title: Ө 0801000000 - Саясаттану

text:
3
АЛҒЫ СӨЗ
Адамзаттың немесе әрбір қоғамның өмірі көптеген салалардан тұрады.
Мысалы, экономика саласы, мәдени сала, рухани сала және тағы басқалары.
Әрбір салада үнемі дамып отыратын өзіне тән білімдер қалыптасып, осы
білімдер
кейін ғылымға айналып, қоғамның қарқынды дамуына негіз болады.
Қоғамдағы осындай салалардың бірі – саяси сала. Саяси салада да
мыңдаған жылдар бойы жинақталған саяси білім қалыптасқан. Саяси ойлар,
саяси идеялар, саяси тәжірибе – жинақтала келіп саяси ғылымның
қалыптасуына негіз болды. Сөйтіп, басқа ғылымдармен қатар саясаттану да өз
алдына дербес ғылым болып бөлініп шықты.
Саяси ғылым немесе саясаттану көптеген өркениетті елдермен бірге
Қазақстанда да мемлекеттік білім беру үлгісі бойынша қоғамтану ілімдерінің
қатарына академиялық пән ретінде енгізілді. Қазіргі кезеңде саясаттану - бүкіл
дүние жүзі ғалымдары мойындаған, өмір елегінен өткен саяси процестерді жан
– жақты зерттейтін ғылым.
Саяси ғылым қоғамдық және саяси құрылыстың мән-мағынасын терең
түсініп білуге, жеке адамның қоғамда алатын орнын, атқаратын міндетін
айқындауға, олардың сан түрлі құқықтары мен бостандықтарын дұрыс
пайдалануға мүмкіндік береді. Саяси ғылымның басты объектісі – қоғамның
саяси саласы және ондағы саяси құбылыстар мен процестер. Бұл ғылым
жалпыадамзаттық
игіліктерге
негізделген
демократиялық
тәртіптерді
құрметтеуге, ортақ саяси мәселелерді ұжымдасып шешуге үйретеді, тұлғаның
өз мақсаттарын мемлекет деңгейінде іске асырудың жолдары мен әдістерін
дұрыс таңдай білуге, демократиялық нормалар мен қоғамдық институттарды
қалыптастыруға көмектеседі.
Саяси ғылымның басты мақсаты – қоғамда әлемдік деңгейдегі
демократиялық саяси мәдениет қалыптастыру, онсыз, саясаттанудың
тұжырымдамалары бойынша, демократиялық қоғам орнатудың өзі де екі талай
деп есептелінеді.
Қоғам мүшелерінің саяси мәдениетінің жоғары деңгейде болуы, осы
арқылы саясатқа белсенді араласып, ұтымды шешім қабылдауы өздігінен
туындамайды. Тұлғаның саяси өмірдегі өз орнын ұғуы және осы өмірдің
субъектісі болуы үшін оларға жүйелі түрде саяси білімдер теориясын, олардың
даму
тарихын игеріп, саяси үрдіс қатынасу жолдарын оқып үйренуі қажет.
Осы тұрғыдан қарағанда біз ұсынып отырған оқу құралының маңызы
ерекше деп есептейміз. Бұл еңбектің мазмұны саяси білімдердің даму
тарихындағы ежелгі заманнан бүгінгі күнге дейінгі сан алуан ойшылдардың,
ғалымдардың, қоғам қайраткерлерінің тұжырымдамаларына негізделген.
Авторлар әрбір күрделі саяси теориялық мәселе бойынша нақты тәжірибеден
туындайтын
ұғымдарды,
анықтамаларды,
тұжырымдамаларды
жас
оқырмандарға, студенттерге қарапайым түсінікті түрде баяндауды мақсат етті.
Біздің ойымызша, бұл оқу құралының тағы бір ерекшелігі - әрбір саяси
үрдістің зерттелуі Қазақстанның саяси өмірімен тығыз байланыстырылып
көрсетілуі. Қазақ халқының тарихындағы саяси үрдістердің көрінісі, туған


title: «бірлесу - Саясаттану

text:
«бірлесу»). Ал іс жүзінде Аквинский діни билік пен зайырлы билікті біріктіру
емес, екеуін ажыратуға жол ашты. Діни ұйымдарды мемлекеттен ажырату
идеясы осы ойлардан басталады.
Сонымен қатар саяси билік туралы Аквинскийдің пікірі бойынша
биліктің үш негізін ажырата білу керек: билік мәні, шығу тегі және оны қолдана
білу. Шығу тегі – құдай. Ғалымның ескертуі: құдай аспанда, ол
қайырымдылықтың негізі. Ал патша мен Рим папасы жерде. Билік құрайтындар
мейірімділікті орнатпаса, оған жердегі адам кінәлі. Бұл тұжырымдамада
Аристотельдің көзқарасын (“Нус” – қозғаушы күш және әрбір заттың өзінің
ішкі қозғаушы күші) католик дінінің қағидаларына бейімдегені көрінеді.
47
Билікте тұрған адам (патша, елбасы) қатал, қайырымсыз болуы тиісті ме,
әлде ол сыпайы, қайырымды, өте мейірімді болуы дұрыс па?
Осы сұраққа толық және нақты жауап берген саяси қайраткер, ғалым
Никколо Макиавелли болды.
Макиавелли саяси билік туралы «мемлекетте билік жүргізуші мен оған
бағыныштылардың қарым-қатынасы және басқарушының (билеушінің,
корольдің) қаталдығы мен қайырымдылығының ара-қатынасы қандай болуы
керек?» деген сұрақтарға жауап іздеді.
Макиавелли өзінің “Тақсыр” деген еңбегінде «мемлекеттік билік ерікті,
белсенді болса ғана қуатты, абыройлы болады, билік рақымсыз, қатал, жауыз
болмауы керек» деп тұжырымдайды. Макиавеллидің кейбір пікірлеріне әсер
еткен сол кездегі өз елінде орын алған күрделі саяси жағдайлар болатын. Ол
кезде Италия жан-жақтан жаулаушылыққа ұшырап, ыдырап бара жатқан
мемлекет болатын. Ел билігіне келген адамдар ешбір тұрақтай алмай талас,
келіспеушілік жағдайында мемлекет басшылығына келген кім болса да әртүрлі
төңкерістерге ұшырап биліктен айырылды. Сондықтан халықтың басын
біріктіру үшін елбасының тұрақтауы үлкен мүддеге айналды. «Осындай саяси
жағдайда басқарушының тұрақтауы үшін қандай іс-әрекеттерді қолдану
керек»? деген сұраққа Макиавелли өзінің “Тақсыр” деген еңбегінде «билеуші
жаза қолданудан тайынбауы керек» деп жауап береді. «Егер әкім халықтың,
бағыныштылардың алдында қайырымды, мейірімді болып көрінемін деп қажет
болған жағдайда жаза қолданбаса, сол себептен ұлтты ыдыратса, мемлекетті
құлдыратып жіберсе – одан артық үлкен қылмыс жоқ» деп ұйғарды. «Бүгін бір
қылмыскерге тиісті жаза қолданылмаса, ертең жүз қылмыскерлер шығады. Ал
сол жазаны қолданатын адам билікте тұрақтай да білу керек. Қуатты билік –
халықтың тыныштығы. Сол мақсатқа жету үшін айланың қай түрін болса да
қолдануға болады» деп кеңес берді.
Бірақ кейбір кертартпа саясаткерлер Макиавеллидің осы айтқан
кеңестерін еске алмай, ғалымның тұжырымдамаларын өздерінің қажетіне
пайдаланғысы келеді. Сол себепті кейін “макиавеллизм” деген термин таралды.
Бұл термин “мақсат - әдісті ақтайды” деген қағидаға айналды. Яғни, билікті
қорғау үшін қатігездікке де баруға болады деген мағынада. Кейбір қатыгез
билеушілер (мысалы, Гитлер) қаталдықты Макиавеллидің өзі де қолдайды деп,
өздерінің «қара ниеттерін» ақтағылары келді.
Макиавелли мемлекеттің саяси билігін қатыгездікке, жауыздыққа
шақырған жоқ. Ол екі түсінікті: қаталдық пен жазаны ажырата білуге үйретті.
Билеуші қатал, мейірімсіз болмауы керек, бірақ қажет болған жағдайда
жазалауды ешбір ұмытпауы тиісті. Италиялық ұлы саясаттанушы “саяси билік
– ол қайырымдылықтың ойыны емес, арзан бедел үшін қамқорлық жасау емес,
ол заңның әділеттілігімен елді басқару”деп үйретті.
Саяси билік проблемасындағы ғалымдардың ғасырлар бойы көңіл
аударған мәселесі – билік пен бостандықтың ара қатынасы. Билік қоғамға
тәртіп орнату үшін қажет. Бірақ тәртіпті нығайтамын деп билік өте қатал болып
мейірімсіздікке барса – халықтың, азаматтардың еркіндігіне зиян келуі сөзсіз.
Ал осы екі жақты үйлестірудің жолы қандай?
48
Бұл мәселенің үлкен астары бар. Ғалымдардың бірнеше ғасырлар бойы ой
пікірлерін, ұсыныстарын жинақтай келіп, саясаттану ғылымы мынадай
тұжырымдама жасайды: азаматтардың бостандығына, еркіндігіне, құқығына
зиян, қиянат келтіретін биліктің шоғырлануы, топталуы - бұл мемлекеттік билік
пен қоғам арасындағы өзара тәуелділік қарым-қатынас тәртібінің бұзылуы.
Неғұрлым билік шоғырланған, топталынған түрде болса, соғұрлым
бостандыққа шек қойылады, қысым жасалады. Сол себепті саяси билік
проблемаларын зерттеудегі ойшылдардың, ғалымдардың мақсаты - билікті бөлу
және бөлісу жолдарын қарастыру, яғни билікті бірнеше тармаққа бөліп
орналастыру. Бұл жөніндегі ғалымдардың ілімдері XVIII ғасырдан бастап саяси
өмірге енгізіле бастады.
Саяси билікті бөлу теориясының негізін салушылар Джон Локк пен
Шарль Монтескье болды.
Ағылшын ғалымы Джон Локк саяси билік проблемасымен байланысты
“Мемлекет басқару туралы екі трактат” деген еңбегінде демократияшыл саяси
жүйе ойдағыдай қызмет атқаруы үшін мемлекеттік билікті екі тармаққа бөлуді
ұсынды: заң шығарушы және атқарушы билік. Ғалымның ойынша бұл жүйенің
негізгі қызметі бір-біріне бақылаушылық (теңгергіштік) міндетін атқарып,
зорлық-зомбылыққа, заңсыздыққа жол бермеу. Бірақ Локктың шешпеген бір
мәселесі – егер осы екі биліктің арасында шиеленіс пайда болса, қандай күш,
төреші (арбитр) міндетін атқару керек?
Осы сұраққа толық жауап берген және билікті бөлу теориясының негізін
қалаушы – француз ғалымы Шарль Луи Монтескье болды. Оның билік
проблемасына байланысты жазылған шығармалары: “Заңдардың рухы”,
“Парсылық хаттар”, “Римдіктердің ұлылығы мен құлауы туралы ойлар”.
Ш.Монтескье “Заңдардың рухы” еңбегінде зерттеудің өзегі етіп
демократияны ұсынып демократиялық әділеттік арқылы мемлекеттік билік
қалыптастырудың жолын көрсетті. Ол өмір сүрген кезеңде дүние жүзінде
мемлекет басқарудың бір ғана түрі-- монархия болды. Бұндай саяси режимде
халық өкілдерінің билікке келуі, әрине, мүмкін болған жоқ. Сол себептен ғалым
биліктің бұл түрін болашақсыз деп тұжырымдайды. Ш.Монтескьенің қазіргі
кезеңде бүкіл әлемге әйгілі болған осы еңбегін оқығанда ғалым өз ойларын
бүгінгі күні айтып отырған адамға ұқсайды. Яғни, демократиялық қоғамның
болашағын бірнеше ғасыр бұрын болжағаны байқалады.
Ғалым мемлекет басшысын халық сайлауы керек деген ойға келеді. Бірақ
ондай елбасы жалғыз-ақ адам болатын болса, оның билігін кім бақылайды, кім
шектейді? Ол шексіз билікті өз қолына түсіріп халыққа зорлық-зомбылық
жасап, жауыздыққа баруы да мүмкін ғой.
Ал «билікке бақылау жүргізуді халыққа тапсырса, мемлекетте
тәртіпсіздік басталып, ереуілдер, көтерілістер көбейіп кетуі мүмкін» деп
қорытындылайды «Заңдардың рухының» авторы. Сөйтіп, француз ғалымы
билікке бақылау қажет, бірақ ол міндеттен халықты босату керек деген
шешімге тоқтайды. «Бұдан мемлекеттік билікке қалайша бақылау орнатуға
болады?» - деген сұрақ туындайды. Бұл сұраққа Ш.Монтескьенің берген
жауабы – саяси билікті үш тармаққа бөлу принципі мен биліктің үш
49
тармағының бір-біріне тежемелік, тепе-теңдік жүйені пайдалану арқылы
бақылау жасауы болды.
Ұлы ғалымның билікті бөлу теориясы бойынша алдымен билікке
халықтың қатысуы және көпшіліктің қолдауымен Конституцияның қабылдануы
керек. Конституцияда биліктің тармақтарының ара қатынасы бекітіледі.
Мемлекет билігі - заң шығарушы, атқарушы және сот билігі тармақтарына
бөлініп, олардың бір-біріне тежемелік әрі тепе-теңдік жүйесін пайдалану
арқылы, өзара іс-қимыл жасау ұстанымына сәйкес жүзеге асырылады.
Монтескьенің бұл қағидасы бойынша, егер биліктің үш тармағының бірі
үстемдік жасап, заңсыздық жолға түсіп бара жатса, биліктің басқа бір тармағы
оған тойтарыс беру мүмкіншілігі бар (Конституция бойынша дауысқа салу
арқылы).
Ш.Монтескье билікті бөлу теориясын аяқтап болғаннан кейін саяхатқа
шығып Еуропа елдерін аралайды. Мақсаты: өз ілімін басқа да мемлекеттерге
ұсыну болатын. Бірақ ешбір жерде оны ешкім дұрыс түсінбеді. Әрине, бұл
таңғаларлық жай емес болатын. Себебі, бүкіл әлемде монархия шарықтап
тұрған кезеңде Монтескьенің ойлап шығарғанындай мемлекеттік биліктің жаңа,
күрделі түрін бірден қабылдау оңай емес болатын. Нәтижесінде өз ілімін «іске
аспайтын теория болды» деген өкінішті оймен ғалым дүние салады.
Бірақ кейін іс жүзінде Ш.Монтескье ілімінің тағдыры басқаша шешілді.
Бір топ ғалымдар сол уақыттың өзінде ғалымның осы теориясымен танысып
жатыпты. Олар сол уақытта «дүниежүзінің шекарасынан тыс мекендеушілер»
деп саналатын американдықтар еді. Ш.Монтескье қайтыс болғаннан кейін 32
жыл өткесін, яғни 1787 жылы Америка Құрама Штаттары өзінің
Конституциясын қабылдады. Француздың ұлы ғалымының саяси билікті бөлу
теориясы осы Конституцияға толығымен енгізілді. Содан кейін саяси биліктің
осы жүйесі басқа елдерге де кеңінен тарай бастады.
Ш.Монтескьенің бұл теориясының жүзеге асырылуы Қазақстан
Республикасы Конституциясында да өзіне тән орын алды. Ол Қазақстан
Конституциясындағы 3-бап, 4-бапша: «Республикада мемлекеттік билік
біртұтас, ол Конституция мен заңдар негізінде заң шығарушы, атқарушы және
сот тармақтарына бөліну, олардың тежемелік әрі тепе-теңдік жүйесін пайдалану
арқылы,өзара іс-қимыл жасау принципіне сәйкес жүзеге асырылады».
Американдықтар «Ш.Монтескьеге алтын ескерткіш қоятын уақыт
әлдеқашан келді» деп есептейді. Себебі ұлы ғалымның саяси билікті реттеу
арқылы, мемлекеттік билікке бақылау жасау идеясы әлемнің көптеген
мемлекеттерін сан алуан шиеленістерден, революциялардан, азаматтық
соғыстардан аман сақтап қалды және болашақта да ғалымның бұл теориясы
адамзат игілігіне қызмет етеді. Монтескьенің бұл теориясы саяси билікті бөлу
барысындағы алғашқы қадам болатын. Келешекте биліктің төртінші тармағы,
бесінші, алтыншы басқа да көптеген тармақтарының саяси өмірде орын алуы
күмәнсіз екенін қазіргі өркениеттік даму бағыты көрсетіп отыр. Шарль
Монтескьенің ғылымдағы орны Исаак Ньютон, Джордано Бруно, Николай
Коперник, Дмитрий Менделеев, Альберт Эйнштейн тағы басқа ғұлама
ғалымдардың қатарында тұр. Егер Ньютон бүкіләлемдік тартылыс заңын ойлап
50
тапса, ал Монтескье бүкіл дүниежүзілік саяси өмірде айрықша орын алып
отырған демократияның заңдылықтарын ашты.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Саяси және мемлекеттік билік

