Лесу, КШМНЩ
формасы мен
куырш ак му-
С1НШ1Н белшек-
тер
1
туралы ба
лалардын б ш -
мш аныктау
Топта, балалар
бакш асында т у
ратын кусты
бакы лау
Серуендегенде,
к1тап окып бер-
генде, диа-
фильмдер кер-
сеткенде, бал а
лар елецш айт-
кызганда
б а
кы лау ж асау
Ойын
кезшде
ж ануарлар же-
Жалгасы
1
2
3
4
5
6
«Калаган
жануарыцды
жабыстыр»
не мушелерш орналастыра оты
рып, жабыстыра б1луд1 беюту.
Бурын
менгерген
жабыстыру
тэсшдерш бек1ту
шн
айткыза
отырып,
ж ануарларды
бейнелейтш
ойыншыктарды,
сондай-ак
бурын жабыстыррандарын да, жанасын
да (кшисене балык, кус, лак, кушж, ке-
жек) б^ртшдеп шыгарып
кою. Ойын-
шыктарды
бэрше
кершетшдей жерде
калдыру. Балаларра к1м кандай жануар-
ды жабыстыррысы келсе, соны жабыс-
тырура тапсыру (осы ж ерде турранынан,
жэне баскасын да ж абысты руга болады)
н1ндег1, олар
дын дене бе-
Л1ктер1
мен
формасы т ур а
лы балалардыц
б ш м ш анык
тау
О ктябрь айыньщ ж оспары нда кебш есе формасы сопак, з а т
тардын. бейнесш мецгертуге кещ л б ел ш ед к балаларра осы з а т
тардын суретш салу, ж аб ы сты ру тапсырылады. Солай бола
турса да мунда, кейде тэж1рибеде кездесетшдей, б1р затты к,ай-
та-кайта ка й та л а у жок,. Айналадары ем1р сан килы, сондыктан
бейнелеу уш ш кандай да б1р затты жабыстырранда да, сурет
салранда да кай талауд ы ц кажет1 жок. Бейнелеу дардысы мен
б ш м ш дам ы ту эр турл1 мазмунда ж ур п з 1л едь Бул бейнелеу
тэс!лдерш жинактап калыптастырура эсер етедк балалар эр
турл1 заттын форма жарынан б1р-б1рше ж акы н екешн, б1р тэ-
С1лмен бейнеленетшш б1рте-б1рте ангара бастайды.
Ф орм асы сопак заттын бейнесш менгертуге арналран б1ршип
с а б а к оларды формасы д о м ал а к затпен салыстырура курылады.
М ундай салы сты ру балаларра заттардын уксастыры мен езге-
шел1г1н жэне бейнелеу тэсш д ер ш щ айырмашылырын тусш уге
к©мектесед1.
Аппликация сабарында балаларра формасы сопак зат бер1л-
мейд1. Ол — б алаларды ц эл1 езд1гшен сопак форманы ойып-кня
алмайтындарына байланысты, ал даяр форманы беру тшмд1
емес: ейткеш балаларра каразды кию дардысын мецгерту кажет.
Мазмунын педагог белплеген сабактарм ен катар, жоспарра
балаларды ц ойлауынша ж асалаты н саб ак та р да е н п з ш д ь Квп-
теген с а б а к та тэрбиеш1Н1ц тапсыруымен орындалган бейнен1
балаларды н ездер1Н1ц кал ауы нш а толы ктыруга мумк1нд1к бер1-
л е д
1
. М ундай с аб ак та р «Куз, ж ап ы рактар тусуде» т. б. такырып-
тар. Б ал ал ар н е п з п мазмунды игергеннен кеЙ1н, картинаны ка-
лагандары нш а толы кты руга р ук са т етуге болады.
С у р е т т е , ж а б ы с т ы р у д а б е й н е л е у у ш 1н б а л а л а р г а е р т е п д е п
о б р а з д а (ертег1дег1 а г а ш т ы ц с у р е т ш с а л у , « Ш у б а р т а у ы к » ер-
т е г 1С1нен б!р эп и зод ты ж а б ы с т ы р у ) т а п с ы р ы л а д ы .
М уны ц бэр1 б алал арды ц творчестволык, каб1лет1 мен олардын
эстетикалы к тэрбиес1н д ам ы туга эсер етед1.
Уш1нш1 т о к с а н н ы ц б а с к е з ш д е е с т и я р л а р т о б ы н д а г ы б а л а л а р
б 1рнеш е б е л 1ктен т у р а т ы н , ф о р м а с ы эр ту р Л 1 з а т т ы ц с у р е т 1н
с а л у д ы , ж а б ы с т ы р у д ы м е ц ге р ш те алады .
М а р т айы ны ц ж о с п а р ы н д а л а к т ы ( б а л а л а р г а ол о й ы н ш ы кта р
а р кы л ы , ж а к с ы к е р е т ш е р т е г 1л е р 1Н1ц кеЙ1п к е р 1 р е т ш д е та н ы с)
ж а б ы с т ы р у бер1лед1. Э д е т т е л а к т ы ц ф и г у р а с ы сэтт1 ш ы га д ы , б а
л а л а р оны к у ш т а р л ы к п е н к ы з ы г а ж а б ы с т ы р а д ы . Б 1р а к б а с к а
д а ж а н у а р д ы , м ы с ал ы и г л , ж а б ы с т ы р т у г а б о ла д ы . Б у л ж а н у а р -
л а р д ы ж а б ы с т ы р р а н д а , б а л а л а р ал д ы н гы а я к т а р ы мен ар ткы
а я к т а р ы н ы ц о р н а л а с у ы н уйренед1, ж о л - ж е н е к е й о л а р д ы ц атта-
рын д а б ш п а л а д ы . О л а р т е р т а я к т ы ж а н у а р л а р д ы ц кеудес1
к е л д е н е ц ( « С к а м е й к а си якты » ) о р н а л а с к а н ы н , б а с ы кеудес1Н1Ц
ал д ы ц г ы б е л 1Г1нде ек ен ш б а й к а й д ы .
К уы р ш ак ж абы сты руды тапсырганда, тэрбиеип адам кеуде-
С1Н1Ц Т1к ж аг д а й д а болатынын, аягы темен, ал колы ж огары иык-
тан басталатынын айтып етед1.
106
Куы рш актьщ суретш салганда, балал ар оны кшммен — кей-
лек немесе костюммен — бейнелейд1, свйтш, мунымен кеуденщ
формасы ескерт1лед1: кофточка немесе кейлектщ ж огаргы бел1М1
Т1к бурыш формасына жакын, юбканьщ немесе пальтоньщ етек
жары
к е ц е й т 1 л г е н .
К еуденщ жорарры жэне те м е н п белж терге
белш геш пропорциясын сак тауды жещлдетед1 жэне кол мен аяк-
ты бекггетш орынды дуры с табура квмектеседк Балаларра к еу
денщ суретш сопак турде салура уйретуге болмайды. Бул — к еу
денщ курылысына да, кш мнщ формасына да уйлеспейдь
Аппликация сабарыныц мазмуны балаларды ц кагазды тура-
сынан кия алатыны, бурышты кесуд1 (эз1р форманы мулде бер-
меген ж аксы ) б1лет1ндер1 есептел1п 1ржтелшген. Т1к бурышты
эр барытта кесш, балал ар эр турл1 форма ала алады. С аб ак та р -
дыц б1р1нде ойып-кию, жел1мдеу тапсырылады. Бул мунара, как-
палы коршау, учаскедег1 ойынра арналган беседка, би1к уй жэне
балаларды ц керш журген, б ы е тш баска да заттары болуы мум-
К1Н,
окта-текте бейнелеу 1с-эрекетш1ц эр тур1нен ойша, педагог-
тыц тапсыруымен (курылысты ©з калауы нш а эшекейлеу, уйд1ц
жанына эдем1 гулд1ц сурет1н салу т. б.) ойланран элементтерд1
К1р1СТ1р1п, са б а к ©тюзудщ мацызы зор.
Б ал аларды ц бейнелеу творчествосын дамы туды унем1 есте
у ст а у каж ет, бул — бал ага 61Л1МД1, дардыны жэне сурет салуды,
жабыстыруды , аппликация мецгертпейшше, сондай-ак оныц кия-
лын дамытпайынша мумк1н емес.
Эр с а б а к балаларды ц заттар мен кубы лы стар туралы анык
тус1Ц1Г1не суйену керек. Балалармен б1рге б акы лау уйымдасты-
ру, К1тап оку, иллюстрация карау, бакы лау процесшде (бары
сында) заттар мен кубы лы старды бейнелг сипаттау тус1н1ктер1н
калы птасты руга эсер етед1.
САБАЦ КОНСПЕКТ1С!
Достарыңызбен бөлісу: |


title: т ы р ы з - Сакулина Н. П. Комарова Т. С. Балалар ба шасында'РЫ

text:
Тэрбиеиплердщ к е ш ш л т бейнелеу жумысын уйретуде кан-
дай методтар мен э д к т е р д щ барын бьлед!, бграк оларды саб ак та
колдануды унем1 бш е бермейдй Осыран орай авторлар са б а к
тусш дгрудщ кейб1р эдгстерш щ сырын ашатын текстерд1 беруд1
к аж ет деп санайды.
Б ул к ур ал мектеп ж асы на деш н п бал ал арга арналран бейне
леу ж умысыныц саласы на ж ур п зш ген барлы к зерттеулердщ
соцры он жылды к нэтижесш , соныц 1шшде окы ту методикасын
байытатын, балалардьщ т у а ш г ш аны ктау м аксаты нда заттар-
ды зерттеуд1 с аб ак к а коса ж у р п з у ге м ум кш дж беретш сенсор-
лык, тэрбие ж ан ш д еп зерттеулер де е ск е р ш п жазылды. С урет
сал у техникасы бойынша ж урпз1лген зерттеулер бала колы ки-
мыльгаыц бейнелеуийлж ролш аньщтаура м ум кш дж берд1, с у
рет сал у уш ш эр турл! материалдарды мецгерш алудьщ каж ет-
Т1Г1Н к е р се гп , бала бакш асы нда пайдаланылатьгн керкемдеу
материалдарыны ц д эстур л ж
ж и ы н т ы р ы н
улрайтура кемектест1.
Авторлар С С С Р П едагогика рылымдары академиясыныц
М ектепке дей ш п тэрбие рылми-зерттеу инетитутыныц эстетика-
лы к тэрбие лабораториясы ж ур п зген
балалардьщ бейнелеу
творчествосы ж ен ш деп лер зерттеуш е балаларды ж абы сты рура
уй р ету мен олардьщ бейнелеу творчествосын дам ы ту ж ен ш д еп
зерттеулерге (Н. Б. Х алезова, М осква) суйендк
Бейнелеу жумысынын, методикасы балаларды бейнелеу ене-
ргмен таныстыруды к ам ту аркасы нда байи туст), бул енердщ
кейб1р турлерш щ балаларды ц колынан келетш ш зерттеулер
ж эн е балаларм ен журпз^лген кед келемд! ж ум ы с аркылы дэ-
лелденген.
А вторлар оку куралы н ж азган кезде сурет салу, ж апсы ру,
аппликация сабактары н балаларды мектепке даярлауды ц тшм-
Д1 куралдары ны ц б!р
1
ретгнде караура м ум кш дж беретш м ате
риалдарды ескердь
Усынылып отырран куралдары сабак ты ц мазмуны мен ме
тодикасы тэж1рибел1 деп саналран бала бакш асы нда рана емес,
сондай-ак кеш ш лщ бала бакш асы нда да, тэрбиепйлермен етш -
з
1
лген семинарларда да (кы ска мерзгмд1 ж эне туракты ) элде-
неше рет тексеруден е ш
131
ЛД
1
.
Кдтап бала бакш аеы ныц эр ж астагы балалар тобымен ж ур-
П
31
летш бейнелеу ж умысыны ц методикасы ж уйел! турде ка-
ралаты н бес тар аудан турады . Эрбгр тар ауда бейнелеу ж ум ы
сыныц барлы к турлерГ бойынша перопективалык ж оспар мен
са б а к конспектга бер
1
лш отырады. Ж оспарды ц формасы сурет
салудыц, ж абы сты руды ц, аипликацияныц тэрбие жумысынын
барлы к жарымен: керкем окумен эцпм елеп берумен, айналада-
Достарыңызбен бөлісу:


title: «Моншак» такырыбына аппликация

text:
«Моншак» такырыбына аппликация П р о г р а м м а л ы к . м а з м у н ы
Д енгелек пен сопакты аж ы рата бш уге уйрету («денгелек», «узынша»),
форманы («сопак») дуры с атату. Бурышын децгелектей кесш, квадрат пен тж
бурыш тан денгелек жзне сопак форма ойып-киюды уйрету.
Формасы мен тус1 эр турл1 моншакты к езектест1рт жел1мдеу.
С а б а к е т к 1 з у м е т о д и к а с ы
Д енгелек пен сопак (децгелектщ диаметр! 12
см, сопактын узындыгы
16
см) ж ел1мдеген таблицаны керсету. Децгелект1 керсетш , балалардан: «Бул
не?»,— деп сурау. Ж ауап ты : «Бул денгелек, децгелекше» деп аныктай тусу.
Сопакты керсетш : «Ал мынау кандай форма?»— деп сурау. Балаларды н жа-
уабынан кешн «Денгелекше мулде домалак, ал мына форма онша домалак
емес, ол узынша. М ундай форманы калай атайды?» Егер ешюм есше т у а р е
алмаса, айтып беру.
К агаздан жасалып, узын етш Т131лген моншакты керсетш: «Мше кандай
эдем1 моншак! К арацдар: моншактьщ барлыгы б1рдей ме? Ж ок: б1реулер1
дом алак (денгелек), ал баска б1реулер1 узынша. Олар солай — б 1ресе д о м а
лак, б1ресе сопак е т ш п Т131лген де. Сендер де ойып-киып алып, осындай мон
ш ак жел1мдеп ж апсырасындар. Эркайсыцныц конверттерщ де квадраттар мен
тж бурыш тар жатыр. К вадраттар дан — дом алак (денгелек), ал т 1к бурыш-
тардан сопак моншактар ойып-кию керек». Муны калай ютеуд1 керсету. Со-
нан кешн бэрше де квадратты , кайшыны алуга тапсырып, педагогтьщ тус^н-
Д1ру1мен («Бхр бурышты денгелектеп киып алайык, енд1 баскасын...») ден ге
лек моншак ойып алу. Б удан кеЙ1н барлык
моншакты
балалардын ездер1
ойып-кияды.
Тэрбиенл парак кагазга моншак ж ел1мдейт1Н ж ш тщ сур ет1Н1н салынып
та койылганын айтады, б^рак М1ндетт1 турде: б^ресе денгелепн, б1ресе сопа-
гын жел1мдеу керек екенш ескертед1. Ж ум ы с барысында балалардын киып
алып, дуры с жел1мдегенш бакылайды, олардан калай жел1мдеуд1 умыткан
жоксындар ма деп сурайды.
С а б а к сонында барлык жумысты карап, ен жаксысын атап етед1.
С а б а к к а д а я р л ы к
Д енгелек пен сопак орналаскан таблица
ж асау. Турл! туст1 кагаздан
квадраттар мен Т1к бурыштар кию.
Форманы кезекпен жш ке моншак ет1п ж ел1мдеу. (Эр «моншак» ею д ен
гелек немесе ею сопактан турады, ал жш солардыц арасынан етед1.) К ерсет
кеннен кешн жш ке т1зшген «моншакты» кайда 1Л1п кою ойластырылады.
Ж азаты н кагазды н келемшдей жарты бет эз1рлеу. Эр бет кагазга дога-
ныц суретш салу. Ж иынтьщ эз1рлеу: б 1р тустен уш квадраттан жэне баска
тустен терт тж бурыштан (квадрат — 2 ,5 X 2,5
см, т 1к бурыш — 2 ,5 X 4
см.) 108


|
«Ею юшкентай адам» тацырыбына сурет салуБайланысты: дәріс«Ею юшкентай адам» тацырыбына сурет салу
П р о г р а м м а л ы к м а з м у н ы
Заттын, н еп зп бел!пн аж ы рата б ш п , оны дуры с орналастыра б1л у д 1 бе-
К
1
ту.
Д едгелек жэне сопак формалардын, суретш сала бш уге,
денгеленген
формаларды жэне с у р егп бояганда, кылкалам мен бояуларды дурыс пайда-
лануга ж атты гу.
С а б а к е т к 1 з у м е т о д и к а с ы
Балаларра: «Ею кш кен тай адам
болган. Олар тату-тэтт1 жэне кендлд1
ем 1р сурген. Е к еу1 де бастарына гулд1 калпак киетш. Келщ дер, сол ею адам
нын суретш салайык»,— делш едь Адамнын нелерш сал у керек екешн бала-
лардан сурау. Форманы колмен ауад а керсетш:
басты, денеш, аяк-колды
аныктау. «Ал бетше не сал у керек?» («Кез, мурын, ауыз») Ал тагы да, эр
адамнын, басына ненщ суретш сал у керек? Айтпакшы, калпак! Адамнын
61-
реуш де жэне еюнгшсшде калпактардьщ кандай тусте болатынын ойластырьщ-
дар. ©зше калай унаса, эрк1мн1н солай бояуына болады».
Тэрбиеш1 балалардын он колын кетерт1п,
олардын кылкаламды калай
устайтындарын керсетулер1н, бояуды тандап алып, адамнын басын салуды
усынады, ал адамнын буюл д ен еа сыю ушш, оны парак кагазга жогары рак
сал у керек екешн ескертедь Ек1нш1 адамга орын калу уш 1н, б1р1НШ1 адам
нын суретш кырынан салу керек.
С аб ак соцында барлык суретт1 стещцге койып, балалардын жумысына
бага беру. Ен кещлд1, кызыкты шыккан адамды тандап алу. О ларга кандай
суреттщ унайтынын айту уш1н, балаларды шакырып, ен тэу1р деген жумысты
керсету.
С а б а к к а д а я р л ы к
Мелшер1 жазатын кагаздай б1р бет кагаз: терт турл1 екеуш1н тус1 ашык,
екеу1Н1н тус1 коныр (контур уш1н) бояу-ез1рлеу.
С А БА К КОНСПЕКТ1С1
Аппликация, брнект! квадратка орналастыру
жэне жел1мдеу
П р о г р а м м а л ы к м а з м у н ы
Узынынан Т1Л1П, ж олакты квадраттарга кию жэне ернект! квадраттарга
орналастыруды уйрету.
С а б а к е т к 13 у м е т о д и к а с ы
Балаларра олардын ж олактан б1рдей ет1п квадраттар киып, содан сон
олардан эдем1 ернек курастыратынын айту. Осы сиякты ернектерд1н б1рне-
ш е улг1С1Н
керсет1П, сонан кешн оларды
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: «Ею юшкентай адам» тацырыбына сурет салу


title: т ы р ы п - Сакулина Н. П. Комарова Т. С. Балалар ба шасында'РЫ

text:
Балаларра
баска т у е й ж олак алып, ез беттершше буктеп, оны квадрат
етш киюды тапсыру.
С а б а к к а д а я р л ы к
Эр балага, узындыгы
терт квадрат алуга болатындай, ек1 немесе терт
туст1 кагаздьщ жолагын (ж олактьщ еш 2 — 3
см)
жэне бейтарап туст1 кагаздан
б!р квадраттан эз1рлеу. Б алалардан юм кайшымен кия алатынын алдын ала
тексеру.
Бурын колдарына кайшы
устамагандары н, кайшыньщ сакинасына
саусакты калай салуды, рычагын калай кысып, ж азуды , кайшыныц жузш е
карай ж олак кагазды сол
колмен калай устауды керсетш , тусш д 1ре отырып,
бос уакы тта б1р-б1рден уйрету.
Е с к е р т у .
Егер балалардыц к е п ш ш п киюга ж аксы дагды ланбаган болса жэне ул
кен киындыкпен киса, ек1 ж олак киюмен шектелуге болады. М ундай ж ардай
да ернекпен кшжентай квадрат — 10X 10
см
эшекейленедь Егер квадратка
тер т ж олак кесшсе, онда ернекпен эшекейлеу ушш мелшер1
улкен квадрат
бер1лед1 де, киынырак ернек курастырылады.
Ж о л ак пен ернек ж ел1мдейтш квадрат ушш тус1 ж аксы кагазды тацдап
алудыц мацызы зор.
Балаларды ц барлыгы б1рдей б1р нэрседен екшип нэрсеге ауы су ушш, б а
ланыц эрекеттер! мен б1р 1здйпп тыцгылыкггы бакыланура тшс. Егер бала
лардыц кейб1реу1 не 1стеуд1 б1лмесе, есше сал у каж ет, ал егер керек болса,
1СТ1Ц тэс1Л1 керсет1ледь Б ул барлык бала ез беттершше
эрекетенген кезде де
каж ет. Егер бэр1 бгрдей ернек жел1мдеуге улгермесе, оларра кесьлген квадрат-
тар ушш конверт беру керек, сейтш, жумысты бос
уакы тта аяктауга тапсы-
руга болады. Б^ткен аппликацияны стенд1ге койып, олардыц ец эдем 1 шык-
канын атап ету керек.
САБАЦ КОНСПЕКТ1С1
Достарыңызбен бөлісу:


title: «Ею кзшкене уй» тацырыбмна сурет салу

text:
лш керсету ушш ею баланы ш акыруга болады. «Ал содан кешн уйд1 эде-
мшеп бояура тура келедк б!р
адам ушш бгр туспен, еюнпп адам ушш баска
туспен бояцдар. Карындаш устаган колдарынды к е т е р т маган карындашты
калай устайтындарынды керсетщ дер. Карындашты кагазга туар щ д ер. Ж а к
сы! (Д уры с устамагандары на: «Ж орарырак уста... К атты кысып устам а...»,—
деп дуры стату.) Уйдщ суретш эдем1, тузу етш сала бастандар. Еюннп уй ушш
орынды б1рден калды ру керек екенш умытпандар».
Б п кен суреттерд1 стенд1ге койып, балаларра оларды карап шыруды тап
сыру. Улкенд1п,
кабатынын саны, шатырыныц формасы, терезелер1, кабырга-
лардьщ тус1 жэне баска белшектер1 бойынша, ею уйдщ айырмашылыгына
бага беруде суракпен кемектесу. Кейбхр уйлердщ нелштен эдем1 шыкканын
аныктап, талкы лауды токтату.
С а б а к к а д а я р л ы к
Мелшер1
жазатын караздай караз, турл1 туст1 карындаштар (алты турл1),
ушбурыштар мен квадраттар орналаскан таблицалар.
С А БА К КОНСПЕКТ1С1
Достарыңызбен бөлісу:


title: Квадратка бояумен ернек салу

text:
туст1, екшппсше баска туст1 квадраттар коюга болады,
бояудын
ж и ы н т ы р ы
да солай штеледк
Е с к е р т у.
Осындай ж ум ы стардан юлемше
курастырып,
оны б 1раз
уакы тка топ белмесше ш п коюра болады. М уны тэрбиеип ж асауы керек, б 1рак
балаларды да каты сты руга болады. Балаларра неше квадраттан, кандай тус-
тен улеепретш ш , сонан кешн оларды юлемше етш калай орналастыратынын
тэрбиеип куш бурын ойластырады. Егер балалар буран каты сса, жумыстын
нелжтен дэл осылай аткарылатынын, неге жиек жасайтынын оларга тусш-
Д1ру керек.
С А Б А К КОНСПЕКТ1С1
Достарыңызбен бөлісу:


«Б13Д1Ц цыстагы учаске» такырыбына бояумен сурет салу П р о г р а м м а л ы к м а з м у н ы
С уретте агаш тардын, буталардьщ формаларын, олардын б1ршама улкен-
Д1ГШ, орналасуын беру. П арак кагазга бейнеш эдемьлеп сиыстыруды, кы лка
лам мен карындаш ты дуры с пайдалануды уйрету.
С а б а к е т к 1 з у м е т о д и к а с ы
Балалар бакшасы учаскесш щ кыскы суретш салатындарын
балаларра
айту. Серуендеп ж ургенде олардын учаскеден не кергендерш сурау. Карлы
агаш тарды н эд ем ш гш атап ету. Н епзплерш щ бэрш айтып болганнан кешн
(керек кезде, тэрбиеипнщ ез1 айтканнан кеЙ1н), агашты калай салатынын бар
лык балага керсету уипн, б!р баланы шакыру. Егер ол дуры с керсете алмаса,
екшнпсш шакыру. Енд1 бэр1н де агаштын суретш ж аксы сала алатын бол-
дьщ дар ма деп сурау. Балаларга с у р егп е зд 1ктер1нен салура мумкшдщ беру.
Киналгандарыньщ касына кел1п, колды бутакты ц багытына карай ж ылжыту
керек екешн тусш д 1рш, б!реу1Н1н сэтт1 шыкдан сур ет1Н керсету.
Б1ткен суреттерд1 (олардын боялмауы да немесе аздап боялуы да мум-
К 1 н) стенд1ге кою. Бейнеленген заттарды н эр тур л 1л1г1не, олардын салыстыр-
малы келем1не, агаш тардын с э г п курылыстарына, заттардын, забордын туп-
тузу таяктары на, заттарды н тур л 1ше орналасуларына
балалардын кещлш
аудару.
С а б а к к а д а я р л ы к
Балаларм ен учаскеде серуендегенде курылысы жагынан карапайым, кеп
емес заттарды тандай отырып, агаш тарга, олардын курылыстарына, бутак-
тардьщ орналасуына, агаш тан аласа турган заборга, аркасыз скамейкалар-
га, ойын ушш ж асалган уйге немесе ермелеп шыгуга арналган баскышка,
темпеш 1кке, карлы дуал га кещ л аудару. А здаган курылысы карапайым зат
тарды тандап алу.
Кекш ш сур парах кагаздар; бояулар: ак, кара немесе
кун п р т коныр,
заборды н бояуына сэйкес тары да ек1-уш туе, саты,
скамейка жэне тары
баскалар орташа мелшерде кылкаламдар.


title: Уш шардан снеговиктщ суретш бояумен

text:
Уш шарданснеговиктщ суретш бояумен салу П р о г р а м м а л ы к м а з м у н ы
Заттарды улкен-юнпсше карай белштерш аж ы ратуга жэне атымен: ен
улкен, ен юнп, улкешрек, кшпрек деп атауга уйрету. Суретте заттьщ курылы-
сын: белж терш щ орналасуын, олардыц езара келемдж катынасын беру. Т еп е
бояура жаттыру. Ж ум ы сты жеке эрекетке белш, оларды б1ртшдеп орындау.
С а б а к е т к 1 з у м е т о д и к а с ы
Снеговикт1 калай соккандарын сурау. «Б13 алдымен не соктык,; Ал содан
кешн не? Ш арларды калай койдыцдар т. т. М актадан ж асалган куыршак-
снеговикт1 керсетш : «Мше, б1зге кандай ю'шкентай снеговик келд1?»— дейдь
Оны балалар ез беттершше караганнан кешн, ойыншьщты оныц белжтерш
б1ршен кешн б1рш формасы мен езара келемдж катынасын аныктай отырып,
колдарымен ауада айналдырып сызып шыгуды тапсыру. С уреттщ кандай бе-
л1Г1нен бастап сал у керепн б1р-ею баладан сурау. Бэрше де: «Улкен шардыц
суретш алдымен теменнен бастап саламыз»,— деп кайталатты ру. Б 1рден же-
шл, еркш козгалыспен шар туркыныц суретш салу, сондай козгалысты ауада
керсету. Б1ршпп домалактыц суретш салганнан кешн, кэд уш п снеговик шы
гу ушш с у р егп эр1 карай калай салу керек екенш ветеране тус1руд1 тапсыру.
Балаларды ц ж ауаптары н тыцдау, дурысырагын кайталау. Уш домалактыц
уш еуш де салып болгандарга снеговиктщ астынан, ол уетш де туратындай ак
жол салуга руксат ету, домалактарды бояу. Балалардан кылкалам устаган
цолдарын кетерш, домалакты калай бояйтындарын керсету. Козгалысты: б!р
тепе, ж огаргы жагынан, теменнен т. б. сездермен кош тау. Снеговикт1 бояп
болганнан кешн, оныц басына телпек немесе бед1ре (юшкене бед!ре) кипзу-
д 1, колына сыпыргыш, курек немесе таяк устатуды тапсыру. Кез бен мурын-
ныц суретш ак, бояу кепкеннен кешн салу керек екенш ескерту.
Баскаларынан бурын болган балаларра оны детальдармен толыцтыруга
руксат ету. С аб ак соцынан суреттерд1 стенд1ге кою, балалардыц б1реуш ша-
кырып, снеговик туралы такпак, айтып беруш сурау.
С а б а к к а д а я р л ы к
С абактан б1рнеше кун бурын (егер кун ж аксы болса) балалар бакшасы
учаскесшде балалармен бгрге, кар шарлардыц улкен-юшйппн керсете, снего-
виктер согу, ТИ1СТ1 елец ж аттату.
Е с к е р т у .
Б 1рнеше
белшектен туратын
заттарды
бейнелейтш кез
келген сабак, осылай ету1 мумюн.
САБАЦ КОНСПЕКТ1С1


Э д е м те п цурылган ёлканыц суретш бояумен
салу
П р о г р а м м а л ы к м а з м у н ы
Бурын мецгерген курылысын беру, ж аца талапты — бутак,тарды узайтып,
оларды мерекеде алган эсерлер! непзш де эшекейлеуд! — орындау.
113
С а б а к е т к 1 з у м е т о д и к а с ы
Улкен эдем1 ёлканьщ суретш салдырту. П арак кагазды кетерш (т1к ж аг
д а й д а ), оган ёлканы калай орналастырура болатынын колмен керсету.
Неден бастап сал у керепн сурау. Б^р-ею баланы шакырып, мольберге
ёлканьщ дщ1 мен н еп зп бутактарынын суретш салдыру, балалардын бэр!
ёлканьщ суретш калай салатынын ж аксы б1ле ме, сурау. К агазды ёлка бшк
болатындай етш коюды тапсыру, бэр1 дуры с ж асады ма, тексерш шыру. Б ал а
лар с у р егп сала бастаганда, алдымен дщ ш — тузу, бшк, содан кешн жогар-
р ы
жары кыска, ал теменге карай узынырак етш бутагынын суретш салуды
ескерту.
Ёлканьщ бейнесш юм б т р с е , соган оны эшекейлеуге — алдымен оттары
жэне шарлары бар бутактарын, кешн тебесш — руксат ету. М онш ак Т1збепнщ
суретш калай салуды (догаш а жш, оган кылкаламньщ ушымен нукте кою)
керсетуге болады.
Эз1р суреттерд1 стенд^ге кою. Ж аксы суреттерге бага беру, оньщ нес1 сэт-
Т1 шыкканын тус1нд1ру. Балаларга ёлка туралы елен айткызу немесе такпак
окыту.
С а б а к к а д а я р л ы к
Эдемллеп курылган ёлканы к ар ау
(залдагы немесе топ белм есш деп).
Б алалардан эдем1 куры лган ёлканы тары кайдан кергендерш, онда кандай
ойыншыктар болганын сурау. Ж ан а жылдык елендер мен такпактарды есте-
р1не тус1руд1 усыну.
Ж азаты н парактын улкендхг^ндей кагаз,
кун п р т жасыл, кара, кызыл,
сары, кег1лд1р, ак бояулар; 1р1 кылкаламдар эз1рлеу.
С А Б А К КОКСПЕКТ1С1
Бальщ жабыстыру
П р о г р а м м а л ы к м а з м у н ы
Е к 1 заттын, арасындагы уксасты к пен айырмашылыкты аж ы ратуга уйре
ту. Ж абы сты руда эр турл1 ек 1 кш кен е балыктьщ формасыньщ ерекшел1кте-
р1Н беру. Саз балшыкты алакан арасында есе б1л уд 1 бек1ту, созу, шымшу тэ-
С1лдер1н эбден б 1лу.
С а б а к е т к 1 з у м е т о д и к а с ы
Балалармен ек1 к1шкене ойыншык (пропорциясы эр турл!) балыкты анык
тап карау. К 1шкене балыктьщ дене
формасыньщ
атын
(сопак) аныктау.
К ш кен е балыкты калай жабыстыратынын, куйрыгы мен канатын калай жа-
сайтынын естерше тус1р1п, энг1мелеп берулер1н сурау.
Балалар аныктап караган к^шкене балыктарга уксас ек1 балык жабыс-
тыруды тапсыру. Ж ум ы с
барысында
кш кен е балыктьщ денесш сопак (эр
тур л1) ет1п беруге балалардын кещ лш
аудару. С аб ак
сонынан форманын
е з 1не тэн ерекшел1Г1Н, юмнщ сэтт1 бере алганын атап керсету.
С а б а к к а д а я р л ы к
К ш кен е ею балык (ойыншык) тандап алу; б 1реуш щ д ен еа сопак жэне
толык болуы керек, екш п п а — аса созылынкы, б 1рак ол да сопак. Балыктар-
дьщ тус1ндей балшык немесе пластилин эз!рлеу.
114
С А БА К КОНСПЕКТ1С1
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Э д е м те п цурылган ёлканыц суретш бояумен


title: «Менара» такырыбына аппликация

text:
«Менара» такырыбына аппликация П р о г р а м м а л ы к м а з м у н ы
Курылыстыц кандай элменттерден туратынын, олардыц кандай катынас-
та болатынын кез алдарына келт1ру. Буны аппликацияда беру. Ж олактарды
кесш квадраттар мен ушбурыштар ж асап, бш м дер ш пайдалану.
С а б а к е т к 1 з у м е т о д и к а с ы
Тэрбиеип мунара калап, формасыныц кандай екенше жэне оныц калай
калайтынына (алдымен улкен кубик, кешн одан кширеп, одан тары да кйи-
кен еа, ол тебесш е ушбурышты пирамида) балалардыц мукият карап оты-
руын талап етедь Содан кешн курылысты бузып, б1реуше осыны кайта ж а
сап шыруды усынады. Егер курылыс дурыс орындалса, формасын, олардыц
турш жэне санын айткан екшип баланы шакырады. Осыдан кешн балалар
квадраттар мен ушбурыштарды езбеттершше киып, парак кагазга мунара
калайды. Клмде-юм кателессе тэрбиеип курылыска карап, кателерш ж ендеуге
усыныс жасайды. Тэрбиеип
жел1мдеу
процесшде
жумыстыц дэлд1п мен
укыптылыгын бакылайды; кейб1реулерше кайта ж асатады .
Барлык ж умыс стенд1ге койылып, курылыспен салыстырылады. Ж аксы -
лары аныкталады. Содан кешн ж абысты рудагы жэне ж ел1мдеудеп жумыс-
ты жагымсыз ететш кем ш ш ктерд! атап керсетедь
Конструкциялау мен балалардыц курылыстык ойындарына байланысты
сабак. Буран балалардыц есеп бойынша б ш м 1 пайдаланылады. Тапсырманы
орындаганда улпн1 дэл колдану, оны белштерге белу, оныц конструкциясын
урыну каб1лет1 дамиды.
С а б а к к а д а я р л ы к
Ойындарда жэне курылыс материалдарын
стол устш де курастыратын
сабактарда балаларра кун! бурын, тэрбиеиншц улпс1 бойынша, б1рнеше эр
турл1 мунара ж асауларына мумкшдш
беру кандай
формадан кал ау керек
екешн, кандай формадан нешеу алу керек екенш, оларды калай орналастыру-
га болатынын айту.
П арак немесе баска ж ум сак туст1 кагаз, балалар ж олактан керек мел-
шерде квадраттар киып алатындай, формалар жиынтыгын эз1рлеу; мунараны
аяктап шыгу уш1н олар даяр ушбурыштар алады.
С А БА К КОНСПЕКТ1С1


