title: Сайын Назарбекұлы Қазақтың киіз үйі - бет 6

text:
49
Қазақ киіз үйінің сҽулеттік формасын сақтай отырып жасаған
30 қанат киіз үй диаметрі отыз метрдей болса, биіктігі 17,76 метрге
тең екен.
Ҿздері шаңырақ кҿтеріп, үй тіккен адам ондай үйлердің
тиімсіздігін, тігу мүмкіншілігінің шектеулі екендігін тҽжрибеден
білетін болса, тҽжрибесі жоқ кісілер кестеде келтірілген сандар
арқылы сондай қортындыға келері сҿзсіз.
Кҿшпелі ел ерекшелігін ескере отырып біз 12 қанат үйді
пайдалануға, ондай үймен кҿшіп
-
қонуға болады деп есептейміз. 16
қанат үйлерді де “Хан Ордасы” ретінде ҿмірге келтіру мүмкіндігі
байқалады...
Киіз үй сүйегінің кҿз үйренген жалпы пішінін, сҽулеттік
формасын үйшілер кереге биіктігімен, уық иінінің биіктігі арқылы
реттеп отырады. Кереге аласалау жасалынса уық иінін биіктету,
немесе аз қанатты үйлерде керегені биіктеу етіп уық иінін қысқарту
арқылы үй еңсесін аласартпайды, сан ғасырлар бойы қалыптасқан
сҽулеттік пішінін ҿзгертпейді..
Киіз үй сүйегінің осы заңдылықтармен есептелінген сандық мҽндері
тҿменде келтірілген кестеде келтірілген.
Шаңырақ
шеңбер.
ұзын
-
ы
Ш
(А=1м)
Шаңырақ
диаметрі
Дш=
Ш:3,14
Киіз
үй
шеңберінің
ұзындығы
С
ү
=Шх3+Т
Т=1,30
Киіз үй
Киіз үйдің биіктік ҿлшемдері
диамет
Д
ү
=
Сү:3,1
4
радиусі
Рү
=
Д
ү
:2
Кереге
Һкер
=Ш:5
Үй
Һ
үй
=
(Һк+Уи) +
(Р
ү
-
Р
ш
)
Уық
УхУ=2(Р
ү
-
Р
ш
)
(Р
ү
-
Р
ш
)
Уық
иіні,
У
и
=
К:3
Ш
=4
1,27
13,30
4,24
2,12
0,80
2,52
2,10
0,27
Ш
=5
1,59
16,30
5,19
2,59
1,00
3,13
2,55
0,33
Ш
=6
1,91
19,30
6,15
3,07
1,20
3,72
3,00
0,40
Ш
=7
2,23
22,30
7,10
3,55
1,40
4,30
3,44
0,47
Ш
=8
2,55
25,30
8,06
4,03
1,60
4,89
3,90
0,53
Ш
=9
2,87
28,30
9,01
4,55
1,80
5,52
4,41
0,60
Ш
=10
3,18
31,30
9,97
4,98
2,00
6,06
4,86
0,67
Ш
=11
3,50
34,30
10,92
5,46
2,20
6,64
5,25
0,73
Ш
=12
3,82
37,30
11,88
5,94
2,40
7,23
5,70
0,80
Ш
=13
4,14
40,30
12,83
6,41
2,60
7,80
6,14
0,86
Ш
=14
4,46
43,30
13,79
6,89
2,80
8,39
6,59
0,93
Ш
=15
4,78
46,30
14,75
7,37
3,00
8,98
7,04
1,00
Ш
=16
5,09
49,30
15,70
7,85
3,20
9,58
7,50
1,07
Үлгіге алынған Маңғыстау ҿлкесіндегі алты қанат үйдің ҿлшемдері (Назарбек
үйі)
6,20
1,97
18,80
5,98
2,99
1,50
4,50
0,53
50
Үлгіге алынған Маңғыстау ҿлкесіндегі жеті қанат үйдің ҿлшемдері (Розаның
үйі)
7,13
2,27
20,15
6,68
3,34
1,54
4,60
0,57
Киіз үй сүйегін жасақтауға, сызбасын салуға қажетті сандық мҽндер
Ш
-
шаң.
шең.
Ұзын.
Д
ш
(Р
ш)
Һ
к
-
кер.
Биік
.
У
и
-
уық
иіні
Һ
к
+У
и
У
-
уық
ұзын
.
У+
У
и
Д
үй
(Р
үй
)
Р
үй
–
Р
ш
Һ
үй
4
1,27(0,6
3)
0,80 0,2
7
1,0
7
2,10
2,3
7
4,24(2,12)
1,49 2,56
5
1,59(0,8
0)
1,00 0,3
3
1,3
3
2,55
2,8
8
5,19(2,58)
1,78 3,11
6
1,91(0,9
5)
1,20 0,4
0
1,6
0
3,00
3,4
0
6,15(3,07)
2,12 3,72
7
2,23(1,1
1)
1,40 0,4
7
1,8
7
3,44
3,9
1
7,10(3,55)
2,44 4,31
8
2,55(1,2
7)
1,60 0,5
3
2,1
3
3,90
4,4
3
8,06(4,03)
2,76 4,89
9
2,87(1,4
3)
1,,8
0
0,6
0
2,4
0
4,41
5,0
1
9,01(4,50)
3,07 5,48
10
3,18(1,5
9)
2,00 0,6
7
2,6
7
4,80
5,4
7
9,97(4,98)
3,39 6,06
11
3,50(1,7
5)
2,20 0,7
3
2,9
3
5,25
5,9
8
10,92(5,46
)
3,71 6,64
12
3,82(1,9
1)
2,40 0,8
0
3,2
0
5,70
6,5
0
11,88(5,94
)
4,03 7,23
13
4,14(2,0
7)
2,60 0,8
6
3,4
6
6,14
7,0
0
12,83(6,41
)
4,34 7,80
14
4,46(2,2
3)
2,80 0,9
3
3,7
3
6,59
7,2
5
13,79(6,89
)
4,66 8,39
15
4,78(2,3
9)
3,00 1,0
0
4,0
0
7,04
8,0
4
14,75(7,37
)
4,98 8,98
16
5,09(2,5
4)
3,20 1,0
7
4,2
7
7,50
8,5
7
15,70(7,85
)
5,31 9,58
Киiз үй киiзі
Қой жүнi
Киіз тек қана қой жүнінен басылады.
Қой жылына екi рет
қырқылады. Қырқылу мезгiлiне байланысты жүндер жабағы жүн
(кҿктемгi), күзем жүн (күзгi) болып екiге бҿлiнедi. Киiз басуға күзем
жүн падаланылады.
51
Киіз басу барысында орындалатын жұмыстар:
Жүн тазарту. Жүнді мал үстіне жабысқан түрлі шҿптерден
тазартады.
Жүн жуу. Жүннің исін, кірін кетіру мақсатында үй ішінде
пайдалынылатын бау
-
басқұрлар тоқылатын жүнді жуып тазартады.
Жүн сабау. Жүнді иленбей, керіле жайып кептірілген жылқы
терісінен дайындалған тулақ үстінде сабайды. Сабау жасауға
жыңғыл секілді мықты, солқылдақ ағаш бұтақтары пайдаланылады.
Жүн түту. Жүн түту үшiн қазақтар ағаш, темiр тарақты
қондырғы пайдаланады. Тарағы болмай қалған жағдайда қолмен де
түте бередi.
Киiз үй сүйегiн
киiзбен жабу
ҽдістері
Қазақ киіз үйін жабатын киіз бұйымдарын түндік, үзік, туырлық,
іргелік деп бҿледі.
Түндік –
киіз үй шаңырағын жабатын
киіз. Тҿртбұрышты
пішіліп, шаңырақ диаметірінен 50
-
60 сантиметрдей молдау
жасалады.
Үзік
–
киіз үй сүйегінің шаңырақ қарынан бастап уық бойын
тұтас жабады. Уықтың иінін жабатын тұсы киіз үй сүйегіне сҽйкес
пішіледі.
Туырлық
–
кереге бойын жабады.
Іргелік
–
керегенің аяқ жағын жабады.
Киіз үйдің түндіктен басқа киіздерінің саны үйдің қанат санына
байланысты ҽртүрлі болады. Алты, жеті қанат үйлерде бір түндік,
екі үзік, тҿрт туырлық, тҿрт іргелік болады.
Киіз үй киіздері ешкі қылы, түйе шудасы қосылған мықты
жіптерден ызылған арнайы баулармен жиектеледі.
Киіз қалыңдықтары (10
-
15 мм) ҽртүрлі дайындалады. Үзік пен
туырлық жасайтын киіздер, уық бойымен, шаңырақ күлдіреуішімен
45 градус кҿлбеу жататын болғандықтан арнайы басылып, жаңбыр
суы ҿтпеу үшін қалыңдау жасалады. Ал туырлық пен іргелік
пішілетін киіздер жұқалау жасалса да жаңбыр ҿткізбейді.
Киіз үй шаңырағы түндікпен жабылады. Үй қанатының санына
қарамай түндік үйде біреу болады.
Киiз үй сүйегiн
киiзбен жабу
ҽдістері
3 түрге бҿлiнедi.
52
Бірінш тҽсіл.
Кҿп қанатты үйлерде киіз салмағын жеңілдету
мақсатында, киіз үйді жабатын киіздер үш бҿлек (үзік, туырлық,
іргелік) етіліп дайындалады.
Екінші тҽсіл.
Қазақ елінің кейбір ҿлкелерінде шағын киіз
үйлерді
іргеліксіз, тек қана үзiк, туырлық кҿмегімен жабады.
Үшінші тҽсіл.
Жалғыз туырлықпен жабылатын
киіз үйлер. Бұл
ҽдісті кҿп қанатты үйлерге пайдаланбайды. Бұл нұсқада туырлық
жерден шаңыраққа дейiн созылады да, шаңыраққа астасар жерiне
“қарақас” жалғанады. Қарақас қара
киiзден арнайы пiшiледi. Бұл
ҽдіспен аз қанатты үйлерді жабу тимдірек деп есептелінеді. Кҿп
қанатты үйлерге “қарақас” ҽдісін пайдалануға киіз салмағының
ауырлап кетуі мүмкіндік бермейді.
Киiз үй мұқтажына пайдаланатын киiздер мүмкiншiлiгiнше ақ
қой жүнiнен басылады. Сырты ақ, iшкi бетi боз, тiптi қоңыр, қара
қой
жүндерiнен дайындалатын кездерi де кездеседi.
Түндiк –
шаңырақтың шеттері сегмент формасында пішілетін
шаңырақ жапқышы. Күндiз үйге түсетiн жарық мҿлшерiн
шектеуге
кҿмектеседі, суықта үйге кiрер салқын ауа мҿлшерiн реттейдi. Үй
ішін жаңбыр мен қардан қорғайды. Салқын кезде үйге жағылған от
түтiннiң ауаға кедерiссiз шығуын қамтамасыз етедi.
Түндiк –
тҿрт бұрышты, шаршы етiп пiшiледi. Шаршының ҽр
жағынан шақпақ сүйiрлер кесiлiп алынып, шаңырақ формасына
келтiрiледi. Түндiк жиектерi екi
не үш есiлген жiптен ызылған
баулармен жиектеледi. Түндiктi ашып
-
жабу үшiн тҿрт бұрышына
тҿрт үш жіптен есiлген бау тағылады. Олар киiз үй белдеуiне
(белдеу арқан), шешiлуге ыңғайлы етiп iлмек түйiнмен байланады.
“Киiз үй түндiгінің тҿрт бұрышы жер шарының тҿрт жағына сҽйкес
келетiндей
етіліп,
киіз үй есігі шығыс жаққа қаратылып тігіледі,” –
дейтін деректерге жиі кездесеміз. Қазақ халқының мұсылман дінін
қабылдауына байланысты киіз үй есігін қыбыла жаққа қаратып тігу
де орын алған.
Түндік сҿзінің негізі “түн” сҿзінен туындайтын болар деп
пайымдауға болар.
Үзiк
–
киіз үйдің
шаңырақтан кереге басына дейінгі жерін,
немесе уық бойын тұтас жауып тұрады. Киіз үйді сегіз қанатқа дейін
екі, он екі қанатқа дейін үш үзікпен жабады. Кҿп қанатты үйлердің
бір үзігімен (киіз салмағын жеңілдету мақсатында) үш қанат кереге
жобасы жабылады. Үзіктің пішілуіне ерекше мҽн беріледі. Үйдің
сҽнді кҿрінуіне үзіктің уық иініне қонымдылығы үлкен ҽсер етеді.
Сҽнді үйлерде үзіктің үй ішінде кҿрініп тұратын бас жҽне орта
баулары термеленген құр баулармен безендіріледі. Жиектері
53
ызылған баулармен жиектеліп, сырт жағының тҿменгі етектеріне
дҿдегелер жапсырылады. Үзік жасалатын киіздердің сапалы
басылуына ерекше кҿңіл бҿлініп, үзіктің үйге жаңбыр суын
ҿткізбеуіне кҿп кҿңіл аударады.
“Үзік” сҿзінің мағынасы киіз үйді “қарақас” тҽсілінен (тұтас
киізбен), үйді бҿлшектеп жабуға ҽдісіне кҿшуден туындаған, үзілген
киіз мағынасын береді деп түсіндіруге болады. Киіз үй ҿзінің
эволюциялық даму кезеңінің алғашқы сатысында аз қанатты болып,
шаңырақтан жерге дейін тұтас киіздер, тұтас туырлықтармен
жабылған деп пайымдап, қанатының саны кҿбейген сайын киіз
салмағын азайту мақсатында ҽуелі үзікті ойлап шығарды, соңынан
іргелікті де пайдаланатын болған болар.
Туырлық
Қазақ халқының қасиет тұтатын сҿздерінің бірі –
туырлық. Бұл
сҿз алғашқы киіз үймен бірге жасасып келе жатқан сҿздердің бірі
болар деп ойлаймыз.
Киіз үй екінші не үшінші тҽсілмен жабылған кезде уықтың
иінінің ортасынан басталып іргелік киізге дейін, не жерге жеткенше
жабуға пайдаланатын киіз –
туырлық деп аталады.
Қой сойып жатырған кісі малдың іш майы тұтас болса
(шарбыланбай), жылқы қазысы қалың боп, қара еті кҿрінбесе
сүйсіне “туырылуын
-
ай” деп жатады. Осы мысалға сүйеніп, киіз үйді
алғашқыда тұтас туырлықтармен жапты деп есептеп, “Туырлық” сҿзі
тұтас деген мағынаны білдіреді ме деп ойлаймыз.
Іргелік
Іргелік киіздің іргеге ұстар бҿлігі, киіз үй іргесін жауып тұрады
деген мағынаны береді. Іргелік киіз санын кҿбіне туырлық санына
сҽйкестендіріп алады. Іргелікті түріп қою арқылы үй ауасының
алмасуын қамтамасыз етеді, желдетеді.
Соңғы кезде Қазақстанның батыс ҿлкесінде ҽппақ киіз үйді боз
топырақтан ажыратып, үйді кҿтеріп кҿрсету үшін іргелікті қара
жүннен басылған киізден жасайтын үлгі шықты. Үйдің тҿменгі, ірге
жағы ешкі
-
лақ сүйкенетін, тез кірлейтін жері болғандықтан да
іргеліктің қара түсі жарасымды болып тұрады.
Киіз есік (ши есік)
Киіз үйдің ағаш есігінің сыртынан шым ораулы шиден есік
ұсталады. Ол киізбен қапталынады да күнделікті тұрмыс тілінде киіз
есік аталынады. Киіз есіктің бас
жағы сүйірленіп бітеді де сол жерге
құр бау тағылып ол шаңырақ қары арқылы маңдайшаға бекітіледі.
Киіз есіктің орта тұсына сырт жағынан бау тағылып, ол белдеу
54
арқанға жел жаққа байланады. Киіз есіктің ішкі жағынан есік шиін
сақтау үшін ойылып сҽнделген
Киіз үй киіздерін дайындау
барысында орындалатын жұмыстар:
Қой қырқу
Жүн тазарту
Жүн сабау
Киіз басу
Киіз пісіру
Киіз пішу
Киіз тігу
Жүн түту
Жіп иіру
Жіп ызып бау жасау
Киіз жиектеу
Талдырмаш басу
Текемет басу
Киіз үй мүліктерінің атаулары
Бұл тараудың кейбір тараулары негізінен С.Қасимановтың
“Қазақ халқының қол ҿнері” (Алматы,, “Қазақстан”, 1995),
А.Қараұлының “Қазақ дҽстүрлі мҽдениетінің энциклопедиялық
55
сҿздігі” (Алматы, “Сҿздік
-
Словарь”, 1997) еңбектерінде келтірілген
сҿздіктерден құрастырылды
1.
Жүннен, жіптен дайындалатын киіз үй жиһаздары мен
дүнияларының атаулары
Айыл
Алаша
Арқан
Арқау
Асмалдық
Аяқ бау
Балақ бау
Белбеу
Белдемше
Бет перде
Бидайлық
Бұғалық
Бұйда
Бұйра
Бұршақ
Далбай
Делбе
Жабағы
Жаялық
Желі
Жеңсе
Жиек жіп
Жолақ
Жоламай
Жіп
Жіп
-
шулар
Кежім
Келеб
Керме
Кескек жіп
Кесте жіп
Кҿген
Кҿрпе
Күрде
Күлдері
Күлпара
Қалауыз
Қанар
Қарғы
Кҿкшік
Қаттама
Қатырғы
Қонышбау
Қоржын
Қос
Құйысқан
Құлақ
Құлақбау
Құндақ
Құр
Құрық бау
Қылшан
Қынап
Қырмызы
Лҽмке
Лыпа
Майлық
-
сулық
Миҽт
Ноқта
Нымша
Ҿпшін
Ҿрме жіп
Ҿрмек жіп
Талшық жіп
Тақия
Тоқыма
Шекпен
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sajin-nazarbekli-azati-kiiz-ji.html?page=6#Киіз_үй_киіздерін_дайындау____барысында_орындалатын_жұмыстар


2. Киізден жасалатын үй бұйымдарының атаулары
Ала сырмақ
Ақ киіз
Ақ сырмақ
Ақ текемет
Ақ қалпақ
Ас жаулық
Асмалдық
Ат жабу
Ауыт
Аяққап
Байпақ
Башлық
Белдемше
Бел киіз
Бесік киіз
Боз киіз
Боқша
Бүркей
Дорба
Дҿдеге
Есік киіз
Етік киіз
Жҿргек
Желқом
Жер тҿсек
Жер жастық
Жабу
56
Жаға
Жабасалма
Жаға
Жамылғы
Жеңсе
Жол киіз
Жоламан
Жауырхан
Жүк киіз
Жүн қап
Кесек киіз
Қом киіз
Күйек киіз
Кебенек
Кебежеқап
Киіз кҿрпе
Киіз қалпақ
Киіз күйме
Киіз кебіс
Киіз ұлтан
Кҿмкеру киіз
Кілем киіз
Кісе
Кҿпшік
Қара киіз
Қара сырмақ
Қара текемет
Қарала сырмақ
Қап киіз
Қайырма
Қамыт киіз
Қалауыл киіз
Қарпылған киіз
Қаттама киіз
Қамсау
Қатеп
Қобыз қап
Қолқа
Қол дорба
Қомша
Қоныш киіз
Қорамсақ
Қоржын
Қом
Қын
Қынап
Қырдысын
Құрым киіз
Құндақ
Масахана
Нымша
Оққап
Орамал
Орау
От киіз
От сырмақ
Ою
Ҿң киіз
Ҿре киіз
Сабақап
Саба
Сандыққап
Саулық
Сырма
Сырмақ
Түйе жабу
Тең киіз
Терлік
Тҿсек киіз
Тұс киіз
Тұмылдырық
Тұтқыш
Тірсек жең
Уыққап
Ұлтарақ
Үзік үй киізі
Үлек жабу
Ішпек
Ыс киіз жҽне т.б.
Алжапқыш
Бҿстек
Жайнамаз
Жамылғы
Желкен
Желінқап
Дорба
Дастархан
Дҿдеге
Жайма
Жалбағай
Желқом
Жейде
Кебіс
Кереге қап
Күйек
Киіз күпі
Кебежеқап
Қом
Кҿрпе
Қорамсақ
Құрым
Қын
Қынап
Талдырма
Түндік
Тақия
Тҿсеніш
3.
Киiз үйдiң бау
-
шуының атаулары
Баулары:
түндiк бау;
үзiк баулары:
бас бау
,
орта бау
,
етек бау
,
іш бау
,
сырт бау
57
туырлық баулары: бас бау
,
етек бау
,
іш бау
,
сырт бау
құр; басқұр; уық бау;
аспа бау; жел бау; іш сҽндiк баулары; есiлген
бау
;
ҿрiлген бау
;
ызылған бау; тоқылған бау
.
Арқандар:
белдеу арқан
;
бас арқан
;
қыл арқан
;
жүн арқан
т.б.
4. Киіз үй шилерінің атаулары
ақ ши
алаша ши
ши есік
киіз басатын ши
күзу шиі
қазан жапқыш
қар ұстағыш
қабырғалық
мал соятын ши
масахана
саба тҿсегіш
сақар ши
тұс ши
терезе жапқыш
ши қора
ши есік
шом
шым ши
ораулы ши
ҿре ши
шым ораулы ши
5. Ою
-
ҿрнекаттарына түсінік
“Қазақтар оюлар ҽлемінде ҿмір сүреді” –
деп, Ҽлкей Марғұлан
(67, Казахская юрта и ее убранства) айтқандай, қазақтар қолынан
шыққан нҽрсенің ою ойылмағаны, ҿрнек салынбағаны болмайды.
Ҿрнек аттары:
Айшық –
жарты ай бейнесiндегi ҿрнек.
Алақұрт –
ирек ҿрнек.
Ат ауыз –
ат аузына ұқсас ҿрнке.
Ашатұяқ
-
ҿрнек түрi.
Бағдар
-
ҿрнек түрi.
Баспа –
инемен тiккен кесте.
Батқы –
бедер.
Батырма –
былғары бетiне батырып салынатын ҿрнектер.
Бедер
-
ҿрнек, ҽшекей, нақыш, мҽнер.
Бедершi –
шебер.
Безеу
-
ҽшекейлеу, кҿркемдеу.
Бҿрiқұлақ –
қасқыр құлағына ұқсас ҿрнек.
Дайра –
оюдың бiр түрi.
Ебелек –
шыр айналған нҽрсенiң “ұршық басы” бейнесiн
кҿрсететiн ою, ҿрнек.
Егiз
–
жұптасып қайталанатын ҿрнектер.
Ендiрме –
шиде, терме
-
бауларда, кiлем
-
алашаларда
кездесетiн ою
-
ҿрнек аты.
Жауқазын
–
жауқазын ҿсiмдiгiнiң гүлi тҽрiздес ою
-
ҿрнек.
58
Кесте –
мата бетiндегi жiппен тiгiлген ҿрнек.
Кестелеу
-
мата бетiне жiппен ҽшекей ҿрнек салу.
Кҿз
-
ҽсемдеп жасалған дҿңгелек ҿрнек.
Күншығар –
күннiң шығу сҽтiн бейнелейтiн ҿрнек.
Қолтықша –
үшкiл ҿрнек.
Қосмүйiз –
қошқар, арқар мүйiзiне ұқсатып салатын ою
-
ҿрнек.
Қошқармүйiз –
қосмүйiз.
Мҽнер –
шеберлердiң бiр
-
бiрiнен ҿзгешелiгi, қолтаңбасы.
Нақыс –
ою
-
ҿрнек, нақыш.
Оймыш –
ағашқа, сүйекке, тасқа, метал бұйымдарға ойып
түсiрiлетiн бедер.
Ою –
сҽнделетiн нҽрсенiң бетiне түсiрiлген ҿрнек,
Тҿрткiл –
сүйiрлеу тҿрт бұрышты етiп салынатын ҿрнек.
Түйетабан –
түйенiң табанына ұқсас ою.
Ұшқалақ –
барлық ҽшекей iсiне тҽн үш мүйiздi, үш
тармақты, үш жапырақты ҿрнек.
Үркергүл –
кесте тiккенде, күмiс бедерлегенде үркер
жұлдызына ұқсас ҿрнек.
Шыбын қанат –
шыбынның қос қанатына ұқсас ұсақ
ҿрнек.
6. Киіз үй мүліктерін сҽндеуге пайдаланылатын
ою
-
ҿрнек атаулары
Ай
Айбалта
Айбас
Аймүйіз
Айшық
Алақан
Алақұрт
Аламыш
Алаша
Алтыбасар
Арпабас
Атауыз
Атерін
Атізі
Ашатұяқ
Айыртұяқ
Арқармүйіз
Баған
ҿрнек
Балға
Балдақ
Балта
Балық кҿз
Баспа
Батырма
Бастырма
Бедер
Безек
Бес дҿңгелек
Бес жапырақ
Бескүл
Бестемше
Бой ҿрнегі
Бота тірсек
Бҿрікҿз
Бҿріқұлақ
Бунақ
Бұрма
Бұтақ
Бүлдірген
Бүркҿз
Бүрме
Гүл
Гүлдірайхан
Дақ
Доға
Дҿдеге
Егіз
Ҿндірме
Ергенек
Жапырақ
Жармагүл
59
Жауқазын
Желі
Жетігүл
Жол
Жолақ
Жұлдыз
Жұлдызгүл
Жұлдызқұрт
Жүрекше
Жыланбауыр
Жіліншік
Ирек
Ирексу
Итемшек
Иттабан
Иттіс
Иық
Кавказ
Кҽрнез ҿрнек
Кемпірқосақ
Кеңірдек
Кҿз
Күмбез
Күн
Кҿпбұрыш
Кіреш
Қабырға
Қазмойын
Қазтабан
Қармақ
Қарта
Қиықша
Қоза
Қолтық
Қолтықша
Қосалқа
Қос дҿңгелек
Қос мүйіз
Қос құлақ
Қос тіл
Қос таңдай
Қос бұрым
Құмырсқа із
Қыркүйек
Құс жолы
Құсмұрын
Құсқанат
Құсқұйрық
Құстабан
Дҿңгелек
Ебелек
Қошқар мүйіз
Қырықмүйіз
Қысқаш
Құстұмсық
Қыршақбкас
Маралмүйіз
Масақ (башақ)
Мойнақ
Моншақ гүл
Мҿр
Мүйіз
Омыртқа
Ойма
Оймақ
оймыш
Он екі таспа
Ою
Ҿкше
Ҿркеш
Ҿріс
Ҿткерме
Райхан
Керегекҿз
Кҿбелек
Самұрық
Селебе
Селеубас
Су
Сыңарҿкше
Сырға
Табақ
Тақта (тақтай)
Таңба ҿрнек
Таңдай
Тарақ
Тармақ ҿрнек
Текемет ҿрнек
Терме
Теріс бұтақ
Тиек
Тоқпақ
Торкҿз
Тҿрткүл
Тҿртқұлақ
Тұмар
Түйетабан
Тырна
Тіс
Үркер
Үш құлақ
Үшкіл
Шақпақ
Шақша
Шапыраш ою
Шарбақ
Шаршы
Шатыраш
Шот ою
Шҿжебас
Шҿміш ҿрнек
Шиыршық
Шимай
Шыбын қанат
Шынжыр
Шыжбақай
Шыныгүл
Шытырман
Шырмауық
Шұжық
ҿрнек
Райхангүл
Сағат бау
Салпыншақ
Тұмарша
Тұмар тіс
Түлкібас
60
Түйемойнақ
Ырғақ
Ілмек
Ірбіт ҿрнек
тағы басқалары
7. Киіз үйдің жасау
-
жиһазы мен үй іші мүліктерінің атаулары
Үй мүліктері:
Киiз кiлем –
киiзден жасалған кiлем.
Киiз қап –
киiзден жасалған қап.
Киiз сырмақ –
киiзден жасалған
сырмақ тҿсенiш.
Қара
ошақ –
ұзақ ұсталған ошақ.
Қазан
аспа –
қазандық, ошақ.
Қасаба –
ошақтың үш бұтында болатын қайқы ілмек темір.
Қасаға –
ошақтың шеңбері.
Қауға –
құдықтан су тартатын теріден істелген ыдыс.
Қауға шаңбағы –
темірден жасалған шаңырақ тҽрізді қауға терісі
бекітілетін құрал.
Қобди –
кішкене шебер жҽшігі, сандықша.
Қож –
ірі малдың жаурын сүйегінен істелетін сҽнді күрек.
Қолқа –
жүк артқан түйенің тарту арқанының дҽл тҿске келетін
жеріне ҿткізіп қоятын жең сияқты киіз.
Қолақпан –
қол ағаш, қол шоқпар.
Қоржын –
ердің артына бҿктеріп жүретін екі басты шағын қалта
-
қапшық.
Қос –
шағын киіз үй.
Құман –
шойын шҽугім.
Құр
-
ҿрген не тоқыған жалпақ бау.
Құрсау –
1. Метейдің сыртына үш жерінен салынатын жұқа, жалпақ
темір
құрсау.
2. Сынған шайқұмандарды құрсаулау.
3. Ҿте ұзын уықтардың майыстырмау үшін салынатын теріс
құрсау.
Құты –
сауыт; мүйізден, түйенің табанынан, былғарыдан жасалатын
қалта, ыдыс.
Күйеу қазық –
үй артындағы жел арқан байланатын қазық.
Қияқты –
ұшы екі жүзді ҿткір найза.
Қырдасын –
киіз қесіндісі, қиығы.
Қылдырық –
кҽрі жіліктің жіңішке сүйегінен жасалатын тіс шұқуыш.
61
Кебежеқап –
кҿшкенде кебеженiң қажалып қалмауы үшiн
жасалатын арнайы қабы.
Кермелi тҿсек –
арнайы орнатылған бақандар арасына керiп
ұсталған тҿсек.
Кесек киiз
-
асылған күйiндегi тұтас киiз.
Қар бау –
уықтың қарына сҽндік үшін ілінетін бау.
Қаршы –
тҿсек
-
орын, кҿрпе
-
жастықтарды салып қоюға
арналған киiзден жасалған бұйым.
Тҿсенiштер: кiлем, сырмақ, алаша, текемет, тулақ, құрақ, тҿсек
кҿрпе, бiрсалар,...
Тұтынатын заттар:
керме, қоржын, аяқ қап, кесе қап, тұтқыш,
мойнақ, мес, торсық, келi, саба, шымылдық, орамалдар,
масахана
,
қоржын
,
кҿрпелер
,
жамылғылар
,
жастықтар
,
жапқыштар т.б...
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sajin-nazarbekli-azati-kiiz-ji.html?page=7#6._Киіз_үй_мүліктерін_сҽндеуге_пайдаланылатын____ою__-__ҿрнек_атаулары

title: Киізден жасалатын үй бұйымдарының атаулары


title: Ыдыс - Сайын Назарбекұлы Қазақтың киіз үйі

text:
Ыдыс
-
аяқ:
қазан, бақыр, ошақ, таба, ағаш аяқ, табақ, астау,
ожау, шҿмiш, елеуiш, құмыра, кесе
т.б.
..
Шаруашылық заттары:
иiн ағаш, метей, шаттауық, кҿсеу,
шымшуыр, қол диiрмен, самаурын, итаяқ, кҿнек, қауға, мес,
баспақ, шилер т.б.
Киіз үйдің ағштан жасалатын дүниялары:
тҿсек ағаш
,
жастық ағаш
,
сандық
,
сандықша, қол сандық,
шҽйсандық
,
кебеже
,
асадал, жүкаяқ, кебеже, ҽбдіре, жағлан,
қант тоқпақ, саба аяқ, піспек, астау, табақ, тегене, шара аяқ,
тостаған, ожау, қасық, күбі, ағаш шелек, келі, келсап,
адалбақан, піспек, былғауыш, дойбы, тоғызқұмалақ, ер т.б...
Кҿннен жҽне
теріден жасалатын бұйымдары:
қамшы, дойыр, торсық, саба, мес, ер, тулақ, тері бҿстек т.б.
Шаруашылық бұйымдары:
ошақ, арба, мосы
,
торсық
,
мес
,
мойнақ
,
асқазан
,
сүтқазан
,
кҿсеу
,
шаттауық
,
иiнағаш
,
самаурын
,
шҽйнек
,
кеселер
,
табақтар
,
зереңдер
,
құмыра
,
тас құмыра
,
жез құмыра
,
құман
,
жез құман, қырықтық, қырғыш, қайшы...
62
Этнографиялық пайымдаулар
1.
Киiз үй халықтың дҽстүрлi наным
-
сенiмiнде
Тндігіне қарылғаш ұя салған үй –
қасиетті үй.
Үйге дҽуіт кірсе –
үйге құт, береке орнайды.
Қазанның күйесі жанса қой басы ҿседі.
Ошақтағы отты үрлеп сҿндіру –
ҿз үмітін ҿшіру.
Бас киімді босағаға ілу –
басыңның бағасын кетіру.
Аяқ киіммен тҿрге шығу –
үй иесін менсінбеу.
Қонақтан бұрын астан ауыз тиіу –
үй иесінің міндеті.
2.
Киiз үй туралы мақалдар мен мҽтелдер
Келіні жақсы үйдің –
керегесі алтыннан.
Есіктен орын тапсаң тҿрге ұмтылма.
Ергенек кетсе, есіктен береке кетер.
Есік кҿргенді алма,
Бесік кҿргенді ал.
Баланың тентек болмағы үйінен,
Жігіттің тентек болмағы биінен.
Салқын үй –
салулы тҿсек.
Ұлы жол үйiңнiң табалдырығынан басталады.
Кiлемге бергiсiз алаша бар,
Ханға бергiсiз қараша бар.
Балалы үй –
базар,
Баласыз үй –
мазар.
63
Үйде оңбаған,
Түзде де оңбайды.
Астың дҽмiн тұз келтiрер,
Ауыл сҽнiн қыз келтiрер.
Атыңнан айрылсаң да,
Ер
-
тоқымыңнан айырылма.
Қатыныңнан айырылсаң да,
Қазан
-
ошағыңнан айырылма.
Қазан
-
ошағыңнан айырылсаң да,
Халқыңнан айырылма.
Үйде шешен –
дауға жоқ,
Үйде батыр –
жауға жоқ.
Үйің жаман болса, күйің жаман.
Босағаң тҿрдей болсын.
Сыйырға су кҿрсетпе,
Жаманға сый кҿрсетпе.
Жыртық үйдi жел табар,
Ҿтiрiк сҿздi шын табар.
Тату үйдiң бақыты тасыр,
Жанжалды үйдiң ырысы қашар.
Тҿрде отырып теріс сҿйлегеннен без,
Есікте отырып керіс сҿйлегеннен без.
Кедейді тер қысса,
Керегесін арқалап тауға шығады.
Қуыс үйден құр шықпа.
Бұраудың да сұрауы бар.
Тар бесік, тар босаға.
Азансыз молда болса да,
64
Қазансыз қатын болмайды.
Жауға барса ат ойнатқан Есет,
Үйге келсе құрт қайнатқан Есет.
Жаман үйден қосым артық,
Ақсақ ошақтан мосым артық.
Орман аралаған үйші болар,
Ел аралаған сыншы болар.
Ағаш бесіктен шыққан, жер бесікке түспей қоймайды.
Кҿршiң қолайлы болса, қораң кең.
Кҿршiңмен ұрыспай айырылыссаң
Ұялмай табысарсың.
Жақсының күнде бiр үйi кеңидi,
Жаманның күнде бiр үйi кемидi.
Аталастан ауылдас жақын.
Үйге кiрген жыланға да ақ құйып шығарады.
Жақсы қатын үй дҽулеті,
Жақсы шапан той дҽулеті.
Жақсы кҿршi тапқаның –
Мол олжаға батқаның.
Қонағын сыйлаған тҿрге шық дер.
Қазаннан қара нҽрсе жоқ,
Ассаң қарын тойдырар.
Қардан аппақ нҽрсе жоқ,
Ұстаса қолды тоңдырар.
Бiреудiң үйiн
жыға бiлгенмен тiге бiлмейсiң.
Қонағын сыйламаған –
Не баласын ұрады,
Не үйiн сыпырады.
65
Киіз үйдің жақсы болмағы ағашынан,
Ер жігіттің жақсы болмағы нағашыдан.
Қазаннан қақпақ кетсе,
Иттен ұят кетедi.
Жауда да бiр үйiң болсын.
Қонағым ҿз үйiңдi де ойлай отыр.
Үйдiң жылы
-
суығын
Қыс түскенде бiлерсiң.
Кiмнiң алыс
-
жақынын
Iс түскенде бiлерсiң.
Ерте тұрған ҽйелдiң
Бiр iсi артық.
Ерте тұрған еркектiң
Ырысы артық.
Үй болғанда кҿсеу де керек.
Үзіксіз үй болмас.
Қазанға түскен қайтып қапқа түспейдi.
Арық атқа қамшы жау,
Жыртық үйге тамшы жау.
Ит арық болса ауылдың намысы.
Қонақ келсе ет пiсер, ет пiспесе бет пiсер.
Ошақ сҽнi –
сыйластық,
Достық сҽнi –
қимастық.
Үйi жаманның күйi жаман.
Үйдiң кҿркi –
ҽйел.
66
Алғашқы қонақ соңғы қонаққа орын босатар.
Қонаққа кел демек бар, кет демек жоқ.
Ҿнерлi қонақ босағада қалмас.
Жаман үйдiң қонағы билейдi.
Құдайым би қылмасаңда би түсетiн үй қыл.
Бүлiнген ауылдан бүлдiргi алма.
Кҿсеу ұзын болса қол күймес.
Жолға шықпас бұрын серiгiңдi дайында,
Қонбас бұрын кҿршiңдi ойла.
От жағылмаған үй –
қора,
Кiсi келмеген үй –
мола.
Үй менiкi демеңiз,
Үй артында бiреу бар.
Ақ жаулықсыз үй –
жетiм үй.
Атасыз үй –
батасыз,
Анасыз үй –
панасыз.
Балапан ұяда не кҿрсе, ұшқанда соны iледi.
Келгенше қонақ үялар,
Келгесiн үй иесi ұялар.
Құс жеткен жерiне қонады,
Қонақ қалаған үйiне қонады.
Тату үйдiң тамағы тҽттi.
Қазан қайнап тұрса, ақыл сайрап тұрады.
Асы бар аяқ ҽдемi.
Құр аяққа бата жүрмес.
67
Кiсi кiрмеген үй
кҿрмен тең,
Iшiлмеген ас умен тең.
Тоқпағы күштi болса киiз қазық жерге кiрер.
Қайтып кiрер есiктi қатты жаппа.
Қонақ ырзығымен.
Кҿрпеңе қарай кҿсiл.
Есiктен орын тапсаң, тҿрге озба.
Ҿз үйiнде ою оймаған,
Кiсi үйiнде сызу сызады.
Жаман ҿз үйiне ҿзi қонақ.
Кҿрмегенге кҿсеу таң.
Баласы атқа шапса,
Анасы үйiнде отырып тақымын қысады.
3.
Киiз үй туралы жұмбақтар мен
жаңылтпаштар
Отыз омыртқа, қырық қабырға,
Бҽрін ұстап тұрған ауыз омыртқа. (киіз үй)
Бір нҽрсе ҿзі білік, іші қуыс,
Ол заттың сүйектері айқұш
-
ұйқыш.
Кҿзі бар жарқыраған тҿбесінде,
Жайса үлкен, жиса болды, бір
-
ақ уыс. (киіз үй)
Ана ауылдың бурасы,
Мына ауылдың бурасы,
Желкілдейді шудасы
.
(түтін)
Белдеуде бес ат,
Бесеуі де қасқа ат
.
(саусақтар)
Үй үстінде тҿрт шыбық,
68
Тҿртеуі де тең шыбық. (түндіктің тҿрт бауы)
Тұрса үйдей,
Жатса қояндай. (ертоқым)
Ҽкесі баласын кҿтеріп тұр,
Баласы бҿркін кҿтеріп тұр. (кереге, уық, шаңырақ)
Айдалада ақ отау,
Аузы
-
мұрны жоқ отау
.
(жұмыртқа)
Алпыс келін ат ұстап тұр,
Жетпіс келін жер тістеп тұр
.
(уық, кереге)
Иіледі ай құсап,
Жиырып алсаң бір құшақ (кереге)
Ала күшік үйді айнала жүгіреді,
Ақыры үйге кіреді. (басқұр)
Су кҿтерiп жүрiп келемiн,
Ҿзiм бiреуге мiнiп келемiн (иiнағаш)
Астында оты жалақтап
Тұрады үш аяқтап (мосы)
Ҽуелінде шҿп едім,
Жерге ҿскен кҿк едім.
Қолға түстім, жұлындым,
Сан жерңімнен буылдым. (ши)
Кҿк итім бар қабаған,
Арқаға киіз жамаған. (киіз есік)
Шешей отты кҿсеумен кҿседi,
Кҿсеумен кесек
-
кесек тезек теседі.
Құрақ құрап кҿрпе кҿктедi,
Қырық құрақ кҿрпе кҿктедi.
Бiр қыз кесте тiктi,
Кестесiн түсте тiктi,
Кешке тiктi.
69
Ҿзiм үшiн
ішiк iстеттiм,
Тысын тыстаттым,
түсiн түстеттiм.
Кҿже пiстi,
Кҿженi неше кiсi iштi.
Неше кесе iштi.
Ала
-
ала алашалар,
Тамаша олар.
Оған кiм таласа алар.
Алашаларды
Таба алса алар.
Шежiрешi кiсi шежiре айтты,
Iшiндегi шежiресiн шешiле айтты.
Шанақтағы шалапты,
Аспай
-
саспай пiстi.
Тҿкпей
-
шашпай iштi.
Үмiт түбiт түттi,
Түбiттi түтiп бiттi.
Қазыққа мал байланар,
Байланған мал жайланар.
4.
Киiз үйге қатысты ырымдар мен тыйымдар
Киіз үйге найзағай түспес.
Ата
-
енеңнің (қайнағаңның) тҿсегіне отырма.
Ата
-
енең (қайнағаң) жатқан жерге жатпа.
Атқа теріс мінбе.
Ауылға атпен шауып келме.
Адам ҿлімін естіртсең ол үйден дҽм татуға болмайды.
70
Бақаннан аттама.
Басыңды босағаға беріп ұйқтама.
Баланы ожаумен ұрма.
Балтаны аттама.
Бесікті ашық қалдырма.
Бесікті кҿрінгенге берме.
Бесікті сатпа.
Босағаға отырма (қызға).
Босағаға керiлме.
Босағаға сүйенбе.
Босағада тұрма.
Босағаны құшақтама.
Бос бесікті тербетпе.
Жастықты құшақтап отырма.
Жаңа туған баланың кіндігі қатқанша киіз үйдің күлін шығарма.
Күн батқаннан кейін киіз үйдің күлін шығарма.
Дастарқанды ашық қалдырма.
Дастарқанды баспа.
Дастарқанды қағазбен сүртпе.
Дастарқанды аттама.
Ескі сыпырғышты отқа жақпа.
Есікке керілме.
71
Есікті құшақтама.
Есікті теппе.
Есікті аяғыңмен жаппа.
Жас жұбайлардың тҿсегіне отырма.
Желіні аттама.
Кҿгенді аттама.
Жер
-
ошақтан аттама.
Жер
-
ошақты айналып жүгірме.
Итті теппе.
Итаяқты теппе.
Итке ожаумен ас құйма.
Киіз үйіңнің басқұрын сатпа, басың құралмайды.
Киіз үйдің басағасына кҽрі жіліктерді іліп
қойсаң тіл
-
кҿзден, пҽле
-
жаладен сақтайды.
Киіз үйдің белдеуінен ұстап асылма, ауруға кҿрінеді.
Табалдырыққа отырма, басың кішірейеді.
Туырлық киізді тілме, бүліншілікке кҿрінеді.
Кетік кесемен шай ішпе, ырысың азаяды.
Кҿсеуден аттама.
Күйеуіңнен бұрын жатпа.
Күлді баспа.
Күлді шашпа.
72
Күн батқанда сыпырғыңды далаға шығарма.
Күн шықпай күл тҿкпе.
Күректің басын жоғары қаратып қойма.
Күректен аттама.
Кірдің суын баспа.
Кірдің суын есік алдына тҿкпе.
Кісіден аттама.
Үлкен кісі жолын кеспе.
Ер кісі жолын кеспе (ҽйелдерге).
Кісіні саусағыңмен кҿрсетпе.
Қазанды тҿңкерме.
Қараңғыда киіз қақпа.
Құранды тҿмен қойма.
Құр ерге мінбе.
Құрықтан аттама.
Қыздың тҿсегіне отырма.
Малға теріс қарап мінбе.
Малдың сүйегін отқа тастама.
Маңдайшаға тҿбеңді тіреме.
Мойныңа белдеу салма.
Мойныңа жіп орама.
73
Оқтаумен бала ұрма.
Сүйекті отқа салма.
Сыпырғыны тҿрде қалдырма.
Табалдырыққа отырма.
Табалдырықты баспа.
Таңғы асты тастама, кешкі асты бақпа.
Тҿрге қарап жүреңнен отырма.
Тіліңді тістесең, үйіңе ашыққан қонақ келер.
Түнде айнаға қарама.
Түнде кір жайма.
Түнде түс жорыма.
Түнде тырнақ алма.
Түнде киіз үйдің күлі мен оты шығарылмайды.
Түндігіңе қарылғаш ұя салса дҽулетің артар.
Түнде үй сыпырма.
Үй айнала жүгірме.
Үйді айналма.
Үйге жүгіріп кірме.
Үйде отырған қонақтарды санама.
Үйге сыртыңмен кірме.
Үйде ысқырма.
Үйді сабама.
74
Үйдің босағасына сүйеніп тұрма, жалынышты боласың.
Үй есігін аяғыңмен түртіп ашпа, кемтар боласың.
Үйіңе келгенге үйдей ҿкпеңді айтпа.
Үйде үлкенге сыртыңды беріп отырма.
Үйге кірген жылан басына ақ құйып шығар.
Ыдысты теппе.
Ымыртта күл тҿкпе.
Нҽрестенiң табалдырыққа сүрiнгенi
-
үйге олжа кiргенi.
5. Киiз үйге қатысты
баталар, алғыстар, қарғыстар.
Шаңырағың биiк болсын,
Босағаң бер
i
к болсын.
Құдай ошағыңның үш бұтына берсiн.
Күл
i
ң тҿр
i
ңе шашылсын.
Бедеу
i
ң белдеу
i
ңе байлаулы болсын,
Қазаның ошағыңда қайнаулы болсын,
Ес
i
г
i
ң ашық болсын,
Қабағың жазық болсын.
Ошағың ойран болсын.
Шаңырағың ортаңа түсс
i
н.
Туырлығы тілінгір.
Түтіні түзу ұшпағыр.
Тҽңертең түндігі ашалмай қалғыр.
От басың, ошақ қасың аман болсын.
75
Үй ішінде ұйым болсын,
Үйіңде күнде жиын болсын.
6.
Қазақ киіз үйіне байланысты сҿздік
Абажа –
кебеженiң үлкендеу түрi; аюға құратын үлкен шарбақ;
қақпан; киіз үйдің шаңғырағы; бір жағы түпсіз су таситын күбі.
Абдыра –
зат сақтайтын сандықтың үлкендеу түрi.
Абылайша –
сұйегi шаңырақ, уық, есiктен, ал киiзi туырлық
пен түндiктен тұратын,
қазақтардың жорыққа ыңғайлаған үйi.
Адарғы –
ҿрмектің астыңғы жібі мен ұстіңгі жібін бҿліп
тұратын
жҽне астыңғы жіпті үстіне жіберіп, үстіңгі жіпті астына аударып
тұратын ҿрмектің аспабы.
Азат
–
керегенің ҽрбір екі кҿзінен кейін қалдырылатын, кҿк
ҿткізілмейтін, тесік тесілмеген кҿзін азат деп атайды.
Достарыңызбен бөлісу: |


Азат бас
–
керегенің артық жеке тұрған сыңар
басы.
Айдар
–
сандықтың құлып салатын кекіл темірі.
Ақбоз үй
–
бозғылт киізбен жапқан киіз үй.
Ақ ала орда
–
ақ киізді, ҽр түрлі түсті матамен оюлаған орда, киіз
үй.
Ақ орда
–
ақ киіз үй.
Ақ отау
–
кіші
-
гірім ақ үй.
Ақ сырмақ
–
тұтас ақ киіздің бетіне оюлап отырып ақ жиек басқан
таза
сырмақ.
Аран
–
киіз үй жасаушылардың ағаш сақтайтын қоймасы; дүкен.
Аран
сҿзінің негізгі мағынасы –
ор, зындан.
Арқалық
–
бесіктің арқалығы.
Арқан
–
жүннен, қыл арастырылған жүннен есілген жуан, мықты жіп.
Арқан есу
–
жіптерден арқан есу.
Арқау
-
ҿрмектің үстіңгі жібі мен астыңғы жібінің арасына кҿлденең
түсіп тоқылатын негізгі жіп.
Арпабас
–
қазақтың кесте ҿрнегінің бір түрінің атауы.
Ақ жайма –
ақ матадан жасалған тҿсек жабдығы.
Ақ шаңқан үй –
аппақ үй.
Ақ ши –
жүн орамай шидiң ҿзiнен тоқылған ши.
АқтаҚыр –
екi қанатты, екi үзiкпен жабылатын киiз үйдiң шағын
түрi. Қазақстанның солтүстiк
-
батысында малшылардың
уақытша баспанасы рет
i
нде пайдаланылған (35, 16 бет)
Ағаш тҿсек –
түнде жатып дем алатын жайлы тҿсек.
76
Ағаш үй
–
киіз үй.
Адалбақан –
ас iлетiн не киiм iлетiн кҿп бұтақты, кҿп ашалы,
сҽнделген ағаш кесiндiсi.
Алтын шаңырақ –
Отаның, туған елiң деген мағынада кҿп
пайдалынылатын теңеу сҿз.
Асмалдық –
ҽшекейлеген түйе жабу, түйе кежімі.
Астау
–
мол ет салатын табақ; мал
суаратын науа.
Асадал –
тамақ бұймдарын сақтайтын кебеже.
Алақаны –
қол орамалдың ұшына таяу екi жағы.
Алаша
-
ҽр түстi жiптен ҿрнектеп тоқыған бұйым, тҿсенiш.
Алты қанат ақ орда –
алты керегелi аппақ үй
.
Ас жаулық –
ас орамал, дастархан.
Аспа шам –
iлулi тұратын шам.
Аспалы бесік –
іліп қойылатын бесік.
Астар –
кҿрпенiң киiмнiң сыртқы қабатының астына салатын
мата.
Ас үй –
тамақ дайындайтын, тамақ iшетiн кiшiлеу киiз үй.
Атбайлар –
есік
алдына орнатқан сынтас, діңгек, мама ағаш; қораға
қоса
қалаған сүйеу, бұтақ, қазық.
Аттау
–
піспектің басына орнатылған сиыр мүйізінің ұшы.
Аяққұр –
жиналған кезде
керегенiң аяғын байлайтын құр,
аяқбау мiндетiн атқарады.
Аяқбау –
жинаған кезде керегенiң аяқ жағын буып байлайтын
бау. Аяқбау тiгулi үйдiң iргелiгiн керегеге жапсырып бекiту
үшiн пайдаланылады.
Аяққап
–
ыдыс
-
аяқ салатын киізден жасалған ҽшекейлі дорба;
керегенің аяғына кигізіп жинайтын киіз қап.
Ҽпкіш
–
күйкенте, иінағаш.
Ҽбдiре –
абдыра
.
Батырғы
–
ірі қараның жіліншік сүйегінен жасалатын, теріге
батырып ҿрнек салатын құрал.
Балдақ –
шымылдықтың бау ҿткiзетiн шығыршығы, iлгегi.
Бас арқан –
керегенiң орта шамасынан туырлықтарды керегеге
жапсыра байлайтын, үйдi желден сақтау үшiн
пайдаланатын бас арқан.
Белдеу арқан –
бас арқан.
Бақалақ –
күлд
i
реу
i
ш шыбықтарын қозғалтпау үш
i
н
пайдаланылатын кҿлденең қалақша ағаштар.
Бақан –
ки
i
з үйд
i
ң шаңырағын кҿтеруге арналған, б
i
р ұшында
ек
i
не үш тармағы бар ұзын ағаш сырық.
Бақанша –
шағын бақан.
77
Балашық –
керегел
i
к жел
i
н
i
ң қысқалауы.
Басқұр –
керегелер басымен үйд
i
айналдыра сҽнд
i
кке ұсталатын,
бояулы жiптен тоқылатын, ҿрнектi жалпақ құр.
Басар арқан –
желге қарсы киiз үйдiң үстiнен бастыра
қазықтарға байлайтын ұзын екi арқан.
Бау –
үй жабдықтарын бекiту үшiн пайдаланылатын жiптен
ширатылған, ызылған, тоқылған бау.
Аяқ бау –
керегенiң аяқ жағына тағылатын бау.
Бас бау
–
киiз үй туырлығы мен үзiгiнiң үстiңгi жағына тағылатын бау.
Жел бау –
дауылды желге қарсы сақтықпен байлап қоятын баулар.
Уық бау –
уыққа тағылатын бау.
Кереге бау –
кереген
i
ң басына да(сол жақ басынан) аяғына да (орта
тұсынан) баулар не құрлар тағылады.
Шет бау –
текемет, сырмақ секiлдi үй жиһаздарын iлу үшiн шетiне
тағылатын жiп баулар.
Бау
-
басқұр –
киiз үйдiң арқандары мен жiптерi, баулары мен
құрлары.
Бау
-
шу –
бау
-
басқұр.
Бау
-
жiп –
бау
-
басқұр.
Баулық –
жабдықтың бау тағуға арналған жерi.
Белбау –
белдеу арқан.
Белдеу –
белдеу арқан.
Бесік
–
жас баланы бҿлейтін ағаш тҿсек.
Бидай шүбiрек –
жастықтың iшкi жағындағы мамық салынатын
шүбiрегi.Бес қанат ки
i
з үй –
бес керегеден тұратын ки
i
з үй.
Босаға –
1. киiз үй есiгiнiң екi босағасы, маңдайша мен
табалдырық арасын жалғап, кiрер есiктiң тҿрт бұрышты
денесiн жасақтайтын, ағаштан жасалатын бұйым. 2. киiз
үйдiң есiкке таяу жағы.
Босаға майлау –
жастар
жеке отау кҿтергенде ауыл анасы жаңа
үйдiң босағасына май жағады. Бұл осы үй берекелi болсын
деген тiлектен туындайды.
Боқша –
киіз дорба; шҽкірттердің кітап, қағаз салып жүретін киіз
қабы.
Бҿгiре –
кiшкене шайсандық, сандықша.
Бҿстек –
жұмсақ жағын, жүнiн үстiне қаратып тҿсейтiн тҿсенiш.
Будам
–
жиып ораған жіп, қыл ішек (бір будам жіп, бір будам ішек).
Бұзаушық
–
қара сабын қайнатқанда кҿршіге, сарсу қайнатқанда
балаларға беретін үлес.
Бұрау
–
айналдыру, есу (арқан бұрау, түйенің бел арқанын бұрау).
Бұршақ
–
кҿгеннің желісіне ҿткізілген лақ, қозы байлайтын шағын
78
бүлдіргі жіп. Бір жақ басы түйіншек, екінші жақ басы –
ескен
жіптің тұйық ілмегі.
Бітпес –
бітпес оюмен ҿрнектелген киіз текемет, жиһаз.
Білектеу
–
тепкіден шыққан киізді ширату үшін ыстық су құйып
отырып білекпен жентектеу.
Босаға –
киiз үйдiң ошақтан есiкке қараған жағы босаға
жақ
болып аталады.
жүн сабауға пайдаланады.
Бҿстек –
иленген терiден iстелген тҿсенiш.
Бұйда пышақ –
жетелi ұзын пышақ.
Бұйым –
1. Мүлiк, зат, дүние, үй жиһазы. 2. Бұйым сұрау –
бiреудiң бiр нҽрсесiн қалап сұрап алу
.
Былғауыш –
тары, бидай қуырғанда араластырып отыратын
арнайы жасалатын үй шаруашылығының бiр құралы.
Бұйым
–
мүлiк, зат, дүние.
Бұлғауыш –
былғауыш.
Бiтпес –
бiтпес оюмен ҿрнектелген үй жи¿аздарының (текемет,
түскиiз, кiлем) нақышы.
Дағара
–
үлкен шұңғыл ағаш табақ; аузын дҿңгелетіп, бүйірін
шығара тіккен үлкен қап, қанар.
Далан
–
ауыз қора, есік алды.
Дарбаза
–
қақпа, есік, босаға.
Дастархан –
iшiлетiн астың астына тҿселетiн жайма.
Дастархан –
дастарханы мол, қонақжайлық.
Дастархан –
дастарханға шақыру, дҽм татуға шақыру.
Дастарханың мол болсын
–
бата, дҽулет
i
ң ассын деген т
i
лек.
Дҽндеку –
к
i
сен
i
ң оқшантаймен қатар тұратын былғары қалтасы.
Дебіске
–
мата бастырылып оюланған жеңіл сырмақ.
Деңбет (деңмент)
-
ҿрнекті белдік, күмістелген бұдырлы ҿрнек.
Дере
–
мал суаратын науаны кҿтеріп тұратын, басына жіп байлаған
тҿрт қазық.
Доғара
(дағара) –
қамыстан жасалған баспана, шошала (киіз үй
тҽрізді етіп
қамыстан жасаған баспана).
Дҿдеге
–
үзікті сҽндеу үшін сыртынан бастырылатын (киіз, мата)
ҿрнекті нҽрселер.
Дҿңбек
(жаңғырық) шабатын ағаштың, тҿс темірдің астына қоятын
кеспелтек жуан ағаш.
Дүние
–
нҽрсе, зат, мүкамал, мүлік, жиһаз.
Дүңгірлек
–
бітеу ағаштан ойып жасалатын ұзынша ағаш шелек.
Дырау
–
жуан қамшы.
Дың –
Ислам дҽу
i
р
i
нен бұрын болған сҽулет құрылысының б
i
р
79
түр
i
. Ол ки
i
з үйге ұқсас, қабырғасы бер
i
к тастан қаланған.
Дыңды тастан, к
i
рп
i
штен, балшықтан қалап, үст
i
ңг
i
еңсес
i
н
күмбезге не шошақ мұнараға айналдырады... (33 10 бет).
Ер
–
атқа салт міну үшін жасалатын жабдық.
Ергенек
–
сықырлауықтың маңдайша мен табалдырыққа
айналмалы жалғап тұратын арнайы тетігі.
Ергенек
–
киіз үйдің ши есігіне кҿлденең салатын тақтай, шарбақ.
Ергенек –
ру таңбасы
Еркек жіп
–
күзеуде болып, үнемі үске шығып отыратын ҿрмек жібі.
Еркек тас
–
диірменнің үстіңгі тасы.
Ерсі
-
ҿрмектің үстіңгі жібі, еркек жібі.
Есік бау
(кіндік бау) –
киіз үйдің есігінің сыртқы бауы.
Есу
–
жіп есу, шылбыр есу.
Еншi беру –
балсына малдан еншiсiн бҿлiп берiп, бҿлек отау
тiгiп беру.
Ерулiк –
екi ауылдың бұрын кҿшiп келгенiнiң соңғысына берер
қонақ
асы.
Есеп
-
таяқ
-
ҿрмек адарғысының алдында тұратын, бой жіптерді
санап
байлап қоятын таяқ.
Жабасалма
–
асығыста шаңырақ пен уықтан ғана тұрғыза салатын
киіз күрке.
Жанторсық
–
жолаушының қанжыға байлап жүретін торсығы.
Жан жіп
–
жорықта ҽрқашан қанжығада жүретін арқан жіп.
Жаппа
–
асығыс тігілетін күрке үй.
Жапсар
–
үзік пен туырлықтың түйіскен жері.
Жасау
–
ұзатылар қызжың енші мүлкі.
Жаяу шам
–
еріткен майға білте қойып жасаған шырақ.
Жабу –
нҽрсенiң үстiн бүркеп, шаң
-
тозаңнан қорғап тұратын
матадан
i
стелген жапқылар.
Жарғақ –
жас тҿлд
i
ң (қозы, лақ, бұзау т.б.) ерекше тҽс
i
лмен
иленген тер
i
с
i.
Жамшы –
бағалы матадан оюлап
i
стелген тҿсек жапқыш.
Жамылғы
–
жұқа матадан, ж
i
бек матадан
i
стелген жапқыш.
Жамылғыш –
б
i
р нҽрсен
i
жабу үш
i
н пайдаланатын бүркеу
i
ш зат.
Жасау
–
1. Үй мүлк
i
, дүниясы. 2. Қыз жасауы.
Жастық
–
i
ш
i
не құс жүн
i
н толтырып, сыртын тыстаған үй
жиһазы.
Мойын жастық –
жастықтың астына тасталатын қосымша жастық.
Жастық жапқыш –
жастыққа сҽнд
i
к үш
i
н жабылатын бұйым.
Жастықша –
к
i
шкентай жастық, кҿпш
i
к.
80
ЖаҚдан –
сыртын ҿрнектелген қаңылтырмен қаптаған сандық.
Жағылан –
былғарыдан
i
стелген ҽбд
i
ре, сандық.
Жастық ағаш –
жастықты би
i
ктету үш
i
н оюлап, ҿрнектеп
ағаштан жасалатын үй жиғазы.
Желбау
–
шаңырақтың екі жағына тағылып, жел күндері
қазыққа
байлайтын бауы.
Желкҿз
–
керегенің кҿзі (кең кҿз кереге).
Желі
–
мал байлау үшін қазыққа керілген арқан, кілем ҿрнегінің
негізгі
жіптері.
Жиек
–
сырмақтың, киіздің шеттеріне тігілетін жіп жиектер.
Жиғаз –
ки
i
з үйге қажетт
i
дүниялар.
Жозы –
ки
i
з
үй
i
ш
i
нде жерде отырып тамақ
i
шуге арналып
i
стелген аласа дастархан стол.
Жүк аяқ –
жүк астына қоятын тҿрт сирақты ағаштан жасалған
бұйым.
Жер ошақ
-
қазан асу үш
i
н жерден қазып дайындайтын ошақ.
Жасау –
ұзатылған қызға бер
i
лер мал мен дүния енш
i
с
i.
Жабық –
үз
i
к пен туырлықтың кҿлденең астасқан жер
i.
Жапсар –
үз
i
к пен туырлықтың т
i
г
i
нен айқасқан жер
i.
Жарма ес
i
к –
жарылып ек
i
жаққа ашылатын ес
i
к.
Жаялық –
жас баланы орайтын шүбiрек.
Желкҿз кереге –
үйдiң бағасын арзандату, сүйегiн жеңiлдету
мақсатында кереге кҿзiнiң үлкендетiлген түрi.
Жел арқан –
желбау.
Жел бесiк –
тербелмелi аспа бесiк.
Жҿргек –
жас нҽрестенi бесiкке бҿлегенде астына салатын
шүбiрек. Кұннiң салқын кездерiнде шүбiрек сыртынан отқа
қақтаған жабағы жүмен орап тастайтын болған. Оны да жҿргек
деп атаған.
Жуырхан –
кҿрпе.
Жүк –
үйдiң бiр
-
бiрiнiң үстiне жиналған дүниялары.
Жүк –
жүкаяққа . сандыққа жиналған теңдер мен кҿрпе
-
жастықтар.
Жүк –
арбаға, түйеге артылған үй заттары.
Жүн
–
мал жүні.
Жабағы жүн
–
қойдың кҿктемде қырқылған жүні.
Күзем жүн
–
қойдың күзде қырқылған жүні.
Ҿлі жүн
–
малдан ҿзі түскен, не кҿктемде жұлып алынған жүн.
Ұяң жүн
–
қылшықсыз жүн.
Жүндеу
–
кҿктемде кезінде күзелмеген түйенің жүнін жұлып алу.
Жiп
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сайын Назарбекұлы Қазақтың киіз үйі

text:
Сайын Назарбекұлы
Қазақтың киіз үйі
«Елорда»
Астана –
2005
2
Қазақтың қасиетті мұрасы
Жер бетінде Арктика мен Антарктидадан басқа құрлықтардың
бҽрінде далалық ҿңірлер кездеседі.Солардың ішіндегі ең кҿлемдісі
Еуразия қос құрлығында
–
шығысында Хинган таулары мен
батысында Карпат тауларының арасында керіліп жатыр. Бұл –
ұзындығы 7500
шақырым, ені 1500
-
1600 шақырым болатын байтақ
алқап(В.Г.Мордович “Степные экосистемы”.
Новосибирск, 1982. С.
18-
19). Адамзат ҿркениетінде ҿзіндік лайықты орны бар Еуразия
кҿшпелілерінің үш мың жыл бойы, бҽлкім одан да ұзақтау уақыт
аясында тербеліп ҿскен“тал бесігі”
,
–
міне, осы Ұлы Дала.
Жаңаша жыл санауға дейінгі I мыңжылдықта бастау алып, ХХ
ғасырға дейін тұяқ іліктірген кҿшпелі ҿмір салттың кіндік мекені –
Қазақстан аймағы. Қазақ халқы ХХ ғасырдың алғашқы ширегіне
дейін, дҽлірек айтқанда Кеңес ҿкіметі халық дҽулетін ҿктемдікпен
тҽркілегенге
(
конфискация
)
дейін негізінен
кҿшпелі ҿмір салтта
болды.
Қазақ халқының ең ұзақ уақыт аясында кҿшпелі ҿмір
салтта болу себебі, біріншіден, Еуразия Ұлы Даласының ең енді
тұсы Қазақ даласы болып табылады. Яғни, бұл дала бойлық
бойынша тербеле кҿшіп
-
қонуға, былайша айтқанда, табиғаттың
қатал құрсауынан сытылып шығып, жыл құсы сияқты мҽңгілік
кҿктемді қуалап отыруға мейлінше қолайлы еді. Екіншіден,
технократтық даму бел алғанға дейін қазақтың қуаң даласында
тіршілік үшін бірден
-
бір қолайлы ҿмір салт кҿшпелілік болды.
Үшіншіден, қазақ халқының бірыңғай ҿзімен тектес түркі
халықтарымен шекараласып, түркі ҽлемінің кіндік мекенінде болуы
да кҿшпелі ҿмір салттың тұрақтылығына себеп болды.
Кҿшпелі ҿмір салтқа бейімделу үшін кҿптеген алғышарттарды
игеру керек еді. Ең алдымен, уақыт пен кеңістікті игеру қажет
болды. Ҿйткені, уақыт пен кеңістік туралы тыным
-
түсінік
қалыптастырмай тұрып кҿшпелі ҿмір салтқа ойысу, бейнелеп
айтқанда, қайда барарыңды білмей тұрып жолға шыққандай
қайырсыз тірлік болмақ. Екіншіден, жыл құсы сияқты қатал табиғат
құрсауынан сатылып шығып, жүздеген
-
мыңдаған шақырым
кеңістік аясында үнемі кҿктем мен жазға ілесіп, мейлінше
ілкімдікпен кҿшіп
-
қонып жүру үшін қолайлы баспана керек еді.
Бұл қажеттілік дүниеге киіз үйді ҽкелді. Киіз үй кҿшпелі ҿмір
салттың негізгі алғышарттарының бірі болғандықтан ұдайы жетіліп,
ұдайы шыңдалып, ұдайы сҽулеттеніп отырды
.
Бұл ретте
,
киіз үйде
кҿшпелілердің ғасырлар бойғы ҿмірлік тҽжірибесінің
,
ой ҿрісінің
,
талғам
-
танымының жҽне шеберлік
-
шалымының ең жарқын айғағы
деуге болады.
3
Тал
бойына халықтың мыңдаған жылғы шығармашылық
ізденісін жинақтаған киіз үй жинамалы жҽне жылжымалы сҽулет
ҿнерінің үлгісі ретінде ҿзінің қайталанбас болмысымен қайран
қалдырады.
Ҿкінішке орай, халықтың мҽдени
-
рухани ҿресіне жақын айғақ
болатын киіз үй осы уақытқа дейін ҿз деңгейінде зерттелмей де,
насихатталмай да келеді. Осы олқылықтың орнын толтыруға
септігін тигізетін еңбектің бірі –
оқырман назарына ұсынылып отырға
“Қазақтың киіз үйі”
атты кітап болуға тиіс. Кітап авторы –
қазақтың
дҽстүрлі сҽулет ҿнерінің кҿрнекті шебері, белгілі ақын Сайын
Назарбекұлы
С.Назарбекұлының “Қазақтың киіз үйі”
атты
еңбегі екі кітаптан тұрады. Бірінші кітабында киіз үй туралы тарихи
деректер, оны дүниеге келтірген алғышарттар, киіз үйдің бітім
-
құрылымы
мен
этнографиялық
пайымдаулар
жан
-
жақты
қарастырылған. Ал, екінші кітапта киіз үйдің сүйегін, киізін, бау
-
шуын
жҽне шиін дайындаудың ҽдіс
-
тҽсілдері, халық тҽжірибесінің сырт
кҿзге аңғарыла бермейтін небір ғажайып сырлары сҿз болады.
Жалпы еңбектің эмпириалық
-
этнографиялық сипаты басым екенін
жҽне сонысымен бағалы екенін атап ҿткен жҿн. Автор, бұл ретте,
киіз үй туралы жазылған мұнан бұрынғы еңбектерде назарға
ілікпеген, киіз үйдің халық талғамындағы кҿптеген қасиеттерін ашып
кҿрсетуге кҿбірек мҽн берген. Мҽселен киіз үйдің сүйек бітіміне
қатысты қалыптасқан геометриялық үлгінің, яғни, канондық
үйлесімнің болатынын нақтылы мысал
-
формуламен дҽлелдеу
автордың терең ізденісінің жемісі екенін атап ҿткен абзал. Сондай
-
ақ, киіз үйге қатысты этнографиялық пайымдаулардың молдығы,
киіз үйдің ҽрбір мүше бҿлшегіне қатысты кҿрнекі суреттердің
молынан берілуі кітаптың мазмұнын байытып, ажарын аша түскен.
Сҿз жоқ, Сайын Назарбекұлының тынымсыз ізденісі мен халық
мұрасына деген қадір білер іңкҽрліктен туындаған бұл кітабы
оқырман жүрегіне де жол табатынына сенім мол,
Ақселеу Сейдімбек,
профессор.
4
“Қазақтың киіз үйі” атты осы еңбегімді сан ғасырлар бойы
халқымыздың қасиетті
қара шаңырағын көтерген барлық аталар
мен аналарға, әкем Сәрсенұлы Назарбек пен анам Қойшығұлқызы
Жаңылдыққа арнадым.
Сайын Назарбекұлы
Тарихи деректер
Ұлы Жаратылысты зерделеу, зерттеу барысында ақыл иелері
мен ғалымдардың кҿз жеткізген ақиқаттарының бірі, ол –
жер
бетіндегі тіршілік тірегінің “тұқым қуалақшылық” атты табиғат
құпиясы екендігі... Адам баласы мен олар құрған қоғамдар табиғат
ережесіне бағына ҿркендеген жағдайда олардың ісінің сапасы мен
рухани санасы ең жоғары нҽтижелерге жеткен.
Барлық халық тұқым қуалаушылық заңына сҽйкес ҿсіп
-
ҿнуге
тырысады, ҿз ана тілі мен ҿнері, ҿз болмысы мен ҽдет
-
ғұрпына
сҽйкес ұлт атанады. Дегенмен тарихта римдіктер мен советтіктер
деген
секілді
адамдар
қоғамы
болған.
Американдықтар,
россиялықтар дейтін ортақ аттары бар кҿп ұлтты елдердің ҿмір
сүріп жатырған мысалдары да бар. Бірақ сол қоғамға кіретін,
жаратылыс пен табиғат заңдылығын сыйлайтын, сол құдіретке
басын иетіндер ҽлгідей жалпы атты жамыла жүріп ҿз атағын, ҿз
болмысын сақтап қалуға тырысады. Ҽр ұлт –
табиғатқа берген
ерекше Тҽңір сыйы, ерекше жаратылыс.
Қазақ халқы да солай. Ҿрнектемей сҿз сҿйлемейтін, оюламай
зат ұстамайтын, қонақсыз
қолаңсып қалатын, той жасап бар
жиғанын шашқысы келіп отыратын, сол тойында ат шаптырып
палуан күрестіретін,
ақындарды айтыстырып жыр
-
терме кҿрмесін
ұйымдастыратын
ҽдеттері қазақты басқа ұлттардан ерекшелеп
кҿрсетеді. Қазақ халқының этнографиясын зерттеген басқа ұлт
ҿкілдері, кҿрнекті ғалымдар осы айтылғандарды айрықша атап
кҿрсетумен келеді. Сондай ерекшеліктерінен туындап қалыптасқан
қасиеттері қазақ халқының ҿзіндік ҽдет
-
ғұрыптары мен ҿнерін ҿмірге
ҽкелді. Осы кезде, Қазақстанда ҽртүрлі ұлт ҿкілдері тұрады,
сондықтан қазақстандықтар дейтін ортақ мҽдениетті, ортақ тілді
жаңа адамдар одағын қалыптастырамыз дейтіндер табылып жатса
олар римдіктер мен коммунистер қатесін қайталаған болар еді.
“Қазақ халқы
–
кең
-
байтақ республика жеріндегі ертеден
қалыптасқан кҿне мҽдениеттің тікелей мұрагері жҽне сол дҽстүрді
дамытушы, жаңғыртып байытушы” –
деп жазады Х.Арғынбаев,
“Қазақ халқының қолҿнері” атты еңбегінде. Сол тұжырымға: “Қазақ
халқы кең
-
байтақ жеріндегі кҿне мҽдениетті қалыптастырушы,
кҽзіргі қалпында сақтаушы жҽне тікелей мұрагері” –
деген сҿздерді
қосса, кҿшпелілер мҽдениеті мен қазақ халқының ара қатынасы
айқындала түсер еді.
5
Осы арада, ҽттеген
-
ай, үш жүз жылға жуық ҿзгенің боданы
болмағанда, жептіс жылдай ұлт пен ұлттық дҽстүрдің қас жаулары
билік басында болған ел құрамында ҿмір сүрмегенде сан мыңдаған
жылдар “сары алтындай қорытып, сары майдай сақтаған” ата
мұрасын сол қалпында келешек ұрпаққа жеткізер едік
-
ау деген
ҿкініш ҿзекті ҿртейтіні, еңсені езетіні рас. Дейтұрғанмен, шүкіршілігі
мен қанағаты мол қазақ халқының иманы мен арындай азаматтары
қай заманда да ҿнері мен ата
-
баба мұрасы атты қазанның қаңырап
қалмауына жұмыла еңбек етумен келіпті.
Басы бостандықтағы, еркі ҿзіндегі тҽуелсіз Қазақстан
Республикасының, жер иесі де, ел иесі де ҿздері болып тұрған қазақ
халқының осы кезеңі –
жоғалтқанын жоқтайтын, барын
берекелендіретін дҽл кезі.
Қазақ халқының ұлттық
ерекшелігін айшықтай түсер нҽрсесінің
ең бастысы –
киіз үйі. Қҿлҿнері мен дарыны, дүниетанымы мен
сұлулық туралы талғамы киіз үй бойынан айрықша айқын
танылады.
Белгілі жазушы
-
ғалым Ақселеу Сейдімбек: “Кҿшпелі ҿмір ...
даладағы ҿндіріс тҽсілінің шыңдалуы, ҿнім қорының молығуы сол
дала тҿсіндегі ел
-
жұртқа тҿңірегінен алапат
-
айбарын асыртып қана
қойған жоқ, сонымен бірге күн кҿрістің ұлы ырғағымен үндес салт
-
дҽстүрді, моральдық
-
этикалық қарым
-
қатынасты, ҿнердің алуан
түрін орнықтырды. Осылардың ішінде кҿшпелілердің сан ғасырлық
тҽжрибесі, ҿмірлік қажеттілігі, ой ҿрісі, талғам
-
танымы бір ғана киіз
үйдің бойына шоғырланғандай. Кҿшпелілердің сұлулық туралы
талғам
-
түсінігі, дүниені сұлулық заңдылықтарымен игеру мүмкіндігі
негізінен осы киіз үй арқылы кҿрініс тапты” –
дейді (43, 331 бет).
“Қай халықтың болса да рухани ҽлемі, ең алдымен оның
дҽстүрлі ҿнерінен кҿрінетіні мҽлім” –
деп, математикалық формула
секілді дҽл, дҽлел қажет етпейтін аксиома секілді тұжырымды етіп
түйіндепті, Ҿзбекҽлі Жҽнібеков (47, 10 бет)
.
Қазақ халқының дҽстүрлі қолҿнерінде сан ғасырдың тҽжрибесі
шоғырланып қана қоймаған, сонымен бірге ұдайы шыңдалып
отырған. Мұның бірден
-
бір тарихи сыр
-
себебі –
бертін келгенше
қазақтардың кҿшпелі ҿмір салтын тұтынуында еді. Ал, киіз үй болса
Еуразияның ұлы даласындағы эпикалық кҿшпелі ҿмір салттың
салтанат құруына бірден
-
бір мүмкіндік берген феномен болған.
Гоби, Алтай, Сібір Баяр тастарындағы, Қырымдағы табылған
тасқа қашалған суреттерден қазақ киіз үйінің ғұмыры тым ежелден
басталатыны байқалады. Археологиялық қазба деректерінен киіз
үйдің қола дҽуірінде болғаны анықталып отыр. Сондай деректерге
сүйенген кҿптеген зерттеушілер ҽзірге киіз үй жасы бес мың жылдан
ҽрі асып жығылады дейді.
6
...”Бағдаттан 920 жылы аттанған Ахмет ибн Фадлен бастаған
елшілік
Арал теңізі, Шалқар кҿлі, Ҿлеңті, Аңқаты ҿзендерінің
маңынан ҿткенде сол жердегі кҿшпелілер дҿңгелек киіз үйде
тұратынын айтып, киіз үйдің сол сияқты күрке, шатыр т.б. үйлерден
артықшылықтарын кҿрсетіп жазғандарына қарағанда, Х ғасырдағы
киіз үйлердің ХХ ғасыр басындағы қазақ киіз үйлерінен бір де бір
айырмашылығы жоқ екені байқалады. Сонда сол мың жылдықта
ешбір күрделі ҿзгеріске ілікпей, сол керемет күйінде сақталған
болса, онда сол қолайлы, жетістік дҽрежеге жету үшін қанша уақыт
керек болды?”... (38, 6
бет. Қазақ менталитеті: кеше, бүгін, ертең)
деген Досмұхамед Кішібеков ойында ақиқатқа жуық шындық
жатқандығы, қазақ халқының ҽлі оқыла қоймаған тарих беттерінің
кҿп екені байқалады.
“...Сол ҿлкені (қазіргі қазақ жерін) мекен ететін елдің үстіне үй
тігілген арбасын Ибн Батутта былай суреттеген: “Дҿңгелекті
құрылғыны олар “арба” деп атайды. Кҿп дҿңгелекті арбаның үстіне
тұрғызғаны –
бір
-
біріне қайыспен байластырылған ағаштардан
құрастырылған күмбез сияқты қаңқа” (Майдар Д., Пюреев Д. От
кочевой до мобильной архитектуры. М., 1980. 21 бет).
“...Олар тұратын үйлер ағаш кеспектерінен құрастырылып,
бұтақтармен шабақталған, тҿбесінде жоғары қарай мойнын созып,
ықшамдана түсетін оттықтікі сияқты дҿңгелек түтігі бар арба үстіне
орналастырылады да, үнемі аппақ болып жарқырап тұруы үшін
жүнге ҽк, ақ топырақ, сүйек ұнтағын қосып басқан ақ киізбен
қапталады екен. Үйлер мейілінше кең, ені 30 фут (1 фут –
0,3048
м.), дҿңгелектерінің арасы 20 фут болған. Осындай үйлі арбаға 22
ҿгіз жегілген”. (Гильом де Рубрук. Путешествие в восточные страны.
М., 1957,91 бет).
Ҿзбекҽлі Жҽнібековтың “Жолайырықта” кітабынан алынған
бұл деректер біздің кҽзіргі жерге тігіп жүрген үйлеріміздің бір
кездерде бір күнде пҽлен шақырымға қоныс аударып, бізді
шынымен “кҿшпелі” атандыруға септігін тигізгенін байқаймыз.
Жалпы “Киіз үй” атымен белгілі қазақтың ежелгі баспанасын
Шығыс Қазақстан аймағының қазақтары “кереге” деп те атай береді.
Киіз үйді “кереге” деген атпен атау ескі орхон
-
енисей жазбаларында
да кездеседі.
Қай елде де, қай заманда да ұлтымның ұлы боламын деген
ҽрбір саналы азамат ҿз елінің фольклорі мен этнографиясына
соқпай кете алмаған. Солардың арқасында бір замандарда тас пен
сазға таңба басып тарих қалдырған, келесі кезеңде, қорғасындай
қорытылған ой қортындысы мақал
-
мҽтелдерін, табиғи
дарынына
куҽлік секілді суырып салма айтысы мен ойша дастан жазып
7
жадына сақтай алған қазақ халқының ұлы тұлғалары бұ заман
ұрпақтарын мақтаныш сезіміне бҿлеуде.
Қазақ этнографтары туралы сҿз қозғасақ олардың алғашқы
тобына ҽлімсақтан бері кҿркем сҿзбен қазақ ҽдет
-
ғұрпын, тұрмыс
-
тіршілігін жырға қосқан аттары белгілі, белгісіз барлық ақын
-
жырауларды атап ҿтеуге болады.
Ҿзбекалы Жҽнібековтің құрастыруымен шыққан “Қазақстанның
алғашқы этнографтары” атты кітапта ел этнографиясына сіңірген
кҿптеген зиялы адамдар аты мен олардың еңбектері туралы
деректер келтіріледі.
М.Малышев мен В.Познанскийдың “Шыңғыс Уалиханов қазақ
мұрасын жинақтаушы этнограф ретінде” атты мақаласында,
Омбының ҽскери губернатырына Шоқанның ҽкесі аға сұлтан
Шыңғыс Уалихановтың жазған хатынан: “...ноябрь айының соңына
таман этнографиялық кҿрмеге қойылатын барлық заттарды жеткізіп
беруге тырысамын” –
деген, үзінді беріпті.
Аға сұлтан сол уҽдесін орындап 1866 жылы 12 декабрь күні
Кҿкшетаудан Омбы қаласына шаналы керуен жібереді де, Омбыдан
Шыңғыстың сенімді адамдары Түнғат Сҽукебаевпен Майқы
Сарымсақов Петербургке жеткізеді. Мақала авторлары Шыңғыстың
ҿз қолымен жазған кҿрмеге жіберілген заттар тізімен келтіреді. Бұл
мақалада кҿңіл аударатын бір нҽрсе, мақалада келтірілген жеті
бҿлмелі киіз
үй деген сҿздердің орнына жеті қанатты үй деп оқыған
дұрыс болар деп ойлаймыз (С.Н.).
Осы кітаптың 17 бетінде Шоқан туралы кҿптеген еңбектер
жазған И.Стрелковтың Шоқанның этнографиялық кҿзқарасының
қалыптасуы ҽкесі Шыңғыстың жетекшілігімен болған еді деп
кҿрсетеді. Шындығында Шоқанның достары мен замандастар да
Шыңғыстың қазақ этнографиясына кҿп кҿңіл бҿлгендігі туралы
деректер қалдырған.
Академик С.Зимановтың “Жҽңгір хан” атты мақаласынан
Бҿкей Ордасында 1845 жылға дейін хандық құрған Жҽңгірдің
патшалық Россияның мҽдени салада еңбек еткен білімдар
адамдарымен, университет профессорларымен хат жазысып,
қарым
-
қатынаста болғандығынан туралы мағұлыматтар келтіріп,
оның осы салада ұзақ жылдар бойы еңбек еткендігін дҽлелдейді.
Профессор И.П.Ивлев “Нарын құмның ұмыт қалған этнографы
жҽне оның еліне барған сапардан естелік” (40) атты мақаласында:
“...Салық Бабажановтың этнографиялық байқауларының ғылымға
ҿте бағалы деректер беретінін атап кҿрсетіп жҽне оның еңбектерінің
Орыс географиялық қоғамының кеңесінде талқыланып, жоғары баға
алғандығы келтіреді.
8
С.Бабажановтың қазақ этнографиясы туралы мақалалары
кезінде кҿптеген баспаларда жарық кҿрген. Сол мақалалар Орыс
географиялық қоғам кеңестерінде талқыланып, жақсы лебіздер
айтылған. 1861 жылдың 20 февраль күні Орыс географиялық қоғам
С.Бабажановты қоғамға мүшелікке қабылдағандығы туралы шешім
шығарады. Ерекше талантты, білімдар Бабажанов ҿліміне
қайғырып, атақты күйші Дҽулеткерей біздің заманымызға жеткен
“Салық ҿлген” атты жоқтау күйін шығарады.
Қазақ этнографтарының ішінде Шормановтардың орны бір
тҿбе. С.Ҿтенияздың “Ҽкелі балалы Шормановтар” (40, 73 бет) деген
мақаласында Муса Шорманұлы (1819
-
1884) ҿмірінің негізгі
мақсаттарының бірі қазақ этнографиясы болғандығын атап ҿтеді.
Оның ҿмір бойы ҿз ұлтының ауыз ҽдебиеті мен қолҿнерін
жинақтаумен ҿткенін сүйсіне жазады.
Оның жинаған деректері мен бұйымдары 1861, 1867, 1876
жылдары Москвада, Парижде, Санк
-
Петербургте ҿткен кҿрмелерде
ҿте жоғары баға алады.
Оның сол еңбектері ҽлі күнге Санкт
-
Петербург, Москва,
Гамбург, Омск мұражайларында сақтаулы. Ҽке ісін баласы
жалғастырады. Сҽдуақас Шормановтың “Аушы” атты ғылыми еңбегі
1907 жылы Қазан қаласында жеке кітап болып басылып шығады.
Садуакас Мусаұлының (1850
-
1928) еңбектері қазақ этнографтары
үшін ҽлі күнге ҿз құнын
жоғалтқан жоқ.
Филология ғылымдарының докторы А.Егеубай “Абубҽкір
Диваев” атты мақаласында: “Этнограф Диваев –
ғалым. Ол ҿз
еңбектерімен қазақ халқының рухани мҽртебесін жоғары кҿтере
алды, ұлттық мҽдениетін байыта түсті, ортаазиялық ҿркениеттің сан
қырын
ҽлемге паш етті деген баға береді (40, 82 бет).
Қазақ этнографиясы туралы ойланар ой, айтылар сҿз қазақтың
киіз үйіне соқпай ҿте алмайды. Кҽзіргі қазақ тілі –
сҿздік құрамы мен
тұрақты
тіркестері
жағынан
жҽне
олардың
мағыналық
(семантикалық) ҿрісінің кеңдігі мен стильдік түрленуі жағынан кедей
тіл емес. Солай бола тұрса да, жарық кҿрген сҿздіктер мен
анықтамалар деректерінің нҽтижесіне сүйенген зерттеуші қазақ
тілінің сҿздік құрамын орыс, ағылшын тілдерінің сҿздік құрамымен
қатарластыра алмайды. Қатарластыра алмайтын себебі –
орыс
тілінің сҿздік құрамында 120 мың сҿз болса, ағылшын тілінде 415
мың сҿз бар. Ал он томдық “Қазақ тілінің түсіндірме сҿздігінде”
небары 67 мыңдай ғана атау сҿз қамтылған (39, 3 бет).
Қазақтың киіз үйіне арналған бұл еңбекке, ҽдейі, қазақ тілі
туралы айтылған, қазақ тілін орыс, ағылшын тілдерімен салыстырар
жоғарыда келтірілген деректер келтіріліп отыр. Оған себеп кез
-
келген қазақ ұлты туралы, ұлт қамы туралы істелетін шаруа тек
9
қана қазақ тілінде сҿйлеуі қажет. Ҽйтпесе ол алдына
қойған
мақсатын орындай алмақ емес. Қазақтың киіз үйі туралы ҽңгіме ете
отырып, қазақтың киіз үй туралы айтқан сҿзін, ойлаған ойын, оған
арнаған ҿнерін сҿз етпей кету мүмкін емес. Жоғарыда айтылып
кеткен орыс, ағылшын, қазақ тілдерінің салыстырмалы сандарының
мҿлшеріне ой жүгірткен кез келген зерттушінің бірден байқайтыны,
ол –
қазақ сҿздерінің, тұрақты тіркестерінің жарлылығынан емес,
оның ҽлі толық жинақталмағаны. Сондықтан да қазақтың сҿздік
қоры салыстырылған тілдер алдында сыны кетіп, аяушылық туғызар
халге жетіп тұр. Осыған байланысты, кез
-
келген этнографиялық,
ұлттық салт
-
ғұрыптар туралы жҽне сол секілді еңбектер тек қана
ұлттық тілде сҿйлесе ғана ҿз міндетін толық атқара алмақ. Бұл
еңбек қазақ халқының киіз үйі туралы бола тұра киіз үй туралы
сҿздер мен тұрақты тіркестер туралы да қолынан келгенінше еңбек
етпек.
Қазақтың киіз үйі қазақ халқының ҿзімен бірге ҿмірге келіп,
ҿмір бойы бірге жасасып келеді. Демек қазақтардың киіз үйге
арналған ҽрбір сҿзінде, тұрақты сҿз тіркесінде, мақалы мен
мҽтелінде, алғысы мен қарғысында ҿзінің болмысы, дүние танымы,
суреткерлігі мен шешендігі жатыр деген сҿз. Мысалға бір ауыз
“күпекше” деген, кҽзіргі үй тігіп отырған шаңырақ иелерінің біразы
ұмыт қалдырған сҿзді алып қаралық. Бұл сҿз сҽндік үшін, уыққа
салбыратып байланатын, баудың арнайы дайындалатын бір кҿркем
қоңырау секілді нҽрсесі. Аталған атының бір нҽрсеге ұқсастығы үшін
қазақ халқын атам
-
заманнан (атам заманынан бері қарай) бері
айтылып келе жатқан тҿл сҿзінен айыру керек пе екен?..
Ұстаған нҽрсесіне, қоныстанған жеріне ғажайып дҽл, дҿп
басып ат қою –
қазақ халқының ғажап ҿнерлерінің бірі. Бірақ
кҿпшілік зерттеуші ғалымдар кезінде осы мҽселеге толық кҿңіл
аудармай, тіпті орыс тілділерге түсініктірек болу үшін (ҿз атын
кҿбірік, тезірек басқаларға таныту үшін)
еңбегін орыс тілінде жазып,
осы айтылып отырған мҽселені кенже қалдырды. Орыс тілінде
жазылған еңбектер этнографиялық түсінікпен қарағанда кейде
азды
-
кҿпті залалын да тигізіп жатты. Сондықтан да қазақ тілінің
байлығы жҿніндегі теріс түсініктер пайда бола бастады. Қазақ халқы
дұрыс сҿйлей білуді ең басты ҿнер деп есептеген халық. Олар
“ҿнер алды –
қызыл тіл” деген мақалын шығара тұрып, ата тілінің
қазіргі заман қажетін орындай алмайды
-
мыс деген жалған жала
жабыла бастады. Оны кҿбінесе орыс тілді қазақ ұлт ҿкілдері
пайдаланды.
Қазақ киіз үйі қазақ ұлтын құраған тайпалармен ҿмір бойы
бірге жасасып келді дедік. Сондықтан да біз киіз үй туралы сҿздер
10
мен сҿз тіркестерін іздестіріп, ерінбей
-
жалықпай жинастырып ала
алсақ ежелгі қазақ тілінің дҽмін тата алатын боламыз...
“Тарих –
жазу жүйесіне түскен деректер” –
деп анықтама
беріпті, қазақ халқының ұлы перзенттерінің бірі Сҽбит Мұқанов.
Қазақ халқының ҿзі
секілді, халықтың ұлттық, тұрмыстық,
мҽдени заттары да ҽлі күнге толық қағаз бетіне түсе алмай, ҿз
тарихын баяндай алмай, сол себепті жан
-
жақты сыйпатталып
тарихтан ҿз орындарын ала алмай жатыр.
Бұл ойдың бір мысалы –
қазақ халқының киіз үйі!..
Киіз үйдің бар екені атам
-
заманнан белгілі болса да, ол ҽлі
толық зерттеле де қоймаған, ол туралы ҽлі күнге мардымды ештеңе
жазылмаған, қазақ этнографиясының ақтаңдақтарының бірі десе
боларлық шаруа. Ҽсіресе киіз сүйегінің жасалу ережелері,
заңдылықтары туралы ҽңгіме етілмейді. Біз бұл еңбекте
қолымыздан келгенінше киіз үй сүйегін жасаудағы ҽлі күнге
анықтала қоймаған заңдылықтарды, сол заңдылықтарды туғызар
тұрақты сандарды іздегіміз келеді. Киіз үй –
қазақ халқының
болмысы!.. Осындай алдын ала жасалынған кҿзқарас арқылы осы
шаруаға кіріссек, дұрыс нҽтижеге қол жеткізерміз деген дҽме бар.
Қазақтың ұлттық сҽулет ескерткіштеріне кҿптеген зерттеу
жұмыстарын жүргізген сҽулетші Т.К.Басенов салынған күмбездерді
“қазақ халқы ҿнерінің кіші
-
гірім мұражайы” деп баға берген екен. Ал
киіз үй, ҽсіресе ҿнерлі кісінің жасақтаған киіз үйі, қазақ халқының
қолҿнерінің толық қанды мұражайы
.
Ҿмірді кҿркем ҿнер арқылы
сезіну, күнделікті тіршілік қажеттілігін ұлттық қолҿнер бұйымдары
арқылы қалыптастыру, кісіні ұлтжанды етіп қалыптастырмақ,
ұлтының ұлы етпек.
Ҿзбекҽлі Жҽнібеков “Олар алғашқылар еді” (40, 5 бет) атты
мақалалар жинағына жазған алғы сҿзінде С. Руденконың “қазақ киіз
үйі ҿзінің геометриялық бітімі мен сҽулеттік тұлғасы жағынан
кҿшпелі елдердің бірде бірі баспана жасау ҿнерінде одан ештеңе
оздыра алмаған” деген бағасын келтіреді.
С.Е.Толыбеков “17 –
20 ғасырлардағы кҿшпелі қазақтар
қоғамы” атты кітабында (46) 19 ғасырдың аяқ кезінде қазақ жерінде
болған А.И.Добромысловтың: “Қазақ киіз үйі қазақ байлығының
негізін құрайды. Бай қазақтар бірнеше үй тігеді” –
деп жазғаны
туралы ҽңгіме еткен..
Қазақ халқының тарихы мен этнографиясын кҿп зерттеген
ғалым Ҿзбекҽлі Жҽнібеков қазақ халқының болмысы мен
мҽдениетінің қалыптасу сатыларына қазақтың киіз үйінің тигізген
ҽсері аз болмаса керек деген ой түйеді. Демек, біздердің, кҽзіргі
ҿтпелі кезеңде тұрған қазақтардың сыңаржақ пікірмен киіз үйден
мүлдем бас тартуға, оны тек қана мұражай мүлкіне айналдыруға
11
жол беруге қақымыз жоқ. Ата
-
баба алдындағы борыш, олардың сан
ғасырлар бойы киіз үйге еткен еңбегіне деген құрмет біздерді киіз
үйдің бұ кезеңдегі қазақ халқының тіршілігіне, қала тұрмысына, кҿше
сҽніне, ауыл шаруашылығы мен ауыл ҿміріне, жол бойы бекеттері
мен
дҽмханаларға
пайдалану
мүмкіндіктерін
анықтауға
итермелейді.
Москвада, Европада сҽулеткерлік білім алып, қазіргі билік
басында отырған сҽулетшілер басшылыққа алар мемлекеттік құжат
керек. Авторы кім болса да (шет елдік болса да) салынатын кез
-
келген ғимраттың ұлттық ойы, пішіні, бедері болуға тиісті. Оны
сҽулетшілерге заң ғана міндеттей алады.
1913 жылдың ҿзінде Ахмет Байтұрсынов: “...тек қана ҿз тілінде
сҿйлейтін, ұлттық ҽдебиеті бар халық қана ҿз алдына ұлт боламын
деуге қақылы” –
деген екен. Біз Ахаңның сол дана ойына ҿз алдына
ұлт болып қалу, басқа ұлттар қойыртпағына түсіп кетпеу тек қана ҿз
ұлтының қолҿнерін, ұлттық ҽдет
-
ғұрпын сақтау арқылы іске
асатынын ескерте кетер едік.
Қазақ халқының жанашыр ұлдары бұл мҽселеге ертеден кҿңіл
аударумен келеді. 1892 жылы жаз айларында Сібір қырғыздарының
(қазақтарының)
орталығы
Омбы
шаһарында
кҿрме
ұйымдастырылады. Бұл кҿрмеге барлық ояздардан қазақтың киіз
үйлері тігіледі. Сол үйлердің алғашқылары болып Ақмола оязынан
Сағынайдың Нұрмағамбетінің жҽне Атбасар оязынан Жанайдардың
Мейрамының үйлері тігіліпті. Кҿрмені ұйымдастырушылар қазақтың
киіз үйін ғана кҿрсетіп қоймай, жалпы кҿшпелі халықтың, қазақ
халқының тұрмыс
-
тіршілігінен толық мҽлімет беретін, ұлттық
ерекшеліктерін бейнелей алатын, қазақ халқының қолҿнері мен
зергерлік шеберлігігін басқа ұлт ҿкілдеріне танысуға жағдай
жасайды /51/.
Шыңғыс Уалиханов баласы Шоқанға арнайы қайың ағаштан 10
қанат киіз үй жасатқан. 1865 жылы Шоқан ауылында қонақ болған
генерал А.К.Гейнс боялмаған қайыңнан жасалған мұндай сҽнді үйді
бұрын
-
соңды еш жерде кҿрмегенін таңдана жазған.
Ҽ.Х.Марғұлан еңбектерінде адай руынан шыққан Қаражігіт
Талпақұлы деген қазақтың киіз үйінің кереге бастары мен уық
алақандарының күмістеліп, сүйектеліп безендірілгені туралы
деректер бар.
19 ғасырдың бірінші жартысында Бҿкей ордасының ханы
Жҽңгір бірінші Николайға ғажайып сҽнді киіз үйді сыйға тартқаны
туралы П.Столянский естелік қалдырған
Ҽ.Х.Марғұлан Зайсан қазақтарының бірінші Николайдың
баласы Николайға сыйға тартқан үй нағыз ҿнер туындысы болған
екен деп баға береді.
12
1861 жылы Алмас деген қазақтың киіз үйі Париждегі
халықаралық кҿрмеге тігіледі.
Мерам Жанайдаров деген кісінің үйі 1876 жылы Петербургте
ҿткен ориенталистердің үшінші конгресіне тігілген.
Қазақтардың алғашқы құрылтайын тігілген киіз үйлер ішінде
бірінші жүлде алған Маңғыстаулық Тҽкенов Атабайдың киіз үйі, ол
кейін Алматыдағы ұлттық мұражайға қойылды.
Қазақтардың алғашқы құрылтайына тігілген киіз үйлер ішінде
жүлде алған Маңғыстаулық бақыт Бозжігітовтың үйі Елбасы
Нұрсұлтан Ҽбішұлына сыйлыққа тартылды.
Маңғыстаулық Назаров Тҽжік деген азаматтың киіз үйі
Астанадағы Президент мҽдени орталығына экспонат ретінде тігілді.
Ҽрине, атақты, тарихта аты қалған киіз үйлер саны біз санап
шыққан аз ғана тізіммен шектелмейтіні белгілі. Кейін осы кітапты
толықтырып, қайта жазып шығатын авторлар бұл тараудың беттерін
кҿбейте түседі деп сенеміз.
Кеңес ҿкіметі кезеңінде қой санын 50 млн басқа жеткіземіз деп
ұран тастап, ол ұранның киіз үйсіз орындалмайтынына кҿзі жеткен
басшылар алғаш рет Үштҿбе қаласында қазақтың киіз үйін
жасайтын киіз үй фабрикасын салды. Бірақ ол фабрика малшы
қауым сұранысын қамтамасыз ете алмады. Абзал Бҿкеновтің
“Кҿнеден жеткен киіз үй” (Соц. Казахстан, 22 наурыз 1991 ж
.)
мақаласындағы: “Үштҿбе киіз үйіне деген олқы кҿңіл...” –
деп, ол
фабрикадан шыққан киіз үй сүйегінің, киіздерінің қазақ киіз үйі деген
түсініктен аулақ жатқанына назырқайды.
Қазақ халқы киіз үйін тек қана баспана деп санамаған. Киіз
үйінің сҽні мен қасиетіне сенген. Бір
-
екі мысал келтіре кетелік.
Р.Отарбаевтың “Екі киіз үйдің тарихы” (Қазақ ҽдебиеті, 1988., 24
июнь) атты мақаласында жаңа таққа отырған орыс императоры 1
Николайға (1828 жылы) киіз үй сыйлау арқылы Жҽңгір Бҿкеев оның
ықыласын ҿзіне аударуға тырысса, Ҿтешқали Атаниязов пен Мақаш
Бекмұхамбетов секілді ұлт жанды азаматтар саф алтыннан
жасалған киіз үй макетін патшаға тарту етіп, орыстардың
қазақтарды
жаппай
шоқындыру
саясатынан
айнытқысы
келгенгендігі туралы деректер келтіреді.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Тҧмар - Сайын Назарбекҧлы

text:
Тҧмар:
Ата, сабыр етіңізші.
Қожаназар:
Ант етемін! Сені күйек байлар күз емес, осы жазға дейін
тӛсегіме салмасам ата
-
баба аруағы атсын мені!..
Тҧмар:
Ата, бізді кешіріңіз! Ант дегеніңіз ауыр нәрсе емес пе?
Қожаназар:
Күйек салар күзде жаңа түскен Шолпан емес, Ақшолпан атты
жас тоқал менің арқамды қасып, балтырымды сыйпап отыратын
болады. Мен соған ант етемін!..
Қожаназар жүріп кетеді.
Есберді:
(әкесінен бӛлініп жабықтан қайта сығалайды да рахаттана, жаны
жай тауып)
Менің әкем айтқан сӛзін жерге тастап кӛрмеген кісі. Енді сен
маған шеше болатын болдың. Мен сенің балаң боламын! Ақшолпан
атты Ақшешем менің!
(күледі).
Менің бұрын да екі шешем бар еді. Мен сені Ақшеше деп
атайтын боламын.
(күледі).
Шолпан:
Құдайым
-
ай! Ана кісінің екпіні қандай жаман еді? Кім екен ӛзі?
“Құлақтан кірген суық сӛз, жүрекке жетіп мұз болар” –
деген, тұла
бойым мұздап кетті ғой... Мына қасындағысы қандай жексұрын еді.
..
Жігіттер жабықты жабыңдаршы...
Жігіттер жабықты жабады.
Тҧмар:
Адайдың атақты байы Қожаназар деген кісі дейді.
Қасындағысы ерке баласы Есберді болса керек...
Шолпан:
Не дейді!? Ұят
-
ай! Әкемнің анттас досы, сыйлас құрдасы осы
кісі екен ғой?.. Ол екеуі бірінің сӛзін бірі жерде қалдырмайтын болса
керек...
Тҧмар:
Осы біздер бірдеңені қатты бүлдірдік
-
ау!
86
Шолпан:
мұңайып қалады
Жаңа ғана қуаныш кернеп тұрған жүрегімді ӛзім айтқан бір
ауыз сӛз семдіре салмаса игі еді... Қызуын ӛшіре салмаса игі еді?..
Тҧмар:
Қасындағысының әлгі шалды қалай қайрағанын естісең...
Шолпан:
“Бақ ӛзі ғана соқыр емес, ол қонған адамын да соқыр етеді“
дейтін сӛз естіп едім. Оның да, менің де, кӛзіміз болғанмен, басқа
қонған бақтан кӛр соқыр болып қалғандардан болармыз ба?
Тҧмар:
Қойшы, Шолпан! Неге торыға қалдың, соншама?
Шолпан:
Тараңдаршы! Кӛңілімнің қошы болмай кетті.
Жастар тарайды. Шолпан мен Тұмар қалады.
Тҧмар:
Біз бірдеңені бүлдірдік! Бүлдірдік! Жүрегім сезіп тұр!
Шолпан:
“Мысқыл, мысқылдың түбі мүшкіл” деген осы екен
-
ау!
Тҧмар:
Әншейінде ондайың жоқ еді, бүгін саған не болған? Сені бір
нәрсе итермелегендей болды.
Шолпан:
Шайтан итермелесе де, періште бастаса да болары болды...
“Кӛп асқанға бір тосқан” дегендей, ақыры кездескен болдым
-
ау! Әкем ол кісінің сұрағын қайыра алмайтын болса керек...
Тҧмар:
Үлкен кісі емес пе?
Шолпан:
Тұмаржан
-
ау! Біз 70 жастағы емес 27 жастағы ағаларды
шалдай кӛріп жүрген жопыз ба?.. Бірақ бізбен кім санасар дейсің?..
Әй, кім санасар дейсің, бізбен!
Тҧмар:
Арты осылай болатын болса сонда қыздарын не үшін
еркелетеді екен, бұ қазақтар?
Шолпан:
Соңы осылай болатын болғасын, қыздарынан алдын ала
сұрап жататын кешірімі болар ма?!..
Тҧмар:
Болашақ қатігездігіне кешірім сұрайтын болғаны ма?
Шолпан:
Қайран кӛреген аталар
-
ай!..
87
Қызын маңдайынан қақпай ӛсіретіні сол екен ғой!..
Бес күндік қызығы дейтіні де сол екен ғой!..
Шымылдық.
Екінші кӛрініс.
Қожаназар аулында
Шолпанның дӛрекі сӛзінен кейін Қожаназар асқа қарамай кетіп қалады.
Ас тарқағасын Мәсбатырға қызын айттырып құда жібереді.
Мәсбатыр Қожаназар жіберген құдаларға “бұл мәселені билер билігіне
салалық. Мен солардың шешіміне кӛнейін” дейді. Қожаназар да келіседі.
Қожаназар адай биі Орынборды шақыртады. Тӛбе басында Қожаназар,
Орынбор, Маната, Есберділер әңгімелесіп тұрады.
Қожаназар:
Орынбор! Шет
-
шепірін ӛзің де естіп жатырған боларсың.
Уақиғаның қалай болғанын Маната толық айтып беріп пе еді?..
Орынбор:
Айтты. Ел аузынан да естіп жатырмыз. Шолпан бүйдепті,
Қожаназар сүйдепті... Ай гулеп тұр!.. Елді берілген ас емес, осы
егестің арты кӛбірек қызықтыратын секілді.
Қожаназар:
Орынбор! Сәл нәрсе еді, бұл. Енді үлкен әңгімеге айналып
барады. Жас бала қателесті деп, мен одан да үлкен қате жіберген
секілдімін. Қазір ашу қайтып, ақыл жетті. Бірақ “аталар атымен ант
етемін” дегенім қиын болып тұр.
Маната:
Жоқ, Қожеке! Олай емес! Қыз сӛзі кӛргенсіздік болды. Енді ол
кӛргенсіз қызды тәртіпке шақыра алмасақ, онда Сіздің кісілігіңізге,
еліміздің елдігіне үлкен сын болатын түрі бар.
Қожаназар:
Міне бұлар осылай дейді. Қазір осылай дейді. Кейін не
дейтінін?..
Маната:
Қыз сӛзін қайталатып, дүйім елге адайларды келеке
еткізбеудің жалғыз жолы бар, ол –
ӛзіңіз берген антты аяғына дейін
жеткізу!
Есберді:
Тағы бір жолы бар! Біздің кӛш ұзағасын бір түнде келіп қызды
ӛңгеріп кету!
Қожаназар
:
88
Қызбаланба. Бұл мәселеге ендігі жерде тек намысты қару
етпей, оған ақыл мен парасатты да серік ету қажет болар.
Орынбор:
Дұрыс!
Қожаназар:
Мәсбатырға құда жіберіп едік. Бұл мәселені құдалық жолы
шешпесін, билердің билігі шешсін депті. Онысына да кӛндік.
Орынбор:
Бәрін де естідім. Бәрін де түсініп отырмын. Билер шешсін
десе, несі бар! Би атағымыз бар емес пе, белдесіп кӛрелік!
Дұрыстығымызды дәлелдеп кӛрелік...
Шымылдық.
Ҥшінші кӛрініс. Мәсбатыр аулында
Мәсбатыр, Фатима, Сұлтанғалилар кеңесіп отырады.
Фатима:
Қайным
-
ау не болды? Елге мазақ болатын болдық қой!
Қызымызды шал айттырып? Басынды ғой бұлар!..
Сҧлтанғали:
Шолпанжан артықтау кетіп қалды... Ондай мінезі жоқ секілді
еді?.. Ұят болды...
Мәсбатыр:
Ойда жоқта басымызға салмақ
тҥсетін
болды
-
ау!
Фатима:
Қызыңның билігі ӛз қолыңда емес пе? Қандай салмақ уайым
етіп отырғаның?
Мәсбатыр:
Ол Шолпанға әлгідей сӛз айтқанда тек қана малына сенген
жоқ. Ол маған да сенді. Ел алдындағы ӛз беделіне де сенді.
Фатима:
Ант етіпті дейді ғой!
Мәсбатыр:
Ие, сенің қызыңның тілі о кісіні ант еткізуге дейін жеткізіпті. Ант
еткені қиын болып тұр. Бірбеткей, беделді адам, антын орындап
шығуға тырысады. Араға кісі салғанға кӛнбейді.
Фатима:
89
Беделді болса беделді пайдаланатын жер аз ба?
Пайдалансын! Менің
Шолпанымда Қожаназардың не шаруасы бар?
Мәсбатыр:
Ай, әйелдер
-
ай...
Фатима:
Сіздер, еркектер! Әйел атын арқалап жүргендерді адам
-
ау
деп ойлайсыңдар ма, осы?
Мәсбатыр:
Ойламасақ саған аулымызды билетіп қояр ма едік? Осында
шақырып ақыл сұрар ма едік?
Фатима:
Шақырғаннан не пайда. Ақылдасқаннан не пайда. Бәрібір
ӛздеріңнің айтқандарыңды істейсіңдер де тынасыңдар.
Мәсбатыр:
Бәйбіше сабыр ет!
Ал, Сұлтанғали! Мен олардың жіберген құдаларын “билер
шешіміне салайық” деп қайтарып жібердім.
Сҧлтанғали:
Қиын болды ғой!
Мәсбатыр:
Бұл мәселені аяқтауды саған тапсырғалы отырмын. Мені бұл
шаруаның
шешімі
табылғанға
дейін
Қожаназармен
кездестірмеңдер.
Фатима:
Неге кездеспейсің? Ӛзің айтып райынан қайтармасаң, кім
қайтарады?
Сҧлтанғали:
Бұл егес басталғанда мен қастарында тұрдым ғой. Шолпанжан
артықтау сӛз айтып жіберді.
Мәсбатыр:
Ӛмір бойғы достығымызды мен қатты бағалаймын. Сӛзді
ӛздерің бітіріңдер. Айласын табыңдар. Орындай алмайтын шарт
қойыңдар.
Сҧлтанғали:
Сонда қандай шарт қоймақпыз? Қыз сұраймыз ба? Жер
сұраймыз ба? Мал сұраймыз ба?
Мәсбатыр:
Қыз сұрасаң бере салады. Оңай құтылады. Жер сұрама. Жер
сұраған жаулыққа шақырдым деген сӛз. Дұрысы артық мал сұрап
бетін қайтарыңдар. Бір қалыңның орнына бес қалың, жеті қалың
сұраңдар. Малдарың анадай болсын, мынадай болсын деп сӛз
туғызыңдар... Мен білмеймін... Сұлтанғали! Саған тапсырдым... Сен
осы істі шатақсыз тындыр.
90
Сҧлтанғали:
Бәріне кӛне берсе қайтеміз?
Мәсбатыр:
Әй сен кімнің биісің? Нағашыларыңа бүйрегің бұрып бара
жатқан жоқ па? Болды. Әуелден ойланып ал, орындалуы қиын шарт
қой! Құдайдың салғанын кӛрерміз. Құдай басқа салса кӛнерміз...
Фатима:
Ақсақал
-
ау! Кӛнермізің не? Жұлдыздай жалғызыңды қалай
қимақсың, жасы жетпіске жақындаған шалға? Баланың бақытын
байлап...
Мәсбатыр:
Шолпанға кім тең екенін жалғыз Алла біледі. Қызың дұрыс
жерге барса бір елдің анасы да, панасы да сол болар!
Қыз бақыты, ана бақыты деген ӛзімен жасты баламен аз күн
ойнау емес.
Фатима:
Қалай болғанда да он жеті мен алпыс жетіні қалай
теңестіресің? Теңеспейді ғой!
Мәсбатыр:
Естіп отырсың ғой. Сұлтанғали қолдан келгеннің бәрін істеуге
тырысар. Алдын ала пішіп болмас. Мен ашықтан ашық оған қыз
бермеймін деп айта алмаймын.
Фатима:
Неге жасқанасыңдар сол кісіден?
Мәсбатыр:
Жасқанбаймыз, сыйлаймыз.
Фатима:
Несін сыйлайсыңдар?
Мәсбатыр:
Еткен еңбегін сыйлаймыз. Кешегі аласапыран заманда
қалмақ
-
жоңғармен соғысу оңай шаруа болған жоқ. Соғысқа аттанған
сарбаздарға да, заман тарықтырған елге де байдың малы мен
батырдың қайраты керек болған еді. Қожаназардың жігері мен
жылқысы қажет болған еді.
Фатима:
Еліме пайдам тиді деп елдің баласына зиян салмақ па?
Мәсбатыр:
Әй, бәйбіше! Жауға мінер тұлпар ӛсіріп, оны мың
-
мыңдап
айдатқанда Қожаназар керек болған! Сарбаздарға азыққа деп отар
-
отар қойын айдағанда Қожаназар керек болған! Бір Байұлына емес
бар қазаққа керек болған! Енді не боп қалды?!
Сҧлтанғали:
91
Қожекеңнің еркелігін кӛтермейтін он екі ата Байұлыда кісі
табыла қоймас?...
Қожаназар:
Шолпанның
әке
-
шешесіне
еркелеуге
қақысы
болса,
Қожаназардың қазақ халқына ӛкпелеуге қақысы бар! Солай
бәйбіше... Ендігі жерде бұл мәселені қайта
-
қайта қозғай берме!
Фатима:
Онда мынау ненің ойыны?
Мәсбатыр:
Бұ да ойын емес. Баламның алдындағы әкелік міндетім!
Фатима:
Түсінікті болды...
Шымылдық
Тӛртінші кӛрініс. Билер шешімі
Беріш биі Сұлтанғали, адай биі Орынбор, Есберді және Ара би бас
қосады. Ара би мен Сұлтанғали қастарында қосшы жігіттері болады.
Ара би:
Ал, билер, ел біздерге сеніп бір істі тапсырған екен! Соны
аталар жолына сүйеніп, кейін билерге, мына біздерге кінә арта
алмайтындай етіп тындырсақ керек. Сӛзді кім бастайды?
Орынбор:
Үй иесісің ғой, сӛз баста Сұлтанғали!
Сҧлтанғали:
О не дегенің! Мен үйім деп сені қонаққа шақырып па екенмін?
Тып
-
тыныш отырған ел арасына жоқ жерден сӛз, жоқ жерден дау
тастап, лаңыңды тигізіп отырған ӛзің емес пе?
Баста сӛзіңді! Қалай сайрар екенсің?
Айт ойыңды! Қалай ақталар екенсің?
Орынбор:
Не дейді мына Сұлтағали? Би атың бар емес пе? Әңгіме
басында ӛзің болыпсың! Қыздарыңның кӛргенсіздігі үшін сол жерде
ӛзің ұялыпсың! Енді қалай мен кінәлі
бола қаламын?
Ара би:
Кӛштің байсал тапқаны, кӛкорайға қонғаны.
Даудың байсал тапқаны тӛрешіге барғаны –
депті ғой,
үлкендеріміз.
92
Бүгін біздер үлкендердің сол үмітін ақтап шығуға тырысалық.
Бұл басталып кеткен даудың байсал табатын күні –
бүгінгі күн екенін
естен шығармаңдар, билер!
Орынбор:
Дұрыс. Жақсы еске салдыңыз.
Ара би:
“Жауластырмақ жаушыдан, елдестірмек елшіден” деген.
Екеуіңді бүгін жүздестіргенде ағайын ауылдар осы әңгімеге
араздасып кетпесін деп жүздестіріп отыр. Екеуіңе ел атынан сӛз
бергенде ағайын арасы ажырасып кетпесін, түсініссін деп сӛз беріп
отыр. Осы мәселені шешуге, екі ел пайдасына шешуге деп жіберіп
отыр. Мені де сол үшін алдыртып, “ара би” атандырып отыр! Қалай
деп ойлайсыңдар? Мынау дауға шешім іздеу қажет пе?! Жоқ әлде
әркім ӛзімдікі дұрыс еді деп далаға лағамыз ба?..
Мен бұл шаруаның артында дау қалмағанын қалаймын.
Екі би “дұрыс, дұрыс” деп бастарын изеседі.
Ара би:
Дұрыс болса жӛндеріңе кӛшіңдер! Бірден ұстаса кеткендерің
мынау түйіліп тұрған түйінді шешу үшін емес, түйе
түсу үшін
жасалынған тірлік болады. Бұған не дейсіңдер?
Орынбор:
Ара ағайынның мақсаты да, сӛзі де осылай болса керек! Біздің
ондай ойға қарсы айтар ештеңеміз жоқ.
Сҧлтанғали:
Ей, адай! Барлық пәлені бастап жіберіп енді мүләйім бола
қалма! Сендердің жүріп ӛткен жерлерің дау мен жанжал! Сіздер
мыңғыртып мал айдағандарыңа мастанып бара жатырсыңдар!
Тасып барасыңдар!
Бастарыңның кӛптігіне мақтанасыңдар! Асып барасыңдар!
Орынбор:
Құрметті Сұлтанғали би! Бізге “қасқырдың аузы жесе де қан,
жемесе де қан” жаласын жауып отырсың!
Сҧлтанғали:
Қалай
-
қалай сӛйлейді! Бетегеден биік, жусаннан аласа бола
қалуын!
Орынбор:
Сұлтанғали би! “Жаптым жала, жақтым күйе” дейтіндей
сӛздерден аулақ болалық! Ондай сӛз әділет ойлаған кісінің, дауға
шешім табуды ойлаған кісінің сӛзі болмайды!
Сҧлтанғали:
93
Орынбор! Шыныңды айтшы! Берсе қолынан, бермесе жолынан
деп түйіліп отырсың ғой!
Ара би:
Жоқ, болмайды екен!
Біз бірден істің жӛніне кӛшелік!
Билер:
Кӛшсек кӛшелік.
Ара би:
Істің жӛніне кӛшер болсақ –
біз бір
-
ақ нәрсенің басын ашып
алуымыз қажет деп ойлап отырмын.
Ол –
Қожаназардың Мәсбатыр қызы Шолпанды ӛзіне
әйелдікке айттыруының шариғат жолы мен ата жолына қайшылығы
жоқ па?
Әуелі соны анықтап алу қажет! Не дейсің Сұлтанғали!
Сҧлтанғали:
Қожаназар бай Мәсбатырдың қызын ӛзіне айттыруға қақысы
жоқ еді. Олар, Мәсбатыр мен Қожаназар, ақыреттік достар!
Ақыреттік достар о дүниеде иманын да бӛлісетін жақын жандар!
Мұсылманшылық жолы солай дейді. Бұ дүниеде ақыреттік
достардан бір
-
біріне жақын ешкім жоқ! Досының қызын айттыруға
қақысы жоқ еді!
Орынбор:
Ауыз ашса сыр кӛрінеді,
Есік ашса тӛр кӛрінеді –
деген, Сұлтеке.
Ара би:
Сен не айтасың, Орынбор!
Орынбор:
Олардың дос екені рас. Бірақ дос пен дос бір
-
бірінің қызын
айттырмайды
деген
жоралғыны
қазақ
атам
айтпаған,
пайдаланбаған. Бір
-
біріне қыз беру –
жақындасудың, туыс болудың
ең тиімді жолы, ол. Қазақ халқы үйлену жӛнінде ешкімнен де үлгі
алмаған ел. Ал мұсылманшылық дегенің арабтар болса, олар
немерелерін бір
-
біріне бере беретін ел деп естиміз.
Сҧлтанғали:
Мен арабтардан үлгі ал деп отырған жоқпын. Мұсылманшылық
жолын айтып отырмын.
Орынбор:
Бұл құдалықтың мұсылманшылыққа да қайшылығы жоқ.
Мұсылманшылықта ақыреттік дос дейтіндер тіпті о дүниеде
имандары мен күнәларын тең бӛліседі екен. Бірақ ақыреттік дос деп
құран ұстасып анттасқандарды атайтын болса керек. Ал біздер
Қожаназар мен Мәсбатыр, құран ұстасып анттасқан екен деген сӛзді
естімеппіз.
94
Ара би:
Сұлтанғали! Мәсбатыр мен Қожаназар арасында әлгідей,
ақыреттік анттың, болған
-
болмағанын анықтаймыз ба, сонда? Не
дейсің бұған, Сұлтанғали би!
Сҧлтанғали:
Қажеті болмас!
Орынбор:
Мен де солай ойлаймын!
Ара би:
Демек, досы Мәсбатырдың қызын Қожаназардың ӛзіне
айттыруға бӛгет болар ештеңе жоқ деп есептейміз.
Орынбор:
Ол әуелден де талассыз нәрсе болатын.
Сұлтанғали би де басын изейді.
Ара би:
Сұлтанғали би! Мәсбатырдың қызын айттырып отырған жаққа
қыз бермейміз дейтіндей дәлелі бар ма?
Сҧлтанғали:
Жеке басына тағар кінәсі жоқ секілді.
Ара би:
Мәсбатыр бай бар билікті біздерге беріпті. Құдалық жолы ата
-
баба ғұрпына қайшы емес деп шештік.
Олай болса енді біздерге қыздың қалыңмалының жобасын
анықтау ғана қалады.
Орынбор:
Кейін созбидаға түсіп кетпес үшін қыздың ұзатылу тойының да
шамасын анықтай кеткеніміз дұрыс болар.
Ара би:
Сұлтанғали! Ендігі сӛз ӛзіңде!
Біз бір қыз қалың малының жобасын 90 тұсақ, 9 байтал деп
бағаласақ деймін. Заттай тоғыздарын ӛздері шеше жатар.
Күйеу мен қыз жасының алшақтығын салыстыра отырып бір
қалыңға қосарың қандай болмақ, Сұлтанғали?
Сҧлтанғали:
Шолпан қыздың сұлулығы мен ақылына қызықпаған бұл ӛңірде
ешкім қалмаған. Нағыз меңсіз сұлудың ӛзі! Сондықтан да қыз қалың
малы да ерекше болуы қажет. Мен Шолпанның қалың малы –
меңі
де бірдей, ені де бірдей 90 торы алаяқ байтал, 900 ақсарбас тұсақ
дегелі отырмын!..
Ара би:
Бұл он қыздың қалың малы емес пе?!
95
Орынбор:
Сұлтанғали би! Жоба дейтін бар емес пе еді? Тіпті ӛздерің
“Жайықтың суы қырық бӛшке” деп шамалап қойған жоқ па едіңдер?
Сҧлтанғали:
Бұл жиын маған ақыл айтатын жиын емес! Әлгі қалыңға
кӛнсеңдер құдаларыңды жібере бересіңдер! Болмаса кӛшіп бара
жатырған ел екенсіңдер, жолдарың болсын!
Орынбор:
Мал санының жобасыз кӛптігін есепке алмағанның ӛзінде меңі
де бірдей, ені де бірдей сонша мал табылмайды деп, әдейі
қашыртып отыр ғой! Бір
-
біріне сонша ұқсас малды бір байдың емес,
байтақ жатқан беріштердің бар малынан табылады деп
ойлайсыңдар ма?
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сҧлтанғали - Сайын Назарбекҧлы

text:
Сҧлтанғали:
Жетпіске жақын жасы бар болса!
Ӛзі ӛмір бойы қыз әкесімен дос, тамыр болса...
Баланың балалықпен айтқан бір ауыз сӛзіне шала бүлінсе...
Соған бола осындай әрекетке барса...
Тап сондай кісінің тағы біреуін анау ен адайыңнан таба
алармын деп ойлайсың ба?
Орынбор:
Мына бидің бұ не дегені?
Орынбор абдырап Есбердіге қарайды.
Есберді:
Сұлтанғали би!
Торықпаңыз, Адайдан ондай кісі де табылады!
Қорықпаңыз, соншалық мал да табылады. Той қамына кірісе
беріңдер!
Орынбор:
Әкең осы күзге дейін демеп пе еді?.. Әлгідей малды таңдап,
іздеп, сауын салып дегендей... Қанша уақыт керек!..
Есберді!
Ореке! Санын да келтіреміз, ӛңін де келтіреміз!
Сҧлтанғали:
Шырағым, сәл сабыр ет! Мен шартымды әлі түгел айтып
болған жоқпын! Ендеше, аты аталған мал дәл он бес күнде дайын
болуы шарт. Егер дайын болмаса бұл әңгіме енді қайтып
кӛтерілмейді деп серттеселік!..
Ара би бірдеңе дегісі келіп қомданады. Бірақ аузына сӛз түспей жан
-
жағына қарай береді.
Есберді:
96
Бәрі енді түсінікті болды. Орындалмас шартпен орнымды
сыйпатамын дейді ғой! Мәселе енді соған тірелсе қалғанын маған
жүктеңдер! Дәл он бес күнде қыздың қалың малы қораларыңда
болады. Содан бастап дәл он бес күнде қыздың ұзатылу тойы
тағайындалсын!
Орынбор:
Шырағым ойланып сӛйледің бе?
Есберді:
Мені ойсыз еді деп пе еді, біреу?
Орынбор:
Жоқ. Бірақ әлгідей малды...
Есберді:
Әкем неге ылғи торыалааяқ айғыр мен ақсарбас қошқарға
құмар десем, Алла Тағала әуелден бастап жүр екен ғой, оны, осы
іске! Қасиетіңнен айналайын!
Мына Сұлтанғали құда 90 торы алааяқ байтал, 900 ақсарбас
тұсақ деп отыр ғой... Мен үстіне тағы бір қыз қалыңын қосамын.
Шолпанның қалыңы айта жүрерліктей болсын –
99 торы алааяқ
байтал, 999 ақсарбас тұсақ болатын болады!
Сҧлтанғали:
(не айтарын білмей қалған кейіп танытады)
Тойға неге сонша асықтырдың?
Есберді:
Ӛмір бойы Тайсойғаннан басқа жер кӛрмеген беріш қызына,
болашақ шешеме, қазақтың кең даласын кӛрсетуге асығып
отырмын, мен!.. Біз биыл Шолпан шешеме жер кӛрсету үшін
Тұзтӛбе емес Орынборға
дейін кӛшетін боламыз!
Сҧлтанғали:
Елдің тойға дайындалуы қажет емес пе?
Ара би:
Сұлтанғали би! Бұлар сіздің бар айтқан талаптарыңа кӛніп
отыр. Асып түсіп отыр. Он бес күнде әлгідей малды дайындаудан,
тойға дайындалу қиын соға қоймас! Келіселік осыған.
Билер “болсын, болсын” деседі.
Есберді:
Қыз қалыңмалы түгенделген күннен бастап дәл екі жетіден
кейін әкемнің тойын ӛткіземіз. Бұл елдің жаратулы жүйріктері дайын
болар. Маған әкем бар малдың билігін беріп қойған. Ӛз малын ӛз
қуанышына шашамын.
Аламан бәйгенің бас жүлдесіне 99 байтал тігемін. Түйе
палуанға 33 байтал...
Ара би:
97
Дұрыс екен... Шашады екен... Шолпанжанның абыройын
асырайын деген екен!.. Олай болса тойды ел арасы қашықтамай
тұрғанда ӛткізіп алғаны да дұрыс.
Есберді:
Сіздер әлгідей малды
адайлар таба алмайтын болар деп қапы
қалып
жүрмеңдер! Тойларыңа дайындала беріңдер.
Сҧлтанғали:
Есберді шырағым! Сӛзің кӛтеріңкілеу екен. Егер келісілген
қалыңмалды кезінде жеткізе алмасаңдар, Мәсбатыр байдың
Шолпанының соңына сӛз еріткендерің үшін бір
қыздың қалыңы
шамасында айып тӛлейсіңдер.
Есберді:
Сіздер он қыздың қалыңмалын сұрадыңыз. Біз кӛндік. Біз тіпті
онға бірді қосып қыз бағасын арттыра түстік. Енді әлгі айтқан
айыбыңызға да кӛнелік. Аз болып жатса үстіне бір қозылы қой
қосалық!
Сҧлтанғали
:
(күліп жібереді)
Мына шайтан баланың ӛткенде әзілге айтылған бір ауыз сӛзді
әдемі пайдаланғанын қарашы.
Ара би:
Бұған да келіссеңдер біз барлық мәселеге шешім табылды деп
есептейміз! Солай болуға да тиіс еді. Ӛмір бойы кӛкірегінен бір
-
біріне деген достық пейілі кетпеген, бірінің дауы мен арын бірге
кектеген беріш пен адай ауылдарының іргесі енді бүтінделе түсетін
болды деп есептейміз дағы. Екі елдің екі басты байы араларына
жорға жүргізіп жатса ел достығы арта түспек.
Қолын жаяды
Ей, Жаратқан! Ей,
Ұлы
Алла Тағала!
Қабылдаған
осы билік шешімімізді елдің берекесіне жаза гӛр!
Тӛсек жаңартып жатқандардың бақытына жаза гӛр!
Екі ел ұрпақтарының татулығына жаз гӛр!
Аллаһу акбар! Беттерін сыйпасады.
Шымылдық.
98
Екінші бӛлім. Ару анты.
Бірінші кӛрініс.
Ақшолпан анты
Киіз үй іші. Мәсбатыр бәйбішесімен оңаша отырады.
Мәсбатыр:
Бәйбіше! “Қызым теңіне кетпеді” деген қате түсініктен
арылғаның дұрыс. Қожаназар бай сенің қызың түгіл хан қызына да
лайық адам.
Фатима:
Мен оның басын кемсініп отыр ма екем! Жасын кӛпсініп
отырған жоқпын ба?
Сәндікке, сұлулыққа құмар еді, балапаным! Енді не болды?
Әркімнің тісі тиіп мүжілген, шеті кетіліп, тоза бастаған жарық ағаш
тостақтың қасына қойылған сырлы зереңдей болып, қалай отырар
екен, Шолпаным
-
ай менің! Ақшолпаным
-
ай!
(кемсеңдеп жылай
бастайды)
Мәсбатыр:
Бәйбіше! “Әркім сүйгеніне сәлем береді” демейтін бе еді,
аталарымыз. Қожаназар пейілі сенің қызыңа түссе, оның бізді ӛзіне
тең санағанынан болар.
Алты алаш құрметтеген азаматты біз де құрметтелік..
.
Қызметші әйел Ажар кіреді.
Ажар:
Қожаназар бай түсіп жатыр.
Бәйбіше:
Отағасы! Онысын қай жолға сыйғызасың, енді?
Мәсбатыр:
Жігіттерге айтыңдар! Бірден осы үйге кіргізсін.
Ажар шығып кетеді.
Бәйбіше! Енді о кісінің әр ісінен олқылық, әр сӛзінен оғаштық
іздеуден сақтан!
Фатима:
(кекесінмен)
Тойы ӛтпей жатып, болашақ күйеу балаңды баса кӛктетіп,
бірден үстіңе кіргіземісің?
Мәсбатыр:
Ол күйеу бала емес! Ол Алты Алаштың Қожаназары!
99
Тоқтал осымен! Жау жағадан алғанда, ит етектен аладының
кейпіне түспе, енді!
Фатима:
Етегіңнен тартып қайтейін. Сӛздің реті дағы. Ауызға түскесін
айтылып жататын. Іштегі ыза дағы, адамды құстырып отыратын.
Үйге Қожаназар мен Маната кіреді. Сәлемдесіп тӛрге озады.
Маната:
Мәсбатыр аға! Бұрын аға деуші едік, енді құда дейтін болдық.
Құда, Құдағай амансыздар ма?
Мәсбатыр:
Аманбыз.
Қожаназар:
Мәсбатыр! Бар ӛмірімізді екеуміз барлық байұлына адай
-
беріш дегізбей, арбаның алдыңғы дӛңгелектеріндей ажырамай,
қалған ағайындарға үлгі боп, ауыздың бірлігіне, елдің тірлігіне еңбек
етіп келіп едік. Ашу үстінде, намысқа шауып, ақыры құрдасың
осыған жетіпті. Мәсбатыр, айтшы! Құрдасым едің! Жекжатым едің!
Шыныңды айтшы –
маған ӛкпеңнің жобасы қаншалық?
Мәсбатыр:
Егер нағыз шынымды білгің келсе –
шынымды айтайын! Менде
саған деген ешқандай ӛкпе жоқ!
Қожаназар:
Сонда нең бар?
Мәсбатыр:
Ел
-
жұртымның, қызымның кӛңілі үшін қолымнан келгенінше
қарсы болып жүргенім рас. Бірақ менің ол қылықтарым жұрттың
кейінгі ӛсек сӛздерінен қашқан амалсыздық болатын.
Қожаназар:
Алла разы болсын, досым! Мен саған ризамын, Мәсбатыр!
Мен бұл сӛзіңді ӛле
-
ӛлгенше ұмытпаспын!
Енді менің бір сұрағым бар. Шолпаныңды шақыршы. Оған әке
-
шешесінің алдында айтар бір ауыз сӛзім бар еді.
Мәсбатыр:
Ол қандай сӛз?
Қожаназар:
Ол сіздердің алдарыңызда қызыңа айтылатын сӛз.
Мәсбатыр:
(бәйбішесіне)
Баланы шақырыңдаршы.
Фатима шығып кетеді.
100
Қожаназар:
Мәсбатыр! Жалған намысқа шауып біраз жерге барып
қалғанымды байқамай қалыппын. Сол кезде Шолпанның сенің
қызың екенін де, ӛзімнің алпыстың асуынан асып кеткенімді де
естен шығарыппын. Кешірім ӛтінемін.
Мәсбатыр:
Сұлтанғали қалай болғанын айтқан. Баладан да үлкен қателік
кеткен екен. Сол сӛздерді Шолпанның аузына шайтан салды ма,
әлде періште салды ма, ол белгісіз. Алланың жазмышы солай
болар. Кешірім сұрап қайтесің, жаратқан алдында пиғылың ақ болса
болады дағы.
Қожаназар:
Мені қинап жүрген біздің осы бірінші кездесуіміздің жӛні еді.
Достық пейіліңді сақтап қалғаныңа, мына сӛзіңе дән риза болып
отырмын, Мәсбатыр!
Мәсбатыр:
Қожаназар! Менің де сенен сұрар кешірімім бар еді... Қыздың
қалың малы шамадан тыс болды демегейсің. Бұл таласта менің мал
іздемегеніме сен. Менің сенен ӛтінішім осы болмақ.
Қожаназар:
Оған сенімдімін.
Мәсбатыр:
Олай болса екеуміз түсіністік деп есептейміз дағы! Келгенің
дұрыс болды
-
ау! Дұрыс
болды
-
ау!
Қожаназар:
“Жақсының алды жайлы” деген осы дағы!
Үйге Фатима мен Шолпан кіріп, отырады.
Мәсбатыр:
Қызым! Қожаназар бай сенің алдыңда айтатын бір ауыз сӛзім
бар еді дегесін шақыртып отырмын.
Ал, Қожеке! Ол не сӛз еді? Айта беріңіз.
Қожаназар:
Шолпан шырағым! Үлкендіктің ӛз ерекшеліктері болады.
Солардың бірі “үлкеннің сақалын сыйлау” деп аталатын еді.
Ӛткенде ел алдында сол қасиет тұтып жүрген сақалымызды
қошқардың күйегіне теңеп мені сабамнан шығарып жіберген сен
едің. Сенен бір қателік кетті.
Шолпан ыңғайсыздана шешесіне қарайды. Шешесі тӛмен қарайды.
101
Үлкендіктің тағы бір белгісі –
“сабыр сақтау” деп аталатын. Мен
сенің сол сӛзің үшін қатты кектенгеніме, қатты кеткеніме ӛкініштімін.
Сабыр сақтай алмағаныма ӛкініштімін. Менен бір қателік кетті.
Мына әке
-
шешеңнің алдында сол қателігімді мойындап, сенен
де, бұлардан да кешірім ӛтінгелі келіп отырмын.
Мәсбатыр:
Шолпанның да балалығы болған ғой. Әлгідей ауыр сӛзді
әкесіндей адамға қалай айтты десеңізші.
Қожаназар:
Екінші айтарым –
сен қызықты алдан күтетін жас едің. Сол
үмітіңді екі әйелдің үстіне кіргізіп, сенің арманды қызығыңды
ӛшірмейін дедім.
Фатима:
Алла! Иә сәт!
Қожаназар:
Мен –
бар қызықты артымда қалдырдым деген қарт едім. Егер
ӛзің қаласаң осы сәттен бастап сенің басың, менен,
бос. Мына әке
-
шешеңнің алдында айыбымды тӛлеймін де, қалың малымды қайтып
аламын.
Мәсбатыр:
Апырым
-
ай, ә...
Қожаназар:
Тек қана менің әлгі сӛзге қосарым –
менің бұл шешімімді
қалың малды ауырсынып айтып отыр деп түсінбеңдер!
Мен ұзақ жыл тамыр болған Мәсбатыр құрдасымның қызы
Шолпанның аз күн кӛрер жастық шақ қызығынан айырмайын дедім!
Мәсбатыр:
Апырым
-
ай, ә... Бұлай аяқталады деп кім ойлаған...
Фатима:
Біздің ақсақал сізге шаң жуытпаушы еді. Кісілігіңізді әбден біліп
болған екен ғой. Рахмет, Қожеке! Дұрыс болды. Енді ешқандай айып
та жоқ, ӛкепе де жоқ. Рахмет, Сізге! Елге күлкі етпедіңіз, бізді.
Мәсбатыр:
Балам! Бірдеңе десеші. Басың бос деп отыр ғой. Не айтасың?
Шолпан:
“Ӛзің кӛтермейтін сӛзді басқаға айтпа” деген екен
үлкендеріміз, біз соны айтыппыз.
“Ӛзіңді ӛзің сыйламасаң, ӛзгеден сый дәметпе” депті даналар.
Бірақ біз қыз аузынан шығуға тиіс емес сӛзді айтыппыз. Сыйлануға
тиіс емес едік. Бірақ Қожекеңнің құрметіне ұшыраппыз. Қожекең біз
секілді ерке қызды жӛнге келтіріп тастағандай ма, қалай ӛзі?
...
Мәсбатыр:
Тентегім менің! Ақылыңнан айналайын!
102
Шолпан:
Әке! Бұ кісі бұрын сіздің тентегіңізге бұғалығын тастап
қылғындырып тұрып жуасытып алып еді. Жуасып едік. Тағдырға
кӛндіріп еді. Кӛніп едік. Енді сол бұғалығын сыпырып алып, асау
Шолпанды, шал тастап кеткен абыройсыз Шолпан етпек болған
екен ғой! Ол ойы бола қоймас!
Фатима:
Қызым? Не деп кеттің?
Шолпан:
Бостандық бермекші екен ғой! Бірақ бізге сол бостандық керек
пе, керек емес пе, оны сұрамай ма екен, бізден?
Фатима:
Қызым, ақылың бар ғой. Ойланып сӛйлеші.
Шолпан:
Маған енді ойдың да қажеті бола қоймас, анашым! Мен енді
ӛзім үшін ойлайтын да, ӛзімді қамқорлай алатын да кісіге жолыққан
секілдімін.
Фатима:
Сені түсінбедік қой?
Шолпан:
Түсінбейтін түгі де жоқ! Менің іздегенім де, күткенім де тап
осындай адам болатын!
Бастаған ісін жеріне жеткізбей тынбайтын болса!..
Бұның алдында барша жұрт басын иетін болса!
Аузынан шыққан әр сӛзін жалғызындай жақсы кӛретін болса!..
Әр берген уәдесін анасының арындай қорғайтын болса!..
Сонда маған осындай адамнан басқа кім керек екен!
Менің іздегенім де сол болатын, теңім де сол болатын. Мен бұ
кісінің ісі мен сӛзіне, мінезі мен қайратына қатты риза болдым.
Қожеке! Егер сіз қарсы болмасаңыз мен сіздің қалған
ғұмырыңызға, “ӛзіңіз айтқан тӛсектесіңіз болуға” дайынмын!
Қожаназар орнынан оқыс ұшып тұрады. Басқалар да орындарынан
тұрады. Жұрт не істерін білмей абдырап қалады.
Қожаназар:
Айналайын
-
ай! Ақшолпаным
-
ай! Менің алпыс бес жасымнан
қырық жылды бірден қырқып тастадың ғой! Мені жирма бесіме қайта
оралттың ғой!
Шолпан:
Егер олай болса, менің бұл сӛзім сізге соншалықты жағымды
болса...
Қожаназар:
103
Жағымды сӛздер... Сағынышты сӛздер...
Шолпан:
Онда мен де дәл сіздей боп ант етемін. Әкем мен анамның
алдында ант етемін! Ата
-
бабаларымның аруағымен Сізге адал жар
болуға, сүйіп ӛтуге ант етемін.
Мәсбатыр:
Алла қабыл еткей! (
Бетін сыйпайды).
Шолпан:
Тойды да кешіктірмей ана тентек ұлымыздың айтқанындай он
бес күн ішінде ӛткіз деп сұрайтын боламын...
Фатима:
Болсын! Айтқаның болсын, жарығым! Жолың болсын,
жарығым!
(бетін сыйпайды).
Қожаназар:
Енді сенің атың Ақшолпан болады! Сен адайдың Ақшолпаны
аталатын боласың!.. Мына мінезімен, мына ақылымен мен
Ақшолпанның бір рулы елдің анасы атанатынына сенімдімін!
Қожаназар қолын созады. Қолын берген Ақшолпанды бауырына басады.
Үйдегі адамдар бір
-
бірлеп шығып кетеді.
Қожаназар:
(бір қолымен Ақшоланды құшып тұрып, екінші қолын кӛкке
кӛтереді)
Ей, Алла! Ӛмір бойы ӛзіңе жалынумен келе жатыр едім!
Бар етіп едің!
Ӛмір бойы табынумен келе жатыр едім!
Бай етіп едің!
Толған шығармын дейтінмін! Болған шығармын дейтінмін!
Жаратқан! Маған сақтағаның әлі кӛп екен ғой!
Ӛтеусіз ете гӛр!
О, Жаратқан! Ӛтеусіз ете гӛр!
Ақшолпан:
Амин! О, Жаратқан! Ӛтеусіз ете гӛр!
(екеуі де беттерін сыйпайды).
Шымылдық
104
Екінші кӛрініс. Отбасы
Ақшолан үйде жалғыз. Үй заттарын жинастырып жүреді.
Ақшолпан:
Отағасының да келетін уақыты болып қалды
-
ау!
Сыртқа дауыстайды.
Ақшолпан:
Тұмар!
Қымыз сапыртыңдар! Шәй қойыңдаршы!
Отағасы
шӛлдеп келер. Сусыны мен шайы дайын болсын.
Керегеде ілулі кішщкентай қамшыны қолына алады.
Ақшолпан:
Тұмар!
Атасының Аққошақаны қамшысын ұмытып кетіпті ғой!
“
Атасының Аққошақаны” деп қайталап, қамшыға ерекше жылылықпен,
мейіріммен қарап тұрады. Тұмар кіреді.
Тҧмар
-
Қожаназар:
(Қожаназардың даусын
салып, ойнақыланып)
Менің кӛңілім қош болсын деп, Құдай Тағалам берген
Қошаным!
Сонша балаға мойын бұрмағанда мені мейірлі еткен Қошаным!
Ақшолпанға пейілді еткен Қошаным!
Менің Аққошақаным!
Екеуі шаттанып күледі.
Ақшолпан:
(Ӛзін
-
ӛзі қайталап)
Отағасы! Нәрестені сонша жақсы кӛруге бола ма екен! Балаға
сұқтана бермеші! Ниетіңіздің оғы ӛтер, кӛзіңіздің сұғы ӛтер
дегендей!
Ей Тәңірім! Ұзағынан бере гӛр!
Тҧмар
-
Қожаназар:
Қошанжаным қайда екен?!
Ақшолпан
-
Қошан:
(Ақшолпан баланың даусымен)
А
-
ау!
Тҧмар
-
Қожаназар:
Қошақаным қайда екен?!
Ақшолпан
-
Қошан:
Мынау екен!
(ӛзін кӛрсетеді).
Мынау екен! Мынау екен!
Тҧмар
-
Қожаназар:
105
Аққошақаны кім екен!
Ақшолпан
-
Қошан:
Мен екен! Мен екен! Мен екен!
Тҧмар
-
Қожаназар:
Жарығым менің!
Ақшолпан
-
Қошан:
Ата! Маған Қонай батырдың, сауытын әкеліп берем дегенің
қайда? Қашан әкелесің?
Тҧмар
-
Қожаназар:
Әкелем! Әкеліп берем!
Ақшолпан:
Қонай батыр ӛзі әкеліп берем деген жоқ па еді?
Тҧмар
-
Қожаназар:
Ӛзі әкеліп береді, болмаса Қонай батырдың ақсауытын
Аққошақаныма ӛзім барып әкеліп беремін!
Содан соң менің Аққошақаным ақбозатқа мініп ап, ақсауытты
киіп ап, ақалмасты іліп ап, сарбаздарын шұбыртып, елдің жау
жағыңа қорған боп, елін қорғар ер болады!
Ел шетіне жау жібермеймін деп, жер шолады!
Отырса отырған жері тӛр болады!
Ақшолпан:
Ер болады! Жер шолады! Атасының баласының отырған жері
тӛр болады! Тӛр болады!
Үйге Қожаназар кіреді.
Достарыңызбен бөлісу: |