title: Полигибридті будандастыру

text:
Генотиптері мына төмендегідей өсімдіктер қандай гаметалар түзе апады:а) АаВВСс: ә) ааВbСс; б) АаВbСс; в) АаВbСсDd; г) ААВbССDd; ғ)AaBbCcDd; д)AABBCcDd.
Бұршақ тұқымдасының тегіс пішіні А, бұдырлы а-ға, сары түсі Вжасыл в-ға және гүлінің түсі қызыл С түсі ақ с-ға қарағанда басым келеді. Мына төмендегідей жолдармен будандастырғанда алынатын ұрпақтардың фенотиптерін анықтаңдар: а) АаВВСс х ааbbсс; ә) АаВbСс х ааВВСС; б)АAВВСс х AаВbСС; в) ААВbСС х ааВbсс; г) ааbbСС х АаbbСС.
Төрт жұп белгілері бойынша айырмашалықтары бар гомозиготалы өсімдіктер буданластырылған: а) Ғ1-дегі будан өсімдіктерінің фенотип бойынша саны мен кластарының арақатынасын; ә) Ғ2-дегі будан өсімдіктерінің генотип бойынша кластарының санын анықтау керек.
Генотипі гетерозиготалы АаВbСсDdөсімдігі рецсссивті гомозиготалы өсімдікпен будандастырылған; а) алынған ұрпақтағы генотип бойьнша кластар санын; ә) ұрпақтың қанша бөлігінде төрт доминантты геннің түгел бар екенін; б) ұрпақтың қанша бөлігінде төрт түрлі рецессивті ген болатынын анықтау керек.
Гексагибридгі будандастыру жүргізілген: Ғ2-дегі генотиптерді және фенотиптер бойынша кластар санын анықтау керек.
Тұқымының түсі мен пішіні бойынша гетерозиготалы ақ гүлді бұршақ өсімдігін өздігінен тозаңдандырғанда болатын фенотипті ажырауды анықтау керек.
Тұқымы мен гүлінің түсі бойьшша гетерозиготалы тұқымы бұдырлы бұршақты өздігінен тозаңдандырғанда болатын фенотиптік ажырауды анықтау керек.
Түқымының түсі мен пішіні, сол сияқты гүлінің де түсі бойынша гетерозиготалы бұршақ өсімдігі рецессивті гомозиготалымен будандастырылған. Ғ1-дегі фенотип бойынша ажырауды анықтау керек.
Адамда алты саусақтылық (полидактилия), жақыннан көру және кіші азу тістің болмауы аутосомалық доминантты белгілер. Ерлі- зайыптылардың екеуі де осы аталған үш жұп белгі бойынша гетерозиготалы болса, ол отбасында дүниеге келегін балалардың фенотиптері жөнінде не айтуға болады?
Шешесі алты саусақты, әкесі жақыннан көретін, ал үшінші жұп белгі бойынша екеуі де сау отбасында туған екі ауру гені бар қыз азу тістері жоқ жігітке тұрмысқа шыкқан. Ол жігіттің шешесінің кіші азу тістері жок, бірақ көруі қалыпты және бес саусақты, ал әкесі барлық үш жұп ген бойынша сау. Осы некеден туылған балалардың фенотиптерін анықтау керек.
Ерлі-зайыптылардың біреуі барлық үш жұп гендер бойынша гетерозиготалы, ал екіншісі гомозиготалы сау. Осы отбасында дүниеге келетін балалардың фенотиптері жөнінде не айтуга болады?
Адамда кездесетін катаракта, мылқаулық және үстіңгі жақ сүйекте күрек тіс пен сойдақ тістің болмауы бір-бірімен тіркеспей тұқым куалайтын рецессивті белгілер болып табылады. Егер ата-аналарының біреуі барлық үш жұп ген бойынша гетерозиготалы, екіншісі гомозиготалысау болса, ол отбасында үш кемістігі бар баланың дүниеге келуі мүмкін бе?
Устіңгі жақ сүйекте күрек және сойдақ тісі жоқ, мылқау, ал катаракта бойынша гетерозиготалы ер адам, алғашкы екі белгі бойынша гетерозиготалы, катарактасы бар әйелге үйленген. Бұл некеден дені сау бала тууы мүмкін бе?


title: Гендердің өзара әрекеттесуі кезіндегі тұқым

text:
Xошиісті бұршақ гүлінің қошқыл қызыл түсі екі комплементарлы доминантты А мен В гендерінің өзара әрекеттесуі арқылы анықталады. Егер генотипте осы екі геннің бірі жоқ болса, қызыл пигмент түзілмейді де өсімдіктің гүлінің түсі тек ак болады. Генотипттері мына төмендегідей болып келетін өсімдіктердің гүлдерінің түсін анықтаңдар: Ааbb; ааВВ; ААВb; АаВb; АаВb: aаBb; ААВВ.
Мына төмендегі жолдармен будандастырудың нәтижесінде Ғ1-дегі алынған гибрид өсімдіктердің фенотиптерін анықтаңдар: ААbb х ааВb; АаBb х АаВb; ААbb х Ааbb; ААbb х аaВВ.
Екі доминантты гендер бойынша гомозиготалы өсімдік рецессивті гомозиготалы ақ гүлді өсімдікпен будандастырылған, Алынған ұрпақтың фенотипі мен генотипін анықтаңдар.
Қошқыл қызыл гүлді дигетерозиготалы өсімдік екі жұп аллелдері бойынша рецессивті ақ гүлді өсімдікпен будандастырылған. Алынған ұрпақтың фенотипі мен генотипін анықтаңыздар.
Гүлдері қошқыл қызыл түсті өсімдіктің өздігінен тозаңдандырудын нәтижесінде алынған ұрпақтың фенотипін анықтаңдар: а) екі доминантты ген бойынша гетерозиготалы болғанда; ә) бір доминантты ген бойынша гетерозиготалы болғанда.
Асқабақ жемісінің тегершік төрізді пішіні екі доминантты ген А және В-ның өзара әрекеттесуі арқылы анықталады. Егер генотипте осы екі геннің бірі жоқ болса, жемістің пішіні домалақ келеді. Ал екі геннің де рецессивті аллелдері біріксе пішіні сопақ жеміс береді. Мына төмендегі генотиптері бар өсімдіктердің жемістерінің пішіндерін анықтаңыздар. АaBb; ААВВ; Ааbb; ааВb; ааbb; ааВb; ААВb.
Мына төмендегі будандастырулардан алынатын ұрпақтың генотипін фенотипін анықтаңыздар: ААВВ х АаВВ; ААВb х ааbb; АаВb х ааbb: ААВb х ааВb; АаВВ х ААbb.
.Жемістерінің пішіні тегершік тәрізді дигетерозиготалы өсімдік жемісі сопақша болып келген өсімдікпен будандастырылған. Алынатын ұрпақтың генотипі мен фенотипін анықтаңыздар.
Жемістің пішіні тегершік тәрізді дигетерозиготады өсімдік жемісі сопақша болып келген өсімдікпен будандастырылған. Ұрпактың генотипі мен фенотипін анықтаңыздар.
Биіктігі қалыпты өсімдіктің жүгері өсімдігінің генотипінде екі аллелді емес доминактты гендер болады. Осы гендердің тек біреуініц ғана рецессивті аллелдері бойынша гомозиготалы болса, ол ергежейлі өсімдіктің пайда болуына әкеп соғады. Екі ергежейлі жүгері өсімдігін будандастырганда Ғ1-де биіктігі қалыпты будандар алынады, ал Ғ2-де 812 қалыпты және 640 ергежейлі өсімдіктер шыкқан. Гендердің өзара әрекеттесуінің типін анықтаңыздар.
Құндыздың жабайы типіне тән болып келетіи терісінің қоңыр түсін екі доминантты ген А жоне В анықтайды. Осы екі геннің біреуінің рецессивті аллелі бойынша гомозиготалы болса, сұр түс береді. Екі сұр түсті құндыздарды будандастырғанда Ғ1-дегі ұрпақтың барлығы да қоңыр болып шығады. Ата-аналық жұптың генотиптерін және Ғ2-де болатын ажыраудың сипатын анықтаныздар.
Тауық айдарларының пішіні төрт түрлі болады. Олар екі жүп (R, r жәну Р, р) гендердің өзара әрекеттесуінің нәтижесінде қалыптасады. R гені раушан тәрізді айдарды, Р гені бұршақ тәрізді айдарды, ал екі доминантты R және Р гендері қатар кездескенде жаңғақ тәрізді айдарды жарыққа шығарады. Осы екі жұптың рецессивті гендері (rrpp) бар тауықтар жай айдар (жапырақ тәрізді) болады. Егер раушан тәрізді айдарлы гомозиготалы тауықты бұршақ тәрізді айдарлы гомозиготалы тауықпен шағылыстырса, Ғ1-және Ғ2-дегі будан ұрпақтарының фенотиптері қандай болмақ?
Тауықтардың R және Ргендері бойынша гетерозиготалы, жаңғақ тәрізді айдарлы екі дарабастары өзара шағылыстырылған. Белгілердің Ғ1-дегі ажырау арақатынасын анықтау керек.
Генотиптері RrPpжәне rrppдарабастарды бір-бірімен будандастырғанда белгілердің Ғ1-дегі ажырау арақатынасын анықтау керек.


«Генетика және биометрия» пәнінің мақсаты мен міндеті
Пәннің мақсаты: «Генетика және биометрия» пәні - іргелі және қолданбалы ілімдер ретінде студенттерді жан-жануарлардың екі үлкен қасиеті - тұқым қуалаушылық пен өзгергіштіктің негізгі мәселелерімен, оларды зерттеу тәсілдерімен, зерттеулер нәтижесінде алынған тәжірибе мәліметтерін статистикалық өңдеу мен биометриялық талдау әдістерімен таныстыру. Курс бағдарламасында казіргі заманғы генетика және биометрияның мәселелері де қамтылған, оларды талдау мақсаты үшін ЭЕМ қолдану қарастырылған. Студенттерге генетикалық есептер шығаруды, эксперименттерді сауатты жүргізіп, алған нәтижелерді статистикалық дұрыс талқылауды және генетикадан меңгерген әдістер мен тәсілдерді зерттемелерде қолдануларына мүмкіндік туғызады.
Пәннің міндеті:Студенттерге генетика туралы ұғым, оның проблемаларын, қазіргі жағдайын және жаңа жетістіктерін, сонымен қатар, студенттердің генетикалық ойлау қабілеттерін арттыру жатады. Белгілердің тұқым қуалау заңдылықтарын талдауға үлкен көңіл бөлініп, генетикалық материалдың тұқымқуалаушылығымен өзгергіштік принциптері түпкілікті қарастырылады. Геннің құрылымдық және функционалдық мінездемесі беріледі. Курс тірі организмдердің негізгі қасиеттерін, оның тұқымқуалаушылығымен өзгергіштігін зерттеуге арналған жаңа тәсілдері туралы түсінік береді.
2. Студенттердің тәжірибелік сабаққа дайындығы туралы ұсыныс Тәжірибелік сабақ барысында студент:
Эволюциялық факторлардың әсері кезінде популяция құрылымын анықтау.
Гомозиготалы рецессивтер мен доминантыларға қарсы сұрыптау кезінде аллельдер жиілігінің өзгеруін талдау.
Вариациялық катарды құру принциптерімен танысу және оның негізгі көрсеткіштерін анықтау. Статистикалық қате критерийлері және оның деңгейлері. Статистикалық коэффициенттердің және әр түрлі арифметикалық орталардың айырмашылығының сенімділігін анықтау.
Хи- квадрат әдісі: эмпиризимдік және теориялық қатарларды өзара салыстыру техникасымен танысу.
Дисперсиялық кешен құру және жеке фактордың белгінің өзгер-гіштігіне әсерінің үлесін және оның нақтылығын Фишер критериі арқылы анықтау.
Сандық белгілердің түқым қуалау және қайталану коэффициентерін дисперсиялық талдау әдісі арқылы компьютер көмегімен анықтау.
Түқым куалаушылықтың молекулалық негіздері. ДНҚ және РНҚ, олардың тұқым қуалаушылықтағы рөлі және синтезделуі.
Прокариоттар және эукариоттар геномы.
Эукариоттар онтогенезі генетикасы.
Генетикалық инженерия. Рекомбинантты ДНҚ құрастыру. Генді клеткаға енгізу. Рестриктазалар және векторлық молекулалар.


title: «Генетика және биометрия» пәнінің мақсаты мен міндеті


title: Эпистаз - Сандуєаш+озат

text:
Сұлы тұқымының қара түсін доминантты А гені, ал сұр түсін доминантты В гені анықтайды. А гені В геніне эпизтазды, яғни А гені бар жерде Вгені қызмет атқармайды. Зиготада доминантты гендердің екеуі де жоқ болса, тұқымның түсі ақ болады. Мына төмендегідей гепотиптері бар өсімдіктердің дәндерінің түстерін анықтаңыздар: ааВb; ааbb; Ааbb; АаВb; ААВb; ааВВ; АаВВ.
Мына төмендегідей будаңдастырылуда алынатын ұрпақтың тұқымдарының түстерін анықтаңыздар: ааВВ х ааВb; ааВb х ааbb; Ааbb х Ааbb; АаВb X Аabb; ААbb х ааВb.
Сұр түсті тұқымнан өсіп шыққан екі өсімдікті будандастырғанда 3:1 қатынасындай болып қара және ақ түсті дәндер алынған. Ата- аналарының геиотиптерін анықтаңыздар.
Қара тұқымнан өсіп шыққан өсімдікті ақ түсімен будандастырғанда алынған барлық ұрпақтардың да түстері сондай болған. Ата- аналарының генотиптерін анықтаңыздар.
Қара түсті тұқымнан өсіп шыққан екі өсімдікті будандастырғанда 3:1 қатынасындай болып қара және сұр түсті дәндер алынған. Ата- аналарының генотиптерін анықтаңыздар.
Тұқымдары сұр түсті екі өсімдікті будандастырғанда алынған ұрпақтарының да түстері сондай болған. Ата-аналарының генотиптерін анықтаңыздар.
Қара тұқымнан өсіпшыққан өсімдікті өздігінен тозаңдандырғанда 12 : 3 : 1 қатынасындай болып қара, сұр және ақ түсті дәндер алынған. Бастапқы өсімдіктердіңгенотипінанықтаңыздар.
Тышқанның рецессивті с гені альбинизмді анықтайды. Доминантты аллель С жүнді бояйтын пигменттердің синтезін реттейді. А және а гендері жүн талшықтарының өне бойына пигменттердің таралуын қамтамасыз етеді: а гені біркелкі боялуына, ал А гені жүннің кара түске боялуымен қатар оның ұшында сақина тәрізді сары пигменттің түзілуіне әсер етеді. Генотиптері ССаа, ССАА, ссАА және ссаа тышқандардың фенотиптерін анықтау керек.
Жоғарыда айтылган эпистаздык және гипостаздық гендер бойынш дигетерозиготалы тышқандады өзара будандастырғанда қандай түсті тышқан алуға болады.
Дигетерозиготалы сұр (ССАа) тышканды рецессивті гомозиготалы ак тышқанмен будандастырған. Алынған ұрпақтың фенотипін аныктау
керек.
Аскабақтың жемісінің ақ түсі доминантты W гені, ал сары түсі
доминантты Y гені арқылы анықталады, W гені Ү геніне эпистазды,
сондықтан мұндайда соңғысы қызмет атқара алмайды. Бұл гендердің
рецессивті алелдері гомозиготалы жағдайда болса, жемістің түсі жасыл
келеді. Мына төмендегідей генотиптері бар өсімдіктер жемісінің түсін
аныктаңдар: wwYy;Wwyy;WwYY; WWYy;wwYY;wwyy; WwYy.
Мына төмендегідей будандастырғанда алынатын жемістердің түсін
анықтаңыздар: а) wwYy x wwYy; ә) Wwyy x Wwyy; б) WwYY x Wwyy;
в) WWYy x Wwyy; г) WWyy x WwYY; г) Wwyy x wwyy.
Екі сары жемісті будандастырғанда 3:1 қатынасындай болып сары
және жасыл жемісті будандар алынған. Ата-аналарының генотиптерін
анықтаңыздар.
Ақ жемісті асқабақты жасыл жемісті асқабақпен будандастырғанда
алынған будандардың жемістерінің жартысы ақ, жартысы жасыл
болып шыққан. Ата-аналарының генотиптерін анықтаңыздар.
Жемістері ақ екі өсімдікті будандастырғанда 3:1 қатынасындай болып ақ және жасыл жемісті будандар алынған. Ата-аналарының
генотиптерін анықтаңыздар.
Екі сары жемісті будандастырғанда алынған барлық ұрпақтардын да жемістерінің түсі сондай болып шыққан. Ата-аналарының
генотиптерін анықтаныздар.