text:
3. Саяси және мемлекеттік билік
Саяси биліктің мазмұны мемлекеттік биліктен де кеңірек. Саяси билік –
ол мемлекеттік биліктің құрамын қалыптастыратын жүйе. Саяси билікке
жататындар: қоғамда ресми қабылданған саяси топтар, саяси партиялар,
қоғамдық ұйымдар, сайлау жүйелері мен сайлаушылар. Кейбір елдерде
парламентті қалыптастыратын көппартиялық жүйе (Франция, Италия), ал
кейбір елдерде екіпартиялық жүйе (АҚШ, Англия) орныққан.
Саяси билік адамзат тарихында ежелгі заманнан бар. Мысалы, қазақ
даласы тарихындағы ақсақалдар, ақсүйектер, билер кеңесі болса, ал славян
халықтарында X-XIV ғасырларда вече, рада болды. Бұл саяси билік өзі тікелей
билік етпегенмен, әулеттің көптеген өкілдерінің ішінен кім хан, кім князь
болуын ұйғарып отырды. Бұл қазіргі демократия тәртібіндегі саяси партиялар
мен әртүрлі қоғамдық топтарға ұқсайды.
Ал мемлекеттік билік ол саяси биліктің ұйғарған уәкілділігін іске
асыратын жүйе. Сайлаушылар, саяси партиялар президент сайлайды, парламент
қалыптастырады, яғни мемлекеттік биліктің құрамын құрастырады. Осы
мемлекеттік билікке қоғамның барлық мүшелері тегіс бағынады. Ал саяси
билікте ондай өкілеттік болмайды. Мысалы, саяси партия саяси биліктің
құрамында болғанымен саяси партиядан қоғам мүшелері тәуелсіз, партияға
бағынатындар әрбір партияның өз мүшелері ғана.
Саяси биліктің негізгі мақсаты – мемлекеттік билікті қалыптастыру.
Мемлекеттік билік саяси биліктің ең жоғарғы сатысы болып табылады.
Мемлекеттік билік саяси биліктің қолдауынан туындаса, саяси билік қоғамның
мүддесінен туындайды.Саяси билік негізінен қоғамның,халықтың қалауына
байланысты қалыптасатын тарихи үрдіс.Мемлекеттік биліктің заңды болуы
оның легитимдігімен, халықтың мойындауымен анықталады.
Саяси биліктің легитидігі жөнінде ғалымдар ерте заманнан бастап-ақ
әртүрлі пікірлер айтып, тұжырымдамалар жасаған.Солардың негізгілеріне
тоқтала кетейік.
Конфуций легитимді билік өз халқына қайырымды билік түрі екеніне,
халықтың сенімінсіз мемлекет өмір сүре алмайтынына назар аударады. Ол
мемлекет басқаруда халыққа қатаң жаза қолдану мен қатаң билік жүргізуге
қарсы шығып, алдымен халықты ашықтырмау, оқыту және адамгершілікке
баулу қажеттігін айтады. Ел басқарушы қоғамның әрбір мүшесінің өз міндеті
мен құқығын жүзеге асыруына жағдай жасауы керектігін және әрбір жеке адам
қоғамда өз міндетін атқаруға тиіс екенін ескертеді.
Конфуций қоғамдағы тәртіп пен адамгершілікті маңызды санап,
мемлекет қызметкерлерінің ролін жоғары бағалайды. Оның пікірінше, билік
иелері – билік жүргізу құқына адамгершілік, білімділік, тәртіптілік, халыққа
қайырымдылық қасиеттері арқылы жетуі тиіс.
51
Платонның пікірінше, легитимді билік, ол халық қалайтын, таңдап
алатын билік - дана философтар басқарған мемлекет, себебі ақиқат білімді
меңгеру сол таңдаулы адамдардың қолында.
Ол мемлекетті басқарудың тимократия, олигархия, тирания түрлеріне
қарсы, тіпті демократияны да қаламайды, себебі билікті қоғамның шағын тобы
иемденіп кетуі мүмкін деп есептейді
Аристотель биліктің легитимділігін төмендегідегі принциптер арқылы
анықтайды, олар:
1) аристократия – қайырымдылық
2) олигархия - байлық
3) демократия – еркіндік
Оның ойынша, легитимді билік - полития, себебі ол осы үш принципті
қамтиды. Легитимді емес билік үстемдігінен арылу жолын мемлекттегі орташа
таптың қалыптасып, дамуымен түсіндіреді.
Цицеронның ойынша, легитимді билік - әртүрлі мемлекеттік басқару
түрінің өзара араласуы, қосылуы. Мысалы, монархиялық, аристократиялық
және демократиялық билік түрлерінің бірігуі. Биліктің осылай біріккен түрі
бәрінен де тиімді (монархия – қайырымдылықтың, аристократия – ақылдың,
демократия – еркіндіктің белгісі болып саналады).
Әль – Фараби Платонның мемлекет туралы ілімін, Аристотельдің
этикалық ілімін негізге алып легитимді билік ол қайырымды қала (мемлекет)
деген қорытынды жасайды. Оның ойынша, қайырымды қала басшысы барлық
ізгі қасиеттердің (білім, даналық, батылдық, ар-ұят) иесі болып табылады.
Ибн-Халдун – мұсылмандық Шығысқа аты әйгілі ғалым. Оның биліктің
легитимділігі туралы ойларында елбасының билік сипаты өз халқының билікті
адамгершілік тұрғысынан мойындауына байланысты екеніне ерекше көңіл
бөледі. Өзінің «Муккадина» атты трактатында халықтың қалауындағы билік -
халифат билігі, себебі халифат - әділеттілікке, сенімге, мұсылман құқықтарына
негізделген халықтың «өз» билігі деп түсіндіреді.
Томас Гоббс биліктің легитимділігі туралы ойларын қысқа түрде:
«ешкімнен ештеңені тартып алуға болмайды, егер ол нәрсе сол адамдікі болса»
деп баяндайды. Өзінің «Левиафан» атты еңбегінде қоғамдағы анықтаушы негіз
адамға жаратылысынан берілетін «табиғи құқығы», ал өкімет адамның осы
құқығын мүлтіксіз қорғауы қажет екенін көрсетеді. Оның пікірінше, адам
табиғаты, жаратылысы кезкелген мемлекеттік биліктен жоғары, сондықтан
ашық қоғамдағы билік құрушылар өз азаматтары. Сондықтан легитимді өкімет
– халық өклеттілігі орнаған билік түрі.
Н.Макиавелли «Тақсыр» атты еңбегінде «халық қалауы қандай өкімет,
қандай өкіметті легитимді санауға болады: қатаң, қатыгез билік пе, әлде
адамгершілік ұстанымын сақтап барлық тәртіп бұзушылыққа төзімді өкімет
пе?» деген сұрақтар қойды. Автордың пікірінше, бұл аталған билік түрлерінің
ешқайсысы легитимді емес. Себебі халық қалауы бойынша легитимді өкімет
деп тану мемлекетті адамгершілік, әділеттілік заңына ғана сүйеніп басқару
жолы. Н.Макиавелли адамгершілік тұрғысынан көрінуі үшін қылмыскерлерді
жазасыз қалдыратын билікті қатты сынайды.Себебі тәртіп бұзушылар саны
52
күрт өсіп халық арасындағы берекесіздікке, мемлекеттің құлдырауына жеткізсе,
автордың ойынша, бұл өкіметтің өзі қылмыскер. Н.Макиавеллидің пікірінше,
ең маңызды саяси мәселе - мемлекеттің беріктілігі, біртұтастығы және
қоғамның игілігі болуы тиіс, сондықтан осы мақсаттардың орындалуы үшін
барлық саяси әдіс, құрал қолданылуы қажет. Міне, Макиавеллидің осы
пікірлері негізінде, жоғарыда атап көрсеткеніміздей «макиавеллизм» термині
қалыптасты. Ал бұл қағидадан саясат пен адамгершілік (этика) бір-біріне қарсы
немесе бірінен-бірі жоғары деген қортынды шықпайды. Н. Макиавеллидің
түсінігінше, аталған әдіс, құрал мемлекетті сақтау, қоғамдағы тұрақтылықты
орнату үшін қолданылатын мемлекеттік саяси іс-қимыл, қызмет түрі.
Сондықтан Н.Макиавелли мемлекеттік заңдылық пен толық жариялылық
негізінде мемлекеттік жазалау, күш қолдану әдістері, құралдары - саяси
қажеттілік деп санады.
Ш.Монтескье биліктің легитимді болуының нақты шарты ретінде
мемлекеттегі құқық мәртебесінің жоғары болуын жүзеге асыруды ұсынды.
Оның ойынша, саяси билікті жеке басының мүддесіне пайдалану адамның
табиғи жаратылысынан берілген қасиет. Сондықтан билік иелерін, мемлекет
қызметкерлерін заң арқылы тежеп ұстау қажет. Билікті бақылаушы, әділетті
атқарушы саяси күш табыла ма? – деген сұрақ туындайды. Бұл сұрақтың
жауабын Ш. Монтескье саяси білімдердің ұлы жетістігі болып саналатын
мемлекет билігін бөлу теориясында берді. Бұл теорияның бастауы болып
ежелден қалыптасқан Аристотельдің, Цицероннның , Аквинскийдің және
Локктың мемлекетті аралас басқару түрі туралы идеялары саналады. Билікті
бөлу теориясында билік заңшығарушы, атқарушы және сот билігі болып
бөлінеді, нәтижесінде биліктің осы түрлері бір-бірін өзара тежеп бақылауда
ұстайды.
Дж. Локк өкіметтің легитимді болуын мемлекеттегі тепе-теңдік
принципінің сақталуымен түсіндірді, бұл билік пен құқықтың бір-біріне сәйкес
келуі. Оның ойынша, өкіметтің легитимді болуы адамдардың өз еркімен табиғи
құқықтарынан бас тартуы арқылы қоғамдық келісімге келуіне байланысты. Ал
қоғамдық келісім негізінде құрылған мемлекет өз кезегінде адамның табиғи
құқығын қорғайды; ал тұлға мемлекеттен жоғары тұрса ол қоғамда легитимді
өкімет құру мүмкіндігі толық жеткілікті.
Хайек Фридрих фон Август австриялық экономист және саясаттанушы,
философ. Оның пікірінше, өкімет билігінің легитимді болуы тоталитаризмде
мүмкін емес, себебі бұл саяси режимде өкімет қоғамды бір ғана бағдарлама
негізінде басқарады, ал осы жағдайда әрбір жеке адамның белсенділігі
төмендеп өз қаблетін іске асыруға ешқандай мүмкіндік берілмейді. Бұл жеке
адамның ішкі наразылығын күшейтіп, қоғамда конформизмнің орнығуына
әкеледі. Тоталитаризм қоғамдағы моралдық құндылықтардың төмендеуіне және
экономиканың күйреуіне соқтырады.
Немістің көрнекті ғалымы Макс Вебер легитимді үстемдіктің (саяси
биліктің) үш түрін айқындайды: дәстүрлік, харизматикалық, ашық (жария).
Біріншісі, дәстүрлік үстемдік. Бұл билік киелі дәстүрге (сенімге)
негізделеді. Сонау ерте заманнан бастап халықтың санасына сіңген, әбден
53
бойлары үйреніп, дұрыс деп тапқан салт-дәстүрлерге сүйенеді. Мысалы, халық
хандықты, патшалықты дәстүрлі түрде мойындаған. Қоғамдағы әртүрлі
дағдарыстар үшін нақтылы ханды, патшаны ғана кінәлағанмен, ал патшалық,
хандық оған кінәлі деп есептелмеген.
Легитимді үстемдіктің екінші түрі – харизматикалық. Харизма – ерекше
дарынды, ақылды, батыр және басқа да үлгілі қасиеттері бар адам. Ондай
адамның билік жүргізуін қоғам толық мойындайды. Халық тек ғана сол
басшыға бағынып, соған ғана сеніп, оны көсем дәрежесіне көтеруге дейін
барады.
М.Вебердің ойынша, құқықтық мемлекет негізделетін легитимді
үстемдіктің үшінші түрі-- ашық, жария үстемдік. Қоғамға үстемдік етуші
адам емес, заң болуы тиісті; ал ашық, жариялылық билік демократиялық
талаптарға сәйкес келетіні белгілі. Демократиялық жағдайда мемлекеттік
биліктің легитимді болуы үшін мынадай екі шарт қажет:
- билік халықтың қалауы бойынша қалыптасуы және көпшіліктің еркіне
қарай орнатылуы. Яғни, мемлекеттік биліктің иесін тура немесе жанама түрде
белгілі бір мезгілге халық сайлайды және оның жұмысын бақылап отыруға
мүмкіндіктің болуы тиіс;
- мемлекеттік билік конституциялық қағидаларға сәйкес жүзеге асырылуы
керек.
Сонымен, легитимді билік туралы ойшылдардың, саясаттанушы
ғалымдардың тұжырымдамаларын қорытындыласақ, барлық мемлекеттік билік
саяси билік болып табылады, бірақ барлық саяси билік мемлекеттік билік бола
алмайды. Поляк саясаттанушысы Ежи Вятр атап көрсеткендей, саяси билік –
әлеуметтік топтар арасындағы қатынастардың түрі, ал мемлекеттік билік
арнайы мекемелер арқылы жүзеге асырылатын билік түрі.
Саяси және мемлекеттік биліктің ара қатынасы билікті бөлу ұсынымына
сәйкес болуы қажет. Әсіресе мемлекеттік биліктің легитимді болуына бірінші
кепілдеме - шын мәніндегі халық қолдайтын конституция. Мысалы, бұрынғы
кеңестік кезеңде мемлекеттік билік саяси биліктің қалыптасуына тыйым салып,
саяси жүйенің барлық құрылымын мемлекеттендірудің негізі болды. Саяси
ұйымдар мен саяси партиялардың өздігінше дамуына жол берілмеді. Билік
түгелдей бір орталыққа топтастырылды, әлеуметтік бастамалар көтеру,
шешімдер қабылдау, халықтың шынайы еркін білдіретін қозғалыстар
қудаланды және бәрі де қатал орталықтандырылды. Бұл жетпіс жыл бойы
қуатты мемлекеттердің бірі болған Кеңес Одағының тоқырауға ұшырауының
негізгі себебі болды.
Кейбір саясаттанушылар “биліктің ешқандай да түрі керек емес, қоғам
өзімен-өзі биліксіз өмір сүре береді” деген де пікірлер айтады. Бұл анархизм
идеологиясы. Бұл жолдың да болашағы жоқ, себебі бұл қағидалар қоғамды
ретсіздікке, жаппай тәртіпсіздікке соқтыру мүмкін.
Сондықтан алдыңғы қатарлы дамыған елдерде биліктің орталықтануы
мен шоғырлануынан саналы түрде бас тартып, барлық азаматтардың өкімет
шешімдерін қабылдауға араласуына, билікке қатысуын қалайды. Содан да
болар, қоғамның қарқынды дамуына жағдай жасалып, халықтың тұрмыс-
54
тіршілігі жайлы саналатын қазіргі өркениетті елдер деп аталып жүрген
мемлекеттердегі демократиялық республика, конституциялық монархия және
т.б. биліктің түрлері легитимді деп саналады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Саяси тәртіп (саяси режимдер)

