text:
Список литературы
1. История Казахстана с древнейших времен до наших дней: / очерк. Алматы: 1993. - 415 с.
2.
Козыбаев М. Казахстан – арсенал фронта. - Алма-Ата, 1982. – 240 с.
3. Артыкбаев Ж.О. История Казахстана. - Астана: 2004. – 159 с.
4. Великая Отечественная война 1941-1945: энциклопедия / Гл. ред. М.М. Козлов. М.: Советская
энциклопедия, 1985. – 801 с.
5. Жумашев Р.М. История Казахстана с древнейших времен до наших дней. Караганда: - 2003. – 115
с.
6.
Артыкбаев Ж.О. История Казахстана. Астана, 2004. – 159 с.
7.
Могильницкий В.М. Люди победы [художественно-документальное издание]. Караганда: Гласир, -
2010. -
220 с.
8.
Козыбаев М. Казахстан – арсенал фронта. Алма-Ата, 1982. - 240 с.
9.
Казахстанцы в Великой Отечественной войне // под ред. д.и.н .профессора Б.Г. Аягана. Историко-
документальное исследование. - Алматы, 2010. - 640 с.
235
СЕМИПАЛАТИНЦЫ НА ФРОНТАХ ВЕЛИКОЙ ОТЕЧЕСТВЕННОЙ ВОЙНЫ
А.К. Ахметова
Старший преподаватель кафедры истории и географии КазГЮИУ
Б.К. Лаубаева
Студентка 4 курса КазГЮИУ
(Семей, Казахстан)
Данная тема представляется актуальной - как все дальше отдаляются события Великой
Отечественной войны, чем дальше они уходят, тем значительнее и дороже становятся
подвиги солдат, отстоявших свободу и независимость нашей Родины. Приближается
знаменательная дата 70-летие Победы в Великой Отечественной войне, мы чествуем
героическое поколение, прошедшее самую тяжелую войну. Отликнувшись на призыв
Родины, они встали на защиту, выстояли и победили. Немало героических страниц вписали в
историю борьбы с фашизмом и семипалатинцы. И мы должны отдать дань памяти тем, кто
делал все возможное, а порой невозможное чтобы приблизить день победы.
Воины-семипалатинцы сражались с врагом, находясь в разных частях и соединениях
действующей армии. Около 30 тыс. воинов-семипалатинцев награждены орденами и
медалями СССР. 53 семипалатинца получили звание Героя Советского Союза.
Только военкоматами Семипалатинской области в послевоенный период до 1949 года
было вручено участникам войны, отличившимся в боях с
немецко-фашисткими захватчиками, но не успевшими на фронте получить награды,
3733 ордена и медали, в том числе орденов Ленина-12, Красного Знамени-64, Красной
Звезды-695.[1]
Герои Советского Союза семипалатинцы: Аухадиев Койгельды, Николай Авдеев,
Изгутты Айтыков, Мукатай Абеулов, Григорий Бездыхарев, Гаврил Будник, Сергей
Батиньков, Григорий Вахонин, Иван Гулькин, Петр Железняков, Владимир Засядко, Михаил
Земсков, Айткен Ибраев, Иван Корнев, Петр Карелин, Иван Ландышев, Альберт Кронит,
Николай Лут, Владимир Ураля, Жангазы Молдагалиев, Антон Масликов, Александр Попов,
Петр Плешков, Сергей Рубусин, Федор Середин, Александр Соломатин, Андрей Семенов,
Петр Теряев, Николай Фонов, Сергей Елистратов.
В замечательной плеяде героев -семипалатинцев воины всех родов войск: летчики Петр
Теряев, Петр Железняков, Николай Авдеев, Степан Борозинец, Иван Гулькин, пехотинцы-
Капай Искаков, Иван Ландышев. Данил Синицын, Матвей Меркулов, Петр Карелин, Иван
Корнев, Иван Варепа, Петр Плешков; разведчики- Сергей Елистратов, артиллеристы-
Мукатай Абеулов, Айткен Ибраев, Махмет Каирбаев, Владимир Засядко, танкисты- Степан
Бурлаченко и Владимир Колесников, снайпер- Григорий Баздырев и другие.[2]
Трое семейчан повторили подвиг Александра Матросова. Это Жангазы Молдагалиев,
Петр Карелин и Сергей Рубусин.[2]
Жангазы Молдагалиев родился в 1917 году в местности Бестамак Абаевского района
Семипалатинской области в бедной крестьянской семье. С начала Великой Отечественной
войны Жангазы Молдагалиев храбро сражался с гитлеровскими войсками. Воевал под
Сталинградом, Воронежем, на Дону и Днепре. Командовал взводом, стрелковой ротой.
В октябре 1943 года, командиру роты гвардии лейтенанту Молдагалиеву было
приказано переправиться через Днепр, захватить и удержать его до подхода остальных
войск. Рота под командованием Жангазы Молдагалиева решительно преодолевая все
трудности, ночью переправилась через реку и с боями закрепилась на правом берегу Днепра.
В результате советские части успешно форсировали водную преграду и повели наступление
на фашистов.
Противники открыли ураганный огонь. И здесь в самую критическую минуту боя
гвардии лейтенант Молдагалиев повторил бессмертный подвиг Матросова- закрыл своим
телом амбразуру вражеского дзота.За воинский подвиг, совершенный при форсировании
236
Днепра, Указом Президиума Верховного Совета СССР от 19 марта 1944 года гвардии
лейтенанту Ж. А. Молдагалиеву присвоено звание Героя Советского Союза.[2]
Петр Григорьевич Карелин - уроженец станции Чарская, командуя ротой участвовал в
боях за освобождение Крыма. 10 апреля 1944 года рота лейтенанта Карелина получила
приказ: овладеть северо- восточной окраиной города Армянска. Лейтенант Карелин первый
поднялся в атаку, ведя за собой воинов. Фашисты открыли ураганный огонь,
препятствующий атаке. Роте пришлось залечь. Выход был один- надо заставить замолчать
пулемет, укрытый в железобетонном доте. И тогда поднялся Петр Карелин. Фашисткие
пулеметчики остервенело поливали свинцом местность в направлении движения смельчака.
С замиранием сердца личный состав следил за этим поединком. Петр Карелин был тяжело
ранен. Собрав последние силы, он поднялся и пошел на вражеский пулемет. Гитлеровский
пулеметчик не прекращал огонь. В последнем падении лейтенант Карелин закрыл своим
телом амбразуру. Рота, воодушевленная подвигом своего командира, поднялась в атаку и
выполнила боевой приказ.
За этот героический подвиг Петру Карелину посмертно присвоено звание Героя
Советского Союза. Воин-герой похоронен в братской могиле в Крыму на центральной
площади Армянска.[2]
Бесстрашным летчиком был Петр Иосифович Теряев, живший до войны на станции
Жарма. Сначала он был рядовым летчиком, потом командовал звеном, а затем эскадрильей
гвардейского штурмового авиационного полка. К октябрю 1944 года им было совершено 154
боевых вылета.
За мужество и отвагу Теряев был награжден тремя орденами Красного Знамени и
Орденом Александра Невского. 15 февраля 1945 года при налете на Кенигсберг ( ныне город
Калининград) отважный летчик погиб. За героические подвиги в боях с немецко-
фашисткими захватчиками 19 апреля 1945 года гвардии майору Теряеву посмертно
присвоено звание Героя Советского Союза.[3]
Такими же отважными и смелыми показали себя на полях сражений летчики Иван
Тихонович Гулькин, Степан Николаевич Борозинец, Сергей Александрович Батиньков и
др.[3]
В каких только местах не совершали бесстрашные подвиги наши герои-
семипалатинцы!
Койгельды Аухадиев родился в 1907 году в селе Урнек Кокпектинского района
Семипалатинской области в бедной крестьянской семье. Коммунист гвардии младший
сержант Койгельды Аухадиев проявил себя смелым, храбрым командиром- бронебойщиком.
Но его боевом счету три подбитых и два сожженных танка, три грузовые автомашины с
боеприпасами, два уничтоженных самоходных орудия «фердинанд» и пять станковых
пулеметов с расчетами.
За героический подвиг, совершенный в борьбе с немецко- фашистскими захватчиками
при форсировании Днепра. Указом Президиума Верховного Совета СССР от 16 октября 1943
года гвардии младшему сержанту Койгельды Аухадиеву присвоено посмертно звание Героя
Советского Союза.[3]
Работая над докладом, мы взяли интервью у одного из участников Великой
Отечественной войны - Бекбаева Асылхана Табылдиновича, проживающего в г. Семей.Как
отмечалось выше, таких людей – живых свидетелей, остается все меньше и меньше. Поэтому
было важно услышать от них рассказы о тяжелых реалиях войны, с чем они столкнулись на
полях сражений и какой внесли вклад в разгром фашизма.В этом году Асылхану
Табылдиновичу Бекбаеву исполнилось 90 лет.Жизнь ветерана Асылхана Табылдиновича
Бекбаева из Семея - пример для подрастающего поколения. В годы Великой Отечественной
он исполнял свой гражданский долг в войсках воздушной обороны, а послевоенную жизнь
посвятил делу подготовки учителей. [4]
Асылхан Бекбаев родился в селе Семеновка Бескарагайского района. В 1942 году он
ушел на войну.Он былзачислен курсантом в летную школу, эвакуированную из-под
237
Ленинграда в город Петропавловск. После окончания учебы в сентябре 1943 годаего
направили в распоряжение авиационной части, сначала в 13-й истребительный авиапарк,
затем в 6-ю гвардейскую бомбардировочную авиационную дивизию Первой воздушной
армии. Наш ветеран участвовал в освобождении от фашистских захватчиков Белоруссии,
Прибалтики и Восточной Пруссии.
Асылхан Табылдинович вспоминает : «Я до сих пор помню, как пошли мы к месту
падения самолета, разгребали землю. Вытаскивали косточки нашего погибшего товарища.
Сложили их, как говорится, для того, чтобы похоронить».
Асылхан Табылдинович Бекбаев был награжден многими боевыми наградами.
Вернувшись с фронта он получил специальность учителя русского языка и литературы и всю
свою жизнь посвятил воспитанию подрастающего поколения. Он возглавлял
Семипалатинское педагогическое училище, за труд он удостоен званий «Отличник
народного образования СССР», «Отличник народного образования КазССР», был награжден
орденами «Знак почета» и «За доблестный труд». Асылхан ата и сейчас активно участвует в
общественной жизни города. Решением городского маслихата удостоен звания почетного
гражданина города Семей.[4]
В преддверии Дня Победы, хотелось бы напомнить о тех героях,о которых немногие
знают и немногие слышали, они не вписаны в летопись истории Великой Отечественной
войны,возможно, их семьи так и не узнали, где их могила, но они остаются в памяти их
близких. Эти люди также вынесли победу на своих плечах. В связи с этим организована
акция «Бессмертный полк». Эта акция родилась в Томске в 2012 году. Цель акции
"Бессмертный полк" - увековечить память о подвиге воинов, победивших фашизм, дать
возможность внукам и правнукам участников Великой Отечественной войны приобщиться к
общей исторической памяти.В Казахстане акцию начали поддерживать в 2013 году, в
городах Семей и Кызылорда.Движение "Бессмертный полк" в 2014 году поддержали восемь
казахстанских городов. В День Победы 9 мая жители Актау, Караганды, Кызылорды, Семея,
Уральска, Шымкента, Петропавловска и Экибастуза пройдут по центру своих городов с
портретами своихдедов и прадедов,участвовавших в Великой Отечественной войне. Марш
участников акции «Бессмертный полк» планируется после официальных колонн ветеранов и
военных,чтобы самостоятельно отдать дань памяти участникам Великой Отечественной
войны.[5]
Память об их подвигах увековечена в музеях, скверах, обелисках. Одно из уникальных
мест памяти об участниках Великой Отечественной войны - сквер Победы г.Семей. 12 улиц
нашего города названы в честь героев Великой Отечественной войны.
Проведя серьезное изучение жизни и боевого пути героев - семипалатинцев, пришли к
выводу, что жизнь каждого героя является примером для нас, молодого поколения. Нам
нельзя забывать таких людей. Память о них должна помогать нашему поколению,
воспитывать у молодежи чувство патриотизма. Чувство патриотизма - одно из главных
чувств гражданина любой страны. Каждый из нас должен любить свою Родину, так, как
любили ее воины, воевавшие на фронтах Великой Отечественной войны и готовые отдать за
нее свои жизни. Именно таким был каждый солдат, воевавший за Родину.
Список литературы:
1. ЦДНИ ВКО, ф.103, оп. 1, д. 109. С.336.
2
. Герои Советского Союза – семипалатинцы. Семипалатинск.ЦДНИ ВКО, 2004.
3
. Белан П.С., Калита Н.П. Герои Советского Союза. А.: Казахстан, 1986. C. 25-31.
4
. Интервью с участником Великой Отечественной войны – Бекбаевым Асылханом Табылдиновичем,
взятое автором статьи.
238
ҚАЗАҚСТАНДЫҚТАРДЫҢ ҰЛЫ ОТАН СОҒЫСЫ ШАЙҚАСТАРЫНА ҚАТЫСУЫ
Ф.Ж. Мақұлбаева
Тарих пәнінің мұғалімі, № 49 орта мектебі
(Астана, Қазақстан)
Бейбіт күннен іздейді құстар мекен,
Өмір өзен қашанғы ұстар бекем.
Айтшы,адамдар, осынау жер бетінде,
Тоқтататын соғысты күш бар мекен?
Қ. Бұғыбаева
Биыл 2015 жылдың 9- шы мамырында КСРО халықтарымен бірге бүкіл
қазақстандықтар жер бетін фашизмнен азат еткен Ұлы Жеңістің 70 жыл толған мерекесін
атап өтеді.
XX ғасырдың ұмытылмас оқиғасы болып тарихқа енген екінші дүниежүзілік соғыс
1939 жылдың 1-ші қыркүйегінде басталып,1945 жылдың 2-ші қыркүйегінде біздің елдің
жеңісімен аяқталды.
Бұл соғыс өзінің көлемі мен адам шығыны жағынан әлемде жоқ ең қанды, ең
жойқын,ең алапат соғыс болды. Ал, кеңес жеріне 1941 жылдың 22 маусымында фашистік
Германия «Барбаросса» атты стратегиялық жоспармен шабуылын бастады. Екі ел
арасындағы он жыл бір-біріне соғыс ашпау туралы келісімшартты әуелі неміс жағы
орындамады. Алайда И.В.Сталин бастаған үкімет жағы соғыс болатынын анық екенін біліп
отырса да, соңғы сәтке дейін сенбеді. Тарихи дерек бойынша, кеңес барлаушысы Рихард
Зорге «Рамзес» операциясын жүргізе отырып, кеңес жеріне гитлерлік Германияның соғыс
ашатынын хабарлап отырды. Өз жоспары бойынша, герман үкіметі 8-10 аптада кеңес жерін
толық басып алуды жоспарлаған болатын. Бірақ, олай болмай шықты.
Соғысқа 60- тан астам мемлекет тартылып, 40- тан астам мемлекеттің жері күні-түні
бораған оқтың астында болып, ұрыс майданы жерде де,көкте де, мұхиттарда да үздіксіз
жүріп жатты.