title: Полимерия - Сандуєаш+озат

text:
Бидайдың кейбір іріктемелерінде дәннің қызыл тусін екі жұп полимерлі доминантты гендер бақылайды. Екі домнантгы ген гомозиготалы жағдайда болса (А1А1А2А2), қошқыл қызыл түсті дән береді, жалғыз доминантты ген (А1 немесс А2) дәнге әлсіз қызыл, екеу болса - қызғылт, үшеу болса - қызыл түс береді. Ал рецессивті гомозигота болса (а1а1а2а2) дәндерінің түсі ақ болады. Мынадай генотиптері бар өсімдіктер кандай типті гаметалар түзе алады: А1А1А2А2; А1А1А2А2; а1а1А2А2; А1а1А2А2; А1А1а2а2; А1а1а2а2; а1а1а2а2; А1А1а2а2; а1а1А2а2; А1а1А2а2.
Мына төмендегідей будандастыруларда алынатын ұрпақтың дәндерінің түсін анықтаңыздар; А1а1А2А2 xа1а1А2А2; А1а1А2а2 xа1А1а2а2;
А1а1а2а2 xА1А1а2а2; А1а1а2а2 xА1а1А2А2; Қошқыл қызыл түсті тұқымнан өсіп шыққан өсімдікті: а) қызыл дәнді, ә) әлсіз қызыл дәнді, б) ақ дәнді өсімдіктермен будандастытудың нәтижесінде алынатын будандардың фенотиптері мен генотиптерін анықтаңдар (124-ші есепті қара).
Құрамында қызыл пигменті бар өсімдікті ақ дәнді өсімідкпен будандастыранда: а) тек кана қызғылт дәндері бар, ә) жартысы қызғылт, ал жартысы әлсіз қызыл дәндерден тұратын ұрпақ алынған. Бастапқы ата-аналық формалар мен ұрпақтардың генотиптерін анықтаңыздар.
Әлсіз қызыл түсті тұқымнан өсіп шыққан өсімдікті а) әлсіз қызыл дәнді, ә) қызыл дәнді, б) ақ дәнді, в) қошқыл қызыл дәнді өсімдіктермен будандастырудың нәтижесінде алынған ұрпақтардың фенотиптері мен генотиптерін аиықтаңыздар.
Қызыл түсті тұқымнан және әлсіз кызыл түсті түқымнан есіп шыққан өсімдіктерді өздігінен тозаңдандырғанда алынатын ұрпақтың генотиптері мен фенотиптерін анықтаңыздар.
Қызыл түсті тұқымнан өсіп шыққан өсімдікті а) әлсіз қызыл дәнді, ә) ақ дәнді, б) қызыл дәнді өсімдіктермен будандастырудың нәтижесінде алынған ұрпақтардың фенотиптері мен гепотиптерін анықтаңыздар.
Бидайдың жаздық болуын екі доминантгы полимерлі гендер А1 мен А2,ал күздік болуын олардың рецессивті аллелдері 1а1мен а2 бақылайды. Нағыз жаздық болуы А1А1А2А2 генотипінде байқалады, ал егер гендердің құрамы а1а1а2а2 болып келсе күздік болады. Мынадай будандастырудың нәтижесінде алынатын будан өсімдіктердің гепотиптері мен фенотиптерін анықтаңыздар: А1А1А2А2 ха1а1а2а2; А1А1а2а2х а1а1а2а2; А1а1а2а2х а1а1А2а2;
Мынандай генотиптері бар өсімдіктер: А1а1а2а2; А1А1а2а2; А1А1А2а2; а1а1А2А2 өздігінен тозаңданғанда жаздық-күздік белгілері бойынша ажыраулардың сипатын табыңдар.
Бидай өсімдігін өздігінен тозаңдандырғанда алынған ұрпақ 3 жаздық, 1 күздік болып ажыраған. Бастапқы ата-аналық формалардың генотипін анықтаңыздар.
Егер өздігінен тозаңдандырғанда 3 жаздыққа 1 күздік бодып келсе, өсімдікте жаздык касиетті анықтайтын неше доминантты геннің болғандығы?
Адамда бойдың биіктігі бір-бірімен тіркеспейтін 3 жүп генмен анықталады. Ендеше бойдың биіктігі сол гендердің өзара полимерлік әрекеттесуіне байланысты болады. Кейбір аласа адамдардың популяциясында тек рецессивті гендердің болуына байланысты бойының биіктігі - 150 см, ал ең биік адамдардың бойы - 180 см, өйткені оларда тек доминантгы гендер болады деп есептесе, барлык үш жұп гендер бойышпа гетерозиготалы адамдардың бойының биіктігі қандай болмақ?
Ерлі-зайыптылардың екеуі де орта бойлы болса, бұл отбасында туатын баланың бойы қандай болмақ? Барлық отбасы мүшелерінің геиотиптерін анықтау керек.


title: Көп аллелділік - Сандуєаш+озат

text:
Үй қояндарында жүннің бояуы бойынша көп аллелділіктің болатыны анықталған. Доминантты С гені бүкіл денесіне қара түс беретін пигменттің түзілуін қуаттайды. Оның рецессивті аллелі с альбинизмді тудырады. Сонымен қатар гималай түсті қоянның (құлақтары, аяқтарының басы мен құйрығының ұшы қара, денесінің басқа жерлері ақ) пайда болуына ықпал ететін Сhаллелі бар. Сh гені С геніне қарағанда рецессивті, с геніне доминантты. Мынадай генотиптері бар үй қояндарының түстерін анықтаңыздар: ССh; Сhс; Сс; сс; СС.
Мынадай будандастырудан алынатын ұрпақтардың түстерін анықтаңыздар: ССh х ССh; СhСhхСс; СhС hх сс; сс х ССh; Сс х сс; С hсhх Сhс.
Екі гималай қоянын будандастырғанда алынған ұрпақтың 3/4-і гималай, 1/4-і альбиностар болып шықкан. Ата-аналарының генотиптерін анықтаңыздар.
Гетерозиготалы қара және гималай қояндары будандастырылған. Алынған үрпақтардың генотиптері мен фенотиптерін анықтандар.
Екі қара қоянды будандастырғанда алынған ұрпақтың 3/4-і қара, 1/4-і гималай түсті болған. Ата-аналарының генотиптерін анықтаңыздар.
Гетерозиготалы гималай қояны альбинос қоянмен будандастырылған. Алынған ұрпактардың генотиптері мен фенотиптерін анықтаңыздар.
Екі гималай қоянын будандастырғанда алынған ұрпактардың барлығы да гималай түсті болған. Сонда олардың ата-аналарының генотиптерінің қандай болғаны?


title: Қан - Сандуєаш+озат

text:
9.Қан топтарының тұқым қуалауы
Медицинада қанның төрт түрлі тобын бір-бірінен ажырата білудің ерекше маңызы бар. Қан топтары бір ғана генге байланысты болатын тұқым куалайтын белгі (4-кесте).
4-кесте. Қан топтарының тұқым қуалауы
Белгі
|
Ген
|
Генотиптері
|
I топ
|
I0
|
I0 I0
|
II топ
|
IA
|
IA IA, IA IO
|
III топ
|
IВ
|
IВ IВ, IВ IО
|
IV топ
|
IA IВ
|
IA IВ
|
Резус антигеннің болуы (+)
|
D
|
DD,Dd
|
Резус антигеннің болмауы (-)
|
d
|
dd
|
Қан топтары генінің екі емес, үш аллелі бар, олар А, В және О символдарымен белгілейді. Генотиптері ОО болып келетін адамның қаны бірінші топқа, генотиптері АА және АО екінші топқа, ВВ және ВО үшінші топқа, ал АВ төртінші топқа жаткызады. А мен В аллелдері О аллеліне карағанда доминаитты, бірақ бір-біріне басымдылық керсете алмайды. Егер шешесінің қаны екінші топқа, ал әкесінің қаны бірінші топқа жатса, олардың баласының қаны қай топқа жатуы мүмкін?
Шешесінің қаны бірінші топ, ал әкесінің каны төртінші топ болған жағдайда бала ата-анасының біреуінің қанының тобын тұқым қуалауы мүмкін бе?
Ата-анасының қаны екінші және үшінші топқа жатады. Баласының кан тобы қандай болуы мүмкін?
Перзентханада екі баланы ауыстырып алған. Олардың біреуінің ата- аналарының қаны бірінші және екінші топ, ал екіншісінікі екінші және төртінші топ екені анықталған. Балалардың қанын алып тексергенде, олар бірінші және екінші топ болып шыққан. Қайсысы кімнің баласы екенін анықтау керек. Мұны қан топтарының баска да комбинациялары жағдайында табуға бола ма (мысал келтір)? Қандай жағдайда әкелерінің қанын тексермей-ақ табуға болады?
Ерлі-зайыптылардың біреуінің қаны бірінші топқа, ал екіншісінікі гомозиготалы үшінші топқа жатады. Олардың бір баласы бар. Сол баланың қан тобын және генотипін анықтау керек.
Шешесінің қаны екінші топқа, ал баласының қаны бірінші топқа жатады. Әкесінің қаны қай топқа жатуы мүмкін екенін анықтау керек.
Әкесінің қаны гетерозиготалы үшінші топқа, ал шешсінің қаны бірінші топқа жатады. Баласына шешесінің қаньның тобы берілуі мүмкін бе?
Баланың каны бірінші топ, ал оның қарындасыныкі төртінші топ. Олардың ата-аналарының қанының топтары туралы не айтуға болады?
Бірінші топқа жататын адамдарға барлық қанды құюға болады, қанның екінші тобы - тек екінші және төртінші топқа, үшінші топка жататын қанды тек үшінші және төртінші топқа, ал төртінші топқа жататын қанды тек қаны төртінші топтағы адамдарға құюға болады. Шешесінің қанын кез келген жағдайда балаларына құя беруге бола ма? Ал қарындасынікін туған ағасына құюға болама?
Көздері қара ерлі-зайыптылардың отбасында 4 бала бар. Олардың екеуінің көздері көк те қан топтары I және IV, ал екеуінің көздері қара да қан топтары II және III. Қара көзді аутосомалық доминантты белгі деп алсақ, осы отбасында қара көзді, I топты каны бар баланың тууы мүмкін бе?
Шешесінің қаны I, ал окесініц қаны IV топқа жататын дальтоник бала дүниеге келгеп. Әке-шешесінің екеуі де түрлі түсті дұрыс ажырата алады. Дальтонизм Х-хромосомамен тіркесе тұқым қуалайтын рецессивті белгі. Осы отбасында дальтонизм белгісі жоқ баланың тууы мүмкін бе және оның қанының тобы қандай болуы ықтимал?
Қаны II топқа жататын, дені сау ерлі-зайыптылардың отбасында қаны I топқа жататын гемофилик бала дүниеге келген. Гемофилия X-
хромосомамен тіркесе тұқым қуалайтын рецессивті белгі. Келесі
туатын балада бұл аурудың болу-болмауын және оның ықтимал қан
топтарын анықтау керек.
10.Тұқым қуалаушылықтың хромосомалық теориясы
Дрозофилада аналық жыныс гомогаметалы, ал аталық гетерогаметалы болып келеді. У-хромосома әрекетсіз болады. Оның көзінің қызыл түсін анықтайтын доминантты гені мен ақ түсін анықтайтын рецессивті гені Х-хромосомада орналасқан. Мынадай шыбындардан: а) гетерозиготалы қызыл көзді аналық, ә) қызыл көзді аталык, 5) ақ көзді аталық, в) гомозиготалы кызыл көзді аналық шыбындардан түзілетін гаметалардың типтерін анықтаңдар. Аталықтар козінің түсі бойынша гомо- немесе гетерозиготалы бола ма?
Гетерозиготалы кызыл көзді аналық ақ көзді аталықпен будандастырылған. Бірішлі жзне екінші үрпақтағы аталық пен аналық көздерінің түстері қандай болады?
Гомозиготалы қызыл көзді аналық, ак, көзді аталықпен будандастырылған. Бірінші және екінші ұрпақтағы аталық пен аналық көздерінің түстері қандай болады?
Ақ көзді аналық, қызыл көзді аталықпен будандастырылған. Бірінші және екінші ұрпақтағы аталық пен аналық көздернің түстері қандай болады?
Гипертрихоз - У хромосомамен тіркес тұқым қуалайтын белгі. Әкесінде гипертрихоздың белгісі бар отбасында мұндай ауруы жоқ балалардың дүниеге келуі мүмкін бе?
Полидактия аутосомалық - доминантты белгі, ал пшертрихоз У- хромосомамен тіркесе тұқым қуалайды. Әкесі бес саусақты және гипертрихозды, ал шешесі полидактилиямен ауыратын отбасында осы аталған екі аурудың да белгісі жоқ қыз дүниеге келген, келесі туылатын балалардың фенотиптері женінде не айтуға болады.
Бүкіл ата-тегімен түстерді дұрыс ажырата алатын әйел дальтоник ер адамға тұрмысқа шыққан. Осы некеден дені сау қыз дүниеге келген. Егер бұл қыз дені сау жігітпен отбасын құрса олардың болашақ ұлдары мен қыздары және немерелері туралы не айтуға болады (ұлдары мен қыздары дальтонизмнің, генін алып жүрушілермен некелеспеген жағдайда)?
Адамда тері бездерінің болмауы Х-хромосомамен тіркесе тұқым қуалайтын рецессивті белгі. Әкесінің тер бездері жоқ, ал шешесінің және оның бүкіл ата-тегінің дендері сау отбасында туылған қыз мұндай кемістігі жоқ жігітке тұрмысқа шыққан. Бұл некеден дүниеге келетін ұлдар жөнінде не айтуға болады?
Дрозофиланың денесінің сары түсін аныктайтын рецессивті ген Х хромосомада орналасқан. Лабораторияда гомозиготалы сұр аналық пен сары аталық будандастырылып ұрпақтар алынған. Сол алынған ұрпақтардың ішіндегі сұр аналық сұр аталықпен будандастырылған. Осы будандастырудан және бұл ұрпақты одан әрі қарай гомозиготалы сұр дрозофиламен будандастырғанда алынағын ұрпақ қандай болады?
Тіс кіреукесінің гипоплазиясы Х-хромосомамен тіркесе тұқым қуалайтын доминантты белгі. Ата-аналарының біреуі осы аномалия бойынша ауру, екіншісі сау отбасында тістері сау бала дүниеге келген. Келесі туылатын баланың тістерінің сау болу-болмауын анықтау керек.
11.Кроссинговер
Жүгері дәніне боялған эндосперм мен тегіс алейронды доминантты гендер С және S бақылайды, ал боялмаған эндосперм мен қатпарлы алейронды рецессивті аллелдер с және s бақылайды. Бұл гендер бір жұп гомологты хромосомаларда орналасқан, яғни олар бір-бірімен тіркескен. Сондықтан көрсетілген гендердің сәйкестенуінің нәтижесінде гаметалардың саны бірдей болып түзілмейді кроссоверсіз гаметалар кроссоверлілерге карағанда едәуір көп болады. С және S гендерінің ара қашықтығы 3,6 кроссинговер бірлігіне (морганида) тең екені анықталған. Мұндай генотиптері бар өсімдіктерде түзілетін гаметалардың типтері және олардың проценттік қатынасы қандай болады: CS Cs
;
cs Cs
Бір жұп гомологты хромосомалардың бір сыңарында А және в, ал екінші сыңарында а жане В гендері бар өсімдік хроссоверлі және кроссоверсіз гаметалардың қандай типтерін түзе алады?
Генотипінің құрылымы мына төмендегідей болып келетін екі түрлі организмде түзілетін гаметалардың сан жағынан қандай айырмашылықтары
A B AB
болады: ; ; ;
a b ab
Бір тіркестік топта орналасқан А және В гендерінің ара қашықтығы
AB
4,6 кроссинговер бірлігне тең генотипінің кандай типті гаметалар
ab
түзетіндігін және олардың қандай проценттік қатынаста болатынын анықтаңыздар.
А және В гендері бойынша дигетерозиготалы дарабасты рецессивті гомозиготамен будандастырғанда алынатын рекомбинанттардың мөлшері 6,4%. Осы гендердің ара қашықтығы қандай болады?
М және N гендері бойынша дигетерозиготалы аналық дрозофила рецессивті аталықпен будандастырылған. Алынған ұрпақтағы ажыраудың ара қатынасы: 25% МmNn, 25% Мтпп, 25% ттNп, 25%, ттпп. Осы көрсетілген гендер еркін комбинациялана ма, немесе тіркесе тұқым қуалай ма?
А және В гендері бойынша дигетерозиготалы аналық дрозофиланы рецессивті аталықпен будандастырғанда 8,2% рекомбинанттар, ал М және N гендері бойынша гетерозиготалы аналықты рецессивті аталықпен будандастырғанда 10,4% рекомбинанттар алынған. М және N гендерінің ара қашықтығы А мен В гендерінің ара қашықтығына қарағанда неше кроссинговер бірлігіне көп екенін анықтаңыздар.
С және D гендері бойынша дигетерозиготалы аналық дрозофила рецессивті аталықпен будандастырылған. Ұрпағында мына ара қатынастағы ажырау болған: 43,5% СсDd, 6,5% Ссdd, 6,5% ссDd, 43,5% ссdd. Аналықтың гомологты хромосомаларындағы гендер сәйкестігінің қандай екенін және С гені мен D гені ара қашықтығының нешеге тең екенін айқасу бірлігімен көрсетіңіз.
Ұсынылатын әдебиеттер тізімі
Негізгі әдебиеттер:
1. Бакай А. В., Кочиш И. И. и др. Генетика. М.,С.48-52, 2007.
2. Бегімкұл Б.К. Генетика. Алматы, РБК, 2000.
3. Бегімкұл Б.К. Генетика. Астана, Фолиант, 2011.
4. Ларцева С. X., Муксинов М. К. Практикум по генетике. М., 1984.
5. Н. Chial et al. Esentials of Genetics. NPG Education, 2009.
Қосымша әдебиеттер
Бегімқүлов Б.К. Молекулалық генетика және биотехнология негіздері. -А. Білім, 1996.
Меркурьева Е.К., Абрамова З.Б., Бакай А.В., Кочий И.И., Генетика. - М., Агропромиздат, 1991.
Тулегенов С. Т., Калиев Ә.Қ. Генетика және биометрия негіздері.-Алматы, 1992.
Мухамеджанов Қ.Н., Биғалиев А.Б. Молекулалық биология мен генетикалық инженерия. -Қарағанды, ҚарМУ, 1991.
ОМАР М.О.
6В08210 -«Мал шаруашылығы өнімдерін өндіру технологиясы» мамандығы студенттеріне арналған
«Ауыл шаруашылығы жануарлар генетикасы» пәні
бойынша тәжірибелік сабақтарға арналған
ӘДІСТЕМЕЛІК НҰСҚАУ
Басылымға қол қойылған күн.ай.жыл.
Қағаз форматы 60x90 1/16
Типографиялық қағаз. Офсеттік басылым. Көлемі 4,125 б.т.
Тиражы 5 дана. Тапсырыс № …*
© М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университетінің баспасы
М.Әуезов атындағы ОҚУ баспа орталығы, Шымкент қ., Тауке-хан даңғ., 5
*Мәліметтер баспа орталығымен толтырылады.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sanduyeashozat.html?page=33#Ұсынылатын_әдебиеттер_тізімі__Негізгі_әдебиеттер

title: Қан - Сандуєаш+озат


title: Тәжірибелік сабақ №1 - Сандуєаш+озат

text:
Тәжірибелік сабақ №1
Тақырыбы: Мал кариотипінің сандык талдамасы.
Сабақтың мақсаты: Эволюциялық факторлардың әсері кезінде популяция құрылымын анықтау және популяциялық генетика Харди–Вайнберг заңы және оның формуласының гендік талдауды үйрену.
Сабаққа қажетті көрнекі құралдар мен жабдыкқтар: плакаттар, схемалар, есептеу машинкасы, тақырыпқа сай фильмдер мен виртуалды схема түріндегі есептер.
Мазмұны: Популяциялық генетика – тұқым қуалаушылық құбылысын жануар тобында зерттейтiн генетиканың бөлiмi. Жеке дара эволюциялық процестiң бiрлiгi бола алмайды, себебi оның генотипi өмiр бойы өзгермейдi және де оның өмiр сұру уақытысы шектелген.
Популяция дегенiмiз белгiлi ареалды таралған, өзара еркiн будандаса алу қабiлетi бар бiр түр iшiндегi организмдер тобы болып саналады. Оның гендерiнiң жиыны генофонд деп аталады. Популяциялық генетиканың негiзiн Харди–Вайнберг заңы құрайды. Заң бойынша эволюциялық процестiң факторлары жоқ кезде популяцияның гендер (аллельдер) жиiлiгi белгiлi тепе-теңдiкке тез жетiп, барлық келесi ұрпақтар аралығында өзгермейдi. Харди–Вайнберг заңы мынадай жағдайларды керек етедi: популяциядағы даралар санының жеткiлiктi болуын; әр түрлi генотиптердiң көбею қабiлеттiлiгiнiң бiрдей болуын және популяцияда кездейсоқ шағылысудың сақталуын. Харди–Вайнберг заңын формуласын былайша өрнектеуге болады: (рА + qа)2 = р2АА + 2рqАа + q2аа.
Харди–Вайнберг заңы мал популяциясын талдау үшiн жиi қолданылады. Зоотехния практикасында рецессивтi гендiк кемiс бойынша гетерозиготалардың жиiлiгiн анықтау қажеттiлiгi тууы мүмкiн.
Мысал. Барлығы 4232 қозының 2-уінде тік ішек атрезиясы байқалды. Харди-Вайнберг формуласы арқылы осы генотиптiң және геннiң жиiлiгiн табамыз: q2aa = naa:N = 2:4232 = 0,00047; = = 0,02. Доминантты геннiң жиiлiгi – = 1 – = 1 – 0,02 = 0,98. Екi аллельдiң де жиiлiгi белгiлi болғандықтан Харди-Вайнберг формуласын пайдаланып, зерттеп отырылған локус бойынша популяцияның теориялық тұрғыдан күтiлетiн генетикалық құрылымын анықтаймыз:
AA = p2 = 0,982 = 0,9604 (шамамен 96,04 % – 4064 бас);
Aa = 2pq = 20,980,02 = 0,0392 (шамамен 3,92 % – 166 бас);
аa = q2 = 0,022 = 0,0004 (0,04 % немесе 2 бас).
Есептеудiң дәлдiгiн тексеру үшiн генотиптердiң жиiлiгiн қосу керек. Олардың қосындысы 1-ге тең болса есептеу дұрыс деп саналады.
Харди-Вайнберг заңы генотиптердiң теориялық күтiлетiн жиiлiгiн фенотиптердiң саны бойынша есептеуге мүмкiндiк бередi. Бұл үшiн мына формула қолданылады:
Мысал. Фосфоглюкомутаза локусы (PGM1) бойынша 68 адам мынадай арақатынаста ажырады: 39PGM11/PGM11 25PGM11/PGM12 : 4PGM12/PGM12. Аллель жиiлiгiн фенотиптер саны арқылы анықтауға болады:
және немесе .
Аллельдер жиiлiгi арқылы фосфоглюкомутаза типi генотиптерiнiң теориялық жиiлiгiн анықтаймыз: PGM11/PGM11 = = 0,762 = 0,5776 немесе 39,28 адам;
PGM11/PGM12= 2 =20,760,24 = 0,3648 немесе 24,80 адам;
PGM12/PGM12 = = 0,242 = 0,0576 немесе 3,92 адам.
Популяцияның шын мәнiндегi генотиптер жиiлiгi мен оның теориялық жиiлiгiн көзбен шолу арқылы салыстыру олардың арасында айырмашылық бар екенiн көрсетедi.
Популяцияның гендiк тепе-теңдiкте болуын бiлу үшiн екi түрлi әдiс қолданылады. Бiрiншi әдіс формуласына негізделеген. Теңдеу тең болса, онда мұндай популяция гендiк тепе-теңдікте болғаны, ал тең болмаса, онда популяцияда локустың гендiк тепе-теңдiгi өзгерген.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sanduyeashozat.html?page=3#Сабаққа_қажетті_көрнекі_құралдар_мен_жабдыкқтар

title: Тәжірибелік сабақ №1 - Сандуєаш+озат


title: Бақылау сұрақтары - Сандуєаш+озат

text:
Эволюциялық факторлардың әсері кезінде популяция құрылымын анықтау дегеніміз не?
Популяциялық генетика дегеніміз не?
Харди–Вайнберг заңының маңызы неде?
Ұсынылатын әдебиеттер тізімі
Бегімқұл Б.К. Генетика-А.: 2011.
Бегімқұл Б.К. Генетика-А.: 2002.
Стамбеков С. Ж. Генетика. - Новосибирск. Ана-тілі, 2002.
Бегімқүлов Б.К. Молекулалық генетика және биотехнология негіздері. -А. Білім, 1996.
Тәжірибелік сабақ №2
Тақырыбы: Кариограмма кұрастыру Сабақтың мақсаты: Гомозиготалы рецессивтер мен доминантыларға қарсы сұрыптау кезінде аллельдер жиілігінің өзгеруін талдау әдістерін игеру.
Сабаққа қажетті көрнекі құралдар мен жабдыкқтар:плакаттар, схемалар, есептеу машинкасы, тақырыпқа сай фильмдер мен виртуалды схема түріндегі есептер. Мазмұны: Сабаққа кiрiспен алдын түр дегенiмiз, популяция дегенiмiз не екенiн бiлiп алайық. Түр деп морфологиялық жағынан өте ұқсас, шыққан тегi бiр және табиғи жағдайда бiр-бiрiмен шағылысатын организмдердiң тобын айтады. Ал популяция деп өмiр сүретiн мекенi бiр, сол жерге бейiмделген, өзi кiретiн түрдiң басқа топтарынан оқшауланған организмнiң тобын айтады. Популяция түр iшiнде бiрi-бiрiнен орналасуына, белгiлi бiр жерге орналасуына байланысты; екiншi мезгiл, уақыт бойынша; үшіншiден физиологиялық; төртiншiден, генетикалық ерекшелiктер арқылы оқшауланады. Популяция түрдiң бiр бөлiгi.
Ген – тұқым қуалау бiрлiгi. Ген доминантты не рецессивтi болуы мүмкiн. Гендер жиынтығы генотипдеп аталады. Белгiнiң гендерi бойынша генотип екi түрлi болуы мүмкiн: гомозиготалы не гетерозиготалы. Генотипi бiрдей гендерден тұратын дара АА немесе аа гомозиготалы деп, ал әр түрлi гендерi Аа бар – гетерозиготалы деп аталады. Генотип пен ортаның өзара әрекеттесу нәтижесiнде қалыптасқан рганизм белгiлерiнiң сырт көрiнiсiнiң жиыны фенотипдеп аталады.
Фенотиптердiң популяциядағы жиiлiгi деп олардың арақатынасын айтады. Ол % арқылы көрсетiлуi мүмкiн. Онда барлық топтағы организмдер санын 100% деп алады. Негiзiнде популяция генетикасында топтағы барлық өкiлдердiң санын бiр деп алу қалыптасқан. Мұндай жағдайда фенотиптердiң жиiлiгi бiрлiктiң бөлшектерi арқылы көрсетiледi. Көбiне популяцияның бар өкiлдерiн зерттеуге мүмкiндiк болмайды, ондай жағдайда барлық өкiлдердiң тек бiр бөлiгiн ғана алып зерттейдi. Фенотиптер жиiлiгiн анықтаудың формуласы қарапайым. Бүкiл популяциядағы өкiлдердiң санын, немесе оның бiр тобының саны үлкен латынша N әрiпiмен белгiлеу, А белгiсi бар өкiлдер саны – n1, а белгiсi бар өкiлдер саны – n2 деп белгiлеу қалыптасқан. Олай болса топтағы А фенотипiнiң жиiлiгi формуласы арқылы, а фенотипiнiң жиiлiгi формуласы арқылы анықталады. Көрсетiлген формулалармен бiрлiктiң iшiндегi арақатынасы анықталады, ал оларды %-пен көрсету үшін шыққан сандарды 100-ге көбейту керек. Мысалы, бiр ортада 808 қой бар делiк N=803. Оның 536 көк, n1=536, 272 қара, n2 =272. Сонда осы екi фено птиптiң жиiлiгiн табайық: көктiң жиiлiгi =n1/N=536/808=0,663 болмаса 66,3 %; қараның жиiлiгi =n2/N=272/808=0,337, болмаса 33,7 процент.
Егерде фенотиптер белгiлi болса генотиптердiң жиiлiгiн де осы сияқты формулалармен анықтауға болады. Мысалыға кодоминациякезiнде АА1 генотиптерiнiң АА гомозиготалы және А1А1 генотиптерiнен фенотиптерi бойынша ерекшелiктерi болад. Мұндайда олардың жиiлiгiн мына формула арқылы анықтауға болады: АА генотипiнiң жиiлiгi n1/N; А1А1 генотипiнiң жиiлiгi n2/N; АА1 генотипiнiң жиiлiгi n3/N формулаларымен анықталады. Мұндағы N барлық топтағы генотиптердiң саны, n-дер әртүрлi генотиптердiң фенотипi бойынша саны. Олардың формула бойынша арақатынасы шығарыфлғанда олардың қосындысы 1-ге , немесе 100-ке тең болуға тиiс. Мысалы, 300 шошқаның қанын антигендерге тексердiк делiк. Сонда оның 174-нен Гв, 15-нен тек Га, ал қалған 111-нен Гв антиген де, Га антиген де табылды делiк. Ендi осы ұш түрлi генотиптiң жиiлiктерi қалай, соны шешiп көрелiк. Га n1/N15/3000,05, немесе 5; Гв n2/N 174/300 0,58, немесе 58; ал Га/Гв генотипiнiң жиiлiгi n3/N 111/300 0,37, немесе 37 болады.
Егерде популяциядағы генотиптердiң жиiлiгi белгiлi болса, онда аллелдердiң жиiлiгiн де анықтауға болады. Паопуляциядағы өкiлдердiң саны – N, АА- генотипiнiң саны n1; А1А1 генотипiнiң саны – n2; және АА1- генотипiнiң саны n3, ал аллелдердiң жиiлiгiн р әрпiмен белгiлесек, А аллелiнiң жиiлiгi рА (2n1+n3): 2N формуласымен, А1 аллелiнiң жиiлiгiн h әрпiмен белгiлесек, онда ол мына формуламен анықталады: hА1 (2n2+n3): 2N. Бұл жерде А және А1 аллелдерiнiң жиiлiгiнiң қосындысы 1-ге немесе 100 -ке тең болуға тиiс. р+h 1/100.
Мысалы, құс фермасында 2400 тауық бар делiк, оның 364-i қара олардың генотипi ВВ, 384- ақ, олардың генотиптерi В1В1 және 1152 тауық – көк, олардың генотиптерi ВВ1. Бiздер ендi В және В1 генотиптерiнiң жиiлiгiн анықтауымыз керек.
Ол үшін жоғарыда келтiрiлген формулаларды пайдаланамыз. Тауықтардағы В генiнiң жиiлiгi мынадай болады: рВ (2∙864+1152) : (2∙2400) 0,6, немесе 60. В1 генiнiң жиiлiгi мынадай болады: hВ1 (2∙384+1152):(2∙2400) 0,4, немесе 40. Есептiң дұрыстығын аллельдердiң жиiлiгiн қосу арқылы анықтайды: р+h 1. Бiздiң мысалымызда ол р+h 0,6+0,4 1 болады.
Гомологты (жұп) хромосомалардың мейоз кезінде ажырауы оларда орналасқан жұп гендердің әрқайсысының жаңа клеткаларға жеке ажырайтынын дәлелдейді. Мұның нәтижесінде гаметаға жұп геннің бірі ғана түседі. Ұрықтануда әрбір гамета (аталық және аналық) зиготаға жұп геннің бірін береді. Егер олар бірдей ген берсе, онда гомозиготалы, ал әр түрлі берсе – гетерозиготалы зигота пайда болады.
Гомозиготалы ағзалар жыныс клетканың бір типін түзейді, сондықтан оларды (бірі доминантты ген А, екіншісі рецессивті ген а бойынша гомозиготалы) өзара шағылыстырғанда алынған гетерозиготалы Ғ1 (Аа) түгелдей біркелкі фенотиппен сипатталады. Гетерозиготаларды өзара шағылыстырғанда белгі Ғ2-де 3 доминантты : 1 рецессивті қатынаста ажырайды.
Доминанттылық құбылысына салыстырмалық тән. Әр кезде толық доминанттылық және оның классикалық ажыраулары байқала бермейді. Жұп геннің бірінің екіншісінен басымдылығы толымсыз болуы немесе олар белгіге теңдей әсер беруі мүмкін. Тіпті кейде бір белгінің гені бірде доминантты, басқа жағдайда рецессивті болуы мүмкін, мысалы порфирия гені ірі қара мен қойда рецессивті болса, ал шошқада – доминантты.


