title: Саясаттану - бет 3

text:
Никколо Макиавелли
жатады. Оның саясатқа
байланысты
шығармалары:
“Тақсыр”(«Государь»),
“Соғыс
өнері”,
“Флоренцияның тарихы”.
Макиавелли діни саясатқа қарсы шықты. Шындықтың белгісі
–
сенім
емес, тәжірибе деп білді. «Адамдар мен қоғамның өмірі, тағдыры құдайдан»
деп күтіп отырмай, саяси ойды, саясатты қоғамдағы мәселелерді шешуге
бейімдеу керек. Адамдардың өмірін жақсарту үшін «елді басқаруға қабілеті бар
билік, мемлекет ұйымдастыру керек»
–
деп түсініп осы мақсатқа жеткізетін
әртүрлі әдіс
-
тәсілдерді көрсетті. Макиавелли саяси ғылымның мәнін, қызметін,
мақсатын айқындауға жол ашты.
Макиавеллидің шығармаларында саяси ойдың басқа да көптеген
мәселелері зерттелді. Мысалы, табиғат жағдайының адамдардың мінез
-
құлқына
әсері, мемлекетті басқару түрлерінің алмасу заңдылықтары туралы бағалы пікір
айтты.
Макиавелли халық пен меншік иелерінің арасындағы мүдделердің
қарама
-
қайшылығын көрсетті. «Адамдар табиғатынан жауыздықпен жаралған,
саясатпен айналысушы ең алдымен осыны ескеруі қажет» деп есептеді.
Италиялық ғалым бір орталықтан басқарылатын мемлекетті жақтады.
Оған мемлекеттің тұтастығын әлсіретіп күйрететіннің бәрі жат, жамандық
болып көрінді. Алауыздықтың, бақталастықтың себебі болатын дворяндар мен
шіркеуге қарсы болды.
Макиавелли мемлекетті негізгі екі түрге: монархия мен республикаға
бөліп, “Тит Ливидің бірінші онкүндігі жөнінде ойлар”атты еңбегінде
республиканы монархиядан жоғары қояды. Ең ұтымдысы
-
республика: билікте
халық өкілдері, ақсүйектер мен сайланбалы мемлекет басшысы болуы
керектігін көрсетті. Макиавеллидің пікірі бойынша республикада еркіндік пен
теңдікті жеңіл жүзеге асыруға болады.
Макиавеллидің көптеген ой
-
пікірлерінің ішіндегі саяси білімдер дамуына
қосқан үлкен үлесі
–
саяси мәселелерді діни, жалпы этикалық
-
философиялық
көзқарастан ажыратып, бөлек сала ретінде түсіндіріп саяси ғылымды біздің
қазіргідей түсінуімізге жол ашуы.
8
Макиавеллиден кейінгі кезеңде саяси ғылымның дамуы тәжірибе мен
ғылыми көзқарасқа негізделді. Нәтижесінде саяси салаға мыңдаған ғалымдар,
ойшылдар өздерінің ой
-
пікірлерін, идеяларын, тұжырымдамаларын ұсынды,
жаңа жағдайларға бейімделген институттар пайда болады.
Саяси зерттеулердің даму нәтижесінде ХІХ ғасырдың екінші жартысында
саясаттану өз алдына жеке пән болып қалыптасты.
1857 жылы АҚШ
-
тың Колумбия колледжінде (кейін Колумбия
университетіне айналды) профессор Фрэнсис Либер “Тарих және саясаттану”
кафедрасын ашты. Яғни, саясаттану ғылымы тарихта алғашқы рет академиялық
пән мәртебесін алды. Осы колледжде 1880 жылы саяси ғылымның жоғары
мектебі құрылды.
Саясаттанудың қоғам өміріндегі рөлінің өсуіне байланысты 1880 жылы
АҚШ
-
та “Саяси ғылымдар” атты журнал шықты.
1872 жылы АҚШ
-
тағы сияқты Францияда да мемлекеттік аппаратқа
арнайы қызметкерлер дайындайтын саяси ғылымдар мектебі жұмыс істей
бастады.
1889 жылы АҚШ
-
та «Саяси және әлеуметтік ғылымдар» академиясы,
1903 жылы «Америкалық саяси ұйымдар ассоциациясы» құрылды. Қазіргі кезде
осы ассоциацияның құрамында бірнеше бөлімдері, мыңдаған мүшелері бар.
ХХ ғасырдың басында саясаттану жеке академиялық пән ретінде толық
бөлініп шықты. Бұл ғылымның халықаралық мәртебе алып, толық
қалыптасуына ЮНЕСКО
-
ның басшылығымен 1949 жылы құрылған «Саяси
ғылымдар халықаралық ассоциациясының» қосқан үлесі жоғары.
Сөйтіп, саяси ғылым халықаралық статусқа ие болды. Бүгінгі таңда
Америка, Еуропа, шығыс елдерінің барлық жоғары оқу орындарында
саясаттану жеке пән ретінде барлық факультеттерде міндетті түрде оқытылады,
ал әлемнің ең ірі университеттері саясаттанушы мамандарын дайыдайды.
Мысалы, АҚШ
-
та саясаттануға мамандандырылған
30-
ға жуық сала бойынша
білім беріледі. Көптеген өркениетті елдерде бұл ғылымның қолданбалы түрінің
қалыптасуы кең өріс алған.
Бұрынғы Кеңес өкіметі саясаттануға «халыққа қарсы», «буржуазиялық
ғылым» деп айдар тағып, оқытпаған болатын. Кеңес өкіметі шын мәніндегі
саяси сауатты мамандар даярлауға мүдделі болмады, себебі мемлекеттің саяси
билігінің өзі демократиялық (халықтық) емес болатын.
Қазақстанда саясаттану пәні 1991 жылдан бастап оқу орындары
бағдарламасына енгізілді. Қазір Қазақстанның барлық жоғары оқу
орындарында бұл ғылым жеке пән ретінде оқытылуда.
2.
Қазақ даласындағы саяси пікірлердің қалыптасуы.
Қазақ қоғамында да саяси ой
-
пікірлер қалыптасуының түп тамыры ерте
замандарға барып тіреледі. Мысалы, Қазақстан жерін қола дәуірінде
мекендеген
андроновшылар
мен
сақтардың
қауымдық
-
саяси қатынастар
туралы ойлары мифологиялық деңгейде болған. Мысалы, андроновшылар «о
дүниелік өмір» жер бетіндегі тіршіліктің жалғасы деп есептеді. Олардың
9
аңыздары бойынша ажал құдайы Яманы «өлікті матаушы» деп атады.
Андроновшылардан сақтарға «отқа табынушылық» және «аң стилі» ұғымдары
жалғасты.
Саяси білімдер дамуының мифологиялық кезеңіндегі сақтардың билік
жөніндегі ұғымын патшалардың дулығасының (қола мен алтыннан жасалған
әшекейлі бас киім) білдіруі осыған нақты мысал бола алады. Бас киімнің
алдыңғы жағындағы күн белгісі
–
күллі космостың тұтас бейнесі, төрт қанатты
пырақ пен төрт алтын жебе
–
бұл күн өз жолымен жүргенде айналып өтетін
барша үш дүние мен жалғанның төрт бұрышын түгел билейтін өктемдіктің
өзгеше бір белгісі. Бас киімнің алдыңғы жағын сақтар жалғанның шығыс жағы,
артқы жағын
–
батыс жағы деп есептеген.
Осындай тәжді кигізу көсемге күллі космосты билеуді тапсырды деген
түсінік білдірген. Көсем
–
дүниенің кіндігі, оның орталығының бейнесіндей
болған, ал оның киіміндегі нышандардың бәрі мифологиялық ұғымдар
Саяси білімдердің мифологиялық кезеңіндегі Іле өлкесіндегі сақ
тайпаларын ығыстырып жаңа тайпалық одақтар құрған
-
үйсіндер.
«
Қарғалы
диадемасында» бейнеленген қоғамдық ой
-
пікір бойынша: әлемді басқарушы
құдайлар, құдайлардан кейінгі адамға жан беруші әйел, құдайлар мен
адамдардың арасындағы байланыс күші жануарлар, ал барлық тірі жандарға
өмір нәрі болатын өсімдік, жасыл табиғат деп түсінген.
Негізінен, Қазақстан жерін мекендеген тайпалардың қоғамдық
-
саяси ой
-
пікірлерін білдіретін тұтас сақталған аңыздар, мифтер өте аз, жазба деректер де
жоқтың қасында. Бұл тайпалардың көшпелі өмір
-
салтымен де байланысты,
себебі тайпалардың мекен
-
жайлары бытыраңқы болса, әр тайпаның діни
түсініктері де әр түрлі болды. Барлық тайпаларға ортақ, біртұтас діннің
қалыптаспауы себебінен андроновшылар, сақтар, үйсіндер табиғаттың өздеріне
жағымды, қасиетті күштеріне табынуды күшейте түсті. Сондықтан Ежелгі
Грекиядағы сияқты «этикалық парыздарды» насихаттайтын мифологиялық
аңыздар туындаған жоқ. Бұл тайпалардың әлеуметтік тәртібі, саяси ойы және
құрылымдары өткен ұрпақтардың салт
-
дәстүр тәжірибесіне, күнделікті өмір
практикасына негізделді. Сол себептен Қазақстан территориясын мекендеген
тайпалардың саяси білімдерінің үш түрі: мифологиялық, діни және
практикалық қатар дамыды деуге болады. Саяси өмірдің жедел өзгеруі саяси
сананың дамуына әсер етті. Сондықтан бұл тайпалардың саяси санасы
мифологиялық деңгейден рационалдық танымға тез ауысты.
Қоғамдық жүйенің дамуындағы осындай ерекшеліктер Қазақстан
территориясын мекендеген ежелгі тайпалардың өміріндегі алғашқы қауымдық
-
саяси қатынастардың қалыптасуына негіз болып, ұжымдық меншіктің шығуы
ру мүшелерінің арасындағы байланысты нығайтты. Барлық мәселелерді тайпа
мүшелерінің жиналысы шешіп отырды. Жиналыста ру басшыларын сайлап,
немесе орнынан босатты және рудың салт
-
дәстүрлерінің қатаң сақталуын
қадағалады. Айыптылар халық алдында жазаланды.
Таңғаларлық жағдай
-
ежелгі заманның өзінде
-
ақ Евразия даласында
демократияның айқын көріністері өмірге келген.
10
Сақтардың әлеуметтік құрылысының осындай деңгейге көтерілуіне екі
себеп әсерін тигізді: біріншіден, мүлік теңсіздігінің пайда болуы қоғамның
әлеуметтік жіктелуін күшейтсе, екіншіден, тайпалардың арасындағы
қақтығыстар, соғыстар жиіленді. Бірнеше тайпалар бірігіп, жауынгерлер
қауымына айналды. Ел басқаруға қабілетті басшылар қажет болды. Енді
көсемдер жауынгерлердің арасынан таңдалып алынатын болды. Әртүрлі
сайыстардағы ең мерген жауынгер өзгелерге билік жүргізуге құқық алды. Бірақ
тек ғана мергендік патша болу үшін жеткілікті болған жоқ, оған басқа да
қабілеттілік қажет болды. Мінеки, сондықтан да Есік қорғанына жерленген
адам («Алтын адам») әрі жауынгер (бұған қару
-
жарақ, оның ішінде алтын садақ
куә), әрі абыз (басына кигізілген ерекше шошақ бөркі), әрі мал иесі (қабір ішіне
бақташының ұзын өрме қамшысы қойылған) болып есептеледі.
Сонымен, бүкіл тайпа мүшелері сайлаған тайпа көсемі
–
бас қолбасшы
болды. Сақ тайпаларында патшалар сайланатын, яғни, билікті мұра ретінде
алған жоқ. Бірақ олар жауынгерлердің арасынан ғана сайланатын еді. Осы
себептен бұл кезең
әскери
-
демократия
құрылысының пайда болған кезеңі
болып саналады.
Үйсіндерде таптық қоғамға тән қатынастар тез қалыптасты, әлеуметтік
теңсіздіктің пайда болуы, тек малға ғана емес, жерге де жеке меншік орнатты.
Бұл мемлекет қалыптасуының алғашқы белгілері болатын.
Б.з. ІІ
-
ІІІ ғасырларда Ферғанадан Арал теңізіне дейінгі Сырдарияның
бойын толығымен бақылауға алған
қаңлылар
мемлекеттік дәрежеге жетіп,
қоғамдық билік жүйесін жаңартуға талаптар жасады. Қаңлы тайпаларында
билік мұрагерлікпен әкеден балаға беріліп отырды. Яғни, монархия,
абсолютизм қалыптасты. Билік туралы білімнің даму нәтижесінде қаңлылар
патша билігінің жанынан ақсақалдар кеңесін құрып, билікті бөлісу
ұстанымына бір қадам жақындай түсті. Ақсақалдар кеңесінің құрамына ру
басшылары, әскери көсемдер кірді. Бұл билік өздеріне берілген өкілеттілікті
пайдаланып, бұқараны бағынышта ұстады, бірақ азшылықтың көпшілікке
үстемдігін заңдастырды.
Осындай билік жүйесінің әсерінен болар, қаңлылар арасында
ақсақалдарды құрметтеу, ата
-
баба аруағына табыну, оларға арнап құрбандыққа
мал шалу сияқты діни сенімдер қалыптасты. Қазіргі кездегі қазақ халқындағы
ата
-
бабалардың аруағына бас ию салты қаңлылардан жалғасқан дәстүр болуы
да мүмкін.
Біздің заманымыздағы І ғасырдан бастап төрт
-
бес ғасырдай Қазақстанның
жерін мекендеген «халықтардың ұлы қоныс аударуы» деген атпен белгілі
құдіретті
ғұндар
да қоғамдық
-
саяси қатынастар туралы білімдердің дамуы
нәтижесінде, қаңлылардың Ақсақал кеңесі билік жүйесін Халық жиналысымен
толықтырды. Деректі мәліметтерге қарағанда, ғұндар 24 руға бөлінген, олардың
басында ағамандар тұрған. Ағамандар кеңесі мен халық жиналысы бірігіп
жұмыс істеген. «Ғұндардың жыл сайын үш рет Лунциде бас қосатын әдеті бар
еді, онда жылдың бірінші, бесінші және тоғызыншы айында ағамандар
мемлекет істері жөнінде кең отырып кеңескен» («Қазақстан тарихы». Очерктер.
Алматы. 1994 ж., 54 бет).
11
Ғұн тайпаларының мемлекеттік дәрежеге жеткенін айқындайтын тағы бір
дерек
–
ғұндар қоғамында заң орнына жүрген бірнеше ережелер шығарылды.
Мысалы, б.з.д. ІІІ ғасырда ғұн тайпаларының басшысы (шаньюй) Моденің заңы
әскери тәртіпке мыңбасы, жүзбасы, онбасы жүйесін енгізді.
Шаньюй Лаошан халықтан салық жинау үшін арнайы ереже (кадастр)
шығарып, тұрғындарға, мал басына, жерге санақ жүргізді.
Сақ, үйсін, ғұндар, қаңлы кезеңдерінде қалыптасқан қоғамдық
-
саяси ой
-
сана, дәстүрлері құдіретті
Түрік қағанаттары
мемлекетінің орнауына негіз
болды. Оған нақтылы дәлел
-
ғасырлар қойнауынан бүгінге жеткен «Күлтегін»
ескерткіші. «Күлтегін ел үшін күндіз тыным таппаған, түнде ұйықтамаған,
елдігін орнатып, жерін ұлғайтқан» деп жазылған осы ескерткіште. Тасқа қашап
жазылған сөздердің негізгі мазмұны: мәңгілік ел орнатамыз деп өмір кешкен,
сол үшін заманының ұлы империясы
–
Түрік қағанатын құрып, келешекке
осыншама байтақ жерді, таусылмайтын байлықты, тозбайтын дәстүрді
қалдырып кеткен Бумын, Істемі, Елтеріс, Құтлығ, Білге қағандар, дана Түй
-
ұқық, айбынды Күлтегін бәрі де құдіретті, ақылды, білікті қағандар. Бұл сөздер,
біріншіден, кейінгі ұрпаққа жазып кеткен тарихи өсиет
-
өнеге болса, екіншіден,
«Күлтегін» ескерткішінде «ашты тойындырған, жалаңашты киіндірген, азды
көп қылған, кедейді бай еткен, тату елге жақсылық жасаған» деп жазылған
сөздер ел басқарушы құрамының оқшауланып, саяси билік жүйесіне айналып,
өз еліне, халқына қызмет етуді міндет ретінде мойындау түсінігінің
қалыптасқанын айқындайды.
Байырғы түрік даналары иелік еткен дәстүр де, қалыптасқан қоғамдық
-
саяси қатынастар жүйесі де ең алдымен қазақ халқына мирас болып қалған еді.
Саяси білімдер даму тарихының көркем бейнесі, түркі халқының
феодализм кезіндегі әскери және саяси жағдайын шынайы суреттейтін тарихи
-
этнографиялық туындысы, түрлі оқиғалардың басын біріктіріп жырлайтын дала
кемеңгерлерінің ертедегі дәстүрін бізге жеткізе алған құнды ескерткіші деп
айтуға болатын ғажайып эпос
-«
Қорқыт ата кітабы».
Көркемдігі ерекше шығарманы ұрпағына мұра етіп қалдырған ұлы тұлға
-
Қорқыт бабамыз орта ғасырдағы Оғыз қағанатының (ІХ
–
ХІ ғғ.) ерлігін
жырлайды. Эпос Оғыз қағанатының құрылымы мен оны басқарған лауазым
иелерінің міндетін анықтауға толық мүмкіндік береді. Сонымен қатар, «Қорқыт
ата кітабының» орасан зор маңыздылығы, Оғыз қағанатының ғана емес,
бірнеше ғасырларды қамтитын сақ заманынан бергі түрік қағанатының басқару
жүйесін айқындауға мүмкіндік береді.
ІХ ғасырдан бастап Қазақ жерінде саяси білімдердің рационалдық
деңгейге көтерілуіне жағдай туды. Осы кезде Қазақ даласында бірінен кейін
бірі ортағасырлық феодалдық қарлұқ, оғыз, кимек, қарахан, қарақытай, қыпшақ
мемлекеттері қалыптасты. Олардың бәрінде толық мемлекеттік деңгейге
жеткен басқару жүйесі қалыптасты. Екі фактор әлеуметтік топтардың
бірлестігін нығайтуға негіз болды. Олар, біріншіден, этникалық тегі жағынан
қоғамдық топтардың басым көпшілігі түрік тілдес болып, осы мемлекеттердің
көпшілігі
түрік
тіліне
бейімделді.
Екіншіден,
қоғамдық
топтар
шаруашылықтың бір түрімен
–
мал шаруашылығымен айналысуы біртұтас
12
этностың қалыптасуын жақындатты. Маңыздылығы орасан зор болған тағы бір
фактор
–
Қазақстанның жеріне ислам дінінің тарауымен байланысты 893 жылы
Таразда ашылған алғашқы мешіттен бастап араб тілі, жазуы, мәдениеті тарады.
Қазақстанның оңтүстігінің Араб халифаты империясының құрамына қосылуы
Түргеш, Қарлұқ, Қарахан мемлекеттерінде феодалдық мемлекеттіліктің үлгісін
жетілдірді. Осы факторлардың барлығы мәдениеттің, білімнің, ғылымның,
оның ішінде саяси ғылымның дамуына негіз болды.
Сол кездегі Қазақ жеріндегі саяси ғылымға мол мұра қалдырған
ойшылдар: Әл
-
Фараби, Жүсіп Баласағұн, Махмұд Қашғари, Ахмет Яссауй
болды.
Әл
-
Фараби
саясат жөнінде өз кезеңіндегі терең ойлар айтқан ойшыл.
Оның ілімі бойынша қоғамның құрылымы әлемнің құрылымына сәйкес келеді.
Әл
-
Фарабидің саяси идеялары рахымды және рахымсыз қалаларды салыстыру
арқылы беріледі (Ежелгі Грек тарихы бойынша «қала» деген түсінік
«мемлекет» орнына қолданды). «Рахымды қалада» билеуші мен оның
тұрғындарының дүние және бақыт жөнінде шынайы түсінігі бар. «Рахымсыз,
күнәға батқан қалада» ондай ұғым жоқ.
Бұл қалалар сипаты мұраларға қатысы жағынан да өзгеше. Бақытсыз және
опасыз қалада тұрғындар сезім мен қиялға негізделген әрекетке сүйенетін
рахатты жоғары бағалайды, ал қайырымды қалада басқару заң күшіне, игі
тәжірибеге негізделеді.
Әл
-
Фараби мынадай адамгершілік қасиеттерді атап көрсетеді:
шындықты сүю, игіліктілік, мінез парасаттылығы. Тұтас алғанда
,
Әл
-
Фараби
Платонның философ
-
билеуші идеясын қолдайды. Ол ғалымдарды қоғамның
жүрегі деп санайды.
Әл
-
Фарабидің «Адам еңбектің арқасында жануарлық жағдайдан
құтылатын қабілеті бар бірден
-
бір тіршілік иесі, оның қалыпты жағдайы
санасына сәйкес және өзін
-
өзі жаңғыртуға тиіс» деген ойлары аса бағалы
пікірлер болып табылады.
Ұлы ойшыл бабамыз Әл
-
Фарабидің бай мұрасы қазақ халқының саяси
санасын жетілдіріп, сан ғасырлар бойы ғылымның, оның ішінде саяси
білімдердің дамуына игі әсерін тигізді.
Есімі орта ғасырлардан біздің заманымызға жеткен ақын, философ, қоғам
қайраткері
–
Жүсіп Баласағұн
. Жүсіп Хас Хаджиб (1021
–
1077) Шу
алқабындағы Баласағұн қаласының тұрғыны болған. Ақынның «Құтадғу білік»
(«
Құтты білім») атты поэмасы
–
ортағасырлық қазақ даласындағы әртүрлі
тарихи, саяси және қоғамдық мәселелер туралы мол мағлұмат, құнды деректер
беретін шығарма. Бұл ұзақ уақыт толастамаған қырғын соғыстар кезеңі болса
да, түркі тайпаларынан кейінгі қазақ ұлтына этникалық негіз болған қыпшақтар
бірлестігі қалыптаса бастады. Ол кезде қазақ жеріндегі ғалымдар кең тараған
парсы, араб тілдерінде жазатын еді. Бірақ солардың арасынан Жүсіп Баласағұн
өз ана тілі түркі тіліне жанашырлық білдіріп, оны сақтап қалуды мақсат етіп өз
шығармаларын ескі түркі тілінде жазды.
Ойшыл саяси мәселелерге де айрықша көңіл бөлген. Мысалы, мемлекетті
орталықтандыру және басқару, қоғамда әділ заңдардың, еркіндік пен
13
бостандықтың болуын қалайды. «Құтадғу білік»
-
халықтың салт
-
санасы,
өмірдің мән
-
мағынасы, адам тағдыры, әдет
-
ғұрпы жөніндегі көзқарастар
жинақталған құнды шығарма.
ХІ ғасырда өмір сүрген, сол кездегі қазақ мәдениетіне және саяси тарихына
белгілі мөлшерде үлес қосушы ақын, ойшылдардың ішінен
Махмуд
Қашғаридің
есімін ерекше атауға болады. Ол алғашқы білімді Қашқар
қаласында алады, содан кейін Бұхар қаласында өзінің білімін жетілдіреді.
М.Қашғари
–
түркі халқының фольклоршысы, Ж.Баласағұн сияқты ол да түркі
тілін дамыту арқылы орталықтандырылған мемлекет орнату мәселесін алға
қояды. М.Қашғари түркілер мекендеген жерлерді, түркі тілдес тайпаларды көп
аралап, түрік тіліндегі ән, аңыз, жұмбақтар мен түрік әдет
-
ғұрыптарын көп
жылдар бойы зерттеп
,
1074 жылы өзінің «Диуани лұғат
–
ат
–
түрік» («Түрік
тілдер сөздігі») атты негізгі еңбегін кең көлемді жинақ ретінде шығарады.
М.Қашғари осы шығармасында төмендегідей сөздерді жазған: «Мен
түріктердің барлық жерлерін араладым. Көп уақыт іздену, зерттеулерден кейін
осы кітапты ең таза, ең әшекейлі түрік тілінде жаздым».
Махмуд Қашғаридің бұл еңбегі тек ғана сөздік емес, бұл толық мәнінде
–
ғылыми энциклопедия. Сол кездегі Қазақстан жеріндегі Түрік қағанаттары
тарихының барлық салаларын, соның ішінде саяси мәселелерді де жан
-
жақты
қамтиды.
Келесі елеулі мәдени
-
тарихи ескерткіш
–
Түркістан қаласынан шыққан
сопы ақын
Қожа Ахмет Яссауидың
(1166 жылы қайтыс болды) «Диуани
хикмет» («Ақыл кітабы») атты өлеңдер жинағы. Қыпшақ диалектісінде
жазылған Яссауидің бұл өлеңдері өз кезінде сахарадағы көшпенділер арасына
кеңінен тарады. Ислам дінін халыққа таратушы Арыстан Бабаның баласы
Ахмет Яссауиге мұсылмандықты белсенді насихаттағаны, халық алдындағы зор
беделі, кіршіксіз сенімі үшін түрік мұсылмандары оны пайғамбарға теңеген.
Ахмет Яссауи ақын ретінде өзінің өлеңдерінде ислам дінінің
тағылымдарын тарату арқылы түрік халықтары арасында саяси
-
әлеуметтік
ынтымақтастығының күшеюіне зор үлесін қосты.
Ислам дінінің түрік халықтарын біріктірудегі ролін түсінген Шыңғыс хан
қазақ даласындағы дін қызметкерлері қожаларды ақсүйек тобына жатқызған
болатын. Ал Әмір Темірдің Қожа Ахмет Яссауиге арналған кесене тұрғызуы
оның тек ақын, ғұлама ғана емес, белгілі мемлекет қайраткері болғанын
білдіреді.
Ортағасырлық қазақ жерінде, дегенмен, жазудың таралуы төмен болды.
Сол себепті көшпенді халықтардың саяси
-
қоғамдық көзқарастары рационалдық
ұғымдар негізінде емес, көркем бейнелер, өнер түрлері арқылы қалыптасты.
Қазақ халқының дүниетанымындағы ең маңызды орын алатыны
–
фольклор
.
Ол қазақ халқының барлық мәдени
-
әлеуметтік мәселелерін қамтиды. Бұл
туралы Ш. Уәлиханов «Қазақтың ауыз әдебиетінде халық өміріндегі маңызды
оқиғалардың бірде
-
біреуі қалыс қалмаған» деп атап көрсетеді. Қазақ фольклоры
әртүрлі жанрларды құрайды, олар: мақал
-
мәтелдер, ертегілер, жырлар,
дастандар және т.б.
14
Қазақтың
мақал
-
мәтелдерін
тарихи
-
әлеуметтік, саяси
-
құқықтық мол
тәжірбиені, адамдардың қоғамдағы бір
-
біріне қатынасын, діни, наным сенімге,
билікке көзқарасын таңқаларлық тапқырлыкпен, шешендікпен, нақтылықпен
сүреттейді. Сондықтан қазақ мақал
-
мәтелдері халықтың ғасырлар бойы
жинақтаған өмір тәжірбиесі негізінде туындаған аса құнды рухани, саяси
-
әлеуметтік тұжырымдары болып саналады.
Ауыз әдебиетінің өзіндік ерекшеліктерімен белгілі жанры
–
ертегілер
.
Әрине, ертегілер дүниенің қияли фантастикалық бейнесіне, аңыздарға
негізделеді. Бірақ ертегілер тек ғана қиял немесе аңыздар емес, онда адам
өмірінің нақты салалары сөз болып, оларға талдау жасалып, өзіндік баға
беріледі. Мысалы: «Тазша бала» немесе «Алдаркөсе» ертегілерінде қазақ
қауымындағы мүлік теңсіздігі, таптық қатынастар, әлеуметтік әділеттік
мәселелері қызғылықты әдеби бейнелер арқылы берілген.
Сондықтан тарихи
–
саяси ғылыми зерттеулерде қазақтың мақал
-
мәтелдеріне, ертегілеріне көп қөңіл бөлінген. XIX ғасырдың өзінде бұларды
жинақтап жүйге келтірген және ғылыми талдау жасаған көрнекті орыс
ғалымдарды М. Терентьев, Н. Пантусов, А. Васильев, Н. Гордеков, В.
Катаринский және басқалары болса, қазақ зиялыларының ішінен Ш. Уәлиханов
пен А. Құнанбаевтың алатын орны ерекше.
ХХ ғасырдың бас кезінде Кеңес өкіметіне дейінгі уақытта да қазақ халық
ауыз әдебиеті туралы мақалалар баспасөзде, тарихи, қоғамдық
-
саяси
баспаларда тұрақты орын алды. Ал кеңестік кезеңде, XX ғасырдың 30
–50
жылдары Ө. Тұрманжановтың үш жинағы және басқа да көптеген авторлардың
кітаптары жарық көрді.
Қазақ фольклорының маңызды саласының бірі
-
батырлар жыры
.
Қазақ
хандығы қалыптасуынан бастап өз тәуелсіздігін қорғауда сыртқы жауларымен
ұзаққа созылған қантөгіс соғыстарды басынан өткізді.
Осы соғыстарда халқы үшін қан төккен көптеген батырлар туралы
әртүрлі әңгіме, аңыздар тарады. Батырлар жырында халықтың болашаққа,
бейбіт өмірге үміті, еркіндікке талпынысы, ізгі мақсаттарға жетудегі ойы,
арманы баяндалады. Кейбір жағдайда батырлар образы шындыққа сәйкес
келмейтін ойдан шығарылған кейіпкерлер болып саналуы да мүмкін. Бұл
біржақты пікір, себебі батырлар жырындағы қиял, ой
-
арман шындықтың өзін
айғақты көрсету жолы, оқиға, құбылысты сезім арқылы танып
-
білу.Қазақ
эпосының мәнін Ш. Уәлиханов: «Тарихтағы халықтың поэтикалық рухының
орны өте жоғары, біріншіден, ежелгі дастандардағы жыраулардың батырлар
ерлігін баяндауы өте дәл, таңғажайып есте сақтау қаблетін білдіреді;
екеншіден, жыраулар әртүрлі уақытта өмір сүргенімен халықтың жадындағы
елеулі оқиғаларды біртұтас мәңгі сақтап қалды; үшіншіден, бұл эпостар
халықтың салт
-
дәстүрінің, өнерінің, адамгершілік заңдарының жиынтығы;
өткен тарих және саяси өмір туралы тұтас білімді белгілі деректермен
толықтыруға мүмкіндік жасайды» деп түсіндірді. Қазақтың батырлар жырында
ерте замандағы халықтың тағдырын шешуші елеулі оқиғалар туралы өмір
шындығы көрсетілген. Халқымыздың ғасырлар бойы жалғасып келе жатқан
15
өшпес мұрасы, баға жетпес құндылығы: «Қобаланды батыр», «Алпамыс
батыр», «Ертарғын батыр» және т.б.
XV-XVIII
ғасырлардағы қазақ өмірін, қоғам тарихын көркем бейнелеудің
ерекше түрі
ақын
-
жырау
поэзиясы болды. Ән мен өлеңнен құралатын
жыраулық өнердің шығуының өзіндік мәдени, саяси
-
әлеуметтік себептері бар.
Көшпенді халық арасындағы сауатты хаттанушылар санының аз болуы,
баспасөз, баспахана өндірісінің болмауы бұл өнер түрінің қалыптасуы мен
дамуына өз әсерін тигізді.
Қазақ кауымы арасында шиеленісті саяси
-
әлеуметтік мәселелер
көтерілмесе де көрші елдермен өзара қатынастарда салт
-
дәстүрге, ел
шекарасына, ел басқаруға, билікке байланысты жаңа, тосын көзқарастар орын
алды. Сондықтан ақын
-
жыраулар үшін күнделікті өмірде кездесетін мәселелер,
өз хандығындағы немесе көрші мемлекеттердегі кездесетін елеулі оқиғалардың
бәрі өзекті тақырыпқа айналды. Жыраулардың өнер құралы ретінде ән мен
жырды пайдалануының өзі кездейсоқ емес. Негізінен сауатсыз көшпенді
халықтың ой
-
сезіміне қара сөзге қарағанда шешендіктің, тапқырлықтың өнегесі
болатын өлең сөздің және ән сазының тигізер әсері жоғары болды.
Елге танымал ақын, жырау болу өте күрделі де қиын қызмет түрі. Себебі
белгілі бір оқиғаны толық, нақты баяндау, бірнеше сағат, тіпті кейбір жағдайда
бірнеше күн бойы тоқтаусыз жырлау, халыққа өнеге болар сөз табу, болашақты
болжау
-
ақын, жырауға табиғат сыйлаған ерекше қасиеттер. Сондықтан
ақынды қарапайым халық ғана емес, ел басқарушылары, тіпті хандар да
сыйлаған, құрметтеген. Көп жағдайда ел басқарушылар ақындармен достасқан,
жауласпаған, өз қалауынша қасына алып, саяси, әлеуметтік мәселелерге
ақылшы, кеңесші қызметіне пайдаланған. Ал ақын
-
жыраудың ең маңызды
міндеті
-
халық пен билік арасын байланыстырушы қызметі болды.
Қорыта айтқанда, уақыт өте келе қазақ қауымындағы ақын
-
жыраулар
тобы халықтың дәстүрлі мәдениетін дамытушы ғана емес, билік иелерінің ой
-
санасына, саяси көзқарастарына ықпал етуші рухани күшке айналды.
Ақын
-
жыраулар тобының алдыңғы, аға буынына Қазтуған, Асан Қайғы
(XV
ғ), Досманбет (XVI ғ), Шалкиіз (1456
-
1560 ж.) жатса, ал кейінгі буынына
елге есімі кеңінен танылған, халық алдында зор беделге ие болған жыраулар
Ақтамберді (1675
-
1768 ж.), Тәтіқара (XVIII ғ.), Бұқар (1668
-
1781 ж.), Шал
-
ақын (1748
-
1819 ж.) және т.б. жатады.
Осы аталған қазақ халқының өнер иелерінің бәріне ортақ жанр
–
ақындық
өнер. Сол кездегі олардың өлең
–
жырындағы айтылған идеялары
бүкіл әлемдік саяси және әлеуметтік теориялардағы кейбір тұжырымдарға өте
ұқсас және солармен үндес келеді. Мысалы, Досманбет жырау сол кездің өзінде
адамның өмірге келуінен бастап өзара тең құқықты екені туралы ой қозғайды.
Ақынның пікірінше, адамға теңдік жаратылысынан берілген қасиет, адам
өмірге келгенде бір
-
бірінен атағымен, даңқымен, билігімен ерекшеленбейді.
Досманбет жыраудың бұл идеялары батыс ғалымдары Т. Гоббс пен Дж.
Локктың «табиғи құқық» қағидаларымен сәйкес келеді. Бұл мәселелерді ақын
«Тәңірінің өзі берген күнінде Ханұлынан артық еді несібем»
-
деп жырға
қосқан.
16
Қазақ жыраулық өнерінің көш бастаушыларының бірі, өз заманындағы
билік үшін болған күрестердің ешбірінен тысқары қалмаған ақын Шалкиіз
Тіленшіұлы болатын. Ол әлеуметтік теңдік ғана емес, адамдардың бәрінде тең
мүмкіндік болуын қалады. Бірақ ақын мемлекеттік заң алдындағы биліктен,
адамдардың Тәңір алдындағы, Тәңір үкімі алдындағы теңдігін жоғары санайды.
Содықтан ол: «Тәңірі өзіне бермесе,
Менменсіп жүрген ержігіт
Кісіден тартып жарымас»
-
деген пікір айтады.
Бұл тұста Шалкиіз жырау ойларының Джон Локктың адамның
жасампаздық қасиетін жүзеге асырудағы теңдік принципінің сақталуын
ұсынатын либералистік идеяларымен үндес екенін атап өту қажет.
Әлемнің әртүрлі түкпіріндегі, әртүрлі уақытта айтылған осы саяси
пікірлердің өзара сәйкес келуі кездейсоқтық құбылыс емес, себебі
жалпыадамзат болмысының, тарихының, мәдениетінің жалпы, әмбебап
заңдылықтары барлық этностар, халықтар үшін бірдей, тұтас. Сондықтан қазақ
халқының мәдениеті де өзіндік ерекшеліктеріне қарамастан осы жалпы
заңдылық негізінде дамыған, қазақ даласындағы саяси білімдер соның бір
бөлшегі болып табылады.
Досманбет пен Шалкиіз жыраулардан кейінгі кезеңде қазақ халқының
тарихы мен саяси өмірі елеулі өзгерістерден өтті. Бұл өзгерістер жаңа буын
ақын
-
жырауларының қоғамдық
-
саяси ойларын уақыт талабына сәйкес бағытта
қалыптастыруына себеп болды. Мемлекет билігі тарапынан феодалдық
–
патриархалдық қазақ қоғамына дәстүрлі адат және мұсылмандық шариғат
құқықтарын бейімдеу мақсатындағы әртүрлі саяси бағыттағы іс
-
шаралар
енгізіле бастады. Қазақтың дәстүрлі адат құқығы нақты жазба түрде бекітілмей
халықтың ой
-
санасында: ар
-
ұят, әділеттік, үлкенге құрмет және тағы басқа
адамгершілік заңдарымен қатар қолданылды. Ал ел билігі қазақтың
адамгершілік, ата
-
баба заңдары бойынша белгілі тұлғалардың, билердің
қолында болды.
Қазақ қоғамындағы жазба түрдегі заңдардың қабылдануына дейінгі
қолданылған дәстүрлік адат құқығының алатын орны өте маңызды. Осы заң
ережелері негізінде мемлекеттегі барлық саяси
-
әлеуметтік қатынастар реттеліп
келді. Адат заңын бұзбауға қоғамның барлық мүшесі бірдей міндетті, ал
қылмыскер, заң бүзушының бәрі міндетті түрде жазаналады. Қылмыскерге
қатысты билер қабылдаған үкім, рулық қауымның тікелей қолдауымен міндеті
түрде, ашық, сол жерде, сол уақытта орындалуы тиіс болды.
Қазақ елінің Ресей империясына қосылғанға дейінгі аралықта қызмет
атқарған
билер институты
көшпелі халықтың саяси өміріне тән ең тиімді
құқықтық тәртіп сақтаушы билік түрі болып табылады. Бұл билік түрінің
тиімділігі сондай: қазақ жерінде түрменің, тәртіп сақшыларының (мысалы,
полицияның), әртүрлі мемлекеттік кеңселердің қажеттілігінің болмауы, себебі
барлық әлеуметтік мәселе нақты, тез уақытта шешелетін еді.
Қазақ билерінің өзі әртүрлі дәрежеде болды, олар: ата би немесе төбе
би (ең жоғарғы билік денгейі), төтенше, жеке, қалау, аға және ең төменгі
17
деңгейі
–
бала би болып бөлінді. Олардың жеке өз құқықтары мен міндеттері
белгіленді, ал ең маңызды саяси
-
әлеуметтік, құқықтық мәселелерді билер
бірігіп, толық келісім арқылы шешті.
Билерде жер дауы, жесір дауы, барымта және тағы басқа күрделі саяси
-
әлеуметтік мәселелерді шешу міндеті тұрды. Бірақ қазақ билері тек ғана тәртіп
сақшылары емес, халық тәрбиешісі қызметін де атқарды. Белгілі бір даулы
шиенелісті ауыл, ру болып талқыға салып, сол жиын туралы пікірлерді,
әнгімені барша халық, тіпті жас балаларға дейін еститін, білетін. Бұл өз
кезегінде тәртіп бұзудың, қылмыс жасаудың, келеңсіз оқиғылардың алдын алу
немесе ескерту болатын. Ар
-
ұжданы таза, өмір тәжірбиесі мол, шешендік
өнерді меңгерген, ата
-
баба заңын, салт
-
дәстүрін сақтай білетін, білімді,
ақылды тұлғаны ғана халық би санайтын, кұрметтейтін. Халық билердің
шешендігін, тапқырлығын және әділеттілігін өте жоғары бағалады.
Қазақ халқы «билердің биі», халық даналары деп Төле, Қазбек және
Әйтеке биді ерекше бағалап мақтаныш тұтты.
XVII-XVIII
ғасырларда, Тәуке хан тұсында қазақ халқының өзіндік
ұлттық санасының кемелденуіне осы дана, үш Ұлы бидің тигізген рухани әсері
теңдесіз жоғары болды. Қазақ қоғамының болашағын қалыптастырған «Жеті
жарғыны» да дүниеге әкелген осы Төле би, Қазбек би және Айтеке би болатын.
Дәстүрлік адат құқықтары, «Қасымханның қасқа жолы», «Есімханның ескі
жолы» негізінде жаңа әлеуметтік
-
экономикалық жағдайға байланысты
түзетулер еңгізіліп «Жеті жарғы» жарыққа шықты.
Әлемнің өзге халықтарына ұқсас Қазақ еліндегі саяси ойлардың дамуы
қоғамдағы әлеуметтік
-
экономикалық өзгерістермен тікелей байланысты
.
Қазақ
қоғамындағы сан алуан, күрделі өзгерістер XVIIІ ғасырдағы Қазақстанның
Ресейге қосылуынан басталды. Халықтың еркіндікке, әділеттілікке қол созуы,
оның мұң
-
мұқтажы, болашаққа арманы
-
өнер иелерінің творчествосына, саяси
көзқарастарына үлкен әсер ететіні белгілі. Исатай мен Махамбет бастаған
халық көтерілісінен кейін ақын
Махамбет Өтемісұлының
(1804-1846)
өлендерінен айқын саяси ұстанымы байқалады. Ол билік иелерінің, сұлтандар
мен ханның әділетсіз саясаты халықты тонау екенін ашық айтты. Ақын қазақ
қоғамындағы кертартпа саяси күштерге қарсы шығып, халықты өз мүдделерін
қорғау үшін батыл, ашық күреске шақырды. М. Өтемісұлы мемлекет билігінің
патшалық басқару түріне қарсы шығып қазақ ақындарының алғашқысы болып
еркіндік демократиялық бағыттағы пікірлер ұсынды. Ол биліктің көзі, тұтқасы
халық екеніне сенеді, сондықтан ақын:
«Айтып, айтпай, немене,
Халық қозғалса,
Хан тұра алмайды тағында»
деп жырлайды. Осы және басқа да өлендерінен халықтың ұрпақтан
-
ұрпаққа
келе жатқан қазақ қоғамындағы саяси ойларды Махамбет Өтемісұлы өз
творчествосында толық қабылдай отырып болашақ үшін одан әрі дамытты.
ХІХ ғасырдың екінші жартысында қазақ даласындағы саяси идеология
ретінде
ағартушылық
кең өріс алды. Қазақтың ойшыл ғалымы демократ
-
ағартушы
Ш.Уәлиханов
(1835-1865)
қазақ халқының әлемдегі өркениетті
18
елдер қатарына қосылуы үшін қажетті саяси
-
әлеуметтік, мәдени қызметтер
атқарды. Шоқан саяхатшы, этнограф ғалым ретінде Орта Азияның, Қазақ
елінің, Батыс Қытайдың тарихы мен мәдениетіне ғылыми зерттеулер жүргізе
отырып, саяси
-
әлеуметтік, құқықтық мәселелерді іс жүзінде шешу жолдарын
қарастырды, әсіресе қазақ халқын патша шенеуіктері мен жергілікті билік
иелерінің зорлық
-
зомбылығынан қорғау мәселесін жария етті. Ол қоғамдағы
үстем тап өкілдерінің саяси көзқарастары халықтың ізгі мақсаттарына әсер
ететінін атап көрсетеді. Сол себепті Шоқан Уәлиханов бұхара халықтың
демократиялық құқығы мен бостандығын дамыту жолында елеулі қызметтер
атқарды. Экономикалық, әлеуметтік, саяси реформаларға үлкен мән беріп
революциялық өзгерістерге қарсы пікір білдірді. Ағартушы
-
ғалым сот
реформасы туралы өзінің прогрессивтік саяси
-
әлеуметтік идеяларын ұсынды.
«Сот реформасы жайында хат» деген еңбегінде: «Біздің заманымызда халыққа
етене жақын, ең маңызды, оның мұқтажына тікелей қатысты реформа
--
экономикалық және әлеуметтік реформа. Ал саяси реформалар экономикалык
істерді жүзеге асыратын құрал ретінде көрінбек, өйткені әрбір жеке адам
баласы қауымдасып өзінің түпкі мақсаты әл
-
ауқатын жақсартуға тырысады.
Прогресс дегеніміз де осыған сай келеді»
-
деген қорытынды жасайды (Ш.
Уәлиханов. Таңдамалы шығармалары. Алматы, 1995.127
-
бет
).
Өзінің осы шығармасында Шоқан Ресей патша өкіметінің саясатындағы
отарлық мақсатты сол кездің өзінде айқын түсініп, қазақ қоғамындағы ертеден
қалыптасқан билер сотының сақталуын талап етті. Дәстүрлі билер қызметінің
ашықтығын, жариялығын, демократиялық принциптерін жоғары бағалайды.
Шоқан Шыңғыс хан заманынан енген ереже бойынша қазақ қоғамының «ақ
сүйек» және «қара халық» болып жіктелуіне қарсы шығып, қоғамда бұл
бөлінудің болуы бір
-
біріне қайшы мүдделердің шығуын көрсетеді деп есептеді.
Осы және басқа әлеуметтік жіктеулерден әртүрлі дау
-
жанжал, саяси
-
әлеуметтік
шиеленістер туатынын дәлелдей келе, қазақ халқын бірлікке шақырды.
Ғалымның пікірінше, тұлғаның адамгершілік қасиеттерін дамыту үшін ең
алдымен оларға еркіндік берілуі қажет. Ал еркіндікті дұрыс пайдалануы үшін
халыққа жалпы білім, әсіресе саяси сауаттылық қажет.
Абай Құнанбаевтың
(1845-
1904) басты философиялық, этикалық
шығармасы «Қара сөздерінің» идеялық мазмұнын талдау арқылы ойшылдың
саяси көзқарастарына айқын баға беруге болады. Ол қазақ қоғамындағы
мәдени
-
әлеуметтік құндылықтарға, атап айтқанда, білімге, сенімге және
адамгершілік қасиеттеріне айырықша көңіл бөлді. Осы құндылықтардың
жоғары дамуы үшін қазақ халқы өзге елдердің ең жоғарғы, пайдалы
құндылықтарын үйреніп, қабылдауы қерек деп есептеді. Бұл мақсатқа жету
күшті биліктің көмегінсіз жүзеге аспайды, себебі тұрақты саяси билік ғана
халықтың өзіндік санасын көтеріп бірлікке, татулыққа бастай алады.
Абай билік иелерінің өктемшіл, әміршіл психологиясы мен билікқұмар
білімсіз, ақылсыз байлар тобын өз өлендерінде:
«Бас
-
басына би болған өңкей қиқым,
Мінеки, бұзған жоқ па елдің сиқын».
-
деп қатты сынға алады.
19
Абайдың ойынша, қазақ қоғамында күшті билік қалыптастырудың
өзіндік кедергілері мен қиындықтарды бар, олар: қазақ халқының еркіндігінің,
тәуелсіздігінің болмауы; қазақтың салт дәстүріне сәйкес қалыптасқан
мемлекеттік басқарудың жойылуы. Ойшыл қазақтың кемеңгер хандары Қасым,
Есім және Тәуке қалаған ата
-
баба заңдарының құндылығына, өзіндік
артықшылығына жоғары баға береді. Абайдың ойынша, қазақ халқы үшін жаңа
әлеуметтік жағдайларды ескере отырып дәстүрлі билер сотын сақтап қалу
қажет.
Ол үшін қорғаушылар институтын қалыптастыру
–
билердің әділ, таза
сайлау арқылы сайлануы немесе халық ішіндегі әділ, беделді азаматтардың
тағайындалуы тиісті.
Абай творчествосында басқа да көптеген ерекше саяси, әлеуметтік
ойлар кездеседі, олар: адам дүниетанымы, тұлғаның әлеуметтенуі, өз халқының
ерекше қасиеттері және т. б. мәселелер.
Ойшыл тұлғаның әлеуметтік мәнін анықтайтын негізгі екі қасиетті
көрсетеді: адамның ақыл
-
ойы және еңбек қызметі. Осы екі қасиет адамның
басқа тіршілік иелерінен өзгешілігін, артықшылығын айқындайды.
3.
Саяси ғылымның объектісі және оның зерттеу тәсілдері.
Саяси ғылымның объектісі
-
қоғамның саяси саласы және ондағы саяси
құбылыстар мен процестер. Дегенмен, қоғамның саяси саласын тек саясаттану
ғана зерттемейді. Жоғарыда аталып көрсетілгендей, саясатты философия,
әлеуметтану, құқықтану, тарих және басқа ғылымдар да зерттейді. Сондықтан
саясат теориясына жататын ғылымдар: тарих
–
саяси жүйенің өткендегісін
зерттейді; философия
–
табиғат, қоғам және таным дамуының жалпы
заңдылықтарын зерттейді; әлеуметтану
–
қоғамдағы процестерді адамдық
өлшем ретінде қарап, әлеуметтік ортаның саяси салаға тигізер әсерін зерттейді.
Саясаттану экономикалық теория және құқықтық ғылымдармен де тығыз
байланысты. Саяси экономика саяси процестерді экономикалық тұрғыдан
зерттей отырып, осы процестердің негізінде әртүрлі әлеуметтік топтардың
мүдделерін анықтаса, құқықтық ғылымдар қоғамдағы саяси қатынастардың
тәртібін, қызметін реттейді.
Міне, осы аталған ғылымдардың әрқайсысының өзінше ерекше таным
салалары мен қырлары бар. Негізінде саясатты кешенді, толық зерттейтін
ғылым
-
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Саясаттану - бет 44

text:
142
Консенсус тарихи эволюцияға ие. Егер орта ғасырларда феодалдық
мемлекетті ішкі тартыстар әлсіретіп, оларды тоқтататын тек ғана абсолюттік
жоғарғы өкімет болса, ХХ ғасырда қоғамдық өзара қақтығысты реттейтін
көпшілік мүддесі, көпшілік принципі арқылы қалыптасатын халық билігі
орнады. Қазіргі саяси шешімдердің негізі болатын жеке адамның құқық теңдігі.
Тіпті олардың тасасында белгілі бір бөліктің, мейлі аз болсын, немесе толық
құқықты меңгерген нақты азаматтардың шоғыры тұрсын, бірде
-
бір шынайы
адамгершілік көзделген мүдде жалғандықпен жойылып жіберілмейтін жүйені
құру.
Қорыта келгенде, саяси шиеленістер
–
адамзат қоғамында заңды, міндетті
түрде орын алатын саяси құбылыс, әлеуметтік өзара әрекет үлгісі ретінде
сипатталады, сондықтан шиеленістер кездейсоқ оқиға болып саналмайды.
Саяси шиеленістер
-
әлеуметтендіру жолдарының бірі, қоғамның
бақылауындағы болуы қажет саяси құбылыс. Әлеуметтік шиеленіс әлеуметтік
прогресстің басты қозғаушы күштерінің бірі ретінде анықталып, барлық
уақытта жұп түрінде өмір сүреді: шиеленіс
–
келісім, шиеленіс
–
тұрақтылық,
шиеленіс
–
тәртіп, шиеленіс
–
тыныштық, шиеленіс
–
консенсус.
Әртүрлі саяси пікірлер әлеуметтік жүйенің тоқырауының алдын алып,
жаңалықтарға (реформаларға) жол ашады. Осы себептен консенсус (келісім)
қоғамның қалыпты жағдайы, ал шиеленіс
–
уақытша жағдайы болып саналады.
Тұтастай алғанда, әлеуметтік шиеленіс концепциясын жақтайтындар
үшін шиеленістерді антагонистік емес қарама
-
қайшылықтар тұрғысында
қарастырудың, оларды реттеу мүмкіндігі бар екеніне сенімді болудың маңызы
өте жоғары.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Саясаттану - бет 45

text:
143
ХІІ тарау
ӘЛЕМДІК САЯСАТ ТЕОРИЯСЫ, ҚАЗІРГІ КЕЗЕҢДЕГІ
ХАЛЫҚАРАЛЫҚ САЯСИ ЖҮЙЕНІҢ ҚАЛЫПТАСУЫ
1. Халықаралық қатынастар: белгілері
және негізгі бағыттары
Мемлекеттердің өзара қатынастары проблемасының теориялық негіздерін
талдау саяси философия мен тарихта ежелгі дәуір кезеңінің өзінен (Фукидид:
“Пелопеннес соғысының тарихы”, Цицерон: “Мемлекет туралы”) бастау алды.
Бұл кезеңде, бірінші кезекте, мемлекеттердің мүдделеріне байланысты соғыс
және бейбітшілік мәселелеріне неғұрлым көп көңіл бөлінді. Міне, осы
мәселелер
кейінгі
кезеңдегі
классикалық
теориялық
саясат
тұжырымдамаларынан негізгі көзқарас бағыттарының қайнар көзі болды.
Халықаралық саяси қатынастарды зерттеудегі
классикалық
(дәстүрлі)
бағыттың өкілдері Н.Макиавелли, Т.Гоббс, Э.де Ваттель, К.фон Клаузевиц
және басқалары осы бағыттың дамуында маңызды роль атқарды. Т.Гоббстың
“барлығы барлығына қарсы” соғыс туралы тезистеріне
сәйкес халықаралық
қатынастардың
барлық
мемлекеттердің
теңдігімен,
егемендігімен
шарттастырылған табиғи жағдайды сақтаумен, немесе бәсекелестікпен, өзара
сенімсіздікпен, тұрақты қарама
-
қарсылықтармен сипатталатыны анықталды.
Нәтижесінде құқықтық, моральдық және олардың өзара қатынастары бойынша
олардағы күштеу қимылдарына шектеу болмады. Мұндай жағдайда
мемлекетаралық өзара қимылдар басты және “табиғи” реттеуші күш (бәрінен
бұрын соғыс) болуы мүмкін еді.
Мемлекетаралық қатынастардың еуропалық жүйесін (кешеуілдеген
ортағасырлық және Жаңа дәуір кезеңінде) қалыптастыру
және дамыту белгілі
бір трансформацияға танылған осы тезис
саяси тең салмақ теориясының
(“күш балансы” идеясы) философиялық
-
құқықтық және этикалық негізі болды
(Б.Спиноза, Д.Юм, Э.де Ваттель). Жаңа үлгіде еуропалық мемлекеттердің өз
ішінде күш пен ықпалды салыстырмалы теңестіруді қолдаумен қамтамасыз
ететін мүдделерге жол берілді. Көзқарастың осы тұрғысында мемлекеттердің
бірінің қатер төндіруінің алдын алудың басты әдісі превентивті (ескерту) соғыс
және коалиция құру болып табылады. Осындай
жолмен тәртіптің бекітілген
ережесін, жасалған тең құқық жағдайын бұзуға дайын қуатты агрессордың
гегемондық құрсауын ұжымдық тәртіппен мәжбүрлеп ұстауға халықаралық
жағдайдың қалыптылығына кепілдік беріледі.
Халықаралық қатынастардың классикалық ұйғарымдары үш өзекті
ұғымнан
–
«мемлекет аумағы”, “мемлекет егемендігі”, “мемлекет
қауіпсіздігінен” тұрады. Біріншісі
–
аумақтық (“кеңістік” тұрғыда алынған)
халықаралық қатынастарды зерттеу геосаясат шеңберінде маңызды орын
алады.
Халықаралық қатынастың жеке зерттеу
саласы болып табылатын
геосаясат ХІХ ғасырдың соңы
–
ХХ ғасырдың басында пайда болды.
“Геосаясат” ұғымын ғылыми айналымға швед ғалымы және саясаткері
144
Р.Челлен енгізді, ал классикалық геосаясаттың басқа көрнекті өкілдері болып
А.Т.Мэхэн, Г.Маккиндер, Н.Спайкмен, К.Хаусхофер саналады. Геосаясат
тұрғысынан алғанда шынайы ұлы держава (динамикалық, яғни қарқынды
дамушы мемлекет) өзінің көршілерімен еркін саясат әрекетін «өмір
кеңістіктігін ұлғайту» жолымен қамтамасыз етеді:
өз аумағын, тіпті бірнеше
аймақты, кейде тұтас әлемді қадағалап отыру позициясын ұстанады.
Геосаясат жер бетін мемлекетке бөлудің өзгермеушілігін, ал, бір елдің
екінші бір елге қарсы тұруын, «идеологиялық күрес» және “қырғи
-
қабақ соғыс”
негізінде шешуді қарастырады.
Дәстүрлі идеалистік бағыттағылар (Ф.де Витториа (1480
-
1546), Г.Гроций
(1583-
1645), И.Кант (1724
-
1804) т.б) керісінше жалпы адамзат қоғамының
проблемаларын космополис идеясындағы
моральдық және саяси бірлік,
адамның бас бостандығы мен мемлекеттік қатынастар негізінде шешуді
ұсынады.
Бұл теориялық зерттеулерде міндеттіліктер қарастырылып, халықаралық
қатынастарды құқықтық және моральдық реттеу жолымен шешудің адамдар
және мемлекеттер арасындағы мәңгі бейбіт өмір сүрудің қажеттілігі мен
мүмкіндіктері анықталды. Бұл жағдайда құқықтарды күштеп бекітуді және
мүдделерді жүзеге асырудың “биологиялық концепциясымен”
алмастыруға тиіс
жалпыадамзаттық құндылықтарды еркін қолдануға баса назар аударылды.
Саяси ғылымда халықаралық қатынастар проблемасы бойынша бірнеше
теориялық парадигмалар (үлгілер) қалыптасқан. Олар: «саяси идеализм»,
«модернизм», «трансұлттық», «халықаралық қатынастар әлеуметтану» мектебі,
«полемология», «марксистік» «неомарксизм», «неореализм».
Осылардың әрқайсысына қысқаша мәлімет берейік.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Саясаттану - бет 46

text:
145
мектебінің қызметінің ерекшелігі болып (Ш.Заргбиб, Д.Дрейфюс, Ф.Моро
Дефарж, П.
-
Ф.Гонидек, Ш.Шомон, Р.Арон, Г.Бутуль, Ж
-
П.Деррьеник, Р.Боск,
Ж.Унцингер, М.Мерль) халықаралық қатынастар “саяси реализм” сипатында
зерттелді.
Халықаралық
қатынастардың
француздық
мектебіндегі
ерекше
бағыттардың бірі
–
нақты және жаратылыстану ғылымдарының әдістерін
пайдалана отырып, “ұжымдық арандатушылық” ұстанымын (соғыстарды,
шиеленістерді) зерттейтін
полемология
(Г.Бутуль, Л.Пуарье, Ж
-
Л.Аннэкэн).
Полемологтар көзқарасына үңілсек, соғыс
–
қоғамның динамикалық барысын
білдіретін күрделі әлеуметтік феномен ұжымдық имитацияның (диалог пен
мәдениетті пайдалану) басты факторы, өркениет жалғасуының тиімді үлгісі,
соғыс
-
техникалық прогрестің қозғаушы күші, қоғамдық өмірде өз нәтижесін
беретін маңызды, өтпелі үлгісі ретіндегі тең қалыптылықты бұзу мен қалпына
келтірудің қайнар көзі.
Марксистік парадигма
экономикалық детерминизм мен таптық
көзқарас халықаралық қарым
-
қатынастардың, үстемдік пен бағынушылықтың,
таптық күрес пен революциялардың теориялық алғы шарты ретінде түсіндірді.
Халықаралық қатынастар теориясының қазіргі кезеңі
–
ғылыми
зерттеулердегі жаңа әдістемелердің пайда болуымен, бұрынғы концепциялық
құрылымдарға тән кейбір ережелерді ревизиялау проблематикасының
күрделенуімен сипатталады. Мысалы,
“неомарксизмнің”
өкілдері (П.Баран,
П.Суизи, С.Амин, И.Валлерстайн және басқалары) осы замандық әлем
тұтастығын халықаралық қатынастарда пайдалану мен бағыну элементтерін
сақтауды, оның өзара байланыстарының симметриялық еместігін мойындайды.
“Неореализм”
(“
құрылымдық реализм”, “структурализм” (К.Уолц,
Р.Гилпин, Б.Базан, Д.Грейко) бір жағынан ұлы державалардың өзара іс
-
қимылының нәтижесінде біріккен халықаралық жүйе құрылымын талдау
барысында пайдаланылатын “саяси реализмнің” басты ұғымының маңызын
жоғары бағалайды. Ал, екінші жағынан, “неореализм” белгілі бір дәрежеде
“модернизммен” (халықаралық процестерді зерттеу әдістемесі) және
“трансұлтшылдықпен” (жекелеген мемлекеттерді жаһандану жүйесінің
элементтері ретінде тану) жақындасады.
Халықаралық қатынастарды ғылыми зерттеудегі жаңалық болып нақты
деректер негізінде модельдер құру, халықаралық саясаттың нақты мәселелерін
зерттеуден тұтас ішкі өзара байланыстағы әлемдік қауымдастық, халықаралық
тәртіп проблемаларын талдауға, халықаралық қатынастарды әлемдік даму
процестерінің құрамдас бөлігі ретінде түсінуге өту саналады. Бұны
“тәртіптелген өзгерістер”, “әлемдік дамуға бағытталған”, “орнықты даму”
концепцияларының пайда болуы айғақтайды.
Халықаралық қатынастар проблемасында жоғарыда аталған бағыттармен
қатар әлемдік, халықаралық және ішкі саясат болып жіктелуі саяси ғылымда
маңызды орын алады.
Ең алдымен,
Достарыңызбен бөлісу:


title: Саясаттану - бет 47

text:
147
факторын» пайдаланудың «мәдениетті техникасы», «мәжбүрлеу техникасы»,
«реттеу процедурасы» және «келісімге жету техникасы» деп те анықтау жиі
кездеседі. Кеңінен алғанда саяси дипломатия өз өкілдіктері бойынша сыртқы
саяси қатынастар жүргізуші мемлекеттік мекемелердің ресми қызметін, әрбір
мемлекеттің шет елдердегі өз мүддесін қорғау мен жүзеге асыру қызметін
атқарады.
Мемлекеттер арасындағы қатынастар халықаралық аренада екі және
көпжақты келісімдер тұрғысында тіркелген халықаралық құқықтар, нормалар
мен принциптер арқылы реттеледі. Олардың аса маңыздылары: БҰҰ Жарғысы,
БҰҰ Бас Ассамблеясының БҰҰ Жарғысына сәйкес мемлекеттер арасындағы
достық қатынастар мен ынтымақтастыққа қатысты халықаралық құқық
принциптері туралы Декларациясы, ЕҚЫҰ
-
ның Қорытынды актісінде
сипатталған қатысушы мемлекеттердің өзара қатынасындағы басшылыққа
алатын принциптер Декларациясы.
Халықаралық қатынастарға қатысушылар
“актор”
терминімен аталады.
Бұл сөз қатысушылардың әрқайсысы халықаралық қатынастарға айтарлықтай
ықпал етіп, халықаралық саясатта белгілі роль атқаруын, қандай да бір іс
-
қимылды жүзеге асыруын сипаттайды. Айта кету керек, халықаралық
қатынастар акторлары сахна актёрларына өте ұқсас. Ал, актерлардан
өзгешелігі, тәртіп тәсілін жалпыға танылған нормалар шеңберінде ғана таңдай
алады.
“Актор” терминіне мағынасы жағынан
Достарыңызбен бөлісу:


title: Саясаттану - бет 48

text:
148
1)
Жоғарғы державалар
(супердержавалар)
–
халықаралық жүйеге және оның
барлығы мүшелеріне сан және сапа жағынан ықпал етуге мүмкіндік беретін
барлық ресурстарды (адами, экономикалық, дипломатиялық, жағырапиялық
және әскери) иемденген мемлекеттер. Бұлар халықаралық саясатта жаһандық
“күш орталықтары” мысалы, “қырғи
-
қабақ соғыс” дәуіріндегі АҚШ пен КСРО.
2)
Ұлы державалар
-
әлемдік дамуға елеулі ықпал ететін, алайда халықаралық
қатынастарға
үстемдік
жасамайтын
мемлекеттер.
Олардың
нақты
мүмкіндіктері, өздерінің ролі белгілі бір аймақпен, мемлекетаралық
қатынастардың жекелеген саласымен шектеледі. Жаһандану жүйесінің
қалыптастыру мәселелерін шешу оларға байланысты емес. Бұндай мемлекеттер
аймақтық “күш орталықтары”, “квазижоғарғы державалар” болуы мүмкін,
қазіргі жағдайдағы
–
Ресей, Қытай, Ұлыбритания, Германия, Жапония.
3)
Орта державалар
–
жақын маңайға берік ықпал ететін Қазақстан және
Еуропа мен Азияның біраз елдері.
4)
Кіші мемлекеттер
–
халықаралық қатынастарға бәсең ықпал ететін, алайда
өзінің тәуелсіздігі мен аумақтық тұтастығын сақтауға жеткілікті құралдарды
иемденген Нидерланды, Дания, Швеция, Австрия және тағы басқалары;
5)
Шағын мемлекеттер
–
сапа деңгейі ретіндегі жер аумағының көлемі
бойынша шағын, халқының саны 1 миллион адамнан аспайтын Лихтенштейн,
Сан
-
Марино, Люксембург, Андорра және т.б.
2.
Типтік (дәстүрлі) емес
қатысушылар. Қазіргі уақыттағы экологиялық
проблемаларының өзектілігімен, ғылыми
-
техникалық прогресс әсерімен,
коммуникацияның дамуымен мемлекеттік емес (трансұлттық, типтік емес)
халықаралық қатынастардың қатысушылары әлемдік аренада іс
-
әрекет
жасаушылар; “екінші әлем” терминімен (Дж.Розенау) аталатын бұл
халықаралық ұйымдар, (трансұлттық корпорациялар, өзге де қоғамдық күштер
мен қозғалыстар) қазіргі кезде зор маңызға ие болып отыр.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Саясаттану - бет 49

text:
150
даму банкісі
–
МБРР, Халықаралық валюта қоры
–
МВФ, халықаралық даму
ассоциациясы
–
МАР, Халықаралық қаржы корпорациясы
–
МФК); ауыл
шаруашылығы саласында (БҰҰ
-
ның азық
-
түлік және ауыл шаруашылығы
ұйымы
–
ФАО, Халықаралық ауыл шаруашылығын дамыту қоры
-
ИФАД);
көлік және байланыс (халықаралық азаматтық авиация ұйымы
–
ИКАО,
халықаралық теңізшілер ұйымы
–
ИМО, Бүкіләлемдік пошта одағы
–
ВПС,
халықаралық электрлік байланыс одағы
-
МСЭ); метереологияда (Бүкіләлемдік
метереологиялық ұйым
–
ВМО), сондай
-
ақ арнаулы автономиялық ұйымдар
–
халықаралық атом энергиясы жөніндегі агенттік (МАГАТЭ), БҰҰ
-
ның сауда
және даму жөніндегі конференциясы (ЮНКТАД), БҰҰ
-
ның даму бағдарламасы
(ПРООН), БҰҰ
-
ның қоршаған орта жөніндегі бағдарламасы (ЮНЕП). Кейде
БҰҰ
-
ның жүйесіне Халықаралық инвестиция жөніндегі агенттікті (МАИГ)
және Бүкіләлемдік сауда ұйымын (ВТО) қосады. НПО деген ұйымның
айырмашылығы
--
аумақтық емес құрылым
.
Олардың мүшелері егемен
мемлекеттер болып танылмайды. НПО (“егемендіктен тыс акторлар” үш
мақсатқа сәйкес келеді: құрамы мен қызметі жағынан халықаралық сипатта,
құрылтайшылығы
–
жеке сипатта, қызметі
–
ерікті сипатта). Тар мағынада
алғанда НПО
–
мемлекеттік емес институттар мен бірнеше елді жекелей
біріктіретін арнаулы саладағы ынтымақтастық құрылымдары
–
діни ұйымдар
(шіркеулердің Экуменикалық кеңесі), ғалымдар ұйымдары (Пагуош
қозғалысы), құқықтық (Халықаралық рақымшылдық) және басқа ұйымдар. Кең
мағынада алғанда НПО құрамына іс жүзінде халықаралық қатынастардың
барлық мемлекеттік емес қатысушылары кіреді: саяси қозғалыстар
(Социалистік интернационал), гуманитарлық (Халықаралық Қызыл Крест және
Қызыл Жарты Ай Федерациясы). Басқа сипаттағы трансұлттық кәсіпорындар
(ТНП) мүшелері: “өндіруші мемлекеттер ассоциациясы”, «мысты экспортқа
шығарушылар ұйымы»; «темірді экспортқа шығарушылар ұйымы». Бұлардың
көпшілігі БҰҰ жүйесіндегі мамандандырылған мекемелер жанындағы кеңесші
мәртебесіне ие болған ұйымдар мен мекемелер.. Олар саяси, экономикалық,
әлеуметтік,
ғылыми
-
техникалық
проблемаларды
шешуде
БҰҰ
-
мен
ынтымақтасады. Мысалы, Бүкіләлемдік бейбітшілік одағы
–
ВСМ,
халықаралық ғылыми одақтар кеңесі
–
МСНС және басқалары.
Үкіметаралық ұйымдар
Достарыңызбен бөлісу:


title: Саясаттану - бет 4

text:
саясаттану
.
Оның ерекшелігі
-
саяси құбылыстардың ішкі сырын,
логикасын, өмірге қажеттілік заңдылықтарын айқындап беретіндігінде.
Саяси құбылыстар мен процестерді зерттеуде саясаттану ғылыми
зерттеудің әртүрлі тәсілдерін пайдаланады, ол тәсілдер үш топқа бөлінеді.
Бірінші
топқа саяси объектіні зерттеудің ерекшеліктеріне бағытталған
тәсілдер жатады. Бұл мақсатты іске асырумен
әлеуметтік
тәсіл айналысады,
ол саясат пен қоғамның өзара әсерін есепке алуға байланысты жүргізіледі.
Әлеуметтік тәсіл әлеуметтік факторлардың біріне
-
бірінің өзара әсер ету
жүйесін ашуға мүмкіндік жасайды. Мысалы, экономикалық ұйымдар,
20
әлеуметтік теңсіздіктің түрлері, демографиялық факторлар, психология, т.б.
саяси жағдайлар (саяси жүйе ұйымдары, сайлау жүйесі, легитимдік билік т.б.).
Әлеуметтік тәсіл саяси ғылымның зерттеу саласында жетекшілік роль
атқарады.
Осы топқа жататын
функционалдық
және
системалық
тәсілдер саяси
құрылымдарды басқа да күрделі жүйенің бір бөлігі ретінде қарап, оны
құрайтын элементтердің әлеуметтік өмірдегі орнын, қызметін сыртқы ортамен,
басқа құбылыстармен байланысын зерттейді.
Осы топтың ішіндегі ерекше маңыздысы
–
бихевиористік
тәсіл. Ол
саясатты жеке адамдар мен топтардың мінез
-
құлқын нақты зерттеу арқылы
жүргізуге бағыт береді. Бұндай зерттеу эмпирикалық хабар мен мәліметтерге
сүйенеді.
Бихевиористік тәсіл төмендегідей негізгі талаптарға сай жүргізіледі:
-
саясаттың басты субъектісі адам екендігі;
-
саяси мінез
-
құлықтың негізінде психологиялық себептер жетекші роль
атқаруы, сөйтіп ол құбылыстың жеке адамның табиғатының ерекшелігін
бейнелеуі;
-
саясатта адамдардың мінез
-
құлқын ескере отырып шешім қабылдау.
Өйткені адамдар әртүрлі болғанымен, біріне
-
бірі ұқсас жағдайларда саяси
процеске қатысушылардың мінез
-
құлқын алдын
-
ала білуге мүмкіндік береді.
Бихевиористік тәсіл саяси зерттеулерде математикалық санақтарға,
статистикалық мәліметтерге, анкеталық және басқа сұрақ
-
жауаптарға,
компьютерлік техникаларды пайдалану мүмкіндіктеріне кең жол ашады.
Бірінші топтың тәсілдерінің ішінен
сыншыл
-
диалектикалық
тәсілді
еркше атауға болады. Бұл әдістің ең басты құндылығы саясатты іс жүзіне
асыруға сын көзбен қарау және талдау. Аталмыш тәсілдің тиімділігін қоғамың
плюралистік ұйымдарының барлығы және плюралистік демократияны
жақтаушылар түгел қолдайды. Өйткені, плюралистік теория қарама
-
қайшылықтар принципіне, көп салалы идеялар арасындағы күрес, бәсекеге,
құндылықтарды бағалау бағдарына, саяси, экономикалық және мәдени
институттарға, жеке адамдар мен әлеуметтік топтардың қатынастарына
негізделеді.
Саяси ғылымның зерттеу жұмысында
екінші
топ тәсілдерін қолданбау
мүмкін емес. Бұл
логикалық
тұрғыдан зерттеу әдістері. Оған мынадай тәсілдер
жатады: талдау мен синтездеу, индукция мен дедукция, тарихи және логикалық
талдауларды
ұштастыру,
ғылыми
эксперимент,
модельдер
жасау,
математикалық, компьютерлік, прогностикалық және тағы басқа тәсілдер.
Тәсілдердің
үшінші
тобына
эмпирикалық
зерттеу әдістері жатады.
Бұрын аталған тәсілдер сияқты бұл да саясаттанудың жеке иелігіне жатпайды,
бірақ оған қызмет етеді. Эмпирикалық тәсілге мыналар жатады: статистика,
құжаттарды зерттеу (анкеталық сұрақ
-
жауап, лабораториялық эксперименттер,
саяси ойындар теориясы, нақты бақылау, т.б.).
Сонымен, алуан тәсілді пайдаланудағы негізгі мақсат
–
түрлі саяси
процестер мен олардың дамуы жөнінде ақиқат білім мен объективті мәліметтер
алу. Сайып келгенде, саяси білімдер негізінде саяси ғылым немесе саясаттану
21
қалыптасты.Олардың объектісі саясат болуы бүкіл әлемдік саяси ғылымда
танылып, мақұлданған мәселе.Ал саясаттану саясат туралы ғылым болса, онда
«саясат» дегеніміз не деген сауалдың ұдайы қойылып отыруының өзін білімдегі
өте орынды ізденіс деп атап көрсеткеніміз жөн.
«Саясат» дегеніміз не деген сұраққа жауап беру ғылыми тұрғыдан оңай
емес, ол үшін саясат туралы түсініктердің негіздерін анықтай білу қажет.
«Саясат» ұғымын түсінудің екі негізі бар. Бірінші негізі ежелгі гректің
«politike»
ұғымы (мемлекетті басқару өнері) деген мағнаны білдіреді. «Саясат»
деген түсініктің екінші негізі
–
ғұлама ғалым Аристотельдің «Саясат» деген
еңбегінің атымен байланысты. Ол өз заманында лицей оқу орнын ашып,сонда
саяси ой
-
пікірлерді білім ретінде жастарға үйретті. Ойшылдың осы қызметінің
нәтижесінде «Саясат» деген еңбегі дүниеге келді. Бұл еңбекте Аристотель өзіне
дейінгі грек полистерінің саяси тарихы мен оның жүйесін терең
зерттеген.Осыдан бергі ғасырлар бойы қалыптасып келе жатқан саясат туралы
мәселелер адамзат ғылымы даму тарихының негізгі салаларының бірі болды.
Барлық уақытта қоғамда, әрбір адам өмірінде саясаттың алатын орны мен
маңызы айрықша, себебі қоғам өмірінде бірде
–
бір адам саясаттан тыс болуы
мүмкін емес.Көптеген адам күнделікті өмірде бүны байқамауы да мүмкін.Бірақ
әрбір жеке адамның өмірі саясатпен тікелей байланысты болады.Кейбіреулер
саясат туралы әңгіме бола қалған жағдайда «менің саясатқа ешбір ықыласым
жоқ, мен саясатпен айналыспаймын» деп те айтып жатады.Әрине,оларды да
дүсінуге болады, себебі саясат көп салалы, көп мағыналы мәселе.Бұл саланы
терең де нақтылы білу үшін, осыған негізделген жүйелі білім, жан
–
жақты
дайындық болуы қажет.Бірақ жеке адам саясатқа қандай талғаусыздық
көрсеткенімен де ол адам саясаттың шеңберінен тыс бола алмайды.Тіпті әрбір
жеке адамның тұрмыс жағдайы да, оның өмір тағдары да саясатпен тікелей
байланысты болуы күмәнсіз. Мысалы, ағарту дәуірінде өмір сүрген
нидерландық ғалым Бенедикт Спинозаның мынадай сөздері бар: «Мен
саясатпен айналыспасам да, бәрібір саясаттан тыс бола алмаймын».
Саясаттың қоғам өміріндегі маңызының орасан зор болуын басқа да
көптеген мысалдар дәлелдейді.Мысалы, мынадай пікір білдіретіндер аз емес:
«Экономиканың деңгейі жоғары болса жеткілікті, қалған меселелер өзінен
-
өзі
шешіліп жатады.Сондықтан саясаттың басқалар үшін де, мен үшін де аса
маңыздылығы да, қажеттілігі де жоқ». Ал елде экономиканың дамуы нәтижелі
болмай, құлдырауға ұшырап, оның деңгейі өте төмен болса бұл жағдай үшін
экономиканы кінәлауға болар ма еді? Әрине, бұған экономиканың өзі кінәлі
бола алмайды.Эконмикада береке болмай жатса, оған кінәлі саясат.
Экономиканы нәтижелі ұйымдастыру жөніндегі саясаттың дұрыс жолға
қойылмауы.Сонымен қалай айтсақ та, бастаушы, анықтаушы роль саясатта
болып отыр.
Бұл жөнінде басқа да мысалдар келтіруге болады. Мысалы, қазіргі
кезеңдегі әртүрлі мемлекеттердің өркениетті деңгейге жетуі олардың табиғат
жағдайына, жер байлығына ғана емес
–
олардағы мемлекетті басқару
шеберлігімен, экономиканы ұйымдастыру саясатын дұрыс жолға қоюмен тығыз
байланысты.
22
Сайып келгенде, саяси ғылым саясат ұғымына мынадай анықтама береді:
саясат
дегеніміз мемлекет және қоғамның іс
-
қимылының түрі, жеке
адамдардың, әлеуметтік топтардың
,
өкіметтің мүддесін іске асырудағы саяси
қарым
-
қатынастары.
Саясаттың ең басты міндеттері
–
мемлекет қалыптастыру, қабылданған
заңдар, ұйымдастырылған экономика арқылы барлық қоғам мүшелерінің
әлеуметтік, тұрмыстық, рухани өмірін қамтамасыз ету.Ал осы міндеттерді
кімдер дұрыс жолмен іске асыруы тиісті? Бұл саладағы қызметкерлерді саяси
әдебиетте қолданатын термин бойынша
саяси субъекттер
деп аталады. Бұлар:
саясатшылар, мемлекет жүйесіндегі қызметкерлер, депутаттар, әр саладағы
мамандар, кәсіпорын басшылары. Саяси субъекттерге жеке тұлғалардан басқа
әртүрлі саяси топтар мен ұйымдар жатады.Мысалы, саяси партиялар, қоғамдық
ұйымдар, оппозициялық топтар, сайлау жүйелері.
Сонымен, қоғамның берекелі өмірі, сау
–
салауаттылығы саясатпен
тікелей қатысты болса,саясаттың нәтижелілігі саяси субъекттердің іс
-
қимылдарына байланысты.
Осы себептерден туындайтын әрбір қоғамның мақсаты мен мүддесі
–
саяси субъекттердің сапалы құрамын қалыптастыру.Бұлардың сапалы болуына
бірінші кепілдеме
–
саяси білім.
Саси білім басты екі негізден қалыптасады.
Біріншісі, дүние жүзіндегі саяси саладағы қалыптасқан тәжірибе. Екіншісі,
саяси білімнің (ғылымның) теориялық негізі. Саяси тәжірибе дейтініміз
–
саяси
салада қалыптасқан саяси процестер.Мысалы, демократия, саяси билікті
қалыптастыру жолдары, заң қабылдау мәселелері, мемлекет басқару түрлері,
жеке адамның құқығы мен бостандығы, оппозиция мәселелері және т.б.
Саяси
процестер
дегеніміз қоғамда қалыптасқан саяси
-
әлеуметтік жүйелер.
Әрбір саяси процестің өз саяси институттары болады. Мысалы,
демократияның саяси институты
–
парламент, жергілікті атқарушы биліктің
саяси институты
–
әкімдіктер, жергілікті сайланатын биліктің институты
-
мәслихат. Саяси институт
–
саяси процестің мекемелер жүйесі, уәкілі. Саяси
процестерді сапалы деңгейде дамытудың негізгі шарты
–
саяси субъекттердің
саяси білімі мен тәжірибелігі. Ғұлама ғалым Платонның айтқанындай,
«Мемлекеттің сапасы қоғамдағы адамдардың сапасымен байланысты. Сол
себептен саясаттың басты міндеті
–
білімді адамдар дайындау және оларды
тани білу».Ұлы ойшылдың бұл қағидасы
–
саяси субъект болу үшін ғана емес,
саяси субъектіні түсіну, оларды билікке ұсыну үшін әрбір азаматқа саяси
тәжірибе, білім қажет деген ой болып табылады.
Саяси білімнің екінші бастауы
–
ол теориялық негізі. Жоғарыда аталған
саяси процестер тек ғана тәжірибе арқылы, практикада қалыптасқан
құбылыстар емес. Әрбір саяси процестің негізі
–
теория. Саяси ғылымның
күрделі теориялық құбылыс екендігін айқындайтын саяси саладағы бүкіл әлем
ғалымдары мен ойшылдары танып, мойындаған саяси білім үлгілері. Әрбір
саяси
процесс
–
ғалымдардың,
ойшылдардың
идеяларына,
тұжырымдамаларына негізделіп саяси ғылым қазіргі даму дәрежесіне жетіп
отыр.
23
Саяси ғылымның теориялық негіздері билік пен азаматтардың әлеуметтік,
мәдени өзара қатынастарына байланысты тарихи қалыптасқан тәжірибе мен
рухани қазыналардың жинағы. Саяси жүйенің шеңберінде қызмет ететін
субъекттердің саяси мәдениеті осы құндылықтар арқылы анықталады.Саяси іс
-
қимылдардың сапалы болуы үшін саяси субъекттердің саяси мәдениеті жоғары
болуы қажет.
Қорыта келгенде, саясаттың тарихи
-
теориялық және қазіргі кезеңдегі
ғылыми негіздері
–
көне заманнан бергі қалыптасып келе жатқан саяси білімдер
жүйесі. Саяси ой
-
пікірлердің, ілімдердің бүгінгі күнге дейінгі тарихи
қалыптасуы туралы мәліметтер осы оқу құралының әрбір тарауындағы
тақырыпқа сәйкес беріліп отыр.
4.
Болашақ мамандардың азаматтық ұстанымдарын
қалыптастырудағы саяси білімнің маңызы
Саяси ғылымның басты мақсаттарының бірі
-
болашақ мамандарға саяси
білім беру, олардың саяси мәдениетін жоғарылату. Бүгінгі күні саяси мәдениет
мәселесі ұлттық мәдениеттен және жалпы мәдениеттен жіктеліп өз алдына
білім саласына айналуда. Саяси мәдениет тарихи тәжірибеге негізделген саяси
саладағы жалпыадамзаттық, халықаралық игіліктер мен құндылықтар. Мысалы,
демократия
,
әділдік
,
еркіндік, легитимдік, әртүрлілік т.б.
Баршаға белгілі, жастар
-
қоғамның болашағы, оның ішінде әсіресе
студент жастар. Олар болашақтағы мамандар, өндіріс басшылары, ғалымдар,
депутаттар, билік жүйелерінің қызметкерлері т.с.с. Яғни, олар болашақтағы
саяси саладағы белсенді күштер, саясат арқылы қоғам өмірін басқарушылар.
Саяси білім мен саясаттың қоғамдағы маңызы жөнінде басқа да
көзқарастар кездеседі. Әрбір азаматтың саясатпен айналысуы міндетті емес, ол
үшін саяси субъектілер бар деген де пікір айтылады. Бұл да ақиқат пікір. Бірақ,
жоғарыда айтылғандай, біріншіден, қоғамда саясаттың шеңберінен кім болса да
тыс болуы мүмкін емес. Екіншіден, қандай да болмасын, қоғам өмірінің
жүйесінде басты орын алатын әртүрлі саладағы мамандар. Оны байқау үшін
саяси өмірдің жүйесін келтірелік: мақсат (саяси субъектер)
;
ұсыныстар (заңдар,
шешімдер, реформалар
);
орындаушылар (саяси субъектер). Осы жүйеде екінші
рет қатысатын саяси субъектер, яғни, іске асырушылар
–
олар мамандар.
Қандай да болмасын қоғамдағы мақсаттар, реформалар, шешімдер әр алуан
мамандардың қатысуынсыз іске асырылмайды. Қоғамдағы саяси шешімдердің
орындалуы ең алдымен мамандарға тіреледі. Осы себепке де байланысты
саясаттанудың оқу орындарындағы басты мақсаты
–
мамандардың саяси
-
құқық
мәдениетінің деңгейін жоғарлату, жалпы қоғамдық, дүниежүзілік саяси
мәдениетпен таныстыру. Жұртшылықтың саяси мәдениеті жоғары болуы үшін
мемлекет өз азаматтарын ел ішіндегі және басқа елдердегі болып жатқан
өзгерістер, жаңалықтар жөнінде жан
-
жақты хабардар етіп отыруы қажет. Сонда
ғана ел азаматтары саяси мәселелерді жетік біліп, дұрыс бағалай алады.
Көлемді және сенімді мәлімет алып тұруы, дамыған хабарламалық жүйенің
24
болуы
–
қоғамның саяси мәдениетінің, саяси қатынастарының қаншалықты
дамығандығын көрсетеді.
Саяси білім беру жүйесі қазір кез
-
келген демократиялық қоғамда бар.
Соның ішінде Қазақстандағы саяси білімнің басты мақсаты
–
азаматтардың
күрделі әлеуметтік
-
саяси жағдайда дұрыс бағдар ұстауы, өз мүддесін түсінуі
және қорғауы, басқа адамдардың және бүкіл қоғам мүдделерін, құқықтары мен
бостандығын құрметтеу, басқа азаматтармен бірге қоғамдық проблемаларды
бірлесіп шешу, әрбір адамның тәуелсіздік құқықтарын ескере отырып, саяси
білімді азаматтардың демократиялық тәртіптерді құрметтеуі және оның
мемлекеттік институттарын қамтамасыз ету көзқарасын қалыптастыру. Аса
көңіл аударатын мәселе
-
саяси тәртіпті нығайтпайынша, әрбір жеке адамның
бостандығы жайлы сөз айту шындыққа жанаспайды. Осы бағытта азаматтарға
саяси білім беру, сөйтіп олардың саяси бостандығын қамтамасыз ету қажет.
Саяси білімнің қазіргі кезеңіндегі идеяларын, жалпыадамзаттық
құндылықты игеруді басшылыққа алу азаматтарға және бүкіл саяси өмірге
тиімді әсерін тигізетіні сөзсіз. Оның үстіне біздің қоғам үшін демократиялық
саяси білім өтпелі кезеңде ерекше маңыз атқарады. Әміршілдік экономикадан
нарықтық шаруашылыққа және тоталитарлық саяси жүйеден құқықтық
демократиялық мемлекетке өту халықтың саяси мәдениеті мен менталитетінде
түбегейлі өзгерістер жасауды қажет етеді.
Демократиялық саяси білімнің де Қазақстанның тәуелсіз мемлекет болып
қалыптасуы мен дамуына тиімді әсер ететіні даусыз. Қазіргі кезде алдыңғы
қатарға адамдар санасының жаңа қырлары, оның ішінде ұлттық санасының
оянуы ұсынылып отыр. Демократиялық саяси білімнің маңызы: азаматтардың
демократиялық менталитетін қалыптастыруға көмектесу, демократиялық саяси
мәдениет құндылықтары мен түрлерін игеруді үйрету, тұлғаның саяси
төзімділік, сенімді серіктестік, келісімге ұмтылу сияқты қасиеттерін
қалыптастыру.
Қазақстан Республикасында саясаттану білімініне қойылатын талаптар:
-
қазіргі қоғамдық және саяси құрылыстың мән
-
мағынасын терең түсініп
-
білу,
адамдардың өмірінде алатын орнын, атқаратын ролін айқындау, олардың сан
түрлі құқықтары мен бостандықтарын дұрыс пайдалану жолдарын табу;
-
саяси ғылым негіздерін меңгеру арқылы күрделі қоғамдық
-
саяси жағдайда
еркін бағдар ұстау, өз мақсат
-
мүддесін білдіру, оны қорғай білу;
-
жалпы дүниежүзілік, халықтық игіліктерге негізделген демократиялық
тәртіпті құрметтей отырып, ортақ мәселелерді ұжымдасып шешу жолдарын
ұғу;
-
мемлекеттік құрылыс, саяси жүйе, қоғам мен мемлекетті басқару түрлері мен
тәсілдерін меңгеру;
-
әлеуметтік үрдістерді басқару негізі болатын саясаттың, ұстанымдардың,
идеологиялардың мәнін түсіну;
-
саяси төзімділікке, келісімге, серіктестікке, мәмілеге келе білу, саяси
шиеленіс, дау
-
жанжалдарды дер кезінде шешу жолдарын анықтау;
-
саяси мәдениеттің қоғамдағы зор ролі мен маңыздылығын терең ұғып, оны
қалыптастыру жолдарын білу;
25
-
қоғам мен мемлекет алдындағы азаматтық парызды, жауапкершілікті сезіну.
Саясаттанудың ғылым ретінде қоғамның, халықтың, азаматтардың тек
ғана саяси емес, жалпы гуманитарлық мәдениетін жоғарылатуда да маңызы өте
зор.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Саясаттану - бет 50

text:
қатысушылар шеңбері жөнінде
ғаламдық
(бүкіләлемдік) және шектеулі құрамдарға бөлінеді. Ғаламдық (“Ислам
конференциясы” ұйымы
-
ОИК). Аймақтық шектеулі (Тәуелсіз Мемлекеттер
Достастығы
–
ТМД, Оңтүстік
-
Шығыс Азия мемлекеттерінің Ассоциациясы
–
АСЕАН, ШЫҰ, араб мемлекеттерінің лигасы
–
ЛАГ, африкалық бірлік ұйымы
–
ОАЕ, Бенилюкс ұйымдары.)
Іс
-
қимылының мағынасына қарай
(сферасына және бағытталған
қызметіне
сәйкес)
жалпымақсаттық
(БҰҰ),
экономикалық
(Оңтүстікамерикалық жалпы рынок
-
МЕРКОСУР), әскери
-
саяси (солтүстік
атлантикалық келісім
-
шарт ұйымы
-
НАТО), қаржылық (МВФ), ғылыми
(“Эврика”) және басқа ұйымдарға бөлінеді.
151
ХХ ғасырдың 90
-
жылдарында әртүрлі жағырапиялық аймақтардың
халықаралық ұйымдары енген трансдіни бірлестіктер (ЕС
–
АСЕАН, ЕС
–
МЕРКОСУР және басқалары) кеңінен тарады.
Қазіргі кезде халықаралық қатынастарға кейбір ұлт
–
азаттық,
сепаратистік, лаңкестік ұйымдарды (Бен
-
Ладеннің Аль Кайдасы, Ирландия
республикалық армиясы
–
ИРА, Палестинаны азат ету ұйымы
–
ООП),
аймақтық және жергілікті ұйымдарды, жекелеген ұйымдарды жатқызуға
болады. Олардың қызметі кейбір жағдайда мемлекеттердің «тұрпайы» және
«субұлттық» дипломатия мен транс
-
шекаралық байланыстарды туындатады.
2.
Әлемдік саясат және халықаралық саяси жүйе
Халықаралық қатынастардың тарихи дамуы барысында оның
қатысушыларының сипаты, қызмет тәсілдері, өзара іс
-
қимыл көлемі
айтарлықтай өзгерді. Бұл жеке мемлекетаралық іс
-
қимылдардың белгілі бір
аймақ шеңберімен шектеліп қалуынан әлемдік жаһандануға өту белгісі. Қазіргі
кезде бүкіл әлем іс жүзінде халықаралық саясат кеңістігі болып, бірте
-
бірте
жаһандануға өту барысы аңғарылады. Ғаламдасу (жаһандану) саяси бағытымен
бірге мемлекеттер арасындағы “ұлттық мүдделер” бәсекелестігі тұрғысындағы
қатынастар қалыптасты олар, бір жағынан, бірнеше ұлы державаның даму
жолындағы бірігуіне айналса, екінші жағынан, саналы түрдегі өзінің
стратегиялық, перспективалық болашақтағы бірігу процесінде жетекшілік етуге
мүдделі. Бұл құбылыстар жаңа
халықаралық қатынастар жүйесінің
қалыптасуын бейнелейді.
Халықаралық қатынастардың еуропалық жүйесінің қалыптасуы
ортағасырлық және Жаңа дәуір (ХYІ ғ.) кезеңінде жүзеге аса бастады. Бұл
процестің маңызды алғышарттары: 1) ХY ғасырдың соңы мен ХYІ ғасырдың
басындағы ұлы жағырапиялық ашулардан туындаған халықаралық саясат
кеңістігінің ұлғаюы; 2) халықаралық экономикалық қатынастардың әлемдік
жүйесінің пайда болуы; 3) халықаралық ынтымақтың әртүрлі үлгілерін ің
жетілуі; 4) аса ірі ұлттық мемлекеттердің құрылуы.
Халықаралық қатынастарды жаһандастыру бағыты өзіне қарсы
(идеологиялық және экономикалық басым болу) саясатымен қатар жүрді. Саяси
саладағы конфессиялық әртүрлі пікірлер мен көзқарастардың оқшаулануы,
өзара бірлігінің болмауы, еуропалық елдердің біркелкі емес экономикалық
дамуы орын алды. Жеке мемлекеттердің бірте
-
бірте жаңа халықаралық
қатынастарға өтуі олардың саяси
-
экономикалық оқшаулануын тоқтатты. Бұл
қатынастардың нәтижесінде ХYІІ ғасырдың ортасына қарай халықаралық
қатынастардың жалпыеуропалық үлгісі
–
еуропалық мемлекеттер іс
-
қимылының күрделі жүйесінің қалыптасуына негіз болды. Осы халықаралық
қатынастар жүйесінің негізгі сипаттары:
1) жеке мемлекеттер арасындағы қатынастардың күрделенуі (саяси,
идеологиялық, экономикалық салаларда);
2) ортақ мүдделері негізінде құрылған және Еуропадағы саяси күштердің
қызметін атқаратын жүйенің қалыптаса басталуы;
152
3) мемлекеттердің сыртқы саяси концепцияларына сәйкес олардың
халықаралық алаңдағы іс
-
қимыл бағдарламаларының болуы.
Осы жүйе шеңберіндегі халықаралық қатынастардың ұзақ уақыт бойы
қалыптасқан негізгі принциптері: ұлттық (мемлекеттік) егемендік принципі
(
ұлттық мемлекет құруды қоғамның саяси ұйымының басты үлгісі ретінде
ұстану) және күштердің (баланстың)
тепе
-
теңдік принципі (“ұлы
державалардың” жоғары мақсаттарының шығуымен, тәуелсіздіктен айырылу
шегінде тұрған мемлекеттердің бәсекелестікке түсуімен сәйкес келуі.)
Халықаралық қатынастардың еуропалық жүйесі
--
халықаралық
саясаттың көлемін (жер шекарасын) ұлғайтып, бүкіләлемдік халықаралық
жүйеге айналды. Халықаралық жүйе құрылымның айтарлықтай күрделенуі
оның іс
-
қимылындағы элементтер мен типтер санының көбеюімен
ерекшеленді. Мемлекеттердің мақсатты қондырғылары мен сыртқы
-
саяси
құндылықтарында үлкен өзгерістер жүзеге асты; өз билігіндегі үлесті кеңейтуге
ұмтылу, жүйедегі орынды ұлғайтуға шақырған стратегиялық шекараларға
(ықпал аймақтарына) айрықша қызығушылық, өзара ұжымдық кепілдіктер
жүйесін орнықтырумен алмасты. Бұл өз кезегінде халықаралық ұйымдардың
белсенділігін, экономикалық жағдайын жақсарта отырып, жағырапиялық
факторлар үстемдігін әлсіретуге әкелді. Сыртқы саяси іс
-
қимылдардағы
соғыстың пайдасы сияқты көзқарастарға қарсы тұру нақты жүзеге асты.
Өзге құрылымдар тәрізді халықаралық қатынастар жүйесі де бірімен
бірінің іс
-
қимылында орын алатын элементтер жиынтығын иемденеді. Бұған
халықаралық жүйенің қызметін қолдайтын, оның дамуын қамтамасыз ететін іс
-
қимыл бастаулары кіреді. Халықаралық жүйенің қызметі халықаралық
қатынастар ерекшеліктерімен айқындалады, олар:
1) халықаралық жүйе әлеуметтік (қоғамдық), ашық және бәсең ұйымдасқан
жүйе болып саналады; ол нақты шекараның болмауымен, сыртқы және ішкі
орталықтандырудың, құрамдық бірігудің төмен деңгейімен, автономияны
сақтап қалуымен сипатталады;
2) халықаралық жүйенің негізі болып саяси қатынастар саналады; халықаралық
қатынастардың белгілі бір жүйесіне тиісті өзара іс
-
қимылдар (ынтымақтастық,
бәсекелестік, шиеленіс) нәтижесінде қол жеткен жетістіктерді, ресурстар тарату
мен халықаралық аренадағы ықпал деңгейін тұтастай алғандағы күштер
қатынасын анықтайды.
3)
халықаралық жүйе
–
күрделі қалыптасқан жүйе; ол өзін құрайтын іс
-
қимылдардың бірнеше деңгейінің, әртүрлі факторлардың халықаралық
қатынастарға қатысушылар арасындағы күштер салмағының, ішкі процестердің
және сыртқы ортаның ықпал етуі әсерінен өзгеріп отырады.
Сонымен, халықаралық жүйе
-
тұтастай алғанда халықаралық алаңдағы
тиісті кеңістік
-
уақыт контексіндегі қатынастардың формалды емес мекемелері
бола отырып, халықаралық қатынастарға қатысушылардың тәртібі мен
қызметінің нәтижесін анықтайтын және олардың халықаралық саясаттағы
ролін, өзара іс
-
қимылдарын, тәсілдерін сипаттайтын құрылым.
153
Халықаралық саяси жүйенің қалыптасуы ұзақ уақытқа созылған бірнеше
кезеңдерден өтті. Бұл жүйенің қалыптасуына шартты негіз болып халықаралық
тәртіптің жетілуі саналады.
«
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Саясаттану - бет 51

text:
Халықаралық
тәртіп»
ұғымында
мемлекеттер
мен
басқа
институттардың маңызды қажеттіліктерін қамтамасыз етуге, олардың жұмыс
істеуіне, қауіпсіздігі мен дамуына қажетті шарттарды жасау мен қолдауға
бағытталған халықаралық қатынастар құрылымы анықталады. Халықаралық
тәртіп негізін күштердің өзара айқындалған қатынасқа, қалыптылыққа кепілдік
беретін халықаралық қатынастар тәртібі мен ережелерінің жалпыға бірдей
мойындалған жиынтығы құрайды. Ал, халықаралық тәртіп мемлекетаралық
өзара іс
-
қимылдарды реттеу нәтижесінде қалыптасады.
“Саяси үлгілер мен оны байланыстырушы барлық этностар
аралығындағы «әлемнің саяси қондырғысы” делінетін ұғымнан, абсолютті
егемендіктен бас тарта отырып, заңдық нормаларға (мемлекет құқықтарына)
және жалпыадамзаттық құндылықтарға (адам құқықтарына) жауап беретін
“
әлемдік тәртіп”
ұғымы мағынасы жағынан әлдеқайда кең.
Халықаралық қатынастардағы реттеуші принциптердің іс жүзіндегі
өзгерістері, халықаралық тәртіптің
тарихи типтері
былай сипатталады:
1) 1648-
1815 ж ж. негізгі принциптер: ұлттық (мемлекеттік) егемендік және
саяси тепе
-
теңдік принциптері болды. Еуропалық тәртіп трансформациясы,
яғни, басты субъектісі халықаралық қатынастардың егеменді мемлекеттер
болатын өзара іс
-
қимылдардың орнықты жүйесі қалыптасты. Өзара
қатынастарды реттеуде өздігінен күш қолдануды шектеумен, мемлекеттің
халықаралық арена тәртібіне бақылау орнатуымен жүзеге асты. Еуропалық
тепе
-
теңдік жүйесінде бекітілген негізгі шарт, ереже егемендік принципі
(мемлекеттік мүдделердің шектелмеген бәсекелестігі) және жалпы мүдде
принципі (қалыптылық) келісім. Гегемондық бағыт алуды жүзеге асыру
барысында саяси күштерді өз мүддесіне пайдалану заңсыздық іс
-
қимыл болып
саналып, ал оны ұжымдық пайдалану (коалиция «өркөкірек», «менменшіл»
мемлекетке қарсы бірнеше мемлекеттер одағын құру жолымен)
–
тәртіп сақтау
құралы қалыптаса бастады.
2) 1815-
1860 жылдары “Вена жүйесі” қалыптасты негізгі принциптері
легитимизм болды. Халықтық қызметін Вена конгресі белгілеген “1815 ж.
жүйенің” қалыптылығын қамтамасыз ету мен нығайту мақсатында
консервативтік мүдделер өз бірлігінің концепциясын ұсынды. Халықтық
принципінің (ХІХ ғ. ұлт
-
азаттық қозғалыстардың күшеюіне байланысты)
жеңістері мен жаңаруын баянды ету үшін жаңа тәртіп бастамашылары
күштерін біріктіру қарастырылды. Алайда, “қасиетті бірлік” іштен жарылды;
бұл «жарылыс» парадоксы оның жақтаушылары мен қорғаушылары тарапынан
болған бұрынғы идеалды бекерге шығаруынан болды;
3) 1860–
1914жж. “реалистік саясат” бойынша мемлекеттер арасындағы
қатынастар қатал күшпен шешілді, жеке, қуатты мемлекеттің оқшаулануына
жол беріліп мемлекеттердің өзара қарама
-
қарсы блоктары құрылды, олардың
антагонизмі өршіді;
154
4) 1914-1918-
1939 жж. “Версаль жүйесінде” идеологиялық фактор іс
-
қимылға
ауысты, ұлттық мемлекеттер арасындағы шиеленіске идеология қайшылығы
қосылды (фашизм, коммунизм және либерализм);
5) 1945ж.
–
ХХ ғасырдың 80
-
жылдарының соңы “қырғи
-
қабақ соғыс” дәуірі, ІІ
дүниежүзілік
соғыстан
кейінгі
халықаралық
тәртіп.
Халықаралық
қатынастардың жаңа құрылымының сипаты
–
биполярлық және конфронтация
(
әскери
-
саяси, экономикалық, идеологиялық ымырасыздық). Жоғарғы
державалар идеология арқылы өзінің қуатын айқындай бастады. Осы кезеңде
халықаралық қатынастар акторы ретінде халықаралық ұйымдардың (әсіресе
БҰҰ) ролі күшейді, халықаралық құқықтың мәні және оның ұлттық мақсаттары
мен бағдарламалары мойындалды;
6) ХХ ғ. 90
-
жылдарының басынан жаңа халықаралық тәртіпті қалыптастыру
кезеңі басталды. Бұл халықаралық саясат балама бағыттардың пайда болуымен
сипатталып жаһандануға, ынтымақтастық пен интеграцияның дамыған
бағытына бетбұрыс, өзара іс
-
қимыл шиеленістерін сақтайтын ағымдарға бағыт
беру, өзара байланыс, трансұлттық және ұлттық сепаратизм идеяларының
түйісуі болды. Олар проблематикалық және ретсіздікті іс жүзінде шешудің
тәсілдерін енгізді. Биполярлықтың күйреуі империялық (бір ғана жоғарғы
державаның болуы мен көпполярлық (мемлекеттердің мәртебесі мен
ықпалының тепе
-
теңдігі) баламаларын туындатты.
3.
Жаңа Қазақстан халықаралық қатынастар жүйесінде
Мемлекеттің негізгі белгісі
–
егемендік, ал оның құрамды элементтері:
территориясы, халқы және саяси билігі.
Қазақстан Республикасы егеменді ел болып, өзінің тәуелсіздігін алғаннан
кейін мемлекеттіліктің белгілері мен элементтерін толық орнықтыруға бағыт
ұстанған белсенді де парасатты саяси қызмет атқарып келеді. Бұның айқын
дәлелі 1992 жылғы 2
-
ші наурызда, яғни тәуелсіздік алғаннан кейінгі аз уақыт
ішінде Қазақстан Республикасы Біріккен Ұлттар Ұйымының толық құқылы
мүшесі болуы.
Еліміз БҰҰ Бас Ассамблеясының 46
-
сессиясында Ұйымның жаңа мүшесі
ретінде ғана емес, қазіргі заманның ең өзекті халықаралық проблемалары
бойынша белсенді позиция ұстанатын мемлекет ретінде танылды. Қазақстан
БҰҰ Бас Ассамблеяның биік мінбелерінен халықаралық өзекті мәселелерді
шешуге қатысып өз ұсыныстарын білдіруге мүмкіндік алды. Қазіргі кезде
елімізді дүние жүзінің басым көпшілік мемлекеттері танып отыр, олармен
дипломатиялық қатынастар орнатылды.
Қазақстан Республикасы көршілес мемлекеттермен өз территориясының
шекаралық белгілері туралы, салмақты дипломатияға сүйене отырып, өз
қауіпсіздігін, егемендігі мен аумақтық тұтастығын қамтамасыз етті.
Жаңа Қазақстан Республикасының қалыптасуы екі бағытта жүзеге
асуда,біріншісі
–
қоғамды демократияландыру, екіншісі
–
нарықтық экономиканы
игеру.
155
Бірінші бағыт Қазақстанның саяси билік (яғни, мемлекеттік) жүйесін
қалыптастыруда бірнеше сатыдан өтті.
Алғашқы 1991
-
1995 жылдардағы мемлекеттік қызметті елдің саяси,
экономикалық, мәдени
-
әлеуметтік, психологиялық және ұлттық ерекшеліктерін
ескеретін жаңа моделін іздеу сатысы ретінде сипаттауға болады.
Бұл кезеңде партиялық
-
кеңестік басқару жүйесі мен бірпартиялық саяси
монополия жойылды, бұрынғы мемлекеттік органдардың жаңа әлеуметтік
-
экономикалық құрылысқа бейімделуі жүзеге асты.
Саяси билік жүйесіндегі өзгерістер Қазақстан Республикасының
1993жылғы Конституциясында көрініс тапты. Елде билікті бөлу принципі
заңды түрде бекітілді. Заң шығарушы, атқарушы және сот органдары алғаш рет
дербес тармақтар ретінде айқындалды.
1995-
2000 жылдар қоғамның саяси жүйесінің, мемлекеттік мекемелерінің
қалыптасу кезеңі болды. Бұл жылдарда қазіргі заманғы мемлекеттік қызметті
қалыптастыру мен дамыту жөніндегі ауқымды да тұрақты жұмыстар кеңінен
өріс алды. Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясының (1995 ж.)
қабылдануы және Президенттің «Мемлекеттік қызмет туралы» Заң күші бар
(1995 ж.) жарлығы осы кезеңнің бастауы болды, осы құжаттарда саяси биліктің
тиімді жүйесін құрудың негіздері қаланды. Сол кезеңде саяси биліктің
бағдарын жүзеге асыратын мемлекеттік қызмет саласы жалпы еңбек құқығы
саласынан бөлініп, жаңа заңнамамен рәсімделді.
Қазақстан Республикасында мемлекетті демократияландыру процестері
үнемі халықаралық деңгейге сәйкес дамытылып келеді. Осы саладағы жаңа
жетістіктердің бірі 2007жылғы 21
-
ші мамырда Қазақстан Республикасы
Конституциясына
енгізілген
өзгерістер
мен
толықтырулар
арқылы
Қазақстанның
Президенттік
Республика
формасынан
Президенттік
-
парламенттік Республика формасына көшуі.
Жаңа мемлекетіміз Қазақстан Республикасының бірінші күндерінен
бастап дамудың басты басымдығы экономика саласы болды. Мақсат:
біріншіден, экономиканы барынша ырықтандырып, оның ашықтығына қол
жеткізу, екінші жағынан
–
инфрақұрылым жасау және маңызды салаларды
дамыту жеке меншік секторын жандандыру болды.
Қазақстанның нарықтық экономикаға көшуі 1991
-
1992 жылдары қажетті
заңдар мен нормативтік актілер қабылдаудан басталды. Олардың ішінде
«
Қазақстан
Республикасындағы
меншік
туралы»,
«Қазақстан
Республикасындағы кәсіпкершілікті дамыту, шаруашылықтағы қызмет
бостандығы», «Қазақстан Республикасындағы банктер және банктік қызметтер»
және т.б. заңдар.
Нарықтық экономиканың дамуын жеделдету мақсатында мемлекет
меншігін жекешелендіру жоспары жасалды. Ең бірінші кезекте нәтижесіздік
танытқан мемлекеттік секторларды жекешелендіру болды.
Сыртқы экономикалық байланысты дамыту үшін Қазақстанда «Қазақстан
Республикасындағы шетел инвесторлары» туралы заң қабылданды.
Қазіргі күні дүние жүзіндегі барлық өркениетті мемлекеттер Қазақстан
экономикасына өз инвестициясын салуда ынталылық көрсетуде. Шетел
156
инвесторларының Қазақстан экономикасына қаржы салуға қызығушылығы
–
біздің еліміздегі заңдардың тұрақтылығымен оларға кепілдеме берілуіне
байланысты.
Қазақстан Республикасындағы одан әрі жалғасқан саяси, экономикалық
және әлеуметтік жаңғырулар өзінің халықаралық сыртқы саясатын нәтижелі
және жүйелі түрде қалыптастыруға негіз болды. Қазақстан тәуелсіздік алған
уақыттан бері көп бағытты теңдестірілген сыртқы саясат жүргізіп келеді. Ел
саясатының бейбітсүйгіш сипаты, жедел әлеуметтік
-
экономикалық дамуы, осы
өңірдегі және әлемдегі қауіпсіздікті нығайту жөніндегі белсенді практикалық
іс
-
әрекеті
–
барлық мемлекеттермен шынайы достық қатынастарды дамытуға
мүмкіндік беріп отыр.
Қазақстан Республикасы бүгінде халық өмірінің жоғары үлгісіне сәйкес,
демократия мен азаматтық қоғам дамытуға бағдарланған тұрақты да серпінді
өсу үстіндегі экономикасы бар өңірлік мемлекет ретінде танылады. Еліміз
дүниежүзілік қоғамдастыққа өтіп, өркениетті даму жолына түсті.
Тәуелсіздік жолын бастаған, жаңа Қазақстан бірінші күндерден
-
ақ өзін
ықпалдасу мен көп қырлы ынтымақтастықты табанды жақтаушы ретінде
көрсетті. Осындай парасатты саяси бастамалар жауапты да айрықша маңызды
жағдайларда Қазақстан Президенті Н.Ә.Назарбаевтің стратегиялық тұрғыдан
пайымдай білуінің жемісі болды. Елбасының Қазақстанның әлемдегі ең күшті
ядролық арсеналдарының бірінен ерікті түрде бас тарту туралы шешімі осы
қатарға жатады. Сол кезде Қазақстанның «ядролық алғашқы мұсылман
державасы» болуымен қызыққан саясатшылар мен оларды қолпаштаушы
шетелдік күштер аз болған жоқ. Бірақ қазіргі уақыт осындай дана әрі батыл
шешімнің өміршеңдігін дәлелдеп отыр.
Елбасының саяси таңдауы негізінде Қазақстанның дамуындағы аса
маңызды құндылықтар: Қазақтардың Дүниежүзілік Құрылтайлары өтуі,
1995жылғы 1
-
ші наурызда Қазақстан халқы Ассамблеясының құрылуы, бұл
мәртебелі қоғамдық ұйымның Мәжілістің құрамына 9 депутатын сайлайтын
Конституциялық заңға жетуі; біздің еліміздің Әлемдік және дәстүрлі діндер
лидерлері съездерінің орталығына айналуы. Осындай бірегей форумдар түрлі
халықтар арасындағы өзара түсіністік пен әріптестікке қызмет ететінін барша
әлем қолдап отыр.
Елбасымыздың саяси таңдауы арқасында еліміздің жаңа саяси орталығын
Алматыдан бұрынғы Ақмола, қазіргі Астанаға ауыстыруы да аса маңызды
жалпыұлттық игілік
–
қазынамыз болды.
Астана дүниеге келіп, бүкіл жоғарғы құзырлы билік органдары
орналасқан, жалпымемлекеттік, жалпыұлттық сипаттағы аса маңызды саяси
шешімдер қабылданатын орталыққа айналды.
Астана
–
ел, мемлекет болғанымыздың, ұлтымыздың жасампаздық рухы
мен әулетінің, ерік
-
жігерінің айшықты, нақты материалдық
-
заттық, мәртебелі
де мерейлі дәлелі.
Қазақстан Республикасы
-
өзінің сыртқы саясатында Ресей, АҚШ, Қытай,
Орта Азиялық елдері, ТМД, Еуропалық Одақ, Түркия, күллі мұсылман
әлемімен саяси және экономикалық ықпалдасу мен сенімнің биік деңгейде
157
болуын мақсат етті. Осы елдердің қаржы компанияларының Қазақстан
экономикасына инвестиция салуы ынтымақтастықтың өте маңызды жетістігі
болып табылады.
Қазақстан
Республикасы
сыртқы
саясатының
басты
идеясы
интеграциялық мәселелер болды. Алғашқы кезеңде ұсынылған Евразия одағы
туралы идея осы заманғы көптеген көкейкесті саяси мәселелердегі
ұстанымдарды жақындастыруға алып келгені ақиқат. Еуразиялық интеграция
идеясын жүзеге асыру барысында, ғалымдар мен зиялылардың еуразиялық
клубын құру ұсынысы мақұлданып (2007 ж.) Қазақстан Республикасы
Үкіметінің бастамасымен 2008 жылы Астанада өткен «Жаһандану
жағдайындағы экономикалық дамудың қазіргі заманғы қырлары» атты
ғалымдардың Еуразиялық экономикалық форумында еліміздің экономикалық
дәрежесіне ерекше мән берілді.
Еліміздің сыртқы саяси мүдделерін кең ауқымды қамтуы мен ұлттық
мүдделерін қорғау барысында маңызды ұсыныстарының ішінен Азиядағы өзара
ықпалдастық және сенім шаралары жөніндегі кеңес шақыру туралы бастама да
тарихи маңыздылығы зор шешімдер қатарынан табылады (1992 ж.). Азиядағы
өзара ықпалдастық және сенім шаралары жөніндегі Кеңес (АӨСШК)
–
жалпы
алғанда 3 миллиард халқы бар, 18 мемлекетті біріктірген, дүниежүзілік ішкі
жалпы өнімнің үштен бірі тиесілі, Еуразия континентіндегі қауіпсіздікті
нығайтуға өзінің қомақты үлесін қоса алған беделді халықаралық ұйым.
Қазақстан Республикасы сыртқы саясатының басты бағыты халықаралық
экономикалық одақтармен қауымдастықтарға қатысу арқылы жаһандық
экономикаға кіру болды. Осы мақсатта Біртұтас экономикалық кеңістік,
ЕурАзЭҚ, Шанхай ынтымақтастық ұйымы мен Орта Азиялық ынтымақтастық
шеңберіндегі жұмыстарды белсенді түрде атқаруда. Қазақстанның Азия Даму
банкі, Бүкіләлемдік банк, Еуропа қайта құру және даму банкі, Еуропа
инвестициялық қоры, Еуропа инвестициялық банкі одақтарындағы өзінің
орнын нығайтуы еліміздің экономикалық даму кеңістігін әлемдік деңгейге
көтерді.
Осындай жан
-
жақты ішкі және сырқы саясаттың нәтижесінде
Қазақстанда тиімді халықаралық ынтымақтастықтың берік жүйесі жасалды,
еліміздің әлемдегі беделі жоғарылады. Бұған дәлел
–
Қазақстан
Республикасына әр жыл сайын халықаралық беделді ұйымдарға төрағалық ету
құрметті міндетінің жүктелуі. Ал осы ұйымдардағы төрағалық ету мерзімі
төмендегідей: Азиядағы ынтымақтастық үнқатысуы
– 2008-
2009 жылдар,
АӨСШК
– 2006-
2010 жылдар, ЕҚЫҰ
–
2010 жыл, ШЫҰ
–
2011 жыл, ИКҰ
–
2011 жыл.
Бұл ұйымдардың бәрі де әлемдегі ықпалды, көпқырлы саяси
қызметтерімен танылған ұйымдар. Мысалы, Еуропадағы қауіпсіздік және
ынтымақтастық ұйымы (ЕҚЫҰ
–
ОБСЕ
- OSCE)
әлемнің ең дамыған
демократиялық мемлекеттері құрған халықаралық ұйымы. Бұл ұйымға
төрағалық етуге халықаралық сенім білдіру Қазақстан үшін, жоғары саяси
бедел мен мәртебе. Қазақстан бұрынғы Кеңес Одағы және Еуразия құрлығында
осындай құрметті және жауапты миссия жүктелген бірінші ел болып табылады.
158
Ал Ислам Конференциясы Ұйымы (ИКҰ)
-
халықаралық ұйымдардың
ішіндегі ең ірі, ықпалды үкіметаралық мұсылман ұйымы болып табылады.
Қазіргі кезде халқы 1,4 млрд
–
тан астам адам санын құрайтын 57 елді
біріктіреді. ИҚҰ БҰҰ
-
дан кейін мүше мемлекеттер саны бойынша әлемде
екінші орын алады. Ислам Конференциясы Ұйымының қауымдастырылған
мекемелерінің кең жүйесі құрылған. Солардың ішінде Бүкіләлемдік банктің
баламасы
–
Ислам даму банкі, қызметі ЮНЕСКО
–
мен ИСЕСКО
-
ға ұқсас және
т.б. Осының бәрі Қазақстанға кең ауқымды мәселелер шешімдеріне қатысу
мүмкіндігін береді. Осындай экономикалық және саяси одақтар мен
қауымдастықтарға қатысу арқылы Қазақстан жаһандық экономикаға кірігу
саясатын жүзеге асыруда.
Қазақстанның егеменді және тәуелсіз мемлекет ретінде қалыптасып,
әлемдік қоғамдастықтың беделді мүшесі деңгейіне жетуіне басты негіз болған
-
-
нақты іс жүзіне асырылған ішкі саясат. Олардың бірінші орынға қойылған
басымдықтары: экономика, әлеуметтік саясат, мемлекеттің рөлін арттыру және
т.б.
Экономикалық
өсімнің барынша жоғары қарқынына қол жеткізу
–
мемлекеттің негізгі міндеті болып қала берді. Қазақстанның экономикалық
стратегиясында қамтылған мақсаттар (ырықтандыру, әлемдік экономикаға
интеграциялану, индустриялық
-
инновациялық даму, аграрлық
саясат,
инфрақұрылым) дүниежүзілік нарықтық экономикалық қатынастар принципіне
сәйкес екендігін қазіргі өмір дәлелдеп отыр.
Келесі бағдар
–
осы заманғы
әлеуметтік саясат.
Оның негізгі бағыттары:
халықтың неғұрлым «әлжуаз» топтарына қолдау көрсету, тұрғын үй құрылысы
мен жылжымайтын мүлік рыногін дамыту мәселелері, денсаулық сақтау
саласын ұйымдастыруда осы заманғы стандарттарға көшу, халықаралық
стандарттарға сәйкес қоршаған ортаны қорғау және экологиялық қауіпсіздікті
қамтамасыз ету. Осындай халыққа әлеуметтік көмек көрсету саясаты
мемлекеттік, қоғамдық игілігімізді арттыра түсуде.
Қазақстанның ішкі саясатындағы келесі басымдылық
–
қоғамдағы
мемлекеттік
қызметтің рөлін арттыру болды. Мемлекеттік басқару сапасын
арттырып отыру еліміздің алға жылжуына басты негіз болды. Мемлекеттік
қызметтің рөлін арттыру шеңберіндегі әкімшілік реформалар тұрақты
жүргізіліп отырды.
Осындай ішкі және сыртқы ұтымды саясаттың жемісі
–
Қазақстанның
бүгінгі таңдағы жаһандық экономика саласындағы өзінің лайықты орнын алуы,
қуатты өндірістік державалар қатарына қосылу мақсаттары.
Әрине, елімізді дамытуда алда тұрған проблемалар әлі де аз емес, және
оның болмауы мүмкін де емес, себебі қандай мәселе болмасын жетілдірудің
ешқашанда шегі болмайды. Бұл жағдаймен 2008 жылы журналистерге сұхбат
берген сәттегі Елбасымыздың айтқан сөздері үндес келеді: «Біз осы мемлекетті
көздің қарашығындай сақтауымыз керек. Біз өз мемлекетіміздің жас екенін,
буыны бекіп, бұғанасы жаңа қатып келе жатқан елге төнетін қатер де кездесуі
мүмкін екендігін естен екі елі шығармауға тиіспіз. Босаңсымауға тиіспіз». Осы
159
сөздер өз елінің болашағын ойлайтын әрбір Қазақстан азаматының жадында
сақталуы тиіс.
Қазақстанда қазірде де мемлекеттік қызмет сапасын арттыру үшін
қоғамның алға жылжуына кері әсер ететін кейбір мәселелердің шешілуі қажет.
Ол халықтың билікке сенімсіздігі, заңдардың шалалығы, сыбайлас
жемқорлықтың кең өріс алуы, сот және құқық қорғау органдарының өз
қызметтеріндегі жауапсыздығы. Әлі де күн тәртібіндегі шешуге қажет
мәселелер: Қазақстанның мемлекеттік қызметін Меритократия, Адалдық және
Тиімділік принциптері бойынша жаңарту, адам ресурстарын дамыту, білім беру
орындарының бизнес орталықтарына айналуын тоқтатып оқушылардың білім
деңгейін көтеру, ғылым және жоғары оқу саласындағы қызметкерлердің
жалақысын жоғарылату. Әрине, ауқымды және өте маңызы зор мақсаттың бірі
–
қоғамның саяси жүйесін жетілдіру және қоғамның саяси мәдениетін
жоғарылату болып табылады.
Еліміздің алдына қойған маңызы орасан зор міндеттердің бірі
–
отан сүю,
патриоттық тәрбие беру жұмысын қоғамның даму рухына айналдыру.
Отаншылдық, ұлтжандылық өз ұлтының болашағы үшін еңбек ету әрбір саналы
азаматтың қасиетті борышы екендігін естен шығармағанымыз жөн. Егеменді
елдің негізгі мақсаты мен міндеті ұрпақ тәрбиелеумен астасады, біздің
келешегіміз жемісті тәрбие алған ұрпақпен тығыз байланысты.
Жалпы алғанда, бүгінгі күні Қазақстан Республикасы халық өмірінің
жоғары стандартына, демократия мен азаматтық қоғам орнатуға бағдарланған
тұрақты да серпінді өсу үстіндегі экономикасы бар өңірлік дамушы мемлекет
ретінде танылады.
ХХІ ғасырдың басында белсенді сыртқы саясат жүргізуінің арқасында
Қазақстан әлемдік қоғамдастықтан өз орнын алды, жас мемлекетке шетелдік
тәжірибе мен инвестициялар тартылды. Қазір Қазақстан басқаларға реформалау
тәжірибесін үйренетін, ал өзі басқа елдерге капитал инвестициялап отырған
елге айналды деп толық сеніммен айтуға болады.
Достарыңызбен бөлісу: |