ПРОБЛЕМА ЗАЩИТЫ ИНФОРМАЦИИ О ТЕХНОЛОГИЧЕСКИХ ПРОЦЕССАХ
Еспаева Б.А., нау.рук., ст. преп, Агменова А.Г., студент
Алматинский технологический университет, г. Алматы, Республика Казахстан
E-mail: batiha_73@mail.ru, altusha_29.95@mail.ru
На занятиях по «Профессиональному русскому языку» в Алматинском технологическом
университете студенты различных специальностей выполняют задания по специфике своей будущей
профессии. Каждое задание направлено на развитие речевых компетенций путем использования
профессиональных терминов. Также студенты изучают основные проблемы, с которыми они могут
столкнуться при выполнении своей работы. Наиболее проблемным является процесс
информатизации технологического процесса, с которым сталкиваются студенты специальности
«Информационные системы». Как будущие специалисты они должны знать не только различные
информационные системы, но и способы их внедрения непосредственно в производство, которое
обычно состоит из нескольких взаимосвязанных технологических процессов. При этом возникает
необходимость обеспечения защиты информации, поскольку информация сопровождает все
производственные технологические процессы, начиная с поиска сырья и материалов и завершая
выпуском готовой продукции.
При этом сам технологический процесс становится частью обширного информационного
процесса, содержащего разнообразные действия (физические, механические) по изменению
состояния информации [1, с. 26].
Информация в переводе с латинского языка означает «разъяснение, изложение, осведомленность».
Информация – это одно из наиболее общих понятий, обозначающее некоторые сведения, совокупность
каких-либо данных и знаний. Информация рассматривается в трех фундаментальных контекстах:
1) информационном, представленном в связи с реализацией данных о внешней и внутренней
среде путем сбора, накопления и переработки;
2) управленческом, раскрывающем процессы развития и функционирования технологических
процессов под воздействием полученной информации, характеризующем степень достижения
предприятием целей;
3) организационном, заключающемся в устройстве и процессе совершенствования самого
производства: его надежности, достоверности осуществленных затрат, полноты реализуемых им
функций, оптимальной структуры и эффективности технологических процессов [2, с. 6].
Информация в процессе производства может подвергнуться утечке, замене, сокрытию, также
большую опасность представляет неправильное использование информации, которое возникает в
случаях ее неполноты или непонятности пользователям. Вследствие этого, разрабатываются
различные способы обеспечения защиты информации.
Защитой информации является реализация комплекса правовых, организационных и
технических мероприятий, направленных на сохранность информации, предотвращение
неправомерного и непреднамеренного доступа и воздействия на них. Собственники и владельцы
информационных систем обязаны принимать меры по защите информации в соответствии с Законом
РК «Об информатизации» [3]. Данный закон выделяет определенные угрозы в отношении
обеспечения сохранности информации о технологических процессах, которые представлены в
таблице 1 вместе со способами обеспечения защиты информации.
350
Таблица 1. Угроза информации и способы ее защиты
Угрозы
Способы защиты информации
1) блокирование информации, т.е. совершение действий,
приводящих к ограничению или закрытию доступа;
регламентация
2) непреднамеренное изменение информации;
управление
3) специальное и непреднамеренное копирование ин-
формации;
препятствие
4) преднамеренное и непреднамеренное уничтожение,
утрата информации;
принуждение
5) использование программного обеспечения без
соответствующей лицензии;
побуждение
6)
действия
по
нарушению
функционирования
информационных систем и программного обеспечения
маскировка
Препятствие заключается в создании барьера. К примерам препятствий относятся блокировки,
которые не позволяют техническому устройству или программе нарушить свою работу, а также
создание материальных препятствий, обеспечение защиты помещений, в которых хранятся
компьютеры и другие технические средства.
Управление есть управляющее воздействий на элементы информационной системы. Такое
управляющее воздействие состоит из различных стадий:
• идентификация лиц, имеющих доступ к информации, соответствующего персонала
(заключается в присвоении к каждому из персонала идентификационного кода);
• опознавание лиц из персонала предприятия по предъявленным идентификационным кодам;
• проверка полномочий в соответствии с регламентом, установленным на предприятии
(соответствие запрашиваемых ресурсов и процедур лицам, обращающимся за информацией);
• регистрация и запись обращений к защищаемым ресурсам;
• реагирование на несанкционированные действия (подача сигналов, отключение интернета,
замедление работы, отказ доступа к информации).
Маскировка представляет собой изменение доступной информации таким образом, чтобы
сделать ее недоступной для лиц, желающих скопировать и распространять информацию. При
маскировке доступ затрудняется благодаря совершаемому комплексу мероприятий по уменьшению
степени распознавания информации. К маскировке относятся скрытие объекта, дезинформация.
Регламентация - способ защиты информации, при котором составляются следующие
мероприятия: разработка правил обращения с конфиденциальной информацией для персонала,
прописанные средства обработки информации, официально разрешенные для использования.
Принуждение - способ защиты, имеющий законодательное основание, поскольку при
принуждении персонал предприятия обязан соблюдать установленные правила обработки, передачи
и использования защищаемой информации под угрозой материальной, административной и
уголовной ответственности.
Побуждение - это способ, при котором персонал соблюдает правила обработки и хранения
информации благодаря внутренним различным мотивам: материальным, моральным, этическим,
психологическим [3, с. 246-247].
Данные способы защиты информации в совокупности оказывают огромный эффект на
производственные технологические процессы на предприятии, который проявляется в повышении
эффективности производства и конкурентоспособности предприятия.
СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ
1. Информационные технологии: Учебник для вузов / Б.Я. Советов, В.В. Цехановский. — М.:
Высш. шк., 2003.— 263 с.
2. Аверченков В. И., Лозбинев Ф. Ю., Тищенко А. А. Информационные системы в производстве
и экономике: учебное пособие. 2-е изд., стер. - М.: Флинта, 2011. - 274 с.
3.Основы информационной безопасности. Учебное пособие для вузов / Е. Б. Белов, В. П. Лось,
Р. В. Мещеряков, А. А. Шелупанов. - М.: Горячая линия - Телеком, 2006. - 544 с.: ил.
4. Закон Республики Казахстан от 24 ноября 2015 года № 418-V «Об информатизации»
[Электронный ресурс] // – Режим доступа:
5. http://online.zakon.kz/Document/?doc_id=33885902#sub_id=670000 (дата
обращения:
20.03.2016).
351
УДК 37.013
КƏСІПТІК БІЛІМ БЕРУ ЖҮЙЕСІНДЕГІ ОҚЫТУДЫ ДАМЫТУ ҮРДІСТЕРІ
Калыкова А.О., ғыл. жет., аға оқы., магистр, Аби А.Қ., 4 курс студенті
Алматы технологиялық универсиитеті, Алматы қ., Қазақстан Республикасы
E-mail: a.oralbekovna@mail.ru
Кез-келген мемлекеттің қазіргі əлемнен мəртебелі орын алуы сол елдегі білім беру саласының
даму деңгейіне тығыз байланысты. Бұл сала үнемі даму үстінде, ашық, икемді, заман талабына жауап
бере алатын, отандық жəне əлемдік тəжірибенің ең озық үлгілерін жинақтаған болуы тиіс. Өйткені,
білім беру дегеніміз мемлекеттің, қоғамның жəне жеке тұлғаның мүдделері үшін оқыту мен тəрбие
берудің мақсатты бағытты үдерісі. Ол жас ұрпаққа көптеген ғасырлар бойы бүкіл адамзат баласы
жинаған білімдерді беріп қана қоймай, сонымен қатар оны келесі ұрпақтарға жеткізу қабілетін
білдіреді
Қазақстан Республикасының Конституциясында кепілдік берілгендей, еліміздің барлық
азаматтары білім алуға құқылы (30-бап). Бүгінде білім сапасына үлкен талап қойылып отырғаны
белгілі. Соған орай барлық деңгейдегі білім мекемелері оқыту үдерісіне инновациялық
жаңалықтарды батыл енгізу үстінде. Мұнда қазіргі заманғы қоғам дамуының алғышарты ретінде
өндіріс пен экономика сұранысы, білім беру мазмұны мен оқыту үдерісі технологияларының өзара
сəйкес келуі маңызды. Бұл міндеттер елімізде тиісті заңнамалар мен арнайы бағдарламалар арқылы
реттелген. Атап айтқанда, Қазақстан Республикасында білім берудің дамытудың 2011-2020 жылдарға
арналған мемлекеттік бағдарламасы еліміздің білім беру жүйесін дамыған елдер моделіне
сəйкестендіруді жəне əлеуметтік-экономикалық тиімділіктерді қамтамасыз етуді көздейді.
Бағдарламаны іске асыру нəтижелері арасында еңбек нарығының сұраныстарына сəйкес келетін,
үздіксіз кəсіптік білім берудің икемді жүйесін қалыптастыру мəселесі де маңызды орын алады [1].
Кəсіби білікті маман елдің экономикалық гүлденуінің маңызды бір факторы, ол еңбек
өнімділігіне де, қоғам үшін де қажет. Болашақ мамандықты жас адамның көбінесе мектеп партасынан
бастап таңдайтыны белгілі. Бұл мəселе жалпы білім беретін оқу орындарын бітірушілердің білім
сапасы мен кəсіптік бейімдеудің өзектілігін дəлелдейді. Осы тұрғыда білім мекемесіндегі оқыту
үдерісін оқушылардың жеке тұлғалық-психологиялық ерекшеліктерін, олардың пəнге деген
бейімділігін ескере отырып ұйымдастырғанда өте тиімді болмақ. Осы себепті қазіргі таңда еліміздегі
оқу орындарында кəсіптік білімге үлкен мəн беріле бастады. Кəсіптік оқытудың басты міндеті –
мектеп, лицей, гимназиялар оқушыларына еңбек технологиясы жəне кəсіптік оқыту пəні бойынша
тəрбие беру жəне кəсіпке даярлау болып табылады.
Кəсіптік оқытудың негізгі бағыты – еңбек жəне кəсіптік қызмет бейіні бойынша болашақ
мамандарды теориялық жəне практикалық даярлау. Бұл ең алдымен мұғалімнің кəсіби деңгейінің
биіктігін, біліктілігі мен іскерлігін, тəрбие мен білімді ұштастыра білуіне байланысты. Кəсіптік
оқыту білім беру, өндірістік-басқару, жобалау сияқты іс-əрекет түрлерін жүзеге асыруға бағытталған.
Кəсіптік оқытудың тиімділігін көтеруге ықпал ететін факторлар қатарында қоғам мен мемлекеттің
қажеттілігі мен сұранысын айқындау, оқытудың мақсатын жүйелеу, оқыту формасын таңдау,
оқушылардың жасына қарай оқу ерекшеліктерін ескеру жəне т.б. бар. Кəсіптік мектеп білім
алушылары (оқушылар) бұлар белгілі бір кəсіп саласына қызығушылығы бар негізгі жəне орта
мектептік деңгейде білім алатын жастар.
Кəсіптік оқыту тұлғаның ең маңызды қасиеттерінің бірі – еңбексүйгіштікке тəрбиелейді. Бұл
ертеңгі іс-əрекет саласына, қоғамдық пайдалы еңбекке моральдық-психологиялық даярлық деңгейін
айқындайтын сапалық қасиетке жатады. Еңбекке қабілеттіліктің қалыптасу дəрежесіне байланысты
əр адам өмірдегі өз орнын табады. Еңбек дағдылары баланың қол жеткізген тəжірибесінің деңгейін,
шеберлік біліктілігін сипаттайды. Еңбек дағдыларын меңгерудің негізгі жолы – белгілі бір теорияға
негізделген кəсіптік оқыту сабағы. Бұл дағдылар ең алдымен арнайы білім салаларына қарай
жіктеледі [2].
Дүние жүзінде оқытудың тиімді жолдары мен əдіс- тəсілдерін іздестіру қарқынды жүріп
жатыр.Жаңа педагогикалық технологияларды дұрыс таңдап алып, тиімді пайдалануды оқытудың
сапасын арттыруға септігін тигізетінін көптеген зерттеу нəтижелері дəлелдеп отырғаны анық. Қазіргі
таңдағы білім беру технологияларының кең ауқымын қарастыра отырып, Г. К. Селевко өзінің
«Қазіргі білім беру технологиялары» деген еңбегінде оларды келесі топтарға топтастырады:
педагогикалық үдерістің тұлғалық бағдарлануы негізіндегі педагогикалық технологиялар
352
(«Ынтымақтастық педагогика»; М.А. Амонашвилидің «Ізгілік-тұлғалық технологиясы»; Е.Н.
Ильинаның жүйесі «Əдебиет пəнін адамды қалыптастыратын пəн ретінде оқыту»); материалды
дидактикалық тұрғыдан жетілдіру жəне қайтадан өңдеуге негізделген педагогикалық технологиялары
(Л.В. Тарасовтың «Экология жəне диалектика технологиясы»; В.С. Библер мен С.Ю. Кургановтың
«Мəдениет диалогы».
Кəсіптік білім беру саласында оқытудың екі түрлі принциптері қарастырылады: жалпы-
дидактикалық жəне тек кəсіптік оқытуға ғана тəн арнайы принциптер.Кəсіби оқыту əдістері – бұл
арнайы жүйе жəне ол логикалы бір ізділікпен іс - əрекет жасайтын инженер – педагог пен кəсіптік
мектеп оқушысының бірлескен қимылы. Осы арқылы оқушылар кəсіптік білім негіздерін меңгеріп,
білік пен дағды, шығармашылық қабілеттіліктерін дамытып, кəсіби шеберліктің қыр – сырын
үйреніп, оның негіздерін қалыптастырады[3].
Кəсіптік оқытудың пəн ретінде өзіндік ерекшеліктері бар. Оған сабақ барысында қолданылатын
əдіс-тəсілдер, оқыту үдерісінің тəжірибемен ұштасуы, үйренген дағдыларды күнделікті өмірде
қолдану жəне т.с.с. сияқты іс-əрекеттер кіреді. Мысалы, сабақ барысында тұтастай педагогикалық
технологиялар қолданылады, олар: технологиялық сызбалар жəне карталар. Технологиялық сызба
дегеніміз – процесс технологиясының шартты бейнесі, ол жекелеген құрамдас бөліктерге бөлінеді
жəне олардың өзара қисынды байланысын білдіреді.
Технологиялық карта дегеніміз – процес барысындағы іс-əрекеттерді ондағы қолданылатын
құрал-жабдықтарды көрсете отырып, біртіндеп, кезең-кезеңмен дəйекті түрде сипаттау (көбінесе
графикалық формада болады).
Білімдерді игеру, дағдылар мен біліктілікті қалыптастыру, қабілеттерін дамыту белгілі бір
тəртіппен келетін үдеріс, оған мынадай кезеңдер кіреді:
Оқу материалын қабылдау;
Ұғыну;
Есте сақтау;
Үйренген дағдыларды практикалық іс-əрекетте қолдану.
Оқыту үдерісінде ең жақсы нəтижеге қол жеткізу үшін бірқатар талаптарды орындау қажет,
олар:
- оқушының оқуға, үйренуге деген белсенді көзқарасы;
- оқу материалын белгілі бір тəртіппен, дəйектілікпен бере білу;
- ақыл-ой жəне практикалық іс-əрекеттің əртүрлі əдіс-тəсілдерін жаттығулар орындау арқылы
бекіту;
- көрнекті құралдарды таңдай білу;
- үйренгендерін іс жүзінде қолдану.
Технологиялық картаны құрастыру мұғалімнен дəлдікті, құрылымдық айқындықты, əдістемелік
тілдің түсінікті болуын, əдістемеге негізделуін талап етеді. Технологиялық жобалаудағы негізгі
объект – оқу тақырыбы. Ол бірнеше сабаққа жалғасуы мүмкін. Мұндағы тақырып бойынша
сабақтардың ең аз саны – 6-8, ал көп саны - 22-24 сабақ болады. Осындай сабақтар жүйесі арқылы
оқу үдерісін басқару тиімділікпен жүзеге асырылады. Əр сабақтың өз мақсаттары бар, ол
тапсырмаларды орындау, оны үй тапсырмасымен үйлестіру сияқты білім беру міндеттерінің тиімді
шешімін табуға негізделеді.
Əлемдік өркениет дамуының заңды көрінісі бола отырып, қоғамды ақпараттандыру бүгінгі күні
жаһандық сипат алуда. Одан бүкіл адамзат қоғамдастығының бір мүшесі ретінде Қазақстан тыс қала
алмайды. Мұндағы басты фактор еліміздің білім деңгейін көтеру арқылы экономикалық əлеуетіміздің
өсу қарқынын нығайту болып табылады. Білім беру жүйесіндегі кəсіптік оқытуды дамыту үрдістері
көрсеткендей, еліміздің бəсекеге қабілеттілігін жоғары деңгейге көтеруге ықпал ете алатын сала
ретінде білім беру жүйесінің барлық құрамдас бөліктерін дамыту арқылы мемлекет алдындағы
маңызды міндеттердің табысты жүзеге асуына қол жеткіземіз.
ƏДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Қазақстан Республикасында білім берудің дамытудың 2011-2020 жылдарға арналған
мемлекеттік бағдарламасы // www.akorda.kz/kz/official_documents/decrees.../f
2. Беспалько В.П. Педагогика и прогрессивные технологии обучения. - М., 2005.- 256c. (36).
3. УстемировК., Шаметов Н.Р., Васильев И.Б. Профессиональная педагогика. Алматы, 2005 - 270с.
(124; 187).
353
УДК 378.147-322:54
ДИСТАНЦИОННОЕ ОБУЧЕНИЕ – НОВЫЕ ВОЗМОЖНОСТИ ОБРАЗОВАНИЯ
Андреева М.Г., науч. рук.,: Лагуткина Е.В., к.х.н.,
Алтайский Государственный Университет, г. Барнаул, Россия
E-mail: lagutkina@chem.asu.ru
Практически все сферы жизни современного человека существенно изменились под влиянием
компьютерных и информационных технологий. Сфера образования не стала исключением, поскольку
информатизация образовательного процесса - это один из важнейших механизмов, затрагивающий
основные направления модернизации всей образовательной системы. Вследствие этого наряду с
традиционными формами образования появилась новая форма обучения - дистанционная, основанная
на современных информационных и коммуникационных технологиях, позволяющая не только
учиться, но и повышать квалификационный уровень ее пользователей.
В свою очередь, электронный курс разрешает сократить или удлинить время обучения по
своему усмотрению. В современном мире «обучение на расстоянии» возможно в любом месте, где
есть компьютер. А материал легко структурировать в соответствие с требованиями, которые
выдвигаются к студентам любого высшего учебного заведения. Сам же студент может заниматься в
любое удобное для него время в зависимости от индивидуальных потребностей.
Важнейшей стороной этих перемен является акцент на развитие сотрудничества самой главной
составляющей учебно-воспитательного процесса - "Преподаватель - Студент" на основе
нестандартных форм и методов взаимодействия, создания научно-методической системы
непрерывного образования (как учителя, так и обучающегося) в рамках единого образовательного
пространства. Успешность обучения и воспитания во многом зависит от того, как сложится этот
тандем сотрудничества, какие формы и методы при этом будут использованы, на основе каких
современных технологий они будут построены.
Развитие дистанционного обучения - это возможный ответ на поставленные вопросы. В основе
дистанционного обучения заложены педагогические технологии разнотемпового обучения,
самостоятельность в самообразовании школьников по различным образовательным областям,
сочетание различных форм и методов взаимодействия преподавателя и студента.
Реализация поставленных целей осуществляется с применением систематизации знаний, а
также отработки полученных знаний в виде системы тестов.Теоретический блок сопровождается
примерами решения задач, причем задачи подобраны разноуровневые, по принципу "от простого к
более сложному".
Дистанционное обучение расширяет и обновляет роль преподавателя, который должен
координировать познавательный процесс, постоянно усовершенствовать преподаваемые им курсы,
повышать творческую активность и квалификацию в соответствии с нововведениями и инновациями.
В рамках академической мобильности студенты химического факультета Алтайского
госуниверситета выполняют свои исследовательские и квалификационные работы в научно-
исследовательских и образовательных учреждениях, находящихся в других регионах России. Это
влечет и существенное увеличение доли самостоятельной работы студентов, причем самостоятельная
работа студентов должна непрерывно контролироваться.
