title: Сабақтың жоспары: Эмоция дегеніміз не? Эмоциялдық интеллект түсінігі Эмоция Негізгі бөлім

text:
Пән: Психология 2 тақырып: Эмоциялар және эмоционалдық интеллект Павлодар, 2020 г. Сабақтың жоспары: 1.Эмоция дегеніміз не? 2.Эмоциялдық интеллект түсінігі
Эмоция
Негізгі бөлім
Эмоция
Эмоция (фр. emotion, лат. enoveo — толғану) — адам мен жануарлардың сыртқы және ішкі тітіркендіргіштер әсеріне реакциясы; қоршаған ортамен қарым-қатынас негізінде пайда болатын көңіл-күй.
Эмоция организмнің әр түрлі қажетсінулерге қанағаттануына (ұнамды эмоция) немесе қанағаттанбауына (ұнамсыз эмоция) байланысты. Адамның жоғары әлеуметтік қажетсінулері негізінде пайда болатын тұрақты эмоция. Эмоция жоғары түрі адамның іс-әрекетінің өнімді болуына мүмкіндік туғызады. Оларға қуаныш, сүйіспеншілік және т.б. эмоциялар жатады. Жағымсыз эмоция адамның іс-әрекетіне азды-көпті зиян келтіреді. Оларға қорқыныш, қайғы, абыржу, үмітсіздену, үрейлену және т.с.с. эмоциялар жатады.
Күйзеліс тудыратын бағалар; күйзелістің анық қаталдығы, онша үлкен мөлшерде болмағанымен проблема оны өз еліне, біліміне және түсінігіне қарай бағалануында;
Оқиғаның өзіне немесе оның бағасына деген физиологиялық-биохимиялық және биологиялық жауабы. Адренологиялық-биохимиялық әсер етеді;
Алдағы уақытта күйзелісті болдырмайтын, оның неше түрлі себептерін жоюға арналған іс-әрекет (мінез-құлық)
Эмоциялық интеллект түсінігі.
Эмоциялық интеллект түсінігі.
Эмоциялық интеллект түсінігіне қоршаған ортадағы адамдардың эмоциясын түсіну жəне олардың эмоциялық күйіне икемделу арқылы тұлғаның тиімді қарым-қатынас құра білу қабілеттері жатады. Өзін-өзі ұстай білу жəне өзара əрекеттесудің сауатты үлгісін құру адамдармен тікелей қатынасуға байланысты қызмет салаларында аса маңызды болып жатады.
Ғылымға «эмоциялық интеллект» терминін американдық екі психолог Питер Сэловей мен Джон Мэйер 1990 жылдары енгізген болатын. Олар алғашқы болып эмоциялық интеллектінің бірінші үлгісін ұсынды. Аталған авторлар эмоциялық интеллект деп «өзінің жəне өзгенің сезімдері мен эмоцияларын байқай білу, оларды ажырату жəне осы ақпаратты ойлау мен іс-əрекетте қолдану» деп түсіндірді
Ғылымға «эмоциялық интеллект» терминін американдық екі психолог Питер Сэловей мен Джон Мэйер 1990 жылдары енгізген болатын. Олар алғашқы болып эмоциялық интеллектінің бірінші үлгісін ұсынды. Аталған авторлар эмоциялық интеллект деп «өзінің жəне өзгенің сезімдері мен эмоцияларын байқай білу, оларды ажырату жəне осы ақпаратты ойлау мен іс-əрекетте қолдану» деп түсіндірді
Ал, Қазақстанда А.А.Толегенова эмоциялық интеллектті психофизиология тұрғысынан қарастырған.
Оның зерттеу еңбегінде эмоциялық интеллекттің психофизиологиялық параметрлері адамның эмоцияны реттеу кезіндегі индивидуалды ерекшеліктерінің негізі ретінде қарастырылған. Эмоциялық интеллекттің адамның өнімді іс-əрекет, əлеуметтік бейімделу жəне стрестік жағдайлар үшін маңыздылығы көрсетілген.
С. Заккаро тұлғалық сипаттамаға жататын əлеуметтік интеллект ашық жəне динамикалық жүйелер ішінде көшбасшылықтың пайда болуының қажетті шарты болып табылады деп түсіндірді. Бұл ретте əлеуметтік интеллектінің келесі екі компонентті сипаты ажыратылады:
С. Заккаро тұлғалық сипаттамаға жататын əлеуметтік интеллект ашық жəне динамикалық жүйелер ішінде көшбасшылықтың пайда болуының қажетті шарты болып табылады деп түсіндірді. Бұл ретте əлеуметтік интеллектінің келесі екі компонентті сипаты ажыратылады:
- əлеуметтік перцепция – өзге адамдар мен əлеуметтік топтарды барынша тез, əрі дұрыс түсіну қабілеті;
- мінез-құлық икемділігі – жаңа міндеттер мен жағдайларға қатысты туындаған міндеттерді ескере отырып, мінез-құлықты өзгерту қабілеті.
Эмоция және эмоционалды интеллект
Өздігінен зерттеліп қарастырылатын тапсырмалар мен сұрақтар:


№ 2 Зертханалық жұмыс
Тақырып: Қазақстан Республикасы Географиялық атласы.
Сабақтың жоспары:
Географиялық атластың баспадан шығарылған туралы мәліметтер.
Атластың құрылымы мен мазмұны.
Ауыл шаруашылық карталарымен танысу.
Зерттханалық сабақтың негізгі мақсаты ҚР Географиялық атласымен танысу.
Зертханалық сабақты жүргізуге қажетті құрал жабдықтар: Қазақстанның атласы, ІІ том.
1. Географиялық атластың баспадан шығарылған туралы мәліметтер.
Қазақстан Республикасының Географиялық атласы, ІІ томы: «Әлеуметтік-экономикалық жағдайы. Тарихы», Мәскеу қаласында, 1985 жылы ҚСРО Министрлер кеңесі жанындағы Картография және геодезия бойынша бас басқармасының Өндірістік карта құрастырушы «Картография» деп аталатын картфабрикасынан шықты. Атластың карталары 1977 – 1985 жылдары аралығында баспаға дайындалған. Атластың карталарын дайындаған Қазақстан Республикасы Ғылым Академиясының География, Экономика, Тарих және археология, т.б. институттардың мамандары.
2. Атластың құрылымы мен мазмұны.
Атлас тақырыптық карталарға жалпы түсіндірме беретін кіріспе бөлімінен, тақырыптық карталардың масштабына қарай жалпы шартты белгілерден, тарауларға бөлінген тақырыптық карталардан тұрады. Атлас 9 тарауға бөлінген 107 тақырыптық және саяси-әкімшілік картаны қамтиды. Негізігі тараулар: түрғындар карталары, білім ғылым, мәдениет және денсаулық карталары, туризм картасы, өнеркәсіп карталары, ауыл шаруашылық карталары, көлік карталары, экономикалық карта, әкімшілік обылыстарының жалпы экономикалық карталары, тарихи және археология карталары.
Атласта әр бір картаның масштабы берілген, Қазақстанның территориясы екі бетке түскен карталардың масштабы 1:5 000 000, бір бетке түскен карталардың масштабы 1:7 500 000, ал басқа карталардың масштабы әр түрлі, сонымен бірге облыстардың карталары жер көлемі әр түрлі болғаны мен барлығының масштабы 1:2 500 000. Барлық карталар конустық проекцияда жасалынған, меридиан мен параллельдер тек ғана саяси-әкімшілік картасында берілген.
Әр бір тақырыптық картаның жалпы шартты белгілерінен тыс осы картаға тиеслі шартты белгілер келтірілген. Көптеген карталарда сандық көрсеткіштеріне сипаттама беретін түрлі графиктік, материалдар келтірілген. Тақырыптық карталарда құбылстар, объектілер бейнелеудің түрлі тәсілдерімен көрсетілген, ең көп пайдаланылған сапалы фон, картограмма, картодиаграмма, нуктелік т.б. да тәсілдер.
3. Ауыл шаруашылық карталарымен танысу.
Атластың ең маңызды тарауы және көп бағытты болып келетін ауыл шаруашылық карталар жинағы, бұл тарауда 36 карта келтірілген, яғни атлас карталарының 30 % құрайды.
Тапсырма: Үлгісіне қарай төменде келтірілген кестені толтырыңыз.
№ 1 кесте.
№
|
Картаның аталуы және масштабы, атластағы беті
|
Карталастырылатын объектілер мен құбылстардың бейнелеу тәсілдері
|
Шартты белгілері
|
Территорияны қосымша сипаттайтын элементтері
|
1
|
Ауыл шаруашылық кәсіп орындары, 1:5 000 000, 42-43 беттер
|
Картограмма, масштабтан тыс, боялған геометриялық фигуралар түріндегі белгілер (шеңбер, квадрат, үшбұрыш т.с.с.
|
Шартты белгілер картаның астында, үш топқа бөлінген, бірінші әр түрлі көлемдегі және түрлі түспен көрсетілген геометриялық фигуралар, екінші - әр түрлі боялған және суреттелген бірдей шеңберлер, үшінші картограмма болып келеді.
|
жоқ
|
2
|
|
|
|
|
3
|
|
|
|
|
4
|
|
|
|
|
5
|
|
|
|
|
Қолданылған әдебиет:
Берлянт А. Картография. М., 2001. 94 – 120 б.б.
Картография с основами топографии. Под ред. А.В. Грюнберге. М., 1990. 217-236 б
Атлас Казахской ССР. ІІ том. М., 1985.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сабақтың жоспары: Географиялық атластың баспадан шығарылған туралы мәліметтер. Атластың құрылымы мен мазмұны


title: Радиация түрлері Радиациялық ластанудың көздері

text:
Радиациялық қауіптердің әсерлері шыққан тегі бойынша табиғи және антропогенді болып бөлінеді.
Табиғи факторларға қазба рудалары, күн сәулесі, ғарыштық радиация.
Ал антропогендікке мысал радиациялық өндіруге және қолдануға, атом энергиясын өндіруге және ядролық қаруын сынауға байланысты жұмыстар жатады.
Сонымен адам өміріне өте қауіпті радиациялық антропогендік әсерлер адамзаттың мына іс-әрекетімен тығыз байланысты:
• Атом өнеркәсібі (Чернобыль авариясы)
• Ядролық жарылыстар (Семей полигоны)
• Медицина (рентген) мен ғылым (әртүрлі радиоактивті элементтермен тәжірибе жасау)
Радиациялық сәулелену түрлерінің адам үшін қауіптілігі
Сәулелену мутагендік фактор болып табылады, бұл жасушаның генетикалық материалының өзгеруі, ген мутациясына әкеледі. Радиациялық сәулеленуден адамдарда ауыр аурулар – лейкемия, қатерлі ісік (өкпе, қалқанша без), инфекциялық асқынулар, метаболикалық бұзылулар, катаракта, генетикалық бұзылулар (мутация), туа біткен ақаулар, түсік түсіру және бедеулік пайда болуы мүмкін.
Радиацияның өлшем бірліктері радиоактивті көздердің белсенділігі «А» (Ки және Бк)
энергия ағынының жиілігі (Вт/м2)
Радиацияның заттарға әсерін бағалау үшін (тірі емес ұлпаларға) : жұтылған доза «Д»(Грей или Рад)
экспозициялық доза «Х» (Кл/кг или Рентген)
Радиацияның тірі ұлпаларға әсерін бағалау үшін эквивалентті доза «Н»(Зв или бэр)
эффективті эквивалентті доза (Зв или бэр)
эквивалентті доза қуаты (Зв/час)
СИ – Халықаралық бірлік жүйесі
Внесистемная – жүйеден тыс бірлік


title: - Рентгенометр, индикаторлар

text:
- Рентгенометр, индикаторлар – Жергілікті жерді (аумақты) радиациялық барлау.
- Радиометр – Инфекция дәрежесін бақылау.
Химиялық өндірістің қауіпсіздігі Химиялық өндіріс хaлық шaруaшылығындa кеңінен пaйдaлaнaды, бірaқ кейбір кездерде кішігірім aпaттaр орын aлудa. Ол aпaттaр əсерінен химиялық зиянды зaттaр aтмосферaғa тaстaлынып қоршaғaн ортaны лaстaудa. Химиялық өндірістің қaуіпсіздігі шикізaттың жəне өнімнің физикa химиялық қaсиетіне, қондырғылaрдың сенімділігіне, технологиялық процестің сипaтынa, химиялық зиянды зaттaрдың сaқтaлу жəне тaсымaлдaу шaрттaрынa, бaқылaу құрaлдaрдың деңгейі мен жaғдaйынa, мaмaндaрдың кəсіби біліктігі мен дaйындығынa жəне aпaтқa қaрсы құрaлдaрдың тиімділігіне бaйлaнысты. Химиялық қaуіпті зaттaрдың тaстaлуы химиялық лaстaнуғa əкеліп соғaды, олaр aдaм оргaнизміне тыныс aлу жүйесі жəне тері aрқылы енеді жəне aдaм aғзaсынa жaрa беттеріне де кіреді. Химиялық қaуіпті зaттaр aдaмғa əсері жaғынaн 4 қaуіпті сыныпқa бөлінеді: 1. Өте қaуіпті. 2. Жоғaры қaуіпті. 3. Ортa қaуіпті. 4. Қaуіптілігі aз. Химиялық сaлaдaғы aпaттaр 2 сaнaтқa бөлінеді: – жaрылыс сaлдaрынaн болғaн aпaттaн технологиялық тізбектің жəне инженерлік қондырғының бұзылуы; – aпaт сaлдaрынaн қосымшa технологиялық жəне негізгі қондырғылaрдың зaқымдaнуы. Химиялық қaру дегеніміз Химиялық қaру дегеніміз ‒ жaлпылaй улaу зaттaрын колдaнaтын əскери қaру. Химиялық улaу зaттaрын жеткізу үшін зымырaндaр, бомбaлaр, снaрядтaр жəне т. с. с. қaрулaр пaйдaлaнылaды. Улaу зaттaры aдaмдaрды, мaл-жaнуaрлaрды, тірі оргaнизмдерді, өзен-көлдерді, су қоймaлaрын, сол ошaқ төңіректерін, егіндерді, өсімдіктерді жояды, қaтты зaқымдaйды. Улaу зaттaрының жіктелуі келесі белгілермен aнықтaлaды: 1. Зaқымдaнудың клиникaлық зaқымдaу белгілері бойыншa улaу зaттaрын 6 топқa бөледі: 1) нервтік-сaлдық əсері (зaрин, зомaн, V типті зaттaр); 2) тері жaрaсы əсері (иприт, люизит); 3) жaлпы улaу əсері (синильдік қышқыл, хлорциaн); 4) тұншықтыру əсері (фосген, фифосген); 5) психикaғa əсері (В2); 6) тітіркендіру əсері (С8 - aдaмсит, хлорпикрин, хлорaцетофен жəне т. б.)
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сабақтың жоспары - бет 4

text:
Химиялық объектілерде болғaн aпaттaр aсa қaтерлі aпaттaрдың қaтaрынa жaтaды. Себебі, ондaй aпaттaр aдaмдaрды, жaн-жaнуaрлaрды, өсімдік əлемін жaппaй жоятын улы зaттaр шығуымен сипaттaлaды.
Қaтты əсер ететін улы зaттaр
Қaтты əсер ететін улы зaттaр жaппaй қыру қaрулaрының біріне жaтaды. Бұлaрдың негізін химиялық қосындылaр кұрaйды. Олaр aдaмдaрды, жaн-жaнуaрлaрды, aуaны, жер бетін, техникaны, суды жəне aзық-түлікті улaйды.
Жaппaй қыру мaқсaтындa қолдaнғaндa олaр тaмшы, сұйық, тұмaн, түтін не бу күйінде болуы мүмкін.
Улы зaтпен зaқымдaудың бірнеше ерекшеліктері бaр:
‒ aз уaқыт ішінде жaппaй улaуғa болaды;
‒ aуa, жер кеңістігінде үлкен aумaқтa улaй aлaды;
‒ aэрозоль, бу түрінде, үйлерге қорғaнуы нaшaр бөлмелерге кіріп кетеді.