Бүкіл кеңес халқы, соның ішінде Кеңес Қарулы күштері фашистік Германияны жеңуде
шешуші роль атқарды. Фашистік Германияға қарсы күресте жеңіске жетелеген күш- ол кезде
ортақ отанымыз болған Кеңес елі халықтарының өзара татулығы, достық бауырмалдығы,
әрбір жеке адамның Отанға деген патриоттық сезімі болатын. Немістер айтып жүрген орыс
жерінің қатал қысы емес, әскері жағынан да, қаруы жағынан да басым, мұздай қаруланған
неміс басқыншыларын жеңген Отанға, туған жерге деген шексіз сүйіспеншілік, патриоттық
сезім болатын.Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті Н.Ә.Назарбаев: Отанға деген
сүйіспеншілік – еліміздің келешегіне, оның кемел ұрпағына біздің аманат етер ең қасиетті
өсиетіміз деп білейік.
Отанын Бауыржан Момышұлындай сүюді өнеге етіп қалдырған басқа қаламгер жоқ.
Ол: «Өз ұлтын сыйламау, оны мақтаныш етпеу- сатқындықтың белгісі. Ел дегенде еміреніп,
жұрт дегенде жүгініп қызмет еткін! Отан үшін отқа түс- күймейсің.Опасызда Отан жоқ.Елсіз
ер болмайды, жұртсыз жігіт болмайды» дейді.
Біздің халқымыз, әсіресе, жастар осы қағидаларды естерінде ұстаса деймін, - сөзінде
өте терең тәрбиелік маңызы бар ой жатыр.[1,1б]
Өткенге ой жібере отырып, қазіргі ұрпақ келешегі кешегі зұламат соғыс салған тарих
тағылымын ұмытпауға тиіс.
1941 жылдың ортасында 8,5 миллион жауынгер болды. Немістердің әскери күштері
Кеңестік әскери күштерден 1,6 есе басым еді. Неміс армиясының қолында 5639 танк және
шабуылдаушы құралдар, 10 мыңнан астам әскери ұшақтар, 61 мыңнан аса құрал-жабдықтар
мен минометтер болды.
239
1941 жылдың маусым айында фашистердің әскери-теңіз флотында соғысқа аса
пәрменді 217 әскери корабльдер болды. Оның 161-і сүңгуір кемелер еді. [2,36б] Ал соғыс
басталғанда Кеңес әскери Қарулы күштерінің құрамында 5 миллионнан астам жауынгер
болды. Кеңес Армиясында 67 мыңнан астам құрал-жабдықтар мен минометтер, жаңа
сипаттағы 1860 танкі және 2700 жаңа типті әскери ұшақтар бар еді. Әскери- теңіз күштерінде
жаңа сипаттағы 273 әскери корабльдер болды. Оның 212-сі әскер сүңгуір кемелер болатын.
Мұнан тыс, Кеңес Армиясы, негізінен, бұрыннан ескіріп- қаусаған бронетанкілік және
авиациялық техникаға ғана мұрагер болып тұрған кез еді.... [3,37б] Жалғыз соғыс техникасы
емес, мықты қолбасшылардың аздығы да өз әсерін тигізді. Осы тұста халқымыздың намысы
мен арына айналған қайсар батыр Бауыржан Момышұлының мына сөзін келтіргім келеді.
«Политика есть война, а война есть продолжение политики. Немесе қулық –
сұмдықтың атасы.Ленинді біз данышпан дейміз, ал ол кісі өзін олай ойлаған емес.Ол 22
жастағы патша әскерінің офицері Тухачевскийді кезінде флоттың қолбасшысы етіп
тағайындаған.
Ал, Сталин болса, руководствуясь некоторыми неосторожными выражениями
В.И.Ленина, слишком злоупотреблял и физический уничтожил партийных, государственных,
военных деятелей накануне Великой Отечественной войны. [4,45б]
Осындай адам саны, соғыс қимылы, техникасы барлық жағынан тең емес неміс
басқыншыларымен кеңес әскерлері өз Отанын қасық қаны қалғанша қорғады. Ұлы Отан
соғысы шайқастарында қазақстандықтардың ерен ерлігі ерекше. Қанды майданда да, тылда
да, бүкіл қазақ елі ат салысты десек, артық айтқандық емес. «Мың өліп, мың тірілген» қазақ
халқының аса ауыр зұлмат әкелген осы – соғыс. Қару ұстауға жараған ер –азаматтар
майданға аттанса, тылда еңбеккерлер, балалығын соғысқа айырбастаған балалар аянбай
еңбек етсе, қазақ интелегенциясы, оның ішінде ақын-жазушылар қаламмен жеңіске
жігерлендірді.
Қазақстандықтардың осынау ұлы жеңіске қосқан үлесін қай жағынан алсақта,бір-бір
қомақты еңбек. Бүгінгі конференцияда оны түгел қамту мүмкін емес.Мектеп жасындағы
балалардан бастап,самайын ақ шалған қарияға дейін жеңіс күніне өз үлестерін қосты.
Шығыстың «қос жұлдызы» атанған Мәншүк пен Әлияның ерлігі неге тұрады. Осы
соғыста Қазақстанның қосқан үлесін атап өтпеу тарихқа қиянат болар еді. 1941-
1945жылдардағы Ұлы Отан соғысында Қазақстан басқа да одақтас республикалармен бірге
жеңісті жақындатуға зор үлес қосты.
Соғыс кезінде Кеңес әскерінің қатарына 200 мың қазақстандық шақырылды, 20-дан
астам атқыштар дивизиясы т.б. бөлімшелер құрылды. Соғыста көрсеткен ерліктері үшін
жүздеген мың қазақстандықтар медальмен марапатталды.Кеңес Одағының Батыры атағын
500-
ге жуық адам алды.
...1941жылдың
соғыс
басталған
алғашқы
үш
айында
Қазақстанда
316,238,310,314,357,391 атқыштар дивизиялары құрылды. Оның ішінде, әсіресе,
И.В.Панфилов басқарған 316-шы атқыштар дивизиясы Москва түбінде шайқастарда өшпес
даңққа бөленді. Кейін ол генерал Панфиловатындағы 8-ші гвардиялық дивизия болды.
Дивизиядан Кеңес Одағының 55 батыры шықты....1941-1942 жылдары Москва үшін
шайқастарда генерал К.Рокосовский басқаратын 16-шы Армияның құрамына кірген 316-шы
атқыштар дивизиясы небір қантөгіс майданды басынан өткізді. Дивизия құрамындағы 1-ші
атқыштар батальонын аға лейтенант Бауыржан Момышұлы басқарды. Қан майданның
барлық кезеңдерінде де Б.Момышұлы басқарған 1- батальон айрықша қаһармандық
көрсетті.Әсіресе,сол жылдың 16-қазаны күні Волокалам қаласынан жеті шақырым жердегі
Дубосекова разъезінде болған сұрапыл шайқаста 28 панфиловшы жауынгер мерт болды.
Батальон командирі Б.Момышұлы да өте көп жауынгерінен айырылды.... Сөйтседе, жауға
берілмеді....
Екінші дүниежүзілік соғыста адам мен техниканың бар мүмкіндігін барынша сарқа
пайдаланған бұл қырғын «Волокалам тас жолы «деп аталып, мәңгілік тарихта қалды. [5,49б]
240
Қарапайым командирден даңқты қолбасшы тұғырына көтерілген, көзі тірісінде аңызға
айналған қазақ халқының ұлы перзентінің ерлігі кейін 1990 жылы 11 желтоқсанда Елбасы
Н.Ә.Назарбаевтың араласуымен, оған Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. Өткен соғыста
қазақ халқынан шыққан батыр тұлғалар аз болған жоқ.Олардың барлығына бірдей Батыр
деген қастерлі атақ та берілмеді. Атап айтқанда: рейхстагқа ту тіккен Рақымжан Қошқарбаев,
аты аңызға айналған партизан Қасым Қайсенов, қазақтың тұңғыш ұшқыш қызы Хиуаз
Доспанова және т.б. [6,174б]
Қазақстандықтардың Ұлы Жеңіске қосқан үлесі – бұл 1 млн.200 мыңнан астам Отан
соғысында майданда шайқасқан жауынгерлер мен офицерлер, 600 мыңнан астам
жерлестеріміздің Жеңіс үшін қиған өмірлері.
Атап айтар тағы да бір жайт,майдангерлерге құрмет көрсете отырып,адам төзгісіз ауыр
жағдайларда әскерді бүкіл қару-жарақпен қамтыған тыл ардагерлерінің еңбегін көрсету де
аса маңызды. Олар 460- тан астам зауыт пен фабрикалар салды, миллиондаған тонна астық
өсіріліп, жиналып, майданға жөнелтілген, жүздеген мың тонна ет, басқа да азық-түлік , 2,5
млн жылы киімдер, 1600 вагоннан астам сәлемдемелер жіберілген.
Әр кеңестік танкте, ұшақ, кеме, снарядта, Қазақстан кеніштерінде шығарылған мыс ,
қорғасын, вольфрам, молибден бар. Неміс басқыншыларына жіберілген әрбір он оқтың,
тоғыз оғы қазақстандық қорғасыннан жасалғанын білеміз.
Қазақстандықтар қорғаныс қорына 4 млрд.700 млн рубльден артық ерікті жарналар
салған. Бұл ақшаға «Қазақстан металлургі» танктік колоннасы және бірнеше авиация
эскадрильясы жасалған. «Бәрі майдан үшін, бәрі жеңіс үшін!» деген сөздер барлық жерде
жазылып, соғыс кезінде қазақстандықтардың өмірлік мәні болды.
Қазақстан жарты миллионнан астам көшіп келгендерді қабылдап, жергілікті халық
үйлеріне алып, тамақ, баспанамен қамтамасыз етті.
Ерекше атап өтер , бұл еңбектегі ерліктер, соғыс кезінде майданға аттанған ер –
азаматтардың орнын алмастырған, халық шаруашылығы еңбеккерлерінің 80% құраған,
әйелдер, қариялар, балалардың қолымен атқарған істері деуге болады.
Қазақ халқының мақтанышы,атақты балуан, елінің патриоты Қажымұқан Мұңайтпасов
Ұлы Отан соғысы жылдары жасының келгеніне қарамастан өнер көрсетіп, қаражат жинайды.
1944 жылы Қажымұқан елдің қорғаныс қорына әскер ұшақ жасау үшін жеке қорынан жүз
мың рубль қаражат берді.Батыр бұл ұшақты Ленинградты қорғаған елдің ержүрек
жауынгерінің біріне беруді өтінді.Ұшақ ұшқыш Қажтай Шалабаевқа берілді. Ұшаққа
Қажымұқан мынадай естелік сөзін жазып қалдырды: «Осы тұлпармен қырандай самға,
фашистерді аямай соқ!» [7,111б] Тек палуан атамыз ғана емес, сол кезде қызылордалық екі
«дала академиктері» Ыбырай Жақаев пен Шығанақ Берсиев күріш пен тарыдан рекорд
жасаған қажырлы еңбектерін де атау керек. Тарих беттеріне алтын әріппен жазылатын, жеңіс
күндерін жақындатуға ересен еңбек еткен жылдағы қазақстандықтардың еңбегі зор.
Халқымыз елдік мұрат пен ерлік шежіресіне адалдық танытып, осы жолда өмір
сапарларын ерте аяқтаған ардақты азаматтарымыз бен аяулы апаларымыздың есімі мен
еңбектерін құрмет тұтып, тағзым етіп келеді.Ол, әсіресе ұлт тарихының бел-белестерінен,
оның ішінде 60 млн астам адамның өмірін қиған, кенеттен һәм тұтқиылдан басып-жаншып,
азғындық пен озбырлық танытып, зорлық-зомбылық жасаған, зілмауыр зардабы мен
жазылмас жарасын қалдырған – Ұлы Отан соғысының сұрапыл сәттерінен, бұралаң-
бұлтарысы көп қиын да қилы кезеңдерінен, қанқұйлы әрекеттерінен анық-қанық көрініс
береді (Екінші дүниежүзілік соғысқа-110 миллиондай адам тартылған 72 мемлекеттің
жұмылуы, ал қаза тапқандар санының 65 миллион адамға жетуі(соның 27 миллионы кеңестік
азаматтар) ойлантады[8,3б]
Еуропалық Кеңестің бас хатшысы Торьберн Ягланд айтқандай «Тарихпен тек
тарихшылар айналысу керек.Ешбір саяси ұйым оны жаза алмайды және оған нүкте қоя
алмайды.Бұны істейтін тарихшылар ......
1941-
1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысы адамзат тарихындағы ең ірі оқиға. Сондықтан
бұл мәселені зерттеу ешқашан толастамақ емес.Әлі де тарих қойнауынан талай шындық
241
ашылатыны анық. Тарихи кинолар да, кітаптар да шығуда, өлең-жыр, естеліктер, ғылыми
еңбектер жазылуда.Жазыла да бермек.Келер ұрпақ үшін төгілген ерлік ұмытылмақ емес.
Табаны күректей төрт жыл бойы ғаламат күш-қайрат көрсеткен және сұрапыл
шығындарға ұшыраған біздің еліміз фашистік Германияның қуатты әскери машинасын тас-
талқан етті.Төрт жыл бойы соғыс қырғыны Отан қорғаушылардың қатарын селдіреткені, ал
мұның өзі қалалар мен ауыл-селоларға «қаралы қағаз» болып жетіп, жесірлердің көз жасына
айналып жатқаны да кешегі ақиқат.Төрт жыл бойы өз басының қамын ойламаған тылдағы
еңбеккерлер майданға әскери өнімдерді эшелондап жіберіп жатты.»Біз фашизмнің
омыртқасын опырамыз!»- деп ант берді жауынгерлер 1941 жылы «Фашистік жыртқыштарды
өз інінде құртамыз!»- деді олар 1945-ші жылы.Сөйтіп, олар өз сертінде тұрды, дәл осындай
мамырдың жайма –шуақ күнінде мерекелі салют адамзат тарихындағы ең сұрапыл жеңіспен
аяқталғаны туралы адамзатты хабардар етті. [9,30б] (Н.Назарбаев)
Жеңіс!.....
1945 жылдың 9-шы мамыры адамзатты фашистік құлдықтан құтқарған зор жеңіс
ретінде тарих бетіне енді. 5 жылға созылған 1418 күн мен түнді құраған қанды соғыс
аяқталды.Миллиондаған адам мерт болып, мииллиондаған адам мүгедек, аналар
жесір,балаларды жетім еткен соғыс.Бірақ дәл сол күні 9 мамыр Берлинде рейхстаг үстінде
Жеңіс туы желбіреді! Осынау ұлы Жеңісте қазақстандықтардың қанымен де жанымен де
мына жарық дүние үшін аянбай ұмтылған зор үлесі бар еді. Ия, ерлік мәңгі ұмытылмайды.
1941-
1945 жылғы Екінші дүниежүзілік соғыстағы Ұлы Жеңіс бұл – жалпы бейбітшілік
сүйгіш елдердің, жасампаздық жолындағы халықтардың өміріндегі аса маңызды атаулы
мереке. Әсіресе бұрынғы Кеңес Одағының құрамында болған мемлекеттер үшін мәні ерекше
жоғары. Ең алдымен Жеңіс біздің жалпы тарихымыз. Қар жастанып, мұз төсенген отты
жылдарда, сыз окоптарда шыңдалған жауынгерлік достықтың, әр ұлт өкілдерінен құралған
әскери құрамдардың қайталанбас ерлігі мен өрлігінің белгісі. Кешегі аға ұрпақтың жанын да,
қанын да аямай, елім деп, жерім деп кеудесін оққа төсеген, қабырғасы қатпаған жетімдер мен
желегі желкілдеп қалған жесірлердің еңіреп жүріп, «бәрі де майдан үшін!» деп тылда аянбай
тер төккен патриоттық рухының биік көрінісі. Сондықтан да оған ешкім де бей-жай қарай
алмайды.
Міне, 70 жыл бойы соғыстың сызы мен ызғары адамдардың жүрегінде қатар өмір сүріп
келеді. Соғыс қасірет әкелмеген отбасы жоқ. Әр шаңырақ оның қияметін сезінді. Сұрапыл
жылдар бүгінде самайын ақ шалған қариялардың балалық шағын ұрлаған зұлмат. Сондықтан
да барша адам баласы фашизм тұтандырған сол бір соғыс өртіне лағнет айтып келеді.
Ендеше, адамзат тарихындағы қара таңбаны бүгінгі жас ұрпақ терең ұғынып, енді мұндай
апатты жол бермейтін саналы сарабдал азаматтар болып өсуі үшін Ұлы Жеңістің
маңыздылығын еш түсірмеу керек. Осынау бейбіт өмір, бақытты ғұмыр үшін Отан үшін, от
кешкен боздақтарға мәңгілік бізден тағзым!
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Пайдаланған әдебиеттер тізімі - Сборник материалов Международной научно-практической конференции

text:
Пайдаланған әдебиеттер тізімі:
1.Қаһарман Бауыржан Момышұлы 1910-1982.Фотоальбом, Алматы,2008. «Өнер баспасы»
2. «Қазақ үні», №4(663), 27 қаңтар,2015-03-25
3.З.Е.Қабылдинов. Олар қазақ жерін мәңгі даңққа бөледі, Астана,2009,384 б
4.Ұлы Жеңіс; жаңа көзқарастар және қадамдар- Жеңістің 65 жылдығына арналғанхалықаралық
ғылыми-практикалық конференция материалдары/жалпы редакциясын басқарған Әбдірайым Б.Ж.
Астана.
2010-
356 с
5. «Қазақстан Ұлы Отан соғысы жылдарында» Ұлы Жеңістің 60 жылдығына арналған республикалық
ғылыми-практикалық конференция маериалдары / Астана: ЕҰУ баспасы,2005 -262 б
6. Егемен Қазақстан 2015, 21 қаңтар
242
ВОЕННАЯ ПОДГОТОВКА СТУДЕНТОВ В ВЫСШИХ УЧЕБНЫХ ЗАВЕДЕНИЯХ И
ЕЁ СТАНОВЛЕНИЕ НА ТЕРРИТОРИИ КАЗАХСТАНА
(1930-
1945 гг.)
Н.Т. Асилов
Докторант кафедры истории военного искусства
Национального университета обороны имени Первого Президента
Республики Казахстан – Лидера нации
(
Астана, Казахстан)
Становление и развития системы военной подготовки в высших учебных заведениях
(вуз) неразрывно связано с историей Вооруженных Сил советского государства. Поэтому
изложение исторического материала целесообразно начинать напоминанием, о том, что в
начале в 20-х годов ХХ в. после окончания гражданской войны происходит сокращение
численности армии (с 5,5 млн. до 562 тыс. человек) [1], и как следствие уменьшается ее
боеспособность. При этом советская власть категорически отказывается использовать от
созданной царским правительством системы подготовки офицерских кадров, и были
упразднены офицерские звания. В масштабе страны осуществляется переход к кадрово-
территориальной организации Вооруженных Сил, позволяющий сократить расходы на
содержание армии.
При этом опыт войн прошлого, и в частности мировой войны в цифрах показали
значимость подготовки командного состава запаса. Например, перед Первой мировой
войной в России было 50 тыс. офицеров, а за время войны число офицеров увеличилось до
300 тыс. Из числа убитых офицеров генералы и старшие офицеры составляли порядка 5%, в
то время как младшие офицеры - 95% [2]. Мировая война подтвердила первостепенное
значение возможно большего насыщения мобилизуемых соединений командным составом и
других странах. Так, по мнению генерала Хиртауэр, высказанного им в декабре 1924 г.
французском сенате, на каждого кадрового офицера необходимо иметь 10 подготовленных
офицеров резерва [3]. Все это говорило об огромном спросе на командный состав запаса,
который необходимо было подготовить в короткий срок. При этом другие государства, в
частности, такие как Франция, Англия, Германия, Польша, США в отношении командного
состава учли опыт мировой войны и имели военизацию гражданских школ, начиная с
сельской и кончая высшей школы.
В августе 1926 года в вузах советского государства введена высшая допризывная
военная подготовка студентов и образованы военные кабинеты. Высшая допризывная
подготовка вводилась [4]: 1) для сокращения срока службы для лиц, оканчивающих вузы, 2)
для подготовки среднего командного состава запаса и квалифицированных работников
военно-промышленных предприятий военного времени.
Военной подготовке вузов было выделено 200 часов на весь курс обучения, и 2
лагерных сбора 20 дней каждый. Лагерный сбор приходился между 1-2 и 3-4 курсами [5].
Военная подготовка являлась обязательной для всех студентов учебного заведения. Пропуск
учебных занятий рассматривался как уклонение от военной службы, они не допускались к
сдаче зачетов, в конечном счете, их отчисляли из вуза. В каждом вузе была введена
должность военного руководителя с подчинением его ректору вуза. Основная масса
студенчества проходили военную подготовку по специальностям. Женщины занимались по
специальной программе с уклоном в сторону военно-санитарной подготовки и
пропагандистской работы [6].
Окончившим вуз и прошедшим высшую допризывную военную подготовку
выдавались удостоверения. Далее по окончании вуза, призывались на действительную
военную службу и назначались на должности младших командиров (начальников). По
окончании срока службы выпускники вузов подвергались экзамену на звание младшего
командного состава запаса. Необходимо отметить, что введенная военная подготовка в вузах,
243
хотя и называлась высшей, однако студентов готовили к военной службе в качестве
младшего командира (сержантов). При этом высшая допризывная военная подготовка
первоначально была введена только в центральных вузах советского государства.
В 20-е годы ХХ в. в Казахстане еще не было вузов. Только в сентябре 1928 г. решением
пленума Казахского краевого комитета ВКП(б) был открыт в Алма-Ате первый вуз -
Казахский государственный университет [7]. Из-за нехватки педагогов и студентов
университет пришлось реорганизовать в Казахский педагогический институт, впоследствии
получивший имя Абая. Зарождение и распространение высшего образования в Казахстане
шло с перемещением из центра в регионы страны. Постепенно вузы превращались в главные
очаги образования, науки и культуры. Вскоре состоялись открытия других вузов. Всего в
1935 году в Казахстане имелись 19 вузов, более 100 техникумов по различным
специальностям, в которых обучалось 10,4 тысячи студентов [8].
Таким образом, в Казахстане в 30-годы ХХ века сложилась качественно новая система
высшего образования, где введена военная подготовка студентов. Как по количеству, так и
по охвату населения учебные заведения республики определили необходимость подготовки
военных кадров в вузах.
В начале 30-х годов ХХ века объективно назрела необходимость изменения
существующей ранее формы военной подготовки командного состава запаса в вузах.
Перед вузами встала новая задача с одной стороны – обеспечить подготовку
специалистов для народного хозяйства, с другой стороны, подготовка и накопления
командного состава запаса для обеспечения мобилизационной потребности ВС на случай
войны.
В августе 1930 года Законом СССР об обязательной военной службе в вузах была
введена новая форма военной подготовки - высшая вневойсковая подготовка. При вузах
вместо военных кабинетов создавались военные кафедры, и введена программа по
подготовке среднего командного состава запаса по специальностям. Военная подготовка
студентов складывалась из теоретического курса военных дисциплин, которые
соответствовали профилю вуза (от 336 до 480 часов в зависимости от профиля) и
учебного сбора проводились на базе воинских частей продолжительностью 3-4 месяца [9].
В целом учебно-воспитательный процесс подготовки среднего командного состава
запаса в вузах делилась на 4 периода [9, с.4]:
первый период - после зачисления студентов в вуз, до начала занятий с ними
организовывался 20-дневный лагерный сбор на территории воинских частей, где проводился
стрелковая, строевая и тактическая подготовка одиночного бойца.
второй период – теоретическая подготовка в вузе командира отделения и начальная
подготовка командира взвода.
третий период – лагерный сбор в воинских частях, с заключительной стажировкой по
должности командира взвода. Занятия проводились по военно-специальным дисциплинам в
зависимости от вида и рода войск.
четвертый период – цикл теоретических занятий на военных кафедрах в вузе, с целью
тактического усовершенствования командира взвода и ознакомления с другими родами
войск. Проводились учебные сборы продолжительностью 3-4 месяца, и это засчитались для
студентов как действительная военная служба. По окончании выпускникам военных кафедр
присваивалось воинское звание среднего командного состава запаса.
Такая форма военного подготовки студентов отвечала всем требованиям ВС, и
увеличивала возможности по накоплению резерва командного состава запаса на случай
войны и необходимый резерв для работы оборонной промышленности, а также частично
укомплектовались текущие потребности ВС офицерскими кадрами. В связи с увеличением
численности ВС военные училища, не справлялись с запросами армии, в которой остро не
хватали офицеры. Успешно была решена проблема укомплектования ВС командным
составом за счет выпускников высшей вневойсковой подготовки гражданских вузов, в
котором «укомплектовались 24,3% младших лейтенантов» [10].
244
На территории Казахстана военная подготовка студентов в вузах по этой программе
начиналась в Алма-Атинском медицинском институте. С открытием его с апреля 1931 года
осуществлялось военно-медицинское обучение для подготовки офицеров медицинской
службы запаса. Кафедра военно-спортивной подготовки при Казахском государственном
университете им. С.М.Кирова (КазГУ) была организована в 1934 году. Первым начальником
кафедры военно-спортивной подготовки стал Петтерман, помощником начальника по учеб-
ной работе Суворов (приказ директора КазГУ Оликова Ф.Г. №11 от 11.01.1934 г.) [11].
В конце 30-х годов ХХ века ввиду резкого обострения военно-политической
обстановки в мире советским руководством были предприняты меры по укреплению
обороноспособности страны. 1 сентября 1939 г. был принят Закон СССР «О всеобщей
воинской обязанности». Закон устанавливал единый порядок прохождения военной службы
для всех граждан советского государства, предусматривал расширение военнообученных
резервов, а также накопление офицерского состава запаса. В целях укомплектования
Вооруженных Сил отменялись отсрочки для студентов вузов. Военная подготовка студентов
по высшей вневойсковой подготовке в вузах были прекращены, и была введена допризывная
военная подготовка. Данная программа предусматривала подготовку студентов к
действительной военной службе в рядах ВС сроком на один год. К прохождению военной
подготовки студенты привлекались независимо от пола, возраста и годности их к
прохождению воинской службы. Она проводилась по 140-часовой программе, и
организовался на II курсе. В педагогических и учительских вузах указанные часы отводились
на I курсе. Занятия проводились по 4 часа в неделю [12].
Программа по военной подготовке для студентов содержала самый необходимый
минимум навыков и знаний, необходимых рядовому бойцу в реальных условиях ведения
современного боя [12, с.4]. Для подготовки среднего командного состава запаса параллельно
вводилась новая система подготовки военных специалистов запаса, непосредственно в
войсках. Она предусматривала 3-месячное обучение. Причем 1 месяц отводился на
теоретическую подготовку, а два - на практическое командование подразделениями.
В целом, к началу Великой Отечественной войны советская высшая школа сложилась в
качестве достаточно мощной и эффективной системы подготовки военно-обученного резерва
для обеспечения мобилизационного потребности Вооруженных Сил. Военизацией были
охвачены все вузы на территории Казахстана.
Начиная с 30-х годов ХХ в. Казахстан вошел в общую систему военного строительства
Вооруженных Сил советского государства. Территория республики обслуживалась
Среднеазиатским военным округом и военным комиссариатом КАССР (КазССР с 1936 г.),
компетенция которого распространялась на Каракалпакскую автономную область.
Централизованное управление осуществлялось в составе Наркомат обороны СССР, в
котором сосредоточилось руководство всеми вооруженными силами страны. Управление
военной подготовкой студентов в вузах осуществлялось Наркоматом обороны и Комитет по
делам высшей школы при СНК СССР, и в этих органах управлениях были созданы отделы
военной подготовки.
В 1940 году в Наркомпросе КазССР был организован военно-физкультурный отдел,
немного позже и инспекторский аппарат в местных органах народного образования [13].
Также в военных округах и республиканских военных комиссариатах образовывались
отделы вневойсковой подготовки. Военные кафедры при вузах республики были закреплены
за войсковыми частями, которые оказывали непосредственную помощь по организации
военной подготовки. Работники военного отдела ЦК Компартии республики, области также
активно принимали активное участие в организации военной подготовки студентов в вузах,
проверяли их ход, оказывали практическую помощь в улучшении качества военного
обучения.
В суровые годы Великой Отечественной войны Красная Армия, ведя ожесточенные
сражения на фронте огромной протяженности, нуждалась в дальнейшем наращивании сил и
в непрерывном значительном пополнении своих рядов обученным личным составом, к тому
245
же боевые потери, особенно в начальный период войны, были значительными. С начала
войны, из Казахстана были призваны более 15 тыс. офицеры запаса, подготовленные
военными кафедрами вузов в предвоенные годы [14]. Приобретенные во время военной
подготовки в вузах знания и навыки позволили офицерам запаса с большей эффективностью
выполнять поставленные боевые задачи.
С первых дней войны деятельность вузов страны была полностью перестроена на
военный лад и целиком подчинена подготовке резервов для Красной Армии и нужд фронта.
Движение среди студентов за добровольное вступление в действующую армию носило
массовый характер. Оно охватило все вузы Казахстана. Например, за годы войны из числа
1949 выпускников 1440, или 74% Казахского медицинского института и 84 преподавателя
сражались на фронтах Отечественной войны. Двадцать шесть офицеров военной кафедры
были участниками войны (Рабинович Л.А., Беляков А.А., Денисенко Г.М., Абенов К.А.,
Айданалиев Ж.М. и др.) [15].
На протяжении всей войны выпускники вузов Казахстана героически сражалась с
врагом, проявляя храбрость, мужества и отваги. За совершенные подвиги были удостоены
высокого звания Героя Советского Союза выпускники кафедры военного дела Казахского
горно-металлургического
института:
Н.И.Ященко,
В.А.Засядко,
Н.Д.Маркелов,
А.Г.Торопкин, Муса Баймуханов и М.Г.Губанов, студент Кызыл-Ординского
педагогического института И.М.Журба, студентам Казахского государственного
университета им. С.М.Кирова А.Г.Попову, защитникам Брестской крепости В.И.Фурсову,
Т.Сатыбалдину, Г.Ж.Жуматову, Г.Деревянко начальнику кафедры военной подготовки
университета генерал-майору В.А.Полевику, выпускники Казахского педагогического
института Малик Габдуллин, Лесбек Жолдасов, Канаш Камзин, Кудайберген Сураганов,
Ракимжан Токатаев, Ахмедьяр Хусаинов, Саду Шакиров и многие награждены орденами и
медалями СССР.
Санитар хирургической клиники Алма-Атинского зооветеринарного института
Аликбай Касаев в числе 28 героев-панфиловцев героически отстаивал Москву. Указом
Президиума Верховного Совета СССР от 21 июня 1942 года ему посмертно присвоено
звание Героя Советского Союза. Выпускник института гвардии капитан Неткалиев Е.Н.
командир эскадрона кавалерийского полка возглавлял отражение многочисленных атак
противника. Звание Героя Советского Союза было присвоено 24 марта 1945 года посмертно.
За годы войны многие девушки-студентки добровольно пошли на фронт. Среди них
студентка Московского медицинского института Хиуаз Доспанова, студентка Алма-
Атинского медицинского института Маншук Маметова. За проявленные мужество и героизм
свыше 500 казахстанцев были удостоены звания Героя Советского Союза, из них 36
выпускников вузов Казахстана.
Таким образом, в годы войны вузы Казахстана развернули огромную военно-
мобилизационную работу среди студентов. Хотя вузы Казахстана в годы войны были
немногочисленным, но они сыграли определенную роль в повышение боеспособности
действующей армии. Направляя на фронт тысячи выпускников кафедры военного дела, вузы
оказывали большую помощь в создании новых воинских подразделений, и они сражались на
наиболее ответственных участках фронтов.
С 1941-1942 учебного года все вузы Казахстана перешли на сокращенные сроки
обучения. Военная подготовка студентов осуществлялась по 110-часовой программе
Всевобуча [16]. Командование, Военный совет, штаб округа и военные комиссариаты в
короткий срок создали широкую сеть военно-учебных пунктов Всеобуча. В конце 1941 г. в
целях пополнения военных знаний военных специалистов была организована
дополнительная военная подготовка на добровольных началах через военные комиссариаты.
Студенты сверх 110-часовой программы Всеобуча дополнительно проходили: на первом
курсе – 50 часов, на втором и третьем курсах – по 90 часов (на каждом курсе). Всего военной
подготовке студентов отводилось 340 часов [16, л.85].
246
В годы войны органы государственного управления Казахстана делали все возможное,
чтобы не только сохранить, а также расширить существующее количество вузов, в том числе
кафедр военной подготовки. За военные годы в дополнение к 20 вузам появились новые, а
ряды студенчества выросли на 4,6 тыс. человек [17] В то же время обратный процесс
происходил в вузах зарубежных стран. В Германии с апреля 1944 г. были закрыты все
учебные заведения. Даже в США, где на территории не велись военные действия, в 1944 г.,
из-за нехватки студентов были закрыты 50 институтов [18].
В апреле 1944 г. во всех вузах страны были введены военная подготовка по программе
офицеров запаса для обеспечения мобилизационной потребности Вооруженных Сил
СССР. В Казахстане при 19 вузах были созданы военные кафедры по программе подготовки
офицеров запаса различного профиля [19]. Военная подготовка была обязательной для всех
категории студентов, в том числе и для студентки, их готовили для несения военной службы
в тыловых и вспомогательных частях. Военное обучение начиналось с 1-го курса,
прохождение лагерного сбора предусматривалось на 2-м и 4-м курсах по 210-часовой и 200-
часовой программе. По окончании вуза был предусмотрен государственный выпускной
экзамен по военной подготовке. Гражданам, успешно сдавшим присваивалось воинское
звание лейтенант запаса.
Военные кафедры при вузах Казахстана формировались в сложных условиях.
Предстояло решить немало трудных проблем. Надо было развернуть соответствующую
учебную материально-техническую базу, укомплектовать кафедру преподавательским
составом. Так, по докладу инструктора военного отдела ЦК Компартии Казахстана
С.Пронина основным недостатком в развертывании военного обучения в вузах республики
была укомплектованность военных кафедр преподавателями [19, л.19]. Подобными
трудностями сталкивались при формировании военных кафедр и в организации учебного
процесса военной подготовки студентов институтов Западно-Казахстанских областях,
входящий состав Южно-Уральского военного округа [20].
Но к середине 1945 г. укомплектованность вузов Казахстана военными руководителями
составила 90-95%. В основном состав военных кафедр был немногочисленным 3-4 чел. [21].
На всех военных кафедрах в вузах Казахстана оборудовались учебные полигоны,
спортивные залы, площадки, городки, склады оружия и учебного имущества в вузах. По
данным инспектора военного отдела Наркомпроса КазССР результаты военно-спортивного
соревнования среди военных кафедр вузов за 1945 г. выглядели следующим образом: «В
лучшую сторону отличались Казахский государственный университет, Казахский
медицинский институт и Ленинградский институт советской торговли» [19, л.92].
Подводя итоги, необходимо отметить, что военно-учебные пункты и военные кафедры
вузов республики, несмотря на эти трудности со своей задачей справились, и они проделали
огромную работу по подготовке боевых резервов для фронта и подготовки специалистов для
оборонно-промышленного комплекса. Хотя решение о восстановлении подготовки офицеров
запаса в вузах было принято только на завершающем этапе Великой Отечественной войны.
И этим решением определялась перспектива системы подготовки офицеров запаса на базе
высшей школы Казахстане в послевоенные годы.
Список литературы:
1.
Шкадов И.Н. Кадры Советской Армии и Военно-Морского Флота. - М., 1977. – С.44.
2.
Ворошилов К.Е. Оборона СССР. Изб. Статьи речи и письма. Государственное военное
издательство. Москва. 1937. – С.47.
3.
Узданский Ст. Новое положение об офицерах резерва во Франции. // Военно-политический
еженедельник Военный вестник, №45, 1925. – С.40-43.
4.
Юшков С. Высшая допризывная военная подготовка // Военный вестник. № 47, 1926. - С. 48-52.
5.
Артеменко П. Студенчество и Красная армия // Красное студенчество, №3, 1926. – С.56-57.
6.
Пролетарское студенчество за военной учебой // Еженедельная центральная газета Красная
звезда, №81, 8 апреля 1928. – с.5
247
7.
Сембаев А.И. История развития советской школы в Казахстане. Казахское государственное
учебно-педагогическое издательство. Алма-Ата – 1962. - С.186.
8.
15 лет Казахской АССР: 1920-1935 / Т.Жургенев - Культурное строительство.- Алма-Ата.
Казахстанское краевое издательство, 1935.- (270 с) с.74-84.
9.
Певцов А.Л. На пути к высшей вневойсковой подготовке // Красная звезда. 1930. 3 июня. – С.4-5.
10.
Из отчета начальника Управления по начальствующему составу РККА Наркомата Обороны
СССР Е. А. Щаденко от 5 мая 1940. http://www.warstar.info/
11.
Историческая справка военной кафедры Казахского национального университета имени аль-
Фараби. // Текущий архив военной кафедры КазНУ им. Аль-Фараби. - Алматы, 1997. - 18 с.
12.
Программа по военной подготовке (ВП) для студентов высших учебных заведений. Управление
высших школ Казнаркомпроса. Казахское государственное издательство. Алма-Ата.- 1940. –31 с.
13.
Кашкенбаев З. Военно-организаторская работа компартий республик Средней Азии и Казахстана
в годы Великой Отечественной войны. Алма-Ата, 1970, С.89.
14.
АП РК, Ф.708, оп.9, ед. хр.1461, л.1,2. Переписка с заведующими военных отделов обкомов
КП(б) Казахстана по мобилизационной людских резервов, 01.1945-11.1945 гг.
15.
Основные этапы становления и развития первого медицинского ВУЗа в Казахстане. Алматы:
«Кредосс-Трейд», 2010. – С.230.
16.
АП РК, Ф.708, оп.5/1, д. 1122, л. 83, 85. Указания, докладные записки и сведения отдела, обкомов
партии и Казвоенкомата о всеобщей военном обучении граждан.
17.
История Казахстана (с древнейших времен до наших дней). В пяти томах. Том 4. – Алматы:
«Атамұра», 2009. 768 с., табл., илл., карты. (с. 405)
18.
Советская высшая школа в годы Великой Отечественной войны. М., 1980. – С.43-44.
19.
АП РК, Ф.708, оп.9, ед. хр.1466, л.19, 25, 91, 92. Справки, докладные переписки с военными
округами по вопросу всеобуча и военному обучению в школах, доклад о состоянии военной
подготовки учащихся школ системы Наркомпроса, студентов техникумов и ВУЗов Казахской ССР
01.1945-
04.1945 гг.
20.
АП РК, Ф.708, оп.9, ед. хр.1466, л.60, 61. Постановление Военного Совета Южно-Уральского
Военного округа «О ходе военной подготовки студентов в гражданских высших учебных заведениях»
№08 от 12 февраля 1945 г.
21.
Государственной архив Актюбинской области, Ф.13, оп.14, д.183, л.28,29. Докладные записки об
итогах оборонно-массовой работы Актюбинский обком ЦК,1944-1945 гг.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сборник материалов Международной научно-практической конференции - бет 36

text:
ҰЛЫ ОТАН СОҒЫСЫ ЖЫЛДАРЫНДАҒЫ
СЕМЕЙ ЖЕҢІЛ ӨНЕРКӘСІБІНІҢ ЖАҒДАЙЫ
С.Т. Хамитова магистрант
С.А. Курманбаева т.ғ.к., аға оқытушы
Қазақ инновациялық гуманитарлық – заң университеті
(Семей Қазақстан)
Ұлы Отан соғысы жылдарында Семейліктерде басқа аймақтар сияқты майдан мен оның
тылын азықтандырып, киіндірді. Эвакуацияланған халыққа пана болды. Әскери құрамалар
дайындап, майданның өнім сұраныстарын дер кезінде шығарып отырды.
Семейдегі маңызы бар экономикалық нысандардың барлығы майдан арсеналына
айналып, барынша жұмылдырылғаны баршаға аян. Коммунистік партия еңбекшілерді
өздерінің барлық күш – жігерін фашистік басқыншыларға қарсы тойтарыс беру үшін
жұмылдыруға шақырды. Кезінде В.И. Лениннің «Бүкіл еліміздің ішкі өмірі соғысқа
бағындырылуға тиіс», - деген нұсқауын басшылыққа ала отырып, ел ішіндегі барлық істі,
барлық шаруашылықты соғыс мүдделеріне бағындырды. «Барлығы да майдан үшін!»,
«Барлығы да Жеңіс үшін!» - деген ұран көтерді. Бүкіл кеңес халқы бір кісідей, жан қиярлық
пен Отан үшін күреске аттанып, еңбекке жұмылдырылды.
Семейліктердің Ұлы жеңіске қосқан үлесі бір төбе. Соғыстың қиын – қыстау
жағдайына қарамай, барлық өнеркәсіп орындары соғыс жағдайына бейімделіп қайта
248
құрылды. Семейлік мыңдаған қыз – келіншектер соғысқа кеткен әкелері мен ағаларының
орнын басты, зауыт, фабрикаларға жұмысқа кірді. Семейліктер орасан зор ұйымшылдықпен
істер атқарып, майдан мен тылды нығайтуға лайықты үлес қосты. Ұлы Отан соғысы барлық
өнеркәсіп орындарының алдына жауапты міндеттер қойды. Семейдегі М.И. Калинин
атындағы ет консерві комбинатының алатын орны орасан үлкен. Комбинат майданға ет,
консерві, шұжықтар, тамақ концентраттары және күрделі медициналық препараттар сияқты
алуан түрлі өнімдерді жіберіп отырды. Семей ет комбинаты өзінің алдына барлық
материалдық күштер мен еңбек ресурстарын керегінше пайдалана отырып, майданның
тілегін орындау үшін тамақ концентраттарын өндіру, тағы басқа қажетті тұтыну өнімдерін
жасау жұмыстарын ұйымдастырды. Соғыстың алғашқы 10 айының ішінде 800 мың сомға
жуық үнем жасады. 1942 жылдың бірінші жартысында еңбек өнімділігін 31,7 пайызға
арттырды. 1942 жылдың екінші жартысында ет және сүт өндірісі халық комиссариаты,
жұмысшы инженер – техниктерден 216 адамға «Отличник» значектары мен «Мадақтама
грамоталарын» берді. Олардың ішінде Шапоров, Самойленко, Запрудский, Сүлейменов,
Декарева, Миндухин, Маршеннена сияқты стахановшылар бар[1].
И. Сталиинің бұйрығымен Кеңес Одағының ет өндірушілері Бүкілодақтық жарысқа
түсуге шақырды. Осы социалистік жарысқа қатысқан Семй ет комбинатының еңбек
өнімділігі маусым айында орта есеппен 142 пайызға жетті. Социалистік жарысқа комбинат
бойынша 2930 адам қатысып, оның ішінде стахановшылар 1040 адам, екпінділері 576 адам,
тылдың гвардеецтері мен майдангерлері 194 адамды құрады. Еңбек майданында уақытпен
санаспай, аянбай еңбек етіп жүрген таңдаулы адамдар: Непомнящая – консерві цехының
жұмысшылары, олар орта есеппен айлық жоспарды 180 – 200 пайызға орындайды. П.А.
Логинова тамақ концентрат цехының жұмысшысы, нормасын ай сайын 135 – 150 пайызға,
Г.М. Романенко ет пісіретін бөлімнің бригадирі, шұжық нормасын бригадасымен 200
пайызға орындап, еңбектің тамаша үлгілерін көрсетіп, өндірістік табыстарға жетті.
Семейдің ет консерві комбинаты қалалық ірі өнеркәсіп орындарының социалистік
жарысында бірінші орыннан түспеді. Үнемі ауыспалы қызыл туға ие болды. 1944 жылы
екінші қаңтарда Кеңес Одағының Жоғары кеңесінің президиумы бұйрығына Семейдің ет
консерві комбинаты «Еңбек Қызыл ту» орденімен марапатталды [2].
Тамақ өнеркәсібі саласы бойынша Семейдегі облысаралық зауыт басқармасы
жұмысшыларының, инженер – техник қызметшілері жоспарланған сан түрлі жұмыстарды
орындауға серт берді. Сталин жолдастың шақыруына жауап ретінде 1944 жылы мынадай
міндеттер алатындары жайлы жар салды:
1.
1944 жылдың жоспарын 7 қарашаға дейін орындаймыз.
2.
Еңбек өнімділігін 35 пайызға арттырамыз.
3.
Өнімнің түсер бағасын 15 пайыз кемітеміз.
4.
Отын шығынын 10 пайыз азайтамыз.
5.
Мемлекетке ет тапсыру жоспарын 1944 жылдың 12 желтоқсанына дейін орындаймыз.
Осы міндеттерді алға қойып, барлық өндіріс орындары мен оның қызметшілері соғыс
жылдарында құрылған барлық жоспардың орындалуына серт беріп қызу іске кіріскен
болатын.
Сонымен қатар Семейдің жүнді алғашқы өңдеу фабрикасы ұжымына негізінен әйелдер
жұмылдырылып, барлық күшті майдан үшін жұмсады. Жүнді алғашқы өңдеу фабрикасы
1941 жылдың шілді – тамыз айларының өзінде – ақ фабрика жоспарды артығымен
орындаған. Фабрика соғыстың алғашқы шілде айында 590 тонна, тамыз айында 1394 тонна
жүн өңдеу жөнінде жоспарлаған еді. Бірақ шілде айында 679,3 тонна, ал тамыз айында
1638,2 тонна жүн өндіріп, алға ұмтылу жұмыстарымен көзге түсті. Фабрика ұжымы
дамылсыз күні – түні барлық күштерін фашистерді талқандау үшін жұмыс жасап, тамыз
айында барлық цехтарда стахановшы қаралысын ұйымдастырды[3].
Жүнді алғашқы өңдеу фабрикасы 1941 жылы 18255 тонна жүн өңдесе, 1942 жылғы
жоспар бойынша 16781 тонна болса, оны 17059 тоннаға орындап алға ілгерілеу байқалса. Ал
1943 жылы жоспар бойынша 18407 тонна болса, оны 16948 тоннаға, 1944 жылы жоспар
249
бойынша 23264 тонна болса, оны 13951 тоннаға ғана орындаған болып шықты. Фабрика
19
42 жылдан бастап берілген жоспарды орындай алмады. Соғыс кезінде бұл фабрикада
көптеген қиындықтар болды. Жоғарыдағы көрсеткіштерде берілген жоспар жыл сайын
жоспарланғанымен оның орындалуы төмендей берді. Жыл сайынғы берілетін жылдық есепке
қосымша фабрика басшылығы жазбаша түсініктеме жазып отырған. Фабриканың күні – түні
жұмыс істеуіне байланыстыжуу және кептіру машиналарының құрал – жабдықтары сынып
жатты, оларды жөндеуге қажетті бөлшектерді табу өте қиынға түсті және су мен жарықтың
уақытында берілмеуі фабрика жұмысына кедергі жасады. Сондай – ақ бу қысымының
төмендігі жуу мен кептіру машиналарының жұмысын төмендетті. Әсіресе қысты күні
құбырлар жарылып, оны қайта – қайта қалпына келтіру кезінде жұмыс жасау қарқынын
ауырлатып, баяулатты [3].
1942 – 1943
жылдарындағы жылдық есептерде сала мамандығын жете игерген
кадрлардың тапшылығы яғни, білікті дәнекершілер мен жөңдеушілердің жоқтығы, олардың
орнына негізінен жасөспірім оқушылар жұмыс сітегендігі жазылған. Әсіресе дайын өнімді
тиеген кезде жұмысшылардың жеткіліксіздігінен бүкіл фабрика жұмысшыларын
жұмылдыруға тура келгендіктерін айтады.
1942 жылы 1 қаңтарда 270 жұмысшы жұмыс істесе, оның 210 – ы әйелдер құраған. 1943
жылы 1 қаңтарда 192 жұмысшы қалған, оның 167 әйел адамдар болды. Ал жалпы фабрикада
30
5 адам жұмыс істеу керек болған. Жұмысшылардың жоқтығынан бір жұмысшы бір
мезгілде бірнеше жұмысты қатар атқаруға мәжбүр болған [4].
Міне осыдай себептермен фабрика соғыс жылдарында еңбек өнімділігінде өндірістік
және экономикалық талаптарына жауап бере алмады.
Ұлы Отан соғысы жылдарында «Большевичка» фабрикасының ұжымы ұлы көсем
Сталин жолдастың, Қызыл Армияның 26 жылдық мерекесіне арнаған бұйрығын зор
қуанышпен қарсы алып, 1944 жылдың 24 ақпан айында 500 адам қатысқан митингін өткізді.
Мұндағы №1 цехтың басшысы Чернобылская өздерінің екі айлық жоспарын 23 ақпанда
толық орындағанын және айдың аяғына дейін цех жұмысшыларының жоспардан тыс
жүздеген гимнастеркелер беретіндігі жөнінде сендірген болған. Осы орайда фабрика ұжымы
айдың бітісіне дейін 70 мың сомның өнімін шығарып, бірінші тоқсанда 4400 метр бұл
үнемдеуге, сонымен қатар тоқсандық өндірістік жоспарды 115 пайызға орындап, еңбек
өнімділігін 15 есеге арттыруға міндеттенеді [5].
Семейдің жеңіл өнеркәсібі Ұлы Отан соғысы жылдарындағы қиындықтарға қарамастан
барынша жеңістің жақындауына үлес қосты.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі:
1.
Липов М. Ет өнеркісібінің алыбы Отан соғысы дәуірінде.// Екпінді 1942. 7 мамыр №106
2.
Саров Г. Қызыл туды берік ұстаймыз.// Екпінді 1942. 10 шілде №161
3.
ШҚОҚЗТҚО 1399-қ, 1-т, 139-іс 42 – п
4.
ШҚОҚЗТҚО 1399-қ, 1-т140-іс 19 – п
5.
Үлгілі фабрика.// Екпінді 1944. 27 ақпан №41
250
БЕРЛИНГЕ БАРҒАН «БАЙ-ӨЛКЕ» ТАНКІСІ
Канжил Шакирт
Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ-ті «Тарих» мамандығының 1 курс магистранты
Ғылыми жетекшісі: т.ғ.д., профессор А.Ғ. Ибраева
(Астана, Қазақстан )
Моңғол араттары аянып қалған жоқ
Ұлы Отан соғысы басталған 1941 жылдың 22 маусым күні Моңғол елінің де төбесінен жай
түскендей болды. Өйткені, шығыс жағында жапондар өңмеңдеп шекараға дейін тіреліп, келіп алған.
Онымен қоймай, миллитаристік Жапония аузы алты қарыс Қытайдың шығыс өңірін басып алып,
Манж-го атты қуыршақ мемлекетті орнатып жан-жағына қоқан-лоқы көрсеткен. Жағдайдың ушыға
түсуі Қытайдың өзге де өлкелеріне әсер етті.
1939 жылы жан-жағын мазалап отырған жапондарды Халкин-гол өзені маңында Кеңес әскері
сағын сындырып, ығыстырып тастаған еді. Дегенмен, қауіп әлі сейілген жоқ. Енді міне, арқа сүйеп
отырған жалғыз одақтасы Кеңес еліне фашистік Германияның баса-көктеп кіруі бүкіл үмітін
сейілдірді.
Мұндай қиын жағдайда елдің басшылығы ақылдаса келіп соғыс басталған күннің ертеңінде
Мемлекеттік Кіші Құрылтайдың кезектен тыс сессиясын шақырды. Құрылтай мүшелері қалыптасқан
жағдайды бағалай келе, Кеңес жауынгерлеріне қаржылай һәм мүліктік көмек көрсету керек деген
шешімге келді. Халық арасында «Екінші дүниежүзілік соғысқа көмек» акциясы ұйымдастырылып,
малшы араттар қолындағы жылқысын, сандығындағы алтын-күмісін, қойдың иленген терісінен
жасалған жылы тондарын, ет-май, құрт-ірімшік, сүт өнімдерін жинады.
Алғашқы көмекті 1941 жылдың қараша айында жолдайды. Бұл жолы 15 мың тері тон, 3 мың
бума азық-түлік, барлығы 1,8 млн сомның дүниесін жөнелтеді. Келесі кезекте жиналған 100 келі
алтын, 100 мың амеркан доллары, 2,5 млн моңғол ақшасын 1942 жылдың басында Ішкі сауда банкінің
есеп-шотына аударады. Бұл қаржы қолма-қол танк шығаратын зауыттарға жіберіліп, 53 танк
жасатады. Оның 32-сі Т-34 маркалы жаңа танктер. Нәтижесінде «Революциялық Моңғолия» атты
танк колонасы пайда болды.
Тек осы 1942 жылдың өзінде майданға көмек ретінде 236 вагон жүк жөнелтілген. Атап
айтқанда: азық-түлік заттары – 600 тонно, тері тон – 30 мың дана, 27 мың киік (ақ бөкен) еті т.б.
Бұлардан басқа 485 мың жылқы берген [1].
1943 жылы қарапайым араттар тапқан таянғанын жинап-теріп 2 млн сомға «Моңғол арат» атты
ұшақтар эскадрильясын жасақтайды. Ұшақтарды Смоленск облысының жері «Вязовая» стансасында
орналасқан 322-ші атқыштар дивизиясының 2-ші гвардиялық полкына табыс етеді. Осы моңғол
ақшасын жасалған ұшақтарға отырған кеңестік ұшқыштар арасынан – Н. Пушкин, А.И. Майоров,
М.Е. Рябцев сияқты жауға қарсы аянбай күрескен Кеңес Одағының Батырлары шыққан екен.
Соғыстың басынан аяғына дейін біздің зерттеуімізше майдан үшін моңғол араттары 65 млн.
сомның дүниесін жіберген екен.
Бай-өлкеліктердің байғазысы
Бүкіл Монғол мемлекенде басталған халықтық науқаннан Бай-өлкенің қазақтары да тыс қалған
жоқ. Оларда ел қатарлы азық-түлік өнімдерін жинап тапсырған. Аймақтық мұрағат қорында
сақталған мәліметтерге жүгінсек: 1941-1942 жылдары аймақ халқы 702 899 сомның дүниесін жинап,
4791 көлігін майданға жіберген. 1943 жылы 376 370 сомды ақшалай табыстап, оған қосып 2629
жылқы берген. 1944 жылы туғанда 103 768 сом жинап, тағы да 791 ат дайындаған. 1945 жылдың
басында 1071 ат берген екен [2].
Халықтан жиналған дүниелерді майданға жеткізіп беріп, елдің аманатын табыстау үшін сол
кездегі аймақ басшыларының бірі – Қашқынбай Мәлікұлы 1942 жылы қысқа салым жолға шығады.
Ол астанаға келіп, сол жерде мемлекет басшысы Х. Чойбалсын басқарған делегаттармен бірге
Мәскеуге қарай беттейді.
Қашқынбай Мәлікұлы осы сапары жайында 1985 жылы Ұлы жеңістің 40 жылдық мерекесі
қарсаңында «Өмір өрнектері» дейтін көлемді естелік жазып қалдырыпты. Осы естеліктен үзінді
келтірсек: «...1942 жылдың күзінде мені Ұлан-батырға шақырды. Қызыл Армияға көмек апаратын
топтың құрамына енгізіпті. Делегацияны маршал Х. Чойбалсын бастап жүрді. «Төңкерісшіл
Монғолия» атты танк колоннасын сыйға тарту үшін 1942 жылы қараша айында жолға шықтық. 1943
жылы 12 қаңтар күні Мәскеу маңындағы Наро-Фоминский дейтін шағын қалашықта Монғол
251
жұртының қаражатына жасалған 53 танкіні полковник М.Т. Леонев басқарған 112-ші Қызылтулы
танк бригадасына тапсыру рәсімі өтті. Мен қабырғасына «Баян-Өлгей» деген үлкен жазуы бар танкті
экипаж командирі Резковқа тапсырдым. Ол мені танкке отырғызып ары-бері алып жүрді. Бай-
өлкеліктер жинап берген азық-түлік, киім-кешекті солдаттарға үлестіріп бердім. Жиын соңында
бригада командирі: Біз бұл танкілермен Берлиннің көшесін таптаймыз, – деді» [1, 45 б.].
Кейін 112-ші танк бригадасы туралы Монғол баспасөздерінде көп жазылыпты. Монғол елі
сыйлаған 53 танктің он шақтысы 5375 шақырым жол жүріп Берлиннен бірақ шыққан. Бір
таңғаларлық жағдай «Баян-Өлгей» атты қазақтар танкісі аман-есен Берлинге тұмсық тіреп тоқтапты.
Осы танк бригадасынан соғыс жылдары 16 Кеңес Одағының Батыры туыпты. Соғыстан кейін
бригадаға Сүхе-батор есімі берілген көрінеді [3].
Сталин сыйлаған тапанша
Жоғардағы рәсімнен кейін делегацияны Бас қолбасшы И. Сталин қабылдаған. Қонақасын
берген. Онда Қашқынбай Мәлікұлы да болған. Жоғардағы естелігінде, Сталинді жақсылап суреттеп
жазыпты. Менің қазақ екенімді біліп, аса ықыласпен құшақтап көрісті, дейді.
Себебі, сол тұста соғыс Мәскеуден 150 шақырым жерде жүріп жатқан. Мәскеуді қазақтар һәм
қазақстандықтар қорғап қалды. Тегі Бас қолбасшы қазақтардың қадірін түсінсе керек. Қашекеңді
құшақтап бетінен сүйген, белінде асулы тұрған тапаншасын суырып алып сыйға тартқан. Екеуара
тұра қалып фотоға түскен. Осы суретті түсірген адам қайтар жолда немістердің әуе шабуылын
ұшырап, қаза тауыпты. Өкінішке орай, маңызды суретті түсірген фотоаппараты жанып кеткен екен.
Ал, Сталин сыйлаған 747-ші нөмірлі «ТТ» писталеті қазір Бай-өлке аймақтың орталық мұражай
қорында сақтаулы тұр [4].
Бір қызығы қайраткер ағамыз майданға қазақтың ұлттық киімін киіп барыпты. Суретте де
көрініп тұр. Басына үкі таққан пұшпақ тымақ, үстінде ақ сеңсең қой терісінен тігілген ішік. Бұдан
байқайтынымыз, қазақ халқы қай жерде жүрсе де өзінің дархан, мәрттік қасиетімен танылатынын
тарих дәлелдеп отыр.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі:
1. Мәлікұлы Қ. «Өмір өрнектері». – Баян-Өлгей, 1985.
2. Баян-Өлгей аймақтық мұрағаты. 4 - Қор, 3 - іс, 5 - п.
3. Халқының адал перзенті. Естеліктер жинағы. – Ұлан-батыр, 2004. – 79 б.
4. Б.Дорж. «Отан деп соққан жүрек». – Ұлан-батыр, 1970. – 88 б.
ҰЛЫ ТҰЛҒАЛАРДЫҢ ЖЕҢІС ЖОЛЫНДАҒЫ ЕРЕН ЕҢБЕГІ
А.Ж. Кыйсыкова
Абылай хан атындағы ҚазХҚ және ӘТУ,
Аударма және филология кафедрасының оқытушысы
(
Алматы, Қазақстан)
Ұлы Отан соғысы кеңес халқы үшін аса үлкен де, өте ауыр да сын болды. Бұл соғыста
көп ұлтты, мақсат-мүддесі, тілек-талабы достастырған халқымыздың экономикалық қуаты
және саяси бірлігі, моральдық күші мен ерлігі, рухани қуаты мен патриоттық сезімі сынға
түсті. Бұл сыннан халқымыз сүрінбей өтті, фашизмді талқандап, жеңіс абыройына бөленді.
Сонымен қатар, бұл соғыста кеңестік құрылыстың капиталистік құрылыстың қандайынан
болса да анағұрлым артықшылығы, өмірлік күші ерекше байқалды. Міне, сондықтан да Ұлы
Отан соғысы кеңес халқының тарихындағы аса ұлы кезең, үлкен белесті асу болып
табылады.
Кеңес халқының, оның ішінде кеңес қарулы күштерінің даңқын шығарған, абыройын
көтерген бұл жеңіске мыңдаған ерлер, жүздеген батырлар үлес қосты. Олар кеңес халқының,
оның қарулы күштерінің мақтанышына айналды. Ерлік – кеңес адамдарының негізгі
қасиеттерінің бірі екені күресте көрінді.
252
Қазақ халқы, оның ұлдары мен қыздары Отанымыздың басқа халықтары сияқты майдан
мен тылда тамаша ерліктер көрсетті, барлық ықыласы, адал ниетімен жан қиярлық еңбек
етті. Мұндай аса үлкен соғысқа алғашқы рет қатынасқанына қарамай, қазақ жігіттері тамаша
ерліктер көрсетті, барлық ықыласы, адал ниетімен жан қиярлық еңбек етті. Мұндай аса үлкен
соғысқа алғашқы рет қатысқанына қарамай, қазақ жігіттері тамаша ерліктер істеп,
қаһармандық жасады, табандылық көрсетті, мыңдаған қазақ жауынгерлері ордендермен,
медальдармен наградталды, жүздеген адам Кеңес Одағының батырлары деген атақ алды.
Олардың ішінде, Кеңес Одағының Батыры атағын екі рет алған Талғат Бигельдинов, Сергей
Луганский, Леонид Беда, Иван Павлов, батырлар Нұркен Әбдіров, Мәлік Ғабдуллин, Хамит
Көбіков, Сағадат Нұрмағамбетов тағы басқалары үлкен даңққа бөленді. Кеңестік Орта Азия
мен Қазақстан тарихында ғана емес, бүкіл шығыс елдерінің тарихында ең алғашқы рет
Мәншүк Мәметова, Әлия Молдағұлова сияқты қазақтың қыздары Кеңес Одағының Батыры
атағын алды. Москва түбіндегі шайқаста асқан ерлік пен даңққа бөленген
панфиловшылардың қимылы соғыста жаппай ерлік жасаудың ең алғашқы, әрі бірден-бір
басты үлгісі болды [3,3б].
Сұрапыл соғыс Кеңес Одағы құрамындағы барлық халықтың жүрегін тілімдеп, артынан
мәңгі өшпес із қалдырып кетті. Күмбезді қала мен сағымды даладан лек-легімен майданға
жөнелтілген ерлер дес бермей, жауға шапты. Жеңіс күнін жақындатқан ең бірінші қуатты
күш – кеңестік патриотизм. Жеңісті тездеткен екінші күш – халықтар достастығы. Бір
отбасындағы адамдар секілді халықтар өздерін бірлікте сезінді, себебі жалғыз мақсат жауды
жеңу еді[6, 6б].
Сын сағаты соғып тұрған сол бір сұрапыл жылдары республиканың материалдық
ресурстары мен рухани күш-қуатын қорғаныс мүддесіне жұмылдыру ісіне Алматы
қаласының зиялы қауымы елеулі үлес қосты. Қалада ондаған республикалық мекемелер,
партия және совет органдары, ғылыми мекемелер, 20-дан аса жоғары оқу орындары мен
техникумдар, сондай-ақ мәдени-ағарту мекемелерінің көп мөлшердегі қызметкерлері
шоғырланған еді. Кеңес халқының гитлершіл басқыншыларға қарсы қаһармандық күресіне
совет ғалымдарының, оның ішінде қазақстан астанасында тұратын ғалымдардың еңбегі
орасан зор. Олар өз зерттеулері арқылы Ұлы Отан соғысы алға қойған аса күрделі
міндеттерді шешуге көмектесе білді [1, 37б].
Соғыс жылдарында әнші апаларымыз бен ағаларымыз майдандағы жауынгерлерге
арнап патриоттық концерттер ұйымдастырып, Отан үшін жан алысып, жан берісіп жатқан
отандастарымызды рухтандырып тұрды. Олардың қатарында алматылық көрнекті әртістер
мен жазушылар – К.Бәйсейітова, Ж.Омарова, Ш.Бейсекова, Ғ.Орманов және тағы да басқа
ақын-жазушылар майданға барып қайтты.
Алматыда тұратын жазушылар, ақындар мен драматургтер соғыс жылдарының ішінде
900-
ге дейін өлең, дастандар жазды, орыс тілінен қазақ тіліне 200 прозалық және 53
драмалық шығармалар аударылды. Халық ақындары 500-ден аса жыр мен дастан шығарды.
Сын сағаты мол сұрапыл жылдарды Отанды қорғаудың, фашист басқыншыларын аяусыз
құртудың дабылындай болып қазақ совет поэзиясының алыбы Жамбылдың қаһарлы үні
естілді. Оның соғыс жылдарында туған «Отан әмірі», «Москваға», «Ленинградтық өренім»
және басқа көп өлеңдері бүкіл совет халқының қуатты қаруы ретінде совет әдебиетінің
қазынасына қосылып, Отан соғысының тарихына кірді.
Алматы қаласының өнер қайраткерлері соғыстың алғашқы күндерінен бастап-ақ
өздерінің қимыл-әрекеттері мен ой-нышандарын бір ғана міндетке: шығармашылық
еңбектерімен кеңес адамдарын жеңіс жолындағы күреске – майданда жауынгерлік ерлікке,
тылда жанқиярлық еңбекке рухтандырып отыру міндетіне бағындырды. Алматы театрлары
соғыс кезінде кеңес халқының майдандағы, сондай-ақ тылдағы қаһармандық күресін
бейнелейтін, сонымен халқымыздың қаһармандық өткен тарихын көрсететін спектакльдер
қойды. Атап айтатын болсақ, 1942 жылы Абай атындағы опера және балет театры фашистік
агрессорларға қарсы ерлік күресіне арналған «Гвардия, алға!» атты тұңғыш операны
қойды[1, 39б].
253
Білікті кадрлер даярлау және өскелең ұрпақты оқыту ісінде қаланың жоғары
мектептері, орта техникалық және жалпы білім беру мектептері зор рөл атқарды. Соғыс
жылдары жаңа жоғары оқу орындары ашылды. Алматының жоғары оқу орнындары инженер,
агроном, дәрігерлер даярлады. Жоғары оқу орындарының профессорлары мен
оқытушылары, студенттері бүкіл ел болып, майдан болып алға қойған міндеттерді орындау
жөнінде өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығына белсене көмек көрсетті. Жоғары оқу
орындарының лаботориялары көп-көп реактивтер, химикаттар, дәрілер шығаратын нағыз
заводтар мен фабрикаларға іс жүзіндік нақты көмек көрсетті. Қала оқытушыларының,
мұғалімдері мен студенттерінің, сондай-ақ мектеп оқушыларының Алматы облысы мен бүкіл
республикасының ұжымшар, кеңшарларына жасаған көмектері ұшан-теңіз. Олар жыл сайын
күзде тікелей егін жинауға қатысып, халық арасында үгіт-көпшілік жұмыстарын жүргізді:
лекциялар оқыды, баяндамалар жасады, әңгімелер өткізді.
Денсаулық сақтау орындарының қызметкерлері жан аямай еңбек етті. Соғыстың ең
қиын-қыстау жылдарының өзінде емдеу мекемелеріне, кадрлар даярлауға, әскери
госпитальдар ұйымдастыруға тағы да басқа жұмыстарға қала бюджетінен едәуір қаржы
босатылып отырылды. Соғыстың ауыр жылдарында денсаулық сақтау қызметкерлері
тарапынан мұқият атқарған күнделікті жұмыстарының нәтижесінде жұқпалы аурулар дер
кезінде алыстатылып отырылды. Бұл уақыттың ішінде емдеу-профилактикалық мекемелер
жүйесі әжептәуір ұлғайды. Мысалы, Алматыдағы аурухана мекемелері 1940 жылғы 22-ден
1945 жылы 28-ге дейін көбейді; Аурухана және амбулатория мекемелері жүйесінің
ұлғаюымен байланысты медицина қызметкерлерінің қатары азайған жоқ.
Ұлы Отан соғысында еңбектеген баладан, еңкейген кәріге дейін түгел дерлік өз үлесін
қосты. Олар жан аямай, жеңіс жолында қызмет етті. Тылдағы әрбір еңбеккердің жауды
жеңуге, осы жеңіске барынша мол үлес қосуға деген талабы өте-мөте зор болды. Бүкіл
еліміздегі сияқты алматылықтар да осынау ізгі мақсат үшін аштыққа, жалаңаштыққа саналы
түрде барды, жоқшылыққа шыдады, қиыншылыққа төзді, небір керек-жарақ қажеттісінің
бәрінен бас тартуына тура келді. Азық-түлік, киім-кешек жетіспеді. Көшіп келген халықты
орналастырумен байланысты тұрғын үй жағдайлары күрт нашарлап кетті. Отынның, электр
қуатының жетіспеуі өте білініп тұрған кез еді. Соғыс жағдайларына орай туған осы
қиындықтардың бәріне қармастан тыл еңбекккерлері өздерінің бүкіл тіршілік-тынысын
майдан мүддесіне, фашистік басқыншыларды талқандау ісіне бағындырып отырды.
Кеңес армиясын қаруландыру ісіне қаржы жинауда Алматы еңбекшілері патриоттық
үлгі көрсетті. Қазақстан комсомолы атындағы танк колоннасына және «Қазақстан
комсомолы» авиаэскадрильясына республика бойынша 14,5 млн.сомнан аса қаржы жиналды.
Мұның ішінде астанадағы жас патриоттардың бергені 6910 мың сомнан асып кетті. Қала мен
облыс еңбеккерлерінің «Колхозник Казахстана» - «Алматинец» атты танк колоннасы
звеносына 56700 мың сом қосты[1, 40-42б].
Халықтың майдандағы жауынгерлерге арнап жылы киімдер жинауы, азық-түлік
жіберуі, тартулар әзірлеуі халқымыздың өз армисына деген бүкіл халықтық
сүйіспеншілігінің жарқын көрінісі еді.
1941-
1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысы халқымыз үшін өте ауыр сын болды. Бұл
оғыстағы жеңіс оңайшылықпен келген жоқ. Ол 27 миллион адамның өмірін алып кетті.
Орасан зор материалдық байлықтарды құртып, адам күші мен моральдық күштердің
барлығын өлшеусіз көп талап етті. Осынау сұрапыл соғыста орсан зор құрбандыққа барып,
шекіз азап, қайғы-қасірет шегіп, Кеңес Одағының халықтары өз Отанының бостандығы мен
тәуелсіздігін қорғап қалды, тапжылмас табандылық, ерлік пен қаһармандық көрсетті.
Жеңістің басты қаһармандары – кеңес халқы, оның қарулы күштері.
Кеңес армиясының миллиондаған қыз-жігіттері, орта буындағы жауынгерлер мен
тылдың мыңдаған еңбеккерлері – қасиетті де қадірменді Жеңіс күніне дейін аман-есен жете
алмай кетті. Жас қыздарымыз бен бозбалаларымыз ата-ана атана алмай, өмірдің парақтарын
ашқан кезде, сұм соғыс қыршыннан қиды.
Қанша қасірет шегіп, зар-мұңның теңізін кешсе де, Отанға деген ұлы сүйіспеншілік
254
кеңес жауынгерлерін алға сүйреді. Сұм-қасірет төнгенде халықтардың біртұтастық танытып,
бөлшектеніп кетпеуінің нәтижесінде Жеңіс туының желбірегені рас. Кешегі күннің жеңісі –
бүгінгінің жемісі. Қазір біздің ашық аспан астына бейбіт өмір сүруіміз – ерен еңбек
көрсеткен ата, апаларымыздың арқасы. Бүгінгі ұрпақ пен келер буын болашақта Отан-Ана
алдында ұлы борышын өтеп, ел еңсесін көтерген қастерлі есімдерді ұмытпақ емес.
Достарыңызбен бөлісу: |


text:
Пайдаланған әдебиеттер тізімі:
1.
«Боздақтар». – Алматы. – І т.,496б.
2.
Заң газеті. – 2005. – 6 мамыр (№ 37). 1б.
3.
Ол күндердің өшпес даңқы». – Алматы. – 1960. – 439б.
4.
2500 шақырым азапты жол: Нұр Отан. – 2010. 8 сәуір (№ 13). – 6б.
5.
Қазақстан әйелдері. – 1995. – №5. – 6-9б.
6.
Алматы ақшамы. – 2006. – 6 мамыр (№ 51-52). – 6б.
7.
Қазақстан әйелдері. – 1995. – №5. – 5,21б.
8.
Сарбаз. – 2010. – 26 ақпан(№ 8). – 7б.
9.
Егемен қазақстан. – 2006. – 6 мамыр (№ 101/102). – 10б.
255
III СЕКЦИЯ
ҰЛЫ ОТАН СОҒЫСЫ ЖЫЛДАРЫНДАҒЫ САЯСИ РЕПРЕССИЯЛАР ЖӘНЕ
ХАЛЫҚТАРДЫҢ ЖЕР АУДАРЫЛУЫ
ДЕПОРТАЦИЯ НАРОДОВ И ПОЛИТИЧЕСКИЕ РЕПРЕССИИ В ГОДЫ ВЕЛИКОЙ
ОТЕЧЕСТВЕННОЙ ВОЙНЫ
DEPORTATION OF PEOPLES AND POLITICAL REPRESSION IN THE YEARS OF
THE GREAT PATRIOTIC WAR
СПЕЦПЕРЕСЕЛЕНЦЫ В РЫБНОЙ ОТРАСЛИ ХАНТЫ-МАНСИЙСКОГО ОКРУГА
СССР В ГОДЫ ВЕЛИКОЙ ОТЕЧЕСТВЕННОЙ ВОЙНЫ
Л.В. Алексеева
д.и. н., профессор кафедры истории России ФГБОУ ВПО «Нижневартовский
государственный университет»
(Нижневартовск, Россия)
Ханты-Мансийский национальный округ в годы войны стал крупнейшим центром
добычи рыбы в СССР. 12 июля 1942 г. бывшие ссыльные крестьяне (трудпоселенцы)
призывных возрастов были отправлены на фронт, что усугубило ситуацию с трудовыми
ресурсами в округе. Власть должна была принять срочные меры по обеспечению края
рабочей силой. Выход был найден за счет привлечения спецконтингента. Новые
спецпоселенцы из Западной Украины, Белоруссии, Прибалтики, Молдавии и других
прифронтовых территорий стали осваивать рыболовство в жутких климатических
условиях.
В секретном приложении к постановлению СНК СССР и ЦК ВКП (б) от 6 января
1942 г. № 19 «О развитии рыбных промыслов в водоемах рек Сибири и на Дальнем
Востоке» на НКВД возлагалось решение задачи по организации переселения на Север.
Планировалось в низовья Оби, на Байдарацкую, Тазовскую, Обскую губу и Гыданский
залив направить в 1942 г. 10 тыс. человек и в 1943 г. еще 3 тыс. человек. В 1942 г.
планировалось принять в колхозы Ханты-Мансийского округа 4 тыс. семей
спецпереселенцев[1,Ф. П-107. Оп. 1. Д. 632. Л. 144]. Получив партийно-
правительственное задание, заместитель наркома внутренних дел, комиссар
госбезопасности 2-го ранга Круглов приказал начальникам УНКВД краев и областей
Сибири разработать планы переселения спецпоселенцев «на рыбу» и внести их на
утверждение крайкомов-обкомов ВКП(б) и исполкомов советов. От железнодорожных
станций спецпоселенцев с началом навигации направляли на баржах вниз по Оби к
местам лова и переработки рыбы. Значительная часть спецпоселенцев представляла
собой нетрудоспособных стариков, женщин и детей. В Омской области (а в годы войны
округ входил в ее состав) на 9 июня 1942 г. было отобрано для работы на рыбных
промыслах 18 111 человек. Из них иждивенцы составляли 7 862 (45,8%)[5, c.20].
Как следует из графика движения спецпереселенцев от 7 июля 1942 г., которых
доставлял пароход «Орджоникидзе», транспортировке в ХМНО и ЯННО подлежало
11
369 человек. Из них трудоспособные составляли 8 588 человек[3,Ф. 118. Оп. 2. Д. 19.
Л. 2-4].Прибывших следовало расселить, однако необходимое количество домов к их
приезду не было построено. 24 августа 1942 г. Ханты-Мансийский окрисполком
специально рассматривал вопрос «О ходе строительства жилых домов для переселенцев
по Сургутскому и Кондинскому районам».По плану в этих районах должно было быть
готово 62 дома, построено было лишь 21[3,Ф. 118. Оп. 1. Д. 210. Л. 91].
256
По данным на 1 сентября 1942 г. в ХМНО было распределено следующее
количество семей: Нахрачинский рыбозавод -600, Самаровский район -874, Сургутский
район -760, Кондинский и Микояновский районы -710, Ларьякский район -130,
Березовский район -130[3,Ф. 118.Оп. 2. Д. 19. Л. 35].
В протоколе заседания бюро Ханты-Мансийского окружкома ВКП (б) от 7 октября
1942 г. сообщалось о приеме и размещении в районах округа 10 тыс. спецпереселенцев
[1,
Ф. П - 107. Оп. 1. Д. 635. Л. 3].По данным на 10 декабря 1942 г. на Сытоминский
рыбозавод было направлено 464 человека.Это были переселенцы из Западной Украины,
Бессарабии, Буковины, Ленинграда [3,Ф. 118. Оп. 2. Д. 18. Лл. 12-36].
Приказом от 9 марта 1942 г. началась вторая депортация немецкого населения,
преимущественно из Ленинградской области (26 тыс. человек). Те из них, что оказались
сосланными в северные округа оказались в наиболее тяжелых условиях для выживания.
Административно высланные из Ленинградской области немцы и финны стали прибывать в
Омск уже весной 1942 г. Первые четыре эшелона, доставившие спецконтингент, по-сути
привезли еле живых людей. Только с эшелона № 315 в пути было снято 202 трупа. Расселяли
немцев в землянках, которые сами и обустраивали, разбирая старые баржи. В ХМНО они
были распределены в следующих населенных пунктах: Сургут, Погорельское, Локосово,
Самарово, Нахрачи. Так, Локосово напоминало резервацию, так как жили сплошь
депортированные. За работу давали 800 г хлеба и чай, суп из рыбьих голов. В Локосово на
рыбозаводе работало 193 немца из Ленинграда. Там же, в Локосово произошла гибель 6
матерей (утонули в Оби во время доставки неводника с солью), у всех остались дети[6,c.45].
В обнаруженных полных поименных списках немцев Поволжья (1942 г.), расселенных в
ХМНО, следует, что было доставлено только в Самарово, распределено по колхозам и на
консервный комбинат 1 185 человек.Четыре парохода доставили в навигацию 1942 г. 1754
человека, из них трудоспособные составляли - 977 человек[3,Ф. 118. Оп. 2. Д. 18. Лл.43-54;
108].В навигацию 1942 г. в Ханты-Мансийский округ было завезено 6 924 человека, из них
спецпереселенцы составляли 4 240 человек [3,Ф. 118. Оп. 2. Д. 24. Л.95].
Как следует из сводки в Союзнаркомрыбпром, в 1942 г. в ХМНО было завезено 6 924
человека.вт.ч. спецпереселенцев - 4 240. Для них было построено жилья в ХМНО -8 543 кв.м
(землянки -210 кв.м.)[3,Ф. 118. Оп. 2. Д. 24. Л.130].Согласно «Списку расселенных
переселенцев по поселкам Ямало-Ненецкого и Ханты-Мансийского округов в 1942 г.» всего
должно было быть завезено 6 000 на Ямал и 4000 человек в Югру.Причем, в документе
указанные цифры обозначены как количество рабочих рук[3,Ф. 118. Оп. 2. Д. 21. Л.31].
Так, на основании актов приемки переселенцев можно установить, что в 1942 г. на
Кондинский рыбозавод было принято 1326 человек переселенцев, из которых
трудоспособные составляли 828[3,Ф. 118. Оп. 2. Д. 13. Л.10].
По акту сдачи-приемки переселенцев Рыбтресту от 15 июня 1942 г. передано на
пристанях Самарово, Сытомино, Тундрино, Локосово, Покур - 646 человек. По акту от 14
июля 1942 г. еще передано 727 человек (Самарово, Сытомино, Тундрино, Сургут,
Нижневартовское)[3,Ф. 118. Оп. 2. Д. 22. Лл.13-14].
Таблица 1
Справка о количестве завезенных переселенцев по районам Ханты-Мансийского
округа для нужд рыбной промышленности по состоянию на 15 сентября 1942 г.
Районы и рыбозаводы
Трудоспособных
Иждивенцев, включая
подростков до 16 лет
Всего
Самаровский комбинат
835
768
1603
Ларьякский рыбозавод
182
105
287
Сургутский,
Сытоминский,
Локосовский
1014
605
1619
257
рыбозаводы
Нахрачинский и
Учинский рыбозаводы
540
269
809
Кондинский и
Полноватский
рыбозаводы
606
348
954
Березовский рыбозавод
440
268
703
Всего
3617
2358
5975
Справка составлена и подписана зам. начальника отдела рабочих кадров и зарплаты
Ханты-Мансийского рыбного треста Вахрушевым[3,Ф. 118. Оп. 2. Д. 2. Л. 20].
Как следует из телеграммы секретаря Ханты-Мансийского окружкома ВКП(б) в
Омский обком партии М.А. Кудинову, в навигацию 1942 г. в округ прибыло 6 924 человека,
в том числе трудоспособных – 4 240 человек.
Таблица 2
Распределение прибывших переселенцев в навигацию 1942 г. по районам
ХМНО[3,Ф. 118. Оп. 2. Д. 24. Л. 95].
Район
Всего завезено
В т.ч.
трудоспособных
Березовский
703
440
Микояновский
1394
882
Кондинский
797
484
Сургутский
1460
900
Ларьякский
287
181
Самаровский
2282
1253
Согласно отчету Омского обкома ВКП (б) в 1942 г. на Север было завезено 11 404
человека рабочей силы, что позволяет предположить, что всего завезли порядка 20 тыс.
человек, так как арифметика была простая, как правило, половину депортированных
составляли нетрудоспособные люди[2,Ф. П-17. Оп. 1.Д. 3636. Л. 122].
План завоза в ХМНО на 1943 г. предусматривал 9377 человек [3,Ф. 118. Оп. 2. Д. 24. Л.
168].
В протоколе заседания бюро Ханты-Мансийского окружкома от 19 января 1943 г.
сообщалось о дополнительном прибытии в округ еще 20 тыс. спецпереселенцев[1,Ф. П -
107. Оп. 1. Д. 689. Л. 57]. По другим данным ожидалось к прибытию во втором квартале
1943 г. 9 тыс. переселенцев. Для их размещения планировалось построить 13 новых
поселков и 250 домов. Для Рыбтреста предназначалось 4 тыс. человек и в рыболовецкие
колхозы – 5 тыс. человек[3,Ф. 1. Оп. 1. Д. 226. Л. 52].По сведениям (выписки из приказов)
Рыбтреста (1943 г.) в ХМНО было завезено 4 218 спецпереселенцев[3,Ф. 118. Оп. 2. Д. 24.
Лл. 7 об.-8].
Весной 1944 г. в округ стали прибывать первые партии калмыков. По данным на 20
августа 1944 г. в ХМНО было завезено 5 983 человека калмыков, трудоспособные составляли
3
119, иждивенцы – 2 864, в том числе дети до 14 лет – 2030 человек[3,Ф. 118. Оп. 1.Д. 330.
Л. 63].По данным на ноябрь 1944 г. количество завезенных калмыков составило 5 999
человек, распределенных по районам ХМНО: Березовский – 1108, Микояновский -1193,
Сургутский -118, Ларьякский – 652, Кондинский -689, Самаровский -1239. Подавляющее
большинство – 5 518 человек были закреплены за рыбным трестом[4].
Спецпереселенцы стали основной рабочей силой на рыбных промыслах, без их труда
обеспечить прирост добычи в 2-3 раза было бы нереальным. По нашим подсчетам в округ в
период 1942-1944 гг. было завезено 26 тыс. человек спецконтингента.
258
Список литературы:
1.
Государственное бюджетное учреждение Тюменской области «Государственный архив социально-
политической истории Тюменской области».
2. Казенное учреждение «Исторический архив Омской области».
3.
Казенное учреждение «Государственный архив Ханты-Мансийского автономного округа - Югры».
4. Новости Югры. 1995. 27 апреля.
5. Петрушин А. «Путина» НКВД // Ямальский меридиан. 2004. № 8.
6. Эйхельберг Е.А. Немцы в Тюменской области: история и современное положение. Тюмень, 1999.
АҚМОЛА ОБЛЫСЫНДАҒЫ СТЕПНЯК ЛАГЕРЛІК БӨЛІМШЕСІ:
ТАРИХЫ ЖӘНЕ ЖАҢА ДЕРЕКТЕР
5
А.С. Мұсағалиева
т. ғ. д., Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің профессоры
(Астана, Қазақстан)
Бүгінгі күні бұрынғы кеңестік республикаларда жүргізілген көлемді саяси
репрессиялардың соңғы кезеңі отан тарихындағы көкейкесті мәселелердің бірі болып тұр.
Екінші жаhан соғысынан кейінгі қудалаудың мұрағаттық деректері әлі толыққанды
зерттелген жоқ. Аталмыш кезеңдегі репрессиялар бірнеше бағытта дамыды. Соғыстан кейін
арнайы қоныс аударушылар және Лагерлер Бас Басқармасы тұтқындары санының көбеюі ең
жоғары көрсеткішіне жетті.
Соғыс лагерь тұтқындардың құрамына біршама өзгерістер ендірді. Соғыс кезінде
контрреволюциялық және мемлекеттік қылмыстарға айыпталғандар (атақты 58 бап) алдын -
ала да, жазалау мерзімі аяқталуы бойынша да босатылмады. Оларды көптеген өтініштеріне
қарамастан майданға да жіберген жоқ [1]. Сталиннің өлімі жақындағанда лагерлерде 2,5 млн
тұтқындар және 2,75 млн арнайы қоныс аударушылар болды [2].
Соғыстан кейінгі репрессиялардың бір ерекшелігі жан - жақты жүргізіліп жатса да,
жазалау шаралары жеңілдетіле бастады. Оны Ұлы Отан соғысы жылдарында КСРО - дағы
адам шығыны өте көлемді болғанынан және қираған құрылыс пен экономиканы көтеру үшін
арзан еңбек күшінің аса қажеттілігінен туындады деп ойлаймыз. Сондықтан да, еңбек
өнімділігін арттыру басты орынға қойылды. Лагерлер Бас Басқармасының тұтқындары осы
керектілікті өтеуде басты орындардың бірінде тұрды.
1940 жылдардың соңы мен 1950 жылдардың басында Қазақстанда еңбекпен түзеу
лагерлері өз жұмыстарын жалғастырды. Еліміз территориясында еңбекпен түзеу лагерлерінің
Одақ бойынша үштен бір бөлігі орналасты. Қазақтың кең даласы саяси қуғындалған
тұтқындардың түрмелеріне айналды. Бүгінгі күні Орталық Қазақстандағы ең үлкен
қарағандылық және жезқазғандық лагерлер жүйесі біршама дәрежеде зерттелуде. Ендігі
мақсат Қазақстанның басқа өңірлерінде орналасқан еңбекпен түзеу лагерлерінің тарихын
ашу болуы қажет. Қазақстанның солтүстік, оңтүстік, батыс, шығыс аймақтарында көптеген
лагерлер мен олардың бөлімшелері болды.
Біздің қарастыратын мәселеміз Қазақстанның солтүстік өңіріндегі Ақмола облысы
территориясында болған еңбекпен түзеу лагерлерінің тарихы болмақ. Ақмола қаласындағы,
5
Мақала " ҚР БҒМ "Елдің интеллектуалды әлеуеті" басым бағыты бойынша, 12.02.2015 жылғы №65
келісім шарты бойынша берілген "Солтүстік Қазақстан саяси жер аударулар мен репрессиялар
аймағы ретінде" ғылыми жобасы аясында орындалды.
259
Степняктағы, Атбасардағы лагерлер тарихы толық зерттелген жоқ. Тіпті, Қазақстан
территориясындағы еңбекпен түзеу лагерлерінің тарихына докторлық диссертация арнаған
С. Ділмановтың еңбегінде де ақмолалық лагерлер толық туралы мәлімет толық емес [3].
Мәскеулік және Қазақстанның орталық мұрағаттарының мәліметтері тақырыпты толық
ашып бере алмайды. Себебі, Орталыққа жылдық есептер мен баяндамалар мен баянхаттар
жіберген кезде лагерь басшылығы толып жатқан кемшіліктерді жасырды.
Ал Қарағанды еңбекпен түзеу лагерінің құжаттары сақталған Қарағанды облыстық
мемлекеттік мұрағаты мен ҚР Бас Прокуратурасы Құқықтық статистика және арнайы
есептер бойынша Комитетінің Қарағанды облыстық филиалының мұрағатында құжаттар
көбінесе Қарлагтың орталық аппараттың жұмысы мен қызметін айқындайды. Басқа
облыстарда орналасқан лагерлік бөлімшелер туралы ақпараттар жалпылама болып келеді.
Бұның барлығы жергілікті мұрағаттар қорларында жатқан мәліметтерді қарастыру қажет
екенін білдіреді. Қазақстанның облыстық мұрағаттарында сол территорияда орналасқан
лагерлер бөлімшелері жайлы материалдар жинақталды. Кезінде Ішкі істер министрлігінің,
одан кейін Мемлекеттік тергеу комитетінің қорларында болған біртіндеп жергілікті
мемлекеттік мұрағаттарға өтті. Осылайша облыстық мұрағаттар қорлары байып шыға келді.
Тек бір мәселе тұтқындардың жеке істері ҚР Бас Прокуратурасы Құқықтық статистика және
арнайы есептер бойынша Комитетінің ведомстволық мұрағаттарда қалып қойды. Осының
аталған тақырыптың бүгінгі таңда зерттелу қажеттілігін туындатады.
Ақмола облысы территориясында 1947-1953 жылдары Степняктағы жеке лагерь
бөлімшесі болды. Степняк лагерлік бөлімшесінің тұтқындары негізінен әскери
тұтқындардың орнында «Қазақалтын» трестінің шахталарында жұмыс істеді [4]. Кен
орындарында техникалық қауіпсіздік шаралары сақталмады, автоматты жүйенің болмауынан
барлық жұмыстарды тұтқындарға қолмен істеуге тура келді. Саяси қылмыскерлер, яғни
РКСФР Қылмыстық Кодексінің 58 бабы бойынша сотталғандар бөлек ұсталды. 1948 жылғы
1 қаңтарда лагерь тұтқындарының ұлттық құрамы төмендегідей: орыстар - 350 адам,
украиндар – 65 адам, белорустар – 6 адам, армяндар - 3 адам, қазақтар - 112 адам, өзбектер -
2 адам, татарлар – 13 адам, башқұрттар – 3 адам, молдавандар - 6 адам, литвалықтар – 2 адам,
немістер - 55 адам, поляктар - 8 адам, кәрістер - 7 адам, басқа ұлттар 192 адам [5]. Басқа
лагерлердегі сияқты, бұл лагерде де тұтқындар арасында өлімнің көбеюі мен басқа
лагерлердегі сияқты медициналық - санитарлық жағдайға ерекше назар аударылды [6]. Бірақ,
1949 жылдың өзінде 10 адам өлді. Олардың аурулары төмендегідей: өкпе туберкулезі 6 адам,
септикопиэмии 1 адам, операциядан кейінгі перотонит 1 адам, миокардиострафия 1 адам,
күзетке шабуыл жасаған кезде өлтірілген 1 адам [7].
Адамдардың өліміне негізгі себебі көмір шахталарында барлық өндірістік үдерістердің
қолмен жасалды және қосымша тамақ берілмеді. Тұтқындар барактарда тұрды, екі қатарлы
төсектерде жатты. Сонымен қатар, лагерден тұтқындардың қашу фактілері де кездесті.
Мәселен, 1949 жылы 17 тұтқын қашып кетті, оның 9-і ұсталды, қалғандары туралы
мәліметтер жоқ. Осының әсерінен, бір жылдың ішінде 190 адам жұмысқа шығуға қарсылық
білдірді. Шахталарда да жұмыс ауыр болды [8].
Лагерь тұтқындары Ақмола–Қарталы теміржол құрылысы, «Қазақалтын» трестінде
және Жетіқараалтын комбинаты базасында жұмыс істеді. Әскери тұтқындар лагері сегіз
бөлімнен тұрды: №1 лагерь бөлімшесі (Ақмола); №2 лагерь бөлімшесі (Құсмұрын); №3
лагерь бөлімшесі (Есіл); №4 лагерь бөлімшесі (Атбасар); № 5 лагерь бөлімшесі (Жолымбет);
№ 6 лагерь бөлімшесі (Бөгембай); № 7 лагерь бөлімшесі (Жетіқара) [9].
Осы лагерь жабылған соң орнына тұтқындары кеңес азаматтары болып табылатын
жаңа лагерь бөлімшесі пайда болды. Бұл 1947 жылдан 1953 жылға дейін жұмыс істеген
Степняктағы жеке лагерь бөлімшесі құрылды. Оның төрт лагерлік пункті болды. Олар:
1.
Бөгенбай поселкісінде, Степняктан 27 км жерде орналасқан.
2.
Сталин атындағы рудникте, Степняктан 125 км жерде орналасқан.
3.
Макинск қаласында, Степняктан 40 км жерде орналасқан.
260
4.
Жолымбет руднигінде, Степняктан 177 км жерде орналасқан, Шортанды бекетінен
Жолымбетке дейін 58 км болды [10].
Саяси қылмыскерлер, яғни РКСФР Қылмыстық Кодексінің 58-бабы бойынша
сотталғандар бөлек ұсталды. Олар көбінесе №1 лагерлік пунктте жеке тұрғын секцияда
болды. Сонымен қатар, штраф изоляторлар әр пунктте болды.
Лагерлік бөлімше КСРО Ішкі істер министрлігінің “Главспеццветмет” орталығына
бағынды. 1940 жылдардың екінші жартысы мен 1950 жылдардың басы «контрагенттік»
жұмыстарда тұтқындардың еңбектері кең қолданылды. 1947 жылдың 1 қарашасындағы
мәлімет бойынша, онда Лагерлер Бас Басқармасының 353723 тұтқыны болды. Ал Ішкі істер
министрлігінің “Главспеццветметте” (алтын өндірісі) 39989 тұтқын жұмыс істеді [11].
Ақмоладағы алтын өндіретін кен орындары осы жүйенің бір бөлігі еді. Кен орындарында
техникалық қауіпсіздік шаралары сақталмады, автоматты жүйенің болмауынан барлық
жұмысты тұтқындарға қолмен істеуге тура келді.
Степняк лагерлік бөлімшесінің тұтқындары негізінен әскери тұтқындардың орнында
«Қазақалтын» трестінің шахталарында жұмыс істеді. Аталған уақытта Кеңестер Одағы үшін
алтын, көмір өндірісі аса маңызды салалардың бірі болды. Сондықтан лагердегі
тұтқындардың жұмыс істеуі мен жағдайы әрбір тоқсан сайын тексеріліп, жоғары жаққа
баяндамалар мен баянхаттар жіберу арқылы қадағаланып отырды. Жалпы алғанда, соғыстан
кейінгі жылдарда еңбекпен түзеу лагерлерінде тексерулер жиі жүргізіліп тұрды. Себебі
бұрынғыдай емес, Орталықтағы Лагерлер Бас Басқармасының құдіретті қаhары әлсірей
бастаған еді.
Лагердегі тұтқындар саны тоқсан сайын өсіп отырды. Мәселен, 1949 жылдың басында
1340 тұтқын, оның 1138-і ер адам, 77- әйел болса, үшінші тоқсанда 1773 тұтқын, оның 1660-і
ер адам, 77-і әйел болды [12]. Ақтөбе еңбекпен түзеу лагерінен тұтқындар келіп, толығып
отырылды.
Лагерлердің орналасу пункттері өзгеріп тұрды. Оның барлығы шахталарда кен
орындарының болуымен тікелей байланысты болды.
1950 жылы Степняк лагерь бөлімшесінің құрамы өзгерді. Осы жылдың ақпан айында
№1 Бөгенбай руднигі мен маусым айында №4 Макинка лагерь пунктері тұтқындарды
қамтамасыз ету бойынша жұмыс обьектілері болмауынан жабылды [13].
1951-
жылдың басында лагерь бөлімшесінде үш пункт қалды:
1.
Жолымбет-Угольная руднигі.
2.
Сталин атындағы рудник.
3.
Жолымбет руднигі.
Лагерлік бөлімшенің штабы Жолымбет-Угольная руднигіне орналасты. Ол
бұрынғысынша “Қазақалтын” тресті өндірісінің құрылысын жұмыс күшімен қамтамасыз етіп
отырды. 1950 жылдың басында тұтқындардың саны 1631 болды, ал 1951 жылдың басында
1109 адам қалды, 603 адам лагерден кетті, оның 532-і ер адам, 71-і әйел. Көп адамның
кетуінің себептері төмендегідей: 1950 жылғы КСРО ІІМ №00160 бұйрығы негізінде 100
тұтқын алдын ала босатылды; 46 әйел тұтқын ауылшаруашылық лагеріне жіберілді; 20 адам
Лагерлер Бас Басқармасының наряды бойынша жіберілді; қалғандары айыпталу мерзімдері
аяқталған соң босатылды.
Бұл кезде медициналық санитарлық жағдай аса жақсара қойған жоқ. Өлім азаймады, 13
адам өлді, олардың диагноздары төмендегідей:
1.
Туберкулезден 6 адам.
2.
Жүрек қан тамырлары ауруынан 3 адам.
3.
Тамақтан уланудан 1 адам.
4.
Асқазанның жарасынан 1 адам.
5.
Өндірістік жараланудан 1 адам.
6.
Қашып бара жатқанда өлтірілген 1 адам.
Арнайы госпиталда жыл ішінде 543 адам емделді, жалпы аурулар жиі ауысып тұрды.
Лагерь басшылығы ішкі санитарлық жағдайды қалыпты ұстағанмен, өндірістегі жұмыстың
261
ауырлығына байланысты қалыптасқан жағдайды жөндей алмады. Туберкулездің таралуынан
болған өлім азаймады, бұл аурудың тұтқындар арасында кең тарағандығын көрсетеді.
Осының алдында болған № 330 әскери тұтқындар лагерінің материалдарын қарап отырсақ,
әр өлім лагерь басшылығы үшін төтенше жағдай болды. Ал кеңестік азаматтардың өлімі
еңбекпен түзеу лагерлерінің басшылығын толғандыра қоймады. Лагердің медициналық
санитарлық жағдайын айтқанда, тек дезинпекция жасалғандығы, жұқпалы аурулардың
жоқтығы айтылды. Сонымен қатар, жұқпалы аурулардың таралмағаны жиі көрсетілді,
олардың қатарына туберкулез ауруы жатпады. Лагерь басшылығы туберкулезбен күресуді
қажет деп таппады. Адамдардың ауруына себеп олардың жылымайтын барактарда тұруы еді.
1951 жылы 18- желтоқсанда Жолымбет руднигіндегі лагерлік пунктте Степняк лагерь
бөлімшесінің бастығының орынбасары Коптев пен санитарлық қызмет бастығы Русиннің
басшылығымен санитарлық жағдай тексерілді. Тексеру қорытындысы бойынша мынадай
кемшіліктер анықталды: санитарлық жағдай мүлдем қанағаттанарлықсыз, биттеу орын алған,
су жоқ болғандықтан қол жуғыштар жұмыс істемейді, барактарда еден жуылмайды, төсек
орындар жуылмайды [14].
Осы жылы наурызда лагерлік бөлімшеде кешенді түрде Ақмола облысы бойынша Ішкі
істер министрлігінің басқармасы өкілдері мен лагерь басшылығы қатысқан тексеру
жүргізілді [15]. Тексеру барысында барлық пункттер жеке жеке тексерілді. Негізгі мақсат
тұтқындардың ұсталу режимі, жағдайын анықтау еді. Тексеру қорытындысын талдау үшін әр
пунктті бөліп көрсетелік.
№1 Бөгенбай пункті. Ондағы тұтқындар көмір шахтасында жұмысшы күшін
қамтамасыз етеді, сонымен қатар Бөгенбай ЦЭС інің екінші кезегі құрылысы үшін құрылыс
тастарын өндіруде тас карьерінде жұмыс істейді. Тексеру кезінде 240 тұтқын болған, оның
65-
і көмір шахтасында екі кезекпен, ал 85-і тас карьерінде пайдаланылады. Жатын бөлмеде
екі қатарлы кереуеттер қойылған, әр тұтқынға екі кв.метрден келеді. Санитарлық жағдай
тексергенде, тұтқындардың төсек жаймалары мүлдем ауыстырмайтыны айтылады, себебі
ауыстыратын жаймалар болмаған.
№2 Сталин атындағы рудник. Тұтқындарды №17 шахтада кен өндіруге және ФЗЦО
қосымша үйі құрылысына пайдаланады. Онда 258 тұтқын болған, шахтада 150 адам жұмыс
істейді. 28 адам құрылыста жұмыспен қамтылған. Шахтадан төрт тұтқын топтасып қашу
ұйымдастырған, бірақ жұмыс обьектісінен отыз километр жерде ұсталған. Санитарлық
жағдай алдыңғымен бірдей, сонымен қатар шахтерлер үшін арнайы киімдер берілмеген.
№3 Жолымбет пункті. Онда 744 тұтқын бар, оның 73-і контрреволюциялық қылмыс
үшін айыпталғандар, сондықтан бөлек барактарда ұсталады, әртүрлі бригадаларда өз
мамандықтары бойынша қолданылады. Тұтқындар үш негізгі обьектіде пайдаланылады: № 6
алтын шахтасында 271 адам, 163 адам құрылыста, 90 адам тас карьерінде жұмыс істейді.
Тұтқындарды тас карьеріне апару жабдықталмаған машиналармен жүзеге асырылады, олар
түскі ас ішпейді, тек қана нан мен шай беріледі.
№4 Бестөбе руднигі. Онда 195 тұтқын бар, олар уақытша баспаналарда тұрады, себебі
лагерлік пункттің құрылысы бітпеген. Тұтқындар арасында күн сайын 150 адам жұмыстан
бас тартқан жағдай кездескен. Санитарлық жағдай алдыңғы пункттермен бірдей
дәрежеде.Тексеру қорытындысы лагерлік бөлімшенің қиын жағдайда екенін көрсетіп берді.
1952 жылы үш лагерлік пункт қалды, Сталин атындағы рудник Сталин атындағы
комбинат құрылысының аяқталуына байланысты жабылды. Лагерлік бөлімшелер
бұрынғыдай “Қазақалтын” трестінде алтын, көмір өндірумен және құрылыс салумен
айналысты. Бірте бірте Орталықтағы Лагерлер Бас Басқармасының қызметінің
құлдырауымен байланысты Степняк лагерь бөлімшесі жұмысын тоқтатты.
1953 жылы И. Сталин өлген кезде еңбекпен түзеу лагерлері қалыпты жұмыс істеп
жатты. Енді саяси репрессия құрбандарына еркіндікке шығу мүмкіндігі туындады. Көптеген
саяси қуғындалған адамдар түрмеден шығып келе бастады. Лагерлер Бас Басқармасының
тұтқындары азайып, бұрынғы күші жойылды. Елуінші жылдардың ортасында Лагерлер Бас
Басқармасында саяси тұтқындардың (контрреволюционерлер) саны тез қысқарды. Бұл жылы
262
27 наурызда КСРО Жоғары Кеңесі Президиумының «Амнистия туралы» указы жарық көрді.
Указ бойынша бес жылға дейінгі мерзімге саяси себеп бойынша айыпталғандар алдын - ала
босатылған. Осы жылы 1 қыркүйекте КСРО Жоғары Кеңесі Президиумының «КСРО ІІМ
жанындағы Ерекше Кеңесті жою» туралы указы [16] шықты. Указ бойынша БМСБ
Коллегиясы, ІІХК «үштіктері» және Ерекше Кеңеспен сотталғандар шешімдерін жою,
жазалау мерзімін қысқарту, мерзімінен бұрын босату жөніндегі сотталғандардың арыздары
мен шағымдары және сотталғандықты жою мәселе шешілді. Бұл істер ІІМ - інің алдын - ала
қорытындысы бойынша Прокуратурада қаралды.
1954 жылы 24 сәуірде КСРО Жоғары Кеңесі Президиумының «18 - жасқа дейінгі жасқа
дейін жасаған қылмыстары үшін сотталғандарды жазалаудан алдын - ала босату тәртібі
туралы» указы, ал 13 мамырда КСРО ІІМ, КСРО Әділет министрі, КСРО Министрлер Кеңесі
жанындағы Мемлекеттік қауіпсіздік комитеті төрағасы, КСРО Бас Прокурорының
«Психикалық ауру немесе ауыр жазылмайтын сырқатпен ауыратын тұтқындарды босату
тәртібі туралы» бұйрығы жарық көрді [17]. 1954-1955 жылдардағы Лагерлер Бас
Басқармасындағы саяси тұтқындардың санының қысқаруы көп жағдайда, олардың жазалау
мерзімінің аяқталуы бойынша босатылуынан және аз жағдайда, істерді қайта қарау негізінде,
сонымен қатар амнистия бойынша алдын ала босатылулар есебінен болды. 1954-1955
жылдарда лагерлер мен колониялардан алдын - ала 88278 саяси тұтқын босатылды [18].
Бірақ бұл Лагерлер бас басқармасының ыдырауы емес еді. Бұл мекеме әлі сақталып
қалған болатын. Сондықтан да лагерлерде бас көтерулер көбейді. Оның себебі Сталин
өлгеннен кейін тұтқындардың босап шығуына деген әртүрлі жағдайлардың кедергі болуы
еді. Ерекше лагерь тұтқындарынан айыптар алынып тасталмады. Сондықтан да Кеңестер
Одағының түпкір-түпкіріндегі ерекше лагерлерде көтерілістер туындады. Бұл лагерлер
жүйесінің іргесінің түбегейлі шайқалуына алып келді. 1956 жылы ХХ сиезден кейін лагерлер
толық жабылды.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sbornik-materialov-mejdunarodnoj-nauchno-prakticheskoj-konfere.html?page=37#СПЕЦПЕРЕСЕЛЕНЦЫ_В_РЫБНОЙ_ОТРАСЛИ_ХАНТЫ-МАНСИЙСКОГО_ОКРУГА__СССР_В_ГОДЫ_ВЕЛИКОЙ_ОТЕЧЕСТВЕННОЙ_ВОЙНЫ____Л.В._Алексеева


url: http://emirsaba.org/sbornik-materialov-mejdunarodnoj-nauchno-prakticheskoj-konfere.html?page=37#Справка_о_количестве_завезенных_переселенцев_по_районам_Ханты-Мансийского__округа_для_нужд_рыбной_промышленности_по_состоянию_на_15_сентября_1942_г.