text:
Әдебиеттер
1. Кӛбесов А., Әл-Фараби – Алматы: Қазақстан, 1971.-75б.
2. Жұмабаев М. Шығармалары- Алматы:Жазушы, 1989-447б.
3. Даналардан шыққан сӛз. //Құрастырған Ұ.Асылов –Алматы: 1987.-230 б.
4. Кӛбесов А., Әл-Фараби – Алматы: Қазақстан, 1971.-75б.
5. Баласағұн Ж. Құтты білік / кӛне түркі тілінен ауд. А.Егеубаев. - Алматы: Жазушы,
1986 -178б.
6. Қасенов С. Шешендiк сӛздердiң поэтикасы: Филол. ғыл. канд. дисс. авторефераты. —
Алматы, 1999.— 25 б.
7. Уәлиханов Ш. Таңдамалы шығармалары - Алматы.:Рауан, 1994 -215б.
8. Алтынсарин Ы. Таңдамалы шығармалары- Алматы, 1985- 215б.
9. Омарова Г.А. Тұлғаға-бағдарланған технологияның оқыту үдерісіндегі маңызы. / Ұлт
тағылымы. №1. – А., 2006.
10. Балтабаев М.Х. Современная художественная культура Казахстана. - Алматы, 1998.
11. Қожахметова К.Ж. Халықтық педагогиканы зерттеудің кейбір ғылыми және
теориялық мәселелері. – Алматы: Қайнар, 1993. – 151 б.
12. Лихачев Д. С. Великое наследие // Избранные работы в трех томах. Том 2. – Л.:
Худож. лит., 1987. – С. 3-342.
13. Муханбетжанова Ә.М. Қазіргі білім беру жүйесінде педагогты кәсіби дамыту. //
Қазақстан жоғары мектебі. - №1. – Б. 126-130.
ТҰЛҒАЛЫҚ-БАҒДАРЛЫ БІЛІМ БЕРУДІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
Рахметова Гүлімай Жетпісбайқызы
Аренова Асыл Хадыржановна
Ш. Есенова атындағы Каспийский мемлекеттік технологиялар және инжиниринг
университеті
Қазақстандық білім беру жүйесін дамытудың басты міндеттерінің бірі білім берудің
мазмұнын жетілдіру болып табылады. Білім берудің мазмұны оқушыларға тек белгілі бір білім,
іскерлік, дағдылар жиынтығын меңгертіп қана қоймай, оқушы тұлғасын дамытуға, өмірлік
проблемаларды өз бетімен және тиімді шешуге, тұлғаның өзін-өзі анықтауына, әлеуметтенуіне
және өзін-өзі жүзеге асыруына мүмкіндік беретін әмбебап білім, тәжірибе және қабілеттердің
жиынтығын меңгертуге бағытталған. Білімге бағытталған оқытудан құзыретті, тұлғалық-
бағдарлы білім беруге көшу білім берудің мазмұнында экономикалық, саяси, құқықтық, дене,
коммуникативтік мәдениет компоненттерінің, сонымен бірге, еңбек, жанұялық қарым-
қатынастар, салауатты өмір салтын ұстану, өмір қауіпсіздігін сақтау мәдениетінің көрініс
табуын белгілейді [1].
Осы міндеттерге сәйкес мектептердің басты мақсаты – оқушының өз тұлғалық
мүмкіндіктерін жүзеге асыру үшін барлық жағдайды тудыру, баланың даралығын ашу, оның
айқындалуына, дамуына, тұрақтануына көмек беру. Мектепте әрбір бала қайталанбайтын,
ешкімге ұқсамайтын даралық ретінде қалыптасуы тиіс. Оқыту үрдісі барысында әрбір баланың
даралығын ашу мектепте тұлғалық-бағдарлы білім беруді ұйымдастыруды қажет етеді.
Бұл білім берудің мазмұнына, оқыту технологиясына өзгеріс енгізу қажеттілігінің бір
көрінісі. Осы мақсатқа қол жеткізу үшін педагогикаға көптеген оқытудың түрлері енгізілуде.
Солардың бірі – тұлғалық-бағдарлы тұрғыдан оқыту технологиясы. «Тұлғалық-бағдарлы білім
беру» ұғымы қазіргі уақытта кеңінен қолданылады. Тұлғалық-бағдарлы білім беру максаттан
гөрі негізінен кұндылыктарға бағытталған. Осы окыту түрін жан-жақты зерттеп, оның
теориялық-әдіснамалық негізін жасау – біздің міндетіміз болып табылады.
Ізгіліктік педагогикасы, тұлғаға деген қызығушылық, оқушының сұранысына бағытталу,
жалпыадамзаттық ізгіліктік, рухани құндылықтарға бетбұрыс жасау – қазіргі қоғам мен білім
141
беру жүйесінің даму бағыттары болып табылады. Бүгінгі мектептің мақсаты – өзінің үздіксіз
білім алуына және өз бетімен дамуына бағытталған азаматты тәрбиелеу. Дәстүрлі білімділікке
бағытталған оқыту жаңа қоғамдық сұраныстарды қанағаттандыра алмайды. Сондықтан, өмірде
өз орнын анықтай алатын, білімі арқылы мүмкіндіктерін жүзеге асыра алатын, дербес, белсенді,
үнемі даму үстінде болатын шығармашыл тұлғаны тәрбиелеу үшін инновациялық
педагогикалық парадигма, оқыту және тәрбиелеу жүйесіне жаңа тұжырымдамалық тұрғылар
қажет болып отыр.
«Тұлғалық-бағдарлы білім беру»,
«тұлғалық-бағдарлы тұрғы» ұғымдарының
түсіндірмесінде әр алуан пікірлер кездеседі. Бұл пікірлердің көптігі былайша түсіндіріледі: кез-
келген оқытудың түрі тұлғаны дамытуға бағытталған, яғни олардың әр қайсысын тұлғалық-
бағдарлы оқыту деп тануға болады. Бүгінгі таңда оқытудың түрлі модельдері мен
технологиялары жасалуда. Олардың әрқайсысы «тұлға», «тұлғаның дамуы», «тұлғалық-
бағдарлы білім беру» ұғымдарын өз бетінше түсіндіреді.
Тұлғалық-бағдарлы білім берудің орталығы тұлға болып табылады. Осы білім беру
парадигмасын жасау үшін тұлға ұғымына анықтама беріп, оның құрылымын белгілеу қажет.
Тұлғалық-бағдарлы білім беруді ұйымдастыру үшін «тұлға» ұғымының мәнін ашудың маңызы
мынада: тұлға, оның құрылымы, қасиеттері, даму механизмі жайындағы түсініктер
оқушылардың коммуникативтік құзыреттілігін дамытуда тұлғалық-бағдарлы ортаны
ұйымдастыруда аса қажет. Сондықтан «тұлға» ұғымын жан-жақты талдау қажеттілігі
туындайды.
Тұлға – психология және педагогика ғылымдарының іргелі ұғымдарының бірі. «Тұлға»
ұғымының психология ғылымындағы көпмәнділігін көрсету мақсатында осы саладағы көрнекті
теорияларға шолу жасасақ [2]. Отандық және шетелдік психология және педагогика
ғылымдарында түрлі тұлға теориялары қалыптасқан. Олардың әрқайсысы тұлға ұғымын және
оның құрылымын түрліше түсіндіреді.
Іс-әрекеттік тұлға теориясы (С.Л.Рубинштейн, А.Н.Леонтьев, К.А.Абульханова-
Славская) тұлғаның орталығы, оның даму көзі – іс-әрекет, бұл субъектінің қоғаммен өзара
әрекеттесуінің күрделі динамикалық жүйесі, оның барысында тұлғаның қасиеттері
қалыптасады.
Мысалы, Карл Роджерс тұлғаны өзім ұғымымен түсіндірген: ұйымдасқан, ұзақ мерзімді,
субъективті қабылдайтын мән. Гордон Олпорт тұлғаға мынадай анықтама береді: тұлға – бұл
адамның дүниемен өзара әрекеттесуінің сипатын беретін ішкі «бірнәрсе». Ал Эрик Эриксон
түсінігінде индивид өмір бойы психологиялық-әлеуметтік дағдарыстар қатарынан өтеді және
оның тұлғасы дағдарыстың нәтижелік қызметі түрінде көрінеді. Джордж Келли тұлғаның әрбір
индивидке тән өмірлік тәжірибені ұғынудың ерекше тәсілі деп түсіндірген [3].
Тұлғаның қалыптасуы білім мен дағдыны меңгеру, үйренудің нәтижесі (Э. Торндайк, Б.
Скиннер және т.б.). Олар тұлғаның әлеуметтік мінез-құлқын адамның сол ортаға бейімделуіне
мәжбүр болатын ортаның өзінде жинақталған қасиеттері көмегімен түсіндіреді.
Биогенетикалық тұрғыда тұлғаның даму негізіне ағза жетілуінің биологиялық үрдістері
салынған (С. Холл, Э. Кречмер, 3. Фрейд және т.б.) [4]. Психогенетикалық тұрғы биологиялық
та, ортаның мәнін де жоққа шығармайды, бірақ жетекші орынға шынайы психикалық
үрдістердің дамуын шығарады [5].
«Тұлға-индивид – бұл қоғамда индивид қатысатын қоғамдық сипатта болатын қарым-
қатынас жиынтығында меңгерілетін ерекше қасиет..» [ 6].
«Психологияда тұлға – бұл пәндік іс-әрекетте және қарым-қатынаста индивидтің
меңгеретін жүйелі (әлеуметтік) қасиет, ол индивидтің бойында қоғамдық қарым-қатынастардың
қалыптасу деңгейін көрсетеді» [ 7].
«...Тұлға – таным, толғаныс және дүниеге деген көзқарас негізінде дүниені өзгертуші
субъект ретіндегі нақты адам» [8].
«Тұлға өзінің қоршаған ортаға, қоғамдық ортаға, басқа адамдарға деген қарым-
қатынасымен анықталады. Бұл қарым-қатынастар адамдар іс- әрекетінде жүзеге асады... Адам
142
қаншалықты өзінің қоршаған ортаға қарым- қатынасын саналы түрде анықтаса, ол соншалықты
тұлға болып табылады» [9].
«Тұлға – бұл адам болмысының идеалды ерекше формасы. Ол адамға субъективтілік
сапасын береді, яғни өзінің себебі болуға, өзінің болмысын дүниеде жасауға мүмкіндік береді»
[10].
Осылайша, бұл анықтамаларды талдай отырып, тұлғаны сипаттайтын үш мәнді
қасиеттерді анықтадық. Олар: бағытталу, іс-әрекет және қоғамдық қарым-қатынастардың
жиынтығы. Аталған үш компоненттермен бірге тұлғаның маңызды қасиеттері де анықталған:
бір тұлғаны басқалардан ерекшелейтін жеке құрылымдар жиынтығы. Психологияда бұл
қасиеттерді «жекелік, даралық» ұғымымен сипаттайды.
Б.Г.Ананьев адамның тұлғалық қасиеттерін былайша суреттейді: «тұлғаның
кұрылымдық-динамикалық қасиеттерінің бастапқы сәті – осы тұлғаның тұрақтанған және
қалыптасқан қоғамдағы мәртебесі. Мәртебе негізінде жүйелер құрылады: а) қоғамдық
қызметтер – рольдері; ә) мақсаты мен құндылықты бағдарлары [11].
Ал, К.К.Платоновтың зерттеулерінде тұлғаның иерархиялық құрылым идеясы
ұсынылады. Тұлға құрылымында төрт негізгі құрылым астылар бар: бағытталуы (тілегі,
ұмтылысы, қызығушылығы, бейімділіктері, идеалдары, көзқарастары, сенімдері); тәжірибесі
(білім, іскерлік, дағды, әдет); психологиялық процестер (ерік, сезім, эмоция, ойлау, есте сақтау,
қабылдау, түйсік); биопсихологиялық қасиеттер (темперамент, жыныстық, жас, патологиялық
және фармакологиялық қасиеттер) [12].
Қазіргі педагогикалық сөздікке жүгінсек, «тұлға» - 1) дербес әрекет ететін субъект
ретіндегі нақты жеке адам болмысының қайталанбас, ерекше әдісі, адамның қоғамдық өмірінің
дара нысаны; 2) адамдар арасындағы өзінің ұстаным-орнын еркін және жауапкерілікпен
анықтайтын, қоғамның өкілі ретіндегі адам [13].
Жоғарыда берілген тұжырымдамаларды зерделей отырып, қорытындылар жасаймыз:
-
тұлғаның мазмұны түрлі теориялық түсініктер тұрғысынан қарағанда бастапқы
«сыртқы әлеуметтік бейне» тұжырымдамасында берілген түсініктен кеңірек;
-
көптеген анықтамаларда даралық немесе дара ерекшеліктер мағынасы ерекше аталып
өткен;
-
тұлға генетикалық және биологиялық бастамаларды, әлеуметтік тәжірибені және
өзгермелі қоршаған ортаның жағдайларын қоса ішкі және сыртқы факторлар әсер ететін
субъект ретінде қарастырылады.
Психологиялық-педагогикалық әдебиеттерді талдау барысында анықтағанымыз, қазіргі
уақытта теория мен практикада тұлғаны қалыптастырудағы білім берудің үш парадигмасы
анықталған: когнитивтік, іс-әрекеттік және тұлғалық-бағдарлы. Когнитивті білім беру
парадигмасына сәйкес оқытудың тұлғалық аспектілері танымдық мотивацияны және танымдық
қабілеттерді қалыптастыру, сонымен қатар басқа адамдардың және өзінің іс-әрекетіне мәндік,
құндылықты және эмоционалдық баға беруде тәжірибе жинақтау. Ең бастысы – тұлғаның
ақпараттық қамтамасыз етілуі. Мақсаты – іс-әрекеттің белгілі бір білімін және тәсілін меңгерту.
Идеологиялық, басқару және экономикалық тұрғысынан ең тиімді және қажетті тұрғы.
Психологиялық-педагогикалық тұрғыдан – тұлғадан алыс білім беру түрі. Іс-әрекеттік
парадигмада бағыттаушы – қоғамның білім беруге әлеуметтік тапсырысы. Білім берудің
мақсаты – әлеуметтік, еңбек және көркемдік-қолданбалы іс-әрекеттің тиімділігін қамтамасыз
ететін жалпы тәсілдерді, білім, іскерлік, дағдыны қалыптастыру. Когнитивті және іс-әрекетке
бағытталған білім беру парадигмалары негізінен білім сапасына қол жеткізуге бағытталған.
Нәтижесі – оқығандық және әлеуметтік даярлық.
Ізгіліктік – тұлғаның адамгершілік-психологиялық қасиеттер жиынтығын беретін, адамға
ең жоғарғы құндылық ретінде қарауда саналы және бірге сезінуден көрінетін тұлғалық сана.
Ізгіліктің негізгі сипаттамасы – адамгершілік, оның негізгі мәні – болашаққа бағытталу, өзінің
шығармашылық мүмкіндіктерін еркін түрде іске асыру (Г. Оллпорт, А. Маслоу), өз-өзіне сену
және «Мен-идеалға» қол жеткізу мүмкіндігі (К.Роджерс). Сонымен қатар тұлғаның ізгілігі бірге
сезіну, бірге әрекеттесу, бірге қатысу сынды қабілеттерімен байланысты сапалардан да
143
көрінеді. Міне, сондықтан ізгіліктің басты әлеуметтік педагогикалық мақсаты – тұлғаға
бағытталу.
Адамды жаңаша түсіну білім беру мазмұнын, формаларын қайта ұғынуды қажет етеді.
Осы бағытты ұстанған гуманисттер балаға ерекше құрметпен қараған, схоластикалық оқыту
мен қатаң тәртіпке қарсы шыққан. Мұнда өзара байланысқан бірнеше бағыттар айқындалған.
Олар сол кезеңде өмір сүрген ұлы ойшылдар есімдерімен байланысты:
-
тәрбие үрдісін ізгілендіру (Витторино де Фельтре, Мишель Монтень және т.б.);
-
ізгілікті тұлғаны тәрбиелеу (Леонардо да Винчи, Джордано Бруно, Франсуа Рабле және
т.б.);
-
тұлғаның жан-жақты дамытылуы (Томас Мор, Томазо Кампанелла және т.б.);
-
тұлғаны тәрбиелеудегі табиғатқа сәйкестік тұрғысы (Я.А.Коменский, Жан-Жак Руссо
және т.б.);
-
тұлғаны еңбек етуге дайындау (Джон Локк, Иоганн Песталоцци);
-
оқытуды өндірістік еңбекпен байланыстыру (Иоганн Песталоцци, Роберт Оуэн және
т.б.) [14].
Олар әрбір баланың бойынан білімге деген қызығушылық пен білімқұмарлықты
дамытуға талпынған.
XX ғасыр – альтернативті білім беру түрлерінің тұрақтану кезеңі. Оларды түрліше
атайды: «еркін тәрбие», «еркін білім беру», «жаңа тәрбие», «жаңа мектептер», «прогрессивті
мектептер», «экспериментальды мектептер», «ашық оқыту», «қажетті мектептер». Осы
кезеңдегі Ұлыбритания және АҚШ-тағы новаторлық оқу орындарының практикалық жұмыс
тәжірибесіне көңіл бөлсек. Мысалы, Ф. Адлердің АҚШ-тағы этикалық мәдениет мектебі,
А.Нейлдің Ұлыбританиядағы Саммерхилы және т.б. [15].
Қазіргі шетелдік тұлғалық-бағдарлы тұрғыдан білім беру XX ғасырдың 60-80 жылдары
пайда болған ізгіліктік тәрбие мен тұлға дамуының тұжырымдамаларын жасаушылардың
есімдерімен тығыз байланысты.
Осы тұжырымдамалардың негізінде Гордон Олпорттың («Диспозициялық тұлға
теориясы»), Абрахам Маслоудың («Ізгіліктік тұлға теориясы»), Карл Роджерстың
(«Феноменологиялық тұлға теориясы») еңбектері жатыр [16]. Бұл кезеңді тұлғалық-бағдарлы
педагогикасы дамытылуының бесінші кезеңі деп белгіледік.
Жоғарыда аталған шетел авторлық мектептерінің әрқайсысының өзіндік ерекшеліктері
бар. Мектеп жұмыс жасайтын аймақтың өзіндік ерекшелік жағдайларын, оқушылардың ұлттық
және әлеуметтік ерекшеліктерін есепке алуда көрінеді. Олар мектеп ұжымының оқыту мен
тәрбиеде жоғары нәтижелерге қол жеткізуге мүмкіндік береді. Жоғарыда аталған мектептердің
барлығына тән жалпы белгілері бар:
-
әрбір оқушы тұлғасын құрметтеуге негізделген педагог пен оқушылардың қарым-
қатынас жүйесі;
-
өзін-өзі басқару органдарын құру және олардың жұмысын қолдау;
-
мектеп үшін маңызды шешімдерді бірігіп қабылдау;
-
мектеп дәстүрлерін қалыптастыру;
-
мектепте сезімдік қолайлы жағдай тудыру.
Жоғарыда қаралған идеялар бүгінгі тұлғалық-бағдарлы білім берудің тұжырымдамалық
негізін құрайды. Олардың кейбіреуі «ойын терапиясы» негізін жасауда және дарынды
балаларды оқыту әдістемесін жасауда өз жалғасын табуда.
Кеңес дәуірінде бұл ұстанымдар мектептің идеологиясынан да, практикасынан да
аластатылды. Бірақ сол кезеңдегі мектептің алдына қойған мақсаты ізгіліктік бағытта болып
қала берді: «дербес ойлауға, ұжыммен ұйымдаса әрекет жасауға, өз әрекетінің нәтижесіне
жауап бере алатын, өз белсенділігі мен шығармашылығын дамытуға қабілетті» жан-жақты
дамыған тұлғаны қалыптастыру.
Ынтымақтастық педагогиканың негізгі идеялары тұлғалық-бағдарлы педагогиканың
әдіснамасын құрайды. Олар:
-
балаға деген тұлғалық тұрғы – педагогикалық ұстанымдардың негізгісі;
144
-
мұғалім мен оқушылардың қарым-қатынастары балаларға оқу стимулын беретіндей,
оларды шығармашылық өзара әрекеттесуге қатыстыратындай болуы тиіс;
-
оқуда зорлау болмауы тиіс;
-
оқушыға таңдау мүмкіндігі берілуі тиіс;
-
оқу материалы ірі блоктармен берілуі тиіс;
-
сыныпта интеллектуалдық атмосфера тудыру маңызды, өзін-өзі талдауды
белсендендіру қажет – бұл балалардың қызығушылықтарын кеңейтеді;
-
ұжымдық шығармашылық жұмыстар балалар мен ересектердің ынтымақтастығын
кеңейтеді, қоғамдық пайдалы істерге шығармашылықпен, жауапкершілікпен қарауды
дамытады;
-
мұғалімдер арасында ынтымақтастық және өзара көмек көрсету қарым-қатынастары
қалыптасуы тиіс.
Бүгінде мемлекеттің білім беру жөніндегі саясаты кең көлемді білімді игерген,
шығармашылық және сыни тұрғыда ойлай білетін, түрлі салада қызмет істей алатын, табиғат
және қоғам өміріндегі күрделі мәселелерді тұтастай қарап, өз бетінше талдау жасай алатын,
тұлғаны даярлау болып табылады.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sbornik-materialov-mejdunarodnoj-nauchno-prakticheskoj-konfere-v5.html?page=66#ТҰЛҒАЛЫҚ-БАҒДАРЛЫ_БІЛІМ_БЕРУДІҢ_ТЕОРИЯЛЫҚ_НЕГІЗДЕРІ_Рахметова_Гүлімай_Жетпісбайқызы_Аренова_Асыл_Хадыржановна

title: Әдебиеттер - Сборник материалов международной научно-практической конференции


text:
145
МАЗМҰНЫ
КЕҢЕЙТІЛГЕН ОТЫРЫС
КРЕАТИВНОЕ ОБРАЗОВАНИЕ – НОВЫЙ ВЗГЛЯД НА БУДУЩЕЕ
(КОЛЛЕДЖ И УНИВЕРСИТЕТ)
Буюклиев Николай Петков..........................................................................................................
Достарыңызбен бөлісу:


title: Сборник материалов международной научно-практической конференции - бет 68

text:
4 ЖАҢА ИННОВАЦИЯ НЕГІЗІ – САПАЛЫ БІЛІМ Смагулова Жеміс...........................................................................................................................
5 1 СЕКЦИЯ ПЕДАГОГТЫҢ БӘСЕКЕГЕ ҚАБІЛЕТТІ ТҰЛҒАСЫН ДАМЫТУ ЖОЛЫНДАҒЫ НӘТИЖЕГЕ БАҒЫТТАЛҒАН КӘСІБИ ҚҰЗЫРЕТТІЛІГІ ИНФОРМАТИКА САБАҒЫНДА АҚПАРАТТЫҚ-КОММУНИКАЦИЯЛЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫ ТИІМДІ ПАЙДАЛАНУ Абдирахманова Айнур Далабаевна..............................................................................................
11 ОҚЫТУШЫНЫҢ КӘСІБИ ҚҰЗЫРЕТТІЛІГІ – НӘТИЖЕЛІ БІЛІМ БЕРУДІҢ КЕПІЛІ Алдабергенов Азидулла Убайдуллаевич.....................................................................................
13 Methods of self –efficiency and increasing of teaching Akhmetova Aisulu Seilovna...........................................................................................................
16 БІЛІМ БЕРУДІ ЖАҢҒЫРТУ – БҮГІНГІ ЗАМАННЫҢ ТАЛАБЫ Базарбаева Шолпан Жексенқызы.................................................................................................
19 КӘСІПТІК БІЛІМДЕГІ ДУАЛЬДЫҚ ОҚЫТУ ЖҮЙЕСІ – ЗАМАН ТАЛАБЫ Дәүітова Нағима Тәжмұратқызы................................................................................................
23 ПУТИ ФОРМИРОВАНИЯ КОНКУРЕНТОСПОСОБНОГО УЧИТЕЛЯ РУССКОГО ЯЗЫКА И ЛИТЕРАТУРЫ Дузбаева Айнур Бекбулатовна......................................................................................................


title: Сборник материалов международной научно-практической конференции - бет 69

text:
27 WORLDSKILLS - КӘСІБИ БІЛІКТІЛІКТІҢ САПАСЫН АРТТЫРУДЫҢ ЖОЛЫ Жумабаева Лидия Конарбаевна....................................................................................................
31 ИННОВАЦИЯЛЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫ ҚОЛДАНУ ТИІМДІЛІГІ Жумасатова Гулжамал Ыксановна...............................................................................................
33 ЖАҢАШЫЛ ҰСТАЗ – ЖАҢА ЗАМАН ТАЛАБЫ Даукиева Гүлзада Сайрановна......................................................................................................
37 БІЛІМ БЕРУ ҚЫЗМЕТІНІҢ ТИІМДІЛІГІН АРТТЫРУДЫҒДАҒЫ «КВЕСТ» ОЙЫНЫНЫҢ АРТЫҚШЫЛЫҒЫ Дутбаева Дария Барисовна............................................................................................................
40 ЖАҢАРТЫЛҒАН БІЛІМ БЕРУ МАЗМҰНЫ БОЙЫНША ОҚЫТУДАҒЫ ЖАҢА ӘДІС-ТӘСІЛДЕР Жуматаева Жарқынай Уралбаевна...............................................................................................
42 МАТЕМАТИКАНЫ ОҚЫТУ БАРЫСЫНДА БІЛІМ АЛУШЫЛАРДЫҢ ҚЫЗЫҒУШЫЛЫҒЫН ТӘРБИЕЛЕУ Жұбаева Зәуре Құлшыққызы........................................................................................................
46 ПРОФЕССИОНАЛЬНАЯ АДАПТАЦИЯ ПРЕДСТАВИТЕЛЕЙ РАЗНЫХ ЭТНИЧЕСКИХ ГРУПП: СОЦИОЛОГИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ (НА ПРИМЕРЕ МОЛОДЫХ ПЕДАГОГОВ Г.АКТАУ) Каюпова Фарида Маратовна.........................................................................................................


title: «кәсіби түсінік» - Сборник материалов международной научно-практической конференции

text:
«кәсіби түсінік» болуы міндетті, себебі жеке тұлғаны дамытуда оқушының
жеке бас ерекшеліктерін ескере отырып, сапалы білім бере алуы қажет. Оқушыны өзің ойлаған
деңгейге жеткізудегі зерттеудің тиімді жолын біліп, көре алу.
Екіншіден
«оқытудың тәжірибелік дағдылары» іске асыру жолындағы өзгерістер
мен түрлі идеяларды қолдану. (әдіс-тәсілдер, ынталандыру, жоспарлау мен бағалау, қолайлы
орта қалыптастыру).
Үшіншіден
«кәсіби- өнегелілік тұтастық» (этиканы сақтайтын, шыншыл, төзімді,
батыл, мейірім,құрметке ие болу керек)
балаға білім беру құнды қызмет екенін түсініп, нақты
ұстанымдары қалыптасқан жандар болуы шарт деп көрсетілген.
Оқытушыға өз ісінің маманы болумен қатар, оның бойында баланы жақсы көру, баланың
көзқарасы мен пікірін сыйлап, тыңдай білуі керек.
Кәсіби құзырлылық - мұғалімнің біліктілігін арттыру,
қоғам алдындағы жауапкершілікті сезіну,
жоғарғы деңгейге ұмтылу мен ізденіс,
жаңашылдығы мен жаңалықты қабылдай білуі
қолдана білу,
адами құндылықтарға сай бола отырып, бала бойына сіңіре білу.
Құзыреттілік – оқу нәтижесінде меңгерген білім, дағдыны тәжірибеде қолдана алу,
проблеманы шеше білу, оқушылар дайындығы сапасының құрылымдық сипатын анықтайтын
жаңа сапа.
Нәтижеге бағытталған сапалы білім беруде пән оқытушының құзыреттілігі: Арнайы құзыреттілік – өзінің кәсіби қызметпен жоғары деңгейде айналысатын және
өзінің кәсіби дамуын одан әрі жобалай білетін қабілет.
Әлеуметтік құзыреттілік – бірлескен кәсіптік қызметпен айналысу қабілеті, ұжыммен,
топпен қызмет ету, кәсіби қарым– қатынас тәсілдерін қолдана білу. Яғни, оқытушы
15
студенттермен қарым – қатынаста тактикасын баланың жасы, рухани өсуіне байланысты
өзгертіп отыруы керек. Студенттерді топтық, ұжымдық жұмыстар жасай алуға, соның ішінде
жеке тұлғаның дамуына мән беруі керек.


title: Сборник материалов международной научно-практической конференции - бет 70

text:
146
БІЛІМ БЕРУ ҚЫЗМЕТІНІҢ ТИІМДІЛІГІН АРТТЫРУДЫҢ ИННОВАЦИЯЛЫҚ
ӘДІСТЕРІ, ҚҰРАЛДАРЫ МЕН ТӘСІЛДЕРІ
Маркабаева Газиза Аманжоловна...............................................................................................
59
ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ «КӘСІП» КОНЦЕПТІСІНІҢ ҒЫЛЫМИ АСПЕКТІЛЕРІ
Мұқаш Меруерт Талғатқызы........................................................................................................
62
КӘСІПТІК ШЕТ ТІЛІ- КӘСІПТІК БІЛІМ БЕРУДЕ ТИІМДІ
Нурханова Бахытджан Умирбаевна........................................................................................
67
БАСТАУЫШ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ ЗЕРТТЕУШІЛІК ҚАБІЛЕТІН
ДАМЫТУДА ЖОБАЛАУ ТЕХНОЛОГИЯСЫН ҚОЛДАНУДЫҢ ТИІМДІЛІГІ
Орынбасарқызы Жанбала............................................................................................................
69
ТҰЛҒАЛЫҚ-БАҒДАРЛЫ БІЛІМ БЕРУДЕ ОҚУШЫЛАРДЫҢ
КОММУНИКАТИВТІК ҚҰЗЫРЕТТІЛІГІН ДАМЫТУДЫҢ МҮМКІНШІЛІКТЕРІ
Рахметова Гүлімай Жетпісбайқызы, Аренова Асыл Хадыржановна...............................
Достарыңызбен бөлісу:


title: Сборник материалов международной научно-практической конференции - бет 71

text:
73 ПЕДАГОГТІҢ БӘСЕКЕГЕ ҚАБІЛЕТТІ ТҰЛҒАСЫН ДАМЫТУ ЖОЛЫНДАҒЫ НӘТИЖЕГЕ БАҒЫТТАЛҒАН КӘСІБИ ҚҰЗЫРЕТТІЛІГІ Рисбаева Гулдана Бидуллаевна...................................................................................................
77 ҚАЗІРГІ БІЛІМ БЕРУ ЖҮЙЕСІНІҢ МАҚСАТЫ - БӘСЕКЕГЕ ҚАБІЛЕТТІ МАМАН ДАЙЫНДАУ Самурадова Алия Калабаевна.......................................................................................................
79 БІЛІМ БЕРУ ҚЫЗМЕТІНІҢ ТИІМДІЛІГІН АРТТЫРУДЫҢ ИННОВАЦИЯЛЫҚ ӘДІСТЕРІ, ҚҰРАЛДАРЫ МЕН ТӘСІЛДЕРІ Сатыбалдиева Гүлсим Ишангалиевна.........................................................................................
82 «WORKSHOP» НА УРОКАХ РУССКОЙ ЛИТЕРАТУРЫ В КОЛЛЕДЖЕ. Тогжанова Жибек Жуматаевна....................................................................................................
85 ҚАЗІРГІ ҚАЗАҚ ПРОЗАСЫНДАҒЫ МОДЕРНИЗМНІҢ МЕКТЕП БАҒДАРЛАМАСЫНДА АЛАТЫН ОРНЫ Тоқсамбаева Айман Омарханқызы, Ахметжанова Альмира Кабдырахмановна.....................
89 ТЕХНИКАЛЫҚ СЫЗУ САБАҒЫНДАИННОВАЦИЯЛЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫ ҚОЛДАНУ Үсейн Ұлжалғас.............................................................................................................................
91 БІЛІМ АЛУШЫЛАРДЫҢ БІЛІМ САПАСЫН АРТТЫРУДАҒЫ ПЕДАГОГТЫҢ КӘСІБИ ҚҰЗІРЕТТІЛІГІ Юбасарова Гүлзира Қонысбаевна..............................................................................................


title: Сборник материалов международной научно-практической конференции - бет 72

text:
94 ТУРИСТІК-ӨЛКЕИАНУ ЖҰМЫСЫ СТУДЕНТТЕРГЕ ПАТРИОТТЫҚ БІЛІМ БЕРУДІҢ ҚУАТТЫ ҚҰРАЛЫ Шопанов Сарсен.............................................................................................................................
97 2 СЕКЦИЯ ИНКЛЮЗИВТІ БІЛІМ БЕРУДЕ ИННОВАЦИЯЛЫҚ ТЕХНОЛОГИЯНЫ ҚОЛДАНУ МҮМКІНДІГІ ШЕКТЕУЛІ БАЛАЛАРҒА БІЛІМ БЕРУ – ЕРЕКШЕ МАҢЫЗДЫ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ПРОБЛЕМА Бажикова Бақтыгүл Оңғалиқызы.................................................................................................
101 PREPARATION OF FUTURE TEACHERS OF PRIMARY CLASSES FOR THE USE OF INFORMATION AND COMMUNICATION TECHNOLOGIES IN CONDITIONS OF INCLUSIVE EDUCATION Yedigayeva Gulzada Amankyzy, Arenova Assyl Khadyrzhanovna.............................................
104 ИНКЛЮЗИВТІ ОҚЫТУ – ҚАБІЛЕТТІЛІКТІ ДАМЫТУ МҮМКІНДІГІ Жумагалиева Раушан Сауирбаевна.............................................................................................
106 ИНКЛЮЗИВТІ БІЛІМ БЕРУДЕГІ ОҚЫТУДЫҢ ТИІМДІ ӘДІСТЕРІ Кушанова Гулнур Джексембаевна.............................................................................................
109 ИНКЛЮЗИВТІ БІЛІМ БЕРУ – ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ҚОЛДАУ КӨРСЕТКІШІ Лекерова Гүлшат Алиқызы..........................................................................................................
111


title: ЕГО КОРРЕКЦИЯ - Сборник материалов международной научно-практической конференции

text:
ЕГО КОРРЕКЦИЯ Макарова Венера Валерьевна......................................................................................................
115 ИНКЛЮЗИВТІ БІЛІМ БЕРУ ЖҮЙЕСІ – ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ТҰРҒЫДА ҚОЛДАУ КӨРСЕТУ Рисбаева Раушана Бидуллаевна................................................................................................
119 ИНКЛЮЗИВТІ БІЛІМ БЕРУДЕ СЫН ТҰРҒЫСЫНАН ОЙЛАУ ТЕХНОЛОГИЯСЫН ҚОЛДАНА ОҚЫТУ Сейдахметова Айдана Қарғабаевна............................................................................................
123 ИНКЛЮЗИВТІ БІЛІМ БЕРУ – ЕРЕКШЕ ҚАЖЕТТІЛІКТЕРІ БАР ОҚУШЫЛАРҒА ЖАҒЫМДЫ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ОРТА ОРНАТУ ЖОЛДАРЫ Утешова Гулмира Очиловна.......................................................................................................
125 ИНКЛЮЗИВТІ БІЛІМ БЕРУДЕ АҚПАРАТТЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫҢ ТИІМДІЛІГІ Қаби Жазира Датқызы................................................................................................................
127 БІЛІМ БЕРУ ЖҮЙЕСІНДЕГІ «M-LEARNING» ТЕХНОЛОГИЯСЫНЫҢ РӨЛІ Бекбулатова Ә.Б., Жумабаева Л.О. ...........................................................................................
130 БОЛАШАҚ БАСТАУЫШ СЫНЫП МҰҒАЛІМДЕРІН ТҰЛҒАЛЫҚ-БАҒДАРЛЫ ТЕХНОЛОГИЯЛАР НЕГІЗІНДЕ РУХАНИ-АДАМГЕРШІЛІККЕ ТӘРБИЕЛЕУДІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ-ӘДІСНАМАЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ Еңсегенова Жанбота Серікқызы, Аренова Асыл Хадыржановна ...........................................
131


МҮМКІНДІГІ ШЕКТЕУЛІ БАЛАЛАРДЫ ОҚЫТУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
Туракова Гайша Алпамысовна ...................................................................................................
134
РУХАНИ-АДАМГЕРШІЛІК ТӘРБИЕЛЕУДІҢ ТАРИХИ ИДЕЯЛАРЫ
Еңсегенова Жанбота Серікқызы, Аренова Асыл Хадыржановна ...........................................
137
ТҰЛҒАЛЫҚ-БАҒДАРЛЫ БІЛІМ БЕРУДІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
Рахметова Гүлімай Жетпісбайқызы, Аренова Асыл Хадыржановна .....................................
140
148
Пішімі 60х84 1/12
Көлемі 147 бет
Шартты баспа табағы 12,25
Таралымы 50 дана
Ш.Есенов
атындағы КМТИУ
редакциялық-баспа бөлімінде басылып
шықты
130003, Ақтау қ., 32 ш/а


title: Пәндік құзыреттілік - Сборник материалов международной научно-практической конференции

text:
Пәндік құзыреттілік – білім беру қызметінде белгілі бір пәндер шеңберіне қатынасты
білім, біліктілігі және дағдысы мен іс – әрекетінің сапалар жиынтығы. Педагогикалық және
әлеуметтік психологияның негіздерін қолдана білу іскерлігі.
Ақпараттық құзыреттілік – айрықша назар аударуды қажет етеді. Себебі, ақпараттық
қарым –қатынас технологиясын игеру әр маманнан талап етіледі. Ақпараттық ресурс – ақпарат
көзін алу мультимедиялық, электрондық, жалпы ақпараттық технологияларды меңгеруі тиіс.
Білім сапасы – мұғалімдер қызметінің сапасы. Ұстаз беделі, ең алдымен, оның жеке
басының қасиеттеріне, ұстаздық келбетіне байланысты екені анық. Егер «нені оқыту керек?»
деген сауалға, мемлекеттік білім беру стандарттары жауап беретін болса, «қалай оқыту керек?»
дегенге жауапты тек мұғалімнің кәсіптік даярлығынан, жаңа технологияларды пайдалана
білуінен, өзінің нақты мақсатын айқын көре алуынан және сол арқылы баланы әлемдік
ақпараттық қоғамның толыққанды мүшесі ретінде қалыптастыра білу шеберлігінен іздеу қажет.
Балалардың бойындағы барлық жақсыны көру, анықтау, еш назарсыз
қалдырмау
және өз-өздерін
кемелдендіруге шабыттандыру. Ол үшін ең бірінші оқытушының ұстанымы
мықты болуы қажет. Бұл нені білдіреді? Ұстаным – оқытушының көз-қарасын өзгертіп, жаңа
шешім қабылдай отырып әрекетке көшсе нәтижелі еңбек жасамақ.
Жалпы колледж қабырғасында білім беру мектеппен универститетте білім беруден
күрделі деп айтсам, артық емес шығар. Оның бірнеше себебін мысал келтірейін:
1.
Жас ерекшелігі: мектепке 5-6 жастағы бала барады яғни әлі толық қалыптаспаған
индивид, ал университетке 17-18жастағы азаматтар барады, яғни ақыл-ой тоқтатқан, жек көз-
қарасы қалыптасқан деуге болады. Ал колледжге оқуға 15-16 жастағы жас-өспірімдер келеді,
яғни аумалы-төкпелі кезеңдегі адамдар, бұл жастағылар әр көрген, естіген дүниеге еліктеуіш,
ергіш болып келеді.
2.
Білімділігі: Бала мектепке жазу түспеген ақ қағаз сияқты барады, яғни мықты ұстаз
білім берсе, ол қағаздан мағыналы әдебиет қалыптасады. Ал университетте келіп түскен
әдебиеттерді саласына қарай бұру, дамыту, әрлеу, өң беру жұмыстары жүргізіледі. Ал
колледжге келген бала әлі бітпеген, мүмкін түрлі жағдайларға байланысты толық жазылмаған
немесе жанр таңдалмаған шытырман бастауы бар түсініксіз әдебиеттер десек болады.
3.
Таңдау: Университетке бала мамандығын таңдап барса, өкінішке орай колледжге
келіп түсетін балалардың көпшілігі әлі жас-өспірім болуына байланысты, оларға таңдауды ата-
ана, туыс-тумалар жасайды. Яғни түскен мамандық баланың өз қалауы емес. Сондықтан оған
жалпы білім берумен қатар, мамандықты түсіндіру, мамандыққа деген қызығушылығын ояту
қажеттілігі туындайды.
Сондықтан колледжде дәріс беретін оқытушылар кәсіби құзыретті болған жағдайда ғана,
жоғарыдағы туындайтын мәселелерді шеше білумен қатар, келіп түскен балаларды білімді,
тәрбиелі, білікті мамандар қатарына қоса алады деп ойлаймын. Ол үшін, оқытушылардың кәсіби
құзыреттілігін талапқа сай ұдайы жетілдіріп отыру қажет. Сөз соңында барлық әріптестерге
жұмыстарыңызға сәттілік тілеймін, сапалы да саналы шәкірттеріңіз көп болсын.


text:
16
METHODS OF SELF –EFFICIENCY AND INCREASING OF TEACHING
Akhmetova Aisulu Seilovna
Beineu Humanitarian and Economic College
There are so many kinds methods that teachers can use and implement its in his or her subject.
One of teacher’s action is supervise or controlling is that to determine and appreciate learners’
knowledge, skills and abilities. Teacher’s management and development consists of three process
of planning, organizing searching works and using principles. . The top of pedagogical master’s
to learn manage of pedagogical methods it is branch of science and full process of pedagogic is which to
manage psychologyсal and social actions of man. Manage is a learning and teaching process of subject
which provides reciprocal productive humanitarian influence. Our national science R.S Kudaibergenova
told about competiveness in her research work . Her poin of view competiveness of teachers in
pedagocical process is what must know ?what must understand? What is able to do? And N.I Almazova
considers that competence is knowledge and skills of teachers, competiveness is using of competence in
her sphere. Competence is carefully understand the meaning of to reach their aims, processes and using
types of ways, tools these are reckon by the N.N Neshaev. N.F Talizina ans M.J Jadrina told that
knowledge , competence ,skills are not described the competence, it is not only , that is mastering of
life experiments. Some research authors think that competence is effort, responsibility, provide yourself,
initial, hardworking. «Competence hasn’t
general meaning, but it is knowledge’s success, to create
cognition of importance of knowledge, attitude of higher creativity» we met about it from B.U
Krishevskii research work and science fiction.[1.1]
The following sentence is described the definition of competence:
-preparation of specialty and skills is shown by the system
-give a chance to change the environment and reach your goal
-to unify knowledge , skill and experience
Branch competence of Pedagogic
-branch of individual and professional
-branch of professional pedagogic and abilities of efforts
-to master and
use new modern technologies
- reciprocal interaction with information and get educational information
-creativity of professional area
-be culture of reflex ion
-empathy
-tolerance
In a briefly competence is a winning of teacher’s stereotype, able to do something and
cognition. Professional competence is an individual qualities, theories psychological and
pedagogical, concentration of practice skills and knowledge.
B.B Nestorov told that pedagogic competent teacher masters next competence
-cognitive( professional pedagogical erudition)
-psychological(emotional culture and pedagogical insight)
-communication( culture of communication and pedagogical tactile)
-rhetoric( culture of professional area speaking)
-professional technology( technology and method)
-professional information( rating and diagnostic)
-compulsory education( content of education)
-general education( special subject)
The contradiction between the worked example effect that occurs when learners presented with
more instructional guidance learn more than learners presented with less guidance and the generation
effect that occurs when the reverse result is obtained can be resolved by the suggestion that the worked
example effect is obtained using materials high in element interactivity, whereas simpler, low element
interactivity materials result in the generation effect. A 2 (guidance: low vs. high) × 2 (element
17
interactivity: low vs. high) × 2 (expertise: low vs. high) experiment investigated this hypothesis with
high school trigonometry learners. On an immediate test, high guidance reflecting a worked example
effect was found for novices, but a generation effect was obtained for more knowledgeable learners. In
contrast,
on a delayed test, a three-way interaction between guidance, element interactivity and
expertise was found.
This interaction was caused by a worked example effect for material high in element
interactivity and a generation effect for material low in element interactivity for novices while for
more knowledgeable learners, a generation effect was obtained for both low and high element
interactivity materials. These results suggest firstly, that both the worked example and generation
effects may be more likely on delayed than immediate tests and secondly, that the worked example
effect relies on high element interactivity material while the generation effect
relies on low element
interactivity material. Academic self-concept (ASC) is subject to substantial change throughout the
course of schooling. Besides individual factors, contextual characteristics play an important role in
driving changes in self-perception. The abilities of classmates are especially important: Equally able
students report lower ASCs when in high-achieving classrooms than when in low-achieving
classrooms. This contextual effect is known as the Big-Fish-Little-Pond Effect (BFLPE). Although the
BFLPE has been replicated in different settings, little is known about whether it is important across
consecutive contexts. Therefore, we analyze the effects of various contexts on students’ ASCs.
We draw on a sample of fourth graders, who transitioned from elementary school to secondary
school. Using contextual information from both elementary and secondary school, our results indicate
that the BFLPE exists in both elementary-school and secondary-school contexts. Yet,
when students
moved to secondary-school, the BFLPE from elementary school successively diminished and was no
longer discernible after one year. The purpose of developing academic teaching skills is to enable
teachers to design and shape high-quality learning experiences for future physicians and other
professionals working in healthcare. This ability to engage in teaching refers not only to the individual
level in specific class sessions and testing situations, but also to the organizational level of designing
modules, study programs, creating assessments for study programs, and the related aspects such as
study reform processes, quality management in teaching, e-learning, etc.
Since a key feature of
academic teaching is that it must be continually developed in alignment with research, and
professional expertise must also be constantly honed, this makes the content and knowledge required
in academic teaching dynamic. Teaching skills also encompass the design and development of
competency-based curricula. The requirements to be met by academic teaching are just as demanding.
Development academic teaching skills through continuing education and training
It is empirically proven that academic teaching skills require longer periods of time to
develop. The reason for this lies in the action-guiding function of teaching/learning philosophies and
teaching/learning concepts which are anchored emotionally since they affect perceived ideals and norms
– the very role of the teacher, for example – as well as habitualize educational concepts [2.1]. This is
why training sessions based on methodology alone are less sustainable because they are limited to the
teacher’s performance. Another empirically confirmed factor in the development of pedagogical
competency is the teaching/learning culture within a given circle of colleagues [2]. The application of
newly acquired skills to daily teaching practices depends critically on the openness of the work
environment and the support from colleagues for innovation.
Assessment of academic teaching skills
Also critical to a career is how academic teaching skills are assessed and what value and
recognition they are given , [2.3].Strategies have been developed and implemented in the neighboring
European countries. In Great Britain a competency standard for teaching –
the Professional
Development Framework (PDF) – has been developed according to the basic career stages. This
competency-based standard is the guideline for assessing teaching skills at different skills levels with
differentiation in special areas such as e-learning, advising, quality management, etc. The defined
competency levels in the PDF have been drawn upon as pre-requisites for hiring teachers in higher
education. Teachers must demonstrate proper qualification in order to be hired. The lowest level is
defined by the teaching skills of student tutors and mentors, ascending to those who are qualified to
18
lecture at universities. The next level is for university teachers and instructors, doctoral candidates, and
goes on to the highest level which applies to the appointment of professors.
The PDF has been
extensively adopted by Scandinavian and Dutch institutions of higher education. A best-practice
example taken from publications is the assessment procedure for hiring followed by the University of
Lund’s School of Engineering Sciences. The assessment of a candidate’s teaching skills according to
the PDF standard counts for 50% in the hiring process, meaning that it is equal to the assessment of the
candidate’s research achievements. During the assessment procedure a candidate is observed while
teaching two classes and is required to submit extensive documentation of his or her teaching
qualifications. The commission exists of members of the school’s pedagogical academy. Belonging to
this academy are teachers who not only can demonstrate teaching expertise, but who also engage in
education research and have published in this area. Acceptance into the academy is by application and
subject to acceptance. Academy members receive extra pay, but are also obligated
to fulfill specific
duties, such as participation on the assessment commissions. It is conceivable that the establishment of
such a research-oriented academy substantially raises the reputation and recognition of the quality of
the academic teaching and learning.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Exploring competency-based learning