text:
55
демократиялық емес саяси тәртіптердің тарихи түрлерін білудің маңызы зор.
Адамзат тарихында саяси тәртіп бірнеше түрлерден және кезеңдерден
өтті.Саяси тәртіп көп жағдайда бір қалыпта емес, аралас түрде
кездеседі.Солардың ішіндегі негізгі үш түрін атауға болады. Олар империя,
тоталитарлық және авторитарлық режим.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Империяның - Саясаттану

text:
Империяның негізгі белгілері:
-жер көлемінің орасан зор болуы;
-құрамындағы халықты күшпен бір орталыққа бағындырып отыратын биліктің
орнығуы;
-әрдайым өз жерін кеңейтуге бағытталған саясат ұстануы;
-саяси орталық пен шет аймақтардың өзара шиеленісте болуы;
-орталық саяси биліктің қоғамдағы әртүрлі әлеуметтік топтардың мүдделері
мен сұраныстарын ескермеуі;
-мемлекеттің әртүрлі мәдени және этностық құрамнан тұруы.
Империялар ерте заманнан бастап қалыптасты, ал қазіргі уақытта олар
таза күйінде кездеспейді. Тарихтан белгілері: Рим империясы, Қытай, Латын,
Осман империялары, Араб халифаты, Британ, Ресей империялары, КСРО.
Империялардың ең ұзақ өмір сүргені Рим империясы(б.з.д.27жылдан
б.з.1453жылға дейін). Империялар тарихын терең зерттеген ойшыл, ғалым—
Цицерон болды. Империя жөнінде ол былай деген: «Империяның ыдырауы
айқын, себебі империя барлық уақытта орталық билік пен бағынышты
халықтардың арасындағы қайшылыққа негізделеді». Цицеронның осы пікірінің
ақиқат екенін тарих дәлелдеп отыр. Бүгін әлемде таза күйінде кездесетін
империя жоқ және адамзаттың интелектуалдық сана-сезімінің жоғары дамуына
байланысты ол тарихқа қайта оралмауы тиіс.
Тоталитарлық тәртіп дегеніміз –қоғамның барлық саласындағы әрбір
адамның өмірі мемлекет тарапынан толық бақылауға алынған мемлекеттік-
саяси құрылым түрі. Экономика саласында жеке меншікке шек қою; саяси
салада қоғамдық ұйымдар мен саяси партиялар қалыптастыруға тиым салу; бір
ғана басқарушы партияға мүше болуға мәжбүр ету; рухани салада бір
идеологияға бейімделу т.с.с.
Тоталитарлық тәртіптің негізгі белгілері:
- қоғамдағы саяси-әлеуметтік тәртіптің күшпен орнатылуы;
- әлеуметтік топтардың бостандығының шектелуі;
- мемлекеттік немесе жалғыз басқарушы партияның идеологиясының
жүргізілуі;
- бейімделушіліктің (конформизм) қалыптасуы: іштей келіспесе де, билік
басындағы адамдардың ығына жығылып, бейімделу.


title: Авторитарлық  тәртіп - Саясаттану

text:
56
Мысалы, ТМД елдерінің көбінде орын алған авторитарлық тәртіп, жеке
тұлғаның билігі немесе атқарушы биліктің күшеюі осы әлеуметтік-
экономикалық қиындықтарға тікелей байланысты.
Авторитарлық тәртіптің негізгі белгілері:
- жеке адам билігінің немесе саяси биліктің бір тармағының күшеюі;
- қоғамдық саяси ұйымдардың құқықтары
мен еркіндіктерінің шектелуі;
- мемлекеттік жүйедегі қызметкерлердің билікпен мүдделес саяси
партиялармен бірігуі;
- парламент ролінің шектелуі немесе кейбір жағдайда жойылуы.
Мемлекеттің саяси өмірінде авторитарлық тәртіп көбінесе монархияға,
бір адамның шексіз билігіне ұқсас болады. Қазіргі кезеңде негізінен бұл
көптеген дамушы мемлекеттер үшін объективті процесс, өтпелі кезеңге қажет
саяси тәртіп болып саналады.
* * *
Сонымен, саяси тәртіп саяси биліктің және саяси жүйенің сапасын
анықтап, қоғамның саяси өміріне сипаттама береді.
Қорыта келгенде, әлемдік тарихи тәжірибе – демократиялық билік
негізінде
қоғам құру, қоғамдық өмір салаларына демократиялық
ұстаным енгізу
ең дұрыс шешім болып табылатынын көрсетеді. Демократиялық билік орнату
үшін төмендегідей негізгі
міндеттер атқарылуы қажет, олар:
- билікті бөлу және бөлісу (заң,атқару, сот билігіне ажырату), олардың
бір-біріне үстемдік етпеуі және бір-бірімен сыбайластыққа бармауы;
- меншік түрлерінің теңдігі
мен еркіндігін қамтамасыз ету;
- азаматтардың заң алдындағы теңдігін қалыптастыру, азаматтық қоғам
орнату.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Бақылау сұрақтары - Саясаттану

text:
Саясаттану
жүктеу/скачать
15,5 Mb.
Pdf көрінісі
бет
35/131
Дата
06.01.2022
өлшемі
15,5 Mb.
#15124
1
...
31
32
33
34
35
36
37
38
...
131
Байланысты:
otemisov karabala saisat
Бақылау
сұрақтары
1. Мемлекеттік саяси биліктің қоғамның ерекшеліктерімен байланысы.
2. Саяси билікті бөлу туралы
теорияның қалыптасуы
3. Н.Макиавеллидің саяси билік
туралы ой-пікірлері
4. Ш.Монтескье, оның саяси билікті
бөлу туралы теориясы
5. Саяси тәртіптің(режимнің) типтері
6. Тоталитарлық
тәртіптің белгілері
7. “Шексіз билік бостандыққа шексіз қысым орнатады”
деген тұжырымдаманы
қалай түсінесіз?
8. “Заңдардың рухы” деген
еңбектің негізгі мазмұны
9. Саяси билік пен мемлекеттік
биліктің айырмашылығы
10. Қазір Қазақстандағы саяси билік легитимдігінің түрі қандай?
57
жүктеу/скачать
15,5 Mb.
Достарыңызбен бөлісу:
1
...
31
32
33
34
35
36
37
38
...
131
©emirsaba.org 2024
әкімшілігінің қараңыз
Басты бет
Lessons
Curriculum vitae
Documents


title:
ІY тарау
МЕМЛЕКЕТ – ҚОҒАМНЫҢ БАСТЫ САЯСИ ИНСТИТУТЫ РЕТІНДЕ

text:
58
қоғамда әркім өз құқығы мен мемлекет алдындағы міндеттерін терең сезінуі
тиіс. Яғни, әр адам өзінің орнында болуы керек: патша-патша, бағынышты-
бағынышты, әке-әке, ұл-ұл болуға тиіс. Мемлекетті басқарушы құдай
дәрежесіндегі «Аспан ұлы»– адамдар әлемінің өкілі. Ол әулие, император бола
отырып Аспан алдында ғана жауапты. Өйткені ол тақ пен билікті тек осы
аспаннан алады. Билеуші әділ болып, барша халыққа мейірім төгуі міндетті, ал
олай болмай ел аштық пен қайыршылыққа ұшырап жатса, халықтың бүлік
шығарып, билеушіні тәубесіне келтіруі құдайшылыққа жатады.
Конфуцийлік әлеуметтік саяси ілім – халықтың ой-арманымен, бақытты
болашақты көксеген қиялдарымен терең ұштасып жатыр деуге толық сенім бар.
Мемлекет – халықтың талап тілегін іске асыратын құрал. Халықтың шынайы
сенімінсіз мемлекет те болмақ емес. Демек, оның сеніміне тек адамдарға
жасалынған қамқорлық арқылы ғана қол жетпек. Ел басқарушысы алдымен
халықты ішер аспен қамтамасыз етіп, содан соң жоғары мақсаттарға шақыруға
міндетті.
Ежелгі Грекиядағы мемлекет туралы саяси ойдың ерте кезде дамуы (б.з.д.
IX – VI ғғ) көне мемлекеттердің қалыптасуымен байланысты болды. Бұл ойлар
Гомер, Гесиод поэмаларында кездеседі. Пифагор (б.з.д. 580-500 жж.) мен
Гераклиттің (б.з.д. 544-483 жж.) мемлекет пен құқық мәселелеріне әлеуметтік-
саяси тұрғыдан талдау жасауы да осы тұста қалыптасты. Гераклит: «өз отбасың
үшін қалай күрессең, мемлекет белгілеген тәртіпті іске асыру үшін де солай
күресу керек» - деген пікір айтып мемлекеттік билікке үлкен құрметпен қарады.
Ежелгі Грекия мемлекетінің нығайып – дамуы мемлекет туралы ілімнің
қарқынды дамуына жағдай жасады. Бұған үлкен үлес қосқан даңқты ойшылдар
Демокрит, Сократ, Платон, Аристотель, Полибий болды.
Мемлекет туралы саяси ойдың қалыптасуындағы айрықша кезең
саналатыны –жалпыға бірдей бостандық идеясының өзекті орын алу тұсы.
Нәтижесінде Ежелгі Рим мемлекетінде бұл ілім жедел қарқынмен дамыды.
Оның тарихы: патшалық (б.з.д. 754-510 жж.), республикалық (б.з.д. 509-28 жж.)
және императорлық (б.з.д. 27 – б.з. 476 жж.) болып үш дәуірге бөлінеді. Осы
кезеңде саясат, өкімет және мемлекет туралы ілімге елеулі үлес қосқан Тит
Лукреций Кардың (б.з.д. 99-55 жж.) шығармалары, әсіресе оның “Табиғат
заттары туралы” поэмасы. Сол сияқты мемлекет
пен құқық туралы Цицеронның
ілімі жарық көрді. Ол ежелгі грек дәстүріне сүйене отырып “Мемлекет туралы”
және “Заңдар туралы” деген еңбектер жазды. Ол мемлекеттік құрылыстың әр
түрін талдай отырып, мемлекет қызметіндегі монархиялық, аристократиялық
және демократиялық бастауларды біріктіру керек деген тұжырымға келді. Ол өз
ойына, талаптарына сол кездегі Рим конституциясы сәйкес келеді деп есептеді.
Цицеронның мемлекет туралы негізгі тұжырымдамасы – заңның
үстемдігі. Оның “Біз заңның құлы болғанда ғана еркін бола аламыз”, - деген
қанатты сөзі қазір де өзекті пікір болып саналады.
Мемлекет туралы мәселедегі Әл-Фарабидің ой-пікірлерінің маңызы өте
жоғары. Ол “Рахымды қала тұрғындарының көзқарастары туралы” деген
еңбегінде осы мәселені теориялық тұрғыдан тереңінен зерделейді. “Мемлекет, -
59
деп көрсетеді ойшыл, - адамдардың өз қажетін бірлесіп қоғамдық жолмен
толық қанаттандыруға арналған ұйым”.
Сол сияқты Әл-Фарабидің мемлекет туралы айтқан мына сөздері ерекше
көңіл аударады: “Адамдарды бір-біріне көмектестіріп,
халықтың жақсы тұрмыс
құруына жағдай туғызып, қамқорлық жасаған мемлекет - өз міндетін атқара
алады”. Ойшылдың осы пікірі «қоғамдағы мемлекеттің орны мен қызметі
қазіргі нарықтық жағдайда қандай болуы керек» деген сұраққа берген нақтылы
жауапқа ұқсайды.
Кейін саяси өмірдің күрделенуіне, дамуына байланысты мемлекетті
қоғамдық, әлеуметтік тұрғыдан емес, өкілеттік, билік ретінде зерттеу
қалыптасты, көзқарас жетіле түсті. Мемлекет халықты басқарушы ұйым деген
түсінік кең орын алды. «Мемлекет» және «қоғам» деген түсініктерді ажырата
білуде әсіресе Н.Макиавеллидің орны ерекше. Ол мемлекет деген түсінікті
бөлек ұғымға айналдыру үшін “stato” деген термин енгізді. Стато – қазіргі
түсінік бойынша,
автономия, дербес, өз алдына деген мағынаны білдіреді.
Макиавелли мемлекетті тек ғана қоғамды басқаратын ұйым ретінде
түсінумен шектелмей, оның дамыуы, халықтың мұқтаж-мүдделеріне сәйкес
қызмет атқаруы туралы тұжырымдамалар жасады.
Кейінгі ғасырларда қоғам мен мемлекетті дербес, өзара ажыратып,
мемлекетті қоғамның басқарушы ұйымы ретінде дамыту мәселесі саяси
ғылымда айрықша орын алды. Саясаттануда осы мәселе жөнінде әртүрлі,
құнды
тұжырымдамалар жасаған Гоббс, Локк, Руссо, Гегель, Кант, Мэдисон және т.б.
болды.
Мемлекет қоғам өмірінің дербес саласы ретінде танылғаннан кейін
ғалымдар
мемлекет пен
адамның өзара қатынасын зерттей бастады. Оның
негізгі себебі – мемлекет шеңберіндегі адамның орны, ролі жөніндегі
мәселелердің туындауы. Қоғамда, мемлекетте адам жалпы дамуға ешбір әсер
ете алмайтын тіршілік иесі ғана ма, әлде ол (адам) қоғам, мемлекет өміріндегі
шешуші күш пе?
Осы мәселе бойынша бірнеше ғасырға созылған ғылыми пікірталастың
нәтижесінде саясаттануда этатизм деген бағыт пайда болды.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Этатизм - Саясаттану

text:
Этатизм дегеніміз - мемлекетке табыну, кейбір жағдайдағы қоғам мен
жеке адам бостандығына әкелетін қиянатына, зорлық-зомбылығына төзіп
шексіз билікті мойындау.
Әсіресе XVI ғасырдан бастап ғалымдар арасында этатизмге қарсы
пікірлер күшейді. Мақсат – қоғам мен мемлекеттегі адам ролін көтеру,
мемлекет жағынан адамның еркіне қарсы тұратын кедергілерді жою.
Саясаттануда бұл мәселені зерттеудегі ағылшын ғалымы Томас Гоббстың үлесі
ерекше. Ол “Левиафан” деген еңбегінде мемлекетке дейінгі қоғам өмірін
суреттейді. Оның ойынша, әрбір адамның жаратылысынан өмір сүруге “табиғи
құқығы” бар. Олардың құқықтары мен бостандықтары әркімге тумысынан
берілген. Бірақ табиғи заңдылықтар ешкімді де қауіпсіздіктен құтқармайды,
ешкімнің өміріне кепілдік бермейді. Мемлекетсіз дәуір – ол барлық адамдардың
«барлық адамдарға қарсы соғысы». Сол себептен табиғи, қатал өзара қарым-
қатынас жағдайында адамдардың өмірін қорғауға кепілдік беретін ұйым іздеу
60
керек деген қорытындыға келді. Мемлекеттің пайда болуы – ол адамдардың
келісім-шарты. Адам сыртқы қатерден сақтануы үшін өз құқықтарын
мемлекетке тәуелді етті.
Т.Гоббс қоғамдық тәртіпті табанды, қатал ұстайтын мемлекетті
жақтайды. Сондықтан ғалым өз теориясын Англиядағы монархияны қайта
құруға, жаңғыртуға бағыттағаны белгілі.
Сонымен қатар, Гоббстың ойынша: «Мемлекеттік билік – жоғарғы заң
шығарушы және оған бағыну. Басшы өзіне бағыныңқы адамдардың арасында
теңдік болуы қажет екенін қадағалап отыруы тиіс және оларды сотта қорғай
білуі қажет».
“Левиафан” - библия мифологиясы бойынша ғажайып, барып тұрған
жауыз, рақымсыз, жан түршігерлік аң. Оған қарсы тұратын ешбір нәрсе де жоқ.
Ал ғалым “Левиафанмен” – мемлекетті теңестіріп сипаттайды, себебі мемлекет
адамдарға зорлық жасайды, күш көрсетеді, ал адамдар соған төзеді. Дегенмен,
Гоббстың ойынша, мемлекет қандай мықты болса да – ол “ажалды құдай”,
себебі ол жасанды. Мемлекет адамдардың ақылы мен қолынан туындайды, ал
адам – табиғаттан жаратылған. Сол себепті қоғамда адам бірінші орында, ал
мемлекет – екінші орында тұруы тиіс.
Адам мен мемлекеттің арақатынасын сараптай келе, Т.Гоббс: “Адамға
құқықты үлестіріп беретін мемлекет емес, мемлекеттің өзі жеке адамдардың
құқықтарынан жинақталады» - деген қорытынды жасайды.
Яғни, адамның қоғамдағы орны ең жоғарғы сатыда, әрбір адамның
“табиғи құқығы” бар, “мемлекет оны заң арқылы қорғауға тиісті”.
Сөйтіп, ұлы ойшылдың тұжырымдамалары қазіргі замандағы адамның
“табиғи құқығы” идеясына негіз болып халықаралық деңгейде қолдау тапты.
1948 жылы БҰҰ қабылдаған “Адам құқықтарының жалпыға бірдей
Декларациясында” «адам құқықтары мен бостандықтары әркімге тумысынан
берілген, бұл ұстамды әрбір мемлекет өз заңдарына енгізуге тиісті» - деп
жариялады.
Қазақстан Конституциясында осы принципті іске асыру көзделген. Оның
12-бабында: “Адам құқықтары мен бостандықтары әркімге тумысынан
жазылған, олар абсолютті деп табылады, олардан ешкім айыра алмайды, заңдар
мен өзге де нормативтік құқықтық актілердің мазмұны мен қолданылуы осыған
қарай анықталады” - деп жазылған.
Сөйтіп, ғасырлар бойы ойшылдар мен ғалымдардың адам мәртебелілігін
мемлекеттен де жоғары көтеру талабы дүниежүзілік қоғамдастыққа кірген
Қазақстанда да қабылданды. Оның басты, негізі себебі - Қазақстан
Республикасының құқықтық және әлеуметтік мемлекет орнықтыру мақсаты
болып табылады.
|


