title: Аннотация - Сборник материалов III международной научно-практической конференции «инновации в образовании: поиски и решения»

text:
Аннотация. В статье анализируется инновационная значимость интеграции современной науки и непре-
рывного образования для образовательного процесса, рассматривается новый этап ее развития в Узбекиста-
не, связанный с тем, что данная интеграция принимает системно-структурный характер, в контексте которого
выявляются особенности некоторых его компонентов.
Abstract. The article analyzes the importance of the innovative integration of modern science and continuing
education for the educational process, is considered a new stage of its development in Uzbekistan related to the
fact that this integration takes a systemic structural nature in the context that identifies the characteristics of
some of its components.
НАСЛЕДИЕ КАЮМА НАСЫРИ И СОВРЕМЕННОСТЬ
Л.Х. Шаяхметова, Р.Р. Хуснутдинов
Казанский федеральный университет, г. Казань, habirshah@mail.ru, knikazan@gmail.com
Рецензент – И.Э. Ярмакеев, д.п.н., профессор, Казанский федеральный университет, г. Казань
Выдающийся татарский просветитель, ученый, писатель и педагог-гуманист Каюм Насыри (1825 - 1902)
явился двигателем многих процессов в системе образования татарского народа, которые и ныне привлекают
внимание ученых и педагогов страны. Каюм Насыри всю свою жизнь посвятил борьбе с невежеством, радел
за просвещенную нацию, будучи глубоко убежденным в том, что только образование может способствовать
повышению экономического, социального и культурного уровня народа.
Его концепция основывалась на идее чистого гуманизма, который выходил за рамки языковых
национально-культурных границ и стереотипов, разделяющих нации. В те времена многие соотечественники
его не понимали, а в эпоху культурной глобализации его идеи являются более, чем актуальными.
Каюм Насыри всегда выступал за сближение русского и татарского народов. Он большое значение
придавал изучению русского языка, языка соседствующего народа, считая его средством сближения и
взаимопонимания [8]. Его идеи можно считать идеями тех же направлений, в русле которых развивали свои
идеи Джелалетдин Руми, Юнус Эмре, Абай Кунанбаев, Ибрай Алтынсарин, Ахмет Мидхат, Иоганн Вольфганг
фон Гете и многие другие.
Уже во время учебы в медресе Каюм Насыри проявил свои высокие способности, изучив турецкий,
арабский, персидский и русский языки. Позже Каюм Насыри преподавал татарский язык в Казанском
духовном училище, позднее – в Казанской духовной семинарии. Для усовершенствования своих знаний он
поступил в Казанский университет вольнослушателем, что было весьма редким явлением для татар того
времени [2]. Проработав 15 лет учителем татарского языка в русских духовных учебных заведениях, в 1871
г. он открыл свою школу с целью обучения татарских детей русскому языку, но вместо поддержки со стороны
татар он натолкнулся на непонимание (в то время население было настроено консервативно). К тому же
у него с инспектором русско-татарских школ В.В. Радловым разошлись взгляды на методику обучения. В
итоге в 1878 г. Каюм Насыри, уйдя из школы, посвящает всю свою дальнейшую жизнь научной и творческой
деятельности. Среди его многочисленных трудов можно выделить «Мәжмәгыл әхбар» («Сборник вестей»),
«Нәху китабы» («Синтаксис»), «Хисаблык» («Арифметика»), «Зөбадәте мин тәварихе рус» («Краткая история
России»), «Гильме хәндәсә» («Геометрия»), «Истилахате джаграфия» («Большая география»), «Әнмүзәҗ»
(«Образец» – татарская грамматика) и др. [7].
При обучении русскому языку Каюм Насыри подчеркивал важность опоры на родной язык учащихся.
По сути, Каюм Насыри первым заложил основы сопоставительного метода при изучении русского языка,
который успешно применяется в национальных школах. Эти его взгляды весьма сходны со словами Иоганна
Вольфганга фон Гете, который говорил: «Тот, кто не знает иностранных языков, не знает и своего».
Жанр трудов К. Насыри можно обозначить, как средневековой арабо-мусульманский адаб, так как в
них излагаются определенные требования, предъявляемые к всесторонне образованной и воспитанной
личности» [3]. Каюм Насыри писал: «Прежде, чем изучить иностранный язык, надо хорошо освоить родной
язык», что перекликается с известной метафорой Джалалетдина Руми о том, что культурный человек похож
на циркуль – одна нога у него крепко стоит в своей культуре, а другая в 72 культурах разных народов мира:
в общении, в познании и в дружественных отношениях. Он спрашивает: «Почему циркуль чертит ровный
круг?» И отвечает: «Потому что нога, что стоит в центре, всегда стоит крепко» [10].
333
В работах Каюма Насыри находят отражение, как культурные ценности татарского народа, так и стремление
к изучению языков и культур других народов (особенно живущих рядом). Как пишет турецкий филолог С.
Чагатай, К. Насыри безупречно владел не только татарским языком, но и османско-турецким и чагатайскими
языками. К. Насыри в своем толковом словаре «Лахджа-и Татари» приводит разные сопоставительные
варианты слов на этих языках, дополняет их примерами из стихотворений. Этот уникальный труд К. Насыри
может по праву считаться первым серьезным толковым словарем в тюркской филологии [9]. Другая его
работа - «Полный русско-татарский словарь» также охватывает широкие языковые пласты [1].
В контексте современного образования проводится немало мероприятий, нацеленных на сохранение и
развитие идей выдающегося просветителя. Так, на территории Республики Татарстан, и не только, ежегодно
проводятся международные конференции имени Каюма Насыри. Кроме того, 07 февраля 2014 г. в рамках
реализации мероприятий Государственной программы Республики Татарстан по сохранению, изучению и
развитию государственных языков Республики Татарстан и других языков в Республике Татарстан на 2014
- 2020 годы был создан Институт Каюма Насыри (научно-образовательный центр «Иститут Каюма Насыри»)
- международная организация, призванная развивать сотрудничество в области образования, осуществлять
поддержку, популяризацию и развитие татарского языка и культуры в регионах Российской Федерации,
татарского и русского языков и культур в странах ближнего и дальнего зарубежья [6].
Институт Каюма Насыри образован решением Ученого совета федерального государственного
автономного образовательного учреждения высшего профессионального образования «Казанский
федеральный университет» и является основным структурным подразделением Института филологии и
межкультурной коммуникации Казанского (Приволжского) федерального университета [5].
В рамках работы Института организуются:
-
бесплатные курсы татарского языка для всех желающих;
-
тестирование граждан на предмет знания татарского и русского языков;
-
научно-практические конференции;
-
информационно-методическая поддержка методистов центров Института Каюма Насыри;
-
конкурсы и культурно-просветительские мероприятия, направленные на популяризацию татарского
и русского языков и культур;
-
поддержка населения по вопросам сохранения, изучения и развития языков и традиций татарского
и русского народов.
Первым региональным образовательно-культурным центром Института Каюма Насыри явился центр
в городе Москва, открывшийся 17 декабря 2014 г. на базе школы №1186 с этнокультурным татарским
компонентом образования имени Мусы Джалиля. Московский образовательно-культурный центр обеспечен
познавательной и художественной литературой, а также интерактивным оборудованием для проведения
занятий, конференций и мероприятий в режиме онлайн.
Первый зарубежный образовательно-культурный центр Института Каюма Насыри открылся в столице
Республики Казахстан - в городе Астана 9 декабря 2014 года на базе Евразийского национального
университета им. Л.Н. Гумилева.
Центр в г. Астана имеет такую же оснащенность, как и центр в г. Москва. Выбор Республики Казахстан
для открытия в нем центра Института Каюма Насыри был обусловлен тем, что в Казахстане находится
вторая по численности татарская диаспора в зарубежье. Здесь проживает около 250 тысяч татар (1,7%). Они
представлены во всех 15 областях Казахстана и занимают в стране шестое место по численности.
Следующие три образовательно-культурных центра Института Каюма Насыри были открыты в 2015 г.
г. Санкт-Петербург на базе постоянного представительства Республики Татарстан в г. Санкт-Петербург, в г.
Екатеринбург на базе постоянного представительства Республики Татарстан в Свердловской области и в г.
Бишкек Кыргызской Республики на базе Кыргызско-Российского славянского университета имени Первого
Президента Российской Федерации Бориса Ельцина.
Одной из целей Института Каюма Насыри – стать мировым брендом в аналогичных примерах в области
своей деятельности. В этом направлении институт изучает деятельность и руководствуется опытом успешных
мировых и известных образовательных центров; как Британский Совет (1934), Институт им. Гёте (1951),
институт Сервантес (1991) и относительно новые Институт Конфуция (2004) и институт распространения
турецкого языка им. Юнуса Эмре (2009). Перечисленные институты и опекаемые их страны уже несколько
десятилетий имеют не только языковые центры, но и свои школы за пределами своих границ. Они имеют
свои методы и структуры управления и финансирования. Примечательным является то, что по большей
части реализация внешней культурной политики этих стран является задачей неправительственных,
некоммерческих организаций, которые осуществляют свою деятельность при координации отдела культуры
МИД [4].
Следует отметить, что сегодня Министерством образования Республики Татарстан учреждена премия
имени К. Насыри, которая присуждается лучшим педагогическим коллективам, учителям, воспитателям,
334
авторам учебников по татарскому языку – всем, кто радеет за судьбу татарского народа и России. В последнее
время, когда проблеме воспитания и формирования здорового образа жизни обучающихся стало уделяться
первостепенное значение, в школах Республики Татарстан нашли свое развитие разработки инновационных
проектов эффективности национального образования и воспитания на основе изучения педагогического
наследия народных просветителей, в том числе Каюма Насыри. В Казани открыт Дом-музей Каюма Насыри,
куда приезжают учителя и школьники со всех уголков России.
Образовательно-культурная нить всегда присутствовала в международных отношениях, она
способствовала формированию и укреплению дружественных связей между государствами и народами.
В настоящее время международные образовательно-культурные связи не померкли, напротив, развитие
сотрудничества в данной области только растет. Институт Каюма Насыри, названный в честь выдающего
и самоотверженного просветителя, опирается на глубокое национально-культурное наследие татарского
народа с многовековой историей и призван продолжить благородное дело Каюма Насыри.
Список литературы
1 Абдуль-Каюм. Полный русско-татарский словарь, 1904, http://www.tatknigafund.ru/books/1534
2 Гайнуллин М. Каюм Насыри // Каюм Насыри. Избранные произведения. -Казань: Татарское книжное
издательство, 1977. – С. 4.
3 Едиханов И.Ж. Межкультурная коммуникация в переводах произведений татарской просветительской
литературы на русский язык, http://cyberleninka.ru/artide/n/mezhkulturnaya-kommunikatsiya-v-perevodah-
proizvedeniy-tatarskoy-prosvetitelskoy
-Hteratury-na-russkiy-yazyk
4 Логинова Н.А., Нелаева Г.А. Деятельность института им. Гёте в области развития международных
культурных связей, http://web.snauka.ru/issues/2011/10/4002
5 Интернет страница Института Каюм Насыри, http://kpfu.ru/philology- culture/ikn
6 Положение Института Каюм Насыри, http://kpfu.ru/portal/docs/F43784112/2.NOC.IKN.230115.pdf
7 Семья – основа нации. Татарские просветители о семье и воспитании. Т.3. Каюм Насыри. Воспитание.
– Ижевск, 2015. – 195 с. – С. 72.
8 Arestova V.Yu., Ethnotheatrical Traditions of Chuvash, Russian, Tatar, Mordvin Ethnic Groups in Chuvash
Republic, http://www.science-education.ru/en/120-15331
9 Qagatay S., Abd-ül-Kayyum Nasiri, http://dergiler.ankara.edu.tr/dergiler/26/993/12095.pdf
10 Türk Egitim Dernegi, http: //portal.ted.org.tr/genel/yayinlar/80.yil_forum_kitap.pdf, 15. 02. 2015.
Аңдатпа. Мақалада татар халқының атақты ағартушысы Қаюм Насыриның мұрасы, қазіргі заманғы білім
беру контекстінде оны сақтау және дамыту жолдары қаралады.
Аннотация. В данной статье изучается наследие великого татарского просветителя Каюма Насыри и пути
сохранения и развития его идей в контексте современного образования.
Abstract. In this paper we study the heritage of the famous Tatar enlightener Kayum Nasyri and ways of
preserving and developing his ideas in the context of modern education.
ФОРМИРОВАНИЕ КЛЮЧЕВЫХ КОМПЕТЕНЦИЙ В СООТВЕТСТВИИ С ТРЕБОВАНИЯМИ
МОДЕРНИЗАЦИИ ОБРАЗОВАНИЯ
С.В. Шнайдер
Коммунальное Государственное Учреждение «Яснополянская средняя школа», село Ясная Поляна,
Тайыншинский район, СКО, shnayder1984@mail.ru
Рецензент – Т.Н. Пшенова, тренер уровневых программ ФАО «НЦПК «Өрлеу» Институт Повышения
Квалификации Педагогических Работников по Северо-Казахстанской Области»
Повышение качество и эффективности обучения иностранным языкам в школе является одной из главных
задач, поставленных перед современным обществом. О значимости свободной иноязычной коммуникации
не однократно говорил президент Республики Казахстан в выступлениях и на очередных посланиях народу
Казахстана.
Глобальная интеграция английского языка во все сферы жизнедеятельности человека привела к
необходимости овладения иностранными языками для становления конкурентоспособными личностями,
умеющими свободно вливаться в реалии современного общества. В этой связи перед Казахстанской системой
образования встает задача социолингвистической адаптации учащихся и развития их коммуникативного
потенциала.
335
Обучение свободному говорению на иностранном языке можно обеспечить с помощью введения в урочную
деятельность новых педагогических технологий, методов и приемов, соответствующих модернизации
образования. Все же существенным фактором компетентного преподавания является исследование и
оценка учителем самостоятельного постижения смысла учеником. А хорошими помощниками учителя
являются так называемые «Три помощника учителя» – голова, рука, сердце (наличие методологических
знаний о преподавании и обучении, умение разъяснять идеи посредством диапазона имеющихся подходов
в преподавании и осознание ценности преподавания) [1].
Иностранный язык, которым ребенок овладевает даже при отсутствии языковой среды, является не
системной знаков, правил или речевых образцов, а инструментом, позволяющим ему удовлетворять свои
интеллектуальные потребности, достигать практического результата.
Качественно подготовленный образовательный процесс, творческий потенциал учителя позволяют
вызвать в ребенке желание к изучению иностранных языков. Разнообразие методов и приемов на уроке
способствует повышению внутренней мотивации к обучению учащихся в целом.
Основной целью организации работы образовательного процесса по внедрению разнообразных форм
и методов является расширение сферы применения знаний и умений, а также расширение языковой среды.
Следуя инструктивно-методическому письму, целью обучения иностранному языку в начальных классах
является обучение и формирование элементарной коммуникативной компетенции учащихся через развитие
навыков: слушание, говорение, чтение, письмо [2]. Развитие навыков коммуникативной компетенции у
младших школьников подразумевает умение элементарному общению, как с носителями языка, так и с
учителем. Умению грамматически верно высказать свое мнение или отношение по конкретному вопросу
и, при необходимости, записать какие-либо данные. При планировании уроков необходимо все задания
связывать с миром и жизненным опытом учащихся, что гораздо облегчит понимание иноязычной речи. Цель
урока формулировать с позиции ученика, чего бы он смог добиться в конце урока и какой опыт получит.
При изучении английского языка в начальном звене, необходимо развивать функциональную грамотность,
применять игровые ситуации, которые вполне могут произойти в урочной и неурочной деятельности.
Для учащихся среднего звена необходимо формирование коммуникативной компетенции и культуры,
то есть способности и готовности общаться с носителями языка на уровне своих речевых возможностей
и потребностей в разных формах: устной (говорение и аудирование) и письменной (чтение и письмо).
Адекватно использовать более широкий диапазон речевых и неречевых средств общения в соответствии с
требованиями модернизации образования [3].
Для учащихся старшего звена цель обучения учебному предмету «Иностранный язык» состоит в
совершенствовании коммуникативной компетенции учащихся и формировании полиязычной, поликультурной
личности, способной достойно представить свою культуру в мировом масштабе и практически использовать
иностранный язык в будущей специальности [4].
Основной задачей является развитие коммуникативной культуры и социокультурной образованности
учащихся, позволяющих общаться с представителями другой национальности на иностранном языке в
любой сфере жизнедеятельности человека.
Основные виды ключевых компетенций, формируемых в образовательном пространстве:
Речевая компетенция
Говорение. Диалогическая и монологическая речь. Умение общаться с использованием вопросно-
ответных реплик, просьб в соответствии с учебной ситуацией по теме урока, а также уметь формулировать
свои мысли на основе услышанного, увиденного или прочитанного. Умение логично и последовательно
высказываться без предварительной подготовки в соответствии с учебной ситуацией, а также уметь готовить
сообщения, писать сочинения, эссе, составлять диалоги.
Аудирование. Понимать на слух иностранную речь в нормальном темпе из уст учителя и в звукозаписи
носителя языка, содержащего небольшой процент незнакомых слов, о значении которых можно догадаться
по контексту.
Чтение. Умение читать с полным пониманием впервые предъявляемых текстов, построенных на
изученном программном языковом материале, содержащим малый запас незнакомых слов, поясняемых в
адаптированных материалах справочного характера или понимаемых по догадке.
Письмо. Умение писать грамотно, заполнять анкеты, автобиографию составлять вопросники для интервью,
анкетирования; писать письма, пригласительные с опорой на образец.
Компетентностными методами и формами являются те, что имеют не только учебное, но и жизненное
обоснование. Рассматривая каждую из ключевых компетенций можно привести в качестве примера
эффективные формы работы при организации образовательного процесса.
Социокультурная компетенция подразумевает значимость владения иностранным языком для развития
международного сотрудничества. Учащиеся должны иметь социокультурный портрет стран, говорящих на
изучаемом иностранном языке. Владеть знаниями о национальном достоянии и культурном наследии. А
336
также, должны уметь рассказать и презентовать информацию о родной культуре на иностранном языке.
Здесь можно использовать метод «Проблемной дискуссии», отмечаемый заданной тематике урока, метод
«Информационных проектов», метод «Интервью».
Языковая компетенция подразумевает знание и владение всех аспектов языка: лексических,
грамматических и фонетических. Для тренировки четкого произношения специфических звуков английского
языка необходимо использование аудио-визуальных средств мультимедийных технологий, Интернет-
ресурсов. Учащиеся должны овладеть достаточным количеством запаса лексикона для грамотной устной и
письменной речи. Умение высказывать свое мнение, согласно программному материалу поможет игровая
технология ролевые игры, драматизация метод «Клише», «Театрализация», «Оживи картинку».
Компенсаторная компетенция – умение пользоваться языковой и контекстуальной догадкой при чтении
и аудировании; догадываться о содержании текста по заголовку, уметь выходить из положения в условиях
дефицита языковых средств при получении и передаче информации. Для развития этой компетенции можно
использовать метод «Шесть шляп», «Чтение с остановками».
Учебно-познавательная компетенция – дальнейшее развитие общих и специальных учебных умений
и навыков; самостоятельное продуктивное обучение иностранным языкам, поиск новых эффективных
методик обучения, в том числе использование новых информационных технологий. Метод «Научно-
исследовательских проектов», метод «Дебатов» - одни из прекрасных способов развития познавательной
активности учащихся, а также расширения кругозора.
Так, для формирования ключевых компетенций учителю при планировании уроков необходимо
учитывать следующее:
В центре процесса организации урока английского языка находится личность ученика, его интересы и
потребности. Речь идет о необходимости реализации личностно-ориентированного подхода в обучении
иностранному языку. Процесс следует организовать таким образом, чтобы он был направлен на формирование
ключевых компетенций, познавательной активности каждого учащегося. В этом могут помочь семь Модулей
Кембриджской Программы обучения педагогических работников НИШ [5].
1.
Необходимо предоставить учащимся возможность самостоятельно мыслить, решать интересные
и важные для них проблемы, размышлять и рассуждать над возможными путями решения этих проблем.
Важно, чтобы в центре внимания учащихся были идея, мысль, само высказывание, чтобы внимание было
направлено, прежде всего, на содержание этого высказывания, а уже во вторую очередь на языковую
форму. При такой организации учебного процесса язык выступает в своей первичной функции - как средство
формирования и формулирования мыслей, а также у учащихся формируется критическое мышление.
2.
Необходимо применять новые подходы в преподавании и обучении, сочетать различные режимы
работы: индивидуальную, парную, групповую, диалоговое обучение. Вначале каждого урока нужно
настраивать ученический коллектив на атмосферу сотрудничества, создавать коллаборативную среду.
Необходимо обеспечить выход иноязычной речевой деятельности в другие виды деятельности: игровую,
трудовую, эстетическую.
3. Использования ИКТ на уроке является неотъемлемым способом в развитии речевой и языковой
компетенции, расширения применения информационного поля для учащихся, владению информационными
технологиями, а также возможности практики общения с носителями языка.
4. При работе с талантливыми и одаренными детьми в формировании ключевых компетенций может
помочь метод кейс-стади.
5. В современном обществе учащиеся получают большое количество потока информации буквально на
каждом шагу. И в этих условиях особенно важно научить школьников самостоятельно работать с информацией,
критически ее осмысливать, делать выводы и аргументировать их, подкрепляя необходимыми фактами,
решать возникающие проблемы, добывая необходимый для этого материал. Следуя пирамиде А. Маслоу,
задачей каждого компетентного педагога является научить учащихся формам и методам самовыражения, так
как это является наивысшей человеческой потребностью [6].
При соблюдении вышеупомянутых форм и методов обучения учащиеся овладеют достаточным словарным
запасом, будут способны поддержать беседу с носителями языка, воспринимать на слух иноязычную речь,
писать сочинения, эссе, а также будут достойно принимать участие в олимпиадах любого уровня.
Список литературы
1 Хорошее образование. Л.С. Шульман, 2007.
2 Инструктивно-методическое письмо. 2015-2016 учебный год, стр. 35.
3 Инструктивно-методическое письмо. 2015-2016 учебный год, стр. 67.
4 Инструктивно-методическое письмо. 2015-2016 учебный год, стр. 126.
5 Руководство для учителя. АОО «Назарбаев Интеллектуальные школы», 2012, стр. 116.
6 Руководство для учителя. АОО «Назарбаев Интеллектуальные школы», 2012, стр. 129.
337
Аңдатпа. Мақалада білім беруді жаңарту үрдісіндегі негізгі құзыреттіліктерді қалыптастырудың әдіс-
тәсілдері қарастырылады. Құзыреттіліктерді дамыту мақсатында сабақтарды жоспарлаудағы оқу үрдісінің
ұйымдастырылуына көп көңіл бөлінген. Негізгі құзыреттіліктерді қалыптастырудағы ең тиімді жұмыс әдістері
мысал түрінде алынған.
Аннотация. В статье рассматривается формы и методы формирования ключевых компетенций в условиях
модернизации образования. Подробно описана организация учебного процесса при планировании уроков
с целью развития компетенций. Приведены примеры наиболее эффективных методов работы на уроке для
формирования ключевых компетенций.
Abstract. The article deals with the forms and methods of formation of key competencies in terms of
modernization of education. It described in detail the organization of educational process in planning lessons for
the development of competencies. There are examples of the most effective methods of work in the classroom
for the formation of core competencies.
ЖАҺАНДАНУ ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ ҰЛТТЫҚ БІЛІМ БЕРУ ЕРЕКШЕЛІГІ
М.А. Шудабаева, А.А. Карибаева
Ақтөбе гуманитарлық колледжі, Ақтөбе қ., mira_8601@mail.ru
Пікір беруші – М.Н. Есенғұлова, п.ғ.к., доцент, Қ. Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік мемлекеттік
университеті, Ақтөбе қ.
Ұлттық білім беру – ұлттық тәрбие негізінде қалыптасатын процесс. Ғаламдық жаһандану жағдайында
ұлттық білім берудің өзіндік дараланған қағидасы мен басшылыққа алатын нақты принципі болуы аса
маңызды.
Ұлттың ертеңіне алаңдаған абзал ақын Мағжан Жұмабаев: «Қазақтың тағдыры да, келешек ел болуы
да мектебінің қандай негізде құрылуына барып тіреледі. Мектебімізді таза, берік, жанымызға қабысатын,
үйлесетін негізде құра білсек, келешегіміз үшін тайынбай-ақ серттесуге болады», - деген еді.
ХХ ғасыр басында, қазақы болмыс толық бұзылмаған дәуірде, «жаһандану» деген ұғым адамзат баласына
таныс болмаған кезеңде бұлайша ой толғауы ақынның педагог ретінде ұлт болашағына алаң болған көңілінен
шыққан сөздері екені анық. Бұл сөздің мәні болып табылатын ұлттық мақсат бүгінгі күннің мен деген
педагогынының бағдаршамы болуға әбден лайық. Бұл сөздің астарында ұлт ретіндегі тәуелсіз білім беру
жүйесін қалыптастыру принципі жатыр. Білім беру жүйесі – кез келгеннің ойыншығы болатын сала емес,
онда тұтас ұлт тағдыры жатыр. Олай дейтін себебіміз, мектеп – ұлттық мәдениеттің, ұлттық сана-сезімнің
даму көрсеткіші, ал оның басты нысаны – жастар, қазақ жастары, бүгінгі ұлт ұрпағы, ертеңгі ел болашағы.
Нақты мақсатты көздеген білім беру жүйесі – ұлт тәуелсіздігінің кепілі болмақ.
Қазіргі таңда өз алдына егемен ел атанған мемлекетіміздің педагогикалық зерттеу еңбектерінде
ұлттық мәдениетке ерекше ден қойылып келеді. Мектеп жасындағы оқушыларға ұлттық тәрбие берудің
педагогикалық маңызы жөніндегі бірқатар мәселелерге көптеген ғалымдар өзіндік зерттеулер жүргізген.
Олар ұлттық тәрбиенің генезисін ғылыми-методологиялық тұрғыда жан-жақты сараптап, нақты тұжырымдар
келтірген. Бұл ретте Р.К. Төлеубаеваның, С.Т. Иманбаеваның, У.М. Әбдіғаппарованың, С.Қ. Әбділдинаның,
А.А. Аманжолованың, Б.С. Сайдахметовтің, т.б. еңбектерін атауға болады. Алайда бұл еңбектерде жете
қарастырылмаған нәрсе көпжылдық «бірыңғай жалпыға ортақ тәрбие жүйесінің» бүгінгі қоғамдағы орны еді
[5].
Қазақстанның білім беру жүйесінің алға қойған мақсаты бәсекеге қабілетті шығармашыл тұлға
қалыптастыру болса, жаһандану жағдайында қалыптасатын жеке тұлғаның ұлттық негізін дамыту қажет. Бұл
– әлемдік дамуда болып жатқан сан алуан процестерден туған өмір талабы, заман шындығы. Үш жақты
берілетін оқу-тәрбие ісінде бүгінгі таңда мектеп берер тәрбиенің орны бөлек. Ол үшін бүгінгі мектеп мұғалімі
білім беру жүйесінде ұлттық тәрбие мәселесін естен шығармауы тиіс. Егер де бұл мәселе өз шешімін таппаса,
өзіндік мақсатына жетпесе, онда тұтас білім беру ісінде жүргізіліп жатқан реформалардың нәтижесі ұлт
мүддесі үшін қызмет етпейді.
Сол себепті де ғаламдық жаһандану үрдісі негізінде жаңаша дамудағы әр түрлі қоғамдық факторлардың
бір-бірімен өзара байланысы арқылы туындаған жаңаша мазмұндағы және тамырын тарих қойнауынан алған
ұлт мүддесіне қызмет ететін жаңа сападағы ғылым мен білімнің ұлттық мәдениетпен, ұлттық тәрбиемен біте
қайнасқан жаңаша сипаты болуы керек. Ғылыми білімділікті ұлттық тәрбие негізінде ұйымдастырудың жаңа
түрлерін іздестіру – білім беру жүйесін қайта құрудың аса маңызды кезек күттірмейтін сара жолы.
Жаңа ғасыр, жаңа мыңжылдық шегінде, сонымен қатар жаһандану жағдайында жалпы ұрпақ тәрбиесінің
түп қазығы болатын идея, жалпыадамзаттық құндылықтар мен ұлттық мәдениетке сүйенген ұлттық тәрбие
338
берудің жаңа моделін жасау қажеттігі туып отыр.
Білім беру процесінде жалпыадамзаттық құндылықтар мен ұлттық мәдениет, ұлттық таным негізінде
біріккен модель арқылы жұмыс жасау нәтижелі болатыны анық. Бұл арқылы жан-жақты дамыған, ұлттық
сана-сезімі оянған азамат тәрбиелеуге мүмкіндік туады, өйткені білім беру мен тәрбие ісі әлемдік өркениет
пен ұлттық мәдени құндылықтар негізінде іске асырылады. Алайда басты принцип ұлттық тәрбие негізін
жоғалтып, тамырын үзіп алмау болмақ.
Дамыған, бәсекеге қабілетті тұлға қалыптастыруда оны әлемдік өркениетке бейімдеумен қатар, оның ұлт
алдында атқарар перзенттік борышын ұмытпауын, сол ұлт игілігіне жұмыс жасау мақсатын естен шығармауын
қадағалау қажет.
Жалпы ұлттық тәлім-тәрбие бастаулары тарихи дәуірлер көшінде заман талаптары мен құбылыстарының
өзгерістеріне қарай өзінің даму мен қалыптасу генезисінің ерекшеліктерімен сипатталып отырды. Бұл
тақырып бойынша сан ғасырлық тәжірибе шегінде нақты пайымдаулар жүргізіліп, әр заман тұсында пікірлер
беріліп отырған.
Бұл ретте Әбу Насыр әл-Фараби «Адамға ең бірінші білім емес, тәрбие берілуі керек, тәрбиесіз берілген
білім адамзаттың қас жауы» деп нақтылап айтып кеткен [3].
Ал ХХ ғасыр басындағы қазақ педагогы Мағжан Жұмабаев «Қазақ баласының тәрбиесі қазақ тұрмысына
қабысуы мақұл» деп нақтылап берген еді. Сонымен қатар байқампаз ел қамқоры «Ұлт тәрбиесі баяғыдан
бері саналып келе жатқан тастақ жол болғандықтан, әрбір тәрбиеші сөз жоқ, ұлт тәрбиесімен таныс болуға
тиіс. Сол ұлт тәрбиесімен тәрбие қылуға міндетті» деп дәлелдеп көрсетеді.
Жаңа заман жағдайында білім беру үрдісіндегі берілер тәрбиенің жаңа моделі, ең алдымен, ұлттық
мәдениет негізінен бастау алуы тиіс. Жаңа модель құрылымы мынадай негіздемелерден құрылуы қажет:
•
Нақты жоспарға негізделген арнайы бағдарлама жасау және оның әдістемелік кешенін әзірлеу;
•
оны практикаға жаппай ендірудің эксперименттік жұмыстарын жүйелеу;
•
эксперимент нәтижесін теориялық тұрғыдан нақтылау.
Жасалған бағдарламада өркениеттік және ұлттық тәрбие түрлерінің сабақтаса кіріктірілген бағыттары
бойынша жас ұрпақтың бойында адами асыл қасиеттерді, ұлттық мінез-құлықты қалыптастыру көзделеді.
Тәуелсіз елге өзіндік ұлттық сана, қазақы тәрбие керек екендігі айқын. Олай болса, аталған жаңа модель
негізінде жұмыс жасау барысында іс-әрекеттің нәтижелілігін көрсету үшін оқушылардың арасындағы қарым-
қатынас негізінде жасалатын алғышарттарды нақтылап алу қажет. Олар:
-
мотивациялық;
-
тұлғалық;
-
шығармашылық.
Аталған алғышарттар негізінде оқушы қарым-қатынасы қалыптасады. Осы қарым-қатынасты қалыптастыру
барысында ұлттық мәдениет пен ұлттық тәрбие басшылыққа алынуы тиіс.
Ұлттық тәрбие көзі – фольклор, халық ауыз әдебиеті, салт-дәстүр. Бұлардың басын қосатын, ұлттық
негізде біріктіретін, сезіндіретін құрал – ана тілі. Оқушыларға ұлттық тәрбие берудің басты қағидасы –
ана тілін, туған тілін – бабалар мұрасын өз дәрежесінде меңгеруіне ықпал жасау. Бұл ретте Ә. Тәжiбаев:
«Қазақтың мәдени өмiрiнде фольклор, музыка, қол өнерi және халықтың тәрбиелiк дәстүрлерi басты рөл
атқарған», – дейді [1].
Ұлттық тәрбие, сайып келгенде, ұлттық мақсат болып табылады.
Қай ұлт болса да оның ұлттық үрдісі, ұлттық танымы мен ұлт ретінде әлемді қабылдауы, өзіндік әуені, дара
қасиеті ұлттық болуы арқылы болашақ ұрпағының төл келбетін, мемлекетінің даралығын қалыптастырады.
Қазіргі таңда ғасырлар тереңінде жатқан ұлттық тәрбиені, ұлттық мәдениетті, ұлттық асыл қасиеттерді
қалыптастыру аса маңызды міндеттердің біріне айналып отырғаны даусыз. Олай дейтін себебіміз әр ұлт өз
ұрпағына ұлттық тәлім-тәрбие беру арқылы ғана ұлттық болмысын, бейнесін сақтап, дамыта алатыны белгілі
және де әлемдік аренада өзіндік бітім-болмысымен ерекшеленетінін естен шығармауымыз қажет.
Даму, қалыптасу тарихы тым тереңде жатқан қазақ халқының ұлттық сан ғасырлық тәжірибелері мен
ұлттық тағылымдарының мол қазынасы – халықтық педагогика. Бүгiнгi жаңа мыңжылдықтағы қазақ мектебінің
алдында тұрған ең басты мiндет – оқушының ұлттық сана-сезiмiн оятып, оны сол негізде тәрбиелеп қана
қою емес, оның бойына халықтық педагогиканы, ғасырлар бойы қалыптасқан тiл, дiн, тәрбие, ұлттық салт-
дәстүр, үлгi-өнегенi, ұлттық мәдениетті сiңiрту [4, 2].
Жаһандану дәуіріндегі ұлттық білім берудің ерекшелігі – өсіп келе жатқан ұлт ұрпағының бойына ұмыт
болып бара жатқан ұлттық құндылықтарды сіңірту. Міне, бұл міндет сонысымен де күрделі болмақ. Және
тағы бір ерекшелігі ана сүтімен, жанымен, тәнімен қатар жаратылатын және қалыптасуға тиіс ұлттық рухты,
ұлттық мәдениет пен ұлттық тәрбиені қайта оқыту процесі арқылы жанама ендіру болмақ.
Оқу мен тәрбиенің үлкен ортасы саналатын мектеп шаңырағында тек ғылыми білім негіздерін оқытып қана
қоймай, болашақ мемлекет игілігіне қызмет ететін ұрпақтың бойында ұлттық мәдениетті қалыптастастыру
басты орынға қою керек. Бұл мәселе бір жолға қойылғанда ғана қазіргі таңда қоғамда болып жатқан сан
339
алуан қиыншылықтардың бірқатары жеңілдеген болар еді. Билер сотымен үкім шығарып, қара сөзбен әділдік
тапқан қазақ ұрпағының болашағы қазақилығында екендігін ұмытпауымыз қажет.
«Тәрбие – тал бесіктен» дейді дана қазақ. Және «Балапан ұяда не көрсе, ұшқанда соны іледі» деген тағы бар.
Ұрпақ тәрбиесі – тұтас мемлекет тәрбиесі. Әлемдік аренада біз сол ұлттық негіз арқылы дараланатынымызды
жас буын санасына мектеп жасына ұғындыру өз кезегінде оң нәтиже беретініне сенімдіміз.
Қолданылған әдебиеттер
1 Ғаббасов С. Ұрпақ тәрбиесінің жаңа ілімі. - Алматы, Алматы кітап. 2012.
2 Назарбаев Н.Ә. Тарих толқынында. - Алматы, Атамұра, 1999.
3 Әбілова З. Этнопедагогика. –Алматы, 1997.
4 Қазақ халқының тәлім-тәрбие тарихынан. -Алматы, Кітап. 1992.
5 Әбдікәрім А. Ұлттық педагогика негізінде оқу-тәрбие ісін ұйымдастыру. Автореферат. дис. к.п.н. –
Алматы, 1993.
Аңдатпа. Мақалада жаһандану жағдайында ұлттық білім берудің негізгі ерекшелігі жаңа модельге
негізделген арнайы бағдарлама негізінде жүзеге асырылу керектігі, оның алғышарттар мен негіздемелері
қарастырылады. Сонымен қатар ұлттық мәдениеттің жаңа құрылымы мен оның жалпы негіздемелері, оның
ішінде нақты бағдарлама жасау ісі, оны практикаға ендіру жұмыстары, практика нәтижелерін ғылыми
тұрғыда талдау мәселелері сөз болады.
