title: 2 - Сара саңлақ/ Құраст. Ш. Бейсенова-Әшімбаева

text:
144
2
Жетісуым! Кең далам, жақұт далам!
Сұлулықты сендегі жат ұқпаған.
Жұмақ дəмін ең алғаш ес білгенге
жеті өзеннің бойында татыпты адам.
Жаннат жерде көрмеген таңдай қатып,
жыр жанаттын ұрпаққа жалғайды уақыт.
Жүрегіме əн құйған, жасыл өлке,
сенде туып, сенде өскен қандай бақыт!
Сезбей өстім бағыңда жел екпінін,
жырларымды тербеді желек-гүлің.
Сен сіңірдің қаныма туған жерді
Қалай сүйіп өтудің керектігін.
Кернегенде бұлбұл үн дала таңын,
жыр маржанын жұртыма таратамын.
Даңқым кетсе үш жүздің даласына,
Сендік – менің жырым мен бар атағым!
3
Шыңдарға көп қарадым,
қызықтым заңғарларға.
Ой қуып от талабым
Атпаған таңда бар ма?!
Сара саңлақ
145
Тар соқпақ жол көремін
тайғанақ шатқалдардан.
Ақ арман өңгеремін
Шыңдағы ақ қарлардан.
Жаңғыртып жоталарын
шырқаймын құз басынан.
Жаныма от аламын
найзағай сырғасынан.
Асқақ бір күйге енемін
шақырып жыраққа арман.
Кішілік үйренемін
күміс үн бұлақтардан.
Құздарды құрсап алған,
етпейтін сұр бұлтты елең,
көк-жасыл шыршалардан
мəңгілік тірлік көркем.
Ұмтылам, жондарды асам,
құздармен кездесемін.
Алатау, сен болмасаң,
биікті сезбес едім.
Сара саңлақ
146
4
Байеке, жаралғансыз нық тұғырдан,
ел билер ерлер ғана жұртты ұғынған.
Ұрлаған бір жылқыны мен төлеймін –
жігітті босатыңыз тұтқынынан.
Қуарып көгал қалар бұлақ кепсе,
есейіп ер шыңдалар сынақ шексе.
Байлығы, бағы барға сөз бе, тəйірі,
жігіттің тақымында бір ат кетсе!
Толғанмен толқынданып жылға малға,
өмірдің сындары көп тұрған алда.
Біреу бай, біреу жаяу, біреу мықты...
Теңдікке дала тапшы бұл заманда.
Ел бастап, ат мінгенмен кем күн бүгін,
жарытпас,сезе алмаған ел тірлігін.
Бостандық – тұңғыш байлық бұл далада,
жігіттің қайтарыңыз еркіндігін.
Бақ деген, байлық деген – жанға қонақ,
шығады ажал бір күн алдан орап:
азабын тартқан ел де қуанады
ұшқанда алтын тақтан хан домалап.
Сара саңлақ
147
Мейірім – басты ұраны ерікті елдің,
бір жолға жас жігітке ерік бергін,
Далада қыз тілегі қабыл ғой деп,
Сіздегі мейірімге сеніп келдім.
5
Шалқыды бүгін бір думан,
əнімді мен де бастадым,
думанды көрсем саспадым,
жігітті көрсем жыр қуған
жүректі кернеп асқақ үн,
əуенімменен жасқадым.
Қызыл тіл, құздың жайындай,
шатырлап сынып, шаш жалын!
Жанынан безсін қастарым.
Туласын жүрек тайынбай,
жебесін сөздің тастағын,
шалдуар мінез, шат-шағым
тұрғанда жырдан айырмай
жатталып қалсын жақсы əнім.
Ашырмай аузын басқаның,
шаңқай түс шілде айында
жайнасын лаулап жас жаным,
қызыл тіл, жырдың жақ шамын!
Сара саңлақ
148
6
Аққудай жүзіп айдында
жұптарын жазбай тараған,
бақытқа бөгіп бал арман,
адамның бəрі өмірге
махаббат үшін жаралған.
Қайғы-мұң түссе көңілге
қаймығып ұшар жанардан,
қызығып сонда қарар маң.
Тұмарсыз атар таң алдан,
қатерлі, қауіп жерлерде,
қиындық басқа келгенде
құландар сатпас сыңарын,
қалдырмас жауға тұрағын.
Қос аққу-сынды сендерге
жарасым, жастық бер, күнім,
салма деп мəңгі жер жүгін,
болма деп бақыт кемді-күн
батасын берді ел бүгін.
7
Уа, жарандар, жақсылар,
жақсылар сөзді топшылар,
қадірі болса халқына
азамат-ерге бақ шығар;
тақырдың көркі қақ шығар;
əділет кетсе хандардан
Сара саңлақ
149
халқына шаттық аз шығар;
жазықсыз көзден жас шығар,
бірлігі тайып басынан,
ірмекті сүттей ашыған
абыройы елдің шашылар,
жаулары таптап басынар.
Табалап сонда жат сынар,
табанға салса тас сынар,
балтаға тисе басты ерік
талқаны шығар жас шынар.
Алауыз болса ағайын,
қақырар қара шаңырақ,
ұрпағы кетер жамырап.
Қайғыда келмей қасыңа,
бақ құсы қонса басыңа
жаныңа жетсе асыға –
жауың боп шығар түбінде,
ондайға сенбе, жүгінбе!
Далаба дауға дала бай,
ақылмен аңдап қарамай,
өкпелеп кеткен баладай,
қарыстай қара жер үшін
табылмай титтей келісім,
шулату бекер ел ішін
жараспас жайсаң жақсы ұлға,
қара бас қамын күйттеген
жат қылып жандай жақынын
шалғайға тігер шатырын.
Сара саңлақ
150
Азамат атқа шапқанда
қыспаса жұрты тақымын,
күңкілдеп тұрса ақырын
береке кеткен ел болар,
дұшпанға таба, жем болар,
тасқынның алдын тоспаса,
алапат асау сел болар,
жақсының көңілі кең болар.
8
Қызы едім Тастанбектің, атым – Сара,
дарамын туа біткен ақыл, сана,
еркінмін, нəзік жанмын, тəкаббармын –
осылай тəлім берген ақылшы ана.
Жаны ізгі жақсыларға жырым-несіп,
аққудай жүрмін айдын нұрын кешіп.
Жеңгелер, сендер осы неге бүгін
жанымнан шықпайсыңдар күбірлесіп?
«Күйеуге?» Қызық екен мыналарың,
бұл жайлы мен ешкімнен сұрамадым.
«Ұят қой?» Маған қазір қымбатырақ
мынандай күйеуіңнен бұлақ-əнім!
«Не дейміз?» «Жазымыш қой!» Жыла, жаным!
Жаны-жат, керең кеуде – бұл адамның.
Сара саңлақ
151
«Жақсы ауыл?» Ауыл жақсы қай кезде де,
қажетсіз ақ ордалы құдаларың!
«Отырып ...» (Түу.... көнеді-ау бастан өтсе).
Табамын өзім қатар жас-керексе.
Бұл не сөз, Құдай-ау! Сендер үшін
өзгеден менің жолым басқа емес пе?!
Қайда əлгі ағаларым!
Шақыр бермен!
Аялап алақанда, жақын көрген.
Көрмеймін күйеуіңді, жүре алмаймын –
Тұншығып, жасқа толып жатыр кеудем.
Басыма тағдыр құрық салды ма шын,
арнайтын аға біткен бар мұрасын,
көтеріп ат үстінен алушы еді,
жылатып қоя ма енді қарлығашын?
Ағалар – асқар тауым, сүйенгенім,
осы ма жасын отқа күйер жерім?
Маңыма жақындамай құрып қалсын
дəл мұндай жаны соқыр күйеулерің!
Кешсе де қиын жолдар ызғыр, батпақ,
далада əйел сүйген, қызды ардақтап.
Таңдаймын қалауымды! Еркімді бер
табамын дала кезіп, құздарды аттап!
Сара саңлақ
152
9
Үш жүзді даңқы кеткен Сара басым,
Сазымен табындырған дана, жасын,
Айтысып əлек болған талайлардың
Тірідей оқытқанмын жаназасын.
Айтыста келе алмады маңыма адам,
елімнен жанға қуат, жалын алам.
Топан-жыр төгілгенде
ақын біткен
тасқында ыққан қойдай маңыраған.
Далада атады таңдар əлі күліп,
нұрымен аялайды арманды үміт.
Соңымнан ұрпақ келер жас қырандай
кететін жеке жортқан арланды іліп.
Келер жас ой теңіне шашса жақұт –
жоқ менде басқа тілек, басқа бақыт,
құландай құрық көрсе шығандаған
соңына от тұяқтан тас боратып!
Даланың көз ашырмай ақ шаңдары,
өнерді соғар талай тас, жарға əлі...
Аялап еркелеткен елі барда
ақынның болмақ емес басқа арманы.
Сара саңлақ
153
Тартқандай шатқалдармен құзға дара,
жыр жолы оңай емес қыз балаға,
тағдыры-толқындары тал қайықтай
сең ұрып шырқ үйірген мұз жағада.
Өнерге жат жасанды, жалған қылық,
қараңғы көңілдерде шам жандырып,
шындықтың ащы үнімен, тəтті үнімен
жаулайды дүниені таңдандырып.
Жыр-сəуле тұмандарда түн аптаған
жақын кеп жанды еліткен, жырақтаған.
Шабыт та – шəлкез мінез, шідерді үзіп
Жылғада жортып жүрген бір ақ табан.
Ақынның жүрегі мен сыры-жырда,
кешеді ойдың тасқын, тұнығын да.
Жан күйі кейде дауыл, кейде нəзік,
көп жұрттар ұға бермес қылығын да.
Өнерге ойдан қашап сөз өрнегін,
қан жүріп, төгіледі өлеңнен үн.
Тыныштық рақатын тұл қып ақын,
өмірін арнап соған берер деймін.
Сара саңлақ
154
10
Өтеді уақыт, өтеді өмір демде...
Қабырғасы жылдардың сөгілгенде,
мылқау мінез құяды мұзды суын
алаулаған сезімге, көңілдерге.
Мəңгі жасыл бақтарды қар басады,
жазғы түндей адамның арда шағы.
Мезгіл желі бағытын тез өзгертіп,
тақсырлар да, тақтар да алмасады.
Түтесе де уақыттың ұшқан шаңы,
адамды өмірлік күш тартады.
Бір-бірінсіз күні жоқ жəне адамдар
бір-бірінің ғұмырын қысқартады.
Көл тартылып, жанартау өртенгенмен,
тіршіліктің заңдарын Жер теңгерген.
Тылсымдарда тұншықсын, бірақ та адам
нұр сəулелер күтеді ертеңдерден.
Тек үміттің отымен ғұмырлы адам,
бұл-тірлікте бүгінгі, бұрындағы əн,
тыныштықта жаны жай күн кешеді
құламаған, тасқынға ұрынбаған.
Далаға жат көлеңке, күңкіл, күдік,
жанға мəңгі нұр шашып бір күнгі үміт,
Сара саңлақ
155
ұнатады қырдағы ел найзағайлар
түнектерді түргенде сілкіндіріп.
Дүбірлерден жатады қыр жаңарып,
сілкіністер күтеді мұнда халық:
қан тулаған жүректер елеңдейді,
арғымақтар өткенде зулап ағып.
Өмірің де – шырқайтын жалқы бір əн,
əуенінен өрт екпін, қарқын ұғам.
Аққан жұлдыз секілді ғұмырың да,
мəңгі ұшқындар қалсын тек жарқылынан!
Арғымақтай өтсе де ғұмыр ағып,
(бұл-ежелден тірліктің сыры қанық).
Адам мəңгі жалғайды үміттерді
бір-бірінен көкпардай іліп алып.
Мезгіл көші жылдарды алмастырып,
өтеді өмір, менде де қалмас тұрып.
Жырым қалсын жанымның ұшқыныдай
жүректердің үмітін жалғастырып.
11
Көңілге өкпелемеймін
шатыққа бөлемедің деп,
сыр маржан өрер едім деп,
шабыттың шатқал-құзынан
жыр-бұлақ төгер едім деп.
Сара саңлақ
156
Өмірге өкпелемеймін
жүгенде ерен елім деп,
ескеріп елемедің деп,
тылсымды жыр-теңіздердің
тұңғиық тереңі едім деп,
жердегі сан жұлдыздардан
мен тіптен бөлек едім деп.
Наз айтпан төрешіге де
өгейдей алалағаның деп,
тым арзан бағалағаның деп,
елімнің еркесі – мені
жүлдегер санамағаның деп.
Өзіме өкпелеймін:
күнгей ғып сырлы жалғанды
жабыққан мұңды жандарды
адамдай тапқан мұратын
күлдіріп шаттандыратын,
шуақты жырларым аз деп,
халқыма бұлдарым аз деп,
сосын от жылдарымда мен
найзағай жылдарымменен
жылмаң жүз, күңкіл кеуденің
көбесін сөкпедім-ау деп,
сөйтіп бір өтпеді-ау деп
өзіме өкпелеймін.
Сара саңлақ
157
12
Шығанға самғағанда бұлбұл үнім,
серпілген «байтал,бəйге» – шынжыр ұғым.
Ақындар жапалақтар жер құшады
Шалғанша қыл мойыннан жыр-құрығым.
Алқынып атқа қонған сансыз жігіт
қалатын айтысқанда жансыз бұрып.
Арқаның аты шулы Біржанын да
жібергем ащы терге малшындырып.
Жүргем жоқ аз тобырдың тауып тілін,
тақпай-ақ қойдым соның даңқ гүлін.
Ұқпаса ұқпас мені кей кеуделер,
халқыма жетсе болды шабытты үнім.
Сəуле – жат, бұғатындар жай жылымда
күңкілмен көме алмайды Айды құмға.
Халқымның маған деген сезім селі –
даңқым да, бақытым да, байлығым да.
Жыр дарып, бұйырмаған айла маған,
кейде, рас, бармағымды шайнап алам.
Жалпылдап жағынумен барлық жұртқа
жақсы боп көрінеді жайдақ адам.
Сара саңлақ
158
Өлсем де, мен бұлайша көріне алам,
дəл содан қонбаса да қолыма арман,
Аз күндік шекпен кисін – ондайлардың
өнерде, өмірде де жолы жалған.
Бағым деп таңдамадым байдың ұлын,
жаны ынтық жақсылармен жайлы күнім.
Ақбоз үй арғымағын мінгізбесін –
алдымнан тосады елім сəйгүлігін.
Туған ел, еркелеттің, жасқамадың,
өзіңмен көңіл – көктем, асқақ əнім.
Самғатқан жыр-құсымды махаббаты
ақ ниет аяулы іні, жақсы ағаның.
Қашаннан сеніп өткен дала жырға,
шаттықта, шайқас толы сан ағында.
Қан тамған жерге əн де сіңген,
сол жөргек мені өсірген балап ұлға.
Ел барда мойыл көзден тамбас мұңым,
Алатау асқарымен жалғасты үнім.
Шырқайын – ұрпақтардың жанарында
мəңгілік жарқылдасын алмас жырым!
1977 ж.
159
МарФуҒа айТхОжиНа
еШКіӨлМеСТеГі еСКерТКіШ
(поэмадан үзінді)
Қыза түсіп өтіп жатыр кештен кеш,
Жайым бар ма кеш қызығын ескермес.
Күні бойы ойлар кешіп, қалжырап,
Мана бір сəт қалғып кеткен Ешкіөлмес.
Самал соқса сипаттырып сауырын,
Қызғалдаққа төсей түсіп бауырын
Жатқан еді жанарымен бір шолып,
Етектегі ақын Сара ауылын.
Ауыл үстін билегендей тылсым үн,
Жатыр еді бұзбай ғана түн сырын.
Әлдеқайдан күрсінеді əупілдек,
Тоқтатпайды байғыз-дағы сыңсуын.
Бұл кештері ауыл жақтан тыныстап,
Сыңғыр үнге ұйып-балқып күміс бақ.
Ақын жанын мазалайды, тербейді
Осынау бір тамылжыған тыныш шақ.
Сара саңлақ
160
Аулы осы – əйгілі ақын Сараның,
Дамылдатқан кеудесіне дала əнін.
Қайрылса да қанатынан ақ арман,
Ол – бұлбұлы сайрап өткен даланың.
Зарыңды мен айтпасам да сеземін,
Түңілемін. Сұм заманнан беземін.
Сенің мұңың – қалың елдің мұңы еді,
Ұрпағыңның өртеп кеткен өзегін.
Қиял – соқпақ, шарықтаймын, кеземін,
(дала ғана бермей жатқан өз өңін)
Мұңаймашы, зар төкпеші, Сара-ақын,
Сал домбырамен,
Ән шырқайтын кезегің.
Болсаң дағы қатарыңнан сымбатты,
Жүрегіңде айықпастай мұң жатты.
Әнмен бірге көз жасыңды
Ағытқан,
Айтшы, апатай, кімдер сүртіп, құрғатты?
Ащы жаспен жудың-ау Ай жүзіңді,
Нəзік үнің, айтшы, қайда үзілді?
Қарашы, апа, бір көтеріп басыңды,
Қандай ғажап біздің өмір бүгінгі.
Сара саңлақ
161
Ақын жанды барған сайын ұғына,
Үңілемін жырларыңа, сырыңа.