2. Қазіргі кезеңдегі мемлекет: құрылымы және қызметі Қазіргі кезеңде мемлекет ел басқару міндетін атққаратын қоғамның
негізгі саяси ұйымы ретінде танылады. Қандай да болмасын мемлекеттің үш
құрамды элементтері болады: ел территориясы, халқы және саяси билігі.
Мемлекеттің негізгі белгісі – егемендік. Мемлекеттің егемендігін,
тәуелсіздігін басқа мемлекеттер де ресми түрде мойындауға тиісті.
Мемлекеттің негізгі ұстанымдары: 1. Заңдар мен нұсқаулар қабылдау құқығының болуы.
2. Мемлекеттің өз азаматтарын қорғауы үшін ашық және бірден-бір күш
қолдану құқығының болуы. Себебі қоғамда күш қолдануға мемлекеттің ғана
құқығы бар. Мысалы, қылмыс жасаушыларды өз еркінен айыру құқығы. Оны
орындауға қажетті мемлекеттің арнаулы қарулы күштері болады. Бірақ күш
қолдану тек заң арқылы жүргізілуі тиіс.
3. Жалпылық. Мемлекет өз аумағындағы (территориясындағы) адамдардың
барлығын қамтиды. Осы мемлекеттің азаматы болмаса да (мысалы, әртүрлі
себептермен басқа мемлекеттерден келгендер) мемлекеттің шекаралық
шеңберінде болғаннан кейін оларға қамқорлық жасалуы тиіс. Бұл жөнінде 1930
жылы Гаагада (Нидерланды) мемлекетсіздікке (апатридизмге) қарсы
халықаралық заң қабылданды. Бұл заңға сәйкес мемлекет территориясындағы
жеке адам мемлекет қамқорлығынан тыс қалмауы тиіс.
4. Салық - қоғамды басқару жұмысына жұмсалатын қор (бюджет)
қалыптастыру үшін қажет қаржы.
Территориясы мен этникалық (ұлттық) құрамына байланысты мемлекет
әртүрлі құрылымға бөлінеді. «Мемлекет құрылымы» дегеніміз мемлекеттің
ұлттық-территориялық ұйымдастырылуын көрсететін ұғым. Көп жағдайда,
орталық билік пен жергілікті әкімдіктің өзара қатынасын белгілейді.Мысалы,
мемлекет территорясының ұлттық-автономиялық бөліктерін белгілеу (округ,
республика, штат), әкімдік-басқару аймақтарын бекіту (аудан, облыс,
департамент, өлке).
Мемлекттік құрылымның негізгі үш түрі кездеседі: унитарлық (біртұтас),
федерация және конфедерация.


title: Қазіргі кезеңдегі мемлекет: құрылымы және қызметі


title: Унитарлық - Саясаттану

text:
62
Федерация (федеративтік мемлекет) деп автономиялары бар
мемлекетті атайды.
Федерацияның негізгі белгілері:
-мемлект территориясында ұлттық немесе территориялық автономияның
болуы;
-мемлекеттегі саяси билік және басқа да өкімет органдары
екі деңгейде
-қалыптасады;
- мемлекеттің конституциясы екі деңгейлі болады.
Мысалы, Ресей, Қытай, Үндістан және т.б. Ресейде жиырмаға жуық
республика бар (Татарстан, Башқұртстан, Дағыстан, Солтүстік Осетия, Тува
т.с.с.) Саяси билік екі деңгейлі, яғни жалпы мемлекеттік президент, парламент
және әрбір республиканың өз алдына президенттері мен парламенттері бар.
Конституциясы екі жүйелі: бүкілресейлік және әрбір республиканың өз
конституциясы бар.
Федерация тек ғана ұлттық ерекшеліктер негізінде қалыптаспайды.
Дүние жүзіндегі федарацияның көп бөлігі жер (территория) арқылы орныққан.
Мысалы, АҚШ, ГФР, Австрия және т.б. АҚШ-да штаттар, Германияда
«жерлер». Ал федерациялық құрылым негізі—ұлт немесе жер аймағы ғана
емес; федерацияның негізгі белгісі – егемендік дәрежесі. Егер автономияның,
федерация субъектісінің белгілі мөлшерде (Конституция арқылы белгіленген)
егемендігі болмаса, онда мемлекттің федерация аталуы да жалған болып
шығады.
Конфедерация дегеніміз - тәуеліз мемлекеттер одағы.
Достарыңызбен бөлісу:


І тарау САЯСИ БІЛІМДЕР ТАРИХЫ ЖӘНЕ САЯСАТТАНУ ҒЫЛЫМЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ 1.Мифологиялық саяси идеялардан саяси ғылымға дейін Саяси ғылымның негізін қалаушы - гректің ұлы ойшылы, философ
Аристотель 1
болатын. Бұл ойшыл өз заманына дейінгі саяси ойларды зерттеп,
аса маңызды ғылыми тұжырымдамалар жасады. Аристотельдің бұл еңбектері
саяси ғылымның дамуына осы күнге дейін зор әсерін тигізіп келеді.
Саяси ой-пікірлердің, білімдердің даму тарихы Аристотельге дейін де
ұзақ уақытты қамтиды. Жалпы саяси білімдердің дамуы үш кезеңге бөлінеді:
мифологиялық, діни және ғылыми. Мифологиялық кезеңнің өзінде-ақ ежелгі
адамдар тайпаның, қауымның, қоғамның дамуы адамдардың қасиеттерімен
тікелей байланысты екенін түсінеді. Өзінің қауымына ерекше қызмет еткен
тұлғаларды Ежелгі Грекияда құдайларға айналдырды (Кронос, Зевс, Посейдон
және т.б.). Ол кезде барлық әлеуметтік-саяси құрылыс, мемлекет құдайдың
құдіретімен жасалады және дамиды делінді. Ежелгі Грекияда рухани күштердің
мүмкіндіктері де қасиетті адам қалыптастыруға бейімделді. Олардың
түсінуінше қасиетті адам болудың айғағы – тұлғаның өз қауымының өміріне,
өзінің табиғи орталығына бейімделіп қалыптасуы. Географиялық ортаның
саясатқа ықпал етуі туралы түсінік ежелгі гректердің мифологиялық
дастандарында кең орын алған. Ал бұл елде өркениеттің қалыптасуына негіз
болып айналадағы теңіздер саналған.
Мысалы, Гомердің «Илиада» поэмасының кейіпкері Ахиллестің қоршаған
ортаның қасиетті күшін бойына сіңірмеген бір-ақ жері - өкшесі, ақырында оның
қаза болуына себеп болады. «Илиада» поэмасында қоғамдық өмірдегі көсемнің
алатын орны да белгіленген. Көсем Агамемнонның қаза болуына себеп болған
оның тәкаппарлығы. Бұл да басқаларға өнеге, көсем тәкаппар болмауы тиіс.
Гомердің тағы бір поэмасы «Одиссеяның» басты кейіпкері - Одиссей батыр, әрі
ел басқарушы. «Бірақ ел басқарушы болу үшін тек ғана батырлық жеткіліксіз,
оған ұқыптылық, тапқырлық, сақтық та керек» деген пікір «Одиссея»
поэмасының негізгі идеясы. Адамдар қауымы, ел, қоғам қандай болуы керек?
Осыны танып - білу үшін мифтік кезеңнің өзінде басқа ежелгі елдерде де
қуатты мемлекетті, қасиетті адамдарды, олардың арасындағы үйлесімді қарым-
қатынасты бейнелеу үшін ертегілер, аңыздар, поэмалар шыққан. Мысалы,
ежелгі Қосөзенде «Гильгамеш туралы дастан», Үндістанда «Махабхарата»,
«Рамаяна», Қытайда әлеуметтік қатынастарға «дао» жолын енгізу тағы с.с.


title:
І тарау
САЯСИ БІЛІМДЕР ТАРИХЫ ЖӘНЕ САЯСАТТАНУ


title: Конфедерацияның - Саясаттану

text:
63
автономиялық дәрежеде емес, олар тәуелсіз мемлекеттер болып табылады.
Қорыта келгенде, Жалпыевропалық Одақты адамзат тарихының жаңа заманғы
мемлекеттік құрылыстың бастауы деп есептеуге болады. Мемлекеттердің
дамуына саяси өмірдің жалпы бағыты тұрғысынан қарағанда, мемлекеттік
басқаруда мәңгі өзгеріссіз ешнәрсе жоқ екенін дүниежүзілік саяси практика
дәлелдеп отыр.
Мемлекеттік басқару түрі дегеніміз –саяси билік кімнің, қандай
ұйымның, қандай субъектінің құзырында екендігін көрсететін ұғым. Қазіргі
кезеңде мемлекеттік басқарудың үш түрі бар: монархия, конституциялық
монархия және республика. Мемлекеттік басқарудың осы түрлеріне жоғарыда
талдау
жасалынып, мысалдар арқылы көрсетілді.
Қазіргі кезеңдегі дүниежүзіндегі мемлекеттік басқарудың негізгі бағыты—
республикалық мемлекет түріне өту.Сол себептен мемлекеттік басарудың
осы түріне кеңінен тоқталамыз. Республиканың өзінің бірнеше түрлері бар.
Қазіргі кезеңде дүниежүзінде көп қолдау тапқан және ең көп орын алатыны
демократиялық республикалар. Олардың өзі үлкен үш топқа бөлінеді:
президенттік республика, президенттік-парламенттік республика және
парламенттік республика.
Президенттік республиканың белгілері:
1. Екі жүйелі сайлау. Президенттік және парламенттік сайлаулар әрқайсысы өз
алдына бөлек өткізіледі.
2. Үкімет президентке тәуелді.
3. Атқарушы биліктің және мемлекеттің басшысы президент. Үкімет те
президенттің қарамағында болады.
Президенттік республикаға жататын мемлекеттер, мысалы, АҚШ, Ресей,
Қазақстан,
Португалия, Мексика және т.б.
Президенттік-парламенттік республиканың белгілері:
1. Екі жүйелі сайлау: президенттік және парламенттік сайлаулар әрқайсысы өз
алдына бөлек өткізіледі.
2. Парламент парламенттік сайлауда жеңіп шыққан саяси партиялардың
уәкілдерінен қалыптасады.
3. Президент – мемлекеттің басшысы. Үкімет Президенттің алдында жауапты.
Үкімет мүшелері Парламент палаталарына есепті.
Президенттік-парламенттік республикаға жататын мемлекеттер, мысалы,
Франция,
Австрия,
Ирландия, Польша, Финляндия және т.б.
Парламенттік республиканың белгілері:
1. Сайлау бір жүйелі. Тек парламент сайланады.
2. Парламентте ең көп орын алған саяси партияның жетекшісіне премьер-
министрлік (атқарушы билік) және мемлекет басшысы міндеті жүктеледі.
3. Үкімет парламентке тәуелді.
Парламенттік республикаға, мыселы, Германия, Италия, Индия, Түркия,
Израиль және т.б. жатады.
ХХ ғасырдың соңғы ширегінде мемлекеттік басқару түрлерінің, жалпы
демократияның дамуына байланысты шын мәніндегі демократиялық


title: және құқықтық мемлекет - Саясаттану

text:
65
Біріншіден, еліміздің 1995 жылғы Конституциясы Қазақстанда нарықтық
экономика мен жеке адамның бостандығын қамтамасыз етуге мүмкіндік
жасады. Осы Конституциядағы қойылған талаптарға сәйкес елдегі азаматтық
қоғам мен оның институттарын белгілі бір дәрежеде дамытуға мемлекеттің
атқарған тиісті саяси, құқықтық және өзге де қызметтері үлкен жәрдем етті.
Қазақстанда мемлекеттік емес ұйымдардың дамуына да зор көңіл бөлінді.
Мысалы, 2001 жылы «Коммерциялық емес ұйымдар туралы» Заң қабылданды.
2003 жылдың қазан айында еліміздің алғашқы Азаматтық форумы өтті, 2005
жылы «Мемлекеттік әлеуметтік тапсырыс туралы» Заң қабылданды. 2006
жылдан бастап Үкіметтік емес Ұйымдары (ҮЕҰ) қызметін қолдау үшін
мемлекет тарапынан қаржы бөлінетін болды.
Қазақстан Республикасы Президентінің 2006 жылғы 25 шілдедегі
Жарлығымен бекітілген Қазақстанда азаматтық қоғам дамытудың 2006-2011
жылдарға арналған тұжырымдамасы қабылданды. Осыған орай, 2003-2005
жылдары бірін-бірі жалғастыра отырып, қоғамды демократияландыру одан әрі
азаматтық қоғам орнату жөніндегі тұрақты жұмыс істейтін Кеңес пен Қазақстан
Республикасы Президенті жанындағы Демократия мен азаматтық қоғам
мәселелері жөніндегі ұлттық комиссия қызмет атқарды.
Мемлекет тарапынан жағдай туғызылуы нәтижесінде Қазақстанда
азаматтық қоғам институттары - саяси партиялар, мемлекеттік емес ұйымдар,
ұлттық-мәдени бірлестіктер, мемлекеттік емес БАҚ мейлінше тез дами бастады.
Қазақстанда азаматтық қоғамды дамытуға арналған заңдар,тұжырымдамалар
негізінде азаматтық қоғамның белгілері бүгінгі күннің өзінде қоғам өмірінің
әртүрлі салаларынан көрніс тапты. Мысалы, экономикадағы - меншіктің
әртүрлілігі, әлеуметтік саладағы – орта таптың қалыптасуы, саяси саладағы
демократиялық институттардың дамуы, құқықтық саладағы - азаматтардың
бостандықтары мен құқықтарын қорғайтын жүйенің қалыптасуы, басқару
саласындағы - «үшінші сектор» деп аталатын үкіметтік емес ұйымдардың
орнығуы, идеология саласындағы -либералды құндылықтар, әлеуметтік
экономика мен толеранттық теориясының жасалуы. Сонымен, Қазақстанда
азаматтық қоғам қалыптастыруға зор мүмкіндік туып отыр.Мемлекет бірте-
бірте білім беру, тұрғын үйлер,қалалық көлік және зейнет ақы төлеу
саласындағы ұйымдастыру мәселелерін азаматтардың өз қолына бере бастады.
Сайып келгенде, «азаматтық қоғам дегеніміз не?» - деген сұраққажауап
беретін болсақ - мемлекеттік құрылымнан тыс қалыптасатын әлеуметтік-
экономиялық және мәдени-рухани қоғамдық қатынастар жүйесі. Азаматтық
қоғам демократиялық, саяси-мәдени, экономикалық деңгейі жоғары дамыған
кезде, ол құқықтық мемлектке айналады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Құқықтық  мемлекет - Саясаттану

