title: Шайқаста - Саммари-көлемді шығарманың қысқаша баяндалуы

text:
Шайқаста Көшбикеде Абай басына жасалған қастық көпке дейін жұрт аузынан кетпеді. Сол оқиғадан кейін Ырсай бастаған Ырғызбайдың бір топ кісісі Абайға келіп, «Қарағым, не бұйырасың, жауыңның қолында өлгелі келдік?! Шап десең, Шабамыз!» деп тілек білдірді. Абай болса туыстарының сөзін үнсіз тыңдап: «Қапқан иттен өш алам деп, мен де қапсам, аузымда не қасиет қалады!» деп қысқа қайырды. Оразбай болса доңайбатты естіп қорықты. Әзімбайға кісі салдырып, болған жайды біліп отырды. Бұл жаманат іс – Керей, Найман, Уақ, арысы Жетісудағы елге де тарады. Ондағы Абай сөзін естіп жүретін халық, Оразбайға тіс қайраумен болды. Абай бұл істі жылы жауып қоя салғанымен Оразбай жазасыз қалмады. Оның кегін халық алды. Оқиға былай басталған еді...
Биыл қыс аяғында балуан грузчик Сейіт сүзекпен ауырған. Ауыр жұмысқа жарамайтын болғасын достары оған жазда елге шығып, қымыз ішуді ақыл еткен. Сонымен, Сейіт Тоғалақтағы еліне келген. Достарын аралап жүріп, бір күні ол Оразбай ауылына көрші қонған ауылға қонақ боп барады. Екі күн бойы ән салып, сауық құрады. Соңғы күні Айса дейтін досының үйіне келіп думан құрғанда әнімен бірге балуандық өнерін де көрсетеді. Осындай күндердің бірінде ауылдағы құдыққа түйе түсіп кетіп, жұрт әбігер болады. Бұл құдық Оразбай байдікі екен. Қиқым маңайдағы бар жігітті жиғызып, түйені шығару қамына кіріседі. Оған Айса мен Сейіт те барады. Түйені шығарып болғасын, жиналған жұрт Сейітке ән айт деп қолқа салады.
Сейіт іркілмей Абайдың «Алыстан сермебін» шырқап кеткен. Осы кезде жиынға Оразбай келеді. Ол Сейітке: «Сен менің аулыма кімнің сөзін әкеліп жүрсің?!» деп зілдене сөйлейді. Сейіт әуелі түсінбей қалып, соңынан: «Абай өлеңдерін айтасыз ба? Оны мен қыр түгілі қалада да көп айтам. Қайт дейсіз, байеке?» деген. Оразбай жақтырмай: «Онда тағы да айтшы?» дейді. Сейіт іркілместен Абайдың «Малға достың мұңы жоқ малдан басқа» деген өлеңін қара сөзбен айта жөнеледі.
«Мал жияды мақтанып білдірмекке,
Көзге шұқып малменен күйдірмекке» - дей бергенде «Тоқтат!» деп бай ақырып қалады. Содан соң Сейітке қарап: «Сен өзің қаңғып жүрген немесің, ауылға менің жауымның, елді бүлдіретін арамның сөзін әкелдің. Сол үшін сені жазаға бұйырамын!» дейді. Сейіт сескенбей: «Қаңғысам, сенің алдыңа келгенім жоқ. Жоқ, ақсақал, сіз айтқандай Абай ел бүлігі емес. Біз айтсақ сендейлерді Абайдан садаға кет! дейміз» - деп Айсаға иек қағып жүріп кетеді.
Оразбай әмірімен Қиқым бастаған екі-үш жігіт өре түрегелгенімен, олар Сейіттің айбатынан жасқанып, жақындай алмай, тайқи береді.
Осыдан әрі Сейіт Айсаның үйіне жетіп атын ұстағанша Оразбайдың жиырма-отыз жігіті келіп, Айсаны соққыға жығып, мұны байлап алып кетеді. Жендеттері Сейітті әкеле бергенде Оразбай оны тірідей көмуге бұйырады. Тек, өлмес үшін басын топырақтан шығарып қояды. Оразбайдың бұл ісі бұрыннан ойластырылған іс еді. Ол Сейіттің Мәкен дауы кезінде атақты Дондағұлды ұрып, Қорабайдың күрек тістерін сындырғанын естіген болатын. Содан бері оған қастық ойлап жүретін. Түсте көмілген Сейіт қас-қарайғанша жатты. Ешкім одан хабар алмады. Тек түнделетіп келген Айсаны ауылдың кәрі күзетшісі Сейітке ертіп апарды. Екеулеп қазып алды. Біраз үнсіз жатқан ол, су ішіп әлденіп, Тоғалақтағы аулына қарай жүріп кетті.
Сақ-Тоғалақта айт күніне арналып жиын өтіп жатыр екен. Жиналған қауымға қасына Жомарт, Омар дейтін достарын алып Сейіт те келді. Осы топқа қатты дауыстап кеше түнде болған істі Жомарт баяндап шықты. Омар да шапшаң Жомарт сөзін іліп әкетіп: «Елмісің, жоқ ез қормысың?! Асты ғой мынау. Тұяқ серіппей осылай кеткеніміз бе?!» деді. Мұнда Базаралы мен Әбді де бар еді. Жомарт Базаралыны танитын, сондықтан оған қарап: «Тым болмаса сен айтшы, нағашы?» деп қалды. Жиналған жұрт енді Базаралының аузына қарады. Базаралы қатты сөйлеп кетті: «Уай, ер жігіттер. Нағашың қазір ұмтылғанымен, аурудан құр сүлдесі қалып өкініп тұр. Бұндайда менің қолымнан не келетінін білетін едіңдер ғой. Оразбайдың асып жүргені алдындағы малы. Қаптау керек қалың ел. Ықпағанын көрейін. Оның тізесі осы тұрған қайсыңа батпады?! Айтшы қане?! Ердің өшін алу керек... Абайдың өшін алу керек!» деп бұйыра айқайлап жіберді.
Осыдан соң жиыны бес жүздей қол «Қапта! Ал Абайдың өшін! Кімнің көз жасы жоқ еді! Оразбай аулы қайдасың?!» деп шауып кетті. Қалың азамат Оразбай аулын тас-талқан етті. Үш мың жылқысын айдап әкетті. Байдың өзін тоқалы көрпе-жастықты үстіне үйіп, жасырып қалды. Міне, Көшбикеде Абай басына жасалған қастықтан соң, жылдан аса мезгіл өткенде әдейі арнап, серт, уәде айтыспаса да, сол Абай үшін жаны күйген жұрт атаулы Оразбайдай жауыздан осылайша өзінің кегін алды.
Арада біраз күн өтті. Бүгін түс ауа жатақ аулына жұмыспен барған Дәрменге Базаралы Сақ-Тоғалақта Оразбайды қалай жазалағанын дастан етіп айтып берді. Қайтып келгесін ол Абайларға сол жайды сүйсіне түсіп ырзалықпен жеткізді. Абай оны сабырмен тыңдады да, қатты ойланып қалды. Күн еңкейе бергенде ұзақ аяңдап, оңаша сейілдеп кетті. Ымырт жабыла үйге келе сала «Жүрегімнің түбіне терең бойла» деген өлеңін жазды. Содан соң көңілі жадырап сала берді. Осы шақта үйге қаладан Кішкене молла келді. Ол Мағаш пен Кәкітайдан хат әкепті. Хатта Павловтың ерекше сәлемдемесі бар екен. Осыдан соң көп өтпей қасына Баймағамбетті алып Абай Семейге жүріп кетті.
Мағаш пен Кәкітайдың Абайды шақыртуының себебі болатын. Бірнеше күннен бері Семейде орта жүздің игі жақсылары басын қосып сөз жүргізеді екен. Оған Мағаш пен Кәкітайды да шақырған. Жиындағы жұрттың ниеті — Абай алдына Оразбайдың қол-аяғын байлап алып келу. Осыны алдымен олар Абайдың үміт етер баласы деп Мағашқа білдіріп отырған жайы бар. Мағаш көптің сөзін тыңдап салқын ғана:
"Ниеттеріңізді естідік. Бұл сөздің түп иесі не дегенін сіздерге жеткізу, біздің бүгінгі жиыннан мойнымызға ала кететін қарызымыз болсын" деп қысқа қайырып жүре берген.
Абай қалаға келгесін бар мән-жайды Мағаштардан есітті. Жауап берген жоқ. Оның орайына Павловтай досымен кездесуге асығып кетіп қалды. Екі дос былтырғы ауыр оқиғадан соң кездеспеген еді. Сондықтан оңаша ұзақ сырласты. Павлов Абайдың әндері мен өлеңдері қала жұртына қатты сіңгенін, өлеңі қалың елге қандай қадірлі екенін баяндап берді. Досымен қоштасарда Абай оған осы жолы қалада ұзақ тұрақтап, өзімен жиі көрісіп тұратынын уәде етті. Және Павлов мәслихаты бойынша қаладағы еңбек адамдарының топтарымен етене танысып, осында оқып жүрген қазақтың әр школдағы, медреседегі жастарымен де біліспек.
Келесі күні Мағаш айтқан істің кезегі жетті. Абайға сәлем береміз деп Керей, Уақ, Найман, Сыбан келіпті. Алғашқы сөзді Бегеш бастады. Ол шешендігімен ұзақтан орап әкеліп: «білім – бақтың жібермейтін қазығы, білімсіз бақ – әлдекімнің азығы. Халық ұстазынан айрылса не таппақ?! Абайдай жақсысынан ауса не болмақ? Сабындай бұзылып, сағымдай құбылып, іріп шірімей ме?» деп тыңдаушыларына өтімді сөз айтқан. Абай Бегештің шешендігін бағалап: «Бегеш-ай, сөздерің дұрыс. Бірақ қарамықтың дәні болғанша, бидайдың сабаны бол. Жаман қауымның жақсысы болғанша, жақсы қауымның жаманы бол десе не дейсің?!» деп келген жұртты аңыратып, тоқтатты. Осылай ол бұл іске бейілі жоқ екенін аңғартты. Абаймен кездесуден кейін Орта жүздің жуандары өз бетімен әрекет етуге кірісті. Бұл іске Абай араласқан да, сөздерін естіген де жоқ.
Бұдан кейін Абай Павловқа берген уәдесі бойынша еңбекші халықтың жайымен танысуға көп көңіл бөлді. Алдымен Дәмежан, қайықшы Сейілдердің шаңырағында қонақта болды. Кейін қаланың ұсақ байлары – Есберген, Кәріпжан, Төлепбергендердің үйінен дәм татты. Школда оқып жатқан балалармен кездесуді де ұмытпады. Бір күні оларды пәтеріне алғызды. Оқушылар арасында Дәркембайдың Рахымы, Иіс кемпірдің немерелері – Асан мен Үсен, Сейіт пен Әбеннің балалары бар еді. Кездесуден кейін Абай Крыловтың «Есек пен бұлбұл» атты мысалын қазақшаға аударып шықты. Осы түннен бастап ол Асан-Үсен, Рахымдар жаттарлық талай мысалды аударумен жүрді.
Арада біраз жыл өтті. Бұл жолы Абай қыс ортасында қалаға өзгеше шақыртумен келді. Онысын Құмашқа қысқа ғана білдіріп: «Білмеймін Құмаш, сен қалада жүріп осы жайдан хабардар боларсың. Дін мұсылман баласының байласатын сөзі бар көрінеді. Сол үшін әр тараптан қалаға кісі шаптырыпты. Маған да сол хабар жеткен еді», - деген. Құмаш тегінде ақылды, момын жігіт болатын. Бір істің байыбына жетіп алмай ол туралы сөйлемейтін. Сол момындығына салып қазір де «осындай сөз жұрттың аузында жүр, менің естігенім де сіз білетін жайлар» дегеннен басқа ештеңе айтпады. Ертеңіне таңғы шай кезінде Абайға екі кісі келді. Оның біреуі бұрын Абай қасында жүріп, әнші-ақын атанған Көкбай болса, екіншісі сол Көкбайдың шәкірті Әлпейім. Көкбай бүгінде ақындығын қойып, дін жолына бет бұрып қаладағы білдей мешітке бас имам болған. Ақын аты ұмытылып, халфе аты шыға бастаған кез еді. Абай ескі досының бұл жолға түскенін ұнатпаған. Қазір де сол жақтырмаған қалпы салқын амандасты.
Көкбай Абайға өз еркімен келген жоқ еді. Оны қаладағы үш-төрт мешіттің имамдары, хазірет-қожалары жіберген болатын. Олар қырдағықаладағы қазақ жұрты Абайды тыңдайды деп, өтініш білдірген. Көкбайдың айтуынша, жиынның басты мақсаты дін мұсылман баласы қосылып мүфтиге қарау. Онысын Түркиядағы Шайхұліслам дін орталығымен біріктіру екен. Осы жолда қазақтың оқығандарына бас болып Әзімқан төре, дін жолындағыларына бас болып Ғабдыразақ хажы, Икрам бай, қазақтан шыққан Ахметжандар ақ патшаға арыз түсірген көрінеді. Ақ патша «приговорларын, арызын жиып түсірсін» депті. Енді олар қырдағы-қаладағы дін мұсылман жұртынан көп арыз жинау үстінде жұмыс істеп жатыр екен. Осыған жұртты көндірсін деп Абайды шақыртыпты. Көкбайды тыңдап алған Абай «мен жауабымды үш күннен кейін беремін» деп Павловпен ақылдасуға кетіп қалды.
Павлов Абайға орыстың діні орыстың мұжығына тозақтан басқа ештеңе тілемейтінін айтады. «Орыстың попы жаман, мұсылманның имамы жаман. Бұл екеуінен халыққа жақсылық жоқ. Олар халықты алдайды. Орыстың жұмысшы табы патшаны, шіркеуді айыптайды. Бұларға қарсы тұру керек», - дейді. Абай Павлов үйінен қаланың қалың көпшілігімен жалғасып, сөйтіп имам қазіреттерімен айқасып көрмек болып қайтты.
Ертеңіне ол Семей жұрты сөзін тыңдайтын, ойға, сөзге жүйрік қыпшақ Бектоғай Ботабаев деген жігітті Сейіл қайықшымен бірге шақыртты. Оларға: «ескіден келе жатқан қазақтың өз ата-дәстүрі бар. Енді соның бәрін тастап шариғат жолымен жаңа өмір құрам деу бос сөз. Мүфти бізге қол емес, молдалардың өзі жетеді», - дейді. Осыны елге таратуды тапсырады. Павловпен ақылдасып алған Абай үлкен қағазға сөздерін қайтадан жазып:«Осыны мұқият оқып ал, ешкімге көрсетпе. Қағазда айтылған сөздерді өз айтқандарыңдай қылып айта бер!» деп, Бектоғайға ұсынады.
Елге осы сөз тараған соң көп жұрт мешіттегі имамдардың арыз жаз дегеніне көнбей қояды. Приговор саны жүзден аспайды. Енді қазірет, қалфелер халықты қаланың бас мешітіне жинайды. Оған Абай да баратын болды.
Жиынға халық көп келді. Алғаш сөзді Ахметжан қазірет бастады. Одан соң Ысқақ дейтін ноғай баласы мүфти қажеттігін айтты. Артынша қаланың байы Сейсеке, оқыған чиновниктердің арасынан Сақпаев сөйледі. Кейін сөз кезегі Абайға келді. Оның сөзі бірден «мүфтиге қазақ халқы қараудың қажеті жоқ» деген тура, жара сөйлеген сөзінен басталды. Абай ұзақ сөйледі. «Өзіміз надан өтсек те ұрпағымызды оқытайық. Мүфтиге қарап надан болмайық, жұртым. Білім жарығы керек. Ермеңдер молдалар сөзіне! Олар қастық ойлайды. Қалың жұртым менің айтар сөзім осы!» деп тоқтады. Көпшілік «Бәрекелді!...Абайдың дегені рас...» деп көтеріліп, дабырлап кетті. Бар молда, имам атаулы Абайға қарсы келе алмай буылып қалды. Сақпаев қана тұшталаңдап бірдеңе айтып еді, Абай оны қатты тиып тастады. «Ең алдымен адасқанды сендер қойсаң нетті! Оқыған дейді, көзі-қарақты дейді. Сендердің осы жиында не ақыларың бар, неғып қаңғып жүрсіңдер?!» дегенде жұрт та Абай сөзін қостап «Абайдан басқасы ақыл айтпасын бізге. Сөзді доғарыңдар!» деп тарауға айналды.
Бұл қыста ойда жоқ, өзгеше жиын осылай Абай сөзін тыңдаған халықтың жеңуімен аяқталды. Бірақ соның орайына көп өтпей Федор Иванович Павлов қамауға алынды. Абай үйінде де қатты тінту болды. Бес кісі жандарм үш сағат тіміскіп Құмаш үйін асты-үстіне шығарып ештеңе таппады. Әлдекімдердің сыбысы бойынша полицеймейстерге «Абай халықты аздырып жүр, ақылшысы Павлов» деп арыз түсірген Сақпаев екен. Жандарм Павловты ұстаған жерде таба алмаған қағазын, қылмыстың ізін суытпай Абай қалтасынан суырып алмақ болатын. Бірақ ол қағаз бар сырын бүккен күйімен Бектоғайдың қалтасында қалған еді.
Жұтта Абай соңғы жылдары Семейге бір күндік жердегі Аралтөбеден өзіне арнап жаңа қыстау салдырған. Қыстауға қонғалы қазіргі қалы қыстың ортасына шейін кітап соңында уақыт кешіретін. Сол оқыған кітаптарын Әйгерімге, ауылдағы жастарға, қолы бос көршілерге көркем әңгіме етіп айтып беретін. Әйгерім мұндайда өзінің қасында ешкім болмай қалса қызметкер әйелді жұмсап, Мәкен мен Дәрменді, ауылда бала оқытып жатқан Хасен молданы шақыртып алатын. Бұлардың бәрі Абайдың айтуымен шытырман оқиғаларға, күші мол, қаһарлы зұлымдықпен саны аз жақсы жандардың жасқанбай алысқанына куә болатын.
Міне, бүгін дәл шаңқай түс кезінде Абай тыңдаушыларына француздың бір қалың романын әңгімелеп беріп отырғанда бөтен жолаушы сәлем бере кірді. Келген адам үй ішіндегілерге жақсы таныс Әбді екен. Әйгерімдерге шай қамына кірісуді бұйырған Абай Әбдіге қаланың жайын, жолда көрген-білгендерін айтқыза бастады. Әбді қазір екінің бірінің аузында қыстың жайы екенін, жолаушылардың барлығы мұрнын, құлағын үсітіп алып жатқанын, қаладағы көп жатақ биыл қыс нан мен суға зар болып отырғанын жеткізді. Бұл жайсыз хабарларға Абай да алаңдап, қамығып қалды. Соны сезген Әбді: “Жә, осымен жайсыз хабарымды тоқтатайын. Біреу жол жүріп келсе “жақсы аттан, жаман аттан не бар?” деп сұраушы еді ғой. Енді өзім білген жақсы атымды айтайын, Абай аға”, - деп алып Абайды анық қуантарлық хабарын бастады.
Бұның айтуынша қалада қазір алты дуан елі бас қосқан ұлан-ғайыр үлкен шербешнай өтіп жатыр екен. Ой мен қырдың, ылди мен өрдің сорпаға шығар бетке ұстарлары жиылған көрінеді. Әбдінің естуінше, осы дауда «кетіскенді келістірген», «қиюсыздың қисынын тапқан» кейбіреулерді қалың жұрт мақтап жүр екен. «Тобықтыда, қала берсе Семей дуанында сондайлық қара үзіп, жақсы аты мейлінше шығып тұрған кісі Мағаш болыпты» деп Әбді көп әңгімесін Мағаштың жайына арнаған. Өзі осы әңгімелерді естіп Мағашқа сәлем берейін деп Сүлейменнің үйіне барса, қалың ел Мағашты қоршап билігіне жүгініп жатыр екен. Олардың ішінде тек Тобықты емес, Керей, Найман, Сыбан, Матай, Уақтар да бар. Осындай адамдардың қарасын көріп Әбді сүйсініп, амандаса алмай қайтыпты. Абай бұл хабарды үй ішімен қуанып тыңдады.
Осыдан екі-үш күн өткеннен кейін Аралтөбеге тағы қонақ келді. Бұл Көкбайдың шәкірті Әлпейім еді. Ол да қаладан келеді екен. Әлпейім өздігінен көрген-білгенін айтып, содан соң Мағашты мақтап сөйлеп кетті. “Алты алаштан жүзге жуық би жиналыпты. Соның ішінде қаршығадай бойы бар, үйдей үлкен ойы бар, ақ сұр жүзді Абай баласы – Мағаш бәрінен қара үзіп отыр” деген сөзді қала халқынан көп есіттім”, - деді. Абай бұдан өз көзімен көргені болды ма екен, соны сұрады. Әлпейім оған қызық жауап қайырды.
Ол осыдан екі күн бұрын, Сүлейменнің үйіндегі Мағашқа барыпты. Сондағы үлкен дауда тартысып екі Уақ келіпті. Олар бұрын тамыр болып, бір-біріне бергені бар екен. Кейін араздасып би алдына келіп отырған жайы осы. Семейдің атақты төрт биінің ішіндегі абыройлысы, сөзге жүйрік Қали би бұл істі ұзақ тергеп, соңын бұлдыр етіп жіберіпті. Анау екеуі бітіспей сөзден береке кетіпті. Сол кезде Мағаш тұрып: “Қали аға, рұхсат болса осы дауды мен шешейін, тамыр болдың айтыс жоқ, қолдан бердің қайтыс жоқ! Бұл даудың нүктесі осы болса қайтеді?”, - деп көпке қарапты. Үйде толып отырған билер шу етіп Мағашты мақұлдапты. “Абай аға, Мағаштың осындай тапқырлығын өз көзіммен көрдім” дейді Әлпейім. Абай ойлана сүйсініп: “Мынау бір біз естімеген сөз болды-ау”, - деп Дәрменге қарап еді. Дәрмен күлді де: “Естілмеген себебі, мен білсем Мағаш оны өз жанынан шығарып отыр. Тіпті, ақынның өзі ғой!” деді.
