title: Қазақстан және Әлем - Сайын Назарбекҧлы

text:
5.9.
Қазақстан және Әлем
Қазақстан бар болғаны он бес жыл ғана жаны мен тҽні қазақтікі, ойы
мен сҿзі ҿзінікі, істеген ісі мен алдына қойған мақсаты елінікі болып
ҿмір сҥре бастады.
Осы аз уақыт ішінде қазақ халқының ҥш жҧз жылдық бҧғау кезінде ҿз
болмысын, басқа ҧлттардан ерекшелендіріп тҧратын табиғи
ерекшеліктерін сақтағаны, жоғалтпағаны анық байқала бастады. Сҿзі
мен ҿнері де, тойшылдығы мен дархандығы да, қонақжайлығы мен
бауырмалшылдығы да, Қҧдайға шҥкір, бойларынан ҿшіп ҥлгермепті.
Жаратылысынан Адам табиғаты сан тҥрлі дейді...
Аллатағаланың ҿзі жаратқан Адам пайғамбардың Абыл мен
Қабылының бір
-
біріне ҧқсамағаны секілді, қазақ атам балалары да сан
қырлы, сан мінезді. Оны осы он бес жыл ішіндегі қылықтары мен
мінездері кҿрсетіп жатты.
Бірі егемен ел болдық, ҿзіміздің мемлекетіміз қҧрылды, ана тіліміз азат
болды деп қуанып, басымыз бос, жан
-
тҽніміз тҽуелсіз, енді ҿзіміз тек
қана қазақ елінің болашағына еңбек ететін болдық деп, бҿріктерін
аспанға атып жатса, енді бірі қазақ дейтін халық ҽлі қалыптасып
болған жоқ, қазақ тілі мемлекеттік тіл есебінде ҿз жҥгін арқалап жҥре
алмайды деді.
Бірі қазақты ел алдына шығаралық деп ҧрандатып жатса,
бірі біздің
санамыз дамыған жоқ, кҥрделі технологияны ойлап таппақ тҥгілі
пайдалана да алмаймыз деді.
Бірі ана тілімізді ардақтайық десе, бірі бҧл тіл қойшылық межеден
артықты тҥсіндірмейді, орыстарсыз бізге ҿмір сҥруге болмайды деп, ел
тҥсінігіне отаршылдық саясаттан ҥйренгендерін мойындатпақ болды.
Бірі біз егемендік алдық, ҿтпелі кезеңнен аман ҿтеміз, болашағымыз
жарқын деді. Екіншілері –
бізге егемендік не ҽкелді, халқымыз аштан
қырылып жатыр, қҧритын кҥніміз жақын деді.
Бағымызға ма, сорымызға ма біздің замандастар маңдайына
жаһандану атты қҧбылыс қоса жазылыпты. Ол қҧбылыстың бір мінезі –
264
ҿзін басқалар ҧната ма, ҧнатпай ма ойланбайтын секілді. Бар ҽлемді,
қҧшағына ала, ҿзімсіне бауырына басып, ілесе алмағанды наны мен
тҧзынан айыра, бағынбағанды бастағы еркінен айыра, сҽл қалт
кеткенді қатал ҽкедей жазалай ҽрекет етіп келе жатқан қҧбылыс. Ол
қҧбылысты тҥсінуге тырыспасаң, ыңғайына жығыла тіршілік етпесең
қапы қалдырар қауқары бар кҥш секілді.
Бҧлар туралы ойланбайтындардың, ҽлемдік ҿзгерістер мен ғылыми
жетістіктер туралы хабары аз жандардың жалпы ҿмір туралы ҿте кҽте
пікірде жҥретініне кҿз жетті. Ондай жандар ҥшін жаһандану
басшылардың ойдан шығарылған ертегі іспеттес. Саясатшылар мен
сарапшылар жаһандануға кім ерте бастан бейімделе алса, халқын
дайындай алса, болашақ сонікі дейді.
Ҽйтпесе қазіргі кейбір ел адамдарының американдық, азияттық,
россиялық деп аталатыны секілді, ҧйымдасқан бір тобырдың мҥшесі
боп кете баратын болса керек...
Сондықтан да...
Кҿп ҧлт ҿкілдеріне қатар ҿмір сҥруге жағдай жасай алған
Қазақстан ҿз ҧлтына да жағдай жасауы қажет деп ойлаймыз.
Ҧрпақтың ҧлттық болмысын қалыптастыру ҥшін ҽр қалада, ҽр оқу
орындарында ҧлттық мҽдени орталықтар қҧрылып, кҽдімгі сабақ
оқытқандай, шет тілі мен географияны оқытатыны секілді
факультативтік сабақ жҥргізіп, драмалық қойылымдарға ҧқсатып
тҽжрибе жҥзінде кҿрсетілулер ҧйымдатырылып, мектеп аралық, аудан
аралық жарыстар ҿткізіліп тҧрса...
Ондай мҽдени ҧлттық орталықтарда жастарымыз ҥйренер ҥлгілер
жетерлік.
Отан мен отбасына деген сҥйіспеншілік;
Елбасына, елағасына, ҥлкенге деген қҧрмет;
жастарға қамқорлық;
ҽдет пен ғҧрып, ҧлт пен дін тҥсінігі;
ҽке мен анаға, ата менен енеге кҿрсетілер пейілдер;
қонақ (шақырылған, шақырылмаған) кҥту;
кҿршілік қарым
-
қатынастар;
қазақи ізет пен ілтипат;
қазақи кішіпейіл мен ізгілік істер.. тағысын тағылар...
Қазақтар аз халық. Бар болғаны, асырып айтқанда жиырма миллионға
ҽлі жете қоймаған ел. Осындай аз халық ҽлемдік ҿркениетте,
мҽдениетте қандай орын, қандай беделге ие бола болмақ?.. Ҽлем
ҿркениетіне қаншалық
ҽсері болмақ?..
Бір мысал келтіре кетелік.
Басқаларға ҥлгі болсын деп жаратқандай Біріккен Эмираттар Елі
дейтін, екі миллион ҿз халқы, бес миллион келімсегі бар, Жаратушы
ерекше жаратқан бір ел бар. Жері қҧнарсыз. Шҿпке де суға да тапшы.
Шетсіз, шексіз ақ шағылдар. Жҧрты соңғы қырық
-
елу жыл шамасына
265
дейін жаңбырдың ізін қуалай, азғантай малының ҿнімімен тіршілік етіп
келсе керек.
Дегенмен жерінде аз ғана мҧнайы бар болып шығыпты. Олар сол
мҧнай ҿнімдерін тамаша пайдаланып, соның қаржысына барлық басқа
істерін жҿндеп алулы. Теңіз жағасындағы жерлерін шетел байларына
сатып, шетел қаржыларының арқасында далаларына жол салып,
қалаларына гҥл егіп, мекен
-
жайларын жҧмақтай жайнатып жіберулі.
Олар ҽлемді билеп келе жатқан саяси, экономикалық заңдылыққа,
жаһандану қҧбылысына бейімделе алыпты. Олар ҿздерінің барлық
жетістіктеріне себепші болған нҽрсе халқының ауызбірлігі деп санайды
екен. Ел басшысының айтқанына кҿніп, халқы татулықта болалық деп
келіскені, сол сҿздеріне адал болғаны. Елі басшыларын батырым деп
бағалапты, сҿзіне сеніпті, ҧранына ҥн қоса біліпті.
Ал мемлекет басшылары ел азаматтарын жҧмылдыра алыпты.
Сонымен қоса шетел қаржысын тартудың, шет ел тҽжрибесін
пайдаланудың тиімді ҽдістерін қолданыпты. Шетелдік оқымыстыларды
кҿмекке шақырыпты, алған ақылын дҧрыс, ҧтымды пайдалана біліпті.
Қу медиен даланы гҥл жайнатып, ҽлемдік озық ойлардан нҽр алып, ҽр
тҥп бҧтаның астына тамшылап тҧратын су қҧбырын жҥргізуге
ерінбепті, ақшасын да аямапты.
Содан барып бҧ кҥнде адамға ҿмір сҥрудің, тіршілік қамдарын
ҧйымдастырудың, ҽлемге ҥлгі боларлықтай, ерекше моделін
қалыптастырыпты. Алғашында ҿзіне кҿмектескен Америка сияқты
алпауыт елдерге бҧл кҥндерде кейбір мҽселелер бойынша ҥлгі болуға
да жарап қалыпты.
Тек қана Америка емес олар ҽлем жҧртшылығының пайдасына асар
кҿп жҧмыстар тындырыпты. Солардың ең бастысы –
ол елде не
істелсе де ―жеке адам пайдасына емес, жалпы жҧртшылық пайдасына‖
деп істелетін секілді.
Маңғыстау облысының ҽкімі Қ.Кҿшербаев мырза Эмираттар елінің
теңіз жағасын игеру жҧмыстарын зерттей келе, олардың ҥлгісін Қаспий
жағасын халық пайдасына асыру жобаларына пайдаланбақ боп шешім
қабылдапты.
Соған байланысты ондаған миллиард долларлар қажет етілетін
жобалар жасалуда. Каспий жағасынан салынатын Ақтау Сити атты,
100 мың тҧрғынға есептелген жаңа қала Эмираттар Елінің қаржысына
салынбақ. Алғашқы кірпіштері ҥстіміздегі жылдың желтоқсан айында
қойыла бастайды деген келісім бар дейді. Бҧл іске Біріккен Эмираттар
Елінде ҥлкен табыстар мен байлыққа қолы жеткен қазақ азаматтары
да ҿз ҥлестерін қосуда.
Ҥлгі ала
білген, ҥлгі де бола алады
Тҽуелсіздігімізге 15 жыл толар толмаста
Елбасымыз Нҧрсҧлтан
Ҽбішҧлы Назарбаев: ―Ҿркендеген елу елдің қатарына жетелік!‖ –
деп
ҧран тастады. Дана халқымыз жыл санап емес, кҥн санап ҿсетін
Ертҿстігін ҿзінің осы кезеңі ҥшін ойлап
шығарғандай.
266
Бҧл ҧранның ―Менің Қазақстаным!‖, ―Мен қазақпын!‖, ―Қазақстан –
менің Отаным!‖ дей алар кез
-
келген қазақтың, қазақстандықтың елі
ҥшін мақтаныш сезімін оятары, атқарар жҧмысына ынталы етері,
ертеңінен ҥлкен ҥміт кҥттірері, ҧрпағының болашағы ҥшін сенімін
арттыра тҥсері даусыз.
Осы ҧранды нақты ҿмір шындығына айналдыру ҥшін елін сҥйген, жерін
сҥйген барлық азаматтардың осы ҧлы іске ҿз ҥлесімді қалай қосамын
деп ойлануы керек
-
ақ.
Ҿркендеген елу елдің санына тек қана экономикалық кҿрсеткіштермен
жету –
жартылай жеңіс болған болар еді. Елбасымыз сол орынға
азаматтардың саналылығымен де жету қажеттігін міндеттейді.
Біздер бҧл ҧранды ҧлттық санамыздағы ―отансҥйгіштік‖ деген
кҿрсеткіш бойынша да ең алдыңғы орынға кҿтеру деп қабылдау
керектігін тҥсінеміз.
Осыған орай мемлекет тарапынан, ел санасын елуінші емес ең
алғашқы орындарға шығару ҥшін оқу, тҽрбие, еңбек салаларына
жағдай жасалса деп ойлаймыз. Жас ҧрпақ тҽрбиесінде пейілін
ақшасҥйгіштіктен
отансҥйгіштікке,
ниетін
батысшылдықтан
бауыршылдыққа бҧра
алса, болмысы тҽрбиеге бейім біздің
халқымыздың
азаматшылдық,
адамсҥйгіштік,
қанағатшылдық,
қайырымдылық кҿрсеткіштері бойыншы жер бетінде ең жоғары орынға
шыға алатынына сенімдіміз...
Қазақстанды ҿркендеген елу ел қатарына шығару, ол –
озық
технологияны меңгерген білімді азаматтардың жҥзеге асырар ісі. Осы
мақсатта істелінер барлық жҧмыс экономикалық кҿрсеткіштердің
жоқтаушысы болып қалмай, ҧлттық идеологияны, рухани сананы
қамдай, елдің экономикалық кҿрсеткіштерін жоғары шығару ел
азаматтарының азаматтық санасы арқылы іске асырылар іс екендігін
жарыстыра ҥгіттей, отырса жеңісіміз мҽндірек болмақ.
Елбасының бҧл ҧраны елімізді біз де ел екенбіз ғой дегізер, ерімізді біз
де ер екенбіз ғой дегізер ҧран болды.
Біздің замандастарымыз елулік деп ҧмтылса, ҧрпағымыз ҿркендеген
ондыққа жетуге ҧмтылатын дҽрежеге жетер.
Біздің мақтанышымыз, біздің шҥкіршілік айтарымыз, тҽуелсіздіктің
алғашқы жемістерін кҿзіміз кҿрді. Ҿзіміз секілділер ҽлі кҿш
-
керуенін
жолға тҥсіре алмай жатқанда біз Тҽуелсіздік даңғылына тҥсіп, бҧл
ҧлы
сапардың біраз жолын жҥріп тастадық.
―Шҥкір, шҥкір‖ дейміз... ―Тҽуба, тҽуба‖ дейміз...
Елбасы шуылдақтар шуын елең етпей, керіс қҧмарлар дауын керек
етпей Тҽуелсіз Қазақстан атты ҧлы кҿшті абыроймен ілгері бастап
келеді.
Кемеңгер уақыт кімнің дҧрыс жолда екенін, кімнің адасып жҥргендерін
сарапқа салып берді. Біз талас пен ерегес жолындағы емес, ҿркендеу,
ҿсу жолындағы ел қатарына қосылдық. Басқаның кемшілігіне
кешіріммен қарай алдық. Басқаның озығынан ҥйрене алдық.
267
Осындай жетістіктердің ҧйымдастырушысы ҽлемдегі сан соқпақты
даму жолдарынан, шытырман саяси қарым
-
қатынас арасынан,
ҧстанған саясатының ішкі
-
сыртқы қарсыластарынан аман
-
есен жол
тауып ҿтіп, Қазақстан елін басқаларға ҥлгі боларлықтай дҽрежеге
жеткізген, қазақ халқының қиын кезеңде бақытына бола кҿшбасшысы
болған Нҧрсҧлтан Ҽбішҧлы Назарбаевтың Отанына берері ҽлі де мол
секілді.
Кемеңгерлік жасқа келіп, елін тар соқпақтан ҧлы жолға шығара
бастаған Елбасшысының қайраты мен ақылы кемеліне келіп толысқан
кезде, сол қасиеттерді ел пайдасына асырар
шақтың дер кезі секілді.
Қазақ ҧлтының жай ғана бір азаматы ретінде бізді жҧртымыздың
бҥгінігі тіршілігі мен ертеңгі тағдыры толғандырады. Кҿш керуенінің
бидасы кімде болатыны ойлантпай қоймайды.
Қазақстанның аз уақыт ішінде ҿзінен озықтардан ҥлгі алып, қарқынды
даму жолына тҥсіп қана қоймай, сол ҿзінен озық болғандарға ҥлгі бола
бастауы, тіпті алдыңғы ондықтағы мемлекеттердің ҿздері Қазақстан
жҥзеге асырып жатқан кейбір істердің ҽлемге ҥлгі боларлық нҧсқа
екенін мойындауы мақтандырады. Біз бҧл жетістіктер жҿнінде
ойландық та. Бҧл жетістіктер Елбасының білімділігі мен озық
ойлылығының арқасы, кҿпті кҿріп кҿргенінен ҥлгі ала білгеннің арқасы.
Ісіміздің алға басуы соның жемісі.
Енді осындай кемеңгерлік дҽрежеге жеткен шақта ҿзіміз дауыс берген
Негізгі
Заңымыздан,
Негізгі
Заңның
қамқоршылары
депуттатарымыздан, ел
-
халқымыз бізді қоштап жатса бір ойымызды
ортаға салғымыз келеді.
Нҧрсҧлтан Ҽбішҧлының еліміздің Алғашқы Президенті болған қҧрметі
ҥшін;
кҿп ҧлт ҿкілдері тҧратын елде ҧлттар достығын қамтамасыз ете
алғаныны ҥшін;
сан тҥрлі сенімдегі дін ҿкілдерінің бір
-
біріне деген сенімін тудыра
алғаны ҥшін;
аз уақыт ішінде елімізді жоғары қарқынды даму жолына тҥсіре алғаны
ҥшін;
кҿптеген жобаларының жемісті аяқталып жатқанына ризашылық
білдіре;
кҿптеген жаңа жобаларын іске асырып шығуға мҥмкіндік беру ҥшін –
Қазақстан Республикасының Президенті Нҧрсҧлтан Ҽбішҧлына тағы
да бір рет Президенттік сайлауға тҥсуге мҥмкіншілік беру мемлекет
мҥддесіне де, халқымыздың пікіріне сҽйкес келер еді деп ойлаймыз.
Ҽйтпесе, Президенттерін қайта
-
қайта тағынан жҧлып, ауыстырып
жатқандардың кҿсегесі кҿгеріп жатқанын кҿре алмай отырмыз...
Ҽрине бҧл ҧсынысқа біздің бірде Украина, бірде Грузия
демократтарының деміккен демін жҧтып желігіп қайтатын, енді бірде
ҿзбектер мен қырғыздардың суырған сойылын кҿріп, халықты алаңға
268
шақыратындарға ҧнамасы белгілі. Бірақ олар халық емес, олар жеке
адамдар. Олар ҿз пікірлерін айтып та жазып та келеді.
Біз де жеке адам ретінде пікірімізді ҧсынып отырмыз.
Тҽуелсіздігіміздің 15 жылдық қортындысы бойынша халық аузындағы
―ҽттеген
-
ай‖ дегізер деректерді жинақтап, Елбасы болып, ел болып
тҥзетуге тырыссақ, ана тіліміздің абыройын қорғауды, қазақ халқының
намысын қорғау деп тҥсінсек қазақ халқының рухани байлығын елуінші
емес жоғарғы ондықтан кездестіретінімізге сеніміміз мол...
«Егемен Қазақстан»
, 17.11.2006
5.10.
Ҧлтты ҧйымдастыру мәселелеріне
Қазақ халқының далалық, дарқандық болмысы ҿзінің ҧлдарын
асықпауға, ертеңге сенімді болуға дағдыландырған. Олар ―ертең де
кҥн бар ғой‖ мҽтелін ҿте жиі айтып, ҥнемі пайдаланып ҥйренгендер. Ол
сенімі кезінде оларға жақсы, бейбіт ҿмір сҥруге, сҽл нҽрсеге
тарылмауға кҿмегін тигізген де болар. Бірақ біздің дҽуіріміз басқа
дҽуір. Сондай сенімдер мен нанымдарға арқа сҥйеуге болмайтын
дҽуір. Егер осыдан жиырма жыл бҧрын қазақ тҧрмысында осындай
ҿзгерістер болуы мҥмкін екендігін болжай алғандар бар ма десе мен
―жоқ‖ деп жауап берер едім. Біздің жастарымыз айшылық жолды алты
аттап ҿтетін дҽуірге кезікті. Сондықтан ―ертең де кҥн бар ғой‖
философиясы пайдаланудан шығып қалуға тиіс.
Біздер бҧ кҥндері ата
-
баба ҿнегесін жоғалта бастағанымызға
ҿкінеміз.
Ана тілімізді ардақтай алмағанымызға ҧяламыз.
Ҧлтымызды
ҧлт
есебінде
жоғары
баспалдаққа
кҿтере
алмағанымызға намыстанамыз.
Мҥмкін,
қалпымызға
қайта
келерміз
деп,
ертеңімізден
ҥміттенеміз, жҿндемек боламыз.
Ертең жҿндуге уақыт жоқ, ҿйткені аранын ашып жаһандану атты
айдаһар келеді. Жаһан айдаһары сен орыссың ба, қазақсың ба,
шҧршітсің бе таңдап жатпайды, жҧта салады.
Оның демі бҥгін
-
ақ сезіле бастады. Оның аузына қазақтың біраз
білікті азаматтары жҧтылып кетті.
Ҧлттық намысы оянбаған кісілерге ҽлемдік жаһандану процесі
нағыз таптырмайтын, арман етері болып тҧр. Олар тілін де, дінін де,
болмысын да ҿзгерте салуға қиналмайды. Олар отансыз да ҿмір сҥре
алады екен.
Ал ҧлтжанды азаматтар –
кісі елінде сҧлтан болғанша, ҿз еліңде
ҧлтан бол қағидасын ҧстанатындар.
Уақыт туралы тҥсінікті, ҿлшемді бҥгінгі ҿлшемге сҽйкестендіру –
саналар ҽрекеті. Елбасы айтқандай: ―Кеше ертеулеу болса, ертең кеш
269
болып қалуы мҥмкін‖ –
ҿлшемі болуға тиіс. Бҥгін істеуге болатын бір де
бір шаруаны ертеңге қалдыруға болмайды. Ҿйткені заман басқа. Келе
жатқан заман, егер ел ҧйымдаса алмаса, ҧрпақ ниетін бір бағытқа
бағыттай алмаса, ҧлтыңды да, жҧртыңды да жҧтып кетер заман.
Ҧлтты қалай ҧйымдастыруға,
бір ниетті етуге болар?..
Ҽрине, бҧл орынды сҧрақ. Бірақ қандай да болмасын, бір шешімі
бар деу қиын болар.
Дегенмен бҧл мҽселені шешу ҥшін ҧлт адамдарының ортақ
сҥйікті нҽрселері мен сҽйкес кҿзқарастары, ортақ пікірлері мен қимас
қҧндылықтары анықталуы
керек секілді. Адамдар солар маңына
топтасып, солар туралы пікірлесіп біріге тҥспек. Осы мҽселелер
туралы ойланатын ҧлтжандылар сондай ортақ нҽрселер мен
қҧбылыстарды табуға ниеттенсе еңбектері жемістірек болар ма еді?..
Біз солай деп ойлаймыз.
Барлығына бірдей ортақ қызық болып кҿрінетін, бірдей қуаныш
сыйлай алатын кҿріністер ғана адамдар басын бір жерге жиып, бір
мақсатты ете алады.
Барлығын бірдей табынта алар қасиеті бар нҽрсе ғана ҧлттық
намысты оятып, ортақ іске ҥлес қосуға ынталы ете алмақ.
Ҧлт рухы мен жігерін жаңғырта алар қимылдар мен ҧрандар ғана
ел басын біріктіре алмақ.
Қазақ халқының жанашырлары, халқымыз осындай жол
айырықта тҧрған шақта, бҧларды тек қана ҿздерінің ҧлттық ҽдет
-
ғҧрыптарынан, қазақты қазақ етіп қалыптастырған ҧлттық болмысын
еске тҥсірер ҥлгілер арасынан іздегенде ғана, жоғына кездесер деп
ойлаймыз.
Іздеп тапқандары баршаға ортақ қуаныш болып, ортақ сезімге
бҿлене алса жҧрт бірін
-
бірі кҿргісі келер, қызықты бҿліскісі келер, бір
-
бірін іздеп жҥрер.
Ҽр сҧраққа мың жауап, ҽр қимылға сансыз сын айтылар болса
кездесе қалса ел бірігіп емес ҧрысып тараспақ.
Қазақ халқы тойшыл халық дейді. Бабаларымыз неге тойшыл
болды екен? Жауап дайын сыяқты. Той –
елдің басын қосады. Басы
қосылғанда мҽселелер шешіледі. Той –
елге ортақ
қуаныш сыйлайды.
Қуаныш жандарын жақындата тҥседі. Ал біз не істедік. Сол тойды
зерігу мен жабығу орнына айналдырдық.
Сондықтан да, тойлар жаппай жабығу мен ортақ зерігу орны
емес, ортақ қуаныш пен шаттық жиынына айналдыру керек.
Шапан сыйлап, телпек кигізіп кісі кҿңілін кҿтере алмайсың, сезім
сыйлап кҿтересің. Тост деп, тілек деп аталатын жалғанға жуық ҽсем
сҿз арқылы емес, ҧлттық намысты қозғар ортақ қажеттілік арқылы
адамдарды бір
-
біріне жақындата аласың, ҧлт бірлігіне қарай қадам
бастырасың.
270
Біз осы сҧрақтарға жауап іздеу мақсатындағы ізденістерден туған
ойларды, той бағдарламасын жҽне бір ортақ мҧра бола аларлық
қасиет белгісін кҿпшілік назарына ҧсынып кҿрмекпіз.
5.11.
Ҧлттық намыс қақында
―Қазақ халқы ежелгі халықтардың бірі еді‖ дейді тарихшылар...
―Бар ғҧмыры жермен бірге жасасып келеді‖ дейді енді біреулері...
Рас болар... Ҿйткені қазақтар болмысының табиғатпен ҥндестігі,
қазақи адамдардың ешкімді жатсынбайтындығы сол болжамдарды
растап жатқандай... Ҽттең...
Қазақтар бҧ дҽуірге ҽдет
-
ғҧрпы мен мҽдениетінің тҥп нҧсқасын
емес, сҧлбасын зорға жеткізе алды...
Қазақтар бҧ заманға тілі мен ҿнерінен де жҧтаң тартып, арып
-
ашып жеткен халық...
Қазақтар Европа мен Азия кеңістігін тҧтас елге толтыра, бір кезде
айдындай шалқып, теңіздей толқып жатқанменен бҧ кҥнде аз халықтар
санатындағы халық...
Ана тілін қалпына, ҧлттық ҽдет
-
ғҧрпын салтына келтіре алмай
жатқан халық...
Сондықтан да ―Мен –
қазақ едім‖ дей алар кез келген азаматтың
ҧрпақ рухын кҿтеруге еңбек етуі, ҧлт ынтымағын қалыптастыруға,
мағыналы ҿмір сҥруге жағдай туғызуға, қазақтық намысын оятуға
тырысуға, береке
-
бірлік тҽрбиесіне, жалпы алғанда ҧрпағын ―Мен –
қазақпын!‖ деп мақтанышпен айта алар жағдайға жеткізуге еңбек етуі
қажет. Осы айтылғандарды парызым, борышым, ҿмірінің мағынасы
деп тҥсінер кез жеткен секілді...
Бҧл іс барлық қазақтың, барлық ҿнердің, барлық басшылардың
міндеті. Ел ҥшін істелінген ҽр іс осы мақсаттармен тамырланып,
ҧлттық дҽстҥрден нҽр алып жатса, қазақ ҧлтының намысы жандана
тҥспек.
Алдарына осындай мақсат қоя алғандарға оған жетудің сан тҥрлі
жолдары сайрап шыға келеді.
Солардың бірі тҧтас қазақ даласын, ҽр ауыл мен қаласын, ҽр
кҿшесі мен жол жиегін ҧлттық нақыштар, нышандармен ҿрнектеп
тастау...
Ҿзіміз бен қонағымызға, тҧрғынымыз бен саяқатшымызға ҽлгі
ҧлттық нақыштар мен нышандар ҿзінің қазақ елінде жҥргенін, қазақ
даласында келе жатқанын амалсыз есіне тҥсіріп тҧратындай етсе...
Бҧл нақыштар мен нышандар ең алдымен қазақтардың ҿзі ҥшін
еңбек етеді. Қазақтың ҧлттық намысын қозғайды...
Ҧлттық намысы жоқ адам бір қазақтың ҿзіне орысша сҿйлегенін
қайтсін...
271
Ҧлттық намысы оянбаған жас ҿз тілін білмегеніне арланбаса не
дерсің...
Ҧлтым деп жаны ашымайтын адам ауыл қазағын кҿріп кҿріп,
келекелеп кҥлмегенде не істесін...
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sajin-nazarbekli-v3.html?page=28#5.13._Қайраткер_тҧлға,_азамат_аға____Министр_Шаһмардан_Есенов

title: “Рухани бірлестік Ордасы”

text:
5.12.
“Рухани бірлестік Ордасы”
Кҿшпелі елдер символы, сан ғасырлар бойы ҽр қазақтың кие
тҧтар қасиетіне айналған қазақ киіз ҥйін осы еңбек авторы ҽлі де
халқымыздың рухани бірлесуіне еңбек ете алады деп ойлайды.
Егемендік алдық...
Мақтан тҧтар еліміз бар!
Қасиет тҧтар Елтаңбамыз бар!
Қосылып айтар Ҽнҧранымыз бар!
Ҽрине, Елтаңбамыз бен Елҧранымыздың, мемлекетіміздің басқа
да рҽміздері мен белгілерінің Қазақстан халықтарының рухани
тҧтастығына еңбек етері сҿзсіз.
Солармен қоса барлық уақытта естен шықпауға тиісті бір ақиқат
бар,
ол мемлекетімізді Қазақстан Республикасы атандырып тҧрған –
қазақ халқы екендігі!
Олар, қазақ халқы, сан мыңдаған жылдар бойы ―ағаш керегелі,
киіз туырлықты‖ жарты жҧмыртқадай, жарты жер шарындай ҥйлерімен
байтақ даласын кҿріктендірумен келеді.
Дархан даласын бір сҽтке де егесіз қалдырған емес.
Ағайындарын ҿкпеге қиса да, ҿлімге қиған кезі болған жоқ.
Тентектерін тезге салғанмен тҥрмеде шірітпеді.
Бас иіп алдына келгенге атасының қҧнын кешті.
Қонақжай еді!
Бауырмал еді!
Кешірімшіл еді!
Оған себеп
–
баяғы кезде байтақ далада тарыдай шашылып
жатқан қазақтарды біріктіріп тҧрар бір
-
біріне сҽйкес қазақтық туыстығы,
рухани ҥндестігі бар болатын. Солар бір
-
бірін іздетіп тҧратын, бір
-
бірін
сағындырып тҧратын. Кездесе кеткенде бір
-
бірін жатсындырмайтын
ортақ тілі мен мҽдениеті, діні мен ділі болатын.
Қазақ халқы бауырмал ел еді. Кешірімшіл ел еді. Қонақжай ел
еді. Тек қана бір
-
біріне емес жалпы адамзатқа тілектес ел еді.
Тҧрмыстан тарыққанға ―жарты қҧртын жарып‖ беретін!
Шаңырағы шайқалғанның уығын шаншып, ҥй кҿтеріп беретін!
Перзентке зарыққанға ҿз бауырынан суырып бала салатын!
Содан барып қазақ халқы рухани ҥндес болды!
Содан барып бір
-
бірінің тілегін тілегіш болды!
272
Аузын ашса ―шаңырағың шайқалмасын‖
деп бата беретін!
Шаңырағының шайқалмауы ҥшін шаңырағын кҿтерісіп, уығын
шаншысып кҿмек кҿрсететін...
Цивилизация мен техника ғасыры қазақтардың киіз ҥйінің
тҧрмыстық қажеттілігін шектей бастағанда киіз ҥй де қазақ
тҧрмысынан, қазақ болмысынан алыстай бастады.
Сондай ҿзгерістердің біразы жиналып жалпы қазақ ҧлтының
болмысына ҿзгерістер енгізуі заңды қҧбылыс та шығар. Ҿйткені
қазақтар ондай ҿзгеріске дайын болмайтын. Содан барып қазақ
халқының қазақтығы кҿмескілене бастады...
Біздердің міндетіміз –
осы қҧбылыс туралы ойлану, болмысқа
тҥскен жарықшақты одан ҽрі ҧлғайтпауға тырысу...
Жаратушының қҧдіретімен тіршіліктің сан ғасырлар бойы ауыр
да, тауқыметті жҥгін арқалап ҿткен бҧ халықтың ҿз бет
-
бейнесін, ҿз
ҧлттық болмысын сақтап қалуы тек қана қазақтарға емес дҥние жҥзілік
тарих пен ҽлемдік мҽдениетке де керек.
Осындай пікір мен толғаныстардан ҽртҥрлі ойлар туындайды.
Сондай ойлардың бірі –
барлық қазақ қабылдай алатын, қазақ
халқының болмысына тҽн ҥрдіс, ырым бола алатын бір ауыз сҿз
қажет, қасиет тҧтар зат керек...
Сол сҿзді айтуды, сол ырымды орындауды ҽр қазақ ҿздеріне
міндет, парыз санайтындай болса...
Ҽр қазақ соны орындағаннан лҽззат сезіміне бҿлене алса...
Соны істеуге тҽуелді болғандай болып жҥретін, бірақ дҥниелік
емес, рухани тҥрде тҽуелді болып жҥретін іс болса...
Осы ой бізді ҧлтымыздың болмысына жақын, бар қазақтың
ҧлттық ҽдеті бола аларлықтай, бҽріне ортақ, бір істі қалай тауып
беруге болады деген сҧраққа жауап іздетті.
Қазақтар бір
-
бірін іздеп тҧруы ҥшін, кҥткен кісісі келмесе ол ҥйдің
бір кемдігі болып, бір нҽрсесі жетпей тҧратындай болса?.. Сол кҥткен
кісісінің бір ауыз тілегі мен ҽкелген заты сол ҥйге бақ пен береке
ҽкелетіндей болып кҥтетін болса?
Соны жалпы халық ҿз ҥрдісіне сіңіріп, санасымен қабылдап,
ҧлттық ҽдет
-
ғҧрып ретінде орындап отырса?..
Осындай ойлардан барып біз ҽр отбасы (семья, жанҧя)
пҽтерінде, ҥйінде ―қазақтың қасиетті қара шаңырақты киіз ҥйінің шағын
макеті тҧрса қалай болар еді‖ деп ойладық...
Солай болғаны дҧрыс деген ҧсыныс жасаймыз...
Сол ортақ тілек: ―Шаңырағың шайқалмасын!‖ болса...
Сол қасиетті нҽрсе қазақ киіз ҥйінің макеті болса...
...Жеті қанатты киіз ҥй: жеті керегеден, шаңырақты кҿтеріп тҧрған
жеті уықтан (уақытша), есік пен босағадан, маңдайша мен
табалдырықтан тҧрса дейміз. Қазақтың жеті қанатты киіз ҥйінің бір
керегесінің жайылғандағы ҧзындығы 300 см болатынын ескеріп, біз
оны он есе кішірейтіп, жайылған бір керегесінің ҧзындығы 30 см болса
273
дейміз. Сонда ондай киіз ҥйдің диаметрі жобамен 80 см, биіктігі 50 см
болмақ.
Шаңырақ
фаврикадан
жеті
уықпен
бекітілетін
болып
шығарылады. Ҥй иесі жеті уықты ҿзінің жеті атасының атымен
байланыстырады. Сонда бҧл киіз ҥйдің шаңырағын жеті атасы
шанышқан жеті уық ҧстап тҧрғандай ҽсер етеді деп ойлаймыз.
Балалар жеті уық арқылы ҿздерінің жеті атасының аттарын біліп, ҿз
ҥйлерінің, ҿз шаңырақтарының сол адамдар арқасында ҥй болғанын
есіне алып ҿседі. Олардың ҥлкендерге деген, ҿткен ата
-
бабаларға
деген қҧрметі жҥрекке орнығып ержететін болады.
Жеті қанатты ҥйге 126 кереге уығы, жеті маңдайша уығы қажет.
Ҥйдің шаңырағының шайқалмауын, жел
-
мен дауылға мықты болуын
қамтамасыз ететін нҽрсе –
оған шаншылған уықтар саны.
Осындай ҥй макеті мен уықтары арнайы жасақталған дҥкенде
сатылатын болады. Ҥй сҥйегі алтыннан, кҥмістен, алтын
-
кҥміс
жалатылған басқа бҧйымдардан, ағаштан, пластмассадан жасалатын
болады.
Ҥй алғаш сатылғанда тек қана жеті уығымен сатылады. Болашақ
сол ҥйде болар қуанышта (мысалы нҽрестелі болды делік) сол ҥйдің
жақын адамдары, достары, қҧдалары мен жекжаттары сол ҥй
қуанышына қҧтты болсын айта келіп, ҿздерінің сый қҧрметтерімен қоса
ҽлгі ҥйдің шаңырағына бір уық шаншып кетуі міндет болады.
Шаңыраққа уық шаншып жатқан ҽлгі ҥйдің жанашыр адамы
―шаңырақтарың шайқалмасын!‖ деген сҿзбен ҿз тілегін білдіретін
болады.
Ҥйдің
сҥйектерінің
ҿлшемдері
стандартталған
болады.
Пластмассадан жасалған ҥйді сатып алғанмен қҧтты болсын
айтушылар ол ҥйге алтын жалатқан уық қадап кетуі мҥмкін. Киіз
сҥйегін, уығын сататын дҥкеннің уыққа жазып беретін маманы болады.
Уықтағы жазулар арқылы кейін қай уықты кімнің шаншығаны ҽңгіме
болып, сол ҥй тарихын жасақтайтын болады...
Ҽр отбасы қонағы ―шаңырағың шайқалмасын‖ деп, сыйлық
ретінде бір уықты шаңырағына шаншып кеткенде ҽлгі сҿз батадай
қабылдап, ҽлгі шаңырағына шаншылған уық тірлігіне тіреу болардай
сезінер, мҥмкін...
―Мына уықты біздің ҥйге Елбасымыз Нҧрсҧлтан Ҽбішҧлы
шаншыпты!‖; ―Мына уықты біздің ҥйге кемеңгер Ҽбіш Кекілбаев қадап
кетіпті!‖, ―Мына уықты біздің ҥйге Ақселеу Сейдімбеков сыйға
тартыпты!‖, –
деген секілді болашақ ҧрпақ мақтанышы туралы
ойланып кҿрелікші...
Бҧл ҥрдіс қазақ халқын ҧлттық мҧрасы, ҽлемдік мҽдениеттің
тамаша туындыларының бірі киіз ҥй мен ҿздерінің арасындағы мҽңгілік
махаббатын сақтап қалуға ықпал ететін болады деп дҽметтіреді.
Бҧл ҥрдіс қазақтың қазақ болып қалуына да, қазақтық болмысын
сақтап қалуға ҿз ҥлесін қосатын болады деп ойлаймыз...
274
5.13.
Қайраткер тҧлға, азамат аға
Министр Шаһмардан Есенов
Маңғыстау ҿлкесі жер жаратылғалы талай тарихи уақиғаларды
басынан кешірген, ылғи қайнаған ҿмір қақтығыстарының қазанына
айналған ҿлке болатын. Қазақ елінің басқаға тҽуелді болып қалған
соңғы ғасырларында ғана ол тарих сахнасынан сыртқары қалғандай,
сҽл қалғып кеткендей еді. 1950
-
ші жылдардың соңы, 60
-
шы
жылдардың басына дейін созылған сол самарқаулықтан Маңғыстау
ҿзінің дарынды ҧлы Ҽбіш Кекілбаев дҽл тауып «Ҧйқыдағы арудың
оянуы» деп
сыйпаттағанындай, кенет бой тҥзеп серпіле бастады.
Серпілгенде де анау
-
мынау емес, ол –
Маңғыстау аталатын Ойымен
де, Ҥстҥрт аталатын Қырымен де, Каспиий атты теңізімен де, Қаратау
атты тауымен де кҿріктене тҥсті. Атағы ҽйгілене бастаған аруға бҥкіл
ҽлем
ынтық бола бастады. Содан бастап Маңғыстау қҧшағына енуге
тырысу бір сҽтке де толастар емес...
...Біздің бақытымызға 1959 жылы Таушық автобазасы қҧрылып,
жҥргізушілер курсында шоферлер оқытыла бастады. Біз соның
арқасында жҥргізуші атанып, тҿс қалтамызға нан тауып жеуге
мҥмкіндік беретін алғашқы қҧжатымызды салдық. Туып
-
ҿскен
ҿлкесінде ешқандай оқу орны жоқ, барлық ҽлемдік жаңалықтардан шет
қалған, адамдары қала ҿмірі тҥгілі асфальт жол мен темір жолды
кҿрмеген, қазақ елінің де, Кеңес ҿкіметінің де қиян шетінде жатқан
маңғыстаулық жас балаға жҥргізуші мамандығы, аз дҽреже
болмайтын. Сол шама жоғарыда баяндағанымыздай, Маңғыстаудың
қалың ҧйқыдан ояна бастаған кезі еді...
...Маңғыстау ояна бастады...
...Форт
-
Шевченко қаласында трест, Ералиевте (Қҧрық) ҽр тҥрлі
басқармалар,
Жетібай
мен
Ҿзенде
геологиялық
барлау
экспедициялары, Ақтауда (ол кезде Гурьев
-
20 деп аталатын) неше
тҥрлі мекемелер, Маңғыстаудың Ойы мен Қырында неше тҥрлі
экспедициялар...
...Сол
мекемелерге
жҧмысқа
орналасып
айлық
табуға
болатындығы туралы ел аузындағы аңыз ҽңгімелер...
...Колхоздардан есебін тауып шығып кетудің жолын тапқан,
басына бостандық алған, алғаш рет паспорт деген қҧжатты қолына
ҧстап, ҽлгі мекемелерге жҧмысқа жҥрген бақытты сезінген жандар...
...Ол кез ҿлкеміз ҥшін ерекше тарихи кезең болды. Шындығында
да елді елең еткізген, санасын оятарлық уақиғаларға толы қызық та
кез болып еді...
275
...Қолына қалам емес қалақ ҧстағандар да, қолы билікке емес
кҥрекке жеткендер де ҿздерін кісі санап жатты. Ҿйткені дастарханына
ҿмірі кҿрмеген тамақтар қойыла бастады, қалталарына ҿмірі тҥспеген
ақшалар тҥсе бастады. Жҧрт жҧмыс таңдамайтын. Тек қолына кҥрек
тисе, ай сайын қалтасына азды
-
кҿпті бала
-
шағаға ас болар бірдеңе
тҥссе болды...
...Кейбіреулер тіпті Гурьев
-
20 қаласына жҧмысқа орналасып қала
халқы атана бастады...
...Маңғыстауға ел орала бастады...
...Алғашқылар болып кҿршілер, Атыраулықтар, тҧтас от басымен
Маңғыстауға келген мекемелеріне еріп келіп орныға бастады.
Маңғыстау сені тастап кеткеннен соң,
Кҿзімнің жҥре алмадым жасын тыйып –
деп ақын жырлағандай,
Маңғыстауды ҿмір бойы ата
-
бабам туған жері деп сағынатындар,
қарым
-
қатынасын ҥзбегендер орала бастады.
Ол кезде кҿшу оңай болмайтын. «Екі рет кҿшкен, бір рет
ҿртенгенмен бірдей» деп мақал шығарған бабалар соны меңзеп
айтқан болар. Дегенмен, жаяу
-
жалпы болса да, кҿштері онша кҿлікті
болмаса да кҿрші республикалардан қазақтар кҿшіп келіп жатты...
...Ҿзен мен Жетібай маңына
кҿшіп барып, ҽйтеуір жертҿле болса
да бір баспана жасап алуға тырысқан, тышқанша жер ҥңгіп жатырған
Маңғыстау елі...
...Шаңырағынан кем кҿрмей, Маңғыстауда болашақ қазатын
жерҥйлерінің тҿбесін жабатын белағашын
(бес
-
алты метірлік екі
бҿренесін) тиеп келген, туған ата
-
баба қонысына оралған қуанышты
қарттар...
...Кеше ғана қала базарынан жеміс алып, кҿшесінен
газвода
ішкен кҥндерін сағына еске алатын, соны мақтан тҧта ҽңгіме ететін
оралман жастар...
...Самолет
-
самолет, кеме
-
кеме болып Қап тауынан ҧшып келіп,
жҥзіп келіп жҧмыс жасайтын, мың
-
мыңдап айлық алатын мҧнайшы
барлаушылар мен механизаторлар...
...Не керек, Маңғыстау атты маң дала елге тола бастады.
Маңғыстау ҽлемдік дҽрежеде ауызға ілінетін жер кіндігіне айналды...
...Енді міне 70 жасқа толған біз, сол бала шағымызға ой жҥгіртіп
қарасақ ғасырлар бойы «запрет» қҧрсауында тҧншығып жатырған
Маңғыстау ҿлкесі сол жылдары ҿзін сілкіп
-
сілкіп жіберген бір айлапат
кҥш арқасында ҧйқысынан ояныпты.
Жер мен қоса ел де ояныпты. Маңғыстаулықтар малдың қиы
емес газ жағып тамақ пісіруге болатынын кҿріпті. Бір электр шамының
он керосин шамнан артық жарық беретініне кҿзі жетіпті. Бҧл
жаңалықтар тҧрақты ел пайдасына аса бастапты. Кейбір қарттардың
бҧл ҿзгеріске тез бейімделгені соншалық, жҧмыстағы балаларына
276
жоғалған тҥйесін іздейтін машина тауып бер деп шатақ шығаратын да
кезі болған...
Тарас Шевченко айтқандай «Қҧдай ҧмыт қалдырған жерді» Кеңес
ҿкіметі де ҧмытып еді. Бірақ сол жерді жҧмақ мекеннен кем кҿрмей,
басқа жақтан ештеңе іздеп алаңдамай ҿскен елі болатын...
...Бір қҧдірет бҧның бҽрін тез ҿзгертті...
...Маңғыстау дҽрежесін соншама биікке кҿтерген, адам санасын
соншама тез ҿзгерткен «Мҧнай» атты қҧдірет екен. Ҽлемде мҧнай
сату аса пайдалы кҽсіпке айналыпты...
...Мҧнай мен уранға қажеттілік ҧйқыдағы ару Маңғыстауды, қарт
Қаратауды оята бастапты...
...Сол қҧдірет тылсым сҧраныс кҥші аспанда самолет боп, жерде
азынаған алып кҥшті автомашина мен трактор боп, теміржол мен
машина жолы, сҥйретілген бҧраулар (Тҥркіменстан мҧнайшылары жер
қазатын буровой станоктарды «бҧрау» атайтын) мен геологтар ізі жер
бетіне де, кҿк бетін де ҿз ҿрнектерін салып жатты. Жер асты да
тыныштығын жоғалтты. Сарылдаған бҧрғылар ҥні боп, белі ҥзіле жер
астына жіберілетін тҧрбаларды тасыған трубовоз боп, жер астынан
шыққан мҧнайларды ағызатын амбарларды қазатын бульдозер боп
кҿзге тҥсе бастады. Ол қҧдірет аш халықтың қарнын тойғызар нан,
шҿлін басар сусын боп, кенже қалған халықты оқытар білім болып, ҥй
болып, кҿтерілген кҥй болып, тойланатын мейрам болып Маңғыстауға
лап берді...
...Бҧл кҥш таудан аққан сел сипатты ғаламат болатын...
...Сол қҧдіретті тылсым кҥш бірте
-
бірте адамға еңбек етті, адам
еркіне бағына бастады...
...Баяғы жертҿле қазып қуанышқа бҿленгендер енді этаждағы
ҥйлерін менсінбейтін кҥйге жетті. Жҥз шақырым жерге жаяу кете
беретіндер енді бір шақырым жерге автобуспен баруға арланатын
болды. Пушкин ертегісіндегі шатақ кемпірдей сҽнқойлар «москвич»
машинаны менсінбей «мерседес» тҧлпарға отырғзбадың деп ҿкпе
айтатынды шығарды...
...Осы жерден біз бҧ заман адамдарының бҥгінгі сҧраныстары
туралы тоқтата тҧрып, баяғы заманымызға қайта оралалық...
...Сол заман сазын сезіну ҥшін біз естелігіміздің бір
-
екі жолын
қайталап оқып кҿрелік...
...Сол қҧдірет тылсым сҧраныс кҥші аспанда самолет боп, жерде
азынаған алып кҥшті автомашина мен трактор боп, теміржол мен
машина жолы, сҥйретілген бҧраулар (Тҥркіменстан мҧнайшылары жер
қазатын буровой станоктарды «бҧрау» атайтын) мен геологтар ізі жер
бетіне де, кҿк бетін де ҿз ҿрнектерін салып жатты. Жер асты да
тыныштығын жоғалтты. Сарылдаған бҧрғылар ҥні боп, ауыр жҥктен
белі ҥзіле жер астына жіберілетін тҧрбаларды тасыған трубовоз боп,
жер астынан шыққан мҧнайларды ағызатын амбарлар қазатын
бульдозер боп кҿзге тҥсе бастады. Ол қҧдірет аш халықтың қарнын
277
тойғызар нан, шҿлін басар сусын боп, кенже қалған халықты оқытар
білім болып, ҥй болып, кҿтерілген кҥй болып, тойланатын мейрам
болып Маңғыстауға лап берді...
...Бҧндай мың пернелі оркестірді, мыңдаған адам тағдырын,
болып жатқан ҿндірістік процестерді басқару қажет еді, басқарғанда
да білікпен басқару қажет болатын...
Елімізде ондайлар бар болып шықты.
Қажет кезде «мыңды жығар» біліктілер, қиын кезде
ел ҥшін
жанын қияр жҥректілер сол қҧдірет кҥшті ел пайдасына ыңғайлап,
Маңғыстау мҧнайын ел ырзығына айналдыра бастапты.
Асыл ердің арманды шаруасына кірісердегі пайда болатын
жалынды жігеріне оянып кеткен Маңғыстаудың тылсым кҥші ерлердің
еркіне бағына
бастапты...
Сол заманда ҽдемі етігін жиі
-
жиі шоқайға ауыстырып елінің
ертеңі ҥшін бастағы бағы мен астындағы тағын талай талқыға тҥсіре
жҥріп, табиғаттың да, Москваның да айлапат кҥшін осы ҿлке мен қазақ
халқының пайдасына асыруға тырысқан ерлердің бірі Министр
Шаһмардан Есенов
деген асыл азаматымыз болыпты.
Мен 1962 жылы 21 жаста, Ҿзен геологиялық барлау
экспедициясының бастығы Дҥйсен Ҥсенов мырзаның ГАЗ
-69
машинасының жҥргіушісі едім. Мен Шҽкеңмен сол жасымда
танысыппын...
...
«Министр келеді екен!» деген
хабар Қызылсайдағы жертҿледе
тҧратын ауылды тез аралап ҿтті.
...Дҥйсекең ауылдың батыс жағындағы тегістеу жерді белорус
трактормен тегістетіп, бір темір трубаға ала қалта байлатып, Ҿзеннің
аэропортын дайын етті. Ҿзен маңында не кҿп, жел кҿп, ала мата іші
желге толып алыстан кҿрініп тҧратын болды. Бір рет те семіп қалғанын
кҿрмеген секілдіміз.
Қызылсай маңында арнайы салынған машина жолы жоқ. Ҽр
шофыр ҿзінің қалаған жерімен, қалаған бағытымен жҥре береді. Сол
кезде Маңғыстау даласы бетіне мондалақ шҧбыртпасы тҥскен
адамдай, айғыз
-
айғыз жол болатын. Лҥп еткен жел тҧрса болды, аппақ
тҥнек жер мен кҿкті ақ тҧманға орай салар еді. Тозаң танауың мен
қолқаңды шаң қаптырып, тҧншықтыра бастар еді.
Бастығымыз Дҥйсекең қатты уайымды болатын. Министрді қарсы
алу оңай
шаруа ма? Ҿндіріс шаруасын пысықтап, ҿз ҥйіне де, кім
екенін ҧмыттым, министірдің бір таныс кісісінің ҥйіне де дайындық
жасады.
Маған машинаны жай айдау керек екенін, кесе
-
кесе жолдардан
ҿткенде машинаны тулатпау қажеттігін, қия жолдарда қатты жҥрсе
машинаның аударылып кетуі мҥмкін екенін, бҽрін, бҽрін қҧлаққа қҧйып
тастаған болатын.
278
Кҥткен кҥні АН
-
2 деген самолетпен министр де ҧшып келді.
Бастығымыз қарсы алды. Министр ҧзын бойлы, батыр денелі, аққҧба
ҿңді, кҿркем де нҧрлы жҥзді кісі екен.
Асқа шақырған ҧсынысқа келіспей бірден бҧрауларды аралауды
жҿн кҿрді. Бірінші бҧрауға бет алып жҥріп кеттік. Кҥн желкемдеу жҽне
тура артымыздан соғып тҧр еді. Машинаның қойнынан да, қонышынан
да қуалай соққан майда тозаң машина ішін толтырып, демді тарылта
бастады.
Министр қасында отырған маған алғаш тіл қатты.
–
Атың
кім?
–
Сайын.
–
Машина айдау білесің бе?
–
Білемін.
–
Онда неге айдамайсың
?
–
Айдап келемін.
Сақтанып айдап келемін.
Министр маған қарап кҥлді де: «Сайынжан! Аударылып ҿлеміз
деп қорқып отырғанда тҧншығып ҿлерміз! Айда машинаңды!» –
деп,
маған машинаны еркін басқаруыма ерік бергендей болды. Мен шамам
келгенше шаң мен желді алдап, кейде бҧрыла жҥріп шаңды ҿткізіп
барып, шаңның арасын тауып айдай бастадым.
Алғашқы мҧнай фонтанын берген № 1 бҧрау жиырма шақты
шақырым жер.
Мен батылдық етіп «Ҽуелі ең ық жақтағы, ҿзеннің ойындағы
(номерін ҧмытыппын) бҧраубайға соғып, сосын ылғи желге қарсы жҥріп
шығыс жақтағы ең шеткі 22 бҧрауға соқсақ қайтеді деген ҧсыныс
жасадым. Бастық пен министр менің ҧсынысымды дҧрыс деп тапты.
Желге сҽл қиыс Ҿзеннің ойына тарттық...
...Мен алғаш рет Министр деген сҿзді естіп, министр тағына
отырған кісіні сол жолы кҿрген едім. Содан бастап министр деген сҿзді
естігенде есіме Шаһмардан Есенов оралып, басқа министірлерді
қомсына, орнына сҽкес емес сияқты кҿріп тҧратын бір жаман мінез
тауып алғандай едім... Бҽрі де Шҽкеңе жете алмайтын секілді... Нағыз
министр сондай болуға тиіс секілді еді...
...Мҧнай іздеп жатқан бҧрауларды аралап болып, Қызылсайға
жеттік...
...Салынып жатырған жертҿле ҥйлерді кҿріп, оларға жан
-
жақты
кҿмек кҿрсету қажет екенін, белағаш жоқ болса ҿндірістегі
трубалардан кесіп беру қажеттігін тапсырды...
...Министр басқа машинамен кеткен болуы керек, шығарып салу
бақыты маған бҧйырған жоқ...
...Бірақ тағдыр мені Шҽкеңмен екі
-
ҥш жылдан кейін тағы бір
кездесуге жазыпты...
...Студент кезім. Қазақ политехникалық институттың екінші
курсында оқимын. Абай атындағы опера жҽне балет театрының
алдында біреуді ҧзақ кҥтіп қалдым. Ҽрлі
-
берлі қыдырып жҥрмін.
279
Қасынан ҿтіп бара жатып сҿйлесіп тҧрған екі кісінің сҿзін қҧлағым
шалып қалды...
–
Ана тҧрған Шаһмардан Есенов емес пе?
–
Сол ғой! Кімді кҥтіп тҧр екен?
–
Шҽкеңді осынша кҥттірген кісі де осал болмас!
Осы сҿздер менің баяғы шофер кезімде машинама отырған
министр Шаһмардан Есеновты есіме тҥсірді. Жақын қасынан ҿтіп
ҧрлана қарап алдым. Сҽлемдесуге батылым жетпеді.
Қандай нар тҧлғалы, ер пішінді кҿрікті қазақ еді!
Барлық қазақ, барлық азамат, шіркін, Шҽкеңдей болсын дағы!
Кҿркіне кҿз тоятындай тҧлғалы еді ғой!..
Достарыңызбен бөлісу: |


title: “Рухани бірлестік Ордасы”


url: http://emirsaba.org/sajin-nazarbekli-v3.html?page=28#Министр_Шаһмардан_Есенов__деген_асыл_азаматымыз_болыпты.

title: “Рухани бірлестік Ордасы”


title: Азамат Шаһмардан Есенов - Сайын Назарбекҧлы

text:
Азамат Шаһмардан Есенов
Шаһмардан Есенов ағаның кісілігі мен кҿсемдігін досы да, қасы
да, заманы да, замандастары да тамсана мойындаған адам. Оның
бағы мен тағы, білігі мен кҿрігі кҿрген жанды қызықтырмауы мҥмкін
емес секілді болатын.
Бала кезде бір сҽт кездескен шағымен
ҿмірлік ҿшпес естелік
қалдырған бҧ тҧлғамен тағдыр мені жақынырақ таныс болуға, дҽмдес
болуға жазыпты.
1964-
69
жылдары
Алматыдағы
Қазақ
политехникалық
институтында оқып, ректорат шешімімен мамандығым бойынша
инженер
-
қҧрылыс факультетіне мҧғалімдік жҧмысқа
қалдырылдым.
Алты жыл жҥргізуші болып істеп барып оқуға тҥскен ауыл
баласының атақты институтта сабақ берерлік дҽрежеге жетуі, ҿзін де,
ағайындарын да қатты қуанышқа бҿледі.
Астана
Алматыда
шаңырақ
қҧрдық,
балалы
болдық.
Институттағы абырой
-
атағымыз да жаман болмады. 1974 жылы
институтқа жер бҿлініп, маған да бір саяжайлық жер тиді.
Оңтҥстік жағымда ҿзіме электротехникадан сабақ берген Псарев
деген ағай, оңтҥстік батысымда тағы бір фронтовик қарт кісі. Сол кісі
кҿп саяжаймен ісі болмады да, оның жерін сол жылдары Қазақ
политехникалық институтында ҧстаздық ететін Шҽкең сатып алады.
Ол заманның байлық, барлық деген ҿлшемі анық болатын.
Машинасы бар кісі, машинасын қоятын гаражы бар адам, тіпті оның
ҥстіне дачасы болса, ондай адамдар ҿз ҿкіметінен басқа ештеңе
дҽметпейтін. Ондай кісі ҿзін толық кісі санауға қақысы бар еді. Олар
ҿздерін қазіргі миллионерлер секілді сезінетін...
...Бір кҥні саяжайыма келсем, теріс беткей жағындағы кҿршім
«кҿршің қҧтты болсын» деп ҽзілдейді...
...Біз атақы да, айбынды Шаһмардан Есенов мырзамен, Кҽмила
жеңгеймен солай кҿрші болдық.
280
...Шҽкең де, жеңгей де жайлы, мейірімді кісілер болып шықты. Ең
бастысы оларда ҿркҿкіректік қасиет байқалмады. Тіпті сондай
атағымен, лауазымымен маған Сҽке деп амандасатын.
Шҽкең сҿзіне ҽдемі, орынды ҽзіл қыстыра сҿйлегенді жақсы
кҿретін. Бір
-
екі кездескеннен кейін екеуміздің арамызда бір қысқа ҽзіл
ҽңгіме болды.
–
Сҽке біз қалада кҿп тҧрып ҧмытып та қалған секілдіміз. Осы
ерулік дегенді бҧрыннан отырған ҥй беретін бе еді, жоқ ҽлде кҿшіп
келгені беретін бе еді?
Тыңдап тҧрғандар жамырай кҥліп жатырмыз. Ҿте ҽдемі ҽзіл еді.
–
Шҽке сіздей адамды дайындықсыз шақыруға бола ма! Ал біз
бір ай дайындалдық, енді дайындық та аяқталды, қозы да
пісті! Ерулік келесі жеті!
–
Онда Кҽмила екеуміз де қонақ болуға дайындыққа кірісетін
болдық қой! Кҽмила бізге бір жеті уақыт жеткілікті ме?
–
Інішектерді ҧмытып кетпеңіз! Бҽрін шақырамыз!
–
Мынауың ерулік емес той болатын болды ғой!
–
Мен
жҧртқа
бҧрын
сізбен
таныстығымды
айтып
мақтанатынмын, енді кҿрші болған қуанышыма маңайдағы
барлық кҿршілерді шақырып жатырмын, той десе де болады.
–
Біз таныс па едік?
Мен Шҽкеңе баяғы, 1962 жылғы, Ҿзен геология барлау
экспедициясына барған сапары туралы айтып бердім...
...О заманда біздер демалыс кҥндерімізді кҿбіне саяжайда
ҿткіземіз. Шҽкеңдер де жиі келетін. Кездесіп қалсақ болды, «жҥр
Кҽмиланың шайын ішелік» деп ылғи ҥйіне алып кететін. Шеті жоқ
ҽңгімелер айтатынбыз. Кҿбіне ашылған кен орындары туралы ҽңгіме
қозғайтын.
Саясат туралы да, ҿз жҧмысының тҿмендетілуі туралы да естелік
айтуға қҧмар еместігін байқап мен ештеңе сҧрамайтынмын...
Шҽкең Дінмҧхамбет Қонаев туралы ҿте жоғары пікірде болатын.
Бірде «Димекеңдей азаматты ҿкпеге қиюға болмайды ғой» дегені
есімде қалыпты...
...Шҽкең айтқан бір естелік есімде қалыпты... Бҧл Кеңес ҿкіметінің
ең жоғары билігінің басында болған Леонид Ильич Брежневтің
Қазақстанға келіп кеткен бір бейресіми сапары туралы ҽңгіме еді...
...Менің Академия Президенті кезім. Ол кезде Академия беделі
ҿте жоғары. Қазақстандағы ең жоғарғы айлық менікі болатын
(ҧмытпасам 13000 сом жобасы деген секілді. С.Н.). Бірақ шет елдің
ҿзім дҽрежелес бір қонағы келгенде сол айлық бір қҧрмет кҿрсетуге
жетпей жататын.
Америкаға барған бір сапарымда ол елдің ғылым академиясы
Президентінің маған кҿрсеткен қҧрметі туралы айтып ауызбен жеткізу
281
қиын. Басқасын айтпағанда тек қана жарқыраған аппақ кемемен
мҧхитқа алып шығып кҿрсеткен табиғаты мен жерлері, ҿз басымды
қҧрметтеу ҥшін ҧйымдастырған шаралары кісі мҽртебесін кҿтеретін.
Біз қанша тырыссақ та мҽртебелі қонақтарымызға оннан, тіпті жҥзден
бірін кҿрсете алмайтын едік. Олар алдында жарлылығыңды мойындау
да ҿте намысқа тиетін. Ҿзіміздің атақты «Волга» машинамыздан екі
бҥктетіліп тҥсіп
-
шығу оңай шаруа болмайтын. Біз шетімізден жарлы
болатынбыз...
...Осы ҽңгіме арты, жарлылық туралы ҽңгіме қымбатты Леонид
Брежневтің шашпалығына жалғасып кетіп еді...
...Бір кҥні партияның орталық аппаратының жауапты қызметкері
шақырып алып, маған қҧпиялап сол кҥні кеште бейресіми сапармен
Леонид Ильич ҧшып келетінін айтты. Қонаев дачасында қабылданбақ.
Соған тек
қана Сіз шақырыласыз. Қасыңызға ешкім ерітпеңіз...
Тағайындаған уақытында сол жерде болдым. Димекең мен
мҽртебелі қонағымыз да келіп жетті. Амандық
-
саулық сҧрасып
дегендей бір шама уақыт ҿткізіп, дастарханға отырдық.
...Бес кісіміз. Екі кҿсем кҿмекшілерімен, мен жалғыз.
...Дҽмді тамақтар. Лҽззҽтті шараптар. Ҽзіл ҽңгімелер...
...Уақыт ҿтіп жатты. Қонағымыз аздап қыза бастады. Біз де
кҿңілдіміз...
...Даяшы қыз тағы бір тамағын алып келді. Леонид Ильичтің
назары даяшы қыз кҿркін бағалап қалған секілді. Ол басын шайқап
«какая красавица!» деп еді... Солай деді де кҿмекшісіне қарады.
Кҿмекші тез қимылдап, бір портфел қақпағын ашып, Леонид Ильич
жанына тҧра қалды. Іші толы алтын сағаттар екен. Леонид Ильич
асықпай қиылдап, бір алтын сағат таңдап алды да даяшы қызға
ҧсынды.
Шҽкеңнің Брежневтің даусын аудармай салып «На! Носи себя на
здоровье!» деген даусының ызыңы менің қҧлағымнан ҽлі кеткен жоқ
секілді...
...Отырыс созыла тҥседі. Бір заманда ҽлгі уақиға тура сол кҥйінде
қайталанады.
...Кезекті тамақ келеді. Лекеңнің назары қызға ауады. Лекең
кҿмекшісіне қарайды. Кҿмекшісі Портфельдің қақпағын ашады. Лекең
алтын сағат таңдап алады да қызға сыйлайды...
...Осы жерде Шҽкең мҽз болып кҥлген еді. Леонид Ильич екінші
рет алтын сағатты қызға бергелі жатырғанда Шакең «жаңа да
бергенсіз» деп ескерткелі аузын аша бергенде, Диекең Шҽкеңе
ажырая қарап, ыммен тоқтатып тастайды. Сол кҥні даяшы қыз сол ас
ҥстінде ҥш алтын сағатқа ие болады...
...Бҧл қҧпия отырысқа менің не ҥшін шақырылғаным келесі кҥні
белгілі болды, деп еді Шҽкең.
...Келесі кҥні орталық аппараттың жігіттері Шҽкеңді шақырып,
кешегі кҿңілді кештің шығындарын ҿтеу керек еді деп, есеп
-
шот
282
ҧсынады. «Отыз жеті мың сом» деп менің даусым қатты шығып кеткен
екен деуші еді, Шҽкең. Тҿлемеуге себеп іздеп бір
-
екі кҥн тырысқанмен,
ақыры тҿлеп қҧтылады...
...Тағы бір Шҽкеңмен ҿткен сҽт еске тҥсіп отыр. Бір кҥні шақырып
жатыр дегесін Шҽкеңнің ҥйіне кірдім. Бір кісіні таныстырып жатыр,
қҧдасы екен. Қазақстанның айтулы қоғам қайраткері Ықсанов
Мҧстахим Білҽлҧлымен танысып, бір
дастархан басында шҽй іштік.
Дастарханда ҥйден пісіріп ҽкелген, мҧздатылған тҧтас қой саны мен
тҿстігі. Ҽркім ҿз пышағымен қалаған жерінен кертіп жеп отыр. Шай
ішіліп болғасын, Шҽкең маған префоранс ойнаушы ма ең, қол қарауға
қалайсың деді...
Кҽмила жеңге «ойбай, Сайынжан, бҧларға жолама, ҧтылып
қаласың» деп сақтандырып жатыр.
Шҽкеңнің қҧдасы елімізге еңбегі сіңген, ҧзақ жылдар билік
басында болған, кҿпті кҿрген, кҿп нҽрсені ойға тҥйген ақсақал екен.
Екеуі жайлы мінездерімен де, асықпай сҿйлейтін сабырлылығымен де,
батыр тҧлғаларымен де бір
-
біріне ҧқсас адамдар секілді еді. Асықпай
шай ішіп, шайға қосып тағы бірдеңлерді ҧрттап отырып, бір екі партия
ойнаған едік. Онша жанға бататындай кҿп ҧтылмаған болармын,
есімде қалмапты...
...Шҽкеңді ойлағанда алдымен еске тҥсетін, есімнен кетпейтін бір
нҽрсе Шҽкеңнің ҥш ҧлының бірі атом апатынан кейін алғашқылардың
бірі боп Чернобылға аттанғаны болатын...
...Кейін апатқа бірге барған тҿрт
-
бес достары саяжайда жиналып,
от жағып ҧзақ отыратын. Гитарамен қостап ҽн салатын. Ҽндері
шетінен бір мҧң сазды келетін...
... Жас жігіттер ҿз тағдырын толық сезінетін секілді кҿретінмін...
Жас бала жігіттерге жаным ашитын... Шакең баласын алып қалудың
есебін таппағыны ғой деп ҿкінетінмін...
...Шҽкең туралы ойланғанда о кісінің Маңғыстау мҧнайы жҿніндегі
бір
-
жар ҽңгімесі қоса еске тҥседі...
...Бҧл естеліктерін Шҽкең ойлана сҿйлеп, қинала айтатын...
...Маңғыстаудың тҧрғын халқы Маңғыстау мҧнайын игеруге аздық
ететін болыпты... Қазақстанда о кезде мҧнайшы мамандар да
жетіспейді екен.
..
...Мҧнай факультеттері ашылып инженер кадрлар дайындала
бастапты.
Маман
мҧнайшыларды,
жҧмысшылар
мен
қҧрылысшыларды басқа жақтан іздеу қажеттілігі туындапты...
...Мемлекет Маңғыстауға кҿп қаражат бҿлмек. Сол игілікті қазақ
халқы кҿбірек пайдаланса екен деген қамқорлық ой Шҽкеңе тыныштық
бермеген секілді. Жоғарғы жақтағы басшыларымен келісіп алмай бҧ
кісі ҿз шешіміменТҥркіменстанға барып мҧнайшылармен, жай халық
283
ҿкілдерімен кездеседі. Маңғыстауға қоныс аударуды ҥгіттейді.
Қаржылай кҿмек кҿрсетуге уағда етеді.
Халық ҿз беттерімен туған жерге орала бастайды.
Арнайы сапармен екі–ҥш рет барып, кҿші
-
қон шығындарын
тҿлейтін, тағы да басқа мемлекет тарапынан кҿмектер кҿрсететін
болып, мҽселені тиянақты еткен кезде Шҽкеңді жедел Москва
шақыртады.
Орталық комитет Шҽкеңмен ақылдасып жатпайды. Қатаң талап
қояды.
Тҥркіменстаннан
бір
ҥй
кҿшіріп
алса
партбилетті
тапсыратындығын ескертеді...
...Шҽкең осы естелігін айтқанда қиналып отырғаны байқалатын.
Елді алдағандай, жалған айтқандай болдым дейтін.
Ел қаймағындай, Шҽкең алып келмек болған ағайын мен туған
жерді сағынған бауырлар орнына қайдағы зыр
-
зыбыл заңнан қашқан
қылмыстылар мен оңай ақша табу жолын кҽсіп еткен отансыз жандар
Маңғыстауды жайлап алып еді. Кҿп қорқытады, терең батырады дейді
емес пе. Содан бастап
Маңғыстау елінің баяғы аңқау да биязы
мінездері, ізгілігі мен қайырымы, бҽрін бауырына басар бауырмалдық
сезімі де ҿзгере бастады. Мҧнай қапылысы Маңғыстау ҿндірісін
дамытуға қанша пайдасын тигізсе, СССР
-
дың 16 одағынан келген
ҽлгілер соншалықты зиянын да
ала келіп еді...
Партия
сҿзі
заң.
Содан
барып
Маңғыстау,
ойы
маңғыстаулықтардың тілімен айтқанда, «жҥнтҿс»
-
терге толады да
кетеді...
Бірақ халық Тҥркіменстанның да, Москваның да шешімдерімен
санасып жатпапты. Бірі тҥйесімен кҿшіп, бірі машина жалдап, тіпті
жаяу
-
жалпылап дегендей туған жеріне оралып жатты...
Сол кездегі еліне, туған топырағына бет тҥзеген ҧлы кҿш Шҽкеңді
«Маңғыстауға оралыңдар!» деп шақырғаны ҥшін ғана ҧлық тҧтып еді...
Қазақ халқы, Маңғыстау елі Шаһмардан Есенов секілді ел ҥшін
еңбек еткен, қазағының қамын жеген ҧлын ҧмытқан жоқ, оны мҽңгілік
есте қалдыру мақсатында Ақтау қаласындағы ең жоғарғы оқу орнына
Шаһмардан Есенов атағы берілді.
5.14.
Ауыл әкімін қалай сайлаймыз?
Егемен еліміздің кҿк байрағы дархан даламыздың самалымен
еркін тербеле бастаған сҽттен бастап, біздер, қазақтар сан ғасырлар
аңсаған тҽуелсіздіктің балдай дҽмін тойғанымызша тата бастадық.
Бірақ тҽуелсіздік атты ғаламат еркіндік дҽмін ҽркім ҿз санасының
жеткен жеріне дейін ғана тата алады екен. Оның жанға жайлы
284
жҧпардай ауасынан ҽркім тҽуелсіздіктен алғандағы ҿз қуанышының
мҿлшеріндейін ғана жҧта алады екен.
Ҽр адам тҽуелсіздікті ҽртҥрлі қабылдайтын болып шықты. Қазақ
халқының бостандығы мен болашағы ҥшін, кешегісі мен бҥгінгісі ҥшін
ҿздерінің ҽлі кҥнге бір тал шҿп басын сындырмағандарын біле тҧра
―піскен астың қожасы, дайын астық атасы‖ делінетін адамдар шатақ
пен таласты бастап та жіберді.
Солармен қоса, міндетті тҥрде шет ел ҽсерімен іске асатын,
ҽлемде ҧлы елдер пайдаланатын, аз ҧлттар тағдырын талай рет
талқан еткен, ―разделяй, властвуй‖ қағидасы да ҿз қызметіне кірісіп
кетті.
Тарихтан белгілі, ―разделяй, властвуй‖ қағидасы қазақ халқының
бір тҧтастығына ең алғаш қағылған сына қазық болып еді.
Тарихшылар оның атын ―болыс сайлауы‖ деп атайтын секілді.
Содан бері,
еліміздің ең осал жері ру аралық, ата
-
тек аралық
қарым
-
қатынас болатын. Ҽлгілер соны қышытудың неше тҥрлі жолын
тауып, қайта
-
қайта қасыта беретін, ҧдайы еске тҥсіре беретін. Оны
жақсы пайдаланудың керемет қҧралы ―сайлау” деп аталатын.
Сайлаусыз болмайды.
Сайлау қажет.
Біздің елімізде негізгі заң шығаратын, сол арқылы ел
болашағына, халық тҧрмысына ҽсер ететін мансапты орындар сайлау
арқылы ҿтеді.
Президнт сайланады.
Қазақ халқы ҿз таңдауына ҿкпесі жоқ. Демократиялық қоғам қҧру
жолында еліміз Президентіміз Нҧрсҧлтан Ҽбішҧлының басшылығымен
сенімді қадаммен ілгері басуда, ҿркендеуде. Халық тҧрмысы кҥннен
кҥнге жақсара тҥсуде.
Мемлекетіміздің негізгі заңдарын шығарушы Парламент билігі де
халық қолында. Депутаттар сайланады.
Сайлау жҿніндегі айтпақ ойымызға себеп болған, басқа елдердегі
ҿткізіліген демократиялық сайлаулар туралы еске тҥсіріп кҿрелікші.
...Тҧтас бір елді басқарту емес, бір жиналыс тағдырын сеніп
тапсыруға болмайтын Жериновский дегенге орыс халқы тҧрақты
дауыс беріп келеді.
...Қалмақ елінің басшысы сайлау басталмастан бҧрын елге жар
салып, ҿз ойын ашық айтып: ―Мен ҽр сайлаушыға жҥз доллардан ақша
беремін, Президент боламын‖ –
деп еді. Сайлау ҿтті, ҽлгі адам
айтқанын істеді.
...Россия елі губернаторларын сайлаймыз деп, ел тыныштығына
нҧсқан келтіріп алды.
Алғашқы кезде кейбір мекеме басшыларын жҧмысшыларға
сайлатамыз деп біз де біраз қиындыққа ҧшыраған едік. Сол
қателерден сондай сайлауларды тоқтатқан кезде ғана қҧтыла
бастадық.
285
Ҽкімдікке тындырған ісі арқылы кҿзге тҥскен, мемлекет қамын ҿз
басының қамынан артық санайтын кісілер керек
-
ақ. Кісінің қандай
екенін, қолынан не келетінін халық қалай танымақ. Кісіге тапсырма
беріп, істеген ісінің нҽтижесін кҿргендер ғана сол маман туралы пікір
айта алатыны белгілі.
Сайлау кезінде туындайтын ағайын
арасындағы алауыздықты
ҿзінің билікке жету жолындағы ең бір қуатты қҧралына айналдыруға
тырысушылар сҽтті пайдалануға тырысады. Сайлау кезінде ел екіге,
ҥшке, тіпті одан да кҿп қарама
-
қарсы топтарға бҿлінеді.
Ел тҽуелсіздігі, сол арқылы қол жететін демократиялық қоғам
деген қасиетті ҧғымдар атын жамылып ҿз басына бақ іздейтіндер ел
тыныштығында шаруасы болмайтыны дҽлелденген ақиқат.
Сондықтан да болар, ҽрбір ҿткізілген сайлаудан кейін жалған
демократтардың аузынан тҥспейтін жалғыз
-
ақ сҿз, жалғыз ҧран: ―Ҿткен
сайлау заңсыз деп танылсын‖ –
деп жатады.
Ондай демократтар жетегіне ерсең:
–
бригадир де сайлансын;
–
мекеме бастығы да сайлансын;
–
ауыл ҽкімі де сайлансын;
–
облыс ҽкімі сайлансын... не керек, шетсіз, шексіз сайлау.
Ҿтпелі кезеңде, кҿптеген елдерде
басына тҥспек тҥгіл ойлауға
қорқатындай жағдайлар болып жатқан жағдайда еліміз кҿп ҧлтты ел
бола тҧра, несін жасырамыз, ҿз ҧлтымыздың да іштей ҥшке
бҿлінетіндігіне қарамай, ел басының, саясаткерлеріміздің ҧтымды
жҧмыстарының арқасында елдегі тҧрақтылықты қамтамасыз ете алды.
Міне енді сол саяси, ҽлеуметтік тҧрақтылық ҿз нҽтижелерін бере
бастады. Мемлекетіміз осы уақыттарда халық қамы ҥшін мол
қаржылар бҿле алатын дҽрежеге жетті...
...Бҽріне қуанамыз, бҽріне ризамыз. Тек қана бізді жақын арада
―ҽттеген
-
ай‖ дегізерлік, ел назарын аударарлық бір
-
екі хабар
алаңдатады.
Біріншісі: Ауыл ҽкімдерінің сайлана бастайтыны туралы шешім.
Біз жасымыз жеткен, ҿмірдің ащы
-
тҧщысын талай татқан адамбыз.
Ауыл ҽкімдерін, қала, облыс ҽкімдерін сайлау деген сҿз, ел
тыныштығына сына қағумен бірдей қҧбылыс. Қалмақтардың он
доллары мен ―разделяй, властвуй‖ қағидасын жҥзеге асырғаштардың
кҥні туады деген сҿз.
Кейбір, ортамыздағы азғана, шҿкімдей билікке таласушы
топтардың мҥддесіне бола ел тыныштығын экспериментке салудың
қажеті қаншалық. Ҿткен жылдардағы ауыл ҽкімдерін ауыл
адамдарының ҿздеріне сайлату тҽжрибесі біраз нҽрселерге кҿз
жеткізді емес пе. Сайланғандардың біразы ҿздерінің қабілетсіздігін
286
мойындап жҧмыстан босануын ҿтінсе, біразы шаруашылыққа,
заңдылыққа айтарлықтай нҧсқан келтіріп ҥлгеріпті.
Біздің ойымызша ҽзірге ҽкімдерді тағайындай тҧру қажет.
Тайғайындалған ҽкімдердің негізгі борышы ретінде жыл сайын ел
алдында істеген ісі, болашақ жоспары туралы есеп беру міндеті
жҥктелуі тиіс. Тағайындалған ҽкімнің ҿзін тағайындаған органдар
алдындағы бетке ҧстары елге берген есебі мен оған елдің берген
бағасы болуға тиіс деп есептейміз. Сонда ғана ҽкімнің жеке басының
іскерлігі туралы қателеспейміз, ел алдындағы міндетін ҧмытпауды
ҧйымдастыра аламыз.
Қате басқан жағдайда ел алдында
берген есебі арқылы
жіберілген қатені тҥзету мҥмкіндігіне ие боламыз.
Халықтың қасиетті сенімдері бар. Ханы мен биіне сенген елміз.
Діні
мен
ҽдетіне
сенген
елміз.
Сол
сенімдерді
ойынға
айналдырмалық... Елді кез
-
келген нҽрсені ойлап тауып айтақтай
беруге болмас. Ҽйтпесе ел сенімін жоғалтар...
Халықтың ҧлттық болмысын сақтар белгілері бар. Соларды аяқ
асты етпелік... Ҽйтпесе ҧлттығымызды да жоғалтармыз...
5.15.
Ҥкіметтік
емес ҧйымдар
Аты ҥкіметтік емес деп аталса да барлық қоғамдар мен
бірлестіктер тек қана мемлекетіміздің тҽуелсіздігі ҥшін, халқымыздың
бақытты ҿмірі ҥшін еңбек етуі қажет екені белгілі ақиқат.
Елбасымыз Нҧрсҧлтан Ҽбішҧлының ҽу баста кҿрегенділікпен
жҥргізген сыртқы саясатының арқасында еліміздің шекаралары дау
-
жанжалсыз белгіленіп, кҿрші
елдермен достық қарым
-
қатынас орнады.
Қазақстанның ҽлемдегі беделі кҥннен
-
кҥнге арта тҥсуде.
Ақыл мен тҽжрибеге сҥйене жҥргізілген ішкі саясат арқасында –
ел аман, жҧрт тыныш. Кҿп дінді елде болып жататын дінаралық
қақтығыстар,
кҿп
ҧлтты
елде
болып
жататын
ҧлтаралық
шиеленістерден Нҧрсҧлтан Ҽбішҧлы бізді аман сақтады.
Дҥниежҥзі тҽжрибесін басшылыққа ала, Қазақстан ерекшелігін
ескере отырып жҥргізілген экономикалық саясат арқасында Елбасы
Қазақстанды бҥкілҽлемдік экономикалық сисеманың қажетті бір
тетігіне
айналдыра алды. Елдің мҽдениеті мен тҧрмысы кҥннен кҥнге
жақсара, бҥгіні мен болашағына деген сенімі арта тҥсуде.
Кҿптеген шет елдерде Қазақстан деген ҧғымды Назарбаев атына
балау, Назарбаев деген тҧлғаны Қазақстан деп тҥсіну қалыптасты.
Ҿз халқын соңына еріте алған, кешегі қиын кезеңдерде бағыты
белгісіз сан соқпақтар ішінен елін ел ететін жолға бастай алған, ҿзі
салған сол соқпақты енді елін бақытты болашаққа жеткізер ҧланғайыр
даңғылға айналдыра алған Елбасымыз Нҧрсҧлтан Ҽбішҧлы
Назарбаевқа айтар алғысымыз шексіз.
287
Дей тұрғанмен ел арасында әлі күнге шешілуін күтіп жатырған
мәселелер бар. Аяқ астынан туындап жататын және шешуі
жергілікті жерлерге байланысты сұрақтар да жетерлік. Сондай
мәселелерге ел болып кіріспесе, сәл нәрсенің жақсы қарқынмен
дамып келе жатқан мемлекетіміздің аяғына тұсау болары сӛзсіз.
Біздер, қазақтар, жалпы ҧлтжанды, адамсҥйгіш халықпыз.
Сондықтан да осы мҽселелерді зерделей алуымыз, екшелей білуіміз
қажет. Біздер Қазақстанның болашағы, қазақ халқының бақыты неге
байланысты екенін анық ажырата алуға міндеттіміз. Олай дейтініміз
біздің ата
-
бабаларымыздан мҧраға қалған талай кереметтерімен қоса
жҥрек қанын сорғалата отырып айтқан ҿкініші де жетіп жатыр.
Біздің ойымызша ол нҽрсе сан мыңдаған жылдар бойы
бабаларымыздың бармағын тістетіп
келе жатқан бір ауыз сҿз
мағынасында жатырған ҿкініші секілді.
Ҿкініш аты: ―Ҽттең дҥние
-
ай қайтейін, баста бірлік болмады
-
ау‖
делінеді екен. Осы сҿз ҽр оқулықтың бірінші бетіне жазып қоярлықтай
ҿсиет боп кҿрінеді маған.
Осы жерде айта кетер, бізді ойландырар бір пайым, ол –
Қазақстанның қазақтары бір
-
бірімен қандай қарым
-
қатынас жасайды?..
Бір
-
бірін қалай сыйлайды?.. Мемлекет атын арқалап тҧрған ҧлт
ретінде басқаларға қандай ҥлгі бере алады?.. Соған қарап
Қазақстанның басқа ҧлт ҿкілдері де барлық ҧлттармен жҽне
қазақтардың ҿзімен сондай қарым
-
қатынаста болуға тырысады.
Ҽр азамат отбасыма, ҧлтыма, еліме еңбегім сіңсе екен деп
арман етеді. Бірақ бҥкіл адамзат баласына пайдалы еңбек ету кез
-
келген пенденің мҥмкіншілігіне, пешенесіне жазыла бермеген.
“Балам
дей алар жұрты болмаса, жұртым дейтін бала қайдан
шығады?” –
деген екен Ахмет Байтұрсынұлы.
Қҧрметті Нҧрсҧлтан Ҽбішҧлы! Мен Ахмет Байтҧрсынҧлының
сҿзіне еске тҥсіре тҧрып Сіз қазақ атты халықтың ғана емес бҥкіл
адамзаттың перзентісіз дегім келіп тҧр!
Олай дейтінім Сіз тек қана Қазақстанның емес бҥкіл
планетамыздың ҿзекті мҽселелерінің шешілуіне ҥлес қоса алдыңыз!
Ҿз елінде Пайғамбар болмайды деп жатса да Сіздің ―Ауыл‖,
―Мҽдени мҧра‖ бағдарламаларыңыз
жҽне биылғы Жолдауыңыз
ел
рухын жоғарылата бастады. Бҥгінге деген қанағат, ертеңге деген сенім
нығая бастады.
Қымбатты делегат мырзалар! Еліміздің егемен ел болып нығайуы
–
елдің ауызбірлігінде. ―Мен кішкентай адаммын, менің қолымнан не
келеді‖ дейтін заман ҿтті. Ҽр қазақ, ҽр қазақстандық ендігі жерде Қазақ
елінің мҽңгіге жасайтын ел екеніне сенбесе, сол ҥшін еңбек етпесе,
Абай атамыз айтқандай ―істеген істің бҽрі бос‖ болмақ. Солай болатын
болса осы отырған бҽріміздің де Аллатағаланың бізге берген тағын
сыйлай алуымыз, Аллатағаланың елге берген бағын бағалай білгеніміз
орынды болар еді...
288
Мен пайғамбар жасынан асқан кісімін. Тіршілік мҧратын бір ауыз
сҿзге сыйғызып: ―Тірлікте болғаның –
ҿмір сҥргенің, бірлікте болғаның
–
бақытты ҿмір сҥргенің!‖ –
деп ҧран шақырып жҽне сол ҧранға еңбек
етіп келе жатырған жанмын. Ауыл арасында жиі боламыз.
Халқымыздың алғаш естігенін ақиқатқа санайтын қасиеті бар екені
белгілі. Соңғы кезде ―ауызбірлік‖ ҧранына қайшы қылықтылар
жҧртшылық арасында ҥгіттерін кҥшейте бастағаны байқалады. Ел
бірлігіне сына қағушылар ҥгітінің алдын
аларлық насихат
жҧмыстарына кҿбірек кҿңіл бҿлу қажеттілігіне анық кҿз жеткендей.
Содан барып бір топ ел азаматтары Маңғыстау облысында ―Береке
-
Бірлік‖
атты
қоғамдық
бірлестікке
ҧйымдастық.
сҥйікті
Қазақстанымыздың бір кетігіне кірпіш боп қаланалықшы деп, бір
тесігіне жамау болып жамаланалықшы деп мақсат еттік.
