title: [ДАҚ, ДАУ, ДАУЫҢ БАР МА ТҮЙЕМДЕ…]

text:
|
[ДАҚ, ДАУ, ДАУЫҢ БАР МА ТҮЙЕМДЕ…]Бұл бет үшін навигация:
- 27. [БҮЙІ, БҮЙІ, БҮЙІ ШЫҚ…]
- 28. [СЕН, СЕН МЕКЕР, СЕН МЕКЕР…]
- 29. [КІНЕТ, КІНЕТ, КЕР ЖЫЛАН…]
- 30. [АЛА ҚАНДА, ҚАРА ҚАНДА…]
- 31. [ҚАМБАР, ҚАМБАР, ҚАМБАР ШЫҚ…]
- 32. [КЕЛЕҢ, КЕЛЕҢ, КЕЛЕҢГЕР…]
- 33. [ӘЙ, МӘКІР, ӘРІ МӘКІР…]
- 34. [ӘЙ, МӘКІР, АЛА МӘКІР…]
- 35. [ЖЫЛАН БОЛСАҢ ЖЫЛЫП КЕЛ…]
- 36. [ҚАРАҒАЙ ОҚАЙ СУ ҚАЙТТЫ…]
- 37. [АЙ, МЕКЕР, АНПАР МЕКЕР, КЕР МЕКЕР…]
- 38. [КЕЛДІМ, КЕЛДІМ, КЕЛДІМ БИ…]
- 41. [БҮЙІ, БҮЙІ, БҮЙІ МЕН…]
- 43. [АРЫ БАР, БЕРІ БАР…]
- 44. [ТАМАМ ТАЗДЫҢ АТАСЫ…]
- 45. [АРЫСТАН, АРЫСТАН, ҚҰШТАЙЛЫҚ…]
- 46. [БАСТАН, БАСТАН, БАР БАСТАН…]
- 47. [ЫБЫР, ЫБЫР, ЫБЫРЛАМА…]
- 48. [ЫБЫР, ЫБЫР, ЫБЫРАМА…]
- 49. [БАСТАН, БАСТАН, БАР БАСТАН…]
- 50. [ОРМАН ТАУДЫҢ БАСЫНДА…]
- 51. [ТЕМІР, ТЕМІР, ТЕМІР ЖАН…]
- 55. БАЛАНЫҢ ИТ АУРУЫН АРБАУ
- 56. [АЛСҰР, АЛСҰР, КҮЙТ-КҮЙТ…]
26. [ДАҚ, ДАУ, ДАУЫҢ БАР МА ТҮЙЕМДЕ…]
—Дақ, дау, дауың бар ма түйемде,
Дауың болса түйемде,
Жүр, барайық біреуге.
Құдай Тағала бақ берсе,
Билік тиер біздерге.
Орман таудың басында
Дегелек тұр қақылдап,
Монтаны тұр тақылдап,
Қара тұяқ басына
Шығайын деп жақындап.
Тақ Сүлеймен пайғамбардың деміменен
Көй-көй-ау, шық!
138
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
27. [БҮЙІ, БҮЙІ, БҮЙІ ШЫҚ…]
—Бүйі, бүйі, бүйі шық,
Бүйі келді әнде шық,
Айыр құйрық аса шық,
Тұрымтайдан түріле шық,
Дүрқара бүйі аяғынан шық!
Қой келді, қозы келді,
Сиыр келді, Сүлеймен келді.
Шықпасаң, бір Құдайдан парман келді,
Күп, шық!
28. [СЕН, СЕН МЕКЕР, СЕН МЕКЕР…]
—Сен, сен мекер, сен мекер,
Сенен бетер мен мекер,
Аталы мекер, ай мекер.
Кай көмем төре-шөре,
Баһақ Сүлеймен пайғамбардың деміменен
Күп шық!
29. [КІНЕТ, КІНЕТ, КЕР ЖЫЛАН…]
—Кінет, кінет, кер жылан,
Кереге бойлы бір жылан.
Өмендегі бір жылан,
Шөпендегі бір жылан,
Манара таудың басында
Дегелек келді, шық, жылан!
Шығар болсаң, жылдам шық,
Шықпасаң, қайта оқимын.
Көспеңді қой, келді,
Күп, шық!
138
139
АРБАУ
30. [АЛА ҚАНДА, ҚАРА ҚАНДА…]
—Ала қанда, қара қанда,
Қайылғанда, жайылғанда,
Толған қанда, анда қанда
Кім келді?
Сүлеймен пайғамбар келді,
Деміменен көспенді.
Күп, шық!
31. [ҚАМБАР, ҚАМБАР, ҚАМБАР ШЫҚ…]
—Қамбар, Қамбар, Қамбар шық,
Қамбар болсаң, қалмай шық.
У заһаріңді жаймай шық!
Менің демім емес,
Тақ Сүлеймен пайғамбардың демі.
32. [КЕЛЕҢ, КЕЛЕҢ, КЕЛЕҢГЕР…]
—Келең, келең, келеңгер,
Бауыры шұбар келеңгер,
Үсті шұбар келеңгер,
Тас төбеңнен түсермін,
Таң ұрғандай қылармын.
Танауыңды тілермін,
Шатты, бұтты қылармын!
33. [ӘЙ, МӘКІР, ӘРІ МӘКІР…]
Әй, мәкір, әрі мәкір,
Келді мәкір, кезенді мәкір.
Үт түйлі, мүт түйлі,
Ігір-мігір, шытынай мәкір,
Зыңғылдай шық!
Мысық келді,
Тақ Сүлеймен пайғамбардың деміменен шық!
140
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
34. [ӘЙ, МӘКІР, АЛА МӘКІР…]
—Әй, мәкір, ала мәкір!
Алмас, келмес,
Аттап өтпес.
Апы-күпі
Сар жаулы мысық келді.
Тақ Сүлеймен пайғамбардың деміменен шық!
35. [ЖЫЛАН БОЛСАҢ ЖЫЛЫП КЕЛ…]
—Жылан болсаң, жылып кел,
Жылдырған басын қиып кел.
Қара жерді қазып кел,
Қара топырағын шашып кел!
Жеті қабат жер астында
Түн түсті қара жылан,
Сенің арбауыңнан
Қара мақпал тон кеткен.
Айда, залым, суырылып шық!
36. [ҚАРАҒАЙ ОҚАЙ СУ ҚАЙТТЫ…]
—Қарағай оқай су қайтты,
Тілім оңай су қайтты.
Айдап келген алты құдірет,
Ай алдына барған құдірет,
Ханнан келген қара құдірет,
Хан алдына барған құдірет!
Хан алдында не дейді,
Қатты демді сал дейді.
Құдірет болсаң, қыдыр сыйқат,
Жара болсаң, жабы сыйқат.
Таң атқанша, күн шыққанша
Бақты баят деміменен шық,
Бір Құдайдың жарлығымен шық.
Пайғамбардың өкімімен шық,
Тақ Сүлеймен пайғамбардың деміменен шық!
140
141
АРБАУ
37. [АЙ, МЕКЕР, АНПАР МЕКЕР, КЕР МЕКЕР…]
—Ай, мекер, Анпар мекер, кер мекер,
Құдіреті құдірет!
Айып келді, қайып келді, дау келді,
Ас тарат, үс тарат.
Мар құнда, қара құнда, сейкәр құнда,
Келдім-келдім қар бастым,
Келдім-келдім жар бастым.
Мұқамбет құлыйып, Мұқамбет байыз,
Мұқамбет тайыз.
Нар дәрі,
Теген жерің сардар.
Жеті қара молданың,
Демімен Тақ Сүлеймен
Үф-күф, шық!
38. [КЕЛДІМ, КЕЛДІМ, КЕЛДІМ БИ…]
—Келдім, келдім, келдім би,
Керегенің көзі би.
Таулым би, таулықанның өзі би.
Қой келді, қозы келді,
Су келді, субан келді,
«Шықсын» деп Мұса келді.
Мұса тілін алмасаң,
Дайыр тақсыр, пайғамбардың өзі келді.
Қара қойдан қалмай шық,
Сары қойдан салмай шық,
Тұрымтайдай тура шық,
Жағалтайдай жандап шық,
Жан-жағыңа қоймай шық!
Тақ Сүлеймен пайғамбардың демімен шық!
39. [АЙ, МЕКЕР…]
—Ай, мекер,
Ақар мекер, кер мекер,
142
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Кемер мекер,
Үнді мекер, үнсіз мекер,
Келді кесіртке,
Шанышар шаян.
Қара қой келді,
Қара шұнақ қошқар келді.
Тақ Сүлеймен пайғамбардың демімен шық!
40. [КІЛЕҢКІР…]
Кілеңкір,
Әукір баба,
Назыр кілеңкір,
Шатыр-бұтыр, кілеңкір,
Шатырыңды бұзбасам,
Ташкір ұрғандай қылмасам,
Білім-білім қылмасам,
Тілім-тілім қылмасам,
Тәңір ұрғандай қылмасам,
Менен емес, Құдайдан!
Тақ Сүлеймен пайғамбардың демімен шық!
41. [БҮЙІ, БҮЙІ, БҮЙІ МЕН…]
—Бүйі-бүйі, бүйімен,
Алабота дәмімен,
Жыңғыл оты күлімен,
Өткір пышақ ұшымен,
Өтпес пышақ дүзімен.
Алмас қылыш қолымда,
Өлсем сенің жолында!
Тақ Сүлеймен пайғамбардың демімен шық!
42. [АЙДЫҢ АЛА ҚҰРТЫ…]
—Айдың ала құрты,
Күннің күміс құрты,
Өр Алатаудың басынан
142
143
АРБАУ
Дегелек келді қасынан.
Үрпек бас өзі келді,
Бізге бұйырды.
Қара қойдан қалмай шық,
Сары қойдан салмай шық.
Тұрымтайдай тура шық,
Жағалтайдай аңдап шық,
Жан-жағыңа қоймай шық.
Тақ Сүлеймен пайғамбардың демімен шық!
43. [АРЫ БАР, БЕРІ БАР…]
—Ары бар, бері бар,
Кекіре мен миялар.
Дүйім жалбыздай
Жан қинамай, үзіп шық,
Тақ Сүлеймен пайғамбардың демімен шық!
44. [ТАМАМ ТАЗДЫҢ АТАСЫ…]
—Тамам таздың атасы—
Нарым базар әулие
Нарым базарға жол берген.
Қарақожа әулие
Сайым сойдым десе де,
Сары секет әулие
Ақырып та бақырып,
Мың бір ауыз әулие,
Байдың ұлы Тілеуке,
Теліқара әулие
Тақ Сүлеймен пайғамбардың демімен шық!
45. [АРЫСТАН, АРЫСТАН, ҚҰШТАЙЛЫҚ…]
—Арыстан, Арыстан, құштайлық,
Қылта таба мекірет
144
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Дүние тілкер.
Адыр-мадыр
Төтекен су қатыр.
Алеке мамыр,
Қой көшек,
Тақ Сүлеймен пайғамбардың демімен шық!
46. [БАСТАН, БАСТАН, БАР БАСТАН…]
—Бастан, бастан, бар бастан,
Құм құрайда,
Құтпан парайда
Теген зенде тіміті керез.
Ағаштай байладым,
Тастай қат!
47. [ЫБЫР, ЫБЫР, ЫБЫРЛАМА…]
—Ыбыр, ыбыр, ыбырлама,
Мен тұрғанша қыбырлама.
Қой қорадан өрген жақ,
Бала-шаға тұрған жақ.
Морт байладым,
Шарт байладым,
Тура жыланның аузын байладым.
48. [ЫБЫР, ЫБЫР, ЫБЫРАМА…]
—Ыбыр, ыбыр, ыбырама,
Қыбыр, қыбыр, қыбырама.
Матаудан түйе өргенше,
Қорадан қой өргенше.
Өзімнен бұйрық келгенше,
Мент түйдім,
Жеті қабат мент түйдім.
Мүхәмәт рәсүлолла,
Тура қара, құрттың аузын байладым.
144
145
АРБАУ
49. [БАСТАН, БАСТАН, БАР БАСТАН…]
—Бастан, бастан, бар бастан,
Бәлікейлер мұнда бар,
Арма-шырма жер табар.
Қотанды қой елді маңыратып,
Оны көрген Ыбыт—мен.
Берік байладым,
Шарт байладым,
Соңымнан жет керден!
50. [ОРМАН ТАУДЫҢ БАСЫНДА…]
—Орман таудың басында
Дегелек келді қасынан,
Сен де келдің, мен де келдім.
Ақ боран, тілім ойран,
Өзен-судың басынан
Шаңлаттым да арбадым.
Тәтті бүйе, кетті бүйе,
Кесмұран қара бүйе.
Тақ Сүлеймен пайғамбар,
Деміңді ал да, қуып шық!
51. [ТЕМІР, ТЕМІР, ТЕМІР ЖАН…]
—Темір, темір, теміржан,
Темірдің ұлы қауғажан.
Тасырқасаң, тас жаудыр,
Қаһарлансаң, қар жаудыр.
Буырқансаң, мұз жаудыр,
Мұздай темір құрсандыр.
Кел, кел, кел, бұлт,
Екі енеге тел, бұлт.
Ағысы қатты сулардан
Аса соғып кел, бұлт.
Шырай соғып, кел, бұлт.
10-0139
146
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Шөптің басын аймалай,
Жүгіре соғып, кел, бұлт!
Қайың басын айыра соқ,
Арша басын айыра соқ.
Тобылғы басын толғай соқ,
Атан түйені жыға соқ.
Ат бауырынан өте соқ,
Үзеңгіні үзе соқ,
Тебінгіні тебе соқ,
Мәңкі байды баса соқ,
Қошқарбайды қоса соқ!
Түрлі таудан тау қойма!
Ақ атыма мінейін,
Алладан сені тілейін.
Көк атыма мінейін,
Көктен сені тілейін.
Оныменен көк жирен,
Көк Сүлеймен пайғамбардың деміменен
Тасымнан медет тілейін!
Ербек-ербек бай атай,
Еркек қана күрең тай.
Шиын қара, шиын қара,
Құлан-бұлан тай,
Тартай, мартай,
Түрлен, қара бұлтым.
Дария шор, дария шор!
52. КҮН ЖАЙЛАТУ
—Тақ Сүлеймен, Сүлеймен,
Сенен медет тілеймін,
Алла, сенен тілеймін!
Қой басындай көк бұлт,
Қожам, сенен тілеймін!
Қоғалы көлдер құрыды,
Құба жондар шөлдеді,
Қолдан қара жауын бер?!
146
147
АРБАУ
Қара сабам қаусады,
Сары аяғым саусады.
Қасымнан қараң-құраң кетті ғой,
Маңдайымнан ащы шуақ өтті ғой.
Жандай досым, ақ бұлт,
Омыраудан соқ, бұлт!
Топай-топай ақ бұлт,
Омыраудан соқ, бұлт!
Есек желді сұр бұлт,
Зеріктірмей жете көр!
Мен тасымды торлайын,
Торсыққа салып қорлайын,
Тәңірі өзің берсең зорлайын.
Тұңғиық қара көлдерден
Шөп алайық, ақ бұлт,
Омыраудан соқ, бұлт!
Ербек-сербек бай атай,
Еркек қана күрең тай.
Шеп қара, шеп қара,
Құлан, жылан, бұлан тай,
Тартай, мартай,
Тері тоқым мар тұрғай,
Қай тұрғай.
Түрлен, қара бұлтым,
Мен де сенің ұлтың.
Дария шор!
Дария шор!
53. КӨКШЕНІ АРБАУ
Көкше десем көкшесің,
Ақша десем ақшасың.
Қонар жерге қонбапсың,
Қонбас жерге қоныпсың.
Қонақ қайтты, сен де қайт,
Бала бүркіт тырнағы.
Куф...Шық!
148
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
54. ТЕМІРЕТКЕНІ АРБАУ
—Темір, темір, теміреткі,
Пайғамбарым егін екті.
Егіні судан құрыды,
Сен де құры.
Теміреткі темірден
Тәзғұнә, тәкули, тәрһәкуһа
Қатирә, Куф... Шық!
55. БАЛАНЫҢ ИТ АУРУЫН АРБАУ
—Иттің аты елеуіт,
Елеуіттен телеуіт.
Бері бақпа, ары бақ,
Арба толы телеуіт.
Мұрнын қанатып, тісін қақ.
Куф...Шық!
56. [АЛСҰР, АЛСҰР, КҮЙТ-КҮЙТ…]
—Алсұр, алсұр, күйт-күйт,
Тұйғын, тұйғын, күйт-күйт.
Сұңқар, сұңқар, күйт-күйт,
Лашын, лашын, күйт-күйт.
Жетір, жетір, күйт-күйт,
Басар, басар, күйт-күйт.
Алақұс, алақұс, күйт-күйт,
Алаша тайдан ауып түс.
Ауыздағы отыз тіс,
Бірің шығып қалмай түс!
148
1. [БАҚСЫ…]
Бақсы жын шақырғанда белін байлап, жігіттерді сайлап,
қай-қайдағы сұмдықты ойлап, есінеп, аузын ашып, түсі қашып,
киімін тастап, белін байлап, отқа май салып, өзін-өзі аптап,
жындарын жаттап, түсі құбылып, шарт жүгініп, қамшыны сай-
лап, желбауды байлап, пышағын қайрап, талтайып тұрады.
Дәретсіз келгенді ұрады, ойнағанда күліп қойсаң, «үйден
шық» деп қуады. Аузына жұрт қараған соң өз білгенін қылады.
Қобызын қолына алып, әл-мүнәжат сұрайды.
Қобызын қолына алады,
Қабағын түйіп қарады.
Қобызының қылына
Қарағайдың шайырын
Әдейілеп жағады.
Ышқынып тартып ішегін,
Сонда бір әнге салады.
Күрілдеген дауысы
Талай жерге барады.
Бақсы ойнап жатыр,
«Қайда?» деп,
Естіген соң дауысын.
Көңіліндегі мұңы бар,
Баласы жоқ, кірі бар.
«Зікірін түсір» деп,
Әркім оған барады.
Шанағына қобыздың
Тентек күйді салады.
ІІІ. Бақсы сарындары
150
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
«Ақ сөйле,—деп,—жарықтық»,
Құлағына қобыздың
Бір топ үкі тағады.
Шанаққа түскен ақшаны
Жолдасы барып алады.
«Бақсы біліп қояд» деп,
Дәретін жөндеп алады.
Жын келгенде күркіреп,
«Қызып тұрсын дайын» деп,
Отқа темір салады.
Жын атасы—Жирентай:
«Айдаушы, бермен айда» деп,
Қобызын бунап шалады.
Қыз-келіншек, жігіттер
Айыбымызды табар деп,
Қымсынып іші қалады.
Барлық жынын шақырып,
Айғайын сонда салады:
—Жын атасы Жирентай,
Талай бақсы мінген тай.
Ұятқа мені қалдырма,
Айналайын, Құрмантай!
Ішінде азық болып ең,
Тоқшылықта туғаным,
Кешікпегін, Сұрмантай!
Шақырдым сені Қарабас,
Еріншек едің сарамас.
Қанша жұрт қарап тұрғанда,
Кешіккенің жарамас.
Жолдасыңнан қалмай кел,
Көрінгенді айдай кел.
Зияндыны байлай кел,
Жан жолдасым Алабас!
Әй, қобызым, қобызым,
Әбден болжа доңызым.
Осы жолы келмесең,
Жөнін айтып бермесең,
Жылап жатқан науқасқа
Себеп тауып бермесең,
150
151
БАҚСЫ САРЫНДАРЫ
Бір сен үшін мен сорлы
Жаным шығып тірілсем,
Өмірімде көрмеспін.
Осы жолы келмесең,
Айтқаныма көнбесең,
Шашыңнан алып сабармын,
Тірі болып өлмесем.
Қобызын тартып шабынып,
Пірлеріне жалынып,
Тері шығып бақсының,
Өзін өзі қағынып:
—Жандай досым Қаратас,
Сырласым едің Алатай.
Алпыс қойдың терісі
Ау болмаған Алатай.
Жетпіс қойдың терісі
Жең болмаған Алатай.
Барлық жыным жабылса,
Тең болмаған Алатай.
Қатарыңның ішінде
Кем болмаған Алатай.
Құлағың сенің қалқандай,
Мұрыныңа қарасам,
Сығымдаған талқандай.
Үміт еткен қанша жұрт,
Ойдағысын айта алмай.
Бал ашып беріңіз,
Талабын жұрттың қайтармай?!
Әй, Нұрманбай, Нұрманбай,
Мұрның сенің құмғандай.
Жер жүзіне сыймастан,
Қойқапқа кеттің, қу маңдай.
Менен көңілің қалды ма,
Шақырғанда келуші ең,
Оқ жыландай жел маңдай.
Қаһарлы едің қарымды,
Кетірме менің арымды,
152
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Бұл науқасқа дауа қыл!
Аямағын мен үшін,
Жан досым, қолда барыңды.
Қобызымды қолыма ап,
Салып тұрмын сарынды.
Әй, Бияшбай, Бияшбай,
Бойың сенің құлаштай.
Атқа мінсең, кісідейсің,
Жер түссең, жалмауыздың тісіндейсің.
Өз айтқаныңа болмаса,
Басқа жанның сөзіне түсінбейсің.
Әлімбет-ау, Әлімбет,
Жер-жаһанға мәлім бе ед.
Зиянкесті өлтірген,
Басына қаза келтірген,
Кап тауына мәлім бе ед?
Мына көптің көңілі үшін
Кеселіне дауа ет!
Баласы жоқ пәндаға
Көзіңнің қырын сала кет!
Зияндыны ала бер,
Мына жатқан кеселді
Себебін тауып, дұға бер!
Айтқаныңнан шықпайды
Тау менен тас, қара жер.
Қобызымды қолға алып,
Болып тұрмын қара тер.
Дәретін алып, сыйынып,
Таза киім киініп,
Жолыңды тосып отыр ғой,
Дауасын сұрап мынау ел.
Күн көзінде әулие,
Жер жүзінде әулие,
Мағрыптағы әулие,
Машрыптағы әулие—
Соның бәрін айдағын,
Жаратушы бір Ие.
Осы кесел жазылса,
Алатыным бір бие.
Баласы жоқ ұл тапса,
152
153
БАҚСЫ САРЫНДАРЫ
Иә болмаса қыз тапса,
Батамды беріп аламын,
Түйіншегін бір түйіп.
Қобызын тартып тағы да,
Жан-жағына қарайды.
Жын қабады білініп,
Қызып тұрған темірді
Тіліменен жалайды,
«Дақ салма» деп айтқын деп.
Ауырып жатқан кісіні
Бауырдақты қамшымен
Тарсылдатып сабайды.
Бақсы сонда ашынып,
Қанын тартып ішіне,
Түсін жаман қашырып,
«Жынның келер уақыты» деп,
Көтеріліп басылып,
«Айдашы, бермен, айда» деп,
Желбауға барып асылып,
«Көк перім көкке тартар» деп,
Жаны қалмай асығып,
Шаңыраққа мінеді,
Кісіміз болып шашылып.
Әулиені шақырды,
Атын айтып бас ұрып.
Сайранда жатқан сансыз бап,
Отырарда жатқан отыз бап
Кіші Мекең дер еді.
Қазіретті Қаратау
Әулиенің кебі еді.
Түркістанда Түмен бап,
Ең үлкені Арыстан бап—
Бәрі де мұның жын еді.
Құл Қожа Ахмет Яссауи
Әулиенің пірі еді.
Шаңыраққа мінеді,
Жындарынан тіледі.
«Айдаушы, бермен айда» деп,
Енді қайта жүреді.
154
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Қарабура келді деп,
Бүкең-бүкең желеді.
«Тамақ бер» деп талтайып,
Тізесін бүріп шөгеді.
Дайындаған шөбі бар,
«Мінеки,—деп,—жолдасы»,
Құрмет етіп бақсыға,
Ауызына береді.
Күртілдетіп шайнайды.
Тұрып-тұрып азырақ,
«Бұқ» деп жынын төгеді.
Шықырлап тісін қайрайды,
Қара бура шабынып,
Аузынан көбік қайнайды.
Екі көзі жалтырап,
Жанып тұрып қалтырап,
Үйдің ішін бүлдіріп,
Бура болып аунайды.
«Нысаппен,—деп,—нысаппен»,
Елдің бәрі шулайды.
«Жирентайым келді деп,
Тілеуді Құдай берді» деп,
Аспанға қарғып тулайды.
Пысқырып тұрып қорсылдап,
Жер тарпынып тұрмайды.
«Ақ басып кетер» деп,
Жүрегі қорқып суылдайды.
«Су ішер,—деп,—бұл Жирен»,
Бақыр алып бір адам,
«Моһо-моһо» деп зырлайды.
Ауырып жатқан кісіні
Бақсы барып тебеді.
Су ішкелі Жирені
Құрылдап жақын келеді.
«Так, жануар, так-так» деп,
Бақсыға суды береді.
Тұмсығымен бір түртіп,
Бақырда суды төгеді.
«Дақ салма,—деп,—жануар»,
Ел жауабын береді.
154
155
БАҚСЫ САРЫНДАРЫ
Осы түрлі өнермен
Жирентай қайтып кетеді.
Өз әлінше науқасқа
Біраз себеп етеді.
Қобызды қолға алғанда,
Болмағын деп арманда,
Жолбарыс жыны жетеді.
Жолбарыс болып шабынып,
Түрі қашып қабынып,
«Дақ салма» деп шуылдап,
Бақсыны байлар жабылып,
Ыңыранып, қыңырсып,
Әркімді қабар қағынып.
Үйді барып жол қылып,
Күрілдеп тұрар шабынып.
«Сап-сап» дейді нысаппен,
Елдің бәрі жалынып.
Үйді барып қозғайды,
Шаршамайды шалығып.
Бір қатынды бас салар,
Ашулы болып мауығып.
Бір әйелге асылып,
Күрілдеп тегін болмайды.
Жолбарыс келіп шөккен соң,
«Таптым» деп бала ойлайды.
Бақсы барып шөкпесін,
Осындай ерім етпесін.
Ойлағаны зайыбы,
Мақсаты қабыл болмайды.
Онан кейін бақсыекем
Қобызын алып қолына,
Қаратып елді жолына,
Тағы да біраз толғайды.
Қобызды тастап бақсекем,
Есікке қадам басады.
«Абжыланым келді» деп,
Құрметтеп есік ашады.
Елге қарап ысқырып,
Жалақтап тілі пысқырып,
156
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Отта жатқан темірді
Өз тіліне басады.
«Үй ішінде жау бар» деп,
Ақтарып жүріп шашады.
Үйдің ішін қарайды,
Ауырып жатқан кісіні
Тіліменен жалайды.
«Құйрығым» деп белбеуді
Ширатып алып қолына,
Елдің бәрін сабайды.
Ысқырғанда ширығып,
Халықтың есі қалмайды.
«Зиянды нарың бар ғой» деп,
Әр қатынды жанайды.
Абжыланын «ап-ап» деп,
Пышақтың жүзін жалайды.
Қобызын алып қолына,
Тағы жынды шақырар.
«Алып Қара, келгін» деп,
Ойдағысын сапырар.
«Жан серігім сен едің,
Қай жынымнан кем едің,
Кешікпе!» деп бақырар.
«Мұнысы қандай екен?» деп,
Қайран боп жұрты отырар.
—Алып Қара шақырдым,
Келе қойғын, шырағым.
Қабыл еткін бұл елдің
Ойындағы сұрағын.
Басқа жанға бітпейді
Салпиған сенің құлағың.
Азуың сенің ошақтай,
Мұрыныңа қарасам,
Ойып қойған шошақтай.
Ауру халін көріңіз,
Себебін айтып беріңіз.
Нағып тұрсың ерініп,
Нашарды жаудан босатпай.
Танауыңа қарасам,
Үңірейіп кетіпті,
156
157
БАҚСЫ САРЫНДАРЫ
Тәуіп барған қос аттай.
Аларып бақсы қарады,
Отырған жұрт нанады.
«Алып Қара келді» деп,
Келсапты қолға алады.
«Дақ салма» деп айтқын деп,
Өзін-өзі сабады.
«Алып Қара келді» деп,
Ауруға барады.
Ламекенге барам деп,
Арқалап оны алады.
«Дақ салма» деп шуылдап,
Ел дабырды салады.
Түскенін аударып,
Басқа жерге салады.
Алып Қара сонымен
Енді қайтып келеді.
Шақырғанда, қобызбен
Айдаушы Қара жетеді.
Барлығын айтып біртіндеп,
Содан үміт етеді.
«Келіп қалды кісім» деп,
Жұлқына бастап өтеді.
«Дақ салма» деп айдайды,
Беліне арқан байлайды.
Құшырланып, шабынып,
Ауруды шайнайды.
Керегені ұстап ап,
Үйді жұлқып ойнайды.
Қамшыны қолға алады,
Бір әңгіме болады.
«Зікірге бәрің отыр» деп,
Қирата елді сабады.
Елдің бәрі жүгініп,
Дөп-дөңгелек болады.
Қамшыны бақсы алып тұр,
Зікірді «ә» деп салып тұр.
Кімдер адал, кім арам
Ішін бәрін танып тұр.
Салдырлатып шығыршық,
158
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Асасын жерге қағып тұр.
Науқастанған кісіні
Ортасына алып тұр.
Бала табар-таппасын,
Әйелдерге назарын
Шын ақиқат салып тұр.
Қасына бақсы бармаған,
Назарын тауып салмаған
Әйелдер үні налып тұр.
«Дәретсіз мұнда келдің,—деп,—
Нитәніңді бөлдің»,—деп,
Қалжыңбастау жігітке
Жаласын тағы жауып тұр.
Қорыққаннан жігіттер
Бірін-бірі кимелеп,
Зікір салып зіркілдеп,
Үсті-үстіне үймелеп,
Шетке шыққан адамды
Ортаға салар сүйрелеп.
Қара терге түседі,
Мешбетін кең түймелеп.
Бәз біреулер желігіп,
Айғайлап сонда кетеді,
Бақсымен біргелеп.
«Дақ салма» деп тұрады,
Қобызын шалып сөйлейді,
Тағы бір асқан жын келед.
—Айдаушы бермен, төрт бөрі,
Төртеуі де көк бөрі.
Жаным қалмай шақырдым,
Болып па ең маған өкпелі?!
Сыйынбасқа нәрім жоқ,
Сенсіз менің сәнім жоқ.
Тілегіңді тіледім,
Жаным бар да, тәнім жоқ,
Сұп-сұр болдым қуарып,
Етім бар да, қаным жоқ.
Зияндыны байлай кел,
Пайдалыны айдай кел.
158
159
БАҚСЫ САРЫНДАРЫ
Саған қарап отыр ғой,
Үміт етіп мына көп.
Төртеуіңді шақырдым,
Сабыр етіп бірден кел.
Біреуіңіз тесіктен,
Біреуіңіз көлден кел.
Біреуіңіз жабықтан,
Біреуіңіз судан кел!
Мал сұраған біреу бар,
Жан сұраған біреу бар,
Мұдағасын айтып бер.
Қолдарыңнан келеді!
Сені басар жыным жоқ,
Асып туған сендер ер.
Отты сонда сабады,
Жыны келіп қалады.
«Бірінші бөрі келді» деп,
Шоқты тістеп алады.
Бір уыс күлді қолына ап,
«Түпай-түпай» ұшықтап,
Ауырып жатқан кісіге
Демін сөйтіп салады.
«Екінші, енді, келгін» деп,
Жабыққа сонда қарады.
«Келіп қалды» деп айтар
Екінші бөрі жабықтан.
—Аямағын жанымды,
Мына отырған халықтан
Біреуіңе мал керек,
Біреуіңе жан керек.
Сені күтіп көпшілік,
Жолыңды бағып тарыққан.
Жабықты жүрді жағалап,
Үйдің ішін аралап.
Қолына алып қамшысын,
«Айда-айда» деп сабалап,
Жүгінің бәрін ақтарды,
Қалмасын деп паналап.
160
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Әйелдерді сабады
«Бұзықтықпен жүрдің» деп,
*
..................... ақ жағалап.
«Үшінші бөрі келгін» деді,
Ақырындап тесіктен.
—Сенен үміт етеді,
Атағын біліп естіген.
Осы үйдегі зиянды
Қаһарыңмен қалдырмай,
Адамдарды шалдырмай,
Айдап шыққын есіктен!
«Зияндыны шығар» деп,
Есікті ашып тұрады.
Үйдің ішін аралап,
Қамшыменен ұрады.
Жастау келген әйелді
«Жүрегің жаман екен» деп,
Арт жағында зіркілдеп,
Аяқпен басып тұрады.
«Бақсыекем тауып айтты» деп,
Отырған қанша халайық
Көңілін шындап бұрады.
Өзінен басқа мықты жоқ,
Өз білімін қылады.
«Дауасын айтып бердің» деп,
Кеселдің халін сұрады.
«Дақ сал,—деп,—бақсыекем»,
Ауру мен сау қатын
Сыпыра жүріп ұрады.
—Төртінші, келгін,—деп айтты,—
Айналайын, Су бөрі,
Білесің бәрін қу бөрі.
Осы жерде қинадың,
Жақсылап кел, сен, бермен,
Жолыңда сенің жүрмін мен.
Қуат етіп бір сені,
*
Түпнұсқада түсіп қалған.
160
161
БАҚСЫ САРЫНДАРЫ
Қобыз алып қоқаңдап,
Кезіп жүрмін дүнияны.
«Көк бөрі келді» деді де,
Отыра қалды шоңқайып.
Екі көзін алартып,
Құлағын тігіп қалқайып.
Бір-екі ұлып әупілдеп,
Ауырып жатқан адамның
Қасына барды тоңқайып.
Тұмсығын тығып бұтына,
Жатты барып томпайып.
Түре келіп аздан кейін,
Үйдің ішін қарады.
Ауру-сауды аралап,
Әркімді бір жалады.
Отырғандыр ойлайды:
«Білгіш екен бұл бөрі,
Ойымызды табады».
«Зиянды иең бар-ды» деп,
Баз бір еркек, әйелді
Бас салып сонда талады.
«Жүрістері жаман ед»,
«Тапты» деп жұрт налады.
Әркімге істеп ем-домын,
Андан соң кетіп қалады.
Андан соң бақсы шақырды:
«Бұл жаушы Қара келсін» деп.
«Мына отырған халықтың
Балын ашып бергін»,—деп.
Бұл жаушы Қара келеді,
Балын ашып береді.
Алғашында науқастың
Жөнін айта көреді.
«Жындарым айтып отыр» деп,
Бақсы жауап береді.
Қанша отырған халықтың
Ойын айтып береді.
Қобызын алып қолына,
11-0139
162
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Ал, енді, сөзді төгеді:
—Бұл науқастың кеселі
Даладан,—дейді,—жабысқан.
Керіліп бір келін жатқан-ды,
Ішіне жел қарысқан.
Төсегінен болған жоқ,
Кез болыпты алыстан.
Ішін жаңа бір түртіп,
Кетіп еді арыстан.
Ішін ұстап басында,
Денесіне жайылған.
Жауырыны тұтасып,
Бар денесі ауырған.
Күннен-күнге ұлғайып,
Қабырға басы жабысып,
Ауырып содан қорынған.
Және бір тәуір болғанда,
Ескермеген абайлап,
Суық суға шомылған.
Дауасын тағы айтамын,
Қорықпағын мұныңнан.
Өмір жасың тіпті ұзақ,
Қорықпағын, әй, шырақ.
Айтпасыма қоймай тұр,
Кісілерім шымшылап.
Жалқы туған басында
Бар екен қойда қара лақ.
Соныменен көшірем,
Боласың сау тып-тым-ақ.
Ауруға мұны айтып,
Сау адамға барады.
Дені-қарны оның сау,
Арманы оның бала-ды.
Бір қатынға бақсыекем
Аларып сонда қарады.
«Ойнасымды айтар» деп,
Жерге кіріп барады.
—Арманың сенің бала ма,
Боз бастыға қарама.
Таза жүрсе жас әйел,
162
163
БАҚСЫ САРЫНДАРЫ
Баласыз тегі қала ма?
Мен айтпай-ақ, шырағым,
Өзің айтшы ұялмай.
Кешікпей-ақ табарсың,
Түс көріпсің анада.
Күйеуіңмен қандай ең,
Тіліңді сенің ала ма?
Бір екі күн дем салғыз
Қара қасқа танаға.
Андан кейін бақсыекем
Бір жігітке қарады.
Тігілініп көздері
Қасына жетіп барады.
«Сайтанның бәрі сендей» деп,
Қамшыменен сабады.
—Арманың шіркін бар екен,
Көптен бері жабырқап,
Көңілің оты сол екен,
Кешікпей ет садақа.
Жаға-жеңі кірлеген
Бір шапаның бар екен.
Пайда бермес өзіңе,
Өз денеңе тар екен.
Құдайы ғып шапанды,
Батасын оның аласың.
Қырсығынан ажырап,
Жұрт қатарлы боласың.
Не тілегің әзір боп,
Адам болып қаласың.
Басын иді бір қатын,
«Бақсыеке, мені қара»,—деп.—
Көтермедім ешқандай,
Келгелі мұнда бала», деп.
Қабыл алып бір сөзін,
Қарады тәуіп және кеп.
—Келінім, бала табасың,
Жасың ұзақ, шырағым,
164
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Нақ жетпіске барасың.
Өсек айтып жолығыпсың
Екі ауылдың арасын.
Сүйреңдеме, ей, шырағым,
Содан зиян табасың.
Талығыңа қарадым,
Екі бала табасың.
Аласа бойлы қатыннан
Көз тиіп, содан қағасың.
Ебін тауып білінбей,
Сол қатынның шашынан
Аздап қиып аласың.
Шашын алсаң қатынның,
Алып маған келесің.
Тілімді алсаң, келінім,
Бір жақсылық көресің.
Үйіңде бар бір баспақ,
Зиянды екен сол саған.
Кешіктірмей баспақты
Бір адамға бересің.
Оны қойып сонымен,
Бір қатынға қарады.
«Түсіңнен шошып қапсың» деп,
Оған жапты жаланы.
—Сары қызың бар екен
Өзіңе қатты зиянды.
Аса зарын таппасаң,
Таппассың, келін, баланы.
Үш күн ойнат бақсыны,
Бес күн оқыт молдаға.
«Сонда болса, болар» деп,
Көңілім саған еріп тұр.
Ол әйелдің мұдасын
Осылай айтып беріпті.
«Науқастанып жүрмін» деп,
Бір еркек сонда келіпті.
«Жүрегіңнен таптың» деп,
Көк желкеден теуіпті.
164
165
БАҚСЫ САРЫНДАРЫ
«Дауасы болар енді» деп,
Тепкенін жақсы көріпті.
Кесел болу себебін
Бастан айтып беріпті.
Әулие деп бақсыны,
Барлығы бұған сиынды.
—Көп болыпты бұл кесел
Жабысқалы өзіңе-ей.
Көрсеткенін айтайын,
Құлағың сал сөзіме-ей!
Бар сүйегің сырқырап,
Көрінер жаның көзіңе-ей!
Екі саның бастырмай,
Салмақ түсер беліңе.
Абайламай кез бопсың
Жынның жатқан жеріне.
Анда-санда, шырағым,
Басың қатты шағады.
Майға қосып құрт ішсең,
Бұныңа аздап жағады.
Суық тисе денеңе,
Тырысып мойның қалады.
Ескермесең бұрыннан,
Ұлғайып күнде барады.
Оған дәрі айтайын,
Боз бұға мен сер бұға
«Зәптір» деген дәрі бар.
Анар менен жұм-жұма,
Үкіл-мәлік он сегіз,
Қырық болсын күшала.
Осының бәрін дайындап,
Соғымға сой бір тана.
Өз қолымнан естимін,
Барамын бір күн мен жана.
Бір қойменен көшірем,
Ақысыз болсын мың қара.
Онан кейін бақсыекем
Бір кемпірге жетіпті.
Жалғыз ұлы кемпірдің
166
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Алғалы қатын кетіпті.
Көптен бері кешігіп,
Арада бір ай өтіпті.
«Амандығын айтқын» деп,
Бақсыдан үміт етіпті.
—Алдай қақ,—депті—сөз басы,
Қобызым, енді, қозғалшы.
Қайныңа бала кетіпті,
Қасында бар жолдасы.
Талығына қарасаң,
Жаман болмас бір басы.
Түнде жалғыз жатпайды,
Қасында бар ұрғашы.
Сай жағалап жүреді,
Болмас оған қыр басы.
«Осыдан үйге қайтсам,—деп,—
Әжем қандай боп жүр» деп,
Бір өзіңді сағынып,
Тыйылмайды көз жасы.
Балаң онда барыпты,
Құшақтап қызды жатыпты.
Құдай ұрып құдаңды,
Қайталап мал салыпты.
Берейін десе, малы жоқ,
Бермейін десе, жары жоқ,
Қайғыда сондай қалыпты.
Құдаңның құрысын бәйбішесі,
Жолдасы мен балаңның
Аударып атын алыпты.
Осы жаққа жете алмай,
Жарын тастап кете алмай,
Сол жақта жаяу қалыпты.
Аударып атын алған соң,
Қыз беретін ойы жоқ.
Тойға сояр салыпты,
Құдаң сондай тар екен.
Көңілі жақын өзіңмен
Сол тараптың бәйбішесі
Бір жекжатың бар екен.
Тойға сояр ол күні
166
167
БАҚСЫ САРЫНДАРЫ
Арықтау ғана тана екен.
Қиылған соң балаңыз,
Сол жекжатыңа барыпты.
Бастан аяқ жай айтып,
Жекжатыңа налыпты.
«Ақия банда пірім» деп,
Құйрығы шолақ, өзі ақсақ,
Қой, қозыға көп мінген
Бір кер тана алыпты.
Балаң бұған қуанып,
Жолдасымен екеуі
Бірі бастап, бірі айдап,
Енді қайта салыпты.
Шыққан күні жете алмай,
Жолға қонып қалыпты.
Шаршап келген жаяулап,
Бұлар ұйықтап қалыпты.
Сыпырып тастап бұйдасын,
Тана кетіп қалыпты.
Қайда барса оңалмай,
Балаң сөйтіп тарықты.
Ауру болған балаңыз
Жаяу іздеп тананы.
Жаныңда жаман жүрісің,
Кесірің тиіпті бұл күнде.
Әй, кемпірім, балаға
Бір лағың бар екен,
Меңсіз өзі ақ екен.
Үйден тамақ бермейтін,
Пейілің осы тар екен.
Ұрлап алып есіпсің,
Әр адамның үйінде
Ұсталмаған өмірде
Бір ала арқан бар екен.
Арқанды байла лаққа,
Балаңды салма тұзаққа.
Құдайы ғып кетіргін,
Бермеген саған бірақ та,
Айтып отыр жындарым
Ақырындап құлаққа.
168
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Иіліп сәлем етеді
Жастау келген бір қатын.
Оқ жыландай жылмаңдап,
Порымдаған сымбатын
«Талығымды қара» деп,
Бақсыға айтты ол қатын.
Қобызын алып қодаңдап,
«Тауып бер,—деп,—ол жағын»,
Бақсы айтты қатынға:
—Екі бала тауыпсың,
Тоқтап қалған себебің
Пиғылыңнан тауыпсың.
Көңілдесіп жігітпен,
Бір орамал алыпсың.
Бей уақта, шырағым,
Өзен-суға барыпсың,
Сонымен тоқтап қалыпсың.
Қиын емес, шырағым,
Айтқаныма көнесің,
Бұл сөзіме сенесің.
Жігіттен алған орамал
Өзіне қайтып бересің.
Бір-екі күн түкірсем,
Түнде-түнде келесің.
Ақ көйлегің бар екен,
Құдайы ғып бересің.
Батасын алсаң бақсының,
Кешікпей-ақ баланы
Үсті-үстіне төгесің.
Аққұбаша жігіт-ті
Көптен бергі сырласың,
Оны жақсы көресің.
Ол пиғылды тастағын,
Осы менің кеңесім.
Осыменен халықтың
Балын ашып береді.
Қуанғаннан халайық
Енді қайтып жөнеді.
«Білгіш жақсы екен» деп,
168
169
БАҚСЫ САРЫНДАРЫ
Мақұлдасып келеді.
Ойынға барған әйелі
Үйде жатқан еріне
Мақұлдата береді.
«Олай болса бақсыға
Қарта қой» деп күйеуі,
Көңілін қимай әйелдің,
Ризалығын береді.
Демін алып бақсыекем,
Басқа сөзге келеді.
Көшірем деп әйелді,
Бір бас тауып алады.
Қарала ғып бояуды,
Әлгі басқа жағады.
Қуыршақты істетіп,
Әр жеріне тығады.
Қатын менен бақсыекем
Жеті жолдың айрылған
Жеріне таман барады.
Бір жерінде ағы жоқ,
Қара қойды алады.
«Түпа, түпа!» ұшықтап,
Қамшыменен сабады.
«Қарама,—деп,—артыңа»,
Қатынға жауап қылады.
Мақұл көріп ол әйел,
Жеткенше үйге шабады.
Қойды өңгеріп бақсыекем,
Өз үйіне барады.
Бұл ойынның аяғы
Осыменен тынады.
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: БАҚСЫНЫҢ ЖЫРЛАРЫ - Самашев Зейнолла Сұлтанов Қуаныш Тұяқбаев Қанат Шеңгелбаев Бақытжан «МӘдени мұРА» Ұлттық стратегиялық...

text:
2. БАҚСЫНЫҢ ЖЫРЛАРЫ
—Сөздің басы бісіміллә,
Бісмілләсіз іс қылма.
Бісміллә десең, Құдай бар,
Жын, бір шайтан көрінсе,
Сыртымнан әрі қуа-ай бер.
170
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Жер жүзіндегі әулие,
Күн көзіндегі әулие,
Мәшроптегі әулие,
Мағріптегі әулие,
Мекедегі әулие,
Мединедегі әулие,
Әулие біткен қолдай көр,
Мұдуар болсаң, жебей көр!
Жер жүзіндегі аруақ,
Күн көзіндегі аруақ,
Бұқардағы аруақ,
Аруақ болсаң, қолдай көр,
Модуар болсаң, жебей көр!
Ұлықпан әкім, оңдай көр,
Оң жолына бастай көр!
Жасаған сен жан Ие,
Өзің қолда, әулие.
Самарқанда бар дейді
Сайыбір деген әулие.
Бабаларым дәм берген,
Өздеріңе қол берген.
Үлкен ата, ер аруақ
Талай жерден жол көрген.
Әулиеге дем берген,
Айтар сөзге ем берген,
Жеті өлікке жан берген,
Жеті пірге қол берген.
Ақшора бабам, қолдай көр!
Жын атасы—Барлыбай,
Шақырғанға келдің бе-ей?
Жын атасы—ер Қойқап,
Шақырғанда, кел, сойқап!
Қойқап тауын өрлеген
Қаптың тауын жерлеген,
Арқадан шайтан айдаған,
Жын-шайтанды байлаған,
Енді артыңа қарама!
Енді артыңа қарасаң,
170
171
БАҚСЫ САРЫНДАРЫ
Қаптаған қара бұлттай,
Қайнап біткен бұлақтай,
Сайдан шыққан құла аттай,
Жеңсіз берен киінген,
Лашын құстай түйілген,
Қас қабағы бүрілген,
Жараған бүкір, мықынды,
Қара бұлттай кекілді,
Айдаһардай айды Орақ,
Айбалтасы қанды Орақ,
Қайдан келдің жауды орап?!
Жауланбай-ақ келіңіз,
Мына ауруды көріңіз,
Етер бұған ем бар ма?
Салар бұған дем бар ма?
Айтатұғын мал бар ма?
Шығатұғын жан бар ма?
Төңіректі болжаңыз,
Ақылменен толғаңыз.
Әуелі, Құдай, елді оңда,
Елді оңдасаң, ерді оңда.
Мұхамбеттей пайғамбар,
Айналайын, сен де оңда!
Кәләм шәриф мойныңда,
Дұғаларың қойныңда,
Төңірекке көзің сал,
Әлеумет отыр үйінде,
Санап жұлдыз батырған,
Сарғайтып таңды атырған.
Мың кісіге барабар
Ақ сақалды бабаңыз,
Біздер сіздің балаңыз.
Сәукеле қара сақалдым,
Патсайы шапан жамылған,
Қырға шықсам «қызым» деп,
Өрге шықсам «ұлым» деп,
Құралай көзі қызарған,
Қудай боп шашы ағарған.
172
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Ақсақалды бабамыз,
Біздер сіздің балаңыз.
Алпыс отау қара жын,
Қайда кеттің, мұнда кел.
Атты келме, жаяу кел,
Қатты келме, баяу кел!
Енді сөйле, бәлгер,
Анықтап сөйле, дәрігер.
Үлкен жүзді білгішім,
Кіші жүзді жарғышым,
Болжай отыр, байғұсым!
Қайдан келдің сабылып,
Мінгендей атың шабылып.
Батырым, алып келіпсіз
Жетпіс те батпан темірді.
Жалғыз өзің жамылып,
Балалы қаздай ыңыранып,
Бәйтеректей бұралып,
Батыр терек, сен сөйле!
Түлкілі қара серігім,
Осындайға керегім.
Жасы кіші ауды алған,
Өжет кісі жауды алған.
Сөйлеші, енді, құлдық бас!
Сөйлемесең, байғұсым,
Болады саған жаман іс.
Ақ тұйғыным, бопам-ай,
Томағаң сенің күмістен,
Аяқ бауың жібектен.
Екі де бірдей баршын құс,
Бауырың шұбар аршын құс,
Құйту-құйту сары құс,
Жеген жемің бәрін құс,
Темір қанат қара құс!
Сексен сегіз құмарлым,
Тоқсан тоғыз тұмарлым.
Сол иығың сәукелем,
Оң иығың үкілім.
Қызыл да жирен ат мінген,
172
173
БАҚСЫ САРЫНДАРЫ
Жал құйрығын шарт түйген.
Екі найза түйіскен,
Айқайлап жауға тиіскен.
Қызыл қалпақ киісіп,
Құйын жауға тиіскен.
Екі бірдей торы атым,
Құйысқанды құла атым,
Қызыл шұбар айдаһар,
Қара шұбар жолбарыс,
Маңдайыңның қалы бар,
Арқаңыздың жалы бар,
Өзі бір ерке болмаса,
Бой бермейтін жануар.
Бір мүйізің жер тіреп,
Бір мүйізің көк тіреп,
Соғу жерге барабар.
Балақ шудаң балқылдап,
Желке шудаң желкілдеп,
Азу бір тісін сақылдап,
Арқа басын тақылдап,
Айналайын, қарт бура,
Келші бермен жақындап!
Ай қожа мен күн қожа,
Сыйынған пірім, сен қожа.
Сыйынған қожа пірлері-ай,
Тентек қара ерлер-ай,
Буыны жоқ былқылдап,
Қайдан келдің сылқылдап?
Сары майдай толықсып,
Суытқан аттай бұлықсып,
Сол-сол, сол-сол-сол жатыр,
Жағасында соның қол жатыр.
Сонша қолдың ішінде
Шойын құлақ деген алып жатыр.
Аспандағы көп пері,
Көп перінің ішінде
Аты жақсы дәу пері.
174
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Су ішінде су пері,
Сұмырайға ұқсаған қу пері.
Жын ішінде жын пері,
Жынданбай-ақ жүр, пері.
Ай астында ақ пері,
Жеті пері келер ме,
Толықсып туған айдай боп?
Жеті ләскер жатыр ма
Өз алдына дардай боп?
Құдай досты Мұхамбет
Шаһариардың досы екен.
Шайтан менен әзірейіл
Бәндеңізге қас екен,
Қастығы мұның осы екен.
Бісміллә десе дуа бар,
Жын-шайтанды қуа бар.
Аспандағы төрт атты,
Төрт аттының ішінде
Қайраты артық бөрте атты.
Енді, сөйле, тор тайлым,
Әр нәрсеге оңтайлым.
Жан ағама жан жолдас,
Жан жолдасым жан қимас.
Қабырғаға қан қатса,
Қайрылар күнің қайда бар?!
Тұмсығыңа мұз қатса,
Бұрылар күнің қайда бар?!
Жан-жағына қараған,
Құлаштап шашын тараған,
Жауған қардай боратып,
Пердемен дүзін қараған,
Өркеші жоқ нар ма екен.
Судан шыққан сүйрік пе,
Суырылып озған жүйрік пе?
Топтан шыққан тұлпарым,
Аздан шыққан сұңқарым,
Жануарым, сөйлеші!
Кәріп жанды қамшылап,
Сілекейің тамшылап,
174
175
БАҚСЫ САРЫНДАРЫ
Аспандағы көп пері,
Көп перінің ішінде
Аты шулы көк пері.
Қаражал жазған қасқырым,
Таси берші, тасқыным!
Енді сөйле, елші қыз,
Елге хабар берші, қыз.
Ақбоз атқа мінші, қыз,
Үкілі балақ, сексен шоқ,
Бармағың бар, өкшең шоқ.
Енді сөйле, сұр тайлым,
Әр нәрсеге оңтайлым.
Базар кеткен бар таяқ,
Бұқар кеткен жексаяқ.
Отыз тісің тізіліп,
Аш белің сенің үзіліп,
Қайдан келдің жазған-ай,
Сен сөйлеші азғана-ай!
Кереге бойы кер жылан,
Керілмей-ақ кел, жылан.
Үй айнала сұр жылан,
Сумаңдамай жүр, жылан!
Алты жылан ат етіп,
Екі жылан қамшы етіп,
Алты құлаш ақ жылан,
Белдемеден соқ жылан!
Белдемеден сен соқсаң,
Сені алар жау жоқ жылан.
Екі құлаш үш жылан,
От орнындай ордалым,
Қырық мың саны найзалым,
Осындайға пайдалым,
Арбаң-арбаң жүр екен.
Адам жерді қуырған,
Адамыңнан қуылды,
Табаныңнан суырылды.
Шылатпай тұман ашылмас,
Жығылмай жүйрік басылмас.
176
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
3. БАҚСЫНЫҢ САРЫНЫ
—Әуелі Алла, бісміллә,
Қолтықтай көр біздерді.
Алтын сандық шағыр ат,
Біздерге де бер мәдет.
Айналайын, Құдірет,
Ысламға пана Мұқамбет,
Сыйындым сізден бір мәдет.
Су басында Сүлеймен,
Жұмыла әулие қолдасаң,
Жүйрік аттай-ау деймін.
Сайрамда бар сансыз бап,
Ең үлкені—Арыстан бап.
Күн көзінде әулие,
Жер жүзінде әулие,
Машырақта әулие,
Мағирипте әулие,
Тауда жүрген әулие,
Таста жүрген әулие,
Көлде жүрген әулие,
Шөлде жүрген әулие,
Жаратқан Жаппар егемсің,
Тайғақ кешу тар жолда
Сиынғанда сіздерге,
Әбүйір бер әр жолда!
Жаңа келді Шарабас,
Алпыс қойдың терісінен
Бөрік шықпаған Шарабас.
Жетпіс қойдың терісінен
Жең шықпаған Шарабас.
Тоқсан қойдың терісінен
Тон шықпаған Шарабас.
Жаңа келді дәу пері,
Жаңа келді су пері,
Жаңа келді ай пері.
Жаңа келді күн қожа,
Жаңа келді құлан шаш,
Екі иінімнен мықтап бас.
Жаңа келді теңге тай,
Ойдан келген он қожа,
176
177
БАҚСЫ САРЫНДАРЫ
Қырдан келген қырық қожа.
Айналайын, Нұрқожа,
Сол қожалар ішінде,
Әсіресе, бір қожа,
Жаңа келді Жирентай,
Әулие, пірлер бәрі де
Астына бір-бір мінген тай.
Шақырғанда осынша,
Келмеймін деп қорқытып,
Көп шаршаттың пірлер-ай!
4. [ІСТІҢ БАСЫ БІСМІЛЛА…]
—Істің басы бісмілла,
Құранның басы бісмілла.
Өңкей көрген есімде
Жаратқан Жаббар бір Алла.
Айналайын, ей, Алла,
Сен қолдасаң, мен мұнда.
Әуеден көмір түсірген,
От жақпай темір пісірген.
Қау күрегі бақылдап,
Балға төсі шақылдап,
Ер Дәуіт пірім, сен қолда,
Сен қолдасаң, мен мұнда.
Тақ Сүлеймен, қолдай көр,
Сұнақ ата, оңдай көр,
Ата пірім емес пе ең.
Ер Мұқам, енді, сен, қолда,
Сен қолдасаң, мен мұнда.
Су аяғы—ер Қорқыт,
Пәлектті сен қорқыт.
Бақсы пірі емес пе ең,
Көзіңді сал, қолым тұт!
Бақсы баба, сен, қолда,
Мен сыйындым сіздерге,
Медет бергін біздерге.
Бере көргін бағымды-ай,
Құдай, медет бере гөр,
Ойнап тұрған шағымда-ай!
12-0139
178
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
5. [ҚОЙҚАПТА ЖАТҚАН ПЕРІЛЕР…]
—Қойқапта жатқан перілер
Мен шақырдым, келіңдер.
Бәрекелде, ерлерім,
Тілеуімді беріңдер!
Әскері тұтар Қарабас,
Үйіліп қонар аралас.
Қобызыңды көтеріп,
Қойқаптан келші, Шарабас,
Тоқсан қойдың терісі
Тон шықпаған Шарабас,
Сексен қойдың терісі
Бөрік шықпаған Шарабас!
Тіпті қиын іс болды,
Кідіргенің жарамас.
Тоқсан қойдың терісі
Тон шықпаған Көкаман,
Сексен қойдың терісі
Жең шықпаған Көкаман,
Келші бері, Көкаман,
Заһарыңнан қорқамын!
Тоқсан тоғай қыдырған,
Балағын жеңіл сыдырған,
Келші бермен, жолбарысым,
Жан аямас жолдасым!
Жазылмай қалса бағиым,
Келмей ме менің намысым.
Арқадан келген, боз үлек,
Мойныңды сөз, үлек.
Есіктің алды құба тал,
Қайырып басын суға сал.
Атаңа нәлет Тілкөрнек,
Алдыма келіп ойын сал.
Көкенай деген жын келді,
Айқайлап бәрін алға сал!
178
179
БАҚСЫ САРЫНДАРЫ
6. [ЖЫННЫҢ БАСЫ ДОСЫБАЙ…]
—Жынның басы Досыбай,
Жын шақырдым осындай.
Жын әулие келе ме,
Бір-біріне қосылмай.
Дауысым да саған не болды,
Қобызыма қосылмай?
Қарағай қобыз қолға алдым,
Абжыландай толғандым.
Бұ қобызым сынбады,
Ғаріп жаным тынбады.
Он бесімде жабысты,
Жиырмада табысты.
Көнбес іске көндірді,
Қу ағашқа төндірді.
Төбеге шыққан төрт атым,
Көк киімді бөрте атым.
Алты құлаш ала атым,
Ойбай, менің боз атым.
Yйде де бар он қожам,
Қырда да бар қырық қожам.
Әсіресе, жас қожам,
Толпы деген мыс қожам.
Кел Толпы, кел Толпы!
7. [ЖЫННЫҢ АТЫ—ҚАРАМАН…]
—Жынның аты—Қараман,
Енді қайда барамын.
Атамнан қалған Қараман,
Сеніменен боламын.
Үлгісіз көйлек пішпеймін,
«Алдалап» жолға түспеймін.
Айтқанымды қылмасаң,
Алдыңа, сірә, түспеймін.
Жын атасы—Жирентай,
Қолыңа жасыл ту алдың,
Найзаңды қанға суғардың.
180
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Дертті көріп қуандың,
Ақсақ қойдай маңыранып,
Соқыр қойдай жамыранып,
Зияндасты қатыннан
Бар Құдайым ажыратып,
Жын келеді, айдап ал,
Аяқ-қолын байлап ал!
Жын атасы—Жирентай,
Жал құйрығын түйген тай.
Айналайын, пірім-ай,
Қара сақал балталым,
Құй мақпалдан қалталым,
Зияндасым алмасаң,
Бір ай да болса жатқаным.
Ел емес едің, ер Дәу-ай,
Ерінбесең кел, Дәу-ай!
Қатты қайырым іс болды,
Көрсетші күшің енді-ай!
Арқадан келген Ақтөбет
Айлана үрген сақ төбет.
Төбетім үріп қашырған,
Жайына кетсін пәлекет.
Екі бетің албырап,
Қызыл тілің салбырап,
Сауулы інгендей ыңқылдап,
Өзінің сөзін мақұлдап,
Сарықыз келді жақындап.
Шақырдым, келгін, Сарықыз,
Келмегенге барыңыз.
Көмегіңді көп қылып,
Бәлені байлап алыңыз!
8. [ЖОЛ, ЖОЛ ЖАТЫР, ЖОЛ ЖАТЫР…]
—Жол, жол жатыр, жол жатыр,
Жол жағалай қол жатыр.
Сол қолдардың ішінде
Саразбан деген ер жатыр.
Саразбанда сиық жоқ,
180
181
БАҚСЫ САРЫНДАРЫ
Көкшолақта кекіл жоқ.
Арқадағы ауылдай,
Қырға біткен қауындай,
Бәрекелде, ерлерім,
Келіп ұршы дауылдай.
Егінші киген шекпендей,
Базардағы кетпендей,
Жаңа келді Дауылбай.
Қарсы алдынан қарасам,
Тұжырып қойған таяқтай.
Ту сыртынан қарасам,
Қырғиға қойған аяқтай.
Бүйірінен қарасам,
Белге асқан садақтай.
Толғанып жатқан жыландай,
Келіншек таққан қырандай.
Қара шұбар қабыланым
Абжыланды ат еткен,
Су жыланды сүт еткен.
Жәдігөйім, жарғышым,
Тінтуші қара байғызым,
Түйе басты шара көз,
Айналайын, жарғышым,
Қанға тоймас байғызым!
9. [ЖАЛҒЫЗ ШЫҚҚАН ТОБЫЛҒЫ…]
—Жалғыз шыққан тобылғы
Жай шық болған қобызым.
Желмаяның терісі
Шарайна болған қобызым.
Жүйрік аттың қылынан
Жайшық қылған қобызым!
Жеті кенттің мақпалын
Тұмар қылған қобызым!
Айналайын, дәулерім,
Дулығалы су перім,
Бәрекелде, беклерім,
Тартшы бермен, дәулерім!
Баймөңке келді осында,
182
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Малайы бар басында.
Қырық жігіт қасында,
Айдаһары астында,
Айда бермен, шұбарым!
Нар күмістен тұмарың,
Шұбарым менің келмесе,
Тарқамайды құмарым.
Айда бермен, сексен шоқ,
Бармағың бар, өкшең жоқ.
Сірә, уайым қылмаймын,
Қуалар деп көңілім тоқ.
Айдаушы Қара, айдап кел,
Жүрмегенін байлап кел.
Шашау шығып қалмасын,
Бәрін алып жинап кел!
Баймөңкемдей ер қайда,
Ер Баймөңкем келгенде,
Зәлімдерге күн қайда?!
Айда бермен, Қарамыс,
Қарамыстың аузын шеш.
Мен шақырдым сіздерді,
Кісілердің атын шеш!
Айда бермен, Боқбасар,
Хайқайласа жау қашар.
Қырық байталды Құлашар,
Айдашы бермен, Құлашар!
Алпыс атты ауғаным,
Атын байлап сауғаным.
Араласып алып қал,
Аямайын жау малын.
Ауадағы ала атым,
Торып жүрген тор атым,
Шабуылшы сары атым,
Айда бермен, қара атым.
Аруақ қоймай тербеттім,
Бәрекелде, Күрбеттім!
Қиядан ұшқан сұңқардай,
Жүгіріп жүрген тұлпардай,
182
183
БАҚСЫ САРЫНДАРЫ
Бәрекелде, Жирентай,
Келдіңіз бе теңдерім!
Жын келеді жиылып,
Аруаққа тігіліп.
Байлағалы келгенде,
Аяқ-қолы қалар бүгіліп.
10. [ҚҰДАЙ, АБЫРОЙЫН БЕРЕ ГӨР…]
—Құдай, абыройын бере гөр,
Көзімнің жасын көре гөр.
Сенен медет тілеймін!
Сайрамда бар сансыз бап,
Сізден медет тілеймін!
Түркістанда Түмен баб,
Сізден медет тілеймін!
Отырарда отыз баб,
Сізден медет тілеймін!
Ең үлкені—Арыстан баб,
Сізден медет тілеймін!
Сунақ ата әулие,
Сізден медет тілеймін!
Қорқыт ата, әулие,
Сізден медет тілеймін!
Әулие ата Бүзірік,
Сізден медет тілеймін!
Шақпақ ата әулие,
Сізден медет тілеймін!
Тоқсан тоғыз машайық,
Сіздерден медет тілеймін!
Мынау шөңгең қадалды,
«Босатқын,—деп,—жанымды».
11. [АЙНАЛАЙЫН, ДӘУЛЕРІМ…]
—Айналайын, дәулерім,
Айналайын, беклерім,
Бәрекелді дәулерім,
184
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Бәрекелді билерім,
Айдаушы Қара, айдап қайт,
Қол-аяғын байлап қайт!
Шашау шығып қалмасын,
Бәрін алып жинап қайт!
Үлкен-кіші аға бар,
Бесікте жатқан бала бар,
Жан-жағыңа бармай қайт!
Түндігі ашық бейбақ бар,
Назар көзің салмай қайт.
Әскеріңді аралап,
Жаралы бір қалмасын,
Тастамай бәрін алып қайт!
12. [ЕЙ, АЙНАЛАЙЫН ҚҰДАЙЫМ-ЕЙ…]
—Ей, айналайын, Құдайым-ей,
Пәндәңе берме уайым-ей,
Медет бер деп сұраймын-ей…
Елші-ай, боз-ай, елші-ай, боз,
Ел шетіне келші-ай, боз.
Алар болсаң, алып кел,
Жердің жүзін шалып кел,
Көрер болсаң, көріп кел!
13. БІР БАҚСЫНЫҢ ҚОБЫЗЫНА
ЖАЛЫНҒАН ЖАЙЫ
—Қарағайдың басынан
Қайырып алған қобызым.
Қызыл қыршын тобылғы
Шашақ қылған қобызым.
Желмаяның терісін
Қапшық қылған қобызым.
Ортекенің мүйізін
Тиек қылған қобызым.
Жүйрік аттың қылынан
184
185
БАҚСЫ САРЫНДАРЫ
Ішек қылған қобызым.
Тасқа шыққан ырғайдан
Құлақ қылған қобызым!
Осы бойы
келмесе,
Көтеріп жерге ұрайын.
Мен жайыма тұрайын,
Өз алдыма тұрайын.
Мен, мен едім, мен едім,
Мен кімдерден кем едім.
Бар құрбымнан кем болдым,
Қара жермен тең болдым.
Қаным қалды бір қасық,
Етім қалды көк сасып,
Ғарыпта жаным қу асып!
14. [ДӘУЛЕРІМ ЕКІ БІРДЕЙ, АЙДА…]
—Дәулерім екі бірдей, айда!—деймін,—
Қан ішер келмей Көбен қайда?—деймін.
Әлгі менің жарғышым,
Іштегі дертті алғышым,
Мен шақырдым сіздерді.
Келсе де бермен, жарғышым!
Көкеманым көкте ойнар,
Көлеңкесі жерде ойнар.
Алпыс қойдың терісі
Ау шықпаған Қорабай,
Жетпіс қойдың терісі
Жең шықпаған Қорабай!
Мен шақырдым сіздерді,
Келші бермен, жараңдар!
15. БАҚСЫНЫҢ ӨЛЕҢІ
—Әй, шайтан, сенің нең бар аулақ жүрмей,
Жүр ме едің әлі күнге мені білмей?
Сазайыңды енді сенің тарттырайын,
Тұрсаң да «не қылады» деп сен күлімсірей.
186
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Әй, шайтандар, шайтандар,
Мынау өкпені алыңыздар!
Бұл қатынды өлтірме,
Бұған зиян келтірме,
Қатыны мұның біреу-ақ.
Үзеленіп қоймайсың,
Жалғыз көзді сен бейбақ!
Тілімді менің алмасаң,
Мекенге жылдам бармасаң,
Ізіңе сенің түсер-ақ
Атадан қалған көп аруақ.
Жылдамырақ мұнан кетпесең,
Көзімнен менің кетпесең,
Үйтермін сенің шашыңды,
Кесермін, залым, басыңды!
Қой өкпесі сендерге жарамай ма,
Ол өкпені өкпеге санамай ма?
Өкпені алып жайыңа сен кетпесең,
Мен дағы тек тұрмаспын қарап жайға.
Қынаптан қылыш алармын,
Күркіреген көп дәумен
Үстіңе төніп қалармын,
Басыңды сүйтіп жоярмын.
16. [СӨЗДІҢ БАСЫ ПІСМІЛЛА…]
—Сөздің басы пісмілла,
Пісмілласыз іс қылма!
Пісмілла деген Құдай бір,
Жын, бір шайтан көрінсе,
Бір табан әрі қуады.
Жер жүзіндегі әулие,
Күн көзіндегі әулие,
Шам, Құдыстағы әулие,
Мысырдағы әулие,
Мекедегі әулие,
Мәдинедегі әулие,
186
187
БАҚСЫ САРЫНДАРЫ
Әулие болғаның қолдай гөр,
Мүдүар болсаң жебей гөр!
Жер жүзіндегі аруақ,
Күн көзіндегі аруақ,
Бұқарадағы аруақ,
Аруақ, аруақ болсаң, қолдай гөр,
Бар болсаң, жебей гөр!
Үлкен-кіші өткендер,
Өз жолыңа бастай гөр!
Жасаған жан Ие,
Өзің қолда, әулие!
Самарқанда бар дейді
Саюм бір деген әулие.
Бабаларым барып,
Бір өзің қол берген.
Үлкен атам ер аруақ
Талай жерден жол көрген.
Әулиелер дем берген,
Айтар сөзге ем берген.
Жеті әулиеге жан берген,
Жеті періге қол берген
Ашүре баб, қолдай гөр!
Жын атасы—Бөрілібай,
Шақырғанда келдің бе-ей?
Жын атасы—ер Қойқап
Шақырғанда келмей ғап,
Қойқап тауын өрлеген,
Қаптың тауын жерлеген.
Айдаһардай айды Орақ,
Айбалтаңыз қанды Орақ,
Қайдан келдің жауды орап?
Жауланбай-ақ келіңіз,
Мына бір сырқат көріңіз.
Етер бұған дем бар ма,
Салар бұған дем бар ма?
Айтатұғын мал бар ма,
Шығатұғын жан бар ма?
Төңіректі болжаңыз,
Ақылменен толғаңыз.
Әуелі, Құдай, елді оңда,
188
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Елді оңдасаң, ерді оңда!
Мұқаметтей пайғамбар,
Айналайын, сен, оңда!
Кәлам шәріп мойныңда,
Дұғаларың қойныңда.
Төңірекке көзің сал,
Жұрт жиылып отыр оңға.
Санама жұлдыз батырған,
Сарғайып таңды атырған,
Мың кісіге парапар,
Ақсақалды бабамыз,
Біздер сіздің балаңыз.
Сәукеле қара сақалды,
Батшайы шапан жамылған,
Қырға түссем, «қызым» деп,
Өрге шықсам, «белім» деп,
Құралай көзі қызарған,
Қудай боп шашы ағарған,
Ақсақалды бабамыз,
Біздер сіздің балаңыз.
Алпыс отау қара жын,
Қайда барсаң, мұнда кел!
Атты келме, жаяу кел,
Қатты келме, баяу кел!..
Сөйлемесең, байғұс-ай,
Сізге болар ұят-ты.
Ақ тұйғын менің бөпем-ай,
Томағаң күмістен,
Аяқ бауың күмістен...
Қызыл шұбар айдаһар,
Қара шұбар жолбарыс,
Маңдайыңның қалы бар,
Арқасының жалы бар,
Бір мүйізің көк тіреп,
Бір мүйізің жер тіреп,
Айналайын, қарт бура,
Келші бермен жақындап!
188
189
БАҚСЫ САРЫНДАРЫ
Айқожа мен Күнқожа,
Сыйынған пірім сен қожа.
Сана бір қожа пірлер-ай,
Тентек қара ерлері.
Буыны жоқ былқылдақ,
Қайдан келдің сылқылдап?
Сары майдай толықсып,
Суытқан аттай бұлықсып,
Сол, сол, сол жатыр,
Сол жағында қол жатыр.
Сонша қолдың ішінде
Шойынқұлақ деген алып жатыр.
Аспандағы көк пері,
Көк перінің ішінде
Аты жақсы дәу пері.
Су ішінде су пері,
Сұмырайға ұқсаған қу пері,
Жындаспай-ақ жүр, пері!
Ай астында ақ пері,
Күн астында көп пері,
Айда бермен, дәу пері!
Жеті пері келер ме,
Толықсып туған айдай боп.
Жеті ләскер жатыр ма,
Өз алдына дардай боп.
Құдай досты Мұқамбет,
Шадияр оның досы екен...
Айдаһар мен диюжан,
Шақырып келген жан.
Бес айнадан білгіздім
Үш ғадет аралығын...
Енді сөйле, тортайлым,
Әр нәрсеге оңтайлым.
Жан апама жан жолдас...
Табаны жалпақ піл ме екен
Судан шыққан су перім,
Суырылып озған жүйрігім...
190
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Сексен сегіз қосарлым,
Тоқсан тоғыз тұмарлым.
Сол иығымда сәукелем
Оң иығыңда сенің үкілім.
Қызыл жирен ат мінген,
Жал құйрығын шарт түйген,
Екі найза түйіскен,
Айғайласып жауға тиіскен.
Екі бірдей тор атым,
Құйысқан жетпес құла атым,
Аспандағы төрт атым,
Қанжығадағы қара перім,
Сен сөйле!
Сен сөйлесең, мен сөйлейін,
Кәріп жанды қамшылатып,
Сілекейін тамшылатып.
Атым шулы көк пері.
Қара жазған қасқырым,
Таси берші тасқыным.
Енді сөйле, елші қыз,
Елге хабар берші, қыз.
Ақ боз атқа мінші, қыз,
Енді сөйле, сары қыз,
Айтқан сөзің дәрі, қыз!
Үкілі балақ сексен шоқ,
Бармағың бар, өкшең жоқ.
Енді сөйле, сұртайлым,
Әр нәрсеге оңтайлым!
Базар кеткен бар таяқ,
Бұқар кеткен мың саяқ.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Самашев Зейнолла Сұлтанов Қуаныш Тұяқбаев Қанат Шеңгелбаев Бақытжан «МӘдени мұРА» Ұлттық стратегиялық жобасын жүзеге асыру жөніндегі қОҒамдық кеңес 4