Қаланың осындай алуан жаңалығынан бір жұма өтіп тағы бір жолаушы келді. Ол Абай ортасына бөтен емес, жақын кісі Самарбай молла еді. Самарбай молла Мағаштан хат әкеліпті. Ол – Мағаштың әкесіне жазған аса ауыр сыры бар хаты еді. Абай хатты ашып оқығаннан соң қолы дірілдеп, көпке шейін үнсіз отырды. Мағаш өз хатында: “Соңғы кезде науқас болатын аңғарым бар. Қалада жұмыс басты боп қайта алмай жатырмын. Бірақ докторға қаралып, жауабын тосып жүрмін. Жайым қандай болатыны мәлімсіз. Қалада жайланып жатып емделем бе, болмаса дәрілерін алып доктордың рұқсатымен елге қайтам ба? Ақылыңыз керек боп тұр” депті. Жаратылысынан сыпайы, жібек мінезді Мағаш әкесіне кел демепті, бірақ қазір қасында болуын тілейтіні танылып тұр. Бұдан соң Абай шай іше алмады. Маңдайынан суық тер шығып, бір отырып, бір тұрды. Ертеңіне қасына Дәрменді алып, қалаға аттынды.
Қалаға келген күні тура Мағаштың пәтеріне түсті. Әкесінің шошынып асығыс жеткенін аңдаған Мағаш Абай шанасы қораға кірді дегенін ести сала, басына жеңіл тымағын киіп алдынан шықты. Алғашында түлкі тымағы, бешпент ішігі жарасқан қалаша киінген Мағашты Абай танымай қалды. Сол екенін оның ширақ берген сәлемінен білді. Даусынан, ажарынан сау екенін байқады. Және әкесі баласын төсек тартып жатыр деп ойласа, олай емес, баласы өздіген төмен түсіп келеді екен. Бойы, қозғалысы, ширақ сияқты. Абай Мағашты құшағына тартып, көзінен иіскеді. Екеуі қатар басқышқа симайтын болғандықтан ұлын алға оздырып, “өзің баста” деді. Осы кезде әкесінің алдына түсіп өрлеген Мағаштың қозғалысында жастыққа тән емес баяу, жеңіл денесіне жараспайтын ауыр қимыл танылды. Абай алғаш көргенде “түрегеп жүр ғой, ауруы жеңіл тартқан болар” деп үміт еткен еді. Мұны байқап жүрегі қайтадан лоблып қалды.
Мағаш кеш бойы сергек, көңілді отыруға тырысты. Қаладағы дау, тартысты, қыстың қатты тиіп жатқанын сөз еткенімен, Абай дәрігерді айтып: “Оның қаншалықты білімі бар, Павлов пен оның әйелі бұл докторды сенімді адам санай ма?”, - деп сан рет сұрай берген. Мағаштың айтуынша, оны қазір қарап жүрген Семейге жақында келген, білімі толық, тәжірибелі Станов дейтін доктор. Докторды Мағашқа ертіп келген Павловтың өзі екен. Енді Станов Мағашты қазір ұқыпты қарап жүр. Қалған жайды ол әкесімен ақылдаспақшы. Және әкесі Павловпен сөйлесіп, Становпен ақылдасып өзіне не маслихат береді соны тоспақшы. Әкесін жұбату үшін ғана айтпайды, өзінің көңіл сенімі солай, әзірге үзіпжұлып әкетіп бара жатқан ештеңе жоқ сияқты. Осылай Абайды алғашқы күн өз үйіне қонақ еткен Мағаш, әкенің алаңдаған көңілін біраз тыншытты. Абай бұл түнде де ұйықтаған жоқ. Ұлының ұйықтай алмай жиі жөтеліп жатқанын көріп жатты.
Мағаш келер күндерде алғашқыдай бола алмады. Әкесі байқаса, ұлында жиі демігу мен үнемі қайталанып отыратын құрғақ жөтел бар. Абай енді Мағаштың жайын үлкен уайым ете бастады. Барлық сенгені доктор мен дәрінің күші. Бүгін түс кезінде Мағаштың қонақ бөлмесінде сол докторды Абайлар тосып отыр. Станов пен бірге Павлов та келді. Станов келе сала Абайлармен амандасып, төргі үйге, Мағаштың қасына кетті. Павлов пен Абай ауызғы бөлмеде қалып қойды. Доктор Мағашты ұзақ қарады. Өзіне оңаша отырып алдағы уақыттағы емін айтты. Әсіресе, қатты тапсырып айтқаны күтімнің жайы. Ол енді қаладағы жиынға Мағаштың қатысуына тыйым салды. Дос көңілмен талай кеңестер айтып, елге қайтуды ұйғарды.
Абайдың қасында қалған Павловтың айтуынша, биылғы қыстың қатты болуына байланысты ішкі Россиядағы біраз крестьян Жетісу жеріне көшіріліпті. Себебі, ішкі Россияда биыл астық аз шығыпты. Бірақ Жетісуда да жағдай мәз емес көрінеді. Ол жақтан ашыққан қалың крестьян енді Семейге келіп жатыр екен. Семейдегі завод-фабрикаларға тамақ үшін жалданып жұмыс істейді. Арзан еңбек күшін тапқан байлар жұмысшыларын босатқан көрінеді. Сол себепті қаладағы Сейіт, Әбендер жұмыссыз қалыпты. Семейде ғана емес, бүкіл Россияда қазір жұт жайлайтындай қауіп бар екен. Ішкі Россияда патшалыққа наразы крестьяндардың өзі көп ереуіл жасапты. Соны пайдаланып революцияны астыртын әзірлеп келе жатқан күштер істерін өрбітіп кетуге дайын жүр. Сол үшін патшалық соғыс бастағалы тұр деседі. Соғысатыны – Жапония. Себебі, сыртта жау пайда болғанда іштегі топ өз арасындағы наразылықты қоя тұрады екен. “Жақында Россия мен Жапония соғысын естіп қалармыз” деп Павлов Абайға қызық жайларды, революция жақындап қалғанын баян етті.
Осы кеңестен соң доктор келіп екеуіне байлауын айтты. Становтың айтуынша, Мағаштың науқасы ауыр. Оны жазамын деп ешкім айта алмайды. Әзірге ғылым бұл дерт алдында қауқарсыз. Тек, күтіммен, баппен ұзақ созылатын – сүле науқасқа айналдыруға болады. Сонымен бірталай жыл өмір сүретіндер бар. Доктор бұдан кейін Мағашты тезінен қырға әкету керек екенін айтты. Өзі де Абайдың ауылын алыссынбай Мағашты барып емдеп қайтпақшы. Бұдан кейінгі күндер – Абай, Дәрмен, Баймағамбет, Кәкітай Мағашты елге алып қайту әзірлігіне ауысты. Олар биыл қыстың ерекше суық екенін ескеріп, елден келген, қаладан жүретін адамдар — барлығы бір топ болып аттанып, бес-алты шана Мағаш шанасына жол салып отырады деген байлау жасады.
Арада көп өтпей Павлов келіп, Абайға “Россия-Жапония” соғысы басталғанын хабарлады. Ол: “Орыс патшалығының соққыға ұшырауы – революцияны жақындата түседі”, - деп қуанып айтып кетті.
Мағаштың елге кетейін деп жатқанын естіген Сейіт, Әбен, Сейіл қайықшылармен бірге Затонның бес-алты жұмысшылары келді. Олардың жұмыссыз қажып жүргенін білетін Абай: “Қонақтарға мол етіп ет асыңдар. Сейілдер бүгін менің қонағым болсын!” деген еді. Келгендерге Абай Павлов айтып кеткен жайды баян етті. Білгендерін ұғымды етіп, таратып әңгімелеп берді. «Неше заман, жылдар өтер екен. Болжау өз басыма оңай емес. Әйтеуір бір болжайтынымыз, осы өздерің көріп-білген дүние асты-үстіне түседі. Келер заман сендер білмеген, ерекше заман болады!», - деп тоқтап, тыңдаушыларды таңырқатты. Осы қонақтардың ішінде Шұбар да бар еді. Ол мысқылдап: “Абай аға, өзгелер ақырзаман келе жатыр десе, сіз жаңа заман орнайды” дейсіз. Ондай жақсылық болса, тез болса екен. Осы отырғандарымыз көретін жақсылық па екен, айтып бере алмайсыз ба?!” деп қатты күліп жіберді. Абай Шұбардың бұл сөзін елемей, қасындағылармен басқа бір жайға ауысып әңгімелесіп кетті.
Мәжіліс ымырт жабыла тарқады. Баймағамбет пен Дәрмен қонақтарды шығарып салып қайта үйге кірді. Дәрмен Абайдың қасына келіп күні бойы көкейінен кетпей жүрген сауалын қойды. “Аға, жаңа Шұбар айтқасын біз тартынып қалып едік. Сол сіз айтқан заман қашан болады? Біз көрмесек те тым болмаса мына жеткіншек балалар көре ме?” деп тоқтады. Абай оған сәл ойланып жауап қатты. “Балалар әлбетте көреді. Оған жақсы да, жаман да жетер. Әрине, жақсы жақсылығына тиісті, жаман жамандығына тиісті өз орайын алар. Мен айтсам, сол заманға сен жетсең екен. Тым, құрыса сен жетер болармысың!”, - деп қалтыраған үнмен тоқтап қалды. Дәрмен Абайдың қалтыраған үнінен сезіктеніп жүзіне қарап еді, оның көзінде жас толып тұр екен.
Келесі күні таңсәріде тұрған Абайлар Сүлейменнің үйіндегі Мағашқа келді. Осы кезде бес-алты шана қорадан шығып жатыр екен. Ең соңғы шана қалың кесек киізбен қапталған. Үстіңгі жағы тағы бөлек киізбен қымтап қоршалған. Бұл – Мағаштың шанасы еді. Абайды аңғарған жолаушылар тоқтамақ болып еді, Абай: “тоқтамай тарта беріңдер!” деп бұйрық етті. Ауру Мағаштың шанасын ортаға алған жеті-сегіз шана, әлі оянып болмаған Слабодканың қоңырқай, көп кедей үйлерінің жанымен, қаланың сыртына шұбатылып тарта берді. Күн бүгін де қатты аяз екен. Өтімді жел өкіре соғып тұр.
Эпилог Мағашты елге алып қайтқаннан бері апрель айы туды. Қыс әлі де қазақ даласына салған шеңберін босатпады. Даланың ақ қары кеткен жоқ. Қала емес қырдағы ел де жұтқа ұшырады. «Қырдағы пәлен ауыл отарға шығарған төрт жүз жылқысынан жиырма үш жылқы алып қайтыпты», «Аягөзге мың жылқы жіберген Шыңғыстың үш-төрт ауылы жиыны жиырма жеті жылқы келгенін көріпті», «Уақтың, Керейдің жеріне жіберілген пәлен қос жылқыдан елу жылқы қалыпты» деген сөздер ауыздан ауызға тарап жатты.
Апрельдің он бес-жиырмасына қарай қар толық кетті. Дәл осы уақытта Мағаштың да дерті меңдеп, оны әбден жеңіп болған еді. «Қатты әлсіреп, терісі тарамысына ғана ілініп қалыпты» дегенді естігесін Құнанбай балалары Мағаш аулына көшіп келіп жатты. Абай да Әйгерім отауын әкеліп тікті.
Осыдан он шақты күн бұрын Мағаш бойындағы бар күш-қуатын жиып әкесімен арыздаса сөйлескен. Үйді оңашалап алып Абайға айтар сөздерін баяу, сыбырлап жеткізген. «Аға, Әбіш ағамды жөнелтіп,
Алматыдан қайтым ем ғой...», - деп алып біраз демігіп жатты. Содан соң, әкесіне қарап: «Ұлы жүз Жамбыл ақын айтқан сәлемін жеткізіп ем... Есіңізде ме?», - деген. Абай ауыр күрсініп: «Есімде Мағашым», - деп басын изеген. «Сол айтып еді ғой... Хатын әкеп беріп ем... «Нелер жылаған, зарлағанды өзі уатқан аға, әке емес пе еді? Оның қайғысына сол жұрт қоса қамығады. Ерінен айрылса да, елінен айрылу жоқ! Қамалған қарындас халқын ойласын!» деп еді ғой...» - деген сөздерін Мағаш ұзақ сөйлеп, үзіп-үзіп айтып болғанда қатты жөтеліп тұншығып қалды. Соншалық терең ойлы Мағаш әкесіне Жамбыл сөзімен көңіл айтып, қоштасқандай болып еді.
Бүгін Абайлар таңғы шайын енді іше бастағанда қызметкер әйел Зылиха жасқа толы көзін үй ішінен жасыра алмай суық хабар әкелді. «Абай аға! Мағаш қысылып жатыр... Сізді шақырады...» деп айтуға ғана шамасы жетті. Абай орнынан жас баладай атып тұрып, шапанын жамыла бергенде бойы қалтырап шапаны түсіп кете берді. Өзі кебісін кие алмай бір жағына қарай қисая бергенде оны Әйгерім жүгіріп кеп сүйеді. Әйгерім Абай жүзін көріп шошып кетті. Сақалы ағарып, бір сәтте қартайған жүзі аппақ қаудай болыпты. Көзі шатынап тұр екен. Әйгерім Абайдың мұндай жүзін әсте көрмеген еді.
Әкесі қасына жеткенін аңдаған Мағаш болымсыз ғана белгі берді. Созылып жатқан оң қолының арық саусағын бір-екі қыбырлатты. Абай құлағына оның соңғы демімен аралас соңғы сыбыры әрең жетті. «Аға... Дүние осы...» деген Мағаш үзіліп кетті. Осыдан соң дала, қыстаудағы қалың ел өксіп жылап, дауыс салып айқайлап кетті. Жер-дүние күңіренгендей болды. «Мағашым... Мағатайым... ағакем, ағатайым» деп жылаған сөздер де естіліп жатты. Абай болса бір алуан түсініксіз күйге түсті. Онда үн жоқ, айқай жоқ. Тек қана бадырайып, шошынғандай шатынап ашылған көздерінен оқтын-оқтын үнсіз жастар бұршақтай боп үзіліп түсе береді. Енді ол біреу өзін сүйеп тұрғысза тұрады, жетектеп алып жүріп бір жерге отырғысза жөн сұрамай, тіл қатпай отыра кетеді.
Мағаш қазасына жиылған жұрт ойдағыдан тыс соншалық мол болды. Жетісіне шейін жылау болып, қалың жұрт ұлардай шулады. Алғашқы үш күн бойы жылаған еркектер тобында Абайдың өзі тұрды. Оны екі жағынан Дәрмен мен Кәкітай сүйейтін. Осы қазаға жоқ-жітік, көпшілік ағылып келді. Оларды «жұттан әрең шығып, тамақ іздеп келді» деп Тәкежандар жақтырмағанымен шын жылаған, шын қайғырған осылар екенін Абай мен Дәрмен анық аңғарды. Дәл осы көрісу үстінде Абай шұғыл өзгеше жат күйге ауысты. Қалың ел мұның өзін өлді деп жоқтаған сияқты. «Шыны сол, расымен өлді деген осы» деп Абай мүлде өзгеріп кетті. Енді айналаға өліп кеткен адамның көзімен қарады. Мына жұрт өз қазасына келгендей, ол өз өлімін көріп тұрғандай күй кешті. Осыдан соң жылаудан тыйылды. Абай тек Дәрмен, Әйгерім, Баймағамбеттің дегеніне ғана жүретін боп алды. Олар киіндірсе киеді, тамақ берсе жейді. Бірақ өзі ештеңе айтпайды.
Мағаштың өліміне отыз күн толғанда Баймағамбет Абайдың қатты өзгеріп кеткенін Дәрмен мен Әйгерімге сыр етіп айтты. Абай Мағаштың қазасына он күн толғанда жас балаларды алып, қасына Баймағамбетті ертіп зират басына барыпты. Мола ішіне кіріп біраз отырғаннан соң, ол Баймағамбетке балаларды алып тысқа шыға бер деп белгі етіпті. Осылай Абайды Баймағамбет пәуескеде екі сағат тапжылмай күтіпті. Кеш бата моладан шықан Абайдың жүзі қуарып, денесі жер тартып шыққан екен.
Баймағамбеттен кейін Дәрмен де бір сырды баян етті. Осы көктемде Абайдың екі айнымас досы Базаралы мен Ербол сүзектен қаза тапқан еді. Кәкітай мен Дәрмен Абайдың қайғысы онсыз да жетіп жатқасын ешкімге айтпай ірке тұрған-ды. Мағаш қазасынан соң он шақты күн өткесін Дәрмен мен Кәкітай болған жайды оңашада амалсыз жеткізген болатын. Мұны естіген Абай еңіреп жылап жіберген. Осыған дейін үнсіз келген ол соңғы сөзімді айтып қалайын дегендей алға ұмсынып: «Бақсының моласындай жалғыз қалыппын... Кімім қалды?! Нем қалды?!», - деп өзөзімен сыбырлап сөйлесіп кетіпті.
Абай осылайша асыл жандарынан айрылғасын белгісіз бір дертке шалдықты. «Күнім санаулы, енді мен жоқпын» депті бірде Баймағамбетке. Қасындағы Кәкітай, Ақылбай сияқты іні-бала жақындар «доктор алғызамыз» десе Абай суық қана бас шайқаған. Мүлде керек етпейтінін білдірген. «Не болды сізге Абай жаным?!» деп бет-жүзін жасымен жуып үш күн қатарынан келген Әйгерімге де тіл қатпады. Тек үшінші рет келгенде Әйгерімнің жас тамған оң көзінен сүйіп, алақанымен «басқа жайды айтпа» дегендей ым жасады. Абай үшін қазір дүние тозып бара жатқандай. Халық жұттан қырылып барады, сахара жұрты бордай тозып шұбырып жүр. Бұл білетін халық таусылып барады. Абайдың өзі болса тірегі санаған Мағашы кеткесін ортасынан сынып, опырылып қалған тәрізді.
Қазір оның күннен күнге қуаты кеміп сөніп бара жатыр. Ештеңені сезбейді. Санасы көп нәрсені түсінбейді, ұқпайды. Сөйлемейді, күлмейді. Оған қуаныш пен жұбаныш, жақсылық пен жаманшылық, күн мен түннің айырмашылығы жоқ. Ең соңғы санасы өзін толқынды, лай судың ішінде сезеді. Талпынып жүзбек болады. Жаға жоқ. Тек алыста бір қоңыр бел бар. Абайға соның ар жағында түн түнегін серпіп бір алтын арай келе жатқандай елестейді. Оның бар ойы сол алтын арайға жету. Осы күйге салған жұмбақ жай соңғы деміне дейін айықпады. Осылайша айналасы сұр тұман, суық заман ішінде бір ұлы жан дүниеден көшті. Мағаштың қырқын беріп болған күннің ертеңіне Абай және қаза тапты. Ұлы кеуденің ыстық демі тоқтады. Сонау бір шақта тасты тақыр, жалтыр биік басына жалғыз шыққан зәулім шынар құлады. Өмірден Абай кетті...
Осыдан бір жарым ай өткесін жайлаудың елі Шыңғыстан қайта асып, бауырға қарай көшті. Абайдың туған елі Жидебайда пішендік ұзарып өсіп, сарғайып болған. Өртеңнің төсіндегі көде, бетеге сап-сары, жадау жүзді. Тозған дүниенің елесін танытады. Қыстаудан күншығысқа қарай құлай бере сондай бір созылған дөңесте сырты тозған бейіт бар. Оның басына Оспан аты жазылған. Соның қасына төрт құлақты жаңа – Абай бейіті қосылған. Бүгін осы бейіт басына көштегі көп ел соғып өтті. Үлкен, төрт құлақты бейіттің іші кең, салқын болатын. Осы жерге таң атқалы жиналған жұрт толып, симай кетті. Бәрі де еңіреп жылауда. Көптің жылауы бәсеңдеген кезде зор дауыспен «қос қоңырым» деп Зейнеп жоқтау айта бастады.
Зейнеп жоқтауынан соң өзгеше дауыспен, жұрттың көзіне жас алғызып Әйгерім ұзақ жоқтау айтты. Әйгерім үшін жоқтау сөзін Дәрмен жазып берген еді. Ал, шерлі, күйлі көркем сазды Әйгерім өз жүрегінен тудырған. Ол айтқан сөз – бұл уақытқа дейін бұл өңір естімеген сөз. Асыл жардың аузымен Дәрмен халық атынан Абайға үн қатады.
«Өлді деуге бола ма айтыңдаршы,
Өлмейтұғұн артында сөз қалдырған», –
деген өзіңсің, Абай аға! Алтын терек, арсыға құлаш ұрған азамат –
сен өлмейсің, аға! Сенің тірлігің бірге жасайды. Сенің күнің халықпен бірге жарқырайды», - дейді Әйгерім сазы.
Әйгерім жұртты егілткен сазын айтып бітірген шағында оның қасында күңіреніп Дәрмен отырған еді. Оның ар жағында Дәркембайдың баласы – Рахым, одан әрі Абайдың жас достары, оқыған – Үсен, Мұрат, Шәкет отыр. Дәрмен осылардың ортасында Әйгерім сазы шырқалып жатқан уақытта Абай қабіріне қарап отырып, ішінен: «Абай аға! Сақтармын сіз қалдырған дәндерді... асыл ұрықтарыңды. Олар өлген жоқ көктей өсіп келеді. Өсе бермек күн санап...жыл санап. Сол үшін де өз өмірімде асыл сөзіңді сақтармын, ата тәрбиеңді ақтармын, ағажан!» деп серт берді.
Адал жар жоқтауымен Абай жаңаша жолға өтті. Ол өлмеске қадам басты. Әйгерім әні мен соған орай айтылған Дәрмен жыры Абай туралы туатын жаңа өнердің басы еді. Жаңа туған әннен бастап Абай жаңа күйге ауысқан. Осы күйдің куәсі боп қазір де Абай қабірінің басына көп ел жиылып қалған. Әйгерім мен Дәрмен де, оқыған жас шәкірттер де байқамапты. Әйгерім зарлы сазын шырқап отырғанда оның шерін, мұңын тыңдап, іштей құптап қалың жұрт отырған. Абайдың жаңа бір туысын қабыл алып отырған халық-ата, халық-ана осы еді.
Пайдаланылған әдебиеттер мен сілтемелер: М.Әуезов «Абай жолы» роман эпопеясы


|
Жұмабай - Құнанбайға қадірі бар және Абайды Ахмет Риза медресесінен алып келген кісі
Байтас
|
бет | 3/32 | Дата | 01.10.2024 | өлшемі | 131,25 Kb. | | #146298 |
| Байланысты: Абай жола Самари нұсқаЖұмабай - Құнанбайға қадірі бар және Абайды Ахмет Риза медресесінен алып келген кісі
Байтас - Абайды медреседен алып келген адам
Майбасар - Құнанбайдың тоқал шешесінен туған інісі
Қалиқа - Жұманның әйелі
Тобжан - Ызғұттының әйелі
Айғыз - Құнанбайдыңі тоқалы, Абайдың екінші анасы
Тонтай - Абайдың нағашысы
Қамысбай - Майбасардың атшабары
Байсал- Құнанбайдың сенімді адамдарының бірі
Қаратай - ел ісіне араласатын Құнанбайдың сенімді адамы
Сүйіндік - Құнанбайдың туысы
Жиренше - Байсалдың немере інісі, Шоқаның баласы, Абайдың досы
Оспан - Абайдың кіші інісі
Тәкежан - Абайдың ағасы
Қодар - жақыны жоқ, жалғыз үйлі бір Борсақ
Сағит - молданың үйіне барғанда кедергі жасаған сотқар бала
Солтабай төре - Сыбан елінен шыққан, Құнанбайға Қодар мен Қамқа жайын бетіне басып айтады
Қамқа - Қодардың келіні, Құтжанның әйелі
Құтжан - Қодардың баласы
Жәмпейіс - Қодардың жиені және бірге тұрады
Бектен көсе - Сүйіндіктің Қодарға жіберген кісісі
Жетпіс - Жексеннің інісі
Жексен - Қодардың аталас ағайыны
Әйтімбет - Қодар мен Қамқа ісінің мән-жайын білуге көмектеседі
Жұмағұл - айбасардың атшабары
Байкөкше - Барластың шәкірті, жыршы
Барлас - Абайдың ауылына келген ақын
Беркімбай - Зере мен Ұлжан үйінің жылқышысы
Жарқын - Зере мен Ұлжан үйінің жылқышысы
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title:
Жұмабай - Құнанбайға қадірі бар және Абайды Ахмет Риза медресесінен алып келген кісі

Байтас


|
Түсіп - Ділдәнің әкесі, Жігітектің Бөжейден соң басты адамы
Күңке
|
бет | 4/32 | Дата | 01.10.2024 | өлшемі | 131,25 Kb. | | #146298 |
| Байланысты: Абай жола Самари нұсқаТүсіп - Ділдәнің әкесі, Жігітектің Бөжейден соң басты адамы
Күңке - Құнанбайдың үлкен бәйбішесі
Таңшолпан - Құнанбайдың тоқал шешесі
Бопай - Құнанбайдың кәрі жеңгесі
Ақбердінің шешесі
Ырсайдың шешесі
Жортайдың шешесі
Құдайберді - Құнанбайдың Күңкеден туған баласы
Жақып - Құнанбайдың тоқал шешесінен туған
Үркер - Құнанбайдың әкесімен туысқан ағасы
Мырзатай - Құнанбайдың әкесімен туысқан ағасы
Жортар - Құнанбайдың әкесімен туысқан ағасы
Сүгір - Бөкенші руының адамы
Асылбек - Сүйіндіктің үлкен баласы
Құлыншақ - Құнанбайды қонысымен құтықтап келуші, Торғай руының басы, "Бес қасқаның" әкесі
Байдалы - Жіігітек адамы
Үркімбай - Жігітек адамы
Қаумен - Бөжейдің жақыны
Қараша - Бөжейдің жақыны
Наданбай - Құлыншақтың ұлы
Манас - Құлыншақтың немересі,Тұрсынбайдың ұлы, Бесқасқаның бірі
Жұман - Ырғызбай адамы
Төлепберді - Ырғызбай адамы
Көтібақ - Шыңғыста қыстауы бар кіші ауыл басшысы
Балағаз - Қауменнің баласы
Абылғазы - Қарашаның баласы
Бейсембі - Жігітектен Құнанбайға қарсы шыққан адам
Әбділда - Жігітектен Құнанбайға қарсы шыққан адам
Оралбай - Жігітектен Құнанбайға қарсы шыққан адам
Қожақан - Бөжей мен Байсал қарамағындағы жігіт
Пұшарбай - Бөжейдің құрдасы, досы
Кәмшат - Айғыздың қызы, Абайдың қарындасы
Смағұл - Айғыздан туған, Оспанмен түйдей құрдас бала
Қалел - Айғыздың үлкен баласы
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title:
Түсіп - Ділдәнің әкесі, Жігітектің Бөжейден соң басты адамы

Күңке


|
Ғабитхан - әскерден қашып келген татар жасы
Қазағуар
|
бет | 5/32 | Дата | 01.10.2024 | өлшемі | 131,25 Kb. | | #146298 |
| Байланысты: Абай жола Самари нұсқаҒабитхан - әскерден қашып келген татар жасы
Қазағуар - Қарқаралыдағы татар саудагері
Қарабас - Майбасардың атшабары
Алшынбай - Абайдың қайын атасы, Ділдәнің атасы
Тіленші би - Алшынбайдың әкесі
Майыр - Құнанбайдың оң қолы
Қасқа - Майырдың қазақ тілмашы
Құсбек - бұрынғы аға сұлтан
Жамантай - бұрынғы аға сұлтан
Хасен молда - мешіт имамы
Балта - Алшынбайдың қасында жүретін ақын
Әділбек - Сүйіндіктің баласы
Көжекбай - Жамантайдың баласы
Қанатжан - Сүйіндіктің әйелі, Тоғжанның анасы
Масақбай - жылқышы
Мұңсызбай - Бесқасқаның бірі
Тұрсынбай - Бесқасқаның бірі, Манастың әкесі
Садырбай - Бесқасқаның бірі
Чернов - орыс-казактарды Қарқаралыдан бастап келген шенеунік
Ырсай - жиынға қатысушы қарт
Байғұлақ - Тоғалақ ішіндегі мықты
Мырзахан - Құнанбайдың Қарқаралыға барарында жанына ерткен сенімді адамы
Құсбек - Қарқаралының жаңа аға сұлтаны
Тінібек бай - Семейдің үлкен саудагері
Мәкіш - Құнанбайдың қызы, Абайдың әпкесі
Көккөз - Алшынбайдың пысық жігіті
Сергей - Майырдың Керекудегі жақын ашынасы, көпес
Мишка - Сергейдің пысық дабернайы
Қатша - Ділдәні айттыруға барғанда Ұлжанның қасына еріп барған әйел
Қадырбай - Бөжейдің асына келген ақын
Қапа - Керімбаланың жеңгесі, Әкімқожа әйелі
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title:
Ғабитхан - әскерден қашып келген татар жасы

Қазағуар


|
Ақылбай - Абайдың Ділдәдан туған баласы
Күлбадан
|
бет | 6/32 | Дата | 01.10.2024 | өлшемі | 131,25 Kb. | | #146298 |
| Байланысты: Абай жола Самари нұсқаАқылбай - Абайдың Ділдәдан туған баласы
Күлбадан - Абайдың Ділдәдан туған қызы, Абай оны "Сарышаян" деп атайтын
Қаражан - Тәкежанның әйелі
Абылғазы - Қарашаның баласы
Әділхан - Қарашаның баласы
Нұрғаным - Құнанбайдың тоқалы,төртінші әйелі
Қарашаш - Асылбектің келіншегі
Шәкәрім (Шәке) - Құдайбердінің баласы
Шұбар - Құдайбердінің екінші баласы
Нұртаза - Құдайбердінің үшінші баласы
Ақбас - Облыстың үлкен адвокаты
Көгадай - Қодардың інісі
Дәрмен - Көгадайдың баласы
Өңдірбай - Құнанбаймен меккеге баратын адам
Дарқан - Оспанның досы
Көшір - Ұлжанмен Қарқаралыдан қайтқан кісі
Бекей - Абай тоқтаған үй иесі, Шекейдің бауыры
Наймантай - Бекейдің баласы
Еламан - Бекей-Шекей күйеуі
Мағжан - Абайдың ең жақсы көретін баласы (Мәкіш)
Әбдірахман - Абайдың баласы (Әбіш)
Баян - күтуші әйел
Есбике - күтуші әйел
Сақыш - Есбикенің қызы
Бәшібек - Есбикенің күйеуі
Бүркітбай - бие сауушы
Баймағамбет - Бүркітбайдың көмекшісі
Ағай - Бүркітбай баласы
Байсүгір - қозы бағушы бала
Байторы - Байсүгірдің әкесі
Зылиқа - Ұлжан жанындағы әйелдердің бірі
Әмір - Абайдың інісі, Құдайбердінің баласы
Балбала - Базаралының көршісі, Әнет қызы
Әкімқожа - Сүгір баласы
Оралбай - Әкімқожа інісі
Көшпесбай - Балбаланың туған қайнысы
Бесбесбай - Көшпесбай ағасы
Базар - Топай кісісі
Даданбай - Торғай адамы
Күнту - Бөкеншінің білімді жігіті
Жабай - Бөжейдің баласы
Марқабай - Бөкенші мықтысы
Құндыз - Марқабай ұнатқан қыз
Кішкене молда - Абай балаларын оқытушы
Мақұлбай - Тәкежанның баласы
Дәндібай - Абайдың бұрыннан танысы, Ералы ауылының тұрғыны
Еренай - Абайдың бұрыннан танысы, Ералы ауылының тұрғыны
Тентек ояз - сайлауға дайындыққа келген адам
Лосовский- кеңесші
Андреев - Абайдың адвокат досы
Михайлов - Орыс жерінен Семейге айдалып келген кісі, Абайдың досы
Сергей - каталашкадағы күзетші
Николай - каталашкадағы күзетші
Хомутов - каталашканың надзирателі
Әлдеке - Салтанаттың әкесі,саудагер
Кошкин - Абайды тергеуге қатысқан, ең үлкен сот орны,окружной суд бастығының күйеуі
Қауменов - уезд начальнигі
Кәрім - Абайдың абақтыдан шыққан соң түнеген үйі
Киізші Дүйсеке - Салтанаттың нағашысы іспеттес жақын адам
Ысқақ - Қызылмоланың болысы, Абайдың бір анадан туған інісі, Құдайбердіге еріп, Күнкенің қолында өскен
Төре - белгілі қорашы ұста
Тұраш - Абайдың Әйгерімнен туған баласы
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title:
Ақылбай - Абайдың Ділдәдан туған баласы

Күлбадан


title:
Кузмич - Михайлов кітаптарды беріп жіберетін адам

Дәмелі

text:
Тұрғанбай - Абайлармен аңшылыққа шыққан ең үлкен бүркітші, саятшы
Әділ - Бөжейдің тоқалынан туған баласы
Дүйсен - Тоғжан отырған ауылдың қонақ күтуші ағайыны
Молда - Дүйсеннің қасында жүрген жігіт
Найман - Тоғжанның қайын атасы
Аққозы - Тоғжанның күйеуі
I кітап Қайтқанда 1. Абайдың жасы 13-ке тақалды. Орыс мектебінде 3 ай оқымай, ауылға қайтсын деп әкесі Байтас және Жұмабай деген кісілерді жібереді. Ауылға үш күндік жол қалғанда бала шәкірт барын салды. Ол асып, алға шауып кете берді. Байтас баланы қуып жетіп: "Енді асықпа, Есенбайдың жырасында ұры жатады" - дейді. Бала шәкірт сөзге қарсы орайын білдірмей, біраз бірге жүреді. Соңсоң тағы шауып кетіп, екі-үш белден көрінбей кетеді. Байтастың мінгені Құнанбайдың қара жал бұрыл аты. Ал Жұмабайдың астындағы да Құнанбайдың Найманкөк деген үлкен көк ала аты болатын. Олар баланың соңынан жарыса кетті. Бір бел асса бала көрінбейді. Аздап уақыт өткен соң Жұмабай арт жағынан тасырлап келе жатқан ат дүбірін есітті. "Е, бұл Есенбайдың жырасындағы жау болар", - деп ақ-көк атты тепкілей берді. Күндіз шабатын ұры бет-аузын таңып алыпты. Артынан қуып жеткенде Жұмабайдың қалың қара тымағын көзіне қарай баса кигізіп жібереді. Ақбозат бірдемеге тіреліп тоқтады.
Жұмабайдың реңі қашып қара тымағын алса, ол ұры емес, өзі айтқандай "Құнанбайдың бөлтірігі" Абай екен. Байтас пен Абайдың ішек-сілесі қатып күлді. Аз уақыт өткен соң Абай Жұмабайдан орынсыз ісі үшін кешірім сұрады.
Бұл Шыңғыс бөктеріне үш-төрт ауыл қоныпты. Бұлар "Құнанбай ауылы" деп аталады. Абай ауыл ортасындағы ақ үйлердің қасында қарап тұрған екі шешесі Ұлжан мен Айғызға жеткенше асықты. Аттан түсе салысымен шешесіне беттей берсе, Ұлжан: "Әуелі әкеңмен амандас", - деп, Құнанбайды меңзейді. Сосын Абай әкесі және қасында тұрған кісілерге барып, сәлемін береді. Онымен бірге Байтас пен Жұмабай да келіп сәлемдеседі. Әкесі Абайдан: "Молда болдың ба? Бойыңа қоса білімің де өсті ме?", - деді. Соңсоң шешесіне баруын меңзеп, өзі батыстан келе жатқан төрт-бес салт аттыға қарап тұрып қалады. Абайды шешежеңгелері сүйіп, Телғара деп еркелете түседі. Абай бәрімен амандасып болып, бәрінен де көп сағынған Зере әжесінің құшағына енеді. Кеш түсіп, Абай әжесіне арнап өлеңдер айта бастап еді. Біршама уақыт өткен соң Құнанбай баласын шақыртып алады. Абай келіп отырысымен іштегілер қала, оқу жайын сұрастыра кетті. Сөйткенше сырттан Оспан кіріп келеді. Ол Абайдан бес-алты жас кіші інісі. Оспан біраз тыныш отырды да, нашар сөздер айта бастады. Құнанбайдың ашуы келіп, Оспан жұлқып жібереді де, атшабарға алып кетуін бұйырады. 2 Үй іші бірталай жым-жырт болып, отырып қалды. Тек Құнанбай Абайға таныс сөздермен, кей-кейде ыза, зілмен сөз сөйлеп жатыр. Құнанбай біршама тоқтаусыз уақыт сөйледі. Сол кезде Абай жалығып, іште отырған кісілердің жүздерін (беттерін) дәріптей бастады. Абай әкесінің сөздерінде «Қодар сұмның қылығы» дегенді естігенде, ол әуелі
«Қозы Көрпеш-Баян Сұлу» жырындағы Қодарды елестетеді.
Құнанбайдың айтуы бойынша Қодар қазақта болмаған лағнетті іс жасаған көрінеді. Соның шындық не өтірік екенін талқыға салып отыр. Байтас пен Жұмабай қалаға тек Абайды алып қайтуға ғана емес, Құнанбайдың тапсырмасы бойынша Ахмет Риза хазіреттен осы іске фәтуа сұрауға барыпты. Ол болса: «Жазасы дарға асу», - депті.
Жалпы бұл жерде жиналған кісілердің мекені Тобықты болады.
Тобықтының өзі бірнеше рудан тұрады. Соның ішінде Жігітектен – Бөжей, Көтібақтан – Байсал келіп отыр. Сүйіндік Бөкеншінің адамы, ал Құнанбай Ырғызбай руынан. Ал басты мәселе Қодар Барсақ руынан еді. Жиреншенің үлкендер арасында әбден іші пысып, сыртқа шығады. Бала Абай оны жақсы танитын. Содан Қодардың кім екенін білгісі келіп, ол да тысқа шығады. «Жаңағы осы Қодар деген кім?», - деп сұрады Абай. Сонда Жиренше: «Ол мынау Шыңғыстың ет бөктерінде тұратын жақыны жоқ, жалғыз үйлі бір Барсақ. Қодар биыл қыстыгүні жалғыз баласы өлгеннен кейін келінімен жақын болыпты», - деді. Абай алдымен түсінбеді. Сосын Жиренше бір тұрпайы қозғалыстар жасап, түсіндіре кетті. Содан барып Абай түсінгендей болды. Кейін ол үйге қайтып кірмей, шешесіне қарай беттеді.
3 Қодар баласы Құтжан өлген соң келіні Қамқа екеуі біраз қайғырды. Ел ішіне араласпай да қойды. Малдары да шағын. Мал қарауға мүрдесі жоқ Қодар, ауыл ішіндегі үйсіз қаңғырған кісі Жанпейісті жанұясымен өз үйіне көшірген болатын. Сол Жанпейіс қой бағып жүргенде басқа қойшыларға бұл сұмдық болмысты таратыпты. Осыған орай Қарашоқыда елдің игі жақсысы жиналып отыр екен. Ол жердің старшыны Майбасар, ал бастығы Құнанбай. Майбасар атшабары Қамысбайға бір-екі атты қосып, Қодар мен оның келінін алып келуді бұйырады. Атты кісілер аса бір ызамен келіп, ол екеуін де қолын артына байлап, атқа мінгізіп алып кетеді.
4 Қарашоқы Қодар қыстауынан алыс емес еді. Олар жиын қонысына жақындай бергенде Қарашоқының Барсағы Жексеннің ауылы көрінеді. Соңсоң Қодарларды алып келісімен барлық жұрт сыртқа шықты. Жиында Құнанбай, Бөжей, Байсал, Қаратай, Сүйіндік, Майбасар – бәрі бар. Қодар оларға сәлем де айтпады. Ол екеуін сүйреп алып барарда, Қодар: «Ең әуелі ақ-қарамды біліп, содан кейін өлтір», – деп айғай салды. Бастарына қапшық секілді бірдеңені кигізіп, мойнына жіп (арқан) салады. Сосын атан түйеге қосып тарта бастайды. Қамқаның жаны көпке бармай ұшты. Ал Қодар берілер емес. Азды-көпті уақыт өткен соң Құнанбай қолды сермеп, Қодарды түсіруді бұйырады. Енді жанталасып жатқан шалды құз төбеге алып шығып, тастардың үстіне лақтырады. Сол сәтте Абай мен Жиренше де келген-ді. Байғұстың өлгенін көріп, Абай бет бұрды. Сол кезде, Құнанбай бар дауысымен: «Әлі жаны шыққан жоқ. Енді анау кәпірден өз жанымызды ақтап, аулақ әкету үшін қырық рудың қырық кісісі кесек атсын», – деп, өзі де кесек алып атады. Қодардың ең жақын туысы Жексен ең үлкен тас алып, жиіркенішпен лақтырады. Мұны көрген Абай шыдай алмай, Жексеннің артынан соғып: «Не деген имансыз едің, кәрі төбет? Е ...», – деп, аты тұрған жаққа жылдамдады. Абай атына міне салысымен ауылға шаба жөнелді. Жиналған жұрт үнсіз, жым-жырт тарасты.
5 Абай мен Жиреншенің бүгін бұл бәледен шығамыз деген ойы жоқ еді. Жиренше таңертең бір әдемі Желқұйын деген тазыны Құнанбай ауылына ертіп әкеледі. Абай екеуі біраз қымыз ұрттап, Қызылшоқы деген ұсақ адырға қоян аулауға кетеді. Қызылшоқыға кіре бере Желқұйын қуып, бір қоянды әрең дегенде алады. Олар оқыста аралап жүріп, Шыңғыстың Қарашоқы тұсына келіп қалады. Ол жерде Майбасардың атшабары Жұмағұлға кез болады. Жұмағұл Қарашоқы маңында Қодарды жазалау мақсатында жұрт жиналып жатқанын айтысымен, Абай атын қамшылап жөнеле кетеді. Көргені әлгі. Соңсоң Абайдың іші мұздап, денесі дірілге басып, ауылға қайта жөнеледі. Үйге жетісімен, көрпеге оранып, жатып алады. Осыдан ол ұшқынып қалды ма әлде қатты әсері болды ма, біраз сырқаттанғансып, орнынан тұрмай қояды.
Күн өтті. Күн артынан біршама уақыт өтті. Көктемнің көзі шығып, ел көшуі жақындады. Биыл ел көшіне белгілі қоныстар: Талдыбұлақ, Барлыбай, Қызылқайнар. Абай атқа мінуге жарағанымен, үйден аса көп шықпайтын. Оған әжесі көп-көп ертегілер мен әңгімелер айтушы еді. Соның ішінде «Еділ-Жайық», «Жұпар қорығы», «Құла мерген», «Қалқаман-Мамыр», «Еңлік-Кебек», «Жүсіп-Зылиқа» секілді жырдастандар болатын. Осындай әдебиетке зейін қойып, тыңдап жүрген күндердің бірінде үйге екі бөгде қонақ келіп қонады. Бірін Абай таниды. Ол былтыр жайлауға келіп, «Қозы Көрпеш- Баянды» жырлап берген Байкөкше деген жыршы. Екіншісін бала Абай танымағанымен, шешесі жақсы біледі екен. Ол кісі Барлас деген ақын болатын. Сол түні Барлас «Қобыланды Батыр» жырын сұлу да, әсерлі етіп жырлап береді. Абай шешесімен екі қонақты бір айға шейін жібергісі келмеді. Телғара осы аралықта Асан қайғы, Бұқар жырау, Марқабай мен Жанақ, Шортанбай, Шөже, Сыбанбай, Алпыс ақындардың жырларына молығады. Абайдың ауырғаны да есінен шығып кеткен болатын. Ұлжан да риза болып, қонақтардың кетерінде Барласқа семіз көк атты, ал Байкөкшеге торы құнанды сыйға береді.


title:
Қат-қабатта
1 - Саммари-көлемді шығарманың қысқаша баяндалуы

text:
Қат-қабатта 1 Құнанбай елі бұрын күздеуден бір қар жаудырмай, көшпейтін еді. Бұл жыл ол маңындағы Жігітек, Көтібақ, Топай, Торғай сияқты сыбайлас отырған аталас елдерге көші-қонның жөн-жосығын айтпай, күземді елден ерекше ерте алды.
2 Күздеуден жіті көшіп отырып, Құнанбай ауылдары Қызылшоқы, Қыдыр мен Көлқайнарға жетеді. Құнанбай қасына Майбасарды ертіп алып, Шыңғысқа бет алды. Кешке қарай ол үлкен бәйбішесі Күнкенің ауылына кеп түседі. Мұнда бүгін сыбаға алып келген әйел қонақтар көп екен. Үй ішінде Құнанбайдың тоқал шешесі Таңшолпан, Ақбердінің шешесі, кәрі жеңгесі Бөпей, Жұман, Жортар және Ырсайдың шешелері бар екен. Бұлардың көпшілігі Ырғызбайдың және Өскенбайдың тоқалдарынан тараған туысқандар еді. Ертеңіне Ырғызбайдың жиырма ауылы тағы да дүрк көшті. Беттегені – Шыңғыстың жуан ортасы.
Алты күннен соң Құнанбай ауылы көшкен жолмен тағы бір мол көш келе жатты. Бұл – Бөкенші мен Барсақ көші. Көш басында Сүйіндік, Сүгір және Жексен келеді. Бұлардың қыстауларын Құнанбай ауылы толығымен мекендепті. Жексендер ашуланып, ел шаппақшы да болады. Бірақ Құнанбайға дәті бармайды. Құнанбай алдынан шығып, оларға құр қысыр төбе-қоныстарды береді. Олар оған көнбей, сонда орнығып алады.
3 Құнанбай жорға Жұмабайды Сүйіндік пен Сүгірлерге жіберіп: «Ана Қарауыл, Балпаң, Талшоқы, Шалқар бойынан таңдаған қоныстарын алсын. Мұнда көпке мұрындақ болмай, тез барып орнықсын», - деген. Сүйіндік пен Сүгір көш-қонын ойлап, қыбырлай бастап еді, Барсақтан шыққан Дәркембай оларды тоқтатады. Соңыра Сүгір, Дәркембай, Түсіп, Жексен және Сүйіндіктің қатысуымен қара шаруа жиыны болады. Жиын бір түбірге келеді де, ел наразылығын Құнанбайға жеткізуге Түсіпті жіберетін болады. Сол күні Түсіп барып, айтқанына Құнанбай ашуланып: «Біздің ел де наразы, Бөбең мен Кішекең елдегі Керей, Уақ, Сыбан малдарын үнемі ұрлап отырады. Сен де одан шет емессің. Бәрің жазықтысың, арамсың. Алысқысы келсе, кіріссін. Сөзімді тегіс жеткіз»,
– деді де екеуі екі айырылып кетті.
4 Майбасардың екі атшабары Қамысбай мен Жұмағұл Үркімбай, Қаумен, Қараша ауылдарына келіп, Керей мен Уақтан ұрланған елу қойды қайтаруын талап етеді. Соңсоң Қараша Байдалымен ақылдасуға атқа мініп кетеді. Шай қайнатым уақыт өтпей атшабарлар Байдалы мен оның ұры атанған жігітіне кеп арылдай түседі. Аздай арада атшабарларды қанға бояп, қуып салады. Жан сауғалап қашқан Қамысбай мен Жұмағұл Қарашоқыдағы Құнанбайдың ауылына тіке жол тартады. Құнанбайдың қасында Байсал, Майбасар, Құлыншақтың батыр ұлдарынан Наданбай, Манас, Ырғызбайдан – Жұман, Төлепберді тағы да басқа үй толы жігіттер екен. Құнанбай жағдайды есіткен соң барлық жігіттерді жинап алып, Үркімбайды ұстап келуді бұйырады. Олар лезде Үркімбай ауылындағы ер басының бәрін сабалайды да, оның өзін артқа байлап қайтады. Оқыста қарсы алдарынан Қараша 40-50 жігітпен шыға келеді. Қолдарында өңшең шоқпар мен сойыл. Айқаста Жігітек қолы басым келіп, Үркімбайды алып қалады. Үркімбайды ала алмаған Құнанбайдың қолы амалсыз қашып кетеді.
5 Қызылшоқыдағы Бөкенші әлі де көшпей отыр. Бірінші қар түседі. Құнанбай Майбасарға он шақты жігіт қосып, Талшоқы мен Қарауылға Бөкеншіні көшіруді бұйырады. Бөкеншілер еріксіз тартып кетеді. Құнанбай бір-екі күнде ешкімге білдірмей, қалың қол жинайды. Ол Көтібақ руындағы Байсалға ата қонысы Тобықтыны Бөжейден тартып алып бермекші еді. Сол себепті, ат күшіне мінген қалың топ Бөжей ауылына беттейді. Осы кезде Жігітек руының ірілері Бөжейде отырған екен. Бірақ қолындағы жігіттері азшылық. Құнанбай кенеттен басып, бәрін тұтқындады. Шетінен ақсақал, қарасақалдарға дүре соқтырады. Кезек Бөжейге келгенде, ал оны Қамысбай ұра бергенде, Көтібақтың Пұшарбайы өз денесімен Бөжейді жауып қалады. Себебі, бұл екеуі бұрыннан дос болатын. Құнанбай ашуға мініп, екеуін де жазалауды бұйырады. Содан кейін, оған Байсал да қарсы шыға келеді. Құнанбай сонда да айтқанынан қайтпай тұрғанда Байсал лезде өзінің рулас жігіттерін бөліп алады. Дүрелердің соңы көрінген соң Құнанбай Байсалдан басқа қалған қолымен Қарашоқыға қайта жөнеледі.


title:
Жолда
1 - Саммари-көлемді шығарманың қысқаша баяндалуы

text:
Жолда 1 Абай күнде терезенің түбіне келіп, Шыңғыс тауын тамашалаудан жалыққан емес. Әр кеш әжесі Зере Айғыздан туған немере қызы, үш жасар Кәмшатты тербетіп отырады. Сол күндердің бірінде ішке Оспан мен Смағұл келіп қалады. Смағұл да Абайдың інісі. Айғыздан туған. Оспан екеуі түйдей құрдас. Бұл екеуі бір шелек қымызға лас қолдарын салып еді, оны Абай көріп екеуін де жеркіп, салып тастады. Сосын үй ішіне Абайдан екі жас үлкен ағасы Тәкежан мен Құнанбайға жақын болып қалған татар жігіті Ғабитхан кіріп қалады. Ғабитхан «Мың бір түнді» жырлап жатқан кезде, Жұмағұл келеді. Ол кешегі болған жайтты айтып береді. Бөжейлер Құнанбайдың үстінен арыз айтқалы Қарқаралыға бет алыпты. Ертең Құнанбай да жүрмек. Абай да қосылып баратын болыпты. Сосын, Абай жолға лезде қамданып, барлығымен бір мезгілде қош айтысты да, Жұмағұлмен бірге жолға шығады.
2 Абай Қарқарылаға жетіп, әкесімен тұрғалы көп күндер болды. Бүгін Абайдың қайын атасы Алшынбай (Алшынбайдың Түсіп деген баласының Ділдә деген қызына Абайды айттырысқан болатын) Құнанбайды көргелі қонаққа келе жатыр. Ашекең келіп, қонақ асын ішіп болғасын, Бөжейдің арызданғанын айтады. Сосын Майыр дейтін ірілі кісі кіріп келеді. Осы өлкенің аға сұлтаны Құнанбай болса, Майыр оның көмекшісі. Бүгін ол Бөжейді жақтап келгендей сөз бастайды. Сосын олар біраз айтысып та қалады. Алшынбай араға түсіп, оларды тоқтатты да, Майырды үйіне жөнелтіп жібереді. Кейін Құнанбайға бет бұрып: «Сенің бұл ісің жөнсіз. Ана хан тұқымы, бәлеқұмар Баймұрын сенің орныңа аға сұлтан болғысы келіп жүр. Бұйрығыңмен жүріп жатқан мешіттің де бітуі мәрелеп қалды. Ел сені одан әрі сыйлауда. Одан да қырс мінез танытпай, Бөжей бауырыңды өзіңе тарт. Кешірім сұрасаң, сенің ештеңең кетпейді», - деді де өз жолына түсіп кетті.
3 Бір күні Абай Қарқаралы көшелерін аралап жүріп, үйінен алыстап кетеді. Үлкен көшенің бойында оған қарсы бір топ адамдар келе жатады. Ортасында келе жатқан соқыр кісі екен. Оның екі желкесінен екі жігіт ұстап келе жатыр. Соқыр кісі өзінің сөз тапқырлығымен артынан шұбырып келе жатқан қауымды қызықтырып, күлдіріп келе жатыр. Абай да соларға ілесіп кетеді. Көше басына келіп қалғаннан кейін, «Шөже біздің үйге қоныңыз», - деп адамдар сөз таласып айтып жатты. Сосын барлығы, Абай да үлкен бір үйге кіреді. Абай алдында Шөже ақын жайлы көп есіткен болатын. Шөже ақын іште де сөз жүгіртіп, Бәрін күлкіге бөлей берді. Біршама уақыт өткен соң, жиналған қауым тарала бастайды.
Абай да көптен бөлек болмай қайтады. «Жол-жөнекей Майбасардың пәтеріне кіріп өтейін», - деп Абай жолын бұрады. Абай пәтерге кіргеннен, Майбасар онымен әзіл қуып, айтыса бастайды. Абай Шөжеден үйренгеніне Майбасарды қосып айтып береді. Барлығы күліп жібереді. Сол сәтте ішке Қарабас еніп, халықтың жаңа біткен мешітке Жұма намазға кетіп жатқандарын айтады. Дегенмен, іштегі еш бір адам намазға бармады. Намаздан кейін үлкен ас жиынға, Құнанбай пәтеріне көпшілік жиналады. Абай да онда барды. Бірақ оны ешкім қыстырмады. Үлкен төрт бөлмеде ағайын түгел жиналыпты. Табақшылардың қолы үзілмей тамақ тасуда. Бір кез іштен біреу домбыра тартып, әндете кетті. Сырттағылар: «Бұл кім?, бұл кім?», - деп сұрай кетеді. Абай есіктен сығалап, тыңдай бастайды. Ән аяғын тапқан соң, іште отырғандар: «Бәрекелде, Балта ақын!», - дей кетеді. Абай әншінің Алшынбайдың қасында жүретін Балта ақын екенін бірден таныды. Сосын Алшынбай Құнанбай мен Бөжейге: «Ағайынсың, жақынсың. Ендеше сол жақындығың қайта жаңғырсын! Екеуің бала алысыңдар. Бөжей Құнанбайдан бала алып, бауырына салсын. Иістерің аралассын», - деді. Абайға мына соңғы сөз өте ұнамаған еді. Ішінен біртүрлі түршігіп қалады. Өз бауырларының біреуі немесе өзі кетіп қалуы мүмкін.
4 Осы кештен жиырма күндер өткен мөлшерде Құнанбай елге қайтатын болады. Айналасы алпыс шақты сербең кісілер жиналып, ауылға қарай бет алады. Үш-төрт күн дегенде үйге де жетіп қалысты. Құнанбай Қарашоқыдағы Күнке ауылына қонуды ұйғарады. Ал Абай әжесі мен шешесін сағынған болатын. Ол Жұмағұлды ертіп алып, Жидебайға бет алады. Бәрі қуанып қарсы алады. Абай болған оқиғаларды тас түгелімен баяндап береді. Ертеңіне Құнанбай Қарабасты жіберіп, Бөжей, Байсалдар, барлығы осында қонақ болатынын айтып жібереді. Зере Ұлжан мен Айғызға қамданып, дайындалуын бұйырады. Дәл айтқанындай ертеңіне көпшілік қауым осында жинала түседі. Барлығын жылы қарсы алып, дәмтұз татқызады. Ертеңіне Бөжейлер жүрер кезде Абайдың Қарқаралыда естіген жат сөзінің шешуі жетеді. Өз үйінде жер бауырлап, жылап Айғыз жатыр. Бөжейлер оның қызы Кәмшатты алып кетпек. Бұл жағдай бәрін зар жылатып, қинайды. Кәмшаттың шырылдаған дауысы Бөжейлер ұзап кеткенше басылмайды.


Саммари-көлемді шығарманың қысқаша баяндалуы.
Қазақ әдебиеті том-том төл шығармалармен бай, алайда оны оқитын оқырман(жас буын) көп емес.
Ал шетелде кітапты не көлемді шығарманы саммари әдісімен әлде бейімдеп оқу кеңінен таралған.
Бізде қалай? Том-том шығарманың атына қызығады, бірақ оқиын десе тіс батпайды, себебі тілі ауыр не балаға түсінуге қиындық келтіреді. Сөйтіп керемет туындылармен оқушылар немесе орта буын өкілдері қош айтысып жатады, себебі қазір бұрынғыдай (әке-анамның, одан бұрынғы дәуір) ақпаратты тек кітаптан ғана емес түрлі гаджеттерден не аудиокітаптардан алады.
Айтайын дегенім, жақында парақшамда жүргізген сауалнама нәтижесі нені ұқтырды?
Көпшілігі "Абай жолы" роман-эпопеясымен таныс емес екен. Содан маған мынадай ой келді: неге романды саммари әдісімен оқытып көрмеймін, шығарманы үтір-нүктесіне дейін білмегенмен де әйтеуір түсінік болады ғой.
Қосымша дерек«Абай жолы» эпопеясы дүние жүзі халықтарының 116 тіліне аударылған (1993 жылғы дерек)
Автор бұл романды 20 жыл жазған.
Роман кейіпкерлері:
Абай - (Ибраһим) Құнанбаев (Құнанбайұлы) (1845-1904) — ақын, ағартушы, жазба қазақ әдебиетінің, қазақ әдеби тілінің негізін қалаушы, философ, композитор, аудармашы, саяси қайраткер, либералды білімді исламға таяна отырып, орыс және еуропа мәдениетімен жақындасу арқылы қазақ мәдениетін жаңартуды көздеген реформатор.
Құнанбай- би, аға сұлтан, Абайдың әкесі, көрнекті қайраткер. Құнанбай жасынан палуан, найзагер болды, қатал да әділдігімен ерекшеленіп‚ әкесі Өскенбайдың тәрбиесінде ел билігіне араласты.
Зере- (1785–1873) – Абайдың әжесі. Өскенбай бидің бәйбішесі, Құнанбай қажының анасы. Азан шақырып қойған аты – Тоқбала.
Өскенбай би 5 әйелінен 10 бала сүйген. Зереден Құттымұхамбет (жастай қайтыс болған), Құнанбай, Тайбала туған. Зерені Ырғызбай тұқымдары, барша ауыл адамдары “кәрі әже” деп атаған. Қартайған шағында құлағы естімей қалған Зере немерелеріне дұға оқытып, үшкіртеді екен. Абай әжесін өлеңмен үшкірген. Ақылды, зейінді, мейірімді Зере немерелерінің ішінде Ибраhимді ерекше жақсы көріп, оны Абай деп еркелеткен. Ізгі жүректі, үлкенге қамқор, кішіге пана бола білген Зере әже Абай өміріне, ақындығына игі әсерін тигізген.
Ұлжан- Құнанбайдың екінші әйелі, Абайдың анасы.


title: Саммари-көлемді шығарманың қысқаша баяндалуы


title: Цели урока - Самоанализ урока

text:
Цели урока:
для всех __________________________________________________________________ _____________________________________________________________________________
для большинства_______________________________________________________________
_____________________________________________________________________________
Для некоторых ________________________________________________________________ _____________________________________________________________________________
При постановке целей и задач учитывались возрастные, социальные, психологические особенности класса, а также состояние здоровья учащихся.
Считаю, что цели обучения, поставленные перед уроком реализованы:
- полностью ___________________________________________________________
- частично, т.к. _________________________________________________________
- не реализованы в связи с тем, что ________________________________________
4. Урок состоит из:
1) начала урока (использованные стратегии и приемы)
2) середины урока (использованные стратегии и приемы)
3) конца урока (использованные стратегии и приемы)
Выбранные стратегии и приемы были рациональны, т.к. способствовали решению поставленных целей урока.
Переходы от одного этапа урока к другому были логичны за счет (поэтапных заданий, проблемных вопросов, модели урока, маршрута урока и т.д.).
5. Основными понятиями урока были _____________________________________________
Вводились они через (игру, модель, проблемные вопросы, поисковую деятельность, сравнительный анализ, давались в готовом виде).
6. Для объяснения нового материала использовались активные МО, стратегии, приемы _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Данное сочетание методов и приемов позволило добиться положительных результатов, эффективно и рационально использовать время на уроке, повысить познавательную активность учащихся.
7.
Достарыңызбен бөлісу: |


Эффективность организации коллективной работы (групповая, парная): _____________________________________________________________________________
Это обеспечило создание объективных условий для:
- самостоятельной деятельности учащихся.
- повторения основных положений.
- многократного повторения.
- творческого развития учащихся.
- развития познавательной активности учащихся.
- актуализация начальных знаний.
- создание проблемной ситуации, выход на незнание.
- формирование умения планировать свою деятельность;
-формирование новых понятий, умения выбирать главное, находить ответы на поставленные вопросы, создавать элементарную модель знания.
- развитие аналитических способностей через сопоставление.
- применение нового знания в решении познавательных задач.
- формирование умения оценивать результаты своей деятельности.
- осознание своей деятельности, своих знаний, осознание своей успешности и неуспешности.
- мотивация и целеполагание на следующий урок.
8. Учет потребностей обучающихся просматривался на этапах через
_______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
В виде ( учета вида восприятия (аудиалы, визуалы, кинестетики), поддрежки, помощи одноклассников, разноуровневых заданий, индивидуальных карточек, маршрутов, памяток, работы в группах, работы у доски и т.д.).
Эффективность данной работы видна (не видна), т.к. _______________________________
_____________________________________________________________________________
9. На уроке осуществлялось формативное оценивание (оценка по критериям, критерии и дескрипторы были определены совместно с учащимися, даны в готовом виде, использовалась саомоценка, взаимоценка (в какой форме) и т.д.).
10.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/samoanaliz-uroka.html?page=3#._На_уроке_осуществлялось_формативное_оценивание

title: Эффективность организации коллективной работы (групповая, парная)


url: http://emirsaba.org/samoanaliz-uroka.html?page=3#._Учет_потребностей_обучающихся_просматривался_на_этапах_через


title: Обратная связь предоставлялась

text:
Обратная связь предоставлялась учащимся в форме_________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
11. Одним из средств эффективности урока, стало внедрение в процесс обучения элементов ______________________________________________ технологии.
Данная технология позволяет (способствует) ______________________________________
12. Использование ресурсов (ИКТ, учебное оборудование и др)________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
13. Психологическая атмосфера (коллаборативная среда) урока была _____________ _____________________________________________________________________________
Это выражалось в ___________________________________________________________
14. Собственная оценка урока _________________________________________________
15. Хотелось бы изменить в уроке _______________________________________________
16. Наиболее удачные моменты урока ____________________________________________
__________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
17. Моменты, которые были, не совсем уместны на уроке ____________________________
__________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Самоанализ урока

text:
Самоанализ урока
1. Проведен урок ________________________ в ____________________ классе.
В классе по списку _____________ человек.
На уроке присутствовало ___________ человек.
Отсутствовали ____________________________________________________________
По причине _______________________________________________________________
Класс разноуровневый:
Высокий уровень развития имеют ___________________________ человек.
Выше среднего _______________ человек.
Средний ________________ человек.
Ниже среднего _____________ человек.
Низкий __________ человек.
В классе преобладают учащиеся с ________________________ уровнем развития.
В классе есть учащиеся с нарушением здоровья:
Нарушение слуха - _____________________________________________________
Нарушение зрения - ____________________________________________________
Нарушение опорно-двигательного аппарата - _______________________________
Эмоционально-неуравновешенные - _______________________________________
Диагноз ЗПР - __________________________________________________________
(Другие проблемы здоровья) - ____________________________________________
Психологические исследования показали:
У учащихся класса преобладает (слуховая, наглядно-образная, смысловая) память;
Уровень внимания (высокий, выше среднего, средний, ниже среднего, низкий);
Преобладает ________________________________ мотивация.
Данные особенности класса были учтены при планировании урока.
2. Тема урока _____________________________________________________________
На тему при планировании отводится _____ часа. Данный урок (№) _______.
С предыдущим уроком имеется…
- прямая связь, так как основные понятия были введены на прошлом уроке и урок является логическим продолжением;
- косвенная связь, т.к. урок по данной теме первый, но предшествующие уроки заложили фундамент для изучения новой темы.
Для последующих уроков данный урок имеет свое значение, т.к. понятия ______________
_____________________________________________________________________________
будут использованы при объяснении темы ________________________________________
3. Цели обучения, определенные программой:
_________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/samoanaliz-uroka.html#Цели_обучения,_определенные_программой

title: Самоанализ урока


url: http://emirsaba.org/samoanaliz-uroka-v2.html?page=3#._На_уроке_осуществлялось_формативное_оценивание


url: http://emirsaba.org/samoanaliz-uroka-v2.html?page=3#._Учет_потребностей_обучающихся_просматривался_на_этапах_через


title: Самооценка лд 2023 жыл

text:
САМООЦЕНКА ЛД – 2023 жыл
Иығындағы іріңді флегмонасын ашу кезінде хирургилық ассистент болған мейіргер терісіне науқастың жарасынан ірің және қан түсті. Мейіргердің келесі тактикасын
+теріні антисептиктің ертіндісімен өңдеу
Сифонды клизманв қою көрсеткіші
+спастикалық іш қату
Ересектерде жел шығару түтігінің ішекке еңгізу тереңдігі
+20-30
Іріңді хирургия бөлімшесінде санның абсессі бар науқасытың таңғышын ауыстыру барысында мейіргердің қолғаптары жыртылып қалды. Мейіргердің келесі тактикасы?
+емшараны тоқтатып,қолғапты ауыстыру
Асқазанды шаю үшін дайындау қажет
+ ұзындығы 120см сүнгіні , варонка, шлапшынды, судны
Халыққа ауруханалық медициналық көмек көрсететін медициналық ұйым
+Қалалық көп бейыінді аурухана
7.Тұрғындардың келесі типі прогресивті тип деп аталады
+0-14 жас аралығындағы балалар саны 50жастан асқандар санынан басым болса
8. Қабылдау бөліміне асқазаннан қан кетуге күмәнді пациент түсті жалпы жағдайы қанағаттанарлық. Пациентті тасымалдау түрін аңықтаныз
+Каталкамен тасымалдау
9.Аурухана ішілік инфекцияның жасанды берілу жолын көрсетініз
+Артифициальды
10.Камералық дезинфекциясының ең жұмсақ әдісімен булы формалиндік әдісі болып есептеледі Осы әдістің жетіспеушілігі дезинфекция сеансынан кейін жағымсыз иісті затты пайдаланылады .
+Нашатыр спирті
11.Ауруханаішілік инфекциялардың жасанды жұғу жолын көрсетіңіз
+Артифициальды
12.Травматологиялық пунктте автокөлік апатынан кейінгі ер адам жеткізілді. Қарау барысында иегіндегі кішкентай жараны анықтады .Жараны өңдегеннен кейін ,медбике қандай таңғыш салды .
+Сақпан тәрізді таңғыш
13 .Жүрек гликозидтерінің фармакотерапевтикалық әсері :
+Систоланың әлсіреуі,диастоланың және импулсьтардың өткізгіштігінің күшеюі
14.Нитроглицерин мынадай қосымша әсерлер шақыру мүмкін :
+Бас ауруы ,бастың айналуы ,рефлекторлы тахикардия,қан қысымының кенттен төмендеуі
15.Кальций каналдарын тежейтін заттардың қолданылуы :
+артериальды гипертензияда,стенокардияда
16.Глюкокортикоид препараттарының фармакологиялық әсерлері:
+Қабынуға қарсы ,аллергияға қарсы,иммунодепрессивті әсер
17.Қарау кезінде науқаста жайылған ісінулер анықталды .Бұл патология қалай аталады :
+Анасарка
18.Экссудативті плеврит кезінде өкпеден қанадй тыныс естіледі:
+Тыныс естілмейді
19.Тыныс алу қимылының тереңдігі мен жиілігінің артуымен жүретін субъективті ауа жетпеу сезімі қалай аталады :
+Ентікпе
20.Эритроциттер мен гемоглобин организмде қандай негізгі қызмет атқарады :
+Тіндерге оттегі тасымалдайды
21. Анемия кезінде қанда қандай өзгерістер болады :
+Гемоглобин деңгейінің төмендеуі
22.Қарау кезінде науқас тері жамылғысының бозғылттығы анықталды.Аталған симптомның себебі неде ?
+Қантамырлардың тарылуы
23.Науқас терісі мен көрінетін шырышты қабаттары сары түсті .Тері мен шырышты қабаттардың сарғаю себебі неде :
+Қандағы биллирубиннің жоғарылауы
24.Қарау кезінде дененің жоғарғы бөлімдерінде «медуза басы»,асцит пен «тамырлы жұлдызшылар» симптомдарының анықталуы қандай ауруға тән ?
+Бауыр циррозы
25.Асқазан жарасы бар науқастың приоритетті проблемасы –ол эпигастральді аймақтағы ауырсыну .Бұл ауруға қандай ауырсыну тән :
+Ерте
26.Тұрақты кернеулік стенокардия кезінде ауырсыну пайда болады :
+Тыныштықта
27.Созылмалы жүрек жетіспеушілігінің негізгі симптомдары :
+Жүрек тұсындағы қысатын ауырсыну ,тұншығу ұстамасы
28.Науқас 24 жаста .Тамақ ішкеннен кейін 1,5-2 сағаттан соң эпигастрий аймағында болатын ауырсынуға ,қыжылдауға шағымданады.Диагноз қою үшін қандай тексеру жүргізу керек .
+ЭФГДС
29.20 жастағы науқас кезеңмен (периодты) ұстайтын экспираторлы тұншығуға ,құрғақ жөтелге ,ауа жетіспеушілік сезіміне шағымданады.Анағұрлым ықтимал болжам:
+Бронх демікпесі
30.Эпигасрий аймағында «ашқарынға» және «түнде» болатын ауырсынуға шағымдану келесі ауруға тән:
+12 елі ішектің ойық жарасы ауруы
31. Наусқас реанимация бөлімшесінде аппараттық вентиляцияда жатыр. Трахеостомиялық түтікшенің трахеямен тқмен ығысуын қандай көрсеткіш көрсетеді
+ кеуде клеткасының бір жағында тыныстың төмендеуі
32.Травматологиялық пункте тайып, сол аяғына құлаған 55 жасар адам әкелінді. Сол жақ тобық аймағына қараған кезде 15х8см көлеміндегі терең емес жарақатты хирургиялық өңдеуін жүргізді: Ластанулардф алып тастады, жараны асқын тотық ерітіндісімен өңдеді, құрғатты, стерильді дәкені салып, оны бекітті.
+ Жараның шеттерін өңдеу
33. 17 жасар колледж студенті К, аязды және желді ауа райында коньки тепкен. Көмекке 10 сағаттан кейін жүгінді. Екі бетінің, қолдарының, қызарған. Құлақ қалқаншаларында ашық тұсті сұйықтықпен толтырылған көпіріктер бар. Көмек көрсетудің тактикасы:
+ зақымдалған жерлерге жылытқышты қою
34. 43 жасар жұмысшы К, зауыттығ медициналық пунктіне келді, абайсызда оң қолына концентрацияланған тұз қышқылын төгіп алды. Науқас қатты күйдіру сезіміне және ауырсынуға шағымданады. Сұйықтықпен толған көпіршіктермен жабылған. Бірінші көмекті көрсетудің тактикасы:
+ қышқылды бейтараптандыру ұшін жараға құрғақ соданы себу
35.Мейірбеке таңу жүргізу ұшін стерильді үстелді дайындауы қажет. Қолын қандай деігейін орындауы қажет:
+ хирургилық
36.Стационарға түскен қыз 18 жаста келесі шағымдармен: дене қызуының 39С , басының қатты ауыры, жарықтан қорқуы, спонтанды құсу жіне денесінде бөртпе анықталады. Болжамды диагноз:
Менингококк инфекция +
37. Бір сыныпта оқитын 7 оқушының арасынан бір жасөспірімге жедел А гепатиті диагнозы қойылды. Онымен қатынаста болған басқа жасөспірімдерге тағайындау қажет:
+ Иммоноглобулинді
38. DOTS – СТРАТЕГИЯСЫН БОЙЫНША ӨКПЕ ТУБЕРКУЛЕЗІНІН НЕГІЗГІ ДИАГНОСТИКА ӘДІСІ
+ Қақырықтың бактериоскопиясы
39. Менингит диагностикасындағы маңызды:
+ Жұлын сұйықтығын зерттеу
40. Науқас З. 25 жаста, 8 кун бұрын ауру басталған – дене темпереатурасы 38С көтерілген. Мұрны бітіп қалған , тамағы жыбырлайды , тамаққа тәбеті қашқан, диарея, жұрек айныйды. Іш қуысында бауыр өзгерген, температурасы қалыпына келген, бірақ қал жағдайы нашарлап кеткен : әлсіздігі күшейген, зәр түсі қоңырланған кешке қарай көздің склерасы сарғайғанын байқаған, сондықтан дәрігер шақырғанда ауруын екі апта бұрын даладағы дәмханада қолдарын жұмыстан тамақтанғанымен байланыстырады. Объективтік тексеруде: терісімен көздің склерасы сарғайған , шеткері лимфа түйіндері ұлғаймаған қалыпты, ритімі дұрыс , артериалды қан қысымы 120\80 , іші жұмсақ , ауырмайды, бауыры қабырға доғасы шетінен 2см шығып тұр , ауырмайды , жұмсақ тегіс концистенцияда , шеттері тегіс. Кіші дәретінің түсі қоңыр
+ Вирустық гепатит А
41. 63 ЖАСАР ер адам, бақшада жұмыс жасаған кезде қолын жарақаттап алды . Травматологиялық пунктке келді. Сол қолының алақандық беткейін қараған кезде, көолемі 5см болатын терең, жағдайы қанағаттанарлық . Жараны біріншілік хирургиялық өңдегеннен кейін , науқасқа қандай екпе тағайындалады:
+Сіреспеге қарсы сарысу
42. Өт ұстамасында ауырсыну синдромы ненін бұзылысынан дамиды?
+ Өт ағуынын
43. Сіз жас ер адамның мотоциклдан, құлағандығының куәгері болдыныз. Сізден көмек көрсетуді сурады. Қарау барысында сол жақ санының сырткы беткейінде ірі көлемді соғылған жыртылған жараны анықталды. Сізден тек қана автокөліктік медициналық қорапша бар . Сіздің тактиканыз?
+ Науқасты тыныштандыру , аяғын байлап , стационарға госпитализациялау
44. Науқас Г ., 53ь жаста , апендэктомиядан кейін бесінші тәулікте отадан кейінгі жара аймагында тартушы ауырсыну сезімдері пайда болды, температурасы 38,7С дейін көтерілді қарау барысында перистальтика естіледі науқаста қандай аскыну дамыды?
+ Отадан кейінгі жараның іріңдеуі
45. Іріңді жарақатқа дренажды қандай мақсатпен енгізеді?
+ бөлініс ағысын қамтамасыз ету
46. 13 жасар ер бала. Шағымдары : әлсіздік , шөлдеу,бас ауруы, зір шығаруының жиелеуі, тібетінің жоғарлауы . Біржарым айдан бері ауырады, басының жарақатымен байланыстырады, сөйлегенде аузынан ацеотон иіс шығады , байланысқа селқос түседі. Терісі бос, құрғақ, бет ұшы қызарған . Теріде көптеген қасыған іздер бар . ТАЖ-20, ЖСЖ-96мин, АҚ-90\50, ықтимал себебі болып табылады:
+ бас жарақаты
47. Нәрестеге 7 ай . Қосымша тамақтанудың 2 түрін алуда. Мейірбеке анасын құрамында еттегі гемдик темір бар тағамдарды қосуды ұсынды. Қандай аурудың алдын алу мақсатында
+анемия
48.Көрсетілген көрсеткіштердің арасында қайссы аш қарынға глюкозаның қалыпты деңгейін көрсетеді:
+3,3-5,5ммоль
49. Бала 1 жарым жаста. Болмашы жарақат алған балада қан тоқтамай ағуда. Анамезіннен белгілі болғандай , отбасындағы 1 бала қан кетуден қайтыс болағны анықталды. Болжамды диагноз?
+ антигемофильді фактордың жеткілдіксіздігі
50.Гипергликемиялық команың анағұрлым ықтимал даму себебі
+ инсулиннің жеткіліксіз мөлшері
51. 13 жасар ер бала . Шағымдары; әлсіздік , шолдеу, бас ауруы, зір шыгаруынын жиелеуі, тәбетінің жоғарлауы, 1 жарым айдан бері ауырады, басының жарақатымен бірге байланыстырады. Сөйлегенде аузынан ацетон иісі шығады , байланысқа селқос түседі. Терісі боз , құрғат , бет ұшы қызарған, теріде көптеген қасыған іздер бар. ТАЖ-20, ЖСЖ-96МИН, АҚ-90\50 болжамды диагноз?
+ қант диабеті
52. Ауыр дәрежедегі сусызданумен жүретін диарея кезінде , ер бала су іше алмаса , сұйықтықты көктамыр ішілк енгізу тағайындалады.Ауыр дәрежедегі сусыздану кезінде тағайындалатын ерітінді
+ ренгер лактат
53. Бұрын босанған 30 жастағы жүкті әйел мерзімінде босанды , салмағы 3500гр қыз бала, тұншығусыз дуниеге келді. Босанудың 3 кезеңін өткізу мақсатындағы сіздің жасайтын іс әрекетініз?
+босанудын 3 кезеңін белсенді откизу ушин в\м 10МЕ окситотцин енгізу
54. Жаңа туган нәрестелерде асфекция дамуының антенаталдық қауып факторын көрсетініз
+ прэклампсия , көп сулу жүктілік
55. Леопольд әдісінің 3 тәсілінің мақсаты;
+ кіші жамбасқа қараған ірі бөлігін анықтау
56. Науқасты оң жақ улкен жыныс еріннің аймағындағы ауырсыну мазалайды.Жыныс ерні ісінген , күрт ауырсынады , оның үстіндегі терісі қызарған , тығыздану білінеді. Болжамды диагноз?
+ бартулин безінің абсесі
57. Жатыр мойының айнамен қарау жүктіліңтін қай мерзімінде жүргізіледі?
+ алғашқы келгенде , 30-38 аптада
58. Аталғандардын қайсысы шұғыл контрацепция әдісіне жатады
+постинор
59. Науқас 60 жаста , кардиологиялық бөлімшеге жүректің созылмалы жеткіліксіздігімен асқынған ЖИА жөнімен ауруханаға емделуге жатты.Аяқтарының ісінуне ішінің айтарлықтар улкейгеніне,аздаған ентікпеге шағымданады. Ентікпесі көлденең жатқанда күшие туседи, соның себебінен нашар уйктайды. Осы маселе кезінде қандай біріншіләктә іс шара мейірбикелік кутип карау жоспарын тағайындайды
+ наукаска ынгайлы отыру калпын жасау
60. Төменде берілгендердің қайсысы егде жіне қарт жастағы науқастарда болатын миокард инфарктының ерекшелігіне жатады
+ атипті түрі
61. Науқас 60 жаста, кардиологилық бөлімшеге жүректің созылмалы жеткіліксіздігіне асқынған ЖИА жөнімен тусти , аяқтарының ісінуіне, ішінің айтарлықтай үлкейгеніне шағымданады.Төсектегі қалпы мәжбүрлі- ортопноэ. Тері жабындары көкшілденген аяқ басымен балтыры ісінген , АҚ 140\90мм ішінің көлемі үлкейген. Төмендегілердің қайсысы дұрыс
+ су балансын анықтау ережесімен
62. Егде адамдарға ұсынылатын физикалық жүктемені атаныз?
+ таңертенгілік жаттығу
63. Нақас 46 жаста онкология бөлімшесіне эпигастрий аймағындағы тұрақты түрдегі сыздап ауырсынуы шағымданып түсті, ауруын басатын дәрілер жағдайын жақсартпайды, тәбеті нашарлаған сонгы айда 6 кг жудеген . Тексеру кезинде туракты жагдайы ауыр , температурасы 38,1С тери жабындары бозарган , жер тустес ренкте. Наукастын катты жудеуи конил аударттады . Томенде берилегндердин кайсысы мейирбекелик ис шаранын басым максаты болып табылады?
+ жагдайынын нашарлау катерин аныктау
64. Нақас 52 жаста , асқазанның қатерлі ісігі диагнозымен онкологиялық болимшеде ауруханалық емделіп жатыр . Мейірбекелік тексеру кезінде жалпы әлсіздікке табетинин томендеуине, ет тағамдарына желкенуге , ауырырсыну аймагындагы тамак ишкеннен сон кушие тусетинин корнекти ауырсынуга , сасық иісті кекіруге , ішінің қампиғанына , дене салмағынын азайганына шағымданады. Сойлесу кезінде науқас аденемиялық , айналсындағылармен туйык жане жабырканкы , себебі олимнен корку сезімі сезінеді . Томенде берілгендердін қайсысы басым міәселе болып табылады :
+ метеоризим
65. Наукастардын ауырсынуды сезінуінің сыртқы белгісіне не жатады?
+ терең әжімдердің байда болуымен маңдайынын тырысыу
66. Ауруы жазылмайтын науқастарда жиі болатын психологиялық мәселеге не жатады?
+психикалық бұзылу
67. Науқаста «қоянкөз» симптомы, мандай және зақымдалған жағында мұрын, ерін қатпарларының тегістелуі, ауызының дені сау жақа қисаюы байқалады. Осы симптомдар қандай ауруды сипаттайды?
+бас сүйек миылық жарақат
68. К.есімді науқас 55 жаста дәрігерге қимыл тірегі әлсірегенде қолы дірілдейтіннен, жүріп тұруы қиындағанда шағымданып дәрігерге қаралады. Объективті тексеруде: қалыпты жағдайда қолдың треморы... күшейген «тісшелі дөңгелек» типті денесіне сәл алдыға жіберіп жай жай жүреді. Терең рефлекстер өзгермеген, патологиялық рефлекстер жоқ. Осындай жағдай қандай ауруға тән?
+паркинсон ауруы
69. Науқас 22 жаста беттін сол жағының ұстама тәрізді ауырсынуына, жас ағуына, мұрыннан шырышты бөлінуіне, сілекейдін ағуына шағымданады. Берілген диагноздардың қайсысы болуы ықтимал?
+үшкіл невртің неврологиясы
70. Науқаста айқын атаксия,бұлшық ет әлсіздігі, үземелі сөйлеу, тремор байқалады. Сіздің болжамды диагнозыныз?
+Мишық ісігі
71. Жабысқақ күйлер неврозында кездеседі
+обсессия
72. 43 жастағы ер адам себепсіз түсірінкі көңіл күй, жабырқаулы сезімді сезінеді. Әлем сұр, түнеренкі жабырқаулы қабылдайды. Моторикасы тежелген, ойлау қабілеті баяулаған, өзін өзі кемсіту идеясы және қайғыны және уайымды бейнелейді. Синдромды атаңыз:
+депрессивті
73. Психиатриялық клиникаға 25 жастағы әйел босанудан 1 аптадан кейін түсті. Бала дені сау болып туылып, босану асқынусыз өткен әйел қозулы айқайлайды. Киімдерін шешіп жүгіруге тырысады. Ұзақ уақыт 1 нүктеге қарап отырады. Болжалды диагноз:
+Босанудан кейінгі психоз
74. Шұғыл маниакальді ұстаманы тию және аффективті ұстаманың алдын алуға қолданылады:
+нормотимиктер
75. 20 жастағы науқаста мұрын жарақатынан кейін мұрыннан қан кетті. Сіздің әрекетіңіз:
+науқасты отырғызу, басын алдыға және төмен еңкейту, кеңсірігіне салқын қою және мұрын саңылауларына 3% сутегі асқын тотығына малынған тампон қою
76. Балада жедел риниттің екінші сатысында мұрыннан бөлінетін сұйықтықтың сипаты қандай?
+шырышты бөлініс
77. Мұрын аралық перде деформациясы кезінде отаға көрсетілім болып табылады
+мұрын тыныс алуының бұзылысы
78. 33 жастағы науқас Б. Оң жақ көзде пленка түрінде ісіктің пайда болуына көру өткірлігінің төмендеуіне, жиі қызаруына, бөгде дененің сезіміне шағымданады. Офтальмолог науқасты қарап тексеруден кейін .. қойды. Аурудың осы сатысында қандай асқынуды болжауға болады:
+обрита флегмонасы
79. Көру алаңының өзгеруінің глаукоманың белгісі болып саналады. Глаукомада перифериялық көру алаңы қай жағынан тарыла бастайды.
+барлық жақтан бірдей
80. Жедел иридоциклит кезінде алғашқы көмек көрсету ертіндіні тамшылатудан тұрады:
+атропин
81. Кабылдауга 34 жастагы еркек келди, тунги клубта ди – джей, еки кун бойы дене температурасынын 38 С дейин жогарлауы, дизурия, зар шыгару кезинде кышу жане ашу, уретрада жыныстык катынаста болады. Карауда: жыныс мушеси басынын гиперемиясы мен исинуы. Берилген клиникалык сурет кай ауруга тан?
+ жедел гонорея
82. Мерездің біріншілік белгісі:
+қатты шанкр
83.Наукас 24 жаста, мейирбике, еритиндимен катынастан кеийн пайда болган кышитын бортпелерге шагымы бар. Бул препаратпен катынасты токтатканнан кейин папуловезикулалы элементтер пайда болды. Болжамды диагноз койыныз:
+аллергиялык дерматит
84. Жіті бүйрекүсті жетіспеушілік госпиталь алды кезеніңде жедел жәрдем көрсету енгізуді құрайды:
+Глюкококртикоидты препарттарды
85. Гипертониялық кризбен науқас неге шағымданады?
+бастың қатты ауруы, құлақтағы шуыл, көз алдында «шіркейлер»
86. Фельдшерлік-акушерлік пунктте көрсетілетін медициналық көмек түрі:
+алғашқы медициналық санитарлық көмек
87. Науқаста төмендегіліердің қайсысы анықталса, Сіз бронх демікпесінің ұстамасы туралы ойлайсыз?
+Дем шығарудың қиындауымен тұншығу, қашықтан естілетін сырыл
88. Клиникалық өлімнен шығару кезінде негізгі ісшараға не жатады?
+ӨЖЖ мен жүрекке жабық массажды бір мезетте жасау
89. Науқас 46 жаста , аяктарында веналардын варикозды кенеюі бар , кенеттен кеудесіндде ауырсынуы , ентікпе , денесінің жогаргы болигинин цианозы байкалган.Анагурлым ыктимал болжамды диагнозды ата:
+ окпе артериясынын тромбоэмболиясы
90. Клиникага 26 жастагы пациент жол апатынан кеин 30 минтан сон жеткизилди. Ишинин барлык болигинин аруына, алсиздикке шагымданды. Объективті:терісі бозарган, пульс-110р , ырғақты , барлық аймагы аздап кернеген, сол жақ қабырга астында ауырсынады.Шалпыл шуыла, ваньки- станьки симптомдары аныкталады . Болжамды диагнозды атаныз:
+ көк бауырдың жарылуы
91. 17 жастагы жасоспирим реанимация болимшесине тусти.Еси шатаскан АК 70-40, шеткері артериалды пульс анықталмайды , тынысы жиі.Осы жағдай олімнің қай сатысына сәйкес:
+ преагония
92. Анамезінде 1 – типті қантты диабеті бар 22 жастағы науқасты қабылдау болимшесіне алып елді. Диабеттік кетоацитоздың дамуына тыныс алудың қандай тури сайкес келеді:
+ қысқа дем алатын және ұзақ дем шығаратын тыныс
93.Науқаска кок тамырга дәрі енгізу кезінде ентігу, АҚ томендеуі жүрек айнуы бас айналу пайда болды.Осы жағдайдагы мейірбикенің тактикасын аныктаныз:
+ енгізуді тоқтату және дәрігерді шақыру
94. СІіз науқасты асқазаннан қан кетіп жатыр деп күдіктенесіз егер:
+ қарамай тәрізді нәжіс және кофе тұнбасы тәрізді құсық болса
95. Кардиогенді шокпен асқынған жіті коронарлы синдром кезіндегі тиімді препарат болып табылады
+допамин
96. Қанды көрген пациент әйел ес түссіз құлап қалды . Осы жағдайдағы жедел көмекті атаңыз:
+ мүсәтір спиртін иіскету
97.Науқаста төмендегілердің қайсысы анықталса , сіз бронх демікпесінің устамасы деп ойлайсыз:
+ дем шығарудығ қиындауымен туншыгу , қашықтан естілетін сырыл
98. Өкпенің созылмалы обструкциялық ауруы (хобл) пайда болуы үшін қандай қауіп факторлары манызды болып саналады:
+темекі шегу
99. Мүмкіндігі шектеулі балалардың реабилитациясының жеке бағдарламасы кіммен құрастырылады:
+ психо – медициналық – педагогикалық кеңес(ПМПК)
100.Әлеуметті дезадаптация түсінігіне не кіреді?
+ индевиттің әлеуметтік ортамен өз ара әрекеттесуін бұзылуы


Раздел 2. Психологические особенности субъектов профессионального самоопределения.
Раздел 2. Психологические особенности субъектов профессионального самоопределения.
Специфика профориентационной помощи на разных этапах развития субъекта труда. Оптант как субъект профессионального и личностного самоопределения.
Профессиональный выбор. Индивидуальная ситуация выбора профессии. Личный профессиональный план. Специальность, квалификация, должность, труд, профессия. Продукты профессионального труда, орудия и средства труда. Классификация С.П. Струмилина, Дж. Голланда, Л.А. Йовайша, Е.А. Климова.
Личностные особенности оптантов с различными уровнями интеллекта и творческих способностей (исследования: А.Н. Лук, Е.А. Климова, В.И. Андреева).
Методы и методики профориентации: Методика Д.Голланда и Р.Кэттела. Мотивы выбора профессии. Дифференциально-диагностический опросник (ДДО). Опросник по схеме построения личной профессиональной перспективы (ЛПП) Н.С.Пряжникова и Е.А.Климова, "КОС«. Методика Г.Айзенка. Тест К.Томаса.
Формы и методы профориентации: основные, активизирующие деятельность, методы изучения личности.
Практическое задание Провести исследование личностных особенностей и профессионального самоопределения, проанализировать результаты и сделать выводы.
Задание для самостоятельной работы: Составление 5 информационных профессиограмм (системам трудовой деятельности: «человек-человек»; «человек-природа»; «человек-техника»; «человек-знаковая система»; «человек-художественный образ».)
Раздел 3. Методы профориентации.
Раздел 3. Методы профориентации.
Основные стратегии профконсультационной помощи. Общее представление о практической профконсультационной методике. Основные группы профориентационных методов. Типы профконсультаций. Основные формы и модели профориентациионной помощи.
Исследования Е.А. Климова, В.В. Ярошенко, А. Маслоу, А.Е. Голомшток, Л.А. Йовайши, В.В. Назимова, Б.А. Федорошина, С.А. Чистяковой.
Сущность и результат профессионального самоопределения.
Система работы профконсультантов.
Типы профессионального самоопределения: профессиональное, жизненное и личностное.
5 уровней самореализации человека.
Информационно-справочные, просветительские методы.
Методы профессиональной психодиагностики.
Методы морально-эмоциональной поддержки.
Методы помощи в конкретном выборе и принятии решения.
Практические задания Разработайте план индивидуальной консультации с учащимся по вопросам самоопределения и выбора дальнейшей траектории образования.


title: Раздел 2. Психологические особенности субъектов профессионального самоопределения


title: Раздел 4. Основы организации и планирования профориентационной работы

text:
Профориентационное исследование и профориентационный эксперимент.
Общая логика и основные компоненты профориентационного исследования, подбор и обоснование методов в профориентационном исследовании.
Проблема точности измерения.
Этические проблемы деятельности профконсультанта.
Задание для самостоятельной работы: Составление кроссворда (не менее 30 позиций) с использованием основных терминов и понятий по курсу.
Фонд оценочных средств для проведения промежуточной аттестации Возникновение и перспективы развития профориентации в современных условиях.
Раскройте сущность понятий «самоопределение», «профессионального самоопределения», «профориентация».
Психологические «пространства» профессионального и личностного самоопределения.
Специфика профориентационной помощи на разных этапах развития субъекта труда.
Оптант как субъект профессионального и личностного самоопределения
Основные стратегии профконсультационной помощи.
Общее представление о практической профконсультационной методике. Основные группы профориентационных методов.
Типы профконсультаций.
Основные формы и модели профориентациионной помощи.
Основные организационные принципы и модели профориентационной помощи.
Организация взаимодействия профконсультанта со смежными специалистами.
Проблема оценки эффективности профконсультационной помощи.
Методы активизации профессионального и личностного самоопределения.
Основы составления профориентационных программ и проведения конкретных занятий и профконсультаций.
Основы организации профориентационного исследования.
Основы самостоятельного конструирования и модификации профориентационных методик


Учебно-методическое и информационное обеспечение курса а) основная литература (преимущественно 2009 – 2014):
Пряжникова Е.Ю.. Профориентация : учеб. пособие для студ. вузов, обучающихся по напр. и спец. психологии / Е. Ю. Пряжникова, Н. С. Пряжников. - 3-е изд., стер. - М. : AcademiA, 2007. - 495 с
б) дополнительная литература (преимущественно 2009 – 2014):
Гетман, Н. А. Профессиональное самоопределение школьников в условиях профильной школы [Текст] : учебно-методическое пособие / Н. А. Гетман ; науч. ред. Н. В. Чекалева. - Омск : Изд-во ОмГПУ, 2010. - 110 с.
Грецов А.Г. Выбираем профессию [Текст] : советы практического психолога / А. Г. Грецов. - СПб. : Питер, 2007. - 216 с
Иванова В.Ф., Южанина Н.С., Кулькова Н.А. Психологические тесты и упражнения: Практикум Издательство: МИИТ, 2005 г. 139 с. ЭБС: http://library.knigafund.ru
Климов Е.А. Психология профессионального самоопределения [Текст] : учеб. пособие для студ. вузов, обучающихся по спец. Педагогика и психология, Социальная педагогика, Педагогика / Е. А. Климов. - 4-е изд., стер. - М. : Академия, 2010. - 302 с.
Маклаков А.Г. Профессиональный психологический отбор персонала. Теория и практика [Текст] : учеб. для вузов / А. Г. Маклаков. - СПб. : Питер , 2008. - 479 с.
Мальцева Т.В.Профессиональное психологическое консультирование [Текст] : учеб. пособие для студ. вузов, обучающихся по спец. "Психология", "Юриспруденция" / Т. В. Мальцева, И. Е. Реуцкая. - М. : ЮНИТИ, 2010. - 143 с.
Основы профориентологии [Текст] : учеб.-метод. пособие / Т. В. Зарипова ; Омск. гос. пед. ун-т. - Омск : Изд-во ОмГПУ, 2009. - 79 с
ПетрусевичА. А. Формирование профессионального самоопределения школьников в образовательном процессе [] : (Метод. пособие в помощь учителю) / А. А. Петрусевич ; Омск. гос. пед. ун-т. - Омск : ОмГПУ, 2006. - 166 с.
РомановаЕ.С. 99 популярных профессий. Психологический анализ и профессиограммы [Текст] : учебное пособие / Е. С. Романова. - 2-е изд. - СПб. : Питер , 2006. - 460 с.
перечень ресурсов информационно-телекоммуникационной сети «Интернет» и ЭБС.
http://www.proforientator.ru/ – Профориентация: кем стать. Центр тестирования и развития.
http://profguide.ru/ – Литература о профессиях, видеоролики, аудиозаписи.
http://azps.ru/porientation/ – Тесты по профориентации.
http://www.edu.ru/abitur/act.11/index.php; http://www.edu.ru/abitur/act.6/index.php – Эти сайты помогут узнать из действующих стандартов СПО о требованиях к выпускникам по выбранной специальности, о совокупности приобретённых в процессе обучения знаний, умений и навыков.
http://www.rabotka.ru/infoworker/ – Справочник профессий Раздел поддерживает компания «Росработа». Приводится описание около 480 наименований профессий.
Примерные задания для лабораторных занятий:
Составление кроссворда (не менее 30 позиций) с использованием основных терминов и понятий по курсу.
Подготовка тематического урока для учащихся по проблематике профессионального самоопределения.
Разработка индивидуальной консультации с учащимся по вопросам самоопределения и выбора дальнейшей траектории образования.
Разработка активизирующего опросника для учащихся и родителей с целью выявления профессиональных предпочтений и намерений подростка.
Подборка информационных материалов по теме: «Мир профессий – ХХ1 века» для проведения классных часов с учащимися.
Составление 5 информационных профессиограмм (системам трудовой деятельности: «человек-человек»; «человек-природа»; «человек-техника»; «человек-знаковая система»; «человек-художественный образ».)
Подготовка и проведение интервью с представителем современной профессии.
Так же возможна разработка творческих домашних заданий:
Проведение и подробное описание проведения индивидуальной беседы с учащимся по вопросам профессионального самоопределения
Проведение и описание профессиональной консультации с учащимися с использованием активных методов профориентационной работы.
Проведение и описание профессиональной консультации с родителями учащихся с использованием активных методов профориентационной работы.


«Самоопределение и профессиональная ориентация учащихся»
Раздел 1.Теоретические основы профессионального самоопределения
Раздел 1.Теоретические основы профессионального самоопределения
Возникновение и перспективы развития профориентации в современных условиях. Сущность понятий «самоопределение», «профессионального самоопределения», «профориентация». Психологические «пространства» профессионального и личностного самоопределения.
Понятие профориентации, субъекта труда.
Теоретические разработки Ф. Тейлора и А. Файола. Концептуальная основа профориентации.
Первые психологические тесты. Работа профсоюзов.
Первое применение в школах. Классификация мотивов выбора профессии: «внешние» мотивационные факторы (факторы давления,
факторы «притяжения-отталкивания», факторы «инерции»), «внутренние» мотивационные факторы (собственные мотивационные факторы профессии,
условия труда, возможности профессиональной сферы для реализации личных целей).
Основные понятия (тезаурус)
Основные понятия (тезаурус)
Де́ятельность — процесс (процессы) активного взаимодействия субъекта с объектом, во время которого субъект удовлетворяет какие-либо свои потребности, достигает цели.
Профессиональная ориентация, профориентация, выбор профессии или ориентация на профессию (лат. professio — род занятий и фр. orientation — установка) — система мер, направленных на оказание помощи молодежи в выборе профессии.
Профессиональное воспитание — формирование у молодежи трудолюбия, работоспособности, профессиональной ответственности, способностей и склонностей;
Профессиональное просвещение — обеспечение молодежи информацией о мире профессий, учебных заведениях, возможностях профессиональной карьеры;
Профессия - специальность, вид трудовой деятельности личности, требующий определенного образования, подготовки и навыков, опыта.
Самоопределение (англ. self-determination) - процесс и результат выбора личностью своей позиции, целей и средств самоосуществления в конкретных обстоятельствах жизни
Склонность — предрасположенность к чему-либо.
Способности — это индивидуальные свойства личности, являющиеся субъективными условиями успешного осуществления определённого рода деятельности.


title: «Самоопределение и профессиональная ориентация учащихся»


title: Задание 1 - Самопознание

text:
19
генерала в армии на девяносто процентов зависит от его характера и на десять
процентов от профессиональных познаний и способностей в военном искусстве.
Аналогично, эффективность лидера в деловой сфере на девяносто процентов
зависит от его характера и на десять процентов от его знакомства с вопросами
управления в бизнесе.
Но свой характер человек развивает сам, следовательно, и свою
способность быть лидером человек создает сам. Таким образом, ответ на
вопрос: каждый ли человек способен стать лидером? – однозначен: «Да, если
приложит соответствующие усилия по совершенствованию своего характера».
Как написал Робин Шарма: «Лидерство –
это целая философия жизни.
Замечательным лидером может быть не только руководитель компании или
менеджер, им может быть и заботливый учитель, и увлеченный исследователь,
и нежная мать.
Но при этом все начинается с характера. С самодисциплины,
помогающей управлять собой и познавать себя».
К сожалению, часто лидерство понимается поверхностно и
рассматривается, как умение быть первым и успешным во всем. Поэтому,
устремляясь к успеху и лидерству, важно не упускать из виду такие важные
вопросы как:
- какими средствами (достойными или не достойными, честными или
бесчестными) мы добиваемся успеха и лидерства;
- какие мотивы и цели нами движут: эгоистические или
альтруистические, и каков будет результат лидерства для общества.
Важно помнить, что лидерство, лишенное добродетели принесет вред
обществу, а не пользу. Успешность, основанная на эгоизме и
безнравственности, правильнее назвать провалом и жизненной неудачей.
Процесс лидерства можно описать четырьмя глаголами: Быть, Делать,
Видеть, Говорить.
Быть – это мысли, опыт, способности, качества и познания, иными
словами все, что представляет характер личности. Быть – это источник
лидерства. Делать – это стиль лидерства, основанный на личном примере.
Делать – знаменует лучший стиль лидерства, когда за собой ведут силой
собственного примера, и на практике воплощают то, что проповедуют. Видеть
– видеть реальную картину четко, до мелочей, видеть перспективу и возможные
последствия тех или иных решений. Говорить – просто и ясно, от сердца, мягко
и с любовью, искренне и не очень много. Слишком много говорящий
руководитель утомляет, лишает слушателей энергии и попусту тратит
драгоценное время.
Видеть и говорить – это функции, инструменты и техники лидерства.
Когда есть основа лидерства, то инструменты и техника нарабатывается с
опытом, постепенно совершенствуется и оттачивается.
Достарыңызбен бөлісу: