Formation of Social and Communication Skills at Children
with Mental Disabilities by Means of Theatrical Activities
The paper is intended for the formation of social and communication skills of children with mental
disabilities by means of theatrical activity. The authors analyze the physiological and psychological
characteristics of such children, and summarize the experience of using theatrical games in the upbring-
ing and development of children. Theatrical games develop children’s thinking and creative abilities,
help children enter into conversation, explain theatrical content, demonstrating the role of the game
through imitation, intonation and physical gestures. Children with mental disabilities should be able to
overcome difficulties in learning the curriculum and the teacher provides psychological assistance using
emotional exercises, exercises to develop social and communication skills. For example, actions with
sculptural objects, plot compositions: «Collecting Flowers», «Playing with Water», «Playing with Honey»
activate the development of imagination. Figuratively, rhythmic and dance exercises form the skills of
physical movement, and rhythmic exercises with musical instruments teach children rhythmic patterns.
Taking into account the physical and emotional state of pupils, the movement is combined with a little
relaxation, which can be used both in the classroom as well as after classes. The positive emotional
background of rhythmic lessons with children creates a favorable «positive situation» for the formation of
personal qualities, self-esteem, activity, dedication and creative activity.
Key words: children with limited mental abilities, social and communication skills, theatrical play,
creative abilities, facial expressions, intonation, physical movements.
ISSN 2520-2634 Journal of Educational Sciences. №3 (56). 2018
eISSN 2520-2650
61
Сатова А.К., Ингайбекова Т.А.
Сатова А.К.
1
, Ингайбекова Т.А.
2
1
профессор
2
докторант, e-mail.ru: tolkyn.amangeldi@inbox.ru
Казахский национальный педагогический университет имени Абая, Казахстан, г. Алматы
Достарыңызбен бөлісу: |


Формирование социально-коммуникативных навыков у детей
с ограниченными умственными возможностями средствами
театрализованной деятельности
В статье изучается формирование социальных и коммуникативных навыков у детей с
умственными отклонениями средствами театральной деятельности. Авторы анализируют
физиологические и психологические особенности таких детей и обобщают опыт использования
театрализованных игр в воспитании и развитии детей. Театральные игры развивают мышление и
творческие способности детей, помогают им вступать в беседу, объяснять театральный контент,
демонстрируя игровые роли с помощью имитации, интонаций и физических жестов. Дети с
ограниченными умственными способностями должны уметь преодолевать трудности в изучении
учебной программы и воспитатель оказывает психологическую помощь с использованием
эмоциональных упражнений, упражнений по развитию социальных и коммуникативных навыков.
Например, действия со скульптурными предметами, сюжетные композиции «Сбор цветов»,
«Игра с водой», «Игра с медом» активируют развитие воображения. Образно, ритмические и
танцевальные упражнения формируют навыки физического движения, а ритмические упражнения
с музыкальными инструментами учат детей и ритмическому рисунку. Учитывается физическое
и эмоциональное состояния учащихся, движение сочетается с небольшой релаксацией, которая
может использоваться как в классе, так и после занятий. Положительный эмоциональный фон
ритмических уроков с детьми создает благоприятную «позитивную ситуацию» для формирования
личностных качеств, самооценки, деятельности, посвящения и творческой деятельности.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Ключевые слова - Сатова А. К. 1, Ингайбекова Т. А

text:
Ключевые слова: дети с ограниченными умственными способностями, социальные и
коммуникативные навыки, театрализованная игра, творческие способности, мимика, интонация,
физические движения.
Кіріспе
Қазақстан Республикасының президенті
Н.Ә. Назарбаев өзінің кезекті Жолдауында
мүмкіндігі шектеулі азаматтарымызға көбірек
көңіл бөлу керектігін, олардың тұрмыстық
қызмет көрсету, тағам өнеркәсібі, ауыл
шаруашылығы кәсіпорындарында жұмыс істей
алатындығын жеке атап көрсетті. Сонымен
қатар, оларды белсенді өмірге тарту мәселесі,
өздерін қоғамның мүшесі ретінде пайдалы
еңбекке қосу туралы атап өтті (Назарбаев, 2014).
Қазіргі уақытта әлемдік қауымдастықта
білім беру саясатындағы басымдылық саясаты
дәл осы инклюзивті білім беру принциптеріне
негізделеді. Дегенмен инклюзивті білім
беруді енгізу бойынша әр елдің қайталанбас
ерекшеліктеріне байланысты барлық мемле-
байланысты барлық мемле-
байланысты барлық мемле-
барлық мемле-
барлық мемле-
мемле-
мемле-
кет үшін қолданылатын нақты әдістемелер мен
нұсқаулықтар жоқ, инклюзивті үрдістерді дамы-
жоқ, инклюзивті үрдістерді дамы-
жоқ, инклюзивті үрдістерді дамы-
, инклюзивті үрдістерді дамы-
инклюзивті үрдістерді дамы-
үрдістерді дамы-
үрдістерді дамы-
дамы-
дамы-
ту тәжірибесі оның дұрыс бейімделу барысында
оларды пайдалану үшін маңызды болып табыла-
пайдалану үшін маңызды болып табыла-
пайдалану үшін маңызды болып табыла-
үшін маңызды болып табыла-
үшін маңызды болып табыла-
маңызды болып табыла-
маңызды болып табыла-
болып табыла-
болып табыла-
табыла-
табыла-
ды. Тәжірибені біздің елімізде оқыту 2000 жылы
«Мүмкіндігі шектеулі балаларға базалық білім
беруге көмек» Қазақстан Республикасының
Үкіметі және ЮНЕСКО-мен бірігіп САТР
Орталығымен Пилотты жобаны жүзеге асыру
барысында басталды. Осы жобаның арқасында
«инклюзивті білім беру» түсінігі орнықты
енгізілді. Қазіргі таңда психологиялық дамуында
тежелуі, яғни, көру, есту, сөйлеу қабілеті төмен
және ақыл-ойы кемтар балаларға психологиялық
түзету жұмыстары өте қажет. Отандық психолог,
педагог, дефектолог мамандар Ж. Намазбаева,
А. Шарапиева, А.К. Сатова, М. Адилова,
М.С. Искакова, Қ.С. Тебенова, А.Т. Искакова,
З.А. Мовкебаева, Г. Закаева, А.Б. Айтбаева,
А.А. Байтұрсынова және т.б. мүмкіндігі шектеулі
балаларды дамыту мәселесіне өз үлесін қосты
(Искакова, 2016).
Мақаланың мақсаты: зияты зақымдалған
балалардың әлеуметтік-коммуникативті дағды-
ларын театрландырылған ойын әрекеті арқылы
қалыптастыру жолдарын ұсыну.
Әдістері: психологиялық, коррекциялық
ғы лыми еңбектерге талдау жасау, театрлан-
ды рылған іс-әрекеттер арқылы қалыптастыру
жолдарын ұсыну.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Әдеби шолу - Сатова А. К. 1, Ингайбекова Т. А

text:
Хабаршысы. «Педагогикалық ғылымдар» сериясы. №3 (56). 2018
62
Зияты зақымдалған балалардың әлеуметтік-коммуникативтік дағдыларын ...
дардың ұштасуының анықталған ерекше лігі
психикалық ауытқуларды анықтау мен емдеудің
нозологиялық бағыттарының негізін қалаушы
психолог Э. Крепелин болды (Аксенова,
2001). Адам дамуындағы ауытқулар көптеген
құбылыс тарды
қамтиды:
мінез-құлықтың
қалыпты әдеттерінен, тұлғааралық қарым-
қатынас тың жеткіліксіздігінен, эмоционалдық
бұзылыстардан, зияты зақымданудан және
т.б. Балалар психиатриясы балалық шақтағы
психикалық ауытқуларды зерттеуге қатысты
көптеген пікірлер ұсынады. Баланың дамуының
онтогенезі сатысында психикалық аурулардың
этиологиясын, клиникасын және патогенезін
зерттейді. Бірақ ақыл-ойдың дамуын зерттеу тек
медициналық-биологиялық емес, әлеуметтік-
психологиялық аспектілерде де маңызды.
Бұрын дамудың ауытқуы анықталғаны белгілі,
медициналық-педагогикалық араласудың тезі-
рек жүргізілетіні, бар кемістіктің ықтимал
зардаптары аз болады.
Психикалық патологиясы бар балалардың
негізгі санаттары:
– Ақыл-есі артта қалған балалар;
– Эндогендік психикалық аурулары бар ба-
лалар;
– Реактивті күйдегі балалар, қақтығыс
оқиғалары, астения;
– Психикалық дамуында тежелу белгілері
бар балалар;
– Психопатия белгілері бар балалар.
Балаларда жоғарыда аталған психикалық
патологиялар пайда болу себептеріне және
ақаулық көрінісіне байланысты әлеуметтік
қаты настардың қалыптасуына, когнитивтік мүм-
кіндіктерге, еңбек белсенділігіне және әртүрлі
жолмен тұлғаның дамуына әсер етеді. Осы
психикалық аурулардың кейбір ерекшеліктері
балалардың жеке дамуына әсерін тигізеді. Даму-
ында психологиялық патологиясы бар балалар
арасында ең көбі ақыл-есі кем балалар. Олардың
көпшілігі олигофрендер болып табылады.
Олигофрения – бұл орталық жүйке жүйесінің,
бірінші кезекте, перинатальды, босанған не-
месе босанғаннан кейінгі кезеңдердегі бас ми
қыртыстың зақымдалу нәтижесінде пайда бо-
лады. Ақаудың тереңдігіне сәйкес, олигофрени-
яда ақыл-ойдың артта қалуы дәстүрлі түрде үш
дәрежеге бөлінеді: идиотия, имбецильді және
дебилъдық.
Өмірдің алғашқы күндерінен бастап зи-
яты зақымданған баланың дамуы қалыпты
балалардың дамуынан ерекшеленеді. Олар-
дың физикалық дамуының кешігуі, жалпы
психологиялық инерттылық, айналасындағы-
ларға қызығушылығының аздығы және басқа
жеткіліксіз даму белгілері көрінеді. Ондай
балалардың визуалды-әрекеттік және ауызша-
логикалық ойлауын дамытуда қарым-қатынас
танытпайды. Көптеген зияты зақымданған ба-
лалар кеш сөйлейді, негізгі функционалды
коммуникациялық қызметін атқара алмайды.
Бұндай балалар жүру, сөйлеу, ұқыптылық
дағдылары, ойын іс-әрекетінің кезеңдері қалып-
тасуының кешеуілдеуінен көрінеді. Жетілмеу-
шілік патологиялық және патологиялық емес
болып бөлінеді. Патологиялық нысан – психиа-
трия саласында емделеді. Ал патологиялық емес
формасы мектеп жасындағы балалар арасында
кең таралған. Аталған психикалық жетілмеу ны-
санын түзетумен педагогтар, психологтар, от-
басы, мектеп айналысады. Жеке тұлға қалыпты
немесе тіпті жылдам физикалық және зияттың
дамуы кезінде инфантилизм байқалады, ең алды-
мен, эмоциялық-ерік саласының жетілмеуімен
ерекшеленеді. Бұл ерекшелік шешімдердің
дәрменсіздігінен, қорғансыздық сезімінен, өзін-
өзі бағалауынан, ата-аналар тарапынан өзіне
қамқорлық жасаудың жоғары талапшылығынан,
қиялдау, эгоцентризм және т.б. түрінде әртүрлі
компенсаторлық реакциялардан көрінеді.
Г.Е. Сухарева, М.И. Буянов балалардың
тұлғалық жетілмеуінің екі түрін қарастырады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Сатова А. К. 1, Ингайбекова Т. А - бет 6

text:
ISSN 2520-2634 Journal of Educational Sciences. №3 (56). 2018
eISSN 2520-2650
63
Сатова А.К., Ингайбекова Т.А.
психикалық жетілмеу дәрежесі әртүрлі. Оны
түзетудің табыстылығы аталған факторға және
олардың дамуын түзету мақсатында осындай
балаларға қатысты қабылданатын шараларға
байланысты.
4. Мінез-құлықтың психопатиялық форма-
лары бар балалар. Адамдар темперамент, мінез-
құлық, зияты және т.б. қасиеттері бойынша бір-
бірінен ерекшеленеді. Жанжалсыз ұзақ уақыт
өмір сүре алмайтын және күнделікті міндеттерді
орындай алмайтын адамдар психопатиялық фор-
маларына жатады (Мудрик, 2000).
Зияты зақымданған бастауыш сынып оқу-
шылары үшін ритмика музыкалық даму және
психикалық функцияларды қайта қалпына кел-
тіру құралы іспеттес. Қозғалыстың жетіспеу-
шілігі, бұлшық ет тонустарының әлсіздігі немесе,
керісінше, гипертонус, қозғалыс ыңғайсыздығы
музыкалық-ырғақтық жаттығулар жүйесі арқы-
лы біртіндеп өтеді; қозғалыста өзін-өзі басқару
қалыптасады. «Гүлдерді жинаймыз», «Су-
мен ойнаймыз», «Доппен ойнаймыз» сияқты
кес кінді композициялар қиялды жетілдіреді.
Кес кінді-ритмдік және би-қозғалыстық жат-
ты ғулар осы категориядағы балалардың қоз ға-
лысын дұрыс қалыптастырады. Сабақта оқу-
шылардың физикалық және эмоциялық жағдайы
ескеріледі; оның қозғалысын реттеу мақсатында
сабақтың өзінде де, оны аяқтағаннан кейін
де шағын релаксациямен үйлеседі. Ритми-
ка сабағының қалыпты эмоционалды фоны
балалармен «сәттілік жағдайын» құрайды:
тұлғалық қасиеттерін, өзіне деген сенімділікті,
белсенділікті, бастамаларын сурет салуға де-
ген мотивацияларын қалыптастырады. Ритмика
сабағы балаларға кез келген іс-әрекет түрлеріне
жұмылдыруға көмектеседі. Көбіне басты дұрыс
ұстау жаттығуы, дұрыс рефлекстерді дамыту,
примитивті рефлекстерді басу, бұлшық еттерді
босаңсыту және патологиялық синергия мен
синкинезияны басу, деформацияны түзету
жаттығуларынан тұрады. Сабақ балалардың
мүмкіндігіне қарай балеттік тұру, отыру, жату
қимылдары арқылы жүзеге асады. Оқушылар
бір-бірінің қолынан ұстау арқылы, әр түрлі
хореографиялық үнді, орыс, өзбек билерін
әуенімен билеп үйренеді. Бұл категориядағы
балалардың хореографиялық сабақпен айна-
лысуы олардың эмоционалды күйін қалпына
келтіріп, сау балалардай билеуге деген
қызығушылығын оятады. Түзету бағыттаушы
ұйымдар оқушылардың түрлі факультативтер
мен сурет салу үйірмелеріне, театр, хор ұйымы,
изостудиялар, би үйірмелеріне қатысуды дұрыс
деп санайды. Бастауыш сынып оқушылары
әртүрлі өнер туындылары, олардың бейнелеу
сипаты, көркемдік-ауызша, театрландырылған,
вокалдық белсенділік, музыкалық аспаптар-
ды енгізу, көркем және қолмен жұмыс істеуді
үйрету арқылы бейнелеудің «қозғалыстар тілін»
үйретіп, дамытамыз. Мұндай баланың көркемдік
сезімі, көркемдік талғамы, өз көкжиегін
кеңейтеді, біз моральдық-эстетикалық негіздерді
қалаймыз, осылайша оны көркем мәдениетпен
таныстырамыз (Медведева, 2001).
Бастауыш сынып оқушыларының проблема-
лары бар осы үдерістің табыстылығы көптеген
факторлармен қамтамасыз етілген, олардың
ішінде ең маңыздысы:
– баланың тұтастық, үйлесімді дамуы мен
оның әлеуметтік бейімделуінің факторы ретінде
өнер әлемімен таныстыру;
– балаға өнер туындыларының әдемі,
сиқырлы әлеміне енуіне, сезінуіне, білуге, айна-
ласындағы адамдар арасында лайықты орынға
ие болуына көмектесу;
– әртүрлі проблемалары бар баланың көркем
мәдениетін қалыптастырудың когнитивтік,
эмоционалды-коммуникативті, жеке іс-әрекет
бағытын қамтамасыз ететін полиграфиялық-
түзету-дамушы ортаны құру;
– әр түрлі өнер туындыларымен (музы-
калық, әдебиет, кескіндеме, театр) байланысты
көркемдік іс-әрекеттегі практикалық дағдыларды
меңгеру, көркем қолмен жұмыс жасау және өнер
туындыларына баға беруді қалыптастыру;
– тәрбиешілермен және құрдастарымен
бірлесе отырып, мектепте әртүрлі өнер нысан-
дарында баланың шығармашылық көріністерін
жандандыру.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Театр ойындары - Сатова А. К. 1, Ингайбекова Т. А

text:
Хабаршысы. «Педагогикалық ғылымдар» сериясы. №3 (56). 2018
64
Зияты зақымдалған балалардың әлеуметтік-коммуникативтік дағдыларын ...
тыңдай білуге, есте сақтау, түсіну, рөлге бөліп,
қазақша әдемі сөйлей білу мәнерін арттырады.
Балаларға театр, әртістік өнер, сахналау, қойылым,
сахна туралы түсінік беріп қызығушылығын оя-
тады. Көріністерді өзара сөйлесу дағдыларын
дамыта отырып, оқушылардың тілді меңгеруіне
деген сүйіспеншілікті арттырады.
Театр әр балаға қуаныш ұмытылмас әсер
сыйлайды, оның көркемдік талғамын, еліктеуі
мен қиялын дамытады. Әдетте адамның жеке
басының қасиеттері жастайынан қалыптасады.
Сондықтанда да баланың жан-жақты қалыптасуы
үшін оқушының бойына жақсы, жағымды
қасиеттерді сіңіре білу керек. Бала әр нәрсеге
құмар, қызыққыш, ол өзінің айналасында бо-
лып жатқан өзгерісті, тамаша құбылыстарды
сезінуге тырысады. Оның жан-жақты дамып,
жеке тұлға болып тәрбиеленуіне, тілінің дамуын
театрландырылған ойындар арқылы жетілдіруге
болады. 2 сынып оқушыларымен жүргізілетін
жұмыс жоспары (1-кестеде) құрылды.
Білім беру тақырыптық жоспарынан кейін
оқушылардың әлеуметтік-коммникативтік дағ -
дыларын қалыптастыруда оқу-тақырыптық жо-
спары (2-кесте) жасалды. Осы жоспар негізінде
балалармен көптеген жұмыстар жүргізілді.
Достарыңызбен бөлісу:


title: -кесте - Сатова А. К. 1, Ингайбекова Т. А

text:
1-кесте – Білім беру тақырыптық жоспары
№
Тақырып аты мен бөлімдері
Жалпы
саны
Олардан
теория практика
1
Кіріспе бөлім
2
1
1
2
Қуыршақтар жасаудың негіздері:
Жұмсақ ойыншықтар жұмыс үстелі;
Үстел үстіндегі планарлы театр ойыншықтары;
Театрлық конусты ойыншықтар;
Театрлық қабырға ойыншықтары;
Қозғалтқыш қуыршақтар;
Экипаждағы қуыршақтар;
6
1
5
3
Қуыршақ театрының негіздері:
Театрлық қызметке деген ынталандыру;
Сахналық сөйлеу;
Театрдың көркемдігі;
6
1
5
4 Актерлық шеберліктің негіздері:
Эмоцияларды сөйлеу, бет-әлпеті, пантомима арқылы беру; эмоцияларды түсіну;
6
1
5
5
Драматизацияның негізгі принциптері:
Театрландырылған әрекеттің үйлесімділігі.
Театрлық әрекеттегі қарым-қатынас сахналары.
Театрландырылған көріністердегі қарым-қатынас сахналары.
6
1
5
6 Еркін театрлық қызмет
6
1
5
7 Театр алфавиті.
5
1
4
8 Мейрамдарды өткізу.
6
1
5
9 Ойын-сауық және демалыс өткізу.
6
1
5
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
Барлығы:

31 - Сатова А. К. 1, Ингайбекова Т. А

text:
ISSN 2520-2634 Journal of Educational Sciences. №3 (56). 2018
eISSN 2520-2650
65
Сатова А.К., Ингайбекова Т.А.
№
Бөлімдер мен
тақырыптардың атауы
Ортақ мақсат
Мақсаты
логопед
Психолог
3
Мені тыңдайтын
байланыстағы 3 құпияны:
есту-түсіну
Әңгімелесушіні
тыңдау, бақылауды
үйрену қабілетін
дамыту
Есту қабілетін дамыту,
фонемалық тыңдау, кешірім
жасау белсенді қорының
құрылымын енгізу, еске алу,
түсіндіру
Назарды дамыту,
коммуникациялық серіктеске
қызығушылығын арттыру
4
Мен және сен – әртүрлі
үш құпияны қамтамасыз
ету
Білімді
дағдыларды
шоғырландыру
Білімді дағдыларды
шоғырландыру
Білімді дағдыларды
шоғырландыру
5
Нормалар мен ережелер
4 қатынас құпиялары:
сыпайы болу
Құрметтеу,
адамдарға құрметпен
қарау
Белсенді сөздікке сыпайы
сөздерді енгізу, назар
аудару және ұстап тұру
құрылымдары, сөйлесудің
аяқталуы
Толеранттылықты дамыту, өзін-
өзі тану және сипаттамалары
үшін толеранттылықты
қалыптастыру
6
Әлемге күлімсіре және ол
да күлімсірейді 5-қатынас
құпиясы: мұқият болыңыз
– көп нәрсені білесің
Өзара құрмет сезімін
дамыту
Қызмет көрсетудің белсенді
сөздік қорына кіріспе,
сөйлесудің аяқталуы
Серіктестіктің назарын аудару,
коммуникациялық серіктеске
деген қызығушылығы
2-кестенің жалғасы
Нәтижелер мен талдау
Театрландырылған ойындар ойын-қойы-
лымдары болып саналады, бұл жерде балаларға
арналған көркемдік шығармаларды сахналық
қойылымдарға айналдырып, оларды кейіпкер
ретінде қатыстырудың маңызы зор. Балалар-
ды сахнада кейіпкер ретінде ойната отырып,
оның жеке тұлғасын жан-жақты дамыту. Оның
бойында әдебиетке, мәдениетке, өнерге деген
құштарлықты ояту. Оқушылар сахнада рөлдерді
ойнау арқылы байланыстыра сөйлеуге, әдемі
киініп, жинақы жүруге, үлкендермен және өзге
де оқушылармен тіл табыса білуге үйренеді.
Жетілген диалог балалардың өз пікірін жеткізе
білуге жетелейді. Театрландырылған ойын-
дар балалардың ой-өрісін кеңейтеді, балалар-
ды әңгімеге араласуға, спектакль туралы ата-
аналарына, жолдастарына әңгімелеп беруге
итермелейді. Бұның бәрі сөйлеу қабілетінің да-
муына, диалог түрінде сөйлеп жеткізуге септігін
тигізеді (Чурилова, 2001).
Жалпы театрландырылған ойындарда бала-
лардың шығармашылық қабілет-мүмкін діктері
айқын аңғарылады. Бұған пайдаланылатын
шығарманың сюжеті мен ойындық қимылдары
оның мазмұны бойынша анықталады, ал
рөлдерді орындау тәсілдері мимика, интонация,
дене қимылдары арқылы жасалып, іске асырыла-
ды. Бұл ойындарда оқушыларға шығармашылық
жағдайлар жасауға, өздеріне тапсырылған
ролдерді толық игеріп, кірісіп кетулеріне көп
көңіл аудару. Олардың тиісті бейнелерді дұрыс
жасаулары үшін іс-әрекет, қимылдарын көрсетіп,
жетілдіруіне көмектесіп, кейіпкерлердің сөз-
дерін, көңіл-күй, сезімін, мінез-қалпының
қандай болуы керектігін түсіндіріп, ұғындырып
отыру. Сөйтіп ойын барысында олардың тар-
тымды бейнелер жасай білуіне қол жеткізу.
Л.С. Выготский баланың пьесасын синкре-
тикалық көркемдік іс-әрекет ретінде қарастыра
отырып, «суретші, көрермен, пьесаның авторы,
декоратор және техник бір адамға біріктірілді»,
яғни шығармашылық әрекет баланың мінезіне
әсер етеді.
П.П. Блонский, П.Ф. Каттаев, Р.И. Жуков-
ская, Н. Карпинская, Л.С. Фурмань, Э. Медведе-
ва және т.б. ғалымдар «театрландырылған және
ойын-сауық іс-әрекеттері дамып келе жатқан
балалардың когнитивтік белсенділіктерін, эмо-
ционалдық қабілетін, шығармашылығын дамы-
туға үлкен үлес қосады» – дейді.
Бала дамуындағы жетекші рөлді саусақтың
кіші моторикасы атқарады, психикалық дамуы
баяу, ақыл-ойы артта қалған, сөйлеуі бұзылған
балалар осы моторика арқылы бұлшықет то-
нусын ретке келтіреді. Бұл өзін-өзіне уқалау
процесі, саусақтарды қозғалтудың коорди-
нациясын, қолдың бұлшықеттерін қатайтуға
көмектеседі. Коррекциялық-дамытушы тап-
сырмаларды реализациялау көбіне педагогтың
оқушының ерекшеліктерін аңғаруымен және
соған сай потенциалды мүмкіндіктерді қолда-
нуына байланысты болып табылады. Соны-
Хабаршысы. «Педагогикалық ғылымдар» сериясы. №3 (56). 2018
66
Зияты зақымдалған балалардың әлеуметтік-коммуникативтік дағдыларын ...
мен қатар, көркемдік-қолөнер еңбегі және
көркемдік мәдениет дамуында кемшілігі бар
оқушылардың еңбек және көркемдік мәдениет
қалыптастырады.
Музыка, адам дамуында айрықша рөлге
ие. Музыка дыбыстық көріністерді бейнелей
отырып, адамның ішкі жан дүниесін ашып,
өмірінде болып жатқан құбылыстарға, қуаныш
пен қайғыға, армандар мен күмәндарына қарым-
қатынас жасауына көмектеседі. Ақыл-ойы
кешеуілдіген, психикалық дамуы артта қалған
оқушылардың қабылдау белсенділігі, музыканы
қабылдау қабілеттілігі төмен болады. Балалар
музыкадағы ең басты нәрсені түсіне алмай, жеке
пікір, өзіндік көзқарас бере алмайды. Деген-
мен, балаға коррекциялық бағыттағы тәсілдерді
қолдана отырып балаларда музыка тыңдауға
ықпал жасасақ, әңгімелерді тыңдатып, бақылау
жасап, иллюстрацияларды көрсете білсек бұл
бала дамуында оң нәтижесін береді (Шушар-
джан, 2002).
Бастауыш сынып оқушыларының музы-
калық тәрбиесінде музыканы қабылдау жеке
бөлім ретінде және музыкалық қызметтің басқа
түрлерінің (ән айту, музыкалық-ырғақтық қоз-
ғалыс, аспапта ойнау) құрамдас бөлігі ретінде
болады. Өлең айтар алдында бала әуенді қабыл-
дайды, музыкаға билер алдында бала алдымен
оның ерекшеліктерін (екпінді, ырғақты және
т.б.) қабылдайды, содан кейін оны қозғалыста
көрсетеді. Бұл жағдайда қабылдау баланың
музыкалық қызметтің басқа түрінде әрекетінен
бұрын болады. Бала халық, классикалық және
қазіргі заманғы музыкалық шығармаларды тың-
даған және оларды бағалауға үйренген жағ-
дайда қабылдау іс-әрекетінің белсенді түріне
айналады.
Балалардың музыканы қабылдауы белсенді
болу үшін арнайы оқыту талап етіледі, бұл
ретте баланың дамуындағы ауытқудың нақты
нұсқасына тән ерекшеліктер ескеріледі.
Осылайша, зияты зақымданған бала лар -
дың психикалық функциялардың жетілме-
гендігі, зейіннің тұрақсыздығы, жоғары
алаң датушылық, әлсіз шоғырлануы тыңдау
кезінде музыкалық материалға шоғырлануға
қиындық туғы зады. Ал эмоционалды-ерік
аясының жетіл ме гендігі вокалдық және
аспаптық шығар маларды қабылдау кезінде
эмоционалдық жауап сыздықты, сәйкессіз
эмоционалдық реакцияларды тудырады. Осы
санаттағы балаларда музыкалық-есту диффе-
ренциациясы нашар көрінеді, дыбыстардың
күші (динамикасы), ұзақтығы (ырғағы)
бойынша, дыбыстардың биіктігі бойынша
айырмашылықтары жеткілікті сақталған кезде
ажыратылуы қиынға соғады.
Мұндай балалармен уақытылы түзету жұмы-
сы жағдайында мектепке дейінгі балалық шақ-
та музыкаға эмоционалдық қайырымдылықты
дамытуда, есту сезімдерін қалыптастыруда
елеулі өзгерістер байқалады. Бұған музыкалық
шығармалардың биіктігін, тембрін, ырғағын,
динамикасын, сипатын ажыратуға бағытталған
музыкалық-дидактикалық ойындар ықпал етеді.
Баланың музыкалық қабылдауын, эмоциялық
реакцияларын дамыту әртүрлі ойын тәсілдерін
пайдаланумен, зияты зақымданған және ақыл-
ой кемістігі бар балалармен музыка тыңдау ал-
дында сөздік және көрнекі әдістердің үйлесімін
қолданумен қамтамасыз етіледі. Сонымен
қатар ойыншықтарды көрсету, музыкалық
шығарманың мазмұны бойынша иллюстрация-
лар, мини-әңгімелесуді тыңдау алдында өткізу
тек қызығушылық пен уәждеме ғана емес, соны-
мен қатар баланың жағымды эмоционалдық реак-
циясын тудырады. Ал тәрбиешінің іс-әрекетімен
(«қуыршақ жағажайда», «қуыршақ ұйықтайды»)
немесе ойыншықпен балалардың өздерінің іс-
әрекеттерімен сүйемелденетін музыканың сипа-
ты бойынша қарама-қарсы (қуанышты және ты-
ныш) тыңдау оны тұрақты етеді. Бұл жағдайда
қабылдаудың әртүрлі компоненттерінің жұқа
есту-көру байланыстары пайда болады (Бапаева,
2007).
Достарыңызбен бөлісу:


title: Сатова А. К. 1, Ингайбекова Т. А

text:
© 2018 Al-Farabi
Kazakh National University
ҒТАМР 14.43.43
Сатова А.К.
1
, Ингайбекова Т.А.
2
1
профессор
2
докторант, e-mail.ru: tolkyn.amangeldi@inbox.ru
Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті, Қазақстан, Алматы қ.
ЗИЯТЫ ЗАҚЫМДАЛҒАН БАЛАЛАРДЫҢ
ӘЛЕУМЕТТІК-КОММУНИКАТИВТІК ДАҒДЫЛАРЫН
ТЕАТРЛАНДЫРЫЛҒАН ІС-ӘРЕКЕТТЕР АРҚЫЛЫ
ҚАЛЫПТАСТЫРУ
Мақала зияты зақымдалған балалардың әлеуметтік-коммуникативті дағдыларын театрланды-
рылған іс-әрекеттер арқылы қалыптастыру жолдарына арналған. Сондықтан авторлар зияты
зақымдалған балалардың физиологиялық, психологиялық ерекшеліктеріне талдау жасай отырып,
театрландырылған ойын әрекеттері арқылы әлеуметтік-коммуникативті дағдыларын қалыптастыруға
болатындығын дәлелдейді. Театрландырылған ойындар балалардың ой-өрісін кеңейтеді, балаларды
әңгімеге араласуына, шығармашылық қабілеттерінің дамуына ықпал етіп, әрі театрландырылған
ойын әрекеттерін мимика, интонация, дене қимылдары арқылы көрсетіп, қойылым мазмұны
түсіндіріледі. Зияты зақымдану – бұл балада танымдық әрекеттің жеткілікті дәрежеде дамымауынан,
эмоционалдық ерік сапаларының анық сипат алмауымен сипатталады. Зияты зақымданған балалар
оқу бағдарламасын меңгеру үшін кездесетін қиындықтарды жеңіп, эмоциональдық ерік-жігерін,
әлеуметтік-коммуникативті дағдыларын меңгеруге психологиялық көмек берілу тиіс.
Түйін сөздер: зияты зақымданған балалар, әлеуметтік-коммуникативті
дағдылар,
театрландырылған ойын әрекеті, шығармашылық қабілет, мимика, интонация, дене қимылдары.
Satova A.K., Ingaybekova T.A.
1
prosessor
2
doctoral student, e-mail.ru: tolkyn.amangeldi@inbox.ru
Abay Kazakh National Pedagogical University, Kazakhstan, Almaty


url: http://emirsaba.org/satova-a-k-1-ingajbekova-t-a.html#ЗИЯТЫ_ЗАҚЫМДАЛҒАН_БАЛАЛАРДЫҢ__ӘЛЕУМЕТТІК-КОММУНИКАТИВТІК_ДАҒДЫЛАРЫН__ТЕАТРЛАНДЫРЫЛҒАН_ІС-ӘРЕКЕТТЕР_АРҚЫЛЫ__ҚАЛЫПТАСТЫРУ

title: Сатова А. К. 1, Ингайбекова Т. А


url: http://emirsaba.org/-satpaev-atindafi-orta-mektep-kmm-9--sinip-oushilarini-informa.html#2.Тапсырмаларды_орындау_барысында_білім_алушыларға_туындаған_қиындықтар_тізбесі

title: «Қ. Сатпаев атындағы орта мектеп» кмм 9- сынып оқушыларының информатика пәні бойынша білім дағдыларын бақылау

text:
«Қ. Сатпаев атындағы орта мектеп» КММ
9- сынып оқушыларының информатика пәні бойынша білім дағдыларын бақылау
Сынып: 9 «Б»
Оқушылар саны: 25
Мұғалім: Хавах Б.
Мақсаты: Оқушылардың білім дағдыларын бақылау
Пән
|
Орындаған
|
Макс балл
|
ЖБ балдарының пайыздық мазмұны
|
Сапа %
|
Үлгерім %
|
|
төмен
|
орта
|
жоғары
|
|
0-39%
|
40-84%
|
85-100%
|
|
|
|
|
|
Оқушылар саны
|
|
|
физика
|
20
|
20
|
11
|
6
|
3
|
45
|
80
|
|
Мақсатты меңгергендер
|
Қиындық тудырған мақсаттар
|
|
Ақпараттың сипаттары
Құжаттармен бірлесіп жұмыс жасау
Электрондық кестеде деректер базасын құру
Бағдарламалық қамтамасыз етуді таңдау
Электрондық кесте
Шағын жергілікті желілер
Архивтік файл
Бірөлшемді массив
|
9.2.1.1 ақпараттың қасиеттерін анықтау (маңыздылық, дәлдік, сенімділік, құндылық)
9.1.2.1 пайдаланушының қажеттілігіне қарай бағдарламалық жасақтаманы таңдау
9.1.3.2 бұлтты технологияларды қолданатын құжаттармен бірлескен жұмысты жүзеге асыру
9.2.2.3 деректерді іздеу, сұрыптау және сүзгілеуді жүзеге асыру
9.3.3.1 бір өлшемді массивтер пайдаланып Python (пайтон) программалау тілінде программаларды жасау;
|
Оқушылардың білім дағдыларын бақылау білім алушылардың келесі білім деңгейін көрсетті:
Жоғары(В) : 85 - 100%, Рамазан Бекарыс, Туле Рамазан,Серікбай Ғазиз
Орта(С): 40 – 84%, Асен Сания, Ержігітұлы Ернұр, Мауленқызы Ұлар, Нұрғанат Нұрдана, Адильжан Асыл, Амен Мөлдір.
Төмен(Н): 0 – 39%, Жасталап Аманай, Азатбек Аяна, Амирбек Айым, Аяп Санжар, Балтабаева Гүлшат, Канал Балданай, Ержума Айдар, Таңатар Арайлым, Адилжан Аружан, Аяп Санжар, Балмаханов Сүндетбай, Смагулов Нұргелді,
2.Тапсырмаларды орындау барысында білім алушыларға туындаған қиындықтар тізбесі:
- Электронды кесте элементтерін қолдануда;
- Ақпараттық өлшемдерді қолдануда;
- бір өлшемді массивтер пайдаланып Python (пайтон) программалау тілінде программаларды жасау және
- есептер шығаруда қолдануда;
- Шағын және жергілікті желілерді қолдануда;
- Архивтік файлды жасауды түсіндіруде;
- Бағдарламалық қамтамасыз етуді таңдауда қиналады.
Достарыңызбен бөлісу: |


3.Тапсырмаларды орындау барысында білім алушыларға аталған қиындықтардың себептері:
Оқушылар – Ақпараттың қасиеттерінің негізгіұғымдарын анықтай алмаған. ДК-дің негізгі элементтерін, желі және желі түрлерін ажыратуда теориялық білімді меңгере алмаған. Электронды кесте элементтерін жетік меңгермеген. Бірөлшемді массив элементтерін, алгоритм және программалық код жазу реттілігін білмейді.
Оқушылардың балдары бойынша:
|
Оқушының аты мен тегі
|
балы
|
1
|
Адилжан Асыл
|
8
|
2
|
Адильжан Аружан
|
5
|
3
|
Азатбек Аяна
|
7
|
4
|
Амен Мөлдір
|
8
|
5
|
Амирбек Айым
|
5
|
6
|
Асен Сания
|
9
|
7
|
Аяп Санжар
|
2
|
8
|
Балмаханов Сундетбай
|
3
|
9
|
Балтабаева Гулшат
|
1
|
10
|
Ержұма Айдар
|
6
|
11
|
Ержігітұлы Ернұр
|
12
|
12
|
Жасталап Аманай
|
5
|
13
|
Канал Балданай
|
2
|
14
|
Мауленқызы Ұлар
|
10
|
15
|
Нұрғанат Нұрдана
|
10
|
16
|
Рамазан Бекарыс
|
20
|
17
|
Серікбай Ғазиз
|
17
|
18
|
Смагулов Нұргельді
|
4
|
19
|
Таңатар Арайлым
|
2
|
20
|
Туле Рамазан
|
19
|
|
|
|
2 нұсқада алынған тест тапсырмалары төмендегідей көрсеткіштер көрсетті:
Сұрақ №
|
1-нұсқа
|
2-нұсқа
|
1
|
38,1%
|
61.4%
|
2
|
85.7%
|
35.7%
|
3
|
47.6%
|
54.8%
|
4
|
50%
|
26.2%
|
5
|
66.7%
|
37.2%
|
6
|
71.4%
|
22%
|
7
|
38.1%
|
37.2%
|
8
|
71.4%
|
31%
|
9
|
38.5%
|
53.5%
|
10
|
61.9%
|
26%
|
11
|
71.4%
|
27.9%
|
12
|
57.1%
|
23.3%
|
13
|
33.1%
|
34.9%
|
14
|
66.7%
|
54.8%
|
15
|
61.9%
|
34.9%
|
16
|
33.3%
|
35.7%
|
17
|
38%
|
29.3%
|
18
|
23.8%
|
40%
|
19
|
33.3%
|
46.5%
|
20
|
14.3%
|
51.2%
|
4.Жоспарланған түзету жұмысы: Оқушылардың оқу үлгеріміндегі әлсіз тұстарын жою және білімдерін толықтыру бойынша қосымша өтілген тақырыптарда кездесетін анықтамалар мен ережелерді жаттату, сабақтарды түрлендіріп өткізу. Формулаларды жаттап, түрлендіруге дағдыландыру. Тақырыптар боынша анықтамалар мен теорияларды қайталап, информатикадан тест сұрақтары мен практикалық жұмыстарды толықтыру.. Тараулар бойынша бағалау қорытындыларына талдауды негізге ала отырып, ҚБ қосымша тапсырмалармен жұмыс жүргізу. тараулары бойынша қосымша тапсармалар дайындап, жұмыс жүргізу.
Педагогтың аты -жөні Хавах Б.
«Қ. Сатпаев атындағы орта мектеп» КММ
9- а сынып оқушыларының информатика пәні бойынша білім дағдыларын бақылау
Сынып: 9 «а»
Оқушылар саны: 26
Мұғалім: Хавах Б
Мақсаты: Оқушылардың білім дағдыларын бақылау
Пән
|
Орындаған
|
Макс балл
|
ЖБ балдарының пайыздық мазмұны
|
Сапа %
|
Үлгерім %
|
|
төмен
|
орта
|
жоғары
|
|
0-39%
|
40-84%
|
85-100%
|
|
|
|
|
|
Оқушылар саны
|
|
|
информатика
|
18
|
20
|
10
|
6
|
2
|
44%
|
69%
|
|
Мақсатты меңгергендер
|
Қиындық тудырған мақсаттар
|
|
Ақпараттың сипаттары
Құжаттармен бірлесіп жұмыс жасау
Электрондық кестеде деректер базасын құру
Бағдарламалық қамтамасыз етуді таңдау
Электрондық кесте
Шағын жергілікті желілер
Архивтік файл
Бірөлшемді массив
|
9.2.1.1 ақпараттың қасиеттерін анықтау (маңыздылық, дәлдік, сенімділік, құндылық)
9.1.2.1 пайдаланушының қажеттілігіне қарай бағдарламалық жасақтаманы таңдау
9.1.3.2 бұлтты технологияларды қолданатын құжаттармен бірлескен жұмысты жүзеге асыру
9.2.2.3 деректерді іздеу, сұрыптау және сүзгілеуді жүзеге асыру
9.3.3.1 бір өлшемді массивтер пайдаланып Python (пайтон) программалау тілінде программаларды жасау;
|
Оқушылардың білім дағдыларын бақылау білім алушылардың келесі білім деңгейін көрсетті:
Жоғары(В) : 85 - 100% Садвакас Гауһар, Аман Амина
Орта(С): 40 – 84%, Абдикарим Аманжол, Ерболқызы Аяна, Қызайбай Арнұр,Тореханова Жансая, Тілек Ельхан, Шарипов Имирхан
Төмен(Н): 0 – 39%, Абдурахманов Жандос, Адилжанқызы Ақерке, Алмағанбет Аружан, Жұманғазы Құдайберген, Игембай Толғанай, Канал Назерке, Кыдыров Зангар, Рыскулова Аяулым, Сабитов Бекжан, Сайдолла Тоғжан,
2.Тапсырмаларды орындау барысында білім алушыларға туындаған қиындықтар тізбесі:
- Электронды кесте элементтерін қолдануда;
- Ақпараттық өлшемдерді қолдануда;
- бір өлшемді массивтер пайдаланып Python (пайтон) программалау тілінде программаларды жасау және
- есептер шығаруда қолдануда;
- Шағын және жергілікті желілерді қолдануда;
- Архивтік файлды жасауды түсіндіруде;
- Бағдарламалық қамтамасыз етуді таңдауда қиналады.
3.Тапсырмаларды орындау барысында білім алушыларға аталған қиындықтардың себептері:
Оқушылар – Ақпараттың қасиеттерінің негізгіұғымдарын анықтай алмаған. ДК-дің негізгі элементтерін, желі және желі түрлерін ажыратуда теориялық білімді меңгере алмаған. Электронды кесте элементтерін жетік меңгермеген. Бірөлшемді массив элементтерін, алгоритм және программалық код жазу реттілігін білмейді.
Оқушылардың балдары бойынша:
|
Оқушының аты мен тегі
|
балы
|
1
|
Абдикарим Аманжол
|
13
|
2
|
Абдурахманов Жандос
|
6
|
3
|
Адилжанқызы Ақерке
|
7
|
4
|
Алмағамбет Аружан
|
4
|
5
|
Аман Амина
|
19
|
6
|
Ерболқызы Аяна
|
10
|
7
|
Жұманғазы Құдайберген
|
5
|
8
|
Игембай Толғанай
|
6
|
9
|
Канал Назерке
|
6
|
10
|
Кыдыров Зангар
|
4
|
11
|
Қызайбай Арнұр
|
14
|
12
|
Рыскулова Аяулым
|
6
|
13
|
Сабитов Бекжан
|
4
|
14
|
Садвакас Гауһар
|
17
|
15
|
Сайдолла Тоғжан
|
6
|
16
|
Тореханова Жансая
|
8
|
17
|
Тілек Ельхан
|
13
|
18
|
Шарипов Имирхан
|
10
|
2 нұсқада алынған тест тапсырмалары төмендегідей көрсеткіштер көрсетті:
Сұрақ №
|
1-нұсқа
|
2-нұсқа
|
1
|
38,1%
|
61.4%
|
2
|
85.7%
|
35.7%
|
3
|
47.6%
|
54.8%
|
4
|
50%
|
26.2%
|
5
|
66.7%
|
37.2%
|
6
|
71.4%
|
22%
|
7
|
38.1%
|
37.2%
|
8
|
71.4%
|
31%
|
9
|
38.5%
|
53.5%
|
10
|
61.9%
|
26%
|
11
|
71.4%
|
27.9%
|
12
|
57.1%
|
23.3%
|
13
|
33.1%
|
34.9%
|
14
|
66.7%
|
54.8%
|
15
|
61.9%
|
34.9%
|
16
|
33.3%
|
35.7%
|
17
|
38%
|
29.3%
|
18
|
23.8%
|
40%
|
19
|
33.3%
|
46.5%
|
20
|
14.3%
|
51.2%
|
4.Жоспарланған түзету жұмысы: Оқушылардың оқу үлгеріміндегі әлсіз тұстарын жою және білімдерін толықтыру бойынша қосымша өтілген тақырыптарда кездесетін анықтамалар мен ережелерді жаттату, сабақтарды түрлендіріп өткізу. Формулаларды жаттап, түрлендіруге дағдыландыру. Тақырыптар боынша анықтамалар мен теорияларды қайталап, информатикадан тест сұрақтары мен практикалық жұмыстарды толықтыру.. Тараулар бойынша бағалау қорытындыларына талдауды негізге ала отырып, ҚБ қосымша тапсырмалармен жұмыс жүргізу. тараулары бойынша қосымша тапсармалар дайындап, жұмыс жүргізу.
Педагогтың аты -жөні Хавах Б.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/-satpaev-atindafi-orta-mektep-kmm-9--sinip-oushilarini-informa.html#Оқушылардың_білім_дағдыларын_бақылау_білім_алушылардың_келесі_білім_деңгейін_көрсетті:_Жоғары(В)_:_85_-_100%


title: Саттар ерубаев

text:
1
Sauap.org
САТТАР ЕРУБАЕВ
БАҚЫТ
2
Sauap.org
Мен бақытты кӛрсем деуші едім.
Біздің қақпаның алдындағы үлкен қара жолмен күнде бір қайыршы шал
ӛтетін еді.
Шал ұзын асасын жоғары кӛтеріп алып:
— Е, азаматтар, бақытты болыңдар! — дейтін еді.
Менің бақытты кӛргім келді.
Күн батушы еді, шал қаракӛлеңкеде үйреншікті жолыменен күнде бір
қалыпта кетіп бара жататын еді. Мен біраз қарап тұрар едім де, қараңдап
кетіп бара жатқан сыры белгісіз, жұмбақ қайыршының аузынан шыққан
«бақыт» деген сӛзбен кӛңліме елең салатын қараңғылықта біртүрлі сескенер
едім. Содан соң жылдам басып үйге келетін едім. Есікке жақындағанда
белгісіз шыққан қайыршының қара-күңгірт даусын естіп, үйге жүгіріп кіріп,
ӛзімнен-ӛзім «бақыт» дейтін едім.
Тӛсекке жатқанда ұзын асалы шал кӛз алдымнан кетпей, даусы
құлағымда тұратын еді. Мен жұмбақ «бақытты» кӛрсем дейтін едім.
Біздің үй Түркістан қаласының Оңтүстік жақ шетінде болатын еді.
Бізбен бірге Жақсыбайдың үйі тұратын. Күн еңкейіп қақпаның тасасына
түсуші еді. Қақпа кӛлеңкесі ұзарып, тӛргі бұрыштағы Жақсыбай үйінің
іргесіне дейін барушы еді. Осы уақытқа дейін Жақсыбайдың шешесі
Күнтүлім күншуақта жамау жамап отырушы еді.
Барлыбай, кӛзі қарауытып:
— Апа, қарным ашты ғой,— дейтін еді.
— Е, бақытсыз, бақытың жоқ қой, оны неге маған айтасың,— деуші еді
Күнтүлім.
Осы уақытта түрінген балтыры балшық болып Жақсыбай келуші еді.
Жақсыбай қалада қыш құйып, күнделікті жұмыс істейтін. Жақсыбайдың
қолында шүберекке түйілген бір нәрселер кӛрінсе Күнтүлім Барлыбайына:
— Бақытың бар екен, қарағым,— деп күлімсірейтін еді. Бірақ бұл күлкі
уақытша күлкі болған соң, бар қуаныш бетіне ғана жыйылып, жүрегінде
барлық бақытсыздықтың зілі жатқандай болушы еді. Күнтүлім орнынан
тұрушы еді!
— Шырақ, Жақсыбай келеді, біздің үйге келмейсің бе,— дейтін еді.
Күнтүлімнің бақытты түрде шыққан даусы мені жүгіртіп әкетіп, оның
бақытты бетін кӛргім келетін де тұратын еді. Жақсыбай үйішімен қуанышты
түрде қарсы алатын, менің ойымша бақыт тек Жақсыбайдың үйінде, онда да
ылғи кешке ғана қонақ болып кететін сияқты еді.
Мен бақыт деген нан ба екен деуші едім.
Мен сонан бері талай бақытты адамды кӛрдім. Талай бақытпен бетпе-бет
кездестім, қазір ӛзім бақыттың құшағындамын.
Менкӛруге құмар болған бақыт — қазір мені де, менің жолдастарымды
да кӛтеріп, шаршатпай алға қарай алып бара жатқан сияқты.
Бақыт ӛмірмен қатар келмейді екен, ӛмірмен араласып, ӛмір болып
келеді екен. Бақыт қолыңды алмайды екен, жүрегіңді алады екен. Жүрегің
3
Sauap.org
бақытқа шомылып, сен ӛмірге ӛзімсініп кіріседі екенсің. Мен бақытты
кӛрдім.
Бірақ Күнтүлімнің бақыты маған біртүрлі «ӛзгеше бақыт» болып,
жататын тӛсегің, жүретін жерің, істейтін жұмысың, құшақтайтын жарың,
ӛмір сүрген дәуірің болған бақыт емес, күн батарда Жақсыбайдың нанымен
бірге, қонақ боп кетуге келген бақыт болды.
Менің Күнтүлімнің бұрынғы, соңғы бақытын қолыма ұстап, салмақтап
кӛргім келді.
Былтыр оқудан қайтып, Күнтүлімнің күлімсіремей, қуанбай жүрген бір
минутын кӛргенім жоқ. Бұрын Жақсыбай нан әкелгенде күлімсірейтін
болғандықтан ба, Күнтүлім бақытының белгісі күлімсіреу, қуаныш
болатындай болып кӛрінді. Бірақ Күнтүлім ӛзінің ең бір бақыттылығын
күлмей, маңызды түрде отырып айтты. Біз де шын кӛңілімізбен Күнтүлім
бақытты екен дестік.
Бір күні кешке жұмысынан қайтып, үйішінің бәрі түгел отырғанда:
— Жеңеше, бақытыңды, қуанышыңды айтып берші,— дедім.
Басқан қадамының барлығы бақыт болған соң, менің сұрауым
ӛрескелдеу болды ма?
— Ӛміріңді айт дейсің бе? — деді Күнтүлім, сонан соң біраз отырып:
— Оны айтармыз, менің бір түсім бар еді. Әлде сен оқып ержеткен соң
менің «ертегімді» бұрынғыдай тыңдамайсың ба?
Біз қолқалап отырып айтқыздық. Күнтүлім, бірден бір сирек кездесетін
бақытын басқаға қыйғысы келмегендей отырғандарға біраз қарады да, маған
түсін айта бастады.
— Мен комбайнда істеймін ғой. Анау күні жұмыстан қайтып келіп,
ұйықтап едім, түс кӛрдім.
Түсімде, сәскетүс екен-ау деймін. Мен комбайнда барабанщик болып
қырман басып жатырмын, бидайдың бауларын барабанға тастап жатып,
қалың ойға кетсем керек, біреу:
— Қане, салыңыз, тоқтап қалдыңыз ғой дегені. Жалт қарасам, кәдімгі
ӛзіміздің Ильич Ленин. Күлімсіреп амандасты да:
— Қырмандарың кӛбейсін, бауды бір қалыпты салыңыз, машинаңыз
бұзылып қалар,— деді, мен таңғалып тұрғанда комбайн тоқтап қалды.
Ленин дереу жеңін сыбанып алып, машинаны жүргізіп жіберді.
— Машинаны таза сақтаңдар, моторын сүртіп, құрғатпай май құйып
тұрыңдар, шырағым, мына машинаның қиын тетіктерін үйрен, әйел деген
колхозда үлкен күш деп Сталиннің айтқаны есіңде бар ма, оқып комбайншы
бол! — деді.
Содан соң қызыл тақта жерде жатыр еді, оны кӛтеріп жоғары іліп қойды.
— Күнтүлім, бақытты екеніңді білесің бе? — деді Ленин.
— Білем,— дедім.
4
Sauap.org
— Білсең адал еңбек сіңір, партияның жол басшылығымен колхозды
нығайт, жаңа ӛмір құруда белсене істе, басқаларды ұйымдастыр,— деді
Ленин.
Жолдасымныңжердешашылыпжатқан бидай дәндерін кӛріп:
— Бір түйір дән жердеқалмасын, ауқатты боламын десеңдер —бір дәнді
шашпай, ұрлатпай, алдымен астықты үкіметке тапсырыңдар,— деді. Мен бір
уақытта:
— Кӛсем, сенімен сӛйлесетін кӛп сӛзім бар еді,— дедім.
— Онда менің партияммен, Сталиніміменсӛйлес, онымен сӛйлескенің
менімен сӛйлескенің—деді.
— Сталинмен қалай сӛйлесем? — дедім.
— Астық жоспарларыңдыорындаңдар. Сталиннің айтқанын бұлжытпай
жүзеге асырыңдар. Міне, Сталинмен сӛйлескенің, партиямен сӛйлескенің,
сӛйлесе білгенің осы,— деді.
Кетейін деп жатқанда:
— Жаңалық қой, кӛсем біздің де бидайымызды жеп кӛрсін, біраз бидай
берсем қайтеді,— деп ойланып едім, онысезіп қойып:
— Еңбегін сіңірмесе, ешкімге бидай бермеңдер, бидай еңбеккүнге, адал
еңбекке беріледі, сонсын ауқатты боласыңдар,— деді. Сонан соң
политотделге қарай кетті.
Күнтүлім сӛзін бітірді. Мүмкін Лениннің тағы да айтқандары бар шығар,
мүмкін ол, сӛздерін тұп-тура ӛз күйінде айтып бере де алмаған шығар.
Бәрібір ӛзіне мәлім, қайта ерекше бақыттың кейбір меруеттері тек ӛзіне-ақ
белгілі болып қалсын, деді де: — Осындай түс кӛрдім,— деп тұжыра салды.
— Шын бақытты екенсің!—деді бір шал.
— Мұндай бақытты ӛзіміз кӛрмей бара жатырмыз, сенің арманың жоқ
екен,— деді жаңағы шал.
— Шырақ, не дейсің?—деді Күнтүлім масаттанып.
— Сені, сенсияқты жалшы күндерді есінен шығармай кӛп ойланған,
онан соң сенің түсіңе кіргенде, ӛзіміздің де түсімізге кіре ме деген таудай
талабымыз бар,— дедібір әйел.
— Ол не дегеніңіз, Күнтүлімге Ленин айтпақшы, бәріміз соның ӛсиетін
орындап, күнде араласып жүрміз.
Мен партияның мүшесімін. Партия — Лениннің партиясы,— деді
Жақсыбай.
— Шырақ,— деді Күнтүлім,— мен партиямен, Сталинмен астық
жоспарын орындаумен сӛйлесем, сен немен сӛйлесесің? — деді.
— Мен ерлерді кӛрсетумен, кӛркем шығармаммен сӛйлесемін,— дедім.
Осыдан соң Күнтүлімнің бақытына шын түсіндім.
— Бақыт ӛмірмен қатар келмейді екен, бақыт дегенімнің ӛзі біздің ӛмір
екен! —деді.
1934
5
Sauap.org
Кітаппен танысқаннан кейін, оның қағаз нұсқасын сатып алуды
ұмытпаңыз!
Сайттағы барлық кітаптар тек танысу мақсатында ұсынылған.
Кітапті жүктеп, мазмұнымен танысқан соң, Сіз оны қалдырмай,
жоюға тиіссіз.
Кітаптың мәтінін көшіре және сақтай отырып, Сіз авторлық және
аралас құқықтар туралы заңға сәйкес, барлық жауапкершілікті өз
мойныңызға аласыз.
Сайт әкімшілігі пайдаланушыларды кітаптарға заңды жолмен қол
жеткізуге шақырады.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sattar-erubaev.html#Кітапті_жүктеп,_мазмұнымен_танысқан_соң,_Сіз_оны_қалдырмай,__жоюға_тиіссіз.__Кітаптың_мәтінін_көшіре_және_сақтай_отырып,_Сіз_авторлық_және

title: Саттар ерубаев


title: Саттар е р у б а е в құйрықты ж ұ лды з секілді, Туды да, көп тұрмады. Көрген-білген өкінді, Мін тағар жан болмады

text:
САТТАР Е Р У Б А Е В
Құйрықты ж ұ лды з секілді,
Туды да, көп тұрмады.
Көрген-білген өкінді,
Мін тағар жан болмады.
Өлеңдері әрбір қараған сайын жаңа көрінетін, бұрын
оқылмаған нәрседей тың ойлар тудыратын, қанша біле-
137
міз десек те толық сусындай алмай келе жатқан (Абай
туралы қаншама жазылды, қанша айтылды! Соның өзін-
де...) ардақты қартымыз Абайдың осы жолдарын оқы-
ғанда менің есіме үш адамның есімі түседі. «Құйрықты
жұлдыз секілді туып, бірақ көп тұрмаған, көрген-біл-
генді өкіндірген», халық үшін есімдері аса қымбат, ірі
талант иелері еді олар. Оның бірі — халқының қараңғы
кезінде шолпан боп туып, таң атуын күте алмай, сол
қапас түнекте ағып түскен Шоқан Шыңғысұлы Уәлиха-
нов болса, екіншісі Қасым марқұмның тапқыр тілімен
айтқанда «екі өмір арасында бір түн қатып» өтіп, ескі-
лікпен жұлқысып келіп, атар таң жаңа сәуле шаша бас-
таған кезде «ішіндегісін айта алмай» арманда кеткен
ардагер Сұлтанмахмұт Әубәкірұлы Торайғыров еді, ал,
үшіншісі жаңа заманда туып, оның тәрбиесінде өсіп,
өмірге шексіз құштар, «өмір деген өксігін баса алмай»,
«мәңгілік өмірді жыр етіп» өткен, бірақ мейрімсіз ажал
арамыздан қыршындай күнінде алып кеткен Саттар
Ерубаев болатын. Шоқан 30 жасында, Сұлтанмахмұт
27 жасында қайтыс болды. Олардың бізге қалдырып
кеткен тамаша мұралары — соған дейін-ақ жазып үл-
гергендері. Одан көбірек жасаса, не істер еді деп ойлай-
сың олар туралы бүгін. Ал, Саттар марқұм қыршын еді
ғой, 23 жасында, қазіргі жастың жоғарғы оқу орнын
жаңа бітірер шағында дүниеден қайтты. Алайда ол оқу-
ын бітіріп қана қойған жоқ, сол аз өмірінің ішінде өмір-
ге белсенді араласып үлгерді, оны шексіз сүйді, өзінің
бақыттылығын айтып, бар дауысымен жар салды, «мәңгі
өлмеудің жолын» тауып кетті.
Саттар Ерубаев 1914 жылы қазіргі Шымкент облы-
сының Түркстан ауданында туған. Жасында аздап ауыл
молдасынан оқыған, бірақ молданың таяғынан қашып,
бармай қойған. 1923 жылы ол Түркстан қаласындағы
жеті жылдық мектепке түседі. Осында жүріп комсомол
қатарына енеді. Мектеп бітіргеннен кейін Саттар Түрк-
стан аудандық комсомол комитетінде біраз қызмет іс-
тейді. Белсенді комсомол мүшесі болған соң, оның үс-
тіне зейінді, алғыр, талаптылығын ескеріп, комсомол
комитеті оны Алматыдағы жоғарғы оқу орындарына
студенттер даярлайтын курсқа жібереді. 1930 жылы
курсты бітірген Саттар Қазақстан Оқу Комиссариаты-
ның жолдамасымен Ленинградтың тарих-философия-
лингвистика институтына (кейін Ленинград университе-
тіне қосылып кеткен) түседі. Мұны Саттар 1933 жылы
бітірді. Оқудан қайтқаннан кейін Саттар «Ленинская
138
смена», «Лениншіл жас» газеттерінің редакцияларында
әдебиет белімдерін басқарады, біраз уақыт Алматыдағы
жоғарғы ауылшаруашылық меқтебінде философиядан
сабақ береді. 1934 жылы БКП(б) Қазақ өлкелік коми-
теті оны «Қарағанды пролетариаты» газетіне қызметке
жібереді. Онда Саттар бір жылдай редактордың орын-
басары болып істейді.
1935 жылдың қүзінде Саттар Ленинград университе-
тінің аспирантурасына түседі. Бірақ денсаулығының на-
шарлауы себепті онда бір-ақ жыл оқып, 1936 жылы
күзден бастап Абай атындағы қазақ педагогика инсти-
тутының әдебиет кафедрасына қызметке орналасады.
Осында жүріп өкпе ауруы асқынған ол қайтыс болады.
Саттар жас кезінен әдебиетпен айналысып, талантын
ерте дамытқан қаламгер. Ол алғашқыда ақын есебінде
көрінді. Оның баспа бетін көрген тұңғыш өлеңі «Трак-
торшы комсомол жыры» деп аталады. 1932 жылы жа-
зылған бұл өлең жас ақынның сол дәуірде әдебиеттің
басты тақырыбы болып енген социалистік еңбекті және
еңбек адамын жырлауға жасалған алғашқы талаптары-
ның бірі. Мұнда және сонымен қатар жазған «Комбайн
туралы жыр» атты өлеңінде Саттар техниканы игеруге
жеткен жас адамның жаңаша сана, мінездерін көрсетуге
ұмтылған.
Жаңа өмірдің жаршысы болу, оның елеулі құбылыс-
тарына ізін суытпай үн қосу, совет адамдарының бақыт-
ты жаңа тұрмысын жырлау талабы — Саттардың ақын-
дық программасы еді. Бұл идеяны ол «Ақын жыры»
(1933) атты өлеңінде ашық айтады. Өлеңнің лирикалық
геройы — ақын алыс қаладан оқудан туған ауылға қа-
наттанып қайтады. Ол шығыстан соққан желмен сырла-
сып, өз өлкесінде толып жатқан жаңалықтар жайлы ес-
тиді де, сол жаңалықтарды жырлауға тілек білдіреді.
Әрбір дәнге, мақтаға
Өлеңімді арнаймын.
Өлкемнің барлык жеріне
Сәлемімді жолдаймын.
Барлық жаққа жол тартар,
Барлық шөпті байқатар
Желден де мен қалмайын.
Еш уақытта талмайын,
Өлке түскен жолынан
Жалықпайын, талмайын.
Поэзия — зор қару,
Зор қаруды қолға алып,
Астығымды қорғайын.
139
«Колхоз базарында» дейтін бір өлеңінде ақын:
Мен тек қана өмірдің
Жүрегінен ұстаймын,—
дейді.
Саттар қазақ поэзиясында бұрын болмаған жаңа
жырларды (балладалар мен эпиграммалар, пародия-
лар) туғызуға көп күш жұмсады. Қызықты новеллалар-
мен прозаны байытты. Ақын балладалары дүние жүзін-
де тұңғыш рет социалистік мемлекет орнатқан елдің
азаматының қуанышын жырлауға, өмірдің көркемдігі,
адамдардың бақыты туралы айтуға құрылады. «Өмір
туралы рапорт», «Үш шахтер туралы баллада», «Меру-
ерт алқа», тағы баска балладаларында ол адам бақы-
тын еңбекпен байланыстырады. Оның геройлары — жан
рақатын, өмірге деген қанағат сезімін еңбектен тапқан
адамдар. Сондықтан — олар өз өмірінің көркемдігіне
риза, Отанын шексіз сүйген патриот адамдар.
Біздің өмір көркемнен де, сұлудан да сұлу ғой.
Біздін, өмір қуанышты тастай қалап құру ғой.
Көрсең бүгін бір жаңа гүл есің кетер егерде
Мынау тіпті Отанымның өміріндей екен ғой.
Бір алма ағаш бүгін-ертең еккің келсе егерде,
Отанымның өміріндей жемісі мол етем де.
Біз істейміз осы өмірдің өте қызық ісін де.
Біз жүреміз қуаныштың құшақ ашып ішінде
Күн батқанша дем аламыз, тынығамыз, күлеміз.
Қуанышпен қолтықтасып үй ішінде жүреміз.
(«Өмір туралы рапорт»)
«Мәңгілік өмір туралы жыр» атты балладада Саттар
өмір және оның сыры туралы ойланады. Онда «өмір де-
ген тұңғиықтың түбінде, өлім деген суық сөздің тілінде»
жүрген адам тарихының ұзақ суреті бар. Сол ортада
өмір сүрген адамның арманы — елмеуі, мәңгі жасай
идеясы ақынды қызықтырады.
Содан бері көп іздедім өлмеушілік жасауды,
Мәңгіліктің етегінен мәңгі түрде ұстауды,—
дейді оған мола ішінен үн қатқан қарт.
Өлмеушіліктің сырын ақын жаңа дүние тіршілігінен
табады. Ол — мәңгі жасаушы Маркс-Ленин идеясы.
Олардың кітаптарын ауылға әкеле жатып, тап жауының
қолынан қаза тапқан жас жігіт образы арқылы Саттар
Отанына адал қызмет етіп, халқына мәңгі өлмейтін
идеяны жеткізіп берген адамнын өлмейтінін көрсетеді.
140
Ауылыма өлмеушілік мен әкеле жатыр ем,
Анау, әне жәшіктегі кітаптарды оқып па ең?
Ол кітаптар — Маркс пенен Лениннің еңбегі.
Ол еңбектер — мәңгі жасау, өлмеушілік өрнегі.
Сол еңбекті өлмейтұғын, өшпейтұғын, ағатай,
Мен ауылға алып келе жатыр едім шаршамай.
Жеткізбестен тап дұшпаны жол үстінде сұлатты,
Бірақ жауға мен бермедім өлмейтұғын кітапты.
Соны мықтап ұстап жатыр менің қолым кесілген,
Өлсем-дағы өлмеушілік шығар емес есімнен.
Мен өлермін алтын күннің шығуына қарамай,
Ауылыма кітаптарды жеткізіп бер, ағатай!
Кесілген қолымен өлмейтін кітапты — жаңа өмірді
ұстап жатқан ер жүрек жас соңғы сөзінде:
Менің қаным миллионның тамырында ағады,
Бір жүрегім миллионның жүрегі боп соғады.
Ендеше мен мәңгі жасап, өшпеймін де өлмеймін,
Еш уақытта жоғалмаймын, тозбаймын да сөнбеймін,—
деген сенім білдіреді. Ақын ер есімін өлтірмейтін — хал-
қына істеген адал қызметі деген қорытынды жасайды.
Саттар балладаларының жолдары 15—16 буын бо-
лып келеді. Кейде өлең жолын сөйлеу ырғағына бағын-
дырады да. Ақын 13—14 буындық жолдарды да аралас
пайдаланады.
Саттардың аз өмірі мен шағын творчестволық қыз-
меті отызыншы жылдардың орта тұсында өтті. Бұл дә-
уірдің өзіндік ерекшеліктері мол еді. Жиырмасыншы
жылдар біздің елімізде үлкен идеологиялық күрестің
ғана емес, экономика жағынан да социалистік құрылыс-
тың жеңісі жолындағы тартыстың күшті жүрген дәуірі
болды. Капиталистік дүниенің «совет өкіметі ұзақ жасай
алмайды» деген сәуегейлігіне қоса, совет елін экономи-
калық дамуы жағынан бөлектеуі нәтижесінде біздің ел
бірқатар қиындықтарды бастан кешірді. Соған қарамас-
тан Совет өкіметі сыртқы елдердің көмегіне емес, ішкі
мүмкіндіктеріне сүйене отырып, социализм үшін күресті
өрістетті. 20-жылдар ішінде жүргізілген елді коллектив-
тендіру, индустрияландыру шаралары, ірі байларды кон-
фискелеу совет елінің таптық құрамын бірсыпыра жақ-
сартты. Жаңа қоғамдық құрылыстың жаулары әшкере-
леніп аласталды да, жұмысшылар мен шаруалардың,
интеллигенцияның біртұтас одағы құрылды. Ендігі
жерде совет елін өркендетудің алғашқы бесжылдық
жоспарын қабылдау мүмкіндігі туды. Бірінші бесжыл-
дық (1929—1933) жоспарының орындалуына да шет
елдердің күдігі күшті болды. Соған қарамастан Совет
141
өкіметі бірінші бесжылдықтың аяғында құлдықтан бо-
саған халық энтузиазмының арқасында жоспардың асы-
ра орындалып, біздің еліміз социализмнің ірге тасын
қалағанын жариялады. Ал, отызыншы жылдардың орта
тұсында социализм тұтастай орнады. Сөйтіп «кімді-кім
жеңеді?» деп аңдысқан капиталистік және социалистік
дүниенің таласында біз жеңіп шықтық. Социализмнің
қоғамдық формация есебінде орнауы біздің халқымыз-
дың арманы мен қиялын іске асырды. Жеңген социализм
елінің жаңа конституциясы қабылданды. Осындай ұлы
жеңіс осы бір дәуірде әркімді-ақ шаттыққа, қуанышқа
бөледі, ақын-жазушылары творчествосында ерекше ша-
быт романтикалық күшті серпін тудырды. Олар жаңаға
деген мол махаббатын өмірге шексіз құштарлықты бей-
нелеу арқылы көрсетті. Жаңа дүние жасаған адамның
өлмейтін ұлы қызметін және оның құдіреттілігін бар
даусымен жырлады. Отан туралы, партия туралы тебі-
рене жазды, жаңа дәуірдің рухын, салтын мадақтады.
Саттар осы бір дәуірде әдебиетке келді де, сол дәуір
рухын түгелдей бойына сіңірді. Оның шығармаларының
тақырыбын да дәуірдің осы ерекшеліктері белгіледі.
Ақын балладаларындағы өмірдің көркемдігі мен ондағы
өлмеушілік идеясы осылай туған еді. Бұл оның новелла-
ларында онан әрі дамытылды.
Публицистикалық күшті шабытқа құрылған, өмір
туралы философиялық пайымдауларға толы новелла-
лардың жаңа үлгісін жасауда Саттар қазақ әдебиетін-
де тың жол бастады. Шағын новеллалардың өзінде ол
үлкен өмір туралы көп нәрсе аңғарта алды, оқушысы-
мен де, құбылысты суреттеу ерекшеліктерімен де, адам
кейіптерін ашу әдісімен де тартымды келеді. «Мен Ба-
қытты көрсем деуші едім. Біздің қақпаның алдындағы
қара жолмен күнде бір қайыршы шал өтетін еді. Шал
ұзын асасын жоғары көтеріп алып:
— Е, азаматтар, бақытты болыңдар!—дейтін еді.
Менің Бақытты көргім келді.»
Осылай ойнақы басталып, оқушысын бірден баурап
әкететін қызғылықты новелла «Бақыт»— өмірдің ба-
қыттылығы, адам бақыты туралы тебірене толғанысқа
толы, әрі сезімтал, әрі образға бай шығарма. Жақсыбай
бір үзім нан тауып қайтқанда әйелі Күнтүлімнің баласы
Бақтыбайға қарап: «бақытың ба екен, қарағым» деге-
нін естіген новелланың лирикалық кейіпкеріне әуелде
бақыт деген нан болып елестейді екен. Ал жаңа өмір
ол ұғымды түгелдей өзгерткен. Оны да автор қаһарман-
142
дарының бүгінгі өміріне, тапқан жаңа бақытына қарай
түйіндейді. Ескі өмірде бақыттың не екенін түсінбеген
Күнтүлім өзінің шын бақытын социализм елінен табады.
«Бақыт өмірмен қатар келмейді екен, бақыт дегенімнің
өзі біздің өмір екен»,— дейді ол.
Новелланың лирикалық геройы да ойын: «Мен сонан
бері талай бақытты адамды кердім. Талай бақытпен
бетпе-бет кездестім, қазір өзім бақыттың құшағын-
дамын.
Мен көруге құмар болған Бақыт қазір мені де, менің
жолдастарымды да көтеріп, шаршатпай алға қарай
алып бара жатқан сияқты.
Бақыт өмірмен қатар келмейді екен, өмірмен ара-
ласып, өмір болып келеді екен. Бақыт қолыңды алмаййй
ды екен, жүрегіңді алады екен. Жүрегің бақытқа
шомылып, сен өмірге өзімсініп кіреді екенсің. Мен Ба-
қытты көрдім»,— деп түйіндейді. Мұның өзі — жала ң
ұран емес, ж а ң а өмірдің терең түсінген, өзін шын бақыт-
ты сезінген жазушының философиялық ой түйіні. Жазу-
шы бақытты жанды бейнеге, романтикалық образға ай-
налдырады.
«Мәңгілік өмір» атты новеллада Саттар жаңа өмір
үшін күресте, халық ісі жолында қазаға ұшыраған
адамның өмірінің сырын, оның өлімінде де өлмеушілік
бар екенін суреттейді. Бұл жағынан ол «Мәңгілік өмір
туралы жыр» балладасымен үндеседі. Новелланың
кейіпкері халыққа арналған азық-түлікті қорғап тұрып,
басмашылардың қолынан қаза табады. Өлер алдында
ол: «Мен бақыттымын. Ризамын өмірге»,— дейді. Өмі-
рінде езу тартып күлмеген, жылы сөз естіп көрмеген
сұсты, қатыгез адамның жүзінде шаттық күлкі ойнай-
ды. Оның сөзін бүкіл қыстақ естиді. Бірақ ешкім де
оның бақыттылығының себебін түсіне алмайды. Өлім,
жұрт ұғымында, үлкен бақытсыздық.
Жазушы новеллада қаһарманның осы сөзінің сырын,
бақыттылығының себебін Мирон Андреевичтің өлімі
арқылы түсіндіреді. Дүниенің төрт бұрышын түгел кезіп,
бақыт таба алмаған Мирон Андреевич жетпістен асқан
шағында адам мен оның еңбегін бағалай білетін жаңа
заманды кездестіреді, бақытқа бөленеді. Өлім аузында
жатып, ол еңбек адамын еркелеткен партияның сөзін
тыңдайды, еңбек ерлерінің лебізін естиді. Өмірге құш-
тар шал сөзбен айтып жеткізе алмайтын шат сезім үс-
тінде, өңінде күлкі ойнап жатып дүние салады.
«Айтыңдаршы, ол елді деуге сия ма? Жоқ, ол
143
миллиондаған халықтың жадында сақталады. Оның қа-
ны өлмейтін халықтың тамырында ағады, оның шаттығы
мен бақыты бүтін бір елдің шаттығы мен бақыты болып
табылады. Ол үшін қымбаттыдан да қымбатты болған
компартияға деген сүйіспеншілік пен берілгендік мил-
лиондардың жүрегінде мәңгі жасайды.
Міне, бұл — мәңгілік өмір, жолдастар!»
Новелланың идеялық түйіні осы үзіндіде айтылған.
Автор оны өмір шындығының нақты көрінісі арқылы
ашады. Біздің бақытты заманымызда адам өлімінің
өзінде өлместік бары, оның жүрегі тірі миллиондардың
жүрегімен жалғасып жататындығы шебер суреттеледі.
Саттар новеллалары тақырыптық жағынан ұқсас
келеді. Оның бәрі бақытты өмір сырын ашуға арналады.
Автор публицистикаға көбірек ойысады, оқушысымен
сырласу әдісін көбірек қолданады. Оның жазу стилінде
жиі кездесетін қайталау ойды нақтылау, идеяны ұштай
түсу мақсатымен ұласып жатады.
«Өмір көркемдігі» деген новелланы Саттар былай
бастайды.
«Біз бақытты едік.
Өмірде жоқшылық, торығушылық бар дейтін, бірақ
біз оны көрмеген едік.
Өмірде еріксіздік, езушілік бар дейтін, бірақ оны да
көрмеп едік.
Біздің өмір.— бақытты өмір еді. Біз тек бақытты,
қуанышты өмірдің аясында өскен едік. Сондықтан да.
біз өміріміздің бұл қасиеттерін жақсы білетін едік. Бі-
рақ өмірдің сұлу, көркем екенін білмейтін едік.»
Новелла осы соңғы шындықты ашуға, өмірдің көр-
кемдігін көрсетуге арналады. Адам бойындағы сұлулық-
ты өмір береді ,ендеше адам (нақты қаһарман — Дәме-
лі) ғана сұлу, көркем емес, өмірдің өзі көркем, сұлу де-
ген қорытынды жасайды автор.
Саттар новеллалары өмірге құштар жазушының өмір
туралы ұғымын, идеалын кең бейнелейді.
Саттардан қалған әдеби мұраның ең көлемдісі —
«Менің құрдастарым» атты романы. Автор бұл шығар-
масының ұзын-ырғасын аяқтағанмен, қайта қараудан,
жөндеуден өткізе алмады, оның соңғы нүктесін қойып
үлгермеді. 1934—1937 жылдар арасында жазылып, қол-
жазба күйінде қалған роман тек бірінші рет 1939 жылы
жарық көрді.
«Менің құрдастарым»— қазақ совет әдебиетінің та-
рихында өзіндік орны бар елеулі туынды. Бұл романы
144
арқылы Саттар үлкен прозада өндіріс тақырыбын ал-
ғаш көтерушілердің бірі болып, қазақ жерінде жұмыс-
шы табының туып, қалыптасу процесін көркем суреттей-
ді. Бұған дейін өлең поэмалар мен әңгіме новеллалар-
да, бірен-саран повестерде ғана болмаса, Қазақстанда
өндірістің дамып, жұмысшы адамның тууы үлкен про-
заның негізгі тақырыбына айнала қойған жоқ-ты. Сат-
тар Қарағанды жұмысшыларының жаңа өмірін, еңбегін
бейнелеуге алғашқы қадам жасады. Ол роман геройла-
ры етіп жастарды — өзінің құрдастарын таңдады. Сөй-
тіп жаңа социалистік қоғам орнату ісіне маман жұмыс-
шы жастардың қосып жатқан ұлы еңбегін жырлаушы
болды.
«Менің құрдастарым» композициялық жағынан да
қ аза қ әдебиетіндегі басқа ешбір шығармаға ұқсамайды.
«Роман туралы әңгіме», «романға баратын жол І", «ро-
манға баратын жол II», «роман былай басталады I»,
«роман былай басталады II» сияқты болып келетін
роман тарауларыныц әрқайсысы өзіндік идеялық-көр-
кемдік мақсатқа бағындырылады. Осы тарауларда,
олардың құрылысы мен мазмұңын екшей, қадағалай қа-
расақ, шығарманың тақырыбы мен негізгі кейіпкерле-
рін, олардың еңбегі мен өсу жолдарын көруге болады.
«Роман туралы әңгімеде» (мұны Саттар «романның
увертюрасы» деп те атаған) автор роман тақырыбы
туралы әңгімелейді. Публицистикалық пафоспен жазыл-
ған бұл тарау Саттар новеллаларымен үндесіп жатады.
Оның геройы бақытпен кездесуін аса бір бай сезімтал-
дықпен айта отырып, өмірге ғашықтығын бейнелеп, оның
қызығы мен әсемдігін суреттер жазушы болуды арман-
дайды. М. Горькийге еліктеп «Сұңқар жыры» сияқты
тамаша әңгіме айтар адам іздейді. Бірақ ол іздеп тап-
қан қойшы «Макар Чудраны» да, «Сұңқар жырын» да
айтпайды, «Терек пен қызыл гүл» атты жаңа ертегі ай-
тады. «Гүл бағындай отанымызда» ерекше жайнап, кө-
семнің кеудесіне тағылған, қуанышты гүл туралы әңгі-
мені тыңдап, жазушы: «Бір-ақ рет ұлы көсем кеудесіне
тағылған гүл осыншама қуанды. Ал көсемнің кеудесінен
шықпайтұғын еш уақытта құшағынан, жүрегінен кет-
пейтұғын жастардың да бір арманы бар ма екен!»—
деген қорытынды жасайды. Бақытты замандағы жаңа
өмір сыпатын мәңгі өлмеушілік идеясымен байланысты-
рып автор «роман туралы әңгіменің» екінші бөлімі етіп
жоғарыда сөз болған «Мәңгілік өмір туралы жырын»
кіргізген.
145
«Романға баратын жол-І» («Менің құрдастарым»)
атты тарауда біз шығарманың басты геройы Рахмет жә-
не оның достарымен танысамыз. Еш уақытта Бетховен-
нің атын, Рембрандтың атағын есітпеген, скрипка даусы
шықпаған, Гомер аты аталмаған, үстінен Беранже өле-
ңін білетін адам жүрмеген жапан далада туып, айрық-
ша бақытқа ие болған, білгір жастың бойына осы қа-
сиетті жаңа дәуір дарытқан еді. Ауылдан, Долбының
таяғынан қашып, жаңа өмірге ұмтылған Рахмет Дәуір-
дің ұлы болады. Оған жен сілтеген Тұрар жау оғынан
өліп бара жатып, орамалына «Д» деген әріпті қанымен
жазып қалдырады. «Сенің әкең Төлеп емес, Дәуір. Біз-
дің дәуір»,—дейді ол Рахметке. Дәуірдің кім екенін
әуелде түсінбесе де, Рахмет оның тәрбиесін кереді. Ата-
дан балаға мұра болып келе жатқан бай үйінде жалшы-
лық ету салты бұзылады.
Д а л а д а қойды бағып көп жүремін.
Бай малының қамдарын жеп жүремін.
«Малдық қамын қойшы жер, қойшы қамын
Жейтін адам бар ма екен?» деп жүремін,—
деген атасы, әкесі айтатын елең Рахмет аузына түспей
кетеді. Қалада Рахмет мектепке барады, комсомол қа-
тарына кіреді. Кейін Ленинград тау-кен институтын бі-
тіріп, Қарағандыға инженер болып оралады. Сөйтіп, ол
жаңа дәуірдің тәрбиесінен өтіп, дәуір түлегіне айна-
лады.
Рахмет қана емес, оның құрдастары Сейтен де, Са-
ғадат та жаңа дәуірдің тәрбиесін алып, музыкант болып
шығады. Жазушы осы кейіпкерлерінің бәрін Қараған-
дыда түйістіреді. Онда, өндірісте олардың жаңа өмірі,
қоғамдық қызметі басталады.
«Романға баратын жол ІІ" атты тарау «Менің аға-
ларым» деп аталады. Атынан көрініп тұрғандай, Сат-
тар мұнда ағалары—Қарағандының қарт азаматтары
туралы әңгімелейді. Жұмысшы табы өкілдерінің рево-
люциядан бұрынғы ағылшын капиталистерінің қарауын-
дағы ауыр өмірі, жүдеу тұрмыс күйі тарауда нақты
суреттермен беріледі. Шахта иесі Хокинс, оның баласы
Джим әрекеттері, олардың жұмысшыларды аяусыз қа-
нап, езу фактілері көркем бейнеленеді.
Роман кейіпкерлері — орыс-қазақ жұмысшыларының
егде тобы осындай қиыншылықтар үстінде достасады,
өмірдің ауыртпалығын бірге көтереді.
146
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sattar-e-r-u-b-a-e-v-jriti-j--ldi-z-sekildi-tudi-da-kop-trmadi.html#Әрбір_дәнге,_мақтаға__Өлеңімді_арнаймын.__Өлкемнің_барлык_жеріне__Сәлемімді_жолдаймын.__Барлық_жаққа_жол_тартар


url: http://emirsaba.org/sattar-e-r-u-b-a-e-v-jriti-j--ldi-z-sekildi-tudi-da-kop-trmadi.html#Барлық_шөпті_байқатар__Желден_де_мен_қалмайын.__Еш_уақытта_талмайын,__Өлке_түскен_жолынан__Жалықпайын,_талмайын.


url: http://emirsaba.org/sattar-e-r-u-b-a-e-v-jriti-j--ldi-z-sekildi-tudi-da-kop-trmadi.html#Біздің_өмір_көркемнен_де,_сұлудан_да_сұлу_ғой.__Біздін,_өмір_қуанышты_тастай_қалап_құру_ғой.__Көрсең_бүгін_бір_жаңа_гүл_есің_кетер_егерде


url: http://emirsaba.org/sattar-e-r-u-b-a-e-v-jriti-j--ldi-z-sekildi-tudi-da-kop-trmadi.html#Біз_істейміз_осы_өмірдің_өте_қызық_ісін_де.__Біз_жүреміз_қуаныштың_құшақ_ашып_ішінде__Күн_батқанша_дем_аламыз,_тынығамыз,_күлеміз.


url: http://emirsaba.org/sattar-e-r-u-b-a-e-v-jriti-j--ldi-z-sekildi-tudi-da-kop-trmadi.html#Д_а_л_а_д_а_қойды_бағып_көп_жүремін.__Бай_малының_қамдарын_жеп_жүремін.__«Малдық_қамын_қойшы_жер,_қойшы_қамын


url: http://emirsaba.org/sattar-e-r-u-b-a-e-v-jriti-j--ldi-z-sekildi-tudi-da-kop-trmadi.html#Мен_ауылға_алып_келе_жатыр_едім_шаршамай.__Жеткізбестен_тап_дұшпаны_жол_үстінде_сұлатты,__Бірақ_жауға_мен_бермедім_өлмейтұғын_кітапты.


url: http://emirsaba.org/sattar-e-r-u-b-a-e-v-jriti-j--ldi-z-sekildi-tudi-da-kop-trmadi.html#Мынау_тіпті_Отанымның_өміріндей_екен_ғой.__Бір_алма_ағаш_бүгін-ертең_еккің_келсе_егерде,__Отанымның_өміріндей_жемісі_мол_етем_де.


url: http://emirsaba.org/sattar-e-r-u-b-a-e-v-jriti-j--ldi-z-sekildi-tudi-da-kop-trmadi.html#Содан_бері_көп_іздедім_өлмеушілік_жасауды,__Мәңгіліктің_етегінен_мәңгі_түрде_ұстауды


url: http://emirsaba.org/sattar-e-r-u-b-a-e-v-jriti-j--ldi-z-sekildi-tudi-da-kop-trmadi.html#Соны_мықтап_ұстап_жатыр_менің_қолым_кесілген,__Өлсем-дағы_өлмеушілік_шығар_емес_есімнен.__Мен_өлермін_алтын_күннің_шығуына_қарамай


title: Сатубалдинова Ирина Айдосовна сынып: Қатысқандар: 10 Қатыспағандар: Осы сабақ

text:
САБАҚ: 5.1.1.13
|
Мектеп: Қайырбек Оразов атындағы Аралағаш орта мектебі
|
Күні:
|
Мұғалімнің аты-жөні: Сатубалдинова Ирина Айдосовна
|
СЫНЫП: 5
|
Қатысқандар: 10
|
Қатыспағандар: 0
|
Осы сабақ арқылы жүзеге асатын оқу мақсаттары:
|
Ондық бөлшектерді оқу және жазу
|
Ойлау дaғдыларының деңгейі
|
Блум: білу, түсіну, бағалау
|
Сілтеме
|
Блум, СТО, АКТ, 5-сынып оқулығы
|
Сабақтың типі
|
Жаңа білімді меңгерту сабағы
|
Сабақ мақсаттары
|
Ондық бөлшектерді оқиды және жазады
|
Бағалау критерийі
|
Ондық бөлшек ұғымын түсінеді
Ондық бөлшектерді ажыратады
Ондық бөлшектерді оқиды
Ондық бөлшектерді жазады
Жай бөлшектерді ондық бөлшекпен жазуды меңгереді
|
Колданылатын әдіс-тәсілідер
|
СТО, АКТ, жас ерекшелігіне сай оқыту, топтық, жұптық, жеке жұмыс, ойын, кері байланыс, бағалау
|
Құндылықтар
|
Жалпыға бірдей еңбек қоғамы
|
Пәнаралық байланыс
|
Орыс тілі, ағылшын тілі
|
Тілдік мақсат
|
Оқушылар орындай алады: ондық бөлшектерді дұрыс оқи алады, жаза алады
|
Түйінді сөздер мен сөз тіркестері:
сандар-числа-numbers
бөлшек – дроби – fraction
Ондық бөлшек – десятичные дроби – dicimals
|
Күтілетін нәтиже
|
Ондық бөлшекті оқуды және жазуды орындайды
|
Алдыңғы білім
|
Жай бөлшектерді, аралас сандарды оқуды, жазуды біледі. Осы игерілген алдыңғы білімдерін «5.1.1.13» тақырыбында қолданады
|
Сабақ барысы
|
Жоспарланған уақыт есебі
|
Жоспарланған жаттығу түрлері (төмендегі жазбаларды сіз жоспарлаған жаттығу түрлерімен ауыстырыңыз)
|
Ресурстар
|
Сабақтың басы
Ұйымдастыру кезеңі
Шаттық шеңбері
Топқа бөлу: «Жаңылмаймын» ойыны (3мин)
|
Психологиялық тренинг:
Салем достым! (амандасады)
Сен қалайсың? (иықтарынан қағады)
Қайда болдың? (құлақтарынан тартады)
Мен сені сағындым! (қолдарын жүректеріне қояды)
Сен келдің (қолдарын жаяды)
Жақсы болды (құшақтайды)
Топқа бөлу: (Оқушылар 1-15-ке дейін санайды және 3-ке еселік сандардың орнына «жаңылмаймын» деп айту керек. «Жаңылмаймын» деп айтқан 5 оқушы І-ші топ, қалған 5 оқушы ІІ топ болады)
|
2 ойын тобы
|
Білу (2 мин)
|
Өткенді қайталау: Сәйкестендір тесті
Дұрыс бөлшек
Бұрыс бөлшек
Аралас сан
Қалыптастырушы бағалар жүргізіледі
Бағалау критерийлері
|
Дескрипторлар
|
Ондық бөлшектерді ажыратады
|
1.Дұрыс бөлшекті біледі -2 балл
2.Бұрыс бөлшекті біледі – 2 балл
3.Аралас сандарды біледі -2 балл
|
|
(Окушылардың не білетіндері анықталады)
|
Сабақтың ортасы
Түсіну
(10 мин)
(5 мин)
(10 мин)
Сергіту сәті
(2 мин)
(3 мин)
|
Жаңа сабақ:
1-топ 2-топ
202 203
бетті оқиды
Қандай қорытынды шығаруға болады?
1)Аралас сандар мен оған тең ондық бөлшектер бірдей оқылады.
Мысалы: және 1,4
2)Ал жай бөлшекпен ондық бөлшектер әртүрлі оқылады.
Мысалы: және 0,7
|
Қалыптастырушы бағалау.
Бағалау критерийлері
|
Дескрипторлар
|
Ондық бөлшекті біледі
|
1. Ондық бөлшекті біледі -1 балл
2. Ондық бөлшекті оқи алады – 1 балл
3. Жай бөлшекті ондық бөлшекке айналдыра алады -1 балл
4. Аралас сандарды ондық бөлшектерге айналдыра алады – 1 балл
|
1 тапсырма: Математикалық диктант
(ондық бөлшектерді «Ұшақтың» қанатына жатқа жазу)
Нөл бүтін оннан тоғыз; 0,9
Нөл бүтін жүзден он жеті: 0,17
Нөл бүтін жүзден үш;0,03
Екі бүтін мыңнан үш жүз он бес; 2,315
Үш бүтін жүзден бес;3,05
Ұшақтың қанатына дұрыс немесе қате екенің әрбір оқушы (+, -) белгі қояды. 2 рет лақтыру арқылы анықтау.
Бағалау критерийлері
|
Дескрипторлар
|
Бөлшектерді ажыратады
|
1. Ондық бөлшекті жазуды толық үйренеді – 5 балл
|
Жеке жұмыс: Деңгейлік тапсырмалар
2 тапсырма:
а) Дұрыс бөлшектерді ондық бөлшек түрінде жазыңдар:
1); 2) 3)
ә) Бұрыс бөлшектерді ондық бөлшек түрінде жазыңдар:
1); 2); 3)
б) Аралас сандарды ондық бөлшек түрінде жазыңдар:
1) 2) 3)
Бағалау критерийлері
|
Дескрипторлар
|
Берілген бөлшектерді ондық бөлшек түрінде жазады
|
1. Дұрыс бөлшекті ондық бөлшекпен жазуды толық үйренеді – 3 балл
2.Бұрыс бөлшекті ондық бөлшекпен жазуды толық үйренеді – 3 балл
3. Бұрыс бөлшекті аралас сан түрінде жаза алады – 3 балл
4. Аралас санды бұрыс бөлшекпен жазуды толық жазалады-3 балл
5.Аралас сандарды ондық бөлшекпен жазуды толық үйренеді – 3 балл
|
Ауада сегіз санын салу. Оқушылар орындарынан тұрып, бірінші - оң қолмен 3 рет 8 санын салады, екінші - сол қолмен 3 рет
8 санын салады, үшінші - екі қолмен 3 рет
8 санын салады.
Осы жаттығуларды бірнеше рет қайталайды.
3 тапсырма: «ДОМИНО» ойыны
І топ: Доминоның сол жағында ондық бөлшектер, ал оң жағында жай бөлшектер
ІІ топ: Доминоның сол жағында жай бөлшектер, ал оң жағында ондық бөлшектер
Бағалау критерийлері
|
Дескрипторлар
|
Доминоны дұрыс құрастырады
|
1. Жай бөлшекті ондық бөлшекке толық аударады – 5 балл
2.Ондық бөлшекті жай бөлшекпен алмастырады – 5 балл
|
|
А4 парағына
оқулықтан алған білімдерін постерге түсіру, оны қорғау
А4 парағынан ұшақ жасап, ұшыру
Дәптермен жұмыс (бірін-бірі тексереді)
Әр топқа 5 домино беріледі
|
Үйге тапсырма
|
§34 бет 203 оқу №706 есеп
Шығармашылық жұмыс «Ондық бөлшектер» туралы тарихи мәліметтер тауып әкелу
|
Оқушылар күнделікке үй жұмысын жазып алады
|
Бағалау
|
«5» - 31-37
«4» - 26-30
«3» - 16-25
«2» - 0-15
|
Өз өздерін бағалайды
|
Сабақтың соңы
5 минут
Қортындылау
Кері байланыс
|
Бүгінгі сабақта болған көңіл – күйді бет – әлпеті салынған суреттерді таңдау.
Түсінбедім Сұрағым бар Түсіндім
|
Карточкалар, смайликтер
|


title: Сатудан түскен кіріс 395,8 мың. тенге, өндірістік қорлардың орташа жылдық Есептер - Айналым капиталы (1)

text:
Есеп 2. Келесі берілген негіздерде кәсіпорынның қаржылық циклі және
өндірістік, операциялық ұзақтығын анықтаңдар: ҚҚС қоспағанда өнімді
сатудан түскен кіріс 395,8 мың. тенге, өндірістік қорлардың орташа жылдық
қалдығы– 38 тыс. тенге, аяқталмаған өндірістің орташа жылдық қалдығы – 56
мың. тенге, дайын өнімнің орташа жылдық қалдығы – 120 мың. тенге, ақшалай
қаражаттың орташа жылдық қалдығы – 50 мың. тенге, дебиторлық берешектің
орташа жылдық қалдығы – 120 мың. тенге, кредиторлық берешектің орташа
жылдық қалдығы – 87 мың. тенге.
Есеп 3. Жоспарланған тоқсанға шикізат пен материалдарға айналымдық
қорлардың қажеттілігін анықтаңыз, келесі мәліметтер бойынша айналым
қорларының қажетті өсім көлемін және айналым құралына деген жалпы
қажеттілікті анықтаңыз:
- шикізат және материалдардың өнім дайындауға кеткен тоқсандық
шығыны – 3000 мың тенге;
- қор нормасы – 26 күн;
- басқа айналымдық қорларға қажеттілік – 5000 мың тенге;
- болашақ жоспарланған тоқсан басындағы айналым қорларының сомасы –
3450 мың тенге
Есеп 4. Қаржылық жоспарды құрған кезде жоспарланған кезең бойынша
айналым қорларына қажеттілікті есептеу елеулі рөлді атқарады. Яғни
жоспарланған кезең басында айналым қорының құнына оның қажетті өсімін.
Жоспарланған тоқсан бойынша айналым қорларының қажетті өсімін келесі
элементтер бойынша есептеңіз:
a) шикізат және материалдар бойынша: шикізат және материалдар бойынша
шығын – 2520,0 мың тенге, қор нормасы – 28 күн
b) аяқталмаған өндіріс бойынша: өнімнің өзіндік құн бойынша шығарылуы –
7112,0 мың тенге, қор нормасы – 3 күн
c) дайын өнім бойынша: өнімнің өзіндік құн бойынша шығарылуы – 7112,0
мың тенге, қор нормасы – 2 күн
d) тауарлық қор бойынша: тауар айналымы сатып алу бағасы бойынша оборот
– 1800,0 мың тенге, қор нормасы – 2 күн
e) ақшалай қор бойынша: тоқсандағы тауар айналымы – 2250,0 мың тенге, қор
нормасы – 1 күн
анықтандар:
жоспарланған кварталдың аяғында айналым қорларының жалпы қажеттілігін, егер жоспарланған тоқсанда өзге де айналым қорлары 400000 мың теңгені құраса
айналым қорларының қажетті өсімін, егер жоспарланған тоқсан басында айналым қорларының сомасы 1425,0 мың теңге болса


title: Возможность условного перехода в процессе выполнения

text:
149
перемычками на панели. Чтобы перепрограммировать машину
(установить перемычки по-другому) мог потребоваться далеко не
один день. И хотя программы для современных компьютеров мо-
гут писаться годы, однако они работают на миллионах компьюте-
ров после несколько минутной установки на жесткий диск.
(Источник: Планета информатики. Учебник по информатике // Режим досту-
па: http://inf1.info/informationprocess, свободный (дата обращения: 24.06.2017).
Вариант 5
Интернет вещей
«Интернет вещей» (InternetofThings, IoT) – технология, ко-
торая давно перешла из разряда фантастики в реальную повсед-
невную жизнь. Теперь узлами сети Интернет являются не только
компьютеры и серверы, но и промышленное оборудование, быто-
вая техника, отдельные датчики.
Интернет вещей – это новый этап развития Интернета, зна-
чительно расширяющий возможности сбора,
анализа и распро-
странения данных. «Умные» изделия создают, извлекают и обра-
батывают информацию о своем использовании, что приводит к
революционным изменениям.
Вообще, историю интернета можно разделить на 4-5 этапов,
сейчас мы находимся в эпоху Интернета вещей (Internetofthings,
IoT). Кратко его можно описать так: увеличение количества
устройств, взаимодействующих не только с пользователями, но
и друг с другом. То есть каждая кофеварка имеет доступ в сеть –
но вот для чего ей этот доступ нужен, только предстоит решить.
К 2020 году планируется подключить 50 миллиардов устройств, а
финансовый потенциал InternetofThings составит $8,9 трлн.
С технологической точки зрения ИВ – это концепция, объ-
единяющая сенсорные сети, M2M решения, идентификацион-
ные технологии, приложения для обработки данных от сенсоров,
носимая электроника. «Интернет Вещей» (ИВ) может звучать в
футуристическом плане как наплыв говорящих холодильников и
самоуправляемых автомобилей, но устройства, которые присо-
единены к интернету и могут общаться с другими устройствами,
150
повлияют на наши жизни и вне «умного дома». Для работников,
ИВ изменит способ выполнения работы, сохранит время и ресур-
сы, а также откроет новые возможности для роста и инноваций.
Интернет Вещей будет огромным источником актуальных
данных. Это означает, что компаниям предстоит переосмыслить
способ получения и анализа информации – не только лица, при-
нимающие решения, будут изучать и адаптироваться к новым
формам работы, но и классическую работу аналитиков, стратегов,
и даже в службы поддержки клиентов придется пересмотреть.
Сегодня, «подключенные машины» – это только начало вне-
дрения ИВ. «AT&T вместе с автомобильными производителями,
такими, как GM и BMW, добавляют соединение по LTE к маши-
нам и создают новые услуги. Например, текущая информация, о
ситуации на дороге и
анализ в реальном времени для переднего
сидения и развлечения для заднего», говорит Макарио Намье, ви-
це-президент по маркетингу в JasperWireless, которые предостав-
ляют сервис machine-to-machine (M2M).
В будущем ИВ интегрируется во всё от улиц до стоп-
сигналов. «Представьте мир, в котором в инфраструктуру горо-
да интегрированы сенсоры на дорогах, данные с
которых мо-
гут использоваться для аналитики дорожной ситуации города и
регулировки дорожных светофоров, что минимизирует пробки
либо позволит их избежать вовсе», говорит Намье. «Это может
сохранить несколько минут, а то и часов нашего времени в те-
чение дня».
Кроме управления других ИВ устройств, Ваш смартфон бу-
дет в целом похож на пульт управления Вашей жизнью, гово-
рит Брендан Ричардсон, со-основатель и генеральный директор
PsiKick, стартапа, который находится в Шерлотсвилле и занима-
ется разработкой беспроводных датчиков для ИВ.
Одним из наибольших удобств ИВ будет то, что Ваши
устройства «знают» Вас и помогут сберечь ваше время, помогая
добраться и выйти из нужных мест и проводить операции бы-
стрее с
помощью мобильных устройств.
На сегодня реальная активность, касающаяся IoT, сосредо-
точена в трех областях, у
каждой из которых свой путь разви-
тия. Это межмашинные коммуникации (M2M); умные системы
151
(данная концепция получит широкое признание, и первым шагом
к этому станут периферийные устройства, связывающиеся по
Bluetooth); ситуативный (adhoc) Интернет вещей).
Развитие соответствующих технологий уже идет полным ходом.
Достарыңызбен бөлісу:


title: (Источник - С. А. Турбекова русский язык. Самостоятельная работа

text:
152
Для свободной ориентации в информационном потоке чело-
век должен обладать информационной культурой как одной из
составляющих общей культуры. Информационная культура свя-
зана с социальной природой человека. Она является продуктом
разнообразных творческих
способностей человека и проявляется
в следующих аспектах: в конкретных навыках по использованию
технических устройств (от телефона до персонального компью-
тера и компьютерных сетей); в способности использовать в сво-
ей деятельности компьютерную
информационную технологию,
базовой составляющей которой являются многочисленные про-
граммные продукты; в умении извлекать информацию из различ-
ных источников: как из периодической печати, так и из электрон-
ных коммуникаций, представлять ее в понятном виде и уметь ее
эффективно использовать; во владении основами аналитической
переработки информации; в умении работать с различной инфор-
мацией; в знании особенностей информационных потоков в сво-
ей области деятельности.
Информационная культура вбирает в себя знания из тех наук,
которые
способствуют ее развитию и приспособлению к кон-
кретному виду деятельности (кибернетика, информатика, теория
информации, математика, теория проектирования баз данных и
ряд других дисциплин). Неотъемлемой частью информационной
культуры являются знание новой информационной технологии и
умение ее применять как для автоматизации рутинных операций,
так и в неординарных ситуациях, требующих нетрадиционного
творческого подхода.
(
Достарыңызбен бөлісу:


title: Источник - С. А. Турбекова русский язык. Самостоятельная работа

text:
154
занных с использованием компьютерной техники, что, несомнен-
но, сужает ее, казалось бы, обобщающий характер. Между этими
двумя дисциплинами провести четкую границу не представляет-
ся возможным в связи с ее размытостью и неопределенностью,
хотя существует довольно распространенное мнение, что инфор-
матика является одним из направлений кибернетики.
Информатика появилась благодаря развитию компьютерной
техники, базируется на ней и совершенно немыслима без нее. Ки-
бернетика же развивается сама по себе, строя различные модели
управления объектами, хотя и очень активно использует все до-
стижения компьютерной техники.
(
Источник: Информатика: учебник / под ред. проф. Н.В. Макаровой. –М.:
Финансы и статистика, 2006. – С. 79-81. 768 с.
www.stu.ru/inform/
)
Достарыңызбен бөлісу:


title:
Вариант 8
История термина « компьютер»

text:
Вариант 8
История термина « компьютер»
Когда в середине 1940-х годов стали появляться первые элек-
тронные вычислительные машины, их воспринимали всего лишь
как большие и очень быстрые арифмометры, способные с огром-
ной скоростью производить вычисления. Они должны были за-
менить на этой работе людей-компьютеров и, естественно, также
получили это наименование. Чтобы избежать терминологиче-
ской путаницы, в 1945 году знаменитый компьютерный пионер,
создатель серии релейных электромеханических машин Джорж
Стибиц, предложил сохранить названия калькулятор и вычисли-
тельная машина за простыми механизмами, способными выпол-
нять за один раз одну из четырех арифметических операций над
парой чисел, а словом компьютер называть машины, «способные
автоматически выполнять последовательности таких операций и
сохранять промежуточные результаты». Людей, которые работа-
ют на таких машинах, Стибиц предложил называть операторами
(operator).
Действительно, терминология еще только формировалась.
Первая механическая вычислительная машина Mark I, построен-
ная Говардом Айкеном в 1944 году, официально называлась ASCC
155
(AutomaticSequenceControlledCalculator) – т. e. калькулятор, а не
компьютер. Название знаменитого ENIAC (первая электронная
вычислительная машина, построенная в США в 1946 году) было
аббревиатурой слов ElectronicNumericalIntegratorandComputer.
Первая в Европе электронная вычислительная машина, постро-
енная в Англии в 1949 году, называлась EDSAC (ElectronicDelay
StorageAutomaticCalculator). А вот великий английский матема-
тик Алан Тьюринг свой проект вычислительной машины назвал
АСЕ (AutomaticComputingEngine). Слово engine – «устройство,
машина» – явно отсылало к знаменитой аналитической машине
(analyticalengine) его не менее великого соотечественника Чарль-
за Бэббиджа. Таким образом, слово computer далеко не сразу
прижилось даже в США и Англии. Окончательно это произошло
только в первой половине 1950-х годов.
Тем не менее в итоге действительно утвердились наименова-
ния, предложенные Джорджем Стибицем.
Например, когда на смену механическим арифмометрам
пришли первые электромеханические (в начале 1950-х годов), а
затем электронные настольные вычислительные устройства (в
начале 1960-х), они также стали называться калькуляторами. Это
слово используется и сегодня, хотя нынешние калькуляторы ста-
ли уже совершенно иными.
Еще более долгим оказался путь к признанию слова в других
странах. В СССР с начала 1950-х годов поначалу утвердилось на-
звание электронная счетная машина (об этом напоминают на-
звания первых советских машин – МЭСМ и БЭСММ). Однако
вскоре ему на смену пришло другое – электронная вычислитель-
ная машина (ЭВМ). Калькулятор по-немецки – Rechenmaschine
(вычислительная машина). Поэтому для обозначения электрон-
ных вычислительных машин в Германии использовали термины
Elektronenrechner, Rechenautomat или просто Rechner. Во Франции
компьютер долго называли calculateur , а в Италии – calcolatore,
причем оба этих слова первоначально обозначали людей, произво-
дящих вычисления. И только в последние три десятилетия слово
компьютер во всех языках практически вытеснило все синонимы.
(
Источник: Шилов В. Удивительные истории информатики и автоматики.
– М.: Энас-Книга, 2013. – С. 12-13. – 129 с.).
156
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
Вариант 9
Устройства представления информации

text:
157
или увеличивать время обработки. Основными достоинствами
ЦВМ являются: гарантированная точность результата, зависящая
только от границ представления данных; универсальность – спо-
собность обрабатывать данные любыми методами, представляе-
мыми последовательностью простых арифметических и логиче-
ских операций; возможность реализации большого числа извест-
ных численных математических методов решения задач.
Цифровые устройства представления информации использу-
ют двоичную систему счисления, одним из преимуществ которой
является то, что для проектирования устройств можно использо-
вать мощный аппарат булевой алгебры. То есть, при построении
функциональных узлов цифровых устройств представления ин-
формации используются элементы, которые реализуют базовую
систему логических функций. Одним из таких базовых наборов
является набор из трех функций: дизъюнкции (логическое ИЛИ),
конъюнкции (логическое И) и отрицание (логическое НЕ). Ис-
пользуя эти базовые элементы, строятся все функциональные
узлы любого цифрового устройства представления информации.
(
Источник: Научно-популярный сайт // Режим доступа: http://www.psciences.
net/main/sciences/computer_sciences/articles/article-27.html, свободный (дата об-
ращения: 5.01.2017).
Достарыңызбен бөлісу:


title:
Вариант 10
Память компьютера

text:
158
Память ЭВМ бывает внутренней и внешней. Внутренняя па-
мять включает в себя постоянную и оперативную.
Постоянная память (ПЗУ – постоянное запоминающее
устройство). Особенностью ПЗУ является то, что из него в про-
цессе работы можно только считывать информацию, а записывать
нельзя. Характерной чертой ПЗУ является сохранение информа-
ции при отключенном питании компьютера. Записанная в ПЗУ
информация заносится один раз (обычно в заводских условиях)
и сохраняется постоянно (при включенном и выключенном ком-
пьютере) в течение всего периода эксплуатации ПК и не может
быть изменена в процессе работы. ПЗУ – быстрая, энергонезави-
симая память. В ПЗУ хранится информация, присутствие которой
постоянно необходимо в компьютере. Обычно это
компоненты
операционной системы (программы контроля оборудования, про-
грамма первоначальной загрузки ЭВМ и пр.).
В современных ПК есть быстрая память еще одного вида,
имеющая специальное назначение. Это видеопамять. Видеопа-
мять хранит код изображения, выводимого на дисплей.
Оперативная память (ОП) – это
устройство компьютера,
предназначенное для хранения данных (исходных, промежуточ-
ных и конечных) и программ (набора команд). Всё, что вы вво-
дите в ЭВМ, запоминается в ОЗУ (оперативно-запоминающем
устройстве). Английское название ОЗУ – RandomAccessMemory
(RAM), что переводится как «память с произвольным доступом».
Этим названием подчеркивается тот факт, что процессор может
обращаться к ячейкам памяти в произвольном порядке, при этом
время чтения / записи информации для всех ячеек одинаково (оно
измеряется микросекундами).
В информацию, хранящуюся в ОЗУ, можно внести измене-
ния. При выключении ПК вся информация в ОЗУ стирается. Эту
память называют оперативной, т.к. она позволяет с очень большой
скоростью записывать и передавать информацию. Однако объём
ОП ограничен, поэтому существует необходимость подключить
внешнюю память. Физически ОП изготавливается в
виде БИС,
имеющих различную информационную ёмкость.
Для ускорения доступа к данным используется специальное
устройство, называемое кэш-памятью. Кэш-память – это «сверх-
159
оперативная» память сравнительно небольшого объема (обычно
до 520000 символов), построенная на иной элементной базе, чем
оперативная память. В кэш-памяти хранятся наиболее часто ис-
пользуемые участки оперативной памяти. При обращении про-
цессора к памяти сначала производится поиск нужных данных в
кэш-памяти. Поскольку время доступа к кэш-памяти в несколько
раз меньше, чем к оперативной памяти, то среднее время доступа
к памяти уменьшается.
Внешняя память как бы заменяет книги с описанными в них
программами и алгоритмами. К
устройствам внешней памяти
или ВЗУ (внешним запоминающим устройствам) относятся: на-
копители на гибких магнитных дисках; накопители на жестких
магнитных дисках; дисководы для работы с лазерными компакт-
дисками; магнитооптические системы; стримеры; флеш-диски.
Основное назначение внешней памяти – долговременное
хранение большого количества информации.
Для пользователя
имеют существенное значение некоторые технико-экономиче-
ские показатели внешних запоминающих устройств и носителей
информации: информационная ёмкость, скорость обмена инфор-
мацией, надёжность её хранения и стоимость.
(
Достарыңызбен бөлісу:


title:
Источник: Информатика. Учебный курс // Режим доступа: http://infolike.
narod.ru/comp5.html, свободный (дата обращения: 21.08.2017).
Вариант 11

text:
161
но, если вырез заклеить, запись становится невозможной (диск
защищён). В некоторых дискетах защиту от записи обеспечивает
предохранительная защелка в левом нижнем углу пластмассового
корпуса.
Гибкий МД диаметром 5,25 дюйма использовались до сере-
дины 80-х годов ХХ века и могли хранить до 1,5 млн символов
информации. Дискеты размером 5,25 дюйм не обеспечивали хо-
рошей физической защиты носителю. В настоящее время ещё ис-
пользуются ГМД диаметром 3,5 дюйма, которые имеют емкость
1,8 млн символов. Защита магнитного слоя является особенно
актуальной, поэтому сам диск спрятан в прочный пластмассовый
корпус, а зона контакта головок с его поверхностью закрыта от
случайных прикосновений специальной шторкой, которая авто-
матически отодвигается только внутри дисковода.
Недостатками магнитных носителей являются способность
разрушения магнитного слоя при частом считывании информа-
ции и от воздействия магнитных полей и явление «жевания» лен-
ты. Достоинство – возможность записывать информацию множе-
ство раз.
(
Достарыңызбен бөлісу:


title:
Источник: Информатика. Учебный курс // Режим доступа: http://infolike.
narod.ru/comp5.html, свободный (дата обращения: 21.08.2017).
Вариант 12

text:
162
достигнет адресата. Компьютеры получателя и отправителя фи-
зически могут находиться где угодно. В сети Интернет они опре-
деляются IP-адресами.
Поэтому Интернет не соединяет абонентов сплошным элек-
трическим проводом, он кодирует сообщения в пакеты и передает
их от станции к станции. Такой
способ соединения называется
логическим. Он конечно медленнее, чем физический способ со-
единения при передаче телефонного сигнала, но все равно пакет
доходит в другую точку мира за доли секунды. Ответ приходит
таким же
образом, и мы общаемся, не замечая задержки.
У логического способа связи есть неоспоримые преимуще-
ства. Например, маршрут письма может пройти по любым соеди-
нениям, которые оказались свободны. Например, если на какой-
то линии произошла неполадка или сильная загрузка сети, то два
абонента живущие на одном континенте могут общаться через
другой, не подозревая об этом. Больше того, пакет может уйти че-
рез Австралию, ответ прийти через Африку, а следующее письмо
отправиться любой третьим путем.
Фактически Internet состоит из множества локальных и гло-
бальных сетей, принадлежащим
различным компаниям и пред-
приятиям, связанных между собой различными линиями связи.
Internet можно представить себе в виде мозаики сложенной из не-
больших сетей различной величины, которые активно взаимодей-
ствуют между собой, пересылая файлы, сообщения и т. п.
В настоящее время Интернет является глобальной вычисли-
тельной сетью, задача которого, как и любой другой вычислитель-
ной сети, – это передача данных от одного компьютера к другому.
Главное свойство Internet состоит в том, что если в сеть под-
ключается новый абонент, то ему становится доступна информа-
ция всей сети. И, наоборот, всем остальным абонентам Internet
становится доступна информация и ресурсы его компьютера.
Особенность сети
Internet заключается в том, что фактиче-
ски Internet, как глобальная мировая компьютерная сеть, не имеет
своего владельца, то есть она никому не принадлежит. Хотя от-
дельные вычислительные сети,
которые подключены к Internet,
имеют своих конкретных владельцев.
Internet основывается на идее существования множества не-
зависимых сетей произвольной архитектуры. Это возможно бла-
163
годаря применению, так называемого, принципа открытости се-
тевой архитектуры. Он заключается в том, что Internet не предъ-
являет каких-либо специфических требований к подключаемым
компьютерным сетям. Потребитель сам определяет вид собствен-
ной сети и метод ее технической реализации. То есть он может
выбрать любую конфигурацию сети и любое программное обе-
спечение. Благодаря этому, практически все сети, которые функ-
ционируют в мире, можно свободно подключать к Internet.
Достарыңызбен бөлісу:


text:
164
Тьюринг был уверен, что это возможно, достаточно только пере-
йти некий порог сложности, и после некоторого обучения мы по-
лучим реально
функционирующий искусственный мозг. Тьюринг
отмечал, что для этого обучения, возможно, потребуется столько
же времени, сколько для воспитания настоящего ребёнка. Порог
сложности в представлении Тьюринга составлял смешную по ны-
нешним временам величину ёмкости памяти Ю
10
бит (чуть боль-
ше гигабайта), давно уже превзойдённую многими настольными
ПК. Появление такой «разумной» системы Тьюринг предсказы-
вал через 50 лет, т. е. как раз в наше время.
Несмотря на то, что «думающий» компьютер так и не появил-
ся, сам подход Тьюринга оказался крайне плодотворным. С тех
самых пор попытки построения ИИ разделились на два направ-
ления, которые сначала были известны как нейрокибернетика и
кибернетика чёрного ящика. Разница между ними окончательно
сформулирована философом Джоном Сёрлем (родился в 1932 г.) в
1980 г. в работе «Разум, мозг и программы». Для характеристики
этих направлений он вводит термины StrongAI («сильный ИИ») и
WeakAI («слабый ИИ»). «Сильный ИИ» есть классическая задача
моделирования человеческого мышления во всей его сложности,
построения некоего универсального разума. Учёные,
работаю-
щие в
этом направлении, пытаются
постичь работу реального
мозга и на практике воспроизвести её в технических устройствах
или алгоритмах.
В противоположность этому в концепции «слабого ИИ» пред-
лагается вообще отказаться от попыток расшифровать механиз-
мы мышления и заняться построением практических инструмен-
тов, которые имитировали бы отдельные стороны человеческого
интеллекта. Сам разум здесь рассматривается как некий «чёрный
ящик», и неважно, как он устроен внутри, главное – получить на
выходе тот же самый результат. Все успешные практические ра-
боты в области ИИ – от шахматных программ, обыгрывающих
чемпионов мира, до программы FineReader для распознавания
текста, робота-собачки Aibo и систем идентификации отпечатков
пальцев – осуществлены именно в этом направлении. И к концу
1980-х гг., когда споры поутихли просто потому, что сторонники
и противники идеи машинного разума уже обменялись всеми воз-
165
можными аргументами, как-то само собой оказалось, что боль-
шинство учёных занимаются практическими задачами в рамках
концепции «слабого ИИ».
Достарыңызбен бөлісу:


title:
(Источник: Энциклопедия [Т. 39]. Компьютер. – М.: Мир энциклопедий.
Аванта+, Астрель, 2011. – С. 406-407. – 512 с.)
Вариант 14

text:
166
На самом общем уровне все процессоры работают одинако-
во: поступающие из памяти данные и команды преобразуются в
соответствии с алгоритмом исполняемой в данный момент про-
граммы и помещаются обратно в память. Если логика работы
подразумевает какое-то участие пользователя, результаты выво-
дятся на экран (в том или ином виде – от числового представле-
ния, если компьютер решает инженерную задачу до изображения
какого-нибудь лабиринта с монстрами, если запущена игра), за-
писываются на диски, могут быть отправлены на другой компью-
тер через локальную сеть или в далёкое «плавание» по Интернету.
Если процессор
способен исполнять произвольные команды
и для него можно писать программы, которые будут решать разно-
образные задачи (от расчёта полёта космической ракеты до редак-
тирования текста или прослушивания музыки в МРЗ-формате),
он называется универсальным. Именно такими являются все цен-
тральные процессоры. Другие процессоры
лучше всего выпол-
няют определённые операции: например, графический процессор
пересчитывает трёхмерную модель виртуального мира так, чтобы
отобразить её на плоском экране под углом зрения, соответству-
ющим положению игрока. Важной особенностью специализиро-
ванных процессоров является очень высокая производительность
в «своих» задачах. Так, даже самый слабый современный графи-
ческий процессор превосходит по скорости обработки графики
мощнейшие из ныне существующих центральных процессоров,
если заставить их исполнять те же операции.
Вполне можно себе представить,
что в будущем централь-
ные процессоры превратятся в набор из нескольких специализи-
рованных, а универсальным останется лишь небольшой модуль
(так называемое ядро). Уже сейчас на кристалле центрального
процессора могут располагаться до четырёх одинаковых универ-
сальных вычислительных ядер (каждое с полным набором необ-
ходимых блоков — ALU, FPU и др.), но дальнейшее наращивание
числа таких ядер выглядит не слишком хорошей идеей.
Становится всё труднее распределять
поток команд между
несколькими одинаковыми вычислительными блоками, в резуль-
тате в многоядерных процессорах часто полностью используются
лишь некоторые из имеющихся ядер, а остальные большую часть
167
времени простаивают и только впустую расходуют энергию. А
благодаря комбинации универсальных ядер и специализирован-
ных блоков универсальные процессоры будущего действительно
смогут с достаточно высокой скоростью исполнять любые зада-
чи. Наиболее вероятно, что первоначально такие процессоры по-
явятся в ноутбуках, и тогда даже сверхкомпактные модели смогут
«подружиться» с трёхмерными играми и прочими мультимедий-
ными развлечениями.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Контрольные вопросы - С. А. Турбекова русский язык. Самостоятельная работа

text:
18
Тема 5. Определение стилевых и языковых особенностей до-
кументов.
Цель: углубить знания об общих стилевых чертах официаль-
но-делового стиля.
Задание 1. Прочитайте образцы заявлений. Обратите внима-
ние на стилевые и языковые особенности заявления.
Декану ФИТ
_________________ФИО
студента группы ВТиПО – 20-1
Рымжанова Д.К.
заявление.
Прошу разрешить досрочную сдачу экзаменов в связи с не-
обходимостью выезда на лечение. Заключение врача прилагается.
20 мая 2019 г.
(подпись)
Д. К.
Рымжанов
Генеральному
директору
АО «ТЕХНОДОМ»
Баймухаметову М.А.
инженера Абдуловой Л.К.
заявление.
Прошу предоставить мне очередной
отпуск продолжитель-
ностью 18 рабочих дней с 1 по 20 июля 20019 г. включительно.
20 июня 2019 г.
(подпись)
Л. К.
Абдулова
Задание 2. Напишите заявление на имя декана факультета.
Задание 3. Прочитайте образец доверенности. Обратите вни-
мание на необходимые реквизиты.
19
Доверенность
Я,
Муратов Ермек Алтаевич, проживающий в г. Атырау,
ул. Ауэзова, д. 10, кв. 54, удостоверение личности № 52 01 332546,
выдано 25.01.2005 г. Министерством юстиции РК, доверяю
Маликову Серику Багитовичу, проживающему в г. Атырау, ул. Сат-
паева, д. 25, кв. 110, удостоверение личности № 52 02 265748, вы -
дано Министерством юстиции РК, получить мою зарплату за август
2019 г. 15.09.2019 г.
5 августа 2019 г.
(подпись)
Е. А.
Муратов
Достарыңызбен бөлісу:


title:
(Источник: Энциклопедия [Т. 39]. Компьютер. – М.: Мир энциклопедий.
Аванта+, Астрель, 2011. – С. 406-407. – 512 с.)
Вариант 15

text:
168
Именно эти два типа памяти чаще всего используются про-
цессором для принятия быстрых «решений». Доступ к данным,
хранящимся на этих уровнях сравним со скоростью их обработки
внутри процессора, тогда как обращение на третий уровень – к
жёсткому диску, а тем более к сменным накопителям (CD, DVD,
флэш-накопителям) происходит значительно медленнее.
Если бы мы попробовали (виртуально) лишить компьютер
оперативной памяти и заставить процессор считывать и записы-
вать данные исключительно на жёсткий диск, то одна лишь за-
грузка операционной системы Windows ХР вместо минуты зани-
Windows ХР вместо минуты зани-
ХР вместо минуты зани-
мала бы несколько часов. Поэтому
типовая работа компьютера
предполагает считывание (загрузку) с дисков в оперативную па-
мять данных, необходимых для исполнения запущенной в насто-
ящий момент программы. Скажем, в момент запуска текстового
редактора в память загружаются необходимые для работы про-
граммные модули, а затем и текст, также хранящийся на диске в
виде файла.
Почему нельзя хранить всё «под рукой» – в оперативной па-
мяти, отказавшись от дисков? По двум причинам: объём опера-
тивной памяти сравнительно невелик, а попытавшись его расши-
рить до объёмов винчестера, пришлось бы заплатить за память
в 100 раз больше. Но ещё важнее тот факт, что данные в опера-
тивной памяти хранятся, лишь пока компьютер включён. Именно
поэтому необходимо периодически сохранять результаты работы
на жёстком диске – желательно не только по окончании работы,
но и когда приходится временно отходить от компьютера.
Оперативная память в современных компьютерах представ-
ляет собой маленькую плату – модуль, на котором размещаются
микросхемы. В
зависимости от объёма
число микросхем может
быть различным, а объём памяти в самих микросхемах постоянно
увеличивается по мере совершенствования технологий. На сегодня
рекорд уже составляет до 1 Гбита (миллиарда ячеек памяти). Хотя
бы один модуль, а в некоторых случаях два (одинаковой ёмкости)
должны быть установлены в соответствующие разъёмы на мате-
ринской плате, в противном случае, компьютер даже не запустится.
Если объём памяти недостаточен для загрузки блоков про-
граммы и данных целиком, компьютер организует так называе-
169
мый свопинг (от англ. swap – «обмен»), В процессе свопинга дан-
swap – «обмен»), В процессе свопинга дан-
– «обмен»), В процессе свопинга дан-
ные подгружаются с диска в память или записываются на диск,
что вызывает характерное торможение и
замедление отклика
компьютера в ответ на команды пользователя. Именно поэтому
быстродействие компьютера в большей степени определяется
объёмом оперативной памяти, а не тактовой частотой процессора
(в определённых
пределах, конечно).
Достарыңызбен бөлісу:


title:
(Источник: Энциклопедия [Т. 39]. Компьютер. – М.: Мир энциклопедий.
Аванта+, Астрель, 2011. – С. 406-407. – 512 с.)
Вариант 16*

text:
170
Информатизация общества является одной из закономерно-
стей современного социального прогресса. Этот термин все на-
стойчивее вытесняет широко используемый до недавнего време-
ни термин «компьютеризация общества». При внешней похоже-
сти этих понятий они имеют существенное различие.
При компьютеризации общества основное внимание уделя-
ется развитию и внедрению технической базы компьютеров, обе-
спечивающих оперативное получение результатов переработки
информации и ее накопление.
При информатизации общества основное внимание уделя-
ется комплексу мер, направленных на обеспечение полного ис-
пользования достоверного, исчерпывающего и своевременного
знания во всех видах человеческой деятельности.
Таким образом, «информатизация общества» является более
широким понятием, чем «компьютеризация общества», и направ-
лена на скорейшее овладение информацией для удовлетворения
своих потребностей. В понятии «информатизация общества» ак-
цент надо делать не столько на технических средствах, сколько
на сущности и цели социально-технического прогресса. Компью-
теры являются базовой технической составляющей процесса ин-
форматизации общества.
(
Достарыңызбен бөлісу: