title: -тапсырма. Төмендегі сөздерді бір-бірімен мағынасына қарай орналастырып, сәйкестендеріңіз

text:
Сабақтың мақсаты 1. Лексикалық тақырып бойынша кіріспе және бекіту
мен міндеттері: 2. Орнықты сөз тіркестерімен жұмыс
3. Мәтінді оқу және сөздіктің көмегімен аудару
4. Сұрақтарға сай мәтіннің түсінігін айту
1-тапсырма. Мәтінді мұқият оқып, аударыңыздар
Автоматты басқару теориясы Автоматты басқару теориясы- басқару процестерін, зерттеу тәсілдерін және автоматты басқару жүйелерін жобалау негіздерін оқытады. Автоматты басқару теориясы – инженерлік мамандықтарға арналған жалпы техникалық курс. Бұл пән автоматты басқару теориясын оқытады, басқару жүйелерінің қызмет ету принциптерін қамтамасыз ететін негізгі теориялық мәліметтер береді. Автоматты басқару теориясы автоматты басқару жүйелерін зерттеу тәсілдерін және жобалау негіздерін оқытады. Автоматты басқару теориясы ұғымы келесі терминдердің жиынтығынан тұрады:
басқару – белгілі бір мақсатқа жету үшін нысанға берілетін әсер
автоматты басқару- адамның араласуынсыз техникалық жабдықтардың көмегімен басқару
Басқарудың автоматты жүйелері техниканың түрлі салаларында (көшірмелеуіш фрезалау станогын басқаруға арналған қадағалауыш жүйе, металл кескіш станоктардағымагнитті клента, перфолента немесе перфокарта арқылы бағдарламамен басқаруға арналған жүйе) кеңінен пайдаланылады. Басқарудың автоматтандырылған жүйесін құру принциптерін және оларда өтетін процестердің заңдылықтарын зерттейтін техникалық кибернетиканың бөлімі — автоматты басқару теориясы. Ол бірнеше бөлімге (сызықтық, сызықтық емес жүйелер, үздіксіз функциясы, дискретті функциялы, релелі, инвариантты, оптимальды, экстремальды, үлкен жүйелер теориясы, жүйелердің сезгіштік теориясы) бөлінеді. Негізгі мәселесі —басқарудың автоматтандырылған жүйесін синтездеу және талдау. Автоматты басқару тек математикамен ғана емес, физикалық және техникалық ғылымдарымен тығыз байланысты. Қазақстанда автоматты басқару теориясынан зерттеулер 60жылы басталды (Қазақстан Республикасы ҒылымАкадемиясы, ҚазҰМУ, ҚазҰТУ, Қарағанды политехникалық институты т.б.). Республикада автоматты басқару теориясының негізін А.Қ. Беделбаев салды.


Автоматты басқару теориясының міндеттері. АБТ-ң негізгі жағдайларын оқыту және басқару жүйелерін дұрыс, нақты эксплуатациялауға жеткілікті мөлешерде талдау және синтездеу тәсілдерімен таныстыру.
Міндеттері: келесі сұрақтарды меңгеру
автоматты басқару жүйелерінің теорияларының негіздерін;
автоматты басқару жүйелерін талдау және синтездеу тәсілдерін;
келесі дағдыларды меңгеру
автоматты басқару жүйелерін талдау;
автоматты басқару жүйелерін оптималдандыру және синтездеу;
автоматты реттеу жүйелерін қазіргі жаңашыл нысандық-негізделген бағдарламалық орталарда (мысалы VisSim, Matlab т.с.с) модельдеу және зерттеу
Автоматты басқару теориясының негізгі зерттеу нысандары. АБТ- ғылыми және техникалық пән, ол нысандар мен басқару жүйелерінің математикалық модельдерін құрастыру негізінде жүйелік ұйымдастырудың негізгі принциптерін оқытады. Бұл жобаланатын жүйелердің сипаттамалары мен қасиеттерін бағалауға және сапаның қажетті талаптарына жауап беретін жүйелер
2-тапсырма. Мәтіннің мазмұны бойынша төмендегі сұрақтарға жауап беріңіздер Автоматты басқару теориясы
Теория дегеніміз не?
Басқару дегеніміз не?
Автоматты басқару теориясының қандай бөлімдері бар?
Автоматты басқару теориясының негізгі міндеттерін атаңыз
Автоматты басқару теориясының негізгі зерттеу нысандарын атаңыз
Автоматты жүйелер қандай салаларда қолданылады?
Республикада автоматты басқару теориясының негізін салған кім?
3-тапсырма. Көп нүктенің орнына көптік жалғауларын қосып жазып, олардың емлесін түсіндіріңіздер Автоматты басқару теориясы- басқару процес...ін, зерттеу тәсіл...ін және автоматты басқару жүйе...ін жобалау негіз...ін оқытады. Автоматты басқару теориясы – инженерлік мамандық..ға арналған жалпы техникалық курс. Бұл пән автоматты басқару теориясын оқытады, басқару жүйе...інің қызмет ету принцип...ін қамтамасыз ететін негізгі теориялық мәлімет... береді. Автоматты басқару теориясы автоматты басқару жүйе...ін зерттеу тәсіл...ін және жобалау негіз...ін оқытады. Автоматты басқару теориясы ұғымы келесі термин...дің жиынтығынан тұрады.


4-тапсырма. Сөз тіркестерін орысшаға аударыңыздар Басқарудың автоматты жүйелері, техниканың түрлі салаларында, көшірмелеуіш фрезалау станогын басқару, қадағалауыш жүйе, металл кескіш станоктар,магнитті клента, перфолента немесе перфокарта, бағдарламамен басқару, арналған жүйе, кеңінен пайдаланылады, басқарудың автоматтандырылған жүйесі.
5-тапсырма. Автоматтандыру саласындағы терминдердің мағынасын түсініп, меңгерініздер. Ақпараттық жобалаудың негізгі- основа информационного проектирования.Басқарылатын объектіні сипаттайтын динамикалық ақпаратты тұрғызып, ұдайы жаңартып отыру.
Техникалық жабдықтау- техническое оборудование. Ақпарат жүйесінің атқарымдық және жабдықтаушы бөлімдеріндегі ішкі жүйелерін қамти отырып, оларды жұмыс істетумен қамтамасыз ететін барлық техникалық жабдықтар жиынтығын құрайды
Математикалық жабдықтау -математическое оборудование. Жүйедегі есептерді шешіп, ақпаратты өңдеуде қолданылатын математикалық әдістер мен үлгілер, тәсілдер қарастырылады.
Бағдарламалық жабдықтау-программное оборудование. Ақпарат жүйесін жобалау (тұрғызу) мен жұмыс істеуге арналған әдістер мен жабдықтардың, шаралардың жиынтығы


title:
Әдебиет:
НӘ 2,4
ҚӘ 5,7
ӘН 2

Сабақ 6

text:
Тақырып. Өндірісті басқару және автоматтандыру Сабақтың мақсаты 1. Лексикалық тақырып бойынша кіріспе және бекіту
мен міндеттері: 2. Орнықты сөз тіркестерімен жұмыс
3. Мәтінді оқу және сөздіктің көмегімен аудару
4. Сұрақтарға сай мәтіннің түсінігін айту
Сөздік. Өндіріс-производство
1-тапсырма. Өндірісті басқару және автоматтандыру Өндірістік автоматтандыру – машиналық өндірістің дамуы барысында бұрын адам атқарып келген басқару және бақылау жұмыстарын құрылғылар мен автомат құрылғыларға жүктеу үдерісі. Өндірістік автоматтандыру – осы заманғы өндірісті дамытудың негізі әрі техникалық үдерістіңең басты бағыты.
Өндірістік автоматтандырудың түрлері
жарым-жартылай
кешенді
толықтай
Өндірісті жарым-жартылай автоматтандыру өте күрделі әрі тез өтетін процестерді адамның тікелей басқаруы мүмкін болмайтын жағдайларда пайдаланылады. Басқару жұмыстарын автоматтандыру өндірісті жарым-жартылай автоматтандыруға жатады. Өндірістік автоматтандыру үдерісі кезеңінде телім, цех, зауыт, электр станциялар өзара бір-бірімен байланысқан автоматты кешен ретінде жұмыс істейді.
Өндірісті кешенді автоматтандыру кәсіпорынның, шаруашылықтың, қызметтің негізгі өндірістік жұмыстарын түгелдей қамтиды. Адам бұл жағдайда жалпылама бақылау жұмыстарымен ғана айналысады. Өндірісті толықтай автоматтандыру өндірісті басқару мен бақылау жұмыстарын түгелдей автоматтандырылған жүйелерге жүктейді. Бұл үдеріс – автоматтандырудың ең жоғары сатысы.
Өндірісті толықтай автоматтандыру іске қосылатын өндіріс рентабельді, жұмыс ырғағы ылғи бір қалыпты және әр түрлі ауытқуларды алдын ала болжап, есепке алу мүмкін болатын жағдайларда, сондай-ақ адамға қауіпті және денсаулығына зиянды өндірістерде іске асырылады.
Өндірістік автоматтандырудың негізі басқарылушы нысанның заңдылықтарын тиімді түрде зерттеу әдістерін жасау, басқару әдістерінің экономиялық тиімділігін анықтау және автоматтандыру құралдарын жасаудың инженерлік әдістерін табу секілді мәселелерден құралады. Белгілі мақсатқа жету үшін таңдалып алынған тиімді басқару әдістері мен оны іске асыратын техникалық құралдар автоматтандырылған басқару жүйесін (АБЖ) құрады. Осы заманғы АБЖ-ның құрамына сигналдар тудыру құрылғылары, логикалық және математикалық өңдеулерден өткен ақпаратты қабылдау және қайтарып беру, белгілі болған ақпараттарды адамға хабарлау, басқару сигналдарын тудыру және жұмыстық құрылғылар кіреді.


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-leksikali-tairip-bojinsha-kirispe-jene-bekitu.html?page=14#3-тапсырма._Автоматтандыру_саласындағы_терминдердің_мағынасын_түсініп,_меңгерініздер__Атомарлық_қасиет

text:
2-тапсырма . Мәтіннің мазмұны бойынша төмендегі сұрақтарға жауап беріңіздер Өндірістік автоматтандыру деген не?
Осы заманғы өндірісті дамытудың негізі әрі техникалық прогрестің ең басты бағыты неге байланысты?
Адам қандай жағдайда жалпылама бақылау жұмыстарымен ғана айналысады?
Өндірістік автоматтандырудың қандай түрлері бар?
Автоматтандырылған Басқару Жүйесі (АБЖ) деген не?
3-тапсырма. Автоматтандыру саласындағы терминдердің мағынасын түсініп, меңгерініздер Атомарлық қасиет- Кез-келген транзакцияның толық орындалуын немесе орындалмауын білдіреді.
Келісімдік қасиет- Мәліметтер қорын бір дұрыс жағдайдан екінші бір дұрыс жағдайға өткізуін бақылайды.
Оқшаулық қасиет- Транзакцияның бір уақытта басталып орындалғанына қарамастан мәліметтер қоры олармен кезекке сәйкес жұмыс жасайды.
Ұзақмерзімдік қасиет-Кез-келген сәтті аяқталған транзакцияны мәліметтер қорына сақтайды.
4-тапсырма. Мәтіннен алынған сөйлемді аяқтаңыз Өндірістік автоматтандыру – осы заманғы өндірісті дамытудың негізі...
Өте күрделі әрі тез өтетін процестерді адамның тікелей басқаруы мүмкін...
Кәсіпорынның, шаруашылықтың, қызметтің негізгі өндірістік...
Сондай-ақ адамға қауіпті және денсаулығына...
Белгілі мақсатқа жету үшін таңдалып алынған тиімді басқару әдістері мен оны іске асыратын техникалық...
5-тапсырма. Сөздік жұмысын жасаңыз Өндірістік автоматтандыру – машиналық өндірістің дамуы барысында бұрын адам атқарып келген басқару және бақылау жұмыстарын приборлар мен автомат құрылғыларға жүктеу процесі. Өндірістік автоматтандыру – осы заманғы өндірісті дамытудың негізі әрі техникалық прогрестің ең басты бағыты. Өндірістік автоматтандырудың жарым-жартылай, кешенді және толықтай автоматтандырылған түрлері бар.


title: -тапсырма . Мәтіннің мазмұны бойынша төмендегі сұрақтарға жауап беріңіздер


title: -тапсырма. Сөз тіркестерін пайдаланып, сөйлем құраңыздар

text:
Өзін-өзі тексеру сұрақтары: Өндірістік автоматтандыру деген не?
Осы заманғы өндірісті дамытудың негізі әрі техникалық прогрестің ең басты бағыты неге байланысты?
Адам қандай жағдайда жалпылама бақылау жұмыстарымен ғана айналысады?
Өндірістік автоматтандырудың қандай түрлері бар?
Автоматтандырылған Басқару Жүйесі (АБЖ) деген не?
Атомарлық қасиет нені білдіреді?
Келісімдік қасиет нені бақылайды?
Оқшаулық қасиет қалай жұмыс жасайды?
Ұзақмерзімдік қасиет нені сақтайды?
Әдебиет: НӘ 1,3
ҚӘ 7,10
ӘН 1,2
III МОДУЛЬ Сабақ 7
Тақырып: Өндіріс үрдісін автоматтандырудың негізгі теориялары, жүйелері Сабақтың мақсаты 1. Лексикалық тақырып бойынша кіріспе және бекіту
мен міндеттері: 2. Орнықты сөз тіркестерімен жұмыс
3. Мәтінді оқу және сөздіктің көмегімен аудару
4. Сұрақтарға сай мәтіннің түсінігін айту
Сөздік. Сала-отрасль, область, сфера


1-тапсырма. Мәтінді мұқият оқып, аударыңыздар Өндіріс үрдісін автоматтандырудың негізгі теориялары, жүйелері Өндірісті кешенді түрде автоматтандыру, өнеркәсіп көлемі мен өндіріс қарқынының артуы және халық шаруашылығының әр түрлі салалары арасындағы өндірістік байланыстардың күрделенуі экономикалық мәліметтер мен статистикалық мәліметтер жинау және оларды өңдеу процестерін, құжат түрлерін есепке алып, таратып отыру, жоспарлау және басқару міндеттерін шешу ісінде автоматтандыру қажеттігін туғызды. Басқару жұмыстарын автоматтандырудың ғылыми негізі халық шаруашылығын басқарудың өзіндік ерекшеліктерін ескеріп, басқарудың оптимальдық жүйесін синтездеу әдісін зерттейтін және экономикалық мақсаттарға математикалық әдістерді пайдалану мәселелерімен шұғылданатын экономикалық кибернетика. Оның басты мәселесі – халық шаруашылығымен оның жеке салаларын басқаруды автоматтандырудың бір тұтас жүйесінде адам мен кибернетикалық машиналардың өзара әрекетінің методологиялық және принциптік мәселелерін шешу.
Басқару жұмыстарын автоматтандырудың негізігі 3 жүйесі бар.
басқарудың жалпы мемлекет территориялық органдарын (Мемлекеттік жоспарлау комитеті, Орталық статистика басқармасы, сауда, ауыл шаруашылық, әкімшілік органдары) қамтитын автоматтандырылған мемлекеттік жүйе;
өнеркәсіптің жеке салаларын қамтитын автоматтандырылған салалық жүйе;
біріне жақын орналасқан бірнеше кәсіпорындарда экономикалық мәліметтерді өңдейтін және олардың жұмысын жоспарлау, басқару міндеттерін шешетін автоматтандырылған жүйе.
Автоматтандырылған жұмыс орны(АЖО)- ол, маманның ақпараттық және есептеуіш қажеттіліктерін жедел қанағаттандыруын қамтамасыз ететін және оның жұмыс орнында орналасқан құрылғылық және программалық құралдар комплексі. Әдетте бұндай құрал дербес компьютер болып табылады. Қажеттігінше басқа да қосымша электрондық құрылғылармен жабдықталған, ал нақты айтқанда: дисктік жинақтауыштармен, баспаға шығаратын құрылғылармен, оптикалық оқығыш құрылғылармен және графика құрылғыларымен, басқа АЖО бір арнада жұмыс істеу құралдарымен, жергілікті есептеуіш тораппен және т.б. АЖО ортасында маманнан қосалқы және жүйелік программалау бойынша арнайы біліімді қажет етпейді. Одан зерттеліп отырған құбылыстың қолданушы аймағында бейімделу қабілетті болуы талап етіледі. Осымен қатар, АЖО негізгі қызметі – жұмыс орындарында ақпаратты орталықтандырылған, автоматтандырылған өңдеу, АЖО және дербес компьютер жергілікті тораптарына, сонымен қатар, ауқымды есептеуіш тораптарға кіру кезінде «өзіміздің» сәйкес мәліметтер базасын қолдану. АЖО қамтамасыздандыру үшін қажет техникалық құралдар құрамы орындалатын жұмыстардың сипатына және нақты шарттарына тәуелді, бірақ, банк ақпараттарын өңдеудің автоматтандырылған жүйесімен басқару аппараты үшін терминал құрылғыларының типтік структурасын ұсынуға болады: ДЭЕМ базасында басқару құрылғысы, дисплей, иілгіш магниттік дискілерде жинақтауыш, мәліметтерді теруге арналған клавиатура, принтер және т.б. АЖО техникалық қамтамасыздандырудың бұндай құрамы сәйкес программалық құралдармен бірге экономикалық есептерді шешуге, құжаттарды жедел түзетуді орындауға, графикалық, кестелік, мәтіндік құжаттармен диалогтық жұмысты және әртүрлі картотекаларды жүргізуге мүмкіндік береді, яғни қойма қызметкерінің «жұмыс үстелі метафорасын» жүзеге асыруға мүмкіндік береді.


title: -тапсырма. Мәтіннің мазмұны бойынша төмендегі сұрақтарға жауап беріңіздер

text:
Басқару жұмыстарын автоматтандырудың неше жүйесі бар?
Автоматтандырылған жұмыс орны дегеніміз не?
АЖО негізгі қызметі қандай?
3-тапсырма. Автоматтандыру саласындағы терминдердің мағынасын түсініп, меңгеріңіздер Корпоративті ақпараттық жүйе (КАЖ) -корпоративная информационная технология (КИТ)- Компьютерлік желілердің көмегімен әртүрлі қызметтегі ішкі жүйелердің интеграциясының негізінде құрылған аймақтық және жергілікті желілердің ресурстарын пайдаланатын жүйе.
КАЖ архитектурасы- архитектура КИТ.Оны құрайтын негізгі қызмет атқаратын бөлшектерінің жиынтығымен қарым-қатынастарының сипаттамасы.
Сервер- сервер. Клиенттің сұраныстарын қанағаттандыратын КАЖ-нің бөлшегі.
Клиент-клиент, аларман, тапсырыскер.КАЖ-нің серверіне сұраныс ұйымдастырып, мәліметтердің оперативтік өңделуін қамтамасыз ететін компонент.
4-тапсырма. Мәтіннен алынған сөйлемді аяқтаңыз Өндірістікешенді түрде автоматтандыру, өнеркәсіп көлемі мен өндіріс қарқынының артуы және халық шаруашылығының әр түрлі салалары арасындағы өндірістік байланыстардың күрделенуі экономикалық....
Оларды өңдеу процестерін, құжат түрлерін есепке алып, таратып отыру, жоспарлау ...
Экономикалық мақсаттарға математикалық әдістерді пайдалану мәселелерімен...
Экономикалық мақсаттарға математикалық әдістерді пайдалану мәселелерімен...
Өнеркәсіптің жеке салаларын қамтитын автоматтандырылған...
Одан зерттеліп отырған құбылыстың қолданушы аймағында бейімделу...
5-тапсырма. Сөз тіркестерін аударыңыз Халық шаруашылығының әр түрлі салалары, өнеркәсіп көлемі мен өндіріс қарқынының артуы, халық шаруашылығының әр түрлі салалары, өндірістік байланыстардың күрделенуі, экономикалық мәліметтер мен статистикалық мәліметтер жинау, өңдеу процестері, құжат түрлерін есепке алу, таратып отыру, жоспарлау және басқару міндеттерін шешу, автоматтандыру қажеттігін туғызу, басқару жұмыстары, басқарудың жалпы мемлекет территориялық органдары, өнеркәсіптің жеке салаларын қамту, біріне жақын орналасқан бірнеше кәсіпорындар.


title: -тапсырма. Мәтіннен бірнеше сөз тіркестерін теріп жазып, сөйлем құраңыздар. Құрастырған сөйлемдерді орыс тіліне аударыңыздар

text:
5-тапсырма. Берлігін хабарлы сөйлемдерді сұраулы сөйлемдерге айналдырып, сұраулы сөйлемдердің неше жолмен жасалатынын түсіндіріңіздер Қазіргі заманғы технологиялық процесті басқарудың автоматтандырылған жүйесі бұл көпсатылы адам машина басқару жүйесі. БАЖ-ды күрделі технологиялық процестермен жасағанда техникалық құралдар мен бағдарламалық жасаулардың дамуымен бірге жетіле түсетін автоматты ақпараттық жүйелер пайдаланылады. ТПБАЖ және диспетчерлік басқару. Жаңа ғылыми идеялар мен техникалық құралдардың пайда болуына байланысты ТПБАЖ дамуын үш кезеңге бөлуге болады. Уақыт барысында объектілер мен басқару әдістері, автоматтандыру құралдары және басқа компоненттердің мінездемесі өзгереді. Олар қазіргі басқару жүйесінің мазмұнын құрайды.
Өзін-өзі тексеру сұрақтары: Технологиялық процесті басқарудың автоматтандырылған жүйесі қандай жүйе?
Күрделі технологиялық процестермен жасағанда нелер пайдаланылады?


text:
2-тапсырма . Мәтіннің мазмұны бойынша төмендегі сұрақтарға жауап беріңіздер Автоматтандыру дегеніміз не?
Ғылыми техникалық үрдістің бірі....
Жалпы автоматтандыру дегеніміз не?
Автоматтандырудың мақсаты дегенміз не?
Мәліметтер қорына анықтама беріңіз
Автоматтандыру дәрежесі дегеніміз не?
Автоматтандыру неше бөлімнен тұрады?
Автоматтандырылатын нәрселерді ата
3-тапсырма.Мәтіннен автоматтандыру саласында қолданылатын сөздер мен сөз тіркестерін теріп жазып, олармен сөйлемдер құрастырыңыздар.
Мысалы: ақпараттық жүйе, техникалық құрал-жабдықтар, техникалық есептеу және т.б.
4-тапсырма.Автоматтандыру саласы бойынша мамандықтарға негізделген терминдердің мағынасын есте сақтаңыздар. Көптік жалғауларын тауып, олардың сөйлемдегі қызметін түсіндіріңіздер. Орысшаға аударыңыз.
Автоматтандыру - автоматизация.Автоматтандыру, технологиялық қолдану әдісі, экономика – математикалық әдіс және басқару жүйесі, адамды алу нәтижесінен толық босатады. Беру және қолдану энергиясын, материалдар немесе көп көлемдегі өңделген ақпараттар.
Өндірістік жүйе- производственный процесс. Өндірістің қызметін басқаруды қамтамасыз етеді және ғылыми-техникалық жаңалықтардың өндіріске белсенді енуіне бағытталуы тиіс.
Қаржылық жүйе – финансовый процесс. Бухгалтердік, статистикалық немесе басқа ақпараттың негізінде қаржылық ресурстарды бақылауды және талдауды қамтамасыз етеді.
5-тапсырма. Жақшаның ішіндегі етістіктерді қажетті үлгіге қойып, көшіріп жазыңыздар Автоматтандыру процесінің өндіріс саласында, соның ішінде, мұнай газ саласында, ғылым мен техниканың өзекті мақсаты болып (табылу). Сондықтан автоматтандыру, өндіру және түрлі автоматтандырылған жүйені (енгізу) және өндірісті шұғыл (басқару) әсер (ету).
Автоматтандыру – микропроцессорлық, ақпараттық – есептеуіш және компьютерлік жүйелері арқылы адамның физикалық еңбегінің процесін (жеңілдету).


5-тапсырма. Сөз тіркестерін орысшаға аударып, сөйлем құраңыздар мәдени-көзқарастық, өндіргіш күштер функциясы, әлеуметтік күштер функциясы, инновациялық даму, экономикаға көшудің бастапқы сатысы, индустриялық-инновациялық даму стратегиясы, ұлттық инновациялық жүйе.
Сабақтың мақсаты 1. Лексикалық тақырып бойынша кіріспе және бекіту
мен міндеттері: 2. Орнықты сөз тіркестерімен жұмыс
3. Мәтінді оқу және сөздіктің көмегімен аудару
4. Сұрақтарға сай мәтіннің түсінігін айту
Студенттің ғылыми-зерттеу жұмысы Студенттің ғылыми - зерттеу жұмысы оның болашақ мамандығына байланысты ғылыми - зерттеу жұмысын жүргізіп, ғылыми тұжырым жасауы, яғни жоғары оқу орнында оқу барысында ғылыми негіздерден алған білімі бойынша тақырып төңірегінде зерттеу жұмысын жүргізуі. Студенттің зерттеушілік қабілеті болуымен қатар, оның сол тақырыпты меңгеруге ынта ықыласы болуы тиіс. Зерттеушілік жұмысты дидактикалық - психологиялық тұрғыдан дұрыс ұйымдастыру студентті шығармашылыққа, ізденуге, логикалық ойлау қабілетін дамытуға көмектеседі. Бүгінгі заман өзгеріп, қоғам жаңарған тұста студент болашақ жоғары білікті маман ретінде білімін өмірмен байланыстырып, тәжірибе қолдана білу керек. Бүгінгі таңда көрсетіліп жүрген студенттің ғылыми - зерттеу жұмысының түрлері: мәнжазба, баяндама жазу, жаңа ғылыми - әдістемелік әдебиеттерге шолу жасау, пікір жазу, дипломдық жұмыс, курстық жұмыс, ғылыми конференция, олимпиада, топтық жобалар жасап қорғау, кесте толтыру, жүйелік сызбалар даярлау, т.б.


title: Ғылыми прогресс - Сабақтың мақсаты Лексикалық тақырып бойынша кіріспе және бекіту

text:
Ғылыми прогресс - білімнің жоғарылауымен және ақпарат көлемінің көп болуымен сипатталады. Мұндай кең көлемдегі ақпараттарды басқару көп қиындық әкелері сөзсіз. ХХІ ғасыр жаңа технологияның пайда болуы, оның жедел өсуі мұндай мәселелерді шешуге жол ашты. Оны шешудің ең тиімді жолы - автоматтандыру. Қазіргі кезде біздің елімізде, шет елдерде де ақпараттарды автоматтандыруды кеңінен қолданады, оларды пайдаланылу салалары өте көп. Мұндай күрделі ақпарттарды автоматтандыру жүйелерді реттеу функциясын және алдыға қойылған тапсырманы шешу әдісін талдау қызметін атқарады.
Ғылым- тек білімнің, фактілердің жиынтығы ғана емес ол сондай ақ, қоғамның мәдени-әлеуметтік маңызды құбылыстарының бірі. Яғни ғылым дегеніміз бұл: мәдениеттің бір саласы; дүниетанымдық әдіс; адамды және табиғатты қайта өңдеуші өндіргіш күш; арнаулы институт (институт түсінігіне тек жоғары оқу орны емес, сонымен қатар ғылыми қауымдастықтар, академиялар, лабораториялар, журналдар және т.б, кіргізіледі). Білім мен ғылым бірін-бірі толықтыратын, бірін-бірі өрістете беретін салалар. Бұл ретте Жолдаудағы «Ең жоғарғы халықаралық стандартқа сай келетін академиялық орталықтар мен оқу орындарын құру» деген Президенттің тапсырмасы елдік дамуымыздың дәл осы кезеңінде аса көкейкесті деп білеміз. Ғылымды жан-жақты дамытуға бағыттау - уақыт талабы. Қазақстан ғылымнан кенде емес. Елімізде 10 мыңға жуық ғылыми қызметкер мен ғылыми мамандар жұмыс істейді. Ғылымда да, өндірісте де инновациялық тәжірибелер жүргізу, жаңалықтар енгізу, сынақ жұмыстарын жүргізу нәтижесінде пайдалы істі жолға қойсақ, бұл экономикаға тиімді болары сөзсіз.
Хабарландыру - бірдеңе туралы хабарлау мақсатында газетке, журналға, басылған немесе бір жерге ілініп қойылған мәтін.
Хабарландыру – қандай да бір оқиға, шара т.б. туралы ресми хабарлау.
Мысалы:
Байқау туралы
_______________________________ тауарларды, жұмыстар мен қызмет көрсетулерді орталықтандырылған сатып алу бойынша __________________________ қалалық (__________________________ аудандық) конкурстық комиссия __________ қалалық (___________________аудандық)____________________ _____________ басқармасы үшін ____________________________ бойынша жұмыстарды мемлекеттік сатып алу жөнінде ашық конкурс1 өткізетіндігін хабарлайды.
Сатып алынатын жұмыстардың толық тізбесі, олардың егжей-тегжейлі ерекшелігі, жұмыстардың орындалу мерзімі және өтетін орны конкурстық құжаттамада көрсетілген.
Конкурсқа Қазақстан Республикасы «Мемлекеттік сатып алу туралы» Заңының 8-бабының 1-тармағында көрсетілген біліктілік талаптарына сай келетін барлық ынталы өнім берушілер жіберіледі.
Конкурстық құжаттама пакетін _____жылғы __________ күнгі __ сағат ____ минутты қоса алғандағы мерзімде, ал қалған күндері мына мекенжайда ______________
_____________________________, сағат ____-ден ____-ге дейін ақысыз алуға болады.
Ынталы өнім берушілер байқауға қатысу үшін конверттерге салынған конкурстық өтінімдерді ________ қаласының (________ ауданының) тауарларды, жұмыстар мен қызмет көрсетулерді орталықтандырылған сатып алу бойынша конкурстық комиссияға мына мекенжайда _________________ сағат ___-ден ______-ге дейін тапсыруы тиіс.
Конкурстық өтінімдерді тапсырудың соңғы мерзімі _____ жылғы __________ күнгі __ сағат __ минутқа дейін.
Конкурстық өтінімдер салынған конверттер ____ жылғы _____ күнгі
сағат __ минутта мына мекенжайда _________________конкурстық өтінім тапсырған барлық келген ынталы өнім берушілердің көзінше ашылады.
8(000) 0-00-00-00, 0-00-00-00 телефондары бойынша қосымша ақпарат3 және анықтама алуға болады.


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-leksikali-tairip-bojinsha-kirispe-jene-bekitu.html?page=3#1-тапсырма._Мәтінді_мұқият_оқып,_аударыңыздар_Автоматтандыру_элементтері_мен_құрылғылары

title: -тапсырма. Сөз тіркестерін аударыңыз

text:
6-тапсырма. Сөз тіркестерін аударыңыз: ақпараттар ағынының көбеюі, нарықтық қатынас, техникалық құрал-жабдықтар, информатика индустриясын құру, ақпараттық өнімнің тауарға айналуы,өндірістен әлеуметтік салаға дейін, жұмыс уақытын үнемдеу, оптимизациялық басқару,адамның денсаулығына зиянды, ғылыми техникалық үрдіс.
Өзін-өзі тексеру сұрақтар: Автоматтандыру дегеніміз не?
Өндірістік жүйе дегеніміз не?
Қаржылық жүйе дегеніміз не?
Ғылыми техникалық үрдістің бірі....
Автоматтандыру неше бөлімнен тұрады?
Автоматтандырылатын нәрселерді ата
Автоматтандырудың мақсаты дегеніміз не?
Әдебиет: НӘ 1,4
ҚӘ 1,3
ӘН 2
Сабақ 2
Тақырып: Автоматтандыру элементтері мен құрылғылары Сабақтың мақсаты. Лексикалық тақырып бойынша кіріспе және бекіту
мен міндеттері: 2. Орнықты сөз тіркестерімен жұмыс
3. Мәтінді оқу және сөздіктің көмегімен аудару
4. Сұрақтарға сай мәтіннің түсінігін айту
Сөздік. Уақыт-время
Басқару-управление
Әртүрлі-разные
Кемелер-корабли
Ұшақтар-самолеты
Тікұшақтар-ракеты
Теңіздер-моря
Өзендер-реки
Байланыс-связь
Маңызды-важный
Бақылау-контроль
Ғылыми-зерттеу-научно-исследовательский
1-тапсырма. Мәтінді мұқият оқып, аударыңыздар Автоматтандыру элементтері мен құрылғылары Қазіргі уақытта автоматты басқару және реттеу жүйелері өндіріске, көлік саласына, ауыл шаруашылығына және тұрмысқа кеңінен енгізілуде. Жыл сайын алуан түрлі станок-автоматтарды, роботтарды, автоматты құрылғыларды өндіруге, оларды қолдануға деген сұраныс жоғарылауда, әртүрлі технологиялық үдерістерді автоматтандыру үлкен қарқынмен жүргізілуде. Көптеген автоматтандырылған телемеханикалық жүйелер теңіздер мен өзендердегі кемелерде, электровоздарда, ұшақтар мен тікұшақтарда, қарапайым және атом электр станцияларында, байланыс жүйелерінде және ғылыми-зерттеу станцияларында, байланыс жүйелерінде және ғылыми-зерттеу станцияларында қолданылуда.
Автоматты басқару және реттеу жүйелері нақты заңдармен басқару және реттеу әдістеріне сәйкес берілген функцияларды орындайтын элементтер мен құрылғылардан құралады. Автоматиканың элементтері мен құрылғыларының атқаратын қызметтері алуан түрлі, қайсыбір жағдайларда олар маңызды функцияларды да атқарады. Мысалы, жұмыс механизмдерін қозғалысқа келтіреді, арақашықтықтан басқаруға, реттеуге немесе бақылауға мүмкіндік береді, механикалық шамаларды электрлікке немесе керісінше түрлендіруге, сондай-ақ электрлік шамдарды бір түрден екінші түрге түрлендіруге мүмкіндік береді, ілеспелі жүйелердің жұмысын қамтамасыз етеді және коорданаттарды өзгертуге мүмкіндік береді.
Автоматика элементтері мен құрылғыларының сапасы мен сенімділігі маңызды үдерістерді басқаруға арналған күрделі және қымбат болып табылатын автоматтандырылған жүйенің сапасы мен сенімділігіне әсеретеді. Автоматика элементтері мен құрылғыларының жарамсыздығына байланысты жүйенің істен шығуы үлкен материалдық және қаржылық шығындарға ұшыратуға мүмкін.


2-тапсырма. Жақшаның ішіндегі етістіктерді қажетті үлгіге қойып, көшіріп жазыңыздар Бүгінгі таңда көрсетіліп жүрген студенттің ғылыми - зерттеу жұмысының түрлері: мәнжазба, баяндама (жазады), жаңа ғылыми - әдістемелік әдебиеттерге шолу (жасады), пікір (жазады), дипломдық жұмыс, курстық жұмыс, ғылыми конференция, олимпиада, топтық жобалар жасап (қорғады), кесте (толтырады), жүйелік сызбалар (даярлайды)
3-тапсырма. Мәтіннен алынған сөйлемдерді аяқтаңыздар Ғылыми прогресс - білімнің жоғарылауымен және ақпарат көлемінің... .
Мұндай кең көлемдегі ақпараттарды басқару... .
ХХІ ғасыр жаңа технологияның пайда болуы, оның жедел өсуі... .
Оны шешудің ең тиімді жолы... .
Қазіргі кезде біздің елімізде, шет елдерде де ақпараттарды автоматтандыруды кеңінен... .
Мұндай күрделі ақпарттарды автоматтандыру жүйелерді... .
Ғылымды жан-жақты дамытуға бағыттау... .
Қазақстан ғылымнан ... .
Өзін-өзі тексеру сұрақтары: Студенттің ғылыми - зерттеу жұмысы деп қалай түсінесің?
Ғылыми - зерттеу жұмыстарының рәсімделу ережелері қандай?
Ғылымның қоғамда алатын орны қандай?
Ғылымға анықтама беріңіз
Ғылыми прогресс дегеніміз не?
Хабарландыру деген не?
Әдебиет: НӘ 2,5
ҚӘ 1,4
ӘН 2
Сабақ 14 Тақырып: Іскерлік қарым-қатынастың социологиялық мәдениеттілік нормасымен тілдесу


title: -тапсырма. Мәтінді мұқият оқып, аударыңыздар

text:
Іскерлік қарым-қатынас туралы ұғым Іскерлік кездесу де өзіне тән этикет, іс әрекет ұстанымы бар. Іскерліктің маңызды принциптеріне сенім жатады. Сенім адамдардың қарым қатыныстардың мүмкін екенін білдіру факторы. Сенім жоғалтқан жағдайда үміт үзіледі, үміт үзілсе бәрі бітеді. Үміт өте маңызды нәрсе. Қандай да бір қарым қатынас адамның көңілінен басталады. Ашық, жарқын көңіл күйде болу керек, айналаға нұрын себу керек. Ұрыс керіс, айқай, шу шығару қажет емес. Кері эмоциялар да қажет емес. Қандай жағдай болса да сабыр сақтап кездесулерде бәріне жағымды атмосфера орнату керек.
Маңызды әдеп ол- амандасу. Адамдардың бір-біріне деген ықыласын, мейрімін көрсету белгісі. Жақсы, сыпайы сөйлесу әдептіліктің маңызды шарты. Еркін және сенімді сөйлеу, елдердің тілдерін білу іскер адамға пайдалы және маңызды. Кездесулерде тыңдай білу үлкен өнегелік. Ал іскер пайда көздейтін адам болғандықтан, пайдаға жарайтын нәрсенің бәрін білгені жөн. Жүздескенде жылы шырай таныту, басқалардың сенімін жоғалтпай, айтқан уәдеде тұра білу, өз бас пайдасын ойлай тұра басқалардың құқығын тәрк етпеу сияқты әрекеттер іскер адамға қажетті құлық, өмірлік ұстаным болуы тиіс.
Басшы мен бағынушы арасындағы қарым-қатынас ерекшелігі олардың белгілі бір жағдайда (ал жаратушы алдында бәріміз теңбіз ғой) тең еместігінен туындайды. «Ұлық болсаң, кішік бол!» деп халық даналығы бекер айтпаған, бастық қарамағындағылармен неғұрлым сыпайы болса, соғұрлым шынайы ниетке ие болады. Басқаны тыңдай білу — үлкен өнегелік. Тіпті өзіңнің айтылғанмен келіспеушілігің бола тұра, қарсыласыңды (оппонентінді) соңына дейін тыңдап шығу тәрбиелілік нышандарының бірі. Бағынушыға ұжымдағы өз мәртебесіне, өз орнына сай міндеттерден тысқары талап қойылған сәтте басқарушы бұйрықты раймен емес, сұраныс, өтінші айтса жөн. Бұл—оның көрегендігі әрі ортақ іске пайдалы нәрсе жасағандығы болар еді. Басшының өз қарамағындағыларға көңіл аудара білуі де, яғни жұмыстағы жетістіктеріне, өмірлік қуаныштарына ортақтаса білуі де ұжымдағы жағымды, үйлесімді қарым-қатынастарды қалыптастыруға көп әсерін тигізеді. Нақты іскерлік кездесулерде клиетпен сенімді байланыс орнату, егер клиент сенімді болса онда іс жүзеге асады.


Іскерлік қарым-қатынас жасау этикасының негізгі принциптері. Іскерлік қарым-қатынас қандайда бір принциптерге негізделген, олардың ішіндегі негізгілері мыналар:
іскерлік байланыс негізінде іске деген ниет білдіру, бірақ ол жеке және өзінің амбициясына байланысты болмауы керек;
адалдық, ол өтірікке баралмайтын, әдепті сондай-ақ адамгершілік сапасын тудырады;
ақ-ниет, ол адамдарға жақсылық жасау қажеттілігі (жақсылық-этиканың басты категориясы).
қадірлеу (сыйлау), сөйлеушінің беделін қадірлеу. Ол адамның ізеттілігі, тактикалық ескертпелері, мейірімділігі бұның бәрі сыйластыққа немесе қадірлеуге жатады.
Іскерлік қарым-қатынас қағидасына сәйкес тәжірибеде құжаттар мен жұмыс істеуде бүкіл әлемде бірдей және құқық қорғау органдарының қызметкерлері тек бір-бірімен ғана емес, сонымен қатар басқа мемлекеттің қызметкерлері мен халықаралық қылмыспен күрес қызметкерлерімен байланыста болады.
Іскер деп – нарық экономикасына әбден бейімделген өз ісін жетік білетін адамды айтады.
2-тапсырма. Мына сөздер қай етістікпен тіркеседі? Өзара сәйкестіріңіз Домбыра, зейнетақы, жұмыссыздық, ән, қызмет, кедейшілік, автокөлік, теннис, волейбол, саяхат, қаржы, терроризм, спорт, кәсіпкерлік, келіссөз, жеткізілім, келісімшарт, іссапар
ойнау
айту
көру
күресу
Төлеу
жүргізу
бояу
айналысу
талқылау
жүру
Қайсы етістіктер
жиі қолданылады?
Екі түрде мағынада қолданылады?
Спорт түрінде қолданылады?
Банк терминінде қолданылады?
3-тапсырма. Сіздің шет елдік әріптесіңіз іссапармен келді. Қаланың көрнекті жерлерімен таныстыру жоспарланған. Қыдыратын жерлердің тізімін жасаңыз. Сонан соң шет елдік әріптестеріңізге телефон соғып, оның демалыс күні туралы сұраңыз. Қажетті ақпарат беріңіз. Сіздің әріптесіңіз өз шешімін айтуы керек Есік көлін көргіңіз келе ме? Оның табиғаты өте керемет.
-Табиғатта болуды ұнатамын. Ұсыныңызға....... Көңіл бөлгеніңізге ризамын. Бірақ......


title: -тапсырма. Сұхбат бойынша сөйлемдерді өзара сәйкестіріңіз

text:
В. Астанаға мына номерге телефон соқсын. 8-317-2-35-16. Факс: 8-317-2-36-16-14. E-mail: stroyka@mail.ru Көмегіңізге рахмет. Сау болыңыз.
5-тапсырма. Көп нүктенің орнына керекті сөздерді қойыңыз. Жағымды және жағымсыз қасиеттерді екі бағанға бөліп жазыңыздар .... кездесу де өзіне тән этикет, .... ұстанымы бар. Іскерліктің маңызды ....сенім жатады. Сенім адамдардың қарым қатыныстардың мүмкін екенін білдіру факторы. Сенім жоғалтқан жағдайда ... үзіледі, үміт үзілсе .... бітеді. Үміт өте .... нәрсе. Қандай да бір қарым-қатынас адамның көңілінен басталады. Ашық, жарқын көңіл күйде болу керек, айналаға нұрын себу керек. Ұрыс керіс, айқай, шу шығару қажет емес. Кері .... қажет емес. Қандай жағдай болса да ... сақтап кездесулерде бәріне .... атмосфера орнату керек.
Маңызды әдеп ол..... Адамдардың бір-біріне деген ықыласын, мейрімін көрсету белгісі. Жақсы, сыпайы сөйлесу .... маңызды шарты. ... және ... сөйлеу, елдердің тілдерін білу іскер адамға пайдалы және маңызды. Кездесулерде тыңдай білу үлкен .... . Ал іскер пайда көздейтін адам болғандықтан, пайдаға жарайтын нәрсенің бәрін білгені жөн. Жүздескенде жылы .... таныту, басқалардың сенімін жоғалтпай, айтқан .... тұра білу, өз бас пайдасын ойлай тұра басқалардың құқығын .... етпеу сияқты әрекеттер іскер адамға қажетті құлық, өмірлік ұстаным болуы тиіс. .... мен .... арасындағы қарым-қатынас ерекшелігі олардың белгілі бір жағдайда (ал жаратушы алдында бәріміз теңбіз ғой) тең еместігінен туындайды. «Ұлық болсаң, кішік бол!» деп халық даналығы бекер айтпаған, бастық қарамағындағылармен неғұрлым сыпайы болса, соғұрлым шынайы ниетке ие болады. Басқаны тыңдай білу.....


title: Өзін-өзі тексеру сұрақтары

text:
1-тапсырма. Мәтінді мұқият оқып, аударыңыздар Кәсiби әдеп түсiнiгi және оның мазмұны. Қарым қатынас тәртiбi. Әдептiң негiзгi бiрегейлi талаптары. Кәсiби әдеп элементтерi. Адамдардың бағалы бағдарлаулар қызметiнiң тектес байланыстары. Кәсiби әдептiң шығуын анықтау - бұл қоғам еңбегiн бөлу мен кәсiптiң пайда болу мораль талаптарының өзара байланыстарын қадағалау.
Көп жыл бұрын бұл мәселелерге Аристотель, одан кейiн Кант, Дюркгейм көңiл аударған. Олар қоғам принциптерiнiң моральiмен бiрге қоғам еңбегiнiң өзара байланыстарын бөлу туралы айтқан. Бiрiншi рет бұл мәселелердiң материалдық негiздеуiн К.Маркс және Ф.Энгельс бердi. Алғашқы кәсiби әдеп кодексiнiң шығуы 11-12 ғ.ғ. орта ғасыр цехтарының еңбек кәсiбiнiң бөлiну кезеңiне жатады. Қоғамның барлық мүшелерi үшiн өмiрлiк ең маңызды мамандық қатары ежелгi дәуiрде пайда болды, сондықтан мынадай «Гиппократ анты» сияқты кәсiби-әдеп кодексi өнегелi белгiлеу, сот қызметiн орындау өте ертеден белгiлi. Кәсiби әдеп - ол адамның өз кәсiби борышына деген қарым-қатынасын анықтайтын мораль жиынтығының нормасы.
Адамдардың еңбек сферасындағы өнегелi қарым қатынасын кәсiби әдеп реттейдi.
Кәсiби әдеп мазмұнына адамдар арасындағы өнегелi өзара қарым қатынастың анық түрлерiн жазатын және белгiлi кодекстер әдiстерiн негiздейтiн кодекс тәртiбi жатады.
Кәсiби әдеп оқытады:
- еңбек ұжымының және әр маманның жекелей қарым қатынасын;
- кәсiби борыштың жақсы орындалуын қамтамасыз ететiн маманның жекелей өнеге сапасын;
- ішкi кәсiби ұжымдардағы өзара қарым қатынас және белгiлi кәсiпке тән спецификалық өнеге нормалары;
- кәсiби тәрбиенiң ерекшелiктерi.
Кәсiби әдептiң негiзгi түрлерi болып: дәрiгерлiк әдеп, педагогикалық әдеп, ғалым, суретшi, кәсiпкер, инженер әдебi және т.б. табылады.
Кәсiби әдептiң әр түрi қызмет кәсiбiнiң ерекшелiктерiмен анықталады, мораль саласында өзiнiң спецификалық талаптарына ие. Кәсiби әдептiң бастапқы түсiнiгi кәсiби борыш түсiнiгiне жатады, онда мұғалiм мен дәрiгердiң, заңгердiң және әскери қызметкердiң және т.б. қызмет мiндеттерi толығымен айқын бекiтiлген. Сондай-ақ мынадай түсiнiктердi кәсiби ар және кәсiби қадiр қасиеттi белгiлеу қажет.
Кәсiби ар түсiнiгiнде, қоғам өмiрiнде сол және басқа мамандықтың маңызды бағасы көрiнедi. Барлық мамандық қатары (мұғалiм, заңгер, басшы т.б.) кәсiби өнегелiк кәсiби әдiлдiк түсiнiгiн енгiзедi.
Кәсiби мораль принципi ең алдымен әрбiр кәсiби әдепке гуманизм принципi бастапқы болып табылады, яғни әр адамзаттың жеке басына сыйластық қарым қатынасы, оның қайталанбаушылығын, өз молшылығының құндылығын түсiну. Гуманизм принципiмен оптимизм принципi қиылысады. Әрбiр қызмет негiзiнен адамға тiкелей жолданған қызмет, жоғары идеямен жандандырылған болуы керек. Сондықтан кәсiби әдеп өзiне патриоттық принциптi қосуы қажет.
Медицина әдебiнiң өзiндiк ерекшелiгi оның барлық нормалары, принциптерi және бағалары адам денсаулығына, оның жақсаруымен сақталуына бағдарланған. Бұл нормалар алғашқыда Гиппорат антында бекiтiлген, ол медицина кодексiнiң басқа кәсiби- моральдарының жiберуi негiзгi болып құрылды.
Іс келіссөздері- екі жақ бірдей қызығушылығы бар жағдайда адамдар арасындағы белгілі бір нәтижеге, келісімге келу қарым-қатынас құралы. Келіссөздердің өткізілу этаптары олардың тиімділігінің өсуіне алып келеді, олар келесідей этаптардан тұрады.


title: Келіссөзді дайындау - Сабақтың мақсаты Лексикалық тақырып бойынша кіріспе және бекіту

text:
|
|
бет | 37/38 | Дата | 15.11.2022 | өлшемі | 133,32 Kb. | | #50170 | түрі | Сабақ |
| Байланысты: УМКД КИП, АиУКеліссөзді дайындау
Нақты мәселені ұғыну
Алдын-ала келіссөздің жүру жоспарын құру
Жол беретін және бермейтін жерлерді айқындау
Қызу дау туғызатын компромисстердің жоғарғы және төменгі деңгейін анықтау
Келіссөз жүргізудің ережелері
Екі жақтың пайда табуы
Екіжақты сендіру
Сұрақ жауап беру
Компромисске бара білу
Талдау жасау
2-тапсырма. Мәтін бойынша сұрақтарға жауап беріңіздер
Кәсіби әдеп мәселесіне мән берген кімдер?
Кәсіби әдеп кодексінің шығуы еңбек кәсібінің қай кезеңіне жатады?
Кәсіби әдептің негізгі түрлерін атаңыз
Кәсіби мораль принципі деген не?
Іс келіссөздері деген не?
3-тапсырма. Төменде басқа мекемемен келісімшарт жасағанда орындалатын әрекеттер көрсетілген.Келісімшарттың орындалу ретін көрсетіңіз
А.Кездесуді белгілеу,ұсыныс айту
|
1.
|
Ә.Келісімшартты ресімдеу
|
2.
|
Б.Келіссөз жүргізу
|
3.
|
В.Келісімшартқа қол қою
|
4.
|
Г.Келісімшарттың 3 данасын дайындау
|
5.
|
Д.Міндеттер мен құқықтарды анықтау
|
6.
|
Е.Келісімшартты куәландыру
|
7.
|
Ж.Келісімшарт жобасын талқылау
|
8.
|
З.Ұсыныс айту
|
9.
|
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


4-тапсырма. Банк қызметкері Анардың бір апталық жоспарын қалпына келтіріңіз Бүгін ол отбасымен серуенге шықты. Ал кеше ол туған күнін атады. Алдыңғы күні Астанадан ұшып келіп, серіктестерімен кездесті. Ал одан 2 күн бұрын Астанада келіссөз жүргізді. Сейсенбі күні банкпен келісімшарт жасады. Одан бір күн бұрын ақпараттарға талдау жасады.


title: -тапсырма. Банк қызметкері Анардың бір апталық жоспарын қалпына келтіріңіз


title: -тапсырма. Сөз тіркестерін аударыңыз


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-leksikali-tairip-bojinsha-kirispe-jene-bekitu.html?page=3#Әдебиет:_НӘ_1,4_ҚӘ_1,3_ӘН_2_Сабақ_2__Тақырып:_Автоматтандыру_элементтері_мен_құрылғылары_Сабақтың_мақсат

title: -тапсырма. Сөз тіркестерін аударыңыз


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-leksikali-tairip-bojinsha-kirispe-jene-bekitu.html?page=4#3-тапсырма._Мәтіннен_автоматтандыру_саласында_қолданылатын_сөздер_мен_сөз_тіркестерін_теріп_жазып,_олармен_сөйлемдер_құрастырыңыздар_Мыс.

text:
Автоматты басқару және реттеу жүйелері неден құралады?
Автоматиканың элементтері мен құрылғылары қандай қызметтер атқарады?
Автоматика элементтері мен құрылғыларының жарамсыздығы неге ұшыратады?
3-тапсырма. Мәтіннен автоматтандыру саласында қолданылатын сөздер мен сөз тіркестерін теріп жазып, олармен сөйлемдер құрастырыңыздар Мыс. технологиялық үдерістер, телемеханикалық жүйелер, автоматиканың элементтері және т.б.
4-тапсырма. Мәтіннен сәйкес сөз тіркестерін табыңыздар Технологиялық өндіруге
Телемеханикалық басқаруға
Автоматиканың жүйелер
Байланыс станцияларында
ғылыми-зерттеу жүйелерінде
құрылғыларды элементтері
үдерістерді басқаруға
механикалық үдерістер
арақашықтықтан шамаларды
5-тапсырма. Мәтіннен көптік жалғаулары бар сөздерді тауып, олардың сөйлемдегі қызметін түсіндіріңіздер, орысшаға аударыңыздар
6-тапсырма. Мәтіннен алынған сөйлемді аяқтаңыз Автоматты басқару және реттеу жүйелері өндіріске, көлік саласына, ауыл шаруашылығына...
Әртүрлі технологиялық үдерістерді автоматтандыру үлкен...
Байланыс жүйелерінде және ғылыми-зерттеу станцияларында...
Жүйенің істен шығуы үлкен материалдық және қаржылық...
7-тапсырма. Сөз тіркестерін аударыңыз:Автоматты басқару, реттеу жүйелері, автоматтандырылған телемеханикалық жүйелер, автоматиканың элементтері мен құрылғылары, жұмыс механизмдерін қозғалысқа келтіреді, арақашықтықтан басқаруға, реттеу немесе бақылау, механикалық шамалар, электрлік шамдар, ілеспелі жүйелердің жұмысы, коорданаттарды өзгертуге мүмкіндік береді.


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-leksikali-tairip-bojinsha-kirispe-jene-bekitu.html?page=4#5-тапсырма._Мәтіннен_көптік_жалғаулары_бар_сөздерді_тауып,_олардың_сөйлемдегі_қызметін_түсіндіріңіздер,_орысшаға_аударыңыздар


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-leksikali-tairip-bojinsha-kirispe-jene-bekitu.html?page=5#1-тапсырма._Мәтінді_мұқият_оқып,_аударыңыздар__Автоматтандыру_құралдары_Басқару_жұмыстарын_автоматтандырудың_негізгі_құралдары

title: Өзін-өзі тексеру сұрақтары

text:
Автоматты басқару және реттеу жүйелері неден құралады?
Автоматиканың элементтері мен құрылғылары қандай қызметтер атқарады?
Автоматика элементтері мен құрылғыларының жарамсыздығы неге ұшыратады?
Әдебиет: НӘ 1,3
ҚӘ 2
ӘН 1
Сабақ 3
Тақырып: Автоматтандыру құралдары Сабақтың мақсаты 1. Лексикалық тақырып бойынша кіріспе және бекіту
мен міндеттері: 2. Орнықты сөз тіркестерімен жұмыс
3. Мәтінді оқу және сөздіктің көмегімен аудару
4. Сұрақтарға сай мәтіннің түсінігін айту
Сөздік. Құрал-инструмент, прибор
Басқару-возглавлять, руководить,управлять
цифрлық есептеуіш машина (ЦЕМ )- цифровая вычислительная машина
Оптималды-оптимальный
Өндіріс-производство, производственный
Жүйе-система, сеть, последовательность
Қызметкер-сотрудник
Сипаттама-описание, характеристика
Ағым-направление, течение
Тағайындалу-назначать, устанавливать
Үдеріс-процесс
1-тапсырма. Мәтінді мұқият оқып, аударыңыздар Автоматтандыру құралдары Басқару жұмыстарын автоматтандырудың негізгі құралдары – электрондық есептеуіш машиналар мен электрондық басқарғыш машиналар. Олардың ішінде цифрлық есептеуіш машина (ЦЕМ) кеңінен тараған. ЦЕМ мәліметтерді өңдеудің орталық жүйесін ұйымдастыру, жоспарлау, статистика, жол есебін жүргізу, детальдарды өңдеудің оптимальдық технологиясын есептеу, участок, цех және тұтас кәсіпорын жұмысын жоспарлау, қоймадағы материалдар мен бұйымдардың есебін оперативті түрде жүргізу, қажетті материалдарға сұрама беру, өзіндік құн есебін күнделікті шығарып отыру, жабдықтарды пайдаланудың оптимальдық жоспарын жасау, өндірістік және транспорттық графиктер құру т.б. үшін қолданылады. Оны басқару жұмыстарын автоматтандыруда қолдану бірқатар шетелдерде де жүзеге асырылуда.
Мысалы, АҚШ-та барлық шығарылатын ЦЕМ-нің 90%-ы экономикалық есептеулерге және өндірісті басқару жұмыстарында пайдаланылады. Аналогты есептеуіш машина технологиялық үрдісті оптимальдық реттеу қызметін атқарады. Оны электрондық басқару машиналарымен біріктіре отырып, үдерістерді тек оптимальды технологиялық тәртіпте ғана емес, оптимальды экономикалық тәртіпте де реттеуге болады. Аналогты машинаның жаңа түрі – автоматты оптимизаторды экономикалық басқару мақсатында пайдалануға болады.
Басқару жұмыстарын автоматтандыруда электрондық есептеуіш машинадан басқа сан алуан арнаулы жабдықтар қолданылады. Оларды былайша топтастыруға болады:
Мәлімет тіркегіш машиналар – перфораторлар, жазу машинасы, тіркеуіштер, өнімнің саны мен сапасын есепке алатын автоматты санауыштар басқарылатын процестердің өтуі туралы мәлімет беретін сигналдық аппаратуралар, магнитофондар, диктофондар, стенографиялық машинкалар, документті көшіру әрі көбейту аппаратуралары т.б.;
Мәліметтерді өңдейтін машиналар-клавишті есептеуіш машиналар, фактур жинақатуыш табулятор т.б. аналитикалық есептеуіш машиналар;
Mәлімет түрлендіретін жабдықтар – конверторлар, оптикалық және басқадай оқу, кодтау құрылғылар, перфокартадан перфолентаға және керісінше көшіріп жазатын құрылғылар, фикрофильмдеу және микрокарта оқу аппаратуралары т.б.;
Mәлімет шығару жабдықтары – декодтауыш құрылғымен біріктірілген автоматтық перфорациялауыш машиналар, автоматты басу машиналары т.б.;
Mәлімет іздейтін және оны сақтайтын жабдықтар – картотека сұраптағыштар, документ іздеу машиналары, көп таңбалы сандарды жинақтай алатын және сыйымдылығы көп еске сақтау құрылғылары бар арнаулы мәліметтік электрондық машиналар;
Байланыс жабдықтары – телеграф, телефон, радио аппаратуралары, ішкі байланыс және сигнал беру құралдары – директорлық және диспетчерлік телефон коммутаторлары, ішкі АТС, селекторлар, электрлік, механикалық және пневматикалық тәсілдермен құжат беру құралдары т.б.


title: Өзін-өзі тексеру сұрақтары


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-leksikali-tairip-bojinsha-kirispe-jene-bekitu.html?page=6#3-тапсырма._Автоматтандыру_саласындағы_терминдердің_мағынасын_түсініп,_меңгерініздер.__Бүтіндік_-_целое,_целостность_.

text:
Mәлімет іздейтін және оны сақтайтын жабдықтар дегеніміз не?
Байланыс жабдықтарына нелер жатады?
3-тапсырма. Автоматтандыру саласындағы терминдердің мағынасын түсініп, меңгерініздер. Бүтіндік- целое, целостность. Элементтерді белгіленген тәртіп бойынша жұмыс істейтін және потенциялдық қате пайда болғанда автоматты түрде қалыпты жағдайға келе алатын жүйе күйі немесе жағдайы.
Транзакция-транзакция.Ақпараттық жүйенің мәліметтер қорының бүтіндігін қамтамасыз ету мақсатында мәліметтерді жаңарту (қалпына келтіру) арналған логикалық бөлінбейтін операциялар тізімі.
Бақылау нүктесі- контрольная точка. Алдын-ала бағдарламамен белгіленген уақыт
Атомарлық қасиет-атомарная особенность. Кез-келген транзакцияның толық орындалуын немесе орындалмауын білдіреді.
4-тапсырма. Мәтіннен алынған сөйлемді аяқтаңыз Басқару жұмыстарын автоматтандырудың негізгі құралдары – электрондық есептеуіш машиналар мен...


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-leksikali-tairip-bojinsha-kirispe-jene-bekitu.html?page=7#6-тапсырма._Автоматтандыру_мамандығына_қатысты_төмендегі_синонимдес_сөз_тіркестерімен_сөйлем_құрастырыңыздар

title: -тапсырма. Сөз тіркестерін аударыңыз

text:
5-тапсырма. Сөз тіркестерін аударыңыз: Басқару жұмыстары, негізгі құралдар, электрондық есептеуіш машиналар, электрондық басқарғыш машиналар, цифрлық есептеуіш машина, детальдарды өңдеу, оптимальдық технологияны есептеу, қоймадағы материалдар, бұйымдардың есебін оперативті түрде жүргізу, қажетті материалдарға сұрама беру, өзіндік құн есебін күнделікті шығарып отыру, жабдықтарды пайдаланудың оптимальдық жоспарын жасау, өндірістік және транспорттық графиктер құру,басқару жұмыстарын автоматтандыруда қолдану.
6-тапсырма. Автоматтандыру мамандығына қатысты төмендегі синонимдес сөз тіркестерімен сөйлем құрастырыңыздар Автоматтандыру жұмыстарының дамуы, автоматтандыру жұмыстарының өркендеуі,автоматтандыру жұмыстарының табысты жүруі, автоматты оптимизатор, автоматты басқару, автоматты жүйе.
Өзін-өзі тексеру сұрақтары: Басқару жұмыстарын автоматтандырудың негізгі құралдарын атаңыз
ЦЕМ дегеніміз не?
ЦЕМ-ді не үшін қолданады?
Аналогты машинаның жаңа түрін не үшін пайдаланады?
Басқару жұмыстарын автоматтандыруда қолданылатын арнаулы жабдықтарды ата
Мәлімет тіркегіш машиналарға не жатады?
Мәліметтерді өңдейтін машиналарды ата
Mәлімет шығаратын жабдықтарға нелер жатады?
Mәлімет іздейтін және оны сақтайтын жабдықтар дегеніміз не?
Байланыс жабдықтарына нелер жатады?
Әдебиет: НӘ 5,8, ҚӘ 1,9 ,ӘН 1,2
IIМОДУЛЬ Сабақ 4 Тақырып: Автоматты басқару Сабақтың мақсаты 1. Лексикалық тақырып бойынша кіріспе және бекіту
мен міндеттері: 2. Орнықты сөз тіркестерімен жұмыс
3. Мәтінді оқу және сөздіктің көмегімен аудару
4. Сұрақтарға сай мәтіннің түсінігін айту
Сөздік. Құрал-инструмент, прибор


title: -тапсырма. Сөз тіркестерін аударыңыз


text:
1-тапсырма. Мәтінді мұқият оқып, аударыңыздар Автоматты басқару Автоматты басқару дегеніміз қандай-да бір нысанды адамның қатысуынсыз басқару. Қазіргі уақытты автоматты басқару теориясы әр түрлі физикалық, химиялық, биологиялық т.б. нысандарды басқаруға арналған есептерді шешетін біртұтас ғылыми базаны құрайды. АБЖ инженерлік есептерін жүргізу мақсаты – жүйені анализдеу және синтездеу есептерін шешу. Бірінші жағдайда жүйенің реттеу сапасының көрсеткіштерін, оның құрылымы және параметрлері белгілі болғанда бағалау талап етіледі. Екінші жағдайда сапа көрсеткіштерінің қажетті мәндері қойылып, осы талаптарды қанағаттандыратын жүйені құру есебі қойылады.
Автоматты басқару еңбек өнімділігін, басқарудың сапалылығы мен дәлдігін арттыру үшін, қолайсыз жерлердегі немесе денсаулыққа залалды жұмыстарды адамның қатысуынсыз атқару мақсатында қолданылады. Басқару мақсаты басқарылатын объектінің реттелу шамасының уақыт бойынша өзгеруімен тікелей байланысты. Басқару мақсатын жүзеге асыру үшін басқарылатын әр түрлі объектілердің өзіндік ерекшеліктері ескеріліп, объектіні басқару тетігіне әсер етерліктей әрекет (басқарғыш әрекет) жасалады. Басқарғыш әрекет басқару қондырғылары арқылы жүзеге асырылады. Өзара әрекетке түсетін басқару қондырғылары мен басқарылатын объектілер жиынтығы басқарудың автоматтандырылған жүйесін құрайды. Бұл негізінен өндірістік т.б. кешендер құрамына кіреді. Уаттбу машинасындағы (1784) центрден тепкіш реттеуіштен тұратын автоматты реттеу жүйесі техникада кеңінен пайдаланылған алғашқы тұйық басқарудың автоматты жүйесі болды. 20 ғасырдың 50-жылдарында өндірістік процестер мен өнеркәсіптік кешендерді электрондық есептеуіш машиналар арқылы басқарудың күрделі жүйелері дүниеге келді. Бұл жүйелер тобына басқарылатын шаманың мәнін тұрақты етіп сақтайтын автоматты реттеу жүйесі, басқарылатын шаманы белгілі бағдарлама бойынша өзгертіп отыратын бағдарламалы басқару жүйесі, басқару бағдарламасы алдын ала берілмеген қадағалауыш жүйе енеді.


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-leksikali-tairip-bojinsha-kirispe-jene-bekitu.html?page=9#3-тапсырма._Автоматтандыру_саласындағы_терминдердің_мағынасын_түсініп,_меңгеріңіздер___Автоматтық_басқару

text:
Басқарудың автоматтандырылған жүйесін құрайтын не?
Басқарғыш әрекет қандай қондырғылар арқылы жүзеге асырылады?
20 ғасырдың 50-жылдарында қандай жүйелер дүниеге келді?
Автоматты басқарудың негізгі мәселесі не?
3-тапсырма. Автоматтандыру саласындағы терминдердің мағынасын түсініп, меңгеріңіздер Автоматтық басқару - Автоматическое управление (automatic control) — объектіні адамның қатысуынсыз, автоматты түрде басқару Автоматтық басқару — қандай да бір объектіні (машинаны, приборды, жүйені, процесті) берілген алгоритмге сәйкес адамның тікелей қатысуынсыз басқару.
CASE құралдары - приборы CASE (Computer Aided Software Engineering) талдау, талаптарды қалыптастыру, қолданбаны және мәліметтер қорын жобалау, кодты генерациялау, тестілеу, сапаны қамтамасыз ету, конфигурацияны және жобаны басқару сияқты ақпараттық жүйелерді сүемелдеу және құру үрдістерін қолдайтын бағдарламалар.
Жүйе - система. Бірмезгілде, біртұтастық ретінде қарастырылатын және алға қойылған мақсаттарға жету үшін әртүрлі элементтердің жиынтығы ретінде біріктірлген кез-келген объект.
Үлкен жүйе - большая система. Бұл элементтер күйінің саны және элементтер арасындағы өзара байланыстар комбинаторлы үлкен және сан жетпейтін жүйелер.
Күрделі жүйе - сложная система. Бұл үрдістерді классикалық математика формулалар тілінде, аналитикалық құрылымдар тілінде сипаттала алмайтын жүйелер.
4-тапсырма. Мәтіннен алынған сөйлемді аяқтаңыз, орысшаға аударыңыз Қолайсыз жерлердегі немесе денсаулыққа залалды жұмыстарды адамның қатысуынсыз...
Басқару мақсаты басқарылатын объектінің реттелу шамасының уақыт бойынша...
Басқарғыш әрекет басқару қондырғылары арқылы...
20 ғасырдың 50-жылдарында өндірістік процестер мен өнеркәсіптік кешендерді электрондық есептеуіш машиналар арқылы...


title: Сабақтың мақсаты Лексикалық тақырып бойынша кіріспе және бекіту

text:
I МОДУЛЬ 1 сабақ Тақырып: Автоматтандыру туралы түсінік Сабақтың мақсаты 1. Лексикалық тақырып бойынша кіріспе және бекіту
мен міндеттері: 2. Орнықты сөз тіркестерімен жұмыс
3. Мәтінді оқу және сөздіктің көмегімен аудару
4. Сұрақтарға сай мәтіннің түсінігін айту
Сөздік. Автоматтандыру-автоматизация
Процесс-үрдіс
Ақпарат-информация, сведения, сообщения
Қоғам-общество, община
Әлеуметтік-социальный
Нарық-рынок
Несие-кредит, долг
Инвестиция- қаржы салу(бір іске, кәсіпке капитал салынуы)
Автоматтандыру туралы түсінік Автоматтандыру процесінің өндіріс саласында, соның ішінде, мұнай газ саласында, ғылым мен техниканың өзекті мақсаты болып табылады. Сондықтан автоматтандыру, өндіру және түрлі автоматтандырылған жүйені енгізеді және өндірісті шұғыл басқаруға әсер етеді.
Автоматтандыру – микропроцессорлық, ақпараттық – есептеуіш және компьютерлік жүйелері арқылы адамның физикалық еңбегінің процесін жеңілдетеді.
Автоматтандыру дегеніміз - автоматтандыру, технологиялық қолдану әдісі, экономика- әдіс және басқару жүйесі, адамды алу нәтижесінен толық босатады Беру және қолдану энергиясын, материалдар немесе көп көлемдегі өңделген ақпараттар.
Жалпы автоматтандыру - адамды материалдар, ақпараттарды жеткізу, өңдеу, сақтау, пайдалану процестерінен босату мүмкіндігіне ие.
Автоматтандырудын арқасында адамдар үлкен фирмалардағы тауарларды, мекемелердегі құжаттарды, банкідегі есептеулерді, темір-жол жүйесін басқаруды, студенттердің мәліметін, сессия қортындыларын және т.б. жүйелерді басқара алады.
Автоматтандырудың мақсаты - еңбек өнімділігі мен өнім сапасын арттыру, жоспарлау, басқару жұмыстарын тиімділендіру, денсаулыққа зиянды жұмыстардан адамды босату.
Автоматтандыру – ғылыми-техникалық прогрестің басты бір бағыты.
Автоматтандырудың екінші бір пайдасы: уақытты үнемдейді және де басқаруды жеңілдетеді. Үлкен кешенді орындарды қолмен басқарудан гөрі оны автоматтандырған әлде қайда жеңіл.
Автоматтандыру дәрежесі – автоматтандыру құралдарын пайдаланып орындалатын операциялар мөлшерінің осы процесс операцияларының толық мөлшеріне қатынасымен анықталатын технологиялық процестің сипаттамасы.
Әр түрлі ұйымдардың табысты жұмыс жасауы үшін ақпаратты жүйені дамығанын талап етеді. Сонда сол деректермен автоматтандырылған жинауды, өңдеуді және монипуляциялауды іске асырады.
Мәліметтер қоры - ақпаратты сақтауды және де мәліметтерге ыңғайлы, тез кіруді қамтамасыз етеді. Мәліметтер қоры өзінен белгілі бір ережелерге сай құралған деректер жиынтығын құрайды.
Мәліметтер қоры деп деректердің электрондық сақтаушысын айтады. Оларға қатынас бір немесе бірнеше компьютерлер көмегімен іске асады. Мәліметтер қорын басқару жүйесі деректер базасын құруға, толтыруға, жаңартқанға, жоюға арналған программалық жабдық болып табылады.
Автоматтандыру – ғылыми функциялық басқару элементінің кең таралған түрі. Автоматтандыру өз кезегінде техникалық кибернетиканың бір түрі. Техникалық кибернетика өте қиын автоматтандыруды басқару жүйесін компьютерлік әдіспен оқытады.
Автоматикалық басқару ХIХ ғасырдың соңында кең қолданыла бастады. Негізгі қолдану әдісі есептеу техникасы және ақпараттық жүйе барысында жүзеге асады. Автоматтандырудың өзі екі бөлімнен тұрады: ақпараттық және есептеу.
Техникалық есептеу кешендік компьютерлік әдісін ұсынады. Оған бағдарламалық есептеу және локальдық желіге арналған арнайы техника, дүниежүзілік желілерге қосылу, тіркеу бөлімі, жиналу және көрсету ақпараттары жатады.
Ақпараттық жүйесіне сырттай ақпараттармен қамтамасыз ету кіреді. Базалық жүйе әдетте белгілі бір класқа ғана берілген. Автоматтандырумен қамтамасыздандырылған көптеген әдіспен, яғни есептеу техникасымен, сол белгілі бір ақпаратты шығарып, өңдеу және сонымен қоса экранға шығару. Мұның жұмыс істеу қабілеті жоғары сапалы жүйемен жұмыс істейді. Жалпы, автоматтандыру қазіргі кезде дамып келе жатқан жоғарғы техника. Қазіргі таңда бүкіл өнеркәсіп орындарында қойылып жатыр. Өйткені шығаратын өндіріс затын сапаға сәйкес шығару керек. Ол бір ғана компьютермен бақыланады, және де бұл өте қолайлы да, әрі тиімді. Демек, ол бүгінгі заманның талабы.
Автоматтандыру — техникалық құрал-жабдықтарды, сондай-ақ энергияны, материалды және ақпаратты алу, түрлендіру, жеткізу (тасымалдау), пайдалану процестеріне адамның тікелей не ішінара қатысуын босататын экономикалық-материалдық тәсілдермен басқару жүйесін пайдалану.Беру және қолдану энергиясын, материалдар немесе көп көлемдегі өңделген ақпараттар.
Автоматтандырылады
технологиялық, энергетикалық, транспорттық және тағы басқа өндірістік үрдістер
өнеркәсіп, жоспарлау және басқару цехы, кәсіпорын, құрылыс, әскери нысан, қосу және т.б.
ғылыми іздеулер, медициналық және техникалық диагностика, бағдарламалау, инженерлік есептеулер және т.б.
Автоматтандырудың мақсаты – жұмыс уақытын үнемдеу, оптимизациялық басқару, адамның денсаулығына зиянды жұмыс уақытынан босату.
Автоматтандыру – ғылыми техникалық үрдістің бірі.


Дәріс 10 лимфа жүйесі. Иммуногенез және гемопоэз органдары Сабақтың мақсаты: лимфа жүйесінің құрылымын зерттеу. Иммуногенез және гемопоэз органдарын зерттеу
1. Лимфа жүйесі
2. Лимфа түйіндері
3. Лимфа тамырлары
4. Қызыл сүйек кемігі. Көкбауыр. Тимус
1.Лимфа айналымы жүйесі қанайналым жүйесінің бөлігі болып табылады: ол лимфа тамырларында лимфа деп аталатын артық тіндік сұйықтықты қанға жібереді.
Лимфа-лимфа-лимфа тамырларын толтыратын мөлдір, сарғыш сұйықтық. Ол қан сияқты плазма мен жасушалық элементтерден тұрады.
Лимфа баяу және бір бағытта – мүшелерден алдыңғы қуыс Венаға қарай ағады. Лимфа үнемі алдыңғы Вена кавасының қанына кеуде түтігі мен оң жақ лимфа діңі арқылы енеді. Осы екі канал бүкіл лимфа жүйесін аяқтайды.
Лимфа капиллярлары-лимфа жүйесінің бастапқы бөліктері. Олар бір-бірімен байланысқан кезде жабық түтік жүйесін құрайтын соқыр кеңею түрінде болады.
Лимфа тамырлары - vasa lymphatica-шартты түрде екі түрге бөлінеді: әкелу және шығару. Әкелуші тамырлар өте жұқа, олардың бойымен лимфа лимфа түйіндеріне еніп, содан кейін тасымалдаушы тамырлар арқылы түтіктерге ағып кетеді. Ірі лимфа тамырлары мен түтіктерінің қабырғалары (қан тамырларына ұқсас) үш қабықтан тұрады.
Лимфа түйіні-nodus lymphaticus немесе лимфа түйіні - lymphonodus (ln)–ретикулярлы ұлпадан және дәнекер тіннен тұратын компам орган.
Беткі және терең лимфа түйіндері бар, олар өз кезегінде бас және мойын мүшелерінің, аяқ-қолдардың, кеуде, іш және жамбас қуыстарының лимфа түйіндеріне бөлінеді.
2. Бастың лимфа түйіндері
Субмандибулярлық лимфа түйіні-ln. mandibularis-жұптасқан, Жақтар арасындағы кеңістікте, тамырлы ойыққа жақын орналасқан.
Паротит лимфа түйіні-ln. рarotideus, жақ буынының астында орналасқан.
Жұтқыншақ лимфа түйіндері жұптасқан (медиальды және бүйірлік) - ln. retropharyngeus medialis et lateralis. Медиальды жұтқыншаққа қарағанда доральді, бүйірлік – Атланта Қанат шұңқырының аймағында орналасқан.
Мойынның лимфа түйіндері
Беттік жатыр мойны-ln. cervicalis superficiales-жатқан кранио-дорсальды және иық буынының үстінде және терең мойын-lnn. cervicalis profundi-кеуде қуысына кіру аймағында, бірінші қабырғадан доральді.
Кеуде қуысының лимфа түйіндері
Оларға қабырға бастарындағы әрбір қабырға аралық кеңістікте орналасқан интеркостальды лимфа түйіндері; қолқа мен омыртқа арасында орналасқан дорсальды медиастинальды лимфа түйіндері; перикардиальды кеңістіктегі трахеяда орналасқан краниальды медиастинальды лимфа түйіндері. Өкпеден лимфа трахея бифуркациясы аймағында орналасқан бронх лимфа түйіндеріне және бронхтарда жатқан өкпе лимфа түйіндеріне түседі.
Іштің лимфа түйіндері
Олардың ішіндегі ең маңыздыларына целиак артериясының басында жатқан целиак лимфа түйіндері; бауыр қақпасында орналасқан бауыр лимфа түйіндері; көкбауыр лимфа түйіндері – көкбауыр қақпасында. Әсіресе мезентерияда көптеген лимфа түйіндері бар. Оларға аттас артерияның тамырында жатқан бас сүйек мезентериялық лимфа түйіндері, джейунум лимфа түйіндері, Соқыр ішектің лимфа түйіндері және тоқ ішектің басқа ішектері жатады. Сонымен қатар, кардий және кіші қисықтық аймағында асқазан лимфа түйіндерін ажыратыңыз; ұйқы безінің лимфа түйіндері, он екі елі ішектің басында, бүйрек лимфа түйіндері және т. б.
Кеуде қуысының лимфа түйіндері
Олардың екеуі бар. Олардың бірі аксиларлы лимфа түйіні-ln деп аталады. axillaries-үлкен дөңгелек бұлшықеттің медиальды бетінде жатыр, екіншісі-бірінші қабырғаның қолтық асты лимфа түйіні-ln. axillaries primae costae, иық буынынан медиальды орналасқан.
Жамбас лимфа түйіндері
Суправаментальды лимфа түйіндері-lnn. supramammaricus - сүт айнасы аймағында желіннің түбінде орналасқан. Олар емізіктерден, сүт цистерналарынан және желін паренхимасынан ағып жатқан лимфаны жинайды.
Поплитальды лимфа түйіні-ln. popliteus-жамбас бицепсінің астында, балтыр бұлшықетінің басында орналасқан. Тізе қатпарының лимфа түйіні тері қатпарында, маклок пен тізе шыныаяқ арасындағы қашықтықтың ортасында орналасқан.
Негізгі лимфа тамырлары
Оларға мыналар жатады: бел цистернасы бар кеуде түтігі және оң жақ лимфа діңі. Кеуде түтігі-ductus thoracicus-маңызды үлкен лимфа тамыры: ол арқылы бүкіл лимфаның ¾ бөлігі ағып кетеді. Ол іш қуысында бел цистернасынан басталып, бірінші қабырғаның бас сүйек жиегіне жақын алдыңғы қуыс Венаға құяды. Бел цистернасына – Cisterna chuli-соңғы екі кеуде және алғашқы екі бел омыртқаларының денелерінің астында ірі қара малдың жанында орналасқан лимфа ішек лимфа магистралінен, сондай-ақ дененің басқа алып жүретін тамырларынан келеді.
Бас пен мойынның сол жақ жартысынан лимфа кеуде лимфа каналына құятын екі трахеальды лимфа түтігі арқылы ағып кетеді. Бастың, мойынның, оң жақ кеуде мүшесінің оң жартысынан лимфа бірінші қабырғада алдыңғы қуыс Венаға құятын лимфалық оң жақ магистральға түседі.
4. Қызыл сүйек кемігі-medulla osseum rubram-құбырлы сүйек эпифиздерінің губка тәрізді затында, қысқа және аралас сүйектерде орналасқан.
Қызыл сүйек кемігінің негізі-дамудың әртүрлі фазаларында көптеген қан тамырлары мен әртүрлі қан жасушалары орналасқан тар жапырақты ретикулярлы тін.
1. Гемоцитобласттар-қызыл қиғаш мидың негізгі дифференциацияланбаған түрі, ол бірқатар аралық формалар арқылы эритроциттерді, түйіршікті лейкоциттерді және мегакариоциттерді тудырады.
2. Сүйек кемігінде сонымен қатар гемоцитобласттың жетілген эритроциттерге айналуының әртүрлі кезеңдері болып табылатын бірқатар жасушалық формалар бар.
3. Қалған үш жасуша қатары гемоцитобласттың түйіршікті лейкоциттердің үш түріне айналуының дәйекті қадамдары болып табылады: нейтрофилдер, эозинофилдер және базофилдер.
4. Қызыл сүйек кемігіне өте тән формалардың бірі-мегакариоцит.
Көкбауыр-lien-ірі қара малдың ұзартылған сопақша, сұр-көк (сиырларда) және қызыл-қоңыр (бұқаларда) түсті, тыртықтың сол жағында жатыр. Оның дорсальды шеті оныншы интеркостальды кеңістікке жетеді.
Көкбауыр-паренхималық орган. Оның дәнекер тіндік қаңқасы тығыз капсула мен трабекулалардан түзіледі, онда тегіс бұлшықет тіндері орналасқан. Паренхима АҚ және қызыл целлюлозаны құрайтын ретикулярлы ұлпадан тұрады.
Көкбауырдағы қандай функция басым болатынына байланысты депозиттік (күйіс қайыратын, жыртқыш, жылқы, шошқа) және қорғаныш (адам, қоян) типтегі көкбауырлар ажыратылады.
Көкбауыр-фагоцитоз және гемолиз арқылы организм зақымдалған немесе өмірлік циклін аяқтаған эритроциттерден босатылатын орын. Оның торлы ұлпасы фагоцитарлық элементтерді де бере алады.
Тимус безі немесе тимус-тимус-кеуде қуысында орналасқан кеуде бөлігінен және жұптасқан мойын бөлігінен тұрады. Кеуде қуысы жүрекке қарағанда краниальды,жалпы иық артериясы мен алдыңғы қуыс Венаға қарағанда вентральды. Жатыр мойны лобының бұтақтары трахеяның бүйірлерінде орналасқан, көмейге жетеді. Ол бұзауларда ең үлкен мөлшерге жетеді, жасына қарай азаяды және жоғалады. Тимустың паренхимасы лимфа түйінінің паренхимасына ұқсайды.
Бақылау сұрақтары:
1. Лимфа жүйесі қандай функцияларды орындайды?
2. Лимфа жүйесінің құрамына не кіреді?
3. Лимфа дегеніміз не және ол қалай пайда болады?
4. Лимфа түйіндерінің ағзадағы және ветеринарлық тәжірибедегі рөлі қандай?
5. Бас, мойын, кеуде, іш қуысының лимфа түйіндерін атаңыз,
жамбас және жамбас аяқтары.
6. Ағзаның иммундық қорғанысын қандай органдар жүзеге асырады?
7. Иммундық органдардың қайсысы орталық және
перифериялық және неге?
8. Көкбауырдың функциялары қандай?
9. Ірі қара малдың тимусы қай жаста өз жасына жетеді
толық даму?
10. Қызыл сүйек кемігі, оның құрылымы мен қызметі


Сабақтың мақсаты Линзалар жүйесінде сәулелердің жолын сала аласыңдар
бет 1/4 Дата 02.05.2023 өлшемі 10,43 Kb. #88931 түрі Сабақ
Байланысты:
Жарықтың сыну заңы,Толық ішкі шағылу,Линзалар жүйесінде кескін с-emirsaba.org
Жарықтың сыну заңы ,Толық ішкі шағылу,Линзалар жүйесінде кескін салу. Жұқа линза формуласы. Оптикалық құралдар
Линзалар жүйесінде кескін салу. Жұқа линза формуласы. 11 СЫНЫП Сабақтың мақсаты
Линзалар жүйесінде сәулелердің жолын сала аласыңдар;
Әртүрлі радиустағы екі сфералық беттен тұратын жұқа линзаның формуласын есептер шығаруда қолдана аласыңдар.
«Let’s remember»
Өткен сабақта қайталау
https://quizizz.com/join?gc=26547884
Линза
Линза – сфералық беттермен шектелген мөлдір дене.
Көптеген оптикалық құралдарда линзалар — екі сфералық бетпен шектелген мөлдір денелер қолданылады.
Линзалар
Линзаларды жинағыш және шашыратқыш деп екіге бөледі
Жинақтаушы линзалар
Шетінен ортасына қарай жуандайтын линзалар жинақтаушы линзалар деп аталады.
Линзаның түрлері:
1 — қосдөңес линза ;
2 — жазықдөңес линза;
3 —ойысдөңес линза;
F – линза фокусы
Егер жинағыш линзаға бас оптикалық оське параллель сәулелер шоғын түсірсе, олар линзадан өткен соң бір нүктеде жинақталады. Бұл нүкте F линзаның бас фокусы деп аталады
Шашыратқыш линзалар
Ортасынан шетіне қарай жуандайтын линзалар шашыратқыш линзалар деп талады.
Линзаның түрлері:
1 — қосойыс линза ;
2 — жазық ойыс линза;
3 — дөңес ойыс линза
Геометриялық оптика терминдері. Жұқа линза өрнегі
d - нәрседен линзаға дейінгі қашықтық ;
f - линзадан кескінге дейінгі қашықтық,
Достарыңызбен бөлісу:


title: Сабақтың мақсаты Линзалар жүйесінде сәулелердің жолын сала аласыңдар


title: F - фокус қашықтығы - Сабақтың мақсаты Линзалар жүйесінде сәулелердің жолын сала аласыңдар

text:
F - фокус қашықтығы, «+» - кескін шын болса, «-» - кескін жалған болса.
Жұқа линзаның формуласы
Линзаның фокус аралығы Линза мен кескін аралығы Линза мен дененің аралығы
Тура немесе төңкерілген,
Тура немесе төңкерілген,
Шын немесе жалған,
Үлкейтілген немесе кішірейтілген.
Кескін болады:
Жинағыш линзада кескін алу.
Кестеде жинағыш линза төмендегідей бейнеленеді
Кестеде жинағыш линза төмендегідей бейнеленеді
Дене фокуспен лнза арасында орналасса
Дене фокуспен лнза арасында орналасса
Дене фокуспен лнза арасында орналасса
Дене фокуспен лнза арасында орналасса
Кескіннің сипаттамалары:
Кескіннің сипаттамалары:
жалған;
тура;
үлкейтілген.
Дене фокуспен лнза арасында орналасса
Егер дене фокуспен 2 еселенген фокс арасында орналасса
Егер дене фокуспен 2 еселенген фокс арасында орналасса Егер дене фокуспен 2 еселенген фокс арасында орналасса Егер дене фокуспен 2 еселенген фокс арасында орналасса
Егер дене фокуспен 2 еселенген фокс арасында орналасса


|
Егер дене фокуспен 2 еселенген фокс арасында орналасса
|
бет | 3/4 | Дата | 02.05.2023 | өлшемі | 10,43 Kb. | | #88931 | түрі | Сабақ |
| Байланысты: Жарықтың сыну заңы,Толық ішкі шағылу,Линзалар жүйесінде кескін с-emirsaba.orgЕгер дене фокуспен 2 еселенген фокс арасында орналасса Егер дене фокуспен 2 еселенген фокс арасында орналасса Егер дене фокуспен 2 еселенген фокс арасында орналасса Егер дене фокуспен 2 еселенген фокс арасында орналасса Егер дене фокуспен 2 еселенген фокс арасында орналасса Кескіннің сипаттамалары: жалған; тура; кішірейтілген. Линзаның оптикалық күші:
Линзаның оптикалық күші деп бас фокус аралығына кері шаманы айтады.
Өлшем бірлігі – диоптрия (Дптр)=
Жинағыш линзаның оптикалық күші – оң; шашыратқыш линзаның оптикалық күші – теріс болады.
Линзаның ұлғайтуы
Линзаның ұлғайтуы деп кескіннің сызықтық шамасының нәрсенің сызықтық шамасына қатынасымен анықталатын физикалық шаманы айтады.
H
|
Кескіннің биіктігі
|
h
|
Дененің биіктігі
| Линзаның ұлғайтуы Есептер
Фокус аралығы 4 см жинағыш линзадан нәрсе 6 см қашықтыққа орналасқан. Кескіннің линзадан арақашықтығын және қандай болатындығын анықтаңыз.
Есептер
Фокус аралығы 25 см шашыратқыш линзаның оптикалық күшінің абсолют мәні нешеге тең?
F
2F
F
2F
2F
2F
F
F
F
F
F
F
Кескін жоқ
Кескін :кері,
нақты,тең
Кескін:жалған,тура,
кішірейтілген
Кескін:нақты ,кері,
кішірейтілген
Suraq bizden, jay'ap sizden
https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfgn_xuPN5DdyFoBCAFhnaQcvr8AcxkX3ZzMtIaOr2WtFMd7w/viewform?usp=sf_link
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Егер дене фокуспен 2 еселенген фокс арасында орналасса


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-linzalar-jjesinde-seulelerdi-jolin-sala-alasidar.html?page=4#(0,6_м)__2._Қос_дөңес_линзаның_фокустық_қашықтығы_40см,_дененің_кескіні_дененің_өлшеміне_тең_болу_үшін,_денені_линзадан_қандай_қашықтықта_орналастыру_керек_(0,8_м)

title:
Өздік жұмыс
1 - Сабақтың мақсаты Линзалар жүйесінде сәулелердің жолын сала аласыңдар

text:
Өздік жұмыс 1. Кескін салу, мына шамаларды анықта f, D және Г, Белгілі шамалар F және d
F = 40 см, d = 50 см F = 20 см, d = 60 см 2. Анықтаңдар F және d, Белгілі шамалар f және Г . Сызбасын масштабпен сал
f = 20 см, Г = 1/2 f = 10 см, Г = 1/3 F F F F
Өзіндік жұмыс
1. Дене қос дөңес линзадан 12см қашықтықта орналасқан, линзаның фокустық қашықтығы 10 см. Кескін линзадан қандай қашықтықта болады? (0,6 м)
2. Қос дөңес линзаның фокустық қашықтығы 40см, дененің кескіні дененің өлшеміне тең болу үшін, денені линзадан қандай қашықтықта орналастыру керек? (0,8 м)
3. шашыратқыш линзаның оптикалық күшін анықтаңдар, егер дене линзадан 40 см орналасса және жалған кескінің өлшемі 4 есе кемиді?


Автор: ЕРМУХАМБЕТОВА ЖАНАР ЗАКАРЬЯНОВНА
Пән: Математика
Сынып: 3-сынып
Бөлім: Үлес
Тақырып: Үлес ұғымы
Оқу мақсаттары (оқу бағдарламасына сілтемеу):
Үлес ұымы туралы түсінік беру, үлес атауының ұғымдарын біліп, атай білуге машықтандыру. Математикалық білім, білік дағдыларын шыңдау.
Сабақтың мақсаты:
Математикалық білім, білік, дағдыларын қалыптастыру. Үлес ұғымын меңгеру.
Тілдік мақсаттар:
Үлес
Күтілетін нәтиже:
Математикалық үлес ұғымын түсініп, үлестердің аталуын үйренеді.
Тапсырмаларда, мысалдарда арифметикалық амалдарды қолдана отырып, түсіндіріп шығарады.
Үлес ұғымын өмірде керекті жағдайларда қолдана білуге ұмтылады.
Топпен жұмыс жасауға төселеді.
Бағалау критерийлері:
Математикалық үлес ұғымын түсініп, үлестердің аталуын үйренеді. Тапсырмаларда, мысалдарда арифметикалық амалдарды қолдана отырып, түсіндіріп шығарады. Үлес ұғымын өмірде керекті жағдайларда қолдана білуге ұмтылады.


title: Сабақтың мақсаты: Математикалық білім, білік, дағдыларын қалыптастыру. Үлес ұғымын меңгеру. Тілдік мақсаттар


Гайдарұлы Әділ
Сөж № 7
№ 7 тақырып. Мектептегі дене шынықтыру сабақтарындағы Гимнастика.
Сабақтың мақсаты: мектептегі гимнастика сабағының ерекшеліктерімен танысу.
Тапсырма. Жұмыс бағдарламасында (силлабус) көрсетілген әдеби дереккөздерді, сондай-ақ қосымша әдебиеттерді қолдана отырып реферат дайындаңыз. Жұмыстың соңында пайдаланылған әдебиеттер тізімін көрсету
Негізгі сұрақтар:
1. Мектептегі гимнастика сабағын өткізу әдістемесі.
2. Мектептегі гимнастика сабағының жас ерекшеліктері.
3. Мектептегі гимнастика сабағының құрылымы.
Гимнастика термині бірінші рет ежелгі грецияда пайда болды. Гимнастикамен үнемі айналысу дененің дұрыс бітімін, бұғананың дұрыс қалыптасуына және де дененің әдемі сымбатты болуына көмектеседі. Сонымен қатар жүрек қан жүруіне, дем алу, ас қорыту басқа да дене мүшелерінің дұрыс жұмысын қалыптастырады. Гимнастиканың негізгі маңызы оның білімді көтерудегі міндеттері. Дене қозғалысының анализі мен синтезін меңгеруге және де қозғалыс әрекеттерін одан әрі оқу гимнастикалық жаттығулардың есепсіз түрлерімен танысуға және адам ағзасының қозғалыстағы мол мүмкіндіктерін тануға көмектеседі және білімі мен дене тәрбиесін ұштастыруға көмектеседі. Гимнастика сабақтарының рет аментациясы өте маңызды, жаттығу жасаушылардың қатаң белгілері, оларды бір ізділікпен ұйымдастыру, әр түрлі жаттығуларды үйренудегі бірізділік және оның әсерінің дамуы.
Біздің заманымызда гимнастика дене тәрбиесін жалпы түрде жүргізу құралы болып табылады. Ол денеі шынықтырады, өмірге қажетті қозғалу дағдысын қалыптастырады.
Гимнастиканың алдында тұрған міндеттерді екіге бөліп қарауға болады. Бірінші топ-сауықтыру-гигиеналық, биологиялық міндеттерді шешеді. а) жан-жақты, адам қозғалысының тірек қозғалыс аппараты
б) оның ішкі құрылысының қызметін жақсарту
в) дұрыс бұғана қалыптастыру
г) дене тәрбиесінің сапасын жақсарту (күшін, жылдамдығын, ептілігін, секіруін және төзімділігін қалыптастыру)
Екіші топ-тәрбиелік- білім беру жағы әлеуметтік міндеттерді шешеді. а) адамның моральдық еріктік қасиетін қалыптастыру
б) есте сақтау қабілеті мен көңіл қоюын дамыту.
в) ақылын, ой-өрісін дамыту және жалпы мәдениетін дамыту
г) гигиеналық дағдысын өзінің тұрмыста қалай ұстау керек тәрбиелеу д) өмірге қажет маңызды қозғалыс дағдыларын қалыптастыру.
2. Гимнастика әсіресе өсіп келе жатқан ұрпақтың дене шынығуына көп әсер етеді. Гимнастикамен үнемі айналысу дененің дұрыс бітімін, бұғананың дұрыс қалыптасуына және де дененің әдемі сымбатты болуына көмектеседі. Сонымен қатар жүрек қан жүруіне, дем алу, ас қорыту басқа да дене мүшелерінің дұрыс жұмысын қалыптастырады.
Гимнастиканың негізгі маңызы оның білімді көтерудегі міндеттері. Дене қозғалысының анализі мен синтезін меңгеруге және де қозғалыс әрекеттерін одан әрі оқу гимнастикалық жаттығулардың есепсіз түрлерімен танысуға және адам ағзасының қозғалыстағы мол мүмкіндіктерін тануға көмектеседі және білімі мен дене тәрбиесін ұштастыруға көмектеседі.
Гимнастика сабақтарының рет аментациясы өте маңызды, жаттығу жасаушылардың қатаң белгілері, оларды бір ізділікпен ұйымдастыру, әр түрлі жаттығуларды үйренудегі бірізділік және оның әсерінің дамуы.
Гимнастикалық жаттығуларды жасау кезіндегі нақтылық, көркемділік, шынайылық баланы эстетикалық тәрбиеге үйретеді. Гимнастика көптеген
өмірде қажет болатын әдеттер мен дағдыларды үйретелі. Ол еңбек еткенде және де ұрыста қажетке жарайтын әдет дағдылар.
Гимнастика құралдары жоғары спорттық қорытындыларға табыстарға жету үшін қажет.
3 Гимнастиканың негізгі құралдары ретінде тарихи қалыптасқан, арнайы талданған гимнастикалық әдістер талаптарына сай адамның дұрыс гармониялық өсуін қамтамасыз ететін қозғалыс әрекеттері болып саналады.
Гимнастика мен оқыту әдістемесі пәнің мақсаты мен міндеттері
Гимнастика сабақтарында әр турлі жаттығулар, сонымен бірге өмір мен еңбек тәжірибесінде сирек кездесетін жаттығулар жасалынады. Олар күрделі қозғалыс қимылдарынан тұрады, ал оны орындау арнайы шарттарға байланысты.
Бұл шарттардың анықтауыш негізгі факторларына мыналар жатады:
Арнайы құрылма (конструкция, сайман) снарядтарда орындлатын көп көлемдегі түрлі формалы және мазмұнды қозғалыстар.
Дененің кеңістіктегі үнемі айналмалы қозғалысының көбірек қозғалуы. Қозғалысты комдану және түсу кезінде шебер басқара білу.
Гимнастика сабақтарында жарақаттың алдын алу үшін техникалық қауіпсіздік шараларын қолдануы керек.
Жарақаттану негіздеріне мыналар жатады:
1. Ұйымдастыру ережелері мен сабақ әдістемесін сақтамау. 2. Кұрал-жабдықтардың уақытылы тексерілмеуі.
3. Санитарлық гигиена жағдайының бұзылуы.
4. Дәрігерлік бақылау өткізудің жүйесіздігі немесе жоқтығы.
5. Жаттығушылармен тәрбие жұмысының жеткіліксіз болуы.
Жарақаттан сақтану шаралары мақсатында жарыстар мен сабақтарға дейін: Оқуқұжаттарындайындау (жоспар, конспект).
Санитарлықгигиеналықталаптарғасабақорындарыныңсәйкестігін, сондай- аққұрал – жабдықтардыңтүзулігін, жаттығушылардың спорт костюмы мен аяқкиімгигиенасыменкауіпсіздікталаптарына сәйкестігінтексеру.
Гимнастшыныңауырғандығынемесебелгілібірсебептергебайланыстыүзілістенке йінгідәрігердіңсабақкарұксатетуқағазын, сондай- ақжарыстрғарұксатетілгендігінтексеруқажет.
Сабақбарысында: Олардыұйымдастырудыңбарлықережелерінсақтау.
Сабақбасталаралдындаәрбірснарядтың бекітілуін, маттардың снаряд жанындаорналасуы,магнезия, конифольсапасынтексерукерек.
Казіргізаманғыоқуәдістемесінқолдану, көмекпенсақтандырутүрлеріншеберқолданабілу.
2. жарақаттансақтанушаралары.
Жоғарыдааталғандайжарақаттанусебептерініңеңкөптарағантүрі- сабақтыңнашарұйымдастырылуы. Оқытушығанемесежаттықтырушыға:
Әрсабактың жоспары мен кестесінқатаңсақтанукерек.
Жаттығушылардасаналы, тәртіптітәрбиелеу, оларданбарлықнұсқаулардьңорындауынталепетукерек.
Әрүйренушініңәрекетінүнеміқадағалапотыру,олардьңкөпсайыстүрінбіріненбірін еөзбетіменөтуінетыйым салу керек.
Үйренушілердіорналастырғандаснарядтарменсерпілу және жерге түсу орындарыанықкөрінетіндейболуыкерек. Снарядтардын ара қашықтығыүйренушілердіңбір-бірінебөгетболмайтындайболуыкерек.
3. САҚТАНДЫРУ ЖӘНЕ КӨМЕК.
Гимнастика сабақтарындағы сақтандыру мен көмек гимнастика жаттығуларының техникасын меңгеру міндеттерін шешіп қана қалмайды, сонымен бірге жарақаттанушыдан да сақтайды. Сақтандыру деп оқытушыньң
немесе гимнастың жаттығу орындаушыға сәтсіздік кезінде дер уақытында көмек көрсете алуды айтамыз.
Ал көмек үйренушіні демеу, итеру, орындалатын қозғалыс траекториясы бойынша жургізу болып саналады.
Сақтандыру мен көмекқауіптіқозғалысқимылдарынорындаудаберетінпсихологиялық маңызыныңорныерекше.
Түрлі гимнастика жаттығуларытехникаларынмеңгерудеденекөмегіүйренушілерденақтықозғалысқ имылдарының қалыптасуынакөмектеседі.
Денекөмегініңнегізгітүрлерінемыналаржатады:
а) Қозғалысбойымен "жүргізу".
б) Қозғалыстың қиын тұстарында аз уақыттыкөмек. с)Қозғалмайтын (статикальқ) қалыптағыжаттығушыныдемеу.
"Жүргізу" жалпықозғалыстымеңгерудіжеңілдетеді. "Жүргізу" тәсілінқолданғандаоқытушыоқушықимылынөзгертпейтіндейғанакүштусірукере к.
Қысқауақыттыденекөмегі (итеру) жекеленгенқозғалысфазаларынорындаубарысындаістеледі.
Үйренушібастапқы, аралықжәнесоңғықалыптардатұрғандемеужаттықтырушыңкөмегіменжасалады, әсіресегимнастыңөзкүшіжеткіліксіздұрыспайдаланаалмағанжағдайдаорындалад ы.
Гимнасшы денесіне демеу снарядқа (сайман) байланысты қалыпта істеледі немесе уақытьнда қайта ұстау қалпын орындауға еркіндік береді (асылу, таяну). Мысалы: дөңгелене айналып алға сермеуде оқытушы үйренушіні алға сермелудің жоғары нүктесінен демейді, яғни айналғаннан кейін уақытылы және дұрыс қолдарын сырыққа қоя білуіне көмектеседі.
Дене көмегінің әр түрлерін қолдану қорытындысында гимнасттың өз бетімен жаттығуларды орындау дағдысын меңгеру процессіне маңызды рөл ойнайтын дұрыс әдеттер қалыптаса бастайды. Жаттығушыларды орындау техникасыньң жетілуіше байланысты оқушыны демеуге күш салу азая береді, соңында мүлдем тыйылады.
Таяныпсекіру, снарядтардансекіружәнебасқажаттығулардыорындаукезінденегізінениықтаннем есеиықтұсынандемейді. Кейдемұндайдемеулерекеулепістелмейді.
Биікснарядтардажаттығуорындағанкездекөмекарнайытұғырларарқылыіскеасады .
Гимнастика сабақтарындасақтандырубелбеулері, поролон шұңқырларжәнебасқа да техникалыққұралдаркеңіненқолданылады.
Кауіптіжаттығулардыалғашкыүйренукезіндежаттығушыныцқолдарыарнайыбай ламменснарядқабайланады.
Техникалыққұралдардьңкөмегіменақтандыруғакөпбөліп, мейліншепайдалануоқушыбойындатудырып, кейбіреулергеқорқынышсезім!нұялатады, мұныңсоңыжарақатқаұрындыруымумкін.
Көмек пен сақтандырутәсілдеріншебержәнеуақыттылыпайдалануоқумерзімінқысқартадыж әнеүйренушілердіңпсихологияльқ (кедергі) барьерлерден тез өтуінекөмектеседі.
Күштіжүйкеқызметіменерекшеленетінжаттығуларды тез жеңеалады. Мұндайжағымсызэмоцияларменжаттығуылардьңтәуекелдікдәрежесінкөбейтужо лдарыарқылыкүресукерек. Бұғанжаттығудыигерукұрымынөзгертуарқылы, снаряд биіктігінжоғарлатуарқылы, денекөмегіназайтуарқылыжетугеболады. Мысалы: ілмекқолбелбеумен. Сонанкейінқолмендемеуарқылыорындау.
Гимнастыңсәтсіздігінде, яғникұлапқалужағдайындасолэлементтібірденқайталауқажет. Оқушыныңорындауғақорқатынэлементіністетудеоқытушыларүшінтүрліжолдар ы бар. Кейбіржағдайдажаттығушығақорқатынештеңежоқ, сақтандырукұралыныңсенімділігінайтыпендірсе, кейдетіптібұйырады. Кейдегимнасттыңжүйкесінқалпынакелтіруүшінмақсаттытүрдеоқытуарасындаүзі лісжасаукерек.
Сақтандыру мен денекөмегіөзаратығызбайланысты. Денекөмегі мен сақтандырудыазайтыпөзбетіменжаттығужұмысынорындағанда өз1н-өз1 сақтандыруғаүлкенмәнберіледі. Өзбетіменжаттығужұмыстарынорындауүшінжаттығушыөзін - өзісақтандырутәсілдерінмеңгеруікерек.
Жаттығушысақтандырғышарқылыжаттығуорындағандасақтандырушыжаттығут олыкбіткеншеұқыптықадағалапотыруыкерек, әсіресежергетүсукезінде, өйткенісәтсізтүсукезіндегікұлауларжарақатсебебіболуымүмкін.
Сақтандырутәсшдерініңөзгешеліктерісақтандырушы мен оқушыныңжеке бас ерекшеліктерінебайланысты (бойы, салмағы, денекүші, қозғалужылдамдығыреакциясы, алақанөлшеміт.т.б)
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-mekteptegi-gimnastika-sabafini-erekshelikterimen.html#Негізгі_сұрақтар:_1._Мектептегі_гимнастика_сабағын_өткізу_әдістемесі._2._Мектептегі_гимнастика_сабағының_жас_ерекшеліктері.

title: Сабақтың мақсаты: мектептегі гимнастика сабағының ерекшеліктерімен танысу


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-mekteptegi-gimnastika-sabafini-erekshelikterimen.html#Тапсырма._Жұмыс_бағдарламасында_(силлабус)_көрсетілген_әдеби_дереккөздерді,_сондай-ақ_қосымша_әдебиеттерді_қолдана_отырып_реферат_дайындаңыз._Жұмыстың_соңында_пайдаланылған_әдебиеттер_тізімін_көрсету


Тақырыбы: Мәтіннің лексикалық құрамына талдау.
Тапсырмалар:
Мәтіндегі сөздердің мағынасы.
Мәтінді құрайтын сөздердің мәтіннің тақырыбына мағыналық қатысы.
Мәтіндегі ауыс мағыналы сөздер, олардың жасалу жолдары (метафора, метонимия, синекдоха).
Сұрақтар:
Мәтіндегі кірме сөздер, диалектизмдер,
көнерген сөздер, олардың шығарма тақырыбына, мазмұнына қатысы.
Мәтіндегі омонимдік, синонимдік, антонимдік қатарлар, олардың қолданылу сыры.
Көркем шығармаға лексикалық талдау жасау.
Қосымша әдебиеттер: [1.7:1], [1.7:2], [1.7:4], [1.7:8], [1.7:11], [1.7:12], [1.7:13], [1.7:14]
Тапсырмалар:
Мәтіндегі сөздердің мағынасы.
Мәтінді құрайтын сөздердің мәтіннің тақырыбына мағыналық қатысы.
Мәтіндегі ауыс мағыналы сөздер, олардың жасалу жолдары (метафора, метонимия, синекдоха).
Тіл білімінде сөздің лексикалық мағынасы әр түрлі бағытта топтастырылып келеді. Өткен ғасырдың 50-жылдары сөз мағынасын семантикалық тұрғыдан топтастыру орын алды. Сөздерді мәдени, шаруашылық, тұрмыстық, туыстық атаулар, адамға байланысты сөздер т.б. деп семантикалық топтастыру - беретін ұғымы бірыңғай сөздердің мағыналық типтерін анықтауға негізделді . Сөз мағынасын топтастыру мағынаны әр түрлі аспектіде қараудан туындайды. Мәселен, сөздің негізгі және тұрақты мағынасы дегенде деректі атаулардың аталым дәрежесі, ал сөздің нақты және абстакті мағынасы дегенде адам ойының танымдық және абстрактілену дәрежесі ескеріледі. Контекстік мағына сөздің сөйлемдегі, мәтін ішіндегі динамикасына қатысты болса, сөздің көп мағыналылығы ауыс мағынаның полисемиялық деңгейге жетуі, одан әрі омонимденуі тұрғысынан қаралады. Қазақ тіл білімінде сөз мағыналарын топтастырудың академик В.В.Виноградов ұсынған тура және номинативті мағына; фразеологиялық байлаулы мағына; синтаксистік шартты мағына деген классификациясын кеңінен пайдаланылып келеді [18.9]. Мәселен, І.Кеңесбаев, Ғ.Ғ.Мұсабаевтар В.В.Виноградовтың жоғарыдағы топтастыруын басшылыққа ала отырып, сөз мағыналарын:
1) сөздің негізгі мағынасы;
2) сөздің тұрақты мағынасы;
3) сөздің нақты (конкретті) мағынасы;
4) сөздің контекстік мағынасы және көп мағыналылығы;
5) сөздің абстакті мағынасы;
6) сөздің тура мағынасы;
7) сөздің ауыс мағынасы;
8) сөздің грамматикалық және лексикалық мағынасы деп бөледі [14, 35].
Профессорлар Ғ.Қалиев пен Ә.Болғанбаев сөз мағынасын сөздердің шындық өмірдегі заттар мен құбылыстарды білдіруіне, тарихи пайда болуына, өзара тіркесімділігіне, стилистикалық қызметтеріне қарай топтастырып, қазақ сөздерінің лексикалық мағыналарын:
1) сөздің негізгі атауыш (номинатив) немесе тура мағынасы;
2) сөздің ауыс мағынасы;
3) сөздің нақты және дерексіз мағыналары;
4) сөздің түпкі және туынды мағынасы;
5) сөздің еркін және байлаулы мағынасы деп бөледі.
6) сөздің бейтарап және терминдік (кәсіби) мағыналары;
7) сөздің бейнелі және поэтикалық мағыналары деп жіктейді[35.75-86].
Профессор Б.Сағындықұлы сөз мағынасын сөздің жеке тұрғандағы және өзге сөздермен қарым-қатынасқа түскендегі қалып-күйіне байланысты сөздің сөздік мағынасы және сөздің тілдік мағынасы деп екі үлкен топқа бөліп алып, ары қарай сөздік мағынаны өз ішінен: 1) лексикалық мағына; 2) лексика-грамматикалық мағына деп екіге бөледі. Тілдік жүйе негізінде қалыптасқан мағына элементтерін тілдік мағына деп атай отыра ғалым оны іштей парадигмалық және синтагмалық мағыналар деп екіге бөліп қарастырады, лексикалық мағынаның құрамдас бөліктері ретінде денотаттық мағына мен сигнификативтік (пайымдық) мағынаны атап көрсетеді [10, 8-18]. Сөз мағынасына сөздің белгілі бір лексика-грамматикалық топқа, мәселен сөз табына телінуі де әсер етеді. Сөздің лексикалық мағынасы мен грамматикалық мағынасы бір-бірімен тығыз байланысып жатады. Сөздің лексикалық мағынасы дегеніміз - оның жеке тұрып білдіретін, өзіне ғана тән, қоғам таныған мағынасы [38.8], тілдің грамматикалық заңдарына сай тұлғаланған, оның сөздігіне тән семантикалық жүйесінің элементі болып табылатын сөздің заттық-материалдық мазмұны [18.10]. Сөздің лексикалық мағынасы - дыбыстық кешеннің ақиқат өмірдегі құбылыстардың бірімен белгілі бір тілде сөйлеуші ұжым арқылы белгіленген байланысы болып саналады [20.65].
“Сөздің грамматикалық мағынасы дегеніміз - грамматикалық амал-тәсілдер арқылы туатын, сөздің бірыңғай топтары мен сөз тұлғаларына, синтаксистік құрылымдарға тән, жинақталған дерексіз мағына. Ол сөздің лексикалық мағынасы негізінде туады. Лексикалық мағынамен қатар жарыса қолданылып, оны айқындап, саралап отырады” [35.73].
Тілдегі көптік, септік, тәуелдік, шақ, жақ, етіс т.б. тілдік категориялардың әрқайсысы өзді-өзіне тән грамматикалық мағына арқалайды. Сөз қай сөз табына қатысты болса, сол сөз табына тән грамматикалық мағыналар оның лексикалық мағынасына әсер етеді. Әрбір сөз табының өзіне тән семантикалық ерекшелік белгілі бір сөз табына қатысты жеке сөздердің лексика-грамматикалық мағынасынан нақты түрде көрініс табады.
Сөз мағынасы дамып, жетіліп отыратын тілдік құбылыс. Сөздің бастапқы атауыш немесе тура мағынасы сөздің басқа мағыналарына негіз болады. Сөздің затты, құбылысты тікелей атаудан туындайтын мағынасы атауыш (номинативті) мағына деп аталады. Ол мағына затты, құбылысты тікелей атап көрсететіндіктен кейде сөздің тура мағынасы деп те аталады. Тура мағынада қолданылатын сөздердің басқа сөздермен байланысы, ара - қатынасы сол өздері белгілейтін ақиқат болмыстағы заттар мен құбылыстар арасындағы байланысқа сәйкес келеді және олардың қолданыс аясы өте ауқымды, әрі еркін болады. Мысалы, келу етістігі Мен ауылдан кеше көлік жалдап келдімдеген сөйлемдегі әр сөзбен тіркесіп жұмсала береді. Сол сияқты табудеген сөз жоғалған нәрсені (малды, затты, бұйымды) табу, жұмбақтың шешімін табу сияқты еркін тіркес жасауға актив қатысады.
Атауыштық тура мағынадағы сөздер басқа сөздермен еркін қарым-қатынасқа түсіп отыратындықтан, сөздің жеке тұрып беретін мағынасы еркін мағына болып та табылады. Мысалы, ай, күн, тау, жел, ағаш, орман сөздерінің әрқайсысында заттық ұғымдарды білдіретін денотаттық тура атауыш мағына да, еркін тіркесімділік сипатқа ие еркін мағына да бар. Сөздің жеке тұрып білдіретін, тілдің қазіргі деңгейінде тіл иесіне түсінікті тура, атауыштық, денотаттық мағынасы сөздің тұрақты негізгі мағынасы болып танылады.
Сөздің ақықат болмыспен, ондағы заттармен, құбылыстармен байланысып жататын мағынасын тіл білімінде денотаттық мағына деп атайды. Денотаттық мағына айналадағы заттың, құбылыстың адамның сезім мүшелеріне әсер етуіне негізделетін, көрнекті нақты ойлауға қатысты қабылдаудан туындайтын ұғым негізінде қалыптасқан ақиқат дүниенің обьективті бейнесі. Мәселен, лақты ешкі дегенде тыңдаушыға өзі көзімен көрген, сезіміне әсер еткен егіз лақ ерткен қара ешкінің, ақ лақты тоқал ешкінің, көк лақты ақ ешкінің, сұр лақ ерткен желіні жер сызған бөрте ешкінің т.б. бейнесі елестейді. Мұндағы ешкі, лақ деген жалпылама атаулар әр тыңдаушының көрнекі, бейнелі ойлауына байланысты ешкі, лақтың нақты бейнесін беретін белгі, нышандармен (тоқал, ақ, қара, бөрте, желінді т.б.) айқындалады, нақтылық сипат алады.Денотат дегеніміз белгілі бір сөзді айтқанда, ойымызға оралатын зат (құбылыс) немесе оның ерекше белгілері. Денотат көбінесе сөздің тура (атауыштық) мағынасында сақталады.Сөздің тура атауыш мағынасының негізінде туып өрбіген ауыс, нақты, абстракті мағыналары сөздің лексикалық мағыналарының түрлері болып табылады және олар туынды атауыштық сипатқа ие.Сөздің атауыштық негізгі мағынасын басқа бір затқа, құбылысқа атау етіп ауыстырып қолданудан туындағын мағынаны сөздің ауыс мағынасы деп атайды. Мысалы, көз деген сөздің адам мен жан-жануарлардың дене мүшесінің бірін білдіретін мағынасы тұрақты, негізгі, бастапқы, тура, денотаттық, еркін мағына. Ал күннің көзі, бұлақтың көзі, көз жауын алады (жайнап тұр) дегендердегі көзсөзінің білдіретін мағыналары бастапқы тура мағына негізінде өрбіген ауыспалы мағыналар.
Тура мағынадан келесі бір ұғымды беру үшін ауысқан мағына біртіндеп солғындағанда, білдіретін ұғымда да азды-көпті реңкілік өзгерістер орын ала бастайды. Мысалы, Шалкиіздің:
Батыр жігіт жау бастар,
Аға жігіт қол бастар - деп келетін жолдарда, немесе Махамбет ақынның:
Исатай деген ағамбар,
Ақ кіреуке жағам бар- дегеніне,немесе Доспамбет жыраудың:
Азаулының Аймәдет ер Доспамбет ағаның
Хан ұлынан несі кем?
Би ұлынан несі кем?
Азаулыдааға болған ерлер көп еді,- деген жыр жолдарына жүгіне отырып, Р.Сыздық қазақ тіліндеаға сөзі “жасы үлкен ер адам” деген тура, негізгі мағынасымен қатар ертеректе “бас, басшы, ел (ру, тайпа, халық) басшысы, әскери басшы (қол басы)” деген ауыспалы мағынада жиі қолданылып, терминдік сипатта жұмсалғанын, бертін келе, XVIII-XIX ғасырларда, бұл сөздің “қолбасшы, әскери басшы” мағынасы солғындап, ол ауыспалы мәнде қолданылғанда “жасы үлкен, сыйлы, құрметті адам” деген ұғымда жұмсала бастағанын айтады [64.16-18].
Сөздің затты, құбылысты дәлме-дәл, анық, айқын, даралап көрсетіп атайтын мағынасын нақты мағына, ал типтес заттарды, құбылыстарды жалпылап, жинақтап, дерексіздендіріп атаудан туындайтын мағынаны, сондай-ақ адам санасында қалыптасқан дерексіз ұғымдарды білдіретін сөздердің мағыналарын дерексіз мағына дейді. Мысалы, алты сан алаш, сансыз көптіркестеріндегі, сондай-ақ батырлар жырларында кездесетін он сан қол, мың сан әскертүріндегі тіркестерде келетін сан сөзі бұл күндегі “есеп” мағынасында қолданып тұрған жоқ. О баста сан деген сөз “өте көп, мөлшерсіз көп” деген ұғымды білдірген. Жоғарыдағы тіркестер құрамындағы алты, он, мың сан есімдері де өздерінің тура (номинатив) мағынасын танытпайды, олар да “көп, белгісіз мөлшердегі көп” деген жинақтаушы, дерексіз мағынада жұмсалып тұр. Сонда алты сан алаш - “қаумалаған қарындас”, яғни қалың елі, ағайыны, артынан ерген қалың жұртшылық, мың сан әскер - “есепсіз көп әскер” [64.159].
Абстакті, дерексіз ойлау негізінде пайда болатын мағынаны сигнификаттық мағына деп те атайды. Сигнификативтік мағына сөзді ұғыммен, оймен байланыстырады. Мысалы, Балқаш, Ойыл, аққайын, қаратал, шырғанақ, ұлар, қосаяқ, бесік, киіз үй, барды, келді, айтты т.б. деген сөздердің мағыналарына нақтылық, ал өсімдік, өзен, үй жабдықтары, жүру, сөйлеудегендерге жалпылық, адамгершілік, жолдастық, сыйластық, махаббатдеген сөздердің мағыналарына дерексіздік сипат тән.
Сөздің ішкі мағыналарының дамып отыруына байланысты туындайтын синонимдік, омонимдік, антонимдік мағыналар да, түбір сөздің түпкі мағынасына негізделіп өрбитін туынды мағына да лексикалық мағыналардың түрлеріне жатады.
Сөздердің лексикалық тіркесімділігі синтагмалық байланыс деп аталады. Синтагмалық байланыс өзгерсе, сөз мағынасы да өзгереді. Сөздердің логикалық-үғымдық, семантикалық, синтаксистік, тіркесімділік қабілетін анықтаушы тілдік мағына синтагмалық мағына деп аталады [73.14].
Сөздердің тіркесімділік қабілетіне байланысты мағыналардың синтаксистік шартты және фразеологиялық байлаулы мағына деп аталатын түрлері болады.
Сөздің сөйлем ішінде контекст ыңғайына қарай және нақты синтаксистік қызмет атқаруына байланысты туатын ауыспалы, тиянақсыз мағынасы синтаксистік шартты мағына деп аталады. Бірақ мұндағы ауыспалылық бір заттың тура мағынасын келесі бір затқа атау етіп ауыстырудан емес, сөзді белгілі бір синтаксистік контексте мақсат көздеп жұмсаудан туындайды. Мысалы, Махамбеттің:
Хан емессің, ылаңсың,
Қара шұбар жылансың - дегеніндегі жылансөзі білдіріп тұрған «жауыз» деген ауыс мағына синтаксистік шартты мағына болып табылады. Өйткені ол жылансөзінің белгілі бір синтаксистік қызмет атқаруынан, айталық, сөйлемдегі баяндауыштық қызметінен туындап отыр.
Сөздің синтаксистік шартты мағынасында жағымды немесе жағымсыз реңктегі эмоциональді-әкспрессивті сипат болады. Абай өлеңдерінде кездесіп жататын өмірдің шыжығы, қайғының уы, жастықтың оты, қырық жамаулы жүрек, көңілге ажым салу, ой көзбен тыңдау т.б. дегендердегі шыжық, у, ажым салу, от, қырық жамау,тіркесуге келмейтін сөздермен тіркесіп, бейне жасап, синтаксистік шартты мағынада қолданылып тұрған сөздер. Сол сияқты Атайы ердің тұсында, Тұлпары тұрар шарқ ұрып (Шалкиіз жырау) деген жолдардағы тұлпардың шарқ ұруы, яғни “бір орнында тұра алмау” дегенді білдірген тура мағынасында емес, “жаумен шайқасуға, ұрысқа дайын тұру” деген синтаксистік шартты мағынада жұмсалып тұр.
Сөздің фразеологиялық тіркес аясында, белгілі ғана сөздермен тіркесу қабілетіне қатысты туындайтын мағынасы фразеологиялық байлаулы мағына деп аталады. Фразеологиялық байлаулы мағына тіркесіп айтылған сөздерге тікелей бағынышты болады. Мысалы, Мұныңа ханым шыдаман! Арқаға қарай көшермін, Алашыма ұран десермін, Ат құйрығын кесермін, Ат сауырысын берермін, Алыста дәурен сүрермін (Жиембет жырау) деген жолдардағы Ат құйрығын кесу, Ат сауырысын беру фразеологизмдері құрамындағы сөздер өздерінің тура мағынасында емес, өзара жымдасып, біртұтасып келіп “теріс айналып кету”, “қарым-қатынасты біржола үзу” дегенді білдіріп, фразеологиялық байлаулы мағынада жұмсалған.
Қыпша бел, сұры қашу, құр атқа мінгендей, тас қараңғы, тас түйін, тықыр таяң кез, ауыр қол, аты шулы т.б. тұрақты тіркестердегі қыпша, сұры, құр, тас, тықыр таяң, ауыр, шулы сияқты сөздердің тіркесімділік қабілеті өте төмен, олар жоғарыдағы санамалы сөздермен тіркесу арқылы ғана фразеологиялық байлаулы мағынада жұмсалады. Сөздердің стилистикалық қызметіне байланысты туындайтын лексикалық мағыналарының бейтарап, бейнелі, терминдік деген түрлері болады. Сөздің стилистикалық қызметімен ұштасатын мағыналардың бірі - поэтикалық мағына. Көркем шығарма тілінде сөзді көтеріңкі сипатта, белгілі бір мақсат көздеп, поэтикалық қызметте жұмсаудан поэтикалық мағына қалыптасады. Поэтикалық мағына - теңеу, эпитет, метафора, гипербола, перифраз, литота, градация т.б. троп пен стильдік фигураның түрлері сияқты тәсілдерді қолдану арқылы соны да көркем, айшықты да әсерлі сөз өрнегін, айрықша бейнелі жаңа тіркестер жасаудан туындайтын мағына. Мысалы, Абай тіліндегі талаптың аты арындау (бір нәрсеге қатты талаптану, ұмтылу), соқтықпалы соқпақсыз жер (ақын өмір сүрген заман, орта), үміттің аты елеру (қатты үміттену), шенді шекпен жабу (қолына билік ұстату), дүниеге бой алдыру(өмірдің ырқына көну) т.б. жалпыхалықтық тілде қиыспайтын сөздерді қиыстырып, сөз мағыналарын ауыстырып, метафоралап, одан барып номинативтік атауды суреттеме атаумен алмастыру негізінде жасалған, поэтикалық мағына арқалаған мүлде тың, соны қолданыстар
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
Тақырыбы: Мәтіннің лексикалық құрамына талдау.
Тапсырмалар