text:
Exploring competency-based learning For some years, the state of education in the UK and how it prepares students for the world of
work has been a hot topic among politicians, employers and the general public. Skills shortages in
sectors such as engineering and technology, combined with a rapidly changing job market, have raised
the question of whether current teaching methods are the best way to educate and inspire students
while equipping them with the knowledge they need to thrive in the modern world[3.1].
One-to-many, knowledge-rich teaching is still the norm for many, however, a skills- or
competencies-based approach has been advocated as a more effective option by some, encouraging
students to develop transferable skills while reducing inefficiencies in teaching by enabling teachers to
move away from traditional subject silos and instead implement cross-curriculum learning.
In this approach, desired learning outcomes are agreed and students are encouraged to work at
their own pace to achieve these outcomes. Technology plays a key role, whether enabling
collaboration between groups or ensuring students have access to all the content they need to support
their learning.
In many ways this means making the shift from a teacher-centre classroom, where the focus is
mainly on teaching the curriculum to a set timeframe regardless of a student’s interests, to a student-
centre classroom where the teacher’s role is to harness the interests and needs of individual students,
guiding them towards achieving those pre-determined goals.
The aims and benefits of a skills-based approach to learning Research suggests that compared with a curriculum learned by rote and focused on exam
results, a skills-based approach that combines subjects to teach competencies that can be used across
subjects encourages students to develop attributes such as critical thinking, problem-solving,
communication and collaboration; all skills that are increasingly in demand among employers.
The main aim is to make learning an experience and engage children rather than have teachers
teach to a passive audience.


title: Сборник материалов международной научно-практической конференции

text:
2
МАҢҒЫСТАУ ОБЛЫСЫНЫҢ БІЛІМ БАСҚАРМАСЫ
МАҢҒЫСТАУ ОБЛЫСТЫҚ ТЕХНИКАЛЫҚ ЖӘНЕ КӘСІПТІК БІЛІМ БЕРУДІҢ ОҚУ-
ӘДІСТЕМЕЛІК КАБИНЕТІ
Ш.ЕСЕНОВ АТЫНДАҒЫ КМТИУ КӨПСАЛАЛЫ КОЛЛЕДЖІ
«Білім беру қызметінің тиімділігін арттырудың инновациялық
әдістері, құралдары мен тәсілдері»
атты халықаралық
ғылыми-тәжірибелік конференциясының
материалдар жинағы
04.03.2020 жыл
«Инновационные методы и средства повышения эффективности
образовательной деятельности»
сборник материалов международной научно-практической
конференции
04.03.2020 год
Ақтау
3
ӘОЖ 377
ББК 74.57
Б 94
Жалпы редакциясын басқарған – Yessenov University ректоры Б.Б.Ахметов
Редакциялық алқа:
Е.Т.Нұрмағанбет, Е.И.Иманбаев,А.К.Жумағали, Р.Б.Рисбаева,
А.М.Джанисенова
Б 94
«Білім беру қызметінің тиімділігін арттырудың инновациялық әдістері, құралдары
мен
тәсілдері»:
халықаралық
ғылыми-тәжірибелік
конференциясының
материалдары; «Инновационные методы и средства повышения эффективности
образовательной деятельности»: материалы международной научно-практической
конференции; «Innovative methods, materials and ways to improve the effectiveness
of educational activities»: materials of the international scientific and practical
conference- Ақтау: Ш.Есенов атындағы Каспий мемлекеттік технологиялар және
инжиниринг университеті, 2020, - 147 б.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сборник материалов «миссия молодежи в науке республики казахстан»