Бірлестіктің негізгі мақсаттары:
Еліміздің стратегиялық 2030 жҽне соған қоса ―Ауыл жылдары‖,
―Мҽдени мҧра‖ секілді бағдарламаларының орындалуына
атсалысу;
Кейбір ел арасында орынсыз дау туғызуы мҥмкін мҽселелердің
алдын алатын шараларды жоспарлап, іске асыру;
Жастар мен мектеп жасындағы оқушылар тҽрбиесіне атсалысу,
ауызбірлік пен отансҥйгіштікке уағыздайтын ақпараттар ағынын
ҧйымдастыру;
Ауыл адамдары бҧ кҥндері ―Қҧдайға шҥкір, еліміз тҽуелсіздікке
қол жеткізді, енді тек соның қызығын кҿрсеткей! Басымыз бостандық
алды, енді тек соның рахатын кҿрсеткей!‖ дейді бір ауыздан. Кҿрші
бауырлас елдеріміз ―қанағатсыздар‖ айтағына еріп айдың кҥні
аманында ҿз елінің қасиетті туын жыртып, абыройын аяққа таптап
жатса қазақтар мен қазақстандықтар ―Қанағат қарын тойғызар,
қанағатсыз жалғыз атын сойғызар‖ деген бабалар ҿсиетін ҧран етіп,
қауіпті кезеңдерден аман ҿтті. Ҥміт ақталды. Бҧ кҥндері
қазақстандықтардың кҿпшілігі қарын қамын ойлауды қойған, ―ертеңім
не болады‖
деген уайымнан қҧтылған.
Солай дейтҧрғанмен біз барлық қазақстандықтар ―қарын қамын
ойлауды қойған, ертеңім не болады деген уайымнан қҧтылған‖ деген
сҿзді ҽлі еркін айта қойған жоқпыз.
Олай болатын болса мемлекеттік ҧйымдар болсын, мемлекеттік
емес ҧйымдар болсын барлығының да бір мақсаты болғаны дҧрыс.
Ол біріншіден –
осындай сҽтті тарихи кезеңді босқа жібермей,
сҥйікті Қазақстанымызды гҥлдендіре тҥсуге атсалысу болса, екіншіден,
ҿсіп келе жатқан ҧрпағымыз санасын Қазақстанымыздың болашағын
ойлау, елге
қызмет ету –
ол, қортындылай келгенде ҿз от басыңның
болашағын ойлау екенін тҥсіндіре
Сол жолға ниеттеніп жҥргендердің барлығына да табыс тілеймін!
289
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Шексiздiк - Сайын Назарбекҧлы

text:
Шексiздiк.
Қазақтар ойлы да, ақын да халық…
Қызыл тiлiн сайратып, талай
-
талай жиынды қызыққа батырса
керек...
Мiне осындай екен бiздiң Ана Тiлiмiз!…
…Ҿткен ата
-
баба тiлiне бiраз таңдай қаққандай болдық. Сондай
тiлдi мҧралыққа қалдырғандарына рақмет сезiмiмiздi бiлдiрдiк. Ендi
тiрiнiң тiршiлiгiне кiрiселiк.
…Басымызға бостандық, елiмiзге егемендiк алған заманда, ал
бiздiң сол мақтаулы тiлге не болған?... Қай баспа бетiн ашсақ та,
оқитынымыз қамқоршысы жоқ жетiмек тiл…
…Қазақ
т
i
л
i
мен
сҿйлейт
i
ндерге
не
болған?..
Қай
т
i
л
қамқоршыларын сҿйлетсек те естит
i
н
i
м
i
з ―қайран т
i
л
i
м‖ деп
жет
i
мс
i
реген ел…
…Қазақтарға, оның iшiнде ―сенген серкелерiмiзге‖ не болған?..
Олжас секiлдi, қазақ елiнiң дана туған ҧлы: ―Қазақ деген халық ҽлi
қалыптасып болған жоқ, олардың шала тiлiмен мемлекеттi басқара
алмаймыз,‖ –
деп, елiмiздiң ―хабар‖ программасынан хабар таратып
отыр. Ол мынау бiз ҿмiр сҥрiп
жҥрген ҽлемге тым жоғарыдан
қарағандықтан, қазақ мемлекетiне, қазақ халқына кҿзi тҥсе бермейтiн
болар. Мҥмкiн, сол сҿзiмен қазақ тiлiнiң ҿркендеуi мен ел болашағына
жаудан бетер қиянат жасап жҥргенiн сезбейтiн де болар…
Сондай белгiлi тҧлғалардан қуат алғандар қазақтың тiлiмен
жҥниежҥзiлiк экономика мен дипломатиялық қарым
-
қатынасты жҥргiзу
мҥмкiн емес деген сҽуегҿлiк жасап, мҽңгҥрттер мен мақауларды
адастыра тҥссе, кҿрдемшелер мен кҿлденеңдердiң аузына жем салып
беретiн бопты…Экономика мен философия ғылымдары негiзiнен ескi
латын тiлiн пайдаланады екен. Дҥниежҥзiнiң барлық мемлекеттерi
пайдаланып отырған латынды бiзге пайдалануға болмайды деп кiм заң
шығарыпты? Ешкiм де шығармаған.
Қазақ халқының ҧл
-
қыздарының iшiнде, қҧдайға шҥкiр, елiнiң
азаттығы ҥшiн,
ҧлтының жаны мен тiлiнiң тазалығы ҥшiн ҿз басын
ойланбастан, бҽйгiге тiгетiн ҧлтжандылар мен отанжандылар
жеткiлiктi.
…Ашығын айтсақ, бiз де солардың бiрi едiк. Бiз бар ҿмiрiмiздi ана
тiл арқасында сҥрген, бар тындырған iсiмiздi ана тiл кҿмегiмен
тындырған, бар қуаныш
-
қайғымызды ана тiл қҧдiретiмен сезiнген
жандардың санатынанбыз. Осы мҽселелер туралы тоқсан
толғанғанбыз, отыз ойланғанбыз. Айтар ойымызды артқа қалдыра
тҧрып, бҥгiнiмiз ҥшiн, ҽуелi, ―шҥкiршiлiк етелiк‖ дегiм келiп отыр.
Кешегiмiздi ойласақ, бiздiң, тҥркi тҧқымдастардың, жазба
мҽдениемiнiң кирилицадан 15 ғасыр, армян, грузин ҽрiптерiнен 10
ғасыр бҧрын ҿмiрге келгенiн бар ҽлем мойындады.
12
Бҥгiнiмiздi ойласақ, елiмiзде ана тiлiмiздiң мерейiн ҿсiрерлiк
жанға жайлы самалдың алғашқы лебi Қызылордадан бастау алып,
байтағымызға
тарай
бастағандай.
Елiмiздiң
тҥкпiр
-
тҥкпiрiнде
мемлекеттiк тiл ҿз тағына ендi отыра бастар деген ҥмiт тудырғандай.
Қазақ халқында ғаламат бiр мақал бар. ―Қуанышта шашылма!‖ –
деп
ҿсиет етiптi бабаларымыз. Тап осы уақыт, тiлге деген бет бҧрыс
мезгiлi, нағыз шашылмайтын, қайта тас тҥйiн болып жинақтала тҥсетiн
кез. Тiлiмiздiң кҥнделiктi ҿмiрiмiздегi, елiмiздi басқарудағы, шет
елдермен қарым
-
қатынас жасаудағы заңды қҧқын талап ету, бiрте
-
бiрте ҿз кҥш
-
қайратын қайтарар шағы. Бҧл
шаруа басымызға алынған
азаттықтың баянды болуын қамтамасыз етер жолдағы ең басты iс.
Бiрақ бҧл жолда ҽлi де болса, қауiп
-
қатерлер мол секiлдi.
Бiздiң пайымдауымызша, маңдайы ашыла бастаған осы шағында
қазақ тiлiнiң алдында бiрнеше кедергiлер тҧрған секiлдi. Бiз солардың
iшiнен ең қауiптi деген жетеуiн атап ҿтелiк:
Қазақ тiлiнiң дамуына керi ҽсерiн тигiзген тарихи жағдайлар;
Ҽлемдiк экономика тiлiнiң қазақ тiлiне тигiзер ҽсерi;
Мемлекет тарапынан жiберiлген солақайлықтар;
Жергiлiктi жердегi басшылар салғырттығы;
Билiк басындағылардың заңсыз ҽрекеттерi;
Орыс тiлдi қазақтардың қазақ тiлiне қарсылығы;
Жалпы қазақ халқының бейқамдығы.
Кҿп айтылған, кҿп зерттелген ҽңгiме болғандықтан ең
алғашқысын сол кҥйiнде қалдырып, ҽлемге билiк жҥргiзiп тҧрған басқа
тiлдер туралы, мемлекет пен мекеме басшыларының солақайлықтары
мен салғырттықтары туралы солармен аралас
-
қҧралас жҥрген тiл
жанашырларына
қалдырып,
билiк
басындағылардың
заңсыз
ҽрекеттерi мен орыс тiлдi қазақтардың қазақ тiлiне қарсылығын
ҿздерiнiң арлары
мен намыстарына, аталары мен бабаларының
аруақтарына тапсырып, бiз ҿзiмiздiң кҥнделiктi ортамызға, кҿшеде
жаяу жҥретiн кҿпшiлiк ортасына оралсақ па деп отырмыз.
Мақаламыздың ендiгi арқауы –
қазақ бейқамдығы туралы болмақ.
Иесiз қалған, кҥтiмi жоқ киiзге тҥскен кҥйедей, немесе қазiргi заман
тiлiмен айтқанда, компьютерге тҥскен жегiдей (вирустай) болып, жас
ҿспiрiмдер тiлiн жайлап бара жатқан, ҧялтқың келсе бетi жоқ, ҧрғың
келсе, етi жоқ бiр пҽлекет пайда болды. Кездейсоқ кҿшеде естiгенде,
тҿбе қҧйқанды шымыр еткiзер ерсi сҿздер, ендi теледидар ҥнiмен
қҧлаққа шалынып, баспа беттерiнен кҿзге тҥсiп қалатын болып жҥр.
Есiңнен тандырып жiберердей ерсi сҿздерге қазақ журналистерi де
кҿндiгiп болған болуы керек, бҧрынғыдай сҿйлесен кiсiлерiнiң
сҿздерiнiң iшiндегi ―арам сҿздердi‖ отап тастауды тоқтатқан секiлдi.
Кейбiреуге мен пайдаланып отырған ―арам сҿз‖ деген теңеу ауырлау
боп кҿрiнуi мҥмкiн. Бiрақ, қазiргi жастар аузында жҥрген тексiздiктiң
паспортындай мына сҿздер: ―Бiздiң пахан‖, ―бiздiң махан‖, ―отырық‖,
―тҧрық‖ (мен бҽрiн бiрдей тiзiп отырмайын, ҿздерiңiз кҿп нҥкте артына
13
ойша жалғап, оқи берiңiздер) арам емей, немене? Арам болғанда да,
iшкелi отырған адал асыңа жуынды қҧйып жiбергендей ҽсер етер
сҿздер.
Халқымыз кейбiр асқа жарарлық жануарлар етi мен жеуге
жарарлық
кҿкҿнiстердi
―арам‖
деп
жариялап,
дастарқанына
жолатпайтын едi ғой. Аузыңа қасықпен салар асың –
тҽнiңнiң азығы
болса, кҿкiрегiңе қҧлағың арқылы жетер сҿз –
жаныңның азығы. Олай
болса бiздiң жанымызды арамдатып қойғанымыз елдiгiмiзге жараспас.
Кейбiреулер ―махан‖, ―пахан‖ деген сҿздердi баласының аузынан
шыққанда бетi шiмiрiкмей қабылдап жатады. Сондай сҿздi баласына
айтқызып отырған ата
-
аналарды, мен, ессiз нҽрестесiнiң аузына ит
емшегiн салып емiзiп отырғандармен теңестiрер едiм. Сондықтан да
ендiгi жерде ―арам сҿздер‖ тiзiмiн жасап, оларды рухани
дастарқанымызға жақындатпаудың қамына кiрiсетiн, жаныңа ―арам‖
боп дарып, бар кiсiлiк қасиетiңдi, қазақтық болмасыңды жоққа шығарар
ҽзҽзiлмен кҥресудiң жолын iздестiрер мезгiл жеттi. Ел болашағы,
нҽрестелерiмiздiң ана тiлдiң ақ уызымен алғаш ауызданар кезiнде,
мектеп қабырғасында ҽлем есiгiн ашар мезгiлiнде ниетi мен
болмысын арамдалмаса екен. Ата
-
ананың сол мақсатта ерiнбей еңбек
етер, мемлекеттiң қаржы шығындар дер шағы… Бҧл басқа тiлден без
деген сҿз емес. Бiздiң балаларымыздың ҧраны:
Жетi мҥшеңе жетi тiл, ең бастысы ана тiл! –
болуы керек.
Сонымен бiрге, кҽзiргi заманда қажетсiз нҽрсе ретiнде
пайдаланудан шығып қалған, кеше ғана кҿзiмiз кҿрген нҽрселер
секiлдi, тiлiмiздiң сҿздiк қорынан тҥсiп қалып,
немесе тҥп мағынасы
кҿмескiлене бастаған қаншама сҿздер бар. Олардың кейбiреулерi ҽлi
кҥнге ҿздерiнiң кҥшi мен кҿркемдiгiн жойған жоқ. Мысалы: бҧйда
пышақ, наз бедеу, ―маңғыт, аузыңа саңғыт‖, кҥмiре (кҥлмей кҥмiре
болғыр), атауыңды iшкiр, тырық… жҽне тағы
сол сияқтылар.
Университеттiң қазақ тiлi кафедрасы сондай сҿздер қорын жасақтап,
елге оларды тҥсiнiктi етсе, ата
-
бабалар рухына еткен сҥбелi еңбек
болар едi.
Сонымен қоса жоғары оқу орындарында кҿркем сҿз мамандары
дайындалып, барлық оқу орындарында ―Кҿркем сҿз жҽне ақындық
ҿнер‖ атты арнайы сабақтар ҿткiзiлгенi дҧрыс деп есептеймiз…
…Тарих қазақ халқының талай бейқамдығына кешiрiм берген…
Тiл мҽселесiнде бейқамдық болуы тиiс емес, ҿйткенi ол
кешiрiлмейдi… Кеткен қате қайта тҥзеттiлмейдi… Тiлiнен айырылған
ҧлттың ендi қайтып ҧлттық мемлекет бола алмайтыны секiлдi, тiлiнен
айырылған азаматтың да ендi қайтiп ҥйiрге қосылуы қиын нҽрсе. Олар
ҿздерiнiң жеке басы мен отбасын бақытты ете алар, бiрақ рухани
мҽселеде қазақ халқына пайдасынан зияны кҿбiрек болатынына кҿз
жеттi. Кеше ғана, сондай ―кемеңгерлерiмiз‖ мемлекетiмiздiң атын
―Қазақ елi‖ деп атауға қарсы болса, ендi мемлекетiмiздiң тiлiн
қазақшаға аудартпауға бар кҥшiн салуда…
14
Осы ғылыми конференцияны ҧйымдастырып отырған Ш.Есенов
атындағы университеттiң ҧжымына, ҽсiресе ―қазақ тiлi мен ҽдебиетi‖
кафедрасына, ана тiлiмiздiң жан ашырларына алға қойған барлық
мақсаттарына аз кедергiмен жетулерiне тiлектестiк бiлдiремiн.
1.3.
Сисем ата зарыға кҥтіп жатырған секілді...
Маңғыстау, 7.08.2004
Іргелері мҥжіліп, кҥмбездері жарылып, қҧлпытастары қисайып, бір
сҿзбен айтқанда шаңырақтары шайқала бастаған Сисем ата бізді
зарыға кҥтіп жатырған секілді боп кҿрініп кетті. Сіздер басқаша ойлап
қалмаңыздар, біздер оларға тірілей қажетпіз.
...Қай елге барсаң да (тіпті шағын ауылға да) адамдар мінезінде
бір ортақ қасиет бар екенін байқайсың. Барлығы да қонақтарына ҽуелі
ҿз елінің кҿне мҽдениетін, ескі ескерткіштерін кҿрсетуге тырысады, ал
сонан соң ҿмірден ҿткен атақтыларымен мақтанады. Бҧл тегін нҽрсе
ме? Ҽрине, тегін емес. Оларға солай еткізіп жатырған жалғыз
-
ақ кҥш
бар. Кез
-
келген ел мҽдениетін сырт кҿзге бағалатар жалғыз кҿрсеткіш
қалыптасқан.
Кҿрсеткіш аты –
ел азаматтарының кҿне мҽдениетке кҿзқарасы!..
Сондықтан да болар ―ҿткенін ойламаған болашақтан ҥміт етпеуі тиіс‖
деген қанатты сҿз ҿркениетті елдердің ҧранына айналғанына біраз
заман болған екен.
Осы мҽселеге байланысты 1997 ж. 30 сҽуірінде жарияланған
Қазақстан
Республикасы
Президентінің
―Қазақстан
Республикасындағы
Ҧлы
Жібек
жолы
бойымен
туризм
инфрақҧрылымын дамыту жайлы Бҥкілдҥниежэҧзілік туризм ҧйымы
мен ЮНЕСКО
-
ның Жобасын жҽне Тҥркі тілдес мемлекеттер
басшыларының Ташкент Декларациясын іске асыру туралы‖ жарлығын
орындау ҥшін ―Жібек жолының тарихи орталықтарын қайта ҿркендету,
тҥркі тілдес мемлекеттердің мҽдени мҧрасын сақтау жҽне
сабақтастыра дамыту, туризм инфроқҧралымын жасау‖ атты
Қазақстан Республикасының Мемлекеттік бағдарламасы дайындалды.