Курс «Практикум по методике преподавания химии» призван обеспечить методическую
подготовку студентов к работе в общеобразовательных учреждениях: формирование методической
системы теоретических знаний и практических умений осуществления обучения химии в
общеобразовательном учреждении.
Ведущим методологическим подходом при отборе содержания, форм и методов изучения
дисциплины является личностно – деятельностный подход, позволяющий вычленить в качестве цели
методической подготовки становления личности преподавателя химии. Поэтому целью изучения
студентами дисциплины является не только приобретение ими теоретических знаний и практических
умений по методике обучения химии, не только приобретение опыта профессиональной
деятельности, но и их индивидуального развития, становления, совершенствования в направлении
будущей педагогической деятельности.
Основной упор в планировании, проектировании курса и организации его изучения делается на
структурирование материала курса, четкое целепологание деятельности студентов при изучении
354
курса в целом и при изучении материала на каждом занятии в отдельности, четкую организацию
познавательной деятельности студентов при помощи системы формирующих заданий.
Для изучения материала дисциплины предусмотрены разные формы учебной деятельности
студентов. Основными среди них являются лекции, практические занятия, самостоятельная
внеаудиторная работа.
На основании информационного поиска и анализа литературных источников установлено, что
актуальной проблемой организации самостоятельной работы студентов с использованием
технологии дистанционного обучения является обеспечение достаточного уровня качества ее
изучения.
Разработана теоретическая модель системы заданий по дисциплине «Практикум по методике
преподавания предмета химии», представляющая собой целостность проведения текущего и
промежуточного контроля.
Материалы работы представлены на образовательном портале АлтГУв системе MOODLE.
Исходя из выше сказанного, можно с уверенностью сказать, что в современных условиях
широкого внедрения информационно-коммуникационных технологий в сферу образования за
дистанционным обучением - будущее.
СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ
1. Хуторской, А.В. Дистанционное обучение и его технологии. /А.В.Хуторской .– №36 -2002
2. Хуторской, А.В. Интернет в школе. Практикум по дистанционному обучению/ А.В.
Хуторской. – М.: ИОСО РАО, 2000
3. Хуторской, А.В. Ключевые компетенции как компонент личностно-ориентированной
парадигмы образования. Народное образование / А.В.Хуторской. – 2003.- № 2
4. Хуторской, А.В. Два подхода к дистанционному обучению. EIDOS-LIST. -1999- Вып. 3.4.-
http://www/eidos.techno.ru/list/serv.htm
5. Шиндяпина, И. А. Ключевые компетенции в обучении химии (из опыта работы). Интернет-
журнал "Эйдос". - 2007. - 30 сентября.
6. Интернет ресурсы.
УДК 53(0758)
Достарыңызбен бөлісу: |


title: ПРОБЛЕМА ЗАЩИТЫ ИНФОРМАЦИИ О ТЕХНОЛОГИЧЕСКИХ ПРОЦЕССАХ


ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ГРАФОЛОГИЧЕСКИХ СХЕМ НА ЗАНЯТИЯХ ПО ФИЗИКЕ
Андрюхина Ю.В., Кан Н.А., науч. рук., Жуманова К.М., к.х.н.,
Алматинский технологический университет, г. Алматы, Республика Казахстан
E-mail: funny_241994@mail.ru
В последние годы проблема метода обучения привлекает к себе особое внимание
педагогической науки. Но этой проблеме выполнено немало исследований, в передовой
педагогической практике зафиксировано много интересных находок применения эффективных
методов обучения. Так, например, чтобы преподавание физики было наглядным, чтобы учащиеся
сознательно и прочно усваивали материал, чтобы постоянно поддерживались внимание и интерес к
предмету, надо умело использовать такие вспомогательные примеры, как применение
инновационных методов обучения. Появление и развитие активных методов обусловлено тем, что
перед обучением встали новые задачи: не только дать учащимся знания, но и обеспечить
формирование и развитие познавательных интересов и способностей, творческого мышления, умений
и навыков самостоятельного умственного труда. Выделяют три уровня активности: активность
воспроизведения, активность интерпретации, активность творческая. Основные виды инновационных
методов обучения: работа в малых группах, проектная технология, опережающая самостоятельная
работа, модульное обучение, контекстное обучение, развитие критического мышления, проблемное
обучение, индивидуальное обучение, обучение на основе опыта, информационно-коммуникационные
технологии.Графологическая схема (ГС) представляет собой как краткий тезис лекции в виде схем,
формул, графиков, терминов, символов, чисел, названий которые в определенной мере отражает
отдельные элементы изучаемого материала.В настоящей работе мы предлагаем использовать ГС как
один из методов инновационного обучения.
355
Графологическая схема помогает лектору:
наглядно представить весь изучаемый материал;
сконцентрировать внимание на отдельных, наиболее трудных местах изучаемого материала;
многократно повторить изучаемый материал;
быстро, без больших временных и энергетических затрат проверить восприятие и понимание
аудитории;
выделить главное, образно и четко представить различные моменты в своем изложении;
Графологическая схема помогает студенту:
способствует развитию логического мышления;
глубже разобраться в изучаемом материале, вычленить вопросы связанные с отдельным
положением конспекта и с помощью лектора понять данный материал;
легче запомнить изучаемый материал, то есть для закрепления в памяти зрительных образов
предметов и явлений, для лучшего запоминания формул, числовых данных и т.д.
используя графологическую схему при ответе грамотно и точно изложить материал;
приводить в систему полученные знания, особенно при повторении;
приводить к усилению познавательной активности студента;
при самостоятельной работе студента с учебником, помогает восстанавливать по памяти
изложенный материал;
вызывая интерес и любопытство студентов сконцентрирует их внимания.
Таким образом, исследование ГС является эффективным средством глубокого усвоения
материала. На уроках обобщения и систематизации знаний, было проверено влияние использования
такого метода как конструирование учащимися ГС на качество их знаний. Главной целью при
изучении ГС являлось углубление и закрепление теоретических знаний при их обобщении и
систематизации, краткое представление изученного материала в рациональной логической
последовательности.
И в заключении в качестве примера мы предлагаемГС по теме: «Строение атома» и
«Радиоактивный распад». Приложение в докладе.ГС «Строение атома»:
= П
=
= П
=
; = Пр
=
1. почему линейчатые
спектры
2. как обьяснить
периодичность
Источник
Свет
Атом
Модель Томсона
1903
Р
е
Вывод
Сложность
Спектры
356
1.
преимущество
2. высокая монохраматичность
3. большая масса
= 7296
= 6,5 ∗ 10
кг
=
2
4 sin 4
sin
4
=
=
=
2
=
2
4П
;
= 5Мэв,
2 < 10 атом
СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ
1. Трофимова Т.И. Курс физики: Учебное пособие, 11-е изд., стер. - М.: Издательский центр
«Академия», 2006г.
2. Савельев И.В. Курс общей физики том 3. - М.: Наука, 1970.
UDC 811.111
THE BACKGROUND LEXIS CONNECTED WITH AMERICAN EDUCATION SYSTEM
A.B. Bakytzhanova, R.B.Imanaliyeva, associate professor,
Taraz Innovative Technologies University, Taraz city, Kazakhstan
E-mail: rimanali@yahoo.com, aika.bakitzhanovna@mail.ru
American background vocabulary in the education system of American English is unique and reflects
the realities of American life. For this reason there are not enough vocabulary equivalents for the background
education vocabulary in the Russian and Kazakh languages. So, his vocabulary presents difficulties in its
assimilating and perception in teaching process.
Background vocabulary in the sphere of American education is lingua-cultural vocabulary which has its
own lingua-cultural peculiarities has its own background characteristics, and its own unique etymology [1; 2].
Linguistics studies language as a cultural phenomenon. This is a vision of the world through the prism
of the national language.Volume of the background knowledge is defined by the lexical units itsnational
cultural component and semantic organization is cultural marked by vocabulary. These aspects are important
in functional-stylistic studies. The most prominent researches of lingua-cultural issues are the following:
V.A. Maslova, V.V. Vorobyov, V.N. Teliya, V.V. Vinogradov, E.M. Vereshchagin, V.G. Kostomarov.
These scholars study historical and modern lexicology, associates of languages and cultures [3].
Модель Резерфорда
1911 г.
Расчеты
357
The US educational system is a very decentralized one and schools are variety are varity greatly
between the states. There are three levels of subsidizing of education: federal, state and local. They subsidize
3-5 per cent on a federal level, about 20 per cent on a state level and 70-80 per cent on a local level. The
analysis of cultural concepts serves also a key to understanding national prototypical models of peoples’
behavior in different situations that are often culturally and socially based.
Thematic classification of background lexis connected with education in American English, it includes
the types of schools, administration, and organization, students, degrees, grades, financing, curriculum,
examinations, extra- curriculum activities and academic calendar.
Education systems of the world are variety widely in terms of structure and curricular content. There
are many different types of schools: elementary school, secondary school, a boarding school, a
comprehensive school, a graduate school, an infant school, a middle school, the modern schools, public
schools, private schools and homeschooling. in American education the students may be caiies as a
freshman, a sophomore, junior, senior, undergraduate and graduate student. Higher education institutions
commonly offer master’s, doctoral, academic certificates and professional degrees [4].
Affixation is one of the most productive ways of word-building throughout the history of English. It
consists in adding an affix to the stem of a definite part of speech. Affixation is divided into suffixation and
prefixation.Suffixation. The main function of suffixes in Modern English is to form one part of speech from
another, the secondary function is to change the lexical meaning of the same part of speech. For example:
education, librarian, literary, military, teacher, lecture, chancellor, writing, proctor, tuition, administration,
faculty, translator, organization. Prefixation is the formation of words by means of adding a prefix to the
stem. In English it is characteriud by forming verbs. Prefixes which are can be classified according to the
nature of words in which they are used: prefixes used in notional words and prefixes used in functional
words. Prefixes which are used in notional words are proper prefixes which are bound morphemes. Prefixes
used in functional words are semi-bound. For example: Preschool, Pre-Elementary, undergraduate, Vice-
President, cooperation, pre-class, rewrite.
Shortening is the process and the result of forming a word out of the initial elements (letters,
morphemes) of a word combination. For example: B.A, B.S, SAT, PSAT, GCSE, ACT, TOEFL, BSC.
Compound words are inseparable vocabulary units. They are formally and semantically dependent on
the constituent bases and the semantic relations between them which mirror the relations. The meaning of the
compound is first of all derived from the’ combined lexical meanings of its components. The semantic
peculiarity of the derivational bases and the semantic difference between the base and the stem on which the
latter is built is the most obvious in compound words. Compound words with a common second or first
component can serve as illustrations. Some examples of common compound words: sophomore, freshman,
workbook, notebook, weekend, undergraduate, timetable, sportsman, outline, newspaper, handbag,
handwriting, homework, crossword, classmate, classroom, breakfast, background, artwork.
Lexico-semantic ways of formation of educational words are various. The American English words in
the system of education include words formed with the help of affixation, compounding and shortening.
REFERENCES
1.·V.V. Vorobyov. Linguistic Culturology: Theory and Methodology.1997.
2. Постовалова В.И. Картина мира в жизнедеятельности человека. Роль человеческого фактора
в языке. Язык и картина мира. 1988.
3. Маслова В.А. Лингвокультурология. Москва. 2001.
4. Merriam-Webster’s Dictionary of English Usage. 1994.
ƏОЖ 93/94
ҰШҚЫР ОЙЛЫЛЫҒЫМЕН ДАРАЛАНҒАН СТУДЕНТ-ЖАСТАРДЫ ШЫҢДАУДАҒЫ
«ҚАЗАҚСТАН ТАРИХЫ» ПƏНІНІҢ РӨЛІ
Ахатаева К.Б., ғыл. жет., п.ғ.к., Аязбаева Б.К., магистрант
Алматы технологиялық университеті, Алматы қ. Қазақстан Республикасы
E-mail: barshyn_92@mail.ru
Қазіргі кезеңдегі ең өзекті мəселенің бірі – бəсекеге қабілетті, еңбек нарығында сұранысқа ие
бола алатындай кəсіби маман дайындау. Бұл жоғары оқу орындарында білім сапасын арттыру
358
əлемдік білім кеңістігінің тəжірибелерін игеру арқылы ғана жүзеге асады. ҚР 2011-2020 жылдарға
арналған білім беруді дамытудың мемлекеттік бағдарламасы еліміздің индустриалдық-инновациялық
даму аясында білім беру саласына жаңа тұрпаттағы міндеттерді жүктеп көрсеткен [1].
Жаңа білім ғасырында теориялық білімді терең меңгерген, жаңа технологиямен қаруланған,
жан-жақты білімді, білікті маман ғана еліміздің болашағына өз үлесін қоса алады.
ҚР Президенті Н.Назарбаев: «Тəуелсіз елдің тірегі – білімді ұрпақ, ал білімді қалыптастыратын
шəкірт бойына ұлттық таным рухани сананы сіңіретін орын – оқу орындары болып табылады» деп
айтып көрсеткен [2].
Соған орай, білім мен ғылымның дамуы кез келген мемлекет экономикасының тұрақты əрі
орнықты дамуының негізгі факторы болып табылады. Бəсекеге қабілетті адам капиталы – елдің
болашағы. Ал елдің болашағы – жастар. Кез келген мемлекеттің ертеңі – сол білімді жастардың қо-
лында. Жақын арада ұлттық телеарнадан бұрынғы мəжіліс депутаты, қоғам қайраткері М.Əбеновтың
жобасы бойынша білім, ғылымдағы жастардың рөлі жайында өзекті мəселелер қозғалды.
Қазіргі əлемдік стандартқа сай келетін, еліміздегі «Назарбаев – зияткерлік білім орталығы»
жетекшілерінің жауапты маманы К.Шамшидинова мынадай ой-пікірлерімен бөліскен еді: «Қазіргі
уақытта оқушылардың өз ойларын еркін жеткізе алмаудағы сыни тұрғыдан ойлау əрекеттерінің
талапқа сай келмейді» - дей келе, жан-жақты дəлелдер келтірген еді. Егер де білім алушыларды, яғни
оқушылар мен студенттерді «дұрыс ойлауға» үйретпесе, оған фактілерді бағалау, орынды
жағдайларда дəлелді аргументті келтіре отырып, қарсы келуді үйретпесе, онда оқиғаны бағалау, өзіне
баға беру, сын көзбен қарай білуге үйрету мүмкін емес.
Сол сияқты, К.Шамшидинова білім алушылардың өз бетінше білім алудағы əдіс-тəсілдерді
жетілдірудің күн тəртібіндегі басты мəселе болып қала беретіндігіне тоқталды. Өз бетінше білім алу –
əрбір білім алушының қажеттілігіне орай оқытушының немесе ғылыми жетекшінің басшылығымен
жеке, сондай-ақ ұжымда жүретін белсенді танымдық əрекет. Ең алдымен, шығармашылық əлеуетті
дамытудың негізі ретінде білім алушының бойында төмендегідей сапалардың болуын талап етеді:
Өз бетінше білім алудың негізі ретінде қолданылатын шығармашылық, оны дамыту
жайлы терең де, тыңғылықты білімнің болуы;
Өз бетінше білім алудың ізденушілік əрекеттер жасай алу біліктерінің дамыған болуы;
Өзінің танымдық əрекетін əрекетін өзі ұйымдастыра білуі (өз бетінше білім алудың
көздерін, формаларын таңдай білу, шығармашылық əрекетті өз бетінше бағыттай алуы, т.б.)
Əрине, білім алушылардың өз бетімен тапсырмаларды орындау барысында оқытушының
қадағалап, кеңес бергені дұрыс.
Кейбір студенттердің интернет көздерінен дайын материалды көшіре салып, ішкі мазмұнын өзі
түсінбей əкеле салатындардың кездесіп қалатыны жасырын емес. Баяндама, реферат тапсырмаларын
шатастырып орындайтындардың бастапқы кезде жиі кездесетіндігін, оған пəн жүргізушінің дер
кезінде көмектесуінің нəтижесінде дұрыс жолға қойылатындығын үнемі тəжірибе жүзінен
байқаймыз. Кредиттік технологияның оқу үдерісіне енгізілуіндегі студенттердің өз бетімен
ізденушілік-қабілеттерін арттырудағы мүмкіндіктер мол.
Олай дейтініміз, мысалы «Қазақстан тарихы» пəнін университеттің барлық мамандықтары бір
семестр оқып, мемлекеттік емтихан тапсырады. Жұмыс оқу бағдарламасындағы дəріс – 30 сағатты
құраса, студенттердің өз бетімен жəне оқытушымен бірлесіп орындау тапсырмаларының жалпы сағат
саны – 90. Кең ауқымды тақырыптарды елу минуттың ішінде дəріс бойынша қамтыдық дей алмаспыз.
Мектеп бағдарламасынан таныс тақырыптардың ғылыми жағынан мəн беретініміз, осындай сауал-
дардың жауаптарын семинар сабақтарында əрі қарай қарастыратынымыз заңды қамтитыны сөзсіз.
Студенттердің Силлабус – жұмыс оқу бағдарламасындағы тақырыптардың орындалу тəртібі
анық көрсетілген. Презентация, эссе, жоба, реферат, баяндама тағы басқа тапсырма түрлері берілген.
Бұл тапсырмалардан бөлек, ойы ұшқыр, тарих пəніне деген қызығушылығы басым студент – жастар
тест түрлерінен сауалдар дайындап, өзара білімдерін анықтаса, басқалары «Сөзжұмбақ», «Ой
жұмбақ» құрастырып, аудиторияның тым-тырыс, ойға шомған кезеңі нағыз білім сайысына айналып
кететінін аңғарамыз. Өзара бəсекелестік, сөйлеу мəдениеті, нақты жауаптарға дəлел келтіру, пікір
білдіру – бұл тарих пəнінің еш боямасыз құбылысы.
«Тарихтың тағылымы неде?» - деген сауал төңірегіндегі əрбір студенттің берген жауаптары
өзіндік ерекшеліктерімен құнды.
Мысалы, ЭжБФ, менеджмент мамандығының 1-курс студенті Жақып Меруерттің ойы мынадай:
«Тарихтың тағылымы бізден ел қамын ойлайтын естелікті тілейді, - дей келе, Елбасы сөзімен
байыптасақ. «Ия, ғасырлар бойы жинақталған ұлт пен ел игілігі келешек ұрпаққа мұрты бұзылмай,
жүйеленіп, айшықталған күйінде жетуге тиіс. Бүгінгі күніміз ертең-ақ тарихқа айналады. Ол тарихта
359
жаңа заманды бастаған серпінді Қазақстанның мəдени талғамы мен парасаты биік көрінуі керек.
Осылай деп сенеміз жəне осы жолда аянбай еңбек етуіміз қажет емес пе?!». Ал тарихты танып білу –
ұрпақ парызы. Қазіргі таңда жас ұрпақты тəрбиелеуде өз халқының тарихын, ұлт мəдениетін
зердесіне түйген Отаншыл азамат қалыптастыру кезек күттірмес мəселе».
Міне, өзінің тарих алдындағы парызын терең түсініп, елдікпен байланыстырудағы студент-
тердің пікірлері ұшан-теңіз. Осындай пікірден соң, тарихтың əрбір тақырып мазмұнына бей-жай
қарамайтын, себеп-салдарын анықтауға бейім жастар жетіп артылады. Осындай қасиеттерін пəнді
жүргізу барысында, проблемалық сауалдар туындағанда салмақты жауаптарымен даралатыны анық.
Ал ЭжБФ, менеджмент мамандығының 1-курс студенті Əділ Динараның «Қазақ хандығының
саяси өрлеуіндегі Хақназар ханның рөлі» атты ізденіс жұмысы ҚР Президенті Н.Ə.Назарбаевтың
«Тарихты білмеген елдің болашағы да бұлыңғыр болады» деген қанатты сөзімен бастап, құжат
деректерін ұтымды қолдана білген. Хақназардың қазақ халқының ішкі жəне сыртқы саясатындағы
əкесі Қасым ханның жолын жалғастырғандығын, көршілес мемлекеттермен дипломатиялық қарым-
қатынастағы рөлін күшейтіп, дипломатиялық дарыны мол тұлға екендігін, бүгінгі Елбасының
тактикасымен байланыстыруы құптарлық іс.
Динара жұмыс соңында былай дейді: «Күйреген рухты қайта көтеру – міне басты мақсатымыз.
Қазіргі жастар, болашақ зиялы қауым, «Сіз» бен «Біз» болып қайсар рух пен қара күшті қару етіп, ұлт
санасын оята білген жандарды дəріптеп, құрмет тұтуымыз қажет деп есептейміз»[3] - деп
замандастарына, өз ортасына ұлт тарихының құдіретін түсіне білуге шақыруы – ойы ұшқыр, елін
сүйетін дара студент, ертеңгі білікті азаматшаның жан айқайы десек артық айтқандық емес.
Сонымен, кез келген ұлт өзінің төл тарихын білуге ұмтылатыны табиғи құбылыс. Ең негізгісі –
«Біз, қазақ кімбіз?» - деген сауалдың жауабын тарих беретінін, егер тарихи сананы өз дəрежесінде
қалыптастыра алмасақ, елімізде дұрыс идеология болмайтыны шындық. Т.ғ.д., профессор
М.Қ.Қойгелдиев: «Болашақ елді басқаратын азаматтар жоғарғы оқу орындарынан өз ұлтының
тарихын білмей шықса, олар қалайша басшылық қызмет жасайды, əрі-беріден соң елді қалай
басқарады? Елі мен жерін сүйетін жастарды даярлаймыз десек, онда оқытуды жаңа сапалық дəрежеге
көтеруіміз керек»[4] - деп айтып кеткен.
Қорыта келе, тарих халықтың жан дүниесінің көрінісі, оның алтын қоры. Сол себепті де, бүгінгі
ұрпақты адамзат жасаған материалдық жəне рухани игіліктерді мирас етіп, оларды еселеп бере
алатындай тəрбиелеу – салауатты қоғамның мəңгіден келе жатқан тілегі екендігін естен
шығармағанымыз абзал.
ƏДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. ҚР 2011-2020 жж. білім беруді дамытудың мемлекеттік бағдарламасы, Астана, 2010 ж.
2. ҚР Президенті Н.Ə.Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы, Егемен Қазақстан, 2007 ж. 1-
наурыз
3. Тарих толқынындағы халық, Егемен Қазақстан, 2013 ж. 6-маусым
4. ҚР тарихи сана қалыптасуының тұжырымдамасы, Егемен Қазақстан, 1995 ж. 30-маусым.
ƏОЖ 1/14
СƏЙФ САРАЙИ ШЫҒАРМАЛАРЫНЫҢ ТƏРБИЕЛІК МƏНІ
Бижанова М. А., ф.ғ.к., Бижанов Ə. А., мұғалім
Ғ. Мұратбаев атындағы орта мектеп, Шу қ.,
Алматы технологиялық университеті, Алматы қ. Қазақстан Республикасы
E-mail:
vip.bizhanov_aset@mail.ru,
meru190284@mail.ru
Сəйф Сарайи – Алтын Орда дəуірі əдебиетінің аса көрнекті өкілдерінің бірі. Сəйф Сарайи ақын,
жазушы жəне аудармашы ретінде түркі тілдес халықтардың мəдениеті мен əдебиетінің дамуына зор
үлесін қосқан.
XIV ғасырдағы түркілік терең ойлы ақындарының қатарында аталатын Сəйф Сарайидің жеке
өмірбаяны туралы мəліметтер аз болғанымен, біздің ғасырымызға дейін рухани мұра болып жеткен
«Гүлстан би-т-түрки» шығармасының маңызы зор деген ойдамыз. Онымен қоса «Жəдігернама»,
«Сүһаил мен күлдірсін» атты шығармасы да қазіргі заманымызға дейін жетіп отырғанын айта аламыз.
360
Сəйф Сараидің шығармашылығында поэзия мен проза қатар болғаны жəне олардың бірін-бірі
толықтырғаны белгілі. Өйткені, бұл еңбектер нағыз этикалық принциптер негізінде жазылған
шығармалар қатарына жатады.
Ақын адам бойындағы ең асыл қасиеттерді əділдікті, мейірімділікті, ізгілікті, жомарттықты, т.б.
мадақ-тайтын қызықты хикаяларға көбірек назар аударғанын байқауға болады. Оның хикаят-тарында
достықтың қадірін көтеру, əрқашан жақсылық үшін қызмет етуге дайын болу сияқты ойлар молынан
байқалады. Ойшылдың бұл ойларын төмендегі шумақ дəлел болады:
«Қиын күнде қол ұшын берген – нағыз дос,
Жайшылықта доспын деген – жай сөз.
Дос – зынданда жатқанда керек,
Дастархан үстінде – дұшпан да дос»[3 1] – деп дұшпан мен пен достың айырмасын білуді
ескертеді. Патшалар туралы тараудың 28 хикаятында айтылған. Бір хикаяда:
«Бір күресші палуан үш жүз алпыс күрес тəсілдерін білетін еді. Əр күні əр түрлі тəсілмен
күресетін. Шəкірттерінің ішінен бір көркем жігітке ықыласы ауып, үш жүз елу тоғыз түрлі күрес
тəсілін үйретеді. Жігіттің палуандығы жоғары дəрежеге жетті, бұл елде қандай күресші бар еді,
баршасын жықты.
Бір күні патшаға келіп, жер өбіп тұрып: – Ұстазымның менде тəрбие хақы бар, қуат жəне
өнерде де одан артықпын, – деді.
Бұл сөз патшаға ұнамады. – Күрестіріңдер!, – деп бұйырады. Жігіт есірік піл сияқты ортаға
шығып: – Темірден тау болса да жерінен қопарғаймын,– деп даңдайсыды. Ұстазы (мұның) күш
жағынан артық екені біледі. Ол бір тəсілі бұдан жасырып еді, соны амалға келтірді. Жігіт қорғана
алмады. Жігітті көтеріп, ауадан жерге ұрды. Халық шулап кетті.
Патша: – Ұстазына шапан жауып, сыйлық беріңдер,– деді. Жігітке: – Сен ұстазыңмен таластың.
Одан ештеңе шықпады,– деп кінəлады. Жігіт: – Ол менен күш жағынан басым болмады, бəлкім күрес
тəсілінен біреуін жасырып қалған, сол арқылы жеңіске жетті,– деді.
Ұстазы айтты: – Бəлі, ол тəсілді бүгін үшін жасырып едім. Өйткені, данышпандардың – Досыңа
сондай дəрежеде жəрдем ет, кейін дұшпан бола қалса, сені жеңе алмайтын болсын» деген сөзі бар,–
деді.
Не опа жоқ бұл əлемде,
Не кісі қылмады жаһанда оны.
Менен оқ атуды үйреніп кеткен,
Соңында қылды ол нысана мені.» [4, 2,28б].
Мəселен, «Дұшпанға рақым етпе, сен қолға түссең, ол саған рақым етпес» деген
тұжырымдарының төркіні түркілік тарихи кезеңдегі жаугершілік өмір салтынан хабар береді.
Сонымен қатар адамаралық қатынастағы сенімнен гөрі күмəннің басымдығын көрсетеді.
Шығармада автор жақсылық пен жамандық, қатыгездік пен мейірімділік, патша мен диқан,
шындық пен өтірік, əке мен бала, күйеуі мен əйелі, інісі мен ағасы, т. б. аралық қарым-қатынасы,
үндестігі қандай болу керек деген сауалға жауап беруге тырысады. Осы қатынастардың барлығында
этикалық өлшем жетекші рөл атқарады.
Сарайидың адамдар арасындағы қатынастардың ішінде негізгілердің бірі ретінде отбасындағы
еркек пен əйелдің арасындағы қарым-қатынастың маңыздылығы аталады. Яғни, қай заманда
болмасын адамның отбасындағы өзара түсіністік ең жоғарғы құндылықтардың бірі екендігін
ортағасырлық ақын төмендегі жыр жолдарымен əдемі жеткізе білген деген ойдамыз:
Əйелің – адал жарың, оны сүй əзиз ер,
Əрбір ауыр жағдайда дəйім сені демер.
Оған дос бол, оны сүйіп көңіл бер,
Оның сөз теңізінен гауһарларын тер.
Түркілік ойшыл отбасындағы адалдықтың адам үшін үлкен маңыздылығын атай келіп,
пенденің сүйіп қосылған жары бірте-бірте нағыз досына айналуы тиіс деген даналық ойды
тұжырымдайды. Жалпы еркек əйел арасындағы қатынасты шығыстық ақындар барынша нəзіктікпен,
сезіммен жырлай білген жəне оның маңыздылығын кейінгі ұрпаққа терең даналықпен жеткізіп
отырған.[5 3 , 510б].
Ақын осы мəселелердің біріне қатысты хикаяларды айтумен шектеліп қалмайды. Сонымен
бірге, ол өзі əңгіме етіп отырған моральдық, этикалық мəселелер жайында философиялық түйін
жасайды. Автордың мұндай шешімдері көбінесе өлең-жыр түрінде берілген. Əке мен баланың қарым-
қатынасы туралы хикаядан бір мысал келтірейік.
361
«Бір сұлтанның үш баласы бар еді. Екеуі ұзын бойлы, келбетті, ал біреуі қысқа бойлы еді. Бір
күні сұлтан қысқа бойлы ұлына ашу-ызалы көзімен қарады. Баласы бəрін ақылымен ұқты да, əкесіне
айтты: Ей, əке, ұзын бойлы ақымақтан, қысқа бойлы ақылды жақсы» [6, 4 48б].
«Түркі тіліндегі Гүлстанда» мынадай бір əңгіме бар: Бір топ қарақшылар қылмыс үстінде қолға
түседі. Солардың ішінде бір жас бала бар екен. Қарақшыларды соттап жатқан кезде патшаның уəзірі
əлгі баланы өлімнен аман алып қалады, əрі өз үйіне апарып тəрбиелейді. Сол қарақшы бала өсе келе
өзін өлімнен алып қалған уəзірді де, өзіне қамқорлық жасаған тəрбиешісін де өлтіріп, тауға қашып
кетеді. Баласы тауға барып, өлген қарақшы əкесінің орнын басады. Бұл əңгіме арқылы С. Сарайи
оқырманына:
«Бөлтірігі бөрінің,
Қасқыр болып шығады.
Қанша бағып-қақсаң да,
Басыңды көрге тығады» – деген екен. [1 5 ,260б]
Адамның оң қасиеттерінің ішінде С.Сарайидің аса мəн берген сипаттарының бірі – сабыр мен
қанағат. Адам баласы түрлі қиындыққа тап болғанда, ақылды, ашуға жеңдірмей сабырлы болуға
шақырады.
«Біреудің көңілін ренжітетін хабар естісең,
сабыр қыл, оны басқа біреу айтсын.
Əр іс сабырмен істеледі. Асығыстың арты пұшайман.
Асығыс істің құны жоқ» [2, 6 134б] – деп жақсылықтан үміт етсең, сабыр ет. Алла сабырлықты
сүйеді, əр қасіреттің соңы қуаныш деген ойға тоқталады. Сабырлыққа шақыру жалпы түркі
менталитетінің тереңіндегі құбылыс болып табылады.
Қазақ философиялық ойының көтерген басты мəселелерінің бірі адамның рухани жетілуі
болып табылады. Ол үшін адамға өз нəпсісін тыю
басты қағидаттардың бірі. Солардың ішінде қанағат, нысап сияқты қасиеттер жайында С.
Сарайида өз шығармашылығында зерделеген болатын. Ойшылдың:
«Ашкөз адам бар жаһан малына тоймайды,
қанағатты адам бір үзім нанға тояр.
Мол мүлік жинап бай болғаннан гөрі,
қанағат қып бай болған жақсы» - деген ойлары қазіргі замандада өзінің маңызын жоғалтқан жоқ.
Міне, осындай даналық тағылымдарынан құралған хикаяттардың біздің жаңғырған
технологиялық құндылықтар заманымыз үшін философиялық сипаттама ретіндегі құндылығы зор
деген ойды тұжырымдаймыз.
ƏДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Ə. Керімүлы. Əдеби жəдігерлер 7 кітап. kitap.kz/books/Zhadiger7
2.
Əдеби
əлем.
Қазақстандағы
алғашқы
əдебиет
порталы.
Сайф
Сараий
www.kazakhadebieti.kz/index
3. Қазақ халқының философиялық мұрасы. 20 томдық. Ортағасырдағы түркі ойшылдары. 5том
Астана: Аударма, 2005.-562б.
4. Қазақ əдебиетінің тарихы. 10 томдық. Алтын Орда дəуірі мен қазақ хандығы тұсындағы
əдебиет. 3 том. Алматы: ҚазАқпарат,2008.-536 б.
5. Келімбетов Н. Ежелгі дəуір əдебиеті (Қазақ əдебиеті бастаулары). Алматы: Атамұра, 2005.-336 б.
6. Қыраубаева А. Ғасырлар мұрасы. 5 томдық шығармалар жинағы. 1-том. Томды баспаға
əзірлеген: Л.Мұсалы. Алматы: «Өнер», 2008. — 304 бет
ƏОЖ (004)
Достарыңызбен бөлісу: |


title: ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ГРАФОЛОГИЧЕСКИХ СХЕМ НА ЗАНЯТИЯХ ПО ФИЗИКЕ