url: http://emirsaba.org/sanduyeashozat.html?page=4#Сабаққа_қажетті_көрнекі_құралдар_мен_жабдыкқтар

title: Бақылау сұрақтары - Сандуєаш+озат


title: Бақылау сұрақтары - Сандуєаш+озат

text:
Гомозиготалы рецессивтер мен доминантыларға қарсы сұрыптау кезінде аллельдер жиілігінің өзгеруін қалай түсінеміз?
Гомозиготалы рецессивтер дегеніміз не?
Доминанты организм дегеніміз не?
Ұсынылатын әдебиеттер тізімі
Бегімқұл Б.К. Генетика-А.: 2011.
Бегімқұл Б.К. Генетика-А.: 2002.
Бегімбеков Қ.Н., т.б. Мал өсіру және селекция. -Алматы 2006.
Стамбеков С. Ж. Генетика. - Новосибирск. Ана-тілі, 2002.
Бегімқүлов Б.К. Молекулалық генетика және биотехнология негіздері. -А. Білім, 1996.
Тәжірибелік сабақ №3
Тақырыбы: Талдаушы будандастару. Сабақтың мақсаты: Вариациялық катарды құру принциптерімен танысу және оның негізгі көрсеткіштерін анықтау әдістерін білу.
Сабаққа қажетті көрнекі құралдар мен жабдыкқтар:плакаттар, схемалар, есептеу машинкасы, тақырыпқа сай фильмдер мен виртуалды схема түріндегі есептер. Мазмұны:Биометрия деп математика әдістерінің, олардың ішінде математикалық статистика және ықтималдықтар теориясының биологияда, соның ішінде мал шаруашылығында қолданылуын түсіну керек.
Биометриялық әдістің негізгі объектісі болып біркелкі организмдер тобынан алынған өзгермелі белгі саналады. Мысалы бір тұқымға, жынысқа және жасқа жататын мал тобының әрқайсысының салмағы, жүнінің ұзындығы, сүттілігі, қан көрсеткіштері, т.с.с. өзгермелі белгі бола алады.
Өзгермелі объектілер тобы жиын деп аталады. Жиынның екі типін ажыратады: бас және іріктеме (тандама). Бас жиын(N) объектілердің көп санынан құралған, сондықтан оны зерттеу өте күрделі және көп қаражат қажет етеді, кейде оны зерттеу тиімсіз болады. Мысалы, адам санағы кезінде бас жиынның көлемі мемлекет құрамындағы барлық азаматтар санына тең болады немесе мемлекетте өсірілетін қайсыбір мал тұқымының барлық өкілдері бас жиынды сипаттайды.
Практикада организм белгілерін зерттеу негізінен іріктелген жинақта немесе іріктемеде жүгізіледі. Іріктеме(п)деп бас жиын мүшелерінің тобын түсінеді. Оның көлемі 30-дан аспаса (п<30), онда іріктеме шағын деп, ал 30 мүшеден артық болса (п > 30) – үлкен деп аталады.


url: http://emirsaba.org/sanduyeashozat.html?page=5#Сабаққа_қажетті_көрнекі_құралдар_мен_жабдыкқтар

title: Бақылау сұрақтары - Сандуєаш+озат


title: Вариациалық қатарды - Сандуєаш+озат

text:
Вариациалық қатардықұрастыру және оны график түрінде бейнелеу: Вариациялық қатар –организмдердің зерттеліп отырылған белгінің мәні бойынша кластарға үлестірімі. Қатарды құрастыру үшін мынадай жұмыстарды атқару керек:
1) іріктемеден максимал (хmax) және минимал (хmin) варианталарды табу;
2) класс санын (l) анықтау, 6-кесте арқылы табуға болады;
3) класс аралығын (k) есептеу:
4) кластардың төменгі шекараларын табу керек, бұл үшін белгінің минимал мәніне (аз жағына айналдырылса ыңғайлы, бірақ азайту класс аралығының жартысынан аспағаны дұрыс (хтіп– к/2)класс аралығығын максимал варианта енгенге дейін қосады;
5) кластардың жоғары шекараларын табу, олар келесі кластың төменгі шекарасынан белгінің өлшеу дәлдігіне сәйкес бір бірлікке кем болуы керек;
6) варианталарды өздерінің мәндеріне сәйкес кластарға жүйелі түрде түсіру, оларды нүкте мен сызықшалар арқылы түсірген ынғайлы:


url: http://emirsaba.org/sanduyeashozat.html?page=6#Класс_санының_іріктеме_көлеміне_сәйкес_өзгеруі

title: Вариациалық қатарды - Сандуєаш+озат


title: Сандуєаш+озат - бет 7

text:
.
|
. .
|
. .
.
|
. .
. .
|
.
.
|
.
|
|
|
|
|
1
|
2
|
3
|
4
|
5
|
6
|
7
|
8
|
9
|
10
|
Варианталарды кластарға түсіріп болғаннан соң, жиілік шифрларын сандарға айналдырып, вариациялық қатар алынады. Енді вариациялық қатар құрастыру принципімен жеке мысалда танысайық.
1-мысал. Шаруашылықта іріктемеге алынған 100 бас саулық қойдың тірілей салмағы өлшенді. Өлшеу нәтижесі мынадай болды:
61
|
73
|
74
|
64
|
81
|
81
|
76
|
65
|
57
|
74
|
77
|
60
|
69
|
73
|
80
|
73
|
76
|
73
|
65
|
56
|
63
|
65
|
53
|
58
|
65
|
61
|
60
|
72
|
81
|
77
|
68
|
73
|
65
|
54
|
72
|
65
|
68
|
85
|
67
|
56
|
67
|
68
|
79
|
89
|
67
|
71
|
76
|
68
|
80
|
69
|
62
|
72
|
75
|
83
|
69
|
59
|
68
|
70
|
77
|
61
|
58
|
66
|
67
|
62
|
55
|
68
|
64
|
69
|
66
|
70
|
84
|
65
|
63
|
85
|
65
|
67
|
85
|
53
|
52
|
57
|
61
|
57
|
68
|
65
|
|
63
|
67
|
65
|
69
|
60
|
63
|
58
|
64
|
71
|
67
|
88
|
57
|
67
|
62
|
60
|
69
|
|
Осы іріктеменің мәліметі бойынша вариациялық қатар құру керек. Белгі 52 – 89 кг аралығында үзілмелі өзгереді. Класс аралығының мәнін 6-кесте мәліметтерін формулаға қойып анықтаймыз:
Бірінші кластың төменгі шекарасын анықтаймыз, ол 50-ге тең болады (хтіп– к/2 = 52 – 4/2). Онан соң оған k шамасын косып, екінші кластың төменгі шекарасын табады. Осындай жолмен келесі кластардың төменгі шекараларын табады: 50 – 54 – 58, т.с.с. Енді оларды белгінің өлшеу дәлдігінің бірлігіне азайтып, кластардың жоғарғы шекараларын табады. Көмекші есептеу кестесін сызып, барлық 100 варианталарды белгіленген кластар интервалдарына түсіреміз (7-кесте).
Саулық қойлардьң (n=100) тірі массасы бойынша вариациялық кесте
-
Класс шекарасы
|
Түсіру шифрі
|
Жиілік f
|
Ауытқу а
|
fa
|
fa2
|
50 – 53
|
: .
|
3
|
–4
|
–12
|
48
|
54 – 57
|
|
8
|
–3
|
–24
|
72
|
58 – 61
|
. .
|
12
|
–2
|
–24
|
48
|
62 – 65
|
|
20
|
–1
|
–20
|
20
|
66 – 69
|
: .
|
23
|
0
|
0
|
0
|
70 – 73
|
. .
|
12
|
+ 1
|
12
|
12
|
74 – 77
|
9
|
+2
|
18
|
36
|
|
78 – 81
|
.6
|
+3
|
18
|
54
|
|
82 – 85
|
. .
|
5
|
+4
|
20
|
80
|
86 – 89
|
. .
|
2
|
+5
|
10
|
50
|
k = 4
|
Σf = п = 100
|
|
Σfa 22
|
Σfa2=420
|
Түсіру шифрларын санға айналдырамыз, олардың қосындысы іріктеменің көлеміне тең болады (Σf = п = 100). 7-кестеде кластардың орта мәні кластардың төменгі шекараларына класс аралығының жартысын (к/2 = 4/2 = 2) қосу арқылы табылады, мұның нәтижесінде интервалды вариациялық қатар интервалсызға айналады.
Саңдық белгілердің өзгеру заңдылығын көрнекті етіп көрсету үшін вариациялық қатарды график түрінде кескіндеу өте ыңғайлы. Абсцисса өсіне класс шекараларын, ордината өсіне интервалдар жиілігін түсіріп, гистограмма алынады. Абсцисса өсінен көтерілген перпендикулярлардың бастарын сызықпен қосса үлестірім алқабы деп аталатын вариациялық қисық сызық алынады. Қазіргі кезде вариациялық қатардың графиктерін компьютерде әр түрлі бағдарламалар көмегімен бейнелеу өте тиімді болып саналады (13-сурет). Вариациялық қатардың графигін компьютер арқылы өрнектеу әдістерімен арнайы лабораториялық сабақта танысамыз.
Гистограмма
Вариациялық қисық сызық
Саулық кой тірі массасы үлестірімінің гистограммасы және қисық сызығы
Тұжырым: Селекционер немесе ғылыми қызметкер өзінің практикалық әрекетінде алынған алғашқы мәліметтерді жүйеге түсіріп, өзіне қажет деген биометриялық өңдеуден өткізуі керек. Вариациялық қатар құрастыру арқылы зерттелген белгінің орта шамасын, өзгергіштігін, іріктеме қателігін және белгілер арасындағы байланысты анықтауға болады.
Бақылау сұрақтары:
Биометрия дегеніміз не?
Вариациалық қатарды құрастыру деп нені айтамыз?
Вариациялық қатар дегеніміз не?
Вариациялық қисық сызық дегеніміз не?
Ұсынылатын әдебиеттер тізімі
Бегімқұл Б.К. Генетика-А.: 2011.
Асылбек Р., Божбанов Б.Ж. Биометрия. -Шымкент: 2010.
Бегімқұл Б.К. Генетика-А.: 2002.
Бегімқүлов Б.К. Молекулалық генетика және биотехнология негіздері. -А. Білім, 1996.
Тәжірибелік сабақ №4
Тақырыбы: Көптік аллелизм..
Сабақтың мақсаты:Статистикалық көптік аллелизм критерийлері және оның деңгейлерін меңгеру.
Сабаққа қажетті көрнекі құралдар мен жабдыкқтар: плакаттар, схемалар, есептеу машинкасы, тақырыпқа сай фильмдер мен виртуалды схема түріндегі есептер.
Мазмұны: Статистикалық қателік. Статистикалық қателік болмауы үшін бас жиын зерттелуі керек (nірікт = Nбас), алайда практикада іріктеменің көлемі бас жиыннан аз болғандықтан (nірікт < Nбас) есептелінген көрсеткіштердің мәнінде әр кезде қателік пайда болады.
Белгінің көрсеткіштерін үлкен іріктемеде анықтау үшін қажет формулар:
Мысалы. Жоғарыдағы 100 саулық қойдың салмағының вариациялық қатары қарастырылды, оның көрсеткіштерін осы формулалар арқылы анықтайық. Формулаға қажет көмекші шамалардың (Σfa Σfa2) мәндерін есептеу жолы 7-кестеде көрсетілген.
Шаруашылықтағы өсірілетін қойлардың орташа салмағы 67,92 кг тең Арифметикалық ортаның қателігі ( ) мәнсіз деп ойлауға болады. Генотиптің мүмкіндігі арқылы қойдың орта салмағын 8,20 кг (σ) арттыруға болады. Бұл қойдың күтімі барынша жақсы болып, селекция жұмысы өз деңгейінде жүргізілгенде мүмкін болады. Қой салмағының генетикалық өзгергіштігі орташa деңгейде (Сv=12,07%).
Бақылау сұрақтары:
Статистика дегеніміз не?
Статистикалық қате критерийлер деп нені айтамыз?
Статистикалық қате критерийлер деңгейлерін қалай есептейміз?
Ұсынылатын әдебиеттер тізімі
Бегімқұл Б.К. Генетика-А.: 2011.
Асылбек Р., Божбанов Б.Ж. Биометрия. -Шымкент: 2010.
Бегімқұл Б.К. Генетика-А.: 2002.
Бегімбеков Қ.Н., т.б. Мал өсіру және селекция. -Алматы 2006.
Тәжірибелік сабақ №5
Тақырыбы: Көптік аллелизм.
Сабақтың мақсаты: Көптік аллелизм коэффициенттердің және әр түрлі арифметикалық орталардың айырмашылығының сенімділігін анықтауды үйрену.
Сабаққа қажетті көрнекі құралдар мен жабдыкқтар: плакаттар, схемалар, есептеу машинкасы, тақырыпқа сай фильмдер мен виртуалды схема түріндегі есептер.
Мазмұны: Селекционер, зоотехник немесе кез келген биолог өзінің күнделікті практикалық және ғылыми жұмыстарында әр түрлі топтарды, мысалы, екі іріктемені арифметикалық орта көрсеткіштері бойынша жиі салыстырады. Екі топтың орта көрсеткіштері өздерінің абсолюттік мәндері бойынша бір-біріне дәлме-дәл келмейді яғни олар арасында әр кезде айырмашылық байқалады. Сондықтан биометрия практикасында оны бағалану керек, ол екі бағытқа сүйенеді: 1) айырмашылығы кездейсоқ емес немесе мәнді яғни екі топтың орта көрсеткіштері сенімді айырмашылықта болады (Р ≥ 0,95) және 2) байқалынатын айырмашылық кездейсоқ немесе сенімді емес, демек, салыстырылатын топтардың орта шамаларының мәндері әр түрлі болғанына қарамай олар бірдей деп саналады (Р < 0,95).
Үлкен іріктеме. Орта шамалар арасындағы айырымның ( ) сенімді не сенімсіз екенін анықтау үшін айырымның сенімділік критерийі (эмпиризмдік) есептелінеді:
мұнда .Онан соң 6-кестеден оның
теориялық мәндері (tmeop) табылады. Сенімділік критерийінің теориялық мәндерін табу үшін еркін дәреже санын есептейді: v = n1 + n2 – 2. Егер tэмп ≥ tmeop болса, онда арифметикалық орта көрсеткішітері арасындағы айырым сенімді болады. Айырым сенімді деп тұжырым жасағанда оның қателігі ең аз дегенде 5 %-дан аспауы керек (сенімділіктің бірінші деңгейі – Р = 0,95; tэмп = tmeop 0,95). Эмпиризмдік сенімділік критерийі мәні бойынша өзінің кестелік мәнінен аз болып шықса (tэмп < tmeop), онда айырым – сенімсіз болып саналады (өйткені Р < 0,95; қателік 5 %-дан асып түседі).
Мысалы. Гемоглобин типі бойынша генотипі әр түрлі қойлардан қырқылған жүн бойынша айырмашылық байқалды. Генотипі гомозиготалы қойлар: (АА) n1 = 116 бас, = 3,80 0,27 кг, 1 = 0,6 кг және генотипі гетерозиготалы қойлар: (АВ) n2 = 208 бас, = 3,12 0,22 кг, 2 = 0,58 кг. Орта шамалар айырымының сенімділігін анықтау керек. . v = n1 +n2 –2 = 116 + 208 – 2 = 322. tmeop = 1,97 – 2,59 – 3,32 (6-кесте). Қорытынды: Айырым сенімді емес (Р < 0,95). Генотипі әр түрлі қойлардан қырқылған жүн бойынша байқалатын айырмашылық кездейсоқ болып саналады.
Мысалы. Шаруашылықта өсірілетін өнімділік бағыттары әр түрлі екі сиыр тұқымдарын зерттеу барысында орташа сауылған сүт бойынша айырмашылық байқалды: симментал (n1 = 27 бас) – кг. және әулие ата (n2 = 312 бас) – кг. Орта шамалар айырымының сенімділігін бағалау керек.
Еркін дәреже саны v = n1 + n2 – 2 = 27 + 312 – 2 = 337 болғанда tmeop = 1,97 – 2,59 – 3,32 (6-кесте, Р > 0,99).
Фермадағы әулие ата сиырлары сүттілігі бойынша симментал сиырларынан 142 кг ( = 3727–3582) асып түседі деп сенімді тұжырымдауға болады (tэмп 3,25 > tmeop 2,59, Р > 0,99) яғни айырмашылық екінші деңгейде мәнді (бұл әулие ата сиырларының 99 %-ы симментал сиырларынан айырмашылығы бар, ал қалған 1 %-ында – жоқ дегенді білдіреді. Былайша айтқанда айтылған тұжырымның қателігі өте аз – бір-ақ пайзға тең).
Шағын іріктеме. Орта көрсеткіштер айырымының қателігін (md) шағын іріктемеде дәлірек анықтау үшін арнайы формулалар қолданылады. Олар салыстырылатын іріктемелердің көлеміне байланысты әр түрлі болады:
n1 = n2 md .n1 ≠ n2 болса md
Мысал. Шаруашылықтағы екі қой тұқымын тірілей салмағы бойынша салыстыру керек: еділбай (n1 = 5): 80 – 76 – 76 – 66 – 77 және гиссар (n2 = 3): 68 – 65 – 71.
Қой тұқымдарының салмағы (кг)
Тірілей салмақ, кг
|
|
|
еділбай
|
гиссар
|
еділбай
|
гиссар
|
еділбай
|
гиссар
|
80
76
76
66
77
|
68
65
71
–
–
|
+5
+1
+1
–9
+2
|
0
–3
+3
–
–
|
25
1
1
81
2
|
0
9
9
–
–
|
Σхi = 375
75
|
Σхi = 204 –
68 –
|
–
–
|
112
|
18
|
=130
|
Орта көрсеткіштер айырымының қателігін есептеу үшін қажет мәліметтер 9-кестеде берілген. Қой тұқымдарының орташа салмағы: еділбай = 375/5 = 75 гиссар = 204/3 = 68 кг. Айырымы 75 – 68 = 7 кг.
Енді осы айырымның мән- ділігін бағалау үшін алдымен орталар айырымының қателігін, онан соң айырымының эмпиризмдік критерийін есептеу керек:
Кестеде v = n1 + n2 – 2 = 5 + 3 – 2 = 6 болғанда tst.0,95 = 2,45. Эмпиризмдік t критерийдің абсолюттік мәні өзінің стандарттық мәнінен кем болып шықты.
Шаруашылықтағы еділбай және гиссар қойларының орташа салмағында сенімді айырмашылық жоқ яғни олардың салмағы бірдей, ал орта шамалар арасында байқалатын айырымашылық кездейсоқ болып саналады (Р < 0,95).
Мысалы. Жануардың фагоцитоздық активтілігі (1 мм3 қанға мың микробтың жұтылуы) жоғарылағанда оның ауруларға төзімділігі де артады. Осыған орай тәжірибе мен бақылау топтарына бөлінген бұғылардың орташа фагоцитоздық активтілігі бойынша байқалатын айырмашылықтың сенімділігін бағалау керек. Қажет мәліметтер 10-кестеде берілген.
Мысалда n1 = n2 сондықтан формуласын пайдаланамыз:
Еркіндік дәрежелер саны бойынша v = 6 + 6 – 2 = 10 болғанда tтеор = 2,23 – 3,17 – 4,59 (8-кесте). Демек, тәжірибе тобы қанының орташа фагоцитоздық активтілігі бақылау тобынан асып түседі. Айтылған тұжырым ықтималдықтың бірінші деңгейінде сенімді (Р > 0,95).
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sanduyeashozat.html?page=7#Сабаққа_қажетті_көрнекі_құралдар_мен_жабдыкқтар