Бағдарлама ғылыми
-
зерттеу жобалау, қалпына келтіру, қайта
жаңғырту консервациялау, музейлендіру т.б. салалар бойынша ірі
-
ірі
біраз жҧмыстарды атқаруды міндеттеген болатын...
Біз бҧл Бағдарламаларды тізбелей жазып отырғанда айтпағымыз
–
мемлекетіміздің тарихи ескерткіштерге деген кҿзқарасы анықталған,
оларды сақтауды, қорғауды, рухани, тіпті экономикалық мақсаттарда
пайдалануды міндеттеп отыр. Тек қана ҿкінішті жағдай Президентіміз,
мемлекетіміз соншалықты мҽн беріп отырған осы мҽселені орындау
барысында жергілікті жерлерде кешеуілдеу бар. Маңғыстау –
ежелгі
адамдардан бастап кҥні бҥгінге дейін қызған тіршілік ордасы болған
мекен. Сондықтан да бҧл жерде сансыз тарихи, сҽулеттік дҽрежесі
15
жоғары пантиондар кҿп болған. Бірақ соңғы 100 жылда есіз қалған
ескерткіштер қауымы ҿзінің тарихилығын, ескінің кҿзі деген атағынан
айрыла бастады.
Қымбатты
маңғыстаулықтар!
Қинала
отырып
сіздерге
Маңғыстаудағы ҽлі толық бҥлдіріліп ҥлгерілмеген жалғыз тарихи
пантион қауым Сисем атаны бҥлдіру жҧмыстары соңғы кезде
жеделдете іске асып жатырғанын жеткізгім келеді.
23-
24 шілде кҥндері облыс ҽкімінің орынбасары С.Мҽкежанов
мырза бастаған бір топ адамдар Сисем ата басына барып қайттық.
Кҿпшілігі істеп жҥрген қызметтерімен, кісілік парыздарымен осы
мҽселеге жауапты қызметкерлер болғандықтан ҽлі де болса ҿз
пікірлерін баспасҿз беттерінде айтар деп дҽме еттік те аттарын атап
жатпадық.
Маңғыстауға деген перзенттік парызымыз бҧрын бізге ―Сисем ата
адайлар пантионы‖ атты мақала жаздырған еді. Сол мақаладан
қысқаша ҥзінді келтірелік.
...Сисем
-
Ата бабалардан қалған бас енші!..
Ҿркениетті дейтін елдерде ата
-
бабаларының басына тас қойып,
ол жерді қҧрметтеп, аса қамқорлап кҥтетін ҽдет бар. Олар ҽлгі
қауымын ―пантион‖ деп атайды екен. Пантионы бар ел басқаларға
мақтана қарайды. Олар ҿздерінің ежелгі тарихы бар екеніне, текті ел
екеніне мақтанады.
Ал олардың пантионы сҽулеттік сҽнін салыстырғанда да, еткен
еңбектерін салыстырғанда да біздің Сисем
-
Атаның шаңына ілесе
алмайды. Олардың тҥсінігіндегі нағыз пантион, ол –
Сисем
-
Ата!..
Қауымның шет орналасуына байланысты соңғы кездегі
адайлардың ―бабалар басына кҥмбез тҧрғызу‖ бҽсекесі барысындағы
тартыстан аман қалған жалғыз қауым осы Сисем
-
Ата еді... Енді
―ҽттең‖...
―Ҽттең‖ деп бекер айтпаған болып шықтық. Біздің кҿзімізше
бір КАМАЗ таспен жаңадан жерленген бір адам басын қарайтпақ
болғандар жҧмысқа кірісіп те кетті...
…Бабаларымыз бен аталарымыз тҧрғызған Сисем атаны қалай
сақтап қаламыз?
Сисем атаны қалпына келтіру, ресоврациялау жҽне сол секілді
барлық істелінетін шаруаларды екінші кезекте деп есептеп, ендігі
жерде бір кҥн кешіктірмей Сисем ата қауымын облыстық ҽкімшіліктің,
маслихаттың, аудан ҽкімшілігінің, Сай
-
Ҿтес ауыл ҽкімшілігінің
қамқорлығына алынуы қажет деп есептейміз. Сол маңайды болашақ
мемлекеттік қорық
-
музей болатын жер деп жариялап, 200
-300
гектардай жер бҿліп, ҧрқсатсыз кісі жерлегендерге салынар айыппҧл
мҿлшерін кҿрсетіп, заңдастырған дҧрыс болар еді.
Сисем ата басында қорықшы ҧстап, ендігі жерде қауымға, қауым
маңайына бір де бір мҥрде жерленбеуін қамтамасыз ету қажет. Ендігі
жерде Сисем атада бір де бір ескерткіш жаңартылмауын жҥзеге асыру
16
қажет. Облыс ҽкімшілігі мҽдениет министіріне Сисем атаға айрықша
кҿңіл бҿлу қажеттігін сҧрап, хат жазса дҧрыс болар еді деп есептейміз.
Осындай шаралар арқасында ғана Сисем ата ҿзінің пантиондық
дҽрежесін сақтай алады.
Мҽдениет министірлігі мен Маңғыстау облыс ҽкімшілігінің Сисем
атаны Бҥкілдҧниежҥзілік сҽулет ескертіштер дҽрежесінде ЮНЕСКО
-
ның есебіне алуын сҧрап ҿтініш жапсайтын кезі келген секілді.
1.4. Оғландыдағы Бекет Ата мешіті
Маңғыстаудың Ойында 360, немесе 362 Ҽулие деген сҿзбен
рухымызды ҧшпаққа шығарып, кҿп ортасында бҧтқа тола, сол
ҽулиелердің біріндей
-
ақ қоқиланып келген маңғыстаулықтар –
мына
мақаланы жазып отырған біз бен оқып отырған сіздерсіздер.
“Ҽулиелі Маңғыстау‖ сҿзі бҧ кҥндері қазақ халқының, ҽсіресе,
қазақ зиялыларының кҿкірегіне мықтап орнығып, сол ҽулиелерді
тҥгендеп бас
-
аяғына бармаса да, ең болмаса біріне соғып зиярат етіп
кетуді алдындағы ҿмірлік бір мақсатындай санайтын халге жеткен.
Аруаққа бас иіп қҧрмет кҿрсетушілер
,
басы Елбасымыз
Нҧрсҧлтан Назарбаев болып, атын кез
-
келген қазақ баласы білетін
Байтағымыздың барлық атақты азаматтары қасиетті Маңғыстау
топырағын басқан.
Сол қасиет тҧтқан бабалар ортасында Бекет Ата аты біздерге
ерекше естіледі. Бекет Ата атымен біздің бар жақсылығымыз ҿмірге
келіп, бар сҽттілік қадамымыз басылып жатқандай. Заманның ала
-
қҧйын кезеңіне тап болған бҧл ҧрпақ, Жаратқанға жалбарынуға алған
тҽрбиесінің олқылығы ҽсер етіп, ана сҥтімен жан
-
тҽніне сіңген тҽрбие
-
білімі назарын басқа жаққа бҧрып кетіп, ал ештеңеге сенбей
-
ақ ҿмір
сҥруге кейде жасырын, кейде ашық ҥгіттеліп келген жоғарыдағы Ҧлы
Кҥш иесі барлығы жҽне кҥнде ата
-
аналары аузынан тастамайтын
―Бекет‖ аты ғана тағы бір жолға бастағандай болып ҽрі
-
сҽріге
тҥскендей болған жағдайы бар. Қалай болғанда да Адайларды
Маңғыстаудан, Мағыстаулықтарды Бекет Атадан бҿліп қарау мҥмкін
емес. Енді бҧ кҥндері Бекет Атаны бҥкіл қазақ баласынан, бҥкіл
мҧсылман дҥниесінен ажырата алмас дҽрежеге жеткендейміз.
Атамыздың кіндік қаны тамған жер –
Ақмешіт. 1998 жылы сол
жерде Ақмешіттегі жаңа ескерткіштің ашылуына байланысты ҥлкен ас
берілді. Ата туралы жаңа кітаптың тҧсауы кесілді.
Мен Қазақстанның біраз жерлерінде болып, кҿптеген ҽулиелер
басында болған жанмын. Ҽрине, Қожа Ахмет бабамыз ҥлкен жолдың
бойында орналасқан, данышпан ғҧлама, артында жазба ҿсиеттері мен
асыл сҿздері қалған қасиетті жан. Бір сҽтке де басы қҧрғамайды.
Арнайы келгені бар, жолшыбай соққаны бар –
зиярат етушілер
жетерлік. Ал Бекет бабамыздың –
Хорезм мен Тҥркмен жерінен 400
17
шақырым, Атырау мен Нҿкістен –
500, Ақтау мен Ақтҿбеден 300
шақырым жол жҥріп, Орал, Қызыл
-
Орда, Шымкенттен, тіпті шет елден
сапар шегіп, тек қана ―Желей гҿр Ата, жебей гҿр Ата‖ деп жалбарынып
қайту ҥшін соншама шығындануы еш жерде кездеспейтін жағдай.
1992 жылы Бекет Ата басына ас беріп жатқан кезде
маңғыстаулық емес бір молданың ―Елдің жағдайын ойласақ, жол
жағдайын
ескерсек
Атаға
берілер
ендігі
асты
Ақтауда
ҧйымдастырғанды дҧрыс деп есептеймін‖ –
деген жанашырлық сҿзінің
арты ҥлкен дауға айналған болатын.
Елдің Бекет Ата басына баруға қҧмарлығы неліктен?..
Неге адамдар осы жолдағы шығын мен жол ауырпалығынан
қашпайды?..
Бҧл қҧбылыс себебін дҽл басып айту қиын болар. Тек қана
барлық пендеде болатын ―жан‖ деген нҽзік заттың, ертеңгі кҥні
Алланың ҿзі қайтып алар, кҿзге кҿрінбейтін, ертеңгі кҥнi рухқа айналып
кетер, пенде билігіндегі емес Жаратқан билігіндегі бір қҧпия, адам ҥшін
ерекше тҽтті, ерекше қажет нҽрсе бар екенін мойындай қажет болар.
Қарын қамын жақсылы
-
жаманды кҥн сайын қамдап жатырмыз. Ал
сол рух, сол жан қамын қалай қамдауға болар?.. Бҧл сҧрақ, ҽрине, сҽл
қиындау.
Жан мҧқтажын ҽр адам ҽртҥрлi қамдайды. Бiрi жоғары мансапқа
жетiп, сол арқылы жанын рахат сезiмiне бҿлесе, екiншiлерi сол мансап
арқылы елi мен жерiне кҿбiрек тер тҿгiп, содан жан мҧқтажын ҿтейдi.
Бiреу жинаған миллиондарын қызықтап, соның буына мастана,
жанына ендi ештеңенiң қажетсiздiгiн сезiне рахат тапса, ендi бiреулер
қолынан келген сҽл қайырым кҿмегiн аямай, сол арқылы жанына
тыныштық тауып жҥр. Бiреулер қатыгездiктен тапса, бiреулер
қанағаттан тауып жҥр.
Бҽрi де қолдарынан келгенше жан қамын жасайды, ҿз
мҥмкiндiгiнше жолын табады. Ал жанын қамдаудың жолын таппаған
кiсi –
ол болашақсыз жан. Олар ҿздерiн ҿздерi ҿлтiрiп тынады.
Осындай қиын кезде жанға медеу болар бiр Қасиет, бiр Қҧдiрет
бҽрiне де керек. Мҽселенi осылай алып қарағанда Бекет ата мешiтiнiң
бҧ кҥндерi бҥкiл елге тигiзiп жатқан рухани ҽсерiн, олардың жан
-
қоржындарына ҽрбiр барған сайын қаншалықты азық толтырып жiберiп
жатқанын есепке алу мҥмкiн бе?…
Жақын арада мен Бекет
-
Ата басына екi кҥн қонып қайттым. 5
наурыз кҥнi бiз тҥнеген ҥлкен бҿлмеге 52 адам қонып шықса, келесi
кҥнi 34 адам жайғасыпты. Кҥндiз зиярат етiп қайтып жатқандары
қаншама?…
Аруаққа бас иушiлер –
олардың адам рухына қайрат берерiн,
адам жанына iзгiлiк нҽрiн дарытып, пендедегi қалғып кеткен қанағат
сезiмiн оятар кҥшiн байқағандар. Ең болмағанда
Ата басына барамын
деп ниет еткеннен бастап барып қайтқаннан алған ҽсерлерi тарқағанға
18
дейiнгi оншақты кҥн бойы сол кiсiнiң жанындағы сезiмi ҿзiне ҥлкен
олжа емес пе?…
…Ендi, бiздерге ҽлгi айтқандай кҥш берiп жатқан Атамыздың
мҥрдесiне пана болып тҧрған,
бiр заманда Бекет Ердiң, Бекет Пiрдiң,
Бекет Ҽулиенiң қолына қайла алып, Оғландының шыңынан қҧлап
тҥскен бiр жартастың денесiнен ойып жасаған мешiттiң, қҧран сҿзiмен
айтқанда ―жердегi Алла ҥйi‖
-
нiң жағдайы қандай?…
...
Пiр Бекет қолымен тҧрғызылған Алла ҥйiне адамдар қандай
қамқорлық жасап жатыр?…
…Мҥмкiн, менi, тҿмендегi айтылар сҿздерiм жақпай қалған
бiреулер, жалған жоба жасап, Ата мешiтiне тҿнiп тҧрған ешқандай
қауiп жоқ деп анықтама берiп жҥргендер, тiптi сол бiр табиғаттың бiр
шоқысының қҧлаған қҧламағанында шаруасы жоқтар.
...
Сайын деген қай жақтан шыққан пҽле?…
...
Елдiң ҥрейiн алғандағы мақсаты не?…
...
Ҿз басына пайда iздеп жҥрген бiреу ме?… деуi де мҥмкiн.
Бiрақ, маман ретiнде кҿзiм жеткендiктен, қҧлап тҥсуi мҥмкiн тастың
орнына қайта қойылмайтындығын тҥсiнгендiктен, тарихи қҧжаттардың,
тарихи сҽулет ескерткiштер бағасының ешқандай ақшамен ҿлшеуге
болмайтынын бiлгендiктен, бҽрiнен бҧрын астындағы тiреу топырағы
мҥжiлiп
таусылған
жартас
-
мешiттiң
ғҧмыры,
бiздер
ҥшiн,
Маңғыстаулықтар ҥшiн ең қымбат нҽрсенiң бiр
-
ақ сҽтте жойылып кету
қаупi болғандықтан, мен:
–
Аттан, аттан, Маңғыстаулықтар!… Ата мешiтi соңғы сызығына
жақындап қалыпты! Ендi кешiксең кеш қаласың! –
деп ҧран саламын.
–
Егер тез арада ақылға сияр шара қолданбаса Бекет
-
Ата
мешiтiнiң жақын арада 150 см –
дей жерi ҥзiлiп тҥседi…
Мен Ата басына ҥш жылдан берi соқпаған екенмiн. Сол ҥш жыл
iшiнде мешiт жартасына тiреу болып тҧрған кебiр топырақ iргесi тағы
да бiр метрге жуық жалаңаштанып, бҧрынғы iрге тас қызметiн атқарып
тҧрған кебiр астынан жаңа тасқа айнала бастаған саз қабаты кҿрiне
бастапты. Бҧдан ҥш жыл бҧрын iргетас (фундамент) қызметiн атқарып
тҧрған кебiр топырақ бойында жарқашақ жоқ едi, ендi ҽртҥрлi бағытта
сызаттар тҥсiптi.
Мен қҧрлысшымын. Бiр кездерде Москва Ҥлкен айналым
жолының бойында қалған, сҽулет ескерткiшi деп есептелiнетiн тҿрт
этажды ҥйдi 450 метр жерге жылжытылғанын ҿз кҿзiммен кҿргенмiн.
Жаңа Ҿзен қаласының iргетасы мҥжiлiп, отырып кеткен ҥйлердiң
iргетасына қосымша кҥш берiп, бiраз ҥйлер ғҧмырын ҧзартқан
қҧрылысшымын.
Тҥрiк
қҧрлысшылары
Қожа
Ахмет
Яссауи
ғимаратының iргетасын қайта жасағанда ҽдейi екi кҥн қасында
болғанмын. Маған сенулерiңдi сҧраймын.
Бекет
-
Ата мешiтiнiң басында екi бағытта жҧмыс жҥрiп жатыр.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sajin-nazarbekli-v3.html?page=30#5.17._ҚАЗАҚСТАН_РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ_НЕГIЗГI__ЗАҢЫНДАҒЫ_ЖАНҦЯ_ЖАҒДАЙЫНА

title: Қазақстан Республикасы Президентінің

text:
5.16.
Қазақстан Республикасы Президентінің
Қазақстан халқына Жолдауы қақында
Ендігі жерде 18 ақпан біздің еліміз ҥшін ерекше еске ала жҥретін
кҥндердің бірі болатын болар.
Нҧрсҧлтан Ҽбішҧлы 2005 жылғы Жолдауымен еліміздің болашақ
экономикалық қуаты мен рухани болмысын кҿз алдымызға ҽкелгендей
болды. Осы уақытқа дейін Елбасының елге берген уҽдесі мен
тындырған
ісінің
арасында
алшақтық
болған
емес.
