title: Сара саңлақ/ Құраст. Ш. Бейсенова-Әшімбаева - бет 14

text:
285
Көрген құрбың сағынды ойнап-күлген.
Жаманды атылса да кім іздейді,
Ердікі қиын екен халқы білген.
Бар еді кей мінезің жел ескендей,
Әр ісің аңыз еді ел көшкендей.
Тұлпар ең арда күрең жауға түскен,
Үстіне сегіз жігіт мінгескендей.
Қорықпаушы ең жолығам деп киесіне,
Жауыңның қызықпадың түйесіне.
Жасыңда үйірсек деп естіп едім,
Шауыпсың аш айғырдың биесіне, –
дегенде отырғандар ішектерін баса ұзақ күлген. Абайдың
қасындағы пікірлес көп ақынның біріне санайтын Әбіш
сол күннен бастап Әріпке ерекше ілтипатпен қарайтын
болды. Батырдың қаһарынан қорықпай, сырт көзге қораш
қылығын бетіне айтқан жүректілігіне риза. Әкесінің ескі
досы Көкбай Әбішпен жиі ұстаса беретін:
– Көкбай аға, сізден Әріптің екі түрлі артықшылығы
бар, – деген.
– Айт!
– Айта ғой, əйтпесе мынау менімен дауласқанын тоқ-
татпайды, – деп Әріп те қыздыра түсті. Ол болса ба-
ласындай Әбіштің өзіне сын айтқанын жақтырмай қалды.
– Айтсам, біріншіден сіз байларды кемшілігіне қарамай
мақтай бересіз. Ақты-қарасын ашпайсыз. Екіншіден
Әріппен айтыса қалсаңыз кішкентай бала сияқты Абайға
жүгінесіз. Шын жүйрік өзі бас білер болар!
Жаңа жырлары мен поэмалары жайында Әріп Абай-
мен пікір алмасып отырады. Аударма жұмыстарына да
Сара саңлақ
286
кө мектеседі. Қалаға бір барғанында Әріп өзінің ақын
досы Жамбылды үйіне ертіп келді. Абайды Әріп арқылы
білетін жас жыршыға Әріп те, Мағаш та ұнады. Сол
кеште əнші Мағаш атасының «Айттым сəлем, Қаламқас»,
«Қараңғы түнде тау қалғып» сияқты жаратылысы бөлек
əндерін орындаса, Әріп те жаңа өлеңдерін оқып көңіл
хошын келтірген. Сонда жас Жамбыл:
– Бəрекелді, естімеген сөз! Қазақ баласының аузына
түспеген сөз. Қасиет қайда, қазына қайда десем Абайда
екен ғой! Атам заманнан бері «Қабан айтты», Құлан
аяқ Құлмамбет, Дулат, Майкөт «даңғыл шапты», «ша-
пы рашты Сүйінбай құйындай соқты» дегендеріміздің
бəрі мына жер екен. Абай дария болғанда, өзгеміз жар-
шұқанақ екенбіз, тəйірі! Шіркін, біреуді күлдіріп, біреуді
жұлындырып айтамыз десек те, табатынды таппаппыз.
Елге пана, еске дана, ақыл да, өнер де, өнеге де өзінде
тұнып тұр. Абайға құштар еттің, құмар еттің Мағашым!
Сенің жақсы əкең менің жақсы ағам болсын, жарай ма?!
Осы сөзім оның құлағына жетсін, дұғай сəлем дегей, –
деп тамсанғаны бар.
Жамбылдың «Өтеген» хиссасын Әбіш те жазып алды.
Жырқұмар жандардың бір кештік бақытқа бөленген
сəті еді, ол! Әріп өз кезегінде оларға Қазаннан басылып
шыққан «Біржан сал – Ақын Сара айтысы» кітабын
сыйлады. Оны оқыған Жамбыл қолма-қол жаттап алып,
домбырамен қайта жырлады... Міне, таланттар басқосуы
деп соны айт!
– Әріп аға, мені бір реті келгенде сол ақын қызбен
кездестіріңізші, – деп өтініп еді Әбіш. Сөйткен бала сұң-
Сара саңлақ
287
қар көгінен құлапты дегенге сенгісі келмейді. Амал не,
тағдырдың жазуы солай боп тұрса?! «Балаларының ішін-
дегі əкесіне тым үйірсегі, үміт күтері Әбіш еді, Абайға
ауыр тиді-ау» деген Әріп жолға жиналды.
Күн борасын. Терістіктен соққан үскірік таңға жақын
жауған үлпек қарды жібектей түтіп, қойны-қоншыңа
тықпалайды. Жылқы екеш шанаға жеккен тобылғы торы
да бір ауырлықты сезгендей аяғын сараң басады. Ана-
дайдан қарсы жортқан құба төбел атты жолаушы көрінді.
Базаралы екен. Әлденеге күйінгендей қабағы қарс
жабылыпты:
– Әлгі Тəкежан дүлейді айтам да, – деді амандықтан
кейін, – бас аяғы жоқ, «Балаңды орысша оқытып,
орысты жерге алысқа қызметке жіберіп, түбіне жеткен
өзіңсің» дегені Абайға. Оған онсыз да оңай ма, құр жаны
отыр... Соны да бірге туған бауыры дейді, кəртейгенше
жағаласып, алысып келеді. Не болса ол болсын, дойырдың
астына алайын деп едім, өлімді жерде шу шығарғаннан
қорықтым. Азар болса ол тағы да «итжеккенге» айдатар,
сен тағы бір өлеңіңе қосасың.
Әріп əлденеден секем ала бастап еді, ол зілсіз айтыпты.
Есіне анау жылғы отырыс түсіп кетсе керек.
– Қазір келгенің дұрыс болды, Тəкежанның салған жан
жарасын мен күшпен жаза алмаспын, сен тілмен жаз. Мен
қырды айналып, ашуымды жазайын...
– Абай шынымен Тəкежанға ештеңе айтпады ма?
– «Мен өлгенде қабіріме тікен əкеліп тастарсың сен»
деді. Соны айтты да, теріс қарап, жатып қалды.
– Әбіштің денесін əкелді ме?
Сара саңлақ
288
– Қайдан, ара жиырма күндік жер. Абай жеделхат
жолдап, «Аманат» етіп қойғызыпты. Жазда алдырады.
Жə, тездет, жолыңнан қалма.
Екеуі екі жаққа тартты.
Верныйға баратын жол көктемде, күзде, боранды
қыста өте ауыр. Балқаштың бойымен төтелей жүруге
қауіпті, ақ тұз түсті сор түсіп кетеді, немесе борасын
көміп тастайды. «Аманат» дегені сол, қыста уақытша
өлген жерде қоя тұрады да, жазда жол ашылғанда денені
туған топырағына əкеледі.
Жерлестері, ат жетер жердегі ағайындары келіп бол-
ғанға ұқсайды. Әріп дауыс сала кірді. Абайды құ шақтап,
ұзақ тұрды. Сонан соң домбыраны алып, зарлы əуен төкті:
Көп қиналдым, қасыңа қалай барам,
Табалапты Тəкежан сөзі арам.
Әбішіңнен айырылып Абай аға,
Ел көзінен жас ағад тарам-тарам.
Өсірген тəрбиелеп ата-анаң,
Халық ұлы болып ед ғазиз балаң.
Дүние бір күндей де болмай кетті,
Сағынады өзіңді сары далаң.
Іздесем сені енді қайдан табам,
Жұмақта төрің болсын əділ данам.
Болған іске болаттай берік болғын,
Еңсе көтер, таусылма, Абай ағам!
Осылай жалғай түсті. Елдің Абайдың көңілін аулаумен
қан жұтып отырғанын Әріптің аузынан естіген Абай
басын көтеріп, кең құшағына алды.
Сара саңлақ
289
– Сіздің қайғыңыз қара қазақтың қайғысы, Абай аға!
Күңіренте берме, мына жұртыңды. Сұм ажал бауыр етіңді
жұлып кетті. Қайтеміз, бекем болыңыз, мықты едіңіз ғой!
Мұндайда адамды сөзге тарту қиын. Сөйлеспесе іштегі
шер тағы тарқамайды. Ар жағынан тығылған өксігін баса
Абайды сөзге тартты:
– «Аманат» етіп жерледі деді ме, Базаралы.
– Ыңғайы солай боп тұр. Жол оңалған соң денесін
«Қы зылқайнарға» алдырып қоям ба деген ойдамын.
Тəкежан айтты-айтпады, соңғы жылдары ылғи шетте
жүрді. Оным – қызмет істесін, ысылсын, елге пайдасы
тисін дегенім. Енді бабалары жатқан жерге қайтқаны жөн
шығар. Алдыруымның тағы бір себебі болып тұр.
Шапанын қымтай қозғалған Абай азғана ойланып
қалды. Осыны айтсам ба, жоқ па дегендей. Әріп сұрамады,
ағасы айтпағының ақырын тосты.
– Соңғы бір хатында Әбіш, өзің, Жамбыл үйінде бол-
ғандарыңды жазып еді. «Ақын Сараны бір көргім келеді.
Жақында тұрмысқа шықты деп естідім. Тəуір ленсем
барып қайтамын» депті. Оған көзі тірісінде жете алмады,
енді жолда Сараның аулына бір түнетіп алсам деймін.
Аруағы риза болсын.
Сара есімі естілгенде Әріптің мол əлпетті, сары са қал
ды, қызыл шырайлы жүзі одан əрі қызарып сала берді.
«Қайран Абай! Мұншалықты кең пейілді, дархан бо-
лармысың. Қайғылы күнде қияндағы ақын қызды жол шет-
ті етпей, қарындасына балап, баласын түнеткісі келгенінде
қаншама мəн-мағына жатыр. Ақынның көрегендігі,
адамның қадіріне жете білуі осы құрметінен танылмай
Сара саңлақ
290
ма? Қаралы көлікті кез келген жерге тоқтатпайды. Ол
да бір қазақты қасиетті жырымен исі мұсылманға тəнті
еткен ақын қызға құтты мекен болған шаңырақ».
Сара тұрмыс құрды деді, ə?! Іші өртеніп кеткендей.
Сонысы да жөн болар. Өзгеге қимайтыны рас, алайда
тағдыр қоспады. Махаббаттың жалынына күйіп, сезімнің
жетегіне ілесер бозбала да емес. Сара бұған үйленуге жол
жоғын баяғыда білдірген, қашанғы азаптанып бақытын
тоссын. Өзімдікі жөн, Сараны Жиенқұлдан құтқардым,
оған мен ғана үйленуге қақылымын деуге қалай дəті барады.
Ғашықтық дегенге қырықтың қырқасынан бір қарашы!
«Қауыснамада» бұған анықтаманы дəл берген екен-ау,
тегі. Онда былай дейді: «Ей, жігітім, сен өзің жігіт болсаң
да, ақылың қария болсын. Мен саған жігіттік салтанатын
құрма демеймін. Қолыңнан келгенше оны қадірлей білгін.
Жігіттің мінезі жеңіл болмай, салмақты, сабырлы болуы
шарт. Данышпан Аристотель «Адам жігіт кезінде диуана
мінездес болады» депті. Ал сен де диуаналыққа салынып,
надандардың қатарына қосылудан сақтан! Ашулы, ызақор
болма. Ашу-ыза əрдайым пəле шақырады. Өмірдің жігіт
кезіндегі лəззатының сырын сақтай білгін. Қартайған соң
ол лəззатты іздеп таба алмайсың. Табылған жағдайда да
ол жігіт шағыңдай болмайды. Ей, перзентім! Адамның
табиғи сыпайы мінезі, жүректілігі болмаса ғашық бола
алмайды. Әрбір ұнамды мінез, табиғи көріктен əдемілікке
ынтығу пайда болады. Ғашықтық – денедегі дерт сияқты.
Ішкі жан дүниесі сезімтал жандар осындай дертке душар
болады. Сен лажы болса ғашық болмауға тырысқын.
Әсіресе, кедей-кепшік, қолы қысқалар үшін тіпті қиын
іс. Оның дерті қаныңа өтеді. Бұл ақылды жандардың ісі
Сара саңлақ
291
емес. Ғашықтық деген сүйгеніңе қолың жетпей, сағыныш,
сабырсыздықтың нəтижесінде болады. Білгенің жақсы,
бір жылдық сағынысып кездесудің рахаты – бір күндік
айырылысу азабына тең. Адам жігіт кезінде ғашық болса
айыбы жоқ. Оны кім де болса кешіреді, «жігіттік қой»
дейді. Егде тарқан кезде ғашық болу – ерсі, ал қарттықта
ғашық болу – сорақылық. Ей, перзентім! Мен саған бəрін
де айттым, бірақ сен басыңа ғашықтық саудасы түссе
менің айтқанымды орындамайсың. Демек, ғашық болсаң
өзіңе лайық жанға ғашық бол!»
Қандай керемет айтылған! Сараның сүйген өзіне емес,
басқа жанға күйеуге шығуы – қолы қысқа екеуі үшін де
қиын іс екендігін қалай дəл басқан десеңізші. Сараның
айықпас дертке ұшырауының өзі де осы ғашықтық
дерті екенін іші сезеді. Өйткені, ол Әріп сияқты емес,
нəзік жаратылған, ғашық болуға жаралған. Бəрі тура,
өмір дəлелдеп отыр. Ендеше өмір заңынан асып қайда
барасың? Сараның қадамына ақ тілеу тілегеннен басқа
шарасы қалмады.
Алыстан келген жақын-жамбарларына қонақасы бе-
ріліп, кері қайтуға жиналғанда қастарына Мағаш жа қын-
дады.
– Әріп аға, Жамбыл досыңыз сізге сəлем айтып жатыр.
– Ә, сəлемі қабыл болсын, қайдан көрдің?
– Әбішті «Аманат» қоюға қатысты. Басында арнау
айтты. Қоштасарда:
Сəлем айт, барсаң Абайға,
Кеңесі жеткен талайға.
Ауырды жеңген қара жер,
Сара саңлақ
292
Сабырлы болсын қалайда...
Бір жұтқан судай дүниесін,
Ащысын татып күйінесің.
Ғұмырдың дəмі таусылмас,
Тəттісін татып сүйінесің.
Жапанға біткен бəйтерек,
Жалғызбын деп жүрмесін.
Кемелге келген ақыл-ой,
Тасқынды тəңір басуы-ай!
Нар көтерген ауырға,
Арқасын тоссын жасымай, –
деді.
– Е, ол да аман болсын!
Бұл – Абайдың сөзі.
– Әйтпесе, Жамбыл бола ма?
Әріп қаладағы достарын есіне алды, Жамбылды көргісі
келді. Тіпті мүрдені əкелуге баратын топпен кеткісі бар.
Әйтсе де, «Жолда Сара ауылына соғады» дегенді ойлағанда
кібіртіктей берді. Қалауымен күйеуге шыққан жанның енді
көзіне көрінгені əбестік. Сараның бұдан былай жыламай,
өз тіршілігін жалғағанына шүкір, тілеулес. Мұның ендігі
алданышы да, қызығы да, артына қалдырар мұрасы да
кітап шығару. Сол арқылы айналасындағы əділетсіздік
атаулымен күресу. Ақын Сарамен қатысты қысқа кезең
Әріпке осыны үйретті, болашағына бағыт берді. Ол өзінің
атақты «Ұмытпаңыздар, мені!» атты өлеңдер топтамасын
жазуға ден қойды.
Ұзамай Әріп те Өтебай деген кісінің қызы Мəнтиге
үйленді. Ақылды қыз адуынды Әріптің қас-қабағына
Сара саңлақ
293
қарап, сүйікті серігі бола білді. Алдыңғы əйелінен қалған
балаларын туған анасындай аялады. Балажан əйелді
жаратқан құр құрсақ қалдырмады, одан Рахманшайых
(Алматай деп те атайды), Шайхымансұр, Нұрахмет,
Абылмансұр есімді ұлдар мен Күнғайша, Қанипа,
Бибікен, Бүбіне деген қыздарын сүйді. Жазға қарай Абай
аулына Әбішті жерлеуге барды. Аяулы жасқа туып–
өскен жерінен топырақ бұйырды. Бала кезінен құлын-
тайдай тебісіп, ойнап өскен досы Өтегелді, Шəкəрім,
Манақ бастаған қаралы топтың атқосшылары жолда
ақын Сара ауылына қонып аттаныпты. Сара мен Бекбайға
Абайдың берген сыйлығын табыстаған. Жалайырлар да
жандары қалмай қарсы алып, бұлардың арбасына жорға
байлап, Әбіштің денесіне кілем жайып қайырған. Ақын
Сара серіктерімен бұларды көш жерге шығарып салыпты.
Сондағы «Сəлем айт, Ыбекеме (Абай) дұғай-дұғай!»
деген өлеңін Әріп Шəкəрімнен ерінбей көшіріп алды.
Әй, Шəке-ай, қабырғамды кетті-ау тіліп,
Айтқаны Ыбекемнің қадір біліп.
Қажымасын қайғы басып, асыл ағам,
Тілеймін ұзақ жылдар, ғұмыр тірлік.
Мен неге толғанбаймын толғанса ол,
Ұлына сəлем еттім қусырып қол.
Мəйіттен қалайша аяп қалармын мен,
Халқымның қонақ күткіш ықыласын мол.
Санасын Ыбырай аға мені өзіндей,
Баласын күтіп алам өз көзіндей.
Мен де ортақ қайғысына жүрек жалын,
Сара саңлақ
294
Әбішке айтқан оның зар сөзіндей.
Қонағым тірісіндей Әбіш бүгін,
Көтерем артсаңыздар нардың жүгін.
Тай сойдым құрметіне қысыр емген,
Бал тамған қазысынан тартса түгін.
Төгілтіп ақ бауырсақ дастарқанға,
Ақ ниет, адал жүрек тұрмын алда.
Даярмын шырақ қойып күзетуге,
Әбіштің аруағын ұзақ таңға.
Төрімде ол да отырсын сіздердей боп,
Жайнаған жас өмірі алқызыл шоқ.
Риза боп елімізден аттаныңдар,
Арқаның бағландары – арқалы топ.
Жасымнан танушы едім жақсы сырын,
Оларға арналады əн мен жырым.
Ыбырайдың аяулы ұлы қонақ болса,
Емес пе мен үшін бұл жақсы ырым.
Бұл сенім мен ғана емес, бүкіл елге,
Қадірін ұқпас мұның қандай пенде.
Күйзелді Найман елі түгел дерсіз,
Қайғыдан көкірегі толып шерге.
Көп сəлем Ыбекеме дұғай-дұғай,
Ғұмырын ұзақ қылсын, қолдап Құдай.
Көп жерге ере шығып қарындасың,
Қоштасып қалды дерсіз қолын бұлғай...
Ақын Сараның Абай ағасына жолдаған сəлемі Әріпке
өте-мөте ыстық сезілді. Жетісу жеріндегі аяулысынан
естіген соңғы сəлемдемесі екенін түсінді. Әбіш, Абай-
лармен араласқан шығармашылық жылдары Әріп орыс-
Сара саңлақ
295
тың классикалық əдебиетін, əсіресе Пушкин мен Лер-
монтовты көп оқыды. Өзі де ұлы халықтың кейбір
шы ғармаларын аудара бастады. Пушкиннің «Евгений
Оне гин» романы мен Лермонтовтың «Ақын өліміне»
өлеңіне ол жасаған аудармалар осындай талаптану
үстінде туған жемістер. Абайдың «Сөз айтам Әзірет
сұл танға» деген сынынан қорытынды шығара отырып,
қиял желісті қисса жазудан гөрі аяусыз езгіде, ауыр
тұр мыста өмір сүрген елінің шынайы жайын көрсетіп,
қазақты ғасырлар бойы қанап келген үстем таптың
зорлық-зомбылығын сынады. «Қабанбайға», «Қалыбек
биге айтқаны», «Алшеке, отырмысың өлшеп– пішіп»,
«Ажыбайға», «Найман Серікбай қажыға», «Тəуірбек
болысқа», «Қабділдə биге», «Ғапілдің тірлігі», «Тұрғали
болысқа» сияқты өлеңдерінде ақын əкімдердің халық
алдындағы қылмысын үнемі əшкерелеп отырды. Абдыра
бекетінің атышулы Арнай болысына да бір «сыбаға»
арнамақ ойы болды, бірақ поштабай досынан Сара мен
Құдайбергеннің айтысын естіген соң, «Тексіз немеге сол
да жетерлік, оған өлең жазған қағазым қор, шығын» деді
іштей. Жақтырмаған əкімін кім болса да тірідей іреп,
қаймықпай батыл сынады:
Қабанды ескі ауру сандыратқан,
Еңіретіп сан момынды зар жылатқан.
Ұлық боп ел шетіне біреу келсе,
Сар жезін знак қылып салбыратқан, –
дейді. Ақынның мысқыл сөзі Абайдың:
Сара саңлақ
296
Күштілерім сөз айтса,
Бас изеймін шыбындап.
Әлсіздің сөзін салғыртсып,
Шала ұғамын қырындап, –
дегенімен шебер астарласып тұр.
Мал қызығын жеке басынан, жанынан артық санаған
дүниеқоңыз байлардың қатал да мейірімсіз мінез-құлқын
жырлағанда жаны түршігеді, халықтың еңбегі еш кетіп
жатқанына қиналады.
Алдау, арбау қанына сіңген батпан,
Бар білерің нашарды зар жылатқан.
Бағып жүрсе малыңды біреу тегін,
Сұрланып, сүртіп жүріп маңдай терін.
Алты айына қой, серкеш, көйлек-штан,
Ақы деп осы емес пе бар бергенің, –
деп бетіне басады. Ақынның осы тектес өлеңдері Абайдың
«Аш қарын жұбана ма, майлы ас жемей», «Малға
достың мұңы жоқ малдан басқа», «Көңілім қайтты достан,
дұшпаннан да» сияқты өлеңдерімен үндес.
Байларға Әріптің əркезде алдыларынан шығып, өлтіре
сынауы ұнамады.
– Әріптің алдында қашанғы мұрнын тескен өгіздей
мөлтеңдей береміз, өзінен асатын бір ақын тауып, сөзден
тоқтатайық та, – деседі. Осы ойды Өзбақан бай Бүрге
батырдың асына жиналған бай-бектерге айтып көріп еді:
– Ол перімен жүрегі барып кім айтысады? Бұл ай мақ-
тағы ақындардың бəрінің аузын жауып болған жоқ па?
– Семейден сужұқпас Сəдір ақын келіпті, соны са-
лайық, – деп түйісті.
Сара саңлақ
297
– Сəдірің менен былтырғы Қоянбазарда орнына қой
беремін деп əкеткен шайын даулап келген болар, – деп
шалқайды Жұмахан бай, – шайың шай емес, шөп болып
шықты деп ит қосып қуалаймын.
– Қой, біз оны Әріпке қарсы пайдаланайық! Жеңсе –
шайына шапан қосып қайтарамыз, – деп тоқтатты байлар
тобы.
Тұрғали болыстың тоқтамына бəрі қосылды. Сəдір де
келісіп, ас үстінде Әріпке шүйлікті:
– Ассалаумағалəйкүм, Әріп сайтан,
Жұрт алдында аз жамандап барып қайтам.
Өзбақан, Жұмақанның ортасына,
От жақтың əруақытта анық сайтан.
Қапелімде таң қалған Әріп өзіне өш байлардың аттары
аталғанда мəн-жайды түсіне қойды:
– Уағалəйкүмассалам, Сəдір сайтан,
Ақшаға сатылуға əзір сайтан.
Қыздырма қызыл тілмен қыз өлтірген,
Сен қайдан танушы едің қадір сайтан.
Байлар сыйлық бермесе, несиеге айтыспайтын Сəдір
ала рын алып қойған болатын. Соны қарсыласы бетіне
басарын сезген ол енді тек жамандауға көшті:
Я, шүкіршілік сезгішсің Әріп сайтан,
Қараңғы емес, кеудесі жарық шайтан.
Болғанмен біліміңнен еш пайда жоқ,
Жүрсің бе əр бұтаға сарып сайтан.
Сара саңлақ
298
Әріптің ойына алдындағы əлдеқандай боп отырған
ақынның баяғыда бір қыз өліміне байланысты елден
қашып кеткені, қалада қайыр сұрап күнелткені түсті. Енді
түк болмағандай, алқалы топта байлардың шашбауын
көтере қалыпты. Бар жайды баяндап, төгілдіре берсе сөз
көп. Текке шапқысы келмеді. Сəдірдің шамасына қарай
бұл да бір шумақпен қайырды:
Қу тіліңді тыймайсың кетпеген соң,
Іздегенің бір тиын шеттеген соң.
Семейді сол себепті жүрсің қимай,
Беретін қол қайыры көп деген соң.
«Бекер айтысқан екенмін, Әріп əріге кетпей тұрғанында
шынымды айтайын» деп түйді қапелімде «семейлік»:
Шайтанның Әріп жүйрік сабағына,
Албасты қарап басар қабағыңа.
Сыбап-сыбап кетуге келіп едім,
Шай тықты шапанымен тамағыма.
Ақынның жұрт алдында аласарғанына қатты на-
мыстанған Әріп өшін Тұрғали болыстан алды. Аңға тазы
қосқандай алаңдап отырған болыс Әріп өзіне бұрылғанда
сескене қарады. Оның қазіргі кейпі іші өткен баладай еді:
Қу сайтан, бұл мінезді таптың қайдан?
Құрысын байға еріп тапқан пайдаң.
Халыққа сайтан пана болмақ па екен,
Деймісің торқа шықты алты байдан.
Сара саңлақ
299
Бүрге батыр бес сыбанның тиянағы,
Сұңқар ед жалғыз қонған қиядағы.
Ет пен тері арасында қызыл сайтан,
Сөзінің байлауы жоқ мия дағы.
Сенбісің атаққа іліп дəріп қылған,
Сəдірді марапаттап «жарық» қылған.
Сұңқардан кейін қонған сауысқансың,
Дəнемең жоқ еліңді қарық қылған.
Патша болсаң кешірмес бас ұрғанмен,
Белгілі жындылығың жасырғанмен.
Ежелгі ит мінезің өзгерген жоқ,
Кезеңнен салпы сүйреп асырғанмен.
Сыбанның жарлы-жақыбайына қолынан келгенше пана
батырдан кейін болыстыққа қолы жеткен Тұрғалидың бет
пердесін аймандай еткеніне төңірегіндегілер қызарақтап,
дауыс көтере бастағанда Бүрге батырдың Темірбек бас-
таған бес баласы қылыштарын суырып өре тұрды:
– Құдайдан кетпеңдер, ас беріп отырғанда аруағын
қорлатпаймыз!
– Жуан желкелер, жандарың барда тайып тұрыңдар!
– Әріпке тиіскендердің ісі бізбен болсын.
Халқының өзіне бағышталған ыстық ықыласы Әріпке
ортаймас күш-жігер бергендей. Бұдан былайғы жерде де
өлеңдерін жапа шеккендерге, еліне, арттарынан қаулап
келе жатқан жастарға арнады. Еңбектерін оқыған Шоқан,
Ыбырай ізімен жəне Абай, марқұм Әбіш үлгісімен
жастарды адал еңбекке, оқу мен өнерге, қазақтың ғасырлар
бойы қалыптасқан мол мəдениетін меңгеруге шақырды.
Сара саңлақ
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сара саңлақ/ Құраст. Ш. Бейсенова-Әшімбаева - бет 15

text:
300
Дененің қызықтысы бас пен жүрек,
Шіркін-ай, ойласаңшы неге тойған.
Көз жараның орны емес, көрмек үшін,
Ғылым – көңіл қазынасы сақтап қойған, –
деп қоғамның қожасы əміршілдік, əкімшілік жүйе емес,
ғылымды меңгерген сауатты жастар болуы керек екенін
меңзеді. Қоғам, өмір үнемі дамып отырады. Оның та-
лаптарына сай ғылым мен өнер, мəдениет те өркендеп,
адамның ойы мен қабілеті арта түсуге тиіс. Жастармен
болған бастаңғылардың бірінде оқыған мына өлеңді олар:
«Әріп ақынның өсиеті» деп айтып жүрді:
Білген мен білмегендік жер мен көктей,
Білген жетіп мақсатқа, білмес боп ойран.
Надандық бүгінгідей заманға құрал емес,
Қой жаным, білместікті шығар ойдан.
Мысалы дүние – теңіз, білім – кеме,
Кемесіз терең суға түсем деме.
Толқыны тауға ұқсаған мына заман,
Сезе ме мұны жаһил даңғой неме.
Кəсіп қыл білім берер іздесең жем,
Таза жүрек, болмайсың ешкімнен кем.
«Күннен де білім жарық» деген мақал,
Соқыр кісі болмайды көздімен тең.
Өмір болмысын, замана жайын осылай суреттеген сол
бастаңғыда арапша енді хат танып жүрген Болай деген
жігіт сұрақ қойды:
– Аға, көп сырлы мына өмірден аз таңдауыңызды
айтыңызшы?
Сара саңлақ
301
– Қауағын жаңа ашқан жастарға ұсынарым – Әділет
жолында адамгершіл, көпшіл болу. Адамды тұңғиықтан
да, түпсіз шыңыраудан да, қараңғы тұманнан да сүйреп
шығар – адамның ары, адал да анық жолы, əрине білімді
болса ғана.
Өтеді, өмір барлығымыздың басымыздан өтеді! Кө кі-
рекке шер боп қатқан шер көп. Соның бірі – кезінде Ақын
Сараға құда түсуге қолбайлау болған қалың мал, əйел
теңдігі тақырыбы да болашақ кітабына жыр болып тізілді:
Адамға Хауаны арнап жаратты хақ,
Ғибрат түпкі атаңнан ойланып бақ.
Әлемнің тұңғыш ұлы, тұңғыш қызы,
Бұлардан басқа жандар келмеген шақ.
Екеуі табысты да жолдас болды,
Қалыңмалды шығарған қай ақымақ...
Бұлардан басқа да тақырыптарға көптеген өлеңдер
жазды. Кітап шығарып, жас ұрпаққа мұраға қалдыруды
көздеген ояу кеуде оның негізін берік қалады. Кесек
туындылардан алдымен Қазан қаласынан мың сегіз жүз
тоқсаныншы жылы «Зияда-Шаһмұрат» басылып шықты.
Шығармада Бағдат патшасы Мұхтар мен Мысыр патшасы
Зияданы əділетті, қайырымды əкімдер ретінде көрсету
арқылы олардың балалары Зияда мен Шаһмұратты
да əкелерінің ізімен турашыл, парасатты, жарлыларға
қайырымды етіп көрсетті. Махаббат еркіндігін, шынайы
достықты жырлады. Алайда, қиялдың аты – қиял, шыр-
қыраған шындықты жазу азаматтық борышы екенін
Сара саңлақ
302
ұққаннан кейін Найман, Матай, оның ішінде Аталықтан
шыққан «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» жыл-
дардың басты кейіпкерлерінің бірі Барақ сұлтан туралы
деректер жинастырды. Сарқан кентінде қызметте
жүргенде сол маңдағы Байтулақ дегеннің зиратына «Осы
Барақ сұлтан емес пе» деген күмəні болды:
Мықты кім ажал басын жоймайтұғын,
Қиямет – құрбың емес ойнайтұғын.
Барақ та батыр туған, о да кетті,
Аузына тас салса да шайнайтұғын, –
деп жазғанындай, жаугершілік заманында қазақ ба-
тыр ларын қаза тапса былайғы жұрт көзінен жасырып
жер лейтін болған. Ондағысы – тірісінде жеңе алмаған
жауы өлгенде мəйітін қазып, сүйегін қорламасын
дегені. Барақ батыр денесі тұтасқан қалың түкті, жалды
адам болған деген деректерді Қытайда жүргенде алған.
Келіндері атасының атын бадырайтып атамай, жа-
сырын жерлеу шарты бойынша Байтулақ атауы мүмкін
ғой! Барақ сұлтан – қазақты орыс патшасы Анна
Ивановнаға бодандыққа беру туралы келісім-шартқа
қол қойғаны үшін Әбілқайыр ханмен ренжісіп өткен.
Кеңес жұмысымен мұрағаттарды ақтарып жүргенде
патша Елизавета Петровнаның «Жоңғарларды жеңген
Абылай басқамызды місе тұтпауға айналды. Оны
залалсыздандыру керек» деген жарлығына тап болды.
Қазақтың басын Әбілқайыр емес, Абылай қосқанына көзі
жеткен патша қазақтың жоңғарды жеңгеніне қуанудың
орнына көре алмаушылығын білдіргенін түсінді. Оның
Сара саңлақ
303
желісімен Әріптің «Абылай» поэмасы дүниеге келді. Көзі
тірісінде Сараға берген уəдесі орындалып, екеуі екі бөлек
күн кешсе де қыз жүрегінде «Сараға», жігіт жүрегінде
«Қарлығаш» əндері сақталып, өле-өлгенше айтып жүрді.
Меңдеген ауру Сара өмірін қысқарта берді. Ақыры
отыз сегіз жасында қайталанбас жыр желеңі көз жұмды.
Оны ел-жұрты Қапалдың «Үш кəукен» аталатын жеріне
қойды. Марқұм ақырғы демін алып тұрып айтқаны:
Солды өмір шешек атып, бір-ақ гүлдеп,
Әргіден көмекейім текке гулеп.
Белгілі байлауы жоқ, матауы жоқ,
Есіл сөз желге кетті босқа улеп.
Дəм татқан қадірлі елге тартып бұйрық,
Осынау бір ауыз сөз менен сыйлық.
Хикая кітап жазып бере алмадым,
Әріптей болмаған соң хатқа жүйрік.
Кемді күн қызмет еттім дос-жаранға,
Өнерім аз болса да мақтанарға.
Мені де баламыз деп еске ал жұртым,
Сараның айтары осы аттанарда.
Күллі Кенже, Қаптағай, Аталық, Жақсылық руларының
адамдары аза тұтқан қабір басында құран оқыған Әріп
көңілінің ақсұңқары Сараға арнауын да оқыды:
Жас өлімге тақалды, қарасам аппақ сақалды,
«Атадан алтау туса да, бір жалғыздық бар деген.
Естуші едік мақалды.
Көлік көшкен сарайдан, керуен біткен жөнелді,
Сара саңлақ
304
Жинап-терген мүлкінен, ойласаңшы не көрді?
Жалаңаш айдап жіберді, құрғалы тұрмыз сапарды.
Жақыннан жатқа баруға, көптен жалғыз қалуға,
Бұзғалы тұрмыз қатарды.
Терезесіз, түңдіксіз, білсекші көрде жатарды,
Түк саңылау-тесіксіз, төрі өлшеулі есіксіз,
Тірлікте шіркін білмедік, тас жамбасқа батарды.
Өмір ұзақ көңілге, таусылмастай көп еді,
Қызықтырған дүние «əлі өлмейсің» деп еді.
Мінеки, көрге апарды.
Алашқа аты таралған, қош бол енді Саражан!
Қасыңа бір күн барғызар, тілемесем де Алладан,
Маған да күн батар-ды...
Сегіз жылдан соң шілдеде алпыс сегіздегі Әріп те
ауыл-аумағы мен бала-шағасына қош айтып, елі о дүниеге
шығарып салды. Ағайын-туыс, дос-жарандары жиылып,
өзінің ежелгі қыстауы – «Жыланды» деген жерде ақынның
басына кесене тұрғызды. Оған қарлығаш ұя салыпты
деседі. Ақын Сара тірісінде бұған арнап жырлаған
қарлығаш емес пе екен, ақиық қыранын паналап барған...
Төртінші бөлім
ЗЕрТТЕУлЕр,
ЕСТЕлІКТЕр
306
Сара лаТиЕВа
ақын Сараның қазақ ӨнеріндеГі ізі
Сараның өлеңдері бізге қаншалықты толық жетті жəне
олардың өлеңдік дəрежесі əдеби өлшеммен қай деңгейде
екенін мен айта алмаймын. Бірақ өнерлі жан ретінде
аты бүкіл қазақ даласына жеткеніне кəміл сенімдімін.
Оның бір көрінісі қызымыз өнерлі болсын деп Сараның
құрметіне атын қою. Әрі бұл қазақтың дəстүріндегі
əріден келе жатқан ілтипатты сыйластық үрдіс. Осы
дəстүрдің бір қаулап көтерілген кезеңі орта мектептің
əдебиет бағдарламасына «Біржан мен Сараның айтысы»
енгізілген уақыт деп топшылаймын.
Айтыстағы хрестоматиялық:
«Қызы едім Тастанбектің атым Сара
Ішінен ер Қаптағай шықтым дара.
Он үште домбыра алып сөз сөйлеп ем,
Келемін бір сүрінбей жалғыз қара.
... Тақсыр-ау он жетіге биыл шықтым,
Сан жүйрік ілесе алмас самғағанда.
... Ән шырқап ақ ордадан шыға келдім,
Көрген соң аттан түсті Біржан серің.
...Найманда екі жүзді наркескенмін,
Сара саңлақ
307
Желкеңді қимақ үшін қойған саптап.
...Талпынған жас баланың білегіндей,
Сендейге ұстатпаймын қолымды аппақ»
деген жолдардан қазақ даласының бір қиырындағы ақын,
өнерлі жанның бейнесі көрінеді. Қай заманда да өнерліні
сыйлаған, сөзге тоқтаған, оның үстіне Біржан сияқты
«Үш жүзді əнмен қырған мұзбалықты» мойындатқан
Сара бейнесі қазақ қызының өз басын бағалата білетін
салмағын, өнер жарысында терезесін тең ұстай алатын
тəрбиесін, тауып айтқан сөзге тоқтай білетін кішіктігін
көрсететін сегіз қырлы, бір сырлы тұлғаны елестетсе
керек. Бұл əсер Мұқан Төлебаевтың «Біржан-Сара» опе-
расы шыққаннан кейін жаңа қарқын алды. Музыкалық,
одан опера театры деген өнер саласын қабылдап, талдап
түсіне бастағанымызға оншақты жыл ғана болғанда
сахнаға шыққан бұл опера өнер жанашырлары мен
жоқтаушыларынан бастап қарапайым көрерменге дейін
ерекше назар аударған оқиға болды. Өнер жанашырлары
шын мəнінде толыққанды қазақ операсы дүниеге келді деп
қуанды. Консерваториядан білім алған композитордың
операның барлық заңдылықтарын сақтай отырып,
қазақтың өз топырағынан туған шығарма қазақ өнеріндегі
үлкен бетбұрысты көрсетті.
Ал, көрермендердің қабылдауына бірден бір оң əсер
еткен – Күлəш Байсейітова. Бұған дейін Қыз Жібек,
Ақжүніс, Хадиша сияқты, Ажар сияқты ертеректегі не-
месе қазақ тұрмысындағы жиынтық бейнелерді жасап,
опера өнері дегенді қалың жұртқа жеткізуде ерекше
Сара саңлақ
308
үлесі болған жəне халықтың сүйіктісіне айналған Күлəш
Бай се йітованың беделі өте жоғары болатын. Негізінде
музыкалық театрдың дəл сол 1934 жылы ашылуына
тікелей себеп болған екі адам – Күлəш Байсейітова мен
Құрманбек Жандарбеков. Өйткені музыкалық театр үшін
ең алдымен жетекші партияны орындайтын əйел жəне
еркек дауысы керек. Сопрано, тенор, баритон дегендей.
Әнші болмаса опера да жоқ.
Ал, қазақ өнерінде ғажайып құбылыс болған, бүгінгі
ұрпақ нақты мəнін бағамдай бермейтін 1936 жылы
Москвада өткен өнер мен əдебиет онкүндігінің ерекше
өркешті тұсы да осы екі əншіге жəне музыкалық болып
барып, опера болып қайтқан «Қыз Жібекке» тиесілі. Бұл
басқалардың өнерін төмендету немесе елемеу емес, сол
тұстағы ақиқат қана. Қазақтың табиғатында ежелден бар
өнерді – əншілікті, күйшілікті, суырып салма ақындықты –
сан қырлы бояуымен, үнімен көрсете білген онкүндіктің
өзі де аңызға жете қабыл болды. Өйткені бұл онкүндік
қазақ өнерінің өзіміз де, өзгелер де байқап үлгермеген
қазынасын, мүмкіндіктерін көрсетті.
Ал, соның қорытындысында жаңадан тағайындалған
«СССР халық артисі» атағын алғашқы 12 адамның бірі
болып Күлəш Байсейітованың алуы қазақтың музыкалық
өнерінде бөрікті аспанға атқан құбылыс болды. Енді
оның өзі де əлдебір символға, қазақ əніндегі, өнеріндегі
флагманға айналып сала берді. Сатылап өсуге үлгермей,
енді қаз тұра бастағаннан бірден шырқау шыңға шыға
келген əншінің мойнына үлкен жауапкершілік түсті. Енді
бұрынғы деңгейден төмендеуге, ең бастысы қателесуге
Сара саңлақ
309
болмайтын. Себебі, халық Күлəштің өнерінде бір кемдік,
əлдебір жетіспеушілік болады дегенді қабылдамайтын.
Сол кездегі жетік техника – радио арқылы берілетін əндерін
үйреніп, соған еліктеп əнші болуға талпынған, астанаға
жолы түскендер тыңдаған, көрген операларын жаттап
айтқан көрермен Күлəш атымен келген жаңалықтың бəрін
риясыз қабылдайтын. Екінші жағынан қарағанда осындай
құрметпен, сеніммен қабылдаған халыққа Күлəшты ылғи
жоғары өнер көрсетуге тиіс болатын.
Үшінші мəселе: Қыз Жібек пен Ақжүніс жырдың
кейіпкері болса, Хадиша мен Ажар жиынтық бейне еді.
Ал Сара – туған, тұрған жері белгілі. Оның өлеңдері ел
ішінде сақталған, оны көрген адамдар да кездесуі мүмкін,
қысқасы нақты мекен-жайы бар, түр-тұлғасы белгілі,
кəдімгі арамызда өмір сүрген адам. Солай бола тұра
жалпы жұрт көрген жоқ, тек дауысын ғана естіген. Иə,
сондай бір өнерпаз болған, атақты Біржанмен айтысқан.
Енді соны Күлəш Байсейітова тірілтіп əкеліп тұр.
Негізінде Біржанның əндерінен əсер алған Мұқан
Төлебаев операны да «Біржан» деп атаған. Ретіне қарай
Біржанның өз əндерін композитор əншінің бейнесін
жасауға күш салған. «Жанбота», «Адасқақ», «Теміртас»
əндерін пайдаланған композитор Біржанның асқақ
бейнесін жасады да. Операның жазылу кезеңінен сахнаға
шыққанға дейін, өзі тікелей араласып оның ғажап табысқа
жеткеніне куə болған, қазақтың теңдесі жоқ теноры,
Біржан партиясын алғашқы орындаушылардың бірі –
Байғали Досымжанов былай деп еске алады: «1944 жылы
Мұқанмен екінші рет кездестім. Ол маған:
Сара саңлақ
310
– Байғали, менің бір ойым бар. Айтарлықтай болып
шыға ма, шықпай ма, білмеймін. Әуелі сен тыңдашы, – деп
болашақ «Біржан – Сара» операсының екінші актысындағы
Біржанның ариясын айтып берді. Ария маған күшті əсер
етті. Кейіннен Біржанның бұл ариясы менің ең бір сүйіп
салатын əніме айналды. «Біржан – Сара» операсы біздің
театрымызда он алты жыл үздіксіз қойылып келеді. Бұл
музыкалық шығарманы жұртшылығымыз əлі де құмарта
тыңдайды.
Қазақстанға келген шетелдік достардың халқымыздың
өнері жайлы пікірін тыңдасақ «олар да ең алдымен
Мұқанның операсына қайран қалғандықтарын айтады.
«Біржан – Сара» сахнаға шыққаннан бері бұл ғажайып
шығарманы талай елдің, алуан ұлттық өкілдері көріп, қазақ
композиторының асқан дарындылығына сүйініш білдіреді.
Мұқанның бұл шығармасындағы басты кейіпкер – Біржан
сынды əнші– азаматтың сахналық образын жасау менің
де опералық өнерімді ілгері дамытуға кеңінен даңғыл жол
ашты. Ел арасында «Біржан – Сара» операсы сөз болса,
жұрт əуелі оның авторы Мұқан мен Сара ролін тамаша
орындаған Күлəшті, осы ұлы өнерпаздарға ілестіре Абай
атындағы опера театрының орта буыны – біздерді де еске
алады...» («Қазақ əдебиеті», 31.03.1961 ж.)
Сара – хан қыздары Жібек немесе Ақжүніс емес,
тағдыры талқыға түсіп тəлкек болған Хадиша мен Ажарға
да ұқсамайды. Бұл Күлəш шығармашылығында кездескен
қазақ қыздарының бəрінен өзге, оқшау бейне. Сара – күні
бүгінге дейінгі ұлттық операмыздағы халықтан шыққан,
халықтың ойын айтатын тұңғыш азамат, өнерпаз қыз.
Сара саңлақ
311
Ендеше, əрі соны бейне жасау керек, əрі халықтың
көңіліндегі Сараны ұмытпау керек.
Солай Сара бейнесінің тек музыкалық емес, жан-
жақты ашылуына мəн берген Күлəш операның аталуына
да назар аударған. Әдетте «Руслан и Людмила», «Самсон
и Дамила», «Тристан и Изольда» болып келеді. Немесе
«Царская невеста», «Спящая красавица», «Аида» деп
əйелдерге назар аударады. Мұқан операсын «Біржан» деп
атаған. Ол түсінікті, өзі Біржан əндерінен шабыт алып,
соның бейнесін көрсеткісі келіп отыр ғой. Бірақ жалғыз
еркектің аты онша тартымды емес. Соны Күлəш «Біржан
мен Сара» деп атауды ұсынған. Оны кезінде дирижер Сто-
ляров та қызу қолдаған. «Барлық мəселе Сараға қатысты
болады да, опера «Біржан» аталады. Сараны қосу дұрыс».
Сонымен опера «Біржан – Сара» аталып, премьерасы
1946 жылы 7 қарашада өтті.
1949 жылы композитор Мұқан Төлебаевқа, режиссер
Құрманбек Жандарбековке, суретші Анатолий Ненашовке,
солистер: Күлəш Байсейітова, Шабал Бейсекова, Әнуарбек
Үмбетбаев, Байғали Досымжановтарға Мемлекеттік
сыйлық берілді.
Бұл жерде Күлəштің Сараға қатысты шын шығар-
машылық көрегендігін, тек орындаушы əнші емес, өзі
жасаған бейненің, неғұрлым толыққанды болып шығуына
назар аударатын суреткерлігін айтпақпыз. Мұқан Төле-
баевтың Біржан əндерінен шабыт алғанын, операда
əншінің туын– дыларын пайдаланғанын жоғарыда да
айтып өттік. Оның үстіне Біржан орындайтын вокалдың
шығармаларды дауысы əрі күшті, əрі əдемі Байғалиға
Сара саңлақ
312
өлшеп жазғаны музыка тарихына белгілі. Ендеше үлкен
шабыттан тынымсыз еңбек пен ғажап дарыннан туған
Біржан партиясының айшықты болуы заңды. Ал, Сара
ше? Операда Сараның:
«Ей, Біржан, жасың үлкен, өзің аға,
Қымбаттығым белгілі білсең баға.
Қамысты терең көлдің сұқсырымын
Қаңғырам ілдірмеймін қаршығаға», –
дейтін нақ əрі тəкəппар сөздеріне сай, немесе:
«Кісі емес ел намысын ұққандай-ақ,
Ербиер елсіз тауға шыққандай-ақ.
Жиенқұл күжірейіп келер ме екен,
Он мата арқалана тыққандай-ақ», –
дейтін трагедиялық мойындауларын жеткізетін музы ка-
лық сурет бар ма?
Бар. Оны опера сахнаға шыққан алғашқы қойылымда
да, кейініректегі талдаушылар да қайталап, атап көрсетті.
Шын мəнісінде толыққанды опера болғандықтан ол театр–
да үздіксіз жүріп келеді. Опера 1973 жылы Алматыда
өткен Шығыс елдері халқының музыкалық мерекесі
бағдарламасына енгізілді. Осы мерекеге келген əр ұлттық
өнерпаздары бағдарламадағы шығармалардың көркемдік
деңгейіне өз пікірлерін білдірді. Соның ішінде чех
композиторы Л.Железный қазақ операсын басқа ұлттық
мəдениеттің өкілі ретінде қатысқан композиторлардың,
оның ішінде, чех Б.Сметананың «Проданная невеста»
клас сикалық операсымен үндестіре қарап, бұл операны
Сара саңлақ
313
(«Біржан – Сараны») «əлемнің қандай сахнасына қойса да
үлкен табысқа ие болады», деп атап көрсеткен болатын
(«Вечерняя Алма-Ата», 18.12.1976 г.).
Бұған операның либреттосын жазған филолог-
ғалым, академик, айтыстың ерекшелігін жақсы білетін
Қажым Жұмалиевтің өлшеусіз үлес қосқанын ескеру
керек. Атағы əлдеқайда жоғары Біржанмен Сараны тең
дəрежеде көрсетуде əдебиетшінің, қазақ тұрмысындағы
сөздің орнын, қасиетін жетік білуі жетекшілік еткен
деп ойлаймыз. Осыған сай композитордың да операның
стилистік ерекшелігінде əннің, əншіліктің басымдығы,
халықтың қабылдауына игі əсер еткен фольклорлық му-
зыканың орынды қабысуы шығармаға шырай беріп тұр.
Осылардың бəрінің басын қосып тыңдаушыларға жаңа
операның өз дəрежесінде жетуіне əсер еткен Күлəш
Байсейітованың сахнада жасаған Сара бейнесі. Сараның
музыкалық образының толыққанды сипатталуы, оның
сəт ті шығуы соншалықты, əдетте жеке концерттерінде
опе радан айтпайтын Күлəш, Сараның ариясын тұрақты
айтатын болды.
Академик Ахмет Жұбанов болса: «Қазақ совет музы–
касының үздік жетістігі болып табылатын операның
тууы, тек Біржан мен Сараға ғана емес, композитор
Мұқан Төлебаевтың өзіне де лайықты ескерткіш» деп
атап көрсетті.
Солай, Сараға да лайықты ескерткіш. Ең алғаш сахнаға
Күлəш кейпінде шыққан Сара содан бері қазақ əншілерінің
қаншасының танылуына, ізденуіне, шеберлік шыңына
көтерілуіне үлес қосты. Күлəштің тікелей қолдауымен,
Сара саңлақ
314
қамқорлығымен қатысқан Шабал Бейсеновадан кейін Роза
Жаманова осы образбен өз шығармашылығының шыңына
көтерілді. Розаның сымбатты, нəзік жəне тəкаппарлау,
іштей бай, дауысы қуатты Сарасы əншінің тағы бір қыры
боп танылды.
Алғашқы қойылымнан тұп-тура 30 жыл өткенде бір
кезде Біржан болып шырқаған Байғали Досымжанов енді
режиссер ретінде операны жаңартып қойды. Мұнда ол
Біржан мен Сараның халық өнерімен тығыз байланысты
екенін, жəрмеңкенің қызған кезінде бұлардың шыға келуі
халықты жалт қаратып, назарды өнерге аударуына екпін
түсіреді. Өзі əнші болғандықтан əншілердің мүмкіндігіне
ерекше мəн беріп, олардың тиімді жағын көтеруге зер
салады. Соның арқасында дауысы күшті, характерлік
бейнелердің шебері Сəуле Құрманғалиеваның, клас-
сикалық сопрано Рахима Жұбатырованың, біртоға қазақы
мінезді Алима Оспанованың, өжет те қайсар Тоқтар
Әдетбекованың Саралары сахнаға шығып, қазақ өнерінде
əрқайсысы өзінше із қалдырды. Кезінде опера Уфа
театрында қойылып, қазақтың Абай атындағы опера жəне
балет театрының спектаклі Москвадағы онкүндіктерде
табыспен көрсетілді, Германияның астанасына гаст-
рольмен барды. Москваның Үлкен театрында қою жұ-
мыстары да қолға алынған. Бірақ бұл шаруа саяси-
əлеуемттік жағдайларға байланысты тоқырап қалды.
Бірақ жүзеге асқан қойылымдардың бəрінде Сара
образына айрықша назар аударылады. Ол – бір кезде
Күлəш атап көрсеткен Сараның Біржанмен тең түсіп
отыратын салмағы. Біржанның образын ашудағы тікелей
жетекшілік рөлі. Әрине, бұл орындаушылардың еңбегі.
Сара саңлақ
315
Соңғы кезде Сара бейнесімен шыққан Қазақстанның халық
артисі, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты, халықаралық
дəрежеде танылған əншіміз Нұржамал Үсенбаеваның
еңбегін де атап айту керек. 1984 жылы Құрманғазы
атындағы консерваторияның соңғы курсында оқып
жүргенде Б.Досымжанов үлкен сенім артып, қайталап
қойған «Қыз – Жібек» операсында басты партияны айтқан,
сонысымен ұлы Ғабеңнен (Ғабит Мүсірепов) бата алған
Нұржамал, сахнадағы саналуан образдарының қатарында
Сараның да өзіндік бейнесін жасады. Нұржамалдың сазды
əрі күшті дауысы, қазақтың нағыз сұлуларға тəн құба
талдай бой бітімі, сахналық пластикасы, əншілігіне сай
артистік дарыны бүгінгі тыңдаушыларға сүйкімді Сараны
алып шықты. Сондықтан да жаңадан ашылған «Астана –
Операда» қойылған «Біржан – Сарада» жетекші партияны
Нұржамал Үсенбаеваның айтуы заңды деп ойлаймыз.
Біз бұл жерде Ресейдің халық артисі, Мемлекеттік
сыйлықтың лауреаты,, əдейі шақырылған режиссер
Юрий Александровтың шешімін, сахналық ізденістерін,
уақиға мен кейіпкерлер туралы түсінігін, тіпті Біржан мен
Сараны сахнаға атпен шығарған экзотикалық тəсілін де
талқыламаймыз. Ол бұл əңгіменің ауқымында жоқ. Бірақ
Нұржамал – Сара өз орнында, өз дəрежесінде.
Нақтысы, бүкіл операның жетекшісі Сара – Нұржамал
болып шыққан. Мынадай жалындаған махаббат иесі,
жарқыраған сұлу, бұлбұлдай əнші əрі ішкі толқынысы,
үміті мен трагедиясы лыпып көрініп тұратын сырбаз
Сараны көріп тұрып өлуге Біржанның (режиссердің
шешімі бойынша өлді деген Біржан тіріліп кетеді)
шынымен де дəті бармас еді.
Сара саңлақ
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сара саңлақ/ Құраст. Ш. Бейсенова-Әшімбаева - бет 16

text:
316
Халықаралық ТҮРКСОЙ ұйымы 2013 жылды туғанын
100 жыл толуына орай Мұқан Төлебаев жылы деп
жариялаған болатын. Соған қарай бірқатар халықаралық
шекаралар атқарылды. Соның бірі – Түркияның Самсун
қаласындағы жас театрда «Біржан – Сара» операсының
қойылуы. Режиссері профессор Эфлатун Ниметзаде.
Біржанды театрдың əншісі Азал Ондеш, Сараны
Қазаннан келген Регина Валиева айтты. Бұл Сараның
халықаралық дəрежедегі ізі деп түсінуіміз керек. Қазақ
өнерінде тағы бір Сара бар. Ол – Гүлмайдан Сүндетова.
Талдықорған облыстық театрында Т.Қалилахановтың
пьесасы бойынша қойылған спектакльге əншілігі үшін
шақырылған. Гүлмайдан халыққа əнші, ақын Сара ретінде
мойындалды. Әншінің бейнесі Гүлмайданның да өнерінің
жаңа қырын ашып, өнердегі бір белесі болды.
Сара бейнесінің ақын-жазушылар шығармашылығына
еткен əсерін, одан туған əдеби шығармаларды біз бұл
жерде қозғамадық. Бұл əңгіме басқа саланың тақырыбы.
Біз ақын Сараның музыкалық өнердегі бейнесін, Ахмет
Жұбанов көрсеткендей лайықты бейнесін, сол арқылы
қазақ өнерінде қалдырған ізін байқатуға тырыстық.
Жоғарыда аталған əншілердің шығармашылығындағы
Сара бейнесі, сөз жоқ, ақын қыздың бүгінге, келер
күндерге қалдырған ізі деп білеміз. Әркім Сараны өз
тануы бойынша сипаттаса, өз өнерінің жеткенінше
бейнелесе Сараның да соншалықты қыры, сыры, кейінгі
ұрпаққа танылды деп ойлаймыз. Уақыт өткен сайын бұл
із айқындалып, сантарау жолдармен жан-жаққа тартып
барады.
317
Бауыржан ЕрдЕмБЕков
...Бұл Өлең Шыққан еКен БірТалаЙдан
(«Біржан – Сара айтысын» зерттеудегі
көкейкесті мəселелер)
«Бiржан – Сара айтысының» ақиқатын анықтау ға-
сыр ға жуық уақытты ұттырған-ды. Олай дейтiнiмiз –
қазақ əдебиетiнде бұл туындыға пiкiр бiлдiрмеген əде-
биеттанушы кемде-кем десек, ұзақ-сонарға созылған
пiкiрлер, ойлар, дəлелдеулер, шешiмдер тiзбектелгенмен,
аталмыш айтыс əлi күнге ақырғы нүктесiне жетпедi. Алды-
мен дау екiге жарылды: Бiрi – айтыс болған, екiншiсi –
айтысты шығарушы Ә.Тəңiрбергенұлы. Келе-келе осы екi
пiкiрден үшiншi бiр тұжырым туындады: Сара мен Бiржан
кездесiп айтысқан, бiрақ айтыс сол қал пында сақталмай,
кейiннен Әрiп ақын осы айтысты өзiнше жырлаған.
Өткен ғасырдың басынан бастап осы өнер туындысы
жайында пiкiр бiлдiрмеген зерттеушi, əдебиетшiлер кем-
де-кем. Басы Жамбыл ақыннан бастап І.Жансүгiров,
М.Әуезов, С.Мұқанов, Ғ.Мүсірепов, І.Омаров, Б.Кенже-
баев, Қ.Мұхамедханов, Н.Баймұратов, Т.Қали лаханов,
С.Қай нарбаев, Ө.Есназаров, Ш.Ахметов, Е.Ысмайлов,
М.Има шев, тағы басқа əдебиет қайраткерлерi айтысқа
қатысты əр ұдай пiкiрлер бiлдiргенi белгiлi. Бiз бұл арада
Сара саңлақ
318
ол пiкiрлердi талдап, оларға баға берудi мақсат етпедiк.
Бұл жайында «Әріп ақын» атты монографиямызда
(қара ңыз: Алматы: «Информ– Арна», 2001) жан-жақты
тоқталғанбыз.
«Бiржан – Сара айтысының» жылдар бойы (əсiресе,
тарихи деректердiң шиеленiскен соңғы жылдарда) зерт-
телу сүрлеуiн сүзген адамға көзге бадырайып бай-
қа латын бiр нəрсенi айта кетуiмiз керек. Айтысқа
байланысты екiге жарылған, бiр-бiрiн жоққа шығарар
ке реғар дəлел-деректер келтiрiп жүрген зерттеушiлердiң
ғылыми пiкiрлерi ұдайы бiржақтылықтан құтыла алмай
келедi. Мəселен, айтысты «болды» деп дəлелдеушi
ғалымдар «Әрiп шығарды» деген дəлдi деректерге
тоқталмай, айналсоқтап кетедi. Ал, Әрiптiң авторлығын
қуаттайтындар Бiржан мен Сараның кездесiп, айтысқанын
беретiн фактiлерге көзжұмбайлық танытады. Қысқасы,
əркiм өзi айтқан пiкiрлерiн күйттеуден əрi аспайды.
Аталмыш айтыстың əлi күнге нақты бiр тоқтамға келмей,
бiрiн-бiрi жоққа шығарған дау-дамайдың өрши түсуiнiң
негiзгi себебi де осында. Сондықтан да, ғасырға созылған
əдеби даудың əдiлдiгiне жету үшiн, əркiм өз пiкiрiн қорғап,
қолдағаннан гөрi, айтыс турасындағы дəлдi фактiлер мен
тарихи деректердi жан-жақты салғастыра қарап, ортақ бiр
тұжырымға келген жөн.
Аталмыш айтыстың тыныс-тылсымына үңiлсек, əлi
көптеген жайлардың көлеңкелi жақтары көрiнiс берiп
жатыр. Сондықтан да, «Бiржан – Сара айтысының» та-
биғатын тануда осындай көкейкестi мəселелердiң та-
мырын басып, оған Әрiп ақынның тiкелей қатыстылығын
Сара саңлақ
319
дə лелдеу мақсатында өз ойымызды ортаға салуды қажет
iс деп санадық.
«Бiржан – Сара» туралы даудың ушығып, тарихи де-
ректердiң өзi бiрiн-бiрi жоққа шығарып, қайшылыққа
ұрынып жатқанын есте ұстай отырып, бiз бұл арада анау
айтты, мынау айтты деген көнекөз қариялардан, Сараны,
Бiржанды, Әрiптi көзi көрдi дегендерден жиналған нақты
тарихи дəлелдерсiз естелiк, əңгiмелерге бойсұнудан
алыстау болдық. Сондай-ақ, айтыс жайында бүгiнгi күнге
дейiн айтылып, ұдайы қарама-қарсылықтан құтыла алмай
келе жатқан ғалымдарымыздың, зерттеушiлерiмiздiң жəне
жалпы əдебиет маңында жүргендердiң ой-пiкiрлерiне
жүгінгенде екі жақты қатар ұстап, айтыс ақиқатын ай-
тыс тың өзiнен, сондай-ақ, «Бiржан – Сара айтысына» қа-
тысты айтылған ақындардың мұраларынан, дəлiрек айт-
қанда өлең-жырларынан табуға тырыстық.
«Айтыс» болды деушiлер алдымен Сараны 1878 жылы
туғызып, артынан 1854 жылға iлгерiлеттi, «айтыс» уақы тын
да 1895-тен 1871-жылға ауыстырды. Сонымен, «Төребай
мен Сара айтысы» сынды тарихи деп танылып жүрген
туынды ақын Сараның бiр емес екi өлеңдер жинағындағы
«Сара 1878 жылы туды, 1895 жылы Бiржанмен ай-
тысты» деген деректердi жоққа шығарды (қараңыз:
Тас танбекқызы С.Тордағы тоты. – Алматы: Жазушы,
1980. –120 бет., Ақын Сара. – Алматы: Жазушы, 1985.-
144 бет). Көп жылдар бойы тiрi куəлардың естелiктерiн
жиып, Сара өмiрiн сарыла iздеген Т.Қалилаханов пен
С.Қай нарбаевтың еңбектерiндегi Сара өмiрi жайындағы,
Бiржанмен 1895 жылдары кездесті деген деректер жалған
Сара саңлақ
320
болып шықты. 1977 жылы жарық көрген Қазақ совет
энциклопедиясындағы «Сара 1878 жылы туып, 1916
жылы өлген» деген дерек, кейiнгi – 1989 жылғы Қазақ
ССР қысқаша энциклопедиясында «1853-1907 жылдары
өмiр сүрген» деген деректермен ауыстырылды. Ескере
кететін бір жай, Сара Тастанбекқызының моласында
1878 жылы туып, 1916 жылы қайтыс болғаны анық
жазылған. Қысқасы тарихи дерекке саналатын «Төребай
мен Сара айтысы» Сара өмiрiнiң ақиқатын танытқандай
болды дегенiмiзбен, тарихи тармақтар шешiлудiң орнына
шиырлана түстi. Төребаймен айтысында Сараның:
Қырықтың сегiзiне жасым келдi,
Екпiнiм өзге ақыннан басым келдi, –
деген сөздерi оның өз өлеңдерiндегi:
Мүшелге отыз жетi ажал жетiп,
Таусылып ырыздығым, бiттi демiм.
немесе:
Дүниеге келiп-кетер əркiм қонақ,
Солардың бiреуi мен өмiрi шолақ, –
деген тарихи тармақтармен бiр-бiрiне қайшы келiп жатыр.
Ендi мына бiр өлең жолдарына үңiлейiк. Бiржан мен
Сараның кездесуiне куəгер болған ақындардың бiрi:
Таңырқап жұрт тыңдаған сол Бiржан сал,
Ол күнде алпыстарға тақаған шал.
Қарасұр адам едi онша өңдi емес,
Қыр мұрын, түлкi мұртты шоқша сақал, –
Сара саңлақ
321
деген өлең жолдары, сондай-ақ, Бiржанның Сарамен
кездескендегi өлеңiнен ел аузында қалған:
Мiнекей жасым асты елу бестен,
Өткiздiк сауық-сайран мен бiр десте.
Найманға келiп сəлем берейiн деп
Елiңдi iздеп келдiм Ешкiөлмеске.
Сөзiме қалың Матай құлағың сал,
Бұл күнде жасым озған жай бiр мен шал.
Бұрылдым танысқалы ұзын жолдан
Келгем жоқ олжа сұрай, алуға мал, –
деген (қараңыз: Қалилаханов Т. Ақын Сара туралы соны
деректер // Жұлдыз, 1958. №4) өлең жолдар Сара мен Бiр–
жанның кездескен уақытын күрмелей түседi. Осы өлең
жолдарындағы қайшылықтардан қашып, бiр туындының
салмағын арттырып, екiншiсiне келгенде үстiрттiкке
басып, көзжұмбайлық танытқанымыз – өлең мұрасына
қиянат. Демек, келтірген тармақтардағы қайшылықтар
Сара өмiрiнiң жəне айтыстың болған уақытының əлi
ақырына жетiп анықтала қоймағандығын аңғартады.
Әйтеуiр, əдеби дауды тоқтату үшiн бiр жағына қисая
кету – ғылым үшiн қажетсiз құбылыс.
Бiржанның Жетiсуда болғанына оның «Талай заман»,
«Жетiсу» өлеңдерi куə. Сондай-ақ, Бiржанның «Мұра»
атты өлеңiндегi:
Бəйге алдым жiгiттiкте өлең-жырдан
Асырдым асқақ əндi алты қырдан
Сара саңлақ
322
Кешегi қырық жетi кəмiл жаста,
Өнермен əрбiр iске құлаш ұрғам.
Салдым мен ою-өрнек асыл жырдан,
Тайдырмай аяғымды жалғыз қылдан
Кездесiп Наймандағы Сара қызбен
Өзiмдi айтыстырып, қисса қылғам, –
деген (Сүлейменов Т. Бiржан мен Сара қашан кездескен?
// Еңбек таңы. 1989, №7) жолдардағы Салдың «айтыстым»
демей, «өзiмдi айтыстырып, қисса қылғам» деуi тек ұйқас
үшiн айтылған сөздер ме? Осы арада айтыстың қисса
болып жазылуын Бiржан өзi меңзеп тұр.
«Айтыс Әрiптiкi, Бiржан мен Сара айтыспаған» деген
тарихи деректiң бiрi – «Әрiп пен Қуанышбайдың айты-
сы». Осы айтыстың мына бiр тұстарына назар салайық.
Қуанышбай:
Әрiпке сəлем айттым үш қайтара,
Айтысты деп оттапсың Бiржан – Сара, –
деп шүйiледi, Бiржан – Сара айтысында Сара аузымен
жамандалған Құнанбай мен Абайды ақтап сөйлейдi. Ғы-
лым академиясы кiтапханасының қолжазбалар қорын дағы
Ф.Ғабитова тапсырған нұсқада жоқ (қараңыз: Қуанышбай
ақынның Әрiпке шығарған өлеңi. ҚРҰҒА ОҒКҚ. 463-
бума) тек Семей қаласындағы Абайдың мем лекеттiк
мұражайының қолжазбалар қорына Ғаббас Шөкiмұлының
тапсырған нұсқасында бiраз нəрсенiң басын аша түсетiн
Әрiптiң жауабында мынандай шумақ кездеседi:
Сара саңлақ
323
Адамнан артық туған Сара саңлақ,
Сарадай оңай емес ақын болмақ.
Өнерi қашан кем едi Бiржан салдан
Екеуiн айтыстырдым əдейi арбап, –
дейдi (қараңыз: 69-қор.181– папка) Әрiп Қуанышбайға.
Бұл жолдар Қ.Мұхамедханұлының «Абайдың ақын шə-
кірт тері» кітабында да түсіп қалған. Қарап отырсаңыз,
қол жазбасы сақталмаған қазаққа мұрағат деректерін ал-
мастыратын тарихи тармақтардың өзiнде бiрiздiлiк жоқ.
Кейiнгi зерттеушiлердiң Сараны 1853 жылы туған
деген пiкiрлерi Әрiп пен Сара арасында таныстық,
ғашықтық болды дегендi жоққа шығарып жүр. Осы
арада бiз бүгiнде даулы болып жүрген Әрiптiң «Сараға»
деген ғашықтық толғауына түсiнiк берудi қажет деп
санадық. Баспасөз беттерiнде: «Бұл толғау Ақан серiнiң
«Тағырыпың» өлеңiнiң көшiрмесi», – деген пiкiр айтылды.
Алдымен, Әрiптiң осы өлеңiне берiлген түсiнiкке үңi-
лейiк: «Сараға» (Жар тұттым əуелден-ақ өзiме арнап) –
Орталық кiтапхананың қолжазба қорындағы нұсқа
бойынша берiлдi. Жазылған жылы белгiсiз, кейбiр
деректерге қарағанда, тегi 1895-1900 жылдары шы-
ғарылса керек. Бұл өлең Ақан серiнiң «Тағырыпың»
деп аталатын өлеңiмен ұқсас, бiрқатар жерлерi сөзбе-
сөз келiп отырады. «Тағырыпың» Ақанның 1935 жылы
басылған өлеңдер жинағына енген. Ал, əлгiндей ұқсас
жерлердiң кiмнен-кiмге қаншалықты ауысқандығын дəл
айту да қиын. Көптеген мағлұматтарға қарағанда Әрiптiң
осы өлеңi атақты Сара қызға арнап, ғашықтық хат ретiнде
Сара саңлақ
324
жазғандығы анық... Сондай-ақ, Әрiптiң осы хатына
Сараның ұзақ жауап хаты болған, бiрақ ол əзiрге қолда
жоқ», – делiнген (ХХ ғасыр басындағы қазақ ақындары ның
шы ғармалары. Хрестоматия. – Алматы: Қаз.ССРҒА бас,
1963. 343-бет). Осы жайға байланысты Ө.Ақыпбекұлының
«Әрiп ақын Сараға ғашық болған ба?» деген мақаласы
жарық көрдi. Мақалада: «Әрiп Тəңiрбергенұлы мен ақын
Сара арасында сүйiспеншiлiк, ғашықтық хикаялары
болды деуге негiз жоқ деген болжамды батыл айтып,
осы ой-пiкiрiмiздi дəлелдеуге көшейiк», – деп, жоғарыда
айтылған екi ақынның егiз өлеңiн, сондай-ақ Ақан серiнiң
«Шамсиқамар» өлеңдерiн жолма-жол салыстырады.
«Сараға»-ның «Тағырыпың» мен «Шамсиқамардан»
алынғанын айта келiп автор: «Мұны ұқсастық деймiз бе,
елде бiр ақынның өлеңiн үзiп-жұлып, жамап-жасқап екiншi
ақынға телу деймiз бе», – деп (Қазақ əдебиетi. // 1996 ж.
19 қараша) Әрiп пен Сара арасындағы ғашықтықты жоққа
шығарады. Осы арада ескеретiн бiр жай, Ақанның да,
Әрiптiң де осы өлеңнен төл қолжазбалары қалмағаннан
кейiн, «бұл – Ақанның өлеңi» деп нақты айту асығыстық
болар. Шындықты өлеңнiң өзiнен iздесек, бiрiншiден,
өлең тiлi араб-парсы сөздерiмен көмкерiлген. Мысалы:
уажып, мехкат, меһман, махбуб, бəлə, ғайри, базарған...
тiзе берсек көп. Бұл Әрiпке жақындау құбылыс. Өйткенi,
жасынан араб, парсы, қытай тiлдерiн жетiк бiлген Әрiп
өз шығармаларында бұл тiлдегi сөздердi еркiн қолданған
да. Ақынның қисса-дастандарындағы араб-парсы сөз қол-
даныстарын айтпағанның өзiнде, Абайға елiктеп жазған
«Әліп-би», тағы басқа өлеңдерiнде көптеген араб-парсы
Сара саңлақ
325
сөздерi кездеседi. Ал, мұндай сөз қолданыстары Ақан
серi шығармаларында аса сирек.
Бұл бiр, екiншiден, егiз өлеңдегi:
Iзденiп Баһрам да Күлəндамды
Мехнатпен ақырында сөйтiп алған, –
деген жолдардағы Баһрам мен оның сүйгенi Күлəндам
Әрiптiң «Қисса-и Баһрам» (Қазан, 1908, 1912) атты
шығыстық сюжетке құрылған дастанының басты
кейiпкерлерi. Сондай-ақ, екi өлеңдегi:
Зияда, Қорлы, Ғайын, Фархат – Шырын
Бұл күнде хабарым бар сондай жолдан, –
деген Әрiптегi жолдар, Ақанның «Тағырыпың» өлеңiнде:
Зияда – Қорлығайын, Фархат – Шырын,
Бұл күнде хабарлармын осылардан, –
деген өзгерiске түскен. Осы жолдардың iшкi сырына
үңiл сек, бiрiншiден, Қорлы жəне Ғайын екi адамның
аты. Зияда, Қорлы, Ғайын – Әрiптiң «Зияда – Шаһмұрат»
дастанының (Қазан, 1890, 1892, 1896, 1912) басты ке йiп-
керлерi. Қиссадағы Бағдат патшасы Мұхтардың ұлы –
Зияда, Мысыр патшасы Заданың қос сұлу қызы – Қорлы
мен Ғайын, Зияда мен Қорлы бiр-бiрiн сүйiп қо сылған
ғашықтар. Жоғарыдағы тармақтар ортақ өлеңнiң негiзгi
салмағын тағы да Әрiпке аударып отыр. Мақалада сондай-
ақ, Әрiптiң осы хатына жазылған Сараның жауабы болып
табылатын «Қарлығаш» өлеңiндегi:
Сара саңлақ
326
Толғанып терең ойға баттым ағай,
Бiр таңда көз iле алмай жаттым ағай,
Жайдары жүрегiме от боп түстi
Әр сөзi сiздiң жазған хаттың ағай, –
деген өлең жолдары «Гүлхасима Секербайқызының Жаяу
Мұсаға арнаған өлеңiнiң көшiрмесi», – деген тұжы рым
жасайды Ө.Ақыпбекұлы. Осы арада тағы да айтарымыз,
аталмыш өлеңдердi жазып қалдырған Ақанның да,
Әрiптiң де, Сара мен Гүлхасиманың да бiзге дейiн жеткен
қолжазбалары жоқ. Сондықтан да, өлеңнiң шығу тарихына,
iшкi табиғатына жете мəн берiп тексермей, «ана ақынның
өлеңi мына ақынға таңылып кеткен» деген пiкiрлер мен
бiржақты болжамдар ғылыми тұрғыдан алғанда негiзсiз.
Аталмыш мақаладағы автордың – «Сара 1853 жылы
туған, он бес баланың анасы болған, Әрiп Сараға ғашық
болған уақытын ескерсек, Сара 8-9 баланың анасы», –
деген пiкiрлерi (Ақын Сараға соқтыға беремiз бе? // Жас
алаш. 1996. 8, 10, 12 қазан) жоғарыда келтiрген тарихи
жолдардан-ақ байқағаныңыздай, қайшылыққа ұрынып
жатыр. Әлi толық ақиқаты ашыла қоймаған Сараның өмiр
сүрген уақытына арқа сүйеп, Әрiптiң «Сараға», сондай-
ақ, Сараның «Қарлығаш» өлеңдерiн басқа ақындардың
туындыларына телу асығыстық болады.
Әрiп пен Сара арасындағы ғашықтықты айғақтайтын
мына бiр сөз қағысының шығу тарихына үңiлiп көрейiк:
«Абай, Шəкəрiм, Көкбай үшеуi келiскендей, бiр күнi
Сəуiрбектi жұмсап: Әуелi нағашы жұртқа асып кет,
қайтарда Әрiптiң үйiнiң сыртына келiп дауыста. Шыға
Сара саңлақ
327
келген Әрiпке мына сөздi айта ғой, – дейдi. Айтқанындай,
үйден шыға келген Әрiпке:
Ассалаумағалейкум, Әрiбiмiз!
Тараған қазағыма дəрiбiмiз.
Аспандағы жұлдызды аламын деп,
Бiр күнi болма ғарiбiмiз? –
деп өлеңдетiп жiбередi. Аспандағы жұлдызы – ақын
Сара... Алыстан келген бiреу ме деп үйден Әрiп шыға
келсе, өлеңдетiп тұрған Сəуiрбектi көредi. Бұл iстiң Абай
мен Көкбайдан келгенiн сезген Әрiп:
Уағалейкумассалам, Сəуiрбегiм,
Атауға арғы атаңды ауыр көрдiм.
Қылша мойын көктердiң бəрi қалып
Бəйгеден сен келдiң бе, жауырбегiм, –
деп, бəрiне бiр жауап қайырған екен» (Абай əзiлдерi. –
Алматы: Ғылым, 1995. 69-70-бет). Бұл сөз қағыстары
Әрiп пен Сара арасындағы сүйiспеншiлiк сезiмнiң
болғандығын қуаттайды жəне мұндай деректер жетерлік
те. Ендiгi жерде Ө.Ақыпбекұлының «Ақын Сараға
соқтыға беремiз бе?» мақаласындағы мына бiр жайларға
назар салуды жөн көрдiк. Автор: «Даулы мəселелердiң
бiрi – айтысты хатқа түсiрген кiм деген сұрақ төңiрегiнде
өрбiп, көбiне-көп Әрiп Тəңiрбергеновтiң есiмi аталып
келдi... Осы өлең жолдарынан... айтысты Қазанға
жiберушi Әмiрхан екендiгi айқын көрiнiс бередi», – дей
келiп, «Айтыс» кiтабына енбей қалған қазiрде Әдебиет
Сара саңлақ
328
жəне өнер институтының қолжазбалар қорында сақтаулы
төмендегi жолдарды келтiредi:
Айтысып Бiржан екеуiң болған шақта,
Ер Әмiрхан түсiрген оны хатқа.
Серiлiкпен күн өткiзген өнерпаздар,
Қолжазбамен таратқан əрбiр жаққа.
Дəм тартып ер Әмiрхан Зайсан барған,
Болысқа қызмет қып сайран салған.
Төртуыл Наймандарда бес жыл тұрып,
Алтай мен Шəуешекке даңқы барған.
Жаласы өлген солдат жабылған соң,
Елiне ұлықтан қашып қайта алмаған.
Қазанға айтыс-қисса жiберсе де,
Өз атын сақтық қылып айта алмаған.
Шəкiртi Әмiрханның Жорға Жақып,
Жасынан хатқа жүйрiк молда Жақып.
...Керейден ашамайлы арғы жаты,
Бижiгiттiң баласы Жақып аты, –
делiнген (ҚР ҰҒА ӘӨИ қолжазбалар қоры. 766-бума)
«Төребай мен Сара айтысында». Автордың айтуынша:
«Бiржан салдың бас шəкiртi Әмiрхан Сүйiнұлы (1836-1901)
өзi палуан, өзi ақын əрi əншi екен... Солтүстiк Қазақстан
облысының Жамбыл ауданындағы Благовещничный
кең шарына қарасты Гүлтөбе деген жердi мекен еткен...
Ән-күй шығарған, айтыс ақыны болған, дастандар мен
қиссалар жазған. Әмiрхан Қазанға айтыс, қиссаларын
«Жақып Бижiгiтұлы» деп өзiнiң өкiл баласының атынан
Сара саңлақ
329
жiберiп тұрған». Жоғарыдағы айтыс жолдарынан Әмiрхан
Сүйiнұлының айтысты бiрiншi боп таратқанын байқаймыз.
Дегенмен, осы шумақтар бiздi шытырманы көп жайларға
жетелейдi. Олай дейтiнiмiз, осындағы сөз болып отырған
ақиық Әмiрхан ақынның атын, не қалдырған мұрасының
жұрнағын қазақ əдебиетi, дəлiрек айтсақ, ХIХ, ХХ ғасыр
басындағы əдеби-зерттеулерден, не бiр қисса-дастандар,
айтыс жинақтарынан, əн-күйге байланысты зерттеу
еңбектерден, ел аузынан жиналған жинақтардан кездестiре
алмадық. Егер Әмiрхан, Ө.Ақыпбекұлы айтқандай, сегiз
қырлы, бiр сырлы, əншi, айтыскер, қиссашыл атақты ақын
болса, өз ауылының ақыны туралы ғалым С.Мұқанов
неге ештеңе айтпайды. С.Мұқанов «Қазақтың ХVIII–
ХIХ ғасырдағы əдебиетiнiң тарихынан очерктер» деген
еңбегiнде (Алматы: – 1942) сол кезеңнiң белгiлi-белгiсiз
ақындарына тоқталғанда да Ә.Сүйiнұлының атын, не бiр
еңбегiн атамайды. Әмiрханның «Бiржан – Сара айтысын»
хатқа түсiргенi жайын, айтысты ұзақ уақыт зерттеп,
ғылыми тұжырымдар жасап жүрген ғалымның бiлмеуi
мүмкiн емес. Әрине, Әмiрхан деген атағы ауыл арасынан
аспаған ақынның болуы да мүмкiн. Сөз арасында айта
кеткен жөн. Е.Мырзахметұлының «Біржан мен Сара
айтысқан ба немесе айтыстың тобығынан келмейтіндер
оның тағдырына таласады» деген (Қазақ əдебиеті //
15.09.2006) мақаласында Әмірхан туралы: «Ол – керей
Сегіз серінің ағасы Сүйін батырдың баласы. Ақын,
əнші, күйші, батыр. Арқа елінде ол туралы дерек жетіп
жатыр... Әмірхан Біржаннан екі-үш жас кіші. Ол атақты
сал ағасының Жетісуға жол тартқанын естіп, намысы
Сара саңлақ
330
жетектеп жетіп, айтыстың басы-қасында болған, жаттап
та, жазып та алған көрінеді. Өлең сөзге дүлдүл Сара
қыздың ұпайын əдейі кеміте, рулас ағасы Біржанның
ұпайын əдейі арттыра сөйлеуі мүмкін. Әмірхан найманды
кеміткен (жоғарыда келтірілген) сөздерді Біржанның
аузына əдейі салған болар ма», – деген сияқты долбар
айтқанмен Әмірхан ақынның ақындығын куəландыратын
дүние таппайды.
Ал, жоғарыдағы Әмiрхан өмiрiнен келтiрген өлең
жолдары бiраз нəрсенiң сырын ашқандай да. Әмiрханның
болысқа қызмет қылуы, Шəуешекте болып, əртүрлi жала
жабылуы сияқты құбылыстар Әрiптiң өмiр жолына дөп
келедi. Бұны жай ғана кездейсоқтық дейiк. Екiншiден,
Әрiп өз қисса-дастандарын үнемi өз атынан емес,
бүркеншік атпен Қазан қаласына жiберiп отырған.
«Зияда – Шаһмұрат» қиссасын Әрiп Жақып Бижiгiтұлы
деген бүркеншiк атпен жiбергені əдеби қауымға аян
болар. Жақып Бижігітұлы кім дейсіз ғой, Қалихан
Алтынбаевтың мына бір пікіріне құлақ түрейік:
«Зияда – Шаһмұрат» қиссасының аяғында:
Көп қисса жіберіп ем мұнан бұрын
«Таһир» мен «Қожа Қапан», «Нұрғызарұн», –
деп ақынның жоқтау салған кесек дүниелері түгелдей
басылыпты. Бірақ та Әріптің өз атынан емес, немере
туысы, əрі қатты қалжыңдасатын Жақып Бижігітұлының
атынан. Жоғарыдағы Қабділахмет Шекеров пен
Сілəмшайық Иманмұсанов қарттар Әріп пен Жақыптың
Сара саңлақ
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сара саңлақ/ Құраст. Ш. Бейсенова-Әшімбаева - бет 17

text:
331
(ағайын ішінде «Қара Жақып» атанған) аталарын қолдан
таратады. Қазаннан шыққан дастандарға қол қоятын Якуб
Бижігітов осы «Қара Жақып»» (Үш анық, 4 қазан 1992 ж).
Сонымен, «Төребай мен Сара айтысындағы» Әмiрхан
мен Жақып жайын аңғартар тарихи тармақтардың өзi
айналып кеп Әрiп ақынның «Бiржан – Сара айтысына»
тiкелей қатыстылығына соғады.
Осы арада «Айтыс» кiтабына еңбей қалған қолжазбалар
қорындағы Төребай мен Сара айтысының мына бiр
шумақтарына түсiнiк iздеудi жөн көрдiк. Сөз кезегi
келгенде Төребай Сараға:
...Келсе де жауап сөзiм саған қырын,
Неге айтпай өтемiн Бiржан жырын.
Сенiмен Бiржан өзiн айтыстырғаны
Көп елге мəлiм болған бұдан бұрын.
Айтысты Бiржан өзi шығарғаны,
Ол жырдың елге сонша ұнағаны.
Адам түгіл Аллаға аян шығар
Iнжуден Бiржан қисса құрағаны.
Құдаша бұған жауап қайтармассың,
Бiржанмен айтыстым деп айта алмассың.
Аузыңа жүн тығылар кезек келдi,
Аулыңа масаттанып қайта алмассың, –
деп шүйлiгедi. Төребайдың айтқанын мойнына алған Сара:
Шығарған рас Бiржан атымды елге,
Бiржанға тең ақын жоқ бiздiн елде.
Сара саңлақ
332
Сен екеумiз сал Бiржан бола алмаймыз,
Бiржанды сөзге қосып керегi не? –
деп тоқырайды (ҚРҰҒА ӘӨИ қолжазбалар қоры. 766-
бума).
Бұл арада Әрiптi қатыстырмадық делік. Төребайдың
сөзiне сенсек, Сара Бiржанмен тiптi де айтыспаған,
жырды, яғни айтысты Бiржан шығарған болып шығады.
Қалай болғанмен де айтыстың əлi де даулы бола түсуiне
осы жолдар да тiкелей қатысты болғандықтан шығар сiрə,
қолжазбадағы осы шумақтар (осы мағынадағы Төребай
аузынан айтылған тағы екi шумақ жəне Құнанбай
ұрпақтары – Шəке, Ақылбай, Ыбырай, Шəкəрiм,
Халиолла, Ысқақ, Оспан, Смағұл, Әбдiрахман, Мағауия,
Турағұлдар мақталатын жолдар) қара қарындашпен
«керегi жоқ» делiнiп, белінен тартылып, сызылып
тасталған да «Айтыс» жинағына енбей қалған. Құнанбай
ұрпақтарының айтыс өлеңдерiнiң алынып тасталуы сол
кезде əлi де жiбiмей тұрған идеология кесiрiнен десек,
Бiржан мен Сара айтысына қатысты шумақтардың
баспаға жiберiлмеуiн онсыз да шытырманы көп айтыстың
дауын одан əрi ушықтырмауға жасалған əрекет деп
түйдiк. Алайда, тарихи жолдарды бүркемеленгенмен
ақиқат анықталмайды. Сондықтан, аталмыш тармақтар
қаншалықты кереғарлық туғызғанымен айтыстың келер
басылымдарында өз орнын алуы тиiс.
Осы арада «Төребай мен Сара» айтысындағы мына бір
жолдарға назар салып көрейікші:
Сара саңлақ
333
Он төрт жас Әсет ақын сенен кіші,
Сонда да сары алтын ғой оның іші, –
немесе:
Әсетпен сен айтыстың сиыр жылы,
Жүсіпбек келіп кетті барыс жылы, –
немесе:
Қырықтың сегізіне сен де келсең,
Елудің жетеуіне мен де келгем.
Осылайша тəптіштеп жыл санау, жас санау, яғни
уақытты нақтылау сол кездегі айтыстардың қайсысына
тəн болып еді? Жалпы қай уақыттың айтыскерін алыңыз
жыл есептеп, өлең өргенін көрмеппіз. Болған күннің
өзінде Әсетпен қай жылы айтысқаны, Жүсіпбектің
қашан келгені, екеуінің ежіктеп жас салыстыруы сияқты
айтысқа еш қатысы жоқ жолдар Сараның жасын өсіру
үшін жолдан қосылған жасанды тармақтарға ұқсайды.
Жалпы осы айтыстың болғанына күмəнмен қараушылар
көп. Айта кетуіміз керек, «Төребай мен Сара» айтысын
іздеп тауып, «қажеттісін» жариялап, керексізін алып
тастап жүрген адам – Сегіз Сері дауының көш басында
тұрған Қаратай Биғожин...
«Айтыс Бiржан мен Сараның ғана шығармасы, оған
Әрiптiң еш қатысы жоқ» деген пiкiрдiң бiржақтылығын
тағы мына құбылыстар толығымен қуаттай алады.
Бiржанның Керей екендiгiн ескермегеннiң өзiнде, Сара
мен Бiржанның Найман мен Арғын емес, оның iшiндегi
Сара саңлақ
334
кiшi аталары Қаракерей-Сыбан мен Тобықты руларының
атынан сөйлегенi айтысты оқыған адамға бадырайып-ақ
тұр. Сара да айтыста аталғандай Қаптағай руынан емес,
Матайдың Кенже деген тармағынан тарайды. Айтысқа
Сыбан – Әрiптiң тiкелей қатыстылығын ескерсек,
айтыста аттары аталатын Байғара, Ақтайлақ, Сабырбай,
Түбек – Әрiптiң арғы аталары, əйгiлi Сыбанның он жетi
ақынына кiретiн арқарлылар. Сондай-ақ, Сыбан атадан
тарайтын Ақтамбердi жырау, Бабатай, Дулат ақын,
Аққожа би, Алтыбай батыр, Ер Еспенбет, Кенжеғұл би,
Байтоқа би, Кеңесбай би, Данияр, Тойғұлы, Қапан, Салпы
Жанақ есiмдерi қазiргi Аякөз, Жарма өңiрiнiң белгiлерi.
Ал, бұл адамдарды анау Жетiсудың 18 жасар қызы қанша
«шежiрешi» болса да бiледi деу қиын. Бiлген күннiң
өзiнде Сыбанның мықтыларын атайтындай Сараның
жөнi жоқ, өз руы Матай тұрғанда. Матай қызы тағы
кiмдердi атайды десек, Сыбанға жақын Қаракерейден
Жолымбет, Қожағұл, оның ұлы Қабанбай, одан Әлi,
Әлiден Жақас бай, оның баласы Әдiлбек батыр, одан
Сүлеймен болыс, сондай-ақ, Тана мырза, ер Тəукебай,
Тiлеуберлi, Әлихан, Қисық хан, Шаянбай батыр, Сасан
би, Кенже, Қазыбек батыр, Садырбай, Жаманбала, тағы
басқалар. Осыншама Қаракерей мен Сыбанды адақтаған
ақын Сараның өз елi Матайдың манаптарынан Маман,
Тұрысбек, Есiмбек сияқты өз туыстарын атап, қалғанына
келгенде «тiлi таңдайына жабысып қалады». Осы арада
Қ.Мұхамедханұлының мына бiр пiкiрi орынды айтылған:
«Лепсi, Зайсан, Семей уездерiне қарайтын Қаракерейдiң
белгiлi адамдарының аты аталмай қалғандары жоқ.
Сара саңлақ
335
Осылардың бəрi, Матай қызы Сараның аузынан мақталады.
Ал, Матайдың бұлар қатарлы атақты адамдары, мысалы,
Бұғыбай батыр, Жапалақ би, Садыр Сиқымбай, Қызай
Балапан би, тағы басқалар Сараның аузына да алынбай
қалады. Сол сияқты Қаракерей ақыны Түбекпен, Маман
алдында үш күн, үш түн айтысқан дейтiн Матайдың
атақты ақыны Толғанбай да Сараның аузына алынбай
қалған», – деген сөзiнде (Абайдың ақын шəкiрттерi.
3-к., – Алматы: Дəуiр, 1995. 33-бет) шындықтың бiр ұшы
жатыр. Аты аталғандар Сараға емес, Әрiпке туыс, аталас
əрi жерлес адамдар. Бұлардың атақ-даңқы мен беделiн
Әрiп өте жақсы бiлген.
Осы арада оқырман автордан «Біржан – Сара
айтысындағы» адамдарға жəне кейбір оқиғаларға түсінік
бере кетуді күтетіндей. Сара Матай руынан болғанмен,
Матайдан Маман, Тұрысбек, Есімбектер ғана аталады.
Онда да автор баяндауында. Матай елінің атақты бай, ел
басқарған адамдары Маманов Тұрысбек Қаптағай, оның
ішінде Қыдыралыдан тарайды. Тұрысбек көп жылдар
Қапал уезі Арасан болысын басқарған. Қажыға барған,
1904 жылы дүниеден өткен. Тəнекенің Есімбегі Көлдей-
Жұмай аталатын болыстың болысы. Сараның:
Таласпас Тəнекемнің жан бағына,
Теңермін егер тартса іс ағына, –
дегендегі Тəнеке осы Есімбек байдың əкесі. Сараның
қал ған аузына алып сиынары Қаракерей– Сыбанның
қаракөктері. Мəселен:
Сара саңлақ
336
Кеншімбай, Дулат, Сабыр, Сұртай, Жылтыр,
Жанұзақ қолда, дедім ақын Түбек, –
дейді. Осында Сара сиынған ақындарға тоқталсақ,
Кеншімбай Күшікұлы Матай руынан, оның ішінде Жарма
Матайларына жататын Елқонды тармағынан. Кеншімбай
1846 жылы Тана мырзаға еріп барып Жетісуда Арғынның
ақыны Орынбай Кертағыұлымен айтысып, бүкіл Най-
манның бағын асырды. Айтыста Сараның:
Орынбай іздеп келіп, кеткен қаңғып,
Жеңген жоқ Кеншімбайды о да аңдып, –
деуі содан. Он тоғыз жасар Кеншімбайға көз тиіп,
жанарынан айырылады. Үш жылдан соң қайтыс болған.
Қ.Алтынбайұлының айтуынша, Кеншімбай шамамен
1827-1849 жылдары өмір сүрген. Зираты Жарма ауданына
қарасты Аюлы тауының етегінде. Дулат, Сабырбай,
Түбек – Сыбанның əйгілі ақындары. Сабырбай мен
Түбек Байғарадан тарайтын əйгілі он жеті ақынға кіреді.
Сабырбай жасында əйгілі Жанақты сүріндірген.
Жанақ қашан жол алды Сабырбайдан,
Жаманын көтерді Арғын сəн ғып, –
дейді Сара. Жылтыр ақын Бақайұлы – Жарма өңірінің
ақыны. Найманның Бурасынан тарайды, оның ішінде
Қаратаз. Жылтыр ақын Көкпекті округінің аға сұлтаны
Әлімхан Тлеубердиннің сарай ақыны болған. Зираты Шар
Сара саңлақ
337
өңірінде Бес қарауыл төбесінде. Шамамен 1880 жылдары
дүниеден өткен.
Жанұзақ Шынанұлы – Байжігіттің Жұмық тармағынан,
Тарбағатай өңірінің ақыны.
Сұртай Нұрашұлы – Қыржы руының ақыны. Зираты
Ақсуаттың Сұлутал елді мекенінде. Сараның аузымен
айтылатын:
Шерубай, Тана менен Ер Тəукебай,
Қай қазақ сөз бастаған онан бұрын, –
деген өлең жолдарындағы адамдар кімдер? Ең алдымен,
бұл адамдар орыс отаршылдығына қарсы наразылық
білдірген халық қамқоршылары болған. Тана мырза
Тіле місұлы Найманның Қаракерей-Мұрын тармағынан.
Шамамен 1803-1868 жылдары өмір сүрген. Мұрағат құжат-
тарына сүйенсек, Назар-Мұрын болысының билеушісі,
би болған. Мұрын жерінде үш бірдей мешіт, алғаш рет
мектеп салдырған адам. Тана туралы деректер орыс
зерттеушілері А.Янушкеевич, Г.Потанин, В.Маевский
еңбектерінде кездеседі. Құнанбайдың əкесі Өскенбайдың
асын басқарған үш адамның бірі осы – Тана мырза туралы
толығырақ дерек Айбек Тілеуханның (Сапышев) Тана
мырза еңбегінде (Семей, 2009) берілген.
Шерубай – Мұрынның Тоқабай тармағынан шыққан
Құл баласы. Ұлы атасы Кегенбай би болған. Кегенбайдан
кейін Мұрын елінде сөз ұстаған аузы дуалы би осы –
Шерубай. Орыстың өктемдігіне қарсы шыққан Мұрын
батыры Қожагелдінің құнын жоқтап Петерборға барған
ел жақсыларының ішінде Шерубай да болған.
Сара саңлақ
338
Ер Тəукебай Жəкенұлы Әжіғұл ішінде Жауардан та-
райды. Жоғарыда аты аталған Қожагелді батырмен ел
тəуелсіздігі үшін патша үкіметіне қарсы шыққан ерлердің
бірі. Н.Я.Коншиннің келтірген деректері бойынша 1844
жылдары Кенжемұрын елінің болысы болған. Қа ра шек-
пенділердің қоныстануына барынша кедергі жасап бақ-
қан Тəукебайды қастастары үзеңгісіне у жағып өлті реді.
Зираты Жарма ауданы, Әулие шоқы тауының етегінде.
Тегінен Қозыбайдың Тілеуберді
Әлихан оның ұлын əркім көрді.
Құдайдан қорыққан пенде осал демес
Қарадан хан боп шыққан Қисық ерді, –
деген жолдардағы кісі есімдеріне тоқталсақ, Тілеуберді
Көкпекті округінде тілмаштық қызмет атқарса, баласы
Әлихан аға сұлтан болған. Саржомарт руынан.
Қисық Тезекұлы Найман елінің көрнекті тұлғасы.
Руы – Мұрын. «Қарадан шыққан хан» деп дəріптелетін
Қисық 1844-1850 жылдары Көкпекті округі бойынша
аға сұлтан болған. Азан шақырып қойған аты – Салмақ.
Орыстан шен-шекпен алған Қисық Тезекұлы бірбеткей,
турашыл, ұрыны тыюға келгенде қатыгез адам болған.
Айтыста Сара аузымен:
Жан жетпес Батабайға, Салпы Жанақ,
Аққожа би, Ақтайлақ асқан манап.
Ақтанберді, Алтыбай, Ер Еспенбет,
Қалмақты қойдай қырды қолмен талап, –
Сара саңлақ
339
деген жолдардағы батыр-билер түгелдей Сыбанның атақ-
тылары. Әр басылымда əртүрлі аталып жүрген ол – Салпы
Жанақ есімі. Ол «Жалбу Жанақ», «Жалпы Жанақ» немесе
«жəне Жанақ» деп басылып жүр жинақтарда. Тарихта
бірнеше белгілі Жанақ болған соң, автор Салпы Жанақ
деп оның арғы атасын (руын) қосақтап отыр. Салпы
(Байгөбек) – Сыбанның бір баласы. Салпы Жанақ та елдің
бір белгілі адамы болған.
Айтыста Әріп Сара аузымен мыналарды атайды:
Кенжеғұл қазақ жетпес баласына,
Төрт арыс билік айтқан арасына.
Байтоқа, Кеңесбай мен құт Данияр
Қоймаған сөйлер сөздің шамасына.
Бұлар да Сыбанның игі жақсылары. Әріп «Санабай
қажы» деген жоқтау өлеңінде:
Арғын, Найман бұлбұлы
Кенжеғұл шешен ағасы, –
дегендегі Кенжеғұл Сейтенұлы – жасынан билікке ара-
ласқан Сыбанның белгілі қаракөктерінің бірі. Шама-
мен 1794-95 жылдары туған. Құнанбай заманындағы
Сыбан-Тобықты арасындағы жер дауы, мал дауының бел
ортасында жүрген аузы дуалы би, шешен адам болған.
Байтоқа – Сыбан, Салпы руының биі. Әріптің «Байто-
қаның қызына» деген арнау өлеңі бар.
Сара саңлақ
340
Кеңесбай би – атақты Ақтайлақ бидің баласы. Д.Ба-
батай – ұлының «Кеңесбайға» деген өлеңі бар. Кеңесбай
да сөз ұстаған шешен, ел басқарған адам болған.
Сараның аузымен Қабанбай жəне оның ұрпақтары
аталады. Қабанбайдың екі əйелінен жеті ұл. Әлі – шала
туған кенжесі. Әліден Жақаш, одан Әділбек. «Он жеті
мың жылқы бар Жақаш байда» деп Әсет ақын өлеңге
қосқан Жақаш аса бай, елге беделді адам болған. Әділбек
батыр болған. Қ.Халидтің «Тауарих хамса» кітабында
Әділбек пен дүнген батыры Бор екеуінің Қытайларға
қарсы ұлт-азаттық қозғалысын бастағаны айтылған.
Әділбектен тарайтын Сүлеймен болыс – ел басқарған ірі
тұлға. Сүлеймен əкесі Әділбектің ұлы асын бергенде ат
жарысында қырық атқа дейін бəйге тігілген. Осы үрдіс
Сүлеймен асында да қайталанған. Айтыстағы:
Ботабай, Байжігітте құт Шаянбай
Сасан би, шапты Кенже жауға аянбай, –
дегендегі Сасан би Мыңбайұлы Байжігіттің Тоғас
тармағынан тарайды. Ақтайлақпен тұрғылас. Найманға
танымал ақпа би болған. «Сыбан қырылған» деген атпен
елге аңыз болған Сыбан мен Байжігіт арасындағы дауды
шешкен Сасан бидің бойындағы ерекше қасиеттері туралы
да ел аузында көп əңгімелер бар. Қ.Алтынбайұлының
мына бір əңгімесіне құлақ түрейік: «Көкпекті жақтағы
Қарауыл – Жасық елі мен Жұмық елінің арасында
қақтығыс болып, кісі өліп, екі жақ Сасаннан төрелік
күтеді. Қарауыл – Жасықтың қояр шарты Жұмық жақтан
Сара саңлақ
341
бір адамды кепілге ұстау. Екі жақ бұған келісіп, Ұлтарақ
бидің өзі ауру, нашар Шаянбай деген он үш жасар баласын
кепілге беріпті. Құны сұраусыз деген шығар. Шаянбай
сол күннен ауруынан айығып, адам қатарына қосылады.
Сол даудан аттанарда Сасан би: «Маған ажал уақыты
таяу. Екі бөрім ауру баланың жанында қалды. Маған
ермеді. Енді Байжігіттің менен кейінгі билікті адамы сол
болады», – депті. Айтыс жолдарындағы осы Шаянбай ірі
би, Тəуке – Байжігіт елінде болыс болған. Әріп Санабай
қажыны жоқтауында:
Тұлпар аттай қанатты
Тұла бойы құт болған.
Бағланым кетті сымбатты
Кер маралдай керілген
Құт Шаянбай нағашың, –
деп өлеңге қосады. Сараның аузынан айтылатын:
Қазыбек Құнанбайды найзалаған
Төре түгіл Төлеңгіт жорығында, –
деген сөздер Тобықты мен Сыбан арасындағы рулық
тартыстың бір көрінісін береді. Сыбан ішіндегі Барақ
төренің төлеңгіті Қазыбек батыр ел арасындағы бір
барымтада Құнанбайды найзамен ат үстінен түсіріп
кеткен. Бұл туралы М.Әуезов Мұсылманқұл Жиреншин
дегеннің əңгімесін келтіреді: «Аз уақыт өтті, бір күні
жылқыға жау тиді, бағанағы сөз қаперімде жоқ, белдеудегі
Салпаңқұлаққа міне шаптым, – депті Құнанбай, – келсем
Сара саңлақ
342
жау жылқыны айдап жіберіп, жол тосып, жасанып тұрған
екен. Салпаңқұлақ (Ағаныс биден қалап алған аты) бой
берместен келіп жауға кіріп кетіпті. Өзім білмей қалдым,
қабырғамнан біреу найзамен салып кетіпті. Жығылып
қалыппын, сүйтсем Барақ төренің төлеңгіті Қарақалпақ
Қазыбек деген батыр екен». Құнанбайға қатысты мұрағат
құжаттарында айғақталғандай осы барымтаның дауы
ұзаққа созылған. Сараның:
Қазыбек Құнанбайды найзалаған
Төре түгіл Төлеңгіт жорығында, –
деп, оған Біржанның:
Найманды хан жұртынан қуған шақта,
Мойынын Барақ қашқан бір бұра алмай, –
немесе:
Қазыбек, Кенжеғұл мен Батыр Барақ,
Құнекем қараңғы үйге қойған қамап, –
деген сөздер екі ру арасында осы тартыстың тарихынан
көп сыр береді. Сондай-ақ:
Шет елде Қанай, Түсіп, Боқанбайым,
Кетірген қатты сөйлеп Найман жайын.
Барақты хан жұртынан қуып тастап,
Найманның мінгізбеген жалғыз тайын, –
Сара саңлақ
343
деген жолдардың сырына үңілсек, Құнанбай Сыбанның
жерін қарпып қалу үшін Тобықтының Сыбан жақ
шекарасына ішкерілете Қанай сияқты батырын, Түсіп,
Боқанбай сияқты басты адамдарын əдейі қоныстандырады.
Осы оқиғаға байланысты Б.Исабаев төмендегідей əңгіме
айтады: «…Жаз өтіп, ел күзеуге құлар кезде Барақ
жылдағы əдетімен Саға бөктеріне қонуға келе жатыпты.
Көш түйесін жетектеген Барақ бəйбішесі екен. Төре
қолына құсын қондырған көш алдында екен. Қанай бір
тар жерде тосып тұрып Бараққа көшін бұруды, жер өзінікі
екенін айтса, төре көз салмапты да. Қанай Барақты қара
балтаның сыртымен ұрғанда төренің аты соққыға шыдай
алмай кері қайырылған екен. Барақ сол бетте қайырылмай
көш басын бұрғызып көш ізімен кейін қайтқан екен.
Барақтың бəйбішесі: «Құдайым-ай, Төренің Барағына
бəйбіше болғанша, Есімнің Қанайына тоқал болмаған
екенмін. Көшімнің басы бұрылды-ау!» – деп ах ұрыпты».
(Ұлылар мекені. Новосибирск, 2001. 371-372 беттер).
Құнанбай мен Барақ арасындағы оқиғалар жайында
М.Әуезов, М.Бейсенбаев, Б.Исабаев, Б.Сапаралы,
Т.Жұртбай еңбектерінде кеңінен сөз болған.
Сараның «Қайсы Арғын жетеді Аманкөшеріме» де-
гендегі Аманкөшер деген анығында кісі есімі, кей нұс-
қаларда бөлек жазылып жүр. Анығында Аманкөшер өрдегі
Найманда аса бай адам болған. Ақтайлақ бидің баласы
Түгелбай, одан Сыбанның ардақтысы Өзбехан болса, сол
Өзбеханның əйелі атақты Мəнжан бибі – Аманкөшердің
қызы. Әріптің Мəнжан өлгенде айтқан жоқтауы да бар.
Сара аузымен айтылатын:
Сара саңлақ
344
… Арғын жоқ мақтасаң да Тойғұлыдай
Қор құйған қыдыр келіп сабасына.
… Асына Тойғұлының бəйге тікті
Тоғыз қыз Арғын берген жетімінен, –
дегендегі Тойғұлы – Сыбанның Жанкөбек тармағынан.
Елінде беделді адам болған. Ол дүние салғанда бүкіл
Орта жүзге сауын айтылып, жылында үлкен ас берілген.
Арғыннан келген кісілер аттың бəйгесіне тігуге тоғыз
жетім қыз əкелген екен, Әріп соны айтып отыр.
Ал енді, Біржанды Арғын атынан айтыстырып отыр-
ғанмен, Әріп сонау Біржан елі Көкше, Кереку маңының
Есіл мен Нұра бойын жайлаған Арғынның Қаракесек,
Шоң т.б. тармақтарының игі жақсыларын емес, өзіне
жақын Қаракерей, оның ішінде Сыбан – Мұрынмен
ауылы аралас бергі өңірдің Арғындарын атайды.
Кім жетер Жанайдарға Алтайдағы
Жеті жүз жас бота мен тайлағы бар, –
дегендегі Жанайдар Орынбайұлы Сүйіндік ішінде Төр-
туыл деген рудан. Кенесарының қол басшыларының бірі
болған Жанайдар кейіннен Қарқаралы өңірінде болыс
болып, өмірінің соңында қажыға барған адам.
Біржанның аузына алынған адамдардың бірі Итқұсты
(кей нұсқада Итқосты деп қате берілген – Б.Е.) шын аты
Айтжан, руы Қыдырəлі, өз елінде болыс болған. 90-ға
жеткен жасында Мекеге барып, сонда қайтыс болады.
Сара саңлақ
345
Шыныбай асып еді өз шағында
Кім жетер ер Қазекем аруағына.
Жамантай, Құсбек, Шыңғыс, Сартай төрем
Ілінген талай Найман қармағына.
Арғынның ақсақалы өтті Алшынбай
Өр Найман таласқан жоқ ер бағына.
Осындағы аты аталғандардың бəрі дерлік Тобықтымен
іргелес өңірдің игі жақсылары. Шыныбай қажы Тарақты
руынан. Қарқаралы дуанында белгілі билердің бірі болса,
Жамантай, Құсбектер Құнанбаймен аға сұлтандыққа
таласқан адамдар. Алшынбай би – Құнанбайдың құдасы.
«Абай жолынан» белгілі Қарқаралы елінде атақты адам
болған. Біржан атайтын əйгілі Тəттімбет күйші де осы
өңірдің адамы. Айтыста сөз болған оқиғалардың қай-
қайсысы да тарихтан алшақ кетпейді. Әріп Тобықты
мен Сыбан-Мұрын арасындағы сол кездегі рулық
қақтығыстарды екі ақын арасындағы сөз қағысына, яғни,
айтыстың табиғатына шебер пайдаланған. Тоқ етері,
айтыстың ауаны Біржан мен Сараның емес, Әріптің
жағдайына дөп келіп тұр. «Зайсаннан жiберiлген» деген
айтыс нұсқасының аяғында:
Бiрi əйел, бiреуi əншi өлең айтқан,
Бiледi жат елдердiң жайын қалай,–
деген емеуірінде сырдың ұшығы жатыр емес пе?
Енді, айтыстың жалпы ішкі құрылымдық, сюжеттік
желісіне келер болсақ, «Біржан – Сара» – оқиғалы сюжетке
Сара саңлақ
346
құрылған көркем туынды. Бүгінгі күнде айтыстың 1898,
1899 жылдардағы екі нұсқасы жəне осы нұсқалардан көп
өзгешелігі жоқ ел аузында айтылып жүрген нұсқалары бар.
Бірақ, бəрінің оқиға желісі бар. Оқиға былай: Біржан алты
жолдасымен (кей нұсқаларда он бір) ақын Сараны іздеп
Жетісуға келгені баян далады. Яғни, əдеби терминмен
айтсақ, айтушының сөзі арқылы оқиғаның басталуы –
тура экспозиция. Біржан тобы ауылға кіргенде, ауыл
жігіттері оларды өлеңмен қарсы алады, арада аздаған
қағысулар болады. Біржан Сараның шешесімен, одан
Сараның сіңлісімен айтысып қап, олардың өзін зорға
тоқтатады. Бұл арада, атағы жер жарған сал Біржанға
қыз бен шешесін автор əдейі қарсы қойып, айтыстырып
отыр. Бұлар Сараның образын сомдап, шыңдау үшін
ойдан жасалған кейіпкерлер. Автордың айтары «сенің
асқақтаған Біржан атың болса, Сара да осалың емес».
Автор баяндауындағы:
Сал Біржан құп болар деп аттан түсті
Жауапқа көрінеді қатын күшті.
Өзі мұндай, қызы бір қу шығар деп,
Жолдасының алты бірдей зəресі ұшты, –
деген жолдар шығармадағы сюжеттік байланыстың туға-
нынан хабардар етеді. Екі ақынды кездестірмес бұрын
автор Тұрысбек қажыға мұңын айтқызу арқылы Сараны,
оның жайын оқырманға таныстырып алады. Бұл да
бір сюжеттік тартыс тудырудың нəзік тəсілі. «Алтай-
Қарпық» деп аттандаған Біржанға Сара бірден суырылып,
Сара саңлақ
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сара саңлақ/ Құраст. Ш. Бейсенова-Әшімбаева - бет 18

text:
347
атойламайды. Автор оқиғаны ширықтыра түседі. Бүкіл ел
демін ішіне тартып, Тұрысбек, Есімбектер қыпылықтап
қалады. Сосын Сараны қуаттандыру үшін қажы бата
береді. Осының бəрі көркем шығармаға тəн оқиғалар,
ситуациялар емес пе?! «Кел, Сара амандасайық» деген
Біржанға Сара «Қисасұл əнбиені» алға тартып, оңтайлы
жауаппен қарсыласын омақастырғанынан оқиғаның
дамып, нағыз ситуациялық шиеленістерге ұласқанын
байқау қиын емес. Осындай композициялық сатыларда
автор өз баяндауымен оқиғаны ары қарай өрбіте жалғап
отырады:
Көтерді домбырасын көкке сермеп,
Салады түрлендіріп əнмен өрнек.
Бұл сөзге ызаланып алғаннан соң
Дауысқа салды Біржан аспанға өрлеп.
Оқиға қимылы күшейіп, тартыс тақымы тарыла түс-
кендей. Бірі – сал, екіншісі – əнші. Екеуі де өз бастарының
атақ-даңқын асыруда бірінен-бірі өтіп, түрленген теңеу
мен астары мол асыл сөзге көмілді, ұтымды ұқсатулар
мен бағалы баламалар тіпті қалмады. Енді екі ақын да өз
елдерінің бетке ұстарларын асыра мақтауға көшті. Бай-
қасаңыз, оқиға жүйелі бір тəртіппен дамып отырады. Бір-
жан Арғынды адақтаса, Сара Найманды асырды. Әрине,
оқиға бөгетсіз дами бермейді. Бұл сюжеттік дамудың
ситуациядан шиеленіске көшкен түрі. Енді кейіпкерлер
арасында қақтығыстар басталды. Біржан Құнанбай мен
Абайды асыра мақтаса, Сара Құнанбайды Қазыбекке
Сара саңлақ
348
найзалатып, Абайды жерден алып, жерге салды. Демек,
тартыс – өмірдегі қайшылықтардың өнердегі көрінісі,
адам тіршілігіндегі түрліше қарама-қарсылықтардың өнер
туындысындағы жинақталуы, суреттелуі, яғни, оқиғаның
барынша шиеленісе түскендігі аңғарылады. Біржан
Құнанбайдың Найманға қылған ерлігімен тамсанады.
Ақыр соңында Сара қыздың Жиенқұлдай нашарға
қосылғанын айтып, сол жаманды көргісі кеп, құмарта,
құтырынған Біржан Сараны сүріндіріп тынады. Міне,
дарадан күрделіге қарай дамыған қым-қуат ширыққан
шиеленістер шоғыры оқиғаның шарықтауына да жеткізді.
Автордың сөзіне бақсақ:
Тұрысбек Біржан салға атан берді,
Маман құтып тай-тұяқ шапан берді,
Естуші ек дабылыңды сыртыңыздан
Жарайсыз, өнеріңді көзім көрді.
Сараға ер Есімбек берді жорға,
Ұялып бергеннен соң алды зорға.
Тұрысбек ақ жібектен көйлек беріп,
Жылатпаспын, – деді, – енді сені қорға.
Бұл – шығарманың мақсатын айқындар автордың
үкімі, тартыстан туған соңғы нəтиже, көркем туындының
шешімі. Ал, шығарманың прологы – соңғы сөзіне Сара
мен Біржанның қоштасуы мен автордың соңғы сөзі
кіреді. Шым-шытырық оқиғалар, тартыс таразысымен
шиеленісе барып шешілген көрініс аяқталды. Біздің
түйген ойымыз – Сара ақындық өнері мен сөз қуатының
Сара саңлақ
349
арқасында бас бостандығына қол жеткізді, ал Біржан –
Сараның сөз қуатын шынықтыра шыңдаған, сөйтіп,
ақындық дəрежесін үлкен биікке көтеруші, Сара қыздың
бас бостандығына кепілдік əперуші. Бір сөзбен айтқанда,
жоғарыдағы талдаулар айтыстың бастан-аяқ белгілі бір
сюжетке құрылған көркем шығарма екенін танытып тұр.
Осы тұста Ахмет Байтұрсынұлының мына бір пікірін
келтіре кетуді жөн көрдік: «Айтыс бастапқы кезде шын
екі ақынның айтысқаны болса да соңғы кезде ақындар
айтысты өз жанынан шығаратын болған. Яғни, екі ақының
айтысқаны қылып, екі жағының да сөзін өзі шығаратын
болған. Сөйтіп, «айтыс» шын айтыс емес, тек шығарманың
түрі болуға айналған. Адамның, елдің яки бүкіл жұрттың
келіссіз істерін, мінездерін, пиғылдарын айтқысы келсе,
ақындар өз атынан айтпай, айтысқан ақындардың сөзі
қылып шығаратын болған» деген пікірі (Шығармалары. –
Алматы: Жазушы, 1989. 227-бет) «Біржан – Сара айты-
сының» тарихын тап басып тұрғандай.
Демек, келтірілген дəлелдеулер Әріптің Біржан мен
Сара арасындағы болған айтысты елеулі өңдеуден өткізіп,
толықтырып, көркем туындыға тəн оқиғалы дүние
жасағандығын көрсете алады.
Дəлелдерімізді бекіте түсу үшін Әріптің «Тəуке мен
Ұрқия айтысы» шығармасын «Біржан – Сара айтысымен»
салыстырып, екі айтыстың идеялық мазмұнына, оқиға
орайластығына, сөз салымдарына үңіліп байқайық. Екі
айтысты салыстырмас бұрын, алдымен, ақынның «Тəуке –
Ұрқия айтысына» түсінік беріп кетейік. Шығарманың
басты кейіпкерлері Тəуке мен Ұрқия. Ұрқия – Әріпке
Сара саңлақ
350
туыс. Жанкөбек, Ақтайлақтан тарайды. Ал, Тəуке –
Тобықты, Мəмбетей елінің батыры. Тəуке жайында Уəйіс
Шондыбайұлы «Тəуке – Жікібай» дастанын жазған. Бұл
туралы Мұхамедханұлы өз еңбегінде кеңінен түсінік
берген (қараңыз: Абайдың ақын шəкірттері. К. 2. –
Алматы: Дəуір, 1995). Тəуке 1912 жылдары тұтқындалып,
Сергиополь түрмесінде отырғанда Ұрқиямен кездесіп
айтысқан. Қ.Мұхамедханұлы осы жайында: «Тəуке –
Ұрқия айтысы» – өмірде болған шын оқиғаны айтыс
түрінде жазған Әріп ақынның көркем шығармасы», –
дейді. (Абайдың ақын шəкірттері. К. 3. –Алматы: Дəуір,
1995, 162-бет). Болған айтысты көркем шығарма етіп,
өңдеп жазу Әріптің ақындық өнеріне машық құбылыс
екендігін «Тəуке – Ұрқия» шығармасы дəлелдей түседі.
Енді екі айтыстың табиғатын таразылар болсақ,
əкесінің төрт түлігі сай, дүниеге мұқтажсыз Сара айтыста
қажы ағасына мұңын шағып, бас бостандығын аңсаған
жан болса, Ұрқия да Жұмақандай мырзаның қарындасы,
еріксіз аз ауыл Ақымбетке ұзатылып, Аякөзде тезек
арқалап, су тасыған күйге түседі.
Сара:
Сіздерден ұялғаннан үндемеуші ем
Есекке қосақталуы өтті-ау күнім, –
деп ашынса, Ұрқия «Ақ ноқта басқа киіп қатын бол-
дық», – деп мойынсұнады.
Айтыстағы Сара да, Тəуке де өз қарсыластарынан
ақын дық қуатының кемдігінен немесе ұрымталда сөз тап-
Сара саңлақ
351
па ғаннан жеңілген жоқ. Елінің айнасы болған ақынның
ең осал тұсы да – сол елдің, өз елінің міні. Сараны
Жиенқұлға қосақтаған да, Тəукеге шынжыр ноқта кигізіп,
абақтыға жапқан да ел-жұрты, дəлірек айтқанда өз елінің
игі-жақсылары.
Жеңілдім рақымсыз елім үшін,
Кетіп тұр бүгін менің қайрат күшім.
Сиық жоқ қазір менде Тəуке дерлік
Азғындап, қан азайып, тұрған пішін,–
деп ер Тəуке ақындық қуатын елінің жамандығына құр-
бандық етсе, Сара:
Адамға жол бермеген есіл тілім,
Күн өтпей қурап ұшқан қызыл гүлім.
...Өзі білер деуші едім жақсылардың,
Келгенде Жиенқұлға шықпайды үнім, –
деп, ел жуандарының рақымсыздығынан Біржан алдын-
да шырмалады. Екі айтыста да əлеуметтік ой-түйіндер
осылайша бір араға түйісуде. Екеуіндегі осыншалық
ұқсастықтарды елемеу мүмкін емес.
«Біржан – Сара айтысына» Әріпті қатыстырғысы
келмей тін зерттеушілер тобының ұстанар дəлелдерінің
ең салмақтысы – Әріп шығармалары мен айтыс таби-
ғатындағы сөз қолдану, стиль алшақтықтары. Мə-
се лен, Е.Ысмайловтың: «Біз əуелі Біржан мен Сара
айтысының Әріп өлеңдерімен үндестігі, ақындық өнер
Сара саңлақ
352
жағынан қайталанып келетін тамырластығы бар ма деп
қарастырдық, бірақ ондай үндестік байқалмайды», – деп:
Ақ қағаз тəштит етпе хат жазарға
Түскен соң мағлұм болды сөз базарға...
Жаһил көп тілін тіске құр жаныған
Не пысық сəел қылсаң иманыңнан,–
деген сияқты Әріптің бірнеше осы сипаттас өлеңдерінен
үзінділер тере келіп: «Әріптің мұндай өлең, сөз өрнек-
терінен Біржан мен Сара айтысындағы ақындық өнер
үлгісі байқалмайды. Әріп оқыған діндар ақын, оның
өлеңдерінде ақыл айту, мінез құлық түзеу, құбылысты
сол қалпында прозалық үлгімен баяндау басым болып
отырады. Әріптің өлеңдерінде қайталап келетін сөз кес-
тесі, сөз машықтарының бірде-бірі Біржан мен Сараның,
сондай сал-сері ақындардың ақындық дүниесіне тіпті
қабыспайды», – дегенін (Ысмайылов Е. Әдебиет жайлы
ойлар. – Алматы: Жазушы, 1968, 106-107 бб.) толық
құптау қиын. Өйткені, Әріп – «Біржан – Сара айтысымен»
тақырыбы жағынан жақын, сөз саптау, оқиға құру жағынан
соған жетеғабыл «Тəуке – Ұрқия айтысын» көркем
шығарма етіп ұсынған эпик ақын. Бірнеше айтыстары
бізге жеткен суырыпсалма айтыскер. Өз туындыларын
«құр баяндауға» құрмаған, Абай алдын көрген сыншыл
да шыншыл ақын дер едік. Дəлеліміз құр сөз болмас үшін
«Біржан – Сара айтысы» мен Әріп шығармаларындағы
кейбір тармақтарды таразылап көрелік.
Сара саңлақ
353
Біржан – Сара айтысы:
Сайраған Орта жүздің бұлбұлымын,
Арқаның Алтай-Қарпық ақтанкері.
Қырандай желді күнгі аспандаймын,
Даусымның көтерілер шықса тері.
Ақиық мұзбалақпын жерге түспес,
Кең қолтық арғымақпын алқымы іспес.
Жалынмын жанып тұрған нөсерге өшпес,
Болатпын екі жүзді алмас кеспес.
Жалымнан ұстаған қыз арман етпес,
Жібек жол арғымақпын тұмарланған.
Орта жүз əн шырқасам сүйінеді,
Мойыным жүзген қаздай иіледі.
Түлкінің жүгірісін қыран байқар,
Ойласаң сөзің емес маған айтар.
Қанды көз, май жеп алғыш ақиықпын,
Сен түгіл қасқыр көрсе бірақ шайнар.
Қамысты терең көлдің сұқсырымын,
Қаңғыған ілдірмеймін қаршығаға.
Найманда түлеп ұшқан ақиықпын,
Топшыңды қанатыңмен сындырайын.
Қанатын күн шалмаған ақ тұйғынмын,
Жапалақ иемденер басқан ізін.
Сара саңлақ
354
Шалынса шалқыған қыз біздің көзге,
Қырғидай бөдене ілген жұмарлармын.
Майысып нəзік белім бұраң қаққан,
Қырық түрлі дана кеудем өнер тапқан.
Ей, Сара шаршысын байқамастан,
Етесің ақ байталдай елек-елек.
Даусыма аспандағы құс айналар,
Құбылып тоты құстай төңкерілген.
Өлеңді қолқа қылсаң ағытайын,
Самарқан жібегіндей оннан өріп.
Әріп шығармасы:
Бір күнде Бағдаттың сұңқары едім
Дүлдүлден затым шыққан тұлпар едім.
Жолықтым қалың торға құтылмастай
Ақ торан тоят алған сұңқар едім.
Ақиық қыран едің бұлғын ілген,
Талай құрбың сағынды ойнап-күлген.
Шапшыған тұнық едім тұрған жайнап,
Жібермес жауға түстім көзім жайнап.
Тұлпар ең арда күрең жауға түспес,
Үстіңе сегіз жігіт мінгескендей.
Қызығын əнмен алдым осы жаздың,
Үнім бар дауысындай қоңыр қаздың.
Сара саңлақ
355
Демеймін бұл сөзімді табалаған,
Ер едім артық кемді шамалаған.
Ақиық артыңнан кеп сыпырғанда,
Қоқақтап қаншық түлкі абалаған.
Мен – ақ сұңқар, ол – аққу,
Көп көлдерден көрінсе,
Көлденеңнен ілем деп.
Болғанда сен ақиық мен бір түлкі,
Топшыңды сындырамын тасқа соғып.
Лашын құс тоят алып бермейді деп,
Бірге ұш жапалақпен жүрексінсең.
Құшақтап қыл беліңнен бір таң жатсам,
Ақ торғын орамалдай жұмарлармын.
Қамыс бармақ майысып іс тіккенде,
Бойыңа ине балқып өте алмаған.
Қалыспай тұлпар аттан қарсы шауып,
Жаратып байталыңды қамданасың.
Ай мен күн сырнай тартып, жұлдыз билеп,
Сегіз қыр, сексен сырмен шырға тартсақ,
Қара өлең Құдай берген қиын емес,
Сабасам бейпіл желді екі жақтап.
Сара саңлақ
356
Міне, дəлелдеуді қажет етпейтін құрылымдық жəне
мағыналық жағынан сəйкестік тауып жатқан қуатты
ой, əсерлі суреттер «Әріп өлеңдері мен «Біржан – Сара
айтысының» арасы мүлде алшақ» деген пікірлердің
толыққанды дұрыстығына шүбə келтіреді. Сондай-ақ,
Әріптің жастық, жігіттік шағындағы сезім мен суретке
бай лирикалық өлеңдерінің дені бізге жетпегенін де
естен шығармаған жөн. «Мен Әріптің өлеңдерімен біраз
таныс адаммын, олардың ішінде асылдық жəне көркемдік
жағынан «Біржан мен Сараның айтысына» қатарласу
түгіл, маңайлайтыны да жоқ. Егер Әріп күшті ақын
болса, оның өз өлеңдері «Біржан мен Сара айтысына»
неге теңесіп жатпайды? Өз өлеңдерінде ол «құба
төбел» шағын ғана ақын», – деп жазады Әріп ақынның
дидактикалық сарынға құрылған өлеңдерімен ғана таныс
болған С.Мұқанов (Бұлай шатастыруға болмайды. //
Қазақ əдебиеті, 1962, 1 мамыр).
Әрине, мұндай ұқсастық Сарадан, əсіресе Біржанның
поэзиясынан көптеп табылары хақ. Әйтсе де, қатты
ескеретін бір жай – көптеген зерттеушілер айтысты Бір-
жанның, Сараның поэзиясымен салыстырып, ай тыс-
тың табиғатын жазба шығармамен тең қойып зерттеп
жүргендерін естен шығарып алған сияқты.
«Біржан – Сараны» айтыс деп қарайтындар, мұны осы
екі ақынның айтыстарымен салыстыруы ақиқат болар.
Осы арада көкейге қонымды тағы бір сауал туындайды.
Егер айтыс толығымен, осы қалпында Біржан мен
Сараныкі болса, олардың басқа айтыстары неге осындай
деңгейде емес? Біржанның біз білетін белгісіз қызбен
Сара саңлақ
357
жəне Шөжеден ұтылған бір-екі ауыз сөз қағысы ғана бар.
Ал, Сараның мықты деп саналатын Төребаймен айтысын
(егер осы айтыс болды десек, өйткені Сара 37 жасында
дүниеден өтсе, Төребаймен кексе таратқанда еш айтыса
алмайды) «Біржан – Сара айтысымен» көркемдік қуаты
жағынан теңестіруге келмейді, бұл – бір, екіншіден,
Біржанның адымын аштырмаған 18-дегі Сара қыз көп
жыл тəжірибе жинап, айтыстың «маманы» болған
шақта Біржанның шəкірті Төребайдан оңбай жеңіледі.
Жеңілгенде де басқа себеп емес, сөз таппағаннан, өз елінің
жақсыларын жарытып таныта алмағанынан жеңіледі.
«Біржан – Сара» мен Сараның басқа айтыстарындағы сөз
қуатына үңілсек:
Біржан – Сара айтысы:
Еркек жоқ өз басыма теңгерілген,
Сөз пірім он жасымнан меңгерілген.
Нəп-нəзік көзден олқы көрінсем де,
Сан жүйрік қойдан оңай өңгерілген.
Ұшырған тəрбиелеп ақ тұйғынмын,
Матайдың Қаракерей сеңгірінен.
Даусыма аспандағы құс айналар,
Құбылып тоты құстай төңкерілген.
Төребай мен Сара айтысы:
Белгілі əйелде ерке сал екенім,
Біледі Үйсін, Найман Сара екенім.
Сара саңлақ
358
Атақты сал Біржаннан бата алғаным,
Біледі ел өлеңге ебім бар екенін.
Сара мен Ермек айтысы:
Құлаштап келер жақсы өткен дүние,
Сұңқардай тоят алып қанат жайған.
Құсындай құдіреттің кез боп қалдым,
Дəм татпас тірі жүрсе адам қайдан?!
Айтыстағы ақиқат жолдар осылай сөйлейді.
«Біржан – Сара айтысы» тек осы екеуінің аузынан
шыққан айтыс жанрының соншалықты озық үлгісі дегенге
бағанадан келтірген фактілер кепілдік бере алмайды.
Төңкеріске дейін айтыс Қазан қаласында екі нұсқада
бірнеше рет жарық көрді. Е.Мырзахметұлының үшінші
нұсқа деп отырған Зайсан нұсқасы екінші нұсқа. (Қараңыз:
Біржан мен Сара айтысқан ба? // Қазақ əдебиеті, 2006,
15 қыркүйек). Негізінде, айтыстың екі-ақ нұсқасы бар.
Ең алғаш рет 1898 жылы айтыстың бірінші нұсқасы
ба сылым көрді. Оны бастырған Ж.Шайхысламұлы.
«Қисса-и Біржан сал менен Сара қыздың айтысқаны.
Бастырған Шамсуддин Хұсайн ұғлының балалары. Қазан,
Университет баспаханасы, 19 б.» Бұл нұсқа дүркін-
дүркін 1900, 1901, 1907, 1913, 1914 жылдары басылып
шықты. Екінші нұсқа алғашқы нұсқадан кейін іле-
шала 1899 жылы төмендегідей атпен шықты. «Қисса-и
Біржан сал менен ақын Сараның айтысқаны. Бастырған
ағайынды Кəримовтар. Қазан, М.А.Чиркова балаларының
Сара саңлақ
359
баспаханасы, 1899. 24 б. Редакциясын басқарған Абу-
Ғаб дулуахид Шəкиржан Әл-Хамиди-т-Тəкəви». Бұл нұс-
қа Зайсан қаласынан жіберілген нұсқа делінеді.
Аталған екі нұсқаның негізгі оқиға желісінде үлкен
өзгерістер жоқ. Екі ақынның айтысы кейбір шу мақ-
тардың бірінде болып екіншісінде болмай қалуы, сон-
дай-ақ синонимдік өзгеріске түскен сөздердің айыр ма-
шылықтарын ескермегенде екі нұсқаның жалпы сұлбасы,
сюжеттік желісі бір.
Негізгі өзгешелік айтыстың басталуы мен аяқталуы
жəне айтушының сөздерінің қосылуы. Көлемі жағынан
толығырақ екінші, яғни Зайсан нұсқасы болып табылады.
Екі нұсқадағы елеулі деген өзгешеліктерге тоқталсақ:
Бірінші нұсқадағы: «Қызы екен Тастанбектің ақын
Сара» деп басталып, «Құдайым қуат берсе енді сізге» деген
аралықтағы шығарманың алғы сөзі (елу жол өлең) екінші
нұсқада басқаша өрілген. Екінші нұсқадағы «Жарандар,
құлағың сал, келді кеңес» деп басталып, «Қажыға мұңын
айтқан сонда отырып» деген аралықтағы 172 жол өлең
жолы айтыстың көркем шығармалық құрылымын анықтап
оқиғалық желіспен берілген. Оқиға желісі былай: Біржан
алты жолдасымен ақын Сараны іздеп Жетісуға келеді.
Алдымен Сараның шешесімен, одан Сараның сіңлісімен
айтысады. Арасында айтушының, яки автордың жəне
Жүнісбектің сөзі бар.
Шығарманың соңында бірінші нұсқада «Жиылған
жұрттың бұларға берген сыйы» (20 жол), «Сараның сон-
да жұртқа айтқаны» (16 жол), «Айтушының сөзі» (26
жол) сияқты екінші нұсқада кездесетін өлең жолдары
Сара саңлақ
360
жоқ. Есесіне, екінші нұсқада соңғы Біржанның айтқан
сөз дерінің кей тұстары, (30 жол) сондай-ақ Сараның
Бір жанмен қоштасу сөзі (20 жол) сəл өзгешелеу келеді.
Алайда екі нұсқаның аяқталуындағы Біржан мен Сара
сөз дерінің мағынасы бір.
Бірінші нұсқада жоқ Біржанның «Ыбырайға тамам елің
Найман жетпес» деп басталып, «Барыңды өз қолымнан
таратайын» деген 60 жол өлең екінші нұсқада бар. Онда
Ыбырайға (Абайға), Құнанбайға қатысты мадақ сөздер
айтылған. Осындай өзгешеліктердің өзі екі нұсқаны бір–
бірінен алшақтата алмайды. Демек, түбі бір шығарма
бастырушылар тарапынан немесе бастыруға ұсынушы
тарапынан өзгеріске түскен.
Ендігі жерде «Біржан мен Сара айтысқан ба, əлде оны
Әріп ақын шығарған ба?» деген екіұшты пікір жөнінде
қысқаша тоқталып өтейік.
Біржан сал Жетісуға бірнеше рет келген. Соңғы бір
сапарында əдейілеп Сарамен кездеседі. Бұл кездесу
шамамен 1895-96 жылдар. Сараның Жиенқұлға айтты-
рылған аянышты тағдыры Біржанды бей-жай қалдырмаған.
Әдейі іздеп келген Біржан алдында Сараның Тұрысбек
қажыға айтқан арызы, Біржанның Сараны қорғап сөйлеген
сөзі Әріптің айтыс жазуына негізгі арқау болған. Біржан
мен Сараның айтқан өлеңдері көп өзгеріссіз айтысқа
енген. Ел аузында сақталған өлеңдерді кезінде Сара
Тастанбекқызы өмірін терең зерттеген Т.Қалилахановтың
арнайы мақаласында (қараңыз: «Ақын Сара туралы
соны деректер. //Жұлдыз. 1958. №4,5»), І.Омаровтың
еңбектерінде (қараңыз: Ақын Сараның əдебиетіміздегі
Сара саңлақ
361
үлесі. //Қазақ əдебиеті. 17 шілде, 1959., Әдеби толғамдар.
Алматы, 1988) келтірілген. Айтысқа Біржан мен Сараның
нақты қай сөздері қандай өзгерістермен енді деген
сауалға жауап ретінде Т.Қалилахановтың «Ақын Сара
Тастанбекқызы» (Астана, 2006) кітабындағы Шепшектің
Ахметі деген ақынның поэмасымен танысу керек. Поэмада
Ешкіөлместегі Біржан мен Сараның кездескенін, екі
ақынның сөздерін, ондағы Әріптің орнын осы оқиғаның
тірі куəсі болған Ахмет ақсақал толық баяндаған. Әріптің
жазған поэмасындағы Біржан мен Сараның сөздерін
Шепшектің Ахметі де сол күйінде келтіреді. Әріп
шығарған айтыстың негізгі сұлбасы, Біржан мен Сараның
айтқан кей өлең шумақтары еш өзгеріссіз айтысқа енген,
автор өзгертуді жөн деп таппаған. Сондықтан да, көркем
шығарма ретінде жазылған бұл айтыста Біржан мен
Сараның да үлкен үлесі бар екенін ерекше айта кетуіміз
керек.
Үш-төрт жыл ішінде елге тарап, даңқы жайыла
бастаған туындыны əуелі Жүсіпбек Шайқысыламұлы
баспаға ұсынады. (Ескерте кетейік, айтысты 1871 жылы
болған дейтіндер, Жүсіпбектің «Сара аузынан келер
жылында жазып алдым», – дейтін сөзін алға тартатыны
бар. Егер айтыс 1871 жылы болса, Жүсіпбек 1872 (келер
жылы) он бес жастағы бала. Ол 1857 жылы туып, 1931
жылы дүниеден өткен). Іле-шала Әріптің де нұсқасы
жарық көреді. Әріп нұсқасының аяғында:
...Екі өлеңші бас қосып сөйлескен соң
Көп əңгіме болыпты бұл бірталай.
Сара саңлақ
362
Бірі əйел, біреуі əнші өлең айтқан
Біледі жат елдердің жайын қалай?
Нұсқасы екеуінің Арғын, Найман,
Бұл өлең шыққан екен бірталайдан.
Сөйтсе де хат болмайды, басылмайды
Қазанға бастыруға көңіл ауған.
Әр кісінің қолында біреуі жүр
Біреуі рас болса, бірі жалған.
Зайсанның жіберілді қаласынан
Кімнің кім зиян шегер данасынан,–
деген жолдар бір ғасырға жуық біз үрлеп жүрген даудың
шаласына су құяр нақты жауаптың өзі емес пе, ұққан
жанға…
Айтыстың толық нұсқасы деп танылып жүрген 1899
жылғы Зайсан нұсқасын негізге алсақ, Әріп Біржан мен
Сараның кездесуін, ондағы өлең-сөздерін арқау ете
отырып айтысты белгілі бір сюжеттік желіске құрылған
көркем шығарма етіп жазған. Біржанның Ешкіөлмеске
келуі, Сараның шешесімен, сіңлісімен айтысуы, Найман
мен Арғын, дəлірек айтқанда Әріпке жақын тақырып
Сыбан-Тобықты арасындағы тартысты Сараның бас бос-
тандығы сияқты тақырыпқа ұштастырып əкеп, əдемі
сюжеттік желіс құрауы Әріптің толық авторлық құқығын
айқындайды.
«Біржан – Сара айтысының» Әріп Тəңірбергенұлы
қолынан туған көркем туынды екендігін қуаттайтын
негізгі деген мəселелер атап көрсетсек төмендегідей:
– «Біржан – Сара айтысын» Әріп жазған деген пікірлер
төңкеріске дейін жəне одан кейінгі 30-жылдардың
Сара саңлақ
Достарыңызбен бөлісу: |