title: Список литературы - Сборник материалов IV международной научно-практической конференции «Роль физико-математических...

text:
Список литературы
1.
Christopher Westphal. Data Mining for Intelligence, Fraud, & Criminal Detection. Advanced Analytic & Information
Sharing Technologies. 2009. CRCPress. – 426 p.
2.
Бондаренко М. Ф. Теория интеллекта: учебник/ Бондаренко М. Ф., Шабанов-Кушнаренко Ю. П. Харьков:
Комп. СМИТ, 2007. — 576 с.
3.
Dieter Jungnickel. Graph, Networks and Algorithms. Algorithms and Computation in mathematics. Volume5. –
Springer BerlinHeidelbergNew York, 2008. — 650 p.
4.
Хайрова
Н.
Модель
извлечения
знаний
из
неструктурированных
документов
корпоративной
информационной системы./ Н. Хайрова, Н. Шаронова. // Applicable Information Models. ITHEA. — Varna, Bulgaria,
2011. — C. 131—139.
5.
Шабанов-Кушнаренко С. Ю. Решение булевых уравнений с помощью логических сетей / С. Ю. Шабанов-
Кушнаренко, Л. Г. Ситник, Д. В. Биленко, К. В. Силивейстров //АСУ и приборы автоматики. — Харків: ХНУРЕ,
2008. — № 142. — С. 23-28.
s
u
1
2
3
s
1
s
2
s
3
s
4
a
1
a
2
a
3
a
4
u
1
u
2
u
3
u
4
l
2
l
1
l
3
l
4
l
5
l
6
l
7
l
8
l
9
l
10
l
11
l
12
l
13
l
14
l
a
283
БІЛІМ БЕРУДІҢ ЖАҢАШЫЛДЫҒЫ – АҚПАРАТТЫҚ КЕҢІСТІК
Махатова В.Е., Бекбаева З.Ә., Қабдолова А.Е., Батырханов А.Ғ.
Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті
Дамыған елдердегі білім беру жүйесінде ерекше маңызды болып табылатын мәселелердің бірі – оқытуды
ақпараттандыру, яғни оқу үрдісінде ақпараттық технологияларды пайдалану болып табылады. Қазіргі таңда
елімізде білім беру жүйесінде жаңашылдық қатарына ақпараттық кеңістікті құруға еніп, көкейтесті мәселе ретінде
күн тәртібінен түспей отырғандығы мәлім. Ақпарат мемлекеттің даму деңгейін анықтайтын стратегиялық
ресурсқа (қорға) айналып,
ақпарттық мәдениетті қалыптастыру,
яғни мәлімет өңдеу мен оны тасымалдау ісін
атқару өркениетті дамудың қажетті шарты болып табылады.
Қазіргі кездегі қоғам индустриялдық кезеңнен кейінгі дамудың ақпараттық кезеңіне аяқ басты.
Ақпарттандыру жағдайында оқушылар меңгеруге тиісті білім, білік, дағдының көлемі күннен-күнге артып,
мазмұны өзгеріп отыр. Оның басты сипаттарына – ақпараттық технологияларды кеңінен пайдалану адамдардың
көптеген қызмет түрлерін компьютерлендіру, коммуникациялардың бірыңғай халықаралық жүйелерін жасау істері
жатады. Қазіргі кездегі адамдар үшін «компьютерлік сауаттылық» дегеніміз кешегі жай сауаттылық (оқып жаза
білу) тәрізді міндетті түрде іске асырылатын шара болып саналуы тиіс.
Соңғы кезде біздің қоғамда болып жатқан ауқымды өзгерістер білім саласында да біраз өзгерістердің
туындауына себепші болып отыр. Қазақстанда жаңа білім беру жүйесі қалыптасуда. Білім жүйесіндегі
инновациялық өзгерістерге де презиндентіміз Н. Ә. Назарбаев та назар аударып, ол Республикалық мұғалімдер
съезінде:
«ХХ ғасырдың екінші жартысында белгілі болған нәрсе – ХХІ ғасырда алдыңғы саптағы елдер қатарына
өз жастарының интеллектуалды және рухани әлеуетін барынша дамыта алатын мектептер мен жоғары оқу
орындарының ең тиімді жүйесін жасаған ел ғана көтеріле алады»,
- деген болатын.
Қазіргі кезеңде білім жүйесінің барлық салаларын нақты түрде ақпараттандырудың кешенді жоспары
жасалуда. Информатикадан мемлекеттік білім стандартында көрсетілгендей бүгінгі таңда оқу мақсатын тек
компьютерлік сауаттылық шеңберінде ғана анықтау жеткіліксіз. Қазір «Интернет» желісіне ену қажеттігі туындап
отыр. Біздің елімізде барлық мектептер компьютерлендіріліп жатыр. Әлеуметтік пенде болғандықтан адам
әрқашанда өзі сияқтылармен араласу тәсілдерін іздестіреді. Соңғы кездегі Интернет желісінің күрт дамып кетуі
(қазіргі кезде 18000 әр түрлі желілерді біріктіріп, күнбе күн жаңаларымен толықтырылуда) қашықтық ұғымын
жоққа шығарып, планетамыздың кез келген нүктесін бір-бірімен бейнелі түрде байланыстыруда. Ақпараттардың
көзді тартар ертеңі таң қалдырып, өзіңнің соны пайдалана алатының қуантады. Бірақ адам жаңалыққа тез
үйренеді, қазір де Интернет жалпыға бірдей ақпараттық қор тәрізді ертегідегі «ханшалардан» күнделікті
«күніңізге» айналып барады.
Оның құрамында миллиондаған компьютерлер, компьютер терминалдары және қарапайым пайдаланушы
адамдар бар. Кейбір есептеулер бойынша екі миллиондай компьютермен 30 миллионға жуық адам жұмыс істеп
жатыр. Интернет желісіне күніне 1000, кейде одан да көптеген компьютер қосылады екен.
Интернет желісін алғашқы дүниеге келтіруге себеп болған 70 жылдар басында АҚШ қорғаныс
министрлігінің Apranet компьютерлік жүйесі болып саналады. Желі нүктелерінің үлкен аумақта шашырап
жатқандығына және олардың бір-бірімен қосылу желілерінің күрделілігіне байланысты оның аздаған бөліктері
бұзылғанымен сау желілердің өзара байланысы жылдам қайта құрылып, қалыпты жағдайына келе алатыны
айқындалды. Интернет көптеген байланыс желілерін бір-бірімен біріктіріп, дүниедегі ең үлкен компьютерлер
торабын құрайды. Оның қарапайым желілік нүктелері үкімет мекемелерінде, университеттерде, коммерциялық
фирмаларда, жергілікті кітапхана жүйелерінде, тіпті мектептерде де орналасқан.
Интернетке қосылу дегеніміз – басқа жерлерде тұрған 1000-даған компьютерлік жүйелермен байланысу
деген сөз. Желілердегі компьютерлерден үкімет архивіндегі, университеттің мәлімет базала-рындағы, жергілікті
қорлар көлеміндегі, кітапхана каталогтарындағы құжаттық мәліметтерді, суреттерді, дыбыс клиптерін,
бейнелерді, т.б. цифрлық түрге айнала алатын барлық ақпараттарды ала аласыз.
Компьютерлік желілерді үйрету арқылы оқушылардың ақпараттық мәдениетін қалыптастыру.
Компьютерлік желі –
бір бірімен мәлімет аламаса алатын кем дегенде екі компьютердің байланыс
құралдары көмегімен қарым-қатынас жасауына арналған ақпарат өңдеудің тармақталған жүйесі. Басқаша
айтқанда желі деп дербес компьютерлердің және де принтер, модем, факсимильдік аппарат тәрізді есептеу
құрылғыларының бір-бірімен байланысқан жиынын айтады. Желілер әрбір қызметкерге басқалармен мәлімет
алмасып құрылғыларды ортақ пайдалануға, қашықта орналасқан қуатты компьютерлердегі мәліметтер базасымен
қатынас құруға және тұтынушылармен тұрақты байланыс жасауға мүмкіндік береді.
Интернет сөзі әдетте, желінің физикалық деңгейін білдіреді, яғни бұл сөзбен компьютерлерден,
кабельдерден және де мәліметтерді тасымалдайтын басқа құрылғылардан тұратын аппараттық жабдықтамалар
жиынын атайды.
Желілік программалық қамсыздандыру.
Желідегі компьютерлер жұмысын программа басқарады, ондағы барлық компьютерлердің бір – біріне
жіберетін және қабылдайтын ақпараттарды араласпай, тиянақты жеткізілу үшін, олар бір тіл мен – ортақ ереже
мен байланыс жасау қажет. Осындай ортақ ереже
желілік хаттама
деп аталады. Windows 2000 Professional
операциялық жүйесі тұтынушыға әр түрлі қызмет көрсететін бір пайдаланушыға арналған жұмыс станцияларын
серверлермен байланыстыруға есептелген.
284
Желімен жұмыс жасағанда компьютер екі рол атқаруы мүмкін:
Егер компьютер ақпарат алу үшін және сервиспен басқа желідегі компьютермен байланысса, онда бұндай
компьютер жұмыс станциясы деп аталады.
Егер компьютер басқа желідегі компьютерге ақпарат және сервис берсе, онда ол сервер деп аталады.
Серверлер әр түрлі қызмет көрсетеді:
Файлды сақтау және беру ( файлды сервер);
Баспадан шығару (баспа сервері);
Факс мәліметтерін беру және алу (факс – сервер);
Электронды поштаны алу, сақтау және беру (пошта сервері);
Сайттарды орналастыру (web - сервер);
Серверлер көрсеткен жұмысты қызмет деп атайды. Бір серверде бірден бірнеше қызмет атқарылуы
мүмкін. Сервер белгілі бір қызмет атқару үшін ОЖ –гі сервер құрамындағы программаны қосу қажет. Сервер
қызметіне қатынау үшін жұмыс станциясынан клиент деп аталатын программаны қосу қажет. Сервері бар,
қызмет көрсететін, және клиент компьютерлері бар жергілікті желі «клиент – сервер» технологиясында құрылған
желі деп аталады. Желідегі әрбір компьютермен осы функцияларды атқаруға болады, бұндай компьютерлер тең
қызмет атқарады. Бұндай компьютерлерді бір ранголы деп атайды.
Компьютер желіге қосылғаннан кейін бірнеше рет іске қосылғанда операциялық жүйе DHCP (Dynamic
Host Configuration Protocol) серверін іздейді. Мұндай типтегі серверлер компьютерлерге желіде бірін – бірі оңай
табу үшін адрес меншіктейді. Егер желіде DHCP сервері болмаса, онда операциялық жүйе автоматты түрде
қосылғаннан кейін басқа компьютерлерді анықтай алатын режимге ауысады. Сервер – ортақ пайдалануға
арналған барлық ресурстарды қамтитын компьютер. Ортақ ресурстарды пайдалану үшін сервер қосулы болуы
қажет. Желідегі жұмыстың көп бөлігін сервер атқарады.
Тікелей ауқымды желімен байланыс өте қымбат, сондықтан компьютерлер Интернетпен интернет –
провайдер арқылы байланысады.
Интернет – провайдер – бұл компьютерлік торап (узел), клиент компьютерлерді әр түрлі байланыс
тізбегін қолданып Интерентпен қосуға мүмкіншілік жасайды.
Сондықтан клиент компьютерде Интернетпен жұмыс істеу үшін байланыс тізбегімен қосатын жабдық
болса болғаны.
Кез келген компьютерді Интернетке қосып, электронды поштаның, бүкіләлемдік өрмектордың немесе
басқа да желі қызмет түрлерінің тұтынушысы болып тіркеуді желі қызметін ұйымдастырушылар – провайдерлер
орындайды. Олар ірі қалаларда, жердің жасанды серігі көмегімен байланыс және желілі байланыс тораптарында
орналасқан. Қазір Қазақстанда 20 – дан астам операторлар интернет провайдер қызметін орындауда. Олардың
ірілеріне «Нұрсат», «Қазақтелеком», «Алтел» және «СА телеком» жатады.
Провайдермен қосу үшін төмендегідей байланыс түрлері болады:
Қарапайым модемге қарағанда ADSL модемі сигнал құрмайды, бірден телефон тізбегі арқылы сан түрінде
береді. Бұл модемнің тағы бір өзгешілігі Интернетпен байланыста телефон бос болады. ADSL - байланыстың
теориялық жылдамдығы(провайдерден қолданушыға дейін) 7 Мбайт/с (ал шын мәнінде 1 Мбайт/с).
Аумақтық (кампусты) жергілікті желі – Global Ethernet. Аумақтық (кампусты) жергілікті желі Интернетті
шлюз
арқылы байланысады.Әр түрлі желілерді түйістіруді шлюз деп атайды. Шлюздер бір желіден қабылданған
деректер форматын басқа желідегі деректер форматына түрлендіреді.
Корпаративті желі иелері, Интернетке байланыстың кең мүмкіндігін қолдану мақсатында қосылады. Бұл
жағдайда корпаративті желіге рұқсат етілмеген сырттан қосылудан қорғау мәселесі туындайды. Осындайда
шлюздік компьютер желі әкімдігі рұқсат берген ақпаратты ғана өткізуді қамтамасыз ететін
бранмауэр
рөлін
атқарады.
Қазіргі электрондық пошта кеңінен қолданылып келе жатыр. Поштаның не екенін білеміз. Ол, кем
дегенде, екі абонентке мәлімет алмасуға мүмкіндік беретін кәдімгі байланыс құралы. Мұнда мәлімет алмасу
жүзеге асуы үшін адресі көрсетілген хат жазылып, оны пошта жәшігіне салу керек. Одан хат пошта жәшігіне
жетеді. Бұл процесті жылдамдату үшін телефон құлақшасын көтеріп, керекті нөмірді тереміз, егер дұрыс
байланыс орнатылса, біздің абонентіміз айтатын сөзімізді естиді. Электрондық поштаның ең елеулі ерекшелігі –
оның жылдамдығы. Оның жылдамдығы телефонмен бірдей, бірақ мұнда екі жақтағы абоненттердің бір сәтте
болуы қажет емес. Оған қоса мұнда хабарламаның көшірмесі жазбаша жеткізілетіндіктен, оны сақтап қоюға,
бірден бірнеше абонентке беруге немесе әрі қарай тағы да басқаларға жеткізуге болады. Осылардың бәрі де жер
шарының кез-келген нүктесіне бірнеше минут ішінде міндетті түрде жылдам жеткізілетінін ашып айту керек.
Электрондық пошта жүйесі:
қолданушы агенті - әрбір тұтынушыға мәліметтерді оқуға және жаңасын құрастыруға мүмкіндік береді;
тасымалдау агенті – мәліметтерді бір компьютерден екінші компьютерге жеткізеді;
жеткізу агенті – мәліметтерді оны алушының пошта жәшігіне салып кетеді.
Бүгінгі күні педагогикалық процестің бір маңызды бөлігі болып мұғалімнің оқушылармен өзара қарым-
қатынас жасауының жеке тұлғаға бағытталаған түрі саналады. Қазіргі кезде адамды қалыптастырғаннан гөрі оны
жетілдіру, дамыту керек, тәрбиеленушінің өмірлік және кәсіби түрде өз орнын анықтауын жүзеге асыруына
көмектесу қажет.
Соңғы кезде жас өспірімдер сабақта жай ғана тыңдаушы рөлінде отырғысы келмейді, оларды мұғалімнің
айтқандарын, дайын рецептерді жазып алу қызықтырмайды. Олар материалдармен танысу кезінде өздерінің жеке
285
жұмыс істеп, ойлау қабілеттерін де көрсете алатын, ізденісте болғанын жүзеге асыра алатын оқытудың жаңа
түрлерін күтеді.
«Ешбір адамға білім алу мен жетілу жай беріле салмайды немесе тек айтумен ғана іске аспайды. Оған қол
жеткізуге тырысатын әрбір жан соған өз еңбегімен, өз күшімен ұмтылуы тиіс», - деп Дистерверг айтқан болатын.
Сондықтан жас ұрпақты оқыту мен тәрбиелеуге жаңа көзқарас, жаңа тәсіл керек, жаңа педагогикалық
ізденістер мен идеялар қажет, мұғалім ролін арттыратын процесс жүргізілуі тиіс, бұрынғы педагог-информатордан
қазіргі кездегі оқушыларға арналған технологияларды пайдалана алатын ұйымдастырушы педагог дәрежесіне
көтерілу керек.
Педагогикалық тұрғыдан алғанда, бүгінгі күні білім беру технологияларының көптеген жетістіктерін
игермей, сауатты маман болу мүмкін емес.
Мектепте компьютерді оқыту процесінде пайдалану мәселесі үлкен пікірталас туғызды. Кейбір адамдар
мектепті компьютерлендіру оқушылардың жалқаулығын туғызады, - деп пікір туғызса, ал енді біреулері
компьютерді оқыту процесіне пайдалану оқушылардың белсенділігін туғызады деген ойлар айтылды.
Академик А. П. Ершов 80-жылдарды мынадай ой айтқан болатын: «Компьютер – баланың интеллектісін
арттырудағы көмекшісі әрі досы».
Бүкіл әлемде мектепте компьютерлер пайдалану тәжірибесі мынадай болжам айтқан: компьютер,
біріншіден, оқушыға қарындаш немесе қалам құралы ретінде қолданылса, ал екіншіден, оқыту процесінде
көрінбейтін ақпараттық процестер арқылы оқушының қызығушылығын туғызатын құрал ретінде қолдануға
болады.
Қазіргі кездегі компьютерлік технологияның білім беру жүйесін дамыту ісіне берері ұшан теңіз. Кезінде К. Д.
Ушинский: «бала табиғаты көрнекілікті қажет етеді», - деген болатын. Көрнекілік схемалар, кестелер немесе
суреттермен шектеліп қала алмайды, олар қозғалыссыз, статикалық түрде тұр, қазірде олар ғылыми танымдық
түрде болса да, бала жанына жақынырақ ойын түрінде болуы тиіс. Білім беру ісінде ақпараттық
технологиялардың оқытудың дифференциалдық және жеке адамға бағытталған түрлерін жүзеге асыра алатын
мүмкіндіктері бар. Мұғалім сабақта әрбір балаға дараланған схема бойынша тиянақты түрде талдауға қол
жеткізетін жаңа мәліметтермен жеке жұмыс істеу мүмкіндігін бере алады.
Мұғалім компьютер желісі арқылы әрбір оқушымен тығыз байланыста болғандықтан, ол оқытуға тиянақты
түрде көңіл бөліп, әрбір баланың жеке деңгейін анықтап, оларға жеке шаралар қолдануына да мүмкіндік болады.
Қазіргі кезде жаңа ақпараттық технологиялар енгізу оқушылардың мүмкіндіктері мен талаптарын
компьютер арқылы жүзеге асыруды жылдамдатып болашаққа қарай екпінді қадам жасатып отыр. Ол үшін бігінгі
күні сабақ берудің жаңа тәсілдерін жасау бағытында жақсы жұмыс істеу қажет, олар оқушылардың білім деңгейін,
шығармашылық қабілеттерін арттырып компьютерді де тез игеруге жағдай жасап отыр
Оқушыларға компьютерлік желілермен жұмыс жасау технологияларының ерекшеліктері мен мүмкіндіктерін
игеруде көмек көрсету және нақты жұмыс істеуді үйрету жаңа технология жетістіктерін игеру жолдарының
бірі. Соңғы кездегі мектептерде, түрлі мекемелерде және жеке пайдаланылатын компьютерлердің өндірісте,
бизнесте кеңінен қолданыла бастауы жалпы көпшілікке кәсіби ақпараттық технологияларды пайдалана білудің
аса қажеттігін көрсетті. Біздің қоғамымызда болып жатқан өзгерістер орта білім беру саласының дамуына да
өзгерістер енгізуге себепші болды. Информатика пәнін оқытуда кез келген сабақ – ол оқу үрдісінің бір бөлігі,
сондықтан да оқып үйретуді ғылыми танымда нақтылықтың критерийі ролін атқаратын өмірмен, практикамен
байланыстыра білуге, ал оқу процесінде – оқуға ынталылықты, оған оң көзқарасты, айналадағы ортаның
құбылыстарын түсіндіру үшін теориялық білімдерін практикада қолдана білу дағдысына қалыптастыруға тиіс.
Бірақ біз компьютерлік желілер технологияларын қолдана отырып бұл материалдарды түсіндіру кезінде
оқушылардың компьютердің негізгі құрамы мен бірге компьютер желісін де меңгергендігін білуге болады. Желілік
технологиялар орасан зор қаржы үнемдеуге мүмкіндік береді.
Компьютерлік желілер технологиясын қолдануда оқушылардың пәнге деген қызығушылығын арттырып қана
қоймай, үлкен ізденіспен, шығармашылыққа жетелеуге де болады. Нәтижесінде оқушы:
Компьютерде еркін жұмыс жасайды;
Компьютерлік желілермен байланыс жасайды;
Ақпараттарды ала алады, өңдейді, сақтайды;
Интернет желісімен тұрақты байланыс туғыза алады;
Электрондық поштаны қолданып түрлі ақпараттар алмаса алады;
Өздігінен ізденімпаздық қабілеті артады;
Ақпараттық сауаттылығы мен ақпараттық мәдениеті қалыптасады.
Мұғалім – ақпараттанушы емес, оқушының жеке тұлғалық және интеллектуальды дамуын жобалаушы. Ал бұл
мұғалімнен ақпараттық құзырлылықты, ұйымдастырушылық қабілеттілікті, оқушыларды қазіргі қоғамның
түбегейлі өзгерістеріне лайық бейімдеу, олардың зерттеушілік дағдыларын дамыту бағыттарын талап етеді.
Әдебиеттер тізімі
1. Симонович С. Евсеев Г. Алексеев А. «Специальная информатика». Учебное пособие.
2. Мұхамбетжанова С. Т. «Білім беру мекемелері қызметкерлерін ақпараттық – телекоммуникациялық технология
саласы бойынша біліктілігін көтерудің ғылыми-әдістемелік негіздері». 2006 ж.
3. Информатика негіздері. № 4, 2006 ж.
4. Е.Қ.Балапанов, Б.Б.Бөрібаев, А.Б.Дәулетқұлов. «Жаңа информациялық технологиялар. Информатикадан 30
сабақ.» 242 – 380 бет. 2003 ж.
286
5. Информатика образование. Журнал. № 4, 2006 ж
6. Н.Ермеков, Ж.Караев, Н.Стифутина. «Информатика 7,8 класс.» – Алматы: Жазушы, 2000, - 192 стр.
7. «Мектеп информатикасы: іс – тәжірибе, проблемалар және келешегі»Халықаралық ғылыми – практикалық
конференцияның материалдар жинағы. 19 – 21 қазан 2005 жыл. Алматы, 2005 ж.
8. Электрондық оқулық.
УДК 004.65
«КІТАП» ИНТЕРНЕТ ДҮКЕНІНІҢ WEBСАЙТЫН ҚҰРУ
Бекберген Е.Б.
Батыс Қазақстан инженерлік-гуманитарлық университеті
Орал қ., e-mail:
erlan_9_1@mail.ru
Соңғы уақытта электронды сауда жүйесі қарыштап дамуда. Электронды сауда интернет желісінің көмегімен
жүзеге асады. Көптеген компаниялар интернет желісін қолданып, өздерінің сауда-саттық жүйесін бұрынғыдан да
еселеп, қарқынды дамытуда. Атап айтсақ, интернет желісінде тауарлардың барлық түріне (киім-кешек, аяқ-киім,
косметика, иіс су, автокөлік, құрылыс материалдары т.б.) үйден шықпай-ақ, тапсырыс беріп, сатып алуға болады.
Электронды сауда желілік маркетинг жүйесінде тиімді қолданылуда. Барлық желілік принциппен жұмыс істейтін
компаниялар өз саудаларын интернет жүйесінің көмегімен дөңгелетуде(Атап айтсақ, Amway, Forever living,
Oriflame т.б.).
Мақалада «Кітап» интернет дүкенінің web сайтын құру мәселесі қарастырылған. Жұмыстың мақсаты,
аталмыш интернет дүкеннің web сайтын құру. Web сайт арқылы кітаптарды сатуды интернет желісін қолданып
жүзеге асыратын үлкен электронды сауда комплексін құру.
Сайт бағдарламасы PHP тілінде жазылған, мәліметтер қоры MySQL жүйесінде құрылған. Сайтты жасауға
Denwerбағдарламасы қолданылған. Сайттың негізгі бетітөмендегідей:
1-сурет. Сайттың басты беті
Web сайт 1-суретте көрсетілгендей 6 бөлімнен тұрады: негізгі, көмек, төлем, сұрақтар, байланыс, сұрақтар.
Сайтты пайдаланушы сайтта көрсетілген кітаптарды таңдай алады. Таңдаған кітапты сатып алу үшін, сайт
қолданушысы міндетті түрде сайтқа тіркелуі керек. Тіркелген әрбір қолданушының жеке қоржыны болады.
287
2-сурет. Қолданушының қоржыны
Сатып алу үшін таңдалған кітаптар тізімі қолданушының жеке қоржынына жинақталады (2-сурет).
Қоржынға жинақталған әрбір кітаптың бағасы, барлық кітаптың бағасы көрсетіледі. Әрі қарай осыларды сатып
алу үшін төлем пункініне өтіп, сұраныс жолын толтыру керек.
Қорытындылай келе, мақалада заманауи нарық сұранысын қанағаттандыратындай сайт жобасы жасалған.
Сайтты электронды сауда жүйесінде қолданысқа енгізуге болады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Әдебиеттер тізімі - Сборник материалов IV международной научно-практической конференции «Роль физико-математических...

text:
Әдебиеттер тізімі
1. Котеров Д.В., Костарев А.Ф. РНР 5. С.-Петербург: БХВ-Петербург, 2005.
2. Холодов В. Электронная коммерция. Мир реальности. Электронная книга.
УДК004
МЕТОДЫ ОРГАНИЗАЦИИ ПРОЦЕССА ОБУЧЕНИЯ С ПРИМЕНЕНИЕМ КОМПЬЮТЕРНОЙ ТЕХНОЛОГИИ
С.Н.Идрисов, Б.А.Тумышев
Атырауский государственный университет имени Х.Досмухамедова
E-mail:
biko_ta84@mail.ru
Аннотация
Управление в любых системах, в том числе и педагогических, предусматривает сбор и переработку
информации обратной связи с целью выработки корректирующих воздействий. Средством обратной связи в
обучении является контроль учебной деятельности обучаемого, при контроле задания должны отвечать целям
обучения и ответы на задания должны позволять однозначно определить уровень сформированности у
обучаемых требуемых знаний, умений и навыков. Одной из форм контроля в настоящее время является проверка
знаний обучаемых на основе систем компьютерного тестирования и телекоммуникационных технологий.
Ключевые слова: Информация, информационно-коммуникационные технологии
В настоящее время, когда образовательные учреждения всего мира получили доступ к информационным
ресурсам Всемирной сети Интернет, реальностью стало использование компьютерной техники в обучении, все
более пристальное внимание педагогов и исследователей уделяется эффективности использования новых
информационных и компьютерных технологий в учебном процессе [1].
Механизмом обучения с помощью компьютерных технологий является управление учебной
деятельностью.
Усилия
создателей
компьютерных
обучающих
систем
направлены
на
создание
автоматизированных систем, осуществляющих эффективное управление процессом обучения.