text:
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
МИНИСТЕРСТВО ОБРАЗОВАНИЯ И НАУКИ РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН
С. АМАНЖОЛОВ АТЫНДАҒЫ
ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАН МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ
ВОСТОЧНО-КАЗАХСТАНСКИЙ ГОСУДАРСТВЕННЫЙ УНИВЕРСИТЕТ
ИМЕНИ С. АМАНЖОЛОВА
«ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ
ҒЫЛЫМЫНДАҒЫ ЖАСТАР МИССИЯСЫ»
жас ғалымдар мен студенттердің ІV Республикалық
ғылыми-тәжірибелік конференциясының
МАТЕРИАЛДАР ЖИНАҒЫ
2014 жылдың 13-14 қарашасы
СБОРНИК МАТЕРИАЛОВ
«МИССИЯ МОЛОДЕЖИ В НАУКЕ
РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН»
ІV Республиканской научно-практической конференции
молодых ученых и студентов
13-14 ноября 2014 года
Ӛскемен • Усть-Каменогорск
2014
ӘОЖ 001(063)
КБЖ 72
Қ 18
Бас редактор
Ә.Ӛ. Қуандықов, С.Аманжолов атындағы ШҚМУ ректоры, экон.ғ.д.
Бас редактордың орынбасары
Б.А. Ердембеков, стратегиялық даму және ғылыми жұмыс жӛніндегі проректор, филол.ғ.д.,
профессор
Редакция алқасы
А.Б. Мырзағалиева, оқу-әдістемелік жұмыс жӛніндегі проректор, б.ғ.д.;
И.В. Ровнякова, тәрбие жұмысы жӛніндегі проректор, пед.ғ.к.;
М.Д. Әуренова, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бӛлімінің бастығы, психол.ғ.к.;
М.А. Саденова, ғылыми жұмыс және халықаралық байланыстар
жӛніндегі департамент директоры, х.ғ.к.;
Б.З. Медеубаева, ҒЗЖ ұйымдастыру бӛлімі бастығы міндетін атқарушы;
Д. Ерболатұлы, физика-химиялық зерттеулердің сынақ орталығының директоры, ф.-м.ғ.к.;
С.А. Ислямова, С. Аманжолов атындағы ШҚМУ «Берел» баспасының директоры;
Г.М. Борамбаев, шаруашылық департаментінің директоры, пед.ғ.к.;
Ж.Б. Рахметулина, экономика және бизнес факультетінің деканы, экон.ғ.к.;
Н.М. Темірбеков, математика, физика және технологиялар факультетінің деканы, техн.ғ.к.;
Г.М. Ахметова, тарих, халықаралық қатынастар және құқық факультетінің деканы, т.ғ.к.;
Г.Е. Садыканова, экология және жаратылыстану ғылымдары факультетінің деканы, б.ғ.к.;
К.М. Нағымжанова, психология-педагогика факультетінің деканы, пед.ғ.д.;
С.К. Оразалин, филология факультетінің деканы, филол.ғ.к.;
Г.Б. Куленова, мәдениет және спорт факультетінің деканы, мед.ғ.к.
Қ 18 «Қазақстан Республикасы ғылымындағы жастар миссиясы»: жас ғалымдар мен
студенттердің ІV Республикалық ғылыми-тәжірибелік конференциясының материалдар жинағы
=
«Миссия молодежи в науке Республики Казахстан»: сборник материалов
ІV Республиканской научно-практической конференции молодых ученых и студентов. –
Ӛскемен: С. Аманжолов атындағы ШҚМУ «Берел» баспасы, 2014. – 542 б. – Қазақша, орысша.
ISBN 978-601-7328-80-1
Жинаққа Қазақстан Республикасында магистратураның ашылуына 20 жыл толуына арналған
«Қазақстан Республикасы ғылымындағы жастар миссиясы» атты жас ғалымдар мен студенттердің ІV
Республикалық ғылыми-тәжірибелік конференциясының қорытындысы бойынша ғылым мен техника
салаларындағы зерттеулер нәтижелері ұсынылған, жас ғалымдар, магистранттар мен студенттердің
мақалалары енгізілген.
В сборнике представлены статьи молодых ученых, магистрантов и студентов, посвященные
актуальным проблемам в области науки и техники, принявших участие в ІV Республиканской
научно-практической конференции посвященной 20-летию со дня открытия магистратуры в
Республике Казахстан на тему: «Миссия молодежи в науке Республики Казахстан».
ӘОЖ 001(063)
КБЖ 72
ISBN 978-601-7328-80-1
© С. Аманжолов атындағы ШҚМУ, 2014
3
1-секция
МАТЕМАТИКА, ФИЗИКА ЖӘНЕ ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫҢ
ӚЗЕКТІ МӘСЕЛЕЛЕРІ
Секция 1
АКТУАЛЬНЫЕ ПРОБЛЕМЫ
МАТЕМАТИКИ, ФИЗИКИ И ТЕХНОЛОГИИ
УДК 908 (574.42)
Р.О. Азангулова, А.Р. Сыздыкпаева
Восточно-Казахстанский государственный университет имени
С. Аманжолова, г. Усть-Каменогорск, Казахстан
ОЦЕНКА ПОРТАЛА ДИCТАНЦИОННОГО ОБУЧЕНИЯ ВУЗА
На сегодняшний день перед ИТ-службами вузов встала задача анализа
состояния систем дистанционного обучения. Оценка состояния позволит
выявить слабые места в управлении порталом ДО.
На сегодняшний день нет формализованного подхода к оценке портала
высшего учебного заведения. Для анализа портала дистанционного обучения
ВКГУ им.С.Аманжолова были использованы следующие критерии оценки,
представленные в таблице 1. Основу для построения критериев составляет
ГОСО РК 5.03.004-2009 Организация обучения по дистанционным
образовательным технологиям, СТ РК 34.016-2004 «Технические и программные
средства дистанционного обучения. Общие технические требования».
Таблица 1 – Критерии оценки
№ Критерии оценки портала дистанционного обучения
1.
Функциональность. % (Ф)
2.
Надежность. % (Н)
3.
Стабильность. % (С)
4.
Наличие средств разработки контента. % (Ср)
5.
Система проверки знаний. % (Пз)
6.
Удобство использования. % (У)
7.
Мультимедийность. % (М)
8.
Качество технической поддержки. (Кп)
Функциональность (Ф) обозначает наличие в системе набора функций
различного уровня, таких как К1 - наличие форума, К2 - наличие чата, К3 –
возможность проведения видеоконференций, К4 – наличие блог, К5 – наличие
анализа активности обучаемых, К6 – наличие управление курсами и
4
обучаемыми, К7 – вики, К8 – наличие удобной системы обмена сообщениями,
К9- календарь, К10 – использование HTML-редактора WYSIWYG.
Расчет данного критерия осуществляется по формуле:
,%
100
*
10
4
1
i
i
K
Ф
Надежность. Этот параметр характеризует удобство администри-
рования и простоту обновления контента на базе существующих шаблонов.
Удобство управление и защита от внешних воздействий существенно влияют
на отношение пользователей к системе и эффективности ее использования. К
основным критериям можно отнести следующие:К1 – администрирования, К2
– простота обновления контента на базе существующих шаблонов, К3 –
организацией бесперебойного питания технических средств, К4 –
использование лицензионного программного обеспечения, К5 – защита
информации, испытания программных средств на наличие компьютерных
вирусов, К6 – предоставление оборудования, вычислительная мощность
которого соответствует нагрузкам на Систему, вызываемую потоком
пользователей, К7 – время восстановления после отказа, К8 – отказы из-за
некорректных действий оператора, К9 – регулярное выполнение приказа
министерство образования и науки РК.
%
100
*
9
5
1
i
i
К
Н
Стабильность. Означает К1 - степень устойчивости работы системы по
отношению к различным режимам работы и К2 – степени активности
пользователей.
%
100
*
2
5
1
i
i
Ê
C
Наличие средств разработки контента. Встроенный редактор учебного
контента не только облегчает разработку курсов, но и позволяет
интегрировать в едином представлении образовательные материалы
различного назначения. Возможность использования: К1 – текстовых файлов,
К2 – гипертекстовых файлов, К3 - графических файлов, К4 – различных
файловых форматов.
%
100
*
4
5
1
i
i
К
Ср
Система проверки знаний. Позволяет в режиме онлайн оценить знания
учеников. Обычно такая система включает в себя: К1 – тесты, К2 – задания и
5
контроль активности обучаемых на форумах, К3 - глоссарий, К4 – база
данных, К5 – опрос.
%
100
*
6
5
1
i
i
К
Пз
Удобство использования. При выборе новой системы необходимо
обеспечить удобство ее использования. К1 – модульность, К2 – обеспечение
доступа, К3 – масштабируемость и расширяемость, К4 – кросс-
платформенность СДО, К5 – перспективы развития платформы, К6 – наличие
(отсутствие) казахской локализации продукта, К7 – поддержка SCORM.
%
100
*
7
5
1
i
i
К
У
100% мультимедийность. Возможность использования в качестве
контента различных файловых форматов, таких как К1 – аудио, К2 – видео,
К3 – gif- и flash-анимации, К4 – 3D-графика.
%
100
*
4
5
1
i
i
К
M
Качество технической поддержки. Возможность поддержки работо-
способности, стабильности СДО, устранения ошибок и уязвимостей как с
привлечением специалистов компании разработчика СДО, так и
специалистами собственной службы поддержки организации. К1 –
надежность, легкая расширяемость и масштабируемость, К2 – автоматически
синтезируемый в соответствии с ролью пользователя интерфейс, К3 –
информационная безопасность: использование защищенного протокола
передачи данных и многоуровневой системы проверки полномочий, К4 –
легкая интеграция с другими информационными системами, К5 –
работоспособность на Windows, UNIX, Linux-платформах и Sun Solaris, К6 –
модульная структура, упрощающая доработку системы под конкретные
нужды учебного заведения.
%
100
*
6
5
1
i
i
К
Kп
Итоговая оценка портала дистанционного обучения вычисляется путем
вычисления арифметического среднего всех оценок
(%)
,
8
Кп
М
У
Пз
Ср
С
Н
Ф
ИО
6
В результате проведенного анализа и оценки портала дистанционного
обучения ВКГУ им.С. Аманжолова по данной модели выявлены задачи,
требующие решения.
Список литературы
1.
ГОСО РК 5.03.004-2009. Организация обучения по дистанционным
образовательным технологиям
2.
СТ РК 34.016-2004 «Технические и программные средства дистанционного
обучения. Общие технические требования»
3.
Якушев А. Анализ технологий и систем управления электронным обучением/
А. Якушев // – Режим доступа: http://inno.cs.msu.su/implementation /it-university/07/
4.
Артемова О.Г. Проблемы использования дистанционного обучения / О.Г.
Артемова, Н.А. Мальцева // – Современные образовательные технологии и методы их
внедрения в систему обучения: Материалы научно–методической конференции. – Вязьма:
ВФ ГОУ МГИУ, 2011. – 282с.
5.
Шаров В. С. Статья Дистанционное обучение: форма, технология, средство/В.С.
Шаров// – Журнал: Известия Российского государственного педагогического университета
им. А.И. Герцена. 2009.
ӘОЖ 908(574.42)
А. Ақанов, Г.Н. Базарбаева
ХББ Назарбаев Зияткерлік мектебі, Ӛскемен қ., Қазақстан
ГЕОМЕТРИЯЛЫҚ КӚПЖАҚТАРДЫ ӚСКЕМЕН ҚАЛАСЫНЫҢ
АРХИТЕКТУРАСЫНДА ҚОЛДАНУ
Тақырыптың ӛзектілігі:
Ежелгі кезде кӛпжақтарға қҧрылысшылар, ғалымдар, суретшілер, әсіресе
архитекторлар кӛп қызыққан. Олар кӛпжақтарды архитектура саласында
қолданып, қаншама ғимараттар тҧрғызған. Осы деректерге сҥйене отырып,
солар секілді қазіргі кезде де архитектураға геометриялық кӛпжақтарды
пайдалануға болады. Иә, қазір Ӛскемен қаласының архитектурасы қарқынды
дамып келе жатқандықтан, мҥмкіншілік ӛте кӛп. Бірақ осы кездегі
архитекторлардың
бҧрынғы
архитекторлардың
кӛпжақтарға
деген
қызығушылығын пайдаланбауы – ӛзекті мәселелердің бірі болып саналады.
Кез келген қалаға кӛз жҥгіртсең, барлығы біркелкі ғимараттардан, бір-біріне
ӛте ҧқсас архитектурамен жасалған ҥйлерден тҧрады. Осы біркелкілікті жою
ҥшін геометриялық кӛпжақтарды архитектурада қолдану ӛзекті мәселенің бірі
деп ойлаймын.
Зерттеу мақсаты:
Геометриялық кӛпжақтарды пайдалана отырып Ӛскемен қаласының
архитектурасын кӛркейтетіндей кішігірім ҥй моделін (жаздық кафе, гҥлдер
сататын, суреттер кӛрмесін ҧйымдастыруға арналған павильон) ҧсыну.
7
Зерттеу міндеттері:
−
Кӛпжақтар архитектурасының теориясын талдау ;
−
Қазіргі Ӛскемен қаласының архитектурасын сипаттау ;
−
Ӛскемен қаласында кӛпжақтараға ҧқсайтын ғимараттарды анықтау;
−
Ҧсынылатын моделді қандай жағдайда колданатынын белгілеу;
2.1.
Кӛпжақ туралы ұғым
Стереометрияда кеңістіктегі фигураларды дене деп атайды. Әрбір денені
дене бетімен шектелген кеңістіктің бір бӛлігі ретінде қарастыруға болады.
2.2.
Кӛпжақтарды архитектурада қолдану
Кӛпжақтарды кҥнделікті ӛмірде кӛптеп кездестіруге болады. Мысалға:
ӛзімізді қоршаған ғимараттар, табиғатта кездесетін кристалдар, бактериялар
т.б. Ежелгі пефогерейцтер кӛпжақтарды «қҧдайдың сыйы» деп санап,
ӛздерінің ӛмірдің қырларын сипаттайтын философиялық шығармаларында
қолданған. Ежелгі кезде бҧл кӛпжақтарға қҧрылысшылар, ғалымдар
суретшілер, әсіресе архитекторлар кӛп қызыққан. Оларды кӛпжақтардың
сҧлулығы, ҥйлесімділігі қызықтырған.
Адам бҥкіл тіршілік ету кезеңінде, екі жаста ағаш кубиктармен ойнайтын
баладан, кемел математикке дейін кӛпжақтарға деген қызығушылығы
жалғасады. Ал енді осы кӛпжақтарды қандай мақсатта архитектура саласында
қолданады екен соны анықтау ҥшін жан-жақты зерттеумен айналыстым.
Зерттеу нәтижесінде мен кӛпжақтарға деген қызығушылықтың неліктен
пайда болғанын түсіндім. Кӛпжақтардың архитектурада ҥлкен рӛл
атқаратын себебі қҧрылыста кӛпжақтар ғимаратқа мынадай қҧндылықтарды
беретіні ҥшін бағаланатынын кӛрдім:
−
Беріктілік;
−
Тҧрақтылық;
−
Сҧлулық (әсемділік және кӛркемділік).[1]
1- мысал. Пирамидалар
1-сурет – Египеттегі пирамида
8
Әрине бҧл ғимарат тӛртбҧрышты пирамида формасында салынған.
Дәл осы геометриялық форма бҧл ғимараттың тҧрақтылығын сақтап тҧр.
Пирамиданың биіктігі ӛсу арқылы оның массасы азая тҥседі. Тап осы екі
сипат пирамиданың тҧрақтылығын, тӛзімділігін кӛрсетеді, ал бҧл дегеніміз
тӛрт жақты пирамида тҥрінде салынған ҥйлер жер тартылысына берік
болады.[2]
2- мысал. Тетраэдр тәрізді
2-сурет – Париж қаласындағы ғимарат
Ғимарат тетраэдрдың формасында салынған. Менің зерттеуім бойынша
бҧл ғимараттың су бетінде тҧрғызылған себебі, судағы тетраэдрдің кескіні
фигуралардың ҥйлесімділігін сақтай отырып, оның жалғасы ретінде кӛрінуі
ӛте әсем болып тҧратындықтан ба деп ойладым.[3]
Сәулетші Р.Б.Фуллердің қҧрылыс конструкциясында тетраэдр мен
октаэдрден қҧралған әсем торларды кең қолданған болатын. Фуллердің бҧл
жҥйесі алюминийдан тҧратын қҧбырлардан дҧрыс октаэдр мен тетраэдрдің
формасындағы ара ҧясындағы балауыздың орналасуын кӛрсеткен. Оның
ҧсынысы бойынша кӛпжақтар архитектурада міндетті тҥрде қолданылуы
керек деген ойды ҧсынған.
3-сурет – Астана қаласы
9
Менің зерттеуім кезінде кӛптеген кӛпжақтарға ҧқсас ғимараттардың бар
екеніне кӛзім жетті. Әсіресе қазіргі кезде Астана қаласындағы кӛптеген
қҧрылыстар ерекше геометриялық сипаттармен жасалған. Цилиндрге ҧқсас
ҥйлер, шар сияқты «бәйтерек», кітапхана, тҧрғын ҥйлер мен офистер т.б.
кӛптеген мысалдарды айтуға болады [4][5].
2.3.
Ӛскемен қаласындағы кӛпжақтарға ұқсайтын ғимараттар
4-сурет – Алтай технопаркі
1) Гексаэдр – ғимараттың негізгі бӛлігі.
2) Дұрыс пирамида – ғимараттың тӛбесіндегі бӛлік.
5-сурет – Шығыс Қазақстан Мемлекеттік Университеті
Менің бҧл жобадағы басты мақсатым геометриялық кӛпжақтардың
ерекше тҥрін пайдалана отырып, Ӛскемен қаласының архитектурасын
кӛркейтетіндей кішігірім ҥй моделін ҧсынып, қаламның архитектурасын
дамытуға ӛз ҥлесімді қосу болды. Сондықтан мен «ромбоусечѐнный
кубооктаэдр» деген кӛпжақты таңдап алып, оның әсемдігі мен ерекшелігін
осы жоба арқылы және оны 3D форматта кӛрсетіп, қаланың архитекторлар
қауымына ой салу болды [6].
2
1
10
6-сурет – Ромбо қиылған кубооктаэдр
Кӛпжақ 12 шаршыдан, 8 алтыбҧрыштан және 6 сегізбҧрыштан тҧрады.
Бҧл кӛпжақтың барлық қабырғаларының ҧзындықтары тең.[7]
Бҧл кӛпжақтан жасалған ғимаратты саябақтардың ішіне және адамдар
дем алатын демалыс орындарына салуға болады. Ғимарат жоғарғы сапалы
шыныдан жасалады. Айтып отырған «ромбо қиылған кубооктаэдр» тәрізді
ғимаратты әйнекпен, қара рамалардың ҥйлесімімен жасаса ішінен де,
сыртынан да қарағанда керемет иллюзияны беретін болады. Ғимарат ӛзінің
ерекшелігімен және әдемілігімен тҧтынушыларды ӛзіне қаратып, кӛп
тҧтынушы жинау арқылы салуға кеткен шығынды, аз уақыт ішінде ӛтеуге
болады. Себебі ғимарат келбеті – халықты ӛзіне тез қаратады.
Менің ҧсынған моделім осы кӛпжақтарды архитектурада пайдаланудың
бір мысалы. Қорытындылай келе, менің ӛз қаламның сәулетшілеріне осы
кӛпжақтарды біздің қаламыздың архитектурасында кӛптеп пайдалану
арқылы, алдағы уақытта қаламызды кӛркейтетіндей ғимарттар тҧрғызуды
ҧсынамын.
Әдебиеттер тізімі
1.
http://www.bazernet.kz/load/k_pzha_tar_zh_ne_olardy_t_rleri/102-1-0-
1790
2.
http://architector.ua/blog/arch/page/163/small/
3.
http://www.liveplanblog.ru/rubriki/arhitektura
4.
http://900igr.net/fotografii/geometrija/Pravilnye-mnogogranniki-v-
geometrii/019-Mnogogranniki-v-arkhitekture.html
5.
http://krasivyemesta1.ru/parizh-eto-samyiy-krasivyiy-gorod-v-evrope-i-
mire/
6.
http://www.flickr.com/photos/karimmassimov/6809318686/?rb=1
7.
Веннинджер М. Модели многогранников. Пер. с англ. В.В. Фирсова.
Под ред. и с послесл. И.М. Яглома., М.,"Мир", 1974. Стр 45-56.
11
УДК 637.116
А.А. Асылбеков, М.К. Бралиев, Ж.Н. Абдрахманов
Западно-Казахстанский аграрно-технический университет
имени Жангир хана, г. Уральск, Казахстан
РЕЗУЛЬТАТЫ ИСЛЕДОВАНИЙ
ПО ОПРЕДЕЛЕНИЮ ХАРАКТЕРА ЗАВИСИМОСТИ РАСХОДА
ЖИДКОСТИ ИЗ КАМЕРЫ ПАРАБОЛИЧЕСКОЙ ФОРМЫ ОТ УРОВНЯ
ЖИДКОСТИ
В КАМЕРЕ
Достарыңызбен бөлісу: |


title: А.К. Ермекпаев, М.С. Кадырова - Сборник материалов «миссия молодежи в науке республики казахстан»

