title: Сатылханова гульмира алихановна - бет 23

text:
асырады.
Новелла үшін деталь табу аздық етеді, оны әбден екшеп, таңдап алу керек.
Повесть, романға қарағанда новелла жанры үшін детальдың қолданылуында
барынша дәлдік, сақтық қажет. Шағын көлемді жанрда деталь арқылы кең
байтақ даланы, адамның түпсіз терең рухани әлемін, мінезі мен әдебін, іс-
әрекетін, әртүрлі психологиялық жағдайларды, кейіпкердің бойындағы
адамгершілік қасиеттері мен қандай әлеуметтік топқа жататынын, сол арқылы
бүтін бір елдің, мемлекеттің, қала берді дәуірдің шындығын шағын дүниеге
сыйғызып, көрсете білу қажет. «Детальдар арқылы кейіпкердің қоршаған
ортасы, халық тұрмысы шыншылдықпен бейнеленуі және сол дәуірдің мәдени-
тарихи, тұрмыстық ерекшеліктері айқындалары хақ» [22,271] дейді
Г.Пірәлиева. Демек, талғап, таңдап алынған деталь арқылы тұтас сурет
шығарып, нақты түсінік бере білу қажет. Бұл жазушыдан асқан шеберлікті
қажет ететіні түсінікті. Детальдың көркем шығармадағы маңыздылығын
зерттеуші Б.Майтанов: «Көркемдік ғимаратында елеусіз нәрсе жоқ. Егер
жазушының әрбір деталь төңірегіндегі табан аудармай ізденетін қажырлы
еңбегін еске алсақ, сөздік композиция бөлшектеріне айрықша мән берудің
үлкен маңызын түсіну қиын емес» [65,5-6] деп түсіндіріп өтеді.
Бір жазушы шығарманы қалай бастап жазарын білмей, Горькийден кеңес
сұрағанда ол: «Ең бастысы – деталь табыңыз... егер сіз деталь таба алсаңыз, ол
сіздің кейіпкеріңізге жан бітіреді, қала берді сюжет пен ой да пайда болады»
деп жауап берген екен.
Деталь ой қорытуға да, ерекшелеуге де керек. Детальдың құндылығы
суреткердің байқампаздық күшіне, оның образдық пайымдауының дәлдігінде.
«Абыройды құрайтын тек деталь ғана» деген екен Бальзак та. Деталь тек
ерекшелік, белгі, жан-дүниенің ұсақ қозғалысы, характердің иілуі ғана емес,
суреткердің өмірден дәл тауып алған, ерекше талғаммен таңдап алған, тұтас
дүние сыйып кететін шексіз ұсақ дүние. Міне, детальдың күші, мәні, маңызы,
эстетикалық тиімділігі – бәрі осында.
Деталь көркем туындыдағы идеяны ашуға көмектеседі. «Адам – өнердің
обьектісі, зерттейтін заты, мақсаты. Ал шығарманың күші адамның бейнесі,
оның ішкі-сыртқы дүниесі қаншалықты айқын да нанымды көрсетілгендігімен,
оның мінезі, оның қоғамдағы орны мен рөлі, басқа адамдармен қарым-
қатынасы қаншалықты шынайы да терең бейнеленгендігімен өлшенеді» [66,37-
31
38] дейді М.Қаратаев. Яғни, әрбір автор негізгі идеяны кейіпкер, белгілі бір
образ арқылы бейнелеп, өрнектеп жеткізсе, оның шынайы шешілуі кей
жағдайда характерлі, жинақты образдар жасай алуында. Ал бұл өз кезегінде
детальдың күшімен жүзеге асып жатады. Осы орайда айтылған ғалым
Т.Сыдықовтың: «шығарманың идеялық мазмұнын ұсақ детальдар арқылы
түйіндеу кейіпкер психологиясын білгірлікпен тәптіштей отырып, образдың
жан сырын ашу жазушының айнымас «тәсілі» болып қалыптасқандығымен
ерекшеленеді» [67,78] деген пікірі маңызды.
Көркем шындықты беруде де детальдың рөлі ерекше. Шындығында көркем
шығармада барлық бүтін жекеден құралады, яғни шындық панорамасы
детальдан тұрады. Шындықты берудегі детальдың рөлін Б.Кабдулов былайша
пайымдайды: Ол өнерде ғана емес, өмірде де осындай. Мәселен, ұшқыш-
ғарышкер ғарыш кемесінде ұшып бара жатып, жердің келбеті мен пішінін
кішкентай иллюминатордан көреді. Оның барлық планета жөніндегі түсінігі
кішкентай терезеден көргенімен қалыптасады. Дәл сол сияқты жазушы да өмір,
шындық, құбылыс туралы ой-түсінігін өзіне тән белгілері мен қасиеттерін
жинақтаған детальдардың көмегімен түсіндіреді. Қағаз беті сонда тек құр
сөздермен толып қана қоймайды, жарқын көрініс, суретке айналады. Сонда
ғана жазушы суреттеген өмір, шындық, құбылыс эстетикалық күшке ие болып,
эмоциялық жылылыққа толады. Сонда ғана деталь өзінің өнердің
миниатюралық моделі ретіндегі рөлін ойнайды, детальдың көмегімен бір
тізбекке біріктірілген оқиғалар – уақыт, тарих; жеке коллизияда – қоғам
қайшылығы, дараланған характерде – тип, ал жекелеген тағдырда – дәуір
заңдылығы көрініс табады [3].
Детальдың міндетін зерттеушілер:
1.Суреттеліп отырған құбылыс арқылы оқырманның бойында жарқын
сезімге толы түсінік, елестету, көрсету (яркое чувственное представление);
2.Оған әдейілеп эмоционалдық тұрғыдан әсер ету;
3.Бірден, сол сәтте образдық қорытынды (түйін) шығару деп көрсетеді.
Деталь арқылы біз тұтас дүниені көбірек танып-білген сайын, ол бізге
өзіндік қайталанбайтын тұтастығымен кеңейе бастайды, сонысымен ол көркем,
эмоционалды және эстетикалық бай. Жазушы кейіпкердің мінезін тұтас күйінде
бере салғанда, бұл бізге эстетикалық ләззат сыйлайды. Бірақ біз кейіпкер мінезі
ұнағаны үшін немесе суреттеу техникасы ұнағаны үшін рақаттанбаймыз, бізді
дәл сол бейнелеудің көркемдігі, жеткізудің шынайылығы, бөлшек арқылы
бүтінді бере білудің шеберлігі сүйсінтеді. Мұны зерттеуші А.Молчанов өзінің
«На вкус, на цвет...» атты кітабында дәл бере білген: «не себепті Илья
Обломовтың халаты – көркем деталь да, ал дәрігердің портретіндегі жалпыға
міндетті ақ халат – көркемдік емес. Себебі, «Обломовтың халаты – оның
қожайынының кім екендігі, оның жекелік даралығын білдіреді; ал дәрігердің
халаты барлық дәрігерге ортақ жай сыртқы белгісі ғана» деп жауап береді [68].
Бұл пайымдауда детальдың мән-маңызы, оның көркемдік-эстетикалық
мағынасы көрсетілген. Детальдың табиғаты да, ерекшелігі де осында, ол
суреттеліп отырған зат немесе құбылыс жөнінде әп-сәтте толық, біртұтас
32
түсінік қалыптастырады. Оның мазмұнының мағыналы әрі сыйымдылығы
соншалық, кейіпкердің ішкі әлемін, даралық ерекшелігін көрсете отырып,
деталь бір мезетте оның әлеуметтік жағдайынан да хабар бере алады. Көркем
шығармадағы деталь әлемі жазушының еркі мен мақсатына бағынбайтын
суреттеу құралы, оқырманның эмоционалдық қарым-қатынасы және
жазушының өмірлік тәжірибесі сынды факторлар арқылы құралады. Сондықтан
да детальдың бойында обьективті әрі субьективті бастау бар. Мәселен, жазушы
Кафка новелласында Грегор Замзаның қырықаяқ жәндігіне айналуы детальды
тұрғыда егжей-тегжейлі суреттеледі. Бірақ, Замзаның бұл жағдайына қатты
қиналып, қайғырғаны байқалмайды. Керісінше, қырықаяқ жәндігіне тән
тықырмен бөлме кезіп жүрген Замзаның өзі оқырманның бойында тітіркеніс
сезімін тудырады.
Көркем деталь жеке дара, қайталанбайтын, тыңғылықты ойланып, саналы
түрде таңдалып алынған; көркем образға айрықша, нақты форма беретін тәсіл;
қорыту тәсілі ретінде көрінеді; оның артынан адами даралықтың, «типтік
жағдайдағы типтік характердің» тұтас әлемі ашылады. Деталь қатысқан «әрбір
заңдылықты өзгерту немесе бұзуға талпыну сәтсіздікке әкеледі. Детальды
әдейілеп, саналы түрде бөліп әрі ұлғайтып көрсету, өткірлеу – көркем суреттегі
барлық өзіндік белгілерімен байланысты орны болғанда ғана көркемдігін
сақтай алады.
«Ғылым әрдайым бір ғана тәсілмен өз жолын іздейді. Ол күрделі мәселені
неғұрлым жеңілге бөліп, ыдыратып, алдымен неғұрлым жеңілдерін шешіп
алып, содан соң ғана кейінге шегерген күрделіге қайта оралады» деп жазады
[69] В.И.Вернадский. Сондықтан кез келген ұғым, түсінікті ғылыми зерттеудің
ең қажетті шарты оның проблематикасын анықтап, белгілеу және тыңғылықты
түрде жете зерттеу болып табылады. Яғни, шешілетін, қарастырылатын
мәселені сұрақтар қатарына жүйелі түрде, дәйекті бөліп алу.
Көркем деталь мәселесін қарастыруда деталь проблематикасы, оның негізгі
бөліктері мен сұрақтары құралатын «пункттерін» анықтап алу мәселесі
туындайды. «Көркем шығарма бармақ сорып тудыратын дүние емес. Өмірді
ыждаһаттап зерттеп барып, көрген-түйгеніңді көкіректе қорыту арқылы
дүниеге келеді» [70,99] деп сөз зергері Ғ.Мүсірепов айтқандай, образ танымын
бейнелеп, мінез-құлқын жан жақты ашып көрсету жазушының шеберлігі ғана
емес, интеллектісіне, өмір шындығын терең білуіне де байланысты. Сомдаған
образының өзіндік ерекшелігін көрсететін, шығарма шырайын арттыратын
көркемдік деталь тауып алады да, сонан соң зерделі ойларын суреткерлік
шеберлікпен жеткізе біледі. Көркем шындықтың шырайын кіргізетін басты
компонент – деталь.
Кейбір еңбектерде бүгінге дейін деталь автордың күтпеген жерден тапқан
жаңалығы, аяқ астынан ойлап тапқан кездейсоқ олжасы ретінде айтылып,
түсіндіріліп, қабылданып келеді. Оған «ұсақ сәттер» деген атау да берген.
Өкінішке орай, бұл айтылғандардың ғылыми негізі жоқ, сондықтан да дәлелді
талап ететін теоремалар. Шындығында деталь жай ғана бөлшек немесе
33
нақтылық емес. Ол құбылыс жайында тұтас ұғым береді. Оған қоса, оның
мазмұндық қана емес, пішіндік бастауы да бар.
Е.Добин деталь мәселесіне ерекше көңіл бөлудің қажеттігін, оның басқалар
ойлағандай ең оңай, елеусіз дүние еместігіне тоқталып, арнаулы еңбектерін
арнады. «Жазушы өмірдің көз жетпес шындықтарына «телескоппен» үңіле
қарап, оның өзіне ғана тән ең ұсақ штрихтарын «микроскоппен» тауып ала
алуы керек. Бір сөзбен айтқанда, жазушы керемет байқампаздық пен образдық
көзқарастың дәлдігін нанға зәру болғандай қажетсінеді» [71,301]. Зерттеуші
деталь табиғатын түсіндіруде мынадай қасиеттерін баса көрсетеді. Деталь ең
алдымен алдыңғы орынға шығып, бөлектенгенді қалайды. Ол оқырманның бар
назарын өзіне аударуға немесе таңғалдыруға талпынады. Көркем прозадағы
деталь мәселесі көпқырлы, оны әр жазушы өзінше пайдаланады. Егер детальды
ұсақ, аксессуарлық құбылысы деп танысақ, олар өмірдің ортақ қазанында
бірігіп, тұтасып кетеді. Яғни, олар ортақ, жалпыны түсіндіру үшін қажет
болады деп түсіндіре отырып, детальға төмендегідей анықтамалар береді:
«Деталь – өнердің ең кішкентай, миниатюралық үлгісі (моделі).
Деталь – жекелік сипатта – тип.
Жеке адамдар арасындағы коллизияда – қоғамның қарама-қайшылығы.
Жекелеген тағдырларда – дәуір заңдылығы.
Жекелеген оқиғалар тізбегінде – уақыт, тарих.
Деталь өз табиғатында орталық нүкте бола отырып, ортаға кіріп кеңеюге
қызығушылық танытады. Кейде елеусіз, ал кейде мүлде еленбейтін күйінде
заттың негізгі, түпкі ойына: мінез, тартыс, тағдырға жымласып, кірігіп кетуге
(қабысуға) барынша тырысады. Сол арқылы көркем шығармаға қажетті
мәнерлілікті, айқындықты, тиянақтылықты дарытады» [71,303].
Добин өз зерттеуінде Чеховтың детальды ойната отырып, пайдалану
шеберлігіне тоқталады. Чехов өзіне дейінгі Гоголь, Диккенс, Толстой сынды
көптеген жазушылар салған сара жолмен жүре отырып, өзіндік дара жолын
қалыптастырған жазушы. Шындығында ол деталь бойында бұйығып жатқан
көркемдік мүмкіндіктерін жарқыратып ашып, көрсете білді. Жазушы
детальдарында аса мәнерлілік пен айқындық, орасан зор мағыналық
сыйымдылық, ассоциациялардың кең шеңберін туғыза алатын қабілет барын
Е.Добин дәл көрсете білді. Чеховтың образдық жүйесінде де деталь маңызды
орын алады. Көп жағдайда ол көркемдік ойлау тәсілін анықтап береді. Жалпы,
зерттеушінің өзі Чехов шығармаларын оқып, талдау арқылы деталь табиғатын
тереңінен түсінгенін жоққа шығармайды.
Бүкіл саналы ғұмырын деталь табиғатын танып-білуге арнаған зерттеуші
Е.Добин оның сипаттама және баяндау деген екі түрін бөліп көрсетеді. Оның
бұл бағыттағы зерттеуін И.А.Щирова, М.А.Березняк, И.Р.Гальперин сынды
филолог ғалымдар дамыта зерттеп, детальдың бес негізгі түрін бөліп көрсетеді:
1. Ауызша: кейіпкерді бір ауыз сөзінен, адамдарға деген қарым-қатынасы,
көзқарасынан танимыз;
2. Портреттік: кейіпкердің сыртқы келбетін басты назарға алады;
34
3. Заттық: кейіпкердің пайдаланатын, ұстанатын заттарына орай мінез-
құлқын ажыратамыз;
4. Психологиялық: кейіпкердің мінезіндегі ерекше белгісі, іс-әрекеті мен
мінез-құлқындағы өзгерістері арқылы таныту;
5. Тұрмыстық: кейіпкердің киімі, әдет-ғұрпы, заттары, жиһаздары, тұрмыс
қалпына байланысты тұтынатын заттары т.б.
Детальдың көркем шығармадағы орны мен қызметіне қатысты зерттеуші
Ж.Дәдебаевтың пікірі де көңілге қонады. Автордың пайымдауынша, «қайсыбір
жазушының ойлауында парасат, логикалық жүйе басым келеді. Ондай
суреткердің қаламынан туған әдеби шығарманың мазмұны мен түрі өзара
өлшемді түрде үйлесіп, ондағы әрбір деталь ақылмен, оймен екшеліп,
ерекшеленеді» [72,301]. Детальды жеке зерттеу обьектісі етіп алмағанымен
зерттеуші мазмұн мен пішіннің бір-бірімен айрылмас байланыста болатын
басты ерекшелігін назарға ала отырып, осы тұтастықты сақтауда детальдың
ерекше орын алатындығын баса көрсетеді. Егер деталь мәтін ішінде
ерекшеленіп, екшеліп тұрмаса мән-мағынасынан, қасиетінен айрылатындығы
белгілі.
Әдебиеттанушы ғалымдар детальды анықтауда көркем туындының ең ұсақ
ажырамайтын құрылымдық элементіне жатқызады, бірақ оның шекарасын
анықтауда әртүрлі көзқараста. Олай дейтініміз, барлық зерттеушілер құбылту
мен айшықтаудың көркем детальға жатпайтынын бірауыздан мақұлдаса да,
детальға нақты не жатады дегенде ортақ пікірге келе алмай жүр. Мұны
Ф.В.Путнин: «поэтические приемы, тропы и фигуры стилистические обычно к
детали художественной не относят» [73] деп кесіп айтады.
Кең ауқымда алып қарастырғанда детальға сыртқы, материалдық,
шығарманың көркемдік әлеміне жататын дүниелер мен адамның жан
дүниесінің қозғалысын білдіретін ішкі детальдарды жатқызады. Ал тар
мағынасында – көркем туындының тек заттық әлемін, яғни сыртқы,
материалдық дүниелерді ғана жатқызады [74].
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Деталь табиғатының зерттелуі

text:
1.3 Деталь табиғатының зерттелуі
Деталь табиғатының өзі көпфункционалды. Көркем туындының тініне ене,
кіріге отырып, сюжетпен, тартыспен, кейіпкердің характерімен байланысқа
түсетін деталь табиғатын зерттеп білу мәселесі әлі күнге күн тәртібінен түскен
емес. Бүгінгі таңда әдебиеттану, лингвистика ғылымында деталь мәселесіне
қатысты толыққанды зерттеулер қатары аз емес. Детальдың өзіндік ерекшелігі
мен айырым белгілері, шекарасы жөнінде анықтаманың соңғы нүктесі
қойылмады десек те, детальдың табиғаты, көркемдік қызметі жөніндегі
бірқатар ғылыми зерттеулерді атап көрсетуге болады.
Қазіргі әдебиеттану ғылымында деталь ұғымын көркем шығармадағы
микроэлемент ретінде түсінуден бастап, бірнеше сөйлемді немесе тұтас
абзацты қамту бар. Оның негізгі критерийлері ретінде ойдың аяқталған, белгілі
бір мағынаның берілуін алады және детальдан ең ұсақ элементті,
детальдандырылған сәтті бөліп алу тәсілі де сөз болып жүр.
35
Деталь әдеби үдеріс, көркем шығармашылық табиғатымен тығыз
байланыста дамитын, ежелден келе жатқан көне дүние болса да қазақ
әдебиеттану ғылымында аз зерттелген. Деталь мәселесі орыс әдебиеттануы
ғылымында жан-жақты зерттеліп, тыңғылықты қарастырылған.
Детальды жалпытеориялық және әдіснамалық жоспарлы зерттеуде
Г.Поспелов, М.Храпченко, Е.Добин, С.Петров, И.А.Щирова, Л.Тимофеев,
В.Кожинов, М.А.Березняк, А.Соколов т.б. ғалымдардың еңбектері маңызды.
Деталь мәселесі жанама түрде болса да А.Чичериннің «Идея және стиль»,
В.Шкаловскийдің «Проза туралы повесть», А.Чудаковтың «Чехов поэтикасы»,
Л.Гинзбургтың «Лирика туралы», Б.Галановтың «Сөзбен салынған сурет.
Портрет. Пейзаж. Зат» сынды еңбектерінде сөз болады.
Деталь табиғатын түсініп, талдауда жазушылардың өздері де баға жетпес
құнды пікірлерін, ескертпелерін, көңілге түйген ойларын айтқан еңбектер де
баршылық. Олардың қатарында Л.Толстой («Об искусстве и литературе»),
М.Горький («О литературе»), А.Чехов, С.Антонов («Письма о рассказе», «Я
читаю рассказ»), А.Фадеев («За тридцать лет», «Писатель. Искусство»)
еңбектерін атап көрсетуге болады. Сонымен қатар, деталь мәселесіне арнап
жазылған Е.Добин («Герой. Сюжет. Деталь», «Искусство детали»), В.Ковалев
(«Поэтика Льва Толстого»), Э.Мартынов («Художественная деталь в
литературном произведении»), Р.Шкраба («Характер. Стиль. Деталь»),
З.Паперный («Деталь и образ. Чехов и Толстой»), М.Эпштейн («О значении
детали в структуре образа»), В.Старикова («Деталь в формулировке
Ф.Энгельса»), М.Щеглов («Верность деталей») сынды ғалымдардың
зерттеулері бар.
ХІХ ғасырдың 80-жылдарында Ф.Энгельс социал-демократтық бағыттағы
ағылшын жазушысы Маргарита Гаркнесске жазған хатында автордың
«Қалалық қыз» повесі мен «Жұмыссыз адам» әңгімесіне оң бағасын бере
отырып, «менің көзқарасымдағы реализм, детальдардың шынайылығынан
бөлек, типтік жағдайлардағы типтік характерлерді туғызу шынайылығы» деп
жазады. Осы хатта айтылған «деталь шынайылығы» деген тіркестің қанша
уақыт өтсе де зерттеушілер назарынан тыс қалып келгенін Ефим Добин орынды
аңғарған деп ойлаймыз [75]. Е.Добин өз кезегінде біраз уақыт бұрын Ф.Энгельс
айтып қана қоймай, кейінгі күннің еншісіне жазып қалдырған көркем образ
тудырудың әмбебап тәсілі, деталь, деталь шынайылығы, дәлірек айтқанда,
көркем образдың даралығы жөніндегі пікірін елемей, ескерусіз қалдыруы
мүмкін емес болатын.
«Типтік жағдайдағы типтік характер» формуласы көп уақытқа дейін әдеби
сыншы, теоретик, әдебиет тарихын зерттеушілердің назарынан тыс қалмай,
әбден талқыға түсіп, оған түрлі ғылыми еңбектер арналды. Ал «деталь
шындығы» деген мәселе соның көлеңкесінде қала берді. Зерттеушілердің дені,
әсіресе Е.Добин бұл мәселеге Энгельс пен Бальзак ерекше мән беріп, көркем
шығармадағы детальдың қажеттілігі жөнінде әлі күнге маңызын жоймаған
құнды пікірлер айтқанын көрсетіп берді.
36
Детальдың көркемдік қызметіне бүкіл саналы ғұмырын арнаған
петербургтық оқымысты Е.С.Добиннің маңызды да мағыналы еңбектері
ерекше. 1962 жылы жарық көрген «Кейіпкер. Сюжет. Деталь» кітабында деталь
табиғатына мән беріліп, толық ашылса, 1975 жылы «Деталь өнері. Байқаулар
мен талдау» атты арнайы монографиясын жариялайды. Ал 1981 жылы «Сюжет
және болмыс. Деталь өнері» атты еңбегінде негізінен детальдың қорытушы
рөліне тоқталып, оның көркемдік қызметін және көркем нақтылықтан негізгі
айрықша белгілерін көрсетеді. Е.Добиннің ойынша, деталь мағынасы мен күші
оның шексіз ұсақтығы біртұтастыққа кіріккен, «өнердің миниатюралық
моделі». А.Чехов, Н.Гоголь т.б. жазушылардың шығармаларын талдай отырып,
ол детальдың адам мен қоғамды көркем зерттеудегі маңызды құралға
айналғанын дәлелдеп көрсетті. Теориялық тұрғыдан Е.Добиннің жұмысы
детальдың табиғаты мен қызметін анықтап зерттеу үшін қажетті әрі құнды
еңбек болып саналады.
Орыс әдебиетінде детальға байланысты мәселе өткен ғасырдың 50-
жылдардың соңы мен 60-жылдардың басында көтеріле бастады десек те, ол
жөніндегі ең құнды, ең мәнді түсінік, ұғымдарды Л.Толстой, И.С.Тургенев,
Чехов сынды классик жазушылардың айтып, жазып, қалыптастырып кеткені
белгілі. Әрине, олардың бірқатары «деталь» деп атап, түстемесе де ой-
пікірлерінің ауаны дәл сол детальды меңзеп тұрғаны көзі қарақты оқырманға
түсінікті. Соған азырақ тоқталып өтсек. Сөз зергері И.С.Тургенев өз
шығармаларының дүниеге келуі жөнінде былайша пайым жасайды: Мәселен,
мен қандай да бір Фекла Андреевнаны, Петрды немесе Иванды кездестірдім
делік. Күндердің бір күнінде мен басқалардан көріп те, естіп те білмеген
ерекшелікті дәл осылардың бойынан байқаймын да, маған қатты әсер еткен
нендей ерекшелік болды екен деп ынта қойып, үңіле қараймын. Бір уақытта әлгі
Фекла Андреевна, Петр, Ивандар өз-өзінен жоқ болып кетеді, бірақ олардың
маған жасаған әсер-ықпалдары менің ой-санамда жатталып қалып, өсіп, пісіп,
жетіле береді. Көз алдымда қалған бейнесін басқалармен салыстыра қарап,
оларды әртүрлі құбылыс, әрекет аясына біртіндеп енгізіп, сіңдіре бастаймын.
Соңында тұтас бір ерекше әлем бейнесі шығады. Енді осы әлемді бейнелеу
қызығушылығы туады да, мен бұл қызығушылықты ерекше бір шабытпен,
рақаттана отырып, суреттеп шығамын [56]. Зерттеуші Б.Кабдулов бұл үзіндідегі
жазушының айтып отырған адамдар бойында суреткерге әсер еткен «ерекше
бір дүниені» – деталь, кейіпкерлердің бойындағы характерлік ерекше белгіні
сөз жоқ – деталь деп түсіндіреді [62,119]. Негізінде И.С.Тургенев егер жазушы
өмірлік құбылысты рет-ретімен суреттеп, жаза берсе түбі жақсылыққа
апармайтындығын қатты ескерткен. Дәл осындай ойды: «шығармадағы көркем
шындықтың көсегесі өмірдегі шындықтарды қаз-қалпында қайталап
шыққаннан еш уақытта көгермейтінін» [72] С.Әшімбаев та айтқан. Яғни, өмір
құбылысын оқырман ойында мәңгі сақталып қалатындай, сезімін дір еткізіп,
әсер ететіндей етіп суреттеп жазып шығу үшін де нақтылық, іріктей, таңдау
қажет екенін алға тартады.
37
Деталь мәселесін зерттеуге арналған әртүрлі кезеңде әртүрлі басылымдарда
жарық көрген М.Котов, Ф.Светов, Т.Батурина, А.Абрамович, К.Куров,
Б.Подольский, Ю.Климов, К.Чистов, И.Рыбинцев сынды зерттеушілердің
ғылыми мақалалары бар. 1977 жылы зерттеуші Э.М.Мартынов типтендіру
үдерісіндегі детальдың рөлін анықтауға арналған «Әдеби туындылардағы
көркем деталь» атты монографиясын жариялады. Автор негізгі көңілді
В.Быков, И.Пташникова, В.Адамчик, А.Кудрявец және Б.Саченко әңгімелері
мен повестеріндегі деталь рөлін анықтауға бөлген.
Бұл еңбектерде негізінен детальдың табиғатын танып-білу мен қызметін
анықтау мәселесіне арналған. Мәселен, М.Котов деталь – бұл суреткердің
санасында көрініс тапқан, обьективті шындықтың сілемі; детальдың орны мен
рөлі – шынайы көркем образ тудыруда, кез келген образ жекелеген штрихтар
мен детальдардан құралып, олардың жиынтығы шығарманың көркемдік негізін
құрайды деген ой айтады. Ф.Светов детальдың рөлі кейіпкердің рхани әлемін,
оның психологиясын ашып көрсетуде танылады деп пайымдайды. Т.Батурин
детальдың рөлі мен маңызын оқиғаның дамуымен байланысты қарастырады.
К.Куров детальдың мән-маңызы шығарманың түпкі ойын жүзеге асыруда деген
ой тастайды [76].
Көркем деталь табиғатын анықтауға арналған теориялық және жеке
авторлық (монографиялық) еңбектер бар.
Көркем шығармадағы қолданылатын детальды немесе детальдар жүйесін
анықтау, басқаша айтқанда, «шындықтың түрін өзгертіп берудің» шығарма
идеясына сәйкес келуі – әдебиеттанудың өзекті мәселелерінің бірінен саналады.
Оны шешудің ең маңызды жолы детальды жүйелеу, классификациялау болып
табылады.
В.Е.Хализевтің «Әдебиет теориясы» еңбегінде «Кей жағдайда жазушылар
қандай да бір құбылысты толық, жан-жақты қамтып көрсетсе, кей жағдайда
әртүрлі мәселені бір ғана мәтіндік эпизодтарға біріктіріп (сыйғызып) көрсетеді»
[25,305] деп жазса; Л.В.Чернец деталь түрлерін шығарманың стиліне қарай
топтастыруды ұсынады [77,294]. Динамика мен статика, ішкі және сыртқы
суреттеулер тұрғысынан жазушының стилі, «стильдік доминанттары» анық
аңғарылады. Егер жазушы тұрмыстың статикалық сәттерін (кейіпкердің сыртқы
келбеті, пейзаж, қала, ауыл көрінісі, интерьер, тұрмыстық заттар т.б.)
басымырақ суреттесе, онда бұл стилін сипаттама деуге болады. Бұл стильге
сипаттама детальдар сәйкес келеді.
А.Б.Есин деталь типологиясын зерттей отырып, негізгі үш түрін ұсынады:
сюжеттік деталь (Гогольдың «Тарас Бульбасы»), сипаттамалық (түсіндірмелі)
деталь («Өлі жандар»); психологиялық деталь (Достоевскийдің «Қылмыс пен
жазасы»). Төл әдебиетіміздегі түрлі типтің басым келуі, өзіне лайық доминант
стильді тудырады: сюжеттік (Ә.Нұрпейісовтің «Қан мен тері»), сипаттамалық
«С.Сейфуллиннің «Тар жол, тайғақ кешуі»), психологиялық («Т.Ахтановтың
«Шырағың сөнбесін») [78,211]. Зерттеуші А.Б.Есин автордың сыртқы
динамикаға (ішінара ішкі динамикаға) деген концентрациясын сюжеттік деп
анықтайды. Мұндай шығармаларда сюжеттік детальдар көптеп кездеседі. Ал,
38
егер жазушы кейіпкердің немесе қаһарманның ішкі әлеміне үңіліп, оның ой-
сезімін, уайым-қайғысын, арман-мақсатын сипаттаса психологизм, ал
кейіпкердің ішкі жан-дүниесін суреттесе психологиялық стиль болады. Әрбір
нақты туындыдағы сюжеттік, сипаттамалық немесе психологизм оның стильдік
белгісін құрайды. Бұл категориялар бір-бірімен сабақтасып, сәйкес келіп
жатады.
Сонымен,
зерттеуші
А.Б.Есин
деталь
жіктелуін
сыртқы
және
психологиялық деп бөледі. Сыртқы детальдар сыртқы дүниені, адамдардың
тұрмысын, олардың өмір сүру ортасын сипаттап: портреттік, пейзаждық және
заттық болып бөлінеді; ал психологиялық деталь адамның ішкі дүниесін
сипаттайды. Ғалым бұлайша бөлудің шарттылығын: «егер сыртқы деталь
кейіпкердің жан-дүниесіндегі қандай да бір қозғалысты білдірсе (онда бұл
психологиялық портрет болады) немесе кейіпкердің уайым-қайғысы мен ой-
пайымын білдірсе психологиялық болып танылады» [27,75-76] деп түсіндіреді.
А.Есин сюжеттік детальдарды жеке түр ретінде қарастырмайды. Сюжеттік
детальдарды классификациядан шығарып тастауға да негіз жоқ емес.
И.А.Жавороноктың ойынша, уақыт пен кеңістік өзгерісіндегі бірін-бірі
ауыстырып отыратын жағдайда кейіпкердің өмірін немесе оқиғалар тізбегін
көрсететін сюжет тікелей портретпен, пейзаж динамикасы заттармен, сондай-
ақ, кейіпкердің психологиялық күйін өзгертумен байланысты [79].
В.А.Кухаренко детальды қызметіне қарай топтастырады да, бейнелеу,
нақтылау, мінездеу, имплициттік [80,113-116] деген түрлерін атап көрсетеді.
Зерттеуші И.А.Жаворонок «Улицкая шығармашылығындағы көркемдік деталь
және оның қызметі» атты еңбегінде автор драмаларындағы деталь қызметінің
прагматикасы мен парадигматикасына жан-жақты тоқталумен қатар,
романдарында ақ түстің символикалық-мағыналық доминант ретінде берілуін
анықтап көрсетеді. Сонымен бірге заттық детальдарды ажырата отырып,
портреттік-костюмдік детальдардың кездесуін сөз етеді. Әсіресе, заттық-
тұрмыстық детальдарды бірге ала отырып, олардың атрибутивтік белгілері көп
екендігіне ерекше мән береді. И.А.Жавороноктың пайымдауынша, детальды
қызметіне қарай топтастыру дұрыс емес, өйткені, деталь бір мезетте суреттеліп
отырған оқиғаны бейнелеп те, нақтылап та көрсете алуы мүмкін.
Л.Р.Закирова «Ф.Амирхан прозасындағы көркем деталь (түрлері, қызметі,
эволюциясы)» атты еңбегінде детальды көркемдік компонент ретінде
танытумен қатар, басты назарды кейіпкерлердің ішкі әлемін суреттеп,
көрсетудегі детальдың қызметіне аударады [81]. Осы бағытта автордың
бірқатар психологиялық туындыларан талдап береді. Әрі жазушы
шығармаларындағы комикалық және сатиралық образдар тудырудағы
детальдың рөлін арнайы сөз етеді.
Т.И.Лазарева «С.П.Данилов романдарындағы көркемдік деталь: типтері мен
қызметі» атты ғылыми жұмысында детальды зерттеудің теориялық-
методологиялық бағытына көңіл бөледі [82]. Детальдың көркемдік қызметі мен
классификация принциптеріне тоқталады. Ғалым жұмысының негізгі
құндылығы – көркем детальды психологизм тәсілі ретінде танытуы деуге
39
болады. Кейіпкердің психологиялық көңіл ауанын, ішкі сезімін, көркем
тартысты портреттік, пейзаждық, заттық детальдар арқылы беру жолдарын
кеңінен ашып көрсетеді.
Е.С.Добин деталь мен нақтылық ұғымының өзіне тән белгілерін көрсетіп,
түсіндіріп береді: «детальдың мәні мен маңызы – шексіз ұсақтықтың
тұтастыққа бірігіп, кірігуінде, өзара жымласуында. Деталь нүкте бола отырып,
ортаға кіру тенденциясына ие болады. Деталь – өнердің миниатюралық моделі.
Деталь мен нақтылық категориясы әдетте синоним ретінде жүреді: екеуі де
Толстойлық «шексіз ұсақ сәттердің» түрлері [28,93]. Деталь секілді нақтылық
та көркем тұтастық тініне ене алады. Айырмашылығы – осы мақсатқа жету
жолдарының әртүрлілігінде. «нақтылық көпше түрде әрекет етсе, деталь егер
мотив (лейтмотивке) айналып кетпесе, жалқы күйінде болады. Деталь тұрақсыз,
оның лейтмотивке айналып кетуін ғалымдар жоққа шығармайды.
«Детальдың анық ұшырасуы түрлі дәрежеде жалпы фонмен [(фр. Fond <
лат. Funds = негіз) композицияның негізгі элементтерін айыруға көмектесетін
жалпы негіз] контрастықта (айырмашылықта) болып келіп, композициялық
амал-тәсілдер: қайталау, шегініс т.б. тууына септеседі. Деталь өз кезегінде
қайталана отырып, қосымша мәнге ие болып, деталь мотивке (лейтмотивке
нем.тілінде = негізгі мотивке) айналады да, көбіне символ дәрежесіне
көтеріледі. Мысалы, Мәшһүр-Жүсіптегі «жалаңаш», «соқыр» және «саңырау»
символдық детальдарға жатады.
Символдық деталь кейде (көбіне шағын прозалық, поэтикалық
туындыларда) тұтас шығарма атауы ретінде алынуы да мүмкін. Бұған
Б.Майлиннің «Көзілдірік» драмасы, М.Көпейұлының «Алтын табақ» және
Ә.Найманбаевтың «Ағаш ат» дастандарын атауға болады. Деталь – мықты
арқан сияқты көркемдік бірлік тұтастығын, композицияға автордың қатынасын
бір желіге мықтап байлап ұстайды» [78,214].
Деталь – интенсивті, яғни өнімді, қарқынды, өсімтал. Зерттеуші Е.Добиннің
пайымдауынша, қалыптасқан норманы бұзу, оқыс жағдай элементі, әсірелеу
осындай детальдардың интенсивтігін сезінуді туғызып, оған айрықша «жүк»
артады [71,305].
Нақтылық – экстенсивті, яғни сан жағынан көбейіп, ұлғаяды. Ол көркем
образ элементі емес, белгі, қарапайым белгіге жақын келеді, олар көп жағдайда
ақпараттық, кейде эстетикалық функцияны атқарады. Ал детальға идеялық-
көркемдік міндет жүктеледі. Деталь мен нақтылықтың арасындағы
айырмашылық абсолюттік емес: оның өтпелі формалары да бар [27,27].
Р.Д.Цивиннің еңбегінде детальға берілген анықтама да өте маңызды әрі
өзекті: жалпыны алып жүретін талдап қорытудың өзгеше тәсілі, дәлдік,
нақтылық, ол сюжетте өзінен-өзі асып түсетін, өзін көбейтетін автордың түпкі
ойына міндетті, деталь – бұл безендірілген талдап қорыту, типтендірудің ең
жоғарғы түрі [83,6].
В.Ф.Путнин детальға: «тұрмысты суреттеудегі заттық нақтылықтар,
портрет, пейзаж, интерьер, ым-ишара, субьективті реакция, сөйлеу мен әрекет»
40
деп анықтама береді [73,90]. Көркем детальға осылайша анықтама беру өнімді
әрі тиімді.
Портреттік, пейзаждық, заттық және психологиялық детальдар іштей ұсақ
бөліктерге бөлінеді. Көптеген зерттеушілер портреттік детальды статикалық
және динамикалық, экспозициялық және динамикалық деп қарастыруды
ұсынады [84,258], ал пейзаж бен затты – сюжеттік мотивировка түрінде
қабылдауды ұсынады [85,281]. Экспозициялық детальдар портрет, пейзаж,
интерьерді мейлінше тиянақты суреттеуге қызмет етеді. Әдетте олар
статикалық болып келеді (қазақша орныққан деуге болады), сол арқылы
оқырман кейіпкермен, оны қоршаған ортамен таныс болады. Сондықтан
экспозициялық және статикалық детальды әдейілеп бір топқа жатқызады.
Детальдың динамикалық типі суреттеп, сипаттауда жеке қайталанбайтын
нәрсенің әлеуметтік-типтікке айналуы, детальдың өмірдің динамикалық
үдерісіне кірігуі кездеседі.
А.Б.Есин портрет, пейзаж, заттық және психологиялық детальды нақты
деталь, символ деталь деп бөледі: «нақтылық массада көрінеді, затты және
құбылысты барлық қырынан суреттей келіп, символдық деталь біреу ғана
болады, ол ең маңыздысын бөліп көрсете отырып барлық құбылысты бір-ақ
қамтуға ұмтылады [27,76].
Деталь негізінен заттық «материалдық немесе идеалдық табиғатынан, яғни
шығарманың метасөздік деңгейінде ғана өзіндік орны бар. Поэтикалық
көркемдегіш тәсілдер, құбылтулар мен стилистикалық айшықтаулар көркем
сөйлеу элементтеріне жатады.
Бұның бәрі көркем детальды анықтауға арналған теориялық-филологиялық
бағыттағы еңбектер. Енді жеке авторлық еңбектерге шолу жасасақ.
М.Веллер «Әңгіме техникасы» [86] атты еңбегінде көркем шығармадағы
детальдарға түс, иіс, дәм, дыбыс, портретті жатқызады. М.Веллердің пікірінше,
қазіргі әдебиетте түс шартты, тура, күшті әрі экспрессивті. өйткені, авторлар
өмірдің шындығын емес, оқырмандық қызығушылыққа мән береді. «Қазіргі
әдебиетте неопримитивизм бой алып келеді. Бұл дегеніңіз кез келген нәрсе
болуы мүмкін, оның түсі тіпті де маңызды емес: бет – «қоңыр», «сұр»,
«көкшіл», «жасыл»; суат (ойық) – «күлгін», «көк»; шалғын – «күміс», «қызғылт
сары». Түс детальдары суреттеліп отырған затты көрнекті, көзге бірден түсетін
етіп қана қоймайды, тіпті күтпеген, әдеттегіден тыс етіп жібереді, сонысымен
де адамға әсері күшті» [86]. Зерттеуші ХІХ ғасырмен салыстырғанда ХХІ ғасыр
әдебиетіндегі портретті қысқа, ықшам деп таниды. Қазіргі портреттің
техникалық жағы қиындау, өйткені бір-екі детальмен образ туа салатындай
портрет жасау қиындау» деп қорытады [86,15]. Бұл жайт бүгінгі жазушылардың
детальдың көркемдік қызметіне, жалпы деталь мәселесіне ерекше көңіл
бөлетінін аңғартады. Жазушы Е.Л.Улицкая да өз сұхбатында ол үшін «ғылым
мен өнер бір тамырдан өсіп шығатынын» бірнеше рет айтып отырады [87]. Сол
арқылы жазушы өз дүниетанымының жекелеген ерекшеліктерін баса көрсетті.
Улицкая үшін әлемді оның бар құнды детальдарымен көре және суреттей білу
өте маңызды.
41
Өткен дәстүрге сүйену, көркем суреттеу құралдарының тарихи
сабақтастығы детальдың прозада кездесуіне, оның динамикасына әсер етпей
қоймайды. Қазақ прозасындағы детальдың кездесу динамикасы күрделі.
Детальдың эстетикалық-көркемдік перспективасы, оның тарихи қозғалысы,
уақытқа сәйкес қозғалысы – деталь «қорының» үнемі өзгеріп отыратынын,
өзгерген мазмұнға сай жаңа детальдардың туатынын, ескі детальдардың қайта
жанданатынын, олардың дәстүрлілігін, қайталанатындығын, символикалығын
көрсетеді. Жазушы суреттеп отырған өмір шындығы өзгереді, қозғалады,
шығарманың мазмұны өзгереді. Соған байланысты пішін де өзгереді. Дәл
осыған байланысты көркем деталь әрқашан дәстүрлі және әрқашан жаңа.
Ұлттық болмыс, белгілі бір халықтың өмірі мен тарихы өзінің обьективті
заңдары арқылы дамиды және жазушының алдында әрқашан жаңа қырынан
танылып, көрініп отырады. Өмір дамуының бұл обьективті бағыты, оның жаңа
аспектілері оның көрінісін суреттеуге сәйкес келетін элементтер мен пішінді
талап етеді; осылайша дәстүрлі пішінге қайшы келмейтін, керісінше оны жаңа
көркемдік мүмкіндіктермен дамытып, байытып отыратын өмірлік-тарихи
ізденістерге жол ашылады. Осылайша, көркем шығармашылықтағы өмірлік
және әдеби ситуацияның бірігуі, өмірлік-тарихи ізденіс пен әдеби-көркемдік
дәстүрдің бірыңғай қорытпасы туады. Бұл мәселелер – өмірлік-тарихи ізденіс
сұрақтары, оның көркемдік дәстүрмен бірігуі – прозадағы дәстүр мәселесін
зерттеудің негізгісі болып саналады.
Прозадағы детальдың рөлін зерттеуде алдымен оның көркемдік қызметі мен
эстетикалық құндылығына ерекше көңіл бөлу керек. Өйткені бұл детальдың
негізгі мәселесі болып табылады.
Бурят прозасындағы деталь мәселесін қарастырған ғалым С.Ж.Балданов
деталь дамуының ерекшелігі ретінде оның ең алдымен фольклорлық
метафоралық детальдарға арқа сүйеп, дамығанын айтады [88]. Бұл деталь
мәселесіне нақты тарихи принцип тұрғысынан келуде заңды әрі қажетті этап
болып саналады. Кейіннен өмірдің өзінен алынған детальдар кірігіп,
әдебиетімізде берік орнықты.
Ғалым С.Ж.Балданов деталь мәселесін зерттегенде оның негізгі мәселелері
мен бөлімдерін зерттейтін «пункттерін» анықтап алудың қажеттілігін алға тарта
отырып, бурят әдебиеттану ғылымында детальдың негізгі мәселелерін
зерттеуге көңіл бөлінбегендігіне өкініш білдіреді: «Бурят прозасындағы
детальдың көріну динамикасы күрделі. Детальдың эстетикалық-көркемдік
перспективасы, оның тарихи қозғалысы, «қорының» үнемі өзгеріп отыруы:
мазмұнға сай жаңа детальдардың пайда болуы, дәстүрлі, символдық,
қайталанатын ескі детальдардың қайта жаңғыруы зерттеуді қажет етеді.
Жазушының суреттеген болмысы қозғалыста болғандықтан өзгереді,
туындының мазмұны өзгереді. Соған сәйкес пішін де өзгереді. Осымен
байланысты көркемдік деталь дәстүрлі және жаңа болып отырады» [88,16-17].
Қазақ әдебиетінде де, соның ішінде новелладағы детальдың көркемдік
қызметін талдау, зерттеу мәселесі бізде кенжелеп тұрғаны белгілі. Тек новелла
ғана емес, жалпы қазақ прозасындағы детальды зерттеудің нақты принциптері,
42
пішіннің басқа элементтерімен әсер-ықпалы, өмір сүруінің негізгі
заңдылықтары айқындалып болған жоқ. Бұл қазақ әдебиетіндегі детальдың
қызметін қарастырудың қажеттілігі мен өзектілігін көрсетеді.
«Әдебиет танытқыш» еңбегінде А.Байтұрсынұлы шығарма компоненттері
жөнінде: «Шығарманың мазмұнында байқалатын негіздік түрлері үшеу:
1) Әуезе;
2) Әліптеу;
3) Пайымдау.
Дүниедегі нәрселердің қайсысы туралы сөйлесек те, бір жағынан ғана емес,
әр жағынан алып сөз қылуға болады. Мәселен, бір адамды сөз қылуға алсақ, не
ол адамның істеген ісін, айтқан сөзін әуезе қылып сөйлейміз, я болмаса ол
адамның істеген істерінің, өзінің жақсы, жаман болғанының мәнісін, себебін
тексере, пайымдап сөйлейміз. Осыған қарай сөйлеген сөзіміздің түрі не әуезе,
не әліптеме, не пайымдама болып шығады. Көбінесе-ақ, әуезе, әліптеме,
пайымдама шығарма ішінде аралас келіп отырады» [8,347] деп сипаттама
береді.
Ғалым З.Ахметовтың редакторлығымен жарық көрген «Әдебиеттану.
Терминдер сөздігінде» детальға төмендегідей анықтама беріледі: «Көркемдік
деталь (бөлшек, бедер-белгі) – мағыналық, көркемдік мәні бар ұсақ ерекшелік,
сөз болып отырған нәрсенің жекеленген сипат-белгілері. Көркемдік детальдар
қолдану егжей-тегжейлілікке елігіп, майда-шүйдені жіпке тізгендей тере беру
емес, ол әншейінде оп-оңай көзге түсе бермейтін өзгешеліктерді
байқағыштықтан, көрегендіктен туындайды, сондықтан ол өмір құбылысының,
әр түрлі нәрсенің ерекшелігін, сондай-ақ адамның бойындағы қандай да бір
қасиет-сипатты дәл тауып, бейнелеп беру шеберлігін танытады. Кейіпкер
мінезіндегі, кескін-келбетіндегі, іс-әрекеті мен сөйлеу мәнеріндегі немесе
шығарманың
сюжеттік
желісіндегі,
композициялық
құрылысындағы
жекеленген ерекшеліктер немесе суреттеменің, баяндаудың дәлдігін,
нақтылылығын арттыра түсетін әр түрлі бояу-нақыштар – міне осылардың қай-
қайсысын да көркемдік деталь ретінде алып қарауға болады [35,195-196]. Бұл
көркемдік тәсілдің айрықша ұтымдылығы – аз сөзбен көп мағына беріп, өмір
құбылысын ықшамды, орамды түрде, ұтымды бейнелеуге ұмтылуында.
Адамның мінезін, қимыл-әрекетін суреттегенде, бірнеше дөп басып көрсетілген
сипат-өзгешелік арқылы оның бейне-тұлғасын көзге тұтас күйінде айқын
елестетуге мүмкіндік туады. Не нәрсе суреттеліп, қандай жағдай баяндалса да,
бүтінді жеке бір бөлшегі арқылы, тұтас құбылысты кейбір дара сипаттары
арқылы немесе адамның іс-әрекетін, жүріс-тұрысын бір-екі қимыл-қозғалысы
арқылы әсерлі көрсету – міне, көркем детальды қолданудағы жазушының
шеберлігі осыдан жақсы аңғарылады» [35,195-196].
Қазақ әдебиеттану ғылымында деталь мәселесі Б.Кабдуловтан кейін арнайы
зерттеу нысаны болмағанымен, мақалалар көлемінде бірқатар ғалымдар
тарапынан сөз болды, деталь табиғатына, көркемдік қызметіне қатысты
маңызды ойлар айтылып, нақты мысалдар арқылы дәлелденді. Профессор
Т.Рахымжанов «Романның көркемдік әлемі» атты еңбегінде деталь мәселесіне
43
тоқталады. Деталь өнері жөнінде: «қазақ қаламгерлері аз сөзге көп ой
сыйғызып, өз шеберліктерін шыңдай отырып, көркем детальға ерекше мән
береді. Сыйымды, мағыналы, айшықты детальды орнын тауып, орайымен
қолданады» [89,112-113] деп ой түйіп, портреттік, тұрмыстық, этнографиялық
детальдардың кейіпкердің ішкі жан дүниесін ашуда елеулі міндеттер
атқаратындығын сөз етеді.
Т.Ақшолақов өзінің бірқатар ғылыми еңбектерінде көркем шығармадағы
деталь мәселесіне ерекше мән берген. Ғалым көркем детальдың шығарманың
эмоциялық қуатын күшейтуіне тоқталады. Сол үшін Ә.Нұрпейісовтың «Қан
мен тер» трилогиясының «Ымырт» дет аталатын кітабындағы балықшылардың
безбүйрек, рақымсыз, жауыз Федордың қаһарымен теңізге балық аулауға
шыққан сәттегі және Мөңкенің баласы қаза болуына байланысты оқиға-деталь,
штрих-детальдарды талдап көрсеткен. Сонымен қатар, Ж.Аймауытовтың
«Қартқожа», Б.Майлиннің «Түйебай», «Зәкіржан молда», М.Әуезовтің «Қараш-
Қараш», Ғ.Мүсіреповтің «Сөз жоқ соның іздері» шығармаларында авторлардың
детальды мақсатына жарата білген, ұтымды пайдалана білгендігіне тоқталып,
мысалдар арқылы дәлелдеп көрсеткен. Әсіресе, «Мұхтар адам жанының сан
алуан құбылыстарын, нәзіктігін, «адам көңілінің ыстық-суықтығын» бейнелеу
үшін, соған орай өрнектер іздейді. Ал «оқиғаның дамуын өмірдің өз логикасына
бағындырған Бейімбет ұластыруларға бара бермеген, қарапайым сөздерден
оқиға өріп, адамдарын көбінде қимыл-әрекет үстінде көрсетеді, ұтымды, шебер
табылған көркем штрих-детальдар арқылы кейіпкерінің характерін ашады. Сол
көркем детальдардан авторлық позициясы да аңғарылады» [90,168] деген ғалым
пайымдауларынан детальға ерекше мән беріп, оның кейіпкер мінезін ашуда,
авторлық позицияны түсінуде елеулі рөл атқаратындығын меңзегенін
байқаймыз.
Зерттеуші Қ.Мәдібаева «Сәкен Сейфуллин «Тар жол, тайғақ кешу» атты
мақаласында жазушылық шеберлігіне тоқтала отырып «Сәкен Сейфуллиннің
кілт үзіп, шегініс жасап, ілгері озып отырып баяндау тәсілі, сөзбен сурет
салудағы таңдай қақтырып, таңқалдыратын тамаша тәсілдері, сол кезеңнің
прозалық шығармаларында сирек ұшырайтын сөйлесу, сөйлету (диалог)
үлгілері, адамды сырт тұлғасын киген киім, тұрған тұрыс, жүрген жүрісімен,
бір ғана детальға іліктіріп алып ішін аша, мінез-құлқын тұтас тартып отыруы –
шығарма арқауын босатпай, шымыр, шиеленістіре ширықтырып өруі, тіл
айшық, тіл мүмкіндігінің соншалықты молдығына» мән беріп, жазушы
шығармаларының көркемдік сапасына баға беріп өтеді [64,24].
Ғалым Г.Пірәлиева «көркемдік деталь тұрмыстық, заттық, этнографиялық,
портреттік, пейзаждық деталь арқылы кейіпкердің рухани әлеміне тереңдей
үңіліп, адам психологиясын ашады» [22,271] деп қазақ прозасында кездесетін
деталь түрлерін нақты көрсетіп, олардың кейіпкер психологиясын ашудағы
қызметіне жан-жақты тоқталады. Осы бағытта М.Әуезов, Б.Майлин,
Ә.Нұрпейісов,
А.Сүлейменов,
Ә.Тарази
сынды
жазушылардың
шығармаларында кездесетін заттық, тұрмыстық, сыртқы психологиялық деталь
түрлерін айшықтап, нақты мысалдар арқылы дәлелдеп көрсетеді. «Ғ.Мүсірепов
44
– психологиялық талдау өнерінің хас шебері» мақаласында жазушының
әңгімелеріндегі көркемдік детальдың қызметін, сол арқылы автордың үлкен
әлеуметтік, философиялық, эстетикалық-рухани құндылықтар жасай білген
ерекшелігін талдап көрсетеді.
Зерттеуші Қ.Жанұзақова «Әдебиеттануға кіріспе» атты оқу құралында
детальға кеңінен тоқталып, бірқатар тұшымды ой-пікірлер айтып өтеді. Автор
«Көркем шығармада образды сомдайтын кіші бөлшек – көркемдік деталь.
Көркемдік деталь шығармада құбылысты тұтасынан суреттемей, суреттелетін
нәрсенің нақты бір қырын, жеке белгісін, бүтіннің бөлшегін дәл тауып, ұтымды
бейнелеу арқылы оны көз алдымызға келтіреді. Жазушы шеберлігі, ең алдымен,
өмір құбылыстарын іріктеу мен оны дәл детальдар арқылы бейнелеу
ерекшелігінде көрінеді. Кейде деталь арқылы автор ойын түсінуге, қаламгер
қолтаңбасын, стильдік ерекшелігін тануға болады» [23,63-64] дей отырып,
детальдарды портреттік, заттық, пейзаждық, тілдік детальдар деп жіктеп береді.
Көркем әдебиеттегі суретті сөздің бірі – деталь екендігіне мән берген
зерттеуші Д.Мамбекова. Ол қаламгер К.Қазыбаевтың романдарында
портреттік, пейзаждық детальдардың молынан кездесетінін, олардың
динамикалық үлгілерін жасаудағы, қаһарманның бойында кездесетін өзіндік
белгілерді деталмен жеткізудегі автор шеберлігін талдайды. Жазушы
этнографиялық детальдарды орайымен қолданған. Мысалы, «Сұрапылдағы»
жанардың босануында көрінетін қазақтың ырымдарының қолданылуы,
«Ызғардағы» Күлжамила кемпірдің жалғыз баласының жолына ақ қозыны
құрбан етіп, басынан айналдыруы осының дәлелі. Сонымен бірге, жазушы
халықтық-этнографиялық детальдарды тірілте алған. Көшпелі елдің үй-
жиһаздарын, үй-ішінің көрінісін суреттеу арқылы сол дәуірдің әлеуметтік-
тұрмыстық жағдайын көзіңе елестетеді» [7,25].
Лев Толстой өзінің атақты «Өнер деген не?» атты мақаласында көркем
шығармашылықтың ең негізгі міндеті – оқырманды жазушының ойымен,
сезімімен баурап алу деп түсіндіреді және осы жетістікке, егер әрбір суреткер
өнер туындысы қаланатын «құнды сәттерді» тапқанда ғана қол жеткізетінін
айтады. Ал, осы «құнды сәттер» деп отырғаны – деталь мен нақтылық. Деталь
мен нақтылық образдық тұтастыққа, баяндаудың ядросына «дәл жүрегіне» дөп
тигенде ғана жүзеге асады.
Көркем деталь өмір құбылысының мәнін нақтылаумен қатар, оны қорытады
да. Нақтылау және талдау – бұл бөлінбейтін үдерістің екі жағы. Бұл біртұтас
үдерістің ара жігін айырып көрсетуге деген ұмтылыс мәселенің тек біржақты
шешіміне кеп тіреледі.
Әдебиеттану ғылымында детальдың заңдылығы мен кездейсоқтық
мәселесін шешуге деген талпыныстар да бар. Ол А.Дремовтың ғалым
В.Кожиновқа айтқан қарсы пікірінен байқалады. В.Кожинов Левинсонның
образын талдай отырып, былай жазады: «Өнердің түпнұсқасы немесе
жетілдірілген туындысында «кездейсоқ» элементтер болмайды және болуы
мүмкін де емес: кейіпкерлердің көзқарасы мен болмыс-бітімі, жүріс-
тұрысындағы әрбір бояу, тіпті оның бет-әлпетіндегі детальдың өзі табиғи, әрбір
45
деталь заңды және ойлаудың жалғыз формасы болып табылады» [91] деп
жазады. Зерттеуші А.Дремов оның бұл пікіріне қарсы шығып: «меніңше,
кейіпкердің көзінің түсі маңызды емес. Левинсонның көзі көкшіл, ал егер ол
қоңыр немесе қой көзді болса ше? Левинсон образындағы басқа да көптеген
детальдар мен сыртқы келбетіндегі штрихтардың бәрі заңды, табиғи деуге
болмайды. Егер оның шашы жирен болса немесе сақалы қысқа да емес, шоқша
сақал да емес, ұзын болса ше? Онда қандай заңдылық болуы мүмкін» [92,141]
дейді. Бұдан Кожинов пікірінің асығыс, негізсіз айтылғанын байқауға болады.
Дремов сөзінің де жаны бар. Ол суреткер сол сценаны қалай көргісі келсе,
солай суреттейтінін, соның бәрінен заңдылық іздей берудің қажеті жоқтығын
алға тартады. Демек, деталь құбылысының кездейсоқтығы мен заңдылығы
арнайы қарастыруды, зерттеуді қажет ететін мәселе. А.Дремов детальдың пайда
болуында заңдылық жоқ дегенді айтумен ғана шектеледі. Негізінде деталь мен
нақтылықты ажыратуда абай болу керек.
М.Щеглов өзінің «Верность деталей» атты еңбегінде: «Көркем деталь
атаудың тура мағынасынан аңғарылып тұрғандай, бұл жай ғана мағынасыз,
ұсақ-түйек дүние емес, нақтылық. Бұл көркем тұтас дүниенің міндетті бөлігі,
тіпті тұтас көркем образға әсер ететін пайдалы «радиоактивті» бөлшегі деп
айтуға болады. Осылайша, айрықша деталь көп жағдайда бәсең рөл атқармауға
тиісті, олай болған жағдайда автор суреттеп отырған құбылысқа көлеңке
түсіреді. Ол көркем туындының барлық образдық-эмоциялық және идеялық
«жүйесіне», тұтас гармониясына бағынуы тиіс [93].
Демек, ғалым айтқандай, деталь мағынасыз нәрсе емес, көркем тұтастықтың
бөлшегі, гармонияға бағынатын дүние.
Өзінің «Әңгіме туралы хат» кітабында зерттеуші С.Антонов та «көркем
деталь деген қандай керемет құбылыс» деген сұрақ қойып, соған жауап іздейді.
Үлкен энциклопедиялық сөздіктегі детальға берілген анықтамаға талдау жасай
отырып, өнердегі детальдың қандай да бір механизмдегі винт немесе шуруптан
айырмашылығы аз екен, ол да нақтылықпен теңесетін, бөлшек екен. Солай ма?
Жоқ, олай емес. Өнердегі деталь – үлкен, кездесе бермейтін тапқырлық, олжа.
Деталь өзіне кеңістікті, оқырманның қабылдауға дайындығын талап етеді
[61,151] деп жазған. «Деталь – керемет, нағыз қажет жерде айтылатын көркем
нақтылық, ол қас-қағым сәттік ұласпалы, тізбекті реакция ассоциациясымен
оқырманға затты немесе құбылысты тұтас күйінде сезінуге, қабылдауға
мүмкіндік береді» [61,145].
Детальдың нақтылықтары мен шек айырымына келгенде де ортақ пікір жоқ:
олардың беретін мағынасының әртүрлі болуымен қатар экспрессивті және
характерологиялық деңгейін ажыратуда да әртүрлі көзқарастар бар.
Детальды образ ретінде тану мәселесі де шешімін таппаған. Кей
зерттеушілер образ бен детальды «тұтас» және «бір бөлшек қатынасындағы
әртүрлі заттар десе, кей зерттеушілер детальдың өзі микрообраз деп таниды.
«Образ – детальға мүлде ұқсамайтын, өте жоғары категория; деталь
материалдық және жоғары, мазмұн мен пішінді біріктіретін екіжақты дүние»
дейді зерттеуші Ф.Путнин [26]. Ал В.Г.Кочетованың пікірінше, деталь –
46
бірнеше күрделі образдардың құрамына кіретін, тіпті соңғы нәтижесінде адам
образымен байланысты болып келетін туындының ең ұсақ образы. Путниннің
пікірін ескере отырып көркем детальға «барлық заттық нақтылықтарды:
тұрмыс, табиғат көрінісі, портрет, интерьер, сондай-ақ, ишара, емеурін,
субьективті реакция, қимыл-әрекеті мен сөйлеуін де жатқызады» [94]. Ал
Ф.Путнин
поэтикалық
тәсілдерді,
стилистикалық
құбылтулар
мен
айшықтауларды көркем детальға жатқызбайды.
«Деталь» мен «нақтылық» терминдерінің айырмасын В.Г.Кочетова олардың
бір-біріне әсер ету жолдары арқылы көрсетеді: жекелік немесе көптік,
интенсивті немесе экстенсивті деп экспрессивтілік деңгейіне сай бөліп
көрсетеді.
В.Г.Кочетова детальды «Деталь – тек портрет, пейзаж, зат, образдың жүріс-
тұрыс формасының барлық белгілері, сөйлеу элементі» ғана деп танып
детальды суреттеме деталь және психологиялық деталь деп екіге бөліп
көрсетеді. Суреттеме детальдың өзін портреттік, пейзаждық, заттық деп бөлсе;
психологиялық детальды жүріс-тұрыс, сөйлеу деталі деп бөледі.
Детальдың да тарихи трансформацияларға байланысты, ұлттық форма
секілді, ұлттық болмыстың өзгеруіне тәуелді болады және әдебиет дамуының
өзіндік заңдылықтарына бағынышты болады.
Деталь анықтаушы, барометр сияқты әдеби қозғалыстың үдерісін көрсетіп
отырады. Оның қозғалысынан идеялық-эстетикалық даму заңдылықтарын,
болмысын көркем суреттеудің негізгі принциптерін байқауға болады.
Детальдың табиғаты мынадай, шығарманың негізіне кіріп, тамыр жайып кетеді.
Бұл түсінікті де: көркем образ жасау деталь таңдауға байланысты, «өнер
туындысы құралатын» (Л.Толстой), ауызша сипаттайтын негізі (арқауы) ұсақ
әрекеттерді, қимылды, ым-ишараны, ризашылығы, көңілі, ауызша бояулар мен
реңктер.
Деталь әдеби шығарма пішінінің негізгі компоненттерінің бірі болып
табылады. Ол бір туындының шеңберінде немесе көлемінде және тарихи-
салыстырмалы жоспарда талдауға келе бермейді, қиындау. Шығарманың
арқауына ене, оның ауызша сипаттау негізіне кіріге отырып, деталь сюжет,
тартыс, кейіпкер мінезімен т.б. байланысқа түседі. Детальды зерттеу принципі
көркем шығарманың барлық характеріне әсер етеді.
Айқын образдық детальдар жазушыға ұлттық өмірдің ерекшеліктерін,
колоритті ұлттық мінез бен әдетті ашып көрсетуге мүмкіндік береді. Көркем
туындыда қаламгер өз тарапынан көркемдік детальдардың тек қажеттісін,
шығарма мазмұнына сай келетінін ғана таңдап алады. Өз орнында тұрған
деталь ғана көркемдік қызметін мүлтіксіз атқарып шыға алады. Зерттеуші
Л.М.Крупчановтың «Шығарманы тудыру үстінде қаламгер оған қажетті
формаларды үздіксіз іздеп, таңдап, талғау үстінде болады. Туындыдағы әрбір
элемент, әрбір деталь тұтастай ойды білдіруге қызмет етеді» [95] деген пікірі
біздің ойымызды бекіте түседі. Детальдың даму тарихы қалай болғанда да
ұлттық әдебиеттің дамуын сипаттап, оның даму заңдылықтарын, сәтсіздіктері
мен жетістіктерінің себебін анықтауға көмектеседі.
47
Қысқаша шолу жасағанда, әдебиеттанушылар мен сыншылардың көркем
шығармашылықтағы детальдың табиғаты мен қызметі жөніндегі ойлары осы
шамада екенін пайымдадық. Зерттеушілердің әрқайсысы детальды жан-жақты
қарастырып, әртүрлі қырынан таныту арқылы бұл мәселені әрі қарай зерттеудің
негізін салып берді. Көркем шығармашылықтағы детальдың әдіснамалық
маңызын кеңінен ашып қарастыру, детальдың теориялық анықтамасын дәл бере
білу, әдебиеттанушылардан көркем әдебиетті тудыратын барлық көркемсөз
шеберлерінің шығармаларына терең талдау жасауды талап етеді. Деталь
мәселесінің теориялық негіздерін жан-жақты зерттеп қарастыру тек ауқымды,
кең көлемді, іргелі зерттеулер жүргізгенде ғана шешілетіндігі түсінікті.
Деталь – жазушылық шеберліктің критерийі, шешуші шарты. Деталь жоқ
жерде өмірлік шындықты көркемдік жинақтау, характер индивидуализациясы
жайында сөз болуы мүмкін емес. Деталь тауып, таңдап алумен ғана жазушы
таланты, өзіндік ерекшелігі мен айрықша сөз мәнері байқалады. Көркем
шығармаға қойылатын негізгі талаптың бірі – оқырманға тигізер эстетикалық
әсері, қызықтырып әкетуі.
Ұлттық әдебиетіміздегі, соның ішінде прозадағы деталь мәселесін
қарастыра отырып, біз детальдың жалпы көркемдік-эстетикалық критерийлері
мен (қазақ новеллаларында пайда болу) заңдылықтарын өз мүмкіндігімізше
ажыратып, анықтауға талпындық.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сатылханова гульмира алихановна - бет 25

text:
48
2
ДЕТАЛЬ ӘДЕБИ ТУЫНДЫНЫҢ ШЕШУШІ КӨРКЕМДІК
КОМПОНЕНТІ
2.1 Көркем новелладағы заттық детальдар әлемі, мәні мен маңызы
Новелла – көлемі шағын эпикалық туынды. Сол шағын дүниенің ішінде
берер ақпараттың көп болуы жазушының шеберлігіне байланысты. Ал деталь
өз кезегінде шығарма көлемін қысқартуға көп септігін тигізеді. Суреттелген
әлем
көрінісі
жекелеген
көркем
детальдардан
тұрады.
Зерттеуші
Б.Кабдуловтың «шындығында көркем туындыдағы тұтастық дегеннің өзі
бөліктерден, яғни шындық панорамасы детальдардан тұрады» [3,138] деуінің
себебі осында жатса керек.
Байқағыштық қабілеті зор жазушылар детальды пайдаланады. Адам өмірі
мен тұрмысын жақсы білетін авторлар ұсақ нақтылықтар, жекелеген штрихтар
арқылы кейіпкер образын, характерін, табиғат құбылысын, заттарды жан-жақты
ашып көрсетеді. Көптеген жазушылардың шығармашылығында деталь негізгі
орында тұрады. Новеллистердің бір ерекшелігі – олардың шығармашылығында
басы артық дүние, кездейсоқ ештеңе болмайды. Өйткені, оны шығарманың
көлемі де, жанрлық ерекшелігі де көтермейді. Шығармада кездесетін әрбір ұсақ
детальдің өзі сүзгіден өтіп, таңдалып, талғап алынады. Чеховтың «егер бірінші
оқиғада қабырғада қару ілініп тұрса, шығарманың соңына дейін ол міндетті
түрде атылу керек» деген сөзі бар. Демек, шығармада суреттелген әрбір
детальдің өзіндік мәні болуы қажет. Әдебиеттану ғылымындағы бірқатар
зерттеу еңбектерде детальды
суреттеу және психологиялық деп екі үлкен
топқа бөліп қарастырады:
Достарыңызбен бөлісу:


title: Суреттеу детальдардың өзі іштей

text:
49
үлгілерінде заттық детальдар жеке тұлғаның белгілі бір ортаға, топқа немесе
мамандыққа қатысын, әл-ауқатын, қоғамдағы орнын ғана білдіретін. Мысалы,
батырлардың қару-жарағы – қол шоқпары, өткір семсері, садақ-жебесі,
қалқаны, дулығасы т.б., байдың сыртқы тұрқы – құндыз бөркі, жібек шапаны,
саптама етігі, т.б., сұлудың сән-салтанаты – күміс шолпысы, қамзолы, бүрмелі
көйлегі т.б. Бұл заттар кейіпкердің характерін ашуға емес, оның кескін-
кейіптемесін, сырт келбетін, портреттік сипаттамасын суреттеуге ғана
жұмсалды. Уақыт өте келе заттық деталь психологиялық детальға айналып,
адамның жеке мінез ерекшелігін, ішкі әлеміндегі сезімдік иірімдерді, көңіл-
күйлерді бейнелейтін болды» [96,115] деп ғалым Қ.Жанұзақова заттық
детальдың тағы бірнеше қыры мен қызметін көрсетіп береді.
Біз талдайтын новеллалардағы образдар – әртүрлі әлеуметтік деңгейдегі
жандар. Суреткерлер олардың айтқан сөз, ойлаған ой, жүріс-тұрыс, қоршаған
заттық әлемін сәйкес алуға аса сақтықпен қарайды, оған елеулі көркемдік мән
береді. Б.Кабдуловтың «деталь – бұл сирек кездесетін сый, үлкен шеберлік.
Шынайы шебер, сөз зергерлері ғана бұл қасиетке ие бола алады» [3,7] деген
пікірін ескерсек, кез келген новеллистің туындысынан деталь іздеу әурешілік
екені түсінікті. Қазақ әдебиетінде заттық детальдарды пайдаланудың ерен
үлгісін көрсеткен, жасай алған бірден-бір жазушы – Бейімбет Майлин.
Орыс әдебиетінде деталь табиғатын түсініп білудің ең оңай, ең тиімді жолы
Чехов туындыларын оқу деген түсінік қалыптасқан. Сол сияқты қазақ
әдебиетіндегі деталь табиғаты мен қызметін білу үшін Б.Майлин
шығармаларын оқу керек деп ойлаймыз. Әсіресе, заттық, тұрмыстық,
портреттік детальдарды беруде жазушы
шеберлігі ерекше,
ешкімге ұқсамайтын,
ешкімді қайталамайтын өзіндік қолтаңбасы бар. Б.Майлин заманында деталь,
оның көркемдік қызметі деген мәселенің басын ашып, айырып алу күн
тәртібінде тұрмағандығы, яғни автор оны саналы түрде әдейілеп жасап,
дайындап, қолданбағаны белгілі. Сондықтан Майлин детальдары – шынайы
талант тудырған табиғи детальдар қатарынан саналады.
Б.Майлин новеллаларындағы деталь қолданысын сөз еткенде Конфуцийдің
«Ретсіз жерде сөйлесең – сөзің жоғалады. Ретті жерде сөйлемесең – өзің
жоғаласың. Хас сөз зергері өзін де, сөзін де жоғалтпайды» деген сөздері ойға
оралады. Әрбір сөзі қаққан қазықтай өз орнында келетін жазушы новеллаларын
оқығанда, бірде-бір деталін орнын өзгертіп, не алып, не қосуға болмайтыны
білінеді. Автор қолданысындағы заттық детальдар бір-бірімен жымдаса
өрілген. Хас сөз зергері Б.Майлиннің сөзін де, сөздің мәнін де жоғалтпағанына
куә боламыз. Сөйлемдері мірдің оғындай шымыр, келтірген детальдары дәл,
орын-орнында. Қаламгер детальдарды кейіпкерлердің характерін кеңінен ашып
көрсету, жалпы қазақ халқының кедей тұрмысының панорамасын беру үшін
қолданғанын байқадық. Автор қолданған детальдар арқылы суреткердің
көркемдік әлеміне дендей еніп, кейіпкердің рухани әлеміне үңіліп, жан
дүниесіндегі құбылыстарға психологиялық талдау жасауға болады. Автор
новеллаларында заттық деталь мол кездеседі. Жиі пайдаланған тұрмыстық
заттары: киген киімі, пайдаланатын тұрмыстық бұйымдары, тұрып жатқан
51
екі дәуір (судья кезі мен одан түскен кезі) аралығындағы қарама-қайшылықтағы
сезімін, оның көңіл-күйін, психологиялық жағдайын еске түсіретін зат [22,284].
Кейіпкер бейнесін сомдауға сүбелі үлес қосқан бұл үстел – шығарма сюжетінің
дамуына да өзіндік әсерін тигізбей қалған жоқ. Әңгімедегі әрбір зат, тұрмыстық
деталь оқиғаға деген автордың көзқарасын білдіріп отыр» [22,284]. Оның үстіне
бұл үстел – заттық деталь арқылы автор кейіпкердің әлеуметтік тұрмысын тап
басып, қай тапқа жататынын көрсетеді. Демек, бұл заттық деталь кейіпкердің
Достарыңызбен бөлісу:


title: Сатылханова гульмира алихановна - бет 27

text:
52
еліріп кетеді. Автор кейіпкерін танытуда заттық детальды – киген киімін
пайдаланады: «Желдібай болыстық кеңседен келгенде екпінімен тау
құлатқандай еді. Қара құлақшынды желкеге таман баса киген; арты тілік ескі
қара пәлте делегейленіп, түйме біткен ағытылып кеткен: ербиген кішкене
жебесін ширатып тастапты. Қарсы соққан жел Желдібайдың құлақшынының
құлағын делең-делең еткізді. Көзі күлім-күлім етеді. Оң қолында сырты кірлеп
майланған, о басында ақ кенептің шумағы екені білінгендей бір дорбасы бар.
Кенеп дорбадан керегінің бәрі табылады: көйлек-ыстаны да сонда, үгулі
насыбайы да сонда, бірен-саран ескі газеттер де бар. Бәрінен қадірлісі,
Желдібайды екпіндетіп жүргені күбірнадан науқан өткізе келген өкілдің жазып
берген мандаты; мандаттың ішінде астын сызып қойған «товарыш Жындыбаев»
деген сөз бар» [97, 264]. Оның ауылға келген бір күндік әрекетін ғана суреттеу
арқылы автор бүкіл адами болмысын, парықсыз, надандығын жайып салады.
Жылыну үшін он бес шақырым жерден «көкмойын» алдырып ішіп, қалғанымен
бас жазып алған соң, соның буымен қызға қырындайды. Қызға жақындау үшін
атты сылтауратып, мандатын шошаңдатып қыз әкесіне жетіп келеді. Ашқарақ,
желөкпе, шолақ белсенді Жындыбаев шалдың ішкелі отырған қаймақты қою
шайын тауысқанымен қоймай, қонақасы іздеп, налог төлей алмай отырған
байғұс кедейдің жалғыз тоқтысын сойдырып жеп, кекірік атып, соңында тіпті
атқа отыра алмай тәлтіректеп, өз-өзінен жырқылдап күліп кеткенімен, бірер
айдан соң губерниялық газетте елге шыққанда істеген жолсыздықтары теріліп,
сотқа беріліп, түрмеге жабылады. Новелла барысында жазушы заттық
детальдарды пайдалану арқылы ауыл адамдарының кедей тұрмысынан хабар
беріп отырады: «Шал кісі, күпісі жыртық, сақалы ұйысқан, жыртық көйлектен
өңеші сорайып көрініп тұр» [97,265], «кемпір орнынан тұрып, тысы жыртық ақ
жастықты Желдібайдың арқасына тоса берді» [97,265] немесе «томпақ бетті
қара қыз бес батпан кір кенеп орамалмен жуған кесесін сүртіп, шай дайындап
жатыр» [97,266].
Жазушы новеллаларындағы күлкі – ең басты ұйымдастырушы көркемдік
элемент деуге негіз бар. Құлақшынының құлағы делбең-делбең еткен
Желдібайдың сыртқы бейнесі бір қарағанда күлкі тудырғанмен, ол риясыз, таза
күлкіні емес, ызалы, долы күлкіні тудырады. Автор күлкіні шығарманың
идеялық мазмұнынан бөліп жармайды, тұтастықта береді. Бір оқып шыққанда
еріксіз күлкі туғызатын, бірақ астарында «коллективтендіру» деген қалың
қазақтың қайнаған соры жатқан, тақырыбының өзі символдық мән көтеріп
тұрған туындысы – «Қара шелек».
«Айшаның жинақтығы, күтімділігі, бірін
Достарыңызбен бөлісу:


title: Сатылханова гульмира алихановна - бет 28

text:
мыңға балап ұстайтындығы бүкіл ауылға мәлім. Салақ қатындар Айшаны
жаратпай, мін таққысы келеді» деген бір ауыз деталь басты кейіпкеріміздің
кім екені жөнінде сұрақ қалдырмайды. Күйеуі Бірмағамбет екеуі малайлықты
да, күңдікті де, байдың таяғын, бәйбішенің бақыруын – бәрін басынан
кешірген. Үй болып, түтін түтеткесін, өз алдарына өмір тілеген үш-төрт
жылында Айша кәмпескеден екі-үш қара тиіп, басы босағасын аз дүниесін тап-
тұйнақтай қып ұстап, тазалыққа әдет алған жан еді. Ал оның Кәстенкенің
дүкенінен алдырған, үш жылдан бері атасының басындай сақтап жүрген қара
53
шелегін сұрап алған адам – «жаулығы салтақ-салтақ кір. Аяғындағы кебісі бір
жамбастап қисайып кеткен» Қожағұлдың тоқалы. Аяқ астынан «Жаңа
тұрмыс» артелінің басқарма ағасы болып сайланып, не істерін білмей дағдарып
қалған Айша ойламаған жерден тоқалға шелегін беріп жіберді. Есін жиып,
шелегі жоқ екенін көргенде, жаны шығып кете жаздады. Өйткені, қара
тоқалдың қолына түскен ыдыс сау қайтқан емес: кесе алса, екі бөліп қайтарады,
құманша алса, шүмегін сындырып қайтарады, шелек алса не боларын түсінген
Айша үйінен шыға жүгірді. Екі үйдің арасына жалданып тұрған қарға тізесінен
батып малтықты. Оған да тоқтаған жоқ, қара тоқалдың үйіне жеткенше, қара
шелекті көргенше асықты. Келсе, «шашы обырап, күлді бұрқыратып қара тоқал
пештің алдында отыр еді [97,379]. Есіктен кірген Айшаны көрді де, ашуланған
пішінмен шымшуырмен отты көсеп-көсеп қалды. Күл бұрқырап пештің
аузынан көлбеп ұша берді» деген детальдар оқырманға шелектің күні біткенін
алдын ала ұғындырады. «Айша босағаға қараса, екі бүктетіліп, түбі аламайымен
сөгіліп, қара шелек жатыр! Жаны шығып кете жаздады. Жалма-жан шелекті
алып, қара тоқалға жіберіп ұрды. Ызаланып көзінен жасы ыршып-ыршып
кетті» [97,379]. Міне, қара шелектің қысқаша оқиғасы осы. Шелек-деталь
Айшаның характерін толықтай ашып береді.Шағын новеллада заттық
детальдар арқылы автор әйелдің образын: пысықтығын да, артель басшысы
болып сайланған өткірлігін де, шелегінен айрылған сәттегі психологиялық хал-
ахуалын да әдемі жеткізе білген. Жазушы образ характерінің ішкі жан-
дүниесін, нанымдылығын көрсетуде детальды орынды пайдалана білген.
Новеллаға желі болған қара шелек оқиға динамикасына ажар кіргізе алған.
Жазушының халық санасындағы өзгерісті, жан дүниесіндегі жаңаруды
тамыршыдай тап басып, шеберлікпен өрнектегені жөнінде Қ.Ергөбек салиқалы
ой айтады: «Би ағаң қаламы тиіп кеткен жері өмірдің өзіне айналып жүре
береді. Кейіпкерлері өмірден қалыпқа қалай көшсе, кітаптан өмірге дәл солай
қоныс аударып, тірі адамға айналып, өзара айтысып-тартысып, болыстыққа
таласып, ерлі-байлы екеуі ренжісіп қалып, байқаусызда ерінен «талақ» деген
епетейсіз сөз шығып кетіп, екеуінің де зәре-құты қашып жүріп жатады» [99,9].
Бұл әрине, жазушы сомдаған кейіпкерлерінің соншалықты жанды, соншалықты
таза әрі шынайы шыққандығы қатысты айтылғаны даусыз.
Қаламгер туындыларындағы детальдың қолданысына ғалым Г.Пірәлиева:
«Б.Майлиннің шығармаларындағы тұрмыстық заттық әлем, ондағы әрбір
деталь – кейіпкердің ішкі әлемін ашуда, адам жаратылысының, түйсігінің небір
қатпар қырларын, құпия сырларын әшкерелеу үшін әдейі алынған және ішкі
иірімдерге енудің бірден-бір жолы, соны көркемдік тәсілі болып табылады.
Майлинде зат адамды алмастырмайды, бірақ ол зат сол адам үшін оның
табиғатын, характерін, болмыс-бітімін, бүкіл тағдырын шешетін бірден-бір
көркемдік деталь болып кейіпкердің образын ашып тұрады. Және жазушының
әңгімелеріндегі заттық әлем поэтикалық ойдың үзіліссіз жұмыс істейтін
материалы ретінде көрінеді. Ол әңгіменің сюжеттік желісін одан әрі үзбей
жалғастыра
отырып,
өзі
арқылы
үлкен
әлеуметтік-экономикалық,
философиялық ой түйеді» деп жоғары баға береді [22,279]. Расында да шелек
54
арқылы Айшаның характері айдан анық көрінеді. Ол көп дүниеге құмар емес,
қолда бар аз дүниесін ұқыпты ұстауға дағдыланған, біреудің затын алғанды
жаны сүймейтін жан екені; ал шелекпен тоқалды ұрғаны – өктемдік емес, көп
сөзге жоқ жанның ашынғанының, ренжіп, таусылуының, өкінішінің белгісі еді.
Б.Майлин новеллаларында қолданылған детальдар мынадай көркемдік
қызмет атқарады деуге болады. Біріншіден, заттық детальдар адамды ауыстыра
алмаса да, сол пайдаланылған заты арқылы оның характерін танимыз. Ішкі жан-
дүниесінің тереңінде тұнып жатқан сырына қанық боламыз. Екіншіден, заттық
деталь арқылы негізгі кейіпкердің әлеуметтік статусын ажыратамыз.
Үшіншіден, сол заттық деталь арқылы кейіпкерді толғандырған мәселенің басы
ашылып, оның әлеуметтік, материалдық, экономикалық проблемасы
айқындалады.
Бейімбеттің әлеуметтік-психологиялық новеллаларында өмір құбылыстары
кейіпкердің ішкі әлемі арқылы өтіп, оның жан дүниесіне сыртқы жағдайдың
еткен әсері, жасаған өзгерісі көрінуге тиіс. Бірақ, автор кейіпкер психологиясын
бейнелеуді желеу етіп, көп сөзділікке салынбайды, бір-екі ұтымды детальды
пайдаланумен шектеледі. Яғни, адамның ішкі сарайын ашатын кілт-детальды
таба білген.
Новеллистің тағы бір ерекшелігі – оқиғаға ең қажетті оқиғаны таңдай
білуге икемділігі, қабілеттілігі.
Қазақ әдебиетінің жанрлары өрісін кеңейтуші, сөзге тым сараң көркем сөз
шебері, классик жазушы Ғ.Мүсірепов – мықты новеллист. Тіршіліктің, бүкіл
шығармашылығының түп қазығы етіп алған ана тақырыбын новелла жанрында
қаламгер ерекше безбендеп көрсетті, оқырманына ой сала білді. Ана
тақырыбын көтеру арқылы ол қазақ әдебиетіндегі новелла жанрын жаңа бір
белеске көтеріп, өркендетсе; ана образын жасаудағы жазушы жетістігін әлі
күнге ешкім қайталаған емес. «Бұл тақырыпты қамтудағы Мүсіреповтің
шеберлігі өзге суреткерді еш қайталамайды. Оның шығармаларында өзіндік үн,
өзіндік сөз, өзіндік әуен жатқандай» [100,261]. Кейіпкерлері арқылы бір романы
циклданған дүниеге айналған реалист жазушы Оноре де Бальзактың «Адамзат
комедиясы» секілді Ғ.Мүсірепов те ана тақырыбында қазақ әдебиетіне
«үйірімен үш тоғыз» тарту таралғы жасады. Яғни, ана тақырыбында «Ана
туралы» тоғыз туынды тудырды. Басты кейіпкерлері – аналар, негізгі тақырып
– ана, идеясы – ананы дәріптеу, ананы қастерлеу, ананы ұлықтау. Классик
новеллаларын бір-бірінен бөліп жара алмаймыз, өйткені бірі екіншісін
толықтырып отырады, сол арқылы ананың аяулы бейнесі әр қырынан жарқырап
ашыла түседі. Сонысымен де ол тұтас дүниедей әсер қалдырады.
«Жазушы қаламының сатиралық іздері айқынырақ байқалатын тұстары –
әңгімелері. Тіпті, ана туралы романтикалық новеллаларының өзінде жасырын
юмор, отты мысқыл штрихтарын аңғару қиын емес. Ана қасиетін дәріптей
отырып, ана төңірегін торып жүрген қасиетсіздерді суреттегенде жазушы
қаламы өткір семсер секілденіп кетеді» [100,261].
Суреткердің стилінің ерекшелігі – ол ана тақырыбын сөз еткенде тілі
түрленіп, өткірленіп кетеді. Новелла жанрының көлемі көп сөзді
55
көтермейтіндігін жадына мықтап түйген жазушы баяндауларға жол бермейді.
Қай новелласын оқысақ та, оқиға құрылымы шымыр, бас-аяғы жинақы келеді.
Тіпті өз ойын да кейіпкер ойымен сабақтастырып, кейіпкер сөзімен жеткізіп
отырады. Жазушының мұндай шеберлікке жетуінің бір ұшқыны – детальды
шеберлікпен қолдануында деуге болады. Қаламгер новеллаларындағы деталь
қолданысын сараптап, қарастырған ғалым Т.Ақшолақов: «детальдарды іріктеп,
таңдап ала білуі, соны көздеген мақсатына орай ала білуі – жазушының
суреткерлігі, шеберлігі» [90,117] деп бағалайды.
Новеллада кездесетін заттық детальдар кейіпкердің басындағы шындық
оқиғаны бейнелей отырып, оның өмір сүрген тарихи кезеңі, әлеуметтік ортасы,
мезгіл-мекенінен толық хабар береді. Детальдың негізгі қызметі де осы бір ғана
сөйлем, бір ғана бөлшек арқылы тұтас шындықтан хабар беру. Мысал ретінде
жазушының «Өлімді жеңген ана» новелласын алуға болады. Автор
суреттеуіндегі Әмір Темірдің ханшатырына көңіл бөлсек: «Алаңға тігілген бес
мың ақ шатыр, бәрі де дөп-дөңгелек, ақ қызғалдақ, ақ гүл секілді. Бәрінің
төбесінде де бір-бір жалау Темірге табынып, басын иіп тұр. Бәрінің ортасында
Ақсақ Темірдің ала шатыры – алып ордасы тұр. Бұл төрт бұрышты, айналасы
жүз қадам, үш найза бойы биіктігі бар күмбез. Ортасында он екі алтын баған.
Төбесінде көкпеңбек мұнара. Сары, қара, көк жібектен қиюластырып жасалған
ала шатыр. Кім білсін қанша әйел, қанша уақытта тоқып шығарғанын?
Шатырды бес жүз қызыл баумен жерге таңып тастапты [101,149].Әйтпесе, жер
тәңірісі Темірдің ала шатырын жел ұшырып әкету де мүмкін емес пе... .
Шатырдың төрт бұрышында төрт күміс қыран. Ортасында, көк күмбездің
дәл ортасында, биік тақта, ешкімге жеңгізбеген, жеңгізбен де деген бесінші ақ
иық Ақсақ Темір Көрегеннің өзі отыр. Темір аспан түсті көк жібектен киінген.
Үсті-басы от шашып, жалын жалап тұрған інжу тастар. Бұл тастар оның үстінде
бес-ақ мыңдай екен! [101,149]. Қаһарынан қар төккен аппақ басында ақ бөрік.
Бөркінің шошақ төбесінде жұдырықтай қып-қызыл жақұт. Темірдің қып-қызыл
көзі дүниені жалмап, жалт-жұлт етеді. Қанды көзі қан шашып, төңкеріліп
қояды...
Осы күні дүниеде жоқ кілемдердің үстіне арақ құйған үш жүз алтын бокал»
[101,149] – деп берілетін заттық детальдар төрткүл дүниені дір еткізіп, ашса
алақанында, жұмса жұдырығында ұстаған Әмір Темірдің айбынын, асқақтығын
айғақтайды. Автор қанға тоймайтын қып-қызыл көзді Темірдің жорықтарын,
қанша елдің қанын дария қып ағызып, жаулап алғанын баяндауға жол бермейді.
Новелла жанрының қатал шартына бағынып, бір ғана хан шатырының ішіндегі
заттық детальдарды суреттеу арқылы ешкімге жеңгізбеген, жеңгізбен де деген
ақ иық Ақсақ Темірдің асқақ құдіретін көрсетеді. Ж.Молдағалиевтің Ғабит
Мүсіреповтың аналар жөніндегі новеллалары жөнінде: «Ғ.Мүсірепов
суреттеген аналар бейнесі – қазақ әдебиетінде бұрын-соңды мұншалықты
жарқырап көрінген емес. Романтикалық батыр анадан бастап, кешегі төңкеріс
жылдары болысты өлтірген қаһармандыққа дейін бір көтерілсе, баласын, ішінен
шыққан құлынын іздеп адамның арыстаны Ақсақ Темірдің өзіне әмір берген
56
ана жауын өртеп, өзі де қаза болған ер аналар төл әдебиетіміз үшін қайталанбас
бейнелер болып отыр» [100,261] деп айтылған пікірі негізсіз емес.
Шындығында «Оның ой айтпайтын, ешқандай көркемдік қызмет
атқармайтын бір артық қимылын, бір артық ауыз сөзін, далада жатқан деталін
көрмейсіз. Әрбір сөзге сауысқанша сақ та сараң сырбаз суреткер көркем
текстегі кейіпкерлерінің әрбір қимыл-қозғалысын, денедегі әрбір динамикалы
әрекеттің әдемі поэтикасын, өзіндік дене образын дененің ішкі және сыртқы
құпия-сырын, жалпы дененің пластикалық бояуының көркемдік кеңістік пен
көркемдік әлемдегі көрінісін, оның жеке тұлғалық поэтикасын, философиялық,
эстетикалық құндылығын асқан көркем шеберлікпен ашып, өз оқырмандарына
жеткізе біледі» [102,78].
Новеллист Ғ.Мүсіреповтың «Ер ана» шығармасындағы көрнекі заттық
деталь – мүсін. Мектепке орналасқан неміс офицерлері сынып бөлмелеріндегі
өздері ескі салтты, өткен ғасырдың тағы адамдары санаған талай ақ сақалды, ақ
бас дана қарттардың суреттерін жұлып, гипстен жасаған мүсіндерін далаға
лақтырып тастайды. Автор «Наталья қарға кеудесінен кіріп отыра қалған
Толстой мүсінін көрді» [101,178] деген деталь-мүсінді бекер енгізіп отырған
жоқ. Бұл мүсін-деталь – шығармадағы бүкіл композициялық тұтастықты сақтап
тұрған, автордың айтпақ болған идеясы мен авторлық позициясынан хабар
беретін, бір сөзбен айтқанда шығарманың өн бойына сым болып тартылған
негізгі желі, өзегі. Себебі, алғашында Наталья ана қызын алып, аман-есен
орманға жетіп алуды көздегенімен, ақ қарға шаншылған Толстой мүсінін
көрген бойда тас-түйін боп бекіп, бірден нық шешім қабылдайды. Ол шешім –
кек алу болатын. Мүсін анаға қатты әсер етті. Қалың қабақтың астынан түйіле
қараған жазушының шүңірек көздері Натальяға әлденені айтып, әмір еткендей
әсер етеді. Сол сәтте оның ойына Толстойдың «Анна» шығармасын бастарда
жазған «Егер кегім алынса» деген сөздері түседі. Толстойдың «кегім алынса»
деген арман-ызасы – Наталья ананың бойында «кегім алынса» деген мақсат-
мұратты оятты. Ол бәрін ұмытты, өзін қоршаған жауды да ұмытты,
қорқынышты да ұмытты. Жауған оқты да елемей, өлім қаупін де ұмытты.
Бойын тек бір ғана сезім – кек алу сезімі биледі. 1918 жылғы соғыста дәл осы
немістердің қолынан қаза тапқан күйеуі Степан үшін де, сүзек ауруынан оңала
алмай жатқан немересі Лида үшін де, қала берді жазықсыз жазым болып жатқан
ауылдастары үшін де кек алу үшін шешімге келген ер ананың жүрегі бүлк еткен
жоқ. Партизандардың мектеп астын дәріге толтырып, снаряд қазып кеткен
ұңғыға от беретін сымның ұшын көміп кеткенін өз көзімен көрген ер ана
сатырлаған қу тақтайларды жинап алып, от тұтатып алып, ұңғының аузына от
қойды да, қара түнге сүңгіп кетті.
Бір ғана гүрс етіп, мектеп үйі аспанға ұшқанда Ана жүрегіндегі ақтық кесім
алынып тасталды.
Соғыс қасіретін айтылған Б.Бұлқышевтің «Жауыздық пен махаббат»
новелласында оқ-дәріні қапшығына, қойны-қонышына толтырып алған
солдаттың аузынан: «Шымкенттің, Жезқазғанның дорбасын ашып қойдым»
деген сөз шығады. Осы бір ауыз сөз-деталь арқылы соғыс тылы болған қазақ
57
даласының, оқ жасайтын Шымкент, Жезқазған заводтарының мыңдаған
шақырым жерден майдан даласындағы окоптармен жалғасып жататындығын
автор мақтанышпен жеткізеді. Жеңісті жақындатуда қазақ халқының рөлі
қаншалықты күшті болғанын бір ауыз сөздің аясына сыйғызады. Сол арқылы
перзенттік мақтаныш сезім, Отанына деген құрмет сезіледі. Туған жер
заводтарының гигант қабырғаларына арқасын сүйеп отырғандай, еркін тыныс
алады. Қиян-кескі майдан даласының қаншалықты адам төзгісіз екенін автор
«біздің үстімізден он жауындай жауды» деген гиперболалық теңеу арқылы
жеткізе отырып, «Әділдіктің анасы адампаз жалпақ қара жер, мен үшін жауға
ұмтылған балаларымның уылжыған жас қаны қарға-құзғынға жем болмасын
дегендей, бетіне жиналған қанды өзіне сіңіріп, ішіне тартып алып жатты. Уа,
қара жер, қара жер, сенен береген, сенен әділ кім бар! Тіршілікте анадай
қамқоршысың, тіршілікпен қоштасқан күнде де адамның сүйегі шашылып
жатпасын деп өзіңнің жалпақ денеңмен жабасың дедік біз алдымыздағы қан
төгілген окоптан көзімізді алмай тұрып» [49,30] деген детальдар Жер-Ананың
кеңдігін, мейірбандығын суреттейді.
Соғыс өрті салған дерттің кімге болса да оңай тимегені анық. Ө.Қанахин
«Қарындастың көз жасы» новелласында ер-азаматының бәрінен айрылған
соғыстан кейінгі қазақ аулының кейпін суреттегенде заттық детальды өтетін
оқиғаның жалпы фоны ретінде алады. «Құлаған шым дуал, қисайған ағаш
қақпа, жарымының әйнегі жоқ, соқыр терезе, былтырғы жауынның айғызы
үстіне биылғысы қосылып, қабырғасынан таспа тілгендей, ырым-жырым
арсиған көне үйлердің төбесін жапқан қамысының өзі кетіліп, мүжіліп, қараған
кісінің жүрегіне қаяу түсіреді. Тіпті бір үйдің іргесінің көмілгені сонша, өлі
жүні әлі түспеген арық ақ қаншық еркін секіріп төбесіне шықты да, қабырғасы
тыржыңдаған аш бүйірін күнге беріп тырия құлады» [103].
Қазақ прозасында Ғ.Мүсіреповтен кейін көрінген новеллист Қосжан
Мүсіреповтің «Асылық» новелласында автор адам бойындағы кеселді мінездер
арқылы үлкен әлеуметтік проблеманы көтереді. Новеллада халық танымындағы
жақсы мен жаманның, адал мен арамның, көнеден жеткен салт пен жаңадан
енген қалыптың ара жігі ашылады. Өздерін интеллигенция өкілі, жаңа ұрпақ
санайтын жастар санасының өзгеріске, деградацияға ұшырауын, ұлттық
дәстүрден баз кешуін баяндайды. Қартын қазынасына балаған ұлттың Садыр
мен Шарапат сынды оқығандарының көргенсіз, дөрекі, мұрнының
алдындағыдан артық ештеңені көре алмайтын көрсоқыр, өзімшіл қараулығын
оқырман алдына еш бүкпесіз жайып салады.
