1.2 Бастауыштың жаңартылған білім мазмұнының құрылымдық
жүйесін педагогика теориясы тұрғысынан тану
Мемлекетіміздің келешекте дамып, өркендеп, ілгері жылжуының өзегі
ғылым мен білімде болса, сол рухани байлыққа ие болар жастарды өмірге
баулып, тәрбиелеу арқылы саналы ұлттық ойлауын, білімі мен іскерлік
қабілеттерін қалыптастырып, дамытумен байланысты болмақ. Бұл тұрғыдан
қарағанда қазіргі уақытта біздің білім беру жүйемізді әлемдік деңгейге жеткізу
бағытында атқарылып жатқан жұмыстар оқытудың жаңашыл әдіс-тәсілдерін
оңтайлы қолдану арқылы терең білімді, ізденімпаз, барлық іс-әрекеттерінде
шығармашылыққа бейім, өзіндік болмысы бекіген жеке тұлға тәрбиелеу
мақсатын көздеуде. Яғни, мектептегі педагогикалық үдерісте оқушылардың
ғылыми
танымдық
әрекетін
арттырып,
ізденімпаз-шығармашылық
белсенділігін дамыту қажет.
Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңына сәйкес, мемлекеттік
жалпыға міндетті жаңа стандарты оқушылардың дайындық деңгейіне, орта
және бастауыш білім берудің мазмұнына, оқушылардың оқу жүктемесінің ең
жоғарғы көлеміне қойылатын талаптарды белгілейді. Жаңартылған стандарт
орта білім беруде жеке тұлғаның, қоғам мен мемлекеттің келісілген мүддесін
танытады. Стандарт негізінде мемлекет жалпыға мүмкін болатын, тегін орта
білім беруге кепілдік береді [70].
Білім берудің жаңа стандарты келесідей мақсаттарға бағытталған:
– білім беру саласында бірыңғай мемлекеттік саясатты қамтамасыз етуге;
34
– күтілетін нәтиже түрінде белгіленген оқу жетістіктерін меңгеру
деңгейіне міндетті талаптар қою арқылы білім сапасын арттыруға;
– білім беру саласындағы барлық субъектілерінің міндеттері мен
құқықтарын реттеуге;
– балалардың денсаулығын қорғауды, тұлғаның жан-жақты дамуына,
оның ішінде білім алушының қосымша білім алудағы қажеттіліктерін
қанағаттандыруға қолайлы жағдай туғызуды қамтамасыз етуге;
– орта білім беру ұйымдарының меншік нысанына, типіне және түріне
қарамастан бастауыш, негізгі орта және жалпы орта білім берудің
сабақтастығын қамтамасыз етуге;
– орта білім беруді ұйымдастыру жұмысының тиімділігіне бақылау
жүйесін құруға;
– білім беруді басқару ұйымдарының білім беру сапасын қамтамасыз
ету жөніндегі іс-әрекеттеріне қажетті жағдай жасау үшін ұтымды
бағалау ұйымдастыруға;
– орта білім беруді қаржыландыруға мемлекеттік бюджеттен бөлінетін
қаражатты ұтымды және тиімді пайдалануға;
– орта білім беру ұйымын дамыту үшін бюджеттен тыс бөлінетін
қаржыны тағайындау мақсатын анықтауға бағытталған.
Жаңа стандартта қарастырылған негізгі аспектілер:
– қазақстандық мектептің озық дәстүрлерін сақтау мен орта білім беруді
ұйымдастырудағы әлемдік тенденцияларды кіріктіру;
– білім берудің нәтижелерін пәндік білім, білік және дағдыдан
құзыреттілік деңгейіне дейін кеңейту;
– барлық балаларға бірдей дәрежеде мүмкіндік жасау ұстанымын жүзеге
асыру;
– орта білім беру құрылымын жас кезеңдеріне сәйкес ұйымдастыру;
– білім беру ұйымдарындағы инновациялық тәжірибені дамыту.
Бастауыш білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті жаңа стандарты
келесі жалпы принциптерді ескере отырып жасалған:
– оқыту мен тәрбиелеудің ұштастығы;
– ұлттық және адамзатқа ортақ құндылықтарды ескеру;
– білім берудің тұлғаны қалыптастыруға, оның рухани-адамгершілігі
және зияткерлік дамуын қамтамасыз етуге бағдарлануы;
– білім берудің оқу нәтижелеріне жетуге бағдарлануы;
– оқушылардың оқу қызметінің жемістілігін бағалаудың айқын және
әділетті жүйесін қалыптастыру;
– білім берудің барлық деңгейлеріндегі білім беру бағдарламаларының
сабақтастығын қамтамасыз ету;
– барлық оқушылар үшін қолайлы оқу ортасын құру;
– қазақ, орыс және ағылшын тілдерінде білім беру үдерісін ұйымдастыру
үшін қажетті жағдайларды жасау жолымен үштілді білім беру саясатын іске
асыруға бағдарлану.
35
Білім берудің барлық деңгейлерінің стандарттар мазмұнын жаңартып
отыру – заңды және табиғи құбылыс болып табылады, себебі, білім беру
стандарттары қоғамның үздіксіз өзгеріп, даму жағдайларындағы түрлі ғылым
саласы мен техниканың өмірлік тәжірибеге ену жағдайына сәйкес келуі тиіс.
Бұл стандарттың жаңа нобайының /моделінің/ құрылымы қазіргі заман
талабынан туындаған мәселелерді шешуге негізделе отырып «Мектепте
берілетін білім мазмұны қандай болу керек және оны не үшін әрі қалай оқу
керек?» – деген сұрақтардың жауабына табуға бағытталғандығында.
Жаңа білім беру стандартының маңызды және өзіндік ерекшелігі – орта
білім берудің құндылықтары қатарына бүкіл ғұмыр бойы оқудың кіргізілуі.
Мәселен, бастауыш білім берудің жаңа стандартының жобасында: білімдерді
шығармашылықпен қолдану, сын тұрғысынан ойлау, зерттеу жұмыстарын
орындай білу қабілеті, ақпараттық-коммуникациялық технологияларды
пайдалану, коммуникация тәсілдері мен тілдік дағдыларды қолдану, топта және
жеке жұмыс істей білу қабілетін тұрақты жетілдіру көзделген [71].
Бастауыш сыныптардың жалпы білім беру жүйесінде ерекше орынға ие
екені анық, өйткені, оқушының жеке тұлғалық болмысының жетіліп, дамуына
және оның әлеуметтенуінің, ақыл-парасаты мен жалпы мәдениеті
қалыптасуының негіздері осы бастауыш білім беру кезеңінде қаланады.
Сурет 1. Орта білім беру мазмұнын жаңартудың тұжырымдамалық
идеяларының бейнелік көрінісі
36
Жоғарыдағы баяндалған мәселелерді талдай келе, жаңа бағдарлама
жүйесімен педагогикалық үдерістерді ұйымдастыру мен өткізуде мұғалімдер
үшін төменде сипатталып берілетін қасиеттер ерекше мәнді болып табылады:
- сабаққа тың ойлар мен ынталандырушы материалдарды енгізу;
- оқушылар өзінің ойлауы мен оқуы туралы ойлана алуына жағдай жасау
үшін логикалық ойлау мен зерттеу дағдыларын енгізу;
- оқушыларға өздеріне қызықты салаларда сұрақ құрастыруға көмектесу;
- топтық жұмыс жүргізуді көздейтін жаттығуларды енгізу;
- оқушыларды бір-бірімен қарым-қатынас жасап, диалог құруға
ынталандыру;
- оқушылардың қызығушылықтарын қанағаттандыру;
- оқушыларды өз бетінше ойлануға жетелеу;
- оқушылардың логикалық ойлау дағдыларын дамытуға көмектесетін
сұрақ қою;
- оқушыларға
өздерінің ойлау дағдылары мен ғылыми-зерттеу
дағдыларын қолдануды ескертіп отыру;
- жекелеген оқушылармен «көзбе-көз» кездесу ұйымдастыру;
- оқушыларға өзіндік жұмыстарда жетістікке жетуге мүмкіндік бер
етін жобаларды жоспарлау және ұйымдастыру [72].
Түрлі ғылыми саласы бойынша білімдердің ықпалдасу негізінде
пәнаралық байланыстың «спериалдық» сипатта жүзеге асуы басшылыққа
алынады. Себебі, бұндай жүйемен анықталуы олардың арасындағы өзіндік оқу
материалындағы білім мазмұнының логикалық ілгерілік тізбектестігімен,
уақыттар арасындағы өзара қатынастық үйлесімдікпен сәйкес болуымен, әрі
олардың бір көрсеткіштік деңгейде кіріктірілумен сипатталады.
Білімдердің ықпалдасу негізінде пәнаралық байланыстың «қарапайым,
фрагменттік, жиі құрастырылған» түрлерін бөліп қарастырамыз. Бұл түрлі
пәндердің арасындағы байланыс пен білімдердің ықпалдасу қатынасын
анықтап, олардың өзара сіңісу мағынасының жаңа сапалық деңгейдегі
көрсеткішін білдіреді. Пәнаралық байланыста білімдердің ықпалдасуы арқылы
жаңа білім терең, көлемді сипатта және оқытылатын оқу материалдарының
әртүрлілігінің топтасқан қосынды бейнесінде беріледі [73].
Пәнаралық байланысты оқу-тәрбие үдерісінде мынадай жағдайлардан
көруге болады: пәнаралық байланыстар теориялық білімді іс жүзінде
қолдануға, ғылымның түрлі салалары жөнінде кең ұғымы бар адамды
тәрбиелеуге мүмкіндік береді. Қазіргі кезеңде оқушыларға білім беру және
олардың танымдық қызметін өркендетуге жағдай жасайды.
Бүгінгі замандағы ғылым мен техниканың қарқындап дамуы – мектеп
өміріндегі білім берудің мазмұнына да өз ықпалын тигізуде. Мектепте берілетін
білім мазмұнының күрделі өзгерістерге ұшырауы да осының себеп-салдары
екендігін ескеу қажет. Оқылатын пәндердің құрылымдық жүйесі де өзгерістерге
ұшырай отырып, білім берудегі оқу материалдарының мазмұндық сипаттары
ғылымдардың алуан салаларының өзара байланысымен үйлесімділік тұрғыдан
37
кіріктіріліп, ықпалдасуы арқылы пәнаралық байланыстың жаңа дәрежеге құру
негіздерін талап етіп отыр.
Осыған орай пәнаралық байланыстың философиялық, психологиялық,
жалпы ғылымдық және арнайы дидактикалық негіздері анықталуы тиіс.
Пәнаралық байланыстың философиялық негізінде дүниедегі барлық
заттың, құбылыстардың бірімен-бірінің өзара байланыстылығы туралы
тұжырымдалған дүние туралы білімдер де бірімен-бірі байланыста болады.
Объективті дүние белгілі заңдылықпен ұйымдасқан жүйе болғандықтан, оны
танып білуде де ғылымдар арасындағы өзара байланыстар болуын қажет ететіні
анық. Сондықтан, түрлі ғылым салаларынан білім беретін оқу пәндері әр
ғылымның логикасына сүйенетіндіктен олар бір-бірінен өз алдына оңашаланып
бөлектенбейді. Сондықтан ғылымның міндеті өзара байланыстылықты танып
білу [74,75].
Қазіргі бастауыш білім беру кезеңінде оқыту үдерісін ұйымдастыруда
басшылыққа алатын құжаттарда, бағдарламалық материалдарда қарастырылған
пәнаралық байланысты жүзеге асыруға ерекше мән берілуде. Бұл бастауыш
сынып оқушыларының шығармашылық тұлғасын қалыптастыру мен танымдық
болмысын дамытушы құрылымы, яғни бұл ұғымдар арасындағы өзара
байланыстар мен орындалатын міндеттер қарапайымнан күрделіліге қарай
ұстанымымен орындалады. Сабақта жаңа оқу материалдарын оқып-үйренуде
оқушылар ғылыми немесе мәдени зерттеу үдерісінде ертеректе зерделенген
ұғымдардың жаңа білімдер мен таным әдістері негізінде қалай шығарылғанына
көз жеткізуі қажет. Кез келген жүйенің даму барысы – бұл оның пайдалы
функциясының артуы. Ғылыми білімдердің дамуы – бұл теория мен әдістердің
функционалдық тиімділігінің жоғарылау үдерісі болып табылады.
Бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық тұлғасын пәнаралық
байланыстар негізінде қалыптастыру үшін оқу пәндері мен сыныптары
бойынша пәнаралық байланыс материалдары негізінде айқындалатын білімдер
мен іскерліктерді білу қажеттілік болып саналады.
Оқушылардың шығармашылық тұлғасын пәнаралық байланыс негізінде
қалыптастыруда мұғалімнің шеберлігі мен тәжірибесі, шығармашылығы,
ізденістері – оқу-тәрбие жұмыстарын жүргізудегі басты мәселе. Оқушылардың
шығармашылық тұлғасын қалыптастыруда бастауышта оқылатын барлық
пәндердің оқу материалдарын тізбектестік негіздегі логикалық жалғамдарын
басшылыққа ала отырып пәнаралық байланыс бойынша оқушының тілін
дамыту, ой-өрісін, дүниетанымын қалыптастыру, пәнге қызығушылығын ояту,
т.б. шығармашылық жұмыстар нәтижесінде тұлғаның сана-сезімі, қиялы,
ойлауы дамыту мүмкіндіктерін кеңейтуді жүзеге асыру қажет. Пәнаралық
байланыстың мақсаты оқушылардың ой-өрісін жан-жақты дамытады, білім
сапасын арттырады, оқу іс-әрекетінде белсенділік танытады, ақыл-ойын, ес пен
ойлауын, қиялын, тапқырлығын дамытады, алған білімін өмірде қолдануға
деген зейінін, шығармашылығын шыңдай түседі.
Жалпы пәндер ұғымдары мен ережелері – бұл әрбір пәнде
пайдаланылатын білімдер мен іскерліктер. Олар міндетті түрде мұғалімнің
38
зейінінде болуы шарт. Базалық білім деңгейі – бұл оқушылардың жалпы пәндер
ұғымдарын және ережелерін меңгеруі [76,77].
Бұның бүгінгі бастауыштың жаңартылған білім беру бағдарламаларының
мазмұнында орын алғанын көруге болады. Түрлі ғылым саласынан оқылатын
пәндердің байланысы жеке пән ішіндегі оқу материалына енген бөлімдік
білімдердің ықпалдануымен тығыз байланысты болып, тізбектілік пен
үйлесімділік әрі бірізділікпен бірыңғай тереңдетілген ғылыми алаңды құрайды.
Білімдердің ықпалдасуы бастауыш білім берудің жаңа оқу жоспарындағы
ғылыми пәндердің орналасу тәртібіне, материалдардың блоктарға немесе
бөлімдер мен бөлімшелерге нығыздалуына және оқуды ұйымдастырудағы
сабақ кестесінің құрылуына тәуелді болып, блоктардың немесе бөлімдер мен
бөлімшелердің тізбектесіп берілу тәртіптері өз кезегінде оқу апталықтары мен
оқу барысын ұйымдастырудың өзіндік ерекшелігін сипаттайды. Бұл бастауыш
сыныпта оқылатын түрлі ғылыми саладағы пәндердің және жеке пәндердің ішкі
білімдік бөліктерінің ықпалдастығын көп деңгейлікке бағыттайды. Мәселен,
1,2,3 сыныпқа дейінгі оқылатын пәндердің оқу мазмұнында орын алатын ортақ
тақырыптар оқушылардың игеретін білімдер жүйесін логикалық ілгерілік
тізбектестігімен уақыттар арасындағы өзара қатынастық үйлесімділіктің
сәйкестікте берілуін құрайды.
Бүгінгі күндегі ғылымның дамуы мен оның салалануында оқылатын
пәндердің өзара әрекеттесіп, бірін-біріне жақындаса түсуімен бірге, білімдердің
де ықпалдасу ұйытқысын жасап отырғандықтан, оқуды ұйымдастыру
формалары мен пәндерді оқыту тізбегі де жаңа сипатқа ие болуда. Сондықтан
да бастауыштағы блоктардың немесе бөлімдер мен бөлімшелердің тізбектесуі
негізінде білім берудің жүзеге асырылуы және ондағы пәнаралық байланыстағы
білімдердің ықпалдасуын: 1. Тіл және әдебиет: Сауат ашу, Қазақ тілі,
Әдебиеттік оқу, Қазақ тілі (Т2), Орыс тілі (Я2), Ағылшын тілі; 2. Математика
және АКТ: Математика: Ақпараттық-коммуникациялық технологиялар (АКТ);
3.Жаратылыстану: Жаратылыстану; 4. Адам және қоғам: Дүниетану, Өзін-өзі
тану: 5. Өнер: Музыка, Бейнелеу өнері, Еңбекке баулу; 6. Дене шынықтыру:
Дене шынықтыру – білім беру салалары бойынша пәндерді ұштастыру
негізінде құрылу керектігі басшылыққа алынған. Әрі талап етеді [78].
– Пәнаралық байланыс негізінде бастауыштағы берілетін білімдер бір
салаға
енетін пәндер жиынтығын және бір пәннің артықшылығы негізінде
құрылған;
– Білімді ықпалдастыру бағытында пәнаралық байланысты жүзеге
асыруда әр түрлі білім беретін пәндердің бір-бірімен тең дәрежеде жүруі және
оқу материалдарының мазмұнының мағынасы жағынан қамту мәселесінде құру
жағы қамтылған;
– Берілетін білім жағынан бір-біріне жақын туыс келетін пәндерді қамту
қарастырылған және олардың біреуі өзіндік ерекшелігін жөнінен жетекші
орынға ие болып, ол екіншісі оған көмекші ретінде кірістіріп оқыту орын алған;
– Білім беру салалары бойынша пәндердегі блоктардың немесе бөлімдер
мен бөлімшелердің тізбектесіп енгізілуі жеке пәндеріндегі оқу материалдары
39
мен білімдерді өзара бір-бірімен ықпалдастыруда яғни, пәнаралық
байланыстылықты жүзеге асыруға бағытталғандығында;
– Бастауыштың жаңартылған білім беру бағдарламасында пәнаралық
жүйедегі тәртібі олардың ерекшелігіне сай жүргізілуі көзделген;
– Пәнаралық байланыс негізінде білімдерді ықпалдастыру бағытымен
танымдық тапсырмаларды орындау, шешімін табу басшылыққа алынған [77].
Бастауыш сынып оқушыларының танымдық даму деңгейі мен саналы
тәрбиелік болмысын қалыптастыру мен жетілдірудегі оларға білім берудегі тек
пәнаралық байланысқа қатысты мәселені бір жақты қарап, ықпалдастыру тәсіл
ретінде мүмкіндігінше кеңінен орын алғандығы білім берудің жаңа
бағдарламасында көрініс тапқан деуге болады.
Бүгінгі өмір талабына сай қажеттілікті өтеудегі құзырлы оқушының
тұлғалық болмысын сомдап, заман талаптарына сай, әрі үйлесімді дамыту
қажеттілігін басшылыққа алсақ, онда білім берудің жаңа бағыттылығы түрлі
ғылым негіздерінен ауқымды, әрі топтастырылған білім беруде ұйымдастыру
барысында түрлі оқу пәндерінің өзара байланысын айқындау шарт және ол
білім беру мен оқыту талаптарының бірі болып отыр.
Яғни, пәнаралық байланыстың бүгінгі күннің өзекті мәселесі ретінде
жаңа түрде орын алуы – дүниенің бірлігін бейнелейтін ғылыми білімдер мен
сенімдер жүйесін қалыптастыру міндеттерінің шартынан туындайды. Бұндағы
пәнаралық байланысты негізге алу ұстанымдық қағидасының басты
себептерінің бірі – жеке пәндерден берілетін білімдерді біртұтастық жүйеге
келтіру болып саналады. Сондай-ақ пәнаралық байланыс негізінде оқу пәніне
ортақ қағидалар, ұғымдар, деректер жиынтығы түзіліп, оқу материалдарының
қайталанбауын, тиімді орналасуын басшылыққа алып, білімдерді тәртіпке,
жүйеге келтіріп, ғылыми танымды жан-жақты қалыптастыруға қызмет етеді
және оны іске асыратын әдістер арасында өзара байланыстар орнатуға берік
ықпал жасайды.
Бүгінгі күндегі білім беру жүйесінің міндеттерін жүзеге асыру –
мемлекетіміздегі білім берудің мемлекеттік саясаттының ұстанымдық
қағидаларына тәуелді. Сондықтан құзырлы оқушы дайындаудың жаңа бейнесі
мен бағыттылығын айқындап алу барысында осы тұрғыда жұмыс жасау
міндеттері туындайды. Міне, осыдан бастауыштағы жаңартылған білім беру
бағдарламасының «Назарбаев Зияткерлік мектептерінің» озық педагогикалық
тәжірибелерінің негізінде жасалып, әлемдік білім беру кеңістігіне үйлесімділігі
бар екендігін көре аламыз.
Қазіргі кезеңдегі қолданысқа енген «Жалпы міндетті бастауыш білім
берудің мемлекеттік стандартында» [79] жаңартылған білім мазмұндағы
Қазақстан Республикасы мектебі адамның қоғамдық мәнінің жан-жақты,
үйлесімді дамуының негізін жасайды және осы ресми құжаттың аясында жас
ұрпаққа білім мен тәрбие берудің міндеттерін орындауды қамтамасыз етеді.
Бұл білім беру жүйесіндегі сатылық деңгейіне қарай оқыту талаптарын жүзеге
асыруды басшылыққа алады.
40
Оқыту талаптары – оқу үдерісінің тиімді және сапалы жүруін қамтамасыз
ететін негізгі, іргелі ой жүйесі. Оқыту талаптарының жүйесі тиімді оқыту
заңдылықтарынан шығады.
Білім беру және оқыту теориясының оқыту талаптары тарихи нақты және
белгілі бір қоғамдық қажеттіліктерді бейнелейді.
Қоғамның ілгерлеуімен ғылымның дамуы ықпалынан, оқытудың жаңа
заңдылықтарының талабынан озат тәжірибесінің жинақталуынан оқыту
талаптары дамиды, нақтыланады, жетіле түседі.
Оқыту талаптары жөніндегі қазіргі тұжырымдама оқу үдерісінің
мақсаттарын, мазмұнына, әдістері мен ұйымдастыру түрлерін, сонымен қатар
оның нәтижесінің талдауға белгілі бір шарттар қояды, оқыту талаптарының
біртұтастығын, белігілі бір логикалық тізбегін қамтамасыз ету, мұғалімнің оқу
үдерісін жоспарлауға және ұйымдастыруына басшылыққа алуына көмектеседі.
Әрбір оқыту талабы оқыту үдерісінің белгілі бір құрамасына басшылық,
жетекшілік қатынасы болғанымен бүкіл оқу үдерісіне толық ықпал жасайды.
Оқу талаптарына оқытудың, білім берудің біртұтас міндеттеріне
бағытталғандығы, оқушы тұлғасының тәрбиеленуі мен жалпы дамуы,
оқытудың ғылымилығы мен оның өмірімен байланысы, оқытудағы жүйелілік,
бірізділік, ұласымдылық, оқытудың қол жетімділігі, оқушылардың шын оқи алу
мүмкіндіктеріне сәйкес келуі, оқытудың көрнекілігі болуы енеді. Соңғы кезде
оқыту әдістерін оқытуды ұйымдастыру түрлерін қолайлы үйлестіру де оқыту
талаптары ретінде ерекше мәнге ие болуда.
Білім беру және оқыту теориясының оқу үдерісіндегі оқушылардың
саналылығы, белсенділігі өз бетіндегі білім мен біліктердің беріктігі,
ұғынылғаны және әрекетті болуы талаптарына байланысты болып отыр. Оқыту
үшін қажетті оқу-материалдық, гигиеналық, моральдық-психологиялық,
эстетикалық шарттар да оқыту топтары ретінде қойылуда.
Оқыту талаптары өзара тығыз байланыста қолданылады. Тәжірибеде
оқыту талаптарын біртұтас пайдалану оқу үдерісінің басты құрамдық-
құрамаларының қызметін, оқытудың қолайлы нәтижелерін қамтамасыз етеді
[80].
Мектеп өмірінде оқушы қазіргі ғылымның түрлі салаларының дамуының
деңгейінде берілетін білімдерді игереді. Бастауыш білім беру кезеңіндегі
қамтылған оқу материалдарының мазмұны – келешекте міндетті түрде
жалғастыратын орта білімнің негізі болып, болашақ үміт дүниесінде кез келген
мамандықты меңгеруге мүмкіндік берудің өзегі болып табылады.
Бастауыштағы жаңартылған білім мазмұны басқа буындармен тек сабақтас
болумен ғана емес, ең алдымен оқушы тұлғасын қалыптастырудың құнды негізі
екендігі анықталған. Осы бағытта пәнаралық байланыс бастауыш сатыда
жекелеген пәндер ең алдымен оқушыда мәдениеттің базистік қырларын
қалыптастыруда, оның жеке тұлғалық болмысын дамытуға және тәрбиелеуге
қызмет еткендіктен жаңартылған білім мазмұнында пәнаралық негізінде
кіріктіре (жеке пәндік оқу материалдары, жеке бөлімдер мен тақырыптар
аясында) қарастырылуының біртұтастығын қамтамасыз етудің маңызы зор.
41
Бұл, оқушы тұлғасының дарындылық табиғаты, қабілеті, дамуының өзегі,
ізденушілік пен зерттеушілікке негізделген шығармашылық мүмкіншіліктерінің
психологиялық құрылымы болып табылады. Яғни, бастауыш сыныптарда
оқушы тұлғасын дамытудың бірден-бір құралы ол – пәнаралық байланыс.
Бастауыш білім беру кезеңіндегі оқушылардың өзіндік ерекшеліктері мен
таным мүмкіндіктерін ескере отырып, психология, педагогика ғылымдарының
заңдылықтарын басшылыққа алып және жеке пәндердің теориялық
мазмұнындағы оқу материалдарының жақын, үйлесімділігіне мән бере оқыту
педагогикалық технологияларды пайдалана білуге итермелейді. Мұғалімнің
бұндай іс-әрекетінің ұйымдастырылуы оқушы тұлғасын дамытудағы күрделі
жұмыс болып табылады [81].
Пәнаралық байланыстың философиялық негізіне мән берсек, қоршаған
әлем, ортадағы, яғни, дүниеде барлық заттың, құбылыстардың бір-бірімен өзара
байланыстылығы туралы тұжырымдалған білімдер жүйесін қарастырады. Бұнда
оқушы өз-өзін бағалауға, жеке танымдық әрекеттерге негізделген білімдерді
игеруге, өзінің жеке болмысын тануға мүмкіндігін ашып, ынта-ықыласын
шабыттандырып, қабілетін ояту, ақыл-ойын дамыту арқылы қоршаған ортаға
ғылыми танымдық көзқарастарының қалыптасуында берілетін білімдер
жиынтығы оның санасында нық орын алуына мақсаты бағытталу болып
табылады. Негізінен, оқу пәндері әр ғылымның логикасына сүйенетіндіктен,
олар бір-бірінен өз алдына оқшауланып, бөлшектелінеді бірақ, педагогикалық
үдерісте пәнаралық байланыстың орын алуы барысында педагогика
ғылымының
заңдылығына
сүйенетін
философиялық,
психологиялық,
дидактикалық және жеке пәндердің теориясы мен әдістемесі жағынан
қарастырылатын күрделі құбылыс мәніне және кешенді тұрғыдан қарастырылу
сипатына ие болады.
Пәнаралық ықпалдастық – түрлі оқу пәндерінің арасындағы өзара
байланысын айқындау шарты және білім беру мен оқыту талаптарының бірі.
Пәнаралық байланыс қажеттігі әлемнің бірлігін бейнелейтін ғылыми білімдер
мен сенімдер жүйесін қалыптастыру міндеттерінің шартынан туындайды. Оқу
пәндерінің (табиғаттану, қоғамдық-тарихи, мейірмандық-талғамдық ғылымдар)
топтары денгейінде табиғат, қоғам, адамдардың өзара әрекеті жөніндегі
жетекші және жалпылама қағидалар қамтылады. Оқу пәндерінде
қарастырылатын бұл қағидалар оларды білім беру мазмұнының біртұтас
жүйесінде біріктіреді. Бұл жерде пәнаралық байланыстың дүниеге көзқарас
қызметі маңызды роль атқарады. Ол білімдерді тәртіпке, жүйеге келтіреді,
игерілуінің өз бетіндігі мен беріктігін қамтамасыз етеді. Пәнаралық байланыс
арқасында бірқатар оқу пәндеріне ортақ жетекші қағидалар, ұғымдар, деректер,
ғылыми таным әдістері арқасында өзара байланыс орнығады.
Пәнаралық байланыс бірқатар педагогикалық ұйымдастыру мәселелерін
оң шешуді қамтамасыз етеді. Олар: оқу материалының қайталанбауын, тиімді
орналасуын, мұғалімдердің бірлесе, келісімді жұмыс істеуге бірігуін
қамтамасыз етеді [80].
42
Сондықтан ғылымның міндеті – дара байланыстылықты танып білу.
Бастауыш сынып оқушысының дамуындағы орын алатын білім мазмұндары
бірнеше пәндердің оқу материалдарын қамти отыра, олардың даму деңгейінің
сатылық жүйесінде сапалық қызметтерге ие болуы тиіс. Бұл оқушы дамуының
психологиялық негіздерін басшылыққа алу қажеттілігіне алып келеді.
Оқыту психологиясы – педагогикалық психологияның құрамды бөлігі.
Оқушылардың білімдерді игеру барысының (оқу материалдарын қабылдау
және ұғыну, оны кезінде бекіту, тәжірибеде қолдану), білік пен дағдыларға ие
болуының психикалық заңдылықтарын зерттейді. Оқыту психологиясы
оқытудың сылтауларын (мотивтерін) оқушылардың жас және жеке
ерекшеліктерін, оқу іс-әрекетінің ұйымдастыру тәсілдерін, білім алудың көзі
ретінде оларды пайдаланудың қажетті шарты ретінде тәжірибенің рөлін
анықтайды. Оқыту психологиясының нәтижелерін оқытудың тиімді әдістерін
жасауда, бағдарламалар мен оқулықтарды құрауда, оқушыларға жеке
қатынасты қамтамасыз етуде маңызы зор.
Оқыту психологиясы білімдерді игеру мен адам дамуының
заңдылықтарын белгілей отырып, мұғалімдерге оқу, оқу-тәрбие жұмыстарының
тиімділігін арттыруға көмектеседі [80].
Психолог Л.С.Выготский, педагогикалық үдерістегі орын алатын
оқытудың психологиялық қырларына: «Баланың психикалық дамуы – әрекет
етудің тарихи қалыптасқан формалары мен тәсілдерін игеру жолымен жүзеге
асады. Психикалық дамудың қозғаушы күшіне – оқыту жатады. Бірақ осы
жерде оқыту мен білім берудің ара салмағын нақты ажыратқан дұрыс. Даму
үдерісі ішкі қозғалыс заңына бағынады, ал оқыту баланың даму үдерісінде
қажетті құрамалар ретінде түсіндіріледі, яғни оқыту дамудың жақын зонасын
жасайды, балада дамудың ішкі үдерістерін қозғалысқа келтіреді». «Дамудың
жақын зонасы» – жоғары психикалық үдерістердің қалыптасу заңының
логикалық салдары болып табылады.
«Психикалық үдеріс біртұтас әрекеттерге сәйкес қалыптасып, дамудың
жақын зонасын құрайды, тұрақтылық формаға ие болып субьектінің өзекті
даму формасына айналады. Дамудың жақын зонасы балалардың ақыл-ойын
диагностикалаудың критерийі болып саналады. Дегенмен, толық мүмкіндігі
ашылмаса да, жетілу үдерісіндегі аумақты қамти отырып, дамудың жақан
зонасы баланың ішкі мүмкіндік жағдайындағы психикалық болмыстардан
түсініктеме береді және бұл өз кезегінде ғылыми негізделген болжам мен
тәжірибелік ұсыныстарды жасауға себеп болады. Бұл баланың дамуының
ертеңгі көрсеткіштеріне бағдарлануы тиіс», – дейді Л.С.Выготский [82].
Жаңартылған бастауыш білім беру мазмұнындағы оқу материалдарының
жүйесі оқушының өздігінен білім алуын басшылыққа ала отырып, оқушыдағы
ғылыми-танымдық ойлауды кеңінен дамытуды жүзеге асырады. Бұл міндет бір
пәннің шеңберінде шешілмейді. Сондықтан әрбір мұғалім жеке деректерді
нақтылы жағдайларды, оқиғаларды түсіндірумен ғана емес, пәнаралық
байланыс негізінде білім беруді жүзеге асыруы қажет. Бұл дегеніміз – жалпы
ғылымдар жүйесінің негізінде дидактикалық мақсаттардан туындайтын оқу
43
бағдарламаларының өзара шартты байланыстарын пәнаралық ықпалдастықта
қарастыру болып табылады.
Сондықтан бастауыш білім беру кезеңінде пәнаралық байланысты жүзеге
асырудың тиімділігін қарастыру педагогикалық үдерісті ұйымдастырудағы
басты міндеттердің бірі болмақ. Бастауыш сыныпта пәнаралық байланыс
бірқатар педагогикалық ұйымдастыру мәселелерін шешуді қамтамасыз етеді.
Пәнаралық байланысты өзекті мәселе ретінде қарастырып, педагогикалық,
психологиялық жағынан зерттеумен қатар, бұл жайында өзіндік пікірлерін
ғылыми
тұрғыдан
негіздеп
берген
отандық
ғалымдардардың
ой-
тұжырымдамалары өзіндік орын алады.
Қазақтың ұлы ғалымдарының бірі – педагог-психолог Т.Сабыров,
пәнаралық байланыс негізінде оқушылардың икемділік пен дағылары
анағұрлым күшті дамитындығын дәлелдеген. Білім беру мен тәрбиелеу және
оқушының жеке танымдық әрекетіндегі оқу үдерісі нәтижесіндегі игерілген
икемділік пен дағды оқушының алған білімінің қаншалықты берік екендігінің
нәтижесі оның тұлғалық даму өзегі болып табылады. Жеке пәндердің
мазмұндық құрылымын құрайтын оқу материалдарының ерекшеліктеріне орай
берілетін білімдер жиынтығы негізінде оқушыларда түрлі икемділік пен дағды
пайда болады. Бұны профессор Т.Сабыров бірнеше топқа бөліп қарастырған:
1. Интеллектік пен дағды (оқу, жазу, есептеу, кітаппен жұмыс істеу, т.б.);
2. Еңбекке икемділік пен дағды (сызба, оқи білу, еңбек құралдарымен
жұмыс істей білу, т.б.);
3. Спорттық икемділік пен дағды;
4. Өнерге деген икемділік пен дағдылар, т.б.
Педагогикалық үдерістегі білім беру мен тәрбиелеу және оқыту мен оқу
әрекеттерінің барысында оқушылар танымдық, ғылыми-танымдық, тәжірибелік
мақсатты-бағдарлы іс-әрекеттермен шұғылданады. Осы іс-әрекеттердің
нәтижесінде оқушыда пәнаралық байланыс іскерлігі қалыптасады», – деп
негіздеген [76,77].
Ал, педагог-ғалым А.А.Бейсенбаева «Пәнаралық іскерлік» ұғым-
түсінігіне: «Пәнаралық іскерлік оқушылардың бір пәннен меңгерген білім,
іскерлік, ептілік, дағдыларын екінші пәндерді меңгеруде пайдалана, қолдана
білу қабілетін анықтайды. Бұл пәнаралық іскерлік бастауыш сынып
оқушыларында орта, ал жоғарғы сынып оқушыларымен салыстырғанда өзінше
қалыптасып дамиды». Яғни, пәнаралық іскерлік бастауыш білім беру
кезеңіндегі
педагогикалық
үдеріске
қатысушы
оқушылардың
жас
ерекшеліктеріне сәйкес және олардың өзіндік даму сипатына орай
жасалынатындығын ғылыми тұрғыдан негіздеп, ерекшелігіне мән беру
керектігін ескертеді [74,75].
Пәнаралық байланыс педагогика ғылымының басты мәселесі болуымен
бірге қазіргі заманғы ғылымдардың ықпалдасу ағымы аясы жағдайында
мектептер жүйесінің білім мазмұнын айқындаудың басты шарты болып
саналады.
44
Пәнаралық байланыстың құрылымын іске асыру барысында педагогика
ғылымындағы көптеген қозғаушы жағдаяттарға мән беру басты мәселе болып
табылады. Оқыту үрдісінде пәнаралық байланысты іске асырудың
құрылымдық-құрамалы белгілерін төмендегідей ретте қарастырған жөн:
пәнаралық байланысты жүзеге асырудағы мақсат;
білім мазмұндары өзара байланысқа түсетін оқу пәндерін саралап,
ірікту;
оқу пәндеріндегі оқу материалдарының кіріктірілетін бөлімі немесе
бөлігі мен тақырыптарының өздеріне тән әрқайсысының ерекшелігін саралау;
пәнаралық байланыстарды жүзеге асырудың әдістемелік негізіндегі
технологияларды пайдалану жолдары.
Жеке пәндердің оқу материалдарының мазмұнындағы біліми деректерді
оқушыларға тасымалдауда пәнаралық байланысқа мән бермеу оқу пәндері
материалдарының бірін-бірі қайталауға, оқушылардың көптеген ұғымдар мен
заңдылықтарды тар шеңберде түсінулеріне алып келеді. Білім мазмұнын
меңгеру, пәнаралық байланысты ескермейінше мүмкін емес. Өйткені, ол –өзара
жақын пәндердің бағдарламасындағы оқу материалын үйлестірудің және
іріктеудің маңызды көрсеткіштердің бірі.
Өткеннің тәжірибесіндегі педагогика жүйесінде орын алған пәнаралық
байланыс идеясы тарихи дамуда дәлелденіп, қазіргі педагогика ғылымының,
оның ішінде пәнді оқыту әдістемесінің басты мәселесіне айналып отыр.
Сонымен қатар пәнаралық байланыс – қазіргі заманғы ғылымдардың кірігу
аясы жағдайында мектеп өміріндегі педагогикалық тәжірибе жүйесінде көрініс
беретін мәселе ретінде білім мазмұнын айқындаудың басты шарты болып
табылады.
Пәнаралық байланысты оқу-тәрбие үдерісінде падаланудың негізі
пәнаралық байланыстар теориялық білімді іс жүзінде қолдануға мол мүмкіндігі
бар, ғылымның түрлі салалары жөнінде кең ұғымы бар тұлға тәрбиелеу болып
саналады. Яғни, бұл өз кезегінде оқушыларға білім беру және олардың ғылыми
танымдық болмысын дамытуға ықпал жасайды. Бұл тұрғыдан келгенде
пәнаралық байланысты дидактикалық қағида деп қарастыру тұрғыдағы
көзқарасты қалаптастыру қателік болар еді, себебі оның педагогикалық
мақсаттылығы оқытудың жүйелілік қағидасынан туындайды, ол білімнің
тұтастай жүйесінің оның негізгі бөліктерінің, атап айтқанда адам, қоғам және
қоршаған орта туралы нақтылы айқын түсініктердің өзара байланысын
білдіреді [83].
Жеке пәндердің оқу материалдарын өзара кіріктіру барысында берілетін
білім деректердің мазмұндық жүйесін баяндау, хабарлау екені анық. Бұл
берілетін білімдердің аясындағы деректер жиынтығы арқылы оқушылардың
ғылыми-танымдық үдерісін дамытудың өзегі болмақ. Екіншіден, оқушылар
білімдерінің қолданбалық қажеттілігін түсіне білуі, бұл өз кезегінде –
оқушылардың алған білімдерін өмірлік тәжірибеде қолдана алу мүмкіндігіне ие
болуға негіз болады. Үшіншіден, жеке пәндердің білім мазмұнын беретін оқу
материалдарын оқушыларға кіріктіре беру барысында орын алатын
45
ұйымдастыру әдістемелік жұмыстардың жүйелі жүргізілуі мен педагогикалық
технологияларды ұтымды пайдалана білу мәселелері орын алады.
Қорыта айтқанда пәнаралық байланысты жүзеге асыру барысында қазіргі
уақыттағы пәндерді: қоғамдық-гуманитарлық, жаратылыстану-математикалық,
технологиялық, көркем-эстетикалық білім мен тәрбие, беруге топтастыру
қағидасын басшылыққа алып, жүзеге асыру – мұғалімдер мен болашақ
мамандардың бұл бағытта шығармашылық іс-әрекетке дайын болу қажеттілігін
міндеттейді.
Яғни, пәнаралық байланысты жүзеге асыру барысында төмендегідей
мәселелер қамтылады:
– Топтастырылған оқу пәндері арасындағы өзара байланыстың болуы
ғылымдар негізін меңгерудің және білім жүйесінің дамуының қажетті шарты;
– Ғылыми-танымдық көзқарастың қалыптасуы – жеке пәндердің білім
мазмұнын беретін оқу материалдарының барлық құрамды бөліктерінің
байланысын талап етеді;
– Пәнаралық байланыс толыққанды тәрбие беру жүйесінің барлық
салаларын кешенді жүзеге асыруға ықпал жасайды;
– Пәнаралық байланыс – мұғалімнің кәсіби қызметін ғылыми негізде
ұйымдастырылуының өзегіне айналады және тәжірибеде пайдалануы арқылы
жүзеге асырылады;
– Мұғалімдердің кәсіби қызметінде пәнаралық байланыс негізінде
оқушыларға білім мен тәрбие берудегі дайындығы және қандай жағдайда
екендігінің деңгейлігін білу [84].
Сонымен пәнаралық байланыс – өзінің мәні жағынан көп мағыналы,
педагогикалық табиғаты бар, жеке құбылыстық сипатқа ие өзекті мәселе.
Қазіргі педагогика ғылымының жан-жақты қарастырылатын, зерттейтін
мәселесінің бірі деуге негіз бар. Демек, пәнаралық байланыс білім беру
мәселесінің жеке құбылыстық сипатына ие деп түсінсек, онда, педагогикалық
үдерісте оның мазмұнды әдістер жүйесіндегі педагогикалық технологияларды
пайдалану және ұйымдастыру жұмыстарының түрлерін сапалық жағынан қайта
қарауға жетелейді. Нәтижесінде оқытудың дамытушылық, білім және тәрбие
берушілік қызметі объективті түрде кеңейеді.
Пәнаралық байланыстың ең негізгі дидактикалық міндеті – ол оқыту, оқу
үдерісінде білім мен тәрбие беру және дамытушылық сипатының арасындағы
байланысты құру болып табылады.
Бүгінгі жаңартылған білім беру мазмұны, оның ішінде оқу жоспарларын
пәнаралық байланыс негізінде жетілдіру мәселесін басшылыққа алып отыр.
Бұл өз кезегінде мұғалімдердің кәсіби қызметінде шығармашылық пен
ізденістерін жеке пәндердің оқу материалдарын ғылыми негіздегі
топтастырылу қағидасына орай байланыстыруды негізге ала отырып, оқу-
тәрбие үдерісін жаңа талаптық деңгейде ұйымдастыруы қажет екендігін
дәлелдеп отыр.
|


1.3
Жаңартылған білім мазмұнының жағдайында пәнаралық
байланыстың педагогикалық шарттары
Қазіргі мектептер жүйесінде педагогикалық үдерістің міндеттерін жүзеге
асыру – білім берудің мемлекеттік саясатының қағидалық-ұстанымдары мен
басты идеяларына тәуелді және соның аумағында іске асырылады. Сондықтан
мұғалімдердің
педагогикалық
қызметіндегі
оқу-тәрбие
жұмыстарын
ұйымдастырудың жаңа бейнесі мен бағыттылығын жаңартылған білім беру
бағдарламасының жүйесінде айқындап алумен және осы тұрғыда жұмыс жасау
міндеттері туындайды. Яғни, қазіргі біздің мектептеріміздегі педагогикалық
үдерістерді заманауи сұраныс-талаптарға үйлесімді ұйымдастыра отырып, оны
қанағаттандыратын біліктілігі жоғары мұғалім мамандардың қажеттілігінің
туындауы – заңдылық. Жаңа заман сұранысына жаңаша қарайтын және
педагогикалық қызметті жаңаша ұйымдастыруға қабілеті бар, білім беру мен
оқыту және тәрбиелеу жұмыстарына жаңашылдық бейнемен қатынас
жасайтын, білім беру жүйесінің жаңа мазмұнындағы ғылыми-әдістемелік
тұстарын жетік түсініп, қабылдайтын, әрі осы бағытта кәсіби әрекетін нәтижелі
атқаратын
мұғалім
мамандықтарын
ЖОО-да
дайындау
–
оның
профессиограммасын жаңа тұрғыдан жетілдіру мәселесі күн тәртібінен орын
алуда. Бүгінгі күндегі мұғалім дайындаудың профессиограммасының
мазмұнына педагогика (онда: педагогика және ұлттық тәлім-тәрбие мен жалпы
адамзаттық құндылықтарды үйлесімдігі), психология (онда: психология және
ұлттық психология, тілі, ділі, т.б. үйлесімділігі), жеке пәндерді оқыту әдістемесі
(онда: оқытудың дәстүрлі әдістері және оқытудағы жаңа технологиялар,
жаңашылдықты талап ету мәселесімен мұғалімнің жаңашылдық тұрғыдағы
іздену-шығармашылдық әрекеттері, т.б.) және мамандыққа қатысты жеке
пәндердің теориялық білімдерінің заманауилық мазмұны – түрлі ғылыми
білімдердің ықпалдасуын қамтуы көкейтесті міндеттердің бірі ретінде
басшылыққа алынады.
Мұғалім дайындау ісіндегі түрлі ғылымдар мен педагогика, психология,
жеке пәндерді оқыту әдістемесі пәндерінің өзара байланыста болуы – басты
шарт. Өйткені, педагогика, психология, жеке пәндерді оқыту әдістемесі
пәндерінен берілетін білімдер мұғалім тұрпатының нақты көрініс беретін әрі
бейнесін көрсететін нақты білімдер саласы болып табылады. Екіншіден, білім
беру үдерісінің өз мақсаты мен мазмұнына сәйкес әлеуметтік сұранысты
қанағаттандыру және озық тәжірибелерді тасымалдаушылық орны. Үшіншіден,
жеке тұлғаны тану ғылымдарының негізгілері болып табылады.
Жоғарыда аталған педагогика, психология және жеке пәндерді оқыту
әдістемесі пәндерінің ауқымды оқыту және олардың басқа пәндермен
байланысын басшылыққа алу басты міндеттердің бірі болуы керек дейміз.
Қазіргі бастауыш білім беру жүйесінің жаңартылған оқу бағдарламасына
сәйкес педагогикалық үдерісті ұйымдастырудың ғылыми-теориялық негіздерін
қарастыру – Қазақстан Республикасындағы білім саясатының аясында білім
берудің жаңартылған мазмұнының құрылымдық жүйесін талдай отырып,
47
қазіргі бастауыш сыныптарда оқу-тәрбие үдерістерін ұйымдастырудағы
жаңшылдық жүйенің орын алуын негіздеу болып табылады. Сондай-ақ,
жаңартылған білім беру бағдарламасының талаптарына сәйкес бастауышта
ұйымдастырылатын педагогикалық үдерістің дидактикалық заңдылықтарын
жаңаша түсіндіріп, мұғалімнің кәсіби қызметін ұйымдастырудағы түрлі
педагогикалық
қайшылықтарды
анықтай
отырып,
оларды
шешуде
педагогикалық қызметті шығармашылық тұрғыдан ұйымдастыру арқылы
оқушы тұлғасын дамытудың жолдарын ашып беру мәселелері – қазіргі
мұғалімдерге қойылатын жаңа педагогикалық талаптар және олардың жұмысын
ұйымдастырудығы жаңаша міндеттер болып табылады.
Қазақтың көрнекті ғалымы, психолог Ж.Aймaуытов бiлiм негiздеpiнiң aнa
тiлi apқылы меңгеpiлетiнiн aйтa келiп: «Aнa тiлiн жaқсы меңгеpмей тұpып, өзге
пәндеpдi түсiну мүмкiн емес. Aнa тiлi – хaлық болып жaсaғaннaн беpгi жaн
дүниесiнiң aйнaсы болып, өсiп-өнiп, түpлене беpетiн, мәңгi құлaмaйтын
бәйтеpегi. Жүpектiң теpең сыpлapын, бaсынaн кешкен дәуipлеpiн, қысқaсы,
жaнның бapлық толқындapын ұpпaқтaн-ұpпaққa жеткiзiп сaқтaп отыpaтын
қaзынaсы мол хaлықтың тiлi», – деп оқушыларға оқылатын пәндерден білім
беруді ұйымдастыру арқылы танымдық болмысын дамытудағы негізгі қызмет
атқаратын құралдардың бірі – тіл екендігіне ерекше мән беріп, оның әлеуметтік
орта мен қоғaмдық мәнін аша түскен. Сондай-ақ, оқушылардың ғылыми
танымдық болмысын дамытуда пәндерден берілетін білім мазмұнын өзара
байланыстыру тасымалдау барысында тілдік қатынастың орны ерекше
екендігіне мән бергендігіне көз жеткіземіз, бұл өз кезеңінде айтылған пікір
болса да, бүгінгі күнде де үлкен мәнге ие болып отырғандығы анық [85].
Ғaлымдapдың тiл туpaлы мұндaй психологиялық ой-пiкipлеpi –
оқушының танымдық болмысын тәpбиелеу мен дамытудағы бaсшылыққa
aлaтын қaғидa екендігі анық.
Оқушылapдың түрлі пәндерден байланыстыра игерген білімдерінің
жүйесі қоршаған ортаны танудағы тұтастығы мен оны баяндау және өзара
заңдылықтарын салыстырмалы түрде ашу барысында бaйлaныстыpып сөйлеуi –
қоpшaғaн дүниедегi зaттap мен құбылыстapдың сыpтқы көpiнiсi мен
құpылысынa қapaй бip-бipiмен бaйлaныстыpa қaбылдaйтынын, сол apқылы
тaнып-бiлiп, бaяндaй бiлетiндiгiн психолог-ғaлымдap Т.Тәжiбaев [86],
Қ.Жapықбaев [87], М.Мұқaнов [88] т.б. ғылыми тұpғыдa тұжыpымдaғaн.
Психолог Т.Тәжiбaев: «Бaстaуыш мектепте оқушы дүниедегi зaттap мен
құбылыстapдың шын мaзмұны мен қapым-қaтынaсын дa толық aшa aлмaйды.
Зaттapдың мaзмұны мен iшкi бaйлaныстapын дұpыс aшa aлмaғaндықтaн, оқушы
көбiнесе зaттapдың сыpтқы көpiнiсi мен құpылысынa қapaй бip-бipiмен
бaйлaныстыpa қaбылдaйды», – десе [89], Қ.Жapықбaев: «Мектеп жaсынa
дейiнгi оқушылap түpлi нәpселеpдi ұстaп, бaйқaп, сипaп қapaйды, олapдың
фоpмaсын, үлкен-кiшiлiгiн көpедi. Кейiн есейiп, тәжipибесi apтып, ой-өpiсi
кеңейген кезде зaттapдың кеңiстiкке оpнaлaсуын жaқсы aңғapa aлaтын болaды»,
– деп атап көpсеттi [87].
48
Ф.Н.Гоноболин: «Өмipмен әp түpлi iс-әpекет үдерісiнде қоpшaғaн оpтa
құбылыстapының әсеpiнен aдaмдa өзiн қоpшaғaн зaттap мен құбылыстapғa,
сондaй-aқ өзiне белгiлi бip көзқapaс қaлыптaсaды. Яғни «дүниетaным» туғaннaн
пaйдa болмaйды, ол aдaм iс-әpекетiмен, өмipдiң әp түpлi қыpлapындa қоpшaғaн
оpтaмен қapым-қaтынaсындa қaлыптaсaды», – деп жазған болатын [90].
Бұл сыpтқы дүниенi тaнудaғы танымдықтың aлғaшқы қaдaм сезiм
мүшелеpiн түйсiгi, қоpшaғaн дүниедегi құбылыстapдың қaсиеттеpiн бейнелеу
apқылы тaни бiлетiндiгiн көpсетедi.
М.Мұқaнов өз тұжыpымдaуындa: «Бaстaуыш мектеп оқушылapының
тaным әpекетiне қоpшaғaн дүниенiң зaттapы мен құбылыстapы бipiнен соң бipi
тәpтiпсiз көpiнедi. Оны қaбылдaу үшiн ойшa тәpтiпке келтipудi ұсынaды. Ойшa
тәpтiпке келтipу деп отыpғaны мынaу: құбылыстap мен зaттap тым шексiз,
фоpмa мен қызмет жaғынaн ұқсaс болып келедi. Зaттap мен құбылыстapдың
осыңдaй ұқсaс жaқтapын, бipiншiден, бipұғымғa жaтқызып, топтaстыpып отыpу
қaбылдaу кезiнде тәpтiпсiздiкпен күpесуге мүмкiндiк беpетiнiн aйтaды.
Екiншiден, тиiстi нәpселеpдi ойшa тәpтiпке келтipу үшiн нендей қaсиеттеp мен
құбылыстap нәpсенiң қaндaй түpiне жaтaтынын бiлу қaжет. Үшiншiден, бiз
бәлендей зaттың сaлмaғын, көлемiн ұзын не қысқa екенiн өлшемей-aқ ажыратa
aлмaсaқ, ондa оpтaмызғa бейiмделу қиынғa соғap едi. Топтaстыpуды aлсaқ бұл
қaсиетке оқушы (5-6 жaсынaн) ие болa бaстaйды. Мысaлы, шелек, тостaғaн,
кесе т.б. зaттapды оқушы «ыдыс» деген ұғымғa жaтқызып, осылapды әp
нәpселеpден мысaлы, стол, оpындық, дивaн, т.б. aжыpaтaды. Топтaстыpудың
бұл түpiне бaстaуыш мектепте үйpене aлмaсa, психикaлық дaму жaғынaн оқуғa
дaяp болa aлмaс едi», – деген ой қоpытындысын жaсaйды [88]. Ғaлымның
пiкipiнен бaстaуыш білім кезеңінің сатылық деңгейіне қарай балалардың алған
білімдерінің жүйесінде зaттap мен құбылыстapды топтaстыpудa қоpшaғaн орта,
дүние туpaлы бiлiмдi қaбылдaумен оқушының бaйқaғыштық қaсиетiн
дaмытудың мәнi зоp екенiн көpемiз.
Оқушылapдың ой-өpiсiн, дүниетaнымын, өзiндiк iс-әpекетiн дaмыту зaт
пен құбылысты тiкелей қaбылдaуды және нaқты көpнекiлiктi үнемі кеpек
қылмaйтын ойлaудың ең жоғapғы түpi aбстpaкциялық ойлaу екендігі
психология ғылымында дәлелденген, бұл 6-7 жaстaғы оқушының еңбектiң жaңa
түpi – оқу әpекетiн оpындaуғa және оны aлып жүpуге дaйындaйды. Көпшілік
жағдайда бұл жастағы балалардың ойлaуы көpнекi ойлaу болaды. Оқушы
ойлaғaндa көpнекi бейнелеp және елестеулеp негiзiнде ойлaйды. Бұл жaстaғы
оқушыдa көpнекi ойлaумен қaтap aбстpaкциялық ойлaу элементтеpi де дaми
бaстaйды. Оқушының сөйлеуi едәуip дaмып, сөз бaйлығы apтқaндықтaн, ол өз
ойын жүйелі түpде бaяндaп беpе aлaды. Бастауыш сыныпқа алғаш келген
оқушының сөз бaйлығы өздерінің танымдық деңгейлеріне сай келеді, одан әрі
бастауыш сыныптарда алған білімдерінің аясында толып, кеңейе түседі – яғни,
бұл жастағы балалардың қарым-қатынастық жүйесінде тілдің алатын орынға
ерекше мәнге ие болады. Оқушының сөздік қоpының ұлғаюы жеке пәндердің
оқу материалдарын игеруге толық және жеткiлiктi болaды деп тұжыpымдaйды.
Бұдaн шығaтын қоpытынды алты-жетi жaстaғы оқушыны мектепке дaйындaудa
49
aлдымен психологиялық дaйындық, сонaн соң жaлпы және дидактикалық
дaйындыққa бaсa нaзap aудapу қaжеттiгiн меңзейдi. Ғaлымның оқушының сөз
бaйлығынa бaйлaнысты келтipген сапалық көpсеткiшi, бaстaуыш білім беру
кезеңінің ерекшелігіне орай педaгогикa сaлaсындa тiл дaмыту мәселесi
бойыншa жүpгiзiлген ғылыми зеpттеулеpдiң көpсеткiшiне жуық болуы
педaгогикa мен психология ғылымдapының бip apнaғa тоғысқaнын көpсетедi.
Жоғapыдaғы пiкipлеpдi бaсшылыққa aлa отыpып, тaбиғaтты қaбылдaу
негiзiнде елестетулеp пaйдa болaды. Елестетулеp сaнaдaғы зaттap мен
кұбылыстapдың сезiмдiк көpнекi бейнелеpi екендiгiн тұжыpымдaғaн.
Сондықтaн бiздiң ойымызшa, мектепке дaяpлық тобындaғы балалардың
сaнaсындa елестетулеp нaқты сипaттaғы көpнекi бейнелеp түpiнде пaйдa болa
aлaды. Елестетулеp тек бaқылaу нәтижесiнде ғaнa емес, жыл мезгілдеріне орай
табиғаттағы серуен, мұражайларға бару, сaяхaт кезiндегі нақты табиғи көpнекi
құpaлдapмен жұмыс, тәжipибе жaсaу, тaпсыpмa оpындaу бapысындa
қaлыптaсaды. Оқушының қиялы қоpшaғaн дүниедегi құбылыстap мен тaбиғaт
aясындa күштi дaмып, бaйлaныстыpып сөйлеуi қaлыптaсaды және дұрыс
дамиды.
Оқушының жaс кезiнде тaнымдық, қaбылдaғыштық қaбiлеттеpiнiң
еpекше болaтыңдығынa бaйлaнысты тiлдi тез меңгеpетiндiгi туpaлы
психологтap ғылыми тұpғыдa зеpттеп, өзіндік тұжыpымдap ұсынғaн. Бұдан
біздер оқушы тiлiнiң дaмуын кезеңдеpге бөлiп көpсетуiнiң өзi олapдың
психологиялық еpекшелiгiн ескеpе отыpып, бaйлaныстыpып сөйлеуге үйpетуде
деген пiкipiн өз жұмысымызғa негiз етiп aлдық.
Оқушының қaбылдaуы, түйсiнуі, ойлaу үдерістеpiмен қaтap дaмып,
қaбылдaғaн заттардың aтын немесе абсрактылық бейнеленудегі түрлі
нәрселердің мәнiн бiлiп отыpaды. Бұл – қaбылдaу үдерісiнiң дaмуы. Бaстaуыш
сынып оқушысының жүйелi қaбылдaуы тәлiм-тәpбие мен жеке пәндеpдi
оқытып-үйpету нәтижесiнде ғылыми тұpғыдaн дaмып, жетіледі. Бұл пiкipден
бiз егеp оқушы қоpшaғaн оpтa туpaлы білімдерді пәндердің өзара байланысы
арқылы дұpыс қaбылдaсa, ондa оның ғылыми танымдық болмысы дамиды және
оны өз тарпынан айтып, түсіндіріп бере алатындығын түсінеміз.
Сонымен педагогика және психология ғылымдары тұрғысынан
қарастырған зеpттеулерге сүйене отырып, 6-7 жaс аралығындағы оқушылapдың
бaйлaныстыpып сөйлеуiн дaмытудың психологиялық еpекшелiктеpi мен
мүмкiндiктеpiн aнықтaуғa бaғыт көpсетедi. Бұл психологиялық зеpттеулеpдiң
көпшiлiгi оқушылapдың тiл бaйлығын дaмыту мен қоpшaғaн дүниенi тaнып-
бiлуiн ғылыми негiздеп, оның нәтижелеpi мектеп тәжipибесiне ене
бaстaғaнымен, мектеп жaсынa дейiнгi балалардың бaйлaныстыpып сөйлеуiнiң
психологиялық негiздеpiне де ерекше мән беру керектігіне көңіл аудартады,
себебі, бастауыш сынып оқушысының тілдік қатынастарының дамуының іргесі
ол мектепке дейінгі кезеңнен басталатынын назарда ұстау керектігін аңғартады.
Оқушыны қоpшaғaн дүниемен ғылыми көзқарас тұрғысынан тaныстыpу –
ақыл-ойының жүйелі әрі, тұрақты түрде дaмыту болып табылса, оның жеке
тұлғалық сaпaсын дaмытудың қaжеттi шapты – пәнаралақ байланыстар
50
негізінде білім беруді ұйымдастыру болып табылады. Қазіргі бастауыш сынып
мұғалімінің жаңартылған білім беру бағдарламасы аясында атқаратын кәсіби іс-
әректінің мазмұны оқушылapдың танымдық ой-өpiсiн жан-жақты кеңейту. Бұл
бастауыш сынып оқушысының танымдық болмысын дамытуды пәнаралық
байланыстар арқылы қоршаған ортаны, әлемді, тaнып-бiлудің тізбектеліп
берілу заңдылығына бағындырыла отырып жүзеге асырыу. Яғни, оқушы өзінің
танымдық іс-әрекетіндегі тізбектелу заңдылығы аясында игерген білімдер
жүйесімен оқу материалдарын қайта айтып беру барысында тілдік оралымдары
да жүйелік сипат орын алатындығы анық. Бұндай ғылыми жүйелену оқушының
ой-өрісінің тілдік бейнеленуін тізбектелу заңдылығына келтіреді, дұрыс
сөйлеуге, тілдік қарым-қатынастағы тәртіптілікке үйретеді. Мәселен,
P.С.Немов өз зерттеулерінде «Бiздi қоpшaғaн оpтaдa сaнсыз көп әp түpлi зaттap
мен құбылыстap бap. Егеp бiз олapдың әpқaйсысын жеке сөзбен aтaуғa
тaлпынсaқ, ондa бiздiң сөздiк қоpымыз қолдaнуғa қиын, aл тiлiмiз aдaмзaт
оқушысынa түсiнiксiз болып қaлaды. Ғылыми тiлмен aйтқaндa бiз тiлдi қapым-
қaтынaс, коммуникaция құpaлы pетiнде пaйдaлaнa aлмaс едiк. Тaбиғaттa
кездесетiн жеке зaттap мен құбылыстapдың әpқaйсысынa apнaйы aтaу, деpбес
сөз ойлaп тaбудың қaжетi жоқ. Өзiмiздiң қapым-қaтынaсымыздa, ойлaуымыздa
сөздеpдiң шектеулi сaнын қолдaнaмыз. Әpбip сөз бip ғaнa зaтқa емес, бip типтi
зaттapдың үлкен тобынa тиесiлi», –деп негіздейді [91].
В.С.Мухинa, «Оқушының қоpшaғaн дүниеге көзқapaсы, оның қaсиеттеpi
мен өзге aдaмдap apaсындa aлaтын оpнымен, үлкендеp тapaпынaн болaтын үмiт
және әсеp ету жүйесiмен aнықтaлaды. Оқушының жеке бaсының дaмуының екi
жaғы бap – оның бipiншi жaғы оқушының қоpшaғaн дүниенi бipтiндеп бiлiп,
өзiнiң одaн aлaтын оpнын түсiне бaстaуы, осыдaн мiнез-құлық мотивтеpiнiң
жaңa типтеpi пaйдa болaды, соның әсеpiнен оқушы белгiлi бip қылық көpсетедi.
Екiншi жaғы – сезiм мен еpiктiң дaмуы. Олap осы мотивтеpдiң ықпaлдылығын,
мiнез-құлықтың тұpaқтылығын және оның сыpтқы жaғдaйлapдың өзгеpiстеpiне
тәуелдiлiгiн қaмтaмaсыз етедi», –деген ой атады [92].
Бастауыш сыныптағы оқушылapдың ойлaуы – тaным сaтысы pетiнде
көpiнiп, қоpшaғaн дүние құбылыстapын тaни отыpып, оны бipiншi, екiншi
сигнaлдық жүйеде сөздеpмен сәулелендipедi. Сөздiң мәнi ойдaн көpiнедi. Ой
тiл apқылы aйтылып қоймaй, сонымен бipге безендipiледi.
Ойлaу мен тiлдiң apaқaтынaсы туpaлы құнды пiкipлеpдi aлғaшқы
aйтушылapдың бipi – Л.С.Выготский болды. Ол «Сөз – ойлaу мен тiлдiң негiзгi
жиынтығы. Сөз жеке зaттың деpбес aтaуынa қойылғaн тaңбa емес, ол үнемi зaт
пен құбылыстың сипaтын aшaды, сондықтaн ойлaу iс-әpекеттiң нәтижесi болып
тaбылaды. Сонымен бipге сөз – қapым-қaтынaс құpaлы. Өйткенi, ол тiлдiң
құpaлынa енедi. Егеp сөз мaғынaдaн aйыpылсa оның ойлaуғa дa, тiлдесуге де
қaтысы болмaйды. Aл, сөздiң мaғынaсы болсa ойлaу мен тiлдiң оpгaникaлық
жaғынaн мaңызды бөлiгi болып сaнaлaды», – деген қоpытынды жaсaғaн [93].
Мәселен, «Тaбиғaтқa деген көзқapaстың жиынтығы, жеке aдaмның
дүниетaнымдық-қоғaмдық өмipдiң әp түpлi қыpлapынa және жеке тұлғаға деген
қapым-қaтынaсы, қоғaмдық тұpмыс оның дүниетaнымының қaлыптaсуынa көп
51
әсеp етедi. Бұл, әсеp aдaмдapдың шынaйы қapым-қaтынaсындa, олapдың
қоpшaғaн оpтaдaғы iс-әpекетiнде aйқын көpiнедi», – дей келе, «ғылымилық,
жүйелiлiк және тұтaстық, логикaлық, бipiздiлiк және дәйектiлiк, жaлпылық,
нaқтылық iс-әpекет сaқтaну еpежелеpiн оpындaу apқылы қоpшaғaн оpтaдaғы
тaбиғaт құбылыстapымен бaйлaнысы aйқындaлaды», – деп психолог
В.В.Богословскийдің [94] тұжыpым жaсaуы – жеке дамуда қоршаған орта өзара
байланыста және біртұтастық жүйеде ықпалдастық заңы негізінде әсер ететінін
негіздейді. Бұл өз кезегінде бастауыш сынып оқушыларының дүниетанымын
дамытуда білім беруді пәнаралық байланыстар жүйесімен іске асыру қажеттігін
дәлелдей түседі. Бастауыш білім беру кезеңінде пәнаралық байланыстар
негізінде білім беру мен оқытуды іске асыру – оқушының танымдық іс-әрекетін
мұғалімдер тарапынан жүйелі ұйымдастыру болып табылады, яғни,
педагогикалық үдерісті ғылыми және шығармашылық негізде басқару деп
тануға болады. Ал, оқушының танымдық ой-өрісінің қалыпты дамуын бақылау
мен бағалау, яғни, игерген білім нәтижелерін қорытындысын оқушымен
мұғалімнің арасындағы қарым-қатынастар арқылы көрініс табаныны анық. Бұл
қарым-қатынастың бастысы – тілдік болып табылатыны анық. Оқушының
пәнаралық байланыстар негізінде игерген білімдерінің санада бейнеленуін
тілдесу арқылы жеткізуі – оқушының бaйлaныстыpып сөйлеуiне, көpгенiн
бaяндaп aйту apқылы тiлiнiң дaмуынa жaғдaй жaсaуғa болaды. Психологтapдың
зеpттеулеpiнде тiл aдaмның пpaктикaлық iс-әpекетi негiзiнде қaлыптaсaтыны
дәлелденген. Кез-келген aдaмның түсiнiгi зaттың не құбылыстың тaбиғaттaғы
қызметi мен мaңызын ұғыну негiзiнде қaлыптaсaды. Ұғыну сезiмдiк-бейнелiк
қaбылдaумен, олapмен жеке iс-әpекет apқылы меңгеpiлетіні дәлелденген.
Қорытындылай келе, бастауыш білім беру кезеңінде пәнаралық
байланысты жүзеге асырудың үш жағын қарастырып өттік. Біріншіден,
педагогикалық үдерісте пәнаралық байланыстар негізінде білім беруді жүзеге
асыру барысында оқушылардың танымдық болмысының дамуына кешенді
түрде ықпал ету арқылы дүниені танудағы тұтастық тұрғыда бейнеленуін
қарастыратындығы және олардың өзара ішкі байланыстағы заңдылықтарын
сақтай отырып тізбектеліп берілуі, екіншіден, оқушының танымдық
болмысының дамуындағы сана, ақыл-ой жүйесінің қызметтері психология
ғылымының заңдылықтарына бағынатын күделі үдеріс ретінде қарастыра келіп,
оның мәнін ашу, үшіншіден, оқушының тұлғалық болмысының даму деңгейінің
көрсеткіштерінің бірі ретінде тілдік қарым-қатынастың өзіндік орнына
тоқталдық. Бұл негіздемелеріміздің барлығы бастауыш білім беру кезеңінің
өзіндік ерекшеліктері мен ондағы пәнаралық байланысты жүзеге асырудағы
дидактикалық заңдылықтарды баян ету. Бұл пәнаралық байланыстың негізгі
міндеттерінің бірі – дидактикалық мәселенің білім беру мен оқыту және оқу
үдерісінің дамытушылық сипатының арасындағы байланыстың бар
екендіктерін негіздейді [95].
Бүгінгі қоғамдық құрылыста бастауыш білім беру жұйесі мазмұнының
жаңа бағытта қайта құрылуы – ондағы білім мен тәрбие берудің мазмұнына
ерекше мән беріп зерттелуі – философиялық әдіснаманың жетекші идеясы
52
негізінде заман талабына сай білім беруде тұтастық тұғырнамасының бірлігі
мен жүйелік сипатына бағытталған маңызға ие болуы. Қай кезеңде болмасын,
қоғамдық-экономикалық формацияларға тән қоғамның бастау бұлағы болып
табылатын құбылыстың бірі – бастауыш білім беру негіздері. Бастауыш білім
беру мазмұны адамзаттың тарихи дамуындағы қоғам құрылысының сипатына,
бағыты мен идеологиялық, саяси-әлеуметтік және басқа да қатынастардың
бірлігіне байланысты. Қоғамдық даму заңдылықтарына орай білім берудің
мазмұны, міндеттері және оны ұйымдастыру жолындағы формалары мен
әдістері талапқа сай, өмір сұранысын қанағаттандыру бағытына икемделіп
отырады. Әр қоғамның даму бағытының жүйесі мен ондағы адам тәрбиесі
жөніндегі идеялар жаңа тарихи кезеңдер мен жағдайларға сәйкес негізделіп,
бастауыш білім беру мазмұнының сипаты да шығармашылықпен дами отырып,
тарихи міндеттері жаңа тұрғыдан айқындалады. Себебі, қоғамдағы саяси-
экономикалық және әлеуметтік саладағы өзгерістер білім беру жүйесінің қайта
құру барысымен айқындалып, ескірген құбылыстар қоғам сұранысын
қанағаттандыра алмайтыны анықталып, жаңаша құру идеясы басшылыққа
алынып, тәжірибелердің жаңаруы мен ішкі үйлесімділік тұрғысында
сабақтасып, өмірді ғылыми тұрғыдан танып білуге бағытталған ауқымды білім
мазмұнына бет бұру анағұрлым айқын байқалды.
Мектептердегі жүргізілетін жұмыстардың мазмұны мен берілетін білім,
әсіресе, бастауыштағы оқу-тәрбие барысы барлық уақытта да қоғам ықпалына
байланысты. Бұл жеке даму ерекшелік тұрғысындағы заңға сүйене отырып,
қоғам мен нақты объективтік, субъективтік қарым-қатынастарды анықтаудағы
қоғамдық қатынастар бірлігінің мазмұны мен сипатын береді. Мемлекеттік
жүйенің өсіп, өркендеп жетілуіне ықпал етуші алғы шарттардың бірі оқу-ағарту
мен білім беру саласы. Бірақ, білім беру жүйесі де өз дамуында мемлекеттік
құрылымның өтпелілік даму кезеңдеріне және оның ішкі заңдылықтарымен
тығыз байланысты болмақ. Философиялық диалектиканың заңдылығына сәйкес
білім беру де түрленіп, дамып, сатыланып, жетілдіріліп отырылуы дәлелдеуді
қажет етпейтін табиғи құбылыс.
Білім беру жүйесінде сатылану бастауыш білім беруді өз алдына дербес
қарауға, оның құзырлығын анықтауға алып келді. Бастауыш білім берудің
тарихын сөз етіп, оқу-жазу мәселесіне бойлау үшін өмір сүрген мемлекеттік
билік жүйесінің даму тарихымен тығыз байланысты екенін ескергеніміз
ақиқатқа жақын келеді. Өзгермелі дүниенің даму кезеңдерінде бір мемлекеттік
құрылымның пайда болып, өсіп-өркендеуі, керісінше, табиғи өмір заңдылығына
сәйкес, енді бірде оның ыдырап, күйреп жойылуына орай орнына екінші бір
мемлекеттік билік құрылымның пайда болуы мүмкін. Дегенмен, алғашқы білім
беру, сауат ашу, жазуға үйретіп, әріп таныту мен оқуға баулу мәселесі, жалпы
айтқанда бастауыш білім берудің жоғалып кетпей, түрлі құбылыстарға
икемделетіні қоғамдық әлеуметтік үлкен мәселе екендігін дәлелдейді. Біздің
жағдайымызда Қазақстандағы бастауыш білім берудің теориясы мен
тәжірибесінің даму жолындағы педагогикалық үдерістерге ғылыми талдау
болғандықтан, бастауыш білім беру жүйесінің өзіндік ерекшеліктеріне
53
тоқталып, талдау жасау заңдылық деп есептейміз. Қазіргі қоғамның ғылыми
және тәжірибелік талабына сай теориялық, әдіснамалық жүйе негізі болатындай
бастауыш білім беру сатысының дәрежелік деңгейі анықталған. Бастауыш
сатысының міндеттері туралы және оның қоғамдағы қызметі жөнінде ғылыми
түсінігін нықтау үшін, бастауыш сынып мұғалімі мамандарын педагогтік
қызметке даярлаудағы алда тұрған тәжірибелік мақсатқа аса көңіл бөлінуі
керек. Мақсат – қоғамдық даму мен бастауыш беру саласындағы әртүрлі
үдерістерді зерттеп, талдауды қажет етеді. Олардың жағымды әрі тиімді және
қолайсыз кері беттерін екшелеп, сұрыптап, анықтау мен даму тенденциялары
арқылы білімдерді игеру бастауыш білім беру сатысының теориясы мен
тәжірибесінің даму мақсатында ұлттық дәрежеде оқу-тәрбие жұмыстарын
жүргізудің негізі болмақ. Бастауыш білім беру жүйесінің өзіндік ерекшелігін
жете ұғыну және оның даму жолын қайта қарау қажет. Оқушының жеке
тұлғасын қалыптастыруда анатомия-физиологиялық, дүниетанымдық, жас және
дербес ерекшеліктерін басшылыққа алудағы педагогика, психология
ғылымдарының заңдылықтарына сүйене отырып, білім мен тәрбие беру
мәселесін әртүрлі нысанда анықтауға, танымдық дамудағы түсіндірілетін өзара
ішкі байланыспен қосылуға сай талаптары мен болжамдық мақсат,
міндеттерінің бірлігінде болады және бұны жеке пәндерді оқытудың
әдістемелік жүйесіне сүйен отырып іске асырылатына да мән беру қажет.
Білім беру жүйесін дамыту, мазмұнын жаңарту - оқушыларға тек белгілі
бір білім, іскерлік, дағдылар жиынтығын меңгерту емес, оқушы тұлғасын
дамыту, өмірдегі кездесетін көкейкесті мәселелерді өздігінен тиімді шешуге,
жеке тұлға ретінде қалыптасу барысында өзін-өзі анықтауына, әлеуметтенуіне,
қоғамда және түрлі ортада өзіндік орнын табуға мүмкіндік беретін білім,
тәжірибе және түрлі қабілеттерді меңгертуге бағытталған.
Қазіргі білім беру жүйесінің басым бағыттары нәтижеге бағытталған,
білім беру қызметінде базалық, әлеуметтік және білімдік құзіреттілігін
қалыптастыру жағдайы мен дамыту бағыттарының жаңа логикасын анықтау.
Бұл өз кезегінде білім беру саласының белгілі бағыттары – ізгіліктік көзқарас,
тұлғалық, тұлғалық-бағдарлы, іс-әрекеттік, құзыреттілік тұрғыдан білім беру.
Яғни, оқушының жеке тұлғалық мүмкіндіктерін жүзеге асыру үшін барлық
жағдайды жасау. Мектепте әрбір бала қайталанбайтын, ешкімге ұқсамайтын
даралық ретінде қалыптасуы тиіс. Сондықтан бастауыш білім беру кезеңінің
міндеттері – баланың даралығын ашу, оның айқындалуына, дамуына көмек
беру болып табылады. Бүгінгі көзқараста - білім мазмұны тұлғаның жеке
өмірінің, өзіндік білім мен тәрбиесінің субъектісі ретінде қалыптастыруға
бағытталып, құзыреттілік, дамытушылық, іс-әрекеттік, тұлғалық бағдарлы
тұрғыдан қарастырылуы өзекті мәселе болып танылады. Аталған идеяларды
жүзеге асыру білім берудің жаңа мазмұнын құзыреттілік тұрғыдан жобалау
арқылы мүмкін болатындығын дәлелдеп отыр.
1. Білім берудің тиісті деңгейлерінің мемлекеттік жалпыға міндетті білім
беру стандарттарында: бастауыш білім берудің оқу бағдарламалары баланы
жеке тұлға ретінде қалыптастыруға, оның жеке қабілеттерін, оқу ісіндегі оң
54
мотивациясы мен іскерлігін: негізгі мектептің білім беру бағдарламаларын
кейіннен меңгеру үшін оқудың, жазудың, есептеудің, тілдік қатынастың,
шығармашылық тұрғыдан өзін-өзі көрсетудің, мінез-құлық мәдениетінің берік
дағдыларын дамытуға бағытталған. Сондай-ақ, бастауыш білім беру баланың
жеке тұлға ретінде адамгершілік қасиеттерінің, оның қоршаған ортаға
эмоционалдық-құндылық қатынасының, оқу үдерісіне оң мотивациясының
қалыптасуын және таным әрекетіндегі жеке қабілеттері мен шеберліктерінің
дамуын қамтамасыз етеді. Бастауыш білім мазмұнын төмендегідей білім
саласын құрайды: 1.Тіл және әдебиет: Сауат ашу, Қазақ тілі, Әдебиеттік оқу,
Қазақ тілі (Т2), Орыс тілі (Я2), Ағылшын тілі; 2.Математика және АКТ:
Математика:
Ақпараттық-коммуникациялық
технологиялар
(АКТ);
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Жаңартылған  білім  мазмұнының  жағдайында  пәнаралық


title: Жаратылыстану - Саурыкова жулдыз мейрхановна

text:
3.Жаратылыстану: Жаратылыстану; 4.Адам және қоғам: Дүниетану, Өзін-өзі
тану; 5.Өнер: Музыка, Бейнелеу өнері, Еңбекке баулу; 6.Дене шынықтыру:
Дене шынықтыру» - деп негізделген [96].
Осы тұрғыдан келгенде, педагогика ғылымы жаңа парадигмаға сәйкес
білім беруді жаңарту барлық білім беру деңгейлерінде бірыңғай әдіснамалық
тұғырдың болуын талап етеді. Білім беруді реформалау үрдісі білім мазмұнын
зияткерлік, моральдық және рухани жетілуді жеке тұлғалық ізденуді жүзеге
асырушы адам типін жобалайтын жаңа нобай болып табылатын ықпалдасуға
негізделеді.
2. Бағдарламаның келесі тиімділігі, Кембридж бағдарламасы бойынша
жұмыс жасайтын мұғалімдердің дамып, жан-жақты ашылуына жол ашады: 1/
жаңаша ізденістермен оқыта отырып, зерделей ізденетін, оқушыларға
белсенділікпен қамқорлық көрсетіп, ықпал етіп, бағдар беретін мұғалімдер; 2/
әрбір оқушының пәнді түсінуін қалай құру керек екендігін ойлайтындығымен
және білетіндігімен санасатын, осы көзқарастар тұрғысынан білімі мен
тәжірибесін қалыптастыратын, сондай-ақ оқушының білім беру бағдарламасы
деңгейлері бойынша ілгері жылжуын өрістету мақсатында мазмұнға сәйкес кері
байланыс орната алатын кәсіби білімі мен түсінігі бар мұғалімдер; 3/ оқытудың
мақсаты мен сабақтың нәтижелі де табысты өту өлшемдерін білетін, бүкіл
оқушылардың бұл өлшемдерге тиісті дәрежеде сәйкес келуіне қолдау
көрсететін, ағымдағы білім мен «Біз қайда бара жатырмыз?», «Қандай іс-әрекет
жасап жатырмыз?», «Одан кейін не істеу керек?» деген сияқты, оқушылар
мойындаған табыстылық өлшемдері арасындағы алшақтықты жою үшін не
істеу керек екендігін білетін мұғалімдер; 4/ бастапқы идеядан басқа да
идеяларды өрістете байланыстыратын және сол идеяларды оқушылар зерделеп,
қарастырып, жандандыра алатындай мүмкіндіктерге жол ашатын мұғалімдер.
Қоғамдағы болып жатқан өзгерістер қазіргі білім беру саласында қызмет
ететіндерге үлкен жауапкершілік артып отыр. Бұл жауапкершілік, ең алдымен,
бастауыш сынып мұғалімдеріне жүктелетіні белгілі [97].
Жаңартылған оқу бағдарламасында оқушылардың танымдық, білімдік,
тәрбиелік деңгейлерінің өсуі мен дамуында қарым-қатынастық оның ішінде
тілдік мәселенің басты орынға ие болуын педагогикалық үдерісті
ұйымдастырудағы оқыту, оқу іс-әрекетін жүргізудегі білім, мен тәрбие беру
55
жұмыстарында оқушылар мен мұғалім арасында жұмыстың нәтижелі
болуының негізі ретінде қарастыру қажеттілігі алынған. Олар: тыңдалым және
айтылым, оқылым, жазылым.
3. Қазіргі
жаңартылған бастауыш білім беру бағдарламасының
мазмұнына енгізілген 8 жаңашылдық бағыттар арқылы: «пән мазмұнының
шиыршық қағидатпен берілуі, бір білім беру аясындағы және пәнаралық
байланыстарды жүзеге асыру мақсатында «ортақ тақырыптардың» берілуі;
білім беру деңгейлері аралығында пән бойынша сабақтастықты ескеруге
мүмкіндік беретін толық оқу курсы бойынша педагогикалық мақсат қою;
оқытудағы жүйелі-әрекеттік ұстаным (оқушының білім алу үдерісіне белсенді
қатысу), оқытудың тәрбиелік әлеуетін арттыру; оқушының адамгершілік-
рухани қасиеттерін қалыптастыру; оқу үдерісін ұзақ мерзімді, орта мерзімді
және қысқа мерзімді жоспарлар арқылы ұйымдастыру; бөлімдердің мазмұны
мен ұсынылған тақырыптардың уақыт талабына сәйкес келуі, әлеуметтік
дағдыларды қалыптастыруға назар аударылуы; Блум таксономиясы бойынша
оқу мақсаттарының иерархиясы» – бастауыш сынып оқушыларының оқу-
танымдық
іс-әректтерін
жаңаша
педагогикалық
тәсілдер
негізінде
ұйымдастыруда
олардың
интеллектуалдық,
эмоционалдық,
іскерлік,
коммуникативтік т.б. жағынан әлеуметтік орта мен ғылыми-дүниетанымын
дамытуда (қоршаған ортаға ғылыми тұрғыдан көзқарастың қалыптасуы мен
табиғатпен, басқа адамдармен, өз-өзімен, т.б.) өзара белсенді әрекеттестік
қарым-қатынасқа бейімдеуде бастауыш сатының негізгі қызметінің мазмұны
ашылды [98].
Бастауыш сатыда оқушының жалпы және психикалық дамуының бұл
сияқты жеткілікті деңгейіне қол жеткізу үшін, ең алдымен білім берудің мақсат
приоритеті түбегейлі өзгеруі керек: бірінші кезекке, бұрынғыша оқушыны
пәндік білім, біліктердің белгілі бір жиынтығымен қаруландыру емес, оқыту
және оқу әрекетін қалыптастыру негізінде жеке бас тұлғасын тәрбиелеу
мақсаты қойылантындығына мән беріп отыру керектігі басшылыққа
алынғандығына – бұл оқушы тұлғасының толық қанды дамуына негіз
болатындығын дәлеледейді. Білім берудегі оқыту мен оқу іс-әрекеті - адамның
ақыл-ойының дамуына ықпал жасаушы, арнайы ұйымдастырылған танымдық
әрекет және тұлға дамуының көрсеткіш деңгейлерінің құрылымдық-құрамасы.
Кез-келген оқыту мен оқу іс-әрекеті белгілі бір мөлшерде адамды дамытады.
Даму ұғымы философиялық сөздікте: «...мөлшерлік өзгерістердің белгілі бір
өлшем шегінен шығып, сапалық өзгерістерге айналуы», – деп түсіндіріледі [99].
4. Oтандық oрта бiлiм мазмұнын жаңарту барысында қазіргі өмірде кең
ауқымды дағдыларға көп көңіл бөлінеді. Бұл дағдылар жалпыадамзаттық және
этномәдени құндылықтарға негізделе отырып, оқушыларға оқудағы, coндай-ақ
өмірдегі проблемаларды шешуіне мүмкіндік береді. «Кең ауқымды дағдылар»
келесі іс-әрекет түрлерінен тұрады: білімді шығармашылықпен қолдану; сыни
тұрғыдан ойлау; зерттеу жұмыстарын орындау; АКТ қолдану; тілдік
дағдылармен бірге қарым-қатынастың коммуникативтік тәсілдерін қолдану;
топта және жеке жұмыс жасау біліктілігі. Бұл оқудағы жетістіктер нәтижелі
56
сипатқа ие, ал оқу үдерісі оқушылардың әрбір сабақта білімді «табудағы»
белсенді қызметімен сипаттайды. Бұл жағдайларда оқушы – таным cубъектісі,
ал мұғалім оқушылардың танымдық әрекетінің ұйымдастырушысы қызметін
атқарады. Әрбір оқушыны жасына да, мүмкіндігіне да қарамастан тұлға ретінде
қабылдауға қол жеткізуге ұмтылу қажет. Oқыту мақсаты оқушы және мұғалім
үшін ортақ болады, міне, білім мазмұнын жаңартудың педагогикалық
аспектісінің мәні осында. Бұған қол жеткізуде әрбір мұғалім өзінен бастайды,
ол жаңарту үдерісінің әлеуметтік аспектілерін көрсетеді [100]. Бұл бастауыш
сынып мұғалімінің кәсіптік қызмет әрекетіне жаңашылдықпен қарап,
шығармашылдықпен айналыса отырып, бастауыш білім беру кезеңіндегі оқу-
тәрбие үдерісінің сапалық деңгейінің жаңа бағытта көтерілуін талап ететін
педагогикалық құбылыс. Білім берудегі оқыту мен оқу іс-әрекетінің жүру
барысындағы оқушы тұлғасы дамуының сапалығы - мұғалімнің қолданатын сан
алуан әдіс-тәсілдері арасындағы байланысты және бастауыш білім беру кезеңін
ұйымдастырудағы дидактикалық заңдылықтардың сақталуы мен орындалу
талаптары әрі мұғалімнің өз кәсібін шығармашылдықпен орындауына
байланысты болып табылады. Мұғалім өз қызметін шығармашылық бағытта
ұйымдастыра білуі үшін, ең алдымен, өз қызметінің мәнін түсіне білуі шарт.
Мәселен, бастауыш білім беру кезеңіне 6-10 жас арасындағы оқушы-
балаларды қамту мен қабылдау мезгілінің өзгертілуінің негізінде жатқан
теориялық мәселелерге терең үңілсек біріншіден, бастауыш білім беру
ауқымының ықпалы мектепке дейінгі тәрбиеге қарай ығысты. Осыған
байланысты бастауыш білім берудің әдіснамалық, ғылыми-теориялық және
әдістемелік негіздері күрделі өзгеріске ұшырауына әкеп соғады. Себебі, алты
жастағы және жеті жастағы балалардың анатомиялық және физиологиялық
даму ерекшеліктерінде үлкен айырмашылық бар екені анық. Екіншіден,
мектепке дейінгі тәрбие бағдарламасы мен бастауыш білім беру
бағдарламаларының ықпалдасу деңгейлері жоғарылай түседі. Үшіншіден, бала
дамуындағы санитарлық-гигиеналық ережелердің орындалуындағы талаптарға
өзгерістер енеді, өмір сүру ырғағына бейімделеді. Төртіншіден, бастауыш білім
берудің оқу бағдарламалары бұрынғы бастауыш мектеп бағдарламаларына
қарағанда нақты өзгерістер енгізуді талап етеді. Бастауыш білім берудің оқу
бағдарламаларының жүктемелері жеңілдетілу бағытында жүреді. Бесіншіден,
оқу бағдарламаларының мақсаты өзгертілуі тиіс. Даму бағдарламасында
белгіленгендей, бастауышта білім берудің мақсаты оқу, жазу, есептеудің нақты
дағдыларын қалыптастыру мен дүниетанымдық болып отыр. Алтыншыдан,
бастауыш білім беру мазмұнына: қарапайым тілдік қарым-қатынас – үш
тілділікке бейімдеу және информатикалық сауаттану мәселесі еніп отыр.
Осының нәтижесінде оқушы шығармашылықпен өзін-өзі көрсетуі, мінез-құлық
мәдениеті рухани-адамгершілікті тұлға ретінде қалыптасуы көзделіп отыр.
Жетіншіден, жоғарыда баяндалып, ғылыми негіздемелер жасалаған ой
тұжырымдардың барлығының өзегі ұлттық болмыстың аясында жүзеге
асырылуы керек. Сондықтан оқу бағдарламалары және педагогикалық
57
үдерістегі қарым-қатынастар ұлттық тәрбие жүйесіне бағындырылып, оны өзек
етіп алуы тиіс [101,102].
Бастауыш сынып оқушысының жеке тұлғалык қасиеттерінің қалыптасуы
мен қабілеттерінің жас ерекшеліктеріне сәйкес жүйелілікпен және қарқынды
дамуына ықпал ету, мұғалімнің кәсіби іс-әрекетінің дұрыс ұйымдастырылуы
мен талаптық деңгейінің сапалылығына тәуелді болмақ. Бастауыш
сыныптарында оқу-тәрбие үдерісін ұйымдастырудың мазмұны - оқушылардың
оқу-танымдық іс-әрекетіндегі қол жетерлігі мен шығармашылықпен ойлау алу
мүмкіндіктеріне ие болуы, мұғалімнің ұтымды педагогикалық әрекет жасауы
мен олардың арасында ынтымақтастық қарым-қатынастар орын алғанда ғана
оң нәтиже береді.
Бастауыштағы оқыту мен оқу іс-әрекетін ұйымдастыру төмендегідей
жалпы дидактикалық ұстанымдарына ие болады. Мұнда оқушы тұлғасының
жас және психофизиологиялық даму ерекшелігінің ескерілуі; күтілген нәтижеге
жетуге бағдарлығы; ашықтығы, достық қарым-қатынас (ынтымақтастық
педагогика); белсенді іс-әрекетте болуы.
1-сыныпта педагогикалық үдерістегі оқыту мен тәрбиелеу – тікелей
мұғалімнің басшылығымен;
2-сыныптың педагогикалық үдерісінде оқыту мен тәрбиелеу және оқу іс-
әрекетіне баулу, тапсырмаларды жеке орындау біліктілігін игеру (оқушының
өздігінен білім алу) мұғалімнің жетектеуімен;
3-сыныптың педагогикалық үдерісінде оқыту мен тәрбиелеу және оқу іс-
әрекетіне баулу, тапсырмаларды жеке орындай алу біліктілігін толық деңгейде
меңгеруі (оқушының өздігінен білім алу) – мұғалімнің қадағалауымен;
4-сыныптың педагогикалық үдерісінде оқыту мен тәрбиелеу және оқу іс-
әрекетіне баулу, тапсырмаларды жеке орындай алу біліктілігін жоғары
деңгейде меңгеруі (оқушының өздігінен білім алу) – мұғалімнің
бағыттаушылық нұсқаумен. Міне, осы бағыттағы мұғалінің қызметтік іс-
әрекетін ұйымдастыру арқылы бастауыштағы педагогикалық үдерісті жүзеге
асыруы – бұл қазіргі заман талаптарын орындай алу барысы деп түсіне аламыз
[103]. Өйткені, қазіргі жаңартылған білім мазмұнының бағыты да оқушының
өздігінен білім алуға деген ұмтылысын қалыптастырып, дамытуға негізделген.
Бұны білім беру жүйесінің бастауыш сыныптарында педагогикалық үдерісті
жүргізудегі оқытудан – оқу іс-әрекетіне көшу деңгейлерін ұйымдастырудың
ғылыми-әдістемелік қағидасы ретінде қабылдауымыз қажет және мұғалім
өзінің педагогикалық қызметін осы қағида аясында жүргізуге бағыт-бағдарын
алуы тиіс. Мұғалімнің педагогикалық іс-әрекетін анықтаудың негіздері оның
мақсат қоюшылығы мен мақсатқа қол жеткізудегі жүйелі жұмысының
бағыттылығы болап табылады. Мұғалім мақсатты орындауда бірнеше
әрекеттерді біртұтастыққа топтастырып оны педагогикалық үдерістің
заңдылықтарына бағындырып және бағыттаушылығындағы жүйелілікті естен
шығармауы керек. Бұндай ғылыми негіздемені педагогика ғылымының
әдіснамалық тұрғысынан қарасақ – мұғалім педагогикалық іс-әрекетті
ұйымдастырудағы мақсаттың қорытындысы мен түпкі нәтижесін алдын ала
58
болжай білуі және оның белгілі құралдар көмегімен жүзеге асатындығын көре
біліп, елестете алуын сипаттайды. Бастауыш сынып мұғалімінің оқушыларғы
білім беру мен оқу-тәрбие үдерістерін ұйымдастырудағы тәрбиелілік, оқу
танымдық, мотивациялық іс-әрекетін қарастырсақ.
Бастауыш білім берудің басым бағыты – оқушыны жеке тұлға ретінде
қалыптастыру болып отырғандықтан төмендегі мәселелер ескерілуі қажет:
1. Оқушының жеке мүмкіндігін ашу, қоршаған орта жөнінде ғылыми
білімді игерту, оқу-танымдық іс-әректін ұйымдастырып, дағдыларын меңгерту,
дүниетанымдық көзқарасын қалыптастыру;
2. Оқытудағы және оқу әрекетіндегі талабын ашып, білігін қалыптыстыру
яғни, оқыту немесе оқу және тәрбиенің біртұтас әрекет екендігін қалыптастыру;
3. Білім берудің кезеңдік сатыларындағы педагогикалық үдеріске
оқушының ынталық, танымдық қызығушылықтарын арттыруға ықпал жасау.
Қорытындылай келе, педагогикалық ой мен ғылыми тұжырымдардың іске
асуы және оның тәжірибеде оң нәтиже беру үшін бірқатар қарама-
қайшылықтарда жоюға тура келеді. Солардың негізгілері:
- теория мен тәжірибенің байланысы, озық ой-пікірлерді жүзеге асыру,
педагогтардың жаңа ғылыми тұжырымдамаларын, жаңа педагогикалық
ойларын бағдарлай отырып, бүгінгі күннің сұранысын қанағаттандыра
алмайтын өзінің күшін жоя бастаған педагогикалық үдерістердің тозығын
тастап, озығын алып, алға ұмтылу қажеттілігін түсіну;
- педагогикадағы негізгі әдіснамалық басқа ғылымдармен пәнаралық
байланысты пайдалану. Қазіргі кезде ең көп таралған қолданыста жүрген
ұғымдарды білу, олардың мағынасын түсіну;
- педагогикадағы ғылыми зерттеу үдерісі мен құрылымын философия,
әлеуметтану, психология және т.б. ғылымдар арқылы жетілдіру. Педагогикалық
көкейтесті мәселелердің көзі үнемі педагогикалық тәжірибе аймағы арқылы
кеңейтіп, негіздеу;
- педагогика ғылым логикасы мен мұғалімдердің тәжірибелік әрекетінің
логикасы көбіне сәйкес келе бермейді, сондықтан педагогика теориясымен
айналысушылар
және
практиктер
арасындағы
пайда
болған
түсініспеушіліктерді жою, және т.б.
Мұғалімнің білім беру мен оқу-тәрбие үдерістерін ұйымдастырудағы оқу-
танымдық іс-әрекетіндегі атқаратын қызметі:
білім беру кезеңінің пәндік және түйінді мақсаттарын ескере отырып,
оқу үдерісінің нақты мақсаттарын жобалау;
педагогикалық үдерісте оқу материалдарын игеруді ұйымдастыру
бойынша міндеттер кешенін шешуге бағдарланған білім беру стандарттарының
талаптарына сәйкес құрастыру;
оқу материалдарын даярлау және оқу мақсаттарына сәйкес оқытуды
ұйымдастыру;
педагогикалық үдерісті жобалауға және іс жүзіне асыруда акпараттық
ортаның мүмкіндіктерін пайдалану;
59
оқушының
оқу
материалын
игеруінің
тұлғалық-әрекеттік
бағыттылығын реттеу;
оқушының озық дамуын ұйымдастыру үшін толыққанды жағдай жасау
(дамудың жақын зонасына жетуі);
құзыреттілік түрінде жеке қол жеткізген нәтижелеріне жағымды көңіл-
күй (эмоция) туғызу, қолдау көрсету және психологиялық жағымды орта құру;
оқушының өзінің алған білімін қолдана білудегі жеке тәжірибесі мен
өзін-өзі бақылауын (өз іс-әрекетіне есеп беруін), өзіндік білімін көтеруге
дайындығы бойынша білім алу кеңістігін кеңейту мүмкіндіктерін қарастыру;
ағымдағы нәтижелерді бағалау, қойылған мақсаттарға жетуге
бағытталған оқытуды уақытында түзету.
Яғни, мектептің қазіргі жағдайындағы әдістемелік жұмыс мұғалімнің
дамуына, кәсіби шеберлігінің өсуіне, жеке пәндердің және педагогика,
психология ғылымдарының соңғы жетістіктерінен хабары бар құзырлы маман
ретінде толық қалыптасуына ықпалын күшейте түсуі керек. Бұл мәселелердің
ғылыми-теориялық, әдіснамалық негіздерін мұқият қарастырған жөн. Білім
берудің әлемдік кеңістігіне ену- басқа халықтың немесе басқа мемлекеттің
білім беруге байланысты жүйесін тікелей қабылдау емес. Осы мәселенің
ғылыми-теориялық және тәжірибелік негіздерінің дұрыс жүзеге асуы ғасырлар
бойы қалыптасқан халықтың, мемлекеттің, ұлттың білім беру жүйесінің
өзіндігінің сақталуында. Қазіргі бастауыш білім беру жүйесінде орын алған
жаңартылған білім мазмұнды оқу бағдарламалары негізінде пәнаралық
байланысты жүзеге асыру арқылы, оқушылардың жеке тұлғалық болмысын
қалыптастыру мен дамыту және қоршаған орта мен әлемдік дүниенің
жаратылысын ғылыми тұрғысындағы түсінікті, біртұтастық жүйеде
қалыптастырудың нобайын /моделін/ құрастыру. Дегенмен, зерттеу
тақырыбының қойған мақсатын анықтаудағы туындаған болжамның растығына
және дәлелденуіне қол жеткізу барысында пәнаралық байланыстың
педагогикалық
шарттарының
мазмұндық
жүйесін
ашып,
зерттеу
тақырыбымыздың аясындағы жеке мән берілетін мәселе тұрғысынан қарауды
қажеттілігі туындап отыр. Бұл болжамдаған немесе күтілетін қорытында
нәтиженің құрылымдық-құрамасын білдіретін жүйе тұрғысында қабылдауға
негіз болады. Сондықтан, жаңартылған білім мазмұны аясында бастауыш
сыныптарда пәнаралық байланысты жүзеге асыруды ғылыми тұрғыдан
негіздеп, әдістемелік жүйесін қалыптастырудың нобайын жасамастан бұрын,
оның басты бағыты болып табылатын жаңа білімдер негізінде бастауыш сынып
оқушысының жеке тұлғалық болмысының дамуына педагогикалық іс-әрекетті
ұйымдастырудағы ғылыми заңдылықтары мен педагогикалық шарттарын
анықтаудың нобайын жасау қажеттілігі орын алды (сурет 2).
Сурет 2. Пәнаралық байланыс негізінде бастауыш сынып оқушысының
жеке
тұлғалық
болмысының
дамуына
педагогикалық
іс-әрекетті
ұйымдастырудағы ғылыми заңдылықтары мен педагогикалық шарттарын
анықтаудың нобайы /модель/.
60
Нобайдағы ғылыми заңдылықтар: Мазмұндық – оқу бағдарламасындағы
ұсынылған материалдардың жүйесі және жеке пәндер мазмұнындағы
жинақталып берілген білімдердің өзара байланыстылығын түрлі ғылымдардың
интеграциялануы негізіндегі көрініс тапқан құбылыс ретінде меңгертуге
мүмкіндік жасау. Бұл оқушының тұлғалық болмысының дамуында ойлаудың
дербестігі, зияткерлігі, қызығушылық-белсенділіктерін, жекеден жалпыға –
Жаңа білімдер негізінде бастауыш сынып оқушысының жеке тұлғалық
болмысының және тәжірибесінің дамуына педагогикалық басшылық
Ғылыми заңдылықтар
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
Мазмұндық
Мақсатты – - Саурыкова жулдыз мейрхановна

text:
Іс-әректтік Оқушының жеке тұлғалық танымдық
болмысын дамытудағы оқу іс-әрекеті
ортақ тақырыптық жүйеде жүзеге
асырылу және жүйелілік пен бірізділік
әрекеттің ұйымдастырылуы
Ғылымдардың интеграциялануы
негізіндегі білімдер арқылы жеке
пәндердің өзара байланыстың
жүйесін құрастыруы –
танымдықта біртұтастықтың
бейнесін беру
Жаңартылған оқу бағдарламасының
мазмұндық құрылымында
қарастырылатын білімдер жиынтығын
шиыршықтық жүйеде іске асыру
және оған түсініктемелер
педагогикалық шарттар
1-шарт: Oқy пәндеp apacындaғы өзapa бaйлaныcтың бoлyы
– түрлі ғылым салаларын меңгеpy және танымдықтың
/оқу-жаңа білімді алу, тәрбие, даму/
кешенді түріне ие
болу арқылы тілдік
қатынастың ерекшелігін ескеру.
Оқу материалдарындағы білімдерді пәнаралық жүйе негізінде
ұйымдастыру мен басқарудың құрамдаушы құрылымы
2-шарт: Дүниені ақиқаттық және шындық тұрғысынан
танудағы бiлiм мaзмұнының бapлық құpaмды бөлiктеpiн
оқудағы бірізділіктің болуын басшылыққа алу.
3-шарт: Пәнapaлық бaйлaныc жaн-жaқты танымдық білім
мен тәpбие беpyде жеке пәндерді топтастыруда ортақ
тақырыптардың болуын жүзеге асыру.
4-шарт: Пәнаралықты ұйымдастырудың әдістемелік-
жаңашылдық жүйесін қолдану, оқушыларға біліми-
танымдық
және тәрбие беру барыстарының барлық
салаларын кешенді жүзеге асыруға ықпал жасау.
5-шарт: Пәнapaлық бaйлaныcтағы білім беру мен оқыту
және тәрбиелеу
барыстарын ізгілендіру
/гуманизациялау/.
6-шарт: Пәнаралық байланыста әр оқушының тұлғалық
жеке
ерекшеліктерін
дамыту
мен
оқыту
және
тәрбиелеудегі бірлескен ұжымдық әрекетті ұйымдастыру
7-шарт: Пәнаралық байланыс - мұғалімнің кәсіби
қызметіндегі шығармашылдық және
педагогикалық
әрекетті ұйымдастыру мен белсенділігі
8-шарт: Оқушылардың білімділік, дамушылық және
тәрбиелік деңгейін анықтау, пәнаралық байланыстағы
оқушылардың әрекеттерін іске асыру, диагностикалау
Нәтиже: Пәнаралық байланыс негізінде бастауыш сынып оқушысының тұлғалық
жеке болмысының дамуына ықпал жасау жиынтығының тұтастық бейнесі
61
жалпыдан жекеге және т.б. арттыруда – әлемді немесе қоршаған ортаны
түсінудегі біртұтастықтың бейне қалыптастырудағы танымдыққа бағыт беру.


title: Мақсатты-мотивациялық - Саурыкова жулдыз мейрхановна

text:
63
жетілдіру, жаңа әдістемелерді, формаларын, тәсілдер мен құралдарды және
олардың түп нұсқалы біріктірілуін, іс-әрекет жүйелерінің диалектілігі,
өзгергіштігі, жаңа жағдайларда қолда бар тәжірибені қолдану тиімділігі; өз іс-
әрекетін және оның нәтижелерін рефлективтік бағалауға
қабілеті; білімдер мен
алдын ала сезінуге негізделген түрлендіруге қабілеті; көп мәнділікті көре білуі.
8-ші шарты: Оқушылардың білімділік, дамушылық және тәрбиелік
деңгейін анықтау, пәнаралық байланыстағы оқушылардың әрекеттерін іске
асыру, диагностикалау – бұл: педагогикадағы пәнаралық байланыс құбылысын
талдау
–
өзінің оқу-тәрбие жұмысының нәтижесін, жағдайын мұғалімнің өзі
зерттеуі, педагогикалық құбылыстардың құрамалары арасындағы себеп-
салдарлық байланыстарды, оқушыларды оқыту мен тәрбиелеудің жетілдіру
жолдарын онан әрі анықтау. Педагогикалық талдаудың қызметтері:
/диагностикалық, танымдық, түрлендіргіштік, өз бетімен білім алушылық/.
Педагогикалық үдерістегі пәнаралық байланыс жағдайларын объективті және
жан-жақты зерттеуді қамтамасыз ететін оқытудың өлшенетін көрсеткіштерін
есепке алу тәсілі; танымдық барыста орын алып отырған барлық өзгерістерді
анықтау тәсілі. Диагностика бақылаудан (тексеру), бағалаудан, статистикалық
деректердің жинақталуынан, олардың талдауынан, серпін мен беталысты
айқындаудан және одан әрі дамудың болжамын құру.
Жоғарыдағы нобайда берілген педагогикалық шарттары - оқу
материалдарындағы білімдерді пәнаралық жүйе негізінде ұйымдастыру мен
басқарудың құрамдаушы құрылымының танымдық және мазмұндық
сәйкестілік бағыттылығы заңдылығына сүйене отырып, жүйелі және бірізділік
жолымен жалғасып жатады. Бұнда жаңа білімдер негізінде педагогикалық
басшылық жасау құралдары арқылы оқушылардың тұлғалық жеке болмысының
дамуына ықпал жасау жиынтығының тұтастық бейнесі қалыптастыруда
пәнаралық байланыс шарттарын өз алдына дербес қарастыру мен анықтау
арқылы жүйесін көрсету орын алды. Бұл өз кезегінде, зерттеу
тақырыбымыздың ғылыми-теориялық және тәжірибелік мазмұнына негізделген
– алдыңғы уақытта орындалатын - жаңартылған бастауыштың білім мазмұны
аясында пәнаралық байланысты жүзеге асырудың педагогикалық шарттарына
негізделген құрылымдық-мазмұндық нобайды жасуға негіз болды және сол
бағытқа бағыттады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Бастауыш    сыныптарда  жаңартылған  білім  мазмұны  аясында

text:
65
дағдылар жалпы адамзаттық және этномәдени құндылықтарға негізделе
отырып, оқушыларға оқудағы, coндай-ақ өмірдегі проблемаларды шешуіне
мүмкіндік береді. «Кең ауқымды дағдылар» келесі іс-әрекет түрлерінен тұрады:
білімді шығармашылықпен қолдану; сыни тұрғыдан ойлау; зерттеу
жұмыстарын орындау; АКТ қолдану; тілдік дағдылармен бірге қарым-
қатынастың коммуникативтік тәсілдерін қолдану; топта және жеке жұмыс
жасау біліктілігі. Жаңартылған білім мазмұны жағдайындағы мектептің
ерекшелігі – оқудағы жетістіктер нәтижелі сипатқа ие, ал оқу процесі
оқушылардың әрбір сабақта білімді «табудағы» белсенді қызметімен
сипатталады. Бұл жағдайларда оқушы - таным cубъектісі, ал мұғалім
оқушылардың танымдық әрекетінің ұйымдастырушысы қызметін атқарады.
Әрбір оқушыны жасына да, мүмкіндігіне да қарамастан тұлға ретінде
қабылдауға қол жеткізуге ұмтылу қажет. Oқыту мақсаты оқушы және мұғалім
үшін ортақ болады, міне, білім мазмұнын жаңартудың педагогикалық
аспектісінің мәні осында. Бұған қол жеткізуде әрбір мұғалім өзінен бастайды,
ол жаңарту үдерісінің әлеуметтік аспектілерін көрсетеді. Мұғалім
педагогикалық ойлау немқұрайлығын жеңуі және оқушымен бірге өзі де оқуы
тиіс. Бұл оқушылардың қолайлы дамуы үшін достық қарым-қатынастағы
ортаны құру болып табылады [105].
Жаңартылған білім беруді ұйымдастыратын оқу бағдарламасында
оқушылардың танымдық, білімдік, тәрбиелік деңгейлерінің өсуі мен дамуында
қарым-қатынастық оның ішінде тілдік мәселенің басты орынға ие болуы -
педагогикалық үдерісті ұйымдастырудағы оқыту, оқу іс-әрекетін жүргізудегі
білім, мен тәрбие беру жұмыстарында оқушылар мен мұғалім арасында
жұмыстың нәтижелі болуының нгегізі ретінде қарастыру қажеттілігі алынған.
Мәселен, оқу бағдарламаларында:«Пәннің мазмұнын зерделеуді қолдау
мақсатында пән мұғалімдері пәндік академиялық тілді үйренуді де қолдайды
Достарыңызбен бөлісу:


title: Саурыкова жулдыз мейрхановна - бет 25

text:
(1.5-бөлім)». «Бүкіл оқу бағдарламасында оқушылардың жазбаша түрде де,
ауызша түрде де өздерінің жолдастарымен, мұғалімдерімен және біршама
ауқымды жұртшылықпен құралдардың және академиялық тілдің тұтас
диапазонын дұрыс пайдалана отырып, өзара қарым-қатынаста болуына қолдау
көрсетіледі
(1.8-бөлім)».
Жаңартылған
оқу
бағдарламаларының
ерекшеліктерінің бірі – пәнаралық байланыстарды жүзеге асыру және бір білім
беру мақсаты аясында «ортақ тақырыптардың» берілуі. Білім берудің тиісті
деңгейлерінің мемлекеттік жалпыға міндетті білім беру стандартында «Тіл мен
әдебиет» білім беру саласындағы пәндердің мазмұнында сөйлеу әрекетінің төрт
түрі бойынша дағдыларды дамытуға бағытталған коммуникативтік тәсілді
қолдану көзделеді. Олар: тыңдалым және айтылым, оқылым, жазылым [106].
Жаңартылған білім мазмұны аясында бастауыш сыныптарда пәнаралық
байланысты жүзеге асырудың педагогикалық шарттарын ғылыми тұрғыдан
негіздеп, әдістемелік жүйесін қалыптастыру үдерісін мүмкіндігінше толық
қарастыру үшін ғылыми-зерттеу әдістердің бірі – нобайын құру /моделдеу/
әдісін таңдап алдық.
66
Нобай /модель, нұсқа, үлгі/ – түпнұсқаны зерттеу барысында оны
алмастыра алатын және оны зерттеу үшін маңызды жақтарын сақтайтын
материалды немесе ойша елестетуге болатын объект. Нобай /модель, нұсқа,
үлгі/ құру үрдісі үлгілеу деп аталады, басқаша айтсақ, үлгілеу – түпнұсқаның
құрылымы мен қасиеттерін үлгі арқылы зерттеу үдерісі. Нобайын жасау –
ғылыми зерттеулерде ең көп таралған әдістердің бірі. Ол материалдық және
идеалдық болып бөлінеді. Материалдық үлгілеу физикалық (заттық,
түпнұсқаның үлкейтілген немесе кішірейтілген көшірмесі, мысалы, макеттер)
және аналогтік (табиғаты әртүрлі ұқсас құбылыстар мен үрдістерді формальді
түрде бірдей сипаттау, мысалы, математикалық теңдеу) болып бөлінеді.
Идеалдық үлгілеу объект пен үлгінің бейзаттық, идеалды, ойша түріндегі
ұқсастығына негізделеді. Идеалдық үлгілеудің негізгі типі – сұлба, график
сызба, формула, символдар жиынтығын қолданатын таңбалық үлгілеу. Үлгілеу
үрдісінің сұлбасы. «Объект – Үлгі – Үлгіні зерттеу – Объект туралы білім»
бойынша жүреді. Үлгіні құру екі түрде дедуктивті (жалпыдан жекеге қарай)
және индуктивті (жекеден жалпыға қарай) қағидаға негізделеді. Дәстүрлі
үлгілеу түпнұсқаның қасиеттерін бейнелейтін заттық немесе белгілік үлгілерді,
яғни ерекше объектілер мен жүйелерді құру және зерттеу әдісі ретінде
қарастырылады. Нобайда /модель, нұсқа, үлгі/ көрсетілген еңбекте «қандай да
бір құбылысты, үдерісті немесе объектілер жүйесін, оның үлгісін құру және
меңгеру арқылы зерттеу; қайтадан құрылатын объектілерді жасаудың
тәсілдерін анықтау немесе нақтылау мен ұтқырлау үшін үлгілерді қолдану» деп
те анықтайды.
Нобайдағы көрсетілген мазмұндық-құрылым да педагогикадағы
пәнаралық байланыс мәселесіне, соның ішінде қазіргі жаңартылған білім беру
мазмұнына қатысты. Пәнаралық байланыс ұғымы қазіргі білім беру жүйесінде
«шиыршықтық» атаумен жаңаша мәнде енгізіле бастады және оны білімдердің,
танымдардың, сенімдердің, адамның психологиялық ойлануының жиынтығы
деп түсінуіміз керек. Пәнаралық байланыс ұғымы «табиғат /жаратылыс/ – қоғам
– адам /таным болмысы/» жүйесінде білім негізін, пәнішілік қатынастарды
және түрлі ғылымдардың интеграциялануын реттеуші қызметін жүзеге
асырады. Жаңартылған білім беру бағдарламасы аясында педагогикалық
үдерісті «шиыршықтық» /спиральді/ жолмен ұйымдастыра алуға кәсіби
қабілеттілігін жаңашылдық тұрғыдан бейімделген мұғалімдерді дайындау
қажеттілігінен туындап отырған мәселе екендігі анық. Мәселен, қазіргі орта
білім мазмұнын жаңарту шеңберінде қазақ тілінде оқытатын мектептердегі
бастауыш сынып пәндері бойынша педагогика кадрларының біліктілігін
арттыру курсының білім беру бағдарламасында «шиыршықтық» /спиральді/
білім беру жүйесін /бағдарламасы/ жүзеге асыру мәселесі төмендегі
мәселелерді қамтиды. Шиыршықтық қағидаты бойынша құрылған білім беру –
танымдық теорияға негізделген. Бұнда, ең күрделі материалдың өзі дұрыс
құрылымдалып, дұрыс ұсынылатын болса, оны тіпті кішкентай балалар да
түсіне алады. Адамның танымдық қабілетін шартты түрде үш сатыға бөліп
қарастыруға болады /Брунер/:
67
1. белсенді (жұмыс үдерісінде білім алу);
2. бейнелік (суреттер мен бейнелердің көмегімен білім алу);
3. таңбалық (сөздер мен сандардың көмегімен білім алу).
Бұл шиыршықтық білім беру жүйесінің дамуына себеп болған және оның
ерекшеліктерін негіздеуге өзек болған /Брунер/. Мәселен: оқушы мектепте
оқыған кезде тақырыпты немесе пәнді бірнеше рет қайталап оқиды; әрбір
қайталап оқыған сайын тақырыптың немесе пәннің күрделілігі арта түседі;
жаңа білім алдыңғы біліммен тығыз байланысты және бұған дейін алынған
ақпарат тұрғысынан қарастырылады.
Шиыршықтық білім беру жүйесін жақтаушылар оның төмендегідей
басымдықтарына назар аударады: Олар: оқушы пәнді қайталап оқыған сайын
ақпарат толықтырылып, бекітіліп отырады; шиыршықтық білім беру жүйесі
жеңіл идеялардан анағұрлым күрделі идеяларға қисынды жолмен ауысуға
мүмкіндік береді; оқушыларды соңғы оқу мақсаттарына қол жеткізу үшін
бұрын алған білімдерін қолдануға жетелеу ұсынылады [107].
Бастауыштағы шиыршықтық білім беру жүйесінің құрылымы (жоғарыда
баяндалған мазмұнда) әр сыныпқа арналған білім беру бағдарламасының
бағыттарын талдаған кезде барынша түсінікті болады. Ұйымдастыру түрлерінің
бірнеше нұсқасын бастауыш сыныптарға арналған оқу бағдарламаларының
құрылымынан көруге болады. Бөлімдер нақты бір пәннің кезеңдерін
бейнелейтін ішкі тәртіп бойынша орналасқан. Оқушылар алға ілгерілеу
шамасына қарай бір сыныптан келесі сыныпқа ауысқан сайын бұл
тақырыптарды анағұрлым тереңірек түсінеді және онымен байланысты тиісті
тұжырымдамаларды қолдануға мүмкіндік алады. Мысалы, бастауыш
сыныптарға арналған жеке пәндер бойынша шиыршықтық білім беру
жүйесіндегі /бағдарламасындағы/ ілгерілеуді оңай көруге болады, мәселен,
жаңа тақырып аумағындағы білім тұжырымдамаларының негізінде өткенді
қайталайды және жаңа білім қалыптастырады. Оқушылардың бойында өмір
бойы білім алу дағдыларын қалыптастыру мақсатында бастауыш сыныпқа
арналған пәндердің аясында мұғалімдер әрбір оқу жылында нені оқыту
керектігін және оқу сапасы қандай болу керектігін нақты білуі тиіс.
Мектептердің әр алуандығын қамту үшін бастауыш сыныпқа арналған білім
беру бағдарламасы айтарлықтай икемді. Туған тілі – қазақ тілі болып
табылатын оқушыларға арнап бай, құнарлы тілдік орта ұсына отырып, білім
беру бағдарламасы мұғалімдердің тіл саласында туындап қалуы мүмкін өзекті
мәселелері туралы барынша хабардар болуын қамтамасыз етуге тиіс. Оқушылар
әртүрлі пәндердің аясында қолдануға болатын білім алып, дағдылары мен
мінез-құлқын қалыптастырады, бұл оқушыларға мектептен тыс өмірде
қолдануға болатын дағдыларды меңгеруге көмектеседі. Осындай дағдыларға
сауаттылық, математикалық ойлау қабілеті, сын тұрғысынан және
шығармашылық ойлау кіреді, бірақ бұл тізім бұлармен шектелмейді.
Әр пәнді жеке оқыту (дискретті оқыту) маңызды болып табылатынына
қарамастан, пәнаралық байланыс жаттығулары пәндерді анағұрлым сапалы
зерделеуге мүмкіндік береді. Каррдың (2007) пайымдауынша [108] білім –
68
өзара байланысты құбылыс деп санаған Джон Дьюидің еңбектеріне негізделеді.
Оқыту мен оқудың бұл тәсілі оқытудың сындарлы тәсілімен тығыз
байланысты, себебі оқушылар бірлесіп жұмыс істей отырып, пәндердің
араларындағы мәселелерді талқылап, пікірталас жүргізеді (Hayes, 2010) [109].
Оқушылар бір пәннің аясында үйренген мәселелерін екінші пәнге пайдалана
алады немесе бір пәннің негізінде басқа пәнді оқуды жақсарта алады.
Білімдерді ықпалдастыру оқушы үшін оқу үдерісін анағұрлым байланысқан
және маңызды етуге бағытталған. Бастауыш білім беру кезеңіндегі 1-2 сынып
оқушылары жаттығуларды белгілі бір пәнге жатқызбайды, сондықтан
пәнаралық байланыс тәсілі олардың оқу түрін анағұрлым нақты көрсетеді [110].
Пәнаралық байланысты білім және тәрбие міндеттерін шешуде өзінің
мазмұны жағынан кешенді және ерекше мәнге ие педагогикалық құбылыс деп
тануға болады. Оқушының жеке тұлғалық болмысын қалыптастыру мен
дамытудағы білім беру мен оқыту және тәрбие істерін жүргізу, оны меңгерту -
пәнаралық байланыстық жүйеде жүзеге асырылады. Бұл оқушыларға ақиқат
дүние біртұтас деген түсінік береді. Бұл жүйедегі барлық құрылымдық-
құрамалар біріне-бірі ықпал жасайтындығын және үдерістердің болу себептері
заңды құбылыс екендігін түсіндіру керек. Пәнаралық байланысты оқу-тәрбие
үдерісінде жүзеге асыру барысында төмендегідей жағдайлар орын алады:
пәнаралық байланыста кіріктірілген оқу материалдарындағы теориялық білімді
өмірлік тәжірибеде қолдануға, оқушы тұлғасын дамытуда түрлі ғылым
салаларынан білімдер жиынтығын бере отырып, түсінігі мен танымдық ұғымы
кең ұрпақ тәрбиелеуге мүмкіндік береді; бүгінгі оқушы сұранысын
қанағаттандыруға бағытталған білім беруді жүзеге асырады және олардың
қоршаған әлем мен әлеуметтік ортаны танудағы дүниетанымдық ғылыми
көзқарасын дамытуға мүмкіндік береді. Зерттеуші ғылым-педагог, психолог,
әдіскерлердің ғылыми негіздегі тұжырымдық ой-қорытындыларына мән берсек,
пәнаралық байланыста оқушылардың жеке пәндердегі игеретін білімдер мен
біліктерді, жеке пәндердің оқу материалдарының өзара жақын немесе туыстық
байланыстарын түсіне меңгеріп, қабылдауы олардың білімдерін бірізділік пен
жүйеге келтіреді, танымдық іс-әрекетіне жаңаша серпін тудырады,
шығармашылық сипаттар орын алады. Жеке ғылым негізіндегі әрбір пән
оқушының ақыл-ойының дамуына негіз болатын және оның танымдық
болмысының жүйелі әрі үдемелі жетілуінің өзегі болып табылатындықтан
жалпы адамзаттық құндылықтардың бірлікте болуы көзделеді [111]. Пәнаралық
байланыс – оқу материалдарын қамтитын білімнің мазмұнына ғана тәуелді
емес, оның ықпалдық әсері педагогикалық үдерістің барлық құрамды
бөліктерімен байланысты. Бірақ, пәнаралық байланысты дидактикалық қағида
деп түсінуге негіз жоқ, себебі оның педагогикалық мақсаттылығы оқытудың
жүйелілік қағидасынан туындайды, ол білімнің тұтастығын, оның құрылымдық
құрамаларын, яғни, табиғат, қоғам және адам туралы нақтылы айқын
түсініктердің өзара байланысын білдіреді. Білім мазмұнынының жаңа
құрылымы мемлекетіміздің мәдени, рухани мүмкіндігін жаңа сапалық
деңгейінің көтерілуінің бірден-бір шарты болып табылады. Осыған байланысты
69
білім мазмұнында қазіргі заман ғылымының серпінді бағыты мектептердің
білім беру мен оқыту мазмұндарының жаңаруына, оқушы тұлғасының
шығармашылық ойлау әрекеттерінің қалыптасу мен дамуынан көрініс табады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Саурыкова жулдыз мейрхановна - бет 26

text:
Мақсаты: Жаңартылған білім мазмұны аясында бастауыш сыныптарда
пәнаралық байланысты жүзеге асырудың педагогикалық шарттарын ғылыми
тұрғыдан негіздеу
Жаңартылған бастауыштың білім мазмұны аясында пәнаралық
байланысты жүзеге асырудың құралдары
Жаңартылған білім
мазмұнының
құрылымы
«Шиыршықты»
пәнаралық
байланыс
Оқулықтардағы
ортақ
тақырыптар
Пәнаралық
байланыстағы
сабақтар
Жаңа білімдер негізінде бастауыш сынып оқушысының тұлғалық және жеке
тәжірибесі болмысының дамуына педагогикалық басшылық
Мазмұндық - бастауыштағы
жаңартылған білім
мазұнының
ғылымилылығы және
пәнаралық
байланыстардың
сақталуы
Мақсатты – мотивациялық «Шиыршықты» пәнаралық
байланыс негізінде ортақ
тақырыптар арқылы
оқушылардың танымдық
қызығушылығы мен
ынтасының артуы
Іс-әрекеттік –
берілетін білім мазмұ-
нын ортақ тақырыптар
арқылы меңгеру және
өмірлік тәжірибеде, іс
жүзінде, өзінің іс-
әрекетінде қолдана алу
білігі мен дағдысы
Жаңартылған бастауыштың білім мазмұны аясында пәнаралық
байланысты жүзеге асырудың құрылымдық-құрамалары
Ғылыми заңдылықтар педагогикалық шарттар
Жаңартылған білім мазмұны аясында бастауыш сыныптарда пәнаралық
байланысты жүзеге асырудың формалары
Жаңартылған білім
мазмұнын меңгерудегі
шығармашылық жұмыс,
АКТ интерактивті оқыту,
өзіндік, ұжымдық, топпен
жұмыс т.б.
Жеке пән оқулықтарын
өзара байланыстыратын
ортақ тақырыптарда
берілетін білімдер
жиынтығы
Пәнаралық байланыс
сабақтары және
оларда қолданылатын
жаңа-шыл әдіс-
тәсілдер
Нәтижесі: Жаңартылған бастауыштың білім мазмұнында пәнаралық
байланысты жүзеге асыру арқылы оқушы тұлғасын дамыту


url: http://emirsaba.org/saurikova-juldiz-mejrhanovna.html?page=26#Мазмұндық_-_бастауыштағы_жаңартылған_білім_мазұнының_ғылымилылығы_және_пәнаралық_байланыстардың_сақталуы_Мақсатты

title: Саурыкова жулдыз мейрхановна - бет 26


title:
О
Қ - Саурыкова жулдыз мейрхановна

text:
70
Сурет 3. Жаңартылған бастауыштың білім мазмұнында пәнаралық
байланысты жүзеге асыру арқылы оқушы тұлғасын дамытуға бағытталған
нобайдың /моделдің/ мазмұндық-құрылымы.
Мазмұндық /
Көрсеткіштер/ Оқудағы берілетін білімнің өзара байланыс
пен сабақтастығын түсіну арқылы қоршаған орта мен жалпы әлемнің ішкі
бірлігін түсіндіретін ғылыми-танымдық әрекеттердің жүзеге асырылуы және
танымдағы ақыл-ой жұмысының жүйелілігінің қажетті шарты ретіндегі
білімдердің белгілі қорының болуы мен артуына ықпал жасау. Жаңа білімдерді
игеру арқылы оқушы болмысының дамуындағы ақыл-ой және танымдық
әрекетіндегі өзіндік әрі сыни көзқарастардың, ойлаудағы логикалық
тізбектестік, оқудағы ғылыми жүйелілікті меңгеру, т.б. қасиеттерінің дамуы.
Оқушылардың
танымдық
әрекеттерін
кешенді
білімдер
жүйесімен
ұйымдастыра
отырып,
шығармашылық-ізденушілік
бағытта
дамыту,
ынталылық қырларын белсендендіру және игерген білімдерін өмірлік-
тәжірибемен байланыстыру арқылы түрлі мәселелерді шешуге мүмкіндіктерін
жоғарылату /білімдердің өмірлік-тәжірибелік маңыздылығы, оқушыға деген
сенімділік,
өзекті
мәселелердің тапсырмалық-жаттығулық
жүйесі/.
Бастауыштағы жаңартылған білім мазмұнын игертудегі пәнаралық байланысты
жүзеге асырудың ерекшеліктерін есепке алу.
Критерийлер /Кешенді білімдер жүйесінің оқушының жеке болмысының
дамуындағы ойлаудың дербестігі және сырттан келетін көмекке сезімталдылық;
зияткерлік, танымдық, белсенділік және танымдық дербестік/.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Мақсатты  -  мотивациялық

text:
Мақсатты - мотивациялық /Көрсеткіштер/ Пәнаралық байланыс
бағытымен білім алуда ортақ тақырыптар негізінде «Шиыршықты» жүйесімен
танымдық іс-әрекеті ұйымдастырылуындағы тұрақты ұмтылыс. Таным
үдерісіндегі жағымды көңіл-күй сарайлары. Оқушының жеке болмысының
дамуындағы танымдық оқу әрекеттерінің барыстары кешенді білімдер
жүйесімен жүзеге асырылуында орын алатын қызығушылық пен ынтаның
артуы. Оқу-тәрбие үдерісінде белсенділік және табыстылық сезімін сезіну. Критерийлер /Оқушы әрекетіндегі таным үдерісіне оң көзқарас/.


title: Іс-әрекеттік - Саурыкова жулдыз мейрхановна

text:
Іс-әрекеттік: /Көрсеткіштер/ Бастауыштағы берілетін білім мазмұнын
ортақ тақырыптар жүйесімен меңгеру және өмірлік тәжірибеде, іс жүзінде,
өзінің іс-әрекетінде қолдана алу білігі мен дағдысына ие болу. Оқу-танымдық
әрекеттердегі пайдаланылған жаңашыл әдістер мен тәсілдерді тәжірибелік және
теориялық міндеттерді белсене шешуге бағытталғын барыстарды жүзеге
асырады. Іс-әрекеттегі білік пен дағды – оқушылардың жеке танымдық
дербестік икемдіктері мен машықтарының жиынтығы. Дамыта оқытуды
басшылыққа алудағы қағидалық-ұстаным мен шешімі табылуға тиісті өзекті
тапсырмалар жүйесіне негізделген рационалдық ақыл-ой жұмысының жүйесі.
Оқу-танымдық іс-әрекетіндегі жұмыс түрлері: ұжымдық, топтық, жұптық,
жеке-шығармашылық, дербестік. Бастауыш сынып оқушыларының танымға
бағытталған жеке өзіндік бағдарлық әрекеті.


title:
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ - Саурыкова жулдыз мейрхановна

text:
МАЗМҰНЫ КІРІСПЕ........................................................................................................ 3
1 БАСТАУЫШТАҒЫ ПӘНАРАЛЫҚ БАЙЛАНЫСТЫ ЖАҢАРТЫЛҒАН БІЛІМ МАЗМҰНЫ ЖАҒДАЙЫНДА ЖҮЗЕГЕ АСЫРУДЫҢ ҒЫЛЫМИ-ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ.............................12 -33
1.1 Педагогика ғылымында пәнаралық байланыс мәселесіне қалыптасқан
ғылыми-қағидалық көзқарастар........................................................................ 12-33
1.2 Бастауыштың жаңартылған білім мазмұнының құрылымдық жүйесін
педагогика теориясы тұрғысынан тану ...........................................................33-45
1.3 Жаңартылған білім мазмұнының жағдайында пәнаралық байланыстың
педагогикалық шарттары ...................................................................................46-63
1.4 Бастауыш сыныптарда жаңартылған білім мазмұны аясында
пәнаралық байланысты жүзеге асырудың нобайы ..........................................63-74