Қайта
аталарымыздың ―арық сҿйлеп семіз шық‖ қағидасын берік ҧстанған
Елбасы ҿз уҽделерін мезгілінде, тіпті ертерек тындырып жататынына
етіміз ҥйреніп болды. Президент жыл сайын ел алдында есеп беріп
келе жатыр. Быйылғы Жолдау еліміз бен жеріміздің де, саясатымыз
бен экономикамыздың да сенімді қолда екенін дҽлелдей тҥсті.
Президент Жолдауы –
еліміздің технологиясы мен техникасы,
қҧрылысы мен тҧрмысы Қазақстанды ҽлемнің озық елдерінің
қатарына жеткізеді
-
ау деген арман отын жағып берді.
Президент Жолдауы –
аграрлық бағдарлама, иновациялық
жоспарлар біздің елімізді енді біраз жылдардан кейін Қазақстанның
ешкімге тҽуелсіз ҿмір сҥру дҽрежесіне жеткізетініне кҿзімізді жеткізді.
Президент Жолдауы –
ел басшысына сеніп келген топтардың
сенімін кҥшейте тҥссе, ойланып жҥргендер мен ―алтын отау тігіп
береміз‖ дейтін жел сҿзділерге еретіндерді ойландырлықтай жан
-
жақты дҽлелдермен бекітілген еңбек болды.
Ендігі жерде болашақ деген сҿзді естігенде Қазақстанның шығар
шыңы, жетер мақсаты толық анықтала бастады. Сол мақсатқа жету
ҥшін таңдап алынған жолдың бҧраң емес даңғыл екеніне, басқалардың
таптаурын жолы емес біздің ҿз елімізге ғана тҽн жол екеніне кҿз жетті.
Осылайша арманымыз анықталған шақта, оған жетер даңғыл
салынған шақта еліміздің ҿзіміз арман ететіндей ел болуы ҥшін бір
-
нҽрсе қажет. Ол Президенттің де, ҿкімет басшыларының да қолында
емес, ол мына біздердің, біздер мен сіздердің, халықтың қолында.
Ел тағдыры қолымызда дейтініміз, жҧртымыздың бірлігі мен
берекесі біздің бір жеңнен қол, бір жағадан бас шығаруға
тырысуымызға байланысты. Жан
-
жақты бақылай отырып біз ҿкімет
басшылары мен ел азаматтарының сҿзінен ҥндестік, саясатынан
ауызбірлік кҥтеміз. Сол елімізді Нҧрсҧлтан Ҽбішҧлы белгілеген межеге
тезірек жеткізер негізгі қозғаушы кҥш болар еді десек қателеспейміз.
Біздер бҧрынғы заманда ойымызды біреу ойлап, сҿзімізді біреу
сҿйлеп, біздер ҥшін барлық мҽселелерді басқалар шешіп, ҿзіміздің
ешкім емес екенімізге дағдыланған елдің адамдарымыз. Қалыптасқан
290
сол дағдымен
ҽлі кҥнге ҽркімнің аузына қарап, ҿз ойымызды еркін
ашып айта бермейміз. Енді сол ҽдеттен қҧтылатын уақыт жеткеніне,
тіпті ҿтіп бара жатқанын байқай бастадық.
Біраз уақыт бір шама халық ДВК деген партия сойылын соғамыз
деп шатасты. Енді біреулері ―Ақжол‖ деп аузын ашты. Бҧ кҥндері ол
партиялар бет
-
перделерін сыпырып, жҧртқа ҿздерінің ҿң
-
тҥстерін
кҿрсетті. Ел билемек тҥгіл ауыз біріктіріп бір жиынға жиналғандардың
басын қосып ҧстай алмайтынын байқатып алды.
Сондықтан да ҽр қазақстандықтың, ҽр қазақтың Президентіміздің
осы Жолдауы Нҧрсҧлтан Ҽбішҧлы арман еткен дҽрежеде іске асуы
ҥшін мен не істей аламын, менің қолымнан не келеді деген сҧрақ
қойғаны дҧрыс болар еді.
Ҽрине, мамандығы бойынша, табиғиғат берген қасиеті бойынша
ҽркімнің тындырар ісі де ҽртҥрлі.
Испан данышпаны Сервантес: ―Ең арзанға тҥсетін, ең қымбат
бағаланатын бір нҽрсе бар, ол –
кішіпейілділік‖ –
деген екен.
Сол айтқандай біздердің де: ―Ҿз қолымыздан еш шығынсыз
келетін, бірақ елімізді шексіз бақыт пен байлыққа жеткізетін бір нҽрсе
бар, ол –
ауызбірлік!‖. Президентіміздің Жолдауындағы істерді
тындыруға атсалысу, Президент саясатын қолдау –
ел тыныштығы. Ел
тыныштығы ел экономикасының басты қҧралы.
Сондықтан да біз Аллатағаладан Нҧрекеңе ҧзақ ғҧмыр бергей,
халқымызға ермешілдік емес ой мен парасат бергей деп тілек тілейміз.
Нҧрсҧлтан Ҽбішҧлы ҿз кемеңгерлігін танытты. Елдің елдігі мен бірлігін
ҧйымдастыра алды, байлығы мен берекесін қорғай алды.
Ендігі кезек біздікі.
Ендігі жерде біздер, қазақстандықтар, халқымыздың бақытына
туған осындай ҧлдар дарынын толығырақ ел мҥддесі ҥшін пайдалана
тҥсудің мҥмкіншілігін пайдалануымыз қажет секілді.
Уақыттың адал сарапшы екеніне кҿз жетті. Мемлекет пен
Мемлекет басшылары атына кір жаға сҿйлейтіндерді ойланбастан
қостай кететін қолынан іс келмейтіндіктен ызалылар мен байлыққа
бҿккенмен билікке қолы жетпей кҥйікті болып жҥргендердің шашпауын
кҿтергеннен
ҿз
басыңызға,
ошағыңызға,
Отаныңызға
не
табатыныңызды ойланыңыздар...
Еліміздің бҥгінін қамтамасыз еткен, борлашағына жарық нҧр
тҥсіріп тҧрған Президентіміздің бҧл жылғы Жолдауы еліміздің бақытты
болашағына жасалған сҽтті қадамдардың бірі болды деп есептеймін.
5.17.
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ НЕГIЗГI
ЗАҢЫНДАҒЫ ЖАНҦЯ ЖАҒДАЙЫНА
Мемлекеттiң негiзгi заңы –
сол елдiң айнасы. Ел азаматы ҿз
айнасына қарап тек қана бет пiшiнiн емес, тiптi iшкi пиғылын да
291
тексерiп алуы қажет. Ҽрине бҧндай жағдай ол айна
-
заң сол елге
мемлекеттiк ат берiп тҧрған ҧлттың сорпасында қайнатылып
жасалғанда ғана мҥмкiн нҽрсе. Жай қара суға, немесе басқа ел
сорпасына шала пiсiрiлген заң
-
айнаға iшкi сарайың тҥгiл сыртқы
пiшiнiндi де тексерiп ала алмассың…
Заң қабылдау ҥшiн алдыңа кҿптеген еркениеттi елдердiң негiзгi
заңдарын жайып қою қажет болар. Соларды талдап қазаққа,
демократияға жақындауын сҧрыптау тағы қажет болар…
Бiрақ, негiзгi заң жобасын оқи отырып менiң тҥсiнгенiм –
осы
жоьаны жазу кезiнде зерттелген iшiнде қазақты сан ғасыр қазақ қылып
келген қазақ елiнiң елдiк заңдары мен Жарғыларының беттерi
ашылмаған секiлдi. Заңның ҽр тармағының арғы жағында қазақ
халқының асыл арманы, ойы, дана мақалдары жатуы қажет. Соған
орай дҥние жҥзiнiң барлық елiне тҽн бiр мателдi еске сала кетелiк:
жанҧя –
кiшкентай мемлекет… Ҽңгiме бҧл сҿздi кiм айтқанында емес,
бҧл сҿздiң ҿмiр заңына, табиғат заңына соншалықты дҽл балама бола
алуында.
Қазақтар амандасқанда мал
-
жаның, от басың аман ба деп
жатады. Неге солай? Ол ҿз отбасың, мал
-
жаның ҥшiн кез
-
келген
қазақтың алдында жауап бересiң деген сҿз. Бiздер оны кҽзiр жай ҽдет
шығар деп есептеймiз. Iлкiде олай болмаған. Ол басқалардың
алдындағы сенiң ҿз жанҧянды қалай басқарып отырғаның туралы есеп
беру. Бiздiң заңның қазақ сорпасында қайнап пiсуi қажет дейтiн
себебiмiз де осыдан. Ендi мақалаға тақырып қылғалы отырған –
Қазақстан Республикасының негiзгi заңындағы жанҧя жағдайы –
деген
сҿйлемге оралайық.
Егер ҽрбiр жанҧя кiшкентай мемлекет екенi рас болса, онда
негiзгi заң сол ҧяларды сақтап қалу ҥшiн жанталаса кҥресуi қажет.
Оның ҿз алдына басшылық алатын заңы болуы қажет. Оны сақтап
қалу ҥшiн тiптi басқа ҿркениеттi елдерге демократиялық кҿзқарас
болып танылған,
бiрақ онысы талас тудыратын, ҧғымдарға қаз ақша
кҿзқараспен қарау шарт. Мысалы ер мен ҽйел теңдiгi. Бҧл сҿздi
абсолюттiк мағнада тҥсiндiру ол жанҧя шырқын сол екi бала ҽлi
бесiкте жатқанда берекесiн кетiру деген сҿз. Ҽрине ҽйел мен еркектiң
жеке қара басының қҧқын бiрдей деп тану кiсiлiк философия. Бiрақ
екеуiнiң қҧқын жанҧяда бiрдей деп тану, ҽсiресе ҽйел басын артық
бағалау, жаңа айтқан, жанҧя ны негiзгi заңның кҥшiмен кҥштеп бҧзу
деген сҿз. Ойымызды анықтай тҥсу ҥшiн сорпамызға қай оралалық.
Жанҧя дегенiмiз сол тҧрмыс қҧрған екi адамнан ҿрбiген ҧрпақ.
Ҧрпақсыздарға жанҧя емес қҧбас атағы тағылған. Бiздiң пайдаланып
келген бҧрынғы заңымыз жанҧя бҧзылған жағдайда баланы анасына
қалдырады.
Ҧяны бҧзбау керек. Мал да, жан да сол ҧяда қалса абзал. Басына
ерекше бостандық керектерге жарасатын орыс халқының бiр ҽдемi
мақалы бар: гол –
как сокол дейдi. Бҥкiл дҥние жҥзiнiң тҥсiнiгi басқаша
292
болса да қазақтың ҿз ҧясына тҥсiнiгi ата баба тҥсiнiгiне, солардың
заңдары мен Жарғыларына бағындырылуы шарт. Жанҧя тҥгелi мен
ата шаңырақ меншiгi болуы, бiздiң деморкатияны қазақша
тҥсiнетiндiгiмiзден туған пайым болмақ. Сондықтан бҧрынғы бағынып
келген ажырасқан жағдайда ҧрпақты анаға беру, егер ол басқа кҥйеуге
шықса баланың ҽулетесiмiн (фамилиясын) басқа кiсi атағына
жаздырып алуға мҥмкiндiк беру заңын мемлекетке қарсы ең ҥлкен
диверсия деп ҧғу қажет…
Ҽйел мен еркектiң тең қҧқын бiздер жетпiс жыл бойы кҿрген
киноларымыздан қалай тҥсiнетiн едiк?.. Кино болғасын қыз бен жiгiт,
болмаса ҽйел мен еркек болмағы шарт қой. Сҽл нҽрсеге ренжiп қалған
қыз не ҽйел жiгiтiн не ерiн шапалақпен жақтан тартып жiберiп, iс
тындырғандай боп алшаңдай басып кете баратын. Содан кейiн барып
семьямыз бҧзылды деп жылаймыз…
Адамзат бала ҥшiн басын қатерге тiгедi, қолын отқа тығады. Егер
бiздiң негiзгi заңымыз жанҧя бҧзылған жағдайда ―мал
-
жанын‖ ата
шаңырақ меншiгi етiп қалдырса ―бауыр етi –
баласын‖ кҿзi қиып тастап
кетушiлердiң табыла коюы да екi талай. Соның арқасында кездейсоқ
болып қалған сҽл ренiш ҥшiн баласын қолтығына қысып
тҿркiншiлдейтiндердiң де саны азаяр едi. Бҧндай заң ҽйелдiң тең
қҧқтылығын ҽлсiретпейдi, қайта бақытты болуына, бесiктен бастап
жанҧяның тҧрақты болуына ҽсер ететiн тҽрбие алып шығуына, жар
тандауда ҥшқалақтық iстемеуiне итермелейдi. Бiздердiң бҧрынғы
анларымыздың ерi ҿлгенде де елден кетпеуi сол ―бауыр етiне‖деген
сҥйiспеншiлiктен туындайтын инабаттылық болса керек.
Менiң ойларымды тек қана ерлер емес, ҿмiр кҿрген ҽжелер мен
ақыл тоқтатқан аналар емес, тiптi ҿмiрге дҧрыс кҿзқарасы бар қыздар
мен келiншектердiң де қостайтынына сенiмiм мол.
Ҽр кiсiнiң тегi болуы керек.
Тексiздiктен жаман ештеңе жоқ. Аталарымыз: ―Кҿргенсiз дегенге
арланба, тексiз дегенге арлан‖ деген.
Жанҧя берiктiгi мемлекет берiктiгi.
09.09.1992 ж.
293
Мақалалар
1.
Руханият тақырыбына
1.1.
Адам кҿркі, мҽдениет ҿлшемі
3
1.2.
Кҿркем сҿз –
жан азығы, кҿркем тіл –
тірлік сҽні
7
1.3.
Сисем ата зарыға кҧтіп жатырған секілді
14
1.4.
Оғландыдағы Бекет ата мешіті
16
1.5.
Тобықты ойындағы Бекет ата мешіті
19
1.6.
Қазақ халқының сҽулет ҿнеріндегі ҧлттық болмысы
22
1.7.
Сисем ата бабалардан қалған бас енші
2
1.8.
«Ант» суреті жҿнінде
26
1.9.
Ҿнер жҽне ҿлім
29
1.10.
Домалақ ана кесенесі
32
1.11.
Сисем ата адайлар пантионы
36
1.12.
Маңғыстаудың ойында 360 ҽулие
40
1.13.
Ар
49
2. Ел мен Жер
2.1.
Ел мен ел Елбасы
, 2008
50
2.2. Қазақы кҿш
-
керуен
58
2.3. Қазақ деген ел едік...
73
2.4. Маңғыстау мҧнайы
жҽне Маңғыстау кҥмбездері
82
2.5. Қызылсай мен Жаңаҿзен
83
2.6. Қаратау ҿңiрi, Қазықҧрт бҿктері
85
2.7.
―Ақтау
-
Сити‖ –
арман қала
87
2.8. ―Ақтау
-
Сити‖ жобасы
96
2.9. Дубай
-
Абу
-
Даби сапарынан тҥйген ойлар
98
3. Азаматтар тақырыбына
3.1. Арындаған арғымақ мінген –
азамат
102
3.2. Қара нарым, Ҽбішім, Кемеңгерім!
105
3.3. Кҿзіндей қайқылардың Кҥріш сері
110
3.4. Едіге қайда жерленген?
115
3.5.
Серікбол Қондыбаев жҽне қазақ мифологиясы
122
3.6.
Ҧлы елдің –
Ҧлы да Ҧлы!
128
3.7. Серікбол Қондыбаев –
қазақ халқының рухани кҥшінің символы
141
3.8. Азамат шҿлі
146
3.9. ―Махамбет жҽне Маңғыстау‖
150
3.10. Заман мен адам тағдыры
160
3.11. Шотан батыр есімі қҧрметке лайық тҧлға
168
4. Тіліміз бен діліміз
4.1. ―Қазақстанның болашағы
-
қазақ тiлiнде‖
171
4.2. Ана тілің –
тек қана анаң емес, ол немерең мен шҿберең де
174
4.3. Қазақ тілін толық меңгеру жҽне падалану аясын
кеңейту бағдарламасы
182
4.4. Республика кҥні
186
4.5. Тойлардан тҥйген ойлар
190
4.6.
Наурыз мейрамына
195
4.7. «Парыз» деген
ҧғымның айтары мол
197
4.8. Жеті ата
199
4.9. ―Сардарлар‖ ҧйымы қҧрылса…
201
294
4.10. Қазақ –
мҽңгілік мекені ҥшін ҥй салатын халық
203
4.11. Қазақ болмысын қалай қалыптастырамыз
208
4.12. Жан экологиясы
213
5. Бҥгін. Ертең. Болашақ
51. Егемен еліміз ҿсірген ең тҽтті жеміс
223
5.2. Ҿткенімізді зерделеп, бҥгініміз бен ертеңіміз туралы
ойланамыз ба?
235
5.3. Тегін тануға ҧмтылу –
кісілік қамы, тектілікке ҧмтылу –
ел қамы
243
5.4. Заман да тҥзеліп келеді, адам да тҥзеліп келеді
249
5.5.
Қазақстан Республикасы Президентінің Жолдауы (2005 ж.
)
254
5.6. Ел бақыты –
сҿзін ҧстар ҧлында
256
5.7.
Ҧлы сҿзден ҧлағат алайық
252
5.8. Ҥлгі ала білген ҥлгі бола да біледі
267
5.9. Ҧлтты ҧйымдастыру мҽселелеріне
276
5.10. Қайраткер тҧлға, азамат аға
281
5.11. Ауыл ҽкімін қалай сайлаймыз
291
5.12. Ҥкіметтік емес ҧйымдар
293
5.13. Қазақстан Республикасының негізгі заңына
...
298-302
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Қазақстан Республикасы Президентінің