title: Сандуєаш+озат - бет 7


title: Бақылау сұрақтары - Сандуєаш+озат

text:
Бақылау сұрақтары:
Статистикалық коэффициент дегеніміз не?
Арифметикалық орталардың айырмашылығының сенімділігін анықтау дегеніміз не?
Ұсынылатын әдебиеттер тізімі
Бегімқұл Б.К. Генетика-А.: 2011.
Асылбек Р., Божбанов Б.Ж. Биометрия. -Шымкент: 2010.
Бегімқұл Б.К. Генетика-А.: 2002.
Бегімбеков Қ.Н., т.б. Мал өсіру және селекция. -Алматы 2006.
Меркурьева Е.К., Абрамова З.Б., Бакай А.В., Кочий И.И., Генетика. - М., Агропромиздат, 1991.
Тәжірибелік сабақ №6
Тақырыбы: Тіркес түкым куалау.
Сабақтың мақсаты: Тіркес түкым куалау: эмпиризимдік және теориялық қатарларды өзара салыстыру техникасын оқып үйрену.
Сабаққа қажетті көрнекі құралдар мен жабдыкқтар: плакаттар, схемалар, есептеу машинкасы, тақырыпқа сай фильмдер мен виртуалды схема түріндегі есептер.
Мазмұны: Хи-квадрат критерийінің мәні. Біз екі іріктеменің орта шамалары арасындағы айырмашылықтың сенімділігін анықтау үшін Стьюдент критерийі қолданылатынын қарастырдық, енді әр түрлі, мысалы, екі эмпиризмдік вариациялық қатардың жиіліктерінің ( және ) айырмашылығын бағалау үшін қолданылатын хи-квадрат (χ2) әдісімен танысамыз. Бұл әдісті алғаш рет К. Пирсон ұсынған болатын. Сондықтан үлестірім заңдылығын тексеру немесе әр түрлі вариациялық қатарлары арасындағы айырмашылықтың сенімділігін анықтау үшін қолданылатын ( немесе ) мәндері Пирсон критерийі деп аталады.
Пирсон критерийінің стандарттық мәндері (қысқартылып алынған)
v
|
Ықтималдық деңгейлері (Р)
|
v
|
Ықтималдық деңгейлері (Р)
|
0,95
|
0,99
|
0,999
|
0,95
|
0,99
|
0,999
|
2
3
4
5
6
|
5,99
7,82
9,49
11,07
12,59
|
9,21
11,34
13,28
15,08
16,81
|
13,82
16,27
18,47
20,52
22,46
|
7
8
9
10
11
|
14,07
15,51
16,92
18,31
19,68
|
18,48
20,09
21,67
23,21
27,72
|
24,32
26,12
27,88
29,59
31,26
|
Жалпы алғанда χ2-әдісі ғылыми-практикалық жұмыстарда негізінен екі түрлі мәселені талдау үшін қолданылады: 1) іріктемелік вариациялық қатардың жиілігінің (fэмп) үлестірім заңдылығын тексеру және 2) екі эмпиризмдік вариациялық қатардың жиіліктерінің айырмашылығының сенімділігін бағалау.
Эмпиризмдік жиіліктерді өзара салыстыру. Енді хи-квадрат критерийінің вариациялық қатарлар арасындағы айырмашылықты бағалауда қолданылуын қарастырамыз. Мұндай жағдайда χ2 критерийін салыстыратын іріктемелердің көлеміне байланысты мына формулалар көмегімен анықтайды:
n1 = n2 болғанда n1 ≠ n2 болғанда
Бұл формулалардағы f1 және f2 – салыстырылатын үлестірімдердің жиіліктері; n1 = f1 – бірінші, n2 = f2 – екінші эмпиризмдік үлестірімнің көлемі; N = n1+ n2. Еркіндік дәрежелер саны класс санын бірге азайтып табады: v = l – 1. Мұндай жағдайда мәні 5-тен аз жиіліктер біріктірілмейді. Жалпы тұрғыдан алғанда бұл формулаларды қолдану үшін салыстыруға алынған вариациялық қатарлардың жиіліктері бірдей класс шекараларына таралуы керек.
Сиыр сүтінің майлылығы бойынша вариациялық қатарларды жиіліктері бойынша салыстыру
Сүттің
майлылығы, %
|
Жиілік
|
|
f1 + f2
|
|
f1
|
f2
|
3,50
3,65
3,80
3,95
4,10
4,25
4,40
4,55
4,70
|
3
8
30
73
66
22
14
9
5
|
2
5
44
70
56
28
10
8
7
|
9
64
900
5329
4356
489
196
81
25
|
5
13
74
143
122
50
24
17
12
|
1,80
4,92
12,16
37,27
35,70
9,78
8,17
4,76
2,08
|
Σ
|
Σf1 = n1 = 230
|
Σf2 = n2 = 230
|
–
|
N = 460
|
116,64
|
Мысалы. Ірі қараның әулие ата тұқымы өсірілетін екі сүт фермасындағы сиыр сүті майлылығы бойынша 12-кестеде көрсетілгендей тарады. Екі вариациялық қатардың үлестірімдерінің айырмашылығының сенімділігін анықтау керек.
Кестенің мәләметтерін пайдаланып, хи-квадрат критерийінің мәнін табамыз:
4∙116,64 – 460 = 6,56.
Бұл сан хи-квадрат критерийінің кестелік төменгі шекарасынан аспайды: v = l – 1 = 9 – 1 = 8 және Р = 0,95 үшін = 15,51 (11-кесте). Олай болса нөлдік жорамал күшінде қалады яғни екі фермадағы сауын сиырлардың сүтінің майлылығы бойынша үлестірімдері арасында сенімді айырмашылық жоқ, ал байқалынатын айырмашылық кездейсоқ болып саналады (Р < 0,95).
Мысалы. Көрші екі аралда тіршілік ететін маймылдардың қанындағы лизоцимнің титрі бойынша вариациялық қатарлардың жиіліктері айырмашылығының сенімділігін бағалау керек. Қажет көмекші шамалар 13-кестеде берілген.
Терминдер: Хи-квадрат критерийі (χ2) –әр түрлі эмпиризмдік вариациялық қатарлардың үлестірімін өзара салыстыру үшін арнайы өңделген статистикалық әдіс; Нөлдік жорамал (Н0) – салыстырылатын әр түрлі биометриялық көрсеткіштер немесе үлестірімдер арасында ешқандай айырмашылық жоқ; Пирсон критерийі – хи-квадрат критерийінің стандарттық мәндері.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sanduyeashozat.html?page=8#Сабаққа_қажетті_көрнекі_құралдар_мен_жабдыкқтар

title: Бақылау сұрақтары - Сандуєаш+озат


title: Бақылау сұрақтары - Сандуєаш+озат

text:
Асылбек Р., Божбанов Б.Ж. Биометрия. -Шымкент: 2010.
Бегімқұл Б.К. Генетика-А.: 2002.
Бегімбеков Қ.Н., т.б. Мал өсіру және селекция. -Алматы 2006.
Садыкулов Т.С., Бексейітов Т.К. Мал өсіру және слекция, Алматы, 2011.
Плохинский Н.А. Биометрия. -М., 1980.
Тәжірибелік сабақ № 7
Тақырыбы: Жыныс генетикасы. Жыныспен тіркескен гендердің тұкым қуалауы. Сабақтың мақсаты: Белгілер арасындағы жыныспен тіркескен гендердің тұкым қуалау байланыстарды және регрессия коэффициентін кіші және үлкен іріктеулерде есептеу техникасымен танысу..
Сабаққа қажетті көрнекі құралдар мен жабдыкқтар:Плакаттар, схемалар, есептеу машинкасы, тақырыпқа сай фильмдер мен виртуалды схема түріндегі есептер. Мазмұны: Биометриялық көрсеткіштерді компьютерде анықтау. Іріктеменің сипаттамаларын анықтаудың ең тиімді жолы – компьютерлік бағдарламаларды пайдалану. Жаңа компьютерлердің Місrоsоft Ехеl бағдарламасы көмегімен көптеген биометриялык көрсеткіштерді тез арада, оңай, әрі дәл есептеуге болады. Компьютерлік бағдарламалар белгінің орта және өзгергіштік көрсеткіштерін есептеудің көбейту әдісіне негізделген, олар әрбір вариантаны есепке алады, сондықтан статистикалақ көрсеткіштерді дәл анықтайды.
Қажет биометриялық көрсеткішті есептеу үшін компьютердің Місrоsоft Ехеl бағдарламасыңдағы «Функцияны қосу»батырмасы ішіндегі «Статистика»-ныашады да, соның ішіндегі берілген тізімнен қажет параметрді – «Арифметикалық орта», «Мода», «Медиана» немесе «Стандарттық ауытқу»-ды іске қосады. Іске қосылған функцияның терезесіне іріктеме маліметтерін тінтіуір сілтемесі көмегімен белгілеп енгізеді, онан соң тінтіуір сол жақгағы батырмасымен «ОК»-дібасқаннан кейін экранда алдын ала белгіленген орында статистикалық көрсеткіштің мәні шығады.
Сапалық белгілердің статистикалық көрсеткіштері. Сапалық белгілер үшін арифметикалық орта болып зерттелетін белгі байқалатын даралардың үлесі немесе бөлігі саналады. Мысалы, шаруашылықта өсірілетін 2400 күзеннің 2136-сында түгінің түсі бойынша доминантты (қоңыр), қалғандарында рецессивті фенотип (сұрғылтым) байқалды делік. Доминантгы белгі байқалатын варианталардың абсолют санын – т арқылы белгіленсе, онда рецессивті белгі байқалатын варианталардың саны п – т арқылы белгіленеді: п = 2400; т = 2136; п – т = 264.
Альтернативаның санын бірлік үлесі немесе пайыз (процент) арқылы есептеуге болады. Егер доминантты белгіні сипаттау қажет болса, онда оның үлесі – р = т/п = 2136/2400 = 0,89 немесе 89 %. Мұнда, р арифметикалық орта коэффициентіне сәйкес келеді (р = ). Рецессивті белгіні сипаттау қажет болған жағдайда, оның үлесі – q= = (n– m)/n= 1 – (m/n) = 1 – р = 1 – 0,89 = 0,11 немесе 11 %. р + q= 1 немесе р + q= 100.
Сапалық белгілердің өзгергіштігі стандарттық ауытқу арқылы сипатталады, оны есептеу үшін мына формула қолданылады: Бірлік үлесі немесе пайыз арқылы өрнектелген сапалық белгі жиілігінің статистикалық қателігі болады. Мұндай қателік кез келген статистикалық көрсеткіш үшін тән, өйткені оның мәні бас жиындағы параметріне ешуақытта тең болмайды. Мысалы, үшін ірікт.бас. Сапалық белгінің орташа жиілігінің қателігі немесе 0,63 %.
Қорытынды: Күзеннің қоңыр түсінің орташа жиілігі (арифметикалық ортасы) 0,89-ға немесе 89 %-ға, ал сұрғылтым түстің – 0,11-ге немесе 11 %-ға тең. Зерттелген доминантты және рецессивті белгілердің жалпы статистикалық қателігі 0,0063-ке немесе 0,63 %-ға тең. Талданған іріктемеде белгінің орта шамасының жиілігі 0,31-ге () ауытқуы мүмкін.


url: http://emirsaba.org/sanduyeashozat.html?page=9#Сабаққа_қажетті_көрнекі_құралдар_мен_жабдыкқтар

