title: СыНШы КҮНделІгІНеН - СарасөЗ (Әдебиеттану, сын әлемі)

text:
СыНШы КҮНделІгІНеН
СаБақТалҒаН ТаҒдыр
(Сыншы Қалжан Нұрмаханов жайлы деректі эссе)
Сезім нөсерін төгіп өткен мейлі ақын, халық тағдыры жай
лы ойын салмақтай сөйлеп жинақтаған прозашы, әдебиетте гі
әділет үшін алысып жақсы туындыға жаны марқайып, кемшілікке
жаны күйзеліп күйініп өткен мейлі сыншы болар, әйтеуір отыз
бен қырықтың аралығында биік армандарға қол соза беріп үзіліп
түскен өрімдей жас дарындарды әдетте өткен шақпен «өтіп
еді», «болып еді» дейміз. Әйтсе де оларды әдебиетте осы шақпен
атаудың айрықша мәні бар. Өйткені өнердегі ғұмыр – әдеттегі
ғұмырдан өзгеше: шынайы талант иесінің жақсы мұрасы ортақ
игілігімізге айналады. Демек, олар – екінші өмірін бастаған аяу
лы қаламгер! Осы орайда ақын Төлеген Айбергеновтің, жазушы
Ақан Нұрмановтың, сыншы Қалжан Нұрмахановтың есімдері
еске түседі. Олардың соңында қалған әдеби мұра «тірілермен
тірілерше бір сапта жүреді». Балалық пен даналық үйлесіміндей
көрінетін өмірден тым ерте кеткен осынау жігіттер жайында
әрдайым сүйсіне сөйлейтініміз де сондықтан. Әсіресе, мұндай
күйлімұңлы сезім иелері – ақындар хақында жиі айтылады. Олай
етуге дарындардың табиғаты, әдеби мұрасының сапасы себеп
кер. Әдетте салқын парасатқа құрылатын сын жөнінде, сыншы
Қалжан Нұрмаханов тағдыры жайында да тебіреніссіз сөз айту
мүмкін емес.
Алпысыншы жылдардағы газетжурнал тігіндісін ақ та рып,
ертелікеш жарық көрген әдеби сын мақалалар жинағын қайта
оқып, жанындай жақсы көретін жалғыз қарындасы – Қазына
Нұрмаханова қолында қалған азғантай архивтік материалын
қараған соң, сыншы тағдыры туралы әр алуан толғақты ой
кешерің хақ. Қандай да тұлғаның қалыптасуы – тәрбиеленетін
ортасы, алған тәліміне көп байланысты. Біз де ендеше әңгімені
сыншының өмір жолынан бастауды жөн көрдік.
1. Таным сабақтары
Қалжан Нұрмаханов 1927 жылы Қызылорда облысы, Қа-
залы ауданында дүниеге келді. Шаруа әулетінен шыққан бала
мектепте үздік оқып, қоғам жұмысына белсене араласады. Та-
лапты баланың жастықта жалындап өсуіне бәлкім осы жерде
туып, өскен атақты комсомол қайраткері Ғани Мұратбаевтың
тікелей рухани әсері болу керек. Арманшыл жас Қалжан қойын
кітапшасына: «Мен жас кезімде геолог болуды армандаушы
едім. Оның үстіне жазушы болуға да құмартушы едім. Мен ол
кезде тіпті қомағай едім, бірден геолог та, жазушы да болсам
дейтінмін. Қәзір оның менде біреуі де жоқ» /27.10.61./ деп жаз-
ды кейін. Таза ынтызарлығы болар, орта мектепті ұлт тілінде
тәмамдаған түбітиек бала ММУ-дің шығыстану факультетіне
оқуға түсіп, сәтті аяқтап шығады. Аталмыш институтта
айрықша ұстаздық тәлімін көріп, қадірлейтіні – қырғыз мама-
ны, ірі шығыстанушылардың бірі М.Богданова. Ұстазы қайтыс
болғанда: «Мәдина Искандеровна да дүиеден сапар шекті.
Көптен айналдырған ауыр науқас ақыры оны да жалмап ты-
ныш тапты. Мен бұл ғалымға көп қарыздар едім, бірақ оның
мыңнан бірін де өтей алмадым. Ол ылғи маған: «Қалжан, сен
ғалым бол, сенде бұл мүмкіншілік бар» деуші еді. Мен ең бол-
маса мұны да орындай алмадым. Ол шығыс бөлімінде оқитын
шәкірттеріне қарап әркез қуанушы еді. «Қырғыз әдебиетін
зерттейтін оқымыстылар дайындап жатырмын» деуші еді ол
ұлт республикаларынан келген ғалымдар «Қаліңіз қалай?» деп
сұрағанда.
Қайран ұстаз. Қайран асыл дос. Мәдина Искандеровнаның
қазасы советтік шығыстану ғалымы үшін үлкен қаза болды»
/11.V.62./ – деп жазды қабырғасы қайыса отырып.
Қазанама жолдардан Қалжанның ұстазға деген риясыз
көңілімен бірге оның қашан көз жұмғанша қазақ әдебиетімен
бірге бауырлас қырғыз әдебиеті сыншысы болып өту сырын
да аңғарғандаймыз. Иә, ол қырғыз әдебиетін айрықша жақсы
көріп, беріле насихаттады.
Аталмыш оқу орнынан соң 1954 жылы «В.Г.Белинский» деп
аталатын реферат жазып, жақсы бағаланған жұмысты бетке
ұстап Горький атындағы әдебиет институтына аспирантураға
түседі. Әдебиет институты «Совет әдебиеті» кафедрасының
меңгерушісі П.Новицкий «…мною оценен как хорошая рабо
та» деп жазды Қалжан рефераты жөнінде. Аспирантураны
аяқтамауына қарамастан, осы салмақты тақырып сыншының
бүкіл саналы ғұмырына желі болып тартылады. Қорғаған
кандидаттық диссертациясында ғана емес, бүкіл тағдырында
көрсетілген тақырып айырықша орын алды. Ол орыс-қазақ
әдебиеттері байланысын түрлі аспектіде қарастырып қызықты
мақалалар қалдырды.
458
459
Мәскеуден білім жинап оралған Қалжан Алматыда Мәде-
ниет министрлігінде, «Жұлдыз» журналында қызмет атқарды.
«Вопросы литературы» секілді журналмен жиі араласып, ұлт
әдебиеті мәселесін одақтық мінбеден қозғауы, ауру-сырқау
мүшкіл халіне қарамай ақтық сәтіне дейін өзі құлай сүйген
әдебиет дүниесімен тыныстап өтуі ойландырмай қоймайды-ау,
сірә?
Сыншы жүріп өткен жол осындай. Оның өмірі болып өрі-
л етін бұл жолдар «тағдыр салды, біз көндіктен» гөрі буыр қа-
нысты ізденіске толы өрі мен еңісі, сүйінуі мен күйінуі аралас
шығармашылық тағдыр. Қалжан Нұрмаханов өмірі жайында
ойлағанда арқалы ақын Мұқағали Мақатаевтың:
35 жыл.
Өмірді кезіп келем.
Және 35 жыл бола ма?
Сезіктенем…
деген жыр жолдары еріксіз еске түседі. Өйткені бүйрек
туберкулезімен сырқаттанған кезде, ол өзге алаңын азайтып,
санаулы саналы ғұмырды әдебиетке арнап аз да болса мәнді
мақалалар, танымды, толымды ойлар қалдырыпты.
«Әдебиетші болмасам, өмірім ең кемінде он жыл ұзақ бо
лар еді».
Бұл жолдар қазақ әдебиеті аспанында жарық жұлдыздай
жанып тұрып, талтүсте ағып түскен марқұм Қалжан Нұр ма-
хановтың күнделігінен алынды. Аурудан азап шеккен жан-
ның мынау ғазиз тіршілікпен хоштасар алдындағы сөзі. Күй-
кі тіршіліктен аққу өнерді, қысқа да болса сәулелі өмірді
жа ны сүйген ғазиз жүрек үні. Ол әдебиетке келгеніне емес,
шығармашылық мұратты өзі межелеген биікке жеткізе ал-
май кетіп бара жатқанына өкінеді. Оның айықпас дерт жанын
қинаған сәттерінде қойын кітапшасына түсірген көңіл сазы, па-
расат пікірлері аз да болса, барынша мәнді екен.
Өнер – мәңгілік үшін күрес. Өмір барда қаза барын са-
налы түрде сезінбеген қаламгерден мәнді өнер, келешекпен
сабақтасар талантты шығарма күту – бекершілік. Табиғаттың
сол қатал заңдылығы кімді болса да тіршіліктен баз кешуге
емес, өмір үшін күресуге шақыруға тиісті. Кісілік келбеті заман-
дастары көңілінде қалған Қалжан да аз жасағанына, әдебиетте
аз тындырғанына өкінеді. Өкіне тұра тіршілігінің соңғы
сағаттарына дейін азапты әрі ләззатты шығармашылық күйді
бастан кешеді. Жүрек соғуын тоқтатқанша қаламы қолынан
түспепті. Бұл өнер адамының белсенділігі ғана емес, өмір үшін
күрестің қаһармандық көрінісі!
Өмірден не ұзақ жасап ләззат таппаса, не көп іс тындырып
өнердегі ізіне берік сеніп аттанбаса, одан асқан азап бар ма?
Қалжанды да қинайтын осы ойлар. Бірақ, бірақ отыз бес жыл
ғана ғұмыр кешкен, әдебиетке М.Горький атындағы әдебиет
институты аспирантурасынан соң небәрі оншақты жыл ғана
араласқан Қалжан ол ойлардың боздағы емес-ті. Егер әдебиет
санмен емес, сапамен өлшенерін еске алсақ, оның жастық оты -
нан туған азғантай мұрасы, ортанқолдай бір әдебиетші-азамат-
тың көп жасында бітіреріне бара-бар. Оның өмірі сондықтан
да жеке бас рахаты демесек /жеке мүддені күйттеген адам әде -
биетке келер ме?/ баянды ғұмырдың айғағы. Көп халықтар
әдебиеті ортақ проблемаларын ойлап өскен, проблемасын кө-
теріп өткен, екі тілде /орыс, қазақ/ қатар жазатын Қалжан
Нұрмахановтың соңында «Литературные заметки», «Дәстүр
лі дос тық», «Дос лебізі» аталатын сын, әдеби-зерттеу еңбекте-
рі қалған. Әдебиетші мұрасын көзге толық елестеткісі келген
жағдайда, қырғыз әдебиетінен, оның ішінде заманымыздың
айтулы жазушысы Шыңғыс Айтматов шығармаларын қа зақ-
шалағанын, повестерін сахналағанын айтамыз.
Қаламгер әр туындысына күш-жігерді, талант қуатын әр
түрлі жұмсайды, аяқталған соң әрқайсысынан әр түрлі әсер-
леніп, ләззат алады. Қалжан Нұрмаханов – әдебиеттің қосөрім
екі сағасын да қатар ұстап, екеуіне де дарын қуатын аямай
сарқа жұмсап, қалам қиын-қызығына берілген адал жаны-
мен екеуінен қатар рухтанған, қатар ләззаттанған қаламгер.
Сондықтан оның әдеби сын зерттеуімен бірге аударма повесть
негізінде жазылған пьесаларын да өзінің тума перзенті деп
қараған жөн. Солай қарасақ, Қалжан талантына қызықпай тұра
алмаймыз. Әрине, әдебиет атты арлы дүние – үлкен әдептің
алдында ақиқатты мойындар болсақ. Біздің, бұлай, таусыла
сөйлеп отырған себебіміз – Қалжан есімі, оның пікір зеректігіне
қарамастан, әдебиетімізде еленбей келеді. Өткенге ой көзімен
қайта оралып құнттап, қадағалай қарай алмай жүргенімізден
болар. Әділет пікірге жету үшін «Қалжан кім?» деген сауалды
алға қайта тарта ойланып көрейікші.
***
Қалжан Нұрмаханов – қазақ әдебиетінде ерте туған, жедел
піскен әдебиетші. Ол басқасын былай қойып, әдебиетте ерте
айтылған парасат пікірімен, озық ойымен кешегісіне сыймаған,
460
461
бүгіні мен келешегін аңсаған. Көбеген әдебиетші еңбегін қайта
оқығанда мерзімдік сипат танытпай, қалыңына қайыра бастай
жөнеледі. Мұның себебі – оның жалпы шығармашылығына
озықтық, ойлылықтың басты тенденция болып енгендігінен.
Ең алдымен Қалжан Нұрмаханов ана сүтімен бірге ауыз-
данған, бойына дарын ұялатып, қолына қалам берген қасиетті
қазақ әдебиетінің білгір сарапшысы, тынысты насихатшысы.
Туған әдебиеті жөнінде қазақ, орыс тілдерінде мақалалар жа-
зып, республика ішінде де, тысында да сөйлегені бұған куә.
Жинақтарында жарияланып жүрген ұлы Абай мұрасынан бас-
тап қазақ әдебиетінің қабырғалы қайраткерлері жөнінде жаз-
ған мақалаларынан өнерге деген ыстық ықыласын аңғарамыз.
Қалжанның қолымыздағы мақалаларды қандай тебіреніс, қан-
дай қиналыспен жазғандығы жөнінде сыншы шеберханасы-
нан азғана сыр суыртпақтасақ біраз жайға көзіміз жете түседі.
Кітаптарында «Мұқан Иманжанов журналист, публицист»
аталатын Мұқан Иманжанов мұрасы жөнінде көлемді, байсал-
ды мақала бар. Бұл мақала әуел баста монография ретінде
жос парланыпты. Мақаланың «Монографиядан қысқарытылып
алын ған тарау» деп жариялануы да сондықтан. Өкінішке қа рай
монография аяқталмады. Аяқталмады деу де әбес, шындығын-
да жаны жайсаң жақсы жазушы өмірі мен шығармашылығы
жөнінде жаза бастаған еңбегі Қалжанның өзіне ұнамаған.
Ұна мағандықтан да жалғасып жазылмады. Оған сыншы күн-
делігіндегі: «Сабақ алмасам да марқұм Мұқан менің ұста
зым еді. Онымен аз мезет қана жүз көрісіп, әңгімелесу зор ба
қыт еді. Мұндай ұлы жүректі адамды мен өмірімде кездестір
ген емеспін. Сірә, көрмей денем жер қойнына кіретін шығар.
Қәзір мақала жазып жүрмін ол жөнінде, бірақ көңілдегінің,
жүректегінің, онда оннан бірі де жоқ. Мұнан көп жыл бұрын
көргендерімнің бәрі кешегідей көз алдымда, бірақ көркемдеп
беруге дәрмен жоқ. Жетпей жатыр, жетпей жатырау, жет
пей жатыр. Мүмкін естелік жазу керек болар, а? Сөйтсем
қайтеді? Әйтпесе мына мақала шеңбері кемерінен аттатар
емес қой. 10.ІІ.62 ж» деген ойлар куә. Бұл ойлар бір жағынан
сыншының үлкен жүректі, жаны тәлімгер Мұқан Иманжановқа
құрмет, махаббатының белгісі, екіншіден үлкен мақсаттың не
себепті орындалмағанын, үшіншіден сыншының лапылдаған
шабытсыз еңбектене алмайтынын айғақтайды. Әдетте әріптес
ақын-жазушылар сыншы еңбегіне екінші сортты дүние секілді
қарайтыны бар ғой, ал шындығында ыстық жүрек, үлкен пара-
сат иесі ғана сыншы болуы керектігін Қалжан күнделігіндегі
осы ойлар айқын аңғартпас па?
Талантты сыншы Қалжан Нұрмахановтың қазақ әдебиеті-
не қатысты бар мақаласы осындай қиналыстан, осындай үлкен
тебіреністен туған еді.
Халықтар достығының бір айғағы – әдебиеттер байланысы.
