title:
класс
№ 3 - С. А. Рахимбердинова К. Н. Байдовлетова Математикалық олимпиада есептері

text:
6 класс
№ 3. Дұрыс.
№4. 25%.
№5. 12,5%.
№7. Екінші саудагер.
№10. Обломов жүдеді.
№11. 5/6
№12. 2 кг
№13. 2,5
КГ
.
№14. 5
КГ
.
№15. 1400г.
№16. 44 (%)
№17. 80(%)
№18. 33
%
№19. 25%-ке.
9
№51. Қаңтар айында тӛрт жұма және тӛрт дүйсенбі болды. Осы айдың
жиырмасыншы жұлдызы аптаның қайсы күні болды?
№52. Сүт, лимонад, квас пен су бӛтелкеге, кесеге, құмыраға және банкаға
құйылған. Су мен сүт бӛтелкеде емес және лимонадпен ыдыс құмыра мен квас
ыдыстарының арасында орналасқаны, ал банкада лимонад пен су емес және
кесе болса банка мен сүті бар ыдыстың арасында орналасқаны белгілі. Әрбір
сұйық қандай ыдыста орналасқан?
№53. Стакандағы сүттен үш қасық сүтті шайы бар стаканға құйып,
қоспаны жақсылап араластырды. Содан соң осы қоспадан үш қасық қоспаны
сүті бар стаканға құйды. Сүті бар стакандағы шай кӛп пе, әлде қоспадағы сүт
кӛп пе?
№54. Перизат Гауһар Альмира және Жадыра бір санға сипаттама берді.
Перизат: «Бұл сан тоғызға тең», Гауһар «Бұл жай сан», Альмира «Бұл жұп сан»
және Жадыра:«бұл 15 саны»- деді. Перизат мен Гауһардың, Альмира мен
Жадыраның біреуі ғана ӛтірік айтса, олар қайсы санды сипаттаған?
№55.Арыстан бір қойды 2 сағатта, қасқыр 3 сағатта, ал ит 6 сағатта жеп,
тауыса алады.Ал барлығы бірігіп жегенде қойды қанша сағатта жеп бітеді?
№56. Арайлым, Шынар, Анар бір бӛлмеде болды. Қыздардың барлығы
біреуінің кесе сындырғанын кӛрді. Кесені кім сындырды деген сұраққа:
«Шынар ӛзінің және Анардың кесені сындырмағанын хабарлады, Анар болса
Шынар сындырды деп айтты, Арайлым болса кесені ӛзі сындырғанын айтты».
Егер бір қыз шынын, ал қалған екеуі ӛтірік айтса, кесені кім сындырған?
№57. Бір елде үш қала бар екен: А, В, С-қалалары. А қаласының
тұрғындары ылғи ӛтірік айтады, Б қаласының тұрғындары ылғи ӛтірік айтады,
ал В қаласының тұрғындары ӛтірік пен шындықты қатал түрде кезекпен
айтады. Бір қаланың тұрғыны ӛрт кӛрген соң ӛртсӛндірушілердің кезекшісіне
хабарлайды. Сонда мынадай сӛз болды: «Бізде ӛрт болып жатыр!» – «Қайда?!» -
«В қаласында!» Ӛртсӛндірушілер қай қалаға бару керек?
№58. Бір топ кӛгершін үлкен ағашқа ұшып келді. Кӛгершіннің бір бӛлігі
үлкен бұтаққа, ал басқалары кіші бұтаққа қонды. Үлкен бұтаққа қонған
кӛгершіндер кіші бұтаққа қонған кӛгершіндерге былай деді: «Егер сендерден
бір кӛгершін бізге ұшып келсе, онда сендерде бәрімізден 3 есе аз болады, егер
бізден сендерге біреу ұшып барса, онда біз тең боламыз.» Үлкен бұтаққа және
кіші бұтаққа қонған кӛгершіндер саны қанша?
10
№59. 100 жинаушының 70-і ескі тиын, 75-і белгілер, 80-і сіріңке
қорабының этикеткасын және 85-і марка жинайды. Жинаушылардың нешеуі 4
затты да жинайды.
№ 60.Ақбота баққа алма жинауға барды. Бақтан шығу үшін, оған 4
қақпадан ӛту керек болды, әр қақпада 1 күзетшіден болды.Бірінші қақпаның
күзетшісіне жиналған алманың жартысын берді. Екінші қақпаның күзетшісіне
қалған алманың жартысын берді. Және тағы солай үшінші, тӛртінші
күзетшілерге берді. Ең аяғында онда 10 алма қалды. Ақбота барлығы қанша
алма жинаған?
№ 61. Бала мысық ӛзін аяғынан басына дейін жарты сағатта, ал үлкен
мысық - Асылаң бала мысықты 5 минутта жуындырып бітеді. Ал Асылаң ӛзін
20 минутта жуындырады.Кішкентай мысыққа Асылаңды жуындыру үшін
қанша уақыт керек?
№ 62. Бұрында адамдар миллион миллионды легион деп атаған. Егер
миллион легионды легион милллионға бӛлсек неше шығады?
№ 63. Мектепте үш олимпиада ӛтті. Олардың әрқайсысына 50 оқушы
қатысты. 60 оқушы тек бір олимпиадаға, ал 30 оқушы екі олимпиадаға
қатысқаны белгілі. Үш олимпиадаға да қатысқан оқушылар сан нешеу?
№ 64. Лагерде барлығы 23 бала бар. Олардың жастары 10-да, 11-де, 12-де
және 13-те.Олардың жастарының қосындысы 253-те. Жасы 12-де болатын
балалардың саны жасы 13-тегі балалардың санынан1,5 есе кӛп.Лагерде 12-
жасар балалардың санын тап.
№ 65. Жанұяда тӛрт бала бар.Олар 5, 8, 13 және 15 жаста, есімдері Арай,
Ержан, Жадыра және Арман. Қыз балалардың біреуі бала-бақшасына барады.
Арай Ержаннан үлкен. Арай мен Арманның жас шамаларының қосындысы 3-ке
бӛлінеді. Арман. ұл бала ма, әлде қыз бала ма?
№ 66. 15 бала дӛңгелене тұрды. Әр қыз баланың оң жағында ұл бала тұр.
Ұл балалардың жартысының оң жағындағы кӛршісі де ұл бала, ал қалған ұл
балалардың оң жағындағы кӛршісі – қыз бала. Барлық балалардың нешеуі ұл
бала, нешеуі қыз бала?
№ 67. Дүкенде 5 түрлі кесе және 3 түрлі тәрелке бар. Бір кесе және бір
тәрелкеден тұратын ыдыстар жиынтығын неше тәсілмен сатып алуға болады?
35
№ 71. 4 • 3 • 2 • 1 = 4!.
№ 72. 190.
№ 73. 30
№ 74. 24.
№ 75. 3 + 3² + 3³ + 3
4
= 120.
№ 76. 3
6
№ 77. 625.
№ 78. 884375.
№ 79. 9 • 10
7
• 5
№ 80. 6
№ 81. 64
№ 82. 17760.
№ 83. 3! .
№ 85. 52524, 52128, 52020, 52920.
№ 87. 0
№ 88. 5 + 5 • 4 + 5 • 4 • 3 + 5 • 4 • 3 • 2 + 5 • 4 • 3 • 2 • 1 = 325
№ 89. 2 • 3 = 6
№ 90. 12 сантиметр.
№ 91. 13!/13 = 12!.
№ 92. 12!/2.
№ 93. 110 .
№ 94. 13 • 11 • 9 • 7 • 5 • 3 • 1
№ 95. 18 • 17/2 = 153
№ 96. Екінші ойыншы жеңеді
№ 97. Бірінші.
№ 98. Екінші.
34
№50. 71-күннің кешінде.
№ 51. Жексенбі.
№ 52.
С
үт
Ли
монад
К
вас
С
у
Б
ӛтелке
-
+
-
-
К
есе
-
-
+
-
Қ
ұмыра
-
-
-
+
Б
анка
+
-
-
-
№ 53. Екеуі бірдей.
№ 58. Үлкен бұтаққа 7, кіші бұтаққа 5 кӛгершін қонған.
№ 59. 10 жинаушы.
№ 60. 160 алма.
№ 61. 2 сағат
№ 62. 1
№ 63. 10.
№ 64. жасы 12 болатын 3 бала бар
№ 65. Арман -қыз бала.
№ 66. 10 ұл бала, 5 қыз бала.
№ 67. 15.
№ 68. 60.
№ 69. 47.
№ 70. 120
11
№ 68. Дүкенде 5 түрлі кесе, 3 түрлі тәрелке және 4 түрлі шанышқы бар.
Бір кесе, бір тәрелке және бір шанышқадан тұратын ыдыстар жиынтығын неше
тәсілмен сатып алуға болады?
№ 69. Дүкенде 5 түрлі кесе, 3 түрлі тәрелке және 4 түрлі қасық бар. Екі
түрлі ыдыстан тұратын ыдыстар жиынтығын неше тәсілмен сатып алуға
болады?
№ 70. Ені бірдей үш түсті жолақтардан құрастырылған туды алты түсті
матадан неше тәсілмен жасауға болады?
№ 71. Қызыл, қара, кӛк және жасыл шарларды бір қатарға неше тәсілмен
орналастыруға болады?
№ 72. 20 қаласы бар А елдің әрбір екі қаласы бір-бірімен әуежолы арқылы
қатынайды. Осы елде неше әуежолы бар?
№ 73. Сиқыршылар елінде А, Б, В және Г қалалары бар екен.А қаласынан
Б қаласына 6 жол торабы, Б қаласынан В қаласына 4 жол торабы, ал А
қаласынан Г қаласына екі жол торабы және Г қаласына да В қаласына екі жол
торабы бар. Осы жол тораптары арқылы А қаласынан В қаласына неше
тәсілмен баруға болады?
№ 74. Сиқыршылар елінде А, Б және В қалалары бар екен.А қаласынан Б
қаласына 6 жол торабы, ал Б қаласынан В қаласына 4 жол торабы бар. Осы жол
тораптары арқылы А қаласынан В қаласына неше тәсілмен баруға болады?
№ 75. Мумбо-Юмбо тайпасының алфавиті А, Б және В үш әріптен ғана
тұратын, ал сӛздері тӛрт әріптен артпайтын кез келген ретпен жазылатын болса,
Мумбо-Юмбо тайпасының тілінде неше сӛз бар?
№ 76. 6 жедел хатты жӛнелту керек. Бір адамға бір хат ғана тапсырылса,
онда үш адам осы хаттарды неше тәсілмен жеткізе алады?
№ 77. Тақ сандармен ғана жазылған неше тӛрттаңбалы сан бар?
№ 78. Жазылуында бір ғана жұп цифр болатындай неше алтытаңбалы сан
бар?
№ 79. Цифрларының қосындысы жұп болатын тоғызтаңбалы неше сан
бар?
№ 80. 1, 2, 3 және 4 цифрларын тек бір рет қолданып, 4-ке бӛлінетін
әртүрлі тӛрттаңбалы неше сан құрастыруға болады ?
12
№81. 1, 2, 3 және 4 цифрларын қолданып, 4-ке бӛлінетін әртүрлі
тӛрттаңбалы неше сан құрастыруға болады ?
№ 82. 1, 2, 3, 4 цифрларының кӛмегімен жазылған барлық үштаңбалы
сандардың қосындысын тап. (Санның жазылуында цифрлар қайталануы
мүмкін)
№ 83. Жазылуында 1, 2, 3 цифрлары бір рет кездесетін неше үштаңбалы
сан бар?
№ 84. 1-ден 51-ге дейінгі барлық тақ сандардың кӛбейтіндісі қандай
цифрмен аяқталады?
№ 85. Пайда болған сан 36-ға бӛлінетіндей 52* 2* жазылуындағы
жұлдызшаларды цифрлармен ауыстыр. Барлық мүмкін жағдайларды
кӛрсетіңдер.
№ 86. Ӛрнектің мәні 23-ке тең болатындай 7* 9 + 12 : 3 – 2 жазылуына
жақша қойыңдар
№ 87. Санның соңғы цифрын табыңдар: 1² + 2² + … + 99².
№ 88. Сӛредегі 5 кітапты неше тәсілмен бумаға салуға болады? (Бума бір
кітаптан да тұруы мүмкін)
№ 89. «МОНШАҚ» сӛзінен дауысты және дауыссыз әріптерді неше
тәсілмен алуға болады?
№ 90. Жанерке үстел үстіне аралықтарын 3 сантиметр етіп 5 моншақ
қойды. Бірінші моншақ пен соңғы моншақтың арасы неше сантиметр?
№ 91. Моншақтар –бұл әдемі тастар ӛткізілген сақина. Моншақты бұруға
болады, аударуға болмайды. Әр түсті 13 әдемі тастан неше моншақ жасауға
болады?
№ 92. Егер моншақты бұруға да, аударуға болса(79-есепке қара) , онда әр
түсті 13 әдемі тастан неше моншақ жасауға болады?
№ 93. Құрамында 11 ойыншы бар футбол командасында капитан мен
оның орынбасарын неше тәсілмен таңдауға болады?
№ 94. 14 адамды неше тәсілмен жұпқа бӛлуге болады?
№ 95. Шахмат ойынынан чемпионат бір айналыммен ӛтті. Ойынға 18
шахматшы қатысса, онда барлығы неше ойын ӛткізілді?
33
Үшінші бӛлікте 8 +9=17
№ 34. 44
№ 35. Бесбұрыштың тӛрт қабырғасының ұзындықтары 1,1 сантиметр және
бесіншісі 3,6 сантиметр.
№ 37.
1
0
3
8
5
7
9
6
1
1
4
№38. Жоқ.Бояуға болмайды.
№ 40. Шешуі:
№ 41. Кубтың 1 қырында 2 жағы боялған 2 кубиктен бар, кубта 12 қыр
болғандықтан, 12∙2═24 , яғни 24 кубиктің екі жағы боялған.
№ 43. 17 кг-нан тӛрт жәшік және 16 кг-нан екі жәшік.
№ 44. Бір сағат.
№ 45. Шешуі: Сабынның әр қырын екіге бӛлгенде, 8 кіші бӛліктері пайда
болады. Олардың 7 бӛлігі 7 рет кір жуғанда жұмсалса, онда 1 бӛлігі тағы бір рет
кір жууға жетеді.
Жауабы:1 бӛлігі тағы бір рет кір жууға жетеді.
№ 47. 0,8 сом, 1,2 сом, 0,6 сом.
№ 48. Шешуі: Әр қораптағы жаңғақтардың санын x, y және z деп
белгілейік. x+6=y+z және y+10=x+z теңдеулерін қосып, 2z=16 теңдігін аламыз,
бұдан z=8.
Жауабы: Үшінші қорапта 8 жаңғақ бар.
№ 49. 59 секундтан кейін.
32
№ 25. 1999.
№ 26. 553451234512345.
№ 27. Шешуі: 5, 6, 7, 8, 9 болуы мүмкін.
№ 28. Дәлелдеуі: AB∙CD=MLNKTтеңдігі болуы мүмкін емес, себебі
екітаңбалы сандардың мүмкін болатын ең үлкен кӛбейтіндісі 99
∙99<100∙100=10000 болады.
№ 29.Дәлелдеуі: Сол жақтағы сан 11-ге бӛлінбейді, ал оң жағындағы 11-ге
бӛлінеді.
№ 30. 2854106.
№ 31. Шешуі: ∙
0=(5-5)∙(5+5+5)
1=5:5+(5-5)∙5
2=(5+5):5+5-5
3=(5∙5-5-5):5
4=5-5:5+5-5
5=5+(5-5)∙(5+5)
6=5+5:5+5-5
7=5+5:5+5:5
8=5+(5+5+5):5
9=(5∙5-5):5+5
10=5+5+(5-5)∙5
№ 33. Шешуі: Суреттегідей.
Барлық цифрларының қосындысы 1+2+3+4+5+6+7+8+9+1+0+1+1+1+2=51
болады.
Әр бӛлікте 51:3=17 болуы керек.
Бірінші бӛлікте 1+2+2+3+4+5=17
Екінші бӛлікте 6 +7+1+0+1+1+1=17
13
№ 96. Екі ойыншы кезектесіп үймеден тастар алады. Екi санының кез
келген дәрежесiн алуға рұқсат етiледi (1, 2, 4... ). Соңғы тасты алған ойыншы
ұтса, бұл ойында кiм жеңедi ?
№ 97. Екі ойыншы кезекпен 150 торкӛзден тұратын жолақты бояулары
керек: бірінші әрқашан қатар тұрған екі торкӛзді, ал екінші- қатар тұрған үш
торкӛзді бояйды. Ойында жүріс алмаған ойыншы ұтылады. Дұрыс ойында
қайсы ойыншы ұтады?
№ 98. Екі ойыншы кезекпен 12 торкӛзден тұратын жолақта ойнайды. Әр
жүрісте ойыншы дойбыны бір торкӛз оңға қарай ғана жылжыта алады.
Жолақтағы ең соңғы бос орынға дойбы қойған ойыншы ұтысқа ие болады.
Қайсы ойыншы ұтады? ( Әр торкӛзде бір ғана дойбы орналасатыны белгілі.)
№ 99. Екі ойыншы кезектесіп 81 торкӛзден тұратын квадратпішінді алаңға
таяқшалар мен нӛлдер қояды. Ойын соңында ойыншылардың әрқайсысы
белгілері кӛп әр қатар мен баған үшін ұпай алады. Бірінші ойыншы ұтуы
мүмкін бе?
№ 100.Жолаушы жолдың жартысын жүргеннен кейін ұйықтады. Сонда
оған әлі ұйықтағанда жүріп ӛткен жолының жартысы қалды.Барлық жолының
қандай бӛлігінде жолаушы ояу болды?
№ 101. Жиынтықта 1 кг, 2 кг, 3 кг, :, 23 кг болатын 23 гирьлер бар. Егер
салмағы 21 кг гирь жоғалып қалса, онда осы гирлерді салмақтары бойынша
бірдей етіп екі үймеге бӛлуге бола ма?
№ 102.Баян себеттен барлық алманың жартысын алды, одан кейін
қалғанының жартысын, одан кейін тағы қалғанының жартысын алды. Себетте
10 алма қалды. Себетте қанша алма болған?
№ 103. Екі санның ЕКОБ-і 48, ЕКОЕ-і 5040. ЕКОЕ-ін осы сандардың
біріне бӛлгендегі бӛліндісі 7 болса, осы екі санды табыңдар.
№ 104. Әділет бір сан ойлады. Оны 7-ге бӛлді, одан кейін 7-ні қосты, одан
кейін 7-ге кӛбейтті. Нәтижесінде 777 саны шықты. Әділет қандай сан ойлаған?
№ 105. Алты орынды сан 1 цифрынан басталады.Егер осы цифрды соңғы
орынға ауыстырсақ,онда нәтижеде пайда болған сан алғашқы саннан үшке
артық болады. Алғашқы санды табыңдар.
14
№106. Жазылуында екі бір цифры және екі нӛл цифры болатын неше
тӛрттаңбалы сан бар?
№ 107. Сан тізбегін жалғастыр:
1, 11, 21,1112, 3112, 211213, 312213, 212223, 114213, ...
№ 108. Тақтада тӛрт сан жазылып тұр. Оларды барлық мүмкін тәсілмен
екіден жұптап қосқанда, мына сандар шықты: 2, 4, 9, 9, 14, 16. Тақтада қандай
сандар жазылған?
№ 109. Егер тәуліктің аяғына дейін ӛткен уақыттың 3/5 бӛлігі қалса, қазір
сағат қанша?
№ 110. Дәптер мен кітапша бірге 80 теңге тұрады. Кітапша пен қарындаш
бірге 60 теңге тұрады, ал дәптер мен қарындаш бірге 64 теңге тұрады. Әр зат
жеке қанша теңге тұрады?
№ 111. Ванна суық сумен 6 мин 40 секундта, ал ыстық сумен 8 минутта
толады. Сонымен қатар, егер толы ваннаның тығынын суырып алса, су 13 мин
20 секундта ағып кетеді. Екі кранды қатар ашып қойып, ваннаны
тығындамайтын болса, ваннаны толтыруға қанша уақыт қажет?
№ 112.Ребусты шешіңіз: + Б
БЕЕЕ
МУУУ
№ 113. Қойлар мен тауықтардың бастарының саны 17, ал аяқтарының
саны 44. Қанша қой мен қанша тауық екенін табыңдар.
№ 114. Сан тізбегін жалғастыр:101; 112; 131; 415; 161; 718; 192; 021; 222;
324; …..
№ 115. Шегіртке 1 см, 3 см және 5 см ұзындыққа секіре алады. Ол 7 рет
секіріп 28 см ұзындыққа бара ала ма?
№ 116. Себетте 100 алмадан кем алма бар. Алмаларды 2, 3 немесе 5
балаларға тең етіп бӛлуге болады, бірақ 4 балаға тең етіп бӛлінбейді. Себетте
неше алма бар?
№ 117. Бір кірпіштің салмағы жарты кірпіш пен 2 килограммға тең.
Осындай тӛрт кірпіштің салмағы қандай?
31
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Шешулері мен жауаптары - С. А. Рахимбердинова К. Н. Байдовлетова Математикалық олимпиада есептері

