title: Кедей - Сайын Назарбекҧлы

text:
Кедей.
Мен Қайыпты бере алмаймын. Қайып ісіне бола
бармағын шайнап отырған елге не бетімді айтамын. Сауғаның да
реті бар шығар, жобасы бар шығар. Мен тілегіңізді бере алмаймын,
ақсақал.
Қҧлшар.
“Ер асылы ісінен білінеді, әйел асылы тісінен білінеді”... Ия, солай
шырағым... Ісің шалалау ма деп қалдым...
Кедей.
Ісім қате ме, шала ма... Мен оны ойлап кӛрген жан
емен. Мен ер намысы мен ел намысын біреудің табанына
бастырғым келмейтін жанмын...
Қҧлшар.
Шырағым Кедей! Қайып дәстүрді бұзды деп елге жар
салдыңдар. Айыптадыңдар. Ал жетпістегі қартының тілегін
бермеген Кедей қылығына ертең ел не дер екен? Сенің бұл
қылығың ата дәстүрін сақтаған болады ма екен? Сенің Қайыптан
артық жеріңді кӛре алмай тұрмын.
Кедей. Ол қалыптасқан ата дәстүрін бұзды, ақ некені бұзды.
Қҧлшар
.
Ол ӛлілер ережесін бұзған екен, Сен тірілер ережесін
бұзып тұрсың. Мен сені билер сотына шақырттырамын. Сол сотта
шешім шығаратындар сенің ӛлі аруақтарың емес, тірі аруақтар
болмақ. Кӛрерміз содан кейін сенің жел үрлеген торсықтай Кедей
атыңнан, батыр атыңнан не қалатынын. Семдіртіп берермін.
Кедей.
Ақсақал, мен батыр атымды жауға кӛрсеткен ерлігім
үшін алғанмын.
Қҧлшар. Ей, Кедей! Қол бастағаның рас. Бірақ
ерлік кӛрсеткен
сен емес, ел болатын. Ел қайратын ӛз ерлігім деп халыққа міндет
арту жігіттікке мін... Мен кездейсоқ кездесіп қалдым, сіздермен. Мен
ешкімнің жақыны емеспін. Бірақ қамқоры жоқ жалғыз деп ойлап
қалма, мына Қайыпты. Ол ел сүйіктісі. Есіңде болсын, егер сенің
мына қырсық мінезіңнен екі ру арасында қақтығыс бола қалатын
болса, ара ағайын есебінде ӛздерің айтатын “тары кӛп пе, жары кӛп
пе деп”, сол тарыдай Жары да, мыңғырған Мұңал да ана жаңғыз
Қайыптың сӛзін сӛйлейтін болады. Мен солай істетемін!..
Кедей. Не дерсің, бұларға! Тілде сүйек жоқ. Бар адайды
жұдырығын сыйғызып ала қойғанын қарашы.
Қҧлшар.
“Ынтымақсыз елді ұрысы билейді,
Ынтымақты елді дұрысы билейді”
Есберген.
Құлшар ата! Мынау іске қатысым болғалы не
істерімді білмей, қате қадамды кӛп басыппын. Анамның сӛзін де
тыңдамап ем. Бірақ бір қателік барын сезуші едім, сіз менің кӛзімді
ашып бердіңіз. Рахмет!
Кедей аға! Бұл дау әзірге екі рулы елді кӛрші қонбастай
жауластырып отыр еді. Енді қару ұстатар қақтығысқа жеткізуге
66
айналдырар реті бар ғой. Құлшар атаны Алла тағала ӛзі жұмсаған
болар, періште ӛзі бастап кездестірген болар. Шешілмес түйіннің
шешілгені шығар. Жәбір кӛрген де мен, жоқшы да мен. Босатыңдар
Қайыпты. Бердім Құлшар ата, тілегіңді.
Есберген жігіттеріне бұйрық береді. Жігіттер Қайып қолын
шешеді. Құлшардың екі жігіті Қайыпты сүйемелдеп ӛз тобына қосып,
сусын береді.
Кедей қанжарын қынынан суырып Бӛбек қасынажетіп барады.
Кедей. Бір елдің адамын жазым қылдың деп, ол қу бас жалғыз
болса
да құн сұрайтындар табылар! Алсаңдар алыңдар. Ал мына
қаншықты мен ӛз қолыммен бауыздаймын. Әй, Қайып жігіт болсаң
бері кел. Бір ауыз сӛзім бар саған айтатын!
Қайып жақындайды.
Қайып.
Ақбӛбегім! Кешіре кӛр, қор еттім
-
ау, сенің алтын
басыңды!..
Бӛбек.
Қиналма, жаным. Міне антым! Дәм жазып тағы келсең,
тағы қашамын. Мен сендікпін!
Кедей.
Тоқтат, қаншық! Әйтпесе осы аузыңнан шыққан соңғы
сӛз!
Қайып ұмтылады. Қайыпты сүйеп тұрған жігіттер ұстап тұрады.
Кедей.
Ей, Қайып! Мынаның аты қанжар. Ол мына қолдың
қаруы. Қол менің қаруым! Ал қару менің жүрегімдегі тілекке
бағынады. Бір тарт, басын бӛліп түсір десе, қанжар басты бӛлек
түсіреді
де қояды. Мен дәл қазір солай істеймін де. Құлшардың
билерін сосын кӛріп алармыз. Бірақ маған олай істетпейтін бір
-
ақ
ауыз сӛз бар. Ол сӛз сенің антың. Жігіт болсаң ант ет! Ант еттім де.
Енді қайтіп Бӛбектің маңына жоламаймын де!...
Бӛбек
.
Қайып... Ант бере кӛрме... Мен сенің ант аттай
алмасыңды білемін ғой...
Кедей. Айт!.. Қайтала!..
Қайып.
Кешір, Бӛбекжан!.. Кӛндім тағдыр талқысына. Мендік
болмасаңда тек қана сен тірі бол.
Бӛбек.
Маған сенсіз тірлік жоқ...
Кедей. Қайып! Бол енді, созбаламай. Айт, Алла атымен ант
етемін де!
Қайып.
Алла атымен ант етемін.
67
Кедей. Енді қайтып Бӛбек маңынан жүрмеймін де!
Қайып.
Енді қайтып Бӛбек маңынан жүрмеймін.
Кедей. Ӛзім енді қайтіп Маңғыстау топырағын баспаймын де!
Қайып.
Ол не үшін?
Кедей. Қайтала, әйтпесе
...
Қайып. Енді қайтып Маңғыстау топырағын баспаймын.
Кедей.
(Жігіттеріне Бӛбекті кӛрсетіп)
Алып кет, мынаны.
Есберген. Құлшар ата! Біз бір тығырыққа тірелдік. Ненің
дұрыс, ненің бұрыс екенін айыра алмайтын түйінге тап болдық.
Кедей.
Жігіт дейді
-
ау, осындайларды да. Ай, ата
-
баба
аруағы... Кешіріңдер... Тұқымың азып
-
тозып, бақа
-
шаян, құрт
-
құмырсқа болып кетуге айналды.
Қҧлшар.
Кедей шырағым! Ер жігітке қаталдық дұшпанына етсе
жарасар. Аталарың қатал бол демеген. “Алдыңа келсе атаңның
құнын кеш”
-
деген. Сен жалған түсінікте жүрген жан екенсің. Сенің
халқыңа салар пайдаңнан, тигізер зияның да аз болмас...
Құлшарлар кетеді.
Кедей.
Келін алып қызықтаймын деп отырған ауылымның
қызығын тәрк етсе, азаматымды бар адайға масқара етсе, ол менің
жауым болмай кімім екен? Жаудан да қауіпті, кӛрінбейтін іштегі жегі
құрт емес пе екен?
Әттең... Қайдан кездесе кетті... Жеңіс жарты жеңіліс боп
қалғанын қарашы...
10-
кӛрініс. Итбай ауылының адамдары.
Сахнада Итбай аулының адамдары.
Дауыстар:
-
Алып келе жатыр!
-
Ұстапты
!
-
Сорлап қалатын болды
-
ау, бебақ сорлы!
-
Күйлеген қаншық... Тӛбеті қайда, кӛрінбейді ғой...
-
Атқа жүк қылғанша деп, бауыздай салған болар...
Сахнаға Кедей, Есберген, Бӛбек және нӛкерлер шығады.
Кедей. Бай
-
еке! Ұрыңыз ұсталды.
Итбай. Кӛзге түспей тұр ғой.
Кедей.
Жолда атақты Құлшар күйші кездесіп, сауғаға сұрап
68
алып қалды.
Итбай.
Сауғаға берерлік ол сенің олжаң ба еді?
Кедей.
Мен бермейін деп едім, балаңыз Есберген
босаттырды.
Итбай.
(Итбай баласына қарайды).
Не ойлағаның бар балам?
Есберген.
Біз бұл дауға еріксіз шатылып қалдық қой, әке. Сол
шатақтан абырой жоғалтпай шықсақ па деп едім.
Гҥлсара.
Балам дұрыс айттың. Бағытың дұрыс.
Итбай.
Сенің не ойлағаның бар еді, бәйбіше?
Гҥлсара. Не деген бақытсыз жандар еді, бұлар. Мен әуелі
олардың ұсталмағанын тілеп едім. Сосын ұсталғанын тіледім. Егер
ұсталып екеуі осы жерде тұрса...
Итбай. Ал... осы жерде тұрса...
Гҥлсара.
Онда... Екеуі ұсталып осы жерде тұрса... Ана
Бӛбектің қасында Қайып тұрса...
Итбай.
Ал, Қайып тұр делік... Сонда не болар еді?..
Гҥлсара.
Онда ма, онда... Отағасы! Мен, тап қазір бұрымымды
былайша тарқатар едім...
Гүлсара бұрымын тарқата бастайды...
Сосын сенің аяғыңа былайша жығылар едім...
Итбайдың алдына келіп тізерлеп отырады.
Сосын, сенен, Құдай қосқан қасағым... Мына екі бейбақ
күнәсіне кешірім ет те екеуінің некесін қидырып, ӛз қолыңмен қос...
дер едім... Тілекті Құдай беріп тұр ма? Жылайды. Сонда ғана елдің
де намысы жоқталар еді. Есбергенімнің жарасына әкесінің ісі ем
болар еді. Әлгі сорлылар да бақытқа жетер еді...
Итбай демеп әйелін орнынан тұрғызады.
Итбай.
Құдай қолдамайын дегені ғой!.. Сәтін салмағаны.
(Баласына
бұрылады).
Шырағым, заман сенікі. Осы шырғалдаң басыңа тап
болған екен, шешім де сенікі. Әу басында мен билікті Кедей екеуіңе
бергенмін.
Мен
араласпаймын.
Қалағаныңша,
ақылыңның
жеткенінше, ӛз намысыңды таптатпай, ел
-
жұртыңның да бар екенін
ойлай шеш. Анау шешең де тегін адам емес...
Итбай шығып кетеді.
Есберген. (ӛзіне ӛзі сӛйлегендей болып)
Мен анамның
бойында бір ұлылылық қасиет барын сезетінмін. Бірақ осынша Ұлы
деп ойламаппын. Рахмет, ана!. Менің жүрегіме түскен жарақаттарға
69
сіздің бір ауыз сӛзіңіз ем болды. Мен жазылдым. Жара бітті. Менде
кек жоқ.
Кедей.
(келеке еткендей боп) Есберген мырза! Мен енді
Қайыптың артынан қуып, істеген ісіне рахмет айтып, ӛзінен кешірім
ӛтініп келсем қайтеді?..
Есберген.
Ӛкініп тұрсыз ба?.. Бұл шешілсе, сізге азық болар
тағы біреуі туындар... Енді сіздер араласпаңыздар бұл іске... (Бір
әйелге Бӛбекті кӛрсетіп тапсырма береді). Мына кісі енді сіздің
үйде болсын. Бағып
-
қағыңдар.
Әйел Бӛбекті алып кетеді.
Нӛкер жігіт. Ау, халқым
-
ау! Біз енді ел тентегіне не деп жауап
береміз? Ӛмір бойы арылмас таңба болатын болды ғой. Жесірімізді
алып қашқанға рахмет айту деген не масқара!
Кедей.
Масқараның кӛкесін басқалардың ортасына түскенде,
ас пен тойға барғанда сезерсің, ендігі жерде...
Нӛкер жігіт.
Кедей батыр! Алжыған Құлшардың айтқанын
тыңдаймыз деп бір сүрініп едік, енді от басында кӛсеу бағып
отырған әйел сӛзіне ұйып қалғанымыз ба?..
Кедей.
Шырағым, бай ағаның ыңғайынан шығып қайда
барасың...
Нӛкер жігіт.
Адам біткеннің бәрі намыстан айрылған ба,
немене...
Ашуланып шығып кетеді.
Қарт кісі. Есберген шырағым, мына жас жігіттің шырылына
қарағанда ауылыңнан бір шатақ жетісіп, пісіп келе жатыр екен.
Ертең қолыңа билік тиген күнде басыңды даудан бос қылмас.
Дегенмен,
балам, нағашыларың тәуір ел еді. Бойыңда бір жақсы
бастаудан нәр алып жатқан тамырлар бар секілді. Үзіп алма. Елге
Кедей секілді батыр да керек. Бірақ бебіт кезде ақыл мен мейірім
одан да керегірек. Алла тағала сенің ниетіңе бергей...
Бетін сыйпайды.
Шымылдық.
11-
кӛрініс. Бӛбек пен Есберген.
Оңаша үйде Бӛбек пен бір әйел отырады. Есберген кіреді.
70
Есберген. Біз оңаша сӛйлессек пе деп едік.
Әйел кетеді.
Есберген. Мені шақырттың ба?
Біздің арамызда әлі күнге
айтылар ортақ сӛз қалғаны ма?
Бӛбек.
(Есбергенге ықыластана сӛйлейді).
Есберген мен сенің
азамат екеніңді танып, мына ӛмірден де, адамдардан да кӛрген
қорлықтарым едәуір жеңілденіп қалды.
Есберген.
Бӛбек! Сенің қара басыңның қорлық кӛргеніне,
жаным
қиналады. Бірақ, бір рулы елдің намысын кім жоқтар,
жыртысын кім жыртар? Ендігі жерде екі адам егесе сӛйлессе бірінші
боп біздің елдің адамдарының бетіне соғар шапалақ сенің атың
болады... Соған ӛзімнің де қатысым бар екенін ойлағанда, мен
ұяттан жерге кіріп кеткім келеді...
Бӛбек.
Саған артар ӛкпем жоқ. Айтар алғысым бар. Білмеппін,
азамат екенсің. Кешір мені. Сені, кешірім ӛтіну үшін ғана, кӛргім
келді.
Есберген. (Салы суға кеткен Есберген). Бӛбек! Қайыппен
алғашқы
кеткеніңде бойымды намыс, кӛкіректі ыза кернеп, кек алуға ант етіп
едім. Екінші рет кеткеніңде сол екпінмен тағы қуғаным рас. Бірақ
қателесіппін. Екеуіңнің махаббаттарың қызық қуған бозбала ойыны
емес екеніне кӛзім жетті. Осы жолы арттарыңнан қуып, алып
келгеніме ӛкініп отырмын.
Бӛбек.
Есберген! “Тат темірді кеміреді, қайғы адамды
кеміреді” –
деген. Мен енді адам болмаймын. Сүйіп қосылғанымнан
айрылып, Сені екі рет жерлеп, бүгінгідей адамшылығыңды кӛріп...
Бұ қайғылар мені тез мүжіп бітірер...
Есберген. Мені де кешір. Сені еркіңнен тыс әйел етпек
болдым. Баяғы ел айтатын “басына түскесін үйреніп кетеді ғой”
дегенге сендім. Қателесіппін.
Бӛбек.
Шынымды айтсам, егер сіз кезінде келіп, оңашасын
тауып менімен сырласқанда, тойды кейін шегіндіргенде, бұлардың
бірі болмас па еді... Кім біледі?..
Есберген.
Кім білген, бұл жерде кімнен қанша қате кеткенін?..
Бұл ӛмір сүру деген, кілең қате басу ма деп қалдым?.
Бӛбек. Рахмет Есберген. Мен тек қана сенің алдыңда
ұяттымын
.
Сенен басқа ешкім алдында кінәм бар деп ойламаймын.
Ӛкінбеймін. Мені сен кешіре гӛр
.
Маған енді ештеңе де
қажет емес.
Менде аз ғана күн тірлік қалды. Қалған күндерді алдамшы
сағынышқа арнармын.
71
Есберген. Осы жолы сіздерді қумағанда, тек қана жалғыз ӛзім
бақытсыз болар едім. Енді бақытсыз жан үшеу болатын болдық.
Бӛбек. Кешір мені, мені қарғамашы! Осы әлемде бір кісінің
жан
ашырлығын кӛрем деп дәметсем, оны тап сенен күтпеген едім.
Бүгінгі істеген кісілігің мені қайран қалдырды. Пендеміз ғой! Кісі
танымайды екенбіз. Кешіре кӛр мені.
Есберген. Енді екеуміз ошаққа қазан асып, астына от түтетіп
отыра
алмаспыз. Менен не сұрағың бар?
Бӛбек. Қасыма ана қойшы баланы ерітіп мені тӛркініме
жеткізіп
таста. Мені қара жерге солар тапсырсын. Қанша дегенмен солардан
ӛнген адаммын ғой, далаға тастамас...
Есберген. Бердім тілегіңді.
Бӛбек.
Менің қалған ғұмырымда Алла тағаладан ӛлім
сұрағаннан басқа тілегім болмас деп жүр едім. Соған қоса енді тағы
бір тілек қосылатын болды. Саған бармақтай бақ бере гӛр деп тілеп,
ӛтермін. Кім білген, басқа тілегімді бермесе де, осыны берер... Жігіт
екенсің ғой!.. Азамат екенсің... Мен бейбақты кешіре кӛр!..
Солқылдап жылап, шаршап қалады.
Есберген. Тағдыр осылай шешіпті ғой. Айдай сұлу Бӛбектей
жарым
болады деп мақтанушы едім. Тағдыр біздің қалауымызды істемеді...
Ӛзім де қателесіппін. Анам осы жолы екінші қашқан
қызды қума.
Олар шын ғашықтар. Кейін есін жинағасын ел қарғайды, іздеме деп
кӛп жалынып еді. Тыңдамап ем. Сен кӛндігіп кетсең, ӛткенді ойға
алмаспын деп едім... Қателесіппін... Сен де кеш мені.
Шымылдық.
12-
кӛрініс. Қайып әнінің оралуы.
“Ақбӛбек
-
Қайып” уақиғасының ақыры.
Есжан ауылы. Ауыл шетінде баяғы Қайыпқа тігілген қара
күрке. Сол үйде арып
-
ашыған, күтімсіз Ақбӛбек. Дина келеді.
Дина. Бӛпежан, халің қалай?
Бӛбек. Менің халімді қайтесің, ӛзің жақсымысың? Менің
қырсығымнан қорлық кӛріп жүрсің
-
ау, жеңеше...
72
Дина. Ӛтті, кетті. Енді оны еске алып не қажет... Мені қойшы.
Несіне уайымдайсың... Үйім басымда, байым қасымда... Ӛзің
қалайсың?
Бӛбек.
Жақсымын, жақсылығы жақын секілді.
Дина.
Түсінбедім, қандай жақсылық?
Бӛбек.
Алла менің тілегімді беретін секілді.
Дина.
Қорқытпашы мені, Бӛпежан... Басың жас... Осы
ауырпалықты бір кӛтеріп кетші... Әлі
-
ақ, бұ тіршіліктің қызығына
тоймайтын боласың...
Бӛбек.
Тіршілік қызығы деймісің? Әрине тоймаймын. Мен неге
қызықтамайын... Қызықтаймын... Қайып айтқан... Жақсы нәрселерді
қызықта деп...
Бӛбектің ӛңі бұзыла бастайды. Дина сескеніп қорқа бастайды.
Дина. Бӛпежан есіңді жишы. Маған қарашы. Ойпырмай, тағы
басталды
-
ау!
Дина Бӛбекті жұлқылып есін кіргізгісі келеді. Бӛбек оған назар
аудармай кереге басын сыйпалай бастайды.
Бӛбек.
Керегенің дәл осы басында менің алқам ілулі тұратын.
Оны кім алып кеткен?.. А... а
-
а... Осы жерде менің сәукелем ілулі
тұратын. Міне... Міне... Сәукеле табылды... Менің сәукелем ілулі тұр
екен ғой... Қалай кӛрмей жүргенмін. Күнде іздеймін..
.
Сәукелені алып басына киген болады.
Бӛбек.
Қайып, қарашы маған, жараса ма мына сәукеле? Ал
мынау сен тіккен кӛксауыр етік қой. Аяғыма қандай жайлы...
Есін жиғандай болып, қолын жайып алақанына қарайды.
Бӛбек
.
Қайда әлгі нәрселер?..
Есін жияды. Бӛбектің ӛзі шошып кетеді.
Дина. Бӛбекті құшақтайды. Неге қинайсың ӛзіңді. Біздермен
бірге тұрсаңшы. Ұмыт болар ма еді?..
Бӛбек.
Жеңеше, тез апамды шақыршы... Тез баршы. Мен
шаршап барамын... Сәл дем алайын... Шақыршы... Жүгірші...
Дина асығыс шығып кетеді.
73
Бӛбек. (Бӛбек қайтадан жаңылыс сӛйлей бастайды).
Қайып
кӛзіме енді кӛрініп келе жатыр еді. Әлгінің бәрін бүлдіргенін қарашы.
Ол осы арада жүр. Жасырынады ғой. Ұстап алса баяғыда Кедейдің
“жеті мүшеңе жеті жара” деп найзалағанындай, бұлар да
найзалайды ғой,
оны. Жеті жерінен жара түскенде бір
ауырсынбады. Нағыз батыр менің Қайыбым екен ғой...
Үйге қойшы бала кіреді.
Бӛбек. Айттым ғой. Ол осында деп, Қайып!..
Қойшы бала.
Апа, бұл мен ғой. Қайып аға алыста. Саған әнін
жіберіпті. Сізді сағынып жүрсе керек. Жақында келіп қалар.
Бӛбек.
Ол келем десе келеді. Ол айтқанын орындайды. Кәне
қандай ән? Айтып берші... Тыңдайын... Тағы да маған арнап па?..
Жатып тыңдайыншы. Шаршап тұрмын.
Тӛсегіне жатады.
Қойшы бала. Саған арнапты, апатай, саған арнапты. Апатай
сен білсең ғой, естісең ғой! Маңғыстаудың Ойы мен Қыры, Ойыл
мен Қиыл, Еділ мен Жайық, қазақтың шексіз байтағы тек қана
Ақбӛбек әнімен тыныстайды бұ күндері... Аспан асты, Жер үсті
Ақбӛбегі мен Қайыбының ақ махаббатына бӛленіп жатыр...
Бӛбек. Рахмет, айналайын.
Шаршап бара жатырмын. Бір естіп
кетейін. Қайыптың әнін айтшы.
Қойшы бала.
Ақбӛбек пәк сезімнің гүлі едің,
Сұңқардай қомдап қанат іліп едім.
Амалсыз ант ұстадым Иран астым,
Бӛбегім әнім тірі, ӛлі ӛзім.
Текемет ою салса, түр жарасар,
Кӛктемде қу ағашқа бүр
жарасар.
Армансыз ӛтер еді Қайып сорлы,
Соңғы рет Бӛбегіне бір қараса.
Бӛбек.
Қайып... Қайдасың ғашығым?.. Ынтазарым... Шалқар
сезімің жұдырықтай жүрегіңе сыймай, қарақан басың байтақ жеріңе
сыймай...
Қойшы бала.
Мен жүрмін жүрегіме сезім сыймай,
Антымды бұза алмадым, тӛзім сыйлай.
Ӛзіңді ақырғы рет бір кӛрсем деп,
Тірлікті әлі жүрмін кӛзім қимай.
74
Бӛбек.
Қайда жүр екенсің?.. Сен енді маған бір қарауға үлгере
алмай қалатын болдың... Кешір жаным... Қош... Сенің әніңмен
бастап едім мына ӛмірді... Сенің әніңмен кетіп барамын... Аз ӛмір
сүрсем де ақ махаббатты серік етіп, адал ӛмір сүрдім... Ешкімді
алдамадым... Армансыз кетіп барамын... Қош...
Мынау жарқыраған
күні бар қара түнек ішіндегі кӛрген жалғыз жарығым... Қош...
Бӛбек үзіліп бара жатады. Қойшы бала
басын сүйейді.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Қойшы  бала - Сайын Назарбекҧлы

text:
Қойшы бала.
Апа... Ашшы кӛзіңді... (қойшы бала жылайды).
Апа... Бұның не?.. Жұмбашы кӛзіңді, апатай?.. Күтпейсің бе,
Қайыбыңды?.. Мен екеуіңнің қатар отырғандарыңды кӛрсем деп
армандаушы едім... Ол міндетті түрде келеді... Апа, Қайыптың әнін
айтып берейін бе?.. Тыңдашы тағы бірін айтып берейін...
Қойшы бала жылап орнынан тұрады.
Апатай
-
ай... Қуаныш пен шаттыққа жаратылған апатайым
-
ай...
Неге бұлай? Ақ махаббат пен пәк сезімнің ӛтеуі ӛлім бе екен?
Неге бұлай?
Құлшар ата!.. Мен міндетімді енді түсіндім!.. Атажан
айтқаныңның мағынасы енді жетті жүрегіме!.. Мен енді Ақбӛбекті
жырлап ӛтермін!.. Ешқашан ешкім ұмытпайтындай етіп жырлайтын
боламын...
Қойшы бала Ақбӛбек басын сүйемек болады, басына жастық
қоймақ болады. Қайғылы саз күшейе түседі. Жарық күші азая
бастайды. Қара түнекте қайғылы саз үні естіліп тұрады.
Сӛз соңы
(Сахна жабыларды терме сарынымен орындалып жатады).
Қасиетті Маңғыстау
Ғашықтардың мекені.
Шынайы сезім туғызар,
75
Осындай дала деседі.
Жырға қостық біз бүгін,
Ақбӛбек пен Қайыпты,
Есте қалған кешегі.
Ақбӛбек деген бір сӛзден
Махаббат лебі еседі.
Қарғыс айтқан бір жан жоқ,
Тиер деп жұртқа кеселі.
Жырлаған сайын сағыныш,
Күннен
-
күнге ӛседі.
Адай деген ел едік,
Бабалар әнін жырлаған.
Тыныстайды сол әнмен,
Ғасырдан астам бұл далам.
Ӛткен деп бір кез осындай,
Ақбӛбек дауы шырғалаң.
Бақытын іздеп ғашықтар,
Тап болған жолға бұрмалаң.
Сүйіскен жандар сезімін,
Мақтаныш етіп тұр далам.
Қалың елі, қарындас,
Сӛкпеді жастар сезімін.
Ӛртене жаздап отына,
Махаббат тапқан кезінің.
Шындығы айна бетіндей,
Жыраудың осы сӛзінің.
Шымылдық.
Екінші бӛлімнің соңы.
Ант
76
үш бӛлімді, тоғыз кӛріністі драма
Алғы сӛз
Осы еңбегімді сан ғасырлар шалғайда жүріп тарихи отанына
қайта оралғанда алғашқылар боп табаны Маңғыстау жеріне тиген,
алғашқылар боп жамбастары Маңғыстау топырағына тиген
қасиетті бабаларымыз: Бекет пен Саназар әулиелердің; Шотан
мен Қармыс батырлардың; Абыл менен Қалнияз ақындардың және
сол
секілді
есімдері
еліміздің
есінде
сақталған,
істері
жұртымыздың жүрегінде сақталған аталар мен аналар рухына
арнадым.
Сайын Назарбекҧлы
Ант
(
үш бӛлімді тоғыз кӛріністі драма)
Бірінші бӛлім “Ер анты”
аталады.
Тайсойған жерінде ас беріп жатырған құрдасы беріш
Мәсбатыр аулына келген Қожаназар бай ӛзінің баласы Есбердінің
сұрауымен жастар отырған үйдің жабығынан сығалайды. Мәсбатыр
байдың ерке қызы Шолпан Қожаназарға ауыр сӛздер айтып, келеке
етеді. Ашу үстінде намыс қысқан Қожаназар “мен сені әйел етіп
аламын” деп ант етеді. Мәсбатыр қызына құда түскен Қожаназар
құрдасына қыз бермеймін демей, мәселені ӛзінен қашырып “осы
мәселені билер шешсін” дейді. Қожаназар келіседі. Билер
Қожаназардың құда түсуін орынсыз деп есептемейді, құдалықты
қабыл алады. Бірақ қысқа мерзім беріп, тағы да басқа
орындалмастай талап қояды.
Қожаназар мен баласы Есберді билер қойған талапты
орындап шығады.
Екінші бӛлім
“Ару анты”
аталмақ.
Қожаназар мен баласы Есберді беріштердің барлық
сұрақтарын
орындайды.
Мәселе
шешіліп,
той
мезгілі
тағайындалады. Қожаназар Мәсбатыр үйіне келіп құрдасынан
кешірім сұрайды, қызыңды шақыр деп ӛтінеді. Қожаназар
Шолпаннан, ӛзінің қатты кеткеніне ӛкінетінін айтады, кешірім
сұрайды. Егер қыз қаласа ол ӛз ойынан қайтатынын, қыздың басын
босататынын хабарлайды.
Қожаназардың ісі мен сӛзін қатты бағалаған және
ӛз қатесін де
сезінген Шолпан қыз Қожаназар мен әке
-
шешесінің алдында ант
77
етеді. Қожаназардың ӛмір бойы құрметтеп ӛтетінін, тіпті жолына
құрбан болуға даяр екенін айтады. Әке
-
шешесіне қызым жасы үлкен
кісіге кетті деп ӛкінбеуін сұрайды.
Бұл бӛлімнің соңында бес жасар Қошанды қызықтап отырған
Қожаназар мен Ақшолпан қуанышын суық хабар алып келген
Орынбор мен Маната бӛліп жібереді. Адайлар мен түрікпендер
арасындағы дау туралы хабар жетеді.
Үшінші бӛлім
“Ел анты” аталмақ.
Бір тойда Адайлар мен түрікпендер арасында кезекті жанжал
басталады. Түрікпендер де, адайлар да Маңғыстау біздің ата
мекеніміз еді деп дәлелдер келтіреді.
Арты жер дауына айналады. Түркімендер Алланың алдында
ақталамыз, қазақтар ақтығына ант берсін, антқа Қожаназардың
Ақшолпаннан туған
жалғызы Қошанды ұстасын деп талап қояды.
Анттасу рәсімінде Бекет Қошанды алдына алып, қара тұлпар
мініп шығады.
Ант адайлар пайдасына шешіледі. Ел бекетті Пір тұтады. Аты
ұранға айналады.
Сол уақиғадан елу
-
алпыс жыл ӛтеді. Оғландыдағы Бекет –
Ата
мешіті алдында мінәжат етуге келіп отырған адамдар әңгімелесіп
отырады. Қарт Маната түркімендер мен адайлар арасындағы
болған ант туралы жиналған кӛпшілікке әңгіме айтады. Әңгіме
аяқталғанда ел “Бекет! Бекет!” деп әулиеге ризашылығын білдіреді.
Шымылдық жабылады. Сахна сыртынан “Бекет
-
Ата” әні орындалып
жатады...
78
Бірінші бӛлім. Ер анты
Бірінші кӛрініс. Намыс
Кӛктемнің соңы. Тайсойғанда аталарына ас беріп жатырған беріштер
ауылы.
Шеттеу тігілген бір киіз үйде жастар сауық құрып жатады. Үйде бас сұғар
орын жоқ. Жұрт үй сыртынан ән тыңдап, үй жабығынан сығалап қыздар кӛркін,
жастар ӛнерін әңгіме етіседі.
Жазғы жайлауға кӛшіп бара жатқан Қожаназар бай, баласы Есберді,
қосшы жігіті Маната асқа келеді.
Қожаназар:
Тайсойған жерінің құлпыруын
-
ай! Биыл түгін тартсаң майы
шыққалы тұр екен!
Есберді:
Әке! Бұлардың кӛктемде аталарына ас беріп жатқаны да
соның арқасы екен. Малдары тез қоңданатын жер болғаны ғой.
Маната:
Қожеке! Жері сондай болғанда, елі неге бай емес?
Қожаназар:
Бар ғой байлары.
Ас беріп жатқан Мәсбатыр құрдасым бай
адам. Бірақ бұлар жартылай отырықшылау болғандықтан малды
шексіз кӛбейте бермейді.
Алдарынан бұларды күтіп алуға Мәсбатыр ұлы Жайықбай мен
Сұлтанғали би шығады. Жайықбай бұрынырақ сәлем беріп, бұрынырақ қолын
ұсынады.
Жайықбай:
Ассалаумағалайкум, Қожеке!
Сҧлтанғали:
Ассалаумағалайкум, Қожеке!
Қожаназар:
(сәлемін сәл кешіктірген Сұлтанғалиға назар аудармай
Жайықбаймен амандасып жатады)
Бар бол балам! Жайықбаймысың!? Менің қҧрдасым
Мәсбатырдың кенжесісің ғой, сірә?
Жайықбай:
Таныдыңыз Қожеке! Бірақ мен кенже емеспін. Менің Шолпан
деген қарындасым бар!
Қожаназар:
79
Ия, солай еді ғой. Мен сені ұлдан кенже деп жатырғаным ғой,
әйтпесе Мәсбатыр қыз балалы болып ұлан
-
ғайыр той жасағанда біз
де қатынасқанбыз сол тойға!
Сҧлтанғали:
Ие, ол бір үлкен той болған еді.
Қожаназар:
Ата
-
бабаларыңа бағыштап беріп жатқан садақаларыңды
Аллатағала қабыл еткей! Мал
-
жандарың аман ба, шырағым?
Жайықбай:
Айтсын! Мұздай қаракӛк!
Қожаназар:
Е
-
е, кісі болып қалыпсың ғой! Сӛз саптауың жақсы екен!
Мәсбатыр байдың дені
-
қары сау ма? Құрдасын ӛзі қарсы
алмай, баласын жібергені қартайғаны ма?! Бірақ ондай
боркеміктердің қартаятын кезі де жеткен болар!..
Жайықбай:
Сізден бұрын қалай қартаяды!
Қартайған жоқ, ӛзіңіздің
құрдасыңыз емес пе...
Қонақтарды қарсы аламын деп қолы босамай қалды.
Құрдасыма сәлем айт, маған ӛкпелемесін деген.
Сҧлтанғали:
Жайықжан, Қожекеңнің алдын босат. Біз де амандасалық.
Қожаназар:
Жайықбайжан! Тігілмген үйдің тӛріне таласып жатқан мынауың
кім!
Жайықбай қысылып, ыңғайсызданып қалады.
Жайықбай:
Әкем Сұлтанғали ағаны сізді қарсы алсын деп әдейі жіберген.
Сҧлтанғали:
Қожеке! Сӛзге де, тӛрге таласым жоқ! Таласқанда да Адай
байымен қол алысып еді деп менің қолыма қозылы қой жұғып қалар
деймісің?
Қожаназар:
Қолыңа қозы тұрақтамағанмен тіліңе шиқан тұрақтаған реті
бар ғой?.. Ие, Сіз де аман
-
есенсіз бе?
Қожаназар мен Сұлтанғали қолдасып амандасады.
Сҧлтанғали:
Құдайға шүкір!
80
Мәсбатыр асыма құрдасым Қожаназар келеді деп дүйім елді
күбінтіп қойды. Тап қазір ӛзінің қолы тимегесін алдыңыздан шығып
амандасып жатқанымыз ғой. Әйтпесе онша кӛрнекті кісі емеспіз.
Жарлы жатақ, балықшымыз.
Маната:
Шарғаң шағын екен. Мына бойыңмен суға қалай бойлап
жүрсің? Әлде балықты жағада тұрып аулайтын балықшымысың?
Сҧлтанғали:
Адам суға түскенде бойына сеніп түспейді. Жүзіп білетініне
сеніп түседі. Бірақ су жағдайын, су қадірін Маңғыстау мен Орынбор
арасын шаңдатып кӛшіп жүретін адайлар қайдан білсін!
Сұлтанғали Қожаназарға сынай қарап қояды.
Қожаназар:
Маната! Естіп тұрмысың! Қақпанды қалай құрады!
Маната:
Шаян құйрығындай тілінің ащысын
-
ай мына беріш ағамның!
Қалай ойлайсың, айтшы қані! Су қадірін қара тасты қашаумен
қашап, шапашотпен шауып, тереңдігі жүз қадам шыңырау қазған
біле ме, әлде шалқып шатқан Жайыққа мал жаптырған біле
ме?
Сҧлтанғали:
Біз су қадірі туралы ойлап кӛрмеппіз. Бірақ Қожаназар бай
жайлауға кӛшкенде Үстіртті кесіп ӛтіп, шӛл жылқысын Жемге
жапқанда ӛзен суы бір тұтам ортайып кетеді екен деп еститінбіз.
Алды Жемнен су ішіп жатқанда үйірлерінің соңы Манатадан жаңа
кӛтеріліп жатады екен деседі ғой. Бұ жақтағы ел Қожаназар қадірін
жақсы біледі.
Қожаназар:
Сұлтанғалиға сынай қарап:
Рас, мал ӛсірдік. Біз емес ел ӛсіріп жатыр. Біздің малымыз –
елдің малы. Бірақ Қожаназар елге қадірлі еді деген пікірді қайдан
алдыңыз?
Сҧлтанғали:
О не дегеніңіз Қожеке! Сіздің қадіріңіз ӛз еліңіз түгіл біздің елге
де Алатау асқарындай емес пе? Ал Алатау асқарын сӛзбен де, ой
мен де аласарта аласың ба?
Қожаназар:
Мынадай сӛзіңді доғармасаң мені түбі қозылы қойсыз
қалдыратын түрің бар! Мадақтауыңды шектеші! Жаңа жатақпын,
жарлымын деп жатырған жоқ па едің? Жарлы емес, тіліңнен
жарылып тұрған жорғасың ғой, ӛзің!
Сҧлтанғали:
81
Шешем адайдың қызы еді. Жиендік жасап жатырғаным ғой.
Қозылы қой қайда қашар дейсің. Аузыңыздан шықты. Алармыз. Бір
реті болар. Алажағыңды алып кет десең іздеп те барармыз. Ат
мінгізсең айдап та қайтармыз. Биыл қай жақты жайламақ ойларың
бар еді?
Маната:
Қыз дегенді басқа жұртқа бермеу керек
-
ау деймін, Қожеке!
Қарашы, біздің апамыздың бар ӛнерін бойына сіңіріп алып,
тақылдауын! Сӛйлетсең болды ӛзі болғандай
-
ақ, ӛзі туғандай
-
ақ...
Қожаназар:
Сӛйлесін! Сӛз адамнаң ішін ашады. Нағашыларыңнан қозылы
қой аламын, ат мініп қайтамын десең биыл Тұзтӛбе жақтан іздейсің.
Маната:
Қожеке! “Құлан қырда, құндыз суда” демейтін бе
еді? Құланға
ұқсап түзде жортып кӛрді дейсің бе? Жайықтан түстік жолға шықса
шӛлдеп қалады ғой, бұ жиендер!
Сҧлтанғали:
Сонда Маңғыстау мен Тұзтӛбе арасы қанша жер?
Маната:
Малдың жағдайымен санасып, елдің жай
-
күйін ойлай, асықпай
жылжығанда екі ай кӛшетін жол.
Жайықбай:
Сонда сіздер шынымен Тұзтӛбеге дейін кӛшесіздер ме?
Қожаназар:
Мәсбатыр
құрдасым
биыл
Тайсойғанды
жайла
деп
шаужайыма жабысып жалынып жатпаса солай болады.
Сҧлтанғали:
Неге жабыспасын? Жабысады! Мәсбатырға қосылып ел де
жабысады. Сіздей қайырымды байдан бір түйе сауын алса да, бір
аттың майын мінсе де жатақ елге қайыр емес пе?
Жайықбай:
Қожеке! Мен Сіз түсетін үй дайындығын байқайын.
Қымыз сапыртайын.
Қожаназар:
Шаруаңнан қалма, балам. Мына шиқан тілді жиен бізді
адастырмас.
Жайықбай кетеді.
Бұлар бір киіз үйдің қасына жақындайды. Жұрт сол үйдің
жабығын кӛтеріп таласа ішке қарап, ән тыңдауға тырысып жатады.
Маната:
Есберді! Мыналар не істеп жүрген адамдар!!
82
Есберді:
Шынымен де! Құрттаған қойдың құйрығына үймелеген
шыбындай ана адамдар үй жабығына жабысып қалыпты ғой!
Оларды соншама құмар қылған не болды екен?
Сҧлтанғали:
(Есбердіге)
Әкең Қожаназардың құрдасы Мәсбатыр байдың алты ұлы бар.
Бұл үй байдың алты ұлдан кейін сағынып кӛрген сүйікті қызы
Шолпанның отауы. Осындай тойда
байдың ерке қызының жастарды
жинап алып, сауық құратын әдеті бар. Ал жұрт Шолпанның кӛркі мен
сӛзіне құмар. Дәмесі бар да, дәмесі жоқ та бір қарап қалмақ.
Есберді:
Шолпан қыздың жұртты несімен қызықтырып жатқанын білсек
қайтеді? Әке, біз де қарайық па?
Қожаназар:
Қараңдар! Қарай беріңдер, шырақтарым! Қымызды кім ішпейді,
қызды
кім айттырмайды деген.
Есберді:
(жабықтан сығалайды)
Астафралла! Әке! Мынадай да сұлу жан болады екен ғой!
Қараңызшы!
Қожаназар:
Қой
шырағым!
Сақалым
сапсыйып
қыз
жабығынан
сығалайтындай маған не кӛрініпті. Қанша сұлу болғанда да шешең
Айсолымнан сұлу деймісің...
Есберді:
Әке! Қарай салшы! Нең кетеді!
Есберді үзіктің жиегін молырақ кӛтеріп береді. Қожаназар жабықтан
немқұрайлы қарай салмақ болғанмен Шолпан қызға кӛзі түсіп кеткенде қатты
таңырқағанын жасыра алмайды... Күбірлеп...
Қожаназар:
Мынау перінің қызы ма?.. Әлде періштенің ӛзі ме?..
Есберді:
Айттым ғой, әке! Айтқаным сол ғой! Шынымен де ана қыздар
ішінде Шолпандай жарқырамай ма?
Қожаназар:
Қалған қыздар жұлдыз болса мына қыз жай Шолпан емес
Ақшолпан болар! “Ән сазымен, қыз назымен” дегенді шешендерге
осындай сұлулар айтқызады екен
-
ау, шіркін!
Киіз үй ішіндегі ән тоқтап қалады. Барлығы да жабықтан
қарағандарға қарап, бір
-
бірімен сыбырласып кетеді.
83
Тҧмар:
(Шолпанға сыбырлап)
Сені ана шал –
мына қыз Шолпан емес Ақшолпан –
деп
жатыр.
Жастардың сыбыр, күбірі кӛбейіп кетеді.
Жастардың бірі:
Мына кісінің сақалын
-
ай!
Жастардың тағы біреуі:
Бұлар жабықтан неге сығалай береді екен?
Шолпан:
(ӛзіне бажырайып қарап қалған Қожаназарға естірте
дауыстап)
Неменеге бажырайып қалған мына шал! Күз айында қошқарға
күйекке жарарлық ана сақалынан ұялмай ма?
Қожаназар:
Астафралла!
Шолпан:
Анадай сақалды ӛз орнына пайдалана алмайтын болғасын,
басқа пайдасына асырып, бір жеріне белдемше етіп байлап алмай
ма! (жастар күледі).
Қожаназар:
Астафралла!
Шолпан:
Қартайғанда қыз жабығынан сығалап, ойынымызды бұзғаны
несі? Бұ заманның қарттары ерте алжи бастаған болар ма?
Есберді:
Әке! Мына қыздың кӛргенсіздігі кӛркінен де асып кетті ме?
Қалай, қалай ҥдетеді, әңгімесін?
Қожаназар:
Естіп тұрмын!
Есберді:
Әке! Бірдеме демейсіз бе?
Қожаназар:
Дегім
-
ақ келіп тұр! Тек қана мына қызға ұқсап сіздер,
әйелдерім мен балаларым, маған ӛкпелейсіңдер ғой, кейін!
Есберді:
Әке! Деші! Ӛз мойныма аламын! Ешкім ӛкпелемейді! Мына
қорлық сӛзді естігенше, ӛмір бойы сол үшін бір шаруаның соңында
жүрейін!
Қожаназар:
(даусын кенеп, “Ей шырағым!” дейді). Жұрт тына қалады.
Ей, шырағым! Ей, адуын қыз! Құлағың естігіш екен! Енді қапы
қалмай тыңдап ал! Жай айта салған сӛз үшін менің алты алашқа
84
қадірлі басымды да, періштеге мекен болған қасиетті сақалымды да
жұрт алдында масқараламақ болдың!
Шолпан:
Ӛз обалың ӛзіңе!
Қожаназар:
Бірақ сен кісі танымайды екенсің, ерке қыз! Кімнің кім екенін
сезе алмадың!
Шолпан:
Сонда кім екен ол!
(күледі, жастар қосыла күледіі)
Қожаназар:
Мен бұрын кім болғанымды айтпай
-
ақ қояйын! Бірақ ендігі
жерде саған кім болатынымды болжап берейін!
Шолпан:
Ал, кӛріпкел шал! Айтыңыз, жыныңыз не деп сыбырлап тұр,
құлағыңызға!
(Жастар шуылдасып, күліп жатады)
Қожаназар:
Ендеше тыңда, тәрбиесіз қыз! Менің ендігі қалған
ғұмырымдағы
тӛсектесім сен болатын боласың, ерке сұлу...
Шолпан:
(абдырап қалады)
Тәрбиесіз дейді... Тӛсектесі несі?..
Қожаназар
:
Бұны “бақыт” десең бақытты етермін. “Сорым” десең менен
жалынып ӛзің сұрап алған ӛкінішің болар. Неде болса ендігі қалған
ғұмырымдағы менің тӛсектесім сен болатын боласың!”...
Шолпан:
(Орнынан тұрады)
Тҧтақ!
Қожаназар:
Осы жасқа келгенше берген уәдемді аяқсыз қалдырып
кӛрмеген жанмын. Алла тағаланың кӛзі дұрыс болса, тағы да солай
болады.
Шолпан:
“Інгенімді қараймын деп мінгенімнен айрылдым” –
деген сӛз
бар емес пе еді. Мына сӛздеріңді естісе менің алты ағам еліңе дейін
жаяу қуар, сақалыңды желпілдетіп.
Жастар шулап күледі.
Қожаназар:
Алты ағаң түгіл алпыс атаңнан сескенбедім!
Мені қатты ерегестірдің, шырағым! “Күшті қауіпті емес, кекті
қауіпті” –
деген сӛзді де біз шығарған жоқпыз. Біз күшті едік, ендігі
жерде кекті де болатын болдық. Бір ауыз сӛзіңнен түскен от, осы
85
Тайсойғанды емес, мына он екі ата Байұлы даласын тұтас ӛртеп
кетіп жүрмесін!..
Әңгімені сақтана тыңдап отырған Тұмар ортаға түспек болады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сайын Назарбекҧлы

text:
1
Сайын Назарбекҧлы
Шығармалар жинағы
8 том
Ақбӛбек
Драмалық шығармалар
Ақбӛбек
Ант
Ең асыл мұра
Абай ішіп үлгермеген "У"
Адайдың жеті қайқысы
Ай кӛрдік, аман кӛрдік
Алматы «Жазушы»
2011
2
Лебен Сәдуақасҧлы,
Қазақстан Журналистер одағының мүшесі
…”Асыл арман, жол таппасам баратын, жетем саған ӛзім
салған соқпақпен” –
деп, жазыпты Сайын “Асыл арман” деген
ӛлеңінде. Меніңше, ол арманға жеткізер соқпаққа емес, даңғыл
жолға түскен тәрізді. Ондайда орындалмайтын арман болмайтын
шығар. Аман жүр. Аман жүрсең, ӛлеңдерің де ӛзің кӛбірек қаузайтын
асқар
-
асқар армандарыңның ақиқатқа айналуына күмәнім жоқ. Мен
ғана емес, сені білетін елің осылай дейді.
Ләйім да солай болсын!
Әбіш Кекілбайҧлы,
Қазақстан халық жазушысы.
Мен оған алғашқы жүздесуімнен бермен қарай ылғи таң
қалумен келемін. Әуелі, бауырмалдылығына таң қалдым. Сосын
достыққа адалдығына таң қалдым. Алған беттен қайтпайтын
қайсарлығына таң қалдым. Табандылығына таң қалдым. Ол мені
әлденеше рет қорқытты да. Ӛйткені, әлденеше рет ӛлімнен қалды.
Дауасы жоқ дертке ұшырап, ӛзге жұрт қаралай күдер үзетін жерде,
ол күдерін үзген жоқ. Үш рет оташының пышағына түсіп, отанына
аман қайтты, тірі жүрген қаһарман керек болса, қасыңызда жүр.
3
Ақбӛбек
Адам пендесі үшін тіршіліктің тірегі де мағынасы да –
Ұлы
Жаратылыс сыйға тартқан –
махаббат сезімі!.. Ғашықтық сезім!..
Тумақ бар да ӛлмек бар. Демек ғашықтық пен қайғы сезімдері
ӛмірде қатар аяқ басып, қатар жасайды.
Шынайы махаббат иелеріне не заманы, не адамы кедергі
жасап, сезімдері сәтсіздікке ұшыраса, арты қасіретке айналып ел
назарына ілінсе, замандастары кезінде қуғынға ұшыратқанымен
артқы ұрпағы оларды ақтаған, олар қасіретіне ел болып қайғырған.
Баян мен Қозы, Еңлік пен Кебек, Ақбӛбек пен Қайып
махаббаттары бір
-
біріне қандай ұқсас болса, ұрпақтарының оларға
деген ықыласы да сондай ұқсас. Құлшардай кемеңгері бар ел,
Қойшы баладай ӛшпес жады бар халық ешқашан оларды
ұмытпайды.
Ерлік тек ер азамат ісі емес. Қысылтаң шақта, екіталай шақта
ерлікке әйелдер ерлерден бұрын барады. Сондықтан да Ақбӛбек
ерлігі, Ақбӛбек махаббаты халық махаббатының, әйел ерлігінің
символындай болса, Қайыптай бейнелер қасиетті халық ӛнерінің
символы.
Ақбӛбек
-
Қайып уақиғалары 1881 жылы басталып, Маңғыстау
ӛңірін дүр сілкіндірген екен. Бұл қасіретті махаббат туралы
кезінде
саздар мен әндер шығарылған. Олар ел жадында сақталып, әлі
күнге жырланып келеді.
Махаббаттың ең қасиетті құбылыс екенін әйгілеумен келеді.
Басты кейіпкерлер:
Бӛбек –
Есжан байдың қызы,
әнші,
16 жаста.
Қайып –
зергер
-
етікші, сазгер
-
күйші, ақын
-
әнші, ӛнерлі жігіт, 23
жаста.
Дина
–
Бӛбектің жеңгесі, 20 жаста.
Есжан бай
–
Бӛбектің әкесі, 50 жаста.
Сәнтӛре
–
Бӛбектің анасы, 40 жаста.
Қойлыбай
–
Есжан байдың ұлы, 25 жаста.
Дина
–
Бӛбектің жеңгесі, 20 жаста.
Мамыртай
–
Есжан аулының қарт кісісі.
Итбай
бай –
Есбергеннің әкесі, 50 жаста.
4
Гҥлсара –
Есбергеннің шешесі, 40 жаста.
Есберген –
Итбай байдың баласы, 25 жаста.
Кедей батыр
–
Итбай аулының адамы, 35 жаста.
Қойшы бала
–
Итбай аулының жалшысы, 10
-
12 жаста.
Бегей
–
орта жастағы ӛз аулының бас кӛтерген азаматы.
Бегей Бәйбішесі
–
Қайыптың рулас апасы.
Қайыптың қҧрдасы
–
Бегей аулының жігіті.
Қҧлшар
–
атақты күйші, қарт адам.
Қарт кісі.
Нӛкер жігіт.
Жігіттер, қыздар.
Ауыл адамдары.
Бірінші бӛлім
Алғы сӛз
4
1-
кӛрініс. Кездесу.
6
2-
кӛрініс.
Тӛбе басындағы кеңес.
7
3-
кӛрініс.
Есжан бай үйіндегі әңгіме.
9
4-
кӛрініс.
Шебер үйінің сырты. Күй сазы. Бӛбек пен Дина.
15
5-
кӛрініс.
Шебер үйінің іші. Алғашқы кездесу. Алғашқы сезім.
15
6-
кӛрініс.
Айтыс.
19
7-
кӛрініс.
Шебер үйінің сырты. Даладан тыңдалған ән.
20
8-
кӛрініс.
Бай үйінің іші. Той қамы.
24
9-
кӛрініс.
Түн. Шебер үйінің сырты. Бӛбек сыры. Табысу.
26
10-
кӛрініс.
Есжан үйі.
30
11-
кӛрініс. Дина мен Бӛбек шебер үйінде.
30
12-
кӛрініс.
Ғашықтар шешімі.
32
13-
кӛрініс. Есжан үйіндегі қапылыс.
34
Екінші бӛлім
1-
кӛрініс.
Бегей ауылы.
37
2-
кӛрініс.
Итбай ауылы.
40
3-
кӛрініс. Кедей мен Есберген.
43
4-
кӛрініс.
Қалашылардың оралуы.
47
5-
кӛрініс.
Қайып қасіреті.
48
6-
кӛрініс.
Қойшы бала.
50
5
7-
кӛрініс.
Бӛбек пен қойшы бала.
52
8-
кӛрініс.
Қайып пен Бӛбек. Қашқындар.
54
9-
кӛрініс.
Тұтқындар. Құлшар. Ант.
61
10-
кӛрініс.Итбай ауылының адамдары.
64
11-
кӛрініс.Бӛбек пен Есберген.
12-
кӛрініс.
Қайып әнінің оралуы.
“Ақбӛбек” уақиғасының ақыры.
Сӛз соңы
68
Алғы
сӛз
(Сахна ашылар алдында терме сарынымен орындалып
жатады).
Адай деген ел едік...
Адай деген ел едік,
Қазақтың қара баласын,
Хан ұлына теңгерген.
Жігерлі болып ӛссін деп,
Тентегіне жел берген.
Ортадан оза шапқанға,
Дәрежелі шен берген.
Заты қара темірге,
Күмістеп бетін ӛң берген.
Ақындар салған ұран
-
жыр,
Батырына дем берген.
Азаулыны ардақтап,
Стамболдан кем кӛрмей,
Алмаға атын байлаған.
Әрі кӛшіп жат жерге
Днепр, Донды жайлаған.
Бері қарай ен дала,
Еділге кӛпір салдырған.
Жайықтан ӛтіп дем алып,
Шалғынға атын шалдырған.
Сарайшықта кеңесіп,
Дәрежелі ханмен теңесіп,
Біздің сол бір бабалар
Отырды екен не десіп?
6
Қап тауында жайласа,
Адай атын қалдырып;
Азаулыдай далада,
Адай мола салдырып;
Қырымда қызын ұзатып;
Ұрымда ұлын піштіріп;
Бірде даха, бірде дай
,
Массагет боп, бірде адай,
Мынау шексіз әлемнің
Тӛрт бұрышын кезгенде;
Жеті ханға ақыл боп,
Сыпыра жырау ӛткенде,
Маңғыстаудан Ауғанға,
Асан қайғы кеткенде –
Іздеді нені бабалар?
Не ойлады даналар...
Жетпеген соған бұ күнде
Ұрпағында сана бар.
Жетісу жұмақ жаннатта,
Мұңал ошақ от жағып;
Түркістан, Сауран мекендеп,
Ӛртіне жоңғар қақталып;
Ауыздан бірлік кеткенде,
Қазақтың ары тапталып;
Шұбырынды ақтабан,
Аты содан сақталып...
Заманнан заман ӛткенде
Қазақтың басы қосылып,
Жауына соққы беріпті.
Қол бастаған ерлердің
Соңына жұрты еріпті.
Беріштен шыққан Ағытай
Адайда Назар, Шотан бар,
Есенқұл мен Сабытай,
Осы ерлердің қалыпты,
Тарихта аты сақталып.
Қазақтың басы бірігіп,
Тапталған ары қазақтың,
Алынған екен ақталып;
Он сегізінші ғасырда,
7
Бес ғасырдай шет жүріп,
Ата қоныс Маңғыстау,
Айналып қайта жерленген.
Ата мекен жерінде,
Мерейі елдің ӛседі.
Қасиетті Маңғыстау
Ғашықтардың мекені.
Шынайы сезім туғызар,
Осындай дала деседі.
Жырға қостық біз бүгін,
Ақбӛбек пен Қайыпты,
Есте қалған кешегі.
1-
кӛрініс. Кездесу.
Қазақтың дархан даласы. Жайылып жатырған бір отар қой.
Қойшы бала домбыра тартып, “Жамал
-
ай” әнін айтып отырады. Бір
топ нӛкерлерімен Құлшар күйші сахнаға шығады. Олардың ән
тыңдап тұрғанынын бала байқамайды. Ән аяқталады.
Қҧлшар.
Әй, бәрекелді балам, тәуір әнші екенсің! Біздей
жолаушылар кездейсоқ сенің әніңе кездесіп, кӛңілдерін бір кӛтеріп
алды. Ӛнеріңе риза болып қалдық.
Дауыстар.
Риза болып қалдық.
Даусы қандай еді!
Болайын деп тұр екен!
Қҧлшар.
Атың кім балам?
Қойшы бала.
Ассалаумағалайком, ата! Ассалаумағалайком
ағалар! Ата, әркімнің есігінде малшы болып жүрген баланың аты
болушы ма еді? Оның аты “қойшы бала” болады дағы.
Қҧлшар.
Жоқ балам, мынадай ӛнермен адам ӛмір бойы
“қойшы бала” болып қалуға болмайды. Айтпасаң, қайтара
сұрамадым. Бір ғажап әнші бала кӛрдім деп жүрермін. Мен сені
ендігі жерде “әнші балам” деп еске түсіріп жүреретін боламын.
Қойшы бала. “Әнші бала” деген ат маған да ұнап тұр. Мен
әнді ӛте жақсы кӛремін. Бір естігенде кез
-
келген әнді жаттап
аламын.
Қҧлшар.
Әнші балам! Аллатағала халықты жаратады.
Солардың ішінде біреуін әнші біреуін ақын етсе, ал енді біріне не
шеберлік ӛнер, не басқа ӛнер бере салады. Халық ӛнерсіз
болмайды. Сені әнші етіп жаратқан екен, сен ел алдында сол үшін
8
борыштысың. Сен бүкіл елдің жадысың. Ел аузына ілінген барлық
әнді сол елдің ӛзіне айтып беруші де, ертеңгі ұрпаққа жеткізуші де
сен секілділер.
Қойшы бала. Ондай кісілердің жӛні басқа болатын болар
-
ау!
Қҧлшар.
Жоқ балам, атақты болу ӛнерлінің ӛз қолында.
Ӛнерлі жан ӛнерін дамыту жолында еңбек етпей, кӛптің бірі болып,
сол кӛпке араласып кетсе ол да бір “қойшы бала” болып қала
береді. Ал ӛз ӛнерін сыйласа, оның ӛзінікі емес халықтың мүлкі
екенін түсіне алса онда ол адам ӛз атағына “ұлы” деген сӛз
жалғатады, ал елін “қазақ шетінен ӛнерлі
халық екен” деген атаққа
іліндіреді.
Қойшы бала. Атажан
-
ай, менің жүрегімді бір түрлі тулатып
жібердіңіз ғой! Бірақ менің қолымнан не келеді дейсің?..
Қҧлшар.
Бәрі келеді. Тек қана міндетіңе адал бол. Құдай
жазса тағы да кездесерміз. Қош бол. Мен Құлшар
деген атаң
боламын.
Құлшарлар шығып кетеді. Бала аңырып тұрып қалады.
Қойшы бала.
Құлшар күйші!.. Жаңағы кісі Құлшар ата болғаны ма?..
Біраздан соң есін жиып “Қош бол, ата”, “Қош бол Құлшар ата”
деп айқайлап, қолын бұлғайды.
2-
кӛрініс. Тӛбе басындағы кеңес.
Орталарында Бӛбек бар, асық ойнап жүрген ауыл
балаларының қасынан ӛткен тӛрт кісі (Есжан, Мамыртай, Итбай,
Кедей) ауыл маңындағы тӛбе басына барып жайғасады.
Есжан. Алла тағала мал баққан шаруаға биыл аямай
-
ақ беріп
тұр!.. Қараңдаршы, жердің масатыдай құлпыруын!.. Жақында күзге
дейін жұрт аударып қонамыз деген жердің бәрін аралап кӛрдік, қалы
кілемдей құлпырған қызғалдақ дала!.. Сіздер Маңғыстаудан келе
жатырмыз дедіңдер ме?.. О жақтың оты қалай екен? Ел
-
жұрт аман
ба?..
Итбай. Ел
-
жұрт аман, жер жақсы. Тек біздің ауылдардың
қыстақтары биыл оншалықты емес секілді.
Есжан. Ел
-
жұрт аман болса жарар. Күзге дейін жаңбыр да
жауар, жер де кӛгерер.
Итбай.
Құда, “Тентектен тез хабар” дегендей, мен келген
шаруама бірден кірісейін. “Тең
-
теңімен, тезек қабымен” деп біздерді
9
айтқан болар. Жасымыз құрдас, тілегіміз мұңдас, нағыз “арасында
жорға жүрер” деп айтарлықтай құдалармыз. Жаратқанның біздерге
берген ырзығы да мол болды, санасып жатқан жоқпыз. Біріміздің
сӛзімізді біріміз жерге тастайтындай бұрын
ӛз арамызда да, ағайын
арасында да кірбің болмаған ауылдармыз. Мен саған сӛзім ӛтеді
деп келіп отырмын. Ӛткен жолы мына Кедей інім ӛзіңе сұрағымды
жеткізген. Сылтау іздеп, жағдай айтып сәл нәрсені шешілмес түйінге
авйналдыра бермелік.
Есжан.
Ау, құда, таусыла сӛйлейтіндей не боп қалды,
соншама?
Кедей.
Есжан құда! Бұ сұрақ жалғыз Итбай құдаңыздың сұрағы
емес, тұтас бір рулы елдің Сізге салып отырған салмағы. Құдай
қасиет берген кӛріпкел бақсылар Арқада алдағы қыс малға жайлы
болады деп болжап отыр. Соларға сендік. Осы қыста Маңғыстаудың
ойына құламай, осы жақта қыстап қалмақ ойымыз бар. Ӛзің білесің,
Маңғыстаудан осы жерге дейін үдіре кӛшкенде бір айлық,
асықпасаң екі айлық мезгіл. Қызыңыз ержетті. Балалар тойын күзде
жасаймыз деген уәделерің бар екен. Ауыл
арасы қашықтамай
тұрғанда осы жазда тойды ӛткізіп жібергендерің бізге де, сізге де
ыңғайлы емес пе... Арттағы еліміз біздерді шаруаны бітіріп келеді
деп, құдасына беделі ӛтеді деп сеніп қалды.
Есжан.
Ай, Кедей шырағым
-
ай, тойды жасай салайық, қызды
ұзата салайық деу айтар ауызға оңай болғанмен, біз үшін
орындалуы қиын шаруа болып тұр. Жалғыз қыз еді. Бетіне жел боп
тимей ӛсіріп едік.
Кедей. Есеке
-
ау, бар қазақ қызын солай ӛсіреді емес пе! Бой
жетті. Он алтыдағы қыз баланың не ойы бар екенін кім білген..
.
Мүмкін ішінен “мені тезірек неге ұзатпай жүр екен әкем” дейтін
шығар...
Есжан. Тәйт, әрі! Не деп кеттің! Бӛбекжан: “Мен ұлмын”, –
деп, әлі күнге қыз киімін иығына ілместен келеді. Анау асық ойнап
жүрген балалардың ішіндегі қызыл телпектісі сол, болашақ
келіндерің.
Кедей.
Не дейді? Ұзатылайын деп отырған қызды балалармен
асық ойнатып қояды деген не сұмдық? Еркелеткенде де солай
еркелете ме, әсіресе, қыз баланы?.. “Ата
-
баба жолы” деген,
ешкімнің қол тигізуге қақысы жоқ, қасиетті құрандай ережеміз бар
емес пе?
Мамыртай.
(Жұмсарта)
Бӛбекжан еркелеу, бірақ ақылды
бала.
Кедей.
Еркелік мін болмайды!.. Ақыл азық болмайды!.. Келін
боп түскен кез
-
келген ерке қыз, бір
-
екі қажарлы абысындарының
10
қолына түскесін, жіптіктей болып шыға келмейтін бе еді, тәйірі!
Ақылы
да кіреді, еркелігі де басылады...
Мамыртай. Есекеңнің бәйбішесінің қорқып жүргені де сол ғой.
Бұл бала ақылды да қайсар бала. Ертең жас келінді тезге саламыз
деп сындырып аласындар ма, кім біледі?
Кедей
.
Тез қасында қисық ағаш жатпайды демеуші ме еді.
Айттым ғой, сынбайды, түзетіледі. Түзетілгенде де жіптіктей
болады, мызылып шыға келеді, әлі...
Есжан
.
Менің де қорқып жүргенім біздің елдің осы мінезі.
Бӛбек маған үлдан да қадірлі бала еді. Айтқанын істемесем, ол
баланың жүрегіне жазылмас жара саламын
-
ау деп қорқамын. Қалың
малы алынған, бала сіздердікі, несіне асығасыздар?.. Әлі де бір
жылдай жүре тұрса, бойынан балалығы кетер еді деп, бәйбішем
зарланады да отырады.
Итбай
.
“Тӛре тайғақ болса бітіп болмас,
Тӛбе тайғақ болса шығып болмас” –
дегендей,
Есеке
!
Пайғамбар жасына жақындағанда, бойынан желі кетпеген бозбала
сӛзін айтып отырсыз ғой... Қазақтың қай қызы ӛз дегенін істету үшін
туатын еді.
Есжан.
Солайы солай ғой...
Кедей. Міне сӛз!.. Сӛз солай болғасын іс тынды емес пе!
Сіздің солайыңызды біз де “Солай” деп түсінеміз! Сол сӛзге
тоқталық!.. “Жарайды!” деген бір ауыз сӛзді сағызша шайнамалық.
Итбай.
Есеке осылай бір ыңғайға қарай қисайғаның дұрыс
болды. Бәрімізде балаларымызды жақсы кӛреміз. Бәрімізде
қызымызды қимаймыз. Ал сіз болсаңыз он алтыға толған
қызды
бала деп әртүрлі дәлелдерге кӛп жүгініп кетіп едіңіз. Осыған қарап
мен Сіздің құдалық пейіліңізге күдіктене бастап едім.
Есжан.
Астафралла, не дейді! Ойпырмай, адам кӛңіліне
шайтан кірсе, ойламайтыны болмайды екен
-
ау!
Кедей.
Болмай жатып, құдаңызды “шайтан кӛңілді” деп, күнәға
батпаңыз. Сіздің кӛңіліңіздің де қандай екенін бір Жаратқанның ӛзі
біледі.
Есжан.
Астафралла, астафралла! Алғашқы кездесуіміз
осылай басталса, біз жарасымды құда болып жарыта алсақ жарар
еді?..
Кедей.
Есеке! Сіз бір сӛзіңізден
бір сӛзіңізді асырып, не деп
барасыз! “Шайтан кӛңіл” дейсіз бе, “құда болып жарытпаспыз”
дейсіз бе! Есіңізде болсын, жаңағы сіз айтқан “шайтан” ӛзіңіздің
кӛңіліңізді арбап, уәдеңізді бұзып, қызыңызды басқа біреуге бергіңіз
келіп жүрсе... одан Құдай сақтағай... ондай күн туса, құрметпен
11
ұзатылып, ардақталып келін болып түсетін балаң, ат кӛтіне
ӛңгеріліп қалып жүрмесін...
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сайын Назарбекҧлы - бет 10

text:
125
Әңгімелер
Менің Әбішім
Әбіш
Кекілбайұлының 60 жылдық мерейтойына орай арнайы жазылған
алпыс қысқа естелік әңгімелер
.
Әбіш
Кекілбаев 1999 жылы алпысқа толады екен...
...Әбекең ӛзіне арналмақ мерекелік тойға қарсы болыпты дейді...
Міне, осы алып
-
қашпа
бір ауыз сӛз Әбіш кісілігіне баға бере
салғандай ма?.. Неге қарсы?..
Әрине, бұл сұраққа әркім әртүрлі жауап
іздер. Ал менің кӛкірегім
бір
-
ақ нәрсеге сенімді. Ол Әбекеңнің, мен білетін Әбіштің баяғы кісілігі,
ежелгі кішілігі, ешқашан ортайып кӛрмеген ой мұхитының жағасына
толқыны шығарып тастар асыл түйірлері...
―Мал
-
жан аман ба?‖ деп сәлемдесетін, жаннан бұрын
ауызға
алар
малы
үшін
бӛрі
-
қаріден
қауіптенгенмен
ұры
-
қаріден
қауіптенбеген, ит
-
құстан
күдіктенгенмен кӛрші
-
кӛлемнен күдіктенбеген
қазақ
бұ күнде мынау түсініксіз заманның қатігездігіне үн қосып қолын
қандап
жатса, ―қонақ келіп қалар‖ деп бар жылы жұмсағын
жалғызының аузынан жырып, ӛмірі кӛрмеген құдайы қонағына сақтап
отыратын ӛз даласындай дархан ниетті қазақ бұ күнде кӛршісінің
қорасынан
мал ұрлап жатса, ұлтының бостандық алғанмен босана
алмай, теңдік алғанмен теңесе алмай жатқан шағында ―мен толып
едім, мен болып едім‖ деп той жасай алмауы –
оның баяғы Әбіштігі...
Менің бала кезінен білетін Әбішім сондай болатын.
Оның ӛзі үшін де, ӛзге үшін де ӛмір сүрмейтінін мен тым ерте
түсінгенмін
-
ді.
Әбіш
бітірген орта мектепті одан бір жыл кейін аяқтап, ауылдағы
алты жылдық шоферлік жұмыстан соң үшінші ұмтылысым сәтті болып,
1964 жылы Алматы политехникалық институтының инженер
-
құрылыс
факультетіне оқуға түсіп кеткен едім.
Сол жылы Әбіштің біраз жүйке жүйелерін жұқарта, кісілігіне
кірбің түсіре, алтын уақытына ортақтаса жүріп, ауылдан келген екі қыз
да оқуға орналасқан
-
ды. Сол елге де, ерге де абырой бермейтін,
шаруаның шетіне жеткен күні 25 жастағы жап
-
жас жігіт кӛпті кӛрген
кӛсемдерше: ―мынадай шаруаны тоқтатпаса болмас. Біз бүйтіп жүріп
қазақ
халқын бақытқа жеткізе алмайды екенбіз‖,
-
деген
-
ді. Міне, содан
бері ол кісі сол тұрғылас іске араласудан бас тартқан. Сол үшін де
кейбір ағайындар оған салқындай түскен, сырт тарта
бастаған. Бірақ
біз білетін Әбіш –
жеке кісіге жайлы жағдай туғызу үшін емес, ел
қамымен
ғұмыр
сүрген Әбіш... Оған сен ―бүйтпедің‖ дейтіндер бар
шығар. Ал мен Әбекеңнің ―бүйтпей‖ ―сӛйтіп‖ жүрген себебі –
126
бүйткенінен сӛйткенінің ӛз еліне, қазақ халқына пайдалырақ екеніне
кӛзі жеткендігінен туған әрекет екенін жақсы білемін.
Әбішті
кӛптеген азаматтар танитын, білетін шығар. Ал менің оған
ешкімнің ортағы жоқ ӛз Әбішім бар... Ол –
Менің Әбішім!..
Ӛмір
жолымыз бір сүрлеуге түспесе де тіршілік арнасы арба
доңғалағының
жарыса жатқан жолындай қатар, бір
-
біріне із салып
араласып кетпесе де алыстай алмас тағдырлас болғаны менің оны
біржола түсінуіме, қандай жағдайда болмасын оның кісілігі мен
парасатына шек келтірмейтіндей ниет қалыптастыруыма жеткізді.
Әбішті
әркімдер де ӛз жобасында жақсы білетін болар, ол туралы
талайлар ой толғар. Мүмкін Кекілбаевты тануға менің бұл естелік
-
толғанымымның да пайдасы тиер. Айта кетер, мойындай кетер бір
нәрсе –
менің оны толық білем деп таласпайтындығым. Ӛмір бойы
мансапты қызметтер атқарған кісінің сыры да, қыры да мол болар –
менің білетінім оның сегіз қырының біреуі, сексен сырының сегізі
-
ақ
болар. Бірақ менің жазбақ болып отырған қысқа әңгімелерімде
ешкімнің ортағы жоқ –
ой да менікі, оқиға да менікі, Әбіш те менікі. Сол
себепті әзірге маған жанры белгісіз бұл еңбегімді ―Менің Әбішім‖ деп
атамақ болдым.
Бір кезде ол екеуміз дос болатынбыз. Бірақ, жас арамыз бар болғаны
бір жыл жиырма жеті күн болса да ол бірте
-
бірте маған ағалық қыла
бастады. Оны мен әрі досым, әрі ағам дейтінді шығардым. Кейінірек
оның ойына, ӛмір туралы пікірлеріне ортақтаса жүріп, оның ағалықтан
да ӛтіңкіреп кеткенін байқай бастадым. Оның білімі мен ойы, кісілігі
мен кішілігі енді ӛзіне табынта бастады. Жасым елуге толған жобада
мен ол кісіні Пір тұта бастадым. Енді мен ―Менің Пірім
-
Әбіш‖ дейтінді
жиі айтатын болдым.
Міне, енді әлімнің келгенінше, шеберлігім жеткенінше сіздермен бірге
алғашқы кездесуден бастап бұ күндері кейбір сыншылардың ―кемеңгер
Әбіш‖ деп мойындаған жасына дейін жүріп ӛтпекшімін.
Кездесуге дейінгі таныстық
Менің балалық бал дәуренім Тиген
-
Құлбырақ, Ақмыш
-
Шерқала
маңдарында ӛтіп еді. Ӛз туған жерімнен кейінірек біраз ерекшеліктер
байқадым...
...Біздің ақындардың ―Маңғыстау тауы биік‖ деп әнге қосып
жүрген таулары басқа таулы жерлердің
тӛбесінен де аласа болып
шықты...
...Ұрттасақ мейіріміз қанбай, қарасақ кӛзіміз талмай, бар тірліктің
бастауындай кӛріп жүрген Қаратау бұлақтары ені қадамыңа, тереңдігі
тобығыңа жетпейтін жылғалар екен...
127
...Басына шығып ойнаған бір
-
екі кәрі ағаштар болмаса кӛктей ӛтіп
ені мен ұзынына жету үшін мыңдаған шақырым жол жүретін ен
даламызда орман түгіл тоғай да кездеспейтін болып шықты...
...Бірақ менің Әбішім бар! Әбіш деген сӛз аузымнан дыбысқа
айналып шыққаннан бастап
-
ақ мен үшін Маңғыстаудың әр тӛбесі
Алатаудай, әр бұлағы Жайықтай болып сала береді...
Менің аласамды биіктетер, азымды кӛбейтер –
Әбіш
!
Кемімді теңестірер, жоғымды кездестірер –
Әбіш
!
...Жаратылысқа таңданбасқа бола ма? Ол да мен сияқты болып туып,
бәріміздей ержетті. Ӛскен ортамыз да бір,
жаралған топырағымыз да
бір.
Ӛзім
танитын аз ғана ауыл адамдарынан басқа да ел бар екенін мен
біраз ес жинағанда барып қана түсіндім.
Кісілердің бір
-
бірінен ӛңі түгіл тілі басқа болатынына жасым ―отау иесі
–
он үште‖ ғана кӛзім жетті. Солай ӛскен біздер кӛп
нәрседен кем
қалыппыз
.
Әлі
күнге дейін кӛпке қосылып секеңдеп билей алмайтыныма
арланамын.
Кейбір жерлестерімнің ―сәләматсың ба?‖ деп сызылып тұрмай
―ассалаумағалайкүм‖
деп
даурығатынына
намыстанатынмын.
Аулымның балаларының үлкенмен сӛйлесіп тұрғанда ―сіз‖ сӛзін
пайдаланбайтыныны мені жерге кіргізіп жібере жаздайтын.
―Мәдениетсіз‖ деген сӛзді мойындап болған болатынбыз. Енді мынау
алпысқа
келген
жасымызда
мәдениет
дегеннің
не
екенін
түсінгендеймін. Сӛйтсек, мәдениет сырт кӛзге мәдениетті кӛрсетер
қылықтардан және ӛзіңді шын мәдениетті етер ішкі жан
құбылыстарынан
тұрады екен. Енді түсіндік, орынды
-
орынсыз ―сіз‖,
―біз‖ деп сызылу, ӛтірік күле сӛйлеп шынымен алдай салу, кешірім
сұрай тұрып сырттан сата салу, дастархан басында шанышқы мен
қасықты
дұрыс ұстау... тағысын тағылар –
бұлар керек болған кісіге бір
кӛріп үйреніп алатын, бір естіп ұға салатын, сізді сырт кӛзге кӛрікті
кӛрсетер мәдениет екен.
Бірақ біздер, біз тұрғылас ауыл балалары, кӛптеген басқа қасиеттерді
бойға сіңіріппіз. Қазіргі ұрпаққа жетпей
жатқан негізгі ұлттық
мәдениеттің үлгілері: кездескен үлкенге сәлем беру, алдын кесіп
ӛтпеу, әлсізге жәрдем, жаяуды жолда қалдырмау, ӛтірік уәде бермеу,
орынсыз ант ішпеу, ала жіптен аттамау, аруақтарды ардақтау, ата
-
анаға ізет, той
-
садақа кезінде сұратпай атқарар міндетің... тағысын
тағылар... Бақсақ бұлар да мәдениет екен. Біз оны алақандай
Тигеннің, жұдырықтай Шерқаланың маңында жүріп үйреніппіз...
Аусар мен Ақмыш, Тиген мен Құлбырақ ойларында жүрген маған Онды
тауларының басынан алыстан кӛз тастап жүрген біреу болыпты. Мен
Маңғыстаудың ең терең шұқыр ойларында ойнап жүргенде ол
Маңғыстаудың ең биік тауларының басында ой ойлап, туған жер
128
табиғатына таңданады екен. Сӛйтсек, ол мені кездеспей тұрып кӛріпті.
Менің ―Шерқала‖ атты ӛлеңдер жинағыма жазған алғысӛзінде Әбекең:
–
...Сол Ақмыш бұлағының басындағы шағын ауылда менің жүрегіме
етжақын болып кететін жандар барын мен бала кезімде білген емеспін.
Бескемпір тауының басына шыққан сайын мен оларды емес, кӛзіме
оттай басылатын кӛрікті кӛріністерді іздейтінмін
-
ді.
Ал тағдыр кейін мені әлгі оқшау тау мен оқшау бұлаққа ӛзгеше
ықыласты етті. Оған себепші болған, қашан кӛрсең де, омырауын
ашып, жағасын жайлау, жанын жаз ұстайтын жайдары бала жігіт
Сайын еді... Менің албырт күндерімнен бастап, қазіргі егдерген
шағыма дейінгі бастан кешкендерімді ӛзіммен бірдей білетін
қалтқысыз
досым еді...
...Қалтқысыз достық! Қандай жақсы сӛз! Мен де сол қалтқысыз досым
туралы, құрметті оқушылар, сіздерменен сырласқым келеді.
Алғашқы кездесу
Әр
жазғы демалыс аяқталуға таянып,
әр
жаңа оқу жылы
басталуға жақындағаннан
-
ақ мен ӛз ӛмiрiмнiң ерекше кезеңi ендi
басталатындай
сезiмге
бӛленетiнмiн
-
дi,
айрықша
қуанышқа
кенелетiнмiн
-
дi. Ал, сол, 1955
-
56 оқу жылы, бiз үшiн тым ерекше
басталмақ
-
ты. Бiздiң ауыл балалары алыстағы он жылдық мектебi бар
Ұштаған
деген жерге барып оқиды дейдi… Балаларды сол жақтағы
интернат дейтiн үйге орналастырады екен… Сол мектепке бiздерден
де басқа жер
-
жерден оқушылар келетiн кӛрiнедi… Кино кӛрсетедi
-
мiс…
…Қалыптасып қалған ӛмiр ағынын бiр сәтте шарасынан шығара,
арнасынан асыра шайқап
-
шайқап жiберген осы тӛрт
-
бес ауыз сӛз
бұрын аядай аулынан алыс шықпаған баланың жан
-
дүниесiн қалай
ұйқы
-
тұйқы етiп, алып
-
ұшқан
жүрегiне қаншама сезiм сыйлады
десеңiзшi.
…Сонымен жаңа оқу жылына бiр күн қалғанда колхозымыз
жоғарғы кластарға оқымақ он шақты баласын отыратын орындығы жоқ
астаулы машинасына жүрелей отырғызып, жүз шақырымдық жолға
шығарып салды. Осы уақытқа дейiн бiр
-
бiрiмiзден екi елi айырылып
кӛрмеген Сақтап екеумiз машина астауының ернеуiне жабысып қатар
отырмыз
.
Шетпе деген ауылдың тау
-
тасты, жыра
-
жықпылды, ойлы
-
қырлы
жерiнен ендi
-
ендi кең жазықтыққа шыға берген кезiмiз едi…
Ана кӛрiнетiн не?
Мынау қала ғой
?
Москва емес пе?
Москва ғой, шошайғандары Кремль күмбездерi болар?
129
Балалар қиялын сонша шарықтата, Маңғыстаудан Москваға
бiр
-
ақ шығарған, біздің қала деп қабылдағанымыз кәдiмгi ӛз
бабаларымыздың шебер қолынан шыққан зираттық сәулет ӛнерiнiң
туындылары екен, атақты Қамысбай зират қорығы екен.
Сол дӛңде, елегзи тұрып кеткен жолаушыларын орындарына
жүрелетiп отырғызып алып шопыр ағай Ондыдан Ұштағанға бет алып
бара жатырған ӛзiмiздiкiндей газик машинаны қуып жетiп тоқтатқан
-
ды.
Олар да бiз сияқтылар екен. Жұт қыстан аман шыққан, арықтықтан
жабағы жүнi кӛтерiлмей, қырқылмай жүрген алба
-
жұлба арық тоқты
ұсқындас балалар екен. Есте қалғандары, оныншыдан: Қобылан
Зоранов, Қанат Аманиязов; тоғызыншыдан: Лебен, Әбiш, Ермұхан,
Қосқали; сегiзiншiден: Болат, Үбайдулла, Тұржан, Нұртiлеу, Қайпы…
бiразы еске түспей жатыр, ӛмiр заңы қатыгез, бәрiн де ұмыттырады.
Шопыр ағалар тез келiстi. Бiздi әкеле жатқан машина сол жерден
кейiн қайтатын болды да, бiздер Ондының балаларына мiнгесетiн
болдық.
Шопырының жуастығынан ба, әлде балаларының пысықтығынан
ба, бұлар бiздерге ұқсап жүрелеп отырған жоқ. Ересектерi машина
астауының
алдыңғы жақтауынан ұстап тұрып тұр да, қалғандары
соларға жабысып қалған. Қақ ортасында, ең алдыңғы қатарда жiп
-
жiңiшке, ап
-
арық, қап
-
қара
тас бұйра бiр бала жағы сембей сӛйлеп
келедi, сӛйлеп келедi… Ал, қалғандарының соған жақын болуға
тырысатыны байқалады…
Әбiш ана күмбез тамның аты қалай?
Әбiш ананың аты неге Қарауылгүмбет?
Әбiш анау не? Кiл сұрақ …
Ӛмiрiмде алғаш рет сонша жанның барлық пейiлi мен зейiнiн,
ықыласы мен ниетiн, түгел ӛзiне қаратқан кiсiнi кӛргенiм осы екен. Тiптi
шеттеу отырған бiздердiң де назарымызды ендi ӛзiне толық аударып
алған едi.
Не айтып келедi екен?
Аналар не сұрайды
?
Ол сонша бiлгiр болғаны ма
?
Мен таңырқау атты сезiмнiң иiрiмiне айнала Ұштағанға да
жетiппiн. Таңданудың кӛкесi Ұштаған интернат үйiне келгенде
басталды.
Қазiр арада кӛп жылдар тозаңы қалыңдатқан уақыт атты перде
орнап қалған кез ғой. Мүмкiн кейбiр сезiмдер сол уақыт тезiнен аздап
ӛзгерген
де болар, бiрақ сол күнi сонда жиналған Жыңғылды,
Тұщыбек, Шетпе, Ақмыш, Онды, Жармыш, Ұштаған ауылдарының
балалары, тiптi бiздердi орналастырып жүрген мұғалiмдердiң де
аузынан Әбiш аты түспеген. Мұғалiмдердiң Әбiш атты баланың ӛз
мектептерiнде оқитындығына қуанғаны байқалған едi. Мен сол күнi
130
алғаш рет тiршiлiк кiндiгiндей кiсiлердiң де болатынына кӛзiм жеткен
-
дi. Әбiш аты үлкен әсер қалдырған
-
ды.
Кейiн қаншалықты сырлас, дос, жолдас болғанмен де сол күнгi
әсер
менен ӛмiр бойы тарқамай, о кiсiге кұрметпен ғана қарап қоймай
сескене де қарауға итермелеп келедi. Ол шығар биiктiң заңғар
болатынына, ол алар асудың асқар болатынына сендiрумен келедi,
немiс Бельгер айтқандай –
бiрден биiктен кӛрiнiп бiр тӛмендеместен
басқаға мойын создырып келе жатқан жан.
«Сапалы оқу» қабырға газеті
Ұштағандағы
Ленин орта мектебiнiң «Сапалы оқу» атты қабырға
газетiнiң кезектi саны бүкiл мектеп үшiн елеулi оқиға болатын. Әбiш
Кекiлбаев, Сәбит Абдуллин, Лебен Сәдуақасов сияқты бiрi ақын, бiрi
сыншы, бiрi суретшi талапты жастардың берiле жұмыс жасауының
арқасында қабырға газетi кезiнде ӛз мiндетiн ойдағыдай атқарды деп
ойлаймын. Оның бетiне сынға iлiнген балалардың пионерлiк,
комсомолдық мәселелерi қаралып жататын. Мен де бiр рет сондай
талқыға түсiп, сазайымды мықтап тартқан едiм.
«Сапалы оқу» газетiнiң ең кӛрнектi жерiнде шашы тiкiрейген,
жұдырығы тоқпақтай бiреу, сол жұдырық астында одан
сескенiп,
бұғыңқырап тұрған үш баланың сұлбасы, тӛменгi жағында екi шумақ
ӛлең. Соның бiр шумағы есте қалыпты:
"Жынды" дейiн десем есi бар,
"Жынды емес" десе несi бар.
Тӛбелестiң үш рет,
Бұны да Сайын есiңе ал
!
Әбiш қай кезде де қоғам мүшесi. Қоғам ӛмiрiнен қағыс кезi есiмде
жоқ. Сонысымен де Әбiш талай баланың мiнезiнде, талай адам
жүрегiнде тәрбиешiсiндей боп орын алған болар. Ал мен үшiн –
қысылсам
«Әбiшiм бар ғой» дейтiндей сенiм кұдiретiне ие еткен
қамалыма, сезiктенсем «Әбiш не дер едi» дейтiндей ақиқат пен
шындық межесiндей Темiрқазығыма айналды.
Әбіштің
анасы
Бұл ауылға да үйренiсiп қалдық. Орта мектебiнiң болғаны
болмаса, бiздiң ауылдан айырмасы кӛп емес. Тұрмыс жұтаңдау. Аш
құрсақтыққа
бала кезден үйренiп қалған бiздер интернатына да, оның
кӛжесiне де кӛндiгiп алғанбыз. Үйден ұзасақ ұжмақтың тӛрiне тап
131
болардай болып жүрген қияли бала интернат жағдайын жанымен де,
қарнымен
де түсiнiп қалған кез болатын. Iшiндегi ыссы кӛжесi ӛңеш
ӛртердей
қалайы
табақша мен ерiн терiсiн үлбiрете күйдiрер қалайы
кружка естен кете қоймас. Анда –
санда монша болып тұратын. Бала
басына бiр шылапшын жылы су. Сол суға киiмiңдi де, тәнiңдi де шайып
алуға тырысасың. Тамақ әрi нәрсiз, әрi жетiмсiз. Ӛмiр бойы жақсы оқып
келген менiң де, Сақтаптың да сабақтарымыз нашарлап кеттi.
Аталарымыздың –
жуанның жiңiшкерiп, жiңiшкенiң үзiлер шағы
дегендей күз ӛтiп, қыс таянған кезi болатын.
-
Әбiштiң мамасы келдi! … деген хабар кұм тӛбенiң арғы бетiнде
ойнап жүрген бiздердi, құйын кӛтергендей ұшырып, лезде
бӛлмелерiмiзге жеткiздi.
… Тоғыздың балалары мен сегiздiң балалары кӛршi тұрамыз. Екi
бӛлме
ортақ пешпен бӛлiнген. Жоғарғы жағында кереуетке шығып
қарасаң
арғы жағы кӛрiнетiндей кеңiстiк қалдырылған. Әр бӛлмеде 6
-7
бала тұрады.
Топырлай кiрiп келдiк. Айекең (қазiр ел Әбiштiң анасын Айеке
дейдi) ұлының тӛсегiнде Әбiш екеуi қатар отыр екен. Стол
үстiнде
семiз қой етi, iрiмшiк, құрт жатыр. Бӛлме сәлемшiлерге толған. Айекең
ет үлестiрiп отыр. Әбiш маған мол еттi бiр жiлiктi ұстата салды. Әлi
есiмде асық жiлiк екен.
Мен сол күнi қолыма тиген жiлiк етiн түгел жедiм бе, жоқ әлде
бiреу ортақтасты ма, iрiмшiктен ауыз тидiм бе, жоқ тимедiм бе? –
бiрi
де есiмде жоқ. Бiрақ бiр нәрсе жадыма мықтап орнапты.
Апыл
-
ғұпыл
жеп жатырған балаларға қарап инедей шаншылып
отырып қалған, әншейiнде ауыз жаппас Әбiштiң үнсiз
-
түнсiз бейнесi.
Сол сәт, сол бейне менiң кӛз алдыма әлi де жиi елестейдi. Маған бiреу
сол күнi Әбiш анасы әкелген қой етiнен ауыз тимей қалыпты десе мен
нанып та қалармын.
Бұ күндерде мен ӛзiмдi қанағаты мол кiсiлер қатарына
жатқызамын. Мүмкiн, бұ тiрлiкте қанағат деген қасиеттi сезiмнiң бар
екенiн,
ол сезiмдi басқара билей алған адамның ӛзгелерден
дараланып, ерекшеленiп тұратынын сол күнi ұқтым ба?
Бiр
-
екi рет жесейшi деп ескерткенiне онша ұмтыла қоймаған
Әбiшке шешесi де аса зорлап аузына тыққыламаған едi.
Сол кезде соншалықты ақыл жүгiртiп ойладым деп айта
алмайтын, бiрақ естен кетпес Әбiштiң сол бейнесi кӛз алдымнан
кетпей
-
ақ қойды.
… Балаларға ет үлестiрiп отырған Ана …
… Жемге жиналған арық тоқтылардай жадау балалар …
… Үн
-
түнсiз соларға қарап отырған Әбiш …
132
Қайырғали
Смағҧлов атындағы пионер отряды
Бiздiң мектебiмiзде оқушылардың күнделiктi рухани тiрлiгi
пионер, комсомол жұмыстары арқылы iске асып жататын. 1955
-
56 оқу
жылында Әбiш мектептегi дружина советi, ал мен бесiншi класс
оқушылары кiретiн Қ.Смағұлов атындағы отряд советiнiң председателi
едiм.
Бiр күнi Әбiш бiзге келiп отряд жиынын ӛткiзiп, сол жиында ӛз
қолымен
Қайырғали
ағамызға шақыру хат жазған болатын. Қысқа
жақын ойда жоқта батыр ағамыздың жетiп келгенi. Қолында Әбiш
жазған хат. Кеште тӛбе басында дружина жиыны ӛткiзiлетiн болып
шешiлiптi. Маған костерге жағатын отын әкелу тапсырылды.
Интернатымыздың қара бурасын жетектеп, екi
-
үш
бала алып
"Құсқонбас" (бұта) шабуға кеттiм. Жақын жердегi бұталарды азайтып
тастасақ керек, бiраз жерден бiр түйе отын әкелiп, тӛбе басына
шӛмеле
етiп үйiп, астына тамызық дайындап, оңай тұтанатындай етіп
дайындап қойдық.
Кешке жақын дружина жиынын кӛрмек болып бүкiл колхоз
адамдары тӛбе басына жиналды. Соншама кӛп халық алдында Әбiш
Қайрош
аға батырлығы жӛнiнде сӛйлеп кеттi.
Қолында
түк жоқ, ара
-
арасында қолын оңды
-
солды сермеп
қойып, ағылды дейсiз!..
Жүрегi қалай дауалады екен !? Бұқар жырау бабамыздың ӛзi
«қалың елдiң алдында сӛз бастаудан қиынды кӛрмедiм» дептi ғой …
Әбiштiң батыр болғаны ғой, сонда, Әбiш жасынан батыр екен
-
ау !
Сол жиында
батыр аға мойнына Таужанова Қантӛре (5кл
оқушысы, болашақ менiң зайыбым) галстук тағып Асқарова Тiлек деген
пионермiз костерге от бердi. Үйiлген бұта лау ете қалғанда қызуы
шыдатпай сапта тұрған балалар кейiн шегiнiп басқалармен араласып
кеткен
-
дi. Костер оты тез лаулап, тез сӛнiп қалды да оның жарығында
iстемек болған шаруаларымыз орындалмай қалған болатын.
Мен мүмкiн сол жолы елiмiздiң «Болар бала жас болмас»,
-
деген
даналығының мағынасын ұққан болармын.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Лира мен Муза - Сайын Назарбекҧлы

text:
Лира мен Муза
Тоғызыншы класта оқып жүрiп
Әбiш ғашық болып қалған едi.
Бiздер сол жылы Лира, Муза деген сӛздердi үйренгенбiз. Әбiштiң
Кларасына, немесе Лираның Музасына ғашықтығы ӛте шынайы сезiм
болатын. Кәдiмгi жiгiттi естен айырардай ғашықтық…
Алпысқа келгелi жатқан ақсақалды немерелерiнiң алдында
ұялтпай
-
ақ қояйын, бiрақ Лебеннiң бiр ауыз естелiк сӛзiн қоспай кетсем
бұл әңгiмемiзге обал болатын сияқты.
133
Лебен Садуақасов –
жасы Әбiштен бiр
-
жар жас үлкен болғанмен
бiрге оқыған кластасы, Әбiштiң тiршiлiк шаруасына қырсыздығының
орнын толтырар қамқоршысы, керек кезiнде Әбiштiң қасы мен қабағын
баққан күтушiсiндей, Әбiш ӛмiрiнде үлкен iзi бар кiсi.
…Лекеңнiң айтуынша екеуi ауылдың түстiгiндегi тау
-
тау
құмдардың
арасынан Клараны күзетiп сағаттар бойы құм арасында,
шыжыған күн астында жатады екен. Аңдыған
алмай қоя ма, ақыры
Клара үй ауласына бiр шығып кӛзге түссе болды, бiздiң Әбекең үлкен
шаруа бiтiргендей кӛңiлi толып, интернатына қайтатын болса керек.
"Жетiншiнi" мен Ақмыштан, Клара Шайырдан бiтiрдi. Ол кезде
класс бiтiру сынмен аяқталады. Сынға
ауданнан уәкiл келедi. Сол
жылы Шайыр балалары сынын бiзбен бiрге тапсырды.
Клара –
аға
-
жеңгесi мұғалiм, үстi таза, жүрiс
-
тұрысы сәндi, ӛзi
сұлу қыз екен. Сол жылы сында танысқан бiздер Ұштағанда тағы
кездестiк. Аға
-
жеңгесiн мұғалiм етiп сонда аударыпты.
Содан үш жыл
бiр партада отырып мектеп бiтiрдiк.
Әбiш –
Клара романы басталғанда алғашқы жанашырлардың бiрi
болып, ретi келгенде хат арқылы сезiмдерiн жалғап жiберуге, тiптi
кейбiр қиын жағдайларда дәнекерлiк дәрежеде роман кейiпкерлерiне
септiгiм тиген болатын. Әбiш сол кездiң ӛзiнде
-
ақ түбi роман
жазатынына сенетiн.
Мен –
аңқау, сенгiштеу кiсiмiн. Әбiштiң маған: «Алғашқы
романымның қаламақысы сенiкi» –
деген сӛзi күнi кешеге дейiн
шындық сыяқты болатын. Бiздер ол кезде ӛтiрiк айтпайтынбыз? Ал
Әбiштiң сол кезде сол сӛздi шын пейiлмен айтқанына мен әлi
сенiмдiмiн.
Әбiштiң Музасы мектепте атақты қыз бола бастады. Жуан екi
бұрымы толарсағына түсiп, шашының салмағынан ба, әлде әдейi бой
түзеген сәндiк қимылы ма, әйтеуiр басын әнтек шалқайта, ауыл
балаларының
кӛзiне жаттау қала үлгiсiмен киiм киген аққұбаға жақын
қызылшырайлы
қыз
мектептен шығып құм жиегiндегi аулына жаяу
кетiп бара жататын. Ол қыздармен де, ұлдармен де кӛп шүйiркелесiп,
оңашаланып жүрмейтiн, жүрiс
-
тұрысы кербездiктi танытып тұратын қыз
болатын.
Олар бiр
-
бiрiн Лира, Муза деп атап, сағынышқа толы, сезiмге
толы хат жазысатын.
Мен әлi күнге дейiн сол балалық шақтардағы махаббат
сезiмдердi сағынамын. Сол сай
-
сүйегiңдi сыздатып, жан
-
дүниеңдi
шымырлатып жiберетiн сезiмдер
-
ай! Ендi бұл жаста сӛнiп,
ӛшiп бара
жатқан түйсiктерге сол шақтағы сезiмдер тамырымен нәр тартып еске
түсiруге тырысамын.
Қайран
ӛзiң үшiн емес, досың үшiн ӛмiр суретiн сол бiр
перiштедей пәк сезiмдер!
Сол сезiмдерге ие еткен жастық шақ, сен қандай қасиеттi ең!..
134
Әбіштің мектебі
Жақсыға жақын кӛп. Содан да болар бәрiмiздiң кӛзiмiз тiрiде қазiр
Әбiш қай мектептi бiтiрдi деген талас туа бастады. Олар он бiтiретiн
жылы бүкiл Маңғыстауда үш
-
ақ он жылдық мектеп болатын. Бiлiм
ордасы –
қара
шаңырағымыз –
Таушық орта мектебi және соңғы
жылдары ашылған Ұштағандағы, Тұщықұдықтағы екi кӛсем атымен
аталған орта мектептер. Талас қайдан туып жүр?
«Жел болмаса шӛптің басы қимылдамайды» дегендей бұндай
дауға негiз де бар екен.
1957 жылы кӛктемде бүкiл Совет елiнде жастар фестивалi ӛткен.
Бiздiң колхозымыздың ӛнерлi жастары аудан бойынша бiрiншi орын
алып, Әбiш бастаған бiрнеше адам облыстық фестивальға, Гурьев
қаласына
баратын болған. Әбiш оныншы кластың жазба экзамендерiн
ӛз
мектебiнде тапсырып фестивальға кетедi де, қайтып келгесiн қалған
ауызшаларын Таушық орта мектебiнде ӛткiзедi. Аттестатты да сол
Таушық мектебi бередi. Документ солай толтырылғанмен оның 10
класты оқып шыққаны Ұштағандағы, кәдiмгi менiң әкемнiң тұрғызған
онжылдық мектебi болатын.
Әкем, Назарбек Сәрсенұлы, жан
-
жақты шебер кiсi болатын. 1956
жылы ерте кӛктемде менiң әкем мен Балғабай және Ермек деген үш
тас қалаушы шеберлер болашақ мектеп құрылысына кiрiсiп кетiп едi.
Екеуі қабырғасын қаласып ауылдарына кӛшiп кеттi де әкем жаз бойы
ошақ басындағы бала
-
шағасы, «подсобник» бiр
-
екi кiсi кӛмегiмен
жалғыз ӛзi аяқтап шыққан
-
ды.
Негiзгi кӛмекшiлерiнiң бiрi мен едiм. Мен отын жағатын пеш
тұрғызуды сол жылы үйрендiм. Сыр езiп, оны есiк терезеге жағудың
оңай жұмыс емес екендiгiн, штукатурка деген жұмыстың әрi ең ауыр,
әрi ең арзан, керiсiнше терезеге әйнек кесiп салудың оңай, бiрақ
қымбат
бағаланатын жұмыс екенiн, айта берсе сан жетпес кӛп
нәрселердi мен әкеме кӛмекшi болған сол жылдары үйренiп алып
едiм. Ӛз мектебiн ӛз қолыммен салып алған жалғыз мен
-
ақ болармын.
Әбiш бiтiрген мектеп, менiң әкем Назарбек салған, шешем Жаңылдық,
бауырларым Дайын мен Қайырын, тiптi тӛрт
-
бес жастағы Қалима мен
аяққа оралып жүрiп ӛз үлесiн қосқан ең сүйiктi кiшкентайымыз Үмiтейге
дейiн маңдай терiмен кӛз жастарынан балшық иленген мектеп
болатын.
Мiне, Әбiш, қазiргi ел сүйiктiсi Әбекең сол мектепте оқыған, сол
мектептi бiтiрген. Сол мектеп қабырғасында болашақ армандарын
ойлаған. Сол мектеп қазақ халқының бiр кемеңгер ұлына жол берген
болатын.
135
Ҧштаған интернаты
Бiздер –
«қоржын үй» деп аталатын ортасын пешпен бӛлген
кӛршi бӛлмелерде тұрдық. Қыста негiзгi отын қой қиы да тамызығы
ӛзiмiз шауып әкелетiн құсқонбас аталатын бұта болатын.
Қысқа
қарсы
интернатқа бiр машина кӛмiр түсiрiлiп, қи бiраз
қызғасын
үстiне аздап кӛмiр салынатын. Пешiмiздiң оттығы кӛмiр
жағуға есептелiнбеген болса керек, қаншама сақтанғанмен бiр күнi
кӛршi екi бӛлме түгел уланып қалды.
Есiмдi жисам, жаны жәннатта болғыр, аспаз шешемiз Әуес менiң
бетiмдi қармен ысқылап отыр екен. Тӛсектерiмен далаға шығарылған
балалардың қасында
бiр
-
бiр ересек адам. Балалардың бiреулерi
тiрiлген, ендi бiреулерi әлi есiн жимапты.
Сол күнi Әбiштiң болған болмағаны, болса қай шамада есiн
жиғаны есiмде жоқ. Ал ӛзiм лоқсып құсумен болдым. Бiр –
екi күнге
дейiн тамаққа да тәбет шаппай, сабаққа да қатыса
алмай дел
-
сал
болып жүрген болатынмын.
Баламыз. Әрқайсымыз әр бұтаның түбiнде бiр ойын ойлап тауып
ермек етемiз. Интернаттың тамаққа шақыруы үрдісі әлi есiмде. Кезекшi
бала: «Тамаққа, тамаққа! Тамаққа, тамаққа!» деп, бүкіл ауылды
шошыта айқай салады. Тауық балапандарына «шеп
-
шеп
-
шеп»
дегенiндей шақыру. Үй
-
үйдiң арасынан, бұта
-
бұта тасасынан,
жасырынып шылым шегiп тұрған қорғандарының қалқасынан
тырағайлап жүгiрiп келе жатқан балалар. Қатығы аздау ыссы кӛже.
Неге сонша ыссы болатынын?.. Жанып тұрған бiр қалайы кружка шәй.
Iшi қатыңқырамайтын нанның жұмсағымен кружкаңның ерiн тиетiн
жерiн жиектеп алып ысылдайсың келiп… Кейiн Ә.Кекiлбаевтың
«Автомобиль» атты шығармасының бас кейiпкерi болған Зоранов
Қобылан
кӛбiне Әуес апайға кӛмекшi болып жүредi. Жүгiрiп кiрген
бойда столға ұмтыласың. Әр орындық тұсында бiр жапырақ нан, бiр
кружка тұрады. Жүгiрiп келе жатып «горбушка» нанды кӛздеп келе
жатасың. Бұ күндерде ӛмiр деген күрес деймiз ғой, сол күндегi ӛмiр
үшiн күрестiң ең күрделi жерi сол сәт болса керек.
Сӛйтiп жүрiп бәрiмiз де адам болып кеттiк қой, әйтеуiр.
Жазушы бала
Оқып жүрген кезiнде бұрын да қызыға қарайтын Әбiштi қол
жетпейтiн биiкке кӛтерiп тастаған оның «Лениншiл жас» газетiне
шыққан бiр мақаласы болатын. Бүкiл ауылға келген жалғыз газет пе,
әлде
балаллардың қолына түскенi сол
-
ақ па, бiрiнен бiрi сұрап алып
136
оқып, бiр
-
бiрiне аңыздай ғып айтып жүрген оқушы балалар. Мен сол
мақаланы оқыдым ба, әлде оқымадым ба, есiмде жоқ.
Бiр орыс жазушысының «Үлкен жол» романымен қазақ
жазушысының «Магниттаудың оттары» атты повесiнiң образдарының
ұқсастығы, сюжеттерiнiң сәйкестiгi мiнелген болса керек.
«Лениншiл жас» газетiнiң бiр бетiн тұтас алып жатқан мақала,
жан
-
жақтан айтылып жататын қошамет сӛздер… Бiрақ Әбiш
мақтаншақ болмайтын. Ортада кӛп сӛйлейтiн, бiрақ мақтаныш
сӛздердi оның аузынан кӛп ести қоймаған секiлдiмiн.
Лебен ӛте жақсы сурет салатын, кӛркем жазатын. Ұштағанның
барлық мейрамдық ұрандары Әбiш екеуiнiң мойнында едi. Мейрам
жақындады
-
ақ колхоз клубының кiлтi сол екеуiнiң қолына кӛшетiн.
Оларға ұран жазуға қажет: шұбат, қант, тiс жуатын ақ порошок секiлдi
балаларға пайдалы нәрселер мол берiлетiн. Әбiш пен Лекең бiз
сияқты клуб қонақтарының кӛңiлiне қарап шұбат орнына суды, қант пен
порошок орнына таза әктi кӛбiрек пайдаланып кейбiр уақыттарда
ұран
сапасын әлсiретiп те жiберген кездерi болды
-
ау деп ойлаймын.
Қалай
дегенмен де Әбiш туысынан ошақ басы үшiн емес, тұтас
қоғам
үшiн жаралған жан болуы қажет. Ол ӛзiнiң қоғамға қажеттiгiн
бала кезiнен сезiнiп ӛстi.
Кісі бала
Бұ күндерi кiсi ойын кӛп бӛле бермейтiн байсалды, сӛз кезегiн
тосып сӛйлейтiн байыпты, ӛзге кӛңiлiн жарақаттар сӛзге бармайтын
кемеңгер Ә.Кекiлбаев жас кезiнде пiкiр таластырғыш, кие
-
жара сӛйлеп
кететiн шыдамсыздау бала болатын. Әрине, онымен ой сайысына,
пiкiр жарысына түсе аларлық бiздерде ол кезде бiлiм де, жүрек те
аздау
-
ды. Мүмкiн Әбiштiң үйiрiлiп тұратын шешен тiлi, ұяларын таба
қоятын
балқыған ыссы қорғасындай салмақты ойы да бiзге теңдiк
бермеген болар. Оған жас мұғалiмдер досындай болса, директор
тұстасындай болатын. Мектеп директоры Құдайберген Айтмағанбетов
әрi ақын, әрi журналист, бiз үшiн айтулы iрi тұлға. Бiрде кӛшеде қарсы
жолығып қалып: «Маған Әбiштi шақырып жiбершi», –
дегенi. Құдай
бiледi, сол кiсi сонда Әбiшпен бiр шаруа жӛнiнде ақылдасқан болар…
Әбiшке, әсiресе жас мұғалiмдер әуес! Мектебiмiзге сол жылы
келген орыс мұғалiмiнiң (қыз) кӛшеде Әбiштiң қолтығынан ұстап кетiп
бара жатқанын кӛрiп мен аспаннан аяғы салбырап адам түсiп келе
жатқандай әсер алғанмын. Менiң ӛз ӛмiрiмде кӛшеде қолтықтасып
келе
жатқан әр түрлi жынысты жастарды алғаш кӛруiм де сол едi. Екеуi
орысша сӛйлесiп келедi. Сүрген ӛмiрiмiз, ӛскен ортамыз, iшкен суымыз
бен жұтқан ауамыз да бiрдей. Бiрақ ол орыспен орысша сӛйлесiп
барады. Талай таң қалдырған Әбiш тағы да табынта түскен.
137
Әбіштің алғашқы шумақтары
Әбiштi жақсы бiлетiндердiң бiрi –
оның жандай құрдасы,
кластасы, бала кезiнде аналары бiрге кӛшiп, бiрге қонған тағдырласы –
Ермұхан Таужанов. Менiң осындай Әбiш туралы әңгiме жазып
жүргенiмдi естiп бiрде оның: "Сен бiлмейтiндердi айтсам сен ӛзiңнiң
Әбiшiңе кiргiзесiң бе", –
дегенi. Ол Әбiштiң алғашқы жазған
шумақтарының бiр
-
жарын есiнде сақтап қалған екен.
Жарамсақтың басына
Қонды
келiп кӛбелек.
Пiл болғанда кӛбелек
Ол жаншылып ӛлер ед…
… Әттең не керек, не керек !
Кiм бар екен мiн тақпаған, күлмеген ?
Кiм бар екен бәлденудi бiлмеген ?
Тышқан екеш
тышқан да мәз ӛзiне
Мың бiр есе үлкенмiн деп бүргеден …
Уа, табиғат ӛкпелiмiн ӛзiңе,
Жарамсаққа жалтыратып сӛз бердiң.
Уа, табиғат ӛкпелiмiн ӛзiңе –
Қызғаншаққа
жарқыратып кӛз бердiң…
Бастауыш мектеп баласы емес алпысқа аяқ басқан ӛзiмiз бұл
ойларды ұялмай
-
ақ ортада мақтана айтып жүрер едiк. Жарамсаққа
айтылған ыза,‖мен
-
мен‖ деушiлерге айтылған мысқыл қаншалықты
ӛткiр десеңiзшi. Баланың жәй адамнан жарамсақты ажырата алуы
оның сол үшiн адамға емес, табиғатқа ӛкпелi болуы –
әрине
Әбiш
жаратылысының ерекшелiгiнiң дәлелi ғой.
Әбіш студент
Мұқыр Ниязов –
Әбiштiң немере ағасы. Қазiргi Атырау
облысының Ақкиiзтоғай, Мұқыр ӛлкелерi бiр кезде бұл әулеттiң жаз
жайлаған жерлерi екен. Мұқаң Мұқырға кӛшiп келген күнi туғандықтан
сол жер атына ие болыпты. Мұқаңа Құдайтағала алтын асықтай әп
-
әдемi, жiгерлi ұлдар берiптi. Солардың ең үлкенi Бауыржан. Бала
күнiнде елгезек, ақ кӛңiл қызық бала болатын. Ӛзiнiң Алматыда оқитын
138
ағасы Әбiш келген күн ол үшiн үлкен оқиға болса керек. Ол ӛз
басындағы сол қунышты сол күйiнде сезе алатын тағы бiр адам бар
екенiн тани алған. Студент ағасы Әбiш Мұқаңның табалдырығын
аттаған бойда ол ұшып бiздiң үйге жететiн. Есiктен басын сұға сала:
―Сайын аға, Әбiш ағам келдi!…‖ Ештеңе сұратып үлгермей, сол сәтте
ол ӛз үйiне қарай безiп бара жататын.
Әбiш екiншi курс бiтiрiп жазғы демалысқа елге келiп Таушықта
бiр
-
екi күн ӛткiзгесiн Шайырдағы Әбекеңнiң кластасы, сырласы, менiң
ауылдасым –
Сүлеймен Досанов атты жан
-
жақты ӛнер иесi, ӛмiр
туралы ӛз түсiнiгi, ӛз кӛзқарасы бар бiр қызық жiгiтке соғып қайтпақ
болдық.
Ол кезде Сүлейменнiң ағасы, менің жездем Дәуiт те, апам
Сәнәгүл де тiрi болатын. Шәй iшiлдi. Мал сойылып жатыр.
Бiз үшеумiз шiлде айында адам тәнi соншалық сағына күтетiн
кешкi тау самалына денемiздi аялатып, самаладай жұлдыздар мен
шара табақтай ай жарығымен жӛнiмiздi бағдарлап ауыл сыртында
сырласып жүрмiз. Сол күнгi негiзгi тақырып –
Әбiш оқуын бiтiргесiн
қайда
тұрады, не iстейдi –
болатын. Әбiштiң қалыптасқан ойы,
қабылдаған
шешiмi даяр екен. Ол оқуын бiтiргесiн Алматыда тұрып
қалатынын, ӛмiрiн жазушылыққа бағыттайтынын әңгiме еттi.
Сүлеймен оған келiсе алмады. Ӛмiр бойы аядай аулынан тек
қана
Ұштаған
барып екi жыл оқып келген
нағыз ауыл патриоты сол күнi
ӛз
мiнезiн танытқан
-
ды.
–
Нағыз жiгiт ӛзi туған жерiнде еңбек етедi…
Сонда Әбiш толғана ұзақ сӛйлеген едi…
―Ер туған жерiне, ит тойған жерiне‖ деген мақалды шығарған
бабаларымыздың түсiнiгi сенiң қазiргi ойыңнан ӛзгешелеу болса керек.
Тап осы сенiң аталарыңның ӛзi осы Маңғыстаудан бастап Орынборға
дейiн кӛшкен. Солардың бәрiнiң әйелi Маңғыстауға келiп босанып па?
―Туған жер‖ деген сӛз ол сенiң тұтас елiң. Ол мақал шыққан кезде
қазақтар
тұтас дүниемен араласып жатқан. Сол кезде ―ӛзге елде
Сұлтан болғанша, ӛз елiнде ұлтан бол‖ мақалдары шыққан. Жалпы ер
жiгiт тек қана ӛз ұлты емес, тұтас тiрлiктiң бiр мүшесi екенiн түсiнгенде
ғана
кiсiге айналмақ…
Алматыдағы кездесу
Бұл бiр ұзақ, қызық оқиға. 1964 жылы аяқ астынан шешiм
қабылдап Алматыға оқуға келдiм.
…Жаңаӛзен қаласының әлi ӛмірге келе қоймаған уақыты. Мен
Қызылсай
деген жерде жүргiзушi қызметiн атқарып жүрдiм. Бiр жолы
алыс сапардан машинам бұзылып, шаршап, азап кӛрiп, үйге зорға
жеткенмiн.
139
Әкемнiң: ―Кеше кӛршiнiң баласы оқудан
келiп, әкесi той жасады.
Бiздiң балаларымыз маған ондай тойды бұйыртпады ғой‖ –
деп
налығаны. Ал мен болсам сол бойда: ―Онда мен Алматыға барамын,
құрылыс
оқуына түсемiн‖ деппiн. Анам да : ―Япыр
-
ай, оқуға барамын
деген сӛзiн де қойып кеттi
-
ау –
деп уайымдап жүретiн едiм. Мектепте
сенен кӛп тӛмен оқыған балалар институттарын бiтiрiп келiп жатыр.
Алла алдыңнан жарылқасын‖ –
деп қостай кеттi.
Сонымен арада екi
-
үш
күн ӛткенде Алматыдан бiр
-
ақ шықтым.
Сынның басталуына да бiр
-
екi күн қалған. Әбiштiң үйiн таң алдында
зорға тауып, (Фурманов 118, пәтер 7) есiгiн дүрсiлдетiп ұрып тұрмын.
Әуелi Әбiш оянып: ―Елден бiреулер келген ғой, есiк аш‖ –
деп Клараны
тұрғызыпты. Жасым жиырма үшке келген алты жыл жұмыс iстеген мен
есiктiң электр қонырауы болатынын бiлмейдi
екенмiн.
Есiктi Клара ашты, сәл әрiректе Әбiш тұр екен. Клара ―Сайын!‖
деп маған жабыса кеттi. Әбiш те құшақтап жүр. Мен ӛз басым ондай
сезiмдердi күтпеппiн. Тағы бiр бӛлменiң есiгiнен қарап қалған екi
әйелге
кiнәлi жандай кӛз тастадым. Тұла бойымның келiсiп тұрғаны
шамалы болса керек, бiреуi жақындап келiп:
-
Ау, жарқындарым, жӛндерiңдi айтсандаршы, мына ―банды‖
келмегенде ӛлуге айналыпсыңдар ғой! –
дегенi. ―Банды‖ дегенi
жүрегiме дық ете қалды. Әбiштер жӛндерiн айтып жатыр. Айекең мен
оның қонаққа келiп жатқан сiңлiсi Мамық та менiң ―банды‖ емес
екенiме кӛз жеткiзiп, жүректерiн басқан болуы керек, ұйқыға кеттi.
Жуынып
-
шайынып шәйға отырдық.
Сол сәттен бастап менiң осы жолдарды жазып отырған қазiргi
шағыма дейiнгi ӛмiрiмнiң жаңа кезеңi басталып кеткен едi…
… Уақыт аз, математикаға күштi болатынмын. ―Антонов‖ деген
кiтаптан күнiмен, түнiмен отырып есеп шығардым. Алла жолыңды
оңдайын десе, қолында ғой. Дайындық кезiнде шығарған үш есебiм
сынға келiп жазбашадан бес, ауызшадан тӛрт бағаларын алып, үйге
келсем, Әбекең:
–
Сен баяғыдан берi неғып оқуға келмей жүргенсiң? –
дейдi. Мен
оған: ―Менiң түрiме орыс тiлi диктантын жазып келген күнi қарарсың‖ –
деймiн. Бұған дейiн екi рет орыс тiлi диктантынан құлап оқуға түсе
алмай қалған болатынмын. Маған ас үй тидi. Түнiмен сынға
дайындаламын. Ұйқым келген кезде қол
-
аяғымды созып ―зарядка‖
жасаймын. Сол кезде Айекең менi тағы да бiр ӛкпелеткен едi. Клараға:
―Ана қонақтарыңның денi сау кiсi ме едi, қашан кӛрсемде қол
-
аяғы
сереңдеп домалайды да жатады‖ –
дептi.
Менiң барлық саналы ӛмiрiмнiң басы сол Әбекеңнiң үйiнде 1964
жылы басталғандай. Ол үйде үлкен
-
үлкен
жиындар болып тұратын.
Келелi
-
келелi кеңестер ӛтетiн. Мағыналы сӛздер сӛйленiлетiн. Жас
жазушылар, талапты студенттер, тiптi атақты ұлылар да кездесiп
қалатын. Барлығы да:
140
Қайткенде
ел боламыз
?
Қайткенде
кем болмаймыз
?
Қалай
ұрпақ
қамын
жеймiз
?
–
десiп жататын.
Сол жиын, сол айтылған сӛздерден бiздiң болмысымызға да
нәр тараған, жаңа бастаулар пайда болған болар.
Жаңа, саналы ӛмiрiмнiң басы Әбiш атымен басталғанына мен
ӛзiм әлi күнге ӛте ризамын. Iштей рахметiмдi жаудырып жүремiн.
Тҧмсық
бҧзар қол
Оқуға түсiп, ӛмiрдегi ең бақытты, ең қызықты күндердi
басымыздан кешiп жатырмыз. Екi айдай жатқан Әбiш үйiнен ―Сәтбаев
22‖ деген үш қатарлы полит
-
тiң жатақханасына кӛшiп алғанмын. Бiр
күнi ауылдан қарынға салған аса дәмдi жылқы қуырдағы келдi.
Қуырдақ
болғанда қандай! Әлде анаға деген сағыныштан туған
сезiмнiң асып
-
тӛгiлуi ме? Әлде қуанышты, бақытты шағында сәл
нәрсенiң ӛзi мәндi де сәндi болып кете ме? Не де
болса Әбiштiң үйiне
жүгiрдiм. Керемет қуырдақтан Әбiштiң дәм татуы керек
-
ақ сияқты. Сау
болғыр кӛне кеттi. Үшiншi қатардағы 49
-
шы бӛлмеге келдiк. Бӛлмеде
бес баламыз. Баймұратов Кәрiм –
Қазалыдан. Жүнiсбеков Алхан –
Түркiстаннан. Кӛбегенов Жеңiс екеумiз Маңғыстауданбыз. Михаил
Емельянов –
Жезқазғаннан. Зайпанов Базарбай –
Қарақалпақстаннан
.
Ол бӛлмеде жасырынып тұрады. Бӛлмеге кiрсек Кәрiм сызу сызып
отыр екен. Қолдасып амандасқан Кәрiмге Әбекең:
–
―Япырмай, мына қол сызу сызудан ғӛрi тұмсық бұзуға лайықты
қол
екен‖, –
деп бәрiмiздi ду күлдiрген. Кәрiмнiң қолы күректей болып
дүниеге сыймай отыратын. Кейiн жiгiттер ―тұмсық бұзарыңды әрi
тартшы‖ деп, талай әзiлдiң желiсi еткен. Әзiлден менi де құр
қалдырмай, менiң тiкiрейген, әрi қатты, әрi қалың шашыма:
–
Етiк тазалауға жарар он шақты щетка шығар едi
-
ау, –
деп, бір
мақтап тастаған болатын.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Әбіш математик - Сайын Назарбекҧлы

text:
Әбіш математик
Жорғаны сүрiндiруге, шешендi жаңылдыруға бәрiмiз де құмармыз
ғой. Бiрде досы –
мен, iнiсi –
Аманқос, жеңгесі әбзелхан, әйел
i
–
Клара
тӛртеулеп Әбiшке жабылып, оның бойынан мiн таппақ болып әлекке
қалып
отырғанбыз. Бiр кезде есiмiзге оның есебiн ӛмiр бойы
Жаңбырбаев Үбәйжан деген баланың шығарып бергенiн, тiптi Әбiштiң
үйiне есеп дәптерiн арқаламайтынын әңгiмеге айналдырдық. Бiздiң
есiмiзге сол күнi оның Үбәйжан құрдасының георграфия деген
сабақтан үлгермей тоғызда екiншi жылға қалдырылып қалдырылып
141
қойғанның
ӛзiнде оныншы оқып жүргендердiң есептерiн шығарып
беретiнi түскен едi. Әбiштi математикаға нашар едiң деп бетiне бастық.
Сол кезде оның
:
–
Әй, математиктер! Бiлгiш болсаңдар айтыңдаршы –
тригонометрия мен геометрия ненi зерттейдi, планиметрия мен
алгебра ненi зерттейдi?, –
деп қойып қалғаны. Қапелiмде сасып
қалған
бiздерге математиканың салалары туралы жарты сағат лекция
оқып берген
-
дi.
Бақсақ, ол математиканы бiлмейдi емес, бiлгiсi
келмейдi екен.
Мҧқағали
Бiр сәттi күнi Әбiш екеумiз ―Аққу‖ кафесiнiң аллеяларының бiрiнде
сӛйлесiп келе жатқанбыз. ―Әбiшжан‖ деген дауыс бiздi елең еткiздi.
Ұзын
бойлы, қапсағай, иықты бiр жiгiт қолдасып
амандасып, кезек
бермей нӛсерлете тӛге сӛйлеп, еркiндi игере, ыңғайына бағындыра
бiздердi ―Аққу‖ кафесiнiң түрегелiп тұрып дәм тататын жерiне алып
келдi. Ол жерде де бұйыра сӛйлеп, ӛзiмсiне басқарып, кӛздi ашып
-
жұмғанша екi шампанды қатар ашып бокалдарға толтыра, тiлек
батасын айта, бiрiнен
-
бiрiн ұзатпай ыдыстарды босата, ендi ес
жиғанша қоштасып та үлгерген. Кетiп бара жатырған жұмбақтау жанға
артынан таң қала қарап (қасындағы кiм деп Әбiштен сұраған да жоқ)
қалыппын. Әбiш сонда маған:
–
Мұқағали деген ақын
осы, –
деген едi. Мен сол кезде оның атын
да естiмеппiн. Бұ күндерi сол ұлы ақынның сӛзiн тыңдап, қасында
азғантай уақыт ӛткiзгенiмдi ӛзiме бiр жетiстiк санаймын.
Сәбит
Мҧқанов
Әбiш ұзақ жылдар Фурманов кӛшесiндегi екi бӛлмелi үйiнде
тұрды. Әулеттiң 2
-
3 жастағы шағы болу керек, екеумiз екi қолынан
жетектеп Киров кӛшесiмен келе жаттық.
Бiр кӛлеңкелi орындықта Сәбит Мұқанов отыр екен. Баланы
тастай сала екеумiз де ұмтылысып Сәбеңнiң қолын алысып жатырмыз.
Сӛйтсек, ӛз кезегiн күтiп Әулет те қолын ұсынып тұр екен. Жарықтық
Сәбең баланың маңдайынан сүйiп бата берiп, арасына қосқан екi
сӛйлемi есiмде қалыпты.
–
Баланы екi жақтап сүйрегенше бәтеңкесiнiң бауын байлап
берсендер еттi. Сәбең Әулеттiң шешiлiп кеткен бәтеңке бауын
асықпай, ықтияттап байлап бердi де Әбiшке сығырая қарап:
–
Мынадай қап
-
қара
баладан да осындай аппақ адам туады екен
-
ау, ғажап
-
ай! –
деген едi.
142
Әулет ырымдары
Мол бет пiшiнiне сәл кiшiлiк етер жанарын одан сайын қыса түсiп,
қиял
жетпес алысқа қӛз тастағаннан мұндана түсер мұнарлы жанарын
жасаурауға жеткiзер ой әлемiне кiрiп кетер, қасындағы отырған
сенiмен сәл басын изеп қойып, басқа бiр
дүбiрлi әлемнiң ортасынан
шыға алмас шақтарына жиi
-
жиi куә болғанмын. Әбiштiң ой мен
жазудан басқа ештеңеге қыры жоқ, iстеуге құлқы жоқ. Оның бағына
жұбайы Клара ханым ерiн ерiнбей күтетiн, оның дұрыс, терiс
мiнездерiн кӛп сынап, мiнеп жатпайтын кiсi боп шықты. Бар ӛмiрiн
Әбiшке арнаған Айсәуле ананың орнын басып, оны айрықша
мейiрмен, айрықша ықыласпен күте бiлдi. Оның сол мiнездерi барлық
баласына түгел дарып, олар шын мәнiндегi әке балалары болып
тәрбиелендi.
Айекең бiр күнi ортасы толып, ойлағаны болған жалғызынан
кӛрген немересiн бӛлейтiн бесiк iздестiре бастады. Бүкiл Алматыдан
iздегенi табылмай ақыры маған тапсырма берген болатын! Жатақхана
комендантынан иiндi орындықтың арқаларын сұрап алып, ызбырайым
аздау болса да бiр бесiк жасап бердiм. Бiрақ бесiгiм сәл кiшiлеу болып
шығып жасы бiрге толар
-
толмаста Әулеттiң сирағы сыртқа шығып
жататын. Бесiк құтты болып, кейiн кӛптеген жазушылардың балалары
жатып шықты.
Сол бесiк себеп болды ма, әлде маған деген ықыласы ӛзгешелеу
ме едi, әйтеуiр Айекең Әулеттiң
барлық ырымдарын маған iстеттi.
Мен бесiк жасап алып келгесiн бiр
-
екi күн жӛргегi мен түбегiн,
таңғышы мен жапқышын дайындап, Әулет тыштырмайын жасап, мәре
-
сәре болып қалғанбыз. Алып мемлекеттiң, дархан даланың Алматы
астананың бiр нүктесi елдiң ұмыта бастаған, жүрекке жылы бiр
ырымын еске түсiрiп едi. Кейiн қырқынан шығарып ит кӛйлек
тастағанымызда тым қызық уақиға болған
-
ды. Әбiштiң iнiсi Аманқос,
Әбиев
Әжен, Нұрлаев Жомарт, мен, Лебен мен келiншегi Әбзелхан…
бiраз адамдар ―ит кӛйлек‖ тойына жиналдық. Ит кӛйлек етегiне бiр
коньяк оралып, жеңiне 25 сом түйiлдi. Мойнына байлар ит табылмай
дағдарған шақта мен алып қашпақ болдым. Құғыншылардан сәл бұрын
шығып үлгерген мен бiрден далаға қашпай жоғары қабатқа кӛтерiлiп
кеттiм де куғыншылар менi кӛшеден iздеп жүргенде
мен үйге қайта
оралғанмын…
-
Әбiш
-
ау! Ана итiң жоқ! –
деп олар үйге қайтқанда Әбiш екеумiз
коньяктың тығынын ашып, зәрiнен ауыз тиiп те үлгерген болатынбыз.
Басымызға бостандық алған заманда қазақ халқының ойланбай
-
толғанбай ата
-
баба ғұрпын қайтадан жалғастырып кете беруiнiң ең бiр
143
басты себебi ортамызда азбайтын, тозбайтын –
Меккенiң қара
тасындай анамыз Айсәуле сияқты жандардың жеткiлiктiлiгiнде болар.
Әулет
ӛте
қызық
бала болатын. Оны сүндетке отырғызбақ болып
мен бiр хирург досымды шақырып үйде күтiп отырғанбыз. Есiк
коңырауы шырылдағанда, Әбiш: ―Әулет хирургiң келдi
-
ау деймiн, есiк
ашшы‖ –
десе, есiк ашқан Әулет: ―Так точно!‖ –
деп қуанғанын кӛп
уақыт әңгiме етiп жүрiп едiк. Ұл балалардың пiштiрiлу сәтiн
қорқынышпен
күтетiнi бәрiмiзге белгiлi
нәрсе ғой, ал Әулет болса ӛзi
столдың үстiне шығып алып, болыңдар деп бiздердi асықтырған
-
ды.
Үй
адамдарынан ешкiмнiң қарап тұруға дәтi шыдамай шаруаны
хирург екеумiз тындырған болатынбыз.
Дәулет
Әбекеңнiң балаларының аттары әрi әдемi, әрi мағыналы
қойылған
деп ойлаймын. Әулет, Зәузәт, Сәулет, Дәулет. Бiлмейтiндер
Әбекеңдей
кiсi балаларының атын әрине солай қояды ғой дер. Ал
шындығында Әбекең бiр де бiр баласының атын қойған кiсi емес.
Әулеттiң атын ақын Дүйсенбек Қанатбаев қойыпты. Перiште құлағына
сыбырлаған болар. Жақсы қойған ғой. Клара перзентханаға түсiптi, қыз
балалы болыпты деген хабарды естiп ―құтты болсын‖ айтуға жиналған
қазақтың
не бiр жақсылары мен жайсаңдарының ортасынан
суырылып шығып Хамит Ерғалиев: ―Шырағым, Әбiш, ұлыңның аты
Әулет
екен, ат қойған кiсi сенiң жалқылығыңды ескерiп, әулетi
ӛркендер
деп дәмеленген болар. Бiзде сол тiлекпен мына перзентiңнiң
атын Зәузәт қойғалы отырмыз‖ –
дептi. Үшiншi баласын
перзентханадан алып келген күнi қалжаға жиналған Асқар
Сүлейменовтiң анасы –
Ақтоты, Қайрат Жұмағалиевтiң анасы –
Жаңыл
сияқты Айекеңнiң достары: ―Бiр баланың атын бiздер, әжелер
қоймаймыз
ба‖ –
деп отырғанда ақын Қайрат Жұмағалиевтiң анасының
―Сәулет‖ деген сӛзi бәрiне ұнап қалса керек.
Ал Дәулеттiң аты ӛзi туылмай тұрғанда қойылған. Әбiштiң немере
ағасы Мұқыр. Мұқырдың анасының аты Клара келiнiнiң дуалы аузымен
―Мақұл мама‖ аталады. Сол ―мақұл мама" Алматыға телефон
соқтырып: ―түс кӛрдiм, түсiмде атам аян бердi, келiн ұл туады, соның
аты Дәулет болады‖ дептi.
Сонымен аты белгiлi бала да жарыққа келдi. Хабарды ести сала
мен де жеттiм. Үйде бiраз кiсiлер жиналып қалыпты.
Сол кезде Әбiштiң үйiне анда
-
санда небiр атақтылар жиналып
қалатын. Кешiгiңкiреп Асқар (жаны жәннатта болғыр) келдi. Үйге тiке
кiре алмайды.
...Тұңғышы Әлiшердi алып елiне барыпты. Баласына атқа мiн десе жас
бала қорықса керек. Қара әкеңе, қалай атқа отыру қажет екенiн ұғып ал
144
деп қарғып мiнген атын қамшылай ұмтылғанда оқыс шапшыған
жамалдатқырдан қамсыз отырған ер жiгiт түсiп қалып екi қолын бiрдей
жарақаттап алса
керек. Дәрiгерлер екi қолын самолеттiң екi
қанатындай
етiп қылқитып берiптi. Құс тұмсық қос қанатты жiгiт
самұрықтай боп сол күнi ерекше кӛрiнген, бiраз әзiлге арқау болған,
тiптi сонша жазушының ортасында мен де бiр ауыз әзiл айтып
үлгергенмiн. Менiң: ―Айналайын дәрiгерлер
-
ай, Асекеңнен тым
-
тәуiр
самолет жасап шығарыпты
-
ау‖ –
деген сӛзiмдi Әбiштер әлi күнге күле
еске алады.
Ой, дүние
-
ай! Сол күнi ешқандай шақырусыз жинала қалған
соншама жанның бiразы мәңгiлiкке сапар шегiп те кетiптi ғой. Әбiштiң
анасынан басқа аналар... Есақаң (Естӛре), Шәкең (Шайқы), Жұмекен,
Меңдекеш, Санбай, Асқар, Мекерия, Маршал, Берекет…
Аллатағала барлығыңның да жандарына жәннаттан орын бергей
-
дағы.
Әбіш офицер
Мен Әбiштi кез
-
келген қызметтегi ер жiгiт түрiнде кӛруге даярмын.
Бiрақ, сымдай тартылған, «дәл солай» деп тақылдап тұратын, қасынан
ӛтiп бара жатқан шенi үлкендерден кӛз айырмай аяқтарын қаздандай
басып бара жаткан әскери адам түрiнде емес.
Жасы отызға тақап, екi балалы болған шағында оны аяқ астынан
Қытаймен
соғысып жатқан Совет әскери күштерi қатарына алып кеткен
болатын. Бiздер аз ғана адамдар 70 разъезге шығарып салып қайтқан
едiк.
Кейiн екi жыл әскери борышын ӛтеп қайтқан кезiнде Әбекеңнiң
Әбдiжәмiл Нұрпейiсов ағасына соншама ренiшпен ӛзiн әскерден
қалдыра
алмағанына, бұның екi жыл ӛмiрiн жоққа шығарғанына айтқан
ӛкпесiн естiп едiм.
Үлкен
Әбекең
:
–
Ойбай
-
ау, Әбiшжан
-
ау! Сол шаруаны ұйымдастырғандар бiзге
түк iстеттiрмей кеттi ғой. Сенi әскер қатарына шақырғасын әскери
комиссариат, министрлiк деп есiк тоздырып жүргенде, бас
-
аяғы бiр
жетi iшiнде ӛзiңдi алып кеттi емес пе? Сол шаруаны
ұйымдастырғандардың
ең керемет тындырған бiр iсi сенiң iс қағаз
(личное дело) құжатыңды Москваға жiберiп қойыпты да, бiздер мына
жақта таба алмай жатқанда сенiң кететiн күнiң жетiп қалды емес пе?
Үлкен
Әбекең
кiшi Әбекең алдында шәкiрт
-
балаша ақталып,
сасқалақтап отырғанына куә болып едiм. Бiрақ мен Әбiштiң екi жылын
босқа кеттi дегенiне iштей келiсе алмаймын. Әбiштi сол жақта партия
қатарына
қабылдапты. Ол кезде еркiн ойлап, еркiн сӛйлейтiн
жазушыға партияға мүше болу мүмкiн емес болатын. Партияға мүше
145
болмаса Әбiш қызмет бабындағы шыққан биiктерiне жете алмаған
болар едi. Соның арқасында ол етекте қалмай, әлi күнге әлемге,
ӛмiрге биiк шың басынан кӛз салуда, сол биiк арқылы оның әлемге
кӛзқарасы шындыққа жақынырақ болуға әсер деп есептеймiн.
Әскери
мiндетiнiң соңғы жылын Алматыдағы әскери штаб
офицерi болып ӛтеп едi. Оның ӛмiрде соншама ауыр, соншама
қиналып
атқарған iсiн кӛргенiм сол болар. Кештетiп жұмыстан келедi.
Клара шинелiн шешiп iлiп жатады. Әулет есiк алдына орындық әкелiп
қояды. Әбiш–офицер сол орындыққа, ―уһ‖ деп отырады: Әулет бiр
аяғын әкесiнiң екiншi етiгiне тiреп алып, қос қолдап мықшыңдай тартып
етiгiн шешiп алады. Айекеңнен бастап үйдiң бар адамы, қонақтары бұл
iске үрпиiсе қарап тұратын. Әрқайсысының бойында сол кезде дырдай
совет офицерiне деген аяныш сезiмi оянатын едi
-
ау деп ойлаймын.
Әбiш әскер қатарынан босап, үйiне келген күн менiң ӛмiрiмде
үлкен
iз қалдырған күн болды.
Үлкен
зал. Жерге жасалған қазақ дастарханы. Толы ақындар,
жазушылар. Жейтiн тағам да, iшетiн iшiмдiк те жетiп жатыр, сӛйлеп
жатыр. Iше
-
iше, сӛйлей
-
сӛйлей, керiсе
-
керiсе ақыры кейбiреулерi
Әбiштi жекпе
-
жекке шақырған. Перiштелер ұясындай кӛретiн жазушы
қауымының
мағынасыз да, нәрсiз әңгiмелерiн естiп, желбуаз сӛздi,
желiккен түрлерiн кӛрiп, соншалық шошынған болатынмын. Сол кеш
ең соңында тӛбелеспен аяқталған едi. Олардың кiсiлiкке шақырар
тамаша ӛлеңдерiн, адамгершiлiк үлгiсiн бейнелер образдарын есiме
түсiре мен сол күнi мына жазушылар шеттерiнен ӛтiрiкшi де екен
-
ау
деген ойға да бой алдыра жаздаған едiм...
Әбiшке лайық емес нәрсе тек қана офицерлiк емес екен.
―Жазушыдан бәрiн күтуге болады‖ –
деп мақтанып Әбекең аз ғана
үйренiп алып ӛзiнiң жекеменшiк ―Волга‖ машинасының ролiне
отыратынды шығарды. Бiр сәттi күнi алдынан бiр бала жүгiрiп шығып,
(сау болғыр) Әбекең жап
-
жаңа Волганы терекке соғып барып,
шофырлығын аяқтаған. Қатеден қорытынды шығаратын кiсi ғой, содан
қайтып
рӛлге отырмай кеттi.
Әбіш немересі
Бұл кеш Әбекендi ерекше бақытқа бӛлеген күндердiң бiрi болар.
Әбекең
немерелi болып, келiнi перзентханадан шаңырағына оралған.
Үйге
бүкiл жақын
-
жуығы, ағайын
-
тумасы, кӛршi
-
кӛлемi жиналған.
Барлығының да Әбекең немересiне ат қоюдан дәмесi бар. Iштерiнде
Әбекеңнiң ӛте сыйлы тумалас ағалары –
Есақаң, Шәкең, қаламдас
ағалары –
Тахауи, Әбдiжәмiл… аты жоқ адамның нағашылары.
Менiң де дәмем болатын. Сол дәмемдi оңашалап Айекеңе арыз
етiп айттым.
146
Айеке, осы Әулеттiң барлық ырымдарын жасаған кiм?
Сенсiң ғой, жарығым.
Сiздерден соңғы Әулетке шын жүрегiмен тiлек тiлейтiн кiм?
Ӛзiң ғой, жарығым.
Олай болса Әулеттiң тұңғышына ат қоюға алдымен кiмнiң жолы бар ?
Жол сенiкi ғой, жарығым.
Айеке! Олай болса осы сӛзiңiздi қазiр жұрт алдында ӛзiңiз айтыңыз.
Жарайды, жарығым.
Осылай қаруланып алып мен оңаша
Әбiшпен сӛйлестiм.
Ойымда екi ат бар. Әуелгiсi Әбiшке онша ұнамағандай болды да,
екiншiсiне ден қоятынын байқатты.
Шәй iшiлiп, дастархан жиналып болған сәт. Әркiм де ат қою жолы
ӛзiнiкi екенiн дәлелдемек болып қаршығадай қомданып дайындала
бастаған шақ. Дастархан билiгiн қолынан шығармай отырған Боқай
ағай жаңа келелi сӛзiн бастағалы оңтайлана берген. Айекең:
–
Шырақтарым! Бұ шаңыраққа бүгiн ер кiндiктi азамат келiп
жатыр. Әбiштiң әкесi Кекiлбай ойын
-
сауық пен домбыраға құмар
болғанмен, шаруаға қырсыз едi. Бiрақ жалғыз ұлының бесiгiн ӛз
қолымен
жасап бӛлеткiзген болатын. Оның баласы Әбiш те әкесi
секiлдi шаруда шаруасы болмады. Тұңғыш ұлының бесiгiн мына Сайын
жасап және Әулеттiң барлық ырымдарын да ӛз қолымен атқарып едi.
Ендi Әулеттiң баласының атын қоюды мен мына Сайынға бергелi
отырмын. Ал Сайынжан, жол сенiкi, –
дедi.
Барлығы да ―болсын, болсын‖ деп қоштай кеттi.
Мен орнымнан тұрып ойлап қойған әдемi сӛздерiмдi тӛгiп
-
шашып
сӛйлеп кеттiм.
-
Бұ баланың аты бiрiншiден ―А‖ әрпiнен басталуы шарт деп
ойладым. Әкесiнiң де, атасының да аттары сол әрiптен басталады.
Екiншiден, бiздiң адай халқын атақты еткен екi кiсi, екi ӛнер иесi бар
екен. Екеуiнiң аты да Абыл. Абыл ақын мен Абыл күйші. Үшiншiден,
Әбекендi де атақты еткен романының бас кейiпкерi Әбiлхайыр болса,
сонда бұл баланың аты Абыл болғаны дұрыс сияқты. Бiрақ мен асқар
таудай Әбiлхайыр атамыздың атының жартысын далаға тастай
алмаймын ғой, бұлардың екiншi ұлдарының аты Қайыр болатын
болсын. Келiссеңiздер баталарыңды берiңiздер!
Барлығы да келiстi, баталарын бердi, құран оқылды, баланың
құлағына
аты үш қайтара айтылды. Әбiштiң немересiнiң аты –
Абыл.
Ол ақылды, кӛркем жiгiт болып ӛсiп келе жатыр. Әбекең оған ―ақ
қошақаным‖ деп емiренiп отырады.
Бiр жетiден соң баласына ат қойған бiздi арнайы қонаққа
шақырды. Бәрiмiз де кӛңiлдiмiз. Қонағасы желiнiп, дастархан жиналып
болды.
Клара әже: ―Баламызға әдемi ат қойғаның үшiн‖ –
деп маған бiр
қымбат
костюм ұсынды.
147
–
Шақ па екен, киiп қара –
дейдi Клара.
–
Қалай
киемiн, кӛйлегi жоқ –
деймiн мен.
–
Кӛйлегiн әкел дейдi –
Әбекең
.
–
Айнаға қара –
дейдi Клара.
–
Қалай
қараймын, галстугi жоқ –
деймiн мен.
–
Әй, галстук әкелiңдер –
дейдi Әбекең.
–
Ал ендi қара, –
дейдi Клара әже.
–
Аяқ киiмiм жоқ, айнаға қалай барамын –
деймiн мен.
–
Мынаған туфли әкелiңдер, –
дейдi Әбекең.
–
Ӛзiңе алғандай шап
-
шақ екен, ал ендi не дер екенсiң, –
дейдi, Клара.
–
Бас киiмiм тозып жүр едi –
деймiн мен.
–
Әй, оттама! Бас киiмдi ана Абылыңның алғашқы айлығынан
аларсың, –
дейдi, Әбекең.
"Әбiштiң ӛзi баяғы бiр заманда алғашқы гонорарымды берем
деп бермей кетiп едi, балалары ӛйтпейтiн болар. Жан жетсе киерміз,
әлi, ол бӛрікті –
деп келіскен рай танытып жатырмыз...
Әбіш сараңдығы
Санбай Қилыбаев –
әрi құрдасым, әрi досым болатын. Оның
мiнезi мен қылығынан, кiсiлiгi мен парасатынан бiр кемшiлiк
кездестiрмеппiн. Сол досымның әкесi қайтыс болды да, бiздiң
ошағымыз оларға арналған ―кӛңiл шайға‖ Әбiштердi де ортақ болсын
деп ұйғардық. Зайыбым Қантӛре демалыс күнi түскi мезгiлдi белгiлеп
менi шақыруға жұмсады да, ӛзi ас үй мен ауыз бӛлменi ақтап алмақ
болып iске кiрiсiп кеттi. Ол кезде бiздiң пәтерде телефон болмайтын.
Әбiштiң үйiне келiп Санбайға телефон соқсам жексенбiде қол тимейдi,
бiзге сенбi қолайлырақ дейдi. Ал Әбiштерге керiсiнше болып шықты.
Менiң қиналыңқырап отырғанымды
байқаған Әбiш Санбайдың
телефонын тердiрттi де: ―Санбай, осы Назарбеков маған ертең, саған
арғы күнi деп жүрiп екеумiздi де алдап қатыруға айналды. Бұның
қулығын
iске асырмайық. Қазiр жинал, бұның үйiне дәл бүгiн, тап қазiр
баралық‖ –
деп, Санбайдың сәл қиқақтағанына да кӛнбей, мәселенi
шеше салғаны, Мен мына тосын жайға бұрынғыдан да қатты қиналып:
―Әбеке, бiр қойдың етiнен басқа ештеңе де жоқ, үйiмiз қонақ
қабылдауға
дайын емес едi‖ –
деппiн. Сонда Әбекең Клараға қарап:
―Әй, Клара! Мына кiсi не деп тұр
?
Манағы түсте үйде болған
қонақтарыңнан
қалған
сарқыттарыңды қоржыныңа сал да жолға
дайындал‖ –
дегенi.
Жолдан Санбай үйiне соғып, дәл түнгi сағат 11
00
-
де бiздiң үйдiң
қоңырауын
бастық. Есiк тез ашылды, оған себеп Шаңырақ қожасының
қоңырау
басуына Ошақ иесi дәл есiк алдында тұрып жауап берiптi.
148
Басында шыт орамалы, бет
-
ауызы әк
-
әк, күнi бойғы тынбай iстеген
жұмыстан шаршаған жұбайым менiң қасымдағы кiсiлердi кӛргенде
қолындағы
әктеген
құралын
жерге тастап жiбердi. О кiсiнi әзер
жұбатып алып, жабылып үй жинауға кiрiстiк.
Ол менi ас үйге тығып қойып сазайымды тарттырып жатқанда
Клара дастарханды жайнатып қойыпты. Жетпейтiнi ыссы қуырдақ пен
күрең шәй. О да келiп қалды. Әңгiме
-
дүкенмен шәй iшiлу рәсiмi де
аяқталды. Әбiш екеумiз тоғызқұмалақ ойнауға отырдық. Бiр кезде
Әбекеңнiң бiр құмалақты бермегiсi келiп, ұзағырақ ойланып қалғаны.
Әбiштiң жаңай руынан екенiн ескере, адайлар iшiнде жаңай руының
сараңдығы туралы айтылар әзiлдi естерiне сала мен бiр құмалақ үшiн
сонша ойланған Әбiштi және сараң атағы шыққан жаңайларды
қағытпақ
болып: ―Япырмай, жаңайлардың сараң атағы шығып жүргенi
рас болмасын, Әбекеңнiң бiр құмалаққа бола сонша ойланғанын
-
ай‖ –
деппiн, ӛз сорыма. Әбекең Клараға қарап: ―Әй, Клара! Жинастыр
қоржыныңды, кӛрелiк бұл Жарылардың (біздің ру атымыз) мырзалығы
мен байлығын‖ –
дегенi. Бәрiмiз күлкiден қырылып жатырмыз. Түнгi
сағат он бiрден таңғы беске дейiн жалғасқан бiр әдемi отырыс болып
едi сол күнi.
Достарыңызбен бөлісу: |