title: Химиялық қaуіпті объект - Сабақтың жоспары

text:
Химиялық қaуіпті объект дегеніміз – ол, aпaт кезінде немесе оның бұзылуының сaлдaрынaн aдaмғa, жaнуaрлaрғa жəне өсімдіктерге келтіретін жойқын зіл-зaрдaптaрды aйтaды. Химиялық қaуіпті объектілер (ХҚО) – өзінің құрaмындa улы зaттaрдың болуынaн жəне оны өндіріс бaрысындa төңірегіндегі aдaмның өміріне жəне қоршaғaн ортaғa зaқым келтіретін химиялық бұйымдaрды aйтaды.
Химиялық қaуіпті объектідегі aвaрия кезінде, ХҚО жaқын орнaлaсқaн объектілерге жəне тұрғындaрғa дaбылды қосу aрқылы, бірыңғaй «БАРШАНЫҢ НАЗАРЫНА!»сигнaлы беріліп, құлaқтaндырылaды. Осы сигнaл бойыншa бaрлық жергілікті рaдиолaрды, телеaрнaлaрды қосып, Төтенше жaғдaй турaлы хaбaрлaмaны жəне өзін қaлaй ұстaу керектігін тыңдaу керек.
Химиялық қaуіпті объектілерге жaтaтындaр:
- қaрa жəне түрлі-түсті метaлдaр өндіретін өндіріс орындaры;


title: Сабақтың жоспары

text:
Анықтамасы. Радиация түрлері Радиация - бұл жеке бөлшектердің энергияны кеңістікке шығаруға немесе таратуға қабілетті. Мұндай энергияның күші өте күшті және заттарға әсер етеді, нәтижесінде әр-түрлі зарядтары бар жаңа иондар пайда болады.
Табиғатта атомдарының ядролары өздігінен басқа элементтердің ядроларына айналатын химиялық элементтердің белгілі бір саны бар. Бұл трансформация иондаушы сәуле деп аталатын сәулеленумен бірге жүреді. Ал ыдырау құбылысы радиоактивтілік деп аталады.
Радиоактивтілік дегеніміз - Иондаушы сәулеленуді шығаратын заттар мен нысандардың қасиеті, яғни олар радиация көзіне айналады.
α - бөлшек парақ қағазға тұтылып, одан өте алмайды. Алайда адам терісінде қалып қойса немесе ішкі органдарына тыныс жолымен, яғни жеген тағамы арқылы өтіп кетсе, өте қауіпті. Для оценки поверхностного альфа-излучения (плотности потока альфа-частиц) используются дозиметры и радиометры альфа — излучения.
β - өтімділік қабілеті үлкен. Олар адам ағзасына 1-2 см тереңдеп ене алады. Алайда бірнеше миллиметр алюминий қаңылтыры оны толық жұтып алады.
γ - өтімділік қабілеті аса күшті. Сондықтан одан қорғану үшін қорғасынның немесе бетон плиталардың калың қабаты пайдаланылады.


title: Функционалдар мен операторлар  Айталық, X және Ү кез келген жиындар болсын, ал , яғни X-тен D ішкіЖиыны алынсын

text:
8.1.1 - анықтама. Егер әрбір элементіне белгілі бір элементі сәйкес қойылса, у = А(х) операторы берілді дейді. Мұндағы, D жиыны А операторының анықталу облысы деп аталады, және әдетте D(A) деп белгіленеді.
жиыны А операторының мәндер жиыны деп аталады.
А операторының әсерін схемалық түрде келесі түрде жазуға болады:
немесе қысқаша
8.1.2 - анықтама. Егер F операторының анықталу облысы кез келген жиын, ал мәндер жиыны R(F) комплекс (немесе нақты) сандар жиыны, яғни болса, онда F операторын Х жиынында анықталған комплекс (нақты) функционалдеп атайды, және әсерін қысқаша былай жазады:
8.1.2 - анықтама. Егер F операторының анықталу облысы кез келген жиын, ал мәндер жиыны R(F) комплекс (немесе нақты) сандар жиыны, яғни болса, онда F операторын Х жиынында анықталған комплекс (нақты) функционал деп атайды, және әсерін қысқаша былай жазады:


|
ескерту. Функционал ұғымы оператор ұғымының дербес түрі болғандықтан, ілгеріде айтылатын оператордың қасиеттері функционал үшін де орындалады
|
бет | 3/4 | Дата | 11.04.2022 | өлшемі | 1,63 Mb. | | #30620 | түрі | Сабақ |
| Байланысты: Функционалды талдау(1) 8.1.1 ескерту. Функционал ұғымы оператор ұғымының дербес түрі болғандықтан, ілгеріде айтылатын оператордың қасиеттері функционал үшін де орындалады. Егерy oнда у элементіх элементінің бейнесі, ал x y элементінің алғашқы бейнесі деп аталады. 8.1.1 теорема. Кез келген сызықты А операторының R(A) мәндер жиынысызықты көпбейне болады. Дәлелдеуі. Айталық, және - скалярлар болсын. элементтерінің, сәйкесінше, алғашқы бейнелері элементтерін алайық, Яғни . 8.1.3 - анықтама бойынша А операторының сызықтылығын пайдалансақ: Бұл элементі элементінің алғашқы бейнесі екендігінбілдіреді, яғни . 8.1.4 - анықтама. Кез келген элементтері және үшін 8.1.4 - анықтама. Кез келген элементтері және үшін шарты орындалса, функционалы комплекс (нақты) сызықты функционал деп аталады. 8.1.5 - анықтама. жиыны F функционалының ядросы деп аталады.
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


url: http://emirsaba.org/sabati-jospari-i-kirispe-ii-negizgi-bolim.html?page=3#Бұл_элементі_элементінің_алғашқы_бейнесі_екендігінбілдіреді,_яғни_.

title: ескерту. Функционал ұғымы оператор ұғымының дербес түрі болғандықтан, ілгеріде айтылатын оператордың қасиеттері функционал үшін де орындалады


8.1.1 - лемма. F сызықты функционалының ядросы – сызықтық көпбейне.
Дәлелдеуі. элементтерін алайық, онда . F сызықтыфункционал болғандықтан, 8.1.4 - анықтама бойынша кез келген скалярлары үшін
Бұл элементінің де ker F жиынында жататын, яғни ker F жиыныныңсызықты көпбейне екендігін береді.
Нормаланған X және Ү кеңістіктерін, сондай-ақ жиынын жиынынабейнелейтін сызықты А операторын қарастырайық.
Нормаланған X және Ү кеңістіктерін, сондай-ақ жиынын жиынынабейнелейтін сызықты А операторын қарастырайық.
8.2.1 - анықтама. Егер D(A) = L = X, онда А операторы X кеңістігінің барлықнүктелерінде анықталған оператор деп аталады.
8.2.2 - анықтама. Егер болса, онда А операторы X кеңістігінде барлық жерде тығыз орналасқан жиында анықталған оператор деп аталады.
D(A)=X болсын.
8.2.3 - анықтама. Егер де
8.2.3 - анықтама. Егер де
яғни
болса, А операторын нүктесінде үзіліссіз оператор деп атайды, және деп белгілейді.
8.2.1 - теорема. Егер D(A) = X кеңістігін М жиынына бейнелейтін сызықты Аоператоры X кеңістігінің , - нөлдік нүктесінде үзіліссіз болса, онда А операторы Xкеңістігінің кез келген нүктесінде үзіліссіз болады.
8.2.4 - анықтама. Егер сызықты А операторы О нүктесінде үзіліссіз болса, ондаоны үзіліссіз оператор деп атайды.
8.2.4 - анықтама. Егер сызықты А операторы О нүктесінде үзіліссіз болса, ондаоны үзіліссіз оператор деп атайды.
8.2.5 - анықтама. Егер А: Х – Y операторы шенелген жиынды шенелген жиынғабейнелейтін болса, онда оны шенелген оператор деп атайды, 8.2.2 - теорема (шенелгенділік қағидасы). Сызықты A: Х-У операторы
шенелген болуы үшін
теңсіздігінің орындалуы қажетті және жеткілікті.
8.2.3теорема (Үзіліссіз оператормен шенелген оператордыңарасындағы байланысты беретін теорема). D(A) =X кеңістігін М жиынынабейнелейтін А операторы үзіліссіз болуы үшін оның шенелген болуы қажетті және жеткілікті.
8.2.3теорема (Үзіліссіз оператормен шенелген оператордыңарасындағы байланысты беретін теорема). D(A) =X кеңістігін М жиынынабейнелейтін А операторы үзіліссіз болуы үшін оның шенелген болуы қажетті және жеткілікті.
Дәлелдеуі. Қажеттілігі. А операторы шенелген оператор болсын. Онда
Демек, сызықты А операторы нүктесінде үзіліссіз. Онда 8.2.4 – анықтама бойынша А операторы X кеңістігінде де үзіліссіз.
1.Нөл - оператор. X нормаланған кеңістігінің кез келген х элементін Y кеңістігінің - нөлдік элементіне бейнелейтін операторды нөл - оператор деп атайды, және оны 0 деп белгілейді:
Нөл - оператор сызықты шенелген болатындығын тексеру қиын емес.
2. Бірлік оператор. X кеңістігінің кез келген элементін өзіне бейнелейтін операторды бірлік оператор деп атайды, және оны деп белгілейді, яғни
Бірлік оператордың сызықты шенелген болатындығы оның анықтамасынан тікелей шығады.
а) Сызықтылығы: А операторының анықталу облысы кеңістігімен беттесетін болғандықтан, оператордың сызықтылығының екінші шартын, яғни оның біртектілігімен аддитивтігін тексерген жеткілікті.


title: - лемма. F сызықты функционалының ядросы – сызықтық көпбейне


url: http://emirsaba.org/sabati-jospari-i-kirispe-ii-negizgi-bolim.html?page=4#Бірлік_оператордың_сызықты_шенелген_болатындығы_оның_анықтамасынан_тікелей_шығады.


url: http://emirsaba.org/sabati-jospari-i-kirispe-ii-negizgi-bolim.html?page=4#Бұл_элементінің_де_ker_F_жиынында_жататын,_яғни_ker_F_жиыныныңсызықты_көпбейне_екендігін_береді.


url: http://emirsaba.org/sabati-jospari-i-kirispe-ii-negizgi-bolim.html?page=4#Нормаланған_X_және_Ү_кеңістіктерін,_сондай-ақ_жиынын_жиынынабейнелейтін_сызықты_А_операторын_қарастырайық.


title: Сабақтың жоспары I. Кіріспе >II. Негізгі бөлім Функционалды талдау(1)

text:
|
Сабақтың жоспары I. Кіріспе >II. Негізгі бөлім
|
бет | 1/4 | Дата | 11.04.2022 | өлшемі | 1,63 Mb. | | #30620 | түрі | Сабақ |
| Байланысты: Функционалды талдау(1) Презентация Пән: Функционалды талдаудың элементтері Орындаған: Кадыржанова С.п. 19-311-10 Жетекші: берденова г.ж. Сабақтың жоспары Сабақтың мақсаты: Студенттерге функционалдар мен операторлар тақырыбын ашып түсіндіру . - Сабақтың мақсаты: Студенттерге функционалдар мен операторлар тақырыбын ашып түсіндіру .
- Білімділік: Функционалдар мен операторлар тақырыбында анықтамалар, теоремалар және леммалар қарастыру
- Сабақ әдісі: Берілген тақырыпты толықтай түсіндіру мақсатында, тақтамен жұмыс жасау және тақырыпты қорыту ретінде тапсырмалар дайындау.
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Сабақтың жоспары I. Кіріспе >II. Негізгі бөлім


title: Кәсіби анықталу – - Сабақтың жоспары: Кәсіби өзін-өзі анықтау Тұлғаның өмірлік мағынасы Бақыт дегеніміз

text:
Кәсіби анықталу – бұл біртұтас жүйе, яғни әртүрлі өзара байланысты компоненттерден, қоғамдық мақсаттардан және басқарудан тұрады. Бұл дегеніміз: кәсіби ашылу, қызығушылықтың дамуы, оқушылардың ойын іс-әрекеттері: танымдық және еңбектік, кәсіби психодиагностика, кәсіби кеңес беру, кәсіби іріктеу, кәсіби бейімделу және кәсіби тәрбиені айта аламыз. Қазіргі уақытта қоғамдағы саяси және экономикалық тұрақсыздық әсерінен, адам тек қана өз-өзіне сену керек. Ол қоршаған ортада жылдам, сөзге шешен, әртүрлі мамандықты тез және жеңіл иеленуі, соған өз сәйкестігі мен қабілеттілігін анықтау тиіс.
Кәсіби анықталу –бұл біртұтас жүйе, яғни әртүрлі өзара байланысты компоненттерден, қоғамдық мақсаттардан және басқарудан тұрады. Бұл дегеніміз: кәсіби ашылу, қызығушылықтың дамуы, оқушылардың ойын іс-әрекеттері: танымдық және еңбектік, кәсіби психодиагностика, кәсіби кеңес беру, кәсіби іріктеу, кәсіби бейімделу және кәсіби тәрбиені айта аламыз. Қазіргі уақытта қоғамдағы саяси және экономикалық тұрақсыздық әсерінен, адам тек қана өз-өзіне сену керек. Ол қоршаған ортада жылдам, сөзге шешен, әртүрлі мамандықты тез және жеңіл иеленуі, соған өз сәйкестігі мен қабілеттілігін анықтау тиіс.
Тұлғаның өмірлік мағынасы. Адам баласы тұлға болып қалыптаса бастағаннан оның өмірінде маңызы күшті, мағынасы терең жайттар болып жатады, ол адамның өмір сүру барысында, жасерекшелігіне де байланысты болып келеді. Адам тек өз өмірінің мағынасын тауып қана қоймай, оны ары қарай жүзеге асыруы керек. Адам өз өмірінің мағынасының алдында жауапты, мағынаның орындалуы қарапайым процесс емес. Өз өмірінің мағынасын ұйымдастыруда тұлғаның мағынасы қайталанбас болады. Тұлғаның мағынасы əрқашан қоғаммен тығыз байланыста болып келеді, индивид өзінің бағдарында қоғамға байланысты икемделеді жəне керісінше, қоғам мағынасы өз кезегінде индивидтің тіршілік етуіне негізделеді.
Тұлғаның өмірлік мағынасы. Адам баласы тұлға болып қалыптаса бастағаннан оның өмірінде маңызы күшті, мағынасы терең жайттар болып жатады, ол адамның өмір сүру барысында, жасерекшелігіне де байланысты болып келеді. Адам тек өз өмірінің мағынасын тауып қана қоймай, оны ары қарай жүзеге асыруы керек. Адам өз өмірінің мағынасының алдында жауапты, мағынаның орындалуы қарапайым процесс емес. Өз өмірінің мағынасын ұйымдастыруда тұлғаның мағынасы қайталанбас болады. Тұлғаның мағынасы əрқашан қоғаммен тығыз байланыста болып келеді, индивид өзінің бағдарында қоғамға байланысты икемделеді жəне керісінше, қоғам мағынасы өз кезегінде индивидтің тіршілік етуіне негізделеді.