title: Бақылау сұрақтары - Сандуєаш+озат


title: Сандуєаш+озат

text:
Ф.7.03-03
ОМАР М.О.
«АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ ЖАНУАРЛАР ГЕНЕТИКАСЫ» пәні
бойынша тәжірибелік сабақтарға арналған
ӘДІСТЕМЕЛІК НҰСҚАУ
Шымкент 2023
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
М.ӘУЕЗОВ АТЫНДАҒЫ ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН УНИВЕРСИТЕТІ
«Аграрлық» факультеті
«Өсімдік шаруашылығы және мал шаруашылығы» кафедрасы
ОМАР М.О.
«Ауыл шаруашылығы жэануарлар генетикасы» пәні бойынша -6В08210 - «Мал шаруашылығы өнімдерін өндіру технологиясы» мамандығы студенттеріне арналған тәжірибелік сабақтарды орындауға арналған әдістемелік нұсқау
Шымкент - 2023
ӘОЖ 57 (024): 61 (096.5)
Құрастырған: а.ш.ғ.к., аға оқытушы Омар М.О. «Ауыл шаруашылығы жануарлар генетикасы» пәні бойынша 6В08210 - «Мал шаруашылығы өнімдерін өндіру технологиясы» мамандығындағы студенттерідің тәжірибелік сабағына арналған әдістемелік нұсқау. –М. Әуезов атындағы ОҚУ, Шымкент: 2023. – 66 бет.
«Ауыл шаруашылығы жануарлар генетикасы» пәнінің оқу жоспары және типтік бағдарламасының талабына сай тәжірибелік сабақты орындауға қажетті мәліметтер қамтылған.
Әдістемелік нұсқауда 15 тәжірибелік жұмыс қамтылған, бір тақырыпқа 1сағат уақыт жұмсалады.
Пікір берушілер:
«Өсімдік шаруашылығы және мала шаруашылығы» кафедрасы., а.ш.ғ.к., аға оқытушы Мурзабаев Б.А.
«Мал шаруашылығы өнімдерінің технологиясы» кафедрасының аға оқытушысы а.ш.ғ.к., аға оқытушы Дауренбеков Х.Т.
«Мал шаруашылығы өнімдерінің технологиясы» кафедрасы мәжілісінде талқыланған . Хаттама № « » 20 ж.
«Аграрлық» факультетінің әдістемелік комиссиясының мәжілісінде ұсынылған. Хаттама №___ _« _ » __ 20 __ ж.
М.Әуезов атындағы ОҚУ. оқу-әдістемелік кеңесімен баспаға ұсынған. Хаттама №______«_____» ________20 __ ж.
© М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университеті, 2023 ж
Басылымға жауапты: Омар М.О.
МАЗМҰНЫ
Кіріспе.........................................................................................................
|
6
|
«Генетика және биометрия» пәннің мақсаты мен міндеті................
|
7
|
Тәжірибелік сабақ №1. Мал кариотипінің сандык талдамасы............
|
8
|
Тәжірибелік сабақ №2. Кариограмма кұрастыру.............................
|
9
|
Тәжірибелік сабақ №3. Талдаушы будандастару.............................
|
12
|
Тәжірибелік сабақ №4. Көптік аллелизм..............................................
|
15
|
Тәжірибелік сабақ №5. Коптік аллелизм............................................
|
16
|
Тәжірибелік сабақ №6. Тіркес түкым куалау....................................
|
19
|
Тәжірибелік сабақ №7. Жыиыс генетикасы. Жыныспен тіркескен
гендердің гүкым қуалауы..........................................................................22
|
|
Тәжірибелік сабақ №8. Нәруыз синтезі...............................................
|
23
|
Тәжірибелік сабақ №9. Прокариот геномы. Ретровирус геномы жүмысын моделдеу
|
27
|
Тәжірибелік сабақ №10. Мутациялық өзгергіштік..................................
|
29
|
Тәжірибелік сабақ №11. Мутациялық өзгергіштік............................
|
31
|
Тәжірибелік сабақ №12. Популяцияның фенотип, генотип жэне аллель жиілігін анықтау...........................................................................................35535
|
|
Тәжірибелік сабақ №13. Популяцияньщ генетикалык қүрылымын анықгау......................................................................................................... ..39
|
|
Тәжірибелік сабақ №14. Эволюциялық факторлардың популяцияның генетикалық күрылымына әсерін галдау........................
|
41
|
Тәжірибелік сабақ №15. Эволюциялық факторлардың популяцияның генетикалық күрылымына әсерін галдау.............................
|
44
|
Генетика және биометрия бойынша есептер......................................
|
46
|
Ұсынылатын әдебиеттер тізімі...........................................................
|
63
|
Кіріспе
"Генетика және биометрия" курсының бағдарламасы мьнадай мәселе-лерді қамтиды. Генетика пәні оның әдістері. Даму кезеңдері, мақсаттары, міндеттері және болашағы. Клетканың генетикалық элементтері. Хромо-сомология. Менделизм. Түқым қуалаушылықтың хромосомалық теориясы. Геннің атқаратын қызметі мен құрылысы жөнінде қазіргі заманғы түсінік. Про- және эукориоттар геномы. Ген инженериясы. Мутациялық өзгергіштік. Генетикалық полиморфизм. Аурулардың, аномалияның және иммунитет генетикасы. Популяциялық генетика және эволюциялық ілім. Жануарлар белгілерінің өзгергіштігін биометриялық зерттеу тәсілдері. Зоотехниялық эксперименттер, ғылыми-өндірістік тәжірибелер деректерін биометриялық өңдеу әдістері.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сан есім дегеніміз не?

text:
Заттың санын, мөлшерін, ретін, шамасын білдіретін сөз табы. Сан есім жеке айтылғанда абстракт сандық ұғымдардың атауы болатындықтан, нақты мағыналары басқа сөздермен қарым-қатынасқа түсу кезінде, оларды сан жағынан анықтау барысында айқындалады.
Сан есімнің мағыналық түрлері
Есептік сан есім
Реттік сан есім
Жинақтық сан есім
Топтау сан есім
Бөлшектік сан есім
Болжалдық сан есім


title: Сан есімдерді пысықтау

text:
Сан есім
Сөз таптары
Сан есім туралы не білесіңдер?
Сан есім
Тіл сыры
екі гүл
үшінші
көбелек
Сан есім – заттың санын және ретін білдіретін сөз табы
Тексергіш он тоғыз елу алты он екі он тоғызыншы елуінші алтыншы он екінші Сан есім
заттың ретін білдіреді
Нешінші?
реттік сан есім
Нешінші? Который?
После согласных
-ыншы/-інші
После гласных
-ншы/-нші
бір-бірінші
екі-екінші
үш-үшінші
төрт-төртінші
бес-бесінші
алты-алтыншы
жеті-жетінші
сегіз-сегізінші
тоғыз-тоғызыншы
он-оныншы
Жиырма-жиырмасыншы
31, 25, 17, 59, 36, 78, 54
13, 15, 45, 26, 65, 78, 96
21, 87, 39, 44, 654, 258
Подберите числительные к следующим словам.
Сынып, дәрісхана, автобус,
пәтер, үй, сабақ, трамвай,
қабат, пойыз, курс
Переведите на казахский язык
Девять книг, четыре мальчика, пять
стульев, десять учебников,семь дней,
Много карандашей, три комнаты,
тридцать учеников, дватцать пять
студентов, двенадцать месяцев
Адам келбеті
Қарақат көз –черные очи қиғаш қас –загнутые брови қыр мұрын – тонкий прямой нос қушық маңдай-узкий лоб орта бой-средний рост пұшық мұрын-курносый нос мұрт пен сақал –усы и борода сары шаш-светловолосый жирен шаш-рыжие волосы
Оларға неге осындай есімдер берілді?
Қалай ойлайсыз?
Алтыншаш
Қарашаш
Сұлушаш
Ботагөз
Мендіқыз
Мағыналары қарама-қарсы
сөздерді жазыңыз.
1. Аласа -биік
2. Арық -...
3. Аққұба -...
4. Жұқа -…
5. Айырмашылық-...
Мағыналас сөздерді жазыңыз
Напишите синонимы к приведенным словам
- шамалы-жуық
- Бет-...
- Ұқсау-...
- Бет-...
- Әдемі-...
- Қал-...
Мәтін мазмұны бойынша адамдардың кескіндерін суретке салыңыз
1
Біздің мекемеге сұңғақ бойлы
жігіт кірді. Шашы бұйра, көзі көк.
Бетінде сепкілі көп. Бізбен
танысты.
Мәтін мазмұны бойынша адамдардың кескіндерін суретке салыңыз
2
Кеше үйге қонақ шақырдық.
Қонақтардың біреуі менің әріптесім.
Ол аққұба, шашы сарғыш, көзі көк
Жігіт.
Мәтін мазмұны бойынша адамдардың кескіндерін суретке салыңыз
3
-Бейсенбі күні мен атақты әншіні
көрдім.
-қай әншіні?
Аты кім еді? Шашы қара, қараторы,
бойы аласа.
-Көзі қара ма?
-жоқ, қой көзді.
-Қарашаш Бейсенова ма?
Иә,иә, сол.
Мәтін мазмұны бойынша адамдардың кескіндерін суретке салыңыз
3
-Сен «Қос есім» деген киноны
көрдің бе?
-Қашан болды?
-Кинотеатрларда жүріп жатыр.
-Фильмде бір қыз болады.
Бойы ұзын,
180 сантиметр, шашы бұйра,
қалың,
Ұзын, қарақат көзді.
Әйтеуір, сол қыз –бір сұлу
Сөзін жазған Қ.Шаңғытпаев
Әнін жазған С.Мұхамеджанов
Білмеймін, аққұба ма, қара ма екен, Мейірім бір көргенде қана ма екен? Ел кезіп, аудан қоймай жүргенімде, Япыр-ай, қай ауылдан табар екем?
Қайырмасы: Айсұлу әлде Нұрсұлу, Жансұлу әлде Күнсұлу, Атым білмей қор болдым, Әйтеуір, сол қыз - бір сұлу.
- Ән не туралы?
- Әнде қандай есімдер айтылады?
- Мәтінде қыздың келбетін суреттейтін қандай сөздер бар?
Кестеге өзіңіз және екі тіл үйренуші
туралы ақпараттарды жазыңыз
Напишите в таблицу информацию
о себе и двух обучающихся языку
Есімі
|
Бойы
|
Салмағы
|
Жүзі
|
көзі
|
шашы
|
мұрны
|
көзілдірік
|
Ернар
|
Орта бойлы
|
80 кг
|
ақсары
|
көк
|
Қайратты, қара
|
қыр
|
тақпайды
|
Мен
|
..............
|
..............
|
.............
|
.......
|
..................
|
..........
|
.................
|
..............
|
..............
|
..............
|
..............
|
.......
|
..............
|
...........
|
..............
|
..............
|
..............
|
..............
|
..............
|
......
|
..............
|
...........
|
..............
|
125-126 бет
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сан есімдердің сөзжасамы (реферат)

text:
СӨЖ тапсырмалары:
№1.Сөзжасамдық ұяға мысал жинау,талдау
№2.
1.Сөзжасамдық тізбекке мысал жинау, талдау.
2.Сан есімдердің сөзжасамы (реферат)
№3.
1 Құранды және тұрақты тіркес етістіктерге көркем шығармадан мысалдар жинау, талдау.
2.Етістікті интербелсенді әдістермен оқыту (реферат)
№4.
1.Грамматикалық категорияның сөз таптарына байланыстылығы (реферат)
2.Көмекші есімнің жеке қолданылуына көркем шығармадан мысалдар жинап, талдау
№5.
1.Шырай түрлеріне мысалдар жинап, талдау
2.Есімдіктің септелу жүйесіндегі ерекшеліктер (реферат)
№6.
1.Етістіктің етіс түрлері мен салт-сабақты етістіктердің тіркесімдік мүмкіндігін ауызша және жазбаша тілдесім барысында қолдану (реферат)
№7.
1.Үстеудің мағыналық түрлерін ажырату, синонимдік қатарларын түрлендіріп қолдану (реферат)
2.Модаль сөздерге мысалдар жинау, талдау.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сан есімнің мағыналық түрлерін ажырат

text:
Сан есімнің мағыналық түрлерін ажырат:
Жетпіс алтыншы, жеті- жетіден, екеуінің, оннан екі,он жетіге жуық, он жарым.
Синтаксистік талдау жаса.
Құландарды сақтап қалу үшін, олар Қазақстанның басқа қорықтарына көшірілді.
Салалас құрмалас сөйлемнің түрлерін ажырат:
Күн суық, әрі қар борап тұр.
Күн бұлтты болды, бірақ жаңбыр жаумады.
Күн кешкіріп кетті, сондықтан амалсыз қонуға тура келді.
Ауылдан бүгін Әсел келеді немесе Кәкен келеді.
«Қорық» сөзін тәуілдіктің I,II,III жағында септе.
Есімдіктің мағыналық түрлерін ажырат: ол, кейбір, бірнеше, бәрі, өзі, қанша, анау, әне, біз, күллі.
Сөз құрамына талда:қорығы, мемлекеттік, қорғау, қорығын, бөлігінде, барады.
«Ақбөкен, қорық» сөздеріне фонетикалық (дыбыстық) талдау жаса.
Рай түрлерін ажырат: сақтау, сақтасын, сақтағың келеді, сақтайын, сақтаса.
Сан есімнің мағыналық түрлерін ажырат:
Жетпіс алтыншы, жеті- жетіден, екеуінің, оннан екі,он жетіге жуық, он жарым.
Синтаксистік талдау жаса.
Құландарды сақтап қалу үшін, олар Қазақстанның басқа қорықтарына көшірілді.
Салалас құрмалас сөйлемнің түрлерін ажырат:
Күн суық, әрі қар борап тұр.
Күн бұлтты болды, бірақ жаңбыр жаумады.
Күн кешкіріп кетті, сондықтан амалсыз қонуға тура келді.
Ауылдан бүгін Әсел келеді немесе Кәкен келеді.
«Қорық» сөзін тәуілдіктің I,II,III жағында септе.
Есімдіктің мағыналық түрлерін ажырат: ол, кейбір, бірнеше, бәрі, өзі, қанша, анау, әне, біз, күллі.
Сөз құрамына талда:қорығы, мемлекеттік, қорғау, қорығын, бөлігінде, барады.
«Ақбөкен, қорық» сөздеріне фонетикалық (дыбыстық) талдау жаса.
Рай түрлерін ажырат: сақтау, сақтасын, сақтағың келеді, сақтайын, сақтаса.
Сан есімнің мағыналық түрлерін ажырат:
Жетпіс алтыншы, жеті- жетіден, екеуінің, оннан екі,он жетіге жуық, он жарым.
Синтаксистік талдау жаса.
Құландарды сақтап қалу үшін, олар Қазақстанның басқа қорықтарына көшірілді.
Салалас құрмалас сөйлемнің түрлерін ажырат:
Күн суық, әрі қар борап тұр.
Күн бұлтты болды, бірақ жаңбыр жаумады.
Күн кешкіріп кетті, сондықтан амалсыз қонуға тура келді.
Ауылдан бүгін Әсел келеді немесе Кәкен келеді.
«Қорық» сөзін тәуілдіктің I,II,III жағында септе.
Есімдіктің мағыналық түрлерін ажырат: ол, кейбір, бірнеше, бәрі, өзі, қанша, анау, әне, біз, күллі.
Сөз құрамына талда:қорығы, мемлекеттік, қорғау, қорығын, бөлігінде, барады.
«Ақбөкен, қорық» сөздеріне фонетикалық (дыбыстық) талдау жаса.
Рай түрлерін ажырат: сақтау, сақтасын, сақтағың келеді, сақтайын, сақтаса.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/san-esimni-mafinali-trlerin-ajirat.html#«Қорық»_сөзін_тәуілдіктің_I,II,III_жағында_септе.__Есімдіктің_мағыналық_түрлерін_ажырат