text:
А.К. Ермекпаев, М.С. Кадырова
Инновационный Евразийский университет, г. Павлодар, Казахстан
ОЦЕНКА ВЛИЯНИЯ РТУТНОГО ЗАГРЯЗНЕНИЯ
НА ЭКОСИСТЕМУ ОЗЕРА БЫЛКЫЛДАК
Актуальность данной темы обусловлена экотоксикологической
опасностью для окружающей природной среды последствий воздействия
техногенной геохимической аномалии ртути, в связи с ее высокой
токсичностью, мутагенным и канцерогенным эффектами.
Цель работы – анализ влияния ртутного загрязнения на экосистему
накопителя сточных вод - озера Былкылдак.
Задачи исследования:
проанализировать влияние ртути на экосистему;
провести литературный обзор характера действия ртути на организм
человека;
указать меры по профилактике ртутных отравлений;
определить пути поступления ртути от ПХЗ в окружающую среду;
на основе проведенных исследований дать оценку степени ртутного
загрязнения северной промышленной зоны г. Павлодара;
дать оценку риска для окружающей среды, населения и экосистемы в
целом от загрязнения подземных вод и прилегающих водоемов северной
промышленной зоны г. Павлодара.
Озеро Былкылдак, что в окрестностях Павлодара, местные жители
называют «Ртутным». Тридцать лет Павлодарский химический завод
86
сбрасывал сюда промышленные стоки. Теперь ртуть содержится не только в
воде, но и в рыбе, которую местные рыбаки незаконно поставляют на
городские рынки.
Пятнадцать лет назад на Павлодарском химическом заводе разразилась
экологическая катастрофа - произошла утечка ртути. В озеро попала ртуть
при сбросе сточных вод, и, судя по балансовым расчетам, там ее накопилось
примерно десять тонн. Она лежит в донных отложениях и, растворяясь,
загрязняет поверхностную воду озера.
Промышлять рыбалкой на Балкылдаке запрещено, по всему берегу стоят
предупредительные знаки. Но меры предосторожности не волнуют
любителей рыбной ловли. Хуже всего, что нередко местный улов попадает на
городские рынки. Переубедить попавшихся браконьеров в том, что рыба
отравлена, удается редко. Стихийные рынки города проверяют сразу четыре
ведомства, ищут рыбу с Балкылдака. Павлодарцы рискуют получить на стол
опасный для здоровья продукт. Чтобы избежать риска отравлений,
необходимо запретить всю уличную торговлю рыбой.
Поступление ртути в организм человека и животных. Поступление ртути
может быть связано с контаминированной пищей, водой и воздухом. Однако
в общей популяции в обычных условиях основным путем поступления
является пищевой за счет употребления рыбы и в меньшей степени в связи с
употреблением других продуктов. В рыбе ртуть содержится в форме
метилртути, а в других продуктах чаще всего присутствует как элементарная
ртуть. При оральном поступлении 94-95% метилртути подвергается
всасыванию в кровь. Неорганические соединения ртути всасываются в
кишечнике в гораздо меньшей степени. Piotrowski et al., 1992 сообщает, что у
крыс при однократном поступлении хлорида ртути всасыванию через
кишечник подверглось от 3 до 6.5%. По данным Elinder et al. (1988)
всасывание в кишечнике составляет менее 10%. Эксперты ВОЗ предлагают
для расчетов поступления ртути в организм человека принимать, что из
кишечника в кровь абсорбируется 7% неорганических соединений ртути.
Принять абсорбцию неорганических соединений ртути за 7% предлагает
также U.S. EPA (1987).
Ртуть в растениях. Наличие остаточных токсикантов в почве, в
частности, тяжелыx металлов, может вызвать загрязнение растений,
произрастающих на ней. Загрязнение почвы ртутью оценивается вблизи
источника загрязнения, а доступность ртути - по степени ее поглощения
растениями. По валовому количеству ртути в почве нельзя судить о степени
ее поглощения растениями, поскольку доступность элемента зависит от
многих параметров, среди которых рН, количество органического вещества и
карбонатов в почве [1].
Ртуть в почве. Загрязнение почв ртутью определяется функциони-
рованием предприятий цветной металлургии, применением ртутьсодержащих
фунгицидов, использованием сточных вод в целях орошения и разработкой
месторождений ртути. Накопление ртути в окружающей среде некоторые
87
авторы связывают с применением соединений ртути в сельском хозяйстве.
В настоящее время соединения ртути в большинстве стран используются
практически только в качестве протравителей семян. Наиболее широкое
применение получили различные соли метилртути, этилртути, метокси-
этилртути и фенилртути. Наличие остаточных токсикантов в почве,
в частности, тяжелых металлов, может вызвать загрязнение растений,
произрастающих на ней. Загрязнение почвы ртутью оценивается вблизи
источника загрязнения, а доступность ртути - по степени ее поглощения
растениями. По валовому количеству ртути в почве нельзя судить о степени
ее поглощения растениями, поскольку доступность элемента зависит от
многих параметров, среди которых рН, количество органического вещества и
карбонатов в почве [1].
Ртуть в атмосфере. Много ртути попадает в атмосферу в результате
производственной деятельности людей: при получении ртути из ее руд,
металлургической переработке сульфидных, железных, марганцевых и других
руд, в которых в качестве примеси содержится ртуть, при переработке нефти,
сжигании каменного угля и другого топлива. Кроме того, ртуть используют
при изготовлении катодов для получения натрия и хлора электролизом, в
люминесцентных и ртутных лампах, контрольно-измерительных приборах
(термометры, барометры) и др. [2].
Профилактика ртутных отравлений. Лицам, длительное время
находившимся в загрязненном помещении, рекомендуется обратиться в
диагностический центр с целью проведения углубленных медицинских
обследований [7].
На основе данных медицинского обследования рекомендуется комплекс
патогенетических лечебно-профилактических мероприятий, включающий:
лечебное комбинированное применение антиоксидантов;
интенсивная витаминотерапия с использованием витаминных
комплексов, применение массивных доз витаминов Е и С;
выделительная терапия с использованием тиолсодержащих хелатов
(унитиол, липамид);
индукция синтеза цитохрома-Р-450 и фермента второй стадии
детоксикации глутатион-S-трансферазы с использованием комплекса
токоферол - фолиевая кислота - никотиновая кислота.
Список литературы
1. Лушин Э.Н. Отчет о результатах работ по определению загрязнения ртутью
промплощадки производства хлора и каустической соды Павлодарского химического
завода (заключительный) / Э.Н.Лушин, Т.Э.Крахалева, А.Ф.Крахалев. - Павлодар: Научно-
технический центр «Технолог», 1990. - 194 с.
2. Памятка населению по действиям при разливе ртути // Инф.- мет.сборник
материалов по ЧС и ГО. - 2003. - Вып. 3. - С.67-71.
3. Сулеев Д.К. Экология и природопользование: Учебник / Д.К. Сулеев, С.И.
Сагитов, П.И. Сагитов, К.К. Жумагулов. - Алматы: Ғылым, 2004. - 392 с.
4. Скрипник В.А. «Результаты обследования уровней загрязнения ртутью
88
строительных конструкций производственных зданий, расчет класса токсичности
надземных частей зданий. Разработка рекомендаций по захоронению ртутьсодержащих
отходов строительных конструкций и демеркуризации корпусов»: Отчет / В.А. Скрипник,
А.А. Узбеков, А.Ю. Ноэль, М.И. Коршун. - Киев: КНИФ ГосНИИХЛОРПРОЕКТ, 1989. - 39 с.
5. Скрипник В.А. Рекомендации по демеркуризации оборудования и захоронению
отходов производства хлора и каустической соды ртутным методом Павлодарского
химического завода / В.А. Скрипник, В.И. Бармашенко, М.Н. Коршун. - Киев: КНИФ
ГосНИИХЛОРПРОЕКТа, 1989. - 41 с.
6. Постолов Л.Е. Отчет по проекту «Разработать безотходные процессы очистки
сточных вод и газообразных выбросов от ртути, технологию извлечения ртути из грунтов
промзоны ртутного электролиза. Провести пилотные испытания процесса» / Л.Е.
Постолов, И.И. Дрель. - Киев: КНИФ ГосНИИХЛОРПРОЕКТ, 1990. - 35 с.
7. Харьковская Н.Л. Осторожно - ртуть! / Н.Л.Харьковская, Л.Ф.Ляшнко,
Т.Ю.Чижова // Химия в школе. - 2001. - № 1. - С. 5-7.
УДК 578.85/.86
А.С. Жанасбаева, Г.Н. Кузьмина
Восточно-Казахстанский государственный университет
имени С. Аманжолова, г. Усть-Каменогорск, Казахстан
ОПРЕДЕЛЕНИЕ СКРЫТОГО ВИРУСОНОСИТЕЛЬСТВА КАРТОФЕЛЯ
МЕТОДОМ ИММУНОФЕРМЕНТНОГО АНАЛИЗА
Основными методами определения качества семян в процессе
сертификации семенного картофеля являются визуальные методы оценки
растений и клубней. Вместе с тем следует отметить, что при всех очевидных
преимуществах визуальные методы контроля имеют существенные
недостатки. С их помощью нельзя выявить и оценить латентные, т.е. скрытые
формы инфекции, когда присутствие в семенном материале тех или иных
патогенов еще не проявилось по внешним признакам. В связи с этим возникла
необходимость разработки и введения в схему сертификации семенного
картофеля объективных лабораторных методов, позволяющих выявлять в
семенном материале наличие патогенов до появления внешних признаков
патологического процесса (болезней).
В настоящее время разработано достаточно много эффективных
лабораторных методов для диагностики патогенов картофеля. В качестве
примера наиболее часто применяемых лабораторных методов можно
привести следующие:
для диагностики вирусов – серологические: метод капельной
агглютинации и иммуноферментный анализ (ИФА) или ELISA-тест, ПЦР-
анализ;
для диагностики возбудителей бактериозов – также серологические
методы – капельной агглютинации и иммуноферментный анализ или ELISA-
тест, иммунофлуоресцентной микроскопии, ПЦР-анализ;
89
для диагностики вироида веретеновидности клубней картофеля
(PSTV) – методы электрофореза, молекулярной гибридизации с кДНК,
содержащей (диен) Pt метку, ПЦР-анализ.
Главной целью использования всех перечисленных лабораторных
методов в области оригинального семеноводства является получение
качественно оздоровленного исходного материала, соответствующего
требованиям существующих нормативных документов.
Следует отметить, что из всех лабораторных методов диагностики
патогенов картофеля наиболее технологичным и адаптированным для
проведения массовых анализов является метод иммуноферментного анализа
или ELISA-тест [1].
Этот метод обеспечивает достаточно высокую эффективность
диагностики вирусов и возбудителей некоторых бактериозов картофеля.
Наибольшее распространение в семеноводстве картофеля получил
«сэндвич»-вариант твердофазного ИФА. Принцип его основан на после-
довательном взаимодействии тестируемого вируса с иммобилизованными
на твердой фазе и меченными ферментом антителами с последующим
выявлением фермента-маркера субстратом [2].
Рисунок 1 – Схема лабораторного тестирования листовых и клубневых
проб методом иммуноферментного анализа
В качестве твердой фазы в практике наиболее часто применяют
96-луночные микроплаты из оптически прозрачного полистирола, позво-
ляющие проводить весь цикл анализа от стадии иммобилизации до измере-
ния ферментативной активности в каждой из лунок.
На первом этапе на поверхность лунок полистироловых плат сорбируют
специфические антитела к вирусным антигенам, затем отмывают избыток
90
антител и вносят тестируемый образец, предположительно содержащий
целевые антигены вирусов. После инкубации, приводящей к образованию
первичных иммунных комплексов, отмывают не связавшийся материал и
добавляют в лунки конъюгат – ковалентно связанные с пероксидазой х гена
антитела против вирусных антигенов, взаимодействие которого со
свободными антигенами вирусы приводит к образованию на стенках лунок
«сэндвича»: антитело-антиген-конъюгат. После тщательной отмывки не
связавшегося конъюгата проводят ферментативную реакцию с субстратом,
сопровождающуюся образованием окрашенного продукта в том случае, если
в образце содержатся целевые вирусные частицы. Интенсивность окраски
пропорциональна содержанию тестируемого вируса в пробе и может быть
выражена в единицах оптической плотности с помощью вертикального
фотометра (ELISA-ридера) или визуально [3].
Для анализа методом ИФА из листьев выжимают сок с помощью
ручного или механического пресса. Затем сок разбавляют буфером в лунках
плат, покрытых антителами, в соотношении 1:10 [4].
Рисунок 2 – Нанесение сока на лунку платы
Методом иммуноферментного анализа летом 2014 года нами было
проанализировано 43 Казахстанских и Российских сортов картофеля.
Таблица 1 – Скрытое вирусоносительство сортов картофеля
№
Название сорта
Проверен
о, кол-во
Обнаружено вирусов
X
n, %
S
n, %
M
n, %
Y
n
n, %
L
n, %
1
Крепыш
10
0
0
0
0
0
2
Жуковский ранний
10
0
0
0
2,
20
0
3
Колобок
10
0
0
0
0
0
4
Ильинский
10
0
0
0
0
0
5
Великан
10
0
0
0
0
0
91
6
Накра
10
0
0
0
0
0
7
Метеор
10
0
0
0
0
0
8
Удача
10
0
0
0
0
0
9
Аксор
10
0
3,
30
6,
60
6,
60
1,
10
10 Сантэ
10
1,
10
2,
20
4,
40
0
0
11 Тамыр
10
0
0
0
6,
60
0
12 Невский
10
0
0
6,
60
2,
20
0
13 Латона
10
0
1,
10
10,
100
5,
50
0
14 Белоснежка
10
0
0
0
0
0
15 Ароза
10
0
1,
10
1,
10
0
0
16 Улан
10
1,
10
4,
40
4,
40
0
0
17 Розара
10
4,
40
4,
40
4,
40
3,
30
3,
30
18 Манифест
10
0
1,
10
1,
10
0
0
19 Уладар
10
0
1,
10
0
0
0
20 Лилея
10
0
2,
20
0
3,
30
0
21 Янка
10
0
0
0
0
0
22 Скарб
10
0
6,
60
0
0
0
23 Журавинка
10
0
5,
50
0
0
0
24 Вектор
10
0
1,
10
0
0
0
25 Бриз
10
0
0
0
0
0
26 Волат
10
0
2,
20
0
0
0
27 Алена
10
0
0
10,
100
7,
70
0
28 Гибрид-10
10
0
0
7,
70
0
0
29 Брянский деликатес
10
0
0
7,
70
0
0
30 Жанасай
10
0
10,
100
10,
100
0
0
31 Улан мелкий
10
0
2,
20
2,
20
0
0
32 Улан крупный
10
0
4,
40
3,
30
0
0
33 Аксор
производственный
10
0
2,
20
7,
70
0
0
34 Тамыр элита
8
0
5,
6,
0
0
92
62,5
75
35 Аксор №4
8
0
2,
25
4,
50
0
0
36 Аксор №6
8
0
0
0
0
0
37 Аксор №7
8
0
3,
37,5
3,
37,5
0
0
39 Хозяюшка in vitro
8
0
2,
25
2,
25
0
0
40 Даренка
10
0
0
0
3,
30
0
41 Хозяюшка
10
0
0
0
0
0
42 Зарочка
10
6,
60
2,
20
0
0
0
43 Майя
10
0
0
3,
30
4,
40
0
По результатам иммуноферментного анализа наибольшее развитие
вируса Х наблюдается в сортах Зарочка – 60%, Розара – 40%, вирус S в сортах
Тамыр элита – 62,5%, Скарб – 60%, Жанасай – 100%, Y вирус в сортах Аксор,
Тамыр – 60%, Алена – 70%.
Рисунок 3 – Положительные реакции на сорте Жанасай
со 100% поражением вирусами S и М
Вирус L определился только в двух сортах: Аксор – 10% и Розара –
30%. Самым распространенным вирусом является М вирус, который
определился в 20 сортах, из них в сортах Латона, Алена и Жанасай – 100%.
Рисунок 4 – Положительные реакции на сорте Алена со 100%
поражением вирусом М и 70% поражением вирусом Y
93
А в таких сортах как Хозяюшка, Великан, Крепыш, Накра, Удача,
Колобок, Метеор, Белоснежка, Янка, Бриз и Ильинский вирусы не
обнаружены.
Рисунок 5 – Здоровый от скрытого
вирусоносительства сорт Удача
Полученные данные говорят о серьезности положения данного вопроса,
необходимости организации определения скрытого вирусоносительства не
только по листовым пробам, но и на всех этапах оригинального
семеноводства
и
осуществлении
контроля
качества
в
каждом
элитпроизводящем хозяйстве.
Необходимо начать изучение и внедрение метода ПЦР, как наиболее
мобильного и эффективного. Вопрос стоит в оборудовании и организации
лаборатории, в которой можно будет проверять как пробирочные растения in
vitro, так и растения в разных фазах вегетации в поле и клубнях.
Таким образом, из проанализированных сортов 11 являются здоровыми
от скрытого вирусоносительства. В связи с тем, что сорт Удача является
адаптированным сортом Восточного Казахстана и наиболее урожайным, а
также здоровым, он может быть вполне рекомендован для использования в
оригинальном, элитном и репродуктивном семеноводстве Восточного
Казахстана.
Список литературы
1
Контроль качества и сертификация семенного картофеля: Практ. руководство. –
М.: ФГНУ «Росинформагротех», 2003. – 316 с.
2
Анисимов Б.В. Фитопатогенные вирусы и их контроль в семеноводстве картофеля:
Практ. руководство. – М.: ФГНУ «Росинформагротех», 2004. – 80 с.
3
Инструкция по применению иммуноферментного диагностического набора для
определения вирусов картофеля. – Коренево, 2011.
4
Новые технологии производства оздоровленного исходного материала в элитном
семеноводстве картофеля: Рекомендации. – М. – 2000.
94
УДК 575.1:634.10.13
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Ж.Б. Жумагулова, Г.А. Кампитова - Сборник материалов «миссия молодежи в науке республики казахстан»

text:
Ж.Б. Жумагулова, Г.А. Кампитова
Казахский национальный аграрный университет, г. Алматы, Казахстан
СОХРАНЕНИЕ ГЕНОФОНДА ГРУШИ ОЦЕНКА, СОСТОЯНИЕ,
ПЕРСПЕКТИВЫ
Культура груши уже за 300 лет до н.э. была хорошо развита в Греции.
23-79 гг. до н.э. описано 35 сортов выращиваемых в Риме. В XVI и XVII вв.
главным продуцентом груш являлась Франция, а в 1800-х годах здесь
выращивалось 900 сортов груш. Промышленная культура груши в Англии
началась в XII веке. В 1826 г. в каталоге Лондонского королевского общества
были перечислены 622 сорта. В России груша культивируется очень давно. В
древние времена центром садоводческой культуры была Киевская Русь, куда
благодаря обширным связям с Византией и другими государствами были
завезены различные сорта плодовых культур. Многие европейские сорта
груши начали у нас распространяться через Никитский ботанический сад, где
в середине XIX века была собрана большая сортовая коллекция [1].
В настоящее время культура груши получила широкое распространение.
Ее выращивают более чем в 80 странах мира. Мировое производство плодов
груши в 2003 году составило 10-11 млн. т. Половина этого количества
приходится на страны Азии, 1/3 часть - на страны Европы и 1/7 - на страны
Америки. Наиболее крупным регионом по производству плодов груши в мире
является Китай, где ежегодно собирают по 4 млн. т. плодов этой культуры. В
Европе самым крупным производителем плодов груши является Италия, где
ежегодный сбор составляет 950 тыс. т. Крупными производителями являются
Испания и Германия, где ежегодно собирают около 450 тыс. т. Не уступает
свои позиции и Франция, где сборы составляют 300 - 350 тыс. т. плодов
груши ежегодно. В Америке самым крупным производителем плодов груши
являются США (ежегодный сбор 850 - 900 тыс. т) [2].
В Казахстане культивируются следующие сорта груши: Ароматная - сорт
селекции Казахского НИИ плодоводства и виноградарства (КазНИИПиВ)
рекомендуется для пригородов южного региона. Бере Арданпон –
Бельгийский сорт рекомендуется для юга и юго-востока Казахстана. Бере
Боск - Французский осенний сорт рекомендуется для Южно-Казахстанской
области. Лесная красавица - Бельгийский летне-осенний сорт основной сорт
груши, широко распространенный на юге и юго-востоке Казахстана. (Рис.1)
Любимица Клаппа рекомендуется для Алматинской и Южно-
Казахстанской областей. Масляная - сорт народной селекции рекомендуется
для северных и восточных областей Казахстана. Талгарская красавица - сорт
селекции КазНИИПиВ, рекомендуется для всех зон садоводства
Алматинской, Жамбылской (кроме равнинной), Южно-Казахстанской (кроме
южной) и Кызылординской областей. Юрьевка – сорт местной народной
95
селекции рекомендуется для всех зон юга и юго-востока Казахстана,
отмечается высокой урожайностью.
Рисунок 1 – Лесная Красавица
За последние годы помологическим садом Казахского НИИ
плодоводства и виноградарства выведены хорошие сорта груши различного
срока созревания, с высокими товарными и вкусовыми качествами:
Бостандык, Эддеми, Карындас, Нагима, Сувенир, Умит. Достоинством этих
отечественных сортов является устойчивость к бактериальным заболеваниям,
в частности бактериозу – опасному заболеванию груши в наших условиях.
Культура груши представлена видами – груша домашняя (P. domestica
Medik), груша уссурийская (P. ussuriensis Maxim). Селекционером
Алексеенко С.П. выведены и переданы в ГСИ сорта – Айдана, Нагима, Нурай,
Шыгыс и другие [3].
Проблема сохранения генофонда растений является частью программ по
сохранению генетических ресурсов. В 1992 году ООН принята Конвенция о
биологическом разнообразии, цели которой «сохранение биологического
разнообразия, устойчивое использование его компонентов и современное
получение на справедливой и равной основе выгод, связанных с исполь-
зованием генетических ресурсов» (Статья 1). Конечная цель Глобальной
стратегии сохранения растений – остановить снижение разнообразия [4].
Проект Bioversity Intеrnаtiоnаl/ЮНЕП-ГЕФ«In situ/Оn farm сохранение и
использование агробиоразнообразия (плодовые культуры и их дикие
сородичи) в Центральной Азии» координируется Bioversity Intеrnаtiоnаl при
поддержке Программы ООН по Окружающей среде (UNEP). Основная цель
проекта – сохранение и устойчивое использование местных сортов и диких
видов плодовых культур. Сохранением старых сортов плодовых культур
также
заинтересована
Продовольственная
и
сельскохозяйственная
организация объединенных наций (ФАО).
Для обеспечения реализации этого принципа каждое государство-
96
участник Конвенции разрабатывает и реализует свои мероприятия по
сохранению биоразнообразия in situ и ex situ. Сохранение «in situ» означает
сохранение экосистем и естественных мест обитания, а также поддержание и
восстановление жизнеспособных популяции видов в их естественной среде, а
применительно к одомашненным и культурным видам – в той среде, в
которой они приобрели свои отличительные признаки (Глава 2, пункты 12,
13). Сохранение «ех situ» предполагает проведение мероприятий по
сохранению видов в искусственно регулируемых человеком условиях вне
естественных для этих организмов мест обитания и экологических систем.
Чтобы сохранить разнообразие биологических ресурсов Земли, включая
сельскохозяйственное разнообразие, оказывают помощь в разработке и
осуществлении мер по его сохранению, такие международные центры, как
Глобальный Экологический Фонд (ГЭФ), Программа по Окружающей Среде
ООН (UNEP), Bioversity International (IPGRI) [5].
Для создания устойчивых и высокопродуктивных сортов и подвоев и
улучшения существующих необходимо сохранить генетические ресурсы.
Традиционные способы сохранения генофонда имеют определенные
недостатки:
– живые коллекции содержат лишь случайно представленную часть генома;
– возрастает риск переопыления с родственными видами, что может
привести к утере специфичности генотипа;
– коллекции могут подвергаться действию неблагоприятных факторов;
– для содержания полевых генных банков необходима большая площадь
земли и большие материальные затраты.
Указанные недостатки обусловили необходимость разработки биотех-
нологических методов сохранения генофонда. Таким образом, биотехно-
логические методы сохранения растительных тканей, позволяют неограни-
ченно долго сохранять жизнеспособность, ограждает коллекции от экстре-
мальных факторов, снижает вероятность генетических изменений, снижает
затраты и облегчает интродукцию растений из карантинных регионов [6].
Список литературы
1.
Туз, А.С. Груша. Биологическая характеристика и исходный материал для
селекции: автореф. дисс....д-ра с.-х. наук / Туз А.С- Л., 1971 .- 54с.
2.
Витковский, В.Л. Плодовые растения мира / В.Л. Витковский.- СПб.: Лань, 2003.- 592 с.
3.
Материалы Международной научно-практической конференции, посвященной 100-
летию со дня рождения академика НАН РК, заслуженного деятеля науки Казахстана, доктора
биологических наук, профессора А.Д. Джангалиева. Генофонд плодовых культур
КАЗНИИПиВ. Нуртазина Н.Ю., Нуртазин М.Т. 2013г., Алматы, Республика Казахстан. С.121.
4.
Решение Конференции Сторон по Конвенции о биологическом разнообразии по
Глобальной стратегии сохранения растений. Решение VI/9. 19 апреля. 2002 год. Гаага.
5.
http://www.fao.org
6.
Ковальчук И.Ю. Сохранение генофонда плодовых культур методом
криоконсервации // Юбилейный сб. трудов КазНИИ плодоводства и виноградарства. –
Алматы, 2001. – Т. 16. – C. 29-34; Kushnarenko S., Salnikov E., Nurtazin M., Mukhitdinova Z.,
Rakhimbaev I., Reed
B.M. Characterization and Cryopreservation of Malus sieversii Seeds // The
Asian and Australasian Journal of Plant Science and Biotechnology. – 2010. – Vol. 4. – P. 5-9
97
УДК 575.1
Ж.Б. Жумагулова, Г.А. Кампитова
Казахский национальный аграрный университет, г. Алматы, Казахстан
ВЛИЯНИЕ МИНЕРАЛЬНОГО СОСТАВА ПИТАТЕЛЬНОЙ СРЕДЫ
НА ПРОЛИФЕРАЦИЮ ПОБЕГОВ ГРУШИ
Груша – вторая после яблони по распространению семечковая культура.
В связи с низкой зимостойкостью, возделывание груши проводится в
основном на юге и юго-востоке Казахстана. По долговечности груша намного
превосходит яблоню. Продолжительность жизни дерева – 95-100 лет.
Плодоносить груша начинает на 5-7-й год после посадки, дает урожаи – 100 и
более кг с одного дерева. Использование плодов дикорастущей груши
перспективно в производстве плодово-ягодных соков и виноматериалов
благодаря высокому содержанию в них биологически активных веществ [1].
Рисунок 1 – Талгарская Красавица
В плодах дикой груши содержится 6-13% сахара (глюкоза, фруктоза,
сахароза), 0,1-0,2% органических кислот (главным образом лимонной и
яблочной). Грушевый сок богат сорбитом и дубильными веществами. Его
используют как для потребления в свежем виде, так и для различных типов
переработки (сок, варенье, джем, сушка). В груше содержатся витамины: А,
С, РР, К, группы В и микроэлементы (фолиевая кислота, пектин, сера, калий,
фосфор, цинк, железо, медь, кобальт) [2].
Однако под влиянием различных факторов происходит сокращение
генофонда этой культуры. Сохранение генофонда груши классическими
способами (в садах и на сортоучастках) имеет ряд существенных недостатков,
таких как необходимость больших затрат и регулярного ухода, риск
заражения заболеваниями и вредителями и утраты сортовой специфичности.
В этой связи необходима разработка биотехнологических методов сохранения
генофонда, основой которых является клонирование в условиях in vitro.
Преимущества сохранения in vitro – экономия труда и площади
98
культивирования, независимость от погодных условий и возможность
длительного хранения в стерильных условиях
[3].
Известно, что, несмотря на широкое практичеcкое применение
технологий микроразмножения у многих видов растений, имеется ряд
проблем, снижающих их эффективность. Это высокая генотипическая
зависимость процессов морфогенеза in vitro, образование каллуса при
культивировании меристем, витрификация побегов, низкая частота адаптации
in vivo и другие [4,5].
Достаточно важным вопросом является упрощение состава питательной
среды и снижение ее стоимости, что в конечном итоге будет способствовать
повышению эффективности биотехнологии и понижению себестоимости
пробирочных растений. В связи с этим целью оптимизации состава
питательных сред для микроклонального размножения in vitro груши изучали
влияние минерального состава среды на побегообразование и пролиферацию
побегов.
Обьектом исследования является сорт груши –Талгарская Красавица.
Эксперименты проводили на основе 5 групп.
1 группа – (NH4NO3), 2 группа - (KNO
3
);
3 группа – (CaCl
2,
KH
2
PO
4,
MgSO
4
* 7H
2
O);
4 группа – (MnSO
4
.5H
2
O, ZnSO
4
.7H
2
O, CuSO
4
.5H
2
O, KI, CoCl
2
.6H
2
O, H
3
BO
3,
Na
2
MoO
4
.2H
2
O);
5 группа – (FeSO
4
.7H
2
O, Na
2
EDTA) (Табл.1).
Таблица 1 – Приготовление 5 различных минеральных солей
Варианты
Объем раствора на 1 л среды, мл
Для изучения 1
группы:
Группа 1
Группа 2
Группа 3
Группа 4
Группа 5
1
25 мл/50%
50 мл/100% 50 мл/100%
1мл/100%
5 мл/100%
2
50 мл/100% 50 мл/100% 50 мл/100%
1мл/100%
5 мл/100%
3
75 мл/150% 50 мл/100% 50 мл/100%
1мл/100%
5 мл/100%
Для изучения 2 группы:
4
50 мл/100% 25 мл/50%
50 мл/100%
1мл/100%
5 мл/100%
5
50 мл/100% 50 мл/100% 50 мл/100%
1мл/100%
5 мл/100%
6
50 мл/100% 75 мл/150% 50 мл/100%
1мл/100%
5 мл/100%
Для изучения 3 группы:
7
50 мл/100% 50 мл/100% 25 мл/50%
1мл/100%
5 мл/100%
8
50 мл/100% 50 мл/100% 50 мл/100%
1мл/100%
5 мл/100%
9
50 мл/100% 50 мл/100% 75 мл/150%
1мл/100%
5 мл/100%
Для изучения 4 группы:
10
50 мл/100%
50 мл/100% 50 мл/100% 0,5 мл/50% 5 мл/100%
11
50 мл/100%
50 мл/100% 50 мл/100% 1 мл/100%
5 мл/100%
12
50 мл/100%
50 мл/100% 50 мл/100% 1,5 мл/150% 5 мл/100%
Для изучения 5группы:
13
50 мл/100%
50 мл/100% 50 мл/100% 1мл/100%
2,5 мл/50%
14
50 мл/100%
50 мл/100% 50 мл/100% 1мл/100%
5 мл/100%
15
50 мл/100%
50 мл/100% 50 мл/100% 1мл/100%
7,5 мл/150%
99
В каждом варианте МС среды:
Сахароза – 30 г/л
Мезоинозит – 100 мг/л
Глицин – 2 мг/л
Витамины В
1
, В
6
и РР – по 0,5 мг/л
ИМК – 0,1 мг/л
БАП – 0,4 мг/л
Агар – 3,5 г/л
Джелрайт – 1,5 г/л
рН= 5,8
На каждые варианты питательных сред высаживали побеги в 3
повторностях (рис.2). Оцениваемыми факторами были размножение побегов,
высота побегов, общее качество, некроз верхушек побегов, каллус,
количество узлов, некроз листьев, размер листа, физиологические отклонения
и субъективный рейтинг внешнего вида растений (основанный на
промышленных стандартах.) Каждые 3 недели снимали данные побегов
учитывая их длину побегов, количество узлов, количество побегов,
образования каллусов, окраску листа, пятен на листах а также некроз побегов.
Рисунок 2 – Высаживание побегов груши на различные варианты
минеральных солей
Результаты эксперимента показали, что наиболее подходящая среда из 5
групп – RI в 3 вариантах RI 25 мл NH4NO3, RI 50мл NH4NO3 , RI 75 мл
NH4NO3, то есть на среде содержащей 25%, 50%, 75% азота.
Азот – наиболее широко используемый макроэлемент, важнейший
строительный материал растений, увеличивает зеленую (вегетативную) массу
растений, и как следствие - урожайность. Участвует в образовании белков.
Как важная составная часть, находится в нуклеопротеидах и нуклеиновых
кислотах, входит в состав молекулы хлорофилла, витаминов (например,
тиамина), алкалоидов [
6].
Поэтому считаем что проведенные исследования
значительно показали положительные результаты по измеренным
показателям, такие как
длина побегов, количество побегов, количество узлов,
100
окраска листа, размер листа/ширина, пятнистость листа/некроз.
Таким образом, в результате проведенных исследований были
выявлены особенности влияния минеральных растворов питательной среды
на развитие растений груши. Наиболее подходящая среда из 5 минеральных
растворов являются 25%, 50%, 75% азот содержащие МС среды.
Предложенный опыт даст возможность протестировать применение этого
способа для улучшения in vitro размножения побегов груши.
Список литературы
1.
Верхотуров Д.Г., Байкова Г.Н. Минеральный и витаминный состав плодов груши в
разных зонах Красноярского края // Вестник Алтайского государственного аграрного
университета. 2009. №3. С. 22-27.
2.
Бандурко И.А. Груша. Генофонд и его использование в селекции / И.А. Бандурко.
– Майкоп, 2007. - 175с.
3.
Молканова А.И., Мамаева Н.А., Ветчинкина Е.М. Сохранение генофонда редких и
ценных растений в коллекциях in vitro //Биологическое разнообразие. Интродукция
растений. С-П., 2007. С. 157-158.
4.
Epstein, E. and A. Bloom. 2005. Mineral Nutrition of plants: principles and perspectives.
Sinauer Associates, Sunderland, MA.
5.
Niedz, R.P. and T.J. Evens. 2007. Regulating plant tissue growth by mineral nutrition. In
Vitro Cell. Dev. Biol. Plant. 43: 370-381.
6.
Agromage.com 2000-2014. Влияние и значение элементов на жизнедеятельность
растений.
ӘОЖ 630
,
17 :57
А. Жұмағұлова, А.С. Шәріпханова
С. Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік университеті,
Ӛскемен қ., Қазақстан
ОРМАН ҚҦРАМЫН ҚҦРАЙТЫН
АҒАШ ТЕКТІ ӚСІМДІКТЕР ЖАЙЛЫ ДЕРЕКТЕР
Орман – жер бетіндегі табиғи қорлардың, оның ішінде ӛсімдіктер
жамылғысының басты бір типі. Қҧрамында бір-біріне жақын ӛскен ағаштың
бір немесе бірнеше тҥрлері бар табиғи кешен. Ол топырақ тҥзілуіне,
климатқа, ылғал айналу процесіне әсері кӛп, тропосферамен ӛзара белсенді
әрекетте болады да, оттек пен кӛміртектің алмасу деңгейін анықтайды. Орман
– ауаны жақсартып қана қоймайды, ол ауаны шаң – тозаңнан тазартады.
Орман - ӛсімдіктермен қоса,аңдар және қҧстар,кӛптеген насекомдар мен
микроорганизмдер тіршілік ететін нағыз табиғи комплекс. Орман – таза ауа,
демалыс орны, мол сулы ӛзендері бар, қҧнарлы топырақты аймақ… Орманда
ағаш, бҧта, шӛптесін ӛсімдіктер, мҥк, қына ӛседі [1].
Орман қҧрамындағы ағаш текті ӛсімдіктер қылқан жапырақты және
жалпақ жапырақты деп бӛлінеді. Қылқан жапырақты ағаштарға: шырша,
101
самырсын, қарағай жатады. Оларға сипаттама берсем:
Шырша. Ель – Pіcea. Қарағай тҧқымдасына жататын биіктігі 30-50 м,
баяу ӛсетін қылқанжапырақты ағаш. 15-20 жылға дейін ӛте жай, кейін
жылына 30 см-ге дейін ӛсетін болады. Мәңгіжасыл ӛсімдік болғанымен, 6-12
жылда қылқандарын кезекпен тҥсіріп, жаңарып отырады.
1-сурет – Шырша ағашы
Шыршаны ауа тазартатын ерекше қасиетіне қарай, аурухана,
шипажайлардың маңына кӛптеп еккен дҧрыс. Шыршаның тҥрі ӛте кӛп. Оның
ішінде қылқаныныңтҥсі кӛк, қызғылт, сарғыш және ашық жасыл тҥрлері
кӛгалдандыруда ҥлкен қолданыста.
Дҥние жҥзінде 50-ге жуық тҥрі бар. Тҥрлеріне қарай 50-150 жыл
аралығында ӛмір сҥреді [2].
Қарағай. Сосна – Pinus. Еліміздің таулы аймақтарында бірнеше тҥрі
кездесетін қылқанжапырақты мәңгіжасыл ӛсімдік. 500-600 жылға дейін ӛмір
сҥреді. Ең биік тҥрлері 50-60 метрге жетеді. Шыршанікіндей емес қарағайдың
қылқаны ҧзын, жуандау. Қылқанының тҥсі тҥріне қарай сары, кӛкшілдеу,
жасыл және қою жасыл болады. Қарағай сондай-ақ тез ӛсетін
қылқанжапырақтылардың бірі.
Қарағайдың ағашы мықтылығымен және қаттылығымен ерекшеленеді.
Оны кеме қҧрылысында, авиацияда, теміржолда және қҧрылыста кеңінен
қолданады. Қарағайдың діңінде шайыр кӛп мӛлшерде болады.
2-сурет – Қарағай ағашы
102
Самырсын. Кедр – Abies. майқарағай — қарағай тҧқымдасына жататын
кӛп жылдық мәңгі жасыл ағаш. 40-тан астам тҥрі белгілі. Қылқан
жапырақтары таспа пішіндес, ҧзындығы 4 см-дей. Аналық тҧқым бҥрі жасыл
не қызыл тҥсті, аталық гҥлі масақты, алдыңғы жылғы бҧтақтарының ҧшында
орналасады. Жетілген тҧқым бҥрлері цилиндр тәрізді, қошқыл не қоңыр тҥсті,
бірінші жылы піседі. Тҧқымы тӛңкерілген жҧмыртқа тәрізді, ҧзындығы 8 - 10,
ені 8 мм-дей, қанаты болады. Самырсын 200 жылдай ӛмір сҥреді.
Самырсынның діңі жҧмсақ, жеңіл, ол целлюлоза ӛндірісінде, қҧрылыста
қолданылады. Тҧқымының қҧрамында лак, бояу ӛндіру ҥшін қолданылатын
май болады. Қабығынан шайыр алынады, сағызы желім ретінде, қылқаны
медицинада майқарағай майын алу ҥшін пайдаланылады. Самырсындар —
аязға тӛзімді ағаштар, бірақ мәдени тҥрде ӛсіру ҥшін ылғалды және салқын
климат керек [3].
3-сурет – Самырсын ағашы
Сонымен қатар орман қҧрамында қылқан жапырақты ағаштардан басқа
жалпақ жапырақты ағаштар да бар.
Емен. Дуб – Quercus. Шамшат тҧқымдасына жататын, жапырақ
тастайтын не мәңгі жасыл ағаштар [4]. Емен баяу 20-80жылдай ӛседі. Жарық
сҥйгіш ағаш. 15-60 жылда жеміс бере бастайды. Әрбір 4-8 жыл сайын
жаңғағы кӛбейе береді. Бес жҥз – мың жыл және одан да кӛп уақыт ӛсіп
тҧрады. Оның дҥние жҥзінде 450-дей тҥрі кездеседі. Қазақстанда сирек
кездесетін бір тҥрі – кәдімгі емен бар. Оның биіктігі 40 – 50 м. Діңі бірнеше
жуан бҧтақтан тҧрады, тілім-тілім болып жарылған, қоңыр сҧр тҥсті қалың
қабықпен қапталған. Жас ӛркені жапырақсыз, қызғылт-қоңыр болып келеді.
Жапырағы ірі ҧзындығы 7 – 20 см-дей, дӛңгелек, қою жасыл тҥсті. Реңсіз
гҥлдері дара жынысты, аталық гҥлі сырға тәрізді, аналық гҥлі жеке-жеке не
екі – ҥштен бірігіп, гҥл сабағына шоғырланған. Тҧқымы – жаңғақ.
Жаңғағынан мал азығы және кофе қоспасы дайындалады. Емен қабығының
қҧрамы илік зат – танинге бай, олар медицинада, тері ӛнеркәсібінде
қолданылады. Сҥрегі қатты әрі берік, аса бағалы қҧрылыс материалы ретінде
пайдаланылады [5].
103
4-сурет – Емен ағашы
Терек. Тополь - Pоpulus. Тал тҧқымдасына жататын жапырақ тастайтын
ағаштар. Қазақстанның барлық аймағында кездеседі. Ӛзен жайылмасында,
далалық жерлерде, тау етегінде, бҧта арасында ӛсетін 15 тҥрі бар. Бҧтақ
шоғыры пирамида пішіндес. Жапырағы жалпақ, сағақты келген, қандауырға
ҧқсайды. Гҥлі қос ҥйлі, гҥл сырғасының ҧзындығы 3 – 15 см, салбырап ілініп
тҧрады, онда аталығы не аналығы ғана болады, жел арқылы тозаңданады.
Негізінен, жапырағы шыққанша гҥлдейді. Тҧқымынан және атпа тамырынан,
шыбығынан кӛбейтіледі. Гҥлінде шырынды торлы дискісі болады. 150
жылдай тіршілік етеді. Жемісі – қорапша, тҧқымы ҧсақ. Терек әсемдік ӛсімдік
ретінде ӛсіріледі.
5-сурет – Терек ағашы
Ҥйеңкі. Клен - Аcer. Әдемі жапырақты бҧталы немесе ағаш тектес
ӛсімдік. Ерте кӛктемде гҥлдейді. Канада, Америка, Еуропа, солтҥстік Африка,
Азия аймақтарында таралған. Қазақстанда негізінен ―Татар ҥйеңкісі‖ деп
аталатын тҥрі кӛбірек ӛседі. Ҥйеңкінің жалпы 150-ге жуық тҥрі бар. Биіктігі
20-55 метр аралығында болады. Жапырақтарының пішіні әр тҥрлі: шеті
тілімденген саусақ салалы, жиегі иректелген және шілтерлі болып келеді.
Тҥстері тҥрлеріне қарай жасыл, сары және қызыл болады. Ҥйеңкіні
әдемі жапырақтары ҥшін кӛгалдандыруда кеңінен қолданады. Жазда
жасыл қанатты жемістерін береді. Кҥзде қанаттары қоңырқай тартқанда,
жемісі пісіп жетіледі [6].
104
6-сурет – Ҥйеңкі ағашы
Қайың. Береза – Реndula. Ӛмір сҥру ҧзақтығы - 100-150 жыл. Ол
кӛктемде ерте бҥршік жарып, кеш жапырақ тҥсіретіндігімен ерекшеленеді.
Ағаштың биіктігі 20 -30 м-дей, діңінің диаметрі 60 – 80 см-ге дейін, қабығы
ақ тҥсті. Жапырағы сағақты, жиегі ара тісті, тілімденген, кезектесіп
орналасады. Аталық гҥлшоғыры сырға тәрізді, бҧтағының ҧшында жетіледі.
Аналық гҥл шоғының жасыл тҥсті сырғалары, аталық сырғасына қарағанда
едәуір қысқа болады, олар кӛктемде ағаш бҥрінен дамиды. Қайың ағашы бір
мезгілде жапырақ жарып, гҥлдейді. Жемісі – ҧсақ жаңғақша (оның ҧзындығы
1,5 – 4 мм). Тҧқымы тамыз – қыркҥйекте піседі [7].
7-сурет – Қайың ағашы
Еліміздің орман байлығы 800 миллион гектарға жуық алқапты алып
жатыр. Алайда ӛкінішке орай, соңғы он ҥш жылда ӛрттер мен қатты
желдердің, сонымен қатар қалыпқа келтіру ҥрдістерінің тӛмендігі кезінде
ағаштарды аяусыз кесу себептеріне байланысты орманның ауқымы азайып
кетті. Бҧл табиғат ҥшін орасан зиян болса, экологиямызға соққы болып тиіп
отыр. Осының салдарынан ӛзендер жыл сайын бір жарым миллиардтан аса
шаршы метр сарқынды сулардан айырылады [1].
Орманды ҧлғайтып, кӛркейтіп, кӛбейту әрқайсымыздың қолымыздан
келеді және әр адамзат оған кӛмек бере алады. Бҧл істі жҥйелі тҥрде жҥзеге
асыру ҥшін алдағы уақытта орманда ӛсетін ағаш тектіӛсімдіктердің
биологиялық ерекшеліктерін ескере отырып, қҧрып бара жатқан ағаштарды
қайта қалпына келтірудің тиімді тәсілдерін ҧсыну менің ары қарайғы
105
зерттеуім болып табылмақ.
Жер бетінде тіршілік ететін адамзат табиғаттан тыс ӛмір сҥре алмайды.
Сондықтан біздің ата бабамыздан бізге аманат етіп берген орасан зор жерді
қҧртып, жою емес, керісінше, оны сақтап одан әрі кӛркейту яғни, халық
мақалы «Бір тал кессең, он тал ек» деген сӛз орай айтылған. Орман біздің
досымыз, оны қорғап сақтау - біздің міндетіміз, ӛз ӛміріміздің мәні десек
қателеспеспіз.
Әдебиеттер тізімі
1 Бесчетов П.П., Мальцев С.Н., Алиев Ш.Ж. По лесам Казахстана. - Алма-Ата:
Казахстан,1976. – 144 с.
2 Вишняков Ю.Е., Вишняков Ю.Е. Особенности выращивания леса на вырубках
казахстанского Алтая. - Алма-Ата:Кайнар,1967г. – 13 с.
3 Макаренко А.А., Смирнов Н.Т. Формирование сосновых и сосново-березовых
насаждений. - Алма-Ата:Кайнар,1973г. – 186с.
4 Родин А.Р., Родин С.А. Лесные культуры и лесомелиорация. - М., 1987. – 115 с.
5 Д.Н. Сәрсекова, Ж.Қ. Еспергенов, Е.М. Қаспақпаев. Орманшылық ( оқу қҧралы). –
Ӛскемен:ШҚМТУ, 2008 ж. – 25 б.
6 Әметов Ә .Ә. Ботаника – Алматы:Дәуір, 2005. – 25 б.
7 Смирнов Н.А. Справочник по лесным питомникам. –М.,1983г. – 129 с.
ӘОЖ 579.64(574.42)
Достарыңызбен бөлісу: |