title: философтар - Сабақтың жоспары: Кәсіби өзін-өзі анықтау Тұлғаның өмірлік мағынасы Бақыт дегеніміз

text:
Ал, өмірдің мағынасы туралы философтар пікірлерінің жалпы адамзатқа ортақ, əлдеқалай бір жиынтық тұжырым болып шығып жатуының да өзіндік жөні бар. Адам өмірінің мағынасы оның əлеуметтік жағдайларымен айқындалады. Адам – белсенді əрекет иесі. Ол əлеуметтік дамуды жеделдетіп немесе тежеп, оған тура ықпал ете алады. Тарихтың түрлі кезеңдерінде өзгеріп отыратын адам өмірінің мəнін, құндылығын айқындаушы – сол адамның өзі.
Ал, өмірдің мағынасы туралы философтар пікірлерінің жалпы адамзатқа ортақ, əлдеқалай бір жиынтық тұжырым болып шығып жатуының да өзіндік жөні бар. Адам өмірінің мағынасы оның əлеуметтік жағдайларымен айқындалады. Адам – белсенді əрекет иесі. Ол əлеуметтік дамуды жеделдетіп немесе тежеп, оған тура ықпал ете алады. Тарихтың түрлі кезеңдерінде өзгеріп отыратын адам өмірінің мəнін, құндылығын айқындаушы – сол адамның өзі.
Бақыт дегеніміз– өзі болмысының шарттары мен адамның кең ауқымды ішкі қанағаттанушылығына сəйкес келетін, өмірінің толыққандылығы мен маңыздылығын, өзінің адамдық мұратына жету күйін көрсететін моральдық сана ұғымы. Бақыт мұраттың сезімдік-эмоциялык формасы болып табылады.Бақыт ұғымыбелгілі бір нақты объективті жағдайды немесе адамның субъективті күйін сипаттап қана қоймайды, сонымен бірге адам өмірінің қалай болуы керек екендігі, ол үшін ненің игілікті бола алатыны туралы түсініктерді де саралайды. Осыған байланысты бақыт ұғымы нормативті-бағалық сипат алады. Бақыттың мазмұны əр адамның өз өмірінің мұраты мен мағынасын қалай түсінуіне байланысты
В. Франкл айтқандай, өмір мағынасын адам жаны ұмтылатын рухани деп түсіндіреді. Өмір мағынасын түсіну əр түрлі жас кезеңінде жəне əртүрлі жағдайда пайда болуы мүмкін, сондықтан адам өз тіршілігіне өзі мəн беруі тиіс, əйтпесе оған сырттан келер көмек жоқ. Өмірдің мағынасы жазылып, құрастырыла салмайды, ол өмір бойы жинақталады. Өмір мағынасын іздестіру адам үшін, табиғи құбылыс болып саналады
В. Франкл айтқандай, өмір мағынасын адам жаны ұмтылатын рухани деп түсіндіреді. Өмір мағынасын түсіну əр түрлі жас кезеңінде жəне əртүрлі жағдайда пайда болуы мүмкін, сондықтан адам өз тіршілігіне өзі мəн беруі тиіс, əйтпесе оған сырттан келер көмек жоқ. Өмірдің мағынасы жазылып, құрастырыла салмайды, ол өмір бойы жинақталады. Өмір мағынасын іздестіру адам үшін, табиғи құбылыс болып саналады


title: Сонымен, қорыта келе - Сабақтың жоспары: Кәсіби өзін-өзі анықтау Тұлғаның өмірлік мағынасы Бақыт дегеніміз

text:
Сонымен, қорыта келе, тұлғаның өмірлік мағынасын əр бағытта əр түрлі түсінеді жəне де əр адам өзінше тұжырымдайды, сол себептен «мағына» түсінігі кең ауқымды болып келеді. Əр тұлға өмірінде мағынасы терең жайттар болады. Өмір мағынасын іздемейтін адам болмайтын шығар, егер де, белгілі құндылықтарға ие адамда мағына бар деп ұғынамыз. Бір адамға мағынасы мол болса, басқа адамға ол жай қарапайым болып көрінуі мүмкін, сол себептен мағынаны адамдар өзінше бағалайды жəне саналайды. Өмір мағынасына əр тұлға субъективті баға береді, адамның өз өмірінің бағытын түсіну, өмірдегі өз орнын анықтау, алдыға қойған мақсаттары нақтыланады. Осыдан мына сұрақтарға келіп тірелеміз:
Сонымен, қорыта келе, тұлғаның өмірлік мағынасын əр бағытта əр түрлі түсінеді жəне де əр адам өзінше тұжырымдайды, сол себептен «мағына» түсінігі кең ауқымды болып келеді. Əр тұлға өмірінде мағынасы терең жайттар болады. Өмір мағынасын іздемейтін адам болмайтын шығар, егер де, белгілі құндылықтарға ие адамда мағына бар деп ұғынамыз. Бір адамға мағынасы мол болса, басқа адамға ол жай қарапайым болып көрінуі мүмкін, сол себептен мағынаны адамдар өзінше бағалайды жəне саналайды. Өмір мағынасына əр тұлға субъективті баға береді, адамның өз өмірінің бағытын түсіну, өмірдегі өз орнын анықтау, алдыға қойған мақсаттары нақтыланады. Осыдан мына сұрақтарға келіп тірелеміз:
Жеке тұлғаның денсаулық психологиясы.
Денсаулық психологиясы-денсаулықтың психологиялық себептері, оны сақтау, нығайту және дамыту әдістері мен құралдары туралы ғылым.
Денсаулық психологиясының міндеті: денсаулық психологиясы адамның психосоматикалық дамуын қоршаған шындық жүйесінде өзін-өзі сезінуді шығармашылық процеске айналдыруға тырысады.
Адами білімнің жаңа саласын қалыптастыру жолдары 3 кезеңде өтті:
Адами білімнің жаңа саласын қалыптастыру жолдары 3 кезеңде өтті:
Халықты түрлі аурулармен нақтылау және қорқыту. Осы кезеңде қауіп факторларының патогендік негізі болды.
Адамның ақыл-ойына жүгіну: әртүрлі денсаулық жүйелері, олардың оң әсері туралы статистика белсенді түрде берілді, салауатты өмір салтының әртүрлі модельдері ұсынылды.
Себеп кезеңі (себеп – салдар) – : адамның жағдайының бастапқы себептеріне бағдарлау, яғни нәтижемен күресу емес, себептерді анықтау және жою.


Денсаулық психологиясында зерттеудің келесі бағыттары анықталды:
Денсаулық психологиясында зерттеудің келесі бағыттары анықталды:
Адам денсаулығын нығайтудағы психологиялық факторлардың рөлін анықтау.
Денсаулықтың ішкі көрінісін қалыптастыру, яғни денсаулыққа деген көзқарастың психологиялық жағдайы.
Салауатты тұлғаны дамытуға бағытталған психологиялық әсердің оңтайлы әдістерін іздеу.
Денсаулықты оқыту жүйесін құру.
Денсаулық психологиясы адамның денсаулығын тұжырымдамадан өлімге дейін сақтау тәжірибесін қамтиды және бастапқы, қайталама алдын-алу және оңалтудың психологиялық негізі болып табылады.
ДДҰ- берген денсаулықтың оң анықтамасы кеңінен қабылданды:" аурулар мен физикалық ақаулардың болмауы ғана емес, толық физикалық, психикалық және әлеуметтік әл-ауқат жағдайы " (ДДҰ Жарғысы, 1946). Осылайша, Денсаулық үш компоненттен тұрады: физикалық, психикалық және әлеуметтік. Қазіргі уақытта денсаулық бейімделу қабілеті, қарсы тұру және бейімделу қабілеті, өзін-өзі сақтау және өзін-өзі дамыту қабілеті, өсіп келе жатқан әр түрлі тіршілік ету ортасында өмір сүру қабілеті ретінде түсіндіріледі (Лишук В.А., 1994). Медицинадағы денсаулықтың оң анықтамасының арқасында патоцентрлік тәсілмен (ауруларды бақылау) қатар саноцентрлік тәсіл де (денсаулыққа және оны қамтамасыз етуге бағытталған) бекітілген.
ДДҰ- берген денсаулықтың оң анықтамасы кеңінен қабылданды:" аурулар мен физикалық ақаулардың болмауы ғана емес, толық физикалық, психикалық және әлеуметтік әл-ауқат жағдайы " (ДДҰ Жарғысы, 1946). Осылайша, Денсаулық үш компоненттен тұрады: физикалық, психикалық және әлеуметтік. Қазіргі уақытта денсаулық бейімделу қабілеті, қарсы тұру және бейімделу қабілеті, өзін-өзі сақтау және өзін-өзі дамыту қабілеті, өсіп келе жатқан әр түрлі тіршілік ету ортасында өмір сүру қабілеті ретінде түсіндіріледі (Лишук В.А., 1994). Медицинадағы денсаулықтың оң анықтамасының арқасында патоцентрлік тәсілмен (ауруларды бақылау) қатар саноцентрлік тәсіл де (денсаулыққа және оны қамтамасыз етуге бағытталған) бекітілген.


url: http://emirsaba.org/sabati-jospari-kesibi-ozin-ozi-anitau-tlfani-omirlik-mafinasi.html?page=5#Денсаулық_психологиясы_адамның_денсаулығын_тұжырымдамадан_өлімге_дейін_сақтау_тәжірибесін_қамтиды_және_бастапқы,_қайталама_алдын-алу_және_оңалтудың_психологиялық_негізі_болып_табылады.

title: Денсаулық психологиясында зерттеудің келесі бағыттары анықталды


title: Денсаулықтың 5 моделі - Сабақтың жоспары: Кәсіби өзін-өзі анықтау Тұлғаның өмірлік мағынасы Бақыт дегеніміз

text:
Биологиялық модель: Денсаулық аурудың болмауы, ағзаның оны ұйымдастырудың барлық деңгейлерінде қалыпты жұмыс істеуі, яғни өмір сүру ұзақтығын, физикалық және ақыл-ой қабілеттерін, сау ұрпақтардың көбею функциясын қамтамасыз ететін функционалды жағдай ретінде анықталады.
Медициналық модель: денсаулық-бұл аурудың болмауы ғана емес, толық физикалық, психикалық және әлеуметтік әл-ауқат жағдайы. Бұл модельді БҰҰ Дүниежүзілік Денсаулық сақтау министрлігі ұсынды, ол мінсіз деп саналады.
Биомедициналық модель: денсаулық-бұл дененің барлық мүшелері мен жүйелерінің жұмыс істеуі сыртқы ортамен тепе-тең болған кезде, ауыр көріністер мен аурудың субъективті сезімі болмаған кезде.
Биомедициналық модель: денсаулық-бұл дененің барлық мүшелері мен жүйелерінің жұмыс істеуі сыртқы ортамен тепе-тең болған кезде, ауыр көріністер мен аурудың субъективті сезімі болмаған кезде.
Құндылық-әлеуметтік модель: денсаулық-бұл адам үшін құндылық, толыққанды өмір сүрудің, материалдық қажеттіліктерді қанағаттандырудың және әр түрлі іс-шараларға қатысудың қажетті шарты.
Құндылық-әлеуметтік модель: денсаулық-бұл адам үшін құндылық, толыққанды өмір сүрудің, материалдық қажеттіліктерді қанағаттандырудың және әр түрлі іс-шараларға қатысудың қажетті шарты.
Биоәлеуметтік модель (Лисицын): денсаулық – бұл адамның үнемі өзгеріп отыратын қоршаған орта жағдайларына сәтті бейімделуге және отбасы мен қоғамның толыққанды мүшесі болуға мүмкіндік беретін әлеуметтік және биологиялық қасиеттерінің үйлесімді бірлігі.
Биоәлеуметтік модель (Лисицын): денсаулық – бұл адамның үнемі өзгеріп отыратын қоршаған орта жағдайларына сәтті бейімделуге және отбасы мен қоғамның толыққанды мүшесі болуға мүмкіндік беретін әлеуметтік және биологиялық қасиеттерінің үйлесімді бірлігі.


title: Денсаулық психологиясының мақсаттары

text:
1) психологиялық мәдениет деңгейін арттыру (психологиялық білім мен қызметті меңгерудегі жетілу дәрежесі);
2)қарым-қатынас мәдениетінің деңгейін арттыру (сыртқы және ішкі коммуникация саласындағы жетілу дәрежесі);
3) өзін-өзі таныту, өзінің шығармашылық және рухани әлеуетін ашу жолдары мен шарттарын айқындау.
Денсаулық психологиясында екі негізгі ұғым бар: психикалық және психологиялық денсаулық. Егер "психикалық денсаулық" термині, ең алдымен жеке психикалық процестер мен механизмдерге қатысты болса, онда "психологиялық денсаулық" термині тұтастай алғанда жеке тұлғаны білдіреді, адам рухының жоғары көріністерімен тығыз байланысты және медициналық, социологиялық және басқа аспектілерден айырмашылығы психикалық денсаулық проблемасының нақты психологиялық аспектісін ажыратуға мүмкіндік береді.
Денсаулық психологиясында екі негізгі ұғым бар: психикалық және психологиялық денсаулық. Егер "психикалық денсаулық" термині, ең алдымен жеке психикалық процестер мен механизмдерге қатысты болса, онда "психологиялық денсаулық" термині тұтастай алғанда жеке тұлғаны білдіреді, адам рухының жоғары көріністерімен тығыз байланысты және медициналық, социологиялық және басқа аспектілерден айырмашылығы психикалық денсаулық проблемасының нақты психологиялық аспектісін ажыратуға мүмкіндік береді.
Психологиялық денсаулық екі белгімен анықталады:
Психологиялық денсаулық екі белгімен анықталады:
Тіршілік әрекетінің көрінуінің негізгі формаларында оңтайлы немесе "Алтын орта"қағидатын сақтау.
Тиімді бейімделу (әлеуметтік, әлеуметтік-психологиялық, интрапсихикалық).
Психологиялық денсаулық критерийлері(А. Эллис бойынша):
1. Өзіне деген қызығушылық: сезімтал және эмоционалды сау адам өз мүдделерін басқалардың мүдделерінен сәл жоғары қояды, белгілі бір дәрежеде өзін қамқор адамдар үшін құрбан етеді, бірақ толық емес.
2. Қоғамдық қызығушылық: егер адам азғындық жасаса, басқалардың мүдделерін қорғамаса және әлеуметтік іріктеуді қолдаса, онда ол жайлы және бақытты өмір сүре алатын әлем құруы екіталай.


url: http://emirsaba.org/sabati-jospari-kesibi-ozin-ozi-anitau-tlfani-omirlik-mafinasi.html?page=8#5._Икемділік:_ойдың_икемділігі,_өзгеруге_ашықтық;_адам_өзіне_және_басқаларға_қатаң_өзгермейтін_ережелер_қоймайды.

text:
Өзін-өзі басқару (өзін-өзі бақылау): өз өмірі үшін жауапкершілікті алу қабілеті және сонымен бірге айтарлықтай қолдауды талап етпестен басқалармен бірігуге деген ұмтылыс
3. Өзін-өзі басқару (өзін-өзі бақылау): өз өмірі үшін жауапкершілікті алу қабілеті және сонымен бірге айтарлықтай қолдауды талап етпестен басқалармен бірігуге деген ұмтылыс.
3. Өзін-өзі басқару (өзін-өзі бақылау): өз өмірі үшін жауапкершілікті алу қабілеті және сонымен бірге айтарлықтай қолдауды талап етпестен басқалармен бірігуге деген ұмтылыс.
4. Жоғары фрустрациялық тұрақтылық: өзіне және басқаларға өздерінің жеке басын немесе басқа адамның жеке басын айыптамай қателіктер жіберу құқығын беру.
5. Икемділік: ойдың икемділігі, өзгеруге ашықтық; адам өзіне және басқаларға қатаң өзгермейтін ережелер қоймайды.
5. Икемділік: ойдың икемділігі, өзгеруге ашықтық; адам өзіне және басқаларға қатаң өзгермейтін ережелер қоймайды.
6. Белгісіздікті қабылдау: адам ықтималдық әлемінде өмір сүреді және ешқашан толық сенімділік болмайды.
7. Шығармашылық жоспарларға назар аудару: шығармашылық мүдделер адам өмірінің көп бөлігін алады және оның қатысуын талап етеді.
8. "Ғылыми" ойлау: объективті, ұтымды болуға ұмтылу. Жақын және алыс мақсаттарға қол жеткізуге әсер ету дәрежесіне сәйкес олардың салдарын бағалау және жауап беру арқылы олардың сезімдері мен әрекеттерін реттеу.
8. "Ғылыми" ойлау: объективті, ұтымды болуға ұмтылу. Жақын және алыс мақсаттарға қол жеткізуге әсер ету дәрежесіне сәйкес олардың салдарын бағалау және жауап беру арқылы олардың сезімдері мен әрекеттерін реттеу.
9. Өзін-өзі қабылдау: өзіңіздің ішкі құндылықтарыңызды сыртқы жетістіктермен немесе басқалардың бағалауының әсерінен бағалаудан бас тарту; өзіңізді растаудан гөрі өмірден ләззат алуға ұмтылу ("мен өзімді өмір сүргенім үшін жақсы көремін және қуануға мүмкіндігім бар ").
10. Тәуекел: эмоционалды сау адам өзін-өзі ақтауға бейім және сәтсіздікке ұшырау мүмкіндігі болса да, қалағанын жасауға тырысады; ол авантюралық болуға тырысады, бірақ ұқыпсыз батыл емес.
11. Ұзақ гедонизм: адам қазіргі сәттен де, мүмкін болашақтан да ләззат алады; ол бүгінгі және ертеңгі күн туралы ойлау жақсы деп санайды және тез арада қанағаттануға бейім емес.
11. Ұзақ гедонизм: адам қазіргі сәттен де, мүмкін болашақтан да ләззат алады; ол бүгінгі және ертеңгі күн туралы ойлау жақсы деп санайды және тез арада қанағаттануға бейім емес.
12. Нонутопизм: жан-жақты бақытқа, қуанышқа, жетілуге немесе мазасыздықтың, депрессияның, оның қадір-қасиеті мен дұшпандығының толық болмауына деген шынайы емес ұмтылудан бас тарту.
13. Олардың эмоционалды бұзылулары үшін жауапкершілік: басқаларды немесе әлеуметтік жағдайларды кінәлауды қорғау мақсатында емес, өз іс-әрекеттері үшін жауапкершіліктің көп бөлігін қабылдауға бейімділік.


title: Өзін-өзі басқару (өзін-өзі бақылау): өз өмірі үшін жауапкершілікті алу қабілеті және сонымен бірге айтарлықтай қолдауды талап етпестен басқалармен бірігуге деген ұмтылыс


title: Психикалық денсаулық өлшемдері - Сабақтың жоспары: Кәсіби өзін-өзі анықтау Тұлғаның өмірлік мағынасы Бақыт дегеніміз

text:
|
|
бет | 9/9 | Дата | 18.11.2023 | өлшемі | 2,32 Mb. | | #124450 | түрі | Сабақ |
| Байланысты: Психология 4 омир ман денсаулыкПсихикалық денсаулық өлшемдері: - - өзінің физикалық және психикалық "мен"сабақтастығын, тұрақтылығын және сәйкестігін түсіну және сезіну;
- - бірдей жағдайларда тәжірибенің тұрақтылығы мен сәйкестігін сезіну;
- - өзіне және өзінің психикалық қызметіне және оның нәтижелеріне сыни тұрғыдан қарау;
- - психикалық реакциялардың қоршаған ортаға әсер етудің күші мен жиілігіне әлеуметтік жағдайлар мен жағдайларға сәйкестігі;
- - әлеуметтік нормаларға, ережелер мен заңдарға сәйкес өзін-өзі басқару қабілеті;
- - өз өмірін жоспарлау және іске асыру мүмкіндігі;
- - өмірлік жағдайлар мен жағдайлардың өзгеруіне байланысты мінез-құлықты өзгерту мүмкіндігі.
Адам денсаулығына әсер ететін факторлар: - 1) өмір салты (50%) – жаман әдеттер, тамақтану, белсенділік, жыныстық мінез-құлық, стресс, медициналық белсенділік;
- 2) сыртқы орта (20%) – климат, экология, еңбек жағдайлары, материалдық-тұрмыстық жағдайлар;
- 3) биологиялық факторлар (20%) – тұқым қуалаушылық, жыныстық, жас және конституциялық;
- 4) медициналық қызмет көрсету (8-10%).
Назарларыңызға рақмет!
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Сабақтың жоспары: Кәсіби өзін-өзі анықтау Тұлғаның өмірлік мағынасы Бақыт дегеніміз

text:
Кәсіби бағдар берудің басталуы 1908 жылға жатады. Бұл кезде алғашқы кәсіби кеңес беру бюросы Бостон қаласында (АҚШ) ашылды. Бірақта кәсіби бағдар беру бұдан да ерте кезде пайда болған деп айтылады. Кәсіби бағдар беру адами қоғамның дамуын тұтынудан пайда болған. Әрине, кәсіби бағдар беру мамандықтан бұрын пайда болмаған. Адамның кәсіби жарамдылық бағасының кейбір элементтерінің тарихы ерте ғасырда жатыр. Бұл көбінесе білім диагностикасына, білікке және қабілетке жатады.
Негізгі бөлім
Кәсіби бағдар берудің басталуы 1908 жылға жатады. Бұл кезде алғашқы кәсіби кеңес беру бюросы Бостон қаласында (АҚШ) ашылды. Бірақта кәсіби бағдар беру бұдан да ерте кезде пайда болған деп айтылады. Кәсіби бағдар беру адами қоғамның дамуын тұтынудан пайда болған. Әрине, кәсіби бағдар беру мамандықтан бұрын пайда болмаған. Адамның кәсіби жарамдылық бағасының кейбір элементтерінің тарихы ерте ғасырда жатыр. Бұл көбінесе білім диагностикасына, білікке және қабілетке жатады.
Кәсіби өзін-өзі анықтау– адамның өз кәсіби қабілеттерінің даму деңгейі мен бағытын ұғынуы. Кәсіби өзін – өзі анықтаудың басты (ізгі) мақсаты – адамдағы өз даму келешегін өз бетінше саналы түрде жоспарлауға және оны іске асыруға деген іштей дайындықтың бірте – бірте қалыптасуы. (Ізгі мақсат деп аталу себебі бұл мақсатқа қол жеткізу өте сирек кездеседі). Кәсіби өзін-өзі анықтаудың міндеттерінің негізгі топтарына ақпаратты-анықтамалық немесе ағартушылық, диагностикалық (өзін-өзі тануға жәрдемдесу), моральді – эмоциялық (таңдауда, шешім қабылдауда көмек көрсету) міндеттері жатады. Адам өзі көп жағдайда өзін-өзі кәсіби анықтай алмайды, сондықтан ол кеңесшінің көмегіне жүгінуіне тура келеді.
Кәсіби өзін-өзі анықтау – адамның өз кәсіби қабілеттерінің даму деңгейі мен бағытын ұғынуы. Кәсіби өзін – өзі анықтаудың басты (ізгі) мақсаты – адамдағы өз даму келешегін өз бетінше саналы түрде жоспарлауға және оны іске асыруға деген іштей дайындықтың бірте – бірте қалыптасуы. (Ізгі мақсат деп аталу себебі бұл мақсатқа қол жеткізу өте сирек кездеседі). Кәсіби өзін-өзі анықтаудың міндеттерінің негізгі топтарына ақпаратты-анықтамалық немесе ағартушылық, диагностикалық (өзін-өзі тануға жәрдемдесу), моральді – эмоциялық (таңдауда, шешім қабылдауда көмек көрсету) міндеттері жатады. Адам өзі көп жағдайда өзін-өзі кәсіби анықтай алмайды, сондықтан ол кеңесшінің көмегіне жүгінуіне тура келеді.


title: Сабақтың жоспары Көңді жою құралдарына деген қажеттілікті есептеу

text:
Зертханалық жұмыс №9 Көңді жинау мен жоюдың технологиялық желісін жобалау
Сабақтың жоспары 1.Көңді жою құралдарына деген қажеттілікті есептеу.
2.Көңді көң қоймасына жеткізудің транспорттық құралдарын есептеу.
3.Көңді сақтау және фракцияға өңдеу процестерін есептеу.
Сабақтың мазмұны Көңді жинау мен жоюдың технологиялық желісін жобалау кезінде бастапқы мәліметтер ретінде жануарлардың түрі мен саны, сондай-ақ оларды ұстау әдісі алынады. Жеке жағдайларда жобалау тапсырмасында механизациялау құралдарын таңдауды белгілі бір дәрежеде анықтайтын қосымша мәліметтер көрсетіледі.
Есептеулерді келесі ретпен жүргізеді: ғылымның замануи жетістіктері негізінде сызбасын есептік-түсіндірме жазбада орналастырылған көңді тазарту мен жоюдың ұтымды технологиясын таңдайды;
бүкіл шаруашылықтағы, сондай-ақ жеке мал шаруашылығы ғимараттарындағы көңнің тәуліктік және жылдық көлемін анықтайды;
көңді тазарту құралдарының қажетті қорын есептейді, оның негізінде жабдық таңдалады немесе көң арналарының өлшемдері таңдалады (мысалы, тазалаудың гидравликалық әдістерімен);
көлік құралдарының санын есептейді;
мақсатты жою технологиясына және көңді шығаруға сәйкес көң қабылдағыштардың, көң қоймаларының өлшемдерін анықтау, көңді өңдеуге арналған жабдықты таңдау (мысалы, биогаз қондырғыларын орналастыру цехы).
1.Көңді жою құралдарына деген қажеттілікті есептеу.
Мал шаруашылығы фермаларының немесе кешендерінің құны, тиісінше, өнімдердің құны көңді тазалау және жоюдың қабылданған технологиясына айтарлықтай байланысты. Сондықтан бұл мәселеге әсіресе өнеркәсіптік үлгідегі алып мал шаруашылығы кәсіпорындарын салуға байланысты көп көңіл бөлінді.
Көңді тазалау және жою мәселелеріне кең көлемді оқу, ғылыми және ғылыми-өндірістік әдебиеттер арналған, оны оқығаннан кейін магистрант өз жобасы үшін ең қолайлы технологияны таңдауы керек. Ірі қара мал фермаларында көңді тазалаудың гидравликалық әдістерін қолданудың орындылығы қазіргі уақытта жоғары күрделі шығындарға және көңді шығарудың күрделілігіне байланысты күмән тудырады. Сондықтан бұл технологияны таңдауға және негіздеуге ерекше мұқият қарау керек.
Бір жануардан алынатын көң массасы (кг) келесі формула арқылы анықталады:
, (1)
мұндағы – бір жануардың бір тәулік ішінде бөлетін нәжіс пен зәр мөлшері, кг (28-қосымшадағы кесте);
– бір жануар үшін төсемнің тәуліктік нормасы, кг (28-қосымшадағы кесте);
– көңнің сумен араласуын ескеретін коэффицент: транспортерлік жүйеде ; өздігінен ағатын жүйеде ; еденді құрғақ тазалайтын қалақпен жуу жүйеде ; едені жуатын қалақты шаю жүйесінде .
Фермадан (кешеннен) көңнің тәуліктік шығуы (кг) келесі формула арқылы табылады:
, (2)
мұндағы – біртипті өндірістік топтағы жануарлардың саны;
– фермадағы (кешендегі) өндірістік топтардың саны.
Жылдық шығу (т) келесі формула бойынша табылады:
, (3)
мұндағы – көңнің жиналған күндер саны, яғни байлау кезеңінің ұзақтығы.
Төсемсіз көңнің ылғалдылығын келесі формула негізіндегі өрнек арқылы табуға болады:
, (4)
мұндағы – нкөңнің ылғалдылығы (МІҚ үшін – 87%, шошқалар үшін – 87-88%, қойлар үшін – 74-75%).
Ғимараттан көңді жоюдың механикалық құралдарының қалыпты жұмысы үшін келесі шарт орындалады:
, (5)
мұндағы – нақты жағдайлардағы көң жинау құралдарының қажетті өнімділігі, т/сағ;
– техникалық сипаттамасы бойынша техникалық құралдардың сағаттық өнімділігі, т/сағ.
Қажетті өнімділікті келесі өрнек арқылы анықтайды:
, (6)
мұндағы – малшаруашылығы ғимаратындағы көңнің тәуліктік шығымы, т;
– көңді жинаудың қабылданған реті (саны), ;
– көңді бір рет жинау үшін жұмсалатын уақыт, сағ;
– тазартылатын көңнің бір реттік мөлшерінің біркелкі еместігін ескеретін коэффициент, ;
– ғимаратта орнатылған механикалық құралдардың саны.
(6) шарты бойынша өнеркәсіпте жаппай шығарылатындардың ішінен көңді тазалауға арналған механикалық құралдарды таңдайды (30, 31-қосымшалардағы кестелер).
Көңді шығаруға арналған гравитациялық жүйелерді, сондай-ақ көңді тасымалдауға арналған құбырларды есептеу кезінде көңнің кейбір физикалық-механикалық және реологиялық тұрақтылары қажет, олардың мәндері 32-қосымшаның кестесінде келтірілген.
Мал шаруашылығы салынғаннан кейін көң, әдетте, көң қабылдағышқа түседі (ерекшелік – мал фермаларындағы қатты көңді алу жүйелері, ол дереу көліктерге тиеледі). Көңді гидравликалық тазалау жүйелерін пайдалану тәжірибесі фермадан (кешендерден) тәуліктік көң шығарудың жартысын жинауға арналған көң қабылдағыштың өнімділігі тәулік бойы көң өңдеу қондырғылары мен аппараттарының біркелкі тиеумен жүйелердің қалыпты жұмысын қамтамасыз ететінін көрсетті..
Көңді өңдеусіз пайдаланатын жүйелерде көң қабылдағыштың қуаты қоймаға көңді айдайтын сорғылардың 15 минут бойы үздіксіз жұмысын қамтамасыз етуі керек.
Осы шарттар негізінде қабылдағыштың қажетті көлемі есептеледі.
Көңді тасымалдауға арналған пневматикалық қондырғыны есептеу әдісі С.В.Мельниковтың оқулығында [18], құбырлар арқылы тасымалдау үшін – нұсқаулықта [22] келтірілген. Сорғылар 33-қосымшаның кестесіне сәйкес таңдалады.


url: http://emirsaba.org/sabati-jospari-kodi-joyu-raldarina-degen-ajettilikti-esepteu.html#2.Көңді_көң_қоймасына_жеткізудің_транспорттық_құралдарын_есептеу_._3.Көңді_сақтау_және_фракцияға_өңдеу_процестерін_есептеу_.___Сабақтың_мазмұны


2.Көңді көң қоймасына жеткізудің транспорттық құралдарын есептеу.
Ең алдымен, көңді көң қоймасына жеткізу әдісі туралы мәселені шешу қажет: мобильді немесе стационарлық техникалық құралдармен. Көңді жеткізудің таңдалған әдісі үшін техникалық құралдардың саны есептеледі.
Көң қоймасына көңді жеткізудің стационарлық құралдары техникалық сипаттамаларына сәйкес, мобильді техникалық құралдар – есептеу негізінде таңдалады. Мобильді техникалық құралдардың қажетті өнімділігі анықталады:
, (7)
мұндағы – фермадағы барлық жануарлардан шыққан тәуліктк көш шығымы, т;
– тәулік ішіндегі техникалық құралдардың жұмыс уақыты, сағ.
Таңдалған маркадағы техника құралының нақты есептік өнімділігі анықталады:
, (8)
мұндағы – техника құралдарының жүк көтерімділігі, т;
– бір рейстің ұзақтығы, сағ.
Бір рейстің ұзақтығы келесі формула бойынша анықталады:
(9)
мұндағы – транспорт құралына тиеу уақыты, сағ;
– түсіру уақыты, сағ;
– жүкпен және жүксіз қозғалу уақыты, сағ.
Сақтау қоймасы жоқ әрбір мал шаруашылығы ғимаратынан көң тасымалданатын болса, онда әрбір ғимаратқа бір-бір арба болуы қажет, ал (8) формуласы арбамен трактордың нақты өнімділігін анықтайды. Бұл жағдайда тракторлар саны келесідей есептеледі:
, (10)
Дәл осындай формула тракторлары бар арбалардың санын анықтайды, егер олар аралық көң сақтайтын резервуардан тиелсе (мысалы, шошқа фермасында барлық шошқалардың көңі ТС-1 конвейері арқылы жеткізілетін сақтау резервуары пайдаланылған және тиеу НПК-30 тиегішімен жүзеге асырылады). Көңді тазалауға арналған көліктердің техникалық сипаттамалары 34, 35-қосымшалардың кестелерінде келтірілген.
3.Көңді сақтау және фракцияға өңдеу процестерін есептеу.
Төсемі бар көңді сақтау үшін қатты жабынды қоймалжың құдығы бар алаңдар қолданылады.
Қатты көңді сақтауға арналған қойманың ауданы келесі формула бойынша анықталады:
, (11)
мұндағы – көңнің көлемдік массасы, т/м3;
– көңді жинау биктігі (әдетте 1,5-2,5 метр).
Егер көңді кейіннен өңдеу технологиясы әзірленетін болса (ол көң қоймасына жіберілгеннен кейін), сұйық көңнен органикалық тыңайтқыштарды төсенішсіз дайындау үшін негізінен үш әдіс қолданылатынын есте ұстаған жөн:
гомогенизацияланған көңді дайындау;
шымтезек-көң компосттарын дайындау;
кейіннен өңдей отырып, көңді қатты және сұйық фракцияларға бөлу және фракцияларды тыңайтқыш ретінде пайдалану;
биогаз өндірісінде экологиялық таза органикалық тыңайтқышты дайындау.
Бірінші әдіске сәйкес көң алдымен карантиндік қойманың секцияларын түседі, олардың жалпы сыйымдылығы көңді 11-12 күн ішінде қабылдауды қамтамасыз етуі керек.
Сондықтан жалпы сақтау сыйымдылығы Vx (м3) келесі формуламен анықталады:
, (12)
мұндағы – қоймада сақтау ұзақтығы, тәулік.
Көпсекциялық карантиндік қоймалар көбіне алтықырлы ұяшықтар (секциялар) түрінде жасалады. Бұл ұяшықтарды ұзындығы 6 метрлік, ені 3 метрлік темірбетонды плиталардан тік орнатып құрастырады.
Мұндай секциялардың сиымдылығы 140 м3, сондықтан секциялардың санын келесі қатынас арқылы табады:
, (12)
Негізгі көң қоймасының сыйымдылығы көңді залалсыздандыруға қажетті мерзімге (6-7 ай) ұстауды қамтамасыз етуі керек. Құрылыс тәжірибесінде сыйымдылығы 5 мың м3 (диаметрі 32 метр, биіктігі 6 метр) резервуарлар қолданылады. Осыған сүйене отырып, цилиндрлік қоймалардың санын табуға болады. Қойманы резервуарларды түсіру және көңді көпіршіктеу үшін сорғы станцияларымен жабдықталған.
Шымтезек-көң компосттары әдебиетте сипатталған технология бойынша дайындалады. Көңді фракцияларға бөліп өңдеу кезінде сұйық фракциясының салыстырмалы шығымдылығын, оның ылғалдылығын , сонымен қатар шөгіндінің мөлшерін (қатты фракция) есептеу қажет:
, (13)
мұндағы:
– бөлу қондырғысына түсетін бастапқы массаның мөлшері, т;
– бөлгеннен кейін алынған сұйық фракцияның мөлшері, т;
– қатты фракциядағы немесе шөгіндідегі құрғақ заттардың салыстырмалы мөлшері (көңді тұндырғыларды өңдеу кезінде , вибросүзгілерде – 10-15%; сүзгілеуші центрифугаларды – 20-25%; тұндырғыш центрифугаларда – 30-35%);
– бастапқы көңдегі құрғақ заттардың салыстырмалы мөлшері, %;
– суспензияның тұндыру әсері, 80-90% – тұндырғыштар үшін; 40-65% – вифибриляторлар мен сүзгілеуші центрифугалар үшін; 70-90% – тұндырғыш центрифугалар үшін.
Сұйық фракцияның салыстырмалы шығымын біле отырып, сұйық фракцияның мөлшерін және көңді бөлу нәтижесінде алынған шөгіндінің мөлшерін анықтаймыз:
, (14)
Сұйық фракцияның ылғалдылығы құрайды:
. (15)
Көңді фракцияларға бөлуге арналған құрылғылардың түрлері 36-қосымшада берілген.
Содан соң қатты фракцияны төсемді (қатты) көң үшін қарастырылған технологиялар бойынша өңдейді, ал сұйық фракцияны тұнжыру үшін тұндырғыштарға жбереді (37-қосымшадағы кесте).
Тұнған сұйықтықты әрі қарай биохимиялық өңдеуге жібереді.