Соловов А.В. [2] следующим образом формулирует проблематику компьютерного обучения: "Глобальной, общей
проблемой электронного обучения является создание и эффективное использование информационно -
образовательной среды на основе информационных компьютерных технологий. В дидактическом плане
существуют три наиболее важных частных проблемы разработки и использования такой среды:
Организация самостоятельной когнитивной деятельности обучающихся.
Организация индивидуальной поддержки учебной деятельности каждого обучающегося преподавателями.
Организация групповой учебной работы обучающихся (дискуссий, совместной работы над проектами и т.п.).
Компьютерное тестирование позволяет [3]: расширить возможности проведения индивидуально адаптированных
процедур контроля и корректировки знаний конкретных тем, повысить объективности контроля знаний
288
обучаемых, повысить уровень стандартизации требований к объему и качеству знаний и умений, обеспечить
возможности проведения предварительного самоконтроля обучаемыми.
Одним из центральных понятий компьютерных технологий обучения является модель обучаемого, с
помощью которого описывается множество точно представленных фактов об обучаемом, которые описывают
различные стороны его состояния: знания, личностные характеристики, профессиональные качества и т.д.
Моделирование обучаемого является развивающимся направлением искусственного интеллекта в обучении. В
настоящей работе мы остановимся на таком аспекте модели обучаемого, как готовность к обучению с помощью
информационных компьютерных технологий.
Проведенные нами исследования по использованию компьютерных систем учебного назначения показали
[4], что использование обучающих систем различного назначения на занятиях по учебным дисциплинам должно
производиться с учетом конкретных целей профессиональной подготовки учащихся, при этом эффективность их
использования зависит от мотивации учения учащихся и уровня усвоения знаний [5] в предметной области
учебной дисциплины. Повышение уровня мотивации учения [6] является необходимым условием повышения
уровня усвоения знаний, формирования готовности и способности у студентов к выполнению заданий
творческого характера, повышения эффективности обучения с помощью компьютерных обучающих систем.
В таблице 1 приведены типы обучающих систем, использование которых целесообразно для достижения
различных уровней усвоения знаний и уровни мотивации учения учащихся, необходимые для их эффективного
использования.
Таблица 1. Типы обучающих систем, использование которых целесообразно для достижения различных уровней
усвоения знаний и уровни мотивации учения учащихся, необходимые для их эффективного использования.
Уровень усвоения знаний
Уровни м
отивации учения
Типы
компьютерных
обучающих систем
Управление
учебной
деятельностью
Уровень идентификации
ранее изученного
Первый - четвертый
Тесты первого уровня
Компьютер
Электронные лекции
Компьютер,
преподаватель
Уровень воспроизведения знаний
Первый - четвертый
Контролирующие
системы,
тесты второго уровня
Компьютер
Электронные учебники
Компьютер,
преподаватель
Уровень использования знаний
в стандартных ситуациях
Второй - четвертый
Контроль третьего уровня Преподаватель
Электронные учебники, программы -
тренажеры, компьютерные
практикумы, моделирующие системы
Компьютер
Творческий уровень
(использование знаний
в нетипичных ситуациях)
Третий - четвертый
Творческие задания
Преподаватель
Специальные системы по
управлению решением учебных
творческих задач, экспертные
системы, САПР
Компьютер
Предъявление учебного материала на первом уровне усвоения знаний - уровне идентификации -
возможно с помощью электронных учебников или электронных лекций, содержащих теоретические основы
заданной дисциплины, сопровождающихся иллюстративным материалом. Оценить усвоение знаний на первом
уровне позволяет использование компьютерных тестов. Задания для теста первого уровня должны содержать в
явном виде все компоненты задачи: цель, ситуацию и деятельность по ее решению. От учащегося только
требуется дать заключение об их совместимости.
Контроль знаний на втором уровне знаний - уровне воспроизведения - требует создания сложных
контролирующих систем с вводом конструируемых ответов и развитой системой распознавания ответов,
поскольку задания для теста второго уровня должны содержать цель и ситуацию, а учащемуся по памяти надо
воспроизвести подходящую деятельность для достижения заданной цели в заданной ситуации.
Задания для тестов третьего уровня - уровня использования знаний в стандартных ситуациях - должны
содержать цель и неполную ситуацию, которую учащемуся необходимо дополнить, чтобы применить известную
деятельность. Компьютерные тесты третьего уровня практически не создаются из-за технической сложности
реализации таких заданий. Обучение с помощью компьютеров на третьем уровне может проводиться с помощью
других видов компьютерных обучающих программ. Для достижения третьего уровня усвоения знаний могут
использоваться программы - тренажеры и обучающие компьютерные системы, ориентированные на
использование знаний в типичных ситуациях, к которым относятся также и моделирующие программы.
289
Повышение уровня знаний до четвертого - творческого - уровня требует специальных обучающих
систем, ориентированных на достижение субъективно новых для учащихся знаний в нестандартных учебных
ситуациях. Развитию творческих способностей учащихся способствует включение в процесс обучения задач
творческого характера. Под учебными творческими задачами понимаются такие задачи, для решения которых
учащиеся не имеют готовых учебных приемов и способов.
На современном уровне развития учебного программного обеспечения существует возможность передачи
управления учебной деятельностью на первом и втором уровне усвоения знаний компьютеру, однако
проведенные нами исследования по использованию компьютерных систем учебного назначения показали [7], что
в центре реального учебного процесса в настоящее время учащиеся предпочитают видеть преподавателя, отводя
компьютеру роль вспомогательного средства.
Обучение на третьем и четвертом уровне усвоения знаний в настоящее время может проводиться под
управлением компьютерных систем только эпизодически в связи с трудностью технической реализации
обучающих систем такого уровня, при этом эффективность компьютерного обучения также зависит от уровня
мотивации учения учащихся. Контроль знаний на этих уровнях может проводиться, как правило, с участием
преподавателя.
Мы знаем что,после появления компьютерных технологии стало возможным применение следующих
видов уроков:
в начальных классах применяются уроки с заранее подготовленным для каждого ученика
индивидуальным заданием;
в средних классах применяются уроки с графическим построением. Например, из маленького кубика или
прямоугольника надо получить пирамиду или призму;
в старших классах применяются уроки с разделением класса на группы. Например, надо решить задачу с
написанием программы на Turbo Pascal, Delpi и выполнение этой задачи на электронной таблице Excel. Для
выполнения этого задания, класс делится на группы, каждая из которых имеет своего лидера. В группах одни
составляют программу на Turbo Pascal, другие оформляют таблицу на Excel. Лидер группы отвечает за
правильность решаемых задач;
интегрированные уроки. Данные уроки соответствуют требованиям сегодняшнего дня и поэтому в
каждом учебном году с учителями начальных классов организуются несколько уроков такого типа.
В приложении 1, даны краткие описания нескольких практических занятий на компьютерах:
290
В следующих уроках ученики на плоскости, используя предложенные блоки, должны построить заданный
дворец или здание. На данных уроках
отрабатываются навыки учеников по выделению, перемещению и копированию блоков.
Последние две работы отличаются от других определённой сложностью, и поэтому предлагаются только
старшеклассникам и ученикам кружка «Юные программисты».
Для решения первой работы предлагаем вырезать каждую фигуру из картона и раскрасить их разными
красками, подготовить поле размером 6х10 клеток, 5х12 клеток и 4х15 клеток. И, наконец, попытаться покрыть
рабочее поле этими разноцветными 12 фигурами вне компьютера.
Вторую работу сначала надо выполнить с помощью пластилина. Если верное решение будет найдено, то работа
переносится на компьютер. При выполнении работы на компьютере возникают дополнительные трудности:
накладывание разных частей фигур и искажение картины в целом. Это легко устранить с помощью одиночного
кубика.
Списоклитературы
1. IEEEInternationalConferenceonAdvancedLearningTechnologies. Kazan. Russia, 9-12 August 2002. 574 p.
2. Соловов А.В. Проектирование компьютерных систем учебного назначения: Учебное пособие, СГАУ, Самара,
1995.
3. Автоматизация тестирования знаний обучаемых: Метод.указания./ Каз. гос. технол. ун-т; Сост.: И.Х. Галеев,
Г.У. Матушанский, В.И. Чепегин, Казань, 1998, 24с.
4. Исследование готовности студентов к обучению с помощью компьютерных информационных технологий. - IEEE
International Conference on Advanced Learning Technologies. Kazan. Russia, 9- 12 August 2002. -С.217-221.
5. Педагогика и прогрессивные технологии обучения. - М: 1995, Изд. института проф.обр. России, 336 с.
6. Педагогика индивидуальности. - Калининград, КГУ, 1995, 230 с.
7.
Учебно-методический
комплекс
по
информатике:
опыт
разработки
и
использования
-
EducationalTechnology&Society.
Түйіндеме
Жүйелерде басқару, соның ішінде педагогикалық та, оңалту әсерлерін өңдеу мақсатында қайтымды
байланыстағы ақпараттарды жинау мен өңдеуді қарастырады. Оқытудағы қайтымды байланыстағы құрал болып,
оқушының оқу қызметін тексеру табылады, тексеру барысында тапсырмалар оқыту мақсаттарына жауап беруі
қажет және тапсырмаларға жауаптар оқушылардан талап етілетін білімдер, біліктер және дағдылардың
қалыптасу деңгейін бірмәнді анықтауға рұқсат етуі тиіс. Қазіргі уақыттағы осындай тексерулердің бірі болып,
291
оқушылардың білімдерін компьютерлік тестілеу жүйелері және телекоммуникациялық технологиялар негізінде
тексеру табылады.
Summary
Managementin any systems, includingpedagogical, involves gatheringand processing offeedback informationin
order to developcorrective actions. Feedback in trainingmeansto controlthe educationalactivity of the student, under the
control the tasksmust meetthe learning objectives, and answers to the assignmentsshould allowclearly definethe
trainees’level of development of required knowledgeand skills. One of the formsof controlis currently thetest of
knowledgeof studentson the basis ofcomputer-based testingsystemsand telecommunication technologies.
ӘОЖ 004.75
КОРПОРАТИВТІ АҚПАРАТТЫҚ ЖҮЙЕЛЕРДІҢ КӘСІПОРЫНДАРДЫ БАСҚАРУДАҒЫ
МАҢЫЗЫ МЕН ОРНЫН ТҰЖЫРЫМДАУ
Шагаева А.Б., Оразбаев Б.Б., Өтенова Б.Е.
Х. Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті, Атырау қ.,
batyr_o@mail.ru
,
b-e-utenova@mail.ru
Қазіргі уақытта ақпараттық технологияларды, түрлі компьютерлік жүйелерді пайдаланбай кәсіпорындар
мен бизнес-процесстерді тиімді басқару мүмкін емес белгілі. Кәсіпорынның дұрыс құрылған ақпараттық
технологиялар инфрақұрылымы осы кәсіпорынның автоматтандыру мәселелерін тиімді шешу үшін кепілдік болып
табылады. Соңғы кездерде аталған ақпараттық технологиялар мен жүйелердің ішінде корпоративті ақпараттық
жүйелер (КАЖ) ерекше орын алады [1-3].
КАЖ ерекшеліктері мен оның мәнін ашу үшін келесі анықтамалар мен түсініктемелерді қарастырайық:
Таратылған жүйе – бұл өзара әрекет үшін коммуникациялық желілер арқылы біріккен, белгілі бір
автономдық деңгейі бар жүйелер мен процесстердің жиынтығы. Мұндай жүйелердің негізгі қызметтерінің бірі
мәліметтерді жинау және ортақ міндеттерді шешу үшін барлық компонентттердің бірлескен әрекеті болып
табылады. Желі құралдары арқылы процесстерді басқару үшін координациялау мен ақпарат алмасу және өңдеу
жүреді [4].
Таратылған компьютерлік жүйе (ТКЖ) – байланыс желілері арқылы біріктірілген ресурстар орталығының
жиынтығы. Бұл орталықтардың жады ресурстары, ақпарат қоры, энергетикалық ресурстары мен көздері, уақыт
бірлігі мен өзіндік функционалды дербестігі бар. Егер ресурстар орталығы компьютерлерде болса, онда жүйе
компьютерлік жүйе деп аталады.
ТКЖ - таратылған есептеу жүйесі (ТЕЖ) таратылған ақпараттық жүйе (ТАЖ) мен ұжымдық пайдалануға
арналған таратылған ақпаратты–есептеу жүйесі (ТАЕЖ), телекоммуникация жүйесі (ТКЖ) мен таратылған
жүйедегі мәліметтерді өңдеу (ТЖМӨ) жүйелері түрлерінде құрылуы мүмкін [5] (сурет 1).
Бизнес–процесстер деп тұтынушылар үшін құндылығын көрсететін, белгілі бір технология бойынша
кірісті
шығысқа
(шикізатты - өнімге) айналдыратын тұрақты, мақсатты түрде қызмет түрлерінің өзара байланысқан
жиынтығы.
Кіріс ретінде мыналарды атауға болады: сұранымдар, тапсырыстар, шикізат пен материалдар, мәліметтер
немесе ақпараттар. Шығыстар - дайын өнімдер, тауарлар, ақпараттар, шешімдер болып табылады.
Корпоративтік ақпараттық жүйе (КАЖ) – бұл кәсіпорынның сыртқы және ішкі бизнес–процесстерін тиімді
басқаруға арналған және кәсіпорынның құқықтық негізінде шешімдер қабылдауды қолдайтын ұжымдық
пайдалану жүйесі.
КАЖ – бұл аппаратты–бағдарламалық компоненттермен байланысқан жиынтық негізіне құрылған б
бизнес–процесстердің автоматтандырылған жүйесі.
КАЖ – бұл автоматтандыруды қамтамасыз ететін немесе бизнес–процесстердің объектілерінен алынған
мәліметтерді автоматты түрде өңдейтін, сонымен бірге белгілі бір бақылау қызметі мен бизнес–процесстерді
басқаратын жүйе.
Сурет 1. –Таратылған компьютерлік жүйе түрлері
292
КАЖ маңыздылығын ашу үшін тағы келесідей анықтамалар беруге болады:
Кәсіпорын процесстерін автоматтандыру үшін ресурстармен жабдықталған ТКЖ –ні корпоративті
ақпараттық жүйе (КАЖ) деп атаймыз.
Кәсіпорынның ұжымдық пайдалануы үшін оның процесстерін автоматтандыруға арналған, дамыған
ақпараттық технологиялар инфрақұрылымға негізделіп құрылған ТКЖ–ні корпоративті ақпараттық жүйе (КАЖ)
деп атаймыз.
КАЖ – бұл кәсіпорынның бизнес–процесстері операцияларын іске асыратын бағдарламалар және
мәліметтермен қамтамасыз ететін, кәсіпорыннның заңдылық кеңістігі шеңберінде бизнес–процесстерді
орындайтын ТКЖ.
КАЖ міндеті кәсіпорынның сыртқы және ішкі ортасын толық қамту және ұйымның нәтижелігі мен
тиімділігінің максималды балансын қамтамасыз ету болып табылады.
Техникалық жағынан келетін болсақ, КАЖ – бұл белгілі бір міндеттерді (есептеу процесстерін) өзара
әрекет арқылы бірлесе отырып атқаратын техникалық (компьютерлік, желі жабдықтары) және бағдарламалық–
ақпараттық құралдардың байланысқан кешені.
Қазіргі уақытта кәсіпорындарда КАЖ бизнес–процесстердің инфрақұрылымы тәрізді компания бизнесінің
тиімді басқаруда, оның тиімділігін арттыруда маңызды роль атқарады. Бұл мақсаттарға жету үшін КАЖ тиімді
құрал болып табылады.
Тиімді басқару – бұл да қаржы немесе материалдық құндылықтар секілді ресурс. Дәл осы ресурс үнемі
өзгеріп отыратын нарық жағдаятына динамикалық әсерін тигізіп, кәсіпорынның қызметін жан–жақты бақылауда
ұстауға және жылдам сол сәттегі «таяз тұстарды» анықтап, қажет жерлерге бар күшті салуға көмектеседі [6, 7].
Қазіргі уақытта тиімді басқару ұйымның қаржы, материалдық, адами және басқа да ресурстарымен қатар тұратын
құнды ресурс болып табылады.
Сайып келгенде, еңбек процесстеріндегі тиімділікті арттырудың ерекше тәсілі оны ақпараттық
жүйелермен, нақтырақ айтқанда, корпоративті ақпараттық жүйе (КАЖ) арқылы автоматтандыру болып табылады.
Қазіргі кезде өндірісті автоматты басқару жүйелерінде MRP, MRP2, ERP және т.б. бизнесті басқарудың
түрлі концеплялары негізінде КАЖ жасақталып, басқару проценсіне ендірілуде [8].
Егер кәсіпорын басқару жүйелерін, оның ішінде КАЖ өндірістік элементтері бойынша қолдана білсе,
мұндай КАЖ негізіндегі жинақтау әдісі үлкен тиімділікке қол жеткізуге мүмкіндік береді. КАЖ арқылы
орындалатын міндеттер мен мақсаттарды тұжырымдайық.Кәсіпорын қызметі өзара байланысты процесстер
жиынтығының және кәсіпорынды басқарудың, ең алдымен, басқару, жоспарлау және талдау қызметін қамтитын
қаржылық жеңілдетудің күрделі жүйесі болып табылады. КАЖ келесі мәселелерді тиімді шешуді қамтамасыз етеді:
кәсіпорынды қажетті шикізатпен және түрлі материалдармен қамтамасыз етеді; жалпы шығындарын азайтады,
тауар айналымын тездетеді; тауар қорларындағы артық заттарды мейілінше қысқартады; өндірісті оптималды
жоспарлау, өнімнің түрлерін көбейту мен күрделендіру мәселелерін шешеді; өнімнің сапасын арттыру,
тапсырыстарды дер кезінде орындау және тапсырыс берушіге қызмет көрсетудің жалпы сапасын көтереді [9].
КАЖ ақпараттарды жинақтау, сақтау, жіберу және өңдеу бойынша технологиялық қызметтер атқарады.
Ол белгілі бір уақыт ішінде нақты бір экономикалық нысанға қатысты алдында тұрған мақсат пен міндеттерді
жүзеге асырып, арнайы әдістермен және құрылымдық басқару әрекетімен жинақталады, қалыптасады және
жұмыс істейді.
Сонымен КАЖ кәсіпорынның қызметін жүзеге асыруда маңызды инфрақұрылымды қызмет атқарады,
сонымен қатар КАЖ өз қызметін тиімді атқарған сайын, тұтас кәсіпорыннның, компанияның да қызметі тиімді
жүргізіледі [10].
Өндірістік процесстерді басқаруда КАЖ немесе оның құрамдас бөліктері келесі кластарға бөлінеді:
А
класы - технологиялық нысандармен және/немесе процестерді басқару жүйелері;
В
класы - кәсіпорынның
өндірістік қызметінің есебі мен дайындық жүйелері;
С
класы - кәсіпорынның өндірістік әрекетінің жоспарлануы
мен талдану жүйелері.
Процесстерді басқару мәселелерін шешу үшін жасалған А класының жүйелері негізінен қойма, бухгалтер
немесе материалдық есеп салаларын қамтиды. Олардың пайда болуы материалдардың (шикізат, дайын өнім,
тауарлар) есебі, бір жағынан, кәсіпорын басшылығын түрлі мәселелерден хабардар етіп отырса, екінші жағынан,
(үлкен компаниялар үшін) өзін үнемі назарда ұстап отыруды қажет ететін қиын жұмыстармен байланысты [11,
12]. Бұл жүйенің негізгі міндеті - материалдары есепке алу болып табылады.
А класы жүйесінің классикалық мысалдары ретінде мыналарды айтуға болады: SCADA – Supervisory
Control And Data Acquisition (диспетчерлік бақылау және мәліметтердің жинақталуы); DCS – Distributed Control
Systems (тарамдалған басқару жүйелері); Batch Control – бірінен кейін бірін басқару жүйесі; ТП АБЖ –
Технологиялық процесстерді автоматтандырылған басқару жүйесі.
Материалдық есепті жетілдіру мақсатында өндірістік немесе материалдық жоспарлау ресурстарының
жүйесі жасалды (ұйымның әрекет ету бағытына байланысты), олар В класына кіреді. Бұл стандартқа енген
жүйелер, дәлірек айтқанда, екі стандарт (MRP – Material Requirements Planning және MRP II – Manufacturing
Requirements Planning), батыста кең таралған және кәсіпорындарда, бірінші кезекте өндірістік салаларда біраз
уақыттан бері табысты қолданылып келеді.
MRP типті жүйелер технологиялық өңдеу циклдерін жоспарлау; құрал – жабдықтарды іске қосу
жоспарлары сияқты тағы да басқа қызметтер атқарады. MRP стандартының жүйелері тек қана есеп беру
мәселелерін ғана емес, кәсіпорынның материалдық ресурстарын басқару мәселелерін де шешеді.
293
В класының классикалық мысалдарына мыналар жатады: MES – Manufacturing Execution Systems (өндірісті
басқару жүйесі); MRP – Material Requirements Planning (материалдық қажеттілікті жоспарлау жүйелері); MRP II –
Manufacturing Resource Planning (өндіріс ресурстарын жоспарлау жүйелері); CRP – C Resource Planning (өндірістік
күштерді жоспарлау жүйесі); CAD – Computing Aided Design (жоспарлаудың автоматтандырылған жүйелері –
САПР); CAM – Computing Aided Manufacturing (өндірісті қолдаудың автоматтандырылған жүйелері); CAE –
Computing Aided Engineering (инженерлік жоспарлаудың автоматтандырылған жүйелері – САПР); PDM – Product
Data Management (мәліметтермен басқарудың автоматтандырылған жүйелері); SRM – Customer Relationship
Management (клиенттермен өзара қарым – қатынасты орнату жүйелері). Және басқа да есептік жүйелер [13].
Қазіргі кезде жаңа ақпараттық жүйелердің ішіндегі танымалы ERP – Enterprise Resource Planning
стандартының жүйесі болып табылады. Бұл С класының жүйелері. APICS (American Production and Inventory
Control Society) сөздігінде көрсетілгендей «ERP – жүйе» (Enterprise Resource Planning – кәсіпорын ресурстарын
басқару) термині екі мағынада қолданылады [14]. Бірінші, бұл – кәсіпорынның сатуды жүзеге асыруға, өндіруге,
клиенттердің тапсырысын орындау үдерісіндегі есепке алу мен сатып алуға қажетті барлық ресурстарын
жоспарлау және идентификациялауға арналған ақпараттық жүйе. Екіншіден (кең түсінікте), бұл – кәсіпорынның
қызмет көрсету, дистрибуция және клиенттердің тапсырысын орындау барысындағы есепке алу мен сатып алу,
өндірісті, сатуды жүзеге асыруда қажетті барлық ресурстарды тиімді басқару мен жоспарлаудың әдістанымы.
Заманауи ERP басқару және ақпараттық технологиялардың 40 жылға жуық дамуы нәтижесінде пайда
болды. Олар ең бастысы кәсіпорынның (функциялар мен барлық бөлімдердің бірігуі) бірыңғай ақпаратты
кеңістігін құру үшін тапсырыс, өндіріс, сатумен байланысты компанияның барлық ресурстарын тиімді басқаруға
айналған. Ақпараттарды ішкі және сыртқы ұрлықтардан алдын алу үшін қауіпсіздік модулі енгізілген, сондықтын
ERP – жүйесі модульдік принципке құрылған.
Достарыңызбен бөлісу: |


text:
Әдебиеттер тізімі
1. А.Қ. Абиров, М.Е. Есқалиева. Екі айнымалы антисимметриялық көпмүшеліктер алгебрасы. //«Жаратылыстану-
гумманитарлық ғылымдары және олардың Қазақстан Республикасының индустриялды-инновациялық даму
бағдарламасын жүзеге асырудағы рөлі» III халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференциясының жинағы.
Алматы-2007. 65-66 бет.
2. Б.Баймұханов, Е.Медеуов, Қ.Базаров. Алгебра-8. Алматы «Мектеп» 2004.
К ВОПРОСУ О ПОДГОТОВКЕ БУДУЩЕГО УЧИТЕЛЯ НАЧАЛЬНЫХ КЛАССОВ К ФОРМИРОВАНИЮ
ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКИХ УМЕНИЙ МЛАДШЕГО ШКОЛЬНИКА
З.Б.Редько к.п.н., доцент г. Москва, Россия
Исследовательское поведение - один из главных источников получения младшим школьников
представлений об окружающей действительности. В педагогике и психологии исследовательским называют
обучение, построенное на основе естественного стремления ребенка к самостоятельному изучению окружающего
мира. Исследовательский подход как способ познания мира и метод обучения был опробован ещё в
древности.Именно поэтому подготовка ребенка к исследовательской деятельности становится одной из
важнейших задач современного школьного образования. Чтобы вести успешную работу в этом направлении
сам педагог должен владеть приёмами исследовательской работы. Быть педагогом-исследователем - значит
уметь сопоставлять и соотносить различные педагогические ситуации в новых аспектах, выделять в них
скрытые отношения и закономерности, обобщать и дифференцировать педагогические явления. Для этого
необходимы и общая культура, и специальные знания и умения, и профессиональные, в том числе
исследовательские.
Однако практика подготовки будущего учителя начальных классов зачастую не обеспечивает
необходимых умений и опыта исследовательской деятельности. Главной причиной низкой готовности
выпускника педагогического ВУЗа к такой деятельности – недостаточность подготовки к ней именно в стенах
26
ВУЗа. Будущий учитель крайне редко занимает позицию субъекта исследовательской деятельности.
Следовательно, уже в процессе обучения в ВУЗе необходимо создать ему условия для исследовательской
деятельности, т.е. научить работать с учебной литературой, накапливать и анализировать информацию,
систематизировать и обобщать факты, выступать с сообщениями на занятиях.
С точки зрения психологов для полноценного усвоения профессиональных знаний и их превращения в
профессиональные умения с первых шагов овладения профессией следует организовывать выполнение тех
действий, которые отражают будущую профессиональную деятельность учителя. «Если с самого начала
включать знания в деятельность, адекватную целям обучения и специфике усваиваемых знаний, то происходит
одновременное усвоение и требуемое применение знаний, причем учащиеся непроизвольно и прочно
запоминают выполняемую деятельность, а с ней и использованные при ее выполнении знания». [3]
Психологическая наука давно доказала, что психическое развитие человека, в особенности
умственное, осуществляется только в ходе преодоления препятствий, интеллектуальных трудностей, при
наличии потребности в новых знаниях. Одним из главных условий, обеспечивающих развитие мышления
учащихся в процессе обучения, является постановка проблемных заданий, вызывающих проблемные ситуации.
При этом следует иметь в виду, что понятия «проблемное задание» и «проблемная ситуация» не тождественны.
Проблемная ситуация характеризует психическое состояние школьника, связанное с началом его мыслительной
деятельности. Основными компонентами проблемной ситуации являются: неизвестное, которое должно быть
раскрыто (найдено), потребность учащихся «открыть» это неизвестное и их возможности в анализе условия
задания и открытия нового.
Полагаем, что именно в процессе выполнения проблемных заданий у младшего школьника и будут
формироваться исследовательские умения.
Крайне важно, чтобы студенты осознавали, какую роль играет проблемная ситуация в процессе
обучения математике и насколько она способствует формированию исследовательской деятельности младшего
школьника. Учебное исследование ребенка так же, как и исследование взрослого, состоит из выделения и
постановки проблемы (выбор темы исследования); выработки гипотез; поиска и предложения возможных
вариантов решения; сбора материала; анализа и обобщения полученных данных; подготовки и защиты итогового
продукта.
Безусловно, на уроке математики в 1-4 классах исследование в чистом виде невозможно, однако
включение проблемных заданий создают определённые условия для включения каждого ребёнка в
исследовательскую деятельность. Для разработки проблемных заданий будущему учителю необходимо
предвидеть те проблемные ситуации, которые возникают в процессе выполнения детьми проблемных заданий.
С методической точки зрения использование проблемных заданий в учебном процессе требует, прежде
всего, принятия учителем определённой позиции в понимании процесса усвоения знаний, которая связана с
ответом на вопросы:
Как предлагать ученику знания, которые он должен усвоить?
Что ученику надо сделать для того, чтобы усвоить эти знания?
Как показывает практика, именно эти вопросы вызывают затруднения будущих учителей начальных
классов. Они неплохо ориентируются в содержании учебного материала и общих вопросах методики,
представляют характер и ход работы учителя на уроке, но при этом не могут построить конкретную беседу,
точно сформулировать вопросы и т.д.
На практических занятиях по методике обучения математике студенты упражняются в анализе
учебников математики для 1 – 4 классов, выделяя учебные задания, при выполнении которых возможна
постановка проблемных заданий, вызывающих проблемные ситуации. При этом ученик становится
«исследователем», включаясь под руководством учителя в добывание новых знаний (способов действий).
Продумывая организацию деятельности с учебным заданием, педагогу необходимо определить, какие
действия предпримет ученик, приступая к выполнению, как он будет рассуждать, какие знания, умения и навыки
ему понадобятся и т.д. «Необходимость в мышлении возникает в тех случаях, когда человек сталкивается с
некоторыми новыми условиями, в которых он не может выполнить известные ему действия прежними
способами, когда он должен найти новый способ действия». [2] Чтобы найти выход из этой ситуации,
ученику нужно провести небольшое исследование: задуматься (обсудить затруднение и провести анализ),
сформулировать проблему, высказать гипотезу (предположение), обосновать ее (подтвердить или опровергнуть)
и сделать вывод.
Конкретизирует сказанное примерами задания из учебника математики для 2 класса. [1] При
знакомстве с сочетательным свойством сложения ученикам предлагается задание:
«Найди правило, по которому записаны равенства слева и справа, и впиши пропущенные числа»
9 + 1 + 6 = 10 + 6 9 + 1 + 6 = 9 + 7
8 + 2 + 4 = 10 + 4 8 + 2 + 4 = 8 + 6
7 + 3 + 2 = 10 + 2 7 + 3 + 2 = 7 + 5
8 + 2 + 5 = + 8 + 2 + 5 = +
9 + 1 + 7 = + 9 + 1 + 7= + »
Студенты обращают внимание на то, что формулировка задания представляет собой примерный план
организации деятельности учащихся по постановке проблемы и пути нахождения её решения. Работу с заданием
начинаем с его чтения. Чтобы ученик догадался и «увидел» правило, ему необходимо время, в течение которого
он самостоятельно проанализирует записи и выскажет предположение. У некоторых учеников гипотеза
27
появляется уже после прочтения первых двух строк. Такие дети будут работать сами (на черновиках) и
составят новые записи по своему усмотрению. После завершения чтения текста задания на доску следует
вынести записи, которые появились у ребят (9 + 1 + 6; 10 + 6; 9 + 7) и дать к ним пояснения. Как могут
рассуждать дети? Примерно так: «И слева, и справа складываем числа 9, 1 и 6. Получается 16. Но 16 можно
получить, если к 10 прибавить 6 или к 9 прибавить 7. Значит, правило записи равенств справа и слева такое:
слагаемых может быть три или два, но у сумм одинаковое значение». Педагог поинтересуется: «Можно ли в
первую строку добавить сумму 8 + 8? Ведь получается 16!» Обязательно найдутся дети, которые ответят:
«Нельзя! Мы складывали в первом столбце два числа 9 и 1, получили 16. Третье число остается прежним. В
равенстве во втором столбце запись слева такая же, справа первое число осталось, а 1 и 6 сложили». По сути,
учащиеся уже используют сочетательное свойство сложения, на осознание которого нацелено задание. Далее
второклассники проверяют, выполняется ли описанная ими закономерность в следующих равенствах, и
записывают равенства в рабочих тетрадях.
Знакомясь со сложением двузначных и однозначных чисел с переходом в другой разряд, дети выполняют
задание :
«Найди значения выражений:
29 + 1 + 8
46 + 4 + 5
34 + 6 + 1
57 + 3 + 4
45 + 5 + 4
58 + 2 + 3
58 + 2 + 7
29 + 1 + 7
46 + 4 + 4
34 + 6 + 2
57 + 3 + 6
45 + 5 + 2
Подумай! Какие равенства ты можешь использовать для вычислений значений выражений:
58 + 5,
34 + 8,
45 + 7,
57 + 9,
29 + 8,
46 + 8?» [1]
Сравнение выражений, предложенных в задании, позволяет учащимся «открыть» способ сложения
двузначных и однозначных чисел. Предложенное задание можно рассматривать как проблемное, так как
возникает трудность, препятствующая продвижению вперед. Конечно, для разных учеников степень этой
трудности будет различной. Это зависит от двух факторов: от сформированности мыслительных операций
(анализ, синтез, сравнение, обобщение) и от тех знаний, которыми ученик овладел.
Некоторые учащиеся смогут самостоятельно вскрыть суть появившихся изменений и сформулировать
стоящую перед ними задачу (Как нужно действовать, чтобы сложить двузначное число и однозначное?), другим
понадобится помощь учителя. Но эта помощь заключается не в том, что учитель даёт ученикам информацию,
необходимую для выполнения данного задания: «Посмотрите внимательно – прибавляем к двузначному числу
однозначное и получаем «круглое» число» или «Давайте вспомним состав числа 10», а в том, что он предлагает
школьникам вспомогательные вопросы, создающие дидактические условия для активизации мышления.
Главный механизм этого «открытия» – образование новых связей, так как неизвестное ученику
свойство, отношение, закономерность, способ действия раскрываются только через установление связей с уже
известными. Таким образом, поиск неизвестного – это постоянное включение объекта во все новые системы
связей.
Важным методическим условием осуществления этих связей является целенаправленное и
систематическое включение в учебный процесс последовательности проблемных заданий и вопросов, при
выполнении которых ученик активно мыслит и он включается в исследовательскую деятельность.
Список литературы
1. Истомина Н. Б. Математика. 2 класс. Учебник для общеобразовательных школ. Ассоциация ХХI век.
Смоленск, 2008.
2. Матюшкин А. М. Проблемные ситуации в мышлении и обучении. М., 1972.
3. Талызина Н. Ф. Методика составления обучающих программ. М., Изд-во МГУ, 1980.
ӘОЖ 512.64
БЕСІНШІ РЕТТІ КОММУТАТИВТІ МАТРИЦАЛАР АЛГЕБРАСЫНЫҢ ҚҰРЫЛЫМЫ
М.А.Айғабыл
Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті
Коммутативті матрицалық алгебралардың ішкі алгебраларын зерттеген ғалымдар М.Ф.Кравчук,
Д.А.Супруненко, З.М.Дымент, Б.Чарлез (B.Charles) және басқалары [2].
n = 5 болсын.
= ℂ
⊕
жағдайын қарастырамыз, мұндағы
– бесінші ретті матрицаның максималді
коммутативті нильпотентті ішкі алгебрасы (яғни –ның кез келген матрицасының құрамында тек қана бір нүкте
болады).
1.
– ныңυ = 4 класы болсын. Онда ∈
,
= 0,
≠ 0 бар болады және А жордандық қалыпты
формасы бар деп есептейік:
28
=
[ (0), (0)] =
⎝
⎜
⎛
0 0
1 0
0 0 0
0 0 0
0 1
0 0
0 0
0 0 0
1 0 0
0 0 0⎠
⎟
⎞
.
А матрицасымен алмастырылымды кез келген
ℬ ∈
(ℂ) матрицасы мына түрде болады:
B =
⎝
⎜
⎛
0
0 0 0
0 0 0
0
0
0
0 0
⎠
⎟
⎞
.
Егер
∈
, онда
=
= 0.
=
шарты орындалғанда екі матрица алмастырылымды:
⎝
⎜
⎛
0
0
0
0 0 0
0 0 0
0
0
0
0
0
0
0
0 ⎠
⎟
⎞
және
⎝
⎜
⎛
0
0
0
0 0 0
0 0 0
0
0
0
0
0
0
0
0 ⎠
⎟
⎞
,
бұдан
=
⎩
⎪
⎨
⎪
⎧
⎝
⎜
⎛
0
0 0 0
0 0 0
0
0
0
0 0
⎠
⎟
⎞
, , , , ,
∈
⎭
⎪
⎬
⎪
⎫
(1)
шығады, мұндағы
, - нөлдік емес бекітілген параметрлер.
2.
- нің
= 3класы болсын. Онда
= 0,
≠ 0 болатындай ∈
матрицасы бар болады. Мұндай екі жағдай
болуы мүмкін:
2.1.
= 0,
≠ 0 шартын қанағаттандыратын - де рангысы 3-ке тең А матрицасы бар.
2.2.
= 0,
≠ 0 (яғни осындай қасиетке ие А матрицасының рангысы 2-ге тең) шартын қанағаттандыратын
- де рангысы 3-ке тең А матрицасы бар.
2.1.жағдайын қарастырып, А жордан қалыпты формасы деп есептейміз:
=diag[J
3
(0), J
2
(0)]=
⎝
⎜
⎛
0 0 0 0 0
1 0 0 0 0
0 1 0 0 0
0 0 0 0 0
0 0 0 1 0⎠
⎟
⎞
.
А матрицасымен алмастарылымды кез келген
∈
(ℂ) матрицасы мына түрде болады:
=
⎝
⎜
⎛
0 0
0
0
0
ℎ
0
ℎ
0 0
0
0
⎠
⎟
⎞
.
|⋋
− | = (⋋ − ) (⋋ − ) және
∈ шартында матрицасының барлық сипаттамалық сандары
нөлге тең болғандықтан, онда
=
= 0 болады, онда
=
⎝
⎜
⎛
0 0
0
0
0 0
ℎ
0
0
ℎ
0 0
0
0
0
0⎠
⎟
⎞
;
=
−
−
=
⎝
⎜
⎛
0
0 0
0
0
0
0 0
ℎ
0
0
0 0
ℎ
0 0
0
0
0
0⎠
⎟
⎞
∈
матрицасын қарастырамыз. Өйткені
- нің
= 3 класы бар болады, сондықтан - нен алынған кез келген үш
элементтің көбейтіндісі нөлге тең. Бұдан
= 0 матрицасын табамыз
29
=
⎝
⎜
⎛
0
0 0 0 0
0
0 0 0 0
ℎ 0 0 0 0
0
0 0 0 0
0
0 0 0 0⎠
⎟
⎞
.
Осылайша
ℎ = 0 келесідей жағдайлар болуы мүмкін:
1)
= 0, ℎ = 0; 2) ≠ 0, ℎ = 0; 3) = 0, ℎ ≠ 0.
Бірінші жағдайда
ішкі алгебра болады, ал бұдан және ішкі алгебрасы максимал болып табылмайды.
Сондықтан
ℎсандарының бірі нөлден өзге деп есептейміз. ,
,
,
и
матрицалары
- де жатады және
сызықтық тәуелсіз. Мұндағы:
=
⎝
⎜
⎛
0 0 0 0 0
0 0 0 0 0
0 0 0 ℎ 0
0 0 0 0 0
0 0 0 0⎠
⎟
⎞
.
Бұдан басқа кез келген
∈
матрицасы
,
,
,
и
арқылы сызықтық өрнектеледі және
базисін
құрайды.Онда
, ,
,
,
и
матрицасы базисін құрайды және
=
⎩
⎪
⎨
⎪
⎧
⎝
⎜
⎛
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
+
0
+
0⎠
⎟
⎞
, , , , , ∈ ℂ
⎭
⎪
⎬
⎪
⎫
, (2)
немесе
=
⎩
⎪
⎨
⎪
⎧
⎝
⎜
⎛
0 0
0
0
0
ℎ
0
+ ℎ
ℎ
0
0 0
0
0 0
+
0 ⎠
⎟
⎞
, , , , , ∈ ℂ
⎭
⎪
⎬
⎪
⎫
, (3)
мұндағы
, ℎ, ,
, - нөлдік емес бекітілген параметрлер.
2.2. А – ның жордандық нормальдық формасы бар деп есептейік:
=diag[J
3
(0), J
2
(0), J
1
(0)]=
⎝
⎜
⎛
0 0 0 0 0
1 0 0 0 0
0 1 0 0 0
0 0 0 0 0
0 0 0 0 0⎠
⎟
⎞
.
А матрицасымен алмастарылымды кез келген
∈
(ℂ) матрицасы мына түрде болады:
=
⎝
⎜
⎛
0 0 0
0
0 0
0
0 0 ℎ
0 0
⎠
⎟
⎞
.
|⋋
− | = (⋋ − ) (⋋ − ) (⋋ − ) −
және
∈ шартында матрицасының барлық сипаттамалық сандары
нөлге тең болғандықтан, онда
= 0және
= −ℎ. болады. Олай болса
=
⎝
⎜
⎛
0 0 0 0
0
0 0 0
0
0
0 0 ℎ
0 0
−ℎ⎠
⎟
⎞
.
Бұдан кез келген матрица үшін
∈ ℎ =
=
= 0. Қарсы жағдайда
= ( −
−
) +
=
⎝
⎜
⎛
0
0
0 0
0
0
0 0
0
0
0
0
0 ℎ
0 0
−ℎ⎠
⎟
⎞
∈
30
матрицасы кейбір
≠ 0мәнінде 3-ке тең рангысы бар болады, ал бұл2.2. ұйғарымына карсы. Бұдан
=
⎝
⎜
⎛
0 0 0 0
0
0 0 0
0
0
0 0 0
0
0 0 0
0⎠
⎟
⎞
.
+
=
+
шарты орындалғанда
⎝
⎜
⎛
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0 ⎠
⎟
⎞
және
⎝
⎜
⎛
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0 ⎠
⎟
⎞
екі матрицасы өзара алмастырымды.
Барлық қос қостан алмастырымды максимальды ішкі алгебрасы мына түрде болғандықтан:
⎝
⎜
⎛
0 0 0 0 0
0 0 0 0 0
0 0 0
0 0 0 0
0 0 0 0⎠
⎟
⎞
2 өлшемді болады, онда
ішкі алгебрасының базисін
,
,
,
матрицасы құрайды,мұндағы
=
⎝
⎜
⎛
0 0 0 0 0
0 0 0 0 0
0 0 0
0 0 0 0
0 0 0 0⎠
⎟
⎞
,
=
⎝
⎜
⎛
0 0 0 0 0
0 0 0 0 0
0 0 0
ᾶ
0 0 0 0
0 0 0 0⎠
⎟
⎞
,
( , , , ) және ( , , , ) векторлары сызықты тәуелсіз және
+
=
+
. Бұдан
- ны
, ,
,
,
матрицалары құрайды, яғни мынаны аламыз:
=
⎩
⎪
⎨
⎪
⎧
⎝
⎜
⎜
⎛
0
0
0
0
0
ℎ
0
+
+
+
ᾶ
0
0
0
+
0
0
0
⎠
⎟
⎟
⎞
, , , , ,
∈ ℂ
⎭
⎪
⎬
⎪
⎫
. (4)
Барлық қарастырылған жағдайда
∈
матрицасы жордан қалыпты формасында болады деп ұйғарылды.
Егер олай болмаса, онда матрицасын жордан қалыпты формасына кейбір матрицасы көмегімен келтіруге
болатындығын ескеру керек.
Ұйғарым.
= 5 және
= ℂ
⨁ , мұндағы
- бесінші ретті матрицаның максималді коммутативті
нильпотентті ішкі алгебрасы болсын. Сонда ерекше емес
∈
(ℂ)матрицасы табылып, ℬ =
ішкі
алгебрасы
= 4 болғанда (1) алгебрасымен, ал = 3 болғанда (2), (3), (4) алгебраларының бірімен беттеседі.
Әдебиеттер тізімі
1. Курош А.Г. Теория групп. Москва. 1967.
2. Супруненко Д.А. Перестановочные матрицы. Минск. 1966.
3. Абиров А.Қ., Айғабыл М.А. Екінші және үшінші ретті коммутативті матрицалар алгебрасының құрылымы.
/«Қазақстан білім қоғамы жолында: білім жүйесін жаңғырту-университетінің 15 жылдығына арналған білім
қоғамының басты бағыты» атты республикалық ғылыми-практикалық конференция/. Жетісай. 2013. 525-526
беттер.
4. Абиров А.Қ., Айғабыл М.А. Төртінші ретті коммутативті матрицалар алгебрасының құрылымы. /«Бектаев
оқулары – 1: Ақпараттандыру – қоғам дамуының материалдары» атты халықаралық ғылыми-тәжірибелік
конференция/. Шымкент. 2014. 11-15 беттер.
31
ӘОЖ 512.1
МАЖОРЛАУ ӘДІСІНІҢ ҚОЛДАНЫЛУЫ ТУРАЛЫ
Т.Н. Ахмурзина
Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті
Теңсіздік және онымен байланысты ұғымдар математиканың барлық қолданбалы есептерінде ғана емес,
сонымен қатар басқа да ғылымдар саласындағы мәселелерді шешуде кездеседі. Жаратылыстану
ғылымдарындағы зерттелетін табиғаттың үздіксіз процестері әсіресе экологиялық мәселелерді, сол сияқты
экономикалық және тағы да басқа халық шаруашылығы мен байланысты мәселелерді шешуде және оларды
сипаттау мен бағалауда теңсіздіктердің пайдаланатындығы белгілі. Сондықтан теңсіздіктерді шешу мен оның
қолданыс аясын зерттеу математиканың негізгі мәселесінің бірі болып табылады.
Э.Беккенбах пен Р.Беллманның «Теңсіздік» атты еңбегінде [1] «...Математиканың негізгі нәтижелері
көбінесе теңдікпен емес теңсіздікпен өрнектеледі» делінген. Сондықтан қазіргі кезде теңсіздіктерді шешу және
дәлелдеуді орта мектеп көлемінде тереңірек қарастыру оқушыларды айқын және дұрыс ойлауға, шамаларды
салыстыра білуге дағдыландырады.
Қазіргі кезде көптеген қолданбалы есептерді шешуде мажорлау деп аталатын әдіс кеңінен қолданылып
жүр. Бұл әдіс алғашқы рет 1903 жылы Р.Ф.Мюрхедтің [2] еңбегінде жарияланды.
Ең алдымен мажорлау дегеніміз не дегенге тоқталалық.
Анықтама.
Бинарлық
қатысы
рет алды қатысы
деп аталады, егер ол рефлексивті және транзитивті
болса.
Сонымен,
a
a
және
c
a
c
b
b
a
,
шарттары орындалса, онда
қатысы рет алды
қатысы деп аталады.
Анықтама.
Бинарлық
қатысы
рет қатысы
деп аталады, егер ол рефлексивті, транзитивті және
антисимметриялы болса.
Демек,
- рет қатысы болуы үшін мына шарттардың орындалуы керек:
1.
a
a
,
2.
c
a
c
b
b
a
,
,
3.
b
a
a
b
b
a
,
Нақты сандардың
n
x
x ,...,
1
тізбегінен құралған
)
,...,
(
1
n
x
x
x
– векторын қарастыралық. Сонда
)
(
)
1
(
...
n
x
x
шарты орындалса, онда берілген тізбекті
кемімейтін
деп атап, сәйкес векторды
)
,...,
(
)
(
)
1
(
n
x
x
x
арқылы белгілейміз. Дәл осылайша,
)
(
)
1
(
...
n
x
x
шарты орындалса, онда берілген
тізбекті
өспейтін
деп атап, сәйкес векторды
)
,...,
(
)
(
)
1
(
n
x
x
x
арқылы белгілейміз. Кемімейтін және өспейтін
тізбектерді
бірдей монотонды тізбектер
деп атаймыз.
Енді бірдей монотонды тізбектер үшін мажорлау әдісі дегеніміз не дегенге тоқталалық.
Анықтама.
векторы векторын мажорлайды деп айтамыз, егер
k
i
k
i
i
i
y
x
1
1
,
1
,...,
1
n
k
;
болғандығынан мына теңсіздіктің орындалатындығы шықса:
n
i
n
i
i
i
y
x
1
1
.
векторы векторын мажорлайды дегенді
x
y
арқылы белгілейміз.
Мажорлаудың анықтамасынан, оның рет алды қатыс болатындығы шығады.
Мажорлаудың қарапайым мысалы ретінде мына тізбекті алуға болады:
)
0
,...,
0
,
1
(
)
0
,...,
0
,
2
1
,
2
1
(
...
)
0
,
1
1
,...,
1
1
(
)
1
,...,
1
(
n
n
n
n
32
Дәл осылайша, мажорлау әдісін пайдаланып, мыналарды дәлелдеуге болады:
1. Егер
l
m
және
0
c
болса, онда
.
0
,
...
,
0
,
,
...
,
0
...
,
0
,
,...,
рет
l
рет
m
c
c
c
m
l
c
m
l
2. Егер
0
i
a
және
n
i
i
a
1
1
болса, онда
0
,...,
0
,
1
,...,
1
,...,
1
1
n
a
a
n
n
.
3. Егер
0
c
болса, онда
n
i
n
i
n
n
i
i
x
x
x
c
x
c
x
nc
x
1
1
1
1
,
...
,
1
,
...
,
1
.
E
– бірлік матрица және
Q
матрицасы бірлік матрицадан жолдардың бір жұбының орнындарын
ауыстырғаннан алынған болса, онда
Q
1
сызықтық түрлендіруі, мұндағы
1
0
–
матрицасына жүргізілген
трансформация
деп аталады. Сонда мына ұйғарым ақиқат болады.
1 – ұйғарым.
Егер
y
x
, онда
x
векторын
y
векторынан
1
n
-ден көп емес трансформация көмегімен
алуға болады.
Дәлелдеу.
Теңсіздіктің анықтамасынан және негізгі қасиеттерінен кез-келген әр түрлі екі теңсіздікті
бірдей монотонды деп қарастыруға болатындығы шығады (қажетті жағдайда олардың біреуін минус бірге көбейту
жеткілікті
болады).
Сондықтан
берілген
x
және
y
векторлары
үшін
y
x
шартынан
n
n
y
y
x
x
...
,
...
1
1
деп қарастыруға болады. Сонда мажорлаудың анықтамасының соңғы шартынан
l
y
болатындай
l
нөмірі табылады. Осындай нөмірлердің ең үлкені –
i
болсын. Онда
m
m
x
y <
болатындай
i
m >
нөмірі табылады. Керісінше жағдайда
n
i
p
n
i
p
p
p
y
x
<
және
1
1
1
1
>
i
p
i
p
p
p
y
x
болып, ал бұл
y
x
шартына қайшы. Енді
j
– осындай нөмірлердің ең кішісі болсын. Енді
j
j
i
i
y
x
x
y
,
min
санын
таңдап алайық және барлық
j
i
k
,
үшін мына шарттар орындалсын деп
k
k
j
j
i
i
y
z
x
z
y
z
,
,
жориық. Сонда
шамасын таңдап алуымызға байланысты
z
векторының компоненттері өспелі емес ретпен
реттелген болады. Сондықтан
z
векторы
x
векторын мажорлайды.
Мажорлау әдісінің орта мектеп математикасында қолданылуын қарастыралық. Мысалға,
B
A >
теңсіздігін
дәлелдеу қажет болсын. Сонда
C
A
болатындай,
B
– дан кіші
C
шамасын табамыз. Сонда
C
шамасы
A
үшін
мажорант
деп аталады, ал дәлелдеу әдісі – мажорациялау болып табылады (өйткені біз
B
<
A
теңсіздігін
дәлелдеудің орнына одан күштірек
B
C
A
<
немесе
B
C
<
A
теңсіздіктерін дәлелдейміз).
Осылайша
B
>
A
теңсіздігін дәлелдеу үшін
B
>
C
A
немесе
B
>
C
A
теңсіздіктерін дәлелдейміз.
C
шамасын
A
шамасы үшін
минорант
деп атайды.
Нақты мысал қарастыралық:
1)
11
31
және
14
17
сандарын салыстыру керек болсын. Мұндай есептерді шығаруда мажорант
немесе минорант болатын санды ерекшелеудің қажеті болмайды және оны тізбек ретінде көрсетіп жазу жеткілікті
болады:
14
14
56
55
11
11
17
<
16
2
<
2
32
<
31
.
Олай болса,
14
11
17
<
31
.
Мұндай түрдегі есептер математикалық олимпиадалардың І – ІІ кезеңдерінде жиі кездеседі және
оқушылардың байқағыштығын дамытуға себепші болады.
Достарыңызбен бөлісу: |


text:
Әдебиеттер тізімі
1 Информационные системы и технологии в экономике и управлении: уч.пособие / под ред. В.В. Трофимова. –
М., Высшее образование, 2007. -100 с.
2 Информационные технологии в бизнесе / под ред. М. Желены. – Серия «Бизнес–класс». – СПб, Питер, 2002. –
1120 с.
3 Бочаров Е.П., Колдина А.И. Интегрированные корпоративные информационные системы. – М., Финансы и
статистика, 2005. – 112 с.
4 Колесников С. Н. Инструментарий бизнеса: современные методологии управления предприятием. –М.,
«Статус–Кво 97», 2001. – 336 с.
5 Ниязова Р.С. Тармақталған корпоративті ақпарат жүйесінің өнімділігін арттыру әдістері. Ғылым канд.
дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның авторефераты. Алматы: 2010. 28 б.
6 Шуремов Е.Л., Чистов Д.В., Лямова Г.В. Информационные системы управления предприятиями. – М.,
Бухгалтерский учет, 2006. –237 с.
7 Информационные технологии управления: уч. пособие для вузов / под ред. проф. Г.А. Титоренко. – 2–е изд. –
М., ЮНИТИ, 2003. – 365 с.
8 Гаврилов Д. А. Управление производством на базе стандарта МКР ІІ – СПб: Питер, 2008. – 320 с.
9 Романов А.Н., Одинцов Б.Е. Информационные системы в экономике: 2–е издание. – М., Вузовский учебник,
2008. –320 с.
10 Шарипбаев А.А., Ускенбаева Р.К., Куандыков А.А. Аналитические исследования работоспособности РКС //
Труды I–ой Международной научно–практической конференции «Повышение качества преподования
информационных технологий в вузах: пути и возможности». – Алматы, НТИЦ КазНТУ, 2010. – Ч. 1. -С. 296–299.
11 Ниязова Р.С. Модели и методы моделированияКИС (Корпоративные Информационные Системы) //Ізденіс.
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің ғылыми журналы. -Алматы, 2010. №3(1).- 232-237 б.
12 Ниязова Р.С. Таратылған ақпарат жүйелерінің сенімділігін қамтамасыз ету жолдары // Халық тұтынатын
тауарлардың инновациялық технологиясы, сапасы және қауіпсіздігі: халықаралық ғыл.-тәж. конф. матер. -
Алматы, АТУ, 2010. - 16-17 маусым. 294-297 б.
13 Ниязова Р.С. Таратылған ақпараттық есептеуіш жүйе (ТАЕЖ) атқарылымының беріктігін қамсыздандыру
міндеттерін шешу модельдері мен әдістері //Қ Сәтбаев атындағы ҚазҰУ хабаршысы. - Алматы: КазҰТУ, 2010. -
№6(82). 93-97 б.
14 Кульгин М. Технология корпоративных сетей. Энциклопедия. –СПБ., Питер, 2000. – 704 с.
294
ӘОЖ 004.42 (076.1)
ИНФОРМАТИКА КУРСЫН ОҚЫТУДА ОҢТАЙЛАНДЫРУ ЕСЕПТЕРІН МОДЕЛЬДЕУ
НЕГІЗІНДЕ МОДУЛЬДІК ТЕХНОЛОГИЯЛАРЫН ҚҰРАСТЫРУ
Ғылыми жетекші: д.п.н.,доцент Рахимжанова Л., Абирова А.Қ.
Абай атындағы ҚазҰПУ,
Магистратура және PhDдоктарантураинститутының 1 курс магистранты
Түйіндеме
Мақалада математикалық модельдің аналитикалық құру принципін алайық, оның ішінде оңтайландыру
есептерін мектеп оқушыларына оқытудың модульдік технологиялары арқылы жетілдіру мәселелері
қарастырылады.
Резюме
В статье рассмотренысоздание аналитических принциповматематическоймодели, в том числе
рассматривает
усовершенствования
задач
оптимизациидля
учеников
школы
через
модульнуютехнологиюобучения.
Summary
In this article we take the creation of mathematical models of analytical principles, including account optimization
considers the improvement of technology through modular training to the students of the school
Қазіргі кезде мемлекет алдында білімді, іскер, білікті, шығармашылықпен жұмыс істейтін орта буын
мамандарды тәрбиелеу қажеттілігі туындап отыр. Осыған байланысты білім беру жүйесінің жаңаруы заман
талабына айналып отыр, әсіресе ол информатикалық мектептің профилді курсына қатысты. Ал оқушылардың
интеллектуалдық қабілеттерін анықтап, оны оданәрі дамытуда оқыту технологияларының маңызы зор.
Технология ұғымына әртүрлі анықтама беріледі. Соның біреуін келтіретін болсақ:
Педалогиялық технологиялар – бұл білімнің басымды мақсаттармен біріктірілген пәндер мен
әдістемелердің, оқу-тәрбие процесін ұйымдастырудың өзара ортақ тұжырымдамамен байланысқан міндеттерінің,
мазмұнының, формалары мен әдістерінің күрделі және ашық жүйелері, мұнда әр позиция басқаларына әсер етіп,
ақыр аяғында оқушының дамуына жағымды жағдайлар жиынтығын құрайды. Жаңа білім парагдимасы бірінші
орынға баланың білімін ғана емес, оның тұлғасын, білім арқылы дамуын қойып отыр [1].
Бүгінгі таңда оқытушылар өз тәжірибелерінде әр түрлі оқыту технологияларын қолдануда. Бұл оқыту
технологиясының ерекшелігі тұлғаның танымдық қабілеттерін және танымдық процестерді дамытуға, сондай-ақ
тұлғаның қауіпсіздігін, өзін-өзі өзектілендіру, өзін-өзі бекіту, қарым-қатынас, ойын танымдық және
шығармашылық қажеттіліктерін қанағаттандыруға, белсенді сөздік қорын дамытуға бағытталады. Солардың бірі –
модульді-блоктік технология.
Қазіргі уақытта ақпараттық технологиялардың күннен-күнге дамып, өндірісте қолданылуына байланысты
компьютермен модельдеуге деген сұраныстың арта түскені анық. Осы мәселені шешуде алдыңғы кезекте
мамандардаярлаудың алатын орны ерекше.
Қолданбалы есептерді шешуде ақпараттық – коммуникациялық технологиялардың қолданылуы
модельдеу алгоритмі негізінде жүзеге асырылады. Қолданбалы есеп алдымен формалды математикалық тілге
аударылып, оның нақты объект, үдеріс немесе жүйелерге арналған математикалық модельдері құрылуы қажет.
Бұл мақалада модельдеудің әмбебап түрлерінің бірі математикалық моделдеуді қарастырайық. Ол
моделденетін физикалық үдеріске физикалық модель құрмай-ақ, объект жөнінде мағлұмат алуға мүмкіндік
беретін математикалық қатынастар жүйесін сәйкестендіреді.2
Математикалық модель математикалық терминдермен берілген, формула немесе теңдеулермен
өрнектелген және түпнұсқаның маңызды сипаттамаларын (белгілерін) сақтайтын нақты объектілер, үдерістер
немесе жүйелердің түпнұсқасына жуық ұсынылуы болып табылады [2].
Біздің мақсатымыз математикалық модельдің аналитикалық құру принципін алайық, оның ішінде
оңтайландыру есептерін мектеп оқушыларына оқытудың модульдік технологиялары арқылы жетілдіру.
Математикалық модельдеу тақырыбын өткенде сабақтан жалпы мақсаты оқушыларға оңтайландыру
есептерін модельдеуді меңгерту, танымдық белсенділіктері мен пәнге деген қызығушылықтарын арттыру,
пәнаралық байланысты дамыту.
Модульді-блоктік технология – жеке бағдарлы технология, өйткені ол әр оқушыға өз мүмкіндігіне қарай
жұмыс істеуіне, әр түрлі әрекетте өзін-өзі көрсете білуіне толық жағдай жасайды. Модульді-блоктік оқытуда
міндетті түрде оқу материалының мазмұны блокпен беріледі. «Блок», «модуль» ұғымы бірінің орнына бірі жұмсала
береді, екеуі де ірілендіріліп, ықшамдалып берілген оқу материалының бөлігі. Модульдік технологияның
теориялық негіздеріне тоқталған шетел ғалымдарының (И.Б.Сенновский, П.И.Третьяков, Т.И.Шамова,
П.А.Юцявичене т.б.) және қазақстандық ғалымдардың (К.Жаксылықова, З.Бейсенбаева, М.Жанпейісова т.т)
зерттеу еңбектері бар. Осы еңбектерге сүйене отырып, модульді-блоктік технология арқылы оңтайландыру
есептерін модельдеуін оқытудың мынадай мүмкіндіктерін атап айтуға болады.
Пәннің мазмұны біршама аяқталған бірнеше бөліктерге (модульге) бөлініп беріледі, ол бөліктер
ақпаратты жіктеу (теориялық материалды) көзі және оны іс жүзінде қолданудың әдістемелік нұсқауы қызметін
атқарады. Оқытушы мен оқытушы субъект-субъектілік қарым-қатынасқа түседі, оқушы модуль мазмұнын игеруде
өзінің барлық мүмкіндігін пайдаланады, өз бетімен ізденеді, білімін толықтырады, өзін-өзі бағалайды, яғни
295
қабілетін, игерген білім деңгейін байқайды. Модульдік оқытуды ғалымдар «адамның өзін-өзі дамытуы, оқу арқылы
өсу, алға жылжу мәселесінің шешімін табудағы ең тиімді жол» деп бағалайды. Ондай тұжырым модульдің
мынадай артықшылықтарының негізінде жасалып отыр.
Модульдің өзіне тән құрылымы болады. Ол құрылым мынадай:
1.Әрекеттің жоспары жасалады. Оны жасау үшін
- Модульдің (бөліктің) басты идеясын айқындау;
- Оқу материалының мазмұнын блокқа бөлу;
- Басты мақсатты айқындау;
- Басты мақсаттан шығатын нақты мақсатты айқындау, модульді құрастыру нақты мақсатты бірнеше жеке
мақсаттарға бөлу, мөдульдің оқу элементтерін нақтылау.
2.
Ақпарат блогі, яғни оқу материалының мазмұны беріледі. Ол модульдің басты, нақты мақсаттарына сай
болады.
3.
Оқу материалының мазмұнын тиімді игерудің жолдарын көрсететін әдістемелік нұсқау, ол жазбаша түрде
беріледі. Онда оқу материалының мазмұнын қалай тиімді игеруге болатындығы, тапсырманы орындаудың жолы,
қажетті материалды қайдан табуға болатындығы т.т.көрсетіледі.
Біздің курсымыз келесі модульден тұрады:
1) Математикалық модель құру. Осы модульдің ішінде келесі блоктарға бөлінеді:
-
нақты объект немесе үдерісті мұқият талдау;
-
оның мейлінше маңызды қасиеттері мен сипаттамаларын бөліп алу;
-
мәндері объект қасиеттері мен сипаттамаларына әсер ететеін айнымалыларды, яғни параметрлерді
анықтау;
-
логикалық – математикалық конструкция, теңсіздік, теңдік, теңдеулер, шектеулер арқылы объект,
үдеріс немесе жүйелердің ішкі байланысын айқындау;
- логикалық – математикалық конструкция, теңсіздік, теңдік, теңдеулер, шектеулер арқылы сыртқы байланысын
анықтау және сипаттау қажет.
2) Компьютерлік модель құру. Осы модульдің ішінде келесі блоктарға бөлінеді:
- объект, үдеріс немесе жүйелердің құрылымын модельдеуші алгоритмдерді құру;
- сәйкес компьютерлік программалық жабдықтарды пайдалану.
3) Компьютерлік эксперимент жүргізу.Осы модульдің ішінде келесі блокқа бөлінеді:
- табиғи және есептеу эксперименті негізінде объект, үдеріс немесе жүйелердің модельдеу нәтижесін алу.
4) Модельдеу нәтижесін талдау.
5) Құрылған модельдің адекваттылығын тексеру.Осы модульдің ішінде келесі блокқа бөлінеді:
- модельдерді түзету (коррекция).
6) Есептеу экспериментін жүргізу. Осы модульдің ішінде келесі блокқа бөлінеді:
- модельдерді іске қосу.
Модуль мазмұнын құрастыруда мынадай талаптарға мән беріледі:
1. Модульге ену. Онда оқушылардың игерген білім деңгейлері тексеріледі. Оқушылар объект модель
ұғымын, ақпараттық модель ұғымын, модельдер классификациясының негізгі түрлерін, модельдердің әрбір
кластық сипаттамасын, модельдеудің негізгі принциптері мен идеяларын білуі тиіс. Оқушылардың тірек
білімдерінде кешілік байқалса, мұғалім оны түзетудің жолдарын қарастырады. 2. Әр модульдің соңында тест,
кроссворд, сконворд шешу, бақылау жұмыс, өзіндік жұмыс арқылы аралық және ағымдық бақылау жұмысы
жүргізіледі. Оның мақсаты – оқу элементтерін игерудегі оқушылардың біліміндегі ол қылықтарды анықтау және
жою. Егер бақылаудың нәтижелері теріс болса, онда кез келген блоктан бастап, модульді жаңадан өтуге
мүмкіндік беріледі. 3. Модульді өтіп болғаннан кейін оны қабылдау жұмысы жүргізіледі. Оның мақсаты –
оқушылардың модуль бойынша жалпы білім деңгейін анықтау[3].
Қорыта келе, оқыту технологияларының, қай түрінің болмасын, басты мақсаты – нәтижеге бағдарланған
білім беру. Оқыту технологияларын оқыту үрдісіне енгізу жалпы білім беруді тиімді ұйымдастыруға, білім
алушылардың белсенділігін арттыруға, өзінің барлық мүмкіншілігімен жұмыс істеуге, өз бетімен білімін
толықтыруына, кез келген жағдайдан шығудың жолын білуіне мүмкіндік жасайды. Осыған орай оқыту үрдісіне
педагогикалық технологияларды енгізу мәселесі ғылыми-әдістемелік тұрғыдан жан-жақты зерттелуде.
Әдебиеттер тізімі
1. Оспанова З. Модульдік оқыту технологиясы тиімділігін арттыру // Информатика негіздері №3,2012. – 12б.
2.Халықова Г.З., Қадырбекова Б.А. «Компьютерде модельдеу негіздері». Оқу құралы. – Алматы: Абай атындағы
ҚазҰПУ, 2012. – 3-17 б.
3. Қ.Балбекова “Ұлт тағылымы” Қазақстан 2030 №3, 2010. – 49б.
296
ӘОЖ 519.7, 519.97
СӨЙЛЕУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ ТЕОРИЯСЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫН ЖӘНЕ СӨЙЛЕУДІ КОМПЬЮТЕРЛІК
ЖҮЙЕС АРҚЫЛЫ КЛОУНДАУ МӘСЕЛЕЛЕРІН ЗЕРТТЕУ
Молдашева Ж.Ж, Искакова С.Ш., Оразбаева К.Н.
Х. Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті, Атырау қ.
iskakova_sh@mail.ru
,
kulman_o@mail.ru
Адамның зердесі сөйлеу қабілеті арқылы дамитыны белгілі, сондықтан компьютер көмегімен сөйлеу
технологиясын, дыбыстық файлдарды өңдеуден бастап, сөйлеуді синтездеу, тану мен түсіну деңгейіне дейінгі
мәселелерді зерттеу, информатика ғылымының өзекті бір саласы болып табылады [1, 2].
Ғылым мен практикада сөйлеу технологияларының негізгі бір бөлігі - сөйлеуді синтездеу қарқынды
дамуда. Атап айтсақ, Ресейдегі сөйлеу синтезаторларын құру бойынша зерттеуле мен әрекеттері XVIII ғасырдан
басталды. Петербург ғылым академиясы орыс тілінде сөйлейтін машина құруға ерекще көңіл бөлді, Петербург
университетінің ғалымы Кратценштейн ауа ағынымен жұмывс істейтін және орыс тіліндегі дауысты дыбыстарды
шығаратын акустикалық резонаторлар жүйесін құрастырды. Кейінірек, сөйлеу трактінің резонаторлары ретінде
оператормен басқарылатын былғарыдан жасалған иілгіш түтікшесі бар күрделі байланысты сөйлеудің
генерациялайтын модельді ғалым Вольфганг фон Кемпелен құрды.
Орыс тілін синтездеудің қарқындай дамуы ХХ-ғасырдың 30-жылдарындағы дыбыстық кино мен
электронды музыканың қолданылуымен байланысты болды. Инженер Е.А.Шолпо дыбыстық жолды жасанды түрде
құруға болатындығын көрсетті. Ол өзі есептеген дыбыстық толқындардың суретін салып, кадрларды бірінен соң
бірін суретке түсіріп, кинопроектор арқылы дайын пленканы ойнатты. Бұл тәсілдің өнімділігі төмен болса да
бірнеше мультфильдерді дыбыстауға мүмкіндік тудырды. Шолпоның жұмысы негізінде Мурзин сөйлеуді Фурье
қатарының көмегімен синтездеу тәсілін ұсынды.
Орысша сөйлейтін машиналар құрылуы 20-ғасырдың 60-жылдарында тікелей электроника мен есептеуіш
техникаларының дамуымен байланысты болды. Сөйлеуді синтездеудің әлемдік технологиялық деңгейін меңгеруде
М.Ф Деркачтың Фант зертханасында (Стокгольм) және Б.М. Лобановтың алғашқы формантты сөйлеу
синтезаторлары құрылған Лоренц зертханасында (Эддинбург) өткізген ғылыми сынақтары маңызды рөл атқарды
[3, 4]. Кеңес Одағында сөйлеу синтезаторларын құру бағытындағы зерттеулер Минскіде, Ленинградта, Мәскеуде,
Таллинде жүргізілді.
Минск қаласында құрастырылған «Фонемофон-1» атты синтезаторының моделі 70-жылдардың басында
«сөйледі» және оның құрылуының жетістігі ең алдымен сөйлеу сигналдарын формантты синтездеудің жаңа
қағидаларын тұжырымдалуына байланысты болды. Кейінірек сөйлеуді формантты синтездеудің жетілген
модельдері жасақталды, мысалы формантты фильтрлерінің сипаттамалары оптимизацияланған «Фонемофон-2»
құрылды. .қ-жылдардың аяғында Женевадағы бүкіләлемдік «Телеком-79» көрмесінде «Фонемофон-3» құрылғысы
жоғары бағаға ие болды.
1984 жылы құрылған «Фонемофон-4» сандық синтезаторының құрылуы сөйлеуді синтездеудің
өнеркәсіптік топтамаларының құрылуында маңызды рөл атқарды. Үқ-жылдардың ортасында Минск
лингвистикалық университетінде синтезатордың ағылшын тіліндегі нұсқасы құрылып, бүкіләлемдік фонетикалық
ғылымдар конгрессінде көрсетілді.
1980-90 жылдары инженер А. Иванов микротолқынды әдісті қолдану отырып «Фонемофон-5»
синтезаторын жасақтады. Құрылған синтезатордың ерекшелігі - ықшамдылығы (бар болғаны 64 Кбайт), ол сол
кездегі ЕС-1840 және IBM-XT классындағы дербес компьютерлерді сөйлеу синтезімен жабдықтауға мүмкіндік
берді. Микротолқын әдісінің негізінде чех, поляк тілдерінің нұсқалары, сонымен қатар сөйлеуді синтездеудің
автономды модулі құрылды.
90-жылдардың ортасында дербес компьютерлердің қуаттылығының артуы арқасында, тек бағдарламаның
ықшамдылығы мен сөйлеуінің түсініктілігі жайында ғана емес, синтезделген сөздің дыбысталуының табиғилығы
туралы мәселелер қойылып, оларды шешуде біраз жетістіктерге қол жетті, атап айтқанда, толық дыбыс -
аллофонды алу ұсынылды.
Орыс тілін синтездеудегі келесі жетістікке Санкт-Петербург университе-тінің Тәжірибелік фонетика
зертханасы мен Ұлттық француз телекоммуникация орталығының (CNET) бірлескен жұмысы негізінде 1995-1996
жылдары қол жетті. Зертхана қызметкерлері өздерінің дифондық технологиясын орыс тілін синтездеуге қолдану
үшін сәтті бейімдей алды. Бұл синтезатор ELAN француз фирмасының DIGALO атты коммерциялық өнімі болды.
1999 жылдың соңында Минскіде Техникалық кибернетика институтында Б.М. Лобановтың басшылығымен
сөйлеуді синтездеу бойынша бағдарламалар құрыла бастады. Қазіргі уақытта мәтін бойынша орыс тілін көп
дауысты синтездеумен қатар белорусь, поляк, ағылшын тілдерін синтездеуді іске асыратын «қозғалтқыштар»
топтамасы құрылды [5]. Айтарлықтай жетістік осы институтта жеке дауыс пен сөйлеуді компьютерлік «клондау»
технологиясының нұсқалары құрастырылды.
Сөйлейтін компьютер жасанды зерде теориясы және қолданыстарында адам-машина қатынасының
түбегейлі жаңа құралы ретінде қалыптасты. Сөйлеу синтезаторы – сөйлеу интерфейсінің құрамдас бөліктерінің
бірі ретінде компьютермен сөйлесуді қамтамасыз ете бастады. Сөйлеуді синтездеу дегеніміз алдын-ала жазылған
дыбыстық файлдарды ойнату емес, кез келген мәтіндік ақпаратты дыбыстап оқу, яғни сөйлеу. Сөйлеу
297
синтезаторы алдын-ала белгісіз ақпаратты тікелей компьютермен генерацияланатын орфографиялық мәтін
бойынша сөйлеу формасында шығарылуын қамтамасыз етеді.
Пайдаланушының көзқарасы бойынша сөйлеуді синтездеу технологиясының дұрыс шешімі – сөйлеу
функцияларын операционды жүйенің құрамына қосу болып табылады. Біз PRINT операторын қолданғанымыздай,
TALK немесе SPEAK операторларын қолдану мүмкіндігі зерттеушілер мен бағдарламашылар алдына қойылған
өзекті мәселе болды.
Негізінде, мәтін бойынша сөйлеу синтезаторының арқасында, монитор немесе принтер көмегімен
алынатын нәтижеге ұқсас, компьютерден адамға деректерді жеткізудлің тағы да бір ыңғайлы арнасы ашылады.
Егер сіз ақпаратты компьютерден алыс жерде немесе қозғалыста болған жағдайда алғыңыз келсе, сөйлеу
синтезаторларына баға жетпейді. Қарапайым немесе ұялы телефонды қолдану арқылы өз компьютеріңізбен
байланысқа шығып, электронды пошта немесе интернеттегі сізді қызықтыратын бетті тыңдауыңызға болады.
Жедел жағдайларды компьютер өзі сізге қоңырау шалып, хатшы ретінде сізге қажетті ақпаратты хабарлай алады.
Жоғарыда сипталлған синтезатор функциялары қазірдің өзінде көру қабілеті нашар адамдарға аса қажет.
Сөйлеу синтезаторының арқасында көзі көрмейтін не нашар көретін адамдар компьютерлік ақпарат әлемінде
басқалармен тең болатын еді.
Дауыс пен сөйлеуді компьютерлік жүйесі арқылы клоундау мәселелерін
қарастырайық. Өткен
ғасырда жүргізілген зерттулер сөйлеудің сапасы мен түсініктілігін қамтамасыз ететін синтезаторларды құруға
мүмкіндік берді. Алайда компьютер көмегімен синтезделген сөйлеу сапасы табиғи дауыстан алшақ және
машиналық акцентке ие болып қала берді. Оның негізгі себебі тек фонетика мен сөз құрау процесстері
жайындағы білім деңгейі ғана емес, сол уақыттағы компьютерлердің есептеу қорының аздығымен де анықталды.
Қазір уақытта жедел және дискілік жадының көлеміне не қажетті есептеу көлеміне шектеу жоқ санауға болады,
және мәтін бойынша сөйлеуді синтездеу жүйесін құруды бастауға болады. Ол белгілі диктордың оқу мәнеріне,
дауысының дыбысталуына максималды ұқсас болуы қажет.
Жеке дауысты қалыптастырудың, яғни клондаудың мақсаты оның дауысының компьютерлік көшірмесін
құру болып табылады. Сонымен қарастырылған функция бойынша кез келген орфографиялық мәтінді дауыстың
өзіндік акустикалық ерекшеліктерін, яғни оқылудың фонетикалық ерекшеліктері мен акцентін, сонымен қатар
просодикалық сөйлеу дарашылдығы (мелодика, ритмика, динамика) сақтай отырып оқу мәселесі қойылады.
Дауыс пен сөйлеуді клондау технологиясына қатысты синтез негізіне бір диктор дауысының акустикасы,
оқылудың фонетикалық ерекшеліктері, сөйлеудің просодикалық дарашылдығы жатады.
Диктор дауысының дербес акустикалық сипаттамалары факторлардың көпшілігімен ерекшеленеді. Бұл
факторларға сөйлеу аппаратының құрылу және жұмыс істеу анатомиялық ерекшеліктері (көмей, жұтқыншақ, ауыз
қуысы, т.б.), дауыс жалғамалары тербелістерінің әрекеттесуінің динамикалық ерекшеліктері және сөйлеу
аппараттарының резонаторлары, сонымен бірге көптеген басқа факторлар жатады.
Сөйлеу құрылу процесінің физиологиялық және акустикалық модельдеу негізіндегі «мәтін-сөйлеу»
жүйелерінде дауыстың дербес сипаттамаларына ұқсату әрекеттері қиын болғандықтан, әлі күнге дейін
айтарлықтай нәтижелерге әкелмеді. Сондықтан дыбысты клондау үшін минималды «генетикалық материал»
ретінде табиғи сөйлеу толқынының кесінділерін пайдалану дұрыс болып табылады. Мұндай кесінділер ретінде
фонема-аллофон немесе мультиаллофондардың позициялы-комбинаторлы нұсқаларын таңдау қажет. Олардың
шектелген жиыны кез келген құрамды ауызша сөйлеудің туындауын қамтамасыз етуге қабілеті жетеді. Сонда
дыбыстық толқынның құрамына әрбір нақты аллофон немесе мультиаллофонда көрінетін дауыс құрылуының
барлық дербес ерекшеліктері жатады [6].
Негізінен сөйлеу аппаратының статистикалық параметрлерімен анықталатын дауыстың дербес
акустикалық қасиеттеріне қарағанда оқылудың фонетикалық ерекшеліктері негізінен сөйлеу құрылу процесінде
жүзеге асырылатын артикуляторлы қозғалыстар динамикасымен анықталады. Белгілі бір адамға сәйкес
артикуляторлы қозғалыстар жылдамдығы, жеке артикуляторлар қозғалысының өзіндік кешігуі не озуы, қандай да
бір дыбыстың ерекше артикуляциялану ерекшеліктері (мысалы /Р/ дыбысы), жергілікті немесе шетелдік акцент,
кейбір дыбыстардың айтылу кезіндегі кемістіктері – осының барлығы фонемалардың өзіне тән позиционды және
комбинаторлы түрлерінің пайда болуымен анықталады, және аллофондардың бірегей жиынтығын құрады.
Сонымен, оқылудың дербес фонетикалық ерекшеліктерін клондау негізінен дербес фонема-аллофонды түрлендіру
ерекшеліктеріне ұқсатуға қол жеткізумен байланысты.
Әуен, ырғақ пен сөйлеу энергетикасы кіретін просодикалық (интонациялық) сипаттамалар кешені негізгі
тон жиілігінің уақыт бойынша өзгеру заңдылықтарымен, дыбыс ұзақтылығымен және дыбыс сигналдарының
амплитудасымен беріледі. Бұл өзгерулердің сипаттамасы тек белгілі мәтінмен ғана емес, оны оқудың дербес
мәнерімен анықталады. Белгілі диктордың сөйлеуінің просодикалық сипаттамаларын клондау есебінің шешімі –
оның сөйлеуінің дербес «просодикалық суреттерінің» толық жиынтығын құрумен анықталады.
Дауыс пен дикцияның дербес просодикалық сипаттамаларын сәтті қорғау үшін аллофондардың дыбыс
толқындарының және сөйлеудің интонациялық «суреттерінің» толық жиынтығын құру қажет. Клондалатын
диктор физикалық табылатын болса, бұл мақсатта онымен студияда немесе қарапайым жағдайларда оқылған
сөздер мен мәтін үзінділерінің арнайы құрылған ықшам дыбыстық массиві қолданылады. Ал егер клондалатын
диктор табылмаса, онда оның радио, теледидар және т.б. жазбаларындағы дауысы қолданылады.
Клондау бойынша бірінші нәтижелер 2000 жылы Беларусь ұлттық ғылым академиясының ақпараттану
проблемалары біріккен институтының сөйлеуді тану және синтездеу зертханасында алынған [7]. Қазіргі таңда
клондау жиынтығында компьютерлік клондау технологиясының негізінде құрылған бірнеше әйел және еркек
298
дауыстары бар. Түрлі дауыстарды клондау бойынша жүргізілген тәжірибелер арнайы таңдалған сөздер мен мәтін
үзінділерінің массивтерін қолдану арқылы жақсы нәтижелер алуға болатындығын көрсетеді.
Мәтін бойынша дербестелген сөйлемді синтездеудің лингвистикалық акустикалық мәселесі жалпылама
ғылыми маңызды, күрделі есеп болып саналады. Қазіргі сөйлау технологиялары есептерінің жеке өзіндік классы
ретінде ерекшеленеді [8]. Сонымен қатар, ол «мәтін-сөйлеу» жүйелеріндегі дербес дауыс пен сөйлеуді
клондаудың жаңа арнайы әдістемелері мен автоматты және жартылай автоматты әдістердің пайда болуына
себепші болады [9, 10].
Адамның дауысы мен сөйлеу сипаттамаларын клондау технологиясын қолданудың оңтайлы
мысалдарымен қатар оның қылмысты немесе қара ниетте қолданылуы белгілі қауіптерге әкеле алатындығын да
айта кету керек. Адам дауысын компьютерлік жаңғырту жасанды зерде жүйелерін құрудың көптеген бағыттары
үшін маңызды нәтиже бола алады.
Достарыңызбен бөлісу: |