title: Саяси әлеуметтену - Саясаттану глоссарий

text:
Саясиәлеуметтену- қоғамдық процестер нәтижесінде жеке адамның белгілі бір саяси рөл атқарып, әлеуметтік- саяси қалыптасуы.
Саяси бостандықтар-мемлекет конституциясы кепілдік беріп, заң бойынша қамтамасыз етілетін азаматтардың, демократиялық түрде еркін саяси процестерге қатысу құқықтары.Оларға сайлау және сайлану құқығы, сөз, ақпарат алу бостандығы,еркін , тең, жүйелі өткізілетін сайлау құқығы, саяси ұйымдар құру, азаматтардың өз мақсат-те мқдделеріне қарай іс-әрекет жасау және т.б. жатады.
Саяси жүйе-билікті жүргізуші әлеуметтік топтар, таптар,ұйымдар мен мемлекеттер арасындағы өзара қатынастарды реттейтін, қоғамда тұрақтылық пен тәртіпті қамтамасыз ететін ұйымдар, мекемелер мен институттар жиынтығы
Саяси институттар-құрылысы жағынан ұйымдасқан,бір орталыққа бағынатын, ерекше өкілдіктерге ие,атқарушы аппараты бар саяси мекеме .Мысалы, оған мемлекет ,саяси партиялар ,кәсіподақтар ,кооперативтік жастар, әйелдер және т.с.с.ұйымдармен бірлестіктер жатады
Саяси қазыналар-саяси қызметте бағдар етіп ұстайтын идеялар, көз қарастар,ұғымдар.Мысалы,оларға «еркіндік», «теңдік», «әділдік», «әлеуметтік қорғанушылық», «төзімділік»және т.с.с.құндылықтар жатады.
Саяси мәдениет-өкіметпен азаматтардың өзара қатынастарына байланысты тарихи қалыптасқан саяси нұсқаулар , қазыналар, адамның өзін -өзі ұстауы жөніндегі жарлық , қаулылар жүйесі.
Саяси партия-мемлекеттік билікті қолға алуға немесе билік жүргізуге қатынасуға бағытталған, ортақ мүдде негізінде құралған адамдардың ерікті одағы.
Саяси процесс-1)қоғамның саяси жүйесінің ,құбылыстарының уақыт пен кеңістікте даму барысы,өзгеруі;2)түпкілікті нақты нәтижеге жеткен белгілі бір көлемдегі процесс.
Саяси психология-саясатқа да ,психологияға да қатысы бар,екеуінің арасынан шыққан ғылым.Батыс елдерінде кең дамыған.
Саяси сана-адамдардың саяси өмірді түсініп,сезінуі.оған ең алдымен қоғамдағы саяси идеяларды,көзқарастарды,мақсат –мүдделерді ұғынуы,саяси билікке қатынасуы жатады.


title: Саяси стратегия мен тактика-

text:
Саяси стратегия мен тактика-партияның,мемлекеттің,қоғамдық-саяси ұйым,қозғалыстардың саяси өмір,процесте,күресте басшылыққа алатын іс-әрекеті.Стратегия деп партия қызметінің ірі тарихи кезеңдегі жалпы бағытын айтады.Тактикаға стратегиялық мақсатты жүзеге асыру жолында нақтылы жағдайдағы партияның іс-әрекеті,оның таяудағы мүддесін орындаудың әдіс –тәсілдері кіреді.Саяси жағдайларға байланысты тактика жиі өзгеріп отырады.
Саяси тәртіп-саяси билікті жүйеге асырудың,қоғамды басқарудың әдіс-тәсілдер жиынтығы.Оған демокраиялық құқық пен еркіндіктің жағдайын білдіретін саяси тәртіп жатады.
Саяси тұрақтылық-әр түрлі ішкі және сыртқы өзгерістер жағдайында саяси жүйенің өз құрылымын сақтап,тиімді өмір сүруге мүмкіндік беретін тұрақтылығы.
Саяси утопия-ғылыми зерттеуге емес ,қиялға негізделген,іске аспайтын идеялар мен теориялар.
Саяси ұйым-алдына қойған ортақ саяси мақсатқа жету үшін өзіндік құрылымы бар,қызметтері айқындалған және жүйеленген адамдардың бірлестігі.
Сепаратизм-бөлектену,оңашалануға тырысушылық.Көп ұлтты мемлекеттердегі аз ұлттың өкілдері өзіне бөлек мемлекет болып бөлініп шығуға немесе автономия алуға ұмтылуы.
Соғыс-мемлекеттер,халықтар,ұлттар,топтар,ұйымдар,діндер және т.б. арасындағы қайшылықтардан пайда болған қарулы күрес.
Республика – мемлекеттік биліктің барлық жоғары органдары белгілі бір уақытқа сайланатын немесе өкілдік мекемелер (парламент) арқылы қалыптасатын мемлекеттік басқарудың түрі.
Референдум – маңызды заң шығарушы немесе ішкі және сыртқы мәселені түпкілікті шешу мақсатында сайлаушылардың көңілін білдіруі.
Реформа – Қоғамдық құрылысты және оның институттарын жетілдіру үшін билік жүйесіне,саяси қызметтердің түрлі жақтарына өзгерістер енгізу.Ол қоғамның саяси жүйесін түгел немесе оның бір я бірнеше саласын қамтуы мүмкін.
Парламент-жоғары сайланбалы өкілдік және заң шығаратын орган.
Парламенттік республика- конституция бойынша жоғарғы билік иесі парламент болып саналатын мемлекеттік құрылыстың түрін айтады.Мұнда үкіметті парламент қалыптастырады,сондықтан оған тәулді болады.Парламент бюджетті бекітеді,салықты белгілейді,соттарды құрады,халықаралық келісім-шарттарды қабылдайды,соғыс аша алады,әскерлерді қамтамасыз етеді және т.с.с.айналысады.Көптеген елдің парламенті екі(жоғарғы және төменгі)палатадан тұрады.


Олигархия-саяси және экономикалық билік азғантай топтың қолында түрған биліктің түрі немесе сол үстем топтың өзі.
Оппозиция - 1)бір саясатқа ,саяси іс-әрекетке ,қайраткерге қарсылық ету ,кедергі жасау.2)партияның не оның бір бөлігінің билік етуші элита Мемлекет –белгілі бір аумақ шеңберінде адамдардың, әлеуметтік топтар, таптар мен бірлестіктердің қатынастары мен қызметтерін ұйымдастыратын, бақылайтын қоғамның саяси жүйесінің негізгі элементі.
Мемлекеттік билік –барлық адамдарға міндетті заңдарды шығаруға жеке-дара құқығы бар, заңдар мен ұйымдарды сақтау үшін ерекше күштеу аппаратына сүйенетін саяси биліктің түрі.
Либерализм –1) жеке адамның саяси және экономикалық құқықтарын мақұлдап, мемлекеттің экономикаға араласуын шектеуге тырысатын ілім, саяси бағыт; 2) бірқатар елдерде орта топтың мүддесін қорғайтын либералдық партиялар.
Қоғамдық-саяси ұйымдар –халықтың белгілі бір тобының мүддесін білдіріп, қорғайтын, алдына қойған әлеуметтік мақсатқа жету үшін ерікті түрде мүшелікке кірген, оған материалдық көмек көрсететін, өзін-өзі басқаратын адамдардың бірлестігі.
Құқықтық мемлекет –демократиялық жолмен қабылданған заң үстемдік ететін, оның алдында бәрі де тең саналатын, жеке адамның құқықтары жан-жақты қамтамасыз етілетін мемлекеттік құрылыс.
Коррупция –1) мемлекеттік және саяси қайраткерлерді, министрлерді, парламент мүшелерін, шенеуніктерді және т.б. параға сатып алу; 2) лауазымды адамдардың жеке басын байыту мақсатында өз қызметін қылмыстық жолмен пайдалануы, парақорлығы, сатылғыштығы.
Консерватизм –1) тарихи қалыптасқан саяси және қоғамдық өмірді өзгеріссіз сақтауға тырысқан әлеуметтік-саяси көзқарастар, теориялар жүйесі; 2) консервативтік партиялардың ұстаған бағдарламалық бағыты.
Конституция –мемлекеттік және қоғамдық құрылыстың негізгі қағидаларын, принциптерін білдіретін негізгі заң.
Идеология –белгілі бір әлеуметтік топтар, таптар, партиялар және т.б. мақсаттары мен мүдделерін бейнелейтін, үстемдік етіп отырған қоғамдық қатынастарды орнықтыруға немесе оларды өзгертуге қызмет ететін тұжырымдамалардың, пікірлердің, идеялардың жүйесі.


title:
Олигархия-саяси және экономикалық билік азғантай топтың қолында түрған биліктің түрі немесе сол үстем топтың өзі.
Оппозиция -


title: Заң шығарушы билік – - Саясаттану глоссарий

text:
Заң шығарушы билік –заң шығарумен, оны бекіту, өзгерту немесе жоюмен айналысатын билік, парламент.
Егемендік –мемлекеттің, халықтың, ұлттың, адамның саяси тәуелсіздігі. Мемлекеттік егемендік деп шетелдің араласуына жол бермейтін мемлекеттің ішкі және сыртқы істері мен қатынастарындағы саяси тәуелсіздігі және елді басқаруда, шешімдер қабылдауда, жоғарғы билік жүргізудегі еркіндігін айтады. Егемендіктің саяси, экономикалық, құқықтық жақтары болады.
Демократия –халық билігін,заңдылықты мойындап, азаматтардың теңдігін, құқықтары мен бостандықтарын қадірлеуге негізделген мемлекеттік органдардың сайланып қойылуын және олардың жұмысы халықтың бақылауында болуын, сайлау құқығы бәріне тең болуын, адамдардың экономикалық және саяси қорғалуын, шешім қабылдағанда азшылықтың көпшілікке бағынуын, сонымен қатар азшылықтың да пікірі еске алынуын және т.б. қалайтын қоғамның саяси және экономикалық құрылыс түрі. Бұл – тарихи ұғым. Адамзат тарихының даму кезеңдеріне сай оның принциптері өзгеріп, байып отырады.
Демократиялық партиялар –басқаларға төзімділікпен, түсіністікпен қарайтын, пікір алалығын жақтайтын партиялар. Олар идеологиялық факторға онша мән бермейді.
Билеуші партиялар –қолдарына мемлекеттік билік тиген, қоғам дамуының басты бағыттары мен сипатын айқындауға мүмкіндік алған партиялар.
Билік –1) адамдардың іс-әрекетіне, қызметіне, тағдырына белгілі бір адамдардың (бедел, жігер, құқық, зорлықтың) көмегімен әсер ету мүмкіншілігі; 2) адамдарға саяси билік жүргізу; 3) мемлекеттік органдардың жүйесі; 4) мемлекеттік және әкімшілік өкілеттілігі бар қызмет адамдары, органдары.
Атқарушы билік –биліктің тармақталуы негізінде істейтін мемлекеттік басқару органдарының жүйесі. Оған үкімет пен әкімшілік жатады. Парламенттік республикаларда оларды заң шығарушы өкілдік органдар қалыптастырады. Сондықтан атқарушы билік солардың бақылауында болады және олардың алдында есеп береді. Олардың жұмысы заңға негізделіп, заң шеңберінде іс істеуі керек. Әйтпесе, парламент үкіметке сенім білдірмеуі мүмкін. Президенттік республикаларда мемлекетбасшысы да президент болады. Оны парламент сияқты халық сайлағандықтан ол парламент алдында тікелей жауап бермейді. Бірақ бұдан президент парламентпен санаспай іс істеуі керек деген ой тумауы керек.


title: Толеранттық – - Саясаттану глоссарий

text:
|
|
бет | 18/18 | Дата | 18.10.2023 | өлшемі | 32,69 Kb. | | #118602 |
| Байланысты: totranslateТолеранттық –басқалардың пікіріне, сеніміне, тәртібіне шыдамдылық көрсету, саясатта алуан пікірлікті, оппозицияның кең мағынасында жұмыс істеуіне мүмкіндік беруді, олардың ой-пікірлеріне түсіністікпен қарауды білдіреді.
Тоталитаризм- әрбір азаматтың,қоғам өмірінің барлық саласы мемлекет тарапынан толық бақылауға алынған мемлекеттік-саяси құрылыстың түрі. Онда бір партия ,бір идеология үстемдік етеді. Мұндай тәртіпте өндіріс,экономика,бұқаралық ақпарат құралдары,білім,мәдениет,адамдардың жеке өмірі және т.б.тегіс бақыланады. Азаматтардың,конституциялық ұйымдардың жұмыстарына тыйым салынады, жазалау,қуғын-сүргін күшейеді,террорлық-полициялық бақылау орнайды.
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Институционалды әдіс - Саясаттану глоссарий

text:
Институционалды әдісарқылы Конституция, мемлекеттің заңдар мен қоғамның нормалары мен тәртібін зерттеу арқылы тұтас дамудың мәнін ашады.
Салыстырмалы әдіс ежелден таныс, саяси объектілерді салыстыра отырып, олардың ұқсастығы мен айырмашылығын білу.
Әлеуметтенулық әдіс арқылы нақты саяси құбылысқа әлеуметтанулық зерттеу жүргізу арқылы қоғамның саясатқа қатынасын білуге болады.
Антропологиялық әдіс адам табиғаты ерекшелігінен туындайды. Бұл әдіс адам типі мен саясат байланысы, ұлттық сипаттың саяси дамуға әсер етуі немесе керісінше, саяси дамудың ұлт сипатына әсер ету мәселелерін шешуге көмектеседі.
Психологиялық әдіс саяси іс-әрекеттің, жеке адами сана, мінез-құлықтық субъективті механизмдерін және сонымен бірге психологиялық мотивацияның механизмдерін зерттеуге бағытталған.
Бихевиористік әдіс, саясат – қоғамдық құбылыс ретінде ең бірінші жекедаралық өлшем арқылы анықталады деген тұжырымға негізделген.
Коммуникативті әдіс саяси үрдістің кибернетикалық модельдерін қалыптастырады.
Саясаттанудың негізгі парадигмалары: әлеуметтік, психологиялық, биосаяси, теологиялық және натуралистік парадигмалар. Парадигма-үлгі деген мағына береді.
Билік жөнінде ғалымдар арасында әр түрлі анықтамалар мен тұжырымдамалар бар. Солардың негізгілеріне қысқаша тоқтала кетейік.
Теологиялық анықтама билікті белгілі бер мақсатқа, белгілеген нәтижеге, қорытындыға жету мүмкіндігі деп түсіндіреді. Мысалы, ағылшын ойшылы Т. Гоббс (1588-1679) билік болашақта игілікке жетудің құралы және өмірдің өзі өле-өлгенше билік үшін үздіксіз ұмтылыс деп жазды.
Бихевиористік анықтама бойынша билік деп басқа адамдардың жүріс-тұрысын, өзін-өзі ұстауын өзгерту мүмкіндігіне негізделген іс-әрекеттің ерекше түрі.
Инструменталистік анықтамабилікті белгілі бір құралдарды, амалдарды (зорлық-зомбылық, күштеу сияқты шараларды) пайдалану, қолдану мүмкіндігі деп біледі. Мәселен, Американың белгілі саясаттанушысы Р. Даль (1915 жылы туған) билік бір адамға екінші адамды өз еркімен жасамайтын іс-әрекетті жасауға мәжбүр ету мүмкіндігін береді дейді.


title: Структуралистік анықтама - Саясаттану глоссарий

text:
Структуралистік анықтама билікті басқарушы мен бағынушының арасындағы қатынастың ерекше түрі деп ұғады. Олар кейбір адамдарды туғанынан, табиғатынан әміршіл, басқарғысы келіп тұратын болады, ал басқалары көнбіс, көнгіш, басқа біреу өз ырқын билеп, басқарып, жол көрсетіп тұрғанын ұнатады, қалайды дейді. Солардың арасында, олардың ойынша, билік қатынастары туады.
Конфликтік анықтама билікті дау-жанжал жағдайында игілікті бөлуді реттейтін мүмкіндік, шиеленісті шешудің құралы деп түсіндіреді.
Саяси режим деп саяси билікті жүзеге асыруға қолданатын әдіс-тәсілдердің жиынтығын және қоғамдағы еркіндік деңгейін айтамыз.
Қазіргі кезде саяси режимдерді үлкен екі топқа бөледі: демократиялық және антидемократиялық режимдер.
Саяси жүйе дегеніміз қоғамдағы адамдардың саяси іс-әрекеттерін анықтайтын, бағыттайтын және бақылайтын институттар мен ұйымдар, нормалар мен принциптер жиынтығы.
Саяси жүйе төмендегідей құрылымнан тұрады:
Институционалды, мұнда мемлекет, саяси партиялар мен ұйымдар кіреді;
Нормативті құрылым, бұған заңдар, жазылған немесе жазылмаған нормалар мен принциптер жатады;
Мәдени құрылым, саясаттың ішкі эмоционалды жақтарын қарасырады
Коммуникативті құрылым қоғамдағы саяси билік қатынастарын қамтиды;
Функционалды құрылымға әр түрлі саяси рөлдер мен қызметтер жатады.
Саяси жүйенің жұмыс жасап, дамуы оның «кірісі» мен «шығысына» байланысты. Кіріске жататындар: талап тілектер, мүдде, мұқтаждықтар, қолдаулар немесе кеілпеушіліктер. Осы кіріске жауап ретінде саяси жүйе жұмыс жасайды. Ол шығыс деп аталады. Оған жататындар: заңдар, шешімдер, бұйрықтар, реформалар және тағы жа басқалары. Саяси жүйенің басқа қоғамның жүйелерден айырмашылығы, онда күш көрсету құқы бар.
Батыс саясаттанушыларының арасында саяси жүйені келесі түрлерге жіктейді: ағылшын-америкалық, құрылықтық-еуропалық, индустрияланбаған немесе жартылай индустрияланған, тоталитарлық.
Саяси жүйенің ағылшын-америкалық түрі ондағы саяси мәдениеттің бірыңғайлылығымен, біртектілігімен сипатталады. Бұл елдерде мемлекеттің алдына қойған саяси мақсат-мұратын және оған жетудің жолдары мен әдіс-тәсілдерін халықтың бәрі қолдайды. Ол мәдениет еркіндік, тиімді есепқорлық, пысықтық, ұқыптылық, сяаси либерализмге негізделген.


title: Құрылықтық-еуропалық - Саясаттану глоссарий

text:
Құрылықтық-еуропалық саяси жүйенің ұсынатын құндылықтары әр түрлі келеді. Онда ескі мәдениеттің жұрнақтары мен жаңа мәдениет астарласып жатады.
Индустрияланбаған немесе жартылай индустрияланған саяси жүйеде батыстың құндылықтары, этникалық салт-дәстүрлер, діни әдет-ғұрыптар шоғарланған. Мемлекет биліктері анық бөлінбеген.
Тоталитарлық жүйеде саяси мәдениеттің таптық сипаты бар. Сырттай қарағанда ол біртектес сияқты. Оның құндылықтарын қоғамның барлық мүшелері қолдай бермейді. Бірақ ол мойындауды еріксіз жасайды. Билеуші партия саяси жүйенің барлық элементтерінің іс-әрекетіне бақылау жасайды.
Саяси тұрақтылық дегеніміз – қоғамның саяси жүйесінің қоғамдық өзгерістерге уақытында жауап беріп, шиеленістерді дер кезінде шеше алу жағдайын айтамыз.
Саяси тұрақтылықтың үш түрі бар: абсолютті, статикалық, динамикалық. Абсолютті тұрақтылық тек теориялық тұрғыдан зерттелген жағдай. Статикалық тұрақтылық дегеніміз мемлекеттің тарапынан орнатылатын тұрақтылықты айтамыз. Ал динамикалық тұрақтылық дегеніміз халық тарапынан да, мемлекеттік билік тарапынан да сол тұрақтылықты орнатуға деген мүдде мен белсенділікті айтамыз.
Саяси тұрақтылықты орнатудың екі жолы бар. Олар: дамыған демократия арқылы орнату және диктатура арқылы. Екі жолдың қайсы жағымды, қайсы жағымсыз екені қазіргі таңдағы ең даулы мәселелердің бірі болып табылады.
Саяси тұрақсыздық дегеніміз – қоғамның саяси жүйесінің сыртқы және ішкі саяси шешімдерге байланысты тәуекелділікке баруы. Саяси тұрақсыздықтың екі түрі болады: экстрозаңды және өкіметтік. Экстрозаңды тұрақсыздыққа жататындар: терроризм, соғыс т.б. Ал өкіметтік тұрақсыздыққа жататындар: мемлекеттің ішкі саясатына байланысты қабылданған шешімдерге байланысты, мысалы: сайлау, реформа, заң, болатын өзгерістер.
Мемлекет ұғымы екі мағынада қолданылады. Біріншісі, «ел», «жұрт» деген мағынада тұтас территориясы халқымен алып түсіндірілсе, екіншісінде тек жоғарыды қолында билігі бар басшылар тобын ғана айтады.
Мемлекеттің белгілері:
Территория
Тәуелсіздік немесе егемендік
Мемлекеттік билік
Халық
Салық салу құқығы


Мемлекеттің пайда болуы туралы бірнеше тұжырымдамалар бар. Олар: Қоғамдық келісім теориясы (Дж. Локк, Т. Гоббс);
Т. Гоббс: Мемлекет әлеуметтік келіспеушіліктерді шешуге және күш көрестуді легитимді қылдыру үшін құрылған.
Дж. Локк: Мемлекет билікті шектеу мақсатында құрылған
Зорлық-зомбылық тұжырымдамасы (Л. Гумплович);
Маркстік концепция (К. Маркс);
Теологиялық тұжырымдама (А. Августин);
Патриархалдық теория (Конфуцийден бастау алады).
Мемлекет түрлері мен қызметі Басқару түріне байланысты:монархия (абсолюттік, дуалистік және конституциялық) және республика (президенттік, парламенттік және аралас).
Абсолюттік монархияға Сауд Аравиясы, Катар, Кувейт, Оман, Бруней жатады.
Конституциялық монархияға Бельгия, Испания, Люксембург, Монако, Ұлыбритания, Дания, Швеция, Нидерланды, Жапония, Норвегия жатады.
Дуалистік монархияға жататындар: Иордания, Марокко, Тунис.
Абсолютік монархияның белгілері:
монарх билігі Конституция немесе заңдармен шектелмеген;
Парламент жоқ, немесе оның іс-қимылы барынша шектелген.
Конституциялық монархияның белгілері:
Конституция монарх билігін шектейді;
монарх мемлекет символы ретінде, бірақ нақты биліктік құзыреті жоқ;
үкімет монарх алдында жауапты емес.
Дуалистік монархия белгілері:
билік монарх пен парламент арасында бөлінген;
монарх үкіметті тағайындайды;
монарх парламент шығарған заңға вето жариялай алады.
Парламенттік республикаға жататындар: Италия, Германия, Израиль, Индия, Греция, Австрия.
Президенттік республикаға жататындар: АҚШ, Индонезия, Иран, Ирак, Кипр, Швейцария (бұл мемлекетте үкіметтің міндетін президент атқарады, ол Парламент (Федералдық Жиын) арқылы Федералдық Кеңес (Үкімет) мүшелерінен бір жыл мерзімге сайланады, бір-ақ рет).
Президенттік республика белгілері:
Президент мемлекет басы және атқарушы билікті басқарады;
Президент үкіметті құрады;
Үкімет президент алдында жауапты;
Президент парламент шығарған заңдарға вето қоя алады.
Парламенттік республика белгілері:
Мемлекеттегі басты күш Парламент болып табылады;
Президентті парламент сайлайды;
Үкімет парламент алдында жауапты;
Үкімет парламентте көп орын иеленген партия арқылы құрылады;
Парламент үкіметке сенімсіздік вотумын жариялай алады.
Аралас республикаға жататындар: Франция, Перу, Португалия, Финляндия, Исландия.
Оның белгілері:
Президент жалпы сайлау арқылы сайланады;
Президент кең құзыреттерге ие;
Президент пен атқарушы билікті басқаратын премьер-министр Парламент алдында жауапты.
Мемлекеттік құрылымына байланысты:унитарлық (Польша, Франция, Турция, Египет, Япония, Швеция), федеративтік (Россия, АҚШ) және конфедеративтік болып бөлінеді.
Унитарлық мемлекетті біріктіреді:
ортақ Конституция;
ортақ заң шығарушы орган;
ортақ әкімшілік-территориялық бөліну;
ішкі шекараның болмауы;
ортақ саясат.
Унитарлық мемлекеттің кемшіліктері:
заң шығарушы аппараттың икемсіздігі;
аймақтардың мәселелерін ескермеу;
этностық топтардың пікірімен санаспау.
Федеративті мемлекет белгілері:
бірнеше Конституция, азаматтық құқық бар;
федеративті және аймақтық сот және атқарушы билік қатар жұмыс істейді;
территориялық бірліктердің өз бетімен федерациядан шығуға құқығы жоқ;
саяси салада орталыққа бағынған.
Конфедерация белгілері:
ортақ Конституция жоқ, тек құжаттарды қабылдағанда бірігеді;
азаматтық ортақ емес;
ортақ конфедеративтік сот жүйесі жоқ.
Діни белгісіне байланысты:зайырлы және діни болып бөлінсе, саяси режимнің қалыптасуына байланысты демократиялық, авторитарлық және тоталитарлық болып үшке бөлінеді.
Негізгі приоритетті қызметіне байланысты құқықтық және әлеуметтік деп бөлеміз.


Мемлекет негізгі екі қызмет атқарады: ішкі және сыртқы Абсентеизм – халықтың саяси өмірге немқұрайлы, селқос қарауы, азаматтық міндетті атқарудан бас тартуы.
Автократия – бір адамға жоғары үкімет билігін шексіз беру басқаруды немесе осындай басқарушылық орган мемлекетті айтады. Сонымен қатар қазіргі саясаттануда ол саяси билікті бөліспей, тұтас басқаруға тырысқан адам, не адам тобын атау үшін де пайдаланылады.
Автономия– бір мемлекеттің шеңберінде өзін – өзі басқаруға құқық берілген саяси – ұлттық құрылым.
Авторитаризм – жеке адамның билігіне негізделген, басқаруда күшке сүйенетін мемлекеттік саяси тәртіп. Мұнда атқарушы билік үстемдік етеді. Ол көбінесі саяси жағдайға белсене араласатын әскер күшіне сүйенеді. Мемлекеттің сайлау органдары шектеледі.
Агрессия– басқа елдердің жерін тартып алу, егемендігінен айыру немесе шектеу, халқын күшпен бағындыру мақсатымен қарулы шабуыл жасау.
Адам – жер бетіндегі тірі организмдердің жоғарғы сатысы, саяси – қоғамдық қатынастардың негізгі субъектісі мен объектісі.
Адам құқықтары – белгілі бір игілік, өмір сүруді қамтамасыз ететін адамдар мен мемлекет арасындағы ережелердің өзара қатынстары, кепілдіктері.
Азаматтық қоғам – жеке тұлғаның емін-еркін дамуын қамтамсыз ететін қоғамның күйі. Бұл қоғамда мемлекеттің жеке адам өміріне араласуына шек қойылады. Онда адамның халықаралық дәрежеде танылған ережелерге сай құқықтары сақталады.
Аймақтық – белгілі бір жерге, облысқа, көршілес бірнеше елге қатынасты бір нәрсе.
Аристократия−Ақсүйектер әулеті, билік жүргізетін мемлекеттік басқарудың түрі.
Ассамблея – халықаралық ұйым мүшелерінің жалпы жиналысы.
Астыртын партиялар – заң бойынша тыйым саланып, жұмысын астыртын, жасырын жүргізген партиялар. Әдетте, олар үстемдік етіп отырған құрылысты күшпен өзгертуді мақсат етеді.
Атқарушы билік – биліктің тармақталуы негізінде істейтін мемлекеттік басқару орындарының жүйесі. Оған үкімет пен әкімшілік жатады. Парламенттік республикаларда оларды заң шығарушы өкілдік органдар қалыптастырады. Сондықтан атқарушы билік алдында есеп береді.


title: Әлеуметтік саясат - Саясаттану глоссарий

text:
Әлеуметтік саясат – қоғамның ең жақсы дамуын қамтамсыз етуге, әлеуметтік мүдделер мен қажеттіліктерді қанағаттандыруға лайықты өмір салтын орнатуға бағытталған саяси шешімдер мен іс-әрекеттер жиынтығы. Оған ең алдымен халықтың тұрмыс жағдайын жақсарту, жалақыны көтеру, денсаулық сақтау, білімін көтеру, тұрғын үймен қамтамасыз ету және т.б. жатады.
Билік – 1) адамдардың іс-әрекетіне, қызметіне, тағдырына белгілі бір адамдардың (бедел, жігер, құқық, зорлық) көмегімен әсер ету мүмкіншілігі;
2) адамдарға саяси билік жүргізу; 3) мемлекеттік органдардың жүйесі; 4) мемлекеттік жәнеәкімшілік өкілеттілігі бар адамдары, органдары.
Бұқаралық партиялар – үнемі жақтап дауыс беретін сайлаушылары, сүшелері, белсенділері көп партиялар. Олардың ресми мүшелері болмайды. Партиялық билет алып, мүшелік жарна төлемейді.
Бюрократизм– істің мәніне немқұрайлы, формальды қарау, істі көпке созу.
Бихевиоризм – жеке адамдар мен топтардың іс-әрекетін талдауға негізделген әдістемелік бағыт.
Вето – тыйым салу; вето құқығы – заң шығаратын адамдардың қарақына тыйым салу немесе заңның күшін тоқтату.
Визит – халықаралық байланыстарды дамытуға ондағы күрделі мәселелерді шешуге бағытталған түрі. Мысалы, оған мемлекет тарапынан үкімет басшылары, ресми делегациялардың кездесулері жатады.
Гуманизм – қайта өркендеу дәуірінде дін мен (феодалдық) феодализм құрсауынан адам баласын босатып, еркін жетілуді мақсат еткен әлеуметтік қозғалыс. Саяси салада адамдардың әлеуметтік-экономикалық, саяси көзқарастар, идеялар жүйесін білдіреді.
Демократия – халық билігін, заңдылықты мойындап азаматтардың теңдігін, құқықтары мен бстандықтарын қадірлеуге негізделген мемлекеттік органдардың сайланып қойылуын және олардың жұмысы халықтың бақылауында болуын, адамдардың экономикалық және саяси қозғалуын, шешім қабылданғанда азшылықтың көпшілікке бағынуын, сонымен қатар азшылықтың да пікірі еске алынуын және т.б. қалайтын қоғамның саяси және экономикалық құрылыс түрі. Бұл – тарихи ұғым. Адамзат тарихының даму кезеңдеріне сай оның принциптері өзгеріп, байқалып отырады.
Деспотизм – 1) өкіметтің толық бассыздығына, қол астындағы азаматтардың еріксіздігіне негізделген мемлекеттік құрылыстың жүйесі; 2) жеке адамның бостандығын мейірісіз, қатал басып шаншу тәсілі.
Деспотия − шексіз және дара билеудің бір түрі.


title:
Диктатор −заңмен санаспай, күштеу мен қудалауға сүйенетін шексіз билеп төстеуші.
Диктатура

text:
Диктатор−заңмен санаспай, күштеу мен қудалауға сүйенетін шексіз билеп төстеуші.
Диктатура – қарулы күшке сүйенетін, заңмен шектелмеген шексіз мемлекеттік билік. Ол көбінесе әлеуметтік-экономикалық күйзеліс, саяси күрестің шиеленіскен шағында, өтпелі кезеңдерде, өкімет басына күшпен келгенде және т.с.с. пайда болады.
Егемендік – мемлекеттің, халықтың, ұлттың, адамның саяси тәуелсізідігі. Мемлекеттік егемендік деп шетелдің араласуына жол бермейтін мемлекеттің ішкі және сыртқы істері мен қатынастарындағы саяси тәуелсіздігі және елді басқаруда шешімдер қабылдауда, жоғары билік жүргізудегі еркіндігі н айтады. Егемендіктің саяси, экономикалық, құқықтық жақтары болады.
Жеке басқа табынушылық – саяси қайраткерді шексіз дәріптеу. Ол азаматтардың демократиялық құқықтары тапталған, жаншылған елдерде дамиды. Бір партиялық әкімшілік кезінде бірқатар социалистік елдерде етек алды.
Мысалы, Мао-Цзе-Дун, Ким Ир Сен, Броз Тито, Эрнер Ходжа және т.с.с. Жеке басқа табынушылық тумауы үшін демократияны барынша дамыту, азаматтық, құқықтық мемлекетті орнату керек.
Жекешелендіру –мемлекеттік менщікті (кәсіпорын, тұрғын үй, көлік құралдары және т.б.) жеке меншікке беру немесе сату. Ол – нарықтық экономикаға өту үшін қажетті шарттың бірі.
Заң Өзіне Конституцияны, заң және нормативті актілерді біріктіреді.
Заң жобасы – Парламент палаталарының кез келген заңдарды қабылдауға байланысты ең жиі қолданылатын ұсыныстарының негізгі түрлерінің бірі.
Заң шығарушы билік – заң шығарушымен, оны бекіту, өзгерту немес жоюмен айналысатын билік, парламент. Ол заң қабылдайды, салық салуды анықтайды, үкіметті тағайындайды, бюджетті бекітеді, әскерді қамтамасыз етеді, сауданы реттейді, сотты ұйымдастырады, халықаралық келісім шарттарды қабылдайды, саясаттың маңызыды ішкі және сыртқы бағытын айқындайды. Оынң жұмысына конституция атынан органдар бақылау жасайды.
Интернационализм- мемлекеттердің, ұлттардың, халықтардың немесе таптардың, әлеуметтік топтардың мүдделері бірігуіне негізделген саясат.
Коалиция-1)ортақ жауға қарсы екі немесе одан да көп елдердің жасаған одағы; 2) мемлекеттік билікті жүзеге асыру үшін немесе бірлесіп іс-әрекет жасау мақсатымен партиялардың я қоғам қайраткерлерінің бірігуі, келісімі.Коммунистік партиялар-К.Маркстің ілімін басшылыққа алатын партиялар. Жеке меншіксіз, тапсыз қоғам құруға тырысады. Мысалы, Қытай, Солтүстік Корея,Куба, бұрыңғы КСРО. Батыс елдерінде мұндай партиялардың айтарлықтай салмағы жоқ.
Конгресс-1)съезд. Көбінесе халықаралық сипатта болады. Мысалы, бейбітшілік күштерінің Дүниежүзілік конгресі. 2)заң шығарушы органның аты. Мысалы, АҚШ-та және т.б. Латын Америкасы елдерінде; 3)кейбір елдердегі қоғамдық- саяси ұйымдар.
Консерватизм-1)тарихи қалыптасқан саяси және қоғамдық өмірді өзгеріссіз сақтауға тырысқан әлеуметтік- саяси көзқарастар, теориялық жүйесі; 2)консервативтік партиялардың ұстаған бағдарламалық бағыты.
Консервативтік партиялар- қазіргі әлеуметтік өмірдің негізгі сипат, ереукшеліктерін тұрақты сақтап қалғысы келетін партиялар. Негізінен ірі буржуазияның мүддесін қорғайды. Әлеуметтік теңсіздікті сақтағысы келеді, азаматтық ар-намысты, пікір-таласты, ынтымақтастықты жақтайды.
Мысалы: АҚШ-тың Республикалық партиясы, Германияның Христиандық әлеумметтік одағымен Христиандық-демократиялық одағының блогы, Ұлыбританияның консервативтік партиясы.


Конституция- мемлекеттік және қоғамдық құрылыстың негізгі қағидаларын, принциптерін білдіретін негізгі заң.
Конституциялық сот-бірқатар елдерде конституциялық ережелердің бұрмаланбауын, басқа шығарылған заңдардың соған сәйкес келуін тексеретін сот органы.
Конфедерация-өздерінің кейбір амал-әрекеттерін үйлестіріп, белгілі бір мақсаттарды жүзеге асыру үшін бірлескен егеменді елдер одағы.Онда жалпыодақтық азаматтық немесе одаққа кірген мүшелердің бәрін міндетті түрде заң шығарушы билік болмайды. Оның алғаш шешімдері оған енген елдердің бекітуінен өтуі керек. Ол өмірде сирек кездеседі. Мысалы, ол 1848жылға дейін Швейцарияда,1778-1787 жылдары Солтүстік Америка штаттарында болды. Қазір соған ұқсас құрылымды Еуропалық Одақ құрмақ ойы бар.
Конфликт-қарама-қарсы күштердің, партиялардың, көзқарастардың, мақсат- мүдделердің бір-біріне қайшы келуі. Ол өрістеген кезде арты шешілмес қатты дау-жанжалға, ал саяси шиеленіс саяси дағдарысқа әкеліп соқтыруы мүмкін.
Конфликтология- әлеуметтік дау-жанжал, шиеленістердің мәнін, табиғатын, зардаптарынзерттеуге, оларды алдын-ала болжауға арналған ілім.
Коррупция-1) мемлекеттік және саяси қайраткерлерді,министрлерді, парламент мүшелерін, шенеуніктерді және т.б. параға сатып алу; 2)лауазымды адамдардың жеке басын байыту мақсатында өз қылмыстық жолмен пайдалануы, парақорлығы, сатылғыштығы.
Құқықтық мемлекет-демократиялық жолмен қабылданған заң үстемдік ететін, оның алдында бәрі де тең саналатынғ, жеке адамның құқықтары жан- жақты қамтамасыз етілетін мемлекеттік құрылыс. Мұнда заңдар халықтың еркін білдіреді және оларды барлық адам, мемлекеттік органдар мен мекемелер орындауға міндетті.Билік шын мәнінде бөлінеді. Олардың міндеттері мен қызметтеріне шек қойылады, өзара бақылау қамтамасыз етіледі.Адам алдындағы кең өріс алады.Бұл мемлекетте адамның адамгершілік қасиеттері, борыш сезімі, жауапкершілігі жоғары дамиды.
Қысымшы топтар- билік институттарына мақсатты ықпал ету арқылы өз мүдделерін қанағаттандыруға тырысқан қоғамдық бірлестіктер. Олар мемлекеттік органдарға идеологиялық ықпал жасаудан бастап, сатып алуға дейінгі қысым көрсетудің алуан түрлілігін пайдаланады.Бұл топтар өз аттарынан лоббистік ұғымдар, мүдделі топтар деп атайды. Олар көбінесе мүдделердің ортақтығы негізінде және бұл топтар мен билік органдарының арасында байланыс болғанда пайда болады.


title: Саясаттану глоссарий

text:
Саясаттану глоссарий «Саясат» термині (грекше politika – мемлекеттік және қоғамдық істер, polis – қала-мемлекет) Аристотельдің «Саясат» атты еңбегінде алғаш зерттеліп, қарастырылған. Сол кездің өзінде саясатты зерттеудің екі басты бағыты қалыптасты: функционалды және құндылықты. Функционалдызерттеу бағыты көбіне саясаттағы мақсат пен соған жету және нәтижесіне көңіл бөледі. Ал құндылықты бағыт сол саясаттың негізінен идеялық құрылым мен адамгершілік критерийлерді іздейді.
Саясаттың мәні бірнеше деңгейде жүзеге асырылады: Төменгі деңгейі жергілікті мәселелерді шешуді қарастырады. Саясатты бұл деңгейде жекелеген индивидтер жүргізеді, алайда жекелеген мәселелер жергілікті ассоциациялар арқылы шешіледі.
Аймақтық деңгей мемлекеттің араласуын талап етеді. Өз аймағындағы экономикалық дамуға мүдделі топтар мен ассоциациялар саясатты белсене жүргізеді.
Ұлттық деңгей саясат теориясында орталық орынға ие болған, бұл мемлекетті ресурстарды үлестірудегі негізгі институт екендігін анықтайды.
Халықаралық деңгей, мұнда саяси іс-қимылдың негізгі субъектілері ретінде егемен мемлекеттер қатысады
Саясаттану басқа ғылымдар сияқты, келесі қызметтерді атқарады: Танымдық қызмет саяси өмір және биліктік қатынастар туралы жүйелі түсінік қалыптастыру және дамудың тенденциялары мен заңдылықтарын анықтайды.
Практикалық қызмет, саяси теориялар мен тұжырымдар негізінде, мақсатқа жетуге байланысты нақты әдіс-тәсілдерді ұсынады.
Саяси өмірді рационализациялау қызметі, мемлекеттің шешімдері мен жүргізіп жатқан реформаларын қарапайым халыққа түсіндіру.
Әлеуметтендіру қызметі, азаматтық, патриоттық сезімді қалыптастыру және саяси мәденитетті көтеруге байланысты қызмет.
Болжам жасау қызметі, саяси үрдістің даму тенденциялары мен жетістіктерін анықтайды.
Саясаттану әдістері: Саяси құбылыс пен үрдістер көптеген әдістер арқылы танылады. (грекше metodos – зерттеу жолы). Әдістер – бұл, теорияға баға беру жәнетексерудің тәсілдері, сараптау құралы.


url: http://emirsaba.org/sayasattanu-glossarij.html#Саясаттың_мәні_бірнеше_деңгейде_жүзеге_асырылады:_Төменгі_деңгейі

title: Саясаттану глоссарий


url: http://emirsaba.org/sayasattanu.html#2.Қазақ_даласындағы_саяси_пікірлердің_қалыптасуы.

title: Саясаттану

text:
ОҚУ ҚҰРАЛЫ
Б. ӨТЕМІСОВ, Қ.ҚАРАБАЛА
САЯСАТТАНУ
АҚТӨБЕ 2011
2
ББК 66я73
Ө-75
Қазақстан Республикасы білім және ғылым Министрлігінің
Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университеті жанындағы
Республикалық оқу-әдістемелік кеңесі мақұлдап (РУМС),
баспадан шығаруға ұсынды.
№ 1 хаттама, 2009 ж. 19 қараша.
Ө-75 Саясаттану
ISBN 9965-526-55-9
«Саясаттану» оқу құралы саясаттану пәніне арналған. Бұл еңбектің
мазмұны саяси білімдердің даму тарихындағы ежелгі заманнан бергі бүгінгі
күнге
дейінгі
сан
алуан
саяси
ойшылдардың,
ғалымдардың
тұжырымдамаларына негізделген. Оқу құралында әрбір күрделі саяси
теориялық мәселе бойынша көлемді және түсінікті түрде анықтамалар, белгілер
келтірген. Әрбір саяси процестің зерттелуі Қазақстанның саяси өмірімен тығыз
байланыстырылып көрсетілген.
Оқу құралы жоғары, арнаулы оқу орындарының оқытушыларына,
студенттерніне жән саяси мәселелермен шұғылданатын оқырман қауымға
арналған.
ББК 66я73
Ө -75
Ө 0801000000
00(05) – 09
Пікір жазғандар:
А.С.Балапанова – саяси ғылымдарының докторы, профессор
(Әл-Фараби атындағы ҚҰУ, философия және саясаттану факультеті)
Ә.С.Қайдарова – саяси ғылымдарының кандидаты,
(Әл-Фараби атындағы ҚҰУ, философия және саясаттану факультеті)
ISBN 9965-526-55-9
Б.Өтемісов, 2011
3
АЛҒЫ СӨЗ
Адамзаттың немесе әрбір қоғамның өмірі көптеген салалардан тұрады.
Мысалы, экономика саласы, мәдени сала, рухани сала және тағы басқалары.
Әрбір салада үнемі дамып отыратын өзіне тән білімдер қалыптасып, осы
білімдер кейін ғылымға айналып, қоғамның қарқынды дамуына негіз болады.
Қоғамдағы осындай салалардың бірі – саяси сала. Саяси салада да
мыңдаған жылдар бойы жинақталған саяси білім қалыптасқан. Саяси ойлар,
саяси идеялар, саяси тәжірибе – жинақтала келіп саяси ғылымның
қалыптасуына негіз болды. Сөйтіп, басқа ғылымдармен қатар саясаттану да өз
алдына дербес ғылым болып бөлініп шықты.
Саяси ғылым немесе саясаттану көптеген өркениетті елдермен бірге
Қазақстанда да мемлекеттік білім беру үлгісі бойынша қоғамтану ілімдерінің
қатарына академиялық пән ретінде енгізілді. Қазіргі кезеңде саясаттану - бүкіл
дүние жүзі ғалымдары мойындаған, өмір елегінен өткен саяси процестерді жан
– жақты зерттейтін ғылым.
Саяси ғылым қоғамдық және саяси құрылыстың мән-мағынасын терең
түсініп білуге, жеке адамның қоғамда алатын орнын, атқаратын міндетін
айқындауға, олардың сан түрлі құқықтары мен бостандықтарын дұрыс
пайдалануға мүмкіндік береді. Саяси ғылымның басты объектісі – қоғамның
саяси саласы және ондағы саяси құбылыстар мен процестер. Бұл ғылым
жалпыадамзаттық
игіліктерге
негізделген
демократиялық
тәртіптерді
құрметтеуге, ортақ саяси мәселелерді ұжымдасып шешуге үйретеді, тұлғаның
өз мақсаттарын мемлекет деңгейінде іске асырудың жолдары мен әдістерін
дұрыс таңдай білуге, демократиялық нормалар мен қоғамдық институттарды
қалыптастыруға көмектеседі.
Саяси ғылымның басты мақсаты – қоғамда әлемдік деңгейдегі
демократиялық саяси мәдениет қалыптастыру, онсыз, саясаттанудың
тұжырымдамалары бойынша, демократиялық қоғам орнатудың өзі де екі талай
деп есептелінеді.
Қоғам мүшелерінің саяси мәдениетінің жоғары деңгейде болуы, осы
арқылы саясатқа белсенді араласып, ұтымды шешім қабылдауы өздігінен
туындамайды. Тұлғаның саяси өмірдегі өз орнын ұғуы және осы өмірдің
субъектісі болуы үшін оларға жүйелі түрде саяси білімдер теориясын, олардың
даму тарихын игеріп, саяси үрдіс қатынасу жолдарын оқып үйренуі қажет.
Осы тұрғыдан қарағанда біз ұсынып отырған оқу құралының маңызы
ерекше деп есептейміз. Бұл еңбектің мазмұны саяси білімдердің даму
тарихындағы ежелгі заманнан бүгінгі күнге дейінгі сан алуан ойшылдардың,
ғалымдардың, қоғам қайраткерлерінің тұжырымдамаларына негізделген.
Авторлар әрбір күрделі саяси теориялық мәселе бойынша нақты тәжірибеден
туындайтын
ұғымдарды,
анықтамаларды,
тұжырымдамаларды
жас
оқырмандарға, студенттерге қарапайым түсінікті түрде баяндауды мақсат етті.
Біздің ойымызша, бұл оқу құралының тағы бір ерекшелігі - әрбір саяси
үрдістің зерттелуі Қазақстанның саяси өмірімен тығыз байланыстырылып
көрсетілуі. Қазақ халқының тарихындағы саяси үрдістердің көрінісі, туған
4
еліміздің әлемдік саяси мәдениетке қосқан үлесі және Қазақстанның егемендік
алғаннан бергі болып жатқан өзгерістері жан – жақты ескеріліп, жаңа
мәліметтермен толықтырылған.
Осы оқу құралын қазіргі білім беру саласындағы сұранысқа үн қосып,
уақыт талабынан туындаған еңбек деп те есептейміз. Себебі бұрын да, қазіргі
уақыттың өзінде де оқу орындарының қазақ бөлімінде оқитын студенттер үшін
қазақ тіліндегі саяси әдебиеттердің, соның ішінде саяси білім мен оның тарихы
бойынша жетіспей келгені мәлім. Авторлар осы мұқтаждықты өтеуді де
ескерді.
5
І тарау
САЯСИ БІЛІМДЕР ТАРИХЫ ЖӘНЕ САЯСАТТАНУ
ҒЫЛЫМЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ
1.Мифологиялық саяси идеялардан саяси ғылымға дейін
Саяси ғылымның негізін қалаушы - гректің ұлы ойшылы, философ
Аристотель
1
болатын. Бұл ойшыл өз заманына дейінгі саяси ойларды зерттеп,
аса маңызды ғылыми тұжырымдамалар жасады. Аристотельдің бұл еңбектері
саяси ғылымның дамуына осы күнге дейін зор әсерін тигізіп келеді.
Саяси ой-пікірлердің, білімдердің даму тарихы Аристотельге дейін де
ұзақ уақытты қамтиды. Жалпы саяси білімдердің дамуы үш кезеңге бөлінеді:
мифологиялық, діни және ғылыми. Мифологиялық кезеңнің өзінде-ақ ежелгі
адамдар тайпаның, қауымның, қоғамның дамуы адамдардың қасиеттерімен
тікелей байланысты екенін түсінеді. Өзінің қауымына ерекше қызмет еткен
тұлғаларды Ежелгі Грекияда құдайларға айналдырды (Кронос, Зевс, Посейдон
және т.б.). Ол кезде барлық әлеуметтік-саяси құрылыс, мемлекет құдайдың
құдіретімен жасалады және дамиды делінді. Ежелгі Грекияда рухани күштердің
мүмкіндіктері де қасиетті адам қалыптастыруға бейімделді. Олардың
түсінуінше қасиетті адам болудың айғағы – тұлғаның өз қауымының өміріне,
өзінің табиғи орталығына бейімделіп қалыптасуы. Географиялық ортаның
саясатқа ықпал етуі туралы түсінік ежелгі гректердің мифологиялық
дастандарында кең орын алған. Ал бұл елде өркениеттің қалыптасуына негіз
болып айналадағы теңіздер саналған.
Мысалы, Гомердің «Илиада» поэмасының кейіпкері Ахиллестің қоршаған
ортаның қасиетті күшін бойына сіңірмеген бір-ақ жері - өкшесі, ақырында оның
қаза болуына себеп болады. «Илиада» поэмасында қоғамдық өмірдегі көсемнің
алатын орны да белгіленген. Көсем Агамемнонның қаза болуына себеп болған
оның тәкаппарлығы. Бұл да басқаларға өнеге, көсем тәкаппар болмауы тиіс.
Гомердің тағы бір поэмасы «Одиссеяның» басты кейіпкері - Одиссей батыр, әрі
ел басқарушы. «Бірақ ел басқарушы болу үшін тек ғана батырлық жеткіліксіз,
оған ұқыптылық, тапқырлық, сақтық та керек» деген пікір «Одиссея»
поэмасының негізгі идеясы. Адамдар қауымы, ел, қоғам қандай болуы керек?
Осыны танып - білу үшін мифтік кезеңнің өзінде басқа ежелгі елдерде де
қуатты мемлекетті, қасиетті адамдарды, олардың арасындағы үйлесімді қарым-
қатынасты бейнелеу үшін ертегілер, аңыздар, поэмалар шыққан. Мысалы,
ежелгі Қосөзенде «Гильгамеш туралы дастан», Үндістанда «Махабхарата»,
«Рамаяна», Қытайда әлеуметтік қатынастарға «дао» жолын енгізу тағы с.с.
Көне заманда саяси ілімдердің қалыптасуы жалпы адамзат тарихының
алғашқы діни-мифологиялық түрінен рационалдық-логикалық деңгейімен
ұштасады.
1
Осы оқу құралына теориялық негіз болған ойшылдар мен ғалымдар туралы мәліметтер кітаптың
соңында алфавит бойынша берілген.
6
Көне египеттіктердің, қытайлықтардың, үнділердің, вавилондықтардың,
еврейлердің, парсылардың, гректердің және римдіктердің әлеуметтік-саяси
алғашқы түсініктері діни сипатқа көше бастады. Бұнда орын алып отырған
билік пен тәртіп құдайдан туындайды деген түсінік басым болды. Сөйтіп, біздің
заманға дейінгі І мыңжылдықта мифологиялық идеологияда өзгеше бетбұрыс
басталды. Бұл діни кезеңнің басталуы болды. Мысалы, буддизм діні бақытқа
сегіз тарапты жол апарады, атап айтқанда: шынайы сезім, дұрыс шешім, дұрыс
сөз, дұрыс іс, дұрыс өмір, дұрыс күш жұмсау, дұрыс ой, дұрыс зейін қою деп
есептеді (Чаттопадхай Х.Индийский атеизм. М., 1973). Осы жолдар арқылы
жалпыға бірдей азаптан арылып, жан рахатына жетуге болады деген ойлар
орнықты.
Біздің заманымызға дейінгі дәуірдің өзінде-ақ Қытайда, Парсыда,
Грекияда саяси білімдердің дамуындағы мифологиялық-діни көзқарас ғылыми
көзқараспен ұштаса бастады. Мысалы, ежелгі Қытайдың саяси ойларында
рационалдық тенденцияның көрінісі ретінде легистерді атауға болады (б.з.д.
УІІ-ІУ ғғ.). Олар өндіріс пен сауданың бірқатар салаларында мемлекеттік
монополияны негіздеу қажеттігін айтты. Легизм өкілдері қоғам өмірі мен жеке
адам
тіршілігінің
барлық
жақтарын
реттеуге
мүмкіндік
беретін
орталықтандырылған қатаң, авторитарлық мемлекет құру қажет деп санады.
Ежелгі Парсыда ақсүйек Мегабиз және патша Дарий қоғамдағы
еркіндіктің артықшылықтарын көрсетіп, барлық билік бір қолға шоғырланған
монархияны сынайды.
Ежелгі Грекиядағы кең көлемдегі саяси-құқықтық түсініктердің
қалыптасуы Перикл, Пифагор, Гераклит, Демокрит және софистердің
есімдерімен байланысты. Құқық, саясат, мемлекет туралы ілімдер Сократтың,
Платонның, Ксенофонттың еңбектерінен айқын көрінеді.
Орта ғасырларда басқа аймақтарда, әсіресе Еуропада саяси білімдердің
дамуы біраз қиындықтар кешті. Еуропада бұл кезеңнің саяси тұжырымдары
діни сипатта болды. Бұның басты себебі:христиан шіркеуі билік үшін кұресте
үстемдік көрсетіп, зорлық-зомбылық жасап, халықты діни соғыстарға
ұшыратты. Ғылым христиан, кейін католик дінінің қызметшісіне айналып
қарқынды дами алмады. Қоғамның осындай саяси жүйесін насихаттаушылар
Ұлы Василий, Иоан Златоуст, Григорий Нисский,Ориген христиандық
әлеуметтік-саяси идеяларының «әкелері» және «ұстаздары» деп аталды. «Билік
жүйесінен басқа барлық адамдар өмірдің бишаралары»деген көзқарас
қалыптасты.
Орта ғасырдағы ойшылдардың ішінде Фома Аквинский ерекше орын
алады. Басты еңбегі – “Теологияның жиынтығы”.
Фома Аквинский: «заң - белгілі мақсатқа сәйкес тиісті тәртіпті
айқындаушы ереже», адам үшін бұл ереже «рахат» деп түсінді. Фома билік
құдайдан туындайды деп тұжырымдайды. Ал «Құдай жауыздықтың емес,
қайырымдылықтың көзі, сол себепті билікті құрайтындардың бәрі
мейірімділіктен туындайды, Құдайдан шығады, ал жамандықтың бәрінің шығу
тегі адамдардан» деп түсіндіреді Аквинат.Фома монархияны жақтады, оның
ойынша, саяси монархия шіркеуге, папаға емес, заңға сүйенеді.
7
Келесі құдайшыл ойшыл орта ғасырлық Мартин Лютер (1483-1546).
Оның еңбектерінде әртүрлі таптардың наразылығы көрініс тапты, олар: серілік
құрушылар, қала тұрғындары, князьдар мен төменгі дін иелері өкілдері
арасындағы келіспеушіліктер
Римдік-католик дініне қарама-қарсы Лютер адам және оның зайырлы
өмірі негізінен күнәлі деп қаралмауы тиіс екендігін дәлелдеуге тырысты. Ол
адам мен құдай арасындағы шіркеу мен дін иелерінің жарастырушылық ролін
теріске шығарды. Лютер өзінің міндетін алғашқы христиандыққа қайта оралу
деп есептеді, бірақ бұл жолды тек дін саласында жүргізуді уағыздады.
Лютердің саяси іліміндегі негізгі тезис – екі әлемнің болуы.
Христианшыл Лютердің пікірі бойынша, адам бір мезгілде екі әлемде: рухани
(аспандағы) және нәрселік (жердегі) әлемде өмір сүреді.
Саяси білімдер дамуының ерекше маңызды кезеңі – Қайта өрлеу дәуірі.
Қайта өрлеу дәуіріндегі саяси - әлеуметтік ғылымдардағы жарқын
жұлдыздардың біріне италиялық Никколо Макиавелли жатады. Оның саясатқа
байланысты
шығармалары:
“Тақсыр”(«Государь»),
“Соғыс
өнері”,
“Флоренцияның тарихы”.
Макиавелли діни саясатқа қарсы шықты. Шындықтың белгісі – сенім
емес, тәжірибе деп білді. «Адамдар мен қоғамның өмірі, тағдыры құдайдан»
деп күтіп отырмай, саяси ойды, саясатты қоғамдағы мәселелерді шешуге
бейімдеу керек. Адамдардың өмірін жақсарту үшін «елді басқаруға қабілеті бар
билік, мемлекет ұйымдастыру керек» – деп түсініп осы мақсатқа жеткізетін
әртүрлі әдіс-тәсілдерді көрсетті. Макиавелли саяси ғылымның мәнін, қызметін,
мақсатын айқындауға жол ашты.
Макиавеллидің шығармаларында саяси ойдың басқа да көптеген
мәселелері зерттелді. Мысалы, табиғат жағдайының адамдардың мінез-құлқына
әсері, мемлекетті басқару түрлерінің алмасу заңдылықтары туралы бағалы пікір
айтты.
Макиавелли халық пен меншік иелерінің арасындағы мүдделердің
қарама-қайшылығын көрсетті. «Адамдар табиғатынан жауыздықпен жаралған,
саясатпен айналысушы ең алдымен осыны ескеруі қажет» деп есептеді.
Италиялық ғалым бір орталықтан басқарылатын мемлекетті жақтады.
Оған мемлекеттің тұтастығын әлсіретіп күйрететіннің бәрі жат, жамандық
болып көрінді. Алауыздықтың, бақталастықтың себебі болатын дворяндар мен
шіркеуге қарсы болды.
Макиавелли мемлекетті негізгі екі түрге: монархия мен республикаға
бөліп, “Тит Ливидің бірінші онкүндігі жөнінде ойлар”атты еңбегінде
республиканы монархиядан жоғары қояды. Ең ұтымдысы - республика: билікте
халық өкілдері, ақсүйектер мен сайланбалы мемлекет басшысы болуы
керектігін көрсетті. Макиавеллидің пікірі бойынша республикада еркіндік пен
теңдікті жеңіл жүзеге асыруға болады.
Макиавеллидің көптеген ой-пікірлерінің ішіндегі саяси білімдер дамуына
қосқан үлкен үлесі – саяси мәселелерді діни, жалпы этикалық - философиялық
көзқарастан ажыратып, бөлек сала ретінде түсіндіріп саяси ғылымды біздің
қазіргідей түсінуімізге жол ашуы.
8
Макиавеллиден кейінгі кезеңде саяси ғылымның дамуы тәжірибе мен
ғылыми көзқарасқа негізделді. Нәтижесінде саяси салаға мыңдаған ғалымдар,
ойшылдар өздерінің ой-пікірлерін, идеяларын, тұжырымдамаларын ұсынды,
жаңа жағдайларға бейімделген институттар пайда болады.
Саяси зерттеулердің даму нәтижесінде ХІХ ғасырдың екінші жартысында
саясаттану өз алдына жеке пән болып қалыптасты.
1857 жылы АҚШ-тың Колумбия колледжінде (кейін Колумбия
университетіне айналды) профессор Фрэнсис Либер “Тарих және саясаттану”
кафедрасын ашты. Яғни, саясаттану ғылымы тарихта алғашқы рет академиялық
пән мәртебесін алды. Осы колледжде 1880 жылы саяси ғылымның жоғары
мектебі құрылды.
Саясаттанудың қоғам өміріндегі рөлінің өсуіне байланысты 1880 жылы
АҚШ-та “Саяси ғылымдар” атты журнал шықты.
1872 жылы АҚШ-тағы сияқты Францияда да мемлекеттік аппаратқа
арнайы қызметкерлер дайындайтын саяси ғылымдар мектебі жұмыс істей
бастады.
1889 жылы АҚШ-та «Саяси және әлеуметтік ғылымдар» академиясы,
1903 жылы «Америкалық саяси ұйымдар ассоциациясы» құрылды. Қазіргі кезде
осы ассоциацияның құрамында бірнеше бөлімдері, мыңдаған мүшелері бар.
ХХ ғасырдың басында саясаттану жеке академиялық пән ретінде толық
бөлініп шықты. Бұл ғылымның халықаралық мәртебе алып, толық
қалыптасуына ЮНЕСКО-ның басшылығымен 1949 жылы құрылған «Саяси
ғылымдар халықаралық ассоциациясының» қосқан үлесі жоғары.
Сөйтіп, саяси ғылым халықаралық статусқа ие болды. Бүгінгі таңда
Америка, Еуропа, шығыс елдерінің барлық жоғары оқу орындарында
саясаттану жеке пән ретінде барлық факультеттерде міндетті түрде оқытылады,
ал әлемнің ең ірі университеттері саясаттанушы мамандарын дайыдайды.
Мысалы, АҚШ-та саясаттануға мамандандырылған 30-ға жуық сала бойынша
білім беріледі. Көптеген өркениетті елдерде бұл ғылымның қолданбалы түрінің
қалыптасуы кең өріс алған.
Бұрынғы Кеңес өкіметі саясаттануға «халыққа қарсы», «буржуазиялық
ғылым» деп айдар тағып, оқытпаған болатын. Кеңес өкіметі шын мәніндегі
саяси сауатты мамандар даярлауға мүдделі болмады, себебі мемлекеттің саяси
билігінің өзі демократиялық (халықтық) емес болатын.
Қазақстанда саясаттану пәні 1991 жылдан бастап оқу орындары
бағдарламасына енгізілді. Қазір Қазақстанның барлық жоғары оқу
орындарында бұл ғылым жеке пән ретінде оқытылуда.
2.Қазақ даласындағы саяси пікірлердің қалыптасуы.
Қазақ қоғамында да саяси ой-пікірлер қалыптасуының түп тамыры ерте
замандарға барып тіреледі. Мысалы, Қазақстан жерін қола дәуірінде
мекендеген андроновшылар мен сақтардың қауымдық-саяси қатынастар
туралы ойлары мифологиялық деңгейде болған. Мысалы, андроновшылар «о
дүниелік өмір» жер бетіндегі тіршіліктің жалғасы деп есептеді. Олардың
9
аңыздары бойынша ажал құдайы Яманы «өлікті матаушы» деп атады.
Андроновшылардан сақтарға «отқа табынушылық» және «аң стилі» ұғымдары
жалғасты.
Саяси білімдер дамуының мифологиялық кезеңіндегі сақтардың билік
жөніндегі ұғымын патшалардың дулығасының (қола мен алтыннан жасалған
әшекейлі бас киім) білдіруі осыған нақты мысал бола алады. Бас киімнің
алдыңғы жағындағы күн белгісі – күллі космостың тұтас бейнесі, төрт қанатты
пырақ пен төрт алтын жебе – бұл күн өз жолымен жүргенде айналып өтетін
барша үш дүние мен жалғанның төрт бұрышын түгел билейтін өктемдіктің
өзгеше бір белгісі. Бас киімнің алдыңғы жағын сақтар жалғанның шығыс жағы,
артқы жағын – батыс жағы деп есептеген.
Осындай тәжді кигізу көсемге күллі космосты билеуді тапсырды деген
түсінік білдірген. Көсем – дүниенің кіндігі, оның орталығының бейнесіндей
болған, ал оның киіміндегі нышандардың бәрі мифологиялық ұғымдар
Саяси білімдердің мифологиялық кезеңіндегі Іле өлкесіндегі сақ
тайпаларын ығыстырып жаңа тайпалық одақтар құрған - үйсіндер. «Қарғалы
диадемасында» бейнеленген қоғамдық ой-пікір бойынша: әлемді басқарушы
құдайлар, құдайлардан кейінгі адамға жан беруші әйел, құдайлар мен
адамдардың арасындағы байланыс күші жануарлар, ал барлық тірі жандарға
өмір нәрі болатын өсімдік, жасыл табиғат деп түсінген.
Негізінен, Қазақстан жерін мекендеген тайпалардың қоғамдық-саяси ой-
пікірлерін білдіретін тұтас сақталған аңыздар, мифтер өте аз, жазба деректер де
жоқтың қасында. Бұл тайпалардың көшпелі өмір-салтымен де байланысты,
себебі тайпалардың мекен-жайлары бытыраңқы болса, әр тайпаның діни
түсініктері де әр түрлі болды. Барлық тайпаларға ортақ, біртұтас діннің
қалыптаспауы себебінен андроновшылар, сақтар, үйсіндер табиғаттың өздеріне
жағымды, қасиетті күштеріне табынуды күшейте түсті. Сондықтан Ежелгі
Грекиядағы сияқты «этикалық парыздарды» насихаттайтын мифологиялық
аңыздар туындаған жоқ. Бұл тайпалардың әлеуметтік тәртібі, саяси ойы және
құрылымдары өткен ұрпақтардың салт - дәстүр тәжірибесіне, күнделікті өмір
практикасына негізделді. Сол себептен Қазақстан территориясын мекендеген
тайпалардың саяси білімдерінің үш түрі: мифологиялық, діни және
практикалық қатар дамыды деуге болады. Саяси өмірдің жедел өзгеруі саяси
сананың дамуына әсер етті. Сондықтан бұл тайпалардың саяси санасы
мифологиялық деңгейден рационалдық танымға тез ауысты.
Қоғамдық жүйенің дамуындағы осындай ерекшеліктер Қазақстан
территориясын мекендеген ежелгі тайпалардың өміріндегі алғашқы қауымдық-
саяси қатынастардың қалыптасуына негіз болып, ұжымдық меншіктің шығуы
ру мүшелерінің арасындағы байланысты нығайтты. Барлық мәселелерді тайпа
мүшелерінің жиналысы шешіп отырды. Жиналыста ру басшыларын сайлап,
немесе орнынан босатты және рудың салт-дәстүрлерінің қатаң сақталуын
қадағалады. Айыптылар халық алдында жазаланды.
Таңғаларлық жағдай - ежелгі заманның өзінде-ақ Евразия даласында
демократияның айқын көріністері өмірге келген.
10
Сақтардың әлеуметтік құрылысының осындай деңгейге көтерілуіне екі
себеп әсерін тигізді: біріншіден, мүлік теңсіздігінің пайда болуы қоғамның
әлеуметтік жіктелуін күшейтсе, екіншіден, тайпалардың арасындағы
қақтығыстар, соғыстар жиіленді. Бірнеше тайпалар бірігіп, жауынгерлер
қауымына айналды. Ел басқаруға қабілетті басшылар қажет болды. Енді
көсемдер жауынгерлердің арасынан таңдалып алынатын болды. Әртүрлі
сайыстардағы ең мерген жауынгер өзгелерге билік жүргізуге құқық алды. Бірақ
тек ғана мергендік патша болу үшін жеткілікті болған жоқ, оған басқа да
қабілеттілік қажет болды. Мінеки, сондықтан да Есік қорғанына жерленген
адам («Алтын адам») әрі жауынгер (бұған қару-жарақ, оның ішінде алтын садақ
куә), әрі абыз (басына кигізілген ерекше шошақ бөркі), әрі мал иесі (қабір ішіне
бақташының ұзын өрме қамшысы қойылған) болып есептеледі.
Сонымен, бүкіл тайпа мүшелері сайлаған тайпа көсемі – бас қолбасшы
болды. Сақ тайпаларында патшалар сайланатын, яғни, билікті мұра ретінде
алған жоқ. Бірақ олар жауынгерлердің арасынан ғана сайланатын еді. Осы
себептен бұл кезең әскери-демократия құрылысының пайда болған кезеңі
болып саналады.
Үйсіндерде таптық қоғамға тән қатынастар тез қалыптасты, әлеуметтік
теңсіздіктің пайда болуы, тек малға ғана емес, жерге де жеке меншік орнатты.
Бұл мемлекет қалыптасуының алғашқы белгілері болатын.
Б.з. ІІ-ІІІ ғасырларда Ферғанадан Арал теңізіне дейінгі Сырдарияның
бойын толығымен бақылауға алған қаңлылар мемлекеттік дәрежеге жетіп,
қоғамдық билік жүйесін жаңартуға талаптар жасады. Қаңлы тайпаларында
билік мұрагерлікпен әкеден балаға беріліп отырды. Яғни, монархия,
абсолютизм қалыптасты. Билік туралы білімнің даму нәтижесінде қаңлылар
патша билігінің жанынан ақсақалдар кеңесін құрып, билікті бөлісу
ұстанымына бір қадам жақындай түсті. Ақсақалдар кеңесінің құрамына ру
басшылары, әскери көсемдер кірді. Бұл билік өздеріне берілген өкілеттілікті
пайдаланып, бұқараны бағынышта ұстады, бірақ азшылықтың көпшілікке
үстемдігін заңдастырды.
Осындай билік жүйесінің әсерінен болар, қаңлылар арасында
ақсақалдарды құрметтеу, ата-баба аруағына табыну, оларға арнап құрбандыққа
мал шалу сияқты діни сенімдер қалыптасты. Қазіргі кездегі қазақ халқындағы
ата-бабалардың аруағына бас ию салты қаңлылардан жалғасқан дәстүр болуы
да мүмкін.
Біздің заманымыздағы І ғасырдан бастап төрт-бес ғасырдай Қазақстанның
жерін мекендеген «халықтардың ұлы қоныс аударуы» деген атпен белгілі
құдіретті ғұндар да қоғамдық-саяси қатынастар туралы білімдердің дамуы
нәтижесінде, қаңлылардың Ақсақал кеңесі билік жүйесін Халық жиналысымен
толықтырды. Деректі мәліметтерге қарағанда, ғұндар 24 руға бөлінген, олардың
басында ағамандар тұрған. Ағамандар кеңесі мен халық жиналысы бірігіп
жұмыс істеген. «Ғұндардың жыл сайын үш рет Лунциде бас қосатын әдеті бар
еді, онда жылдың бірінші, бесінші және тоғызыншы айында ағамандар
мемлекет істері жөнінде кең отырып кеңескен» («Қазақстан тарихы». Очерктер.
Алматы. 1994 ж., 54 бет).
11
Ғұн тайпаларының мемлекеттік дәрежеге жеткенін айқындайтын тағы бір
дерек – ғұндар қоғамында заң орнына жүрген бірнеше ережелер шығарылды.
Мысалы, б.з.д. ІІІ ғасырда ғұн тайпаларының басшысы (шаньюй) Моденің заңы
әскери тәртіпке мыңбасы, жүзбасы, онбасы жүйесін енгізді.
Шаньюй Лаошан халықтан салық жинау үшін арнайы ереже (кадастр)
шығарып, тұрғындарға, мал басына, жерге санақ жүргізді.
Сақ, үйсін, ғұндар, қаңлы кезеңдерінде қалыптасқан қоғамдық-саяси ой-
сана, дәстүрлері құдіретті Түрік қағанаттары мемлекетінің орнауына негіз
болды. Оған нақтылы дәлел - ғасырлар қойнауынан бүгінге жеткен «Күлтегін»
ескерткіші. «Күлтегін ел үшін күндіз тыным таппаған, түнде ұйықтамаған,
елдігін орнатып, жерін ұлғайтқан» деп жазылған осы ескерткіште. Тасқа қашап
жазылған сөздердің негізгі мазмұны: мәңгілік ел орнатамыз деп өмір кешкен,
сол үшін заманының ұлы империясы – Түрік қағанатын құрып, келешекке
осыншама байтақ жерді, таусылмайтын байлықты, тозбайтын дәстүрді
қалдырып кеткен Бумын, Істемі, Елтеріс, Құтлығ, Білге қағандар, дана Түй-
ұқық, айбынды Күлтегін бәрі де құдіретті, ақылды, білікті қағандар. Бұл сөздер,
біріншіден, кейінгі ұрпаққа жазып кеткен тарихи өсиет-өнеге болса, екіншіден,
«Күлтегін» ескерткішінде «ашты тойындырған, жалаңашты киіндірген, азды
көп қылған, кедейді бай еткен, тату елге жақсылық жасаған» деп жазылған
сөздер ел басқарушы құрамының оқшауланып, саяси билік жүйесіне айналып,
өз еліне, халқына қызмет етуді міндет ретінде мойындау түсінігінің
қалыптасқанын айқындайды.
Байырғы түрік даналары иелік еткен дәстүр де, қалыптасқан қоғамдық-
саяси қатынастар жүйесі де ең алдымен қазақ халқына мирас болып қалған еді.
Саяси білімдер даму тарихының көркем бейнесі, түркі халқының
феодализм кезіндегі әскери және саяси жағдайын шынайы суреттейтін тарихи-
этнографиялық туындысы, түрлі оқиғалардың басын біріктіріп жырлайтын дала
кемеңгерлерінің ертедегі дәстүрін бізге жеткізе алған құнды ескерткіші деп
айтуға болатын ғажайып эпос -«Қорқыт ата кітабы».
Көркемдігі ерекше шығарманы ұрпағына мұра етіп қалдырған ұлы тұлға -
Қорқыт бабамыз орта ғасырдағы Оғыз қағанатының (ІХ – ХІ ғғ.) ерлігін
жырлайды. Эпос Оғыз қағанатының құрылымы мен оны басқарған лауазым
иелерінің міндетін анықтауға толық мүмкіндік береді. Сонымен қатар, «Қорқыт
ата кітабының» орасан зор маңыздылығы, Оғыз қағанатының ғана емес,
бірнеше ғасырларды қамтитын сақ заманынан бергі түрік қағанатының басқару
жүйесін айқындауға мүмкіндік береді.
ІХ ғасырдан бастап Қазақ жерінде саяси білімдердің рационалдық
деңгейге көтерілуіне жағдай туды. Осы кезде Қазақ даласында бірінен кейін
бірі ортағасырлық феодалдық қарлұқ, оғыз, кимек, қарахан, қарақытай, қыпшақ
мемлекеттері қалыптасты. Олардың бәрінде толық мемлекеттік деңгейге
жеткен басқару жүйесі қалыптасты. Екі фактор әлеуметтік топтардың
бірлестігін нығайтуға негіз болды. Олар, біріншіден, этникалық тегі жағынан
қоғамдық топтардың басым көпшілігі түрік тілдес болып, осы мемлекеттердің
көпшілігі
түрік
тіліне
бейімделді.
Екіншіден,
қоғамдық
топтар
шаруашылықтың бір түрімен – мал шаруашылығымен айналысуы біртұтас
12
этностың қалыптасуын жақындатты. Маңыздылығы орасан зор болған тағы бір
фактор – Қазақстанның жеріне ислам дінінің тарауымен байланысты 893 жылы
Таразда ашылған алғашқы мешіттен бастап араб тілі, жазуы, мәдениеті тарады.
Қазақстанның оңтүстігінің Араб халифаты империясының құрамына қосылуы
Түргеш, Қарлұқ, Қарахан мемлекеттерінде феодалдық мемлекеттіліктің үлгісін
жетілдірді. Осы факторлардың барлығы мәдениеттің, білімнің, ғылымның,
оның ішінде саяси ғылымның дамуына негіз болды.
Сол кездегі Қазақ жеріндегі саяси ғылымға мол мұра қалдырған
ойшылдар: Әл-Фараби, Жүсіп Баласағұн, Махмұд Қашғари, Ахмет Яссауй
болды.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sayasattanu.html?page=10#2._Саяси_мәдениет_-_әлемдік_саяси_тәжірибе_жиынтығы_ретінде

title: Қоғамдық ұйымдар мен қозғалыстардың

text:
4.Қоғамдық ұйымдар мен қозғалыстардың
негізгі қызметтері, міндеттері.
Қоғамдық-саяси ұйымдарға халықтың белгілі бір тобының мүддесін
қорғайтын, алдына қойған әлеуметтік мақсатқа жету үшін ерікті түрде
мүшелікке кірген азаматтар бірлестігі жатады.
Қоғамдық-саяси ұйымдар азаматтардың өз мүдделерін іске асырудың
құралы ретінде пайда болады. Қазақстанда бұндай ұйымдардың құрылуына жол
ашқан 1986 жылғы Желтоқсан оқиғаларынан кейінгі демократиялық үрдістер
болатын.
1987-1991 жылдар аралығында ғана Қазақстанда 140 астам өзін-өзі
басқаратын қоғамдық ұйымдар пайда болды, олардың 23-нің тәуелсіз
бұқаралық ақпарат құралдары болды. Ең алғашқы құрылған ұйымдардың
қатарына “Азат”, “Азамат”, “Бірлік”, “Әділет”, “Мемориал”, “Желтоқсан” және
т.б. жатады. Сол уақыттағы қоғамдық ұйымдардың 25 пайызы жастардан
тұрды. 1989 жылы тарихи-ағартушылық “Әділет” қоғамы құрылды. “Әділет”
қоғамы сталиндік зұлымдықтар, 1920-1930 жылдардағы аштық туралы тарихи
шындықты қалпына келтіруді, тоталитарлық тәртіптің құрбандарын еске алуды,
олардың толық ақталуына жәрдемдесуді, өмірбаяндық дәйектерді анықтауды,
ақталғандар мен олардың отбасы мүшелерінің мүдделерін мемлекеттік және
қоғамдық ұйымдарда қорғауды мақсат етті. “Әділет” қоғамы Ахмет
Байтұрсыновтың, Міржақып Дулатовтың, Шәкәрім Құдайбердиевтің, Жүсіпбек
Аймауытовтың, Мағжан Жұмабаевтың тағы басқа да көптеген қазақ
зиялыларының әдеби мұралары мен қоғамдық-саяси қызметтерін зерттеуде
республикалық комиссияға көмектесіп, қазақ мәдениетінің осы бір аса көрнекті
өкілдерінің рухани қазынасын халыққа қайтару ісіне үлестерін қосты.
1991жылдың қараша айында “Әділет” қоғамы “1917жылдан кейінгі
Қазақстандағы
қуғын-сүргін
саясаты”
тақырыбы
бойынша
өткен
республикалық ғылыми-практикалық конференцияның ұйытқысы болды.
Ең ірі республикалық қоғамдық ұйымның бірі – “Қазақ тілі”. Оның
мақсаты қазақ тілін мемлекеттік тіл ретінде дамыту, қазақ тілі туралы Заңды
іске асыруға демеуші болу. Бұл ұйымның құрама съезі 1989 жылғы 20-21
желтоқсанда өтті. Съезге 500 делегат және 300 шақырылған азаматтар қатысты.
83
Бүгінгі күні бұл ұйымның қатарында мыңдаған Қазақстан азаматтары мүше.
Ұйымның белсенді іскерлік дәрежеде атқарып жүрген қызметі баршаға әйгілі.
1989жылы “Адам құқығын қорғау” Қазақстандық қоғамдық ұйымы пайда
болды. Оның мақсаты “Адам құқықтарының жалпыға бірдей Декларациясы”
принциптерін Қазақстанда іске асыру. 1990жылы “Қазақстан сәуірі”
(“Казахстанский апрель”) деген қоғамдық ұйым пайда болды. Оның мақсаты –
қайта құру саясаты бағдарламасына қолдаушылық көрсету болды. 1986жылғы
Желтоқсан оқиғасының құрбаны болған Қайрат Рысқұлбековтың рухына қазақ
жастары 1989 жылы “Қайрат” деген қоғамдық ұйымын арнады.
Сол жылдары Қазақстанда ұлт мәселелерінің толық шешілмеуіне
байланысты Жаңа Өзенде “Бірлік”, Ақтауда “Парасат” және тағы басқа
ұйымдар құрылды.
Еліміздегі демократиялық процестердің дамуына байланысты қоғамдық
ұйымдардың саны да көбейді. 1991жылдан бастап бұқаралық ұйымдардың
ішінде әлеуметтік талаптар қойылуымен көзге түскендері: “Атамекен”, “Алтын
бесік”, “Жерұйық”, “Шаңырақ” болса, қоғамдағы саяси белсенділігімен
танылғандар: “Ақиқат”, “Лад”, “Единство” және т.б. болды. Сонымен қатар
Қазақстанда ардагерлер, әйелдер, жастар одақтары және басқа да қоғамдық
ұйымдары қызмет атақарды.
Қамтитын аумағы бойынша қоғамдық ұйымдар - жергілікті, аймақтық,
ұлттық, жалпымемлекеттік, халықаралық көлемде бірігуі мүмкін. Осындай
қоғамдық-саяси ұйымдар арқылы миллиондаған адам өзін-өзі басқаруға
белсенді қатысып, саяси өмір мектебінен өтеді.
Қазақстанда жалпы республика деңгейінде бірігіп отырған ұйымдардың
бірі – Қазақстан Халқы Ассамблеясы. Бұл қоғамдық-саяси ұйым 1995жылы
1наурызда құрылып бүгінгі күнде тек елімізге ғана емес, бүкіл дүние жүзіне
танымал болған бірлестік.
Қазақстан Халқы Ассамблеясы елімізді мекендейтін 100 астам ұлт пен
ұлыс өкілдерінің мүддесін қорғайтын ұлттық мәдени орталықтарының
жиынтығы. Бүгінгі күні Қазақстанда Ассамблея құрамында 24 республикалық,
аймақтық, 470 облыстық, қалалық және аудандық ұлттық-мәдени орталықтары
ел бірлігін сақтау, халықтар достығын нығайту жолында белсенді қызмет
етуде. Еліміздің бұл үлкен құрылтайы мемлекеттегі саяси тұрақтылықтың,
халықтар арасындағы ынтымақ-бірліктің, ұлтаралық татулықтың мызғымас
діңгегі болып отыр.
Бүкіл әлемдік халықаралық ұйымдар Қазақстандағы ұлтаралық
қатынастарды нығайтудағы біздің Ассамблея тәжірибесін зерделей келіп, өз
елдерінде осындай бірлестіктер құруға ұмтылуда.
Біріккен Ұлттар Ұйымының бұрынғы Бас хатшысы Кофи Аннан 2002
жылы Астанаға келген сапарында: “Қазақстан халықтары Ассамблеясы ел
ішіндегі жанжалдың алдын алатын көшбасшысы” – деп атап өтті.
Сонымен, «Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық саласының жедел
дамуының сыры неде?» - дегенде, ең алдымен тұрақтылық пен татулықты
алдымен ауызға алатынымыз сөзсіз. Ал олардың сақталып, орнығуына
84
Ассамблеяның қосқан үлесі мол. Қазақстан Халқы Ассамблеясы 2007 жылдан
бастап Мәжілістен 9 депутаттық орын алуға құқылы болды.
Қоғамдық қозғалыстар да қоғамдық саяси ұйымдар сияқты
азаматтардың өз мүдделерін іске асырудың құралы ретінде пайда болады.
Қоғамдық қозғалыс деп – белгілі бір әлеуметтік жағдайды өзгертуге немесе
үкіметке ықпал жасай отырып, оны нығайтуға бағытталған қоғамдық күштерді
айтады. Қоғамдық қозғалыстың пайда болуының негізгі себебі -жеке адам өз
ойын, көзқарасын өкімет орындарына тікелей жеткізе алмауында. Сондықтан
олар өз мүдделестерімен топтасады.
Қоғамдық қозғалыстардың көбінің тұрақты ұйымы, жұмысының бірыңғай
бағдарламасы, басқарудағы айқын принциптері болады. Әдетте, олар: әділеттік,
бостандық, қарусыздандыру, бейбітшілік үшін күрес, ұлттық өрлеу, қоршаған
ортаны қорғау т.с.с. жалпыхалықтық, адамзаттық талаптарға негізделген басты
мақсаттарды ұстанады. Бұл мәселелер көпшіліктің көңілінен шығып, бастарын
қосады, тіпті өзара айтарлықтай айырмашылықтары бар қоғамдық топтарды да
біріктіруі мүмкін. Көп қозғалыстар стихиялы түрде пайда болады.
Тарихта қоғамдық қозғалыстардың ішіндегі кең тарағаны - “Халық
майдандары”. Оларға жалпы қоғамға қатысы бар, барлық халықтың немесе
көпшілігінің мүддесін қамтитын мәселелерді шешуге бағытталған бірлестіктер
жатады. Мысалы, ұлт-азаттық күрес кезеңінде(ХХ ғасырдың 60-шы
жылдарындағы Африка, Азия елдері), қоғамда саяси режимнің құбылмалы
жағдайға ұшырауы тұсында саяси билікті қолға алу үшін (КСРО-дағы қайта
құру кезеңінде) құрылды.
Әсіресе көп жағдайда халық майдандары қозғалысы екінші дүниежүзілік
соғыста фашизмге қарсы күресте интернационалдық негізде Франция, Испания
және т.б. елдерде қалыптасты.
ХХ ғасырдың 80-90–шы жылдарындағы Қазақстандағы демократиялық
процестер әр түрлі қоғамдық қозғалыстардың пайда болуына жол ашты. Біздің
еліміздегі алғашқы және неғұрлым бұқаралық қозғалыстардың бірі - “Невада-
Семей” экологиялық қозғалысы болды. 1989 жылдың көктемінде ақын
О.Сүлейменовтың ұсынысы бойынша құрылған бұл қозғалыстың түпкі мақсаты
- Қазақстан территориясында орналасқан Семей және басқа полигондарды жабу
болатын. “Невада-Семей” мемлекеттік құпиялықтың пердесін ашуды,
тұрғындардың шеккен азаптарының орнын толтыруды талап етті. Осы
мақсатпен қозғалыс белсенділері пикеттер, демонстрациялар, халықаралық
және республикалық ғылыми конференциялар ұйымдастырды. Нәтижесінде бұл
қозғалыстың халқымызға әкелген пайдасы баршаға әйгілі.
Келесі қоғамдық қозғалыс Арал теңізі аумағымен байланысты құрылды.
Мұхтар Шахановтың ұсынысымен Арал төңірегіндегі халықтарға көмек беру
үшін Арал мен Балқаш проблемалары бойынша Комитет құрылды.
Дүниежүзілік жұртшылықтың және КСРО үкіметінің назарын Арал теңізінің
экологиялық апатына аудару үшін бұл Комитет көп жұмыстар істеді. Осыған
ұқсас еліміздің көптеген қалаларында: Өскеменде, Алматыда алғашқы
аймақтық экологиялық тазалық үшін күресетін қозғалыстар құрылды.
85
ХХ ғасырдың 90-шы жылдарының басында Қазақстанда пайда болған
тағы бір қозғалыс – казактардың (казачество) бой көрсетуімен байланысты еді.
Казактар баршаға әйгілі Алтын Орданың ыдырауынан кейін Ресейде пайда
болған әскери-саяси әлеуметтік топ. Көптеген жылдар бойы казактар Ресей
патшалығына қызмет етіп, отарлық, басқыншылық саясаттың жазалаушы күші
ретінде пайдаланылды.
1917 жылғы Қазан революциясынан кейінгі Қазақстанда казактардың
айырылып қалған дәстүрлері мен салт-саналарының қалпына келтірілуіне
ешкім қарсы болған жоқ. Дегенмен де, Орал казактары басшыларының
1991жылғы қыркүйектің 15-де өздерінің «Патша мен Отанға қызмет етуінің 400
жылдығын» Қазақ елінде мерекелеуге шешім қабылдауы мүлдем түсініксіз
болды. Облыс басшыларының мұндай айқын, сыңаржақты мерекелеуге кедергі
жасап, ақылға шақыруы ешқандай оң нәтиже бермеді. “Азат”, “Желтоқсан”,
“Парасат” қозғалыстарының басшылары бұл іс-әрекетті қазақ халқының
намысын аяққа таптау деп бағалады. «Мерекеге» бірнеше күн қалғанда осы
қоғамдардың мүшелері Орал қаласына жиналды. Олар қаланың орталық
алаңында қарсы ұран көтеріп, пикет және митингілер ұйымдастырды. Осы
уақытта қазақ жастарына қарсы тұруға Краснодардан, Доннан, Шіләбіден,
Самарадан казак әскерлерінің өкілдері келіп жетті. Тартыс қыза түсіп, екі жақ
бір-бірімен жаппай қақтығысуға өте жақын тұрды. Тек құқық қорғау органдары
мен “Азат” қозғалысы басшыларының ізгілікті қызметі арқасында ғана
қақтығысқа жол берілмеді.
Оралдағы осы оқиға кез-келген қоғамдық ұйымдардың, қозғалыстардың
абайсыз іс-әрекеттері үлкен қасіретке айналуы мүмкін екендігіне тағы да бір
көз жеткізді.
Қоғамдық ұйымдар мен қозғалыстардың билікке, өкіметке қаймықпай
қарсы тұрып, өз жақтастарын батыл шараларға шақыруы жиі кездеседі. Ал
бейресми бірлестіктер оппозициялық күштердің, жастардың, студенттердің
арасында көбірек тараған. Олардың алдына қойған мақсаты, іс-әрекеті, оған
қатысушылардың жасы мен жынысы, қызмет тұрақтылығы саналуан.
Сайып келгенде, қоғамдық ұйымдар мен қозғалыстардың әрқайсысының
өз ерекшеліктері болуына қарамастан азаматтардың мүдделерін іске асыру
құралы болып табылады, әрбір әлеуметтік топтардың тұрмысын жақсарту,
жоғын жоқтау жолында олардың өкілі, қорғаны міндетін атқарады.
Бақылау сұрақтары
1. Қазақстандағы көппартиялықтың қалыптасуы.
2. Саяси партиялардың қоғамдық ұйымдар мен қозғалыстардан
айырмашылығы.
3. Көппартиялықтың пайда болуы қоғамдағы қандай саяси процеспен
байланысты болды?
4. Әртүрлі саяси партиялардың ортақ белгілері қандай?
5. Партиялық жүйенің түрлері.
86
6. Саяси партия мемлекеттік билік пен азаматтардың арасындағы байланыс
құралы деген тұжырымдаманы қалай түсінесіз?
7. Қазақстан Республикасының “Қоғамдық бірлестіктер туралы” Заңының
негізгі мазмұны.
8. Қазақстан Республикасының “Саяси партиялар туралы” Заңының негізгі
мазмұны.
9. Қоғамдағы көппартиялықтың маңызы
10.Қазіргі кезеңдегі Қазақстандағы саяси партиялар мен қоғамдық ұйымдар.
87
YІ тарау
САЯСИ МӘДЕНИЕТ: МӘНІ, ҚАЛЫПТАСУЫ ЖӘНЕ
ДАМУ ПРИНЦИПТЕРІ
1. Ұлттық мәдениет және саяси мәдениет
«Саяси мәдениет» деген түсінікті «рухани мәдениет» және «ұлттық
мәдениет» ұғымдарынан айыра білу қажет. Әрбір қоғамдағы рухани
мәдениеттің даму деңгейі ең алдымен білімнің жетілуімен байланысты. Рухани
мәдениет, әрине, халықтың, ұлттың тарихы, дәстүрлері, әдет-ғұрыптарымен
тікелей байланысты және соларға негізделеді.
Ұлттық мәдениет - саяси проблемалардың немесе саясаттың әсерінсіз
қалыптасатын тарихи процесс саласы.
Ал саяси мәдениетті қалыптастырушы –қоғамдағы саяси процестер.
Әрбір мемлекеттегі саяси мәдениеттің қалыптасуы немесе өзгеруі саяси
режиммен (саяси тәртіппен) байланысты. Қоғамда саяси режим өзгерген
жағдайда, саяси мәдениет те сол режимге бейімделіп, қайта қалыптаса
бастайды. Мысалы, Қазақстан өзінің тарихында әр түрлі саяси режимдерді -
хандық, патшалық, тоталитарлық режимдерді басынан өткерді.. Қазіргі кезеңде
демократиялық режим орнықтыру жолында. Осы саяси режимдердің ауысуы
қазақ халқының ұлттық рухани мәдениетінің негіздерін өзгерте алған жоқ,
капитализм және социализм жағдайында да рухани мәдениет өзіне тән
құндылықтарын сақтап қала береді.
Әрбір елдегі саяси мәдениетті дамытудың негізгі мақсаты – азаматтарды
мемлекеттік саясатты, қоғамдағы ұстаным етілген саяси идеологияны, мемлекет
құрылымын, оны іске асыру тәсілдерін танып білуге мемлекеттік және
қоғамдық істерде өз отанының мүддесі үшін қызмет етуге бағыттау. Қорыта
айтқанда, саяси мәдениеттің маңызы – азаматтардың қоғамның саяси жүйесін
қолдап оны дамытуға белсенді қатысуы.
Бұл тұста саяси мәдениетті қалыптастыратын қоғамдық күштер қандай,
оның мазмұны мен түрін кімдер айқындайды? - деген сұрақ туындайды.
Қоғам мүшелерін мемлекеттік саясатқа бағыттау саясаттануда
әлеуметтендіру (социализация) деп аталады. Саяси әлеуметтендіру қоғамдағы
ұрпақтардың дамуына сәйкес бастапқы және соңғы болып екі кезеңге бөлінеді.
Бастапқы кезең отбасы мен бастауыш сынып балаларын қамтиды. Соңғы
кезеңнің қатарына мемлекет, білім беру жүйесі, бұқаралық ақпарат құралдары,
саяси партиялар, қоғамдық ұйымдар мен қозғалыстар, мемлекет жатады.
Саяси әлеуметтендірудің алғашқы кезеңі отбасындағы жас балалардың
саяси мәдениетінің қалыптасуы - ата-анасының саясатқа деген көзқарастарынан
басталады. Билік саласындағы белгілі тұлғалардың, теледидардан күнде
көретін саясаткерлер немесе көшеде кездесетін полиция қызметкерінің
бейнелері арқылы да баланың бойында саясатқа байланысты алғашқы сезім
қалыптасады.Ал діни дәстүрдегі Иран, Пәкістан, Ирак және Ауғанстан
88
мемлекеттерінде саясатпен алғашқы таныстық дін қызметкерлері арқылы
қалыптасуы мүмкін.
Бұрынғы Кеңес Одағында мемлекеттік идеология тарапынан балаларға
арнайы саяси тәрбие беру үшін “Октябршылдар”, “Пионер” атты балалар
ұйымдары қызмет етті. Бұл ұйымдар осы режимнің саяси мәдениетінің
қалыптасуының бастапқы сатысы болатын.
Саяси мәдениет қалыптасуының соңғы кезеңіне жататын негізгі ұйым–
мемлекет. Мемлекет бұл қызметті заң арқылы атқарады. Елдің барлық
азаматтарына ортақ заңдар арқылы саяси мәдениеттің негізгі белгісін, саяси
менталитет (адамдардың бірін-бірі түсінушілігін) қалыптастырады.
Мемлекеттік рәміздер (символдар) қабылданды. Қазақстанның басты
рәмізі – Республика болып танылады. Бұл мемлекет басқару түрі ретіндегі
демократиялық құндылық. Мемлекет басқа да рәміздерін – Туын, Елтаңбасын,
Әнұранын бекітіп, азаматтарының өзін-өзі ұстау үлгілерін қалыптастырады.
Саяси мәдениет негіздерінің бірі ретінде патриоттық тәрбие беру мәселесі
маңызды орын алады.
Саяси мәдениеттің негізгі қызметтеріне жататындар:
1.Тәрбиелік қызметі: саяси білімі жоғары тұлға дамуына, қалыптасуына,
олардың саяси ой-санасын кеңейтіп, саяси ынтасын жоғарылатуға бағытталған
қоғамдық-саяси мақсаттардағы іс-қимылына игі әсер етеді, азаматтардың
әлеуметтік белсенділігін арттырады.
2.Біріктірушілік қызметі: саяси мәдениет қалыптасатын жүйенің тірегі
ретінде қызмет етеді, билік жүйесінің әлеуметтік негізін қалайды.
3.Танымдық қызметі: азаматтарды қоғамдық тәртіпке, мемлекеттің ішкі
және халықаралық саясатын ұғынуына, бұрынғы және қазіргі саяси жүйені,
саяси қайраткерлер мен басқа да лауазымды адамдарды бағалай білуге
үйретеді.
4.Қорғау қызметі: мемлекеттілікке бастаушы, саяси құрылымның
қорғаушысы, қоғамның жедел дамуына сәйкес келетін саяси құндылықтарды,
игіліктерді сақтау қызметтерін атқарады.
5.Сабақтастық қызметі: жаңа ұрпаққа қоғамдық сана мен тәжірибеде
танылған қоғамдық тәртіп үлгілерін жеткізу.
Саяси мәдениет азаматтардың қоғамның саяси өміріне неғұрлым
белсене қатысып, мемлекеттің саяси жүйесін қалыптастыруға маңызды әсерін
тигізеді.
Сонымен, саяси мәдениет дегеніміз - адамдардың саяси білімдерін,
саяси ой-пікірлерін қалыптастыратын және олардың саяси процестерге
қатысудағы
мінез-құлықтары
мен іс-әрекеттерін бейімдейтін
қоғам
мәдениетінің ерекше саласы.
Елдегі саяси мәдениеттің біртұтастығы қоғамның тұрақтылығын,
көптеген саяси құбылыстардың болжамдарын айқындаудың негізін қалайды.
Қоғамдағы саяси мәдениеттің қалыптасуы мен дамуында әртүрлі
проблемалар кездеседі. Біріншісі, қандай да болмасын, қоғам бірнеше
әлеуметтік топтардан тұрады. Олар: кәсіби, ұлттық, діни, жас ерекшеліктеріне
қарай, аймақтық және тағы басқалары болып бөлінеді. Осындай топтардың
89
кейбірі қоғамдағы жалпы бағытталған саяси мәдениеттен дәстүрлеріне,
мүдделеріне, өз көзқарастарына байланысты ерекшеленуі мүмкін. Осындай
ерекшеленуші әлеуметтік топтарды саяси әдебиетте субмәдениет деп атайды.
Субмәдениет деп қоғамда үстемдік ететін саяси мәдени бағыттан
айтарлықтай ерекшеленетін саяси бағдарды айтады. Қоғамда субмәдениеттер
әртүрлі болған жағдайда қоғамдық, саяси өмірдің тұрақтылығын әлсіретудің
негізі қаланады. Яғни, қоғам саяси бағыттары үйлеспейтін топтарға бөлінеді.
Қазақстандағы қазіргі кезеңдегі үлкен субмәдениеттердің бірі- ұлттық
этникалық топтар. Түрлі субмәдениеттердің болуы қоғамның бірлестігін
әлсіретеді. Мысалы, кейбір ұлттық топтардың ауқатты уәкілдері қаржыларын
өзінің “тарихи отанының” экономикасына салуға тырысады немесе Қазақстанда
қазақтардан басқа ұлт өкілдерінің саяси партияларға мүше болуы да белсенді
түрде емес. Бұл факт өз кезегінде саяси партиялар құрамының ұлттық
өкілеттілігін қамтамасыз етпейді.
Қазақстандағы тағы бір үлкен субмәдениет – орыс тілді қазақтар.
Олардың саяси мәдениетінің олқылығы қазақ халқының ұлттық рухани
құндылықтарын игере алмайтындығында. Ал қазақ халқының өз арасында
жерлестік және рулық топтардың да көрінісі бар. Бұл субмәдениеттің ішіндегі
өзара сыбайластық арқылы руластарын, жерлестерін қызмет саласында жоғары
лауазымдарға тарту демократияның принциптеріне және мемлекеттік заңға
қайшы келеді.
Саяси мәдениеттің біртұтастығы қоғамның тұрақтылығын, көптеген
саяси процестер болашағын айқындау негізін қалайды. Бірақ қоғамда әр түрлі
әлеуметтік топтардың болуына байланысты, субмәдениеттер болмай тұрмайды.
Ал олардың арасында үйлеспеушілік орын алса, қоғамдық саяси өмірдің
тұрақтылығы бұзылуы да мүмкін. Осындай жағдайда мемлекеттік саясатты
қолдау бәсеңдейді немесе мүлде тоқтайды.
Қоғамдағы субмәдениеттердің көзқарастар үндестігі мен келісім
проблемасын шешудің айқын жолы – демократиялық саяси мәдениет
қалыптастыру.
Қоғамның саяси мәдениетінің қалыптасу барысындағы екінші проблема –
конформистік проблема. Егер саяси билік, мемлекет тарапынан саяси мәдениет
мәселелеріне үстемдік жасалып, қатал бақылау қойылса, онда азаматтар
әміршілдік нұсқауларға бейімделіп, енжарлық күйге түседі, саяси әртүрлілік,
пікірталастық мүлде жойылады.
Қоғамның саяси мәдениетінің үшінші проблемасы –мәдениеттің
идеологиялық бақылауға түсу мәселесі. Қоғамдағы саяси мәдениеттің
қалыптасуы сол мемлекеттің саяси режиміне және идеологиясына байланысты
болады. Мысалы, қазіргі дінидәстүрдегі мемлекеттерде адам діннің
қағидаларын жақсы білетін болса, сол адамның саяси мәдениеті жоғары деп
есептелінеді. Немесе, бұрынғы Кеңес Одағында, тоталитарлық режим
жағдайында егер қызметкер коммунистік партияның және социализмнің
тарихын терең ұғып алған болса, ол адамның саяси мәдениеті жоғары деп
есептелінді.
90
Оның үстіне Кеңес үкіметі азаматтарды өз мемлекетінің саяси мәдениеті
шеңберінен шығармай қойды. Соның салдарынан кеңестік азаматтар
демократиялық ұстанымдардан, нарықтық экономикалық қарым-қатынастан
бейхабар болды. Нәтижесінде, мемлекеттің өзі дүниежүзілік саяси мәдениет
тәжірибесінен тыс қалып, тоқырауға ұшырап ақыры ыдырап кетті.
Әлемдік саяси мәдениеттің дамуы барысында қазіргі кезеңде екі деңгей
қалыптасқан. Бірінші деңгей - әрбір мемлекеттің өз саяси мәдениеті. Екінші
деңгей – саяси мәдениеттің халықаралық, дүниежүзілік өркениетті
мемлекеттерінде танылған құндылықтар. Олар: демократия, нарықтық
экономикалық қарым-қатынас, көппартиялық, либерализм, реформизм,
әлеуметтік қорғау жүйесі және тағы басқалары.
2. Саяси мәдениет - әлемдік саяси тәжірибе жиынтығы ретінде
Саяси мәдениет туралы ой ерте замандарда пайда болды. Мысалы,
антикалық ойшылдар Платон, Аристотель, кейінірек Никколо Макиавелли,
Шарль Монтескье және басқалары бұл мәселеге көп көңіл аударған. Олар қатар
жатқан табиғи жағдайы бірдей, жер-су, байлығы ұқсас елдердің тұрмыс-
жағдайының, өмір-салтының әртүрлі болатынын, әр елдің адамының бір саяси
оқиғаға әртүрлі көзқарас білдіретінін байқаған.Осы саяси құбылыстың себебіне
жауап іздеген.
Бірақ олардың бәрі де “саяси мәдениетті” саяси өмірдің белгілі бір
деңгейін білдіретін ұғым ретінде қолданған жоқ. Ал бұны жүзеге асырған ХХ
ғасыр ғалымдары болды. Солардың бірі - американдық ғалым Габриель Алмонд
. Ол Стэнфорд университетінің профессоры, саяси ғылымдардың Американдық
ассоциациясының бұрынғы президенті. 1955 жылы Г.Алмонд өзінің
“Салыстырмалы саяси жүйе” мақаласын жарыққа шығарды. Бұнда ол саяси
мәдениетті қоғамның рухани өмірінің жеке бір саласы ретінде талдау жасады.
Г.Алмонд 1968 жылы өзінің “Даму жолындағы аймақтардың саясаты” деген
шығармасында “саяси мәдениет” ұғымын ғылымға енгізіп, оған анықтама
берді.
Ал кейін саяси мәдениет туралы көптеген еңбектер шыға бастады. Олар:
Г.Алмонд пен С.Вербаның бірігіп жазған еңбегі; Л.Пай, Р.Фейген, Р.Такер,
С.Липсет, Е.Шейх тағы басқа да зерттеушілердің шығармалары.
Қазіргі таңда АҚШ және Еуропа елдерінің саяси әдебиетінде «саяси
мәдениет» ұғымына байланысты көптеген анықтамалар берілген.. Осы ғылыми
анықтамалар саяси мәдениет мәселесін зерттеудің төрт бағытын көрсетеді:
1. “Психологиялық”: саяси мәдениет саяси өмірдің бағыттаушы жүйесі
ретінде қарастырылады.
2. “Қамтушы”: саяси мәдениет әрбір жеке тұлғаның саяси тәртібін бүркеулі
түрде мемлекеттік саясатқа бейімдеу қызметін жүргізуші ретінде.
3. “Объективті”: саяси мәдениет тұлғаның тәртібін қадағалау, азаматтардың
саяси
іс-қимылдарын
қоғамның
саяси
жүйесінің
талаптарымен
сәйкестендіру үшін бақылау тұрғысынан
91
4. “Эвристикалық”: саяси мәдениет қоғам өмірін талдау үшін қолданылатын
жүйе мағынасында.
Аталған бағыттардың авторлары саяси мәдениетті ақыл-ес, ой саласымен
тығыз байланыстырады да оған тұлғаның, қоғамдық топтың іс-әрекетін
қоспайды. Ал америкалық саясаттанушылар Р.Карр, М.Бернстайын саяси
мәдениетті тек ғана таным саласымен шектеп қарауға болмайды деп есептейді
және оған саяси тәжірибені де қосады.
Ағылшын саясаттанушысы С.Уайттың пайымдауынша, саяси мәдениет –
қоғамның саяси режимінен туындайтын басқару және тәртіп нұсқаушысы.
Поляк саясаттанушысы Е.Вятрдың ойынша: “Саяси мәдениет билік пен азамат
арасындағы өзара қатынастарға қатысты мақсаттардың, құндылықтардың және
тәртіптік актілердің жиынтығы». Оның пікірінше, саяси мәдениетке
жататындар:
а) саяси білім, саяси процестерді тану және қызығушылық деңгейі;
б) саяси жағдайларды бағалау, биліктің жүзеге асырылуына байланысты құнды
ой-түсініктер;
в) саяси талаптардың рухани-сезімдік жақтары;
г) қоғамда қабылданған саяси тәртіп үлгілері.
(Е.Вятр. Саяси қатынастар социологиясы. М. 1979).
Бұрынғы КСРО қоғамтанушыларының көзқарастары бойынша саяси
мәдениеттің дамуы мемлекеттік саясат пен жалпы мәдениеттің дамуына тікелей
байланысты деп есептелді. Сондықтан саяси мәдениет – жалпы мәдениеттің бір
бөлігі деп саналды.
Саяси мәдениеттің негізгі элементтерінің бірі – саяси тәжірибеге, идеяға,
концепция мен ұғымға қатысы бар саяси дәстүрлер. Ол белгілі бір қоғам
жүйесінде қалыптасқан адамдардың саяси бағыттары мен мақсаттарын
қамтиды. Бұл элементтер шартты түрде әлеуметтік-экономикалық, ұлттық-
мәдени, қоғамдық-тарихи болып бөлінеді.
Қоғамның саяси мәдениетінің қалыптасуына қоғамдағы барлық салалар
өз әсерін тигізеді,олар: ұлттық ерекшеліктер, рухани құндылықтар, діни,
құқықтық, экономикалық жағдайлар. Сол себептен де әр елдің саяси
мәдениетінің өзгешеліктері болады. Бірақ қандай қоғамда болмасын, осы
аталған ерекшеліктерге қарамастан, саяси мәдениеттің қызметі, өз орны мен
ролі барлық қоғамға ортақ адамдардың саяси іс-қимылдарын көрсетеді. Әр
елдің саяси мәдениетін тек сол іс-қимылдардың деңгейі арқылы анықтауға
болады.Еуропа және Америка елдері саяси ғылымдарындағы саяси мәдениетті
типтерге бөлу Г.Алмонд пен С.Вербаның “Азаматтық мәдениет” (1963 ж.)
деген еңбегінен басталады.
Саяси мәдениет үш “таза” типтерге бөлінеді, олар патриархалдық: бұнда
азаматтардың саяси мәдениетке қатысуы да, қызығушылығы да жоқ;
берілгендік: бұнда саяси институттарға бағыттаушылық басымдық алады;
белсенділік: бұнда азаматтардың саясатқа қызығушылығы мен белсенділігі
жоғары сипат алады. Қоғам өміріндегі бұл үш тип бір-бірімен өте тығыз
байланыста болады. Жоғарыда аталған авторлардың пікірінше, ең кеңінен
92
таралғаны және саяси тәртіпті қамтамасыз ететіні «берілгендік» мәдениет
үлгілерін меңгерген “азаматтық” мәдениет болып табылады.
Адамдардың “белсенділік”, “берілгендік”, “азаматтық” саяси мәдениеті,
зерттеушілердің тұжырымдамасы бойынша, әрбір оқиғаға байланысты іс-
қимылдары емес, олардың дәстүрлі іс- әрекеттері. Азаматтар жағынан дәстүрге
айналған әрекеттер кейін құндылыққа айналады, себебі әлеуметтік топтардың
іс-әрекеттерінің болжамды болуы қоғамның саяси қатынастарына тұрақтылық
орнатады. Мысалы, көптеген Еуропа зерттеушілері бұндай құндылықтарға
британ саяси жүйесіндегі мына дәстүрлерді жатқызады: дәстүрлендіру
(традиционализм) -- лейбористер өз бағдарламасын көптеген ғасырлар бойы
жұмысшылар қозғалысының ашық оппозициялық дәстүріне сүйеніп жасаған;
асыл тектілік (элитаризм)-- білім беру саласында “елге білімді жұмыссыздар
керек емес” деген принцип консервативтік үкіметтің бағдарламасында маңызды
орын алуы; жекешілдік (индивидуализм) - жеке адам өмірінің, жеке
шаруашылықтың мызғымастығын ұстаным ету; викторияндық құндылықтар
- 10 библиялық өсиетті орындауға бойтұмар болу.
Сонымен қатар ағылшын саяси мәдениетінде мемлекеттегі тәртіпті
мүлтіксіз орындауға жол ашатын дәстүрлер қалыптасқан. Бұл тәртіпке бағыну
дәстүрін Ұлыбритания басқарушы топтары қоғам мүддесіне нәтижелі түрде
пайдаланып келеді.
Ал бүгінгі Қазақстанға келер болсақ, біздің елімізде жаңа, өзіндік саяси
мәдениет қалыптасып келе жатыр. Оны алға дамыту барысында дүниежүзілік
саяси ғылымның ұсыныстарына сәйкес туындап отырған мәселелер: еліміздің
Конституциясын, әр азаматтың саяси құқығын, бостандығы мен міндеттерін
тану; қоғам мен мемлекетті басқару түрлері мен тәсілдері жөнінде хабардар
болу; мемлекеттің, халықтың асыл мұратын білу; билік пен саясат жөнінде
жалпы білім беру; әлеуметтік процестерді басқарудың негізінде жатқан
саясаттың, ережелердің, принциптердің, идеялардың мәнін түсіну; құқықтық
мемлекет пен азаматтық қоғам орнатуға ұмтылу.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Қоғамдық ұйымдар мен қозғалыстардың


url: http://emirsaba.org/sayasattanu.html?page=10#YІ_тарау_САЯСИ_МӘДЕНИЕТ:_МӘНІ,_ҚАЛЫПТАСУЫ_ЖӘНЕ_ДАМУ_ПРИНЦИПТЕРІ_1._Ұлттық_мәдениет_және_саяси_мәдениет

title: Қоғамдық ұйымдар мен қозғалыстардың