text:
30
№83. c -ның қандай мәндерінде cх=9 теңдеуінің оң түбірлері болады?
№
84. (
х-2)(
у+3)=0 теңдеуінің графигін салыңдар.
№
85. х
2
+
ху=0 теңдеуінің графигін салыңдар
15
№118. Саудагер қонақүйге келіпті, оның 7 үзбеден тұратын алтын
шынжыры ғана болған екен. Қонақүйдегі әрбір тәулігі үшін шынжырдың бір
үзбесімен есеп айырысуға келісті. Қонақүймен есеп айырысуы үшін
шынжырды аз дегенде неше жерден үзуге болады?
№
119. Бір елде үш қала бар екен: А, В, Б-қалалары. А
қаласының
тұрғындары ылғи шындық айтады, Б қаласының тұрғындары ылғи ӛтірік
айтады, ал В қаласының тұрғындары шындық пен ӛтірікті қатал түрде кезекпен
айтады. Бір қаланың тұрғыны ӛрт кӛрген соң ӛртсӛндірушілердің кезекшісіне
хабарлайды. Сонда мынадай сӛз болды: «Бізде ӛрт
болып жатыр, тезірек
келіңіздер!» – «Қайда?!» - «В қаласында!» Ӛртсӛндірушілер
қай қалаға бару
керек?
№
120. Жанұяның бірнеше балалары бар. Олардың жетеуі қырыққабат
жегенді ұнатады, алтауы сәбіз жегенді, бесеуі бұршақ жегенді ұнатады. Тӛртеуі
қырыққабат
пен сәбіз жегенді, үшеуі қырыққабат пен бұршақ жегенді,
екеуі
сәбіз бен бұршақ жегенді ұнатады. Ал балалардың біреуі ғана қырыққабатты та,
сәбізді де және бұршақты да жегенді ұнатады. Жанұяда барлығы неше бала
бар?


title:
класс

№1 - С. А. Рахимбердинова К. Н. Байдовлетова Математикалық олимпиада есептері

text:
28
№58. Бірліктерінің және ондықтарының цифрлары арасына нӛл қойғанда
9 есе артатын барлық натурал сандарды табыңдар.
№
59. Үшке еселік екітаңбалы санның цифрлары арасына нӛл қойғанда
және пайда болған үштаңбалы санға жүздігіндегі цифрды екі еселеп қосқанда 9
есе артатын санды табыңдар.
№
60. Алдыңғы екі цифры ӛзара тең, соңғы екі цифры да ӛзара тең және
нақты санның квадраты болатын тӛрттаңбалы санды табыңдар.
№
61. Диананың 10 құрбысы бар. Әр отырыстағы қонақтар
қайталанбайтындай етіп, оларды бірнеше күн Диана қонаққа шақырды. Қонаққа
шақыру неше күнге созылды?
№
62. 2¹ºº санының цифрларының қосындысын, содан соң нәтиженің
цифрларының қосындысын және т.с.с нәтиженің цифрларының қосындысын
тапқанда, ең соңында біртаңбалы сан шықты. Осы санды табыңдар.
№
63. Атақты орыс суретшісі Богданов-Бельскийдің «Ауызша санау »
атты картинасы бар. Онда оқушылардың есепке қызығып, ойланып тұрғандары
бейнеленген. Бұл есеп мынадай:
Сендер де бұл есепті ауызша есептеп кӛріңдер.
№
64. Мына сандардың қайсысы үлкен:
немесе
№65. Арай, Құралай, Жадыра, Арман концертке қатысып, ән айтты. Әр
әнді үш қыз баладан айтты. Бәрінен ең кӛп Арай орындаған, 8 ән айтты, ең аз
орындаған Арман, 5 ән айтты. Барлығы неше ән айтылды?
№
67. Тойдағы 43 адам би биледі. Бірінші бикеш 8
жігітпен, екінші бикеш
9 жігітпен, үшінші бикеш 10 жігітпен,...,ал соңғы бикеш сол тойға келген
барлық жігітпен би биледі.Тойда қанша бикеш пен қанша жігіт болған?
№68. Ойын-сауық кешінде 20 биші болған. Мария жеті жігітпен, Ольга
сегіз жігітпен,
Вера тоғыз жігітпен билеген, ал Нинаның ӛзі жігіттердің
барлығымен билеген. Ойын-сауық кешінде қанша биші жігіт болған?
№
69. Бауыры мен ағасының жастары бірге алғанда 35жас. Егер біреуінің
жасының жартысы екіншісінің үштен біріне тең болса, онда бауыры мен ағасы
неше жаста?
№
70. 1998 жылы жасы мен туған жылының цифрларының қосындысы
тең болған адамның туған жылын анықтаңдар.
17
№
12. Жас саңырауқұлақта 90% су, ал кепкен саңырауқұлақта 15%су
болады. 17 кг жас саңырауқұлақтан қанша кепкен саңырауқұлақ алуға болады?
№
13. Жас таңқурайда 90% су, ал кепкен таңқурайда 4% су болады. 24 кг
жас таңқурайдан қанша кепкен таңқурай алуға болады?
№
14. Қауынның салмағы 10 кг және оның құрамында 99 % су бар. Біраз
кепкеннен кейін оның құрамында су 98 % болды. Қарбыздың қазіргі салмағы
қандай болды?
№
15. Құрамындағы тұз 40% болатын 600г ерітіндіден осы тұздың 12-
проценттік ерітіндісін алу үшін оған қанша су құю керек?
№
16.
Күнделік
50
теңге,
ал
оқулық
90теңге
тұрады.
Күнделік оқулықтан неше процентке арзан?
№
17. Күнделік 50 теңге, ал оқулық 90теңге тұрады. Оқулық күнделіктен
неше процентке қымбат?
№
18. Ақерке екі кітап сатып алды, бірі екіншісінен 50% қымбат. Екінші
кітап бірінші кітаптан неше процентке арзан?
№
19. Тауар 20%-ке арзандаса, барлық ақшаға тауарды неше процент
артық алуға болады?
№
20.
Жас
саңырауқұлақтың
ылғалдылығы
-
99%,
кепкен
саңырауқұлақтың ылғалдылығы - 98%. Жас саңырауқұлақ кепкеннен кейін
салмағы қалай ӛзгереді?
№
21. Конференциядағы делегаттардың қандай да бірнеше бӛлігі тек
ағылшын тілін, бірнеше бӛлігі
тек испан тілін, ал бірнеше бӛлігі екі тілді де
біледі. Делегаттардың 85%-і ағылшын тілін, 75%-і испан тілін біледі.
Делегаттардың неше проценті екі тілде сӛйлейді?
№
22. Майлылығы 35% болатын 5 л қаймақты майлылығы 20% болатын 4
л қаймақпен араластырып, оған және 1 л су қосты. Майлылығы қандай қаймақ
пайда болды?
№
23. Бақылау жұмысын орындаған оқушылардың 30%-і - "5" баға, 40%-і
- "4"баға, 8 оқушы - "3", ал қалғандары - "2" баға алды. Орташа ұпай 3,9.
Оқушылар қандай алған бағаларын Әр бағадан неше оқушы алған?
18
№24. Балнұр мен Арайлым 91%-тен кӛбі ер бала болатын математика
үйірмесіне қатысады. Математикалық үйірмеге қатысатын оқушылардың
мүмкін болатын ең аз санын табыңдар.
№
25. Егер ұлдар саны 50%-тен аз,бірақ 40%-тен артық болса,
математикалық үйірмеде ең аз дегенде неше
қатысушы бар,?
№
26. Кесе мен тәрелке бірге 2500 сом, ал 4 кесе мен 3 тәрелке 8870 сом
тұрады. Кесе мен тәрелкенің бағасы қандай?
№
27. Екі таңбалы х санның х және у цифрлары үшін 10х+у=ху +52
теңдігі орындалады.Осы сандарды табыңдар:
№
28. Үш сӛреде 52 кітап жатыр.Егер үшінші сӛреден екінші сӛреге 3
кітапты ауыстырып салса, онда бірінші және екінші сӛрелерде кітаптар бірдей ,
ал екінші сӛреде біріншіге қарағанда екі есе аз болады. Әр сӛреде неше кітаптан
болған еді ?
№
29. Цифрларының қосындысы 2001 болатын сан бүтін санның квадраты
бола ала ма?
№
30. Қабырғалары метрлердің бүтін сандарымен ӛрнектелетін ауданы 48
см
2
болатын неше тіктӛртбұрыш бар?
№
31.Тіктӛртбұрыш
үшеуінің
аудандары
2см
2
, 4см
2
,6 см
2
болатын
4 тіктӛртбұрышқа бӛлінген.
Берілген тіктӛртбұрыштың ауданын тап.
№
32. Жол бойында жӛндеу жұмыстары жүріп жатқандықтан , жүргізулер
суретте үзік сызықтармен кӛрсетілгендей қосымша жолмен жүрді. Қосымша
жол барлық жолды неше километрге арттырды?
№33.Орманда спорттық кросс ӛтті. Кросты талқылай келе бір тиін былай
деді: «Бірінші орынды қоян, екінші орынды түлкі иеленді». Басқа тиін
2
6
4
27
№
46. Есептеңдер:
.
№
47. 13+13
2
+13
3
+13
4
+...+13
2001
+13
2002
саны 7-ге бӛлінетінін дәлелде.
№
48. Келесі сан бүтін болатын дәлелде:
-
-
-
№
49.Есепте:
+
+
+
+
+
+
+
№
50. Қосындысы 504-ке еселік болатын, ал бӛліндісі 6-ға еселік болатын
екі үш таңбалы санды табыңдар.
№
51. Тізбектес тӛрт санның кӛбейтіндісі 7920-ге тең. Осы сандарды
табыңдар.
№
52.
а- ның қандай мәнінде(х+2)(х+4)(х+6)(х+8)+
а ӛрнегі толық квадрат
болады?
№
53. Бірдей үш құбыр хауызды 4 сағатта толтырады. Осындай екі құбыр
осы хауызды неше сағатта толтырады?
№54. Рустам мен Дулаттың аулаған балықтары Русланның аулаған
балықтарынан 3
есе артық, ал Дулат пен Русланның аулаған балықтары
Рустамның аулаған балықтарынан 5 есе артық. Рустам мен Русланның аулаған
балығы кӛп пе, әлде Дулаттың аулаған балығы кӛп пе?
№
55.Үш жолдас: мүсінші Аппақов, қобызшы Қараев және суретші
Қоныров кездесті. Қара шашты былай дейді: «Біреуіміздің шашымыз ақ,
біреуіміздікі қара, біреуіміздікі қоңыр, бірақ ешқайсымыздың да аты-жӛніміз
шашымыздың түсіне сәйкес келмейді екен». «Дұрыс айтасың»- деді Аппакқв.
Суретшінің шашының түсі қандай?
№
56.Дүкенге үш сортты 25 жәшік алма әкелінді (
әр жәшікте тек бір
сортты алма). Осы алмалардың ішінде бір сортты алмалардаң кем дегенде 9
жәшік кездесетінін дәлелдеңіз.
№
57. Бекжанның туған күніне бірнеше қонақтар келді. Үстел үстінде
үлкен вазада кәмпиттер тұрды. Қонақтардың бірі ваза қасына келіп, ойша
кәмпиттерді барлығына (Бекжанды қоса алғанда) бірдей етіп бӛлді де, ӛз үлесін
және тағы да бір кәмпит алды. Екінші қонақ та ваза қасына келіп, кәмпиттерді
ойша барлығына (Бекжанды қоса алғанда) бірдей етіп бӛлді де, ӛз үлесін және
екі кәмпит алды. Дәл сол сияқты үшінші қонақ та ӛз үлесін және үш кәмпит
алды, осылай жалғаса берді. Ең соңынан келген Бекжан вазаның бос екенін
кӛрді. Барлық қонақтардың бірдей кәмпит алғанын дәлелдеңдер.
26
№22. Қайсы сан үлкен: 100¹ºº немесе 50
50
• 150
50
?
№
23. Қайсысы үлкен: (1.01)¹ººº әлде 1000?
№
24. Мына айырманың соңғы цифрын анықтаңдар: 99
99
-51
51
.
№
25. 2¹ººº санында неше цифр бар?
№
26. 5¹ºº, 6
91
, 7
90
, 8
85
сандарының ең үлкенін тап.
№
27. 3x – 12y = 7 теңдеуінің барлық бүтін түбірлерін табыңдар.
№
28. 21x + 48y = 6 теңдеуінің барлық бүтін түбірлерін табыңдар..
№
29. 2x + 3y + 5z = 11 теңдеуінің барлық бүтін түбірлерін табыңдар.
№
30. (2x + y)(5x + 3y) = 7 теңдеуінің барлық бүтін түбірлерін табыңдар.
№
31. xy = x + y + 3 теңдеуінің барлық бүтін түбірлерін табыңдар.
№
32. Натурал санның квадраты 2-ге аяқталуы мүмкін бе?
№
33. x² – y² = 31 теңдеуінің натурал түбірлерін табыңдар.
№
34. x
2
-y
2
=30 теңдеуінiң бүтiн шешуiнiң болмайтындығын дәлелде.
№
35. x² – y² = 303 теңдеуінің натурал түбірлерін табыңдар.
№
36. 2х
2
+2y
2
—ӛрнегiн екi ӛрнектiң квадраттарының қосындысы түрiнде
жаз.
№
37. x
2
-2x+y
2
-4y+5=0 – теңдеуiн шеш.
№
38. х
2
-у
2
= 69 теңдеуiн ғана қанағаттандыратын натурал сандарды анықта.
№
39. x³ + x² + x – 3 = 0 теңдеуінің бүтін түбірлерін табыңдар.
№
40. х+4 + х-1 =6 теңдеуін шешіңдер.
№
41.х∙у+1
=х+у болатындай
х пен
у-тің барлық мәндерін табыңдар.
№
42.
х
ху
х
ху у
екендігі белгілі.
х у
х у
табыңдар.
№
43. Ӛрнектің мәнін табыңдар:
№
44. Теңдеуді шешіңдер: 2∙(х+
х
)
2
+∙(х
2
+
х
)
2
- (х
2
+
х
)(х+
х
)
2
=(х+2)
2
№
45.
Ықшамдаңдар:
1
1
2
2
100
25 2
2
5
Достарыңызбен бөлісу:


title: С. А. Рахимбердинова К. Н. Байдовлетова Математикалық олимпиада есептері - бет 8

text:
20
әрбір ақтүсті құрақ үш қаратүсті құрақ және үш ақтүсті құрақ шектесіп жатыр.
Ақтүсті құрақтардың саны нешеу?
№
46. Пәтерінің нӛмірін сұрағанда, Алихан: «Пәтердің нӛмір саны ӛзінің
бірлігіндегі цифрдан 17 есе артық екендігін айтты.»
№
47. Цифрларының қосындысы ӛзінен 11есе кем барлық үштаңбалы
сандарды табыңдар.
№
48. Математикалық олимпиадаға 100 оқушы қатысты. Тӛрт тапсырма
берілді. Бірінші есепті- 90 оқушы, екінші есепті — 80 оқушы, үшінші есепті —
70 оқушы және тӛртінші есепті — 60 оқушы шығарды. Барлық тапсырманы
шығарған оқушы болған жоқ. Үшінші және тӛртінші есептерді шығарған
оқушылар марапатталды. Неше оқушы марапатталды?
№
49. Ардақ, Дулат, Мақсат, Арқат және Жансая екі-екіден жұптасып
теннис ойнады. Нәтижесінде Арқат 12 ойында, Ардақ 6 ойында ұтылды. Әр
жұп басқа жұппен бір рет қана ойнаса, Жансая неше ойында жеңіске жетті?
№
50. Ақылбек кітапты үш күнде оқып бітірді. Бірінші күні барлық
кітаптың 0,2-ін және 16 бет, екінші күні қалғанының 0,3-ін және 20 бет, ал
үшінші күні қалғанының 0,75-ін және соңғы 30 бетін оқыды. Кітапта неше бет
болған?
№
51. Барлық цифрлары әртүрлі, ал кӛбейтінділері 360-ға тең ең үлкен
санды табыңдар.
№
52. Теннис турнирына10 теннисші қатысты. Бірінші айналымда ойнау
үшін оларды жұпқа бӛлудің неше нұсқасы бар?
№
53. Электронды сағат 00:00:00 мен 23:59:59 аралығындағы уақытты
кӛрсетеді. Бір тәулік ішінде индикаторда қатарынан тӛрт 3 цифры неше рет
жанады?
№
54. Қандай да бір үштаңбалы санның соңғы екі цифрының орындарын
ауыстырғанда пайда болған сан мен алғашқы санның қосындысынан 173-пен
басталатын тӛрттаңбалы сан пайда болды. Осы санның соңғы цифры қандай
болады?
№
55. А және В пунктінен екі машина біруақытта бір-біріне қарама-қарсы
шықты. 7 сағаттан соң олардың арасы 136 километр болды. А және В
арақашықтығын табыңдар , егер бір машина оны 10 сағатта, ал екінші
машина12 сағатта жүріп ӛтетін болса.
25
Достарыңызбен бөлісу:


title:
сынып
№1 - С. А. Рахимбердинова К. Н. Байдовлетова Математикалық олимпиада есептері

text:
С. А. Рахимбердинова К. Н. Байдовлетова Математикалық олимпиада есептері
жүктеу/скачать
112,16 Kb.
бет
9/12
Дата
24.11.2023
өлшемі
112,16 Kb.
#125420
1
...
4
5
6
7
8
9
10
11
12
Байланысты:
С. А. Рахимбердинова К. Н. Байдовлетова-emirsaba.org
7
сынып
№
1.
777
777
санының соңғы цифры қандай?
№
2.
(n² – 1)¹ººº • (n² + 1)¹ºº¹санына қандай санды қосқанда
нәтижесі n-ге
бӛлінеді?
№
3.
2
n
– n² ӛрнегі 7-ге бӛлінетіндей 10000-нан кем неше n натурал саны
бар?
№
4.
а бүтін
санын 7-ге бӛлгендегі қалдық 4 болса, онда
а
2
+2а өрнегін 7-
ге бөлгендегі қалдық неше болады?
№
5
. 1989 • 1990 • 1991 + 1992³ санын 7-ге бӛлгендегі қалдықты табыңдар.
№
6
. 9¹ºº санын 8-ге бӛлгендегі қалдықты табыңдар.
№
7.
2¹ºº санын 3-ке бӛлгендегі қалдықты табыңдар.
№
8.
3
1989
санын 7-ке бӛлгендегі қалдықты табыңдар.
№
9.
10¹º + 10¹ºº + 10¹ººº + … + 10¹ºººººººººº санын 7-ке бӛлгендегі
қалдықты табыңдар.
№
10.
Айталық, А саны 4444
4444
санының цифрларының қосындысы, ал B
саны А санының цифрларының қосындысы болсын. В
санының цифрларының
қосындысын табыңдар.
№
11.
p, p + 10, p + 14 – жай сандар. p- ны табыңдар.
№
12.
p, 2p + 1, 4p + 1 – жай сандар. p- ны табыңдар.
№
13.
p, 4p² + 1 и 6p² + 1 – жай сандар. p- ны табыңдар.
№
14.
1989
1989
санының соңғы цифрын тап. .
№
15.
2
50
санының соңғы цифрын тап.
№
16.
31¹¹ немесе 17
14
сандарының қайсысы үлкен?
№
17.
Қайсысы үлкен: 2³ºº немесе 3²ºº?
№
18.
Қайсысы үлкен: 2
40
немесе 3
28
?
№
19.
Қайсысы үлкен: 5
44
немесе 4
53
?
№
20.
Қайсысы үлкен: 7
92
немесе 8
91
?
№
21.
Қайсысы үлкен: 1234567 • 1234569 немесе 1234568²?
24
№
93.
30 оқушысы бар сыныптан математикалық
олимпиадаға қатысу
үшін екі оқушыны неше тәсілмен таңдауға болады?
№
жүктеу/скачать
112,16 Kb.
Достарыңызбен бөлісу:
1
...
4
5
6
7
8
9
10
11
12
©emirsaba.org 2024
әкімшілігінің қараңыз
Басты бет
Lessons
Curriculum vitae
Documents


title: С. А. Рахимбердинова К. Н. Байдовлетова Математикалық олимпиада есептері

text:
Авторлар:
Рахимбердинова С.А.
Байдовлетова К.Н.
Пікір жазған:
Ф.Х.Вильданова
Шәкәрім атындығы СМУ жоғары математика кафедрасының
доценті, физика-математика ғылымдарының кандидаты
«Математикалық олимпиада есептері»
атты оқу құралы оқу
бағдарламасында кездеспейтін логикалық,
шығармашылық, қызықты және
қиындатылған есептерден құрастырылған. Оқушыны ӛз
бетімен жұмыс істеуге
икемдейді, сонымен қатар оның ғылыми тұрғыда ойлануына,
танымдық және
шығармашылық қабілеттерінің оянуына ықпал жасайды. Логикалық есептер
оқушыны зерделілікке, тапқырлыққа, ұстамдылыққа, шапшаң есептеу қабілетін
дамытуға, ойын ұштай түсіп, еңбектене білуге тәрбиелейді. Соның нәтижесінде
оқушы математикалық біліктілігі мен дағдысын олимпиадада кӛрсете алады.
Оқушы ӛз білімінің деңгейі мен біліктілігін
тексеру мақсатында бірнеше
есептердің шешілу тәсілдері кӛрсетілген. Тереңдетілген бағытта алынған
тапсырмалар оқушылардың жас ерекшеліктерін ескеріп, білімдерін жетілдіріп,
дамытуға арналған.
Жинақтағы тапсырмалар 5-7 сынып оқушыларына арналған.
Сонымен
қатар ұстаздар мен ата-аналарға да қызықты және пайдалы болады деп
есептеймін.
С.А. Рахимбердинова
42
Мынадай теңдеу құрамыз: х+(6 +х) =20, бұдан х=7,
сондықтан биші жігіттердің саны
:
20-7 = 13.
Жауабы: 13биші жігіт болған.
№
69. Бауыры 14 жаста, ағасы 21жаста.
№
74. 2, 3,4,5,7,13
№
75. х=3 у=2.
№
76. 11
6
саны 1 цифрымен аяқталады. 14
6
саны 6 цифрымен, 13
3
- саны 7
цифрымен аяқталады. Демек берiлген ӛрнек нӛлмен аяқталады, яғни 10-ға
еселiк.
№
77. (2; 0,5; 4); (-2; -0,5; -4)
№
78. x=2,y=1,z=3,u=-1,v=-2.
№
79. 100 бен 109 аралығындағы сандар.
№
80. 2002,2 және екі мың бірліктер.
№
81. c -ның қандай мәндерінде
cх=9 теңдеуінің -9; 0;
-ге тең бір түбірі
болады?
№
82. c -ның қандай мәндерінде
cх=9 теңдеуінің түбірлері болмайды?
№
83. c -ның қандай мәндерінде
cх=9 теңдеуінің оң түбірлері болады?
3
МАЗМҰНЫ
5 –сынып ..................................................................................
6 –сынып ..................................................................................
7 –сынып ..................................................................................
Шешімдері мен жауаптары
5 –сынып ..................................................................................
6 –сынып ..................................................................................
7 –сынып ..................................................................................


url: http://emirsaba.org/s-a-rahimberdinova-k-n-bajdovletova-matematikali-olimpiada-ese.html#С.А._Рахимбердинова___К.Н._Байдовлетова___Математикалық_олимпиада_есептері_5-7_сыныптарға_арналған


url: http://emirsaba.org/s-a-rahimberdinova-k-n-bajdovletova-matematikali-olimpiada-ese.html#Ф.Х.Вильданова_Шәкәрім_атындығы_СМУ_жоғары_математика_кафедрасының_доценті,_физика-математика_ғылымдарының_кандидаты


3-тапсырма. Интербелсенді тақтаға тақырыпқа сай тірек сөздер шығарылады. Сол тірек сөздер арқылы оқушылар мәтін құрау
Тірек сөздер: Ұлы Отан , соғыс, жауынгер, Ақмола, жеңіс,
9 мамыр,
Қосымша сөздер:майдан, тас-талқан, екінші дүниежүзілік.
Дескриптор.
) Өзін-өзі бағалау кестесі.
Сені не ойландырды? __________________________________
_____________________________________________________
Саған не қиын болды? _________________________________
_____________________________________________________
Ұлы Отан соғысы туралы жаңадан не білдің? ______________
_____________________________________________________
Суреттер
https://www.google.com/search?rlz
https://www.youtube.com/watch?v=TwD0jZdUuC8
кеспе қағаздар
Соңы
5 мин
Үй тапсырмасы
«Жүрекше» әдісі. Тақтада ақ түсті үлкен жүрек суреті ілулі
тұрады, ал оқушыларға қызыл түсті кішкентай жүрекшелер
таратылады сол жүрекшелерге оқушылар сабақтан алған
әсерлерін жазып ақ жүреті толтырады
Қағаздан қиылған жүрекшелер
1
Мәтін мазмұнын түсінеді
Сұрақтарға толық жауап береді
Суретттерді иллюстрация арқылы ретімен орналастырады.


title:
-тапсырма. Интербелсенді тақтаға тақырыпқа сай тірек сөздер шығарылады. Сол тірек сөздер арқылы оқушылар мәтін құрау

Тірек сөздер


title: С. А. Рахметова сынып: Қатысқандар: Қатыспағандар: Тақырып: мамыр «Жеңіс күні» Сабақ 9 мамыр

text:
Балаларды адамгершілікке, отанын сүюге, оны қорғауға баулу.Отанға деген сүйіспеншілігін арттыру,оларға патриоттық тәрбие бере отырып, өз елін, жерін қастерлейтін саналы да парасатты елжанды-ұлтжанды азамат етіп тәрбиелеу.
Көрнекілігі: Ұлы Отан соғысы туралы кітаптар, батырлар суреттері.
Жоспар
Жоспарланған уақыт
Жоспарланған жаттығу түрлері
Ресурстар
Басы
3 мин
8 мин
1 мин
2 мин
Ұйымдастыру кезеңі: Сабақ басында оқушыларға «9-мамыр - Ұлы жеңіс күні» атты 2 минуттік бейнеролик көрсетіледі. Бейнеролик алдында, оқушыларға осы роликті көргеннен кейін сұрақтар қойылады, сол себепті роликті мұқият тыңдап алыңдар- деп балалардың зейінің бейнероликке аударамын.
1-тапсырма. Көрген бейнеролик бойынша оқушылар
«Сиқырлы текше» әдісімен мәтінге сай
сұрақтарға жауап береді. Сұрақтар Блум
таксономиясы бойынша сараланған.
Сұрақтары:
1. Ұлы Отан соғысы қашан басталды?
2.Соғыс сөзін қалай түсінесіз?
3.Соғыс пен бейбітшілік айырмашылығы қандай?
4. «Отан үшін отқа түс, күймейсің» деген мақалды қалай түсінесіз?
5.Әр 5-ші адам дегенді қалай түсінесіз?
6. Жеңіс маңызды ма/ маңызды емес пе қалай ойлайсың?
Дескриптор.
«Үш пікір» оқушының қолына үш таяқша беріледі, осы таяқшалар арқылы әр баланың үш пікір айтуына мүмкіндігі бар
2-тапсырма. Оқушыларды жұпқа бөліп, әр жұптың алдына әр-түрлі суреттер беріледі сол суреттер арқылы Ұлы жеңіс тақырыбына иллюстрация арқылы постер жасайды. Ортаға шығып таныстырады.
Дескриптор
«Балдар қою»арқылы бағалау. Оқушылардың қолдарында (1,2,3) сандары жазылған бағалау тақтайшасы болады, сол арқылы сыныппен бағалайды.
Орташа


title: С. А. Рахметова сынып: Қатысқандар: Қатыспағандар: Тақырып: мамыр «Жеңіс күні» Сабақ


title: ЯСАУИ УНИВЕРСИТЕТІНІҢ ХАБАРШЫСЫ - Сараланады. Сонымен қатар тақырып аясында екі елдің географиялық орналасу аумағына...

