title: Әдебиеттерге шолу - С. А. Оданова, Қ. Е. Молдабаева

text:
Әдебиеттерге шолу
Ресей ғалымдарының ішінен академиялық
жазылымның теориялық және методологиялық
негіздерін, академиялық жазылымды оқытудың
әдістемесін,
Ресейдің
білім
кеңістігіне
академиялық жазылымды енгізудің моделдері
мен механизмдерін толыққанды зерттеген И.Б.
Корот кинаның орны ерекше, себебі ол өзінің
«Академическое письмо: процесс, продукт и
практика» атты оқу құралында академиялық
жазылымның
концепцияларын,
моделін,
академиялық мәтіннің бірізділігін, жазу
принциптерін, жазу үрдісін ұйымдастырудың
технологияларының, дереккөздерді қолданудың
жолдары мен оларды саралауды егжей тегжейлі
зерттеп, академиялық және ғылыми мәттіннің
логикалық және синтактикалық проблемала
-
рына тоқталып, оларға толыққанды сарапта
-
ма жасаған, дегенменен қазіргі ақпараттық
технологиялардың қарқынды екпінмен дамып
жатқан дәуірде академиялық жазылымды Web
ресурстар арқылы үйретудің жолдары автордың
жұмыстарында көрсетілмеген.
И.Б. Короткинаның «Отандық және шет елдік
жоғары оқу орындарында академиялық жазы
-
лымды оқытудың практикалық және теориялық
негіздері» атты еңбегінде автор академиялық
жазылымды оқыту заманауи универститеттің
үш миссиясымен байланысты дей келе олардың
қатарына ғылыми – зерттеулік, білімдік, саяси
– әлеументтік миссияларды атай келе, олардың
айқын азаматтық позициясы қалыптасқан, еркін
ойлауға қабілетті ғалым даярлауға мүмкіндік
туғызатынын айтады, сол себептен академиялық
жазылымды оқыту әлеументтік практика ретінде
қарастырылып, оның ғылыми -теоретикалық
негізін қалау керектігін тілге тиек етіп, пәннің
негізі классикалық риторикадан бастау алаты
-
нын ескертеді.(Короткина, 2018:84).
Короткинаның пікірінше “Жазу – бұл
ең күрделі және баяу дамып келе жатқан
құзыреттіліктер жиынтығы, сондықтан ри
-
торика мен композицияның әр бөлімі тиісті
құзыреттерді тиімді және біртіндеп дамытуға
мүмкіндік беретін педагогикалық тәсілдерді,
әдістер мен технологияларды қолдануды
қарастырады. Өз бетінше зерттеу мәтінін қалай
жазуға болатындығын білу үшін өз идеялары
мен гипотезаларын алға тарту және дәлелдеу,
қажетті ақпаратты іздеу және таңдау әдістерін
меңгеру қажетті металлингвистикалық (тілден
тыс) құзыреттіліктер, ғылыми дәлелдеу әдістері,
мәтіннің аралық нұсқаларын талқылау (зерт
-
теу нәтижелері) және басқа коммуникативті
құзыреттіліктер; және осы нәтижелерді мақсатты
түрде, сенімді, логикалық ретке келтірілген
мәтіндік-дискурстық құзыреттілік түрінде
ұсыну деген сипаттама береді. Олай дейтініміз
автордың пікірінше академиялық жазылымды
меңгеру барысында белсенді құзыреттіліктердің
үш түрі дамиды және жазылымға үйретудің
дидактикалық бағыттары мәтінмен жұмыс
барысындағы жеке тұлғаның мотивациясының
өсуіне ,аргументация әдістерін қолдана оты
-
рып сыни пікірлерді қабылдау, өз ойын жеткізу
сияқты құзіреттіліктер қалыптастырады. Квитси
-
ния М. «Aкадаемиялық жазылымда жоғары оқу
орындарында оқыту ғылыми ойлау қабілетінің
артуына, ғылымдар жүйесінде зерттеу жүргізу
дағдыларын қалыптастыруға ықпал етеді»- деп
пікір білдіреді.
И.Б. Короткина академиялық жазылымды
барлық қырынан зерттеген десе де болады, өзінің
«Текст как вклад в научную дискуссию: что такое
фокус» атты жұмысында батыстың академиялық
тәжірибесінде «назар аудару» немесе «фокус»
деп аталып жүрген академиялық жазылымның
негізгі конструкторларының бірінің сипаттама
-
сын береді. Автор тезис құрастыру және оның
ғылыми мәтіндегі алатын орнына үлкен мән
беріп, тұжырымның айналасындағы логикалық
байланысты сипаттайды. Зерттеу барысында
маңызды орын алып, ғылыми талқылауға өз
үлесін қосатын ғылыми мәтінді автор интел
-
лектуалды іс-әрекет ретінде қарастыра отырып,
ресейлік студенттер мен мамандардың шетелдік
университеттер мен ғылыми журналдардың
мәтіндерге қойылатын талаптары туралы қате
түсініктің қалыптасуына байланысты туындаған
проблемалар ауқымын және оларды шешу
жолдарын ұсынады. Қолданылған мысалдар
әлеуметтік-экономикалық және гуманитарлық
пәндерден
алынған,
бірақ
ұсыныстар
дисциплиналық тәсілге негізделген. Автордың
ойынша академиялық мәтінмен жұмыс бары
-
сында зейін қою немесе фокустың орны ерек
-
ше, олай болатын себебі біздің мақсатымыз
бүкіл мәтінді бір идеяға бағыттауымыз керек,
тақырыптың негізгі идеясын, мақсат-міндеті
нақ айқындалып, тек осы бағытта жұмыс
жүргізілуі қажет. (Короткина, 2018:97). Қазіргі
140
Академиялық жазылымның зерттелу деңгейі және электронды контент жасаудың өзекті мәселелері
таңда академиялық жазылым нақ бір жүйеге
енгізілмегеннен мәтінмен жұмыс барысын
-
да ізденуші көптеген қиындықтарға кезігеді,
академиялық жазылымның нақты бағыт-
бағдары болмайынша бұл мәселе шешімін тап
-
пайды.
Академиялық
жазылым
мәселелерін
өзінің зерттеулеріне арқау еткен тағы бір Ре
-
сей ғалымы И.Н. Минеева «Академиялық
жазылымның теориясы және практикасы»- атты
мақаласында академиялық эссе жазудың те
-
ориясына тоқталып, эссе жазудың тарихына
көз жүгіртеді. Автордың пікірінше эссе жанры
1580 -ші жылдардан бастау алады. Ол, фран
-
цуз ойшылы М.Монтальдың «Тәжірибелер»
атты шығармасында алғаш рет «Мен өзім»-
атты феноменді ұсынып, өзінің ойлау процесін,
қарқынды талдау және толғаныстар түрін жазу
-
мен береді. Минеева эссе сөзінің орыс тілді ба
-
сылымдарда алғашында «тәжірибе», «сілтеме»,
«зерттеу» деп аударылғанын, араға жүз жыл
-
дай уақыт сала ағылшын философы Ф.Бекон
осы жанрды «эссе» деп атағанын айта келе,
сөвет өкіметі дәуірінде эссе жанр ретінде мой
-
ындалмай, тек публисцистика өркендегенімен,
араға уақыт сала, эссе XXI ші ғасыр жанры де
-
ген айдарға ие болып, толыққанды зерттеле
басталып, білім беру жүйесінен нығыз орын
алғанын айтады. (Минаева,2015:32). Автордың
пікірінше академиялық деген сөздің өзі шет ел
-
ден еніп, оның құрылымына, жазылуына, жо
-
спарлануына қойылатын талаптардың өзі сол
шет елдегі эсселерді басшылыққа ала отырып
құрастырылғанын ескертеді. Автор эсселердің
түрлерін академиялық және академиялық
емес, мазмұнына қарай көркем әдеби,
ғылыми, публисцистикалық, философиялық,
лингвистикалық, формасына қарай рецензия, хат,
сипаттау, хабарлау, талқылау ретінде жіктейді.
Ал шет елдік гуманитария мектептері эсселерге
басқа сипаттар береді: пікір білдіру, зерттеу, ар
-
гументация, салыстыру, саралау эсселері.
Академиялық
жазылымды
оқытудың
қиындық тудыратын мәселелеріне тоқталып,
оларды шешу жолдарын ұсынған Ресей
зерттеушісі Л.А. Милованова өзінің «Академи
-
ческое письмо как компонент профессиональ
-
ной подготовки бакалавров педагогического
образования» -атты мақаласында академиялық
жазылымды үйретуде студенттерге қиындық
тудыратын бірден бір мәселе-ол көп уақыттан
бері үстемдік алып келген педагогтардың ба
-
сты мақсаттарының бірі болып саналатын
коммуникативті дағдыларды қалыптастыру
болғандықтан, жазылым нормаларына жете
көңіл бөлінбейді, студенттер өз ойларын жаз
-
ба түрде қысқа және мағыналы түрде беру
-
ге дағдыланбаған немесе ойларын логикалық
тұрғыдан дұрыс жеткізе алмайды деген пікір
білдіре келе, бұл автор да, академиялық жазы
-
лым дағдыларын қалыптастырудағы эссенің
алатын орнын, эссенің жазылу талаптарын,
жолдарын сипаттайды. Автордың пікірінше
академиялық жазылымды үйретудің мазмұнына
төмендегідей дағдылар мен біліктіліктер
енгізілуі керек, олар: академиялық мәтіннің
жүйелік
ұйымдастырылуы,
академиялық
мәтіннің тілдік ерекшеліктері, академиялық
мәтінді жазу дағдыларын дамытатын әдіс-
тәсілдер мен жаттығулар жүйесі, аутентикалық
академиялық мәтіндер мен эсселер жинақталған
оқу материалы.
Келесі Ресей педагогы О.Н. Крутикова өзінің
«Академическое письмо» в условиях «акаде
-
мического капитализма» атты мақаласында
академиялық жазылымды кәсіпкерлік тұрғыдан
қарастырады. Автордың пікірінше жоғары про
-
фессионалды білім беруді заман талабына сай
етіп икемдеудің заманауи кезеңі білім мен
ғылымның жаңа формаларының қолданысқа
енуіне жағдай тудыруы керек дей келе,
академиялық құндылықтар ретінде пәнаралық
байланыстың сапалы болып, білім индустри
-
ясында сұранысқа ие болуын академиялық
құндылықтардың алғышарты ретінде атап өтеді.
Академиялық еркіндік автордың пікірінше,
тек университет аясындағы өзіндік ғылыми
және білімдік орта құру ғана емес, сонымен қоса
академиялық қоғамдастықтың сыртқы ортаның
ресурстарымен жұмыс істей алу қабілеті және
осы арқылы қаржыландыру көздерін табуы деп
атап кетеді. Оқу орнының беретін білімінің
қоғамда сұранысқа ие болуы ғылыми және білім
берудегі бағыттардың заман талабына сай бо
-
луына байланысты болғандықтан оқу орын
-
дары бірте – бірте мамандыққа бағытталған
пәндерді енгізу арқылы нарық сұранысына ие
болуға тырысуда. Қазіргі таңда студенттердің
де білімге деген көзқарасы өзгеріс тауып,
білім-тауар деген пікір қалыптасуда, және ин
-
теллектуалды кәсіпкерлік феномені дамып,
зерттеу жұмыстарында креативті ойлау сияқты
құндылықтар синтезделіп, студенттердің жоғары
білімге деген селқос көзқарасы қалыптаса ба
-
стады. Сонымен қоса, көптеген оқу орындары
жүйелерін нарыққа ыңғайлап, қарқынды түрде
141
Академиялық жазылымның зерттелу деңгейі және электронды контент жасаудың өзекті мәселелері
өзгертуде, сол себептен, жоғары оқу орын
-
дары кей жағдайда білімнің мазмұнына, сту
-
дент жастардың мәдени жағынан және кәсіптік
деңгейде дамуына селқос қарайтын кездері бо
-
лады, дегенмен университеттердің ерекшелігі
академиялық стиль болып табылатынын естен
шығармау керек, ол дегеніміз академиялық тіл,
оқытушылар мен студенттердің жазу мәдениеті,
оқымыстылар және студенттер арасындағы
ғылыми коммуникация. (Крутикова,2019:49).
Автор оқу орындарының жоғарыда аталып
өткен мәселелерін сипаттай келе, академиялық
жазылымның студентке бағытталған мазмұнын
төмендегідей сипаттайды: академиялық жа
-
зылым сыни ойлау дағдыларын дамытудың
құралы бола алады, жалпы гуманитарлық
дайындық пен тілдік және оқу мәдениетін дамы
-
тады, университеттің академиялық ортасына ену
арқылы профессионалдық өсу, өз бетінше білім
алу, жұмыс жасау дағдыларын қалыптастыру.
Дамыған акедемиялық ортасыз академиялық
жазылым өзінің әлеуетін жоғалтады, зерт
-
теу әдістеріне бағытталған академиялық
мәдениет, зияткерлік еркіндік, әлеументтік
жауапкершілік сияқты құндылықтар нарық та
-
лаптарына икемделе жасалып жатқандықтан
зерттеу жұмыстарындағы творчествалық ізденіс
жүйесіздіктен, фрагментарлықпен сыртқы
ортаның сұранысының төмендігінен құлдырау
үстінде.
Академиялық жазылым Қазақстан білім
кеңістігіне жаңадан еніп жатқан түсінік
болғандықтан, елімізде осы мәселемен айналы
-
сып жүрген ғалымдар саны шектеулі десек те бо
-
лады, алайда елімізде академиялық жазылымның
негізін қалаушылардың бірі Е.Т. Оспановтың
жоғары оқу орындарының студенттеріне
арналған оқу құралында академиялық жазылым
мәселелерінің практикалық және теориялық
негіздері қарастырылған.
Автордың оқу құралында жазылым және
оқылым әрекеттері, тақырып таңдау, ақпарат
іздеу, сыни ойлау, плагиаттан сақтану жолда
-
ры, зерттеу әдістері, мәліметтерге талдау жа
-
сау, кіріспе, негізгі және қортынды бөлімді
жазу сияқты академиялық жазылымның өзекті
мәселелері қарастырылған, сонымен қоса ав
-
тор ғылымның өркениеттің дамуында алатын
орны, оның маңызы жәйлі ақпарат берген. Ав
-
тор академиялық жазылымның мақсаты ретінде
ғылыми тұрғыда жазылым әрекетіне дағдылану,
жалпы академиялық жазылым талаптарына
сәйкес студенттердің стиль бағытындағы жа
-
зылым деңгейін көтеруді ескерте келе, ғылыми
стильдің нақтылық, объективтілік, қисындылық
сияқты ерекшеліктеріне тоқталады және
академиялық жазылымды меңгеруде маңызды
орын алатын лексикалық бірліктерді орын
-
ды қолдана білу, мәтін жүйесінің логикалық
мәнін келтіру, ғылыми стилдің талаптарын
сақтау сияқты дағдыларды атайды.(Оспанов,
2020:87). Сонымен қоса автор академиялық
жазылымның негізгі талаптарының қатарына
зерттеу тақырыбының, сұрағының болуы, пла
-
гиат ережелерін сақтау, ғылыми мәліметтерді
қолдану, кіріспе, негізгі бөлім, қорытынды
бөлімдердің, түйіндеменің болуы сияқты талап
-
тарды қосады.
Отандық ғалымдар Динаева Б.Б., Сапи -
на С.М. «Академиялык сауаттылыктың теория-
лық жене практикалық негіздері» атты оку
кұралында академиялық сауаттылықтың тео-
риялық жене практикалық меселелеріне терең
зерттеулер жүргізіп, сипаттама береді. Қазақ
тілінде академиялық мәтін құрастыру жолдары,
ғылыми зерттеу жұмыстарын жазу кезеңдері,
академиялық мәтіннің басты жанрлары, эссе, ан
-
нотация, пікір, түйін, рецензия, курстық жұмыс,
магистрлік жұмыс, докторлық диссертация жазу
жолдары сипатталып, мысалдар келтіреді, соны
-
мен қоса оқу құралына академиялық жазылым
туралы берілген теориялық ақпараттар бойын
-
ша тест сұрақтары және бақылау сұрақтары
енгізілген.
Авторлар оқу құралында ғылымның қоғам-
дағы рөлі, ғылыми мәтіндер, ғылыми зерт
-
теулер әдістемесі мәселелерін терең зерттей
келе, зерттеу жұмысын жүргізу барысындағы
ізденуші кездестіретін зерттеу жұмысының
тақырыбының өзектілігін анықтау, зерттеу
жұмысының мақсаты мен міндеттері, жоспарын
құру, жұмыстың материалын жинақтау сияқты
мәселелердің шешімін ұсынады.
Ғылыми мақала, ғылыми мақаланың құры-
лымы, абстракттың жазылу жолдары, сипатта
-
малы абстрактілер, ақпараттық абстрактілердің
жазылу жолдары сипатталып, тірек сөздердің
қолданылу мақсаттары, олардың жиынтығын
дұрыс құру жолдары түсіндіріліп, тезистің
түрлері аталып, ғылыми жұмыстардың тезис те-
рін жіктеу жолдары айқындалып, оларды ресім-
деу, жасау алгоритмі, жазуға қойылатын талап
-
тар анықталады. (Динаева, Сапина, 2016: 98).
Қазақстандағы академиялық жазудың та
-
рихына көз жүгіртсек Р.Сыздықованың «Қазақ
әдеби тіл білімінің тарихы» атты еңбегінде
142
Академиялық жазылымның зерттелу деңгейі және электронды контент жасаудың өзекті мәселелері
академиялық жазылым қазақ жазба әдебиетінің
ұлттық кезеңіне дейінгі жартылай ғылыми
әдебиет стиль және ресми іс қағаздар және
эпистолярлық
(хат-хабарлар)
стильдерден
бастау алатынын көреміз. Ғалым жартылай
ғылыми стильдің қатарына діни әдебиеттер мен
жазба шежірелерді қоса келе, іс қағаздар стиліне
эпистолярлық стильдегі хаттар мен біреуге ар
-
налып жіберілген жазбаларды, кеңсе қағаздары
мен өкімет тарапынан берілген бұйрықтарды
жатқызады. (Сыздықова, 1993: 154).
Р.Сыздықованың пікірінше, қазақ тіліндегі
стильдік тарамдалуының басы XIX ғасырдың
екінші жартысында мерзімді баспасөз пай
-
да болу кезеңіне тура келіп, өткен ғасырда
недәуір етек жайып, қазырғы заманда қарқынды
даму үстінде. Автордың пікірінше XVIII-XIX
ғасырдың бірінші жартысында қазақтың хан,
сұлтан, старшындарының орыс империясының
әкімшілігіне жазысқан түрлі мағынадағы хатта
-
ры мен қағаздарының тілі орын алды, және ав
-
тор оларды сол кездегі көркем әдебиеттен бөліп
қарастыруды ұсынады, себебі олар тілі және
стилі жағынан ерекшеленеді. Сонымен қоса ав
-
тор сол кездегі ресми жазулардың орта ғасырлық
түркі тілінде қалыптасқан стилі болғанын және
олардың орфографиясында, грамматикалық
тәсілдеріне
тән,
лексика-фразеологиялық
ерекшеліктері сол ғасырдағы әлеументтік,
қоғамдық, экономикалық ұстанымдарға байла
-
нысты құрастырылды.
Автор өзінің еңбегінде қазақ даласында
ғылыми стильдің даму тарихынын да хабар
-
дар ете келе XIX ғасырдың екінші жартысында
ғылым салаларынан мәлімет беретін, ғылыми
ақпаратты қазақ тілінде насихаттап, баяндап,
сипаттайтын жанрдың пайда болғанын айтады.
Автор тұжырымына дәлел ретінде Н.И. Иль-
минскийдің «Самоучитель русской грамоты
для киргизов» деп аталатын кітаптың ақырғы
беттеріндегі қазақ тілінде жазылған тілдік
үлгілерді көрсетеді, сонымен қоса, ғылыми
стильде жазылған мәтіндер табиғаттану, тарих
пәндерінен ақпарат беріп, мерзімді баспалардан
қысқаша мәтіндер түрінде көрініс тапқанын және
ғылыми әдебиеттің алдында көпшілікке ғылым-
білімнің әр саласынан хабар беріп, сол кездегі
халықтың білім дәрежесімен, сауаттылығымен
санаса отырып жеңіл, жалпақ тілмен жеткізу
болғандығын тілге тиек етеді. Автордың пай
-
ымдауынша сол кездегі ғылыми-көпшілік
әдебиеттің осы мақсаты оның стиліне, тіліне
әсер етті, себебі, ғылыми әдебиетте баяндау мен
түсіндіру сипаты басым болды, және баяндау
мен түсіндіру сол кездегі ғылыми әдебиеттің
стильдік ерекшелігі болды.Сонымен қоса, автор
ғылыми стильдің қалыптасу жолдарына мысал
-
дар келтіре отырып, қазіргі таңдағы ғылыми
әдебиет сияқты әр ғылым саласына арналып са
-
ралынып, орнықпаса да, ғылыми –техникалық
терминдер қолданысқа ене бастағанын, термин
жасау принциптері мен жолдары анықталмаса
да, ғылыми терминологияның алғашқы нысан
-
дары көріне бастағанынан және лингвитикалық
мақсаттан гөрі ағартушылық мақсаты басым
болғанынан хабар береді. (Сыздықова, 1993:
159).
Қазіргі
ақпараттық
технологиялардың
өркендеген дәуірінде ғаламтордың білім беру
жүйесіне тигізетін пайдасының мол екенін,
ғылыми зерттеу жұмыстарын жүргізу бары
-
сында web ресурстарының мүмкіндіктерін пай
-
далану уақытты үнемдеп қана қоймай, зерттеу
жұмыстарын неғұрлым оңайландыратынын есте
сақтай отырып, осы бағытта зерттеулер жүргізіп,
білім берудің мақсаттары мен формаларын жақын
болашақтағы әлеуметтік-экономикалық ортаға
тигізетін ықпалына қарай қайта қарастыруды
қажет етеді (Brian Street, 2015:98).
Осы орайда Ресей ғалымы И.Н.Розина озінің
«Цифровая грамотность в курсе Академическое
письмо» атты жұмысында академиялық жазы
-
лымды үйретудің мақсат міндеттері ақпараттық
коммуникативтік технологияларды қолдану
арқылы шешілетінін алға тартады. Олардың
қатарына көп функционалды мәтіндік про
-
цессорлар, мәтінді тексеретін желілік серви
-
стер, менталды карталар мен рецензия жасау
формаларының желілік сервистері кіретінін
көрсетеді. Кәсіптік терминологиямен жұмысты
дұрыс жүргізуге мүмкіндік беретін электронды
лексикографиялық қызметтер, ғылыми мақаланы
тексеруге арналған антиплагиат жүйелеріне са
-
раптама жасап қарастырады.
Қазіргі таңда мәтін жазу үшін қолжазба
қолданатындардың саны өте шектеулі, себебі,
мәтіндік редакторлар кез келген мәтінді
тексерудің жолдарын жеңілдетіп, мәтінді сақтап,
өзгертіп, редакциялаға мүмкіндік береді, сонымен
қоса, желінің шексіз мүмкіндіктері зерттеушінің
сандық технологиялардан біліктілігін арттыруға
ықпал етеді. Орфографиялық қателерді
түзететін мәтіндік редакторларды қолданып,
электронды кітапханалар мен анықтамаларға
шолу жасап, орфографиялық, пунктуациялық,
грамматикалық және стилистикалық қателерді
143
Академиялық жазылымның зерттелу деңгейі және электронды контент жасаудың өзекті мәселелері
тексеретін қызметтерді пайдалану арқылы
академиялық мәтіннің сапасын арттыруға бола
-
ды, мысалы: Орфограмма, Яндекс Спеллер, Ор
-
фограф, Реформатор, Грамота.Ру сайттарын осы
мақсаттарда қолдануға болады. Мәтіндік процес
-
сорларда қолжазбаларды редакциялау кезінде
рецензиялау, ескертпелер мен түзетулердің
енгізілуі, олардың жазылуы сияқты функцияла
-
рын қолдануға болады (Розина, 2019:15).
Академиялық оқылымның терминологиялық
негіздерін үйрету барысында мәтінді когнитивті
түрде талдап, саралау қабілеттерін дамыта
отырып, ғылыми мәтіннің негізгі құрамдас
бөліктерін ажырату, фактілер мен автордың
пікіріне аргументтер келтіру сияқты жұмыстар
атқарылатындықтан
сараптама
жасалып
отырған мәтінді терең түсініп, дұрыс интер
-
претация жасау мақсатында желідегі кейбір
ақысыз бағдарламалар қолданылады, олардың
қатарына MindMeister, MindMup, Mind42;
FreeMind, XMind бағдарламаларын жатқызуға
болады. Аталған бағдарламалар ізденушіге
өз ойын дұрыс, толық жеткізуге мүмкіндік
беретін менталды және интеллектуалды кар
-
та құрастыруға мүмкіндік береді. И.Н. Розина
өзінің жұмысында лексикалық дерек көздерін
қолданудың маңыздылығын ескерте келе,
Multitran.ru, Грамота.ру, Academic.ru электрон
-
ды сөздіктерге сипаттама беріп, олармен жұмыс
түрлерін сипаттайды.
Академиялық
алаяқтықты
электронды
түрде анықтау жоларының бірі антиплаги
-
ат бағдарламаларын қолдану болып табыла
-
ды. Академиялық мәтін құрастыру барысында
ізденуші тарпынан жиі кездесетін қателіктердің
бірі басқа автордың жұмысын көшіру болып
табылады, студенттер дерек көздермен жұмыс
жасау жолдарын толық меңгермегендіктен,
жұмыстың мазмұнымен толық таныс болмаған-
дықтан немесе оны түсінбегендіктен басқа
автордың жұмысын көшіріп алатын жағдайлар
жиі кездеседі. (Beavis. C., 2001:141).
Осы мәселені болдырмаудың бірден бір жо
-
лы-электронды антиплагиат бағдарламаларын
қолдану болып табылады. Антиплагиат.ру,
Антип лагиат. вуз, Text.ru, ағылшын тіліндегі
Plagiarism.org, Glatt Plagiarism Screening
Program, MOSS, AdvegoPlagiatus, Истио, Плаги
-
ата НЕТ, Детектор плагиата бағдарламаларына
И.Н. Розинаның жұмысында шолу жасалады.
Академиялық мәтіннің метадеректерін авто
-
матты түрде аудару, шет тілінде аннотация жазу,
мәтінді рәсімдеу кезінде қолданылатын Google
Переводчик, Яндекс.Переводчик, Bing, Microsoft
Translator, PROMT (Translate.Ru), Lingvo Live,
ABBYY сияқты желідегі электронды аударма
-
шылармен жұмыс жасаудың жолдарын меңгеріп,
оларды сауатты қолдану ізденушінің жұмысын
айтарлықтай жеңілдетеді.
И.Н. Розина мәтіннің сілтеме көздерімен жұ-
мыс барысында қолданылатын библиография-
лық менеджерлерге шолу жасай келе, ең ал
-
дымен электронды кітапхана жүйелері Ки
-
берЛенинка, ақпараттық портал eLibrary, ЭБС
Лань, РУКОНТ, IPR-books, Юрайт, Mendeley,
Academia.edu и ResearchGate, Zotero, EndNote
Online, BibTex, RefWorks, Biblioscape сайтта
-
ры бойынша дереккөздерді табуға арналған
кеңестер береді.
Модельдеу мәселесіне келер болсақ, Ре
-
сей зерттеушісі М.Ф. Панкина «Моделирова
-
ние как метод познания в лингвистике» атты
мақаласында когнитивті лингвитикадағы жал
-
пы тілдік бірліктерді модельдеудің маңызы,
модель жасау жолдары жайлы сипаттама жа
-
сайды және олардың тілдік бірліктердің семан
-
тикасын ұйымдастыруда, динамикалық про-
цестердің, дискурстың құрылымын анықтауда
қолданылуы зерттеледі. Автор тілдік мо
-
дельдерге түріне, категориясына, кластарына
қарай классификация жасап, мақсатына қарай
ғылыми танылымда қолдану, білімде қолдану,
жүйелер жасауда қолдану және жүйелерді
басқару барысында қолданатын модельдер,
уақытқа байланысты структуралық модельдер,
динамикалық, функционалдық деп бөле оты
-
рып, тілдік моделдерді схемалық модельдер,
метафорикалық модельдер, метономиялық мо
-
дельдерге жіктеп, оларға сипаттама береді, бірақ
аталған модельдеу жалпы тіл біліміне қатысты
болғандықтан, академиялық оқылым, жазылым
дағдыларын қалыптастыру жолдары автордың
жұмысында қарастырылмаған.
Академиялық дискурстың ажырамас бөлік-
терінің бірі – эссе жазу жолдарының дағдыларын
үйрену, авторға ойды нақты және сауатты
тұжырымдауды, ақпаратты құрылымдауды,
негізгі ұғымдарды қолдануды, себеп-салдарлық
қатынастарды бөлуді, тәжірибені тиісті мы
-
салдармен суреттеуді және өз тұжырымдарын
дәлелдеуді үйренуге мүмкіндік беретіндіктен
(Snyder I., 2002:173), бірқатар Ресей педагог
-
тары академиялық жазылым бойынша эссенің
конструкторларын ұсынып, эссе түрлеріне
шаблондар жасап көпшілікке ұсынған. Эссе
конструкторының құрамында эссе жазу бойын
-
144
Академиялық жазылымның зерттелу деңгейі және электронды контент жасаудың өзекті мәселелері
ша кеңестер берілген, проблемаға өз көз қарасын
білдіру, қарама қарсы пікір білдіру кезінде
қолданатын тілдік бірліктер кесте ретінде
беріледі және қысқа сөз тіркестері, білім, жұмыс
және карьера, бос уақыт, адамның сырт пішіні
тағы да басқа тақырыптарға эссе жазу барысын
-
да қолданылатын шаблондар, белсенді лексика,
қанатты сөздер беріледі, дегенмен дайындалған
шаблондар ағылшын және орыс тілдерінде эссе
жазуға арналғандықтан қазақ тілінде эссе жазуға
арналған шаблондар жоқтың қасы.
Академиялық жазылымның мәселелерін
электрондық тұрғыдан қарастырып, өзінің
зерттеулеріне арқау еткен Ресей зерттеушісі
Ю.Е. Буттың «Академическое письмо для исто
-
риков» атты жұмысында автор ізденушінің
сандық
технологияларды
меңгерудегі
сауаттылық деңгейінің талаптарына тоқтала
отырып, электронды кітапханалар, желілік
қызметтердің интеллект карталары, байланыс
диаграммалары, мәтіндік редакторлар, түрлерін
сипаттай отырып British National Corpus, Oxford
English Corpus, Corpus of Contemporary American
English (COCA), Corpus of Historical American
English (COHA) сияқты ағылшын және орыс
тілдеріндегі тілдік корпустарды қолданудың
тиімділігі айтылады.(Бут,2019:4).
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Нәтижелер мен талқылаулар

text:
145
Академиялық жазылымның зерттелу деңгейі және электронды контент жасаудың өзекті мәселелері
орнымен пайдалана білсе, академиялық сауатт-
ылықтың артуына жағдай жасалар еді (Lea M.R.,
Jones S, 2010:377).
Академиялық жазылым түрлерін модельдеу,
желілік конструкторлар жасау, тілдік шаблон
-
дар жасау, тегін сайттар мен желідегі каналдар
тек білім-ғылымға ғана емес, сонымен қоса,
қоғамға да пайдалы болмақ, нақтырақ айтсақ
ғылыммен айналыспайтын тұлғалардың да ара –
тұра ғылыми стильде құжат толтыратын кездері
болады, сол кезде олар әрине, ең алдымен интер
-
нет көздеріне жүгінеді, егер интернет желісінде
академиялық жазылымға байланысты барлық
ақпараттың моделі ашық қолданыста тұрса,
еңбек адамдары уақыттарын үнемдеп, қажетті
құжаттарын дұрыс толтыруға мүмкіндік ала ала
-
тын еді.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Қорытынды - С. А. Оданова, Қ. Е. Молдабаева

text:
Қорытынды Мақаланың негізгі мақсаты алыс жақын
шет елдердегі академиялық жазылым мәсе-
лесімен айналысқан барлық ғалымдардың
еңбек теріне шолу жасай келе, оның теориясы
мен практикасының оқытылу әдіс-тәсілдерімен
таныса отырып, оның негізінде қазақ тіліндегі
академиялық жазылымның электронды кон-
тентін құрастырудың оңтайлы тәсілдерін
қарастыра келіп, электронды форматқа енгізу.
Білім мен ғылымның басты мақсаты қоғамға
пайда келтіру, елінің мәдени, экономикалық,
әлеументтік дамуына үлес қосу болғандықтан,
қорыта айтқанда академиялық жазылым
түрлерін модельдеп, шаблондарға салып, дайын
шаблондарға салынған конструкторлар арқылы
интернет желілерінен көпшілікке ұсыну, ин
-
стаграм, фейсбук, твиттер парқшалары арқылы
сайттар ашу, You tube каналынан бейне ба
-
яндар даярлау қазақ тілінде ғылыми стильді
жоғары деңгейде қолдануға, ізденушілердің
жұмысын жеңілдетуге, академиялық жазы
-
лым дағдыларын қалыптастыруда, көпшіліктің
академиялық сауаттылығын арттыруға зор үлес
қосар еді.
Әдебиеттер Barrass R. Scientists must write. A guide to better writing for scientists, engineers and students. – London: Routledge, 2002. –
165 p.
Beavis. C. Digital culture, digital literacies: Expanding notions of text, Pictures of English: Teachers, learners and technology.
– Adelaide: Wakefield Press, 2001. – 145 p.
Бут Ю. Е. Академическое письмо для историков. – Екатеринбург: Издательский отдел УрГПУ, 2019. – 78 с.
Goodfellow R. Literacy, Literacies and the Digital in Higher Education. -Teaching in Higher Education, 2011.16(1). – 131 p.
Green B., Beavis C. Literacy in 3D: An Integrated Perspective in Theory and Practice. Camber well, Victoria: Australian Coun
-
cil for Educational Research (ACER); 2012. – 248p.
Динаева Б.Б. Сапина С.М. Академиялык сауаттылыктың теориялық жене практикалық негіздері. Оқу құралы. – Астана:
2016. – 74б.
Короткина И. Б. Модели обучения академическому письму : учебное пособие для вузов – М.: Издательство «Юрайт»,
2018. – 219 с.
Крутикова О.Н. Академическое письмо в условия академического капитализм. – Высшее образование в России №5,
2012 – 43-47с.
Lea M.R., Jones S. Digital Literacies in Higher Education: Exploring Textual and Technological Practice. – Studies in Higher
Education, 2010;36(4). – 377p.
Минаева И.Н. Академическое эссе: теория и практика жанра. – Теория, проекты,г ипотезы, Филологический класс,
2(40)/2015. – 18 с.
Оспанов Е. Академиялық жазылым негіздері. Оқу құралы. – Алматы, 2020. – 74 б.
Розина И. Н. Цифровая грамотность в курсе «Академическое письмо». – Образовательные технологии и общество,
№ 4, 2018. – 19 с.
Snyder I. Communication, Imagination, Critique. – Literacy Education for the Electronic age. – London: Routledge, 2002. –
173-183 p.
Street B. Academic Writing: theory and practice. – Journal of Educational Issues, 2015. – vol.1, no 2, – 110-116 p.
Сыздықова Р. Қазақ әдеби тілінің тарихы (XV-XIX ғасырлар). – Алматы: «Ана тілі», 1993. – 114 б.
References Barrass R., (2003) Uchenye dolzhny pisat’. Rukovodstvo po uluchsheniju navykov pis’ma dlja uchenyh, inzhenerov i studentov
[Scientists must write. A guide to better writing for scientists, engineers and students]. London: Routledge, pp.50-53.
Beavis C., (2007) Cifrovaja kul’tura, cifrovaja gramotnost’: rasshirenie predstavlenij o tekste [Digital culture, digital literacies:
Expanding notions of text]. P (ICT) ures of English: Teachers, learners and technology, vol.1, no. pp.145-161.
But YU. E.,(2019) Akademicheskoe pis’mo dlya istorikov [Academic writing for historians]. Yekaterinburg: Publishing De
-


partment of the Ural State Pedagogical University, P.78 (In Russian)
146
Академиялық жазылымның зерттелу деңгейі және электронды контент жасаудың өзекті мәселелері
Goodfellow R., (2011) Cifrovaja gramotnost’ v vysshem obrazovanii [Literacies and the Digital in Higher Education]. Teaching
in Higher Education, vol.16, no 1. pp.131-144.
Green B., Beavis C. (2012) Gramotnost’ v 3D: kompleksnaja perspektiva v teorii i praktike [Literacy in 3D: An Integrated Per
-
spective in Theory and Practice]. Australian Council for Educational Research (ACER), vol.1, no 1, pp. 220-225.
Dinaeva B.B., Sapina S.M., (2016) Akademijalyk sauattylyktyң teorijalyқ zhene praktikalyқ negіzderі [Theoretical and practi
-
cal bases of academic literacy]. Astana: Kazakh Humanities and Law University, P.74 (In Kazakh)
Korotkina I. B., Modeli obucheniya akademicheskomu pis’mu : uchebnoe posobie dlya vuzov [Models of teaching academic
writing: a textbook for universities]. Moscow: Yurayt Publishing House, P.219 (In Russian)
Krutikova O.N., (2012) Akademicheskoe pis’mo v usloviya akademicheskogo kapitalizm [ Academic writing in terms of aca
-
demic capitalism]. Higher education in Russia, no 5. pp.43-47. (In Russian)
Lea M.R., Jones S., (2011) Cifrovaja gramotnost’ v vysshem obrazovanii: izuchenie tekstologicheskoj i tehnologicheskoj prak
-
tiki [Digital Literacies in Higher Education: Exploring Textual and Technological Practice]. Studies in Higher Education, vol.36, no
4, pp. 377–393.
Minaeva I.N.,(2015) Akademicheskoe jesse: teorija i praktika zhanra [Academic essay: theory and practice of the genre]. The
-
ory, projects, hypotheses, Philological class, vol. 2 no 40. pp.8-18. (In Russian)
Ospanov E., (2020) Akademiyalyқ zhazylym negіzderі [Basics of academic writing]. Almaty: Economics, P.120 (In Kazakh)
Rozina I. N., (2018) Cifrovaya gramotnost’ v kurse «Akademicheskoe pis’mo» [Digital literacy in the course “Academic writ
-
ing”]. Educational technology and society, P.19 (In Russian)
Snyder I., (2002) Kommunikacija, Voobrazhenie, Kritika [Communication, Imagination, Critique]. Literacy Education for the
Electronic age, vol 1, no 1, pp. 173-183.
Street B.,(2015) Akademicheskoe pis’mo: teorija i praktika [Academic Writing: theory and practice]. Journal of Educational
Issues, vol.1, no 2, pp 110-116.
Syzdyқova R.,(1993) Қazaқ әdebi tіlіnің tarihy (XV-XIX ғasyrlar) [History of the Kazakh literary language (XV-XIX centu
-
ries)]. Almaty: «Mother tongue», P.114 (In Kazakh)
Достарыңызбен бөлісу: |


title: С. А. Оданова, Қ. Е. Молдабаева

text:
© 2022 Al-Farabi
Kazakh National University
ISSN 1563-0323, eISSN 2618-0782 Филология сериясы. №1 (185).2022 https://philart.kaznu.kz
136
ҒТАМР 16.01.21 https://doi.org/10.26577/EJPh.2022.v185.i1.ph14
С.А. Оданова
, Қ.Е. Молдабаева*
Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті, Қазақстан, Алматы қ
*e-mail: k.moldabaeva@aues.kz
АКАДЕМИЯЛЫҚ ЖАЗЫЛЫМНЫҢ ЗЕРТТЕЛУ ДЕҢГЕЙІ
ЖӘНЕ ЭЛЕКТРОНДЫ КОНТЕНТ ЖАСАУДЫҢ
ӨЗЕКТІ МӘСЕЛЕЛЕРІ
Академиялық жазылым Қазақстан білім кеңістігіне жаңадан еніп, дамып жатқан ғылым
саласы болғандықтан, еліміздің кейбір ғалымдары академиялық жазылымның теориялық және
практикалық негіздеріне зерттеу жүргізгенімен, оның қарастыратын мәселелері,
соның ішінде
қазіргі ақпараттық технологиялардың қарқынды даму кезеңде интернеттің мүмкіндіктерін
қолдана отырып, электронды контентін жасау мәселелері, академиялық жазылымды электронды
ресурстарды қолдана отырып үйрету мәселелері ізденістерді қажет етеді. Осы мәселеге көшпес
бұрын алыс, жақын шет елдердің ғалымдарының еңбектеріне сүйене отырып, оларға шолу
жасай отырып, академиялық жазылымның шет елдерде, көршілес Ресей мемлекетінде зерттелу
деңгейі,
жеке пән ретінде қалыптасуы, тарихы, оқыту әдістемелері мақалада сапатталады.
Осы орайда мақалада И.Б. Короткина, И.Н. Минеева, И. Квитсиния, Л.А. Милованова сияқты
Ресей зерттеушілерінің жұмыстарына шолу жасалады. Академиялық дискурстың шет елдерде
қолданысының деңгейін саралау мақсатында Merton R. K., Beavis C., Green B., Beavis C., Kress G.
A., Snyder I. Және тағы бірқатар зерттеушілердің жұмыстары қарастырылады.
Сонымен қоса,
Қазақстандағы академиялық жазылымның қалыптасу тарихын, оның алғышарттарын анықтау
мақсатында Р.Сыздықованың, Б. Әбілқасымовтың еңбектеріне шолу жасалып, XIX ғасырдың
екінші
жартысында негізі қаланған, қазіргі академиялық жазылым бастау алған ғылыми стиль
тарихына тоқталамыз. Қазіргі таңда елімізде академиялық жазылым салаларын зерттеп, оның
теориялық және практикалық қырларын айқындап жүрген отандық ғалымдар Е.Т. Оспановтың,
Б.Б Динаева, С.М. Сапиналардың еңбектері зерттеліп, қазақ тілінде академиялық мәтін
құрастыру жолдары, ғылыми зерттеу
жұмыстарын жазу кезеңдері, академиялық мәтіннің басты
жанрлары, эссе, аннотация, пікір, түйін, рецензия, курстық жұмыс,
магистрлік жұмыс, докторлық
диссертация жазу жолдары сипатталады.
Қорыта келе, жазылым, оқылым мәселелерін электронды түрде оқыту мақсатында Ресей
зерттеушілері И.Н.Розина, Ю. Е. Буттың академиялық жазылымды оқытудың электронды
контенті жәйлі зерттеулері талқыланып, электронды ресурстарды
пайдалана отырып еліміздің
ғылыми кеңістігіне енгізу жолдары баяндалады.
Түйін сөздер:
академиялық жазылым, web ресурстар, тілдік шаблондар, тілдік конструктор-
лар, электронды оқу құралдары, ақпараттық технологиялар.
S.A. Odanova, K.Е. Моldabayeva*
Kazakh national women’s
teacher training university, Kazakhstan, Almaty
*e-mail: k.moldabaeva@aues.kz


13. Сапа бойынша басшылықтың құрамы. Сапа бойынша басшылық элементтері. Сапа бойынша басшылықтың құрылымы Сапа бойынша басшылық - бұл ұйымның ерекшелігі туралы көрсетілім беретін концептуальды құжат. Ұйымның визиткалы карточкасы сияқты және ол мыналарды кірістіреді:
- лицензиялауға жататын қызметтердің барлық түріне ұйымның лицензиялар тізімі;
- ұйымдық құрылым;
- СМЖ-нің толық сипаттамасы және оның әрекеттерінің жерлердегі қолдану аймағы.
Сапа бойынша басшылық электронды, қағаз жүзінде немесе типографиялық әдіспен алынған бірыңғай құжат сияқты бекітілуі мүмкін. Бөлімдерді бекіту кезінде оның элементтерінің ИСО 9001:2009 стандарты негізіне сай екендігін қадағалау қажет. Сапа бойынша басшылық ИСО 9001 стандарты элементерінің бірі болып табылады.
Корона ЖШС СМЖ-сін ендіруде ең маңызды қызметкерлердің бірі жауапты басшы болып саналады. Жауапты басшы іс - әрекетіне қарай кәсіпорынның алға қарай жылжуы, оның дамуы және нарықтағы бәсекеге қабілеттілгі айқын болады.
Сапа бойынша басшылық Техникалық реттеу және метрология комитетінің Сапа менеджмент жүйесінің қолдану саласын, сонымен қатар Сапа менеджмент жүйесі процестері арасындағы байланыстар қарым қатынасын, СМЖ саласында өңделген құжатталған процедураларға сілтемелерді сипаттайды.
Сапа бойынша басшылық келесі құжаттамалардан тұрады:
1. Жалпы ережелер.
2. Нормативті сілтемелер.
3. Терминдер мен қысқартулар.
4. Сапа менеджмент жүйесі.
4.1 Жалпы талаптар.
4.2 Құжаттамаларға талаптар.
5. Басшылық жауапкершілігі.
5.1 Басшылық міндеттемесі.
5.2 Тұтынушыға жобалау.
5.3 Сапа саласындағы саясат.
5.4 Жоспарлау.
5.5 Жауапкершілік және ақпарат алмасу.
5.6 Басшылық тарапынан сараптау.
6. Ресурстар менеджменті.
6.1 Ресурстармен қамтамасыз ету.
6.2 Адам ресурстары.
6.3 Инфрақұрылым.
6.4 Өндірістік орта.
7. Өнімнің өмірлік циклінің процестері.
7.1 Өнімнің өмірлік циклінің процестерін жоспарлау.
7.2 Тұтынушалрмен байланысты процестер.
7.3 Сатып алу.
7.4 Кәсіпорын және қызмет көрсету.
8. Өлшеу, анализ және жақсарту.
8.1 Жалпы ережелер.
8.2 Мониторинг және өлшеу.
8.3 Сәйкес келмейтін өнімді басқару.
8.4 Ақпараттарды сараптау.
8.5 Жақсарту.


title: САПА БОЙЫНША БАСШЫЛЫҚТЫҢ ҰСЫНЫЛЫП ОТЫРҒАН ТҰРҒЫЗЫЛУЫ

text:
Сапа бойынша басшылық бөлімі
|
Бөлімнің қысқаша мазмұны
|
СТ ҚР ИСО 9001-2009 Пунктілері
|
Мазмұны
|
Сәйкес бөлімдермен қарастырылатын жетекшіліктің барлық бөлімдерінің тізімдері беттері мен бірге келтіріледі.
|
|
Сапа саласындағы саясат
|
Кәсіпорынның сапа саласындағы Саясаты жазылады
|
5.1-5.3
|
Сапа бойынша жетекшілікті тарату және қолдану облысы
|
Ұйымда және сыртқы пайдаланушылар үшін сапа бойынша жетекшіліктің қолданылу және таратылу саласы туралы мәліметтер келтіріледі.
|
4.2.2
|
Кіріспе
|
Ұйым, өнім, сапа бойынша жетекшілік туралы жалпы мәліметтер келтіріледі
|
4.2.2
|
Нормативтік сілтемелер
|
Сапа бойынша жетекшілікте сілтемелер келтірілген құжаттамалар белгіленулері мен тізімінен тұрады.
|
2
|
Терминдер, анықта малар, қысқартулар мен шартты белгіленулер
|
Қолданылған қысқартулар және шартты белгіленулердің терминдермен бірге анықтамалары келтіріледі.
|
3
|
Органиграмма
|
Сапа менеджменті жүй есінің органиграммасы келтіріледі.
|
|
Сапа менеджмент жүйесі
|
Ажыратулардың қажеттілігін негіздеу және жүйенің құжаттамаланған негізі және құрылымы, процестердің тізбектілігі және өзара әрекетін қоса алғандағы СМЖ көлемінің және әрекет ету саласының суреттемесі келтіріледі.
|
Бөлім 4
|
Жоғарғы жетекшіліктің жауапкершілігі және атқарушылығы
|
Сапа саласындағы мақсаттар және саясаттар құрылымдануы үшін жауапкершілік және олардың процеске дейінгі жазылуы келтіріледі.
Сапа саласындағы жоғарғы жетекшіліктің жауапкершілігі және атқарушылығы келтіріледі.
Жетекшілік өкілінің жауапкершілігі келтіріледі, олар төмендегілер:
- сапа менеджмент процестерпін ұстап тұру және ұстап тұруға;
- жоғарғы жетекшілікке есептерді ұсынуға;
- тұтынушылар талаптарын ұйым персоналына дейін жеткізуге;
- сыртқы ұйымдармен байланысты ұстап тұруға (қажет болған жағдайда)
|
5.1; 5.3; 5.4.1
5.1; 5.3; 5.4.1
5.5.1; 5.5.3;
5.1-5.4; 5.5.2
|
Процестер
|
Сапа саласындағы мақсаттарды жоспарлау, ұйымда СМЖ құру және оны дамытуды жоспарлау.
Жетекшілік тарапынан талдау
Процестердің қысқаша суреттемесі және оларды суреттеуші құжаттамаларға сілтемелер
|
5.4.2
5.6
6-8 бөлімдер
|
Процедуралар
|
6 бөлімде келтірілген міндетті процедураларға (процестерді суреттеу кезінде мүмкін), сонымен қатар басқа да құжаттамаланған процедураларға сілтемелер келтіру және қысқаша суреттеу
|
Бөлімдер 4-8
|
Қосымшалар
|
Кәсіпорынның ұйымдастырушы лық құрылымы, СМЖ басқарудың ұйымдастырушылық құрылымы, кәсіпорындағы сапа қызметінің құрылымдың схемасы, құжаттамаланған процедураларда көрсетілген процестерге және іс әрекеттерге жауапкершіліктерді бөлу матрицасы, сонымен қатар СМЖ құжаттамаларының тізімі, (егер кәсіпорында мұндай тізім болмаса жеке құжаттама түрінде) келтіріледі.
|
|


ИСО 9001:2009 элементтері: жауапты басшы, ресурстар менеджменті, өнім өндірісі, өлшеу, анализ және жақсарту Жауапты басшы Жоғарғы басшылық сапа менеджменті жүйесін әзірлеу және енгізу жөнінде, сондай-ақ оның нәтижелігін
Техникалық реттеу және метрология комитетіне тұтынушылар талаптарының, сондай-ақ заңнамалық және нормативтік талаптардың маңыздылығын жеткізу;
Техникалық реттеу және метрология комитетіне сапа саласында саясатты әзірлеу;
Техникалық реттеу және метрология комитетіне сапа саласында мақсаттарды әзірлеуді қамтамасыз ету;
басшылық тарапынан талдаулар жүргізу;
қажетті ресурстармен қамтамасыз ету арқылы тұрақты жақсарту бойынша өзінің міндеттерін растауды қамтамасыз етуі керек.
Жоғарғы басшылық тұтынушылардың қанағаттандырылуын көтеру мақсатында олардың талаптарының анықталуы мен орындалуын қамтамасыз етуі керек.
Жоғарғы басшылық сапа саласындағы саясаттың:
ұйымға мақсаттарына сәйкес болуын;
сапа менеджменті жүйесінің талаптарға сәйкес болуын және нәтижелігін ұдайы жақсартуға арналған міндеттердің болуын;
сапа саласында мақсаттарды белгілеу және талдауға арналған негіздерді құруын;
ұйым қызметкерлеріне жеткізілуі және оған түсінікті болуын;
жарамдылыққа ұдайы талдануын қамтамасыз етуі қажет.
Техникалық реттеу және метрология комитетінің жоғарғы басшылығы, өнімге қойылатын талаптарды орындау үшін қажетті мақсаттарды қоса сапа саласындағы мақсаттар ұйымның сәйкес бөлімшелерінде және сәйкес деңгейлерінде белгіленуін қамтамасыз етуі қажет. Сапа саласындағы мақсаттар өлшене алатын және сапа саласындағы саясатпен сәйкестендіріле алуы керек.
Жоғарғы басшылық:
СМЖ талаптарын орындау үшін, сондай-ақ сапа саласында мақсаттарға жету үшін сапа менеджменті жүйесін құру мен дамытуды жоспарлауды;
сапа менеджменті жүйесін жоспарлау және оған өзгерістер енгізуде тұтастығы сақталынуын қамтамасыз етуі керек.
Жоғарғы басшылық жауаптылықтың және уәкілеттіліктің анықталуын және ұйым қызметкерлеріне жеткізілуін қамтамасыз етуі керек.
Жоғарғы басшылық ұйым басшылығы құрамынан басқа міндеттеріне қарамастан, мыналарға таралатын жауапкершілік жүктелетін және өкілеттілік берілетін өкіл тағайындауға тиіс:
СМЖ талап ететін процестердің әзірленуін, енгізілуі және жұмысшы қалыпта ұсталуын қамтамасыз етуге;
сапа менеджменті жүйесінің қызметі және оны жақсартудың кез келген қажеттігі туралы жоғарғы басшылыққа есептер ұсынуға;
барлық ұйым бойынша тұтынушылар талаптарын түсінуді таратуды қамтамасыз етуге жауапты және уәкілеттерге ие болуы керек.
Жоғарғы басшылық ұйымда СМЖ-нің тиімділігі мәселелері бойынша ақпарат алмасу мен коммуникациялардың сәйкес процестерін белгілеуді қамтамасыз етуі қажет.
Жоғарғы басшылық жоспарланған аралықтар сайын ұйымның сапа менеджменті жүйесінің үнемі жарамдығын, барабарлығын және нәтижелігін қамтамасыз ету мақсатында оны талдауы керек. Талдауға ұйымның СМЖ-н, оның ішінде сапа саласындағы саясат пен мақсаттарды жақсарту мүмкіндіктері мен өзгерістер енгізу қажеттіктерін бағалауды қосу керек.
Басшылық тарапынан талдау үшін кіріс деректер мына ақпараттардан тұруы керек:
аудит нәтижелері;
тұтынушымен кері байланыс;
процестер қызметі және өнім сәйкестігі;
ескертетін және түзететін әрекеттер мәртебесі;
басшылық тарапынан алдыңғы талдаудан шығатын кейінгі әрекеттер;
СМЖ-ге әсер етуі мүмкін өзгерістер;
жақсарту жөніндегі ұсыныстар.
Басшылық тарапынан талдаудың шығыс деректері:
СМЖ және оның процестерінің тиімділігін арттыруға;
өнімді тұтынушылар талаптарына сәйкес жақсартуға;
ресурстардың қажеттігіне қатысты барлық шешімдер мен әрекеттерді қамтуы керек.


Сапа бойынша басшылық. Негізгі тағайындалуы Сапа бойынша басшылық (Quality Manual) бірінші деңгейдің құжаты болып табылады. Бұл құжатта сапа саласындағы саясат баяндалады және ұйымның сапа жүйесі сипатталады. Сапа бойынша басшылық сапа жүйесінің негізін қалайтын құжат ретінде роль ойнайды және оның жұмысшы қалпында анықтамалық құжат қызметін атқарады.
ИСО 10011 сәйкес сапа бойынша басшылық келесідегідей мақсаттар үшін қолданылуы мүмкін:
- сапа жүйесін тиімді енгізу;
- кәсіпорынның сапа саласындағы саясатын баяндау;
- сапа жүйесінде процестерді тиімді басқару;
- сапа жүйесінің аудиті үшін нормативті негізді қамтамасыз ету;
- үзіліс жағдайында сапа жүйесінің қызмет көрсету тұрақтылығын қамтамасыз ету;
- кәсіпорынды сапаны қамтамасыз ету саласында персоналмен қамтамасыз етуді дайындау;
- кәсіпорынның келісім түзу жағдайында өзінің сапа жүйесінің ИСО 9000 сериялы стандартарына сәйкес екендігін көрсету;
- сапа жүйесін таныстыру.
Сапа бойынша басшылықты құру келесілерден тұрады: кіріспе бөлмі; сапа саласындағы кәсіпорын саясаты және бөлімшелердің осы саладағы тапсырмаларын баяндайды; кәсіпорын құрылымының сипаттамасы; сапа жүйесінің элементтері бойынша жұмыстарды ұйымдастыруды сипаттайтын бөлімдер; сапа бойынша басшылықты қайта қарау және түзету бойынша жағдайлар.
Сапа бойынша басшылықта кәсіпорынның ИСО стандартының әрбір ережесі бойынша сәйкестікке қалай қол жеткізетіндігін көрсетіледі. Бұл құжаттың көлемі артып кетпеу үшін онда бекітілген және қолданыстағы құжаттарға сілтемелер беріледі. Сапа бойынша басшылықтың формасы оған өзгерістерді оңай енгізуге болатындай етіп таңдалады.
Сапа бойынша басшылықты дайындауды кәсіпорынның уәкілетті құзырлы тобы жүзеге асырады. Оны дайындау кезінде келесі іс-шаралар орындалады:
- сапа жүйесіне ИСО стандарты анықталады;
- сапа жүйесінде жүзеге асырылатын процедуралардың тізілімі құрастырылады;
- сапа жүйесін пайдаланушылар туралы ақпараттар жиналады;
- сапа бойынша басшылықтың құрылымы және формасы анықталады;
- сапа бойынша басшылықтың қабылданған құрылымы және формасына сәйкес сапа жүйесінің құжаттары жіктеледі.
Сапа бойынша басшылықтың құрылымы Сапа бойынша басшылық келесілерден тұруы керек:
- атауы, тағайындалуы және қолданылу саласы;
- мазмұны;
- сапа бойынша басшылық туралы және кәсіпорын туралы ақпаратардан тұратын кіріспе бөлімі;
- кәсіпорынның сапа саласындағы саясаты мен мақсаты;
- ұйымдық құрылымның сипаттамасы, жауапкершілігі және құзыреттілігі;
- сапа жүйесінің элементтерінің сипаттамасы және сапа жұйесінің құжатталған процедураларына сілтемелер;
- егер қажет болған жағдайда, «Анықтамалар» бөлімі;
- егер қажет болған жағдайда, басшылыққа сілтеме;
- егер қажет болған жағдайда, көмекші ақпараттардың қосымшасы. приложение с дополнительной информацией, если необходимо.
Атауы, тағайындалуы және қолданылу саласы Сапа бойынша басшылықтың атауы және әрекет ету ортасы сапа бойынша басшылық қолданылатын ұйымды нақты анықтау керек. Сондай-ақ бұл бөлім сапа жүйесінің элементтерін қолдануды анықтау керек.
Мазмұны Сапа бойынша басшылықтың мазмұнында бөлімдердің атаулары келтіріледі және оларды оңай табу үшін олар нөмерленеді.
Кіріспе бөлімі Кіріспе бөлімінде мүдделі кәсіпорын туралы және сапа бойынша басшылық туралы жалпы мәліметтер келтіріледі.
Сапа саласындағы саясат және мақсаттар Сапа бойынша басшылықтың осы бөлімі кәсіпорынның сапа саласындағы саясатын және мақсаттарын бекіту керек.
Ұйымдық құрылымның сипаттамасы, жауапкершілігі және құзыреттілігі Сапа бойынша басшылықтың бұл бөлімінде кәсіпорынның жоғарғы деңгейінің сипаттамасы келтіріледі. Сондай-ақ жауапкершілігін, құзыреттілігін және өзара байланыстарын көрсететін құрылымдық схемасын көрсетуге болады.
Сапа жүйесінің элементтері Сапа бойынша басшылықтың қалған бөлімдері сапа жүйесінің барлық қолданылатын элементтерінің сипаттамасынан тұруы керек.
Сапа жүйесінің жлементтеріне талаптар ИСО 9000 сериялы халықаралық стандарттарында немесе осы кәсіпорында қолданылатын стандартта бекітілген.
Анықтамалар Егер анықтамалардан тұратын бөлім басшылықта қажет болған жағдайда, әдетте ол «Қолданылу саласы» бөлімінен кейін орналастырылады. Бұл бөлімде осы сапа бойынша басшылықта қолданылатын терминдер мен ұғымдарға анықтамалар беріледі немесе сапа саласындағы терминологиялық құжаттарға сілтемелер көрсетіледі.
Көмекші мәліметтер үшін қосымша Басшылыққа қажетті көмекші ақпараттардан тұратын қосымшалар кірістіріледі.


title: Сапа бойынша басшылық. Негізгі тағайындалуы


title: ЛЕКЦИЯ ТЕЗИСТЕРІ - Сапалық анализ курсының

text:
Тақырыбы: Сапалық анализ, мақсаттары және әдiстерi.
Жоспары: 1. Аналитикалық химия пәні.
2. Сапалық анализ әдістері. Физикалық, физика-химиялық және химиялық анализ әдістері.
3. Реакция сезімталдығы.
Аналитикалық химия пәні Жалпы химиялық анализ қойылатын мақсаттарына байланысты сапалық және сандық болып екі тарауға бөлінеді. Сапалық анализдің негізгі мақсаты зерттелетін заттың сапалық құрамын анықтау, демек қандай элементарлық (жай) бөлшектерден (атом, ион, молекуладан) тұратындығын табу. Сонымен қатар белгілі қосылыстардың ұқсастығы (индентификациялау) негізінде көбінесе сапалық анализдің бірнеше әдісі қолданылады.
Аналитикалық химияның даму тенденциясы.“Химиялық анализ“ деген ұғымды XVII ағылшын ғалымы Бойль Р. енгізген, ол қазіргі сапалық анализдің негізін құрайды. Бойль химиялық элементтер деген түсінікті толықтырып, оларды күрделі заттардың бөлінбейтін бөлігі деп қарастырды. Сонымен қатар, сол кездегі белгілі сапалық реакцияларды бір жүйеге келтіруге тырысты.
Ловиц Т.Е. жүзден астам тұз криссталдарын зерттеп, оларды бір кестеге келтірді. Бұл микрокристаллоскопиялық әдіс сапалық анализ тәсілдерінің бір түрі болуына себепті болды.
Севергин В.М. 1801 жылы аналитикалық химиядан оқу құралын жазды. Ол аналитикалық химияға колориметрлеу әдісін енгізді және титриметриялық әдістің, оның ішінде нейтралдау әдісінің мәнін түсіндірді.
XVIII ғасырдың аяғында Бергман Т.О. металл катиондарын аналитикалық топтарға бөліну қағидаларын тауып, жүйелік сапалық анализдің негізін қалады.
XIX ғасырдың басында Берцеллиус И.Я. химиялық элементтердің атомдық массаларын анықтады, ал Гей-Люссак титриметриялық анализдің тәсілдерін жариялады.
Бутлеров А.М. ашқан органикалық қосылыстардың химиялық құрылыс теориясы мен Д.И. Менделеевтің периодтық заңы да аналитикалық химияның дамуына үлкен әсер жасады. Айталық, химиялық элементтер қасиетінің ұқсастығын пайдаланып жаңа элементтер ашуға мүмкіндіктер туды.
Д.И. Менделеевтің гидраттану теориясы, С. Аррениустың электролиттік диссоцияция іліміне де аналитикалық химияның ілімінің дамуына үлкен үлес қосты.
1871 жылы Н.А. Мешуткин аналитикалық химияның оқыту методикасын ұсынды, ол “Аналитикалық химия” деген оқулық жазды. Н.А. Мешуткин анализде қолданылатын тәсілдерді ғылыми пән етіп бөліп шығарды.
1894 ж. неміс химигі Вильгельм Оствальд (1853-1932) “ Die Wissenschaftlichen Crundlagen der analitischen chimie” деген кітабында химия ғылымының, соның ішінде аналитикалық химияның маңызын, орнын айқын айтып көрсетті. Аналитикалық химияның әрі қарай ғылым ретінде дамуы физикалық химияның машықтық және іліми жетістіктеріне байланысты екенін көрсетті. Шынында да физик-химиктердің арқасында аналитикалық химия ғылыми пәнге айналды. Оған мынадай мысалдар келтіруге болады. 1890 ж. С.П.Соренсен рН деген ұғымды енгізіп, оны колориметриялық және потенциометриялық әдістермен анықтау жолдарын көрсетті. Соренсен буферлі ерітінділердің толық тізімін, олардың рН өзгеру аралығын, индикатор қателерін жариялады. Бұл ғалымның еңбегі 1910ж. ұсынған Нойестің қышқыл-негіздік титрлеу теориясының негізін қалауда үлкен орын алды. Осы бағытта 1927 жылы химик–физик Дж. Конант (Гарвард университеті) титрлеу процесінде еріткіш ретінде мұзды сірке қышқылын алып, қышқылдар мен негіздердің сусыз ерітінділеріндегі әрекеттесу жолдарын, ерекшеліктерін көрсетті.
Қазіргі кездегі комплексонометриялық титрлеу негізін координациялық негізге сүйеніп жазған 1896 жылы А Уэннер еді, әрі қарай бұл бағыттағы жұмыстарды жүргізген Г. Шварценбах (Цюрих университеті). Ол қазіргі хелатометрия және хелатометриялық титрлеу теориясының пионері болып саналады.
Электроаналитикалық химияның дамуы неміс ғалымы Вальтер Герман Нернст ерітіндідегі редокс процестерді зерттеу нәтижесінде ұсынған Нернст теңдеуімен тығыз байланысты.
1924 ж. Дебай – Хюккель ұсынған күшті электролиттер теориясы жарық көрді. Бұл теорияға алғашқы кезде Нернст пен Казимир Фаянс ( Мюнхен университеті) өте қарсы болды. Бірақ кейін өткен физик–химиктер кездесуінде А.С. Аррениус, Дебай – Хюккель ілімі дұрыс деп толық қабылданды. Күшті электролиттер теориясы Аррениустың электролиттік диссоцияциялану теориясын толықтырып дамытты.
Анализ әдістерін Р.Бунзен, Г.Киргхофф, М.С. Цвет, М.А. Ильинский, Л.А. Чугаев т.б. әрі қарай дамытқан.
Р. Бунзен мен Г.Киргхофф спектральді анализдің негізін қалады. М.С. Цвет - хромотографиялық анализ тәсілін ұсынды, ал М.А. Ильинский, Л.А. Чугаев анализде органикалық реагенттерді қолдануға болатынын көрсетті.
Қазіргі кезде аналитикалық химияның ғылыми дамуы жан жақты, алуан түрлі, ал қоғамның аналитиктер алдында қоятын мақсаты түрліше. Ертеден келе жатқан ерітінді түрінде жүретін анализдің маңызы өте зор. Бірақ енді анализ көбіне инструментальды әдістер көмегімен орындалады.


Сапалық анализ әдістерін таңдау және оның мақсаттары.
Химиялық реакциялардың орындалу тәсілдеріне байланысты анализдің мына түрлерін ажыратады.
“ құрғақ“ түрінде анализдеу;
Ерітінді түрінде анализдеу.
Құрғақ түрінде анализді қатты заттармен жүргізеді. Ол көбіне тек алғаш мәлімет алуға қолданылады. Бұл тәсілдің бірнеше түрі бар: біріншісі - пиротехникалық жолмен зерттеу. Оған от жалынының боялуы жатады. Мысалы, натрий жалынның түссіз бөлігін сары түске бояйды, барий тұздары – жасыл түске, калий тұздары – сия көк түске бояйды. Осы әдіске бура және фосфаттармен кейбір катиондардың түрлі-түсті қосылыстар немесе меруерт тастарын түзуі де жатады: мысалы хром – жасыл, марганец күлгін түсті меруерт тастар түзеді.
Екінші түрі - ұнтақтау тәсілі. Бұл тәсілді 1898ж. Флавицкий Ф.М. ұсынған. Зерттелетін затты анықтаушы реагентпен келіге салып ұнтақтайды . Реакция нәтижесінде түсті қосылыс түзіледі, оның түсіне байланысты қорытынды жасалады. Мысалы, аммоний роданиді зерттелетін затпен келіде ұнтақталған кезде көк түсті қосылыс пайда болса, онда зерттелетін заттың құрамында кобальт болғаны:
4NH4SCN + CoCl2 = ( NH4)2 [ Co(SCN)4] + 2NH4Cl
Ерітінде түрінде анализдеуді ерітінділерді жүргізеді. Бұл тәсіл химиялық анализде кең қолданылады. Мұнда зерттелетін зат та, анықтаушы реагент те ерітінділер күйінде
( көбінесе су ерітінділері) пайдаланылады.
Су ерітінділерінде бейорганикалық қосылыс көбіне Kt+ (катион) және An- (анион) күйінде болады. Зерттеу сантиграмм тәсілімен (жартылай микроанализ) жүргізіледі де, аналитикалық сигналды байқайды.
Тамшылық әдісті 1920 ж. Тананаев Н.А. ұсынған. Бұл әдіс зерттелетін заттың ең аз мөлшеріне арналған, оны жүргізу үшін сезгіштігі жоғары реагенттер қолданылады.. Зерттелетін заттың бір тамшысын сүзгіш қағазына (фильтр) тамызып оның үстіне анықтаушы реагент қосады, байқалатын өзгерісті ( түсі өзгеруі т.б.) жай көзбен шолып байқайды.
Анализге алынған заттың мөлшеріне байланысты аналитикалық әдістерді макро-, жартылай микроәдістер деп жіктейді. 1965 жылы аналитикалық әдістердің жаңа жіктеуі қабылданды. Жіктеу тәсілі 1- кестеде көрсетілген.
1- кесте
Әдістің түріне байланысты әр түрлі химиялық ыдыс және аспаптар пайдаланылады. Грамм-әдісте көлемі 10-15 мл пробиркалар, үлкен колбалар, стакандар қолданылады, бұл бейорганикалық химияда кездеседі.
Сантиграмм әдістің химиялық ыдысы ұқсас, бірақ көлемі көп кіші. Ерітінділерді тамшымен есептейді. Артықшылығы – реактивтер үнемделінеді және уақыт аз жұмсалады. Милиграмм әдіс – сапалық анализде кең пайдаланылады, бұл көбіне микрокристалдық және тамшылық әдістер. Микрокристаллоскопиялық әдісте микроскоп қолданылады. Зерттелетін заттың бір тамшы анықтаушы реагент қосады. өзгерістерді микроскоппен байқайды


2. Сапалық анализ әдістері. Физикалық, физика-химиялық және химиялық анализ әдістері. Аналитикалық сигналдың пайда болуына байланысты аналитикалық әдістерді былай жіктейді.
– Химиялық (классикалық) әдіс;
– физикалық әдіс;
физика-химиялық әдістер;
Аспаптық (инструментальды) әдістер физикалық және физика–химиялық әдістерді біріктіреді.
Физикалық әдістерде – анализ химиялық реакцияларсыз жүреді, бұл әдіс заттардың физикалық қасиеттеріне негізделеді. Мысалы, спектральды, рентгенқұрылымдық, масс- спектороскопия т.б.
Физика–химиялық әдістерде – анализ химиялық немесе электрохимиялық реакциялардың көмегімен жүреді, бұл реакциялар нәтижесінде жүйенің физикалық қасиеттері өзгереді. Осы өзгерістерді түрлі аспаптардың көрсеткіштерімен анықтайды. Физика - химиялық әдістерге потенциометрия, фотометрия, амперометрия, полярография т.б. әдістер жатады. Сондықтан екі әдісті де инструментальды деп атайды.
Соңғы кезде дамитын әдістерге биологиялық әдістерді жатқызуға болады, әлі көп қолданылмайды, бірақ бұл тәсілдер кеңінен дәрі дәрмектерді, дәрі-дәрмек шикізатын анализдеуге пайдаланылады. Мысалы, инсулиннің қан құрамындағы қанттың үлесін төмендету қасиетін, антибиотиктердің биологиялық активтілігін, демек микроорганизмдердің өсу процесін кеміту қасиетін анықтауда қолданылады.
Химялық анализдеу әдісі химиялық реакцияларға негізделіп жүргізіледі. Ол аналитикалық сигналды көзбен шолып байқайды (тұнба түзілу, түс өзгеруі, газ бөлінуі т.б.).
Реакция сезімталдығы. Аналитикалық химияда жоғары сезімтал реакциялар қолданады. Реакцияның сезімталдығы минимальды (шекті) концентрациямен, ашу минимумымен және сұйылту шегімен сипатталады.
Минимальды концентрация зерттеу ерітіндісінің белгілі көлемінде берілген реакция көмегімен анықталатын ионды қандай шекті минимальды концентрациясында ашуға болатынын көрсетеді.
Ашу минимумы – берілген реакция көмегімен зерттеу ерітіндісінің ең аз көлемінде ашуға болатын анықталатын ионның ең аз мөлшері. Аналитикалық химияда ашу минимумы грамның миллиондық үлесін құрайды (0,000001г 1мкг). Мысалы, К+ катионына гексанитрокобальтиатымен (III) Na3[Co(NO2)6] әсер ету реакциясында ашу минимумы 4 мкг, яғни К+ катионын зерттеу ерітіндісінен Na3[Co(NO2)6] әсерімен ашуға болады, егер анализге алынған ерітіндіде К+ 4мкг-нан кем болмаса және ерітіндінің сұйылуы шектіден аспаса.
Шекті сұйылту - 1 г анықталатын ионы бар ерітіндінің берілген реакция көмегімен әлі де ашуға болатын ең жоғары сұйылуы. Мысалға, Мысалы, К+ катионына гексанитрокобальтиатымен (III) Na3[Co(NO2)6] әсер еткенде сары кристалды тұнба К2Na[Co(NO2)6] түседі. Осы реакциясының сезімталдығы 1: 50 000 шекті сұйылтумен сипатталады. Бұл дегеніміз, осы реакцияның көмегімен К+ ионын судың 50 000 см 3 –де 1 г калиий бар ерітіндіден ашуға болады.
Неғұрлым ашу минимумы және минимальды концентрация аз болса және шекті сұйылту көп болса, аналитикалық реакциялар соғұрлым сезімтал болады.


title: Сапалық анализ әдістері. Физикалық, физика-химиялық және химиялық анализ әдістері


title: Қайталау сұрақтары - Сапалық анализ курсының

text:
Байланысты:
1 лекция АХ1 Қайталау сұрақтары
1. Сапалық анализ пәнінің мақсаты.
2 Аналитикалық химияның химиялық, физикалық және физика-химиялық әдістері.
3. Реакция жүргізу тәсілдері.
4. Жаратылаймикроәдісте қолданатын зат мөлшері.
5. Аналитикалық химияның ғылым ретінде даму этаптары.
1 ЛЕКЦИЯ БОЙЫНША ТЕСТ СҰРАҚТАРЫ
1)
Аналитикалық химия міндеті
А)
Барлық пунктегі жауаптар;
В)
Химиялық анализ теорияларының жалпы мәселелерін шешу;
С)
Қолданыстағы анализдеу әдістерін жетілдіру;
Д)
Ғылым мен өндіріске қажетті элементтер мен заттардың тұрақты және қозғалыс жағдайларындағы сапалық және сандық анализ әдістерін жасау;
Е)
Анализдеу әдістерінің теориялық негізін жасау және анализге қажетті аппаратуралар мен қондырғыларды жасау және жетілдіру ;
2)
Аналитикалық химия
А)
Анализдеу әдістері туралы ғылым;
В)
Заттың құрам бөліктерін зерттейді;
С)
Заттарға сапалық анализ жүргізеді;
Д)
Заттардың мөлшерін анықтайды;
Е)
Дәл есептеулер жүргізу туралы ғылым;
3)
Аналитикалық химия әдістері
А)
Химиялық, физикалық және физика-химиялық;
В)
Химиялық және физикалық;
С)
Физикалық және физика-химиялық;
Д)
Аспаптық және химиялық;
Е)
Химиялық, аспаптық ;
4)
Сапалық анализ міндеті
А)
Зерттелетін қосылыс құрамындағы жеке элементтер мен иондарды анықтау;
В)
Зерттелетін қосылыс құрамындағы иондарды анықтау;
С)
Зерттелетін қосылыс құрамындағы жеке элементтерді ашу;
Д)
Зерттелетін қосылыс құрамындағы аниондарды ашу;
Е)
Зат қоспаларының құрамдық мөлшерін анықтау;
5)
Аналитикалық химия әдістерін пайдаланатын ғылымдар
А)
Геохимия, геология, минералогия, металлургия , медицина, биология, агрохимия ;
В)
Геохимия, геология, медицина, биология, агрохимия;
С)
Геохимия, геология, минералогия, металлургия, агрохимия;
Д)
Минералогия, металлургия, медицина, биология;
Е)
Пайдаланбайды;
6)
Анализдеу әдістерінің түрлері
А)
Химиялық, физикалық және физика-химиялық;
В)
Химиялық және физикалық;
С)
Физикалық және физика-химиялық;
Д)
Аспаптық және химиялық;
Е)
Химиялық, аспаптық;
7)
Сапалық анализ барысында зат құрамын анықтауда қолданатын анализдеулер
А)
Изотопты, элементті , ионды, құрылымды-топты, молекулярлы, фазалы;
В)
Изотопты, элементті, ионды, құрылымды-топты, фазалы, беттік;
С)
Изотопты, ионды, құрылымды-топты, молекулярлы, фазалы, беттік, кристалды;
Д)
Элементті, ионды, құрылымды-топты, молекулярлы, фазалы, механикалы;
Е)
Ионды, элементті
8)
Жартылай микроанализдің жаңа атауы
А)
Сантиграмм әдіс
В)
Грамм әдіс
С)
Миллиграмм әдіс
Д)
Миллиграмм әдіс
Е)
Нанограмм әдіс
9)
Субмикроанализдің жаңа атауы
А)
Нанограмм әдіс
В)
Грамм әдіс
С)
Миллиграмм әдіс
Д)
Миллиграмм әдіс
Е)
Сантиграмм әдіс
10)
Субмикроанализде анықталатын заттың мөлшері
А)
10-9 -10-12 г, 10-7 -10-10 мл,
В)
10-6 -10-9 г, 10-4 -10-6 мл,
С)
10-3 -10-6 г, 10-2 -10-4 мл,
Д)
10- 1 -10-3 г, 0,1-10- 2 мл,
Е)
1-10 г, 10-100 мл,
11)
Жартылай микроанализде анықталатын заттың мөлшері
А)
10- 1 -10-3 г, 0,1-10- 2 мл,
В)
1-10 г, 10-100 мл,
С)
10-6 -10-9 г, 10-4 -10-6 мл,
Д)
10-9 -10-12 г, 10-7 -10-10 мл,
Е)
10-3 -10-6 г, 10-2 -10-4 мл,
12)
“Аналитикалық химия” деген оқулықты 1871 жылы жазған орыс ғалымы
А)
Н.А. Мешуткин
В)
Д.М.Менделеев
С)
Ф.М.Флавицкий
Д)
Н.А.Тананаев
Е)
В.М.Севергин
13)
Анализ барысында реакция жүргізу тәсілдері
А)
құрғақ және дымқыл;
В)
дымқыл;
С)
құрғақ;
Д)
Түсті перл-шыны түзілу;
Е)
Жалын түсінің өзгеруі;
14)
Құрғақ тәсілмен жүретін реакциялардың көмегімен әртүрлі иондарды анықтаудың әдістемесін жасаған орыс химигі
А)
Ф.М.Флавицкий;
В)
А.П.Крешков;
С)
М.В.Ломоносов;
Д)
Н.А.Меншуткин;
Е)
Н.А.Тананаев;
15)
Ең күшті тотықтырғыш
А)
аммоний персульфаы ( E0 =+2,01B)
В)
калий периодаты (E0 =+1,08B)
С)
натрий висмутаты (E0 =+1,80B)
Д)
дұрыс жауабы жоқ
Е)
калий перманганаты (E0 =+1,51B)
16)
Аналитикалық химияның даму кезеңдері
А)
алхимия (4–16 ғғ.), ятрохимия (16–17 ғғ.), флогистоник (17–18 ғғ.), ғылыми химия (19–20 ғғ.)
В)
алхимия (4 - 16 ғғ.), флогистоник (16 - 17 ғғ.), ятрохимия (17 - 18 ғғ.), ғылыми химия (19 - 20 ғғ.).
С)
флогистоник (4-16 ғғ.), ятрохимия (16-17 ғғ.), алхимия (17-18 ғғ.), ғылыми химия (19-20 ғғ.)
Д)
алхимия (4–16 ғғ.), флогистоник (16–17 ғғ.), дәріхана 17–18 ғғ.), ғылыми (19–20 ғғ.), жаңашыл (21 ғ. бастап)
Е)
флогистондық (16-17 ғғ.), алхимия дәуірі (17-18 ғғ.), ғылыми (19-20 ғ.ғ.), инновациялық (21 ғасырдан бастап)
17)
Қазақстанда аналитикалық химияның дамуына үлес қосқан ғалымдар
А)
М.Т.Козловский, А.И.Зебрева, Е.Ф.Сперанская, О.А. Сонгина, М.К.Наурызбаев, Р.Н.Матакова
В)
М.Т.Козловский, Б.А. Бірімжанов, А.И.Зебрева, Е.Ф.Сперанская, О.А. Сонгина, Р.Н.Матакова
С)
М.Т.Козловский, А.И.Зебрева, Е.Ф.Сперанская, О.А. Сонгина, М.К.Наурызбаев, З.А.Мансұров
Д)
М.Т.Козловский, А.И.Зебрева, Е.Ф.Сперанская, О.А. Сонгина, М.К.Наурызбаев,
Е.Е. Ергожин
Е)
М.Ж. Жұрынов, А.И.Зебрева, Е.Ф.Сперанская, О.А. Сонгина, М.К.Наурызбаев,
А.Б. Бектуров, М.И.Усанович
18)
Аналитикалық химия әдістері
А)
химиялық, физикалық және физикалық-химиялық
В)
химиялық, физикалық , биологиялық
С)
физикалық, физикалық-химиялық, аспаптық
Д)
аспаптық, химиялық, өлшеуіш
Е)
химиялық, физикалық және физиологиялық
19)
Сапалық талдаудың міндеті
А)
зерттелетін қосылыстың құрамындағы жеке элементтер мен иондарды анықтау
В)
зерттелетін қосылыстың құрамындағы иондарды анықтау
С)
зерттелетін қосылыстың құрамындағы жеке элементтерді табу және анықтау
Д)
зерттелетін қосылыстың құрамындағы аниондар және молекулаларды табу
Е)
заттар мен олардың құрамындағы бөлшектер қоспасының құрамындағы көлемін анықтау
Достарыңызбен бөлісу:


title:
)

Аналитикалық бөлімдердің жіктелуі

text:
|
)
Аналитикалық бөлімдердің жіктелуіБайланысты: 1 лекция АХ120)
|
Аналитикалық бөлімдердің жіктелуі
|
|
|
А)
|
элементтік (атом-иондық), заттық, молекулалық, фазалық, функционалды
|
|
|
В)
|
атом-иондық, заттық, молекулалық, фазалық, радикалды, күрделі
|
|
|
С)
|
элементтік, күрделі, молекулааралық, фазалық, функционалды
|
|
|
Д)
|
элементтік (атом-иондық), күрделі материал, молекулалық, радикалды, фазалық
|
|
|
Е)
|
элементтік (атом-иондық), заттық, молекулалық, фазалық, функционалды
|
|
|
21)
|
Аналитикалық химия міндеті
|
|
А)
|
барлық жауаптар дұрыс
|
|
В)
|
химиялық анализ теорияларының жалпы мәселелерін шешу
|
|
С)
|
қолданыстағы талдау әдістерін жетілдіру
|
|
Д)
|
тұрақтылық пен қозғалыс жағдайында ғылым мен өндіріске қажетті элементтер мен заттарды талдаудың сапалы және сандық әдістерін жасау
|
|
Е)
|
аналитикалық әдістердің теориялық негіздерін құру, сонымен қатар талдауға қажетті жабдықтар мен жабдықтарды құру және жетілдіру
|
|
22)
|
Сапалық талдауда заттың құрамын анықтау үшін қолданылатын талдаулар
|
|
|
А)
|
изотоптық, элементтік, иондық, құрылымдық-топтық, молекулалық, фазалық
|
|
|
В)
|
изотоптық, элементтік, иондық, құрылымдық-топтық, фазалық, беттік
|
|
|
С)
|
изотоптық, иондық, құрылымдық-топтық, молекулалық, фазалық, беттік, кристалды
|
|
|
Д)
|
элементтік, иондық, құрылымдық-топтық, молекулалық, фазалық, механикалық
|
|
|
Е)
|
иондық, элементтік, фазалық
|
|
|
23)
|
Сәйкестендіру реакциялары
|
|
|
А)
|
зерттелген химиялық қосылысты белгілі заттың химиялық және физикалық қасиеттерімен анықтау және салыстыру
|
|
|
В)
|
зерттелген химиялық қосылысты белгілі заттың химиялық және физикалық қасиеттерімен салыстыру арқылы ерітіндіден бөлек анықтау
|
|
|
С)
|
зерттелген химиялық қосылыстың құрамын белгілі заттың қасиеттерімен салыстыру арқылы анықтау
|
|
|
Д)
|
салыстыру әдісі арқылы анықтау
|
|
|
Е)
|
салыстыру әдісімен заттарды бөлу және оларды ерітіндіден бөлек анықтау
|
|
|
24)
|
Аналитикалық химияның негізгі бөлімдері
|
|
|
А)
|
сапалық және сандық талдау, аспаптық талдау
|
|
|
В)
|
химиялық сапалық талдау және физикалық талдау, электрохимия
|
|
|
С)
|
химиялық сандық талдау және оптикалық талдау, электрохимия
|
|
|
Д)
|
сапалық және сандық талдау, оптикалық талдау
|
|
|
Е)
|
сандық талдау, аспаптық талдау, хроматография
|
|
|
25)
|
Талдау кезінде реакция жүргізу тәсілдері
|
|
А)
|
«құрғақ» және «дымқыл»;
|
|
В)
|
«дымқыл»;
|
|
С)
|
құрғақ, кристаллоскопиялық реакция
|
|
Д)
|
түрлі-түсті шыны - меруерт тастар түзілу
|
|
Е)
|
жалын түсінің өзгеруі, «құрғақ» реакция
|
|
26)
|
Анықтаудың «құрғақ» әдісі
|
А)
|
жалын түсінің өзгеруі, түрлі-түсті әйнектің пайда болуы
|
В)
|
пробиркадағы ерітінділердің реакциясы
|
С)
|
түрлі-түсті қосылыстардың түзілуі және пробиркадағы ерітінділердің реакциясы
|
Д)
|
газ бөліну реакциялары
|
Е)
|
жалын түсінің өзгеруі, кристаллоскопиялық реакция
|
27)
|
Анықтаудың «дымқыл» әдісі
|
А)
|
пробиркадағы ерітінділердің реакциясы
|
В)
|
жалын түсінің өзгеруі, түрлі-түсті әйнектің пайда болуы
|
С)
|
түрлі-түсті қосылыстардың түзілуі
|
Д)
|
жалын түсінің өзгеруі, кристаллоскопиялық реакция
|
Е)
|
күшті қосылыстардың еруі
|
28)
|
Аналитикалық химиялық реакция кезінде
|
А)
|
белгілі бір аналитикалық эффект пен спецификалық қасиетке ие өнім түзіледі
|
В)
|
ерітіндінің түсін белгілі бір аналитикалық эффектімен өзгерту және тұнбаны ерітіндіде еріту қасиетіне ие өнім түзіледеді
|
С)
|
тұнба ериді
|
Д)
|
газ бөлінеді
|
Е)
|
тұнба пайда болады
|
29)
|
Микрикристаллоскопиялық реакция барысында
|
А)
|
белгілі бір пішіндегі кристалдар пайда болады
|
В)
|
кристалды тұнба пайда болады
|
С)
|
ұсақ кристалды тұнба пайда болады
|
Д)
|
түрлі түсті кристалдар пайда болады
|
Е)
|
тұнба пайда болады
|
30)
|
Арнайы аналитикалық реакциялардың көмегімен
|
А)
|
белгілі бір жағдайларда тек бір затты анықтауға болады
|
В)
|
белгілі бір жағдайларда бірнеше заттарды анықтауға болады
|
С)
|
белгілі бір жағдайларда күрделі қосылысты анықтауға болады
|
Д)
|
катиондар қоспасынан иондарды бөлек анықтауға болады
|
Е)
|
белгілі бір рН мәні жағдайында ерітіндінің иондарын анықтауға болады
|
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Сапалық анализ курсының

text:
КІРІСПЕ Аналитикалық химия пәні педагогикалық жоғары оқу орнында 6В01504 - Химия мұғалімін даярлау, 6В01507 - Химия-Биология мұғалімін даярлау мамандығының білім беру бағдарламасына элективті пән ретінде енгізіліп, үшінші және төртінші семестрлерге алты кредиттен қойылған. Аналитикалық химия сапалық анализ және сандық анализ курстарын қамтиды. Сапалық анализ курсы қоршаган ортада кездесетін химиялық қосылыстардың, заттардың, зат қоспаларының сапасына талдау жасауды окытуды мақсат етеді.
Сапалық анализ курсыныңбағдарламасы. Сапалық талдау пәні мен әдістері. Аналитикалық химия мен оның маңызы. Аналитикалық химияның басқа ғылымдар арасындағы орны және оның жаратылыстану ғылымдары мен өнеркәсіптің дамуына әсері. Сапалық талдаудың әдістері. Реакцияның сезімталдығы және оның көрсеткіштері.
Иондарды ерітіндіден ашудың негізгі шарттары. Катиондар мен аниондарды аналитикалық топтарға бөлу. Әрекеттесуші массалар заңы ─ сапалық талдаудың теориялық негізі. Гомогенді жүйелер. Массалар әрекеттесу заңын қайтымды реакцияларға қолдану. Электролиттік диссоциация теориясының негізгі қағидалары. Әлсіз электролиттер. Иондық тепе-теңдіктің ығысуы. Бірдей ионның әрекеті. Күшті электролиттер теориясының негізгі ережелері. Судың иондық көбейтіндісі және сутектік көрсеткіш. Күшті және әлсіз электролиттердің рН-ын есептеу. Буферлік жүйелер және олардың талдаудағы маңыздылығы. Гетерогенді жүйелер. Гетерогенді жүйелер ұғымы. Ерігіштік көбейтіндісі. Тұз эффектісі. Бөлшектеп тұндыру. Тұнбалардың түзілу және еру шарттары.
Гидролиз үрдістері мен амфотерлік. Гидролиз. Гидролиз константасы мен дәрежесі. Гидролизденетін тұздардың гидролиз константалары, дәрежелері, рН-ы. Сулы ерітінділердегі амфотерлік гидроксидтердің әрекеті.
Тотығу-тотықсыздану үрдістері. Талдауда Тотығу-тотықсыздану реакцияларының маңызы. Стандартты сутектік электрод. Стандартты электродтық және тотығу-тотықсыздану потенциалдары. Комплексті қосылыстар, олардың құрамы мен құрылысы. Комплексті қосылыстардың диссоциациясы. Тұрақсыздық константасы, оның сапалық талдауда катиондарды ашу мен бөлу үшін қолданылуы. Кедергі келтіретін иондарды бүркемелеу және кешенді иондарды бұзу.Құрғақ заттар қоспасын талдау.
Лабораториялық жұмыстар барысында қышқыл-негіздік классификация негізінде катиондарды алты топқа жіктеп, олардың сапалық реакцияларын жасау мен қоспаларды талдап, құрамындағы иондарды анықтап, зерттеу жұмыстары жүргізіледі. Химиялық қоспалар құрамындағы аниондарды анықтау алдында аниондардың екі классификациясы негізінде сапалық реакциялары жүргізіледі. Аниондар анализі олардың жекелік, тән, сезімтал реакциялары арқылы байқалатын химиялық қасиеттеріне байланысты. Лабораториялық жұмыс әр студентке жеке берілетін құрғақ тұздар қоспасын зерттеумен қорытындыланады.
Сапалық анализ әдістерін қолданып, зертханалық зерттеулер жүргізу дағдысы қалыптасқан білімалушылар мынадай талдау объектілерінің сапасына сараптама жасай алады: - ауылшаруашылық өнімдері, тамақ өнімдері, өндіріс өнімдері (металдар, құймалар, дәрі-дәрмектер және т.б.); - қоршаған орта ( ауа, су, топырақ, өсімдіктер); - табиғи шикізаттар (тау жыныстары, кендер, минералдар). Қоспалар құрамын зерттеу жоба түрінде орындалып, қорғалады.


title: Сапалы білім берудің жаңа технологиялары

text:
САПАЛЫ БІЛІМ БЕРУДІҢ ЖАҢА ТЕХНОЛОГИЯЛАРЫ
Л.Қ.Темірхан
Орал қ.
...
Қазақ тіл білімі —
қазақ тілін
зерттейтін ғылым саласы. Қазақ тіл білімінің тарихы шартты
түрде: а) ұлттық тіл білімі қалыптасқанға дейінгі кезең, ә) ұлттық тіл білімі қалыптасқан кезең болып
екіге бөлінеді. Ұлттық тіл білімі қалыптасқанға дейінгі кезең 19 ғасырдың 2-жартысынан басталады.
Қазақ тілінің грамматикалық құрылысы туралы алғашқы мәліметтер Н.И. Ильминскийдің “Материалы
к изучению киргиз-казахского наречия” деген еңбегінде ұшырасады. Бұл — қазақ тілінің кейбір
ерекшеліктерімен таныстыруға арналған тұңғыш еңбек. 19 ғ-дың 2-жартысында қазақ тілінің
лексикогр. жұмыстары қауырт қолға алынып‚ дами бастады. Ұлттық тіл білімі қалыптасқанға дейінгі
кезеңде 40-қа жуық сөздік жарық көрді (А.Е. Алекторов, “Краткий казахско-русский словарь”‚ 1891;
“Начальное руководство к изучению арабского‚ персидского и татарского языков с наречиями
бухарцев‚ башкир‚ киргизов и жителей Туркестана”‚ 1869; Т.Бокин “Русско-киргизский словарь”‚
1913; Н.И. Ильминский “Материалы к изучению киргиз-казахского наречия”‚ 1861, т.б.). Орыстардың
Ресей империясына қараған халықпен қарым-қатынас жасауына көмектесу мақсатын көздеген бұл
сөздіктер қазақтың сөздік құрамын хатқа түсіріп‚ жаңа‚ көне сөздердің мағынасын ашып көрсетті.
Ұлттық тіл білімі қалыптаса бастаған кезеңнің өзі а) қуғын-сүргінге дейінгі кезең (1912 – 29); ә) қуғын-
сүргіннен кейінгі кезең (1930 – 88) болып екіге бөлінеді. Қазақ тіл білімінің ғылым ретінде
қалыптасып, дамуы
Ахмет Байтұрсыновтың
есімімен тығыз байланысты. Оның қазақ тілі оқулығы
ретінде жазған “Тіл – құрал” атты еңбектерінде, мақалалары мен баяндамаларында тіл білімінің өзекті
мәселелері сөз болады
Әліппе мен емле 19 ғ-дың 2-жартысында
Ыбырай Алтынсарин
қазақ жазуын орыс графикасына
негіздеуге талпыныс жасаса, 20 ғ-дың басында
Байтұрсынов
қолданылып келген араб графикасын
жетілдіре отырып, қазақ жазуына икемдеді. Бұл орайда ғалым қазақ тіліндегі дауысты және дауыссыз
дыбыстар санын анықтап, үндестік заңдылығын, тілдің фонол. ерекшеліктерін айқындап шықты.
Байтұрсыновтың Қазақ тіл білімінің фонетика, фонология салалары бойынша жасаған тұжырымдары
Е.Омаров, Қ.
Кемеңгеров
, Т.
Шонанов
, Ж.
Аймауытов
, Қ.
Жұбанов
еңбектерінде жалғасын тапты. Қазақ
тілінің дыбыс жүйесі, дауыстылар мен дауыссыздар санын дәл айқындау, қазақ жазуына негіз болатын
принцип таңдау мәселесі көптеген талас тудырып, “Еңбекші қазақ”, “Жаңа мектеп”, т.б. басылым
беттерінде мақалалар жарық көріп, қазақ білімпаздарының тұңғыш съезінде талқыланды.[1]
Осындай игі істерді жалғастыру, қазақ тіл білімін сапалы оқыту біздің басты мақсатымыз. Қазақ
тілі пәнінің ерекшелігі тілдің қызметінен көрінеді. Тілдің танымдық, білімдік, эстетикалық,
коммуникативтік қызметтері оқушыны жан-жақты дамытады, Тұлға етіп қалыптастырады. Тілдің
қызметін әр сабақта нәтижелі оқыту көн нәрсеге қол жеткізеді.
Тәжірибе көрсетіп отырғандай, ұстаздардың аға буын өкілдеріне етене таныс түсіндірмелі-
иллюстративті, яғни дәстүрлі технология «дайын» білімді алға тартып, оқушының ізденісіне жол
ашпай, оқу үдерісінде білімді меңгерудің деңгейлік мүмкіндіктерін сезіне алмауына әкелгені
баршамызға аян. Сондай-ақ, қазақ тілінің лексикалық, фонетикалық, сөзжасамдық, морфологиялық
нормаларын теориялық-практикалық жақтарынан игертуді мұғалімнің қалыптасқан әдістеме бойынша
жүзеге асыруы әрдайым пәрменді бола алмайтындығын да көрсетіп отыр. Сондықтан қазақ тілін пән
ретінде оқытудың тиімділігі сабақта қолданылатын оқыту формалары мен әдіс-тәсілдеріне және жаңа
технологияларды тиімді қолдануға байланысты болмақ. Технологияларды іріктеу жоспарланған
нәтижелердің сипатына және «Қазақ тілі» оқу пәні мазмұнының ерекшеліктеріне сәйкес болуы тиіс.[3]
Осындай талаптарға қол жеткізу мақсатында өз тәжірибемде орта білім беру жүйесінде әлемдік
жоғары деңгейге қол жеткізген анағұрлым танымал сындарлы (конструктивті) теориялық оқытуға
негізделген тәсілді кеңінен қолданып келемін. Сындарлы оқытуға негізделген сабақтар оқушының
пәнді терең түсіну қабілетін дамытып, алған білімдерін сыныптан тыс жерде, кез-келген жағдайда
тиімді пайдалана білуін қамтамасыз етеді.
Пәнді сапалы оқыту Шульманның пікірінше, «үш ілімнің» негізінде оқыту ұсынылады:
1.Кәсіби түсінік
Тұғырлы теориялық білімге негізделген және оқыту мен оқушылар туралы терең білім болуын,
сондай-ақ тәжірибені түсіну және дамыту, жетілдіру үшін дәлелдерді, зерттеулер нәтижелерін қалай
қолдану керектігін білуді талап етеді.
2.Сабақ берудің тәжірибелік дағдысы
Бұл ілім техникалық және тәжірибелік дағдылары мен тәсілдерін білуді талап етеді.
3.Кәсіби тұтастық
Мұғалімдерде жағымды қарым-қатынас, оқыту және тәжірибеге негізделген көзқарас
құндылықтары қалыптасқан болуы тиіс.
Сындарлы оқытудың қарастыратын модульдері:
1. Оқыту мен оқудағы жаңа тәсілдер: Диалог негізінде оқыту мен оқу және «Қалай оқу керектігін
үйрену» немесе метасана тәсілі
2. Сыни тұрғыдан ойлауға үйрету
3. Оқыту үшін бағалау және оқуды бағалау
4. Оқыту мен оқуда ақпараттық-коммуникациялық технологияларды пайдалану
5. Талантты және дарынды балаларды оқыту
6. Оқушылардың жас ерекшеліктеріне сәйкес оқыту және оқу
7. Оқытуды басқару және көшбасшылық.[4]
Бүгінгі таңда негізігі мектептегі «Қазақ тілі» сабақтарында қолданылатын оқыту әдістемесінде
төмендегідей ортақ ұстанымдар басшылыққа алынады:
5-6-сыныптарда қазақ тілін оқытудың мақсаты оқушының теориялық және шығармашылық
ойлау қабілеттерін дамытуға бағытталады. Сол арқылы оқушының ойлау және сөйлесім әрекетінің
белсенділігін арттыратын проблемалық оқыту әдістеріне сәйкес сын тұрғысынан ойлауын дамытуды
және оқушының болашақтағы даму мүмкіндіктері ескеріледі.[3]
Іс-әрекет барысында шынайы қарым-қатынасқа жақын жағдаяттар туғызуға мүмкіндік беретін
алуан түрлі дидактикалық материалдар (сөзжұмбақтар, ребустар, карталар, кестелер, диаграммалар,
постер) кеңінен қолданылатын ойын түрлері оқушының оқу-танымдық әрекетін басқаруға мүмкіндік
береді. Пәндік, пәнаралық сипаттағы дидактикалық және сюжеттік, рөлдік ойындар оқушыға өзін
танытуға, жолдастарының пікірімен санасуға, қарым-қатынас әдебін үйренуге, өз білімін көрсетуге жол
ашады. Ойындардың көмегімен оқушылардың коммуникативтік дағдыларын қалыптастыратын оқу
міндеттері шешіледі. Ойын арқылы тілдік жағдаяттарда оқушыны қарым-қатынас мәдениетіне
төселдіру көзделеді. Оқушылардың бірлескен оқуын тиімді ұйымдастыру мақсатында топтың
ережелерін құрып, қажет болған жағдайда еске түсіріп отырудың маңызы зор.
7-8-сыныптарда оқушыларға сөз таптарын, олардың түрлену жүйесін, сөздің тіркесу қабілетін,
жай сөйлемнің ойды жеткізудегі ерекшелігін меңгерте отырып, сөйлесім әрекеттерін дамытуға
басымдылық беріледі. Бұл сыныптарда проблемалық оқыту әдісімен қатар ізденістік-зерттеу әдістері
арқылы тілдік жағдаяттарда оқушының таным белсенділігін арттыруға, өз бетімен зерттеу жүргізуге,
шешім шығаруға төселдіріледі.[3] 8-сыныпта сөйлем мүшелерін меңгерту модульді-интерактивтік
жоспарлауды, білімнің бәсекеге қабілеттілігін арттыруға бағытталған сабақтарды соған лайықтап
құруды талап етеді.[2]
Онда оқушының танымдық белсенділігін арттыру; пәнге қызығушылығын ояту; өзіндік
көзқарасын білдіруге мүмкіндік беру; зерттеуге икемділігін дамыту; сөйлесім әрекеті белсенділігін
арттыру ұстанымдары басшылыққа алынады.[3] Сондықтан топтық, зерттеушілік, дебат сияқты әңгіме
түрлерін үнемі жүргізіп отырған тиімді. Онда әр баланың қабілетін, дарынын дамытуға, ұжымдағы
әрбір мүшенің өз таланты мен әркімге және бір-біріне көмегіне, ынтымақтастығына, мұғалім мен
оқушы әрекетінің алмасып келіп отыруына басымдылық беріледі. Дарынды оқушылар кеңейтілген
тапсырмаларды орындауда басшылық етеді.
9-10-сыныптарда оқушыларды құрмалас сөйлемнің түрлерін, олардың қолданыс ерекшеліктерін
меңгертуге, стиль түрлері мен пунктуация заңдылықтарын сөйлесім әрекеттерінің мақсаты мен
ерекшеліктеріне қарай тиімді пайдалана білуге төселдіру көзделеді.[3] Оқыту үдерісінде оқушының
өздігінен білім алуына, болжам жасауына, өз бетінше ізденуіне жол ашу мақсатындағы жұмыс түрлері
ұйымдастырылады. Онда оқығандары бойынша ойталқының жүргізілуіне, оқушының өзіндік әрекетіне,
тілдік бірліктерді салыстыру, жинақтау, саралау, топтау және тілдік құбылыстардың заңдылықтарын
тануына мән беріледі.
Негізгі мектептің барлық сыныптардағы қазақ тілін оқыту үдерісінде деңгейлеп оқыту, Блум
таксономиясы басшылыққа алынады. Бұл әр оқушыға өз деңгейін өзі айқындау арқылы өзін-өзі
дамытуына, бағалауына мүмкіндік туғызады. Мұнда оқушының тілдік қабілеттері, тапсырманы
орындау мүмкіндіктері, осыған дейін меңгерген білім деңгейлері ескеріледі. Оқушының жеке бас
қабілеті мен психологиялық ерекшеліктері негізге алынады. Оқушының қалауы бойынша орындауды
талап ететін деңгейлік тапсырмалар оқушының өзін-өзі бағалауына да жол ашады.
Сабақтарда бейнероликтерді, интернет материалдарын, мультимедиалық құралдарды, үн және
бейнетаспалар, ақпараттық технология ресурстары, электронды оқулықтар, компьютерлер,
лингафондық аппараттар кеңінен қолданылады. Компьютерлік оқыту нәтижесінде оқушының қазақ
тілінен тілдік білімдерін орфографиялық, орфоэпиялық, лексикалық, грамматикалық, пунктуациялық
ережелер бағдарламаларының көмегімен меңгертуге қол жеткізіледі.
Сондай-ақ, барлық сыныптарда қолданылатын модуль арқылы оқыту түпкі нәтижеге сатылай
отырып жетуді көздейді. Қазақ тілінің ғылыми негізін толық әрі біртұтас аяқталған білім негізінде
игертуді көздейтін негізгі сатыда тіл білімі салалары модульдік негізде тиянақталып беріледі.
Лексикадан басталған бұл жүйе фонетикаға, сөзжасамға, грамматикаға, стилистикаға, пунктуацияға
қарай күрделендіріліп, өзара сабақтастықта жалғасып отырады. Тіл салалары өз ішінде де нақты


title: Сапалық есептер

text:
Сапалық есептер. Неліктен жұмыс кезінде белдік пен шкивтің арасында ұшқын пайда болады?
Жауабы: Себебі белдік пен шкив арасында үйкеліс пайда болады және денелер электрленіп, зарядтар жиналады. Зарядтың белгілі бір мөлшеріне жеткенде денелер арасында ұшқын пайда болады.
2. Неліктен жіптерге ілінген екі түрлі зарядталған шарлар бір-біріне тартылады, бірақ жанасқаннан кейін бірден итеріледі?
Жауабы: Себебі әртүрлі зарядталған денелер бір- біріне тартылады, олар жанасқаннан кейін зарядтары теңестіріледі, яғни, олар аттас зарядталған денелерге айналады, біз білеміз аттас зарядтар бір- бірінен тебіледі.
3. Баспа цехының жұмысшылары резеңке қолғап пен резеңке етік киіп жұмыс жасайды. Себебін түсіндіріңіз.
Жауабы: Қағаздың қасиеттерінің бірі - жоғары электрленуі. Жоғары электрлендіргіштік парақтардың желімделуіне және олардың дұрыс жұмыс істемеуіне әкеледі менің ойымша, жұмысшылар резеңке қолғап пен етік киеді, біріншіден, токтың өзі соғылмауы үшін (резеңкенің керемет оқшаулау қасиеттері бар), екіншіден, қағаздың өзінен зарядты "алып тастау" үшін (әйтпесе бұл нашар болады салдары-мен олар туралы жоғарыда жаздым)
Вопрос 4. Почему проводники нагреваются, когда по ним протекает ток?
Ответ. При столкновении с ионами кристаллической решетки, электроны проводимости передают последним часть кинетической энергии. Это приводит к увеличению энергии движения ионов кристаллической решетки, а, следовательно, и к нагреванию проводника.
https://youtu.be/GtJlJJzruXo
https://phet.colorado.edu/sims/html/circuit-construction-kit-dc-virtual-lab/latest/circuit-construction-kit-dc-virtual-lab_ru.html
Суретте электр тізбегі жинақталған.
Тізбектегі электр тогының қуатын есептеңіз.
А) 144 Вт
В) 14,4 Вт
С) 1,44 Вт
D) 14кВт
Е) 1,44 кВт
Екінші реостаттың сымының ұзындығы 4 м, ал меншікті кедергісі 4,2*10-7 Ом*м болатын никелин сымының ауданы қандай?


title: Екіншіден - Сапалы эссе жазу ұсыныстары

text:
Екіншіден, қазіргі таңда әлемдегі дамыған елдердің қатарына ену үшін бірнеше тілді білу қажет. Дамыған елдер кем дегенде үш тіл біледі екен, басқа мемлекеттермен қарым-қатынас жасау оларға қиындық тудырмайды. Ақпараттық техниканың қарыштап дамыған заманында бірнеше тілді үйрену, меніңше, қиындық тудырмайды. Біздің ата-бабаларымыздың өткен тарихына көз жүгіртсек, әлемнің екінші ұстазы атанған, ұлы ғұлама Әбу-Насыр Әл Фараби бабамыз өмірінде 76 ұлттың тілін оқып білді десек, ұлы ақын Абай атамыз орыс-қазақ тілдерімен қатар парсы, араб тілдерін де меңгерді. Сонымен дамыған елдердің қатарына енуде бірнеше тілді білудің маңызы зор.
Қорытынды бөлім Кіріспедегі ойды өңдеп жазу және негізгі бөлімдегі екі дәлелді қорытындылау.
Қорыта келе, заман көшінен қалмау үшін бірнеше тілде еркін сөйлеп, әлемнің түкпір- түкпкірімен еркін байланысқа түсіп жатсақ, еліміздің ертеңі көркейері сөзсіз. Осы тұрғыдан халықаралық тілдерді меңгерудің маңыздылығын түсініп, көп тілді білу міндет деп ойымды тұжырымдаймын.


title: Тақырыптың, сұрақтың өзектілігін айқындайтын сөйлем

text:
...бұл тақырып – тұлға ретінде қалыптасуға талпынған жас ұрпақ, мен және менің достарым үшін шешімді пікір айтуға, толғана ой түюге мүмкіндік тудыратын, аса маңызды сұрақ.
Тезис:
Иә, ерлік жасау – кез келген адам бойынан табылатын қасиет.
Кіріспе бөлім мен негізгі бөлімді байланыстыратын сөйлем:
Ал сол қасиеттің қайнар көзі – адамгершілік сезімдер толқыны, намыс пен рухани жігер, жауапкершілікпен шешім қабылдай білу.
Негізгі бөлімнің ішкі құрылымы: тезиске қатысты пікір, оны айқындайтын аргумент, ойды қорытындылайтын сөйлем.
1-абзац (ой үзігі)
Тезиске қатысты пікір:
Ерлік жасау – жағдайға сай жүзеге асырылатын адамгершілік қадам. Орын алған оқиғаға, берік шешім мен әрекетті талап ететін тарихи сәттерге енжарлық танытпауға, елеусіз қалдырмауға ықпал етіп, адамның белсенділігін арттыратын ішкі күштердің болатыны анық.
1-аргумент
Жоғарыда ерлік жасаудың қайнар көзін санамалап, ерекше қимыл жасауға әсер ететін ішкі қабілеттерді атап көрсеттім. Ойымды нақтылау мақсатында психология оқулығынан үзінді ұсынамын: «Қабілет – белгілі бір істі үздік орындауға мүмкіндік беретін адамның әртүрлі жеке қасиеттерінің қиысып келуі, яғни адам қасиеттерінің синтезі». Демек, әр адамның бойында қалыптасып, толыса беретін қабілеттер жиынтығы болады және белгілі бір сәттерде өзіндік шешім, әрекетін паш етуіне бастау болады.


title: Абзацты қорытындылайтын сөйлем

text:
Міне, сол уақытта, оқиғаның шарықтау шегінде кез келген адам қоғамды елең еткізген, тарихта тіркелген немесе елдің есінде қалатын ерлікті жасай алады.
2- абзац
Тезиске қатысты пікір:
«Ерлік жасау кез келген адамға тән және барлық адамдар ерлік жасай алады» деген пікірге күмән тууы заңды, адамдардың барлығы біркелкі ойламайды ғой.
2-аргумент
«Уикипедия» энциклопедиясында:«Ерлік – бірнеше мағыналы сөз, адам бойындағы батылдықты, батырлықты, ұстамдылықты, табандылықты, қайсарлықты, өжеттікті білдіретін ұғым. Ерлік істеген сәтте адам өзіне өлім қаупі төнсе де тайынбай, рухын жоғары ұстайды» дей келе, көбінесе қоғамдық мәні бар істерде көрінетін, азаматтық қасиеттердің негізгі көрсеткіші екеніне тоқталады. Осы тұста қарсы пікірлер туындайды: кез келген адам қоғам мүддесін жеке мақсатынан жоғары қоя бермейді; екінің бірі шешім қабылдай алмайды т.б. Қарсы пікірді қабылдау маңызды: біріншіден, сынды батыл қабылдау – ерлік, ал екіншіден, дұрыс пен бұрысты талдап, салыстыру – берік шешім негізі.
Абзацты қорытындылайтын сөйлем:
Демек, ойлану, шындықпен бетпе-бет келу, байлам жасау – ерлікке апаратын жол, ендеше осының кемінде біреуін әр адам өз өмірінде жасайтыны даусыз.
Ерлік әртүрлі сипатта болады: майданда жеңіс үшін, бейбіт өмірде қоғам мүдделері тұрғысынан да жүзеге асырылады. Меніңше, өмірдегі басты ерлік – адами адал болмысты сақтау! Қайрат, ақыл серік болсын!


title: Эссені аяқтау ерекшелігі - Сапалы эссе жазу ұсыныстары

text:
Қайрат, ақыл серік болсын! (Бұл сөйлемнің рөлі зор, алдағы өмір өлшемі тұрғысынан жауапкершілікті сезіну, өзіне-өзі рух беру, ойландыру, серпіліс тудыру мақсатында «Осы ерлікке дайынбыз ба?» деген сұраулы сөйлеммен аяқтауға да болатын еді, алайда жазба иесі жеке жауапкершілікті сезініп, өз шешімін жасады. Ой тұжырымын өзін-өзі қамшылау, өмір ұстанымын таңдау арқылы тың бағытта бере алды. Осының өзі – қоғамның жүгін көтере білетін тұлғаға тән әрекет. Қоғамға үлгі болып, достарын ынталандыруы – өзіндік тың шешім).
жасаудың қайнар көзін санамалап, ерекше қимыл жасауға әсер ететін ішкі қабілеттерді атап көрсеттім. Ойымды нақтылау мақсатында психология оқулығынан үзінді ұсынамын: «Қабілет – белгілі бір істі үздік орындауға мүмкіндік беретін адамның әртүрлі жеке қасиеттерінің қиысып келуі, яғни адам қасиеттерінің синтезі». Демек, әр адамның бойында қалыптасып, толыса беретін қабілеттер жиынтығы болады және белгілі бір сәттерде өзіндік шешім, әрекетін паш етуіне бастау болады. Міне, сол уақытта, оқиғаның шарықтау шегінде, кез келген адам қоғамды елең еткізген, тарихта тіркелген немесе елдің есінде қалатын ерлікті жасау мүмкіндігіне ие болады. «Ерлік жасау кез келген адамға тән қасиет және барлық адамдар ерлік жасай алады» деген пікірге күмән тууы заңды, адамдардың барлығы біркелкі ойламайды ғой. «Уикипедия» энциклопедиясында «Ерлік – бірнеше мағыналы сөз, ол адам бойындағы батылдықты, батырлықты, ұстамдылықты, табандылықты, қайсарлықты, өжеттікті білдіретін ұғым. Ерлік істеген сәтте адам өзіне өлім қаупі төнсе де тайынбай, рухын жоғары ұстайды» дей келе, оның көбінесе қоғамдық мәні бар істерде көрінетінін, азаматтық қасиеттердің негізгі көрсеткіші екеніне тоқталады. Осы тұста қарсы пікірлер туындайды: кез келген адам қоғам мүддесін жеке мақсатынан жоғары қоя бермейді; екінің бірі шешім қабылдай алмайды т.б. Қарсы пікірді қабылдау маңызды: біріншіден, сынды батыл қабылдау – ерлік, ал екіншіден, дұрыс пен бұрысты талдап, салыстыру – берік шешім негізі. Демек, ойлану, шындықпен бетпе-бет келу, байлам жасау – ерлікке апаратын жол, ендеше осының кемінде біреуін әр адам өз өмірінде жасайтыны даусыз. Қорыта айтқанда, әр адам ерлік жасауға қабілетті. Ерлік әртүрлі сипатта болады: майданда жеңіс үшін, ал бейбіт өмірде қоғам мүдделері тұрғысынан да жүзеге асырылады. Меніңше, өмірдегі басты ерлік – адами адал болмысты сақтау! Қайрат, ақыл серік болсын!


title: Эссе жазуда ескеретін 10 мәлімет

text:
Эссе – оқырманмен диалог. Ол түсінікті, айқын, қарапайым әрі мәнді болса тез қабылданады.
Эссе – жазба иесінің жеке пікірі, азаматтық көзқарасы, ойын жеткізуде ешкімге ұқсамайтын ерекшелігін танытатын «пікір білдіру алаңы».
Эссе жазудан тартынба: тек эссе жазу қадамдары мен тәсілдерін танып білуге зейін қою керек.
Әр бөлімде ой жинақылығы, дәлдік және «ой сүзгісінен» өткен тұжырымды пікірлер басымдыққа ие болады.
Эссенің мақсаты – тақырыпты ашу, мазмұн дәлдігі, мәтін логикасы және қойылған талаптар үдесінен шығу.
Эссенің құрылымдық талаптарын сақтай отырып, тақырыпқа қатысты пікірлер негізінде өзіндік тұжырымын жасай білген, тың ой, ерекше идея, пародокс-сауалдар туындататын еңбек – бағалы туынды.
Эссе жазуда тұжырымды пікір айту осы тақырыпқа қатысты деректер көзі, материалдар және жан-жақты мәліметтермен барынша таныс болуды қажет етеді.
Эссе мен шығарманың айырмашылықтарын ескеру керек. Шығарманың өн бойында бейнелі ой, қанатты сөздер молынан кездессе (сөз саны шектелген), эсседе бейнелі, метафоралық қолданыс аз кездеседі. Өйткені нақтылық пен дәйекті дәлелге басымдық беріледі.
Шығармада сөз шектелмейді. Эсседе сөз саны шектеледі. Сол себепті эсседе ой нақтыланып, сөйлем сұрыпталып беріліп, тұжырымдалған пікір нағыз «тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні» болып табылады.
Ойдың жүйелі (тақырыпты түсінуі, талдап қарауы, идеяны анықтау, орынды дәлелдер және т.б.) және ойды жеткізу шынайылығының болуы.


title: Ойды жүйелеп алу - Сапалы эссе жазу ұсыныстары

text:
2. Ойды жүйелеп алу
Берілген тақырып аясында қандай мәліметтер маған таныс?
|
Ақпарат, мәлімет, деректерді жинақтау, салыстыру, талдау барысында қандай пікірлер туды?
|
Ой-пікірімді қандай мысал, дәлел, дерек, дәйексөздермен бекіте аламын?
|
3. Нәтижеге жетуге мүмкіндік беретін әрекет, әдіс-тәсілдерді қолдану
|
Мәселен, тақырыпқа қатысты өзі білетін ұғым, сөз, атау тізбегін жазып шығу.
|
Дереккөздермен (кітап, баспасөз, интернет және т.б.) дереккөздермен жұмыс жасау. Пікіралмасу мүмкіндіктерін қарастыру.
|
Тезис түрінде пікірлерді, ерекше әсер еткен ой, сұрақтарды жазып қою.
|
4. Жазылу құрылымы талаптарына сай бөлімдерді анықтап алу
|
Кіріспеде не айтамын?
|
Негізгі бөлімде не жазамын?
|
Қалай қорытындылаймын?
|
Бұл – ашылатын тақырып пен мәселеге бастайтын ой басы.
Тезис беріледі.
|
Тақырыптың мазмұны ашылатын бөлім. Тақырып немесе мәселе туралы тоқтамды ой, толғандыратын сұрақ, дәйекті ой, дәлел, шынайы пікір жазылу керек. Жеке пікір өте маңызды.
|
Мәселеге, тақырыпқа қатысты тұжырымды пікірімді білдіруім керек.
|
|


title: Өз жұмысын тексеру - Сапалы эссе жазу ұсыныстары

text:
Эссе бөлімдерінің мазмұны талапқа сай ма?
Тезис дұрыс берілді ме?
Аргумент, фактілер, дәлел, дерек, мәлімет, дәйектеу қалай жүзеге асты?
Жеке пікір бұрынғы айтылған пікірлерді қайталап тұрған жоқ па?
Ойды айқын, нақты да дәлелді жеткізе алған ба?
Ой екпіні, ішкі көңіл-күй, интонацияға қарай тыныс белгілері дұрыс қойылды ма?
Сөз саны қанша?
Эссе көлемі талапқа сай ма?
Енді шығармашылықпен жұмыс жасау қадамдарын тағы бір пысықтап өтейік: 1. Эссе тақырыбының ерекшелігі мен мәнін анықтау;
2. Оған қатысты теориялық материалды зерделеу;
3. Тақырыптың бүгінгі күнде маңызды тұсын анықтау;
4. Бөлімдерге қатысты ойларыңды шағын мәтінмен жазып шық.
5. Пікіріңнің қаншалықты мәнді екенін (теориямен үйлесуі, ғылыми негізі, жаңашыл идея немесе өміршең тәжірибелілігі) ойластыр;
6. Пікірлеріңді тағы бір толықтырып өт, терминдер мен лексикалық қолданыстарды ретте;
7. Алдымен эссенің алғашқы нұсқасын жазып шық. Ойланып, қайта қарап, толықтырып жазып шық. Тыныс белгілерін қоюды ұмытпа.
Эссе жазу Эсседе оқушының негізгі тақырыпты түсінуі, эссе тақырыбына сәйкес талқылау сұрағын шығаруы, тақырыпқа байланысты өз позициясын ұстануы, берілген тақырып бойынша білімі мен түсінігінің болуы маңызды. Сондай-ақ қорытындыда айтылған шешімнің логикалық жүйесі негізгі тақырыпқа сәйкес келу керек.
Кез келген жазба жұмысында, оның ішінде эсседе ой бөліктерін абзацтарға бөлу маңызды. Жаңа ой жаңа абзацқа жазылу керек. Сондай-ақ абзацтарды байланыстырушы сөз оралымдарын орынды қолдану қажет. Олар әдетте шылаулар (бірақ, алайда, дегенмен, сонымен қатар), қыстырма сөздер (менің ойымша, меніңше, біріншіден, екіншіден, қорыта келе, т.б.), т.б. болуы мүмкін.
Кез келген дұрыс және сауатты құрастырылған мәтін, оның ішінде


title: эссе құрылымы - Сапалы эссе жазу ұсыныстары

text:
эссе құрылымы үш бөліктен тұрады:
Кіріспе бөлімде бастапқы деректерді баяндайды, зерттеу проблемасын тұжырымдайды. Кіріспе бөлім ұзақ болмайды.
Негізгі бөлімде мәтіннің мазмұнын ашады, нақтылайды, дәлелдейді, талдайды. Бұл бөлікте оқушының тақырыпқа қатысты өз пікірін білдіруі, өз пікіріне аргументтер келтіруі, келтірілген аргументтерді сараптауы, пікірге қатысты ойын жинақтауы керек. Сондай-ақ эссенің қай бөлігінде болмасын, ұрандатпай, мәселеге объективті түрде баға бере білген жөн. Сонымен қатар бізге қалай қорғанатынымызды, аргументацияларды қоюды білуіміз керек. Ал біз мұны цитата көмегімен жасаймыз. Цитата өткен уақытта онша дұрыс қолданылмаған. Қазір плагиат қолданбау керектігі туралы жиі айтылады. Бұл ежелгі гректер мен римдіктер үшін сандырақ болар еді. Себебі олар өз сөздеріне сендіру үшін, әрдайым біреудің ойларын қолданатын еді. Бұл жасауға болмайтын нәрсе емес, керісінше, тек адамдарға бұны қайдан алғаныңызды, қайнар көзін көрсетуіңіз керек.
Қорытынды бөлімде негізгі бөлімде айтылған ойлардың қысқаша тұжырымы, қорытындысы жазылады. Жоғарыда нақты не айтылды? Егер сіз қорытынды бөлікте жаңа дискуссия бастасаңыз, онда жаңа идея туындайды. Олай болса, сізге жаңа эссе жазуға тура келеді. Бұл – сіздің уақытыңыздың текке жоғалуы. Қорытындыға жаңа ештеңе қоспаңыз. Бұл бөлік – бұған дейін жазылғандардың түйіні. Қорытынды бөлікте «қорыта келе», «қорытындылай келе», «тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні» секілді қыстырма сөздерді қолдансаңыз болады.
Жақсы эссе жазудың басты тәсілі – жоспар бойынша жазу. Алайда жоспар тым егжей-тегжейлі болмағаны абзал. Себебі басынан аяғына дейін жоспарланып, бірақ онша жақсы шықпайтын эсселер болады. Жоспар – сіздің ең басында айтпаған әрі айтпайтын түсінігіңіз. Жоспар – сіздің басты әрі маңызды идеяңыздың түйінін қалдырып қою шеберлігіңіз. Жоспарды дұрыс құру үшін, қай бөлікте не жазу керектігін білу маңызды.


title: «Келісу, келіспеу» эссесі

text:
«Келісу, келіспеу» эссесі – ұсынылған тақырыптан ауытқымай, ой жүйелілігін сақтап, көтерілген мәселе бойынша өз ұстанымын анық көрсетіп, келісу-келіспеу себептерін дәлелдеп жазу.
Тақырып: Қазіргі таңда әлемнің мемлекеттері көп тілді, әсіресе, халықаралық тілдерді меңгеруді маңызды міндет деп санайды. Бұл оймен келісесің бе, әлде келіспейсің бе? Эссені жазу барысында жауаптың бірін таңдау керек: «келісемін» не болмаса «келіспеймін». Таңдаған жауабыңа сай ойыңды дәлелдеп шығасың. Егер келіссең, келіскендігіңді, ал егер келіспесең, онда келіпейтіндігіңді дәлелдеп шығасың.
Келісу, келіспеу эссесінің жазылу үлгісі Кіріспе Бүгінгі таңда дамыған мемлекеттер халықаралық тілдерді меңгерудің маңыздылығын түсініп, көп тілді білу міндет деп санап отыр. Біз де өркениеттен қалмау үшін көп тілді меңгеруіміз қажет, сондықтан халықаралық тілдерді меңгеру міндет деген оймен толықтай келісемін.
Негізгі бөлім Келісудің, келіспеудің бірнеше себебі көрсетіледі, оны тақырыптық сөйлем деп атайды. Тақырыптық сөйлем деген идеяның қысқаша мазмұны. Берілген идеяға толығырақ тоқталып, не айтқың келетінін нақты түсіндіру керек, яғни көзқарасыңды білдіресің.
Көзқарасыңды растайтын аргументтер келтіріледі. Қандай да бір көзқарастың шынайылығына сендіру үшін өмірден, әдеби шығармалардан мысал келтіреді.
Біріншіден, бірнеше тілде еркін сөйлей де, жаза да білетін адам бәсекеге қабілетті тұлғаға айналатыны сөзсіз. Бірнеше тілді меңгеру, білу – бұл жаһандық әлемге жолдама деген сөз. Әлемнің кез келген өңірінде жұмыс істеуге мүмкіндік алады. Осы ретте, Елбасы: «Қазақстандықтардың жаңа ұрпағы ең кемі үш тілді еркін меңгеруі тиіс. Еуропада көптілділік қалыпты нормаға айналған, біз де осы қатардан міндетті түрде табылуға тиіспіз» – деген болатын. Сонымен бірнеше тілді білу болашаққа жол ашып, бәсекеге қабілетті сұранысқа ие маман болуға мүмкіндік береді.


title: Сапалы эссе жазу ұсыныстары

text:
Эссе құрылымындағы ескерілетін ұғымдардың түсініктері:
Тезис – негізгі идея, тақырыпқа қатысты қысқа да нұсқа түйінді ой, көзқарас (сөйлем).
Тезиске қатысты пікір – жазып отырған адамның тақырыпқа байланысты ақпаратты «ой сүзгісінен өткізуін», мәлімет пен деректерге негіздеуін қажет ететін, соған арқау болатын жеке пікірі (сөйлем, ой).
Пікірге қатысты аргумент – тезиске, айтылған пікірге түсінік беріп, көтерілген мәселені әр қырынан қарастыру (сыни талдау, жинақтау, дәйектеу, дәлелдеу және т.б.).
Ой тұжырымы – көтерілген мәселе, берілген сұрақ немесе тақырыпқа байланысты тезисті (түйінделген ой, көзқарас, ұстанымды) қорытындылау: жалпы қорытынды шешім немесе өзіндік ұсыныс, өзіндік тың пікір (жазба иесінің ойлау ерекшелігіне орай, ой қозғайтын сұрақ, көпшіліктің ойын қозғауды көздеген екіұшты пікір болуы да мүмкін).
Нақты түсініп, білу үшін осы түсініктердің үлгісін көрсетіп, мысал келтірсек, эссе жазып үйрену жеңіл болар деп ойлаймыз.
Тақырып: Ерлік жасау кез келген адамға тән қасиет деп ойлайсың ба? Ерлік – адам баласына тән ерекше қасиет. Жауапкершілікті сезінуден туындайтын саналы тіршілік иесінің әрекеті, орын алған оқиғаға қатысты орынды шешімі, іскер қимылы деп түсінемін. Менің ойымша, бұл тақырып – тұлға ретінде қалыптасуға талпынған жас ұрпақ, мен және менің достарым үшін шешімді пікір айтуға, толғана ой түюге мүмкіндік тудыратын, аса маңызды сұрақ. Иә, ерлік жасау – кез келген адам бойынан табылатын қасиет. Ал сол қасиеттің қайнар көзі – адамгершілік сезімдер толқыны, намыс пен рухани жігер, жауапкершілікпен шешім қабылдау. Ерлік жасау – жағдайға сай жүзеге асырылатын, адамгершілік қадам. Орын алған оқиғаға, берік шешім мен әрекетті талап ететін тарихи сәттерге енжарлық танытпауға, елеусіз қалдырмауға ықпал етіп, адам белсенділігін арттыратын ішкі күштердің болатыны анық. Жоғарыда ерлік
Кіріспе (тақырыпқа қатысты түсінік беру сөйлемі, ой үзігі):
Ерлік – адам баласына тән ерекше қасиет. Жауапкершілікті сезінуден туындайтын саналы тіршілік иесінің әрекеті, орын алған оқиғаға қатысты орынды шешімі, іскер қимылы деп түсінемін. Менің ойымша, бұл тақырып – тұлға ретінде қалыптасуға талпынған жас ұрпақ, мен және менің достарым үшін шешімді пікір айтуға, толғана ой түюге мүмкіндік тудыратын, аса маңызды сұрақ. Иә, ерлік жасау – кез келген адам бойынан табылатын қасиет. Ал сол қасиеттің қайнар көзі – адамгершілік сезімдер толқыны, намыс пен рухани жігер, жауапкершілікпен шешім қабылдай білу.


url: http://emirsaba.org/sapali-esse-jazu-sinistari.html#Негізгі_бөлім__Тезиске_қатысты_пікір__Пікірді_талқылау,_ойды_дәйектеу,_дәлелдеу,_жинақтау_аргументтері__Қорытынды_бөлім

title: Сапалы эссе жазу ұсыныстары


url: http://emirsaba.org/sapali-esse-jazu-sinistari.html#Тақырып:__Ерлік_жасау_кез_келген_адамға_тән_қасиет_деп_ойлайсың_ба

title: Сапалы эссе жазу ұсыныстары