text:
Майлыбаев Бағлан, кеңес төрағасы
Асқаров Әлібек, жауапты хатшы
Абдрахманов Сауытбек
Атабаев Қамбарбек
Аяған Бүркітбай
Әбжанов Хангелді
Әбусейітова Меруерт
Әжіғали Серік
Әлімбай Нұрсан
Байпақов Карл
Байтанаев Бауыржан
Балықбаев Тахир
Дүйсембаев Еркін
Есім Ғарифолла
Жақып Бауыржан
Жұмағалиев Асқар
Жұмағұлов Бақытжан
Қасқабасов Сейіт
Қозыбаев Ілияс
Құл-Мұхаммед Мұхтар
Құрманбайұлы Шерубай
Мұхамадиұлы Арыстанбек
Мыңбай Дархан
Нысанбаев Әбдімәлік
Салғараұлы Қойшығара
Самашев Зейнолла
Сұлтанов Қуаныш
Тұяқбаев Қанат
Шеңгелбаев Бақытжан
«МӘДЕНИ МҰРА» ҰЛТТЫҚ СТРАТЕГИЯЛЫҚ ЖОБАСЫН
ЖҮЗЕГЕ АСЫРУ ЖӨНІНДЕГІ ҚОҒАМДЫҚ КЕҢЕС
4
УДК 398
ББК 82.3
Б 12
Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат министрлігі
Ақпарат және мұрағат комитетінің «Әдебиеттің әлеуметтік
маңызды түрлерін басып шығару» бағдарламасы бойынша шығарылды
«Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасының
Фольклортану, әдебиеттану және өнертану секциясының мүшелері:
Қасқабасов С.A. (төраға), Қорабай С.C. (төрағаның орынбасары),
Жұмасейітова Г.Т. (жауапты хатшы), Әзібаева Б.У., Әлбеков Т.,
Әлібекұлы А., Күзембаева С.А., Қалижанов У.,
Қосан С., Мамыраев Б.Б.
Томды басуға М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының
Ғылыми кеңесі ұсынған
Томның редакция алқасы:
Әлбеков Т. (жауапты редактор), Алпысбаева Қ., Қалижанов У.,
Қасқабасов С.А., Қирабаев С.С., Тойшанұлы А.
Томды құрастырып, баспаға дайындағандар:
Әлбеков Т., Алпысбаева Қ. (жауапты шығарушы), Оралбек А.
Б 12 Бабалар сөзі: Жүзтомдық.—Астана: «Фолиант», 2013.
Т. 93: Магиялық фольклор.—432 бет.
ISBN 978-601-292-742-9
«Бабалар сөзі» сериясының 93-томына магиялық фольклордың бәдік,
бақсы сарыны, алғыс, қарғыс, бата, тыйым, арбау, жалбарыну, құрт кө-
шіру, жын шақыру сияқты жанрлық түрлері енді.
УДК 398
ББК 82.3
ISBN 978-601-292-742-9 (т. 93)
© Әдебиет және өнер институты, 2013
ISBN 9965-619-60-3
© «Фолиант» баспасы, көркемдеу, 2013
4
ҚҰРАСТЫРУШЫЛАРДАН
М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты Мем-
лекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында жарық көретін
«Бабалар сөзі» сериясының жүз томдық ғылыми басылымын
әзірлеуді одан әрі жалғастырады.
Серияның бұған дейін баспаға ұсынылған тоқсан бір
томы ұлттық фольклорымыздың аса бір көркем де көлемді
саласы болып саналатын эпостық шығармаларға, ертегілерге,
шетелдердегі қазақ фольклорына, қара өлең, жұмбақтар мен
мақал-мәтелдер, аңыздар, шежірелер т.б. жанрларға арналды.
Дәлірек айтқанда, «Хикаялық дастандардың»—он үш, «Діни
дастандардың»—жеті, «Ғашықтық дастандардың»—он бір,
«Тарихи жырлардың»—он бір, «Батырлар жырының»—
жиырма, «Мақал-мәтелдердің»—бес, «Қара өлеңнің»—екі,
«Шежірелік жыр-аңыздардың»—үш, «Ертегілердің»—бес то-
мы, «Тарихи аңыздардың»—төрт томы, «Ғұрыптық фольк-
лор
дың»—екі томы, «Жұмбақтардың», «Балалар фольк-
ло
ры
ның», «Қазақ мифтерінің», «Моңғолиядағы қазақ
фольк лорының», «Топонимдік аңыздардың», «Күй аңыздың»,
«Аңыз дық шежірелердің», «Аңыздық жырлардың», «Өтірік
және мысалдардың»—бір-бір томы баспаға дайындалып, ба-
сылым көрді. Бұл жинақтардың он екі томында Қытайдағы
қазақтардың, бір томында Моңғолия қазақтарының фольк-
лорлық мұралары қамтылды.
Қазақ халқының ұлттық салт-дәстүрімен, сана-сенімімен,
болмыс-тіршілігімен, рухани табиғатымен бірге жасап, біте
қайнасып, тек ХХ ғасырдың екінші ширегінен біртіндеп ұмы-
тыла бастаған көне жанрлардың бірі—магиялық фольклор.
Халықтың магиялық сипаттағы бұл туындылары—халық
6
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
құндылықтарының аса қызғылықты, танымдық, тәрбиелік
маңызы өте зор бөлігі. Оларды өзіндік саз-әуені, поэтикалық
формасы мен көркемдік сипаты, мазмұндық ерекшеліктеріне
қарай алғыс, қарғыс, бата, түс жору, тыйым, дұға оқу, арбау,
жалбарыну, бақсы сарыны, дуалау, бал ашу, ұшықтау, аластау,
құрт көшіру, жын шақыру т.б. деп жүйелеуге болады.
Жаратылыс дүниесінің толып жатқан құпия сырларына
табынып, оны жұмбақ дүние ретінде сезінетін халықтың на-
ным-сенімінен туындаған өлең, жырлар кеңестік кедергілерге
қарамастан көптеп сақталған. Адам мен малдың көбеюі,
олардың ауруға шалдығуы мен ауырғандар мен соғыс кезінде
жараланғандарды емдеу нәтижесінде практикалық емдеу ісі
пайда болды. Мәселен, бақсылар сарынының негізгі мақса-
ты—түрлі сырқаттарды дауалау, емдеу. Қобыз сазы мен сөз
құдіретінің үндесуі—бақсының емдеу құралы болып саналса,
арбауда сөз бен іс-әрекеттің арақатынасы зор рөл атқарады. Ал
көшпелі қазақтың сан ғасырлық емшілік кәсібінен туында ған
бәдік жырларының ХХ ғасырдың алғашқы кезеңіне дейін
гі
өмірлік мәні өте зор болғаны баршаға мәлім.
«Бабалар сөзі» жүз томдық сериясының кезекті 93-томына
халық арасына жиналған, сондай-ақ түрлі жинақтарда, ба сы-
лымдар беттерінде жарияланған 30-ға жуық бәдік өлең дер дің,
56 арбау жырларының, 46 бақсы сарындарының, 260-тан астам
бата мен
алғыс, 156 қарғыс, 590-ға жуық тыйым сөздердің мә-
тін дері мен олардың нұсқалары енгізілді. Олардың басым көп-
ші лігі ҚР БҒМ ОҒК мен ӘӨИ-дің сирек қорларында сақтал-
ған қол жазба мұралардың негізінде дайындалды. Сондай-ақ
Қазақ
стан, Өзбекстан, Қарақалпақстан көлемінде ұйым
дас-
ты рыл ған фольклорлық-этнографиялық экспедициялардың
ба рысында жиналған материалдар қамтылды. Атап айтқанда,
профессорлар Қ.Саттаров, Б.Рахымов жетекшілік еткен
Низа
ми атындағы Ташкенттің Халықтар Достығы Орденді
Мемлекеттік педагогика институты мен Е.Букетов Қараған-
ды мемлекеттік университеті ұйымдастырған экспедициялар
мүшелерінің ел ішінен жинаған, жазып алған мәтіндері том-
ның дайындалуына септігін тигізді. Сонымен бірге томда
қамтылған мәтіндер В.В.Радлов, Н.Н.Пантусов, Ә.Диваев,
І.Жансүгіров, М.Тілеужанов, М.Ғұмарова, Т.Сыдықов, Е.Тұр-
сынов т.б. ғалымдардың әр жылдары ел арасынан жинап,
6
7
ҚҰРАСТЫРУШЫЛАРДАН
хатқа түсірген материалдарынан, сонымен бірге М. Хакімжа-
нова, Б. Жақыпбаев Ф. Ғабитова,
С. Жақыпов,
Е. Құлпейісов,
Б. Шертаев, С. Қолшабеков сияқты ондаған жинаушылар тап-
сырған қолжазбалардан алынды. Томды баспаға дайындау
барысында Ә. Диваевтың «Тарту» (1923), Ж. Дәуренбеков пен
Е. Тұрсыновтың «Қазақ бақсы-балгерлері» (1993), Б.Абыл-
қасымовтың «Наным-сенімдер ғұрпының фольк лоры» (2004),
ҚХР-дың ШУАР өлкесінде жарық көрген «Текес ауда
ны-
ның халық өлең-жырлары» (1992) жинақтарында, Қазан төң-
керісіне дейін жарық көрген «Образцы. Киргизской народной
литературы» (1909), «Демонологические рассказы киргизов.
Записки Императорского русского географичес кого общества по
отделению этнографии. (1888), «Известия общества археологии,
истории и этнографии при Казанском университете» (1899)
басылымдарында жарияланған мәтіндер пайдаланылды. Осы
көрсетілген басылымдарда жарияланған туындылардың сирек
қорларда қолжазба нұсқалары сақталған жағдайда, мәтіндер
өзара салыстырылып, алғашқы нұсқасы басылымға жіберілді.
Өкінішке орай, ант, дуалау, ұшықтау, аластау, бал ашу т.б.
жанрлық түрлердің қолжазба мәтіндері сақталмағандықтан,
оларды түгел қамту мүмкін болмады.
Көптомдықтың принциптеріне сай беріліп отырған мәтін-
дер ғылыми қосымшалармен қамтамасыз етіліп, жанрлар рим
санымен, шығармалардың нұсқалары реттік санмен нөмір лен-
ді. Томның ғылыми қосымшаларын: томға енген мәтіндерді жа-
зып алушылар мен жариялаушылар және басылымдар, рулар
туралы мәліметтер, томға енген мәтіндерге ғылыми түсінік-
теме, сөздік, жер-су атаулары, мәтіндерде кездесетін тари-
хи тұлғалар мен діни есімдер туралы деректер, пайдаланыл-
ған әдебиеттер тізімі мен томның орыс, ағылшын тілдерінде
жазылған түйіндері құрайды.
Томның жалпы көлемі—27,0 б.т.
Халқымыздың балқаймақ, інжу-маржан сөз өнері—батыр-
лық жырлары мен дастандары, ертегілері мен аңыздары,
шешендік және ғұрыптық жәдігерліктері, мақалдары мен
мәтелдері, жұмбақтары мен нақылдары, өлеңдері мен толғау-
лары—ғасырдан ғасырға ұласып, атадан балаға мирас болып,
бүгінге жетті. Қара тасты да мүжіп, ерітіп жіберетін уақыт
пен кеңістік атты мәңгілік өлшемдер бұдан да жүз жыл, мың
жыл бұрынғы өнер дүниесін де қырық құбылтып, тоқсан түр-
лентіп әкелуі хақ. Сондықтан да қолына қалам ұстап, ата
мұраға үңілмек болған әрбір талапкер кешегі мен бүгінгіні
сабақтастыратын да, айыратын да алып меже барын бір сәт
естен шығармауы керек. Ол не? Ол—тарихилық принципі.
Қазақ магиялық фольклорына қатысты поэзия жанрлары
ха
лықтың қарапайым тіршілігінің, күнделікті күйбеңінің,
өмір үшін күресінің тынысын ашады. Мұнда әлеуметтік та рих-
тан гөрі халықтық тұрмыс пен халықтық сананың суреті әл-
деқайда басым.
Көне наным-сенімдерге қатысты қазақ поэзиясының бол-
мысқа қатысын білу үшін оның ішкі сыры мен сыртқы тұр-
патына зер салу қажет, жанрлар табиғатына үңіле отырып,
мұндағы заңдылықтардың бағыт-бағдарын айқындау керек,
бір сөзбен айтқанда, көне наным-сенімдерге қатысты поэзия
ауқымын анықтайтын сұрақтарға жауап іздеу міндет.
Арбау. Арбау тарихи тұрғыдан алғанда магияға жатады.
Магия дегеніміз—адамға, жануарға, затқа немесе бір құбы-
лысқа т.б. дүниеге әсер ету үшін қолданылатын ғұрыптар мен
сөздердің құдіретіне сену.
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
9
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Магия да—болмыстан тысқары күшке сенудің бір түрі, бірақ
діни сенімдерден айырмашылығы—белгілі бір ғұрыптарды
орындау арқылы жанды-жансыз заттарға, құбылысқа адам ның
өз күшімен-ақ тікелей әсер етуге болады деп табылады. Осы
типологиялық әмбебап заңдылық қазақ тұрмысынан да анық
көрінеді.
Халық арбау сөзін үнемі қолдана бермеген. Тіс еміне жүре-
тін арбаулар кейде жай ғана құрт шақыру деп аталған. Ахмет
Байтұрсыновтың қалып сөзіне қосатын «құрт шақыруың да
осы құрт шақыру, яки тіс еміне қолданатын арбау. Сол сияқты
«сөз» термині де арбау орнында жүре берген.
Тісті құрт жейді деген ұғым дүниежүзі халықтарының
көбінде-ақ кездеседі
1
. Құртты орналасқан жерінен шақырып
алса, қуып түссе, не өлтірсе, тіс жазылып кетеді деген сенім
арбаудың магиялық күшін үстемелей түскен.
Арбаушылар улы жәндіктерді әртүрлі шөп аттарымен (ады-
распан, алабота, жалбыз, кекіре т.б.) де, мал аттарымен (қой,
қозы, түйе, сиыр т.б.) де үрейлендіреді.
Жалпы, ғұрыптық фольклорда, соның ішінде арбау құры-
лымында «түсініксіз сөздер» үлкен рөл атқарады. Б.Уахатов
«түсініксіз, жұмбақ сөздерді неғұрлым көбірек қолданса, жы-
лан, шаянның есін солғұрлым тез алып, тез өлтіруге болады»,—
деген халық сенімін айта келіп:
Мары, мары, мары жылан,
Ұзын, ұзын, ұзын жылан.
Ұзын шашы келте жылан
Марқары, сарқары,—
дегендегі «мары» сөзі бүкіл Шығыс елдеріне белгілі болған
жылан патшасы Шах-Маран емес пе екен деген ой тастайды
2
.
Жоқ, Шах-Маран емес. Мары—парсы тілінде жылан деген сөз.
Дауысты дыбыстарға толы түсініксіз сөз араласқан, сондықтан
да естір құлаққа әсерлі, сазды «Мары, мары, мары жылан»
тіркесі қазақ тілінде «Жылан, жылан, жылан, жылан» болып
қана шығар еді.
1
Ветухов А. Заговоры, заклинания, обереги и др. виды народного врачева-
ния, основанные на веру в силу слова.—Варшава, 1907. Вып. 2. —С. 253-254.
2
Уахатов Б. Қазақтың халық өлеңдері.—Алматы, 1974. —158-б.
10
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Толып жатқан сөздерді айтып отырғанда, бірі әлгі жылан-
ның аты болып шықса, жылан жеңіліп, уыты өзіне жайы лып,
өледі. Шағылған адам, яки мал оңалады деп сенген. Бұл жыр-
лар қысқа-қысқа тақпақ тәрізді болады. Ұзақ болса, ылғи «жат»
сөздерден құралған жырды жатқа алу, жатқа қайта-қайта оқу
қиын болар еді
3
.
Бұған не қосуға болады? Біріншіден, «жат сөздер» улы
жәндіктерге қатысты ғана емес, жалпы арбау атаулыға, оның
ішінде өзге халықтардың арбауына да тән әрі техникалық,
әрі көркем әдіс. Екіншіден, арбаулар ылғи ғана жат сөзден
құралмайды. Мәселен, Сәкен Сейфуллиннің өзі жариялаған
«Бүйі шаққандағы арбауда» бірде-бір түсініксіз сөз жоқ. Тағы
бірнеше мәселе туындайды: арбау айтыла ма, әлде оқыла ма?
Арбаудың көлемі қысқа-қысқа тақпақ тәрізді ғана бола ма?
Арбауды айту, әлде оқу кезінде қандай іс-әрекеттер қатар
жүреді?
Орыс фольклорында арбаудың айтылатын (ауызша) да,
оқылатын (жазбаша) да түрлері болған
4
. Бұл күнге дейінгі тас-
қа басылған деректерде қазақ арбауларының жазба түрі жө нін-
де мәлімет жоқ. Арбаудың ауызша туып, ауызша өмір сүр гені,
ауызша тарағаны анық.
Арбаудағы сөз бен іс-әрекеттің арақатысына келгенде,
Н.Познанскийден аттап өтуге болмас. Әйгілі зерттеушінің пі-
кірінше, арбаудың түптамыры ғұрыптан бастау алады, бі-
рақ уақыт өте келе сөз өзінің ғұрыптық негізінен ажырап,
магиялық күшке ие болады
5
. «Н.Познанскийдің көзқарасына
қарамастан,—дейді жиырмасыншы жылдардағы еңбек авторы
В.П.Петров,—сөз бен іс-әрекеттің белгілі бір практикалық
мақсатқа жетудің әдісі ретіндегі қызметтері бірдей әрі тепе-
тең»
6
. В.Петров пікірінің жаны бар. Араға жарты ғасырдан
астам уақыт салып жазылған арнайы мақалада да осыған ұқсас
қорытынды жасалған: «Таза, бірыңғай «сөзден» ғана тұратын
3
Сейфуллин С. Шығармалары.—Алматы, 1964. 6-т. —172-б.
4
Власова З.Н. К изучению поэтики устных заговоров // Русский фольк-
лор.—Л., 1972. Вып. XIII. —С. 194-201.
5
Познанский Н. Заговоры.—Пг., 1917. —С. 158.
6
Петров В. Заговоры // Из истории русской советской фольклористики.—Л.,
1981. —С. 85.
10
11
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
арбау болмайды, әдетте «сөз» белгілі бір магиялық іс-әрекет пен
қабыса жүреді»
7
.
Расында да, сөз бен іс-әрекеттің бөлуге келмейтін синкретті
құбылыс екенін, екеуінің магиялық күші егіз қолданылаты-
нын қазақ арбауларынан да байқаймыз. Жетісу қазақтары
жылан шаққан адамды былай емдеген: алдымен жылан уыты
тиген жерді сары, қызыл, жасыл түсті жіптермен байлаған,
сосын тостағанға су құйып, оған қойдың құмалағын қосып
араластыратын да, арбауды айта жүріп, әлгі суды киіз үйді
айнала шашатын
8
.
Азды-көпті деректердің өзінен арбаудың жалаң сөз түрінде
емес, белгілі бір іс-әрекет, қимылмен сабақтаса, жұптаса
орындалатыны айқын аңғарылады. Арбаудың нақтылы шарт-
тары орындалмаса, оның күші дарымайды деп саналады: «Әрбір
буынды оқығанда дем алу шарт. Егерде буынның арасында,
яғни бір буынды оқығанда дем алып қойса, зәр қайтпайды»
9
.
Арбауды неше мәрте қайталау керектігі де шарт етіп қойы лады:
қырық бір, жеті, үш т.б.
Бірер сөз арбаудың композициялық бітімі туралы. Ол
жөнінде жалғыз Б.Уахатов қана пікір білдірген. «Біздіңше,—
дейді ғалым,—бұл тектес өлеңдердің құрылысы төрт бөлім нен
тұрады деп шамалау қажет. Бірінші—кіріспе, екінші—мақ тау,
жалынып жалбарыну, үшінші—зеку-қорқыту, төртінші—улы
жәндіктердің атын атап, «шық, Тәңірден парман келді» деп,
бұйырумен аяқтау»
10
.
Біздіңше, мақтау, қорқыту, бұйыру, өтіну, жалыну, жал-
барыну дегендеріміздің барлығы да сарынға (мотивке) жата ды.
Арбау ішінде олардың үнемі қатарласа жүруі міндет емес, бірі
болса, екіншісінің қалыс қалуы әбден ықтимал.
Арбау құрт шақыру, жылан, шаян уларын қайтарумен ғана
шектелмейді. Арбау табиғат құбылыстарына әсер ету мақ са-
тында да қолданылады. Мәселен, күн жайлату, бұлт ша қыру,
жаңбыр шақыру, жел шақыру дегендеріміздің барлығы да
арбауға жатады.
7
Дмитриева С.И. Слово и обряд в Мезенских заговорах // Обряды и обрядо-
вый фольклор.—М., 1982. С. 37.
8
Краснов А.Н. Очерк быта семиреченских киргиз // Известия Императорско-
го русского географического общества.—СПб., 1887. Т. XXIII. Вып. 4. –С. 467.
9
ОҒК қолжазба қоры. 1092-бума, 11-дәптер.
10
Уахатов Б. Қазақтың халық өлеңдері.—Алматы, 1974. –155-156-бб.
12
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Жауын шақыру—дүние жүзіне кең тараған магиялық
ғұрыптың бірі. Ол терімшілік, аңшылық, балықшылық, бақ-
ташылық, диқаншылық сияқты шаруашылық түрлерімен ай-
налысқан тайпалар мен халықтардың арғы-бергі тарихында
көп кездеседі. Өйткені адам тіршілігінің ертеңі мен болаша ғы
көп жағдайда тікелей жауын-шашын мөлшеріне тәуелді бол-
ған. Бұлт пенен жаңбырдың қыратты, жоталы, таулы өңір-
лер ге үйір келетінін адамдар ерте бастан-ақ байқаған, сондай
жерлердегі қайнарларды, бұлақтарды, көлшіктерді қадірле-
ген, қасиет тұтқан, қайсыбір жұрттар киелі санап, табынған.
Күн жайлаушылар, нажағай ойнатушылар, жайшылар, яки
ауа райына магиялық бақылау жасаушылар да көбінше биік
төбелерді мекендеуге тырысатын, сол арадан ауа райына тіке-
лей әсер ету қолайлырақ деп білген. Ауа райын магиялық
әдістермен басқарудың қоғамдық өмірдегі маңыздылығы
соншалық—кейбір елдерде, мәселен, Тибетте әрбір ауылдың,
қаланың, шіркеудің «маманданған» өз бұршақ тоқтатушысы
(сэргагпа), өз жауын шақырушылары (лхава) болған
11
.
Қайнардың көзін аршыса, жауын жауады деп ойлау—
гомеопатиялық магияға тән әдет. Қазақтар да өзге жұрттар
секілді жауын шақыру ғұрпын өзен-судың бойында өткере-
тін. Славяндар құдыққа түрлі тағамдарды немесе заттарды
тастаса, жауын тез жауады деп білген
12
. Кавказдық әйелдер
соқаға жегіліп, өзеннің кеуіп қалған арнасын жыртқан
13
. Бұл
мысалдарда жердегі су арқылы көктегі бұлтқа әсер ету ниеті
айқын сезіледі.
Жауын шақыру тілегімен әйелдердің жалаңаштануы, суға
шомылуы сияқты әдеттер де кездеседі. Әйел менен жаңбырды
байланыстыру—әлем халықтарында кең тараған түсінік. Су-
дың тәңірі-иесін әйел бейнесінде тану да сол негізде шығуы мүм-
кін. Оның түп-төркінінде имитациялық магияға тән наным-се-
нім дер жатыр. Қайнардың көзін аршу, құдыққа түрлі нәрселер
тастау, өзен маңынан жер жырту салттарынан символикалық
белгілер де бой көрсетеді.
11
Календарные обычаи и обряды народов Восточной Азии.—М., 1989. —С. 275.
12
Толстые Н.И. и С.М. Заметки по славянскому язычеству // Славянский и
балканский фольклор.—М., 1978. —С. 102.
13
Чурсин Г.Ф. Магия в борьбе с засухой у кавказских народов // Бюллетень
Кавказского историко-археологического института в Тифлисе. 1930. № 6. —С. 17.
12
13
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Жоғарыда келтірілген мысалдардың барлығы да типо
ло-
гиялық жағынан өте ұқсас: бір топ адам (кейде әйелдер, кейде
қыздар, ал кейде әйелдер тобына ер кісілер мен ұл балалар да
қатысады) үй-үйді аралап, жауын шақыру өлеңін айтады, әр
үйден тиесілі кәдесін, сыйлығын алады (көбінше дәм-тұз, тағам
тартылады). Мұндағы ортақ жора және ең негізгі жора—су
ша шу (қуыршаққа, әйел киіміндегі еркекке). Қазақта жауын-
ның мол болуын тілеп, танаптан қайтқан егіншілердің үстіне
су құятын әдет болған. Ондай рәсімді, негізінен, орта жастағы
әйелдер мен жас келіншектер атқаратын
14
. Сөйтіп, көптеген
халықтардың түсінігінде шашылған су менен жаңбыр арасын-
да магиялық байланыс бар деп есептеледі. Ал қолға қуыршақ
(күрек, сыпырғыш) ұстау салтына келетін болсақ, әу баста бұл
рөлді тірі адам, адам болғанда әйел адам (қолдағы затқа әйел
киімін жабу немесе күрекке әйел бейнесін салу мысалдарын
еске түсірелік) атқарғанына күмән жоқ.
Қысқасы, ерте замандарда жауын шақыру ғұрпын орын-
дау кезінде әйел жынысты адамдар құрбандыққа шалынған
деп айтуға толық негіз бар. Бұл рәсім әйел мен жаңбырды
байланыстыру сенімінің (әйел—өмірдің бастауы, су—жалпы
тіршілік бастауы, әйел—жаңбыр) ең соңғы нүктесі немесе ең
жоғарғы магиялық шарасы болып табылады. Сөйтіп, біз жауын
шақыру ғұрып кешеніндегі құрбандық шалу жорасының ор ны,
мән-мағынасы қандай деген мәселеге келіп тірелдік.
Қазақта құрбандыққа адам шалу рәсімінің ізі қалмаса да,
тасаттық беріп, мал шалу әдеті күні бүгінге дейін сақталып
отыр. Тасаттыққа
15
қатысу, оны неғұрлым жоғары дәрежеде
ұйымдасқан түрде өткізу көпшілік тілегінен туындайтын
ортақ мүддені білдіреді. Әдетте, оған жас-кәрі, еркек-әйел деп
бөлінбей, түгел жиналуға тырысады. Тасаттық құрғақшы-
лық жылдары беріледі. Құрбандық, әдетте, өзен-сулы жерде
14
Қараңыз: Кармышева Дж. Х. Земледельческая обрядность у казахов //
Древние обряды, верования и культы народов Средней Азии.—М., 1986. –С. 61.
15
«Тасаддака» дейтін араб сөзі (қайыр беру) // Қараңыз: Оңдасынов Н.Д.
Арабша-қазақша түсіндірме сөздік.—Алматы, 1984. 1-т. 78-б. Тілімізде со-
дан туындайтын «садақа» сөзі де бар, бірақ оның қолданылу реті басқаша.
Лезгиндерде «садаха» тасаттық беру мағынасында пайдаланылады. Қараңыз:
Ганиева А.М. Общность и национальное многообразие дагестанских календар-
но-обрядовых песен (зимне-весенний цикл) // Календарно-обрядовая поэзия
народов Северного Кавказа.—Махачкала, 1988. —С. 21.
14
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
шалынады. Оның себебі аталған рәсімнің су иесіне (су тәңірі-
не) арналатындығынан болса керек. Малды бауыздау қаны
қолма-қол суға ағызылуы (адамды суға ағызу мысалымен
салыстырыңыз)—су тәңіріне жасалған аса ірі ілтипат белгісі.
Тасаттық зират маңында да беріледі. Ол аруақтар культімен
байланысты.
Жалпы, құрбандық шалу дәстүрінің шығу тегі адамның
еркінен тыс күштерге қатысты екендігі анық байқалады. Көне
түркілердің «жер-су» тәңіріне бағыштап, тайы беруі мен бүгін-
гі қазақтың тасаттығында кейбір пішіндік айырмашылықтар
болғанмен, олардың мазмұны біреу-ақ—адам мен табиғаттың
үстінен қарайтын күшті разы қылу, сөйтіп, алға қойылған
мақсатқа жету.
Тасаттық—жауын шақыру ғұрпының ұжымды түрде
орындалатын түрі. Қазақ қоғамының өмірінде «арнайы ма-
мандардың қатысымен жасалатын магиялық жоралар да үл-
кен орын алып келеді. Ш.Уәлиханов түркілердің жауын ша-
қыратын яда немесе жада тасы туралы Абылғазы деректерін
келтіре отырып, бұл тасты қазақтар жай тасы деп атайтынын,
жай тасы арқылы жауын-шашын шақыра алатын қабілеті бар
адамдардың ел ішінде көп екенін жазады
16
.
Тасты суға малу немесе тасқа су шашу арқылы жауын ша-
қыру ғұрпы Еуропа жұрттарында да болғандығы Дж. Фрэзер,
Ж.Тэрнер, Л.Штернберг еңбектерінен белгілі. Тасқа су шашу
немесе оны суға малудың астарында да гомеопатиялық магия
принциптері жатқаны аңғарылады.
Бұлт, жаңбыр шақырудағы қайталаулар магиялық жүк
арқалап қана қоймайды, сонымен бірге мәтіннің өлеңдік құ-
рылымына да елеулі түрде араласып, белгілі мөлшерде әсерін
тигізеді.
Жауын шақырған сөз үлгілері үнемі тирада пішінді келеді,
7-8 буынды жыр өлшеміне құрылады, кейде буын санының
асып кету, кем қалу реті де кезігеді. Осы соңғы ерекшелік және
синтаксистік параллелизмнің мол қолданылуы жауын шақыру
сөздерінің көнелік белгілерін танытады. Құрт шақыру, жы лан,
бүйі арбауларындағыдай, мұнда да «түсініксіз сөздер» поэти-
касы елеулі рөл атқарады. Мәселен:
16
Валиханов Ч.Ч. Собрание сочинений в пяти томах.—Алма-Ата, 1985. Т.4. —С.
59. Бұл туралы кеңірек қараңыз: Абылқасымов Б. Телқоңыр.—Алматы, 1993.
14
15
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Ербек-сербек бай атай,
Еркек қана күрең тай,
Тері тоқым мар тұрғай,
Қай тұрғай
17
,—
дегеннің лексикалық тұрғыдан жауын шақыруға пәлендей
қа тысы болмағанмен, арбаушы (жауын шақырушы) оған ма-
гиялық мән береді, бүкіл мәтіннің әсер етушілік күші осы «тү-
сініксіз сөздерге» келіп тіреледі. Суға салынған жай тасына
әлгі сөздердің жұмбақ сыры қосылып, аспанға бұлт қаптатып,
нажағай ойнауы керек.
Сонымен, қазақтағы арбау сөздерін айту арқылы жауын
шақыру ғұрпы екі түрлі орындалады:
а) Тасаттық беру арқылы (ұжымды түрде);
ә) Жай тасын қолдану арқылы (дара түрде).
Этнографиялық терминология бойынша табиғаттан тыс-
қары күштердің рақымын түсіру ниетінде орындалатын ғұ-
рыптар жиынтығы пропицация немесе мейірімдендіру культі
(умилостивительный культ) деп атайды. Тасаттық беру салты
да осы культке қатысты. Оның түпкі негізі мұсылмандықтан
да, шамандықтан да арғы дәуірлердегі анимистік түсініктер-
ге алып барады. Ал жай тасы арқылы жауын шақыру магия-
лық ғұрыпқа жатады. Қай әдет-ғұрып болса да, бізге өзінің
әу бастағы қалпын сақтап жетпеген. Сондықтан да қазақтың
жауын шақыратын әдет-ғұрып кешенінде көп жағдайда ма-
гиялық, анимистік, шамандық және исламдық салттар бас
қосып, қабысып кеткен.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/samashev-zejnolla-sltanov-uanish-tyabaev-anat-shegelbaev-baitj-v3.html#«Мәдени_мұра»_мемлекеттік_бағдарламасының__Фольклортану,_әдебиеттану_және_өнертану_секциясының_мүшелері


url: http://emirsaba.org/samashev-zejnolla-sltanov-uanish-tyabaev-anat-shegelbaev-baitj-v3.html#Томды_басуға_М.О.Әуезов_атындағы_Әдебиет_және_өнер_институтының__Ғылыми_кеңесі_ұсынған__Томның_редакция_алқасы


Сақ-массагет, скиф мәдениетінің антика әлемі мәдениетімен мәдени өзара әрекеті мен бір-біріне әсері
Сақтар — б.з.б. 1-мыңжылдықта Орта Азия мен Қазақстан, Шығыс Түркістан аумағын мекен еткен ежелгі тайпа. Олар қуатты тайпалық одақтары массагеттер, исседондар, аландар, каспийлер, сарматтардан тұрған. Бұл халық өзін өзі сақа, сақ деп атаған.
Оларды көне гректер скифтер деп атаған. Ол туралы грек тарихшысы Геродот өзінің «Тарих» деген еңбегінде, 5 томында, жағырапияшы Страбон «Жағырапиясында» жазып қалдырған.
Сақтар мекендеген жерлер.
Бұларды грек тарихшысы Страбон «азиялық скифтер» деп жазды. Рим жазушысы үлкен Плиний де осылай деген. Оның жазуынша скифтерді парсылар «саға» дейді. Массагеттер — ежелгі грек авторларының деректері бойынша Каспий мен Арал теңізі аралығын мекендеген тайпалар тобының ортақ атауы. Массагеттердің шыққан тегі мен қалыптасуы туралы нақты ғылыми деректер жоқ. Массагеттер этнонимнің шығуы туралы бірнеше нұсқа бар. Вильгельм Томашек пен Йозеф Маркуарт авесталық masyo-ға, яғни балық дегенге жақындастырады. Осыдан көпше түрінің жалғауы -ga, олар masyaka ~ masyaga алып, массагеттердің жартысы балықпен тамақтанады деп жазған Страбоның хабарымен салыстырады. Басқаша айтқанда, Томашек пен Маркварт массагет этнонимі балықпен тамақтанатындар дегенді білдіретініне сенді.
Басқалары, мас-, -сақа- және -та демеулікктерден қалыптасқан этнонимдік құрамды «ұлы сақ ордасы» деп түсіндіреді. Бұл этноним ежелгі қытай хроникаларында «да юечжи» дегенді білдіреді, «ұлы геттерге» жартылай жақын деген нұсқасы да бар. Алайда юэчжилердің сөздерін зерттеген Бертольд Лауфер ежелгі қытай фонетикасының ерекшеліктерін ескере отырып, Хан әулетінің жазбаларында сақталған юэчжи деген сөзді sgwied-di ретінде қалпына келтірді және оны белгілі Sogdoi, яғни Соғдиана атымен осетиндік, скифтік, соғдылық және ягнобтық тілдерінің ұқсастығына қарай сөз алдына қойылатын -di қосымшаны көпшенің демеулігі сияқты мағынасын ашты. Бірақ ежелгі авторлардың бірде-біреуі Согдианада тұратын массагеттерді ауыздықтамайды. Кеңес ғалымы С.П.Толстов соңғы болжамның шындыққа жақындығын дәлелдей келіп, Сырдарияның төм. жағындағы археол. ескерткіштерді Массагеттерге тиесілі деп санайды. Бірақ оған қарсы пікірлер де бар. Геродоттың айтуынша, Массагеттер көшпелі тайпалар. Олар соғысқа атпен де, жаяу да шыққан, ат әбзелдерінің бірнеше түрлері болған. Қару-жарақтары мен әшекей бұйымдары мыс пен алтыннан жасалған. Ахемен әулеті патшасы Кир Массагеттермен соғыста олардың падиша-ханымы Томиристен жеңіліп, қаза тапқан. Страбонның жазуынша Массагеттер күнге табынған. Оған құрбандыққа жылқы шалатын болған. Страбон Массагеттерге жер өңдеуді кәсіп еткен Арал маңындағы хорезмдік басқа тайпаларды да қосады.


title: Саматов Расул Адылжанович Қоршаған ортаны қорғау өмір тіршілігінің қауіпсіздігі

text:
Қоршаған ортаны қорғау өмір тіршілігінің қауіпсіздігі Білімі: Бакалавр
Туған күні: 21.08.2001
Қала: Талдықорған
Телефон:87085248238
Электрондық поштасы: samatovrasul0108@gmail.com
ЖҰМЫС ТӘЖІРИБЕСІ ОҚУ ПРАКТИКАСЫ
Қоршаған ортаны қорғау өмір тіршілігінің қауіпсіздігі 2022 – мамыр , 2022 – маусым
Алматы обласы төтенше жағдай департаменті
2023 қаңтар - 2023 Мамыр
Алматы обласы төтенше жағдай департаменті
БІЛІМІ
Техникалық жоғарғы мектебі , қоршаған ортаны қорғау 2022 жылдың мамыры, ішкі оқу формасы
Талдықорған қаласы, Жаратылыстану ғылымдары, Ілияс Жансүгіров атындағы Жетісу университеті
Бүкіл оқу уақытындағы орташа балл (GPA)
1.94құрайды
ҚОСЫМША БІЛІМІ БІЛІКТІЛІГІ
Әзірге жоқ
КӘСІБИ ДАҒДЫЛАРЫ
• Қоршаған орта дағдыларын білу
Өрт сөндіру дағдыларын білу
Бастапқы деңгейде ағылшын тілін білу
ДК білімі, МS Word. MS Excel. MS PowerPoint. Кеңсе техникасы бойынша жұмыс білімі
ЖЕКЕ ҚАСИЕТТЕРІ
• міндеттерді орындауға сауатты көзқарас;
• құқықтық құжаттармен жұмыс істеу кезінде мұқият болу;
• баптарды, заңнамаларды білу;
• тәртіпті сақтау, еңбексүйгіштік;
КӘСІБИ ДАҒДЫЛАРЫ
Оқу практикасы кезінде «өте жақсы» деген баға қойылды
ҚОСЫМША АҚПАРАТ:
Бос уақытыңыздағы әрекеттеріңіз; Кітап оқу, волейбол ойнау
Саматов Расул Адылжанович
Охрана окружающей среды безопасность жизни Образование: Бакалавр
Дата рождения: 21,08,2001
Город: Талдыкурган
Телефон: 87085248238
Email: samatovrasul0108@gmail.com
Опыт работы учебная практика
Охрана окружающей среды безопасность жизни Май 2022 — июнь 2022
Департамент по чрезвычайным ситуациям , Алматинской области
Январь 2023 - март 2023
Департамент по чрезвычайным ситуациям , Алматинской области
ОБРАЗОВАНИЕ
Высшая школа технических наук Охрана окружающей среды Май 2022г, Техническая Очное
Жетысуский университет имени Ильяса Жансугурова, город Талдыкорган Средний балл (GPA) за всё время обучения —1.94.
ДОПОЛНИТЕЛЬНОЕ ОБРАЗОВАНИЕТРЕНИНГИ И КУРСЫ
НЕТ
ПРОФЕССИОНАЛЬНЫЕ НАВЫКИ
Знание окружающей среды.
Знание английского на уровне A2 (Разговорный).
Знание ПК: MS Word, MS Excel, MS PowerPoint. Навыки работы с офисной оргтехникой …
ЛИЧНЫЕ КАЧЕСТВА
грамотный подход к выполнению обязанностей;
внимательность при работе с юридическими документами;
знание статей, законодательства;
аналитический склад ума;
соблюдение дисциплины, трудолюбие;
ДОСТИЖЕНИЯ:
При прохождении практики была отмечена оценкой «отлично»
....
ДОПОЛНИТЕЛЬНАЯ ИНФОРМАЦИЯ:
Водительские права: Категория B
Ваши занятия в свободное время: Чтение, играть в волейбол
....
Samatov Rasul Adylzhanovig
Environmental protection life safety Education:Undergraduate
Date of birth: 21.08.2001
City:Taldykorgan
Phone:87085248238
Email: samatovrasul0108@gmail.com
WORK EXPERIENCE TRAINING PRACTICE
Environmental protection life safety May 2022 — June 2022
Department for Elimination of Consequences of Natural Disasters of Almaty Region
January 2023 - May 2023
Department for Elimination of Consequences of Natural Disasters of Almaty Region
EDUCATION
Environmental protection life safety May 2022, Natural Science Full-time
Zhetysu University named after Ilyas Zhansugurov, Taldykorgan city
The average score (GPA) for the entire time of study is 1.94
ADDITIONAL EDUCATION TRAINING AND COURSES
NO
PROFESSIONAL SKILLS
Knowledge of firefighting skills
Knowledge of English at level A2 (Conversational).
PC knowledge: MS Word, MS Excel, MS PowerPoint. Working knowledge of office equipment...
…….
PERSONAL QUALITIES
competent approach to the performance of duties;
attentiveness when working with legal documents;
knowledge of articles, legislation;
analytic mind;
observance of discipline, diligence;
….
ACHIEVEMENTS:
During the internship was marked with an "excellent" rating.
ADDITIONAL INFORMATION:
Driving license: Category B
Your free time activities: Reading, playing volleyball


url: http://emirsaba.org/samatov-rasul-adiljanovich-orshafan-ortani-orfau-omir-tirshili.html#Высшая_школа_технических_наук_Охрана_окружающей_среды_Май_2022г,_Техническая_Очное_Жетысуский_университет_имени_Ильяса_Жансугурова,_город_Талдыкорган


title: Самая лучшая мама Земли

text:
Самая лучшая мама Земли Есть в этом мире большом
Так много слов важных самых
Но среди всех важных слов
Есть первое, главное - МАМА
Припев : Самая лучшая мама земли Самая добрая, светлая самая Мы так гордимся что именно ты Именно ты - наша мама Спасибо за руки твои За то, что заботою нас окружила И свет своей доброты И весь этот мир нам подарила Прости нас за то, что порой
Бывает - тебя обижаем
Спасибо, за то, что душой
Всегда за нас переживаешь.
Ты чувствуешь лучше других
Свет радости, горечь обмана
И в мире нет больше таких,
Ты - самая лучшая мама!
Припев : Оставайся такой же красивой
Активной и молодой
Пусть будет безоблачно синим
Небо над судьбой.
Желаем здоровья и сил
Пусть внуки тебя окружают
Пусть все, что задумала ты
Жизнь всегда исполняет!


title: Самая прекрасная из женщин –женщина с ребенком на руках

text:
Каждую секунду в мире рождается три человека, и они тоже вскоре смогут произнести слово «мама». С первого дня жизни ребенка мать живет его дыханием, его слезами и улыбками. Любовь матери также естественна как цветение сирени. Солнце согревает все живое, а её любовь согревает жизнь малыша. Но главное, мать приобщает дитя к своей родине. В его уста она вкладывает родной язык вобравший богатство разума, мысли и чувства поколений. Она наполняет его жизнь духовной силой, помогает постичь вечные ценности. У мамы самое доброе сердце, самые добрые и ласковые руки на свете.
МАМА
Женщина, мать стала воплощением кисти великих мастеров искусства:Рембранта,Венецианова,Тропинина,Серова.
Рембрандт «Мадонна с младенцем И Св. Иосифом»
Венецианов
Мать! Несомненно, это одно из самых глубоких и гармоничных созданий отечественной поэзии. Из-под пера великих мастеров лирических стихов вышли строки, одухотворенные и проникновенные с любовью к матери.
Легче всего обидеть мать Она обидой не ответит, А только будет повторять: «Не простудись- сегодня ветер!» Легче всего обидеть мать. Пройдут века, Мы станем старше, Но кто-то сжав, опять Возьмет бумагу и напишет: «Легче всего обидеть мать». И, может быть, его услышат.
Есть в природе знак святой и вещий, Ярко обозначенный в веках. Самая прекрасная из женщин - Женщина с ребенком на руках! Пусть ей вечно солнце рукоплещет, Так она и будет жить в веках, Самая прекрасная из женщин- Женщина с ребенком на руках!


url: http://emirsaba.org/samaya-prekrasnaya-iz-jenshin-jenshina-s-rebenkom-na-rukah.html#А_мама_нас_ждет,_и_ночами_не_спит,__Волнуясь_и_думая_часто_—__«Ах,_как_они_там»_—_и_сердце_болит,__И_стонет,_и_рвется_на_части…


url: http://emirsaba.org/samaya-prekrasnaya-iz-jenshin-jenshina-s-rebenkom-na-rukah.html#День_матери_—_праздник_пока_молодой,__Но_все_ему_рады,_конечно,_—__Все,_кто_рождены_под_счастливой_звездой,__И_мамы_опекой_сердечной!


url: http://emirsaba.org/samaya-prekrasnaya-iz-jenshin-jenshina-s-rebenkom-na-rukah.html#И_терпеливых_рук__Сын_ценит_бесконечно,__И_обожает_внук.__Мы_все_тебе_желаем__Жить_долго,_не_стареть


url: http://emirsaba.org/samaya-prekrasnaya-iz-jenshin-jenshina-s-rebenkom-na-rukah.html#Когда_ты_с_нами_рядом,__Проблем_как_будто_нет_—__Ободришь_теплым_взглядом__И_нужный_дашь_совет.__Заботу_человечных


url: http://emirsaba.org/samaya-prekrasnaya-iz-jenshin-jenshina-s-rebenkom-na-rukah.html#_МАМА___Женщина,_мать_стала_воплощением_кисти_великих_мастеров_искусства:Рембранта,Венецианова,Тропинина,Серова.


url: http://emirsaba.org/samaya-prekrasnaya-iz-jenshin-jenshina-s-rebenkom-na-rukah.html#Мы_в_диких_бегах_суеты_городской__Подчас_забываем_о_маме,__Спешим,_растворяясь_в_массе_людской,__Всерьез_увлекаясь_делами…


|
Разделение гуннского государства на южных и северных произошло в: 55 году до н.э
|
бет | 10/80 | Дата | 16.10.2023 | өлшемі | 254,93 Kb. | | #116413 |
| Байланысты: историяРазделение гуннского государства на южных и северных произошло в: 55 году до н.э.
Автор письменных сведений об усунях: Сыма-Цянь
Титул гуньмо означало: князь над князьями
Что является важнейшей чертой эпохи неолита: зарождение скотоводства и земледелия
Российский ученый, автор работы «Описание киргиз-кайсацких орд и степей»:А.Левшин
Самый продолжительный по времени исторический период: каменный век
К какому периоду относится Ачисайская стоянка: поздний Палеолит
Назовите самый древний тип орудий труда: чоппинг
Общественная организация людей эпохи раннего палеолита: первобытное стадо
Основным видом хозяйственной деятельности сарматов было: кочевое скотоводство
Переходная эпоха между палеолитом и неолитом: мезолит
Гарпун для охоты на крупную рыбу начали использовать в период: Мезолит
Памятники саков «могильники с усами» относятся к: Тасмолинской культуре
Лук, стрелы были изобретены в период: мезолита
Уйсуни в VIв. вошли в состав: тюркский каганат
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


|
Первое упоминание о государстве канглы в письменных источниках относится к
|
бет | 11/80 | Дата | 16.10.2023 | өлшемі | 254,93 Kb. | | #116413 |
| Байланысты: историяПервое упоминание о государстве канглы в письменных источниках относится к: II в. до н. э.
В сарматских погребениях были обнаружены предметы: греческого происхождения
Персидский царь Дарий I предпринял поход против саков в : 519г до н.э
Район сосредоточения андроновских наскальных рисунков: в Семиречье и на юге Казахстана
«Золотой человек», датируется: 5в
В бронзовом веке произошли изменения: развитие кочевого скотоводства
Период мезолита длился: 7 тыс.
Период мезолита относится к: 12 – 5 тыс. лет до н. э.
Наиболее распространенное животное эпохи палеолита: мамонты
Саки-массагеты проживали в: Сырдарья
Хуннское общество делилось на: 24 рода
Искусство зародилось в период: поздний палеолита
Близкие родственники шаньюя назывались: темниками
Общественно-политическая организация саков: военная демократия
Памятники андроновской культуры в Западном Казахстане были обнаружены: 1927г. Зап.КЗ
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


|
Земледелие в горных районах Казахстана утвердилось: в IV тыс. до н.э
|
бет | 12/80 | Дата | 16.10.2023 | өлшемі | 254,93 Kb. | | #116413 |
| Байланысты: историяЗемледелие в горных районах Казахстана утвердилось: в IV тыс. до н.э
В русских источниках кангюев именовали: печенегами
Керамика -это: материалы, изготовляемые из глин
Культ предков - это: религиозное..
Родовой знак: тамга
Походы гуннов в Европу способствовали распаду: рабовладельческого строя
Гуннские родовые союзы распались в середине V века после смерти: Аттилы
Ученый –археолог, изучающий поселение Ботай: Виктор Зайберт
Отражением традиции тотемизма, ученые считают стиль: «звериный»
Излюбленным сюжетом эпохи бронзы в наскальном искусстве был образ: двугорбого верблюда
Стоянка Ботай принадлежит к: энеолиту
Титул правителя кангюев: великий хан
Кочевая культура сформировала сезонные пастбища, и места осенней пастьбы скота назывались: коктеу
Самые древние стоянки каменного века на территории Казахстана: Шакпаката, Арыстанды
Заострение каменной заготовки посредством обработки её краёв мелкими зубчиками называется: ретушь
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


|
О своеобразном мировоззрении людей эпохи неолита, об их вере в загробную жизнь мы узнаем из древних: могильников
|
бет | 13/80 | Дата | 16.10.2023 | өлшемі | 254,93 Kb. | | #116413 |
| Байланысты: историяО своеобразном мировоззрении людей эпохи неолита, об их вере в загробную жизнь мы узнаем из древних: могильников
Первые люди, проникшие на территорию Казахстана, были современниками: питекантропа
Галечный камень, обработанный и заточенный с двух сторон, получил название: чоппинг
Более пяти тысяч каменных орудий труда эпохи палеолита, найденные в Жамбылской области на стоянках Бориказган и Шабакты,-это: рубила и остроконечники
Свидетельством существования у древних людей культа матери-земли и материнского рода, являются найденные: фигурки женщин
Разделение труда между мужчинами и женщинами возникло в эпоху: мезолита
Самые древние стоянки каменного века, которые относятся к раннему палеолиту, найдены: в горах Каратау
В эпоху мезолита человек научился делать тонкие каменные пластины, длиной 1-2см., которые назывались: микролиты
Появление наскальных и пещерных рисунков, зарождение религиозных представлений ученые относят к эпохе: позднего палеолита
В период формирования «человека разумного» появляется постоянный коллектив: родовая община
Эпоху неолита иногда называют: эпохой глиняных горшков
Мотыги изобретены в период: неолит
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


|
Древние люди передавали свои знания через рисуночное письмо названное: пиктография
|
бет | 14/80 | Дата | 16.10.2023 | өлшемі | 254,93 Kb. | | #116413 |
| Байланысты: историяДревние люди передавали свои знания через рисуночное письмо названное: пиктография
В эпоху мезолита люди вынуждены были менять места своего обитания из-за: миграции животных
Резкое похолодание на Земле наступило около: 100тыс. лет назад
Первоначальный коллектив людей получил название: первобытное стадо
Люди впервые создали новые виды орудий труда: зернотерки, ступки, топоры с рукояткой, мотыги в эпоху: неолита (ранний палеолит)
Какой вид скотоводства предусматривает наличие постоянных зимних и летних стоянок: кочевое
Первое общественное разделение труда, замена матриархата патриархатом относится к периоду: энеолита
Вера в существование духов, в одушевленность всех предметов, в наличие независимой души у людей, животных, растений называется: анимизм
Неолитическая стоянка Центрального Казахстана: Зеленая Балка
Завершающий этап эпохи бронзы на территории Центрального Казахстана получил название: бегазы-дандыбаевский
В древние времена в Жезказганском регионе было выработано почти 1 млн.тонн руды по подсчетам ученого: К. Сатпаева
Основным занятием представителей андроновской культуры было: скотоводство
Поселения эпохи бронзы, обнаруженные в Северо-Казахстанской области: Петровка, Боголюбово
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


url: http://emirsaba.org/samaya-rannyaya-stoyanka-pervobitnogo-cheloveka-v-kazahstane-b.html?page=14#_В_древние_времена_в_Жезказганском_регионе_было_выработано_почти_1_млн.тонн_руды_по_подсчетам_ученого:_К._Сатпаева

title: Древние люди передавали свои знания через рисуночное письмо названное: пиктография


url: http://emirsaba.org/samaya-rannyaya-stoyanka-pervobitnogo-cheloveka-v-kazahstane-b.html?page=14#_Вера_в_существование_духов,_в_одушевленность_всех_предметов,_в_наличие_независимой_души_у_людей,_животных,_растений_называется:_анимизм


url: http://emirsaba.org/samaya-rannyaya-stoyanka-pervobitnogo-cheloveka-v-kazahstane-b.html?page=14#_Какой_вид_скотоводства_предусматривает_наличие_постоянных_зимних_и_летних_стоянок:_кочевое


url: http://emirsaba.org/samaya-rannyaya-stoyanka-pervobitnogo-cheloveka-v-kazahstane-b.html?page=14#_Люди_впервые_создали_новые_виды_орудий_труда:_зернотерки,_ступки,_топоры_с_рукояткой,_мотыги_в_эпоху:_неолита_(ранний_палеолит)


|
Кангюи контролировали участок Великого Шелкового Пути, который шел: на Кавказ и в Причерноморье
|
бет | 15/80 | Дата | 16.10.2023 | өлшемі | 254,93 Kb. | | #116413 |
| Байланысты: историяКангюи контролировали участок Великого Шелкового Пути, который шел: на Кавказ и в Причерноморье
С переходом к кочевому скотоводству увеличилось число лошадей и овец, так как они были приспособлены: к тебеневке и дальним расстояниям
Кангюи находились в тесных экономических связях с: Китаем, Рим, Кушан
Хронологические рамки Бегазы-Дандыбаевской культуры: XII-VIII вв. до н. э.
Огромное количество петроглифов эпохи бронзы обнаружено в Алматинской области: урочище Тамгалы
Поселение эпохи бронзы, обнаруженное на территории Восточно-Казахстанской области: Мало-Красноярка
Свыше 30 поселений и 150 могильников андроновской культуры изучены на территории: Центрального Казахстана
Сакские воины носили одежду: красного и красно-желтого цвета
В VI веке до нашей эры в войне с персидским царем Дарием I совершил подвиг сакский пастух: Ширак
Саки-парадарайа занимали территорию Приаралья и низовья Сырдарьи и южнее них расселялись: саки хаомаварга
В VI веке до н.э. Дарий I подчинил часть территории саков и по условиям мирного договора саки должны были персам: поставлять своих воинов
В IV в.до н.э. поход против саков предпринял: А. Македонский
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


|
Три года вел партизанскую войну против греко-македонских завоеваний сакский воин: Спитамен
|
бет | 16/80 | Дата | 16.10.2023 | өлшемі | 254,93 Kb. | | #116413 |
| Байланысты: историяТри года вел партизанскую войну против греко-македонских завоеваний сакский воин: Спитамен
Купольные сооружения (жерди)юрты: уыки
В 490 году до н.э. в Марафонской битве сакские воины были в составе войск: персов
Племена, населявшие территорию Западного Казахстана, и которые во IIв. до н.э. дошли до Северного Причерноморья: сарматы
Место наибольшего скопления царских курганов в Восточном Казахстане: Шиликтинская долина
В III-V веках достиг своего расцвета: полихромный стиль
По сведению востоковеда Л.Гумилева, возникновение державы гуннов произошло: в 209 г. До н.э Моде
Хронологические рамки мезолита: 12-5 тыс. лет назад
Вооружения вождя, части ритуального посоха жреца были обнаружены в памятнике: Аралтобе
В хозяйстве сарматских племен, живших в междуречье Волги и Жайыка, важное место занимало: земледелие
Курган с захоронением женщин-жриц был обнаружен в могильнике: Бесоба
По мнению Геродота, сарматы говорили на языке, схожем с языком: скифов
Поселения раннего периода эпохи саков, обнаруженные на территории Северного Казахстана: Карлыга, Борки, Кеноткел
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Савромато-сарматские племена являлись связующим звеном культуры Причерноморья и: Центральной Азии

text:
Резкое уменьшение численности сарматов вынудило их присоединиться к другим племенным объединениям, в частности к: гуннам
Тасмолинская культура получила название по местности Тасмола в: Центральном Казахстане
Доказательством того, что сакам была известна письменность, является найденная в Иссыкском кургане надпись из 26 знаков, нанесенная на: серебряной чаше
В результате разделения гуннского государства в 55 году до н.э. северные гунны во главе с Чжи-Чжи: двинулись на запад


|
В IIIв.до н.э. правители Китайского государства Цинь для защиты от гуннов начали: строить Великую китайскую стену
|
бет | 18/80 | Дата | 16.10.2023 | өлшемі | 254,93 Kb. | | #116413 |
| Байланысты: историяВ IIIв.до н.э. правители Китайского государства Цинь для защиты от гуннов начали: строить Великую китайскую стену
В уйсунском обществе у рядовых общинников тамги были: глиняными
Государство гуннов превратилось в сильнейшее государство Европы при правлении шаньюя: Аттила
Жетыасарская культура кангюев была распространена в: долине рек Жанадарья и Куандарья
В казахских легендах Аттила известен под именем: Едиль
Технический прием украшения предметов зернь-это: узор из множества мелких шариков
Какой главный признак свидетельствовал о переходе гуннов к классовому обществу и государству: частная собственность на скот и землю
Кто из древних историков оставил письменные сведения об усунях: Сыма Цзянь
Возглавил борьбу саков против персидского царя Кира: Томирис
Центром городской культуры кангюев было городище: Кок- Мардан
Государство Кангюй разделялось внутри себя на: 5 владений
Столица государства усуней город Чигучен находилось на берегу: Иссык-Куля
Столица государства Кангюй город Битянь находился возле современного города: Туркестан
Первые сведения о тюрках в китайских источниках относятся к: 542 году
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: В IIIв.до н.э. правители Китайского государства Цинь для защиты от гуннов начали: строить Великую китайскую стену


url: http://emirsaba.org/samaya-rannyaya-stoyanka-pervobitnogo-cheloveka-v-kazahstane-b.html?page=18#_Государство_гуннов_превратилось_в_сильнейшее_государство_Европы_при_правлении_шаньюя:_Аттила


url: http://emirsaba.org/samaya-rannyaya-stoyanka-pervobitnogo-cheloveka-v-kazahstane-b.html?page=18#_Какой_главный_признак_свидетельствовал_о_переходе_гуннов_к_классовому_обществу_и_государству:_частная_собственность_на_скот_и_землю


|
Кто является основателем Западно-Тюркского каганата: Тардуш
|
бет | 19/80 | Дата | 16.10.2023 | өлшемі | 254,93 Kb. | | #116413 |
| Байланысты: историяКто является основателем Западно-Тюркского каганата: Тардуш
С каким государством вступили в союз тюрки для покорения эфталитов: Ираном
Кто является основателем Тюркского каганата: Бумынь
Годы завоевания тюрками среднеазиатских эфталитов: 563- 567 гг.
Кому платили дань железом тюрки до 552 года: Жужаньскому государству
Тюркский каганат распался на Западно-Тюркский и Восточно-Тюркский каганаты в: 603 году
Столица Западно-Тюркского каганата: Суяб(зимняя) Минбулак(летняя)
Какое государство в VII веке называли государством «десяти племен»? Западно-тюркский каганат
Междуречье каких рек называют Семиречьем? шу и Талас
Кто является основателем государства тюргешей: Учлик
В Тюргешском государстве племена делились на: жёлтые и чёрные
Кто из тюргешских каганов считается наиболее успешным дипломатом: Сулук
Атлахская битва 751 года проходила возле города: Тараз
Какое историческое значение имела Атлахская битва 751 года: Китайские племена были свержены
Какие племена в 756 году свергли власть Тюргешского каганата в Жетысу? карлукские
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Кто является основателем Западно-Тюркского каганата: Тардуш


url: http://emirsaba.org/samaya-rannyaya-stoyanka-pervobitnogo-cheloveka-v-kazahstane-b.html?page=19#_Междуречье_каких_рек_называют_Семиречьем_шу_и_Талас_____Кто_является_основателем_государства_тюргешей:_Учлик


|
Основной причиной переселения согдийцев в Жетысу В.В.Бартольд считал: развитие торговли
|
бет | 20/80 | Дата | 16.10.2023 | өлшемі | 254,93 Kb. | | #116413 |
| Байланысты: историяОсновной причиной переселения согдийцев в Жетысу В.В.Бартольд считал: развитие торговли
Какое прозвище дали арабы тюргешскому кагану Сулуку за смелость и решительность? бодливый
В 840 году в союзе с кем карлуки нанесли поражение Уйгурскому каганату: кыргызы Енисейские
В 942 году Сатук Богра-хан основал: государство Караханидов
Какие племена в середине VIII века вытеснили огузов из Семиречья: карлуки
Общественное устройство огузского государства: военная демократия
В 965 году огузы разгромили Хазарский каганат: в союзе с Киевской Русью
Огузы в союзе с князем Владимиром в 985 году разгромили: Волжскую Булгарию
Держава огузов окончательно пала в середине ХI в. под ударами: кыпчаков
Кимакский каганат в конце IХ века образовался: на территории северо-вост. и Центрального Казахстана
Столица Кимакского каганата: Имакия
Персидский историк Гардези писал о наиболее могущественных племенах Кимакского каганата: кимаках и кыпчаках
Как называются найденные образцы древней тюркской письменности: руническими
Как называются образцы древнетюркской письменности по месту их находок: орхоно-енисейские
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Основной причиной переселения согдийцев в Жетысу В.В.Бартольд считал: развитие торговли


|
Поэмы в честь каких деятелей относятся к письменам тюркской литературы: Культегин и Тоньюкок
|
бет | 21/80 | Дата | 16.10.2023 | өлшемі | 254,93 Kb. | | #116413 |
| Байланысты: историяПоэмы в честь каких деятелей относятся к письменам тюркской литературы: Культегин и Тоньюкок
Верховное божество у древних тюрков: Тенгри
В 942-1212 годах власть в Семиречье перешла представителям династии: Караханидов
Кто является основателем государства Караханидов: Сатук Богра-хан
В 960 году в государстве Караханидов государственной религией объявили: ислам
В 960 году в государстве Караханидов ислам был объявлен государственной религией при хане: Муса
Какие племена в 30-х годах ХII века вторглись с востока и захватили власть в государстве Караханидов: Каракитаи
По сведению Юсуфа Баласагуни основным видом хозяйства у Караханидов являлось: коневодство
Важную роль в распространении городской культуры в Юго-Западном Семиречье играли: согдийцы
Какому женскому божеству, покровительнице очага и детей поклонялись в период раннего средневековья тюркоязычные жители? Умай ана
Арабский географ Ибн Хаукаль (Х век) писал: «Требовалось тридцать дней пути, чтобы пройти через земли…»: карлуков
Военно-феодальное государство Чингисхана возникло: в 1206г
Каракитаи являются потомками племен Центральной Азии: киданей
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


url: http://emirsaba.org/samaya-rannyaya-stoyanka-pervobitnogo-cheloveka-v-kazahstane-b.html?page=21#_Арабский_географ_Ибн_Хаукаль_(Х_век)_писал:_«Требовалось_тридцать_дней_пути,_чтобы_пройти_через_земли…»:_карлуков

title: Поэмы в честь каких деятелей относятся к письменам тюркской литературы: Культегин и Тоньюкок


url: http://emirsaba.org/samaya-rannyaya-stoyanka-pervobitnogo-cheloveka-v-kazahstane-b.html?page=21#_Важную_роль_в_распространении_городской_культуры_в_Юго-Западном_Семиречье_играли:_согдийцы


url: http://emirsaba.org/samaya-rannyaya-stoyanka-pervobitnogo-cheloveka-v-kazahstane-b.html?page=21#_Какие_племена_в_30-х_годах_ХII_века_вторглись_с_востока_и_захватили_власть_в_государстве_Караханидов:_Каракитаи


title: Титул правителя каракитаев: гурхан

text:
Титул правителя каракитаев: гурхан
бет 22/80 Дата 16.10.2023 өлшемі 254,93 Kb. #116413
Байланысты:
история Титул правителя каракитаев: гурхан
В окрестностях Сыгнака располагался некрополь степных ханов династии Шайбани. В одном из мавзолеев этого некрополя был захоронен хан Абулхаир. Укажите этот мавзолей: Кок-Кесене
Земли между Алтаем и Волгой в период средневековья называли: Дешт-и кыпчак
Кыпчаков в русских летописях называли : половцы
В европейских источниках кыпчаков называли: команами
Кто из мыслителей известен как «второй учитель» после Аристотеля:Аль-Фараби
Автор известного труда «Диуани лугат ат-тюрк»: Махмуд Кашгари
Автором известного труда «Кутадгу билик» является: Юсуф Баласагуни
Каково смысловое значение названия сборника стихов «Диуан-и Хикмет»: книга премудрости
Автором трактата «Диуан-и Хикмет» является: Ахмед Ясави
Автор произведения «Акыр заман»: Сулейман Бакыргани
Под каким именем был известен в народе Сулеймен Бакыргани : Хаким-ата
Какое государство возникло впервые на местной этнической основе в послемонгольский период: Ак орда
В связи с образованием Золотой Орды политический центр улуса Джучи переместился: на нижнюю Волгу
Достарыңызбен бөлісу:


|
В состав скольки монгольских улусов вошла территория Казахстана: трех
|
бет | 23/80 | Дата | 16.10.2023 | өлшемі | 254,93 Kb. | | #116413 |
| Байланысты: историяВ состав скольки монгольских улусов вошла территория Казахстана: трех
На территории какого улуса возникло государство Ак Орда? Джучи
Налог «тагар» в средневековых государствах Ак-Орде, Могулистане, ханстве Абулхаира, Ногайской Орде- это? Снабжение Войск продовольствием
Какой учёный изучал язык и обычаи тюркских племён в ХI веке : М. Кашгари
В исторических источниках «Мангытским Юртом» называли: Ногайскую орду
Кто из ханов считается основателем государства Ак-Орда? Еджен
В каком году произошёл распад монгольской империи: 1260 год
В начале 40-х годов XIII века образовалось новое монгольское государство - Золотая Орда. Кто был основателем этого государства? хан Бату
Как характеризуется период 1357-1380 гг. в истории Золотой Орды: период борьбы с эмир Тимуром / упадок гос-ва
Правителем какой провинции Индии был автор труда «Тарих-и Рашиди» Мырза Мухаммед Хайдар Дулати: Кашмир
Тебеневка-это: пастьба лошадей на пастбищах, покрытых снегом
Какому русскому царю посвятил одну из глав своего произведения К.Жалаири:Борису Годунову
Кто является распространителем ислама суфийского направления? Ходжа Ахмед Йасауи
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


url: http://emirsaba.org/samaya-rannyaya-stoyanka-pervobitnogo-cheloveka-v-kazahstane-b.html?page=23#_В_начале_40-х_годов_XIII_века_образовалось_новое_монгольское_государство_-_Золотая_Орда._Кто_был_основателем_этого_государства_хан_Бату

title: В состав скольки монгольских улусов вошла территория Казахстана: трех


url: http://emirsaba.org/samaya-rannyaya-stoyanka-pervobitnogo-cheloveka-v-kazahstane-b.html?page=23#_Как_характеризуется_период_1357-1380_гг._в_истории_Золотой_Орды:_период_борьбы_с_эмир_Тимуром_/_упадок_гос-ва