text:
Байланысты: Особенности отношений государства и религии принципы и тенденции развития
ЯСАУИ УНИВЕРСИТЕТІНІҢ ХАБАРШЫСЫ , №4 (118), 2020 ISSN-p 2306-7365 ISSN-e 2664-0686 39
бақылауымен жасайды. Осы жерден бастап ТР-да дін мен мемлекеттің қатынасы жақындай
түседі. Нақтырақ айтсақ, Дианеттің қызметі ислам құндылықтары мен мешіт істерін басқару
және жоғарыда келтірілген бірқатар діни бірлестіктерге тән функцияларды атқарып және
басқарманың мемлекеттік мекеме секілді президент әкімшілігі тарапынан басқарылуы және
Дианеттің мектептерде діни құндылықтарды түсіндіру іс-шараларын ұйымдастыруы елдегі
билік пен исламдық басқарма арасындағы жақындастықты білдіреді. Сонымен қатар де
зайырлы ел болғанымен діни сабақтардың мектептерде оқытылуы осы пікірді қуаттай түседі.
Географиялық аумағы мен мәдени кеңістігі екі елдің де исламдық тамырын ортаға
шығарады. Алайда, Иранда көне парсы мәдениеті мен сенімдік жұрнағы, ежелгі саяси
оқиғалардың әлі күнге дейін елдегі дін мен мемлекет қатынасына әсері бар. Оған мысал
жоғарыда келтірілген Вавилон дәуірінен бергі еврейлер және моңғол шапқыншылығы
кезінен бергі армян христиандар, сонымен қатар халдей ассириялық нестариандар және
Сасанидтерден бергі зороастризм өкілдерінің елдегі танылған діндердің қатарына қосылуы.
Қазіргі ИИР-дағы мемлекеттік дін Джафариттік исламда бұл мәртебеге кездейсоқтықпен
жеткен жоқ. Иранның исламдық діни тарихы шииттіктің осы бағытымен байланысты.
Сондықтан Аятолланың доктринасы осы негізді басшылыққа алып, Иран халқы арасында
дами түсті. Нәтижеде қазіргі исламдық билік орнады. Ал, ТР алып мұсылман империясы
Османлы мемлекетінің заңды мұрагері. Сондықтан бұл жерде исламның сүнниттік оның
ішінде ханафи мазһабы мен түрлі сопылық тариқаттардың ізі бар. Түрлі жамағаттар осы
іздердің көрінісі. Ел зайырлылығының символы Ататүрік те осы кеңістікке тиесілі.
Сондықтан ол мемлекет пен дінді қатаң бөлсе де оның басқару жүйесі қазіргі дианеттің
қызметін белгілеп берген ұстанымға айналып отыр. Яғни, аз да болса, дінге мемлекеттен
орын қалдырған. ТР-ның христиандық құндылықтар мен батыс мәдениетінің орталығы
саналатын Еуропада орналасқандығын ескерсек сыртқы факторлардың әсері болары сөзсіз.
Зерттеуде Түркияның дін және мемлекет қатынасына ЕО ықпалы көрсетілді. Сонымен қатар
ТР-ның қаншама жылдардан бері аталмыш одаққа мүшелікке өтуге деген талпынысы мен
сол бағыттағы дін саласында бір қатар өзгерістер жасағандығы мәлім. Алайда, түрік елі ЕО
комиссиясы ұсынған кейбір өзгертулерді орындаудан бас тартуы елдің ішкі, оның ішінде дін
және мемлекет қатынасында тәуелсіз болуына аса мән беретіндігін көрсетуде.


title: Қорытынды - Сараланады. Сонымен қатар тақырып аясында екі елдің географиялық орналасу аумағына және этноконфессиялық...

text:
ISSN-p 2306-7365
ISSN-e 2664-0686
ЯСАУИ УНИВЕРСИТЕТІНІҢ ХАБАРШЫСЫ
, №4 (118), 2020
40
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Constitution
of
the
Islamic
Republic
of
Iran.
[Электронды
ресурс].
URL:
http://en.parliran.ir/eng/en/Constitution#preamble
2. Мартыненко Н. Процесс политической модернизации Ирана // Свободная мысль. – 2014. –
№5 (1647). – С. 73–86.
3. Дунаева Е.В. Шиитское духовенство в политической жизни современного Ирана // Контуры
глобальных трансформаций: политика,
экономика, право. – 2018. – Т. 11. – №4. – С. 169–189.
4. Iran Population [Электронды ресурс]. URL: // https://countrymeters.info/en/Iran#religion
5. Раванди-Фадаи С. Основные черты этноконфессиональной ситуации в современном Иране //
Россия и мусульманский мир. – 2015. – №2 (272). [Электронды ресурс]. URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/osnovnye-cherty-etnokonfessionalnoy-situatsii-v-sovremennom-
irane (дата обращения: 19.01.2020).
6. Iran
2018
international
religious
freedom
report.
[Электронды ресурс]. URL:
https://www.state.gov/wp-content/uploads/2019/05/IRAN-2018-INTERNATIONAL-RELIGIOUS-
FREEDOM-REPORT.pdf
7. Political Parties Law. [Электронды ресурс]. URL: https://irandataportal.syr.edu/political-parties-
law 29.12.2019
8. Hossein Asayesh and others. Political Party in Islamic Republic of Iran: A Review // Journal of
Politics and Law. – March, 2011. – Vol. 4, No. 1. – P. 221.
9. Усманов Р.Х. Реализация принципов исламского государства в
современной исламской
республике Иран // Социально-гуманитарные знания. – 2011. – №8. [Электронды ресурс].
URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/realizatsiya-printsipov-islamskogo-gosudarstva-v-
sovremennoy-islamskoy-respublike-iran (дата обращения: 10.01.2020).
10. Политическое пространство и социальное время: идентичность и
повседневность в
структуре жизненного мира: тезисы XХХ Харакского форума 26–30 мая 2016 г., г. Ялта /
Под ред. Т.А. Сенюшкиной, А.В. Баранова. – Симферополь: ИТ «АРИАЛ», 2016. – 260 с.
11. Turkey Population. [Электронды ресурс]. URL: https://countrymeters.info/en/Turkey#religion
12. Turkey's Constitution of 1982 with Amendments through 2017. [Электронды ресурс]. URL:
https://www.constituteproject.org/constitution/Turkey_2017.pdf?lang=en
13. Высший
Совет
по
Религиозным
делам.
[Электронды
ресурс].
URL:
https://www.diyanet.gov.tr/ru
14. Turkey
2018
international
religious
freedom
report.
[Электронды ресурс]. URL:
https://www.state.gov/wp-content/uploads/2019/05/TURKEY-2018-INTERNATIONAL-
RELIGIOUS-FREEDOM-REPORT.pdf
15. Law
on
political
Достарыңызбен бөлісу:


title:
parties.
[Электронды - Сараланады. Сонымен қатар тақырып аясында екі елдің географиялық орналасу аумағына және...

text:
ЯСАУИ УНИВЕРСИТЕТІНІҢ ХАБАРШЫСЫ
, №4 (118), 2020
ISSN-p 2306-7365
ISSN-e 2664-0686
41
REFERENCES
1. Constitution
of
the
Islamic
Republic
of
Iran.
[Elektrondy
resýrs].
URL:
http://en.parliran.ir/eng/en/Constitution#preamble
2. Martynenko N. Protsess polıtıcheskoı modernızatsıı Irana // Svobodnaıa mysl. – 2014. – №5
(1647). – S. 73–86. [in Russian]
3. Dýnaeva E.V. Shııtskoe dýhovenstvo v polıtıcheskoı jıznı sovremennogo Irana // Kontýry
globalnyh transformatsıı: polıtıka, ekonomıka, pravo. – 2018. – T. 11. – №4. – S. 169–189. [in
Russian]
4. Iran Population [Elektrondy resýrs]. URL: // https://countrymeters.info/en/Iran#religion
5. Ravandı-Fadaı S. Osnovnye cherty etnokonfessıonalnoı sıtýatsıı v sovremennom Irane // Rossııa ı
mýsýlmanskıı
mır.
–
2015.
–
№2
(272).
[Elektrondy
resýrs].
URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/osnovnye-cherty-etnokonfessionalnoy-situatsii-v-sovremennom-
irane (data obraenııa: 19.01.2020).
6. Iran
2018
international
religious
freedom
report.
[Elektrondy
resýrs].
URL:
https://www.state.gov/wp-content/uploads/2019/05/IRAN-2018-INTERNATIONAL-RELIGIOUS-
FREEDOM-REPORT.pdf
7. Political Parties Law. [Elektrondy resýrs]. URL: https://irandataportal.syr.edu/political-parties-law
29.12.2019
8. Hossein Asayesh and others. Political Party in Islamic Republic of Iran: A Review //
Journal of
Politics and Law. – March, 2011. – Vol. 4, No. 1. – P. 221. [in English]
9. Ýsmanov R.H. Realızatsııa prıntsıpov ıslamskogo gosýdarstva v sovremennoı ıslamskoı respýblıke
Iran // Sotsıalno-gýmanıtarnye znanııa. – 2011. – №8. [Elektrondy resýrs]. URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/realizatsiya-printsipov-islamskogo-gosudarstva-v-sovremennoy-
islamskoy-respublike-iran (data obraenııa: 10.01.2020).
10. Polıtıcheskoe prostranstvo ı sotsıalnoe vremıa: ıdentıchnost ı povsednevnost v strýktýre jıznennogo
mıra: tezısy XХХ Harakskogo forýma 26–30 maıa 2016 g., g. Ialta / Pod red. T.A. Senıýshkınoı,
A.V. Baranova. – Sımferopol: IT «ARIAL», 2016. – 260 s. [in Russian]
11. Turkey Population. [Elektrondy resýrs]. URL: https://countrymeters.info/en/Turkey#religion
12. Turkey's Constitution of 1982 with Amendments through 2017. [Elektrondy resýrs]. URL:
https://www.constituteproject.org/constitution/Turkey_2017.pdf?lang=en
13. Vysshıı Sovet po Relıgıoznym delam. [Elektrondy resýrs]. URL: https://www.diyanet.gov.tr/ru
14. Turkey
2018
international
religious
freedom
report.
[Elektrondy
resýrs]. URL:
https://www.state.gov/wp-content/uploads/2019/05/TURKEY-2018-INTERNATIONAL-
RELIGIOUS-FREEDOM-REPORT.pdf
15. Law
on
political
Достарыңызбен бөлісу:


title:
parties.
[Elektrondy - Сараланады. Сонымен қатар тақырып аясында екі елдің географиялық орналасу аумағына және...

text:
parties.
[Elektrondy
resýrs].
URL:
https://www.legislationline.org/download/id/7853/file/Turkey_law_political_parties_1983_am2014
_en.pdf
16. Matıýhın V.V. Domınırovanıe partıı spravedlıvostı ı razvıtııa v týretskom polıtıcheskom protsesse:
ıdeologıcheskıı aspekt // Vestnık RÝDN. Serııa: Polıtologııa. 2016. №2. [Elektrondy resýrs]. URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/dominirovanie-partii-spravedlivosti-i-razvitiya-v-turetskom-
politicheskom-protsesse-ideologicheskiy-aspekt (data obraenııa: 09.01.2020).
17. Razlıvaev A. Týrtsııa: vozrojdenıe relıgıoznyh obın // Rossııa ı mýsýlmanskıı mır. – 2010. – №3.
[Elektrondy resýrs]. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/turtsiya-vozrozhdenie-religioznyh-
obschin (data obraenııa: 07.01.2020).
18. Commission of the European Communities: Turkey 2019 Report. – Brussels, 2019. – P. 31–32.
19. Kýdrıashova Iý. Kýltýrno-relıgıoznaıa samobytnost Týrtsıı kak faktor, stavıaıı pod somnenıe ee
ıdentıchnost so stranamı ES // Rossııa ı mýsýlmanskıı mır. – 2010. – №8. [Elektrondy resýrs].
URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/kulturno-religioznaya-samobytnost-turtsii-kak-faktor-
stavyaschiy-pod-somnenie-ee-identichnost-so-stranami-es (data obraenııa: 13.01.2020).
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Кілт сөздер - Сараланады. Сонымен қатар тақырып аясында екі елдің географиялық орналасу аумағына және этноконфессиялық...

text:
ISSN-p 2306-7365
ISSN-e 2664-0686
ЯСАУИ УНИВЕРСИТЕТІНІҢ ХАБАРШЫСЫ
, №4 (118), 2020
32
elements in the power system of these countries, including the country's Constitution and legislation
regulating
the sphere of religion, the activities of religious parties and religious communities. In
addition, special attention was paid to the geographical location of the two countries, ethnic and
religious
composition, and cultural history.
Among Islamic countries, Iran and Turkey have a number of differences in religious and state
relations compared to other Muslim countries. Therefore, it is important to focus on the models of
these two countries when studying the world experience of relations between religion and the state
in a comprehensive way. This is especially important for Kazakhstan, which is moving in a secular
direction. In the structure of the state administration of Iran, the influence
of the religious corps
«Valiyat Faqih» is predominant. In Turkey, on the other hand, the religious administration of Dianet
is subordinate to the presidential administration. In Iran, religious
parties are politically active,
while in Turkey, political parties are not allowed to use any religious elements. However, despite
these features, both countries are recognized in the world as States that give priority to the Muslim
religion.
Since the article is aimed at uncovering the specifics of state-confessional relations in Iran and
Turkey, structural and functional and comparative analysis methods have been used in the study.
Достарыңызбен бөлісу:


Keywords: state, Constitution, religious association, religious parties, Ayatollah, Dianet,
Islam.
Г. Мажиев PhD докторант, Египетский университет исламской культуры Нур-Мубарак (Казахстан, г. Алматы), е-mail: g.mazhiev@mail.ru Особенности отношений государства и религии: принципы и тенденции развития В данной статье проанализированы аспекты религии и государственных отношений в
Иране и Турции. Для раскрытия вопроса об отношениях государства и религии проведен
анализ особенностей проявления религиозных элементов в системе власти этих стран, в том
числе в Конституции и законодательных актах, регулирующих сферу религии, деятельность
религиозных партий и религиозных сообществ. Кроме того, в рамках темы особое внимание
уделяется географическому расположению обеих стран, их этноконфессиональному составу
и истории культуры.
Среди исламских стран Иран и Турция имеют ряд различий в религиозных и
государственных отношениях по сравнению с другими мусульманскими странами. Поэтому
при комплексном изучении мирового опыта взаимоотношений религии и государства важно
ориентироваться на модели этих двух стран. Это особенно важно для Казахстана, который
движется в светском направлении. В структуре государственного управления Ирана влияние
религиозного корпуса «Валият Факих» является преобладающим. А в Турции, напротив,
религиозное управление Дианет подчиняется администрации президента. В Иране
религиозные партии политически активны, в то время как в Турции политическим партиям
не разрешается использовать какие-либо религиозные элементы. Однако, несмотря на эти
особенности, обе страны признаны в мире как государства, отдающее приоритет
мусульманской религии.
Поскольку
статья
направлена
на
раскрытие
специфики
государственно-
конфессиональных отношений в Иране и Турции, в исследовании использованы методы
структурно-функционального и сравнительного анализа.
Ключевые слова: государство, конституция, религиозные объединения, религиозные
партии, Аятолла, Дианет, ислам.


title:
Keywords: state, Constitution, religious association, religious parties, Ayatollah, Dianet,
Islam.
Г. Мажиев


text:
Байланысты: Особенности отношений государства и религии принципы и тенденции развития
ЯСАУИ УНИВЕРСИТЕТІНІҢ ХАБАРШЫСЫ , №4 (118), 2020 ISSN-p 2306-7365 ISSN-e 2664-0686 33
Кіріспе Ислам дініне басымдылық беретін елдердің арасында Иран мен Түркияның дін мен
мемлекет қатынасының араб елдеріне қарағанда бірқатар өзгешеліктері бар. Аталмыш екі
елдің жаһандық аренадағы орны мен ішкі конфессия және ұлттық құрамы мен геосаяси
орналасу аумақтары әр түрлі. Сәйкесінше бұл елдердің конфессиялық саясаты және дін мен
мемлекет қатынастарын реттеу саясатында да, оны түзетін заңнамалық құжаттарында да
бірқатар айырмашылықтар бар. Сондықтан, мемлекет пен дін қатынасының әлемдік бет-
бейнесі мен толық тәжірибелерін кешенді зерттеуде Иран мен түрік елінің моделдеріне
тоқталу маңызды. Әсіресе, бұл екі елдің тарихи және мәдени басымдылығы бар діндерге
ерекше мәртебе берудегі тәжірибелерін зерттеу посткеңестік кеңістіктегі ішкі және сыртқы
саяси бағдарын дамытушы елдер үшін өзекті тақырып болып саналады.
Әрине, бұл тұста түрік елін ислам мемлекеті ретінде санау оғаш көрінері сөзсіз.
Дегенмен, соңғы кездері Түркияның ислам дініне бірқатар басымдылықтар беруі, өзін
мұсылман елдері арасындағы көшбасшы ел ретінде қалыптастыруға ұмтылуы аталмыш елдің
зайырлылық ұстанымдарына қарамастан өздерін ислам елі ретінде танытқысы келетіндігін
ашық көрсетуде. Ал, Иран Ислам Республикасы (ИИР) атына сәйкес өзінің исламдық
бағыттағы ел екендігін ашық мәлімдейді.
Зерттеу нысаны ретінде алынған екі елдің ішіндегі ИИР-дің мемлекет пен дін қатынасы
елдің мың жылдықтар тарихымен тікелей қатысты. Оның ішінде халықтың рухани тарихы
мен мемлекеттік басқару тәжірибесіне аса мән берілген. Ел конституциясының
преамбуласында «Иран Ислам Республикасы Конституциясы ислам негіздерін орнықтыра отырып, иран қоғамының мәдени, әлеуметтік, саяси және экономикалық институттарында көрініс беріп, ислам ұлтын (үмбет) қалыптсатыру үшін шынайы түрде күш салады» делінсе, 1-бабында «Иранда басқару жүйе – Иран халқының ескі сеніміне негізделіп, Құран бойынша әділдікпен басқарылатын, Аятолла имам Хомейни жетекшілік еткен ислам революциясының жеңісінен кейінгі Исламдық Республика...» делінген
жазбаларда елдегі билік жүйесіндегі исламның басымдылығы анық көрсетілген [1].
Мемлекеттік басқаруда Хомейнидің дін мен зайырлы биліктің бірлігін насихаттайтын ілімі
жатыр [2, 73–86-бб.].
ИИР-да мұсылман дінбасылардың белсенділігі мемлекеттің саяси, қоғамдық істерінде
байқалады. Оның елдегі заңдылық құқығы діни доктрина арқылы қуатталады. Ислам дінінің
алғашқы ғасырларында саяси билік пен діни көсемдік бір адамның құзіретінде болды. Оған
ислам дінінің ең алғашқы уағыздаушысы Мұхаммед пайғамбардың ислам халифатын құрып,
саяси және діни істерге қатар басшылық етуі жарқын мысал бола алады. Джафариттік ілімге
сәйкес жас кезінде ғайып болған пайғамбардың ізін жалғаушы он екінші имам кейін жерге
маһди болып қайта оралады. Яғни, саяси билікті де, діни басқаруды да өз қолына алады
деген сенім. Ал, ол қайта оралғанша дін ғұламалары саяси істерге араласуы тиіс деген
доктринаны жандандырып, іс жүзінде қазіргі Иран мемлекетінің халқының арасында кеңінен
танытқан Аятолла Хомейни болып табылады. Мұны Хомейнидің «...империялық державалар дінді саясаттан және саясатты діннен қуана-қуана бөлді. Әу бастан-ақ біздің саясаткерлер бұл идеяны алға тартқан еді, ал біз, дінбасылар, саясатқа мән бермейтінімізге және біз тек дінмен ғана шектелуіміз керек екендігіне сенген едік» дей
келе, «біздің міндет исламдық басқаруды орнықтыруға жұмыс жасау» дегенүндеулерінен
анық байқауға болады [3, 169–189-бб.].
Конституцияның 2 бабында «Ислам Республикасы – сенімге негізделген жүйелі басқа- ру» деп, ислам мемлекеті деген ұғымға анықтама бере отырып, аталмыш баптың 5 тармағын-
да «имамдардың (имамат) сабақтастығы мен олардың қоғамға деген қамқорлығы және ислам революциясын жалғастырудағы негіз қалаушы рөлі» және 12 бапта «Иранның ресми діні 12 имамды мойындайтын джафариттік бағытындағы ислам» деген жолдарында елдің
исламның шииттік бағытына негізделгендігін ашып көрсетеді. Исламдағы джафариттік


title: ISSN-p 2306-7365 - Сараланады. Сонымен қатар тақырып аясында екі елдің географиялық орналасу аумағына және этноконфессиялық...

text:
Байланысты: Особенности отношений государства и религии принципы и тенденции развития
ISSN-p 2306-7365 ISSN-e 2664-0686 ЯСАУИ УНИВЕРСИТЕТІНІҢ ХАБАРШЫСЫ , №4 (118), 2020 34
бағыттан өзге мазһабтардың мәртебесі 12-баппен белгіленген. Ол бойынша «...Өзге исламдық сенімдер, оның ішінде ханафиттік, шафииттік, маликиттік, ханбалиттік және заидиттік толық құрмепен ұстанылады. Бұл сенімдерді ұстанушылар діни рәсімдерді өздерінің діни нормаларына сәйкес орындауға толық еркін...» делініп, cүнниттік 4 мазһаб пен
шииттік заидит бағытына джафариттерден кейінгі мәртебе берілген [1].
ИИР халқының саны 84 млн шамасында. Оның 99,5%-ы ислам, 0,2% христиан, ал, 0,2%
өзге дін өкілдері [4]. Азшылық топты ассириялықтар мен халдейлер, зороастрлікті және
иудаизм мен христиандар құрайды. Зороастризм діні Иран жерінде біздің жыл санауымызға
дейінгі қалыптасып, бүгінгі таңға дейін сақталып келуде. Зороастризм Сасанидтер билігі
тұсында мемлекеттік дәрежедегі дін болғандығын ескерсек, Иранның мәдени тарихында алар
өзіндік орны бар. Иудаизм дінін ұстанушылар Вавилон мемлекетінің парсы еліне қосылған
кезеңнен бері өмір сүріп келуде. Елде иудаизм дінінің құлшылық үйі болып саналатын 40
синагог жұмыс жасайды. ІІІ ғасыр шамасында христиан шіркеулерінің негізі қаланып, осы
күнге дейін қызмет етіп келеді. Христиандықтың этникалық ерекшелігімен көзге түсетін
шіркеулер армян ұлтына тиесілі. Армян шіркеуі XI ғасырдағы түрік-моңғол шапқыншылығы
кезінде парсы еліне қоныс тебуі нәтижесінде көбейе түсті. Ассириялық немесе халдейлер
«Ескі шығыс Ассириялық Шіркеуінің» өкілдері болып саналады [5]. Оның Қазақстан
зерттеушілері арасында кең қолданылатын атауы – неостариандық шіркеу.
Жалпы, аталған діндердің барлығы дерлік Иран халқының көнеден сақталып, бүгінгі
бай мәдениетін құраушы сенімдер болып отыр. Елдің заңнамасы осы конфессиялық құрам
ерекшелігінің кейбір тұстарын ескерген. Конституцияның 13 бабында «Ирандық зороастрийлер, иудейлер мен христиандар заң аясында өздерінің діни салттарын және азаматтық істерде және діни тәрбие саласында өз іліміндеріне сәйкес іс-әрекетті еркін жүзеге асыра алады» делініп, жоғарыда келтірілгендердің арасындағы христиан, зороастрлік
және иудаизм діндеріне ел аумағындағы қызметіне рұқсат берілген. Мұндай діни топтар өз
ұйымдарына байланысты туындаған діни, мәдени, әлеуметтік және қоғамдық мәселелерді
шешу және зерделеуге құқылы. Ашып айтқанда, оларға діни рәсімдерді өткізу, діни
мерекелерді және қаралы рәсімдерді өткізу, насихат сөздерді немесе семинарларды өткізу,
құлшылық үйлерін жөндеу жатады (38-бап). Діни ассоциациялар өздерінің мүшелерінің
жарналары есебінен қаржыландырылады. Парламенттегі 290 орынның бесеуі азшылық дін
өкілдеріне, оның ішінде екі орын армян христиандары үшін, бір орын ассирилық және
халдей христиандарына, еврейлер үшін бір және зороастрийлер үшін бір орын беріледі.
Алайда, мұсылмандардан өзге дін өкілдері үшін жоғарғы органдар мен билік лауазымына
тағайындалмайды [6].
Иранда діни партиялардың қызметіне заң бойынша рұқсат беріледі. Негізгі заңның 26-
бабында «Партиялар, саяси және кәсіби қоғамдар мен ұйымдар, исламдық қоғамдар және танылған азшылықтар діни бірлестіктер еркін» деп берілген. Саяси партиялар мен
бірлестіктердің қызметі 1981 жылы 29 тамызда қабылданған «Партиялар жайлы Заңмен»
реттеледі. Аталмыш Заңның алғашқы бабында «ұйымның мақсаттары, бағдарламалары және іс-әрекеттері елдің іргелі бағыттарына және Иран Ислам Республикасы жүйесінің жалпы бағытына байланысты» [7]. Өз кезегінде бұл елдегі исламдық бағыттағы партиялар
мен топтардың белсенділігіне жол ашты. Қазіргі кездегі 15-тен астам партиялардың белсенді
қызметі байқалады. Олардың басым бөлігінің бағдарламасында ислам дінінің элементтері
бар. «Партиялар жайлы Заңның» 16-бабына сәйкес партиялар қызметі Ислам
Республикасының құрылымы мен ислам принциптерін бұзуға бағытталмауы және қоғамдағы
мәдени, діни және нәсілдік алауыздық тудырмауы тиіс.
Мемлекет ұстанымы бойынша исламдық партиялар жақсылықты насихаттап,
жамандықтан қайтаруды (ислам дініндегі «амр бил ма’руф уа наһи анил мункар» ұстанымы),
сондай-ақ Ислам революциясын дәріптейтін еріктілерден тұратын исламдық топтар. Елдегі
оңшыл партияның тамыры шииттік дәстүрден бастау алады. Олардың басты бағдарламалары


text:
Байланысты: Особенности отношений государства и религии принципы и тенденции развития
ЯСАУИ УНИВЕРСИТЕТІНІҢ ХАБАРШЫСЫ , №4 (118), 2020 ISSN-p 2306-7365 ISSN-e 2664-0686 35
елдегі дінбасыларының пікірлері мен дәстүрлі Иран қоғамының қатынасына негізделген. Ал,
солшыл партиялардың басым бағыты саяси еркіндік пен экономикалық дамуды мақсат етеді
[8, 221-б.].
Дін мен мемлекет қатынасын зерделеу үшін елдегі билік құрылымының құрамы мен
функцияларының кейбір тұстарына тоқталып кеткен жөн. Елде ең ықпалды құрылым
«Уалиат фақиһ» болып табылады. «Уалиат фақиһ» елдегі танымал ислам ғұламалары мен ел
Көшбасшысы құрамына енетін діни құрылым [9].
Ел Көшбасшысы – ең ықпалды лауазым ретінде саналады. Оның құзіреті
конституцияның 110-бабында көрсетілген: Ислам мемлекетінің жалпы саясатын айқындау
және мемлекеттің жалпы саяси желісінің дұрыс орындалуын бақылау, Қарулы Күштердің
Бас қолбасшылығы және соғыс пен бейбітшілікті жариялау, Конституцияны қорғау
жөніндегі кеңестің фақиһтары мен Сот билігінің басшыларын және президентті тағайындау
туралы Жарлыққа қол қою кіреді. Бұл жерде президент сайлауының тәртіпке сай өтуі мен
сайлауға дейін бірінші кезекте ел көшбасшысы мақұлдауы тиіс. Сонымен қатар Жоғарғы сот
немесе Ислам кеңесі мәжілісінің лауазымға сәйкессіздігі жайлы шешіміне сүйене отырып
президентті қызметінен босата алады.
Атқарушы билік қызметін төрт жылда бір сайланатын президент басқарады.
Президенттікке үміткер екі реттік мерзімде қызмет атқарған жағдайда үшінші рет қайта
сайлауға түсе алмайды. ИИР президенті рухани көшбасшыдан кейінгі ең жоғарғы лауазым
иесі болып саналады. Ол елдің зайырлы істері, оның ішінде мәдени, экономикалық және
саяси істер, шет елдермен қатынастар мен қоғамдық тәртіпті қадағалау кіреді. Алайда,
қарулы күштерді басқару оның құзырына кірмейді [3, 169–189-бб.]. Президенттік үміткерлік-
ке өту үшін алдымен Бақылау кеңесі мақұлдауы қажет. Бұл институт ИИР парламентінің
екінші палатасы функциясын атқаратын құрылым. Меджлисте қабылданған заңдардың
барлығы осы кеңестің мақұлдауымен күшіне енеді. Сондай-ақ, Бақылау кеңесі орталық
биліктің барша органдарына сайлануға үміткерлерді тоқтатуға өкілеттігі бар. Бұл институт-
тың құрамы 12 адам: 6 мүшесі ел Көсбасшысы ұсынысымен тағайындалады ал, қалған 6
мүшесі Сот билігі басшысы ұсынысымен Меджлисте сайланады. Зерттеуші Н.А. Филин:
Көшбасшы ұсынған алты мүше Меджлисте сайланған мүшелеріне қарағанда әлдеқайда
ықпалды әрі белсенді. Сондықтан шешім қабылдауда басымдылық дін өкілдері жағында деп
бағалайды [10, 230–234-бб.]. 2008 жылғы қарашада қабылданған заңға сәйкес 2009 жылғы
сайлауда президенттің джафариттік бағытты ұстануы және ИИР азаматтығы болуы тиіс. Бұл
өлшемдер Байқау кеңесінің президенттікке үміткерді белгілеу барысында қатаң сақталады.
Президент министрлер кабинеті мен жоғарғы мемлекеттік аппараттарды тағайындайды. XXI
ғасырдың алғашқы он жылдығында бірнеше рет президент тарапынан өз құзіреттіліктерін
күшейтуге деген талпыныстар орын алып, барлық ұмтылыстар сәтсіз аяқталды.
Демократиялық басқарумен ерекшеленетін, халқының дені мұсылмандар құрайтын
мемлекеттің бірі Түрік елі. Халық саны 84 млн шамасында болса, оның 98,1%-ы
мұсылмандар, 1,2%-ы христиандар, 0,2%-ы өзге діндегілер құрайды [11]. Елдің мемлекет
және дін қатынасын конституция белгілейді. Халықтың басым бөлігінің мұсылмандар
екендігіне қарамастан Конституцияның 2 бабына сәйкес «Түркия Республикасы – демократиялық, зайырлы және әлеуметтік мемлекет...» делінсе,преамбуласында елдің
зайырлылық ұстанымын анықтай түседі «...зайырлы мемлекеттің қағидаты – мемлекеттік істер мен саясатқа діни сезімдер ешқандай әсер етпеуі тиіс» [12]. Яғни, Түркияда заң
бойынша мемлекет пен дін бөлінген. Мемлекетте адамдарды тіліне, нәсіліне, түсіне, жынысына, саяси пікірі, философиялық
сенімі, діні мен ағымына немесе кез келген осы сияқты ерекшеліктеріне қарамастан әркім заң
алдында теңдігі белгіленген (10 бап). Әркімнің өмір сүруге және материалдық және рухани
тіршілігін қорғауға және жетілдіруге құқығы бар (17-бап). Әркімнің ар-ождан, діни сенім
және сенім бостандығы бар. Құлшылық рәсімдері, діни рәсімдер 14-баптың ережелерін


text:
Байланысты: Особенности отношений государства и религии принципы и тенденции развития
ISSN-p 2306-7365 ISSN-e 2664-0686 ЯСАУИ УНИВЕРСИТЕТІНІҢ ХАБАРШЫСЫ , №4 (118), 2020 36
бұзбаған жағдайда ерікті түрде өткізіледі. Ешкімді де ғибадат етуге немесе діни рәсімдерге
қатысуға мәжбүрлеуге жол берілмейді және ешкімге дінді, діни сезімдерді немесе қасиетті
деп танылған заттарды теріс пайдалануға рұқсат етілмейді (24-бап). Діни-адамгершілік тәрбие мен білім беру ісі мемелекет тарапынан қадағаланады. Діни
мәдениет пен адамгершілік құндылықтарды оқыту бастауыш және орта мектептердің оқу
бағдарламаларында міндетті сабақтар ретінде белгіленген. Басқа діни білім беру мен оқыту
адамның өз қалауы бойынша, ал кәмелетке толмаған жағдайда жеткіншектердің заңды
өкілдерінің өтініштері бойынша жүзеге асырылады (24-бап). Cабақтар аптасына екі сағаттан
төртінші және он екінші сыныптың оқушыларына өткізіледі. Жеке басын растайтын куәлікте
«христиан» немесе «иудей» деп сенімі көрсетілген оқушылар аталмыш сабақтарға қатыспау
үшін өтініш бере алады. Ал, куәліктерінде ұстанатын дінінің атауы жазылатын орын бос
қалдырылған оқушылар және жоғарыда келтірілген екі діннен өзге дінді ұстанушылар мен
атеистер, агностиктер сабаққа қатысуы тиіс. Орта және жоғары сынып оқушылары аптасына
екі сағаттан факультативтік сабақ ретінде ислам дінінің қосымша курстарына қатыса алады.
Алайда соңғы жылдары беріліп жатқан куәліктерде мұндай діні мен сенімін көрсететін
орындар жоқ.
Түркияда дін мен мемлекеттің қатынасын айқындай түсетін құрылымның біріДін істері
басқармасы (Diyanet İşleri Başkanlığı) (ары қарай Дианет).Конституцияның 136-бабына
сәйкес «Әкімшілік органдарының құрылымына кіретін дін істері жөніндегі басқарма саяси көзқарастар мен идеяларға емес, ұлттық ынтымақтастық пен тұтастыққа ұмтылыстарға байланысты зайырлылық принциптеріне сәйкес арнаулы заңда белгіленген өз міндеттерін жүзеге асырады» делініп,Дианет мемлекеттің дін саласын үйлестіретін мекеме
ретінде белгіленеді. Дианеттің мандаты – ел халқының басым бөлігі ұстанатын ислам дінінің
сунниттік бағытына мән бере отырып, исламның наным-сенімдерін, тәжірибелерін және
моральдық қағидаларын дамыту және қолдау арқылы қоғамдағы діни тұрғыдан ағарту және
мешіттерді басқарау. Дианет Президент әкімшілігінің қарамағында жұмыс істейді және оның
басшысы ел президенті тарапынан тағайындалады. Дианеттің жұмысын үйлестіретін тағы
бір құрылым – діни қызметкерлер мен жоғары оқу орындарының теология факультеттерінен
іріктелген 16 адамнан тұратын кеңес. Діни істер жөніндегі Жоғары Кеңес «шешімдер
қабылдау және кеңес беру жөніндегі жоғары басқару органы» болып табылады. Оның заңмен
бекітілген міндеттеріне: исламның түрлі діни мектептері мен діни қоғамдық ұйымдарының
және ұлттық діни-мәдени ұйымдардың қызметтерін талдау; ислам әлеміндегі оқиғалардың
дамуын, ғылыми қызметті, баспа басылымдарын және діни уағыздарды қадағалау, оларды
талдау және нәтижелерді хабарлау, баспа, аудио және бейне материалдарды талдау, оларды
басқарма басшысына ұсыну, оларды жариялау бойынша шешімдер қабылдау; жеке
тұлғалардан немесе ұйымдардан сұрау салу бойынша келіп түскен діни басылымдарды
талдау және пікір білдіру [13]. Кеңес мүшелерінің сенімдік ерекшеліктері заңмен
белгіленбесе де, іс жүзінде құрамға енетін ғұламалардың сүнниттік ислам бағытын ұстануы
маңызды саналады. 2018 жылы Дианет жергілікті басқармалары арқылы орта мектептерде
моралдық құндылықтарды арттыру семинарларын өткізу жайлы мемарандумын жариялады.
Бұл іс-шараларға Чанаккаледегі бес мектепті қамту көзделді. Сонымен қатар 2017 жылдың
желтоқсанында дәл осы моралдық құндылықтарды арттыру бағытында Ұлттық білім
министрлігі мен Хизмет Ислам қоры арасында үш жылдық жұмысты белгілейтін хаттама
жасалды [14].
Түркияда саяси партиялардың қызметі 1983 жылдың 22 сәуірінде қабылданған «Саяси
партиялалар жайлы Заңмен» реттеледі. Ол бойынша «Коммунистік», «анархистік»,
«фашистік», «теократиялық», «ұлттық», «социалистік» сөздерін қолдана отырып, дінді, тілді,
нәсілді, діни ағымды немесе географиялық аумақты білдіретін және осыған ұқсас мағынаға
ие сөздерді қолданып саяси партия құруға және саяси партияның атауында пайдалануға
тыйым салынады (96-бап). Саяси партияларға өздерінің саяси мақсаттары мен мүдделерін


text:
Байланысты: Особенности отношений государства и религии принципы и тенденции развития
ЯСАУИ УНИВЕРСИТЕТІНІҢ ХАБАРШЫСЫ , №4 (118), 2020 ISSN-p 2306-7365 ISSN-e 2664-0686 37
қамтамасыз ету үшін қандай да бір жолмен діни және діни сезімдер мен дінде қасиетті деп
саналатын нәрселерді пайдаланып, үгіт-насихат жасауға немесе оларға зиян тигізуге, осы
арқылы басымдыққа ие болуға жол берілмейді (87-бап). Сонымен қатар діни
демонстрациялар өткізуге тыйым салынған. Атап айтқанда саяси партиялар қандай да бір
формада діни рәсімдер мен қызметтерді ұйымдастырмауы немесе мұндай рәсімдерге партия
атынан қатыспауы және діни мерекелер мен жерлеу рәсімдерін өздерінің партиялық
демонстрациясы мен үгіт-насихатының мүмкіндігі ретінде пайдаланбауы тиіс (88-бап) [15].
Дегенмен, кейбір партиялар өз бағдарламаларында діни бағыттарын анық көрсетпегенімен,
сарапшылар олардың іс-әрекеттеріне діни сарынның барын келтіреді. Зерттеуші
В.В. Матюхин «Саяси ұстанымдарының орнығуына қарай ӘДП (Әділдік және даму
партиясы) өз идеологиясында діни популизм жиі байқала бастады. Р.Т. Ердоған ислам
әлеміндегі әділдік үшін күрескер көшбасшы рөлін бірнеше рет байқап көрді» деп, қазіргі
партияның бағытында діни элементтердің кезігетіндігін атап өтеді [16]. Әрине, бұл тұста осы
аталмыш тұжырымға және осыған ұқсас пікірлерге қарап, елдегі партияларды діни бағытта
қызмет жасайды деп айта алмаймыз. Өйткені, осы күнге дейін ресми түрде ешқандай саяси
партия өзінің діни қызметі жайлы мәлімдеме жасаған емес.
1935 жылғы заң бойынша діни немесе этникалық қатыстылығына негізделген қорлар
құруға тыйым салынады. Алайда, заң күшіне енгенге дейін қызмет атқарған қорларға қызмет
етуге мүмкіндік береді. Қазіргі кезде көпшілігі грек православ, армян православиялық және
еврей қауымдастықтарынан тұратын 167 қор қызмет жасайды. Діни бірлестіктер мақсаты
діни емес, қайырымдылық, білім беру немесе мәдени қызметке бағытталса, қауымдастық
немесе қор ретінде тіркеле алады. Аталмыш заң негізінен елдегі азшылық діни топтарға
бағытталған [14]. Елде М. Кемал Ататүрік билігі тұсында cопылық және өзге де діни-
қоғамдық тариқаттар мен жамағаттардың қызметіне тыйым салынған. Сондықтан, діни
жамағаттар әр түрлі атаулармен тіркеліп, уақыптық қорлар арқылы белсенді қызмет
жасайды. Түркиядағы ислам қорларын зерттеуші А.А. Разливаев «Бүгінгі таңда діни
уақыптар қаржыландыратын түлектер мектептер мен мешіттерде ғана емес, ғылым, бизнес
саласында, билік құрылымдарында да қызмет жасайды. Исламшылдар пайдаланатын уақып
институты әлеуметтендіру және қоғамдық бірлік қалыптастырушы ретінде маңызды рөл
атқарады, оны әр түрлі себептерге байланысты мемлекеттік білім беру жүйесі де,
мемлекеттік діни институттар да орындауға қабілетсіз» деп, уақып жүйесі арқылы діни
жамағаттардың қызмет атқаратындығын мәлімдейді [17]. Діни жамағаттар өз қызметтерін
барынша заң аясында жасауға және билік пен заңға қарсы шықпау арқылы жамағаттық
идеяларын немесе исламдық құндылықтарды сақтауға және дамытуға бағыттайды. Өз
кезегінде бұл діни жамағаттардың зайырлылықтың қатаң формасына бейімделгендігін
көрсетеді.
Қорлармен қатар қауымдастықтардың да елдің діни ахуалына әсері зор. Мысалы,
«Тәуелсіз өнеркәсіпшілер мен кәсіпкерлер қауымдастығы» (MUSIAD) төңірегінде
Түркияның беделді мұсылман кәсіпкерлері шоғырланған [17]. Осы сияқты өзге де
қауымдастықтар мен кәсіптік ұйымдар қызметі елдегі діни қорлар мен ислами бағыттағы
шараларды материалдық тұрғыдан қамтамасыз ететін негізгі қаржы көздері болып табылады.
Діни жамағаттар мен діни көшбасшылардың саяси өмірге араласу деңгейіне қарай ел
билігімен қарым-қатынасы анықталады. Оған анық мысал Фетхулла Гүлен мен қазіргі билік
арасында орын алған оқиғаны алуға болады. Ф. Гүленнің оқиғасы Түркиядағы саяси өмірге
діни топтардың әсері бар екендігін ашып көрсетті.
Түркияның этноконфессиялық саясатына Еуродаққа (ЕО) кіруге деген ұмтылысы мен
одақтың қойған стандарттарының әсері де бар. Жыл сайынғы Еурокомиссияның Түркияның
ЕО стандарттарына сәйкестігі мен бейімделу жағдайын талдайтын баяндамада елдің дін
саласындағы саясатына қатысты бірқатар сындар айтылған. Ол бойынша «Әр түрлі
христиандық қауымдастықтардың ғибадат ету орындары мен діни қызметкерлерге арналған


text:
Байланысты: Особенности отношений государства и религии принципы и тенденции развития
ISSN-p 2306-7365 ISSN-e 2664-0686 ЯСАУИ УНИВЕРСИТЕТІНІҢ ХАБАРШЫСЫ , №4 (118), 2020 38
оқу бағдарламаларын ашу туралы өтініштері әлі күнге дейін күтілуде. Христиандар мен
еврейлерге қарсы жеккөрушілік сөздер мен жеккөрушілік қылмыстар туралы хабарлау
жалғасуда. Халки (Хейбелиада) грек православиелік семинариясын ашу үшін ешқандай
қадам жасалмады» деп, мемлекеттің христиандық бағыттағы діни бірлестіктерге қатынасын,
«Ұлттық білім министрлігі мен діни бірлестіктер арасында Министрліктің оқу
тапсырмаларын орындау туралы қол қойылған хаттамаларға қатысты алаңдаушылық бар.
Мемлекеттік саясаттың арқасында қоғамдық өмірдің барлық саласында Дін істері жөніндегі
басқарма (Дианет) жұмысы өсті» дей отырып, мемлекет пен дін қатынасында зайырлылық
ұстанымына қатысты сынайды [18]. Түркия билігі осы кезге дейін ЕО комиссиясы тарапынан
айтылған талаптарды орындап келгендігін алға тартуда. Осы тұста, Түркияның дін мен
мемлекет және ЕО-мен қатынасын зерттеуші Ю. Кудряшова Түркияның одаққа
қабылданудың кешеуілдетілуі себебін ел халқының дені мұсылмандардан құралуынан және
мұсылмандық рухтың сақталуынан деп бағалайды [19].
Жалпы, зерттеуге алынған екі елдің дін мен мемлекет қатынастары заңнамаларында
анық көрсетілген. ИИР Конституциясының преамбуласында және 1, 2-баптарында Аятолла
Хоменейдің докринасындағы исламдық басқаруға негізделгендігі жазылса, Түркия
Конституциясының преамбуласында және 2-бабында елдің зайырлылығы айшықталып,
мемлекет және дін қатынасын анықтау барысында мемлекеттік істер мен саясатқа діни
сезімдер ешқандай әсер етпеуі тиіс деп белгілейді. ИИР-да мұсылман дінбасылардың
белсенділігі мемлекеттің саяси, қоғамдық істерінде ашық байқалады. Оның елдегі заңдылық
құқығы діни доктрина арқылы қуатталады. ИИР мен Түркия халқының саны мен діни құрамының пайыздық және сандық үлесі
теңдей. Оның ішінде мұсылмандар 98%, ал, христиандар 1,2%, өзге сенімдегілер 1,2%-ды
құрайды. ИИР-да заң бойынша джафариттік бағыттағы шииттік ислам мемлекеттік дін, ал
ханафиттік, шафииттік, маликиттік, ханбалиттік және заидиттік бірлестіктер қызметіне
рұқсат етіліп, еркін діни рәсімдер мен құлшылық жасауға мүмкіндік берілген. Азшылық
сенімдегілер құрамында Иранда зороастризм, иудаизм, христиандыққа да заңмен рұқсат
етіледі. Бірақ елде қызметіне тыйым салынатын діни ағымдар да бар. Ал, Түркияда
зайырлылыққа негізделген заңнамалар ешқандай дінге басымдылық бермейді. Барлық діннің
теңдігін жариялайды. ИИР-да діни негізде жазалау, тіпті, өлім жазасына кесу үкімі де іс
жүзінде қолданыста [6]. Түркияда толық сенім еркіндігі жарияланып, іс жүзінде
азаматтардың ар-ождан бостандығы сақталады.
Иранда діни партиялардың қызметіне рұқсат етілген. Діни партиялар оның ішінде елдің
негізгі ұстанымына сай келетін исламдық партиялардың белсенділігі жоғары. Сәйкесінше
олардың ел саясаты мен қоғамдық өміріне өзге сенімдегілерден әлдеқайда ықпалы басым.
Азшылық топтар саяси алаңда тек өздерінің діни және әлеуметтік қажеттіліктері аясында
ғана белсенділік танытуға мүмкіндігі бар. Ал, ТР-да ешқандай саяси партияларға діни
элементті өз мүддесіне пайдалануға және аты мен бағдарламасында дінге қатысты сөздерді
қолдануға рұқсат етілмейді. Осы тұстан қарағанда ИИР-дағы мемлекет саясатында азшылық
және басымдылыққа ие діндердің ықпалы ресми ұсыныстық күшке ие, ал, түрік елінде діни
партиялардың жоқтығы діни топтардың әр түрлі діни және қайырымдылық қорлардың
қызметі арқылы саяси әрі қоғамдық өмірге ықпал етуге тырысушылық бар және осындай
тырысушылық өз іздерін анық көрсетуде. Оның анық мысалына Ф. Гүленнің оқиғасы айғақ
бола алады. Осы секілді Түркияның саяси өміріне ықпал етуге деген тырысушы бірқатар
жамағаттар белсенділігі байқалады. Әрине, бұл тақырыпты ашқан жағдайда ТР-дағы дін
және мемлекет қатынасының жаңа қыры ортаға шығары сөзсіз.
ИИР-да мемлекеттік басқару құрылымында діни адамдардың «уалият фақиһ»
құрылымының ықпалы басым. Елдегі жоғарғы кеңестер мен ел Көшбасшысы да осы
корпустың мүшесі. Елде сайланбалы президенттен гөрі діни корпустың өкілі – Көшбасшы
әлдеқайда құзыреттірек. Ал, түрік елінде керісінше Дианет өз қызметін президент әкімшілігі


title: Сараланады. Сонымен қатар тақырып аясында екі елдің географиялық орналасу аумағына және этноконфессиялық құрамы мен мәдени тарихына да назар аударылады

text:
ЯСАУИ УНИВЕРСИТЕТІНІҢ ХАБАРШЫСЫ
, №4 (118), 2020
ISSN-p 2306-7365
ISSN-e 2664-0686
31
ӘОЖ 322.2; МҒТАР 21.41.45
https://doi.org/10.47526/2020/2664-0686.034
Г. МАЖИЕВ
*
PhD докторант, Нұр-Мүбарак Египет ислам мәдениеті университеті
(Қазақстан, Алматы қ.), е-mail: g.mazhiev@mail.ru
https://orcid.org/0000-0002-9196-1434
ТҮРКИЯ ЖӘНЕ ИРАНДАҒЫ МЕМЛЕКЕТ ПЕН ДІН ҚАТЫНАСЫНЫҢ
ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ: ПРИНЦИПТЕРІ МЕН ДАМУ ТЕНДЕНЦИЯЛАРЫ
Мақалада Иран және Түркия елдеріндегі дін және мемлекет қатынасының аспектілері
талданады. Мемлекет пен дін қатынасын ашу үшін аталмыш елдердің билік жүйесіндегі діни
элементтердің көрініс беру ерекшеліктеріне, олардың ішінде елдің конституциялары мен дін
саласын реттейтін заңнамалары және діни партиялар мен діни қауымдастықтардың қызметі
сараланады. Сонымен қатар тақырып аясында екі елдің географиялық орналасу аумағына
және этноконфессиялық құрамы мен мәдени тарихына да назар аударылады.
Ислам елдерінің арасында Иран мен Түркияның дін мен мемлекет қатынастары өзге
мұсылман елдеріне қарағанда бірқатар өзгешеліктері бар. Сондықтан, дін мен мемлекет ара-
қатынасының әлемдік тәжірибелерін кешенді зерттеуде аталмыш екі елдің модельдеріне
тоқталу маңызды. Әсіресе, бұл зайырлылық бағыт алып келе жатқан Қазақстан үшін өзекті
тақырып болып саналады. Иран Ислам Республикасының мемлекеттік басқару құрылымында
«уалият фақиһ» діни корпусының ықпалы басым. Ал Түркияда керісінше Дианет діни
басқармасы президент әкімшілігіне қарайды. Иранда діни партиялар саяси қызмет етеді, ал
Түркияда саяси партияларға ешқандай діни элементті өз мүддесіне пайдалануға рұқсат
етілмейді. Алайда, осындай ерекшеліктеріне қарамай екі ел де әлемде мұсылман дініне
басымдылық беретін мемлекет ретінде танылып отыр.
Мақала
Иран
және
Түркиядағы
мемлекеттік-конфессиялық
қатынастардың
ерекшеліктерін ашуға бағытталғандықтан зерттеу барысында құрылымдық-функционалдық
және салыстырмалы талдау әдістері қолданылды.
Достарыңызбен бөлісу: |


Ответ: Жүктілік 24-25 апта,мезгілінен бұрын босану қаупі,ірі нәресте,көпсулылық,асқынған акушерлік анамнез,қант диабеті,семіздік 3 дәреже Негізгі Диагноз: Жүктілік 24-25 апта Нәрестенің тұрақсыз орналасуы.Асқынуы: мезгілінен бұрын босану қаупі Ірі нәрест? Кеш гестоз. Көпсулылық? Қосымша диагноз: Асқынған акурлік анамнез. Қант диабеті? Семіздік III степени. 10. Әйелдер консультациясына жасанды түсік жасату мақсатымен жүкті әйел келді. Жасанды түсік жасалатын жүктілік мерзімін көрсетіңіз.
11. Гинекологиялық бөлімшесіне жедел жәрдеммен шұғыл түрде әйел жеткізілді, Л., 22 жаста.Шағымдары: ішінің төменгі бөлігінде толғақ тәрізді ауырсыну сезіміне,жыныс жолдарынан қанды бөлінділеріне. Анамнезінде: соңғы етеккірі екі ай бұрын болған.
Объективті:жалпы жағдайы қанағаттанарлық.Тері жабындылары мен шырышты қабаты сұр қызғылт түсті, Ps 84 рет мин. Дене температурасы 37°С. АҚ 110/70 және 110/70 мм сын. бағ. Айнамен қарау: жатыр мойны ашық, қынаптан ұрық жұмыртқасының төменгі полюсы көрініп тұр. Бөлінділер қанды, қынап босанған әйелдікі,жатыр мойны цилиндр формасында, жатыр денесі 6 аптаға дейін үлкейген, жұмсақ консистенциялы.Қосалқылары өзгеріссіз. Бөлінділер қанды, ашық түсті, көп мөлшерде. Жатыр мойны бір саусақты өткізеді, ұрық жұмыртқасы анықталады. Қан шығыны 300 мл. Мейіргерлік диагноз?
12. 20 жастағы жүкті әйел гинекологиялық бөлімге 8 апталық жүктілік, ерте гестоз, қалыпты құсу диагнозымен түсті. Таңертең жүрек айну және құсу 2 апта бұрын пайда болды, бірақ көп ұзамай құсу тамақтанар алдында және одан кейін күніне 10 ретке дейін жиіледі. Ол әлсіздікке, бас айналуға, тәбеттің болмауына шағымданады,3 кг жоғалтқан. Науқас мазасыз, құсудың қайталануынан қорқады, байланысқа түседі, бірақ жүктіліктің нәтижесі туралы алаңдаушылық білдіреді. Мейіргерлік диагноз?
13. Гинекология бөліміне 7-8 апталық гестация мерзіміндегі 22 жастағы жүкті әйел А. тәбеттің төмендеуі, жүрек айну, күніне 3-5 рет құсу шағымдарымен келіп түсті. Құсу көбінесе тамақтан кейін. Дене салмағы соңғы аптада 1 кг төмендеді. Қабылдау кезіндегі жалпы жағдайы қанағаттанарлық. Дене температурасы қалыпты. Тері және шырышты қабаттары дымқыл. Пульс 90 соғыс/мин, ырғақты. АҚ 120/70 мм сын.бағ. Қан мен зәр анализдерінде патологиялық өзгерістер жоқ. Мейіргерлік диагноз?
14. Жүкті әйел А 29 жаста,әйелдер кеңесіне сілекейдің ағуы 900 мл ге дейін, 2 аптада салмағының 3 кг жоғалтуына шағымданып келді.
Объктивті:жалпы жағдайы орташа ауырлықта. Тері жабындылары мен шырышты қабаты сұрғылт түсті. Ps 110 рет мин. Дене температурасы 36°С. АҚ 90/60 және 90/60 мм сын.бағ. Іші жұмсақ, ауырсынусыз.Бауыр және көкбауыр үлкеймеген.Жыныс жолдарынан патологиялық бөлінділер жоқ. Диурез төмендеген. Лабораторлы көрсеткіштер: қалдық азот пен креатинин қанда көтерілген, зәрде ацетон +++.
Айнамен қарау: Қынаптық щырышы: таза. Жатыр мойны таза. Бөлінділер – шырышты, орташа. -Мейіргерлік диагноз. -Мейіргерлік жоспар құру
15. Науқас 26 жаста. Әйелдер кеңесіне жағымсыз иісі бар қынаптан сулы, қанды ауыр бөліністер болуына,іш бөлігінің ауруына шағымданып келді. Науқас салауатсыз өмір салтын ұстанады:шылым шегеді, көптеген жыныстық қатынастарда болған. Болжамды диагноз?
16. Босанғаннан кейінгі 4-ші тәулікте 32 жастағы босанған әйел іштің төменгі бөлігіндегі ауырсынуға, дене температурасының 38 °C- дейін көтерілуіне шағымданды. Босану кезінде плацентаның жартылай тығыз бекітілуіне байланысты оны қолмен сылу және бала жолдасын шығару орын алған. Анамнезде бір босану және екі медициналық түсік. Іші жұмсақ, пальпация кезінде ауырсынбайды. Пальпация кезінде жатыр сезімтал, қасағадан 12 см жоғары. Сүт бездері-орташа қатайған. Мейіргерлік диагноз?
17. Қабылдауда жүкті әйелде аяғында, бетінде, алдыңғы құрсақ қабырғасында ісіңу анықталады. АҚҚ 190/100 мм сын.бағ. Кенеттен бастың ауыруы мен көру қабілетін жоғалтты. Жатыр қозбаған. Ұрық жүрек қағуы бұзылмаған. Осы жағдайда ең тиімді дәріні көрсетіңіз?
18. Алғаш жүкті болған әйел адам 33 апта мерзіміндегі жүктілік кезінде эпигастр аймағындағы ауырсыну сезімге шағымданады. Жайылған ісіну байқалады. ҚҚ – 160/90 мм.сын.бағ., 160/90 мм.сын.бағ., тәуліктік нәруыз 3,0 г/л. Мейіргерлік диагноз?
19. Жанұялық дәрігерге алғаш жүкті болған 18 жастағы әйел келді. Жүктілік мерзімі 25-26 апта. Әлсіздік пен бас айналуға шағымданады. Анамнезінен: соматикалық дені сау. ҚҚ 140/90 мм.сын.бағ. Аяқтарында ісік жоқ. Зәрінде ақуыз жоқ. Мейіргерлік диагноз?
20. 29 жастағы науқас іштің төменгі бөлігінің, әсіресе оң жақ бөлігінің ауырсуына, сондай-ақ тік ішекке берілуіне шағымданып түсті. Анамнезінде 2 медициналық түсік, соңғысы эндометритпен асқынған. Сондай-ақ 3 аптаға етеккірі кешігіп жатыр. Мейіргерлік диагноз?
21. Жедел жәрдем фельдшерін қатты ауырсынбалы толғақтарға шағымданатын босанушыға шақырды. Қарау барысында мазасыз, кантракциялық, сақина жоғары және қиғаш орналасқан, жатыры құмсағат пішіндес, сыртқы жыныс мүшелері ісінген. Қандай асқынуды күмәндануға болады?
22. Эклампсия кезінде шұғыл көмек көрсету алгоритмі
23. Преэклампсия кезінде шұғыл көмек көрсету алгоритмі
24. Босанғаннан кейінгі қан кету кезінде алғашқы көмек көрсету алгоритмі
25. Партограмма толтыру және жүргізу алгоритмі
26. Жатырдың бимануальды қысылу алгоритмі
27. Апгар шкаласы бойынша бағалау алгоритмі
28. Ұрықтың жүрек соғысын тыңдау, жатыр түбінің биіктігін және іш шеңберін өлшеу алгоритмі.
29. Антропометриялық зерттеу алгоритмі.
30. Онкоцитологияға жағынды алу алгоритмі
31. Ауыр преэклампсия кезінде шұғыл көмек көрсету алгоритмі
32. Тазалық дәрежесіне жағындыларды алу алгоритмі
33. Артериялық қысымды өлшеу алгоритмі.
34. Босанғаннан кейінгі қан кету кезінде алғашқы көмек көрсету алгоритмі.
35. Айнамен жатыр мойнын зерттеу алгоритмі
36. Қол жуу алгоритмі.
37. Тамырдан қан алу алгоритмі.
38. Жүкті әйелдерде глюкозаға төзімділік тестін тексеру алгоритмі.
39. Босанғаннан кейінгі қан кетуді емдеу алгоритмі
40. Босанудың үшінші кезеңін белсенді жүргізу алгоритмі.
41. Жүктіліктің екінші кезеңінде көмек көрсету алгоритмі
42. Босанудың екінші кезеңінде босанған әйел мен баланы бақылау алгоритмі.
43. Қынап зерттеуін жүргізу алгоритмі
44. Жалпы зәр талдау анализіне зәрді дұрыс жинау алгоритмі
45. Стерильді қолғаптарды кию және шешу ережесінің алгоритмі
46. Қолтық асты арқылы дене температурасын өлшеу алгоритмі
47. Босанудың екінші кезеңінде болатын асқынулардын алдын алу шаралары
48. Босанудың үшінші кезеңінде болатын асқынулардын алдын алу шаралары
49. Партограмма жүргізу ережелері
50. Қабылдауда жүкті әйелде аяғында, бетінде, алдыңғы құрсақ қабырғасында ісіңу анықталады. АҚҚ 190/100 мм сын.бағ. Кенеттен бастың ауыруы мен көру қабілетін жоғалтты. Жатыр қозбаған. Ұрық жүрек қағуы бұзылмаған. Осы жағдайда ең тиімді дәріні көрсетіңіз?
51. Алғаш жүкті болған әйел адам 30 апта мерзіміндегі жүктілік кезінде эпигастр аймағындағы ауырсыну сезімге шағымданады. Жайылған ісіну байқалады. ҚҚ – 160/90 мм.сын.бағ., 160/90 мм.сын.бағ., тәуліктік нәруыз 3,0 г/л. Мейіргерлік диагноз?
52. Жүкті әйел 29 жаста. Әйелдер кеңесіне жағымсыз иісі бар қынаптан сулы, қанды ауыр бөліністер болуына,іш бөлігінің ауруына шағымданып келді. Науқас салауатсыз өмір салтын ұстанады:шылым шегеді, көптеген жыныстық қатынастарда болған. Болжамды диагноз?
53. 19 жастағы жүкті әйел гинекологиялық бөлімге 8 апталық жүктілік, ерте гестоз, қалыпты құсу диагнозымен түсті. Таңертең жүрек айну және құсу 2 апта бұрын пайда болды, бірақ көп ұзамай құсу тамақтанар алдында және одан кейін күніне 10 ретке дейін жиіледі. Ол әлсіздікке, бас айналуға, тәбеттің болмауына шағымданады,3 кг жоғалтқан. Науқас мазасыз, құсудың қайталануынан қорқады, байланысқа түседі, бірақ жүктіліктің нәтижесі туралы алаңдаушылық білдіреді. Мейіргерлік диагноз?
54. Гинекология бөліміне 8 апталық гестация мерзіміндегі 22 жастағы жүкті әйел А. тәбеттің төмендеуі, жүрек айну, күніне 3-5 рет құсу шағымдарымен келіп түсті. Құсу көбінесе тамақтан кейін. Дене салмағы соңғы аптада 1 кг төмендеді. Қабылдау кезіндегі жалпы жағдайы қанағаттанарлық. Дене температурасы қалыпты. Тері және шырышты қабаттары дымқыл. Пульс 90 соғыс/мин, ырғақты. АҚ 120/80 мм сын.бағ. Қан мен зәр анализдерінде патологиялық өзгерістер жоқ. Мейіргерлік диагноз?
55. Физиологиялық жүктілік кезіндегі төтенше жағдайларда жүкті әйелді қолдау ретінде мейірбикенің психологиялық көмегіне мысал келтір.
56. Бірінші жүктілік, алғаш босанушы 24 жаста, перзентханаға 5 сағат бұрын басталған жақсы толғақпен келіп түсті.Жамбас өлшемдері– 25-28-32-20 см. Нәрестенің болжамалы салмағы– 4000,0 г. Баланың басы кіші жамбас кіреберісіне қысылған. Нәрестенің жүрек соғысы анық, ритмді, 142 рет минутына, кіндіктен төмен солға. Вастен көрінісі бар. Цангейместер өлшемдері 19 және 19 см . Қынаптық қарағанда:жатыр мойны жайылған, жатыр мойнының ашылуы 8 см. Қағанақ қабы жоқ.Солдан және оңға қарай еңбектің үлкен еңбегі анықталады, оңға және артқа –кеңсірік пен мұрын ұшы, ортасынан –маңдай. Маңдай жігі оң жақ қиғаш өлшемде. Мүйіске қол жетпейді. Мейіргерлік диагноз?


url: http://emirsaba.org/saralanfan-sinaa-dajindalufa-arnalfan-sratar-tizimi-pen-akushe.html?page=2#Нәрестенің_тұрақсыз_орналасуы.Асқынуы:_мезгілінен_бұрын_босану_қаупі_Ірі_нәрест_Кеш_гестоз._Көпсулылық_Қосымша_диагноз:_Асқынған_акурлік_анамнез._Қант_диабеті_Семіздік_III_степени.

title: Ответ: Жүктілік 24-25 апта,мезгілінен бұрын босану қаупі,ірі нәресте,көпсулылық,асқынған акушерлік анамнез,қант диабеті,семіздік 3 дәреже


Ответ : Мерзімі жеткен жүктілік.Маңдаймен жату.Клиникалық тар жамбас.
Жоспар: Кесар тілігі себебі маңдай жігімен жатқандықтан. 57. Перзентханаға қайта босанушы, қайта жүкті А., 32 жаста, жүктіліктің 38 аптасы қағанақ суының мерзімінен ерте кетуімен келіп түсті.Анамнезінде мерзімінде өздігінен босанумен, ауыр токсикозға
байланысты акушерлік қысқышпен босандырып алған. біткен алдыңғы жүкт.Толғағы жоқ. АҚ 140/90мм.сын.бағ. Алдыңғы іш құрсағында және бетінде ісінулер бар,аяғында айқын ісінулер бар. Түскен кезде нәрестенің тігінен, жамбаспен келуі анықталды. Нәрестенің жүрек соғуы анық,ритмді, 140 соққы минутына.ІО-100см. ЖТБ-36см. Нәрестенің болжамалы салмағы 3600,0+-200,0г. Мейіргерлік диагноз?
Ответ: Жүктілік 38 апта.Жамбаспен келген. Мерзімінен бұрын қағанақ суының кетуі.Кеш гестоз. Асқынған акушерлік анамнез. 2. Диагностика: Жалпы қан анализі,Биохимиялық қан анализі,Жалпы зәр анализі, Тәуліктік зәр анализі 2/3мл, КТ,Доплерометрия, Ұрықтың Ультрадыбыстық зерттеуі. 3. Тактика: көрсеткіштер бойынша кесар тілігі 58. Гинекологиялық бөлімшесіне жедел жәрдеммен шұғыл түрде әйел жеткізілді, Л., 22 жаста.ішінің төменгі бөлігінде толғақ тәрізді ауыру сезіміне,жыныс жолдарынан қанды бөлінділерге шағымданып түсті. Анамнезінде: соңғы етеккірі екі ай бұрын болған.
Объективті:жалпы жағдайы қанағаттанарлық.Тері жабындылары мен шырышты қабаты сұр қызғылт түсті, Ps 84 рет мин. Дене температурасы 37°С. АҚ 110/70 және 110/70 мм рт. ст.
Status genitalis: жыныс жүйесі дұрыс дамыған.Түктену әйел типтес. Уретра, парауретральды жолдар, бартолин бездері –өзгеріссіз.
Айнамен қарау: жатыр мойны ашық ,қынаптан ұрық жұмыртқасының төменгі полюсы көрініп тұр. Бөлінділер қанды. Мейіргерлік жоспар құрыңыз
Ответ Дифференциалды диагноз: өздігінен түсікті басталған түсіктен айыру керек, екі жағдайда да жатыр мойны өзегі ашық болады, қанды бөлінділер болады. Бірақ басталған түсікте-ұрық жұмыртқасы жатыр денесінен толық ажырамай жатырда орналасады. Өздіігінен түсікте ұрық жұмыртқасы кеңейген жатыр мойны өзегі арқылы түсіп, қынаптық тексеру кезінде көрінеді. Жатыр мойындық жүктіліктен айыру үшін ұрық жұмыртқасын саусақпен барлық жағынан көруге болады.
қалаған жүктілік кезінде басталған түсікте жүктілікті сақтап қалуға болады, ал өздігінен түсікте сақтау мүмкін болмайды.
Тактика: жатыр мойны өзегін кеңітпей жатырды аспаптық қыру және босату ( absorio cavi uteri) опоржнение көрсетілген.
Инфузиялық терапия 1 л көлемде
59. Науқас Сидорова К 37 жаста, әйелдер кеңесінен шырышасты миоманы хирургиялық жолмен алып тастауға, анамнезінде біріншілік бедеулік, гинекологиялық стационарға жолдамамен келіп тұр. Анамнезінде екі босану және алты медициналық аборт бар.
Жалпы жағдайы қанағаттанарлық.Тері жабындылары мен шырышты қабаты қалыпты түсті, Ps 84 рет мин. Дене температурасы 36°С. АҚ 110/70 және 110/70 мм рт. Ст. Науқасты мейіргерлік тұрғыдан қалай жүргізесіз.
Көпшілік жатыр миомасы.
2. Аденомиозбен, аналық без ісігімен,эндометри рагімен дифференциялды диагностика жүргізіледі.
3. Зерттеу жоспары: Жалпы қан анализі. ЖҚА. Жалпы зәр анализі. ЖЗА.
-Кіші жамбас қуысын Ультрадыбысты зерттеу УДЗ..
-Кіші жамбас қуысы мүшелерін және шырышасты қабаттарын доплеграфиялық зерттеу.
-Кіші жамбас қуысына МРТ зерттеу.
-Қалқанша безін УДЗ.
-Онкогинеколог кеңесі.- жатыр саркомасына және эндометрийдің гиперпластикалық түзілістеріне күдіктену негізінде.
4. Емі. Оперативті: қосалқыларынсыз жатыр экстирпациясы.( көрсеткіш-жатыр көлемді ұлғаюы. Темір тапшылық анемиямен қан кету
Емдеу тактикасы: Консервативті миомоктомия
60. Перзентханаға қайта жүкті, қайта босанушы 32 жаста, ішінің төменгі бөлімінің ауруына, жыныс жолдарынан қанды бөлінділерге шағымданып түсті. Жүктілік мерзімі 35-36 апта. Жүктілігі гестозбен өткен. Жалпы жағдайы орташа ауырлықта. Пульс 90 рет минутына, АҚҚ 140/90- 145/90мм.сын.бағ. Жүктілік мерзіміне сәйкес іші үлкейген, тітіркенген. Нәрестенің жүрек соғуы 160-170 рет минутына, тұйық. Мейіргерлік тактика?
Зерттеу жоспары: жалпы қан анализі, жалпы зәр анализі, ультра дыбыстық зерттеу, коагулограмма, ктг
ЕМІ: операция көлемінің жайылуы мүмкіндігіне байланысты жедел оперативті дайындық. Операция кезінде жатыр жиырылуын визуальды бағалау. Емге көнбеген жағдайда гистерэктомия жасау


title: Ответ : Мерзімі жеткен жүктілік.Маңдаймен жату.Клиникалық тар жамбас


url: http://emirsaba.org/saralanfan-sinaa-dajindalufa-arnalfan-sratar-tizimi-pen-akushe.html?page=3#Ответ:_Жүктілік_38_апта.Жамбаспен_келген._Мерзімінен_бұрын_қағанақ_суының_кетуі.Кеш_гестоз._Асқынған_акушерлік_анамнез.


Сараланған сынаққа дайындалуға арналған сұрақтар тізімі
Пән: «Акушерлік және гинекология бойынша өндірістік практика»
«Мейіргер ісі» мамандығы үшін
1. Әйелдер консультациясына бірінші жүкті А., 25 жаста, тәбеттің, жүрек айнуының, құсудың болуы, тамақтануға қарамастан тәулігіне 6-дан 10 рет құсу, дене салмағының 1,5 аптада 1,5 кг-ға төмендеуі шағымдары ( Жүктілік 5-6 апта). Жалпы жағдайы орташа. Қозғыштықтың жоғарылауы байқалады.Тері және шырышты қабаттар құрғақ. Дене температурасы субфебрильді. Пульс 100 соғыс/мин, ырғақты, қанағаттанарлық толтыру және кернеу. АҚ 100/60 мм.сын. күнделікті диурез 850 мл. Мейіргерлік диагноз?
2. Жүкті әйел М., 40 жаста, гестация кезеңінде 34 апта көз алдында "шыбындардың" жыпылықтауына, бас айналуына, терінің құрғауына, тырнақтың сынғыштығына шағымданады. Тексеру кезінде терінің және шырышты қабықтардың бозаруы анықталды.Пульс минутына 100 соққы, ырғақты.
Жалпы қан анализінде: гемоглобин-90 г/л, эр. −3,3 х 10*12/л, сарысулық темір-7,2 мкмоль/л. Мейіргерлік диагноз?
3. Жүкті әйел, 24 жаста, төменгі аяғындағы ісіну, жалпы әлсіздік туралы шағымдармен ауруханаға түсті. Жүктілік бірінші, 34 апталық. Объективті түрде: жағдайы қанағаттанарлық, тамыр соғуы 80 соғ/мин., АҚ 160/100-150/90 мм.сн.бағ. Төменгі аяқ-қолдарда және іштің алдыңғы қабырғасында айтарлықтай ісіну бар. Ұрықтың орналасуы бойлық, ұрықтың басы кіші жамбас кіреберісінен жоғары қозғалады, ұрықтың жүрек соғысы айқын, ырғақты, 130 соғ/мин.Зәрді зерттеу кезінде ақуыз -1 г/л анықталды. Жүктілікке дейін қан қысымының жоғарылауы, сондай-ақ бүйрек ауруы байқалмады. Мейіргерлік диагноз?
4. 32 жастағы жүкті әйел екінші жүктіліктің 33 апталық кезінде жүкті әйелдердің патология бөліміне түсті, бұл ұстаманың болуымен қиындады. Күйеуі әйелін еденде ес-түссіз тауып алған. Күйеуінің айтуынша, әйеліне бір апта бұрын ауруханаға жатқызу ұсынылды, ол одан бас тартты. Алдыңғы жүктілік кеш гестоз құбылыстарымен бірге жүрген. Объективті: анасарка. беті көкшіл, санасы жоқ. Пульс 80 соғ/мин., кернеулі, ырғақты. АҚ 180/110мм.сын.бағ. Зәрде 16,3 г/л ақуыз, түйіршікті және гиалинді цилиндрлер бар. Нормотонустағы жатыр, ұрықтың жүрек соғысы үнсіз, ырғақты, 150 соғ/мин. 3 сағат ішінде қарқынды терапия жүргізілді, бірақ сана қалпына келмеді. Мейіргерлік диагноз?
5. Жедел жәрдем фельдшерін қатты ауырсынбалы толғақтарға шағымданатын босанушыға шақырды. Қарау барысында мазасыз, кантракциялық, сақина жоғары және қиғаш орналасқан, жатыры құмсағат пішіндес, сыртқы жыныс мүшелері ісінген. Қандай асқынуды күмәндануға болады?
6. 23 жастағы әйел гинекологиялық бөлімге іштің төменгі бөлігіндегі ауырсыну, жыныс жолдарынан қатты қан кету туралы шағымдармен келді. Соңғы етеккір 3 ай бұрын. Бимануалды зерттеу: жатыр мойнының ұзындығы 2 см, жатыр мойны арнасы 1 п/саусақты өткізеді. Жатырдың денесі жүктіліктің 6 аптасына дейін үлкейген, тығыз. Мейіргерлік диагноз қойыңыз.
7. Әйелдер консультациясында қабылдауда жүкті әйелде аяғында, бетінде, алдыңғы құрсақ қабырғасында ісіңу анықталады. АҚҚ 190/100 мм сын.бағ. Кенеттен бастың ауыруы мен көру қабілетін жоғалтты. Жатыр қозбаған. Ұрық жүрек қағуы бұзылмаған. Осы жағдайда ең тиімді дәріні көрсетіңіз?
8. 7 сағат толғақ басталғаннан кейін 35 жастағы қайта босанатын әйел перзентханаға түсті. Жағдайы қанағаттанарлық, ұрық бойымен орналасқан, басымен шығуда, жүрек соққысы анық, ырғақты. PV құрсақ мойыны тегіс, жатыр безінің ашылуы 10 см. Ұрық қабы тұтас. Босанудың қандай кезеңі?
9. Жүкті әйел И, 33 жаста, жүктіліктің 8 аптасынан әйелдер кеңесінде қаралады. Шағымдары: Жүктіліктің 24-25 аптасынан әлсіздік, шөлдеу сезімі, аузының құрғауы, сыртқы жыныс жолдарының қышу сезіміне шағымданды. Жүктілігі бесінші.бірінші жүктілігі жеті жыл бұрын өзі босанған, тірі, мерзімі жетілген, салмағы 4850,0, бойы 51см. Соңғы екі жүктілігі медициналық абортпен аяқталды, асқынусыз. Төртінші жүктілігі бір жыл бұрын өзіндік түсікпен 9-10 аптасында аяқталды, себебі асқынған акушерлік және соматикалық анамнез. Бесінші қазіргі жүктілігі ерте гестозбен ( жүктілердің құсуының жеңіл дәрежесі),қауіпті түсік 10-11 апта.Стационарлы ем қабылдады, әсері оң. Тұқымқуалаушылық ауруы: әжесінде қантты диабет. Жалпы жағдайы қанағаттанарлық.Тері жабындысы күлгін бозғылт, құрғақ. Салмағы 104кг, бойы 167см. АД 120/80 мм cн. бағ., Ps 84 рет мин. Мейіргерлік диагноз?
Достарыңызбен бөлісу: |


Сараланған топтық жұмыс тапсырмасын орындау алгоритмі Жер асты суларын жер бетіне шығару және жер сілкінісі 3-топтың 1/4- тапсырмасы
1. Бұл тапсырмада қарастырылған жарықтың сипаты мен түсінігін пайдалана отырып, тектоникалық тақталардың қозғалысы қысымның жиналуына әкелетінін және/немесе әртүрлі бағытта қозғалатын тау жынысы не топырақ жарық кезінде үйкелу есебінен тоқтайтынын көрсететін немесе топшылайтын түсіндірме берулеріңіз керек.
2. Берілген тапсырмадағы жарыққа жақын орналасқан нақты төрт орындағы жер сілкінісінің тәуекелін алдын-ала болжау үшін, жер қыртысындағы қысым мен жер сілкінісі арасындағы өзара байланыс туралы түсініктеріңізді қолданыңыздар.
3. Материалдағы жер асты суларын жер бетіне шығару көрші жарықта қысым тудыра отырып, жер сілкінісін өршітті деген болжамды қолдайтын бір пікірді шығаруларыңыз керек.
4. Сіздер жауаптары нақты бір аймақтағы жер сілкінісінің тәуекелдері туралы ақпаратты беретін сұрақтарды анықтау үшін, Лоркадағы жер сілкінісі туралы берілген ақпаратты және жер сілкінісі туралы білімдеріңізді пайдалануларыңыз керек. Бірінші және екінші сұрақ осы ақпаратқа бағытталады. Аймақтағы қыртыста жарықтар бар ма және аймақтағы қыртыс табиғи себептердің нәтижесінде қысымға ұшыраған ба?
Сараланған топтық жұмыс тапсырмасы Жер асты суларын жер бетіне шығару және жер сілкінісі 3-топтың 1/4- тапсырмасы
Сараланған топтық жұмыс тапсырмасы 3-топтың 2/4- тапсырмасы
Сараланған топтық жұмыс тапсырмасы 3-топтың 3/4- тапсырмасы
Сараланған топтық жұмыс тапсырмасы 3-топтың 4/4- тапсырмасы


title: Сараланған топтық жұмыс тапсырмасын орындау алгоритмі Жер асты суларын жер бетіне шығару және жер сілкінісі


url: http://emirsaba.org/saralanfan-topti-jmis-tapsirmasin-orindau-algoritmi-jer-asti-s.html#Сараланған_топтық_жұмыс_тапсырмасы_Жер_асты_суларын_жер_бетіне_шығару_және_жер_сілкінісі_3-топтың_1/4-_тапсырмасы


Саралап оқыту дегеніміз не және ол бізге не үшін керек? Кэрол Энн Томлинсон саралап оқытуды балаларды жеке оқыту стильдері мен ұйымдастырылған оқу қызметі ретінде сипаттайды. Зерттеу нәтижелері бойынша, саралап оқытудың тиімділігі бұл әдістің оқуда әртүрлі қиындықтары бар балалардың немесе қабілетті, дарынды балалардың оқуына пайдалы болуында.
Барлық балалардың оқып-үйрену деңгейі немесе қабілеттері бірдей емес. Саралап оқыту алдын ала ойластырылған үдеріс болып табылады. Әрбір баланың өзіндік оқып-үйрену стилі болады. Соларды ескеру арқылы баллалардың барлығына да табысты болуға көмектесу.
1.Мазмұн арқылы саралау 1) жекелеген балалардың белгілі бір тақырыпты немесе бөлімді оқуды қай жерден бастауы керектігін анықтау үшін алдын-ала тестілерді пайдалану;
2) Блум таксономиясының әртүрлі деңгейлеріндегі ойлауды ынталандыру (есте сақтау, түсіну, қолдану, талдау, бағалау және жасау);
3) ұйымдастырылған оқу қызметін әр бөлім бойынша құрылымдалған бағыттардан тұратын анағұрлым шағын және басқарылатын бөліктерге бөлу.
4) күрделілігі әртүрлі деңгейдегі кең ауқымды оқу тұжырымдамалары мен дағдыларын таңдаңыз.
2. Процесс арқылы саралау 1) әртүрлі оқу дағдыларын дамытуға арналған әртүрлі материалдардың қолжетімді болуын қамтамасыз ету;
2) аудиал, визуал және кинестетик балаларға арналған іс-шараларды әзірлеу;
3) балалардың сұранымдары мен қалауы бойынша өз бетінше оқу қызметіне арналған орындарды (бұрыштарды) жабдықтау;
4) балаларға күрделігі мен абстрактілі ойлау деңгейі бойынша әртүрлі іс-әрекеттерді ұсыну;
5) мазмұн, бағалау мүмкіндіктері мен нәтижелерін қамтитын факторлар негізінде тәрбиеленушілерді топтастыру мен қайта топтастырудың икемді тәсілдерін пайдаланыңыз.
3. Өнім арқылы саралау 1) әртүрлі бақылау стратегияларын пайдалану;
2) балаларға оқытудың әртүрлі стильдерін бейнелейтін ойын және жұмыс түрлерін ұсыну;
3) бағалауды үздіксіз интербелсенді үдеріске айналдыру.
4. Оқу ортасы арқылы саралау 1) оқыту үдерісіне физикалық элементтермен қатар психологиялық элементтерді де қамту арқылы оқуды оңтайландыру;
2) жеке жұмыс пен топтық жұмыстарды тиімді ұйымдастыруға көмектесетін әртүрлі жиһаздар мен құрылғыларды пайдалана отырып, икемді жоспарлау;
3) топты басқару әдістері қауіпсіз және жайлы оқу ортасын құруға мүмкіндік береді.
САРАЛАУ ӘДІСТЕРІ Сыныптағы саралау жұмысының жалпы ортақ қабылданған келесі әдісін қарастыруға болады: Тапсырма. Мұның құрамына білім деңгейіәртүрлі оқушыларға арналған тапсырмалар кіреді.
- Оқушылардың қажеттіліктеріне қарай (көмек керек пе, әлде күрделі тапсырмалар беру керек пе) түрлі кестелерді немесе жаттығулар мен тапсырмаларды жасау.
- Күрделігіне қарай алға ілгерілеп отыратын тапсырмалары бар карточкаларды пайдаланыңыз.
Дереккөздер (ресурстар) - Кейбір оқушылар басқа сыныптастарына қарағанда анағұрлым күрделі дереккөздермен жұмыс істей алады.
- Дереккөздердің ауқымы талқылауға негіз болатын мәтіндерден бастап, анағұрлым қиын сөздерді және күрделі идеяларды түсіндіретін мәтіндерге дейін ауытқып отырады.
- Баспадан шыққан және электронды дереккөздер де пайдалануы мүмкін.
- Бұл материалды пайдаланудың анағұрлым ауқымды көлемін көрсетеді.
Қарқын - Кейбір оқушылар басқаларға қарағанда жылдам немесе баяу жұмыс істейді.
- Қосымша тапсырмаларды көп күш жұмсауды талап ететін оқушылар үшін қолдануға болады.
- Негізгі тапсырмаларды түсіндіруде көмек қажет ететін оқушыларға біршама уақыт беріледі.
Қорытынды - Барлық оқушылар бір тапсырманы орындаса да олардың нәтижелері әртүрлі болады.
- Мұғалім тапсырма береді, бірақ жалғыз «дұрыс» жауаптың бағытында жұмыс істеуден гөрі оқушылар өздерінің мықты және әлсіз тұстарына қарай жауап береді.
- Барлық оқушыларға бағытталған нұсқау бере отырып, олардың әрқайсысының өздерінен не күтетіндігін түсінгендеріне көз жеткізу керек.
Диалог және қолдау көрсету - Кейбір оқушыларға тапсырманы орындау барысында жан-жақты әрі нақты көмек қажет болады.
- Мұғалім оқушыларды ойланту үшін және бірқатар жауаптар алу үшін алдын-ала дайындалған сұрақтарды қоюына болады. Бұл әдісті қолдану барысында сөзбен қолдау көрсету және ынталандыру да маңызды рөл атқарады.
Бағалау - Оқушылар үнемі бағаланып отырады, осылайша педагогикалық қызмет пен саралаудың басқа да түрлері оқушылардың қажеттіліктеріне қарай үнемі түзетіліп отырылуы мүмкін.
- Педагогикалық қызмет табыстылықты, жақсартуды, түзетуді қажет ететін салаларды анықтайтын әмбебап үдеріс болуы керек. Сонда ғана біз пәнді оқытудан оқушыны оқытуға қарай жылжи аламыз.
- Жіктеу Оқытудың болжалды міндетіне қарай топ құруда пайдалы көптеген тәсілдер бар:
- мүдделері ұқасас оқушылар (мысалы, қиындық деңгейі немесе қолдау деңгейі),
- талаптары әртүрлі оқушылар,
- жигсо топтары (бірін бірі үйрететін топтар),
- кәсіби дағдыларына қарай бөлінетін топтар немесе сарапшы топтары,
- гендерлік топ (ұл, қыз деп бөлінген),
- аралас гендерлік топ,
- ұйымшыл топ.


title: Саралап оқыту дегеніміз не және ол бізге не үшін керек?


url: http://emirsaba.org/saralap-oitu-degenimiz-ne-jene-ol-bizge-ne-shin-kerek.html#САРАЛАУ_ӘДІСТЕРІ_Сыныптағы_саралау_жұмысының_жалпы_ортақ_қабылданған_келесі_әдісін_қарастыруға_болады:__Тапсырма.