title: Бақсы сарыны - Самашев Зейнолла Сұлтанов Қуаныш Тұяқбаев Қанат Шеңгелбаев Бақытжан «МӘдени мұРА» Ұлттық стратегиялық...

text:
Бақсы сарыны. Қазақтың «бақсылық» ұғымына әлемдік
этнография мен фольклортануда әбден қалыптасып, бекіген
«шаманство» термині сәйкес келеді. Бұл терминнің әсіресе мол
қолданылған кезі—XІX ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басы.
Одан кейінгі уақытта «шаманизм» атауы үстем бола бас тай ды,
54
55
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
бірақ «шаманство» да қатардан қалмайды. Бертін келе екеуі нің
аражігін ашып, жеке-жеке ұғымда қолданайық дейтін пікір лер
де туады. Біз де осы соңғы көзқарас жағындамыз.
Бақсылық. Бақсылар да ақын, жырау, сал-серілер сияқты
фольклор жасаушылардың байырғы өкілдерінен саналады.
Бірақ бақсының аталған тұлғалардан алабөтен айырмашылы-
ғы бар. Оның негізгі міндеті көркем шығармашылықпен ай на-
лысу емес, белгілі бір дүниетанымға негізделген діни культ ті
атқару болып табылады. Бұл ретте бақсының про фе ссио нал-
дық бітімі ақын, жырау, сал-серіден гөрі, молдаға, ламаға,
пас
торға, раввинге жақын. Молда, лама, пастор, свя
щен-
ник, раввин жалғыз құдайға сенушілік (монотеистік) түсі нік-
тер ді уағыздап, Құдай мен адам арасына дәнекершілік етсе,
бақсы жасаған иелерге, аруаққа, жынға табынатын көз қа рас-
тардың уағызшысы, солардың негізінде қалыптасқан жора-
ларды, ғұрыптарды атқарушы. Сондықтан да бақсыны профес-
сионалдық тұлғасынан бөліп алып, жеке қарастыру мүмкін
емес.
Сөз жоқ, бақсы—шаман дініндегі басты тұлға, діни культті
атқарушы. Бірақ кез келген басқа құбылыстар сықылды,
шаман діні де бір орында қатып қалған нәрсе емес, оның да туу,
қалыптасу, даму, жоғалу кезеңдері бар. Соған сәйкес бақсы ның
қоғамдағы орны да, атқаратын қызметі де және ол жөнін дегі
түсініктер де әртүрлі болуы мүмкін.
В.Г.Богораз-Тан шамандық дамудың төрт түрлі кезеңін
атайды: бірінші және ең ерте кезеңі—үй ішіндегі бақсылық
(семейное шаманство). Бұл—шамандықтың рулық қоғамға
дейінгі сатысы. Екінші кезең мамандалған бақсылар (шаманы-
специалисты) пайда болады. Дегенмен, бұл кезеңде олар өз
алдына бөлініп шыққан әлеуметтік топқа айнала қоймаған.
Тұқым қуалаушылық жолына да бақсылық әлі түспеген.
Бақсылардың арнайы тігілген ғұрыптық киімдері жоқ, да-
былдарында арнайы нышандық белгілері жоқ, күнделікті тұр-
мыста қолданылатын дабылмен бірдей. Бақсылық дамудың бұл
кезеңі эксимостар мен чукшаларда сақталған. Үшінші кезең
рулық қоғаммен байланысты (мысалы, тұңғыстар, ненецтер,
нивхлар). Бақсының көмекшісі болады. Бақсылардың әлеу-
меттік және экономикалық ықпалы бұрынғыдан әлдеқайда
күшті. Ол енді өндіріске және өнімді бөлуге жетекшілік етеді.
56
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Ерекше бақсылық киімі, ерекше дайындалған дабылы болады.
Бұл кезең тайпалық қоғамға немесе ерте таптық қоғамға
ұласады (сахалар, буряттар). Бақсы қоғамдық мерекелер мен
құрбандықтарды өткізуде белгілі бір қызметтерді атқарады.
Төртінші кезең—дамыған тайпалық және таптық қоғамда—
бақсылық ыдырап, іріп-шіриді. Бақсылықтың бұл типі шор-
ларға, әсіресе қазақтарға тән
108
.
Бізге мәлім жазбаша бақылауларға қарағанда, XVІІІ ға-
сырдың соңы мен XІX ғасырдың басындағы қазақ бақсылы ғы-
ның аясы емдеу, болашақты болжау, жоғалғанды іздеу сияқты
қызметтермен шектелетінін аңғарамыз.
Сонау жоғарғы палеолит, неолит дәуірлерінде туып, ұзақ
ғасырлар бойы дамыған шаман діні аталған кезеңге өзінің көп
қасиеттерін, белгілерін жоғалтып жеткен. Соған орай бақсы-
ның да ырыми қызметтері, атрибуттары, реквизиті жоғарыда
В.Богораз-Тан айқындаған соңғы кезеңге сәйкестене бастаған
болатын.
Бақсылардың әлеуметтік өмірдегі орны XІX ғасырдың со-
ңына қарай тіптен тарыла түседі. Оның бір себебі 1868 жылы
қазақ даласын билеудің жаңа ережелеріне сәйкес бақсылыққа
заң жүзінде тыйым салынуынан, екіншіден, мұсылманшы-
лықтың өршуінен (молдалар жын шақыру шариғатқа қарсы
келеді, сондықтан бақсыдан көмек сұрау күнә болады деп уағыз
жүргізеді), үшіншіден, қазақ даласына етек жая бастаған орыс
медицинасы да бақсылыққа өре-тұра қарсы болады
109
.
Қазақ бақсылығының кейінге дейін қаймағы бұзылмай
сақталған негізгі қызметі—емшілік. Шамандық сенім бойын ша
адам екі түрлі жолмен ауырады: 1. Зиянкес (злые духи) тән ді
жайлап алады; 2. Зиянкес тәннен жанды ұрлап алады.
Бақсылық емі де, негізінен, осы екі зиянкестік әрекетке
қарсы бағытталады, яки бақсының емшілік қызметі мына дай:
1. Тәннен зиянкесті қуу; 2. Ұрланған жанды тәнге қайтару.
Қазақ демонологиясы мен шаманизмдегі адамға қас, зиянкес
күштер мыналар: дию, жын, пері, албасты, марту, үббе, обыр,
жезтырнақ, сөрел, көнаяқ т.б. Бұлардың әрқайсысының өзіне
108
Богораз-Тан В.Г. Религия как тормоз соцстроительства среди малых на-
родностей Севера // Советский Север. 1932. № 1-2. – С. 153-154.
109
Отчет члена-сотрудника С.Рыбакова о поездке к киргизам летом 1896 г. по
поручению ИРГО // Живая старина. 1897. Вып. 2. – С. 207.
56
57
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
тән қастандық жасау жолдары бар. Соған орай зиянкестермен
күресудің тәсілдері де алуан-алуан.
Халықтың түсінігінде жын-шайтандар өз бет-бейнесімен
көзге көрінбейді, тек шыбын-шіркей, өрмекші, бақа, кесіртке,
жылан, түлкі, мысық, ешкі т.б. түрде елестеуі мүмкін. Қай
бейнеге енсе де, олар антропоморфтық қасиеттерінен айы рыл-
майды.
Бақсылар, негізінен, жүйке ауруына ұшырағанда, есі
ауыс қандарға, ауыр толғақ қысқан әйелдерге, сарып, сал ау-
руымен ауырғандарға ем жасаған. Халқымыздың шаманистік
түсінігінде мұндай аурулар жын-шайтанның әсерінен бола ды.
«Жынды», «жын соққан», «перінің салқыны тиген», «албасты
басқан» деп ат қою да сондай түсініктерден шыққан. «Қоян-
шық» та осы қатарға қосылады. Аталған сырқат түрлерінің
кө бін бақсылар психотерапиялық әдіспен (бақсының ойыны
арқылы) емдеген, алайда олар қажет кезінде аллопатиялық,
гомеопатиялық, хирургиялық әдістерді де қолданған. Мәсе-
лен, мерезді қызылмия мен тамыр-дәрінің және басқа шөптер-
дің қосындысы арқылы емдеген
110
. Қайсыбір бақсылар үлкен
ісіктерді кесіп алып тастайтын, іріңді жараларды жарып,
қызған темірмен күйдіретін
111
, жіліншікті тесіп, шіріген ма-
йын ағызып жіберетін
112
, т.с.с.
Бақсылардың негізгі ырыми қызметтерінің бірі— бол-
жаушылық. Қазақ бақсылары болашақты әртүрлі әдістермен
болжаған. Бұлардың ең бастысы, әрине, жындардың көмегіне
сүйену. Бақсы кез келген уақытта жындармен араласа алмай-
ды, ойын үстінде ғана тілдеседі. Ал бақсының ойыны біреудің
тілегімен, өтінішімен ғана өткерілетіні белгілі. Бақсылар жал-
пылама сәуегейлік жасамайды, нақты адамдардың тағдыр-
талайына, денсаулығына, ісіне қатысты болжамдар жасайды.
Біздің ойымызша, бақсының болжаушылық қызметі
кейіннен пайда болған дейтін пікір жаңсақ. Себебі мамандалу
процесі әрқашанда жалпыдан жалқыға қарай дамитыны
белгілі. Әу баста бақсыға тән көп қызметтер кейіннен арнайы
110
Альфонс Я. Киргиз-кайсацские степи и их жители.—СПб., 1845. –С. 64.
111
Тронов В. Д. Материалы по антропологии и этнологии киргиз // Записки
ИРГО по отделению этнографии.—СПб., 1891. Т.XVII. Вып.2. –С. 62.
112
Тұрсынов Е. Қазақ ауыз әдебиетін жасаушылардың байырғы өкілдері.—
Алматы, 1976. –57-б.
58
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
мамандарға көше бастайды. Соның бірі—болжаушылық мін-
дет. Қазақта ол бірте-бірте жауырыншыға, ырымшыға, бал-
герге ауысқан. Келтірілген мысалдар бақсы бойындағы бол-
жаушылық қызметтің реликтілік сипаттарын айқындайды.
Бұл—бір. Екіншіден, бақсының басты қызметі емшілікке
келетін болсақ, бақсы сырқатты емдеп қана қоймайды, оның
өткені мен болашағына міндетті түрде болжам жасайды:
Науқастанып, қария,
Кез болыпсың аранға.
Жалғыз жатып ұйықтапсың
Күздігүні сабанға.
Балаңменен екеуің
Бидай қаптап алғанда,
Ашық қалып бетіңіз
Кірбіңдеп содан қалыпсыз.
Тамақ жұқпай бойыңа,
Етің кетіп, арыпсың.
Бола ма деп бір себеп
Әр тәуіпке барыпсың.
Дүниеде жан—тәтті,
Өлемін деп налыпсың.
Мен айтайын дауасын,
Ақала, можын, мүсәтір
Талқандап, бәрін аласың,
Бір қойыңды соясың,
Басқа тамақ қоясың,
Дәріменен боласың.
Өлемін деп қорықпа,
Айтып отыр жындарым:
Сексен беске барасың,—
дейді. Болжам магиялық тәсілдерді қолданумен ғана шек тел-
мейді. Бақсылар көбінше тамырдың бүлкіліне қарап-ақ ауру-
дың себебі неден болғанын және неге апаратынын айырады.
Сөйтіп, болжаушылық—бақсы атқаратын негізгі ырыми
міндеттердің бірі болып табылады. Бақсыларға тән тағы бір
қызмет—жоғалған малды не затты жындардың көмегі арқы лы
іздеу, анықтау.
58
59
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Міне, жоғарыда аталған қызметтер жымдаса келіп,
бақсының ерекше тұлғасын жасайды. Бәрінің басын қосып,
ұйытқы болып тұрған—тәңірі-иелерге деген нық сенім.
Бақсы—иелермен тіл қатысып, сөйлесе алатын, айтқанын
істете алатын жалғыз өкіл. «Бақсы болу үшін адамға мың сан
жын қонуы шарт. Бақсылықтың күші де шайтандардың көме-
гіне байланысты»
113
.
Бұл әңгімелерден байқайтынымыз: тұқымында бақсылық
бар кісі «мен бақсы боламын» деп болмайды, бұған оны
жындар мәжбүр етеді, еріксіз бақсы болады. Қарсы келгендер
жындардың қаһарына ұшырайды. Еріксіз бақсы болу сарыны
бақсының жырында:
Аспандағы менің бес перім,
Қырық пышақ салдырып,
Қырық ине маған түрітіп,
Төбеме айдар қойдырып,
Жынға мойын қойдырып,
Көнбегенге көндірген,
Қу ағашқа төндірген,
Ақсақалдан бата алдырған,
Ақ сарыбас қойды сойдырған,—
деп суреттеледі
114
.
Жалпы, «бақсы ауруын» инициацияға қатысты алып
қарау дұрыс сияқты. Өйткені бақсы дегеніміз қатардағы,
жай адам емес, «қайта туған адам», яки пірлер, жындар
дүниесімен араласуға лайықталып, «қайта жасалған» адам.
Бақсы атағын алу үшін неше түрлі ауыртпалықтарға көнуге
тура келеді. Бақсылық ғұрыпты атқарушылар—аруақтар,
жын дар дүниесінің өкілдері. Олар былайғы жұрттың көзіне
шалынбайды, болашақ бақсыға ғана көрінеді. Мұның жылдар
бойы азап шегуі, арпалысуы—жоғары күш иелерімен ара ла-
суға дайындық белгісі, жай адамнан ерекше қасиет иесіне ай-
налу процесі, яки инициациялық ғұрыпты атқару кезеңі.
113
Живая старина. 1897. Вып.2. –С. 207.
114
Радлов В. В. Образцы народной литературы тюркских племен, живущих в
Южной Сибири и Дзунгарской степи.—СПб., 1870. Ч. III. –С. 48. Бұл жайында
кеңірек қараңыз: Абылқасымов Б. Телқоңыр.—Алматы, 1993.
60
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Осынау аса қиын өтпелі шақ, адамға тән қызық, қуа ныш-
тардан айырылып, бөтен, тылсым дүниеге бейімделудің шыр-
ғалаңды ауыр жолы бақсы сарынында:
—Уай, уай, айналайын, Құдайым,
Бір өзіңе жылайын.
Алды-артымды байқасам,
Қараңғы тұман—уайым.
Қанатымнан қайрылып,
Табанымнан тайрылтып,
Жасыған жездей майрылтып,
Туысқан, туған бауырдан
Тірідей мені айрылтып,
Көнбес бір іске көндіріп,
Қу ағашқа төндіріп,
Жаратқан ие, неңді алдым?!—
деп суреттеледі. Бақсылық—жындардың бере салған оңай
олжасы емес, еріксіз мойынсұнудан туған тер төгіс, қиын
міндет, ауыр жүк. Оның үстіне жындардың болашақ бақсыны
таңдауы бала күннен, тіпті жөргектен-ақ басталуы мүмкін.
Бірақ жабысу мен табысудың арасында белгілі бір уақыт өтетін
көрінеді. Ол—«бақсылық ауруы» кезеңі. Кесімді мөлшері жоқ:
бес жыл (Диваев), он жыл (Ұзақбай бақсы), он бір жыл (Радлов),
он төрт жыл (Бала бақсы), яки әртүрлі
115
.
Шамандық наным-сенім бойынша, айналадағы жанды-жан-
сыз заттардың немесе құбылыс атаулының бәрінің иесі бар.
Бақсы—солардың тілін білетін, қыбын табатын адам. Иелері
өздері таңдап алғандықтан да, бақсы—алабөтен қасиетке ие,
жоғарғы күштер мен адамдар арасын жалғастырушы дәнекер.
«Бақсылық ауру» осы сенімді одан әрі тереңдете түсу үшін өте-
мөте қажет.
115
Сағайлықтардың нанымы бойынша, болашақ бақсы туғаннан-ақ дімкес,
сырқат болады, бірақ естен тануы бақсы болардың алдында күшейе түседі.
Е.Қызыласов дегеннің айтуынша, ол 23 жасында ауруға ұшырап, 30 жасқа
келгенде бақсылық қонған. Шорлардың сенімінде «бақсылық ауру» бір жыл-
дан үш жылға дейін созылады деп есептелген. Тубалар арасында «бақсылық
аурумен» сырқаттанудың басы 10 жас пен 37 аралығында болатын, т.с.—
Қараңыз: Алексеев Н. А. Шаманизм тюркоязычных народов Сибири.—Ново-
сибирск, 1984. – С. 112-115.
60
61
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Бақсының синкретті өнерінің бір саласы—күйшілік, аспа-
бы—қобыз, ал одан да бұрын—даңғыра, дабыл. Даңғыра,
дабыл тарихы көк түрік дәуірінен әрі асып, гун кезеңіне тіре-
леді. Сібір шамандығында даңғырадан өзге музыкалық аспап
мүлде қолданылмайды. Сахалар мен тубалар оны дүңгір
десе, алтайлар түңгір дейді. Шамандық салттарды атқаруда
даңғыраның ырыми қызметтері орасан зор болған.
Қазақтың бақсылары даңғыра, дабылдан қашан қол үзе
бастағанын дәл айту қиын
116
. Даңғыра XVІІІ ғасырда да қол-
данылғанымен
117
, бақсының негізгі аспабы бұл кезде қобызға
айналып болғанға ұқсайды.
Бақсы ойыны. Бақсының ойыны белгілі бір ғұрыптарды
атқару үшін өткерілген. Ең негізгі себеп—әрине, сырқат адам-
ды емдеу. Бақсы ешқашанда өздігінен жүріп, не сұранып, кісі
емдемейді, үйінде сырқат бар адамның өтінішімен ғана келеді.
Әрбір ақын-жыраудың өзіндік ерекшелігі болатыны сы-
қылды, әр бақсының да өзіне тән ойын өрнектері, емдеу тәсіл-
дері болған. Бірақ, сонымен бірге ойын өткерудің де, кісі ем деу-
дің де жалпыға ортақ нақты ғұрыптарға негізделген тәртібі бар.
Бақсы ойынына басы бүтін сахналық шығарма, немесе қойы-
лым ретінде қарайтын болсақ, кез келген басқа өнер дүниесі
секілді, оның да белгілі бір заңдылықтарға бағына отырып,
өрбитін сюжеттік желісі мен композициясы болатынын көр меу
мүмкін емес.
Бақсының ойыны, әдетте, тұрақты канондардан тұрады.
Ойын кезінде атқарылатын рәсімдер мен жоралар белгілі бір
ғұрыптар төңірегіне шоғырланған. Ол ғұрыптар қалай болса,
солай атқарылмайды, бірінен соң бірі келетін арнайы тәртібі,
ауқымы, мөлшері бар. Сол тәртіп, сол ауқым, сол мөлшерді не гіз ге
ала отырып, әр бақсы «дарын мүмкіндігіне, актерлік қа бі леті не,
психикалық ерекшелігіне, қиял байлығына қарай»
118
бұ рын-
116
Орталық Қазақстандағы Жаңғабыл өзені маңынан табылған көне түркі
дәуіріне жататын балбал таста арқасына дабыл, бүйіріне қобыз асынған адам-
ның суреті қашалған. Қараңыз: Шулембаев К. Маги, боги и действитель-
ность.—Алма-Ата, 1975. – С. 45. Тәрізі, ол кездегі бақсылар аталған екі аспап-
ты қатар қолданғанға ұқсайды.
117
Георги. Описание всех обитающих в Российском государстве народов.—
СПб., 1776. – С. 140.
118
Новик Е. С. Обряд и фольклор в Сибирском шаманизме (Опыт составления
структур).—М., 1984. – С. 60.
62
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
нан қалыптасқан, дәстүрлі канондарға болар-бол мас вариа ция-
лар жасап отырады. Қаламының ебі бар бақылаушылар мұны
ерте бастан-ақ байқап, «Бақсылық ойын процесінің ва риант-
тары онша көп болмайды»
119
, «Бақсыға емделгісі келетіндер
көп және әрбір ем сайын аздаған айырмашылықтар болмаса,
бәзбір рәсімдер қайталана береді»
120
деп жазған. Егер мұны
қарапайым тілмен айтар болсақ, бақсы атаулының ойынында
ортақ желі бар және ұқсас іс-әрекеттер үнемі қайталанып
отырады деген сөз. Ендеше, қол жеткен деректерді тиісінше
пайдалана отырып, бақсы ойынының реконструкциясын
біршама толық жасауға әбден болады.
Бақсының ойыны міндетті түрде үй ішінде өткерілетін
(далада, ашық аспан астында ойын өткізілгені жөніндегі дерек
кездеспейді). Ойынды көруге үлкен-кіші, ұрғашы-еркек деп
бөлінбей, түгел қатыса беретін. Бірақ ол үшін балиғатқа толған
жастар мен үлкендер жағы тазаланып келуі шарт
121
.
Бақсы біліп қояд деп,
Дәретін жөндеп алады
122
.
«Дәрет алу» шамандықтың мұсылмандықпен астасқан
бір қыры екендігі даусыз. Мұсылмандық жетпеген Сібір
шамандығында мұндай рәсім болмаған. Көрермендер үй ішін
шыр айнала отыратын. Сыймағандар жабықтан сығалап, қы-
зықтайтын. Бақсының ойыны өзінің атынан да көрініп тұр-
ғандай, кішігірім театрдың немесе цирктің қызметін атқа-
ратындықтан, оған қатысушылар бақсыға болысып, жын қуу
үшін ғана келмейді, барды-жоқты жақсысын киініп, көңіл
көтеру үшін де жиналған. Мұнда әртүрлі эротикалық қимылдар
да көрсетілетіндіктен (айталық, кейбір бақсы жолбарыс болып
арқырап, әйелдердің үстіне асылатын немесе олардың ұятты
жеріне қол жүгіртетін), бай-мырзалар ондай жерге бойжеткен
119
Ястребов М. Киргизские шаманы (Отрывок из записной книжки) // Моск-
ви тянин. 1851. Кн. I. № 7. – С. 309.
120
Новолинеец А. Чары шамана в киргизском ауле // Оренбургские губерн-
ские ведомости. 1848. № 25.
121
Диваев А. Из области киргизских верований: Баксы, как лекарь и колдун
(этнографический очерк) // Известия общества археологии, истории и этногра-
фии.—Казань, 1899. Т.ХV. Вып. 3. – С. 315.
122
ОҒК қолжазба қоры. 1081-бума, 7-дәптер.
62
63
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
қыздарын жібермеуге тырысатын. Ойын, әдетте, кешқұрым
басталатын. Оған дейін бақсы арнайы даярланған дәмге
отырады.
Бақсы ойынының іңірге қарата өткерілуінің себебі мынада:
жындар өмірі адамзат өміріне қарама-қайшы бағытта дамиды
деп саналған. Адамның тіршілігі, қарекеті жарық дүниеге
қатысты болса, жындардікі, керісінше, қараңғылық әлеміне
байланысты. Жындар кешке қарай қимыл-қозғалысқа түсіп,
адамдарға деген қастандық әрекетін көбінесе түнгі уақытта
іске асырады. Яғни шаманизмге тән жалпы сенім бойынша,
жындар түнде жортып, күндіз тынығады. Сондықтан Азияның,
Африканың, Австралияның, Солтүстік Американың байырғы
халықтарындағы бақсы (шаман) атаулы жындармен негізінен
түнге қарай алысады.
Бақсы ойыны өткеріліп жатқан үйде ошақта жанып
жатқан оттан ғана көмескі сәуле шашырайды
123
. Ошаққа қазан
көтерілсе, астындағы отқа кетпен, күрек немесе басқадай те мір
заттар тасталып қыздырылатын.
Жын келгенде күркіреп,
Қызып тұрсын дайын деп,
Отқа темір салады,—
деген өлең жолдарында да отқа темір салу рәсімі анық көріне ді.
Қыздырылған темір әлтаман бақсы ойыны кезінде қажет. Одан
басқа нәрселер де даярланатын.
Бақсы ойынына жұрт жиналып болған соң есік жабылып,
тұтқасы жіппенен байланып тасталатын. Оның себебі—бақсы-
ны жындары қысқан кезде қаскөй зиянкестер сырқаттың жа-
нын есіктен ала қашуы мүмкін деп саналған
124
.
123
Басқа кейбір халықтарда бақсы ойынын тас қараңғы үй ішінде өткізетін де
салт болған. Қараңыз: Алексеенко Е. А. Шаманство у кетов // Проблемы исто-
рии общественного сознания аборигенов Сибири.—Л., 1981. С. 119; Прокофье-
ва Е. Д. Материалы по шаманству селькупов.—Сонда. – С. 67-68.
124
Қараңыз: А. Н. Баксы // Иллюстрированный семейный листок. 1860. №
99-100. С. 388. Ойын кезінде есікті жауып тастап, ешкімді кіргізбейтін және
шығармайтын сахалар әдеті туралы мына еңбекпен танысыңыз: Виташев-
ский Н. А. Из наблюдений над якутскими шаманскими действиями // Сбор-
ник Музея антропологии и этнографии.—СПб., 1918. Т.V. Вып. I. – С. 165.
64
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Ауырған адам, әдетте, ортада аяқ жағын отқа қарата
жататын
125
, не отыратын. Бақсы 2-2,5 қадам мөлшерінде оған
қарама-қарсы отырады. Астына кілем төселеді (жоқ болса:
сырмақ, көрпе). Сырқаттың үстіне мата жауып қоятын
126
. Мата
жабу салты Орта Азия шаманизмінде кең өріс алғаны белгілі
127
.
Бақсы сарыны. «Сарын» терминін ғылыми әдебиетте тұң-
ғыш қолданған Шоқан Уәлиханов болатын. Ол бақсының ойы-
ны кезінде қобыздың сүйемелімен орындалатын өлеңді «са-
рын» дейтінін 1854-1855 жылдар шамасында жазған
128
. Алайда
«сарын» сөзі халықтық терминологияда бақсыға қатыссыз
да қолданыла беретінін ескерген жөн. Айталық, осы термин
үйлену салтына қатысты фольклор құрамында да
129
, ақындар
поэзиясында
130
да кездеседі, бүгінгі фольклортану ғылымын да
«мотивтің» баламасы ретінде де пайдаланылады.
Бақсы сарындарын дін салтына қатысты десек те, наным-
сенімдерге қатысты десек те айырмашылығы жоқ: екеуі бір
ұғымды білдіреді. Егер нақтылай айтсақ, бақсы сарыны шама-
нистік салттардың құрамына енетін поэтикалық пішін болып
табылады.
Бақсының сарындары ертегі, батырлық жыр немесе мақал-
мәтел сықылды кез келген сәтте орындала бермейді, бел-
гілі бір ғұрыпты атқару кезінде ғана орындалады және оны
орындайтын кісі—бақсы ғана. Бақсы сарыны бақсы ойыны-
ның үстінде орындалады, сондықтан ол бақсы ойынының ажы-
ра
мас бөлігі болып табылады. Бұл бөлік басқа бөліктермен
125
Щетинин Д. Врачевания у киргиз // Тургайская газета. 1895. № 45; Рыба-
ков С. Баксы (киргизские кудесники) // Оренбургский листок. 1897. № 24.
126
Савва Большой көрген ауру келіншектің үстіне бірінші күні жұп-жұқа
аппақ жібек, шыт жабылса, үшінші күні ақ кенеп жабылған. Қараңыз: Боль-
шой С. Записки о приключениях в плену у киргиз-кайсаков в 1803 и 1804 го-
дах // Сын Отечества. СПб., 1822. Ч. 78. С. 62. Старшина Айбасовтың қызы
ауырғанда бақсы оның үстіне жарқыраған, түрлі-түсті мата жапқан: Оренбург-
ский листок. 1889. № 25. т.с.с.
127
Қараңыз: Малов С. Е. Шаманство у сартов Восточного Туркестана // Сб.
МАИЭ. Пг., 1918. Т.5. Вып. 1; Троицкая А. Л. Лечение больных изгнанием
злых духов среди оседлого населения Туркестана // Бюллетень Среднеази-
атского госуниверситета.—Ташкент, 1925. Вып. 10; Муродов О. Некоторые
фольк лорные жанры связанные с древними верованиями таджиков // Фольк-
лор и этнография.—Л., 1977.
128
Валиханов Ч.Ч. Соб. соч. В пяти томах.—Алма-Ата, 1984. Т.1. С. 212.
129
Қараңыз: Қазақтың музыкалық фольклоры.—Алматы, 1982. 193-194-б.
130
Сонда. 204-206-б.
64
65
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
бірлікте, байланыста болғанда ғана басы бүтін құбылыс туады.
Ол құбылысты бақсы ойыны дейміз. Бақсы ойыны дәстүрлі
ғұрыптар жиынтығынан тұратын сеанс болса, оны өткеруші
орталық тұлға—әрине, бақсы.
Ал бақсының сарындары дегеніміз өзге діндердегі дұға-
ның, мінәжаттың міндетін атқарады. Алайда дұға алдын ала
жазылып қойылған діни сенімдер жиынтығының эталоны
саналатын қасиетті кітаптардан үзінді түрінде оқылса, бақ сы-
ның сарыны әдетте импровизацияға негізделеді.
Ойын алдындағы дайындық рәсімдері толық атқарылып
болған соң, бақсы қолына қобызын алып, ойынын бастайды.
Алдымен қобыз күйлері орындалады. Күй ырғағына беріліп,
біраз қызып алғаннан кейін бақсы қобыз үніне өзінің мұң лы,
зарлы дауысын қосады. «Бақсы,—дейді А.Левшин,—қобы-
зын ойнап, сарнап, ақырын теңселе бастады. Сосын оның
денесі музыка ырғағына сай қимыл-қозғалысқа түсті. Дауы сы
біртіндеп күшейген сайын, оның теңселуі де күшейді»
131
.
Бақсы, әдетте, өзінің сарынын әулие-әнбиелерге сыйыну дан
бастаған. Ол мына сияқты болады:
Мағруптағы әулие,
Машруптағы әулие,
Түркістанда Түмен баб,
Сіздерден медет тілеймін.
Сайрамдағы сансыз баб,
Отырарда отыз баб,
Ең үлкені—Арыстан баб,
Ең кішісі—Алаша қап,
Сіздерден медет тілеймін.
Бақсы бұрын-соңды естіп-білген әулие-әнбиелерінен еш-
кімді қалдырмай түгел атап, ақырында:
Жер жүзіндегі әулие,
Күн көзіндегі әулие,
131
Левшин А. Описание киргиз-казачьих или киргиз-кайсацких орд и
степей.—СПб., 1832. С. 62.
5-0139
66
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Ал сыйындым сіздерге,
Жәрдем бергей біздерге,—
деп бір-ақ түйеді. Тәңірі, Құдай, Алла және де Мұхаммед
пайғамбардан бастап, Омар, Оспанға дейінгі сахабалар—бәрі
аталады. «Мен оның сөзінен түк те ұққаным жоқ,—дейді
А.Янушкевич,—бірақ әртүрлі құдайлардың, әулиелердің
ішінде Ысырайыл мен Жебірейіл де болды»
132
. Бақсы әулие-
әнбиелерге сыйынып болдым-ау деген кезде сарынын аз-кем
тоқтатып, отырғандарға: «Ля алла иль алла» (Алладан басқа
Алла жоқ) деңдер,—дейді, қатысушылар мұны бір ауыздан
қайталайды
133
. Бұдан кейін ол аруақтарды шақыруға кіріседі.
Аруақтарды шақырудың бірнеше типі бар.
1. Бұрын-соңды өткен атақты хандардың, батырлардың,
бай-мырзалардың аруағын шақыру. Мысалы:
Уақ атасы Ер Көкше,
Ерлігінің белгісі—
Садағына келген сан кісі,
Мылтығына келген мың кісі.
Сарыбай, Сарыш, Өтеулі,
Үш жүзге сексен ат
Бәйгеге қосқан Көрпебай.
Арғы атасы Қарақожа,
Ханда—Абылай,
Қарада—Қазыбек,
Төрт ұлды Торайғыр,
Жағалбайлы Түнғат,
Қаракерей Қабанбай,
Қу дауысты Қазыбек,
Қаракерей Мұрында—Қандыбай,
Шақшақұлы Жәнібек,
Тобықтыда—Дөненбай,
Ішіндегі Доғалбай,
132
Янушкевич А. Дневники и письма из путешествия по казахским степям.—
Алматы, 2005. – С. 199.
133
Диваев А. Из области киргизских верований: Баксы, как лекарь и колдун
(этнографический очерк) // Известия общества археологии, истории и этногра-
фии.—Казань, 1899. Т.ХV. Вып. 3. – С. 317.
66
67
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Өте шықты заманында—Құнанбай,
Таздың арғы атасы—Шойынқара,
Қара, Сары, Қондыбай...
2. Тікелей өз ата-бабаларының аруағын шақыру.
3. Атақты бақсылардың аруағын шақыру.
Әулие-әнбиелер мен аруаққа сыйыну көбінше іркес-тіркес
келеді, кейде араласып та кетеді. Бұлардың бәрі (әулие-ән-
биелер, аруақтар) бақсының жебеуші пірлеріне жатады.
Пірлерге сыйыну рәсіміне бақсы сарындарының компо зи-
циялық бастауы ретінде қараған жөн. Бұдан кейін бақсы өзінің
көмекші жындарын шақыра бастайды. Олардың әрқайсы-
сына тән номенклатуралық қызмет болады. Сондықтан да
бақсы жындарды қалай болса солай емес, белгілі бір тәртіппен
шақырады. Әрине, алдымен болжаушы жындар шақырылуға
тиіс. Бақсы сарынының бұл бөлігіндегі негізгі мақсат—ауру
себептерін іздеу. Бақсы оларды былайша шақырады, ақыл-
кеңес сұрайды:
Ал шақырдым, жын-дағы,
Жынды қылған Құдайым,
Кел бермен, жын мұндары,
Сенімен кеңес құрайын,
Атаңның аузын ұрайын.
Шақырайын көк Қабан,
Басқан жері он табан,
Ал шақырдым, Шойтабан.
Қара қасқа ат мінген,
Жал-құйрығын шарт түйген.
Ал шақырдым, Темірқан,
Болжа деймін сендерге!
Бұл уақта «жуан ішектерді бойлап, ысқы үздіксіз жүгі-
реді, біртіндеп бақсының дауысы құлақ жаратын дәрежеге
жетеді»
134
. Бақсы жындарына «әділ сөйле», «өтірік сөйлеме»
дегенді қайта-қайта айтады, өйткені ол аурудың диагнозын
соған қарап қояды:
134
Москвитянин. 1851. Кн. I. № 7. – С. 309.
68
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
...Әділ сөйле, ер Қабылан,
Ақмарал атты еріміз,
Әділ сөйлеп келіңіз,
Сырдың бойы сырғақ-ты,
Ашамайлы күн қақты,
Байқай сөйле аруақты.
Өтірік сөйлеп, ерлерім,
Сындырмағай белімді.
Өтірік енді сөйлесең,
Шақырып сені не етейін?
Әділ бір сөйле, кел бері,
Байқап сөйле, сен бері,
Өтірік енді сөйлесең,
Ал қараңды көрмеймін,
Жөніңе түсіп жүрмеймін!
«Әділ сөйле», «байқап сөйле», «өтірік сөйлеме» дегендерді
бастырмалата, үсті-үстіне қайталау арқылы ол біртіндеп ауру-
дың сеніміне кіреді. Бақсының:
Жын үлкені, Ер Шойлан,
Кідірмей бермен кел, Шойлан,
Өтірік айтпа, жын, ойлан.
Басыңды баудай қағармын,
Қаныңды судай шашармын,—
деген қаһарлы әмірін өз құлағымен естіп отырған сырқаттың
жабыраңқы көңілі көтеріліп қалады, бақсының шексіз күшіне
иланбасқа шарасы қалмайды. Сөйтіп, шамандық диагноз қоюға
дейін-ақ дерт қуудың алғашқы психологиялық дайындықтары
жасалады. «Арасында,—дейді Құдабай Қостанайұлы,—бақсы
ауыр-ауыр күрсінеді. Қобыз үні бірте-бірте тыныштала береді.
Міне, бақсы үнсіз қалады. Кенет ол селк ете түсіп, қолда рын
ербеңдете жөнелді. Қобыз шанағына ілінген сылдырмақ
тар
сыңғыр қақты. Бақсы сол сылдыр-сылдыр, сыңғыр-сыңғыр
үнге құлағын тосады, аракідік көзін бір ашып, бір жұмып, бет-
аузын қисаңдатады. Осы күйде ол бірнеше минут отырады.
68
69
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Көрермендердің айтуынша, бақсы бұл кезде сырқаттың тағ-
дыры туралы жындардан жөн сұрап жатады»
135
.
Сылдырмақтардың сыңғыр қағуы, бақсы қолдарының ер-
беңдеуі мен бет-аузының қисаюы жындардың келгенінен хабар
береді.
Бақсының сырт көзге мүлде жат, түсініксіз қимылдар
жасауында, яғни өзімен-өзі арпалысып, шыр айналып, ке-
ріліп-созылып, еңкейіп-жантайып, бұлқан-талқан болуында
елеулі мағына бар. Олар—жындардың жиылып, бақсының
бойын қыса бастағанын білдіретін пантомималар. Ал экстаз
дә режесіне жеткенде бақсының аузынан ақ көбік ағып, талып
қалуы—оның жындар әлеміне баруын, сонда болуын білдіреді.
Тұрып, есін жинаған соң, бақсы ол жақта өзінің не көріп, не
білгенін әңгімелейді, сырқаттың не себепті ауырғанын, қан-
шаға созылатын, не дауа болатынын айтады.
Осымен, бақсы ойынының бір бөлімі аяқталады. Әрі қарай
емдеу процесі басталады. Бақсы емі жоғарыдағы болжам
нәтижесіне тікелей байланысты: не ол дәрі-дәрмектерді пай-
да ланады, не әртүрлі магиялық шараларды қолданады, не си-
қырлы сарынын одан әрі жалғастырып, дертке дауа табатын
көмекші жындарын шақырады.
Қалай болғанда да, бақсы ойынының сырқатқа ғана емес,
оған қатысып отырған көрермендерге де әсер ететіні күмән-
сіз. Бақсы—өзін де, өзгені де трансқа түсіре алатын қабілет
иесі. Ол сырқаттың жан-дүниесін көз байлау (гипноз) арқылы
да басқарады. Сөйтіп, ерекше психологиялық ем қолданады.
Сендіру—бақсы ойынының басты міндеті. Бақсының емі жүй-
ке және жан дүниесінің ауруына ұшырағандарға көбірек дауа
болатыны да сондықтан. Қобыздың күңіренген үні, бақсының
зар илеп, жындарын шақыруы, нанбасқа нандыратын неше
түрлі фокустар, мың құбылған пантомималар, міне, мұның
қай-қайсысы да нар көтерер сенім жүгін арқалайды. Әрине,
бар сенімнің ішіндегі тірегі, темірқазығы—шаманистік сенім:
аурудың иесі болады деп білу. Оған бақсы қалай әсер етеді—
мәселе сонда. Неғұрлым күшті бақсының жындары да көп, әрі
әлуетті.
135
Кустанаев Х. Этнографические очерки киргиз Перовского и Казалинско-
го уездов.—Ташкент, 1894.
70
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Шамандық түсінік бойынша, жындар әлемі екі үлкен
лагерьден тұрады: мейірімді жындар (добрые духи) және зиян-
кес жындар (злые духи). Бақсыға бағынатындары, әрине,
мейірімді жындар. Жалпы аты солай болғанмен, олардың өзі
іштей жіктеледі екен (пері, жын, шайтан). Бақсы сарындарында
жын қатарында пері де, шайтан да атала бергенмен, кейбір
бақсылар оларға жеке-жеке мән берген. Қорғанбай бақсының:
Өтірік басқа—шын басқа,
Шайтан басқа—жын басқа.
Пері басқа—жын басқа,
Әрқайсысы бір басқа,—
деуі де сондықтан.
Бақсылар керегіне қарай жындарын кезек-кезегімен ша қы-
рады:
Ақтұйғыным, бопам-ай,
Томағаң сенің күмістен,
Аяқ бауың жібектен.
Екі де бірдей баршын құс,
Күйту-күйту, Сары құс!
Жеген жемің бәрін құс!
Темір қанат Қара құс,
Сексен сегіз құмарлым,
Тоқсан тоғыз тұмарлым!
Сол иығың—үкілім!
Қызыл да жирен ат мінген,
Жал-құйрығын шарт түйген.
Екі найза түйіскен.
Айқайлап жауға тиіскен,
Екі бірдей торы атым,
Құйысқанды Құла атым,
Қызыл шұбар айдаһар.
Әрқайсысына мақтаулы сөз, әсерлі теңеу табуға тырысады.
Жындарын жеке-жеке атап, шақырған кезде бақсы даңғы-
ра, дабыл қағады, асатаяқпен жерді ұрады. Бақсының ащы
дауысына түрлі дүңгір, түрлі сыңғыр қосылып, азан-қазан
70
71
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
болады. Әне, жындар да мұны естіді, суыт хабар жеткен соң,
бес қаруын сайланып, алдағы қызу ұрысқа апыр-топыр жинала
бастайды. Дауыс жетпеген алыс жерлерге шабарға ат, хабарға
ителгі жіберіледі. Бақсының шақыруын естіген жындардың
қай-қайсысы да жолға шығуы керек. Бірақ олардың ішінде де
елгезегі, еріншегі бар.
…Сөйтіп, бақсы бірде-бір бос қимыл жасамайды: әрбір әре-
кетінде астар бар, әрбір қимылында қатаң қалыпқа, өрнек-
ті өлшемге түскен пантомималық мазмұн бар. Бұдан бақсы
сарынындағы сөз бен бақсы ойынындағы іс-әрекет арасын дағы
ерекше байланыс болатыны анық көрінеді.
Бақсылық ем сеанстары кезінде бақсы өзін-өзі ойнайды,
жын болып ойнайды, фокус көрсетіп ойнайды т.б. Мұның
барлығы да актерлік өнермен тікелей байланысты. Бақсы ның
ем-дом ретінде қолданатын ғұрыптық іс-әрекеттері жиын тық
түрде ойын деп аталуы да нақ осыған қатысты. Алайда актер-
дің ойыны эстетикалық сұранымдарды қанағаттандыруға ға-
на бағытталса, бақсы ойынының қызметі мүлде басқа—емдеу,
жору. Сондықтан да бақсы ойыны актерлік ойыннан түбірімен
ерекшеленеді.
Бақсылардың денеге пышақ (қанжар, қылыш) сұғу фоку-
сын жеке алып қарасақ, әрине, ол иллюзион өнеріне жатады.
Бірақ иллюзион өнерін жете меңгеруіне қарамастан, бақсыны
иллюзионшы дей алмаймыз. Иллюзионшы өзінің фокусына
адамның ақыл-айласы туғызған өнер дүниесі ретінде қараса,
бақсы мұны жындары дарытқан күш, ауруға демеу болатын
тәсіл деп біледі.
Бақсының негізгі психотерапиялық әдісі гипноз (сендіру,
ұйыту) болса, әлгідей фокустар бақсының гипноздық әре-
кеттерін күшейте түсу үшін қажет. Бақсы неғұрлым өнерлі,
неғұрлым дарынды болған сайын оның гипноздық әрекетте-
рінің де науқасқа әсері соғұрлым күшті. Бақсының жын
шақыру кезінде сырқат та, көрермендер де біртіндеп трансқа
түседі. Ұйытушы—әрине, бақсы. Жұрттың сеніміне әбден
кіріп болған уақытта ол құдіреті күшті дирижерға айналады.
Отырғандар бақсы не айтса, соны істейді, не қимыл көрсетсе,
соны қайталайды. Бақсымен бірге теңселеді, бақсымен бірге
оның жырына да қосылып кетеді. Бақсының ойыны мен сары-
ны әсіресе науқасқа қатты әсер етеді.
72
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Бақсы ойыны мен сарыны бірнеше бөліктен тұратыны
белгілі. Айталық, кіріспе (рәсімді дайындау), жын шақыру,
жындардың шайқасы. Ал бақсылар ойыны мен бақсылар са-
рынының соңғы бөлімі жын қайтару деп аталады. Бақсы жын
қайтарар алдында «саф болды» дейтін. Бұл—көмекші жын-
дар мен зиянкес жындар арасындағы соғыс бітті дегені. Содан
соң бақсы қобызын тағы да күңірентіп, жын қайтару рәсіміне
кірісетін. Онда былай дейтін:
Айналайын, дәулерім,
Айналайын, беклерім.
Бәрекелде, дәулерім.
Айдашы, Қара, айдап қайт,
Қол-аяғын байлап қайт.
Шашау шығып қалмасын,
Бәрін алып, жинап қайт.
Үлкен-кіші аға бар,
Бесікте жатқан бала бар,
Жан-жағыңа бармай, қайт.
Түндігі ашық бейбақ бар,
Назар көзін салмай, қайт,
Әскеріңді аралап,
Жаралы бір қалмасын,
Тастамай бәрін алып қайт!
Иә, мұнда бақсының разылық сезімі бар, ауыр ұрыстан
соңғы майдан картинасы бар. Және де мұнда жындардың
антропоморфты қасиеттері айқын көрінеді. Бәрі біткен соң
бақсы:
Қой, қош аман болыңыз,—
Пір Қожамның бес ұлы,
Ер Қожамның үш ұлы,
Алға келдің бас ұрып,
Қайратыңды асырып,
Алдымдағы мейманның
Үстінен дертін қашырып,
Дауа салдың мейманға.
Разы бол, жын мұндар,
72
73
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Басыңды қосып, жиғанға.
Мұнан қоймай хабар айт,
Ертеңгі күн қалмасын,
Келуінен танбасын,
Тоқсан тоғай толғаны,—
деп, өзі де разы болып, жындарының разылығын сұрап, соңғы
тапсырмаларын беретін. Сөйтіп, жындарын түгелдей мекеніне
қайтаратын.
Сонымен, бақсы ойыны мен сарындарында жүйелілік, бі-
різділік болатынын көрдік. Ойын бақсылық ғұрыптар негі-
зінде өткеріледі: бақсының айтар сөзі де, атқарар іс-әрекеті
де дәстүрлі ғұрыптарға қатаң бағынады. Сондықтан да бақсы
ойынындағы сөз бен әрекетті бөле-жаруға болмайды, олар бір
медальдің екі жағы сияқты. Бақсы ойынын бірнеше актіден
тұратын трагикомедиялық спектакль десе де болады. Мұнда да
театрдағы сахна, партер, көрермен, актер (бақсы, бақсыға қо-
са кейде оның көмекшісі), бақсылық реквизит т.б.) бар. Бақсы
сарыны, түптеп келгенде, импровизацияға негізделген көркем
шығарма. Түйдек-түйдегімен ағытылған жыр ырғағы науқас
пен көрерменді ғана емес, жындарды да тербеуі керек. Бақсы-
ның жан алып, жан берген, жын шақырған ащы дауысы, қо-
быз дың бірде ұлып, бірде ышқынған әуені, қоңыраудың сыл-
дыр қаққан сылқым үні бір оркестр құрады. Бұған бақсының
әртүрлі оқыс қимылдары, түрлі-түрлі жын бейнесіне енгендегі
өрескел қылықтары, көз байлап, көңіл аулайтын сиқырлы
фокусы қосылғанда отырғандардың бейтарап қалуы екіталай
болар. Сондықтан бақсы менен науқас, бақсы менен көрер мен-
дер арасында магниттің өрісіндей тартатын ерекше жан
ды,
ерекше ауқымды байланыс орнайды. Біраздан соң отырған дар
бақсы ойынының құрғақ тамашалаушылары болудан қалып,
оны бірге өткеруші, бірге орындаушы әрекет иелеріне айнала
бастайды. Сөйтіп, бақсының психотерапиялық сеанстарын
ұжым болып атқарысады. Ал бұл—көне өнердің белгісі.
Әрине, ойынның режиссері де, басты орындаушысы да—
бақсының өзі. Сан-салалы өнердің басын түйістіретін, кө ген-
дейтін ортақ желі—бақсының сарыны. Бақсы ойынын бейнелі
түрде опералық спектакль десек, бақсы сарыны либретто
қызметін атқарады, яки сала-сала, тарам-тарам сюжеттік оқи-
74
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
ғалардан тұратын күрделі эпикалық шығарма болып табыла-
ды. Ғұрыптық әрекеттердің орналасу ретіне қарай жүйелеген-
де бақсы сарындары мынадай сюжеттік қабаттардан тұратын
болып шықты:
І. Пірлерге сыйыну—бақсы сарындарының кіріспе бөлімі;
екі саладан тұрады: әулие-әнбиелерге сыйыну, аруақтарға
сыйыну. Әулие-әнбиелерге сыйыну типтері—пайғамбарлар
мен мұсылмандық әулиелерге мінәжат ету, қазаққа немесе
қазақ ішіндегі белгілі бір аймаққа тән баба-әулиелерге сыйы ну.
Аруақ шақыру типтері: атақты хан, батыр, би, байлардың аруа-
ғын шақыру, тікелей ата-баба аруағын шақыру, бақсы лар дың
аруағын шақыру.
ІІ. Жын шақыру—бақсы сарындарының негізгі бөлігі қос
салалы: барлаушы, кеңесші жындарды шақыру, сырқатқа
дауа табар көмекші, қызметші жындарды шақыру. Магия-
лық ем рәсімдері жын шақыру жорасына байланыстырыла
атқарылады.
ІІІ. Жын қайтару—бақсы сарындарының қорытынды бө-
лімі.
Міне, осы қалың қатпарлар түгел қордаланып, тұтас
сүлделенгенде ғана бақсы сарындарының басы бүтін тұлғасы
бар болмысымен көрінбек.
Ғұрып фольклорының жанрлары да белгілі бір заңды-
лықтарға бағынады, белгілі бір заңдылықтар аясында да ми-
ды. Алайда мұндағы сөз үлгілері, тіпті де эстетикалық та-
лап-тілектерді қанағаттандыру үшін емес, утилитарлық,
прак тикалық қажеттіліктерді атқару үшін қолданылатынын
ес
тен шығармауымыз керек. Ғұрыптық сөз үлгілері ғұрып-
тық іс-әрекетпен тығыз байланысты. Сондықтан да ғұрыптық
фольк лор жанрларын зерттеу үстінде ғұрыптық сөз үлгілерін
ғұрыптық әрекеттен бөлек алып, жеке қарастыру мүмкін емес.
Б. Абылқасымов ,
филология ғылымдарының докторы, профессор
А. Тойшанұлы,
филология ғылымдарының кандидаты
74
76
76
1. БӘДІК ӨЛЕҢДЕР
Достарыңызбен бөлісу: |


title: БӘДІК - Самашев Зейнолла Сұлтанов Қуаныш Тұяқбаев Қанат Шеңгелбаев Бақытжан «МӘдени мұРА» Ұлттық стратегиялық жобасын...

text:
1. БӘДІК
Бұл бәдік деген сөз—бұрынғы қазақ болғаннан бері қарай
келе жатқан бір әдет. Біреу көш бәдік деп аузына не түссе, соны
айта салады. Сол адамды «көш бәдік» дейді. Бұрынғы атам за-
манда біреудің бір малы құтырса, яки аты делбе болса, яки бір
малына жылан, қара-құрт тисе, бәдік айтады екен. Ол бәдік
айтқан реті мынадай болады, мәселен, әлгідей малы құтырған
ауыл маңайындағы ауылдарға хабар айтады: «біздің ауылға
келіңдер, кішкене той қыламыз» деп. Кешке қыз, келін, жігіт,
бала жиылып келеді. Екі жігіт бір отырып, екі қыз, яки келін
бір отырып өлең айтады. Кемпір-шал болса да жиылған адам-
ның бәрі аузына түскенін айта береді. Сондағы айтатындары:
—Айт дегеннен айтамын-ау бәдікті,
Қара мақпал тоным барша әдіпті.
От оттамай, су ішпей жата берсе,
Бәдік емей немене бір кәдікті.
Ай, көш!
Бәдік кетіп барады шатқа таман,
Жүген ала жүгірдім атқа таман.
Құдай оңдап бәдікті қолға берсе,
Итере сал кәпірді отқа таман.
Ай, көш!
І. Бәдік
78
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Бәдік бәдік деседі,
Бәдік желдей еседі.
Асқар-асқар тауларға,
Ағыны қатты суларға,
Айнала соққан құйынға,
Ай, көш десе көшеді.
Ай, көш!
Көшер болсаң, ай, бәдік, Мекеге көш,
Кемпір миын мүжіген шекеге көш.
Көш айласын білмесең, мен айтайын,
Қойдан қойға жүгірген текеге көш.
Ай, көш!
Көшер болсаң, ай, бәдік, Арқаға көш,
Қарағайды қақ жарған жаңқаға көш.
Көш айласын білмесең, мен айтайын,
Қойдан-қойға жүгірген марқаға көш.
Ай көш!
Көшер болсаң, ай, бәдік, жыланға көш,
Құйрығы жоқ, жалы жоқ құланға көш.
Көш айласын білмесең, мен айтайын,
Жердің жүзін қаптаған тұманға көш.
Ай, көш!
Жұрқаға көш! Ай, бәдік, жұрқаға көш,
Құлан, киік жайылған қырқаға көш.
Көш айласын білмесең, мен айтайын,
Күресіннен күл шашқан бұқаға көш.
Ай, көш!
Осындай қылып әлде неше рет айтып болған соң қайтарын да
етек-жеңдерін сілкіп, «біз де көштік, сен де көш» деп етекте рі-
мен ұшықтап қайта береді.
2. БӘДІК
Ай, бәдік, енді көшсең, Арысқа көш,
Арыс емес, ар жағы алысқа көш.
78
79
БӘДІК
Кемпір сырын айтпайды теппесіне,
Қоймайды аудармалап кетпесіне.
Ай, бәдік, енді көшсең, айнаға көш,
Айнаны маған десең, айнала көш.
Тілімді ежелгідей алсаң, бәдік,
Осы бір арамға байлана көш.
Ай, бәдік, көк дегенде айға көш,
Жұмалап Атбасындай сайға көш.
Айтпайды кемпір сырын шал байына,
Айтпайды шалдар сырын шалғайына.
3. [БӘДІК САМАР ЖАҚСЫ БИЕ АРҒЫМАҚ
ҚҰЛЫН ТАБАР...]
Бәдік самар, жақсы бие арғымақ құлын табар,
Тойдан қызық аулыңда бәдігің бар.
Хабарласып тұрмасаң, Құдай табар,
Бәдік өркеш, наршалардан туады айыр өркеш.
Ежелгідей тілімді алсаң, бәдік,
Осының тілін күрмеп, қолына көш.
Бір бәдігім бар еді алыс деген,
Шақырсам да келмейді қамыс деген.
Тезек сырын айтпайды теппесіне,
Аудармалап қоймайды кеппесіне.
Ежелгідей тілімді алсаң, бәдік,
Осының барып жабыс шекесіне.
Енді көшсең, әй, бәдік, долыға көш,
Даңғыраған Ташкенттің жолына көш.
Ежелгідей тілімді алсаң, бәдік,
Мақта терген осының қолына көш.
Енді көшсең, әй, бәдік, ылаңға көш,
Шұбарала ысқырған
жыланға көш.
80
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Ежелгідей тілімді алсаң, бәдік,
Қасы-көзі қиылған бұраңға көш.
Ауылымда бар екен төрт күн бәдік,
Сүтке салған тарыдай бөртсін бәдік.
Төсек салып береді жайластырып,
Аманбайдың үйіне көшсін бәдік.
4. БӘДІК
Бұрма бәдік,
Босағада бұралып тұрма, бәдік.
Босағада бұралып тұрсаң, бәдік,
Иесінің көңіліне келер, бәдік.
Бәдік қақшаң,
Бәдік десе біз келдік тақияшаң.
Бысмылда деп бәдікті біздер айтсақ,
Бәдігің өзі-ақ кетер дереу шапшаң.
Бұқпа бәдік,
Күндіз-түні жегені жұқпа бәдік.
Екеуінің ішіне кіріп кетіп,
«Ойбай өлдім» десе де
Шықпа, бәдік.
5. БӘДІК
Бәдік-ау, бәдік құрғыр, бәдік қасқыр,
Қасқырдан қан тамызған қан басқыр.
Жолыңа мен садақа, Құдайым-ау,
Бәдікті темір торға салып, тас қыл.
Көш, бәдік, көшер болсаң, сайларға көш,
Сайлардағы малы көп байларға көш.
Парша тон, зер жағалы ішік киіп,
Ханның қызы отырған жайларға көш.
Көш, бәдік, көшер болсаң, сайларға көш,
Жау жасырынып жатырған тауларға көш.
80
81
БӘДІК
Таудан орын таппасаң, мен айтайын,
Тауларға бие жайған байларға көш.
Көш, бәдік, көше ғойса,
бәдік
құрғыр,
Қайеріңде тұрады кәдік құрғыр.
Ұшырайын дегенде алма құрғыр,
Қуырдаққа жығылып мойны сынғыр.
Қу бәдік, ойға айдаймын, қырға айдаймын,
Жиде, талқан жесін деп сырға айдаймын.
Қу бәдік, жалғызбын деп қамықпағын,
Екі жігіт қосақтап бірге айдаймын.
Бәдік кетіп барады Мекесіне,
Ешкі арығын білдірмес текесіне.
Қыздардың да барып жабыс жүрегіне,
Үйіне жылап барсын шешесіне.
Бәдік самар, бәдік самар,
Арғымақ жақсы бие құлын табар.
Аулыңда тойдан қызық бәдігің бар,
Хабарласып тұрмасаң, Құдай табар.
Бәдік кетіп барады таудан асып,
Таудан ары бұлтпенен араласып.
Құдай оңлап бәдікті қолға берсе,
Шер-құмардан шығар ек сабаласып.
6. БӘДІК
Бәдік кетер дегенде, бәдік кетер,
Мың теңгелі қаракөк жылқы жетер.
Бәдікті бес-алты ауыз біздер айтсақ,
Алды-артына қарамай өзі-ақ кетер.
Бәдік десең, біз келдік нарттай болып,
Тау жайлаған қаракөк аттай болып.
6-0139
82
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Бәдікті бес-алты ауыз біздер айтсақ,
Өзі-ақ кетер жауыраған сарттай болып.
Бәдік кетіп барады таудан асып,
Таудан асып бұлтпенен араласып.
Құдай оңдап бәдікті қолға берсе,
Шер-құмарлар шығар ек сабаласып.
7. БӘДІК
Бәдік самар, ендеше, бәдік самар,
Жақсы бие арғымақ құлын табар.
Тойдан қызық аулыңда бәдігің бар,
Хабарласып тұрмасаң, Құдай табар.
Бәдік кетіп барады таудан асып,
Таудан асқан бұлтпенен араласып.
Ей, жігіт, бәдігімді ұстап берсең,
Шын құмардан шығар ем сабаласып.
Бұқпа бәдік, ендеше, бұқпа бәдік,
Жүрген жерің сенің де жұқпа бәдік.
Жаман бала ішіне кіріп алып,
«Ойбай өлдім» дегенше шықпа, бәдік.
Бәдік кетіп барады Сусамырға,
Жолда жатыр қайқайып қу қабырға.
Жатса жатсын қайқайып қу қабырға,
Алып барып тастайық бір адырға.
Сарттар сейіліп келеді үйегіне,
Үйім бар деп келеді түйегіне.
Тілімді алып жөніңе жүрсең, бәдік,
Бар да жабыс сұлу қыз білегіне.
Темір бәдік, ендеше, темір бәдік,
Балалардың шекесін кемір, бәдік.
82
83
БӘДІК
Кемір-кемір дегенге көп кемірме,
Бүйрек майын жегін де семір, бәдік.
Бәдік құрғыр тау-тауда тырқырайды,
Тауда жүріп түтіні бұрқырайды.
Бұрқыраған жеріне жетіп барсаң,
Жіліншігі сынғандай сырқырайды.
Бұрша бәдік, ендеше, бұрша бәдік,
Босағада бұралып тұрма, бәдік.
Босағада бұралып тұрсаң, бәдік,
Егесінің көңіліне келер, бәдік.
Есігінің алдында бір топ қамыс,
Арғы атасы бәдіктің бізбен таныс.
Егер менің тілімді алсаң, бәдік,
Бәдік айтқан жеңгеме бар да жабыс.
Есігіңнің алдында бір топ қоға,
Арғы атасы бәдіктің бізбен құда.
Тілімді алып бізбен жүрсең, бәдік,
Айтқан бәдік жеңгеме бар да құла.
Бәдік десе, біз келдік нарттай болып,
Жаз жайнаған қаракөк аттай болып.
Бес-алтауымыз қосылып бәдік айтсақ,
Өзі-ақ кетер жаураған сарттай болып.
Бәдік, бәдік дегенде бастай келдік,
Барша шапан астына жастай келдік.
Осы ауылда бір бәдік бар дегенге,
Етін алып, сүйегін тастай келдік.
Бір бәдігім бар еді, айда да жүр,
Ісін істеп орыстың пайдада жүр.
Сөйтіп менің тілімді алсаң, жігіт,
Алдыңа сап бәдікті айда да жүр.
Бәдік басын, ендеше, бәдік басын,
Бозша торғай басады жұмыртқасын.
84
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Сүлейменнің үйіне кіріп кетіп,
Шоқпар қылып алып шық омыртқасын.
Бәдік кетіп барады айға таман,
Жүген ала жүгірдім тайға таман.
Сізде айтыңыз бәдікті, біз де айтайық,
Итерейік кәпірді сайға таман.
Бәдік кетіп барады Мекесіне,
Ешкі арығын білдірмес текесіне.
Сіздер айтқан бәдікті мен де айтып,
Қондырайын жездемнің шекесіне.
Енді көшсең, ай, бәдік, айыңа көш,
Қысыр емген биенің тайына көш.
Егер менің тілімді алсаң, бәдік,
Мен сүйген жігіттің жайына көш.
Енді көшсең, ай, бәдік, айнаңа көш,
Маған десең айладан айнала көш.
Сөйтіп менің жөніме жүрсең, бәдік,
Бұл жездемнің мойнына байлана көш.
Ешкі сырын айтпайды лағына,
Қойлар түсіп су ішер бұлағына.
Бәдік айтып отырған тап мына мен
Қондырармын жездемнің құлағына.
Енді көшсең, ей, бәдік, тауларға көш,
Тау үстінде қызарған бауларға көш.
Сөйтіп менің тілімді алсаң, бәдік,
Ата-ана тілін алмаған жауларға көш.
Енді көшсең, әй, бәдік, раңға көш,
Жер бауырлап сусыған жыланға көш.
Енді менің тілімді алсаң, бәдік,
Шәйі көйлек киетін бұраңға көш.
Бәдік кетіп баратыр жер жазыққа,
Жеті бидай алайын жол азыққа.
84
85
БӘДІК
Жеті бидай біреуі жерге түссе,
Басын байлап кетейін қу қазыққа.
Көшер болсаң, әй, бәдік, осы ауыл қартына көш,
Шүлдірмеген Жизақтың сартына көш.
8. БӘДІК
Алғашқы айтқан бәдікті не деп айтар,
Қаршығаның қанаты бедер болар.
Бес-алты ауыз бәдікті біздер айтсақ,
Алды-артына қарамай жөнеп кетер.
Алғашқы айтқан бәдікті не деуші еді,
Қолдан сүйеп, қолтықтан демеуші еді.
Бес-алты ауыз бәдікті біздер айтсақ,
Алды-артына қарамай жөнеуші еді.
Бәдік салар,
Жақсы бие арғымақ құлын табар.
Тойдан қызық ауылыңда бәдігің бар,
Хабарласып тұрмасаң, Құдай табар.
9. БӘДІК
Айт дегенде, айтамын ау, бәдікті,
Қара мақпал тоным бар әдіпті.
От оттамай, жата берсе су ішпей,
Бәдік емей немене бір кәдікті.
Көш! Көш! Көш!
Әй, бәдік, көшер болсаң, сайларға көш,
Таппасаң одан жайлы, мен айтайын,
Тең түскен төрт құбыласы байларға көш.
Көш! Көш! Көш!
86
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
10. БӘДІК ( ГҮЛӘП)
Бәдікті баста десең, бастай келдік,
Басына барма шапан тастай келдік.
Жаңылсаң, жайлауыңды және айтайық,
Сүйегін етін алып тастай келдік.
Ай, гүләп, көшер болсаң, аспанға-ай көш, көш,
Аяғын әсіре тастап басқанға-ай көш, көш.
Ай, гүләп, көшер болсаң Арқа жаққа,
Құлақтары қамыстай арғымаққа көш, көш!
Жаңылсаң, жайлауыңды және айтайын,
Бермеген елдің шетін жау қалмаққа.
Ай, гүләп, көшер болсаң, ойларға-ай көш,
Шалқыған ай астында бауларға көш!
Таппасаң онан жайлау,
Шалқыған ай астында байларға көш.
Таппасаң онан жайлау, және айтайын,
Байлардың есігінде-ей күңіне көш, көш!
Ай, гүләп, көшер болсаң, пышаққа-ай көш.
Таппасаң онан жайлау,
Қойға жүгірген және айтайын,
Бермеген елдің шетін қыпшаққа-ай көш!
Ай, гүләп, көшер болсаң, итке-ай көш,
Онан жайлау таппасаң, және айтайын,
Сылаған шидей бойын жігітке көш.
Ай, гүләп, көшер болсаң, аққанға көш,
Ақ теңге айдарына таққанға көш!
Жаңылсаң жайлауыңды, және айтайын,
Қолға алып қу домбыра қаққанға-ай көш.
Ай, гүләп, көшер болсаң, жүзгенге-ай көш,
Қабағын-қасын керіп сүзгенге-ай көш!
Астында гүләпшаның сары кері,
Гүләптің біз бір жүрген дәрігері.
86
87
БӘДІК
Гүләптің көшпей тұрған бір жайы бар,
Көк лақ көшірмеге бере қойсаң,
Жарылқайын деп тұрған Құдайы бар.
11. БӘДІК
Бәдік кетіп барады таудан асып,
Таудан асып бұлтпен араласып.
Бәдікті ұстап бір қалмайсың,
Шер-құмардан шығайық сабаласып.
12. БӘДІК
Тағы боп бәдік самар, бәдік самар,
Арғымақ жақсы бие құлын табар.
Ауылыңда тойдан кейін бәдік табар,
Тұрмасаң хабарласып, Құдай табар.
Бәдік десе, біз келдік тақияшаң,
Бәдік түгіл қоймаймын кәдесін де.
Баланы бәдік болған, шығар шапшаң,
Бәдік кетіп барады аңғар бойлап,
Аңғардың екі жағы даңғыл қойдақ.
Қылмасам сен бәдікті қос масқара,
Мойныма тозып қалған шанаш байлап.
Бәдік кетіп барады кесекке айдап,
Кесетің екі жағы төсекке айдап.
Қылмасам сен бәдікті қас масқара,
Мойныңа салып кеткін сенек байлап.
Бар еді бәдігім, қамыста тұр,
Шақырсам да келмейді, алыста тұр.
Сұлуханды суға барған жерінде
Ұстап алып, таң атқанша
Жібермей алыста тұр.
Бәдіктің мен айтамын бір парасын,
Қыз тағар басына қарқарасын.
Бәдікті жиып-теріп дорбаға сал,
Бәдікті Сұлухан арқаласын.
88
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
13. БӘДІК
Көш-көш бәдік, көшкін бәдік,
Біздің елге қайдан келдің, сен, бәдік?
Өлеңменен зырлап өзіңді көшіремін,
Бұл балада нең бар сенің, бәдік?
Бәдік солар дегенге, бәдік солар,
Бәдік болған ауылда күнде базар.
Тойдан қызық ауылында бәдігім бар.
Бәдігім келмесе, Құдай табар.
14. БӘДІК
Әйел сырын айтпайды теппесіне,
Аудармалап қоймайды кеппесіне.
Ежелгідей тілімді алсаң, бәдік,
Пәленшенің бар да жабыс өкпесіне.
Бәдік самар,
Жақсы бие арғымақ құлын табар.
Бәдік десе, біз келдік нарттай болып,
Алғашқы бәдікті не деп айтар?
Қаршығаның қанаты бедер болар.
15. БӘДІК
Әу, бәдік, кетер болсаң, тауларға көш,
Қызарған тау ішінде бауларға көш.
Таппасаң көшер жайлау, мен айтайын,
Ат мініп арқыраған жауларға көш.
Әу, бәдік, көшер болсаң, қияға көш,
Қайымсыз қирап жатқан маяға көш.
Таппасаң көшер жайлау, мен айтайын,
Жартасқа жалғыз салған ұяға көш.
88
89
БӘДІК
Әу, бәдік, көшпек болсаң, жүргенге көш,
Жорытқан жорық іздеп сүргінге көш.
Таппасаң көшер жайлау, мен айтайын,
Бүлінген бүлдіргенсіз бүлгінге көш!
Әу, бәдік, көшер болсаң, алысқа көш,
Жан баспас құлан жартас алысқа көш.
Таппасаң көшер жерді, мен айтайын,
От жаққан ормандағы қашқынға көш!
Әу, бәдік, көшер болсаң, көшерге көш,
Көпірген аузы-басы есерге көш.
Таппасаң көшер жерді, мен айтайын,
Қақтыққан қалың қалмақ бес елге көш!
Әу, бәдік, көшер болсаң, сайларға көш,
Мұқтажсыз, мұғдарсыз байларға көш.
Таппасаң көшер жайлау, мен айтайын,
Қиғаш қас, қылымсыған қыздарға көш!
16. БӘДІК
Бәдікті баста десең, мен бастайын,
Түбіне шоқ айнаның із тастайын.
Бәдігі бұл баланың қай жерінде,
Суырып ақ тікендей алып тастайын.
Бәдік пісте,
Бәдікті көшірермін шаңқай түсте.
Ежелгідей тілімді алсаң, бәдік,
Осының жағын байлап, тілін тісте.
Бір бәдігім бар еді, қоныста жүр,
Қоныс ойнап, олына пұл ұстап жүр.
Ежелгідей тілімді алсаң, бәдік,
Осымен күні-түні жұлыс та жүр!
Бір бәдігім бар еді қамыста жүр,
Шақырсам да келмейді, алыста жүр.
90
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Тілімді ежелгідей алсаң, бәдік,
Сұлу қыздың мойнына жабыс та жүр!
Бәдік самар, тағы да бәдік самар,
Орамалға су құйсаң бір-бір тамар.
Тойдан қызық ауылыңда бәдігің бар,
Хабар салып тұрмасаң, Құдай табар.
Бәдік кетіп барады таудан асып,
Таудан асқан бұлтпенен араласып.
Бәдігімді ұстап бер қамаласып,
Шер-құмардан шығайық сабаласып.
17. [БОЛҒАНДА ҮЙДЕ БӘДІК, ШИДЕ БӘДІК…]
Болғанда үйде бәдік, шиде бәдік,
Болғанда болыс бәдік, би де бәдік.
Ежелгідей тілімді алсаң, бәдік,
Осыны сұлу керге
сүйре, бәдік.
Бір бәдігім бар еді, қияқта жүр,
Шақырсам да келмейді, ұяқта жүр.
Ежелгідей тілімді алсаң, бәдік,
Күні-түні осыны ұялт та жүр!
Қатқыл бәдік, қатқыл бәдік,
Кесектен ұстап алсаң, атқыл, бәдік.
Ежелгідей тілімді алсаң, бәдік,
Құшақтасып осымен жатқын, бәдік.
Әй, бәдік, енді көшсең, ұранға көш,
Жер бауырлап сусыған жыланға көш.
Ежелгідей тілімді алсаң, бәдік,
Ақ көйлекке сыймаған бұраңға көш!
Әй, бәдік, енді көшсең, инеге көш,
Жапырағы жайқалған жидеге көш.
Сүйтіп менің тілімді алсаң, бәдік,
Осының оң қолына түйрелей көш!
90
91
БӘДІК
Әй, бәдік, енді көшсең, айнаға көш,
Маған десең, айнаны айнала көш.
Бұрынғыдай тілімді алсаң, бәдік,
Белбеуіне осының байлана көш!
18. [ӘЙ, БӘДІК, КӨШЕР БОЛСАҢ, АРҚАҒА КӨШ…]
Әй, бәдік, көшер болсаң, Арқаға көш,
Жүгірген қойдан қойға марқаға көш.
Таппасаң онан жайлау, тағы айтайын,
Ағаштың жуан-жуан қартына көш!
Әй, бәдік, көшер болсаң, ұсаққа көш,
Жүгірген қойдан қойға тұсаққа көш.
Таппасаң онан жайлау, тағы айтайын,
Бермеген елдің шетін қыпшаққа көш!
Әй, бәдік, көшер болсаң, Ақанға көш,
Тірелген ақ отауда бақанға көш.
Таппасаң онан жайлау, тағы айтайын,
Ұрысқан бәйбіше мен тоқалға көш!
Әй, бәдік, көшер болсаң, қартына көш,
Боз үйдің көлеңкелі артына көш.
Таппасаң онан жайлау, тағы айтайын,
Бұқар мен Үргеніштің сартына көш!
Әй, бәдік, көшер болсаң, басына көш,
Боз үйдің көлеңкелі қасына көш.
Таппасаң онан жайлау, тағы айтайын,
Алатау мен Қаратау қасына көш!
Әй, бәдік, көшер болсаң, әліпке көш,
Әліптен ноқат-ноқат әріпке көш.
Таппасаң онан жайлау, тағы айтайын,
Бермеген елдің шетін әлімге көш!
92
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
19. [БІЗ КЕЛДІК БӘДІК ДЕСЕ ШАУЫП ОЗА…]
Біз келдік бәдік десе, шауып оза,
Сарайда сарттың қызы терер қоза.
Бәдікті бес-алты ауыз біздер айтсақ,
Бәдігің өзі-ақ кетер жындай тоза.
Бәдікті алғашқы айтқан не деуші еді,
Қолтықтан, қолдан алып демеуші еді.
Бәдікті бес-алты ауыз біздер айтсақ,
Қарамай алды-артына жөнеуші еді.
Әй, бәдік, енді көшсең, ыраңға көш,
Жүгірген жер бауырлап жыланға көш.
Тілімді сүйтіп менің алсаң, бәдік,
Алмаған ата тілін анаған көш!
Айтпайды бидай сырын қылтығына,
Айтпайды сырбаз сырын мылтығына.
Тілімді сүйтіп менің алсаң, бәдік,
Осының бар да жабыс мықынына.
Айтпайды бидай сырын сабанына,
Айтпайды шошқа сырын қабанына.
Үйіне жете алмастай жаман болсын,
Осының бар да жабыс табанына.
Келеді сарттар мініп есегіне,
Келеді үйім бар деп кесегіне.
Барғанда аунай түсіп жата алмасын,
Осының бар да жабыс төсегіне.
Бәдік көрме,
Сайрамның орысы көп, түнде жүрме.
Тілімді сүйтіп менің алсаң, бәдік,
Осының жағын байлап, тілін күрме.
Бәдік бастап,
Алманың ағын жеймін, көгін тастап.
Бәдіктің алғашқысын біліп тастап,
Қоямын кейінгісін қайырып тастап.
92
93
БӘДІК
20. [БӘДІКТІ АЛҒАШҚЫ АЙТҚАН
КӨШ ДЕЙТҰҒЫН…]
Бәдікті алғашқы айтқан көш дейтұғын,
Ауылы қойы бардың дос дейтұғын.
Бәдікті бас жағынан біздер айтсақ,
Бәдігің сенің нағып көшпейтұғын.
Шошқа сырын айтпайды қабанына,
Бидай сырын айтпайды сабанына.
Тілімді алғашқыдай алсаң, бәдік,
Осының бар да жабыс табанына.
Әй, бәдік, енді көшсең, долыға көш,
Ташкеннің даңғыраған жолына көш.
Егер менің тілімді алсаң, бәдік,
Орақ орған осының қолына көш.
Бар екен ауылыңда төрт күн, бәдік,
Сүтке салған тарыдай бөріткен, бәдік.
Жоғарғының үйіне атты байлап,
Төменгінің үйіне кеткін, бәдік.
21. [МЕРГЕН БОЛСАҢ,
ӘУЕЛІ ТОРҒАЙДЫ АТШЫ…]
Мерген болсаң, әуелі торғайды атшы,
Атып торғайды борбайлатшы.
Тілімді ежелгідей алсаң, бәдік,
Осыны екі бүктеп ойбайлатшы.
Болғанда қоржын бәдік, қапта бәдік,
Қылады қарақалпақ апта бәдік.
Тілімді ежелгідей алсаң, бәдік,
Осыны қара жерге тапта, бәдік.
Арасынан Бадамның шетіне көш,
Өгіздің арам өлген етіне көш.
94
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Тілімді ежелгідей алсаң, бәдік,
Oсының жылтыраған бетіне көш!
Бадамның арасынан кезіне көш,
Үйінің сықырлаған тезіне көш.
Тілімді ежелгідей алсаң, бәдік,
Осының жылтыраған көзіне көш.
Бәдік үрме,
Сайрамның ұрысы көп, түнде жүрме.
Тілімді ежелгідей алсаң, бәдік,
Осының жағын байлап, тілін күрме.
Бір бәдігім бар еді, алыста жүр,
Шақырсам да келмейді, қамыста жүр.
Тілімді ежелгідей алсаң, бәдік,
Күні-түні осымен алыс та жүр.
22. [БӘДІК БАСТАП…]
Бәдік бастап,
Ағын жеймін алманың, көгін тастап.
Құдай оңдап сол жауды қолға берсе,
Екеуіңе беремін «піскен бас» деп.
Енді көшсең, ей, бәдік, інгенге көш,
Жылқыны тоқым салып мінгенге көш.
Сүйтіп менің тілімді алсаң, бәдік,
Қараңғыда қарбалап жүргенге көш!
Жайсаң бәдік,
Жайлауыңды жау алды, нансаң, бәдік.
Сүйтіп менің тілімді алсаң, бәдік,
Жай табасың осыған барсаң, бәдік.
Бәдік кетіп Меккесіне,
Ешкі арығын білдірмес текесіне.
Сүйтіп менің тілімді алсаң, бәдік,
Қондыралық осының шекесіне.
94
95
БӘДІК
Енді көшсең, ей, бәдік, айына көш,
Қысыр емген биенің тайына көш.
Сүйтіп менің тілімді алсаң, бәдік,
Қойнындағы осының жарына көш.
Сарттар сырын айтпайды түнегіне,
Бура сырын айтпайды үлегіне.
Сүйтіп менің тілімді алсаң, бәдік,
Қондыралық осының білегіне.
Бәдік ала,
Дертке шипа бере гөр, Алла Tағла.
Осы ауылда бір бәдік бар дегенге,
Көшірейік деп келдік екі бала.
Ей, бәдік, енді көшсең, бүргенге көш,
Қараңғыда қарбаңдап жүргенге көш.
Сүйтіп менің тілімді алсаң, бәдік,
Ана тілін алмаған малғұнға
көш!
Темір бәдік,
Қу шекесін осының кемір бәдік.
«Кемір, кемір» дегенге көп кемірме,
Селкілдетіп қой дағы семір, бәдік.
Бәдік самаp,
Жақсы бие қазанат құлын табар.
Тойдан қызық ауылыңда бәдігің бар,
Хабарласып тұрмасаң, Құдай табар.
Бәдік құрғыр,
Жол үстінде шоңқайып оппа тұрғыр.
Алдыңда белдей болып бәдік жатыр,
Күтіп айтсаң болмай ма, Бабат ұрғыр.
Дүлдүл көкше,
Көк етікке жарасқан биік өкше.
Бәдігіңді қой дағы өлеңіңді айт,
Енді бәдік айтқанға шықсын көкше.
96
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Базардан алып келген мірілері,
Жанымда тұр мірінің ірілері.
Бәдігіңді қой дағы өлеңіңді айт,
Бәдік деген өлеңнің інілері.
2. БӘДІК АЙТЫСТАР
Достарыңызбен бөлісу: |


title: [ЖІГІТ ПЕН ҚЫЗ] - Самашев Зейнолла Сұлтанов Қуаныш Тұяқбаев Қанат Шеңгелбаев Бақытжан «МӘдени мұРА» Ұлттық стратегиялық...

text:
23. [ЖІГІТ ПЕН ҚЫЗ]
Жігіт:
—Қаратауым дегенге, Қаратауым,
Тау басынан соғады қара дауыл.
Сіздің үйде бір бәдік бар дегенге,
Қаптай көшіп келеді біздің ауыл.
Қыз:
—Бәдік кетіп қалыпты таудан асып,
Таудан арғы бұлтпенен араласып.
Енді екеуміз бәдікті тауып алып,
Шын құмардан шығалық сабаласып.
Жігіт:
—Жемір бәдік дегенге, жемір бәдік,
Қу қыздардың шекесін кемір, бәдік,
Ішіне семіз қыздың кіріп кетіп,
Же дағы бүйрек майын, семір, бәдік.
Қыз:
—Барады бәдік кетіп Мекесіне,
Білдірмес ешкі арығын текесіне.
Жайыңды онан көшер мен айтайын,
Жігіттім, бар да жабыс шекесіне.
Жігіт:
—Кей бәдік Қаратаудан асып кеткін,
Қыздарды аулақ жерде басып кеткін.
96
97
БӘДІК
Бір табақ етегіне топырақ салып,
Көзіне көрген қыздың шашып кеткін.
Қыз:
—Көш, бәдік, үлкен таудың тасына көш,
Қаламдай сұлу жігіт қасына көш.
Жайыңды онан көшер мен айтайын,
Жігіттің шүйдесі үлкен басына көш!
Жігіт:
—Көш, бәдік, ыстық үйдің пешіне көш,
Жұманың айт күнгі кешіне көш.
Жайыңды онан көшер мен айтайын,
Қыздардың сұлу-сұлу шашына көш!
Қыз:
—Көш, бәдік, тон кигеннің қойнына көш,
Кішкене балалардың ойнына көш.
Жайыңды онан көшер мен айтайын,
Жігіттің жұдырығы зор мойнына көш!
Жігіт:
—Көш, бәдік, қашқан қыздың соңына көш,
Қыздардың түнде жүрген жолына көш.
Жайыңды онан көшер мен айтайын,
Нәзік бел сұлу қыздың қолына көш!
Қыз:
—Көш, бәдік, бозбаланың ағына көш,
Орыстың абат қылған бауына көш.
Жайыңды онан көшер мен айтайын,
Кер ауыз жігітердің жағына көш!
Жігіт:
—Көш, бәдік, ақын қыздың тіліне көш,
Сарттардың бауда ашылған гүліне көш.
Жайыңды онан көшер мен айтайын,
Қыздардың баратұғын жеріне көш!
7-0139
98
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Қыз:
—Барады бәдік кетіп жер жазыққа,
Алыпты жеті бидай жол азыққа.
Сол жауды Құдай қолға берер болса,
Кетейік басын байлап қу қазаққа.
Жігіт:
—Сарттардың енді, бәдік, бөзіне көш,
Қыздардың өлең қылған сөзіне көш.
Жайыңды онан көшер мен айтайын,
Қыздардың сұлусынған көзіне көш!
Қыз:
—Көш, бәдік, бай ауылдың құртына көш,
Әр жерде көшіп кеткен жұртына көш.
Жайыңды онан көшер мен айтайын,
Ұрысқан батырлардың мұртына көш!
Жігіт:
—Көш, бәдік, қалың шөптің құрағына,
Қыздардың бар да жабыс құлағына.
Жайыңды онан көшер мен айтайын,
Қыздардың барып түскін тұрағына...
Қыз:
—Көш, бәдік, үлкен, кәрі кісіге көш,
Жігіттің ақ меруерттей тісіне көш.
Жайыңды онан көшер мен айтайын,
Жігіттің жаңа өспірім ішіне көш!
Жігіт:
—Барады бәдік кетіп сусамырға,
Қайқайып жолда жатыр қу қабырға.
Бәдікті Құдай оңдап қолға берсе,
Кетейік басын байлап бір тамырға.
Қыз:
—Барады бәдік кетіп шатқа таман,
Тағы жүрдім мінгелі атқа таман.
98
99
БӘДІК
Бәдікті Құдай оңдап қолға берсе,
Кәпірді итерелік отқа таман.
Жігіт:
—Бар екен бұрын заман бұқпа бәдік,
Жегені күндіз-түнде жұқпа бәдік.
Ішіне үлкен қыздың кіріп кетіп,
Десе де «ойбай өлдім» шықпа, бәдік.
Қыз:
—Бәдік шабар дегенге, бәдік шабар,
Арғымақ жақсы бие құлын табар.
Аулыңда тойдан қызық бәдігің бар,
Тұрмасаң хабарласып, Құдай табар.
Жігіт:
—Көш, бәдік, енді көшсең, сазыға көш,
Ораулы жаздыкүнгі қазыға көш.
Жайыңды онан көшер мен айтайын,
Қабаған қыз аулында тазыға көш!
Қыз:
—Барушы ек бәдік десе, шаба-шаба,
Суға салса, жібиді қатқан саба.
«Бәдігің көшпейтұғын қайдасың?» деп,
Келгенім көшіруге Құдай тоба.
24. [ЖІГІТ ПЕН ҚЫЗ]
Жігіт:
—Бәдікке «бісмілдә» деп дүкен құрдым,
Бәдіктің бір сабағын сізге бұрдым.
Бәдігім бәдігіңе сай келмесе,
Шамы жоқ, айыбы жоқ жайға тұрдым.
Қыз:
—Ұстасаң, өлтіріңіз бәдікті сіз,
Біз дағы қу бәдікке кәдіктіміз.
100
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Бәдікті Құдай оңдап қолға берсе,
Тебелеп өлтірейік бәдікті біз.
Жігіт:
—Тезек пе, не алма ма қапта тұрған,
Сарт па екен, не қазақ па қақпан құрған?
Бәдікті Құдай айдап қолға берсе,
Бәдікті итере сал отқа таман.
Қыз:
—Айтайын мен бәдікі бұрынғыдан,
Сайтанның қу бәдік те жолын қуған.
Бәдікті Құдай айдап қолға берсе,
Бәдікті итере сал суға таман.
Жігіт:
—Бәдікті біздер іздеп табайық та,
Таба алсақ аямастан сабайық та.
Бәдікті Құдай айдап қолға берсе,
Келместей қып ағашқа таңайық та.
Жігіт:
—Айтпай ма батыр сырын елегіне,
Айтпайды батыр сырын білегіне.
Тілімді ежелгідей алсаң, бәдік,
Бар да жабыс осы қыздың біреуіне.
Қыз:
—Қазақ жарлы келеді мал жағына,
Өзбек епті келеді тал жағына.
Тілімді ежелгідей алсаң, бәдік,
Бар да жабыс жігіттің таңдайына.
Жігіт:
Ей, бәдік, енді көшсең, тарыға көш,
Е, болмаса төбенің басына көш.
Тілімді ежелгідей алсаң, бәдік,
Қыздардың кесте тіккен қолына көш!
100
101
БӘДІК
Қыз:
—Әй, бәдік, енді көшсең, ерінбей көш,
Тәшкеннің даңғыраған жолына көш.
Тілімді ежелгідей алсаң, бәдік,
Жігіттің еңкейетін беліне көш!
Жігіт:
—Әй, бәдік, енді көшсең, бөріге көш,
Е, болмаса тұз түйген келіге көш.
Тілімді ежелгідей алсаң, бәдік,
Қыздардың сүрме қойған көзіне көш!
Қыз:
—Әй, бәдік, енді көшсең, келіге көш,
Жігіттің жататұғын жеріне көш.
Тілімді ежелгідей алсаң, бәдік,
Жігіттің сайрап тұрған тіліне көш!
Жігіт:
—Әй, бәдік, енді көшсең, Меккеге көш,
Жүгірген қойдан қойға текеге көш.
Тілімді ежелгідей алсаң, бәдік,
Осы қыздың біреуін жетелей көш!
25. [ЖІГІТ ПЕН ҚЫЗ]
Жігіт:
—Барады бәдік кетіп таудан асып,
Бұлтпенен таудан асқан араласып.
Тілімді сүйтіп менің алсаң, бәдік,
Бір келші екі қызбен сабаласып.
Қыз:
—Мен сені, бәдік болсам, тосар едім,
Көк итті көлеңкеден қосар едім.
Тілімді өстіп менің алсаң, бәдік,
Екі көзін екеуінің ояр едім.
102
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Жігіт:
—Әй, бәдік, енді көшсең, бұлаққа көш,
Алмаған ата тілін қу жаққа көш.
Тілімді сүйтіп менің алсаң, бәдік,
Бар дағы екі қызды оят та, көш!
Қыз:
—Барады бәдік кетіп бұлағына,
Білдірмейд ешкі арығын лағына.
Тілімді сүйтіп менің алсаң, бәдік,
Барып жабыс балардың құлағына.
Жігіт:
—Ендеше, көк тандықты, көк тандықты,
Аламын көк тандықтан көк сандықты.
Тілімді өстіп менің алсаң, бәдік,
Алып кел жауырынан ұлтандықты.
Қыз:
—Бұл бәдік көшер ме екен бидай берсем,
Бидайды табақ-табақ сыйлай берсем.
Бәдікті бекерге айтып әуре болмай,
Бәдікті екеуіңе көшірмесем.
Жігіт:
—Барады бәдік көшіп сусамырға,
Қайқайып жолда жатыр қу қабырға.
Тілімді өстіп менің алсаң, бәдік,
Бар дағы тезірек жабыс қу қыздарға.
Қыз:
—Барады бәдік көшіп айға таман,
Жүгірдім жүген алып тайға таман.
Реті бұл бәдіктің сіздердікі,
Жабыссын өздеріңе есен-аман.
Жігіт:
—Әй, бәдік, енді көшсең, қыздарға көш,
Хал-жайын екі қыздың бір біліп, көш.
102
103
БӘДІК
Тілімді сүйтіп менің алсаң, бәдік,
Бар дағы екеуінің шекесін тес!
26. [ЖІГІТ ПЕН ҚЫЗ]
Жігіт:
—Біз келдік бәдік десе, тұра шауып,
Ауылдың жүргізбеді иті қауып.
Бәдікті сіз де айтыңыз, біз де айталық,
Кәпірді көшірейік ебін тауып.
Қыз:
—Бәдік самар,
Қазанат жақсы бие құлын табар.
Ауылымда тойдан қызық бәдігім бар,
Тұрмасаң хабарласып, Құдай табар.
Жігіт:
—Бәдік ала,
Бере көр-дертке шипа, Құдай Тала.
Осы ауылда бір бәдік бар дегенге,
Көшірейік деп келдік екі бала.
Қыз:
—Бәдік кетіп баратыр таудан асып,
Таудан асқан бұлтпенен араласып.
Сіз де айтыңыз бәдікті, біз де айталық,
Шер-құмардан шығалық сабаласып.
Жігіт:
—Бәдік кетіп барады сайға таман,
Жүген ала жүгірдім тайға таман.
Сіз де айтыңыз бәдікті, біз де айталық,
Итере сал кәпірді сайға таман.
Қыз:
—Бәдік құрғыр,
Тасбақадан жығылып мойның сынғыр.
104
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Жардай болып алдыңда бәдік жатыр,
Көш деп айтсақ болмай ма жетең
құрғыр.
Жігіт:
—Арыс бәдік болғанда, қамыс бәдік,
Жиде бәдік болғанда, үй де бәдік.
Бұрынғыдай тілімді алсаң, бәдік,
Ақ тікенге қыздарды иле, бәдік.
Қыз:
—Темір бәдік,
Жігіттердің шекесін кемір, бәдік.
«Кемір-кемір» дегенге, көп кемірме,
Бүйрек майын же дағы семір, бәдік.
Жігіт:
—Әй, бәдік, енді көшсең, айына көш,
Биенің қысыр емген тайына көш.
Сүйтіп менің тілімді алсаң, бәдік,
Қыздардың жататұғын жайына көш!
Қыз:
—Бұқпа бәдік,
Жегенің күні-түні жұқпа бәдік.
Екеуінің ішіне кіріп кетіп,
«Ойбай, өлдім» десе де, шықпа, бәдік.
Жігіт:
—Бәдік кетіп баратыр Меккесіне,
Ешкі арығын білдірмес текесіне.
Бұрынғыдай тілімді алсаң, бәдік,
Қыздардың бар да жабыс шекесіне.
Қыз:
—Бәдік кетіп баратыр бұлағына,
Ешкі арығын білдірмес лағына.
Бұрынғыдай тілімді алсаң, бәдік,
Жігіттің бар да жабыс құлағына.
104
105
БӘДІК
Жігіт:
—Әй, бәдік, енді көшсең, аршаға көш,
Кілем жауып жүк артқан наршаға көш.
Бұрынғыдай тілімді алсаң, бәдік,
Ана тілін алмаған қалшаға көш!
Қыз:
—Бәдік кетіп баратыр Меккесіне,
Ешкі арығын білдірмес текесіне.
Осының бар да жабыс шекесіне,
Жылап барсын үйіне, шешесіне.
Жігіт:
—Әй, бәдік, енді көшсең, ыраңға көш,
Жер бауырлап жүгірген жыланға көш.
Сүйтіп менің тілімді алсаң, бәдік,
Ана тілін алмаған бұраңға көш.
Қыз:
—Көш, көш бәдік, көш бәдік, көш райға,
Ер-тұрманы жарасқан тұрымтайға.
Екі жастың тілеуін берсе Құдай,
Жолығармыз, шырақ-ау, келесі айға.
27. [ҚЫЗ БЕН ЖІГІТ]
Жігіт:
—Бәдікті баста десең, мен бастайын,
Түбіне шоғайнаның із тастайын.
Бәдігі бұл баланың қай жерінде,
Суырып ақ тікендей ап тастайын.
Қыз:
—Айтқаным менің бәдік «оным» деген,
Бәдігі бұл баланың қолында екен.
Бәдікті көшірейік басқа жаққа,
Ауылым алыс емес, жолында екен.
106
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Жігіт:
—Бәдігі бұл баланың дізесінде,
Түседі, бәдік айтсам, қыз есіме.
Бәдікті сіз де айтыңыз, біз де айтайық,
Балажан бәдік болған тізесінде.
Қыз:
—Біз келдік бәдік десе қоқандай боп,
Суырға қырман жайда топандай боп.
Бәдікті бес-алты ауыз біздер айтсақ,
Жаураған ұзақ кетер тоқалдай боп.
Жігіт:
—Бәдік десе біз келдік шатырдай боп,
Қан тамған қылышынан батырдай боп.
Бәдікті бес-алты ауыз біздер айтсақ,
Жоғалар аяғынан қатындай боп.
Қыз:
—Тағы да нелер болар, нелер болар,
Қанаты қаршығаның бедер болар.
Бәдікті бес-алты ауыз біздер айтсақ,
Қарамай алды-артына жөнер болар.
Жігіт:
—Бәдік самар, ендеше, бәдік самар,
Жақсы бие арғымақ құлын табар.
Ауылымда тойдан қызық бәдігім бар,
Келемесең бұл бәдікке, Құдай табар.
Қыз:
—Не болды бұл бәдікке жасыл жауып,
Біреуін біреуінен артық жауып.
Бәдіктің көшпесіне қоямыз ба,
Арғынның толып жатқан масын жауып.
Жігіт:
—Не болды бұл бәдікке қызыл жауып,
Біреуін біреуінен ұзын жауып.
106
107
БӘДІК
Бәдіктің көшпесіне қоямыз ба,
Арғынның толып жатқан қызын жауып.
Қыз:
—Бәдік десе, біз келдік шауып оза,
Сарттың қызы шарбақта терер қоза.
Бәдікті бес-алты ауыз біздер айтсақ,
Жоғалар аяғынан жындай тоза.
Жігіт:
—Тағы да қызыл анар, қызыл анар,
Су құйсаң орамалға, бір-бір тамар.
Қызы көптің ауылына барсаң, бәдік,
Мойныңа қалампырлап моншақ тағар.
Қыз:
—Бар екен осы ауылда он күн бәдік,
Үстіңе киген тоның он тілдәлік.
Ауылында бұл арғынның нең бар, бәдік,
Ауылына қара мұрттың кеткін, бәдік.
Жігіт:
—Астында бәдікшінің сұр тайы бар,
Бәдіктің көшпей жүрген бір жайы бар.
Бәдікті айдалаға көшіргенше,
Бәдіктің көшетұғын сізге ойы бар.
Қыз:
—Айтпайды ұста сырын күрегіне,
Айтпайды түйе сырын үлегіне.
Тілімді ежелгідей алсаң, бәдік,
Осының бар да жабыс жүрегіне.
Жігіт:
—Айтпайды сарттар сырын палауына,
Айтпайды палау сырын алауына.
Тілімді ежелгідей алсаң, бәдік,
Осының бар да жабыс танауына.
108
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Қыз:
—Тағы да зуаласын, зуаласын,
Қақсатар қарақалпақ дуанасын.
Бәдікті жиып-теріп дорбаға сал,
Сирағы ұзын мыналар қуаласын.
Жігіт:
—Бәдіктің мен айтамын бір парасын,
Қыз шаншар ел көшкенде қарқарасын.
Бәдікті жиып-теріп дорбаға сал,
Мойыны жуан мына қыз арқаласын.
Қыз:
—Енді көшсең, ей, бәдік, долыға көш,
Тәшкеннің дағыраған жолына көш.
Тілімді ежелгідей алсаң, бәдік,
Жігіттің кетпен шапқан қолына көш!
Жігіт:
—Енді көшсең, әй, бәдік, айына көш,
Қысыр емген жылқының тайына көш.
Тілімді ежелгідей алсаң, бәдік,
Қыздардың жататұғын жайына көш!
Қыз:
—Бар еді бір бәдігім, қамыста жүр,
Келмейді шақырсам да, алыста жүр.
Тілімді ежелгідей алсаң, бәдік,
Осымен күні-түні алыс та жүр.
Жігіт:
—Бар еді бір бәдігім құлыста жүр,
Қолына құлыс ойнап пұл ұстап жүр.
Тілімді ежелгідей алсаң, бәдік,
Осымен күні-түні жұлыс та жүр.
Қыз:
—Мен сені, бәдік болсам, бағар едім,
Шошқаның баласымен қағар едім.
108
109
БӘДІК
Көзіме бәдік болып бір көрінсең,
Төбеңе жаңғақ қойып шағар едім.
Жігіт:
—Енді көшсең, ей, бәдік, ентелей көш,
Басын созып, аяғын келтелей көш.
Мойнына жоғарғының мініп алып,
Төменгіні, әй, бәдік, жетелей көш!
Қыз:
—Бәдік кетіп барады Көкшесіне,
Торының кежім жаптым бөксесіне.
Ақсаңдап ауылына жете алмасын,
Осының бар да жабыс өкшесіне.
Жігіт:
—Бәдік күрме, тағы да бәдік күрме,
Ұрысы көп Сайрамның түнде жүрме.
Тілімді ежелгідей алсаң, бәдік,
Осының жағын байлап, тілін күрме.
Қыз:
—Бәдік өзің, тағы да бәдік өзің,
Есіттің бе мынаның айтқан сөзін.
Тілімді ежелгідей алсаң, бәдік,
Осының шығарып кет екі көзін.
28. [ҚЫЗ БЕН ЖІГІТ]
Қыз:
—Бәдік кетіп барады өзекпенен,
Ұрасың өзің тастап тезекпенен.
Бәдікті сіз де айтыңыз, біз де айталық,
Бәдікті көшірейік кезекпенен.
Жігіт:
—Барады бәдік кетіп сайлауменен,
Бекілер ауған түйе байлауменен.
110
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Бәдікті сіз де айтыңыз, біз де айталық,
Шайтанды көшірелік айдауменен.
Қыз:
—Барады бәдік кетіп қабақпенен,
Ұрасың өзің тастап табақпенен.
Бәдікті сіз де айтыңыз, біз де айталық,
Бәдікті көшірелік сабақпенен.
Жігіт:
—Қу бәдік көшер ме екен тары берсек,
Тарының табақ-табақ бәрін берсек.
Бәдіктің көшпесіне қоямыз ба,
Шуылдап жан-жағынан дари берсек.
Қыз:
—Бұл бәдік көшер ме екен бидай берсек,
Бидайды табақ-табақ жинай берсек.
Шайтанның көшпесіне қоямыз ба,
Жабылып жан-жағынан шулай берсек.
Жігіт:
—Біз келдік бәдік десе, шыға шауып,
Көшенің жүргізбейді иті қауып.
Бәдікті бес-алты ауыз біздер айтсақ,
Бәдігің өзі-ақ көшер шипа тауып.
Қыз:
—Бәдік қақшаң,
Бәдік десе, жүгірдік тақияшаң.
Кешегі айтқан бәдіктің біреуі жоқ,
Сен жасырып қоймасаң, шығар шапшаң!
Жігіт:
—Айтқаным менің бәдік жасымда еді,
Бәдігі бұл баланың басында еді.
Бәдікті көптеп айтып көшірелік,
Ауылымыз алыс емес, қасында еді.
110
111
БӘДІК
Қыз:
—Айтқаным менің бәдік елімде еді,
Бәдігі бұл баланың белінде еді.
Шайтанды ептеп-ептеп көшірелік,
Ауылымыз алыс емес, шенінде еді.
Жігіт:
—Айтқаным менің бәдік баяғыда,
Бәдігі бұл баланың аяғында.
Кәпірді көмектесіп көшірейік,
Ауылым алыс емес, бұ жағында.
Қыз:
—Айтқаным менің бәдік жетімде еді,
Бәдігі бұл баланың бетінде еді.
Шайтанды бірлікпенен көшірелік,
Ауылым алыс емес, шетінде еді.
Жігіт.
—Бәдік кетіп тас қабаққа,
Қыздар әуес болады жас балаға.
Бәдікті сіз де айтыңыз, біз де айталық,
Шайтанды көшірелік басқа жаққа.
Қыз:
—Бар екен бұл ауылда екі күн бәдік,
Болады екі күннен соң көп күн бәдік.
Балада, бақыр ана нең бар, бәдік,
Ауылына қызы көптің кеткін, бәдік.
Жігіт:
—Ағаштың қатты-қатты қартына көш,
Боз үйдің көлеңкелі артына көш.
Балада, бақыр ана нең бар, бәдік,
Жалғандық, жамандық сартына көш!
Қыз:
—Таудағы қатты десең, аршаға көш,
Жүк артып, кілем жапқан наршаға көш.
112
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Ес білмейтін балада нең бар, бәдік,
Ана тілін алмаған қалшаға көш!
Жігіт:
—Таудағы қатты десең, андызға көш,
Ойдағы жұмсақ десең, жалбызға көш.
Балада, бақыр ана нең бар, бәдік,
Ата тілін алмаған жалғызға көш!
Қыз:
—Осы ауылда бар екен үш күн бәдік,
Үстіңдегі шапаның үш ділдәліқ.
Балада ес білмейтін нең бар, бәдік,
Жігіті көптің ауылына кеткін, бәдік.
Жігіт:
—Жайсаң бәдік,
Жайлауыңды жау алды нансаң, бәдік.
Адамдай Мекке барған жай табасың,
Ауылына қызды ауылдың барсаң, бәдік.
Қыз:
—Келеді сарттар мініп есегіне,
Үйім бар деп келеді кесегіне.
Адамдай Мекке барған жай табасың,
Осының бар да жабыс төсегіне.
Жігіт.
—Ұқпа бәдік,
Күні-түні жегенің жұқпа, бәдік.
Қояды үкі тағып, қалампырлап,
Айналып бұл қыздардан шықпа, бәдік.
Қыз:
—Келеді сарттар мініп үлегіне,
Үйім бар деп келеді түнегіне.
Кетпенін шаба алмастан болсын қарып,
Осының бар да жабыс білегіне.
112
113
БӘДІК
Жігіт:
—Мынаның есіттің бе сөзін, бәдік,
Бүйте берсең, боласың өзің бәдік.
Үйіне қаріп болып жете алмасын,
Мынаның шығарып кет көзін, бәдік.
Қыз:
—Бәдік алма,
Бәдік кетіп барады шынар тауға.
Ежелгідей тілімді алсаң, бәдік,
Бағын байлап, осының тілін жалма.
Жігіт:
—Көк қой бәдік,
Өз айтқаның өзіңе еп қой, бәдік.
Мақаудай жолда отырған болып қалсын,
Осының желбезегін жеп қой, бәдік.
Қыз:
—Бәдік-ай, көш,
Нармаядан туады биік өркеш.
Тілімді ежелгідей алсаң, бәдік,
Осының жағын байлап, көмейін тес.
Жігіт:
—Әй, бәдік, көшер болсаң, шетіне көш,
Арам өлген өгіздің етіне көш.
Адамға қарай алмай болсын мақау,
Осының жылтыраған бетіне көш!
Қыз:
—Әй, бәдік, көшер болсаң, басына көш,
Басын қой да, балғадай тасына көш.
Тып-тықыр үрген местей болып қалсын,
Осының қиғаш қара қасына көш.
Жігіт:
—Бәдік бассын,
Торғай басып жатады жұмыртқасын.
8-0139
114
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Ішіне бұл қыздардың кіріп кетіп,
Алып шық шоқпар қылып омыртқасын.
Қыз:
—Айтпайды бидай сырын сабанына,
Айтпайды шошқа сырын қабанына.
Үйіне ақсай басып жете алмасын,
Осының бар да жабыс табанына.
Жігіт:
—Барады бәдік кетіп бұлағына,
Ешкі арығын білдірмес лағына.
Үйіне, жылап барсын шырағына,
Осының бар да жабыс құлағына.
Қыз:
—Айтпады қатын сырын теппесіне,
Қоймайды аудармалап кеппесіне.
Тілімді ежелгідей алсаң, бәдік,
Осының бар да жабыс өкпесіне.
Жігіт:
—Айтпайды кемпір сырын шал байына,
Айтпайды шапан сырын шалғайына.
Тілімді ежелгідей алсаң, бәдік,
Қыздардың бар да жабыс таңдайына.
Қыз:
—Бәдік кетіп барады жар басына,
Сарттар сырын айтпайды арбасына.
Үйінде аунай түсіп жата алмасын,
Осының бар да жабыс жамбасына.
Жігіт:
—Құртпасам бұл бәдікті еңгілге айдап,
Еңгілдің екі жағы дөңгілге айдап.
Қылмасам бұл қыздарды қас масқара,
Мойнына тозып қалған зембіл байлап.
114
115
БӘДІК
Құртпасам бұл бәдікті ысқаға айдап,
Ысқаның екі жағы қысқаға айдап.
Қылмасақ бұл қыздарды қас масқара,
Мойнына тырбаңдатып тышқан байлап.
Бұл бәдікті құртпасам егіске айдап,
Екі жағы егістің тегіске айдап.
Қылмасам бұл қыздарды қас масқара,
Мойнына тозып қалған кебіс байлап.
Қыз:
—Құртпасам бұл бәдікті ыстыққа айдап,
Ысықтың екі жағы қысыққа айдап.
Қылмасам бұл екеуін қас масқара,
Мойнына қыңсылатып күшік байлап.
Жігіт:
—Құртпасам бұл бәдікті аңғалға айдап,
Аңғалдың екі жағы даңғалға айдап.
Қылмасам бұл қыздарды қас масқара,
Мойнында тозып қалған дамбал байлап.
Қыз:
—Құртпасам бұл бәдікті сасыққа айдап,
Сасықтың екі жағы тасыққа айдап.
Қылмасам бұл екеуін қас масқара,
Мойнына дырылдатып қаншық байлап.
Жігіт:
—Құртпасам бұл бәдікті егетке айдап,
Егеттің екі жағы бөгетке айдап.
Қылмасам бұл қыздарды қас масқара,
Мойнына әупілдетіп төбет байлап.
Осымен бәдікті бітіріп, бір ауыз өлеңмен орнын біреуге беріп
тұрып кетеді.
Ол айтқан өлеңі мынау:
—Мінемін кежім жауып шыбық керге,
Құралып бітер дәулет үмітті ерге.
116
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Күтіп тұр сіз бен бізді әлдеқашан,
Берейік тұрып орын жігіттерге.
Достарыңызбен бөлісу: |


text:
29. [ЖІГІТ ПЕН ҚЫЗ]
Жігіт:
—Бәдікке «біссімілда» деп дүкен құрдым,
Бәдіктің бір сабағын сізге бұрдым.
Бәдігім бәдігіңе сай келмесе,
Шамы жоқ, айыбы жоқ жайға тұрдым.
Қыз:
—Ұстасаң, өлтіріңіз бәдікті сіз,
Біз дағы қу бәдікке кәріктіміз.
Бәдікті Құдай оңдап қолға берсе,
Төбелеп өлтірейік бәдікті біз.
Жігіт:
—Тезек пе, алма ма қапта тұрған,
Сарт па екен, не қазақ па қақпан құрған?
Бәдікті Құдай оңдап қолға берсе,
Бәдікті итере сал отқа таман.
Қыз:
—Қазақ шаруа келеді мал жағына,
Өзбек епті келеді тал жағына.
Тілімді ежелгідей алсаң, бәдік,
Бар да жабыс жігіттің таңдайына.
Жігіт:
—Әй, бәдік, енді көшсең, тарыға көш,
Е, болмаса, түйенің нарына көш.
Тілімді ежелгідей алсаң, бәдік,
Қыздардың кесте тіккен қолына көш!
Қыз:
—Әй, бәдік, енді көшсең, ерінбе, көш,
Ташкеннің даңғыраған жолына көш.
Тілімді ежелгідей алсаң, бәдік,
Жігіттің еңкейетін беліне көш!
116
117
БӘДІК
Жігіт:
—Әй, бәдік, енді көшсең, бөріге көш,
Е, болмаса, тұз түйген келіге көш.
Тілімді ежелгідей алсаң, бәдік,
Қыздардың сорма құйған көзіне көш!
Қыз.
—Әй, бәдік, енді көшсең, келіге көш,
Жігіттің жататұғын жеріне көш.
Тілімді ежелгідей алсаң, бәдік,
Жігіттің сайрап тұрған тіліне көш!
Жігіт:
—Әй, бәдік, енді көшсең, Меккеге көш,
Жүгірген қойдан қойға текеге көш.
Тілімді алсаң, бәдік,
Осы қыздың біреуін жетелей көш!
30. [ЖІГІТ ПЕН ҚЫЗ]
Жігіт:
—Бәдік бастап, жаным-ау, бәдік бастап,
Жын-шайтан, неше айтамын «аулақ қаш» деп.
Ауылыңда тойдан қызық бәдігің бар,
Бермесе ерте хабар, Құдай табар.
Қыз:
—Бәдік кетіп барады таудан асып,
Бұлтпенен таудан асқан араласып.
Бәдігімді ұстап бер қамаласып,
Шығайық шер-құмардан сабаласып.
Жігіт:
—Бәдік кетіп барады жер жазыққа,
Аламын жеті бидай жол азыққа.
Жеті бидай біреуі жерге кіріп,
Кетемін басын байлап қу қазыққа.
118
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Қыз:
—Бәдік кетіп барады сусамырға,
Жолда жатыр қайқайып қу қабырға.
Жатса, жатсын қайқайып қу қабырға,
Тастайын алып барып бір тамырға.
Жігіт:
—Бұқпа бәдік, ендеше, бұқпа бәдік,
Күні-түні жегенім жұқпа, бәдік.
Екеуінің ішіне кіріп кетіп,
«Ойбай, өлдім» дегенше шықпа бәдік.
Қыз:
—Темір бәдік,
Екеуінің шекесін кемір, бәдік.
«Кемір-кемір» дегенге көп кемірме,
Бүйрек майын же дағы семір, бәдік.
Жігіт:
—Бәдік кетіп барады айға таман,
Жүгін ала жүгірдім тайға таман.
Бәдікті кезекпенен айтып-айтып,
Кәпірді итерелік сайға таман.
Қыз:
—Бәдік кетіп барады өзекпенен,
Өзің бастап ұрасың тезекпенен.
Құдай оңдап сол жауды қолға берсе,
Бәдікті айтысалық кезекпенен.
Жігіт:
—Енді көшсең, әй, бәдік, аршаға көш,
Кілем жауып жауып жүк артқан наршаға көш.
Сүйтіп менің тілімді алсаң, бәдік,
Алмаған ата тілін қалшаға көш!
Қыз:
—Бұрма бәдік, алжар-ау, бұрма бәдік,
Бұралып босағада тұрма, бәдік.
118
119
БӘДІК
Бұралып босағада тұрсаң, бәдік,
Көңіліне егесінің келер кәдік.
Жігіт:
—Бәдік болсын жаным-ау, бәдік болсын,
Бекер-ау бір момынға жолықпасын.
Сүйтіп менің тілімді алсаң, бәдік,
Топқа қосқан өгіздей солықтасын.
Қыз:
—Бәдік болсаң, сені мен білер едім,
Ернің тесіп терекке ілер едім.
Ернің тесіп терекке іліп қойып,
Бір ауық тамашаңа күлер едім.
Жігіт:
—Бәдік кетіп Меккесіне,
Ешкі арығын білдірмес текесіне.
Сүйтіп менің тілімді алсаң, бәдік,
Бар да жабыс осының шекесіне.
Қыз:
—Шапан сырын айтады шалғайына,
Кемпір сырын айтады шал байына.
Сүйтіп менің тілімді алсаң, бәдік,
Бар да жабыс осының таңдайына.
1. ҚҰРТ АРБАУ
—Саламин иланухин пил,
Аламин инкагиз алака.
На изим мус нихи уннһу,
Мин ибад инал мин.
Мух ленни,
Тақ Сүлеймен пайғамбар
Деміменен шық айы.
Байлау:
—Ва иннакуль яки дуна,
Кайдан вакту қайда.
Фима клыл қайрунина,
Амулқуль,
Жетіден он төрт ала жіп.
Шешуі:
—Я иннаһу әмки луким,
Руайдан.
2. ҚҰРТ АРБАУ
—Ала құмда, бала құмда, зер құмда,
Зебер құмда, зеберлерің келгенше,
Неге тұрдың мұнша құмда?
Буын-буын құмалақ, құмалақ-ай,
ІІ. Арбау
121
АРБАУ
Жұмалап тақ
Сүлеймен пайғамбар.
Деміменен гүл шықты.
Келең, келең, келеңгір,
Бауыры шұбар келеңгір.
Орманда қара суларға
Шатыр тіккен келеңгір.
Шатырыңды бұзайын,
Танауыңды тілейін.
Алмас қылыш алайын,
Басын баудай кесейін,
Қанын судай шашайын.
Мары, мары қылмасам,
Зары, зары қылмасам,
Менің атым—Аймандай.
Кәпірстан болсаң да,
Сеніменен болмасам,
Тұла бойың үш тоғыз
Тұрам-тұрам қылмасам.
Бүйі-бүйі, бүйі, шық,
Бүйі келсе жиі шық.
Қамбар келсе қалмай шық,
Заһарыңды жаймай шық.
Гүл сыпыра арбаулы
Үш қайтара айтайын,
Көшім, жылдам арман шық.
Қой келді, қозы келді,
Сиыр келді, сыпа келді,
Дегеніңнің өзі келді.
Пышақта қыты келді,
Қылышта жыты келді,
Сеніменен болмаса.
Байлауы:
—Айда меге, жайда меге, сәнді меге,
Егер байла мегер бақа, шаян,
122
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Құрт, қоңыз
Байлан, байлан.
Мәнт-мәнт байлан!
Ерке сарай, құм сарай,
Асты-үсті
Жөкеттен біз байлаймыз.
Өте алмайсың бөгеттен,
Ары жат,
Бері жат,
Орал, шырмал бәнт-бәнт.
Мұхаммет, гүнт гәрден!
Шешуі:
—Ижнику, яки дінә қайдан уахи-ти
Қәйдән нома илни хайрухә
Әминдгәки
Руайдан.
3. ҚҰРТТЫ БАЙЛАУ
—Ла илаһа-иллаһу кәрдәм,
Мухаммаду рәсуалла құнт кәрдәм.
Құл ағуз бираби ку алу ақырап,
Уа ғинда уа һия—еннаһум, әкидунә.
Кәйдан уа әкиду уа кәйдан
Ялмаһу—кулли кәпиринә—әм һул һум.
Бәнт-бәнт байладым
Ту қара бүйінің аяғынан,
Ту қара сиырдың сирағынан.
Мен де жаттым, сен де жат,
Қыбырлама, қара құрт,
Жыбырлама, қара құрт.
Ертең ерте тұрғанша,
Беті-қолым жуғанша,
Қойшы қойға барғанша,
Түйе мойнын салғанша,
Бәнт- бәнт байладым!
122
123
АРБАУ
Құртты шешу
Ла—илаһа иллаһу басайыш,
Уа ба һақ Мұхаммаду рәсулалла күшайыш.
Сен шешілсең, мен шештім—жер-жеріңе,
жекен
суыңа
Топырақтай тоз, құмалақтай бүлін,—
деп бір уыс топырақты шашып жібереді. Құрт кетеді.
Екінші рет дем салғанда оқылады:
—Бүйі-бүйі деседі,
Бүйі базар әулие
Нарын-нарын деседі.
Нарын базар әулие
Қара құртпен қас болған.
Қара қотан әулие.
Арбаушының атасы—
Сайым серкеш әулие.
Жер біткенде су біткен,
Баба Сейіт әулие.
Тақ Сүлеймен әулие
Демібірлән күп шық!
Кел бүйі, кет бүйі,
Керегеден өт бүйі.
Бұзау басты мұз тептім,
Мұзды суға жібердім.
Он екі бұзау, жүз
Тақ Сүлеймен пайғамбар
Демібірлән күп шық!
Қой келді, қозы келді,
Сиыр келді, сыпы келді.
Жігіт келді, жыны келді,
Пышақ келді, қыны келді,
«Шықсын» деген
Тақ Сүлейменнен қабар келді.
Шықпасаң, ту қара бүйіні
124
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Турап жемесем, тойман-ды.
Шынымменен оқысам,
Сені бұ жерге қойман-ды.
Тақ Сүлеймен пайғамбар
Демібірлән күп шық!
Бау-бау бәлекейін,
Тиген жерің сілекейің.
Өкпе менен бауырдан,
Шеке менен тамырдан
Буын-буын аралап,
Сирағыңнан домалап,
Тас төбеңнен таймай шық,
Өз зәріңді жаймай шық!
Тақ Сүлеймен пайғамбар
Демібірлән күп шық!
Ер шығанды керуенді,
Саһил мәкіру шәнді.
Ақ қонда, қара қонда,
Кәди-мәди мәршұғында
Баба тары быжы-бұжы талам бұжы.
Камар камандар бұжы,
Сабыр саманда бұжы.
Бартану бұжы,
От меңіреу бұжы.
Мүкі үкім мүкім,
Он-онан үкім.
Қон-қонда мүкім,
Саһилы бар қазанда
Тақ Сүлеймен Пайғамбар
Бұжы олан күп шықтым!
4. АРБАУ
—Келдім, келдім, келдім би,
Керегенің көзі би, Таутым би.
Таулықанның өзі би, қой келді,
124
125
АРБАУ
Қозы келді, су келді, Суан келді.
Шықсын деп Мұса келді,
Мұса тілін алмасаң,
Дайыр тақсыр, Пайғамбардың өзі келді.
Қара қойдан қалмай шық,
Сары қойдан салмай шық.
Тұрылтайдай тура шық,
Жанған таудан шоғал шық.
Жан-жағыңа қоймай шық,
Тақ Сүлеймен пайғамбардың демімен шық!
Шық!
5. [БАСТАН, БАСТАН, БАСТАН КЕЛДІ…]
—Бастан, бастан, бастан келді,
Бастан өтіп қастан келді.
Хақия темір қырған келді,
Қырған менен бұрқан келді.
Кәпір келді, жәһүт келді,
Арбау келді, қира келді.
Онда келді, мұнда келді,
Ол да келді, бұл да келді.
Бастан-бастан, бастан-ды,
Басты қара қастанды.
Кез мегер,
Ашындау, пушундау,
Дарындау, мирандау,
Килюки, Килю сасыр,
Бары була, бары тула.
Исиндау, фишиндау,
Имандау, шимандау.
Шыны-шыны, шыны би,
Шыны қожа, Тыны би.
Құдай бастан,
Мен жастан,
Шыға берсін бір бастан.
Еңкіл-еңкіл, еңкіл құрт,
Еңкіл басты қара құрт.
126
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Қыр мергері құрт,
Қыран басты сары құрт.
Шығар болсаң, жылдам шық,
Шықпас болсаң,
Қайта өргін, қара құрт.
Талақ-талақ, талақ құрт,
Талағы айрылған шолақ құрт.
Арсыны, күрсіні,
Мұртыны, шұртыны,
Қырғаны, қыртыны.
Шуя, шуя,
Шыға, шыға,
Бара, бара,
Дауа, дауа.
6. [БҮЙІ, БҮЙІ ДЕДІ…]
—Бүйі, бүйі деді,
Бүйі базар әулие
Дарын-дарын деседі.
Дарын базар әулие
Тайым ұлы секірген.
Сайымшайх әулие,
Мағрұпта әулие,
Машрихта әулие.
Баймұр ұлы берімен
Мақмурза ұлы әулие,
Хақ Сүлеймен пайғамбар,
Тақ Сүлеймен пайғамбар,
Енді Дәуіт пайғамбар,
Ұста Дәуіт пайғамбар.
Бүйі-бүйі, бүйі, шық,
Бүйі егес, Қамбар, шық,
Қамбар болсаң, қалмай шық,
Тас төбеден таймай шық,
Май табаннан қалмай шық!
Атқан оқтан жылдам құрт,
Ағын судан қатты құрт.
Айыр құйрығын аша шық,
126
127
АРБАУ
Алақаннан аумай шық.
Мен де келдім, сен де шық,
Менің атым онан шық,
Онан келді, мұнан шық!
Бүйі-бүйі бүйімін,
Менің бүйінің үйімін.
Қара құрттың қанымын,
Қаса құрбас өзімін.
Өзі берген дертімін,
Шық Сүлеймен демімен.
Бүйі-бүйі, бүйімін,
Мен бүйінің кенімін.
Алмас қылыш жүзімін,
Айтулының өзімін.
Ақыраспан жүзімін,
Алабота гүлімін,
Өткір пышақ ұшымын.
Тұрымтай келді, тұрмай шық,
Захәріңді жаймай шық.
Әй, келеңгiр, келеңгiр,
Бабаң назар келеңгір.
Шатырыңды бұзайын,
Танауыңды тілейін,
Тәңірі ұрғандай қылайын.
Аққан суға салайын,
Тірі ғаріп қылайын,
Сеніменен болайын.
Қу пыраққа тоймаған,
Тоқсан би қоймаған
Ай, келіңкір, келіңкір,
Ала қонды, бәле қонды,
Яуры шұбар қонды.
Ала мекер,
Қара мекер,
Шала мекер,
Шайша мекер,
Тола мекер,
Толшы мекер,
Сен мекер,
Семек мекер,
128
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Шығар болсаң, жылдам шық!
Шықпасаң, көкірегіңді бұзар мекер.
Шыңғыл оты жылаулар,
Кекіре мен миялар.
Жаным деген жалбыздар
Және де қоймай шабарлар.
7. ҰШЫҚТАУ
—Ұшық, ұшық, ұшық,
Дауасын бере гөр, пайғамбар Жүсіп!
Ұшық, ұшық, ұшық,
Ұшықтаған біз емес,
Алдай қара бақсы пұшық.
Ұшық, ұшық, ұшық,
Ұшық, ұшық, ұшық!
8. [АРЫСНЫ, ҚУРЫСНЫ…]
—Арысны, құрысны,
Мұртыны, чұртыны,
Кырганы, кирцканы,
Чуя, чуя,
Чига, чига,
Бара, бара,
Дава, дава.
Ашиндау, бұшиндау,
Дариндау, мирандау.
Килюки,
Килю сасыр,
Бары-бұла, бары-бұла.
Исиндау, фишиндау,
Имандау, шимандау.
Чны, чны, чны би,
Чны қожа, тны би.
Құдай бастан,
Мен жастан,
Шыға берсін бір бастан!
128
129
АРБАУ
9. [ТҰЙҒЫН-ТҰЙҒЫН, КӨЙТ-КӨЙТ…]
—Тұйғын-тұйғын, көйт-көйт,
Басар-басар, көйт-көйт.
Басар болсаң, басып кел,
Балқан таудан асып кел.
Алты бидай азығың,
Жеті бидай жемісің,
Жерге салып келе гөр.
Меңдуана бүйісің,
Ешкі майы жемесең.
Жар жағалай жүгірген,
Қызыл иек кемірген.
10. [АЛА ҚҰРТ, БАЛА ҚҰРТ…]
—Ала құрт, бала құрт,
Он екі басты қара құрт.
Тоғыз жолдың торабына кез келіп,
Келер болсаң, кел, құрт,
Кетер болсаң, кет, құрт!
Шүкіра құрт, шын құрт,
Шүкіра басты қара құрт.
Атқан оқтан жүйрік құрт,
Ағын судан рауан құрт.
Тақ Сүлеймен пайғамбардың
Демібірлән түс, құрт!
Мәсбай мәсиқ құрт,
Тұр әлі кетік құрт.
Мастікалам масті құрт,
Тақ Сүлеймен пайғамбардың
Демібірлән
Сені қара басты, құрт!
Көшетін жерің осы ғой,
Хақ Сүлеймен пайғамбар
Хауа адам осы ғой!
9-0139
130
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
11. ЗИЯНДАС АЙНАЛДЫРҒАНДА
—Бірден, бірден бірге шабар,
Шабар тілі шапты қарлық.
Қарлық тілі—қамшы батыс,
Батыс тілі мама туған.
Туған тілі тоқтамалық,
Малық тілі бес ағаш.
Ағаш тілі—алма құдық,
Құдық тілі—қу талқы.
Талқы тілі—дардан өгіз,
Өгіз тілі—өрме қайыс.
Қайыс тілі—қара желім,
Желім тілі жеті құлаш.
Құлаш тілі—қу томат,
Балпаң, балпаң кім баспас.
Сары тонын жамылған,
Әй, зияндас,
Мен де келдім, сен де қаш!
12. ҚҰРТ ШАҚЫРУ
—Қара бас, қара бас,
Күйт, күйт!
Ақбас, ақбас,
Күйт-күйт!
Жыбыр, жыбыр, жыбыр құрт,
Жыбырласа түсер құрт,
Күйт-күйт!
Жайлауыңды өрт алды,
Қыстауыңды жау алды,
Күйт-күйт!
Жыбыр-жыбыр, жыбырла,
Сұр жыландай қыбырла,
Күйт-күйт!
Барар жерің қалмады,
Басар тау қалмады.
Түспеген енді нең қалды?!
Күйт-күйт!
130
131
АРБАУ
13. ҚАРА ҚҰРТТЫ СӨЗБЕН ОҚУ
—Абдаду қазатей,
Уа, карбанды,
Шашбанды, мүсабанды.
Лейбайлы қашар қанды,
Бихи апай қанды.
Апай акуй, какуй,
Келу куй.
Жалақ ташмақа,
Ташар қонда,
Дерсизде,
Арсизде.
Келең, келең, келеңгір,
Бауыры шұбар келеңгір.
Шатыр-шұтыр келеңгір,
Шатырыңды бұзайын,
Танауыңды тілейін.
Тәңірі ұрғандай қылайын,
Сүйтіп кегімді алайын.
Бүйі-бүйі, бүйі, шық,
Бүйі шықсаң, жиі шық.
Атқан оқтай жіті шық,
Аққан судан жылдам шық.
Солқылдаған бүйректен,
Сомса қара жүректен
Бір зәредей қалмай шық!
Ақ Сүлеймен пайғамбар,
Тақ Сүлеймен пайғамбар,
Демде, Дәуіт пайғамбар,
Қолда, Дәуіт пайғамбар,
Өзіңізден сұраймын,
Өзіңізден тілеймін,
Өзің медет бергейсің,
Өзің қуат бергейсің?!
132
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Бісмілла мәрмәр,
Бісмілла зәрзәр.
Бісміллахи құтан кеш,
Бісміллахи сұлтан кеш.
Сұлтан Сәбит саю,
Деркөметкә барсаң, гаухар бар.
Ақ қонда, қара қонда,
Зер қонда, зәмін қонда.
Әгар сен шықпасаң,
Тышты армыс мені мұнда.
14. ҚАРА ҚҰРТ ШАҚҚАНДАҒЫ АРБАУ
—Ай, қай мекері, қай мекері,
Жылан мекері, шаян мекері.
Күллі, күллі, күллі мекен,
Күллі ер мұрт,
Әзкер, мүзкер,
Жия-жия, пара-пара,
Сытырғында, секерқында,
Ғылабұз күле настан.
Қара келді, қой келді,
Аман келді, күн келді,
Күмән келді, шықсын,
Сүлейменнен медет келді.
Бибібі-бибісі,
Тілепжи, кілебжи,
Ала қомды, бала қомды,
Әрі сана, бері сана,
Әй, мекері, қойма мекері,
Шаян мекері, дем мекері,
Алба маңыра, өлтір мені,
Шише маңыра, өлтір мені.
Жытыр мені, шәкір жолдас болармын,
Шық, Тәңіріден пармен келді!
132
133
АРБАУ
15. БӘЛЕҢГІ ШАҚҚАНДАҒЫ АРБАУ
—Бау-бау, бәлеңгі!
Бауры шұбар бәлеңгі.
Қой келді, қозы келді,
Сары тонды үрпек бастың
Өзі келді.
Әуезден боз ала торғай келді,
Жерден сары ала байтал келді,
Шық, Тәңіріден парман келді!
Келең, келең келеңгір,
Үсті шұбар келеңгір,
Тас төбеңнен түсермін,
Тау ұрғандай қылармын.
Танауыңды тілермін,
Шатты-бұтты қылармын!
16. [ТОЙҒЫН-ТОЙҒЫН, ТҮЙЕ КЕЛ…]
—Тойғын-тойғын, түйе кел,
Төңірегін жия кел.
Ақ желегін сала кел,
Ағайыныңды ала кел!
Сар бас тұйғын, көйт-көйт,
Қара бас тұйғын, көйт-көйт!
Жайлаған жерді жау алды,
Қыстаған жерді өрт алды.
Жайлаған жерден көшіп кел,
Жайпаған жауды басып кел,
Қыстаған жерден қашып кел!
Жетер-жетер, көйт-көйт,
Басар-басар, көйт-көйт!
17. ЖЫЛАН ШАҚҚАНДА УЫН ҚАЙТАРУ АРБАУЫ
—Кер, кер, кер жылан,
Кереге басты мер жылан.
134
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Бір жылан бар—сұм жылан,
Бір жылан бар—сұр жылан.
Бір жылан бар—жеті жылғы ту жылан.
Құралай таудың басынан
Қуып келген қу жылан.
Пайғамбардың демінен
Дегелек келді, шық жылдам.
Ақ жылан, аты жылан,
Кіші жылан, мышы жылан,
Сары жылан, сары бас жылан,
Көр жылан, көбер жылан,
Шық, Тәңірден парман келді,
Парманнан қатты жарлық келді!
Мары-мары, мары жылан,
Ұзын-ұзын, ұзын жылан,
Ұзын шашы келте жылан,
Марқары, сарқары
Қылдыр-шылдыр болған түннің басынан
Лек-лек келді, шық жылан!
Ат жылан, қат жылан,
Ыс жылан, қара жылан,
Отыз бес көзді,
Қырық жүзді,
Орман түнінің басынан
Лек-лек келді, шық, жылан!
18. БҮЙІ ШАҚҚАНДАҒЫ АРБАУ
—Бүйі, бүйі, бүйі шық,
Бүйі келді, Қамбар шық,
Заһарыңды жаймай шық!
Отыз омыртқадан шық,
Қырық қабырғадан шық!
Менің атым—Найман-ды,
Ту биенің етін
Турап берсең тойман-ды.
Енді сені қойман-ды!
134
135
АРБАУ
19. ТҮЙЕНІ ШАҚҚАНДАҒЫ АРБАУ
—Дау-дау, дауың бар ма түйемде?
Дауың болса түйемде,
Жүрші былай біреуге.
Құдай Тағала бақ берсе,
Төре тиер біздерге.
Орман таудың басында
Дегелек тұр сақылдап,
Монтаны тұр тақылдап,
Қара тұяқ басына
Шығайын деп жақындап.
Шық, Тәңірден қатты парман келді!
20. [АРҚАДАҒЫ АЛТЫ ҚҰРТ…]
—Арқадағы алты құрт,
Арқаласып келер құрт.
Желкедегі жеті құрт,
Желкелесіп келер құрт.
Ауылдағы алты құрт,
Азуласып келер құрт.
Басар-басар, кә-кә!
Басып келер, кә-кә!
Жетер-жетер, кә-кә!
Тұйғын -тұйғын, кә-кә!
Түйінсеп келер, кә-кә!
21. БАЙЛАУ СӨЗДЕРІ
—Бастан-бастан, бар бастан,
Құм құрайда, құптан нұрайда.
Шикі зенде шиметі керез,
Ағаштай байлап, тастай қат!
Абыр-абыр, абырлама,
Мен тұрғанша жыбырлама.
Қой қорадан өрген жоқ,
136
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Бала-шаға тұрған жоқ.
Мерт байладым, шарт байладым,
Тура жыланның аузын байладым!
22. ЖЫЛАН, ҚАРАҚҰРТ ШАҚҚАНДА ОҚУ
—Быжы-быжы, быжы, келе быжы,
Ала құмды, бала құмды
Әрі сана, бері сана.
Әй, мәкір, әйме мәкір,
Шаян мәкір, дән мәкір.
Алба маңыра, қойша маңыра, маңыра!
Өлтір мені, жітір мені,
Қара бақсы болармын.
Шық, Тәңіріден пәрмен келді,
Пәрменнен қатты жарлық келді.
Тақ Сүлеймен пайғамбардың демімен шық!
Көй-көй-ау, шық!
23. [БАУ-БАУ БӘЛЕҢГІР…]
—Бау-бау бәлеңгір, бауыры шұбар бәлеңгір,
Қой келді, қозы келді,
Сары тонды үрпек бас өзі келді.
Әуезден боз ала торғай келді,
Жерден сары ала байтал келді.
Шық, Тәңіріден пәрмен келді.
Тақ Сүлеймен пайғамбардың деміменен
Көй-көй-ау, шық!
24. [ӘТИ ЖЫЛАН, МӘТИ ЖЫЛАН…]
—Әти жылан, мәти жылан,
Кіші жылан, мәти жылан.
Сары жылан, сарбас жылан,
136
137
АРБАУ
Көл жылан, көлбер жылан.
Шық, Тәңірден пәрмен келді,
Пәрменнен қатты жарлық келді.
Тақ Сүлеймен пайғамбардың деміменен
Көй-көй-ау, шық!
25. [КЕРЕГЕ БОЙЛЫ КЕР ЖЫЛАН…]
—Кереге бойлы кер жылан,
Кердеңдемей, кел жылдам!
Босаға бойлы боз жылан,
Бұраңдамай, бол жылдам.
Бір жылан бар—сұм жылан
Бір жылан бар—сұр жылан,
Бір жылан бар—жеті жылғы ту жылан.
Құралай таудың басынан
Қуылып келген қу жылан.
Пайғамбардың деміменен
Дегелек келді, шық жылдам!
Тақ Сүлеймен пайғамбардың деміменен
Көй-көй-ау, шық!
Достарыңызбен бөлісу: |