Бұл мәселеде уақытында М.Богданова, З.Кедрина, Р.Феокти-
сов, Климович секілді одақтық деңгейдегі ғалымдар біраз іс
тындырғаны мәлім. Әдебиетші Қ.Нұрмахановтың айрықша ең-
бек сіңірген саласы– әдебиеттер байланысы. Ол еңбектенген
елуінші-алпысыншы жылдар бойында әдебиеттерді салы-
стыра қарарлық типологиялық зерттеу болған жоқ еді десек
қателесеміз. Осы әдеби зерттеу тәсілі тым өркендеулі еді деу
және көңілге қонбайды. Осы екі аралықтан Қалжан мұрасының
шын бағасы келіп шықпақ. Қ.Нұрмаханов қазақ әдебиетінде –
әдебиеттер байланысын, даму тенденцияларын факті тілінде
және салыстыра зерттеген алғашқы зейін иесінің бірі. Рас,
бұл проблеманы ұлт әдебиеті шеңберінде қарастырушылар
болмай қалған жоқ. Ал Қалжан Нұрмаханов ерекшелігі эсте-
тика ілімімен қаруланып, бұл проблеманы аға буын орыс
әдебиетшілерімен қатар көтеріп, деңгейлес толғады. Шынын
айтқанда, ол уақыттарда Қалжан өзінің түркі тілдерінің көбісін
түпнұсқадан оқитын, екі тілде бірдей жазатын мүмкіндігімен
әдебиеттер туыстығын зерттей бастаған одақ ғалымдарының
алдына да шығар еді. Мәселе бұл жерде – уақытында жалтырап
көзге түсуде де емес, әдебиетте жылтыраған мен жарқылдаға н -
ды жыға танып, ашық ажыратып, жанғанды көретін, біліп тү-
сінетін, бағалайтын орта керек. Ал осындай орта ол жылда-
ры біздің әдебиетімізде бола қоймаған еді. Ендеше, Қалжан
еңбектерінің бағасына жетпеген өзімізден көруіміз керек. Уа-
қытында – оның қырғыз, өзбек, қарақалпақ, т.б. түркі нәсіл-
дес халықтар әдебиеті жайлы еңбектерін көшірмешілік си-
патта түсініп, «дайын ас» көргендер де болыпты. Бірақ, туыс-
қан елдер әдебиеті жайында жазған зерттеушілердің жанын,
мақалалардағы автордың арын, лүпілдей соққан жүрегін тү-
сінбегенбіз. Енді ойлап қарасақ, ол пікірлер мойны озық,
уақыттық жағынан ұтымды айтылған екен ғой. Ол ақиқатты
біздер бүгін, кейбір әдебиетшілер, Қалжанның елуінші-ал-
пысыншы жылдары ашқанын енді барып айтқанда біліп жүр
емеспіз бе? Сөйтіп жүрміз. Тек ғажабы «ол жақсы айтыпты»
– деп қана ойлап қоямыз. Әдебиет салмағы озық пікірімен,
462
463
әдебиетші беделі ол пікірді қара үзіп, оза айтуымен өлшенбек.
Бізге осы орайда ұлттық әдебиеттану ғылымының беделі жай-
ын ойласақ жарасады.
Қ.Нұрмаханов – әдебиеттер байланысын халықтар досты-
ғының жанды факторы ретінде терең зерттеп жазған сыншы.
Бұл орайда, ғалым сыншы мұрасының бұл саласы негізінен
екі арналы екенін атап айтқан ләзім, бірі– орыс-қазақ әдеби
байланысына, екіншісі – туысқан халықтар әдебиетінің бір-
біріне ықпалы хақында. А.С.Пушкин, Ф.М.Достоевский,
Г.Ко роленко, Т.Г.Шевченконы қызықтырған қазақы сипаттар-
ды ол жәй хронологиялық, әдеби факті ретінде тізіп шыққан
жоқ, аталмыш ұлы дарындар мұрасына шым батып барып,
дарынның тақырыпқа келуін дүниетаным-көзқарас эволюция-
сынан шығарады.
Әдебиеттану ғылымының жаны – концепция. Концеп-
ция – әдеби өмір күретамыры. Ойып, озық айтылған кенеулі
концепция кейін сан мәрте, сан қырынан таратылып айтылар
көп пікірге негіз болады. Ғылымда бұрын айтылған, біліп ай-
тылған пікір – концепция. Кейінгілер байыптауы – таратып
баяндау, тереңдетіп зерттеуге жатпақ. Ол концепцияны байы-
ту, тұрақтандыру, әдеби өмір заңдылығына айналдыру болып
табылады. Қалжан мұрасының қадір-қасиеті, қымбаттығы да
ерте айтылған концепциялық сипатында. Тек біздің айтары-
мыз – «ханның айтқанын қара да айтады, бірақ аузының дуа-
сы жоқтың» керін келтірмей, ұлттық әдебиеттану ғылымының
беделін ойлап, әр кезде айтылған пікірді тектеп, түбірлеп,
тиянақтап тану жөн. Өйтпеген жағдайда ғылымда қайталау,
белді пікірді беделге таңу етек алмақ. Күні бүгінге дейін па-
расат пікірлері ескерілмей келе жатқан Қалжан Нұрмаханов
ойларының қайта қатарға қосылып, әдебиет дамуының ендігі
процесіне дендеп араласарына сенгің келеді.
Аз ғұмырында білімді мол қамтыған, көз майын тауысып
көп оқыған әдебиетшінің халықтардың сөз өнеріндегі руха-
ни туыстығын тауып, тануы – мейлі қазақ әдебиетін алсақ та,
болмаса қатарлас елдер әдебиетін зерттеуін назарласақ та екі
қырлы. Бірі – орыс әдебиетінің өзге халықтар әдебиетіне ерте-
лі-кеш ықпалы, екіншісі – етек ала қоймаған құбылыс – қатар -
лас әдебиеттердің өзара қойнауласа, қолтықтаса дамуы. Қ.Нұр-
маханов бұл процестің алғашқысының тамырын терең нен тар -
тады. Орыс әдебиетінің қазақ халқының азаматтық тарихы-
на, әдебиетіне қатысын, кейбір тосын фактілерге назар аудара
отырып толғайды. Сондай-ақ ол ұлт оқырмандарына қандай
дәрежеде әсерлі екендігін де ұмыт қалдырмайды. Атап айтқан-
да, ұлы ақын А.С.Пушкиннің қазақ даласына келуін /«Дәстүрлі
достық»/ қазақ әдебиетінде алғаш тереңдеп байыптаушы –
Қалжан.
Әдебиеттану ғылымында тосын деректі тұңғыш айтып,
ашып беру де жаңалық. Ал ол деректі ашумен бірге көл-көсір
біліммен оқушысын ойландыра, парасат пайымдауын айтып
жатса тіпті ғанибет емес пе? Жоғарыда айтылған факті – ұлы
ақынның қазақ даласына келуі – әдебиетте әлденеше рет айтыл-
ды-ақ, бірақ сапар сыры, данышпан ақынның сапар қарсаңын-
дағы әдеби өрісі, қаламгерлік аңсардың дүниетанымына қа ты-
сы, ол қызыққан «Қозы Көрпеш – Баян сұлу» жырының тағды-
ры дәл Қалжанша бұрын-соңды жан-жақты әдеби-эстетикалық,
тарихи-әлеуметтік тұрғыдан аса терең қарастырылған емес.
Сондай-ақ ұлы ақын ізімен қазақ даласына келген, Е.Пуга -
чев көтерілісін зерттей келіп, қазақтың сайын сахарасына
сұқтанып, ұлт тағдыры жайлы толғанысқа түсетін В.Г.Коро-
ленко жайлы тың дерек, тосын пайымдауларға толы Қалжан
мақаласына /«Ұлы ақын ізімен»/ күні бүгін теңдесер зерттеу
жазыла қойған жоқ.
Және Қалжан Нұрмаханов осы биігінен дәйім табылып от-
ырады. Мәселен, Ф.М.Достоевский шығармашылығын М.Бах-
тин секілді ғалымдардан соң, қайта ашу қиын болар. Дегенмен,
Қ.Нұрмаханов жазушы шығармашылығының қос қыртысты си-
патына барып, дүниетаным қайшылығы жайлы толғап кетеді.
Мұның мәнісін барласақ, «себебі, соңғы кездері жастар арасын-
да ұлы жазушының шығармаларына деген құмарлық, іңкәрлік
күн санап арта түсуде.» /«Дәстүрлі достық» 69-бет/ деген пікірге
тоқтаймыз. Байқап қарасақ, осы пікірде сыншы тұлғасын дара-
лайтын бірнеше себеп жатады.
Алдымен сыншы елуінші жылдардың аяғында жазған бұл
мақаласында ұлт оқырмандарының психологиясын, Достоев-
ский мұрасына деген аңсар, бетбұрысты дәл танып отыр. Жіті
танығандықтан да жазушы мен оқырман арасындағы дәнекер
міндетті атқарып, қазақ оқырмандарына сырын түсіндіруді
мұрат тұтады. Сонымен қатар, әдебиетші мақаласында бұрын
айтылған пікірмен шектеліп қалмай, белгілі ұлт әдебиеті өкілі
ретінде өз қатынасын білдіреді.
Содан соң, бұл мақаласында ұлт әдебиетшісі болып Қалжан
деңгей танытып қалып отырған жоқ. Ұлы жазушының өмірлік,
464
465
өнерлік айналасын жете біліп, еркін пікір толғайды. Бір кезде
тағдыр айдап қазақ топырағына келген ұлы қаламгердің Шоқан
Уәлихановпен қарым-қатынасын анықтауда, ғылымда енді-енді
мәлім болып келе жатқан А.Е.Врангель жазбаларын пайдала-
нуы ғалымның зеректігін, пікірінің озықтығын көрсетеді.
Сыншының бұл орайдағы мақалаларының кейбірі белгілі
мерекеге байланысты жазылыпты. Соған қарамастан оның
орыс ойшылдары жөніндегі мақалалары жәй мерекелік шолу,
жинақтау мәнінде тарқатылған әдеттегі кезекті өтті-кетті дү-
ниеліктер емес. Жанын қинап, бар рухын салып іздеп, мұра-
ның қазақ оқырмандары үшін жаңа қырын ашқан, кейде бұрын
барды ой-парасатын жебеп, тосын қырынан жарқырата қайта
қараған өрелі пайымдаулар.
Жоғарыда айтқандай, «В.Г.Белинский және қазақ тақы-
рыбы орыс жазушыларында» деген тақырыпты ғылыми зерт-
теуге нысана еткен Қ.Нұрмаханов кейін де ізденісті кеңіте
түскен. Әдебиетпен шектелмей, орыс қылқалам шеберлері
картиналарынан да қазақ тақырыбының бейнелену фактыла-
рын іздестірген. Сыншы архивіндегі бір хатқа қарағанда ол
мемлекеттік өнер музейінің қорында сақталған орыс қылқа-
лам шеберлері картиналарын зерттей бастапты. Мемлекеттік
орыс музейінің қызметкерлері Қалжанға «Александр Осипо
вич Орловский /17711832/» қорда сақталған қазақ тақырыбына
салынған картиналардың тізімін жолдапты. Демек, әдебиет,
өнер достығы – халықтар достығы деп білген сыншы жастайы-
нан зерттеген тақырыбын кейін бейнелеу өнеріне ұластырып
тереңдете түскенін көреміз.
Сыншы архивіндегі екі хат бізге ерекше ой салады. Ол –
Қ.Нұрмахановтың Густав Зелинскийге байланысты Польша -
ның «Полония» баспасына жолдаған хаттарының көшірмесі.
Әрине, қазіргі оқушыға «Қазақ», «Дала» дастандарының ав-
торы – Густав Зелинскийді таныстырып әуре болудың қажеті
шамалы. Өйткені оның аталмыш поэмалары алпысыншы жыл -
дары қазақ тіліне аударылып, баспадан кітап болып шықты.
Әрі қазақ әдебиетшілері Густав Зелинскийдің екі дастанын ха -
лықтар достығының қызық фактісі ретінде кең насихат-
тап келеді. Архивте сақталған хат дерегіне ден қойсақ, қазақ
оқушыларына Зелинскийдің «Қазақ», «Дала» дастандарының
жетуіне жан аямай қызмет еткен – Қалжан Нұрмаханов екенді -
гін мәлімдейді. Абзалы хатты қазақ тіліне аударып, қаз-
қалпында оқырмандарға ұсына кету жөн болар:
«Полония» баспасы директорына
Сіздің атыжөніңізді және қалай атаудың жөнін білме
гендіктен алдын ала кешірім өтінемін. Сөйте тұра қажет
тіліктен осы хатты жазуға мәжбүрмін және өтінішімді
орындайтыныңызға сенемін. Қазақ әдебиеті зерттеушісі,
сыншы ретінде менің халқым жөнінде жазылған «Қазақ»
атты тамаша поэма авторы, сіздің жерлестеріңіз Густав
Зе линский творчествосын көптен қарастырып келемін. Атал
мыш шығарманы алғаш Москва университетіне түскелі жүр
генде оқып танысқан едім. Қазір мен осы азамат жөнінде
үлкен еңбек жазбақ ойдамын. Өкінішке қарай, ойымды жүзеге
асыруға Г.Зелинский өмірі мен творчествосы жөнінде мате
риалдар жетісе бермейді. Бізде, Ғылым академиясында, «Қа
зақ» поэмасының 1910 жылы Г.Гребенщиков аудармасымен
жарық көрген жалғыз данасы бар. Одан өзге документ жоқ.
Сол себепті, Сіздің баспаңыздан 1956 жылы жарық көрген
«Қазақ» поэмасын жіберуіңізді өтінемін.
Сәлеммен Қ.Нұрмаханов
22 май 1958 ж.
«Полония» баспасы директорына
Варшава
Сізге біздің жастар газеті «Лениншіл жастың» /Қазақ
стан комсомолы Орталық Комитетінің органы/ Сіздердің
жерлестеріңіз Густав Зелинский поэмасынан көлемді үзінді
жарияланған санын жолдап отырмын. Менің өтінішім бой
ынша ақынның бір томдығын салып жібергеніңіз үшін шек сіз
алғысымды айтамын. Жастар газетінен бүгін көріп отыр
ғаныңыз – қазақ әдебиетшілері келешекте атқаруға тиісті
үлкен істің бастамасы ғана. Қазақтың Мемлекеттік көркем
әдебиет баспасы Г.Зелинскийдің екі поэмасын /«Қазақ», «Да
ла»/ менің көлемді алғысөзім мен түсініктеріммен жарыққа
шығарады. Поэмаларды қазақ тіліне республиканың белгілі
ақындары Тайыр Жароков /«Дала»/ пен Әбдікәрім Ахметов
/«Қазақ»/ аударды. Г.Зелинский кітабы басылып шығысымен
Сізге жедел жолдаймын. Қарыз өтелуі парыз емес пе?
Алғыс сезіммен Қалжан Нұрмаханов
Октябрь 1962 жыл.
466
467
Міне, сыншы Қалжан Нұрмаханов атқарған әрекеттер мен
жұмыстар осындай. Біз осы екі хаттан мына жайды аңғарамыз.
Өзі зерделі зерттеп жүрген әдебиеттер достығы тақырыбы өрі-
сін кеңейтіп шет елмен байланыс дәрежесіне көтеруге тырыс-
қан, және қазақ халқы мен оның экзотикаға толы сайын са-
харасы жайында тамаша поэма жазған Густав Зелинскийдің
шығармаларының қазақ топырағына қайта оралып, ұлт тіліне
аударылып, жарық көруі де тікелей Қалжанның ынта-ықыласы
мен ізденісі арқылы жүзеге асыпты.
Қысқасы, Қалжан Нұрмахановтың Пушкин, Короленко,
Шевченко, Г.Зелинский, т.б. мұрасы, оның қазақ халқының та-
рихы мен мәдениетіне қатысы жайлы айтқан ой-пікірлерін күні
бүгін тереңдеп айта қойған ешкім жоқ. Аталған мақалалары,
осы тарапта атқармақ істері, игі ойлары Қ.Нұрмахановты
әдебиеттер байланысын түптеп, тамырлап зерттеген белгілі
ғалым тұлғасы деп қабылдауды қалайды.
Ал, екінші тенденция – ұлт әдебиетінің бірін-бірі іштей
байыту, дамытуын, өзара ықпалын да ол байыпты зерттеді. Та-
лай жұртшылық жүрегіне жетерлік ойлы мақалаларын жазды.
КСРО халықтарының өзара тәржіме тәжірибесінде орыс
тілінен ұлт тіліне, ұлт тілінен орыс тіліне аудару басты назарда.
Одақтас республикалардың бір-бірінен аударуы да көбіне орыс
тілі арқылы жүргізілетіні мәлім. Өз тәжірибесімен туысқан
тілдерден тікелей аудару мәселесін көтерген Қалжан Нұрмаханов
әдебиет сыншысы ретінде аударма проблемасын әр түрлі меже-
ден толғаған. Орыс тілінен ұлт тіліне аударылған шығармалар
жөнінде пікір топшылау мүмкіндігі бар әдебиетшінің қолынан
келетін шаруа. Керісінше, ұлт тілінен орыс тіліне тәржімалау
проблемасы – білім, талант, парасат, зейін тілейтін қиын іс.
Қалжан ұлт әдебиеті туындыларының орыс тіліне сауат-
ты, салауатты, сау-саламат аударылуын ойшылдықпен, нақты
талдай, толғай көтерген білікті парасат иесі. Жалғыз ғана мы-
сал: Абай жауһарларын /өлеңдерін/ аудармашымен таласа
тәржімалап, маман аудармашы «белсенділігін» жоққа шы ға-
рып жібереді. Сондай-ақ, «Абай жолы», «Оянған өлке», «Қа-
рағанды» романдарын нысанаға ала отырып /«Түпнұсқа және
аударма»/, ұлт тілінен көркем шығарманы орыс тіліне ауда-
ру мәселесін өте биік дәрежеде көтереді. Күні бүгін бізде
М.Әуезов пен Л.Соболевтің шығармашылық достығы «Абай
жолы» эпопеясының орыс және шет елдеріне тамаша аудары-
луына себепкер деген пікір орын алады. Аударма жайлы әңгіме
болса әрдайым эталон ретінде «Абай жолы» алға тартылады.