title: Көңді көң қоймасына жеткізудің транспорттық құралдарын есептеу


title: Пайдаланған әдебиеттер - Сабақтың жоспары Көңді жою құралдарына деген қажеттілікті есептеу

text:
Пайдаланған әдебиеттер 1. Земсков, В.И. Проектирование ресурсосберегающих технологий и технических систем в животноводстве / В.И. Земсков. - СПб: Лань, 2016. - 384 c.
2. Мал шаруашылығындағы технологиялық желілерді жобалау [Мәтін]: оқу құралы /
Ш.Н.Нұртаев, А.И.Бекенев, А.С.Ушкемпирова, Т.М.Оспанов; ҚазҰАУ.- Алматы: Айтұмар, 2019.- 82 б.
3. Китун, А.В., Передня, В.И., Романюк Н.Н., Нуртаев Ш.Н., Абдыров А.М., Нукешев С.О. Техническое обеспечение и основы расчета средств механизации технологических процессов на животноводческой ферме / А.В. Китун, В.И. Передня, Романюк Н.Н., Ш.Н. Нуртаев, А.М. Абдыров, С.О. Нукешев – 2015. – 468 с.
4. Нұртаев, Ш.Н. Мал шаруашылығын механикаландыру және электрлендіру [Мәтін]: оқулық/Ш.Н. Нұртаев, Е.Т. Сапарбаев; ҚР Білім және ғылым м-трлігі.- Алматы: Агроуниверситет, 2012.- 633 б.


қаз.тарихы мұғалімі Ахмедиева М.
1
Сабақтың жоспары
Мұғалім: Ахмедиева М.Қ
Пән: Қазақстан тарихы.
Сынып: 7
Сабақтың тақырыбы: Қазақстан аумағындағы этносаяси қауымдастық және қазақ халқы
қалыптасуының соңғы кезеңі
Сабақтың мақсаты:
Білімділік: Қазақ жерінде қазақ халқының этникалық және антропологиялық негізінің қалануы, орта
ғасырдағы этникалық өзгерістер сияқты күрделі мәселелерге кең түрде тоқталу.
Дамытушылық: Халық болып қалыптсау барысын ой елегінен өткізіп, тұжырым жасауға үйрету.
Тәрбиелік: Халқының тілін, салт-дәстүрін құрметтейтін ұлтжанды азамат тәрбиелеу.
Сабақтың түрі: Жаңа білімді оқып-үйрету сабағы.
Сабақтың әдісі: Тірек кесте арқылы түсіндіру,
сұрақ-жауап, ой білдіру.
Сабақтың көрнекілігі: Тірек кесте жазылған плакаттар, трихи кесте №1,2,3, Қазақстанның саяси
картасы.
Қолданылатын оқулықтар: «Қазақстан тарихы» очеркі ІІ том, «Қазақстан тарихы» әдістемелік
журналы, 2006 ж, №4.
Сабақтың барысы:
І. Ұйымдастыру кезеңі.
ІІ. Үй тапсырмасын сұрау.
І) «Әңгіме кестесін» толтыру, түсіндіру.
ІІ) «Сұрақ бізден - жауап сізден» ойыны.
ІІІ) Карточкалық сұрақ.
ІІ. Жаңа сабақты түсіндіру.
ІІІ. Бекіту сұрақтары.
ІV. Қорытындылау.
V. Бағалау.
VІ. Үйге тапсырма беру.
І - топ «Әңгіме кестесін» толтыру
Шаруашылық түрлері
Дамыған жерлері
Отырықшы жер шаруашылығы
Оңтүстік Қазақстан
Жартылай отырықшы мал шаруашылығы
Оңтүстік-Шығыс Қазақстан
Жартылай көшпелі мал шаруашылығы
Батыс және Солтүстік Қазақстан
Көшпелі мал шаруашылығы
Орталық, Солтүстік, Батыс Қазақстан
ІІ - топ «Сұрақ бізден - жауап сізден» ойыны.
1. Мемлекет басында кім тұрды? /Ұлыхан/
2. Хандық билік қандай жолмен берілген? /Мұрагерлік/
3. Хан кеңесінің құрамы кімдерден тұрды? /Ұлысбек, әмір, бек, билер/
4. Түркі тайпасының басшылары қалай аталады? /Әмір/
5. «Ноян» сөзі қандай мағынаны білдіреді? /Бай/
6. Шыңғыс балаларына берілген жер қалай аталады? /Інжу/
7. Алтын Орда хандығының інжулік жерлері қай жерді алып жатты? /Еділ бойы/
8. Шағатай мемлекетінің інжулік жерлері қай жерді алып жатты? /Шу, Іле, Талас/
9. Жер иеленудің түрлері: /4 түрі/
10. Ханға адал қызмет еткендерге берілген жер иеленудің түрі? /Икта/
11. Әскерлерді азық-түлікпен қамтамасыз ету үшін жиналатын салық түрі /Тағар/
12. Жер көлеміне байланысты алынатын салық? /Қалан/
13. Жан басына, мал басына салынатын салық? /Құшыр/
14. Жас хандарға ақыл кеңес беретін лауазым атауы? /Наиб/
15. Хан баласының тәрбиешісі кім? /Атабек/
ІІІ - топ. Карточкалық сұрақ.
№1
Қарапайым халық міндеткерлік жұмыстың қандай
түрлерін орындады
№2
Егін шаруашылығы Қазақстанның қай жерінде басым
қаз.тарихы мұғалімі Ахмедиева М.
2
дамыды?
№3
Жартылай отырықшы мал шаруашылығы мен
көшпелі мал шаруашылығының қандай
айырмашылықтары бар?
ІІІ. Жаңа сабақты түсіндіру.
Жоспар:
1. Ежелгі заманғы туыстық белгілер.
Орта ғасырдағы этникалық өзгерістер.
2. Қазақстандағы этносаяси қауымдастық.
Қазақ халқының қалыптасуы.
3. «Қазақ» атауының шығуы.
«Алаш» атауы мен жүздердің пайда болуы.
Халық болып қалыптасу - бір ғасырдың ғана емес, бірнеше мыңдаған жылдардың жемісі.
№1.
Қазақстан жерінде өмір сүрген тайпалар
Сақтар
Ғұндар
Үйсіндер
Міне, бұл тайпалар қазақ халқының қалыптасу сатысының алғашқы кезеңінде өмір сүрді. Қазақстанда
қола дәуірінің кезінде /б.з.б. ІІ мыңжылдық - б.з.б. І мыңжылдықтың басы/ еуропоидтық өндес андрон
тайпалары өмір сүргені белгілі.
№2.
ХІІІ ғ. моңғол шапқыншылығының зардаптары
Ру тайпаларының
Басқа жаққа
Жер мәселесі
шырқы бұзылуы
көшу басталды
күшейе түсті
Халық болып қалыптасуға кедергі жасаған жағдайлар
Моңғолдар шұрайлы жерлерді
Шыңғыс ұрпақтары жаңа үлестік
тартып алып, тайпалар басқа
жер алғанда, жергілікті
жерге қоныс аударды
ру-тайпалар да бөліске түсті
Этносаяси қауымдастық деп - белгілі бір тарихи аумақта құрылған хандықтың тұрғындарын айтамыз.
Олар әлі халықтық дәрежеге жетпеген жеке-жеке ру-тайпалар бірлестігінен құрылған.
Мысалы: Ақ Орданың тұрғындары - «Өзбек», «Қазақ-өзбек» немесе Ноғай Ордасының тұрғындары -
«Маңғыт», «Ноғай».
Себебі: Хандықтың шекарасы тұрақты болмаған.
ХV ғ. Іж. - Қазақстанда өмір сүрген хандықтардың этникалық құрамы тілі жағынан, түр-тұрпайв,
шаруашылығы, әдет-ғұрпы, салт-санасы жағынан бір-біріне ұқсас болған.
Тарихшы Рузбихан өзбектерге басты үш халық жататынын, өзбектерді этникалық сипатта емес, саяси
жағдайда көрсетіп отыр. Ол өзбектерге кіретін үш халықтың біріншісіне шайбанилерді жатқызады.
№3.
Шайбанилер
Түркіленген моңғол
Қазақтар
Маңғыттар
тұқымдары
Қазақтың халық болып құрылуын жеделдеткен тағы бір басты себеп - құрамына негізгі екі этникалық
аумақтағы екі этникалық топтың енуі.
қаз.тарихы мұғалімі Ахмедиева М.
3
Олар: Орталық, Солтүстік, Оңтүстік Қазақстандағы қыпшақ тайпалар одағы. Оңтүстік-шығыс
Қазақстандағы үйсін тайпалар одағы.
ХV ғ. ІІ ж. бастап ХVІ ғ. басында қазақ хандығының құрылуы мен нығаюы қазақ халқының этникалық
жағынан шоғырлануын күшейте түсті.
«Қазақ» атауы туралы деректер:
1) Көне түрік тіліндегі деректерге қарағанда «қазақ» деген атау Орхон-Енисей жазбасындағы «қазғақ
оғлым» деген сөздегі «ғ» әрпінің түсіп қалуы нәтижесінде тұрақталған.
2) Ежелгі Сібір тайпалары тілінде «қазақ» сөзі «мықты», «берік», «алып» мағынасында айтылады.
3) ХІІІ ғ.б. жасалған мәмлүктік Египет мемлекетінің араб-қыпшақ сөздігінде «қазақ» сөзіне «еркін»,
«кезбе» деген түсіндірме берілген.
Сонымен «қазақ» сөзі көне түркі дәуірінде пайда болып, ХІІІ ғ. дейін бостандық сүйгіш «еркін адамдар»
деген мағынада қолданылып келген.
ХV ғ. ІІ ж. - қазақ атауы біржола этникалық сипатқа ие болды.
«Алаш» сөзі шамамен ІХ-Х ғғ. аралығында алғаш рет айтылды.
Жүздердің пайда болуы туралы деректер:
1) 100 санына байланысты болды десе;
2) Әскери - тайпалық басқарудың үштік - оң қанат, сол қанат, орта қанатқа бөліп басқару жүйесімен
байланыстырады.
3) Шаруашылыққа байланысты табиғи-географиялық жағдаймен бірлікте қарастырады.
В.В.Бартольд жүздердің пайда болу себебін қошаған табиғатқа байланысты көшпелі мал
шаруашылығын жүргізу жағдайының айырмашылығында деп білді.
Бекіту сұрақтары:
1. Халық болып қалыптасу барысында қандай туыстас тайпалар болды?
2. Этносаяси қауымдастық дегеніміз не?
3. «Өзбек», «Өзбек -қазақ» деген атаулар негізінен қай халықтарға қатысты?
4. Қазақ халқының этникалық жағынан қалыптасуында Ақ Орда тайпалары басты роль атқарды. Неге?
5. «Қазақ» сөзінің шығуы туралы қандай пікірлер бар?
6. Жүздердің пайда болуы туралы қандай деректер келтіруге болады?
Қорытынды: Сонымен қазақ халқының қалыптасуы б.з.б. ІІ мыңжылдықтан басталады. Халықтың
қалыптасуына дейін қазақ жерінде бірнеше тайпалар өмір кешті. Халықтың қалыптасуы ұзақ процеске
созылды. Қазақтың қалыптасуына екі этникалық топ әсер етті. Олар: қыпшақ, үйсін тайпалар одағы. Бұл
топ бертін келе қазақ халқының үш жүзін құрғаны белгілі.
Үйге тапсырма: Қазақ халқының қалыптасуы, оқу сұрақтарына дайындалу.


title: Сабақтың жоспары Мұғалім: Ахмедиева М.Қ Пән: Қазақстан тарихы. Сынып: 7


url: http://emirsaba.org/sabati-jospari-mfalim-ahmedieva-m-pen-azastan-tarihi-sinip-7.html#Қазақстан_аумағындағы_этносаяси_қауымдастық_және_қазақ_халқы__қалыптасуының_соңғы_кезеңі__Сабақтың_мақсаты:___Білімділік


url: http://emirsaba.org/sabati-jospari-mfalim-ahmedieva-m-pen-azastan-tarihi-sinip-7.html#Орталық,_Солтүстік,_Оңтүстік_Қазақстандағы_қыпшақ_тайпалар_одағы._Оңтүстік-шығыс__Қазақстандағы_үйсін_тайпалар_одағы.


url: http://emirsaba.org/sabati-jospari-mfalim-ahmedieva-m-pen-azastan-tarihi-sinip-7.html#_тартып_алып,_тайпалар_басқа__жер_алғанда,_жергілікті____жерге_қоныс_аударды__ру-тайпалар_да_бөліске_түсті


url: http://emirsaba.org/sabati-jospari-mfalim-ahmedieva-m-pen-azastan-tarihi-sinip-7.html#Халық_болып_қалыптасуға_кедергі_жасаған_жағдайлар_____Моңғолдар_шұрайлы_жерлерді__Шыңғыс_ұрпақтары_жаңа_үлестік


title: Сабақтың жоспары: Қоғам ұғымы және оның негізгі түрлері Қоғамдық-экономикалық формациялар жүйесі

text:
Сабақтың жоспары: 1. Қоғам ұғымы және оның негізгі түрлері 2. Қоғамдық-экономикалық формациялар жүйесі. 3 Қоғам дамуының тарихи үш сатысы.
Жалпы қоғам дегеніміз не? Жалпы алғанда қоғам дегеніміз-адамдардың бірлесуі, жиынтығы. Хайуандардың да, оның ішінде адам тектес маймылдардың да жиынтығы, тобырлары бар, бірақ олардың кейбір сырт көріністері адам қоғамына ұқсас болғанымен, оларды қоғам деуге болмайды. Қоғам, санасы, ақыл-ойы бар адамдар жиынтығы. Қоғам адамдардың қалай болса солай жинала салуы емес, ол адамдар арасындағы айтарлықтай тұрақты және жеткілікті дәрежедегі берік қарым-қатынасы бар бірлестік. Күнделікті тұрмыста қоғам ұғымы түрліше мағынада қолданылғанымен, бірақ социологияда “қоғам” деп мына төмендегідей сипаттамаларға ие жиынтықты айтады: 1) өмір сүретін территория бірлігі болуы; 2) өзара байланысы тұрақты және біртұтас адамдар жиынтығының болуы; 3) өзін-өзі қамтамасыз етіп, басқарып отыруы. 4) әлеуметтік байланыстар негізін құратын мінез-құлық нормалары мен әдет-ғұрыптар жүйесін құратын дамыған мәдени дәрежесінің болуы.
Жоғарыда айтылған жайлардың бәрін ескере отырып, “ қоғам” ұғымына мынадай анықтама беруге болады: Қоғам өз қажеттіліктерін қанағаттандыру барысында өзара байланысудың тарихи қалыптасқан формасында біріккен адамдар жиынтығы. Адамзат тарихы қоғам ұғымына байланысты 2 кезеңге бөлінеді: 1) адамдардың әлеуметтік тіршілігіне дейінгі кезең. 2) Әлеуметтік өмір кезеңі.
Қазіргі кездегі саналы тіршілік иесі ретіндегі адамның пайда болу уақытына байланысты көптеген болжамдар бар. Солардың бірі анатомиялық адам осыдан 200 мың жыл бұрын пайда болды. Ал іс-әрекетті қазіргі адам шамамен 50-мың жыл бұрын пайда болды. Алғашқы адамдар тобы алғашқыда қарапайым қоғам деп аталды. Кейіннен адамдардың аңшылық пен терімшіліктен мал және егін шаруашылығына , көшпелі өмірден отырықшылыққа , өндірістің дамуы мен жеке меншіктің пайда болуына және қоғамды қарама-қарсы таптар мен мемлекеттің пайда болуына байланысты күрделі қоғам пайда болды және әлемде әртүрлі елдер құрыла бастады.
Қоғам, мемлекет, ел ұғымдары өте жақын. Егер қоғам дегеніміз бір-бірімен қарым-қатынасқа түсетін адамдар жиынтығы болса, мемлекет оларды басқарушы билік органы, ал ел дегеніміз- олар өмір сүріп отырған нақты территория.
2. Формациялық жүйенің негізгі критериі – қоғамның кластық құрылымы болып табылады. Ол қоғамның тарихи дамуына қарай 5 қоғамдық формацияға бөлінеді: 1. Алғашқы қауымдық 2.Құлиеленушілік 2.Феодалдық 3.Капиталистік 4. Коммунистік (К.Маркс)
К.Маркс құл иеленушілік, капиталистік, феодалдық қоғамдарды антогонистикалық (гр. Antogonisma-күрес), эксплуататорлық(фр.-пайдалану) қоғам деп қарайды. Ал коммунистік қоғамды әділ, үйлесімді, адамдарда жекеменшік жоқ, барлығы тең, адамдардың еңбек бостандығына байланысты қарқынды еңбек ететін, тұрмыс жағдайы жоғары деңгейдегі қоғам деп есептейді. Бірақ ХХ ғ. Қоғам дамуының нақты тәжірибесі көрсеткеніндей капитализм мен социализмнің бақталастығында мұндай қорытындылар негізсіз болып қалды.
Социалистік құрылыстың көп жылдық тәжірибесі көрсеткеніндей социализм: 1) Адамдарды бір орталықтан басқарды және қарапайым адамдарда құқық болмады. 2) Іс жүзінде орындалмаған “Ұлы” мақсаттар мен бағдарламалар 3) Адамдардың тұрмыс-тіршілігі төмен болды. 4) Әлеуметтік теңдестірулер мен жеңілдіктер тек қана “жоғарыдағыларға” арналды. Жекеменшіктің ешкімдікі болмағандығы себепті адамдардың жұмысқа деген қабілетін түсірді.
Қоғамның 3 сатылы теориясы 1950-1960 ж.ж батыс социологтары, Даниел Белль мен Уолт Ростоу, Раймон Арон және т.б ғалымдар ықпалымен пайда болды. Бұлардың концепциялары қоғам дамуының әртүрлі дәуірінде ауысып отырғандығын көрсетеді. Олар адамзаттың дамуына байланысты қоғамды 3 типке бөледі: 1. Индустрияға дейінгі 2. Индустриялық 3. Индустриядан кейінгі. Адамзат тарихында индустриялық кезең созылмалы түрде жүрді. Ал әрбір келесі сатыға алдыңғыға қарағанда аз уақыт кетеді. Бұның себебі: әлем халықтарының санының өсуі, олардың білімі мен белсенділігінің артуы, ғылымның кеңінен дамуы, халықаралық
қатынастардың дамуы, ғылыми-техникалық прогресс және т.б болды.


title: Байлық-экономикалық статус - Сабақтың жоспары: Қоғам ұғымы және оның негізгі түрлері Қоғамдық-экономикалық формациялар жүйесі

text:
Осы үш өлшем арқылы қоғамды стратификациялауға болатынын айтады. Әлеуметтік тап-өте үлкен топ. Сол тапқа кіретін адамдардың барлығы да бірдейге жақын материалдық, әлеуметік және т.б жағдайлары болуы міндет. М.Вебер айтқандай бір тапқа жату, не жатпау, адамның өмірлік мүмкіндіктеріне байланысты. Өмірлік мүмкіндіктері бірыңғай адамдар бір тапқа жатады. М.Вебердің түсіндіруінде тап деген адамдардың тек қана нарықтық экономикаға байланысты топтары. Ал нарықтық экономика тек капитализм дәуірінде дәуірінде пайда болды. Жалпы М.Вебер адамзат қоғамында тек қана екі типті қоғам болады дейді. Бірі нарықтық емес, екінші-нарықтық қоғам. Сонымен тап деген әлеуметтік топ тек қана капитализм қоғамында пайда болды. Осы қоғамда нарықтық экономиканың тірегі-капитал. Бірақ та нарықтық экономиканың басқа да тіректері болды. Олар, мамандық, білім, жұмыс істеу қабілеті т.б. М. Вебердің түсіндіруі бойынша капиталистік қоғамда таптардан басқа , таптық деңгейге жетпейтін біраз статустық топтар да орын алады.
Капитализмдегі таптарды, топтарды, М.Вебер мынадай ретпен белгілейді:
Меншік иелері (тап);
Интеллектуалдар, менеджерлер, әкімшілік қызметтегі адамдар тобы (тап);
Ұсақ буржуазиялық тап, ұсақ бизнесмендер т.б
Жұмысшы табы;
Сонымен тап дегеніміз М.Вебердің анықтамасы бойынша, нарықтық экономикаға байланысты адамдардың үлкен топтары.
7 дәріс. Қоғамның әлеуметтік құрылымы. Сабақтың жоспары: 1. Әлеуметтік стратификация жөніндегі концепциялар.
2. Әлеуметтік мобильділік түсінігі. 1.ХХ ғ. Социологиясының негізін салушылардың бірі, ірі ғалым Ресейде, АҚШ-та өмірін өткізген П.Сорокин болды. Ол қазіргі кезеңдегі әлеуметтік стратификация деп аталатын теорияның негізін салушы деуге болады. П.Сорокиннің анықтамасы бойынша әлеуметтік стратификация дегеніміз-адамдардың жиынтығын иерархиялық рангаларға, топтарға бөлу. Топтарды жоғары, орта немесе төмен деңгейлерге бөлу стратификацияның негізгі талабы.
П.Сорокин қоғамда стратификацияның үш түрі бар екендігін баяндайды. Олар: экономикалық, саяси, кәсіби стратификациялар. Экономикалық стратификацияның негізі материалдық байлық, не кедейшілік. Саяси стратификацияның негізі билік, басқарушылық, не болмаса олардың жоқтығы. Кәсіби стратификацияның негізі мәртебелі, не мәртебесіз еңбек, мәртебелі болашағы бар немесе болашағы жоқ, не болашағы аз мамандықтар. Экономикалық стратификацияны қарастырғанда П.Сорокин қоғамның экономикалық стусындағы екі өзгеріске тоқталды. Олардың бірі, экономикалық тұрмыс, екіншісі-қоғамдағы экономикалық көтерілу, не төмендеу мәселесі. Осы өзгерістерді, яғни экономикалық стратификациялауды П.Сорокин флуктация деген терминмен берген. Флуктация дегеніміз топтың экономикалық статустарының өзгерістері. Бірақ та флуктация дегеніміз заңдылық емес, бақытсыз өзгерістер. Елдердің материалдық тұрмысы, табысы, байлығы өзгеріп отырады, яғни флуктацияға ұшырайды. Ұлттың, отбасының нақтылы елдің дамуына ешқандай да заңдылық жоқ, тек флуктация орын алады. Олардың дамуына тек қана прогреске, баюға, не болмаса кері кетуге, кедейшілікке алынған заңдылық, бағыт орын алады деп айтуға ешқандай негіз жоқ екенін П.Сорокин көрсетеді.
Прогрестік бағыттағы дамып жатқан елднрде ашық қоғам орныққан. Ал осы процесс бәсең болса, ондай қоғамдарды жабық қоғам дейді. П. Сорокиннің осындай концепцияларынан шыға отырып, қазіргі батыс социологтары ашық және жабық қоғам деген идеологияны әрі қарай дамытуда. Жалпы П.Сорокиннің көзқарасы бойынша қоғамдағы өте қатал әлеуметтік стратификация түбінде жақсылыққа әкелмейді, төменгі топтардың арасында наразылықты күшейтеді. Төменгі страталардың жоғары қарай көтерілуіне жол ашылуы қажет. Ал жоғары страталарда беделін түсірген адамдардың , топтардың төмен қарай құлай түсуін әбден қажетті деп түсіну қажет.
Батыс елдеріндегі әлеуметтік стратификация теориясымен айналысатын социологтардың тізімі өте үлкен. Олар: Т.Парсонс, Б.Барбер,У.Уорнер, М.Липсет, К.Дэвис, У.Мур, Э.Гидденс, А.Бурдье, Р.Дарендорф т.б.
Бұл социологтар әлеуметтік стратификация социологиясының негізін қалаушылар. Бірақ олардың теориялық, ғылыми тұжырымдары, ойлары біріне-бірі сәйкес келмейді. Олардың әрқайсысының өзіндік көзқарасы, өзіндік ғылыми бағыты бар. Осылардың ішіндегі ең маңыздысы Т.Парсонс, американдық социолог, П.Сорокиннің шәкірті Т.Парсонс теориясы бойынша адамзат тарихында 3 типтік қоғамдар болған екен.


url: http://emirsaba.org/sabati-jospari-ofam-fimi-jene-oni-negizgi-trleri-ofamdi-ekonom.html?page=10#Меншік_иелері_(тап);__Интеллектуалдар,_менеджерлер,_әкімшілік_қызметтегі_адамдар_тобы_(тап);__Ұсақ_буржуазиялық_тап,_ұсақ_бизнесмендер_т.б


url: http://emirsaba.org/sabati-jospari-ofam-fimi-jene-oni-negizgi-trleri-ofamdi-ekonom.html?page=11#1._Кәсіби_мамандық_2._Билік_3._Кіріс_4._Білім_деңгейі_5._Діни_өмір_6._Туысқандық_және_ұлттық_топтарға_бөлу._Ағылшын_социологы_Э.Гидденс

title: қарапайым; 2. өтпелі қоғам; 3. Қазіргі қоғам

text:
Қарапайым қоғамда әлеуметтік топтарға бөліну, дифференсациялық процесс өте бәсең. Сондықтан бұл қоғамда әлеуметтік стратификация төменгі дәрежеде өтеді. Ал аралық қоғамда әлеуметтік стратификация көлемді орын алады. Қазіргі қоғам-өте терең стратификацияланған қоғам. Адамдарды страталарға, топтарға бөлетін белгілерді Т.Парсонс 3-ке бөледі.
1-ші топқа жататын белгілер: адамдардың өзіне байланысты емес, олар табиғи белгілер (адамдардың жасы, жынысы, ұлты т.б)
2-ші топқа жататын белгілер-бұл адамдардың өзіне байланысты, мыс, инженер, дәрігер, оқытушы, артист, бизнесмен т.б. мамандықтар бойынша адамдардың топтарға бөлінуі. Осындай бөлінуді П.Сорокин мен Т.Парсонс кәсіби стратификация деп атаған.
3-ші топқа-меншік,материалдық және рухани құндылықтар.
Американдық социолог Б.Барбер-әлеуметтік стратификация мәселесін көне қоғамнан осы кезеңге дейін тарихи тұрғыда зерттеген. Қазіргі Батыс елдеріндегі стратификацияны 6 өлшем арқылы анықтауға болады дейді.
1. Кәсіби мамандық 2. Билік 3. Кіріс 4. Білім деңгейі 5. Діни өмір 6. Туысқандық және ұлттық топтарға бөлу. Ағылшын социологы Э.Гидденс өзінің еңбегінде стратификациялаудың 4 негізгі жүйесі бар екендігін көрсетеді. Олар сословиелік таптық жүйелер. Э.Гидденстің айтуы бойынша стратификация дегеніміз құрылымы бар теңсіздік. Қоғам дегеніміз- олардың айтуы бойынша иерархиялық формада құрылған страталардың жиынтығы.
Американдық социологтар К.Дэвис және У.Мур өздерінің “Әлеуметтік стратификацияның кейбір принцптері” Деген еңбегінде әлеуметтік стратификация теориясының негізгі мазмұнын жариялады. Стратификация дегеніміз –материалдық байлықты, билікті әлеуметтік позицияны тең түрде пайдалануға мүмкіндіктің жоқ екендігі. К.Дэвис пен У.Мур стратификациялаудың функционалдық теория деген бағытының негізін салушылар. Бұл теорияның негізгі принцптері : 1. Адамға бірдей мүмкіндік беру принцпі; 2. Қоғамдағы күресте осы мүмкіндікті пайдалануда адамдардың ең мықтылары, жігері және басқа позитивтік қызметтері жеңіп шығадыы. 3. Психологиялық детерминизм 4. Бұл принцпті олардың еңбек этикасына байланысты деп санаған.
2 . Кез-келген әлеуметтік процесті зертеуде түсініктерді анықтау және оны қолданудың маңызы зор. Әлеуметтік мобильділік түсінігін зерттеуде қолданылатын түсініктер әлі де болса жүйелеуде, олардың мазмұнын тексеруді қажет етеді. «Мобильділік» түсінігінің этимологиясы келесі түсініктерде бейнеленген: «қозғалыс», «алға жылжу», «орын ауыстыру».
Әлеуметтік мобильділік социологиялық категория ретінде индивидтің әлеуметтік құрылымдағы өзгерісін белгілейді. «Әлеуметтік мобильділік» түсінігінде стртификациялық құрылым туралы сөз болды, ал әлеуметтік мобильділік ретінде адамның, әлеуметтік топтың бір қабаттан екінші қабатқа орын аустыруы, әлеуметтік баспалдық бойынша жағары не төмен жылжуы есептеледі. Әлеуметтік мобильділік соцологияда функциональдық топқа өтуді білдіреді. Яғни, әлеуметтік мобильділік дегеніміз адамның не әлеуметтік топтың қоғамның әлеуметтік құрылымындағы әлеуметтік жағдайындағы өзгеруіне байланысты жүзеге асатын күрделі әлеуметтік процесс. Бұл категорияның мазмұнына орын ауыстарудың жеделдігі, көлемі, бағыттары, тәсілдері, тенденциялары, әлеуметтік құрылымның қоғамның эканомикалық, саяси, әлеуметтік-мәдени және т.б. өзгерістерімен байланыстылығы мәселелері кіреді.


ІІ.Сорокин әлеуметтік мобильділік туралы. Әлеуметтік мобильділік түсінігін талдаудың методологиялық негізі П.Сорокиннің әлеуметтік мобильділік теориясы және социологиядағы әлеуметтік- құрылымдық бағыт болып есептеледі.
П.Соркин социологиядағы алғаш рет әлеуметтік мобильділік түсінігінің анықтамасын және оны зерттеу принциптерін негіздеді. Қоғамның әлеуметтік ішкі құрылымын зеріттеу ісінде ол әлеуметтік мобильділіктің өте маңызды екендігін айтады.Бұл проблемаға байланысты П.Соркиннің «Әлеуметтік мобильділік» деген еңбек жазған. Ол әлеуметтік мобильділікті әлеуметтік объектінің бір тұғырдан екіші тұрғыға өтуі, орын ауыстыруы тұрғысынан зерттейді. Әлеуметтік объект ретінде индивид, топ, яғни, адам қызметінің барлық өнімдері көрінеді. Бұндай түсінік индивидтердің орын ауыстыруын кең көлемде түсінілетін мобильділіктің жеке оқиғасы ретінде есептеуге себеп болады. Дегенмен П.Сорокинге сүйенсек, әртүрлі әлеметтік объектілердің мобильділігін ирархияландыруға, оларды шкалада маңыздылық деңгейіне қарай орналастыруға мүмкіндік беретін белгілер жоқ.
«Соцология жүйесі» атты еңбегінде ол орын ауыстыру процесін әлеуметтік қайта топтастыру деп атайды. Әлеуметтік қайта топтастыру дегенде күрделі әлеуметтік агрегаттардың құрлымының өзгеруін ескереміз. Ол мына процестерден көрінеді:
Элементарлық және кумулятивтік топтардың біреуінен екіншісіне осы топтардың көлемінің өзгеруімен бірге жүретін орын ауыстыруы;
Бір әлеуметтік агрегаттағы элементарлық некумулятивтік топтардың біреуінің жойылуы не пайда болуы;
3.Элеметарлық не кумулятивтік сипаттағы топтардың толық жойылуы және оның жаңа гетерогендік топпен ауыстырылуы.
П.Сорокин «мобильділік» түсінігінің көмегімен қоғамның әлеуметтік құрлымының өзгеру процесін толық қамтуға тырысады. Әлеуметтік мобильділіктің жалпы принциптерін такбу үшін ол әртүрлі қоғамдардағы және бір қоғамнің әртүрлі тарихи кезеңіндегі әлеуметтік мобильділігіне салыстырмалы талдау жүргізеді. Өзінің тұжырымдарын дәлелдеу үшін ол жан-жақты статистикалық материалды, тарихи мысалдар келтіреді. П.Сорокин қоғамда әлеуметтік мобильділіктің екі түрі бар екендігін айтады. Бірі-тік мобильділік, екіншісі жоғарыдан төмен қарай түсу, кейде құлдырау. Мобильділіктің екінші түрін П.Сорокин жазықтықта жүзеге асатын мобильділік дейді. Орын ауыстырудың түрлеріне қарай ол әлеуметтік мобильділікті өрлеу не құлдырау бағыттарындағы әлеуметтік мобильділік деп те бөледі.


url: http://emirsaba.org/sabati-jospari-ofam-fimi-jene-oni-negizgi-trleri-ofamdi-ekonom.html?page=12#Элементарлық_және_кумулятивтік_топтардың_біреуінен_екіншісіне_осы_топтардың_көлемінің_өзгеруімен_бірге_жүретін_орын_ауыстыруы;

title: ІІ.Сорокин әлеуметтік мобильділік туралы


url: http://emirsaba.org/sabati-jospari-ofam-fimi-jene-oni-negizgi-trleri-ofamdi-ekonom.html?page=13#1)_биологиялық_тұқымқуалаушылық._2)_Физикалық_орта._3)_Мәдениет_4)_Топтық_тәжірибе._5)_Индивидуалды_тәжірибе.

text:
П.Сорокин әлеуметтік мобильділіктің келесі түрлерін бөліпкөрсетеді: Тік өрлеу территориялдық Діни әлеметтік мобильділік отбасылық көлденең құлдырау саяси кәсіби жеке топтық эканомикалық
Бақылау сұрақтар 1. Кәсіби мамандық 2. Билік 3. Кіріс 4. Білім деңгейі 5. Діни өмір 6. Туысқандық және ұлттық топтарға бөлу. СӨЖ тақырыптары: Батыс елдерініњ ішінде саяси идеялар ќай елде ќатты дамыды? 8 дәріс. Жеке тұлға әлеуметтануы. Сабақтың жоспары:
1. Адам, индивид, жеке тұлға-өзара байланысты бұл ұғымдар өмірде жиі бірге қолданылғанымен, социология ғылымы оларды бір-бірінен бөліп қарастырады. “Адам” деген термин –жер бетіндегі тірі организмдер дамуының ең жоғарғы сатысы, қоғамдық тарихи және мәдеи субъект. Адам табиғаты біртұтас әлеуметтік жүйе болып табылады. Адамның мәнді әлеуметтік қасиеттері- оның азаматтылығын анықтайды. Адам белгілі бір қоғамдық қатынастың нәтижесі ғана емес, сонымен бірге сол қатынастың өзін “ дүниеге әкелуші”.
Ал индивидд дегеніміз-қоғамның жеке бір мүшесі, яғни жеке адам.
Жеке тұлға дегеніміз-өзінің қайталанбас индивидуалдығымен ерекшеленетін индивидтің әлеуметтік қатынас жүйесіне енуі, қоғам дамуының өкілі ретінде адамдардың әлеуметтік қасиеттерінің толықтығы. Жеке тұлғаның барлық анықтамалары оның дамуының екі қарама-қайшы көзқарастарымен негізделеді. Бірінің көзқарасы бойынша әрбір жеке тұлға өзінің туылған қасиеттері мен қабілеттерінің қатынасында қалыптасады және дамиды, және мұнда әлеуметтік орта онша үлкен маңызға ие бола қоймайды. Ал екінші көзқарастардың өкілдері жеке тұлғаның туылған ішкі қасиеттері мен белгілерін толығымен терістейді және жеке тұлғаны әлеуметтік тәжірибе барысында толығымен қалыптасатын құбылыс деп санайды. Бұл жеке тұлғаның қалыптасу процесіндегі көзқарастар болып табылады.Бұл құбылысты талдауда біз жеке тұлғаның биологиялық ерекшеліктерімен қатар оның әлеуметтік тәжірибелерін де ескеруіміз қажет.
Бұл көзқарастарға байланысты жеке тұлға әртүрлі әлеуметтік және мәдени тәжірибелердің түрлеріне қатысты биологиялық организм ретінде дамиды. Мұнда жеке тұлғалық белгілердің қалыптасу процесіне әсер ететін туған қабілеттері, даму қарқыны терістелмейді.
Жеке тұлға ұғымы адамда оның өмірлік қызметінің әлеуметтік бастауын сипаттауға көмектеседі. Адам әлеуметтік байланыстарда , әлеуметтік институттарда, мәдениетте, яғни қоғамдық өмірде басқа адамдармен қарым-қатынас процесінде жүзеге асырылатын қасиеттерді жасайды.
Жеке тұлға ұғымы әрбір адамда әлеуметтік мағыналы белгілердің индивидуалды бейнеленуін және оның негізгі барлық қоғамдық қатынастардың жиынтығы ретінде бейнеленуін көрсетеді. Социология ғылымы тұлғаның қасиеттерінің қалыптасуының әлеуметтік негізін, тұлғалар типі қоғамында өсетін әлеуметтәік қызметтер мен әлеуметтік мазмұнда , яғни жеке тұлғаны қоғамдық өмірдің қайнар көзі ретінде зерттеуге тырысады. Социологтардың көзқарасы бойынша жеке тұлға басқа адамдармен қарым-қатынас жасаудағы ндивидуалды өмір қызметінің әлеуметтік белгілерін бейнелейтін және сол арқылы қоғамдық қатынастардың дамуы мен тұрақтануына әсер ететін жеке адамдарды білдіреді.
2. Жеке тұлға белгілерінің пайда болуы мен дамуын талдау үшін жеке тұлғалардың қалыптасу процесіне әсер ететін мынадай факторларды бөліп көрсетеміз: 1) биологиялық тұқымқуалаушылық. 2) Физикалық орта. 3) Мәдениет 4) Топтық тәжірибе. 5) Индивидуалды тәжірибе. Биологиялық тұқымқуалаушылық белгілері ауаға, суға, ұйқыға, қауіпсіздікке, ауырмауға қажеттілікті қамтитын адамзат тіршілігінің туған қажеттіліктері мен қабілеттерімен толықтырылады. Егер әлеуметтік тәжірибелерде негізінен адам иеленетін жалпы белгілермен түсіндірілетін болса, ал биологиялық тұқымқуалаушылық жеке тұлғаның индивидуалдығын, оның қоғамның басқа мүшелерінің бастапқы айырмашылығын түсіндіреді. Осыған байланысты биологиялық тұқымқуалаушылық толығымен жеке тұлғаны жасай алмайды. Себебі мәдениет те әлеуметтік тәжірибе арқылы беріледі.
Физикалық орта. Кейбір зерттеушілер физикалық қоршаған ортаға жеке тұлғаның дамуында үлкен роль берді. Атақты социолог П.Сорокин 1928 ж. басылған еңбектерінде Конфуций, Аристотель, Гиппократтан бастап, қазіргі кезеңнің географы Эллиот Хантингтонға дейінгі көптеген ғалымдар теорияларын кеңейтті. Мұнда жеке тұлға тәртібіндегі топтық ерекшеліктер негізінен ауа-райындағы географиялық ерекшеліктермен табиғи ресурстардағы ерекшеліктерме,н анықталады. Ғалымдардың бұл тобына философ Г.В.Плеханов пен Л.Н.Гумилевті де жатқызамыз. Бұл зерттеушілер жасаған теориялар ұлттық сананы ақтау үшін негіз болып табылады, бірақ жеке тұлғаның дамуына физикалық факторлардың шешуші әсерін ақтай алмайды, шындығында ұқсас физикалық және географиялық жағдайда жеке тұлғаның әртүрлі типтері қалыптасады және керісінше жеке тұлғаның ұқсас топтық белгілері қоршаған ортаның әртүрлі жағдайларында дамиды. Осыған байланысты физикалық орта әлеуметтік топтың мәдени ерекшеліктеріне әсер ете алады., бірақ тұлғаның жеке қалыптасуына әсері шамалы.
Мәдениет. Анықталған мәдени тәжірибе барлық адамзат үшін жалпы болып табылады және сол немесе басқа қоғам дамуының қандай сатысында тұрғанына тәуелді емес. Сонымен қатар әрбір қоғам өзінің барлық мүшелеріне басқа қоғам бере алмайтын кейбір ерекше тәжірибелерді, ерекше мәдени үлгілерді береді.
Амеркан зерттеушісі К.Дьюбайс сол қоғамға тән жалпы белгілерді иемденетін жеке тұлғаны модальды деп атады. Модальды тұлға деп Дьюбайс сол қоғамның мәдениетіне тән кейбір ерекшеліктерді иемденетін жиі кездесетін жеке тұлғалардың типін түсінді.
Модальды тұлға қоғам мәдени тәжірибесіне барарда өзінің барлық мүшелеріне беретін жалпы мәдени құндылықтарды өзіне сіңіреді. Яғни әрбір сол қоғамның мәдениетіне сай келетін бір немесе бірнеше тұлғалық типтерді дамытады. Бірақ күрделі қоғамда субмәдениеттің көп болуына байланысты жеке тұлғалардың жалпы қабылдаған типін табу өте қиын. Біздің қоғамымыз көптеген құрылымдық бөлімдермен сипатталады: аймақ, ұлт, шұғылданатын іс, жас ерекшелік катег.ориясы, жеке тұлға болады. Бұлардың әрқайсысы өздерінің жеке субмәдениетін жасауға бейім. Бұл үлгілер жеке индивидтерге тән тұлғалық үлгілермен араласады және аралас тұлғалық типтер пайда болады.
Яғни жеке тұлғалардың қалыптасуына биологиялық факторлары және жеке әлеуметтік топтағы жалпы мәдени үлгі әсер етеді. Сонымен қатар тұлғалардың қалыптасу процесін анықтайтын негізгі факторлар топтық тәжірибе және индивидуалды тәжірибе болып табылады. Бұл факторлар жеке тұлғалардың әлеуметтену процесінде толық бейнеленеді.


title: П.Сорокин әлеуметтік мобильділіктің келесі түрлерін бөліпкөрсетеді


url: http://emirsaba.org/sabati-jospari-ofam-fimi-jene-oni-negizgi-trleri-ofamdi-ekonom.html?page=13#Социологиядағы_жеке_тұлға_ұғымы,_оның_мәні.__Жеке_тұлға_дамуына_әсер_ететін_факторлар.____1._Адам,_индивид,_жеке_тұлға


url: http://emirsaba.org/sabati-jospari-ofam-fimi-jene-oni-negizgi-trleri-ofamdi-ekonom.html?page=13#СӨЖ_тақырыптары:_Батыс_елдерініњ_ішінде_саяси_идеялар_ќай_елде_ќатты_дамыды_8_дәріс._Жеке_тұлға_әлеуметтануы._Сабақтың_жоспары


СӨЖ тақырыптары: 2) Физикалық орта. 3) Мәдениет 4) Топтық тәжірибе
Бақылау сұрақтар1. Адам, индивид, жеке тұлға
9 дәріс Жеке тұлға әлеуметтенуы.
Сабақтың жоспары:
1. Жеке тұлғаның әлеуметтенуі.
2.Жеке тұлғаның статустары мен рольдері.
1. Адам дүниеге келгенде әлі негізінен биологиялық жан. Нәрестеде әлеуметтік өмір туралы ешқандай түсінік жоқ., онда адам болудың тек мүмкіндіктері ғана бар. Нышан деп аталатын ол мүмкіндіктер басқа адамдармен қарым-қатынас жасап, қоғамдық қатынастар жүйесіне енуі нәтижесінде ғана адамдық қасиеттерге айналады. Сондықтан да К.Маркс адамның мәні, сайып келгенде, барлық қоғамдық қатынастардың жиынтығы болып табылады деген болатын.(К.Маркс, Ф.Энгельс)
Демек, адам адам болып туылмайды, қалыптасады. Адамның адам болып қалыптасуы оның физиологиялық және психикалық дамуына сәйкес табиғи нышандардың негізінде жүзеге асады: мұнда әлеуметтік-экономикалық жағдайлар , мәдени құндылықтарды меңгеру, мектеп пен семьяда тәрбиелеу, замандастарының ықпалы сияқты факторлар шешуші роль атқарады. Адамның бұл қалыптасу процесі социологияда әлеуметтендіру деп аталады.
Өскелең ұрпақтың әлеуметтену мәселелері алғаш рет субъективтік тұрғыдан біржақты Батыс Европада жарық көрген ғылыми еңбектерде , атап айтқанда, австриялық психолог З.Фрейдтің психикалық анализі мен осы ілімнің негізінде екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Батыс Германияда пайда болған антропологиялық мәдениет теориясын дамытушылародың еңбектерінде аталып, жасөспірімдердің психикалық және жыныстық пісіп-жетілуі олардың әлеуметтенуінің қайнар көзі ретінде қарастырылды. Ал необихевиоризм өкілдері “әлеуметтену” ұғымының мазмұнын “әлеуметтік өмірді оқытып-үйрету” мәселелерді құрайды деп есептейді. Символдық интеракционизм мектебінің мүшелері “әлеуметтену” дегеніміз “әлеуметтік мқарым-қатынас нәтижесі” деп түсіндіреді. Гуманистік психология ағымының өкілдері “әлеуметтену” терминінің мазмұнын “ мен” ұғымының баламасы ретіндегі “пайымдап, дайындалған болашаққа қатысты көзқарастың” өзіндік маңызды мәселелерді құрайды деп біледі.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: “Әлеуметтену” - Сабақтың жоспары: Қоғам ұғымы және оның негізгі түрлері Қоғамдық-экономикалық формациялар жүйесі

text:
“Әлеуметтену” ұғымына берілген орыс ғалымдарының анықтамаларында өскелең ұрпақты әлеуметтендіру процесінде олардың жеке бастарының қалыптасуына ықпал ететін қоршаған нақты ортасына тән объективті және субъективті факторлар жиынтығы жартылай болса да қамтылған. Орыс ғалымдарының “әлеуметтену” ұғымдарына берген анықтамаларының барлығына ортақ бір кемшілік бар. Ол адамдардың барлығының дерлік мазмұнының кешегі күні өткен тоталитарлық жүйеде “тәрбие” ұғымына беріліп келген анықтамалардың мазмұнына тым ұқсастығы, оларды айтарлықтай сол күйінде қайталауы. Ал, ақиқатын айтқанда ,”әлеуметтену” ұғымының құрамдас элементтері, мазмұнын толықтырар бөлшектік компоненттері болып табылады.
Демек “әлеуметтену” термині мен “тәрбие” ұғымының арасында айтарлықтай елеулі айырмашылықтар бар. “тәрбие” ұғымы қоғамның өз мүшелеріне саналы түрде арнайы жоспарланған мақсатты тәрбие беруін білдіреді. Ал “әлеуметтену” термині болса, өзінің мазмұнына мемлекеттік тәрбие жүйесіне тән белгілерден басқа да қоршаған ортаның ықпалымен өмірдің өзінен туындайтын әрі күнделікті тұрмыста жиі кездесіп тұратын тәрбиелік мүмкіндіктерді де қамтиды. Мысалы, жасөспірімдердің әлеуметтік тұрғыдан қалыптасуына құрбы-құрдастарының тигізетін ықпалын әлеуметтендіру процесі ретінде алып қарастыруға болады. Немесе,жасөспірімді өмірден, үлкендермен арадағы қатынастардан көрген-білгендерінен түйгендерін ой елегінен өткеріп, эмоциялық-сезімдік ішкі толғаныстары, салыстырмалы- танымдық пайымдаулары мен ой-тұжырымдарының тәрбиелік мәні.
Сонымен әлеуметтену дегеніміз-жеке тұлғаны жан-жақты қалыптастыру, жеткіншек жас ұрпаққа оқыту мен тәрбиелеу процесінде белгілі бір тәртіпке келтілріліп, жинақұталған қажетті ғылыми білімдерді , дағды-ікерліктерді және біліктілікті, рухани байлықтарды, мүдделер мен құндылықтарды, дүниетанымдық тағылымдар мен салт-дәстүрлерді, әдет-ғұрыптар мен жөн-жоралғыларды , адамгершілік пен мінез-құлық ғұрыптарын меңгеру арқылы біртіндеп өздері өмір сүріп отырған қоғамның әлеуметтік-экономикалық құбылыстарына сәйкес әлеуметтік рольдер жүйесіне қосу.
Әлеуметтену процесі балалық шақтан басталып, кәрілікке дейін үздіксіз жүріп отырады. Бұл индивидтің мәдениетке қатысты бірқатар процестерін қамтиды: * білім алуы мен тәрбиесі; * адамдармен қатынастары; *қоғамдағы нормалар мен құндылықтарды игеруі; т.б. Әлеуметтену процесінде негізгі ролдерді-отбасы, балабақша ,оқу орындары, еңбек ұжымы. Достары, таныстары, көршілері, бұқаралық ақпарат құралдары т.б атқарады. Осыған байланысты үздіксіз әлеуметтену процесінде мұндай мәдени тәжірибелер ұрпақтан-ұрпаққа беріліп, жаңарып отырады.
2. Әлеуметтену процесінің тағы бір нәтижесі –адамдардың қоғамда әртүрлі статустарға, позицияларға ие болуы. Статустар әлеуметтік және жеке статус болып бөлінеді. Әлеуметтік статусдегеніміз-индивидтің жасына, жынысына, меншігіне, біліміне, қызметіне, дәрежесіне, иотбасыдағы жағдайына байланысты қоғамдағы орны болып табылады. Мысалы, адамдар жоғарға оқу орнында оқыса, студент статусын алады, жасының келуіне байланысты еңбек демалысына шықса-зейнеткер статусын, жұмыс орнынан қол үзсе –жұмыссыз статусын алады.
Адамдар бұл өмірде бір ғана емес,бірнеше статустарға ие болады. Мыс, адам бір мезгілде біреудің ұлы, күйеуі, әкесі, ғалым, мэр, өнерсүйгіш т.б статустарды игеруі мүмкін.
Индивидтің өзіндік статусына байланысты атқарған роліне қарай олардың негізгі екі түрін бөліп көрсетуге болады: жазылып қойған статус және өзінің қолы жеткен статусы.(1-схема)
Жазылып қойылған статус дегеніміз-адамның қажеттілігі мен еркінен тыс, туылғаннан, ұрпақ арқылы берілген белгілері. Адамның тума статустарына оның жасы, жынысы, ұлты, нәсілі, туыстығы(қызы, ұлы, әпшесі, әкесі) мұрагерлігі жатады.
Жазылып қойған статустан бөлек индивидтің өз еркімен қолы жеткен статустары бар. Оған: білім алуы, мамандыққа ие болуы, бір нәрсемен шұғылдануы т.б жатады. Батыс аналитиктерінің пікірі бойынша , индустриядан кейінгі қоғамда негізгі рольді адамдардың қолы жеткен статустары атқарады.
Әлеуметтік роль дегеніміз-индивидтің статусына байланысты атқаратын іс-әрекеті, қызметі. Егер статус адамның қоғамдағы статусын анықтайтын болса,(оқушы, жұмысшы, әскер,әйелі), ал әлеуметтік роль адамдардың осы позициясының қызметін анықтайды. Ал бұл қызметтер әрбір қоғамда жалпыға бірдей нормалар және әртүрлі құжаттар арқылы анықталады( заңдарда, ережелерде, бұйрықтарда т.б) Әлеуметтік роль қандай да бір статус өкілі өзін қалай ұстауы керектігі жөнінде,қандай іс-әрекет атқаратынжығы жайында айтады.
Адамдардың статусына сай әрекеттері оның ролімен сәйкес келмеуі де мүмкін, мұндай сәйкессіздік стстустық-рольдік конфликтерге әкеп соқтырады.
Мұндай конфликтік жағдайлар нәтижесі статусы мен роліне сай іс-әрекетті бұзушы адамды өз статусынан айыруға апарады. (Мыс, үлгерімі нашар студент оқудан шығарылады, білімі төмен оқытушы жұмыстан босатылады т.б.)
Егер индивидтің әлеуметтік статусы индивидтің қоғамдағы орнын анықтайтын болса ,жеке статус дегеніміз- қоршаған адамдардың оған қалай қатынас жасайтындығымен анықталатын адамның шағын топтағы жағдайы.Мыс, әрбір жұмысшы кез-келген еңбек ұжымында жеке тұлғалық ерекшеліктеріне қарай қоғамдық бағаға(репутацияға) ие болады(еңбекқор, жалқау, жомарт- сараң,салмақты-жеңілтек т.б)
Әлеуметтік және жеке статустың деңгейі бір-бірімен жиі сәйкес келмеуі мүмкін. Мыс, әлеуметтік статусы жоғары адамның жеке статусы төмен болуы мүмкін. Және керісінше Әлеуметтік статусы төмен адамның жеке статусы жоғары болуы мүмкін


title: дәріс. Отбасы және қоғам - Сабақтың жоспары: Қоғам ұғымы және оның негізгі түрлері Қоғамдық-экономикалық формациялар жүйесі

text:
10 дәріс. Отбасы және қоғам.
1. Отбасы және неке ұғымдары.
2. Отбасының негізгі типтері.
3. Отбасының атқаратын функциялары мен құрылымы..
1. Социология ғылымының негізін салушы О.Конттың айтуы бойынша қоғамды танып-білу үшін ең алдымен отбасыға көңіл бөлу керек дейді. Отбасы О.Конттың пікірінше қоғамды құрушы негізгі элемент болып табылады және ол әлеуметтік өмірдің мектебі. Отбасы социологиясы жанұяны әлеуметтік институт ретінде қарайтын социологиялық бағыт болып табылады. Отбасы секілді әлеуметтік институтты тарихи дамудың қозғаушы күшіне жатқызуға болады.
Отбасы қоғамдық қатынастар мен процестердің алуан түрлі формалары біртұтас болып ұштасатын комплексті әлеуметтік құбылыс болып табылады. Сондықтан да отбасына әлеуметтік тұрғыдан ғылми зерттеу жүргізу оңай емес.
Адам мен қоғам үшін отбасының маңызы , атқаратын қызметі алуан түрлі болғандықтан оны зерттеуші қоғамдық ғылымдар да көп. Ол ғылымдардың әрқайсысы отбасына өз анықтамасын беруге тырысады. Социология ғылымы оны былай анықтайды: отбасы дегеніміз-тарихи өзгеріп отыратын әлеуметтік топ-оның жалпы белгілері –бөтен адаммен жыныстық байланыс орнату, туысқандық қатынамстар жүйесі, адамның әлеуметтік және жеке дара адамгершілік сапаларын қалыптастырып дамыту, белгілі бір экономикалық қызметті іске асыру.
Қысқасы отбасы еркек пен әйелдің табиғи жыныстық және басқа қажеттерін өтеп, ұрпақ өсіру арқылы қоғамды қалпына келтіре дамытушы әлеуметтік топ болып табылады.
Отбасының жоғарыда келтірілген анықтамасы бойынша , ол отбасындағы қатынастар, оның құрылымы мен формасы тарихи өзгеріп отыратын әлеуметтік топ балып табылады.
Неке дегеніміз-отбасының заң жүзіндегі негізі, әйел мен еркектің өзара түсінісу еріктілігі негізінде құралатын одағы, адамның әлеуметтік табиғи , сонымен қатар адамгершілік-эстетикалық қатынас.
Некеге тұруға ешкім ықтиярсыз көндірілмейді, бірақ некеге тұрған адам неке заңдарына бағынуы тиіс. Қазақстан Республикасының Ата заңында : “Заңда белгіленген жасқа толған еркектер мен әйелдердің некелесіп, отбасын құруға құқығы бар. Неке ерлі-зайыптылардың ерікті түрде келісуіне және құқық теңдігіне негізделеді”-деп көрсетілген.
Некеге тұру біздің елімізде (ЗАГС) тіркеуден өтеді. Ертеректе неке суын ішу мешіт арқылы да іске асырылған. Қазір әлемнің көптеген елдерінде шіркеуде тіркеледі. ЗАГС арқылы жүргізу қазіргі азаматтық заңдардан туындаған. Себебі ажырасқан жағдайда негізгі құжат сол болады, балаға материалдық кепілдеме алу, дүние-мүлікті бөлісу де сот арқылы шешіледі.
Некеге тұру жасы біздің Конституциямызда 18 деп көрсетілген, Украина мен Өзбекстанда 17 жас.
Қалай болғанда да некенің заң жүзінде немесе дін ұйымдары арқылы тіркелуі жұбайлардың міндеттерін қалыптастырады, жауапкершілігін арттырады.
Некелік құқықты енгізу, жұбайлар арасындағы бұл қатынастардың пайда болуы-тарихи заңдылық қана емес, ол тарихи прогрессивтік уақиға, адамгершілік, эстетикалық қатынасты байытатын тарихи құбылыс.
Некеге тұру ер мен әйелдің жауапкершілігін арттыратынын жоғарыда айттық. Соған байланысты өмірге жаңа адам келеді. Қоғамның материалдық негізі-экономика, өндіріс, ал өндіріс адамның іс-әрекеті арқылы дамиды. Ол үшін ұрпақ жалғасы үнемі дамып отыруы керек. Демек, некелесіп отбасын құру адамзат ұрпағын дамытудың бірден-бір негізі болып табылады.
Отбасы тарихи өзгеріп отыратын әлеуметтік құбылыс, себебі формасы өндірістік қатынастарға , оның ішінде меншіктік қатынастарға тікелей тәуелді. Мәселен, некелік қатынастардың алғашқы тарихи формасы полигамия, ал өндіріс құрал-жабдықтарына жекеменшіктің пайда болуына байланысты ол моногамиялық отбасымен ауысады.
Адамдардың өндіріс тәсіліне сәйкес отбасы да әлеуметтік топ ретінде тарихи өзгеріп, дамып отырады. Отбасының тарихи дамуының ғылыми-материалистік теориясын жасай отырып, Ф.Энгельс американдық ғалым Льюис Морганның (1818-1881) этнологиялық зерттеулерін пайдаланады. Морган ұзақ уақыт бойы солтүстік Американдық үндістер-ирокездердің Сенека тайпасында тұрып, жүргізген байқауларын, атап айтқанда, олардың туысқандық және отбасылық қатынастарына жасалған эерттеулерінің нәтижесін пайдаланды.
Морганның зерттеулерінде негізделген жорамалдар бойынша , адамзат қоғамы тарихының бастапқа кезегінде адамдар арасындағы жыныстық қатынастарға ешқандай шек қойылмаған-үлкендер мен жастар, балалары мен ата-аналары қатынаса берген. Бұл жабайы жартылай жабайы кен болған. Морганның және басқалардың зерттеушілердің дәлелдеуіне қарағанда , отбасылық қатынас промискуитет деп аталатын бұл кезеңнен кейін бір қандастар отбасы –синдиасмикалық отбасы және моногамдық отбасы кезеңдерінен өткен.
Бір қандастар отбасы топтық некеге негізделеді., ал мұнда жыныстық қатынастар тек бір ұрпаққа жататындар арасында ғана рұқсат етіледі. Бір ұрпаққа жататындардың барлығы , яғни аға-інілілер мен апа-сіңілілілер туысқандығына қарамастан бір отбасы құрған. Мұндай отбасы эндогамдық (жақын туыстар арасындағы жыныстық қосылу) топ болады, өйткені оған бір руға немесе тайпаға жататындар кіреді. Қазіргі кезде мұндай отбасы жоқ, бірақ кейбір халықтарда ағайынды екі адамның балаларының үйлену фактілері кездеседі.(өзбектер,араптар т.б)
Бұдан кейін біртіндеп эндогамдық принцп экзогамдық принциппен, яғни ру аралық некелесу формасымен ауысады. Бұл формада бір рудың қыздары басқа рудың бір топ туысқан жігіттеріне шығатын болған. Бұл бір әйел мен бір еркектің тұратын отбасыға көшудің алғашқы қадамы болып табылады.
Бір еркек пен бір әйелден тұратын моногамдық отбасына өтудің тарихи типі синдиасмикалық отбасы болды-ол жабайылықтан варварлыққа өту кезеңінде пайда болды, ал полигамия (көпнекелік қатынас) тек еркектердің ғана правосына тиді. Отбасының бұл формасында баланың шын биологиялық әкесі белгілі болатын болды да, мұның өзі рулық қоғамның ыдырап, жеке меншіктің , қосымша өнімнің шығуына , сөйтіп моногамды отбасының (бір некелік отбасы) тууына жағдай жасайды.
Моногамдық отбасы патриархалды қатынастарға негізделгендіктен отбасының басшысы еркек болды, отбасының ажырасуы да еркектің ғана еркімен болатын болды.
2.Қазіргі заманда бір типті отбасы жоқ. Отбасылық қатынастардың формалары түрліше болуының себебі белгілі бір қоғамның даму дәрежесімен және ондағы қоғамдық қатынастардың сипатымен анықталады. Қазіргі кезде бар отбасының типтері мыналар: тотемдік қауым (ру), патриархальды туыс топ, патриархальды отбасы және жеке отбасы.
Патриархальды туыстар тобы (туыстық отбасы) өткен замандарда үндіевропалық халықтардың бәрінде болған, ал кейбір халықтарда қазір де бар. Бұл отбасында бірнеше ұрпаққа жататын отбасы мүшелерінің бәрі туысқан аға-іні, апа-сіңілі болып табылады. Отбасының басшысы біреу-ол отбасының атасы болып табылады.
Ұрпақтардың шығу түріне қарай бұл отбасы матриархальды немесе патриархальды отбасы болады. Біріншісі отбасының ең көне түрі. Мұнда көп күйеуі болу жиі кездеседі. Мұндай отбасы тибеттіктерде және Оңтүстік Индияда тұратын тода деген халықта кездеседі.
Моногамды патриархальды отбасында оның басшысы мүліктің бірден-бір иесі болып саналады. Бұл жеке меншіктің шығуына байланысты болған отбасылық қатынас.
Жеке отбасы –бүгінгі таңда дүниеде ең кең тараған отбасының түрі. Бұл отбасы енді тек әлеуметтік топ қана емес, сондай ақ заң жүзінде бекітілген топ.
3. Отбасының маңызы оның атқаратын қызметі арқылы анықталады. Екінші сөзбен айтқанда, отбасының мазмұны мен қатынасы тікелей байланысты. Отбасы қоғамның бастапқы ұясы, қоғамдық әлеуметтік құрылымның негізгі элементтерінің бірі бола отырып, көптеген әлеуметтік қызметтерді атқарады.
Достарыңызбен бөлісу: |