text:
Пайдалынылған әдебиеттер тізімі:
1.
Төлеуханқызы А. Ұрпақтарымыз ұмытпайды. //Егемен Қазақстан. 8 мамыр, 2010 ж. № 178-180. 8
б.
2.
Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 4-том.- Алматы: «Атамұра», 2010.-
752 б.
3.
ҚРОММ, 2285 қор, 1-тізімдеме, 118-іс.
4.
ҚРОММ, 2285 қор, 1-тізімдеме, 115-іс.
5.
«Памятные вехи моего пути в науку», «Өмір асулары», «Құспек-Кент төресі» Библиография. А.
Машановтың өзі және атасы туралы жазған мақалалары, кітабы ҚРОММ, 2285 қор, 1-тізімдеме, 76-іс.
81-
парақ.
6.
Қонаев. Д.А. Өтті дәурен осылай. - Алматы: Дәуір, 1992. - 448 б.
ХИУАЗ ДОСПАНОВА ҚАЗАҚТЫҢ ЕРЖҮРЕК ҰШҚЫШ ҚЫЗЫ
Н.Н. Ақпанбет
Қазақстан тарихы кафедрасының оқытушысы, PhD докторант
Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ
(Астана, Қазақстан)
Ұлы Жеңіске биыл 70 жыл толып отыр. Ұлы Отан соғысында қаза тапқан боздақтардың
рухына бас иіп, олардың ерлігін кейінгі жас ұрпақ білу міндет.
Біздің әкелеріміз қасиетті Отанымызға қауіп төнген кезде ежелден еркіндік аңсаған ер
қазақтың өршіл рухын, батырлығын әлемге паш етті. Қазақ ұлтының ұландары антқа
адалдығын көрсетті. Ұлы Отан соғысы жылдарында 500 қазақстандық ерлігі үшін Кеңес
Одағының Батыры атағын алды.
Екінші дүниежүзілік соғыстың адамзат тарихындағы алатын орны ерекше болып
келеді. Оның қасіреті жаныңды түршіктіреді. Әрі ерліктерге басыңды идіріп таң қалдырады.
Елбасына күн туған кезеңдерде рух пен намыстың мықтылығы сыналды. Бүгінде Жеңіс күні
мерекесі адамдардың ұлтына, дініне, тілі мен мәдениетіне қарамастан ортақ қуаныш күні
болып саналады. Бұл қастерлі мейрамның мән мағынасы уақыт өткен сайын еш өшпек емес,
себебі оның құндылығы ғасырлар бойы жаңа жас буын ұрпаққа өсиет болады Біз Жеңіс
күнін жақындатқан, қаратүнек фашизмге қарсы жан аямай күрескен әрбір жауынгерге
қарыздармыз. Ұлы Отан соғысы және Ұлы Жеңіс. Бұл екі сөз бір-бірінен толықтыра
түседі. Ұлы Жеңіс біздің халқымыздың орасан зор құрбандықтарымен келген [1,450б.].
Қазақ халқы көп ғасырлар бойы өзінің елін ерлікпен қорғап келген. Сондай
жалғастықтың көрінісі болған ХХ ғасырдағы алапат екінші дүниежүзілік соғыстағы қазақ
қыздарының көрсеткіші болды. Олардың қатарында ел үшін сын сағатта кеудесін оққа
төсеген қазақ қызы Хиуаз Доспанова.
Хиуаз Доспанова Қайырқызы 1922 жылы Құрманғазы ауданындағы Зормата ауылдық
кеңесінде дүниеге келген. Әкесі Қайыр Доспановтың партия қызметіне ерте араласып, Орал
қаласына қоныс аударуына орай Хиуаз Қайырқызы туған ауылдан тым бүлдіршін кезінде
кетті. Бір өкініштісі – Хиуаз апаның кіндік қаны тамған Зормата қонысы бұл күнде «жетім
ауылдар» санатының сонында жүр. Оның жағдайы мынадай: Зормата ауылында осы аттас
ауылдық кеңес пен Партияның ХIХ cъезі атындағы колхоз болды. Оны кейін Киров
атындағы колхозға қосты да, Зормата кеңесі жойылып, Киров ауылдық кеңесі аталды.
Мектепте комсомол ұйымының хатшысы болып жүрген тоғызыншы сынып оқушысы
Хиуаз Қайырқызы жастайынан ұшқыш болуды армандады. Асқақ арман оны Оралдағы
аэроклубқа алып келеді. Сөйтіп орта мектепті «өте жақсы» бағамен бітірген айғақтайтын
аттестатпен бірге қосымша мамандық та алып шығады [2,161б.].
437
Хиуаз апамыз заманның ағысына бейімделген жаңашыл тұлға болып өсті. Оның
жастық шағы, азаматтық және тұлғалық қасиеттерінің кемелдену үдерісі ХХ ғасырдың
отызыншы жылдарының аяғы мен қырықыншы жылдардың тұсына сәйкес келді.
Ұлы Отан соғысы басталғанда Хиуаз Доспанова Мәскеудегі медициналық институттың
алғашқы курсының соңғы емтихандарын тапсырып жүрген болатын. Өзінің ұшқыш болғысы
келетінін айтып, майданға кетуге каншама рет тілек білдірсе де, аудандық комсомол
комитеті рұқсат бермейді. Ақырында қайсар қыз ВЛКСМ Орталық Комитетіне барады. Сол
кезде атағы жер жарған кеңестік ұшқыш Марина Раскова үміткерлерді өзі іріктеп, қазақ
қызын өзі қабылдап, штурмандар тобына алады. Майданға дайындық емтиханнан Саратов
әскери – авиация училищесінде тапсырып, ұшқыш түнгі бомбалаушылар штурманы атағын
алды.
Қазақтың ержүрек ұшқыш қызы Хиуаз Доспанова Отан үшін өз еркімен майданға
аттанды. Ол полковник Евдокия Бершанская басқаратын Красный Дондағы негізгі
аэродромға орналасқан әскери әуе полкіне қабылданды. Хиуаз Доспанованың звено
командирі Екатерина Пескарова болатын.
ПО-2 әскери ұшағын жақсы меңгерген Кеңес армиясының қыздары жау әскерін адам
және материалдық-техникалық жағын көп шығынға ұшыратты. Бұған дейін әуе шабуылын
тек күндіз ғана күтетін неміс-фашистер едәуір абыржып қалды. 21 жастағы қайсар қыз Хиуаз
Доспанова ПО-2 бомбалаушы ұшақпен жау бекіністерінің үстінен түнде ұшқан. Бомбалаушы
ұшақта штурманның атқарар қызметі тым ерекше. Тапқырлық, батылдық, өжеттілік керек.
Жау бекінісінің, қару-жарақ қоймаларына шабуылдап, фашистер есін жинаймын дегенше
жарқ еткен найзағайдай түн құшағына сіңіп үлгерді.
ПО-2 ұшақтарымен қараңғы түссе жаудың талай базалары мен әскери техникасын күл
талқан еткен полктің қыздары туралы соғыс кезінде көп жазылды. Хиуаз Доспанова
Солтүстік Кавказ, Кубань, Украина, Белоруссия мен Германияны фашистерден азат ету
жолында жаумен 300 - ден аса әуе шайқастарына қатысты.
Ұлы Отан соғысы жылдарында Хиуаз Доспанова жауынгерлік ерлігі үшін «Қызыл
жұлдыз», II дәрежелі «Отан соғысы» ордендерімен және көптеген медальдармен
марапатталған. Соғыстан кейінгі жылдардағы ересен еңбегі үшін «Еңбек Қызыл Ту»
орденіне ие болған [2,162- 163 бб.].
Хиуаз Доспанова туралы алғаш баспасөз бетінде мақала жазған тілші - жауынгер, ақын
Сағынғали Сейітов болды.
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың 2004 жылғы 7
желтоқсанындағы шешімімен қазақ халқының ержүрек майдангер қызы Хиуаз Доспановаға
соғыс кезіндегі ерен ерлігі ескеріліп, Тәуелсіздік күніне орай «Халық қаhарманы» атағы
берілді.
Хиуаз Доспанованың 1960 жылы орыс тілінде «Под командаванием Расковой», ал 1963
жылы қазақ тілінде «Халқым үшін» деген кітаптары жарық көрген. 2006 жылы ол туралы
деректі кинофильм түсірілгенін халқымыз жақсы біледі.
Жігер, ерлік бойынан табылған Хиуаз апамыздың есімі қазақ халқы үшін қашан да
мәртебелі.
Соғысты екінші топтағы мүгедек болып аяқтаған Хиуаз Доспанова мединститутқа
қайта келіп оқуын жалғастырмақшы болды. Бірақ тағдыр оған басқа жолды жазыпты. Орал
обкомының бірінші хатшысы Мінайдар Салин оны қоғамдық қызметке шақырады. Сөйтіп,
өзі туған облыста нұсқаушы болып жүрген Хиуазды обком келесі жылы Алматыдағы жоғары
партия мектебіне оқуға жібереді. Сонан соң комсомол жұмысында, Алматы Қазақ Советтік
Социалистік Республикасының астанасы болып тұрғанда қалалық партия комитетінің
салалық хатшысы, Қазақ ССР Жоғарғы Советі Президиумының хатшысы болып қызмет
атқарады [2, 219б.].
Қаhарман қыз 86 жасында, 2008 жылы мамыр айында дүние салды.
2012 жылдың мамыр айында әскери ұшқыш, Халық қаhарманы Хиуаз Доспанованың 90
жылдық мерейтойға орай еліміздегі «Эйр Астана» компаниясы жарқын бастама көтерді. Әуе
438
компаниясы өздерінің бірінші ұшағына аты аңызға айналған ұшқыш Хиуаз Доспанованың
есімін беруді ұйғарды. «Embraer 190» әуе кемесінің бортына атақты ұшқыш қыздың есімі
жазылды.
Ерлік ешқашан ұмытылмауы тиіс. Ұлы Отан соғысы жылдарында өшпес ерлігі мен
Шығыстың қос шынары атанған Совет Одағының батырлары Әлия Молдағұлованы, Мәншүк
Маметованы және Халық Қаһарманы Хиуаз Доспанованы бүгінгі ұрпақ білуі тиіс.
Соғыс жылдарындағы Хиуаз Доспанованың ерлігі жастарға өшпес үлгі болады. Қазақ
қыздарының болашақ үшін күресте көрсеткен ерлігі мен еңбекте қосқан сүбелі үлесі кейінгі
ұрпақтарға өнеге болып қалады. Қаhармандар ісін көпшілікке насихаттау, кейінгі жастарды
патриоттыққа, отан сүйгіштікке баулу біздің қасиетті парызымыз.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі:
1.
Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 4- том.-Алматы: Атамұра, 2010.- 752б.
2.
Қаhарман қыз Хиуаз.(Әскери ұшқыштың жазбалары, естеліктері, очерктер, мақалалар, сұхбаттар,
өлеңдер) - Алматы, 2012ж.- 296б.
1950 ЖЫЛДАРДАҒЫ СЕМЕЙДІҢ КӘСІПОРЫНДАРЫНЫҢ ДАМУЫ
А.Б. Байгапанова магистрант
С.А. Курманбаева т.ғ.к., аға оқытушы
Қазақ инновациялық гуманитарлық – заң университеті
(Астана, Қазақстан)
Бесінші бесжылдық жоспарда Семей қаласының әлеуметтік-экономикалық дамуын
үздіксіз өркендету көзделді. Осы жоспарды ойдағыдай жүзеге асыру үшін идеологиялық
және ұйымдастырушылық жұмыстарын жоғары сатыға көтеру керек болды. Экономиканы
көтерудің басты маңызы деп социалистік жарысты одан әрі өрістету күн тәртібіне қойылды.
Социалистік жарыс-төртінші бесжылдық жоспарды жүзеге асыруға еңбекшілердің ең таяу
уақыттың ішінде атқаруға тиісті игілікті жұмыстарының бағдарламасы болып табылады.
Жеңіске жетудегі таңдаған даму моделінің дұрыстығын тілге тиек ете отырып, сталиндік
партиялық насихат әміршіл-әкімшілік жүйенің мызғымастығын бұқара санасына үстемелей
енгізе түсті. Еліміздің озат кәсіпорындары ұжымдарының бастамасы бойынша жаңа бес
жылдық жоспарды орындау және асыра орындау жолындағы Бүкіл одақтың социалистік
жарыс басталды. Еңбек өнімділігін одан әрі арттыруда социалистік жарыстың маңызы
ерекше болды. 1950 жылдардан бастап Семей қаласының жеңіл өнеркәсібінің дамуына аса
мән берілді. Осы кезде «Большевички Украины» және Володарский атындағы тігін
фабрикаларын кеңейту қарастырылды. Сондай-ақ жылына жарты миллион щұлық
шығарылатын шұлық фабрикасы мен жылына 650мың метр мата өндіретін шұға
комбинатын кеңейту белгіленді.[1,4]
Cемейдің Володарский атындағы тігін фабрикасы жылдық жоспарын мерзімінен бұрын
орындауға шақырған Қарағандыдағы «Ленинуголь» тресі көміршілерінің үлгісі мен
социалистік жарысты кең өрістетті. 1951 жылдың 24 қазаннында 11 айлық өндірістік
жоспардан тыс тағы бір миллион сомның өнімін шығаруға жаңадан міндеттеме
қабылдады.[2].
Семейдегі мақта иіру фабрикасының ұжымы жылдық жоспарды асыра орындаған
стахановшылар Г.Попенко, В. Кузьмина, Е. Даниловалар нормаларын 115-130 пайызға
артығымен қол жеткізгенін. [3]. М.И. Калинин атындағы ет-консерві комбинатындағы озат
жұмысшы Мария Тимошина өндірістік тапсырманы үнемі асырып орындап, күн сайын 5
мың консерві сауытын жасайтын көрсеткішін 8-9 мыңнан кем орындамаған.[4]. Аяқ киім
және киім тігетін комбинаттың жұмысшылары өзара социалистік жарысты кең өрістетіп,
439
өндірістік өрлеу туғызады. Алдыңғы қатарлы стахановшылар 1952 жылда айтарлықтай
табыстармен айтарлықтай тасбыстарымен қарсы алғалы отыр. Былғары жасап шығарудың
мастері Шетлев жолдастың соңғы күндердегі еңбек көрсеткіші 230 проценттен кем болып
көрген емес.[5] Олар 20күннің ішінде 997 сомның материалын үнемдеді. 1950 жылы былғары
комбинатының 23бригадасы үздік сапа атағын алды. [6,180]. Былғары комбинаты 1951
жылдың төрт айлық жоспары комбинаты 1951 жылдық төрт айлық жоспары комбинатты
тұтас алғанда асыра орындап, жоспардан тыс 3 млн. 642 мың сомның өнімі шығарылды. Төрт
айда жоспардан тыс 22 тонна қатты былғары, 24 мың қой терісі өңделді. 20 мыңнан астам
тері бұйымдары жасалды. Дүйсекенов, Әлиақпаров, Жолдыбаевтар күн сайын екі нормадан
асыра орындап, мемлекетке 87 мың сом пайда келтірді. Комбинаттың өнім сапасы
бұрынғыға қарағанда жақсарып, жұмысты ұйымдастыру мен өнімді шығару біршама өсті.
Нәтижесінде былғары комбинаты 16 тонна шикізат пен 1 миллион сом үнемдеді. 1950
жылдың қаңтарында қала бойынша үздік 343 бригада жұмыс істесе, 1954 жылы бригада да
4556 жұмысшы болды. [8]. Бесжылдық жоспарды уақытынан бұрын орындау үшін
ұйымдастырылған социалистік жарысқа алғаш болып қолдау көрсеткендер Володарский
атындағы фабрика, аяқ киім, мата игеру, шұлық, «Большевичка Украины» фабрикалары мен
кеме жасау заводы, ұн комбинаттары еді. 1954-1955 жылдары бұл кәсіпорындардың
ұжымдары бүкіл одақтық және облыстық социалистік жарыстарда бірнеше рет жеңімпаз
атанып, қызыл туды жеңіп алып, сыйлықтармен марапаталады.
Соғыстан кейінгі жылдардағы есептік көрсеткіштерде Семейдегі өнеркәсіптер
жоспардың 91,9 % пайызын ғана орындаған. 1955жылы қаладағы өнеркәсіптердің өндірістік
жоспары 106,2% пайызға орындалып жағдайы өзгереді. 1954 жылға қарағанда өнім 219,5
млн. сом көбірек өндірілген. [9,19]. Аталмыш кезеңдерде кәсіпорындарда арнайы
техникалық білімі бар мамандар жетіспеді, сондықтан жас мамандарды жоғары оқу
орындарына және арнаулы білім алуға техникумдарға сырттай білім алуға жіберіліп
отырған.[10,35].Осы кезеңдерде жұмысшылардың да білімін көтеруді арнайы жоспарға сай
өткізіп отырған. Мысалы, алғашқы жүн өндеу фабрикасы 1955 жылы жұмысшылардың
біліктілігін көтеруден жылы жұмысшылардың біліктілігін көтеруден 340 адам өткізсе, жеке
дайындықтан 64 адам өткен. [11,4]. Барлық өнер кәсіп орындарында техникалық білім беру
мен қоса жұмысшылардың саяси-идеялық білім деңгейін көтеретін дәрістер оқытылған. Жас
мамандарды тұрақтандыру мақсатында пәтермен қамтамасыз еткен. [12,2]. Алайда өндірісті
интенсифекациялауға өзінің етене қабілеттілігін көрсеткенін, «Өмір бойы тоқыраумен
ауыратын капиталистік экономикалық» қолынан келмейтін осындай қарқынға қол
жеткізгенін мақтан етті. Интенсивтендіру тек қана қаржы құюды, энергиялық қуатты, өнім
шығаруды жай ғана көбейту емес, өндіріс тиімділігін нақты арттыру екені назарға алына
қоймады. Экономика саласындағы жіберілген кемшіліктер мен қиыншылықтарды ,
өндірістегі кейбір жағдайларды сыни тұрғыдан зерделеуге және қорытуға қажет
салыстырмалы талдауға қол жеткізу мүмкін емес болатын, себебі ол идеологиялық бағдар
мен экономикалық теориялық тұжырымдық құрылым тапсырысы күшіне, олардың
методологиялық құралдарына және партиялық- бақылау аппаратына тәуелділігі ондай
сараптауға жол бермейтін еді. Солай бола тұра, салыстырмалы түрде одан біраз бертінгі
бағалау бойынша, экономиканың үдемелі деңгейі, әсіресе өнеркәсіптегі ілгерлеу,
қарастырылып отырған жылдарда қолданған шаралардың ауқымды деңгейінің шектен тыс
екендігіне салды. Міне, осылай 50-ші жылдардағы халықтың сұранымын мемлекет белгілеп:
оның қандай тауар алуын міндеттеп отырды. Әрине, кеңес экономикасы осы немесе келесі
бесжылдықта шығаратын тауарды ғана алуға тиіс еді. Семейдің кәсіпорындары өнімдерінің
өсу қарқыны 50-ші жылдардың аяғында біршама төмендеді, бірақ бұрынғыға қарағанда
кәсіпорын тұрақтанды.
1959 жылы Семейдің өнеркәсіптерінің жоспары мезгілінен бұрын орындалып,
жоспардан тыс шығарылған өнім 215 млн. сомды құрады. [13,19]. Кәсіпорындардың
арасынан Семейдегі осы кезеңдегі өнімді шығарды арттырған кәсіпорындар: ет консерві
комбинаты, аяқ киім фабрикасы және олар осы аймақтағы ең ірілері еді. Зерттеліп отырған
440
кезеңдегі Семейдің экономикалық дамуы өнеркәсіптің «Б» тобының даму есебінен яғни,
тамақ және жеңіл өнеркәсібінен өсті.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі:
1.
ҚРОМА 1479-қ. 1-т, 2232-іс, 4-п.
2.
Шафиев К.Мерекеге табыспен келеміз // Екпінді 1951 ж. 27 қазан. № 112.
3.
Жағпарова Ф. Өндірістегі озат әйелдер // // Екпінді 1951 ж. 30 желтоқсан. № 257.
4.
Консерві зауыты алда келеді. Екпінді 1951 ж. 27 қазан. № 112.
5.
Еңбек өнімі жоғары. Екпінді 1952ж. 20 желтоқсан № 102
6.
История городов Казахстана: Семипалатинск. Алма-Ата; наука, 1984-224.
7.
Бутин В. Біздің тарту// Екпінді 1951ж. 1 мамыр. № 85.
8.
Ел бірлігі // Семей таңы 1977ж. 7қыркүйек.
9.
Адильбаева А.С. Социально-экономическое и культурное развитие городов Восточного
Казахстана в конце ХІХ –начале ХХІ века. Автореферат. уч.степ д.и.н. Семей 2010г. 40стр.
10.
ШҚОҚЗТҚО 1399-қ, 1-т, 233-іс, 35-п.
11.
ШҚОҚЗТҚО 1399-қ, 1-т, 330-іс, 4-п.
12.
ШҚОҚЗТҚО 1399-қ, 1-т, 330-іс, 2-п.
13.
ҚРОМА 1982-қ, 1-т, 32-іс, 19-п.
РОЛЬ ЖЕНЩИН ВОСТОЧНОГО КАЗАХСТАНА В
ВЕЛИКОЙ ОТЕЧЕСТВЕННОЙ ВОЙНЕ
А.Е. Ахметкалиева
Магистрант 2 курса специальности «6М020300» История, Г.Т. Мусабалина д.и.н.,
профессор ЕНУ им Л.Н.Гумилева (Астана, Казахстан)
22 июня 1941 года началась Великая Отечественная война, гитлеровская Германия
вероломно, без объявления войны напала на СССР. Это была одна из жесточайших войн, что
унесла с собою миллионы человеческой жизни. По плану фашистских стратегов в
соответствии с планом «Барбаросса», территория Казахстана должна была входить в
«Гросстуркестан». Но советский народ мужественным сопротивлением сорвал планы
«молниеносной войны».
За годы войны в действующую армию Казахстан выставил на фронт 1200 тыс.
человек, в том числе 82 тыс. коммунистов (2/3 предвоенной численности), 242 тыс.
комсомольцев (почти 70%) и 5183 женщин и девушек, а так же свыше 700 тыс. в трудовую
армию и специальные строительные части. Много ли это или мало? По итогам переписи
населения 1939 г. в Казахстане проживало 6,2 млн. человек. Даже с учетом размещения в
республике примерно 1,5 млн. эвакуированных жителей прифронтовой полосы и
репрессированных народов, процент мобилизации оказался очень большим [1.с.450].
Пришлось перестраивать народное хозяйство на военный лад. Не хватало рабочих рук, но
успех всей работы решали люди. Люди понимали, насколько их помощь важна фронту. Так
работали на различных предприятиях славные труженики и труженицы советского тыла,
оказывающие действенную помощь своим мужьям, отцам, сыновьям и братьям –
фронтовикам. Каждый понимал свой долг, свою ответственность перед государством.
Только благодаря высокой трудовой активности колхозников, и колхозниц многие артели
успешно справлялись с сельскохозяйственными кампаниями. На уборку выходили и стар и
млад. Все как один понимали, от них зависит многое. Велика роль женщины в период этой
жестокой войны. Провожая своих мужей в Красную Армию, женщины желали им
мужественно и стойко сражаться с гитлеровскими бандитами, обещая работать на
производстве по-стахановски. И в действительности они сдерживали свое слово. За время
войны изменилось лицо предприятий. Они стали работать более четко и слаженно, наиболее
441
полно использовались внутренние резервы, в самых трудных условиях выполнялись и
перевыполнялись государственные планы. Изменения происходили и в людях, теперь у
станков и машин стояли не мужчины, а женщины и девушки. Не покладая своих рук
трудились сотни женщин и девушек. Женщины, стоявшие за станками, сидящие за
швейными машинами не были профессионалами в этом деле. Многие из них были
работниками связи, милиции, ювелирторга, инспектора банков и тд. Но все они осваивали
новые специальности, и работали машинистками, трактористками, железнодорожницами,
чтобы ускорить выполнение фронтового заказа. Свыше 4 тысяч женщин и девушек работали
непосредственно в трактороводческих бригадах и звеньях, свыше 200 женщин водили
тракторы и комбайны; около тысячи человек работали на животноводческих фермах, 30 из
них занимают командные посты.
Призыв ворошиловских колхозниц нашел горячий отклик и поддержку среди женщин
всего района. Они ответили на него конкретными делами. Колхозы района 22 мая первыми в
области закончили сев всех культур и посеяли сверх плана 1000 гектаров зерновых. На 362 %
район выполнил план подъема новых земель. В этом большую роль сыграли женщины.
Самоотверженно трудились, выполняя свои обязательства, колхозницы сельхозартелей
имени Ворошилова, «Заря свободы», «Жана жол», «Свободный труд», «Берлик», «Егинчи»,
«Новый мир» и других [2]. Организаторами этой силы, этого движения являлись женские
советы и женорги колхозов, которые правильно поняв свои задачи, подымали женщин на
активное участие в производстве весеннего посева.
В цехах судоремонтного завода жена командира Красной Армии Мария Курова прошла
путь от простой домохозяйки до хорошего электросварщика, мастера своего дела. Своей
специальностью она овладела в совершенстве: на двух электросварочных точечных
аппаратах, которые раньше обслуживались 4 рабочими, Мария работала одна.
Электросварщик Мария Курова добилась большой производительности труда. В отдельные
дни она выполняла до 5 норм [3]. Мы видим героическую стойкость советских женщин, если
мужчины воевали на фронте оружием, то наши женщины днями и ночами воевали в цехах,
артелях, фермах и колхозах своим трудом, для получения должного результата.
С каждым днем советские женщины развивали свои способности и дарования, трудясь
на самых разнообразных поприщах. У нас в области было немало пламенных патриоток
работавших в сельском хозяйстве и на предприятиях, которые смело заменяли мужчин
ушедших на фронт, зная что любимой родине и Красной Армии необходимо дать больше
продуктов сельского хозяйства и промышленности. Так, например, в весеннее-посевную
кампанию, в дни уборки в колхозах и совхозах области работало свыше двух тысяч
трактористок, 38 женских тракторных бригад. Лучшими среди них являлись тракторная
бригада Тансыкской МТС депутата областного совета тов. Тизековой, систематически
перевыполнявшая плановые задания; женская бригада Колпеновой, работавшая в колхозе
«Енбекши»; бригада Елены Хорошуновой из октябрьской МТС и другие.
514 женщин за это время овладели специальностями комбайнеров, 15 стали шоферами,
30 -
механиками и так далее. На швейную фабрику «Большевичка» в дни войны пришли 593
женщины, в основном это были молодежь и жены фронтовиков. Среди них насчитывалось
406 стахановок, 93 двухстотниц. Так, жена фронтовика Гольбаум, работала на спецмашине и
глажке, выполняя норму более чем на 300 %; в совершенстве овладевшая мужской
профессией работница закройного цеха Пономарева, тов.Казакова которая выполняла две
операции на 216-230 %. На первой обувной фабрике 271 женщина овладела несколькими
операциями обувного производства. Женщины города оказывали большую помощь
предприятиям в проведении уборки урожая на подхозах. Перед женщинами так же стояла
большая задача - повести решительную борьбу с детской безнадзорностью и
беспризорностью [4].
Так трудились в цехах фабрик и заводов тысячи советских патриоток. Красной
Армии, которая успешно наступала на врага, требовалось еще больше провизии, хлеба,
овощей, мяса, боеприпасов, теплой одежды, обмундирования и снаряжения. Боевые подруги
442
красных воинов должны были работать с еще большей самоотдачей, еще более энергичнее,
утраивая помощь фронту. Еженедельно проводились инструктивные семинары
организаторов по труду, на которых женщины - стахановцы обменивались опытами своей
работы. Женщины включались в предмайские социалистические соревнования. Друг с
другом соревновались бригады машинисток, кройщиц и шитниц. Женщины проводят
большую работу на самых различных участках. В лаборатории мелькомбината №1 бригады
тт.Старухиной и Горячевой зорко контролировали хранение зерна и готовой продукции,
следили за качеством, в тотчас же выявляя причины появления брака-выпуска нестандартной
продукции. Замечательно работали железнодорожницы. На станции Жана Семей бригады
грузчиц Айхимовой и Черевой изо дня в день перевыполняли свои задания по погрузке и
разгрузке [5].
Поэтому надо помнить, что советская женщина была основой нашего тыла, чья
активная деятельность являлась залогом успешного разрешения всех хозяйственно –
политических задач страны.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Список литературы - Сборник материалов Международной научно-практической конференции

text:
Список литературы:
1.
История Казахстана (с древнейших времен до наших дней). В пяти томах. Том 4. – Алматы:
«Атамура», 2009. - 768 с.
2.
Г. Минжасарова. Колхозные женсоветы // Прииртышская правда ноябрь – декабрь 1943-1944
годы.
3.
Г. Литровник. Электросварщик Мария Курова // Прииртышская правда. ноябрь – декабрь 1943-
1944 годы.
4.
Н. Саналиева. Женщины в дни войны // Прииртышская правда ноябрь – декабрь 1943-1944 годы.
5.
В. Логовикова. Женщины на трудовой вахте // Прииртышская правда ноябрь – декабрь 1943-1944
годы.
66 ЖЫЛДАН СОҢ ТАБЫЛҒАН ЕСКЕРТКІШ
Сейтмағанбетова Ж.Т.
Тарих мамандығының ІІ курс магистранты
Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті
(
Астана, Қазақстан)
Ел басына күн туған Ұлы Отан соғысының сұрапыл жылдарында ер азаматтардың бәрі
соғысқа аттанып жатқан кез еді. Ақмола облысы, Зеренді ауданы, Дөңгілағаш ауылының
тумасы Маженов Боранбай да сүйген жары Кәмиланы тастап асығыс соғысқа аттанды.
Боранбай соғысқа кеткенде тұңғышы Гүлшария кішкентай қыз, ал Айшекер әлі іште қалып
еді.
Боранбайды алдымен Ресейдің Ржев деген қаласына жібереді. Артынша алғы шепте
Украинаның Харьков облысындағы Русская Лозовая селосына жақын жерде немістермен
болған қиян-кескі ұрысқа жібереді. Сол жерде жан аямай шайқасқан біздің әскерлермен бірге
ол да жаумен соғысады. 1943 жылдың 19 тамызында бұлардың взводына Русская Лозовая
селосын жаудан азат етіңдер деген бұйрық келеді. Сол кескілескен ұрыста жау снарядының
оғы тиіп қаза тапқан оған туған жердің топырағы бұйырмай бауырластар зиратына
жерленеді.
Сүйген жарын көп күткен Кәмила Боранбайды соғыс біткен соң біраз жерден іздестірді.
Бірақ хабар-ошарсыз кеткен жарын таба алмады. Әкесі соғысқа аттанғанда іште қалған
Айшекер ержеткен соң әкесін іздеуге өзі кіріседі. Бірақ неге екені белгісіз ешбір дерек
болмайды. Сонымен соғыстың біткеніне 66 жыл өткенде ғана жаздың жайма шуақ бір
күнінде Айшекер әкесінің жатқан жерін ғаламтор арқылы тауып алды(!). Әпкесі Гүлшария
443
екеуінің қалай қуанғанын көрсең ғой. Алдына қойған мақсатына жетпей тынбайтын
Айшекер әкесінің зиратына барып келмек боп жиналды. Апаларын жалғыз жібермейміз деп
Қонысбай елді мекенінде тұратын Маженов Боранбайдың ағасының немересі Шукенов Алик
Сырғабекұлы мен Сайлаубек Қайрошұлы бірге бармақшы болды.
Бұлар Украинаның Харьков қаласына жетіп ары қарай аталары жаудан қорғаған
Русская Логовая селосына ат басын тіреді. Мұнда бірнеше адам бұларды күтіп тұр екен.
Олар Қазақстаннан келген қонақтарды құшақ жая қарсы алды. Ең алдымен ас мәзірімен
сыйлаған украиндықтар біздің адамдарды бауырластар зиратына апарады. Осы селоны
жаудан азат еткендердің тізімінде «Маженов Б.» деген жазуды көргенде әкесін қаншама жыл
іздеп жүрген Айшекердің көзінен еріксіз жас парлады. Бұл әрі сағыныш, әрі қуаныш жасы
еді. Әкеге деген махаббат оны жетелеп осы жерге алып келді емес пе? Бұл жерде де құран
оқитын адамдар табылып, зират басында аят оқып берді. Елден ала келген туған жердің
топырағын әкелерінің қабіріне салған соң, қазақстандық қонақтарды сол ауылдың әкімі мен
мектеп директоры Ұлы Отан соғысының ержүрек батырларына арналған мұражайға алып
барды. Мұражай мектептің ішінде екен. Отан үшін от кешкен қандастарымызға арналған бұл
мұражайда соғыс кезінде солдаттар ұстаған заттар, оқ-дәрілер, солдат киімдері, тіпті
солдаттың тамақ ішкен ыдыстары да тұр. Айшекер, Сайлаубек, Алик – үшеуі мұражайға өз
қолтаңбаларын қалдырды.
Елге аман-есен оралған соң олар аталарына алыс-жақын ағайындарының бәрін жинап
ас берді. Ауыл үлкендері Айшекердің істеген ісін үлкен ерлік деп бағалап ақ баталарын
берді. Қазіргі таңда Айшекер Астана қаласында өзінің отбасымен бақытты ғұмыр кешуде.
Жан жары
Хамзина Кәмила
1924-1949ж.
Үлкен қызы
Боранбаева
Гүлшария
Маженов
Боранбай
1908-1943ж.ж.
Кші қызы
Маженова
Айшекер
444
СОҒЫСТАН КЕЙІНГІ СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН
Қ.М. Саманбеков
Тарих мамандығының ІІ курс магистранты
Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті
(Астана, Қазақстан)
Биыл кеңестік тарихнамада «ҰлыОтан соғысы» деген атқа ие болған ХХ ғасырдың
елеулі, қанқұйлы, әрі залалы мен зардабы мол алапат соғыстың аяқталғанына 70 жыл толып
отыр. Осынау бұрын-соңды болмаған зұлмат заманда адам шығынында шек болмады,
халықтың тұрмыс-тіршілігі қатты күйзеліске ұшырады, ал бұнымен бірге мемлекет іргесі
шайқалуға шақ қалды. Экономикасы бүлінді, алға қойған мақсаттар жойылды, бәрін жаңадан
бастауға тура келді.
Қазақстан жерінде соғыс қимылдар жүргізілмесе де, оның зардаптары сезіліп тұрды.
Әсіресе бұл жағдай ауыл шаруашылығында ерекше білінді.
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары Қазақстанның солтүстік
облыстарындағы шаруашылықтардың жағдайы мен ауыл тұрғындарының әлеуметтік
өмірінде көптеген қиыншылықтар байқалды. Бірнеше жылғы соғыс ауыл шаруашылығының
өнімділігін қатты әлсіретті. Күйзелген ауыл шаруашылығын қалпына келтіру бірен-саран
жылдарда құрғақшылық пен қуаңшылықтан зардап шекті. Осының салдарынан дәнді-
дақылдардың шығымы төмендеді. Ал бұл, өз кезегінде мал шаруашылығының да жағдайын
ушықтыра түсті.
Жалпы алғанда, соғыстан кейінгі бірінші бесжылдық соғыс зардаптарын жоюмен ғана
шектелмей, бүлінген экономиканы қысқа мерзім ішінде жаңа даму сатысына көтеруге
міндеттелген еді.
Соғысқа дейінгі тың жерлерді игеру тәжірибесіне сүйене отырып, Коммунистік партия
соғыс аяқталысымен тың және тыңайған жерлерді жаппай игерудің әлеуметтік-
экономикалық алғышарттарын жасай бастады. Себебі оның басқа амалы да қалмаған-ды.
Елдің астық өнімдеріне деген сұранысы жыл сайын артты. 50 жж. басында ауыл
шаруашылық өндірісінің өсімі күрт баяулады. Мал басының өсу қарқыны да жоспардағыдай
болмады. Техника мардымсыз пайдаланылды [2, 159].
1946 жылы КСРО-ның еуропалық бөлігінің басым аймағын жайлаған қуаңшылық
салдарынан Кеңес мемлекеті шығыс аудандарының, соның ішінде Қазақ КСР-інің де осы
тұрғыдағы маңыздылығы айқындала бастады.
Жалпы, Солтүстік Қазақстанның құнарлы жерлеріне 1921 жылығы жұт пен астық
шығымсыздығының кезінде Лениннің өзі көз салған-ды. Сол жылдары коммунистер озаты
еліміздің солтүстік өңірлерінің шұрайлы жерлеріне қатты қызықты. Тың игерудің алғаш
жобасын жасағанда да осы жерлер туралы сөз қозғалған сәтте екпінін жоғарылатып та айтты.
Сірә, осы жайт тың игерудің үшінші кезеңінің негізінен Солтүстік Қазақстан жерлерінде
жүргізілуін айғақтап бергені де болар.
1950 жылы мол астық жиылды. Дәнді дақылдардың егістік өнімділігі күткен нәтижені
ақтап, колхоздардағы астық өнімділігінің орташа көрсеткіші жоспарлы тапсырмадан 2,2
центнерге асып түсті. Осылайша, Солтүстік Қазақстан облысы мемлекетке 1946 жылмен
салыстырғанда 3 еседен астам пайда түсірді.
Егін ору жұмыстары кезінде жоғары көрсеткіштерге ие болған облыстың 200
механизатор жұмысшыларына КСРО ордендері мен медальдері табысталып, Киров атындағы
совхоз комбаиншылары Социалистік Еңбек Ері атағымен марапатталды. Осы сынды
облыстың өзге азаматтары Р.А. Бабкин, М. Кулушев, Н.Я. Коробков, А. Малдыбаев сол
жылдардағы алғашқы социалистік еңбек батырлары деген атаққа ие болды [1, 62].
Тың игерудің үшінші кезеңі қарсаңында ауыл шаруашылығындағы түбегейлі өзгерістер
Ақмола (Целиноград) облысында да байқалды. 50 жж. басында облысқа қарасты шаруа
қожалықтарында 1,1 млн. га егіс танаптары бар-ды. «Егер революцияға дейінгі кезеңде тұтас
445
Қазақстан болып, 4,2 млн. га жерге дәнді дақыл тұқымдастары отырғызылса, мұндай
көрсеткіш облыс үшін тіпті де жаман емес еді», деп, «Подвиг с именем Целина» атты
Ақмола облысында тың және тыңайған жерлерді игерудің 60 жылдығына арнап шығарылған
құжаттар жинағының авторлар ұжымы өз тұжырымын жасады [10, 25]. Одан әрі, авторлар
1913 жылы жалпы Қазақстан бойынша 135 млн. пұт ішкі өнім жиылғанын, ал 1953 жылы бір
ғана Ақмола облысының колхоздары мен совхоздары мемлекет қамбасына 43 млн. пұт астық
құйғанын атап көрсетті.
Авторларың байқауынша, тың және тыңайған жерлерді игеруге дейінгі Ақмола
облысының шаруа қожалықтарының жағдайы біршама жақсы, қожалықтардың ірі жер
иеліктері мен қомақты бөлінбейтін қорлары болды. Бұ жылдары облыс шаруашылығы тек
техника мен жұмыс күшіне ғана зәру еді [10, 27].
Жалпы алғанда, 50 жж. бас кезінде аймақтың ауыл шаруашылық саласы ғана емес,
индустриалдық жағдайы да біршама жетістіктерге қол жеткізген болатын. Мәселен,
Солтүстік Қазақстан облысының 1950 жылғы өнеркәсіп өндірісінің көлемі 1945 жылмен
салыстырғанда 2 есеге жуық өсті. Сол сияқты облыстың металл өңдеу саласы 2,2, жиһаз
жасау – 2,1, тоқыма – 3,3, май былғау – 2,3, нан пісіру – 2,9 есеге дейін ұлғайған.
1950 жылы соғыстан кейінгі жылдармен салыстырғанда электр энергиясын өндіру де
2,2, кірпіш құю – 2,2, аяқ киім тігу – 2,7 есе өскен. Сонымен бірге, ет дайындау, консервілер
жасау, шұжық, ұн және басқа да кең тұтыну тауарларын өндіру салалары дамыды.
Алайда, өнеркәсіп саласындағы ілгері басушылық социалистік жарыс негізінде жүзеге
асырылды. Алайда деп отырғанымыз, кез келген жарыста, әсіресе, «төрешілердің» шалғай
жатқан Орталықта отырғанын ескерсек, асыра сілтеушілікке жол берілетіні анық.
Көрсеткіштерді нақты есебінен асырып жазу, даурықпа жалаң ұрандар, негізсіз уәделер беру
КСРО тарихында әбден сіңіп алған дүниелер еді. Партия алдында ерекшелену үшін мұндай
әдеттің де жиі қолданылғаны рас. Бірақ, түптеп келген кезде, сөз нақты нәтижелерге таялған
шақта, олардың беті ашылып, кері нәтиже бергені де шындық. Қалай болғанда да, кеңестік
жүйе өзінің үйреншікті қылығына салынып, аз уақыттың ішінде қалың жұрттың қарнын
тойдыру үшін социалистік жарыс сынды амалдарды тиімді пайдаланды.
1951 жылы Қарағандының «Ленинуголь» тресінің кеншілері ел жұмысшыларына үндеу
тастайды. Онда «Өндіріс қарқынын үздіксіз арттыру үшін кеңестік кез келген кәсіпорнының
ішкі мол мүмкіндіктері бар, сондықтан біз барлық жұмысшыларға, инженерлік-техникалық,
Қазақстанның өнеркәсіптік қызметшілеріне 1951 жылғы жұмыс жоспарын мерзімінен бұрын
орындап шығару мақсатымен өз жұмыс орындарында социалистік жарыс ұйымдастыруға
шақырамыз» делінген [1, 104].
Үндеу, әрине, кезек күттірмеді. Барлығы жарыса, бір біріне жабыса жоспарды
мерзімінен бұрын орындауға белсене кірісті. Өз мүмкіндіктерін есептей келе, Павлодар ет
дайындау комбинатының ұжымы консерві дайындау бойынша 1951 жылғы жұмыс жоспарын
5 желтоқсанға, ет өндіру бойынша 25 желтоқсанға дейін бітіретінін жариялады.
«Комсомолка» тігін фабрикасының жұмысшылары болса, тез арада үшінші цехты іске қосуға
және фабриканың өнімділігін 2 еселеуге міндеттелді.
Бесінші бесжылдық жылдарында Солтүстік Қазақстан облысының өнеркәсіптік
орындарының саны көбейді. Осы жылдары Петропавл қаласында Өнеркісіп-құрылыс
материалдары министрлігінің кірпіш құю зауыты салынып, іске қосылды. Зауыт жылына 7
млн. кірпіш өнім берді.
Сол сияқты облыста жылына 200 мың жабынқыш (үй төбесін жабатын жұқа қыш
плиткалары) шығаратын зауыт, совхоздарда бірнеше кірпіш зауыттары, совхоздар мен МТС-
тарда жалпы қуаттылығы 600 киловат құрайтын 7 электр станциялары, 2 000 тонна май
беретін май былғау зауыты, нан комбинатының макарон жасау цехы, № 2 тігін цехы жұмыс
жасап тұрды.
1955 жылы 1950 жылмен салыстырғанда өнеркәсіптегі еңбек өнімділігі 39,
жұмысшылар саны 32,5, ішкі өнім көлемі 84 %-ға өсті. Ет 2,6 есе, ұн – 2, консерві – 1,4,
шұжық – 1,6, ет майы – 1,5, макарон бұйымдары – 6,7, құрылыс кірпіштері – 2,4, аяқ киім –
446
1,5 есе көп өндірілді. Двигательдер, жиһаздар, металл бұйымдары, тері, тігін саймандары мен
т.б. заттар көбейді.
Осының нәтижесінде Солтүстік Қазақстан облысы 1955 жылы өнеркәсіп өндірісі мен
жұмысшылар саны жөнінен Қазақстан бойынша Қарағанды, Алматы, Шығыс, Оңтүстік
Қазақстан, Семей облыстарынан кейінгі 6 орынды иеленді [1, 106].
Дегенмен, қарқынды даму аймақ облыстарының барлығынан байқалмады. Мәселен,
Ақмола (Целиноград) облысының дамуы әлсіздеу, ал өндіргіш күштердің деңгейі мен өсу
қарқыны төмен болды. 1950 жылы облыстың кәсіп орындарында 21 755 жұмысшы
еңбектенді, олардың 17 819-ы ірі өндіріс орындарында жұмыс істеді.
Осы жылдары облыс тұрғындарының санын есептеген кезде, жұмыс күші аздығының,
экономикалық салада артта қалушылығының себебін түсіну қиын емес сияқты. Облыс
халқының орташа тығыздығы (облысқа бағыныңқы қалаларды қоспағанда) бұ жылдары 1 км
2
шаққанда 1,5 адамға, ал кейбір аудандарда, мәселен, Қорғалжында одан да төмен – 0,4 ға шақ
келді. Бұған қоса, елді-мекендер бір бірінен қашық орналасты. Облыс орталығына ең жақын
деген Вишневка аудандық орталығы 75 км қашықтықта орналасты. Қима ауылы орталықтан
354, Балкашино – 400 км-ден астам жерде жатты.
Қатынас тораптарының жағдайы да мүшкіл болды. Облыс жерлерін Қарталы – Ақмола
–
Бертыс, Ақмола – Петропавл және Ақмола - Павлодар темір жол желілері кесіп өтті. 1953
жылдың соңына таман қолданыстағы темір жолының ұзындығы 912 км-ге тең болды. Облыс
территориясының 100 км
2
-
ге шаққан кезде, темір жолдың үлес салмағының небары 500
метріне шақ келетінін есепке алсақ, қатынас жолдары жағдайының қандай екенін айтпаса да
болатын сияқты.
Осы тұста шаруа қожалықтары мен астық қоймаларының темір жол желілерінен алшақ
орналасқанын да айтып өткен жөн. Осының салдарынан жиылған астықты станцияларға
тасымалдау жолының орташа ұзақтығы 60 км-ге тең келді. Сонымен қатар автокөлік
жолдарының да ұзақтығы қысқарып кетті. 1950 жылы облыстағы тас жолдың ұзындығы 7
мың км болса, 1953 жылы ол 6,7 км-ге қысқарды, әрі 200 км қатты қабат жол 1954 жылғы
картаға түспей де қалды.
Көлік қатынасының мұндай жағдайы, деп топшылайды осы өңірді зерттеуші ғалымдар,
табиғаттың қаталдығымен келіп қосылғанда, облыстың ішкі және сыртқы дамуын тежемей
қоймасы анық [11, 26].
Өнім нәтижесінен облыстың өндірістік пайдалылық көрсеткіштерінің де төменділігі
айқындалады. Жалпы, Ақмола (Целиноград) облысының өнеркәсібі әлсіз дамыған.
Өнеркәсібі негізінен ұсақ кәсіпорындардан құралған. Кәсіпорындарда орташа есеппен 15
жұмысшы қызмет жасаған. Облыстың ең ірі деген кәсіпорындары «Каззолото» тресі кен
орындарынан, Ленин атындағы поршын сақинасын жасау (мұнда 1953 жылы 1 068 адам
жұмыс істеген), трактор тырмалары мен ауыл шаруашылық машиналарының кейбір
саймандарын жасап шығарған «Казахсельмаш» (883 жұмысшы), тамақ және химия
өнеркәсібінің насос жасау және вагон жөндеу зауыттарынан құралды. Аталмыш өндіріс
орындарында 1953 жылы облыстағы барлық өнеркәсіп жұмысшыларының 32,5 %-ы
шоғырланды.
Қарап отырсақ, соғыс алдында Қазақстан шикізат базасы мен мал өнімдерін
дайындайтын негізгі аймақ болып есептелді. Соғыс болмағанда, еліміз осы мәртебесін онан
әрман сақтап қалар ма еді. Соғыс келіп, бәрін өзгертті. Өлкеде өнеркәсіп ошақтары пайда
болды. Оның үстіне мал басының кемуі егіншілікке деген мұқтаждықты арттырды. Астық
өзіне қажеттіні талап етті. Өсіп өнген егінді жию, тасымалдау, өңдеу өлкеде ауыл
шаруашылық өндірісінің дамуына түрткі болды. Салыстырмалы ірілі өндіріс ошақтары
пайда болды, қатынас жолдары қолға алынды. Дегенмен, бұл өзге елдермен салыстырғанда
өте әлсіз дамыды. Нәтижесі де мардымсыз еді. Сол себепті де, тек Ақмола облысы ғана емес,
тұтас Солтүстік Қазақстан өңірі осы тұрғыдан алып қарағанда, дамуы алысқа ұзамады.
Өнеркәсіптің кейбір өсіміне қарамастан, 1950 жылы солтүстік өңірде ауыл шаруашылығы
447
басым болды. Сондықтан экономиканы аяққа тұрғызу үшін ең алдымен аграрлық салада
өзгеріс жасауға тура келді.
Ауыл шаруашылығын соғыстан кейінгі кезеңде жаңғыртудың маңызды саласы ұсақ
колхоздарды ірілендіру науқаны болды. БК(б)П ОК-нің 1950 жылғы 30 мамырдағы «Ұсақ
колхоздарды ірілендіру және бұл істегі партия ұйымдарының міндеттері туралы» қаулысы
бойынша «партия ұйымдары қоғамдық шаруашылықты ілгері дамыта алмайтын және ауыл
шаруашылық техникасын меңгеруге қабілетсіз ұсақ колхоздарды ірілендіруге міндетті»
болды [6, 30].
1948 жылдың соңында партия мен кеңес ұйымдары облыстың дәрменсіз деп танылған
39 колхозын ұйымдастырушылық-шаруашылық тұрғысынан нығайту шараларын бекітті.
Аталған колхоздардың барлығы дерлік кішкентай болғанға ұқсайды. Бұған қоса, жұмыс
күшіне қатты зәру ұсақ шаруашылықтар өздеріне аманат қылып телініп берген жерге
тиісінше қожалық жасай алмады. Егер де 1949 жылы облыстың барлық колхоздары орта
есеппен 42,5 пайыз егіндікке жарамды жер танаптарын игерсе, 39 колхоздың осы саладағы
көрсеткіші 30 пайыздық мөлшерге ғана жетті.
«Кеңес ауданына қарасты «Өрнек» пен Молотов атындағы колхоздар болса, тіпті 17-ақ
пайызға қол жеткізді. Бұны айтпағанда, жақын маңдағы колхоздарда жер жетіспеді. Алайда,
экономикалық тұрғыдан алып қарағанда, олардың өздігінен егіс алқаптарын ұлғайтуға мол
мүмкіндіктері болды. Мәселен, Полудин ауданының «Стахановец» деп аталатын колхоздың
жері жеткіліксіз, көршілес «Қазақстан» колхозы жерлерінің басым бөлігі игерілмей қалды.
Өмірдің өзі мұндай колхоздады ірілендіру қажеттілігін айқындап берді» [1, 116], деп
көрсетілді сол жылдардағы құжаттарда.
Ендігі жерде колхоз құрылысының көпжылдық тәжірибесі көрсеткендей, ұсақ
колхоздар қашан да халық шаруашылығын тежеп тұрған болатын. Сол себепті Коммунистік
партия экономикалық дамудың өмірлік қажеттіліктерін ескере отырып, ауыл шаруашылық
саласын аяққа көтерудің кейінгі амалы мен ауыл шаруашылығын титықтатқан тығырықтан
шығу жолы ретінде ұсақ колхоздарды біріктіріп, ірілендіруді ұсынды, деп жазылды.
Осылайша, сол уақыттың кеңестік идеология майталмандары Коммунистік партияның
ауыл шаруашылығына жасаған волюнтаристік қиянатын заман талабынан туындаған шара
деп түсіндірді.
Колхоздырды ірілендіру шаралары жаппай сипат ала бастады да, 1952 жылдың басына
таман өлкеде бұрынғы 430 колхоздың орнына 226, соның ішінде 138 үлкейген және 88
іріленбеген колхоз пайда болды.
Әрине, кез келеген науқан бастапқы кезде оң нәтиже көрсететіні белгілі. Себебі, жаңа
істі бастау оңай да, оны жеңісті аяғына дейін жеткізу қиын. Оған қоса, билік иелері жаңа
бастаманы жүзеге асыру үшін материалдық қолдауды, идеологиялық насихатты аямады.
Осының нәтижесінде іріленген колхоздар бастапқы кезде мол мүмкіндіктер әкеледі деп
сендірді.
Бірлі-жарымды үкімет ілтипатына ілінген ауылдық елді-мекеннің бірі сол кездегі
Петропавл ауданының «Ленин нұры» деп аталатын колхозы болды. 1950 жылы колхозда
артель өндірісінің сақтаулы қорларын одан әрі ұлғайту шараларына сүйенген
шаруашылықты дамытудың келешегі үмітті жоспары жасап әзірленді. Өндірістік бригадалар
тәжірибелі
мамандармен
жасақталып,
астықты
өлшеп-тазарту
жұмыстары
механикаландырылды, мал қораларының құрылысы қолға алынды. Колхоз жетекшісінің
білікті басқаруының арқасында ұжым шаруашылығының жұмысы қысқа уақытта өрге
домалады. 1949 жылы біріктіргенге дейін 3 колхоздың 2 756 га егін салынса, 1953 жылы
бірігу нәтижесінде егістік жерлердің көлемі 4 253 га дейін жетті. Колхоздың қаржылай
табысы да, сәйкесінше, 280 рубльден 1,6 млн рубльге дейін ұлғайды.
Әрине, колхозды ірілендіру саясаты біршама жетістіктерге ие болғанын атап өту қажет.
Ұсақ, әрі әлсіз деп танылған шаруашылық ұжымдарын тарату, оларды бір орталыққа
тоғысыру, бір жағынан, «бос жатқан» жерлер санын ұлғайтты, екіншіден, қолда бар
материалдық-техникалық базаны оңтайлы қолдануға мүмкіндік берді.
448
Колхоздарды ірілендіру техниканы тиімді пайдалану үшін жағдай жасады. Мәселен,
Солтүстік Қазақстан облысында ірілендіруге дейін МТС-тер орта есеппен 14 колхозға
қызмет етсе, ендігі кезекте оның еншісіне 7-8 колхоз берілді. Сөйтіп, колхоз санының
қысқартылуымен МТС әлеуетін оңтайлы пайдалануға жағдай жасалды [1, 118].
Дегенмен бірлі-екілі табыстары болмаса, мұндай саясат экономикалық жағдайды
түбегейлі өзгерте алмады. Көптеген колхоздар мен совхоздар даумы жағынан артта қалып
қойып отырды. Колхоздарды ірілендіру саясаты күткен нәтиже бермеді. Колхоз саны
қысқарып, техника пайдалану оңтайланғанымен, маусымдық жұмыстар кезінде МТС-дың
тоқтап тұрғаны байқалды. Көптеген станцияларда бікітілген екі маусымды жұмыстар
орындалмады. Мұның мәнісі – көптеген МТС-тарда техниканы сақтайтын және жөндейтін
арнайы орындар болмады. Бұған қоса, жанармай тиімсіз пайдаланды.
Осының салдарынан сол кездің өзінде-ақ көзделген мақсат пен оған жету жолдарының
ара жігі ажыратылғаны байқалды. Мәселен, Солтүстік Қазақстан облысында Совет МТС-сы
1950 жылғы жұмыс жоспарының 72 пайызын, Коновалов МТС-сы – 75, Ленин МТС-сы – 76,
Торанғұл МТС-сы 78 пайызын ғана орындады. Осының нәтижесінде облыс тракторлары
1950 жылы өзіне жүктелген өндірістік тапсырмаларды 22 пайыздық көрсеткішпен ғана
орындап шыққан [3, 29].
Ауыл шаруашылығын осындай тәсілмен жақсарту жолы әу бастан-ақ сорақы
шешімдердің санын толықтырғанын аңғартты. Әдеттегідей, жалаң ұранмен қаруланған
партия белсенділері партия шешімін тез арада орындауға бел буды. Қысқа уақыт ішінде
партия шешімі мерзімінен орындалып, 1 жылдың ішінде Қазақстандағы колхоз саны 48
пайызға қысқарды.
Бұған қоса, артта қалған колхоздар мәселесін нақты шешіммен жақсартудың орнына,
әлсіз шаруашылықтарды ірі колхоздарға қосу арқылы мәселенің шешімін табуға тырысты.
Кейде әлсіз колхоздардан құтылу үшін оларды тиімді совхоздарға қосуға ұмтылу тәртібі
негізгі принципке айналды. Осының салдарынан іріленген шаруашылықтарда жұмыс сапасы
нашарлады, өндірістік көрсеткіштер төмендеді [3, 30].
Ұсақ колхоздарды біріктіргенде отызыншы жылдардың басындағыдай, ортақ малды
жаппай сойып алу фактілері орын алған. Бұл құбылыс кең таралғаны соншалық, партияның
Орталық Комитеті де алаңдаушылық білдіріп, арнайы нұсқау беруге мәжбүр болған.
Мысалы, 1950 жылғы 31 шілдеде шағын шаруашылықтарды ірілендіру жұмыстарын
жүргізуге байланысты колхоздарда мал басын сақтау жөнінде арнайы қаулы шықты [11, 139-
140]. Зерттеу мәліметіне қарағанда, 1952 жылы ғана ірі қара малдың жалпы саны 2,2
миллионға азайып кеткен, оның ішінде сиыр саны 550 мыңға кеміген. Свердлов облысында
1950 жылдың 8 айында 18,6 мың ірі қара, 33,6 мың қой, 33,3 мың шошқа шығым болған.
Солтүстік Қазақстан облысындағы Ленин ауданында 1952 жылдың алты айында барлығы 10
532 мал кеміп, оның ішінде әрбір жүз аналықтан алынған бұзау саны 36,6 пайыз, козы – 36,6
торай -18,6, құлын - 4,9 пайыз болған. 27 колхоздың 13-де жаңа туған қозының тең жартысы,
тоғыз колхозда бұзаулардың үштен екісі қырылған. Нәтижесінде 1952 жылы облыс
колхоздары жүз сиырдан 45 бұзау, жүз саулықтан 35 қозы ғана алған [3, 50]. Бұл орасан зор
кемшілік еді. Әлбетте, мемлекет мұндай көріністің астарынан қылмыстық әрекеттер іздеп,
«социалистік меншікке салақ қараудың» себебі еңбек тәртібінің бұзылуынан, «санасыз іс-
әрекеттерден» деп түсіндірді.
Мұндай ауыл шаруашылығының дамуына кері есер еткен өрескел қателіктерін одақтық
билік 1953 жылғы қыркүйек пленумының жұмыс барысында анықтауға бел буды. КОКП ОК
қыркүйек пленумында атап көрсетілгендей, ауыл шаруашылығының артта қалуының бірден
бір себебі – Коммунистік партия мен Кеңес мемлекеті бар назары мен мүмкіндігін елдің
ауыр өнеркісіп саласын дамытуға үйіп төкті, ал соғыстан кейінгі жылдары ауыл
шаруашылығын аяққа тұрғызу үшін мол қаржы көздері қажет болды. Алайда соғыстан кейін
орнаған ауыр жағдай салдарынан, билік бір уақытта индустрия мен ауыл шаруашылығын
қатар алып жүре алмады, деп болған жағдайға өз көзқарасын білдірді өткен ғасыр
авторларының бірі [2, 159].
449
Авторлардың айтуына қарағанда, сол жылдары ауыл шаруашылық жұмыскерелрін
материалдық тұрғыдан ынталандыру саласында өрескел бұзушылықтар орын алды, баға
белгілеуде де үлкен кемшіліктер болды. Ауылдағы партия-ұйымдастыру шаралары тиісті
дәрежеде орындалмады, партия мен шаруашылық кадрларды таңдау мен тағайындау
жұмыстарында кемістіктер пайда болды.
Келесі тұжырым бойынша, қыркүйек пленумының аграрлық саланы жіті зерттеуінің
нәтижесінде ауыл шаруашылығының артта қалғанын ауыл шаруашылығын басқару
саласындағы кеткен қателіктер мен ағаттықтардан көрді [1, 119].
Сол себепті 1953 жылғы қыркүйек пленумы осы кемшіліктерді түзету шараларын, ауыл
шаруашылығының кейінгі жылдардағы даму бағыттарын айқындады. Аграрлық саласын
қаржыландыруды ұлғайту, материалдық-техникалық базасын нығайту, аса маңызды ауыл
шаруашылық өнімдерді дайындау мен бағасын өсіру, ауыл қызметкерлерін қаржы
тұрғысынан ынталандыруды қамтамасыз ету, мамандарды іріктеу мен тағайындау
жұмыстарын жақсарту, ауылдағы партия ұйымдарын күшейту, олардың қай-қайсы
шаруашылықтың мән-жайын білу жауапкершілігін көтеру сияқты шешімдер қабылданды.
Сонымен бірге, пленум ауыл шаруашылығының барлық салаларын қарқындату ісінде
Қазақстан қорларының маңызын ерекше атап өтті.
Басқа одақтық республикалардағыдай, Қазақстанда да қыркүйек пленумының қаулысы
қызу талқыланып жатты. Қаулы шешімдерін талдау мақсатымен Қазақстан Компартиясы VІ
пленумы, облыстық, аудандық комитеттер жұмыстары ұйымдастырылды. Ауыл
шаруашылығы мәселесін талқылау барысында республиканың жүктелген міндетті орындауға
қажетті қорлардың бар екені анықталды. Мәселен, Ақмола облыстық комитетінің пленумы
облыс совхоздары жаңа жерлерді игеру есебінен небары 2-3 жылда егіс көлемін 3-4 есе
көтере алады деп мәлімдеме жасады [2, 160]. Сол сияқты, Қостанай облысы Семиозерный
ауданындағы Ново-Нежинский МТС-да өткен механизаторлар жиналысында 1953 жылы 13
қыркүйекте жылдық жоспардың 101 пайызға орындалғаны айтылды [3, 40].
Мұрағат құжаттарында МТС пен колхоздарға бұрынғы қызметкерлер қайтып орала
бастағандығы да айтылады. Мәселен, Ақтөбе химия комбинатынан Тамды МТС-на жұмысқа
10 адам, ал Ақтөбе ферроқорытпа зауытынан Қостанай облысы Меңдіқара ауданына
жұмысшылар келген [3, 40].
Қазақ КСР Министрлер кеңесінің сол кездегі төрағасы Е. Тайбеков 1953 жылдың
аяғында «Правда» газетінде: «Соңғы жылдары аудандарда егістік жерді кеңейту бағытында
біраз жұмыстар атқарылды. Солтүстік Қазақстан облысында егістік жер көлемі 1953 жылы
1950 жылмен салыстырғанда 28,5 %-ға, ал дәнді дақылдар алқабы 128 мың гектарға өсті.
Осындай мәліметтерді басқа облыстар бойынша да беруге болады», - деп жазған. Автор
колхоз, совхоздарда жаңа игерілген жерлерден шығыны аз мол өнім алынғанын да көрсеткен
[3, 42].
Үздік артельдердің еңбеккерлері ауылға жақын жерлерді ғана игермей, шалғайдағы
тыңайған жер алқаптарын да жыртқан. Мысалы, Полудин ауданындағы «Прогресс»
колхозының Данилов басқарған трактор бригадасы және егіншілік бригадасының бригадирі
П.С. Лукяненко егістік жерлерден басқа 68 гектар тың жерді игерген. Осы алаптан гектарына
32 центнер астық алған [3, 42].
Осылайша, тың және тыңайған жерлердің Кеңес Одағының шығыс аймақтарындағы,
соның ішінде Қазақстанның солтүстігіндегі 6 ірі облыстарындағы қорларын «зерттей келе»,
партия жаңа жерлерді жаппай игеру туралы идеясын жүзеге асыруға кірісті.
Осы тұста партияның жаңа саяси бағытты жариялау алдындағы асығыс жасалған
қорытынды шешімдеріне назар аудармасқа болмайды. Бірлі-жарымды табыстар мен дәстүрге
айналған асыра сілтеу салдарын партия керемет жетістік ретінде паш етіп, жоғарыдан пішіп
кесілген саясаттың негізіне айналдырды. Сол себептен де, тың және тыңайған жерлерді
игерудің ең басты дәлелі – жүргізілген бірлі-жарымды тәжірибе болатын, деп жазады өз
еңбегінде зерттеуші Қадыржан Әбуев [6, 82].
450
Автордың жазғанына қарағанда, Челябі облысының «Петропавловск», Солтүстік
Қазақстан облысының «Ленин жолы» шаруашылықтарының тәжірибесінің негізінде
Қазақстанның тың аудандарында, Сібір, Орал және т.б. аймақтарда 13 млн. га, оның ішінде
Қазақстанда 6,3 млн. га тың және тыңайған жерлерді игеру мақсаты қойылды.
Әлбетте, зерттеуші болған оқиғаға сыни көзқарас тұрғысынан әділ бағасын бергендей,
бірлі-екілі озық тәжірибе тұтас реформаның салдарын алдын ала пішіп бермесі анық. Тіпті,
ел экономикасына деген осындай салғырт қатынас оның тығырықтан шығу емес, қайта одан
беттер тереңдей енуіне түрткі болды. Бастапқы кездегі бұрын-соңды болмаған жетістіктер
көп ұзамай үлкен олқылықтармен алмасты. Бұл басқарушы биліктің ел тағдырына деген
волюнтаристік көзқарасының кезекті көрінісі болды. Тіпті, тарихшы Әбуевтің пікіріне
сүйенсек, тың игерудің негізіне алынған тәжірибелердің өзі көз бояушылық, үлкен күмән
келтіреді [6, 82].
Десек те, сол кезеңдегі еңбектерде Солтүстік Қазақстандағы алдыңғы қатарлы
колхоздардың жетістіктері көптеген артельдердің тың және тыңайтылған жерді игеру
қозғалысын туғызғандығы жиі жазылды. Мәселен, Конюхов ауданындағы «Путь Ленина»
колхозында орташа егіннің шығымы гектарына 14,5 центнер болса, ал жаңа игерілген тың
жерден гектарынан 30 ц өнім алынған. Колхоздарда жаңа 350 га жерге егін егілген. Преснов
ауданындағы Молотов атындағы артель, Ленин ауданындағы «Бұлақ», «Мир» артельдері
1954-
1955 жылдары бір мың гектардан жаңа жерлерді игерулері тиіс болған. Кезекті бір
жиналыста Ленин ауданының Воровской атындағы артелі жоспарын ұлғайтып тыңайған
жерлердің есебінен астық егетін жерді 500 га көбейтуге шешім қабылдаған [3, 6 п.]
Осы бағытты ұстанған басшылық 1954 жылдың ақпан-наурыз айларында КОКП ОК
жаңа жиналысын өткізіп, «Елде астық өнімдерін одан әрі арттыру және тың және тыңайған
жерлерді игеру туралы» қаулы қабылдады.
Қарап отырсақ, 1950 жылдардың басындағы орталықтың басшылығымен жүзеге
асырылған саяси реформалар мен олардың Қазақстанның солтүстік облыстарында жүзеге
асырылуы соғыс жылдарында бүлінген жағдайды қалпына келтіруге бағытталды. Бірде,
кеңес мемлекеті ешқашан да аграрлық саланы дамытуға мүдделі болмаған, негізінен ауыр
өнеркәсібін дамытуға бар күш-жігерін жұмсаған деген пікірге кезіктім. Алайда,
жұмысшының қарны тоқ, көңілі көтеріңкі болуы үшін оған азық керек. Осы себептен де ауыл
шаруашылығының да жағдайын түзеп отырды делінген сол пікірде.
Белгілі бір дәрежеде пікір дұрыс-ақ. Дегенмен, ауыл шаруашылығының өнімі бірінші
кезекте ол жұмыс күшінің қуаты ғана емес, ол мықты шетелге шығаратын шикізат та.
Сондықтан, кеңес мемлекеті аграрлық саласын барынша дамытуға тырысты. Сол мақсатпен
50 жж. орта шенінен бастап, алдағы «жау» тыңға шабуылды бастады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Пайдаланылған әдебиеттер тізімі - Сборник материалов Международной научно-практической конференции

text:
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1 Северо-Казахстанская область в послевоенный период (1946 – 1957 гг.) // Северо-Казахстанская
область в 1917 – 1957 гг. Сб. статей. – Алматы: Казахское государственное издание, 1957. – 155 с.
2 Ковальский С.Л., Маданов Х.М. Освоение целинных земель в Казахстане. – Алма-Ата: Наука, 1986.
–
224 с.
3 Маликова С.З. Қазақстанның солтүстік аймақтарындағы кеңестік аграрлық саясаттың әлеуметтік-
экономикалық салдары (1954 – 1964 жылдар) / Тарих ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесі
үшін дайындалған диссертация. – Астана, 2010. – 132 б.
4 Золотая книга целины – 50 лет: Целинникам СКО посвящается. – Петропавловск, 2004.
5 Освоение целинных и залежных земель в Кустанайской области. Сб. документов и материалов / Гл.
ред. Байлин М.И., сост.: Карпухина А.А., Нурсеитова Г.Б., Орманов Б.К., Тащанова С.Н. –
6 Әбуев Қ. Қазақстан тарихының «ақтаңдақ» беттерінен. – Алматы: Қазақстан, 1994. – 144 б.
7 Директивы КПСС и Советского правительства по хозяйственным вопросам. Т. ІV. – Москва:
Госполитиздат, 1967.
8 Социально-политическая история Приишимья (Тезисы выступлений на конференции). –
Целиноград, 1990.
451
9 Бельгибаев М.Е. О некоторых последствиях освоения целинных и залежных земель в Северном
Казахстане // Социально-политическая история Приишимья (Тезисы выступлений на конференции). –
Целиноград, 1990.
10 Подвиг с именем Целина: Сборник, посвященный 60-летию освоения целинных и залежных
земель в Акмолинской области на основе документов ГА г. Астаны / Гл. ред. Шокаева А.А., сост.:
Акбаров Н.М., Куштаева Г.А., Тулегенова А.У. – Астана, 2014
11 Целинная эпопея в свидетельсвах и оценках / Актасова Д.Е., Жилкова С.А., Коновалов А.П.,
Фесенко Н.А. – Семей: «Тенгри», 2011. – 194 с.
«ОТАН ТАҒДЫРЫ СЫН САҒАТТА»
(ЖЕРЛЕСТЕРІМІЗБЕН АТАМНЫҢ ЖЕҢІСКЕ ҚОСҚАН ҮЛЕСІ)
Б.Қ. Базен
«Тарих» мамандығының II курс магистранты
Шәкәрім атындағы мемлекеттік университеті
(
Семей, Қазақстан)
Тарихтың ұлы көшінде өз елінің елдігін, өз жерінің кеңдігін қорғап шапқыншы жауға
қарсы әділет соғыс жүргізген халықтардың талай талай ерлігі бар. Уақыт талабы ізін жоғалта
алмайтын жылдар өткен сайын шоттықтанып ұлылығы арта биіктей түсетін осындай
оқиғалардың бірі бұрынғы КСРО халықтарының Ұлы Отан соғысындағы жеңісі. Ол кезең
КСРО халықтары үшін от шашып, жалын құшқан,оқ борап, өліп сепкен бүгінгі сәулетті
болашақ үшін құрбан болған шейіт жандардың қанымен жазылған қаһырлы кезең. Адамзат
өзінің даму тарихында басынан көшкен қан төгіс соғыстар мен шайқастардың талайын біледі
және оның зардыбын да көрді.Соңғы бес мың жыл ішінде адам баласы 14,5 мың ірілі ұсақты
соғыстарды басынан өткізген көрінеді, яғни бұл жылдар ішінде жер бетінде үш жүз жылдан
артық ғана тыныш бейбіт өмір болып қалған уақыт соғыс жағдыйында өтіпті. Жер ана осы
қырғын соғыстарда төрт миллиардтан астам адамынан айырылған екен.
Жалпыға мәлім ХХ ғасырдың елеулі оқиғасы болып табылатын 1939-1945 жылдардағы
екінші дүниежүзілік соғыс Ұлы Отан соғысы. Бұл көлемі және адам шығыны жөнінен
дүниедегі ең жойқын, ең қырғын соғыс болатын. Соғысқа 64 мемлекет тартылды оған жер
халқының 80%-ы қатысты. Ал совет герман майданы осы сұрапыл соғыстың негізгі басты
аренасы болды. Фащистік Германия 1941жылғы маусымның 22-ші жұлдызында таң сәріде,
опасыздықпен КСРО территориясына кенет шабуыл бастады.
Халықтардың бейбіт өміріндегі еңбегін герман империалимінің тұтқиылдан жасаған
шабуылы көмек етті. Ендігі жерде елдің бүкіл экономикасы, күш жігері соғыс мүддесіне
жауды жеңу мақсатына жұмылдырылды. Герман вермахтының Барбаросса деп аталатын
қауырт соғыс жоспары соғыс басталмастан көп бұрын дайындалған болатын.
КСРО территориясына шабуыл жасау қарсаңында 92 француз, 22 бельгиялық, 18
голланд, 12 ағылшын, 30 чехословак дивизиясы фашистік агрессорлардың қолына көшті.
1941 жылдың маусымында Германия окупацияланған 11 елдері 6.5 мың кәсіпорын олар үшін
өнім өндіріп тұрды. 3.1 миллион шетел жұмысшысы немістерге жұмыс жасады. Жаудың
шапқыншы армиясы жиырма екінші маусыға дейін әскер құрамы жағынан батыс
шекаралардағы округтеріміздің адам құрамынан 1.8 есе орта және ауыр танктер жөнінен 1.5
есе жаңа үлгідегі әскери самолеттер жөнінен 3.2 есе зеңбіріктермен минометтер жөнінен 1.25
есе басым болды [1,б. 3].
Қараңғы түнді жамылған жау бақайшығына дейін қаруланған 5.5 миллион солдаты мен
офицері, 4.5 мың самолеті, 4300 танкісі бар 190 дивизия КСРО шекарасына басып кірді. Ал
шабуыл жасау үшін күні бұрын күшті топтар жасақталған. Негізгі соққы берілген бағыттарда
дұшпанның күш құралы жағынан басымдылығы мұнан да әлде қайда көп еді. Сол күні ақ
КСРО Жоғыры Совет Президиумының жарлығымен елдің еуропалық бөлігі соғыс
жағдайына көшірілді, 14 округі бойынша әскери міндеттерге мобилизация жарияланды, бір
452
аптадан кейін Мемлекеттік Қорғаныс Қызметі құрылды. Күштің тең емес екендігіне
қарамастан шекаралық аудандардағы әскери бөлімдері жауға қайыспай қарсы тұрып ауыр
ұрыстар жүргізді. Баренц теңізінен Қара теңізге дейін аралықта ауыр қан төгіс шайқастар
басталды. Қорғаныс комитетінің шешімімен он алты жастан елу жасқа дейінгң ер
азаматтарды әскери іске міндетті түрде тарту, үйрету туралы ереже енгізілді. Жер жерлерден
митингтер мен жиындар өтіп, онда жұмысшылар мен шаруалар, интелегенция өкілдері
бірауыздан дереу жауынгерлік вахтаға тұрып, Отан қорғауға әзір екендіктерін мәлімдеді.
Үкіметтің шықыруымен жауға қарсы шайқаста елді берік қамалға айналдыру қажет болды,
бүкіл экономика халықтың күш жігері соңыс мүддесіне, жауды жеңу мақсатына
бағындырылды [2,б.51-53].
Көпұлтты Қазақстанның бір миллион жиырма мыңға тарта ұл мен қызы әскер қатарына
шақырылып, майданға аттандырылды. Осы кезде Семей жерінен де талай бохдақтар майдан
даласына аттанды. Олардың бір талайы туып өскен Ертіс жағасына орала алмады.
Семей қаласы Ұлы Отан соғысы жылдары ірі мобилизациялық орталық болып
саналғандығы мәлім. Бұл қалада «Бәрі де майдан үшін!» деген ұранмен тылдағы еңбеккерлер
аянбай еңбек етті. Ұрыс даласына азық түлік өнімдері мен әскери құрал жабдыөтар
жөнелтіліп отырды. Сол жылдар күллі әлем бойынша жиырма жеті млн адамның өмірі
қиылды десек, соның ішінде бір миллион жеті жүз мың адам қазақстандықтар болған. Ал
осы көрсеткіштің ішіндегі елу мың адам осы Семей шаһарынан аттанған қыршындар еді. Бір
ғана қала үшін бұл аз көрсеткіш емес екендігі анық.
Отан соғысының шежіресіне Семейлік жауынгерлер аса зор үлес қосты. Олар жаумен
ерлікпен шайқасып жатқан Қызыл Армияның алғы шебінде болды. Соғыстың алғышқы
күндерінен ақ мыңдаған семейлік армия қатарына шақырылып,майданның алғы шебіне
жіберілді.Отандық қорғаудың алдыңғы қатарында коммунистер мен комсомолдар болды.
Соғыстың алғашқы күндерінен қан майданға 6950 коммунист, 16 мың комсомол мүшелері
аттанды. Семейліктер өз территориясында екі атқыштар дивизиясы жасақталғандығын
мақтаныш сезіммен айта алады. Бұл дивизиялар құрамының жетпіс пайызынан астамы
қазақтар болды. 1941 жылдың 26 қыркүйегінде Батыс майданға 238- дивизиясы жіберілді.
Қызыл Армия бас штабының 1,6 қазандығы жарлығы бойынша дивизия 49- Армия құрамына
енді. Басты мақсат біздің қорғаныс шебімізді жау әскерінің шабуылына тойтарыс беріп, Ока
өзенінің Шығыс жақ жағалауына жібермеу болды. Осы жауапты тапсырманы орындай
отырып,дивизияның әскери бөлімшелері 22 қазанда Енгышевка Алексин Шукино Дугно
шебінде қорғанысқа көшті. Бұл учаскідегі жаудың шабуылы тоқтатылды. Сөйтіп неміс
фашистерінің Тула Москва тасжолына шығу жөніндегі жоспары жүзеге аспай қалды.
Қараша айында дивизия Гудерианның танк дивизияларымен кескілескен ұрыстарға
қатысты. Желтоқсан айның 5-6-ында Совет Армиясы Москва түбінде жауға қатты соққы
берген шабуылға шықты. 1941жылы күзінде Семей қаласында 8-атқыштар дивизиясы
жасақталып, олардың бөлімшелері жауынгерлік әзірден өтті. 8-дивизия 1942жылдың шілде
айның 9-10 күндерінде Воронеж қаласының солтүстік аймағындағы Ливна қаласының
учаскілерінде жаудың шабуылына тосқауын қойды. Сталинградтағы жеңістен кейін дивизия
Воронеж Касторнен операциясына қатысты. Бұл 1942-1943 жылдың қысқы кезеңіндегі совет
әскерлері жүргізген аса маңызды шабуылдардың бірі болып есептеледі. 8-дивизия бүдан
кейінгі кезеңдерде 13- Армияның алғы шебінде топқа енгізіліп, қыстың аса ауыр жағдайында
жаудың күшті қорғаныс бекіністерін бұзды. Осыдан кейін оңтүстікке қарай бе алып
Армияның басқа әскери құрамымен бірлесе отырып, жаудың үлкен тобын көріп талқандады.
Дивизияның жауынгерлері Касторнаяға бірінші болып кіріп, Совет туын тікті. 8-атқыштар
дивизиясының жауынгерлері тарихи Курс шайқасының барлық учаскілерінде жаумен
ерлікпен шайқасты. Курс аймағындағы шайқаста көрсеткен батырлығы үшін дивизияның 564
офицері мен жауынгерлері мемлекеттік наградаларға ие болды. Дивизияның жауынгерлік
тарихынан Днепер өзенінен шабуылмен өту кезеңі ерекше орын алды. Әрқилы құрал
жабдықтар шебер падалана отырып, дивизияның негізгі күштері бір түннің ішінде Днепрдың
оң жақ жағалауына Киевтің солтүстігіне өтіп алды. Соның нәтижесінде өзенен өту үшін
паромдар салуға өолайлы жағдай туды, бөлімгелердің шабуыл жасау аймағы кеңейді, сөйтіп
он үш армияның Днепрдің оң жақ жағалауындағы бекінісі күшейтілді [3,б.1-5].
453
Ерлік пен батылдығы үшін 44 семейлік жауынгерлерге Совет Одағының батыры атағы
берілген, 11 адам 3 дәрежелі Даңқ орденімен наградталған. Мысалға, Семейлік батырлардың
жауынгерлік өмірінен кейбір жайларды айта кетем:
1942 жылы Көкпекті ауданынвң тұрғыны Қойкелді Аухадиев майданға аттанады. 1943
жылдың күзіне батыр жауынгер жаудың үш танкысын атып түсереді, екі танкасын өртейді.
Бұған қоса қару жарақ тиеген үш жүк машинасын, екі өздігінен жүретін зеңбірігін, бес
пулеметін құрамымен жойып жібереді. Бір топ батыл жауынгерлерді бастаған Аухадиев
Днепрдің оң жақ жағалауындағы біздің бөлімшелердің негізгікүштерін өткізді және осы
ұрыста өзі оққа ұшты, Гвардия кіші сержанты Қ.Аухадиевке өшпес ерлігі үшін Совет
Одағының Батыры беріледі.
1941 жылдың қараша айныда кіші лейтатант Әнуарбек Керімбаев Ленинград
майданының бір топ байланысшы жауынгерлерін бастап жаудың жер астындағы байланыс
жүйесін басып алып аса маңызда мағлұматтар алуға жағдай туғызды. Осы опрация үстінде
Керімбаев ерлікпен қаза тапты.
Жарма станциясының тұрғыны ұшқыш Петр Иосифович Теряев ерлігімен даңққа
бөленді. Ерлігі мен батырлығы үшін Қызыл Ту орденімен Ллександр Невский орденімен
наградталған. 1945 жылы 15 сәуірінде гвардия майоры теряевке Совет Одағының Батыры
деген атақ береді.
Ұшқыш Николай Дмитриевич Авдеев Орел, Курс, Белград, Брянкс, Полтава, Киев,
Витебск, Рославль маңындағы әуе шабуылдарында неміс фашистерін талқандауға белсенді
қатысты. Ленинград түбіндегі айқастарда жауға қатты соққы берді. Авдеевтің жеке есебінде
250-
ден астам әуе шабуылдары болған. Отан үшін айқаста Семейлік Петр Железняков аскан
ерлік көрсетті. Ол авиэскадрилияның командирі болған. Майдандағы ерліктері үшін Қызыл
Ту, Қызыл Жұлдыз, Александр Невский ордендерімен, көптеген медальдармен наградталған.
Дивизия құрамындағы 13 адам Совет Одағының батыры атанды. Солардың бірі
семейлік Николай Николаевич Силин.Силиннің жұбайы Нелита Андреева 1941жылдың
тамызында өзі тіленіп майданға аттанып, 1944 жылдың наурыз айына дейін алдыңғы
шебінде болды.
Қатардағы жауынгер Фазыл Әділбаев үш рет бірдей Даңқ ордендерін өзінде шабуыл
жасап өтудегі ерліктері үшін алды. Бірінші награда Припять өзені үшін, екінші Висла,
үшінші Эльба үшін берілді.
Үш бірдей даңқ ордендерінің иегерлері қатарында біздің жерлестеріміз Борков Петр
Николаевич, Маслин Федор Егорович, Александр Михайлович, Киселев Николай Ивановичч
және басқа да көптеген жауынгер бар.
Абай ауданындағы Архат ауылының қызы Баян Байғожина Алматыда студент болып
жүріп, майданға өз тілегімен аттанды. Мерген жауынгер жүздеген неміс офицерлері мен
солдаттарын оққа ұшырған. Баян соғыстың алғашқы күнінен аяғына дейін қатысады.
Берлинге шабуыл жасаушылардың алдыңғы шебінде. Осы шацқас үстінде қаза табады.
Жауынгер қазақ қызының ерлігі Отан соғысы, Қызыл Жұлдыз, жауынгерлік Даңқ
ордендерімен атап өтіледі [4].
Семейлік ұшқыш Қажытай Шалабаев жауынгерлік даңқа бөлінген адам. Қазақтың
халық батыры Қажымұқан Мұнайтбасовтың жеке қаржысына жасалған ұшақпен Қажытай
жаудың талай ұшақтарын соғыс техникасын құртты. Қажытай Қажымұқан батыр сыйлаған
ұшақпен Берлинге жетіп, жау ордасын талқандауға қатысты. Қажытай өміріндегі осы
кезеңдегі орынды мақтаныш етеді. Көптеген наградалар иегерлері Қажытай Шалабаев [4].
Рас, мен бейбіт өмірдің ұланымын және соғыстың азабы мен тозағы жайлы айтқан
сөзім аз көрінер, дегенмен баяндамамның толыққанды мазмұны осы Ұлы Отан соғысы
кезіндегі Семейліктер жайлы болғандықтан мен өз атам жайлы қосқым келеді. Атамның
балалық шағы халқымыздың басына қасірет әкелген 1925-1932 жылдарға тұспа тұс келді.
Атам Смағулов Базен 1925 жылы Ақсуат ауданы, Қызыл Кесік ауылы, Егіндібұлақ
деген жерде туып өскен. 1933 жылдан мектеп оқушысы болып 8 жылдық білім алып шыққан.
Шешесі яғни менің әжем Қабижамал Қажиакпарқызы 1935 жылы екінші рет Жунісов
Смағұл деген азаматқа тұрмысқа шыққан. Руы Найман оның ішінде Қыдыр, Сәмембет.
Жунісов Смағұл 1941жылы қыркүйекте Сталинград майданында қайтыс болған. Кейін
454
боздақтар жинағына енгізілген. Екі әке, бір шешеден бес ағайынды қалған. Мархаметтен
Базен, Абайкен. Смағұлдан Есқазы, Тілеуғазы, Сайлауғазы. Ертеде тууы туралы куәлік
болмаған. Тек ауыл советінің тізіміне алынған.Сол себепті 1925-жылдан 1941- жылға дейін
әкесі Мархаметтің атында болып, 1941 жылы армияға шақырылғанда Жүнісов Смағұлдың
атында шақырылған, содан бері атамның тегі Смағұл болып аталды. 1941 жылы соғыс
басталысымен 16 жасында 8 жылдық біліммен әскер қатарына шақырылған. Шешесі мен
інілері шығарып салған. Өзінен кейінгі інісі Абайкен бауырларына бас болып, анасының
жанында қалған. Әскер қатарына алысымен бірден соғысқа араластырмай екі жыл бойы
соғысқа дайвндалған.
1943 жылы 23 ақпанда әскери ант қабылдаған. 1943 жылдың қаңтар айынан 23 ақпанға
дейін Забайкальедегі әскери округте 53-ші атқыштар полкында телеграфист болған. Ұлы
Отан соғысының қырғын шайқастарына 1945 жылдың 9 тамызынан 3 қыркүйек айларында
қатынасқан. 1943 жылдың ақпан айынан 1947 жылдың наурызына дейін 327 атқыштар
полкында телеграфист болған. 1947 жылдың наурызынан осы жылдың қазан айына дейін 81-
ші жеке артирелия бөлімінде радиотелеграфист болған. 1947 жылдың 10 қазанынан 1948
жылдың 13наурызына дейін 60-шы жеке пулеметпен ататын полкта болған. 1945 жылы неміс
фашистерінен өз жерлерін азат еткен соң 1948 жылға дейін Қиыр Шығысты Жапон
Басқыншылардан азат етіп, соғыс алаңдарын қайта қалпына келтіруге қатынасқан. 1948
жылдың сәуір айында елге оралып еңбек жолын бастаған.
Атамның еңбек жолы.
-
1948 жылдың сәуірінен 1948 жылдың тамызына дейін Аксуат ауданы, аудандық
ауылшаруашылық бөлімінде Статистік қызметінде болған.
-
1948 жылдың тамызынан 1950 жылға дейін Аксуат аудандық Комсомол Комитетінің
есеп учет бөлімінің меңгерушісі, одан соң ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі болған.
-
1950-
1954 жылдары Аудандық ішкі істер бөлімінде Спец Комендатурада қызмет
жасаған.
-
1954-
1959 жылдары Ақсуат аудандық Партия Комитетінің партия билеті есеп санақ
меңгерушісі, соңғы бңр жылда аудандық партия комитетінің нұсқаушысы болған.
-
1959-
1963 жылдары 4 жылдық Алматыдағы Партия мектебінің тыңдаушысы болған.
-
1963-1965
жылдары Көкпекті ауданы «Большевик» совхозында партком секретары
болған.
-
1965-
1967 жылдары Ақсуат ауданы Аудандық байланыс бөлімінде қызмет істеген.
-
1967-
1989 жылдарда Ойшілік ауылы «Комсомол» совхозында совхоз директорының
шаруашылық жөніндегі орынбасары, ойшілік ауылдық советінің төраға, совхоз партия
комитетінің меңгерушісі болып қызмет еткен.
-
1989
жылдан еңбек демалысында.
Қазірде атам еңбек және соғыс ардагері. Міне биыл атамның 90 жылдық мерейтойы
соғыстың 70 жылдығына сәйкес келді. Бәйбішесі Нурбаева Нурбәтіш 1927 жылы дүниеге
келген, тылды еңбек еткен ардагер. Совхозда да ұзақ жылдар еңбек еткен. 2007 жылы
дүниеден өтті. Елу жыл бірге бақытты өмір сүріп, алты ұл, екі қыз тәрбиелеген. Барлығы
оқыған, жоғары білімді, отбасын құрған. Қазірде Атамның 22 немере, 19 шөбересі бар.
Немерелері де жоғары білімді әр салада қызмет атқарады.
Алған наградалары:
«Ұлы Отан соғысы ордені» медалі; «За боевое заслуги»
«За победу Германией»;
«За победу над Японией»
«100 лет Жукова» медалі;
«Ұлы Отан Соғысы Жеңісі құрметіне» юбилейлік медальдар және «Совет Армиясының
Юбилейлік» медальдары бар.
Еңбекте алған медальдары:
«Тың және тыңайған жерлерді игерген» медалі, «Лениннің туғанына 150 жылдық»
медалі, «Астананың 100 жылдық» медалі.
«Ұлы Отан соғысы кезіндегі халықтар достығының бірлігі, тәртіптің күштілігі,
патриоттық сезімнің жоғарлығы ерекше еді. Отанды, болашақты қорғап қалуымыздың да,
455
Ұлы Жеңіске жетуіміздің де негізгі күші осылар» деп айтқан атамның сөздері менің де ой
пікіріме келісті нүктесін қояды. Атамның Ұлы Жеңіске қосқан үлесі менің санамда сақталып,
қатталып қалмақ. «Отан соғысының ардагері, республикалық дәрежедегі дербес зейнеткер.
Партия және еңбек ардагері деген сөз тіркестері тізбектеліп, өз атым тегіммен қоса
айтылғанда бұл сөздер маған қасиетті дұға, шарапатты бойтұмар, барлық еңбек, маңдай
теріме берілген қортынды әділ баға деп білемін» Бұл атамның сөзінің қортындысы.
Соңғы зеңбіріктің үні өшкелі қашан Ұлы Отан соғысының жеңіспен аяқталғанына міне
биыл 70 жыл, яғни жарты ғасырдан астам уақыт өтсе де, жылдар жылжып, ұрпақ жаңарып
жатса да отты жылдардың оқиғалары халық жадынан кетер емес. Ерліктің дастаны қай
халықтың болмасын тарихынан лайыөты орын алып, ұрпақтан ұрпаққа өнеге ретінде жете
бермек. Көп ұлтты халықтардың Ұлы Отан соғысындағы қаһармандыңы ерлік шежіресімен
ерекше орын алуға тиіс. Тіпті, тағы да ондаған жылдар,ғасырлар өтер уақыт кемесі өмір
толқынымен тоқтаусыз, үздіксіз алға жылжыған сайын халықтарымыздың Ұлы Отан
Соғысындығы ерлігі мәңгі өшпейді. Өйткені ол әділдіктің жолында, адамзаттың болашғы
мен бақыты жолында жасалған Ұлы Ерлік. Мен атамның бойындағы бір тамшы қаны менде
де бар екендіне шаттанамын. Тегімнің атамның есімінде болғандығын мақтан тұтам.
Асылдарымызды ардақтап, қадірімізді ұлықтауға не жетсін.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1.
Гулжаухар Көкебаева: Фашистік Германияға кеңестер одағы көмектесті//Айқын-2008.№115-
24маусым 3б.
2.
Тайшығашова С. «Қазақстан Ұлы Отан соғысы жылдарында»// Қазақстан тарихы: Әдіст. Журнал
2010-
№3-51-59б.
3.
Көкбаев Т. Соғыс тағылымы// Дала мен қала 2010-10мамыр 1,6б.
4.
«Боздақтар»-Книга памяти Казахстана».- Алма- Ата, 1995.
ҰЛЫ ОТАН СОҒЫСЫ ҚАРСАҢЫНДАҒЫ ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАН ТАУ-КЕН
ӨНДІРІСІНІҢ ДАМУ ТАРИХЫ
Е.Б. Калиаскарова
6М011400-«Тарих» мамандығының 1 курс магистранты.
Шәкәрім атындағы мемлекеттік университеті
(Семей, Қазақстан)
Тау-кен ісі – ғылым мен техниканың жер қойнауын игеру, пайдалы қазылымдар өндіру
жұмыстарын қамтитын саласы. Ол жер қыртысына техногендік әсер етудің барлық түрін
қамтиды. Тау-кен ісі негізінен жер қойнауындағы пайдалы қазбаларға барлау жүргізу,
құрамы мен сапасын анықтау, өндіру жүйесін тағайындау, алынған пайдалы қазылымдарды
алғашқы өңдеуден өткізу және тау-кен технологиясы саласында ғылыми-зерттеуші
жұмыстарын жүргізумен айналысады. Содан кейін ғана кен қазу үшін дайындық жұмыстары
(кенді ашу, дайындық қазбалар жасау, жер астылық және жер үстілік қажетті құрылыстар
тұрғызу, т.б.) орындалып, кен белгіленген жүйемен қазыла бастайды. Пайдалы қазылымдар
өнеркәсіптің, тасымал көліктің, ауыл шаруашылығының, құрылыстың таптырмайтын
шикізаты болып саналады. Сондықтан да тау-кен ісі дүниежүзілік экономикада өнеркәсіп
өндірісінің ең маңызды салаларының бірі болып саналады. Өндіріс - өзінің өміріне қажетті
материалдық жағдайларды жасау мақсатымен адамның табиғатты белсенді жаңғырту үрдісі.
Кез келген өнімді өндіру үшін төрт элемент керек: сол өнімді дайындайтын табиғи зат;
өнімді дайындау үрдісінде пайдаланылатын еңбек құралы; адам еңбегі, оның мақсатты
бағытталған қызметі; аталған үш элементті өндіріске қосатын ұйымдастырушы. Жалпы осы
456
екі ұғымды қорытындылай келе, тау-кен өндірісі пайдалы қазбаларды игеру арқылы
материалдық, әлеуметтік жағдайды жақсарту, жаңғырту мүмкіндіктерін қарастырады.
Қазақстан Республикасы өз тәуелсіздігіне ие болған соң отандық тарих ғылымы да
басқа қоғамдық ғылымдар сияқты жалаң идеологияның шырмауынан босанып, еркіндікке ие
болды. Тарих ғылымының алдында кең мүмкіндіктер ашылды. Бұрын, яғни кеңестік
тоталитарлы жүйе зерттеуге мүмкіндік бермей келген көптеген, аса маңызды да қажетті
мәселелер енді ұлттық көзқарас тұрғысынан жан-жақты зерттеліне бастады. Осындай аса
маңызды өзекті мәселелердің бірі және бірегейі тау-кен өндірісі болып табылады.
Шығыс Қазақстандағы тау-кен өндірісінің тарихы бірнеше мың жылды қамтығаны
және ол өз тарихында бірнеше даму кезеңдерін басынан өткізгені белгілі. Аймақтың тау-кен
өндірісі ісі қазақ жерлерін Ресейдің отарлау саясатымен тығыз байланыста болған кезеңі
(ХІХ ғасырдың ІІ жартысы – XX ғасырдың басы) маңызды тарихи беттердің бірі болып
табылады.
Тау-кен өндірісіне қатысты тарихнаманы тақырыбына, қозғаған мәселесіне орай
бірнеше топқа бөліп қарастыруға болады.
Оның алғашқы тобын кенді жерлерді зерттеуге қатысты еңбектер құрайды. Мысалы,
Қазақстанның алтын кені бар жерлер туралы деректер академик П.С. Палластың [1], А.
Левшиннің [1] еңбектерінде кездеседі. ХІХ ғасырдың екінші жартысында қазына тарапынан
пайдалы қазбаларды және алтын кені бар жерлерді іздестіру мақсатында арнайы алтын
іздеуші партиялар құрылған, олардың басында тау-кен инженерлері тұрды. Олардың
қатарында Г.Д. Романовский [2], Л. Влангали [2], А. Татаринов [2], А. Краснопольский бар.
Тау-кен инженерлері өзерінің зерттеулерінде алтын кені бар жерлердің, өзендердің,
таулардың географиялық, геогностикалық сипатамасын берумен қатар, алтын кәсібінің даму
деңгейіне тоқталады.
Зерттеулер ішінен ерекше орынды Ресей Тау-кен департаментінің арнайы
бағдарламасымен жүргізілген «статистикалық-экономикалық және техникалық зерттеулер»
алады. Тау-кен инженерлері А.А. Сборовскийдің [3] Көкшетау облысындағы, В.Д.
Коцовскийдің [3] Семей-Жетісу облыстарындағы алтын өнеркәсібінің статистикалық-
экономикалық, техникалық жағын қамтыған зерттеулерін ерекше атауға болады. Зерттеу
жұмыстарында алтын кен орындарының физикалық-географиялық, геологиялық жағдайына,
өндіріс жұмыстарының жекелеген түрлеріне сипаттама беріледі. Еңбектер жоғары деңгейде
жүйеленуімен ерекшеленеді.
Қазақстан КСРО-ның жетекші индустриялық аудандарын ауыл шаруашылығы
шикізатымен және азық-түлікпен қамтамасыз ететін аймақ ретінде танылса, 30-жылдары
республика өнеркәсіптің өндіруші салаларының көмір, мұнай, түсті металдар, тұз т.б.
өнімдерін беретін шикізат көзіне айнала бастады. Сөйтіп Қазақстан индустриясының
шикізаттық бағыт-бағдары кең көлемді сипаталып, ауыл шаруашылығы ғана емес, ауыр,
жеңіл және тамақ өнеркәсібінің жетекші салаларын да қамтыды.
Түсті металдарды, көмірді, мұнайды және басқа да пайдалы қазбаларды шығаруға
ерекше көңіл бөлінді. Қазақстанның елсіз және жартылай елді мекендерінде жаңадан
құрылған осы кәсіпорындардың көпшілігі бірден одақтық маңызға ие болды. Бұл
Қазақстанда шығарылатын түсті металдардың, мұнайдың, көмірдің, басқа да пайдалы
қазбалардың КСРО-ның индустриясы дамыған аймақтарына жіберілетініне ғана байланысты
болған жоқ, сонымен бірге ол байлықтарды өндіру ісінде тұтас елді шетелдерге тәуелді
болудан құтқаруға көмектесті. Мұндай жағдай ең алдымен Қазақстанда асыл, сирек және
түсті металдар шығарылуының дамуына қатысты болды, оларға деген қажеттілік машина
жасау құрылыстары мен осы саланың өсуіне сәйкес күрт өсе түсті.
Соғыстың алғашқы айларында Кеңестер мемлекеті соғысқа дейінгі жылдары салынған
өндіріс қуатының көп бөлігінен айырылды. Бұл жағдаймен бір мезгілде мемлекет
экономикасын әскери өмірге бейімдеу іс-шаралары жүзеге асырылды. Қысқа мерзім ішінде
республика халық шаруашылығын соғысқа бейімдеп қайта құру қиын болды. Бірінші кезекте
елдің қорғаныс мұқтажына жұмыс істейтін халық шаруашылығы материалдық және адам
457
ресурстарымен қамтамасыз етілді. Халық шаруашылығы салаларында негізінен әйелдер,
қариялар, жасөспірім балалар еңбектенді. Соғыс уақытының талабына сай жұмыс күні
ұзартылды және еңбек демалыстары жойылды. Барлық азық-түлік пен шикізат қорлары
майданға жіберілгендіктен халық азық-түлік және өнеркәсіп өнімдерімен белгіленген
мөлшерде ғана қамтамасыз етілді.
Соғыстың алғашқы күндерінде КСРО үкіметі жанынан эвакуация жөніндегі Кеңес
құрылды. Ал, Қазақ КСР Халық Комиссарлар Кеңесі жанынан эвакуациямен келген
халықты, өнеркәсіп орындарын орналастыру жөніндегі бөлімдер ашылды. 1941 жылдың
жазынан бастап Қазақстанға көшірілген халықты әкелген эшалондар келе бастады. Қазақ
Республикасына әсіресе, 1941 жылғы тамыз-желтоқсан айларында халық көп келді. 1941
жылдың аяғында тылға көшірілген 12 млн. халықтың 386492-сі Қазақстанға
орналастырылды. Бұл көрсеткіш 1942 жылы 532,5 мыңға өсті. Жергілікті өкімет ұйымдары
эвакуациямен келген халықтың мұқтажын қанағаттандыруға бағытталған шараларды жүзеге
асырды [4].
Соғыс жылдары қорғаныс өнеркәсібі үшін Қазақстан металлургтері күні-түні еңбек
етті. Өндірілген 100 т. молибденнің 60 тоннасын Шығыс Қоңырат руднигі өндірді.
Қазақстан соғыс жылдары Одақ бойынша өндірілген барлық қорғасының 85%,
полиметалдың –70 %, висмуттің – 50%, вольфрамның 20% өндірді [5].
Республиканың қорғасын-мырыш өнеркәсібінің дамуында Кенді Алтайға зор мән
берілді: Риддерде қорғасын балқыту және мырыш қоспасын шығару ісі тез өркендей
бастаған еді. 1939 жылғы мамырда Өскемен қорғасын-мырыш зауытының құрылысы қолға
алынды. Сондай-ақ ұзақ уақыт тоқтап тұрған Ертіс зауыты қайта іске қосылды. Мұның бәрі
Қазақстанға бірінші және екінші бесжылдықта өндірілген көлемде мол мыс беруге мүмкіндік
берді.
Егер республиканың ірі өнеркәсібінің жалпы өнім құрылымындағы түсті
металлургияның үлесі 1927-1928 жылдары 6,1% болса, 1939 жылы ол 12,3%-ға жетті, яғни
осы 12 жыл ішінде екі еседен артық өсті. Тұтастай алғанда, түсті металлургияның жалпы
өнімі 1939 жылы 1913 жылмен салыстырғанда 17,1 есе, ал 1927-1928 жылдарға қарағанда
25,8 есе өсті. 1940 жылдың 1 қаңтарына қарай түсті металлургияның негізгі өндірістік қоры
1928 жылдың 1 қазанымен салыстырғанда 27,2 есеге артты [5].
ХХ ғасырдың 20 - 30 жылдарында тау - кен кәсіпорындарындағы ұлттық
жұмысшыларды дайындауда мемлекет үлкен жетістіктерге жеткені күмәнсіз. Бұл жылдары
кәсіптік деңгейі жоғары жұмысшыларды даярлаудың тиімді әдістері мен көп сатылы, жан -
жақты жұмыстар жүргізілгеніне көз жеткіздік. Сондай-ақ жұмысшы мәселесінде болашақ
мамандарды даярлау мен олардың басқару жұмыстарына араласуына үлкен мән берілді. Бұл
әрекеттер барысы көп сатылы және түрлі аспектілік түрде өтті.
Бірақ бұл жылдары тау-кен кәсіпорындарындағы ұлттық жұмысшылардың
қалыптасуын қарастыра келе әлде болса кәсіптік деңгейі жоғары ұлттық жұмысшыларды
даярлау, мамандығын көтеру жұмыстарының қажет екендігі қорытындыланған. Міне, осы
мәселені шешу кейінгі 30 - 40 жылдарда қарқынды жүрді. Қазақстандағы ұлттық тау - кен
жұмысшыларын дайындаудың бұрынғы ФЗО, жұмысшы училищелері, техникумдар
түрлерімен қоса, жаңадан индивидуальды-бригадалық оқыту, техминимумдар сияқты оқу
түрлерін меңгеріп, кәсіптік деңгейі жоғары мамандарды даярлау кең өріс алды. Осыған орай,
1930 жылы елдің тау - кен өнер кәсіпорындарына 500 қазақ жұмысшыларын тау - кен
саласына оқуға жіберді. Осы кезге дейін қазақ жұмысшылары көбінесе қара жұмыстарды
атқарса, уақыт өте келе жағдай өзгерді. Жаппай дайындықтардан өткізу барысында 10
мыңдаған қазақ жұмысшылары кәсіби мамандық алды. 1930 жылы Қазақстанда ірі
өнеркәсіптегі жұмысшалардың саны 78 мың адам болды. Яғни 1913 жылмен салыстырғанда
төрт есе көп еді [5]. Егер революцияға дейінгі кезде өнеркәсіп саласының жеңіл түріндегі
жұмысшылардың саны басым болса, бірінші бесжылдықтың қортындысында
жұмысшылардың көбі ауыр өнеркәсіпте істеді. Өнеркәсіптік жұмысшылардың басым бөлігі
Шығыс Қазақстанда болды.
458
Тау-кен өндірісі тарихына арналған зерттеулердің үлкен бір тобын кеңестік
ғалымдардың еңбектері құрайды. 1920-1930 жылдардағы зерттеулер кеңес үкіметінің
алғашқы экономикалық дағдарыс үстіндегі алтын өнеркәсібін көтеру шараларымен тығыз
байланысты болды. Себебі, жаңа экономикалық саясат кезеңіндегі аса маңызды міндеттер
елдегі тауар-ақша қатынастарын қалпына келтіру, капиталистік батыспен сауда
байланыстарын орнату болды. Сауда қатынастарын дамыту алтындық негізі бар тұрақты
валютаны қажет етті. Б. Пазухин Қазақстанның революцияға дейінгі тау-кен өнеркәсібіндегі
шетел капиталы және акционерлік қоғамдардың құрылу тарихын зерттейді.
Кәсіпорындардың экономикалық жағдайына металлург ретінде баға берген.
Сонымен қорытындылай келе, Шығыс Қазақстандағы тау-кен өндірісінің пайда
болуында табиғи-экономикалық факторлардың үлкен рөл ойнағанын атап өтуіміз керек.
Біріншіден, қомақты қаржы салуды аса қажет етпейтін шашыраңқы кен орындарының
көптеп ашылуы, алтынды қабатты жауып жатқан бос қабат қалың болмауы, алтынның
механикалық жолмен жеңіл бөлінуі, алтын жууда өзен суларының жеткілікті түрде болуы,
алтын сапасының жоғары болуы еді. Екіншіден, кен бар жерлердің ірі елді-мекендерге
орналасуы, өлкедегі жұмыс күшінің молдығы, арзандығы жалпы тау-кен өндірісінің
дамуына негіз берді.
Жалпы алғанда, мемлекет жұмысшылардың әлеуметтік мәселесіне жеткілікті көңіл
бөлмеді, кәсіпкерлерді міндеттейтін үкіметтік заңдар болмады. Нәтижесінде, кен
орындарындағы жұмысшылардың құқықсыздығы–кәсіпкерліктің пайдалы көзі болды.
Аталған кезең ішінде Шығыс Қазақстан бойынша қарастырылған тау-кен өндірісінің
қалыптасу және даму процестері Отан тарихындағы өзекті мәселелердің бірі болып
табылады. Тау-кен өндірісі мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық тұрғысынан тұрақты
дамуымен тығыз байланысты. Сондықтан да, тау-кен өндірісінің даму эволюциясы ешқашан
маңыздылығын жоғалтпайды.
Достарыңызбен бөлісу: |