title: Сан есімнің мағыналық түрлерін ажырат


title: Сан есімнің сөзжасам тәсілдері ҚАЛТАЙ А САН ЕСІМ СӨЗЖАСАМЫ

text:
Сан есімнің сөзжасам тәсілдері
Сан есім сөзжасам жүйесінде екі тәсіл қызмет етеді. Олар; аналитикалық және синтетикалық тәсілдер. Аналитикалық тәсіл — сан есім сөзжасамының ең негізгі тәсілі. Аналитикалық тәсіл сан есімнің сөзжасамьшда негізгі тәсіл болып сана-латын, себебі — сан есімнің нағыз сан-дық атауларының бәрі дерлік аналитикалық тәсіл арқылы жасалған. Сан есімдегі негізгі түбір сан атауларынан басқа есептік сандардың бәрі аналитикалық тәсілмен жасалған.
Негізгі түбір сан есімдерге көбіне бірлік, ондық атаулары және жүз, мың деген сандар жатады, бірақ олар-дын. бәрі емес. Бірліктердін, ішінен төрт санды бұл топқа қоспауға да болады. Олар туралы кейінірек айтылады. Ал ондық атауларынын, ішінде де тарихи тұрғыда қарағанда аналитикалық тәсілмен жасалған, қазір дара сандарға жататын алпыс, жетпіс, сексен, тоцсан сандарыньщ алғашқы құрамы бірлік пен ондықтың тіркссінен тұрады деген пікір түркологияға кең тараған, оны көпшілік түркологтар жақтайды. Сондықтан мүндағы -пыс/-піс мор-фемасы қазір қосымша деп тануға келгенімен, бұл сан атаулары алғаш аналитикалық тәсіл арқылы бірлік пен ондық атауының тіркесінен жасалған болып шығады. Ал ондық атауларыньщ бірлік пен ондық атауынын, тіркесінен жасалуы — түркі тілдерінде бар құбылыс. Оған алтай, хакас, якут тілдеріндегі ондық атаулары дәлел бола алады. Ондық атауларынын, бірлік-ондық моделімен жасалуы — түркі тілдеріне кен, тараған завдылық. Жоғарыдағы ондық атауларынын, жасалуы осы модельге сай ке-леді.
Тіліміздегі сандық үғымдар тек бірлік, ондық, жүз, мың, миллион, миллиард деген дара сандармен ғана шектеліп қоймайды, ең көп сандық ұғымдар — осы сандар араласып келген, күрделі сандық ұғымдар. Олардын, саны қандай көп болса, түрлері, құрамдары сондай алуан түрлі. Сондықтан тілде күрделі сандық үғымдарды білдіру үшін, аналитикалық тәсілдін, тіркестіру түрі кен, қолданылған. Бұл тәсіл бойынша бір сан атауымен екінші сан атауы тіркесіп, үшінші бір күрделі сандық ұғьшды білдірген. Мысалы: он бес, жүз алпыс, жүз кырык, үш, екі мың алты жүз алпыс төрт т. б. Мұндағы құрамы он және бес деген сандардан тұратын күрделі сандық ұғымды білдіру үшін он және бес саны тіркесіп, он бес деген күрделі есептік сан жасалған. Бұл ондық пен бірлік аралас сандардың тобынан алынды. Ал жүз алпыс деген есептік сан есім жүздік пен алты ондықтан тұратын күрделі сандық үғымды білдіреді. Жүз қырык, үш деген бүдан да гөрі күрделірек, мұнда жүздік, ондықтың үстіне бірлік қосылған. Осы сандық ұғымды білдіру үшін, жүз және қырық үш деген сандар тіркестірілген, мұнда сөзжасамға қырық үш саны дайын қалпында бір компонент ретінде кіріп отыр, сөйтіп олардан жүз қырық, үш саны жасал-зған. Сол сияқты екі мыц алты жүз алпыс төрт деген санда екі күрделі компоненттің тіркесі арқылы жасалған. Осы төрт түрлі мысалға қарап-ақ, күрделі сан атауларының құрамы да, түрлері де, күрделі сандарды жасауға қатысатын компоненттер де алуан турлі екенін көруге болады, ол тәжірибеден де белгілі. Күрделі сан жасаушы жеке компонент қызметінде күрделі сандар өте жиі қолданылады. Олардың өзі де — аналитикалық тәсіл аркылы жасалған сөздер. Бір туынды сөзден екінші туынды сөз жасала беретіні сияқты бір курделі саннан екінші, үшінші, одан да әрі қарай күрделі сандар жасала береді. Бұл күрделі сан атауларының мол жасалуына жол ашады. Кіші сан өзінен улкен санның жасалуына унемі қатысып отырады. Осы жағдай сан атауларын жасаушы компоненттердің молдығын туғызады.
Сейтіп, аналитикалық тәсіл ондық атауларының жасалуынан басталып, тіліміздегі барлық қалған сан атауларының жасалуын қамтамасыз еткен. Әсіресе, курделі сан атауларының жасалуы тек қана аналитикалық тәсілге байланысты. Мысалға ондык, пен бірлік (он бес), жүз-дік пен ондьқ (жуз елу), жүздік, ондық, бірлік (жуз отыз бес), мыңдық, жүздік, ондық, бірлік (бір мың алты жүз тоқсан уш) түрінде араласа келген күрделі сан^арға тіліміз өте бай.
Күрделі сан атаулары дара сан атауларынан бірнеше жүздеген, мыңдаған есе көп деуге болады. Есептік сандарды білдіретін негізгі түбір сан есімдердің саны жиыр-ма шақты сөзден ғана тұрады. Олар бірліктер: бір, екі, үш, төрт, бес, алты, жеті, сегіз, тоғыз; ондықтар: он, жиырма, отыз, қырық, елу, алпыс, жетпіс, сексен, тоқсан және жүздік пен мыңдық атаулары: жүз, мьщ. Осы жиырма шақты сөздер тілде миллионға дейін 999980 курделі сан атаулары жасалған, миллиард, триллионға дейінгі сирек қолданылатын күрделі сан атаулары тағы бар. Бұл — аз сөз емес. Мұндай көп сан атаулары есептік сандардың бірімен бірінің тіркесуі аркылы ғана, яғни аналитикалық тәсіл арқылы жасалған. Сөйтіп, сан есім сөзжасамында аналитикалық тәсіл ең өнімді, негізгі тәсілге жатады.
Сан есім сөзжасамы аналитикалық тәсіл арқылы жасалғанда, екі я онан да көп сан атаулары бір-бірімен белгілі заңдылықтар, модельдер бойынша тіркесіп, құрамын-дағы компоненттердің жеке мағынасынан басқа сандық атаудың атын жасайды. Бірақ кез келген сан қалайболса, солай тіркесе бермейді. Мысалы: отыз екі, кырық алты, елу жеті, жүз тоқсан сегіз, бес мыц алты жүз алпыс бес т. б. Қандай сандардың тіркесуі күрделі сандық ұғымнын. мазмүнына байланысты. Мысалдан көрінгендегідей сан атауың жасауға тек қана сан есім сөздер қатысады, яғни сан атауын жасауға қатысатын элементтер — есеп-тік сандар. Бір сан мен екінші санньщ тіркесінен, келесі бір саннын, аты жасалады. Мүндағы тіркесетін сандарды бірімен-бірін байланыстыратын ешқандай қосымша жоқ. Сан есім таза аналитикалық тәсіл арқылы жасалады. Сондықтан сан есім сөз жасамында компоненттердід орын тәртібінін, ерекше мақызы бар. Қандай саннын, сөзжасамда қай орында тұруы қандай саннын, жасалуына байланысты. Ондық пен бірлік аралас сандар мен жүздіктердің атының жасалуына да бірлік қатысады, бірақ бірліктін, орны екеуінде екі түрлі. Мысалы: он бес, отыз төрт, қырык, екі, екі жүз, үш жүз, төрт жүз, бес жүз, сегіз жүз т. б. Ондық пен бірлік аралас санда бірліктер екінші компонент болса, жүздіктерде бірлік бірінші ком-понент болып түр. Бұл орындары соншалыкты түрақты, міндетті, оны өзгертуге мүлдем болмайды. Басқа сандардың да жасалуы осы сияқты, оларда да компоненттердін, орын тәртібін өзгертуге болмайды. Сөйтіп, сан есім жасалуында компоненттердін, орын тәртібі қатал сақтала-тын завдылықтарға жатады.
Аналитикалық тәсіл аркылы сан есім жасалуындағы келесі заңдылық мағынаның жасалуына байланысты. Сан есім жасауға қатысатын нақтылы сандардан басқа бір мағынаның жасалуының тілде белгілі жолдары, зандылықтары қалыптасқан. Ол завдылықтар бойынша сан атауын жасаушы компоненттер, есептік сандар бірімен-бірі белгілі қарым-қатыста тұрады. Ол қарым-қатыстьщ нәтижесінде ғана басқа сандық атау туады. Олар төмендегідей екі түрлі заңдылыққа жинақталады:
1. Аналитикалық тәсіл арқылы жасалған сандық ҰРЬЩ күрделі сандағы компоненттердін бір-біріне көбейтілуі арқылы жасалады: екі жүз, бес мың, жеті жүз, екі мың, үш мың, сегіз мың, он бір мың, жүз мың, жүз елу мың, екі жүз он бес мық, үш жүз алпыс алты мың т. б.15 Компоненттердін, көбейтілу тәсілі кез келген есептік сандардың тіркесіне қатысты емес. Ол белгілі компоненттен қүралған күрделі сандарда ғана кездеседі. Анырырақ айтсақ, алдымен, жүздік сандар жасаушы компоненттер бір-бірімен көбейтіледі. Мысалы: бір жүз, екі жүз, үш жүз т. б. Мұндай күрделі сандарды жасауға қатысатын компоненттер белгілі ғана сан атаулары, олар: бірліктер мен жүз саны, яғни бүған он сөз ғана компонент бола алады. Олардың тоғызы бірліктер тек бірінші компонент болады, ал жуз деген сөз екінші компонент болады. Жүздік сан есімдердің жасалуында жүз саны тірек компонент болып, күрделі санда екінші орында тұрады. Мұнда бірінші компонент өзгеріп, тірек компонент өзгермейді: төрт жүз, бес жүз, алты жүз, жеті жүз, сегіз жүз, тоғыз жүз т. б. Екіншіден, көбейтілу тәсілі мыңдық сандар атауының жасалуында қолданылады. Мысалы: үш мың, он мың, жиырма жеті мың, бес жүз алпыс скі мың т. б. Мүндай мыңдықтар атын жасауға қатысатын компоненттер өте көп, бірақ олардың ішінде тірек компонент бір ғана мың деген сөз, ол мыңдықтар жасауда соңғы компонент қана болады, ал оның алдынан келетін компоненг алуан түрлі, оларға қатысатын сандар өте көп, сондықтан олар өзгеріп отырады да, тірек компонент қана өзгер-мейді. Мысалға, бірліктер, ондықтар, жүздіктер және осылар аралас сандар, олардың санын көрсету де қиын. Бұл заңдылық арқылы тілде есептік сандардың ішінен жүздік және мыңдықтардың аты жасалады.
2. Сандық ұғым күрделі сандардың компоненттеріпщ қосындысынан шығады16. Мысалы: он-+-бір, жиырма-+тоғыз, алпыс+сегіз, жүз+-алпыс, жүз+сексен, жүз+-он т. б. Күрделі сан есім жасаушы компоненттердің сандық ұғымының қосындысынан жасалатын күрделі сан есімдер тілде өте көп және ондай күрделі сандарға қатыса-тын компоненттер де мол. Сондықтан бұл тәсіл есептік сан есімнің жасалуындағы өте өнімді тәсіл, өйткені ол компонент талғамайды, қолдану аясы кең, түрлі курделі сан атауларының жасалуына қатыса береді. Мысалы: қырық+бес, жүз+-алпыс жеті, сегіз жүз+токсан тоғыз, алпыс екі мың+сегіз жүз сексен жеті т. б.
Сөйтіп, есептік сандар түрлі сандардың жай рана тіркесі емес, олардың бір-біріне не көбейтілуі, не қосындысы арқылы жаңа сандық мағына жасайтыны анықталды.
Аналитикалық тәсіл сан есімнің семантикалық топтарын жасауға да қатысады. Мысалы: жүзге тарта, мьщ шамалы, жеті — сегіз т. б. Бірақ онда аналитикалық тәсіл онша өнімді емес, кейбір семантикалық топтарда ғана ол қызмет атқарады, бірақ оның мағына әсері де дәл есептік сандағыдай емес, өйткені онда нағыз сан атау-лары жасалмайды, сандық ұғымға түрлі мағына ғана қосылады.
Сан есімнің синтетикалық тәсіл арқылы жасалуы өнімсіз, өйткені сан есімде сөзжасам қосымшалары өте аз дегенбіз. Бұл тұрғыда сан есім зат есім, сын есім, етістік сияқты сөз таптарымен мүлдем таласа алмайды, ол үстеу сияқты жұрнаққа кедей сөз табымен де тең түсе алмайды. Сан есім сөзжасамының бұл ерекшелігі өте ерте калыптасқан. Алайда бірлі-жарым сандардын, құрамында жекелеген қосымша кездесетінін айта кеткен жөн. Бірлік сандардын. атауындағы -ты/-ті, -ыз/-із морфемаларының алты, жеті,сегіз, тоғыз сандарында қайталанып тұрғанына қарап, оларды осы сандарды жасаушы қосымша санау бар. Мұнымен бірге осы сандардын, жасалуьша негіз болып тұрған морфема, түбір алпыс, жетпіс, сексен, тоқсан сандарының жасалуына да негіз болған. Тек бүл түбірлер қазіргі тілдерде жеке сөз ретінде қолданылмайды, бұл, әрине, -ты/-ті, ыз/-із қосымшаларынын. қандай мағыналы сөзден алты, жеті, сегіз, тогыз сандарын жасағанын дәл айтуға мүмкіндік бермейді. Бірақ бұларды осы сан атауларын жасаған қосымша деп қараура кайшы емес. Сондықтан сан есімдегі нақтылы сан атауын жасаушы қосымша дегенде тек осыларды ғана атауға болады.
Ал сан есім сөзжасамындағы синтетикалық тәсіл негізінен сан есім семантикалық топтарын жасайтын қосымшалармен байланысты. Сондықтан сан есімнін, сөзжасам жүрнақтары мағына жағынан да басқа сөз таптарынан ерекшеленеді, өйткені олар мағына түрлендіруші қосымшаларға жатады. Сөзжасам теориясында түрленген мағына негіз сөзде (негіз сөз — туынды сөз жасауға негіз болған сөз) бар, негізді сөзде (негізді сөз — негіз сөзден жұрнақ арқылы жасалған туынды сөз) жоқ мағыналык компонент. Мұнда негіз сөз де, негізді сөз дс бір сөз та-бына жатады. Сан есімнің синтетикалық тәсіл арқылы жасалуында негіз сөз де, негізді сөз де тек сан есімге жатады. Сонымен бірге сан есім жұрнағы арқылы жасалған негізді сөздің мағынасында негіз сөзде жоқ үстеме мағына болады. Мысалы: Олар төртеу-ақ Жетеудің кемтігіш жаба ала ма? (Ғ.Мұстафин). Келтірілген мысалдағьі синтетикалық тәсіл арқылы жасалған сан есімдер:төртеу, жетеу. Бұлардың жасалуына негіз болып тұрран сам есімдер: төрт және жеті. Төртеу, жетеу сандарының мағынасында негіз сөздердің (төрт, жеті) мағынасында жоқ жинақтық-заттық мағына бар. Бұл үстеме мағынаі негіз сөздегі төрт, жеті сандық ұғымының устіне қосылған. Сонда негізді сөздің мағынасы негіз сөздің мағына-сынан кеңігені көрініп тұр. Сөзжасам теориясы бойынша қашанда текті негіздің (производная основа) мағынасы негіздің (производящая основа) мағынасынан кең болуға тиісті. Төртеу, жетеу сөздерінің мағынасы осы теория-ны растап, оған сай келіп тұр. Реттік саннан мысал келтіріп көрейік: Екіншісі — жан (Ғ. Мустафин). Қызым бірінші класта оқиды (С. Мұқанов). Осы мысалдардағы бірін-ші, екінші деген реттік сандар бір, екі деген есептік сан-нан жасалған, негіз сөз де, негізді сөз де сан есімге, бір сөз табына жатады. Негіз сөздердің (бір, екі) мағынасы-на негізді сөздерде (бірінші, екінші) реттік мағына қосылған. Негізді сөздерде (бірінші, екінші) иегіз сөздердің мағынасы және реттік мағына бар. Реттік мағына — негіз сөзге үстелген, косылған мағына. Сөйтіп, негіз сөз бен негізді сөздің мағынасы тең емес болып шықты. Ол — заңды құбылыс. Туынды сан есімнің, яғни негізді сөздің мағынасы әр уақытта негіз сөздің мағынасынян кең болуға тиісті дегенбіз. Сол қағиданы бұл мысалдар да дәлелдеп тұр.
Келесі бір мәселе синтетикалық тәсіл аркылы жасалған сан есімдердің бәрінде сандық ұғым өзгеріп, екінші бір сандық ұғым жасала ма деген сұрақпен байланысты. Төртеу, жетеу, бірінші дегендердің бәрінде негізгі сандық ұғым өзгерген жоқ, оларға үстеме мағына ғана қосылды. Қорытындылай келе, бұл — сан есімнің синтетикалық тәсіл арқылы жасалуының өзіндік ерекшелігі. Сондықтан да біз сан есімнің синтетикалық сөзжасамы мағына түрлендіруші, құбылтушы топқа жатады деп санаймыз. Ал осыған орай сан есімнің синтетикалық сөзжасамы арқылы сан есімнің есептік сандардан басқа семантикалық топтары жасалады.
Достарыңызбен бөлісу: |


Сан есім сөзжасам жүйесінде екі тәсіл қызмет етеді. Олар; аналитикалық және синтетикалық тәсілдер. Аналитикалық тәсіл сан есім сөзжасамының ең негізгі тәсілі
Сан есім сөзжасам жүйесінде екі тәсіл қызмет етеді. Олар; аналитикалық және синтетикалық тәсілдер. Аналитикалық тәсіл — сан есім сөзжасамының ең негізгі тәсілі. Аналитикалық тәсіл сан есімнің сөзжасамьшда негізгі тәсіл болып сана-латын, себебі — сан есімнің нағыз сан-дық атауларының бәрі дерлік аналитикалық тәсіл арқылы жасалған. Сан есімдегі негізгі түбір сан атауларынан басқа есептік сандардың бәрі аналитикалық тәсілмен жасалған.
Негізгі түбір сан есімдерге көбіне бірлік, ондық атаулары және жүз, мың деген сандар жатады, бірақ олар-дын. бәрі емес. Бірліктердін, ішінен төрт санды бұл топқа қоспауға да болады. Олар туралы кейінірек айтылады. Ал ондық атауларынын, ішінде де тарихи тұрғыда қарағанда аналитикалық тәсілмен жасалған, қазір дара сандарға жататын алпыс, жетпіс, сексен, тоцсан сандарыньщ алғашқы құрамы бірлік пен ондықтың тіркссінен тұрады деген пікір түркологияға кең тараған, оны көпшілік түркологтар жақтайды. Сондықтан мүндағы -пыс/-піс мор-фемасы қазір қосымша деп тануға келгенімен, бұл сан атаулары алғаш аналитикалық тәсіл арқылы бірлік пен ондық атауының тіркесінен жасалған болып шығады. Ал ондық атауларыньщ бірлік пен ондық атауынын, тіркесінен жасалуы — түркі тілдерінде бар құбылыс. Оған алтай, хакас, якут тілдеріндегі ондық атаулары дәлел бола алады. Ондық атауларынын, бірлік-ондық моделімен жасалуы — түркі тілдеріне кен, тараған завдылық. Жоғарыдағы ондық атауларынын, жасалуы осы модельге сай ке-леді.
Тіліміздегі сандық үғымдар тек бірлік, ондық, жүз, мың, миллион, миллиард деген дара сандармен ғана шектеліп қоймайды, ең көп сандық ұғымдар — осы сандар араласып келген, күрделі сандық ұғымдар. Олардын, саны қандай көп болса, түрлері, құрамдары сондай алуан түрлі. Сондықтан тілде күрделі сандық үғымдарды білдіру үшін, аналитикалық тәсілдін, тіркестіру түрі кен, қолданылған. Бұл тәсіл бойынша бір сан атауымен екінші сан атауы тіркесіп, үшінші бір күрделі сандық ұғьшды білдірген. Мысалы: он бес, жүз алпыс, жүз кырык, үш, екі мың алты жүз алпыс төрт т. б. Мұндағы құрамы он және бес деген сандардан тұратын күрделі сандық ұғымды білдіру үшін он және бес саны тіркесіп, он бес деген күрделі есептік сан жасалған. Бұл ондық пен бірлік аралас сандардың тобынан алынды. Ал жүз алпыс деген есептік сан есім жүздік пен алты ондықтан тұратын күрделі сандық үғымды білдіреді. Жүз қырык, үш деген бүдан да гөрі күрделірек, мұнда жүздік, ондықтың үстіне бірлік қосылған. Осы сандық ұғымды білдіру үшін, жүз және қырық үш деген сандар тіркестірілген, мұнда сөзжасамға қырық үш саны дайын қалпында бір компонент ретінде кіріп отыр, сөйтіп олардан жүз қырық, үш саны жасал-зған. Сол сияқты екі мыц алты жүз алпыс төрт деген санда екі күрделі компоненттің тіркесі арқылы жасалған. Осы төрт түрлі мысалға қарап-ақ, күрделі сан атауларының құрамы да, түрлері де, күрделі сандарды жасауға қатысатын компоненттер де алуан турлі екенін көруге болады, ол тәжірибеден де белгілі. Күрделі сан жасаушы жеке компонент қызметінде күрделі сандар өте жиі қолданылады. Олардың өзі де — аналитикалық тәсіл аркылы жасалған сөздер. Бір туынды сөзден екінші туынды сөз жасала беретіні сияқты бір курделі саннан екінші, үшінші, одан да әрі қарай күрделі сандар жасала береді. Бұл күрделі сан атауларының мол жасалуына жол ашады. Кіші сан өзінен улкен санның жасалуына унемі қатысып отырады. Осы жағдай сан атауларын жасаушы компоненттердің молдығын туғызады.
Сейтіп, аналитикалық тәсіл ондық атауларының жасалуынан басталып, тіліміздегі барлық қалған сан атауларының жасалуын қамтамасыз еткен. Әсіресе, курделі сан атауларының жасалуы тек қана аналитикалық тәсілге байланысты. Мысалға ондык, пен бірлік (он бес), жүз-дік пен ондьқ (жуз елу), жүздік, ондық, бірлік (жуз отыз бес), мыңдық, жүздік, ондық, бірлік (бір мың алты жүз тоқсан уш) түрінде араласа келген күрделі сан^арға тіліміз өте бай.
Күрделі сан атаулары дара сан атауларынан бірнеше жүздеген, мыңдаған есе көп деуге болады. Есептік сандарды білдіретін негізгі түбір сан есімдердің саны жиыр-ма шақты сөзден ғана тұрады. Олар бірліктер: бір, екі, үш, төрт, бес, алты, жеті, сегіз, тоғыз; ондықтар: он, жиырма, отыз, қырық, елу, алпыс, жетпіс, сексен, тоқсан және жүздік пен мыңдық атаулары: жүз, мьщ. Осы жиырма шақты сөздер тілде миллионға дейін 999980 курделі сан атаулары жасалған, миллиард, триллионға дейінгі сирек қолданылатын күрделі сан атаулары тағы бар. Бұл — аз сөз емес. Мұндай көп сан атаулары есептік сандардың бірімен бірінің тіркесуі аркылы ғана, яғни аналитикалық тәсіл арқылы жасалған. Сөйтіп, сан есім сөзжасамында аналитикалық тәсіл ең өнімді, негізгі тәсілге жатады.


title: Сан әуел баста заттарды санаудың қажеттілігінен туған математикалық ұғымдардың бірі

text:
САНДАРДЫҢ ШЫҒУЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ ДАМУЫ
Карл Гаусс математиканың сан салаларына сарапқа сала келіп арифметиканы математиканың патшасы деп бағалаған. Ал арифметиканың негізгі ұғымы – сан. Ендеше , сол сан ұғымының қалай пайда болуын ашу , білу – ғылыми методологиялық үлкен мәселе.
Сан туралы ұғым адамзат мәдениетінің тууымен және оның дамуымен тығыз байланысты. Шынында , егер осы ұғым болмаса , өзіміздің рухани өміріміз бен практикалық қызметімізді тиісті дәрежеде көрсете алмас едік. Есеп – қисап жүргізу , уақыт пен қашықтықты өлшеу , еңбек нәтижесінің қорытындысын есептеу сан ұғымынсыз мүмкін емес.
Сан әуел баста заттарды санаудың қажеттілігінен туған математикалы ұғымдардың бірі. Кейін ол математикалық білімнің дауына қарай жетілдірілді. Бұл ұғым өте ерте заманда адамдардың практикалық қызметтерінінен қажеттілігінен келіп туды.
Жалпы алғанда сан ұғымы басқа ешқандай емес тек шындық дүниеден шыққан . Өте ерте заманда пайда болған сан ұғымы көптеген ғасырлар бойы жалпыланып ,кеңейе түсті . Сонда сан жайындағы түсініктер адамзаттың практикалық мұқтаждығына, мәселен , шамаларды өлшеудің қажеттілігіне және математиканың өзінің ішкі мұқтаждығына байланысты кеңеіәп отырғандығы байқалады.Мысалы шамаларды дәлірек өлшеудің мұқтаждығы оң бөлшек ұғымының тууына себепті болса, теңдеулерді шешу тәжірибелері мен осы санаудағы теориялық зерттеулерге байланысты теріс сандар пайда болды. Бастапқыда санның жоқ екенін белгілеу үшін қолданылған нөл саны теріс сандар енгізілгеннен кейін сан ретінде қарастырылатын болды.
Француз математигі Рене Декарт (1596-1650) 1637 жылы координаталық түзуді енгізіп теріс және оң сандарға түсінік берді.
-3 -2 -1 0 1 2 3
Нөл саны , натурал сандар және оған қарама –қарсы сандар бүтін сандар жиынын құрайды. Оны Z әріпімен белгілейді. Ал бүтін сандар жиыны және теріс бөлшектер рационал сандар жиынын құрайды. Рационал сандар жиынын Q әріпімен белгілейді. Рационал термині латын тіліндегі «ratio» деген сөзден шыққан. Ол қазақшаға аударғанда «бөлінді» , «қатынас» деген мағынаны береді.Яғни бұл жерде рационал сан бүтін сандардың қатынасы деп түсіндіріледі. Мысалы 7=7\1 ;7=14\2; 7=28\4
Бұлар бөлшек сандар. Жалпы рационал сан ұғымы әртүрлі шамаларды – ұзындықты , салмақты . ауданды, перимеитрді және тағы сол сияқты өлшеу процесіне байланысты пайда болды.
Нәрселерді санауда пайдаланылатын сандарды натурал сандар деп аталады. Натурал сандар қатары 1 санынан басталады.Оның мүшелері шексіз болады.Натурал сандар ұғымының дамуы ерте заманада адамдардың заттар жиынтнғының санын оларды санамай-ақ , яғни өзара бірмәнді сәйкестікті тағайындау негізінде қабылдануымен сипатталады.
Уақыт өте келе адамдар сандарды атауды ғана емес, сонымен қатар оларды белгілеуді де, сондай-ақ олармен амалдар қолдануды да үйренді. «Натурал сан» терминін тұнғыш рет римдік ғалым А. Боэций (шамамен 480-514 жылдар) қолданған. Натурал сан ұғымы қалыптасқаннан кейін сандар дербес объектлерге айналды.
ХІХ ғасырда ғалымдардың назары натурал сандармен есептеулер жұргізуге негіз болған теорияларды құруға және логикалық тұрғыдан негіздеуге аударылды. Натурал сандар ұғымының өте қарапайым және табиғи көрінетіні сондай, ғылымда ұзақ уақыт бойы оны қандай да болсын қарапайым ұғымның терминдерімен анықтау туралы мәселе қойылған жоқ.Бөлшектердің пайда болуы шамаларды өлшеумен пайда болды. Ерте кезде адамдарға сауда – саттық және түрлі есептеу жұмыстарында бөлшектер мен үлестерді есептеу қажет болған. Алғашында математикада бөлшектерді «сынық сандар» деп атаған. Бөлшектер туралы түсініктің дамуында үш түрлі бөлшектер ұғымы қалыптасқан.
Бірлік бөлшектер – алымдары 1 болатын бөлшектер.
Жүйеленген бөлшектер. Жүйеленген бөлшектің алымы кез келген бүтін сан, бөлімі тек 10 санының немесе 60 санының дәрежелері ғана болған.
Жалпы түрдегі бөлшек. Жалпы түрдегі бөлшектің алымы да , бөлімі де кез келген натурал сан болды.
Бөлшектердің мұндай әртүрлілігі есептеу және өлшеу жұмыстарында көптеген қиындықтар туғызды.Бөлшек ұғымының дамуы ғылым мен сауда-саттық жұмыстарында өркендеген елдерде: Мысырда , Вавилонда, Үндістанда және Римде қалыптасты. Ертеде әртүрлі елдер бөлшек сандарды белгілеуде өздерінің түрліше символдарын енгізді. Мысалы, мысырлықтар 1\10-ді -белгісімен, 1\2-ні-- белгісімен және 1\3 –ді -белгісімен көрсеткен. Ежелгі Үндістанда жай бөлшектерді жазуда оның бөлшек сызығын сызбай, алымын үстіне , бөлімін астына жазған. Мысалы, 1\3-ді түріндежазған. Бөлшекті осы түрде жазу тәжік ғалымы әл-Насави (1030 жылдар) ғылыми жұмыстарында орын алған. Ежелден 1\2-ді жарты, 1\4-ді ширек , 1 +1\2-ді бір жарым және т.с.с, деп атаған. Осылайша «жарты» , «ширек» ұғымдары қалыптасқан.
Бөлшек сызығын уал-Хасара және итальяндық Леонардо Пизанский өздерінің жазба есептеулерінде пайдаланған. Леонардо Пизанский «бөлшек» деген сөзді енгізді.Бөлшек сызығы ХҮІ ғасырда ғана белгілеуге толық неді.
Ертедегі вавилондықтар өздерінің ғылыми зерттеулерінде алпыстық бөлшектерді (бөлімі алпыс болатын сан) пайдаланылады. Осыдан қалған бөлшек жүйесінен қазіргі уақыт бірлігіндегі 60-тық жүйе қалыптасқан.
1 мин = 1\60сағ; 1сек = 1\60мин. Бөлшектегі «алым» , «бөлім» атауларын ХІІІ ғасырда грек математигі Максим Плаунд енгізген, жалпы түрдегі m\n бөлшегі ежелгі грек ғалымы Архимедтің еңбектерінде пайдаланылған. ХХ ғасырдың алғашқы жылдарында үнділер жай бөлшектерге амалдар қолдануды қалыптастырды.
Самарқанд қаласындағы астрономиялық обсерваторияның негізін салушы әл-каши бөлшек сандарды жазудың барлық түрлендірулер мен есептеулерін айтарлықтай ықшамдайтын түрін, яғни ондық бөлшек деп аталатын жаңа түрін ашты.
ХҮІІ ғасырдың басында ондық бөлшекті жазуды, айыру таңбасы ретінде үтір немесе нүкте қолданыла бастады.
Ондық бөлшектерді есептеу натурал сандарды есептеуге ұқсас және ыңғайлы болғандықтан,ғылымдағы,өндірістегі, күнделікті өмірдегі есептеулерге жиі пайдаланылады. Ондық бөлшектер және ондық бөлшектерге амалдар қолдану туралы ортаазиялық ғалым Әл-Каши өзінің «Арифметика кілті» (1437ж) атты кітабында жазды. Әл-Каши ондық бөлшектерді жазуда үтірді пайдаланбаған, бірақ ол үтірдің орнына тік сызық қойған. Ал, индерландиялық математик Стевин Симон (1548-1620) өзінің ондық бөлшек туралы «Ондық» атты (1585) кітабында үтірді пайдаланбай , бөлшектің бүтін бөлігі мен бөлшек бөлігін бір қатарға үтірсіз жазған. Мысалы, 37,48 ондық бөлшегін мына түрде жазған: 37 0 4 1 8 2. Үтірдің орнына бірліктің үстіне нөл жазған. 1, 2, 3, .... цифрларымен ондық таңбалардың ретін белгілеген.
Өмірде, тұрмыста , кездесетін көптегшен шамалар ( жылдамдық, биіктік, температура , баға, т.б.) көбейіп, азайып өзгеріп отырады. Шамалардың өзгерістерін белгілеу үшін оң сандармен қатар теріс сандар енгізілді. Теріс сандар туралы ең алғашқы ұғым біздің заманымызға дейінгі ІІ ғасырдағы қытай математиктерінің еңбектерінде кездескен. Оң санды «өсу» өзгерісінде қолданса , теріс санды «кему» ретінде қолданған немесе теріс сандар «қарыз» мағынасында қолданса , оң сандарды қолда бар зат «мүлік» деп түсінген.
Кейбір шамалардың тура мағынасы,тура бағыты болумен қатар, қарама- қарсы мағынасы ,қарма –қарсы бағыты болады. Шамалардың өзгерісінің сан мәнін жазғанда,оқығанда оның тура мағынасының сан мәнінің алдына «+» таңбасы қойылады. Шаманың қарама-қарсы мағынасының сан мәнінің алдына «-» таңбасы қойылады. Координаталық түзудегі оң (оңға қарай) бағытқа қарама-қарсы (солға қарай) бағыт теріс бағыт деп аталып, ол бағытта теріс сандар кескінделеді. Бір-бірінен тек қана таңбаларымен ажыратылатын сандар қарама-қарсы сандар деп аталады.
Математикаға теріс сандардың енгізілуімен қатар нөл саны да жаңа мағынаға ие болды. Нөл саны санақ басы болып және қарама-қарсы сандардың қосындысы деп есептелді. Үнділер нөлді «сунья» (қазақша «бос» деген мағынаны білдіреді) деп атаған, ал арабтар «ас-сифр» деп аударған, сондықтан ХҮІІ ғасырға дейін нөл «цифр» деп аталып келген .
«Нөл» қазақшаға аударғанда «ешқандай» дегенді білдіретін латынның «nullus» деген сөзінен шыққан.
Қазіргі кездердегі түсінігімізше нөл – сан. Оны басқа сандар сияқты қосуға,азайтуға , көбейтуге, бөлуге болады , тек қана 0-ге санды бөлуге болмайды.
Нөл саны координаталық түзуде санақ басы болатын О нүктесінің координатасы,0 – саны оң сандар мен теріс сандарды ажыратып тұратын сан, сондықтан 0 саны оң санға да,теріс санға да жатпайды. 0 саны бүтін сандар жиынына жатады.
Қорытындылай келе,натурал сандар жиыны бүтін сандар жиынының ішкі жиыны,бүтін сандар жиыны шектеусіз жиын. Бүтін сандар жиыны,оң және теріс бөлшектер жиыны рационал сандар жиынын құрайды. Мына суретте натурал сандар жиыны бүтін сандар жиынының, ал бүтін сандар жиыны рационал сандар жиынының ішкі жиыны екені Эйлер – Венн дөңгелектері арқылы көрсетілген.
Жалпы , сан ұғымы мұнымен шектеліп қана қоймайды , сандар өте көп әрі шексіз. Рационал сандар жиынына бүтін сандар , оң бөлшек және теріс бөлшек сандар жататыны белгілі. Кез келген рационал санды шектеусіз периодты ондық бөлшекпен жазуға болады. Шектеусіз периодсыз ондық бөлшек түрінде өрнектелген санды иррационал сандар деп атайды. Рационал және иррационал сандар жиындарын нақты сандар жиыны құрайды. Иррационал сандарға және тағы басқа сандар жиынына алдағы уақыттарда толығырақ тоқталып осы баяндаманы әрі қарай жалғастырамыз деген мақсаттамыз.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Алдамұратова Т. А., Байшоланова Т.С. Математика. Жалпы білім беретін мектептің 6-сыныбына арналған оқулық.- Алматы: Атамұра, 2006.
2. Алдамұратова Т. А., Байшоланова Т.С. Математика. Жалпы білім беретін мектептің 5-сыныбына арналған оқулық.- Алматы: Атамұра, 2005.
3. Төлепов Ө.Ш. Математика. Астана: «Фолиант» баспасы, 2007
4. Бертісканова К.Т. «Математика тарихы» пәні бойынша оқу әдістемелік кешен
Достарыңызбен бөлісу: |