Үйінде қонақ күтіп, екі беті албырап отырған Садыр бүгінде тасы өрге
домалаған, шығармашылық таланты шырқап тұрған ақын ғана емес, өзін
ойшыл сезінетін халге жеткен. «Қазақта өлең әзірлеуге, құдайға шүкір, мақал-
мәтелдер, нақыл дана сөздер жетеді. Соның бәрін нақтылап бейнелей білсең –
бір-бір асыл өлең ғой» деп ұғатын арамза Садырдың бүгінде өзін асқақ
ұстайтыны соншалықты «жас екенмін деп, кейбіреулер ұқсап, жымиып немесе
күлімсіреп, фотоға ақжарқын түсуді әлдеқашан қойған, газеттерге суретін
бергенде терең бір ой дариясында, өткен-кеткенді толғаған бейнеде түсіп
58
жүрген» мінез-деталь данышпандығы да автор назарынан тыс қалмайды. Садыр
ғана емес, қонақпен қонақ болып жағаласып, өз дастарқанына зорға үлгерген
оның ақ сазандай келіншегі Шарапаттың ойы да, көңілі де өзгергенін новеллист
«Өңі де, түсі де адам танығысыз: таңертеңгі мақпалдай қара толқын шашы
жүгерінің қурай бастаған шашақтарындай сап-сары боп қобырап шыға келген»
деген портреттік деталь арқылы анық аңғартады. Ұлттық тәрбие, ұлттық
мәдениет адыра қалған. Шарапаттың жүріс-тұрысы, киім киісі, тіпті сөйлеген
сөзінен де өзге ұлт мәдениетіне тән белгілер білінеді. Автор Шарапат образы
арқылы қалалық ұлттық мәдени деңгейімізді көрсеткісі келетіндей. Негізінде
ұлт санасының мәдени экспансиялануы әдебиет тарихында бар үрдіс.
Ж.Аймауытовтың Ақбілегі қалада оқып келген соң, туған ауылын менсінбей,
киіз үйге жиіркене қарайтыны; Б.Майлиннің коммунист Раушаны да қалада
алғаш ішімдікпен ауызданып, орысша киініп үйіне келгенде күйеуін танымай
күлкі тудыратыны белгілі [95]. Міне, ой-өрісі осындай деңгейдегі, өздерін
бәрінен артық, бәрінен ақылды, бәрінен жоғары қоятын көрсоқырлардың ең
үлкен қателігі – поправка жасау деталі еді. Балаларына қарап, асын даярлап,
үйінің отымен кіріп, күлімен шығып жүрген абзал ананы келген қонақтар осы
шаңырақтың ақ шашты анасы деп тілек айтқанда, ойшыл Садыр қолын
шошайтып, орнынан ұшып тұрып:
- Менде бір ауыз поправка бар... бір түзету: мынау қария Нұржан мен
Гүлжанның әжесі емес, менің апам емес, біздің служанкамыз. Енді тост
көтергенде естеріңізде болсын.
- Иә, служанкамыз – деді Шарапат та [104,16].
Бірақ, бұл поправка-деталь әуелі екі адамның жүрегіне сызат түсірсе, бір
күннен соң сөз авторларының өздерін пұшайман халге түсірді. Бұл сөзді
естігенде «Қалимаш шешейдің денесін мұз қарып өтіп, әлдеқандай бір кермек
тамшы үзіліп-үзіліп тамып түсті. Орамалының ұшын бетіне апарып еді, көз
жасы екен» [104,16]. «Манағы «поправкадан» кейін-ақ құрметті қонақ болып
төрде отырған үлкен кісінің жұбайы Әлима жеңгей салмақты қалпынан
ауытқымаған күйі, ойын-күлкісіз сазарып отырып қалған. Қалимаш шешейдің
жан күйзелісін сезіп, көңілі құлазып кеткендей. Қонақтан қайтқаннан кейін
Әлима жеңгейдің қан қысымы көтеріліп, түнімен тұншыға жаздап шықты.
Міне, поправканың екі шешенің көңіліне салған жарасы. Өмір де адамзаттың
астамшылығына арқасын дарқандықпен тоса бермейтіні ақиқат. Дүйім жұрттың
алдында өзін «служанка» деп қорлаған екеуді көпті көрген Қалимаш ана
сабасына түсірді. Халық тілімен айтқанда, таспен ұрғанды аспен ұрды десек те
болады. Қонақтарды шығарып салған күннің ертеңіне ақын жігіт пен ақ
келіншекті үйіне қонаққа шақырды. Әрине олардың реакциясы белгілі еді,
өйткені жан-дүниесін атақ, байлық, мансап, ақша, дүние жаулаған бұл
бейбақтар адамның жанын, көңілін танып-білуден әлдеқашан қалған болатын.
Сондықтан да олардың алғашқы сәттегі бір-біріне көз астымен қарап, «бұл
бейшараның жомарттығына жол болсын» деген әнтектіктен туған әжуаның
бықсыған түтінін түсінуге әбден болады.
59
Қалимаш шешейдің үйіне емін-еркін енген екеу аз уақыттың ішінде шөгіп
қалды. Оларды шөктірген Қалимаш шешейдің тұрмысы еді, дәлірек айтқанда
заттық детальдар болатын: «мынау үйде не жоқ дейсің, бәрі де бар екен: әдемі
мебельдер көз тартады, бұл екеуі армандайтын түкті, түксіз кілемдер де, алтын
жалатқан ыдыс-аяқтар да бар, сервиздерің де қабат-қабатымен. Төргі бөлмеде
қос ауыз мылтық қабырғаға ілінген. Оның қасында қалың қасты, қыран
қабақты, тұлғалы жігіттің портреті, портреттің жанына ою-өрнекті ақ шайы
матаға ордендер мен медальдар ілінген. Садыр мен Шарапат бейне бір музейге
немесе көрмеге кіргендей» күй кешті. Өздері қолбалаша жұмсап, менсінбей
жүрген жанның – жиырма жыл бойы абыроймен ұстаздық қызмет атқарған
сыйлы жан екенін де енді білді. Кемтарлық көріп, олардың арқасында күнін
көріп жүрмегенін білген сайын бұға берді. Автор өзі жақтырмаған
кейіпкерлеріне ызаланбайды да, ашуға толы ауыр сөздерін де шығын
қылмайды. Новелланың көлемін де ескеріп, уақытты да үнемдеп, тек
детальдарды қолданады. Сол арқылы өз мақсатына жетеді. Тұрмыстық
детальдар арқылы екеуінің ішкі жан-дүниесін жіті түсінген оқырманға ауыр ой
арқалатып жібереді. Ненің дұрыс, ненің бұрыс екенін оқырман айтқызбай-ақ
түсінеді деуге болады. Әр нәрсенің өз шегі бар. Атақ пен мансаптың, дүниенің
құлы болып, қанағат сезімінен айрылып, өркөкіректікке ұрыну – түптің түбінде
опық жегізуі мүмкін. Новеллада суреттелген детальдар басты кейіпкердің
рухани әлемін сипаттаумен қатар, автордың айтайын деген идеясын да ашып
тұрған амал-тәсіл деуге болады. Демек, деталь авторлық идея қызметін атқарып
тұр. Авторлық шешім, шындық логикасы, оқиға дамуының нанымдылығы
детальдар дәлдігіне тікелей байланысты. «Кейіпкердің ішкі әлемін суреттеуде
заттардың маңызы зор. Заттар әлемі кейіпкер туралы ақпарат беріп қана
қоймай, оның ой-санасына, ішкі дүниесіне бойлауға мүмкіндік береді» [96,115]
деген Қ.Жанұзақованың пікірі біздің ойымызды бекіте түседі. Автор заттық
детальдарды – Қалимаш шешейдің үйіндегі дүние-мүлікті суреттеу арқылы
боқ-дүниені қуалап, армандаған Садыр мен Шарапаттың жанында Қалимаш
ананың абыройын биіктетіп, рухын жоғарылатады. Және автордың бұл әдісімен
кез келген оқырман іштей үнсіз ғана келісіп отыратындай. Екі жастың өзімшіл
қараулығы мен бұзылған пиғылын түсіндіру арқылы өз оқырмандарын мұндай
жандардан жирендіреді. Автор дүниенің құлы болып, ақшаны, байлықты, атақ-
дәрежені, жиһазды, заттарды пір тұту, сөйтіп қанағат сезімінен айрылу – түптің
түбінде опық жегізуі мүмкін екенін ескертеді.
Оқиға күтпеген жерден басқа арнаға бұрылды. Қалимаш шешей енді өкініп,
опық жеген екеудің балаларын бағудан ғана бас тартып қана қойған жоқ, бір
жыл бойына олардың төлеген жалақысына алған ыдыстарды рюкзакқа салып,
«дүние деген қоңыз, маған мұның қажеті жоқ» деп қолдарына ұстатып жіберді.
Осылайша, рухани жан дүниесі бай, адам алдындағы парызына адал жан өз
биігінде қала берді. Ержетіп азамат болып, ел таныған баласына ана деген
жарықтық аңқылдап жүгіретіні белгілі. Бірақ, ауылым артық деп, келмей, қара
шаңырақта жалғыздан-жалғыз шошайып отырған туған аналарының күйін де
60
«ақын жігіт пен ақ келіншектің» шикіліген екенін жақсы түсінген Қалимаш
шешей осындай шешім қабылдады.
Новеллист Қ.Мүсірепов кейіпкер сырына қанықтыратын, характер
табиғатын, персонаж бойындағы моральдық-этикалық сапаларды ашуға
мүмкіндік беретін детальдарды мейлінше шебер әрі дәл қолдана білген. Осыған
ұқсас сюжетті арқау еткен Рамазан Тоқтаровтың «Адам Ата алмасы»
новелласында оқиға мазасызданған жанның күйін суреттеумен басталады:
«Қартайғасын аспан да тозған секілді, шұрық-тесік бірдеңе. Шай үстінде
қабағы салбырап, ауырып тұрған кісіше қуарыңқырап, жүдеп отырады.
Ештеңеге зауқы соқпайды. Шайдың дәмі кірдің суындай, құр босқа жүрек
топтандырады. Түннен қалған ет өрмекшінің сілбісінде қалған секілді, қолға
суық желімбей жабысып, өне-бойын тітіркендіреді. Содан назаланды ма, төмен
тұқыртқан басын жұлып алып, күйбеңдеп өз шаруасымен отырған әйеліне
шаншыла қарады. Қанипа бейшара да отыз жыл отасқан жан жолдасына
ұқсамайды, орындыққа сүйеп қойған құр сүлдер; осы үйге аяқ астынан пайда
бола алған кемпір сияқты» [105,12].
Автордың жан-дүниесі жабырқап, көңілі нілдей бұзылған санасы берік, жан
сарайы сау болса да қатты қажыған сәтінде көз суарып, көңілге ләззат алар
ештеңе таппай, айналасының бәрі әрі жоғалып, нәрі таусылғандай
сұрғылттанып, жадау тартқандай халін сонша суреттеуінің себебі неде және
оны осындай күйге түсірген не нәрсе деген сұрақ туады оқырман көкейінде.
Жауабы жазушы көтерген үлкен әлеуметтік проблемада жатыр. Сырттай
қарағанда ұйыған отбасы, бала-шағасы дін аман, немерелері өсіп келеді,
қызметі де жаман емес. Жанына керектің бәрі бар, үйінің төрт бұрышы дүниеге
тіреліп тұр, қағанағы қарқ, сағанағы сарқ. Осы жанның шала бүлінуінің себебі
не расында. Жауапты автор новелла тақырыбы арқылы беріп отыр. Алмада.
Қасиетті кітаптарда Адам Ата мен Хауа Ананың шамадан тыс қызығушылығы
үшін – алманы жеген күнәлары үшін жұмақтан қуылып, жерге түсті. Көз
арбаған алманы жеу арқылы жазықты болған Адам Атаның алмасы – ұлы.
Проблема – ұлда. Жалғыз ұлы қара шаңырағын тастап, пәтер жалдап бөлек
кетеді, тіпті ата дәстүрімен бөліп берген еншісін де алмайды. «Өзім істеймін,
өзім жинаймын» деп өзім-өзім деп өзеуреген бірдеңе. Сондағы айтар уәжі:
кейде достармен шулап өлең айтқанды ұнатамыз, кейде қайтып көрместей
айтысып, дауласамыз болды. Бала әке өмірін өз өміріне баспалдақ еткісі
келмейді, бірге тұру шарт емес деп түсінеді. Әке сынықсып жұртқа
білдірмегенмен, осы жай өзегін өртеп, жан дүниесін аласапыран етті. Ата
дәстүрі, қара шаңырақ деген түсінікке сызат түсіп, қоғамда бұл мәселеге
немқұрайдылықпен қарайтындығын алға тартады автор. Баласының өз
әрекетіне еш қымсынбайтындығы, керісінше дұрыс санайтындығы үйге кірген
сәттен сезіледі: «Есікті ашып қалғанда үйдің іші күлкіге буынып тұрғандай
көрінді. Бәлендей айқай-шу естілмесе де, терезесі кішкентай, аласа бөлмені
кернеп тұрған ың-жың бірдеңе бар. Баласы мен келіні қатты қуанған түр
байқатып, секіріп билей жүріп өз балаларын көтеріп әкетті. Мұрат инеліктей
қатып киінген, қолын салбыратып, бұрыла алмайды. Үй ішіне әжептәуір мүлік
61
жиналып қалған. Стол, орындықтар жаңа, бетінде ағараңдап сәуле ойнайды.
Қабырға бетін шынылаған арзан сурет-картиналармен безендірілген. Жұпыны
кедейлік аңғарылмайды, бәрі де бір көрмеге жарқырап, көз қуантып тұр. Келін
стол үстіне қалайы қасықтар әкеп тастады. Жиегінде гүлі бар кішкентай
тәрелкелер қойды. Өздерінің сатып алғаны. Бұрын үйде тұрғанда ештеңенің
парқын айырмайтын еді; күнде бір ыдыс сындырып, қалай болса солай
қарайтын. Енді қарасаң қасық ұстаған қолы қармақтай майысады. Стол үстіне
әкеп қызыл ала палауды қойғанда да бұрынғысына қарағанда жинақылығы,
ептілігі байқалады» [105,14] деген заттық детальдар көп нәрсені аңғартады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сатылханова гульмира алихановна - бет 29

text:
Бұрын үйде тұрғанда ештеңенің парқын білмей, күнде бір ыдыс сындырып,
жаны ашымай қалай болса солай қарайтын келіннің де өзім дегенде өгіздей
қара күші барын, көппен, ата-енесімен бірге тұрғанша жарымен ғана бірге
тұруды қалайтын өзімшілдігін тану қиын емес. Яғни, өзім-өзім деп өзеуреп
тұрған бала ғана емес, келіннің де бұл қадамды құптайтындығына жоғарыда
келтірілген детальдар дәлел бола алады. Жазушының үлкендерді – «уақытында
кәдеге алған мүлкін өткізе алмай базардан қайтқан жандарға; ал жастарды –
«қалтасындағы өздері тапқан тиын-тебенмен базарға жаңа бет алған» жандарға
теңеуі де көңілге қонымды.
Бұл екі новеллада да авторлар заттық деталь арқылы екі түрлі шындықтың
бетін ашқан. Біріншісі, кеңестік заманда қала мәдениетіне бейімделген қазақ
жастарының ұлттық дәстүрден бойларын аулақ ұстап, өз қалауы, таным-түсінігі
бойынша өмір сүруге деген ұмтылысы. Ал екіншісі, оқып-тоқып болған соң,
«болдым-толдым» деп әке-шешені керек етпеуі. Екі автор да бұл
проблемаларды күн тәртібіне шығарып, дәл мезетінде көтеріп отыр. Өз
новеллалары арқылы қоғамға ой тастап отыр. Олардың өзімшіл психологиясы,
тарылған пиғылы кейде кейіпкер сөзімен, кейде авторлық баяндаумен беріледі.
Осындай көзқарастың салдары бүгінде қарттар үйін қаптатып жібергені айқын.
О.Бөкейдің «Аспирант қыздың тракторшы жігіті» новелласында автор
аспирант қыздың ұқыпты, жинақылығын оның бөлмесін суреттеу арқылы
білдіреді: «Тап-тұйнақтай етіп жиналған шағын бөлмеде көлденең жатқан шөп
жоқ, кішкентай қыздың қуыршақ жасап ойнағаны секілді екен. Иіс майдың ба,
опаның ба, әлде Қалқаштың өз иісі ме, әйтеуір, өзгеше жағымды жұпар аңқиды.
Иін тірескен жасауы жоқ жеңіл жиналған әр мүлік жарасымын тапқан. Қымбат
заттардан тек бір жақ қабырғада пианино ғана тұр. Үй иесінің көгілдір түске
әуес екенін сездіретін терезенің пердесі, сонау жалқы төсектің жапқышы мен
жастықтың тысына дейін көкпеңбек. Үлкен шар айна, қыздың «қару-жарағы»
бір бұрышқа үйірілген де, қарсы қабырғада кітап сөресі орналасқан. Онда
жоғарғы математика, кибернетика, техникаға байланысты кітаптар сеңдей
сіресіп тұр. Ал сөренің үстінде уыздай жас жігіттің сәл күлімсіреп, бір
қырындай түскен бейкүнә суреті қойылған. Ол әдеттегідей, қараған адамға қоса
тесірейіп қарайтын қалыпқа салған сурет емес, ешкімге ешнәрсеге назар
аудармай, өз ойымен оңаша отыр. Қызық, адамдардың дәл осылайша суретке
түсетінін тұңғыш рет көріп тұрмын» [106,294]. Берілген шағын үзіндіден
Қалқаш есімді қыздың кибернетика саласымен айналысатын оқымысты екенін,
62
өнерге жақындығын, бір бұрышқа үйілген «қару-жарағынан» өзінің бас-аяғына
жинақылықпен қарайтынын, тіпті қандай түсті ұнататынын да айқын түсінеміз.
Бір ғана бөлмені сипаттау арқылы автор бұл адам жөнінде бізге кейіпкеріміз
жайында көп хабар береді. О.Бөкей қолданысындағы заттық детальдар қыздың
тек тұрмыстық жайын ғана емес, оның әлеуметтік жағдайын да білдіреді деуге
болады.
Белгілі қаламгер Ә.Кекілбайұлы қазақ қара сөзіндегі Қаратау мектебінің
жақсы үлгілерінің заңды мұрагері ретінде таныған, новеллаларында «Саттар
Ерубайдағы лапылдаған арманшылдық, Тәкен Әлімқұлдағы арғы мен бергіні
қатар өрбітіп отыратын тарихилық пен табиғилық, Асқар Сүлеймендегі
әлеуметті ұлпа жерінен ұшынта алатын қиқарлық, Қарауылбек Қазиға тән
майда әуез-лиризм анық бой көрсететін, оған қоса Абайдың өз заманы мен
наданнан түңілген күңіренісін қосыңыз» [107, 3] деп баға берген астары қалың,
дүниезаты қатпарлы, тынысты қаламгер Игілік Әйменнің бүгінгі таңдағы қоғам
мен заман, адам мен надан, махаббат пен ғадауат хақында толғанған бірқатар
новеллалары бар. Автор әлеуметтік проблемалармен қатар, экология мәселесі,
«бір кездегі бүкіл «қызыл советтің» бетке тұтар қалаларының бірін жебірлер
түп-тамырымен қылғытуға сәл қалған, заводтары бөлшектеніп, қолды болған,
«имансыз сиқыр-совет өз түбіне өзі жетіп, құлап тынса да, тоңдарын теріс
айналдырған жемірлер түп-тұқиянымен аты «тәуелсіздік», заты «имансыздық»
жайлаған қоғам жайында жазылған новелларында детальды шебер
пайдаланғанын байқау қиын емес. «Ұзақ қыстың ақырғы таңы» новелласында
кездесетін детальдар туынды идеясын да, эпиграф ретінде алынған «Қанатымен
су сепкен қарлығаштай» деген халық сөзінің мағынасын да ашуға барынша
қызмет атқарғаны байқалады. Новелланың фабуласына қысқаша тоқталсақ,
тәуелсіздік алған алғашқы жылдардағы халық басына түскен зобалаңның
салдарынан отбасын асырап, ақша табу үшін қиырдағы Курилл Сахалин
аралдарына жұмыс істеуге кеткен Талғат есімді жігіттің Бақыткүл атты
келіншегінің екі баласымен аулында қалып, ауыр күндерді, жұмыстан
қысқарып қалып, қайта кіруге қауқары да, пара ретінде беретін «екі көк қағазы»
да жоқ, аш-жалаңаш, жоқтықты, басынан өткізген қорлығы баяндалатын шағын
туынды. Автор басты кейіпкерінің образын жан-жақты ашу үшін заттық
детальдарды ұтымды пайдаланған.
Шағын қалада ғұмыр кешіп жатқан қандас ағайындар бір-біріне жатбауыр,
қала берді жау. Бірі заманнан қадір кетті деп налыса, екіншісі қаһарына мініп,
әлсізіне сес көрсетеді. Жүйелі жаңа тәртіптің болмауы, дәстүрлі қазақ
мекеніндегі тыныс-тіршіліктің бұзылауы, ел ішін әрі-сәрі еткен. Бұқара халық
үшін ең қауіптісі, ең қорқыныштысы – болашақтың бұлыңғыр белгісіздігі еді.
Қанатымен су сепкен қарлығаштай Бақытгүлдің жанында жары жоқ, жұмыс
істеп ақша табайын десе, жұмыс жоқ, ұлы мен қызын асырап, өсіру жолында
көрген қиындығы ұзақ тұрып алған қыстың ақырғы таңын суреттеумен
қиюластыра өрілген. Бақытгүлдің бар қуанышы – қанағат, бойға қуат ететіні
жарының үш ай бұрын жазған хаты. Міне, дәл осы хат новелладағы негізгі
деталь деуге болады. «Бақытгүл осында түскен қара тас, қағылған темір
63
қазық» – міне, деталь. Бақытгүл кім, ол қара тас, темір қазық. Екі балалы
болғанымен отбасылық-некелік өмірдің ащы-тұщысын айыра қоймаған
Бақытгүлге Талғатының жоқтығы жанына қанша қатты батса да, қатқан қара
тастай мықты, сыртқа білдірмейді, оңашада отырып, сағынғанда шеміршегі
созылып жылап алады, арасында үн-түнсіз егіліп те алады. Бірақ, түңілмейді,
шошынбайды, көмек сұрап, жылап-сықтап ешкімге қол жайып бармайды,
Атыраудағы анасы есіне түсіп, ет-жүрегі езіліп, өзін қоярға жер таппаса да
анасының бір ауыз: «Қызым, ошағыңды ойла, сол жерге қағылған қазықсың,
жапырақ жаюың керек» деген бір ауыз сөзіне тоқтап, ол жаққа да бармайды.
Өйткені, ол қағылған темір қазық, қандай қиындық, қорлық болса да жылжып,
орнынан қозғалмақ емес. Отбасының болашағы үшін жұмыс іздеп алысқа
кеткен, өзі жетім өскен жарының сағынып, арып, ашып жететін жері – қара
шаңырағы. Ол өзінің қара шаңырағының қазығы мықты екеніне сенімді.
Шығарма мазмұнын ашар эпиграфтың «Қанатымен су сепкен қарлығаштай»
деп алынуы бекер емес. Шынашақтай ғана келіншек – қара тас, темір қазық,
қарлығаш. Қазақ үшін мұның бәрі киелі ұғым. Қара қазан, қара шаңырақ –
қазақтың қастерлейтін дүниелері. Не себепті қара тас – барған жеріне тастай
батып судай сіңген, түскен шаңырағын шайқалтпай, екі бөбегін аялап, соларды
аш қалдырмау үшін. Біресе өзбек Тәшмат аканың, оның сиырлары суалып
қалса, әзербайжан шалдың қалдық сүттерін сатып, ешкімге қол жаймай,
ауырған балаларын ұйқы көрмей, шарқ ұрып, жылуы жоқ үйінде қалтырап-
дірілдеп, семіп тоңған тұла бойын ыстық су құйылған пластмасс
баклажкаларды табанына байлап жылытып, аман алып қалған, отбасын сақтап
отырған адалдығына орай айтылған.
Қ.Мүсіреповтің
«Әпкем»
атты
новелласында
өзінің
отбасының
жауапкершілігі бір өзіне артылса да мойымай, соғысқа кеткен жалғыз інісінің
отбасына қарайласып, болысып, қанатымен су сепкен қарлығаштай болып
жүрген әпке жайында әңгіме болады. Оған салса інісінің үйінен, бауырларының
қасынан кеткісі жоқ. Бірақ, қолына қарап жаутаңдап отырған балалары бар,
колхоздың жұмысынан қол үзуге және болмайды, жолдасын да еңбек
армиясына шығарып салған байғұс әпке амал жоқ, белін бекем буып,
бауырларын бір-бір қысып құшақтап, үйіне кетеді. Бірақ, колхоздың мақтасын
жинап, еңбеккүніне астық берілсе, жол азабына, күннің ыстық-суықтығына
қарамастан үлкен ақ қапшығын арқалап, бауырларына жетіп келетін кең
жүректі жан болатын. «Дала көзге түртсе көргісіз, тастай қараңғы. Құттөбет
қана саңқ-саңқ етіп үріп, үй жанын айнала торып жүрген. Бір мезгіл оның
даусы шықпай қалды. Түн бойына тыныштық таппайтын Құттөбеттің мұнысын
әдетте жақсылыққа жоримыз. Үйге ағайын-туысқанымыздың біреуі келе жатыр
деп білеміз мұндайда» [108] деген детальдан ит екеш иттің өзі асыл әпкені
танып, үрмейтін ерекшелікті, ол кісінің бұл үйдің адамдары үшін де, иті, қала
берді аты үшін де қымбат екенін аңғарамыз. Сан жылдардан кейін осы оқиғаны
баяндап отырған бауыры әпкесіне сәлемдесу үшін жолға шыққанда асыл әпкеге
«астындағы қызыл күрең де асыққандай, ауыздығын алға қарай жұлқи тарта
береді». Міне, барлық тірі жан жан иесі үшін ардақты жанның образын ашу
64
үшін автор осындай детальдарды қолданады. «Біз әпкемді алыстан танимыз.
Қыс күндері қара масаты шапанын киіп, қоңыр шәлісін тартады. Ал күн
жылыда жеңі жоқ көк барқыт күртешесін киіп, ақ жаулығын төгілдіріп жүреді.
Біздің үйдің жанындағы қайсы бала болсын, әпкемді көрген мезетте алдынан
жүгіріп шығады» [108] деп қара масаты шапан, ақ жаулық, көк барқыт күртеше
деген заттық детальдар арқылы әпкенің қазақы үрдіспен киінетін ерекшелігін
де білеміз.
Новелладағы заттық деталь – ақ қапшық. Ақ қапшық – деталь-характер.
Әпкенің
барлық
болмысынан,
мінез-құлқынан,
ықылас-ниетінен,
бауырмалдығынан хабар беретін деталь. Жылдың қай мезгілі болса да, қолына
түскенін алып, ақ қапшығын арқалап келіп тұрады. Ораулы зат емес, түйіншек
емес, ақ қапшық. Қапшыққа көп дүниенің сыйып кететінін ескерсек, әпкенің
қаншалықты кең жүректі жан екенін байқау қиын емес. Автор әпкенің
бойындағы асыл қасиеттерін мінездейтін деталь-характерді ұтымды ойлап
тапқан. Болмашы ғана деталь. Бірақ, осы шынайы оқиғаны жанды суретке
айналдыра алған, көз алдыңа ақ қапшығын арқалап алыстағы аулынан жаяу
келіп тұрған абзал жан елестейді. Детальдың негізгі қызметіне тоқталғанда,
нақтылық дедік. Ал нақтылық – шындықтан ауытқымау. Автордың сөзбен
салған суретіне көз алдымызда жан бітіп, ол дүние бізді сендіре, қызықтыра,
еліте алса, біз оны терең толғаныс-тебіреніспен қабылдасақ – деталь нақтылығы
келіп туатыны ақиқат.
Аталған автордың «Әлдилеп, аялап» шығармасындағы заттық деталь –
алтын жүзік. «Әрқашанғы дағдысымен Нұрмолда келіп тұр. Қоңырқай жүзінде
қан ойнайды. Әлде қысылып, ұялғандай ма, Меруерттің аппақ сүйрік
саусақтарын тарақтап ұстады да, ортаңғы саусағына алтын жүзік кигізді.
«Мына жүзіктен бақытты күндеріміздің сәулесін көріп жүрші, арманымыз осы
жүзіктей жарқырап тұрсыншы. Екеуміздің өмірлік серік болған күніміздің
ескерткіші етіп салып жүрші, Меруерт» деді даусы дірілдеп [109]. Осы жүзік
дәстүр жалғастығын тауып, көненің көзіндей болып жиырма бес жылдан кейін
жаңа иесін тапты. Осы шаңыраққа ақ торғынға оранып, есіктен имене кірген
келінін құшағына қысып, маңдайынан сүйген енесі Меруерт апа: «Жарығым,
мынау құттыханаңның, арманмен кеткен атаңның, арманына жеткен енеңнің
саған сақтаған сыйлығы, - деп келінінің саусағына алтын сақинаны салды.
Келін екі беті албырап, перзенттік ризалықпен басын иіп тәжім етті» [109].
Заттық деталь ретінде алынған бұл жүзік – Меруерт апа үшін ең қасиетті, ең
қастерлі бұйым, асыл жарының көзі. Жиырма бес жыл бойы осы жүзіктен өткен
жақсы күндерінің, жарқын жастық шағының, алдағы арман-үмітінің сәуле-
шуағын көргендей болып, жиырма бес жыл бойы жан серік жарына, өзінің
Нұрмашына деген пәк сезімін осы жүзіктей кіршіксіз сақтап келген болатын.
Нұрмолдасынан жастай айрылса да, отын сөндірмей, жар деген, әйел деген, ана
деген ардақты атқа кір келтірмеген, ширек ғасыр бойы аш өзегін удай ашытып,
оттай күйдірген, көкірегінде шемен боп қатқан қайғысын жасырып келген ана
бақытқа кенелді. Жалғыз ұлын үйлендірді, бұрын-соңды ешбір қасіретті естіп,
білмегендей, өмірге жаңа келгендей түрге енді. Шығарманың идеясын ашуда
65
да, кеудесі жақсылық атты күмбірлеген күйге толы қазақтың шүйкедей
әйелінің, шүйкедей болса да өз басына еншілеп ештеңе сұрамайтын, көппен
бірге көгерсем дейтін, баршаға, бүкіл жаһанға жақсылық тілейтін, қазақтың
қарапайым да құдіретті аналарының образын жарқыратып ашуда да бұл деталь-
жүзік ерекше рөл атқарып тұр. «Көркемдік дегеніміз – өмір, біз өз ұғымымызда
өмір осындай болуы керек дейміз, егер бір нәрседе біздің осы ұғымымыздай
етіліп өмірдің бейнеленгенін көрсек, міне, сол нәрсе ғана көркем болмақ; бізге
өмірді нақты көрсететін немесе өмірді еске түсіріп, көзге елестететін зат қана
көркем» [66,36] деген пікірге сүйенсек, аяулы ананың жастай айрылған жары
Нұрмолдасының көзіндей сақтап келген асыл бұйымы – жүзікті асқан
мейірімділікпен келініне тағу арқылы сан жылдар бойғы үміті ақталып, бақытқа
жеткенін түсіне аламыз.
Жалпы новеллист Қ.Мүсірепов өз туындыларында бірқатар түске қатысты
детальдарды да ана, әпке образын жан-жақты ашу үшін орнымен қолдана
білгендігі аңғарылады. Мәселен, «Әпкемде» ақ жаулығы ақша бұлттай
Достарыңызбен бөлісу: |


title: МАЗМҰНЫ - Сатылханова гульмира алихановна

text:
МАЗМҰНЫ НОРМАТИВТІК СІЛТЕМЕЛЕР....................................................... 3
АНЫҚТАМАЛАР, БЕЛГІЛЕУЛЕР МЕН ҚЫСҚАРТУЛАР....... 4
КІРІСПЕ................................................................................................. 7
1 НОВЕЛЛА ЖАНРЫНДАҒЫ ДЕТАЛЬ: ТАБИҒАТЫ, КӨРКЕМДІК МӘНІ МЕН ҚЫЗМЕТІ..............................................
12
1.1
Қазақ әдебиетіндегі новелла жанры: ерекшелігі, эволюциясы.......... 12
1.2
Әдебиеттану ғылымындағы деталь теориясы мен көркемдік
қызметі.....................................................................................................