title: Картинаньщ суретш салу - Сакулина Н. П. Комарова Т. С. Балалар ба шасында'РЫ

text:
Т актага суреттщ орындалуына карай орналастырылады. Ж ум ысты бар-
лыгы б т р г е н н е н кешн, тэрбиепп шыкдан картинкаларды
карап шыгуга усы-
ныс жасайды , ен. жаксысын тандатып, нелжтен дэл соны тацдагандарын айт-
кызады. Сондай-ак, шакырылган балаларга олардыц суреттер1 туралы аптып,
оны тус1нд1руд1 тапсыруга болады.
С а б а к к а д а я р л ы к ,
Арасы нда балалар бурын
суретш салмагандары да бар, б1рак олардыц
формасы мен курылысы балалардыц колынан келетшдей, ж еке заттар бей
неленген картинкалар 1рштеп алу. 5 — 6 туст1 гуаш ь бояуын эз1рлеу.
Е с к е р т у .
Б алалардан
олардыц
ненщ суретш салуга уйгарганын
сур ау м ш д егп емес: ол уацытты кеп алады. Балалар сурет сала бастаган-
да, к1м суреттщ мазмунын е з д т н е н ойлай бйшейтш болса, соган келш б1рден
кемектескен ж аксы . М ундайда такырыпты атамай, баланыц ез1 айтуга турт-
К1 болган жен. Егер бала е з 1
бейнелей алмайтын затты атаса, тэрбиепп сы-
пайы турде эл1 де болса ойластырып, баска карапайым мазмун ойлап табуын
усынуына болады.
Сабакты киындатыцкырап кай талауга болады. Затты к картинканыц ор-
нына мазмуны карапайым сю ж еттш картинка
беру. М ундай ж агдайда сю-
ж е г п ойлау жэне бейнелеу м адакталады .
С А Б А К КОНСПЕКТ1С1
Балалардыц цалауы бойынша пластилиннен
жабыстыру
П р о г р а м м а л ы к м а з м у н ы
Тексеру мен ж абы сты руда бурын мецгерген тэал д ерд ! пайдаланып, зат
тарды езд 1пнен бейнелеу. Ж абы сты руды ц дурыс тэ с ш н бек1ту.
С а б а к е т к 1 з у м е т о д и к а с ы
Тэрбиепп «Бупн эркайсыц
ездерщ ж абыстыргыларыц келгещц жабыс-
тырасыцдар. Мен сендерге ж абы сты руга болатындай кейб1р ойыншыктарды
керсетем, б1рак тары да б 1рдемен1 ж абысты руды ойлацдар»,— дейдь
Б эр 1 де фонда анык кершетшдей етш ойыншыктарды сереге
Т 1 з ш
кою
(арт жактары нан туе! лайыкты кагаз коюга болады).
Койылган фигуралар-
дыц эркайсысын балалардыц карап шыгуына мумкш дж беру, юм неш жа-
быстыргысы келсе,
соны ойланып, тацдап алу. Кейб^р балалардан неден
бастап ж абыстыратындарын сурау. Тек киналган балаларга гана ж ум ы с бары
сында кецес беру керек. Балаларды ц белплегещ ц, егер оган шамалары кел
се, орындауын бакылау. Егер ойлагандарына шамалары келмесе, оцайырак
б1рдемеге, оныц да кызыгарлык екенше кездерш жетк1зе отырып, кецес беру.
Бурынгы ктегендерш
кайталаган балаларга, олар калай жабыстыруды б!ле-
тш дж тен, эс1ресе о л а р д ш ж аксы болуга тш сп екенш айту.
Кей ж агдайларда дене мушелершщ калпын езгертуге
усыныс ж асау.
Тэрбиепп, балалардыц не жабыстыратынын бакылай отырып, кагаздан киып
ит ушш бауымен карты, кыз бала ушш ж алауш а, курек, кйпкентай адам
ушш калпак жасауынй болады. М ундай косымшалар
фигураны жандандырып,
белпл! бхр мазмун ойлауга кем ектеседь
С аб ак соцынан айткысы келгендерге, олардыц не жабыстыргандарын ан-
тып берулерш сурау.
116
С а б а к к а д а я р л ы к
Балалар бурын жабыстырган, б1рак формасы мен курылысы онай немесе
б!р
ойыншыктарды тандап алу, (небары 6— 8 дана) ойыншыктар
(бш ю чп
15— 20
см)
тандап алу. Балш ык немесе пластилин дайындау.
С А Б А К КОНСПЕКТ1С1
Достарыңызбен бөлісу:


title: Сакулина Н. П. Комарова Т. С. Балалар ба шасында'РЫ - бет 3

text:
тамасы з ете алмайтын ж ас педагогтар уш ш айырыкша мацызы
бар. С ез болып отырран бул тур барлык, ж ардайда да эр тэр-
биенп уш ш м ш д егп нэрсе емес, бул перспективалык, ж оспар-
лардьщ м ум кй адгш кврсету уш ш рана келт1р1лш отыр.
Б1ршш1 тар ауда сэбилердщ б1ршпй
тобындары сурет сал у
мен ж абы сты ру сабарын уйы м дастырудьщ ерекшел1ктер1 ай-
тылады. Б ул топта бейнелеу ж умысыныц туцрыш рет ен п зШ п
отырранын, ец басты мш дет сурет сал у мен ж абы сты ру сабары-
на балаларды к,ызык,тырып тар та б
1
лу екенш есте сак,тай оты-
рып, авторлар сабакты уйы м дасты рудьщ ж эне бул ж астары ба-
лалармен ж ум ы с к т е у д щ езш дш е р е к ш е л т н ашура айырыкша
кещ л беледь
С эби лердщ екшип тобындары бейнелеу ж умысыныц ен. не-
Г
13
Г
1
м ш детш щ б!р
1
ж эне будан бурынры
топтан оныц езгеш е-
Л1Г1, шшгн ж асайты н кимылмен децгелек жэне т
1
к бурыш ты
формалы заттарды бейнелеуге балаларды уйрету болып табы -
лады, соныц аркасы нда балаларды ц айналасындары заттар мен
Кубылыстарды бейнелеуд1 игерш алады. Осыран байланысты
заттарды бейнелеуден бурын оларра зерттеу ж у р г
131
лед
1
. М уны ц
ез1 балаларды н анализдш кабы лдауы ны ц (керу ж эне сипау)
дами
бастауы на мум кш дш береди
А вторлар балаларды зерттеп алу мен активтенд1рудщ енд1-
р1лу1 бул процесте заттарды бей нелеудеп балаларра улкен дер-
б естж беруге, удайы бейнелеу тэсглдер! мен тэрбиеш ш щ у л г ш н
к ер сетуд
1
жок,к,а шырарура м ум кш дж тудырранын накты мы-
салдар аркылы керсетуге тырысты. Б ул топтары сабак,тын, у л п
ж оспары нда бейнелеу ж умысыныц
(октябрь мен марттары)
б1р т у т а с ж эне езар а тырыз байланыстылыры айырыкш а кврсе-
т1лет1н уш тур1 (сурет салу, ж абы сты ру, аппликация)
кезге
туседк
Бстияр балалар
тобында олардыц айналадагы заттарды ц
сырткы керш кп туралы т у а ш п н щ кецеюш е байланы сты бу-
рынрыра К араганда элдецайда дифференцияланган (эр турлг
пропорцнялы, улкенд1г1, к ещ стж теп
ж ардайы) тур д еп шпйн
ж асайтын кимылдарра уй рету одан эр1 ж алрастыры лады. Б ул
топк,а енд1р1лген декоративтгк ж ум ы с
зстети калы к ж эне сенсор-
лык тэрбие м ш детгерш ж узеге асы ру уш ш пайдаланран ж ен:
туе, композиция туралы сезш дер ш дам ы ту, туе, мелшер, гео-
метриялык, ф ормалар жайындары туеш ж тер ш кецейту. А йнала-
дары
ем1рД1
бейнелеу — балаларды ц
кещ етш
ж еш ндег!
ту а ш к те р ш дамы туды к а ж ет етедь
Б ул топта кию ж ум ы сы ж урпз1лед1, осыран байланы сты б а
лалар пайдаланаты н ж ац а к ур ал — кайш ы болады.
Е ресек балалар тобындары балаларды уйретуде кецю тж т у
ралы туеш ш тщ дзлд1г1 мен к у р д е л Ш п мацызды орын алура
тше, бул — заттарды ц пропорциялылырын, оныц мелш ерш ж э
не кещ етш теп
ара каты сы н бейиелеумен
Достарыңызбен бөлісу:


title: «Цустар» такырыбына аппликация

text:
«Цустар» такырыбына аппликация
П р о г р а м м а л ы к м а з м у н ы
Б алаларга заттьщ н еп зп белштерш аж ыратуды уйрету. Осы белжтерге
арналып кагаздан ойып-киылган формаларды ездштершен табу. К устьщ бей
несш курасты ру жзне ж ел1мдеу.
Укыпты ж ел1мдеу дагдысын беюту.
С а б а к е т к 1 з у м е т о д и к а с ы
К устарды н эр калыптагы 1р1 бейнесш керсету. Ею -уш баланы шакырып,
оларга кустьщ дене мушелерш айткызу, олардын формасын, турш, б1ршен-
бхр 1н1н у л к е н -к ш ш п н аж ыраттыру. Содан кешн конверттеп эз1р форманы
алып,
олардын
кайсысы
денеге,
кайсысы
баска
сэйкесетшш
тауып,
ею к у с жел1мдеу (балалар оларды кез келген калыпта жел1мдеуше болады).
Тумсы к пен кезге арналган у са к формаларды балалар н еп зп белжтер жел1м-
деп болган сон берген жен.
С аб ак сонында ж умыстарды стенд1ге койып, кандай эдем1 к ус шыкканын
карау. Сондай-ак кустарды н курылысын ерескел бузушылыкты, кейб1р су-
реттердеп кустарды н мушелер1Н1н дуры с орналаспаганын атап керсету.
С а б а к к а д а я р л ы к
С аб акк а дешн балалармен эр турл1 кустарды бейнелейт1н картинкаларды
карау. Тшст1 картинкалары бар К1таптар, балалар сабакта карайтын улкен
картинка эз1рлеу. Ж азаты н кагазды н мелшер1ндей кагаз (турл1 туст1 болса
да болады ), ек1 денгелек, ек1 сопак, куйрык уш 1н ек1 форма, канат ойып алу
ушш ею т 1к бурыш, ек1 тум сы к ушш квадрат, кез ушш ею денгелекшенщ
(бэр! 11 форма) жиынтыгын эз1рлеу.
Е с к е р т у.
Осы такырыпка коллективтш ж умыс ж ург1зуге болады. М ундай жардай*
да балалар тэрбиеш1 кун1 бурын эз1рлеп койган улкен табак кагаздагы жал-
пы бутакка кустьщ даяр бейнесш ж ел1мдейдь «Бутактагы кустар» коллектив
е н композиция шыгады.
С А БА К КОНСПЕКТ1С1
«Жазгытурым келдЬ> такырыбына бояумен сурет
салу
П р о г р а м м а л ы к м а з м у н ы
Ж азгы туры м туралы езш щ т у а ш п н
айтуды уйрету. Ж алпы мазмунга
б1р1ккен жеке бейнелерд1 байланыстыру. Кылкаламмен жэне бояумен сурет
сала б1'луд1 бек1ту. Ж азгытурымныц белг1лер1н бакылау: кек шептщ шыгуы,
117
араштарда жапырак, пайда болуы, кустарды ц кел\ч т. б. Жазрытуры:,: тур а
лы картинка к ар ау Такпак пен елец ж аттау.
С а б а к е т к 1 з у м е т о д и к а с ы
С абакты ц басында тэрбиеип балаларра: «Б1з сендермен жазгытурым т у
ралы кеп окыдык, такпак пен елец ж аттады к. Серуенде
сендер кеп нэрсе
керд1ндер. Келщ дер енд1 жазгытуры м жайында каргинканыц суретш сала-
йык. Эрк1м езше унайтынын ойласын, мен сендерге бояу эз1рлеп койдым, оны
мен сендер кеп сурет сала аласыцдар. Егер б 1реулерщ е тары да кандай да
б!р бояу керек болса айтыцдар. Мен оны сендерге берем»,— дейд1.
Балалар ез беттершше сурет салады. Кейде акыл-кецес сурайды. П едагог
эр ек етаз отырып калмауларын, бэршщ де сурет салуын немесе ойланып, ес-
терше т у с 1руш бакылайды. К1мде-к1м су р е гп аз салса, суретш толыктыруга
кемектесед1, серуенде кергендерш естерше салады.
С а б а к соцында суреттер стещ щ е койылады. Балалар эр турл1 картинка-
ларды кызыктайды. Тэрбиеип жекелеген балаларра ж азгытурым туралы так
пак барлырына музыкалык сабакта
уйренген елецд1
айтуга усыныс ж а
сайды.
С а б а к к а д а я р л ы к
Улкен табак кеплд1р кагаз, ашык жасыл, ашык сары,
к ы з р ы л т
сары,
к уц п р т коцыр, ак (баскалары да болады) бояулар эз1рлеу.
Е Р Е С Е К Б А Л А Л А Р Т О Б Ы
Бал ал ар ересек балалар тобына еткенде, заттардын, н е п з п
формасын бейнелеуд
1
мецгерш алады. Олар дедгелек, Т1К бу-
рышты формалардын, уш бурыш ты шарды жабыстырып бейне-
легенде, сопак, цилиндрлж формалардьщ суретш салганда ки-
налмайды. Олар Т1к бурышты жэне формасы денгелек эр турл1
пропорциялы заттарды ж ак сы кия алады. Алган б1Л1мдер1 кеп
теген заттарды бейнелеуге жэне эр турл1 кубы лы сты керсетуге
муМК1НД1К бередь
Ересек балалар тобында бакы лаулар мен сенсорлык тэрбие
эсершен бал ал ард а заттардын тус1 мен формасы сиякты касиет-
тер1 ж еш кен белпл1 б!р туспп к жуйелер1 пайда болады. Бул ту-
С1Н1К баланьщ айналасындагыдан ж ак сы хабардар болуына, ка-
былдаган заттар мен кубы лы старды ц е р е к ш е л т н едэу1р дэл
ажыратып, б а г а л а у г а кемектесед1. «Балалар бакш асы тэрбиес1
программасында» алты ж астагы баланьщ кабы лдаган заттар
мен кубы лы старды талдап, корытындылауга, олардын белг1ле-
р1н ажыратып, салыстыруга (мысалы, узындыгын, б ш к п п н ,
жалпактыгын, формасын, узакты гы н), олардын каз1рп езара
байланысын белг1леуге каб1лет1 дамиды деп керсет1лген. Осы-
нын н еп зш де заттардын езара улкенд1к карым-катысы, бшкт1П,
ж уанды гы жайында, сондай-ак заттардын б е л ж те р ш щ де езара
карым-катысы, би1кт1Г1 сиякты формасы туралы жэне б1рше-б1-
р ш щ орналасуы ж©н1нде бал ал арга уйретуге мумк1нд1к туады.
Заттарды н осы касиеттер1н ж абы сты руда, суретте, аппликацияда
бере б1лу ушш, б ал ал арга к еш стж ж агдай туралы (жогары,
томен, ж ан -ж акка, ортага, онга, солга), б ш к тж бойынша тра
диция туралы (жогары, эл1 де жогары, ец б ш к ), узындык бойын
ша (узындау, ец узын), ж уанды к (ж уан д ау — ж1Ц1шкелеу, Т1ПТ1
Ж1Ц1шке) т. б. туралы ж ац а б ш м алу кажет.
Осы максатпен балалар заттарды тексергенде бейнелер ал-
дында оларды езара касиеттерш е карай салыстырады, сондай-ак
сол заттыц белшектерш де салыстырады.
Б1р
затты ек!нш1 затпен салыстыру, дэл сол заттын белткте-
119
рш салыстырраннан гер1, балаларра онайра тусед1, сондыктан
ж аб ы сты р уд а, сурет салуда, жел1мдеуде б1рдей б1рнеше затты
бн1кт1Г1 немесе жалпактыры, узындыры, мысалы б1рнеше арашты
(би1кт1Г1 эр турл1), б1рнеше уй немесе б1рнеше адамды (улкендер
мен балаларды ) т. б. алдымен усынран жен.
М ундай 1стщ шенпмш ж ещ л с ю ж е т п бейнелегенде 1ске асы-
рура болады. Б ал ал ар бш к араштардын арасындары юшкентай
ёлканьщ («Кы ста суы к ю ш кентай ёлкара...» деп ол туралы елен
айтатын), балалары н бала бакшара, мумкш улкен!н — мектепке,
ал екш нлсш — б алалар бакш асы на экеле ж атк ан маманыц не
месе папанын суреттерш аскан ынтамен салады; 1р1 жануарлар-
ды, олардын балалары н жабыстырып жасайды. Сонымен, б
1
р мэ-
селе — заттын б ш к т ш бойынша езара байланысын беру — эр
турл! м азмунда шенплу1 мумк1н, мундайда оны эр бала езшше
керсетед1. Тексеретш затты са б а к алдынан тандаранда, тэрбне-
Ш 1 г е
ойыншык улкен итт1 жэне юш кене куш1кт1, улкен жэне
К1ш -
кене коянды, улкен жэне к1шкене куы рш акты алуына болады.
К©пш1Л1Г1н — араштарды да, уйлерд1 де, эр турл1 к устарды да,
адам дарды
да — б ал алар бакш асы
учаскес1нен,
серуендеген
кезде кешеден онай керуге болады. Заттар арасындары айыр-
машыльщты, оларды салыстыруды балаларды н ездер1 байкай
алатындай етш уйрету керек.
З аттардьщ арасында бшкт1Г1, жалпактыры, узындыры жары-
нан айырмалары бар екен! туралы б!Л1м бер1к менгер1луге, ба-
I
«Б1з мамамен
к ,ы д ы р ы п
ж ур м 13».
«Б13
б т к
уйде турамыз».
120
лалар уш ш эбден тусш1кт1 болуга тшс, сондыктан узак, у ак ы тк а
дешн осы 61Л1МД1 бейнелеп керсететш такырыпка оралып отыр
ран жен. Б алаларра таныс ем1рл1к кубы лы стардан баска, ер теп
жэне таныс эдебп шырармалардан, мысалы теремка туррындары,
уш аю — ■
аттас ертепден, С. М ихалк овтщ елецшен Степа арай
бейнелерш пайдаланран ж аксы .
Сондай-ак осы максатпен II. Токманованыц «Шырша» елецш
ок,ыган да жаксы.
Ш ыршалар тур онаша,
Тебес1 кекпен таласа.
Ун катпай, шолып манайды,
Немерелерше карайды.
Ж а с шыршалар инедей,
Т ура алар ма билемей,
Кол устасып, эн салар,
Орманра барсан карсы алар.
Кзр1 орман мен ж а с шыршаньщ поэтикалык, бейнес1 балалар-
дын колынан келедь Олар оны суретте суйсш е керсете алады
(ересек б алалар тобы уш ш бул такырыптары с а б а к к а у л п жос-
пар бер1лд1).
Ересектер тобынын езш де балалар адамды, терт аяк,ты жа-
нуарларды, кустарды , балыктарды, уйлерд1, транспорттьщ кей-
б 1 р турлерш, араштарды т. б. бейнелеудщ карапайым ТЭС1Л1Н
менгерген. Ересек балалар тобында осы заттарды бейнелеу тэс1-
л 1 дэлденед1.
Егер балалар бурын суретке адамнын басын домалак; ет1п, ал
кейлег1н немесе тонын ту т а с салса, енд1 басы сопак ж асалад ы
да, денес1 ж огаргы жэне тем е н п бел1мге ажыратылады. Бул бэ-
р1нен де балалар физкультура кш мдерш — майканы немесе фут-
болканы жэне юбканы немесе трусид1 — бейнелегенде ж ак сы
керсет1лед1. Бастьщ у л к е н д т майканыц, кофтаньщ узындыгына
катысты, ал кол мен аяк денеге катысты алынады (кол трусид1ц
балагы на дешн, аяк дененщ у зы нды гы ндай). Егер шынтактан
буг1лген колдын сурет1н салу немесе ж аб ы сты ру керек болса,
шынтак кейлектщ белд1Г1 немесе кофтаньщ етег1 жэне юбка мен
штанньщ басталаты н жермен децгей болатынына балаларды ц
к ецл
1
н аудару кажет. М ундай салыстыруды балалар ж ак сы ту-
С1нед1, с е й т т , бул — мэселеш 1С жуз1нде шешуд1 ж ещ лдетедк
Т1к бурыш ка ж уы к майканыц формасы иыкты бел1п, колды бе-
К1тет1н ж е р д
1
таб уг а кемектесед1. Ю бканыц етек ж агы б1раз ке-
Ц1рек киылып, суретке де солай салынады. Егер де бал ал арга
кейлек киген куырш актьщ немесе кыздыц сурет1н салуга тапсы-
рылса, мундай жардайда да олар дененщ формасын бермейд1,
кейлект1ц формасын беред1.
Баланыц немесе кыздыц фпгурасыныц сурет1н «Ж ацадан»
салмас бурын, туст1 кагаздан мушелер1н киып алган пайдалы,
оларды б1р-б1р1не елшеп, ж аксы лап орналастырып жел1мдеу
керек. Бул, с аб ак та эркайсысы ездер 1Н 1ц фигураларын жел1мде-
121
«Ол ма — ол, Ленинградтык поч-
ташы!»
:К,ыз кыдырып ;кур:
ген кезде, ж е к е д а р а ж у м ы с т а р ы б о луы , ал
Достарыңызбен бөлісу: |


title: « Б 1 3 - Сакулина Н. П. Комарова Т. С. Балалар ба шасында'РЫ

text:
« Б 1 3
з а р я д к а г а эз1р-
л е н д ж » деген к о л л е к т и в т ж фриз б о л у ы д а м ум к ш . М у н д а й ж у
м ы с э у е л б а с т а Ж1берген к а т е ш ж е н д е у г е м у м к ш д ж б е р е д 1.
Апплпкациядан кешн сурет салуды орындаганда у л к е н д ш
мен формасы ж е н ш д е п езара карым-катынас б е к т л е д ь Соны
мен суретте ба ск а персонаж бейнеленедь Егер б1ршип ж а г д а й
да модельдщ кызметш ку ы р ш ак аткаруы мумк1н, ал екшпп де
физкультура сабагы ндагы балалар, немесе экесш щ хал1н б!луге
жиналган Кызыл Телпек немесе сэнд1 костюм1мен мерекедеп
б алалар бейнеленед1.
Б а л а л а р е з д е р 1Н1Н к е ш п к е р л е р ш е б1рден кез бен а у ы з д ы а
с у р е т ш с а л у г а т ы р ы с а д ы , со н д ы к т а н к у ы р ш а к т ы
(со н д а й -ак
езщ д1, б а л а л а р д ы н е з д е р 1н) к е р с е т у г е б о л а д ы ж эн е б е т муше-
лер1н к а л а й д у р ы с о р н а л а с т ы р у д ы т у с 1н д 1ру керек.
Кез беттщ орта тусына орналасады жэне астында нуктес! бар
келденен сызыкша немесе ортасына нукте койылган кпнкен-
тай сопакша аркылы бейнеленед1. Онын астынгы жагьп{ан му-
рыннын (юшкене келденен сызыкша) жэне ауыздын (аздап ка-
на узындау сызыкша) сурет1 салынады. Бетт1н
бук1Л
жогаргы
бел еп н е мандай орналаскан. Ш аш тын сурет1 мандайдыц устшен
немесе оны аздап жауып туратындай ет1п салынады, егер шаш
122
кы ска болса, бастан аздап керш ш туратындай дога сызыкпен
к у л а к ж асалады .
Бет мушелер1 туралы, оларды бейнелеуде балаларды ц т у с ш ь
гш дэлдей т ус у уш ш штаптардары иллюстрацияларды караган
пайдалы жэне суретиплер кез бен шаштыц суретш эр турл1 сал-
ранымен, олардыц эркаш анда б1рдей орналасатынына кещ лдерш
а уд ар у керек.
И ллю страцияларды 1ржтеп алып, оларды балалармен карап
шыкканнан кешн, тэрбиенпге сурет сал у т э с ш н т ак та д а керсет-
пей-ак, балаларды ц б ш м ш аныктау уш ш олардан бет пен дене
м уш елерш щ орналасуы туралы сураура болады.
Б ал ал ар ж ан уарл арды жабыстырып бейнелегенде м уш елерь
нщ езара байланысын ж ак сы бере алады. Ересек б алал ар т о
бында тэрбиеленуш1лер
терт аякты ж ануарларды ц
аяктары
ею -ею ден орналасатынын — е м алдыцры, ек1 арткы аяры б олаты
нын — оцай мецгеред1. Д ен е алдыцры жэне арткы аяктардыц ус-
тш де «жатады». Б ас кеудеден ж огары орналаскан жэне онымен
мойын аркылы байланыскан (б!р ж ануарды ц мойыны кыска,
ек1нш1С1н1к1 узындау бол ады ). Т ерт аяктылардыц басы сопак,
узынша келед1, ейткеш олардын тум сы ктары созылынкы. Б а л а
лар эр турл 1 ж ануарларды ц: коянныц, иттщ, тул кш щ , аюдыц
т. б.
тумсьщ тарын ж аб ы сты ру тэс1Л1мен бейнелеуд1 б
1
р т
1
ндеп
мецгеред1.
О кы ту процесшде тэрбиеш1 эр турл1 жэнд1ктерд1Ц уксастыры
мен айырмашылыгын б1луге балаларды ц кецлш аударура ти1с.
С онда балалар б!р терт аяктыны бейнелеуд1 мецгерген соц, б а с
ка кез келген ж ан уарларды , оларды картинадары бейнелермен,
ойыншыктармен т. б. салыстырып, ж абы сты ра да, суретш сала
да алатын болады. М ысалы, балалар итт1 жабыстырып болып,
«Мен итпен кыдырып журм1н» (немесе баска б1р у к сас такырып)
такырыбына сурет салады, оларра кез келген ж ан уарды ж абыс-
тыруды тапсырыцыз. Б э р
1
кершетш дей ет1п оларды столдыц ус-
тше немесе таранра койыцыз. Оны ж аксы лап карап шыруды
тапсырып, ал одан кешн осы ж ануарл арды ц уксастыры неде ек е
нш с у р а у керек. Балалар кеуде формасы мен денесш щ б1рдей
м уш елерш щ барлы к уксастырын айтканнан
кешн,
олардыц
айырмашылыры неде екен1н сурацыз.
Балалар ерекшел
1
ктер
1
кеуделер1н1ц пропорциясында, айырмалары бас формаларында,
аяктарыныц узындыры мен жуандыгында, куйрыктары мен
ку-
лактарында екен1н байкайды.
Ойыншыктарды карап шыкканнан кешн, олардын и г л жа-
быстырранын жэне ж ануарларды калай ж абы сты ру да оларра
белпл1 екен1н естер1не салады. Енд1 тек есте устайтын нэрсе —
К1МН1Ц не ж асаура уйрарраны жэне оныц ерекшел1Г1н беруге,
уксайтындай болура тырысу. Б алалар бурын мецгерген техника-
лык, ТЭС1ЛД1 (домалактап есу, тартып созу, шымшу) пайдала-
нады.
М етодикада баяндалран саб ак ты жыл бойына кайталаура бо-
123
лады, б1рак бейнелеу уш ш тэрбиепп б аск а ж ан уар л ар тацдай-
ды. Табират туралы елецдер мен ертеплер, ж ан у ар л ар жайын-
дары э ц п м е л е р д щ мазмуны, серуендер, экскурсиялар кезш деп
б ак ы лаулар уй ж ан уар л ар ы мен тары ацдарды бейнелеу уилн,
олардыц ерекш елш терш аньщтау унпн кептеген материал бе-
ред1.
Ж а б ы ст ы р у немесе сурет салу уш ш сондай не ба ск а такырып
берш, эцпмелегенде, тусшд1ргенде у л к е н д т , курылысы, б а л а
ларды ц жумысын керкемдеп, шындыкка ж акы ндататы н муше
формалары жарынан айырмашылыры бар екенш унем1 атап кер
сету каж ет. С у р е г п немесе ж аб ы сты руды орындау процесшде
б алалар осы езара кары м -каты старды керсету уш ш куш салура
тшс, ал тэрбнецн белпл1 б!р талап кояды; мундайда балаларды ц
кейб1реулер1не жеке кемек (кецес беру, т у а ш п н аны ктау ушш
иллюстрация керсету, бейнел1 сипаттама беру) керек болуы
мумкш.
Ж а н д ы заттарды бейнелеген кезде балалар, кебш есе децге
лек ф ормаларды алады. Т ж бурышты формалар — уйлердщ,
мебельдердщ, машина жэне эр турл1 транспорт тур л ер ш щ непзй
Серуен кезш де уйлер мен маш иналарды бакы лаумен катар, бей
нелеу л<умысын к у р асты р у эрекет1мен байланыстыра ж у р п з у
керек. Эуел1 ба л ал а р г а кубиктерден, юрш ш терден жэне тагы
б а ск а куры лы с материалдарынан онша курдел1 емес курылыс-
тар сал у га м ум кш дш бер1п, сонан соц оларды аппликациялап,
артынан сурет1н бейнелеу керек. М ундай ж ум ы стар к ала уйлергн
балаларды ц негурлым саналы турде бакы лауына, олардыц кон-
струкциялык ерекшел1ктер1н байкауы на мумк1нд1к бередь М
1
не,
осыдан кеЙ1н б алал ар салган уйлердщ суреттер1 конструкциясы
мен пропорциясы ж агы нан турл1ше болып келед1.
М а ш и н а л а р мен б а с к а д а т р а н с п о р т т у р л е р ш б а л а л а р кеше-
ден б а й к а й д ы д а , ез о й ы н ш ы к т а р ы н ан , к ар т и н к а мен ф о тосур ет-
те р д е н керед1. Т э р б и е ш 1 б а л а л а р р а а в т о м о б и л ь д щ б а с т ы бел1к-
т е р 1 н — а л д ы ц г ы (м отор ы
б а р ) , жург1зуш1Н1Ц
к а б и н а с ы мен
к узо в ы н ( ж у к м а ш и н а л а р ы н д а ) немесе сал он ы н (жец1л ж э н е ко-
р а м д ы к т р а н с п о р т т ы ц ж о л а у ш ы л а р ы уш1н) ж е к е -ж е к е айырып
б е р у ш е кем екте сед1. Эр1 к а р а й б а л а л а р эр турл1 ж у к м аш и н ал а-
ры ны ц к уз о в ы н ы ц у к с а с емест1Г1н, жец1Л м аш и н ан ы ц а в т о б у с т а н
ерекш ел 1гш , поезд ы ц вагон ы н ы ц а в т о м о б н л ь д е р д е н айы рмаш ы -
л ы к т а р ы н т. б. керсет1п б е р е д ь Ж е р бет1ндег1 т р а н с п о р т т ы ц тур-
л е р ш б а л а л а р ап п л и к ац и я мен с у р е т т е р а р к ы л ы б ей н ел ей д ь Ва-
гон д ар , м а ш и н а л а р к у р ы л ы м ы
мен ф о р м а л а р ы н аппликация
т ур1нде б е р у о ц а й ы р а к , с о н д ы к т а н ец а лд ы м ен б а л а л а р г а поез
дыц, а в т о б у с т ы ц , т р о л л е й б у с пен ж у к м а ш и н асы н ы ц суреттер1н
к ай ш ы м е н ойып-киып, со д ан кеЙ1н ж ел1мд еуд 1 у с ы н у кал<ет.
Серуен кез
1
нде балалар бхр караганнан бейнес1 есте калатын-
дай эдем
1
ойыншыкты немесе картинаны табыцдар. Бул ушш
бал ал а рг а айналадагы ем1рде ж ш кездесет1н заттарды тацдап
алу усынылады. Егер балалар бурын троллейбусты кермеген
124
«Машинист поезды ж урпзш келе жатыр».
болса, онда оларра трамвай немесе автобустын суреттерш ойып-
киып, жел1мдеткен дурыс. Балалармен б
1
ргге отырып, белпл1 б
1
р
г.эрсенщ формасы мен у л к е н д т н аныктаганнан кешн, ойыншык-
тарга, картиналарра карап отырып, машинанын кандай да бол-
масын б 1 р белж терш калай ойып-кшора болатынын акылдаскан
жен. Олар естиярлар тобында тузу, т ж бурышты жэне квадрат
турш де, денгелектен эрг узынш алата ойып-киюды уйренген бо
латын. Сондыктан белг1л1 б!р белжтерд1 ойып-киюды керсетуден
гор! тек естерше тус1рсе ж е тю л ж т к
Е гер б а л а л а р д ы н К0ПШ1Л1Г1 м аш инаны н, а в т о б у с т ы н , т р о л л е й '
б усты н , в а г о н д а р д ы н т. б. б е л ж т е р ш к а л а й ой ы п-ки ю д ы умы -
тып к а л г а н б о л с а, онда б а л а л а р д ы н б1реуш е (онын б1лет1нд1Г1не
сен1мд1 б о л с ан ы з) к а л а й ойы п-киы латыны н керсет1п Ж1беру1н
©Т1Н1Ц13. Е гер ондай б а л а б о л м а с а , п е д аго гты н ©31 кврсет1п
Ж 1-
берген1 аб за л . Б у л к е р с е т у т у с п ш р у м е н у ш т а с т ы р ы л г а н ы ж ен .
Е гер б а л а н ь щ т у а ш п жетк1Л1кт1 б о л м а с а , о нд а оран к е м е к т е с у
к а ж е т , се зб е н е с ш е т у а р ш айтып ж1бер1Н13. С е з керсеткенд1 е сте
ж а к с ы с а к т а у г а мумк1нд1к беред1, б ей н ел еу эд1стер1н с а н а л ы
т у р д е игеруге кемег1н тпг1зед1.
Б а л а л а р м е н т а п с ы р м а н ы о р ы н д а у б а р ы с ы н д а , п е д аг о г фор-
м а л а р д ы н б е л ж т е р д щ д эл бер1Л1п, эрг нег1зг1 (б ас т ы ) б ел ггш е
к а т ы н а с ы д у р ы с болып о р н а л а с у ы н а н аз ар а у д а р у ы ш ар т. Бэл-
К1м, б а л а л а р д ы н кейб1реу1не ж е к е л е й кем ек: еске с а л у , кенес,
Т1ПТ1 к а ж е т е тсе ш з , кер сетк ен де ж а к с ы .
Транспорт жайлы балаларды ц ез угымдарын калыптастыру-
ра кемектесет1н келес1 такырыбымыз, темендег1дей коллективт1
турде орындалуы мумкчн: «Кала (поселка) кешес1мен машина
125
к е л ед Ь , «Машиналар асты к (немесе овощ пен жемютер) тасу-
да». Балалардын, эркайсы сы ©зше тшст1 затты ойып-княды,
с о
-
нан сон,
о н ы н
б е л ж те р щ (б1р бел1гш щ устш е еюннисш жайлап
жел1мдейд1) ал кешн ж алпы о ртак к а га з га жел1мдейд1, жумыс-
тьщ бул тур1мен бал ал ар естиярлар тобынын ©зшде-ак кездес-
кен болатын. А лай д а ортак жумыстын нэтижел1 аякталуы эрб1р
жеке ж ум ы сты н нэти ж есш щ калай болуына байланысты екенш
м ш д е г и турде естерш е салган жэн. П едагогтыц са б а к алдында
эр турл 1 маш иналарды 1р1ктеп алуы балаларды н кайсысы к ан
дай машннаны бейнелепс1 келетш1 ж е н ш д е п т у с ш т н аныктау-
га к©мектесед1. С а б а к барысында машннаньщ кейб1р бел ж терш
ж ак сы лап к©рш алулары уш ш б а л ал арг а ж акы ндап келш квру-
ге р у к са т беру керек. Устел у стш де колденен жайылып ж аткан
улкен кагазды н бетшен, кай туста ж ая ул ар ж ур етш ш , светофор
мен б а ск а д а коше атрибуттарын балалармен б1рге, коллек ти ва
турде ж асалаты н фриздермен керсетш белплеген дурыс. Ж алп ы
композицияньщ бул бол1ктер1 — ю м де-ю м оз машнналарын те-
31
рек салып б т р г е н болса, сол балалармен, с а б а к уакытында
немесе бос уак ы тта ж аса л у ы мумкш. Ж а сал ы н га н композицпяны
б1раз кундей топ белм есш е немесе вестибюлге (уйдщ ю ре бер!-
с ш д е п залга) Ш щ здер.
С амолеттер мен ракеталарды н курылысы бал аларды ерекше
кызыктырады. Ж ер д е, ауад а жэне су бетшде козгалып бара
ж ат к а н машнналар конструкцняларынын айырмашылыгын ту-
с ш у балаларра ж еш л. С ам о л еттщ кустармен, ал кайы ктар мен
кемелердщ балыктармен уксасты ктары барлыгын балаларга
аптуга болады.
Уйлердщ, жермен козгалып бара ж атк ан машиналардын эуе
жэне су транспорттары сеюлд1 кандай да болмасын б ф немесе
е ю ш ш б 1 р топка каты сты заттардьщ ©зше тэн ерекш елж сипат-
тары бар екенше балаларды н т у а ш п н б1рте-бфте калы птасты
ру керек. А лай да бул заттардьщ эр тобынын б1р-б1ршен айыр-
маш ылыктары да бар. М ундай 61Л1М балалар кезбен кергенде-
р ш б1рнеше рет бакы л ау жэне кергендер1 ж енш де эцпм елету
жумыстары н ж у р п з у нэтижесшд'е ж инактала туседй
Тэрбиенп балаларды ц бакылагыштыгын жэне куштарлыгын
жет1лд1ре отырып, бурын ездер1 суретш салмаган жэне жабыс-
тырмаган заттарды бейнелеу эдютерш ©з бет1мен 1зденуге ба-
гыттайды. М ундай дербес, ©з бет1мен 1зденуде педагогтыц б а л а
лар га к е м е п ец алдымен жетелеунп сурактардан, б1р затты
екшнилер1мен (онша таныс емес зат пен бурыннан белплерш ) са-
лысты ру сейлемдершен турады. ©йткеш, ересек балалар тобы-
ныц эр турл 1 формадан жэне улкенджте б1рнеше белжтерден
туратын заттарды бейнелеу аппликациясын жасайды, б ал ал ар
ды заттарды ту та с жэне оны курайтын белжтер1 мен олардын
орналасуын коз алдарына елестете алатындай етш уйрету ©те
манызды. Бейнелеудщ к©лем1 к агаз келемше сэйкес келу1^ ке
рек: кагазды н улкен беттершде бос орын калмастай етш, бейне-
126
:Балык,тар аквариумде жузш жур
леуд1, 1 р 1 етш беру керек. С ур ет салу жэне аппликация ушш,
балаларды ц алдына койылып отырран тапсы рмага орай, оларра
эр турл 1 кел ем деп кагаздарды берген пайдалы. Кандай да б!р
заттыц бейнесш
2 0 — 3 0
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сакулина Н. П. Комарова Т. С. Балалар ба шасында'РЫ - бет 42

text:
бастайды. Ж ы л аягында ашык т у с п майлы бояуды ак туспен
(гуашьпен сурет салганда) араластыры п ж1берш немесе су ко-
сып (акварельмен сурет сал ганда) акшыл тустерд1
калай алуга
болатынын тус1нд1руге болады.
Аппликация немесе сурет с ал у
кезшде балал ар кай тустщ
ашык, кай т у с т щ к у ц п р т немесе акшыл екенш аныктай алады;
мысалы, к у з п агаш тарды бейнелегенде ашык тустерд1 — кызыл,
сары, кызгылт сары тустерд! — пайдалану керектш н , кыскы
шыршаныц суретш сал ганда кыс айларында, ашык ж асы л туст1
емес, к у ц п р т ж асы л т у с т щ к а ж е г п п н , ал ж ал а ц а ш агаштарды
с а л у кезшде, ашык
немесе акшыл коцыр тустер емес, кара не
месе к у ц п р т коцыр т у с т щ келетш ш ездер1 де байкай бастайды.
Б а л ал а р т уст е р д щ 1шшен к а ж е г п рецктерд
1
тацдай б1лу1 уипн,
кораптагы акварель бояуларыныц, гуаш ь бояуларыныц, турл1
туст1 кары ндаш тар мен к агазд ард ы ц тустерш де ж ак сы б1лулер1
шарт.
Б ал ал ар аппликацияда сурет сал у да тустерд1 пайдаланганда,
тэрбиеип сырттай пэс бакы лауш ы болып калмайды, кайта к а
ж ет болган жардайда олардыц кещ лш бей нелеудеп туе шеиимш
табура, эрб!р накты ж ардайда кай
бояудыц жэне кагазды ц туеш
тацдап алуды ойлану к а б ш е тш оятады.
Тэрбиеип кораптагы турл1 туст1 бояу карындаш тарды, аква
рель бояуларыныц плиткасын немесе ыдыска куйылган гуашь
бояуларын белг1л1 тэрт1ппен орналастыруды усынады. Барлык
са б а к та р д а да бал ал ард а тустерд1ц толык жиынтыгыныц болуы
шарт. Б ояу кары ндаш тарды ц корабында, эдетте, кошкыл Кы
зыл, ашык кызыл,
ашык сары, акшыл сары, кызгылт сары, куц
п р т ж асы л, кеплд1р кек, кек сия, к у ц п р т коцыр тустер болады.
А квар ел ь бояулары ж эи п п н де де, гуашь бояулары сауытында
да осыган жакын тустер жиынтыгы бар. С а б а к барысында ар-
найы уак ы тты кажетт1 тустерд1ц тур1н тац д ау га арнап,
кай ба-
ланыц кандай туст! тацдап алатынын бак ы л ау керек. Егерде
туе дуры с тацдап алынбаса, онда бал ал а рг а кез
Т1ге
мукият к а
рап, ойланып барып, баска кажетт1 тур1н алуды усыну керек.
Кейб1р
саб ак та р д а б а л ал арг а осындай
немесе баскадай
ш арттарын орындату уш1н арнайы
туе туралы урымды терецде-
туге арналган ж атты гул ар бер1лу1 мумкш. «Кек жэне кызыл
кустар» атты
жоспар бойынша бершген
саб ак ты ц максаты
осындай. Бул с а б а к жапон акыны К и тахара Х ак усю д щ «Кызыл,
Кызыл
кус» деген елец1 бойынша ет1лед1:
Достарыңызбен бөлісу:


title: — Кызыл кус-ау, неге сен - Сакулина Н. П. Комарова Т. С. Балалар ба шасында'РЫ

text:
Туе тав д а у д ы шектеу ушш, кейде ж аттыру окуларды « турль
туст1 беттер»* немесе «турл1 туст1 карындаш тар» (сызу немесе
аппликация) секшд1 сабак тарра курура болады. ЭрШр бала к а н
дай болсын б 1р
т у с т щ квадратын бейнелеп, оран сол т у с т е п ,
алайда сэл акш ы лы рак (мысалы, кызылра —
к ы з р ы л т ,
квкке —
к©кш1Л т. б.) бояуды алу керек немесе ашырырак керш ш т у р а
тын туст1 т ац д ау к а ж е т (мысалы, кара, коцыр, к у ц п р т кок, кызыл
кошкыл тустер уш ш акшыл не ашык туе ).
Кейде б аск аш а шарт
та усынылады. Мысалы, ак жэне кек немесе куц п рт, коцыр
квадраттар ш ахм ат т э р
1
здес етш жайрастырылады. К у ц п р т
квадраттарра акшыл, ал акшыл квадраттарра к у ц п р т тустерд!
орналастырады.
С ур еттер д щ мазмунын шектеп, тек гулдерд1,
ыдыс-аяктарды, тек кустарды ц ж еке ездерш салдырура болады.
С о н р ы
уак ы тта игерген заттарды бейнелегенде балалар такы-
рыптарды соран орай лайьщтап алулары керек. Э р б
1
р суретке
б1рнеше тустерд1 пайдаланура болады, б1рак бэрх де ашык (не
п з п тус1 к у ц п р т ) немесе бэр1 де к у ц п р т жэне ашык ( н е п з п тус1
акшыл)
болуы тшс; мысалы, н е п з п тус1 к у ц п р т коцырра ак не-
месе акшыл сары кекшш канатты к у с
салынады, ал н е п з п тус1
акка к у ц п р т айдары,
ашык жасы л куйрык, канаттары сал ы
нады.
Т у стер д щ уйлес1М1 жайлы балалардан: «Осылай ж аса сак ,
эдем1 бола ма?»— деп ж ш сур а у керек. Бул кездерде тек тэрбие-
цпге унаран туе у й л е а м д е р ш алуга зорламай,
кайта балаларды ц
ездерш щ жаратканы н жасырмай батыл айтуларына м ум к ш дж
беру керек.
Шипн, курылым, пропорция э д е м Ш п н атап керсету б а л а л а р
ра киынырак тиед1, олардыц талрамы ец алдымен тустерд1 жэне
т у е т ж уйлес1мдерд1 тац д ау болып табылады. Б ал аларды ц тал-
рамын ж ак сы мысалдармен, енер шеберлерш щ шырармалары
мен таныстыру аркылы б1рте-б1рте тэрбиелеуге болады. Сызык-
тар
мен формалардыц уй л ес
1
мш щ эдем1Л1п сэндж коленерш де
тустерд1 тац д ау д а анык кершед!. Бал аларды халыктыц сэндж*
коленер
творчествосымен, дымковтьщ балш ык ойыншыктар-
мен, кешннен кейб1р карапайым городецкийлж араш эшекейле-
рш щ композициясымен таныстыру ете пайдалы.
Керкеменер кэс
1
бш щ осы
немесе баска турш е жататын, ха-
лыктык коленер искусствосыныц шырармалары (кесте
Т1гу,
ке
рамика, юлем, арашка эшекей салу, кружева току) б1здщ
е л
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/sakulina-n-p-komarova-t-s-balalar-ba-shasindari.html?page=44#1_«Турл1-туст1_беттер»_атгы_сабакты_баскаша_турде_етюзуге_болады_(конспекты_к.ара).

