text:
Список литературы:
1.
Из работ, посвященных истории эвакуации советских учителей в Узбекистан особо можно
выделить диссертационное исследование Т.В. Гольяновой – «Школьное образование в
Узбекистане в годы Великой Отечественной войны». Ташкент, 1964.
2.
ЦГА РУз Р-2282 – Личный фонд Н.П. Архангельского. Николай Порфирьевич Архангельский был
фигурой известной и в Туркестане (благодаря его активной деятельности и бережному
сохранению источников был сформирован фонд в ЦГА РУз - «Туркестанское землячество»,
членом которого он был) и в советском Узбекистане (он стоял у истоков становления советской
системы образования в Узбекистане).
3.
ЦГА РУз Р-2282, оп.1, д. 1224 - Письма 16-ти педагогов, эвакуированных в Узбекскую ССР в
1941-
1942 гг. и аннотации Н.П. Архангельского к письмам.
4.
ЦГА РУз Р-2282, оп. 1, д. 634 - Список сотрудников, представленных к награждению медалями за
доблестный труд во время Великой Отечественной войны (1941-1945).
ЭВАКУАЦИЯ НАСЕЛЕНИЯ В КАЗАХСТАН В ГОДЫ ВЕЛИКОЙ ОТЕЧЕСТВЕННОЙ
ВОЙНЫ НА МАТЕРИАЛАХ КЫЗЫЛОРДИНСКОЙ ОБЛАСТИ
А.Ж. Оразбаков
Доцент кафедры «История Казахстана»
Ж.Т. Ботабаева
Научный сотрудник научно-исследовательского института
«Коркытоведение и история края»
Кызылординский государственный университет имени Коркыт Ата
(Кызылорда, Казахстан)
Из источников, которые опубликованы в наши дни, видно, что советская власть
догадывалась о начале войны и предпринимало множество мер для усиления армии и
повышение его боеспособности. Но с началом войны стало видно, что принятые меры
оказались недостаточными. В первые дни немецкие войска наступали достаточно быстрыми
темпами и многие регионы с предприятиями и с населением попали под немецко-
фашистскую окупацию. Советская армия тоже понесла ошутимые потери: только за три
недели войны Красная армия потеряла 850 тысяч солдат и офицеров, около 6 тысяч танков,
9,5 тысяч крупнокалиберных орудий, около 12 тысяч минометов и 3,5 тысяч самолетов.
Потери немцев составили: 100 тысяч солдат и офицеров, 1700 танков и 950 боевых
самолетов [1, с. 4].
Только 24 июня при Совете народных комисаров СССР был организован «Совет по
эвакуации» под руководством Н.М.Шверника, который занимался эвакуацией
промышленных предприятий и населения из прифронтовых зон. Благодаря работе этой
организации и жесткой политики государства только с июля по ноябрь 1941 года было
эвакуированы на восток 1523 крупных промышленных предприятий и 12 миллионов
населения [2, с. 504]. Всего же за годы войны были эвакуированы 25 миллионов человек.
103
Большинство промышленных предприятий были эвакуированы в Сибирь, Урал, а
некоторая часть предприятий - на Донн. Эти предприятия в период летнего наступления
немцев 1942 года были снова эвакуированы в глубь страны.
С 1941 по 1942 годы Казахстан принял более 300 заводов, 142 из них крупные заводы,
которые впоследствии стали основой многих крупных предприятий Казахстана. Казахстан
также принял 532,5 тысяч эвакуированных советских граждан. Плюс к этому вместе с
промышленными предприятиями прибыли 50 тысяч рабочих и специалистов. Говоря об
экакуированных, думаю, следует добавить к ним 970 тысяч представителей
депортированных народов, которые были высланы в Казахстан с 1941 по 1944 годы [3]. Из
всего этого видно какова была демографическая ситуация в Казахстане в годы войны.
По последней переписи населения накануне войны, в 1939 году в Казахстане
проживало 6151102 человек, 120395 из которых были представителями депортированных
перед войной в Казахстан народов. В 1939 году в Кызылординской области проживало
328067 человек из которых 94593 городское и 233474 человек сельское население [4, с. 61].
То есть 18 процентов проживали в городе, 82 процента в аулах.
С началом Великой Отечественной войны в Кызылординской области, как и по всему
Казахстану начались подготовительные работы по приему эвакуированных с западных
областей Советского Союза. 8 июля 1941 года в Кызылординской области был образован
эвакуационный пункт, которому передали 10 общежитий на 1300 человек. В обязанности
эвакуационного пункта входило: прием эвакуированных, санобработка и обеспечение
общежитием до трудоустроиства. 23 июля 1941 года в Кызылорде было открыто справочное
бюро, в обязанности которого входило обеспечение сведениями об эвакуированных. Однако
в связи с большим количеством эвакуированных при областном исполкоме был открыт отдел
по приему эвакуированных [5, л. 186-187]. Все эти отделы, пункты, бюро взаимодополняли
общую работу по устройству, обеспечению информацией эвакуированных. Так как
большинство людей покинули свои дома торопясь и незахватили с собой необходимых
вещей, в местах расселения их старались обеспечить всем необходимым, а для питания -
открыли столовую, где в одну смену могли питаться 600 человек. Здесь эвакуированные
питались, пока не устроятся на работу и не будут обеспечены жильем.
С июля 1941 года в Казахстан начали прибывать эвакуированные. По данным
эвакуационного пункта на 5 августа 1941 года в область прибыло 1273 эвакуированных, из
них 664-мужчин, 609-женщин, в том числе357 детей и 904 трудоспособных [6, л. 12]. 1026
человек первой волны эвакуированных были расселены в городе Кызылорда, а 247 человек
расселены в Аральске и трудоустроены в организации «Аральский водный транспорт». 704
человека эвакуированных сразу же были устроены на работу по своей специальности или же
по специальностям, которые можно быстро освоить. Тем, кто остался в городе Кызылорда,
было представлено 4530 квадратных метров жилья, по 4,4 квадратных метра на человека.
Это конечно было меньше в сравнении с их жильем, оставленным на окупированных
территориях, но это было намного лучше, чем то, что досталось тем, кто прибыл в область
после них.
Руководители области, проинформированные о том, что в область ожидается наплыв
эвакуированного населения, подготовили еще 10530 квадратных метров жилья. Это было
сделано в основном благодаря общежитиям пединститута имени Н.В.Гоголя,
сельскохозяйственного и торгового техникумов. В районных центрах было подготовлено 563
комнаты, в колхозах 1342 комнат и в совхозах 20 комнат. Основная часть домов и комнат в
сельской месности были жилищами умерших во время голода начала тридцатых годов,
сараями, амбарами во многих случаях без окон и стекол. Но в июне – августе, в разгар лета,
на это особого внимания не обращали.
Первый поток эвакуированных в Кызылорду составили жители тех районов СССР, куда
первыми в июне-июле 1941 года пришли немцы: 231 человек из Минска, 220 - Могилева, 131
-
Белостока, 50 - Бреста, 30 - Виленска, 143 - Витебска, 58 - западной Украины, 20 - Литвы,
84 -
Латвии, 156 - Эстонии. Из 1026 человек, обустроенных в городе Кызылорда, только 92
104
были колхозниками. Видимо у колхозников в первые месяцы войны не было возможности
эвакуироваться, да и информация доходила до них намного позже чем городскому
населению. С другой стороны, колхозники не могли оставить свой дом и хозяйство, да и
урожай 1941 года, благодаря которому и питались колхозники не был собран. Видимо
последние факторы и повлияли на низкий процент эвакуации колхозников. А среди
городского населения большинство составляли семьи советских и партийных сотрудников,
инженеры, рабочие и служащие эвакуированных предприятий. Спустя 4 дня, 9 августа
численность эвакуированного населения области составило 1422 человек. Август-октябрь
1941 года был периодом прибытия в область большого количества эвакуированных. В этот
период началось налаживаться расселение и обеспечение вновь прибывающих в область.
Руководство области в первую очередь руководствовалось расселением людей в тех местах,
где была возможность наличия жилья, а не наличие возможности трудоустройства. По
данным эвакуационного пункта на 14 октября в область прибыло 5822 человека, это не
считая прибывших в область 6 детских домов с 625 детьми. Два детских дома были
расселены поближе к городу в колхозе Сталина и Молотова. Из 5822 человек 4287 были
поселены в городе Кызылорда и многие из них трудоустроены на предприятиях и
учреждениях города [7, л. 107]. Благодаря эвакуированным школы и медицинские
учреждения области, в первую очередь города, пополнились дипломированными
специалистами.
Среди эвакуированных, которые заболели в дороге или трудно привыкали к новым
условиям жизни, к новому климату была высокая смертность. Это усугублялось нехваткой
медикаментов и продуктов питания, особенно для детей школьного возраста, которые
составляли 18-20% эвакуированных. В связи с приездом вместе с эвакуированными детей
школьного возраста в школах города, районных центрах и в колхозах начали открываться
дополнительные классы с русским, украинским, белорусским и даже польским языком
обучения. На соответствующих языках были открыты и детские сады.
К сожалению, учет прибывающих в область велся не на должном уровне. Это
объясняется тем, что прибывающие в некоторых случаях самостоятельно устраивались или
же меняли место жительства, направляясь в другие регионы Казахстана. Поэтому 14 октября
эвакуационый пункт Кызылорды указал, что в область прибыло 5822 человека, а
эвакуационный отдел дал цифру - 7358 человек. Думаю, здесь более полные данные может
дать статистика того времени. По ней за весь 1941 год в область прибыло 34437, а выбыло
12973 человек, то есть 21460 человек остались на территории области [8, л. 1]. Основной
причиной, из-за которой прибывающие меняли место жительство и уезжали из области,
явились климатические условия нашего региона, летом-жара, зимой-холодно, порывистые
ветры и.т.д. Люди, прибывшие из лесистых, более-менее прохладных западных районов
СССР не могли привыкнуть к нашей погоде и перезжали в Восточный Казахстан, Семиречье,
Северный Казахстан и в Джамбульскую область. С другой стороны, в связи с тем, что
большинство эвакуированных были членами семьей сотрудников партийных и советских
органов, командиров Красной Армий, сотрудниками системы культуры и науки, они
старались обустроиться в городах, где располагались культурные и научные центры
Казахстана и эвакуированные организации.
Основная часть эвакуированных в нашу область была расселена в сельской местности.
По данным на 1 июня 1943 года 64,6% эвакуированных расселена в сельской месности, а
35,4% в городской местности [9, с. 76].
Наряду с эвакуированными в Кызылорду приезжали и на постоянное жительство, этот
процесс продолжался еще с довоенного периода, а война просто усилила этот процес. Так, до
14 октября по этой линии в область переехали 3651 человек, 1049 из них расселены в
Аральском, 2199- Казалинском, 53 - Шиелинском районах [7, л. 108].
По статистическим данным до 7 февраля 1942 года в область эвакуировалось 30062
человека и за семь месяцев население области увеличилось на 10% [10, л. 8]. Обеспечение
жильем, работой и питанием такого большого количества людей создало определенные
105
трудности. 58% эвакуированных были трудоспособного возраста - это мужчины до 60 лет и
женщены до 55 лет, 39% - дети до 16 лет, и 3% пенсионеры.
11706 эвакуированных или 39% - мужчинами и 61% - женщины, 50% мужчин или 5872
человека были трудоспособными, а среди женщин 64% или 11704 человека были
трудоспособными. Малое количество трудоспособных мужчин обьясняется тем, что
мужчины с 1890 по 1923 года рождения были призваны в ряды Советской армии. Из
эвакуированных 39% были несовершеннолетними, из которых 18% или 5284 человек -
школьники 7-16 лет.
Эвакуированные, прибывшие в область до 7 февраля 1942 года, были жителями
Украины, Белоруссии, Молдавии, Латвии, Литвы и Эстонии, то есть тех районов на
территории, которых летом 1941 году велись боевые действия. А с окончанием лета начали
прибывать и с западных Российских областей.
До 7 февраля 1941 года, кроме союзных республик Молдавии, Латвии, Литвы и
Эстонии, в область прибыли жители 69 областей и краев Украины, Белоруссии и России.
Здесь, надо заметить, что военные действия на територии некоторых областей, не велись,
однако население этих областей таких как Челябинск, Свердловск в небольшом количестве
все же сочли нужным переместиться на юг страны. На наш взгляд, эти люди были свиделями
гражданской войны и голода и поэтому годы войны с ее лишениями и невзгодами решили
пережить в богатых своими садами Азии или же это были те, кто окончив учебу,
возвратились в родные края.
Таблица №1. Сведения о численности и месте откуда прыбыли эвакуированные [10, л. 8].
№
Место откуда
прибыли:
республика или
область
Численность
прибывших в
Кызылординскую
область
№
Место откуда
прибыли:
республика или
область
Численность
прибывших в
Кызылординскую
область
1.
Харьков
4658 человек
17.
Днепропетровск
419 человек
2.
Москва
2436 человек
18.
Орел
419 человек
3.
Сталинск
2284 человек
19.
Чернигов
412 человек
4.
Воронеж
2106 человек
20.
Николаевск
384 человек
5.
Киев
1804 человек
21.
Ростов
370 человек
6.
Курск
1352 человек
22.
Витебск
361 человек
7.
Одесса
1241 человек
23.
Гомель
349 человек
8.
Могилев
1019 человек
24.
Ворошиловград
271 человек
9.
Майск
918 человек
25.
Латвия
25
4 человек
10.
Крым
738 человек
26.
Рязань
248 человек
11.
Молдавия
729 человек
27.
Белосток
224 человек
12.
Житомир
662 человек
28.
Эстония
221 человек
13.
Смоленск
624 человек
29.
Калинин
219 человек
14.
Ленинград
543 человек
30.
Полтава
217 человек
15.
К-Подольск
484 человек
31.
Львов
176 человек
16.
Белорусия
460 человек
32.
Литва
138 человек
По статистическим данным из 30062 человек, эвакуированных в Кызылординскую
область, 14521 человек или 48% были евреи. Этому есть свое объяснение: в районах,
окупированных немецкими воисками, евреи подвергались полной изоляции в гетто или же в
концлагерях, где велось их полное уничтожение, поэтому евреи старались эвакуироваться из
мест, которые могли быть окупированы немцами. Из данных статистического управления
СССР за 1941 год видно, что 24,8% населения, подлежащих эвакуации, составляли евреи,
52,9 -
русские [11, с. 28]. 9198 человек или 31% населения, прибывшие в область, составляли
русские, 4613 человек или 15% - украинцы, 850 человек или 3% - белорусы. Евреи, русские,
106
украинцы и белоруссы составляли 97% эвакуированных в Кызылординскую область. Они
прибыли в область по собственной воле, кроме них в область прибыли люди и по
принуждению. В первую очередь это были немцы из автономной республики немцев.
Советское правительство решило перестраховаться из-за боязни, что немцы Поволжья могут
превратиться в пятую колонну, хотя видимых причин этого не было, наоборот, в первые дни
войны от немцев поступило 2500 заявлений с просьбой отправить на фронт, а 8000 немцев
сражались в рядах народного ополчения, но несмотря на это после посещения Поволжья
Молотовым и Берией был принят Указ Верховного Совета СССР №21-160 «О переселении
немцев, проживающих в Поволжье». В это время из 1472222 немцев Советского Союза 92
тысячи проживало в Казахстане [12, с. 172]. Согласно указа с 3 по 20 сентября 1941 года
немцы были переселены в Сибирь и на территорию Казахстана. Во время переселения в пути
умерло 437 человек и родилось 143 ребенка [13, с. 37].
До 25 октября 1941 года намечалось переселить в Казахстан 467 тысяч немцев, из них
15 тысяч в Кызылординскую область. Видимо в верхах решили, что Кызылординская
область и без того перенаселена, так как в действительности в область прибыло 3145 немцев
и 14 австрийцев. Они были обустроены в двух районах, 1291 человек в Аральском и 1854
немца и 14 австрицев в Казалинском районе [10, л. 23]. А в Казахстан прибыло 420 тысяч
немцев [14, с. 63]. Так Советское правительство на советских немцах возмешало свою злость
от поражений первых дней войны. Из документальных воспоминаний тех лет видно, что
казахи с пониманием отнеслись к немцам, видя в их действиях трудолюбивых, верных слову
и аккуратных людей, которые работали наравне с местным населением и внесли свою лепту
в копилку победы.
В октябре 1941 года Советское правительство приняло решение и выселило немцев из
Грузии, Армении и Азербайжана. Они были устроены в Казахстане, однако из этой партий
немцев в Кызылорду не привезли.
С учетом эвакуированных и насильственно депортированных немцев до 7 февраля 1942
года население области увеличилось на 33221 человека. Таблица №2. Данные переселенцев
по этническому признаку.
№
Национальность
эвакуированных
Численность
эвакуированных
№
Национальность
эвакуированных
Численность
эвакуированных
1.
Евреи
14521
6.
Поляки
189
2.
Русские
9198
7.
Эстонцы
159
3.
Украинцы
4613
8.
Литовцы
114
4.
Белорусы
850
9.
Другие
национальности
157
5.
Татары
261
Большой наплыв населения в область, которое увеличивалось с каждым днем,
социально-экономические проблемы, решение которых центральная власть перепоручила
местной власти, и которые не могли найти решения, в некоторых случаях становились
причиной межэтнических конфликтов. К этому добавились увеличение воровства, основной
причиной которой были голод и отсутствие необходимых условий жизни.
Правоохранительные органы жестко пресекали все межэтнические выступление. К примеру,
только с 1 августа по 4 сентября 1942 года в Алматинской и Семипалатинской областях 42
человека были привлечены к ответственности за межэтническую пропаганду [15, с. 15-16].
В ноябре 1941 года в Сырдарьинском районе проживало 1114 эвакуированных, это не
считая детей двух детских домов, также обустроенных в колхозах этого района, 274 человек
эвакуированных проживало в колхозе «Сталина», который распологался на месте нынешней
школы по улице Аль-Фараби, 164 человек были расселены в колхозе «Огородник», 121 – в
колхозе «Бирлестик», 102 – Сулутобе [7, л. 49]. Руководители районов и колхозов как могли
помогали эвакуированным. В виду того что эвакуированные в торопях, под бомбежками
покидали свои дома, в местах расселения ощущалась нехватка зимней одежды и обуви,
107
посуды для приготовления и приема пищи. С наступлением холодов остро встал вопрос
нехватки зимних постельных принадлежностей. Однако центральным вопросом оставалась
нехватка жилья. Из-за нехватки жилья семья Рывкиных из 31 человека, 16 из которых дети, в
колхозе «Теренсай» проживали в комнате, составляющей 25 квадратных метров. Это было
характерно для всего Казахстана. По данным за 1940 год на одного городского жителя
приходилоь 5,1 квадратных метров жилья, а в годы войны этот показатель снизился до 4,3
квадратных метров. Так было не во всех городах, так в Караганде, который стал основным
поставщиком угля, после взятия немцами Донбасса и где были сосредоточены тысячи
рабочих трудовой армии, на одного человека приходилось по 2,2 квадратных метра жилья
[16, с. 433].
Основной пищей эвакуированных в Сырдарьинском районе была картошка и мука. В
ноябре 1941 года, когда только начали решаться социально-бытовые и экономические
проблемы эвакуированных, в район поступило распоряжение готовиться к приему еще 2500
эвакуированных.
В это время ситуация в Жалагашском районе была намного хуже, чем в
Сырдарьинском районе. К 5 декабря 1941 года в район были поселены 2338 эвакуированных,
из них 426 мужчины, 760 женщины и 1102 детей [7, л. 46]. 1602 эвакуированных были
расселены в колхозах, 736 – в районном центре. Из этих данных видно, что в сравнении с
данными за август уменьшилось количество эвакуированных мужчин. Причиной этого стало
то, что в прифронтовой зоне в момент эвакуации мужчин призывного возраста стали
забирать в армию, для этого даже стали выставлять пикеты на станциях и на дорогах. С
другой стороны, среди эвакуированных увеличилась численность инвалидов. Если в августе
они составляли 1% из эвакуированных, то к концу года они составляли уже 4,6%. Думаю, это
можно объяснить тем, что в первые дни войны, люди оставляли инвалидов в надежде
скорейшего возвращения и из-за трудностей переезда с инвалидами. А со временем, имея
некоторое время в запасе, люди стали вывозить своих близких из числа инвалидов и
стариков.
Большинство эвакуированных в Жалагашский район составляли семьи
железнодорожников и военнослужащих. В районе также обустроили 458 детей
эвакуированного интерната. Эвакуированные оказали большую помощь школам, больницам
и поликлиникам района, где были трудоустроены 52 дипломированных специалистов. Для
обеспечения эвакуированных хлебом кроме хлебопекарни в самом Жалагаше были открыты
еще две, на станции Каракеткен и в колхозе «Красный октябрь». Были отремонтированы все
бани района и построены новые, тем самым полностью обеспечив банями эвакуированных
района. Руководство района старалось обеспечить детей эвакуированных молоком. Дети,
жившие в колхозах, получали молоко у себя в колхозе, а жившие в районном центре, за счет
близлежащих колхозов. Завод по производству изделий из камыша и артель «Жана омир»
обеспечивали переселенцев дровами.
К 10 января 1942 года в Жанакорганском районе были расселены 3097 человек из них
мужчины 619, 1330 женщины и 1148 несовершеннолетних. 2361 человек или 76% были
расселены по колхозам, им было выделено 230 комнат, остальные в районном центре.
Учитывая, что у переселенцев нет посуды, им выделили 60 ведер, 708 тарелок, 122
керосиновых ламп и 45 одеял. Кроме этого, решением колхозных собраний им было выдано
123065 килограммов хлеба. Дополнительно к этому эвакуированным было выдано за деньги
4085 кг и в долг 2937 кг картошки, 3067 кг и 142 кг соответственно мяса, 233 и 53 кг масла,
6571-
1563 кг молока, кроме этого, чтобы обеспечить молоком многодетные семьи было
выделено 61 коров и 219 тонн дров. В районе, включая вновь построенные, работали 16 бань.
Через систему потребкооперации эвакуированные могли приобрести товары, которые
производились вне территории района и области. Так, до 10 января 1942 года через систему
потребкооперации района было реализовано мануфактуры на 44890 рублей; 33,8 тонн муки;
8,9 тонн овца; 275 кг чая; 555 кг хозяйственного мыла; 15 тонн местной рыбы; 9 тонн
сушеной дыни; 26 яшиков стекла и другие товары [7, л. 6].
108
В Казалинском районе до 16 января 1942 года поселились 2976 человек, в колхозы -
108 человек, в городе – 1076 человек и в поселке 1792 человек. В Казалинском районе
эвакуированным приходилось трудно. 50% эвакуированных были безработными, товары,
выделяемые в помощь эвакуированным, растранжировались, не была организована продажа
товаров за наличный расчет, в районе работало всего 2 бани, не было условий для 260 детей
детского дома – грязные постели, некачественные продукты питания, более ста детей
школьного возраста в районе не ходили в школы из-за отсутствия обуви. И только после
рассмотрения данной ситуаций в районном комитете партии начали приниматься меры по
устранению недоработок.
В Кармакчинском районе были размещены 3263 человек. Из них 1155 мужчин, 2108
женщен. 342 человека устроены на промышленные предприятия, 565 в транспорт 5 человек
на МТС, 528 человек в разные организации, 851 - в колхозы, а 151 нетрудоспособных были
обеспечены продуктовыми аттестатами.
Среди эвакуированных в Кызылординскую область самое тяжелое положение было
именно в Кармакчинском районе. Во - первых, когда они приехали, их никто не встретил,
хозяева домов куда они были распределены не были заранее предупреждены, поэтому им
пришлось долго ждать на улице, многие были расселены в небольших комнатах, а некоторые
вынуждены были платить за жилье. Распределенные в колхозы не работали и при первой же
возможности были готовы переехать в другое место. Однако руководители района и
колхозов по мере возможности исправляли ситуацию.
Кызылординцы не только помогали обустроить переселенцев, но также помогали
эвакуировать предприятия. Для этого они выезжали в города откуда предприятия должны
были быть эвакуированны в нашу область и помогали при демонтаже предприятий и
эвакуации. Так, в 1941 году 16 кызылординцев выехали в город Ярцево Смоленской области
и помогли с эвакуацией завода «Дзержинск» Наркомата путей сообщения, который переехал
на станцию Саксаульск.
В 1941 году население области увеличилось за счет эвакуированных, однако
естественного прироста населения не было, так как численность родившихся оказалась ниже
численности умерших. Уже в первый год люди области почуствовали трудности и лишения,
которые принесла война.
Это было первым годом войны. В следующем 1942 году советские войска вновь
отступали, сдавали города и миллионы людей были вынуждены эвакуироваться в Сибирь,
Среднюю Азию, Казахстан. И снова десятки тысяч людей в поисках крова прибыли в
Казахстан, в том числе в Кызылординскую область, которая к тому моменту уже была
переполнена эвакуированными. Однако терпеливый казахский народ с возгласом «Бог даст»
принимал и помогал чем мог людям другой веры и говорящим на другом языке, но сыны и
отцы которых вместе с их сыновьями и отцами на фронте боролись с общим врагом.
Война в 1942 году подошла близко к Казахстану. Триста казахстанцев погибли в 1942
году во время бомбежки западных областей Казахстана, которые были объявлены
прифронтовой зоной и на территории западного Казахстана эвакуированные не заселялись.
1942 год был вторым периодом эвакуации, но по сравнению с 1941 годом эвакуация
проводилась более планомерно и тщательно, чем в 1941 году. В этот период на восток были
эвакуированы жители и предприятия Воронежской, Сталинградской, Ворошиловградской,
Ростовской и многих других регионов СССР, включая Северный Кавказ.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Список литературы - Сборник материалов Международной научно-практической конференции

text:
Список литературы:
1.
История СССР. 1992. №2
2.
Великая Отечественная Война 1941-1945. Москва: Политиздат, 1985.-559 с.
3.
Трудовой подвиг Казахстана: цифры и факты (www.zakon.kz)
4.
Население Казахстана по всесоюзной переписи население 1939 года. Алматы: Арыс, 2009.- 400 б.
5.
ФГА КО 283 фонд, 1 опись, 82 дело
6.
ФГА КО 268 фонд, 1 опись, 2281 дело
109
7.
ФГА КО 268 фонд, 2 опись, 2478 дело
8.
АДС КО 19-8 дело
9.
Жангуттин Б.О., Эвакуация советского населения в Казахстан (1941-1942 гг.) // Новый
исторический вестник. 2005. №14
10.
ГА КО 585 фонд, 1 опись, 7062 дело
11.
Потемкин М.Н., Эвакуация и национальные отношения в советском тылу в годы Великой
Отечественной Войны // Отечественная история. 2002. №3
12.
Бугай Н.Ф., 40-е годы «Автономию немцев ликвидировать...» // История СССР. 1991. № 2
13.
Военно исторический журнал. 1990. №9
14.
ЦГА РК, 1987 фонд, 1 опись, 14 дело
15.
Костырченко Г.В., В плену у красного фараона. Политические преследования евреев в СССР в
последнее сталинское десятилетие. Москва: Международные отношения. 1994. - 399 с.
16.
Казахстан в период Великой Отечественной войны Советского Союза: сборник документов и
материалов. Т.1. Алматы: Наука. 1964.- 596 с.
ҚАЗАҚСТАНДЫҚТАРДЫҢ СТАЛИНГРАДТЫ ҚОРҒАУ СОҒЫСЫНА
ҚАТЫСУЛАРЫНЫҢ ЖЕКЕЛЕГЕН ТАРИХЫНАН
(1942 ЖЫЛДЫҢ ШІЛДЕСІНЕН 19 ҚАРАШАСЫНА ДЕЙІН)- CАБАҚТАРЫ,
ҚОРЫТЫНДЫСЫ, ҚАЗІРГІ КҮНГІ БАҒА
Ғ.М. Қарасаев
т.ғ.д., ҚР БҒМ ҒК Мемлекет тарихы институты
(Астана, Қазақстан)
ХХ ғасырдың ортасындағы Кеңес халықтарының Гитлерлік Германиямен жүргізілген
Ұлы Отан соғысының тарихи маңызы аса зор. Төрт жылға жуық уақыт үздіксіз жүргізіліп,
оған қатысқан елдерге тарихта болып көрмеген адам шығынына, шаруашылықтық қирау мен
экономикалық құлдырауға әкелген осы соғысты Кеңес Одағының жеңіспен аяқтауының
себептерінің ең негізгісі- ортақ Отандарын қорғауға сол мерзімдегі КСРО құрамындағы
барлық халықтардың белсене қатысуы, олардың басым бөлігінің бойындағы патриотизм
рухының жоғары болуы еді.
Соғыс алдындағы сталиндік жеке басқа табыну мен казармалық социализм
талаптарының барлық зардаптарын, соның ішінде ашаршылық, репрессияны бастарынан
өткізген көпұлтты кеңес тұрғындарының фашистік Германияға қарсы соғысы майдандағы
ерліктері, тылдағы уақытпен санаспаған еңбектерімен ерекшеленулерінің сыры неде? Осы
мәселені айқындау аталған соғыстың аяқталғанына қаншама жыл өткенімен үнемі қойылып
келеді. Әр жақты жауаптар да айтылуда. Әрине, оның себептерінің бірі- cоғыс алдындағы
социалистік ілімнің, соның ішінде лениндік ұлт саясатының белсенді жүргізілуі, басқаша ой-
пікірдің айтылуына тиым салынуы болды. “Капиталистік” аталып келген мемлекеттерге
барынша қарсы насихат, олармен арадағы барлық қатынастың тоқтатылуы, елдің ішіндегі
орын алған экономикалық сәйкессіздіктердің себептерін “дүниежүзілік империализмнің”
бүлдіру әрекеттеріне аудару арқылы социалистіктен басқаның барлығын қаралау
мемлекеттік маясаттың негізіне айналды.
Екі мемлекет арасындағы өзара шабуыл жасаспау туралы келісімге қарамастан
Фашистік Германияның Кеңес Одағына басып кіруі көпұлтты кеңес халықтарының
бойларында елін қорғауға деген белсенділіктерін тудырды. Гитлерлік әскерлердің уақытша
басып алған аудандардағы жергілікті халыққа көрсеткен аюандықтары, оларды жаппай
қырғынға ұшыратуы басқыншыларға деген жеккөрушілік пен кек алу ниеттерін одан ары
еселеп арттырды. Міне сондықтан да кеңес халықтарының басым бөлегі Отандарын
қорғауға құлшыныспен аттанды. Кеңес шаруашылығын соғыс мүддесіне сай жабдықтау ісі
кең ауқымды тұрғыда қолға алынды. Соғыстың алғашқы мерзімдегі сәтсіздіктеріне
110
қарамастан елде жеңісті қамтамасыз етудің барлық шаралары жүзеге асырыла бастады.
Жеңіске күмән келтіретіндермен жұмыстар күшейтілді, әскерден жалтарушылар, қашқындар
мен сатқындықтары анықталғандарға жазалау шаралары майдан мен тылда барынша
қолданылды. Қысқа мерзімде Кеңес Одағының халықтарының қызметтері бір мақсат пен
мүдеге жұмылдырылып, жеңісті қамтамасыз ету ісіне арналды.
Ұлы Отан соғысының барлық кезеңдерінде майданға аттанған қазақтар ерлік пен
батырлықтың, Отансүйгіштіктің үлгілерін көрсетті. Соғыс алдындағы қолдан жасалған
алапат аштықтан құрамының едәуір бөлігінен өлідей айырылған, жүздеген мыңы Қытай,
Монғолия, Иран, Ауғаныстан мен Түркияға қашып, тозғынға ұшыраған қазақ халқынан әскер
жасындағы азаматтарының түгелге жуығы соғыс майдандарына аттанды. Тылда қалған
жасөспірімдер, әйелдер мен қарттар өлшеусіз ауыр да ақысыз тыл жұмыстарына тартылды.
Міне осылай, сол мерзімдегі қазақ халқының түгелге жуығы отан қорғауға ісіне
қатыстырылды.
Республиканың әскер жасындағы азаматтары, солардың қатарындағы қазақ жігіттері
Ұлы Отан соғысының ең ауыр шайқастарының барлығында болып, батырлық, жаужүректілік
көрсете білді. Олар қатысқан осындай шайқастардың қатарында Сталинградты қорғауға
соғысы болды. Ол “аталған мерзімдегі жеткілікті тұрғыда қуатты болған немістердің ірі
және сөзсіз жеңіліс тапқан”[1] соғысы ретінде тарихта қалды.
Гитлерлік Германия Мәскеу түбіндегі жеңілісінен кейінгі 1942 жылдың бірінші
жартысында майдандағы жағдайды тұрақтандыру, соғыс жүргізу белсенділігін өз қолына
берік ұстауды мақсат етті. Ал бұл үшін әскерлердің рухын көтеретін, олардың жеңіске
деген сенімін арттыратын табысты соғыс қимылдары қажет болды. Осы айтылғандармен
қатар 1942 жылдың бірінші жартысы мерзіміндегі Кеңес Армиясының сәтсіз соғыс
қимылдары да Германияның жоғары әскери басшылығының 1942 жылды екпінді де жеңісті
соғыс қимылдарына айналдыруға деген құлшыныстарын арттырды.
Осыдан барып Гитлер 1942 жылы бірнеше ірі әскери операцияларды бастап, Кеңес
Одағын тізе бүктіруді мақсат етіп қойды.
Аталған жағдайдағы “жазғы шабуылды өткізу туралы шешімді (1942 жылғы,-Ғ.Қ.)5
наурыз күні Гитлер өзі бекітті. Бұл шешімді қабылдаудың қажеттігі КСРО-дағы қысқы
жеңілістен кейінгі туындаған стратегиялық жағдай еді. Ресейдің кең жазығында
жетекшілікке ие болған жағы ғана жеңіске жетеді. Гитлердің жобасы бойынша 1942 жылғы
соғыс қимылдарының негізгі бағыттары Ленинград, Мәскеу және Кавказдың мұнайлы
аудандары болды. Мәскеу де, Ленинград та бұл мерзімде мықты қалыптасқан қорғаныстық
бекіністерге айналды. ... 1942 жылғы жазғы ұрыстар бұл анықтаманы бекіте түсті. Енді
мұнай көздерін басып алу арқылы одақтастардың көмектесулерін тоқтата отыра Донбас пен
Кубанға иелену ғана қалды.
(Осындай мақсатпен қабылданған,-Ғ.Қ.) ... “Блау жоспары (30.06.42-Брауншвейг) ...
“Б” әскерлер тобының Курскінің сол жағымен бір жақты терең қоршау негізінде екпінді - 4
-
танкі және 6- екпінді армиялар күштерімен Дон арқылы “А” армиялар тобына қарсы
қорғаныс ұрыстарын жүргізіп жатқан Оңтүстік майданының сыртынан шығу, Қызыл
Армияның Донбасс пен Ростовтағы барлық оңтүстік тобын талқандау, Сталинградты, одан
кейін Астраханьды алу. Ростовты қаратқаннан кейін 4 - танк армиясымен (“Б” армиялар
тобынан) күшейтілген “А” тобы Кавказға: Майкоп, Грозный, Дербент, Бакуға жылдам
шабуыл жасауға тиіс болды.”[2.242,243,246-247]
Фашистік Германия 1942 жылдың екінші жартысындағы соғыс қимылдарының
негізіне айналған жоғарыдағы көрсетілген әскери жоспарын іске асыруы нәтижесінде Кеңес
Одағын оңтүстіктегі мұнайлы, өндірісті, астықты және темір, су жолдары тасымалының
негізіне айналған аудандардан (Дон, Еділ жағалауы, Кавказ) айыруға ерекше назар аударды.
Егер де Германияның осы соғыс операциясы табысты іске асқанда Кеңес Одағын қолдаған
мемлекеттердің Германияға деген саясаты өзгеретіндігі еске алынды. Гитлер осылардың
қатарында 1942 жылғы жемісті шабуылдар Германияның одақтастары арасындағы беделінің
артып, олардың Кеңес Одағына қарсы соғыста белсенділік көрсететіндіктерін де есепке
111
алды. Соның ішінде Түркияның одақтастық міндеттерін атқаруға деген жауапкершілігін,
Жапонияның шығыстан Кеңес Одағына шабуыл жасауын талқылауға арналған нақты
келісімдер де қарастырылды. Яғни, Фашистік Германия 1942 жылдың жазынан басталатын
жаңа соғыс операциясына үлкен үміт артты.
Міне осылай “200 күн мен түн бойы Еділ мен Дон аралығындағы байтақ территорияда
Cталинград шайқасының кескілескен ұрыстары мен қырғыны толастамады. Тарих өзінің
көлемі мен қимылдары және оның зардаптары жағынан осындай теңсіз соғысты білген жоқ.
Ол кеңес халықтарының жеңіске жету жолындағы аса маңызды кезең болып табылды.
Қорғаныс соғыстары кезінде кеңес әскерлері жаудың шабуылдарын тойтарып, оның
екпінді күштерін әлсіретіп, шығынға ұшыратты, ...” [3.43]
Сталинград шайқасының ауқымы да аса зор болды. Мысалы: “Кейбір кездерде екі
жақтан 2 миллионнан адам, 2 мыңнан астам танк және осыншама самолет, 26 мың зеңбірек
пен миномет қатысқан Сталинград шайқасы 1942 жылғы шілденің ортасынан басталады.
Орын алған оқиғалардың сипаттамасына орай шайқас екі нақты айқындалған:
Сталинградтың түбіндегі және қаланың өзіндегі (17 шілдеден 18 қазанға дейінгі)
қорғаныстық және жаудың үлкен тобын жоюды аяқтаған (1942 жылдың 19 қазанынан 1943
жылдың 2 ақпанына дейінгі) шабуылдық кезеңнен тұрды.
Төрт ай бойы жау адам және техника күштерінің аса үлкен шығынына қарамастан
Сталинградқа ие болу үшін көптеген әрекет жасады. Бірақ нәтижесіз болды. “Ерлікпен
қарсыласу және жеңіске жету!”-осы қысқа ғана тұжырым Еділ жағалауын қорғаушылардың
санасына бұлжымас серт ретінде енді.”[4]
Міне осылай, 1942 жылдың жазына кеңес-герман майданының оңтүстік бөлігінде
немістер үшін тиімді қалыптасқан ахуал барысындағы кеңес әскерлерінің табанды
қарсылықтарына қарамастан “Шілденің соңында немістердің 1-ші және 4-танкі армиялары
тоқтамастан, Цимлянск ауданында Доннан өтіп, Кубаньға шабуыл жасай отыра Маныч
өзеніне шықты. Немістер кесіп тастаған Ростовты 24 шілде күні оңтүстікке шегінген кеңес
әскерлері тастап шықты. Осы мерзімде 6 армияның алдыңғы бөлімдері шығысқа қарай бет
бұра отыра Дондағы Калачтағы Доннан өтетін стратегиялық көпірді алуға ұмтыла отыра
Сталинградқа қарай жылдам қимылдай түсті. Оны басып алған жағдайда қорғалмаған
тылдағы қала Сталинград 1941 жылғы Гудерианның танк армиясы Орелды алғанындай
бірден басып алынар еді. “Блау” (“Брауншвейг”) операциясы табыспен жүзеге асырыла
бастады, немістердің шығыны аз болды. Бұл немістердің “Гельб” (1940жылғы Францияны
талқандаған) операциясымен тең Шыңғыс майданындағы ең табысты шабуыл болды.
Жеңіске дейін аз ғана қалғандай еді”.[2.261]
Алайда соғыс қимылы ауданында бірнеше есе басым күш жинай білген неміс –фашист
басқыншыларының шабуылына кеңес әскерлері ойдағыдай тосқауыл қоя білді. Нақтылап
айтқанда “Cталинградты қорғаудағы соғыста тұтастай әскери құрамалар, және көптеген
жауынгерлер ерліктің үлгісін көрсетті. ... Сталинград бағытындағы әскерлер құрамында
Кеңес Армиясының 320-дан аса құрамалары мен 250-ден аса бөлімдері болды, солардың
қатарында қазақстандық әскери құрамалар –бес атқыштар және атты әскер дивизиясы,
атқыштар бригадасы, миномет полкы мен механикаландырылған көпір салатын батальон
қызмет етті.
Донның шығыс жағасындағы Верхнерубежный хуторынан Верхнекурмоярская
станицасына дейінгі аралыққа басқалардан бұрын 16 шілдеде полковник Колобутинның
ақмолалық 29-атқыштар дивизиясының батальондары орналаса бастады. 20-шілдеде
жергілікті тұрғын халықтан жаудың Доннан Цимлянская станицасының тұсынан өтуге
дайындық жасап жатқаны туралы барлаушылар білгеннен кейін 128- атқыштар полкі
командирінің орынбасары майор Суховаров басқаратын алғы шептегі отряд дереу сонда
жетті. Отрядтың құрамына осы полктің 1-батальоны, автоматшылар ротасы, 76 мм-лік
және 45 мм-лік зенбірек батареясы мен взводы, танк ататын қару ротасы, минометшілер
және пулеметшілер роталары, саперлер взводы, сондай-ақ танк батальоны кірді. Келесі күні
таңертең Симлянская станицасының маңындағы Красный Яр хуторына жете берісте
112
өзеннен өткен жауды кездестіріп, 25 шілдеге дейін толассыз дерлік ұрыс жүргізді.
Фашистерді хутордан екі рет қуып шыққанмен, немістердің үздіксіз үстемеленіп жатқан
күшінің қысымынан дивизия бекінісіне қарай баяу шегіне бастады. Осы аралықта отряд
қаза тапқан 50 солдаты мен офицерінен, 127 жараланған және 122 хабарсыз кеткен
адамдарынан, яғни, өз әскер құрамының үштен бір бөлігінің көбінен айырылды. Дұшпан
мыңға жуық адамын жоғалтты, ең бастысы Сталинград бекінісін сырттай қоршауға
белгіленген мерзімде шыға алмады.
Оң жақ жағаға дивизияның алғы шептегі басқа екі отряды жіберілді. 106 атқыштар
полкінің 3-батальоны 27 шілдеде Бирючий және Сметанин хуторларының түбінде
ұрыстарда әлсірген 154-теңіз жаяу әскері бригадасының ізіне түскен жауды тоқтатып,
бригаданың өткелден өтуін және бекініс шебіне орналасуын қамтамасыз етті. Березовка
селосының маңында 299-атқыштар полкінің алғы шептегі отряды оның 3-батальоны
немістердің бірнеше күнге қимылдарын тежеді.
Жалпы, алғы шептегі отрядтар дұшпанды біздің бекінісіміздің алғы шебінен алыста 5
тәулік тоқтатып, оны ауыр шығындарға ұшыратты және жаудың жоспарлары мен
күштерін қаланың оңтүстік – батыс кіреберісінде шоғырландыру әрекетін ашуға
көмектесті.
Кеңес командованиесі Цимлянская және Котельниково маңында шоғырланған 4 танк
және 4 румын армияларына қарсы, солардың тегеуіріні мен шегініп бара жатқан 57-
армияны толықтыруға 64- армияның негізгі күштерін аударуды, ал оларды басқа жерлерге
орналастырғанға дейін генерал-лейтенант В.И.Чуйковтың 3 тамызда жасақталған жедел
қимыл тобын алға жіберуді ұйғарды. Оның құрамында төрт атқыштар дивизиясы,
атқыштар және танк бригадалары болды, алайда тек олардың біреуі ғана - 29-атқыштар
дивизиясы толық жасақталған еді. Дивизияның бөлімдері мен бөлімшелерінде (алғы
шептегі отрядтарды жасақтағанға дейін) 11840 адам, 74 зеңбірек, 258 миномет, 81
қондырғылы және 353 қол пулеметі, 279 танк ататын қару, 635 автомат және 9976 винтовка
болды.
5 тамызда таңертең 29-дивизия Ақсай Есаул өзенінің солтүстік жағасында дұшпанға
шабуыл жасап, кешке қарай оны оңтүстік жағаға шегіндірді. Келесі күндерде жау
дивизияның 16 километрлік шебінде бойлай үш жаяу әскер дивизиясын және танк полкін,
содан кейін моторландырылған дивизиясын шоғырландырды. Оларға 20-дан 100-ге дейін
бомбалаушы - ұшақтар жәрдемдесті. Күш және қару жағынан осындай артықшылық
жаудың Абгонероваға дейін ілгері жылжуына мүмкіндік туғызды [5.462-464].
“Алғашқы ұрыстардың өзінде-ақ,-деп жазылған тарихи деректерде,- бөлімдер мен
бөлімшелердің жеке құрамы жоғары рухани және жауынгерлік қасиеттерін- отанға деген
сүйіспеншілік пен жауға деген бітіспес жеккөрушіліктерін, тәртіп пен ұйымшылдықтарын,
жаужуректілік және ерлікке деген ұмтылушылықтарын көрсетті. Ақсай өзені мен
Авангерово маңындағы жаудың шабуылдарына тойтарыс беруде шешуші қимыл жасаған
Майор Михайл Сергеевич Северский мен батальондық комиссар Семен Маркович Рогачтың
77-
артиллериялық полкы дивизияда және -64 армияда бірінші болып Қызыл Туға ие болды.
Осы және Сталинградқа шегінубарысындағы ұрыстарда көзге түскен полк жауынгерлері
арасында ... ақмолалық, № 3 мектептің география пәнінің мұғалімі Николай Петрович
Нагаевті атайды. ... тамыздың соңында, қоршау қаупі төнгенде ол полк штабы бастығының
көмекшісі аға лейтенант Ю.Я.Чередниченкомен бірге бөлімнің туы мен штаб құжаттарын
сақтап қалды” [6].
Ақмолалық осы дивизияның тағы да басқа жауынгерлерінің Сталинград қаласы үшін
шайқастағы ерліктері қазіргі ұрпағымызға жетіп отыр. Мысалы: “ 72(29) гвардиялық
атқыштар дивизиясының құрамында Отан соғысы ордені мен “Ерлігі үшін” медалінің
иегері ... Андрей Федорович Дубицский, ордендер мен медальдар иегері Хамит Байбеков,
... дивизия байланысшысы Константин Иванович Альхов, саперлер взводының командирі
Андрей Николаевич Дороговтар ерлікпен шайқасты.
Кеңес Одағының Батыры А.В.Петровтың әйелі Анастасия Алексеевна Манакова 1941
жылдың маусымында күйеуімен бірге майданға өз еркімен баруға өтініш білдірді. №1
113
қалалық орта мектебінде мұғалім бола отыра жұмыстан қол үзбей отыра медбикелер
дайындайтын қысқа курсты аяқтады. 29-дивизияны жабдықтау кезінде ротаның санитар
нұсқаушысы болып белгіленді. Соғыста ерлік көрсетті, көптеген жауынгерлердің өмірлерін
құтқарып қалды, алайда 1942 жылдың күзінде Цимлянская станицасы (Дондағы) жанындағы
ұрыста қаза тапты.
Соғыстан кейін туған қаласына қайтып оралған Клавдия Алексеевна Метлина 72-
гвардиялық дивизияның құрамында бүкіл соғысты басынан кешірді,... Қызыл жұлдыз
орденімен және Жауынгерлік ерлігі үшін медалімен марапатталды. Оның сіңілісі Елизавета
Алексеевна Метлина да майданға өз еркімен аттанып, Сталинград шайқасына қатысты.
Мария Давыдовна Бурханова (Игнатенко) 1942 жылдың мамырында ... үш ағасының
соңынан майданға өз еркімен аттанды. Әскери жолын Сталинградтағы 8-әуе армиясы
даңқты ұшқыш Александр Покрышкин басқарған полкы ұшағының атқыш-радисі ретінде
бастады. Оннан артық жауынгерлік ұшу жасады. Ұшаққа оқ тигеннен кейін жорықтық
радиостанциясында қызмет етті.” [7]
Мұрағат құжаттарынан айқындалатынындай: “72-гвардиялық Красноград дивизиясы
алдымен №459, одан кейін ҚХК 1.03. 42 жылғы №004 бұйырығымен №29 деп аталды,
КСРО ҚХК 1.03.43 жылғы № 104 жылғы бұйырығымен Сталинград шайқасындағы ерлігі
үшін 72-гвардиялық дивизия деп аталды. (дивизия командирі 1942 жыл- полковник
А.И.Лосев, 1943жыл-полковник А.И.Колобутин)
Дивизия 1942 жылдың ақпанынан қазан айына дейін Сталинград түбінде шайқасты.
Соның ішінде:
1942 жылдың 19 шілдесінен 11 тамызға дейінгі Сталинградтың батысындағы жаңа
күштердің келуін қамтамасыз ету үшін кеңістікті иелікте ұстау мен уақытты үнемдеу
мақсатындағы Ақсай өзенінің солтүстік жағалауындағы қорғаныс ұрыстары;
Сталинградтың жақын шебіне жауды өткізбеу жолындағы 1942 жылдың 18-29 тамызы
аралығындағы Абганерово станицасы маңындағы қорғаныс ұрыстары;
Сталинград түбіндегі Елхи станицасы ауданындағы 1942 жылдың 2қыркүйегі мен 28
желтоқсан аралығындағы қарсыластың Сталинградтың оңтүстігі арқылы Еділге шығуын
болдырмау, одан кейін жаудың қоршауға түскен Сталинградтық тобы әскерлерін талқандау
мақсатындағы оңтүстік арқылы жолдарын бөгеу соғыстарына қатысты”[8].
Ал “64-армиядан шығысқа қарай бекініс құрған 57-армияға 1тамызда алматылық 38-
атқыштар дивизиясы келіп қосылды. Харьков шайқасының барысында мамыр айында ол
Терновая селосындағы гарнизонды қоршап алды, алайда жау ту сыртынан соққы беру
арқылы оларды шегіндірді. Шегіну кезінде ұрымтал бекіністерде қатты қарсылық
көрсетіліп, 28-армияның шегінуіне жол ашты. Көп адамын жоғалтты, солардың ішінде
командирлері Н.П.Доценко да бар еді. Командирлік оның орынбасары, полковник Ғани
Сафиуллиннің қолына көшті”[5.464].
Осы дивизияның құрамында өзінің іскер әскери қолбасшылығын көрсете білген
“Сталинград шайқасының батыры, қазақстандық Ғани Сафиуллин дивизияны1942 жылдың
маусым айының басындағы кескілескен шайқастар жүріп жатқан мерзімде Харьков түбінде
қабылдап алды. Дивизия үш рет күші басым қарсыластарының, атап айтқанда Оскол өзені
жағалауындағы Уразово қаласының түбінде, Миллеров және Кантемировка жанында
қоршауда қалды, алайда қоршауларды ұйымдасқан түрде бұзып өтіп, одан босанып шықты.
38-
алматылық атқыштар дивизиясы 64- Армияның құрамында қаланың бастапқы кіре беріс
шебінде қорғаныс шайқастарын жүргізді. 1943 жылдың 10 қаңтарында дивизия 57 -
армияның құрамында негізгі бағытта қимыл жасай отыра Сталинград түбіндегі
қарсыластың қорғанысын бұзып, гитлершілерді өздерінің шабуылдау ауданында
талқандады, генерал Фон Дреббер басқарған немістердің №297 гренадер дивизиясын
штабымен тізе бүгуге мәжбүр етті. Ол Еділ бойындағы қоршауға түскен немістерді жою
барысындағы тұтқынға түскен 24 генералдың алғашқысы болды.
Дивизияның жауынгерлері осымен бірге СС генерал-лейтенанты фон Шлеммер
бастаған №14 танк корпусының штабымен тізе бүгіп, тұтқынға түсулерін қамтамасыз
етті”[9].
114
Сталинград түбіндегі жаумен тең емес кескілескен шайқастарда қатардағы қазақ
жауынгерлері де ерекше ерлік танытты. Мысалы ... “көзге түскен жаяу әскерлердің
қатарынан оңтүстік Қазақстан облысы Сайрам ауданындағы Ворошилов атындағы
ауылшаруашылық артелінің бұрынғы колхозшысы Әбдібаев Құрмантаев дараланды. Ол
дивизиядағы мергендер қозғалысының бастамашысы болды. ұрыстардың бірінде
Құрмантаев қызмет еткен взводты румындар қоршап алды. Олардың берілуді талап етуі
мұң-ақ екен взвод командирі қолын көтеріп, өз солдаттарынан да солай етуді ұсынды.
Солдаттардың арасында қорқақтар жоқ еді. Сатқынды атып тастаған Құрмантаев
жауынгерлерді қарсы шабуылға көтеріп, қоршауды бұзып өтті. Қаһарман жауынгер Қызыл
Ту орденімен марапатталды және оған кіші лейтенант атағы берілді. Атақ-даңққа табанды
жауынгер мақтанып кетпеді. Ол өзінің мергендік шеберлігін шыңдай түсті. Қарсы шабуылға
шығу қарсаңында оның оғынан жер құшқан жау солдаттары мен офицерлерінің есеп
санын жүзге жақындатты”[5.464].
Сол мерзімдегі майдандық “За Родину”газетінің әскери тілшісі Илья Эренбургтің
жазуынша: “Жауынгер Тұрсынбаев ... Дон жағалауында өзінің туған Қазақстанын
қорғайды. Ауыр күн болды: жаңа шепті алу үшін біздің әскерлер шабуылға шықты, алайда
немістің оғы командирді өлтірді. Барлығы абдырап қалды. Осы сәтте Тұрсынбаев алға
жүгіріп шығып: “За Родину” деп айқай салды. Одан кейін оны “Отан үшін” деген сөздермен
қазақша қайталады. Осы ұранмен ол взводты немістерге қарай алға бастап шықты. Жау
шегіне бастады. А.Тұрсынбаев ұрыс аяқталғаннан кейін: “Менің ісім шағын ғана-жауды
талқандау. Біз барлығымыз біріккенде үлкен күшке айналамыз,”-деп жауынгерлерге өзінің
сөзін арнады”[10].
Осы баяндаудан Гитлерлік басқыншылардан ортақ Отандарын қорғаудағы қазақ
жауынгерлерінің жаппай ерліктерінің бір сәті айқындала түсетіндігі айғақ.
Қазақ жауынгерлерінің Отан қорғаудағы батылдықтары, әсіресе мергендерінің әскери
қаруды шеберлікпен игерулері мен мүлтіксіз дәлділікке жетісушіліктері неміс әскерлеріне
арасына кеңінен тарады. Оны неміс солдатының: “Кеш түсісімен біз өзара ашық
сөйлесетінбіз. Мергеннің монғолдық қысық көзі әрқайсымызды аңдып тұрғандай еді. Біз
үшін кейде ең басты балаларымыз молаларымызға келулері үшін денелерімізді Рейхқа
жеткізу,” [11] -деген еске алуынан білуге болады.
Қазақстанда жасақталған әскери құрамалар қатарында “81-Жамбыл кавалериялық
дивизиясы таратылғанға дейін Сталинград түбіндегі шайқастың тағдырына өзіндік үлкен
үлес қоса алды. 1942 жылдың қазанының соңы-желтоқсанының басында Котельниково
қаласын алуға әрекет жасай отыра Паулюстің қоршаудағы армиясына бұзып өтуге арналып
жасақталған жау тобының мақсатын аша білді”[12]. ???
Қазақстандықтардың Сталинградты қорғау шайқастарына белсенділікпен қатысып,
жанкештілік пен жаппай ерлік көрсетулерінің себептерінің ішінде бұл соғыс қимылдарының
Қазақстанның батыс өңірлеріне тікелей жақын келуінен деп те есептеуге болады. Себебі,
“Cталинградты қорғау соғыстары кезеңіндегі 1942 жылдың күзінде Батыс Қазақстан облысы
майданға жақын аймаққа айналды. Мұнда Сталинград майданының 120 дан астам
құрамаларының әскерлері мен қызмет көрсету бөлімдері орналастырылды”[12].
Вермахтың артиллерия офицері В.Вюстердің: “1942 жылдың 24 шілдесінде сағат 6.00-
де колхозды4 деревнясына жол тартып, сонда түнеуге қалдық. 2-взвод қарсыластың
ажырап қалған тобына оқ жаудырды. ... егде қырғыз өзінің мекенін көрсетті. қысқаша
айтқанда мұнда азиялықтар көп. Біз бірнеше түйені тартып алдық. Көпшілігі онымен
фотосуретке тусуге үлгерді,” [13] деген еске алуы шындығында да майдан шебінің қазақ
жеріне де енгендігін айқындайды.
Міне сондықтан да, Сталинград түбінде немістер мақсаттарына жеткенде соғыс
қимылдары Қазақстан жеріне ауысатындығы айғақ болды. Міне сондықтан да әсіресе қазақ
жауынгерлерінің ұйымшылдықтары мен батырлықтары осындай жағдайды болдырмау
мақсатымен еселеп артқан болар.
Кеңес әскерлері тарапынан көрсетілген осындай табанды қорғаныс соғыстарының
нәтижесінде “Сталинград пен Солтүстік Кавказда қимыл жасаған күші басым жаудың
екпінді топтары мықты қорғаныс ұйымдастыра алмады және Воронеж бен Элиста және
115
Моздоктан Новоросийск дейінгі үлкен майданда шашыраңқылыққа ұшырады. Кеңес
әскерлерінің 1942 жылдың жазы мен күзіндегі өлшеусіз табанды және белсенді
қорғанысының себептерінен олар үлкен шығынға ұшырады” [3. 26].
Осыдан барып “Донның жазығы, одан кейінгі Сталинградтың аумағындағы және
қаланың өзіндегі кескілескен қорғаныс шайқасының нәтижесінде жаудың шабуылдау
әскерлерінің қуаты ғана емес, сонымен бірге кеңес-герман майданының оңтүстік
қанатындағы екпінді топтары да әлсіретілді. Осылармен бірге кеңес әскерлерінің батыл
қарсы шабуылға шығуларына жағдай жасалды”[14.109].
Сталинградтты қорғау үшін болған осы қорғаныс шайқасы кеңес әскерлері үшін орны
толмас шығын әкелді. Тарихи деректерде баяндалатынындай, төрт айға созылған осы
шайқаста “Кеңес қарулы күштерінен (Сталинград, Оңтүстік – шығыс, Дон майдандары,
Еділ әскери флотилиясы) 323856 жауынгер немесе осы соғысқа қатысқандардың 59,2% қаза
тапқан”[14.109].
Ал, Кеңес Армиясының Сталинградты қорғауға арналған соғысындағы немістер
жағының адам шығыны туралы нақты мәлімет табылмады. Егер де 1941 жылдың 22
маусымынан 1945 жылдың 1 қаңтарына дейінгі 3,5 жыл мерзіміндегі Вермахт және СС
әскерлерінің 1832,3 мың адамы қазаға ұшыраса, [14.371] Кеңес әскерлерінің Сталинград
түбіндегі шығының аса молдығы айқындала түседі. Ал мұның өзі ұлы Отан соғысындағы
жеңістің өлшеусіз ауыр қайғы арқылы келгендігін дәлелдейді.
Жоғарыда баяндалғанындай, осы қорғаныс шайқастарына қазақстандық әскери
бөлімдері қатысқанымен, олардың қанша жауынгері шығын болды, солардың ішіндегі
нешеуі қазақтар екендігі туралы толық деректер жоқ. Басқаны айтпағанда, Ұлы Отан
соғысына қатысқан қазақстандықтар арасындағы барлық қаза болғандарының да нақты
саны жоқ. әр түрлі деректер айтылады. Сондықтан осы салада атқарылар істер де алда
екендігі түсінікті болады.
Яғни, Ұлы Отан соғысының аяқталғанынан бері 70 жыл өткенімен, оның бүкіл
барысы, қорытындысы ашылып, қазіргі ұрпаққа берер толыққанды сабақтары жасалған
жоқ.
Кеңестік жүйе кезінде Ұлы Отан соғысы тарихының нақты шындығы бұрмаланып
келді.
Осылардың қатарында біздің халқымыздың бұл соғыстағы жеңіске қосқан үлесі де
толығымен айқындалмаған. Тағыда басқа шешімін күтудегі мәселелер жетерлік.
Атап айтқанда:
-
Ұлы Отан соғысындағы барлық қазаға ұшырағандардың ұлттық белгілеріне сай,
соның ішінде қазақтардың нақты санын анықтау іске асырылмаған;
-
аға офицер шеніндегі, соның ішінде әскери құрамалар басқарған қазақтардың
саны, олардың басқа ұлт өкілдерімен салыстырғандағы пайыздық көрсеткіштері кездеспейді;
-
бөлімшеден-батальонға дейін басшылық жасаған кіші офицер қазақтардың саны
белгісіз қалып отыр;
-
Кеңес-герман майданындағы шешуші кезеңдердегі жаумен бетпе-бет шайқастарға
қатысқан қазақтардың санын дәл айту қиындық тудыруда;
-
айып роталары мен батальондарында болған, онда ерлікпен көзге түскен
қазақтардың анықтамалығы мүлдемге белгісіз;
-
лажсыздан тұтқынға түскен, алайда одан қашып шығып, кеңес әскерлеріне
қосылған және одан ары батырлықпен соғысқан қазақ жауынгерлерінің сандарын дөп айту
мүмкін емес;
-
соғыста жеке ерліктері мен әскери басқару шеберлігін көрсеткен қазақ
офицерлерінің кеңестік жоғары әскери академияларға оқуға тартылуы, одан арғы
қызметтері, т.б. мәліметтерді айқындау маңызға ие болып отыр.
Міне, осылардың барлығының беті ашылғанда қазақ жауынгерлерінің Ұлы Отан
соғысындағы жеңіске қосқан нақты үлесі бүгінгі ұрпақтарына паш етілер еді. Себебі соғыс
кезінде әсіресе шығыстық ұлт өкілдерін елемеу, кемсіту, жаумен болған ұрыстардың
116
нәтижелерін айқындаған басқарушылықтары мен жеке ерліктерін төмендету мысалдарының
барынша орын алып келгендігі айғақ. Мысалы, 1942 жылғы Сталинградты қорғаудың аса
шиеленісті күндеріндегі кездескенг осындай оқиға жазушы В.С.Гроссманның “Жизнь и
судьба” атты романында баяндалған. Кітаптағы “(Генерал Неудобнов- танк корпусы
штабының бастығы,-Ғ.Қ.) – Жолдас полковник екінші бригаданың штаб бастығын не
істеуіміз керек? Михалев біржарым айдан кейін ғана қайтып оралады, мен округтік
госпитальдан жазбаша қорытынды алдым.
...
-
Майор Басанговты уақытша тағайындайық, - деді Новиков (танк корпусының
командирі,-Ғ.Қ.), - ол қабілетті командир, Новгород-Волынск түбіндегі танк шайқасына
қатысқан. Бригада комиссарының қарсылығы жоқ па?
-
(Гетманов- танк крпусының комиссары, корпустағы партиялық бақылаушы,-Ғ.Қ.)
Әрина қарсылығым жоқ, .. алайда пікірім бар, екінші бригада командирінің орынбасары,
подполковник- армянин, оның штаб бастығы қалмақ болады, бұған қоссаңыз, -үшінші
бригадағы штаб бастығы подполковник Лифшиц. Мүмкін қалмақсыз да жағдайдан
шығармыз?
Неудобнов – Шындығында да бәрі солай, бүкпесіз айтқанда, марксизм аталған
мәселеге басқаша жолмен қарауды үйретеді ғой
... (Гетманов) халықтар достығы жолында біз әрқашан орыс адамдарын құрбан етеміз
Аз ұлт енді ғана әліппені ажырата бастайды, ал біз оны халық комиссарына ұсынамыз. Ал
біздің Иванды маңдайы бес қарыс болса да, жолын бөгеп, азұлтқа жол бер дейміз. Ұлы
орыс халқын аз ұлтқа айналдырдық. Мен ұлттар достығын жақтаймын, алайда мұнандай
емес, жетеді!”[15]-деген үзінді жоғарыдағы айтылғандарға дәлел болатын сияқты.
Міне осыдан кейін қазақтан шыққан қас батыр, табиғатынан дарынды, Ұлы Отан
соғысының барлық мерзімінде өзінің әскери қолбасшылығын, көрегендігі мен тапқырлығы,
батылдығын, барынша көрсете білген Бауыржан Момышұлы, онымен бірге көптеген қазақ
және т.б. аз ұлт өкілдері осындай саясаттың зардаптарын тартқандығына көз жеткіземіз.
Әйтпегенде Бауыржан Момышұлы жоғары дәрежелі генерал атанып, лайықты
марапатталынып, дивизия емес армия, тіпті майданды басқарар еді ғой.
Осы бағыттағы деректерді жинақтау да қажеттілікке ие.
Міне, сондықтан да, 1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Қазақстанның
лайықты орнын айқындау мақсатындағы ауқымды зерттеу еңбектерін негіздеп, оны
еліміздің қазіргі ұрпағына таныстыра отыра, сабақтарын саралап, маңызын айқындау осы
тақырыппен айналысатын Қазақстан ғалымдарының міндеті деп есептейміз.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Пайдаланылған  әдебиеттер тізімі - Сборник материалов Международной научно-практической конференции

text:
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Исаев А.В. Сталинград. За Волгой для нас земли нет.-М.: Януза, ЖСМО, 2008, с.8
2. Августинович В.А. Великая Отечественная: перелом истории.-М.: Яуза, Эскимо, 2008.– 448 с.
(
Великая Отечественная: Неизвестная война)
3
. История второй мировой войны 1939-1945. том шестой. Коренной перелом в войне. Ордена
Трудового Красного Знамени Военное издательство Министерства обороны СССР, Москва-1976, С.
520
4. Сталину, Европа, поклонись./Автор-сост. Ю.Н.Гуменюк.-Сборник статей, материалов, документов
о руководителе СССР в 1924-1953 годы И.В.Сталине. Мн.:ФУАинформ, 2006.- с.242
5.Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 4-том.-Алматы: “Атамұра”, 2010,
752
б
6. ГААО. Ф-516 о-1, д-190, л.73
7.ГААО, Ф-91, о-1, д-190, лл. 82-83
8. Центральный архив Министерство обороны РФ. Ф.1209, о-1, д-3,л.47
9. ГАВКО, Ф-753, о-1, д-64, лл.7-8
10. ЦГАРК, Ф-1660, л. 27
11. Шефов Н.А. Вторая мировая. 1939-1945. История Великой войны/Николай Шефов.-М.: Вече,
2010
7 с. 197
117
12.Материалы Посольства РК в Российской Федерации
13. Вюстер В. В аду Сталинграда. Кровавый кошмар вермахта.- М.: Яуза-пресс, 2010,- с.288
14. Великая Отечественная без грифа секретности. Книга потерь. Новейшее справочное издание.
/Г.Ф.Кривошеев, В.М.Андроников, П.Д.Буриков, В.В.Гуркин.-М.: Вече, 2009.-384 с.
15
. Гроссман В.С. Жизнь и судьба.-М.: АСТ: АСТ МОСКВА: ХРАНИТЕЛЬ, 2008.- (Золотой фонд
мировой классики), сс. 220-221
ҰЛЫ ОТАН СОҒЫСЫ ТАРИХЫНЫҢ ЗЕРТТЕЛУІ
Ө.И. Исенов
т. ғ. к , Қазақстан тарихы кафедрасының доценті
Қостанай мемлекеттік педагогикалық институты
(Қостанай, Қазақстан)
Ұлы Отан соғысының 70 жылдық жеңісіне орай мақаламыз қанды соғыс
жылдарындағы Қазақстандық майдангерлердің ерліктеріне, соғысқа қосқан үлесіне, тылдағы
істеріне қатысты соғыс тарихының зерттелуі хақында.
Адамзат тағдырындағы фашистік басып алу қаупіне қарсы күшті күрес, негізінен Ұлы
Отан соғысында шешімін тапты (1941 ж. 22 маусым – 1945 ж. 2 қыркүйек). Кеңес Одағының
барлық республикалары және аймақтарымен қатар, Қазақстан да фашистік Германия мен
милитаристік Жапонияны тізе бүктірген жалпы халықтық жеңіске өзінің қомақты үлесін
қосты. Бұл үлес Қазақстандағы көптеген монография, докторлық және кандидаттық
диссертацияларда, ғылыми және ғылыми-көпшілік кітапшалар мен мақалаларда, құжаттар
мен материалдар жинақтарында, сонымен қатар, отандастарымыздың белсенді майданға
және тылдағы ерен еңбекке қатысушылар естеліктерінде лайықты көрініс тапты [1].
Ұлы Отан оғысының ардагерлері Ә.Халимулдин, Қ. Көпішев, Ә.Нұршайықовтар соғыс
күнделігі мен мұрағат қорындағы құжаттарды негізге ала отырып, Алматы мен Ақтөбе
қаласында жасақталған соғыс кезінде өздері әскери борыштарын атқарған 100-ші және 101-
ші ұлттық дербес атқыштар бригадаларының жауынгерлік жолдары, қарулас достарының
ерлігі жайындағы құнды мәліметтерді ғылыми айналысқа енгізді [2].
Фашистік Германияны жеңген қазақстандықтар туралы зерттеулерге алғаш қалам
тартқан, Отан соғысына белсенді қатысқан тарихшы академик А.Н. Нүсіпбеков [3], тарих
ғылымдарының докторлары Г.А. Әбішов [4] пен Т.Б. Балақаевтар [5] болды. Соғыс
мәселесінің тарихын кейінірек кең таратып, тереңдете зерттегендер – Н.Е. Едігенов, П.С.
Белан, т.б. болды [6], Қазақстанда жасақталған әскери құрамалар жөніндегі құжаттарды
кеңінен жинақтап, жариялауда зерттеуші-ғалым П.С.Белан көп еңбек сіңірді. Ол өзінің
ғылыми зерттеулерінде қазақстандықтардың Белоруссия, Прибалтика, Сталинград пен Волга
түбіндегі шайқастарға қатысуы мен Москваны азат ету барысында Қазақстанда жасақталған
дивизия, бригадалардың соғыс қимылдарын нақты деректер негізінде талдап, көрсетті [6].
Ұлы Отан соғысының ардагерлері мен тыл еңбеккерлерінің естеліктері соғыс жылдарындағы
Қазақстан тарихына қатысты деректі, тарихи мәліметтер береді. Олардың арасында
ардагерлердің естеліктерінің жинағы, жекелеген ардагерлердің естелік кітаптары, сонымен
қатар мұрағат құжаттарымен толықтырылып, мәліметтері салыстырылып, тәуелсіз елдің
тарихы тұрғысынан жазылған құнды еңбектер де баршылық. Олардың арасында
С.Нұрмағамбетов, Қ.Исабай, Д.Снегин, К.Әбеновтың естеліктері біз үшін бағалы [7].
Майдангер Кәкен Әбеновтың еңбегінде №100 және №101 қазақ атқыштар бригадаларының
майдангерлік тағдырына, аталған бригадалардың шайқас жолдары, ондағы жалпы
құрамының соғыс кезіндегі адам шығыны соны деректермен толықтырылып, жүйелі түрде
баяндалады. Еңбектің құндылығы, аталған ұлттық бригадалардың Тверь облысындағы бұрын
көп уақыт айтылмай келген «Марс» операциясына қатысуы туралы және осы жеке
құрамалардың шығыны туралы мәліметтер, жауынгерлердің тізімдері беріледі [7]. Ал бұл
118
салада тарихшылар мен мемуаршылардың жазған дүниелерінің өзі бірталай. Бұл еңбектер
тағылымы мол рухани қазына екендігі күмән туғызбайды. Соғыс тарихының жалпы
мәселелері мен жеке проблемалары белгілі ғалымдардың күрделі ғылыми еңбектерінде де
терең зерттелді. Мәселен академик М. Қ. Қозыбаев еңбектерінде Қазақстанның Ұлы Отан
соғысы жылдарындағы атқарған рөлі мен маңызы, республика еңбекшілерінің Ұлы Жеңіске
қосқан үлесі тарихтан лайықты орын алды. Автор өз еңбектерінде кең деректік негізде
республика еңбекшілерінің жаумен күреске жұмылдырылуы, соғыс кезеңіндегі экономиканы
әскери жағдайға бейімдеп дамытудағы Қазақстан Компартиясының қызметін кешенді
қарастырды [8,78 б.]. Ғалым көтерген үлкен мәселелердің бірі – ұлт мәселесі болды. 1916
жылғы патша ағзамның маусым жарлығыңдағыдай Қазақстанның 1941-1945 жылдары тыл
жұмысына адам алуы мәселесін арнайы қарастырды. Манаш Қабашұлы өз зерттеуінде
социализм тұсында қалыптасқан ұлттық жұмысшы табы мен ауыл шаруашылығындағы
механизаторлардың, зиялы қауымының соғыс жылдары жаппай мобилизацияға ілінуі – ұлт
саясатына қайшы деген пікірге келді. Ал, өндіріске әйелдердің, оның ішінде қазақ
әйелдерінің келуі – шын мәнінде партияның табысы емес, ауыр еңбекке аналардың жегілуі-
патриоттық ұлтшылдықтан гөрі амалсыздық жолы екендігіне ғалым тарихнамада алғаш рет
Мәскеуліктердің назарын аударды» [8]. Сол бір сұрапыл соғыс жылдары Қазақстан
колхоздары жұмыс күшінің жетіспеуіне қарамастан, Бүкіл Одақтың егіс көлемінің сегізден
бір бөлігін игерді. Олар Оралға 357 миллион пұт астық, 173 мың тонна жеміс пен картоп, 734
мың тонна ет берді [9].
Ұлы Отан соғысы жылдары жасақталған құрамалар мен бөлімдердің қалай
құрылғандығын, оның жеңіспен өткен жолдарын тарихшы-ғалым К.Аманжолов ғылыми
еңбектерінде фактілерге сүйене отырып жазды. Онда 105-ші, 106-шы және 96-шы ұлттық
атты әскер дивизиялары мен 100-ші және 101-ші ұлттық дербес атқыштар бригадаларының
тарихы тарихи құжаттар негізінде баяндалады [10]. Сонымен Қазақстандық ғалымдар мен
жазушы қаламгерлер Екінші дүниежүзілік соғыс тарихын зерттеуде Отандық тарихтың
тарихнамалық қорының олқылықтарының орнын толтыра түсті. Қазақстанның майдан
арсеналы болғандығын әлемге паш етті.
Қазақстанның Ұлы Отан соғысы жылдарындағы майданға барынша көмек көрсетуден
туындаған патриоттық қозғалыстың зерттелуі отандық тарихнамадағы нық орныққан
тақырыптардың бірі болды. Тарихи еңбектерді тарихнамалық тұрғыдан талдау көрсетеді,
кеңестік тарихнамадағы жалпы одақтық зерттеулерде және отандық тарихшылардың
еңбектерінде Қазақстанның соғыс жылдарындағы халық шаруашылығының дамуы, майдан
мен тылдың бірлігі және басқа да аспектілері қарастырылды. Ал кеңес үкіметінің халық
шаруашылығын дамытудағы еңбек армиясы, әскери тұтқындардың еңбегін пайдалану,
еңбекпен түзеу лагерлеріндегі тұтқындардың елдің экономикасын дамытудағы үлесі туралы
айтуға тыйым салынғандығын айта кетуге тиістіміз. Еліміз тәуелсіздік алған кезеңде ғана бұл
мәселелерді зерттеу мүмкін болды. 1991 жылғы Қазақстан Республикасының өз тәуелсіздігін
жариялауының арқасында Отандық тарих ғылымы ақтаңдақтардан арылған Ұлы Отан
соғысына қатысты шынайы еңбектер мен мақалаларды жариялай бастады.
Қорыта келгенде, Ұлы Отан соғысының тарихының тарихнамасы қазақстандықтардың
екінші дүниежүзілік соғысқа қатысуы, республикада жасақталған әскери құрамалардың,
бірлестіктердің, бөлімшелердің тарихы тарихи зерттеулерде жаңаша деңгейде сараланып,
кеңінен зерттелген. Дегенмен, әлі де болса зерттелуді қажет ететін бірқатар мәселелер бар,
атап айтар болсақ:
Біріншіден, Кеңестік дәуірде соғыс жылдарындағы қазақтардың майдандағы ерліктері
көп жағдайда әділетті бағаланбағаны белгілі. Қазақтар қан майданда жан аямай шайқасты.
Ерліктің үлгісін көрсетті. Бірақ сол ерлікті бағалауға келгенде, Кеңес үкіметінің басшылары
нәсілшілдікке, бой алдырып, әділетсіздікке жол берді. Берлинді алғаш бомбалаған Біләл
Қалиев, 281 фашисті жер жастандырған сұрмерген Ыбырайым Сүлейменов, 397 фашистің
көзін жойған мерген Төлеуғали Әбдібеков, ұрыс барысында 227 жау солдаты мен офицерін
жойып жіберген Ысқақ Әлиев, тек бір ұрыста 38 жау әскерінің көзін жойып, 49-ын тұтқынға
119
алған аға сержант Алқар Оңғаров, сол сияқты ерен ерлік көрсете білген – Сембай Қалиев,
Аманша Меңдіғалиев, Темірғали Исабаев, Рәшид Жанғозин, Әбдірахман Бимурзин, Мырзаби
Ерназаров, Рымбек Байсейітов, Ғали Әділбеков, Алтыншаш Нұрғожиновалар т.б, Ұлы жеңіс
үшін, от кешкен майдангерлердің ерлік істері лайықты бағаланбады [11]. Есімі
аталғандардың Ұлы Отан соғысы кезіндегі ерліктері ескерілмей Кеңес Үкіметі тарапынан
Кеңес Одағының батыры атақтарының берілмеулері пікірімізге нақты дәлел бола алады;
Екіншіден, қазақстандық әрбір арнайы әскери құрамалардың тарихы әскери тарих
тұрғысынан тұрғысынан толық зерттеліп болған жоқ.
Үшіншіден, Қазақ жеріне қоныс аударылған халықтарды қабылдау мен орналастыру,
қорғаныс өнеркәсібін жасау мен оның қызметі, майданға қызмет еткен көлік мәселесі сияқты
тақырыптар әлі де зерттеуді қажет етеді.
Төртіншіден, Қазақстанның соғыстағы адам шығыны, хабарсыз кеткен жауынгерлер,
неміс тұтқынында болып, хабарсыз кеткендер, соғыс жылдары құрылған мұсылман
легиондарының тарихы. Сонымен қатар соғыс жылдары шетелдегі Қарсыласу қозғалысына
қатысқан қазақтар туралы тақырып та толық зерттелмеген [12].
Бесіншіден, кино, театр, әдебиет, ғылым саласындағылардың соғыс туралы тақырыпты
көсіле жазатын, сахналайтын, экранға шығаратын уақыты келді. Қасым Қайсенов, Бауыржан
Момышұлы туралы түсірілген кинолар көңіл жұбантады. Дегенмен соғыс тақырыбын
игерудегі кино, театр саласындағы олқылықтың орнын толтыру үшін, екі мәрте батыр Талғат
Бигелдинов туралы көпсериалы фильм түсіріледі деген ойдамыз.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1.
Халимульдина А., Халимульдин Ә. Мәншүктің жұлдызды сәті: Естеліктер. – Алматы: Балауса,
1992. –
445 б.; Нурмагамбетов С. От огненных лет до суверенной армии. Сб. мемуарных
произведении. – Алматы: Жибек жолы, 2005. – 544 с.; Нұршайықов Ә. Таңдамалы шығармаларының
10 томдығы. – Алматы: Қазығұрт, 2005. – Т. 2; Роман, майдан жазбалары: Т. 3; Роман, хикая, әсселер,
Т. 4. Очерктер; Т.5. Тоғыз толғау; Т. 10. Менің замандастарым.; Абенов К. «Операция «Марс».
Казахи в «Долине смерти». – Алматы: Жеті жарғы, 2010. – 440 с.; Назарбаев М., Слиденко В. Великие
битвы Великой отечественной войны. – Алматы, 2010. – 376 с.; Қарсыбаева Ж.А. 1941-1945
жылдардағы Ұлы Отан соғысы кезеңіндегі Қазақстан тарихының тарихнамасы (1941-2010 жылдар):
Тарих ғылым. канд. ... диссер. – Қарағанды. 2010.; Исенов Ө.И. Қазақстан экономикасы соғыс
жылдарында. // Ұлы Жеңіс: сабақтары және тарихи маңызы: Аймақтық ғылыми-практикалық
конференция материалдары. – Қостанай, 2005 ж. 290 бет. – (75-78 бб.). ; Қарсыбаева Ж.А. Ұлы Отан
соғысы жылдарындағы Қазақстан әйелдері // ҚарМУ хабаршысы. Тарих, философия, құқық сериясы.
– 2010. –
№3(59). – 121-126 бб.
2. Халимульдина А., Халимульдин Ә. Мәншүктің жұлдызды сәті: Естеліктер. – Алматы: Балауса,
1992. –
445 б.; Көпішев Қ. Қара бұлтты қақ жарған. – Алматы: Қазақстан, 1994; Нұршайықов Ә.
Таңдамалы шығармаларының 10 томдығы. – Алматы: Қазығұрт, 2005. – Т. 2; Роман, майдан
жазбалары: Т. 3; Роман, хикая, эсселер, Т. 4. Очерктер; Т.5. Тоғыз толғау; Т. 10. Менің
замандастарым.
3. Нусупбеков А.Н. Могучий арсенал Великой Отечественной войны. // Известия АН КазССР. Сер.
историч. – 1947. - Вып.З. – С.73-84; Казахстанцы в битве под Москвой. – В кн.: Казахстан в Великой
Отечественной войне: Очерки, – Алма-Ата, 1968, вып.1. Т.6. - С. 5-32.
4. Абишев Г. Работа партии большевиков по воспитанию чувства советского патриотизма у бойцов-
казахов в годы Великой Отечественной войны (1941-1945 гг.). – А.-А., Казгосиздат, 1950.
5. Балақаев Т.Б. Колхозное крестьянство Казахстана в годы Великой Отечественной войны. – Алма-
Ата: Казахстан, 1971. – 351 с.; Балақаев Т., Алдажұманов Қ. Қазақстан еңбекшілері майдан
қызметінде (1941-1945 жж.).- Алматы: Ғылым, 1985. – 320 б.
6.
Белан П.С. Северный Казахстан в годы Великой Отечественной войны (1941-1945 гг.). – Алма-Ата,
1962, –
308 с; Белан П.С. Казахстанцы в боях за освобождение Белоруссии и Советской Прибалтики
(1941-
1945 гг.). – Алма-Ата: Наука, 1988; Казахстанцы в битве на Волге. – Алма-Ата: Ғылым, 1990.;
На всех фронтах: Казахстанцы в сражениях Великой Отечественной войны 1941-1945 гг. – Алматы: Ғ
Ғылым, 1995. – 336 с.; Боздақтар. Жинақтама том (Құраст.: П.С. Белан, Н.Едігенов). – Алматы:
Қазақстан, 1995. – 480 б.
120
7.
Нурмагамбетов С. От огненных лет до суверенной армии. Сб. мемуарных произведении. – Алматы:
Жибек жолы, 2005. – 544 с.; Исабай Қ. Алғы шепте. – Алматы: Санат, 2005. – 240 б.; Снегин Д. В те
дни и всегда. Алматы: Санат, 2005. 432 с.; Сквозь пламя войны.Алматы: Жибек жолы, 2005. – 436 с.;
Абенов К. «Операция «Марс». Казахи в «Долине смерти». – Алматы: Жеті жарғы, 2010. – 440 с.
8. Академик Манаш Қозыбаев Мерейтойлық жинақ. – Алматы: Атамұра, 2001. – 240 б.; С.М.
Смагулова, Л.Д. Абенова. Манаш Кабашевич Козыбаев Материалы к биобиблиографии ученых
Казахстана. – Алматы, 2001. – 160 с.
9.
М.Козыбаев Казахстан – арсенал фронта. – А-А., Казахстан, 1970. – 475 с.
10. Аманжолов К. Ерліктің жарқын беттері (Ұлы Отан соғысында қазақстандық құрамалардың
жеңіспен өткен жолдары 1941-1945). – Алматы: Қазақстан, 1987.; Жауынгерлік ту астында. –
Алматы: Қазақстан, 1991. – 176 б.
11. Тілеу Көлбаев. Ерлігі бағаланбаған халықтың бірі. // Қазақ әдебиеті. № 24 (3240) № 25 (3241).
12.
Қарсыбаева Ж.А. 1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысы кезеңіндегі Қазақстан тарихының
тарихнамасы (1941-2010 жылдар): Тарих ғылым канд. ... автореф. – Қарағанды. 2010, – 24 б.
О НАЧАЛЕ И ХАРАКТЕРЕ ВЕЛИКОЙ ОТЕЧЕСТВЕННОЙ ВОЙНЫ
СОВЕТСКОГО НАРОДА
А.Е. Даниярова
к.и.н., доцент кафедры «История Казахстана»
Карагандинский государственный технический университет
(Караганда, Казахстан)
Великая Отечественная война советского народа против фашистских агрессоров –
составная часть второй мировой войны и главный ее фронт, на котором был решен исход
невиданной в истории схватки. Германия, Италия и Япония выступили с притязаниями на
новый передел мира, в то время как Англия, Франция, США стремились сохранить и
упрочить свои экономические и политические позиции. Вторая мировая война, развязанная
блоком фашистских государств, началась 1 сентября 1939 г., нападением Германии на
Польшу. Далее немецко-фашистские войска вторглись в страны Западной Европы. В апреле
1940 г. была оккупирована Дания без какого-либо противодействия с ее стороны, затем
сломлено сопротивление Норвегии. Экономические ресурсы скандинавских стран оказались
в руках гитлеровского правительства. Май 1940 г. – время наступления во Францию,
Нидерланды, Бельгию и Люксембург. Англии, лишившейся своих континентальных
союзников, предстояло воевать в одиночку.
Гигантская военная машина фашистской Германии опиралась в 1941г. на огромный
военно-экономический потенциал европейских стран с населением 283 млн. человек [1].
Для установления мирового господства в планах третьего рейха особое место
отводилось порабощению СССР. Генеральный штаб сухопутных войск Германии, штаб
оперативного руководства вооруженными силами, управление военной экономики и
вооружении ОКВ приступили к разработке стратегического плана войны против СССР. По
приказу «Ауфбау Ост» от 9 августа 1940 г. намечалось оборудование районов дислокации
войск на Востоке, проведение ряда мероприятий по ремонту и сооружению железных и
шоссейных дорог, мостов, казарм, госпиталей, аэродромов [2]. Некоторые передвижения
немецких войск могли быть обнаружены советскими пограничниками и вызвать у них
подозрение, поэтому военный атташе Германии в Москве генерал Кестринг получил
указание сообщить Генеральному штабу Красной Армии, что идет замена пожилых
военнослужащих молодыми солдатами [3].
Начальник штаба оперативного руководства
верховного командования вооруженных сил Германии генерал – полковник А. Йодль 6
сентября 1940 г. издал директиву, подробно излагавшую мероприятия по маскировке и
дезинформации. «Эти переброски, - указал он, не должны создать у России впечатления, что
мы готовим наступление на Востоке» [3].
121
Первоначально план войны против СССР был назван «Отто», где намечалось до взятия
Москвы уничтожить фланговые группировки Красной Армии путем развития наступления
на Киев и Ленинград. Фашисты намеревались захватить СССР за восьминедельный срок,
поэтому зимним обмундированием намечалось обеспечить только пятую часть личного
состава [2, с.354]. Название операции нападения было изменено 18 декабря 1940 г., когда
Гитлер издал директиву №21 – план «Барбаросса». «Барбаросса» в переводе на русский язык
«рыжая борода». Таким прозвищем был наделен за свою бороду немецкий император
Фридрих I, осуществивший в период своего правления (XII век) ряд завоевательных походов
на Востоке. Имя его прославлялось, вокруг него создавались легенды в интересах
агрессивной германской политики [2, с.354].
В директиве №21 отмечалось: «Германские вооруженные силы должны быть готовы
разбить Советскую Россию в ходе кратковременной кампании еще до того, как будет
закончена война против Англии» [4]. В одной из редакций плана «Барбаросса» фюрер дал
указание: «Предстоящая кампания – это нечто большее, чем просто вооруженная борьба; это
конфликт двух мировоззрений. Учитывая размеры русских просторов, для окончания этой
войны недостаточно будет разгромить вооруженные силы противника. Всю территорию
России нужно разделить на ряд государств с собственными правительствами» [5].
На основе «Барбароссы» был разработан план «Ост», где были расписаны методы
выполнения замыслов нацистов: полное уничтожение Советского государства, истребление
подавляющего большинства советских народов с оставлением живыми примерно 14 млн.
человек в качестве рабов фашистских колонистов [1, с.14]. Фашистские теоретики заявляя о
том, что «современная большевистская Россия – конгломерат весьма разнородных
этнических групп», предполагали скорую военную катастрофу Советского Союза.
Оккупация территории СССР представлялась им «не столько военной, а сколь
административной и экономической проблемой» [5, с. 23]. Уполномоченными по
централизованному решению проблем восточноевропейского пространства, под
руководством А.Розенберга, был подготовлен меморандум от 2 апреля 1941 г. относительно
целей агрессии и установления господства на оккупированных советских территориях, по
которому предполагалось создать национальные или географические единицы
народонаселения России: Великороссия с Москвой в качестве центра, Белоруссия с главным
городом Минском или Смоленском, Эстония, Латвия, Литва, Украина и Крым с центром в
Киеве, Донская область со столицей Ростовом, Кавказская область, Русская Средняя Азия
или Русский Туркестан [5, с.24]. По отношению к каждой «географической единице» была
дана характеристика и определялась ее административное устройство в рейхскомиссариатах.
Гитлеровцы включали Белоруссию в качестве генерального комиссариата в состав
имперского комиссариата «Остляндия» (Ostland) административный центр которого
находился в Риге, то есть три Прибалтийских государства вместе с Белоруссией должны
были образовать немецкий протекторат до того, как будут аннексированы и включены в
состав «Великого германского рейха» [3, с.343].
В замечаниях и предложениях по генеральному плану «Ост» рейхсфюрера войск СС
было сказано и о промышленных областях Кузнецкой, Новосибирской и Карагандинской,
мощность работы, которых зависела от рабочих и особенно квалифицированных
технических кадров. Эту проблему должны были решить за счет переселения поляков, а
также «валлонских инженеров, чешских техников и венгерских коммерсантов». О Сибири
говорили как о «…резервной европейской территории для колонизации и добычи сырья» [5,
с.35]. Развитие промышленности в этом регионе не входило в задачи фашистской Германии.
После победы хотели частично уничтожить промышленность в этом регионе, частично
перевезти на Запад. Германскими фашистами была подготовлена программа захвата и
развала советской экономики. Руководить этим процессом должен был особый
уполномоченный, военно-хозяйственный диктатор Германии и оккупированных ею
территорий Геринг. Разграбление фабрик и заводов, вывоз сырья, продовольствия было
подчинено одной цели – уничтожению промышленности на территории СССР. В целом,
Восточная Европа представлялась им в качестве аграрно-сырьевого придатка.
122
Начальник гестапо Гиммлер намеревался истребить многие народы, искоренить всякое
образование, кроме начального. Программа этих школ включала счет до 500, умение
расписываться и повиноваться немцам. Чтение он считал ненужным [2, с.359]. Для
массового уничтожения гражданских лиц создавались специальные команды.
В соответствии с планом «Барбаросса» фашистские войска были развернуты для
наступления в трех направлениях – ленинградском (группа армии «Север»), главном
московском (группа армии «Центр») и киевском (группа армии «Юг») [1, с.14]. 17 июня
1941г. верховное командование вооруженных сил Германии отдало окончательный приказ, в
котором указывалось, что осуществление плана «Барбаросса» должно начаться 22 июня [2,
с.357]. Основная идея плана войны определялась в директиве №21 так: «Находящиеся в
западной части России войсковые массы русской армии должны быть уничтожены в смелых
операциях с глубоким продвижением танковых частей, следует воспрепятствовать
отступлению боеспособных частей в просторы русской территории… Конечной целью
операции является отгородиться от азиатской России по общей линии Архангельск – Волга.
Таким образом, в случае необходимости последний индустриальный район, остающийся у
русских на Урале, можно будет парализовать с помощью авиации [2, с.355]».
К военно-политическому пакту фашистских государств «Берлин – Рим – Токио»,
подписанному 27 сентября 1940 г., позднее присоединились Венгрия, Румыния, Финляндия,
Хорватия, Словакия. Правительства Испании, Португалии, Турции были готовы к
сотрудничеству. Швеция и Швейцария придерживалась нейтралитета, но их крупная
буржуазия помогала немецким агрессорам использовать экономику своих стран для нужд
военной машины [2, с.362].
22 июня 1941 г. фашистская Германия без объявления войны вероломно напала на
СССР. Около четырех часов утра немецкие орудия открыли огонь по советским
пограничным заставам, штабам, узлам связей и силы бомбардированной авиации вторглись в
воздушное пространство СССР [6]. Весь Советский народ встал на защиту своей Родины.
Для руководства усилий фронта и тыла к общей цели – разгрому врага, был создан
Государственный
Комитет
Обороны
с
чрезвычайными
полномочиями
под
председательством Генерального секретаря ЦК ВКП(б) И.В.Сталина.
Начало Отечественной, справедливой, освободительной по характеру войны для
Советского Союза связано с крайне тяжелым положением. Внезапность нападения, скрытая
подготовка, оккупация значительной части западных областей страны дали большие
преимущества агрессору. Однако с первых же дней войны враг встретился с ожесточенным,
героическим сопротивлением советских воинов и мирного населения прифронтовых
районов. Без упорной борьбы, кровопролитных боев не сдавалась ни одна позиция, ни один
населенный пункт. Известный американский публицист, крупный специалист по истории
второй мировой войны в своей стране Уильям Л. Ширер отмечал: «В действительности
русские, несмотря на то, что внезапное нападение немцев 22 июня застало их врасплох,
несмотря на последующие тяжелые потери в живой силе и технике, быстрое отступление и
окружение части их лучших армий, уже в июле начали оказывать все возрастающее
сопротивление, с которым вермахт никогда еще не сталкивался ранее»[3, с. 50].
Иной характер войны против Советского Союза, чем в странах Запада раскрылся сразу
же, буквально в первый день. Окруженные пограничные заставы, воинские соединения,
города и поселки сражались упорно, насмерть. Не только армия, но и весь Советский народ
поднялся на борьбу с врагом. Напряженно-четкий ритм жизни общества, высокий воинский
дух, убежденность в разгроме фашистов придавали уверенность каждому в победоносном
завершении войны.
Достарыңызбен бөлісу: |