Аннотация. В статье рассматривается необходимость осуществления в период глобализации специальной
образовательной программы, основанной на новой модели национального образования, ее предпосылки
и обоснования. Наряду с этим раскрыто понятие новой структуры национальной культуры и ее основные
доказательства, в том числе разработка конкретной образовательной программы и ее внедрение в практику,
проблемы анализа результатов практики с научной точки зрения.
Abstract. In the article attention is paid to the necessity of realization of the special educational program
in the period of globalization, based on the new model of national education, it’s backgrounds and justification.
Also, there gives a definition of the new structure of the national culture and it’s basic arguments, including the
development of specific educational program, it’s implementation to practice, problems in analysis of the practice
results from the scientific point of view.
ОҚУ-ТӘРБИЕ ҮРДІСІНДЕ ЕРТЕГІЛЕРДІ ПАЙДАЛАНУДЫҢ МАҢЫЗДЫЛЫҒЫ
Н.М. Шуиншина
1
, Ш.М. Шүйіншина
2
1
Абай атындағы Қаз ҰПУ Жалпы тіл білімі кафедрасы. Алматы қ. nazimkerey@mail.ru,
2
Ы. Алтынсарин ат. Ұлттық білім академиясы, Астана қ. sholpan200264@mail.ru
Пікір беруші – Л.С. Сырымбетова п.ғ.к., доцент, Ы. Алтынсарин ат. Ұлттық білім академиясы, Астана қ.
Сан ғасырлар бойы ұрпақтан-ұрпаққа жетіп отырған ауыз әдебиетінің бай мұрасы ертегілер, әсем сөз
өрнектерімен балалар түсінігіне лайықты, орамды тілмен жазылған. Халық ауыз әдебиетінің ішіндегі балаларға
ең жақыны да осы ертегілер. Ертегілер балалардың жас ерекшеліктеріне қарай тиімді пайдаланылса, баланың
ана тіліне деген қызығушылығы артып, тіл байлығын меңгертуде үлкен қызмет атқарары сөзсіз.
Барлық елдің ауыз әдебиетінен мол орын алған және халықтың жазу-сызу өнері болмаған кезінде ауызша
шығарған күрделі шығармасының бір түрі- ертегілер. Ертегілер көбінесе, қара сөз ретінде айтылатындықтан,
оны халықтың ерте заманда шығарған көркем әңгімесі деп қараймыз.
Ертегілерде оқиғасы өмірде сирек кездесетін не болмаса адамның қиялынан туған, өмірде мүлдем
кездеспейтін оқиғалар баяндалады.
Ертегі – ауыз әдебиетінің ерте заманынан келе жатқан көне де мол мұрасы. Ертегілерде халықтың тұрмыс-
тіршілігі, әдет-ғұрпы, елдік тарихы, қилы-қилы қиын асулары, халықтың мұң шері, арман-мұраты жатыр.
Ертегіге бай елдердің бірі – қазақ халқы. Халық әдебиетінің басқа түрлері секілді, ертегілер де адам
баласының еңбек-кәсіп ету, тұрмыс тіршілік құру тәжірибесіне байланысты туған.
XIX ғасырдан бастап, қазақ ертегілерінің ғажап та көркем үлгілерін В. Радлов, Г. Потанин, И. Березин, А.
Алекторов, П. Мелиоранский, Ш. Уәлиханов, Ә. Диваев сияқты белді де белгілі ғалымдар жинап, жариялай
бастады. Қазақ фольклорының кейбір нұсқалары «Дала уалаяты», Айқап», «Туркестанские ведомости»,
«Тургайская газета», т.б. мерзімді баспасөз бетінде жарияланып келді.
Кейінгі кезеңде қазақ ертегілерін зерттеуге М. Әуезов, Қ. Жұмалиев, Е. Ысмайыловтар белсене араласты.
М. Ғабдуллин, Б. Кенжебаев, Х. Сүйіншәлиев, С. Садырбаев, С. Касқабасовтардың қосқан үлесі де елеулі.
340
Қазақ ертегілерінің сан алуан түрлері бар. Қазақ ертегілерін тақырыбына қарай бірнеше топқа бөлуге
болады. Олар: а) мифологиялық (қиял-ғажайып) ертегілер; ә) хайуанаттар (жан-жануарлар) жайындағы
ертегілер; б) реалистік (тұрмыс-салт) ертегілері.
Бала тілін, ақыл-ойын жан-жақты дамытып, қалыптастыруда ертегілердің маңызын терең түсінген ғұлама
ғалым Альберт Эйнштейн былай деген екен: «Егер балаңыз ақылды болсын десеңіз, оған ертегі оқып беріңіз.
Егер балаңыз асқан ақылды болсын десеңіз, одан да көп ертегі оқып беріңіз».
Шынында да, жас ұрпақты жетілдіре тәрбиелеуде жас кезінен бастап баланы ертегілерге әуестендірудің
пайдасы өте зор.
М. Жұмабаевтың айтуынша да: «Балада қиял ерте оянады. Бірақ оның жанында суреттеулер аз болғандықтан,
қиялы да бай емес. Баланың түсінуінше дүниеде мүмкін емес нәрсе жоқ, бәрі мүмкін болатындай. Бала
ертегінің бәрі шын деп ұғады, бала құрғақ ақылды ұқпайды, жандандырып, суреттеп алып келсең ұғады.
Қысқасы, балаға ертегі тым қымбат нәрсе», -дейді.
Халқымыз ертегілерді өскелең ұрпақты елін, Отанын сүюге, халыққа адал қызмет етуге тәрбиелейтін
құралдың бірі ретінде пайдаланған. Ондағы алуан түрлі кейіпкерлердің іс-әрекеттерін, олардың тапқырлық,
айлакерлік, адамгершілік, ерлік істерін балаларға үлгі, өнеге еткен. Бұл ретте де өскелең ұрпақты тәрбиелеуде
ертегілердің тәрбиелік мәні зор болған.
Ерте замандардан бүгінгі ұрпаққа жетіп отырған ертегілер қазіргі таңда да тәрбиелік мәнін жойған
жоқ. Бұған бүгінгі таңда ертегілердің мектепте бастауыш сынып оқушыларына оқытылуы дәлел. Үлкен
адамгершілікті, сүйіспеншілікті, ерлікті, ақыл-парасаттың керемет үлгілерін суреттейтін ертегілерді халық
аса жоғары бағалап, ескіден сақталып келе жатқан мәдени мұраның – халықтық педагогиканың ең жақсы
үлгілері деп таниды.
Ертегілер – балалардың ой-санасы мен мінез-құлқын қалыптастыратын ұлттық мектептің маңызды
құралы десек артық айтпаған болар едік.
Халық ертегісі ғасырлар бойы балалардың ықыласын өзіне қызықтыра тартып, баланың жанына әдемі
әсер беріп, көңілін шаттыққа бөлейді. Ондағы бай фантазия балалардың ойына қозғау салып, өмірдің сан
қилы құбылыстарын тануға, сана-сезім, ақыл-ойының ерте дамып қалыптасуына әсер етеді.
Ертегі айту балаларды сөз өнерінің қыры мен сырына жаттықтырып тәрбиелеу мектебі болып саналған.
Ертеде ауылға келген қонақтан өзі білетін ертегі, аңыз әңгімелерді қисынына келтіріп айтып беруін қалауы,
ал оны ауылдың үлкен-кішілерінің ұйып тындап ләззат алуы, жастарды ауызекі сөз өнеріне тәрбиелеудің
бірден-бір мектебі болған. Әр түрлі таңғажайып оқиғаларға құрылған ертегілерді тартымды етіп айтып
беру, кейіпкерлеріне суреттеме беру, оларды тындаушының көз алдына елестетерліктей етіп қызықты етіп
бейнелеп бере білу, әр кейіпкердің мінез-құлқы мен іс-әрекетіне қарай сөз сараптау, ертегі айтушыдан мол
өнерді, шешендікті, әрі ораторлық шеберлікті талап етеді. Балаларды, ертек айта білуге үйрету де халықтың
сөз өнеріне тәрбиелеудегі өнеге мектебінің рөлін атқарып келген.
Ертегілерді баланың тындауы, естіген ертегі мазмұнын қайталап айтып беруі, баланың сөздік қорын
молайтып, тілін дамытуда ғана емес, достыққа, үлкенді, кішіні сыйлау сияқты адамгершілік қасиеттерге
тәрбиелейді, қиялын дамытуға мүмкіндіктер беріп, түрлі жауыздық, зұлымдық иелері арқылы жамандықтан
жирендіреді.
Ертегіні тындату арқылы балаға жан-жақты тәрбие беріп, дамытумен бірге, оқығанды шыдамдылықпен
тыңдай білуге ұстамдылыққа үйрете аламыз. Сонымен бірге, шығармашылық ойлауын, ұзақ уақыт есте сақтау
қабілетін де дамыта аламыз.
Халық ертегілерінде елдің даналық, тапқыр ой-пікірлері жинақталып, әрі көркем, әрі жеңіл тілмен
берілетіндіктен, балалар оны сүйіп оқып, бар ықыласымен сүйсіне тыңдайды. Басталған жерден-ақ оқиғасы
қызықты, ұшқыр қиялды болып келеді де, баланың ойын бірден қызықтырып, жетектеп әкетеді.
Ертегілер эмоциялық әсермен тыңдаушының ынтасын арттырып, шаттандырады, ондағы қайғылы және
қуанышты жайларды бала тебірене сезінеді. Осылайша ертегі кейіпкеріндегі адамгершілік қасиеттерді
өз бойына сіңіріп, қажет болған жағдайда олар сияқты әрекетке барады. Бала ертегі кейіпкерлері сияқты
кездескен қиындықтан шығар жолды өзі табуға тырысады. Ертегілердегі барлық қиындықтардың шешілуі
балаға оң әсерін тигізіп, өмірге деген көзқарасының жақсы қалыптасуына, қиыншылықта жығылмай оң
шешім таба алуына да көмегін тигізеді. Сондықтан бабаларымыздан қалған сөз асылы – ертегілерді жадына
жақсыны сақтап, өнегелі өмірге пайдалана білуді халық әрқашан да мақсат еткен.
Сондай-ақ халық ауыз әдебиетіндегі жақсы айтылған ертегінің өзі де жасөспірімдер ғана емес, ересектердің
ой-өрісі мен дүниетанымының кеңеюіне тигізетін әсері мол. Оқушылар бос уақытында ертегі кітаптарды оқи
отырып, халықтың қиялға құрылған өмірінен сабақ алады, өздері де армандауды үйренеді. Оқушылардың
мектеп сахнасында өздері оқыған ертегілерді қойылым ретінде көрерменге көрсетуіне мүмкіндіктері бар.
Ертегі балаларды қиялдауға, шешен сөйлеуге, өз ойын жеткізуте және шығармашылық жұмыс жасауға
жұмылдырады.
Сондықтан балаларды ертегі оқуға қызықтыру, жақсы ұлттық қасиеттерді оқушылар бойына сіңіру
341
мақсатында «Ертегілер елі» сабағын өткізуге болады. Сондай-ақ «Ертегіні кім көп біледі?» атты сайыс
ұйымдастырып, балалардың ертегіге деген қызығушылығын артыруға болады. Ертегілерден үзінді бойынша
сахналық қойылым көрсетіп, кейіпкерлердің суретінен көрме өткізу арқылы баланың шығармашылығын
арттыруға болады. Ертегілерді меңгерту арқылы балалардың тілін дамыту жұмыстарын жүргізуге болды.
Қорыта айтқанда, ертегілердің тәрбиелік маңызы орасан зор. Ертегілерді оқу арқылы балалар
қарапайымдылық, кішіпейілділік, кайырымдылық, адалдық сияқты қасиеттерді бойына сіңіреді. Ертегі
оқушыны халық қазынасын түсінуге, халық рухымен етене араласуға бағыт-бағдар береді. Ертегілерді оқыту
арқылы оқушыларды кейіпкерлерге қарапайым мінездеме беруге үйретуге де болады. Ертегі оқушыларды
жоспар жасауға үйрету үшін де өте қолайлы. Оны бөлімдерге бөліп, ат қойып, қандай суреттер салуға
болатынын анықтап, т.б. орындай алады. Оқушылардың тілін дамытып, сөздік қорын молайтуда да ертегілердің
рөлі ерекше.
Сондықтан да, оқу-тәрбие процесінде ертегілерді пайдалану арқылы жас ұрпақты қазақ ұлтының даналығын
терең тануға және патриоттық сезімін оятуға, рухани-адамгершілік тәрбиесін дамытуға, еңбекқорлыққа,
төзімділікке, шығармашылыққа баулуға болады. Халқымыздың тілін, тарихын, ұлттық дәстүрін, ата салтын
ұмыта бастаған бүгінгі ұрпақты тәрбиелеуде де ертегілердің маңызы зор деп білеміз.
Қолданылған әддебиеттер
1 Ғабдуллин М. Қазақ халқының ауыз әдебиеті. - Алматы: Мектеп, 1991. –Б. 3-376.
2 Райымова Қ. Ертегінің тәрбиелік мәні. // Бастауыш мектеп. - 1998. -№4. - Б. 20-21.
3 Жұмабаев М. Педагогика. - Алматы, 1994.
4 Алпысбаев Т. Қазақ халық әдебиеті. Т. 3. Ертегілер. - Алматы: Жазушы. 1975. –Б. 135-184.
5 Сабыров Т. С. Оқыту теориясының негіздері. - Алматы, 1993. – 64 б.
6 Шәріпова Ж. Ана тілі сабағында ертегілерді оқыту. // Қазақстан мектебі. -2003. -№2. -Б. 20-21.
7 Сүйіншәлиев X. Қазақ әдебиетінің қалыптасу кезеңдері. - Алматы: «Мектеп», 1967. –Б. 11-18.
8 Сайлыбаева Ж. Ауыз әдебиеті үлгі арқылы баланың тіл байлығын дамыту. - 2004. - №5. – Б. 25-26.
Андатпа. Мақалада оқу-тәрбие үрдісінде қазақ халқының ертегілерін пайдаланудың ролі қарастырылады.
Аннотация. В статье, рассматривается значение казахскую народную сказку в учебно-воспитательного
процесса.
Abstract. In article, the role the Kazakh national fairy tale in teaching and educational process is considered. .
ОҚУ ПӘНДЕРІНІҢ МАЗМҰНЫНА ҰЛТТЫҚ ҚҰНДЫЛЫҚТАРДЫ КІРІКТІРУ АРҚЫЛЫ
ОҚЫТУДЫҢ ТӘРБИЕЛІК ӘЛЕУЕТІН КҮШЕЙТУ
Ш.М. Шүйіншина
1
, Ғ.М. Нұртөлеуов
2
, А.Б. Аккулова
3
1
Ы. Алтынсарин ат. Ұлттық білім академиясы, Астана қ., sholpan200264@mail.ru,
2
Шығыс Қазақстан облысы
Аягөз ауданы Ш.Уалиханов атындағы мектеп, 795_027s@mail.ru,
3
Шығыс Қазақстан облысы Аягөз қ. № 1
мектеп, ainaw.74@mail.ru
Пікір беруші – А.К. Мухаметханова, п.ғ.к., доцент, Ы. Алтынсарин ат. Ұлттық білім академиясы, Астана қ.
XX ғасырдың соңы мен XXI ғасырдың басында білім беруді ізгілендіру мен әлеуметтену үдерістері кеңінен
енгізіле бастады. Өткен ХХ-ғасырда білім беруді ұйымдастыру «ғылым – өндіріс – білім» мәдени микромодель
аясында жүрді (А. Чучин-Русов). Ал ХХІ ғасырда білімді ұйымдастыру «мәдениет – білім – тарих» микромодель
аясында болатындықтан білімге деген жаңа көзқарас туды. Білім мәдениетін төрт қырдан сипаттау ескерілуде.
Атап айтсақ, білім – құндылық, білім – жүйе, білім – үдеріс, білім – нәтиже (1-сурет).
БІЛІМ
құндылық
үдеріс
жүйе
нәтиже
білім сапасы
әр тарихи кезеңдегі
білім мәні
1-сурет – Білімнің мәні
Осы төрт қырын біртұтас қарастырғанда
ғана бүгінгі тарихи кезеңге сай білімнің
мәні шығады.
Білім беру ұлттық сананы қалыптастыру
және мәдениетпен тілдік мүдделерді жүзеге
асырудың құралы ретінде мынандай басты
төрт функцияны атқарады:
−
таратушылық (этникалық-ұлттық
қоғамдастықтың тұтастығы мен жаңғыруын
қамтамасыз ету);
−
дамытушылық (ұлттық сананы
342
қалыптастыру және дамыту);
−
саралаушылық (адамның, этникалық топтардың ұлттық-мәдени қажеттіліктерін айқындау);
−
ынтымақтастырушылық (мәдениеттердің өзара бірлігін, өзара кірігуін, өзара байытуын, жеке
тұлғаның әлемдік және ұлттық мәдениет жүйесіне енуін қамтамасыз ету).
Ұлттық құндылықтарды қалыптастыру «Қазақстан – 2050» Стратегиясының негізгі төмендегі бағыттарында
анықталған:
Бірінші. Жаңа қазақстандық патриотизм. Өз бойымызда және балаларымыздың бойында жаңа
қазақстандық патриотизмді тәрбиелеуіміз керек. Бұл ең алдымен елге және оның игіліктеріне деген мақтаныш
сезімін ұялатады.
Екінші. Барлық этностар азаматтары құқықтарының теңдігі. Біз – бәріміз тең құқықты, тең мүмкіндіктерді
иеленген қазақстандықтармыз.
Үшінші. Қазақ тілі және тілдердің үштұғырлылығы. Қазақ тілі – біздің рухани негізіміз. Біздің міндетіміз
– оны барлық салада белсенді пайдалана отырып дамыту. Біз ұрпақтарымызға бабаларымыздың сандаған
буынының тәжірибесінен өтіп, біздің де үйлесімді үлесімізбен толыға түсетін қазіргі тілді мұраға қалдыруға
тиіспіз. Бұл – өзін қадірлейтін әрбір адам дербес шешуге тиіс міндет. Қазақстанның болашағы – қазақ тілінде.
Төртінші. Мәдениет, дәстүр және даралық. Дәстүр мен мәдениет – ұлттың генетикалық коды. Қай шежірені
алып қарасаңыз да, ол қазақтың бірлігін, тұтастығын әйгілейді. Шежіре – қазақты бөлшектейтін емес,
керісінше, біріктіретін ұғым.
Бесінші. Ұлттық зиялы қауым рөлі. Өз еліне пайдасын тигізу, өз Отанының тағдырына жауапты болу –
әрбір жауапты саясаткер үшін, әрбір қазақстандық үшін парыз және абырой.
Алтыншы. ХХІ ғасырдағы Қазақстандағы дін. Бүгінгі ұрпақ та әлемдегі ең ізгі дін – ислам дінін қадірлей
отырып, ата дәстүрін ардақтағаны абзал. Бабаларымыз ұстанған бұл жол ұлттық салт-дәстүрді, ата-ананы
сыйлауға негізделген [2].
Сондықтан Қазақстан Республикасындағы білім беру жүйесін жаңарту ұлттық және жалпыадамзаттық
құндылықтар негізінде (тәуелсіздік, патриотизм, ел бірлігі, толеранттылық, отбасы, денсаулық және т.б.)
тұлғаны қалыптастыруға және дамытуға қажетті жағдай жасауға, ана тілін, мәдениетін, ұлттық салт-
дәстүрлерін сақтауға бағытталуы қажет. Яғни, болашақ ұрпақтарға әлемдік ғылым мен прогресс деңгейіне
сәйкес білім мен тәрбие беру, оның рухани байлығы мен мәдениеттілігін, ойлай білу мүмкіндігін жетілдіру –
қоғамның басты міндеттерінің бірі. Білім беру ісін әсіресе, халықтың ұрпақтан-ұрпаққа жалғасқан этностық
мәдениетімен, өнерімен, салт-дәстүрімен табыстыру, жастарды ұлттық құндылықтар негізінде тәрбиелеу
маңызды болып саналады.
Ұлттық құндылықтар негізінде тәрбиелеу қазіргі мектептің құрылымы мен білім беру мазмұнында болып
жатқан өзгерістерге оқу – тәрбие процесін жетілдірудің жаңа талаптарын қоюда.
«Президент Қазақстанның «Мәңгілік ел» ретіндегі болашағы туралы сөз қозғағанда, ол ұлттың тарихи
санасына қатысты мәселелерді күн тәртібіндегі бірінші мәселе ретінде қарастырады. Әлеуметтік-мәдени
категория ретінде сипатталатын тарихи жады мейлінше терең болған сайын, сондай-ақ тарихи сана неғұрлым
тереңнен тамыр тартқан сайын, адам және тұтас қоғам соғұрлым рухани байи түседі».
Тарихи сана – ұлттық тарих пен мәдениетті, ұлттық дәстүрлер мен ғұрыптарды білетін және қастерлейтін
сан қырлы рухани жетілген тұлғаны тәрбиелеуге өріс ашады.
Сондықтан жас ұрпақ бүгінгі күнді түсінуі және келешекті болжауы үшін өткенді білу қажет. Адам алдыңғы
буынның жинақтаған әлеуметтік-мәдени тәжірибесіне терең бойлағанда ғана жас ұрпақтың өмірлік және
азаматтық ұстанымдары айқындала түседі.
Жаңа ғасырдағы инновациялық Қазақстан мектебінде салт-дәстүр, салт-сананы оқу және тәрбие үрдісінде
қолдану ұлттық мәдениетті сақтаудың және оны дамытудың басты факторы. Сондықтан осы құндылықтарды
негіздей отырып білім мазмұнының ұлттық негізде берілуін жаңа өркениеттік бағдар тұрғысынан жетілдіру
мәселесін қарастыру қажет. Себебі унитарлық ұлттық мемлекет мектебі ертеңгі қазақ елінің туы мен тұтқасын
берік ұстайтын тұлғаларды даярлайтын, ұлттық ұстанымның негізі болып саналатын орта болуы тиіс. Осыған
байланысты, оқу пәндерінің мазмұнына ұлттық құндылықтарды кіріктіре отырып оқытудың тәрбиелік
әлеуетін күшейту арқылы оқушының ұлттық таным-дағдысын қалыптастыруға болады.
Ж.Ж. Наурызбай «Қазіргі қазақ мектебінің өзекті мәселелері» еңбегінде «Білім беру – ұлттық сананы
қалыптастыру мен дамытудың, мәдени-этностық, тілдік мүдделерді қанағаттандырудың бірден-бір құралы.
Мектеп – қай халықтың болмасын ұлт ретінде жойылып кетуден қорғаны, төл мәдениеті, тілі мен салт-
дәстүрін сақтап, одан әрі дамытудың алтын көпірі. Шынайы қазақ мектебі – халқымыздың ұлттық асылдары
мен қазыналарын сақтау, дамыту мен болашаққа аманаттаудың кепілі» дейді.
Сондықтан қоғамның қазiргi талаптарын ескере отырып, мектепті басқару жүйесін жетілдіруді, ұлттық
рухани мұраны жаңғырту арқылы оның мазмұнын қайта қарап, жоғары деңгейге көтеруімізді қажет етеді.
Оқу пәндерінің мазмұнына ұлттық құндылықтарды кіріктіру үшін Қ.Б. Жарықбаев, С.Қ. Қалиев, Қ.Б. Бөлеев,
Ж.Ж. Наурызбай, К.А. Оразбекова, К. Қожахметова, Ә. Табылдиев, Р.Қ. Дүйсембінова және басқа да көптеген
343
ғалымдардың іргелі және қолданбалы зерттеулерін қолдану оқытудың тәрбиелік әлеуетін күшейтеді.
Білім беру бағдарламаларының тәрбиелік компоненттері білім алушылардың бойында ұлттық
құндылықтарды дарытуға, патриоттық пен азаматтылықты қалыптастыруға, жан-жақты қызығушылығы мен
қабілеттерін дамытуға бағытталған.
Ұлттық құндылықтарды іріктеп, оқыту процесіне енгізу арқылы ұлттың тұнып тұрған асыл мұралық рухани
байлығынан болашақта ел билейтін ұрпақтарды сусындатып, отбасында да, мектепте де ұлтжандалылық пен
отаншылдыққа баулып, өз халқын, өз мемлекетін көздің қарашығындай қорғайтын тұлғаларды тәрбиелейміз.
Оқытылатын пәндердің мазмұны оқушылардың рухани-адамгершілік қасиеттері мен патриоттық
сезімдерін және азаматтық жауапкершілігін қалыптастыруға, ұлттық сана-сезім мен толеранттылықты
дамытуға, зайырлы құндылықтарды нығайтуға өзіндік үлес қосады.
Осыған байланысты адамзатты ұлттың тұрақты дамуының, рухани әлеуетінің артуына кепіл болатын
прогрестің рухани-адамгершілік құндылықтарына, ана тілі мен ұлттық менталитеттің маңыздылығын
нығайтуға қайта бағдарлау қажет. Ұлттық тіл – әр халықтың өзіндік ой-санасы мен парасатын, бүкіл болмыс-
тіршілігі мен сезім-түсінігін ұрпақтан ұрпаққа жеткізетін күретамыр.
Ұлттық білімнің негізгі алтын қазынасы ауыз әдебиеті – әр адамның өз ұлтының жан-дүниесі мен
мәдениетінен, ғасырлар бойы жиған рухани азығынан нәр алатын кіндік тамыры. Қазақтың жас ұрпаққа
білім беру мектебі ақын-жазушылар мен билердің өсиеттері, ғибраттары және халық мақал-мәтелдері,
тыйым сөздері мен ұлттық салт-дәстүрлері, әдет-ғұрпы десек артық болмайды. Халықтың осы қағидалары
шын мәнісінде жасұрпақ түгіл ересек адамдарға да үлкен әсерін тигізіп, ұлттық сана-сезімін оятты, тәлім-
тәрбиелік, танымдық мектебіне айналды.
Қазақстанның жалпы білім беру ұйымдарында «өз елінің тарихына, мәдениетіне және дәстүрлеріне,
халқының мәдени мұрасына» қызығушылықтарының артуы негізінде ұлттық өзіндік сананың өсуі қалыптасады.
Сабақтың мазмұны рухани-адамгершілік қасиеттері дамыған және ел тағдыры үшін жауапкершілік
сезімі бар, ынтымақтастық пен мәдениетаралық өзара әрекетке қабілетті, «Қазақстан − 2050» − Мәңгілік Ел
стратегиясының басты мақсатына қол жеткізуге белсенді қатысатын тұлға қалыптастыруға бағытталуы тиіс.
Халықтық педагогика мен халықтық психология тағылымдарын пайдалану оқытылатын пәнінің әр
тарауларынан өткізілген сабақ түрлері оқушылардың пәнге қызығушылығын, белсенділігін арттырып, тарауды
пысықтау кезеңін сапалы өткізуге, материалды толық меңгеруге көмектеседі. Сонымен бірге оқушы ойын
дамытып, өзіндік пікір айтуға үйретеді. Оқушыны құрғақ жаттандылықтан аулақтатып, дербес ойлап, әрекет
етуге жетелейді.
Халық педагогикасының тағылымдарын сабақта қолдану – оның білімдік және тәрбиелік мақсаттарын
жүзеге асырумен қатар халқымыздың салт-дәстүрін қастерлеп, оқушыларды ұлттық мақтаныш рухында
тәрбиелеуде зор мәні бар. Туған жерін, халқын сүю және құрметтеу, отбасылық құндылықтарды қастерлеу,
үлкенді сыйлау, кең пейілділік, бауырмалдық, ашықтық, қонақжайлылық, толеранттық – қазақ халқының діл
ерекшелігі болып табылады.
Сонымен, оқу пәндерінің мазмұнына ұлттық құндылықтарды кіріктіру арқылы оқытудың тәрбиелік
әлеуетін күшейту оқушылардың ұлттық таным-дағдысын қалыптастыру арқылы өз ұлтының даналығын терең
таныту және патриоттық сезімін ояту, рухани-адамгершілік тәрбиесін дамыту, еңбекқорлыққа, төзімділікке,
шығармашылыққа баулу халқымыздың тілін, тарихын, ұлттық дәстүрін, ата салтын ұмыта бастаған бүгінгі
ұрпақты тәрбиелеуде маңызы зор. Қазақтың ұлттық мәдениеті мен өнерін терең ұғыну, қадірлеп-қастерлеу
тұлғаның әлемдік құндылықтарды игеруіне, рухани баюына жол ашады.
Қолданылған әдебиеттер
1 Президенттің бес институционалды реформасын жүзеге асыру бойынша 100 нақты қадам – ұлт жоспары.
2015 жыл 20 мамыр.
2 Қазақстан Республикасының Президенті - Елбасы Н.Ә. Назарбаевтың халыққа Жолдауы «Қазақстан-2050»
стратегиясы - қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты». – Астана, 2012 // Егемен Қазақстан. - 14 желтоқсан
2012 жыл.
3 Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 23 тамыздағы №1080 қаулысымен бекітілген «Орта
білім берудің (бастауыш, негізгі орта, жалпы орта білім беру) мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты» (ҚР
МЖМБС 1.4.002-2012).
4 Тәрбиенің тұжырымдамалық негіздері. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2015
жылдың «22» сәуірдегі № 227 бұйрығымен бекітілді.
5 Наурызбай Ж.Ж. Қазіргі қазақ мектебінің өзекті мәселелері. Ғылыми еңбектер жинағы. -Алматы, 2002. –
180 б.
6 Шүйіншина Ш.М. Отбасы мен мектептің бірлігінде оқушылардың білім сапасын арттырудың
педагогикалық шарттары: монография. -А.: 2011. – 145 б.
344
Андатпа. Мақалада оқу пәндерінің мазмұнына ұлттық құндылықтарды кіріктіру арқылы оқытудың
тәрбиелік әлеуетін күшейтудің маңыздылығын қарастырады.
Аннотация. В статье рассматривается важность усиления воспитательного потенциала обучения через
содержание учебных предметов и интеграции национальных ценностей.
Abstract. The article discusses the importance of enhancing the capacity of educational training through the
content of school subjects and the integration of national values.
ПРАВОВЫЕ ОСНОВЫ ФОРМИРОВАНИЯ КРИТИЧЕСКОГО МЫШЛЕНИЯ У СТУДЕНТОВ
Д.А. Эшанкулова
Узбекский государственный университет мировых языков, г. Ташкент, Республика Узбекистан
Рецензент – Г. Ядгарова, кандидат психологических наук, доцент,
Узбекский научно-исследовательский институт педагогических наук
имени Т.Н. Кары-Ниязи, г. Ташкент, Республика Узбекистан
С первых дней обретения независимости огромное значение в нашей республике придается повышению
правовых знаний и правовой культуры молодежи. Основной целью правового воспитания является усвоение
каждой личностью правовой культуры. Владение правовой культурой – это показатель развития личности,
общества и государства. Подчинение установленным в обществе правилам, соблюдение законов – в этом
состоит правовая культура личности. Усиление внимания к вопросам правового воспитания связано с
углублением знаний в данной области и постоянным поиском путей их совершенствования.
Одной из основных задач построения гражданского общества выдвинута задача формирования
критического мышления молодежи. В этом аспекте важнейшей социальной проблемой на сегодня является
внедрение в сознание молодого поколения идей критического мышления на всех этапах системы обучения
и воспитания, особенно вузовского образования.
Обострившаяся сегодня в мире борьба убеждений требует объединения всех сил, особенно молодежи
для отстаивания идей независимости, созидания, построения демократического государства на основе
равноправия. В сложной ситуации идеологического противостояния первейшей задачей становится
формирование критического мышления у студентов и определение их позиций.
Каждый гражданин нашей республики должен иметь знания и ясные понятия об отношениях государства
и религии, ответственности гражданина перед государством.
В 18 статье «Всемирной декларации прав человека» закреплено положение об обеспечении свободы
мнений, убеждений, религиозных взглядов. В этом же документе в 26 статье обозначено, что в системе
образования всех стран мира должны пропагандироваться взаимное согласие, дружеские отношения между
всеми людьми, «независимо от расы и религии».
Международный пакт «Об экономических, социальных и культурных правах», пакт «О гражданских и
политических правах, Венская декларация (1993), Программа международной встречи по социальному
развитию (Копенгаген, 1995), Программа действий международной конференции по размещению (миграции)
населения и развитию процессов (Кохира, 1994), Конвенция «О правах ребенка (18 декабря 1979 года),
Всемирная декларация «Об обеспечении жизни, защиты и развитии детства» (30 сентября 1990 года),
Конвенция «О недопущении всех форм дискриминации женщин» [1] – в этих и других международных
документах определены основные принципы защиты и соблюдения прав человека.
Формирование у молодежи критического мышления имеет большое значение для безопасности
государства, предостережения молодежи от вредного влияния различных чуждых идей, подготовки молодого
поколения к жизни в обществе. Формирование критического мышления у студенческой молодежи имеет
свои правовые основы, которые отражены в Конституции Республики Узбекистан и целом ряде законов:
«О свободе совести и религиозных организациях», «Об основах государственной молодежной политики
Республики Узбекистан», в Национальной программе по подготовке кадров, в законе «Об образовании», в
«Гражданском кодексе», «О гарантиях избирательных прав граждан», «Об общественных организациях», «О
политических партиях» и других.
Молодежь считается одной из главных социальных ценностей. Основы государственной молодежной
политики заложены в многочисленных произведениях, выступлениях, докладах, интервью Президента
Республики Узбекистан, в которых обозначены задачи государства, семьи и в особенности системы
образования по формированию у молодежи твердых убеждений, крепкой воли, самостоятельного мышления,
уважения и сохранения священных ценностей своих отцов и дедов, воспитанию национальной гордости и
достоинства.
345
Таким образом, формирование критического мировоззрения во всех его гранях и внедрение его в сознание
всех членов общества – одна из приоритетных задач государства. Сегодня, в условиях все возрастающих
угроз и вызовов со стороны групп религиозного экстремизма особенно важно формировать критическое
мышление у самой социально значимой и неустойчивой части общества – учащейся молодежи. Поскольку
возраст от 15 до 25 лет является самым благоприятным и в то же время ответственным периодом для
социального становления личности, поэтому формирование умений сознательного противостояния разного
рода идеологическим угрозам является важной социально-политической задачей общества.
Значит, формирование критического мышления молодежи тесно связано с обогащением их общемировыми
знаниями, внедрением в сознание студентов мысли о том, что жизнь каждого человека священна, и что
никакие экстремистские убеждения не вправе разрушать её.
Литература
1 Узбекистан и международные договора по правам человека: Сборник международных договоров
по правам человека, к которым присоединилась Республика Узбекистан / Составители: Б.У. Мингбаев, Н.Х.
Пулатов, Ж.Б. Норбоев; отв. ред. д.ю.н., проф. А.Х. Саидов. – Т.: Адолат, 1998. – 624 с.
Аңдатпа. Мақалада жастарда құқықтық тәрбие беру негізінде сын тұрғысынан ойлау мәселелері,
жастардың құқығын және азаматтардың бостандығын реттейтін нормативті-құқықтық базасы белгіленіп
қарастырылады.
Аннотация. В данной статье освещены вопросы формирования критического мышления у молодежи
в контексте правового воспитания, обозначена нормативно-законодательная база, регламентирующая
использование прав и свобод граждан, в частности, молодежи.
Abstract. This article highlights the issues of formation of critical thinking among young people in the
context of legal education, designated regulatory legal framework regulating the use of the rights and freedoms
of citizens, in particular young people.
Достарыңызбен бөлісу: |


ТЕМА КУЛЬТУРЫ НА КАЗАХСТАНСКОМ ТЕЛЕВИДЕНИИ
(НА ПРИМЕРЕ ТЕЛЕКАНАЛА 24KZ)
Н.К. Камали
Евразийский Национальный университет им. Л. Н. Гумилева
Магистрант 2-го курса факультета журналистики и политологии kamali_nazgul@mail.ru
Рецензент – Хасенов М. М., зав. кафедрой, Университет «Астана»
Обо всех изменениях в различных отраслях жизни человек узнает из СМИ. Определенная тематика
нацелена на определенную аудиторию. В данном случае, объектом исследования статьи выступит культурная
тематика. А именно, культурная тематика на казахстанском телевидении. Для начала необходимо разобраться
с такими терминами, как «СМИ», «культура», «телевидение».
Средства массовой информации – это система сообщения визуальной, словесной, звуковой информации
по принципу широковещательного канала, которая охватывает массовую аудиторию и имеет периодическую
форму распространения.
Культура – а) материальная – результат производства и освоения предметов и явлений материального
мира,
б) духовная – совокупность духовных ценностей и творческой деятельности по их производству,
освоению и применению.
Телевидение – это средство массовой коммуникации, использующее в своей творческой ипостаси
киноязык. Пишет Виталий Третьяков в своей статье «Что такое телевидение?».
Функции культуры: познавательная, оценочная, регулятивная (нормативная), информативная, коммуника-
тивная, социализации.
Е.П. Прохоров, считая журналистику полифункциональной системой, различает следующие шесть
функций журналистики:
- коммуникативную,
- непосредственно-организаторскую,
- идеологическую,
- культурно-образовательную,
- рекламно-справочную,
346
- рекреативную.
Руководствуясь данными определениями и функциями СМИ, в частности, культурно-образовательной
функцией, можно сделать вывод, что культурная тематика на казахстанском телевидении, радио, газете долж-
на быть. Вопрос в другом. В каком объеме, и с какой периодичностью.
На сегодняшний день проекты и передачи на отечественном телевидении, посвященные культурной те-
матике, можно пересчитать по пальцам одной руки. Как правило, маленький островок культуры всегда наи-
более уязвимый и малочисленный.
«24 KZ» – первый в Казахстане круглосуточный новостной телеканал. Это один из немногих отечественных
телеканалов, который имеет в своей копилке программу, посвященную теме культуры и искусства «Новости
культуры». На сегодняшний день телеканал занимает лидирующую позицию в республике по оперативности
работы и охвату картины дня. 1 сентября 2012 года состоялся первый эфир телеканала. Главной особенностью
24 KZ является частота выхода в эфир новостных блоков. В частности, каждый полчаса телезрители могут
видеть саму свежую сводку новостей на казахском и русском языках. Программа «Мәдениет жаңалықтары/
Новости культуры» выход в эфир 2 раза в неделю. Хронометраж программы – 5 минут. Съемочная команда
«Новостей культуры» собирает самые интересные новости в сфере культуры и искусства нашей страны,
обрабатывает и выдает в эфир в формате 2-ух минутных сюжетов.
Тема культуры и искусства крайне необходима на казахстанском телевидении. В силу последних реформ,
на отечественном радио пространстве объемы программ культурной тематики сократился в разы. В связи, с
чем возникает острый голод среди потребителей информации.
Приведем пример. Кинокартина нашего соотечественника, режиссера Ерлана Нурмухамбетова
«Ореховое дерево» получила сразу две награды на 225-ом Международном кинофестивале Азиатского кино
в Везуле. Специальный приз международного жюри «За способность вызвать улыбку, несмотря на сложную
экономическую и политическую ситуацию» и специальный приз кинокритиков «За живой и смелый портрет
сельской жизни». «Ореховое дерево» было показано в основной конкурсной программе и получила высокую
оценку жюри и зрителей. Данное, радостное для отечественного кинематографа событие, было освещено
на сайте новостного агентства inform.kz, на портале tengrinews.kz, а также на телеканале 24kz в программе
«Мәдениет жаңалықтары/Новости культуры».
Стоит отметить, что в программе «Новости культуры» на 24kz освещается и международная тематика.
12 апреля 2016 года в эфире республиканского канала вышел сюжет о культурной жизни города Тбилиси.
Съемочная команда «Мәдениет жаңалықтары/Новости культуры» посетила Грузинский театр оперы и балета
имени Палиашвили, а также Грузинский Национальный музей. Эти храмы искусства вобрали в себя многолет-
нюю историю грузинского народа, и всего Закавказья в целом. Грузинский Национальный музей развернул
в своих залах богатейшую коллекцию, которая берет начало от зарождения жизни на земле до творений
ведущих художников прошлого столетия, таких как Нико Пиросмани, Гиа Бугадзе, Давид Какабадзе, Ладо
Гудиашвили. А залы Грузинского театра оперы и балета имени Палиашвили, выполненные в псевдо-мав-
ританском стиле, хранят историю тех великих людей, которые наблюдали за действом на сцене из зала.
При подготовке сюжета журналист программы «Мәдениет жаңалықтары/Новости культуры» сотрудничала с
посольством Грузии в Республике Казахстан и Тбилисским Государственным университетом имени Иванэ
Джвахишвили, в частности с профессорско-преподавательским составом.
Еще одной значимой темой, которую освещает программа «Новости культуры» являются достижения
Государственного театра оперы и балета «Астана Опера». В выпусках программы регулярно освещались
постановки и концертные программы в ведущем театре страны. 19 января 2016 года в выпуске програм-
мы «Мәдениет жаңалықтары/Новости культуры» было освещено важное для всей страны мероприятие –
премьера легендарной оперы Джузеппе Верди «Травиата».
Одной из особенностей программы являются портретные зарисовки с молодыми актерами столичного
театра «Жастар». Данный театр может похвастаться разножанровыми постановками, смелыми режиссерскими
решениями, а также талантливым актерским составом. С периодичностью раз в неделю в эфир выходили
интервью с молодыми, но уже успевшими заявить о себе, актерами театра «Жастар». Героем программы за
22 марта стал актер столичного театра Мейиргат Амангельдин. Он рассказал телезрителям о своей мечте,
работе, а также любимых ролях.
Современный Казахстан переживает период национального возрождения; в докладе Президента Н.А.
Назарбаева перемены в стране характеризуются как возрождение национальной государственности. Также
возрождаются и народные ремесла, народные обычаи, обряды и национальные виды спорта, религия
титульной нации, национальное образование и казахский язык, песенный жанр и стихосложение на
казахском языке.
На XIII сессии Ассамблеи народа Казахстана Глава государства Н.А. Назарбаев подчеркнул:
«Мы должны приложить все усилия для дальнейшего развития казахского языка, который является
главным фактором объединения всех казахстанцев. В то же время создать благоприятные условия, чтобы
347
представители всех проживающих в стране народностей могли свободно говорить, обучаться на родном
языке, развивать его».
Творческая жизнь страны плотно насыщена событиями: еженедельно проходят вернисажи художественных
выставок, почти 10 лет ежегодно проводится Международные кинофестивали, организуются фестивали
классической хореографии и современного танца, смотры авторской песни и поэтические встречи. Активно
развивается шоу-бизнес, звезды казахстанской эстрады не сходят с экранов телевизоров. Залы казахстанских
театров, по крайней мере, в Алматы, стали заполняться почти полностью. Фильмы казахстанских режиссеров
получают престижные премии на международных смотрах. Возрос объем издательской продукции.
За годы независимости Республики Казахстан в сфере культуры произошли изменения позитивного
характера. Важнейшим аспектом реформирования явилась разработка законодательной базы по вопросам
развития культуры. Подобные активные меры со стороны государства в пользу поддержки культуры
стали основой расширения сети учреждений, предприятий культуры и искусства, активного возрождения
народного творчества.
В целом, современные культурные процессы в Казахстане отражают происходящие в стране позитивные
перемены, связанные с углублением демократических реформ. Овладение культурным наследием – это
основа исторической памяти народа, без которой, в свою очередь, не бывает истинного патриотизма.
Преодоление этой инерции исторического беспамятства особенно важно для воспитания подрастающего
поколения.
В связи с этим возникает острая потребность в создании телевизионных программ, посвященных теме
культуры. Ведь данная тема очень обширна и многогранна. Кино, театр, хореография, исполнительство,
изобразительное искусство. Все это требует должного освещения.
При должном и своевременном освещении данных отраслей творчества, Казахстан сможет стать одним
из самых развитых стран в мире в сфере культуры и искусства.
Список использованной литературы
1 Науменко Т.В. Функция журналистики и функции СМИ. – М.: Аспект Пресс, 2011. - 351 с.
2 http://bmtv.kz/ru/about-channel
3 http://www.24.kz/ru/about-us
4 Чугров С.В. Роль СМИ во взаимоотношениях власти и общества.
5 http://horde.me/anelss/kultura-iskusstvo-i-literatura-respubliki-kazahstan-3.html
6 Монахов В.Н. Место и роль структур гражданского общества в реализации конституционного института
свободы массовой информации.
Аңдатпа. Берілген мақаланың басты тақырыбы – 24kz тәуліктік ақпараттық телеарнасындағы мәдениет
тақырыбын қамтыуы. Бір қатар шығарылымдар сарапталып, тақырыптың маңыздылығы мен журналисттің
ақпарат жинауындағы қолданылған әдістері қарастырылды.
Аннотация. В данной статье рассматривается освещение круглосуточным информационным телеканалом
24kz темы культуры искусства страны. Анализируется ряд интересных выпусков, журналистская подача и
актуальность тем.
Abstract. This article examines the coverage around the clock news channels 24kz theme culture art of the
country. Analyzed a number of interesting issues, journalistic supply and the urgency.
СЫНИ ТҰРҒЫДАН ОЙЛАУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ АРҚЫЛЫ ОҚУШЫЛАРДЫҢ
КОММУНИКАТИВТІ ҚҰЗЫРЕТТІЛІГІН ҚАЛЫПТАСТЫРУ
Д.А. Изтелеуов
Ы. Алтынсарин ат. ҰБА
Пікір беруші – Исмагулова С.К., Ы. Алтынсарин ат. ҰБА, аға ғылыми қызметкер
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың «Жастардың және еліміздің басты капиталы
– сапалы білім» деген пікірі оның салиқалы саясатының бірі деуге болады. Сол себептен де тәуелсіз
Қазақстанның білімді ұрпағын тәрбиелеу – бүгінгі көкейкесті мәселелердің бірі. Елбасы басшылығымен
мемлекет тарапынан бірқатар іс-шаралар жүзеге асырылуда. Қазақстан-2050 даму стратегиясы Қазақстанның
«Мәңгілік Ел» ұлттық идеясын анықтады. Президент бұл стратегияны болашақ ұрпақ алдындағы жауапкершілік
сезіміміздің көрінісі деп бағалады. «Мәңгілік Ел» ұлттық идеясында қоғамның ұзақ мерзімді басым мақсаттары
көрсетілді. Солардың бірі – Қазақстан азаматтарының денсаулығы, білімі мен әл-ауқаты. Соған байланысты,
348
білім беру мазмұнын жаңарту, үздіксіз білім беру жүйесін дамыту – бүгінгі күннің талабы. Қазіргі кезде білім
берудегі мақсат – жан-жақты, білімді, өмір сүруге бейім, қиындыққа мойымайтын, өзіндік ой-талғамы бар,
адамгершілігі жоғары, қабілетті жеке тұлғаны қалыптастырып дамыту. Ертеңгі еліміздің еңсесін тік ұстап, ел
мерейін үстем ететін балаға сенім артатындықтан, сапалы білімді, саналы азамат тәрбиелеу ісі – білім беру
саласының еншісінде. Демек, білімдендіру ошағы мектепте [1].
Қазақстан Республикасының мемлекеттік жалпыға міндетті білім беру стандартында «Қазіргі кезеңдегі
білім беру сапасы оқушылардың түрлі қызметтер саласындағы проблемаларды өз бетінше шешу
мүмкіндіктерін қамтамасыз ететін қалыптасқан негізгі құзыреттілік түріндегі білім беру нәтижелерінің
жетістіктерімен түсіндіріледі», – делінген. Білім, білік, дағдыларды меңгертуден құзыреттіліктерді
қалыптастыруда құзыреттіліктер түрінде күтілетін білім беру нәтижелерін, білім сапасына бақылау жасаудың
тәртібі қарастырылады. Жаңаша оқыту технологиясы білімнен оқушылардың танымдық қызметінің
заңдылықтарына, оқудағы құндылықтық бағдарға негізделген құзыреттілік қағидасына, яғни, оқушының
зерттеушілік, шығармашылық және рухани адамгершілік қызметтеріне негізделген технологияға айналуы
тиіс [8].
Қазақстан Республикасының он екі жылдық орта білімнің мемлекеттік жалпыға міндетті білім беру
стандартында «Құзыреттілік – әрекеттің әмбебап тәсілдерін оқушы игеруі арқылы көрінетін білім беру
нәтижесі» деп көрсетілген. Құзырлылық – адам болмысының сапалық белгісі, әр адамның сапалылық
белгісімен қоғамның әл-ауқаты қалыптасады [6].
Мектеп түлегінің негізгі құзырылылығы құндылықты-бағдарлы, мәдениеттанымдық, оқу-танымдық,
коммуникативтік ақпараттық-технологиялық, әлеуметтік-еңбек және тұлғаның өзін-өзі дамыту
құзыреттіліктері бойынша анықталатындығы белгіленген.
Тұлға құзырлылығын қалыптастыруы тиіс құзыреттіліктерді жүзеге асыруда оқушының жеке даралық
ерекшеліктеріне айрықша мән бере отырып, білімді баланың еркін игеруді жүзеге асыру мұғалімдерден
тиімді әдіс-тәсілдерді жетілдіре отырып, тың әдістемелік негіздерді қалыптастыруды қажет етеді. Бәсекеге
қабілетті, өзгерістерге бейім жеке тұлға тәрбиелеу ізденіске толы шығармашылық жұмыстардың нәтижесінде
ғана мүмкін екендігі белгілі.
Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың «Мәңгілік Ел» ұлттық идеясында айқындалған негізгі басым
бағыттар мен міндеттерді жүзеге асыру үшін білім мазмұнын жаңартумен қатар, оқытудың өзіндік жаңа
жолын, жаңа технологиясын қалыптастыру – өмір талабы болып отыр. Осыған сәйкес өз сабағымда Д.Б.
Эльконин, В.В. Давыдовтың «Дамыта оқыту технологиясы», В.Ф. Шаталовтың «Тірек сигналдары арқылы оқыту
технологиясы», Ж. Қараевтың «Деңгейлеп оқыту технологиясы», М.М. Жанпейісованың «Модульдік оқыту
технологиясы» т.б. технологияларды қолданамын [4].
Педагогикалық
технологиялар
Ойын арқылы оқыту
Дамыта оқыту
Модульдік
СТО
Деңгейлік саралап
оқыту
Тірек сигналдар
арқылы оқыту
АКТ
Ынтымақтастық
«Қазіргі заманғы жастарға ақпараттық технологиямен байланысты әлемдік стандартқа сай, мүдделі жаңа
білім беру өте қажет», – деп Елбасы атап көрсеткендей, жаңа технологиялық әдіс-тәсілдерді мектеп өміріне
енгізу, оны әр пән мұғалімінің тиімді пайдалана білуі бүгінгі таңда білім сапасын арттырудың бірден-бір
жолы.
Теория
Практика
Технология
349
Қазіргі таңда оқыту барысында қолданылып жүрген көптеген технологиялар жеке тұлғаның жетілуі үшін
оқыту тиімділігінің негізін құруға бағытталған. Соның ішінде соңғы жылдары өз сабақтарымда қолданып
жүрген «Сын тұрғысынан ойлауды дамыту» технологиясының түрлі стратегиялары оқушының жеке тұлға
ретінде қалыптасуына өз ықпалын тигізеді: ұжымда өз ойын ашық айтып қана қоймай, оны дәлелдей білуге,
бір-біріне сыйластықпен қарап, пікірін құрметтеуге баулиды. Мұғалім сабақтарда бұл жобаның әдістерін
орынды, тиімді қолдана білумен қатар, оны әріптестеріне үйретуі қажет. Сыни тұрғыдан ойлау дегеніміз не?
«Оқу мен жазу арқылы сын тұрғысынан ойлауды дамыту» бағдарламасы бойынша ол – шыңдалған ойлау, кез
келген даму деңгейіне байланысты мәселелерге сыни көзбен қарау.
- күрделі мәселелерді шешуге, аса маңызды, жауапты шешімдер қабылдауға құштарлық;
- үйрету мен үйрену бірлігінен, үйренудің қызығушылығынан тұратын, үйренушінің сеніміне негізделген
құрылым.
«Оқу мен жазу арқылы сын тұрғысынан ойлау» бағдарламасы бойынша біраз уақыт жұмыс жасағаннан
кейін қандай да болмасын жетістіктерге, қомақты нәтижелерге қол жеткізуге болады деп санаймын [5].
Төмендегі кестеде оқушылардың қол жеткізген жетістіктері келтірілген:
Қызығушылықты ояту
Мағынаны ажырату
Ой-толғаныс
Оқушылар сабақта өзін еркін
сезінеді.
Сабаққа
қызығады,
тез
бейімделеді.
Ынталы.
Танымдық белсенділігі артты.
Оқушылар
кез-келген
тақырып
мазмұнын ашады.
Өздігімен ізденеді.
Ойын жеткізуге дағдыланады.
Талдау жасай алады.
Ғылыми түсініктер қалыптасады.
Сөйлеу дағдысы жетіледі.
Оқушылар ойын өз сөзімен жеткізе
алады.
Қорытынды жасай алады.
Ақпарат қорын ұлғайтады.
Білімі берік болады.
Білім сапасы көтеріледі.
Нәтижеге қол жеткізеді.
Өз сабақтарымда көбінесе оқушылардың бірлесіп, ұйымдасып, топтасып жұмыс істеуіне көп көңіл бөлемін.
Оқушылар бірлесіп ортақ мәселелерді талқылағанда жаңа пікірге шығармашылықпен қарау тұрғысында,
жаңалықтар ашу барысында жұмыс жасайды. Бұл оқушының коммуникативті құзырлығының дамуына
әсер етері сөзсіз. Топ мүшелері өз ойларын ортаға салып, оларды кесте арқылы көрсетеді. Бірлесіп жұмыс
жасағанда мына жайттарды есте ұстаймын:
•
Сыйластық қарым-қатынас.
•
Жауапкершілік.
•
Топтың барлық мүшелерінің кезекпен сөйлеу дағдысын үйрету.
•
Топта ұтымды жұмыс жасау.
Топта жұмыс жасап үйренген оқушылардың іс-әрекеті нәтижелі болады, білімдері шыңдалады.
Білім алушылардың сыни тұрғыдан ойлауын шыңдау жеңіл міндет емес. Дегенмен, сын тұрғысынан ойлауды
дамытатын оқыту жағдайлары мен әдістері бар. Сын тұрғысынан ойлау тәжірибесі, мүмкіндік мен уақыттың
қажеттілігі, оқушылардың ойлауына рұқсат ету, оқу үрдісіне белсенді қатысқан оқушыларды мадақтау,
пікірлерін дұрыс қалыптастыруға көмектесу сын тұрғысынан қарастырылған мәселелердің құндылығын
білдіреді. Оқушыларды біртіндеп сыни пікірлерін дұрыс айтуға, мәселені нақтылы шешуге үйрету. Сын
тұрғысынан ойлауды дамыту бағдарламасы бойынша стратегиялардың құрылымы сабаққа дайындық, оқыту
барысында қолданылатын, үй жұмысы ретінде берілетін стратегияларға бөлінеді [4].
«Оқу мен жазу арқылы сын тұрғысынан ойлауды дамыту» технологиясын қолдану арқылы оқушылар
тыңдаушылардан белсенді, ізденуші, ойланушы дәрежесіне дейін көтеріледі. Мұғалім осы әрекетті
ұйымдастырушы, бағыттаушы. Ой салу – ұстаз тарапынан, ойлану – шәкірт тарапынан, ойланту – (ойлауы
жетіспей жатқан оқушыға түрткі жасап, ойлантуға, ізденіс жолына алып келу) ұстаз тарапынан, бір шешімге
Жаңа технология
Ұғындыру
Бағдар беру
Ой-қорытынды
жасау
Өмірде
пайдалану
Нәтиже
Жақсы мінез-құлық
Көркем шығарма оқу
Тарихқа
қызығушылық
350
келу – оқушы тарапынан жүзеге асады. Тарих сабағында оқушылардың коммуникативтік құзыреттілігін
қалыптастыруда СТО технологиясының маңызы зор. Себебі, оқушылар әр түрлі ақпарат көздерімен сусындап,
өз түйінін айта білуі керек, кез келген тақырыпты талдау барысында өз тобымен ұйымдасып, пікірлесіп, ең
ұтымды жауапты іздеуі қажет. СТО технологиясының стратегияларын пайдалана отырып, өткізген сабақтардың
берер әсері мол. Оқушылардың белсенділігі артып, келесі сабақты асыға күтеді. Олардың тарихты оқуға деген
қызығушылығы мен қажеттілігі қалыптасады. Өз пікірін айта алатын, өз көзқарасын дәлелдей білетін, ұлтын
сүйетін оқушы ертеңгі өмірдің ағымына да төтеп бере алатын азамат бола алатынына мен кәміл сенемін.
Сондықтан да, болашақ мамандарға бұл жобаның жеке тұлға ретінде дамуына тигізетін әсері мол.
Іздену жолында тарих пәнін оқытуда келесі әдіс-тәсілдерді қолданамын:
Ақпараттық құзіреттілік
Деректік, құжаттық, түп деректік материалдармен жұмыс істей отырып,
тарих пәнінде электронды оқулықтарды кеңінен пайдалану
Коммуникативтік құзіреттілік Дөңгелек стол, дебат, конференция ұйымдастыру
Зерттеушілік құзіреттілік
Ғылыми жоба жұмыстарына қызығушылықты ояту
Пікірсайыста оқушыға өз ойын қысылмай, еркін жеткізе білуіне, коммуникативтік құзыреттіліктің көпшілік
алдында сөз сөйлеу аспектісін қалыптастыруға мүмкіндік жасайды.
Ендеше, оқушының оқу-танымдық, коммуникативтік, ақпараттық технологиялық және өзін-өзі дамыту
құзырлылықтарын қалыптастыруда тарих сабақтарында іске асырылатын оқу әрекетінің түрлерін ары қарай
дамыту ісі үздіксіз жүргізіле бермек. Бұл – қоғам талабынан туындайтын қажеттілік.
Қорыта келе айтарым, мұғалім жаңалықтан қашпауы тиіс, қайта әдісті көп білуге тырысқаны жөн, одан
ұтпаса, ұтылмайды. Демек, жаңа технологиямен қаруланған мұғалім ғана өркениетті ел болашағын тәрбиелей
алады.
ХХІ ғасыр – білімділер ғасыры. Ендеше, бізге ой-өрісі жоғары дамыған, зерделі, жан-жақты дамыған,
парасатты ұрпақ керек екенін бір сәт те естен шығармағанымыз жөн.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1 ҚР Президенті Н.Ә. Назарбаевтың «Қазақстан-2050» стратегиясы қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси
бағыты» атты Қазақстан халқына Жолдауы. http://www.inform.kz/kaz/article/2518877
2 Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы. –Алматы. 2011. http://adilet.zan.kz/kaz/docs/
Z1100000487
3 Қазақстан Республикасының 2011- 2020 жылдарға дейінгі білім беруді дамыту тұжырымдамасы. http://
adilet.zan.kz/kaz/docs/U1000001118
4 Мырзабаев А.Б. Шығармашылықты дамытуда белсенді оқытудың дидактикалық мүмкіндіктері. -Алматы:
Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті, 2004. – Б. 12-13.
5 Махмутов И.М. Проблемное обучение. -М.: Педагогика. 1975. -18 б.
6 Тұрғынбаева Б.А. Мұғалімнің шығармашылық әлеуетін біліктілікті арттыру жағдайында дамыту: теория
және тәжірибе. -Aлматы. Білім 2005. -9 б.
7 Құдайбергенова К. Құзырлылық – тұлға дамуының сапалық критерийі. –Алматы. Кітап, 2008. -20 б.
8 Қазақстан Республикасының мемлекеттік жалпыға міндетті білім беру стандарты http://sc0021.zharkain.
akmoedu.kz/documents /view/6CE49E04AE8E9E78.html
Аңдатпа. Мақалада бәсекеге қабілетті қазіргі заманғы орта білімнің мақсаты мен басты стратегиялық
бағдары айтылған. Білімге бағытталған мазмұнды құзыреттілік, яғни сын тұрғыдан ойлау технологиясын
пайдалану арқылы нәтижеге бағытталған білім мазмұнына ауысу қажеттілігі көрсетілген.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: ТЕМА КУЛЬТУРЫ НА КАЗАХСТАНСКОМ ТЕЛЕВИДЕНИИ


url: http://emirsaba.org/sbornik-materialov-iii-mejdunarodnoj-nauchno-prakticheskoj-kon.html?page=121#СЫНИ_ТҰРҒЫДАН_ОЙЛАУ_ТЕХНОЛОГИЯСЫ_АРҚЫЛЫ_ОҚУШЫЛАРДЫҢ__КОММУНИКАТИВТІ_ҚҰЗЫРЕТТІЛІГІН_ҚАЛЫПТАСТЫРУ__Д.А._Изтелеуов