text:
66
үстемдігі арқылы ғана бостандыққа жетуге болады деп санаған. Осы тұрғыдан
алғанда
Қазақстан
егеменді
мемлекет
болғаннан
кейін
өзінің
Конституциясында қоғамдағы құқықтық заңның үстем болуын басты принцип
етіп жариялап, бірінші бабында - ақ: “Қазақстан Республикасы өзін
демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде
орнықтырады”- деп атап көрсеткен.
Құқықтық мемлекеттің құқықтық еместен мемлекеттен ерекшелігі –
заңдарының сапасында. Құқықты мемлекеттің заңдары әділ, ізгілікті болуы
керек. Онда адамдардың өмір сүру, өзіне лайықты күн көру, т.б. сол сияқты
ажырамас құқықтары бекітілуі қажет. Құқық – мемлекеттің адамға берген
сыйлығы емес, бұлай түсіну аңғалдық және түбірімен зиянды. Құқық адамның
табиғатымен бірге жаралған. Мемлекет құқықты тек іске асыруға жағдай
жасаушы ғана. Жоғарыда аталған “Адам құқықтарының жалпыға бірдей
Декларациясында”: “Барлық адам жаратылысынан еркін, бойындағы қасиеттері
мен құқықтары тең болып туады. Оларда ақыл, ар-ұждан болғандықтан бір-
біріне туысқандық рухта ықылас білдіруге тиіс” - деп көрсетілген. Осы
тұжырымды айқындай келіп, Декларацияның 3 бабы: “Әрбір адам өмір сүруге,
еркін болуға және жеке басының өміріне ешкімнің қол сұқпауына құқылы” -
деп бүкіл әлемге паш етті. Бүкіл адамзат мойындап отырған осы аса маңызды
халықаралық құжаттың аталып өткен қағидалары Қазақстан Конституциясында
толығымен енгізіліп: “... дүниежүзілік қоғамдастықта лайықты орын алуды
тілей отырып, қазіргі және болашақ ұрпақтар алдындағы жоғары
жауапкершілігімізді сезіне отырып, осы Конституцияны қабылдаймыз”- деп
атап көрсетілген.
Еркіндік, бостандық деген ұғымды шексіз (абсолюттік) деп түсінбеу
керек. Әрбір адам қоғамда өмір сүргендіктен белгілі жағдайда сол қоғамдық
ортаға тәуелді болады.
Бірақ оның да белгілі шегі, өлшемі бар. Қоғам өміріндегі
бостандық өлшемі құқылық формада анықталады. Ал
ол өлшем жұрттың бәріне
бірдей болу керек. Мәселен, Конституцияның 15-бабында көрсетілгендей,
«Әркімнің өмір сүруге құқығы бар. Ешкімнің өз бетінше адам өмірін қиюға
хақысы жоқ» деп жарияланған. Өзі өмір сүруге құқығы бола тұрып, бір адам
екінші бір адамның өміріне қауіп төндіруге, қастандық жасауға ерікті емес.
Осылай болмаған күнде бір кісінің құқықтығы екіншісінің құқықтылығын
жоққа шығарып, біреулердің ғана игілігіне айналған болар еді. Адам құқығы
қоғамдық өмірдің әр саласында: экономикалық, саяси, мәдени, әлеуметтік және
жеке басының әрекет жасауынан көрінеді. Құқық неғұрлым міндетті, неғұрлым
кепілденген болса, соғұрлым кісі еркін болады.
Құқықтық мемлекет адам бостандығы мен теңдігін тұлғаның туа біткен
қасиеті деп жариялады. Адам еркін барынша қастерлеп, оның автономиялы
екендігін танып, мемлекет меншігі деп қарамайды, қайта өзінің ажырамас
бөлігі деп есептейді.
Сөйтіп, мемлекет барлық құқықтық жүйенің өзегі
болып есептелетін адам
құқығын қорғап отырады. Сондықтан да оның заңдары мен жарлықтары адам
құқығына сай келетін, оның ешбір бұзылмайтын принциптеріне бағынатын
болуы керек. Сонымен, адам құқығының мәні - оның ар -ұжданының,


title: Бақылау сұрақтары - Саясаттану

text:
Бақылау сұрақтары
1. Платон мен Аристотельдің мемлекет құрылысы туралы ой-пікірлері
2. Т.Гоббс. “Левиафан”
3. Этатизм деген түсініктің мағынасы
4. Азаматтық қоғамның негізгі белгілері
5. Құқықтық мемлекеттің негізгі белгілері
6. Мемлекеттік басқарудың негізгі түрлері
7. Мемлекет құрылымының түрлері
8. Мемлекеттің пайда болуы туралы теориялар
9. Унитарлық (біртұтас) мемлекет дегеніміз не?
10.Қазақстан Республикасының Мемлекеттік рәміздері қандай?
69
Y тарау
САЯСИ ПАРТИЯЛАР МЕН ҚОЗҒАЛЫСТАРДЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ
ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ҚОҒАМДАҒЫ ОРНЫ
1. Саяси партия – билік пен қоғам арасындағы байланыс құралы
Партия дегеніміз не? Партия әдетте бағдарламалық құжаттарда
көрсетілген ортақ саяси бағытты, көзқарастарды ұстанған азаматтардың белгілі
бір тобын біріктіретін ұйым. Нақты әлеуметтік-таптық мүддені білдіретін
идеология мен саяси бағытты басшылыққа ала отырып оны іске асыру үшін
партиялар мемлекеттік билікке келуге ұмтылады.
Мысалы, жеке адам қоғамдық немесе жергілікті көлемдегі белгілі бір
саяси әлеуметтік мәселені нәтижелі шешу жолдарын қарастырады. Бұл туралы
оның тұрақты көзқарасы қалыптасады. Ол көзқарас, яғни, идеясы кейін
мақсатқа айналады. Ал енді оны қалай іске асыру керек? Мүмкін ол адам
бұқаралық ақпарат арқылы өзінің мақалаларын шығарар немесе әртүрлі
жиындарда, ғылыми конференцияларда өз пікірін білдірер. Бірақ бұның бәрі де
сол азаматтың идеясының іске асырылуына толық кепілдеме бермейді. Идеяны,
пікірді іске асырудың айқын бір жолы – билікке келіп билік арқылы іске асыру.
Билікке келу деген түсінік ол билікті өз қолына тартып алу емес, қалыптасқан
билік қатарынан орын алу. Мысалы, белгілі бір саяси ұйымның өкілдері
депутаттыққа өтіп парламенттің бірнеше орындарына ие болса, олардың жаңа
заң шығаруға әсер ету мүмкіншілігі пайда болады. Осы арқылы ол өзінің
көзқарасын заң жолымен іске асыруға мүмкіндік алады.
Бірақ бұндай жүйе демократиялық жағдайда ғана мүмкін. Сондықтан
партияның билікке өтуін немесе өтпеуін шешетіндер тек ғана сайлаушылар
болуға тиісті. Ол үшін сайлаушылардың, жалпы қоғамның демократиялық
саяси мәдениеті жоғары деңгейде болуы керек.
Ал демократия орнықпаған режимдерде кейбір саяси партиялар өз
көзқарасын іске асыру үшін билікке төңкерістер, революциялар арқылы келді.
Мысалы, ХІХ ғасырдағы Еуропа елдеріндегі революциялар, Ресейдегі 1917
жылғы Қазан революциясы және т.с.с.
Жалпы алғанда, партия қоғамдағы бұқаралық, әлеуметтік күштердің
мүддесін білдіруге, мемлекеттік билік орындары арқылы сол мүдделерді жүзеге
асыру үшін қызмет етеді. Саяси партия мемлекет пен қоғамды бірлестіретін
буын, саяси билік пен қоғамның арасындағы байланыс құралы.
Сонымен, партия деп - қоғамдағы әлеуметтік-саяси мүдделерді шешу
үшін өздеріне ортақ көзқарастарды іске асыру жолында мемлекеттік билікке
келуге ұмтылатын азаматтардың ерікті ұйымын айтады.
“Партия” деген сөз латын тілінен шыққан, “бөлу”, “бөлшек” деген
мағынаны білдіреді. “Мен бүтіннің бөлшегімін”, “мен осы топтың пікірін
қолдаймын”, “мен біреулермен пікірлеспін” деген түсініктері.
Тарихта XVIII-XIX ғасырларда саяси партиялар клуб, әдебиеттік
бірлестіктер, қоғамдық ұйымдар түрінде пайда бола бастады.
70
Бірақ сол кездегі шексіз мемлекеттік билік (монархия, патшалық)
жағдайында партиялардың айтарлықтай маңызы болмады. Ол уақытта әр түрлі
мемлекет басшылары қоғамдық ұйымдарға, саяси қозғалыстарға қарсы болды,
тіпті дұшпандықпен, қастықпен қараған жағдайлар да болған. Мысалы,
Америка Құрама Штаттарының бірінші президенті Джордж Вашингтонның өзі
де 1787 ж. “саяси бірлестіктер”, яғни, саяси партиялар – олар тыныштықты
бұзушылар, олар халықтың ішінде іріткі салып, билікке таласушылар” – деп
түсінді.
Ал 1825 жылғы Ресейдегі декабристер қозғалысының қалай аяқталғаны
тарихтан жақсы белгілі. Ресей патшалығы оларға қарсы күш қолданып, біразын
өлім жазасына тартып, қуғынға ұшыратқан болатын.
Ресейдегі ең бірінші партия – Ресей социал-демократиялық жұмысшылар
партиясы (РСДЖП) 1898 жылы астыртын түрде ұйымдастырылды.
Дегенмен, кейінгі кезеңде жалпы азаматтық, оның ішінде демократия
принциптерінің дамуына байланысты саяси партиялар кеңінен дами бастады.
Қазіргі кезеңдегі саяси партияларға ұқсас біздің уақытымыздағы
партиялар Еуропада, Америкада XVIII ғасырда пайда болды.
Не себептен XVIII ғасырда? Не себептен олар XVII, XVI ғасырларда
немесе одан бұрын қалыптасқан жоқ?
Оның себебі XVIII ғасырда ғана мемлекеттік билікті сайлауға мүмкіндік
туып, кейбір мемлекеттерде шексіз монархия жойылды. Мысалы, Францияда
Ұлы француз революциясынан кейін (1789 ж.) республика орнатылды. Дәл осы
кезде АҚШ өзінің конституциясын қабылдап, бірінші президент сайлады.
Қоғам мүшелері, әртүрлі әлеуметтік топтар саяси билікке өздерінің
уәкілдерін сайлауға мүмкіншілік ала бастады. Мемлекеттік билікке араласушы
үміткерлерді бұқараның қолдауы, сүйемелдеуі қажет болды. Осындай
азаматтарды дайындау үшін, оларды саяси билікке өткізу үшін саяси партиялар
құрыла бастады. Сонымен қатар, сайлау органдары мен сайлау жүйелері
қалыптасты.
Яғни, саяси партиялардың пайда болуы - демократияның дамуымен
байланысты. XVIII ғасырға дейін билік сайланбайтын патша, король, шах,
хандардың қолдарында тұрған кезде саяси партияларды ұйымдастыруға ешбір
мүмкіндік болған жоқ, себебі оны құруға билік рұқсат берген жоқ.
Саяси партиялардың ұйымдастырылуы XVIII ғасырдан басталып, XIX
ғасырда дүние жүзінде көптеген ірі, беделді партиялар өмір сүре бастады.
Мысалы, 1828 жылы АҚШ-та демократиялық партия өмірге келсе, 1867
жылы Англияда Консервативтік партия, ал 1869 жылы Германияда социал-
демократиялық жұмысшылар партиясы пайда болды. Сол жылы Францияда
Республикалық радикалдар партиясы дүниеге келді.
XIX ғасырдың 80-шы жылдары дүние жүзінің 100-дей елдерінде 500-ден
астам саяси партиялар қалыптасты.
Қазіргі кезеңде дүние жүзінде қанша саяси партия бар? Бұл сұраққа
нақтылы жауап берудің өзі қиын. Себебі саяси партиялардың өмірінде тұрақты,
ешбір өзгеріссіз қалатын жағдай болмайды және болуы да мүмкін емес.
Адамзаттың саяси өмірі қандай құбылмалы, әрдайым өзгерісте болып тұратын
71
құбылыс болса, саяси партиялардың өмірі де дәл сондай. Сондықтан бір
жағынан жаңа партиялар қалыптасып жатса, екінші жағынан кейбір партиялар
ыдырап, қызметін тоқтатып жатады.
Бірақ тарихи ұзақ уақыт, XIX ғасырда пайда болып, осы күнге дейін
өзінің мүдделестеріне адал қызмет жасап, саяси мол тәжірибе жинап, халыққа
дәстүрлі партия болып танылғандары да бар. Олар: АҚШ-тың демократиялық
партиясы (1828 ж. құрылған), Канаданың прогрессивтік-консервативтік
партиясы (1854 ж. құрылған), АҚШ-тың республикалық партиясы (1854 ж.
құрылған), Ұлыбританияның консервативтік партиясы (1867 ж. құрылған),
Германияның социал-демократиялық партиясы (1869 ж. құрылған) және тағы
да басқа партиялар.
Алғашқы кезеңдерде әрбір саяси партия үлкен әлеуметтік топтардың,
көбіне таптардың жетекшісі болды. Мысалы, жұмысшылар партиясы, шаруалар
партиясы, буржуазия партиясы, христиандар партиясы т.с.с. Ал ХХ ғасырдың
ортасынан бастап жағдай басқаша өзгерді. Енді партияның мүшелігіне әртүрлі
әлеуметтік топтар мен таптардың өкілдері кіре алады. Бұл саяси құбылыс
демократияның дамуымен байланысты шықты. Себебі биліктің сапасын
қамтамасыз ету ол тек ғана бір топтың, әлеуметті таптың мүддесі емес, ол бүкіл
халықтың мүддесі. Ал қандай да болмасын қоғамдағы әлеуметтік мәселе
барлық жағдайда мемлекеттік билік арқылы шешілетіні белгілі.
Әйтсе де, әрбір саяси партияның өзіне ғана тән міндеті мен өз қызметіне
байланысты ерекшелігі болады. Олар сан алуан, оларды жүйелеу оңай емес,
себебі бұл ерекшеліктер көбіне тарихи жағдайға байланысты қалыптасқан.
Партия саяси құрылым ретінде Еуропалық елдерде пайда болғаны белгілі.
Сондықтан да партияның табиғатын, қоғам өміріндегі маңызы мен мәнін,
қызметін анықтауға осы елдердің ғалымдары көбірек көңіл бөлді. Бұл ретте,
әсіресе, француз ғалымы М.Дюверженің “Саяси партиялар” деген еңбегінде
партия ұйымдарының түрлері, құрылымы, типтері, партия басшылығының
тәсілдері, партия мен мемлекеттік қарым-қатынасы кең көлемде зерттелген.
Француз саясаттанушылары Ф.Борелл, Ж.Бюрдо, Ж.Шарло еңбектерінде
де партияның қазіргі кезеңдегі ролі нақты көрсетілген. Саяси партиялардың
мемлекеттегі алатын орнына қарай жүйелеген немістің мемлекет жөніндегі
ілімді дамытушы ғалымы Г.Еллинек болды. Бұл мәселелермен бірқатар Ресей
ғалымдары да айналысты. Мысалы, М.Острогорский “Демократия және саяси
партияларды құру” деген еңбегінде Еуропа елдеріндегі партиялардың құрылуы
мен дамуы туралы мәселелерді зерттей келіп, АҚШ пен Англияда партиялар
сайлау өткізу және сол сайлаулардың негізінде пайда табу үшін құрылған ұйым
екенін айтады. Әрине, саяси партиялардың қызметтері әртүрлі болғанымен де,
оларға жалпы ортақ белгілерді талдауға болады.
Саяси партиялардың ортақ белгілері:
1. Әлеуметтік бірлестік. Қоғамдағы әртүрлі әлеуметтік топтарға басшылық
жасап, олардың саяси-әлеуметтік мүдделерін шешу үшін бірігіп іс-қимылдар
жасауға басшы болу.
2. Азаматтардың саяси санасын жоғарылату.
3. Саяси билікке келу үшін күрес жүргізу.
72
4. Саяси мамандар, саясатшылар дайындау мәселесін шешу.
5. Қоғам дамуына бағытталған саяси бағдарламалар дайындап оны іске асыру.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sayasattanu-v2.html?page=43#Y_тарау_САЯСИ_ПАРТИЯЛАР_МЕН_ҚОЗҒАЛЫСТАРДЫҢ_ҚАЛЫПТАСУЫ_ЖӘНЕ_ОЛАРДЫҢ_ҚОҒАМДАҒЫ_ОРНЫ_1._Саяси_партия_–_билік_пен_қоғам_арасындағы_байланыс_құралы

title: Бақылау сұрақтары - Саясаттану


title: Көппартиялық жүйенің қалыптасуы және оның маңызы

text:
73
жүйелерді сақтау. Мысалы, Ұлыбританияның консервативтік партиясы,
Германияның христиандық-әлеуметтік одағы мен христиандық-демократиялық
бірлестігі, АҚШ-тың республикалық партиясы.
3) Коммунистік партиялар мен солшыл радикалдық бағыттағы партиялар.
Мысалы, Қытай, Солтүстік Корея, Куба, бұрынғы Кеңес Одағының
коммунистік партиясы, Ресей Федерациясының коммунистік партиясы,
Қазақстан коммунистік партиясы және т.б.
4) Фашистік партиялар. Олар жеке мүддеден мемлекеттік мүдденің
басым
болғанын, басқарудағы қатаң орталықтандыруды, адам құқықтары мен
бостандықтарын шектеуді қалайды. Фашистік партиялар кезінде Германия мен
Италияда болған. Ал қазіргі кезде кейбір елдердегі жаңарған неофашистік
ұйымдардың пайда болуы жалпы адамзатты қатты алаңдатады.
Осы партиялық топтардың ішінен бағдарламасының мазмұны,
идеологиясы, мақсаты, қоғамдық пайдасы туралы қысқаша сипаттама беретін
болсақ, бүкіл дүние жүзіне танылған, халыққа беделді партияларға социал-
демократиялық топ жатады. Ең бірінші социал-демократиялық партия 1869
жылы Германияда пайда болды. Бұл партия Германия социал-демократиялық
Достарыңызбен бөлісу:


title: жұмысшылар - Саясаттану

text:
жұмысшылар партиясы деп аталды (ГСДЖП). Бұл партияның мақсаты –
жұмысшыларды, шаруаларды, кедейлерді буржуазиялық қанаудан құтқару,
олардың еңбек ақысын әділетті түрде төлету, 8-сағаттық жұмыс күнін орнату,
шаруаларға жер беру, қоғамның барлық саласында кедейлерге теңдік беру. Ол
үшін кедейлерді революцияға көтеріп, байларды жойып, жекеменшікті жойып,
социализм орнату. Яғни, ГСДЖП алғашқы қалыптасқан кезде марксистік
көзқараста болды. Бірақ кейін ГСДЖП-ның жетекшілері кедейлерге теңдік
орнатудың жолы тек ғана революция жасау, социализм құру, байларды жою
емес, кедейлердің мүдделерін реформалар арқылы шешуге болады деген
теориялық тұжырымдамаға келді. Кейін бұл идеология реформизм деп аталды.
Сонымен, Германия социал-демократиялық жұмысшы партиясы
марксистік көзқарастан реформистік көзқарасқа ауысты. Осыған сәйкес 1901
жылы партияның аты да өзгерді: Германия социал-демократиялық
жұмысшылар партиясы дегеннің орнына Германия социал-демократиялық
партиясы деп аталды (ГСДП). Яғни, “жұмысшылар” деген сөз партияның
атынан алынып тасталды. Бұның себебі – осы партияның ісі тек ғана
жұмысшылар табының мүдделерін шешу емес, жалпы елге, халыққа қызмет ету
болды.
ГСДП бағдарламасының негізгі мазмұны – кедейшілікпен күресу болды:
елде жұмыссыздықты азайту, жұмыссыздарға көмекақы төлету, жаңа жұмыс
орындарын ашу, қарт адамдарға зейнетақы төлету т.с.с. Олардың мақсаты осы
күрделі әлеуметтік шаралардың барлығын реформалар арқылы шешу
(революция арқылы емес). Олар бұл реформаларды жаңа парламенттік заңдар
қабылдау арқылы жүзеге асыруды ұсынды.
ГСДП-ның бұл бағдарламасы халық арасында кеңінен қолдау тапты.
Парламенттік сайлауларда халық осы партияға көбірек дауыс беретін болды,
нәтижесінде Социал-демократиялық партия парламенттен көп орын ала
бастады. Парламент жоғарыда аталған реформалар туралы заңдар шығарды.
74
Сөйтіп, кедейшілікпен күрес бүкіл мемлекеттік іске айналып, жоқшылық
реформизм идеологиясын ұстанған елдерде азая түсті.
Осындай бағдарламаны ұстанған социал-демократиялық партиялар
алғашқы уақытта Еуропада, содан кейін Америка, Азия, Африка елдерінде де
пайда болды.
Қазіргі кезеңде дүниежүзінде 60-тан астам социал-демократиялық
партиялар бар. Олардың мүшелерінің жалпы саны 17 млн. адам. Бүгінгі күні
социал-демократиялық партиялардың 30-ға жуығы мемлекеттік билікке келіп
отыр. Осы партиялар билікке келген мемлекеттерде елдің әлеуметтік-
экономикалық деңгейі жоғары дәрежеге көтеріліп, кедейшілік жыл сайын азая
түсуде, ал кейбір Еуропа елдерінде жоқшылық мәселесі күн тәртібінен алынып
тасталған.
Дүниежүзіндегі
социал-демократиялық
партиялардың
1951жылы
құрылған Социалистік Интернационал деп аталатын халықаралық одағы бар.
Оған кез-келген партия мүше бола алмайды. Мысалы, ТМД елдерінен жаңадан
пайда болған кейбір социал-демократиялық партиялар Социалистік
Интернационалға мүшелікке сұранғанда, оларға берілген жауап мынадай
болыпты: “Сіздер қоғамдарыңыз үшін қызмет етіңдер, ең алдымен еңбекші
халықтың, жұмысшы табының, кедейлердің тұрмыс жағдайын жақсартыңдар,
жоқшылықты жойыңдар, бізге мүшелік жөні содан кейін шешілер”.
Партиялардың құрылуы, өмір сүруі партиялық жүйемен тығыз
байланысты. Бұл жүйе елдегі саяси күштердің орналасуы мен өзара
қатынастарына сәйкес келеді. Партиялық жүйе партияның мемлекетпен қарым-
қатынасын, елдегі саяси тәртіптің мәнін анықтайды. Демек, партиялық жүйе
шамасы келгенше мемлекеттік істерге, елдегі басқарушы орындарды құруға,
саяси бағыт-бағдар белгілеуге белсене қатысатын саяси күштер тобы.
Партиялық жүйенің үш түрі болады: бірпартиялық, екі партиялық және
көппартиялық. Бір партиялық жүйе бұрынғы барлық социалистік елдерде
болды. Қазіргі кезде бірпартиялық жүйе саяси қызмет ететін елдер – Солтүстік
Корея, Қытай, Куба, Ливия, Алжир, Заир, Мысыр және т.б. Елдегі партиялық
жүйе партиялардың санымен анықталмайды. Мысалы, Қытайда бір партиялық
жүйе, бірақ саяси партия біреу ғана емес, онда бірнеше партия бар. Сол сияқты,
АҚШ-та, Англияда екі партиялық жүйе, бірақ бұл елдерде партиялардың саны
тек екі-екіден ғана емес, екеуінде де көптеген партия саяси өмірге қатысады.
Сондықтан, партиялық жүйе әрбір елдегі партиялар санымен емес, саяси
билікті қалыптастыру ролімен анықталады. Қытайда мемлекеттік билікті
қалыптастыратын
Коммунистік
партия,
АҚШ-та
саяси
билікті
қалыптастыратын негізінде екі партия – республикалық және демократиялық;
Англияда парламенттің негізгі палатасын және атқарушы билікті сайлау
арқылы қалыптастыратын екі партия – лейбористік және консервативтік. Ал
Еуропаның көптеген елдерінде, мысалы, Францияда, Италияда, Германияда
мемлекеттік билік көппартиялық жүйе арқылы құрылады.
Саяси
ғылымның
тұжырымдамасы
бойынша
демократиялық
принциптерге көп жағдайда қайшы келетін - бірпартиялық жүйе. Бұл жағдайда
қоғамдағы мемлекеттік билік бірте-бірте сол жалғыз партияның қолына өтеді.
75
Ресей ғалымы Ю.С.Гамбаров өзінің 1904 жылы жарық көрген “Саяси партиялар
бұрынғы және қазіргі кезеңде” деп аталатын еңбегінде былай деп жазады:
“Әрбір саяси партия әр уақытта қоғамның бір бөлшегі. Егер қоғамда жалғыз
партия болып ол билікке келсе, онда мемлекеттік биліктің көзі барлық халық
емес, билік халықтың бір кішкене ғана бөлшегінің қолында болады. Бөлшек
бүтінге жету үшін оның басқа бөлшектері де болуы керек. Қоғамдағы саяси
өмірдің бүтіндігі – ол көппартиялық жүйе”.
Партиялық жүйе проблемаларын терең зерттеген ресейлік ғалымдар
В.В.Водолазов (“Саяси партиялардың бағдарламалар жиынтығы”. Спб. 1905
ж.), П.А.Берлин (“Батыс Еуропа елдерінің саяси партиялары”. Спб. 1907 ж.).
Ресей саяси ғылымының көрнекті өкілі Борис Чичерин бірпартиялық
жүйе туралы былай деген: “Бірпартиялық жүйе ақырында мемлекеттік билікке
айналады. Билік күйреген жағдайда ол партия таудан құлағандай апатқа
ұшырайды”.
Дәл осындай жағдайға 1991 жылы Кеңестер Одағы Коммунистік
партиясы (КОКП) ұшырады. Тарихтан жақсы белгілі, 1918 жылы бұрынғы
КСРО жерінде бірпартиялық жүйе орнықты. Ол 73 жыл бойы әміршіл-әкімшіл
тәсілмен басқарылатын мемлекеттік билік жүйесіне айналды.
Сайып келгенде, бірпартиялық жүйе көп жағдайда өзін теріс жағынан
көрсетудің мысалы болып жүр.
Екіпартиялық жүйе көбінесе өзара келісімді, тілектес саяси топтарға
айналады. Билікке шын мәнінде заңды қарсылық тобы (оппозиция) болмай
қалады. Бұл жағдайда ағылшын ғалымы Джон Стюард Миллдің “демократия –
минус оппозиция = диктатура” деп атап көрсеткеніндей демократияға зияндық
келеді. Мысалы, АҚШ-тағы екіпартиялық жүйе туралы батыстың белгілі
саясатшысы К.Росситер былай деп жазады: “Республикашылар мен
демократтардың арасындағы айырмашылықтар жоқтың қасы. Өйткені,
американ саясатының жазылмаған заңдары партиялардың негізгі принциптері,
саясаты, сипаты, мақсаты бір-біріне ұқсас болуын талап етеді”.
Сонымен, партиялық жүйелердің ішіндегі ең озығы, тиімдісі
көппартиялық жүйе болып табылады, ол демократияның негізгі принципіне
әртүрлілікке
(плюрализмге)
сәйкес
-
қалаушылық,
таңдаушылық
қалыптастырады. Партиялар көп болған сайын қоғамның даму жолдарын,
ұстанымдарын қарастыратын бағдарламалар да көбейеді. Солардың ішінен
тиімдісін таңдап алып мемлекет басқаруда қолдануға азаматтардың толық
мүмкіншілігі болады. Егер билік басындағы саяси топ өз міндетін дұрыс атқара
алмай жатса, келесі сайлауда олардың орнына ұсынылатын басқа саяси топ
дайын тұрады. Қорыта айтқанда, қоғамдағы көппартиялылық жүйенің саяси
маңызы төмендегідей:
1. Әртүрлі саяси мәселелер қоғамда жан-жақты қаралады (талқыланады).
Әрбір партия өз бағдарламасын жариялайды, өз мақсатын түсіндіреді. Әртүрлі
саяси оқиғаларға баға беріліп отырады. Басқа партиялардың қызметтері туралы
мәліметтер жинақталады. Қоғамда өріс алған саяси процесті біреулер
жақтайды, біреулер сынайды. Көпшілік елдегі ішкі саясаттың сыр-сипатын,
76
қилы құбылыстарын жете ұғынып, ортақ мәселені ұжымдасып шешуге қатыса
бастайды, бұқараның саяси сауаты жоғарылайды.
2. Саяси билікке бақылау жасап отыратын, үстемдік етуші пікірге
пікірталас жүргізетін топ (оппозиция) мойындалады. Демократиялық елдерде
оппозиция заңды саяси күш ретінде саналады. Оппозиция мемлекеттік биліктің
қателіктерін әрдайым ашық көрсетіп отырады. Кемшіліктерді кешірмейтін
оппозициялық партиялардың болуы үкіметті тиімді жұмыс істеуге мәжбүр
етеді.
3. Сайлау науқанында саяси бәсекелестерін жеңу үшін саяси партия өз
мүшелерінің арасында саяси тәрбие, саяси дайындық жұмыстарын жүргізеді.
4. Саяси күрес жағдайында дарынды, саяси білімді, тәжірибе деңгейі
жоғары, саяси қызметке шын мәнінде қабілеті бар адамдар анықталып,
мемлекеттік билікке ұсынылады. Кездейсоқ адамдарға немесе жағымпаздыққа,
жарамсақтыққа жол берілмейді. Көппартиялық жағдайда кездейсоқ адамдардың
мемлекеттік билікке келу мүмкіндігі жойылады.
Көппартиялық жүйе – демократиялық мемлекеттің негізгі белгілерінің
бірі.
Достарыңызбен бөлісу: |


3. Қазақстан: «Алаштан» көппартиялыққа дейін
Қазақстандағы көппартиялықтың қалыптасу тарихы Ресейдің саяси
өмірімен тікелей байланысты болды, себебі Қазақстан 1731жылдан бастап
1991жылға дейін алдымен Ресейдің, кейін Кеңес Одағының құрамында болды.
Ал Ресейде көппартиялық жүйе басқа елдермен салыстырғанда өте кеш
қалыптасты, оның себебі демократиялық процестерге кедергі болған
монархиялық билік. Бұл елде ең бірінші болып қалыптасқан Ресей социал-
демократиялық жұмысшылар партиясы (РСДЖП)болса, оның өзі де қызметін
астыртын түрде жүргізді.
1905 жылы Ресей патшасының арнаулы манифесінен кейін ашық түрдегі
партиялар қалыптаса бастады. Оның бірі -Конституциялық демократия
(кадеттер) партиясы болды.
Кадеттер
партиясының
идеялары:
мемлекеттік
құрылысты
демократияландыру, Ресейде тұратын ұлттардың еркін өздігімен дамуы, яғни
ұлттық мәселені шешу, олардан тартып алынған жерлерді қайтып беру,
құқықтық, әділетті тәртіпті, заңдылықты іске асыру болатын.
Әрине, кадеттердің бұл мақсаттары қазақ зиялыларын қызықтырмауы
мүмкін емес еді. Әлихан Бөкейханов және тағы басқа да қазақ зиялылары осы
партияға мүше болып кірді. Кейін Ә.Бөкейхановтың бастауымен 1905 жылдың
желтоқсанында Орал қаласында Қазақстанның 5 облысынан делегаттар съезі
шақырылды. Бұнда кадет партиясының қазақ бөлімі құрылып, осы партияның
бағдарламасы қабылданды. Бірақ Ресей кадет партиясы да, 1917 жылғы ақпан
революциясынан кейін пайда болған Уақытша үкімет те қазақ халқына
байланысты ұлт және жер мәселелерін шешуде ешбір қызмет жасамады.
Осының бәрі Ә.Бөкейхановты кадет партиясынан шығып, “Алаш” партиясын
құруға мәжбүр етті.
77
“Алаш” 1917 жылы 21-25 шілдеде (3-8 тамыз) Орынборда болған
бүкілқазақтық съезде дербес саяси партия ретінде қалыптасты. Осыдан кейін
А.Бөкейхановтың басқаруымен партияның Екінші бүкілқазақтық съезі өтті.
1917 жылы желтоқсанның 5-13-күндері өткен Екінші бүкілқазақтық съезі
Қазақстан тарихы үшін маңызды оқиға саналады. Дәл осы съезде ұлттық Алаш
мемлекетін орнату мақсатымен “Алашорда” уақытша халық кеңесі –жаңа
үкімет құру туралы шешім қабылдаған болатын. Бұл тарихта Қазақ хандығынан
кейін құрылған екінші мемлекет болды.
“Алаш” партиясының бағдарламасында төмендегідей демократиялық
құндылықтар бар болатын, олар:
- “… діни нанымына, шығу тегіне және жынысына қатыссыз адамдар тең
құқылы”;
- “мемлекеттік шенеуніктер заңсыз жолмен ешкімді ұстай алмайды”;
- “мемлекеттік қызметшілер қожайынның рұқсатынсыз ешкімнің тұрғын
үйіне кіре алмайды”;
- “соттың қарауынсыз және шешімінсіз бас бостандығынан айырмау”;
- “жиналыстың, бірлестік құрудың, сөздің, газет, кітап шығарудың
еркіндігі”.
Өкінішке орай “Алаш” партиясының өмірі ұзаққа созылған жоқ. Кеңестік
үкімет билікке келісімен-ақ оларға «ұлтшыл партия» деген айып тағылып, кейін
күшпен, зорлықпен жабылып қалды. Ал “Алаш” партиясы қайраткерлерінің
тағдыры қайғылы аяқталды, олар сталиндік жазалаудың құрбаны болды.
Қазақстан тарихында “Алаш” партиясының алатын орны айрықша. Егер
жоғарыда аталған осы партияның бағдарламасына қайтадан жүгінетін болсақ,
бұл партия Қазақстандағы алғашқы либерал-демократиялық партия болды.
Тарихи тұрғыдан алатын болсақ аты аңызға айналған барлық түркі
халықтарының атасы – “Алаш” атын алған партия – қазақ даласындағы
алғашқы дербес партия болды. Кейін, 1918 жылдан бастап Қазақстанда бір ғана
саяси партия - коммунистік партия болды. Бірақ ол, біріншіден, Кеңестер
Одағы Коммунистік партиясының (КОКП) бөлімі (филиалы) ретінде ғана өмір
сүрді. Екіншіден, КОКП-ны партия емес, мемлекетті жеке-дара, шексіз билеген
әзірейіл (монстр) деп атаған да дұрыс болатын.
Мемлекеттік билікті толығымен өз қолына алған КОКП алғашқы күннен
бастап –ақ бүкіл елді «орасан зор еңбек артеліне» айналдырды. 1919 жылы
енгізілген «әскери коммунизм» саясатының озбырлық сипаты елдегі жергілікті
бюджеттерді жоюдан, оларды бірыңғай мемлекеттік бюджетке қосып біртұтас
қазына құрудан, ұсақ және жеке өнеркәсіпті мемлекет меншігіне алудан
көрінді. Жаңа Кеңестік республиканың адам және материалдық байлықтарды
игеруге бұйрықтар, реквизициялау,яғни экономиялық басқаруға жатпайтын
мемлекеттік күштеу әдістері арқылы қол жеткізілді. Экономика саласындағы
осындай төтенше шаралар, «қоршаудағы қамал» идеологиясы және жанталаса
қарулану, «бәрі жоғарғы жақтан» саясаттары елімізде өктемдік, зорлық-
зомбылық психологиясын туғызды. Азық –түлікке мемлекет монополиясын
бекіту үшін жүргізілген адамгершілікке жат саяси шаралар халықты аштыққа
ұшыратты.
78
1921 жылы В.Ленин Кеңестер елінің әлеуметтік- саяси жағдайын«күйзеліс,
жоқшылық, қайыршылану» деп сипаттады.
Осы жылғы наурыз айында Ресей Коммунистік (большевиктер)
партиясының Х съезінде қабылданған Жаңа экономикалық саясат (ЖЭС) кейін
Сталиннің мемлекет билігі басшылығына келуіне байланысты таптық,
идеологиялық себептермен тоқтатылды.
1925 жылғы желтоқсанда Бүкілодақтық Коммунистік большевиктер
партиясының ХІҮ сьезінде қебылданған елді соиалистік индустрияландыру
туралы шешімі КСРО-да және оның ішінде Қазақстанда ауыр өнеркәсіптің
дамуына әсер етті. Мысалы, Қазақстанда көптеген зауыттар мен фабрикалар
салынды. Сол кездегі іске қосылған үлкен құрылыстардың бірі Түркістан-Сібір
темір жолы («Турксиб») болатын.
Индустрияландыру саясаты қоғамда жағымсыз жағдайлардың туындауына
да себеп болды. Социалистік индустрияландыру саясаты тек ғана КОКП-ның
жоғарыдан берілетін бұйрығы,үкімі арқылы жүзеге асырылды. Ақырында,
Кеңес Одағында мемлекеттік басқарудың әміршілдік-әкімшілдік әдісі, саяси
биліктің жеке диктатурасы қалыптасты.Оның жалғасы тоталитарлық режимге
айналды.
1917 жылғы Қазан революциясының халыққа берген уәдесі орындалмай,
саяси билік халыққа емес,жеке диктатурамен, әміршілдік-төрешілік
басшылығымен алмастырылды.Қазақстандағы социализм идеяларының
осылайша бұрмалануы 1925-1933 жылдары Қазақ өлкелік Коммунистік
партиясының (КОКП-ның филиалы) бірінші хатшысы болған Ф.Голощёкин
есімімен тікелей байланысты. Ол Сталиннің қатаң саясатын жақтап,
Қазақстанда көсемшіл, әміршіл тәртіп енгізді. Голощёкин қазақ жерінде «Қазан
лебі» (1917 жылғы революцияның) сезілмеген» деп «Кіші Қазан» төңкерісін
өткізу идеясын ұсынды.
КСРО-дағы Коммунистік партияның келесі саясаты – ауыл шаруашылығын
кеңестік ұжымдастыру шараларын өткізу болды Бұл шешім 1927 жылы
желтоқсанның 2-сі күні Бүкілодақтық Коммунистік (большевиктер)
партиясының ХҮ съезінде жарияланды. Мақсат: ауылдағы жеке меншікті
мемлекттендіру. Себебі –социалистік мемлекетте жеке меншік болмауы тиіс
деген идея болатын. Халықтың қолындағы малды мемлекеттің меншігіне тарту
үшін жедел түрде колхоз,совхоздар ұйымдастырылды. Қазақ елінде халықтың
наразылығын болдырмау мақсатында Ф.Голошёкин өзінің «Кіші Қазан»
идеясын ұстанып бақты. Нәтижесінде тек ғана малмен күн көріп отырған қазақ
халқы жаппай аштыққа ұшырады, билікке қарсы болғандар аяусыз жазаланды,
елде репрессия басталды.
1932 жылы қазақтың бір топ саяси қайраткерлерінің Ф.Голощёкинге жазған
«Бесеудің хаты», Тұрар Рысқұловтың Сталинге жазған хатына немқұрайлы
түрде: «Асыра сілтеу болмасын» деген жауап берілді.
Ауылшаруашылығын кеңестік ұжымдастыру саясатының зияндылығы
сонша, 1930-1932 жылдардағы еліміздегі аштық тарихқа «ұлы жұт», қазақ
халқының аса зор қасіретті жылдары болып енді.
79
1930 жылы Қазақстан халқының саны 5 миллион 800 мың адам болса, ал
1933 жылы 2 миллион 500 мың ғана халық қалды. 2 миллионға жуық қазақ
аштықтан қырылды, 1 миллион қазақ басқа елдерге көшіп кетті.
Осы жылдары халық наразылығының күшейуіне жол бермеу мақсатындағы
сталиндік репрессия басталды. Бұл да Бүкілодақтық Коммунистік
большевиктер партиясы саясатының бір түрі болды.Ол екі мақсатты көздеді:
біріншісі,ұлт зиялыларын жою, себебі олар халықтың тарихи зердесі болатын.
Екінші мақсат, Сталиннің жеке басының беделін жоғарлату, оның есімін
дәріптеу, мемлекеттегі ролін мадақтау болатын.
1936 жылы КСРО-да сталиндік деп аталған жаңа Конституция
қабылданып, халық қатаң билеушінің беделін мойындауға мәжбүр болды.
Бұдан кейінгі жылдары кеңес халқы фашизм мен социализм идеологиясы
кезіккен , адамзат тарихында бұрын-соңды болмаған қатыгез соғысты бастан
кешті.
1952 жылыКСРО-дағы Коммунистік партиясының аталуы өзгертілді.
Бүкілодақтық Коммунистік (большевиктер) партиясы (БК(б)П) енді Кеңес
Одағы Коммунистік партиясы (КОКП) аталатын болды.
КОКП-ның таптық, социалистік саяси ұстанымы бойынша жеке адам
бостандығы мен құқығы ескерілмеді. Өздерін демократиялық ,әділетті
қауымдастық деп санайтын ірі капиталистік мемлекеттер жағынан КОКП-ның
бұл саясаты наразылық тудырды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін көп
ұзамай басталған қырғи-қабақ соғыс саясаты одан әрі ушыға түсті.
Экономика саласындағы КОКП-ның ұстанған шаруашылықты басқару
әдістері нәтижелі болмады. Өнеркәсіп те, ауылшаруашылығы да экстенсивті
басқару әдісінен интенсивті әдіске ауыстырылмады.Ақырында КСРО-да ХХ
ғасырдың 70-ші жылдарынан бастап тоқырау көрністері байқалды.КОКП
мемлекеттің беделін сақтап қалу үшін әртүрлі әрекеттерге барды: 1968 жылы
Чехословакияға өз әскерін кіргізуі, 1969 жылғы КСРО мен Қытай әскерлерінің
арасындағы қақтығыстар,1979 жылы КСРО әскерлерінің Ауғанстан жеріне
кіргізілуі және т.б. оқиғалар.
Нәтижесінде КОКП-ның саясатына деген наразылық халық арасында
күшейе түсті.Кейін КСРО-да мемлекеттің ыдырау процесі басталды,оны сақтап
қалу әрекеттерінің бірі КОКП-ның 1991жылғы тамыздың 19-да Мәскеуде
астыртын түрде ұйымдастырылған Төтенше жағдай жөніндегі Мемлекеттік
Комитеттің (ТЖМК) мақсатын қолдауы болды. ТЖМК-нің жоспары КСРО-ны
қалайда сақтап қалу болатын. Кейінірек Қазақстан Компартиясы Орталық
Комитетінің мәлімдемесінде аталып өткендей, «бұл әрекеттер қатардағы
коммунистердің күш-жігеріне, партияға орны толмас нұқсан келтірді».
1991жылғы тамыз айының 23-де Қазақстан Президенті Н.Ә.Назарбаев КОКП
Орталық Комитетінің Бюро мүшелігі құрамынан шығатыны жөнінде мәлімдеді.
Кейін Қазақстан Компартиясының өзі де КОКП құрамынан шығып кетті.
Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің пленумы өздерінің төтенше
съезін шақыру үшін ұйымдастыру комитетін құрды. Осы саяси жағдайға
байланысты Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің мүшелері өздерінің
өклеттіктерінен бас тартатыны және Орталық Комитеттің қызметін тоқтатқаны
80
жөнінде мәлімдеме жасады. Қазақстан Компартиясының кезектен тыс және
төтенше съезі 1991 жылы қыркүйектің 7-сі күні Алматы қаласында ашылды.
Съезд Қазақстан Компартиясын тарату және жаңа партия құру жөнінде шешім
қабылдады.Ендігі жерде жаңадан құрылған партия социалистік деп аталатын
болды. Қазақстан Компартиясының бірқатар мүшелері 1991 жылғы қазан
айында құрылған Қазақстан Халық Конгресі партиясының құрамына кірді.
Міне осылай Ленин мен оның серіктері құрған Кеңес Одағы Коммунистік
партиясы (КОКП) елімізде өзінің жеке дара билік жүргізуін тоқтатты.
Еліміздің жаңа тарихындағы саяси партиялардың өмірге келуі 1990 жылдан
басталды. Осы жылы азаматтық-демократиялық «Азат» қозғалысы (АДҚ)
елімізде алғашқы саяси ұйым ретінде тіркелді. Ұлттық мүддені көздеу және
қазақтың айырылып қалған құқықтарын қалпына келтіру жағынан бұл
қозғалыстың идеялары сол кезде барынша прогресшіл болды. Ұрандары мен
бағдарламасы ішінде мұңы жоқталған халық оны қолдады. Аз ғана уақыттың
ішінде қозғалыс бүкіл республикада ауқымды әрекет ете бастады. Олардың
басқа да ұйымдармен қосылып талап етуі арқасында қазақтың көптеген
құқықтарын қалпына келтірген Қазақ КСР-нің Мемлекеттік Егемендігі туралы
Декларация қабылданды. Онда Қазақ республикасының бөлінбейтін
біртұтастығы, мемлекеттік тілінің қазақ тілі екендігі туралы ресми түрде
мәлімденіп, Жоғары Кеңесте қабылданды. Кейін ол Тәуелсіздік туралы Заңның
негізі болды. «Азат» қозғалысының басында С.Ақатай, М.Шорманов,
М.Есеналин секілді ұлтжанды азаматтар тұрды.
1991 жылы «Қазақ КСР-індегі қоғамдық бірлестіктер туралы» Заң
қабылданды. Осыған сүйеніп парламенттік тұрғыдағы Қазақстанның
Республикалық партиясы (ҚРП) – «Азат» құрылды. 1992 жылғы маусым
айында «Азат» және ұлттық-демократиялық «Желтоқсан» партиясы бірігіп, бір
партия құру туралы шешім қабылдады (Ұлттық-демократиялық «Желтоқсан»
партиясы 1990 жылы «Әділет», «Ақиқат», «Азамат» т.б. ұйымдардың негізінде
құрылған болатын). 1992 жылдың 26 желтоқсанында осы біріккен «Азат»
партиясы ресми түрде тіркеуден өтті.
Осы кезде елімізді демократияландыру бағдарын ұстаған бірнеше партия
болды. Соның бірегейі қазақтың жарқыраған қос жұлдызындай екі ақыны
Олжас Сүлейменов пен Мұхтар Шаханов алғашқы төрағалары болған
«Қазақстанның Халық Конгресі партиясы» (ҚХК). Бірақ көп ұзамай
М.Шаханов «Арал – Азия – Қазақстан» қозғалысының жұмысын жүргізуге
ауысып, партия басшылығынан кетті.
Өз бетімен ыдырап кеткен КОКП-ның орнына Қазақстан социалистік
партиясы (ҚСП) құрылып, оның басшылығына белгілі жазушы Ә. Әлімжанов
сайланған болатын. Бірақ партияның көптеген өкілдері оның мемлекеттің
тұрақтылық жолын көздеген қадамдарын қолдамай, радикалды шаралар жасау
үшін 1991 жылғы желтоқсан айында қайтадан Қазақстан коммунистік
партиясын құрды.
1990-1992 жылдары Қазақстан қоғамында демократиялық процестердің
қарқындап дамуына сәйкес саяси күштердің бір жағынан барынша белсенділік
іс-қимылдары көрініс тапса, екінші жағынан бей-берекет әрекеттер де орын
81
алды. Осы әрекеттер әртүрлі саяси ұйымдардың пайда болуына ұйытқы болды.
Мысалы, «Тәуелсіз кәсіподақ орталығы» және шетелдік қорлармен байланыс
жасаған «Социал-демократиялық партиясы», «Бірлік», «Русская община»,
«Казактар одағы» т.б. ондаған ұсақ партиялар мен қозғалыстар өмірге келді.
Еліміздегі жасампаз күштердің бағытын бір арнаға тоғыстыру мақсатымен
1993 жылы «Қазақстанның халық бірлігі одағы» құрылды. Оның жетекшісі
(лидері) болып Президент Н. Назарбаев сайланды. Алғашқы төрағасы
С.Әбдірахманов, ал сол жылдың аяғында болған съезде төрағалыққа Премьер-
Министрдің орынбасары Қ. Сұлтанов сайланды. Бұл одақ елдегі саяси
ағымдарды тұрақтандыру, бір арнаға түсіру жолында үлкен жұмыстар жасады.
Осы
жылдары Қазақстанның Аграрлық партиясы, «Ақ
жол»
демократиялық
партиясы,
Республикалық
«Отан»
саяси
партиясы,
Республикалық «Асар» партиясы», Қазақстанның социал-демократиялық
«Ауыл» партиясы, «Қазақстанның Азаматтық партиясы», «Қазақстанның
Коммунистік партиясы», «Қазақстанның патриоттары партиясы», «Руханият»
партиясы ресми түрде тіркеуден өтті.
1997 жылы кейбір қозғалыстар мен партиялар ұсынған пікірлерді қолдай
отырып, Қазақстан Үкіметі саяси күштер жетекшілері мен билік өкілдерінің
қатысуымен пікір алысуға «дөңгелек үстел» құруды қолға алды. Бұл қазіргі
демократиялық реформалар бағдарламасын дамыту және нақтылау жолындағы
мемлекеттік комиссияның алғашқы нұсқасы болатын.
Қазақстандағы көппартиялықтың қалыптасуына, жалпы қоғамдық-саяси
бірлестіктердің өрістеуіне республикада қабылданған заңдар әсер етті. Олар:
«Қоғамдық бірлестіктер туралы» (1996 ж.), «Саяси партиялар туралы» (1996
ж.), «Саяси партиялар туралы» (2002 ж.). Бұл заңдар азаматтардың қоғамдық
ұйымдар құру еркіндігіне кепілдік берді. Саяси партиялар мен бірлестіктер
заңды түрде жұмыс істеуге мәртебе алды.
Қазақстандағы көппартиялықтың дамуына зор әсер еткен 1998 жылғы
қазанның 7-і күні ҚР Конституциясына енгізілген Заң болды. Осы Заң бойынша
ҚР парламенті Мәжілісіне «он депутат бара-бар өкілдік жүйесі бойынша және
біртұтас жалпыұлттық сайлау округінің аумағы бойынша партиялық тізімдер
негізінде сайланады» деп жарияланды.
Осы Заң қабылданған соң бір жылдан кейін, 1999 жылдың 10-шы
қазанында Қазақстанда ең алғашқы көппартиялық негізде Парламентке
жалпыхалықтық сайлау өткізілді. Елдің Президенті Н.Ә.Назарбаев бұл күнді:
«Осы сайлау біздің Қазақстан үшін көппартиялық демократияның туған күні» -
деп атады. Сол күнгі сайлаудан бастап еліміздегі саяси партиялардың уәкілдері
Қазақстан Республикасы парламенті Мәжілісіндегі депутаттық орындарға
сайланатын болды. Бұл еліміздегі демократияның негізгі белгілерінің бірі —
көппартиялықтың қалыптасуының басты көрінісі болып табылады.
2006 жылы 22 желтоқсанда «Отан» партиясының кезектен тыс съезінде
Қазақстан қоғамындағы ынтымақтастықты нығайту мақсатымен «Асар»,
Азаматтық және Аграрлық партиялар «Отан» партиясымен қосылып, біртұтас
саяси партияға айналды. Съездегі осы партиялардың 346 делегаты партияның
«Нұр Отан» деген жаңа атын мақұлдап бекітті.
82
Қазақстан Конституциясына 2007 жылғы 21 мамырда енгізілген өзгертулер
бойынша, Мәжіліске 98 депутат партиялық тізім негізінде сайланатын болды.
2007 жылғы 18 тамыздағы Мәжіліс сайлауында «Нұр Отан» жетекші саяси
партия болып қалыптасты. Бұл партия бүгінгі таңда Қазақстандағы ең қуатты,
халықты
көп
қамтыған,
ұйымшыл
қоғамдық-саяси
күш.
Ол
қазақстандықтардың басым көпшілігінің сеніміне кіріп, үлкен беделге ие
болды.
Қазақстанның саяси өміріндегі көппартиялықтың дамуы – қоғамды
демократияландыру үрдістерінің құрамдас бөлігі. Әрбір партия халыққа адал
қызмет жасаса ғана партиялық жүйе қоғамның жетекші саяси күші бола алады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Қоғамдық ұйымдар мен қозғалыстардың

text:
4.Қоғамдық ұйымдар мен қозғалыстардың
негізгі қызметтері, міндеттері.
Қоғамдық-саяси ұйымдарға халықтың белгілі бір тобының мүддесін
қорғайтын, алдына қойған әлеуметтік мақсатқа жету үшін ерікті түрде
мүшелікке кірген азаматтар бірлестігі жатады.
Қоғамдық-саяси ұйымдар азаматтардың өз мүдделерін іске асырудың
құралы ретінде пайда болады. Қазақстанда бұндай ұйымдардың құрылуына жол
ашқан 1986 жылғы Желтоқсан оқиғаларынан кейінгі демократиялық үрдістер
болатын.
1987-1991 жылдар аралығында ғана Қазақстанда 140 астам өзін-өзі
басқаратын қоғамдық ұйымдар пайда болды, олардың 23-нің тәуелсіз
бұқаралық ақпарат құралдары болды. Ең алғашқы құрылған ұйымдардың
қатарына “Азат”, “Азамат”, “Бірлік”, “Әділет”, “Мемориал”, “Желтоқсан” және
т.б. жатады. Сол уақыттағы қоғамдық ұйымдардың 25 пайызы жастардан
тұрды. 1989 жылы тарихи-ағартушылық “Әділет” қоғамы құрылды. “Әділет”
қоғамы сталиндік зұлымдықтар, 1920-1930 жылдардағы аштық туралы тарихи
шындықты қалпына келтіруді, тоталитарлық тәртіптің құрбандарын еске алуды,
олардың толық ақталуына жәрдемдесуді, өмірбаяндық дәйектерді анықтауды,
ақталғандар мен олардың отбасы мүшелерінің мүдделерін мемлекеттік және
қоғамдық ұйымдарда қорғауды мақсат етті. “Әділет” қоғамы Ахмет
Байтұрсыновтың, Міржақып Дулатовтың, Шәкәрім Құдайбердиевтің, Жүсіпбек
Аймауытовтың, Мағжан Жұмабаевтың тағы басқа да көптеген қазақ
зиялыларының әдеби мұралары мен қоғамдық-саяси қызметтерін зерттеуде
республикалық комиссияға көмектесіп, қазақ мәдениетінің осы бір аса көрнекті
өкілдерінің рухани қазынасын халыққа қайтару ісіне үлестерін қосты.
1991жылдың қараша айында “Әділет” қоғамы “1917жылдан кейінгі
Қазақстандағы
қуғын-сүргін
саясаты”
тақырыбы
бойынша
өткен
республикалық ғылыми-практикалық конференцияның ұйытқысы болды.
Ең ірі республикалық қоғамдық ұйымның бірі – “Қазақ тілі”. Оның
мақсаты қазақ тілін мемлекеттік тіл ретінде дамыту, қазақ тілі туралы Заңды
іске асыруға демеуші болу. Бұл ұйымның құрама съезі 1989 жылғы 20-21
желтоқсанда өтті. Съезге 500 делегат және 300 шақырылған азаматтар қатысты.
83
Бүгінгі күні бұл ұйымның қатарында мыңдаған Қазақстан азаматтары мүше.
Ұйымның белсенді іскерлік дәрежеде атқарып жүрген қызметі баршаға әйгілі.
1989жылы “Адам құқығын қорғау” Қазақстандық қоғамдық ұйымы пайда
болды. Оның мақсаты “Адам құқықтарының жалпыға бірдей Декларациясы”
принциптерін Қазақстанда іске асыру. 1990жылы “Қазақстан сәуірі”
(“Казахстанский апрель”) деген қоғамдық ұйым пайда болды. Оның мақсаты –
қайта құру саясаты бағдарламасына қолдаушылық көрсету болды. 1986жылғы
Желтоқсан оқиғасының құрбаны болған Қайрат Рысқұлбековтың рухына қазақ
жастары 1989 жылы “Қайрат” деген қоғамдық ұйымын арнады.
Сол жылдары Қазақстанда ұлт мәселелерінің толық шешілмеуіне
байланысты Жаңа Өзенде “Бірлік”, Ақтауда “Парасат” және тағы басқа
ұйымдар құрылды.
Еліміздегі демократиялық процестердің дамуына байланысты қоғамдық
ұйымдардың саны да көбейді. 1991жылдан бастап бұқаралық ұйымдардың
ішінде әлеуметтік талаптар қойылуымен көзге түскендері: “Атамекен”, “Алтын
бесік”, “Жерұйық”, “Шаңырақ” болса, қоғамдағы саяси белсенділігімен
танылғандар: “Ақиқат”, “Лад”, “Единство” және т.б. болды. Сонымен қатар
Қазақстанда ардагерлер, әйелдер, жастар одақтары және басқа да қоғамдық
ұйымдары қызмет атақарды.
Қамтитын аумағы бойынша қоғамдық ұйымдар - жергілікті, аймақтық,
ұлттық, жалпымемлекеттік, халықаралық көлемде бірігуі мүмкін. Осындай
қоғамдық-саяси ұйымдар арқылы миллиондаған адам өзін-өзі басқаруға
белсенді қатысып, саяси өмір мектебінен өтеді.
Қазақстанда жалпы республика деңгейінде бірігіп отырған ұйымдардың
бірі – Қазақстан Халқы Ассамблеясы. Бұл қоғамдық-саяси ұйым 1995жылы
1наурызда құрылып бүгінгі күнде тек елімізге ғана емес, бүкіл дүние жүзіне
танымал болған бірлестік.
Қазақстан Халқы Ассамблеясы елімізді мекендейтін 100 астам ұлт пен
ұлыс өкілдерінің мүддесін қорғайтын ұлттық мәдени орталықтарының
жиынтығы. Бүгінгі күні Қазақстанда Ассамблея құрамында 24 республикалық,
аймақтық, 470 облыстық, қалалық және аудандық ұлттық-мәдени орталықтары
ел бірлігін сақтау, халықтар достығын нығайту жолында белсенді қызмет
етуде. Еліміздің бұл үлкен құрылтайы мемлекеттегі саяси тұрақтылықтың,
халықтар арасындағы ынтымақ-бірліктің, ұлтаралық татулықтың мызғымас
діңгегі болып отыр.
Бүкіл әлемдік халықаралық ұйымдар Қазақстандағы ұлтаралық
қатынастарды нығайтудағы біздің Ассамблея тәжірибесін зерделей келіп, өз
елдерінде осындай бірлестіктер құруға ұмтылуда.
Біріккен Ұлттар Ұйымының бұрынғы Бас хатшысы Кофи Аннан 2002
жылы Астанаға келген сапарында: “Қазақстан халықтары Ассамблеясы ел
ішіндегі жанжалдың алдын алатын көшбасшысы” – деп атап өтті.
Сонымен, «Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық саласының жедел
дамуының сыры неде?» - дегенде, ең алдымен тұрақтылық пен татулықты
алдымен ауызға алатынымыз сөзсіз. Ал олардың сақталып, орнығуына
84
Ассамблеяның қосқан үлесі мол. Қазақстан Халқы Ассамблеясы 2007 жылдан
бастап Мәжілістен 9 депутаттық орын алуға құқылы болды.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Қоғамдық  қозғалыстар - Саясаттану

text:
85
ХХ ғасырдың 90-шы жылдарының басында Қазақстанда пайда болған
тағы бір қозғалыс – казактардың (казачество) бой көрсетуімен байланысты еді.
Казактар баршаға әйгілі Алтын Орданың ыдырауынан кейін Ресейде пайда
болған әскери-саяси әлеуметтік топ. Көптеген жылдар бойы казактар Ресей
патшалығына қызмет етіп, отарлық, басқыншылық саясаттың жазалаушы күші
ретінде пайдаланылды.
1917 жылғы Қазан революциясынан кейінгі Қазақстанда казактардың
айырылып қалған дәстүрлері мен салт-саналарының қалпына келтірілуіне
ешкім қарсы болған жоқ. Дегенмен де, Орал казактары басшыларының
1991жылғы қыркүйектің 15-де өздерінің «Патша мен Отанға қызмет етуінің 400
жылдығын» Қазақ елінде мерекелеуге шешім қабылдауы мүлдем түсініксіз
болды. Облыс басшыларының мұндай айқын, сыңаржақты мерекелеуге кедергі
жасап, ақылға шақыруы ешқандай оң нәтиже бермеді. “Азат”, “Желтоқсан”,
“Парасат” қозғалыстарының басшылары бұл іс-әрекетті қазақ халқының
намысын аяққа таптау деп бағалады. «Мерекеге» бірнеше күн қалғанда осы
қоғамдардың мүшелері Орал қаласына жиналды. Олар қаланың орталық
алаңында қарсы ұран көтеріп, пикет және митингілер ұйымдастырды. Осы
уақытта қазақ жастарына қарсы тұруға Краснодардан, Доннан, Шіләбіден,
Самарадан казак әскерлерінің өкілдері келіп жетті. Тартыс қыза түсіп, екі жақ
бір-бірімен жаппай қақтығысуға өте жақын тұрды. Тек құқық қорғау органдары
мен “Азат” қозғалысы басшыларының ізгілікті қызметі арқасында ғана
қақтығысқа жол берілмеді.
Оралдағы осы оқиға кез-келген қоғамдық ұйымдардың, қозғалыстардың
абайсыз іс-әрекеттері үлкен қасіретке айналуы мүмкін екендігіне тағы да бір
көз жеткізді.
Қоғамдық ұйымдар мен қозғалыстардың билікке, өкіметке қаймықпай
қарсы тұрып, өз жақтастарын батыл шараларға шақыруы жиі кездеседі. Ал
бейресми бірлестіктер оппозициялық күштердің, жастардың, студенттердің
арасында көбірек тараған. Олардың алдына қойған мақсаты, іс-әрекеті, оған
қатысушылардың жасы мен жынысы, қызмет тұрақтылығы саналуан.
Сайып келгенде, қоғамдық ұйымдар мен қозғалыстардың әрқайсысының
өз ерекшеліктері болуына қарамастан азаматтардың мүдделерін іске асыру
құралы болып табылады, әрбір әлеуметтік топтардың тұрмысын жақсарту,
жоғын жоқтау жолында олардың өкілі, қорғаны міндетін атқарады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Бақылау сұрақтары - Саясаттану

text:
Бақылау сұрақтары 1. Қазақстандағы көппартиялықтың қалыптасуы.
2. Саяси партиялардың қоғамдық ұйымдар мен қозғалыстардан
айырмашылығы.
3. Көппартиялықтың пайда болуы қоғамдағы қандай саяси процеспен
байланысты болды?
4. Әртүрлі саяси партиялардың ортақ белгілері қандай?
5. Партиялық жүйенің түрлері.
86
6. Саяси партия мемлекеттік билік пен азаматтардың арасындағы байланыс
құралы деген тұжырымдаманы қалай түсінесіз?
7. Қазақстан Республикасының “Қоғамдық бірлестіктер туралы” Заңының
негізгі мазмұны.
8. Қазақстан Республикасының “Саяси партиялар туралы” Заңының негізгі
мазмұны.
9. Қоғамдағы көппартиялықтың маңызы
10.Қазіргі кезеңдегі Қазақстандағы саяси партиялар мен қоғамдық ұйымдар.