«Атақты эпопеяның дүниежүзілік беделінде оның орыс тіліне
өз дәрежесінде тәржімалануының ролі айрықша. Оған дау бол-
маса керек. Дегенмен Қалжан осы үлгі-аударманың жетістік-
кемшілігін қатар толғап, терең талдайды. Кемшілік сырын нақ -
ты дәлелдеп көресетеді. Сонда сыншы мұраты – ұлттық мақ-
таныш, мөр есепті туынды орыс тіліне арзандамай, сау-саламат
күйінде аударылсын дегендік. Қалжан әдебиетші-ойшылдың
бұл да бір қыры.
Жасыратыны жоқ, күні бүгінге дейін қазақ әдебиеті туын-
дыларының орыс тіліне аударылуы туралы дәл Қалжан Нұрма-
хановша танып, біліп, өресі биік пікір айтқан әдебиетші бола
қойған жоқ. Оның ұлттық әдебиет туындыларын орыс тіліне ау-
дару жайлы зейінді, жанын жебелеп айтқан парасат пікірлерін
күні бүгін ойланып, тәжірибеге тұтыну артық емес. Сыншы
мақаласы бұдан жиырма-жиырма бес жыл бұрын жазылуына
қарамастан ол айтқан, көтерген проблема күні бүгін өмірде өз
шешімін тапқан жоқ.
Қазақ әдебиетінің айтулы шығармаларының орыс тіліне
тәр жімалануын танымпаздықпен толғауы – Қалжан сыншы ның
туған әдебиетке жанашырлығы. Сонымен қатар, келешектегі
өркениеттік мәдениеттің мәнін жете түсініп, ортақшыл рухани
қазынаға әр ұлт әдебиеті өз бояу-өрнегімен жетсін дегендік.
Бұл – құптарлық.
Ал орыс тілінен қазақ тіліне аудару – марқұм Қалжан Нұр-
махановтың әрдайым белсене араласқан мәселесі.
Күнделігіне қарап отырсақ көзін жұмғанша ойлап өткен
проблеманың бірі де осы мәселе екен. Бір үзіндіге құлақ түре -
лік. «Аудармашы босанып кетсе біреудің егінін бүлдіретін, тұ
ра берсе тұрған жерінің ақ шаңдағын шығаратын арқандаулы
жылқы тәрізді. Аудармашы еркін кетсе түпнұсқаға обал, ал
оригиналдың ауқымында қалса, оның құлы болса, аударманы
тұтынатын жұртқа обал. 20.ІІІ.63».
Аударманы өнер деп білетін әдебиетшінің ғана аузынан
шығатын сөз ғой бұл.
Қалжан Нұрмаханов, негізінен, осы үш сала тақырыпта
салмақты, ойлы мақалалар қалдырды.
Ол жазған тосын мақаланың бірі – «Театр сыны жай
лы бірер сөз». Жалпы әдебиет пен өнердің басқа саласына
қарағанда, театр – сыншының кенжелеп араласқан саласы. Сон-
дықтан болар, театр өнері жайлы, жекелеген спектакль жетісті-
468
469
гі жайлы мақалалары санаулы ғана. Дегенмен, ұлт театрының
жай-күйі оның өмірінің соңғы екі-үш жылында әрі мехнатына,
әрі махаббатына айналғанын аңғару қиын емес. Жанымен сез-
бей, жете білмей жазу – Қалжанға жат. Өмірге алдымен сах-
на сыншысы, әлде драматург бұрын келді ме деген сауал да
ойланарлық. Қалай дегенмен осы екеуі театр үшін сіңірген
еңбегін толықтырып, тұтастырады. Әйтеуір бір жай ақаиқат
– ол прозаны сахналаушы ретінде және сахнаны бақылаушы-
сыншы болып та практик. Осы бағытта суреткер.
Енді әлгі «Театр сыны жайлы бірер сөз» атты мақалаға
кезек берсек, бізді мақала ойландырады. Жалпы үлкен бе,
кіші ме – қаламгерлік дүниеде бойда бар дән түспек, жүрек
сәулеленбек қой. Республикамызда театр сынының көсегесін
көгертер әділдік, білімділік жөнінде сыншы ағынан жары-
лып пікір айтқан екен. Пікірі қазір де ойландырады. Өйткені
ол айтқан, театрдың маман сыны мен әлдеқалай жазғыштар
арасындағы айырма, сахнадағы өмір жайлы жүрекпен емес,
тіл үшінен пікір айту, театр пәнін білмеу – қазір де індет. Ен-
деше, Қ.Нұрмахановтың театр сыны жайлы пікірлерін әлі де
басшылыққа алуға болады.
Қазір әдебиетімізде әр саланы жіктей, бөлектей зерттейтін
арнаулы /маманданған/ ғалымдар қалыптасып келеді. Бірақ,
әдебиеттегі концепцияға келіп тірелмес бірі жоқ. Осы кон-
цепцияға қайта оралғанда көптеген мақалалардан орыс тілінде
бұрынырақ айтылған пікірдің нашар қазақша көшір месін оқи-
тынымызды немесе керісінше боларын айтпай кетуге болмас.
Дандайсып кетер дейтін қазір көзі жоқ. Қалжан Нұр маханов
мұрасын қайталап оқығанда ол өз басы айтылған пікірді қай-
таламай, оның ойлы пікір-концепциясының бүгін кейбір автор-
ларда әр танапта қайталанарына куә болдық. Өзінің көзі тірі
болса ренжір ме еді… Әдебиетте айтылған ғой дер ме еді?
Ол мақалалар жинақтаудан гөрі талдауға құрылғандығымен
де ұтымды. Ойлы, парасатты мақалалар бүгінге қызмет етіп
отыр.
Қалжан Нұрмаханов – кәнігі аудармашы. Ол – Шыңғыс
Айтматовтың «Жәмила», «Құс жолы» повестерін, Б.Жәкеевтің
«Әке тағдырын» қазақша сөйлетті. Аудармашылығы мен дра-
ма тургтігі оның кәзіргі әлемге аты кең тараған Шыңғыс Айт-
матовпен достық қарым-қатынасына көп-көп байланысты.
Сон дықтан мұны арнайы қарастыру керек.
Әдебиет ғылымы да автор-ғалым стихиясының, қызы ғу-
шылығының мол болуын қалайды. Қалжан өмірге, өнерге өз
көзқарасы бар, көбіне-көп субъективтік көзқарас болып туып,
объективтік пікірге араға уақыт салып, ұласар көзқарас-кон-
цепциясы болған тұлға. Оның соңында қалған әдеби мұрасына
қайта оралғанда осыны байқаймыз. Оның өмірінің ең соңғы
жылының, қиналысты ғұмырының куәсі – күнделігіне үңілгенде
де осыны көресің. Ақын болғысы, жазушы болғысы, тіпті
суретші, сазгер болғысы келеді. (Әдебиетші үшін қандай жара-
сымды Қ.е.). Өлең шумақтарын жазады. Роман жоспарлайды.
Мұны кездейсоқ дей алармыз ба? Жоқ. Басқасын айтпағанда,
білімді Қалжан үшін Шыңғыс Айтматовтай қаламгер прозасын
аударудың, сахналаудың өзі бір мектеп-ті. Сыншының сазгер,
суретші болғысы келетіні – көзі ашық, көңілі ояулықтан. Көңілі
өнер салаларына сергектіктен. Өнердің сол салаларына көңілі
толмағандықтан. Ғажабы – Қалжанның өнер сағалары, жеке
туындылар жайлы пікірі – көбіне-көп ақиқат болып алдыңнан
шығады.
Сынға да суреткерлік керек. Қалжан суреткер, ойшыл сын-
шы деңгейіне толысып-ақ келген-ді. Әлі тіршілік кешкенде
біздің әдебиетіміз үшін оның кемел қыры жарқырап ашылатын
еді. Мүмкін ол сыншы болар, әлде прозашы, драматург пе?
Кім білсін? Осы жанрлардың қайсысы да оның өрісті ойында
тоғысып тұтастық тапқан еді. Шынын айтқанда, күнделік жаз-
баларына қарағанда бір роман да жазғысы келеді. Драмалық
диалогтардың кейбір өткір жеке үлгілері қағазға түскен. Та-
лантсыз үшін болмаса, дарын үшін бәрі де мүмкін еді. Әсіресе
Москваның Мемлекеттік университеті, М.Горький атындағы
әдебиет институты сынды ұяда тәрбиеленген, М.Богданова
сынды ұстаздан тәлім алған, М.Әуезовті пір тұтқан /өз сөзі/.
Шыңғыстай суреткермен төс түйістіріп дос болған Қалжан
Нұрмахановтан әдебиет әлемінде қандай да қызғылықты шы-
ғармашылықты күтуге болатын.
Иә, ол кемеліне келген, ойы толысқан шағында көз жұмды.
Көңілі көркейіп, санасы сәулеленер дер шағы. Бұлай деу –
Қалжанның бар ғұмырында бітірген еңбегін бағалаудағы жо-
ғарыда айтқан пікірімізге қайшы келмес пе? Жоқ. Өйткені
бағалау салыстырмалы. Автор еңбегін әдебиет, уақыт дең-
гейімен бағалау бар да, сол азғантай мұраны енді өзінің табиғи
мүмкіндігі тұрғысынан таразылау бар. Сөз жоқ, Қалжан Нұр-
маханов кейінгі ұрпаққа өміршең ой, өлмес сөз қалдырған
суреткер-сыншы. Ал оның тірі тұрып, әдебиетте тындыра-
470
471
рына келгенде бар сеніммен өкінішке жол беру ағаттық емес.
Өйткені ол көкірегін кернеген, кемелденіп келе жатқан ойла -
рын түгел айта алған жоқ. Оның өмірінің соңғы сәттерінің
куәсі – күнделегіндегі ой әуендері, эскиздері, осылай пікір топ-
шылауға итермелейді. Бұл – таланттың шын табиғаты.
Дәнді басын иіп келе жатқан мәуелі шағында өмірден кет-
кен Қалжан Нұрмаханов әдеби мұрасына қатысты қандай про-
блемалар бар? Ол әдебиетке белсенді араласқан 1957-62 жыл-
дар кезеңіндегі «Қазақ әдебиеті» газеті, «Әдебиет және искус-
ство» журналы тігіндісін ақтарып шыққан едік, бірсыпыра ой
түйдік. Олар мынадай.
Обалы не, сыншы мақалалары «Дос лебізі», «Дәстүрлі дос-
тық» деген атпен әр кез ұқыпты құрастырылып, жарық көріп
келеді. Сыншының бір тақырыптағы бірнеше мақаласының ба-
сын біріктіріп, тұтастырып ұсыну – құрастырушы жанашырлы-
ғы. Мәселе де осы орынды жанашырлықтан туындамақ. Өйт-
кені автордың түрлі мерзімді басылымда жарық көрген бір-
неше мақаласының басын біріктіріп ұсынған соң ортақ тақы-
рып қойылады. Құрастыру үстінде кейбір мақалалардың аты
өзгереді. Мәселен «Кемелденген жанр» /«Қазақ әдебиеті» №
36 /140/ /6 сентябрь 1957 ж./ аталатын мақала кейін кітапқа
«Қырық жылдың қырқасында» /«Дос лебізі», А., 1968 ж./ бо-
лып өзгеріп жарияланды. Демек, орынды өзгеріс, тұтастыру –
кітап соңына мән-жайды айтып түсіндірерлік ғылыми түсінік
берілуін тілейді.
Сыншының кейбір мақалалары орынсыз қысқартуға түс-
кенінің куәсі болдық. Жоғарыда аталған «Кемелденген жанр»
мақаласы, неге екенін, біраз қысқартумен жарық көріп келеді.
Және бір ойланарлық мәселе – әлі күнге сыншының кезінде
жарияланған кейбір мақалалары жинақтарына енбей келеді. Он-
дай мақалалардың кейбірі – «Карло Гольдони» /«Қазақ әдебиеті»
№ 13/ /117/, 29 март 1957 ж./, «А.Н.Радищев»/«Қазақ әдебиеті»
№ 36/ /244/ 4 сентябрь 1959 ж./, «Қазақ театрлары жаңа мау-
сымда» /«Әдебиет және искусство» № 3, 1957 ж./ т.б. Аталған
мақалалар сыншының ешқандай жинағына енбепті. Ал «Қазақ
әдебиетінің тарихы туралы бірер сөз» /«Әдебиет және искус-
ство» № 9, 1955 ж./ аталатын мақаласы «Дос лебізі» кітабында
бір рет қана жарияланып, кейінгі басылымда түсініксіз себеп-
пен түсіп қалды. Алдағы уақытта Қалжан кітабын жинақтап,
жарыққа шығаруда айтылған жайларды құрастырушы есте
ұстаса жөн.
Сыншының бірсыпыра мақаласы орыс тілінде жазылып,
бүкілодақтық баспасөз беттерінде жарық көрген еді кезінде.
Күнделігіндегі кейбір ой-толғаныстары да орыс тілінде . «Ли
тературные заметки» аталатын кітабы ертеректе жарық көр-
ді. Демек, Қалжан мұрасын, кейбір мақалаларын аударып,
қысқарғанын қосып, толықтырып орыс тілінде кітап етіп
шығару тиімді болар еді. Сонда орыс тілді аудиторияға қазақ
әдебиеті, әдебиеттер байланысы жөнінде көптеген тың мәлі-
мет, қызықты ойлар жетер еді.
Күнделік демекші, ақиқат та ойлы, өрісті пікірлері жазыл-
ған күнделік әдебиетші шығармашылығынан тысқары тұрған
жоқ. Ендеше оны жариялау, жарыққа шығару мәселесін де ой-
лану жөн. Ол жайлы ойлы замандастары естелігін жинақтау да
жарасымды бір іс болар еді. От ойлы Қалжан мұрасы кейінгі
ұрпақтан осыны тілейді.
Қалжан Нұрмаханов өмірінің соңында күнделігіне:
«Стучит. Стучит… Стучит в мою дверь. Кто? Друг? Нет.
Нет. Неет. РОК. Черная тень смерти стучит в мою дверь,
она гуляет вокруг моего дома, жадно глядя на меня. Смотри на
меня сколько тебе угодно, но я тебя не боюсь, могу смотреть
в твои глаза прямо и без боязни. Ибо у меня две души, одну воз
мешь ты, а другая останется с моим народом.
Та..та…та…та..ааааааа
Та…та…та…аааааа
та…та…та…
Стучи, стучи, стучи покрепче. Напрасно думаешь ты, что
я боюсь тебя. 15.10.1962» – деп жазған.
Бұл – шынайы қаламгер үшін екі өмір барын, өзінің аз-кем
адал, таза мұрасымен халық жадында қаларына сенген жанның
батыл үні ғой. Ол өзі сенгендей халық көңілінде, әдебиет та-
рихында қалады. Өмірден ерте кеткен әдебиетшінің таңдамалы
еңбегінің әр кез қайта жарық көруі – оны есте сақтаудың әдемі
үлгісі. Оның есімін келешекке алып барудың бір жолы да осы!
Әдебиетте поэзия деген періште ұғым бар. Өлеңді айтып
отырған жоқпыз. Санаңды шайқап, жаныңды мың-сан толқуға
салар әсер құдіреті. Ғылым поэзиясы – парасат, таным. Марқұм
білімдар әдебиетші Қалжан Нұрмаханов мұрасын біз парасат
поэзиясы деп қабылдаймыз. Кейінгі ұрпақ өмірден ерте кеткен
сыншы мұрасымен әрдайым жүздеседі. Жүздескен сайын та-
ным сабақтарын алады.
1979 ж.
472
473
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sarasoz-edebiettanu-sin-elemi.html?page=33#Сәлеммен_Қ.Нұрмаханов__22_май_1958_ж.__«Полония»_баспасы_директорына__Варшава


title: «Әуеннен» басталған достық әуені

text:
2. «Әуеннен» басталған достық әуені
…Телефон безілдеп қоя берді. Тыңдасам Бішкектен. Құшу
бақ баяғы. Айтары да бәзбаяғы: «Шыңғыс Айтматов пен
Қалжан Нұрмаханов достығы хақында эссе жазып, жібере
мін деген едіңіз. Алақанымды ысып, аударуға дайындалғалы
қашан?! Ләбізіңді жұттыңыз. Мұныңыз қалай?» – дейді ғой
баяғы…
Бұған дейін Шыңғыс Айтматов тақырыбына жазылған
«Алыс көкжиектерді аңсаймын», «Тау мен даланы туыстыр-
ған», «Парасат поэзиясы» секілді деректі эсселерімді қырғыз
тіліне қотарған /аударған/ қаламдас досым бұл жолы ренжулі
секілді. Тілінің тиегін ағытып жіберсе «нәмарт» екенсіз деген
сөз лық ете түскелі тұр. Өйткені бізде «Лебізін жұтқан нәмарт»
деген сөз бар. Нәмарт атану, беті аулақ, жаман-ақ. Ал ұзақ жыл-
дар жинақталған материалдар негізінде аталмыш тақырыпта
бір деректі дүние жазып беріп жақсы атты болайын десем
бірнәрсе жібермейді. Жібермей жүрген не нәрсе? Оны өзім де
білмеймін. Бәлкім мына бір жайлар шығар…
Уақыт қатал. Өмір өзгермелі. Адам талкүбідей айнымалы.
Одан бері қаншама уақыт. Одан бері Адамзат түгілі қара Жер
қартайды. Ал осы ұланасыр жойқын жазушылық жолдағы ұлы
адамның уыздай жас шағындағы бір бекеті секілді елеусіз сәтті
әңгімелеу кімге қажет?
Шыңғыс Айтматов және Қалжан Нұрмаханов! Бірі асу бер-
мес асқарларды алып жиһан халқын қайран қалдырумен келе
жатқан аса қастерлі есім де, бірі әдебиет аспанында жалт етіп
көрініп отыздан аса бере құйрықты жұлдыздай жарқ етіп сөн-
ген баянсыз тағдыр. Иә, осындай әрқилы сабақталған әртүрлі
тұлғалардың өзара қарым-қатынасынан ғибратты әңгіме шерте
аламыз ба, сірә?
Айдай әлем қапысыз танып, мүлтіксіз мойындаған Айт ма-
товтың бұл күнде қазақ жазушылары арасында достары көп.
Қайсысы шын дос, қайсысы қошаметшіл дос, оны Шыңғыс аға-
ның іші біледі. Оны ішекті қан-жынынан ажыратқандай уақыт
айқындайды. Міне, осындай жағдайда Айтматов есінде оның
тас шайнар жас шағындағы досы Қалжан Нұрмаханов сақталды
ма? Жоқ па? Сақталса көңілде көмескі тартып сұлбаланып тұр
ма, әлде уақытпен бірге есейіп, көркейіп тұлғаланып тұр ма?
Әңгіме марқұм әдебиетші Қалжан Нұрмаханов тағдыры ту-
ралы бола тұра көңілді күдікке шалдыру себебіміз мәселенің
бір ұшы шоң жазушы Шыңғыс Айтматовқа тиесілі емес пе?!
Олай болса «Асыл адам айнымас» /Абай/ деген бар емес пе?
Адамның балалық уыз шағы – Аяз бидің кедей шағы. Аяз би жа-
ман тымағын ұмытпай, есігінің босағасына іліп қойып, қарап-
қарап отырғанда, Айтматов алғаш даңқ ғарышына беттеп бара
жатқанда баспалдақ бола білген шынайы досын неге ұмытсын?!
Ендеше, осы ойды байлам етіп, көңілді күдікке шалдырғанша
отыз бес жасында дүние салған сыншы архивін ақтара отырып,
жазушы В.Каверин айтқандай архивпен тірі кісідей сырласа от-
ырып, осынау аяулы жандардың әдебиетке жаңа келген жастық
шағына саяхат жасайық. Білгенімізді айтайық, ойға түйгенімізді
ортаға салайық. Білмегеніңді айт деп ешкім де бізді қыстамас.
Ал, Айтматовтың балалық шағындағы эпистолярлық жазбала-
рын жарыққа шығару аяулы ағаның бүгінгі биігін аласартпас,
беделіне көлеңке түсірмес.
Архив демекші, марқұм әдебиетші Қалжан Нұрмахановтың
архиві де көп уақыт ескерусіз қалып, күтімсіз шашылыңқырап
барып жинақталды. Біздің қолымызға, ол қазына сыншының
қарындасы Қазына Нұрмаханова арқылы түсті. Архив деп дар-
дай етіп әңгімелеуімізге қарамастан қыршын кеткен әдебиетші-
ден қалған жазба, сызба дүниелер тіпті аз. Ол – жас шағында
жазған бір көркем дүние үзігі, ресми орындарға, жолдастарына
жолдаған жиырма шақты хат, баспамен жасалған келісім-шарт,
екі блокнот күнделік. Соның ішінде бүгін әңгімеге арқау, үзік
болуға тиісті Ш.Айтматовтың аз-кем хаттары, жеделхаттары
бар. Әдеби жолда тағдырлас болған жазушымен бірге түскен
фотосуреті сақталған.
Бәлкім, мәселе мемориалдық дүниелер мен эпистолярлық
жазбалардың аз-көптігінде де емес шығар. Сол аз-кем дүние-
лердің көзі жоқ әдебиетшінің дүниетаным-көзқарасын байқау-
ға, әралуан қаламгерлік ортамен қарым-қатынасын бақылауға
жараса, соңында қалған азғантай әдеби мұрасының кейбір ше-
берхана сырларына қанықтырса, мәселе сонда шығар. Азды ор-
нына жұмсап ұқсата алсақ, азғантай жазбалардан ғибрат тарата
алсақ – өкініш орны толса керек. Басқа не шара?
Айтматов пен Нұрмаханов әдеби-шығармашылық, өмірлік
достық рауаятын айқындау үшін бізге әңгімеге себепкер қос
қаламгердің өмір жолына саяхат шегуге тура келеді. Ол үшін
біз елуінші жылдардың аяғы мен алпысыншы жылдардың бас
кезіндегі уақыт кеңістігіне, әдеби кезеңге лирикалық шегініс
жасаймыз.
474
475
Бұл кезең – Ш.Айтматовтың Москвада М.Горький атында-
ғы әдебиет институтын тәмамдап, әдебиетке батыл қадам жа -
сай бастаған кезі. Кейін даңқы дүбірлеген «Жәмила», «Бетпе-
бет», «Құс жолы» повестерінің жаңадан жазылып, одақтық бас-
па сөзде жариялана бастаған кезі. Бұл кезең – Қ.Нұрмахановтың
Москва Мемлекеттік университетінің филология факультеті-
нің шығыс бөлімін аяқтап, республикалық, одақтық баспасөз
беттерінде ойлы, парасатты сын мақалаларымен деңдеп та-
нылған шағы. Мәскеуде қос оқу орнында бірқатар оқуына
қарамастан Шыңғыс пен Қалжан бір-бірімен жүзтаныс қана.
Етене танысу, ет бауырлық олардың арасында кейін орнығады.
Қалжан – табиғатында қазақ-орыс, қазақ – Орта Азия әде-
биеттерін салыстыра қарастырып, жарыстыра талдайтын сын -
шы. Талантты сыншының назарында жүрген бір мәселе – қыр-
ғыз кеңес әдебиетінің алпысыншы жылдардағы хал-жайы, өсу,
өркені. Осы өреліліктің қайнар бұлағы, түп-тамыры қайда жа-
тыр? Ол біздің пайымдауымызша, МГУ табалдырығына, атал-
мыш кәделі оқу орнында дәріс берген профессор, қырғыз әде-
биетінің білікті маманы, қазақ әдебиеті ғылымына да шипасы
аз тимеген, Мәдина Богдановаға барып тіреледі. Мәдина Бог-
дановадан Қалжан ММУ қабырғасында сабақ алыпты, сү йікті
шәкіртіне айналыпты. Аяулы ұстазы қайтыс болғанда қайғы-
рып жазған күнделік дәптеріндегі жолдар пікірімізге толық
куә екенін жоғарыда айтқанбыз. Міне, қазақ сыншысы Қалжан
Нұрмахановтың көршілес, бауырлас қырғыз әдебиетіне деген
ыстық, ұлпа ілтипатының қайнар көзі қайда жатыр?! Бұл жол-
дардан Қалжанның ұстазына деген риясыз көңілімен бірге
оның қашан көз жұмғанынша қазақ әдебиетімен бірге бауырлас
қырғыз әдебиеті сыншысы болып өту сырын да аңғармаймыз
ба? Иә, оның қырғыз әдебиетіне сыншы райында араласып
қырғыз Кеңес поэзиясы, Түгелбай Сыдықбеков тағдыры ха-
қында толымды, толғақты ойлар айтуының сыры да осында.
Әйтпесе қырғыз әдебиеті хақында айтқан:
«Я горжусь за киргизскую литературу, которая за послед
нее время переживает бурный расцвет во всех своих жанрах.
Я от души радуюсь за каждое явление в ней. Да, литературная
жизнь Киргизии богата теперь большими радостными собы
тиями. Она сегодня большая, профессиональная в самом ве
ликом смысле этого слова» – деген пікірін алайықшы. Бұл да
бір күн, бір сәттің байламы емес, бауырлас әдебиеттің өріс-өр-
кеніне, сыншы болып сындарлы араласып, тұрақты бақылаудан
туатын сарапшы-сарабдал жанның баянды байлауы емес пе?
Тап солай! Бұдан өзге қырғыз ақын, жазушы, драматургтерімен
жазысқан хаттарының өзі не тұрады? Ие, ол бауырлас қырғыз
әдебиетін айырықша жақсы көріп, беріле насихаттаған сыншы.
Ал, осындай жолдардан өткен, бұлақтың бір сағасындай,
бәйтеректің бір бұтағындай бауырлас әдебиеттің бүлкілдеген
қантамырын тамыршыдай қапысыз қадағалай білген білгір
сыншы, алымды, шалымды әдебиетшінің сол әдебиеттен
Шыңғыс Айтматовтай тегеурінді таланттың дарақ болып бой
көтеріп келе жатқанын көрмеуі, білмеуі мүмкін емес, сірә?
Мүмкін емес. Ол көрді, білді, таныды. Өз байлауы өз алдында.
Қалжан бұл кезде ұлы Мұхтар Әуезовтің – атақты «Абай жолы»
эпопеясының орысшаға аударылған нұсқасын қолжазбасынан
қарап, жәрдемге келіп жүрген, қазақша-орысша мәтіндерін са-
лыстыра аударма хақында қызықты ой тербеп мақала жазып
жүрген сыншы ғой. Ол осы мінезімен М.Әуезов назарындағы
дарын. Ендеше, ол Шыңғыс есімін Мұқаң аузынан естімеді дей
алмасақ керек.
Тайбурылды тайында танығаны секілді қырғыздың өрім-
дей жас жазушысының дарынын жазбай танып, тұсауын ке-
скен, әрі әлемге кең танытқан Мұхтар Әуезов екені бесенеден
белгілі. Бұл фактіні ұстаз-шәкірт болып бірлік тауып жататын
қос алыпты да мақтаныш тұтқан мерей сезіммен айтамыз.
Шыңғыс шығармаларын қазақ тіліне аудару проблемаларын да
жолға қойған Мұхтар Әуезов болатын. Көз көргендердің айту-
ынша, «Овонды» («Жәмила») қазақ тіліне сен аударсаңшы деп
Қалжанды қолқалаған да сол ұлы қаламгер көрінеді. Ұстаз-аға
тілегін қалтқысыз қабылдаған Қ.Нұрмаханов мойнына алған
міндетін азаматтық жауапкершілікпен орындайтын мінезімен
шоң жазушы шығармасын ақаусыз аударуға кірісіп те кеткен
еді. Ол үшін Қалжан Москвадан жүзтаныс Ш.Айтматовқа хат
жазып, «Әуен» повесінің қырғызша нұсқасын сұратады. Оған
дәлел Ш.Айтматовтың тұңғыш рет жарияланғалы отырған
төмендегі хаты.
Құрметті жолдас Нұрмаханов!
Сіздің хатыңызға кешігіп жауап жазып отырғаныма кешірім
өтінем, оның мынадай себебі болды:
«Жәмила» қырғыз тілінде әлі кітап болып шыққан жоқ, бас
паға енді түсіп жатыр, сондықтан мен Сізге тездетіп кітап жі
бере алмадым. Кітап болмаса да, Сізге қолжазбаларды жолдап
476
477
отырмын. Мұнда повестің аты «Жәмила» емес, «Овон». Бұл өзі
о баста солайтын. Қазақшаға аударсаңыз «Жәмила» дейсіз бе,
әл де «Овон» дейсіз бе, оны өз еркіңізге қалдырамын. «Овон» деге
ні ңіз орысшасында «Напев», қазақшасын өзіңіз біліп айтарсыз.
Бұл повестен басқа Сізге өзімнің тағы бір «Бетпебет» деген
әңгі
мем ді жіберіп отырмын. Бұл әңгіме былтыр «Октябрь» жур
налының 3санында басылып шыққан, онкүндік тұсында «Бет пе
бет» жақсы бағаланды және менің өзімнің ең сүйікті шығармам.
Сіз айып етпесеңіз, осы әңгімені оқып шығуыңызды өтінем.
«Октябрьден» оқысаңыз да болады. /(№ 3, 1958 г.) Егерде бұл
әңгіме Сіздің көңіліңізден шыға қалса, онда мұны да қотаруыңыз
ды /аударуыңызды/ өтінем.
Жолдас Нұрмаханов, мүмкін Сіздің бөгде істеріңіз болып,
әйтпесе басқа себептермен бұл шығармаларды аударуға уа қы
тыңыз, мүмкіндігіңіз болмай қалар. Ондай жағдайда менің Сізден
көптенкөп өтінерім бұл қолжазбалардың ішінен маған «Бетпе
бетті» қайтарсаңыз жетті. Менің Сізден жолдастық өтінішім
сол.
Уақытыңыз болса тездетіп жауап жазып жіберіңіз.
Қолыңызды қысам, Шыңғыс Айтматов.
Менің адресім Фрунзе қаласы, Московская көшесі 145а үй, 3
пәтер, Айтматов Шыңғысқа, 22/ІІ1959 ж.
Айтқандай, Орта Азия онкүндігі қалай өтпек, біз соны тү
сіне алмадық, білмейді де екенбіз. Мүмкін болса соны жазып
жіберсеңіз».
Оқушыға отыз бір жастағы Айтматов хатын қазақшалап
қаз-қалпында ұсынып отырмыз. Хатта көп мәселенің беті ашы-
лады. Ең бастысы – аудармашы «Жәмила» повесін қырғыз тілі-
нен (түпнұсқадан) тәржімалауға ден қойып отыр. Сол үшін де
авторға хат жазып, шығарманың қолжазбасын алдырып отыр.
Автор «Жәмилаға» қоса «Бетпе-бет» повесінің қолжазбасын
бірге жолдап отыр. «…менің өзімнің ең сүйікті шығармам»
– деп автор. «Бетпе-бет» повесін ерекше ден қойып, іштарта
сөйлеуіне де назар аудармау мүмкін емес. Мұнда жан тебірен-
тер шығыстық лирикалық сазбен жазылған «Жәмиланың» жұрт
мақтаған, қаламдастар қолпаштаған даңқына елікпей, «Бетпе-
беттегі» драмалық қуатты жас жазушының ерекше бағалауы
аңғарылады. Әрі бұл жазушының лирикалық саздан трагедия-
лық ситуациялы драмалық тартысты оқиғаларға ден қоя жаңа
биікке көтерілуінің айғағы. Жап-жас жазушыда қанағатшыл
сезім жоқ, алыс көкжиекке көз тіге ұмтылу бар. Осынау жол-
дар жас жазушының шарқ ұра ізденуінің кепілі. Сонымен
бірге бұл күнде дүние жүзіне «Жәмила» атымен мейлінше кең
таралған шығармаларының автор белгілеген алғашқы атауы
«Әуен» екеніне де осы хат арқылы көз жеткіземіз. (Эссенің
«Әуеннен» басталған «Достық әуен» аталуы да сондықтан.
Қ.е.) Ш.Айтматов пен Қ.Нұрмаханов араларындағы достық,
шығармашылық ынтымақ алғаш осылай сабақталған.
Ұзамай аудармашы авторға қайталай хат жазған шығар. Ау-
дарма мәселелерін кеңінен кеңескен шығар хат арқылы. /Жақ-
ша ішінде айта кетер бір жай – өкініштісі – Қалжан хаттары-
ның көшірмесі сақталмаған. Пәнәйі себеппен Шыңғыс ағада
сақталған болса, оны Қалжан досының рухы үшін бізге қиса,
қәнеки?! Ұзамай автор аудармашыға қайталай хат жазған. Біздің
қолымызға Шыңғыс Айтматовтың екінші бір хаты тиіп отыр.
Енді оны да оқушыдан жасырып қажеті жоқ. Қазақшалайық ен-
деше.
«Сенің хатыңды ала тұра, Қалжан туысқаным, жауапты
мүлде кешіктіргенім үшін қатты ұяттымын. Ал қалжағдай қа
лай, істер жақсы ма? Жақсы болуына тілектеспін. Сенің жазған
хабарларың мені қуанышқа бөледі. Ақ бидайдың қамырындай
бірге жайылған ел емеспіз бе, келешекте де осылайша қамқор
қатынаста жүрелік. Москвадан шыққан кітаптарымды («Жә
мила» да «Огонекте» дербес басылып шықты) саған атап ар
найы жіберейін деген ниетім бар еді, бірақ қазір қолымда болмай
тұр. Қолыма тиісімен почтаға салып жіберемін. Бұрынғылар
дың сөзімен айт қанда, Қалжан досым, өзіңді құдайға тапсыр
дым, «Әуен» мен «Бетпебетті» саған тапсырдым. Әйтеуір жа
рық қа шығарарсың деген сенімім бар.
Менің жандай досым Әбдіжәміл қазір Алматыда ма, болма
са Аралында «Судыр Ахметке» ілесіп балық жеп жүр ме? Көрсең
көпкөп сәлем айт. Қуандық екеуіңіздің сәлемдеріңізді Төкішке
айтқанмын. Рахмет, қайыра сәлем жолдады. Мен де соған
қосылам.
Хош, хабарыңды күтем.
Шыңғыс 9/ІV59 ж.
Алма-Ата, Дунганская 76, кв 52, Нұрмаханову К.
Екінші хаттың да айтары аз емес. «Қалжан досым» деген
асыл сөз аралас жүр. Өзі қатарлас Әбдіжәміл Нұрпейісовтың,
Қуандық Шаңғытбаевтың есімі аталады. Достық беки түскен.
Шығармашылық ынтымақ арта түскен.
Көріп отырғанымыздай Қалжан Ш.Айтматов әлеміне ал -
478
479
ғаш оның күллі кеңес әдебиетін әсем сазға бөлей келген по-
весте рінің аудармашысы райында енді. Қалжан секілді бық-
суды білмейтін, отша лапылдаған, сүйсе құлай сүйетін, ренжісе
көріспей кетісетін, бүкпе-бүкпесі аз, аузын ашса көмейі кө-
рінетін ақадал жан Шыңғыспен аудармашы ретіндегі ресми
сырдаң қатынаспен шектелмесі хақ. Ол – Айтматов шығарма-
сын сүйді екен, автормен айнымас адал достыққа келуі керек.
Аудармашылық кәсіптен басталған шығармашылық қарым-
қатынас адамдық ізгілікке осылай сабақтасады, достыққа осы-
лайша ұшқасып ұштасады.
Әдебиетші архивінде Ш.Айтматовтың кезекті бір хаты
сақталған. Ол мынау:
«Қалжан
Денің сау жүрсің бе?
Журналдағы «Саманшы жолын» /Млечный путь/ жібердім.
Оқып көрерсің. Ұнаса өзің білесің.
Сенің жақсы еңбек істеп шат жүруіңе тілектес Шыңғыс.
Апаңа /шешеңе/ сәлем айт.
2/ІІ63 г.»
Бұл кездегі хаттан аңғаратынымыз, бұрынғы «Жәмила»,
«Бетпе-бет» повестері әлдеқашан қазақшаланған. Автор енді
«Құс жолы» повесін құтты жолмен қазақ әріптесіне және жол-
дап отыр. Ынтымақ достық тереңдей түскен. Хаттар ресмилік-
тен жайма шуақ шырайға көшкен.
Арада жосылып жылдар жатыр. Құс қанатындай суыл-
дап өте шыққан уақыт биігінен әдебиетші архивіне үңілеміз.
Айтматов шығармаларының аудармашысы ретінде Қалжан
қалай бастап, қалай өсіп отырды екен, соны білгіміз келеді.
Аудармашы архивінде «Жәмила» повесі аудармасының үш
бе ті, «Құс жолы» повесінің бір беті сақталыпты. Аударма-
шы Қалжан қолжазбасынан бар қалған жұқана осы ғана. Үзік
қол жазбадан аударманы өнер тұтқан абзал жанның бір жаз-
ғанын қайта жазып, өңдеп, сызғылап, қазақша ырғақ іздеп бей-
неттенгенін байқаймыз. Шыңғыс шығармаларын аудару үс-
тінде Қалжан түпнұсқаны терең тексеріп, қанаттас қаламгер
шы ғармашылығын сыншы ретінде де қадағалап қоятынын
көреміз.
Ш.Айтматов пен Қ.Нұрмаханов, шынын айтқанда, бірі аса
даңқты есім, екіншісі тіршілікпен ерте қоштасқан сыншы. Осы
екі әдеби тұлғаның достық, қаламгерлік қарым-қатынасынан
пәлендей жаңалық аша алмаспыз деп те қорқақтаған едік. Бір
кезде бастала беріп үзіліп кеткен қаламгерлік байланыстан күні
бүгін сақталған айқын із аңғара аламыз ба деп күдіктенгенбіз.
Оның үстіне қазақ-қырғыз әдебиеті байланысында тың тенден-
циялар орын тепті, шоң жазушы Шыңғыс Айтматовтың қазақ
қаламгерлерімен жеке достық қатынасында жаңа беттер жасал-
ды. Айтматов шығармаларын қазақ тіліне аударатын жаңа ау-
дармашылар легі қалыптасты. Осының баршасы күдігіңе күдік
жамап ойландыра берері хақ. Алайда үстірт ойлағанда ғана
осылай. Әйтпесе бұл мәселеге ғұлама жылдардың судырлап
жабылған парақтарын қайта парақтап, қос дарынның екеуара қа-
тынасына тарих көзімен қарасақ ескі дерек жаңарып, архивтегі
өлі материалдар қайта тіріліп, аталмыш қос дарын арасындағы
достық ерекше нұрланып жүре береді. Шыңғыс пен Қалжан
арасындағы адамдық абзал қатынас, өзінше бір қызық дүние.
Олардың адамдық қатынастарының өзі – әдебиет. Неге десеңіз,
Қалжан өзі үлкен дарын деп таныған, өзі оқып сусындаған,
аударып рахаттанған туындылар қазақ оқушыларына жетсе
деген тілекпен бірге Айтматовтай жазушы қазақ қауымымен
көбірек жүздессе, көсеге көгерер көл-көсір тілегін көбірек
айтса деп жанымен тілейді. Оны біз Ш.Айтматовтың Қалжан
досы тілегімен «Лениншіл жасң редакциясы қызметкерлері-
мен кездесуінен аңғарамыз. Кезінде көрші қырғыздың Айт-
матов есімді жазушысымен жүздесеміз деген Қалжан пікіріне
қосыла қоймаған бір топ қазақ қаламгері бұл күнде сол кезде-
суде болғаны үшін өздерін бақытты сезінеді, сол игі бастама
иесі өздері болғандай күпінетіндері де бар. Ол аз болса, бүгін
Қ.Нұрмаханов архивінен Ш.Айтматовтың қазақ халқына, қазақ
жастарына арнап айтқан тілек-сөзі табылып отыр. Бұл да, шын-
туайтына келгенде, қазақ әдебиетшісінің кемел дос керегесін
керсем, өрісін кеңейтсем деген тілегінен туындап жатса керек.
Ұзақ жылдан кейін, сағынып жүздескен мәтінді қаз-қалпында
оқушыға ұсынуды жөн көреміз. «Қарындастарыма, інілеріме
– деп бастапты Айтматов сөзін, – Жаңа жылда құттықтап,
өзімнің сүйікті газетім «Лениншіл жас» арқылы қазақ жастары
на қайрылып отырғаныма қуаныштымын.
Жаңа жылды адамзат баласы тектентек тойлап жүрген
жоқ. Мұнда адамның алғы күнге арманүміті, жаңарған тілегі,
бақталайы үшін күресу мақсатында мейрамдайды. Соған бай
ланысты жаңа жылда айтар тілегім, біріншіден денсаулықта
болайық, көңіліміз шат болсын. Ал енді алдымызда партия бел
гілеген ұлы іс тұр – ол халық шаруашылығын химияландыру.
480
481
Бүгінгі әрбір жастың оған қатысуы – зор міндет. Жаңа жылда
бұл міндеттеріңді абыройлы орындауларыңа тілектеспін.
Жақында ғана әдебиет, өнер талапкер қазақ жастарының
қызық істеріне куә болдым – ол Мұхтар Әуезовтің күніне арнал
ған кеш еді. Бұл дәстүрге айналып келе жатқан кештер екен. Бұл
кештерде талантты қазақ жастары Мұқаңның қасына келіп
творчестволық есеп бергендей сезіледі. Маған бұл жоралғы сон
дай қатты ұнады. Мен де Мұқаңның шәкіртімін, мен де бұл кісіні
әрдайым құрметпен еске алып басымды иемін. Келер жылы осын
дай «Әуезов күні» өтсе екен деп тілеймін. Одан арғы жылдары
да бұл жақсы іс жалғасын тауып творчестволық жастардың
әдетіне айналсын деп, Сіздерге сәлем жолдаушы Шыңғыс Айт
матов.»
Хаттар. Жазбалар. Арнау-тілектер. Бұл – Айтматовтың қа-
зақ оқырмандарының жүрегіне сапарлар. Жол сапары. Ой са-
пары. Космос кеңістігіне корабль ұшырып қуаныш тапқан,
қуаныштан кейін қасірет шеккен қазақ даласына келген сайын
Шыңғыс аға ой кешіп жүрген болар. Ал Айтматов кездескен сай-
ын, оның шығармаларын оқыған сайын қазақ оқушысының да
марқайып, санасы байып бір көтеріліп қалып жатты. Қазіргідей
емес, ол кезде Ш.Айтматов қазақ жеріне жиі келуші еді. Қазір
туған жеріне баруға да мұрсатанасы бола бермес, сірә? Адам-
зат баласының ортақ тағдырын ойлап, қуанышына марқайып,
қайғысынан қасірет тауып жүру қайдан оңай болсын. Ол кезде
күннен күнге, жылдан жылға жоталанып өсіп, өзінің жазушылық
концепциясын ірілендіре, соқталандыра түскен Ш.Айтматов
асу-асу белдерге беттеген сайын оған іштей сүйсіне, бірақ
сұқтанбай, іштей қуана, бірақ күндемей, қол соғып, досының
ілгерілеген, іріленген әрбір қадамын қадағалап Қалжан жүрді
Қазақстанда. Әуел баста Айтматов әлеміне аудармашы болып
енген ол әлуетті ой қаламгерінің әрбір сөз-сөйлемінің астар-
әдібін сөгіп, бірте-бірте психологиялық иірім-саздарды нәзік
бақылайтын зерттеушіге айналып қарай бастады. Күнделігіндегі
мөлтек-мөлтек, шымыр ойлар Қалжанның Айтматов аударма-
шысынан оның әдебиетін зерттеушіге ойыса бастауының куәсі.
Мәселен оның күнделігіндегі: «Все труднее становится пере
водить Чингиза, он растет как художник слова» деген ойла-
ры, әйтпесе, «Орыс тіліне аударғанда сөздің мағынасын біліп
тұрып, оның баламасын өз тіліңнен таба алмай қиналасың.
Ал жақын тілдерден аударғанда кей сөздің мағынасын білмей,
топшылап алған баламаң сөйлемнің мазмұнына үйлеспей азап
шегесің. Орыс тілінен аударғанда сөздің баламасын ерте ме,
кеш пе, әйтеуір табасың, ал жақын тілдерден аударғанда
мағынасын таба алмай табандап тұрып қаласың, әрі қарай
барғың келмейді, өйткені алғашқы ұғымға байланысты әрі
барған сайын түсінбеген жайларың көбейе береді» – деген
өз тәжірибесінен түйген пікірлері соның куәсі. Қазақтың төл
туындысындай, дербес рухани қазынасындай сіңісіп кеткен
«Жәмила», «Бетпе-бет», «Құс жолы» повестері міне осындай
қажырлы еңбек, ересен ізденіс жемісі болатын.
Ш.Айтматов пен Қ.Нұрмахановтың шығармашылық ода-
ғы жайында ойлағанда аялдамауға болмайтын бір мәселе
бар. Ол – Қалжанның «Жәмила» повесі негізінде «Аңсаған
менің әнімсің» аталатын пьеса жазуы. Кезінде сахнаға қо-
йылғанымен, қазір көзден бұлбұл ұшқан шығарма жөнінде
айтуда мән бар. Шоң жазушының прозалық шығармалары
дра матургияға, кинодраматургияға, айналып үлгерген бүгінгі
күні Қалжан әрекеті мамандарды соншалық қызықтырмауы
мүмкін. Бірақ «Аңсаған менің әнімсің» Қалжанның Айтматов
шығармаларындағы драмалық қуатты жете пайдала нып, оны
дер кезінде драматургияға айналдырудың ырымал ды үлгісі.
Өкінішке қарай «Аңсаған менің әнімсің» пьесасының қолжаз-
басы сақталмаған. Әйтпесе прозалық және драматургиялық
туындыны өзара салыстыра отырып, кейбір ерекшеліктерін
әңгімелеуге болар еді.
Қалжанның өзі пьесаны повестен дербес еңбек деп қарапты.
«Аңсаған менің әнімсің» фантазия на тему Чингиза Айтмато
ва» /16.ІІ.63/ деп жазды ол күнделігіне. Сөйтсе де, үлкен бе, кіші
ме, әйтеуір әрбір шығарма қатаң шығармашылық көзқараспен
келетін Қалжан пьеса қашан жазылып талқыға түсіп театрға
жолдама алғанша үміт пен күдік аралас сезім жетегінде жүреді.
Түптамыр Ш.Айтматов прозасынан өрбитіндіктен за мандас
жазушы шығармасындағы асыл достықты жасытып алдым ба
деп бір, драматургиялық туынды ретінде қайта туған шығарма-
ның сахналық ғұмыры қалай сабақталмақ деп екі жалтақтай-
ды, терең толғанысты күй кешеді. Кезегіндегі қуаныш пен күй-
зеліске толы танымсыз, толассыз толқынды ойлардың куәсін-
дей күнделігіне: «Шыңғыс «Аңсаған менің әніме» өте қатты
риза болды. Еңбегім қайтты. Енді менің дегенім түгел. Ренжи
ме деп күдіктеніп жүр едім. «Қалжан менің жанымды терең
түсініпті» дегенде төбем көкке жеткендей болды… «Ух» деп
демімді бір алдым. 6.І.63 ж. – деп жазыпты ол.
482
483
«Аңсаған менің әнімсің» – Ш.Айтматов пен Қ.Нұрмаханов
шығармашылық ынтымақтастығының бір көрінісі, достығының
бір беті. Бұл да Айтматов сөзін қазақ аудиториясына кең
таратудың бір тәсілі. Ол сөзі жүрген жерде Айтматовтың
өзі жүруі жиі. Спектакльге байланысты да Айтматов келіп
оқушыларымен, көрермендерімен жүздесті. Достарымен қуа-
нышын бөлісті.
Тегеурінді ойларға оранып тіршілік кешкен Қалжан өмірінің
ақырғы жылдарында «Аңсаған менің әнімсің» тәжірибесін
одан әрі жалғай түскісі келді ме, болмаса арнайы зерттеп бір
сын мақала жазбақ мақсат жетегіне ерді ме, әйтеуір ол Шыңғыс
Айтматов шығармаларын ойлана оқып, түйген пікірлерін
күнделігіне жазып отырыпты. Сол ойлардың кейбірін оқушы
назарына ұсыну жөн деп білемін.
«Шыңғыс – қарапайым жазушы. Оның қарапайымдылығы
сонда – күнделікті үйреншікті өмірден дүниенің асылын тауып,
оны өзінше, Шыңғысша бере білді. Ол адамның қарапайым ды
лығынан оның данышпандығын іздейді. Оған мысал – «Құс жо
лы» повесі. Осы шығармадағы оқиға әркімгеақ таныс. Бірақ
Шыңғыс оны қалай ұсынған оқушыға? Біздің қазақ жазушыла
рына көбінесе міне осы жетпейді. Ол сөз жоқ, жаңашыл, ойшыл
жазушы» (16 март 63 жыл).
«Шыңғыс әйелдер образын тамаша тұлғалайды. Бұл жөнінен
оған біздің кезкелген жазушымыз қызықса болады. Шыңғыстың
ол кейіпкерлері ізгі жүректі таза, парасатты, сүйе де білетін,
жек көре де алатындай күшті, сұлулық пен ұлылық үшін опат
болуға кезкелген сәтте дайын. Аналар жайында жазғанда ол
қалай еркін тыныстайды десеңші. (18.ІІІ.63 ж)».
Асқан білгірлікпен өте дәл айқындалған, тауып айтылған
пікірге қайран қаласың. Қалжан табиғатын, оның қалам мәнер-
машығын білетін кісі күнделіктегі бұл ойлардың астарсыз,
мақсатсыз еместігін сезінеді. Біздің пайымдауымызша ол
өмірінің соңғы жылдарында Ш.Айтматов өнериетіне зерттеуші
ретінде үшінші бүйірден келіп араласуды ойлаған секілді.
Дос еңбегіне қуана білу, дос мерейіне мерейлене білу –
бағасыз бақыт. Дос бәйгеге қосылғанда ең болмаса қызғаныш-
сыз үйінде отырып тақымын қысу – көбіміздің қолымыздан
ке ле бермейтін мінез. Ал дос еңбегі үлкен сыйлыққа ұсыныл-
ған да бар жан-тәнімен бірге қуанып, бірге күресу – жомарт
жүрек тің ісі. 1963 жылы Ш.Айтматов шығармалары Лениндік
сый лыққа ұсынылғаны мәлім. Сол тұста жоғарыда келтірілген
әдемі байқаудан туған мөлтек-мөлтек, бірақ өте дәл тауып
айтылған ойлар қуаныш аралас толғаныс сөзі болып бұрқ ете
түсіпті. Қалжан Нұрмаханов 1963 жылы 17 наурыз күні радио-
дан сөйлеуге орысша тілек сөзін, жүрек сөзін дайындапты.
«Мен «Лениншіл жас» газеті редакциясының қызметкерлері
қырғыз жазушысы Шыңғыс Айтматовпен аса тебіреністі, қы
зықты кездесу өткізген 1958 жылдың июль айының ми қайнатар
ыстық күнін жиі еске аламын. Редакция қызметкерлері өзі Ал
матыға келердің азақ алдында «Лениншіл жаста» жарияланған
«Жәмила» повесін қалай жазғаны жайлы жас жазушының
қымсына айтқан әңгімесін ұйып тыңдады.
Бұл кездесу басқалар секілді менің де жанымда терең із
қалдырды. Олай болуы заңды да еді. Олай дейтін себебім, сол
күннен бастап Шыңғыс екеуміз жігіміз ажырамастай жақсы
достастық. Ұзамай біздің достығымыз шынайы творчестволық
ынтымаққа айналды. Енді қырғыз әдебиеті, оның жекелеген
өкілдері жайында ойласам болды, менің есіме ең алдымен айны
мас досым, жаны жайсаң жақсы жолдас Айтматов түседі.
Менің «Жәмила» повесін қазақшаға аудару секілді болмашы
шаруадан басталған достығымыз күн санап, жыл санап өсіп,
іргесі беки түсті. Сөйтті де ол бүгін бауырлас екі халықтың екі
әдебиетшісінің үлкен достығына айналды.
Осы бір ешкімге ұқсамас ерекше жазушының өмірбаяны
да қызықты. Ол 1928 жылы Қырғыз ССРінің Талас даласында
туған. Бірақ болашақ жазушының өспірімдік шағы Жамбыл
да, яки Қазақстанда өтті. Ол осында оқыды, осында алдымен
фермада есепші, содан соң ауыл советтің секретары болып аса
оңайға түспеген еңбек және өмір жолын бастады. Жамбыл
ауылшаруашылық техникумын аяқтаған соң республиканың бір
колхозында агроном болып істеді. Ш.Айтматов творчестволық
жолының басталар шағы да осы сәт.
Қазақ тақырыбының жазушы творчествосында үлкен орын
алатынына да таңдануға болмайды. Бұл құбылысты Айтма тов
тың «Жәмила», «Бетпебет» секілді ең маңызды туындылары
нан көреміз. Оған көз жеткізу үшін «Жәмила» повесінен, автор
дың повесть кейіпкері Даниярдың әнін суреттейтін сәтінен бір
мысал келтірейін: «Бұл бір ерекше ән! Алып жүректі адамның
ойсанасын, қуанышын, тілегін білдірген зор үн! Ол қырғызшаға
да, қазақшаға да ұқсамайды, бірақ тыңдап отырсаң, бұл үнде
баяғы дан бауырлас қырғыз бен қазақтың тамаша төл әндері жа
расымды табысқан сияқты. Ән бірде қазақтың ұшықиыры жоқ
484
485
шексіз даласындай еркін шалқыса, бір кезде қырғыздың заңғар
биік тау ларындай көкке самғайды». Япырай! – деп жаттым
ішімнен мен. – Данияр осындай екен ғой! Оны мұндай екен деп кім
ойла ған». Айтматов повестерінде бұл бауырлас екі халық тарихи
та мырының бір, өмірінің жақын екенін көрсететін ғажайып поэ
тикалық суреттер өте көп. Қырғыз жұртшылығы 1963 жылдың
Лениндік сыйлығына ұсынып отырған кітабын жазушының «Тау
мен дала хикаялары» атауы тектентек емес қой. Ал қазақ халқы
да Шыңғыс Айтматовты өз жазушысы санауы да толық заңды.
Айтматов алты повесть және оншақты әңгіменің авторы.
Әлденеше рет жекежеке кітап болып басылған. Қазақстан оқу
шыларына жете танымал ол шығармаларға тоқталып, маз мұн
дап жатудың қажеті жоқ.
Айтматов творчествосын бір ғана сөзбен мінездеуге болады:
бұл – коммунизм орнатып жатқан совет адамы жайлы гимн.
Біздің оқушылардың арасынан жылданжылға қырғыз жа
зу шылары шығармаларын қастерлеушілердің көбейіп келе жат
қанын қуанышпен атап өтеміз. Әрине олардың арасынан бірін
шілік бәйгесі Шыңғыс Айтматовқа тиесілі. Ол соңғы кездері
қазақстандық жастардың ең сүйікті жазушысына айналды,
оның дарынды, ақылды шығармалары олардың рухани дүниесіне
өздерінің жан сыры болып терең ұялады.
Қырғыз халқы шығармалары Совет Одағы шекарасын ат
тап, миллиондаған шетел оқырмандарының жетістігіне айналып
үлгерген өздерінің тамаша жазушысын жанындай жақсы көреді
әрі орынды мақтан тұтады. Отанымыз назар аударған және
еркелетуге сараң емес, қырғыз халық жазушысын ауыр еңбегі
үшін, әрбір аса шыншыл да нұрлы парақтары үшін, жүрекке
жеткен әрбір жолдары үшін зор махаббатпен қарайды. Мұның
бір жарқын мысалы – жерлестері бүгін жазушыны Қырғыз ССР
Жоғарғы Советінің депутаты етіп сайлады.
Қ.Нұрмаханов
17.03.63. Радиодан оқылды».
Шашылып барып, қарындасы Қазына Нұрмаханованың
ыж дағаттауымен жинақталған шағын архивтен осындай қол-
жазбаның табылғанына да риза боласың. Өйткені бұл ой-
лар Қалжан Нұрмахановтың Айтматовтай досының мерейлі
сыйлыққа ұсынылуына орай жан тәнімен беріле, қуана біл-
гендігінің куәсі. Өйткені бұл толғаныстар – Қалжан Нұрма-
хановтың Айтматовтай досына көрсеткен соңғы құрметінің
бірі. Осынау толғанысты толқыта-толқыта ақ қағазға өмір
сүйгіш құштар бейілмен түсірген ақ-адал, ақкөңіл жанның
ұзамай мынау жарық дүниемен қош айтысатынын ойлаудың
өзі ауыр. Алайда шындық солай! Өмірге құштар бейілмен өткір
ойлы сыншы, жазушы, драматург Қалжан Нұрмаханов ұзамай
бүйрек сырқатынан дүниеден баз кешті.
Қалжан Нұрмаханов тірі болғанда, әсіресе Айтматовпен
арада қызықты шығармашылық ынтымақ толайым жеміс берер
еді. Шыңғыс Айтматов Қалжан Нұрмахановты ойы алғыр қа-
ламгер ретінде бағалады. Шыңғыс аға Қалжан досының дүние
салғаны туралы суық хабарды алыс сапарға шыққалы тұрғанда
есітіп, Алматыға шұғыл жетеді. Дос қабіріне топырақ салып,
«Қазақ әдебиеті» газетіне тебіреніс толы қоштасу сөзін жа-
риялайды. Бұл – қысқа да болса өмірлік дәстүрі бар өнегелі
достық.
21-22 тамыз 1989 жыл,
Алматы қаласы.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сыншы сыр-дәптері жайлы сыр

text:
3.Сыншы сыр-дәптері жайлы сыр
Қайталап айтқанға арымайтын сөздер бар. Әдебиет – киелі
ұғым, әдебиет пен өнер – қасиет. Оны сыйламау қасірет. Әдеби
ет есігін жасқана қаққан әрбір жас өзі таңдаған, өзі жалына
жармасқалы отырған жанр тарихына бойлауы, бірауық алдыңғы
толқын ағалар қаламынан шыққан, қалдырып кеткен дүниелерін
имене оқуға міндетті. Отты жас бәлкім ұната қоймас оларды.
Бәрібір оқуға тиісті. Әдебиет менен басталады деген надан ұғым
иектеп кетпес үшін де оқуға міндетті.
Жетпісінші жылдардың аяғы. «Лениншіл жас» газетінде
қыз мет істеймін. Бір күні өмірден жас кеткен марқұм сыншы
Қалжан Нұрмахановтың кітаптарын парақтадым. Үйіріп әкет
ті. Бір түрлі отты, ойлы секілді көрінді. Отты жастың ойла
ры жас кеудеге құйылды келіп, құйылды келіп. Қызығып кетке
нім болар «Парасат поэзиясы» аталатын эссе жазып, аталмыш
газеттің 1979 жылғы 2123 шілдедегі сандарында жарияладым.
Ұмытылыңқырап бара жатқан марқұм сыншы мұрасы жайын да
жазылған жас баланың мақаласына газеттің қос санын бірдей
қиған, сол кездегі бас редактор Сейдахмет Бердіқұловқа жүрек те
ризашылық мол.
Газет шыққан күні таңертеңгілік бөлімде отыр едім, ал
486
487
дымдағы ақ телефон безілдеп қоя берді. Көтердім. Арғы беттегі
әйел дауысы мені сұрады. «Мен» – дедім. «Айналайын!» – деді
де әлгі әйел дауыс салып жылап қоя берді. «Ағамды тірілткен
айналайын! – деді, тағы бірде. Әйел үні үзікүзік. Сөйлесіп жа
рымадық. Менің түсінгенім арнайы телефон шалған кісі – Қазына
Нұрмаханова. Қалжан Нұрмахановтың туған қарындасы. Ри за
лығын айтты. Үйіне қонаққа шақырды…
Орайында айта кету керек, «Парасат поэзиясы» әдебиетке
жаңа келіп жатқан жас жігітке бірсыпыра абырой әкелді. Ға
жап ақын Сырбай Мәуленов бірде үйіне ертіп алып кетті. Дас
тарқан үстінде өзінің Қалжанмен достығын сыр қылып айт
ты. Кітапханасында өлеңі өртке тиген дауылдай Қасым ақын
ның ертеректе шыққан «Дауыл» аталатын жинағы сақталып
ты. Қалжан марқұм сыйлаған екен. Аюдай алып денелі Сырағам
қорбаңдап барып кітапханасынан арнайы алып келіп, «Дауылдың»
алғашқы бетіне Қалжан жазған сыйсөзді оқыды…
Және бір күні редакция тапсырмасымен сұмдық ойшыл ақын,
жұртына жұмбақ болып оралатын Жұмекен Нәжімедденовке
баруға тура келді. Барудағы мақсатым – бір әмбебап Әубекіров
есімді өнертапқыш «өкіртіп» өлең жазып, тасқа басылған үш
төрт «кітабын» редакцияға алып келді. «Өлеңдеріңіз жарамайд»
десек, кеуделеп болмайды. Кеудесіндегі өнертапқыштық медаль
дарын соққылап бастырмалатып мазамызды алды. Ақыры ша
расыз күйде, «Өзіңіз сыйлайтын, сөзіне тұратын бірекі ақын
ды атаңыз» – дедік. Ақкөз әпербақан өлеңші Қадыр Мырзалиев
пен Жұмекен Нәжімедденовті атады. Міне, сол Әубекіровтің
(өзі солай жазады) «томын» қолтықтап «Мектеп» баспасына
келдім.
Жұмекен жарықтық маған бір қарап алып, миығынан мырс
мырс күлді. Өзім тәңірідей табынатын ақын күлкісінен ың ғай
сызданып ішімді жиып алдым. Байқампаз ақын:
– Мен сені шал екен десем.
– Неге олай ойлайсыз?
– Қалжекең жайлы мақалаң тым есейіңкі, ал өзің баласың
ғой… – деп бір тоқтады.
Сыншы қарындасы – Қазына осы баспада қызмет істейді
екен. Жұмекеңмен бірге ол кісі де ризалығын айтып жатты. Ал,
Жұмекең Қалжанға ерекше ықыласты екен.
Сол кезде мұндай жылы сөзді Қуандық Шаңғытбаев, Мұза
фар Әлімбаев, Оспанхан Әубәкіров, Бекен Әбдіразақов, Сағат
Әшімбаев секілді ағалардан естідім. Мақаламнан кейін Осағаң
«Құрымсары Құлбек» – атап кетті өлеөлгенше. Ал, марқұм
Сағат Әшімбаев әдеби жыл қорытындысында жасаған баян
дамасында: «Осы ретте жас сыншыларымыздың этикасы мен
эстетикасындағы жақсы бір нышанды бөліп айтқым келеді.
Болашақта бұл нышан дәстүрге айналып жатса құбақұп бо
лар еді. Ол кейбір жас сыншыларымыздың аға ұрпақ – алдыңғы
ұрпаққа деген байсалды көзқарасы, оның ішінде өмірдің қатал
заңы өткен шақпен атауға мәжбүр еткендердің толымды
твор чествосы туралы жылы ілтипатпен жазған мақалала
ры, атап айтқанда Қ.Ергөбековтың «Лениншіл жас» газетінің
(2123 июль, 1979) екі нөмірінде белгілі сыншы Қалжан Нұр
маханов туралы жарияланған «Парасат поэзиясы» деген па ра
сатты мақаласы білімділігімен, адамгершілік рухпен жа зылған.
…аталған мақалаларда «жоғалған пышақтың сабы ал
тын» едіге салып жөнжосықсыз құрыққа сырық жалғап сөй
леу жоқ, керісінше нәзік талдау мен өткір толғаудың келісімі бар,
ең бастысы әдеп, ізет, ілтипат және әділдігін айтуға ұмтылу
бар». (С.Әшімбаев, «Парасатқа құштарлық», А., 1985, 148149
беттер) – деп бағалады.
Жассынбай жақсы сөздерімен демеген ағаларға алғыс әрине.
Алайда қазір қайталап оқысам мақалама көңіл қоңылтақсиды.
Бақсам замандастары, аға тұтқан інілері, туыстары өмірден
ерте кеткен /небәрі отыз бес жыл ғұмыр кешкен/, аз ғұмырда
бірсыпыра еңбек жасап, айналасымен сыйласып өткен Қалжекеңді
сағынған екен… Құрметтің төркінін енді аңғарған боларсыз
дар…
Шын сыншы – философ.
Шет елде философ аталатын арнайы мамандық бола бер
мейді. Философ болу үшін арнайы мамандық иесі болу шарт емес.
Философиялық ой биігінде болу шарт. Қалжан философиялық
ойағымы қан тамырын ұстай білген сыншы еді. Ол – әдебиетті
көркем өнердің бір түрі деп қарады. Адам өмірін талдамай
тын, философиялық ой айтпайтын әдебиетті мойындаған жоқ.
Әдебиет көркем өнер түрі ретінде адам баласын ойландыратын,
толғандыратын, шешім іздеттіретін болсын деп ойлады. Ал,
жалаң философиялық ойға құрылып, кейіпкер табиғаты көркем де
шынайы өріс таппайтын шығармасымақты да Қалжан қабылдай
алған жоқ.
Шын сыншы – көркем өнердің бар саласы үшін де қабілетті,
үлкен эстетикалық тұлға!
Әдебиет сыншысы Қалжан Нұрмаханов – қай бір сәттерде
өнертанушы да болып көрінеді. Күй табиғатын жетік түсінеді.
488
489
Түсінеді деймізау, терең түйсінеді. Ол күй өнері жайында да
табиғи толғанған сыншыөнертанушы.
Ол жылдары әдебиет сыншылары одақтық деңгейге көтеріле
алған жоқты. Сондайақ ділгір сәтте қазақ әдебиетінен Одақ
тық деңгейде ой толғау Қалжан Нұрмаханов еншісіне тиіпті.
Республика ішінде мақала жазса – әдеби процесті бүкілодақтық
өреде, өзара салыстырып, өзара сабақтастырып жазды Қалжан.
Республика тысында мақала жазса – қазақ әдебиетіндегі құн
дылықтарды одақ деңгейіне, одақтық әдеби процеспен ұш тас
тыра жазды Қалжан.
Сөйтіп, бір жағынан қазақ әдеби сынының өрісін кеңейтсе,
екінші жағынан қазақ әдебиетін одаққа танытып өркенін кемел
дендірді.
Дулы жастық шақтың бір күні белгілі ақын Бекен Әбдір аза
қовтың от басында болып, жары Қазына Нұрмаханова екеуінің
сыйқұрметін көрдім. Қалжанның қызы Маржанмен таныстым.
Қыршын кеткен сыншының аз да болса саз кітапханасы күйеу
баласы мен қарындасы кітап сөресінде, архиві, жазусызуы
қастерленіп сақтаулы, фотосуреттер де қызықты. Өзін көрмеген
жанның жансыз бейнесімен тұңғыш кездесіп отырмын.
Үй иелерімен бірсыпыра сырласып, қараңғылық қоюланып,
қайтар сәтте:
– Сен мына жазбаларды мұқият қарап шық. Үңіліп оқы! – деп,
Бекен Әбдіразақов Қалжекеңнің күллі қойын дәптер, блокнотта
рын сөмкеме салып берді.
Үйге келіп қарасам марқұмның бала кезден бастап, аяқ
тамаған романынан үзінді, сын мақалаларының қолжазбасы,
күнделіктері, әркімәркіммен жазысқан хаттары, жеделхат
тар… Эпистолярлық мұра, санаулы жылдың күнделігі мені әмсе
қызықтырды. Оларды оқыған сайын мен сыншы жанына жіті
үңілгендей, тағдырына терең бойлағандай болдым. Қатты қы
зығып, көп әсерлендім. Бірсыпыра уақыт толғатып «Әуеннен»
басталған достық әуен», «Таным сабақтары» аталатын эссе,
мақалалар жазып, «Лениншіл жас» («Жас алаш») газеті, «Жа
лын» журналында жарияладым. Қалың оқушы қауымның қабыл
дауы жаман болған жоқ…
Мойындай сөйлеу шарт, Қалжан Нұрмаханов жазбалары уа
қытында маған қатты әсер етті. Енді есейген көңілмен қарап,
мен Қалжандай сыншының қандай қасиеттерін ұнаттым екен?
– деп ойланамын. Сұраққа мынадай жауаптар тапқандай бола
мын.
Бірінші, сын мақалалары мен жеке жазбаларынан Қалжан
ның романтиктігі аңғарылады. Бұл жас өренге ерекше ықпалды
қасиет қой.
Екінші, Қалжан сыншының публицистігі. Сыншылар әдетте
қатқылдау қалыптасып, көбіне қанатсыздау қалам тербейді ғой.
Ал, Қалжан үні отты, өткір, публицистік үн. Публицистік қаси
ет оның барша жазбаларына оттылық, уыттылық дарытқан.
Сыншының романтикалық бейілі мен публицистік оттылығында
от оранған Баубек Бұлқышев пен өзі ұстаз тұтқан Мұқан
Иманжанов жан дүниесі мен қалам қимылының қызу әсері
жатқандай көрінеді, маған.
Үшіншіден, Қалжан сырласып отырып жазатын сыншы.
Қағидақисындарға көбірек ден қоятын сыншы, ғалым ағайын аз
сөзді болайын деген жақсы ниет жетегінде отырып, оқушымен
сырласуды ұмыт қалдырады ғой. Ондай жағдайда сыншы жаны
жабық қалып қояды, жан байлығы қағазға түсе бермейді. Бі
лімділік жан байлығын жеткізуге дәрменді бола бермейді. Қал
жанда суреткердің жан байлығы бар екен. Сазгердей нәзік, ақын
дай сезімдер ол көркем шығармашылық сезінуді бастан кеше
отырып жазады екен сын мақалаларын. Оны сыншы райында
ерекшелеген бұл қасиет мені тағы ойландырмай қала алмады.
Төртіншіден, қазақы ортада өссе де Мәскеу мектебін көр
ген Қалжан білімдар. М.Богданова, Климович секілді шығыс
халықтары әдебиетіне жақын ғалымдардан дәріс алған, ұлт
әдебиеті жанашыры А.А.Фадеевті қызыға қадағалап, қызыға
бақылайтын сыншы сезінуі үздік. Оның мақалаларында үйкү
шіктік жоқ, үйреністің үлкен ғибраты бар. Кейде музыка жай
ында сөйлеп, кейде суретші тағдырын іздеп сарылар сәттері де
ұнасымды. Бұл қалай әсер етпесін жас сыншыға?!
Бесіншіден, Қалжан – ауыр тағдыр иесі. Өмірден де, өнерден
де тапқан рахаты, татқан ләззаты аз, жәбіржапа, жоқшылық,
аурусырқаулы күн кешкен жан.
Мемуарлық жазбаларын оқи отырып, сыншының жандү ни
есіне терең бойлаған сайын менің көңілімде тағдыры ауыр, өзі
алғыр сыншы Қалжан Нұрмаханов образы тұлғалана берді. Мен
эссе, мақалаларымда асылы осы жайларды жазсам керек.
Жапжас Қалжан Нұрмахановтың Мұхтар Әуезов, Сәбит
Мұқанов, Түгелбай Сыдықбеков сынды алыптармен сыйласып,
Шың ғыс Айтматовтай жанартаудай атылып әлемдік деңгейге
шыққан жазушымен сырлас дос болып бірге жүруі де көп жайт
ты аңғартып жатқандай еді. Олар Қалжанға әдебиет адамына
490
491
сенгендей сенген, жақын адамына сеніскендей сеніскен. Қалжан
архивінен табылған мына бір жазбаны оқиықшы:
«Қалжан!
«Досыма хаттың» журналға ықшамдап алған вариантын
үстірт болса да қарап шықтым. Дұрыс сияқты. Аздаған редак
ция қостым, оны өз данаңа көшіріп алуыңды өтінем. Опечатка
лар бар сияқты, оны қарайсың ғой.
Мына дананы маған қайтар, ертең!
Сәлеммен Сәбит.
6ІV1960 ж, Алматы».
Сәбең жазбасы сенген көңілдің өзімсінген сөзі емес пе?!
Әйтпесе, Мұхтар Әуезовтің Мәскеуге барғанда Қалжанды
баласынбай, бөлмесіне шақырып алып, орысша басылып жатқан
«Абай жолы» эпопеясын ортаға алып, бірге қарасатын, ұлы жа
зушы мен студенттің өзара кеңесетін сәттерін айтсаңызшы!
Арнайы барып жолығып, әңгімелескенде қырғыз жазушысы
Түгелбай Сыдықбеков те қазақ сыншысына ерекше ықыласты
екенін аңғардық. Шыңғыс Айтматов болса да. Кездескен сайын
Қалжан сыншыны айналып өтпейтін. Әңгіме арқауына айнал
дырады. Бәлкім, мені ішке тартып жақын көруінде де Қалжан
марқұмның аздыкөпті рөлі бар.
Америкаға аттанып бара жатқан Шыңғыс Айтматовтың
Қалжан қазасын естіген бойда ұшаққа алған билетін жан қал
тасына салып, қос жүргізушіні қабат қамтып, жеделдетіп Ал
матыға жетіп келуі, сыншы, аудармашы анасы алдында басын
иіп көңіл айтуы, «Қазақ әдебиеті» газетіне қысқанұсқа қоштасу
сөзін жазып, жеделдетіп қайтуы ше?!
Міне, жапжас Қалжан осындайосындай сенімдерге ие бол
ған уақытында. Өкініші сыншы есімі бірсыпыра уақыт ұмыт
қала жаздады. Ал, осындай қызық тағдырлы, қиын тағдырлы
дарынға мойын бұрмасқа бола ма, сірә? Қалжан жайындағы эссе,
мақалаларым да осындай жағдайдан туған менің мойын бұруым,
жас көңілдің сөзін айтуым болатын. Өз дәрежесінде айта алдым
ба, жоқ па – төреші оқырман қауым.
Осы орайда айта кетер бір қызық хал бар. Билік қай уақыт
та да әдебиет пен өнерге көрсетіп, көрсетпей, білдіріп, білдірмей
үстемдігін жүргізетін әдеті. Пушкин өліміне себепкер Алек
сандр патшаңыздың өзі ақын болғысы келген адам. Пушкинді
– өзі Пушкин бола алмағаны үшін жек көрген. Төменірек түсіп
сөйлесек, күнкөріс не істетпейді?! Қалжан Қазақ ССР Мәдени
ет министрлігінде сценарийрепертуарлық бөлімді басқарады.
Құр манғазыдай ұлы күйшінің кезекті мерейтойы. Министр ба
яндама жасауы керек. Шығармашылықтан тысқары бола тұра
атынан кітап жазылғанын жақсы көретін саппас. Қалжанға
байыпты баяндама тапсырады. Қай мәселені де байсалды
атқаратын Қалжекең әдемі зерттеупайымдау жазып әкеледі.
Баяндама жақсы оқылады. Жақсы тыңдалады.
Ертеңіне министр шақырады. Қалжан келеді.
– Жұрт жақсы қабылдады. Мынаны “Әдебиет және исску
ство” жорналына жариялат! – дейді мансап.
Діңкесі құрыған Қалжан дайын зерттеуді жорналда жария
латады.
Мансап бағынышты Қалжанды қайта шақырады. Қолына
“Сенім хат” ұстатады:
– “Құрманғазыға” қойылған қаламақыны әкеліп бер!
Жазып бер! Бастырып бер! Қаламақыны әкеліп бер! Бұдан
артық қорлық болмас!” – депті Қалжан. Қорланған Қалжан
ұзамай бұл қызметінен де кетеді...
Жалғыз қарындасы – Қазына ҚазМУ бітіріп, қызмет іздейді.
Қазақстан Жазушылар Одағы Басқарма бастығы Ғабиден
Мұс тафин көзгелдек сырқатына ұшырап, дәрігерлер кітап оқуға
тыйым салған. Аса бір қажетті кітаптарды әркімәркімге дауы
стап оқытып тыңдайды. Шарасыз күй. Қайтсін енді. Қызмет
іздеген Қазынаға Қазақстан Жазушылар Одағы жұмыс ұсынып,
“Міндетің Ғабиден ақсақалға кітап оқып беру болады” дейді.
Қазына ағасына айтады. Сонда ағасы айтыпты: “Біреуге
көзілдірік болу деген не пәле? Министрге қаламшылықтан құ
тыла алмай жүргенде, сен Ғабиденге көзілдірік болмайақ қой,
аштан өлсең де!”– деп бірақ кесіпті..Міне, Қалжан сыншының
шын кейпі!
Кейін келе сыншы хақындағы сырларым әлем таныған Айт
матов жайындағы ізденіске ұласты. Тың ізденіске бастаған
тіннің бірі де сыншы сырдәптеріндегі қызықты толғаныстар
еді. Қазақ сыншысы дәптеріндегі толғаныстар шоң Шыңғыс өмі
рі мен шығармашылық тағдырына бастап ала жөнелгенді. Қа
зақ қаламгерлері, оқырмандар арасында тәптәуір қабылданған,
бірсыпыра хат алуыма себепкер «Алыс көкжиектерді аң сай
мын», «Тау мен Даланы туыстырған», «Шыңғыс шыңы» эс се,
хикаялар жайында әңгіме өз алдына бөлек. Әзірге әңгіме Қал
жан Нұрмаханов жайында. Айта кетер бір жай Айтматов пен
Нұрмаханов арасын қамшының өріміндей өре, байланыстыра
баяндаған өзара қабилас материалдарым ұлт әдебиетінде де
ректі әдебиеттану жасасам деген талпыныстан туған.
492
493
Қағылған кірпіктей жыпылықтап уақыт өтіп жатыр. За
ман құс қанатындай суылдайды. Ғұлама жылдар парағын су
дырлатып келмеске кетті. ЖерАнаның тынышын алып адам
зат тіршілік етіп жатыр. Жаңарған уақыт, өткен жас, өскен
талғам әдебиетке деген талабыңды, кейде тұтас ойпікіріңді
өзгертеді. Өзгерген уақытпен бірге Қалжан әдеби мұрасына, ол
жайында жазылған өз эссе, мақалаларыма менің көзқарасым
өзгермейді ме? Алғашқы аптығым басылды, адалдығым қалды.
Көпкөп сұқтануым басылды, сүйсінуім қалды…
Кезінде мен ешнәрсені артық айтпайтын, ешнәрсені кем
бағаламайтын – әділқазы, ешкімге болмасын демейтін, орынсыз
жомарттыққа тағы жоқ таразы – адам, профессор Бейсембай
Кенжебаевтан Қалжан жөнінде пікір сұраған едім.
– Дарынды еді, білімді еді. Дарынын да, білімін де мақсатты
іске жұмылдырып, шүйілдіріп еңбек ете алмады. Толыспай кетті.
Қазақ әдебиетіне келе жатқан бетте қаза болды – деген әз
адам.
Менің көңілімдегі ыстық ықыласқа салқын су құйып, жү
регіндегі отын өшірейін деп айтқан жоқ. Өз ойы, өз бағалауы,
байламы – бары!
Араға бірсыпыра уақыт салып барып, суынып барып ойлан
сам, Қалжекеңнің бергенінен берері көп екен. Бұл да трагедия!
Ұлттық әдебиетке енді дендеп бет бұрған екен. Жастық атты
асау тұлпар оны әр қиырға алып қаша беріпті. Әр жанр жалы
на жармасыпты. Дарын мен білімді қабыстырыпқауыштырып
әдебиетке, оның ішінде әдеби сынға шөңкиіп отырғанда көпкөп
олжа әкелгендей екен деп ойлайсың кейде! Өкінішті!
Өтер өтті, кетер кетті. Кеткенді қайтара алмайсың, өт
кенге өкінгенмен өнер іс жоқ. Ал Қалжаннан қалған із бар. Небәрі
отыз бес жыл ғұмыр кешкен қыршын әдебиетшіден бұдан артық
не талап етерсің?! Көптен сала ма, аздан сала ма, оны да бір
құдай біледі. Ендігі аз сөз сыншы күнделігі жайында.
Сырдәптерлер сонау сексенінші жылдардан бері менің қо
лымда жүр еді. Әрдайымәрдайым ақтарып, қарап, оқып қоя
тын әдетім барды. Соңғы кездері мақсатты ізденіс соңына
түсіңкіредім. Алаңым – Сәбит Мұқанов шеберханасы. Әкемдей
болған әз адам Бейсембай Кенжебаев әдеби мұрасы тағы бар.
Қазақша айтқанда, ол кісіні ұмыту – құдайды ұмыту. Осы жасқа
дейін әр өңір, әр буын қазақ азаматтарынан айта қалғандай
жақсылық, көп қамқорлық көріп өстім. Өздерінің арұжданымен
қазіргі уақыт азаматтарынан биік тұрған ол аяулы жандар
жайында айтпасам – адалдығыма сын. «Халқым!» – деп қолына
қалам алып жүрген замандастарым бар. Өтпелі кезең. Қырық
жыл қырғын болса да аталы сөзді өлтіруге болмайды. Бұлар
жайында сын айтпағанда, сыншы сөйлемегенде, енді кім? Жос
пар көп, уақыт аз. Замана қыспағын жеңе жүріп жұмыс іс
тегім келеді, тағдыр қыспағынан сақтағай тәңірі! Қысқасы,
отты жастығымның рухани ойлы серігінің бірі болған Қалжан
Нұрмаханов әдеби мұрасымен хоштасқалы отырмын…
Отбасының жәдігерлігі өз мұрагері қолында болуға тиісті.
Сол себепті сыншы сырдәптерінен көп бетті көшіріп алып,
түпнұсқаны қызы – Маржанға қайтарып бергелі отырмын.. Кө
шірмені қайтадан бір оқып, қаламгерлер мен қайраткерлердің
мемуарлық материалдарына ыждағатты бір басылымға ұсы
нуды жөн көрдім. Өмірден қыршын кеткен албырт сыншының
кейбір артықкем пікірлеріне замандастары өкпелемес. Күнделік,
табиғатында, субъективтік жазбалар жиынтығы ғой. Өзім
қосарланып, сыншы тағдыры жайында жазған эссе, мақалаларым
тарихын қозғай кеткеніме оқырман қауымнан алдынала кешірім
өтінемін. Қалай десек те түрлі ойдың түпқазығы, – күллі ойдың
құяр арнасы марқұм Қалжан Нұрмаханов және оның күнделік
дәптерінің тағдыры ғой…
“Смерть есть то, после чего ничто не интересно”– депті
әдебиет сыншысы, философ В.Розанов. Мүмкін өмірден 35 жа-
сында өткен Қалжан Нұрмаханов үшін ештеңе де қызық емес
шығар. Есесіне, қыршын талант Қалжан Нұрмахановтан қал-
ған әдеби мұра – рухани ой-толғаныстар тірілер үшін, кейінгі
ұрпақ үшін қызықты. Тек, Алла-тағаладан оқитын ойлы ұрпақ
бере көр қазаққа деп тілейік!
494
495
қоС ӨрІМ
(Сыншы Рымғали Нұрғалиевтің екі кітабы туралы бір
толғаныс)
Әдеби сынды біреу бар, енді біреу жоқ десіп жатады. Жанр
жөнінде екі айырым пікірдің орын алуының өзіндік себептері
бар. Әрине әдеби сын бар. Өткір жанрды өрістетіп жүрген
сыншылар қосыны да жетерлік қазақ әдебиетінде. Бірақ, қазақ
сыншыларының ыңғайпаздыққа ден қойып, әдебиеттің жоталы
проблемаларына бармай, мерейтой мақалаларды жиі жазып,
сынсыз, бірыңғай мақталатын мақалалардың басын қосып кітап
шығаруы жанр жайлы жеңіл айтылар желауыз пікірлерге жол
беріп жүргені анық. Қалай дегенде де әдебиеттің күретамыр
проблемасына бағышталатын жұлын-жүйкесі тұтас, айтары
мол, сыншыл пікірін ғылыми ойларымен жемдеп, жетілдіре ай-
татын сүбелі еңбектер қажет-ақ. Баспалар жарыққа шығуынан
өшуі тез сын кітаптарын тоғыта бермей, негізгі бағытты сүйекті,
сүбелі еңбектерді шығаруға бұрғаны дұрыс.
Белгілі әдебиетші, ғалым Рымғали Нұрғалиұлының «Ай
дын» (Өнер, 1985), «Телағыс» (Жазушы, 1986), аталатын мо-
нография, зерттеу еңбектері – қазақ әдебиеттану ғылымы ме-
рекелік мақалалармен тосылып тұрғанда, дүниеге келген, селт
еткізерлік елеулі еңбектер. Бір-біріне жалғас жарық көрген бұл
іргелі зерттеулерде Рымғалидың аспиранттық пен профессор-
лық биігі арасында жүріп өткен жолы, кешкен бейнеті мен
зейнеті, қаламгерлік тұтас тағдыры жатыр…
Бүгінгі ғылым докторы Р.Нұрғалиұлы – қазақтың қара
шаңырақ оқу орны – ҚазМУ-дің алпысыншы жылдардағы ас-
пиранты. Беделді білімге жеңдірген, мансапты ұлт мүддесіне
айырбастаған ғалым, қазақ әдебиеттану ғылымының патри-
архы Бейсембай Кенжебаевтың сүйікті үш шәкіртінің бірі.
Әсіресе, жетпісінші жылдардың әдеби процесін күретамырдан
ұстап ақ-қарадай ажырата танып анықтаған санаулы сыншы бар
әдебиетімізде. Сол санаулының бірі – Рымғали Нұрғалиұлы!
Санаулы сыншы еңбектерінің ерекшелігі – олар беделге қарай
қойған жоқ, әдебиеттің тарихы мен теориясына тереңдеп бара
білді, мақалаларында теориялық пайымдау мен сыншыл талдау
жарыса жарасым тауып жатты. Айтылмыш ұнамды қасиеттер
тұстастарының бірінде бастала беріп үзілді, екіншісінде жар-
ты жолда сарқылды, үшіншісі жанр алмастырып кетті. Егіз
қасиетті берік сақтап, сүбелі еңбекке ұластыра жеміс бергені
– Рымғали Нұрғалиұлы!
Алпысыншы жылдардан бүгінге дейін Рымғали қаламы-
нан «Талант тағдыры», «Трагедия табиғаты», «Өнер алды
қызыл тіл», «Күретамыр», «Драматургия поэтикасы» секіл -
ді сын, ғылыми-зерттеу еңбектері туды. Енді міне «Айдын»
мен «Телағыс»… Сөз саптау мәдениеті соныға тартқан соңғы
екі монография өзіне дейінгі еңбектердің өңделіп, толыққан,
қайта қаралған, жаңаша түлеген ақтық нұсқалары. Инкуба-
тордан шыққандай ұқсас кітап жазу, жазғанын қайталай ба-
стыру мұрат емес, салғырттыққа бой алдырып, ағыннан ажы-
рай алмай тоқырауға түсіп бара жатқан оқушыны ойландыру,
көпшілік көңілінен орын тебу – мұрат. Жеке-дара шыққан
кез дерінде Б.Кенжебаев, Т.Нұртазин, М.Ғабдуллин секілді ірі
ғалымдар ілтипатына ілінген Рымғали Нұрғалиұлы кітаптары
оқушы таным-білімін арттырған, оқушы сеніміне ие болған ең-
бектер! Оның зерттеу еңбектері қазіргі қазақ әдебиетінің жай-
ын тамыршыдай тап басар білімділігімен, дүниежүзі әдебие-
ті мысалдарында салыстыра қарастырар жүйріктігімен, жете
талдар сыншыл ой тереңімен, стиль сұлулығымен өзгелерден
оқшау, шоқтықты тұрады. Өзін-өзі жақтау, қаламынан шық-
қа нының бәрін жақсы көру – қазақ әдебиетінде бар індет.
Ойы күнеске тартқан өрелі парасат иесі істер кәсіп емес бұл.
Өзі негізін қаласқан формализм мектебінің теориясын кейін
Виктор Шкловскийдің өзі тас-талқан етіп сынады. Міне, рух
мықтылығы. Қос монография тұсында Рымғали Нұрғалиұлы
да бұрын пәнәйі себеппен негізсіз мақталған, эстетикалық
категориялардың аты аталғанымен, талдауға ұласпайтын сәт-
терді қатты қысқартып, түбірімен жаңаша қарастырыпты. Ен-
дігі өлшем – автордың абырой-беделі емес, шығарманың шын
болмысы. Еңбекті оқып, оны жазған ғалымның қандай көңіл
күйде отырғанын анық аңғарасың. Сүйеп салды сұлық сөйлеу
емес, жанымен күйініп, сүйініп айту бар еңбектерде.
«Қазақ драматургиясының жанр жүйесі», «Эстетические
искания казахской драматургии», «Монография» – деп әрқилы
аталатын «Айдынның» табан тіреп қарастырар проблемасы –
қазақ драматургиясы. «Трагедия», «Комедия», «Драма» атала -
496
497
тын үш бөлімге жүйелене жазылған еңбекте жанр шарты сәт
сайын алдыңда тұрады. Ол зерттеушінің өзі де жүгінетін, өзгені
де жүгіндіретін, бағдар анықтайтын темірқазығы іспетті. Бұл
райда біз теоретик ғалымды табамыз. Сол бөлімдер іштей
«Эпикалық трагедия», «Тарихи трагедия» (Трагедия), «Сати-
ралық комедия», «Лирикалық комедия» (Комедия), «Қаһарман-
дық драма», «Саяси-әлеуметтік драма», «Ғұмырнамалық дра -
ма» (Драма) – дегендей саралана жөнелер тұста шығарма
табиғатын қапысыз бақылайтын білгір сыншымен кездесеміз.
Теориялық ой мен практикалық талдаудың құп жарасымынан
туған «Айдынның» қай бөлім, қайсы тарауы да оқушысын
бейтарап қалдырмайды. Драматургия жанрының қазақ то пы-
рағындағы жай-күйі – тарихы, табиғаты, қалыптасуы, өркен-
деуі – жүйелене талданып, тарата баяндалатын монография -
ның оқушысына берері мол.
«Айдының» атап қарастырары қазақ драматургиясы болса,
«Телағыс» әлденеше жанр үлгілерінің мәселесіне баратын
зерттеу. Қарастырылар мәселенің басымы проза, драматургия
мен сынның кейбір проблемасы, аударма, поэзия… баршасы
да бар «Телағыста». Автор ерекшелігі – осы көп жанрлы зерт-
теуді беталды бытыратпай эстетикалық категорияның бірі –
әдеби дәстүр мен әдеби даму проблемасы көзімен қарап, сол
проблема өзегімен жинақтап, біртұтас дүниеге айналдырған.
Бұл – зерттеуші ғалымның құлашын кең жаюы. Эстетикалық
ой тарихына баруы, теориялық еңбектердегі тұжырымдарды
үзіп-үзіп айтып, өз қатынасын білдіріп отыруы – зерртеушілік
машық, әрі автор мүмкіндігінің аясы. «Әдеби дәстүр», «Әдеби
байланыс», «Әдеби шығарма», «Әдеби тұлға», «Әдеби қоз-
ғалыс» – «Телағыс» тараулары. Ғалымның тынысы кең ойлары,
өз мүмкіндігін еркін танытқан сәттері – «Әдеби дәстүр»,
«Әдеби байланыс», жарылай «Әдеби шығарма» проблемаларын
қарастырған мезеттер. «Әдеби шығарма» тарауы жарысынан
ауа бере тақымға толмайтын, ірі әдеби проблеманы шешуде
мұрындық бола алмайтын шығармаларды бірінен соң бірін
тізбектей талдауға айналады. Тұтастай алғанда қызықты қию-
ласып, сүймен салсаң ажырамастай тұтасқандай көрінетін
«Әдеби тұлға» тарауында бізге ерекше ұнаған материалдар
– Мұхтар Әуезов мұрасына арналған толғаныс пен «Қилы за-
ман» повесі жайлы мақаланы қалай жазғандығы жөніндегі
мемуар лық сипаттағы эссе. С.Бегалин мұрасын аяқталған
шығармашылық тағдыр ретінде қарастыру, Ә.Тәжібаев әдеби
қызметін жаңаша сөйлету – автор оңтайы еді. Ш.Әбенов,
С.Қирабаев, Қ.Ыдырысов жөнінде кеңірек сөйлеуге мүмкіндігі
бар еді туындыгердің. Тарау материалдарының орналасуы да
біркелкілік танытпайды. «Әдеби қозғалыс» – қызына айтқан
қызықты пікірлер куәсі. Әдеби жыл қорытындысында жасаған
баяндамадан бас құраған материал «Соңғы сөз» – өз міндетін
атқарып тұрған жоқ. Бұл мақаланы әр тарауға таратып қоя бер-
генде, түрлі теориялық пайымдауларға тиек болғандай екен.
Жеке-жеке қысқа тоқталып өткен еңбектерді жинақтай
айтқанда автордың қандай ерекшеліктерін аңғарамыз?
Рымғали Нұрғалиұлы еңбектері, біріншіден, күрделі проб-
лемаға құрылады. «Айдынның» қазақ драматургиясы жанрлық
табиғатына құрылуы, «Телағыстың» әдеби дәстүр мен әдеби
даму проблемасына арналуы – пікіріміздің айғағы. Әдеби
процесті зерттеуде қазақ әдебиеттану ғылымында белең алып
отырған бір кемшілік бар. Ол – ғалым-сыншыларымыздың
не бірыңғай теорияға бой ұруы, не теориялық пайымдаусыз
жалаң талдауға ден қоюшылық. Р.Нұрғалиұлы еңбектерінің
екінші ерекшелігі – теориялық ой мен практикалық талдауды
тең ұстап, жарыстыра қатар пайдаланатындығы. Бұл мінез
«Айдынға» тұтастай, «Телағысқа» ішінара тән. Неге десеңіз,
«Телағыста» теориялық проблема жоспарлы жүргізілгенімен,
талдауға келгенде ғалымның әр кезде жазған мақала, жасаған
баяндамаларының басын иіп келтіруге тырысушылығы – тепе-
теңдік, өзара сабақтастыққа зиянын тигізген. Үшіншіден, ға-
лым талдауы жанрлық, текстологиялық, стильдік өреде жүзеге
асады. Жанрлық талдау «Айдынның» бүкіл болмысына тән.
Ол тіпті кітаптың композициялық бітімін де анықтап тұр. Тек-
с тологиялық салыстыру, дәттету – «Айдынның» «Трагедия»
бөліміне, «Телағыстың» «Әдеби байланыс» тарауларына өте-
мөте тән. Бұл ретте ғалым жазушы шеберханасына дейін еркін
еніп барады. Стильдік ізденістерді бақылау – Рекеңнің шағын
мақаладан үлкен монографияға дейін қатты қадағалайтын
сыншылық дағдысы десе болғандай. Төртіншіден, өзгеге қояр
талабын алдымен өзі алдына ұстайтындай, стильдік мәнер-
машығы бөлек. Ғалым-сыншы ретінде Рекең қазақ әдебиеттану
ғылымындағы дәстүрді қанағат тұтпай, орыс әдебиетшілері
498
499
қаламын, ертелі-кеш өмір сүрген филологиялық мектеп үлгі-
лерін есте ұстайды. Абай поэзиясы тіл өрнегі М.Әуезовті қа-
наттандырған деп жүрміз ғой. Сол секілді, драматургиядағы
ин версиялық стиль, диалогтағы мінез, М.Әуезовтің шабытты
ақпа-төкпе стилінің Р.Нұрғалиұлы зерттеулеріне тигізген ша-
рапаты мол. Тілді жазу, түйіп айтса да – түйдекті ой айту, ас-
тарлай, ишаралап сынау – Рымғали сыншының мәнер-ма шы-
ғы.
Әрқайсысы мол-мол жүк көтерген қос монографиядағы сан-
алуан пікір, пайымдау, талдауға толайым қызығып, сұқтанып,
риза болып қолдап отырасың. Тіпті осы қалай дерлік сәттерде
де ғалым пікірі – өзіндік пайымдау ретінде өмір сүруге тиісті
екендігін сезінесің. Осы қалай деп ойланарлық сәттер қос
монографияда көп пе? Әйтсе де бар. Мәселен, сыншы еңбегі
ерекшелігі – «…суреткерлік шеберлік» («Телағыс» 54-55-
беттер) – депті ғалым. Силлогизммен ойлап, ойын талдауға
құрып жазатын сыншы үшін «суреткерлік шеберліктің» ауылы
алыс, қажеті де шамалы ғой. Қабдікәрім Ыдырысов мұрасы
жайлы эссе «жоғалған пышақтың сабы алтын» дегендей
талдаусыз сырт бағалауға құрылыпты. Стилист сыншы «Көп
жылдар бойы…» (242-бет) деп «көп» сөзімен көптік жалғауын
қос қатар пайдаланады. Кейде фактыны алдыңа жайып сал-
дым, шешім өзіңде дегендей сүйейсалды пікір айтушылық
кездеседі. Мәселен «Телағыстың» 312-бетінде жазушы ағайын
сын мақалалар жинағын қайта-қайта кітап етіп бастыратыны
айтылады. Автор қолдай ма, жоқ па? Сыншы үкімі қайда?
«Айдында» баспа тарапынан жіберілген әріп қателері, соның
салдарынан мағынасы өзгерген сөйлемдер баршылық. «Ұлы
Отан социалистік революциясы» (5-бет. Бұл қандай револю
ция?), Ә.Тәжібаевтың «Қазақ драматургиясының очеркі»
(391-бет.) (Аталған еңбек С.Ордалиевтікі). Сілтемелердің бірі
орысша, бірі қазақша беріледі. Автор бір сөзінде «Дүниеден
қыршын кеткенімен комсомол тарихында үлкен із тастаған
тамаша азамат – Ғани Мұратбаев жайлы шығарма ту ды
рудың қиындығы жоқ» («Айдын», 390-бет) депті. Себебін, «Ол
публицистік мақалалар жазып, аударма жасаса да, өзі тура
лы, істеген қызметтері жөнінде мемуарлық ситпаттағы нәр
селер қалдырып үлгермеген» (Сонда. 390-бет) – деп түсіндіреді
ғалым. Әрине, бұл – Ғани Мұратбаев өмірі жайында шығарма
жазудың қиын еместігін дәлелдеуде жеңіл де, жетімсіз аргумент.
Әрқилы автор қаламынан шыққан көп-көп кітап тізімі берілген
кіріспеде неге екенін қос томдық көп авторлы «Қазақ театрының
тарихы» аталмайды. Айтылған кемшіліктер қай монографияның
да бағасын түсіре алмайды.
Рымғали Нұрғалиұлы – әдебиеттану ғылымына қазақ тра-
гедиясын зерттеуші көптің бірі болып келіп еді, қазір оның бұл
саладағы еңбегі қазақ драматургиясы поэтикасын анықтауда
жетекші тенденцияға, өзі басты зерттеушіге айналып отыр.
Мұның куәсі – «Айдын». Қазақ әдебиеттану ғылымына
М.Әуезов тағдырын зерделей келген Рымғали Нұрғалиұлы
қазір көп жанрлы қазақ әдебиетінің қай жанры жөнінде де ойлы,
парасатты еңбек бере бастаған жан-жақты ғалым-сыншы. Бұл
ойдың кепілі – «Телағыс».
Филология ғылымдарының докторы, профессор Рымғали
Нұрғалиұлын алдыңғы толқынның қайсысы да өзіне шәкірт
санауы табиғи құбылыс, бірақ мәселе, өзіне сенетін кейінгі буын
жастардың оны ұстаз тұтуында. Рымағли Нұрғалиұлы – кейінгі
буын жас әдебиетші, сыншылар ұстазы. Үйелмелі-сүйелмелі
өмірге келген «Айдын» мен «Телағыс» ғалым-сыншының
ширек ғасырлық қаламгерлік жолының жемісі, тындырымды
еңбек есебі.
23 наурыз 1986 ж.
500
501
Достарыңызбен бөлісу: |