text:
Тәжірибелік жұмыс
№ 1. тапсырма «ҚСҮ бұзылыстары» тақырыбы бойынша мультимедиялық көрсетілім оқыту бағдарламасымен жұмыс
№№ 2-5 тапсырмаларды аз топтарда орындау
№ 2. тапсырма Газдық ацидоздың патогенездік сызбанұсқасын құрастыру
№ 3. тапсырма Газдық емес ацидоздың патогенездік сызбанұсқасын құрастыру
№ 4. тапсырма Газдық алкалоздың патогенездік сызбанұсқасын құрастыру
№ 5. тапсырма Газдық емес алкалоздың патогенездік сызбанұсқасын құрастыру
ӘДЕБИЕТ
Негізгі
Ә.Нұрмұхамбетулы. Патофизиология. – Алматы; РПО «Кітап», 2007. – С. 215-227.
Патофизиология // Под ред. Новицкого В.В., Гольдберга Е.Д. Уразовой О.И.– Москва: Изд-во ГЭОТАР, 2010., том 1, с. 747-764
Патологическая физиология: Учебник п/р Н.Н.Зайко и Ю.В.Быця. – 2-е изд. – М.: МЕДпресс-информ, 2004. – С. 288-296
Патофизиология в схемах и таблицах: Курс лекций: Учебное пособие. Под ред. А.Н.Нурмухамбетова. – Алматы: Кітап, 2004. – С. 60-76.
Патологиялық физиологиядан сынамалық тапсырмалар/ Т.П. Ударцева мен Н.Н.Рыспекованың редакторлығымен шыққан, ауд. М.Б.Байбөрі. – Алматы.: изд-во «Эффект», КазНМУ, 2007.- 205 -214беттер
Қосымша
Литвицкий П.Ф. Патофизиология: Учебник для вузов. – М.: ГЭОТАР – Медиа, 2009. - С. 176-187.
Патологическая физиология п/р А.Д.Адо, М.А.Адо, В.И.Пыцкого, Г.В.Порядина, Ю.А.Владимирова. – М.: Триада-Х, 2002. – С. 262-278.
Патофизиология: Учебник для мед.вузов под/ред В.В. Новицкого и Е.Д. Гольдберга.-Томск: Том.ун-та, 2006, С.349-358
Литвицкий П.Ф. Патофизиология: Учебник: в 2 т. – М.: ГЭОТАР-МЕД, 2003. – Т. 1. – С. 405-447.
БАҚЫЛАУ
П
атологиялық физиологиядан сынамалық тапсырмалар/ Т.П. Ударцева мен Н.Н.Рыспекованың редакторлығымен шыққан, ауд. М.Б.Байбөрі. – Алматы.: изд-во «Эффект», КазНМУ, 2007.- 205-213 беттер
№ 7 тақырып: НӘРУЫЗ ЖӘНЕ МАЙ АЛМАСУЛАРЫНЫҢ БҰЗЫЛЫСТАРЫ.
Сабақтың мақсаты:
Нәруыз және май алмасуы бұзылыстарының біртектес түрлерін меңгеру
Материалды қысқаша мазмұндап, тақырыпты дайындағанда ең маңыздысын анықтауды қалыптастыру
Май және нәруыз алмасуының бұзылысына байланысты есептерді патофизиологиялық талдау жасауға дағды қалыптастыру.
Оқыту міндеттері:
нәруыз алмасуы бұзылыстарының этиологиясы мен патогенезін зерттеу
май алмасуы бұзылыстарының этиологиясы мен патогенезін зерттеу
семірудің көптеген аурулардың қауіп-қатер жайты екендігін көрсету
Тақырыптың негізгі сұрақтары:
Нәруыз түзілуі мен ыдырауының бұзылыстары, себептері, патогенезі, салдарлары. Оң және теріс азоттық тепе-теңдік.
Нәруыз алмасуының соңғы кезеңдерінің бұзылыстары, зәрнәсілдің түзілуі. Гиперазотемия, анықтамасы, патогенезі бойынша түрлері.
Қан плазмасы нәруыздық құрамының бұзылыстары: гипер-, гипо-, және диспротеинемиялар; парапротеинемия. Қан плазмасы нәруыздарының тасымалдық қызметінің бұзылыстары.
Майлардың тағаммен түсуінің, асқазан-ішек жолдарында қорытылуы мен сіңірілуінің бұзылыстары, себептері, салдарлары.
Гиперлипидемиялар, түрлері, даму тетіктері. Холестерин мен фосфолипидтер алмасуының бұзылыстары. Гиперхолестеринемия
Майлардың аралық алмасуының бұзылыстары. Кетоз туралы түсінік, патогенездік факторлары.
Семіру, түрлері, патогенезі. Арықтау және кахексия, себептері, даму тетіктері.
Оқыту әдісі: оқытушының бақылауымен және қатысуымен қатысушылар арасында пікісайыс және әңгімелесу,есептерді шешу, тесттілеу, мультимедиялық көрсетілімді көру.
Бақылау тәсілдері:
Ауызша сұрау, есептердің жауаптарын тексеру, тесттілеу.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: ТӘЖІРИБЕЛІК САБАҚ - Сабақтың мақсаты: Тақырыптың негізгі сұрақтары бойынша білімін қалыптастыру

text:
ТӘЖІРИБЕЛІК САБАҚ №1 тапсырма. Есепті шешу 1есеп.15 жастағы жасөспірім Н., жүктеме түскенде күшейетін жүрек аймағындағы мезгіл-мезгіл ауру сезіміне шағымданады. Ангиографиялық зерттеу нәтижесінде тәждік артерия саңылауының тарылуы анықталды. Қарап тексергенде: саусақтарында бұлшықет сіңірлері бойымен тығыз, сарғыш, аса үлкен емес төмпешік анықталады (сіңірлік ксантома). Қан сарысуында ТТЛП мөлшері артқан. Қосымша арнайы лимфоциттерге тексеру жүргізгенде ТТЛП рецепторларының азайғандығы анықталды.
Сұрақтар:
Науқаста гиперлипопротеинемияның қай түрі бар?
Атеросклероз және миокард инфарктінің даму қаупі бар ма? Егер бар болса, онда себебі не?
Табылған патологияда тұқымқуалаушылықтың маңызы бар ма?
ӘДЕБИЕТТЕР
Негізгі Ә.Нұрмұхамбетұлы. Патофизиология. – Алматы; РПО «Кітап», 2007. – С. 139 – 166, 227-237
Патофизиология // Под ред. Новицкого В.В., Гольдберга Е.Д. Уразовой О.И.– Москва: Изд-во ГЭОТАР, 2010., том 1, с. 621-682, 522-568
Патофизиология для внеаудиторной самостоятельной работы студентов //Под ред. Ударцевой Т.П. – Алматы:КазНМУ им. С.Д.Асфендиярова, 2006. – С. 139 – 156.
Патологическая физиология п/р Н.Н. Зайко, Ю.В.Быця. – М.: «Медпресс – информ», 2004. – С. 269 – 288, 311- 324.
Патологическая физиология п/р А.Д.Адо, М.А. Адо, В.И. Пыцкого, Г.В. Порядина, Ю.А. Владимирова. – М.: «Триада-Х», 2000. – С. 210-224.
Оқыту тәсілдері : Оқытушының бақылауымен және қатысуымен студенттер арасында сабақтың негізгі сұрақтары бойынша пікірсайыс өткізу, ситуациялық есептерді талқылау
Бақылау тәсілдері: Ауызша сұрау, ситуациялық есептердің нәтижелерінің қорытындысын тексеру


title: ТӘЖІРИБЕЛІК ЖҰМЫС - Сабақтың мақсаты: Тақырыптың негізгі сұрақтары бойынша білімін қалыптастыру

text:
ТӘЖІРИБЕЛІК ЖҰМЫС
№1 тапсырма. Ситуациялық есептерді шешу
№ 1 есеп. 1-сынып оқушысында дене шынықтыру сабағынан 100 м-ге жүгіруден кейін, өздігінен қайтқан тырыспа-селкілдек және әлсіздік ұстамасы дамыды. Тырыспалар «жарылыс сипаттағы» кез-келген физикалық жүктемелерге қайталанады. Инсулин сөлденісі мен ҚПГ деңгейі қалыпты, физикалық жүктемеден кейін сүт қышқылының деңгейі өзгермейді. Бұлшықеттік биоптатты бояғанда және электрондық микроскоппен қарағанда сарколемманың астында және миофибрилдердің арасында гликогеннің жиналғанын көреміз. Науқастардың бұлшықеттерінде фосфорилаза ферментінің белсенділігі қалыптағыдан 10% төмен болады. Әлсіздік және тырыспа-селкілдек ұстамасынан кейін зәрде миоглобин анықталады.
Сұрақтар:
1. Ұстамалардың себептері қандай болуы мүмкін?
2. Науқасқа қандай ұсыныстар беруге болады?
№ 2 есеп. Клиникаға түскен емшек жасындағы екі монозиготты егіздерде бауырдың ұлғайғаны (гепатомегалия), ашқарынға қан плазмасындағы глюкозаның (ҚПГ) деңгейі төмендегені (гипогликемия) байқалды. ҚПГ мөлшері адреналин енгізгенге шамалы жоғарылайды. Бауыр жасушаларында фосфорилаза деңгейі күрт төмендеп, гликоген мөлшері жоғарылаған.
Сұрақтар:
Егіздерде қандай дерттік үрдіс дамыды? Жауапты негіздеңіз.
Осы дерттік үрдістің мүмкін болатын себептері қандай?
Гепатоциттерде осы дерттік жағдайдың түзілу тетіктері қандай?
Гепатомегалия, гипогликемия және адреналинге әлсіз гипергликемиялық әсердің даму тетіктері қандай?
№3 есеп. 72 жастағы артериалық гипертензиямен зардап шегетін науқас Б.,, соңғы екі жыл ішінде аяқтарындағы мұздау, жансыздану және жүрген кездегі сосын тыныштық жағдайында мазалайтын (көбінесе түнде мазалауға байланысты, ұйқысы да бұзылды) балтыр бұлшықеттеріндегі ауыру сезіміне шағымданады. 6-шы айында оң сирағында емге берілмейтін және ауырмайтын жара пайда болды. Науқас дәрігердің қабылдауында жоғарыда аталған шағымдарға, сонымен қатар аузының құрғауына, қатты шөлдеу сезіміне, жиі және көп мөлшерде кіші дәретке шығатынын айтты.
Қарап тексергенде: сирақ терісі құрғақ, бозғылт, ұстап көргенде суық. Артерияларды (табан, шап) сипап қарағанда пульсі білінбейді. Қан талдауында: холестерин, фибриноген, тромбоцит деңгейлері жоғарылаған, ашқарынға ҚПГ деңгейі 8 ммоль/л.
Сұрақтар:
1. Осы науқаста көмірсу алмасуының бұзылысы бар екенін болжауға болады ма ?
2. Ангиопатия дамуы мен көмірсу алмасуының бұзылысы арасындағы патогенездік байланысы қандай?
№ 4 есеп. Ішімдік көп ішетін 45 жастағы науқас соңғы айларда әлсіздік, бас айналу, шөлдеу сезімін байқады. Олар таңертеңгілік уақыттарда айқын білінеді (әсіресе таңғы ас ішпегенде). Әдетте әлсіздікті ішімдік ішумен байланыстырады. Алдыңғы кеште психоэмоциялық жан күйзеліске ұшырады (отбасылық жағдайлар). Таңертең ентігу, күрт әлсіздік, тершеңдік байқады. Көлікте есін жоғалтты.
«Жедел жәрдем» бригадасы шақырылды. Науқасты тексергенде тері жабындылары бозғылт, АҚ 70/45 мм сын.бағ., тахикардия (минутына 120 соққы), тыныс алудың бұзылысы (Чейна-Стокс тынысы дамыды). Науқас ауруханаға жатқызылды.
Сұрақтар:
1. Жағдайды анықтау үшін қандай қосымша тексерулер қажет?
2. Науқаста көмірсу алмасуы бұзылысының қандай түрі дамыды? Науқаста кома және дерттің осы түрінің дамуында әлкөгөлдік уланудың маңызы қандай?
3. Осы дертті қандай жағдайлармен ажыратуға болады?
№ 5 есеп. 60 жастағы науқас аурухананың қабылдау бөліміне ес-түссіз күйде жеткізілді. Қасына еріп келген туысқанынан сұрау барысында науқастың ұзақ уақыт бойы ҚД-мен зардап шегетіні, қант деңгейін төмендететін дәрілердің аз мөлшерін қабылдайтыны және тұрақты шөлдеуге, жиі, көп кіші дәретке шығатыны анықталды. Қарап тексергенде: тері жабындылары құрғақ, көз алмасының межеқуаты және тері тургоры төмендеген, тынысы жиі, беткей, пульсі — 96, АҚ — 70/50 мм сын. бағ., ауық-ауық бет және аяқ-қол бұлшықеттерінің тырыспалық жиырылулары байқалады. Қанның жедел талдауы айқын гипергликемияны көрсетті (17 ммоль/л, рН –7,32, СҚ — 3,2 ммоль/л
Сұрақтар:
1. Науқаста қандай жағдай дамыды? Жауабыңызды негіздеңіз.
2. Осы жағдайдың негізгі патогенездік тізбегі қандай? Науқастағы қандай әйгіленімдер сіздің ойыңызға сәйкес келеді?
3. Осы жағдайдың емдеу ұстанымдары қандай? Жауабыңызды негіздеңіз.
ӘДЕБИЕТТЕР:
Негізгі
Патофизиология // Под ред. Новицкого В.В., Гольдберга Е.Д. Уразовой О.И.– Москва: Изд-во ГЭОТАР, 2010., том 1, с. 568-620
Патологическая физиология: Учебник п/р Н.Н.Зайко и Ю.В.Быця. – 2-е изд. – М.: МЕДпресс-информ, 2004. – С. 251-269
Патофизиология в схемах и таблицах: Курс лекций: Учебное пособие. Под ред. А.Н.Нурмухамбетова. – Алматы: Кітап, 2004. – С. 52-60.
Ә.Нұрмұхамбетулы. Патофизиология. – Алматы; РПО «Кітап», 2007. – С. 129-139.
Патологиялық физиологиядан сынамалық тапсырмалар/ Т.П. Ударцева мен Н.Н.Рыспекованың редакторлығымен шыққан, ауд. М.Б.Байбөрі. – Алматы.: изд-во «Эффект», КазНМУ, 2007.- 163 - 174 беттер
Қосымша
Литвицкий П.Ф. Патофизиология: Учебник для вузов. – М.: ГЭОТАР – Медиа, 2009. - С. 111-127.
№ 9 тақырып. ӨСПЕ ӨСУІ
Сабақтың мақсаты:
Өспе патофизиологиясы сұрақтары бойынша білімді қалыптастыру.
Есептерді шешкенде теориялық білімін қолдану
Тақырып сұрақтары бойынша пікірсайыс жүргізу дағдысын қалыптастыру
Тақырыптарды талқылау барысында медициналық терминдерді қолдануды және пікірсайыс жүргізу машығын үйрету
Оқыту міндеттері:
Өспе пайда болуында физикалық және химиялық жайттардың рөлін, өспе өсу патогенезін зерттеу
Теориялық материалдарды талқылауда медициналық терминдерді қолдануды үйрету
Ситуациялық есептерді шешуде теориялық білімін қолдануды үйрету
Тақырыптың негізгі сұрақтары:
Өспе туралы түсінік, анықтамасы. Қатерсіз және қатерлі өспелер, ұқсастықтары мен айырмашылықтары.
Өспелер этиологиясы. Өспелердің пайда болуында химиялық, физикалық,
биологиялық канцерогендердің маңызы.
Өспелердің пайда болуында жүйкелік, эндокриндік, иммундық жүйелердің маңызы.
Өспелердің пайда болуында тұқым қуалаушылықтың маңызы.
Өспе өсуінің патогенезі.
Оқыту әдістері: оқытушының бақылауымен және қатысуымен студенттер арасында сабақтың негізгі сұрақтары бойынша пікірсайыс өткізу және сөйлесу, бейнеқойылымдарды көру, «мылқау» кестені толтыру, ситуациялық есептерді шешу.
Бақылау тәсілдері: Ауызша сұрау, ситуациялық есептері бойынша қорытындыны тексеру.
Достарыңызбен бөлісу: |


text:
№ 2. тапсырма.Ситуациялық есептерді шешу. № 1 есеп. 1,5 жыл бұрын АЭС апатын қалпына келтіруге қатысқан 40 жастағы науқас В. дәрігерге айқын әлсіздікке, бас айналу, ұдайы аздаған қақырықпен «құрғақ» жөтелге шағымданып келді. 20 жыл бойы шеккен шылымын соңғы екі жылда тоқтатқан. Соңғы алты ай бойы бірнеше жұқпалы аурулармен, оның ішінде ринит, бронхит және пневмониямен ауырған. Бронхоскопия жасағанда басты оң бронхында өспе анықталды. Өспе тінін гистологиялық зерттегенде онда қатерлі өспе жасушалары анықталды.
Қандай жайт бронх өспесі дамуының мүмкіндік себебі болуы мүмкін?
Канцероген әсеріне қандай жайт тиімділігін көрсетті? Олардың әсер ету тетіктері қандай?
3. Науқаста өспеге қарсы төзімділіктің қай механизмдері әсерленуі тиіс еді: - канцероген әсер еткенде? – бронх эпителий жасушасының гендік бағдарламасының «өспелік трансформациясы» үрдісінде? - өспе жасушалары пайда болғанда? Аталған науқаста олар неге жеткіліксіз болды? «Патофизиология» оқулығын қараңыз 525 бет
ӘДЕБИЕТТЕР:
Негізгі Ә.Нұрмұхамбетұлы. Патофизиология. – Алматы; РПО «Кітап», 2007. – Б. 357-385
Патофизиология // Под ред. Новицкого В.В., Гольдберга Е.Д. Уразовой О.И.– Москва: Изд-во ГЭОТАР, 2010., том 1 с.780-837
Патологическая физиология п/р А.Д.Адо, М.А.Адо, В.И.Пыцкого, Г.В.Порядина, Ю.А.Владимирова. – М.: Триада-Х, 2002. – С. 290 - 314.
Патофизиология в схемах и таблицах: Курс лекций: Учебное пособие. Под ред. А.Н.Нурмухамбетова. – Алматы: Кітап, 2004. – С. 117-130.
Патологиялық физиология бойынша сынамалық тапсырмалар // Қазак тіліне аударған М.Б.Байбөрі, редакциялаған Т.П.Ударцева, Н.Н.Рыспекова – Алматы.:«Эффект», ҚазҰМУ, 2007.- Б. 229 - 243
Қосымша Литвицкий П.Ф. Патофизиология: Учебник для вузов. – М.: ГЭОТАР – Медиа, 2009. - С. 238-254
Литвицкий П.Ф. Патофизиология: Учебник: в 2 т. – М.: ГЭОТАР-МЕД, 2003. – Т. 1. – С. 586-623.
Рыспекова Н.Н. Патофизиология опухолевого роста (методическое пособие для студентов). Алматы, 2002.-58с.
Долгих В.Т. Опухолевый рост.- М.: Медицинская книга. –2001. -81с
Қатерлі және қатерсіз өспелерге ортақ биологиялық ерекшеліктер (шексіз өсуі, бақылаусыз көбеюі, зат алмасу атипиясы, морфологиялық атипия, антигендік атипия)
Тек қатерлі өспелерге тән биологиялық ерекшеліктер (инфилтрациялық өсу, метастаздану, өспелік кахексия)
Оқыту әдістері: оқытушының бақылауымен және қатысуымен студенттер арасында сабақтың негізгі сұрақтары бойынша пікірсайыс өткізу және сөйлесу, , ситуациялық есептерді шешу, тәжірибе жасау, бейнекөрініс көру.
Бақылау тәсілдері: Ауызша сұрау, ситуациялық есептер және тәжірибе бойынша қорытындыны тексеру.


text:
ТӘЖІРИБЕЛІК ЖҰМЫС
№1 тапсырма Эрлих карциномасының іш шемендік түрінің жағындысындағы
өспе жасушаларының атипиясын зерттеу.
Романовский – Гимза әдісімен боялған Эрлих карциномасының іш шемендік түрінің дайын жағындысын алып, алдымен микроскоптың кішкене ұлғайтуы арқылы қарап, соңынан иммерсиялық объективтің көмегімен зерттейді. Ядросы мен цитоплазмасының арасында анық шекарасы бар обыр жасушаларын табады. Морфологиялық атипияға тән белгілерді зерттейді:
● Өспе жасушаларының көп түрлілігі ( кішкентай және алып жасушалардың болуы).
● Ядросы көп жасушаларының болуы ( цитоплазма бөлінбей ядролардың бөлінуі).
● Гиперхромды ядролары бар алып жасушалардың пайда болуы.
Төмендегі сұрақтарға жауап беріледі:
Жағындыда өспе жасушаларының қандай атипиялық белгілері байқалады?
Атипияның туындау тетіктері қандай?
№ 2 тапсырма Ситуациялық есептерді шығару
№ 1 есеп.
52 жастағы науқаста хирургиялық жолмен өкпенің қатерлі өспесін алып тастағаннан соң, химиотерапия емінен кейін бір жылдан соң сол жақ бұғана асты лимфа түйіндерінің ұлғайғаны байқалды. Биопсия кезінде өспе жасушалары анықталды, құрылымы бойынша алып тасталған өкпенің қатерлі жасушаларына ұқсас.
Сұрақтар:
Осы ерекшеліктерді қалай түсіндіруге болады?
жаңа өспенің пайда болуымен?
өкпе өспесінің қайталануы?
өкпе өспесінің метастаздануы?
Даму тетіктерінің мүмкіндігін анықтайтын жауапты негіздеңіз
№ 2 есеп. 50 жастағы науқас жалпы әлсіздікке, шаршағыштыққа, тәбеттің себепсіз төмендеуіне, жүректің айнуына шағымданады. Соңғы уақыттарда айтарлықтай салмағының төмендеуі, қызба, терінің бозарғаны байқалады. Қанның және асқазан сөлінің зерттеу нәтижелері асқазан сөлі қышқылдығының төмендегенін және анемияны көрсетеді.
Гастроскопиялық зертеуде өспе анықталды. Науқас сонымен қатар, 30 жылдан бері атрофиялық гастритпен ауыратынын айтты.
Сұрақтар:
1. Асқазанның созылмалы атрофиялық гастриті қатерлі өспенің дамуына әкелуі мүмкін бе?
2. Науқастың жүдеуінің (кахексия) даму тетігі қандай? Түсіндіріңіз?
ӘДЕБИЕТТЕР:
Негізгі
Ә.Нұрмұхамбетұлы. Патофизиология. – Алматы; РПО «Кітап», 2007. – Б. 357-385
Патофизиология // Под ред. Новицкого В.В., Гольдберга Е.Д. Уразовой О.И.– Москва: Изд-во ГЭОТАР, 2010., том 1 с.780-837
Патологическая физиология п/р А.Д.Адо, М.А.Адо, В.И.Пыцкого, Г.В.Порядина, Ю.А.Владимирова. – М.: Триада-Х, 2002. – С. 290 - 314.
Патофизиология в схемах и таблицах: Курс лекций: Учебное пособие. Под ред. А.Н.Нурмухамбетова. – Алматы: Кітап, 2004. – С. 117-130.
Патологиялық физиология бойынша сынамалық тапсырмалар // Қазак тіліне аударған М.Б.Байбөрі, редакциялаған Т.П.Ударцева, Н.Н.Рыспекова – Алматы.:«Эффект», ҚазҰМУ, 2007.- Б. 229 - 243
Қосымша
Патофизиология: Учебник для мед.вузов под/ред В.В. Новицкого и Е.Д. Гольдберга.-Томск: Том.ун-та, 2006, 366-400.
Литвицкий П.Ф. Патофизиология: Учебник для вузов. – М.: ГЭОТАР – Медиа, 2009. - С. 238-254
Литвицкий П.Ф. Патофизиология: Учебник: в 2 т. – М.: ГЭОТАР-МЕД, 2003. – Т. 1. – С. 586-623.
Рыспекова Н.Н. Патофизиология опухолевого роста (методическое пособие для студентов). Алматы, 2002.-58с.
Pathologic basis of disease. V. Kumar, A.K. Abbas, S.N. Fausto, 7th edition, 2004, P. 193-223.
Долгих В.Т. Опухолевый рост.- М.: Медицинская книга. –2001. -81с
Лихтенштейн А.В., Шапот В.С. Опухолевый рост: ткани, клетки, молекулы // Патологическая физиология и экспериментальная терапия.-1998. - № 3.- С.25-44
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Тәжірибелік жұмыс - Сабақтың мақсаты: Тақырыптың негізгі сұрақтары бойынша білімін қалыптастыру

text:
Тәжірибелік жұмыс
№ 1 тапсырма.
|
«Патофизиологиялық тәжірибенің негізгі сатыларын дұрыс бірізділікпен орналастыруға» арналған жедел ойын.
|
|
Әдісі: Әрбір студент патофизиологиялық тәжірибе сатыларының дұрыс бірізділігін өзі анықтайды және мұны «жеке бағалау» бағанасында цифрмен белгілейді. Осы тапсырманы орындағаннан соң студенттер үш адамнан топқа бірігеді және бірлесе отырып нәтижелерді талдайды, бірдей пікірге келеді және «топтасып бағалау» бағанасында тәжірибе сатыларының дұрыс бірізділігін белгілейді. Сонан соң оқытушы дұрыс жауапты айтады. Қателермен жұмыс істеу басталады, жеке және топтасып бағалауда кеткен қателер саналады.
Тәжірибе сатылары
|
Жеке (өз бетінше) бағалау
|
Жеке бағалауда кеткен қате
|
Дұрыс жауап
|
Топтасыпөзара келісіп бағалау
|
Топтасып бағалауда кеткен қате
|
Тәжірибе мақсаты мен міндеттерін анықтау
|
|
|
|
|
|
Тәжірибе жоспарын құру
|
|
|
|
|
|
Алынған деректерді статистикалық өңдеуден өткізу
|
|
|
|
|
|
Зерттеу әдістері мен сайма-сай үлгіні қалау
|
|
|
|
|
|
Зерттеудің нәтижелер-ін талдау және тұжырым жасау
|
|
|
|
|
|
Дерттік үрдісті зерттеу
|
|
|
|
|
|
Дерттік үрдістің үлгісін алу
|
|
|
|
|
|
Тәжірибелік емдеу
|
|
|
|
|
|
Тәжірибенің тың ойын анықтау
|
|
|
|
|
|
Зерттеушінің теориялық дайындықтан өтуі
|
|
|
|
|
|
№ 2 тапсырма.
|
Тышқандарда кинетоз ауруы үлгісін үдеу әсерімен алу.
|
|
Әдісі: Екі ақ тышқан қапшыққа жекелей салынады да, олар центрифуганың сақинасына қарама-қарсы бекітіледі. Центрифуганың сақинасын 1 минөттей айналдырамыз (тұтқаны 2 секөндте бір рет айналдырады), сонан соң лоар қапшықтан шығарылады. Жануарлардың жағдайына, қозғалыс үйлесімділігіне назар аударылады. Жануарларда кинетоз ауруы белгілерінің жоғалу мерзімі анықталады. Тұжырым жасалады.
ӘДЕБИЕТТЕР:
Негізгі
Ә.Нұрмұхамбетұлы. Патофизиология. – Алматы; РПО «Кітап», 2007. – Б. 5-22.
Патофизиология // Под ред. Новицкого В.В., Гольдберга Е.Д. Уразовой О.И.– Москва: Изд-во ГЭОТАР, 2010., том 1, с.25-61
Патофизиология в схемах и таблицах: Курс лекций: Учебное пособие. Под ред. А.Н.Нурмухамбетова. – Алматы: Кітап, 2004. – С. 3-10, 12-17.
Патологическая физиология: Учебник п/р Н.Н.Зайко и Ю.В.Быця. – 2-е изд. – М.: МЕДпресс-информ, 2004. – С. 4-30.
Патологическая физиология п/р А.Д.Адо, М.А.Адо, В.И.Пыцкого, Г.В.Порядина, Ю.А.Владимирова. – М.: Триада-Х, 2002. – С. 1-34.
Қосымша
6. Литвицкий П.Ф. Патофизиология: Учебник для вузов. – М.: ГЭОТАР – Медиа, 2009. - С. 3-11.
7. Литвицкий П.Ф. Патофизиология: Учебник: в 2 т. – М.: ГЭОТАР-МЕД, 2003. – Т. 1. – С. 9-37.
8. Патофизиология: Учебник для мед.вузов под/ред В.В. Новицкого и Е.Д. Гольдберга.-Томск: Том.ун-та, 2001, С. 10-31
БАҚЫЛАУ
Тесттерге жауап беру - Патологиялық физиологиядан сынамалық тапсырмаларды қараңыз / Т.П. Ударцева мен Н.Н.Рыспекованың редакторлығымен шыққан, ауд. М.Б.Байбөрі. – Алматы.: изд-во «Эффект», КазНМУ, 2007.- 5-11 беттер
№ 2 тақырып ЖАЛПЫ НОЗОЛОГИЯ
Сабақтың мақсаты:
Оқытудың міндеттері:
Жалпы нозология сұрақтары бойынша білімін қалыптастыру
Сөзжұмбақ шешкенде нозологияның негізгі атаусөздерін қолдануды үйрену
Тақырыптың негізгі сұрақтары:
Нозологияның негізгі түсініктері: денсаулық, ауру, ауруалды, дерттік әсерленіс, дерттік үрдіс, дерттік жағдай.
Аурудың нышандары. Ауруларды жіктеудің негізгі ұстанымдары.
Аурудың өту кезеңдері, олардың сипаттамасы
Өлім аурудың аяқталуы ретінде. Өлімнің түрлері. Өлімнің сатылары, сипаттамасы.
Оқыту әдістері:
Оқытушының қатысуымен және оның бақылауымен студенттер арасында тақырыптың негізгі сұрақтары бойынша пікірсайыс, сөзжұмбақ шешу.
Бақылау әдістері:
Ауызша сұрау, сөзжұмбақ шешуін тексеру, тестілеу
СӨЗЖҰМБАҚ ШЕШУ
Тігінен:
2. «аурудың немесе физикалық ақаулардың болмауы ғана емес, физикалық, психикалық
және әлеуметтік толық сәттілік жағдай»
4. өлім сатысы
6. аурудың нышаны
8. гипоксияға ең сезімтал ми бөлігі
10. өлген организмді тірілтуге үлес қосқан ғалым
12. сауығудың тұрақты механизмдерінің бірі
15. клиникалық көріністердің қайталануы
16. сутегі ионы мөлшерінің артуы
18. пневмониядан өлген баланың оқшауланған жүрегін 19 сағат 30 минөттен соң тірілткен (1902) ғалым, Верный қаласында тұрған.
19. «әртүрлі зақымдаушы агенттің әсерінен қоршаған ортаға бейімделуінің шектелуімен және еңбекке қабілетінің төмендеуімен организмнің қалыпты өмірінің бұзылысы»
21. Ф.А. Андреев (1913) ұсынған организмді тірілту мақсатында жүрекке қарай артерия арқылы сұйықтықты енгізу әдісі
23. денсаулықтың өлшемі
26. денсаулық пен ауру арасындағы аралық жағдай
Көлденеңінен:
1. ауру туралы жалпы ілім
3. өлімнің түрі
5. өлген организмді тірілту туралы ғылым
7. өлімнің түрі
9. аурудың аяқталуы
11. патофизиологтардың Қазақстандық мектебінің негізін қалаушы
13. өлім кезінде дамитын негізгі дерттік үрдіс
14. аурудың аяқталуы
17. жұқпалы аурулардың бірінші кезеңі
20. патологияның жасушалық теориясын құрған неміс паталоганатомы
22. аурудың клиникалық белгілерінің уақытша жойылуы
24. оттегі тапшылығына ең сезімтал жасуша
25. қанағымының қалпына келуі
Кроссворд
ӘДЕБИЕТТЕР:
Негізгі
Ә.Нұрмұхамбетұлы. Патофизиология. – Алматы; РПО «Кітап», 2007. – С. 5-22
Патофизиология // Под ред. Новицкого В.В., Гольдберга Е.Д. Уразовой О.И.– Москва: Изд-во ГЭОТАР, 2010., том 1, с.63-89
Патологическая физиология: Учебник п/р Н.Н.Зайко и Ю.В.Быця. – 2-е изд. – М.: МЕДпресс-информ, 2004. – С. 4-30.
Патологическая физиология п/р А.Д.Адо, М.А.Адо, В.И.Пыцкого, Г.В.Порядина, Ю.А.Владимирова. – М.: Триада-Х, 2002. – С. 1-34.
Патофизиология в схемах и таблицах: Курс лекций: Учебное пособие. Под ред. А.Н.Нурмухамбетова. – Алматы: Кітап, 2004. – С. 3-10, 12-17
Патологиялық физиологиядан сынамалық тапсырмалар / Т.П. Ударцева мен Н.Н.Рыспекованың редакторлығымен шыққан, ауд. М.Б.Байбөрі. – Алматы.: изд-во «Эффект», КазНМУ, 2007.- 5-24 беттер
Қосымша
7. Патофизиология: Учебник для мед.вузов под/ред В.В. Новицкого и Е.Д. Гольдберга.-Томск: Том.ун-та, 2006, С. 10-31
8. Литвицкий П.Ф. Патофизиология: Учебник для вузов. – М.: ГЭОТАР – Медиа, 2009. - С. 11-19.
9. Литвицкий П.Ф. Патофизиология: Учебник: в 2 т. – М.: ГЭОТАР-МЕД, 2003. – Т. 1. – С. 9-37.
10. Крыжановкий Г.Н. Патофизиология на рубеже нового столетия // Второй Российский конгресс по патофизиологии. Патофизиология органов и систем. Типовые патологические процессы. Тезисы докладов. М.: 2000, с.6 – 10.
11. Адо А.Д. Вопросы общей нозологии. - М.: Медицина, 1982 . - 240 с.
БАҚЫЛАУ
Тесттерге жауап беру - Патологиялық физиологиядан сынамалық тапсырмаларды қараңыз / Т.П. Ударцева мен Н.Н.Рыспекованың редакторлығымен шыққан, ауд. М.Б.Байбөрі. – Алматы.: изд-во «Эффект», КазНМУ, 2007.- 12-23 беттер
№ 3 тақырып: ЖАЛПЫ ЭТИОЛОГИЯ ЖӘНЕ ПАТОГЕНЕЗ.
Сабақтың мақсаты:
Жалпы этиология мен патогенездің негізгі түсініктерін меңгеру
Теориялық материалдан алған білімдерін патогенезжің сызбанұсқасын құрастырғанда және есептерді шығарғанда қолдану
Этиология және патогенез сұрақтары бойынша пікірсайыс жүргізу дағдыларын қалыптастыру
Оқыту міндеттері:
Жалпы этиология мен патогенездің негізгі түсініктерін меңгеру
Патогенездің сызбанұсқасын, негізгі тізбекті және кері айналып соғу шеңберін құрастырып үйрену
Этиология және патогенез сұрақтары бойынша пікірсайыс жүргізу дағдыларын қалыптастыру
Теориялық материалдан алған білімдерін патогенезжің сызбанұсқасын құрастырғанда және есептерді шығарғанда қолдана білу
Сабақтың негізгі сұрақтары:
Этиология туралы түсінік. Ауру туындауындағы себеп пен жағдайдың маңызы. Ауруларды алдын алудың және емдеудің этиотроптық ұстанымдары.
Эиологиялық жайттардың жіктелуі және олардың сипаттамасы. Ауру туындауында сыртқы орта жайттары мен организмнің ерекшеліктерінің маңызы. Жалпы этиологияның экологиялық аспектілері.
Аурулар этиологиясында әлеуметтік жайттардың маңызы. Ятрогенді аурулар туралы түсінік. Қазақстанның экологиялық мәселелері, аурудың алдын алуда қоршаған орта мен жұмыс орнын қорғау мәселелері
Патогенез, анықтамасы. Бүлініс патогенездің бастапқы тізбегі ретінде. Бүлініс деңгейлері. Патогенездегі себеп-салдарлық арақатынастар. Патогенездің негізгі тізбегі, «кері айналып соғу шеңбері» туралы түсініктер, мысалдар келтіру.
Оқыту әдістері:
Оқытушының қатысуымен және оның бақылауымен студенттер арасында тақырыптың нешізгі сұрақтары бойынша пікірсайыс, есептерді шешу.
Бақылау әдістері:
Ауызша сұрау, патогенездің сызбанұсқасы мен есептердің қорытындыларын тексеру, тестілеу
Достарыңызбен бөлісу: |


text:
Тәжірибелік жұмыс
№1 тапсырма. Пол Бер тәжірибесін сараптау
Тәжірибеге екі топ тышқан алынады. Біріншісі ауа толтырылған барокамераға отырғызылып, барометрлік қысым біртіндеп 210 мм. с.б. дейін төмендетіледі. Бұл кезде жануарда биіктік ауруының белгілері көрініп, тырысу дамиды.
Екінші топ тышқандарын оттегіге толтырылған барокамераға отырғызылады. Бұл камерада барометрлік қысым 200 мм. с.б. дейін төмендетіледі. Бұл тышқандарда биіктік ауруының белгілері байқалмайды.
№ 2 тапсырма. Ситуациялық есептер щығару
№1 . Егеуқұйрықты барокамераға үш минут бойы отырғызып, барометрлік қысым 180 мм. с.б. деңгейіне дейін ауа сорылды. Төмен барометрлік жағдайда болғаннан кейін жануарда 4 минуттан соң тырыспа-селкілдек пайда болды. 5 минуттан соң ақтық тыныс (сирек дем алу) пайда болып, бір бүйіріне қисайып жатты. Кейін тыныс алуы мүлдем тоқтайды. Төменгі барометрлік жағдайда (барометрлік қысым 180 мм. с.б.) өмір сүру ұзақтығы 6минутты құрады.
Аталған тәжірибеде жануар қандай жайттың әсеріне ұшырады?
Көрсетілген жайттардың қайсысы дамыған дерттік үрдістің (гипобариялық гипоксияның) себебі болуы мүмкін?
Айтылған болжамдарды тәжірибе жүзінде қалай көрсетуге болады?
Аталған гипоксияда жануарда ҚСҮ мен қанның газдық құрамы қалай өзгереді?
№2 . 10 000 метр биіктікте жолаушылар авиалайнерінің тығыз жабылмағандығы анықталды. Бірнеше секөнттің ішінде ұшақтағы барометрлік қысым сол биіктіктегі атмосфералық қысымның көрсеткішімен бірдей (170 мм.с.б.) болды. Экипаж төмен түсе алмай, ұшақ сол биіктікте бірнеше минөт бойы ұшты.
Осы апатқа сәйкес жолаушылар организмінде дамыған қандай дерттік үрдістер олардың денсаулығына қауіп төндіріп, өлімге әкелуі мүмкін?
Бұл дерттік үрдістердің туындау себептері мен даму жолдары қандай?
Аталған дерттік үрдістердің қайсысы жолаушылар организміне қауіпті және не себепті?
№3 Екі жағдайды салыстырып сараптау
А жағдайы
Алпинистер тобының Эвереске шығар жолында теңіз деңгейінен 6500 м биіктікте бір альпинист есінен танды. Оттегі маскасымен дем алдырған соң жағдайы жақсарып, ол есін жиды. Бірақ бұлшық еттееріндегі құрысулар мен ауыру сезімінің әсерінен оның шыңға шығуға мұршасы келмеді және оны теңіз деңгейінен 3000 м биіктіктегі лагерге апарды, ол жерде оның жалпы жағдайы қалпына келді.
Б жағдайы
10 000 метр биіктікте жолаушылар авиалайнерінің тығыз жабылмағандығы анықталды. Осы биіктікте ұшуды жалғастыру үшін ұшқыш оттегі маскасымен дем алды, бірақ оның жалпы жағдайы жақсармады, сол себепті ол жедел жерге қонды.
Сұрақтар
Бұл екі жағдайдағы дерттік үрдістің себебі қандай?
Не себепті оттегі маскасымен демалдырғанда біреуінің жағдайы жақсарса, екіншісіне тиімсіз болды?
№4. 1946ж. Зерттеушілер Хаустон мен Рилей (АҚШ) барокамерада «Эверест операциясы» тәжірибесі жүргізді. Тәжірибеге жастары 19-27 жас аралығындағы төрт ер адам қатынасты. Тәжірибенің жалпы ұзақтығы – 35 тәулік, оның 32 күнін зерттелушілер барометрлік қысымды таудағы биіктікті сипаттайтын, біртіндеп, алдымен 600 м-ден 2400-ге дейін, сосын 300 м-ден 6000м-ге дейін, соңында 150 м-ден төмендетілген барокамерада өткізді. 27 - тәулікте зерттелушілер 6850 м биіктікке жетіп, сол биіктікте бірнеше күн бойы қалды, содан соң шыңды «бағындыру» жасалынды, яғни барокамерадағы қысым 235 мм с.б. дейін төмендетілді – бұл Эверест шыңының шамасына сәйкес келеді.
Алты сағаттық «бағындыру» кезінде екі зерттелушіге оттегі беруге тура келді, ал қалған екеуі өздігінен «шыңға шығып» және сол жерде жарты сағат болды.
Тәжірибе жағдайларының қайсысы зерттелушілерде гипоксияға төзімділікті қамтамасыз етті?.
Берілген эксперименттік зерттеу жағдайында организмнің гипоксияға төзімділігі жоғарылауының тетіктері қандай?
Аталған тәжірибеде зерттелушілерде гипоксияға бейімделу дәрежесі (дені сау адамдарда) әртүрлі?
ӘДЕБИЕТТЕР:
Негізгі
Ә.Нұрмұхамбетұлы. Патофизиология. – Алматы; РПО «Кітап», 2007. – С. 22-31, 75-80
Патофизиология // Под ред. Новицкого В.В., Гольдберга Е.Д. Уразовой О.И.– Москва: Изд-во ГЭОТАР, 2010., том 1, с. 73-87
Патофизиология в схемах и таблицах: Курс лекций: Учебное пособие. Под ред. А.Н.Нурмухамбетова. – Алматы: Кітап, 2004. – С. 17-22.
Патологическая физиология: Учебник п/р Н.Н.Зайко и Ю.В.Быця. – 2-е изд. – М.: МЕДпресс-информ, 2004. – С. 30 -38.
Патологическая физиология п/р А.Д.Адо, М.А.Адо, В.И.Пыцкого, Г.В.Порядина, Ю.А.Владимирова. – М.: Триада-Х, 2002. – С. 8-14.
Патологиялық физиологиядан сынамалық тапсырмалар / Т.П. Ударцева мен Н.Н.Рыспекованың редакторлығымен шыққан, ауд. М.Б.Байбөрі. – Алматы.: изд-во «Эффект», КазНМУ, 2007.- 24 -57беттер
Қосымша
Патофизиология: Учебник для мед.вузов под/ред В.В. Новицкого и Е.Д. Гольдберга.-Томск: Том.ун-та, 2001, С. 33-37.
Литвицкий П.Ф. Патофизиология: Учебник: в 2 т. – М.: ГЭОТАР-МЕД, 2003. – Т. 1. – С. 37-45.
Литвицкий П.Ф. Патофизиология: Учебник для вузов. – М.: ГЭОТАР – Медиа, 2009. - С. 19-21, 23-25
Давыдовский И.В. Проблемы причинности в медицине (этиология). М.: Медгиз. - 1962. -176 с.
Царегородцев Г.И., Ерохин В.Г. Диалектический материализм и теоретические основы медицины. М.: Медицина, 1986, С.226 - 233.
Саркисов Д.С., Пальцев М.А., Хитров Н.К. Общая патология человека. М.: Медицина, 1995. - С.49 - 90.
Нурмухамбетов А.Н. Спорные вопросы этиологии (лекция) // Вестник КазГМУ, 1999. - № 5,.с.114 - 117.
БАҚЫЛАУ
Тесттерге жауап беру - Патологиялық физиологиядан сынамалық тапсырмаларды қараңыз / Т.П. Ударцева мен Н.Н.Рыспекованың редакторлығымен шыққан, ауд. М.Б.Байбөрі. – Алматы.: изд-во «Эффект», КазНМУ, 2007.- 24-32 беттер
№ 4 тақырып: ОРГАНИЗМГЕ ЭЛЕКТР АҒЫМЫ МЕН ИОНДАУШЫ СӘУЛЕНІҢ ЗАҚЫМДАУШЫ ӘСЕРІ
Сабақтың мақсаты:
Жалпы этиология мен патогенездің негізгі түсініктерін организмге электр ағымы мен иондаушы сәуленің әсерін мысалға ала отырып меңгеру
Патогенездің сызбанұсқасын құрастырғанда теориялық материалдан алған білімін қолдану
Этиология мен патогенез сұрақтары бойынша пікірсайыс жүргізу дағдыларын қалыптастыру
Оқыту міндеттері:
организмге электр ағымы мен иондаушы сәуленің патогенді әсерінің тетіктерін меңгеру
патогенездің сызбанұсқасын құрастыруды үйрену, бастапқы тізбекті, кері айналып соғу шеңберін ажырата білу
Этиология мен патогенез сұрақтары бойынша пікірсайыс жүргізу дағдыларын меңгеру
Тақырыптың негізгі сұрақтары:
Техникалық электр ағымының патогенді әсері
Электр жарақатына организмнің жергілікті серпілістері
Электр жарақатына организмнің жалпы серпілістері
Иондаушы сәуленің тірі организмге әсер ету тетіктері. Иондаушы сәуленің тікелей және жанама әсерлері
Иондаушы сәуленің жасушаларға әсері
Жіті сәулесоқ ауруы, түрлері, сатылары, патогенезі
Созылмалы сәулесок ауруы, патогенезі
Иондаушы сәуленің ұзаққа созылған салдарлары (өспелік, өспелік емес)
Оқыту әдістері:
Оқытушының баұылауымен және қатысуымен сабақтың негізгі сұрақтарын талқылау, патогенездің сызбанұсқасын құрастыру
Бақылау тәсілдері:
Ауызша сұрау, патогенездің сызбанұсқасын құрастыру, тесттілеу
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-tairipti-negizgi-sratari-bojinsha-bilimin-alipta.html?page=4#5_тақырып:_ОРГАНИЗМГЕ_ЖОҒАРЫ_БАРОМЕТРЛІК_ҚЫСЫМНЫҢ,_ШУДЫҢ,_УЛЬТРАДЫБЫСТЫҢ,_ЛАЗЕР_СӘУЛЕСІНІҢ,_ГИПОТЕРМИЯНЫҢ_ЗАҚЫМДАУШЫ_ӘСЕРІ

text:
Тәжірибелік жұмыс
№ 1 тапсырма. Электр ағымының зақымдаушы әсерінің патогенездік сызбанұсқасын құрастыру.
№ 2 тапсырма. Иондаушы сәуленің зақымдаушы әсерінің патогенездік сызбанұсқасын құрастыру.
ӘДЕБИЕТ
Негізгі
Ә.Нұрмұхамбетұлы. Патофизиология. – Алматы; РПО «Кітап», 2007. – Б. 35– 42.
Патофизиология // Под ред. Новицкого В.В., Гольдберга Е.Д. Уразовой О.И.– Москва: Изд-во ГЭОТАР, 2010., том 1, с. 121-135
Патологическая физиология: Учебник п/р Н.Н.Зайко и Ю.В.Быця. – 2-е изд. – М.: МЕДпресс-информ, 2004. – С. 42-52.
Қосымша
Патофизиология для внеаудиторной самостоятельной работы студентов // Под ред. Ударцевой Т.П. – Алматы: КазНМУ им. С.Д.Асфендиярова, 2006. – С. 14-18
БАҚЫЛАУ
Тесттерге жауап беру - Патологиялық физиологиядан сынамалық тапсырмаларды қараңыз / Т.П. Ударцева мен Н.Н.Рыспекованың редакторлығымен шыққан, ауд. М.Б.Байбөрі. – Алматы.: изд-во «Эффект», КазНМУ, 2007.- 43-47 беттер
№ 5 тақырып: ОРГАНИЗМГЕ ЖОҒАРЫ БАРОМЕТРЛІК ҚЫСЫМНЫҢ, ШУДЫҢ, УЛЬТРАДЫБЫСТЫҢ, ЛАЗЕР СӘУЛЕСІНІҢ, ГИПОТЕРМИЯНЫҢ ЗАҚЫМДАУШЫ ӘСЕРІ
Сабақтың мақсаты:
Жалпы этиология мен патогенездің негізгі түсініктерін организмге физикалық этиологиялық жайттардың әсерін мысалға ала отырып меңгеру
Патогенездің сызбанұсқасын құрастырғанда теориялық материалдан алған білімін қолдану
Этиология мен патогенез сұрақтары бойынша пікірсайыс жүргізу дағдыларын қалыптастыру
Оқыту міндеттері:
организмге жоғары барометрлік қысымның, шудың, ультрадыбыстың, лазер сәулесінің, гипотермияның патогенді әсерлерінің тетіктерін меңгеру
патогенездің сызбанұсқасын құрастыруды үйрену, бастапқы тізбекті, кері айналып соғу шеңберін ажырата білу
Этиология мен патогенез сұрақтары бойынша пікірсайыс жүргізу дағдыларын меңгеру
Тақырыптың негізгі сұрақтары:
Жоғары барометрлік қысымның (гипербарияның) зақымдаушы әсері. Компрессия мен сатурация туралы түсінік. Декомпрессия кезіндегі организмдегі бұзылыстардың патогенезі. Организмнің гипербариялық оксигенациясы, организмге оң және теріс әсерлері.
Организмге шудың патогенді әсері
Организмге ультрадыбыстың патогенді әсері
Организмге лазер сәулесінің патогенді әсері
Организмге гипотермияның патогенді әсері
Оқыту әдістері:
Оқытушының бақылауымен және қатысуымен сабақтың негізгі сұрақтарын талқылау, патогенездің сызбанұсқасын құрастыру
Бақылау тәсілдері:
Ауызша сұрау, патогенездің сызбанұсқасын құрастыру, тестілеу
Достарыңызбен бөлісу: |


text:
Тәжірибелік жұмыс
№ 1 тапсырма. Жоғары барометрлік қысымның зақымдаушы әсерінің патогенездік сызбанұсқасын құрастыру.
№ 2 тапсырма. Шудың зақымдаушы әсерінің патогенездік сызбанұсқасын құрастыру.
№ 3 тапсырма. Ультрадыбыстың зақымдаушы әсерінің патогенездік сызбанұсқасын құрастыру.
№ 4 тапсырма. Лазер сәулесінің зақымдаушы әсерінің патогенездік сызбанұсқасын құрастыру
ӘДЕБИЕТ
Негізгі
Ә.Нұрмұхамбетұлы. Патофизиология. – Алматы; РПО «Кітап», 2007. – Б. 23– 30.
Патофизиология // Под ред. Новицкого В.В., Гольдберга Е.Д. Уразовой О.И.– Москва: Изд-во ГЭОТАР, 2010., том 1, с. 121-135
Патологическая физиология: Учебник п/р Н.Н.Зайко и Ю.В.Быця. – 2-е изд. – М.: МЕДпресс-информ, 2004. – С. 42-52.
Қосымша
Патофизиология для внеаудиторной самостоятельной работы студентов // Под ред. Ударцевой Т.П. – Алматы: КазНМУ им. С.Д.Асфендиярова, 2006. – С. 14-18
БАҚЫЛАУ
Тесттерге жауап беру - Патологиялық физиологиядан сынамалық тапсырмаларды қараңыз / Т.П. Ударцева мен Н.Н.Рыспекованың редакторлығымен шыққан, ауд. М.Б.Байбөрі. – Алматы.: изд-во «Эффект», КазНМУ, 2007.- 32 -50беттер
№ 6 тақырып: «ОРГАНИЗМ РЕАКТИВТІЛІГІНІҢ ДЕРТТАНУДАҒЫ МАҢЫЗЫ»
Сабақтың мақсаты:
Ауру туындауы мен дамуындағы организм реактивтілігінің, төзімділігі мен тұқым қуалаушылықтың маңызын меңгеру
Есептерді шешкенде теориялық білімін қолдану
Организм реактивтілігі мен төзімділігі сұрақтары бойынша пікірсайыс жүргізу дағдыларын қалыптастыру
Тәжірибелік жануарлармен жұмыс жасау дағдыларын қалыптастыру
Гипоксияға төзімділікте жас ерекшелігінің, жыныстың, ОЖЖ қызметінің, сыртқы орта жайттарының ерекшеліктерін анықтау үшін тәжірибелік жануарлармен жұмыс жасағанда ҚР ДСМ №№ 442 және 575 бұйрықтарының негізгі қағидаларын қолдана білу
Оқыту міндеттері:
Организм реактивтілігі мен төзімділігінің дерттанудағы маңызын зерттеу
Организм реактивтілігі мен төзімділігі сұрақтары бойынша пікірсайыс жүргізу дағдыларын қалыптастыру
Тәжірибедегі организм реактивтілігіне қарай тітіркендіргішке организмнің жауап қайтару түрлерін бағалау
Тәжірибелік жануарлармен жұмыс жасағанда ҚР ДСМ №№ 442 және 575 бұйрықтарының негізгі қағидаларын қолдана білу
Алған теориялық білімді ситуациялық есептерді шешкенде қолдануды үйрену
Тақырыптың негізгі сұрақтары:
Организм реактивтілігі мен төзімділігі туралы түсінік. Қоздырғышқа организмнің жауап қайтару түрлері
Реактивтіліктің түрлері, сипаттамасы. Реактивтілікті анықтайтын жағдайлар (тұқым қуалаушылық, дене бітімі, жас мөлшері, жыныс, жүйке, ішікі сөлденіс, иммундық т.б. жүйелердің ерекшелігі).
Организмнің реактивтілігін бағытты түрде өзгерту аурулардың алдын алу мен емдеудегі маңызды жол.
Оқыту әдістері:
Оқытушының бақылауымен және қатысуымен сабақтың негізгі сұрақтарын талқылау, бейнекөрініс көру, тәжірибелер жасау, тәжірибе нәтижелерін талқылау.
Бақылау тәсілдері:
Ауызша сұрау, тәжірибе хаттамаларының дұрыс толтырылуын және тәжірибе нәтижелері бойынша қорытындының, ситуациялық есептер жауаптарының дұрыстығын тексеру, тестілеу.
Достарыңызбен бөлісу: |


text:
ТӘЖІРИБЕЛІК ЖҰМЫС
Тәжірибе жасау немесе «Гипоксияға төзімділікте түрлік реактивтіліктің, ОЖЖ жағдайының, жастың маңызы» бейнефильмін көру (кассета № 1)
№ 1 тапсырма
|
Организм реактивтілігінде жануарлар түрлерінің маңызын айқындау
|
Әдісі: Комовский аспабының астына бір ақ тышқанды және бір бақаны отырғызады. Олардың жалпы тәртібіне, тыныс алуына, терілерінің түсіне назар аударады. Содан кейін барометрлік қысымды біртіндеп 200 мм.с.б. дейін азайтып, жануарлардың жалпы тәртібі, тыныс алуы, терілерінің түсінің өзгерістерін байқайды. Алынған деректерді талдап, тұжырым жасайды.
№ 2 тапсырма.
|
Реактивтіліктегі жас мөлшерінің маңызын анықтау
|
Әдісі: Тәжірибеге бір ересек (салмағы 15-20 г), бір жаңа туған ақ тышқанды алады. Олардың жалпы тәртібіне, тыныс алуына, терілерінің түсіне назар аударады. Содан кейін барометрлік қысымды біртіндеп 200 мм.с.б. дейін азайтып, жоғарыда келтірілген көрсеткіштерді қадағалап, салыстырады. Екі тышқанда биіктік ауруының дамуын қадағалайды. Биіктік ауруы дамуында жас мөлшерінің маңызы туралы қорытынды жасалады.
№ 3 тапсырма.
|
Организм реактивтілігіндегі ОЖЖ-нің функциялық жағдайының маңызын анықтау
|
Әдісі: тәжірибеге үш ақ тышқан алынады. Біреуіне тері астына 1% гексенал ерітіндісі 100 г дене салмағына 0,5 мл. ерітінді есептеліп енгізіледі. Екіншісіне - 10% кофеин ерітіндісі дене салмағына 0,5 мл. ерітінді есептеліп енгізіледі. Үшінші тышқан бақылау болып есептеледі. 5 - 6 мин. соң үшеуін де Комовский аспабының астына отырғызады. Алдыңғы тәжірибеде жүргізілген ретпен қайталанады. Жануарлардағы өзгерістердің айырмашылығын анықтайды. Алынған мәліметтерді сарапталады.
№ 4 тапсырма.
|
Организм реактивтілігіне сыртқы орта жайттарының ықпалын зерттеу.
|
Әдісі: Тәжірибеге үш тышқан алынады. Біреуін тоңазытқышта 20 минөт мұздатады, екіншісін 400С термостатта 10 мин ұстайды. Үшінші тышқан –бақылау тышқаны. Оларды комовский аспабының астына отырғызып, биіктік ауруын шақырады. Жануарлар тәртібінің айырмашылықтарына назар аударып, қорытынды жасайды.
Хаттаманың кестесі
Жануарлар
|
Барометрлік қысым
|
Тәртібі
|
тыныс алуы сипаты
|
Терісінің түсі
|
Жауап қайтару түрі
|
Бақа
|
Бастапқы жағдай
|
|
|
|
|
Биіктік ауру
|
|
|
|
|
Тышқан №1
(бақылау)
|
Бастапқы жағдай
|
|
|
|
|
Биіктік ауру
|
|
|
|
|
Тышқан №2 (жаңа туған)
|
Бастапқы жағдай
|
|
|
|
|
Биіктік ауру
|
|
|
|
|
Тышқан
№3(наркоз)
|
Бастапқы жағдай
|
|
|
|
|
Биіктік ауру .
|
|
|
|
|
Тышқан
№4 (кофеин)
|
Бастапқы жағдай
|
|
|
|
|
Биіктік ауру
|
|
|
|
|
Тышқан №5
(гипертермия)
|
Бастапқы жағдай
|
|
|
|
|
Биіктік ауру
|
|
|
|
|
Тышқан №6
(гипотермия)
|
Бастапқы жағдай
|
|
|
|
|
Биіктік ауру
|
|
|
|
|
Студенттер хаттаманың жалпы кестесін толтырады және гипоксияның бүліндіргіш әсеріне организм төзімділігінің әртүрлі екені туралы тұжырым жасайды, бұл неге байланысты екенін түсіндіреді.
№ 5 тапсырма. Ситуациялық есептерді шешу
№ 1. Екі егеуқұйрыққа келесі тәжірибе жасалды: № 1 егеуқұйрық су температурасы 10 °С аквариумға салынды. 5 минуттан соң егеуқұйрықты шығарып бақылау жануарымен (№ 2 егеуқұйрық) және 10 минут бұрын 2,5 мг/кг психостимулятор фенамин салынған егеуқұйрықпен (№ 3 егеуқұйрық) бірге барокамераға отырғызылды. Сосын барокамерадағы ауа 180 мм с.б. дейін сорылды. Өмір ұзақтығы (барометрлік қысымның деңгейі 180 мм с.б. болғаннан тыныстың тоқтағанына дейінгі кезең) № 1 егеуқұйрықта 15 минут, № 2 егеуқұйрықта – 7 минут, № 3 егеуқұйрықта – 4 минут болды.
Гипотермия мен психостимулятор фенамин гипоксияға төзіділікке әсер етеді ме?
Гипотермия мен фенамин жануарлардың гипоксияға төзімділігіне қалай әсер етеді?
Организмнің гипобариялық гипоксияға төзімділігін арттыратын және төмендететін басқа жайттардан мысал келтіріңіз.
ӘДЕБИЕТТЕР:
Негізгі
Ә.Нұрмұхамбетұлы. Патофизиология. – Алматы; РПО «Кітап», 2007. – Б. 80-115.
Патофизиология // Под ред. Новицкого В.В., Гольдберга Е.Д. Уразовой О.И.– Москва: Изд-во ГЭОТАР, 2010., том 1, с. 308-324, 232-307
Патофизиология в схемах и таблицах: Курс лекций: Учебное пособие. Под ред. А.Н.Нурмухамбетова. – Алматы: Кітап, 2004. – С. 23-33.
Патологическая физиология: Учебник п/р Н.Н.Зайко и Ю.В.Быця. – 2-е изд. – М.: МЕДпресс-информ, 2004. – С. 81-90.
Патологическая физиология п/р А.Д.Адо, М.А.Адо, В.И.Пыцкого, Г.В.Порядина, Ю.А.Владимирова. – М.: Триада-Х, 2002. – С. 73-89.
Патологиялық физиологиядан сынамалық тапсырмалар / Т.П. Ударцева мен Н.Н.Рыспекованың редакторлығымен шыққан, ауд. М.Б.Байбөрі. – Алматы.: изд-во «Эффект», КазНМУ, 2007.- 57-63 беттер
Қосымша
Литвицкий П.Ф. Патофизиология: Учебник для вузов. – М.: ГЭОТАР – Медиа, 2009. - С. 21-23, С. 26-42
Литвицкий П.Ф. Патофизиология: Учебник для вузов. – М.: ГЭОТАР – Медиа, 2007. - С. 21-23, С. 26-42.
Литвицкий П.Ф. Патофизиология: Учебник: в 2 т. – М.: ГЭОТАР-МЕД, 2003. – Т. 1. – С. 41-44.
Патофизиология: Учебник для мед.вузов под/ред В.В. Новицкого и Е.Д. Гольдберга.-Томск: Том.ун-та, 2001, С.133-149
БАҚЫЛАУ
Патологиялық физиологиядан сынамалық тапсырмаларды қараңыз / Т.П. Ударцева мен Н.Н.Рыспекованың редакторлығымен шыққан, ауд. М.Б.Байбөрі. – Алматы.: изд-во «Эффект», КазНМУ, 2007.- 57-63 беттер
№ 7 тақырып: ЖАСУШАНЫҢ ЖАЛПЫ ПАТОЛОГИЯСЫ
Сабақтың мақсаты:
Жасуша зақымдануының жалпы этиологиясы мен патогенезі бойынша негізгі сұрақтарды меңгеру
Теориялық білімді патогенездің сызбанұсқасын құрастырғанда және ситуациялық есептерді шығарғанда қолдану
Дерттік үрдістердің жасушалық деңгейде пайда болу себебін, даму тетіктерін және аяқталуын патофизиологиялық сараптау дағдыларын қалыптастыру
Берілген тақырыпты талдағанда қолданылатын атаусөздерді меңгеру дағдыларын қалыптастыру
Тәжірибе жасағанда ҚР ДСМ №№ 442 және 575 бұйрықтарының негізгі қағидаларын қолдану
Оқыту міндеттері:
жасуша зақымдануының себептері мен патогенезін зерттеу
Берілген тақырыпты талдағанда қолданылатын атаусөздерді дұрыс қолдану
Тақырып бойынша патогенездің сызбанұсқасын құрастырып үйрену
Тәжірибеде жасушадағы бүліну белгілерін анықтауды үйрену
Ситуациялық есептерді шешкенде теориялық білімді қолдануды үйрену
Тәжірибелік жануарлармен жұмыс жасағанда ҚР ДСМ №№ 442 және 575 бұйрықтарының негізгі қағидаларын қолдануды үйрену
Тақырыптың негізгі сұрақтары:
Жасушаның бүлінуі, анықтамасы. Жасушаның бүлінісін туындататын себептер. Бүліністерге жасушаның төзімділігін анықтайтын жайттар.
Жасуша бүліністерінің түрлері, сипаттамасы. Жасушаның жіті және созылмалы бүліністерінің сатылары.
Жасуша өлімінің түрлері. Некроз және апоптоз, даму тетіктері.
Жасуша бүліністерінің арнайы және арнайыланбаған (иондық дисбаланс, қажыммен қамтамасыз етілуінің азаюы, рН, мембраналық потенциалдың, сіңірулік қабілеттің өзгеруі) көріністері, даму тетіктері.
Жасуша мембранасы бүлінулерінің патогенезі (МАТ, фосфолипаза және басқа гидролазалардың әсерленуі, осмостық және иммундық бүліністер).
Бүліністер кезіндегі жасушадағы теңгерілулік тетіктер.
Патогенді жайттардың әсеріне жасушаның төзімділігін арттыратын және зақымданған жасушада қалпына келтіру үрдістерін күшейтетін алдын алу және емдік шаралар.
Оқыту әдістері:
Оқытушының бақылауымен және қатысуымен сабақтың негізгі сұрақтарын талқылау, бейнекөрініс көру, тәжірибелер жасау, тәжірибе нәтижелерін талқылау, есептерді шешіп, талқылау, бейнекөрініс көру.
Бақылау тәсілдері:
Ауызша сұрау, тәжірибе хаттамаларының дұрыс толтырылуын және тәжірибе нәтижелері бойынша қорытындының, ситуациялық есептер жауаптарының дұрыстығын тексеру.
Достарыңызбен бөлісу: |


text:
Тәжірибелік жұмыс
№1 тапсырма. Қоян эритроциттерінің осмостық төзімділігіне температураның әсерін зерттеу
Әдісі: Дені сау қоян құлағының шеткі көктамырынан 0,5 мл қанды алдын ала 1 тамшы гепарин құйылған центрифугалық пробиркаға алады. Сали гемометрімен қанды әрқайсысына 5 мл 0,3%, 0,45%, 0,65%, 0,85% хлорлы натрий ерітіндісі құйылған 4 пробиркаға тамызады (бақылау сериясы).
Қалған қанды температурасы 500С су моншасында 5 минөт бойы ұстайды. Осыдан соң ысытылған қанды 0,02 мл мөлшерде басқа штативтегі хлорлы натрийдің сондай ерітіндісіне тамызады (зерттеудің тәжірибелік сериясы). 10 - 15 минөттен соң бақылау және тәжірибелік сериядағы пробиркалардың боялу қарқынын салыстырады. Алынған деректерді кестеге жазып, тұжырым жасайды.
Схема протокола
Тәжірибе сериялары
|
хлорлы натрий ерітіндісінің мөлшері
|
|
0,3%
|
0,45%
|
0,65%
|
0,85%
| |
|
|
|
|
Ескерту: ерітінділердің боялу қарқынын + белгісінің әртүрлі санымен белгілейді.
№2 тапсырма. Қоян қаны эритроциттеріне этил спиртінің зақымдаушы әсерін зерттеу.
Әдісі: Дені сау қоян құлағының шеткі көктамырынан қанды алдын ала 1 тамшы гепарин құйылған пробиркаға алады. Сосын пробиркаға бір тамшы этил спирті тамызылып, 370С термостатта 5 – 10 минөт ұстайды. Лаборанттар қанды әйнекке жағып жағынды жасайды, оны Романовский-Гимза бойынша бояйды.
Студенттер жағындыны микроскоптың иммерсиялық объективімен қарап, эритроциттердің пішіні өзгергенін анықтап тауып, олардың туындауын түсіндіреді.
№3 тапсырма Азот қышқылды күмістің әсерінен бүлінген бақа тілі тінінің бояуды қабылдау қабілетін зерттеу
Әдісі: Бақаны жұлынын зақымдау арқылы жансыздандырады. Тіл препараты жасалады. Оған бірнеше түйір азот қышқылды күмісті салады және сау тін мен зақымданған тін арасындағы айырмашылықты көзбен қарап ажыратады. Сосын тілге бірнеше тамшы метилен көгін тамызады және тез арада дистилденген сумен жуып тастайды. Тілдің зақымданған бөлігінің боялуын жай көзбен және микроскоппен салыстырады, тілдің көрінген өзгерістерінің суретін алып, тұжырым жасайды.
№4 тапсырма. Инфузорийге калий бихроматының зақымдаушы әсерін зерттеу.
Әдісі: әйнектің үстіне инфузория өсірілген суды тамызады. Микроскоптың кіші үлкейтуімен қарапайым жәндіктің қозғалысын, пішінін, көлемін анықтайды. Сосын сол жәндіктердің үстіне калий бихроматының 10% ерітіндісінен бір тамшы тамызады. Бұл кезде жәндіктердің қозғалыс белсендігі өзгеріп, олар өлімге ұшырайды препаратты метилен көгімен боялады, тұжырым жасалады.
№ 5 тапсырма Ситуациялық есептерді шығару
№1 есеп. Токсикологиялық зертханада бір химиялық өндіріс орнындарынан шығарылатын қалдықтардың құрамына кіретін уытты заттың жасушаға әсерін зерттеді. Жасанды ортадағы қалыпты эпителий жасушасына өнімнің уытты мөлшерін енгізеді. Жасуша зақымдалуының көріністерін 3 сағат бойына әрбір 30 минут сайын бақылады. 3 сағаттан соң 85% жасушаның тіршілігін жоғалтқаны анықталды.
Сұрақтар:
Осы тәжірибедегі эпителий жасушаларының қайтымды (А) және қайтымсыз (Б) бүліністерін бағалау үшін қандай құрылымдық және биохимиялық нышандарды (белгілерін) ұсынуға болады.
Жасуша жағдайын бағалауға ұсынылған нышандарды негізге ала отырып, жасушадағы дерттік өзгерістерді және олардың даму тетігінің бірізділігін келтіріңіз.
№2 есеп. Тәжірибеде гемолиздік анемияның үлгісін алу үшін тышқандарға фенилгидразин енгізді, ол өз кезегінде жасушада бос радикалды тотығуды ынталандырады. Фенилгидразин енгізгеннен кейін жарты сағаттан соң жануардың қанында эритроциттердің мөлшерінің төмендегені, бос Hb және метгемоглобин анықталды.
Сұрақ
Эритроциттердің мембранасының зақымдануының даму тетігін және бос гемоглобин мен метгемоглобин түзілуін түсіндіріңіз.
№3 есеп. Терінің эпителий жасушасына жаңа антибиотиктің уыттық әсерін зерттеу үшін тәжірибенің екі топтамасы жүргізілді (А және Б).
А. In vivo тәжірибесінде тәжірибелік сызықтық егеуқұйрықтарда алты сағат бойы жануардың терісіне антибиотиктің ертіндісі бар жапсырғышты таңып қойды (дәрінің мөлшері емдік көрсеткіштен өте жоғары болды). Дәрінің тиімділігін жапсырғышты алғаннан кейін 8 сағаттан соң өмір сүру барысында теріні микроскоппен қарау арқылы бағалады. Кейіннен арасы 8 сағат сайын екі рет микроскоппен қарады.
Б. In vitro тәжірибесінде зерттелетін дәрі бар ортада эпителиалды жасушасының дақылын өсірді. Дәрінің мөлшері in vivo тәжірибесіндегі мөлшерге сәйкес келеді. 6 сағаттан кейін дақылды жуып, дәрісі жоқ ортада ұстауды жалғастырды. Дәрінің әсерін жарықтық әдіспен және in vivo тәжірибесіне сәйкес, сол мезгілде электронды микроскоппен тексеру арқылы бағалады.
Тәжірибелердің нәтижелері
А. In vivo: Жапсырғаннан кейін 8 сағат өткен соң эпителийдің майда ошақты некрозы мен дистрофиясы анықталды. Кейіннен осы дерттік өзгерістердің теріде өскені байқалды.
Б. In vitro: зерттеудің барлық сатыларында тері эпителийінде зақымдану белгілері анықталған жоқ. Тек басында жасушалардың агрегациясы байқалды, кейіннен жүргізілген тексерулерде анықталған жоқ.
1. In vivo жүргізілген тәжірибеде эпителий жасушасының бүлінісі тікелей немесе жанама деп ұйғаруға болады ма? Өзіңіздің ұйғарымыңызды растайтын мәліметтер келтіріңіз.
2. Дәрінің жасушаға бүліндірігіш әсерінің даму тетігі қандай? In vitro жүргізілген тәжірибенің нәтижелерін ескере отырып. сіздің көрсеткен даму тетіктеріңіздің қайсысы (қайсылары) дұрыс болып табылады?
ӘДЕБИЕТТЕР:
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сабақтың мақсаты: Тақырыптың негізгі сұрақтары бойынша білімін қалыптастыру - бет 8

text:
Қосымша Патологическая физиология п/р А.Д.Адо, М.А.Адо, В.И.Пыцкого, Г.В.Порядина, Ю.А.Владимирова. – М.: Триада-Х, 2002. – С. 16-48.
Литвицкий П.Ф. Патофизиология: Учебник для вузов. – М.: ГЭОТАР – Медиа, 2009. - С. 43-60.
Литвицкий П.Ф. Патофизиология: Учебник для вузов. – М.: ГЭОТАР – Медиа, 2007. - С. 43-60.
Литвицкий П.Ф. Патофизиология: Учебник: в 2 т. – М.: ГЭОТАР-МЕД, 2003. – Т. 1. – С. 89-140.
Патофизиология: Учебник для мед.вузов под/ред В.В. Новицкого и Е.Д. Гольдберга.-Томск: Том.ун-та, 2001, С. 66-89.
Воложин А.И. Общая патология клетки // Общая патология клетки // патологическая физиология под ред А.И. Воложина и Г.В. Порядина. М.: МЕДпресс. – 1998. – с. 41 – 104.
№ 8 тақырып. ЗАҚЫМДАНУҒА ОРГАНИЗМНІҢ ЖАЛПЫ ӘСЕРЛЕНІСІ
Сабақтың мақсаты:
Зақымдануға организмнің жалпы серпілісінің этиологиясы, патогенезі, организм үшін маңызы бойынша сұрақтарын меңгеру
Патогенездің сызбанұсқасын құрастырғанда және есептерді ығарғанда теориялық материал бойынша білімін қолдану
Тақырып сұрақтары бойынша пікірсайыс жүргізу дағдыларын қалыптастыру
Тәжірибелік жануарлармен жұмыс жасағанда ҚР ДСМ №№ 442 және 575 бұйрықтарының негізгі қағидаларын қолдану
Оқыту міндеттері:
«Жедел кезеңнің» жауабы мен стрестің этиологиясын, патогенезін, қорғаныстық бейімделулік және патогендік маңызын зерттеу
Тақырып сұрақтары бойынша патогенездік сызбанұсқаны құрастыруды үйрену
Тақырыпты талдағанда медициналық атаусөздерді қолдануды үйрену және пікірсайыс жүргізу дағдыларын меңгеру
Теориялық білімді ситуациялық есептерді шығарғанда қолдана білу
Қозғалтпайтын стресті үлгілеу әдісін меңгеру және оның егеуқұйрықтың дене қызымына әсерін зерттеу.
Тәжірибелік жануарлармен жұмыс жасағанда ҚР ДСМ №№ 442 және 575 бұйрықтарының негізгі қағидаларын қолдана білу
Тақырыптың негізгі сұрақтары: Зақымдануға жалпы әсерленістер туралы түсінік, мысалдар келтіру.
«Жедел кезеңнің жауабы», себептері, дәнекерлері және олардың әсері. «Жедел кезең жауабының» нәруыздары, олардың қызметі. Организм үшін жауаптың «жедел кезең жауабының» маңызы. Жүйелік қабынулық жауап синдромы туралы түсінік.
Қан плазмасының протеолиздік жүйесінің әсерленуі. Калликреин-кинин жүйесі және комплемент жүйесі.
Жалпы адаптациялық синдром (стресс), себептері, кезеңдері, даму тетіктері. Стрестің қорғаныстық – бейімделулік және дерттуындатулық маңызы. Адаптация дерттері туралы түсінік.
Оқыту әдістері: Оқытушының бақылауымен және қатысуымен сабақтың негізгі сұрақтарын талқылау, бейнекөрініс көру, тәжірибелер жасау, тәжірибе нәтижелерін талқылау, есептерді шешіп, талқылау.
Бақылау тәсілдері: Ауызша сұрау, патогенездің сызбанұсқасының және тәжірибе нәтижелері бойынша қорытындының дұрыстығын тексеру.


text:
ТӘЖІРИБЕЛІК ЖҰМЫС
№ 1 тапсырма Калликреин -кинин жүйесі және комплемент жүйес әсерленуінің патогенездік сызбанұсқасын құрастыру.
№ 2 тапсырма. Жалпы адаптациялық синдромның патогенездік сызбанұсқасын құрастыру
№ 3 тапсырма. Қозғалтпайтын қауырт стрестің егеуқұйрықтың дене температурасына әсерін зерттеу.
Егеуқұйрықтарда стрестің үлгісін әртүрлі ықпалдар арқылы алуға болады: қозғалтпау, гипоксия, қоршаған ортаның жоғары және төмен температурасы, ауырулық тітіркендіру, ашығу, оташылдық әсер, физикалық күштеме ж.б. Қозғалтпаулық стресс егеуқұйрықтарда оларды қатты байлап тастау арқылы туындатылады. Осы мақсатпен егеқұйрықты корнцагпен ұстап алып, эфир наркозы арқылы ұйықтатады, сонан соң оны аяқтарынан 30 минөт бойы тақтайшаға мықтап байлап тастайды. Байлағаннан соң дереу, 15 және 30 минөттен соң егеуқұйрықтың тік ішегіндегі қызуды өлшейді. Алынған нәтижелерді салыстырады және стресстің егеуқұйрықтың дене қызуына әсері тұралы қорытынды жасалады. Алынған нәтижелерді түсіндіреді.
№ 4 тапсырма. Есепті шешу
28 жастағы ер адамның жол апаты әсерінен аяқ-қолдарында көптеген сынықтар, денесі соғылған. Стационарға апаттан соң бір сағаттан соң ауыр халде әкелінді: есі кіресілі-шығасылы, бозарған, «суық» жабысқақ терге шыланған, көз қарашықтарының жарыққа реакциясы әлсіз, тынысы сирек, беткей, жүрек соғысы әлсіреген, пульсі әрең анықталады, ҚҚ 60/40 мм с.б., сыртқа немесе ішке қансырау белгілері жоқ..
1. Жарақаттың әсерінен науқаста қандай жағдай дамыды? Науқас оның дамуының қай сатысында?
2. Аталған науқаста бұл жағдайдың әрі қарай дамуының мүмкіндік болжамдары қандай?
3. Науқастағы қанайналымдық және тыныстық бұзылыстардың патогенезі қандай?
4. Науқасты бұл жағдайдан шығару үшін төтенше емдеудің қандай әдісін жүргізуге болады?
ӘДЕБИЕТ
Негізгі
Ә.Нұрмұхамбетұлы. Патофизиология. – Алматы; РПО «Кітап», 2007. – Б. 80-89, 115-130.
Патофизиология // Под ред. Новицкого В.В., Гольдберга Е.Д. Уразовой О.И.– Москва: Изд-во ГЭОТАР, 2010., том 1, с. 197-231
Патологическая физиология: Учебник п/р Н.Н.Зайко и Ю.В.Быця. – 2-е изд. – М.: МЕДпресс-информ, 2004. – С.442-447, 564-568.
Патофизиология в таблицах и схемах под/ред. А.Н.Нурмухамбетова. Алматы: - 2004, С. 230 - 234.
Патологическая физиология под/ред. А.Д.Адо, М.А.Адо, В.И.Пыцкого, Г.В.Порядина, Ю.А. Владимирова. М.: Триада-Х.-2002, С.48- 70.
Патологиялық физиологиядан сынамалық тапсырмаларды қараңыз / Т.П. Ударцева мен Н.Н.Рыспекованың редакторлығымен шыққан, ауд. М.Б.Байбөрі. – Алматы.: изд-во «Эффект», КазНМУ, 2007.- 81 -96 беттер
Қосымша
Литвицкий П.Ф. Патофизиология: Учебник для вузов. – М.: ГЭОТАР – Медиа, 2009. - С. 264-293
Литвицкий П.Ф. Патофизиология: Учебник для вузов. – М.: ГЭОТАР – Медиа, 2007. - С. 264-293
Патофизиология под/ред. П.Ф.Литвицкого. М.: «ГОЭТАР-мед». Т.1 , 2003, с.689 - 721.
Патофизиология: Учебник для мед.вузов под/ред В.В. Новицкого и Е.Д. Гольдберга.-Томск: Том.ун-та, 2006, С.90 – 101, 444 – 446, 465 - 467
Нурмухамбетов А.Н. Стресс и его роль в адаптации организма и развитии заболеваний. Учебно-методическое пособие. Алматы, 1998. – 23 с.
Пшенникова М.Г. Феномен стресса. Эмоциональный стресс и его роль в патологии//Пат.физиол. и экспер. Терапия.-2000.-№ 2.-С.24-31; № 3.-С.20-26.
Селье Г. Очерки об адаптационном синдроме. М.: Медгиз, 1960.- 254 с.
Селье Г. Стресс без дистресса. М.: Прогресс, 1982.- 125 с.
Останин А.А., Черных Е.Р. Эффективность цитокинотерапии Ронколейкином в комплексном лечении хирургических инфекций. СПб: издательство СПб университета, 2002, 28 с.
http://www.rekicen.ru/php/content.php?group=1&id=400. 2000 г. Отчет о применении «Рекицена – РД» у пациентов с часто рецидивирующими воспалительными процессами различной локализации.
№ 9 тақырып. ШЕТКЕРІ ҚАНАЙНАЛЫМЫ БҰЗЫЛЫСТАРЫ
Сабақтың мақсаты:
Шеткері қанайналымы мен микроциркуляция бұзылыстарының этиологиясын, патогенезін, организмдегі маңызын меңгеру
Теориялық білімді есептерді шығарғанда қолдану
Тақырып сұрақтары бойынша пікірсайыс жүргізу дағдыларын қалыптастыру
Оқыту міндеттері:
Микроциркуляция бұзылыстары: артериялық, веналық гиперемияның, ишемияның, ишемиядан кейінгі репефузияның, тромбоз, эмболияның, стаздың туындау себептері, даму тетіктері, ерекшеліктері, сыртқы көріністері, организм үшін маңызын зерттеу
Теориялық материалды талқылағанда медициналық атаусөздерді қолдануды үйрену
Алған теориялық білімді ситуациялық есептерді шығарғанда қолдануды үйрену
Тақырыптың негізгі сұрақтары:
Артериялық гиперемия, анықтамасы, пайда болу себептері, түрлері, даму тетіктері, микроциркуляция жағдайлары. Артериялық қан кернеуінің (гиперемияның) сыртқы көріністері, олардың патогенезі. Артериялық гиперемияның салдарлары.
Веналық гиперемия, анықтамасы, себептері. Микроциркуляция жағдайлары.Веналық гиперемияның сыртқы қөріністері, олардың патогенезі. Веналық гиперемияның салдарлары.
Ишемия, анықтамасы, себептері. Микроциркуляция жағдайлары. Ишемияның сыртқы көріністері және олардың патогенезі. Ишемия кезіндегі теңгерулік тетіктер. Ишемияның салдарлары. Қан реперфузиясы туралы түсінік, анықтамасы, пайда болатын өзгерістердің патогенезі, салдарлары.
Стаз, анықтамасы, түрлері. Нағыз капиллярлық стаз кезіндегі қан ағымы токтауының тетіктері. Стаздың салдарлары.
Микроциркуляцияның біртектес дерттік үрдістері (тамырлық, тамырішілік, тамырдан тыс). Қылтамырлық - нәрленістік жеткіліксіздік туралы түсінік.
Оқыту әдістері:
Оқытушының бақылауымен және қатысуымен сабақтың негізгі сұрақтарын талқылау, есептерді шешу.
Бақылау тәсілдері:
Ауызша сұрау, ситуациялық есептер бойынша қорытындының дұрыстығын тексеру, тесттілеу.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сабақтың мақсаты: Тақырыптың негізгі сұрақтары бойынша білімін қалыптастыру

text:
Оқу пәні ретінде патофизиологияның мақсаты, міндеттері, құрылымы, мазмұны, жалпы нозологияның негізгі түсініктері бойынша білімін қалыптастыру
Тышқандарда кинетоз ауруының үлгісін өздігінен жүргізу, кинетоз ауруының көріністеріне назар аудары, қорытынды жасау
Топпен жұмыс жасау дағдыларын (өз көзқарасын жеткізу, көшбасшының рөлін атқару) қалыптастыру
Тақырыптың негізгі сұрақтары:
Патологиялық физиология пәні. Патофизиологияның жоғары медициналық білім беру саласында алатын орны және маңызы, оның басқа пәндермен байланысы. Патологиялық физиологияның негізгі міндеттері.
Патологиялық физиологияның зерттеу әдістері. Медициналық-биологиялық тәжірибе жасаудың жалпы ұстанымдары. Тәжірибелік әдістің маңызы, жануарларда дерттік үрдістердің үлгісін алудың адам ауруларын зерттеудегі жетістіктері мен кемшіліктері. Медицина тәжірибе және басқа зерттеу әдістерін жасаудың шектелуі және онымен күресудің жолдары.
Оқыту мен үйретудің тәсілдері: Сабақтың негізгі сұрақтары бойынша оқытушының қатысуымен және бақылауымен пікірсайыс, кіші топтарда жұмыс жасау - жедел-ойын, тәжірибелер жасау.
Бақылау тәсілі: Ауызша сұрау, жедел-ойын, тәжірибелер қорытындысын тексеру, тест жүргізу


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-tairipti-negizgi-sratari-bojinsha-bilimin-alipta.html#КАЗАХСКИЙ_НАЦИОНАЛЬНЫЙ_МЕДИЦИНСКИЙ_УНИВЕРСИТЕТ_ИМЕНИ_С.Д.АСФЕНДИЯРОВА__ПАТОФИЗИОЛОГИЯ_КАФЕДРАСЫ


Сабақтың мақсаты: тарихи оқиғаның нәтижелерін талдау арқылы әлеуметтік құрылымның өзгеруіне Қазан төңкерісінің әсерін сипаттау
Сабақтың тақырыбы:
Ресейдегі самодержавие не себепті жойылды?
Большевиктер Уақытша үкіметтің билігін қалай жойды?
1917 жылы 23 – 28 ақпанда Петроградта төңкеріс болып, самодержавие құлатылды. Оқиғалар Путилов фабрикасының жұмысшылар ереуілінен басталды, ол жалпы саяси ереуілге ұласты (жұмысшылар мен қызметкерлердің саяси әрекеті). «Соғыс құрысын!», «Патша жойылсын!» деген талаппен демонстрациялар өтті және тәртіпсіздікті басуға жірерілген әскерлер демонстранттардың жағына өтті. Көтерілісшілер арсеналды, үкіметтік кеңселерді және Қысқы сарайды басып алды.
27 ақпанда Мемлекеттік Думаның Уақытша Атқару Комитеті құрылды. Сонымен қатар 28 ақпанда жұмысшылар мен солдаттар депутаттарының Петроград Кеңесі құрылды, онда социалистік-революционерлер мен меньшевиктер басым болды. 1 наурызда Петроград Кеңесінің № 1 бұйрығы шықты, ол армияны іс жүзінде Солдаттар Кеңесінің бақылауына өткізді.
1917 жылы 2 наурызда II Николай тақтан кетіп, монархия құлады.
Елдегі жоғарғы билік 1917 жылы 2 наурызда Мемлекеттік Думаның уақытша комитеті Петроград кеңесімен келісім бойынша құрған Уақытша үкімет болды. Уақытша деп аталған себебі ол Бүкілресейлік құрылтай жиналысы шақырылғанға дейін күшінде болуы керек еді. Ескі мемлекеттік органдар жойылды. Жергілікті атқарушы билікті Уақытша үкіметтің комиссарлары жүзеге асырды. Елде ерекше саяси жағдай қалыптасты, Қос билік пайда болды.
Қос үкімет (бір уақытта екі үкіметтің өмір сүруі) Уақытша үкімет (буржуазиялық-либералдық)
Жұмысшылар мен солдаттар және депутаттар кеңестері (революциялық-социалистік)
Ресейдегі самодержавиені құлатудың негізгі нәтижелері:
қоғамның қысқа мерзімді консолидациясы, бірқатар демократиялық заңнамалық акті қабылдау, қоғамдық дамудың бұрыннан келе жатқан қайшылықтарын шешу мүмкіндігі;
жеке адамдарға және меншікке қарсы зорлық-зомбылық қылмыстарының көбеюіне алып келген дамудың революциялық жолын таңдау;


title: Сабақтың мақсаты: тарихи оқиғаның нәтижелерін талдау арқылы әлеуметтік құрылымның өзгеруіне Қазан төңкерісінің әсерін сипаттау


Зертханалық жұмыс №5
Тақырыбы: Технология түрлері
Сабақтың мақсаты: Технологияның негізгі түрлері мен класстарын оқып білу. Биотехнологиялық үрдістердің артықшылығын білу.
Лабораториялық жұмысты орындауға қажетті-құрал-жабдықтар: пробирка, қоректік орталар, заттық шыны, шпатель, Петри табақшалары
Жұмыстың орындау реті:
Таза дақылды бөлу əдістері. Микробтарды оқшаулап, таза дақылды бөліп алуда əртүрлі əдістер қолданылады. Пастердің əдісімен дақылды стерильді ерітіндімен жайлап сұйылтады, бір тамшыда бір клетка болғанша, бір клеткадағы ұрпақты алып, осындай тамшының дақылын аз ғана мөлшерде қоректік ортаға себеді. Кохтың əдісі бойынша микробты ерітілген қоректік ортада сұйылтады. Сериялық ерітінділерді кезектестіре жасап 4-5 рет сұйылтқаннан кейін, əдетте пробиркадан бір клетка алынады, оны бөлек табақшада өсіреді. Ганзеннің əдісі бойынша, ұқсас таза дақылдарды осылай алады. Тамшыда бір немесе бірнеше клетка болатындай есеппен дақылды себеді. Қоректік ортаның тамшысын заттектес шыныға жұқа етіп жағып, сөйтіп бір тамшыдан өскен дақылды қоректік ортасы бар Петри табақшасына
көшіреді. Тамшыны залалсыздандырылған таяқшасымен қоректік ортаның бетіне бөліп таратады. Осы əдіспен шпательмен артынша екінші, үшінші табақшаларға жүргізеді. Қоректік ортаның бетіне жеке колониялар өседі, одан таза дақылды оқшаулап, бөліп алу оңай.
Қысқаша теориялық материал
Технология - бұл бастапқы материалдаң, яғни шикізаттан керекті тәсілдер мен әдістерді үйлестіре қолданып, құнды өнім өндіру, мысалы:
Қайыннан (шикізаттан) үстел мен орындық (өнім) жасау;
Тас көмірден (шикізаттан) электр энергиясын (өнім) өндіру;
Табиғи газдан (шикізаттан) полиэтиленді пакеттер (өнім) алу;
Ауа мен табиғи газдан (шикізаттан) тынайтқыш – аммиакты селитра (өнім) алу;
Шөптен (шикізаттан) сүт (өнім) өндіру;
Қанттан спирт алу;
Қанттан дрожжиларды өндіру;
Сүттен (шикізаттан) кефир (өнім) өндіру. т.б.
Көп жағдайда бір өнім алу үшін, тек бір ғана шикізат емес, бірнеше түрі және бір әдіс қана емес, кезекпен жүргізілетін бірнеше әдіс қолданылады.
Әдетте технология ұғымы екі бөлімнен құралады, ол 1-шісі «технология», 2-шісі – «өнім аты». Мысалы: Аммиакты селитра технологиясы, сүт технологиясы, дрожжилар технологиясы және т.б. Кейде ол «өнім өндіру технологиясы» деп те жазылады.
Технологияның негізгі кластары. Адамның ойлап тапқан технологиялары өте әртүрлі және көп, осының бәрі 3 негізгі класқа бөлінеді:
Физико-механикалық технология;
Химиялық технология;
Биотехнология.
Физико-механикалық технология. Атауына сәйкес мұндай технология қолданғанда бастапқы материал (шикізат) өнім өндіру процессі кезінде формасы мен агрегаттың қүйін ауыстырғанмен, өзінің химиялық құрамын өзгертпейді. Мысал ретінде ағаш жиһаздардың өндіру үшін ағашты өндеу, металды өндеу арқылы машина бөлшектерін өндіруді айтуға болады.
Химиялық технология. Өнімді химиялық технологиямен өндіру кезінде шикізаттын химиялық құрамы
Бақылау сұрақтары:
«Технология» түсінігіне анықтама беріңіз.
Технологияның қандай класстары бар?
«Биотехнология» түсінігіне анықтама беріңіз.
Адамшөп тамырынан дәрі-дәрмек алу биотехнологияға жата ма?
Сүт, бал, шұжық, нан, өсімдік майының өндірісі биотехнология болып табыла ма?
Биохимия саласының қандай түрі биотехнологияда қолданылады?
Химия-технологиясымен салыстырғанда биотехнологиялық процестердің артықшылығы қандай?
Жануарлар (мүйізді ірі қара мал), өсімдік( бұршақ), және микроағзалар (малазықтық ашытқылар).
Әдебиеттер:
Бирюков В.В. «Основы промышленной биотехнологии» М. «КолосС», «Химия» 2004 г
Егорова Н.К., Клунова О.О « Основы биотехнологии».
Биотехнология /Клунова, С.М. – 2010
Биотехнология: теория и практика / Под ред. Н. Загоскиной, Л. Назаренко / - 2009
Жануарлардың өсіп-өну биологиясы мен биотехнологиясы/ /Аятханұлы, М. – 2010
Микроағзалық биотехнология: қолданбалы микробиологияның негізгі қағидалары /Глейзер А.Н. – 2012
Биотехнология /Жатқанбаев, Ж.Ж. - 2011
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сабақтың мақсаты: Технологияның негізгі түрлері мен класстарын оқып білу. Биотехнологиялық үрдістердің артықшылығын білу


title: Пирумов тәсілі - Сабақтың мақсаты Теориялық бөлім Тығыздық Молекулалық масса Мысалдар

text:
Пирумов тәсілі бойынша ОИ сызығы келесідей тұрғызылады:
ИТК бойынша қисық көлбеулігін анықтайды
15,а графигі бойынша [4, сурет 15] ИТК бойынша көлбеулікке байланысты ОИ сызығының көлбеулігін анықтайды.
15,б графигі бойынша [4, сурет 15] ИТК бойынша көлбеулікке және 50%-дық айдалу температурасына байланыстыИТК және ОИ сызықтарының қиылысуындағы айдалу пайызы п анықталады.
ИТК бойынша ИТК және ОИ сызықтарының қиылысуында орналасқан п,% айдалу үлесіне сәйкес келетін температураны (tпер) анықтайды.
ОИ басталуы температурасын келесі теңдеуден анықтайды:
Алынған tпер және арқылы ОИ сызығын өткізеді.
Қалдық-мазут үшін ОИ сызығын қалдық ИТК-сы бойынша қисық көлбеулігі тангенсін анықтау арқылы тұрғызады. Қалдық ИТК-сы бойынша қисық көлбеулігі тангенсі мұнай ИТК-сы бойынша қисық көлбеулігінің мұнайдағы қалдық үлесіне көбейтіндісіне тең деп анықтайды
мұндағы ē-ашық түсті мұнай өнімдерінің айдалу үлесі.
50% қалдықтың айдалу үлесі ИТК сызығындағы төмен қайнайтын фракцияның айдалу үлесіне сәйкес келетін температура мен қалдық ИТК-сы бойынша қисық көлбеулігі тангенсінің 50-ге көбейтіндісіне қосынды түрінде анықталады, демек (°С-мен)
мұндағы - ашық түсті мұнай өнімдерінің айдалу үлесіне сәйкес келетін температура, °С.
Әдебиет: негізгі [7,8], қосымша [7,8].
9.2.7-10. Тақырыбы: Ректификациялық колонналарды есептеу
Сағат саны: 3 Тақырыптың негізгі сұрақтары: Сабақтың мақсаты
Теориялық бөлім
Ректификациялық колонналардың негізгі параметрлерін есептеу
Ректификациялық колонналардың негізгі өлшемдерін есептеу мысалдарын қарастыру
Әдістемелік нұсқау.
Көп компонентті қоспалар ректификациясы кезінде, мысалы мұнай мен мұнай өнімдерінің, ағындар температурасын келесі теңдіктер қанағаттанатындай етіп таңдайды:
сұйық ағындар үшін
(4.1)
булық ағын үшін
(4.2)
берілген айдалудың (отгонның) мольдік үлесі белгілі бу-сұйықтықты ағын үшін
=1 (4.3)
Көрсетілген формулаларда температура нақты түрде көрсетілмеген. Дегенімен өлшемі және е өлшемі температура функциялары болып табылады және берілген температурада нақты сандарға ие болады.
Су буы қатысуымен бір рет буландыру шарттарында көмірсутектер қоспасының парциалдық қысымы келесідей анықталады:
P (4.4)
фазалық тепе-теңдік қатынасын:
(4.5)
мұндағы у-көмірсутектік булардың мольдік үлесі; Nуг.п., Nв..п.-көмірсутектік және су булары,кмоль.
Су буымен жұмыс істейтін колонналардағы парциалдық қысымды есептеген кезде су буының (Gв.п.),шығарылатын құрамындай құрамды суландыру буларының (Gор) және жоғарғы өнім буларының (D) әсерін ескеру керек:
(4.6)
Көп жағдайларда колоннаға шикізаттың берілу температурасы таңдау тәсілімен табылады. Бұл температура берілген қысымда қажетті айдалу үлесі камтамасыз етілетіндей етіп таңдалады. Айдалу есептелгенде сұйық және булық фазаның құрамы келесі теңдеулер бойынша есептеледі:
сұйық фаза үшін
(4.7)
булық фаза үшін
(4.7) теңдеу кез келген компоненттің сұйық және булық фазаларда бір рет булану кезінде белгілі температурада, қысымда және компоненттердің шикізаттағы мольдік үлестерінде коцентрациясын анықтауға мүмкіндік береді. Айдалудың массалық үлесін ē мольдікке е қайта есптеуді келесі теңдеумен өткізуге болады:
e=ē (4.8)
мұндағы Мо –бастапқы шикізаттың молекулалық массасы; Му-булық фазаның молекулалық массасы.
Әдебиет: негізгі [7,8], қосымша [7,8].
9.2.11-12. Тақырыбы: Ректификациялық колонналардың негізгі өлшемдерін есептеу
Сағат саны: 2 Тақырыптың негізгі сұрақтары: Сабақтың мақсаты
Теориялық бөлім
Ректификациялық колонналардың негізгі өлшемдерін есептеу
Ректификациялық колонналардың негізгі өлшемдерін есептеу мысалдарын қарастыру
Әдістемелік нұсқау.
Есеп 1. Табақшалары келесідей орналасқан колоннаның биіктігін анықтаңыз (сурет 4.2): концентрациялық бөлігінде 23 ректификациялық және 4 соғушы, буландыру бөлігінде 4 ректификациялық табақша бар. Колоннаның төменгі жағына 31560кг/сағ (18,766кг/с) мөлшерде, тығыздығы 737кг/м3 болатын мазут колоннаның төменгі жағының температурасымен беріледі. Колоннаның төменгі жағының диаметрі 3м.
Шешуі: Жоғарғы қақпақтан бірінші ректификациялық табақшаға дейінгі биіктік h1 конструктивті 1/2D деп қабылданады, демек -1,5м. h2,h4биіктіктері осы бөліктердегі табақшалар саны мен олардың арасындағы қашықтыққа байланысты анықталады (а=0,6м)
Сурет 4.2 Ректификациялық колонна схемасы
м
h3биіктігін үш табақша арасындағы қашықтыққа байланысты анықтайды
h5 биіктігін 2м деп қабылдаймыз. h6 биіктігін 10 мин қалдыққа байланысты анықтаймыз. Колоннаның төменгі жағындағы мазут көлемі:
Колоннаның көлденең қиындысы:
;
Осыдан
Юбка биіктігін практикалық мәліметтер бойынша 4м деп қабылдаймыз. Колоннаның жалпы биіктігі:
м
Әдебиет: негізгі [7,8], қосымша [7,8].
9.2.13-17. Тақырыбы: Жылуалмастырғыш аппараттарды есептеу
Сағат саны: 3 Тақырыптың негізгі сұрақтары: Сабақтың мақсаты
Теориялық бөлім
Жылуалмастырғыш аппараттардың типтері мен олардың жылулық балансын құру
Тоңазытқыштар мен конденсатор-тоңазытқыштар
Ауамен салқындату аппараттары (АВО)
Жылуалмастырғыш аппараттардың типтері мен олардың жылулық балансын құру және стандартты аппараттар типтерін таңдауға мысалдар шығару.
Әдістемелік нұсқау Есеп 1. Жылуалмастырғыш аппаратта қарсы тоқпен екі жылу тасымалдағыш жылжиды. Ыстық ағын 2750С-ден 1200С температураға дейін салқындатылады, салқын ағын 700С-ден 1600С температураға дейін қыздырылады. Орташа температуралар айырмасын, τср, анықтаңыз.
Шешуі.жылу алмасу схемасы келесідей:
(6.3) формула бойынша орташа температуралар айырмасын анықтаймыз:
Есеп 2. Тоғысқан және аралас тоқтар үшін ыстық ағын 180℃-ден 700С температураға дейін суытылып, салқын ағын 200С-ден 600С температураға дейін қыздырылған жағдайда орташа логарифмдік температуралар айырмасын анықтаңыз.
Шешуі.∆tб және ∆tм мәндерін анықтаймыз:
Орташа логарифмдік температуралар айырмасы:
(6.5) формула бойынша Р және R мәндерін есептейміз:
35-сурет бойынша [3] ε=0,9 екенін табамыз, сонда аралас тоқ үшін τ=73,8℃.
Әдебиет: негізгі [7,8], қосымша [7,8].
9.2.18-25. Тақырыбы: Құбырлы пештерді есептеу
Сағат саны: 3 Тақырыптың негізгі сұрақтары: Сабақтың мақсаты.
Теориялық бөлім.
Пештердің типтері мен оларды таңдау тәсілдері
Пештердің жылулық жүктелімін және отынның жану жылуын есептеу
Пештің радианттық және конвекциялық секцияларын есептеу
Пештердің жылулық жүктелімін, отынның жану жылуын, отын шығынын анықтауға және пештің жұмысшы секцияларын есептеулерге мысалдар қарастыру.


title: Пештің пайдалы жылулық жүктелімі - Сабақтың мақсаты Теориялық бөлім Тығыздық Молекулалық масса Мысалдар

text:
Пештің пайдалы жылулық жүктелімі (Qпол, Вт немесе кДж/сағ), немесе пештің жылулық қуаты шикізатты қыздыруға және буландыруға жұмсалатын жылудан және су буын қыздыруға жұмсалатын жылудан құралады [1,6]:
(7.1)
Шикізатты қыздыруға қажетті жылу ,( ):
(7.2)
Шикізатты буландыруға қажетті жылу, ( ):
(7.3)
Су буын қыздыруға қажетті жылу, ( )
(7.4)
мұндағы G-пештің шикізат бойынша өнімділігі, кг/сағ; -шикізат айдалуының массалық үлесі, бірлік үлестер; -сұйықтықтың пешке кіре берістегі және шығардағы энтальпиясы, кДж/кг; -пештен шыға берістегі булар энтальпиясы, кДж/кг; Gв.п.–қыздырылып жатқан су буы мөлшері, кг/сағ; х–қаныққан су буының ылғалдылығы, бірлік үлестер; l–судың булану жылуы, кДж/кг; с-жылу сыйымдылық, кДж/(кг/·К); t3– қыздырылған су буы температурасы, оС; t4 -қаныққан су буы температурасы, оС.
Құбырлы пештің пайдалы әсер коэффициенті (ПӘК) - бұл пештің мұнай өнімін жылытуға жұмсалған пайдалы жылу үлесін көрсетеді. Отынның толық жануы кезінде пештің ПӘК-і оның конструкциясына, кетіп жатқан түтін газдарымен және пеш қалауы арқылы жылу жоғалтуларына, ауаның артықшылық коэффициентіне байланысты болады. Құбырлы пештердің ПӘК-і әдетте 0,60-0,80 аралығында болады және келесі формула бойынша анықталады [5,6,7]:
(7.5)
мұндағы - пештің пайдалы әсер коэффициенті; - отынның жану жылуы, кДж/кг; - пеш қалауы арқылы қоршаған ортаға жылу жоғалтулары; кДж/кг отынға; - кетіп жатқан түтін газдарымен жылу жоғалтулары, кДж/кг отынға; - отын жануының толық еместігінен жылу жоғалтулары, кДж/кг (іс жүзінде 0,5-1%) .
Әдебиет: негізгі [7,8], қосымша [7,8].


title: Сабақтың мақсаты Теориялық бөлім Тығыздық Молекулалық масса Мысалдар

text:
9.2. Практикалық сабақтар 9.2.1-3. Тақырыбы: Мұнай және мұнай өнімдерінің физика-химиялық қасиеттерін анықтау
Сағат саны: 2 Тақырыптың негізгі сұрақтары: Сабақтың мақсаты
Әдістемелік нұсқау Есеп 1. Мұнай өнімінің тығыздығы 200С температурада 650кг/м3 және К=13,5 болған жағдайда 1500С және 20,0МПа қысымда мұнай өнімінің тығыздығын анықтаңыз.
Шешуі: Мұнай өнімінің 200С және 20МПа қысымдағы тығыздығын табамыз. Ол үшін қосымша 5-ті [3] пайдаланып қысымды ескере отырып тығыздыққа түзетуді табамыз. Ол 20 кг/м3 –ке тең, демек, 200С температурада және Р=20,0МПа қысымда тығыздық келесідей болады
кг/м3 200С температурадағы тығыздықты және К=13,5 болатын сипаттамалық факторды біле отырып қосымша 3 [3] бойынша 1500С температурадағы тығыздықты анықтаймыз. Мұнай өнімінің 1500С температура мен 20,0МПа қысымдағы тығыздығы 525кг/м3 тең болады.
Әдебиет: негізгі [7,8], қосымша [7,8].
9.2.4-6. Тақырыбы: Мұнайларды өндірістік жобалық бағалау
Сағат саны: 2 Тақырыптың негізгі сұрақтары: Сабақтың мақсаты
Теориялық бөлім
Бір рет булану (ОИ) сызығын құрудың шамалас тәсілдері


title: Сабақтың мақсаты: Туындыны табу ережелерін білу

text:
1-Слайд - Қайырлы күн, әріптестер!
Мен, Валиева Умит Дильмухамбетовна, Спортқа дарынды балаларға арналған мамандандырылған облыстық мектеп-интернатының математика пәні мұғалімімін.
Жаңартылған білім беру курсының тақырыбы ретінде бүгінгі қысқа мерзімді сабақ жоспарымды қорғау үшін Алгебра пәні бойынша 10 сыныпты таңдап алдым. Ұзақ мерзімді жоспар бойынша сабағымның бөлім атауы «Туынды» Тақырыбы: «Туындыны табу ережелері» Осы сабақ арқылы жүзеге асатын оқу мақсаты: 10.3.1.10 Тұрақты функцияның және дәрежелік функцияның туындыларын табу.
Бұдан шығатын сабақтың мақсаты:
Туындыны табу ережелерін білу;
Тұрақты функцияның және дәрежелік функцияның табу формуласын игеру;
Туындыны табу ережелерін есептер шығаруда қолдану.
2-Слайд Оқу мақсатына қол жеткізу үшін сабақта мынадай белсенді әдіс-тәсілдерді қолдандым:«Жүректен-жүрекке», « Конверттегі сұрақ» әдісі, «Галереяны аралау», «Пазл» құрастыру, «Сәйкестендіру», «Постер» қорғау , «БББ» әдістері.
Соның ішінде сабақтың басында оқушылармен ортаға шаттық шеңберін құрып, «Жүректен-жүрекке» әдісі арқылы оқушылар бір-біріне тілек тілеу арқылы сыныпта жағымды ахуал жасадым.
Сабақты алдыңғы біліммен байланыстыру үшін шеңбер ішінде тұрып «Конверттегі сұрақ » әдісі арқылы үй тапсырмасына шолу жасадым. Сабаққа белсене қатысқан оқушыларды «Қол шапалақтау» арқылы бағаладым.
Оқушыларды 3 топқа бөлу үшін туынды формулалары арқылы «Пазл» әдісін қолдандым.
Сабақтың ортасында «Галереяны аралау» әдісібойынша тақтаға жапсырылған туындыны табу формулаларын әр топ оқушылары галереяны аралап, І топ 1-ережені «Сәйкестендіру», 2-топ 2-ережені «БББ» кестесі, 3-топ 3-ережені «Постер» қорғау арқылы қорытып, бір-біріне сұрақтар қойып, «Екі жұлдыз, бір тілек» арқылы бір – бірін бағалады.
Ондағы негізгі мақсатым: берілген есепті ұжым болып талдау кезінде есептің шығарылу жолын біртіндеп талдау арқылы нәтижеге жету.
Жаңа сабақты бекіту үшін «Инсерт» әдісі бойынша оқушылар,
жаңа материалмен таныса отырып, түртіп алу жүйесімен мәлімет жинайды, саралайды, бағалайды және тапсырманы оқып, түртіп алу жүйесі бойынша жұмыс жасайды.
Сабақтың соңында «Аяқталмаған сөйлемдер» әдісі арқылырефлексия өткіздім.
«Аяқталмаған сөйлемдер» әдісі арқылы оқушылар өз ойларын айтады.
Бірнеше оқушыдан өздерінің рефлексиясын оқуды сұрадым
Бүгін мен ..................................білдім
Тапсырманы ............................ орындадым
Сабақ ........................................болды
Бұрын мен ................................білмеуші едім
Мен ...........................................сезіндім
Менің қолымнан ......................келеді
Осылардың ішінде оқу мақсатына толықтай қол жеткізуде «Галереяны аралау» әдісі өте тиімді болды. Бұл әдісте әр топ өз беттерімен ережені қорытып, ережені өздері қолданып есептер шығаруда ұтымды болды. Бұл әдісте ұтымды болғаны оқушылар бір-бірін «Екі жұлдыз, бір тілек» арқылы бағалай білді. 3-Слайд Оқушылардың оқу мақсатына жетуіне және оларға қолдау көрсету мақсатында қажеттіліктерін ескере отырып, мынадай саралау жұмыстары жүргізілді.Топтау; қолдау; бағалау; нәтиже.
«Бағалау» бойынша саралауда сыныптағы жекелеген оқушылардың нені үйренгенін анықтауға және оны бағалауға мүмкіндік береді. Мұғалімдер оқушылардың табысты оқуын қамтамасыз етумен қатар, оқушының жеке даму аймағын анықтау арқылы нені жақсарту қажеттігін түсінуге мүмкіндік беретін икемді үдеріс болып табылады. Бұл саралау кезінде оқушылар деңгейлік тапсырмалар орындады, оқушылардың тақырыпты қаншалықты меңгергендерін анықтай алдым.
4-Слайд Оқу мақсатына қол жеткізуде тапсырмаларды орындатуда мынадай қалыптастырушы бағалау жұмыстарын қолдандым. Мысалы, «Екі жұлдыз, бір тілек», «Қызық. Қиын. Құнды» , сабақ соңында «Жапондық бағалау» әдістері арқылы бағаладым. Соның ішінде «Қызық. Қиын. Құнды» әдісі тиімді болды. Бұл бағалауда берілген тапсырмаға әрбір оқушы жеке жұмыс жасау арқылы өз ойын қорытып, жұп болып пікірлерімен бөліседі. Бұл бүкіл топтық талқылауға ұласады. Сабақ соңында оқушылардың сабақты қаншалықты түсінгендерін, оқу мақсатына қаншалықты жеткендігін білу үшін «Аяқталмаған сөйлемдер» әдісі арқылы рефлексия жасап, кері байланыс жүргіздім.
5-Слайд Ықшамсабақ маған не берді дейтін болсам, ықшамсабақ беруде мен сабақ тақырыбының ұзақ мерзімді жоспарға негізделетінін, оқу мақсатынан сабақ мақсатын шығаруды, ҚМЖ –ны құрылымдауды, оқу мақсатына сай белсенді оқу әдістерін дұрыс таңдауды, қалыптастырушы бағалау әдістерін саралап оқыту әдістерін үйреніп білдім. Тренердің ұсынысы бойынша оқу мақсатына негізделген деңгейлік тапсырмалар оқушылардың қабілетіне назар аудара отырып таңдадым және соның нәтижесінде «Галереяны аралау» әдісін алдым. Әріптестерімнің кері байланысы нәтижесінде әр тапсырмаға қалыптастырушы бағалау әдістерін таңдай білдім.
Алдағы уақытта оқу мақсатына сай тиімді әдіс-тәсілдерді таңдап, оқушылардың бойында білу,түсіну, қолдану және бағалау дағдыларын қалыптастыру үшін әр сабағымды түрлендіріп өткіземін. Оқушылардың қабілеттеріне қарай саралау тапсырмаларын таңдайтын боламын. Теорияда алған бар білімімді практикада жүзеге асырамын.


title: Сабақтың мақсаты

text:
9.3.3.1 Бірөлшемді массивті қолданып Python бағдарламалау тілінде бағдарлама құру.
Не ортақ?
Массив - бір типтес және жалпы атауы бар деректердің жиынтығы
Массив элементі - массивке енетін жеке айнымалы болып табылады
Массив өлшемі - массивтің құрамында енетін элементтердің саны
Массив элементінің индексі - массивтің элементінің номері
МАССИВТЕР - LIST (СПИСКИ)
Python бағдарламалау тіліндегі тізімдер, жолдар сияқты, реттілікке бағынады. Алайда, тізімдерге қарағанда, жолдар таңбалардан тұрады, олар әр түрлі объектілерден: сандардан, жолдардан, тіпті басқа тізімдерден тұрады және тырнақшаға емес, тік жақшаға алынады [ ]. Нысандар бір-бірінен үтірлер арқылы бөлінеді.


title: Сабақтың мақсаты Құқық 10 Іс жүргізу құқығының негіздері Қылмыстық процестің міндеттері мен қағидаттары презентация

text:
Бейнероликте қандай қылмыс түрлерін байқадыңыздар?
Қылмыстық істер не үшін қозғалады?
әдiл сот талқылауын жүргізу үшін қандай кедергілер бар?
Қылмыскерлер неге қылмыстық жауаптылыққа тартылады?
Белгілі бір жаза тағайындауда қылмыстық заңды дұрыс қолданудың қандай маңызы бар?
???
Бүгінгі сабақтың тақырыбы қандай деп ойлайсыздар?
Сабақтың тақырыбы
Қылмыстық процестің міндеттері мен қағидаттары
Сабақтың мақсаты:
10.4.1.1 қылмыстық процестің негізгі міндеттері мен қағидаттарын түсіндіру
Бағалау критерийлері:
Қылмыстық процестің мiндеттерi мен қағидаттарын біледі;
Қылмыстық іс жүргізуде қылмыстық процестің міндеттері мен қағидаттарын ескерудің маңыздылығын түсіндіреді;
ҚР Қылмыстық-процестік Кодекстің баптарына сүйеніп, құқықтық ситуацияның шешімін шығарады.
Зерттеу
Мәтінмен жұмыс
8-бап. Қылмыстық процестің мiндеттерi
9-бап. Қылмыстық процестің қағидаттары және олардың мәнi
10-бап. Заңдылық
11-бап. Сот төрелігін соттың ғана жүзеге асыруы
12-бап. Адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын сот арқылы қорғау
14-бап. Жеке басқа қол сұғылмаушылық
Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік Кодексі, 2014 жылғы 4 шілдедегі № 231-V ҚРЗ, 8-31 баптар.
Ситуация
Азаматша Бейсенкүл өзінің терезесінен бірнеше күн бойына екі жасөспірімді қадағалады. Екі жасөспірім көрші қабаттағы үйде тұрады. Қанат пен Жомарт бірнеше күн қатарынан азамат Есеновтың машинасын түртіп айналып қарап жүрді. Бір күні таңертең Есенов есігінің алдына шықса машинасының екі доңғалағы жоқ екен. Бұны естіген Бейсенкүл есіктің алдына шығып: «Сенің машинаңның доңғалағын ұрлаған Қанат пен Жомарт. Өйткені олар сенің машинаңды бірнеше күн бойы айналшықтап жүрген», - деді.
қылмыстық сот ісін жүргізу сатылары Сотқа дейінгі сатылар Ерекше сатылар Сот сатылары
Қылмыстық істі қозғау
Алдын-ала тергеу
қылмыстық істің материалдарын сот отырысына дайындау
Бірінші сатыдағы сотта іс жүргізу
Екінші сатыдағы сотта іс жүргізу
Үкімді орындау
қадағалау сатысы
жаңа немесе жаңадан ашылған мән-жайларға байланысты қылмыстық сот ісін қайта бастау
Топтық жұмыс
1-топ: Сотқа дейінгі сатылар (қылмыстық істі қозғау, алдын-ала тергеу жұмыстары)
2-топ: Сот отырысы кезеңі (қылмыстық істің материалдарын сот отырысына дайындау, 1-сатыдағы сот ісін жүргізу)
3-топ: Сот отырысы кезеңі (2-сатыдағы сотта іс жүргізу, үкімді орындау)
4-топ: Ерекше сатылар (қадағалау сатысы, жаңа немесе жаңадан ашылған мән-жайларға байланысты қылмыстық сот ісін қайта бастау)
Интерпретация
«Қылмыстық іс жүргізуде қылмыстық процестің міндеттері мен қағидаттарын ескеру қаншалықты маңызды?» қорытынды ой-түйін жазыңыз.


title: Сабақтың мақсаты 8d0f5eba84e5c8127f202259ea943dfdb6251fb6

text:
Сабақтың мақсаты
жүктеу/скачать
363,06 Kb.
Дата
05.05.2023
өлшемі
363,06 Kb.
#90635
түрі
Сабақ
Байланысты:
8d0f5eba84e5c8127f202259ea943dfdb6251fb6
Бұл бет үшін навигация:
Тапсырма-1 Тапсырма- 2
Сабақтың тақырыбы :
у=ах
2
, у=ах
3
және (k≠0)түріндегі функциялар, олардың графиктері және қасиеттері
Сабақтың мақсаты
:7.4.1.11
функциясының графигін салу және оның қасиеттерін білу;
Тапсырма-1
Тапсырма- 2
жүктеу/скачать
363,06 Kb.
Достарыңызбен бөлісу:
©emirsaba.org 2024
әкімшілігінің қараңыз
Басты бет
Lessons
Curriculum vitae
Documents


title: Сабақтың мақсаты


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-v8.html#5.2.6.1_Тірек_сөздерді_дұрыс_қолданып_иллюстрацияларды_сипаттау

title: Сабақтың мақсаты

text:
Алдыңғы оқу герой, персонаж
приятный,положительный
свидетельство о рождении
сколько себя знаю,в памяти
неприемлемый,неудобный
тут же изменить
переходим к делу, от слов к делу
надсмехаться
известный поэт писатель шторы выставка любимый родиться,появиться на свет союз писателей работать, служить перепутать
лицо,облик
обижаться
была бы возможность
что было, то было, прошло
внешний вид
двухствольное ружье
зиять
зняет
лоб
лысый
цвести
1.42-бет.3- тапсырма. Мәтінді түсініп оқу.
2.Мәтін бойынша сұрақтарға жауап беру.
3.Жаңа сөздерді жаттау.
Бағалау критерийі 1.Жаңа сөздерді айтады. 1 балл 2. Сұраққа жауап береді. 2 балл свободный главный герой очередь внешность Бағалау критерийі Сұрақтарға жауап береді.
2 балл 1.Жанар қандай қыз?
2.Жанар кластағы қандай оқушы?
3. Жанардың үйі қай жерде?
4. Жанардың әкесінің аты кім?
5. Жанар мен Қожа не ойнады?
Мәтін бойынша сұрақтарға жауап беріңдер.
Жаңа сөздер
желбіреген-развевался
бауырмал – почитающий родных
сырланған-окрашенный
мұнтаздай – чистый
сенім-доверие
бетпе-бет – лицом к лицу
атып түрегелу – быстро встать
шайып жіберу - ополоснуть
Бағалау критерийі 1.Жаңа сөздерді жазады.
2. Сөз тіркесін, сөйлем құрайды. 1 балл.
Жазылым. 1-тапсырма,44-бет.Сын есімді қатыстырып, өзің қалаған екі суретпен екі сөйлем құрап жаз.


title: Сабақтың мақсаты


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-v8.html#Жазылым._1-тапсырма,44-бет.Сын_есімді_қатыстырып,_өзің_қалаған_екі_суретпен_екі_сөйлем_құрап_жаз.

title: Сабақтың мақсаты


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-v8.html#Оқылым._2-тапсырма,45-бет._Мәтінді_оқы,_есте_сақта.

title: Сабақтың мақсаты


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-v8.html#Оқылым._3-тапсырма,_45-бет._Мәтінді_оқы._Есте_сақта.

title: Сабақтың мақсаты


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-v8.html#Үй_тапсырмасы:_1.47-бет,_7-_тапсырма._Мәтінді_пайдаланып,_сөздерден_сөйлем_құрап_жаз.

title: Сабақтың мақсаты


title: Сабақтың мақсаты

text:
5.3.1.2 ежелгі мемлекеттік бірлестіктердің құрылуын түсіндіру
САҚТАР ТУРАЛЫ ҚАНДАЙ ДЕРЕККӨЗДЕР БАР?
Б.з.д. І мыңжылдықтa қазіргі Қазақстан аумағында тарихта «сaқ» атауымен белгілі болған тaйпaлаp өмір сүрген.
Сақтар бүкіл Қазақстан аумағын қамтыған.
Сақ тайпалары туралы дереккөздер археологиялық (заттық) және жазбаша деректер болып бөлінеді.
Сақ тайпалары туралы кездесетін деректер
Заттай
Жазбаша
Тарихтың атасы Геродоттың «Тарих» кітабы
Есік обасынан табылған «Алтын киімді» адам
Ежелгі жазба дереккөздеріндегі сақтарға қатысты мәліметтер, негізінен, ежелгі парсы сына жазбалары және грек авторларының еңбектерінде кездеседі. Себебі сақ тайпаларының парсы және грек мемлекеттерімен байланысы болған және олар сол кездегі саяси оқиғаларда елеулі рөл атқарған.
Парсы патшаларының сына жазуындағы сақтар жайлы мәліметтері
Ежелгі грек және рим авторлары – Арриан, Полиен, Диодор, Плиний, Ктесий, Помпей Трог, Птолемей, Страбон сақтар туралы мәліметтер қалдырған.
Птоломей
Страбон
Помпей Трог
Плиний
Диодор
Грек деректерінің ішінде б.з.д. V ғасырда жазылған Геродоттың «Тарих» атты еңбегі ерекше құнды мәліметтер береді. Геродот сақтардың массагет атты тайпасы туралы мәліметтер қалдырса, басқа грек авторлары дай, аргиппейлер, аримаспылар және т.б. туралы да деректер келтіреді.


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-v9.html#Зерттеу_сұрағы:_Қандай_тарихи_дереккөздер_сақтар_туралы_мәлімет_береді

title: Сабақтың мақсаты


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-v9.html#САҚТАР_ТУРАЛЫ_ҚАНДАЙ_ДЕРЕККӨЗДЕР_БАР

title: Сабақтың мақсаты


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-v9.html#Тарихтың_атасы_Геродоттың_«Тарих»_кітабы

title: Сабақтың мақсаты


title: Сабақтың мақсаты: Вариациялық қатар құрудың негізгі принциптерімен

text:
|
4 – дәріс
|
Тақырыбы:
|
Вариациялық қатарды қисық сызықтармен өрнектеу.
|
Сабақтың
мақсаты:
|
Вариациялық қатар құрудың негізгі принциптерімен
танысу және оны графикпен өрнектеу.
|
Қажетті материалдар:
|
Вариациялық қатар құруға және оның графигін
өрнектеуге (гистограмма, кумулята, огива) арналған кестелер, микрокалькулятор.
|
Вариациялық қатарды графикпен өрнектеуге де болады (гистограмма немесе вариациялық қисық сызық арқылы). Ол үшін біз координат жүйесін қолданамыз: горизонталь өсіне (абсцисса өсіне) кластар орталығының мәндерін түсіреміз, ал вертикаль өсіне (ордината өсіне) зерттеліп отырған белгінің әрбір кластардағы кездесу жиілігін көрсетеміз. Осы екі осьтің қиылысқан жерлеріне нүкте қойып, оларды бағаналар арқылы өрнектесек біз сатыланған фигура аламыз. Бұл фигура гистограмма деп аталынады. Екінші жағдайда, вариациялық қатардағы әрбір класс ортасының мәні мен сол кластағы белгілердің кездесу жиілігінің қиылысқан жерлеріне қойылған нүктелерді түзу сызықпен бір-бірімен қоссақ, онда вариациялық қисық сызық алынады, яғни абсцисса өсінен көтерілген перпендикулярлардың бастарын сызықпен қосса үлестірім алқабы деп аталатын вариациялық қисық сызық алынады. Қазіргі кезде вариациялық қатардың графиктерін компьютерде әр түрлі бағдарламалар көмегімен бейнелеу өте тиімді болып саналады, сондықтан олар іс жүзінде жиі қолдануға ие болды (11-сурет).
Вариациялық қатардың графигінде оның биіктігінің тым созылыңқы немесе енінің тым жалпақ болмауы үшін «алтын қима» ережесін қолданылады. Ереже бойынша қисық сызықтың биіктігі (Н) мен оның табанының ұзындығы (D) белгілі қатынаста болуы керек. Оны мына формула анықтауға
Біздің мысалымыз үшін әрбір класқа 2 см масштаб таңдасақ онда 8 класс үшін қисық сызықтың табанының ұзындығы – 16 см. Енді формулаға оның мәндерін қойып, қисық сызықтың
биіктігін табуға болады:
Н 5 , бұдан Н 5 16 80 10 см.
D 8 8 8
11-сурет. Саулық қой тірі массасы үлестірімінің гистограммасы және қисық сызығы
Жуықтап алғанда вариациялық қисық сызықтың табанының ұзындығы биіктігінен (яғни максимал ординатадан) 1,5-2,5 есе артық болғаны жөн. Абсцисса өсіне вариациялық қатардың шеткі кластарын түсіргенде оларды ешқандай варианталары жоқ нөлдік кластарға дейін жеткізген дұрыс, нәтижесінде вариациялық қатардың пішіні көзге түсерліктей болады. Вариациялық қисық сызықтардың бірнеше түрлері болады, атап айтқанда: қалыпты қисық сызық, биномды қисық сызық, эксцесс және екі қисық сызықтар, асимметриялы қисық сызық, трансгрессивті қисық сызық және пуассонды таралу. Бұл айтқан қисық сызықтардың ерекшеліктері мен қасиеттері оқулық құралында жақсы жазылған.
Вариациялық қатарды графиктік түрде гистограмма және
вариациялық қисық сызық түрінде өрнектеуге болады (11-сурет).
Алынған гистограмма мен вариациялық қисық сызықтың көрсеткіштері арқылы біз зерттеліп отырған белгілердің өзгерткіштігін жалпы сипаттай аламыз. Мысалы, біздің вариациялық қатарды құрудан алған гистограммамыз бен вариациялық қисық сызығымыз малдарда ең жиі кездесетін белгілер 65-70 кг аралығында екенін көрсетеді. Ал, осындай гистограмма мен вариациялық қисық сызықтар арқылы белгілердің өзгерткіштігіне қорытынды жасауымыз үшін, екінші бір зерттеліп отырған малдар тобының дәл осындай аттас белгілеріне вариациялық қатар құрып, оларғада гистограмма мен вариациялық қисық сызықтар құрамыз. Енді, осы екі гистограммада немесе вариациялық қисық сызықтары алынған белгілердің мәндерін бір- бірімен салыстырсақ, қай мал тобында белгілердің ең жиі
кездесетін мәндерін және олардың көрсеткіштерін (шамаларын) табамыз, солар арқылы зерттеулердегі әрбір мал топтарына өздеріне лайықты баға береміз.
Айталық, бірінші гистограммада (вариациялық қисық сызықтағы) ең жиі кездесетін белгілердің шамасы 65-70 кг болды дейік, ал екінші гистограммада (вариациялық қисық сызықты өздеріңіз жасаңыздар) бұл шама 75-80 кг-ды көрсетті. Осы сандарды бір-бірімен салыстырсақ, онда біз белгілердің қай мал тобында және қандай дәрежеде дамығандығын көреміз. Осындай көрсеткіштерге қарап шаруашылық үшін қай мал тобын өсірудің экономикалық тиімділігін генетика ғылымының заңдылықтары арқылы алдын ала болжауымызға болады. Біздің мысалымызда, шаруаға экономикалық жағынан тиімді малдар екінші топта, себебі оларда жиі кездесетін белгілердің мәндері 75-80 кг, яғни тек қана екінші топтағы малдарды өсіру арқылы біз әр басқа шаққанда 10 кг тірілей салмақты (80-70=10) артық аламыз. Бұл біздің гистограмма мен вариациялық қисық сызықтардың көрсеткіштері бойынша қорытындымыздың дұрыс екенін дәлелдейді.
Ескертетін бір жай: вариациялық қатар құру тек үлкен іріктелген жиынтықта (n>30) жасалынады, ал кіші іріктелген жиынтықта (n<30) мұндай қатар құрылмайды, оның статистикалық көрсеткіштері қарапайым жолмен есептелініп шығарылады. Оның мысалдары келесі сабақтарда қарастырылады.
Вариациялық қатарды көрнекі етіп көрсету үшін оны гистограмма, қисық сызықты өрнектеумен қатар кумулята және огива деп аталатын кесінділермен де сипаттауға болады. Кумулята деп – координаттағы горизонталь (абсцисса) осьіне кластарды, ал вертикаль (ордината) осьіне кумуляцияланған (жинақталған) жиіліктер мәндерін түсіріп, оларға түсірілген перпендикуляр сызықтың қиылысқан нүктелерін бір-бірімен қосқанда пайда болатын кесіндіні айтамыз (1-схема).
Жиілік ( f ) - 2 6 14 20 25 17 10 6
Кумуляцияланған
(жинақталған) жиілік ( Sf ) 2 8 22 42 67 84 94 100
Огива дегеніміз – кумулятаға керісінше алынған қисық сызық, яғни огива кезінде абсцисса осьіне кумуляцияланған (жинақталған) жиіліктерді, ал ордината осьіне кластарды түсіріп, екеуінің қиылысқан нүктелерін қосудан алынған кесінді (2-схема).
Айта кететін жай: егер вариациялық қисық сызық күмбез тәрізді немесе сүйір болып келсе, кумулята және огивада, кумуляцияланған (жинақталған) жиіліктердің нәтижесінде олар оралықты, яғни S әріпі пішіндес болып келеді. Екіншіден, кумулята мен огиваның ортаңғы нүктелері зерттеліп отырған белгілердің
арифметикалық ортасына, медианаға және моданың мәндеріне сәйкес келеді, ал вариацияның қисық сызығында олар барлық уақытта сәйкес келе бермейді.
Достарыңызбен бөлісу: |


Сур. 1 Әмбебап штатив а, б, в, г-ұстағыштардың әртүрлі түрлері-табандар мен муфталар
Аяқтар мен қысқыштар муфталарға мықтап сүйенуі үшін соңғылары ашық бөлігін жоғары қаратып бекітілуі керек. Резеңке тығыздағыштар аяқтар мен қысқыштарға салынғанына назар аудару керек. Металл табандарға шыны жабдықты жинау кезінде жазатайым оқиғаны болдырмас үшін абай болу керек. Фарфор шыныаяқтарын штативке бекіту үшін әртүрлі диаметрлі сақиналар қолданылады.
Зертханада қыздырылған кезде көмекші құрал ретінде асбест торы (біркелкі жылытуға қызмет етеді), керамикалық кірістері бар үшбұрыш және тағы басқалар қолданылады.


title: Сур. 2 қосалқы зертханалық жабдықтар

text:
Сабақтың мақсаты: ветеринариялық зертханаларда қолданылатын қосалқы материалдар мен жабдықтардың жұмысымен танысуСур. 2 қосалқы зертханалық жабдықтар
zts 5
Қосалқы керек-жарақтар: пробиркаларға арналған ұстағыш, Бунзеннің зертханалық металл штативі (табандарды, металл қысқыштар мен сақиналарды қоса алғанда), тигельді қысқыштар мен ұстағыштар, пробиркалар мен центрифуга стақандарына арналған штативтер, пинцеттер, асбест торлары, қалақшалар. Зертханалық центрифуганың жұмысы әртүрлі заттардың консистенциясы мен тығыздығын бөлу принципіне негізделген. Көбінесе ғылыми және ветеринарлық тәжірибеде белгілі бір сұйықтықтарды немесе қоспаларды олардың құраушы біртекті элементтеріне бөлу керек. Әдетте сұйықтықтың құрамдас бөліктері әртүрлі тығыздыққа ие және зертханалық медициналық центрифуганың жұмыс принципі дәл осыған негізделген. Сұйық қоспасы бар Контейнер центрифугада орталық оське қатысты үлкен жылдамдықпен айналады, ал құрамдас бөліктердің тығыздығы әртүрлі болғандықтан, оларға әртүрлі центрифугалық күштер әсер етеді, бұл сұйықтықтың құрамдас бөліктерін бір-бірінен бөлуге мүмкіндік береді. Центрифугалар зертханалық зәр, қан, сүт, лимфа сияқты биологиялық сұйықтықтарды бөлу үшін қолданылады.
жүктеу/скачать 1,04 Mb. Достарыңызбен бөлісу: |