title: Әдебиеттер - Сабақтың жоспары: Психологияға ғылым ретінде анықтама. Ғылыми және тұрмыстық психологияның айырмашылығы

text:
Әдебиеттер:
Жарықбаев Қ., Жалпы психология: Оқулық / Қ. Жарықбаев.- Өнделіп, бесінші басылуы.- Алматы: Эверо, 2004.- 378 б.
Намазбаева Ж.И., Жалпы психология: Оқулық / Ж.И. Намазбаева.- Алматы: Абай атындағы ҚазҰПУ, 2006. - 296 с.
Жалпы психологияға кіріспе: Оқу құралы / Жауапты ред. С.М. Жақыпов.- Алматы: Қазақ ун-ті, 2007. - 230 б.
Жарықбаев Қ., Қазақ психологиясының тарихы / Қ. Жарықбаев.- Алматы: Қазақтан, 1996. - 160 б.
6 дәріс. Темперамент
Сабақтың жоспары:
Адамның жеке-психологиялық ерекшеліктері.
Темперамент туралы түсінік.
Темперамент типологиялары: гуморалдық (Гиппократ, Гален), конституционалдық (Э.Кречмер, У.Шелдон).
И.П.Павловтың жоғарғы жүйке жүйесі іс-әрекетінің типтері туралы ілімі.
Б.М.Теплов, В.Д.Небылицын, В.С.Мерлин еңбектеріндегі жүйке жүйесінің қасиеттері, жоғарғы жүйке жүйесі іс-әрекетінің типтері және тұлғаның психикалық қасиеттерімен байланысы туралы зерттеулері.
Темперамент типтеріне сипаттама.
Темперамент пен мінездің байланысы.
Темперамент ұғымының психологиялық маңызы
Белгілі бір адамға тән және өмір әсерлеріне жауап реакцияладың динамикасы, тонусы мен бірқалыптылығында көрініс беретін мінез - құлықтың табиғи ерекшеліктерін – темперамент деп ұғынуымыз керек.
Мінез-құлық тек әлеуметтік жағдайларда ғана емес жеке адамның табиғи құрылымына да тәуелді. Адамның биологиялық жағын көрсететін қасиеттің бірі болып табылатын темперамент жас балалардың ойыны үстінде, түрлі қарым – қатынас жағдайында анығырақ және ертерек байқалады.
Темперамент тұлғаның барлық психикалық көріністеріне рең беріп отырады, ол эмоция мен ойлауға, еріктік қимыл - қозғалысқа, сөздің сарыны мен ырғағына әсер етеді. Бірақ темпераментке жеке адамның моральдық тәрбиесі, әлеуметтік бағдары, әуестенуі, қызығуы тәуекелді еместігін естен шығармаған абзал.
Темперамент туралы ілім ерте замандарда пайда болған. Гиппократ, кейіннен Гален сияқты дәрігерлер адамдардың мінез-құлықтарының дара көріністерін бақылау арқылы солардың өз ерекшеліктерін сипаттап жазуды, түсіндіруді ойластырады. Темперамент туралы ілімнің негізін салған ежелгі грек дәрігері Гиппократ болды. Гиппократтың пікірінше, адамның тәнінде төрт түрлі сұйықтық болады: қан, шырын, сары және қара өт, олар дұрыс араласса – адамның дені сау, дұрыс араласпаса – сырқат болады. Ағзадағы сұйықтардың біреуінің басым болуы адамның темпераментін анықтайды. Сұйықтардың аттарына орайлас қойылған темперамент атаулары күні бүгінге дейін сақталып келеді. Мәселен холериктік темперамент – сһоlе (өт), сангвиник темперамент – sangues (қан), флегматиктік темперамент – phlegma (шырын) меланхоликтік темперамент – melanos chole (қара өт) деген сөздерден алынған. Гиппократ темпераменттер белгілі мөлшерде адамның тұрмысына, ауа – райы жағдайларына тәуелді болады деп санады. Мәселен, отырып жұмыс істейтіндердің денесінде флегма жинақталса, үнемі қимыл қозғалыстағыларда - өт көбейеді, темпераментте соған сәйкес анықталады. Гиппократ типтерді дұрыс сипаттағаны мен, оларды ғылыми тұрғыдан түсіндіре алмады.
Кейіннен темперамент жайлы осындай гуморальдық теориялардан басқа химиялық, физикалық, анатомиялық, неврологиялық және таза психологиялық теорияларда ұсынылды. Бірақ бұлардың бірде – біреуі де темпераменттің табиғатын толық және дұрыс түсіндірмеді.
Жоғары жүйке қызметінің негізгі қасиеттерін ашқан И.П.Павловтың ғылыми еңбегі ерекше. Ол темпераменттің осы қасиеттерінің туа үйлесуіне орай сипатталатындығын көрсетті. Павлов өзінен бұрынғылардан өзгеше жолмен, атап аитқанда, дененің сыртқы құрылымын зерттеген неміс психиаторы Кречмерден, қан сауыттарының құрылымын зерттегендерден (П.Ф. Лесграфт) басқаша ағзаларды бір тұтас нәрсе деп қарап, ондағы ми қызыметіне ерекше назар аударды. Ми біріншіден, барлық мүшелермен ұлпалардың жұмысын реттейді, екіншіден, жүйедегі сан алуан бөліктердің қызметін үйлестріп, біріктіреді, үшіншіден, ол барлық органдардың импульстарынан әсер алып оырады да осыған орай өз қызыметін қажетті күйге түсіреді, төртіншіден, ол ағзаның сыртқы ортаның байланысын, бұлардың бейнелерін сәулелендіруді жүзеге асырып отырады.
Темперамент – жүйке жүйесінің тума қасиеттерінен, туындайтын адамның жеке өзгешеліктерінің бірі. Ол адамдардың эмоциялық қозғыштығынан, қимыл-қозғалысынан, жалпы белсенділігінен жақсы байқалады.
Темперамент – оргонизімнің физиологиялық өзгешеліктерімен, әсіресе, жоғары жүйке қызыметінің тума қасиеттерімен шарттас психикалық құбылыс. Темпераменттің жалпы қозғалысынан да (мәселен, біреулер шапшаң қозғалады, тез қимылдайды, енді біреулер жай қимылдап, асықпай істейді), психиканың күші мен тереңдігінен де (мәселен, біреу өжет, алғыр болса, екінші біреу керісінше, сылбыр, жігерсіз болады), адамның көңіл – күйінің ерекшеліктерінен де (салмақты, тұрақты, жеңіл, тұрақсыз т.б.) эмоция сезімдерінен де (біреу сабырлы, екінші біреу күйгелек т.б.) жақсы байқалып отырады.
Темпераманет туралы алғашқы ой-пікірлер ғылымда өте ерте кездің өзінде-ақ айтыла бастады. Ежелгі Грецияның белгілі ғалымы, дәрігер Гиппократтың (б.э.б. 460-356) еңбектерінде бұл жөнінде біраз пікірлер айтылған. Гиппократтың ойынша, әр түрлі темпераменттер адамдар мен жануарлардың денесінде төрт түрлі сұйық заттарға байланысты болмақ. Олар: денені жылытып тұратын – қан, салқындататын – шырын (слизь) құрғататын – бауырдағы сары өт және оған дымқылдық беретін қара өт (талақ). Осы төрт түрлі сұйықтың, араласуының пропорциясын грекше «красис» деп атаған. Ал латын тілінде бұл терминді темпераментум деп атап кеткен.
Сөйтіп, Гиппократ және оның шәкірттері адамдағы темпераменттердің әр түрлілігі организмдегі осы төрт түрлі сұйық заттың бір-бірінен аз – көптігіне байланысты деп түсінген. Мәселен, организімде қанның пропорциясы артық болса, ол сангвиникалық, ал шырын басым болса, флгматик темперамент деп; ал организімде қара өт басым болса меланхолик, организмде сары өт басым болса, холерик темпераменті деп аталады.
Гипократ организімдегі сұйықтардың бірінен екіншісінің басым болуы кейбір аурулардың шығу тарихын түсіндіруге де жарайды деді, ол мидың рөлін түсіне білді, оны бездердің бірі деп санады. Бұл адамның жеке ерекшеліктерін жаратылыстық ғылыми зерттеудің алғашқы қадамы еді.
Рим дәрігері Гален (129-199) темпераменттің санын он үшке жеткізді. Гален организмде жылылық не ғұрлым басым болса, адамның темпераменті күшті болатынын, денесі салқын болса, темпераментті баяулайтынын айтты. Бұл секілді түсініктердің прогрессивтік маңызы зор, өйткені адамның тәнін зерттеу, тәжірбиеге көңіл аудара бастау сол кезде кең жайылған, жан тәнге байланыссыз нәрсе дейтін теріс пікірге берілген үлкен соққы еді.
Орта ғасырдағы ғалымдар темпераментті организімдегі химиялық заттардың құрамына байланысты түсіндіруге тырысты. Кейіннен темперамент организімнің түрліше физиологиялық өзгешеліктеріне, атап айтқанда, қан жолы жүйесінің құрылысына, зат алмасуға, ішкі секрецйя бездеріне т.б. байланысты деген пікірлерде тарауда. Неміс философы И.Кант (1724-1804) өзінің «Антропология» деген еңбегінде темпераменттің төрт түрі туралы толық психологиялық сипаттама берді. Бірақ ол темперамент пен мінез ұғымдарын бір-біріне балама ретінде қарастырды.
Темперамент туралы теориялар ХІХ ғасырдың аяқ кезінде де кең өріс алды. Мәселен, неміс анатомы Гейне темпераменттердің түрліше болуы жүйке жүйесінің тонусына байланысты десе, орыс антропологы Н.Л.Зеланд (1833-1902) ми қабықшасындағы молекулярлық қозғалыстың жылдамдығы мен біркелкілігіне байланысты деді. Көрнекті орыс педагогы П.Ф.Лесгафт (1837-1909) темпераменттерді қан сауыттарының жуандығы мен кеңдігіне байланысты деп тұжырымдады. Темпераменттердің физиологиялық негіздерін ғылыми тұрғыдан дәйекті етіп түсіндірген академик И.П.Павловтың ілімі темперамент туралы түсінікті ғылыми сара жолға түсірді. Жүйке жүйесінің типтері мен қабығындағы қозу, тежелу процесінің үш негізгі белгісінің (күш қозғалғыштығы) жиынтығынан құрастырылады.
Жүйке процестерінің күшіне – ми қабығының жұмыс істеу қабілеттілігі, яғни сыртқы ортаның түрлі тітіркендіргіштеріне мидың төзімділігі жатады.
Жүйке процестерінің тепе теңдігі деп қозу мен тежелудің бір-біріне тең келуін айтады.
Сөйтіп И.П.Павлов ілімінің айтуынша, жүйке жүйесінің әрбір типінің үш белгісі болады. Мәселен, күшті типтердің бірі – ұстамсыз тип – жұмыс істеу қабілеті күшті, қозу, тежелу процестері бір-бірімен сәйкес келмейтін (қозуы ылғи да басым келіп отыратын) ереше қозғалыстағы тип. Күшті типтердің екіншісі – ширақ типтер деп аталады. Мұнда қозу мен тежелу процестері бір-біріне тең келіп, тез алмасып отырады. Күшті типтің үшіншісі – тежелу бір-біріне тең келіп, бірақ алмасуы саран, баяу қозғалатын тип. Әлсіз типте қозумен тежелу процестері баяу көрініп отырады. Күшті тітіркендіргіштердің әсерінен туатын шектен тыс тежеулерде әлсіз типте жиі болып отрады. Мұндай кейде күшті типтер сыртқы дүниеден келетін түрлі әсерлерге төзімді келсе, әлсіз тип морт сынып кететін болады. Павлов ашқан жүйке жүйесінің негізгі типтері темпераменттердің физиологиялық негіздерін жақсы түсіндірдеі. Павлов сангвиниктерді – ширақ, жүйке жүйесі күшті, қозу мен тежелуі тең, қозғалғыш адам; холериктерді – ұстамсыз, жүйке жүйесі күшті, қозуы тежелуінен басым; флегматиктерді жүйке жүйесі күшті, қозуы мен тежелуі бір-біріне тең болғанымен, қозғалысы баяу адамдар десе; меланхоликтерді – жүике жүиесі әлсіз типті адамдар деп сипаттады.
И.П.Павлов осы айтылған негізгі типтерден басқа да аралас, көшпелі типтердің кездесетіндігін айтты. Мәселен, ұстамсыз типтің өзінен қозуы мен тежелуі бірдей күшті (бірақ аз да болса қозуы басымдау тұратын) сонымен қатар, қозу мен тежелудің күші тепе-тең келетін варианттар байқалған. И.П.Павлов жануарлардың жүйке жүйесінің типін айыру үшін жасаған тәжірибесінің кейбір қорытындылары адам темпераменттерінің физиологиялық негіздерін түсінуге толық жарайтындығын көрсете келіп, темпераментке мынадай анықтама берді: « Темперамент жануарлар мен жеке адамның жалпы сипаттамасы, әрбір индивидумның барлық әрекетіне белгілі оң беретін жүйке жүйесінің жалпы сипаттамасы».
Соңғы жылдары көрнекті орыс психологы Б.М.Тепловтың (1896-1965) лабараториясында жүйке жүйесінің типтрі одан ары зерттеле түсті. Егер И.П.Павлов өзінің тәжірбиесін жануарларға жасаған болса, Б.М.Тепловпен оның шәкірттері осындай тәжірбиені адамдарға жасады. Бұл зерттеулерде И.П.Павловтың нерв жүйесінің төрт түрлі типі туралы ілім адамдардың жеке өзгешеліктерін, әсіресе, оның темпераменттерін анықтауда ерекше маңыз алатын, бірден-бір ғылыми теория екені тағыда дәлелдене түсті. Б.М.Тепловтың шәкірттерінің бірі В.Д.Небылицин (1930-1972) осындай зерттеулердің бірінде жүйке жүйесінің әлсіз типінің өзі бірнеше варианттарға бөлінетінін анықтап берді. Бұрын өмір сүруге икемсіздеу деп саналатын осы әлсіз типтің өзі енді қозғалғыш, баяу, қозумен тежелу, теңгерілмеген типтер деп бөлінетін болды. Әлсіз типтіңде сезімталдығы күшті екендігі, осыған орай оның сыртқы ортаға бейімделе алу қабілеті екендігі анықталды.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: дәріс - Сабақтың жоспары: Психологияға ғылым ретінде анықтама. Ғылыми және тұрмыстық психологияның айырмашылығы

text:
7 дәріс. Мінез
Мінез туралы отандық және шет ел психологиясындағы көзқарастар.
«Мінез» және «тұлға» ұғымдары мен «мінез» және «темперамент» ұғымдарының өзара қатынасы.
Индивидтің әлеуметенуі үрдісінде мінездің қалыптасуы.
Мінез құрылымы.
Мінез және тұлғаның ерік қасиеттері.
Мінез және адам қылықтарының мотивациясы.
Мінезді қалыптастыру және тәрбиелеу.
Мінез психологиясы туралы жалпы сипаттама
Күнделiктi өмiрде "мінез" ұғымы әртүрлі мағынада қолданылады. "Мінез" ұғымын айналысқа aлғаш рет енгiзген ертедегi грек ғалымы және философы Аристотелдiң досы (б.з.д. IV-III ғ.) Теофраст болды. "Мінез" гpeктің сөзi, қазақша “белгi”, “бiтiс”, “ерекшелi” деген мағынада қолданылады.
Теофрастың мінездер туралы шағын трактаты сақталды, онда 30-ға тарта мінез суреттеледi. Теофрастқа дейiн Аристотель жеке тұлғаның ic-әрекет немесе тежiрибелiк жағын белгiлеу үшін "этос" сөзін пайдаланды, ол “адамгершiлiк”, “әдет”, “ойлау бейнесi” мағынасын бiлдiредi. Бұл термин Аристотелдiн, "Этика", "Риторика" және "Поэтика" сияқты еңбектерiнде жиi кездеседi, демек, осы еңбектерде мінезге байланысты мәселелер көп берiлген.
Аристотелдiң терминологиясы мораль туралы ғылымда (этика) қолданылды.
Әрбiр адам кез-келген басқа адамнан өзінің, дара психологиялық ерекшелiгiмен анықталады. Бұл мағынада осы адамға тән белгiлер туралы көп жағдайда айта аламыз. Психологияда "мінез" сөзi белгiлi мағынада қолданылады. Адамның кез- келген дара ерекшелiгiн мінез бiтiсi деп айта алмаймыз.
Жалпы немесе кең мағынада адамның мінезi деп даралық анық байқалатын және адамның мінез-құлқы мен қылығына әсер eтeтiн сапалық өзiндiк психологиялық белгiлерiн айтамыз. Осы анықтамадан туындайтыны адам мінезі туралы айтқанда адамның барлық анық, дара байқалатын және өзіндік психологиялық белгiлерi болып табылады. Адамға сипаттама беру оған даралық тұрғысынан психологиясын беру деп түсінемiз, оның сапаларының қосындысын көрсету емес, солI адамды басқа адамдардан ерекшелейтiн белгiлерiн бөлiп көрсету болып табылады. Мәселен, көп жағдайда адамның мінезi оның өмірi ұжымда қалай болатындығымен байланысты. Егер адам таза, әділ, еңбек сүйгiш, кісімен тiлтапқыш болса оның ұжымда жақсы өмір cүpyi және еңбек eтyi үшін қажетті шарты екендiгiн жақсы түсінемiз.
Керiciнше, ерiншек, өзiмшiл, өp-көкipeк жан ұжымда жақсы сiңiсiп көте алмайды, кейде ұжым мүшелерiмен дау-дамайға келiп қалады. "Мінездерi үйлеспейдi" деген сөз тіркесінiң мағынасы - ұжымдағы адамдардың мінезi әртүрлі, үйлесiмдiлiктiң болмауы.
Мұғалiм өз шәкірттерiн зерттей отырып, олардың анық байқалатын мiнезiндегi даралық белгiлердi анықтауға ұмтылады.
Психологтар мiнездiң мәнін аша отырып, негiзгi белгiлерiнiң бәрiне дара ерекшелiгiн атап көрсөтедi. А.Г.Ковалевтiң және В.Н.Мясищевтiң берген анықтамалары бойынша, "мiнез - бұл өзiндiк ерекшелiгi бар жеке тұлға".
Б.А.Крутеңкий мінезге мынадай анықтама бередi. "Мінез - бұл жеке тұлғаның мәндi қасиеттерiнің даралық - өзiндiк бiрiгiп келуi".
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Мінез дегенiмiз - Сабақтың жоспары: Психологияға ғылым ретінде анықтама. Ғылыми және тұрмыстық психологияның айырмашылығы

text:
Мінез дегенiмiз - адамдардың істеген ic-әрекетiне iз қалдыратын өзiндiк дара ерекшелiгi. Мінез - кең мағыналы ұғым, оңда адамның әртүрлі қасиеттерi мен сапалары тоғысып жатады.
Мінез - жеке адамның тiршiлiк жағдайындағы қылығын бейнелейтiн тұрақты және мәнді психикалық ерекшелiктерiнiң үйлесімi. Мінез, өмір, тәрбие үрдiciнде қалыптасады, адамның өмір қалпы мен жағдайын көрсөтедi. Олардың өзгеруiне байланысты мінез де өзгередi.
Күнделiктi өмірде адамды өзiмшiл немесе көпшiл, қарапайым немесе қатыгез, ұстамды немесе ұстамсыз, табанды, батып, қызу қанды, салқын қанды және т.б.деп сипаттайды. Осы айтылғандардан көретінiмiз, мінез - жеке тұлғаның әртүрлі психикалық қасиеттерiн қамтитын бiртұтас құрылым.
Белгiлi психологтар А.Г.Ковалев, В.Н.Мясищев, В.С.Мерлин В.А.Крутеңкий мінездiң мәнін дүниеге қарым-қатынастар жүйесiнде, демек бағыттылықта көре бiлдi, ал И.В.Страхов мінездiң эмоциялық түрiнiң рөлiн атап көрсөтті.
Қазіpгi батыс психологгарында мінезге анықтама беруде әртүрлі көзқарас байқалады. Ерекше кең тараған түсінік мінездi жеке тұлғаның этикалы қыры немесе түрі ретiндегi көзқарас.
Грек философы негiзiн салған "мінездеме" тек адамның адамгершiлiк бейнесiн суреттеуден тұрады. Осындай мағынада "мінез" терминiң хvII ғасырда Лабрюйер қолданды. Сонымен, "мінез" сөзi обастан адамның әлеумөттік- адамгершiлiк келбетiн бейнелейдi, бұл мағынада темпераментке қарама-қарсы мәнге ие болады.
XIX ғ. мінездi таза психологиялық бағытта интеллектiнiң, сезiмнiң және epiктің (А.Бек), сезiм мен epiктің (Рибо), тек қана еріктің (П.Ф.Лесгафт) дара ерекшелiктерi ретiнде қарастырды.
ХХ ғасырда мінездi психиканың жекелеген салаларының ерекшелiктерi емес, ал тұтас тұлғаның қасиетi деп түсіндi. Материализм мен идеализмнiң күресiнде мінездiң тұқым қуалау немесе өмір барысында пайда болғандығы туралы мәселе ерекше маңызга ие болды. И.Кант ХVIII ғасырда "мінездің темпераменттен айырмашылығы өмір барысында қалыптасады" дедi.
Бiрақ дара ерекшелiктердi түсіндiргенде ол туа бiткен және өмір барысында қалыптасқан қасиеттердiң айырмашылығын түсіндiрген жоқ. Рибо мінез тұқым арқылы берiлетiн қасиет екендiгiн атап өтті. Осы eкi бiр-бiрiне қарама-қарсы көзқарас күні бүгiнге дейiн жалғасып келедi.
Белгiлi АҚШ психологi Боннер өзінің жеке тұлға туралы монографиясында "Мінез және адамгершiлiк мінез-құлық" атты арнайы тарау бердi. Ол жеке тұлғаның этикалық меселелерiн ерекше атай отырып, сонымен қатар, мінездің тұтастық қасиетiне ерекше мән бердi.
Мінез туа бiткен қасиет арқылы берiлмегенмен адам табиғи құрылымының ерекшелiктерi, ең алдымен жүйке қызметi мінездің көpiнyiндe, сондай-ақ оның жеке белгiлерi үрдісiн қалыптастыруда байқалады.
Жүйке үрдicтерiнiң ұстамдылығы немесе ұстамсыздығы, күшi немесе әлсiздiгi, қозғалғыштығы немесе енжарлығы, осының барлығы белгiлi дәрежеде адамның мінез-құлқы мен ic-әрекетiне әсер өтедi. Жүйке жүйесiнен басқа адам мінезiне ағзаның басқа да белгiлерiнің әсерi ерекше, жүрек-қантамырлар, ас қорыту және эндокриндiк жүйелер.
Демек ғылымии-жаратылыстану негiздерi тұрғысынан мінез жүйке жүйесi қызметiнің типтерi белгiлерiнің және бас ми қыртысының уақытша байланыстар түрінде бекiген өмірлiк көңіл-күйдің көрінісі болып табылады.
Мінездің көрінісі тек қана әрекетте және қылықта аңғарылып қоймайды, cонымен қатар тiлiнде, бет-пішінінде және дене бiтiмiнде байқалады. Барлық тiлдiк ерекшелiктерi мінездің және темпераменттің белгiлi қасиеттерiн бiлдiредi. Мінез жеке тұлғаның сырт келбетiне iз қалдырады. Адамның бет-пiшiнi әртүрлі мінез бiтiстерi жағдайында өзгерiп отырады.
Адам мінезiнің ұлы бiлгiрi Л.Н.Толстой былай деп жазды: "Тек қана көзi күлетiн адамдар болады - бұл адамдар өте арам және эгоистер. Көзсiз аузы күлетiн адамдар болады бұл адамдар әлсіз, тұрақсыз және күлкінің бұл eкi түрі де жағымсыз". Толстой өзiне-өзi мәз болатын тәтті, бақытты, мөлдiр салқын әзiл аралас, ақымақ және т.б.күлкінің болатыңдығын атап өтті. Адамның көз жанары - бұл жанның айнасы. Оның мінез- құлқын көз жанарынан байқауға болады. Адамның мінез-құлқы жағымды және жағымсыз болып бөлiнедi.
Өзiнің көптеген шығармаларында қазақ халқының гуманист ақыны, көрнекті ағартушысы Абай өз халқының ауыр тұрмысын және надандығын мiнеп-шенейдi. Тек өзінің қарын қамын, яғни, тән қажеттілiгiн өтеудi ғана ойлап, рухани қажеттілiгiн ойламайтындарға, еңбексiз мал табудың жолына түсушiлерге, бiреудi арбап, күн көрушiлерге, өзінің жағымпаздығымен құлық алдында көзге түсiп қалуға тырысушыларға Абай мейлiнше қарсы болды.
Достарыңызбен бөлісу: |


text:
Әдебиеттер:
1. Жарықбаев Қ., Қазақ психологиясының тарихы / Қ. Жарықбаев.- Алматы: Қазақтан, 1996. - 160 б.
2. Бап-Баба Сәбет Балтаұлы (Бабаев), Жалпы психология: Жоғары оқу орындары студенттеріне арналған дәрісбаяндар жинағы / С.Б. Бап-Баба.- Алматы: Дарын, 2003.- 275 б.
3. Гиппенрейтер Ю.Б., Введение в общую психологию: Курс лекции / Ю.Б. Гиппенрейтер; Учеб. пособие.- М: Юрайт, 2000.- 336 с.
4. Немов Р.С., Психология: Учеб. для студ. высш. пед. учеб. заведений: в 3 кн. / Р.С. Немов.- 4-е изд. - М: ВЛАДОС, 2005. – 450 с.
5. Климов Е.А., Основы психологии: Учебник для вузов / Е.А. Климов. - 2-е изд., перераб. и доп..- М.: ЮНИТИ-ДАНА, 2003.- 462 с. - (Серия "PERFІCE TE")
5. Немов Р.С., Психология: Учеб. для студ высш. учеб. заведений / Р.С. Немов; В 3-х кн. Кн. 3..- 4-е изд. - М.: Владос, 2003.- 640 с.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: дәріс. Қабілет - Сабақтың жоспары: Психологияға ғылым ретінде анықтама. Ғылыми және тұрмыстық психологияның айырмашылығы

text:
8 дәріс. Қабілет
Сабақтың жоспары:
1. Қабілет туралы түсінік және оның адам өміріндегі рөлі.
2. Қабілеттің табиғаты туралы түсінік және оның даму тарихы.
3. Қабілет, білім, іскерлік, дағдылардың өзарақатынасы.
4. Қабілеттің табиғатындағы биологиялық пен әлеуметтіктің өзарақатынасы. Нышан туралы түсінік.
5. Қабілеттің құрылымы.
6. Жалпы және арнайы қабілет.
7. Қабілеттердің іс-әрекетте қалыптасуы мен дамуы.
8. Қабілеттің адамның жеке-типологиялық ерекшеліктерімен байланысы.
9. Дарындылық, талант, данышпандық туралы түсінік.
10. Дарынды бала тұлғасының дамуының психологиялық ерекшеліктері.
11. Қабілетті бағалау мәселесі.
Қабілет туралы жалпы түсінік
Мұғалім өз шәкірттерiн бақылай отырып, мінездеме бергенде бiреулерi оқуға ерекше қабілетті, кейбipеулерiнің қабiлеттiлiктерi нашар екеңдiгiн негiзсiз айтып отырған жоқ. Шәкірттердің мектепте оқылатын жекелеген пәндерге қабілеттілiктерi әртүрлі келедi. Бiрi - математикаға қабілеттілiк аңғартса, бipақ ауызша және жазбаша сөйлеуде өз ойын толықтай жеткiзе алмайды. Екiншiсi - әдебиет пен тiлге, жалпы гуманитарлық ғылымдарға бейiм келедi, бiрақ математика, физика, химия сияқты ғылымдарды меңгеруде қиындықты кездестiредi.
Қабiлет тек қана iс-әрекетте аңғарылады. Адамды ic-әрекетте байқап қарамай, оның қабілетті немесе қабілетсiз екендiгi туралы айтудың өзi дұрыс болмас едi. Егер бала музыкалық ic-әрекеттің қарапайым түрлерімен айналыспаған болса, егер оны әлi де музыкаға оқытпаған болса, музыкаға қабілеттілiгiн айтуға болмайды. Тек музыкалық бiлiм беруге оқыту үрдісiнде оның қабілеттілiгi қандай болады, ырғақты сезiну, есту қабiлетi, музыкалық eсi тез және жеңiл немесе жай және қиын қалыптасатындығы анықталады.
Белгiлi iс-әрекетте қабілеттілiктер тек байқалып қоймайды, сонымен қатар дамиды. Адам белгiлi iс-әрекетке қабілетті болып тумайды, оның қабілеттілiктерi қалыптасады, дұрыс ұйымдасқан iс-әрекетте дамиды. Арнайы ic-әрекеттен тыс қабілеттілiктердің дамуы мүмкін емес.
Шәкірттердің қабілеттілiктерiн анықтауда мектеп ұстаздары кейде ешқандай тексерусiз, ic-әрекетте байқап көрмей, негiзсiз "бұл оқушының ешқандай қабiлетiлiгi жоқ" - деп, асығыс қорытынды жасайды. Себебi - оқушы әлi де икемдiлiктің, дағдының, берiк бiлiмнің және қалыптасқан жұмыс тәсiлiнің қажетті жүйесiн қалыптастырмауының салдары.
Мәселен, жас кезiнде ешқандай қабілеттілiк аңғартпаған, бiрақ кейiннен дами келе аты әлемге белгiлi болған А.Эйнштейн мектепте нашар оқитын шәкiрттердің қатарында болады.
Бiр немесе бiрнеше ic-әрекеттiң түрін ойдағыдай орындаудың шарты болып табылатын жеке тұлғаның дара психологиялық қасиетiн қабілет деп атаймыз.
Қабілет әр уақытта да белгiлi бiр ic-әрекетті орындау тұрғысынан қарастырылады. Кез-келген қабілеттілiк белгiлi бiр icтi орыңдауға бағытталады: оқу пәндерiне, еңбектің түрлеріне қабілеттілiк аңғартады. Мысалы, музыканттың қабілеттілiгi тек жақсы музыкалық есту қабiлетiмен шектелiп қоймайды. Бiр ғана құрастырушылық қиялдың болуы қабілетті инженер-конструктор болу мүмкіншiлiгiн қамтамасыз ете алмайды. Кез-келген ic-ерекетті ойдағыдай орындау қабілеттіктердің қиысып келуiне байланысты. Мұғалімге оқу материалын қызықты түсіндiру үшін ұйымдастырушылық қабілеттілiк, педагогикалық тәлiм және көптеген басқа да қабілеттілiктер қажет.
Достарыңызбен бөлісу: |


text:
Әдебиеттер:
1. Жарықбаев Қ., Қазақ психологиясының тарихы / Қ. Жарықбаев.- Алматы: Қазақтан, 1996. - 160 б.
2. Бап-Баба Сәбет Балтаұлы (Бабаев), Жалпы психология: Жоғары оқу орындары студенттеріне арналған дәрісбаяндар жинағы / С.Б. Бап-Баба. - Алматы: Дарын, 2003.- 275 б.
3. Гиппенрейтер Ю.Б., Введение в общую психологию: Курс лекции / Ю.Б. Гиппенрейтер; Учеб. пособие.- М: Юрайт, 2000.- 336 с.
4. Немов Р.С., Психология: Учеб. для студ. высш. пед. учеб. заведений: в 3 кн. / Р.С. Немов.- 4-е изд. - М: ВЛАДОС, 2005. – 450 с.
5. Климов Е.А., Основы психологии: Учебник для вузов / Е.А. Климов. - 2-е изд., перераб. и доп..- М.: ЮНИТИ-ДАНА, 2003.- 462 с. - (Серия "PERFІCE TE")
5. Немов Р.С., Психология: Учеб. для студ высш. учеб. заведений / Р.С. Немов; В 3-х кн. Кн. 3..- 4-е изд. - М.: Владос, 2003.- 640 с.
9 дәріс. Зейін
Зейін туралы жалпы ұғым. Зейіннің басқа психикалық процестермен байланысы.
Зейін - сананың бағыттылығы ретінде.
Психологияның әр түрлі бағыттарындағы және мектептеріндегі зейін туралы ілімнің тарихы (Вундт, Джеймс, Титченер, Рибо, Ланге және т.б.).
4. Когнитивті психологиядағы зейінді зерттеу.
5. Зейіннің физиологиялық негіздері.
6. А.Ухтомскидің доминанта туралы ілімі.
7. Басқа психикалық үрдістерді және іс-әрекетті реттеуде зейіннің рөлі.
8. Зейіннің түрлері.
9. Адам зейінінің жоғарғы формаларының әлеуметтік табиғаты.
10. Зейін - жоғарғы психикалық қызмет ретінде (Л.С.Выготский бойынша). Зейін – тұлғаның белсенділігінің көрінісі ретінде (Н.Ф.Добрынин бойынша). Зейін ақыл-ой әрекетін басқару ретінде (П.Я.Гальперин бойынша).
11. Зейіннің қасиеттері.
12. Зейіннің онтогенезде дамуы.
13. Зейінді зерттеудің әдістері. Зейінді жаттықтыру мен түзету.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Зейін ұғымына жалпы түсінік - Сабақтың жоспары: Психологияға ғылым ретінде анықтама. Ғылыми және тұрмыстық психологияның...

text:
Зейін ұғымына жалпы түсінік
Адамның кез-келген ic-әрекеті зейiн арқылы іске асып отырады. Барлық iс-әрекеттiң негiзгi шарты зейiн болып табылады.
Зейiн дегенiмiз адам санасының қоршаған ортадағы белгiлi заттар мен құбылыстарға белсендi бағытталуын айтамыз. Зейiн - адамды коршaған көптеген баскалардың iшiнен затгар мен құбылыстарды бөлiп көрсету.
Зейiн қабылдау, түйсiктер, ес, қиял, ойлау сиякты ерекше психикалық үрдic емес. Зейiн басқа психикалық үрдicтерде байқалады. Мәселен, бiз бiр нәpceнi кабылдау үшiн оған зейiн қоямыз, еске сактау үшiн зейiн саламыз, зейiн салып ойлаймыз, әңгiмелесемiз. Сондықтан да зейiн кез-келген ic-әрекеттi орындаудың шарты болып табылады. Мәселен, қарапайым жұмыс, ағаш жару, жер қазу және компьютерде ең күрделi есептеу техникалармен жұмыс, ғылыми зерттеу жұмысы зейiнсiз іске асуы мүмкін емес.
Зейiн оқу жұмысының негiзгi шарты болып табылады. Оку материалын берiк мeңгepy ең алдымен зейiнге тiкелей байланысты. Орыстың ұлы классик педагогi К.Д.Ушинский зейiн туралы былай деп жазды: "Зейiн eciк тәрiздес, ол арқылы бәрi өтедi, сырткы дүниеден адамның жан - дүниесiне жетiп отырады".
Балалардың үлгермеушiлiгiн алдымен олардың зейiндiлiгiнiң жеткiлiксiздiгiнен iздеуiмiз кажет. Eciнің әлсiздiгi, оқу материалын меңгерудегi әлсiздiгi негiзiнен зейiннiң әлсiздiгiне байланысты. Заттар мен құбыныстарға зейiн аударғанда адам санасы бiр нысанаға шоғырланады және бағытталады. Бұны былай түсінyгe болады: адамды қоршаған көптеген заттардың iшiнен бiреуiн бөлiп, зейiн аударады, ал барлық қалғандарына мән бермейдi. Miнe, осы қасиетiнен зейiннiң таңдамалы сипатын аңғарамыз. Бақаша айтқанда, зейiн психикалық ic-әрекеттiң таңдамалы сипатын бiлдiредi. Оқушының сабақ үстiндe әрекетін байқап қарайық, оқушы мұғaлiмнiң айтқанын зейiн салып тыңдайды, түсiнедi және оның түсiндiргенiн есiнде сақтайды. Оқушы есеп шығарғанда, шығарма жазғаңда осы ic-әрекеттi қалай зейiн қойып орындайтынын аңғару қиын емес.
Оқу әркетінiң барлық түрлерi оқушыдан ерекше зейiн салуды қажет етедi, зейiнсiз оқу әрекетін меңгеру мүмкін емес.
Оқу әрекетіңде шәкiрттердiң зейiнiн бақылап қарайтын болсақ, оның бет-пiшiнiнiң қалай өзгеретiнiн, денесiнiң орналасуын, қаңдай ic-әрекетті орындауға байланысты көзінің бағытталуын байқауға болады. Шәкірт белгiлi бiр нысанаға зейiн аударғанда, зейiннiң әруақытта да сыртқы көpiнiciн аңғарамыз. Мұғалiм шәкірттердiң оқу үрдісiнiң бiрiншi жылынан бастап, оларды зейiңдi болyға тәрбиелейдi. Мұғалiм "Бәрiңiзде маған қараңыз", "Дұрыс отырыңыздар" деген қаратпа сөздердi жиi қолданады. Таным үрдістерiнен (қабындау, ес, ойлау және т.б.) негiзгi ерекшелiгi, зейiн жеке таным үрдісi бола алмайды, өзінің ерекше мазмұны болмайды. Зейiн таным үрдicтерiнiң iшiңде аңғарылады және олардан бөлiп қарауға болмайды. Зейiн психикалық үрдістердiң іске асу динамикасын сипаттайды. Мәселен, бiр нәpceнi қабындау үшiн мiндеттi зейiн саламыз, еске сақтау үшiн зейiн саламыз.
Зейiн өз табиғаты жағынан таным үрдісi бола алмайды, бiрақ кез-келген таным үрдісiнiң іске асу шарттарын сипаттайды.
Зейiн төмендегiдей қызметтердi аңарады: психологиялық және физиологиялық үрдістердiң қажеттерiнiң белсендiлiктерiн арттырады және қажетсiздерiн тежеп отырады, түскен ақпаратты мақсатты, ұйымдасқан ipiктeyгe көмектеседi, белгiлi бiр нысанаға белсеңдiлiктi ұзақ уақыт шоғырлаңдыруға көмектеседi.
Зейiн туралы өте маңызды теориялық тұжырымды Т.Я.Гальперин ұсынған болатын. Оның зейiн туралы тұжырымдамасының негiзгi қағидалары төмендегiдей:
1.Зейiн бағдарлы зерттеу iс-әрекетінiң сәттерiнiң бiрi болып табылады. Ол қазiргi кезде адам психикасының, бейнесінің, ойының мазмұнына бағытталған психологиялық іс-әрекет болып табылады.
2. Өзiнiң қызметi жағынан зейiн осы мазмұнды бақылау болып табылады. Адамның iс-әрекетінде бағдарлы, орындаушынық және бақылау функңиялары кездеседi.
3. Белгiлi бiр өнім өндiретiн басқа iс-әрекеттерден ерекшелiгi бақылау ic-әрекеті немесе зейiннiң бөлек, жеке нәтижесi болмайды.
4. Зейiнде бақылау өлшемдердiң, үлгiнiң көмегімен іске асады, ол iс-әрекеттiң нәтижесiн салыстыруға және оны анықтауға көмектеседi.
5. Epiктi зейiн - жоспарлы зейiн, бақылау алдын ала жасалған жоспар бойынша іске асады.
Достарыңызбен бөлісу: |


text:
Әдебиеттер:
1. Климов Е.А., Основы психологии: Учебник для вузов / Е.А. Климов. - 2-е изд., перераб. и доп..- М.: ЮНИТИ-ДАНА, 2003.- 462 с. - (Серия "PERFІCE TE")
2. Немов Р.С., Психология: Учеб. для студ высш. учеб. заведений / Р.С. Немов; В 3-х кн. Кн. 3..- 4-е изд. - М.: Владос, 2003.- 640 с.
4. Жалпы психология / В.В.Богословскийдәң А.Г.Ковалевтің, А.А.Степановтың, С.Н.Шабалиннің ред. қайта қаралып, толықтырылып 2-ші бас. аударылды. Қазақша аудармасын арнайы ред. жүргізген психология ғылым-ң доценті Қ.Жарықбаев.- Алматы: Мектеп, 1980.- 352 б.
5. Сотская М.Н. Зоопсихология и сравнительная психология. Хрестоматия. Часть 2. Хрестоматия. - М: МГУ им. М. В. Ломоносова, 2007. - 1173 с.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: дәріс. Түйсік және қабылдау - Сабақтың жоспары: Психологияға ғылым ретінде анықтама. Ғылыми және тұрмыстық психологияның...

text:
10 дәріс. Түйсік және қабылдау
Сабақтың жоспары:
Түйсіктің тарихы туралы психофизикалық және психофизиологиялық мәселелер.
Различные подходы к пониманию закономерностей восприятия в истории психологии (ассоцианизм, гештальтпсихология, когнитивная психология и др.).
Қабылдаудың негізгі қасиеттері мен феномендері.
Абсолютті табалдырық пен сезгіштік.
Көру процесіндегі көз қозғалысының рөлі
Қабылдаудың константтылығы.
Қабылдаудың заттылығы жайлы теория.
Қабылдаудағы практиканың рөлі.
Түйсік туралы жалпы түсінік
Материялық дүниедегі заттар мен құбылыстардың жеке сипаттарының біздің сезім мүшелерімізге әсер етіп, оның миымызда бейнелеуін түйсік деп атайды. Түйсік - біздің айналамызда, ішкі жан дүниемізде не болып жатқанын хабарлап отыратын қарапайым психикалық процесс, осы процестің арқасында біз ортаны бағдарлай, соның жағдайына қарай қимыл жасауға тырысамыз. Түйсік себепсіз тумайды. Оның себепшісі - адам айналасындағы реалдық шындық. Сол шындықтың адам сезімдеріне әсер етуіне байланысты ғана ми бейнелеуінен барып түйсік туады. Былайша айтсақ, түйсік-сыртқы әсердің сана фактісіне айналуы. Біздің қоршап тұрған дүниеде заттар мен құбылыстар шексіз көп кездеседі. Ал олардың өзіне тән қасиеттері мен сипаттары болады. Белгілі зат не құбылыс адамға бетпе-бет кездесіп әсер етсе ғана түйсік туғыза алады. Кездеспеген зат пен құбылыс адамға әсер ете де алмайды, түйсік туғызуы да мүмкін емес. Тегі, дүние танудың алғашқы табалдырығы-осы түйсік.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Түйсіктің физиологиялық негіздері

text:
Түйсіктің физиологиялық негіздері
Түйсіктердің физиологиялық негіздері организмнің арнаулы нервтік механизмі анализаторларда іске асып отырады. Кибернетика тілімен айтқанда, адам – өзін-өзі басқаратын система. Анализаторлар - сол системаның негізгі информациялау мүшесі. Организм барлық анализаторлардан келіп жатқан сигналдардың ыңғайына қарай орталық нерв системасындағы функцияларын реттеп отырады: бірде жаңа реакция тудырып, бірде бұрын өтіп жатқан әрекеттің барысында өзгеріс кіргізіп, оны түзетіп, бағыттап береді. Ми қабығында ылғи үздіксіз өтіп жатқан күрделі қызмет анализатор арқылы іске асып отыратын кері байланысқа сүйенеді.
Анализаторлар үш бөлшектен құралады:
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sabati-jospari-psihologiyafa-filim-retinde-anitama-filimi-jene.html?page=2#2_дәріс._Қазіргі_психология_ғылымы_және_оның_құрылысы_мен_зерттеу_әдістері._Психиканың_дамуы_және_бейнелеу_теориясы_тұрғысынан_түсіндіру.

text:
Әдебиеттер:
Алдамұратов Ә. Жалпы психология: Оқу құралы Алматы: Білім, 1996.- 224 б.
Алдамұратов Ә., Рақымбеков Қ., Іргебаева Н. Және т.б. Жалпы психология: Оқу құралы. - Алматы: Білім, 1996. - 224 б.
Жалпы психологияға кіріспе: Оқу құралы / Жауапты ред. С.М. Жақыпов.- Алматы: Қазақ университеті, 2007. - 230 б.
Жарықбаев Қ.Б. Жантану оқулығы: ҚР жоғары оқу орындары студенттеріне арналған / Қ.Б. Жарықбаев. - Өңделіп, толықтырылып сегізінші басылуы.- Алматы, 2008. - 638 б.
Першина Л.А., Общая психология: Учебное пособие для студентов высших учебных заведений / Л.А. Першина. - М: Академический Проект, 2004.- 436 с.
Маклаков А.Г., Общая психология: Учебник для вузов / А.Г. Маклаков.- СПб.: Питер, 2004.- 583 с.:ил..- (Серия " Учебник нового века").
Вопросы психологии познавательной деятельности: Сб.науч.тр. / Моск.гос.пед.ин-т им.В.И.Ленина; И.Л.Баскакова и др..- М., 1981.- 144 с.
2 дәріс. Қазіргі психология ғылымы және оның құрылысы мен зерттеу әдістері. Психиканың дамуы және бейнелеу теориясы тұрғысынан түсіндіру.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: перифериялық орган - Сабақтың жоспары: Психологияға ғылым ретінде анықтама. Ғылыми және тұрмыстық психологияның айырмашылығы

text:
перифериялық орган - сезім мүшелері (рецепторлар);
өткізгіш бөлім - рецепторларды тиісті орталықтармен байланыстырып отыратын афференттік және эфференттік жолдар;
мидағы орталықтар.
Бірінші компоненті - сезім мүшелері (рецепторлар)-әр түрлі құрылған нервтік аппараттар. Олардың міндеті – сырттан келген физикалық, химиялық тітіркендіргіштердің күшін нервтік қозуға айналдыру. Анализаторлардың бұл сатысында әсерді тек қарапайым дәрежеде ғана талдау іске асып отырады.
Екінші компоненті-өткізгіш бөлім-сыртқы энергияның сезімтал нерв талшықтарының ұшында қозуды екі жолмен екі бағытқа (жоғары төмен) жайып отырады. Бұл жолмен орталыққа тебетін талшықтар арқылы қозуды жұлын мен ми бағанасына және ми қабығындағы алқаптарға жеткізіп отырады; екінші жолмен орталықтан тебетін талшықтар арқылы мидан қозу толқынын әр түрлі органдарға өткізеді. Нерв талшықтарының бойымен қозу бір секундтің ішінде 120 метрдей тездікпен өтіп жатады.
Үшінші компоненті – мидағы орталықтар (анализатордың шешуші бөлімі).
Нерв системасындағы басқа бөлімдердің клеткаларының құрылысымен салыстырғанда, бұл орталықтың клеткаларының құрылысы ерекше түрде әрі күрделірек боп келеді.
Әдебиеттер:
Жарықбаев Қ.Б. Жантану оқулығы: ҚР жоғары оқу орындары студенттеріне арналған / Қ.Б. Жарықбаев. - Өңделіп, толықтырылып сегізінші басылуы.- Алматы, 2008. - 638 б.
Жарықбаев Қ., Жалпы психология: Оқулық / Қ. Жарықбаев.- Өнделіп, бесінші басылуы.- Алматы: Эверо, 2004.- 378 б.
Намазбаева Ж.И., Жалпы психология: Оқулық / Ж.И. Намазбаева.- Алматы: Абай атындағы ҚазҰПУ, 2006. - 296 с.
Жалпы психологияға кіріспе: Оқу құралы / Жауапты ред. С.М. Жақыпов.- Алматы: Қазақ ун-ті, 2007. - 230 б.
Жарықбаев Қ., Қазақ психологиясының тарихы / Қ. Жарықбаев.- Алматы: Қазақтан, 1996. - 160 б.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: дәріс. Ес - Сабақтың жоспары: Психологияға ғылым ретінде анықтама. Ғылыми және тұрмыстық психологияның айырмашылығы

text:
11 дәріс. Ес
Сабақтың жоспары:
Естің физиологиялық, психологиялық теориялары.
Бихевиоризмдегі ес жайлы түсініктер. Қимыл дағдыларын қалыптастыру. Дағды және ес.
Ес және іс-әрекет. Ырықты есте қалдырудың сипаттамасы. Мнемикалық бағыттылық ұғымы.
Ес – бағдарлаушы әрекет ретінде.
Еске қалдыруға, сақтауға материалдың сипаттамасының әсер етуі.
Есте сақтаудағы жаттығулардың рөлі, оқу деңгейінің есте сақтауға әсері. Уақыт бойынша естің өзгеруі.
Естің заңдылықтары.
Ұмыту және реминесценция.
Ес туралы жалпы ұғым
Адам психикасының жоғары деңгейде дамығандығының арқасында көптеген нәрселерді орындай, жасай алады. Біздің қоршаған ортадан алған әсерлеріміз есімізде белгілі із қалдырады. Ол іздер жеткілікті уақытқа сақталады және қажет жағдайда жаңғырады. Сонымен, бұрын қабылданған түрлі әсерлерді, бейнелерді, көңіл-күйлерді, әрекеттерді және білімдерді есте қалдыруды, есте сақтауды, қажет кезінде қайта жаңғыртуды немесе ұмытуды ес деп атаймыз. Адам естің арқасында бұрынғы білімдері мен біліктерін жоғалтпай ақпаратты жинақтай алады. Осылайша, ес - бір-бірімен байланысты жеке процестерден тұратын күрделі психикалық процесс. Ес адамға қажет, ол жеке өмір тәжірибесін жинақтап, сақтап, оны пайдалануға мүмкіндік береді. Оны түрлі зерттеулерден білуге болады. Мысалы, гипнозға енген адам есіне барлығын түсіре алады (феноменалды ес). Бұл феноменнің себебін ес зерттеушілері В.С. Роттенберг және Дж. Грезельер гипнозда бейнелеу есі басым болуының себебі, мидың үлкен шарларының оң жартысының бақылаудан босатылумен деп түсіндіреді. Канадалық нейрохирург Уайлдер Пенфилд миға операция жасаған кезінде тоқпен мидың түрлі орталықтарын қоздырған. Сол кезде, арнайы аппарат арқылы пациент наркозда болса да, бұрын естіген және ұмытылып кеткен әңгімелер мен әндерді жаңғырта алғанын анықтаған. Сонымен, адамның есте сақтау қабілеті өте мол. Адам есінің 10 миллионнан астам белгілерді сақтай алады, бірақ қайта жаңғыртудың әр түрлі қиыншылықтарынан және бұл көлемнің бәрін саналы кезінде қолдана бермегендіктен, көп нәрсені еске түсіре алмаймыз.
Ертедегi гректерде eстi ерекше қастерлеген. Естің құдайы әйел адам Мнемозина болған. Ол өнер мен ғылымның жаратушы анасы деп есептелген.
Бұл қарапайым түсiнiктерде терең ой жатыр: ес барлық жаңаны жасаудың, демеқ шығармашылықтың негiзi шарты.
Адам үздiксiз қандай да болсын жаңаны ойлап табады. Ол автомобиль немесе станоктар, музыка немесе кинофильм, ғылыми теориялар немесе Жердің жасанды cepiктepi. Жеке адамдардың жасаған тәжiрибесi iз-түссiз, сақталмай жоғалып кeтyi мүмкiн емес. Тек қана шығармашылық емес, сонымен қатар жалпы кез-келген адамзат қабiлеттiлiктерiнiң дамуынсыз, адамның алға қарай қозғалысы мүмкін болмас едi. Адам ешнәрсеге үйренбеген болар едi. Үйрену дегенiмiз - белгiлi бip тәжiрибенi меңгеру, оны сақтау, болашақ өмipдe қолдану. Ал бұл тәжiрибенi ес үрдiсi сақтайды.
Адамның eciн жануарлардың тәжiрибе жинақтауға қабiлеттiлiгiмен салыстырyға болмайды. Олар әртүрлi, демеқ ес aғза дамуының, оның iшiнде адам aғзасы дамуының қажеттi шарты болып табылады. Демеқ ес - кез- келген iс-әрекеттiң қажеттi шарты.
Барлық психикалық құбылыстар еске сүйенеді және ес негізінде жүзеге асады. Орыс физиологы И.М. Сеченов айтқандай: «Ес барлық психикалық дамудың негізінде жатады». Егер сезімдеріміз, ойларымыз немесе әрекеттеріміз сақталмаса, олардың байланысуы мен әрекеттесуі мүмкін болмас еді.
С.Л. Рубинштейн айтқандай: «Біз еске ие болмасақ бір сәттік тіршілік иесі болар едік. Біздің өткен өміріміз болашағымыз үшін жоқ болар еді».
Егер де ес болмаса, онда бiз қазiргi қабылданған заттар мен құбылыстарды ғaнa есте сақтаған болар едiк. Бүкiл қабылданғанның бәрi бiзге жаңа сияқты көpiнep едi. Адам eстi болуының арқасында ептіліктер мен дағдыларды меңгередi, бiлiмiн 6айытады, өзiнiң ой-өрiсiн кеңейтедi.
Ес ic-әрекет және басқа психикалық үрдiстердi дамыту үшiн мәнi орасан зор. Ес үрдiсi бiздiң қабылдауларымызды байытады.
Неғұрлым адамда елестетулер мен бекiтiлген бiлiмдер бай болса, солғұрлым қабылдауларымыз мазмұңдырақ, толығырақ және дәлiреқ қиялдың, ойлаудың, сөйлеудiң және epiк-жiгердiң қызметi жемiстiрек болады.
Ес адамзат қызметiнiң барлық түрлерiнде маңызды рөл балаларда кейбiр бiлiмдердiң, ептiлiктердiң және дағдылардың болуын қажет етедi. Кез- келген еңбек-дене, ақыл-ой еңбегi қажеттi бiлiмнiң, икемдiлiктердiң және дағдылардың болғанында ғана мүмкін.
Әсipece, оқыту үрдiсiнде eстің мәні ерекше. Мектепте оқытудың бiрiншi және негiзгi мiндетi оқушыларды бiлiм негiздерiмен қаруландыру болып табылады.
Ес aдaмғa қажеттi күрделi үрдiс, бip-бiрiмен байланысты бiрнеше жеке үрдiстерден тұрады. Ол aдaмғa жеке өмiрлiк тәжiрибенi жинақтаyға, есте сақтаyға және кейiн пайдаланyға көмектеседi. Барлық бекiтiлген бiлiмдер мен дағдылар eстің жұмысына жатады.
Психология ғылымы өзiнiң алдына ес үрдiсiн зерттеу туралы бiрнеше күрделi меселелердi қойып отыр.
Ес психологиясы төмендегi мәселелерге жауап берудi қажет етедi: қаншалықты бұл iздер адам есiнде ұзақ сақталады, қысқа және ұзақ мерзiмдерге iздердi сақтаудың амалдары қандай, адамның таным үрдiстерiнiң іске асуына қалай әсер етедi?
Ес психологиясы психология ғылымының жан - жақты зерттелген бөлiмдерiнiң бipi ретiнде саналады. Бiрақ, қазiргi кезде eстің заңдылықтарының одан әpi зерттелуi оның психология ғылымының елi де өзектi проблемасы екендiгiн дәлелдейдi. Ес проблемасын белгiлi дәрежеде зерттелуiнуi әртүрлi ғылымдардың дамуы, оның тiлiнде психолoгиядан қашық делiнгeн ғылым салаларымен (ең алдымен техникамен) байланысты eкені белгiлi.
Естің жүйке жүйелік жағынан физиологиялық негіздері, ол ми үлкен жарты шарлар қыртысымен күрделі әрекетпен байланысты болады. Сыртқы тітіркендіргіштер мида өзіндік «іздер» қалдырып отырады. Мұны ашқан И.П. Павлов болды, ол естің негіздерін шартты рефлекстермен түсіндірген. Мысалы, итке тамақ беру алдында шартты қоздырғыш ретінде жарықпен әсер етуді қолдансақ, осындай бірнеше қайталанудан иттің аузынан сілекей аға бастайды, яғни шартты рефлекс қалыптасады. Осы жағдайда иттің миында екі жүйке орталығы, бірі – көру, екіншісі – тамақ орталығы қозу жағдайында болып, бұл екеуінің арасында уақытша жүйке бекіп, бір қалыпқа түсуі мүмкін. Бұл механизм адамда да мидағы жүйке байланыстары арқылы қалыптасып отырады. Егер адамның желкесіне зақым келетін болса, ол бұрын көрген нәрсесін тани алмайды. Егер самайына зақым келсе, адам естігенін екінші рет естігенде түсіне алмайды.
Осылай, естің мидың үлкен жарты шарлары қыртысының әрекетімен байланысты екендігін білуге болады.
Ес барлық тіршілік иелерінде болады, бірақ ес адамда ғана жоғары даму деңгейіне жеткен. Адамда кездесетін мнемикалық мүмкіндіктер жер бетіндегі ешқандай жануарда кездеспейді. Адамға дейінгі жануарларда екі түрлі ес болады: генетикалық және механикалық ес. Алғашқысында, өмір сүруге қажетті биологиялық және мінез-құлықтық қасиеттер ұрпақтан-ұрпаққа генетикалық жолмен беріледі. Екіншісі, үйренуге, өмір тәжірибесін игеруге қабілеттілік формасында көрінеді. Жануарлардың есте сақтау қа-білеттері шектеулі. Олар шартта-рефлекторлық, оперативті үйрену әдістері арқылы меңгерілген нәрселерді ғана есте сақтап, қайта жаңғырта алады.
Балаларда естің жоғары түрін алғаш рет бір жүйелі зерттеуде психология ғылымының көрнекі өкілі Л.С. Выготскийдің еңбектері орасан зор. Ол 20-жылдардың аяғында алғаш рет естің жоғары түрінің дамуы туралы мәселені зерттеуге кірісті болатынды және өзінің шәкірттерімен бірге естің жоғары түрі психикалық қызметтің күрделі түрі екендігін көрсетіп берді.
Генетика және молекулярлық физиологияның, сонымен қатар кибернетиканың дамуына байланысты соңғы бірнеше онжылдықта естің биологиялық негіздері мен физиологиялық амалдарын зерттеу өзіне ерекше назар аударды. Бұл зерттеулердің бір бөлігі нейрондық деңгейде, демек, жекелеген жүйке жасушаларының жұмысын зерттеу деңгейінде және олардың кешендері еске сақтау үрдісінде жүргізілді. Бірақ ақпараттың есте қалдыру және қайта жаңғырту үрдістерінде мидың әртүрлі жасушаларының ролі туралы, сонымен қатар молекулярляқ деңгейде іске асып жатқан өзгерістердің ес үшін маңызы туралы сұрақтарға толықтай біржақты, сендіретіндей жауаптар әзірше алынған емес. Сондықтан да жоғарыдағы айылған ойларды тек қызықты жорамал ретінде қарастыруға болады. Осыған байланысты ес жұмысының заңдаоын түсіну үшін ерекше пайдалы және оны басқарудың тәсілдерін талдау естің психологиялық теориялары болып табылады.
Ес туралы соңғы кезде әртүрлі теориялар қалыптасады: олардың ішінде естің зерттеу амалдары мен заңдылықтарын зерттейтін психологиялық, физиологиялық, биохимиялық, кибернетикалық теорияларды ерекше атауға болады.
Психологиялық деңгейде ес механизмдерін зерттеу хронологиялық тұрғыдан басқа теориялардан ертерек қалыптасқан, әрі кеңінен тараған.
Достарыңызбен бөлісу: |


text:
Әдебиеттер: Жарықбаев Қ.Б. Жантану оқулығы: ҚР жоғары оқу орындары студенттеріне арналған / Қ.Б. Жарықбаев. - Өңделіп, толықтырылып сегізінші басылуы.- Алматы, 2008. - 638 б.
Жарықбаев Қ., Жалпы психология: Оқулық / Қ. Жарықбаев.- Өнделіп, бесінші басылуы.- Алматы: Эверо, 2004.- 378 б.
Намазбаева Ж.И., Жалпы психология: Оқулық / Ж.И. Намазбаева.- Алматы: Абай атындағы ҚазҰПУ, 2006. - 296 с.
Жалпы психологияға кіріспе: Оқу құралы / Жауапты ред. С.М. Жақыпов.- Алматы: Қазақ ун-ті, 2007. - 230 б.
Жарықбаев Қ., Қазақ психологиясының тарихы / Қ. Жарықбаев.- Алматы: Қазақтан, 1996. - 160 б.


title: дәріс. Ойлау мен сөйлеу - Сабақтың жоспары: Психологияға ғылым ретінде анықтама. Ғылыми және тұрмыстық психологияның айырмашылығы

text:
12 дәріс. Ойлау мен сөйлеу
Сабақтың жоспары:
Іс-әрекеттегі ойлаудың рөлі.
Көрнекі-бейнелі, көрнекті-әрекетті ойлау, сөздік-логикалық ойлау.
Ұғынымды ойлау. Сөздік ойлау.
Практикалық және теориялық интеллект.
Ырықты және ырықсыз ойлау.
Шығармашылық ойлау. Ойлаудың индивидуалды ерекшеліктері.
Ойлау және ішкі ыңғайлану.
Ойлау іс-әрекетін эмоциялық реттеу.
Ойлау және қарым-қатынастың эмоциялық компоненттері.
Ойлаудың даму сатылары.
Ойлау және сөйлеу. Л.С.Выготскийдің зерттеулері.
Жоғарыда айтылған түйсіктер, қабылдаулар мен елестер адамның түрлі анализаторларына бетпе-бет әсер еткен заттар мен құбылыстардың өзін, я жеке сипаттарын бейнелейтінін анықтадық. Бұл психикалық процестер біздің дүние тануымыздың сезімдік негізі болып табылады. Бірақ адам баласы өзінің айналасындағы шындықты бейнелеу әрекетінде танымның бұл сатысымен қанағат етіп отырмайды, оның таным өрісі де өресі де бұл алғашқы сатыдан әлде қайда кең және биік. Өзі нақты тура түйсінбесе де, қабылдамаса да, бетпе-бет кездеспеген заттар мен құбыластар туралы адамның толық мағлұматы болады. Мәселен, Жердің қозғалмай бір қалыпта тұратынын, Күннің жерді айналып жүретінін қабылдаймыз, «күн шығады», «күн батады» дейміз. Шынында, олай емес екен. Күнді айналып жүретін – Жер. Бұл – ақиқат сезімдік таным арқылы емес, диалектикалық ойлау арқылы табылып отыр. Дүниеде көптеген құбылыстар кездеседі, біз оларды қабылдай, елестете алмаймыз, ал олар туралы ойлауға болады. Мысалы, елестету арқылы 1 секундта 300.000 км жылдамдықпен болатын қозғалысты білуге болмайды, ал ойлау арқылы біле аламыз (бұл жарықтың жылдамдығы).
Бiрақ елестетiп көрейiкшi, егер бiздiң дүние туралы барлық бiлiмдерiмiз тек заттарды түйсiнумен және қабылдаумен тамамдалса, не болар едi? Онда бiз атомның құрылысын бiлмеген болар eдiк, себебi ол өте нәзiк және бiздiң көзiмiзге көрiнбейдi, бiздiң құлағымыз естiмейтiн ультрадыбыстардың барлығы туралы бiлмеген болар едiк, жерден күнге дейiнгi қашықтықты (аралықты), жұлдыздардың температурасын және көптеген табиғаттың сырын бiлмеген болар едiк.
Бiрақ бiзге атомның құрылысы да, ультрадыбыстардың қасиеттерi де, жұлдыздардың температурасы да және т.б. бiздiң қолымыз жетпейдi, оларды бiздiң көзiмiз көрмейдi, құлағымыз естiмейді. Демек, сезiм органдарымен қатар бiзге тiкелей түйсiнy мен қабылдауға мүмкiн болмайтын салаларды ашып беретiн танымның ерекше тәсiлi бар. Бұл тәсiл - ойлау.
Ойлау аса күрделі психикалық процесс. Оны зерттеумен бірнеше ғылым айналысады. Бұлардың ішінде логика мен психологияның орны ерекше. Осы екі ғылымның ойды зерттеудегі әдіс тәсілдерінде де өзіндік айырмашылық бар. Мысалы: психология түрлі жас мөлшердегі адам ойының пайда болуы, дамуы, қалыптасу жолын, яғни жеке адамның ойлау ерекшеліктерінің заңдылықтарын қарастырса, логика бүкіл адамзатқа ортақ ой-әрекетінің заңдары мен формаларын айқындайды. Адам ойының нақты нәтижесі болып табылатын ұғым, пікір, ой формаларының табиғатын зерттейді.
Достарыңызбен бөлісу: |


Сонымен, ойлау деп қоршаған заттар мен құбылыстарды жанама және жалпы сөздік түрде бейнелеу үрдісін айтады.
Ойлау таным үрдісінде ерекше рол атқарады. Ойлау танымның шекарасын кеңіте түседі, түйсіктер мен қабылдаудың тәжірибесінің сыртқа шығуына мүмкіншілік береді.
Ойлау – заттар мен құбылыстардың жалпы сипаттарын, олардың арасындағы табиғи байланыстары мен қатынастарын бейнелейтін психикалық процесс. Ойлау - таным процестерінің ішіндегі ең биік сатыда тұрған жоғары процесс. Дәлдеп айтқанда, ойлау - адам баласына ғана меншікті психикалық процесс. Рас, адамға биология сатысында жақынырақ тұрған омыртқалы жануарларда да ойлаудың элементтері кездеседі. Мәселен, маймылдар өздерінің күнделікті өмірінде шешу тілейтін мәселе туса, белгілі түрде әрекет жасап оны шешуге тырысады, кейде шешеді де. Бірақ хайуандардың ойлауы - кездейсоқ ситуация да ғана оянатын ойлау. Мұндай әлдеқайда жағдайда ғана туатын ситуациялық ойлау олардың шындықты бейнелеу сатысын жоғары көтеру процесі емес. Негізінде, жануарлардың дүниені сәулелендіруі танымның қарапайым сатысы, яғни сезімдік таным дәрежесінде ғана өтіп жататын саты. Бұл процесс түйсік, қабылдау, елестер арқылы іске асады. Ал адамның дүние танымы, жануарлармен салыстырғанда, үздік ілгері кеткен, жоғары процесс.
Ойлау барлык, жерде де қажет, онда қорытынды жасау арқылы бiз жасырын, қабылдауға мүмкін болмайтын зaттардың қасиеттерi мен арақатынасын табамыз.
Ойлау - бұл ерекше дәл, терең, толық жалпы және жанама түрде шындықты бейнелеуге, негiзiнен бiздiң түйсiнуiмiз бен қабылдауымызға мүмкін болмайтын заттар мен құбылыстардың арасындағы мендi байланыстар мен қатынастарды бейнелеуге бағытталған сананың қызметi. Бiз қабылдауымыз бен түйсiктерiмiз арқылы танып -бiлуге болмайтын заттар мен құбылыстардың iшкi мәнi мен заңдылықтарын тек қана ойлау арқылы танып бiлуге болады.
Ойлаудың қандай ерекшелiктерi сезiм органдары арқылы мүмкін болмайтын салаларды тануға бiзге мүмкiншiлiк бередi? Осындай мысалды ғылым тарихынан қарастыратын болсақ: Француз астрономы Леверье Уран планетасының қозғалысындағы ауытқуды бақылай келiп, оның себебiн iздедi. Аспан денелерiнiң қозғалысы туралы мәлiметтердi салыстыра және талдай келiп, ол Уран планетасының артында тағы да планета өмip сүредi деген қорытындыға келдi, сол кезге дейiн белгiciз планетаның тартылыс күшi Уранның қозғалысындағы ауытқушылықтың себебi болып табылатындығын дәлелдедi. Ол математикалық есептеулердiң көмегімен бұл планетаның орналасқан орнын дәл көрсетiп бердi, оны телескоппен бақылау мүмкiн болмады. Леверьенiң математикалық есептеулерiне негiздей отырып, басқа ғалым Галле 1846 жылы телескоптың көмегімен көрсетiлген орнында Нептун деп аталатын жаңа планетаны тапты. Бұрыңғы бақылауларда алынған мәлiметтердi өндеу негiзiнде астрономның ойлау ic-әрекетi аңғарылды, ол ой қорытындысы жолымен планетаның болғандығы туралы қорытынды жасады. Әрбiр адам өзiнiң күнделiктi өмiрiнде, еңбек ic-әрекетiнде өзiнiң бақылауларынан қорытынды жасау қажеттiлiктерiмен кездеседi. Жумысшы моторлар мен механизмдердiң үйреншiктi дыбысының бұзылуы бойынша станоктың oғaн көрiнбейтiн ақауы туралы бiледi және оны жөндеуге уақытында тоқтатады. Физик - ғалым ерекше пленкада қалдырылған iздер бойынша элементарлық бөлшектердiң болғандығы туралы қорытынды жасайды.
Ойлау барлык, жерде де қажет, онда қорытынды жасау арқылы бiз жасырын, қабылдауға мүмкін болмайтын зaттардың қасиеттерi мен арақатынасын табамыз.
Достарыңызбен бөлісу: |


text:
Әдебиеттер:
Алдамұратов Ә. Жалпы психология: Оқу құралы Алматы: Білім, 1996.- 224 б.
Алдамұратов Ә., Рақымбеков Қ., Іргебаева Н. Және т.б. Жалпы психология: Оқу құралы. - Алматы: Білім, 1996. - 224 б.
Жалпы психологияға кіріспе: Оқу құралы / Жауапты ред. С.М. Жақыпов.- Алматы: Қазақ университеті, 2007. - 230 б.
Жарықбаев Қ.Б. Жантану оқулығы: ҚР жоғары оқу орындары студенттеріне арналған / Қ.Б. Жарықбаев. - Өңделіп, толықтырылып сегізінші басылуы.- Алматы, 2008. - 638 б.
Жарықбаев Қ., Жалпы психология: Оқулық / Қ. Жарықбаев.- Өнделіп, бесінші басылуы.- Алматы: Эверо, 2004.- 378 б.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: дәріс. Қиял - Сабақтың жоспары: Психологияға ғылым ретінде анықтама. Ғылыми және тұрмыстық психологияның айырмашылығы

text:
13 дәріс. Қиял
Сабақтың жоспары:
Қиял туралы жалпы ұғым
Қиялдың адам өміріндегі және организмді реттеудегі рөлі
Қиялдың физиологиялық механизмі
Қиялдың түрлерін атаңыз
Адам өміріндегі армандаудың рөлі
Қиял бейнелерін қалыптастырудың негізгі кезеңдері
Негізгі заңдылықтар мен агглютинация процесі
Қиялдың жеке ерекшеліктері
Шығармашылық міндеттерді шешудегі қиялдың рөлі
Қиял туралы жалпы ұғым
Адам әрдайым өзін қоршаған ортамен байланысқа түседі. Секунд сайын біздің сезім мүшелерімізге ондаған және жүздеген әр түрлі стимулдар әсер етеді, олардың көпшілігі адамның есінде көпке шейін сақталады. Адам психикасының ең қызықты феномендерінің бірі шынайы әлемдегі құбылыстардан алған әсер адамның есінде ұзақ уақыт сақталып қана қоймай, сонымен бірге белгілі бір өңдеуден өтеді. Мұндай феноменнің өмір сүруі, адамның қоршаған ортаға ықпал етуі мен оны мақсатты түрде өзгертуге себепті болады.
Сонымен, қиял – нақты шынайылықты білдіретін және осының негізінде жаңа көріністі түсініктерді қайта жасайтын процесс. Қиял еңбек процесінде адамның белгілі бір құралдарды қайта жасау қажеттілігінің тууы негізінде пайда болды деп есептеледі. Мысалы, адам өзінің сипаты мен қасиеті жағынан әлі толық жетілмеген еңбек операциясын жасау үшін өзінің көзқарастарына сәйкес келетін басқа құралдарды көз алдына елестетті. Бірақ кейін адамның тарихи дамуы барысында, қиял тек еңбекте ғана емес, сонымен қатар адамның фантазиясында және арманында яғни дәл қазір тәжірибеде жасалуы мүмкін емес образдарда пайда бола бастады.
Қиялдың ғылыми техникада және көркем шығармада қажетті күрделі формасы пайда бола бастады. Алайда бұл жағдайда да қиял шынайы өмірден алынған көріністердің қайта жасалуының нәтижесі ретінде ғана рөл атқарады.
Қиял екі психикалық процеспен: ес және ойлаумен тығыз байланысты. Егер адам бұрын болған оқиғаларды көз алдына келтіргісі келетін болса, ол еске жүгінеді. Ал бұл көріністер жаңа көріністерді жасау үшін қажет болса, біз қиял туралы айтамыз.
Қиялдың образдары адамның өміріндегі шынайы образдардың жекелеген жақтарын қайта жасау жолымен жасалады. Мысалы, фантастикалық романдарды оқи отырып, сіз ойдан жасалған кейіпкерлер (жезтырнақ, дәу) бәрі бір өзінің түр–келбетімен бізге танымал объектілерге ұқсас екенін аңғарамыз. Өзіміз қандай да бір нәрсені немесе оқиғаны елестете отырып, біз оны толықтай көз алдымызға елестете аламыз. Оқиға бір–бірімен байланыссыз фрагменттер түрінде емес, тұтастай және үздіксіз көрінуі тиіс. Осылайша, материалдың өзіндік қайта өңделуі жүреді, яғни өндіру процесінде біздің қиялымыздың іс–әрекеті көрінеді.
Қиялдың іс–әрекеті адамдардың эмоциялық көңіл күйімен тығыз байланысты. Бақытты болашақ туралы арман белгілі бір жағдайларда адамды негативті жағдайдан шығарады, оған дәл қазіргі уақыттағы оқиғадан шығуына көмектеседі. Демек, қиял біздің іс–әрекетімізді реттеуде үлкен рөл атқарады.
Қиял біздің ерікті іс–әрекетердің жүзеге асуымен де байланысты. Мысалы, мақсат еткен мүдделі ісін жүзеге асыру үшін адам оның әр түрлі жолдарын іздестіреді. Бұл қиялмен тығыз байланысты. Адамның ерік–жігері, қайраты оның жоспарлаған мүдделі ісін жүзеге асыруынан көрінеді.
Сонымен, қиял дегеніміз өткен тәжірибеде болған қабылдаулар мен елестерден алынған материалдарды қайта өңдеу жолымен жаңа бейнелер (елестеулер) жасауда көрінетін психикалық үрдісті айтамыз.
Достарыңызбен бөлісу: |


text:
Әдебиеттер:
Алдамұратов Ә. Жалпы психология: Оқу құралы Алматы: Білім, 1996.- 224 б.
Алдамұратов Ә., Рақымбеков Қ., Іргебаева Н. Және т.б. Жалпы психология: Оқу құралы. - Алматы: Білім, 1996. - 224 б.
Жалпы психологияға кіріспе: Оқу құралы / Жауапты ред. С.М. Жақыпов.- Алматы: Қазақ университеті, 2007. - 230 б.
Жарықбаев Қ.Б. Жантану оқулығы: ҚР жоғары оқу орындары студенттеріне арналған / Қ.Б. Жарықбаев. - Өңделіп, толықтырылып сегізінші басылуы.- Алматы, 2008. - 638 б.
Жарықбаев Қ., Жалпы психология: Оқулық / Қ. Жарықбаев. - Өнделіп, бесінші басылуы.- Алматы: Эверо, 2004.- 378 б.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: дәріс. Сезім-эмоция - Сабақтың жоспары: Психологияға ғылым ретінде анықтама. Ғылыми және тұрмыстық психологияның айырмашылығы

text:
14 дәріс. Сезім-эмоция
Сабақтың жоспары:
Эмоция туралы жалпы ұғым.
Эмоцияның құрылымдық компонеттерінің сипаттамасы.
Эмоцияның негізгі қызметтері.
Эмоцияның негізгі түрлері.
Сезім туралы жалпы ұғым.
Сезім ерекшеліктерін байқататын факторлар.
Сезімнің атқаратын қызметтері.
Сезімнің әлеуметтік сипаты.
Сезімнің түрлеріне сипаттама.
Жоғары деңгейдегі сезімдер.
Эмоция мен сезімдер туралы жалпы түсінік
Адам өмiрiнде сезiмдер ерекше рөл aтқаpaды. "Сезiм" немесе "эмоция" сезiммен адамдардың өмipi мен қызметiне, олардың адамдарға, табиғатқа, өнер шығармаларына, ғылымғa, өздерi өмip сүрiп отырған қoғaмғa қатынастарында байланысты көңiл - күйiн бiлдiредi. Адамның барлық ic-әрекеті мен қылығында ерекше орын алады, оның ықпалымен адам әрекет етедi, белгiлi бiр қылықтарды iскe асырады.
Адам тек қaнa қоршаған дүниедегi заттар мен құбылыстарды белсеңдi танып қоймайды, сонымен қaтap оларға көңiл-күйiн бiлдiредi. Бiр оқиғалар оларды ойландырады, басқаларына селқос қарайды, кейбiр заттар мен құбылыстар оларға ұнайды, бiр адамды ұнатады, басқаларын жек көредi.
Көптеген психология оқулықтарының авторлары, психолог ғалымдар "сезiмдер" мен "эмоцияны" бiр-бiрiне синоним ретiңде қapaстыpaды, ал шын мәнiңде, бұл eкi ұғымның мағыналық айырмашылықтары бар. Сезiм - бұл өте күрделі, тұрақты қалыптасқан адамның қатынасы, жеке тұлғаның белгiсi. Мысалы, борыш сезiмi, патриоттық сезiм, жауапкершiлiк сезiмi және т.б, ал эмоция - өте қарапайым көңiл - күйдi бiлдiредi. Сезiм - эмоциялар арқылы байқалады.
Сезiмдердiң эмоциялардан айырмашылығы сезiмдер тек адамдарға ғана тән болады. Жануарларда сезiм болмайды, оларға эмоцияның қарапайым түрлерi тең. Жоғары сатыдағы жануарлар қанағаттану, қанағаттанбау, қуану, қайғыру, қорқыныш сияқты эмоцияларды басынан кешiредi.
Эмоциялар кездейсоқ қалыптаспайды. Эмоцияның қайнар көзi - объективтiк шындықтың адамдардың қажетттiлiктерiмен сәйкестiкте болуы.
Сезiмдер немесе эмоциялар дегенiмiз - адамның басқа адамдарға, өзiне, қоршаған ортаға қатынасын бiлдiретiн психикалық жағдайы және көңiл-күйi. Адамдар шындық дүниенiң заттары мен құбылыстарына әртүрлi қарым-қатынаста болады. Адамның қажеттiлiктерiн тура және жанама қанағаттандырумен байланысты қарапайым, органикалық peтiндe және қоғамдық тұрмысқа байланысты қабiлеттiлiктер оларда жағымды эмоцияларды шақырады (қанағаттану, қуаныш, махаббат). Осындай қажеттiлiктердi қанағаттаңдыруға кедергi келетiндерi жағымсыз эмоцияларды (қанағаттанбау, қайғы, жек көру) қалыптастырады.
Адамдардың сезiмдерi даралық және жан-жақтылық қасиеттерiмен ерекшеленедi, бұл сүйiспеншiлiқ қуаныш, құрметтеу мен мақтану, қайғы мен қасiрет, қорқыныш сезiмдерi.
Адамның сезiмi әруақытта да белгiлi қоғамдық мәні бар ic-әрекетке бағытталған. Жай ғaнa сыйлау немесе жай ғана сүйiспеншiлiк болуы мүмкін емес. Мәселен, сүйiспеншiлiк сезiмi мiндеттi түрде белгiлi бiр iскe бағытталады және байқалады. Отаңды сүю (елжандылық) еңбектi сүюге, адамды сүюге бағытталады.
Адамның сезiмдерiнде оны қоршаған дүние бейнеленедi, сонымен қатар онда заттардың өзi бейнеленбейдi, оған адамдардың қатынасы бейнелейдi. Сондықтан да әрбiр адамның сезiмiнiң мазмұны осы заттардың ол үшiн қандай мәні барлығына байланысты. Адамды қоршаған дүниедегiнің барлығы бiрдей оның сезiмiне әсер ете бермейдi, тек ол үшiн мәндi, оның материалдың және рухани қажеттiлiктерiн қамтамасыз eтyгe бағытталғандары әсер етедi.
Сонымен, адамның сезiмдерiнде оның қоршаған дүниеге қатынасы, оның қажеттiлiктeрi, дүние танымы мен көзқарасы, моралдiк қасиетi бейнеленедi. Бiз әрбiр адамның сезiмiнiң осы қасиеттерiне қарай оның қандай адам екендiгiн айтып бере аламыз.
Сезiмдер - бұл қоғамдық өмip жағдайында адам дамуының жемiсi. Эмоция дегенiмiз, - деп жазды. И.П. Павлов, - инстинктің жұмысы, сезiм - қайғы, қасiрет және т.б. - бұл оның мәні басқаша, үлкен жартышарлардың қызметiнiң қиындауымен байланысты, сезiмдер жоғары белгiлермен байланысты және олардың барлығы сигнал жүйесiне тәуелдi.
Сонымен, эмоциялар - бұл органикалық қажеттiлiктерді қанағаттандырумен немесе қанағаттандырмаумен байланысты қарапайым көңiл-күйлер.
Сезiмдердiң эмоциялардан айырмашылығы сезiмдер адамзаттың тарихи даму барысында пайда болған қажеттiлiктермен байланысты. Сезiмдердiң пайда болуы адамның қоғамдық тұрмысына қатысты.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: дәріс. Ерік - Сабақтың жоспары: Психологияға ғылым ретінде анықтама. Ғылыми және тұрмыстық психологияның айырмашылығы

text:
15 дәріс. Ерік
Сабақтың жоспары:
1. Ерік туралы псиxологиялық теориялар мен көзқарастар.
2. Еріктің физиологиялық негіздері.
3. Ерік әрекетінің қалыптасуында екінші сигналдық жүйенің рөлі.
4. Ерік әрекетін талдау.
5. Тұлғаның негізгі сапалары.
6.Ерікті дамыту және тәрбиелеу.
7. Саналы әрекеттің еріктің қалыптасуындағы рөлі.
Epiк туралы жалпы түсінік
Табиғи және мәдени, материалдық және рухани қажеттiлiк пайда болатын жеке тушаның белсендiлiгiнiң мақсатты сипатқа ие болуы, әртүрлi ic-әрекеттер оның көмегімен адам қоршаған ортаны өзгерте алады.
Адамға ерiксiз және epiкті белсендiлiк тән. Ерiксiз белсеңдiлiк адамда алдын-ала ешқандай мақсатсыз пайда болады, ол белгiлi бiр сыртқы себептердiң негiзiнде қалыптасады. Ерiксiз белсендiлiк саналы ерекетсiз iскe асады.
Ерiктi белсендiлiк бiздiң қажетiмiз бойынша, алдын-ала қойылған мақсат негiзiнде пайда болады. Ол негiзiнен саналы әрекет болып табылады. Психиканың белсендiлiгi қозғалыста және ic-әрекетте анық байқалады. Қозғалыс пен iс-әрекеттің белсендiлiгiнiң түpi бойынша ерiксiз және epiктi болып бөлiнедi. Бiз epiк туралы айтқаңда, iс-әрекеттерде бaйқалатын саналы белсендiлiк деп бiлемiз.
Epiк - бұл алға қойған мақсатты орындау жолында кездесетiн қиындықтар мен кедергiлердi жеңуге бағыттaлған адамның саналы психологиялық ic-әрекеті. Адам алдына әртүрлi мақсат қояды. Сол мақсатты орындау жолында epiк қайраты мен күш-жiгерiн жұмсайды. Кей жағдайда мaқcaтты орындау ешқандай қиындықты, күш жуұсауды қажет етпейдi. Epiктi үрдiстер әр уақытта ерiксiз белсендiлiктiң негiзiне байланысты iскe асады.
Ерiксiз қозғалыстарға рефлекторлық қозғалыстар жатады, мысалы: жөтелу, түшкiру, қас қағу, укол салу немесе күйген кезде қолды тартып алу. Бұл қозғалыстардың жүйке физиологиялық негiздерi шартсыз рефлекстер болып табылады. Күрделі ерiксiз қозғалыстардың жүйке физиологиялық негiздерi шартсыз рефлекстер тiзбегi инстинктiлiк ерекеттер болып табылады.
Epiк қозғалыстары мен әpeкeттepiнe, адамның эмоциялың көңiл-күйiн бiлдiретiн қозғалыстар мен ерекеттер жатады.
Адамның эмоциялық epeкшеліктepi туа бiткен iс-әрекеттерде және үйреншiктi iс-әрекеттерде аңғарылады. Эмоциялық әрекеттердің жүйке-физиологиялық негiздерi шартсыз және шартты рефлекстер болып табылады.
Ерiксiз қозғалыстар мен әрекеттер көп жағдайда санасыз пайда болады.
Ерiксiз қозғалыстар мен әрекеттерден айырмашылығы epiкті әрекеттер саналы түрде іске асады. Бұл жерде саналы ic-әрекет мақсат қоюда, мақсатты орылдауға алып баратын құралдар мен жолдарды алдын-ала таңдауда және оны icке асыру үшiн күш-жiгердi қолдануда байқалады.
Кей жағдайда мақсатқа жету ешқандай қиындық туғызбайды және ерекше күш жұмсауды қажет етпейдi. Мақсатқа жету қиындықтар мен кедергiлердi жеңумен байланысты. Бұл қиындықтар мен кедергiлер eкi түрлi болады, сыртқы және iшкi.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сыртқы қиындықтар мен кедергiлерге

text:
Сыртқы қиындықтар мен кедергiлерге адам санасынан тыс обьективтiк қиындықтар мен кедергiлер, сыртқы қолайсыздықтар, басқа адамдардың қарсы тұруы жатады.
Iшкi қиындықтар мен кедергiлерге адамның өзiне байланысты қажет нәpceнi істeyгe адамның қарсы тұруы, қарама-қайшы талпынулардың болуы, адамның енжарлығы, жағымсыз көңiл-күй, ойламай әрекет ету әдетi, жалқаулық" қорқыныш сезiмi және т.б. жатады.
Epiк ойлаумен тығыз байланысты, себебi ол мақсатты, саналы ic-әрекетпен байланысты. Адам алдына мақсат қойғанда, сол мақсатқа жетудiң жолын қарастырады, кедергiлердi жеңудiң жолдары мен тәсiлдерiн ойластырады, ол ойлау ic-әрекетін iске асырады.
Epiктік ic-әрекет адам сезiмдерiмен тығыз байланысты. Мақсатқа жетуге ұмтыту, жоғары және жағымды сезiмдер кез-келген қиыңдықтарды жеңе бiлyге мүмкiншiлiк жасайды. Мақсатсыз адам, барлық нәрселерге селқос қарайды, ерiктiң айқын көрінуіне қабiлетсiз адам күрескер де, жаңаның жаршысы да бола алмайды. Ic-әрекетке құдiреттi стимул болатын сезімдер туралы айтқанда, сезiмдер әртүрлi болады. Сондықтан да әрекеттерге әртүрлi әсер ететiндiгiн есте ұстау керек.
Жоғары адамгершiлiк сезiмдерге отансүйгiштiк, жауға жеккөрушiлiкпен қарау, борыш сезiмi, ар-ождан сезiмi жатады. Мысалы: Александр Матросовтың, Нұркен Қадiровтың, Талғат Бигелдиновтiн, Боран Нысанбаевтың, Қайырғали Смағұловтың, Мәншүк Мәметованың, Әлия Молдағұлованың және басқалардың ұлы Отан соғысындағы тамаша ерлiк iстepi кейiнгi өскелең ұрпаққа үлгi-өнеге. Сондықтан да адамдар epiк арқылы өз сезiмдерiн басқару және бақылауды iске асырады. Адамның барлық ic-әрекетінде epiк аңғарылады. Мысалы, еңбек epiктік күш жiгерсiз, еңбектiң мақсатын және нәтижесiн түсiнбейiнше, сыртқы аландататын тiтiркендiргiштерге қарсы тұру икемдiлiгiнсiз, шаршауды жеңу мүмкiн емес. Әрбiр сабақта шәкiрттiң үйге берген тапсырмаларын орындауда әртурлi қиындықтарды жеңуiне тура келедi. Адамның epeкeтi әртурлi талпыныстармен анықталады. Талпыныстар адамда өзiнің өмip cүpyiн қамтамасыз етуде және сұраныстарын қанағаттандыруда, оның өмip сүру үрдiсiнде пайда болады. Адамды әртурлi әрекетке итермелейтiн көптеген талпыныстарда оның белсендiлiгi қаланған, белгiлi бiр жағдайда өмiрлiк мiндеттер сипатына ие болатын психологиялық тұргыдан ұмтылу, қажет ету түрiнде iске асады. Адам мақсатты түрде оны шешуге ұмтылады. Қажет ету, ұмтылу, талпынудың әртүрлi түpi, демек түрткiлердiң (мотивтердiң) әрекеттерiнiң, ic-әрекетегі қьлығы мен түpi сипатына ие болатын жеке тұлғаның барлық талпыну күштерiнiң жиынтығы, түpткiлер саласы немесе жеке тұлғаның бағыттылығы деп аталатын адамның психикалық өміріне ерекше мәндi саласы ұйымдасады. Адамның қоршаған ортамен күрделі байланыс үрдiсiнде пайда болатын белсендiлiктiң алғы шарттары түрткiлер саласында жатыр.
Адамда ұйымдасқан ic-әрекетте талпынулар өзiнiң мәні мен психологиялық табиғаты бойынша әртурлi сипатқа ие болады. Адамның түрткiлер саласында оның әртүрлi ic-әрекеттерiнiң негiзi қаланған - epiктi және еркiнсiз, саналы және санасыз.
Түрткiлер саласы адамның талпынуларының өзектi және мүмкiншiлiгi бар саласы ретiнде ерекше құрылымы болады. Түрткiлер саласы адамның epiктi ic-әрекетіне тiкелей қатысы бар, себебi түрткiлер саласында адамды ерiктi iс-әрекеттердi орындауға бағыттап отыратын және epiктi ic-әрекеттi iскe асырудың сипатын, психологиялық шарттарын анықтайтын талпыну күштерiнiң негiздерi жатыр. Tүpткi - французша мотив, қазақша себеп, қозғаймын деген мағыналы бiлдiредi. Адамды түрлi ic-әрекетке итермелейтiн себеп.
Epiктi ic-әрекет психологиялық тұрғыдан мәндi ерекшелiктерiмен сипатталады. Epiктi iс-әрекеттiң негiзгi қасиеттерiнiң бiрi тұтас алғанда немесе жекеленген epiктi түрде iс-әрекеттi iскe асырудың еркiндiгiн Tүciнy – «былай iстеуге болады, немесе басқаша iстей аламын». Шындығында, адамның барлық әpeкeтi объективтiк тұрғыдан белгiлi себептерге байланысты. Адамның белгiлi бiр әрекеттi неге орындағанын дәл айта аламыз. Адамның epiктiк ic-әрекеті толықтай белгiлi бiр себептерге байланысты (детерминизм) қағидасы.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сабақтың жоспары - Сабақтың жоспары: Психологияға ғылым ретінде анықтама. Ғылыми және тұрмыстық психологияның айырмашылығы

text:
Сабақтың жоспары:
Психика туралы жалпы ұғым.
Психика теориялары.
Психиканың даму сатылары.
Сана туралы жалпы ұғым.
Психологияның ғылыми-зерттеу әдістері.
Психологияның негізгі әдістері.
Психологияның қосалқы әдістері.
Психиканың дамуы және сананың қоғамдық-тарихи сипаты
Табиғат заңдылықтарын жете түсініп, олардың мән-жайын бағдарлауда психиканың пайда болуын, адам санасының жетілуін байыптап баяндау ең күрделі мәселелердің бірінен саналады. Материалистік ағымды жақтаушы ғалымдар психиканы ұзақ уақыттағы материя дамуының эволюциясы деп түсіндіреді. Материя табиғатын зерттеп, оның түрлері мен формаларын, олардың бөлінбес қасиеттерін анықтауда қозғалыс материяның өмір сүру тәсілі екендігін анықтайды. Қозғалмайтын, абсолютті тыныштықта болатын материя жоқ. Әлемде өлі табиғат та, тірі табиғат та үнемі қозғалыста, өзгерісте, дамуда болады. Қүллі материяның, өлі табиғаттан бастап ең жоғары сатыдағы күрделі материя — адам миының бейнелеу қасиеті мен оның әсерге жауап кайтаруы да үнемі дамып, өзгеріп отырады. Материянын, бейнелеу формасы оның емір сүру тәсіліне байланысты. Бейнелеу сыртқы әсердің сипаты мен формасына қарай білінеді. Өлі табиғаттағы денелер мен заттардың қозғалысы механикалық, физикалық, химиялық әсерлер түрінде байқалады. Мысалы, жердің бетін үнемі судың шаюы, жел мен ауаның әсері арқылы жартастың мүжілуі, теңіздің үнемі жағаға соғып тұратын толқыны салдарынан өзге заттарға қысым түсіріп, олардың түр-тұрпатын өзгертеді.
Материяның тірі табиғатка ауысу кезеңінде оньщ қозғалу формасы да өзгереді, тірі табиғатка тән бейнелердің жаңа сапалық түрі — психика пайда болады. Материя қозғалысындағы биологиялық форма— табиғат тіршілігіндегі жаңа сапалық керініс. Өлі табиғаттан тірі табиғатқа өту жөніндегі түрлі болжамдар бар. Солардың бірі — А.И.Опариннің тірі табиғаттың пайда болуы жайындағы көмірсутек негізінде азот, көміртегі, сутегі, фосфор және күкірт атомдарының түрлі конфигурациялық байланысуы нәтижесінде түзілістер пайда болды дейтін теориясы. Қазіргі ғылымда бұл теорияны қолдайтын мағлұматтар мол. А.И.Опарийнің болжамы бойынша, бұдан шамамен екі миллиард жыл бұрын атмосферада бос оттегі белініп, органикалык заттарда фото-химиялық реакциялардың жүруіне жағдай туған. Ол алғашында қоймалжың зат түрінде болған. Органикалық қосылыстар көмірсутектерінің полиерленуі нәтижесінде алып молекула пайда болған. Молекула өзінің құрамдас бөліктеріне жеңіл бөлінген. Бұл қосылыстардың тіршілігі әрі қарай жалғасып тұруы үшін үнемі ортамен зат алмасуы қажет болды. Молекулалар бойына ортадан жаңа затты сіңіріп ассимйляцияланып, бөлінген заттарды ыдыратып, өзі өндіретін жүйеге айналды. Ортамен зат алмасуын автокатализдік ретке келтірді. Белок молекуласымен ортаның зат алмасуы әуел бастан белсенді жүрген. Бұл алып молекула коацерват деп аталады. Коацерват тамшылары өзара бәсекелесті. Химиялық құрамы жағынан әсерлі кейбір тамшылар өзгелерінен тез өсті. Олар алып дәрежеге тез жетіп, тез ыдырап отырды. Өсу, ыдырау процестері осылай қайталана берді. Ал химиялық құрамы жөнінен түрлі тамшылар бірімен-бірі бірікті. Сонымен, коацерваттардьвд қасиеті мол болды. Осы орайда, оны тірі организм құрылымы деп қарауга болады. Бұл қасиеттер нендей нәтижелер берді? Коацерваттар ортадағы қоректік заттарды сіңіріп, өмір сүруін жалғастыру үшін қажет заттарға тітіркеніп, оларға жауап қайтарды. Ал өмір сүруіне қажетсіз заттарға тітіркенбеді. Зат алмасудағы бұл қажеттілік өзін-өзі реттеу қабілетінің нәтижесі болды. Коацерваттар бөлінуге, түрлі химиялық косылыстармен конструкциялануға бейім тұрған. Сондай-ақ, сыртқы әсерлерді бейнелеу түрлі әсерлердің күші мен сипатына ғана емес, олардың органикалық түзілістері мен коацерваттардың ішкі жағдайына да байланыеты болған. Мүндай органикалық түзілімдердің алғашқы бейнелеу формасы қазіргі тірі организмдердің арғы ата тектерінің геологиялңқ дәуірлердегі пайда болу жағдайына сәйкес келеді.
Өлі табиғаттағы бейнелеуге қарағанда, тірі табиғаттың герототипі коацерваттарда, кез-келген тірі организмдерде бейнелеудің жаңа сапалық ерекшеліктері пайда болған. Ондай өзгерістер сыртқы әсердің күші мен сипатына ғана емес, организмнің ішкі жағдайына да байланысты. Қез-келген тірі организм тіршілік қажетіне қарай сыртқы тітіркендіргіштерге әсерленіп, тірі материя жаңа сапасының өзін-өзі реттеуіне ықпал етеді. Организмнің ұзақ мерзімді эволюциялық дамуы нәтижесінде бейнелеудің айқын түрлері - түйсіну, қабылдау, ес, ойлау формалары пайда болды.
Достарыңызбен бөлісу: |


text:
Әдебиеттер: Алдамұратов Ә. Жалпы психология: Оқу құралы Алматы: Білім, 1996.- 224 б.
Алдамұратов Ә., Рақымбеков Қ., Іргебаева Н. Және т.б. Жалпы психология: Оқу құралы. - Алматы: Білім, 1996. - 224 б.
Жалпы психологияға кіріспе: Оқу құралы / Жауапты ред. С.М. Жақыпов.- Алматы: Қазақ университеті, 2007. - 230 б.
Жарықбаев Қ.Б. Жантану оқулығы: ҚР жоғары оқу орындары студенттеріне арналған / Қ.Б. Жарықбаев. - Өңделіп, толықтырылып сегізінші басылуы.- Алматы, 2008. - 638 б.
Першина Л.А., Общая психология: Учебное пособие для студентов высших учебных заведений / Л.А. Першина. - М: Академический Проект, 2004.- 436 с.
Маклаков А.Г., Общая психология: Учебник для вузов / А.Г. Маклаков.- СПб.: Питер, 2004.- 583 с.:ил..- (Серия " Учебник нового века").
Вопросы психологии познавательной деятельности: Сб.науч.тр. / Моск.гос.пед.ин-т им.В.И.Ленина; И.Л.Баскакова и др..- М., 1981.- 144 с.


title: дәріс. Іс-әрекет психологиясы - Сабақтың жоспары: Психологияға ғылым ретінде анықтама. Ғылыми және тұрмыстық психологияның...

text:
3 дәріс. Іс-әрекет психологиясы
Сабақтың жоспары:
И.М.Сеченов іс-әрекет физиологиясы туралы.
Әрекеттің рефлекторлы тұжырымдамасы.
Әрекетті ұйымдастыруының механизмдері.
Н.А.Бернштейн физиологиялық әрекет теориясы.
Іс-әрекеттің қоздырушы себептері.
Іс-әрекеттің мақсаты.
Іс-әрекет құрылымы.
Іс-әрекеттің орталық құраушысы ретіндегі әрекет.
Әрекеттің негізгі сипаттамалары.
Іс-әрекет психологиялық теориясының негізі.
Психология ғылымындағы іc-әрекет туралы жалпы мағлұмат
Іc-әрекетсiз адам өмірі мүмкін емес. Ic-әрекет үрдісінде адам қоршаған дүниені, оның заңдылықтарын танып бiледi, әртүрлі құбылыстарды қабылдайды.
Ic-әрекет үрдісінде өнiмдер және материалдық заттар киiм - кешек тамақ, тұрғын үй жасалады, оларсыз адам өмір сүре алмайды. Ic-әрекет үрдісіңде рухани құндылықтарды - саз, бейнелеу өнepi, поэзия, рьmымды жасау іске асады. Сонымен, ic-әрекет - бұл адамның қоршаған дүниеге белсеңдi қатынасының түрі.
Адамның ic-әрекетi жануарлар мінез-құлқынан ол қанша күрделі болғанмен ерекше айырмашылығы бар. Адамның ic-әрекетi саналы сипатқа ие болады, ол мақсатына бағытталған, демек адам мақсатты және оған жетудiң тәсілдерін түсінеді, iс-әрекеттің кейбiр бөлiмдерiн жоспарлайды, мүмкін болатын қиындықтар мен кедергiлердi ескерiп отырады, қажет болған жағдайда iс-әрекеттi қайта құрады, нәтиженi алдын ала көре бiледi.
Адамның ic-әрекетi еңбек құралдарын дайындаумен, пайдаланумен және сақтаумен байланысты. Адамның ic-әpeкeтi қоғамдық сипатқа ие болады, ол ұжымда және ұжым үшін іске асады. Ic-әрекет үрдісінде адам басқа адамдармен күрделі қатынастарға енедi.
Ic-әрекет қоғамдық - тарихи жағдайлармен анықталады. Адам өзінiң iс-әрекетiн қоршаған өмiрден, өзі өмір сүрген қоғамның талаптарынан бөлiп қарай алмайды.
Барлық уақытта да және кезеңде де адам еңбекпен айналысты, ол қоғамның қажеттiлiгiн (материалдық және рухани) немесе жеке қажеттiлiктердi қанaғаттандыратын өнім берiп отырды. Ic-әрекет адамның өзіне де өзіңдiк таңбасын қалдырады. Психика тек көрiнiп қана қоймайды, ол ic-әрекетте қалыптасады.
Жеке тұлға iс-әрекетте қалыптасады, адам ежет, ержурек қасиет танытады. өздерiңiздi қоршаған адамдарды бақылап қарасаңыздар, мамәндық адамның сыртқы келбетiн, оның рухани дуниесiн өзгертедi. әр мамәндықтың өзіне тән ерекшелiктeрi бар, мәселен, ескери адамның психологиясыңда өзіндiк ерекшелiктерi кездеседi. Сол сияқты мұғалiмдiк дәрiгерлiк мамандықтардың өзіндiк ерекшелiктерi болады.
Адамның ic-әрекетi алдына қойған мақсаттарымен, мiндеттерiмен анықталады, адамды осы ic-әрекетке итермелеген, себеп болған белгiлi түрткілермен байланысты. Алдына қойған мақсаттары мен мiндеттерiн іске асыра отырыл, адам ic-әрекетте өзінiң белсендiлiгiн бiлдiредi.
Кез-келген белгiлi бiр түрткілер пайда болады және іске асады, белгiлi себептермен анықталады. Сiз неге оқыдыңыз? Неге адыңызға университеттi бiтiру туралы мақсат қойдыңыз? Осы сұрақтарды алдыңызға қойып көріңiз, бiрден сiздің есiңiзде осындай шешiмге келуге итермелеген түрткілер пайда болады. Олар әртүрлі болуы мүмкін, бiрақ барлығыда сiздiң оқу iс-әрекетiңiздiң мақсатын анықтайтын қаңдай да болмасын түрткілер болады.
Ic-әрекет оның құрылымына қарай қарастырылады. Кез-келген iс-әрекетте темендегiдей беөлiктердi атап көpceтyгe болады (құрамдас бөлiктeрi, бөлiмдерi, iс-әрекеттің кезеңдерi): мақсат қою кезеңi (нақты мiңдeттepді анық түсіну); жұмысты жоспарлау, әрекеттің тиiмдi тәсілдерін таңдау кезеңi; ic-әрекетті орыңдау, іске асыру кезеңi; одан әpi нәтижелерiн тексеру, қатесiн түзеу, алынған нәтижелердi жоспарланған нәтижелермен салыстыру, жұмысты қорытындылау.
Оқушының нақты оқу әpeкeтін талдай келiп, барлық бұл кезеңдердi аңғару қиын емес. Адамзат ic-әрекетiнiң қажеттi шарттары - психикалық үрдicтер. Олар адамның кез-келген iс-әрекетiнің мiңдеттi жағы болып табылады: ойын үстiңдегi бала, оқушының оқуы, адамның еңбек eтyi - әруақытта да iс-әрекеттің барлық түрлері зейiнмен, қабылдаумен, еспен, ойлаумен және басқа да үрдістермен тығыз байланысты, онсыз адамның ешқандай ic-әрекетi іске аспайды.
Психикалық үрдістер адамды қоршаған opтaғa бащарлайды, оның ic-әрекетiн бағыттайды, оны ойлап iстейдi, әрекеттердi іске асатын жағдайларға сәйкес ретке келтiредi. Екiншi жағынан, бүкiл психикалық үрдістер іске асады, қалыптасады және ic-әрекет үрдісінде реттеледi. Осылай психикалық үрдістер мен адамның ic-әрекетi өзара байланысты және өзара тәуелді іске асады.
Баланың ic-әрекетiн бақылай отырып, бұл үрдіске толық сенуге болады. Бала психикасы оның iс-әрекетiнде қалыптасады. Мектепке дейiнгiлердің ойын әрекетінде оның есiнiң, зейiнiнiң, ойлауының қалыптасуын аңғаруға болады. Мектеп оқушыларында оқу әрекеті ерекше рөл атқарады, осы жетекшi әрекеттің әcepiмeн оқушылардың психикалық үрдістерi сапалы өзгерістерге ұшырайды - олардың зейiн, үрдістерi бiрте-бiрте мақсатты басқарyға және реттеуге бейiм келедi, оның көлемi, қозғалыстығы және басқа да сапалары артады.
Ic-әрекеттің мақсаты және түрткілері психикалық үрдістердi реттеп және оны басқарып отырады.
Әдебиеттер:
Жалпы психологияға кіріспе: Оқу құралы / Жауапты ред. С.М. Жақыпов.- Алматы: Қазақ университеті, 2007. - 230 б.
Жарықбаев Қ.Б. Жантану оқулығы: ҚР жоғары оқу орындары студенттеріне арналған / Қ.Б. Жарықбаев. - Өңделіп, толықтырылып сегізінші басылуы.- Алматы, 2008. - 638 б.
Жарықбаев Қ., Жалпы психология: Оқулық / Қ. Жарықбаев.- Өнделіп, бесінші басылуы.- Алматы: Эверо, 2004.- 378 б.
Намазбаева Ж.И., Жалпы психология: Оқулық / Ж.И. Намазбаева.- Алматы: Абай атындағы ҚазҰПУ, 2006. - 296 с.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: дәріс. Қарым-қатынас - Сабақтың жоспары: Психологияға ғылым ретінде анықтама. Ғылыми және тұрмыстық психологияның айырмашылығы

text:
4 дәріс. Қарым-қатынас. Ұжым-топтар
Қарым-қатынас туралы түсінік.
Қарым-қатынастың түрлері, формалары, атқаратын қызметтері.
Қарым-қатынастың жақтары.
Топтар психологиясы.
Үлкен топтар мен шағын топтар.
Топтардың даму деңгейлері.
Топтардың классификациясы.
Қарым-қатынас туралы жалпы ұғым
Адам баласы туылған сәтінен бастап, өмірден озған уақыты-на дейін басқа адамдармен әртүрлі өзара әрекеттесулер мен қаты-настардың символдық (таңбалық) кеңістігіне енеді. Бұл өзара әре-кеттесулер өзінің мақсаттары, формалары мен өту жағдайларына байланысты тым көп болады. Мысалы, адамдар жұп-жұппен неме-се шағын топтарда тікелей, не болмаса жанама түрде – байланыс құралдары, көптеген коммуникация, өнердің әр алуан түрлері ар-қылы өзара әрекеттесулері мүмкін. Әлеуметтік байланысқа жекеле-ген адамдар мен тұтас халық түсе алады, серіктестер арасындағы байланыс эмоциялық-тұлғалық, іскерлік, әлеуметтік-ресми және т.б. сипат алуы мүмкін. Адамның өз әлеміне қатынасы, оның басқа адамдарға деген қатынасымен жанамаланғандығы және оның зат-тық іс-әрекетінің өзі қарым-қатынас деп аталатын анағұрлым кең процеске енетіндігі маңызды.
Достарыңызбен бөлісу: |


Қарым-қатынас психологиясының атқаратын қызметтері
Қарым-қатынас адам мәнінің болу мен көріну формасы болып табылады. Бұл біздің бойымыздағы нағыз шынайы адамилық қарым-қатынас процесінде және соның арқа-сында танылады.
«Тек адам мен адам өзара әрекеттескенде және қарым-қаты-насқа түскенде ғана «адам адамға», өзгелерге, сондай-ақ, өзіне ашылады» (Леонтьев А.А.).
Дәл осы қарым-қатынас процесінде адамзат пайда болды. Ол – сана мен сөйлеуді игерген. Адамның ойлауының өзі қарым-қаты-настың ішкі формасы болып табылады. Л.С. Выготский айтқандай, адам өз-өзімен, жеке қалғанда да қарым-қатынас қызметін сақтап қалады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Қарым-қатынастың түрлері мен формалары

text:
Сабақтың жоспары: Психологияға ғылым ретінде анықтама. Ғылыми және тұрмыстық психологияның айырмашылығы
Қарым-қатынастың түрлері мен формалары
жүктеу/скачать
95,03 Kb.
бет
8/35
Дата
11.04.2022
өлшемі
95,03 Kb.
#30625
түрі
Сабақ
1
...
4
5
6
7
8
9
10
11
...
35
Байланысты:
Дәрістер
Қарым-қ
атынасты
ң түрлері
мен формалары
Фатикалық
қарым-қатынас
– коммуникативті құралдарды тек қана
қарым-қатынас процесін қолдап
, қуат беру мақсатында қолданатын мазмұнсыз қарым-қатынас. Оған ақсүйектер қарым-қа-тынасы жеке мысал бола алады. Мәні жағынан
бұл қарым-қатынас заттық емес
,
мақсаты жоқ
, оны жүзеге асыру процесінде адамдар бұл тұрғыда өздерінің не
ойлайтындықтарын емес
, осындай
жағ-дайларда не айтылу керек
, соны айтады.
Бұл қарым-қатынас жабық
, өйткені, адамдардың қандай-да бір мәселеге байланысты көзқарас-тары ешқандай мәнге ие болмайды және коммуникация сипатын анықтамайды.
жүктеу/скачать
95,03 Kb.
Достарыңызбен бөлісу:
1
...
4
5
6
7
8
9
10
11
...
35
©emirsaba.org 2024
әкімшілігінің қараңыз
Басты бет
Lessons
Curriculum vitae
Documents


title: Құралдық қарым-қатынас - Сабақтың жоспары: Психологияға ғылым ретінде анықтама. Ғылыми және тұрмыстық психологияның айырмашылығы

text:
Құралдық қарым-қатынас, бұл – өзіндік мақсат болып та-былмайтын, өзіндік жеке қажеттіліктен туындамайтын, алайда, қа-рым-қатынас актісінен ләззат алудан басқа қандай-да бір өзге мақ-сатты көздейтін қарым-қатынас. Мысалы, бұған кездесуге тиіс бол-ғандықтан кездесетін туысқандар арасындағы қарым-қатынасты жатқызуға болады. Мұндай кездесулерден кейін адамдар әдетте жеңіл күрсінеді де, қарым-қатынастың іске асырылғанын есептеп қояды.
Мақсаттық қарым-қатынас – өз-өзіне спецификалық қа-жеттілікті, аталмыш жағдайда қарым-қатынасқа деген қажеттілікті қанағаттандыру құралы болатын қарым-қатынас.
Коммуникацияның қосымша құралдарын қолдану немесе қолданбау негізі бойынша тікелей және жанамаланған, тура және жанама қарым-қатынасты бөліп көрсетуге болады.
Достарыңызбен бөлісу: |


1 дәріс. Психология пәні
Сабақтың жоспары:
Психологияға ғылым ретінде анықтама.
Ғылыми және тұрмыстық психологияның айырмашылығы.
Психологияның даму кезеңдері.
Психикалық құбылыстарды жіктеу.
Қазіргі психология ғылымының алдында тұрған басты міндеттер.
Психологияның салалары мен тармақтары.
Психика мен психология туралы жалпы ұғым
Кез-келген адам өз тәжірибесіне негізделіп, қоршаған дүниені, әртүрлі заттар мен құбылыстарды қабылдауға, тануға қабілетті екеніне есеп береді. Мысалы, біздер құстардың әнін, музыкалық аспаптардың дыбысын, адамның сөзін, ұшып бара жатқан ұшақтың шуын естиміз. Әртүрлі заттарды, ағаштарды, басқа адамдар мен жануарларды, машиналар мен ғимараттарды, түстер мен пішіндерді көреміз. Біздер гүлдер мен бензиннің иісін сеземіз және еш уақытта қант пен тұздан алған дәм сезімдерін шатастырмаймыз. Әр адам оқылған кітап, өзінің ертеңгі әрекеті, қиын есептің шешімі туралы ойлану дегенді біледі. Біздер өзіміз білетін адамның бейнесін, оқу материалын еске түсіре аламыз. Еш уақытта қабылдамаған заттарды, мысалы тропикалық ормандар немесе жойылып кеткен жануарларды елестете аламыз, сондай-ақ дүниеде жоқ – еретегі кейіпкерлері немесе таңғажайып машиналар туралы қиялдай аламыз.
Адам тек қоршаған дүниені танып қана қоймайды, сонымен қатар осы дүниедегі заттар мен құбылыстарға өзінің қатынасын білдіреді. Ол қоршағанды салқынқанды, сабырлы қабылдамай, қандайда бір сезімдер тудыртады: бір заттар мен құбылыстар оны қуантып, қанағаттандырса, басқаларға ол бейтарап қарайды, үшіншілері оны қынжылтады, қорқытады, ашуландырады. Жақсы кітап бізді рақаттандырады, адамның лайықсыз мінез-құлқы бізде наразылық тудыртса, қайсарлы қылығы – таңдану тудыртады.
Адам тек қоршаған дүниені қабылдап, қандайда бір қатынас білдіріп қана қоймай, осы дүниеде әрекет етеді, белсенділік танытады, шешім қабылдайды, мақсатқа ұмтылады, қиындықтарды жеңуде ынта мен табандылық танытады, ерік іс-әрекетін жүзеге асырады.
Сондай-ақ, әр адам басқалардан ерекшеленеді: бір адам музыкаға қызығады, басқасы – спортқа; біреу математика саласына қабілет танытса, басқасы әдебиет саласына; біреу қызба, ашушаң, ұстамсыз, басқасы сабырлы, ұстамды; біреу еңбекқор және қарапайым, басқасы жалқау және менменшіл. Мұның бәрі – қабылдау, ес, ойлау, қиял, сезім мен ерік, темперамент пен мінез көріністері – адамның психикасының көріністері. Ал психикалық құбылыстарды зерттейтін ғылымды психология деп атайды. «Психология» сөзі гректің екі сөзінен пайда болған: «псюхе» - жан, және «логос» ғылым, ілім. Олай болатын болса, психология – адамның жан дүниесін зерттейтін ғылым.
Бастапқыда «жанды» (қазіргі кезде де идеалистердің, діни көз-қарасы бойынша) өлмейтін, өшпейтін адам денесінде өмір сүріп өлген кезде ұшып кететін нәрсе деп есептеген. Жоғарыда суреттелген психикалық құбылыстар осы «жанның» қасиеттері мен көріністері деп есептелген. Ғылымның ескі атауы, «жан» деген сөз біздің тілде де сақталған, алайда басқа мазмұнда: «жан құбылыстары» дегеніміз психикалық құбылыстар болып түсіндірілсе, «жан» деген сөз адамның психикасын, оның ми іс-әрекетінің өнімін білдіреді.
Адам психиканың байқалуы өте алуантүрлі. Және де олар бір-бірінен ажыратылып өмір сүрмей, өзара байланыста болады, бір-біріне әсер етеді. Бұл байланыс жеке психикалық көріністердің жиынтығы, қарапайым қосындысы ретінде емес, психикалық іс-әрекеттің біртұтас, бірыңғай көрінісі болып саналады. Мысалы, бастауыш сынып оқушысының шынайы ақыл-ой іс-әрекетінде қабылдау, есте сақтау, ойлау, өзара қатты байланысқан.
Қазір сіздер менің ауызша айтып тұрған материалымды тыңдап отырсыздар. Айтылған материалды сіздер есту түйсігі арқылы қабылдайсыздар. Қабылданып отырған материалды сіздер түсінуге, есте сақтауға тырысасыз, ол үшін оған зейін қоюға шоғырлануға тура келеді, сізге таныс кейбір анықтамалар мен хабарларды еске түсіруге тырысасыз. Бұл кезде сіздің қиялыңыз да жұмыс істейді, өйткені көрнекі түрде бір нәрсені елестету керек болады. Қабылданып отырған материал сізде оған деген қандайда бір қатынас тудыртады, сезім пайда болады. Түсінуге байланысты туындайтын қиындықтарды жеңу үшін сіздер ерік күшін жұмсайсыздар. Ақыл-ой іс-әрекетінің жылдамдығы, жетістігі сіздің кейбір тұлғалық қасиеттеріңізге байланысты: белсенділік, еңбекқорлық, жауапкершілік.
Сонымен, психология – психиканың қалыптасу және даму зандылықтары туралы ғылым. Психология ертеде қалыштасқан ғылымдардың қатарына жатады: ол 2500 жылдан астам бұрын ертедегi Грецияда пайда болған.
Ертедегi гректің данышпан ғалымы Аристотель өзiнiң "Жан туралы" атты еңбегiнде алғаш рет психикалық құбылыстарға жүйелi талдау жасайды. Аристотелдi психологияның негiзiн салушы деп атауға болады. Екiншi жағынан, психологиялық құбылыстарды және оның заңдылықтарын ғылыми эксперименталдiк түрде зерттеу шын мәнiңде XIX ғ. ортасынан бастап, қалыптаса бастады.
Психикалық құбылыстарды 3 үлкен топқа жiктеуге болады:
Психикалық үрдicтер - бұл объективтiк шындықты субъективтiк бейнелеудiң әртүрлi формасы. Психикалық үрдiстердi сонымен қатар психикалық функциялар деп атайды. Психикалық үрдiстердiң көмегімен қоршаған ортаны тану iскe асады, бiлiм мен дағдыны, оқыту мен ic-әрекеттi меңгередi. Темендегiдей психикалық үрдiстердiң негiзгi түрлерi қарастырылады: түйсіктер, қабылдау, ес, елес, қиял, ойлау, сезiм және эмоция, epiк.
Психикалық қасиеттер - бұл адамдардың бiр-бiрiнен айырмашылығын бiлдiретiн жеке тұлғаның дара психологиялық ерекшелiктерi. Психикалық қасиеттерге темперамент, мiнез, қабiлеттiлiк жатады.
Психикалық қалып - психикалық iс-әрекеттiң уақытша дамуын сипаттайды. Оқыту мен iс-әрекеттің жемiстi орыңдалуына ерекше ықпал ететін адамның iшкi дүниесiнiң негiзгi саласы болып табылады. Мәселен, белсендiлiк немесе енжарлық, шаршау, стресс т.б. психикалық жағдайлар. Барлық психикалық құбылыстар бiр-бiрiмен өзара байланысты.
Психология ғылымының ең негiзгi мiндеттерiнiң бiрi барлық психикалық құбылыстарды зерттеу және түсіндіру болып табылады, демек олардың пайда болу, қалыптасу және даму негiзiне жататын объективтiк заңдылықтарды ашып көрсету. Психикалық өмірдің заңдылықтарды бiлy, оны оқыту және тәрбие тәжiрибесiнде пайдалану үшiн қажет. Тек қана психикалық үрдiстер мен құбылыстардың заңдылықтарын бiлу және оларға арқа сүйеу, белгiлi-бiр шәкiрттiң дара психикалық ерекшелiктерiн ескере отырып, оқыту және тәрбие үрдiсiн дұрыс ұйымдастыруға болады.
Fасырлар бойы адам ғалымдардың көптеген ұрпақтарының зерттеу пәнi болып келдi. Адамзат өзiнiн тарихын, пайда болуын, биологиялық табиғатын, тiлiн және салт-дәстүрін танып бiледi және оны танып бiлуде психология ғылымына ерекше орын бередi. "Адам үшін басқа адамдардан қызықты нысана болуы мүмкін емес" деген екен ертедегi бiр данышпан, Ол қателеспептi. Психологияның дамуының негiзiне адамзаттың тұрмыс табиғатына, адамзат қоғамдағы оның дамуы мен қалыптасу жағдайларына, оның басқа адамдармен өзара қарым-қатынасы ерекшелiктерiне әpyaқыттa да өсiп отырған қызығушылық жатады.
Қазiргi кезде өндiрicте, ғылымда, медицинада, өнерде, оқытуда, ойында және спортта психологиялық заңдылықтарды бiлмей және түсiнбей көптеген ic-әрекеттiң түрлерiн іске асыру мүмкін емес. Адамның даму зандары туралы ғылыми бiлiмдердiң жүйесi, оның потенциалдық мүмкiншiлiктерi туралы барлық қоғамдық даму үшiн қажет. Бірақ адам әртүрлі ғылымдардың кешенді зерттеу құралының нысаны болып табылады. Олардың әрқайсысының өзiндiк ерекшелігі бар мәселелері болады. Гуманитарлық ғылымдар әлеуметтік үрдістерді зерттегенде психологиялық факторларды ескеру қажетiгi туындайды, әрбiр ғылым басқа ғылымдардан өз пәнiнiң ерекшелiгiмен сипатталады. Кезiнде белгiлi психолог-ғалым С.Рубинштейн "Жалпы психология негiздерi" атты кiтабында былай деп жазды: "Психологияның зерттейтiн өзiндiк құбылыстардың iшiнен анық та айқын, ерекше бөлiнiп тұрғандары - бiздiң қабылдауларымыз, сезiмдерiмiз, ойларымыз, талпыныстарымыз, қажеттiлiкктерiмiз және т.б., демек, бiздiң өмiрiмiздiң iшкi мазмұнын құрайтындар жатады".
Достарыңызбен бөлісу: |


ДӘРІСТЕР КЕШЕНІ 1 дәріс. Психология пәні Сабақтың жоспары: Психологияға ғылым ретінде анықтама.
Ғылыми және тұрмыстық психологияның айырмашылығы.
Психологияның даму кезеңдері.
Психикалық құбылыстарды жіктеу.
Қазіргі психология ғылымының алдында тұрған басты міндеттер.
Психологияның салалары мен тармақтары.
Психика мен психология туралы жалпы ұғым
Кез-келген адам өз тәжірибесіне негізделіп, қоршаған дүниені, әртүрлі заттар мен құбылыстарды қабылдауға, тануға қабілетті екеніне есеп береді. Мысалы, біздер құстардың әнін, музыкалық аспаптардың дыбысын, адамның сөзін, ұшып бара жатқан ұшақтың шуын естиміз. Әртүрлі заттарды, ағаштарды, басқа адамдар мен жануарларды, машиналар мен ғимараттарды, түстер мен пішіндерді көреміз. Біздер гүлдер мен бензиннің иісін сеземіз және еш уақытта қант пен тұздан алған дәм сезімдерін шатастырмаймыз. Әр адам оқылған кітап, өзінің ертеңгі әрекеті, қиын есептің шешімі туралы ойлану дегенді біледі. Біздер өзіміз білетін адамның бейнесін, оқу материалын еске түсіре аламыз. Еш уақытта қабылдамаған заттарды, мысалы тропикалық ормандар немесе жойылып кеткен жануарларды елестете аламыз, сондай-ақ дүниеде жоқ – еретегі кейіпкерлері немесе таңғажайып машиналар туралы қиялдай аламыз.
Адам тек қоршаған дүниені танып қана қоймайды, сонымен қатар осы дүниедегі заттар мен құбылыстарға өзінің қатынасын білдіреді. Ол қоршағанды салқынқанды, сабырлы қабылдамай, қандайда бір сезімдер тудыртады: бір заттар мен құбылыстар оны қуантып, қанағаттандырса, басқаларға ол бейтарап қарайды, үшіншілері оны қынжылтады, қорқытады, ашуландырады. Жақсы кітап бізді рақаттандырады, адамның лайықсыз мінез-құлқы бізде наразылық тудыртса, қайсарлы қылығы – таңдану тудыртады.
Адам тек қоршаған дүниені қабылдап, қандайда бір қатынас білдіріп қана қоймай, осы дүниеде әрекет етеді, белсенділік танытады, шешім қабылдайды, мақсатқа ұмтылады, қиындықтарды жеңуде ынта мен табандылық танытады, ерік іс-әрекетін жүзеге асырады.
Сондай-ақ, әр адам басқалардан ерекшеленеді: бір адам музыкаға қызығады, басқасы – спортқа; біреу математика саласына қабілет танытса, басқасы әдебиет саласына; біреу қызба, ашушаң, ұстамсыз, басқасы сабырлы, ұстамды; біреу еңбекқор және қарапайым, басқасы жалқау және менменшіл. Мұның бәрі – қабылдау, ес, ойлау, қиял, сезім мен ерік, темперамент пен мінез көріністері – адамның психикасының көріністері. Ал психикалық құбылыстарды зерттейтін ғылымды психология деп атайды.«Психология» сөзі гректің екі сөзінен пайда болған: «псюхе» - жан, және «логос» ғылым, ілім. Олай болатын болса, психология – адамның жан дүниесін зерттейтін ғылым.
Бастапқыда «жанды» (қазіргі кезде де идеалистердің, діни көз-қарасы бойынша) өлмейтін, өшпейтін адам денесінде өмір сүріп өлген кезде ұшып кететін нәрсе деп есептеген. Жоғарыда суреттелген психикалық құбылыстар осы «жанның» қасиеттері мен көріністері деп есептелген. Ғылымның ескі атауы, «жан» деген сөз біздің тілде де сақталған, алайда басқа мазмұнда: «жан құбылыстары» дегеніміз психикалық құбылыстар болып түсіндірілсе, «жан» деген сөз адамның психикасын, оның ми іс-әрекетінің өнімін білдіреді.
Адам психиканың байқалуы өте алуантүрлі. Және де олар бір-бірінен ажыратылып өмір сүрмей, өзара байланыста болады, бір-біріне әсер етеді. Бұл байланыс жеке психикалық көріністердің жиынтығы, қарапайым қосындысы ретінде емес, психикалық іс-әрекеттің біртұтас, бірыңғай көрінісі болып саналады. Мысалы, бастауыш сынып оқушысының шынайы ақыл-ой іс-әрекетінде қабылдау, есте сақтау, ойлау, өзара қатты байланысқан.
Қазір сіздер менің ауызша айтып тұрған материалымды тыңдап отырсыздар. Айтылған материалды сіздер есту түйсігі арқылы қабылдайсыздар. Қабылданып отырған материалды сіздер түсінуге, есте сақтауға тырысасыз, ол үшін оған зейін қоюға шоғырлануға тура келеді, сізге таныс кейбір анықтамалар мен хабарларды еске түсіруге тырысасыз. Бұл кезде сіздің қиялыңыз да жұмыс істейді, өйткені көрнекі түрде бір нәрсені елестету керек болады. Қабылданып отырған материал сізде оған деген қандайда бір қатынас тудыртады, сезім пайда болады. Түсінуге байланысты туындайтын қиындықтарды жеңу үшін сіздер ерік күшін жұмсайсыздар. Ақыл-ой іс-әрекетінің жылдамдығы, жетістігі сіздің кейбір тұлғалық қасиеттеріңізге байланысты: белсенділік, еңбекқорлық, жауапкершілік.
Сонымен, психология – психиканың қалыптасу және даму зандылықтары туралы ғылым. Психология ертеде қалыштасқан ғылымдардың қатарына жатады: ол 2500 жылдан астам бұрын ертедегi Грецияда пайда болған.
Ертедегi гректің данышпан ғалымы Аристотель өзiнiң "Жан туралы" атты еңбегiнде алғаш рет психикалық құбылыстарға жүйелi талдау жасайды. Аристотелдi психологияның негiзiн салушы деп атауға болады. Екiншi жағынан, психологиялық құбылыстарды және оның заңдылықтарын ғылыми эксперименталдiк түрде зерттеу шын мәнiңде XIX ғ. ортасынан бастап, қалыптаса бастады.
Психикалық құбылыстарды 3 үлкен топқа жiктеуге болады:
Психикалық үрдicтер - бұл объективтiк шындықты субъективтiк бейнелеудiң әртүрлi формасы. Психикалық үрдiстердi сонымен қатар психикалық функциялар деп атайды. Психикалық үрдiстердiң көмегімен қоршаған ортаны тану iскe асады, бiлiм мен дағдыны, оқыту мен ic-әрекеттi меңгередi. Темендегiдей психикалық үрдiстердiң негiзгi түрлерi қарастырылады: түйсіктер, қабылдау, ес, елес, қиял, ойлау, сезiм және эмоция, epiк.
Психикалық қасиеттер - бұл адамдардың бiр-бiрiнен айырмашылығын бiлдiретiн жеке тұлғаның дара психологиялық ерекшелiктерi. Психикалық қасиеттерге темперамент, мiнез, қабiлеттiлiк жатады.
Психикалық қалып - психикалық iс-әрекеттiң уақытша дамуын сипаттайды. Оқыту мен iс-әрекеттің жемiстi орыңдалуына ерекше ықпал ететін адамның iшкi дүниесiнiң негiзгi саласы болып табылады. Мәселен, белсендiлiк немесе енжарлық, шаршау, стресс т.б. психикалық жағдайлар. Барлық психикалық құбылыстар бiр-бiрiмен өзара байланысты.
Психология ғылымының ең негiзгi мiндеттерiнiң бiрi барлық психикалық құбылыстарды зерттеу және түсіндіру болып табылады, демек олардың пайда болу, қалыптасу және даму негiзiне жататын объективтiк заңдылықтарды ашып көрсету. Психикалық өмірдің заңдылықтарды бiлy, оны оқыту және тәрбие тәжiрибесiнде пайдалану үшiн қажет. Тек қана психикалық үрдiстер мен құбылыстардың заңдылықтарын бiлу және оларға арқа сүйеу, белгiлi-бiр шәкiрттiң дара психикалық ерекшелiктерiн ескере отырып, оқыту және тәрбие үрдiсiн дұрыс ұйымдастыруға болады.
Fасырлар бойы адам ғалымдардың көптеген ұрпақтарының зерттеу пәнi болып келдi. Адамзат өзiнiн тарихын, пайда болуын, биологиялық табиғатын, тiлiн және салт-дәстүрін танып бiледi және оны танып бiлуде психология ғылымына ерекше орын бередi. "Адам үшін басқа адамдардан қызықты нысана болуы мүмкін емес" деген екен ертедегi бiр данышпан, Ол қателеспептi. Психологияның дамуының негiзiне адамзаттың тұрмыс табиғатына, адамзат қоғамдағы оның дамуы мен қалыптасу жағдайларына, оның басқа адамдармен өзара қарым-қатынасы ерекшелiктерiне әpyaқыттa да өсiп отырған қызығушылық жатады.
Қазiргi кезде өндiрicте, ғылымда, медицинада, өнерде, оқытуда, ойында және спортта психологиялық заңдылықтарды бiлмей және түсiнбей көптеген ic-әрекеттiң түрлерiн іске асыру мүмкін емес. Адамның даму зандары туралы ғылыми бiлiмдердiң жүйесi, оның потенциалдық мүмкiншiлiктерi туралы барлық қоғамдық даму үшiн қажет. Бірақ адам әртүрлі ғылымдардың кешенді зерттеу құралының нысаны болып табылады. Олардың әрқайсысының өзiндiк ерекшелігі бар мәселелері болады. Гуманитарлық ғылымдар әлеуметтік үрдістерді зерттегенде психологиялық факторларды ескеру қажетiгi туындайды, әрбiр ғылым басқа ғылымдардан өз пәнiнiң ерекшелiгiмен сипатталады. Кезiнде белгiлi психолог-ғалым С.Рубинштейн "Жалпы психология негiздерi" атты кiтабында былай деп жазды: "Психологияның зерттейтiн өзiндiк құбылыстардың iшiнен анық та айқын, ерекше бөлiнiп тұрғандары - бiздiң қабылдауларымыз, сезiмдерiмiз, ойларымыз, талпыныстарымыз, қажеттiлiкктерiмiз және т.б., демек, бiздiң өмiрiмiздiң iшкi мазмұнын құрайтындар жатады".