Осы мақсатта “Бәріне бірдей мүмкіндік”,
“Сапалы білім - барлығы үшін” деген ұстанымды қолдаймын.
Әдебиеттер
1. Мағжан Жұмабаев. “Педагогика” - 1992ж.
2. Игнатьева С.А
.
Коммуникативная культура будущих учителей-логопедов как условие
становления их профессио- нальной компетентности // Воспитание и обучение детей с
нарушениями в развитии. — 2006г.
3.«Қазақстан Республикасының білім беруді дамытудың 2011-2020 жылға арналған
Мемлекеттік бағдарламасы» Астана, 2010 ж.
115
«ПСИХОЛОГИЧЕСКОЕ ИССЛЕДОВАНИЕ РАННЕГО ДЕТСКОГО АУТИЗМА И ЕГО
КОРРЕКЦИЯ»
Макарова Венера Валерьевна
Преподаватель Мангистауского гуманитарного колледжа имени Мурын жырау Сенгирбекулы
С каждым годом в мире возрастает количество детей с ограниченными возможностями и
особыми потребностями. Есть они и в нашей Республике Казахстан. Перед обществом,
системой образования и родителями таких детей стоит вопрос получения ими образования.
Инклюзивное образование в Казахстане — реальная возможность адекватной социализации
ребят.
Об инклюзивном образовании в Казахстане впервые заговорили в 2002 году и внедрено
оно в систему относительно недавно. Этот тип образования подразумевает предоставление
одинаковых прав в получении среднего образования всем детям, включая детей с
ограниченными возможностями.
Изучение закономерностей раннего развития является одним из приоритетных
направлений психологических исследований последних лет. Особенно актуальна эта тема в
коррекционной педагогики, где все очевиднее становится значимость максимально ранней
диагностики трудностей развития и поиска адекватных раннему возрасту форм и содержания
коррекционной помощи, а также определения возможностей профилактики тяжелых
проявлений и последствий нарушенного развития. Это особенно важно для детей, страдающих
аутизмом.
Понятие аутизма было придумано в 1911 году немецким психиатром Евгением Блейлером
для описания симптомов наиболее тяжелых случаев шизофрении, понятие, которое он также
создал. Согласно Блейлеру, аутистическое мышление характеризовалось инфантильными
желаниями избежать неудовлетворительных реальностей и заменить их фантазиями и
галлюцинациями. "Аутизм" определял символическую "внутреннюю жизнь" субъекта и не был
легко доступен наблюдателям.
С 1960-х годов наблюдается феноменальный рост диагнозов аутизма, который привлек
внимание многих исследователей, начиная от психиатров и социологов до литературоведов.
Изменения в методах диагностики с 1960-х по 1980-е годы привели к тому, что аутизм стал
ассоциироваться с "глубокой умственной отсталостью и другими нарушениями развития или
физическими нарушениями", что привело к увеличению числа детей, которые, как считалось,
проявляли аутистические черты.
Характеристика раннего детского аутизма.
Признаки раннего детского аутизма при
внимательном отношении могут быть выявлены у совсем маленьких детей, в некоторых
случаях даже у новорожденных. Следует обращать внимание на то, как ребенок контактирует с
взрослыми, проявляет свое настроение, на темпы нервно-психического развития. Признаки
аутизма у грудничка — это отсутствие желания идти на руки, отсутствие комплекса оживления
при обращении к нему взрослого. В возрасте нескольких месяцев здоровый ребенок начинает
узнавать родителей, учится различать интонации их речи, при аутизме этого не происходит.
Ребенок одинаково равнодушно относится ко всем взрослым и может неправильно
воспринимать их настроение.
C целью получения информации о выявлении ранних признаков аутизма я отправилась в
поликлинику №1 областного центра в детское отделение кабинет №209 «Кабинет здорового
ребёнка», этот кабинет посещают детки в 6 ,9, 12 месяцев, в 1,5 года и в 3 года, к последнему
возрасту предают особое значение и родителям выдается небольшой тест-опросник.
Расстройство аутистического спектра может выглядеть по-разному у разных людей. Это
неспособность к развитию, которая влияет на то, как люди общаются, ведут себя или
взаимодействуют с другими. Нет единой причины для этого, и симптомы могут быть очень
слабыми или очень серьезными.
116
Некоторые дети, находящиеся в спектре, начинают проявлять признаки, начиная с
нескольких месяцев. Другие, кажется, имеют нормальное развитие в течение первых
нескольких месяцев или лет своей жизни, а затем начинают проявлять симптомы.
Описание аутизма — это довольно сложная задача. Частично это связано с тем, что
медицинские исследователи пока не знают, что именно его вызывает, и какие процессы в
организме и мозге приводят к этой инвалидности. Другая причина в том, что огромное
разнообразие симптомов и проявлений — это сама по себе особенность расстройств
аутистического спектра.
Виды аутизма у детей.
Классификация аутизма периодически пересматривается, в нее
вносятся новые формы заболевания. Существует классический вариант раннего детского
аутизма, который еще называют синдромом Каннера — по имени ученого, впервые описавшего
данный симптомокомплекс. Признаки синдрома Каннера — это обязательная триада:
эмоциональная бедность;
нарушение социализации;
стереотипные движения.
Могут отмечаться и другие симптомы: нарушения речи, агрессия, когнитивные
расстройства. Если присутствует только часть симптомов, могут быть диагностированы
расстройства аутистического спектра (РАС) или атипичный аутизм. К ним, например,
относится болезнь Аспергера (аутизм с хорошими показателями интеллекта) или синдром Ретта
(прогрессивная дегенерация неврологических навыков, костно-мышечной системы),
встречающийся только у девочек. При легкой степени выраженности симптомов диагноз
обычно звучит как аутистические особенности характера.
Статистика больных аутизмом в Казахстане. За последние годы зарегистрирован рост
аутизма почти в 2 раза. Однако, это не полная картина. Следует учитывать, что бывают и
трудности с диагностикой. В настоящее время всё чаще общество сталкивается с такой
проблемой, чтобы вовлечь ребёнка с РАС в обычную среду обучения с детьми. Для этого
первоначально должны использоваться различные приёмы и методы, чтобы подготовить
ребёнка и психически и морально. Создаются различные благотворительные фонды и
учреждения, где любой родитель, столкнувшийся с РАС может получить консультацию, а
самое главное, оказание помощи для своего ребёнка. Именно поэтому создаются общественные
фонды и наш регион Мангистауской области стал не исключением.
На сегодняшний день в Мангистауской области социально-реабилитационную помощь
детям с ограниченными возможностями здоровья оказывают несколько государственных
учреждений. Для решения данной проблемы доступности функционирует общественная
организация Центр развития социальных проектов «Камкорлык». В рамках проекта в нашей
области на протяжении трёх месяцев в 2017 году функционировал мини-центр. Общественный
фонд реализовывал социализацию и реабилитацию детей с аутизмом. Основная задача проекта:
оказание реабилитационной помощи детям с РАС.
Мне предоставилась такая возможность стать волонтёром и принять участие в данном проекте.
Ежедневно я работала с детьми-аутистами, оказывала помощь руководителям, провела мастер-
класс с родителями, в котором рассказала о значении развития мелкой моторики у детей. Центр
посещало примерно 10-15 детей. Ежедневно, в будние дни с 14.00-17.00 родители могли
доверить центру своих детей, где мы проводили занятия индивидуально с каждым ребёнком,
вели мониторинг развития и результат был очень даже неплохим. В занятия входили
упражнения на развитие внимания и сосредоточенности, развитие мелкой моторики, игры,
конструирование, рисование и так далее.
Так же студентами Мангистауского гуманитарного колледжа имени Мурын жырау
Сенгирбекулы была организована благотворительная акция. Студенты приняли активное
участие, собрали развивающие игрушки и канцелярские товары для детей центра.
Методы и приёмы, применяемые в центре:
Развитие мелкой моторики:
117
Как известно, у детей с РАС слабая развитие моторики рук, слабая зрительно-
двигательная координация. Всё это влияет на слабое навыки письма, тем самым, страдает
речевая деятельность. Дети с аутизмом с трудом рисуют, лепят, застёгивают пуговицы. Именно
поэтому, с самого раннего возраста необходимо развивать мелкую моторику у детей с
аутизмом: гибкость рук, точная координация движений глаз. В центре мы использовали
различные упражнения и игры для развития мелкой моторики. Самое распространенное и
любимое упражнение детей - это перебирание пальчиками крупы. Дети с удовольствием
выполняют данную работу, тем самым сортируя по цвету, по форме. А иногда, можно и
спрятать игрушку в крупе, дети, перебирая отыскивают данную игрушку и дальше закапывают
в крупе.
Особое внимание уделялось физическим упражнениям. Ведь известно, что физические
упражнения активизируют ребёнка, тем самым снимают его напряжение. Поэтому на занятиях
в центре мы пытались выполнять многократно одни и те же действия : переклеивание, работа с
пластилином и доской.
Следует учитывать, что у детей трудности произвольной организации и нет стойкости
внимания, также нет способностей к диалогу со взрослыми старались опираться на сенсорные
анализаторы: буквы, цивры, фигуры, животные и так далее.
Занятия проводились строго по расписанию и по режиму. Старались сздать такие
условия , чтобы Придя в центр, ребёнок чётко понимал, что он пришёл заниматься.
Если вернуться к статистике, то она насчитывает более 30000 детей с РАС, но реальные
цифры гораздо больше. Такая разница в данных из-за низкой информированности об аутизме.
"Вся статистика, которая есть у нас, некорректна. Потому что есть мировая тенденция, и
Казахстан явно от неё не отличается. Согласно этой тенденции, каждый 88 ребенок страдает
аутизмом. Это показатели 2015 года. Сейчас же, с аутизмом рождается каждый 55 ребёнок. По
последним данным в Казахстане насчитывается не меньше 30 тысяч аутистов. В мире страдает
более 10 миллионов человек. По прогнозам учёных в 2020 году этим расстройством будет
страдать каждый 30 житель планеты. А ещё через 5 лет – каждый второй. Согласно данным
Всемирной организации здравоохранения, ежегодно число детей с аутизмом увеличивается на
13%.
Со слов родителей, чьи дети с РАС, в основном, все симптомы сходятся. У детей
появляется речь в 8-9 месяцев, а к двум годам начинает исчезать. К этому времени начинаются
поведенческие отклонения, дети начинают убегать, перестают реагировать, когда с ними
разговаривают, избегают общений и детских площадок.
Проблемное поведение у детей с РАС обусловлено тем, что ребёнок не умеет общаться,
но не может передать то, что ему нужно, так как не умеет говорить.
Если начать коррекцию в первые два года жизни ребенка, то уже к семи годам он может,
как и все дети, полноценно посещать школу и развиваться вместе со своими сверстниками. В
Казахстане аутизм выявляют пока лишь в три года.
Существует очень много центров по реабилитации аутистов. Только лишь в нашей
столице функционирует 20 реабилитационных центров. Все центры коммерческие и,
следовательно, дорогие. Центры могут посещать все. Но существуют и общественные фонды,
которые предлагают свою альтернативу
В июне 2015 года в Казахстане появился первый центр для детей с аутизмом в Алматы.
Сегодня такие центры уже работают в Нур-Султане, Кызылорде и Усть-Каменогорске. Это
частные учреждения, которые спонсирует благотворительный фонд Булата Утемуратова "Асыл
Мирас".
В настоящее время всё чаще общество сталкивается с такой проблемой, чтобы вовлечь
ребёнка с РАС в обычную среду обучения с детьми. Для этого первоначально должны
использоваться различные приёмы и методы, чтобы подготовить ребёнка и психически и
морально. Создаются различные благотворительные фонды и учреждения, где любой родитель,
столкнувшийся с РАС может получить консультацию, а самое главное, оказание помощи для
118
своего ребёнка. Именно поэтому создаются общественные фонды и наш регион Мангистауской
области стал не исключением.
Существуют различные методики обучения, но самой успешной является ABA -
сокращение от Applied Behavioral Analysis, его часто называют «золотым стандартом» для
лечения аутизма. Прикладной поведенческий анализ (ABA) - это система лечения аутизма,
которая, проще говоря, утверждает, что желаемому поведению можно обучить с помощью
системы вознаграждений и последствий. ABA можно рассматривать как применение
поведенческих принципов к поведенческим целям и тщательное измерение результатов.
Чему же дети могут научиться через ABA?
Большую часть времени ABA предназначена для «погашения» нежелательного
поведения и обучения желаемому поведению и навыкам. Например, ABA может
использоваться, чтобы уменьшить вспышки и истерики или научить ребенка сидеть тихо,
использовать слова, чтобы делать запросы, или ждать своей очереди на детской площадке. ABA
также может быть использован для обучения простым и сложным навыкам
Если детям с аутизмом в 1 классе нужно усвоить правила внутришкольного распорядка,
то в средней школе могут понадобиться дополнительные занятия по развитию социальных
навыков: как знакомиться, за какие места людей можно трогать, за какие — нельзя, на какие
темы можно говорить, на какие — нельзя. Обычные люди понимают, что принято говорить,
а что не принято. Но ребёнок с аутизмом с вполне сохранным интеллектом может не понимать,
что есть вещи, которые можно думать, но при это совершенно нельзя произносить вслух.
Например, если учительница носит большой размер одежды, то можно подумать, что
у человека есть лишний вес, но вслух об этом лучше не говорить. Или на какую тему можно
говорить с девочками или с мальчиками, или со взрослыми, а на какую тему лучше не говорить.
Школа — это школа, у родителей совершенно другая роль и другая система
взаимоотношений с ребёнком. Школа и инклюзивный класс — это всё-таки умение учиться
в группе детей, поэтому присутствие родителей не может быть полезно априори. Единственной
возможностью в тех местах, где нет никаких возможностей, и ситуация такая, что либо ребёнок
ходит в школу с родителями, либо его просто выгонят.
Но это возможно, то родители могут не присутствовать на занятияx. Дети должны
слушать на уроке учителя, а не родителя. У родителей должна быть своя личная жизнь, они
могут работать или не работать — это их личное дело. Но школа построена так, что ребёнка
учит учитель. Если он пока не может учиться в группе, значит, надо не родителей работы
лишать, а дать ребёнку тьюторскую поддержку.
Тьютор — это не человек, который отвлекает ребёнка и шепчет ему что-то на ухо. Это
человек, который создаёт благоприятные условия
Педагог ресурсного класса должен:
•обладать знаниями специальной педагогики и психологии, специальных методик обучения;
• иметь знания по АВА (минимум — уровень АBA в соответствии с международным
стандартом);
• знать содержание образовательных программ;
• уметь адаптировать образовательные программы, учебные пособия и материалы в
соответствии с индивидуальными особенностями ребенка;
• иметь опыт работы с детьми с РАС. В случае если РК работает не на принципах АВА, а в
иной научной парадигме, на должность учителя РК лучше всего подойдет опытный учитель-
дефектолог.
В проекте дети с аутизмом реализуют и имеют свое право на получение образования, а
казахстанские специалисты открывают для себя новые методы и программы, изучают
международный опыт по работе с детьми с особыми потребностями. За годы существования
проекта обучение прошли более 600 специалистов, открыты кабинеты поддержки и инклюзии в
20 школах страны, в частности в Актау, благодаря чему 248 детей с аутизмом и другими
особенностями развития выведены из надомного обучения.
119
Корпоративным фондом «Болашак», при поддержке партии «Нұр Отан» и Управления
образования города Актау, открыт кабинет поддержки для детей с особыми образовательными
потребностями в средней школе №17 города Актау. В данной школе открыты ресурсные классы
для детей с РАС.
Ресурсный класс является основой той методологической помощи, которая так
необходима учителям общеобразовательных классов. Он позволяет сделать процесс инклюзии
мягким, нетравматичным для всех участников образовательного процесса. Команда ресурсного
класса — это помощники учителей, их поддержка в работе со всеми детьми. 99% процентов
успеха работы ресурсного класса — это эффективная команда. Команда, в которой каждый
человек понимает и точно выполняет свои профессиональные задачи.
Основной моей целью было изучение особенностей раннего аффективного развития
детей с аутизмом, приводящих к моменту формирования синдрома к тому разнообразию и даже
во многом противоречивости его проявлений, какие мы встречаем в его разных вариантах.
Полная отрешенность, симбиотическая привязанность к матери, агрессия по отношению к ней,
требование постоянной эмоциональной поддержки с ее стороны; отсутствие страхов, их
обилие, влечение к страшному, тревожность и боязливость - вот только некоторые примеры
такой возможной полярности проявлений аффективного неблагополучия на ранних этапах
развития детей, которым в более старшем возрасте был поставлен диагноз ранний детский
аутизм.
Моей задачей была не только систематизация всего того огромного материала, который
был собран в известных исследованиях по раннему возрасту детей с аутизмом и в результате
собственного подробного анализа развития таких детей, но и попытка понять, что же может
стоять за таким разнообразием клинической картины одного синдрома.
Главной задачей психологической помощи семье, воспитывающей ребенка с подобными
трудностями, является обучение родителей приемам успешного взаимодействия с ребенком:
подъема его активности в контактах с миром и способам его организации.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sbornik-materialov-mejdunarodnoj-nauchno-prakticheskoj-konfere-v5.html?page=56#«ПСИХОЛОГИЧЕСКОЕ_ИССЛЕДОВАНИЕ_РАННЕГО_ДЕТСКОГО_АУТИЗМА_И_ЕГО_КОРРЕКЦИЯ»__Макарова_Венера_Валерьевна

title:
Осы мақсатта “Бәріне бірдей мүмкіндік”,
“Сапалы білім - барлығы үшін” деген ұстанымды қолдаймын.
 Әдебиеттер


title: Литература - Сборник материалов международной научно-практической конференции

text:
Литература
1.Конвенция ООН «О правах инвалидов» 13 декабря 2006 г.
2. Изменения в «Законе об образовании» в 375 приказе от 24 января 2008 г.
3. Анохин П.К. Эмоции // Большая Медицинская Энциклопедия. -Т.35. - М.: Изд. Советская
Энциклопедия, 1964. - С.425-436.
4.Выготский Л.С. Вопросы детской ( возрастной ) психологии. //Собр. соч.: В 6 т. 5.М.:
Педагогика, 1982-1985. -Т. 4. -1984. - С. 243 -385.
Никольская О.С., Баенская Е.Р., Либлинг М.М Аутичный ребенок. Пути помощи. М.: Теревинф,
1997. - 342 с.
ИНКЛЮЗИВТІ БІЛІМ БЕРУ ЖҮЙЕСІ – ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ТҰРҒЫДА
ҚОЛДАУ КӨРСЕТУ
Рисбаева Раушана Бидуллаевна
Ш.Есенов ат.КМТИУ көпсалалы колледжі
«Инклюзивті» термині - ағылшын тілінен аударғанда енгізілген, араластырылған немесе
қосып оқыту деген мағынаны білдіреді. Бұл оқушыларды олардың бұрынғы оқу үлгерімі,
денсаулық жағдайы, ата-анасының әлеуметтік – экономикалық мәртебесі мен басқа да
жағдайларға көңіл аудармай жалпы білім беру үрдісіне араластыру болып табылады [1].
Инклюзивті білім беру – мүмкіндіктері шектеулі балаларды оқытып-үйретудің бір
формасы. Бұл арнаулы білім беру жүйесінде дәстүрлі түрде қалыптасқан және даму үстіндегі
формаларды ығыстырмайды. Нағыз инклюзия білім берудің 2 жүйесін: жалпы және арнаулы
жүйелерді бір-біріне қарама-қарсы қоймай, керісінше жақындатады.
120
Жалпы білім беру ұйымдарында сау балалар мен мүмкіндігі шектеулі балалардың
бірлесіп (интеграциялы түрде) оқуын ұйымдастыру кезінде кері салдарлар туындау мүмкіндігін
азайту үшін инклюзивті білім беруге қажетті арнаулы жағдайлар тізімін нақты белгілеп алу
қажет. Бұл тізім оқу үдерісін ұйымдастыруды, оқу мазмұны мен әдістемесін, балалардың
үлгерімін бағалауды және т. б. қамтуы тиіс [2].
Инклюзивті білім беру – ерекше мұқтаждықтары бар балалардың жалпы білім беретін
ұйымдардағы оқыту үрдісін сипаттауда қолданылады. Инклюзивті оқыту негізінде балалардың
қандай да бір дискриминациясын жоққа шығару, барлық адамдарға деген теңдік қатынасты
қамтамасыз ету, сонымен бірге оқытудың ерекше қажеттілігі бар балаларға арнайы жағдай
қалыптастыру идеологиясы жатыр. Тәжірибе көрсеткеніндей дәстүрлі білім беру жүйесінен
балалардың бір бөлігі шығып қалады, өйткені қалыптасқан жүйе мұндай балалардың даралық
қажеттілігін қанағаттандыра алмайды. Инклюзивті бағыт мұндай балаларды оқуда жетістікке
жетуге ықпал етіп, жақсы өмір сүру мүмкіншілігін қалыптастырады.
Инклюзивті оқыту - барлық балаларға мектепке дейінгі оқу орындарында, мектепте және
мектеп өміріне белсене қатысуға мүмкіндік береді.Инклюзивті оқыту - оқушылардың тең
құқығын анықтайды және ұжым іс-әрекетіне қатысуға мүмкіндік береді.Инклюзивті оқыту-
адамдармен қарым-қатынасына қажетті қабілеттілікті дамытуға мүмкіндік береді [3].
Инклюзивті білім берудің негізгі принциптері:
Адамның құндылығы оның қабілеті мен жетістіктеріне тәуелді емес.
Әрбір адам ойлау мен сезінуге қабілетті.
Әрбір адам қарым-қатынасқа құқылы.
Барлық адамдар бір-біріне қажет.
Түбегейлі білім шынайы өзара қарым-қатынастар негізінде жүзеге асады .
Барлық адамдар бір-бірінің қолдауына, қатарластарының достығына мұқтаж.
Әр бала білім алуға құқылы.
Әр баланың қайталанбайтын бірегей ерекшелігі, қызығушылығы, қабілеті мен
қажеттіліктері бар.
Балалардың қажеттіліктері назардан тыс қалмай және дербес түрде қанағаттандырылған
жағдайда олар жақсы оқиды.
Инклюзивті оқыту үдерісіне психологиялық-педагогикалық қолдау көрсетудің
ұйымдастырушылық шаралары:
Жалпы білім беру мекемелерінде мүмкіндігі шектеулі балаларды оқытып-үйрету
үдерісін психологиялық-педагогикалық қолдау үшін психологқа, логопедке, арнаулы педагогқа,
әлеуметтік педагогқа арналған кабинеттерді арнайы жабдықтау қажет. Сондай-ақ, кітапхана
қорын арнаулы оқулықтармен, оқу-әдістемелік кешендермен, әдістемелік әдебиеттермен
толықтыру керек. Мүмкіндігі шектеулі оқушылардың оқып-үйренудегі қиындықтарын дер
кезінде анықтап, оларға коррекциялық-педагогикалық қолдау көрсету үшін, сондай-ақ жалпы
білім беретін мектептегі білім игеруге байланысты қол жеткізілген деңгей туралы оқушылар
мен ата-аналарды хабардар етіп отыру үшін тұрақты түрде психологиялық-педагогикалық
мониторинг өткізіліп тұруы тиіс. Бұл интеграциялық оқыту сыныбы мұғалімінің арнаулы
(коррекциялық) сынып мұғалімімен, пән мұғалімдерімен, психологпен, арнаулы және
әлеуметтік педагогтармен тығыз ынтымақтастықта бірлесіп жұмыс жүргізу нәтижесінде іске
асады. Осымен қатар арнаулы психологиялық-педагогикалық қолдаудың бақылануын және
орындалуын мектеп психологиялық-медициналық-педагогикалық консилиумы жүзеге асыруы
тиіс [4].
Инклюзивті оқытуды ұйымдастыруға қойылатын талаптар [5]:
ҚР Білім және ғылым министрлігінің «Мүмкіндігі шектеулі балаларға интеграцияланған
(инклюзивті) білім беру ісін ұйымдастыру жөніндегі әдістемелік ұсынымдарында» мүмкіндігі
шектеулі балаларды инклюзивті оқытуға қойылатын талаптар белгіленген. Бұл талаптар
бойынша мұндай балаларды қабылдау және жалпы білім беру үдерісіне ендіруге байланысты
мынадай дайындық жұмыстары жүргізілуі тиіс:
121
-мектептің физикалық тұрғыдан қол жетімділігін қамтамасыз ету (лифтілер, пандустар,
тірек-қозғалыс аппаратының қызметінде ақаулығы бар балаларға арналған арнаулы жиһаз
(мебель);
-білім беру және коррекциялық-дамыту үдерістерін арнаулы техникалық жарақтармен
қамтамасыз ету (есту, көру, сөйлеу мүшелерінің ақаулықтары бар балалар үшін);
-коррекциялық-педагогикалық қолдау көрсететін педагог қызметкерлерді (педагог-
дефектолог, әлеуметтік педагог, педагог-психолог, мұғалім-логопед) іріктеп, жұмысқа қабылдау
және жалпы білім беру үдерісіне ендірілген балаларға психологиялық-педагогикалық қолдау
жасау;
-педагогтарға, мүмкіндігі шектеулі және сау балаларға, оқушылар ата-аналарына,
сондай-ақ мектептің техникалық персоналына кеңестер беру.
Инклюзивті білім берудің әдістемелік оқытуы құрылым негіздері:
Инклюзивтік білім беру жағдайында білім беру үдерісін психологиялық-медициналық-
педагогикалық тексеру мәліметтеріне сүйене отырып, дифференциялық және жеке тіл табу
принциптері негізінде жүзеге асыру қажет. Жалпы білім беретін мектептерді инклюзивтік
деңгейіне ауыстыру шарасы оқу-тәрбие үдерістерін ұйымдастыру ісінде өзгертеді:
-күн тәртібі, сабақ кестесі, оқу ұзақтығы мен құрылымы өзгереді;
-аяушылық, қорғаушылық бағытындағы педагогикалық режимдерді сақтауға басымдық
беріледі;
-педагогикалық қызметті жоспарлау, оның тиімділігі мен сапасын бақылау сипаты
өзгереді;
-психологиялық-медициналық-педагогикалық
консилиумдар
құрылып,
өзге
де
психологиялық-педагогикалық
қолдау
көрсету
бағытында
қызмет
орындары
ұйымдасытырылады;
-оқу-тәрбие үдерісінің бағыт-бағдары мен мазмұн-мәні өзгереді (балалармен тілектестік
сипатта қарым-қатынас жасау, оқу-тәрбие үдерісінің коррекциялық бағытын дамыту және т. б.)
-білім беру ұйымының пәндік-дамыту ортасындағы талаптар күшейеді, өйткені ол
мүмкіндігі шектеулі балаларды жан-жақты дамыту мен ақаулықтарды түзету барысында басты
рөл атқарады.
Инклюзивті топтарда білім беруді ұйымдастыру бағыттары [2]:
Инклюзивті топтарда білім беруді ұйымдастыру негізгі 4 бағытта жүргізілуі тиіс:
• Жұмыстың диагностикалық бағыты.
Балаға консилиум мамандары кешенді динамикалық бақылау жасау арқылы қамтамасыз
етіледі. Консилиум құрамына меңгерушінің бұйрығымен дефектолог мұғалім, логопед,
практикалық психолог, дәрігер, топ тәрбиешісі енгізіледі.
• Жұмыстың түзетушілік-дамытушылық бағыты.
Жеке басқа тұтасынан әсер ететін шаралар кешенін қарастырады, жетекші әрекет түрін
қалыпқа келтіру және жетілдіру, жеке даму кемшіліктерін түзету.
• Жұмыстың жалпы білім берушілік бағыты.
Балаларды қоғамдық тәжірибені меңгеру тәсілдеріне үйретуді, әрбір жас кезеңіне тән
олардың танымдық белсенділігін дамытуды, сондай-ақ баланың жеке басының мүмкіндіктері
мен ерекшеліктерін ескере отырып мектепте оқуға даярлауды қарастырады.
• Әлеуметтік-тәрбие жұмысы.
Төмендегідей әлеуметтендіру мәселелерін шешуге бағытталған:
– бала мен оның отбасының дербестігі мен автономиясын арттыруға;
– дамуында ауытқушылығы бар тәрбиеленушілердің қалыпты дамыған құрдастары
арасында ерте, толыққанды әлеуметтік кіріктіруді;
– мектепалды баланың әрекеті мен мінезіндегі адамгершілік бағыттарының
қалыптасуына;
– жеке басының оң сапаларын тәрбиелеуге.
Инклюзивті білім беру тәжірибесі ерекше білімді қажет ететін балаларға жағымды әсері
122
- еліктеу арқылы іске асырылады. Қалыпты балалар қоғамында мүше болу - өздерінің
жастарына сәйкес қарым-қатынас жасау дағдысы және басқа да әлеуметтік дағды өңдеулерінің
рольдік моделін ұсынатын жанында құрбы-құрдасытарының болуын білдіреді. Өзара байланыс
балаларға достық қарым-қатынас жасауға, қажетті қолдауды иеленуіне көмектеседі (Snell and
Vogle, 1996). Қосу (включение) тәжірибесінің үлкен пайдалы тұсы балалардың когнитивті
дамуы болып табылады: оларда оқуға деген құштарлығы пайда болады, зеректілігі дамиды.
Табысты қосу балалардың өмір барысында кәдімгі ортада, яғни қалыпты адамдар арасында
мәселесіз, қиындықсыз өмір сүруі үшін оларға негізін салуға көмектеседі. Қалыпты балалар да
инклюзивті оқудан арнайы қажеттіліктерге ие балаларда кездесетін қиындықтарды тереңірек
түсіне бастайды. Оларда басқа балалардың қажеттіліктеріне деген сезгіштік қатынасы
тәрбиеленеді, балалар арасындағы айырмашылықты қабылдауға үйренеді, яғни барлық
қиындықтарды барлығы жеңіп шығуға болатынын және оларды қоршаған адамдардың
қолдауымен табысқа жетуге болатынын түсінеді.
Зерттеулер көрсеткендей, қалыпты дамып жатқан балаларда өздерінен ерекшеленетін
адамдарға деген қатынасы жақсарады, олар өздерінің әлеуметтік жауапкершелігін ұғыну сезімі
көбейеді (Staub and Peck, 1995).
Қалыпты дамып жатқан балаларға да, ерекше білімді қажет ететін балаларға да ата-ана
болу – үлкен міндет болып табылады. Барлық ата-аналар өз балаларының болашағы үшін
уайымдайды, ал даму мүмкіндігі шектеулі балалардың ата-аналары екі есе уайымдайды. Даму
мүмкіндігі шектеулі баланы тәрбиелеу кезінде ата-аналарда ерекше қиындықтар туа бастайды.
Егер баланы инклюзивті балабақшаға немесе мектепке белгілеу мүмкіндігі болса – бұл ата-
анаға деген үлкен көмек. Егер олар өз балалары баратын балабақша тобының немесе мектеп
өміріне белсенді қосылса, онда олардың уайымдары азаймақ. Инклюзивті балабақшаға немесе
мектепке баратын бала күннен-күнге жағымды жаққа қарай өзгереді, басқаша бола бастайды
және ата-ана, қоршаған ортадан тыс болу сезімін азырақ сезінеді, сонымен қатар, тәрбие
жұмысының тиімділігі жоғарылайды және баланың табысқа жетуіне көмектеседі.
Инклюзивті балабақша тобында немесе мектепте жұмыс істейтін педагогтар балалардың
даму аймағына байланысты білімдері болуымен қатар, оқу мен тәрбие үдерісін қатар алып
жүруі тиіс. Жұмыс тәжірибесіне қарай олар инклюзивті топтарда балалар ерекшелігін көру
қабілетіне ие болады, баланың жағымды жақтарын сенімдірек бағалайды, балаға қажетті қолдау
аймағын анықтайды. Мұндай топтағы педагогтар әр баланың әлеуетін ашуға, әрбірінің
қажеттіліктерін қанағаттандыруға талпынады, өзінің қылықтары мен әрекет мысалдарында
адами қатынастарының құндылығын көрсете отырып, даму мүмкіндігі шектеулі баланы
төзімділікпен түзете-тәрбиелейді.
Инклюзивті мектептің пайдалы тұстары:
Білім алуда тең құқылы болуға мүмкіндік. Инклюзивті мектепте отбасы және
қоғамда, жалпы білім беретін мектептерде кездесетін – бөлу жоқ.
Білім алу деңгейінің көтерілуі. Негізгі сапалы білім берудің арқасында барлық
оқушылар өздерінің жеке қабілеттерінің даму көрсеткішін жоғары деңгейге жеткізе алады.
Қоғамдық өзара білім алу. Ұзақ бірігіп білім алу оқушылар арасындағы
әлеуметтік қары – қатынастарды дамытады. Жас балалар қоғамда өмір сүруге дайындалады.
Біздің мемлекеттімізде инклюзивті білім беру жүйесінің жұмыс істеуі барысында
төмендегідей сұрақтар туындайды:
-Көптеген білім беру мекемелерінде арнайы мұғалімдер мен тәрбиешілердің балаларға
сапалы білім беретін дайындықтары барма?
-Инклюзивті білім беруде мұғалімдер және тәрбиешілермен бірге баланың білім
алуына ат салысып жүрген ата-аналар барма?
-Жалпы білім беру мектептерінде балаларға қиындықтар туындай ма, сонымен қатар
дамуы артта қалған балаларға арналған қосымша сабақтар бар ма және олар бос уақыттарын
қалай пайдаланады?
-Коммуникативті мәселелері бар балаларды қалай оқытады және мұғалімнің өзі
коммуникативті әдістерді меңгерген бе? (тілдік жест, Брайль әліппесі және т.б.).
123
Мектепке дейінгі мекемелердегі немесе мектепте білімдік, әдістемелік жұмыстар
толықтай іске асу үшін, жоғары оқу орындарында арнайы мамандарды даярлауды қажет етеді.
Қазіргі таңда елімізде инклюзивті білім беру үрдісін жетілдіру мақсатындағы іс-шаралар
жалғасын табуда.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Әдебиеттер - Сборник материалов международной научно-практической конференции

text:
124
3.
Әрбір адам қарым - қатынасқа құқылы.
4.
Барлық адам бір - біріне қажет.
5.
Білім шынайы қарым - қатынас шеңберінде жүзеге асады.
6.
Барлық адамдар құрбы - құрдастарының қолдауы мен достығын қажет етеді.
7.
Әрбір оқушы үшін жетістікке жету - өзінің мүмкіндігіне
қарай орындай алатын
әрекетін жүзеге асыру.
8.
Жан - жақтылық адам өмірінің даму аясын кеңейтеді.
Мұғалімнің басты мақсаты – алдындағы студенттерге таза білімнің өзін бере білу емес,
бүгінгі алған білімін өмірлік қажеттіліктеріне сай пайдаға асыра білуге үйрету. Тұлғаның
өзіндік дамуы өз білімі үшін өз жауапкершілігін көтеру оның «көптің бірі» немесе «көптің ең
жақсысы» болуымен емес, өз тұлғасының мәнділігін, құндылығымен маңызды болып саналады.
Осы тұрғыда білім берудің даму бағыты мен технологияларын қамтитын көптеген
педагогикалық технология қолданып келеміз.Олар:
проблемалық оқыту технологиясы;
кері байланыс технологиясы;
жобалап оқыту технологиясы;
интерактивті оқыту технологиясы;
ойын технологиясы;
модульдік оқыту технологиясы;
дамыта оқыту технологиясы;
кейс технологиясы;
Сын тұрғысынан ойлау технологиясы.
«Сын тұрғысынан ойлауды дамытатын» технология әр түрлі пәндер саласында
қолданылатын түбегейлі жоспарлар мен әдістемелік тәсілдер жүйесі болып табылады. Ол білім
беруде мынадай нәтижелерге қол жеткізуге мүмкіндік береді: білім саласында үнемі жаңарып
тұратын ақпараттар ағынымен жұмыс жасай білу, өз ойларын жеткізе білу (ауызша және
жазбаша түрде),
айналасындағылармен анық, сенімді, нақты қарым-қатынас жасай білу, түрлі
тәжірибелерге, идеяларға және ұсыныстарға өз пікірін пайымдау негізінде жеткізу;
проблемаларды шеше білу, өз бетінше білім алу (академиялық ұтқыр); топта бірлесе еңбектену
және жұмыс жасау; басқа адамдармен сындарлы қарым - қатынас жасауға қабілеттілік.
Мен өз іс-тәжірибемде сын тұрғысынан ойлау технологиясын 1304000 – «Есептеуші
техникасы және бағдарламалық қамтамасыздандыру (түрлері бойынша)» мамандығы бойынша
«информатика» пәнінде жиі қолданамын. Сын тұрғысынан ойлау технологиясымен инклюзивті
білім алатын оқушыларды оқытатын болсақ нәтижесі бар. Себебі, білім беру саласында жиі
көтеріліп жүрген мәселелердің бірі - студенттерді өзін-өзі басқаруға үйрету. Студент санасына
білімді жүйелі түрде меңгеруіне және студенттің қабілет деңгейлерін дамытуда осы
технологияның маңызы ерекше екендігі мәлім. Олай дейтінім, жаңа технология әдістері
студенттердің шығармашылық қабілеттерін арттырып, өз бетімен жұмыс істеуге,
қорытындылар жасауға, жүйелі білім алуға жетелейді. Өйткені,
сын тұрғысынан ойлау
технологиясында оқытудың әр түрлі белсенді формаларын (топтық, жеке топтық, жұптық,
пікірталастар, диспуттар) қолдануға мол мүмкіндіктер бар.
Сыни ойлау - өзіндік ойлау. Сыни ойлау – сұрақ қоюдан және шешімін талап ететін
проблемаларды айқындаудан басталады. Оқушы өзі сұрақ қойып, шешімін өзі айқындайды.
Сыни ойлау- әлеуметтік ойлау, бірлесе оқыту идеясы. Сыни ойлау сабағының құрылымдық
формуласы 3 кезеңнен тұрады:
I.
Қызығушылығын ояту ( «көпір жасау», ой қозғау)
II.
Мағынаны таныту ( мағынаны ажырату)
III.
Ой-толғаныс ( рефлексия, жаңа білім құрастырылады)
Өз тәжірибемде жаңа тақырыпты оқыту барысында қызығушылығын ояту бөлімінен
бастаймын. Мысалы, пән бағдарламасында «Компютердің қосымша құрылғыларын баптау және
орнату» тақырыбының мақсаты мен мазмұнын анықтау үшін «Суреттер сөлейді» әдісімен жаңа
тақырыпты анықтаймын және құрылымымен, мақсатымен таныстырамын. Сонан соң мағынаны
125
тану бөлімінде топты негізінен 6 студенттен шағын топтарға бөлу арқылы олардың өзара
белсенді әрекеттенуіне ықпал жасаймын.
Мағынаны тану бөлімінде тыңдау, жазу, көру, айту
мүмкіндіктері ескерілген. Сын тұрғысынан ойлау оқытудың мағынаны ажырату бөлімінде
келесі белсенді формаларды қолданамын: «Қарлы кесек», «Брейн-ринг», «Ойлан да тап» оқыта
үйрену ойындары, сауалнама "Бос қалған сөздерді толтырыңыз" және пікірталастық, рөлдік
оқыта үйрету ойындары, жеке-топтық жұмыс формасын, өзара оқыту, оқыта үйрену ойындарын
қолданамын. Әсіресе, оқыту барысында тиімді, нәтижелі топтық жұмыс формасын жиі
қолданамын. Себебі, топтық жұмыс студент пен студент, студент пен мұғалім араларындағы
білім алу, білім беру әрекеттері үлкен орын алатынын көруге болады.
Студенттердің топтық
жұмыс жүргізу алдында оларды қабілетіне, қызығушылығына, икеміне, біліміне қарай
лайықтаймын, тексеру мен бағалаудың әділдік, жариялылық талаптарын орындау, ұстаз бен
шәкірт ынтымақтастығы арқылы студенттің белсенді ойлауына, белсенді сөйлеуіне,
шығармашылығына қол жеткізу. Қорыта айтқанда колледжде инклюзивті оқыту арқылы барлық
балалардың мұқтаждықтарын ескеріп, ерекше қажеттіліктері
бар балалардың білім алуын
қамтамасыз ететін жалпы білім үрдісін дамытуға болады. Бұл бағыт арқылы мүмкіндігі
шектеулі балаларды оқуда жетістікке жетуге ықпал етіп, жақсы өмір сүру мүмкіншілігін
қалыптастырады. Сонымен қоса, инклюзивті оқыту үрдісі студенттерді шынайы қарым -
қатынас шеңберінде тәрбиелеудің бастауы болмақ. Біз мүмкіндігі шектеулі студенттерге білім
бере отырып, оларды адамгершілікке, ізгілікке, қайырымдылыққа тәрбиелей аламыз.
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/sbornik-materialov-mejdunarodnoj-nauchno-prakticheskoj-konfere-v5.html?page=58#ИНКЛЮЗИВТІ_БІЛІМ_БЕРУДЕ_СЫН_ТҰРҒЫСЫНАН_ОЙЛАУ_ТЕХНОЛОГИЯСЫН_ҚОЛДАНА_ОҚЫТУ__Сейдахметова_Айдана_Қарғабаевна


text:
126
Бағалау қызметінде психологиялық және педагогикалық қолдау көрсетудің екі бағытын
көрсетуге болады:
1.
Өзекті – балада осыған дейін пайда болған қиындықтарды шешуге бағытталған;
2.
Перспективалы
– оқуда болуы мүмкін ауытқуларды ескеру және алдын алуға
бағытталған.
Перспективалы ортада жағымды психологиялық орта қалыптастырудам педагогтар мен
әрбір оқушыдан келесі ережелерді сақтауды талап етеді.
1.
Білім алу процесіне оқушылардың әрқайсысымен өзара сыйластық пен сенімге
негізделген жеке қарым – қатынас орнатуға мүмкіндік беру. Сыйластық қарым-қатынасты оқу
процесінің ғана емес, сонымен бірге бүкіл өміріміздің мәні мен мағынасы деген философиялық
түйін ұстанып, сабақтың негізіне айналдыру керек. Дана қазақ «Сыйға – сый, сыраға – бал!»,
«Сыйлағанның құлы бол!» деп бекер айтпаған. Өзгені сыйлау арқылы біз өзіміздің ішкі
дүниемізді
ашып қана қоймай, оны дамыта, тереңдете түсетіндігіміз ақиқат. Сонымен қатар
педагогтарға сенім арта түседі. Адамға шүбә мен сенімсіздік емес, сенім артқан жөн.
Оқушыларға «Сіз» деп қиылғанның өзі шәкіртті өзімізге қарай тартпай ма?
2.
Қарым – қатынаста қысымнан бас тартып, «жұмсақ» әдістерді қолдану. Сабақ беруде
халқымыздың «Жақсыдан жылы шығады», «Жақсы сөз – жарым ырыс», «Жүзі жылыдан
түңілме», «Жылы -жылы сөйлесе – жылан інінен шығады, суық-суық сөйлесе –
мұсылман
діннен таяды» деген аталы сөздерді ұмытпаған абзал. Сондықтан да қысымға негізделген
әрекеттерді педагогикалық қызметтен алып тастау керек, өйткені олардың игі нәтижеге апаруы
неғайбыл нәрсе.
3.
Әрбір оқушы мен бүкіл топ болып жұмыс жасауға мүмкіндік беру және бір – біріне
көмек беруге баулу. Оқу процесінде оқушылардың барлығы да өздерінің ортақ іспен
айналысып, маңызы бар проблеманы шешіп жатқандығын есте ұстауы қажет. Сол себепті де
жанындағыларға көмек беру – бірлескен жұмсытың нәтижелігін арттырады деп тұжырымдаған.
Ал педагог оқу процесі барысында әрбір оқушы мен топтың жұмысын, оның нәтижелерін
қуаттап, қолдап, қолпаштап отыруы қажет.
4.
Әрбір
пікірді тыңдай білу, оны сыйлау және онымен санасу. Әр мәселе бойынша әрбір
адамның өзіндік пікір қалыптастыратындығы хақ: «Қанша адам бар болса, пікірлер де
соншама» деп бекер айтылмаған болар. Сайып каелгенде,
білім дегеніміз әр адамның өзіндік
түсінігі, пікірі, ұстанымы, тұжырымдамасы, көзқарасы, пайымдауы, уәжі, ойлары,
ұсыныстары, дәлелдері.
Сондықтан да, білім алу процесінде оқушылардың өзіндік көзқарас
қалыптастыруға ұмтылуын ынталандырып, әрекеттерін қуаттаған жөн. Педагог оқушылардың
кез келген өзіндік ұстанымын қабылдау қажет. Тіпті шәкірттердің пікірі қолданыстағы
пікірлерге қайшы болсада. Педагогтың бұл жердегі негізгі ұстанымы «Мен Сізбен келіспеймін,
алайда Сіздің пікіріңізді сыйлаймын!» болғандығы шарт.
5.
Жағымды (позитивтік) және конструктивтік көзқарас ұстану, ешкімді де, ешнәрсені де
(өзгенің пікірі мен көзқарасы) сөкпеу, даттамау. Жұмыс барысы мен нәтижесінде туындайтын
сәтсіздіктердің
алдын алу, оларды болдырмауға ұмтылу, ал сәтсіздік болған жағдайда кімнің
кінәлі екендігін іздемей, оның себептерін талдап, болашақта оны қайталамаудың жолдарын
қарастыру. Педагог бірінші кезекте «жараға жабысқан шыбын» сыяқты болмай,
оқушының
бойынан, оның іс-әрекетінен, жасаған жұмыстарынан қате іздемей, керісінше, жақсы мен
жағымды қасиеттерге, сәтті шыққан жерлерге назар аудару қажет.
6.
Оқушылардың қателесу құқығын толығымен мойындау. Қателесуден еш қорқпау
керек: «Тек еш нәрсе жасамайтын адам ғана қателеспейді» деген
нақылды бәріміз де естен
шығармауымыз қажет.
Қатені өрескелдік, төтенше жағдай, шектен тыс қылмыс деп түсінуден ауылымызды аулақ
салайық! Өйткені сабақ дегеніміз үйрену алаңы, полигоны. Ал мұнда біз қатені дұрыс түсініп,
оны үйренудің ажырамас бөлігі деп есептеп, «қатесіз үйрену мүмкін емес» деген принципті
ұстануымыз керек. Сонда ғана оқушылар қателесуден қорқпайтын, пікірін ашық білдіретін
болады.


url: http://emirsaba.org/sbornik-materialov-mejdunarodnoj-nauchno-prakticheskoj-konfere-v5.html?page=59#ИНКЛЮЗИВТІ_БІЛІМ_БЕРУ_–_ЕРЕКШЕ_ҚАЖЕТТІЛІКТЕРІ_БАР_ОҚУШЫЛАРҒА_ЖАҒЫМДЫ_ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ_ОРТА_ОРНАТУ_ЖОЛДАРЫ__Утешова_Гулмира_Очиловна


text:
14
парадигмасы «білікті адамға» бағытталған білімнен «мәдениет адамына» бағытталған білімге
көшуді көздейді. Бұл білім берудің философиялық, психологиялық, педагогикалық негіздерін,
теориясы мен тәжірибесін тереңірек қайта қарауды қажет етеді.
Бұрынғы студент тек
тыңдаушы,орындаушы болса, ал қазіргі білім беру жүйесінде студенттің өздігінен білім
іздейтін жеке тұлға екендігіне ерекше мән беріледі. Қазіргі білім алушы: дүниетаным қабілеті
жоғары, дарынды, өнерпаз, іздемпаз, талапты, өз алдына мақсат қоя білу керек.
Қазақстан Республикасының «Білім туралы» заңында «Білім беру жүйесінің басты
міндеті – ұлттық және
жалпы адамзаттың құндылықтар, ғылым мен практика жетістіктері
негізінде жеке адамды қалыптастыруға, дамытуға және кәсіби шыңдауға бағытталған білім алу
үшін қажетті жағдайлар жасау, оқыту және тәрбие берудегі жаңа технологиясын енгізу»
делінген. Білім беруді дамытуда өскелең ұрпақтың мақсатты ісіне жету жолындағы талаптануы
мен талпынысы болашақ мамандығының кәсіби маңызды қасиеттерін жетілдіруге бағытталуы
тиіс.Сондықтан өмірге жан–жақты
дайындалған, еңбексүйгіш, ынталы, шығармашылықпен
ойлайтын, рухани – интеллектуалдық тұрғысынан бай азамат тәрбиелеу , білім беру –
тәрбиелеудің басты мақсаты. Оқыту — екі жақты процесс. Оқыту процесі — студентпен мен
оқытушының өзара бірлесіп жасайтын қызметінен тұратын күрделі әрекет.
Оқыту -
оқытушының білім берудегі жетекші әрекеті болса, оқу — студенттің өзінің танымдық,
практикалық әрекеті. Қазіргі «ақпараттандыру заманында балаларға қалай білім беру керек?»,
«сабақта алған білімдері бәсекеге қабілетті тұлға болуға қалай көмектеседі?» сияқты
проблемалар туындауда. Заманауи технологияларға жаппай
компьютерлендіруге қарамастан,
барлығының басында адам тұрады, ендеше мұны ештен шығармауымыз қажет.
Ендеше, бүгінгі заманның оқытушысы қандай? Оқытушы деген кім? Ол қандай болуы
керек? Оқытудың табысты болуы құзырлы оқытушыға тән белгілер (бас, қол, жүрек) болғанда
ғана іске асады. Мұғалімнің жұмысын сапаға жеткізер үш көмекшіні Шульман өз кестесінде
белгілеп нақтылап атап жазған.
Біріншіден
Достарыңызбен бөлісу:


title: Сборник материалов международной научно-практической конференции - бет 60

text:
Бұл
жәйт оқушылардың назарын білім игерудің
қиыншылықтарынан оның қызықты жақтарына аударады, оларды ынталандырады, еркіндік
береді. Еркіндік болған жерде қабілеттерде ашылары сөзсіз.
Біз инклюзивті білім алатын ерекше оқушыларға өмір сүру жолдарын үйренуге мүмкіндік
беруіміз керек. Мұндай ойымның дәлелін ғұлама ғалым Альберт Эйнштейннің мына сөзімен
жеткізгім келеді: «Мен өз шәкіртімді ешқашан үйретпеймін, мен тек олардың үйренуіне тиімді
жағдайлар жасауға тырысамын» деп айтқан болатын. Мен де кез-келген оқушыға білім беруде
осы ұстанымды басшылыққа аламын.
Психологиялық сүйемелдеу, қолдау ол бөлек әңгіме...
«Психологиялық сүйемелдеу» түсінігін көптеген зерттеушілер білім алушылардың өзекті
мәселелерін шешу мүмкіндігін қамтамасыз ететін шарттарды құруға бағытталған психологтың
ұйымдастырылған іс-әрекеті ретінде анықтайды. Психологиялық сүйемелдеу бір мезгілдік шара
емес. Бұл – психологиялық қызмет көрсету барысында жүйелі түрде ұйымдастырылатын және
тұрақты орындалатын жұмыс. Психологиялық сүйемелдеудің ең басты қағидаларының бірі
тұлғаға уақытында көмек көрсетіп, қолдау ғана емес, осы үдерістің қиыншылықтарын өздігінен
жеңіп шығуға, тұлғалық қалыптасуына жауапкершілікпен қарауға үйрету, әлеуметтік өмірде
толыққанды субъект болып қалыптасуына ықпал ету. Психологиялық сүйемелдеу, әсіресе,
инклюзивті оқыту жағдайында ерекше маңызға ие: топ ұжымындағы әр түрлі категориядағы
балалардың даралық ерекшеліктерін ескере отырып, оларға жеке қатынас жасау, даму
мүмкіндіктерін болжау және ұжымдағы өзара қарым-қатынас тиімділігіне жасау.
Қазіргі таңда еліміздегі мүмкіндігі шектеулі балалар өзінің қадыр-қасиетін қамтамасыз
ететін, өзіне деген сенімділігін арттырып және қоғамдық өмірге белсене араласуына
жәрдемдесуін толыққанды жағдайларда лайықты өмір сүруге, яғни, мүмкіндігі шектеулі
балаларға жан-жақты педагогикалық қолдау көрсетіліп, әрбір бала шама — шарқына қарай
білім көлемін меңгеруде. Интеллектуалдық жетіспеушілік салдарынан мүмкіндігі шектеулі
балалардың қалыптасуы әртүрлі аспектілерінде қиын жағдайларда өтеді. Олар мадақтауға,
қолдауға және ренжісуге әсершіл болып келеді. Дегенмен, жаратпау және еркелету
эмоцияларын ажырата алады. Бірақ, өз эмоцияларын вербалды түрде көрсете алмайды. Өзінің
адамдарға деген қатынасын жымиюмен, адам бетіне аянышты түрде қараумен білдіреді.
Негізінен, мүмкіндігі шектеулі балалар селсоқ, өзіне — өзі сенімсіз, кейбіреулері шектен тыз
ызақор болып келеді. Олардың эмоциялары әлсіз, алайда күйзелістері тұрақты, терең болады.
Мұндай балалар айқайлауға, жүгіруге, рұқсатсыз зат алуға, шулауға, қырсығуға
болмайтындығын түсінбейді. Осындай жағдайлардың алдын алу үшін педагогтарымыз
психологиялық сауатты болуы қажет деп ой қорытындылаймын.
Әдебиеттер 1.
Оқытудағы интербелсенді тәсілдер. 2014ж. Астана
2.
http://zkoipk.kz/smartconf2017/4-section/3625-conf.html
3.
Байтұрсынова А. А. «Арнайы педагогика: проблемалары мен даму болашағы» Алматы,
2008 ж https://www.unicef.


title: ИНКЛЮЗИВТІ БІЛІМ БЕРУДЕ АҚПАРАТТЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫҢ ТИІМДІЛІГІ

text:
129
Оқу үрдістерін немесе құбылыстарын құру;
Ұжымдық және топтық жұмыстарды ұйымдастыру;
Оқыту құралдары ретінде ақпараттық технологияларды қолдану арқылы жұмыс істеу
тәсілдері әртүрлі: топпен, жеке, сыныппен. Белгілі ғалымдар Ж. Пиаже («Психогенездік білім»
1961) және
Л.С.Выготский («Оқыту
үрдісінде
балалардың
ақыл-есінің
дамуы»
1935) ұйымдастырылған жаңа білімге немесе жаңа әрекетпен оқыту бойынша қызмет
жағдайында ғана педагогтар оқыту үрдісін тиімді дамытуына үміт артатындығын өзінің
жұмыстарында жазды. Демек кез-келген оқыту, тек білім беруден басқа түзете-дамыту
жұмыстары болатын көрнекті - тәжірибелік сиқырлы іс-әркет, ол виртуалыдық іс-әрекет
деңгейіндегі интерактивті технологияларды- компьютерлік ойындарды қолдану болып
табылады. Дефектология саласындағы зерттеулер арнайы білім беру жағдайларындағы негізгі
міндеттерді шешу үшін педагогикалық процесінде АКТ- нің тиімділігі арнайы педагогпен
келесі бағыттар бойынша жұмыс өткізудің сапасына тәуелді деп анықталды. Сабақта түрлі әдіс-
тәсілдерді қолдану мақсатында ақпараттық технологияларды қолдану мүмкіндігі шектеулі
балалардың танымдық, эмоцияналдық, коммуникативтік дамуына жетілдіруге үлесінің зор
екендігі практика жүзінде жүргізілген жұмыстардың нәтижесінен көруге болады.
Ақпараттық технологияларды қолдану арқылы мүмкіндігі шектеулі балалардың
психологиялық танымдық процестері жағынан тиімділігі:
Ø Әдістемелер арқылы іс- әрекет барысында логикалық, операциялық, анализдеу сынды
әрекеттері дамып, қалыптасады;
Ø Ақпараттық интерактивті технологияларға қызығушылықтары артып, зейін
шоғырландыру, тұрақтандыру, соның ішінде ырықты зейінді қалыптастыруға ықпалы зор;
Ø Психологиялық интерактивті жаттығулар, әдістер арқылы мүмкіндігі шектеулі
балалардың қиялын ұштауға қанаттандырады;
Ø Дәстүрлі әдістерден гөрі ақпараттық технологиялар арқылы қолданыла көрсетілген
көрнекі- жабдықтар бала есінде ұзақ мерзімді сақталып, есте сақтау процесінің дамуына
септігін тигізеді;
Ақпараттық технологияларды қолдану арқылы мүмкіндігі шектеулі балалардың
психологиялық- эмоцияналдық сферасы жағынан тиімділігін қарастырсақ:
Ақпараттық технологияларды қолдануда тиімді интерактивті әдістерді пайдаланып,
мүмкіндігі шектеулі балалардың белсенділігін арттыру;
Релаксациялық- медитациялық жаттығуларда ақпараттық технологиялық құралдарды
қолдану арқылы мүмкіндігі шектеулі балалардың ішкі психологиялық ахуалдарын
тұрақтандыру; Вербальді емес психологиялық сферасын тұрақтандырып, қалыптылыққа
негіздеп, дамыту;Ақпараттық технологияларды қолдану арқылы мүмкіндігі шектеулі
балалардың коммуникативтік сферасын дамыту жағынан тиімділігін қарастырсақ:
Қоршаған ортамен, ұжыммен, топпен жұмыстанып, бірлесе әрекет жасауға;
Вербальді, вербальді емес қарым- қатынасын түзете- дамытып, ортада өз «Менін»
қалыптастыруға;
Сондықтан да инклюзивті білім беруде ақпараттық- коммуникациялық технологияларды
мүмкіндігі шектеулі балалардың жас ерекшелігіне сай дайындап, пайдаланып, пәндер бойынша
бағдарламаларын құрастырып, түзете- дамыту жұмыстарын жүргізсе, мүмкіндігі шектеулі
жандардың заман талабына сай тұлға қалыптастыруға септігі зор екендігі белгілі. Инклюзивті
оқытуда мұғалім жаңа технологияларды игеріп, оқушы танымы мен қызығушылығын
арттыруда ақпараттық технологияларды қолданудың тиімділігі зор.
Достарыңызбен бөлісу:


text:
130
БІЛІМ БЕРУ ЖҮЙЕСІНДЕГІ «M-LEARNING» ТЕХНОЛОГИЯСЫНЫҢ РӨЛІ
Бекбулатова Ә.Б., Жумабаева Л.О.
Ш.Есенов атындағы Каспий мемлекеттік технологиялар және инжиниринг университеті
Қазіргі таңда қоғамның қарқынды түрде дамуына сәйкес, қоғамның кәсіби білімге
қойып отырған талаптары да күшейіп келеді. Әлемдік білім беру кеңістігі инновациялық
үдерістерді дамытуға, қолдануға және басқаруға деген қызығушылықтың артуымен бағаланады.
Әлемдік экономикадағы орын алып отырған өзгерістер кәсіптік
білім беруді жаңғыртудың
қажеттілігін, атап айтқанда оны ғылыммен біріктіруді талап етуде. Осы талаптардың күшеюіне
байланысты, мобильді технологиялар сөзсіз білімнің барлық салаларына еніп, білім беру
ортасын ұйымдастыруға кешенді тәсілдер ұсынуда.
Осы тұста электрондық оқыту («e-learning») технологияларының өте қарқынды дамуы
орын алды. Сонымен қатар, Қазақстанның білім беру процесінде дәстүрлі білім беруден өзгеше
жаңа оқыту түрлері пайда болуда.
Оларға қашықтықтан оқыту, электронды оқыту, сондай-ақ мобильді оқыту деп аталатын
салыстырмалы түрде жаңа технология кіреді. Мобильді оқыту -бұл біздің шетелдік
әріптестердің
пайымдауынша, мобильді құрылғыларды қолдану арқылы оқу процесін
ұйымдастыратын заманауи технология. Соның ішінде, мобильді оқыту «M-learning» тәсілін
электрондық оқыту «e-learning» ұғымдарын ажырата білу қажет [1]. Электрондық оқыту
дегеніміз - білім беру ортасында компьютерлер мен басқа құрылғыларды пайдалануға
мүмкіндік
беретін құралдар мен әдістер, бірақ олардың қол жетімділігі мен мобильділігіне
назар аударылмайды. Осылайша, қазіргі тенденцияларға сәйкес электрондық оқытуды
дамытудың келесі кезеңі мобильді оқытуға бағытталады.
Мобильді оқыту технологиясының танымал болу себептерін келесі көрсеткіштермен
сиппаттауға болады:
Білім беру қызметін өзіне ыңғайлы жерде және ыңғайлы уақытта алуға ұмтылу;
Оқуды, нені оқуды, қалай оқуды және осы үшін қандай ресурстарды пайдалануды
өз бетінше таңдауға ұмтылу;
Халықтың өсіп келе жатқан ұтқырлығына байланысты, мүгедектердің әлеуметтік
және кәсіби өмірге араласуы;
Заманауи цифрлық технологиялардың көмегімен білім алуға, оларды оқу құралы
ретінде пайдалануға ұмтылыс [2].
Бұл мүмкіндіктер білім алушыларға
өз бетінше ойлауға, қажетті ақпаратты іздеуге, оны
өңдеуге, мәселені анықтауға, алған тәжірибесі мен білімін талдауға, оқушының ынтасын
арттыруға және білім беру процесінің қазіргі заманғы тұжырымдамасына сәйкес келетін
үздіксіз білім дағдыларын дамытуға мүмкіндік береді. Және де, негізгі ерекшеліктерінің бірі
мобильді оқыту кезінде оқу материалдары мультимедиялық форматта тез және үнемді түрде
ұсынылуы мүмкін.
Осындай мүмкіншіліктермен дамып келе жатқан оқыту тәсілін
кез-келген уақытта, кез-
келген жерде үйренуге мүмкіндік беретін мобильді компьютерлік орта мен электрондық
оқытудың қиылысатын нүктесі деп пайымдауға болады. Ал, мобильді оқытудың жалпы
құрылымын келесідей жіктеуге болады:
Мобильді оқытуға арналған қосымшалар
Ұялы байланыс пайдаланушыларына арналған инфрақұрылым
Мобильді хаттама
Желілік инфрақұрылым
Сонымен қатар, мобильді технологиялар оқушының психикасы мен ойлау тәсіліне әсер
етеді. Яғни, олар біртіндеп сіз сабақ кестесінде ғана емес, кез-келген уақытта және кез-келген
жерде үйренуге болатындығын түсінеді. Д.Келли еңбектерінде білім берудегі ойлау
қабілеттерінің жаңа тәсілдері және соған сәйкес жаңа білім беру форматтары, мысалы,
131
мобильді подкасттар, микроблогтар, әлеуметтік желілер және ленталар және т.б.
бар екенін
айтады [3]. Бұл көзқарас адамның өмірі мен уақытын басқаруға деген қазіргі психологиялық
көзқарасты көрсетеді.
Бүгінгі таңда білім беру мақсаттарында сәтті қолданысқа ие болған мобильді
қосымшалардың толық жиынтығын мысалға келтіретін болсақ, мысалы, Space 4D
бағдарламасы күн жүйесінің, планеталардың және басқа астрономиялық нысандардың
құрылымын зерттеуге мүмкіндік берсе, Anatomy 4D қосымшасы студенттер - биологтар немесе
дәрігерлер үшін қызықты. Elements 4D мобильді тренажеры химия сабақтарында қолдануға
болады және оқушылардың білімін толықтырады.
Осындай танымал қосымшалар,
жаратылыстану ғылымдарын және шетел тілдерін үйренуге және тереңдетуге қолданылады,
өйткені оларда ағылшын тілінің интерфейсі бар және ағылшын тіліндегі терминдер мен
атауларды қолданады.
Сондықтанда, мобильді технологиялар мен оқыту қосымшаларын қолдану
педагогикалық процесті одан әрі жетілдіруге мүмкіндік береді [4]. Көптеген ғалымдар мен
оқытушылар АКТ қолдауымен оқытудың болашағы мобильді байланыстың таралуына,
смартфондар мен гаджеттердің танымалдылығына, көптеген
білім беру қосымшалары мен
бағдарламаларының пайда болуына, сонымен қатар білім беру мүмкіндіктері мен сапасын
кеңейтетін жаңа технологияларға байланысты екендігіне сенімді.
Достарыңызбен бөлісу:


text:
Әдебиеттер
1.
Шубина И.В. Мобильные технологии в организации образовательной и научной
среды вуза / IV Шубин. - Текст: прямой, электронный // Молодой ученый. - 2016. - № 7,6
(111,6). - С. 268-271.
2.
https://bilimdinews.kz/?p=9463
3.
Kelly D. Lessons Learned from the McLearnCon 2011 Backchannel [Электронныйресурс]
URL:
http://www.learningsolutionsmag.com/articles/705/lessons-learned-from-the-mlearncon-2011
4.
https://moluch.ru/archive/135/37927/
БОЛАШАҚ БАСТАУЫШ СЫНЫП МҰҒАЛІМДЕРІН ТҰЛҒАЛЫҚ-БАҒДАРЛЫ
ТЕХНОЛОГИЯЛАР НЕГІЗІНДЕ РУХАНИ-АДАМГЕРШІЛІККЕ ТӘРБИЕЛЕУДІҢ
ТЕОРИЯЛЫҚ-ӘДІСНАМАЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
Еңсегенова Жанбота Серікқызы
Аренова Асыл Хадыржановна
Ш. Есенова атындағы Каспийский мемлекеттік технологиялар және инжиниринг
университеті
Студенттердің өмірге белсенді көзқарасының бағыты педагогтің ықпал етуі арқылы
тәрбиеленеді. Тәрбиелеу, білім беру жұмысының мазмұны мен формалары олардың мүмкіндігін
ескеру арқылы нақтыланады. Адамгершілікке, еңбекке тәрбиелеу күнделікті өмірде,
үлкендердің қолдан келетін жұмысты ұйымдастыру үрдісінде, ойын және оқу ісінде жоспарлы
түрде іске асады. Тәрбиенің ең бастапқы формалары педагогтің студенттермен мазмұнды
қатынасында, жан-жақты іс-әрекетінде, қоғамдық өмірдің құбылыстарымен танысу кезінде,
оларға арналған тапсырмаларды орындау негізінде іске асады. Мұндай мақсатқа бағытталған
педагогтік жұмыс еңбексүйгіштікке, ізгілікке, ұжымдық пен патриотизм бастамасына
тәрбиелеуге, көп дүниені өз қолымен жасай алуды және жасалған дүниеге қуана білуді
дамытуға, үлкендер еңбегінің нәтижесін бағалауға тәрбиелеуге мүмкіндік жасайды.
Студенттерде ортақ пайдалы жұмысты істеуге тырысу, бірге әрекет ету, бір нәрсемен
шұғылдану, ортақ мақсат қою және оны жүзеге асыру ісіне өздері қатысуға талпыныс пайда
болады. Мұның бәрі де студенттің жеке басының қоғамдық бағытын анықтайды, оның өмірге
белсенді ұстанымын бірте-бірте қалыптастырып отырады.
132
Cтуденттерді адамгершілікке тәрбиелеудің негізгі міндеттері мына жайлармен
түйінделеді: ізгілік бастамасымен тәрбиелеу, балалар мен үлкендер арасындағы саналы қарым-
қатынас (тұрмыстың қарапайым ережелерін орындау, кеңпейілдік, қайырымдылық, жақын
адамдарға қамқорлықпен қарау және т.б.), ұжымда тәрбиелеу, студенттердің өзара бірлескен
қарым-қатынасын қалыптастыру, Отанға деген сүйіспеншілікке тәрбиелеу, әр түрлі ұлт
өкілдерін қадір тұту және сыйлау. Осылайша мейірімділіктің негізі қаланады,
немқұрайлылықтың пайда болуына, құрбыларына, төңіректегі үлкендерге қалай болса солай
қарауға мүмкіндігі жасалмайды. Қарапайым әдеттерді тәрбиелей отырып педагог студент жа
стардың бар істі шын пейілмен әрі саналы атқаруына қол жеткізеді, яғни сыртқы ұнамды
мінездері оның ішкі жан дүниесін, оның ережеге деген көзқарасын көрсетеді. Рухани-
адамгершіліктің қалыптасуының жоғары деңгейі адамның ішкі жан дүниесі, өзіндік сана
сезімінің дамуы болып табылады. Өзіндік сана-сезімнің реттегіш рөлі оны практикалық іс-
әрекеттің субъектісі деп қарастырудан, жеке өзінің адамгершілік қасиеттерін, қызығушылығын,
құндылығын, мұратын, мінез-құлқын ұғынуы мен бағалауынан көруге болады. Сондықтан
студенттердің рухани-адамгершілік сана, сезіммен бірлікте қарастырылатындықтан, олардың
өзіндік санасы туралы теориялық білімі ғана қалыптаспай, өмірлік бағыт қалыптастырып,
практикалық тұрғыда жетілдірудің міндеттері шешілуі тиіс.
Соңғы жылдары тәрбие мақсатын анықтауда «үш деңгейлік» әдіснама негізге алынды.
Оның үшінші деңгейі гуманистік парадигма тұрғысынан қарастырылып, адам өмірінің мақсаты
мен мән-мағынасы оның өз мүмкіндіктерін жүзеге асыру қажеттілігін таныту арқылы ашылады
деп тұжырымдалады. Сондықтан үшінші деңгейдегі мақсат – тұлғаға бағдарлану негізінде тек
баланың алған тәлім-тәрбие мазмұнын қайталау емес, оның табиғатына және өз тәжірибесін
толық сезіну тәсілдеріне бағытталған болуы шарт. Осыған байланысты ғалымдар
Г.К.Нұрғалиева,
А.А.Бейсенбаева,
Р.К.Төлеубекова,
А.А.Калюжный,
Б.К.Құдышева,
А.К.Қаплиева және т.б зерттеулерінде баланың адамдармен қарым-қатынасы, іс-әрекетіндегі
адамгершілік сана-сезімі, дағдысы, өзіндік «Мен» бейнесі ұлттық және жалпы адамзаттық
құндылық қасиеттерімен ықпалдасып, субъекті ретінде танылуға, құндылық бағдарының
қалыптасуына, басқа адамдармен алуан түрлі қарым-қатынаста өзіндік «Менін» саналы түрде
көрсетуге ықпал етеді деген. Ғалым Г.Қ.Нұрғалиеваның пікірінше, адамгершілік, ізгіліктің
сапалық мәнін айқындайтын ұғымдардың бірлігі – құндылық деп тұжырымдайды.
Студенттердің бойында адамгершіліктің адамдарға деген ізгі ниеттілік, құрмет, жанашырлық
пен сенім, кеңпейілділік, басқалардың мүддесі үшін жан аяушылық сияқты жеке қасиеттерді іс-
әрекет үрдісінде бірлесе отырып дамытуды көрсетті. Қорыта келгенде, жоғары оқу
орындарындағы педагогикалық үрдісте студенттердің рухани-адамгершілік нормалары: өз
бойындағы адами қасиеттер, мейірімділік, қайырымдылық, ар, ұят, абырой, парыз, жомарттық,
батылдық, шыншылдық, сыпайылық, әділдік, үміт сенімдерін дамыту болып саналады.
А.Қ.Қаплиева салауатты өмір салты негізінде адамгершілікке тәрбиелеудің жолдарын көрсетіп,
оларды жүзеге асырудағы мүмкіндіктерді жан-жақты ашып көрсете алған. Зерттеуші рухани-
адамгершілік белгілі адамгершілік құндылықтар жүйесі негізінде жүзеге асатындығын айта
келе, адамгершілік құндылықты тұлға өзінің іс-әрекетінде, қарым-қатынасында, игерген өмірлік
тәжірибесінде пайдаланып, өзінің табиғи болмысын байыта алатын, мәдени байлықтарды
меңгерген, соған сәйкес әр түрлі іс-әрекеттер, сезім, сана, мінез-құлықта, қоғамдық қатынаста
тұлғаға тірек болатын сенімдер жүйесі деп санайды [1]. Г.А.Ерғалиева рухани-адамгершілік
құндылықтар жүйесінің педагогикалық негіздері, студенттердің рухани-адамгершілік
құндылықтар негізінде өзін-өзі тану, тәрбиелеу мүмкіндіктерін анықтап, құндылықтарға
жіктеме беріп, жалпы адамзаттық құндылықтар, жоғары сапа деңгейіндегі құндылықтар және
рухани-адамгершілік құндылықтар деп үшке бөледі. Рухани-адамгершілік құндылықтарға
мәдениет, саясат, әдебиет, Отан Ана, Жер, дін, ар-ождан, парыз, ерік, жігер, күш, махаббат,
қайырымдылық, мейірімділік т.б. жатқызған [2].
А.Т.Утебаева орта буын оқушыларының рухани-адамгершілік тәрбиесінің мазмұны,
өзіндік психологиялық ерекшеліктерін, ауыл мектебінің оқу-тәрбие үрдісі ерекшеліктері
жағдайында оқушыларды рухани-адамгершілікке тәрбиелеу мәселесін қарастырған [3].
133
Ғалымның еңбегінде баланың рухани-адамгершілігіне әлеуметтік орта, отбасы мүшелері,
достарының белгілі мөлшерде әсері ашып көрсетілген. Р.К.Төлеубекованың зерттеу
жұмысында оқушылардың рухани-адамгершілік тәрбиесінің теориялық-әдіснамалық негіздері
жан-жақты қарастырылып, білім беру жүйесінде оларды жүзеге асыру бойынша ғылыми-
әдістемелік ұсыныстар жасалған [4]. А.С.Әмірова, Г.А.Кайбулдаеваның зерттеулері мектепке
дейінгі балаларды адамгершілікке тәрбиелеу мәселесін зерттеуге арналады [5], [6]. Соның
ішінде ғалым Г.А.Кайбулдаева айналадағы құбылыстарға адами сипат беру, оларды
«жандандыру» арқылы қабылдау тұлғаны рухани дамытудың психологиялық тетігіне
жататындығын айтады. Адам өміріне лайықты қатынас құру үшін, оны Рақымдылық, Сұлулық,
Ақиқатқа негіздей білу керек. Өмір туралы, өмірлік құндылықтар жүйесі жайында толғануды
кейде рухани қызметі, тұлғаны қалыптастыру жүйесінің ең маңызды құрылымы деп санады.
Б.Сүлейменова өзінің «Бастауыш сынып оқушыларын қазақ батылар жыры арқылы
адамгершілікке тәрбиелеу» атты тақырыптағы зерттеу жұмысында адамгершілік тәрбиесін
моральмен байланыстырып, гумандық, қайырымдылық, патриоттық және интернационалдық
сияқты қасиеттердің мазмұнын ашады. Зерттеуші бастауыш сынып оқушыларының
адамгершілік дамуы және тәрбиенің өзіндік тоғыз ерекшелігіне сипаттама береді [7]. Зерттеуші
Р.А.Джанабаева «Қазақ халық педагогикасындағы патриоттық-ерлік тәрбиесінің ғылыми
негіздері» атты еңбегінде адамгершілік-этикалық қасиеттерге тұлғаның адамдарға, ұжымға,
қоғамға адами көзқарасын сипаттайтын қасиеттерін; адамның моральдық-этикалық келбетін
анықтайтын қасиеттерді; тұлғаның адамдармен қарым-қатынасын сипаттайтын қасиеттерді
жатқызған [8]. А.А.Таутенбаеваның жоғары оқу орындарының оқу-тәрбие үдерісінде
студенттердің ұлттық рухани-адамгершілік құндылықтарын қазақ және ағылшын
халықтарының мәдени құндылықтарын салыстыра пайдалану материалында қалыптастыруды
негіздеген. Ол жалпы адамзаттық құндылық, жоғары сапа деңгейіндегі ХХІ ғасыр
құндылықтары, әлеуметтік-мәдени құндылықтар, ұлттық рухани-адамгершілік құндылықтар
деп жіктеп, жалпы адамзаттық құндылықтардың орнығуы қоғамның тарихи дамуының заңды
нәтижесі болып табылатындығын тұжырымдаған [9].
Б.Қ.Игенбаева рухани адамгершілік құндылықтарды білім мазмұнына енгізу тәсілдерін
жүзеге асырудың мынадай мүмкіндіктерін ұсынады:
1. Рухани-адамгершілік құндылықтарды кез-келген пәнді оқытудың мазмұнына енгізу;
2. Сыныптан тыс сабақтарды баланың адамдық асыл қасиеттерді игеруіне ықпал
ететіндей бағытта ұйымдастыру;
3. Жеке пән ретінде жүргізілетін сабақтардың бағдарламасына енгізу [10].
Қорыта айтқанда, тұлғаның рухани-адамгершілік тәрбиесі тұтастай алғанда өте күрделі
көп қырлы үрдіс. Оның адам өмірінде толықтығы, қарама-қайшылығы жағынан отбасынан,
қоғамнан, мәдениеттен, еліміздегі мәдени-тарихи дәуірде қалыптасқан халықтың тәжірибесінен
және адам санасынан бөліп қарастыру мүмкін емес.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sbornik-materialov-mejdunarodnoj-nauchno-prakticheskoj-konfere-v5.html?page=63#БОЛАШАҚ_БАСТАУЫШ_СЫНЫП_МҰҒАЛІМДЕРІН_ТҰЛҒАЛЫҚ-БАҒДАРЛЫ_ТЕХНОЛОГИЯЛАР_НЕГІЗІНДЕ_РУХАНИ-АДАМГЕРШІЛІККЕ_ТӘРБИЕЛЕУДІҢ_ТЕОРИЯЛЫҚ-ӘДІСНАМАЛЫҚ_НЕГІЗДЕРІ


text:
Әдебиеттер
1. Қаплиева А.К. Инновациялық технологиялар - білім сапасын арттыру құралы //
Қазақстан мектебі. - 2013. - №12. - С. 6-8.
2. Ерғалиева А.Г. Рухани-адамгершілік құндылық негізінде студенттердің ӛзін-ӛзі
тәрбиелеудің педагогикалық шарттары: пед.ғыл.канд. ....дисс.: 13.00.01. - Атырау, 2006.
3. Утебаева А.Т. Педагогические основы валеологизации и здорового образа жизни. –
Шымкент, 2006.
4. Төлеубекова Р.К. Жоғары сынып оқушыларын жаңа әлеуметтік-мәдени жағдайда
адамгершілікке тәрбиелеудің ғылыми-педагогикалық негіздері. Докт.дисс., Алматы, 2001ж,
311б.
5. Әмірова Ә. С. Бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық-іс-әрекетін
қалыптастырудың теориясы мен практикасы: пед. ғыл. докт. ... автореф. – Алматы, 2009.
134
6. Кайбулдаева Г.А. Ұлттық балабақшалардағы рухани-адамгершілік тәрбие жүйесінің
тарихи даму бағыттары. – Түркістан, 2008. - 159 б.
7. Сүлейменова Б. Бастауыш сынып оқушыларын қазақ батырлар жыры арқылы
адамгершілікке тәрбиелеу. пед.ғыл.канд. дисс. авторефераты. – Алматы, 2006. – 25 б.
8. Джанабаева Р.А. Қазақ халық педагогикасындағы патриоттық-ерлік тәрбиесінің
ғылыми негіздері. Пед. ғыл. докт. дис. авторефераты. - Алматы, 2006 ж. 42б.
9. Таутенбаева А.А. Жоғары оқу орындарының оқу-тәрбие үдерісінде студенттердің
ұлттық рухани-адамгершілік құндылықтарын қалыптастыру (қазақ және ағылшын
халықтарының мәдени құндылықтарын салыстыра пайдалану мысалында) : автореферат дис. .
пед. ғылым. канд. : 13.00.01 : Қазақ мемлекет. қыздар пед. ун-ті. - Алматы, 2009. - 25 б.
10. Игенбаева Б.Қ. Ана тілі сабағында жеке тұлғаның рухани-адамгершілігін дамыта
оқыту әдістемесі. (1-2 сынып). Канд.дисс.., Алматы, 2002 ж. 142 б.
МҮМКІНДІГІ ШЕКТЕУЛІ БАЛАЛАРДЫ ОҚЫТУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
Туракова Гайша Алпамысовна
Ш.Есенов атындағы КМТжИУ көпсалалы колледжі
Білім саласындағы тиімді оқытуға арналған мемлекеттік саясат – инклюзивті білім беру,
барлық балаларды, соның ішінде мүмкіндіктері шектеулі балаларды әлеуметтік бейімдеуге,
жынысына, шығу тегіне, дініне, жағдайына қарамай, балаларды айыратын кедергілерді жою,
ата-аналарын белсенділікке шақыру, баланың түзеу-педагогикалық және әлеуметтік
мұқтаждықтарына арнайы қолдау, олардың құқығын кемсітпеу яғни, жалпы білім беру сапасы
сақталған тиімді оқыту және адамдарға деген теңдік қатынасты қамтамасыз ету, оларға арнайы
жағдай қалыптастыру негізі болып саналады
Инклюзивті оқыту негізінде балалардың қандай да бір дискриминациясын жоққа
шығару, барлық адамдарға деген теңдік қатынасты қамтамасыз ету, сонымен бірге оқытудың
ерекше қажеттілігі бар балаларға арнайы жағдай қалыптастыру идеологиясы жатыр. Осы бағыт
балаларды оқуда жетістікке жетуге ықпал етіп, жақсы өмір сүру жағдайын қалыптастырады.
Мүмкіндігі шектеулі балалардың білім алу құқықтары Қазақстан Республикасының
балалардың құқықтары туралы, Білім беру туралы, Мүмкіндігі шектеулі балалардың әлеуметтік
және медициналық-педагогикалық түзетуге ықпал ету туралы, Қазақстан Республикасында
кемтарларды әлеуметтік қорғау туралы, Арнайы әлеуметтік қызмет туралы Қазақстан
Республикасының Заңдарында, Қазақстан Республикасының Конституциясында бекітілген.
Инклюзивті білім беру немесе білім баршаға бағдарламасы - барлық балаларға мектепке дейінгі
оқу орындарында, мектепте және мектеп өміріне белсене қатысуға мүмкіндік береді. Бұл
бағдарламаны Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы мақұлдап, БҰҰ-ның
Конвенциясына 2006 жылдың 13 желтоқсанында енгізілді.
Инклюзивті оқыту – балалардың тең құқығын анықтайды және ұжым іс - әрекетіне
қатысуға мүмкіндік береді.Инклюзивті оқыту - адамдармен қарым - қатынасына қажетті
қабілеттілікті дамытуға мүмкіндік береді.
Инклюзивті оқытудың негізгі принциптері:
1. Адам құндылығы оның мүмкіндігіне қарай қабілеттілігімен, жеткен жетістіктерімен
анықталады.
2. Әрбір адам сезуге және ойлауға қабілетті.
3. Әрбір адам қарым - қатынасқа құқылы.
4. Барлық адам бір - біріне қажет
5. Білім шынайы қарым - қатынас шеңберінде жүзеге асады
6. Барлық адамдар құрбы - құрдастарының қолдауы мен достығын қажет етеді.
7. Әрбір білім алушы үшін жетістікке жету - өзінің мүмкіндігіне қарай орындай алатын
әрекетін жүзеге асыру.
8. Жан - жақтылық адам өмірінің даму аясын кеңейтеді
135
Инклюзивті оқыту – барлық балалардың мұқтаждықтарын ескеретін, ерекше
қажеттіліктері бар балалардың білім алуын қамтамасыз ететін жалпы білім үрдісінің дамуы.
Инклюзивті оқыту балалардың оқу үрдісіндегі қажеттіліктерін қанағаттандырып, оқыту
мен сабақ берудің жаңа бағытын өңдеуге талпынады. Егер инклюзивті оқытудың оқыту мен
сабақ беруге енгізілген өзгерістері тиімді болса, онда ерекше қажеттіліктері бар балалардың
жағдайлары да өзгереді. Инклюзивті оқытуды ашқан білім мекемелерінде оқыған балалар адам
құқығы туралы білім алуға мүмкіншілік алады, өйткені олар бір - бірімен қарым - қатынас
жасауға, танып білуге, қабылдауға үйренеді. Психикалық дамуының негiзгi бұзылыстары
интеллектуалды даму деңгейi, яғни, зейiнi, есте сақтауы, ойлауы, кеңiстiктi бағдарлауы төмен
болып келедi. Осы себептерге байланысты психикасы дамуы тежелген (ПДТ) балалардың оқу
үлгерiмi төмен болады.
Бұл балалардың оқуға үлгермеушiлiгi жетi-сегiз жастан анық байқалады. Ата-аналары
көмекші не арнайы мектептер мен мектеп-интернаттарға, психологиялық-педагогикалық түзеу
кабинеттері мен коррекциялық-түзету сыныптарына кемтар балаларын бергісі келмеген
жағдайда жалпы білім алатын мектептерде ПМПК-ның (психолого-медико –педагогическая
комиссия) ұсынысы бойынша жеңілдетілген бағдарламамен оқытуына толық құқылары бар.
Жалпы білім беретін мектептер мен балабақшалар ПМПК-ның қорытындысы бойынша
көрсетілген, яғни, баланың деңгейіне қарай жеңілдетілген бағдарламамен кемтар балаларды
тәрбиелеуге және инклюзивті оқытуға дайын болғандары жөн. Инклюзивті оқытуға жалпы
мектептерде арнайы психологы, әлеуметтік мұғалімі, олигофрено мұғалімі, логопед мамандары
жұмыс жасайды. Егер бала көмекші бағдарламаны толық игерген болса, оған арнайы куәлік
беріледі, ал игермесе, анықтама ғана алады. Егер ата-анасы баласын арнайы мектеп- интернатқа
жібергісі келмесе, жергілікті жалпы мектепте мүмкіндігі шектеулі баланың мүмкіндігіне қарай,
жеңілдетілген бағдарлама бойынша, инклюзивті оқытуға міндетті.
Инклюзивті оқыту – ерекше мұқтаждықтары бар балалардың жалпы білім беретін
ошақтарында оқыту үрдісін сипаттауда қолданылады. Тәжірибе көрсеткеніндей, қатаң білім
беру жүйесінен балалардың бір бөлігі шығып қалады, өйткені қалыптасқан жүйе мұндай
балалардың даралық қажеттілігін қанағаттандыра алмайды. Инклюзивті бағыт мұндай
балаларды оқуда жетістікке жетуге ықпал етіп, жақсы өмір сүру мүмкіншілігін
қалыптастырады. Инклюзивті оқыту – барлық балаларға мектепке дейінгі оқу орындарында,
мектепте және колледж өміріне белсене қатысуға мүмкіндік береді; білім алушылардың тең
құқығын анықтайды және ұжым іс-әрекетіне қатысуға мүмкіндік береді; адамдармен қарым-
қатынасына қажетті қабілеттілікті дамытуға мүмкіндік береді.Даму мүмкіндігі шектеулі
балаларға білім беруді ұйымдастыру мақсатында, типтік арнайы білім бағдарламасы жасалды.
Онда балалардың мұқтаждықтары ескеріліп, білім алуларын қамтамасыз ететін жалпы білім
үрдістері қарастырылған. Инклюзивті оқыту балалардың оқу үрдісіндегі қажеттіліктерін
қанағаттандырып, оқыту мен сабақ берудің жаңа бағытын өңдеуге талпынады. Егер инклюзивті
оқытудың оқыту мен сабақ беруге енгізілген өзгерістері тиімді болса, онда ерекше
қажеттіліктері бар балалардың жағдайлары да өзгереді. Инклюзивті оқытуды ашқан білім
мекемелерде оқыған балалар адам құқығы туралы білім алуға мүмкіншілік алады. Өйткені, олар
бір-бірімен қарым-қатынас жасауға, танып-білуге, қабылдауға үйренеді. Қазіргі таңда барлық
әлем жұртшылығының назарын аударып отырған мәселе балалардың жеке сұраныстары мен
ерекшеліктеріне ортаның, отбасының қатысуымен білім беру үрдісіне толық қосуды
қарастыратын осы инклюзивті білім беру.
Сонымен, инклюзивті білім беру жағдайында жұмыс жүргізетін мектептерде білім
мазмұнын үш түрлі бағдарлама бойынша реттеген абзал. Атап айтқанда: жалпы мектептерге
арналған типтік оқу бағдарламалары; мүмкіндігі шектеулі балалардың ақаулық типтеріне
сәйкес арнаулы білім беру бағытындағы оқу бағдарламалары; мүмкіндігі шектеулі балалардың
психофизикалық ерекшеліктерін есепке ала отырып әзірленетін оқытудың жеке бағдарламасы.
Инклюзивті білім беру мәселесі шет елдерде 1970 жылдан бастау алады, ал 90 жылға қарай
АҚШ пен Еуропа өздерінің білім беру саясатына осы бағдарламаны толық енгізді. Ал, біздің
елімізде инклюзивті білім беру жүйесінің дамуы туралы ресми дерек Қазақстан
136
Республикасының Білім беруді дамытудың 2010-2020 жылдарға арналған мемлекеттік
бағдарламасында көрсетілді.
Осы бағдарлама төңірегінде инклюзивті білім беруді жетілдіру мәселелері
қарастырылып, 2015 жылға мына міндеттерді шешу көзделген:
-мүмкіндіктері шектеулі балаларды біріктіріп оқытудың модульдік бағдарламалары
жасалады;
- мүмкіндіктері шектеулі балаларды жалпы білім беретін ортада біріктіріп оқыту ережесі
әзірленеді;
- түрлі кемістігі бар балалар үшін бірігу нысандары анықталады;
-мүгедек балаларға қашықтықтан білім беруді ұйымдастыру қағидалары әзірленеді.
Мемлекеттік бағдарлама негізінде білім беру мекемелерінде мүгедек балалар үшін
көтергіш жабдықтар, пандустар, санитарлық бөлмелерде арнайы құралдар орнату, тұтқалармен,
арнайы парталармен, үстелдермен және басқа да арнайы компенсаторлық құралдармен
жабдықтау арқылы кедергісіз аймақтар құруы жоспарланған. Мүмкіндіктері шектеулі
балаларды оқытуға және тәрбиелеуге тең қол жеткізу үшін жағдайлар жасалу міндеті (білім
мекемелерінде
педагог-дефектологтардың,
балаларды
психологиялық-педагогикалық
сүйемелдеудің, арнайы жеке техникалық және компенсаторлық құралдардың болуы) алға
қойылуы қажет деп ойлаймын.. Үйде білім алатын мүгедек балалар жеке мүмкіндіктері мен
қажеттіліктері ескеріле отырып, компьютерлік техникамен қамтамасыз ету сияқты істері жүзеге
асырылуы тиіс. Осылайша мемлекетіміз мүмкіндігі шектеулі жандарды әлеуметтік қорғау,
олардың қоғамға етене араласуына, оларды оңалту, жұмысқа орналастыру және жаңа жұмыс
орындарын құру, білім алу, оқыту, қайта мамандандыруда қолдан келгенше жағдай жасамақшы.
Саламан Декларациясына сәйкес инклюзивті білім беру саясатының міндеттері мынадай:
-әрбір бала білім алуға құқылы және оны алуға тиіс.
-әрбір баланың дара қабілеттері, қызығушылықтары, қажеттіліктері және оқуға деген
мұқтаждықтары болады.
- білім беру жүйесіне оң өзғерістер, яғни осы мұқтаждықтарды қанағаттандыру
мақсатына орай өзгерту.
Қорыта айтқанда, инклюзивті оқыту- білім алушылардың тең құқығын анықтайды және
ұжым іс-әрекетіне қатысуға, адамдармен қарым-қатынасына қажетті қабілеттілікті дамытуға
мүмкіндік береді. Инклюзивті оқыту арқылы барлық балалардың мұқтаждықтарын ескеріп,
ерекше қажеттіліктері бар балалардың білім алуын қамтамасыз ететін жалпы білім үрдісін
дамытуға болады. Мұндай оқыту түрі арнаулы білім беру жүйесінде дәстүрлі түрде
қалыптасқан және даму үстіндегі формаларды ығыстырмайды, қайта жақындатады. Инклюзивті
бағыт арқылы мүмкіндігі шектеулі балаларды оқуда жетістікке жетуге ықпал етіп, жақсы өмір
сүру мүмкіншілігін қалыптастырады. Осы бағытты білім беру жүйесіне енгізу арқылы
мүмкіндігі шектеулі балаларды адамгершілікке, ізгілікке, қайырымдылыққа тәрбиелей аламыз.
Сонымен қоса, инклюзивті оқыту үрдісі балаларды толеранттылыққа тәрбиелеудің
бастауы болмақ. Отанымыздың әрбір азаматын болашақта жан-жақты тәрбиелеп, сапалы білім
беру арқылы дамыту ең жауапты іс. Қазіргі таңда балалардың мүмкіндігін ескере отырып
өзгелермен теңдейбілім алуға барлық жағдай жасалуда.
Достарыңызбен бөлісу: |


text:
Әдебиеттер
1. Мағжан Жұмабаев Педагогика 1992ж
2. Қ.Жұмасова Психология Астана -2006ж
3. Жарықбаев Қ. Жалпы психология, 2000
4. Кемтар балаларды әлеуметтік және медициналық-педагогикалық түзету арқылы
қолдау туралы. ҚР 2002ж №343 заңы
5. Қазақстан Республикасының Білім беруді дамытудың 2011-2020 жылдарына арналған
мемлекеттік бағдарламасы.-Астана, 2010.
6.Республикалық педагогикалық –әдістемелік журнал .Әлеуметтік педагог. №4 2010ж.
137
РУХАНИ-АДАМГЕРШІЛІК ТӘРБИЕЛЕУДІҢ ТАРИХИ ИДЕЯЛАРЫ
Еңсегенова Жанбота Серікқызы
Аренова Асыл Хадыржановна
Ш. Есенова атындағы Каспийский мемлекеттік технологиялар және инжиниринг
университеті
Білім беру, оқу үдерісін ұйымдастыруға деген көзқарасты қайта қарап, білім, білік және
дағдыны меңгертуде мұғалім құзыреттілігін дамытуға, оқушыға оқу ақпаратын беруде
оқушылардың күтілетін нәтижелерге қол жеткізуіне мүмкіндік беретін оқу үдерісін жобалауға,
оқушының әр пәнді меңгеру икемділігін қалыптастыруға қарай өзгерту қажеттілігі туып отыр.
Осы талаптарға сәйкес және әлеуметтік құндылықтар саласындағы басымдықтардың
ауысуы жағдайында оқушының білім алуға ұмтылысын оятып, өзіндік бақылау, өзіндік бағалау,
өзін-өзі тану, өзін-өзі дамыту, өзінің ішкі мүмкіндігін толығымен пайдалануға қабілетті
тұлғаның қалыптасуына қолайлы жағдайлардың туғызылуы талап етілуде. Оқушылардың жеке
ерекшеліктерін барынша ескеріп, өзінің белсенді әрекеті арқылы оқыту – бүгінгі күннің
қажеттілігінен туып отыр. Осыған орай «оқушы – білім беру обьектісі» көзқарасынан,
оқушының өз бетінше ізденіп, шығармашылықпен еңбектенуіне қол жеткізетін жолды таңдау
маңызды. Ол үшін оқушыға сабақ беретін мұғалім бойында ізденімпаздық, ойлай білу,
белгісізге ұмтылу, алдына қойған мақсатына жетуде табандылық көрсете алатын, оқушы
бойына да осы қасиеттерді дарыта білетін, шығармашылықпен қызмет етуге дайындығын
қалыптастыра алатындай сапалардың болуы маңызды. Осы орайда жоғары оқу орындарының
үлкен жауапкершілікті сезініп, білікті, өз ісінің шебері, бәсекеге қабілетті, кең ауқымды, жан-
жақты дамыған, кәсіби құзыретті маман даярлау заңды құбылыс. Себебі жоғарыда айтылғандай
қоғам өзінің әлеуметтік-экономикалық және рухани дамуының мазмұны мен сипаттарының
өзгеруіне және еңбек сапасына талаптың жоғарылауына байланысты өз ісін жетік білетін,
кәсіби білігі мол мамандарды қажет етеді. Сонымен болашақ мұғалімдерді кәсіби даярлауға
қойылған осындай талаптардың бастауыш сынып мұғалімдеріне тікелей байланысты екендігі
сөзсіз. Өйткені мектеп табалдырығын аттаған бүлдіршіндерге мектеп тынысын, оқу-білім
үрдісін, тәрбие танымын алғаш таныстыратын да, білім беріп, тәрбиелейтін де – бастауыш
сынып мұғалімі. Бастауыш сыныпта алған білім мен тәрбие әрбір оқушының өмір сүру негізі
болатындығы ғылым саласында да тәжірибе жүзінде де дәлелденген. Сол себепті білім беру
жүйесінде болып жатқан өзгерістер мен жаңалықтардың алдымен болашақ бастауыш сынып
мұғалімдерін даярлау үрдісіне ендірілуі шынайы құбылыс.
Тәрбие ықылым заманнан бастап зерттеу объектісінен түскен емес. Әл-Фараби –
«тәрбиелеу дегеніміз – халықтардың бойына білімге негізделген этикалық ізгіліктер мен
өнерлерді дамыту әдісі деген сөз», - деп ой тұжырымдаса [1], М.Жұмабаев «тәрбие деген не?»
деген сұраққа, ол – «қандай болса да бір жан иесіне тиісті азық беріп, сол жан иесінің дұрыс
өсуіне көмек көрсету», «...адам баласының әсіресе жанын тәрбие қылу керек деп ұғу керек.
Тәрбие төрт түрлі: дене тәрбиесі, ақыл тәрбиесі, сұлулық тәрбиесі һәм құлық тәрбиесі. Егер де
адам баласына осы төрт тәрбие тегіс берілсе, оның тәрбиесі толық болғаны» деген болатын [2].
Осы айтылып өткендер тәрбиенің құрамдас бөлігінің бірі рухани-адамгершілік тәрбие
екендігін жоққа шығармайды. Рухани-адамгершілік тәрбие идеялары қазақтың ұлы ойшылдары
мен ағартушыларының еңбектерінде көрініс тапқан. Қорқыт ата, Әбу Насыр әл-Фараби,
Ж.Баласағұн, Ш.Уәлиханов, Ы.Алтынсарин, А.Құнанбаев, Ш.Құдайбиердиев, М.Жұмабаев
және т.б. еңбектерінде жастардың рухани өрлеуі мәселесіне кеңінен мән беріледі [3]. Қорқыт
бабаның ойлары қанатты сөздер, өсиеттер, аңыз-жырлар ретінде беріліп философиялық
тұжырымдамасының негізін құрайды. Оның өсиеттерінің басты тақырыбы – өмір мен өлім
жөніндегі толғаныстарына адам ғұмырының философиясы мен мән-маңызы, адамның
адамгершілік қасиеттеріне арналған. «Анадан өнеге көрмеген қыз жаман, атадан тағылым
алмаған ұл жаман», «Ақылсыз балаға ата дәулетінен қайран жоқ», «Қонағы жоқ қараша үйден,
138
құлазыған түз артық» деген нақыл сөздері студенттердің рухани-адамгершілік тәрбиесіне арқау
болады [3].
Ұлы бабамыздың пікірлерінің жастарды тәкаппарлықтан сақтандырып, үлкеннен ғибрат
алу, ақылды, көпшіл, қонақжай болуға шақырған тұстары студенттерге ұлттық құндылықтарды
дәріптеуде тәрбиелік мәні зор деп санаймыз. Шығыстың ұлы ойшылы Әбу Насыр әл-Фараби
«ғылым және ақыл, егер олар ішкі сеніммен және рухани-адамгершілікті идеалмен мөлшерлес
болса, Аллаға, Жаратушыға жақындататын тәсіл бола алады» деп көрсетті [4]. Ғұламаның
тұлғаның рухани-адамгершілігінің қалыптасуындағы ой, сананың қызметін тек адамзатқа ғана
тән, білімділік, тәрбиелілік – адамның рухани жан дүниесінің, адамгершілігінің белгісі деген
ойлары бүгінгі күнге дейін құндылығын жойған жоқ.
Ж.Баласағүн өзінің атақты «Құтты білігінде» (Құт әкелетін білім) философиялық ойлары
мен дүниетанымдық идеалдарын жеткізеді. Оның түсінігінде адамның руханилығын ісімен,
арымен байланыстырып, мейірімділік пен бақыт мәселелері адамның өмір салтына қатысты.
Адам өлгенмен, оның ісі мәңгілік. «Кісі мәңгі болмас, ары – мәңгі қалар шапағаты» деп
руханилықтың мәңгілік екендігін түсіндіреді [5]. Сондай-ақ оның әрбір өсиеті балалар мен
жастардың рухани-адамгершілік тәрбиесі тұрғысынан айтылады: Ата – анаңның қабылдап
қасиетін, Ардақтай біл атқарып өсиетін. (1486-бәйіт) Туыс досқа пейіліңмен берсең мәзір
асыңды, Олар сені құрметтеп, сыйлап өтер басыңды. (4649-бәйіт) Менменшілді – есуас
надандығын, Ит өлімімен байқалмас адамдығың. (3480-бәйіт) [6]. Ал, Ахмет Йүгнеки ары
жоқтың адамгершілігі болмайды, адамгершіліктің қас жауы –өсек, өтірік, мақтаншақ.
Сондықтан адамгершілік тек арлы адамда болады деп көрсетсе, Қашғари кітабындағы («Түркі
сөздердің жинағы») батырлық, ерлік туарлы жырлары ұрпақты ерлікке, оқу білімді үйренуге,
өнерге, әділеттілікке, адамгершілікке тәрбиелейді. Адамзат баласының шынайы адамгершілік
мінез-құлқының ақыл-ой, сезімімен үйлесім табуын қарым-қатынас барысында жеке адамның
өзін-өзі ұстай білуіне, мінез-құлқына байланысты болады деген пікірде болғанын байқауға
болады. Ғұламалардың ойларындағы руханилық «ар» ұғымымен астасып, адамгершілік
қасиеттердің ішіндегі ерекше құндылықтар ізеттілік, адалжандылық, қайырымдылық,
кішіпейілділік ерекше дәріптегендігі студент жастарды рухани-адамгершілікке тәрбиелеу
құралы бола алады. Ш.Уәлихановтың еңбектерінде де жастардың рухани-адамгершілік
тәрбиесіне мән беріледі. Оның рухани-адамгершілік идеяларының негізі болып қазақ
қауымындағы зұлымдыққа қарсы күрес саналады. Ол патша шенеуніктерінің, жергілікті
билеушілердің жалған, әрі дөрекі мінездеріне қарсы адам қасиеттерін сипаттайтын «намыс»,
«әділдік» сияқты рухани-адамгершіліктің басты көрсеткіштерін адам санасына сіңіруді көздейді
[6]. Қазақ ағартушыларының бірі Ы.Алтынсарин қазақ мектептерінің бірқатар мәселелерін
көтере отырып, рухани-адамгершілік тәрбиесінің моральдық негіздеріне бауырмалдық, әдеп
пен әділдік, қанағатшылдық, жомарттық, тазалық, сабырлық, зейіндік және білімді еркін
меңгеру мәселесіне ерекше мән бере білді. Ы.Алтынсарин адам тәрбиесінде рухани қарым-
қатынастың, рухани мұралардың басты рөл атқаратындығын туындыларымен де өз ісімен де
дәлелдеп көрсетеді, Ол «шынайы рухани құндылықтарды бағалау, олардың маңызын түсіну
балалық шақтан басталатындығын» ескертеді [8].
19 ғасырдың заңғар биігі өз ұлтының қамын ойлаған ұлы ойшыл Абай Құнанбаевтың
шығармашылығы қазақ елінің ғана емес, жалпы адамзаттық рухани мәдениеттің дамуы үшін де
орасан зор құндылығы қалыптастыру сол кездегі қоғам сұранысына қарай ұйымдастыруға
талпынды. Адамгершілік тәрбиесіне байланысты мәселелер Кеңес және қазіргі кезеңдегі белгілі
ғалым-педагогтердің еңбектерінде қарастырылған. Адамгершілік – адамның рухани арқауы.
Өйткені адам баласы қоғамда өзінің жақсы адамгершілік қасиетімен, адамдығымен,
қайырымдылығымен ардақталады. Адам баласының мінез-құлқына тәрбие мен тәлім арқылы
тек білім мен ақылды ұштастыра білгенде ғана сіңетін, құдіретті, қасиеті мол адамшылық
атаулының көрінісі болады. Адамгершілік – жеке тұлғаны қалыптастырудың негізі болып
табылады. Оның негізгі көрсеткіштері: басқаларға жақсылық жасау, жақсылыққа ұмтылу. ар-
ұятты сақтау, имандылық пен рақымдылық, әділдік, қанағатшылық, өзін-өзі дамытып жетілдіру
болып келеді [9]. Теориялық зерттеулердің нәтижесінде педагогикалық теорияда адамгершілік
139
тәрбие процесіне бірнеше көзқарастар қалыптасқанын байқауға болады. Бірініші топта
зерттеушілер болашақ ұрпақты адамгершілікке тәрбиелеуде педагогтердің мақсатқа
бағытталған және ұйымдастырылған тәрбие үрдісіне жетекші рөлін басымдылықпен көрсетеді.
Екінші топтағылар адамгершілікке тәрбиелеуде тәрбиеленушілердің іс-әрекеті мен қарым-
қатынасын басқаруды ұйымдастыру қажеттілігін қолдайды, олардың пікірінше, адамгершілік
тәрбиесі тұлғаға мақсаттылықпен және тәрбиелілікпен ықпал етуді, оның іс-әрекетін
мақсаттылықпен ұйымдастыруды болжайды. Жоғарыдағы аталған топтар тұлғаны әлеуметтік
практикаға енгізуді көздейтін іс-әрекеттік бағдар бағытты көздейтінін түйіндейміз. Алайда бұл
бағыттар адамгершілік тәрбиенің қазіргі талаптарына сай аша алмайды. Үшінші топтағы
зерттеушілер
тұлғаға
адамгершілік
тәрбие
беруде
баланың
ішкі
қажеттілігіне,
қызығушылығына және ішкі түрткісіне бағыттап, тұлғаға бағдарлауды ұсынады. Біздің зерттеу
тақырыбымызға осы бағыттағы зерттеушілердің ой-тұжырымы жақын келеді. Олардың негізгі
идеясы баланың адамгершілігінің дамуына жағдай жасау, адамгершілік көзқарастар, сенім мен
сапа, әлеуметтік құбылыстар мен процестер, адамға адамгершілік көзқарастарын қалыптастыру
тетігін ұсыну болып табылады.
М.Х.Балтабаев рухани-адамгершілік тәрбиесінің басты мақсаты ретінде мәдениет
адамын қарастыру мүмкін деп есептейді. Бұл дегеніңіз, бүкіл өмірі бойында өз мүмкіндігін
жүзеге асыруға және өз білімін көтеруге қабілеті бар, оның негізінде өзінің адамгершілік,
рухани өміршеңдігін анықтайтын жеке қасиеттері қалыптасқан жан-жақты тұлғаның бейнесі
болып шығады. Рухани-адамгершілікті мәдениетпен байланыстырып, тек адамгершілік
қасиеттермен шектелмей білім арқылы қабілетін шыңдау тұлғаға өзектендіру, өзін-өзі дамыту
деген ойларын зерттеу жұмысында негізге алады [10]. Осы орайда К.Ж.Қожахметованың
тұжырымдамасында бұл мәселеге жаңа тұрғылар негізінде рухани-адамгершілік тәрбиенің
мәнін қайта ұғынуға талпыныс жасалынады [11]. Бұл тұжырымдамада: - рухани-адамгершілік
тәрбие процесінің өзіндік мәні және оның басқа да әлеуметтік-біліми процестерден ерекшелігі;
- көптеген әлеуметтену факторлар жүйесіндегі рухани-адамгершілік тәрбие процесінің орны
мен қызметтері; - технологиялық ережелер мен тыйым салуларға айналатын рухани-
адамгершілік тәрбиенің құралдары анықталады. Сонымен қатар, рухани-адамгершілік
тәрбиесінің маңызын, оның негізін қалайтын және жүйелілігін құрушы категориялар:
адамгершілік, мораль, олардың мәні, олардағы бірдейлік пен ерекшеліктерін қарастыру
қызығушылық тудырады. Бұл тірек ұғымдардың мәні В.А.Сухомлинский, Б.Т.Лихачев және
басқалардың еңбектерінде ашылады. Б.Т.Лихачевтың адамгершілік сезімдер адамгершілік
негізін қалаушы басты категория болып табылады деген пікіріне қосылуға болады [12].
Б.Т.Лихачевтің пікірінше, рухани-адамгершіліктің қалыптасу деңгейі өзінше қарама-қайшы: бір
жағынан ол тұрақты, екіншіден, өзгермелі, өйткені ол ішкі және сыртқы әсерге еріксіз бой
ұрады [12]. Себебі, біздің ойымызша, адамгершiлiк нормаларын меңгеру адамның жан
дүниесiнiң көкжиегiн кеңейтедi, оған заттардың дүниесi ғана емес, сонымен бiрге сол дүниенiң
идеалды өлшемiн, мәңгiлiк мәнi мен жақсылықтың дүниесiн көрiп тануға мүмкiндiк бередi.
Адамгершiлiк қалыптардың жеке тұлғаның жан дүниесiне өтуi, жеке тұлғаның өзiне тiкелей
әсерленуiне қатысты болуы, оның мән-мазмұндылығына, маңыздылығына, ақиқаттылығына
байланысты шын мәнiнде адамға оның әсерлi себептерiнен қайтадан жаңаруы, тiптен рухани
қайтадан түлеуiне ұйтқы болып, тұлғаны одан әрi дамытады. Ә.М.Мұханбетжанова жоғары
білім беру жүйесінде оқитын студенттердің тұлғалық тұрғыдан қалыптасуы, оның
шығармашылық даралығын дамыту, студенттердің бар мүмкіншілігін ашу, оны жүзеге асыру –
бүгінгі білім беру жүйесінің басты мақсаты болып табылатынын көрсеткен [13]. Бұл
студенттердің тұлғалық қалыптасуы қоршаған ортаға үлкендерге, ата-аналарына, педагогтеріне,
балаларға белсенді шығармашылық ықпалын, екінші жағынан - студенттердің өзіндік
даралығын, белсенділігін көрсететін қылықтарынан, сезімдері мен қарым-қатынастарынан
көрінеді. Сондықтан белгілі бір мазмұнды іске асыра, адамгершілік ықпалдың әр түрлі әдістерін
пайдалана отырып, педагог істелген жұмыстардың нәтижелерін, тәрбиеленушілердің
жетістіктерін зер салып талдау керек.
140
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sbornik-materialov-mejdunarodnoj-nauchno-prakticheskoj-konfere-v5.html?page=65#РУХАНИ-АДАМГЕРШІЛІК_ТӘРБИЕЛЕУДІҢ_ТАРИХИ_ИДЕЯЛАРЫ_Еңсегенова_Жанбота_Серікқызы_Аренова_Асыл_Хадыржановна