title:
М
13 - Сакулина Н. П. Комарова Т. С. Балалар ба шасында'РЫ

text:
Фризге арналган декоративт! гулдер.
кейб1реу1мен таныстырып, оларды бейнелеудег1 ерекш елжтерш ,
т у с т ж бер
1
луш , эш екейлерш щ орналасуын керсету керек. Орыс-
тьщ сэн дж коленерш щ б1рден-б1р карапайым т у р ш щ б1рг дым-
ковтык (немесе облыстын. атымен Кировтык) балшык ойыншык-
тар
болып саналады.
Б ал аларды
кептен
бер1-ак
балалар
бакш алары нда э стетикалы к тэрбие
беруге жэне сурет салу мен
ж аб ы сты р уга арналган
балаларды ц сэндж
творчествосыныц
есш -ныгаюы уш ш пайдаланылып жур.
Б а л а л а р б у л о й ы н ш ы к т а р д ы ц б а с к а л а р д а н к а н д а й ерекш е-
Л1ктер1 б ар ы н б ш п , оны есте с а к т а у р а , сонан кеш н о л а р р а е л ж -
теп, б у л э ш е к е й л е р д щ в а р и а н т т а р ы н , э ш е к е й л е у э л е м е н т т е р ш
к а й т а л а й , б1ресе о р н а л а с у ы н , б1ресе б о я у н ак ы ш ы н е з ге р т ш ,
о л а р р а к а н д а й д а
б о л м а с ы н
б!р э у е щ и е щ и р ш о т ы р у л а р ы
керек.
Б алаларм ен с а б а к ж ур п з ге н д е
олардыц эркайсысыныц кер-
генш кайталап, эр1 сэндж енердщ кандай да болмасын б!р ту-
р ш щ н е п з п езш е тэн б ел п л ер ш сак та т а отырып, ездерш щ ойла
рын немесе б1р нэрсеш ездершш е езгертуге уйрете ж у р п з у г е б о
лады.
Балал арды халы к енер1мен таныстыруды б1рте-б1рте жэне
130
б 1 р
1зд1Л1кпен,
б1рде б 1 р турш , б1рде екший турщ ерекшелей кер-
сете отырып, эр1 карай дамытура болады.
Ересектер тобында араштарра ойылран городецкий эшекейле-
р ш ш
улг1С1
непзш де е т к
131
лген саб ак тар д ьщ циклш мысалга
келт1реЙ1к.
Бул эшекейлердщ алуан турл1 такырыптарынан балаларра
керсету унин тек гулдер, бурнпктер жэне ж ап ы рактар эшекешн
рана алу керек. Бул эшекейлердщ 1нпндеп ен курдел1С1 — г у л
дер. Сондыктан да алраш бастаранда ж о л а к та р д а бурнпктер мен
ж ап ы рактарды н кезектесш келгенш тандап алады. Бурнпктер
мен ж ап ы рактарды н алуан турл1 варианттарын алура болады,
б1рак
кы лкалам мен сурет салранда, белпл1 Шр
б\р
13
Д
1
Л
1
КТ
1
с а к
тау керек: ен алдымен денгелек дактарды, сонан кешн, д ак тар
кепкен сон, сол тустен гер1 к у н п р т п р е к туспен (кызгылтка кун-
п р т кызыл, кег1лд1рге к у ц п р т кек) онын устш е дога тэр1здес
шимаймен юшкене денгелект1 бейнелеу керек. Дораны ак б о я у
мен немесе сол т у с т е п денгелекше сиякты к у н п р тт е у
бояумен
салу керек. Бгр бурш1кте эр
тур Л 1
бояулар, мысалы, кеплд1р
жэне кунг1рт кызыл немесе сары, пайдаланылмайды. Ж а п ы р а к
тар бурнпктердщ арасына ек1-ек1ден жайрасады. Оларды ж асы л
туспен, ал ж ап ы рактардагы тамы рларды ж Ш ш к е к ар а сызык-
тармен салады.
Балал арды н басым кепш1Л1Г1 тустерд1н бул ерекш елжтерш
тез кабы лдап алады. Балалар бурнпктер мен ж ап ы рактарды н
салыну эд1стер1н уйренген сон, олардын м ум к ш д ш н ш е орналасу
варианттарымен, боялуымен танысады. Олар тустерд1н орнала-
судагы нег1зг1
шарттарын сактай отырып, салынуына, орнала-
суына детальдармен толыктырылуына езгер1стер енг1зед1. Келес1
саб ак та р д а жолактарра ж алпы эшекейлер салынады.
Сонан сон балаларра гулдщ , онын бу р и п п н щ (олардын су-
рет1мен балалар бурыннан таны с), ендеу1 жэне орналасуы кур-
дел1рек ж ап ы рактарды н бейнеленулер1 бар эшекейлерд1 керсе-
тед1. Олардын назарын ен улкен гу лд щ ортада турып, ал онын
солы мен онына ж ап ы рактар мен туйнектер1 орналасатынына
аударып отырады. Г у л д щ ез1 к1шкентай денгелек дактан баста-
лып, белг1л1 б 1 р жуйемен салынады. Сосын догалар, ортасына
(буй1рлер1не) денгелектер, жан-жарына
гул ж ап ы ракш ал ары
т. б. салынады. Б ал алар гул салуды н б1рнеше варианттарын,
оны эсемдейт1н эр турл1 жолдарын кер1п шырады. Содан кешн,
керсет1лген б1р
13
Д
1
Л
1
КТ
1
сактай отырып, олар ортасында 1р1 гул1
бар эшекейд
1
, оньщ бел1ктер1Н1н б1р1нен сон б1рщ салады. Гулд1
эсемдейт1н бел1ктерд1 орналастыру кез1нде олар ез унамын, ез
тапкырлырын керсете б1ледь Гул туйнегш салран кездег1 б о я у
лар турлер1,
я р н и
гулд1н бэр
1
кызыл, кек немесе н е п з п тус1 Кы
зыл сары, сия тустес тустермен, ал у са к детальдары ак немесе
карамен салынады.
Келес1 с аб ак тар д а балалар эшекейдщ курдел1рек жолымен,
гулд1н, жапырактыц жэне бурш1ктерд1н эр турл! турш кеб!рек
5
*
131
тал даум ен танысады. С ей тш , олар е з д т н е н 1здене отырып,
орындаудыц ж ан а б1р варианттары жайлы бай материал та-
бады.
У л п ретшде балаларра халы к ернек терш щ тур-тур1 керсе-
Т1лгеннен
кешн,
3 — 4
сабак, еткен сон, оларра терт бурышты
т ак та й га (нан кесетш так тайдьщ сыртына)
эшекей с ал у усы-
нылады.
О ку дь щ алтыншы саратында бал алар городецкийлж эшекей
рухында коллективтж композициянын б ел ж тер ш орындайды.
С аб ак ты н барлы к циклы
(
ж и ы н т ы р ы
)
оку жылыныц жарты-
сын,
я р н и
январьдан майга д е ш н п аралыкты камтиды. I Майра
к арсы топ белмелерш эсемдеу жумысын ж у р п з у — соцры саб ак
болып табылады .
Б
1
здщ ел
1
М
13
Д
1
Ц эр облысында балалармен с а б а к барысында
пайдаланура болатын, халы к ен ерш щ 1с ж уз ш д е колданылатын
с у ш к п турлер1 к©п-ак. Балаларра ете-мете жакыны — халы к
ойыншыры. Б ул — б ал аларды ц ж аб ы сты р у мен сурет салуында
©з к е р ш к ш таб уы мумкш. Б ал ш ы к ка (ы ды старда); арашка, тоз
жэне баскаларра мэнер сал ган да да курдел1 емес такырыптарды
т а б у г а болады. Токымаш ылык, кесте, ою,
ш ы тер сияктыларда
гулдер уйлес1М1 баскаш а, непз1 ак, тусте емес, т ур л
1
туст1 болып,
курдел1рек болып келедь
А й н ал адагы ©М1рде кездесет1н кшмдер, турмы стагы колданы
латын заттар, уйлер, машиналар кандай да болмасын б!р б1зге
уйренш1кт1 туске боялган. Б а л ал ар бояу кезшде эр турл1лжт1
унатып, олар эс1ресе айкын тустерге кеб1рек бой урады. Кеме,
самолёт, автомобиль, уйлер бала суретш де айкын да эр турл!
боялганы дурыс, оларды тек кана дэстурл1 туске бояуды б а л а
л ар га тыкпалап, ыктиярсыз кещ ирмеу керек.
Т а б и г а т п е н т а н ы с у б а р ы с ы н д а б а л а л а р кейб1р к у б ы л ы с т а р -
ра тэн ту ст е р д 1 б а й к а у м е н к а т а р , осы т у с т е р д 1 ц к у б ы л ы м п а з д ы -
рын: а у а р а й ы н а б а й л а н ы с т ы с у д ы ц тус1 мен аспанны ц, ж ы л мез-
Г1лдер1не сай ш е п т е р
мен ж а п ы р а к т а р д ы ц , Т1ПТ1 кунн1ц к у н д 13
ж э н е к еш ке к а р а й ©з т у р ш ©згертет1н1н к е р е д к Б е с ж а с т а н бы-
л ай к а р а й б а л а л а р ©з ш ы г а р м а л а р ы н д а т е к з а т т а р мен к уб ы -
л ы с т а р касиет1Н1Ц т у р а к т ы л ы г ы н тус1Н1п эр1 бейнелеп к ой м ай д ы ,
соны м ен к а т а р о л а р д ы ц кейб1р к у б ы л г ы ш т ы г ы н д а б а й к а й д ы .
Б у л С631М13 бэр1нен бур ы н т у с к е ,
к е л е м г е ж эн е
б е л ж т е р д щ
о р н а л а с у ы н а к а т ы с т ы . П е д а г о г э р к а ш а н д а б а л а л а р б а й к а г ы ш -
ты гы н м а д а к т а п , о л а р д ы ц н азар ы н а у а райы, ж ы л м е згы д е р ]
ж э н е т. б. ж а г д а й л а р г а б а й л а н ы с т ы аспанны ц, суд ы ц, е а м д ж -
т е р д щ тустер1Н1Ц ©згеру с е б е п т е р ш е а у д а р а д ы .
С у р е т с а л у , ж а б ы с т ы р у мен ап п л и к ац и я с а б а к т а р ы н ы ц м а з
м ун ы б а л а л а р д ы ц эр турл1 к у б ы л ы с т а р мен ©М1рдщ эр турл1
ж а к т а р ы н к е р с е т е а л а т ы н д а й ж э н е соны мен б1рге б 1ртектес з а т
т а р д ы — уйлерд1, а г а ш т а р д ы , тшт1 ж а н у а р л а р
мен а д а м д а р д ы
( д е к а б р ь мен я н в а р ь д ы ц ж о с п а р ы н к а р а ц ы з д а р ) бейнелеуд1 кай-
т а л а у г а сай 1р1ктел1Н1п алы н ад ы . С о ны м ен, куз а й л а р ы н д а г ы са-
132


title: «Ер,теп кус» - Сакулина Н. П. Комарова Т. С. Балалар ба шасында'РЫ

text:
«Ер,теп кус».
к,-
бак
кузг! табигатты бейнелеуге, бер1лген б
1
р децгелек немесе
сопак
(жемю, овощ ), тш бурышты мен уш бурыш ты формаларды
аныктауга, тустер, уйлер, катынас к уралдары жайлы б ш м д е р ш
молайтуга багы ттала ж у р п з ш е д ь
Кыс айлары ж у й е а катары на кустарды бейнелеу ж атады.
Балал ар кус курылысындагы ортак
нэрселерд! — кеудесш щ
узынша екенш, басыныц б т м ш , кеуденщ б1рте-б1рте куйрыкка
калай жалгасатынын; барлык к уск а ортак касиет козгалганда
басыныц, куйрыгыныц багыты езгеретшш, уш кан кезде канат-
тарыныц жайылатынын мецгер1П алады. Ж абы сты р у, апплика
ция жэне сурет салу кезшде оларды бейнелеуд1 к ай талауга
арналган эр турл1 мазмун: олар торгай, кегерш1н, суы к торгай
мен сары шымшык, курке тауык, кораз, сондай-ак ертег1деп’
кустар усынылады. Олар б1р-б1р1нен улкенд1Г1, курылысы, тусг-
Н1Ц бояуы аркылы ажыратылады.
К у р к е т а у ы к т ы ц б е й н е с1 д ы м к о в т ы к ой ы нш ы к бойынш а: к у р
ке т а у ы к т ы ц ж ел п у1ш тэр1зд1 ж а й ы л г а н к у й р ы г ы мен ш у б а р
туст1 оныц кеудес1 а лы н ад ы . Б у л ж у м ы с , б а л а л а р о сы га н у к с а с
мэнерлерд1 о р ы н д а ган соц, типт1 т у е к о с ы л ы с т а р ы м е н т а н ы е к а н -
нан кей1н, о р ы н д а л ад ы . К у р к е т а у ы к т ы ж а б ы с т ы р ы п ж а с а г а н -
нан кеш н, б а л а л а р оны д ы м к о в т ы к эш екеймен э ш е к е й л е й д ь
Т о р гай , с ар ы ш ы мш ы к, с у ы к то р гай , к о р а з д а р д ы б а л а л а р
133
накты лы ез тур ш е сай бояумен бояп, ернектейдь Бул такырып-
тарды февральда усынура болады.
Торт аякты андардан декабрь айында балал ар, тек аюдын
баласынын суретш салып та, жабыстырып та жасайды. Б ул бей
ненщ н еп зш е балаларра танымалы, табаны ж ы лжы м алы ойын
шык аюдын б е й н е а алынады. М ундай аюдын баласын балалар
естиярлар тобында ж урген н щ ©зшде-ак бейнелеген болатын. Ен-
Д1 олар мынадай: « Б
1
здщ М а й м ак физкультура ж асауда», «Ею
комарай аюдын бал асы 1р1мшжке т ал асуд а» (баска да сюжет-
терд1 алура болады, мысалы, «Винни-Пух» ютабынан) курдел!
емес кимылдарды суретке сала, эр1 ж аб ы сты ра алады. Ойын
шык аю балалары ньщ курылысы адам курылысына уксас, тшт!
онын табандары ньщ кимылы да адамнын журген кездеп аяк-ко-
лынын кимылдарындай.
Кейб1р тэрбиеиплер аюдын баласынын кимыл у с т ш д е п су р е
тш сал м ас бурын, аппликация сабак тары н ж у р п з е д к ересектер
дайындап койран белшектерден (бас, дене мен табандар) б а л а
лар эр турл 1 к еш п теп бейнелерд1 курастырып, жел1мдейд1. Б13-
д щ ойымызша, ересек б алал ар тобына дайын белжтерд1 (тэр-
би еш ш щ ойып-киран) беруге болмайды, егер буларды б а л а л а р
дын ©здер1 киса, онда бул кеп уак ы тты алып, басты м ш д ет
1
м
13
—
кимылды беру — ьщылассыз 1стелген болар ед1. Сондыктан да
ж аб ы сты р уд ан бастаран абзал, ейткен1 белпл1 б1р жан-куйге
т о к тал м ас бурын, ж у м сак , ылгалды саз балш ык пен пластилин-
нен эр турл 1 куЙ1ндег1 фигуралар беру киын емес. Табандарды ц
орнын, жай-куй1н ауы сты ра отырып, бал алар аюга дене тэрбие-
С1н ж асаты п отырран сиякты. Кейб1р б ал алар ек1 юшкене фигу
ра ж аса п та улпред1, муныц ез1 оларга улкен шаттык экелед1.
Д,екабрьд1ц аярыыда бал алар алраш рет бут1н б1р кесектен
тер т аякты ж ан уар л ар д ы жабы сты рады . Б алаларды н т у й с т н
ж аб ы сты р уд ы ц ж ац а
э д 1С1не
ауд а р у ушш, олардыц кещ лдерш
материал дайындаура аудармай-ак, кун1 бурын керект1 узындык
пен б ш к тж те дайындалган К1рп1шт1 устел у стш е кою керек. Б а
лаларды ц бул ЭД1СТ1 игеру ш амасына карай, оларра эдеттеп
туЙ1рден ж аб ы сты р у уш1н ©з бет1мен нэтижел! дайындаура тары
да тапсы рма бер1лед1.
Тэрбиеш! тус1нд1р1п эр 1 керсеткеннен кеЙ1н балалар ©з
К 1р -
П
1
ш тер
1
нен кай жарынан бас, кай жарынан куйрык шырараты-
нын керсетедь К уйры к уш1н саз балшыктыц бхр кесег1 узш ш
алынып, кеЙ1нге калдырылады. Басы болатын жерд1Ц саз бал-
ш ы р ы н
ж огары карай созынкырап кояды. Кесект1 жара немесе
дога турш де иед1. Ал алдыцры аяктары болатын жер1 ек1 бел1кке
б е л
1
нед
1
; дэл осылай кылып арткы аяктары уш ш де Т
1
л ж
Т1Л1-
нед
1
. Осылардан соц бал алар фигураларды колмен жабыстырып,;
басыныц тумсырыныц формасын дэлдеп, к у л а к жасап, арткы
жэне алдыцры аяктарыныц ш ш ш ш жэне кажетт1 тур у жардайын
келт1ред1. Тэрбиеш1 иттерд
1
ц денес1н1ц барлы к жер1 б1рдей бол-
майтынын: кеудесш щ , 1Ш1Н1ц, аркасыныц бар екен1н, кеудес! ал-
134
д ь щ р ы
жарынан децгелектене,
Г ...
I
денес1 арткы аяктарына карай
\
х ,
*
ауысып, кеудесш е карай жал-
|-
■
Щш
|
пактана, арткы табанымен тур-
|
л
ран итт1 салу к еректш н еске
А
т у а р ш етед1. Сонынан белпл1
Щ ШШ
б 1 р куйге келт1р1лген, кузетип
^
нттерге тэн куйрык жапсыры-
я И д у
Тэрбиепп балаларра мына-
*
ш
»
Щ
дай сурактар
кояды:
«Сенш
;■
итщ ж у п р е ала ма? Ол ж у п -
р 1 П
кету уш ш
О Н Ы Н
аяктарын
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
«Дымковтык
ойыншыктар эуеш-

text:
«Дымковтык
ойыншыктар эуеш-
к а л а й к о ю к е р е к ? »
« С е н щ и т щ
мен жабыстыру»
(юшкене елж-
алдьщры аярын бере ала ма?»;
тер>>
«Ол оны калай кетерер ед1?»;
«Клмнщ ит1 уре алады? Урш турраны керш у ушш, не к т е у ке
рек?» (Тумсырын ею ге
Т1лш,
оны «ашып» кою ). Осындай су-
рактардан кешн балалар ез фигураларын эр турл1 калыпка кел-
Т
1
ред
1
.
Январь айында ез суреттерш де иттщ б ей н еа салынатын с а
бактар ж у й е а (циклы) ж у р г
131
лед
1
, ал сю ж еттер
1
эр т у р л
1
б о
луы
М у М К 1 Н .
Итт1 жабыстырып уйренгеннен кешн тул к ш щ бейнесш ж а
быстыру балаларра киын болмайды. Бул ацныц езш е тэн ерек-
шел
1
гш аныктап, оран тек кещл коя к а р ау керек.
Т ерт аякты ж ан уарлар салудыц техникалык э д к т е р ш б а л а
лар эркайсысы ез к алауы бойынша жабыстырран саб ак та р д а
баянды етед1. Бал алар бурыннан таныс бейнелерд1 к ай талам ас
унпн скульптура ойыншык, сурет т у р ш д е п эр турл1 ацдардыц
бейнесш топ б ел м есш д еп кермеге койран пайдалы. Б
1
рак бей-
нелердщ ете кеп турш кермеге кою жен болмайды; айкын кер-
сет1лген ерекшелштер б е л п с ш щ бар болуыныц камын ойлау ма-
цыздырак.
Ж ы л бойы балалар эр ретте к , кимыл у стш де керсетуге ты-
рысып, адам бейнесш салуды б1рнеше рет кайталайды, мысалы,
балаларды ц ж ац а жыл мейрамында билеп ж ургенш. Б алалар-
мен жабыстыру, сурет салу кезшде осы такырыпты калай беруге
болатынын эцпмелей отырып, бидщ карапайым кимылдарын
еске тус1ру ушш, са б а к басында
2 — 3
баланы шыгарып, осы к и
мылдарды бэрше керсетуш е тш у керек.
Ж а ц а жыл кеш пкерлерш щ 1шшде Карлы ханым, Аяз ата (ол
балалардан анагурлым бшк) болуы мумкш. Ж а б ы ст ы р у (егер
балаларга Карлы ханым, Аяз атаны ж абы сты ру усы ны лса), с у
рет немесе аппликация кезшде балалар назарын осы ж ум ы стагы
езше тэн ерекшелштерге аудару кажет.
Ересек балалар тобындагы тэрбиеленуцплер узын юбка мен
кыска кофта киген дымковтык куыршакты жабы сты ра алады.
135
М ундай к уы рш акты ц фпгурасы терт б е л
1
мнен к т е л ш е д к басы
к еуд есш щ ж огары ж агымен коса, коцы рау шниндес юбка мен
колдары (екеу1 б
1
р кесектен). Б ал ал ар ж аб ы сты руды ц барлык
ЭД1С1Н игеруге; саз балшыктан ойыншык ж асаган д а, орыс шебер-
лер1 еипзген б!р
13
Д
1
Л
1
КТ
1
сак тауы тшс.
Эркайсы сы езш е тиген саз балш ыкты ц улкен кесегш щ жар-
тысынан кеб ш белш алып, б алалар юбканы жабыстырып жа-
сау д ан бастайды. Цилиндр т э р
13
Д
1
етш аунатып алган соц, оны
ж огары б е л я ш е карай басып ыгыстырып, саз балш ыкты темен
ж ы лж ы тады , мунан юбкамыэдыц е т е п кец, ж огары ж агы тарлау
болып шыгады. Ж абы сты ры лы п ж асалы нган юбканыц «тубшен
жогары » караты п сол колымен устап турып, шеттерш зиян кел-
т1рмейт1ндей калыц етш, одан артыгын акырын сылып, алып тас-
тайды.
К алг ан ю ш кентай кесектен бал алар басын соза отыратын
эд1спен мойнын, иыктарын, кеудесш, аркасын белше дешн жа-
быстырады. Ю бканы ж абы сты рган кезде сылып алынган саз
балш ыкты дом ал актап «ш ужы к т э р
13
дЬ> етш ею кол 1степ, оны
иьщ тусынан ж абы сты рады . Ж абы сты ры лы п жасалы нган ю б к а
ны олар сол колында, ал колдары бар к е ю р е к т щ ж огары жагын,
оц колына устай отырып, олардыц улкенд1г1 жагынан б
1
р-б
1
р
4
не
келет1И1н елшей отырып, аса б1р укыптылыкпен б1р1кт1ргеннен
кей
1
н, куы рш акты устел устш е койып ж ац агы жерд1 дурыстап
бек1тед1. Осыныц б э р
1
нен соц, куы рш ак колдары белпл1 б1р ка-
лыпка келт1р1л1п, басына к ал п ак немесе баска б1р бас ки1м кон-
дырылып бек1Т1лед1. Ж а б ы сты р у д ы ц мундай э д к ш д е юбка
631
-
н
1
ц коцы рау тэр1здес формасын езгертпейд1, кеуде ж агы да
онымен дэлме-дэл болып келедь Осылай 1стел1нген куырш ак
денес
1
ыкшам эр1 бер1к болып шыгады.
Ж абы сты ры лы п ж асалы нган фигуралар кепкен кезде, ол ар
ды эктеп эрI бояп эсемдейд1. Ю бканы дымковтык керкем сурет
эуен1мен мэнерлеп эшекейлеп, ал кофта мен эйелдер бас кшмш
айкын туске бояйды. Ж1Ц1шке кы лкаламмен кез
1
н, касын, аузын
салады.
III токсанда ек1 кабатталы нган кагаздан б1ркелк1, тец нэр-
селер киюды уйрету керек. Бул ЭД1СТ1 игеру балалар уш1н бел-
Г1Л1 киыншылык экелед1, ейткен1 балалар белпл1 б1р нэрсе т у
ралы анык тус1Н1Г1 болып кана коймай, тек жартысын ойып-кию
ды уй гара отырып, оны ойша тец белтктерге беле б
1
л у
1
керек.
М1не осы гана киыншылык тудырады. Кеп балалар кагазды ек!
кабаттап , толы к б1р нэрсенщ бейнес1н ойып-кияды. Балаларды ц
осы киындыгы мен кател1ктер1н ескере отырып, алгаш кы сабак-
т ар д а-ак ею' кабатталы н ган кагаздан тец заттарды калай
ойып-киюга болатынына ерекше к е ц
1
л аудара отырып т у а щ и р ш
э р
1
керсеткен дурыс. Т у с
1
нд
1
ру дэл ойланган, аз сезд1 болтаны
жен. Б ал аларды ойып-кию эд1с1не уй р етуд
1
ц сан алуан к а р а
пайым жолы — гул салгыш пен кумыра т ур л ер
1
Н сал у
ЭД1С1.
Ец алдымен Т1к бурышты 1\алай б
1
рдей тец ет1п буктейтшш,
136
сонан сон сол буктеген кырынан устап турып кумыраныц жарты
нускасын калай ойып-киюга болатынын тусшд1рш, эр1 керсету
кажет. Б ал ал ар ж арты нэрсеш кез алдына елестете алу ушш,
зерттеу кезшде э л п нусканы колымен айналдыра керсетш, с о
нан соц нэрсенщ жартысын ж асы ра турып, балаларра сырт ж а
рын айналдыра (белш етш сызык жарынан емес), нуска бойынша
нэрсенщ жартысын керсетш беруд1 усы ну керек. Бул кимылды
к айта-кайта кайталап, бул бел1мд! ойып-киюдыц кер ектп ш атап
керсету керек. Сонан сон буктелген жерден устайтынына б а л а
лар кещ лш аудара отырып, ойып-киюдыц процесш керсеткен
жен. Ойып-кию п р о ц е а кол кимылдарын кезбен мукият бакы-
лауды талап етед1. Кайшымен кнран кезде, балаларды н оран зор
ыкыласпен зер сала карап отыруы ж енш де естерше салу керек.
Егер к а ж е г и форма шыкпаса, онда баламен б1рлесе отырып
талдап, оныц дуры с ктем егенш , тары да ойып-киюдыц к а ж е т
екенш естерше салу.
Б1ршш1 с а б а к к а артык караз беттерш (кэд1мп ак) дайын
дау, балалар ек1 кабатталынран караздан Сиркелю, тец заттар
кесуге жаттырады. Бул дардыны м ак сатка сай б ею ту уш ш ка-
ж е т п баска форманы тандап алып аппликацияныц келес1 сабак-
тарын да осыран арнаура болады. Сейтш , ойып-кию эд1стер1 б а
лаларра таныс болрандыктан, осындай кум ы раларды калай
ойып-киюга болатынын тусшд1рш эр1 керсетш беруд1 усыныцыз-
дар. Ж а н а э д
1
ст
1
толык тус1не алмагандар немесе еткен сабак-
тарра катыспарандарра ерекше кещ л б е л
1
Ц
13
дер: егер к а ж е т деп
тапсацыз, са б а к барысында белек б1р бетке муныц калай 1сте-
Л1нет1н1н тары да к ер сетщ
1
з. М ундай балаларра эуел1 жай кагаз,
артынан т у р л
1
туст1 кагаз беру керек.
Откен сабактардарыдай, вазаны ойып-кию
у ш ш
т у р л
1
туст1
кагаз усынылады, тек сонда рана бала жумысы эсем болып
шырады. Екшнп саб ак та балалар назарын формаларды нерур-
лым дэлме-дэл беруге аудару керек. Кесш алынран вазаларды.
1Ш1нде
кес
1
Л
1
п алынран кумыра ж аткан,
б 1р 1нш 1
с аб ак та бер]л-
ген
конвертке жпнап салуды усыныцдар.
Бул циклды эр 1 бал ага вазалар мен кум ы ралардан сэнд1к
композиция ойлап эр1 ж асап шырару усынылатын сабакпен аяк-
таура болады. Бул уш1н балалар ез заттарына ыцрайлы нег
1
зг
1
туе тандап алып (тэрбиепп ж у м с а к р е щ т
3 — 4
кагаз беттерш
даярлап коюы
т р и с
) ,
кумыралар мен вазалардыц беттег1 орна-
ласатын жерш тауып, композиция жапсырады, сонан соц оган
гул, бутак, жем1с сиякты ( и м нен1 калайды) косымша белшек-
терд1 ойып-кияды. Осы сонгы саб ак та бейнеленетш заттын тус1не
сай н е п з п туст1 тандап алуга кец1л кою, шшпп мен тус1 ж ары
нан вазалардыц дуры с орналасуын ойластыру мацызды.
Туе, нег1зг1 туе, композиция тац дауда тэрбиецп кемег1 мез!
болмауы керек. Ец ж ак сы 1степ 1С1не ыкыласпен талаптана к а
рап, калай ж ак сы болатынын ез1 шеше алатындай сурактар бе
ру. Сейт1п, егер тэрбиецп бала тандап алган н е п з п тусте, ваза-
137
|


title: Ойша аппликациялау - Сакулина Н. П. Комарова Т. С. Балалар ба шасында'РЫ

text:
Ойша аппликациялау.
«Эр турл! де эр турл1,
К
0
КШ
1
Л,
кызыл, сары, жасыл эуе шарлары».
138
лар сикысыз екешн сезсе, онда ол уйлес1мд1 т у с т е п к агаз алып,
б ал ага вазаны осы т а б а к к а га з га салып, кал ай сэнд1рек б о л а
тынын ойластыруды усынады. Б аск а б1р ж агдай да, балалардын,
б 1 р т а б а к бетке вазаларды дуры с орналастырмауынан, компо
зиция туг ел
1
мен ж ам ан к ерш етш ш байкаса, тэрбиеип т
1
ке ше-
цпмш айтпай-ак, б ал ал арга эдем1 шыгу уш ш эйтеу
1
р б аск аш а
1степ керуд1 усынады. Бейнелеу есеб1 шеипмшщ ж ак сы вариан-
тын 1здест1руге балаларды эркаш анда багы ттау, олардыц твор-
честволык белсенд1л1г1 мен д е р б е с т ш тэрбиелеуге м ум к ш дж
бередь
Балалар ж аса га н сэндж композпцияны олармен б1рге ж ур ш
керш,
1
Ш
1
нен топ белмесш, бала бакш аныц ю ре б е р к ш эсемдеу-
ге болатынын тацдап алуга болады.
Б ал алар карапайым симметриялык заттарды ойып-киюды
игерген кезде оларга кебелек, коцыз т. б. кур дел
1
рек бейнелерд1
усы ну керек. Б алаларды ею буктелген кагаздан симметриялык
фигуралар ойып-киюды уйрету даярланаты ндар тобында да
ж алгасты ры лады , б
1
рак онда такырыптык мазмуны курделше-
нш эр 1 формасын дэл беру талабы кушейе туседк
Эр т ур л
1
заттардыц, адам мен ж ануарларды ц бейнесш жа-
саудагы не болган шеберл1к, б ал ал арга кептеген ертеп , елец,
т ак п ак пен э ц п м ел ерд щ мазмунын ж етю зе б1луге м ум кш дш бе-
ред1. Сонымен эр жолы кеЙ
1
пкерд
1
ц ©
31
не тэн ерекшел1ктер1н
жэне кызметш эцг1ме барысында аныктап, сондай-ак олардыц
езара байланысыныц салыстырмалы шамасы мен орналасуын
еске тус1р1п отырган жен. Егер муны естер1не салмаса, балал ар
сюжетт1 беруге тырысып, кеш пкерлердщ ш амалы к ара катына-
сын естен шыгарып, Т1ПТ1 де бер1лген сюжет, кимылды керсету
тэс1Л1н ойластырмайды. Сэбил1к жэне естиярлар топтарында
олар осыныц бэр1н сурет немесе ж аб ы сты ру аркылы бере ал-
май, бейнен1 эцпмемен толы ктыруга дагдыланып, мазмунды
сезбен тус1нед1. Ал ересек балалар тобында бейнеш ж а с а у ке-
31
нде, суретке, ж аб ы сты руга, аппликацияга карап бэр1н жете
т усш е алуга ж е те т
1
ндей болу керек.
С а б а к соцында балаларды ц жумысын тал кы лау бурынгы-
дан да гер1 улкен магынага ие болады. Б алалар жумысын тал-
дауды тек с а б а к аякталар ш акта еске алмай, оны с аб ак жос-
парлау кез1нде ойластырган дурыс. Бал ал арга: «Мына жерде не
салынган! «Бэршен де саган унайтыны кайсысы?» деген мез1
шыккан сурактарды беруден тшт1 де пайда жок. Тэрбиеш1 тал-
даудыц айкын максатын алга устай отырып, олардыц п1К1р1н
жетекш1Л1кке алып, ойлаганына кайткенде де жету1 керек. Эц-
г
1
ме, шын мэн1нде б1р баланы мактап, ек1нш1С1н д ат т а у д а емес.
Б алаларды сапасы мен орындалуы жайлы п1К1р айтуга, олардыц
ойы бойынша кандай кемш
1
Л
1
ктер бар екен
1
н керсетуге уйрету
керек (мунда балаларды ц атын эрдайым атау шарт емес). Б
1
р
топ ж ум ы старды б1рден а тауга жэне оныц 1шшен сэтт1 шыкка-
ны мен сэтс1з шыккандарын атап етуге де болады. Тэрбиеипнщ
139
тапсы рмасын орындаумен катар, олардын. эрб1р ж ац а шенпм-
дерш е балаларм ен б1рге куанып, улкен бгр с э т п л ж ретшде атап
еткен жен. С ур е т салу, ж абы сты рудары бейненщ айкындылырын
да атап ет у ерекше манызды. Егер буран шын кещ л белш се, б а
л аларды н ез1 де кейб1р айкын элементтерш байкай алады.
Б а л ал а р ж умы сы на басшылык, неш калай 1стеуге болатынын
тус1нд1рген бастап к ы ш акта рана емес, б у м л с а б а к бойы 1ске
асырылады. Сонымен б1рге, барлы к эрекеттерше тэртш белплеу,
ете зор к ам кор л ы к ж а с а у д ы болды рмау керек. Эр турл1 с а б а к
та тэр б и еш ш щ езш у с т а у тэрт1б1 де турлгше, ейткеш ол жай
рана бакы лау ш ы емес, ол эрк аш анда бейнелеу процесш щ бел-
сенд1 каты суш ы сы болуга тшс.
С а б а к барысында б алаларды н е з д ер ш щ б1реу1, бейнелеуге
енпзген заттын кер1ш сш щ кандай екенш умытып калатын кез-
д е р
1
де болады. Тэрбиенп оган у к с а с сурет пен ойыншьщты ке-
руге кенес бере алады. 1\ажетт1 рецктщ т у с ш щ табы лмауы на
элдеб1реулерд1 абы рж ы туы мумкш, ондайда сол туст1 курас-
тыру усынысын берген жен, егер бал а бул мэселеде киналып
к ал са, онда кемекке б аск а баланы тар ту немесе ез1 колкабы с
т и г
131
п Ж1бер.ген1 дурыс. Егер б1реу-м1реу ете у с а к бейне даярлай
б а ста са , т уз ету каж етт1гш айтып жендетт1ру керек. Сонымен,
тек балаларра тапсы рма беру рана манызды емес, эр баланын
кызметше, эр турлг ЭД1С колдана отырып, басш ы лы к ж асап жэне
мунын шенпм1н барлы к б алаларды н табуы н кам там асы з ету м а
нызды.
Эр с аб ак та ею м ак са т койылады: б алаларды ж ан а б1р нэр-
сеге уйрету эр! бурын алынган 61Л1МД1, шеберл1кт1 баянды ету,
сонымен к атар д е р б е с т т мен инициатива керсете алатын жар-
дай туды р у каж ет. Тэрбиенп с а б ак та р д а ешкандай жацаны
уйретпей-ак, балал арды н ездерш де бурыннан бар 1скерл1к пен
дарды нег
131
нде айналадагы ем1рд1 ж ан -ж акты бейнелеу немесе
сэндеу ж ум ы стары н усынады. М ундай ж аг д а й д а балал ардан б у
дан бурынгы барлы к игер1лгендерд1 творчестволык турде 1ске
асы ру талап ет1лед1.
Ж о г а р ы д а аталган м ак саттарды ц варианттарын шешуде тэр
биецп эр турл1 эрекет ж асайды. Егер устаз б1р ж ац а нэрсеге
уйретсе, онда ол эуел1 бейнелеу эдютерш тус1нд1р1п немесе кер-
сетш етед1. Бал ал арды н кабылдаран шеберл1Г1 эбден б е к т л г е н
сон, т а к т а г а б1р1нен кешн б1рш шакырып керсету немесе тусш-
д1руд1 талап ет!п, балалар тэж1рибесш уйымдастырып эр1 ол ар
ды ж ум ы лды ра тус1п, белсенд1л1г1н оятады. Егер балалар ал
дына творчестволык м ак сат койылса, тэрбиецп бейнелеу э д к т е -
р1н еске т у а р ш айтпайды да керсетпейд1, тек с а б а к процесшде
кажетт1 деп тап канда рана кейб1р балаларра кемектес1п кояды.
Т э р б и е ц п М1ндеттеген бгр м а к с а т т ы т ур л 1ш е ш е ш уг е болад ы ,
сейт1п, б а л а л а р р а а й ы р м а ш ы л ы к т ы ц сы ры неде екен1н, к а н д а й
ж а р д а й л а р д а дэлд1кт1 с а к т а у кажетт1Г1н тус1нд1ред1. М ы с а л ы ,
д ы м к о в т ы к к у ы р ш а к ж а б ы с т ы р у кезтнде, б а л а л а р т э р б и е ш ш щ
140
керсету1мен бе л ж те р д щ ж аб ы сты ру эд1стер1 мен беш туш , ол ар
дын салыстырмалы мелшерш пгерш алады. Б ас кшм, кшмд1
эсемдеудщ егжей-тегжешн, колдын, куы рш ак колындагы нэр-
сенщ калпын эр бала езш ше 1стейд1. Сонымен катар, туе турле-
рш сак тауды н бэрше де катысты ш арттары мен эркайсысы
езшше шешетш бояу тандауды н варианттары бар.
З а т т ы н е з ш е к а р а п с у р е т с а л г а н д а д э л д ж т 1 с а к т а у д ы к а ж е т
е т е т ш ш а р т т а р б а с ы м , б1р ак м ун д а д а б о я у р ен к ш т а н д а у мум-
К1НШ1Л1Г1, с у р е т ком позициясы н 1здест1ру дербест1Г1, б е л ш е к т е р '
д щ е з г е ш е л ж т е р ш б е р у эд1стер1 т. б. с а к т а л ы п оты р ад ы .
Кем дегенде айына б
1
р рет балаларды н туп ю ез ойлары бо
йынша с а б а к ж у р п з ш отыру керек. Кандай сюжет тандап, кай
затты жабыстырып, кай заттын суретш с ал у к е р е к п п н шешу
уш ш , балалар мундай с а б а к туралы куш бурын б
1
лгеш дурыс.
©з ойымен ойлап- 1стеу ш еб ерлш не балалар да б1рден калып-
таспайды. Капсыб1р балалар белсенд
1
рек, улкен б
1
р байкагыш-
тык касиетт1, тым бай киялды, такырып тан д ауд а батыл болса,
ал к а й сы б
1
р
1
тым енжар болып, ез суреттерш е мазмун да ойлап
т аб а алмайды. М ундай балалардын, м у м к ш д т м е н эр! 1скерл1Г1-
мен жэне олардын ен туракты ыкыласымен санаса отырып, еске
салу, кенес аркылы кемектесу керек. Кеп балаларды н ж ады нда
бурынгы салган суреттер1, ездер1 сала б1лет1н дуниелер1 ж ак сы
ж атталы п калады. Сондыктан, эс1ресе б1р1нш1 ж арты жы лды кта
б1раз б алал ар педагогтын берген тапсырмасы бойынша, су-
реттер мазмунын кайталай бередк О ларга, бурынгы салган су-
реттер1мен салыстыра
отырып, кейб1р толыктырулар немесе
езгер1стер енг1зуге, кенес беруге болады. Мысалы, егер бала кыз
бейнесш салуды тагы кайталаса, онда онын колына б
1
р нэрсе
устатып, мысалга, гул шогын немесе ж идепн, сан ы раукулагы
бар кэрзенкен
1
салуды усы ну керек. Б
1
рак булай естерше тус1-)
ру — баланьщ е зш щ ойлауга каб1лет1 жетпей, бейнен1 толык-
тыра алмайтындай ж агдай д а гана к а ж е т болады. Ал келес1 жо-
лы к ай талауг а эрекет ж а с а у устшде: «Сен кай кыздьщ сурет1н
салып жатырсын!» Мумк1н, бул Кызыл телпек немесе кеплд1р
шашты М альвина атты кыз шыгар? Кайткен кунде соларга ук-
сас ет1п сал у га тырыс»,— деп айтуга болады. Млне, сонда гана,
баланьщ суретш де ж ан а б1р образ пайда болады. Кей бала м а
шина суретш б1рнеше рет салады. М ундай ж агдайда, машинага
не тиелген деген су р а к бере отырып, тэрбиеип с у р е г и эр! карай*
ж ал гасты р уга багы т С
1
лтейд
1
, бгр емес, б
1
рнеше эр т ур л
1
маши-
наларды салуды да усы нуга болады.
Кейб1р балаларды н сурет салуда е зш щ ен с у й п т такырыбы
болады: ер балалар кебшесе самолёт, автомобиль, кеме; кыз
балалар — жиЬаздары бар белмен1, серуендеп журген б а л а л а р
ды жэне баскаларды салады. М ундай суреттердщ кепш1Л1Г1 у л
кен б 1 р дэлджпен кайталанып отырады. Осындай ж агдай л арда
кейб1р толыктыру усынып, осы эд1стерд1 пайдалана отырып, б а с
ка мазмун бертп керуге кенес айтуга болады. Егер таные заттар
141
:Иттер доп ойнап жур
мен кеЙ1пкерлер1 кездессе, б ал алар елец, эцпм е, ертеплер маз-
мунын к у а н а -к у а н а айтып бередь
Б ал ал а р д ы ц ойша салган суреттер1, олардыц алган эсер-
л ерш щ ж нналуы мен сурет с ал у ш е б е р л т н игеру шамасына
карай б1рте-б1рте молая э р
1
турлене тусед ь Б ал ал ардан дербес-
Т
1
Л
1
К пен творчествоны талап етш, жумысы ны ц б
1
р к ел ю л
1
П мен
е л ж т е п и г п п уш ш у р су га болмайды. Д е р б е с т ж пен творчествоны,
балаларм ен турл1 ба к ы л а у ж у р п з у , оларга кггап оку, суреттер
карау, е з ш щ алган эсерлерш айта отырып, б1рте-б1рте тзрбие-
леуге болады.
0
з тупк1 ойы бойынша салынган сурет, егер укып-
сыздык салдары нан дуры с шьщпаса, ол уш ш сегуге болмайды:
б алалар ез б1лген1нше, батыл, белсенд1 турде ез ниеттерш 1ске
асырсын.
Б а л ал а р г а
турл1ше шама мен формадагы кагаздар, туе
рецктерш алу у ш
1
н ак гуаш ь беру де пайдалы. С а б а к соцында,
суреттерд1 тал к ы л а у кез
1
нде, кандай да болмасын
б\р
сэтт1лшт1,
Т1ПТ1 ш амалы болса да, кез келген бастам а керсетуцплшт1 атап
еткен жен.
Ересек бал алар тобында барлы к дагды-эдеттерд1 эр! карай
ж е т
1
л д
1
ре т у с у ж у р г
131
л ед
1
. Н ег
131
нде карындашты, к ы л к а л ам
ды турл1ше у стауд ы ц дагды лары, сурет сал у эд1стер1 1стелу1 ке
рек; сур е т т е п кец жазыктьщ ты бояган кезде карындаш кагазга
шле тусед1 де, ете канык рецктер беред1, сейт1п, суретт1 тез1рек
бояуга муМК1НД1К тугызады. К1Ш1г1р1м белшектерд1 салганда,
карындаш ты эдеттегщен ушына к
1
шкене ж ак ы н ы рак тж устау
ыцгайлырак. Е нд
1
ж олак тар мен шимай сызыктарды кы л к а л ам
мен салганда, оны к а га з га келбей у стаган дурыс, ал жщ1шке
сызьщтар мен нуктеш сал ганда к а га зга кы лкаламды Т1к устап
142
турып онын, ушымен салу керек. С ур ет сал у кезшде кы лкалам
мен карындаш у стауды н зр турл1 эдю терш б1лу ж е ш л д ы ж кел-
Т1ред1; кимыл е р к ш д ш п н , оны к ер ектш н е карай еркшше ез-
гертуге м ум к ш д ж береди
5 — 6
ж асар балалар тек турл1 т у с т
1
карындаш немесе гуашь
бояуымен сурет с ал уга уйренбейдь ж ан а материалдар да енп-
зш едк акварель, турл1 туст1 балауыз борлар, карапайым, гра-
фитт1 карындаш (ол к аж етш ш е ж у м с а к «Орион», «Комсомо
лец» болуы к е р е к ) .
А кварель бояуымен сурет сал у арнаулы эдю тердк ж ум ы с
бастар алдында кы лкалам ды таза су тамшысын бояуга с
1
лку
аркылы сулауды, осындай кездерде ж у м с а к бояулар б1ршен
екш нпсш е тез ауыскыш болатындыктан, ластап алм ау талал*
ет1лед1.
М ундай ж аг д а й д а сурет салганда таза туе шыкпай калады.
Б ал ал ард ы кы лкаламмен бояуды укыпты алуга, оны б аск а
бояуга батырар алдында барынша укыпты турде шаюга, у й рету
керек. Акварельмен ж ум ы с сурет сал м ас бурын (каж етш ш е ка-
ныккан ба, ете акшыл емес пе екен, к е р к ш ш е, к у ц п р т емес пе)
бояу немесе су косып, тек содан кешн к а га з га сурет салып, к а
ж е т е деп тап канда туе тур ш байкап керумен де байланысты.
Бул уш ш керект1 рецк теп ж ац а туст1 араластырып ш акы руга
бояу тактайш асы н (палитра) керек етед1. Б ояу тактайш асы ре-
тш де так тал ан ган сырлы К1рп1ш, акшыл туст1 ж у м с а к балшык
к есеп, ж ай ак т а б а к немесе юшкене тэрелкеш де колдануга
болады. С у р е т т е п тустер таза шыгу уш ш , с а б а к барысында
балаларды , к ер ек тш н е карай, суды ауыстырып отыруга уйрету
керек. Сол мезплде, егер келес1 туст1 сол бояумен салатын б о л
са, балаларды ц кы лкалам ды жуып тазартуын да к ад агал ап
отыру кажет.
Е ресек балал ар тобында кары ндаш ка орташ а сал м ак сала
отырып сурет салу кимылдарын ка й та л а у онан эр
1
ж у р г
131
л е д
1
.
С ондай-ак уйретуд1 болмашы сызыктар жург1зуден б а ста у к а
жет; бул э а р е с е даярлы к суреттер сал у ж умы сы барысында,
оны с ал у уш ш ете дэл сызыктар, керект1 форма 1здеп т аб у г а
м у м к ш дж беред1. С ондай-ак ж у р г
131
лген болмашы сызыктар с у
р еттеп дэл емест1кт1 тузетуге м ум к ш дж бередь Сонымен б1рге,
сал м ак салуды к а ж е г п кезде кушейт1лген туе алудыц куралы
рет1нде пайдалана отырып, ез еркшше сал м ак салу дардысын
тэртш теу де керек.
Б а л а л а р д ы с у р е т с а л у р а у й р е т е отырып, о л а р д ы б о я у д ы ц ка-
жетт1Г1н у м ы т п а ц ы з д а р . Ж ы л а я г ы н д а б а л а л а р
(ф ор м аны ц )
н у с к а с ы ш а м а с ы н д а г ы , с а ц л а у с ы з , н у с к а сы зы гы н ы ц с ы р ты н а
ш ы р ы п
кетпей, б1р бары ттары
с ы з ы к т а р (бояп б о л г а н к е з д е п
с ы з ы к т а р ) с а л у д ы у й р е н у г е т ш с , ал к а р ы н д а ш к а т у с е т ш к у ш
с а л м а г ы н тэрт1птеу, бе й н е л е у м а к с а т ы н а (м ун дары бейнеленген
ж ек ел ен ген з а т т а р мен с у р е г п б о я у к а ж е т , а н ы г ы р а к б о л у уш1н
к а р ы н д а ш к а с а л м а к т ы к уш т1рек салы п , б о я га н к е з д е п элс1з
143
|


title: Кылкаламмен - Сакулина Н. П. Комарова Т. С. Балалар ба шасында'РЫ

text:
|
Байланысты: дәрісКылкаламмен
жалпак сызыктар
Кылкаламмен жвдшке сызыктар
суретш салу эдкп.
суретш салу эд!С1.
тускен сал м ак негурлым бозрылт туе беред
1
) байланысты. Сурет
с а л у кезш де ауы тк у ( а л т е м ) кимылдары мен 1р1 жэне у с а к бей-
нелерд1 бояу дардылары да калыптасады. Б ояу кезшде сызык
тар н уска сыртына
ш ы р ы п
кетпес уш ш , у с а к
суреттер мен 1р1
бейне ш ш ш ш щ шетш бояп ж атк ан да, балал арды ц карындаи!
устаран колын ептеп ж у р п з е б ы у ш уйретщ1здер, ал орта тусын
тез кимылмен к е а л т е бояура болады.
Ересек бал ал ар тобында, баска еткен топтармен салыстыр-
ранда бал ал ар алдына курдел1рек нускадары заттар бейнесш
с ал у м ак саты койылады. Б ул бейнеленетш заттыц нуска сызы-
р ы н ы ц
барыт езгерютерш беру уш ш , кол кимылыныц барытын
©згерте б!лу шеберл1гш талап етед1.
Мысалра, бала ж ай кумыраны салды дешк: ыдыстыц Т1К мо-
йыны мен имек б у ш р ь Осы форманы беру уш ш ыдыс мойныныц
Т1к сызыктарынан б а с т а у керек, сосын дора сиякты кылып буЙ1-
р1н, сонан соц т е п е туб ш , тары да дора тэр1здес ек1нш1 буЙ1р1
мен тары мойныныц
Т
1
К с ы з ы р ы н
с ал у каж ет. Бал ал ар, эр жолы
кары ндаш не к ы лкалам устаран колын бурмай, тек кагаз бетш
айналдыра отырып, белек-белек сызыктар аркылы заттар сур е
тш жИ1 салады. Булай сурет сал ган да бала колы нашар дамиды,
кимылга кезбен б ак ы л ау — форма бер удш дэлд1гш кам там асы з
ете алмайды, ейткеш бейнен1 эр бала эркаш анда баска жагынан,
кер1 багы тта керед1.
Бейнелеуд1 ж а с а у процес1 кез1нде колды турл1ше бурып, ез-
герту, балал ар ушш, б1рден сэтт1 болмайды, оларга кагазды
айналдыра беру оп-оцай сиякты. Б
1
рак, б1рт1ндеп, егер педагог
кол кимылыныц дамуын к ад аг ал ап отырса, бала колдыц озш
бура б1лу ЭД1С1Н тез эр1 ем1н-ерк1н ж узеге асыра алады.
Ересек балал ар тобында децгелек жэне эр турл1 езгешелж-
тег1 туз у сызьщты формалар: эр турл1 кел ем деп шецберлер; эр
турл1 пропорциядагы сопакш алар; турл1 мелшердег1 шаршыла"р
мен уш буры ш тар; эр турл1 пропорциядагы Т1к бурыш пен тра-
пецияларда бейнелеуге багы тталган кимылдар б!ржолата ка-
144
|
|
|


title:
Сабактыц
басында - Сакулина Н. П. Комарова Т. С. Балалар ба шасында'РЫ

text:
сызы ктар, эр турл1 шиыршыктар) сурет ж а с а л у д а б1рте-б1рте
калы птасады .
Ересек бал ал ар тобында б алал арды
кимылды пропорция
бойынша ф ормалар е л ш е м д е с п п н е барындыра бш уге уйрету ке
рек (белж тер мен эр турл1 улкенджтег1 заттар сал уда кимылды
б а с к а р а б1лу). Белпл1 б
1
р дэрежеде, бул дарды денгелек пен
сопакш а (естиярлар тобында) с ал у кезш де калы птаса бастаган.
Ересек б ал ал ар тобында ш амалай б ш у дардысы, кесш ды ер
узындыгыныц айырмаш ылыктары мен формалар улкенд1гш зат-
тарды ц пропорциясы туралы кейб1р 61Л1МД1 игерумен байланыс-
тырылады. Ф орм аны ц кал ы п тасу кимылдарын ж у р п з е алмаса,
бала у з а к т ы к кимылын тэртш ке сала алмайды. М ш е сондыктан
да форманы калы птасты руды ц б1ркатар тэс1лдер1 и геры ш бол-
ранда, кимылды кесш дш ер ш ам аласты гы на барындыру дардысы
мен бейнелеу б ел ж тер! ересек б алал ар тобында кал ы п таса б а с
та йды.
Ж а з д ы г у ш б алалар бай эсер алады. Бурынры,
и ге р Ы п бол-
ран дарды мен шеберлжт1 пайдалана отырып, олардын ездерш щ
ыкыласын тудырура эр1 теб1рентуге себепип болган кейб1р з а т
тар мен нэрселердщ суретш салып, жабыстырып, ойып-киып эр!
жел1мдеуге болады, ал тэрбиеипге бул уш1н барлы к ж агдай ту-
дыру каж ет. Сонымен б1рге ж аз т аб и га т кер1Н1С1Н1Ц ерекшел1П-
не, т аб и га т кер1Н1С1Н1ц байлыгына, кустар, ес1мд1ктер дуниес1не
жэне баскал ар ы н а олардыц назарын а уд ар а отырып, балалар
тэж1рибес1н ж ац а б1Л1ммен эр! эсерлермен байыту керек.
М азм уны е т к
131
Л
1
п ж ат к а н с а б а к такырыбына сэйкес келетш
ж аз тур ал ы эндер, елецдер уйренуге оларды кец турде тар ту ке
рек.
К еркем сезге, музыкалык ш ы гармаларра т ар т у балаларды ц
бейнел1 турде кез алдына келт!ру т у а ш п н оятып, эмоциялык
к аб ы л д аул ары н арттырып жэне терецдетед1, ТИ1СТ1 кец1л кушнщ
к ал ы птасуы н а себепш1 болады.
Б а л ал а р курдел1 емес ф ормадагы к
1
шкене гул шогы сурет1Н
сала алады, мысалы, ромаш ка гул1, шабы нды ктагы гулдер не
месе б алаларды ц сац ы р аук ул акты , гулд1 калай терш журген1н,
олардыц алацдагы ойыны, сонымен катар турл1 туст1 кебелек-
тер мен коцыздарды сала алады. Ж а з г ы демалыстыц соцгы
айларында « Ж аз туралы» немесе « С аяж ай д а маган не унады»
атты такырыптарды да усынура болады.
Балаларра эр турл1 с ац ы р аук ул ак тар ,
ерте шскен овощтар,
жем1стер сонымен катар сая ж ай да болган кезде танысып ул-
г1рген ацдарды ж абыстырып ж а с а уд ы усынран да дурыс.
Б ал ал ар гулдерд1, сац ы раук ул актарды , жем1стерд1, насеком-
дарды т. б. ойып-кия алады. Осындай
1
р
1
ойып-кигандардан ер
нек салынган улкен материал немесе ж олактарды (фриз) кол-
лективт1 турде к урасты рса ж ак сы болар ед1, сонан соц олармен
жаппа балконды, саяж ай дагы белмен1 эсемдейд1. Коллективт1
турде ж асалаты н К1лемдерд1 эр турл! формада (шаршы, децге-
146
лек т. б.) орындалран
сэндж
аппликациядан
курастырура
болады.
С аб ак ть щ нактылы мазмуны, бал аларды ц кандай ж ардай
да ем1р сурш жатканымен, кандай
тжелей эсерлердщ жина-
лып, кебеюш е байланысты, езгерш отырады, ейткеш кейб1реу-
лер1 ж азды улкен кала мацында етю зсе, кейб1реулер1 ауылды
жерде, ал ушшцплер1 тшт1 баска облыстарра (мысалы, солтус-
т ж облыстан оцтустж ке) кетш калады. М ундай айырмашылык-
тарды ескермеу улкен категе урындырады. М ше, сондыктан да
613Д1Ц усынысымыз, шамамен, тек улг! ретшде болып отыр.
Д е к а б р ь мен я н в а р ь айы на а р н а л г а н с а б а к ж о с п а р ы н ы ц ул-
Г
Достарыңызбен бөлісу: