сөзсіз, эстетикалық тәрбие берудің маңызды құралы
болып табиғат саналады. Осыдан үйлесімділікті – сұлулықтың
негізін көруге болады: бояулардың, пішіндердің, дыбыстардың
олардың үйлесуіндегі әртүрлілігі. Өз бетінше табиғат – бұл
баланың жан-жақты тәрбиеленуі мен дамуы үшін қолайлы
жағдай. Ересек оның «тәрбие беру мүмкіндіктерін» мақсатқа сай
пайдаланып, балаға көрнекі қылып жасағанда ғана ол құралға
айналады. Әдемі саябақта бірнеше рет жүріп, оның сұлулығын
байқамауы мүмкін, ал бір рет қана жүріп өтіп, тоқтап, ондағы
ағаштардың қаншалықты әдемі және ерекше екенін, олардың
жоғарғы ұшы күнмен қалай сәулеленіп тұрғанын, жасыл шөп
аясында қызғалдақтар қандай ашық түсті екенін көруге; құстар
қалай көңілді сайрайтынын естуге болады. Қысқы мерзімде
қардың астындағы ағаштар қалай маңғаз екенін тамашалауға
болады, ал көшедегі шамдардың жарығы барлық айналаны
жұмбак етеді және бізді ертегі әлеміне апарады. Жоғарыда
сипатталғандардың барлығын және басқа көптеген нәрселерді
баламен бірге байқаған өте маңызды. Және осы кезде көп сөздің
де керегі жоқ. Тек поэтикалық қана болмаса.
Есенин сөздері жаныңа тебірене еніп, эстетикалық сезімдерді
тудырады. Және тәрбие беруде табиғат құралдарымен пассивті
түрде қиялға берілу ғана емес, сонымен қатар шынайы бастама
да керек (табиғатт ықорғау, оған көмектесу).
Эстетикалық тәрбие берудің жағдайы мен құралы болып өнер
табылады: бейнелеу өнері, музыка, әдебиет, сәулет өнері, театр.
Балаларды нағыз жоғары өнерге ертеден тарту бала жүрегінде
шындықты расында эстетикалық қабылдаудың туындауына
ықпал етеді. Неге екенін білмейміз, бірақ кішкентай бала ұлы
суретшілердің шығармаларын дұрыс түсінбейді, оларға ерекше,
жеңілдетілген «өнер» керек деген пікір бар. Ал 4 жасар қыз бала
193
Третьяков галереясының залдары бойынша өтіп бара жатып, аяқ
астынан өзі, ересектер тарапынан ешқандай көмегінсіз «Князь
қызы Тараканова» атты картинаның қасына тоқтайды. Ол
суреттелгенге таң қалып, көп сұрақтар қояды, суретке қайта-
қайта орала береді. Бұл сонда не болды? К.Д.Флавицкий өз
шығармасын балаларға арнамаған еді ғой. Және бірде-бір
әдістемелік кітапта сіз оны балалармен бірге қарау ұсыныстарын
кездестірмейсіз. Ал әсершіл бала князь қызының келбетінен
қорқыныш пен бейнетті байқады, онымен бірге су мен
көртышқаннан қорқады. Өте күшті әсер. Баланы одан алшақтату
керек пе? Болмас. Өнер күші қыз балада ең жақсы адами
сезімдер – бірге қайғыру мен бірге жанашырлықты оятты.
Әуез әлемі бала үшін өте тартымды. Анасының құрсағында
жатып болашақ адам музыка дыбыстарына еліктейді, және дәл
осы кезеңде музыкаға бейімділігін қалыптастыруға болады
деген пікір бар.Баланың қабылдайтын және оған құлақ
аударатын өнердің алғашқы түрі – бұл музыка екені сөзсіз. Бесік
әндері әуезі, сөйлеу дыбыстары, оның тембрі арқылы сәби өзін
қоршаған әлемді ажыратып, даралап қана қоймай, оны сезіне де
бастайды. Ол біраз уақытқа дейін музыканың осы әсерін сезіне
алмайды, бірақ тиісті түрде жауап береді: мұңды әуезді естіп,
мұңайып қалады, кейде жылап жібереді; көңілді, ритмі бар
әуезге күліп жібереді, қимылдайды.Тұлғаның эмоциялық
тұрпатына музыканың әсер етуісөзсіз, алайда оның әсер ету
механизмі соңына дейін ашылмаған. Біреуі ғана күмән
тудырмайды – балаларды халық және классикалық музканың
үздік үлгілерімен таныстыру қажет. Бұл баланың кішкентай
кезінде танысатын өнердің кез келген түріне қатысты болады.
Кезінде В. Г. Белинский: «Олар үшін (балалар) жаман таңдалған
кітаптарды оқу - ештеңе оқығаннан гөрі нашар және зиянды»», -
деп жазды.
Өнердің әр түрі тұлғаның дамуы үшін құнды. Ғалымдардың
аиап өтуінше, өнердің белгілі бір түрін бала жасының түрлі
кезеңінде әр түрлі қабылдайды. Л. С. Выготский «Балалық
шақтағы қиял мен шығармашылық» атты еңбегінде мектеп
жасына дейінге кезеңде балалар музыканы қабылдауға біршама
бейім, оларға балшықтан фигура сомдау, сурет салу ынтасы тән,
олар сөйлеуге үйренеді. Баланы эстетикалық тәрбиелеу мен
дамытуға арналған біздің бағдарламаларда өнердің әр түрінің
әсер етуі жеке қарастырылады. Ал сол арада кез келген өнер бір
194
міндетті шешу барысында түрлі өнерді гармониялық үйлестіру
мүмкіндіктерін жинақтайды. Бейнелеу өнері шығармаларын
қабылдауға, мысалы, музыка, көркем сөз әсер етуі
мүмкін.Өнердің үйлесуі арқылы ғана «полифониялық қиял»
дами алады (Б.П.Юсов). оқшауланағн емес, өзара байланысқан
өнер негізінде құрылған эстетикалық дамыту бағдарламасы
кішкентай баланың табиғатына біршама сәйкес келеді
(Н.А.Ветлугина, Е.А.Дубровская).
Эстетикалық тәрбие берудің жағдайы мен құралы болып
мектеп
жасына
дейінгі
балалардың
тәрбиешімен
ұйымдастырылған, сондай-ақ, өзіндік көркем қызметі
саналады. Әрекет етуде баланы тәрбиелеу – тәрбие берудің
заңдылықтарының бірі екені белгілі. Қызмет өнердің басқа
түрлерімен, мысалы, театрландырылған ойындар, көркемсөз
шығармашылығы, музыка ойнау, бейнелеу және декоративтік-
қолданбалы практика, дизайнмен тікелей байланыста болғанда
ғана көркем болып табылады.
Көркем қызметінде, әдетте, шығарушы (репродуктивтік)
және шығармашылық фактор болады. Екеуі де қажет және өзара
байланысты екенін атап өту керек: бала көрсете білуге, қайта
қалпына келтіруге үйренбей тұрып, шығармашылықпен
айналыса алмайды.
Эстетикалық тәрбие берудің жоғарыда аталған барлық
құралдары – тұрмыс, табиғат, өнер, қызмет – өз бетінше де,
өзара байланыста да тиімді болып келеді. Құралдарды таңдау
барысында тәрбиеші құралдың өзінің ерекшелігіне, оның
педагогикалық мүмкіндіктеріне сүйенеді, міндеттің сипатын
ескереді, оны шешу үшін құрал сайланады, және, әрине,
балалардың дамуының жас және жеке ерекшеліктерін назарға
алады. Соған қоса, әсер ету құралдарын пайдалану барысында
шама сезімін ұмытуға болмайды. Алтын ортасын іздеп, табу
керек. Эмоциялық әрекет етудің жетіспеушілігі сияқты, тым
асыра кету де даму үшін зиян.
Түрлі құралдардың табысты үйлесу мысалын келтірейік.
Сабақ
Балалар залға келіп, отырады. А.Хачатурянның «Бүгінгі күні
қыдыруға тыйым салынады» пьесасының фрагменті (орта
195
бөлімі) орындалады. Балалар пьесаның қалай аталатынын,
авторы кім екенін айтады, музыкалық шығарманың сипаты
туралы баяндайды.
Пьеса орындалып болғаннан кейін, балалардың назарын
залдың шетіндегі сурет салуға қажетті барлық нәрсе орналасқан
үстелдерге аудартады.
Педагог: «Ал енді сендерді қыдыруға жібермеді және сендер
жалғыздықтан іштерін пысып отыр деп елестетіп көріңдерші.
Сендер көңілсізсіңдер және сарғайып отырсыңдар. Суретке өз
көңіл-күйлеріңді білдіріңдер. Сендермен бірге тағы кім суретте
болуы мүмкін, ойланыңдар. Аспан, жер қай түсті? Жаңбыр
аяқталып, күннің көзі пайда болуы мүмкін бе? Сендерде тиісті
көңіл-күй болу үшін, мен пьесаны тағы да ойнаймын. Музыка
сендерге барлығын еске түсіреді және айтады. Тек қана мұқият
тыңдаңдаршы: қайталанатын дыбыстар не жайында айтады, ал
төмен интонация – мотив – терең дем алған сияқты... Ал
пьесаның соңында музыка қалай «жарқырай бастайды». Көңіл-
күйге сәйкес келетін бояуларды таңдап алуға тырысыңдар»,-
дейді.
Музыка ойнайды, балалар сурет салады. Сурет салып
болғаннан кейін, жұмыстарын стендіге орналастырады. Оларды
талқылау жүргізіледі. Жұмыстарды талқылау барысында
картинаның бала пайдаланған көңіліне, реңкіне негізгі назарды
аударып барып, заттық бейнеленуін бағалау керек.
Атаулы мысалда келесіні атап өту керек. Қызметтің жетекші
(доминантты) түрі болып тыңдау-қабылдау саналады. Көркем
қызметтің басқа түрлері оны белсендіруге көмектеседі. Алайда
оларды сұрыптап алу кездейсоқ емес, ол педагогикалық
мақсатқа сай. Мысалы, сурет салу пьесаны тыңдау барысында
балалардың эмоциялық жағдайын белгілі «түс – көңіл-күй»
әдістемесі
бойынша
түсінуге
көмектеседі
(Е.А.Дубровскаяның«Раз ступенька, два ступенька — будет...
песенка». — М., 1997 кітабын қараңыз).
Эстетикалық тәрбие беру міндеттерінің әр тобына өз әдістері
сәйкес келеді.
Жоғарыда
айтылғандай,
міндеттердің
бірінші
тобы
балаларды өнергеөнерге баулуға, мектеп жасына дейінгі
балаларға эстетикалық талғамды дамытуға, әдемілікті түсінуге
бағытталған. Осы міндеттерді шешудің жетекші әдістері болып
Достарыңызбен бөлісу: |


title: байқау,  маңайында  әдемілікті  қолдау  және  жасау