Жалғыз рет қарашы, апа, сен бүгін
Шығып алып Бүркіттінің шыңына.
Қалар ең ғой көз ала алмай таңырқап,
(жатқан жоқ па төрт түлік мал соңырқап)
Құбылтар ма ең бұлбұл үнмен сонда сен,
Төгілер ме ед тасқын жырлар, жаңа ырғақ.
Төгер ме едің зар емес, мол қуаныш,
(Сенің дəуірің бізден, бірақ, тым алыс).
Түсінем ғой көңіліңді сонда да
Ақын жанға қайдан болсын жұбаныш.
Тауға, тасқа толқындарын ұрғылап,
Көз жасың ба – ағып жатқан Мұзбұлақ.
Қарғыс айтып сол бір қатал заманға
Ескерткіш тұр, түн жамылып, тұнжырап.
Ескерткіш тұр домбырасын көтерген,
Ел алдында ақын парызы өтелген.
Ақын болмай, жай сұлу боп жаралсаң,
Кім біледі, армансыздау өтер ме ең...
Сара саңлақ
162
Саңлақ Сара
1жыр
Жерге де, елге сонша жарасымды,
Қазақта қыз көп пе екен Сара сынды.
Өмірі өзгеше боп өтсе дағы,
Аты оның заманында дара тұрды.
Аты сай сұлулыққа Сара деген,
Елеңдер, Сара десе,
Дала, белең.
Сара аттас қызды талай кездестіріп,
Тек, ақын Сараны еске ала берем!
Сараның өнердегі орны бөлек,
Өнерге табиғаты қойды бөлеп.
Өнерін өр санаған ұрпақтары,
Өткеріп жатыр міне, тойды да ерек.
Елеңдер, Сара, десем,
Ешкіөлмесім,
Біледі, Саңлақ-Сара, дес бермесін.
Сараның жолын қуған ұрпақтары,
Жандырып жатыр қайта өшкен кешін...
Далаға бітіргендей қалай да тіл,
Қарайлап, Сара десем,
Абай да тұр.
Қазақтың сал-серісін талбесікте,
Тербеумен келе жатыр талай ғасыр.
Қазағым, аспандатқан сазгерлерін,
Көкіректі оларды айтсам,
Сара саңлақ
163
Ән кернеді.
Бақыттан кенделеу ғып қойса дағы,
Қазаққа өнерлі қыз аз бермеді.
Солардың дара шығып арасынан,
Жатырсың, Ешкіөлместен таратып əн.
Айналдым, өнерге бай даласынан,
Саңлағы,
Жетісудың Сарасынан!
2жыр
Атың Сара, қызы едің, Тастанбектің,
Тағдырдың сан тартысын бастан кештің.
Айтыстың туын биік желбіреткен,
Өзіңнен бұл кезде де аспайды ешкім!
Ақын ең, кең далама,
Қазаққа тəн,
Күндеуін қойып еді қазақ қашан?!
Заманның заңғары боп қалсаң дағы,
Кешірші, ұсақтықпен азаптасам.
Жеріндей Жетісудың тұрған сəнді,
Құбылтып құстарындай түрлі əн салдың.
Ақындық құдіретің ғой алып келген,
Көкшенің ақиығы –
Біржан салды.
Көкейге тұнық əнді тұндырып ап,
Қалыпты бір сілкініп Мұздыбұлақ.
Жүз он бес жасыңды тойлап жатқан кезде,
Шыңдары Бүркіттінің тұрды жылап.
Жас еді, жалынды еді, қасіретті еді,
Сара саңлақ
164
Нəзік гүл, сабағынан сынды бірақ...
Сай еді өнеріне асыл көрік,
Тыңдаған сан серілер қасында еріп.
Кеттім бе тебіреніп қуаныштан,
Бүркіттінің көздегі жасын көріп.
Қалқалап, қалтырыста тұрды-ау уақыт,
Сен едің төгілдірген жырдан жақұт.
Тəуелсіз қазағыңның түлектері,
Жатыр ғой,
Жетісуды думандатып.
Бірде əн, енді бірде күй боп көшіп,
Ақындар, төксін жырды түйдектетіп.
Әруағы Ақын Сара, өзің қолда,
Орныңда мен отырмын,
Жыр боп бекіп!
165
СƏкЕН иМаНаСОВ
аЙТыС
Күдік бар бір көздерде,
бірінде үрей,
Дүрілдеп пысықтар жүр бұрынғы кей.
Салдыртып Сарыарқадан Сал келіпті,
Сапырып сахараның жырын күрей.
Қаларын білді ме екен əн-аңыз боп,
Сенді ме илеп-бүктеп аламыз деп.
Арқадан ат арытып
Жетісуға
Жетіпті саңлақ ару Сараны іздеп.
Табынған талантына Арқа қыры,
Жеке өзі жыр тəңірі, əн тəңірі!
Асып та тасып тұрған тұста бұған
Қай ақын қарсы келер бар тағы ірі?!
Қайыспай долы дүлей қамшылардан,
Қаймықпай ханыңа да қарсы барған.
Ән қосқан аққумен де Біржан еді,
Сазарған саз беттен де қан шығарған.
Сара саңлақ
166
Жақтасып жарлысына, кіріптарға,
Қасқайып қашан да өзі жүріпті алда.
Амалсыз алдында оның қипақтаған
Қарадан қаймықпаған ұлықтар да.
Сиысып өнер қалай жүрмек кекпен,
Сорлыны сөзбен «сойып», дірдектеткен.
Сөз бермей ауыздыға, асқақ айтып,
Еріксіз жатқа да өзін кұрметтеткен.
Санқылдап жүрген шақта өрлеп көңіл,
Алданбай бос даңғаза ермекке құр,
Нан піскен кеудесіне талайларды
Кететін тырп еткізбей жерлеп те бір.
Тірліктің ғайбатын да, өсегін де
Дарытпай,
Дəуірлеген кеше мүлде.
Астынан алты қырдың əндеткенде
Сан сұлу дөңбекшитін төсегінде.
Қаламай жанға рахат, үлесті көп,
Қашанда шайқас, думан, күрес тілеп,
Жараған жүйріктей жан шыдатпай,
Кететін шулы нөпір тіресте үдеп.
Басынан сөз асырмай дүрілдеткен,
Жасырмай тура айтатын сырын көптен.
Бетіне жан баласын бір қаратпай,
Аңырап
Сара саңлақ
167
айқас десе бұрын кеткен.
Сол Біржан –
Сал да Сері,
асқақ ақын,
Жалғанда жан таппаған жасқанатын.
Ауылға əнмен түйрей, түре кіріп,
Қаңтарып үй сыртына тастады атын.
Солдыра солқылдатып жүрегіңді,
Сараны сөзбен түйрей, күле кірді.
Қоғадай жапырылған көп ішінде
Біреулер қабақ шытып, бірі егілді.
Біреулер іштей күліп, бірі ымдасқан,
біреулер əлдекімсіп жымыңдасқан.
Біреулер жалқау ғана бұрылады,
Теңкиіп жатқан жерден сырылмастан.
Біреулер сабыр таппай елеңдеумен,
Біреулер күтіп-ақ тұр желеуді елден.
Біреулер ыңырана ырғалады
Дегендей: «Кем болып па сенен кеудем?».
Әйтеуір жатты бəрі дүрлігісіп,
Сылқылдап, сыбырласып, сыр бүгісіп,
Төрт қызы Тұрысбектің сылаң қағып,
Сараны қоршай берді дүр күлісіп.
Сара саңлақ
168
* * *
Басталып қырда солай бір тың дастан,
Лебіне жар қалтырап, сілкінді аспан.
Тартылды таразыға тосыннан кеп,
Кешірген талай тағдыр жұртым бастан.
Бір сарын – жыр сарыны қырда тұнып,
Сүңгітіп, тұнығына шым батырып.
Қалғыды құшағында тау мен дала
Сырлы əуен сиқырына шырматылып.
Ән кетті əу дегеннен желпіп қырды,
Есті алып, ел біткенді ентіктірді.
Жан түгіл, үй сыртында матаулы аттар
Қайшылап құлақтарын елтіп тұрды.
Тербетіп, дірілдетіп жер-түкпірді,
Сал əуен сан сиқырын ертіп түрлі.
Ауылды айбарымен байлап-матап,
Ақ үйдің есігін де серпіп кірді.
Жаңғырта жеткен үнге бар даланы,
Жоқ шығар ауыз ашып қалмағаны.
Аңырып қалды халық: «Апыр-ай!»,– деп,
Бұрын-соң естімеген арбап əні.
Балқытып, балбыратып, қырды əн билеп,
Ауылға төне түскен шың қалғи кеп,
Саз дауыс сай-сүйекті сырқыратып,
Дүниені тылсымымен тұрды əлдилеп.
Сара саңлақ
169
Тырп етпей ұйып түгел сырлы əуенге,
Қанатын қақпай ұшып тырна əуенде,
Бұрын-соң естімеген əнге арбалып,
Ес кетіп, есеңгіреп тұрды-ау ел де.
* * *
Апырмау, шықпай ма енді?
Сара қайда?
Тұр ма екен бағанадан қарап айға?
Бар Найман бұлбұлы деп жүрмеуші ме ек,
Суырылып шығуға бір жарамай ма?
Білмей ме осы екенін бақ сынар күн,
Дəл тауып, дəлдеп айтса жатсынар кім?
Елінде барын айтып мақтанбай ма,
Талай бір игі жайсаң, жақсылардың?
Айтпай ма бай да барын, бағлан барын,
Патшадан шен де шекпен алғандарын.
Қала ма бір тіл қатпай?
Қыз еді ғой
Сан қырға жеткізетін салғанда əнін.
Жеткенде желпініп-ақ жұртын мақтай,
Ауызға сал Біржанды, шіркін, қақпай.
Апыр-ау, ару Сара неғып отыр,
Қала ма шынымен-ақ бір тіл қатпай?
Сара саңлақ
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сара саңлақ/ Құраст. Ш. Бейсенова-Әшімбаева - бет 8

text:
170
Шынымен бір тіл қатпай қалмақ па анық,
Біржанға шүйліксе еді самғап барып.
Арылып қажы алдында алмай ма екен,
Запыран жүректегі зарды ақтарып.
Бір сөзбен түйреп түгел, өртеп кейде
Кететін қайран Сара шер төкпей ме?
Жарқылдап шығып тағы топ алдына
Белдеспей беріспеуге серт етпей ме?
Неге отыр домбырасын бұрын қақпай?
Шықпай ма қалың елі, қырын мақтай.
Кетті ме мына Салдың мысы басып,
Қала ма шынымен-ақ бір үн қатпай?
Болмаса ақтармай ма ащы мұңын,
Жүрекке түскен дерттің асқынуын.
Жеңем деп желпініп-ақ тұр-ау Біржан,
Атақты Жетісудың жас сұлуын.
Сал Біржан аңырата дүрілдейді,
Қарамай,
Халық болып ұрын мейлі.
Арқаның ақиығы
Аңсап келген
Қалайша, қаршығасын бір ілмейді?
Апыр-ай, Сара солай сасар ма айқын,
Кез бе осы тартыншақтап, нашарлайтын?
Сара саңлақ
171
Әлде оның ақындығы дақпырт па еді
Ауыл үй арасынан аса алмайтын?
Жұрт солай тұрды аңырып, тынып іштен,
Біржанды тоқтата алар кімі күшпен?
Қарайды Сара жаққа ауық-ауық
Сан көздер кекесінмен, кіжініспен.
Осы елде бардай-ақ бір өші өлердей,
Біржан да саңқылдайды есе бермей.
Демінен үй жығардай күпінеді,
Бір сөзі бір сөзінен кесек өрлей.
Сара да тұра алмады төзіп енді,
Біржанның тоқтамасын көзі көрді.
Баптаулы домбырасын қағып-қағып,
Көп күткен жұрт алдына өзі келді.
Қос жүйрік қырда қалай сайысқанын,
Көп сырды көп алдына жайысқанын.
Әлі де аңыз етіп айтады жұрт,
Сараның сан иіліп, майысқанын.
Өлеңнің көз алдында күрт өскенін
Көргенде
Жинай алмай жұрт естерін,
Аңыз ғып кете берген сан ұрпаққа
Қос жүйрік қырда қалай сілтескенін.
Сара саңлақ
172
* * *
Басталды айтыс солай...
Тынып халық,
Өзді-өзін таныстырып, іліп-қағып,
Шайнасты көріспейтін қас жаулардай,
Достардай бірде жарқын күліп те алып.
Бір тұста тұтқиылдан ағып барып,
Аямай ащы тілмен шағып та алып.
Алыспай беріспейтін түрі барын
Ел-жұртқа екеуі де танытты анық.
Аямай жеке бастан терісті мін,
Ащы айтып бір-бірінің кемістігін.
Елінің «жақсыларын» тізісті-ау бір,
Тəңірісі солардай-ақ жер үстінің.
Бір тұста қуаныш пен зар алмасып,
Даңғаза құр мақтанға сараң басып,
Аңдамай екеуі де бір-бірінің
Іштегі жан-жарасын алар қасып.
Біресе шатыр-шұтыр, астаң-кестең,
Шарпысып нажағайдай аспанда өшкен.
Тарихын мақтап ала жөнеледі
Өзді-өзі аймағының бастан кешкен.
Біресе тасқындай-ақ күркіреп кеп,
Болады қан майдандай дүркіретпек.
Сара саңлақ
173
Белдескен палуандардай əдіс аңдып,
Бір-бірін осал жерден сілкіп өтпек.
Бір тұста асып-тасып, шаттанысып,
Лекіте төгеді сыр ақтарысып.
Өзді-өзі сүйсінгенін жасыра алмай,
Көп мұңмен кеудедегі жатты алысып.
Біресе екеуі де мұңсызданып,
Шенейді бірін-бірі тым сызданып.
Біресе іштегі оймен арпалысар,
Бір сəтке екеуі де үнсіз қалып.
Сараның бірінші монологы
Білетін ар қадірін, наз қадірін,
Жан едім баламаған азға құнын.
Дариға-ай, бəрі бақыт деп жүруші ем
Тəңірдің маңдайыма жазғанының.
Сұқсыр ем көлде ұшатын күн-түн демей,
Қарайтын қабағыма жұрт үндемей.
Елімнің қызығы ма деуші едім-ау
Ән десе бүлкілдейтін шіркін көмей.
Ал бүгін ауыр ойдан арыла алмай,
Отырмын құсалықтан жарылардай.
Жүрек те дір-дір етіп тыншымайды,
Тартатын тақсіреті тағы бардай.
Сара саңлақ
174
Бұл күні «құрысын да ұрғашының,
Билігі болмаған соң бір басының».
Найзадай қадалады жүрегіме
Естісем шалқып күлген құрдас үнін.
Өмірдің керегі не іңкəр мына,
Жарқырап шыға алмасаң жұрт алдына.
Қапастан босатпаған, қайран, тағдыр,
Шыңдарға шырқап ұшар сұңқарды да.
Дүние-ай, мына сұлу кең тірлікте
Ақын боп туа тұра серпілдік пе?
Қайтейін, қалауымша қанатымды
Келемін бір қаға алмай еркіндікте!
Өтем бе қанатымды бір қаға алмай,
Кетер ме армандай боп шыңдар арбай.
Сөз ұғар төңіректен жан таппай кеп,
Шарқ ұрам қарап тұрып жынданардай.
Шерімді кімдерге айтып, кімге шағам?
Мұндайда болмай көрші мүлде есалаң.
Айнала қалың елің ақын демей,
Қатын деп қарар болса күнде саған.
Бұзып бір өтсем-ау дей ой тұманын,
Кернейді көкірегімді жойқын ағын.
Бұлықсып бойжеткенің құрысын да
Мерт болып балаң арман, бейкүнə күн.
Сара саңлақ
175
Таптырмас жанға тоят бір күнгі оймен,
Дүние-ай, біздің заман сүргін ғой кең.
Даланың ақмаралы ем үркек ескен,
Еріксіз ноқталанып тұрмын ғой мен.
Еріксіз отырмын-ау ноқталанып,
Қамсыз да көрінген боп, жоққа нанып.
Жас жүрек аласұра тыпыршиды,
Түсердей өзі барып отқа да анық.
Отырған қартқа да ұнап, жасқа да ұнап,
Сал Біржан неге менен асқағырақ?
«Ақиық арғымақпын, асылмын!» – деп,
Тұр екен өнеріне мастанып-ақ.
Тұр екен өзіне-өзі сұқтанып-ақ,
Ақын ғой жолы даңғыл, жұтқаны бақ.
Шалқып жүр Орта жүзді еркін шарлап,
Бір өзі қанша қызға сырттан ұнап.
Өзі де жан екен-ау өте көсем,
Шынымен, шынымен-ақ кете ме есем?
Жо-жо-жоқ, бойдағы бар зарды ақтарып,
Қайтсем де не жеңемін, не теңесем.
Ақындық, алыстағы от-елес ең,
Дəрмен бол, тəуекел деп төтелесем.
Алыстан ат арытып келген Салға
Апырмау, қалай ғана кетеді есем.
Сара саңлақ
176
Тұрса да тілім қышып, сөйлегім кеп,
Бастағы тежей берем ой легін көп.
Айтсам ба, адымымды ашырмастан
Кіріптар жесір етіп қойды елім деп.
