title: Пайданылған әдебиеттер - Сборник материалов III международной научно-практической конференции «инновации в образовании:...

text:
Пайданылған әдебиеттер
1 Базарбек Төтентаев. «Қазақтың ұлттық ойындары». -Алматы, 1994.
2 Сағындықов Е. «Қазақтың ұлттық ойындары». -Алматы, 1994.
3 Төтенаев Б. «Қазақтың ұлттық ойындары». -Алматы, 1994.
4 Балғымбаев М. «Қазақтың ұлттық спорт ойыны түрлері». -Алматы, 1985.
5 Ахмет Жүнісов. Фәниден бақиға дейін, - Алматы: «Қайнар», 1994.
Аңдатпа. Мақалада қазақтың ұлттық ойындарын оқыту үдерісінде қолдану мәселесі қарастырылған.
Балалардың дамуындағы ұлттық ойындардың рөлі көрсетілген.
Аннотация. В статье рассматриваются вопросы использования казахских национальных игр в учебном
процессе, также указана роль национальных игр в развитии детей.
Abstract. This article discusses the use of the Kazakh national games in the learning process, also contains
the role of national games in the children’s development.
243
БІЛІМ БЕРУДЕГІ ҰЛТТЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕР ЖАҢА ОҚУЛЫҚТАРДА
А.Е. Құмарова
№16 лицей-мектебі ММ, Павлодар қаласы anar.kumarova@mail.ru
Рецензент – Б.М. Қадырова, филология ғылымының кандидаты, доцент, профессор С. Торайғыров атындағы
Павлодар Мемлекеттік университеті, Павлодар қаласы
Қазақстанның дербес ел болып, оны әлемнің тануы, ұлттық мемлекеттің қалыптасуы, республиканың
экономика, ғылым, мәдениет салаларында дүниежүзілік деңгейде белсенді қарым-қатынастар орнатуы
мемлекетіміздің білім жүйесінің түпкілікті өзгеруіне негіз болып отыр. Қазақстан Республикасының саяси
және экономикалық тәуелсіздігін қалыптастыру кезеңінде білімнің атқарар рөлі мен маңызы ерекше. Білім
– аса күрделі әлеуметтік-экономикалық механизм және оны реформалау проблемалары көп қырлы. Білім
жүйесінде уақыт талабына сай өзгерістер енгізу – қоғам өміріндегі аса маңызды міндеттердің бірі. Бұл
бетбұрыстың басты өзегі – педагогикалық сананың басыбайлылықтан арылуын, педагогикалық тәжірибені
жаңартудың қажеттігін түсінгендік.
Басқалармен терезесі тең тәуелсіз мемлекет құрып, өркениет жолына бет түзеген еліміз білім беру жүйесін
алға қойған мұраттарымызға сай реформалау ісін жүзеге асырып жатыр.
Мұғалімсіз мектептің жоғы сияқты, осы заманда оқушыларды оқулықсыз, оқу-әдістемелік құралдарсыз
оқытатын мектеп те жоқ. Ең білімді тәжірибелі деген мұғалімнің өзі де жыл бойы сыныпқа құр қол кіріп,
толыққанды сабақ өткізе алмайды.
Әлемдік білім кеңестігімен тоғыстыратын әрі ұлттық мақсат-мұраттарымызды бағдар тұтып, халқымыздың
мыңдаған жылдық рухани мәдениеті, өміршең салт-дәстүрімен, елдік қасиетінен нәр алған заманауи төл
оқулықтарды жазу енді ғана шындап қолға алынды.
Мұндай аса ауқымды, асырып айтқандық емес, тарихи мәнге ие міндеттің мүддесінен шығу және оны
біршама қысқа мерзімде ойдағыдай іске асыру – оңай шаруа емес. Бұл арада тіл мен әдебиеттен басқа
оқулықтардың бәрін дерлік 70 жыл бойы орысшасынан аударып пайдаланып келгенімізді, сондықтан бұл
жағынан төл оқулық жазу тәжірибеміздің мардымсыз екенін елемеуге әсте болмайды. Біз мұнымен, әрине,
елімізге ғылымның барлық саласынан мүйізі қарағайдай ғалымдарымыз бен майталман педагогтеріміздің
үлкен жасағы барын жоққа шығарғалы отырғанымыз жоқ, бірақ оқулық түзу, онда да орта мектепке арналған
жаңа сапалы пән оқулықтарын түзеу үшін ғалымның не маман педагогтің қолына құлшынып қалам алуы
ғана жеткіліксіз екенін өмірден көріп жүрміз. Іс жүзінде атына заты сай оқулық жазу – орасан қиын іс, ал
оған қойылатын талаптарды өз алдына жатқан бір ғылым деуге болады. Оқулық теориясы немесе оны жазуға
қойылатын дидактикалық талаптар деп атауға болатын бұл ғылымды үңіле зерттеп, сол негізде жазбақшы
оқулығына қатысты тыңғылықты әзірлік жұмысын жүргізбей тұрып, кім де болса, төтеден килігіп, сапалы
оқулық жазып шығам десе, онысы – күпіршілік. Оқулық жазудың машақатын басынан өткерген аты әлемге
мәшһүр бір ғалым оның қиындығын жаңа бір реактивті ұшақ құрастырып шығуымен теңеген екен. Мұның
қаншалық дәл, сәтті салыстыру екенін аңғаруға болады, бірақ оның жеткіншек ұрпақ алдындағы авторлық
жауапкершілікті анық сезінуден туған аталы да арлы сөз екені даусыз.
Егемендік алғаннан бергі жерде де, бұл жағынан елеулі өзгеріс, ілгерілу бола қойды деп айту қиын. Егер
алдағы кезде де осы бетімізбен кете берсек, онымыз елдің ертеңі – жас ұрпағымыздың, ең қымбатымыз
– егемендігіміздің тағдырына да селсоқ қарағандық болып шығар еді. Сондықтан зиялы қауым, әсіресе,
мұғалім-педагогтердің өздері жаңа буын төл оқулықтарымызды жасау сияқты жалпы ұлттық маңызы зор
мәселеде бейжайлық, немқұрайлылық танытпай, мүдделілікпен белсене ат салысуға тиіс деп білеміз. Біздің
мақсатымыз да бүгінде мектеп мұғалімдері мен ата-аналар қауымын алаңдатып отырған оқулық проблемасы
жөнінде жұртшылықпен пікір алысып, өз ойларымызды ортаға салу, іс қолға алынып жатқан кезде қолғабыс
жасау.
Қазақ жұртының ХІХ ғасырдың 2-жартысындағы рухани өмірінде жарқын із қалдырған аса көрнекті
ағартушы әрі балалар әдебиетінің атасы Ыбырай Алтынсариннің: «Халыққа наннан кейінгі керегі – мектеп»
деген сөзі бар. Әйгілі педагогтің осы ойын әрі қарай жалғастырып «Мектепке мұғалімнен кейінгі керегі –
оқулық» десек, шындықтан алыстай қоймаспыз. Әйтсе де мектеп пен оқулық тарихына көз жіберсек, бұл
екеуінің арақатынасы едәуір күрделі екеніне көзіміз жетеді. Қазақ балаларына арналған еуропалық-ресейлік
үлгідегі тұңғыш бастауыш мектеп 1864 жылы дүниеге келсе, тұңғыш оқулық 15 жылдан кейін туды. Ы.
Алтынсариннің сол атақты «Қазақ хрестоматиясы» осы күнге дейін балалар ғана емес, үлкендер де қызығып
оқитын ең өміршең оқулық болып отыр. Қазіргі қазақ тілі мен әдебиеті оқулықтарында, оқу құралдарының
түр-түрінде хрестоматиядан алынған шығармалар өте жиі қайталанады. Мұның сыры, сірә, оқу құралын
құрастырушының дарын-даналығына қоса, «желкіндеп өскен көк шөптей» жас ұрпаққа деген әкелі-балалық
сүйіспеншілігінде, оларға ұсынатын материалдарды таңдаудағы асқан жауапкершілігі мен өз мәнін ешқашан
244
жоймайтын адамгершілік, құқық нормаларын және құндылықтарын өлшем етіп алуында болса керек.
Ыбырай Алтынсариннің білім және тәрбие беру мақсаттары өмір талабынан туып, қазақ халқының жалпы
мұң-мұқтаждарымен астарласып жатыр. Ыбырайдың педагогикалық мұраты балаларға «жан-жақты және кең
көлемде білім беру».
Ол оқыту процесінде: 1. Білім беру мен тәрбиелеуде мұғалімнің ролін жоғары қойды. 2. Оқу-материалдық
базасының шешуші маңызын атап көрсетті. 3. Оқулықтарды таңдап ала білуге үлкен мән берді. Инспектор
ретінде тиісті оқулықтарды әуелі өзі оқып шығып, кейін қажет деп тапса, мектепте пайдалануға ұсынып
отырды.
Ыбырай барлық уақытта оқу бағдарламаларымен шектеліп қалмай, оларды кеңейте, қолға түскен
қосымша материалдармен толықтыра түсуді оқытушылардан талап етіп отырды. Білім беруде кітапхананың
орны ерекше бағаланады. Ол: «Жақсы білім беру керек, қалай болса, солай оқытуға болмайды», «Оқытатын
кітаптар ғылымға негізделуі тиіс», - деді.
Ыбырай Алтынсарин адамгершілікке тәрбиелеу идеясын көтерді, оны шешу жолдарын іздестірді. Бұл
жағынан алғанда ол революцияшыл демократтар мен орыс педагогикасы классиктерінің негізгі идеяларын
толық меңгерді. «Оқушылар кейіннен парақор болмас үшін, олардың өнегелі болып өсуіне жәрдемдесуге
барлық күшіммен тырысамын» [Н.И. Ильминский. Воспоминание об Алтынсарине. Казань, 1891]. Оның өлең-
дері (аудармалары) мен әңгімелерінің (аудармалары) түгелдей тәрбиелік мәні бар. Тәрбиенің қазіргі біз
пайдаланып жүрген қай саласын да Алтынсарин еңбектерінен табуға болады, әсіресе ол жастарды еңбекке
тәрбиелеу ісінің жолдарын атап көрсеткен, соның ішінде, қоғамдық пайдалы еңбекті ерекше қадірлеген.
Осы ретте ол «Бай баласы мен жарлы баласы», «Өрмекші, құмырсқа, қарлығаш», «Қанағат», «Малды пайдаға
жарату», «Байлық», тағы басқа әңгімелерін жазған.
Ыбырай Алтынсарин қазақ фольклорын тәрбие мақсатына аса шебер пайдалана білген – «Қобыланды»,
«Жәнібек батыр», «Қара батыр» тағы басқалары осының мысалы.
«Кел, балалар, оқылық!» - жастардың оқу гимні. Аудармаларының тәрбиелік мәні. Мақал-мәтелдер,
мысалдар – тәрбие құралы.
ХХ ғасырдың басында Ахмет Байтұрсынов тұңғыш әліб-би мен оқу құралдарын жазғанда, оқу мен
тәрбиенің ана тілінде жүргізілуін, халықтың ділімен, ғасырлар бойы бірге жасасып келе жатқан тәрбие,
әдеп үрдістерімен, салт-дәстүрімен, елдікрухымен, бостандыққа ұмтылған мақсат-мұратыменетене қабысып,
үйлесіп жату принципін басшылыққа алды. Белгілі себептермен көп жылдар бұрын үзіліп қалған осы үрдіске
біз енді қайта оралдық.
Ұлтжанды қазақ зиялылардың тәжірибесі жақсы оқулық жас ұрпаққа деген зор сүйіспеншілік пен жүрек
жылуының, мол білім-парасат пен маңдай терін аямай ізденіп, еңбектенудің жемісі екенін көрсетеді демекпіз.
ХХ ғасырдың алғашқы ширегінде қазақтың кемеңгер зиялылар көтерген оқу құралдарының «ұлт мінезді»
болуы туралы өміршең идеялары, уақыт өзгерістерін ескере отырып, жүзеге асыратын кез енді туды.
«Педагогика энциклопедиясында» оқулық дегеніміз – «оқытудың бағдарламада белгіленген мақсаттарына
және дидактика талаптарына сәйкес белгілі бір оқу бойынша ғылыми білімдердің негіздерін баяндайтын
кітап» [М., 1967. Т., 410-бет] деген анықтама берілген.
Білім беру саласын заман талабына сай өркендету – еліміздің алдында тұрған ең маңызды міндеттердің
бірі. Еліміздің Президенті Н.Ә. Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауында бұл міндеттің 2030 жылға
дейінгі басым мақсаттардың қатарында атап көрсетілуі бұл сала еліміздің өркендеуі үшін айрықша маңызды
екенін дәлелдейді.
Ресейдің атақты ойшылы және патриоты С.Н. Трубецкой император ІІ Николайға жолдаған үндеуінде:
«Россияның бар келешегі мектепте және оған жағдай жасап, оны дамытуға қажетті қандай болмасын шығындар
елдің өркендеуі мен өзінің абыройын көтергісі келетін үкімет тарапынан бөлінуі керек» - деген болса, пре-
зидент болып тұрған шағында Дж. Буш: «Егер де біз Америка алдағы ғасырда да ең дамыған елдермен иық
тіресер деңгейде болсын десек, онда біз білім беру үшін жауапкершілікті өз мойнымызға алуымыз керек...
Егер біз Американың озық елдер қатарында қалғанын қалайтын болсақ, онда біз білім жүйесіндегі жаңалық
процестерде алда болуымыз керек», - деген болатын.
Білім беру ісі қай кезде болсын озық ойшылдар мен елбасыларының ерекше назарында болған сала. Білім
беру жүйесі – көп салалы, өте күрделі жүйе. Ғылымның негізі білімде болса, білімнің іргетасы орта мектепте
қаланады. Сондықтан біз елдің келешегін, мемлекетіміздің дамып гүлденуін діттер болсақ, ең алдымен «Орта
мектепте білім беру жайы қандай деңгейде?» деген сұрақты алға тартуымыз қажет. Ал білімнің қайнар көзі –
оқулықта екенін естен шығаруға болмайды.
Оқытудың бірден-бір мақсаты – өзіне тән педагогикалық тәсілдер арқылы жеткіншек ұрпақты адам
баласының өзінің ұзақ тарихында жинақтаған білім, тәжірибесімен қаруландыра отырып, сол қоғамның
мұрат-мақсаттарына сәйкес тәрбиелеу, жеке тұлға етіп қалыптастыру. Бұл мақсат, негізінен, оқу құралдарын
пайдалану арқылы жүзеге асырылады. Соған орай оқулық әдебиет өзі ұсынатын білімдерді дидактикалық
талаптарға сүйеніп, айрықша ыждағатпен елеп-екшеп алады да, өмірдің (табиғаттың) өзінде солай болғандай
245
ДЕНЕ ШЫНЫҚТЫРУ САБАҒЫНДА ОҚУ ПРОЦЕСІН ТИІМДІ ҰЙЫМДАСТЫРУДЫҢ
МАҢЫЗДЫЛЫҒЫ
С.Қ. Көптілеуова
Ы. Алтынсарин атындағы ҰБА, орта білім институтының аға ғылыми қызметкері, Астана қ.
Пікір беруші – Шүйіншина Ш.М., Ы. Алтынсарин ат. ҰБА
«Дене шынықтыру» пән ретінде жалпы білім беретін мектепте маңызды рөл атқарып, оқушының
жалпыадамзаттық мәдениет саласында өзін-өзі белсенді шығармашылық көрсетуге дайын тұлға ретінде
қалыптасуына ықпал етеді. Дене шынықтыру сабағында оқу процесін тиімді ұйымдастырудың мақсаты:
оқушының дене мәдениетін қалыптастыру, өз денсаулығын сақтау барысында оқушылардың бойында
тұрақты мотивтер мен қажеттіліктерін қалыптастыру, физикалық және психикалық қасиеттерінің толық
дамуын, салауатты өмір салтын ұйымдастыруда дене шынықтыру құралдарын шығармашылық қолдана
білуін қамтамасыз ету болып табылады [1].
Осы мақсаттарды жүзеге асыру барысында бастауыш, негізгі және орта мектепте төмендегі міндеттерді
шешуді талап етеді:
1. Бастауыш мектепте:
– оқушылардың денсаулықтарын нығайту, дене бітімдерін жақсарту, жалпақтабандылықтың алдын-алу;
дененің қимыл-қозғалыс әрекеттерін белсенді және өз бетінше жасауға тәрбиелеу;
– денсаулықты сақтау мен нығайтуға қатысы бар дене тәрбиесі саласының білім жүйесін қалыптастыру;
– дене шынықтыру сапаларын: күштілік, жылдамдық, төзімділік, ептілік, иілгіштік және қимыл-қозғалыс
үйлесімділігін дамыту;
– акробатикалық, гимнастикалық, жеңіл атлетикалық және басқа да жалпы дамыту бағытындағы алуан
түрлі дене жаттығулар кешенін үйрету;
– жеке тұлғаның әлеуметтік маңызы бар қасиеттерін тәрбиелеу, адамгершілік және жігер сапаларын
дамыту, эстетикалық талғамын және мәдениеттілік дағдыларын қалыптастыру;
– жеке гигиена, күн тәртібі, дене жаттығуларының ағзаға тигізетін әсері, жұмыс істеу қабілеті мен қимыл-
қозғалыс қабілеттерін дамыту секілді қарапайым білім деңгейін қалыптастыру [2].
2. Негізгі мектепте:
– денсаулықты нығайту, ағзаның қызметтік мүмкіндіктерін арттыру және негізгі физикалық (дене)
қасиеттерін дамыту;
етіп жүйелейді. Мұны оқытудың білім беру, дамыту, тәрбиелеу принциптеріне сай жүзеге асыру – өз алдына
бір ғылым. Бұл ғылымнан оқу-құралдарын жасауға қатысы бар адамдардың бәрі (авторларды жасақтап, оқу-
құралдарын әзірлеу процесін басқарушылар, авторлар, арнаулы редакторлар мен рецензенттер, сарапшылар,
сынақтан өткізушілер, оқу-әдістемелік кеңес пен бағалау комиссияларының мүшелері, баспа редакторлары
мен техникалық көркемдеушілер, суретшілер, т.б.) жақсы хабардар болуы керек.
Әдебиет тізімі
1 Алтынсарин И. Киргизская хрестоматия. -Оренбург, 1879.
2 Сыдықов Ә. Ы. Алтынсариннің педагогикалық идеялары мен ағартушылық қызметі. -Алматы, 1969.
3 Жарықбаев Қ. Қазақ ағартушылары жастарды тәрбиелеу туралы. -Алматы. 1965.
4 Ақынжанов М. Қазақ ағартушыларының қоғамдық-саяси көзқарастарының қалыптасуы. -Алматы, 1955.
5 «Қазақ мектебі» журналы, №9, 1999.
6 «Парасат» журналы, №2, 1999.
Аңдатпа. Білім жүйесінде уақыт талабына сай өзгерістер енгізу – қоғам өміріндегі аса маңызды
міндеттердің бірі. Бұл бетбұрыстың басты өзегі – педагогикалық сананың басы байлылықтан арылуын,
педагогикалық тәжірибені жаңартудың қажеттігін түсінгендік. Мақалада негізгі ой заман қалай өзгерсе де,
өмірлік құндылықтарды ешқашан ұмытпау керектігі туралы айтылады. Олар болашақ оқулықтарда өз орнын
тапса екен ойда.
Аннотация. В статье рассматривается вопрос о новых учебниках. Это требование времени. Как бы не
менялось время, нельзя терять человеческие качества, которые учат детей к трудолюбию, честности, уважении
к старшим.
Abstract.The article deals with new books. Time requires it. Time changes but never the less, we never loose
human qualities and teach our children to be working hard, honesty and they should respect elder people.
246
– дамыту және сауықтыру бағытындағы дене жаттығулары, базалық спорт түрлерінің іс-қимыл әдістері
мен техникасы арқылы қимылдық тәжірибені байыту, қимыл-қозғалыс мәдениетін қалыптастыру;
– дене шынықтыру және спорт туралы, олардың тарихы, қазіргі дамуы және салауатты өмір салтын
қалыптастырудағы рөлі туралы білімдерді игеру;
– тұлғаны оң қасиеттерге тәрбиелеу, оқу және жарыс әрекеттерінде ұжымдық әрекеттестік пен
ынтымақтастықтың межелерін сақтау.
3. Орта мектепте:
– денсаулықты нығайту, ағзаның негізгі сапаларын дамыту және қызмет ету мүмкіндіктерін арттыру;
негізгі спорт түрлері бойынша техникалық-тактикалық әрекеттерді жетілдіру;
– өз денсаулығына ықтиярлықпен қарау, оны нығайту мен ұзақ мерзім сақтай білу қажеттілігін тәрбиелеу;
– дене шынықтыру және спорт туралы, олардың тарихы, қазіргі дамуы және салауатты өмір салтын
қалыптастырудағы рөлі туралы білімдерді игеру;
– тұлғаны оң қасиеттерге тәрбиелеу, оқу және жарыс әрекеттерінде ұжымдық әрекеттестік пен
ынтымақтастықтың межелерін сақтау.
Бағдарлама екі бөлімнен тұрады, бастауыш мектепте:
1) «Дене шынықтыру туралы білім» бөлімінің мазмұны адамның танымдық белсенділігінің дамуы туралы
негізгі түсініктерге сәйкес келеді және «Дене жаттығуларының адам денесаулығына тигізетін әсері», «Оқу
бағдарламасының белгілі бір дене жаттығуларын орындау кезіндегі қауіпсіздік ережелері», «Қимыл-қозғалыс
тәртібі мен жеке гигиенасы, олардың денсаулық және оқушылардың жұмыс істеу қабілеттерін көтеру үшін
маңызы», «Шынығу тәртібі», «Қазақстан халқының дене шынықтыру мәдениеті, оның еңбек іс-әрекеттерімен
байланысы» тақырыптарды қамтиды [3].
2) «Әрекет етудің жан-жақты және пәндік әдістерін қалыптастыру» бөлімі негізгі қимыл-қозғалыс
дағдыларын игеруге және оқушылардың дайындық деңгейлерін арттыруға бағытталған. Сонымен қатар,
жалпы дене дайындығының құралдары туралы ақпараттар беріледі. Бағдарламада ондай құралдар ретінде
қолданбалы маңызға ие болатын дене жаттығулары және базалық спорт түрлерінен (гимнастика, жеңіл атле-
тика, қозғалмалы ойындар, спорт ойындары, шаңғы, жүзу) қимыл-қозғалыс әрекеттері ұсынылған.
Негізгі мектепте: «Дене шынықтыру туралы білім» (ақпараттық компонент), «Денені жетілдіру» (әрекеттік
компонент).
1) «Дене шынықтыру туралы білім» бөлімінің мазмұны адамның таным белсенділігінің дамуы туралы негізгі
түсініктеріне сәйкес келіп, «Қазақстандағы спорт пен дене шынықтырудың даму тарихы», «Қазіргі қоғамдағы
спорт және дене шынықтыру», «Адамның дене мәдениеті» тақырыптарын қамтиды. Онда Қазақстандағы
спорт және дене шынықтыруды дамытудың, республикадағы ұлттық спорт түрлерінің қалыптасуы, қазіргі
қоғамдағы дене шынықтыруды дамытудың негізгі бағыттары, белсенді демалысты ұйымдастыру жолдары
және дене шынықтыру құралдарының көмегімен адам денсаулығын нығайту тәсілдері туралы мәліметтер
енгізілген. Сонымен қатар, бұл бөлімдерде дене және спорттық дайындықтардың негізгі түсініктері, өз
бетімен дене шынықтыру жаттығуларымен айналысуды ұйымдастыру мен өткізу ерекшеліктері жан-жақты
ашылып көрсетілген және қауіпсіздік техникасын қадағалау мен талап етудің ережелері берілген.
2) «Денені жетілдіру» бөлімінде оқушылардың дене дайындығын арттыруға бағытталған және жалпы
дене шынықтыру дайындығын жетілдіру құралдары туралы мәліметтер беріледі. Дене шынықтыру
дайындығын жетілдіру құралдары ретінде бағдарламаға айқындалған маңызы бар базалық спорт түрлерінен
(жүзу, шаңғымен жарысу, спорттық ойындар, жеңіл атлетика, акробатика элементтерімен гимнастика) дене
шынықтыру жаттығулары мен қозғалыс әрекеттері ұсынылып отыр [3]. Сонымен қатар, бағдарламада Қа-
зақстандағы дене шынықтыру туралы тарихи ерекшеліктерді ашатын «Ұлттық ойындар» тақырыбы берілген.
Оқу бағдарламасы дене шынықтырудың базалық құрамынан тұратын материалдарды ұсынады. Базалық (ин-
варианттық) компонент дене шынықтыру саласындағы жалпы білім беру даярлығының мемлекеттік стандар-
тын айқындайды.
Бастауыш және негізгі мектеп оқу бағдарламасының құрылымы мен мазмұны сияқты орта мектептің
бағдарламасының мазмұны да екі бөлімнен тұрады, тек дене шынықтыру туралы білім толыққанды, кеңінен
ақпараттанса, денені жетілдіру және шеберлік әрекеттік компонент жетілдіріліп, шеберлікке әрекет жасайды.
Яғни, «Дене шынықтыру туралы білім» бөлімінің мазмұны адамның таным белсенділігінің дамуы туралы негізгі
түсініктеріне сәйкес келіп, «Қазақстандағы спорт пен дене шынықтырудың даму тарихы», «Қазіргі қоғамдағы
спорт және дене шынықтыру», «Адамның дене мәдениеті» тақырыптарын қамтиды. Онда Қазақстандағы
спорт және дене шынықтыруды дамытудың, республикадағы ұлттық спорт түрлерінің қалыптасуы, қазіргі
қоғамдағы дене шынықтыруды дамытудың негізгі бағыттары, белсенді демалысты ұйымдастыру жолдары
және дене шынықтыру құралдарының көмегімен адам денсаулығын нығайту тәсілдері туралы мәліметтер
енгізілген. Сонымен қатар, бұл бөлімдерде дене және спорттық дайындықтардың негізгі түсініктері, өз
бетімен дене шынықтыру жаттығуларымен айналысуды ұйымдастыру мен өткізу ерекшеліктері жан-жақты
ашылып көрсетілген және қауіпсіздік техникасын қадағалау мен талап етудің ережелері берілген.
247
«Денені жетілдіру және шеберлік» бөлімі оқушылардың денелік және тактикалық даярлықтарын
шыңдауға бағытталған және аталған бөлімде арнайы дене дайындығы құралдары туралы ақпараттар
берілген. Бағдарламада арнайы құралдар ретінде қолданбалы маңызға ие болатын базалық спорт түрлерінің
(гимнастика негіздері, жеңіл атлетика, спорт ойындары, шаңғы және жүзу) дене жаттығулары мен қимыл-
қозғалыс әрекеттері беріледі.
Бағдарламадағы вариативті компонент дене шынықтыру мұғалімі оқу процесінің сан-алуан түрлерін
қолдануға және оқытудың заманауи әдістері мен педагогикалық технологияларын енгізуге бағдарлайды.
Вариативті компонент мектептің тұрған орны, материалдық базасы мен аймақтың орналасу ерекшеліктерін,
мұғалімнің мүмкіндіктері мен оқушының қызығушылықтарын ескеру қажеттілігіне негізделгендіктен, оқу
материалдарын жергілікті білім беру мекемелері ұсынады және оны дене шынықтыру мұғалімі әзірлейді [4].
Бағдарлама оқушылардың дене шынықтыру бойынша дене дайындығы деңгейін анықтауға қоятын
талаптармен аяқталады. Аталған талаптар төрт негізгі түсінікке сүйенеді: «білу/түсіну», «меңгеру», «көрсете
білу» және «меңгерген білімі мен біліктілігін күнделікті өмірде және практикалық әрекетте қолдануы
тиіс». Бағдарламалық талаптар екі түрлі қызмет атқарады. Бір жағынан, олар бағдарламалық материалды
оқушының табысты меңгеруін бағалаудың критерийі болса, екінші жағынан бастауыш, негізгі, орта
білім
беру бағдарламасын аяқтайтын әр оқушының міндетті түрде меңгеруі тиіс білім мазмұнын көрсетеді. Осы
бағдарламалық талаптарды ескеріп, әрбір оқушының жеке мүмкіндіктері мен жыныстық даму ерекшеліктерін
бағамдай отырып, мұғалім өздігінен жеке талаптар қойып (қорытынды тапсырмалар), талаптардың өзіндік
шкаласын құруына және сол бойынша оқушылардың жылдық үлгерімдерін бағалауына болады. Осындай
өзіндік жол дене шынықтыру мұғаліміне оқыту-үйретудің барлық кезеңдерінде оқушылардың даму
деңгейлерінің жеке жас ерекшеліктерін ескере отырып, сабақ үлгерімдерін шынайы бағалауға мүмкіндік
береді.
Орта білім берудің мемлекеттік жалпы білім беру стандартына сәйкес, бағдарламада оқушыларды
гендерлік қағида (ұл және қыз балалар топтары) бойынша бөліп оқыту қарастырылған, оны оқу процесін
ұйымдастыру кезінде ескеру керек.
Мектептегі дене шынықтырудың педагогикалық жүйесін ұйымдастырудың негізгі түрі – дене шынықтыру
сабақтары, оқу күндерінде ұйымдастырылатын дене тәрбиесі және сауықтыру іс-шаралары, спорттық
жарыстар мен мерекелік шаралар, спорттық үйірмелерде шұғылдану, дене жаттығуларымен өздігімен
шұғылдану (үй тапсырмалары) [5].
Сонымен, дене шынықтыру сабақтары оқушылардың дене шынықтыру пәнінің мазмұнын игеру процесіндегі
іс-әрекеттерін ұйымдастырудың негізгі түрі болып табылады. Сондықтан, дене шынықтыру мұғалімі дене
шынықтыру сабағын ұйымдастырып, жоспарлағанда оқу процесінің сан-алуан түрлерін қолдануға және
оқытудың заманауи әдістері мен педагогикалық технологияларын енгізуге бағдар ала алады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Қолданылған әдебиет - Сборник материалов III международной научно-практической конференции «инновации в образовании:...

text:
Қолданылған әдебиет
1 1999 ж. 12 желтоқсандағы «ҚР-ның дене шынықтыру және спорт туралы Заңы», № 490-1 ЗРК.
2 Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 23 тамыздағы №1080 қаулысымен бекітілген «Білім
берудің тиісті деңгейлерінің мемлекеттік жалпыға міндетті білім беру стандарттары» (1.4.002-2012). – Астана.
3 Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 11 ақпандағы №130 қаулысымен бекітілген «Білім
беруді дамытудың 2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы». – Астана.
4 Копкина Е.И., Девяткина Л.Н., Көптілеуова С.Қ., Бөдеев М.Т. Дене шынықтыру. Жалпы білім беретін
мектептің оқу бағдарламасы. – Астана: Ы. Алтынсарин атындағы ҰБА, 2013. – 35 б.
5 Программа комплексного оздоровления населения Республики Казахстан / Л.И. Орехов, Т.М.
Досмуханбетов, А.К. Кульназаров, В.А. Сорокин, В.А. Коваленко. – Алматы: Тип. Парламента РК. 1997. – 168 с.
Аңдатпа. Мақалада оқу бағдарламасының «Дене шынықтыру туралы білім», «Денені жетілдіру және
шеберлік» бөлімдерінде оқушылардың дене дайындығын арттыруға бағытталған және жалпы дене
шынықтыру дайындығын жетілдіру құралдары туралы мәліметтер беріледі.
Аннотация. В данной статье рассматриваются разделы учебной программы: «Знания о физической
культуре», «Физическое совершенствование и мастерство», ориентированные на повышение физической
и тактической подготовленности учащихся и включающиеся в себя информации о средствах специальной
физической подготовки.
Abstract. This article discusses about the topics of the curriculum «Knowledge of the physical culture»,
«Physical perfection and mastery of» targeted at improving the physical and tactical training of students and
includes information about the means of special physical training.
248
ПРОБЛЕМЫ ИНТЕГРАЦИИ СОВРЕМЕННЫХ ЭКОЛОГИЧЕСКИХ ЗНАНИЙ В СИСТЕМУ
ОБРАЗОВАНИЯ
1
Н.Ш. Мамилов,
2
К.К. Шупшибаев
1 Казахский национальный университет имени Аль-Фараби, г. Алматы, mamilov@gmail.com
2 Национальная академия образования имени И. Алтынсарина, г. Астана
Рецензент – Б.Е. Есжанов – к.б.н., доцент, Казахский национальный университет имени Аль-Фараби, г.
Алматы
Экологические бедствия, обусловленные нехваткой ресурсов пресной воды, почвенной эрозией, лесными
или степными пожарами, наводнениями, ядерными или химическими отравлениями, рост заболеваемости
онкологическими и сердечно-сосудистыми заболеваниями («болезни цивилизации») происходят в разных
странах с удручающим постоянством. В результате поверхностного анализа текущей экологической ситуации
может возникнуть впечатление, что люди не учатся на ошибках и не способны предвидеть отдаленные
результаты своей деятельности. В настоящее время стало очевидным, что человечество развивается тем же
путем, что и все другие виды живых организмов: осваивает всё доступное пространство и извлекает все
доступные ресурсы, направляя их на размножение [1]. Особенностью человеческой деятельности является
то, что большинство людей, особенно в городской среде, не могут остановиться на простом удовлетворении
своих биологических потребностей, а используют гораздо большее количество природных ресурсов [2].
Результатом деятельности современного человека является такое изменение природной среды, что она
перестала быть устойчивой и безопасной для нынешнего у будущих поколений. Серьезность ситуации была
доказана учеными и понята большинством политиков. 5 июня 1992 года на Конференции Организации
Объединенных Наций по окружающей среде и развитию в Рио-де-Жанейро (встреча на высшем уровне
«Планета Земля») для подписания странами была открыта Конвенция о биологическом разнообразии [3].
За прошедшее с тех пор время ученые далеко продвинулись в понимании роли живых организмов в
обеспечении благополучия человека. На смену концепции антропоцентризма пришла концепция биоцентризма
и антиконсьюмеризма, вместо Красной книги был утвержден Красный список биоразнообразия, введено
понятие экосистемных услуг. Однако полученные учеными знания пока не стали всеобщими, и большая часть
стран продолжает двигаться рутинным путем эксплуатации и сверхэксплуатации имеющихся природных
ресурсов. Грубые экологические ошибки при принятии экономических и политических решений допускают не
только политики, но даже некоторые ведущие экономисты с мировым авторитетом [4]. В своей статье Герман
Дэйли [4] наглядно продемонстрировал парадокс «бриллиантовой экономики»: в некоторой гипотетической
стране 99% национального дохода приносят алмазы и лишь 1% запасы пресной воды, но с точки зрения
биологических потребностей человека истинную ценность имеет только вода, а бриллианты не имеют
никакого значения. Источник современного неблагополучия человечества и отдельных стран заключается
как раз в том, что принятии экономических решений авторитетные и уполномоченные персоны оперируют
только экономической стоимостью, не учитывая биологическую ценность ресурсов. Поэтому задачей нашей
работы является попытка анализа связанных с образованием причин, которые приводят взрослых людей -
руководителей и исполнителей различного уровня – к совершению экологически опасных ошибок.
Под образованием понимается процесс и результат формирования личности через усвоение человеком
способов деятельности и систем знаний, навыков и умений. Целью образования является развитие тех
свойств личности, которые нужны ей и обществу для включения в социально ценную деятельность. Известно,
что для формирования интеллектуальных, нравственных и социальных качеств существуют определенные
сенситивные периоды в развитии человека, когда направленные на формирование конкретного качества
образовательные усилия оказываются наиболее эффективными [5]. Первой причиной экологических
ошибок, допускаемых современными руководителями, является то, что период их экологического обучения
и сенситивные периоды закончились до того, как были получены и утвердились современные экологические
знания. На период принятия конвенции о сохранении биологического разнообразия (1992 г.) значительная
часть людей, принимающих сегодня важные управленческие решения, уже закончила общее обучение в школе
и ВУЗе и специализировалась в выбранной сфере деятельности. Поэтому большая часть из них в лучшем случае
располагает какими-то отрывочными знаниями в области биоразнообразия и его значения для устойчивого
развития. Следует учитывать, что в современном обществе средства массовой информации также являются
одним из важнейших источников образования. Однако профессиональные и состоявшиеся журналисты также
закончили основной период обучения до формирования понятийного аппарата современной экологии и
осознания существующих угроз, обусловленных потерей естественного биологического разнообразия.
Одним из результатов этого является крайне ограниченное число публикаций на экологические темы и их
поверхностный уровень. В сложившейся ситуации у взрослых людей для формирования умений и навыков
249
ответственного экологического поведения имеются весьма ограниченные возможности.
Второй причиной является система ценностей, которую предлагает современное общество. В основу
здесь ставится удовлетворение материальных потребностей личности. Успешность современного человека
оценивается по накопленному материальному капиталу («культ потребления») и положению в иерархической
системе управления. Также оцениваются успехи отдельного предприятия и даже страны (нации). В таких
условиях не только ведущие экономисты, но и большинство жителей страны готовы строить «бриллиантовые
экономики» в ущерб сохранению необходимых жизненных ресурсов. Это приводит к отсутствию стимулов
в получении знаний в областях не связанных с получением материальных благ. Следствием сложившейся
системы ценностей является низкий уровень знаний по биологии. В современном обществе эти знания не
сулят никаких ощутимых преференций их обладателю. Поэтому единственным источником мотивации к
получению знаний по биологии обычно выступает только заинтересованный и увлеченный своим предметом
преподаватель.
Нарастающий кризис в отношениях человека и природы в большинстве стран мира требует от
взрослых людей, активно участвующих в экономике и политике, немедленного овладения современными
биологическими знаниями. Для решения проблемы возможны два подхода – радикальный и эволюционный.
Радикальный подход заключается в замене всех руководителей старой формации новыми, наполненными
«зелёной» идеологией. Однако такой подход принесет больше бед и способен лишь усугубить существующую
ситуацию. Дело в том, что современный уровень технологий требует длительной специализации в каждой
конкретной области деятельности. Поэтому хорошо разбирающиеся в современных экологических
проблемах и теоретически подготовленные в своей конкретной сфере деятельности, но не имеющие в ней
практических навыков люди с большей вероятностью допустят серьезные технические или технологические
просчеты, которые могут свести на нет все их благие намерения в области сохранения благоприятной для
человека окружающей среды. Эволюционный подход направлен на формирование экологической культуры
у взрослых людей. Целевой аудиторией в этом случае являются сложившиеся специалисты – профессионалы
своего дела: руководители различного уровня («от министра до председателя КСК»), бизнесмены, депутаты,
журналисты.
Этой аудитории необходимо овладеть рядом базовых понятий и навыками социально ответственного
экологического поведения. Первоочередными экологическими знаниями и понятиями, которые необходимы
для принятия адекватных социальных и экономических решений являются биоцентризм и антропоцентризм,
антиконсьюмеризм, экосистемные услуги, Красный лист (список). Предполагается, что для усвоения
этих знаний данная целевая аудитория уже владеет элементарными знаниями в области биологии
(сущность живого и становление современного разнообразия в процессе эволюции, генетические основы
наследственности - мутации), физиологии человека (особенности осуществления естественных потребностей
у человека и необходимые условия окружающей среды для поддержания здорового образа жизни), экологии
(взаимосвязь живой и неживой природы, взаимозависимость живых организмов).
Концепция экосистемных услуг была сформулирована в последней четверти прошлого столетия [6]. Под
экосистемными услугами понимаются те необходимые ресурсы, которые человек получает от живой природы
(например, кислород, вырабатываемый растениями в результате фотосинтеза, или опыление плодовых растений
насекомыми). Для поддержания благоприятной для человека как биологического вида среды обитания
нужны не компьютеры и автомобили, а чистые воздух, вода и продукты питания. Все это обеспечивается в
результате упорядоченной деятельности естественного разнообразия организмов, существующих на каждой
конкретной территории. Поэтому современная концепция биоцентризма предполагает равную ценность всех
видов живых организмов, не разделяя их на вредные и полезные. Для одних видов высок риск полного
исчезновения в ближайшее время, другие могут исчезнуть в результате неблагоприятного воздействия
позже. Поэтому на смену Красной книге пришел Красный список – состояние всех видов живых организмов
нуждается в постоянном наблюдении [7]. Глобальный характер и растущие потребности современного человека
привели к тому, что в настоящее время все виды живых организмов оказались под угрозой исчезновения.
Увеличение населения Земли, рост потребления и глобализация справедливо считаются одними из причин,
вызвавших широкомасштабную деградацию и разрушение природных экосистем. Поэтому от обеспеченных
граждан требуется антиконсьюмеризм (антипотребительство) - сознательный отказ от сверхъестественных
потребностей, навязываемых производителями [8], отказ от приравнивания уровня личного счастья к уровню
приобретения и потребления материальных благ [9].
Учитывая возрастной состав и занятость на работе целевой аудитории, целесообразной представляется
организация обучения в виде краткосрочных курсов и сочетание традиционных и активных форм
обучения. Необходимо уроки изучения нового материала (лекции) сочетать с дискуссиями, экскурсиями
естественнонаучной направленности (природоведческая, краеведческая), деловыми играми с участием
специалистов различного профиля. В конце курсов необходимо проведение уроков обобщения и
систематизации знаний и творческого экзамена (эссе, сочинения, составления плана-программы, проекта
250
и т.д.). Поскольку одной из задач обучения является воспитательная, то обучение должно проходить в
групповой и коллективной форме (индивидуальный подход, но не индивидуальное обучение!).
Биологические знаниям в этой системе образования отводится центральное место, однако современные
экономические, социологические и философские знания являются неотъемлемой составляющей, поскольку
целью экологического образования является воспитание высококвалифицированных людей, владеющих
знаниями об окружающей среде, осознающих свою роль и место в современном мире, обладающих чувством
долга и ответственности, психологически готовых принимать экологически правильные решения и отвечать
за их последствия.
Список литературы
1 Trevors J.T., Saier Jr. M.H. We don’t have a spare Earth // Environmentalist. – 2010, 06 April – DOI 10.1007/
s10669-010-9259-8.
2 Jenkins M. Prospects for biodiversity // Science. - 2003. Vol. 302. -P. 1175-1177.
3 Конвенция о биологическом разнообразии. 5 июня 1992 г., Рио-де-Жанейро - Convention for Biological
Diversity, 1993. http://www.cbd.int
4 Daly H.E. When smart people make dumb mistakes. // Ecological economics. 2000. V.31. – P. 1-3.
5 Сластёнин В.А. Педагогика. – М.: Academia. 2012.
6 Ehrlich P.R., Mooney H.A. 1983. Extinction, substitution, and ecosystem services.// Bioscience. – 1983. V.33,
№4. - Р. 248–254.
7 IUCN. Guidelines for Application of IUCN Red List Criteria at Regional and National Levels: Version 4.0. -
Gland, Switzerland and Cambridge, UK: IUCN. 2012. – 41 p.
8 Stearns P. Consumerism in World History: The Global Transformation of Desire. – London: Routledge, 2001.
– 160 p.
9 https://ru.wikipedia.org/wiki/Антипотребительство - 28 апреля 2016 г.
Аңдатпа. Мақалада ересек адамдарға білім беру жүйесіне заманауи экологиялық білімді кіріктіру
проблемалары қарастырылады. Экономикалық және әлеуметтік дұрыс шешімдер қабылдау үшін қажетті
негізгі экологиялық ұғымдардың анықтамалары келтірілген.
Аннотация. В статье рассматриваются проблемы интеграции современных экологических знаний в систему
образования взрослых. Кратко приводится определение основных экологических понятий, необходимых для
принятия адекватных экономических и социальных решений.
Abstract. Problems of integrity of modern ecological knowledge in the education of adults are considered in
the paper. The most common ecological terms are given for adequate economical and social decisions.
ЭФФЕКТИВНЫЕ ПУТИ РЕАЛИЗАЦИИ ДУХОВНО-НРАВСТВЕННОГО ВОСПИТАНИЯ
ОБУЧАЮЩИХСЯ В СИСТЕМЕ ОБРАЗОВАНИЯ
Н.И. Марупова
Информационно-методическая служба при центре среднего специального, профессионального
образования Республики Узбекистан, г. Ташкент, Республика Узбекистан
Рецензент – В.И. Андриянова, д.п.н., профессор, академик международной академии наук педагогического
образования, Узбекский научно-исследовательский институт педагогических наук
имени Т.Н. Кары-Ниязи, г. Ташкент, Республика Узбекистан
В современных условиях воспитание духовности, нравственности, человечности следует рассматривать
в качестве фундаментальных задач и глобальных направлений воспитательной деятельности в системе
непрерывного образования. Педагог призван работать с духовным потенциалом, который изначально
заложен в душе каждого студента. Миссия воспитания состоит в открытии этого потенциала, помощи
растущей личности студента понять силу своего духа, собственные человеческие возможности как субъекта
культуры, собственной жизни, профессии, сохранении своего человеческого достоинства, стимулировании и
наполнении ценностным содержанием духовной работы по осмыслению окружающего мира и себя в нем.
В этом контексте воспитание следует понимать как процесс, который осуществляется с помощью педагога.
При этом его миссия состоит в том, чтобы придать жизни учащейся молодежи осмысленный характер, научить
умению выбирать из происходящих событий, поступков, отношений важное и необходимое ему. Это становится
возможным при условии творческой деятельности каждого обучающегося в процессе конструирования и
251
реализации собственной индивидуальной программы жизни и деятельности.
Воспитание становится личностно значимой ценностью для студентов в том случае, когда они осознают,
открывают для себя его важные смыслы. К видам воспитания относятся: сотворение себя, своей жизни, творение
своих отношений с другими людьми, сотворение мира, в котором он живу; его личностно-профессиональное
самостановление, самопознание, саморазвитие, самовыражение и самореализация в процессе овладения
необходимыми социально-культурными и профессиональными компетентностями.
Основными методологическими принципами настоящей стратегии выступают культурологический и
личностный подходы к образованию и воспитанию. Образ человека культуры предстает в качестве культурно-
воспитательного идеала и общей цели воспитания, компонентами которой являются общечеловеческая
нравственность, национальный характер и индивидуальные своеобразия личности студента.
На симпозиуме в Берне (1996) были конкретизированы пять ключевых компетенций, которые должны
приобрести молодые люди в процессе обучения в образовательном учреждении.
К ним относятся:
* политические и социальные компетенции;
* компетенции, связанные с жизнью в многокультурном обществе;
* компетенции, относящиеся к владению устной и письменной коммуникацией;
* компетенции, связанные с ростом информатизации общества;
* компетенции, связанные со способностью учиться на протяжении всей жизни в контексте как
профессиональной, так и социальной жизнедеятельности.
Обладание молодежью названными компетенциями позволит более эффективно решать свои проблемы,
реализовать в процессе своей жизни поставленные цели, достичь успехов и быть востребованными на
современном рынке труда. В основе всех сказанных положений лежит духовно-нравственное воспитание
каждого обучающегося. Поэтому с позиций личностного подхода воспитание является важным в
профессиональном становлении студентов.
Для этого обратимся к словам руководителя нашей страны. «Узбекистан, – подчеркивает Президент И.А.
Каримов в своей книге «Родина священна для каждого» [1, с. 6], – находится на этапе укрепления национальной
независимости, которая в различных сферах общества проявляется по-разному. Если в экономике основные
требования направлены в будущее, то в духовной области не только в будущее, но в определенной степени
и в прошлое. Прежде всего, это касается выработки правильного отношения к культурному наследию,
национальным и общечеловеческим ценностям и т.д. Чтобы осознать себя как нацию, интегрированную в
мировое сообщество, следует вернуться к истокам нашей культуры, воспринять и развить все лучшее, что есть
в нашем богатейшем историческом опыте».
Присвоение каждой личностью совокупности культурных ценностей определяет меру её развития,
социализации, гуманизации, уровень интеллигентности. Фундамент культуры составляет духовное начало,
поэтому она и является источником нравственного становления, воспитания подрастающих поколений.
Духовность – интегрированное свойство личности. Оно проявляется в потребности жить, творчески
созидать в соответствии с идеалами истины, добра и красоты. Духовная культура по своей структуре включает
все сферы жизни человека – деятельность, потребности, отношение и общение. Компоненты её – умственная,
художественная, эстетическая, нравственная, экологическая, правовая и политическая культура человеческих
взаимоотношений.
Всем народам, большим и малым, присуща сознательная забота о воспитании личности в каждом члене
общества, о развитии в нем лучших человеческих качеств.
«Один человек не может вобрать в себя все необходимые народу совершенства. Поэтому в народной
педагогике закрепилось понятие о суммарном, совокупном совершенстве членов рода. Стремление
к совершенству семьи, рода, племени было свойственно многим народам» [2, с. 59]. Среднеазиатские
народы считали хорошим трудолюбивый народ, в котором культивировались такие качества, как высокая
нравственность, целомудрие, скромность, доброта, т.е. ко всему роду предъявлялись примерно те же
требования, что и к отдельному человеку. Так совершенство личности перерастало в совершенство семьи
(коллектива), совершенство семьи – в совершенство племени, а оно уже вело к совершенству народа как
единого и великого коллектива борцов за право на достойную человека жизнь.
Народные педагоги пытались привести в систему цели воспитания. В Средней Азии известна заповедь о
трех человеческих качествах – добром намерении, добром слове, добром действии:
* «Эзгу фикрлаш» («Мысли о добродетели») – чистота мыслей;
* «Эзгу калом» («Добродетельные слова») – чистота слов;
* «Эзгу амал» («Добродетельные поступки») – гуманные поступки.
Формирование положительных черт личности понимается, в первую очередь, как поддержка в человеке
внутренних сил, противостоящих отрицательным качествам.
К добродетелям и их противоположностям относятся:
252
• ум, его омрачают раздражение, озлобление;
• дружба, её губит зависть;
• совесть, её уничтожает жадность;
• хорошее воспитание, но на него может повлиять дурная среда;
• скромность, ей вредит распущенность;
• доброта, ей мешает себялюбие;
• счастье, его губит ревность.
Единство слова и дела представляет собой одну из самых сильных сторон национальной традиционной
педагогической системы, живой практики воспитания.
Современник Алишера Навои, просветитель, преподаватель медресе Хусайн Воиз Кошифи в своей книге
«С кем нужно дружить», говоря о наставниках (ремесленниках), отмечал, что они должны отвечать восьми
правилам поведения: беречь свою специальность от грязных и подозрительных доходов; использовать её
не для обогащения, а чтобы занять в жизни достойное место; к своим более опытным коллегам проявлять
уважение и почтение; не иметь отношений с теми, кто копит богатство нечестным путем; не допускать
недостатков в работе и любить, ценить свою специальность; честно взаимодействовать с теми, кто не знает
настоящей цены изделия; никогда не брать больше, чем полагается за труд; свои личные интересы не ставить
выше интересов общества. Хорошие правила поведения, не так ли? Будто написаны сегодня, а не более
пятьсот лет назад. А ведь они, кажется, более актуально звучат именно ныне.
Тысячелетний опыт народной педагогики нашел свое отражение в устном народном творчестве. В
фольклоре каждого народа выкристаллизовались наиболее эффективные средства воздействия на личность.
Поражает воображение дифференциация воспитательных средств, связанных с формированием вполне
определенных черт личности (любовь к Родине, народу; мужество, смелость; стремление к свободе и борьба
за независимость; трудолюбие, скромность, уважение к старшим; роль просвещения, знаний, науки в жизни
человека и общества и др.). Например, таковы пословицы и поговорки [3]:
Соловей цветник любит, человек – Родину.
***
Своя земля наощупь тепла.
***
Труд всему отец.
***
Вырастишь дерево – доброе имя оставишь.
***
Мужество – бессмертью брат.
***
Дети – твоя опора.
***
Ум с годами, воспитанность с детства.
***
Знаниями овладеешь – целый мир одолеешь.
***
Здоровье – залог жизни.
Таким образом, на наш взгляд, использование устного народного творчества, трудов мыслителей Востока
поможет формированию важнейших компетенций у растущего поколения нашей республики.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sbornik-materialov-iii-mejdunarodnoj-nauchno-prakticheskoj-kon.html?page=104#ЭФФЕКТИВНЫЕ_ПУТИ_РЕАЛИЗАЦИИ_ДУХОВНО-НРАВСТВЕННОГО_ВОСПИТАНИЯ__ОБУЧАЮЩИХСЯ_В_СИСТЕМЕ_ОБРАЗОВАНИЯ__Н.И._Марупова


title: Литература - Сборник материалов III международной научно-практической конференции «инновации в образовании: поиски и решения»

text:
Литература
1 Каримов И.А. Родина священна для каждого. – Т. 3. – Ташкент: Узбекистан, 1996.
2 Волков Г.Н., Баубекова Г.Д. Этнопедагогика. – Ташкент, 2000.
3 Вместе – рекой быть, врозь – ручейками. Узбекские пословицы и поговорки / Перевод Н. Гацумаева. –
Ташкент, 1988.
4 Антология педагогической мысли Узбекской ССР / Отв. ред. О.С. Аббасова. – Москва: Педагогика, 1986.
Аңдатпа. Мақалада оқушының тұлғасын қалыптастырудағы рухани-адамгершілік тәрбиенің рөлі
қарастырылады. Тұлғаның жағымды және жағымсыз қасиеттері аталады. Тұлғаның үйлесімді қалыптасуына
ықпал ететін мақал-мәтелдер келтіріледі.
Аннотация. Статья раскрывает роль духовно-нравственного воспитания в формировании личности
обучающегося. Названы положительные и отрицательные качества личности. Приведены пословицы и
поговорки, влияющие на гармоничное формирование личности.
Abstract. The article reveals the role of the spiritual and moral education in the formation of student personality.
Named the positive and negative personality traits. Results proverbs affecting the harmonious development of
personality.
253
ХАЛЫҚ ПЕДАГОГИКАСЫНДАҒЫ ФИЗИКАЛЫҚ ҰҒЫМДАР МЕН АМАЛДАР БҮГІНГІ МЕКТЕПТЕ
С.С. Маусымбаев, Б.С. Желдыбаева
Семей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік университеті, Семей қ. balgun@mail.ru
Пікір беруші – Жакиянова Ж.Г. ҚИУ педагогика, психология және дизайн кафедрасының доценті, доктор
PhD, Семей қ.
Жалпы орта білім беретін мектептерде жүргізілетін білім мен тәрбие жұмыстарында әлі де болса халықтық
педагогиканың мол мұрасын қолданысқа алуға жеткілікті мән берілмей келетінін байқаймыз. Осының орнын
толтыруда халық қазынасын жан-жақты, әсіресе жаратылыстану пәндерін оқытуда пайдалану қажет екендігін
қазіргі күннің өзі талап етуде. Өйткені адам баласы жаратылыстың өркендеуін, табиғаттың әдемілігін халық
педагогикасының асыл мұралары болып саналатын салиқалы сөздерден, өнегелі өсиеттерден, ақиқаты
мол аңыздардан, әңгімелерден, даналық нақылдардан, ұлы ақын, жыраулардың жыр жолдарынан алып
сусындайды. Жаратылыстану ғылымдарының салаларына физика, химия, және т.б. пәндерде қарастырылатын
мәселелер халқымыздың асыл қазыналарында мақсат-мүддесі ретінде, тұрмыс-тіршілігі ретінде, салт-дәстүрі
ретінде бейнеленеді. Қазақ атамыз «Алдыңғы жақсы артқы жасқа тәлім айтпаса, ел болғаны қайсы?!» - деп
бекер айтпаған.
Қазақ этнопедагогикасы материалдары, халық шығармалары оқушының білімі мен тәрбиесіне ықпал
етіп, сезімін оятып, сонымен бірге осы туындыларды талдау, салыстыру, зерделеу, қорытындылау сияқты оның
дүниетанымдық көзқарасын қалыптастырады.
Құнды қазына сияқты халық шығармалары да қоғам өмірін, тіршілігін, жаратылысын, өмір сүріп отырған
ортада болып жатқан өзгерістер арқылы бейнелейтіні белгілі. Себебі, көп заңдар математикалық теңдеулер
арқылы беріледі, ал халық педагогикасынан мысалдар келтіре оқытсақ, қоршаған ортаға деген көзқарастары
қалыптасып, танымдық қызығушылықтары артып, білімді игеруіне жеңілірек, түсініктірек болады.
Үйрету, бағыт-бағдар беру неден басталады? - деген сұраққа келер болсақ, А. Құнанбаев осыдан бір ғасыр
бұрын «Ғылым-білімді әуел бастан бала өзі ізденіп таппайды. Басында ... үйір қылу керек, үйрене келе өзі
іздейтіндей болғанша», [1, 80 б.] – деп этнопедагогикалық тәлім мен тәрбиенің негізгі әдістеріне жол сілтейді.
Дәстүрлі үдерісте білім беру жүйесінің бастапқы сатысы сынып болды. Инновациялық үдерістегі «жеке
тұлғаға бағыттап оқыту» технологиясы бойынша төменде келтірілген білім беру жүйесінің «иерархиялық
сатысының» ең төменгі «баспалдағында» оқушы белгіленген. «Топ», «сынып», «сыныптар жүйесі» болып
«саты» баспалдақтары ары қарай жоғарылай береді (1-сурет).
оқушы
оқушы
топ
топ
сынып
сынып
сынып
сынып
жүйесі
жүйесі
-
-
мектеп
мектеп
мектептер
мектептер
жүйесі
жүйесі
қалалық
қалалық
оқу
оқу
бөлімі
бөлімі
облыстық
облыстық
білім
білім
департаменті
департаменті
Білім
Білім
және
және
ғылым
ғылым
министрлігі
министрлігі
С
С
= Со* Ст* Сс* См
= Со* Ст* Сс* См
* См.ж
* См.ж
* С
* С
қ* Со* Сб.ғ.м
қ* Со* Сб.ғ.м
R=
R=
Б
Б
*
*
Ә
Ә
Ә
Ә
=
=
Ә
Ә
1
1
*
*
(0,7+0,3Ә
(0,7+0,3Ә
2
2
)
)
1-сурет – Білім беру жүйесінің иерархиялық сатысы
Ықтималдықтар теориясы бойынша берілген формулада негізгі сапа – ықтималды шама.
С = С
0
·С
т
·С
с
·С
м
·С
м.ж
·С
қ
·С
обл
·С
б.ғ.м
(1)
Негізгі сапа (С) әр баспалдақта келтірілген сапалық белгілердің көбейтіндісіне тең. Мұнда:
С
о
– оқушының жақсы оқу ықтималдығы;
С
т
– осы оқушы құрамына енетін топтың жақсы оқу ықтималдығы;
С
с
– осы топ құрамына енетін сыныптың жақсы оқу ықтималдығы;
С
м
– осы сынып құрамына енетін мектептің жақсы оқыту ықтималдығы;
С
м.ж
– осы мектеп құрамына кіретін қаладағы мектептер жүйесінің жақсы оқыту ықтималдығы;
С
қ
– мектептер жүйесі орналасқан аудан, қала білім бөлімінің жақсы оқытуға барлық жағдайды туғызу
ықтималдығы;
С
обл.
– облыстық білім департаментінің жақсы оқытуға барлық жағдайды туғызу ықтималдығы;
С
б.ғ.м
– білім және ғылым министрлігі тарапынан туғызылатын барлық жағдайдың жасалу ықтималдығы.
254
Егер баспалдақта белгіленген бір шама «ақсаса» (төмендесе), онда формулада көрсетілгендей,
ықтималдықтар көбейтіндісі де төмендейді, негізгі сапа көрсеткіші де ақсайды.
Келтірілген мысалдағы тұжырым Әль-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университетінің профессоры А.В.
Юшковтың [2, 24 б.] пайымына негізделген.
Ұстазға қатысты «баспалдақтар»: оқушы, топ, сынып, сыныптар жүйесі.
Оқығанын қайта айтып беру шәкіртті ойға жетелемейді. Ой туындау үшін сұрақ қойыла білуі тиіс. Мұғалім
жетекші, кеңесші, үйлестіруші міндетін атқара отырып, оқушыларды танымдық іс-әрекет кеңістігіне енгізіп, ой
белсенділігін ұштауға бағытталған сұрақтар кешені арқылы баланың танымдық қасиеттерін жетілдіруі керек.
Бұны ата-баба «көру», «теру», «түю» деп астастырып, соған байланысты, «Көп көргеннен сұрама, көп тергеннен
сұра; Көп тергеннен сұрама, көп түйгеннен сұра», – деп, мәселені жеріне жеткізген. Этнопедагогикалық
негіздегі ата-бабымыздың қағидаларын зерделегенде: «Түсінгенін айту – көруге саяды, сұрақ қою – теруге
саяды; Ой қозғау қайталана берсе, өзінен-өзі түю басталады», – деген түйінді ойлары айшықтылығымен
ерекшеленеді. Жаратылыстану пәндері табиғат заңдылықтарына тікелей қатысты болғандықтан халық
педагогикасының мысалдары қоршаған орта құбылыстарын бейнелейді. Жаратылыстану пәндерін халық
педагогикасымен байланыстыру:
а) оқулық және халық педагогикасы материалдарын бейнелейтін кескіндеме, суреттерді бір-бірімен
салыстырудағы көрнекілік;
ә) білім мазмұнын игерудегі ұғынықтылық;
б) проблемалық ситуациядан шығу барысындағы өміршеңдік;
в) өздік іс-әрекет ұйымдастырудағы еркіндік;
г) оқушылардың шығармашылық қабілетін жетілдірудегі ғылымилық;
д) білім мазмұнындағы деректерді тиімді үйлестірудегі жүйелілік;
е) сабақ және сыныптан тыс жұмыстардың бекіту кезеңін іске асырудағы сабақтастық;
ж) білімін (нақтылығын және тереңдігін) тексерудегі үздіксіздік;
з) практикалық білік пен дағдыларды қалыптастырудағы табиғат пен үйлесімділік сияқты, яғни мектеп
оқушыларына халық педагогикасын қазіргі білім беру үдерісімен оңтайлы сабақтастыруда оқытудың негізгі
принциптерін жүзеге асыруға мүмкіндік береді.
Білім беру үдерісінде танымдық іс-әрекетін ұйымдастырудағы әдіс-тәсілдерді қолдану барысында
да этнопедагогикалық негіз жатыр. Оқу-тәрбие үдерісін жүзеге асырудың негізгі факторы – ғылымдар
жүйесінің мазмұны. Әрбір пәнде өз ғылымының негізі жатыр. Мазмұн ауқымындағы ғылыми деректерді
этнопедагогикалық мысалдар арқылы оқушыға түйсіндіру шәкірттің оқу-материалын тиімді меңгеруіне
оңтайлы септігін тигізеді.
Біздің ойымызша, физика сабағын оқытудағы назарға алатын мәселелер:
7-8 сынып оқушыларының нақты көру-бейнелеу арқылы ойлауы басым. Сондықтан демонстрациялық
тәжірибе, құралдар, модельдер, макеттер, аудио-визуальды құралдар арқылы көрсетілімдер, халық
педагогикасының материалдары, таратпа материалдар негізінде ұйымдастырылатын танымдық іс-әрекеттер
олардың оқу материалын меңгеруіне пәрменді ықпал етеді.
9-сынып оқушыларының абстрактылы ойлауы басым. Сондықтан кинематика, динамика, статика
(материалдық нүкте, жылдамдық, үдеу, масса, күш, т.б.), яғни көзбен көре алмайтын объектілер жайлы
ұғымдарды меңгеру үшін халық педагогикасынан келтірілген мысалдар арқылы шынайы көріністі
оқушылардың өздігінен пайымдау икемділігін қалыптастыруға назар аударуы тиіс.
10-сынып оқушыларының теория негізінде ойлауын дамыту, яғни дедукция әдісі арқылы ой түйіндеу
икемділігін қалыптастыру қажет. Осыған әсер ететін оқу материалдары молекула-кинетикалық теория
зат құрылысы, электрондық теория элементтері әр ортада туындайтын электр құбылыстары, т.т. халық
туындыларынан келтіруге болады.
11-сынып оқушыларының интеллектуалдық икемділіктері жоғары дәрежеде қалыптасатындықтан
олардың танымдық белсенділіктері артады. Халық шығармаларынан танымдық тапсырмалар беріп, табиғат
заңдылықтарымен сабақтастырып, өресін кеңейтеді.
Мысалы, жазушы С. Мұқановтың «Қостағы өмір» әңгімесінде «Суықта өсіп, еті үйреніп кеткендіктен бе
немесе жылқының еті мен сорпасы расында қуатты ма, Мақан қандай суық болса да, қалың кимейді. Оның
қалың деген киімдерінің өзі: байпақты үлкен етік, балағын соған сұққан мол тері шалбар, етегін шалбарына
сұққан қысқаша тон, оның сыртынан киетін жұқа түйе жүн шекпен ғана болады. Таңертең бір, түсте бір
ішкенде, ол үнемі майлы етті жеуге, майлы сорпаға езген құртты ішуге тырысады» [3, 92 б.] – деп сипатталған.
Бұл үзіндіден естіп тұрғанымыз судың тазасын ғана ішіп, шөптің дәмдісін ғана жейтін қазақтың ерекше
қастерлеген малы жылқының етінің қуаттылығы, физикалық тұрғыда – дәлірек айтсақ, калориясы өте жоғары
екенін байқаймыз.
Сонымен қатар мынадай сұрақтар қоюға болады.
- Неге суықта үлкен етік киеді? Жауабы: себебі, етік үлкен болғандықтан дене мен етік арасында ауа
қабаты бар болады, ал ауа жылуды нашар өткізеді.
Мұнда «тері шалбар, қысқаша тон, түйе жүн шекпен» дейді.
- Неге теріден тігілген киімдер киеміз? Жауабы: себебі, аң терілерінің жүндерінің арасы ауаға толып
тұрады, ал ауа болса жылуды нашар өткізеді. Сондықтан теріден тігілген киім адамның жылуын жақсы
сақтайды, яғни оның жылу өткізгіштігі өте төмен.
255
- Неге суықта майлы етті жеуге, майлы сорпаға езген құртты ішуге тырысады? Өйткені май суға батпайды,
тығыздығы аз. Май суық өткізбейді, қуаттылығы – физика тілімен айтсақ, калориясы жоғары.
Сонымен, танымдық қызығушылығы арта түскен оқушылар пәнаралық байланыстағы оқу-материалдарын
оңтайлы сараптап меңгере алады, рухани мұраларды және анықтама материалдармен өздігінен жұмыс жасау
дағдылары қалыптасады, топтау, жүйелеу, жинақтау, жіктеу сияқты икемділіктері дамиды.
Оқушылардың танымдық іс-әрекетін ұйымдастыруда қолданылатын әр түрлі әдіс-тәсілдер жаңа оқыту
технологиясына негізделеді. Қолданысқа алып жүрген осы технологияның мәні: ұжымдық әрекет барысында
топтың әр мүшесі өз қырынан көріне біледі; оқушылардың бірі лидер болса, екіншісі байсалдылығымен,
салиқалы ойымен көзге түссе, үшіншісі көтеріңкі көңіл күйімен оң әсер қалдырса, төртіншісі күрделі
мәселелерді шешудің жолдарын жылдам іздестіруші болып келеді.
Мұғалім өз іс-әрекетін ұйымдастырғанда оқушылардың ұғу, түсіну, жадында сақтау т.б. қабілеттері әр
түрлі деңгейде болып келетіндігін есепке алады.
Осыдан, бірқатар теориялық және практикалық маңызы бар ұсыныстар жасауға мүмкіндік берді:
- халықтық педагогикалық шығармашылығының оқу-тәрбие үдерісіндегі орны және оны пайдаланудың
мүмкіндіктері мен жолдарын қарастыра отырып, оларды бүгінгі таңдағы жаңа технологиялармен сабақтастыру
мәселесі оңтайлы бағытта шешілуі тиіс;
- этнопедагогикалық сипаттағы іс-шаралар жүйесін жоспарлау, ұйымдастыру және өткізу, оқушылардың
танымдық іс-әрекеттерін қалыптастырудағы тәжірибелік үлгілерін ұсыну бүгінгі заманғы оқыту үдерісін
технологияландыру талабымен пәрменді үйлесуі тиіс;
- жаратылыстану пәндерінде этнопедагогика материалдарын инновациялық мектепте пайдаланудың
үлгілері мен мысалдарына баса назар аудару қажет.
Қолданылған әдебиет
1 Құнанбаев А. Қара сөз. –Алматы: «Ел», 1993. -38-сөз. - 90 б.
2 Юшков А.Ю. Основы теории системы непрерывного образования // Физика. 2007. - №5. – С. 22-24.
3 Мұқанов С. Аспаз. Әңгімелер. -Алматы: Жазушы, 1965. -107 б.
Аңдатпа. Мақалада халық педагогикасында физикалық ұғымдар мен амалдар бүгінгі мектепте
қолданулары туралы қаралады. Сонымен бірге, этнопедагогика материалдарын инновациялық мектепте
пайдаланудың үлгілері мен мысалдарына көңіл бөлінген.
Аннотация. В статье рассматривается физические понятия в народной педагогике, которые используются
в современной средней школе. Наряду с этим, рассматривается применение этнопедагогических материалов
в инновационной школе.
Abstract. The article discusses the physical concepts in traditional pedagogy, which are used in modern high
school. At the same time, we consider the application ethnopedagogical materials in an innovative school.
ҰЛТТЫҚ ТӘЛІМ-ТӘРБИЕ НЕГІЗІНДЕ ОҚУШЫЛАРДЫҢ ЭСТЕТИКАЛЫҚ СЕЗІМДЕРІН ДАМЫТУ
С.Д. Махметова, М.С. Жангозиева
Ш. Есенов атындағы Каспий мемлекеттік технологиялар және инжиниринг университеті, Ақтау қ.
alsau@mail.ru
Пікір беруші – А.Х. Аренова, п.ғ.д., профессор, Ш. Есенов атындағы Каспий мемлекеттік технологиялар және
инжиниринг университеті, Ақтау қ.
Адам баласы ерте кездерден бастан өз ұрпағын өмірге, еңбекке икемдеп, тәрбиелеп келгені көпке аян.
Бүгінгі қалыптасқан белгілі ғылыми-теориялық заңдары бар педагогика ғылымы өмірге келгенше де адамзат
тәрбие ісімен айналысып бақты. Оның қағазға жазылып түспеген, бірақ халық жадында мәңгі сақталып,
ұрпақтан-ұрпаққа ғасырлар бойы ауызша нақыл-ақыл, өсиет-өнеге, қағида болып тарап келген білім-білік,
тәлім-тәрбие беру тағлымдары бар. Ол халықтық педагогика деп аталады. Халықтық педагогика салт-дәстүр,
жол-жора, ырымдар, тағам дайындау, қонақ күту рәсімдері мен ауыз әдебиеті үлгілері, ұлттық ою-өрнек,
өнер түрлері, спорт ойындары арқылы отбасылық тәрбиеден басталып, ауыл-аймақ, ел-жұрт, ру-тайпа, қала
берді бүкіл халықтық қарым-қатынастар берік орын алған тәлім-тәрбиенің түрі, адам мінезін, іс-әрекетін
қалыптастырудың белгілі өлшемі болып табылады. Олай болса, халық педагогикасы қоғам дамуының
(алғашқы қауымдық қоғамнан бастап) белгілі сатыларынан өтіп, ғылыми педагогикалық дәрежеге жеткенше
ұрпақ тәрбиесінің бастау бұлағы, педагогиканың құралы болып, тәрбие жүйесінің қызметін атқарып келгенін
байқаймыз. Яғни, осыдан келіп ғылыми педагогика мен халықтық педагогиканың тәрбие тәсілдерінің
сабақтастығы, принциптік-идеялық үндестігі туындайды. Бүгінгі әлемдік арнаға жеткен ғылыми-педагогика
халықтық педагогикадан бастау алып, оны ғылыми теориялар мен қағидалар тұрғысынан жан-жақты
зерттеп, қарастырып, өз қажетіне жаратады. Осы қажеттіліктен келіп, халықтық эмпирикалық тәжірибесіне
негізделген ұрпақ тәрбиелеу тағылымдарымен оқу ісінің өзекті құралы етудің жолдарын және оның шығу,
даму кезеңдерінің өзіндік ерекшеліктерін, басқа ғылымдармен байланысын зерттейтін педагогиканың
256
ғылыми бір саласы этнопедагогика пайда болды.
Халық педагогикасын зерттеген академик Г.Н. Волковтың пікірінше, халықтық педагогиканың ерекшелігі:
оның адам баласының дүниеге келген күнінен бастап бірге жасасып келуінде; адамдардың қоғамды құруда,
қоршаған ортаны-табиғатты өзіне икемдеп игеруінде; еңбек тәрбиесінің алғашқы адамдар өмірінде басты
рөл атқарғаны деген пікір айдады. Тәрбиенің басқа түрлерінің кейін туғандығы, халықтық тәрбие жөніндегі
қағидалары өмірлік тәжірибеге негіздеген эмпирикалық білім болып келуі; оның ұлттар мен ұлыстардың
жазу мәдениеті шықпай тұрған кезінде пайда болып, халық арасында ауызша тарауы; сондықтан да оны
шығарушы авторларының аты-жөні халық жадында сақталмай бүкіл халықтық мұраға айналып кетуінде
екенін дәлелдеген. Халықтың ұрпақ тәрбиелеудегі озық тәжірибелері мен ой түйіндері сол халықтың ой-
тілегімен, арманымен ұштасып келгендіктен, озық үлгілерінің мәңгі сақталып, ал тозығының біртіндеп тәрбие
жүйесінен алынып қалуы; халық педагогикасы өнерге, еңбекке негізделгендіктен, үнемі жетілдіру, ұшталу
үстінде болды. Сондай-ақ халық педагогикасының ғылыми жүйеге, теорияларға құрылмай, жеке бастың
тәрбиесінің озық үлгілеріне және оның нәтижесіне құрылуы; тәрбие тәжірибесінің ғасырлар бойы жалғасып
келуі (преемственость), алғашқы тәрбие түрлерінің қоғамда бөлінбей, біркелкі тұтас түрінде берілуі (мысалы,
би, музыка өнерлерінде ой еңбегі мен дене еңбегі, ақыл-ой тәрбиесі мен еңбек тәрбиесінің бірге ұштасып
келуінде) деп саралай көрсетіп берді. Елімізде балаға тәлім-тәрбие беру ісі мұғалімдерге сеніп тапсырылған.
Ал әйгілі орыс педагогы К.Д. Ушинский халықтық тәрбиенің мақсаты мен мазмұнына және тәрбие мен
оқыту әдістеріне тоқтала келе «Орыс халқының бала тәрбиесі сол халықтың сан ғасырлық тарихымен тығыз
байланысты, тәрбиенің негізін халықтың жақсы-жаман дәстүрінен іздестіру керек»-деді. К.Д. Ушинский бала
тәрбиелеудегі ауыз әдебиетінің рөліне де ерекше тоқталды. Ол: «Ертегілер халықтық педагогиканың алғашқы
және тамаша үлгілері. Ертегілердегідей халықтың асқан даналық тәрбиесімен тепе-тең келетін бірде-бір
тәрбие құралы жоқ» деген еді.
Бастауыш мектеп оқушыларын халық педагогикасындағы табиғат сұлулығы негізінде тәрбиелеуді пәндер
арқылы да жүзеге асыруға болады. Оқушыларға эстетикалық тәлім-тәрбие сабақ үстінде және сабақтан тыс
уақыттарда да беріліп отырады. Әсіресе, халықтық педагогика элементтері енгізілген пәндердегі материалдар
ерекше орын алады. Мысалы, орта сыныптардағы пәнінде ескерілетін жағдай-бала тәрбиесінің туған, өскен
ортаға, ата-анаға, үлкендерге, олардың үлгісіне байланыстылығы. Үлгі көрсету-ішкі еліктеу, қызығушылық
сезімдерін жан-жақты тәрбиелеуге эмоциялық әсер ететін құрал. Әсіресе ата-анасының, үлкен адамдардың
бойындағы үлгі боларлық ізгі қасиеттері мен сыпайы адамгершілік қарым-қатынастары баланы еліктетіп
сол адамға ұқсап бағуға жағдай жасайды. «Болмасаң да ұқсап бақ» деген өлең шумақтарының өзі жақсы
мінез қалыптастырудың ең негізгі өзегі болмақ. Сондықтан түрлі пәнінде Абайдың табиғатқа, әдепті мінез
қалыптастыруға арнап жазған шығармаларын, қара сөздері мен педагогикалық ой-тұжырымдарын үнемі
пайдаланып отыру, баланың жеке басын қалыптастыруға, тәрбиелеуге үлгі болмақ.
Ұлы ойшыл ғалымдардың табиғатқа, айналадағы дүние құбылыстарына арнап жазған еңбектері, әдеби
шығармаларымен таныстыра отырып, аталар ісінен үлгі алуға жетелеуге болады. Ш. Уәлихановтың «Табиғаттың
өзінде өзінше бір сүйсінерлік, жанға жайлы бір нәрсе бар...»-деген сөзінен-ақ ата-бабаларымыздың табиғат
сұлулығын адамның түсініп, қадірлеп, қабылдай білу сезімдерін тәрбиелеудегі үлгісі деп қарастыруымызға
болады. Біздің рухани және табиғи азығымыз-өзімізді қоршаған әсем табиғат, оны қорғау, оған өз үлесін
қосу әр адамның азаматтық міндеті екенін үнемі дәріптеп айтып отырған. Халықтық тәлім-тәрбиелік, ой-
тұжырымдар мен әдеби мұралар, мақал-мәтелдер сияқты үлгі-өнеге болатын ақыл-кеңестер отбасынан
бастап үйретіліп, талап қоя ескертіліп отыратын болған.
«Шөлге құдық қазған бір сауап,
Өзенге, көпір салған бір сауап.
Жолға ағаш еккен бір сауап»-деп адамға міндет арта, үміт күте, талап қоя білген халқымыз, енді бірде:
«Ормансыз жер-жалаңаш,
Армансыз ер-жалаңаш»-деген мақал сөздер арқылы баланы елжандылыққа, адамгершілікке тәрбиелей
отырып, туған өлке мен адамның мүддесін бірге қояды. Осындай теңдесі жоқ асыл мұраларды дүниетану
сабақтарында тиімді пайдаланып отыру, сабақтың мазмұны мен мақсаттарын аша түседі, баланы жан-жақты
тәрбиелеуге жол ашады.
Ата-бабаларымыз баланы құрғақ өсиет, ақыл айтумен емес, жеке бастың үлгісін көрсету, үлгі болу,
насихаттау арқылы қоршаған ортаны қорғауға, аялай білуге тәрбиелеген. Ол үшін табиғат пен адам өміріне
байланысты қызықты ертегілер, әңгімелер, өлең мен мақал-мәтелдер, жұмбақтар, халықтық болжамдар мен
тұжырымдарды үнемі үлгі етіп айтып отырған. «Ұяда не көрсе, ұшқанда соны іледі»-деген мақалды әрдайым
есте ұстаған үлкен адамдар отбасынан бастап балаға жақсы үлгі-өнеге көрсетіп, жақсы жағынан көріне білсе,
ұрпақ тәрбиесіне тигізетін әсері ерекше болмақ. Жас ұрпақ алдындағы өз парызы мен қарызын адал өтеп,
үлгі бола білген ата-бабамыздың артында қалдырған асыл қазыналары дүниетану пәнінен ерекше орын
алған, соны тәлім-тәрбиеге пайдалану әрбір мұғалімнің міндеті.
Ата-бабаларымыздың айтуынша, туған жерден қасиетті, одан киелі ешнәрсе болған емес. Сондықтан да
алыс сапарға аттанарда, ел басына күн туып, уақытша қоныс аударғанда, кіндік кесіп, кіндік қаны тамған
жердің бір уыс топырағын өзімен бірге ала жүрген. Сол топырақты қастерлеп, бұл дүниеден өткенде өзімен
бірге жерлеткен. Олар «жер-қазына, су-алтын, мал -байлық»-деп туған жерді қастерлесе, - F. Мүсірепов
«Дүниеде туған еліңнен артық ел де, жер де жоқ»-деп жас ұрпақты елжандылыққа, отаншылдыққа тәрбиелеуге
байланысты үлкен ой тастайды. Кең далаға егін салып, төрт түлік мал өсірген, өз өмірін малмен, жермен, кең
257
даламен байланыстырған аталарымыздың бізге қалдырған өзіндік дәстүрлік белгілері де бар. Міне осындай
асыл қазыналарды әрбір сабақта жүйелі түрде пайдаланып отыратын болсақ, барлық пәндерден берілген
білімдік және тәрбиелік мазмұн өте құнды болар еді.
Ата-бабалардың көрегендік болжамдары мен салыстырмалы тұжырымдарына сүйену сияқты
тәжірибелерді сабақтың мәнін ашып, дәлелдеу үшін және балаларды қосымша ізденту, дамыту мақсатында
қолдануға болады. Осы күнге дейін күшін жоймай тәрбиелік мәнін сақтап келе жатқан, өнеге боларлық
өсиеттерді бала жас күнінен естіп меңгере білсе, одан ұтарымыз көп. Жергілікті материалдар негізінде
берілетін білім мазмұны тікелей тәрбиелік мақсатқа құрылуы, тәрбиелей отырып білім беру бүгінгі күннің
ең өзекті мәселелерінің бірі. Жас баланың дүниетанымдық көзқарастары дұрыс қалыптасу үшін, оқулықтағы
берілген материалдардың тәрбиелік жақтары терең ашылуы шарт. Ол үшін құрғақ әңгімеден гөрі, нақты ақыл-
кеңестер мен ұлттық ырымдар, салт-дәстүрлерді пайдаланған ұтымды болады. Мысалы:
1. «Обал болады» деп егінді, шалғынды бейсауыт басқызбайды.
2. «Қойдың сүті қорғасын, қойды тепкен оңбасын»-деп малды тепкізбейді.
3. «Құстың ұясын бұзба бетіңе шұбар түседі немесе» «Киелі құс» деп аққуды атқызбаған.
4. «Бақаны өлтірсең жаңбыр жауады» деп өлтіртпеген, т.с.с.
Халқымыз балаға үлгі көрсетумен қатар қатаң талап та қоя білген. Баланың жанын жақсы түсініп, мінезін,
жеке басын толық зерттеп болған соң, оған ерік беріп, өз мүмкіндіктерін сынауға, өмірде қолдана білуге
жағдай жасаған. Дүниетану пәніндегі табиғатқа бақылау, саяхат, серуен (экскурсия), сияқты жұмыс түрлерін
балаларға сеніп тапсыруға болады.
Бала табиғатты тікелей бақылап, зейін тұрақтату арқылы нақтылы тұжырымдар жасап үйренеді. Бақылау
баланың өзін қоршаған табиғатты талдай отырып қабылдауына жағдай жасайды. Табиғатқа саяхаттар мен
бақылаулар жасау арқылы балалар мынадай нақтылы деректер алып, өзін-өзі одан әрі дамытады: Затты
бақылап, тану арқылы логикалық ойлау қабілеттері дамиды. Оларды салыстырып, өзгерістерін бақылап
өздігінен қорытынды шығарып үйіренеді. Мысалы, жыл мезгілдерінің ауысуына байланысты өлі және тірі
табиғаттың өзгеруі, төрт түлік мал күтімі мен жасалатын адам еңбегінің түрлері, жануарлар мен өсімдіктер
өміріндегі маусымдық өзгерістері т.б. Табиғатқа жасалатын бақылау мен серуендер бала бойындағы зейіннің
тұрақтауына, есте сақтау мен тапқырлық, білімге қызығушылық т.б. дамуына себепкер болады.
Бақылау жұмысы дұрыс ұйымдастырылса, баланын еңбек сүйгіштік, жауапкершілік, жинақтылық және
жүйелі жұмыс жасау шеберліктері дамиды. Осындай ізгі қасиеттерді баланың бойына сіңіру барысында
халықтық мұраларды, ата-бабаларымыздың табиғатқа байланысты болжамдары мен тұжырымдарын жиі
қолданған дұрыс болар еді. Аталған тәрбие түрлері бұрын халықтық жырлар, әңгімелер, ертегілер aрқылы
біртіндеп беріліп отырған. Ата-бабамыз өзін қоршаған табиғаттың ішкі мән сырларын ғылыми жолмен
зерттемесе де, жапан түзде жолсыз жерлерде жұлдыздарға қарап, түрлі белгілермен адаспай жол тауып
жүрген. Жастайынан-ақ есту, көру, бақылу, тапқырлық сезімдері шынығып, іздеп табатын ізшіл де, құралайды
көзінен тигізетін мерген де болған.
Дүниетану пәнінде «Туған жердің табиғаты мен өсімдіктері» деген тақырыпты өткенде, туған елдің
сұлу табиғатын, табиғи байлықтарын, түрлі өсімдіктерін көшіп-қонып жүріп-ақ сақтағанын, жердің тозып
кетпеуін, өз суын, малын қадірлеп келгенін үнемі түсіндіріп айтып отыру керек. Халқымыз ағып жатқан
суға, өзенге кір шайқамаған. Балаларға құстар ұясын бұзба, құмырсқаның илеуіне тиіспе, табиғаттағы
тірі жәндіктерді, өсімдіктерді сақта деп үйретіп отырған. Қазақ ертегілерінде қысылғанда әлсізге көмек
көрсеткен түрлі құстар, аңдар, жан-жануарлар, құрт-құмырсқалар т.с.с. айта отырып баланы табиғатты аялауға,
қорғауға дағдыландырған. Баланы құсбегілік, аңшылық кәсіптерге баулығанда да табиғатпен байланысты
болжамдармен байланыстыра, қалай шығу керек екені туралы ақыл-кеңес беріп отырған. Осы кәсіптің тиімді
жақтары мен қырына, сырына толық түсініктер берген.
Бастауыш сынып оқушыларының эстетикалық сезімдерін ұлттық тәлім-тәрбие негізінде дамыту, жан-
жақты терең ізденісті талап ететін, өзекті проблемалардың бірі. Оқушыларға эстетикалық тәрбие беру
арқылы ғана сезімдерін дамытуға болатындығын, түрлі теориялық зерттеулер мен ғылыми еңбектер дәлелдеп
келеді. Шығыс ойшылдары философиялық ой толғап, әсемдік, эстетикалық және адамгершілік мәселелері
бойынша құнды пікірлер жазып қалдырған. Олардың еңбектерінде эстетикалық тәрбие теориясы бірқатар
философиялық, этикалық және педагогикалық-психологиялық ережелерге негізделеді. Эстетикалық тәрбие
теориясының негізгі ережелерінің бірі-адам үшін сұлулық құбылыстарының, асқақтықтың, көркемдіктің,
әсемдіктің т.б.құндылығын түсінуден тұрады. Соның ішінде халық педагогикасындағы табиғат сұлулығы,
табиғатпен адам арасындағы адамгершілік қарым-қатынастар, оны көздің қарашығындай сақтау, ата-жұрт
қадірі т.б. зерделеніп, оның тәлім-тәрбиелік жақтары қарастырылған.
Ұлттық тәлім-тәрбиені кең көлемде оқу-тәрбие үрдісіне енгізу арқылы, оқушыларды жан-жақты жетілдіріп,
түрлі (эстетикалық, этикалық т.б.) сезімдерін дамытып, жетілген толық азамат дайындауға мүмкіндіктер туады.
Сондықтан, халықтық тәлім-тәрбиені оқу-тәрбие үрдісіне үнемі енгізіп отырғаннан ұтылмаймыз.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sbornik-materialov-iii-mejdunarodnoj-nauchno-prakticheskoj-kon.html?page=105#ҰЛТТЫҚ_ТӘЛІМ-ТӘРБИЕ_НЕГІЗІНДЕ_ОҚУШЫЛАРДЫҢ_ЭСТЕТИКАЛЫҚ_СЕЗІМДЕРІН_ДАМЫТУ__С.Д._Махметова,_М.С._Жангозиева


url: http://emirsaba.org/sbornik-materialov-iii-mejdunarodnoj-nauchno-prakticheskoj-kon.html?page=105#ХАЛЫҚ_ПЕДАГОГИКАСЫНДАҒЫ_ФИЗИКАЛЫҚ_ҰҒЫМДАР_МЕН_АМАЛДАР_БҮГІНГІ_МЕКТЕПТЕ____С.С._Маусымбаев,_Б.С._Желдыбаева


title: Қолданылған әдебиеттер - Сборник материалов III международной научно-практической конференции «инновации в образовании:...

text:
Қолданылған әдебиеттер
1 Мемлекетiк «Мәдени мұра» бағдарламасы, Егемен Қазақстан, №311-312, 29.11. 2003, №184-188, 16.08.
2005.
2 Қалиев С. Қ. т.б. Қазақ халқының салт-дәстүрлері. -Алматы. Рауан. 1994.
3 Волков Г. Н. Этнопедагогика. -М.: 1970.
258
Аңдатпа. Мақалада бастауыш сыныпта берілетін білім мазмұны мен тәлім-тәрбиені халық педагогикасымен
сабақтастыра жүргізу арқылы оқушыларға эстетикалық тәрбие берудің жолдары қарастырылған.
Аннотация. В статье рассматриваются пути развития эстетического воспитания у школьников посредством
взаимосвязи содержания образования и воспитания с народной педагогикой в начальной школе.
Abstract. The article discusses the development of aesthetic education of schoolchildren through the
relationship of educational content and training with folk pedagogy in elementary school.
К ВОПРОСУ О ТРУДОВОМ ОБУЧЕНИИ В ОБЩЕОБРАЗОВАТЕЛЬНОЙ ШКОЛЕ
Ю.Б. Махмудов
общеобразовательная школа № 7 г. Ургенч, Республика Узбекистан
Рецензент – Г. Ядгарова, кандидат психологических наук, доцент, Узбекский научно-исследовательский
институт педагогических наук имени Т.Н. Кары-Ниязи, г. Ташкент, Республика Узбекистан
«Цена каждому человеку в том,
что он превосходно делает своё дело».
Беруни
Современный мир глобальных информационных технологий бросает обществу новые вызовы. Поэтому
образовательные учреждения ориентированы на формирование гармонично развитого поколения,
интеллектуально развитого, духовно богатого и физически крепкого.
В этом вопросе велика роль педагога, который не только дает знания, но и развивает, совершенствует
умения и навыки учащихся. Сегодня интересы нашего государства нацелены на правильный выбор
школьниками своей будущей профессии. Ведь от того, как ответственно они подойдут к этому шагу, зависит в
будущем вся их дальнейшая жизнь.
Для формирования трудовых навыков у учащихся нами была проанализирована философская,
психологическая и педагогическая литература, посвященная данной проблеме и раскрывающая сущность
самостоятельной работы в системе обучения. Так, в исследованиях многих учёных (И.С. Кон, А. Маслоу, А.В.
Мудрик, П.И. Пидкасистый, К. Роджерс, П. Торренс, В. Франкл и др.) показана взаимосвязь процесса обучения
с трудовой деятельностью.
Реализация возможностей и способностей ученика в оптимальных формах и с максимальной
эффективностью на основе создания нового в себе и деятельности станет прочной основой для выработки
добросовестного отношения к трудовой деятельности. Поэтому изучение самореализации в познавательной
деятельности приобретает сегодня особую актуальность. Источник самореализации личности, умеющей
анализировать возникающие проблемы, устанавливать системные связи, выявлять противоречия, находить
их оптимальное решение, прогнозировать возможные последствия и их реализации позволит выработать
умение трудиться.
Нам кажется, что уроки трудового обучения в общеобразовательной школе способствуют полноценному
развитию личности. Система самостоятельных работ обеспечивает индивидуально-вариативный подход и
постепенное усложнение содержательной и процессуальной сторон трудовой деятельности учащихся. При
этом учитывается педагогический инструментарий для проведения трудовых дел, обеспечивающий цели,
содержание и методы организации исследовательской деятельности школьников.
Выполнение самостоятельных работ и процесс самореализации школьников взаимосвязаны. Значит,
самостоятельные работы являются условием и результатом самореализации учащихся, когда акцент
переносится на воспитание подлинно свободной личности, формирование у школьников способности
самостоятельно мыслить, добывать и применять знания, тщательно обдумывать принимаемые решения и
четко планировать действия, эффективно сотрудничать в разнообразных условиях, быть открытыми для
новых контактов и культурных связей.
Необходимо создавать ученику оптимальные условия для проявления его творческого начала, и постоянно
поддерживать его стремление к труду. Это возможно только в том случае, если учитель относится к ученику,
как к равному партнеру по совместной деятельности. Результат их зависит в равной степени, как от учителя,
так и от ученика.
В педагогической науке различают несколько стилей: учащийся-«новатор», учащийся-аналитик,
учащийся-практик, учащийся-экспериментатор.
Всем им присущи свои характерные различия.
К примеру, учащийся-«новатор»:
259
* ищет смысл, ясность и целостность;
* хочет лично принимать участие в трудовой деятельности;
* интересуется людьми, культурой и спортом;
* верит в свой собственный опыт и рассматривает конкретные ситуации с разных точек зрения;
* равняется на тех, кого уважает;
* учится, слушая и обмениваясь идеями и т.д.
Учащийся-аналитик:
* ищет факты;
* хочет знать, что думают учителя;
* учится думать через идеи;
* ценит последовательное мышление, нуждается в деталях;
* критически относится к информации, собирает данные;
* основательный и трудолюбивый;
* любит всё традиционное;
* функционирует, тщательно осмысливая вещи и адаптируясь к людям;
* любит знать, что думают о нём педагоги и одноклассники;
* любит работать над моделями и планами.
Учащийся-практик:
* хочет знать, как всё происходит, определять, как работают вещи;
* хочет знать, о чём его просят, поможет ему в реальной жизни;
* нуждается в практическом опыте;
* стремится к практичности и результатам;
* любит, чтобы мысли были чёткими и понятными;
* осваивает трудовые навыки;
* решает проблемы;
* ограничивает суждения конкретными вещами;
* не любит непонятных идей и ответов.
Учащийся-экспериментатор:
* интегрирует опыт и применение;
* познаёт мир методом проб и ошибок;
* адаптируется к изменениям и получает удовольствие от них;
* отлично справляется с ситуациями, требующими гибкости;
* приходит к точным выводам в отсутствии логических доказательств;
* хочет знать, что можно сделать с вещами;
* любит учить других тому, что знает сам;
* добросовестно выполняет свою работу [1, c. 37].
На наш взгляд, школьники с интересом и желанием будут совершенствоваться, если им дать такую
возможность. Поэтому современный учитель должен владеть эффективным подходом к обучению. Он
должен понимать, что ученик занимает центральное место и поощрять участие детей в разных формах
их трудовой деятельности. При этом главное – предоставить именно учащимся возможности активно
участвовать в процессе обучения, потому что это способствует развитию у школьников ответственности
за свои действия, приобретению навыков самоконтроля и самоуважения как важных компонентов
их психолого-социального благополучия. Учебная среда, основанная на взаимоуважении, создаёт
благоприятный школьный климат, как между детьми, так и между учителями и учащимися, формирует
межгрупповые отношения, взаимопомощь между ними и способствует значительным успехам учащихся в
учёбе.
Литература
1 Андриянова В.И., Аннамуратова С.К. и др. Формирование у учащихся общеобразовательной школы
способностей самовыражения и самореализации как базовых личностных качеств в современных
условиях: Коллективная монография / Под общ. ред. Р.Х. Джураева; отв. ред. В.И. Андриянова. – Ташкент:
Шарк, 2012. – 560 с.
Аңдатпа. Автор жалпы білім беру мектептерінің оқушыларында еңбек дағдыларын қалыптастыру
мәселелерін көтереді.
Аннотация. Автор обращается к формированию трудовых умений и навыков у учащихся
общеобразовательных школ. Учащихся относит по способностям к ряду групп и описывает их характерные
различия.
260
Abstract. The author refers to the formation of labor skills at students of secondary schools. Students are
treated to a range of abilities and group describes their characteristic differences.
ФОРМИРОВАНИЕ СОЗНАТЕЛЬНОГО ОТНОШЕНИЯ К ТРУДУ
В ПРОЦЕССЕ ПРОФЕССИОНАЛЬНОЙ ОРИЕНТАЦИИ ШКОЛЬНИКОВ
Д.Б. Махмудова
Узбекский научно-исследовательский институт педагогических наук
им. Т.Н. Кары-Ниязи, г. Ташкент, Республика Узбекистан
Рецензент – Г. Ядгарова, кандидат психологических наук, старший научный сотрудник,
Узбекский научно-исследовательский институт педагогических наук
имени Т.Н. Кары-Ниязи, г. Ташкент, Республика Узбекистан
Социально-экономические преобразования в нашей республике, изменения в духовно-культурной
сфере, развитие науки и техники обусловили интенсификацию процесса приобретения будущей профессии
учащимися общеобразовательных школ. Поэтому в общее среднее образование постепенно внедряется
научно-обоснованная система выбора профессии учащимися.
Инновационные процессы, происходящие сегодня в системе непрерывного образования, наиболее остро
ставят вопрос о поисках путей совершенствования подготовки квалифицированного специалиста.
Мы согласны с мнением А.А. Гусевой о том, что при применении инновационных технологий следует
правильно подходить к каждому методу обучения. По её мнению, «вместо обоснованного подхода мы видим:
* стремление почти без всякого выбора внедрить, освоить буквально всё, чего раньше не было, что где-то
услышали, увидели;
* стремление перепробовать, освоить новое подряд, дабы таким образом найти оптимальную для своей
школы идею;
* стремление осваивать непременно то, что осваивают соседи из окрестных школ для того, чтобы
выдержать конкуренцию в борьбе за контингент учащихся, за хорошее мнение родителей, руководителей
органов управления своего округа;
* отчётливо прослеживается стремление любой ценой не отстать от моды, быть на её гребне …;
* готовность принять к осуществлению любую рекомендацию, касающуюся освоения той или иной новой
идеи» [1, с. 90].
Только синтез педагогического мастерства и эффективное использование традиционных и
инновационных методов обучения будет способствовать развитию умений и навыков учащихся. Поскольку
всё-таки урок не должен превращаться в «шоу», а содержание учебного материала по каждому предмету,
в том числе и по трудовому обучению должно ориентировать выпускников общеобразовательных школ на
осознанный выбор профессии. Здесь велика роль правильного выбора своей будущей профессии учащимися
общеобразовательных школ. Поскольку развитие науки, технологий и производства повышает требования
ко всем членам общества, что непосредственно связано с совершенствованием социально-педагогических
аспектов трудового обучения и профессиональной ориентации школьников. Это рассматривается как важное
условие всестороннего развития учащихся, то есть таких её качеств, как идейно-политическая убежденность,
нравственность, трудолюбие, интеллектуальное и физическое развитие, эстетическая культура.
Большая часть ответственности за выполнение данных задач ложится на плечи всего педагогического
коллектива, но особую роль играет учитель трудового обучения, который, наряду с формированием знаний
о труде и профессиях, привитием общих навыков проводит огромную профориентационную работу. Хотя
понятия о труде и профессиях формируются в процессе изучения всех школьных предметов. В этой связи
следует отметить особую роль межпредметных связей на уроках трудового обучения. Взаимодействие
учителя труда с учителями других предметов и классными руководителями в процессе профессиональной
ориентации имеет важное педагогическое значение для социализации учащихся.
В настоящее время выпускники общеобразовательных школ в обязательном порядке продолжают
обучение в профессиональных колледжах и академических лицеях. Но встречаются ещё выпускники,
которые выбирают учебное заведение несознательно. Происходит это потому, что на занятиях учащиеся не
достаточно получают знания по конкретным видам труда, а приобретают общие умения и навыки. Поэтому
учитель должен организовать занятия так, чтобы у каждого ученика формировались знания и понятия по
определенной профессии. Для этого, учителю общеобразовательной школы нужно установить контакты с
преподавателями средних специальных учебных заведений, ознакомиться с программными требованиями
тех профессиональных колледжей, в которые поступает значительная часть выпускников данной школы.
Приобщение старших школьников к данной проблеме поможет выработать и воспитать в их сознании
умение давать правильную оценку взаимоотношениям человека с социально культурной средой. Поскольку
старшеклассники уже вполне способны оперировать научными знаниями, поэтому важно уделить внимание
их гармоничному развитию, чтобы научные знания и практичность уравновешивались эмоционально-
261
нравственной стороной личности. Учащиеся стремятся к овладению необходимой технологией для того,
чтобы трудиться в определенной отрасли производства. Это дает возможность ученику твердо определиться
в выборе рода занятий.
Кроме того, следует отметить то, что учителя трудового обучения не склонны анализировать собственный
опыт, не всегда умеют определять свои сильные и слабые стороны, что тормозит проектирование своей
педагогической деятельности, ее дальнейшее совершенствование. Также отметим, что организация
инновационной деятельности осложнена тем, что педагоги имеют пассивное отношение к ней. Поэтому
проблема заключается в поиске усилий, способствующих изменению отношений к педагогическим
инновациям. Решить данные проблемы можно, опираясь на теоретические положения личностно-
деятельностного подхода. В процессе такой деятельности учителю трудового обучения следует уделить
внимание психолого-педагогической диагностике учащихся. В этой работе должны принимать участие
учителя, психологи, администрация общеобразовательной школы, специалисты учебно-производственных
объединений, сотрудники профессиональных колледжей.
Цель их деятельности заключается в выявлении личных качеств учащихся относительно выбираемой
профессии. Так перед учителем ставятся различные задачи, объединяющие в себе подготовку к деятельности
и профессиональную ориентацию, всестороннее развитие личности на уровне современных требований, её
социализацию, владение инновационными технологиями и т.п.
В комплексе все эти параметры составляют культуру педагогического труда, которой учитель обязан
овладеть во всех гранях. Также коммуникативной культурой, средствами психологического воздействия на
сознание учащихся, силой убеждения в важности и необходимости профессиональной деятельности каждой
личности в жизни общества, что непосредственно связано с совершенствованием социально-педагогических
аспектов трудового обучения и профессиональной ориентации учащихся.
Педагога рассматривают как одного из основных ответственных за подготовку школьников к трудовой
деятельности. Поскольку у каждого члена общества проявляется потребность в применении личных
способностей.
Реализация обозначенных выше задач возможна при условии подготовки учителей трудового обучения
в стенах высших образовательных учреждений к педагогической деятельности в широком формате [2, c. 57].
Значит, необходимо решать проблему создания такой образовательной среды, которая бы способствовала
формированию у школьников нравственного сознания, в основе которого лежит личностно значимое
отношение к человеку и обществу, к себе и другим.
Литература
1 Гучева А.А. Управление инновационными процессами в школе // Инновации в образовании: поиски и
решения: Материалы международной научно-практической конференции. 5 декабря 2014 года. – II том. –
Астана, 2014. – 450 с.
2 Махмудова Д.Б. Возможности формирования сознательного отношения к труду в процессе
профессиональной ориентации учащихся: «Узлуксиз таълимни янги сифат босқичига кўтаришнинг ижтимоий-
иқтисодий ва педагогик муаммолари. Халқаро тажриба» мавзусидаги республика илмий-амалий конференция
II шўъба материаллари. – Т.: ЎзПФИТИ, 2011. – Б. 56-59.
Аңдатпа. Мақалада автор жалпы білім беру мектептерінің оқушылары кәсіби бағдар үдерісінде олардың
еңбекке деген қарым-қатынасын қалыптастыру мәселелерін қарастырады.
Аннотация. В данной статье автор раскрывает вопросы, связанные с формированием сознательного
отношения к труду в процессе профессиональной ориентации учащихся общеобразовательных школ.
Abstract. In this article the author reveals the issues related to the formation of a conscious attitude toward
labor in the process of professional orientation of secondary school students.
РАЗВИТИЕ ПОСТСОВЕТСКОГО ОБРАЗОВАТЕЛЬНОГО ПРОСТРАНСТВА КАК ОСНОВА
КУЛЬТУРНОГО ДИАЛОГА И ФОРМИРОВАНИЯ НАДНАЦИОНАЛЬНЫХ ТРУДОВЫХ
КОМПЕТЕНЦИЙ СПЕЦИАЛИСТОВ
А.С. Мищенко
Научно-исследовательский институт социально-экономических и педагогических проблем непрерывного
образования Ленинградского государственного университета имени А.С. Пушкина, Санкт-Петербург,
Mischenko-al@yandex.ru
Рецензент – Мамырханова А.М., НАО им. И. Алтынсарина
В начале доклада хотим отметить следующее: развитие постсоветского образовательного пространства –
это основа культурного диалога и формирования национальных и наднациональных трудовых компетенций
специалистов евразийской ойкумены, включая их инновационные навыки и потенциалы. Данные процессы
имплицированы фундаментальными тенденциями общественной эволюции. Именно они бытийно и предметно
262
(через систему образования и формирование национальных и наднациональных трудовых компетенций
специалистов в самых разных областях реального производства) определяют возможности каждой страны в
области культурного диалога и экономического обмена внутри постсоветского пространства.
Такой культурный диалог возможен благодаря тому, что в прежние годы на этой территории интенсивно
формировалось и развивалось единое историческое, культурное и экономическое пространство в
соответствии с тезисом известного немецкого мыслителя Фридриха фон Гарденберга, больше известного под
именем Новалиса: «Частные истории, – писал Новалис, – абсолютно невозможны. Каждая история должна
быть мировой историей» [2, с. 309]. О такой исторической, культурной и экономической предопределённости
развития Российской империи – о её manifest destiny (предначертанной миссии) – говорил и Ф. Энгельс [3, с.
314, 316, 317]. Оно – пространство – долгие годы, обеспечивало и определяло продуктивное взаимодействие
стран, составляющих ныне постсоветское содружество государств и народов. Оно включало в себя
интенсивный обмен информацией, заложенной в их совместной истории, культуре и экономике.
В современных условиях восстановление исторических связей, обновление культурной и развитие
экономической интеграции стран – участников СНГ сопряжено с созданием единого образовательного
пространства. Эти процессы разворачиваются в рамках определённой логики: наиболее быстро происходит
обмен внешними культурными, экономическими заимствованиями и скопированными образцами в рамках
таможенного союза между Казахстаном, Белоруссией и Россией. Это сложная, многовекторная работа, но она
все же охватывает поверхностные пласты взаимодействия стран евразийского союза. Заметно медленнее,
потому что – это намного сложнее, происходит и будет происходить в будущем обмен прикладными знаниями
и навыками, требующими тонкой ментальной настройки. Еще медленнее осуществляется и будет происходить
обмен культурными и экономическими архетипами: в области культурных и экономических архетипов, на
наш взгляд, в полном объеме, до конца, эквивалентный взаимообмен вообще не возможен. В обозримый,
но достаточно длительный период истории, по-видимому, возникнут сложные архетипические феномены
культурного и экономического поведения и деятельности граждан наших стран – единые в главном, но
многообразные во второстепенных и третьестепенных аспектах своего развития [1, с. 316].
Расширяющийся культурно-экономический диалог стран на территории бывшего Советского союза
(на фоне мировой конкуренции и экономической глобализации) формирует потребность государств
в специалистах, которые обладают не только национальными, но и наднациональными трудовыми
компетенциями. Они зиждутся на обмене прикладными знаниями и навыками. Именно их формирование,
в конечном случае, определяет возможности стран и народов евразийского пространства в межкультурном
взаимодействии и взаимовлиянии (как говорится, исходя из формулы, что сознание не только отражает мир,
но и творит его, именно трудовое бытие народа определяет его сознание и культуру, а уровень образования
– через изменение установок, интересов и потребностей людей – формирует их трудовое, личностное и
гражданское поведение). Они – национальные и наднациональные трудовые компетенции специалистов –
являются важными инновационными ресурсами развития производства и культурного диалога на просторах
евразийской ойкумены.
Понимая (и интуитивно чувствуя) это, наиболее прозорливые работодатели все больше и больше требуют
от своих специалистов навыков и способностей, позволяющих им непрерывно учиться и соответствовать
не только передовым национальным, но и наднациональным трудовым компетенциям: наличие у
средней и высшей профессиональной школы таких выпускников превращается в важнейший фактор её
востребованности и полезности для развития не только отечественной экономики, но и более широкой
палитры институтов евразийского хозяйствования.
В этой ситуации средняя и высшая профессиональная школа любой страны – участницы СНГ вынуждается
внешними и внутренними силами развития все больше и больше выступать в качестве актора культурной
интеграции своих выпускников в национальные и наднациональные экономические структуры современного
общества. Такая интеграция имеет сложное содержание и определяется возможностями (и одновременно
с этим детерминирует наличные ресурсы) постсоветского евразийского образовательного пространства
в области эдукационных инноваций. Она предстаёт в качестве нелинейного синтеза у специалистов
культурных, трудовых, творческих и инновационных компетенций различных сообществ. В нём – синтезе
– обнаруживается многоликое звучание национальных традиций и ценностей философии и культурологии,
экономики и социологии, в нём проступают и более конкретные результаты – уровень их профессиональной
и творчески-инновационной подготовки и т.д.
Потребность современного производства в наднациональных трудовых компетенциях специалистов,
особенно если они имеют инновационный характер, заставит в будущем, а где-то и в чем-то уже сейчас
заставляет, постсоветскую среднюю и высшую профессиональные школы в процессе культурного диалога
и взаимодействия интегрировать их характеристики в свой учебный процесс, превращаясь за счет этого в
важный общественный институт формирования креативного потенциала не только отечественной, но и более
широкой – евразийской территории. Имеющиеся в средней и высшей профессиональной школе различных
стран условия и факторы, интересы и ключевые компетенции позволяют ей стать центром такого культурно-
экономического взаимодействия и взаимопроникновения различных профессиональных традиций и
установок специалистов. Эффективность этого процесса зависит от интенсивности обсуждения накопившихся
проблем и результативности обмена новыми инновационными образовательными технологиями, которые
нацелены на будущее развитие материальной и нематериальной, эдукационной и духовной сферы общества.
263
В этом смысле эффективность функционирования профессионального образования, как компоненты
культурно-экономического взаимодействия стран – участниц СНГ, – это всегда результат использования им
– образованием – социальных, экономических и эдукационных ресурсов гражданского общества. Будучи
связан с культурой генетически, такой результат проявляется в евразийской экономике через возможности
выпускников непрерывно расширять и углублять свои профессиональные знания и инновационные
компетенции. В этом случае влияние различных национальных культур на трудовые компетенции
специалистов оказывается связанным с их умением выстраивать целую гамму культурных моделей поведения
в общественном производстве в соответствии с традициями и жизненными потребностями иных социальных
общностей; с их человеческой актуализацией и личностным творческим развитием.
Отвечая на эти требования национального, континентального и мирового производства, средняя и
высшая профессиональная школа, будучи субъектом культурного диалога, вынуждена нацеливаться сама
и настраивать выпускников на расширение своих конкурентных возможностей на наднациональном
уровне. В них пересекаются национальные и наднациональные интересы, потребности и факторы развития
производства. В этой связи эдукационные институты нашего общества и других стран бывшего Советского
союза все больше и больше вынуждены опираться в своём учебном процессе не только на национальные,
но и на наднациональные, культурные, социальные, экономические и технологические факторы, влияющие
на характер обучения современных специалистов, использовать для этого всю совокупность учебных
технологий, имеющихся в различных странах мира.
Обозначенные нами тенденции раскрывают лишь отдельные элементы и механизмы формирования
национальных и наднациональных трудовых компетенций специалистов на евразийском пространстве. На наш
взгляд, в них должны быть синтезированы законы развития материального и нематериального производства,
культуры и духовной сферы, творчества и инноваций конкретных специалистов. Если этот синтез удастся
реализовать, мы сможем повысить эффективность формирования средней и высшей профессиональной
школой их национальных и наднациональных трудовых компетенций. Последнее определит на многие годы
перспективы её эволюции в странах – участницах СНГ.
Итак, мировая экономика и производство на евразийской территории, шаг за шагом кардинально
преобразуя технологический и производственный уклады, как следствие, профессиональную подготовку
специалистов, создаёт не только новые возможности для культурного диалога стран, но – и усиливает
потенциал постсоветского образовательного пространства, как платформы для формирования
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sbornik-materialov-iii-mejdunarodnoj-nauchno-prakticheskoj-kon.html?page=106#РАЗВИТИЕ_ПОСТСОВЕТСКОГО_ОБРАЗОВАТЕЛЬНОГО_ПРОСТРАНСТВА_КАК_ОСНОВА__КУЛЬТУРНОГО_ДИАЛОГА_И_ФОРМИРОВАНИЯ_НАДНАЦИОНАЛЬНЫХ_ТРУДОВЫХ__КОМПЕТЕНЦИЙ_СПЕЦИАЛИСТОВ


url: http://emirsaba.org/sbornik-materialov-iii-mejdunarodnoj-nauchno-prakticheskoj-kon.html?page=106#ФОРМИРОВАНИЕ_СОЗНАТЕЛЬНОГО_ОТНОШЕНИЯ_К_ТРУДУ__В_ПРОЦЕССЕ_ПРОФЕССИОНАЛЬНОЙ_ОРИЕНТАЦИИ_ШКОЛЬНИКОВ__Д.Б._Махмудова