Несі сəн күле алмасаң жарып көңіл,
Сен де бір – қайыршы мен ғаріп те бір.
Тордағы торғайдай ғып шырылдатып,
Биікте бір самғатпай налытты өмір!
О, мейлі, тағдыр мені азаптасын,
Айтар да тарих əлі қазаққа сын.
Бар ма екен қызыңда арман басқа жұрттың
Еркекпен тең ұстаған азат басын.
Ары өтіп, бері өткенде Әріп ақын,
Соны айтып, ағынан бір жарылатын.
О дағы көп күрсініп, күңіреніп,
Тірліктен тірек таппай тарығатын.
Самғап та кетпеген соң көсіле бір,
Ақын ғып жаратты екен несіне өмір?
Шынымен мына Салдың жоқ па мұңы,
Болмаса қыр көрсеткен сесі ме құр?
Шалқиды, шамырқана шарықтайды,
Асаудай бойына қол дарытпайды.
Сұңқардай саңқ-саңқ етіп тоқтады-ау бір,
Жүрекке от, көкірегіме жағып қайғы...
Сара саңлақ
177
* * *
Жалғасты айтыс əрі...
Ел тынды іштен.
Түп-түгел топырласып,
Серпілді істен.
Бір-бірін бастырмалап кетті ақындар,
Сахара көрмеген бір еркін күшпен.
Айғайды кезек-кезек асырып ап,
Сырт көзден өз міндерін жасырып-ақ.
Толассыз, тоқтамастан сілтеседі,
Бірінен-бірі түсіп басымырақ.
Бір-бірін басып-жаншып кетер ме деп,
Жатты жұрт даурығыса көтермелеп.
Шалғайда шұрқырасқан жылқылардан
Басқадай құдірет жоқ етер бөгет.
Сапырып, сары қымызды құрақ ұшып,
Елпілдеп, ептілер жүр шын-ақ ұшып.
Сауымы өтіп кеткен құлындар да
Елеңдеп, желісінде тұр алысып.
Ақындар домбырасын ұрып қатты,
Бір-бірін тұтқиылдан іліп-қақты.
Алыста ат тұсаған ақсақал да,
Аңырып, ауыз ашып тұрып қапты.
Сара саңлақ
178
Талайдың маңдайынан бақ тайғанап,
Тура сын талайларға жақпай да қап,
Мелшиіп, меңірейген біреулер де
Аңқиып қала берген қақпай қабақ.
Айтыстан айнала бір тарап айбар,
Жер шұқып, жасып қалған бар ағайлар.
Дірілдеп Ешкіөлместің тауы да үнсіз,
Балбырап, балқып тұрды қарағайлар.
Меңіреу көкірек бар ұқпаған қай,
Сұңқылдап, бұлақ жылап-сықтағандай.
Бозторғай тас төбеде безілдейді
Біржан мен Сара сөзін кұптағандай.
Ақындық кұдіреттің көр еңсесін:
Ақ үйлер ұзартыпты көлеңкесін.
Сара да шүйлігеді жемтігіне,
Борандай бұрқыратып өлең сесін.
Сөз селі боран болып бұрқырады,
Белгісіз қайда барып бір тынары.
Шегелеп біреулерін тұрған жерде,
Жүрегін біреулердің жұлқылады.
Біреудің сай-сүйегі сырқырады,
Біреудің қанып-ақ тұр шын құмары.
Айыбын енді аңғарған баз-біреулер
Кірерге тесік таппай бұлқынады.
Сара саңлақ
179
Ұмыт боп ел біткеннің дерті мүлде
Ұйыған осынау бір елтіп үнге.
Бұлбұлдар көмекейін бүлкілдетіп,
Бақалар балпылдайды жер түбінде.
Тигендей мүлгіп тұрған баққа дауыл,
Кесек сөз бір-біріне атқан ауыр.
Әйтеуір үнсіз мүлгіп, тілсіз күлді
Ешкіөлмес етегінде жатқан ауыл.
Қияли тартты Сара қашыққа ұшып,
Жанардан манағы бір қашыпты шық.
Соңғы рет сөйлеп қалсам дегендей-ақ
Бір тұста Біржаннан да асып түсіп.
Біржанның бірінші монологы
Ерекше көзге түсер жұрт ішінде,
Бір мін жоқ жан екенсің түр-түсіңде.
Табиғат бөлек етіп жаратыпты-ау
Сымбатын, сыңғырлаған күлкісін де!
Бала екен бұлбұл қонған таңдайына,
Тағдырдың кез боларсың қандайына?!
Сорың боп жармасар ма жаман біреу,
Бақпысың бір жігіттің маңдайына?
Ортаңнан оқшау тұрған дара тұлғаң,
Құр емес қыз екенсің ар-ақылдан.
Жұлдыз ба деп те қалам жарқыраған
Бар қазақ аспаны үшін жаратылған.
Сара саңлақ
180
Өлеңді тал шыбықтай иіп кейде,
Қайтеді –
сорғалай ма, биіктей ме?!
Самғаған көктің қыран құсындай ма,
Немесе қырдан қашқан киіктей ме?
Дəл атып сұр жебедей сөзін бейне,
Қайтеді –
ашына ма, безілдей ме?!
«Қайғым бар зіл запыран көкірегімде,
Сөз ұқсаң – түсініп көр өзің», – дей ме?
Бір сөзін бір сөзінен əрі асыра,
Не дейді? –
тиме дей ме жарасына?..
Немесе жеткіз дей ме басындағы
бар мұңын жалпақ қазақ даласына?
Не дейді? –
Соның бəрін жеткіз дей ме,
Сөзіңді біреулерге өткіз дей ме?
Даусында діріл бар ма?
Еркелік пе?
Асылық, астамдықпен жоқты іздей ме?
Бал жүзі ұқсай ма əлде тұнған шайға,
Көсіліп кететін бір қырды аңсай ма,
Мұнысы тағы қандай жұмбағы еді,
Бойында мына қыздың тұр қанша айла?
Сара саңлақ
181
Болмаса көңіліне – у,
зарға етегі
толып та жүрген жан ба əлде тегі?!
Әйтеуір, еңірете, ес кетіре,
Тербеле, тебірене əндетеді.
Өзінен сұрап бəрін білсем бе екен,
Немесе балапандай ілсем бе екен?
Шайлығып, шалдығатын түрі жоқ қой,
Дегендей жыр нөсерін бір селдетем.
Қырғи боп тұтқиылдан төнсем бе екен?
Жеңісті осыған-ақ берсем бе екен?!
Қосағы қандай екен перизаттың,
Шақыртып жан жұбайын көрсем бе екен?
Өрленіп кетеді екен еңсең кейде,
Не дейді? –
Илеп-бүктеп жеңсем дей ме?
Біресе тау суындай тасып барып,
біресе егіле ме, кемсеңдей ме?
Жақының жан демеген еркіңді елеп,
Қыз ба едің өртің де көп, дертің де көп.
Жалғанда жай оғындай жарқылдауға
Жүр ме екен бата бұзбас сертің бөгеп?
Бала екен өзі де бір нұр сымбатты,
Байлаған кімдер екен қыршын бақты?!
Сара саңлақ
182
«Бəйге алмас байтал шауып» –
деп кемітіп,
Сараны көрмегендер былшылдапты...
Жаным-ай, бұл екпінің бармақ қанша?
Тұратын жан екенсің жар мақтанса!
Қайғыңды қақ бөлісіп кетсем бе екен,
Тəңірі-ай, сендей қызды зарлатқанша.
Құтқарар қанша дейсің менде де ерік,
Қарағым, қала көрме сен бөгеліп.
Сыртыңнан сүйсініп-ақ жүрсеші елің
Аққудай таранғанын көлде көріп.
Құлап деп қақ суына үркіп өтпес,
Бір əн деп əуенінен күлкі кетпес,
Аялап жүретін-ақ жан екенсің
Сыртыңнан болып елің шын тілектес.
Іркілмей, қуатыңмен бұрқырап бар,
Шырқап қал, топ алдында шырқырап қал.
Іштегі іркіп келген көп сырыңды
Аянбай осы жолы сілкіп ақтар!
Бойыңда не бар –
төгіп, сарқып ақтар,
Кез емес тізгін тежеп, жан тұрақтар.
Маңдайға сыя қоймас жан екенсің,
Бір рет, кұрығанда, жарқырап қал!
Сара саңлақ
183
Халқыңның шерімісің, зарымысың,
Аямай көкірегіңде барын ұсын!
Жаралған жұрттан ерек жан екенсің
Жарқырап жұлдыз болып жану үшін.
Жарқ та жұрқ жарқыра да айнадайын,
Қалғанын білмей де қап қайда уайым,
Осы тұс өз еңсеңмен көрінші бір,
Қаракөз қарындасым, айналайын!
Болсын да қайғы-мұңнан үміт үстем,
Жырыңмен шердің бəрін жібіт іштен.
Ақынның тірлігі де тірлік емес,
Ақымақ надандарға күні түскен.
Біз де сол болмаса деп кіріптарлық,
Енесін ел сөзінің ұрып барлық.
Бас қосқан болыс-бидің үстіне де
Қасқайып, қаймықпай сан кіріп бардық!
Жақсыға жақын тұтар санап анық,
Жастықта «мықтыларды» жағаладық.
«Қанеки, соныменен шыққан мүйіз?»
– Талады-ау талай «тəбет» қамап алып!
Жасықтан айырған ба алмасты олар,
Өзіңді, кезі келсе, жамбасқа алар.
Жармасты жағама да, домбырама
Жанбота,
Поштабайлар Һəм басқалар.
Сара саңлақ
184
Шыға алмай шын жақсыны қорғап ағаң,
Сырым көп саған əлі толғамаған.
Көл тұнды көкірегімде
Көз жасынан
жақсының жанарынан сорғалаған.
Ақындар жатты айтысып іркілместен,
Жолды айтып,
жорықты айтып жұртым кешкен.
Талайлар таңдайларын тақ еткізіп:
«Сөзім-ақ!
Уай, пəле!
Шіркін!» – дескен.
Жалғанға өлең өзі билік құрып,
Тұрды бір түгелдей сол күйді ұқтырып.
Арбасқан ақындарды бір-біріне
Қырандай қия шыңнан шүйліктіріп.
Ерке жыр еміндірте қуатты алып,
Жүректен бірде жалын, у ақтарып,
Дұғалап, арбағандай осы аймақты,
Жан-жақтан жетіп жатты шұбап халық.
Әртүрлі əн сиқыры бағаланды,
Ашылмай біреулердің қабағы əлгі.
Қой-қозы əлдеқашан жамырасқан,
Пісілмей сансыз бүгін саба қалды.
Сара саңлақ
185
Айтылмай абысында өсек қалды,
Жиналмай түнде салған төсек қалды.
Бір тынбай əн бораны бұрқырайды
Қарсы атып қақ маңдайға кесек қарды.
Ортада қымыз күңсіп ішілмеген,
Ет сылынып ошақтан түсірмеген.
Сиқырлап тастап бəрін, тербеледі
Өзінің қан қыздырар күшінде өлең.
Қарамай бас-көзіңе кетіп енді,
Сал Біржан самғай шырқап, екіленді.
Сапырды сары өзендей өлеңді бір,
Бөріден үріккен қойдай етіп елді.
Шықпаған шыңы қалмай самғап барып,
Көп сырын айтпай келген салды ақтарып.
Сал əуен сахараның самалымен
Таспадай тарап жатты тармақталып.
Асау жыр ағынды арна тапты ма анық?
Алқынта сан жүректі қақты барып.
Түп-түгел тұтқындалып, тынып іштен:
«Да...ри...ға...ай, қайтсін!.. – десіп,
жатты халық.
Қараса қам көңілі, көз жасына,
Жетті ме көзі шын-ақ озбасына,
Тұтқиыл бір бүйірден төніп те кеп,
Тиісті Сара қыздың өз басына.
Сара саңлақ
186
Жоқ!
Тіпті жеке бастан таппай да мін,
Есті-ау бір үскіріктей жат қайдағы үн.
Дүбірге еті қызған тұлпар тегі
Басқаның қамын ойлап, сақтай ма арын?!
Сол болып сүріндірер бір тапқаны,
Сал Біржан нөсерлете шырқап тағы,
«Алдыртшы сүйгеніңді, көрелік!» – деп,
Сараны соңғы сөзде бұлтартпады.
Апыр-ай, қатыгез ең өмір неткен!
Сараны алды-ау тағы кеңірдектен.
Онсыз да аз болып па жас басынан
Есесі өзгелерге небір кеткен.
Онсыз да қырдың заңы етіп үстем,
Жасынан шердің улы отын ішкен.
Көкірегі қақ айырылып, ақ ұратын
Көп тартқан күйініш пен өкініштен.
Аз ба еді əулетті мен ездегі кек,
Өршітті-ау Біржан тағы сөзбен іреп.
Өлеңмен қайтармақ боп барша мұңын,
Ойламай тұрған шақта өзгені көп.
Санап па саңлақ ару өзін кемге,
Өткізген шаршы топта сөзін де елге.
Ақылы асып тұрып,
Сара саңлақ
187
Қорланады-ау,
Тағы да дəрменсізін сезінгенде.
Не қылсын мына заман өткірлігін,
Өлеңін, өнерін де, от тірлігін.
Өрде озар көңіліңді зілмен басып,
«Өтерсің шерменде боп!» – деп тұр бүгін.
Салың да ұстар жерін білген екен,
Сараны сағағынан ілген екен.
Шынымен аз қызығын көп көрді ме,
Мына бір тірліктегі түрмеге тең?
Сараның екінші монологы
Дариға-ай, тура келген оқты мына
Дарытпай кетер айла жоқтығы ма?
Бар жайды баса-баса төксем бе екен,
Жүргенім жетті емес пе көп бұғына?!
Апыр-ау, несіне енді тартынамын,
Қарапты ашынғанда артына кім?
Ақтара айтсам ба екен, тақсам ба екен
Елімнің əділетсіз салтына мін?
Сан ғасыр сыннан өтіп дəріптеле,
Жан-жаққа жатқандай-ақ дарып келе.
Шыға алмай соның торлы шырмауынан,
Тіл қатпай қалып едім Әріпке де.
Сара саңлақ
188
Ол да бір ер-жігіттің төресі еді,
Лебінен сөйлеп берсе жел еседі.
Оның да өр кеудесін баспақ болып,
Келеді тыным бермей ел өсегі.
Біліммен жүріп тұрған өктемі елге,
Бақытқа соның қолы жетпегенде,
Бұлқынып, бұғау үзіп шықпадым деп,
Шырылдап, шарқ ұрам ба текке мен де?!
Қаншама алдыма иіп ардақты атын,
Жолдады жылап өлең, зарлап хатын.
Немесе біржолата елден безіп
Болмадым сол бір ғашық жанға-ақ қатын.
«Көп сыр бар көкіректе тарқамаған,
Тіл байғұс асығыста айта алмаған».
Дегені тағдырға айтқан наласы ма,
Біздерді екі жаққа арқандаған?
Жеңдіріп келемін көп арды заңға,
Армансыз шөлім менің қанды зарға.
Жаланған Сал алдында қорланбай-ақ,
«Сүйіктім» Жиенқұлды алғызам ба?
Алғызып көрсетем бе көрмесіне,
Қайтермін бұра тартса ол да есіре?
Кекетіп: «Ақын Сара барыпты, – дер, –
Дəл танып, тура тауып теңдесіне».
Сара саңлақ
189
Сара да теңдесіне барыпты дер,
Болмаса бəрін де өзі танып білер.
Демінен жел соқтырған Біржан салдың
Дер шағы туды білем анық күлер.
Алдырмай қайда барып құтылармын,
Біржола күйреп, күйіп, ұтылармын.
Тағдырдың тəлкегінен қайда қашам,
Сынармын, шағылармын, шытынармын.
Болмаса осыған да тоқтау етіп,
Тынсам ба сөз аяғын жоқтау етіп.
Жо, болмас,
Біржан Салдың ащы тілі
Ет түгіл, сүйектен де кетті-ау өтіп.
Несіне енді жасып, жасқанайын,
Менен бе бұйырмаса басқаға айым.
Салдың да жүрегіне дəлдеп атар
Оқтан да өткірірек тас табайын.
Тəңірден тілемей-ақ жəрдем де мен,
Асаудай ала қашып, алға өрлеген,
Кетсем бе бет қаратпай қарсыласып,
Қуатты кеудемдегі бар демменен.
Жоқ əлде барлық сөзін жалған ұғып,
Жарқылдап жүйткиін бе Салға күліп.
Жөнсіз бір түтейін бе жүндей өзін,
Болмаса күтейін бе алдан үміт?
Сара саңлақ
190
Шерімді жеткізем деп енді кімге,
Қобыздай күңіренемін мен бүгінде.
Тірлікте азап бар ма, түкке түрмай
Кеткеннен өнерің де, ерлігің де.
Қайтемін?
Көнемін бе, кектенем бе?
Не дермін қорлығы көп өткен елге?
Дүние-ай, мазағыңа душар еткен
Өзіңнен ақыл-есі көп төменге.
Қайран тіл қайрылдың-ау, күрмелмеген,
Жасыды-ау, көңіл де еркін шыңға өрлеген.
Бір күдік, бір үміттер елеңдетіп,
Қараймын арман алыс күндерге мен.
Кім білсін жылатар ма, жұбатар ма,
Алаңдап қарай берем мына таңға.
Қосауызды мылтықтай күңіренем,
Оғы болмай қаңсыған бір атарға.
Бір сөзі бір сөзінен өктемірек,
Сал Біржан өлең сөлін төккен үдеп.
Жаныма əдейі арнап тиді ме екен,
Қайғысы бір басына жетпеді деп.
Білмеймін, жүрмін қалай тұншықпастан,
Әйтеуір асып та тұр қырсық бастан.
Өтуді жазды ма екен маңдайыма
Арманның биігіне бір шықпастан.
Сара саңлақ
191
Ән десе көмекейі бүлкілдеген,
Бұлбұл ем,
Неге бүгін іркілді өлең?
Бетіме жоқты-барды шіркеу етіп,
Не жаздым тəңір атты шіркінге мен?
Жазығым əйел болып туғаннан ба,
Аяқты жіпсіз тұсап буғаннан ба?
«Тумай-ақ кетсем еді!» – деп те ойлаймын,
Көкірек запыранға уланғанда.
Жасаған ұрғашы етіп, «қарғағасын»,
Кімдерді пана тұтып зарланасың?
Не дерсің Біржанға да сері-сүрей
Дəл тауып тиіскен соң жан жарасын.
Сал Біржан – əріптесім, қанаттасым,
Сараның тең жүйрікке санап басын,
Келіп ең əдейі іздеп, амалым не,
Осылай халқым жерге қаратқасын?
Сұңқарды сілімтікке талатқасын,
Адалды ит пен кұсқа жалатқасын.
Не дейін табиғатқа,
Өнер беріп, –
Өзімді төмен етіп жаратқасын.
«Бұйрықсыз кəсіп етпес зарлағанға,
Тұңғиық сөзім терең барлағанға,
Сара саңлақ
192
Тақсыр-ау, он сегізге биыл шықтым,
Сен жүйрік ілесе алмас самғағанда.
Жан едім еркегіңе теңгерілген,
Сөз пірім он жасымда меңгерілген.
Нəп-нəзік, көзге олқы көрінсем де,
Сан жүйрік қойдан оңай өңгерілген».
Сал аға, тұрмадым ба сертімде мен,
Қай қыздан өзің көрген көркім де кем?
Шегіне қол тимеген қақ төрдегі
Халқымның домбырасы ем шертілмеген.
Елімнің болсам-ақ деп мақтанары,
Күй едім тартылмастан жатқан əлі.
Құтылып қайда кетіп, қайда барам,
Бұйырып қойғаннан соң жатқа бəрі.
Жар етпек жүрегімді жалғыз үптер,
Айт енді ағайынға, алғызып көр.
Не соған мені мүлде қосып бер де,
Болмаса арамызды мəңгі үзіп бер.
Сал Біржан, тағы асып, тасарсың да,
Бетіме салық етіп басарсың да.
Тағдырдың маңдайыма жазбағы сол,
Салған соң тəңірі басқа қашарсың ба?
Осылай Сара біраз үнсіз қалды,
Бал жүзі бір қызарып, бір сыздады.
Сара саңлақ
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сара саңлақ/ Құраст. Ш. Бейсенова-Әшімбаева - бет 9

text:
193
Біреулер сүртіп көзін, Тағы біреу
Ішінен табалайды «құнсыз қарды...»
Апыр-ай, барып-барып біраз үдеп,
Қалдың ба, қайран Сара, сірə жүдеп.
Қай ақын қай заманда дəуіріне
Көріпті тірлігінде разы боп?!
Қай ақын барда таза мына жүрек,
Көріпті заманына разы боп.
Парықсыз көп шіріктің несі кетер,
Қаңғып өт,
қу далада құлазып өт.
Көрініп бір үміттер көзіңе алдан,
Әрдайым кетпейтін бе озып арман.
Тарих көп біледі ақындарды, –
Өзі өліп, өлмейтұғын сөзі қалған.
Сиыспай бойыңдағы күш тілекпен,
Іздейсің қолға түспес кұсты көктен.
Қарғайсың қайдағы жоқ Құдайыңды,
Сарнатып, сар далада мүшкіл еткен.
Қалған соң көкірегінің оты еленбей,
Қайтсін ол саяқ шығып жекеленбей.
Жарқырап жай оғындай өтсе екен-ау,
Торығып, тынып іштен кете бермей.
Сара саңлақ
194
Теңдік жоқ жететіндей өрті көпке,
Кеңдік жоқ – қанатын бір серпімекке.
Ұға алмай немесе өзін ұқтыра алмай,
Кетіпті-ау, шіркіндер-ай, көр-түнекте!
Ұландар өтіпті-ау бір дүрілдеген,
Қырандар көздегенін бір ілмеген.
Жүйріктер айлап шапса алқымы іспес,
Тұяғы тасқа салса сүрінбеген.
Дауылдың өтінде өткен қырдағы ұдай,
Сыр бермес сырттағыға, шыңдарым-ай!
Кешегі кер заманда нысанаңа
Кетіпті-ау атқан оғың бір дарымай!
Көз жасын Саралардың көтере алмай,
Қара жер бұлқынып қап... кете барды-ай!
Тастадық бел асырып бір дəуірді,
Тұрғанда қара дауыл етек алмай...
...Өтті де сусап қырда, кейде шөлдеп,
Жетті ме осылай да бір сөйлесем деп,
Кетті олар кең даласын талмай жырлап,
Көріктей кеуделерден ой нөсерлеп.
...Оларға өлеңің не, өнерің не,
Көр көңіл селт етпеген нелер үнге.
«Намысты жіберме», – деп күпініскен,
Сал Біржан Сараны іздеп келерінде.
Сара саңлақ
195
Қызынған бəсекеде, ерегесте,
Бақталас Арғын-Найман елі емес пе.
Сараны сасық намыс құралы етпек,
Қалмаса қараң қалсын өлеңі есте.
Жаныңды өртей ме бір дертің мейлі,
Құлағын бөгде сөзге ел түрмейді.
«Шырағым, Сара, саған не болды?» – деп,
Ағасы Есімбек те елпілдейді.
Әйелге еңкеймейтін салтты бүктеп,
Қажы да қалбалақтап аптығып кеп:
«Аптыққан Арғынды бір дөңгелет!» – деп
Сараны жалбарына жатты үгіттеп.
Атаны, абыройды, бақты айтысып,
Ақылын əркім солай жатты айтысып.
Көбінің көңілі шын елжірейді,
Сараны іштей енді жақтай түсіп.
Қала ма Сара даусын күрт үдетпей,
Салынды соңғы рет бір сілкіп өтпей.
Шоқтығын өзгелерден бір асырып,
Тілеуін төңірегіне бір тілетпей.
Қалатын қарсыласы үркіп өтпей,
Кеудеден сөз дариясын күркіретпей.
Апыр-ау, Сара неге үнсіз қалды,
Қабақтан манағы бір бұлты кетпей.
Сара саңлақ
196
Біржанның мына соңғы сөзі өтті ме,
Шынымен шықпай ма енді өжет күле?
Тұсап-ақ тіл құрғырды тастады ма,
Өкініш өртеп барып өзекті де.
Біржанның екінші монологы
Бір сөз үшін аузымнан шыққан ағат,
Аусар ма деп, Саражан, шытпа қабақ.
Мезі етіп біткен мені бірі ұнатпай,
біреулердің қылымси құптағаны-ақ.
Жамандарды жататын жоқтап ұлып,
Жаралайды жаныңды көп тағылық.
Оза шыққан дүлділге ор қазғанын
Көрген сайын саламын топта бүлік.
Арыла алмай сол «күнə-кеселден» де,
Ұқсай да алмай, ағайын, не сендерге,
Барлығыңнан бір сəтке жеріп кетіп,
Еріп кете беремін «есерлерге».
Не күнə бар деймін де, тұрған мұнда,
Көзсіз кіріп кетемін бір даң-дұңға.
Еріккеннен емес-ау, сендерден сол
Зеріккеннен келеді «жынданғың» да.
Қателеспей,
Қайғырмай,
Жаңылыспай,
Сара саңлақ
197
Жұлқа сүйреп жүрегің алып-ұшпай,
Қыз-қыз қайнар жыр қайда?
Қаһарыңнан
Қарсы келген тірліктің бəрі ығыспай!
Содан шығар...
Ат жалын тартып мініп,
Шалқып-тасып келемін, артық күліп.
Қарқаралы басынан əн шырқадым
Құшағында сұлудың балқып тұрып.
Осылайша барыңды қанша ақтарып,
Жүрген шақта, дүние-ай, жан шаттанып,
Көтере алмай,
көре алмай жөнеледі-ау
Бір ісіңді қалың ел сан-саққа алып.
Баптаумен бəйге атындай сөз сəндеген,
Өнердің өріне қол созсам деп ем.
Балағыма жармасқан көп шіріктен
Ойым да жоқ тірлікте озсам деген
Қазынасы, деуші едім, көптің кеудем,
Жақпай жүрген жайым бар отпын деумен.
Алты алашқа атымды жайды жұртым,
Бірі мақтап,
біреуі тек күндеумен!
Сері аталып,
елінде Сал аталып,
Сара саңлақ
198
Азамат боп ат міндік, қара танып.
Жүрек шіркін сонда да тыншымайды,
Тағдыр қайда тастар деп тағы апарып.
Толып та сол көңілге тіршілік кей,
Басқа бақыт тəңірден жүрші күтпей.
Жаның тоят табар ма Жағадан ап,
Жағаласқан жауыңды бір сілікпей!
Отты іздеумен, қайдағы жоқты іздеумен,
Алағызып тұрады-ау көк құз кеудең.
Соның бəрі
еркіндік,
бір кеңдіктер
Қайда барсаң қашқақтап жеткізбеуден!
Малша оралып біреуге, аңша ауланған,
Жеткізбей-ақ кеттің-ау, аңсаулы арман!
Дара қалған басым мен
көп шайлығып
Жараланған жүрек бар шаршаулардан!
Үлесіңді алатын ірі уыспен,
Жазылмапты-ау маңдайға жүру үстем,
Бақытыңды тонаған пенде қанша
біреулері қулықпен, бірі күшпен.
Арыстандай атылған көкке бейне,
Асып тудым атадан деп те кейде,
Сара саңлақ
199
Сыртқарыға сыр бермей шалқып алам,
Қалсыншы деп көп күшік беттемей де.
Шоқтығына жармасып көп тілектің,
Жасымнан содыр-сойыл соққыны өптім.
Күңіреніп бақсыдай дала кездім,
Көкірегім қан жылап оқтын-оқтын!
Еліміз деп, еңіреп жүрдік күнде,
Тізгін тартып туғалы сыр бүктім бе.
Адалдықтан не таптық, жасаған-ай,
Тақсіретін көп тарттық тірліктің де.
Мұзбалақтай самғауға өрлеп өрге,
Сау басыңды саудалап ел көнер ме.
Атылардай боласың, аһ ұрардай,
Көкіректі көп ойлар кернегенде.
Ақылымен алдына топты иірген,
Абайдың да көріп ем «тоқ» күйін мен.
«Соқтықпалы, соқпақсыз жерде өстім», – деп,
Көп күңіреніп,
Жол таппай, көп күйінген.
Қалың қазақ басынан бағы ұшқанын,
Алауыз боп қырқысып, шабысқанын
Егіле айтып, еңіреп отырды-ау бір,
«Мыңмен жалғыз алысқан» – арыстаным!
Қайда барсаң жалғанның бəрі апаттай,
Жазылады жылаумен жарақат қай?
Сара саңлақ
200
Қыз – зорлықта,
жігіті қорлықта өткен
Заманына жүр ол да шара таппай.
Шығамыз деп тұманнан жарып қалай,
Данышпандар да өтіпті-ау анық талай.
«Ел қыдырған кешегі есер шақта»
Дүниеңді келіппіз парықтамай.
Шыжғырылған шырылдап шоққа кеуде,
Сендегі шер, Саражан, жоқ па менде?!
Кең тірліктен таяныш-тірек таппай,
Талай сезім дарымай кетті-ау елге!
Ой мен ақыл зынданға тұр қамалып,
Бұйырмай-ақ еркіндік жырға да анық.
Қайғымды айтып кеттім бе, қайран Сара,
Бір сөзіммен жараңды тырнап алып.
«Жиенқұлға жіберме шақыруды,
Үйде білер өнерсіз аһ ұруды.
Зығырданым қайнар да көргеннен соң,
Мұнда бекер алдырма кəпіріңді!».
«Күйеуіңді алдырт тез!» – дегенге өзің,
Қалдың ба шын жасып-ақ, көген көзім.
«Байлаулы бала құстай», қарағым-ай,
Жеткені ме тағдырға көнер кезің.
Сара саңлақ
201
Жамандауға өзіңді көз қияр ма,
Өмір, шіркін, еңсеңді езді ұяңда.
Мерт те болып кетпепсің құрығанда
Қалқып ұшып қырандай өз қияңда.
Қайтпексің еліңе осы ұнаса дау,
Ойымда жоқ оларын күнə санау.
Есімбек, Тұрысбектей туысыңды,
Саражан, тағы да бір сынасақ-ау!
Қайрылмастан қайдағы күдік бөгеп,
Сынасақ па, сынасар жігіт пе деп,
Шырылдатып қосқанда Жиенқұлға,
Обалыңды көзіңе іліп пе елеп?
Сынасақ бар...
Шынымен жақтамай ма?
Абыройын еліңнің сақтамай ма?
Тырнағына Сараның тұрарлықтай
Бір еркек тумап па екен Қаптағайда?!
Артығы екен адамның мына Сара,
Етекбасты көп көріп жыласа да.
Әйел түгіл,
Мен көрген еркектердің
Жиылып кеп өзінен бірі аса ма?!
Түксиісіп, теңселіп, не жымиып,
Тебіренген туысың сөзіңе ұйып.
Сара саңлақ
202
Ақсұңқарын талатып жапалаққа,
Сені қалай жылатар көзі қиып?
Көз жасыңды көрмеген, іркілмеген,
Болып еді жатбауыр жұртың неден?
Боқтығына тірліктің сені қиған,
Тастанбектей не десем шіркінге мен!
Даңқыңды естіп, Арқадан көре келгем,
Қош бол, Сара, ел жаққа жөнелем мен.
Енді қалған жасымда əнге қосып,
Алты алашқа танытам сені өлеңмен.
Терезеңді тең ұстар баласынбай,
Жан екенсің жұртыңның данасындай.
Сені көріп ұқтым мен сырын қанша
Жүрген қазақ қызының бағы ашылмай.
Заман-ай, бұл! Жараңды жаспен емдер,
Қайда деп те қиналам басқа ерендер.
Қойғаннан соң еңсеңді бір көтертпей,
Ащы үніңді естімей «тас кереңдер».
Деп тиетін сөз қайда бұрын кейде,
Жасымаған жүрек те дірілдей ме?
Екі күндей зарлаған жан сырыңды
Мыналардың құлаққа бірі ілмей ме.
Тартынып қалар тіпті кез бе бүгін,
Осы ма кетіргені сөз де құнын?
Сара саңлақ
203
Бір қызды жылатпауға жарамасақ,
Қалайша жұтабпақсың өзге мыңын?
Қалса да ойың айтылмақ еңсерілмей,
Осы жолы барды сап көрші ерінбей,
Жыр не керек, қысқасы,
Болмаған соң
Қас батырдың бір сілтер семсеріндей.
Сілкіндірген дауыспен шың-құзды да,
Қалың елдің құлағын түргіз мына.
Тасынасың несіне, ала алмасаң
Арашалап, апыр-ау, бір қызды да!..
Екі күндей ақындар сілкілесті,
Найзағай ғып өлеңнің бұлтын есті.
Бебеу қағып, бір тұста баяулап кеп,
Шамырқана қайтадан күрт үдесті.
Шарпылатын шабыттың шағына бұл,
Жаны қалмай шабылды шағын ауыл.
Жаны кіріп сүйсініп тұрғандар көп,
Баса-баса айтса деп тағы да бір.
Балқытып қара тастың өзін де өлең,
Бойды алып, бебеу қаға безілдеген.
Тамырда қыз-қыз қайнап, тасып қаны
Қыз да көп өткен түні көз ілмеген.
Сара саңлақ
204
Арқырап кеп, біресе жайлап ағып,
Саңлақ əн самғап тынар қайда барып?
Айнала емін-еркін өзі билеп,
Жүрегін жұрттың жіпсіз байлап алып.
Көшкіндей сан-бөгеттен сырғып өтіп,
Қарқынын қақарлы жыр тұрды үдетіп.
Біресе қорқып қашқан киіктей боп,
Елеңдеп, ентігеді дір-дір етіп.
Біресе орман болып күңіренді,
Арман болып ындыны құрып өлді.
Біресе бүркіттей боп дəл түседі,
Түп-түгел тас шеңгелмен бүріп елді.
Біресе өзен болып сарқыла ағып,
Өзгеге ес жиғызбай қарқыны анық,
Жүректі шымырлатып, шыңылдатты-ау,
Сезімді шыңыраудан тартып алып!
Біресе жігіт болып жар мақтасты,
Біресе үміт болып алдап қашты.
Біресе Арғын-Найман асылы боп,
Тең түсіп таразыға салмақтасты.
Біресе жұрт сүлдері құрып əлгі,
Атылған жолбарыстай ыңыранды.
Біресе тура тиген найзадай-ақ
Жүректе дір-дір етіп тұрып алды.
Сара саңлақ
205
Біресе аспан астын шайқап тағы үн,
Өрттей-ақ өршеленген жайпап бəрін.
Азынап, аласұра айһай, дүние,
Адуын айбатын бір байқатты арын!
Арғымақтай арынын кеш үдеткен,
Екпіндеп кете берді осы бетпен.
Жатты жұрт қозғалып қап,
Қазекеңнің
Қашаннан өлең десе есі кеткен.
Дей ме қыр: «Бəрін-бəрін ақтардым, көр!»
Таңырқап, таңдайын да қақты əркімдер.
Көлеңдеп көз алдынан бір-бір ұшып,
Зымырап, сулап ағып жатқан күндер!
Естілмей екі күндей ат дүбірі,
Матайдың жырға балқып жатты қыры.
Біреулер ессіз күліп, есінесе,
Алапат ауыр ойға батты бірі.
Көрмеген көңілдер де өзгеге иіп,
Жиырылып-жазылады сөзге күйіп.
Жаншылып бара жатқан сияқтанды,
Ар-ұят ауырлығын сезген иық.
Өр екпін омыраулап, бұрқағанда,
Қайысып қала берді-ау қыр табанда.
Көрместен, көзге ілместен басқа əлемді,
Не жетсін осылай да бір шырқағанға!
Сара саңлақ
206
Қызығың болмай-ақ та басқа білген,
Кетердей жаншып-езіп тасты арынмен,
Армансыз ақтарыла бір сөйлесең,
Жалғанды жалғыз жайпап жасқар үнмен!
Айнала асқақ үнмен бөлеп тіптен,
Қайда да қарсы атылып күйге ентіккен,
Арылып пенделіктің шаң-кірінен,
Айыға ақсаң-ау бір күйректіктен.
Жан сырын жатсын қанша ол ақтарып,
Ақынға қимайтының сол-ақ, халық!
Өлсе де – өледі екен о сабаздар
Әлемді от құшаққа орап барып!
Өрт болып ездері де маздап өткен,
Өмірден үлесті де аз дəметкен.
Бас берген бəсекеде, Құтқарам деп,
Шіркіндер сұлулық пен назды əлектен!
Білмеген жағына да, табына да,
Ұстаған пенделіктен жанын ада.
Көрмепті тəуелді боп, керек десең,
Қан тамған қылышынан ханыңа да.
Құлы боп, құмартпаған мəнсапқа онша.
Ежелден еркіндікті аңсап қанша,
Жаяу ма?
Жарлы ма əлде?
Сара саңлақ
207
Елеместен,
Жетті деп жүре берген жан шат болса.
Кейде бір жаның күйіп, құлазысын,
Кеудеңде от барына разысың.
Еңсеңді тірлік қанша езгенде де,
Қырыңның жұртқа жасар біразы шын.
Біреуге атын айтып сұс қылмаған,
Керексе, көзге ілмеген «күштіңді» арам.
Жұртқа айтар сыры барда, жыры барда
Басқаңды көтіне де қыстырмаған.
От кеуде,
аппақ ары,
өр тілекпен,
Қапасқа қамасаң да – еркін өткен.
Сонда да басына бір бақ дарымай,
Әйтеуір асып жатқан дерті көптен.
Көнбеген ел сөзінен ол шеттеуге,
Көрмеген бақталас боп, өлшеп кеуде.
Асқақтай түскені рас, басқаларға
Былайғы көп шерікті көрсетпеуге!
Шыдатпай кейде тіпті тасыған кек,
Мақтайтын өзін-өзі асыра əрлеп.
Жарқырай түсіп қанша,
Сырт көздерден
Басқаның жамандығын жасырам деп.
Сара саңлақ
208
Елікпей даңқыңа да түрлі арбаған,
Елім деп еңіреген, бұлданбаған.
Жалғанға жалғансыз-ақ ғашық болып,
Арманға тірлігінде бір қанбаған.
...Сал Біржан, саңлақ ару Сара бүгін,
Танытып тағы да сол даралығын.
Армансыз аңырай бір жосылда-ай кеп,
Жиналған топ алдында қара-құрым.
Аянбай ойдағыны ақтарысты,
Бар болса бойда құны – мақтанысты.
Төстесе, тістесе бір тұрып алып,
Біресе жығылуға шақ қалысты.
Әйтеуір сілкілесті сөзді ірікпей,
Біреуін бірі басып озды күтпей.
Ақындық құдіреттің ақ сайтанын
Бос кеуде иттерге де сездіріп кей.
Кейде бір кетісіп қап ардан да əрі,
Айтпаған, ақтармаған зар қалмады.
Жаңбырдай шартарапқа тегіс тарап,
Қуаныш, күйініші, армандары.
Борандай бұрқап өлең небір енді,
Тамсана, таңырқап жұрт лебіне ерді.
Тілегін жеткізем деп елге тегіс
Соңғы рет Сара қыз да тебіренді.
Сара саңлақ
209
Сараның соңғы монологы
Көңілдің осындайда оты өрлемей,
Қу тағдыр, келгенің-ай бекер бөгей!
Байлаулы бұлбұл етіп қойды елім де,
Обалым ез мойныңда кетер демей.
Тілемей басқа тілек Алладан мен,
Арманға жетсем деуші ем самғап əнмен.
Тірліктен өтсем деуші ем бір гүл болып,
Жарқырап жұлдыз болып қалмағанмен.
Бұлағың толқып аққан көлге айналып,
Тұрмай да қазіргідей қол байланып.
Аққу боп, айдындарда жүзсем деп ем,
Аңырап, араға бір қонбай барып.
Жүйріктей қашқан аңын құтқармаған,
Еселеп өссе деп ем сырттан бағам.
Тұп-тұнық тұма болып тұнсам деп ем,
Суынан сусап ішіп, жұрт қанбаған.
Асқарға балап елде бар төбені,
Асырып көрсем деп ем мəртебені.
Жыр етіп жеткізсе деп сан ұрпаққа,
Жоңғардың жылдарға айтып қарт емені.
Ақтарып айнала бір назды армандай,
Арқырап өтсем деуші ем азға алданбай.
Түп-түгел төксем деуші ем туған жерге,
Кеудемде сыңсып аққан саз бар қандай!
Сара саңлақ
210
Жалғанды жалт қаратқан жарылыспен,
Атылып жанартаудай жалын іштен,
Жүректі алыстырып көрсем деуші ем
Қырдағы долы дүлей тағы күшпен.
Жаныма табам демей маза қайдан,
Кұшағын дүниеге таза жайған,
Болып та өтсем деп ем далама бір
Шарт та шұрт шатырлаған нажағайлы əн!
Жастыққа болсам-ақ деп батпаған ай,
Шырқап ем шұғылалы арай жаққа қарай,
Топшымнан ұша бере үзіп түскен
Қаншалық қатыгез ең, хақ-тағала-ай!
Алыстан ақ жаңбырдай төніп келіп,
Туған жер, тұрмас па едім төгіп-төгіп.
Бұлбұлдай сайрамас па ем,
Қойсаң, елім,
Басыма бұлттағы жоқ ерік беріп.
Жұлдызым жоғарырақ жанса көкте,
Деуші едім,
Салдың, тағдыр, канша əлекке,
Армандап келіп едім жалғыз сөзім
Суымай соңғы ұрпаққа барса деп те.
Дариға-ай, жұртыма сол жетсе тілек,
Кернеген көкіректі кек сетінеп.
Сара саңлақ
211
Алаңсыз ақсұңқардай заулар ем-ау
Туған жер топырағына өкше тіреп.
Асқақтап, айнала сан жайды ұқтырып.
Қарамай,
Қарсы келсін қай «мықтылық».
Тұрды жыр дос төбесін көкке тіреп,
Жүрегін дұшпаныңның шайлықтырып.
Тірліктің балы көп пе, зəрі көп пе,
Тыңдамай,
Тарта берсең əрі үдеп те.
Шырқап та шартарапқа кетсең шіркін,
Арналып бойдағыңның бəрі көпке!
Қайда деп ұқсап тынар асқақ арын,
Сол болып асқарың да жасқанарың,
Соны іздеп кетсең-ау кең кеңістіктен,
Көрместен, көзге ілместен басқаларын.
Сағымдай сабылдыртқан қашық бар ма?
Жүйткісең омырауыңды ашып таңға:
Аңыз боп қалар да едің, кұрығанда,
Жарық пен жарды аңсаған ғашықтарға.
Лебіңнен есіп ыстық құдірет-дем,
Сапырып сахараның жырын өктем,
Асқарлы арманыңа жетсең барып,
Қалса да қарамастан құрып өкпең.
Сара саңлақ
212
Жұртымның жүрегіне жетсе арманым,
Кешеден соларды айтып көп сарнадым.
Түлкідей қырдан қашқан, қайран үміт,
Бір сөніп, бірде жанған отша алдадың!
Біржан да көп көздерді ақырайтып,
Қарамай бас-көзіне,
Батыра айтып,
Булыға безілдейді-ау:
«Бұ заманға,
Амалдың жоқтығы-ай, – деп, –
апыр-ай, түк?!»
Жақсы аға, жақсылыққа құштар аға,
Қызғыштай шыр-шыр етіп түсті араға.
Тірлікті тəлкек етіп қойған күн-ай,
Соқырдың қолындағы ұстараға!
Өктемсіп зымияндық, сұрқиялық
Тұрғанда,
Қайтсін одан жұрт ұялып.
Сөзді ұғар,
сертке тоқтар жігіт қайда?
Жүйріктей шығатын бір жұлқи ағып!
Өзгеден өнерімен озған аға,
Қоя-ақ қой, соны тіпті қозғама да!
Кеткенін көріп, қалай күйінбессің,
Жүректен жылап шыққан сөз далаға!
Сара саңлақ
213
Сол, аға, сөзден есе бермей келген,
Көріндің бұрқ-бұрқ еткен ер бейнеңмен.
Қаншалық бақытты едім, шүкір, мен де
Сан қыздан сендей жанды көрмей де өлген!
Қайтем деп қолға түспес бақты аңсап та,
Тынсақ па?
Қалған сырды ақтарсақ па?
Сөз бе екен Сараңыздың шері де сол,
Қыз біткен шыр-шыр етіп жатқан шақта.
Заманның шынымен бұл кезі ме азған?
Таппасақ төңіректен сөз ұғар жан.
Тірлікке шараң қайсы?
Болғаннан соң
Әйелдің сөзі түгіл, өзі де арзан.
Қарамай қаншама ақсын қанды жасың,
Сұр жылан жұтып жатсын қарлығашын,
«Құдай» деп, «құран» деп-ақ кетер ме елім,
Аударып шариғатқа бар күнəсін?
Шырылдап арманды аңса, қашықты аңса!
Жұлқынып шыға алдың ба тасып қанша?
Көп қыздың бірі де етпей қойды-ау тəңір,
Ой беріп, сезім беріп – жасытқанша!
Өрт қанша арпалысқан мұзды ағыспен!
Дерт қанша жеп баратқан сыздап іштен!
Сара саңлақ
214
Қаратып қойған күнге шараң бар ма
Құстың да қанатына қызғанышпен!
Арта алмақ ағайын мен елге міндет,
Қараймын еркін өскен желге күндеп.
Қызығам ақкөбік боп тұрған атқа,
Бəйгеден осылай да бір келмедім деп!
Өкінем, –
Тұңғыш рет өр-белеңде
Қасқайып, қас бəйгеден келмегенге.
Қып-қысқа ғұмырды да мына тағдыр
Біржола өз еркіме бермегенге.
Бұлыңғыр беталысым, тұмандаумын,
Соны айтып шырқағанда ұғар ма аулың?
Тағы да тақсіретін сездім анық,
Жұлқынып, жүген үзіп шыға алмаудың.
Жұлынған гүлдей болып бір күн көктеп,
Қалтырап кетті-ау жүрек шын дірдектеп.
Шегіндей домбыраның қала бердім,
Тосыннан шарт үзілген күмбірлеп кеп!..
Сара саңлақ
215
***
Калғанын білмей де қап кім қай тұста,
Екпіндеп, еліріп кеп тынды айтыс та.
Зарды айтып..,
Жанған жүрек..,
Жалғанды айтып,
Күніреніп тоқтады-ау бір жыр байғұс та.
Ел-жұрттың есін алып шын-ақ күллі.
Қаншама қам көңілді жылаттырды.
Біреулер қозғалақтап, күрсініп қап,
Біреулер біреулерді сынап күлді.
Арулар ажарынан ерте от көшкен,
Жастыққа жас төкті елге көрсетпестен.
Сазарып қала берген пенде қанша,
Сырлы əуен сиқырына селт етпестен.
Аңырап тоқтағанда жыр демігіп,
Біреулер біреулермен бірге күліп,
Біреулер қарғыс айтып заманына,
Сырқырап, сай-сүйегі тұрды егіліп.
Біреулер қастағысын күліп арбай,
Жымыңдап, жұрт білмеген сыры бардай,
Шөгіп те қалғандар бар жатқан жерге,
Шарасы біржолата құрығандай.
Сара саңлақ
Достарыңызбен бөлісу: |


Сара саңлақ
САрА
САңлАқ
Алматы
“Жазушы”
2014
Сара саңлақ/ Құраст. Ш. Бейсенова-Әшімбаева. –
Алматы: Жазушы, 2014. – 432 + 16 бет фотожапсырма.
ISBN 978-601-200-482-3
Қазақ мəдениеті тарихында өшпестей аты қалған, ұлттық өнеріміздің
көрнекті тұлғаларының бірі Сара Тастанбекқызының мұрасы бүгінгі
ұрпақ үшін қымбат рухани қазынаға айналды. Ақын Сара есімі сөз
сайысында бақ сынасқан өнерпаздардың пір тұтары болып жүргені де
ақиқат. Бұл жинаққа ақын Сараның өлеңдері мен айтыстары, сондай-ақ
өнерпаз қыздың өнері мен өмір жолын арқау еткен мақалалар, естелік
əңгімелер, ақын өнеріне бас иген кейінгі толқын ақындардың өлең-
жырлары, қаламгерлердің туындылары топтастырылды.
Кітап қалың оқырманға арналған.
ӘОЖ 821.512.122
КБЖ 84 (5қаз)
ӘОЖ 821.512.122
КБЖ 84 (5қаз)
С 22
©
Құраст. Ш. Бейсенова-Әшімбаева, 2014
©
“Жазушы” баспасы, 2014
С 22
Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігі
«Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару»
бағдарламасы бойынша жарық көрді
Жоба жетекшісі және идея авторы:
Шəрбану БЕЙСЕНОВА,
«Алаш» Халықаралық сыйлығының иегері,
Қазақстанның Еңбек сіңірген қайраткері, жазушы-журналист
Редакциялық алқа төрағасы:
Фариза ОңҒАрСЫНОВА,
ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты,
Қазақстанның Халық жазушысы, ақын;
Мүшелері:
Ж.Әскербекқызы, ақын, филология ғылымдарының докторы;
Б.Ердембеков, филология ғылымдарының докторы, профессор;
С.Нұржан, ақын; Д.Берікқажыұлы, ақын;
қ.Сарекенова, филология ғылымдарының кандидаты.
ISBN 978-601-200-482-3
3
Менің Шолпан жұлдызыМ
(алғысөз орнына)
Білгіштер дүниеде кездейсоқ ешнəрсе болмайды деседі
екен. Менің ол жағынан хабарым жоқ.
Мен кітап оқуды ерте бастадым. Біздің балалық
шағымыз теледидарсыз, компьютерсіз, ұялы телефонсыз
өтті. Бар арман-мақсатымыз – кітап, газет-журнал оқу.
Дүниенің небір қызықтарын кітаптан іздейтінбіз.
Кешкісін ауыл адамдарына ертегі, батырлар жыры
секілді дүниелерді дауысымыз қарлыққанша айқайлап
оқып беретінбіз.
Үйдегі аға-əпкелерім жинаған көп кітаптардың ара-
сында жасыл түсті қабы бар «Айтыс» (ұмытпасам) деген
қалың кітап көзіме түсті. Оның ішіндегі Біржан мен
Сараның, Құлманбет пен Жамбылдың айтыстарын оқи
бастадым. Басқаларын бір сыдыртып шықтым да, əлгі екі
айтысқа тоқталдым.
Әсіресе, Сараның түйдек-түйдек шумақтары мені
бірден баурап алды. «Ойпырым-ай, қыздар да ер адам-
дармен айтыса алады екен-ау» деп таң-тамаша қалдым.
Ол менің кітап, газетті бас алмай оқитын жылдарым
болатын. Өлең жазу деген ойымда да болған емес. Біздің
көршілерімізде мен ғұрыптас қыз бала атымен жоқ, мен
амалсыз ер балалармен ойнайтынмын. Доп, шілдік, мəлік,
асық ойнағанда, коньки тепкенде мен олардан жеңілмеуге
тырысып, қызарақтап бар күшімді салатын едім.
Сара саңлақ
4
Біржан мен Сараның айтысын жастанып жатып оқып,
«Сара жеңсе екен» деп тілейтінмін. Кейде Сара ақынды
түсімде көретінмін: үстіне етегі кең ақ көйлек, басына
үкісі бұлғақтаған тақия киген сұңғақ бойлы бейнесі
анандай жерден елестейтін.
Содан бері Сара ақын менің Жыр-Шолпаным болып
қалды жəне сол жарқыраған күйінде қала береді.
Кейін 5-6 кластардан бастап шатпақтап бірдеңелерді
жаза бастадым. Кейін Сараға арнап «Сайраған Жетісудың
бұлбұлымын» атты өлеңдер топтамасын жаздым. Оның
кіріспесін:
Ақын Сара, саңлағы жыр-жарыстың,
Шашылғандай бейуақта шыңнан ұшқын,
Арманшылдау жанымды алау шарпып,
Қанатымды жырыңа шыңдап ұштым.
Арман-жолда шың-құздар өріндегі
Адастырмай албырттау көңіл мені –
Жалқы Темірқазығым – Махамбет те,
Жыр-Шолпаным – өзіңсің көгімдегі!
Жыр-əлемде жолдар аз таң нұрындай,
Зулап өтер дауылға, шаңға ұрынбай,
Бұралаң жол, бұрқасын өткелімен
Сендік тағдыр менің де тағдырымдай...
Бас тарттым да басқаның соқпағынан,
Жол таңдадым жел ұрып, шоқ қарыған.
Адаспайын адассам, шағылысқан,
Темірқазық, Шолпанның оттарынан! –
деген шумақтармен бастағанмын.
Сара саңлақ
5
Мені ақындыққа талпындырған жəне жазғыш ер-аза-
маттардан қалыспауға үйреткен Сара апамыздың тағ-
дыры, шығармашылығы.
Қазақ даласында Сара, Дина секілді ғажайып талант
иелері – талай апаларымыз ғұмыр кешкені ақиқат деп
ойлаймын. Тек тарихтың тылсымдарында қалған.
Біз о бастан «ауылдағының аузы сасық» деп өзіміздің
асыл дарымызды елемеуге тырысатын халықпыз. Бұл –
бір. Екіншіден, ұлтымыздың өмір шежіресіне келгенде
біз тіптен салақпыз. Әйтпесе, Сара Тастанбекқызының
шығармашылығы тек Біржанмен айтысы ғана емес деп
ойлаймын.
Бұл ойыма себеп – Сара ақынның өз өмірбаяны туралы
баяндаған «Тағдыр тəлкегі» атты жалпы атпен берілген
бір топ өлеңдері. Осы топтамаға «Ашындым», «Жүрек»,
«Торығам», «Ортақ мұң» секілді əрқайсысы бір балладаға
тұрарлық бірнеше жеке өлеңдер енген.
Мүмкін ол өлеңдерге тақырып қойған «Тордағы тоты»
атты шағын жинақты құрастырушылар болар. Қалай бол-
ғанда да Сара Тастанбекқызы қазақ жыр өнерінің тарих-
намасынан өз орнын ойып алатын ақын екені шындық.
«Қазақ – ақын халық» деп жиі айтылады. Сол ақын ха-
лықтың талай-талай талантты ақын қыздары да болғанына
күмəн келтіруге болмайды. Әрине, олардың туындылары
уақыттың шаңына көміліп, бізге жеткен жоқ. Оның үстіне
«əйелдің жолы жіңішке» деген Шығыстың философия сын
қағидаға айналдырып өскен ұлт өздері де «байтал шауып,
бəйге алмас» деп, ақылы болмаса да, басында қисайған
бөркі бар біреудің тіркесін мəтел қылып, қыздардың
өздерін де, өнегелі сөздерін де жоққа шығаруға тырысқан.
Сара саңлақ
6
Алайда дана халқымыз Тұмардай, Әлия мен Мəншүк,
Хиуаздай батырларды, Алпамыс, Қобыланды, Ер Тарғын,
Қамбар секілді батыр ұлдарға ақылшы да, қорған да бола
білген Гүлбаршын сұлу, қыз Құртқа, Ақжүніс, қыз Назым
жəне Қарашаштай данагөй қыздарды туған, аялап өсірген.
Халқымыздың жады соның бəрін ғасырлар бойы
ұрпақтан ұрпаққа жалғастырып, кейінгіге өнеге етіп
келеді. Сара жазу столының басына оңаша отырып өлең
жазбағаны белгілі. Әр жерде айтқан жырларын əркім
жаттап алып, кейінгі хат білетіндердің қағаз беттеріне
түсіруі тумысынан ақын халықтың өнерге, оның ішінде
əдебиеттің негізі – поэзияға деген ықылас-ілтипатының
қашанда шексіз болғанын айқын көрсетеді.
Дейтұрғанмен, Сара ақынның шығармашылығы түге-
лімен бізге жетпеген деп ойлаймын.
Он үш жасынан қолына домбыра алып, өлең жолына
түскен ақын өзінің тым қысқа өмірінде үлкенді-кішілі
бірнеше айтыскерлермен жыр-жарысқа түскен болар,
бірақ олардың бəрін кезінде оқу-тоқуы жоқ ауыл адамдары
жазып не жаттап үлгере алмаулары əбден мүмкін.
Сара бұрынғы Талдықорған (қазіргі Алматы) облы-
сының Ақсу ауданында Тастанбек пен оның жұбайы
Жанкөкшенің отбасында 1878 жылы дүниеге келген.
Тастанбек сіңірі шыққан кедей, Сарадан үлкен Сахари
атты ұлы болған. Тастанбек ертерек өмірден озады. Оның
немере інісі Жайсаңбек батыр денелі, қарулы жігіт екен.
Ағасы Тастанбек өлгеннен кейін ол Сахари екеуі бірлесіп
Ақсу ауылының шет жағындағы кедей-кепшіктер тұратын
жерден шағын үй салады. Сара сол жерде анасының
жанында өседі. Анасы Жанкөкше аурушаң адам екен.
Сара саңлақ
7
Сараның өлеңіне қарағанда Жанкөкше өкпе ауруымен
сырқаттанады.
Салынған сал қорадан аласа үй,
Есіксіз, терезесіз, қараша үй,
Қазандық, көне алаша, тозған қомша,
Жетімсіз жарлы тұрмыс – іштегі күй.
Әйнек жоқ, терезеге тартқан қарын,
Азынатқан босағадан қыс ызғарын.
Төрт жағын төңіректің қар үрлеген,
Жан да жоқ келіп-кетер бірлі-жарым.
Жылтылдап сол бір үйден шыққан жарық.
Кейде өшіп үзіледі, кейде жанып.
Сол үйде тынбайтұғын мен ғанамын,
Уыстап тамызыққа отын салып.
Міне, Сараның көз ашқалы көргені – осы жоқшылық,
жас өреннің көңіліне қайғы ұялатқан қасірет.
Алайда бұл отбасын тағы да қасірет бұлты торлады.
Ауылдағы байсымақ Арнай болыс «менің малымды
ұрлап сойып алдың» деген жаламен Жайсаңбекті түу
десе түкірігі жерге түспейтін, ауыл-елге үкім жүргізетін
Тұрысбек қажының алдына əкеліп шағымданады. Ал,
Тұрысбек қажы болса, Жайсаңбекке менсінбей қарап:
– Қарындасыңды Жиенқұлға берсең, бостандық ала-
сың, – дейді.
Ал, Жиенқұлды Сара былай суреттейді:
Сара саңлақ
8
Өлшеу жоқ қиялымның өрісіне,
Шыдаймын, шығармаймын көбісіне.
Айттырған күйеуіңіз, Арнай аға-ау,
Сыйғандай бір тоқтының терісіне.
Сөйлетті елім мені ұлға балап,
Сатпаймын əнімді мен бұлдамалап.
Мұңымды сендерге айтпай, кімге айтайын,
Қоржиған өл демесең құлға қарап.
Кейін атақты Біржан Қожағұлұлымен айтысқанда да:
Арғынға жол бермеген есіл тілім,
Күн өтпей, қор боп ұшқан қызыл гүлім,
Сіздерден ұялғаннан үндемеуші ем
Есекке қосақтаулы өтті күнім.
Өзі білер деуші едім жақсылардың
Ақыры қайғы болды енді мұңым.
Алтайдың саңлағымен сөйлессем де
Жоқ екен жүйрік иттей өлсем құным.
Сіздерге сенетұғын сорлы басым,
Келгенде Жиенқұлға шықпайды үнім.
Өздерің Жиенқұлды көріп едің,
Құдайдан қорықпай шыдап беріп едің.
Шақырған «Найман шалдың» аруағын,
Бəріңе қыз да болсам серік едім.
Сара саңлақ
9
Біржанға көрсетіңдер Жиенқұлды,
Ол мені осы жерде тірі өлтірді.
Ұяттан кісі өлмейді, сағы сынар,
Қайтейін Құдай қосып ием қылды, –
деп көкірегі қарс айырылып ашына сөйлейді.
«Мына Арғыннан біздің кесірімізден жеңілді-ау» деп
жəне Найман руының намысы кеуделерінде бас көтерген
жақсылар ақыры ақын қызға бостандық беруге мəжбүр
болады.
Бірақ ақын қыз азаттық алды дегенмен, шын мə нін-
де оған бостандық əкелмеді. «Атастырған жерін мен-
сін беген», «Жынды қыз» деген секілді əртүрлі қаңқу
сөз дер соңынан ерді, оның үстіне қазақ ақындарды қа-
дір легенмен, оларды кейде ақыл-есі дұрыс еместей кө-
ретіндер ел арасында əлі де бар екенін білеміз.
Ақырында Сара өзінен біраз жас үлкен, адамгершілігі
мол Бекбай деген азаматпен бас қосады. Бірақ жастайынан
көрген жоқшылық, нəзік жүрегін жылатқан жетімдік
пен Жиенқұлдай көкірегінде сəулесі жоқ мүгедекке
өзінің еркінсіз атастырылуы – осының бəрі ақын Сараны
денсаулығынан айырып, ол 1916 жылғы көктемде отыз
сегіз жасында жарық дүниемен қоштасады.
Азаттық деп аласұрған дара саңлақ арманына жете
алмай, өмірдің ағынына, талантының жалынына өрте-
нумен өтті.
Содан бері тұлпар-уақыт зымырап, бір ғасырға жуық
тірліктің таңы атыпты. Біз ылғи тырнақ астынан кір
іздеуге, əйтеуір сын тағып мін табуға əзір тұрамыз.
Кейбіреулер Біржан мен Сараның айтысы шын мə-
нінде болмаған, оны ойдан шығарып жазған Әріп ақын
Тəңірбергенов дегенді айтатын көрінеді.
Сара саңлақ
10
Енді біреулер «Сара анандай болған, мынандай бол-
ған» деп оның төсек-орнын қопарып сөз етіп жүр.
Атастырылған адамы ақсақ, соқыр, Сарадай əрі сұлу, əрі
ақылды, дүйім ел қадірлеген ақын қыз бас бостандығын
сұрап ағаларға назын айтса, оның не оғаштығы бар екен.
Әріп ақындай озық ойлы ағайына жауап хат жазса, ол да
қазақ қызына тəн қарындастық наз емес пе екен.
Жанын, мұңын түсінетін ел ішінен пана таппай арманы
алыстап, көңілі нала, торға түскен торғайдай шырылдаған
ақын қыздың талантына ұрпақтардың ғасыр өткесін шүбə
келтіруі, оның өлеңдерінің өмірден ашынып айтқан əр
жолынан көңірсіген иіс іздеп, тіміскілеп тінту жүргізу –
қыз баласын төрге отырғызып, жақсы киімді иығына
жауып, үйдегі дəм-тұзының тəттісін аузына тосқан қазақ
деген ұлттың ар-намысына балшық жаққанмен бірдей.
Өле берсін күншілдер күйігінде,
Өз ғасырым өзімнің иінімде.
Ақ жаңбырлар тоздырған тау сияқты
Мен өлемін өзімнің биігімде, –
деп Төлеген ақын жырлаған ақындық биіктік Сара
Тастанбек қызына да ортақ.
Қазақ елі жыр-жарыстың теңдессіз ақтаңгер жүйрігі –
өзінің Сарасын ұмытпайды, оның есімі Жер деген киелі
мекеннің бетінде қазақ халқымен бірге жасай береді.
Еліміздің театр өнерінде өзіндік орны бар «Біржан – Сара»
операсы – ақын апамызға қойылған өнер ескерткіші.
Әдебиеттің бір шетінде жүрген мен үшін Сара апамның
сонау бала кезімде елестеп биіктерге жол сілтеген жарқын
Сара саңлақ
11
бейнесі əлі күнге дейін бір сəт көмескіленбей, Шолпан
жұлдызым болып алдымнан сəуле шашып тұрғандай
сезінемін.
Фариза Оңғарсынова,
Мемлекеттік сыйлықтың иегері,
Қазақстанның Халық жазушысы
12.10.2012
12
ақын Сара арМаны
(немесе ақын Сараның кітабын шығару
туралы ой қалай туды...)
Кім-кімнің де «оқып шығайыншы» деп жинап жүретін
кітабы болады ғой. Уақыт тапшылығынан, оқуға мұрша
болмай жинала-жинала бірталайының жатып қалатын
кездері де бар. Кімнің, кітап оқуға қалай уақыт табарын
қайдам, өз басым алда-жалда ауруханаға түсе қалсам,
өзіммен бірге бір құшақ əлгіндей жиналып жатқан
кітаптарды ала барамын. Алаңсыз, өндіре оқып тастауға
қолайлы орын. Өткен күзде ауруханаға кетіп бара жатып
біраз дүниелер ала шыққан едім. Ішінде Тəңірберген
Қалилахановтың «Ақын Сара» атты қалыңдау еңбегі
де бар. Оны маған алдында Гүлша Тəңірбергенқызы
сый лаған болатын. Ем-домдардың арасында оқып тас-
тадым. Жеңіл оқылады екен. Оқып шыққан соң кітапты
парақтап отырып, ақын Сара туралы білгенімнен
білмейтінім көп екенін аңғарып, өзімнен-өзім қысылып,
ұялыс тапқандаймын. Біздің білетініміз – ақын Сараның
Біржан салмен айтысқаны. Одан қалды, «Біржан-Сара»
операсы ғой. Қолымдағы кітапта Сараның айтыстарынан
басқа бірталай өлеңдері жарияланған, талданған екен.
Өлеңдерінің келісті сөз өрнегі, алмастай өткірлігі, табиғат
суреттері мен ақын көңіл-күйінің жымдаса өрілгені еріксіз
Сара саңлақ
13
өзіне баурайды. Ақынның өз тағдырын өзі өлеңмен жа-
зып кеткені тəнті етеді. Оқып отырып ойға қалдым...
...Есіме көп жылдар бұрынғы бұлыңғыр елес жаң-
ғырығы қайта оралды. «Қазақстан əйелдері» журналында
қызмет істеп жүрген кезім еді. Талдықорған облысында
іссапарда бірталай аудандарын аралағаным бар. Сонда
жол бастаушы жергілікті азамат: «Апай, біздің ауданда
ақын Сараның бейіті бар», – деген соң, арнайы алып
баруын өтінгенмін. Жолдан бұрылып, жазық дала төсіне
шықтық. Айнала мидай жазық. Көне қорым алыстан
қарауытады. Жапан далада қорымға қойылған ескерткіш
көзге еріксіз шалынғандай. Қорым басы жым-жырт, өлі
тыныштық. Күз уақыты еді. Күн желді. Денеміз тоңазып
қалтырағандай. Желмен бірге сыңсыған мұңды əуен
құлаққа жеткендей. Көңілді мұң торлады... Ақ мəрмəр
тасқа Сараның:
«Дүниеге келіп, кетер əркім қонақ,
Солардың біреуі мен – өмірі шолақ», –
деген өлең жолдары қашалып жазылыпты. Өмірдің өткін-
шілігін, пенде баласының бұ дүниенің қонағы екендігін
тағы бір мəрте еске алдық... Білген дұғамызды оқып, əрі
аттандық.
Өнерпаз ару туралы кітапты оқып шыққан соң көкі ре-
гіме сондағы мұң қайта оралғандай. Осы жолы оған кі -
таптағы ұзақ талдаудан алынған мына жолдар тікелей се-
бепші болған еді:
Сара саңлақ
14
...Адаммын мен де сондай ұқыбы жоқ,
Құр тілді санап жүрген көңілге тоқ.
Қағазға жалғыз сөзім түспеген соң,
Ұмытылып қалар Сара құр аңыз боп.
Жүргендей көмекейім текке гулеп,
Солды өмір шешек атып, бір-ақ гүлдеп.
Белгілі байлауы жоқ, матауы жоқ,
Есіл сөз босқа кетті желдей улеп...
Аяулы ару ақынның өксікті үні ғасырлар тереңінен
естілгендей. Тіпті ақын Сара маған тіл қатып тұрғандай
қабылдадым. Сыңғыр қаққан даусы құлағыма келгендей
болды. Жапандағы жалғыз қорым тағы да есіме оралғаны.
Тебірендім, толқыдым. Ақын мұрасына қатысты бір нəрсе
істеуім керектігін анық ұғындым. Әлгі өлеңді ақынның
ақтық аманат сөзіндей қабылдадым. Ақын Сараның
шығармашылығы, жарық көрген кітаптары жайлы дерек
іздей бастадым. Соңғы рет (бəлкім алғаш рет) 1980 жылы
«Жазушы» баспасынан «Тордағы тоты» деген атпен
өлеңдері шағын кітап болып шыққан екен. Бұл кітап қазір
табылмайтын құнды библиографиялық сирек туынды
іспетті. Алматыдағы, Астанадағы ұлттық кітапханаларда
бірер данасы сақталған, бірақ оқу залында ғана пайдалануға
рұқсат етіледі, үйге оқуға, қолға берілмейді. Сонда қалай?
Кітап қолжетімді болу үшін не істеуге болады? Қайтадан
мол таралыммен шығару керек екен деген ой түйдік. Кітап
шығарудың жолын қарастырдық, демеуші іздедік. Ақын
Сара мұрасына қатысты жарияланған материалдарды,
зерттеулерді жинастыра бастадық...
Сара саңлақ
15
Осы күзде Қазан қаласына жолымыз түсіп еді. Қазан
көне шаһар, көнеліктері мол дегенді көп естіген едік.
Төң керіске дейін біздің інжу-маржан жыр-дас тан да-
рымыз Қазанда жарық көрген дегенді де көкі ре гі мізге
жат тағанбыз. Жол түсіп, барып қалған соң сол асыл-
да рымыздан не бар, не жоқ, іздеп көрсек пе екен деген
де ой түскен. Қазан университеті кітапханасының, қол-
жаз балар қорының, ұлттық кітапханасының сирек кі-
таптар қорының каталогтарын ерінбей-жалықпай екі күн
ақтарып қарағанымызда көңіліміздің бір түкпірінде «Бір-
жан – Сара» айтысы шықпас па екен деген де үміт оты
бар еді. Іздеген жоғымызды Татарстан Республикасының
Ұлттық мұрағатынан таптық. Бұл арада төңкерістен
бұрынғы қазақ тіліндегі əдебиеттер бөлек қор болып
жиналыпты. Белгілі шығыстанушы ғалым Н.Ф.Катанов
жинақтап өткізіпті. Мың алғыс, жатқан жері жарық бол-
сын! Бұл арада: «Қисса. Біржан сал менен Сара қыздың
айтысқаны» деген атпен айтыстың 1900 жылы Жүсіпбек
қожа Шайхысламұлы бастырған нұсқасының кітабын
ұшыраттық. Бір ғасырдан астам жасаған жəдігер! Қуа-
нышымызда шек жоқ! Ұлпадай жұп-жұқа қағазын аямай
ұстап, тоқыма өрнегіндей өрілген əсем жазуына жүрексіне
үңілеміз. Жүз жыл бұрынғы кітапты қолыма ұстап тұрып,
ақын Сараның:
... Белгілі байлауы жоқ, матауы жоқ,
Есіл сөз босқа кетті желдей улеп, –
дегеніне ойша дау айтқым келеді. Жо-жоқ! Дау айтпас
бұ рын, алдымен аманат сөзін тегіс жинап, кітап етіп
Сара саңлақ
16
шығартып алғанымыз абзал болар. Кітапқа осылайша
қызу əзірлік басталып кетті...
Мен бұл арада ақын Сараның ғұмырбаяны, өлеңдері
туралы сөз қозғамадым. Оны осы кітаптан Сараның өз
аузынан естігендеріңізді жөн көрдім, қымбатты оқырман.
Бір-ақ нəрсені бөліп айтқым келеді: қазақ елі, жері аман
тұрғанда ақын аты, оның сөзі өлмейді. Ұрпақ алмасқан
сайын жаңа толқын ішінен кешегісін, бүгінін, ертеңін
саралайтын оғландар туатыны сөзсіз ғой. Ел аман, жұрт
тыныш, тəуелсіздігіміз баянды болғай! Қолы ңыздағы
кі тап ақын Сараның аманаттай сөзін сізге жеткізіп,
көкірегіңізге сəулесін түсіре алса, біздің мін детіміздің
орындалғаны. Ақын Сара аруағы алдындағы па ры-
зымыздың өтелгені. «Қағазға жалғыз сөзім түспеді», – деп
өкінбеңіз, ғазиз жан. Сөзің кітап болып шығып жатыр, ел
руханиятына қызмет етуде. Есімің ел аузында, аяулы ару
Сара!
Шəрбану Бейсенова
Бірінші бөлім
ӨлЕңДЕр.
ДАСТАНДАр
18
ТаҒдыр ТӘлКеГі
1. Жоқшылықта
Ақша қар алғаш жауған қыстың басы,
Көңілсіз көк салбырап қабақ-қасы.
Бекеті Абдыраның ашық дала,
Ақсудың жарғабақты босағасы.
Ышқынған оқтын-оқтын дала желі,
Жаныштап жер үйлерді бекеттегі.
Көшіре айдаланың аппақ қарын
Бүркеді борандата аяз демі.
Салынған сал қорадан аласа үй,
Есіксіз, терезесіз, қараша үй,
Қазандық, көне алаша, тозған қомша,
Жетімсіз жарлы тұрмыс – іштегі күй.
Әйнек жоқ, терезеге тартқан қарын,
Азынатқан босағадан қыс ызғарын.
Төрт жағын төңіректің қар үрлеген,
Жан да жоқ келіп-кетер бірлі-жарым.
Сара саңлақ
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сара саңлақ/ Құраст. Ш. Бейсенова-Әшімбаева


title: ТоҒыСқаН ТаҒдырлар - СарасөЗ (Әдебиеттану, сын әлемі)

text:
ТоҒыСқаН ТаҒдырлар
1. бұғаудан босауға тиісті еңбек (тоғызыншы ерлік)
(Күні бүгінге дейін жабық келген, редакциясын М.Әуезов
басқарған «Қазақ әдебиетінің тарихы» (1том, Фольклор)
жөнінде).
Қытымыр саясаттың кесір-кесепатын кісі айтып жеткізе
алмайды. Асылында, жаңбыр бір жауса, қазақ халқы терек бо-
лып екі жауатын, әсіре сақ, әсіресаясатшылдыққа көбірек бой
алдырған, содан да қате-кемшілікке аяғын көбірек шалдырған
халық.
Олай дейтініміз Мәскеуде әдебиет пен өнер жөнінде әлде-
қандай бір қаулы қабылданса, оның дүмпуі алдымен қазақ әде-
биетіне жеткен. Мәскеуде тарих хақында әлдеқандай бір қаулы
қабылданса, орталықтан оза шауып әсіре белсенділік танытқан
қазақ тарихшылары. Ағайындас татар, башқұрт халқының
жеке бір шығармасы жөнінде қаулы қабылданса, эпосы мен
әдеби мұрасын құрбандыққа шалып, қосақ арасында қазақ
оқымыстылары кетіп бара жатады…
Ал, республика шеңберінде, Қазақстан деңгейінде қабыл-
данар қылышынан қан тамған қырағы қаулылардан ұлттық
әдебиет, өнер, ғылымға келген залалды айта бастасақ, кісінің
төбе шашы тік тұрар еді.
Міне, осындай ұлттық ғылымның оңын теріске шығарған,
«Қазақстан Ғылым академиясының Тіл-әдебиет институты жұ-
мысындағы өрескел саяси қателіктер туралы» «тарихи» қау-
лыны Қазақстан Компартиясы Орталық Комитеті 1947 жылы
ақпанның 21-і күні алған еді. Аталмыш қаулы қабылданған соң
қазақ оқымыстылары қатты қуғын-сүргінге ұшырады. Айдау,
соттаудан аман қалғандары қытымыр саясаттың ығына есіп,
шындықтан ауа жайылып, басқаша сайрады. Ол қаулыдан жан-
ды адамдар ғана емес, жансыз кітаптар да қыруар зиян шекті,
зәбір-жапа көрді. Сондай еңбектің бірі – «Қазақ ССР Ғылым
Академиясының баспасынан» 1948 жылы жарық көрген «Қа -
зақ әдебиеті тарихының» фольклорға арналған бірінші томы.
Аталмыш еңбек қаралы 1937 жыл мен Ұлы Отан соғысы
от-жалынына талай атпал азаматын берген, күні ертең қазақ
әдебиеті мен ғылымына тың ой болып қосылар талай таза сана,
134
135
түбітиек жастарын қиып, есеңгіреп шыққан зиялы қауымның
есін жиып, елдік шаруаға белді бекем буып кірісуінің көрі-
ні сіндей, тіпті ынтымақшыл көптің ауызбірлікті ісінің тыр-
нақалды жемісіндей жинақтаушы, ғылыми құнды еңбек-ті.
Мән-жайды түсіндірген «Сөз басы» (М.Әуезов), «Фольклор
және ол жөніндегі советтік ғылым» (Б.Кенжебайұлы) атала-
тын кіріспе, «Салт өлеңдері» (Б.Кенжебайұлы), «Ертегілер»
(М.Әуе зов), «Батырлар жыры» (Қ.Жұмалиев), «Ғашықтық
жыр лары» (М.Әуезов, Ә.Қоңыратбаев), «Айтыс» (М.Әуезов),
«Шешендік сөздер» (Ә.Марғұлан, Б.Шалабаев, Ә.Мәмбетова),
«Тарихи жырлар» (Б.Кенжебаев, Е.Ысмайылов, Б.Шалабаев),
«Қазақ совет фольклоры» (Е.Ысмайылов) секілді тарау-та-
рау ға жүйелене ыждағатты зерттеліп, тыңғылықты жазылған
коллективтік еңбекке жаның сүйсінеді. Біріншіден, бұл еңбек-
те кейін әсіресаясатшылдық арқасында халық жадынан ұмыт
болуға айналған, тіпті ғылымда да әңгіме болуға тыйым са-
лынған қазақ ауыз әдебиетінің бай қазынасы әр қырынан әңгі-
меленеді. Екіншіден, зерттеушілер саяси байламды емес, өз
тал ғам-байламын батыл айтады. «Наурыз» жыры, «Қарасай-Қа-
зи», «Наурызбай-Қаншайым», «Абылай туралы жыр мен аңыз
әңгімелер», «Кенесары-Наурызбай туралы жыр, әңгімелер»
– аталатын арнайы тараушалардың жазылуының өзі-ақ әуел
баста «Тарихтың» жазушы қазақ оқымыстылары аңғарының,
арман-мақсатының дұп-дұрыс болғанын танытар еді.
Алайда осы еңбектің қуанышынан гөрі қасіреті молырақ
болыпты уақытында. Ол жөнінде М.Әуезов Қазақ ССР Ғылым
академиясының Ұлы Октябрь Социалистік революциясының
ХХХ жылдығына арналған мерекелі сессиясында жасаған
«Қазақ әдебиетінің тарихын жасау мәселелері» – аталатын
баяндамасында:
«Сол тарихтың бірінші томының фольклор бөлімі өт кен
жылдың басында біткен болатын… Бірақ, бірінші том ның
варианты жазылып болғанмен, оның өзіне арналған негіз гі
мақсаты мен жұртшылық талап ететін зор міндеті ат қа
рылып болған жоқ еді. 1947 жылдың 21январында шыққан
ҚК/б/П Орталық Комитетінің тарихи қаулысында (Қазақ
стан Ғылым академиясының Тіләдебиет институты жұмы
сындағы өрескел саяси қателіктер туралы) өзге көп ғылым
дық, саяси қателіктермен қатар, әсіресе Қазақстандағы
әдебиеттану ғылымындағы идеялық саясаттық өрескел қа
те ліктер қатты сыналды. Негізді, әділ түрде көп кемшілік
те ріміз айтылды. Сол қаулының бір сынаған шығармасы, қа
зақ әдебиеті тарихының бірінші томы болатын» («Әдебиет
және искусство», 1948, № 2, 73бет) – деп мойындап сөйлеге-
ні бар .
Алдымен атап айтар жай «Қаулының» басқа емес, Мұхтар
Әуезовтей алып қаламгердің өзін иіп, майыстырып, мойытып
мойындатуы. Ұлы жазушы аталмыш мақаласында да, кітапқа
жазған «Сөз басында» да қаулыны еріксіз мойындауға мәжбүр
болғанын байқаймыз. Ол “қате-кемшіліктерді” мойындай сөй-
лейді.
Содан соң, хас масқара болғанда осы еңбек Қаулыға қолжаз-
ба күйінде ілініп, қолжазба күйінде сыналғанын аңғарамыз бұл
ойшыл мақаласынан.
Ақыр соңында ұлы Мұқаң мойындаған «Сөз басына» ден
қойсақ, жоғарыда аталған қаулыдан соң авторлар коллективі
өздері дұрыс жазған тарауларын қайта қарап, әдеби мұралар
жөніндегі көзқарастарына сын араластырғанын аңғарамыз.
Еңбектің жарыққа шығар пайдасы үшін Мұхаң бастап, автор-
лар “жөндеуге” әдейі барғанын танимыз.
Сонымен, 1947 жылдың басында жазылып аяқталған кол-
лективтік еңбек, авторлардың оң пікірін теріске «түзеп» қайта
қарауынан кейін 1948 жылдың аяғында жарыққа шықты. Қа-
лай күзеліп, қалай түзелсе де уақытында «Қазақ әдебиетінің
тарихы» – қазақ ғылымына жаңа леп ала келді, ғылымдағы
соны сөзге, елеулі құбылысқа айналды. (Оның қазірдің өзінде
де құнды болатыны сондықтан). Алайда, саясатшы әсіресақ
әкімдер «тарихи» қаулымен еңбекті қолжазба күйінде бір
тұқыртуын місе тұтпады. Ұзамай саяси ұстамсыз, ұлтшыл-
дық ойға от тастайтын, жарамсыз, кесел кітап ретінде қол-
даныстан алынып қалды. Әлі күнге бұл еңбек жабық санатта.
Араға талай уақыт салып барып аталмыш еңбекті қайта оқы-
ғанда көп қымбат қазынаға кездескендей болдық. Аға буын
ғалымдар айтқан кенеулі ойға жолықтық. Жариялылықтың
арқасында ақтаңлақ есебінен қайта ашылған кейбір әдеби,
тарихи нұсқалармен қауышып көзайым болдық. Бұл еңбек
бүгін де сөреде тұрарлық өреде екен-ау деп ойладық.
Бір әттеген-айы, кейбір мақалаларды қолжазбасымен са-
136
137
лыс тырғанда (Мұхаң мойындағандай) еріксіз «түзетуге» мәж-
бүр болғанын аңғардық. Бұл «түзету» бір авторға ғана тән
емес. Қаулыға орай қай-қай автор да өздерінің оң ой-пікірін
аз-кем теріске “түзеткені” хақ.
Демек, біріншіден, бұдан жарты ғасырдай бұрын жарық
көрген бұл еңбекке қайта оралу қажет. Екіншіден, оралғанда
әр материал ғалымдар қолжазбасымен салыстырыла пайда ла-
нылуы жөн. Үшіншіден «Тарихтан» сызылып қалған Абылай,
Кенесары, Наурызбай, Қаншайым, Наурыз жөнінде жаңарған
уақыт талабына орай жаңаша әдеби, тарихи зерттеу еңбектерін
қолға алатын уақыт жетті.
Қысқасы, «Қазақ әдебиетінің тарихы» (1948 ж) саяси бұғау-
дан босап, ғылыми айналымға түсуге тиісті еңбек.
Мамыр 1991 жыл.
Алматы.
2. «Дала уалаятының газеті» жарыққа қалай шықты?
(Оныншы ерлік)
Қазіргі уақыттың қым-қуыт, адамдардың алакөңілділігі ме,
әйтпесе жақсы мен жасықты ажыратып отыратын әдеби сын
қырағылықты әлсіретіп алды ма, әйтеуір рухани дүниемізге
олжа болып келіп қосылып жатқан жан жадыратар жақсылық –
әдеби жаңалық, құбылыстардың өзін жұртқа көрсете насихаттап,
жетістік-кемшілігін жеткізе айтудан қалып барамыз. Әрине,
мүмкін болса, әдеби дәстүрден қол үзбеген дұрыс, жақсы
дағдыдан көз жазбаған абзал.
Айталық, бірі 1989, бірі 1990 жылы дегендей «Дала уалая-
тының газеті» аталатын қос том кітап жарыққа шықты. Қала-
йық, қаламайық, бұл – әдеби-рухани өмірдің үлкен жаңалығы.
Ұрпақтар көзінен тасаланып, көңілінен ұмыт болып бара
жатқан көне газет-журнал материалдарын арнайы жинаққа топ-
тап, белгілі бір жүйемен басын біріктіріп кітап етіп шығару әл-
әзір қазақ әдебиетінде кездесе қоймаған құбылыс-ты. Рас, Қазан
төңкерісіне дейін қазақ халқы мұң-зарын ащы да, ашық айтып
тұрған «Айқап» (Ай, қап) журналы материалдарын жеке жинақ
етіп жарыққа шығару – марқұм Бейсембай Кенжебайұлының
өмір бойғы арманы еді. Ойға алған арманын орындамай тын-
байтын ғалым «Айқап» журналында жарияланған материал-
дардың бір парасын көшіріп, жүйелеп «Жазушы» баспасына
тапсырған еді уақытында. Өкінішке қарай, жинақ қолжазба
күйінде жоғалып кетіп, ғалымның ізгі арманы жүзеге аспады.
Бұл – жол-жөнекейгі әңгіме. Айтпағымыз – «Дала уалаятының
газеті» – осындай талай адамдар армандап жүзеге асыра ал-
маған игі істің бастамасы. Алғашқы бастаманы әдеби құбы-
лысқа балаймыз, оны жылдар бойы тірнектей жинап құрас-
тырып жарыққа шығарған библиограф-ғалым Үшкілтай Суб-
ханбердинаға ризалық сезімімізді білдіреміз. Сөйте отырып
қос томдық хақында, оның тарих-тағдыры хақында кейбір
ойларымызды ортаға саламыз.
Адамнан да ауыр тағдыр кешетін кітаптар болады. «Дала
уалаятының газеті» (1888-1902) осындай қиын тағдыр кешкен,
зордың күшімен жарық көрген басылым еді ғой. Сол секілді
жүз жылдан астам уақыттан кейін халықтың көз, құлағына
айналған аталмыш басылым материалдарын іріктеп, сұрыптап
кітап етіп жарыққа шығару да оңай болмапты. «Дала уалая-
тының газеті» қос томдығы библиограф, ғалым Үшкілтай
Субханбердинаның бүкіл ғұмырына бара-бар толымды еңбек.
Ғалымға бас игізетін тындырымды іс. Әлі сан ұрпақ санасын
оятып, жадысызданып үлгерген қай буынға да халық кешкен
қасіретті айтып берер бұл қос томдық қалай жиналды, қалай
құрастырылды?
Асылы біз кейде белгілі бір кітаптың автордың (құрас ты-
рушының) бүкіл ғұмырына татырын, бір кітапқа бір ұлттың бә-
ленбай марқасқа перзенттерінің тағдыры сабақтасып жатарын
ескере бермейміз. «Дала уалаятының газетін» айта отырып біз
бар ғұмырын қазақ баспасөзі тарихына арнап, сол жолда зейнет
көру орнына, белуардан бейнет шегіп келе жатқан Үшкілтай
Субханбердина тағдыры хақында толғанбау әсте мүмкін емес.
Ғылым дегеніңіз де қызық. Біреу өзін ғылымға арнайды.
Біреу ғылым атын жамылып өзіне жағдай жасайды. Үшкілтай
өзін ұдайы қиынға салып, қинаудан бір танбаған жан. Және мен
мынадай іс тындырдым деп кеуде қағу, көкірек көрсетудің бірі
жоқ. Ол әуелі ғылымға библиограф болып келді.
1956 жыл. Жеке адамға табынудың салқыны қайтадан бір
оралып, халық зиялыларын қайтадан қайғы-шерге батырған
кез. Қазақтың маңдайына біткен санаулы зиялылардың бірсы-
пырасына жала жабылып, бірі қуғындалып, бірі айдалып
әбір жіп жатыр. Қазақтың қарғадай қызы, Қазақ ССР Ғылым
академиясы ғылыми кітапханасы библиографы Үшкілтай
138
139
Субханбердинаның «Түркістан уалаятының газеті», «Дала
уалая тының газеті», «Айқап» сынды Қазан төңкерісіне дейінгі
ағымдағы баспасөз материалдарына ден қойып, елеулілерін
жинап, библиографиялық көрсеткіш түзе бастаған сәті –
республикадағы, жұрттың бәрін ала көңіл еткен, осындай
аласапыран кезбен тұспа-тұс келді. Балаңдығы ма, әйтеуір
ол бірен-сараны ғана ашық, көбі ұлтшылдық басылым де-
ген жаламен жабық жатқан қазақ баспасөзі материалдарын
одақ бойынша кітапханалар мен архивтерден іздестіруге қызу
кірісіп кетті. Еңбегі жеміссіз болған жоқ. «Айқап» бетіндегі
мақалалар мен хат-хабарлар» (1961), «Қазақтың революциядан
бұрынғы мерзімді баспасөзіндегі материалдар» (1963) деп ата-
латын мазмұндалған библиографиялық көрсеткіш кітаптары
жарық көрді. Аталмыш кітаптың алғашқысының редакция-
сын Е.Ысмайылов, соңғысының редакциясын Ә.Марғұлан
басқарды.
Қиын кезеңнен білікті қымбат библиографиялық көрсеткіш
жасап шығарды да айықпас пәлеге қалды. Қайда шақырылмады,
қандай ат тағылмады құрастырушыға? Ол көрсеткіштің қар-
лығашы жөнінде Үшкілтай Субханбердина бұл күнде: «Сыбыр-
лаушы табылған болуы керек, үлкен үйге (Орталық партия ко-
митеті) екі күннің бірінде кітаптың редакторы Е.Ысмайылов
екеумізді шақыртып жатқаны… Ол кезде менің көңіл-күйім
белгілі, түнімен ұйқтамай шығамын. Егер ұсталып кетсем,
кішкентай үш балапанымның халі не болар деймін. Еңбекті
қорғап, қолдап жүрген зиялы ағаларыма зияным тиіп кетпесе
жарар еді деген ой да жегідей жейді. Осындай халде жүргенімде,
бір күні «Қазақстан мұғалімі» газетінде профессор Бейсембай
Кенжебайұлының «Айқап» туралы еңбек» деген мақаласы ба-
сылып шықты. Тұңғыш еңбегім туралы алғашқы сын мақала.
Мақала болғанда қандай! Бұл мақала мен үшін ажал оғын қағып
жіберген періштенің қанатындай әсер етті» – деп еске алады.
Ғалым мақаласын біз де оқып шықтық. «Қазақ тілінде ре-
волюциядан бұрын шыққан кітаптарда, газет-журналдарда
көп теген мақала, хат-хабар жарияланған, елеулі мәселелер қоз -
ғал ған. Қазақ халқының өткен-кеткені, тарихы туралы, сол кез-
дегі саяси, шаруашылық, мәдени жағдайы, ғұрып-әдеті, салт-
санасы, ізгі тілек арманы туралы толып жатқан дәл, айқын
ақпар деректер берілген, талай құнды ой-пікірлер айтылған.
Ал осындай деректерді, құнды ой-пікірлерді біздің бүгінгі
оқушыларымыз бен зерттеушілеріміздің, ғылыми қызмет кер-
леріміздің бәрі бірдей жете біле бермейді. Себебі бізде қазақ
тілінде революциядан бұрын шыққан газет, журналдар бетінде
жарияланған мақалалар мен хат-хабарлардың библиографиялық
көрсеткіштері жоқ» – депті ғалым мақаласында.
Алпысыншы жылдардың жан қарыр ызғарын, арада көп
уақыт өтіп кеткен бүгінгі күні, екінші бір жинақ хақында мақала
жазып отырғанда неге еске аламыз? Себебі бар, әрине!
Біріншіден, ойланып оқыған кісіге ғалым жазбасы қазақ
халқының шын болмысын байқататын әділ сөз, ащы ақиқат
төңкерістің арғы жағында көбірек айтылған еді деген ой
ұшығын ұстары хақ. Екіншіден, бүгін қолымызға оп-оңай тиіп
отырғандай көрінетін «Дала уалаятының газеті» қос томдық
жинақтың осы секілді дау-дамайлы шағын библиографиялық
көрсеткіштерден бастау алғанын, «жар басында жантақ бар,
жанынан безген барып жейді» дегендей, қиын жолдан, тар
соқпақтан қиналып өтіп жүріп құрастырылған еңбек екенін
айту. Егер сол жолы ғалым Бейсекең арнайы мақала жазып ара
түспесе жап-жас Ү.Субханбердина тағдыры қалай сабақталар
еді? Ол құрастырған библиографиялық көрсеткіш «жөргегін -
де» тұншықтырылса, бүгін «Дала уалаятының газеті» қолы-
мызға тимес те еді-ау.
Асылы біз жамандық іске бірігіп жұмылғаннан гөрі ұр-
пақ үшін игілікті шаруа басы-қасында біріксек, алмасты ала-
мыз екен-ау деген де ой келді. Көрдіңіз бе, Ә.Марғұлан, Е.Ыс-
майылов, Б.Кенжебайұлы секілді айтулы үш ғалым өзара
ынтымақтасып еді, қаһарын тіге төніп келген саяси айыптау-
дан Ү.Субханбердинаны, оның библиографиялық көрсеткішін
құтқарып қалды… Қандай ғанибет?!
Аталмыш библиографиялық көрсеткіш саяси қылбұраудан
аман құтылған соң ғалым Үшкілтай ізденісін одан әрі өрістетіп,
«Қазақтың революциядан бұрынғы мерзімді баспасөзіндегі ма-
териалдар» (1963) аталатын екінші бір көрсеткішке ұластыра
еңбектенді. Ү.Субханбердинаның бұл еңбегіне қолжазба қал-
пында оқып, пікір айтқан, ақ батасын берген ғалым тағы да
Бейсембай Кенжебайұлы болыпты уақытында. Ғалым архи-
вінде пікірінің қолжазба көшірмесі сақталыпты. Онда профес-
сор: «Тегі библиографиялық көрсеткіш жасау инемен құдық
қазғандай жұмыс. Әсіресе бірнеше мезгілді баспасөз бетінде
жарияланған материалдардың мазмұнын баяндайтын көрсет -
кіш жасау әрі барынша ұзақ, қиын, әрі көп, көлемді жұмыс…
140
141
Тұтас алғанда, Үшкілтай Субханбердинаның бұл кітабы өте
құнды еңбек. Ғылыми қызметкерлерге, аспиранттарға, сту-
денттерге зәру кітап. Сондықтан да бұл кітаптың басылуы,
неғұрлым тез басылып шығуы қажет» (Б.Кенжебайұлы архиві)
– деп қолдай құптаған сөз айтыпты.
Жәй көзге кіріспе секілді көрінетін бұл әңгімелер «Дала
уалаятының газеті» қос томдығын дайындаған алғышарттар.
Субханбердина бұл алғышарттарды аттап өтіп, қолымыздағы
қос томдықты сірә да құрастыра алмаған болар еді.
Сонымен «Дала уалаятының газеті» жылдар бойы дайында-
ла жүріп, ұзақ уақыттан кейін жарыққа шықты. Өткенді «ескі»
деп мұрын шүйірмей, өткенім – тарихым, өткенім – ертеңіме
жасалған баспалдақ деп ұғатын ендігі ұрпақ үшін – студенттен
тартып ғалымдарға дейін – әр ыңғайда аса қажетті еңбек бола-
тыны кәміл. Әрі бұл осы салада жүйелі жинақталып, жасала-
тын бір арналы еңбектің әзірге көзқуанышқа айналып отырған
төлбасы ғана. Ойға түсірейікші, орыс әдебиетшілері «Колокол»,
«Свисток», «Северная лира» секілді ағымдағы орыс баспасөзі
материалдарын қашан жинақтап, қалай, қай уақытта «Әдеби
жәдігерліктер» сериясымен жарыққа шығарғанын?! Біз үшін
бастама – олар үшін баяғыда жүзеге асырылған қалыпты жай!
Көрдіңіз бе, біз біріміздің ізімізді біріміз аңдып жүріп қаншама
уақытқа кенжелеп қалғанымызды?
Айналамызға қарап, ілкі тәжірибелермен салыстыра от-
ырып «Дала уалаятының газетің қос томдығының жетістік,
кемшілігіне аялдайықшы. «Дала уалаятының газеті» құнды
еңбек. Бұл бағаның басы ашық. Біз не айтсақ та жақсы еңбек
одан әрі жақсара түссе деген тілекпен айтамыз.
Жоғарыда аталған библиографилық көрсеткіштермен салы-
стырып байқағанда құрастырушы өзі түзген көрсеткіште қам-
тылған материалдардың өзін қайта іріктеп, ең маңызды, құнды
дегендерін ғана енгізген қос томдыққа. Бұл құрастырушының
баспа шаруашылығының жағдайына орайласқаны болар сіә.
Қос томдыққа құрастырушы жазған «Дала уалаятының га-
зеті» және қазақ әдебиеті мен мәдениеті» – аталатын алғысөз
бізге ұнады. Асылында, қазақ баспасөзінің тарихы жете зерт-
телмеген. Қ.Бекхожин, Б.Кенжебайұлы, Т.Қожакеев зерттеулері
әлі алғы күндері тың күштермен молығып жақсы жалғасын
табуы керек-ақ. Құрастырушы алғысөзі бір «Дала уалаятының
газеті» төңірегінде жазылған нақты зерттеу, жақсы байқау.
Алғысөзде Ү.Субханбердина газет шығарушы редакторынан
бастап, авторлық құрамы, көтерілген мәселелер төңірегінде
қызықты, деректі ой өрбітеді. Айтар ойының бірсыпырасын
Абай, Шоқан, Ыбырай төңірегіне жинақтап баяндау да
ұтымды. Қазақ лиро-эпосы мен баспасөз арасын байланысты-
ра әңгімелеу де қызықты. Аталмыш басылымда жарық көрген
Ескендір патша мен Абай дастаны арасындағы байланыстарды,
«Бәти» әңгімесі мен С.Торайғыровтың «Қамар сұлу» романын
сабақтастыра, өзара салыстыра, дәттете айту – сәтті. Алғысөзде
тынымсыз ізденген тәжірибелі адамның көп мәлімет, көп ой
жинақтаулары бар.
«Дала уалаятының газеті» қос томдыққа енген материал-
дарды қазақ, орыс тілдерінде жарыстыра беру – әбден орын-
ды. Бұл орайда ол әдеби материалдар жинағы ғана емес, ғасыр
басындағы жазба әдебиет жанрларының дамуы, аударма ахуалы
хақында да бірсыпыра ой топшылауға мұрындық бола алады.
Ал «Дала уалаятының газеті» қос томдығына қамтылған
материалдардың жай-күйіне келсек ол мынадай:
Аталмыш жинақ – ең алдымен қазақ халқының ХІХ ға-
сырдың аяғы мен ХХ ғасыр басындағы әлеуметтік тұрмысы,
рухани өрісінің айнасы. Жинақтағы материалдарға қарап от-
ырып халқымыздың белгілі бір тарихи кезеңдегі бүкіл болмы-
сын (қалың ұйқыдан оянуы, марғаулық, мешеуліктен құтылсам
деген серпілісі, айнала бөтен елдердің құрсауы, жоқшылық,
алауыздық т.б.) түгел көргендей боласың. Ақыр аяғы ата-
бабаларымыздың тіл байлығы, оны қолдану аясы, сөз саптауы-
на, ойлау жүйесіне дейін аңғарасың.
«Дала уалаятының газеті» жинағындағы материалдарды
оқып отырып, қазақ зиялыларының қайтсек елімізді, жерімізді,
тілімізді сақтаймыз, қайтсек ұлымызды құл, қызымызды күң ет-
пей әлемдік өркениет көшіне лайықты ілесеміз деп көкіректері
қарс айырылғанын пайымдаймыз. Таныс мәселе. Тап бүгін де
жамағат алдында тұрған, шекспирлік не өлу, не тығырықтан
шығу деген сұрауға тіреліп тұрған мәселе. Жағадан алған жау-
апты сұрақ. Қаншама уақыт өтсе де қалай өспегенбіз, өссек те
қарыштап алға кете қоймаппыз-ау деп қайран қаласың, ішің қан
жылап қынжыласың.
Бәрін айт та бірін айт дегендей, «Дала уалаятының газеті»
142
143
қос томдыққа енген үлкенді-кішілі материалдардан қазақ хал-
қының ХХ ғасыр басында кішігірім ренессанстық ояну дәуірін
бастан өткергенін түсінуге, түйсінуге болады.
Енді екі мәселені кемшілік ретінде айтамыз. Бірінші, құ-
растырушы-автор баспасөзде істемегендіктен бе, әлде мақсат
тұтпады ма, әйтеуір әдеби жанрлардың өсу-өркендеу жолын
тәп-тәуір баяндай тұра «Дала уалаятының газетіндегі» мате-
риалдардың қазақ баспасөз жанрларын дамытуға қаншалық
ықпал еткеніне назар аудармапты.
Екінші, «Дала уалаятының газеті» – екі, үш кітаптан бас
құраған таңдаулы материалдар жинағы емес, көп томдық
академиялық басылым ретінде жарық көруге тиісті еді. Өзге
өркениетті елдердегі тәжірибелер осындай ойға жетелейді.
Тұтастай алғанда, Ү.Субханбердинаның көп жыл көз май-
ын тауыса жүріп жинап шығарған «Дала уалаятының газеті»
қарапайым оқушыдан қарқаралы оқымыстыларға дейін көмек
болатын, қазақ халқы мәдениеті, әдебиеті, баспасөзі тарихы-
на қызығатын кім-кімге де көп мәлімет берерлік, жанын байы-
тарлық байсалды еңбек. Кезінде басылуынан бастап, кейін
көрсеткіштерге еніп, жиналып жинақ болып құрастыруына де-
йін көп хикметті бастан кешкен тағдыры үлкен, кезеңдік саяси
науқандарға іліксе де аяғын шалдырмай аман өткен еңбек.
«Дала уалаятының газеті» аталатын қос томдық, міне, осы-
лай жарық көрген еді. Тағлым тұтуға бола ма? Әрине, болады.
Маусымның 14-і, 1991 жыл.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sarasoz-edebiettanu-sin-elemi.html?page=10#Мамыр_1991_жыл.__Алматы._2._«Дала_уалаятының_газеті»_жарыққа_қалай_шықты__(Оныншы_ерлік)