text:
Бақылау сұрақтары: 1. Қоғамның саяси жүйесі деп нені айтамыз?
2. Саяси жүйе қандай қызметтер атқарады?
3. Г. Алмонд пен Д.Истонның саяси жүйе теорияларындағы айырмашылықтары қандай?
4. Қазақстанның қазіргі саяси жүйесі қандай түрге жатады?
ӘДЕБИЕТТЕР: Жамбылов Д.А.Саясаттану. Алматы, 2005 ж
Қуандық Е.С. Саясаттану негіздері. Оқу құралы. Астана, 2000 ж.
Общая и прикладная политология. Под ред. Краснова Б.И. М., 1997.
Основы политологии. Курс лекций под ред. Капесова Н.К. //Алматы: “Жеты Жаргы”, 1995.
Политология. Под ред. Т.Т. Мустафина. Алматы, 1994.
Политология. Под ред. Л.А. Байдельдинова Л.А. Алматы, 1995.
Тақырып №7 Мемлекет және азаматтық қоғам Сабақтың мақсаты:
Мемлекет туралы мағлұмат беру
Негізгі мәселелері:
Мемлекет- қоғамның саяси жүйесінің өзегі ретінде
Мемлекеттің шығуы және оның мәні
Мемлекеттің белгілері, оның функциялары және мақсаты
Мемлекеттің типтері. Азаматтық қоғам ұғымы.
Құқықтық мемлекет және оның мәні.
1. Мемлекет-қоғамның саяси жүйесінің өзегі. Мемлекет қоғамның саяси жүйесіне оның құрамдас бөлігі ретінде енеді.Саяси жүйенің бөлігі ретіндегі мемлекеттің субъектілігі- айрықша , өзгеше дара, қайталанбас: саяси жүйенің мемлекет сияқты осындай қасиеті мен сапасы бар, демек мемлекетке тән жағдайға, роль мен функцияға үміттене алатын басқа субъектісі жоқ.
Мемлекет саяси биліктің қоғамдағы басты идея қолданушысы және негізгі субъектісі. Ол- саяси қатынастардың басым көпшілігінің белсенді қатысушысы; онсыз олар көп жағдайда өзінің мәнділігі мен салмақтылығын жоғалтады. Мемлекетке саяси сипат тән, соған қарай ол қоғамның саяси жүйесінің құрамына кіреді. Алайда мемлекет- оның мемлекеттік емес буындарына ұқсас саяси жүйесінің, әдеттегіден тыс бөлігі. Ол- оның белгілі бір мөлшерде ондағы шоғырландырушы және үйлестіруші рольді орындайтын өзегі.
Қоғамның саяси жүйесі саяси биліктің ұйымын қамтиды және олардың арасындағы қарым-қатынастан тұратын, әр алуан саяси институттардың қызмет істеуіне әсері бар билік субъектілерінің жиынтығын өзіне қосып алады. Түрлі объективті және субъективті себептердің әсерімен саяси жүйе өзгеріп, жаңа жағдайға бейімделеді. Және қоғамның әрбір даму кезеңіне саяси жүйенің өзінің жай-күйі сәйкес келеді.
Саяси жүйенің барлық буындары, оның ішінде мемлекет те, бір бірінен бөлек, жеке әрекет ете алмайды.Олар қандай да бір мәселелер бойынша өзара алуан түрлі қарым-қатынасқа түседі. Сондықтан да олар бірлік пен тұтастық құрады.
Қоғамның саяси жүйесі- өзінің құрылымында саяси құрылыс, саяси ұйым, саяси нормалардың жиынтығы мен солардың негізінде құралатын саяси қарым-қатынастардың бірнеше салыстырмалы оғаштау, шағын жүйелері бар көптеген топтан тұратын құрылым.Қазіргі жағдайда бізді әсіресе қоғамның саяси ұйымы қызықтырады, өйткені рның құрамдас бөлігі болып өзінің алдына өз мүшелерінің саяси белсенділігін арттыруды, саяси билік жолындағы күреске қатысуды,оны өзінің саяси мүдделерін қанағаттандыру үшін пайдалануды мақсат етіп қойған ұйымдар, бірлестікткр мен құрылымдар табылады. Олармен бір “қатарда ” әрекет ете отырып, мемлекет қоғамның саяси ұйымының бөлігі ретінде белгілі бір шекте олардың іс-қимылына ықпал етеді, қажетті жағдайларда олармен байланысқа да түсе алады.
Ішкі саяси жүйенің қарым-қатынасын ең алдымен оның бірқатардағы элементтерінің ( мемлекеттік органдардың, саяси партиялар мен қоғамдық ұйымдардың арасындағы) арасынан қарастырған дұрыс. Кейде саяси жүйенің әр қатардағы элементтерінің қатынасын айқындау қажеттілігі туып қалды (мемлекеттік органдардың саяси нормалармен қатынасы). Әрине, әр қатардағы элементтердің қатынасын айқындау көбінесе бірінші түрдің қарым-қатынасымен жанама түрде байланысады( мемлекеттік органдар құқықтық нормаларды қабылдағанда, толықтырғанда немесе күшін жойғанда, жаңа нормалармен ауыстырғанда және тағы басқа жағдайларда саяси нормаларды ескереді), бірақ кейде ол “тікелей” жүзеге асырылады
( әңгіме саяси нормалардың мемлекеттік органдардың қызмет етуіне ықпалы туралы болғанда немесе, керісінше, қандай да бір саяси нормалардың мемлекеттік органдардың ықпалымен түзетуге түсуі туралы болғанда).
Сонымен мемлекет- саяси жүйенің басты элементі. Ол- керек кезінде арнаулы күштер органдарын пайдлана отырып, өз аумағында тұратын адамдардың мүддесін қорғауға тиіс және олардың арасындағы арақатынастарды құқықтық ережелер арқылы реттейтін қоғамдық механизм.
2.Мемлекет алғашқы қауымдық қоғамда болған жоқ. Ол құл иеленушілік қоғамда дүниеге келді. Қоғамдағы түбегейлі экономикалық- әлеуметтік өзгерістердің нәтижесінде қоғамды билеу, басқару жүйесі де өзгере бастайды. Рулық биліктің орнын саяси билік, саяси құрылым баса бастайды. Сөйтіп, қоғамның белгілі бір сатысында мемлекет пайда болады. Оның пайда болуы жөнінде әр түрлі көзқарастарбар. Моның ішінде ең кең тарағандары:
1. Теологиялық теория. Негізін салушылар А.Августин мен Ф.Аквинский мемлекеттің пайда болуын құдайдың құдіретімен түсіндірді.
2. Патриархтық теория. Негізін салушы XVIII ғ. өмір сүрген ағылшын ойшылы Роберт Филмер мемлекеттің пайда болуын рулардың тайпаға, тайпалардың одан үлкен қауымдастыққа , олардың одан әрі мемлекетке дейін бірігуінен деп санайды.
3. Қоғамдық келісім теориясы. (Т.Гоббс, Г.Гроций, Ж.Ж.Руссо) егеменді әмірші мен оның қол астындағы адамдардың келісімінің арқасында мемлекет пайда болды дейді.
4. “Зорлық жасау” теориясы (Е.Дюринг, Л.Гумплович,К.Каутский ) бір елді екінші елдің басып алуының нәтижесінде арадағы қатынастарды реттеу үшін мемлекет пайда болды деп пайымдайды.
5. Географиялық теория (А.Ратцель, В.Соловьев, Б.Чичерин) мемлекеттің пайда болуы географиялық ортаның (ауа райы, жер бедері және т.б.) өзгешеліктерінен деп түсіндіреді.
6. Марксистік теория мемлекеттің пайда болуын жеке меншік пен таптардың шығуымен байланыстырады. Ф.Энгельс мемлекет әрдайым “ең қуатты, экономикалық жағынан үстем таптың мемлекеті болып табылады, сондай-ақ ол тап мемлекеттің көмегімен саяси жағынан да үстем тап болып алады және осы арқылы езілген тапты басып-жаныштау және қанау үшін жаңа құралдарға ие болады” деп жазды.
Мәнділік категориясы, оған сапалы айқындылық беріп, аралас және туыстық құбылыстардан басты және негізге алынатын белгілеріне баса көңіл аударылатындығымен маңызды. Таптық түсіндіру мемлекеттің мәнін қоғамдағы үстемдік етуші таптың артықшылық жағдайын қамтамасыз етуге, оның мүдделерін бірінші кезекте жүзеге асыруға жағдай жасауға,оларды әр түрлі озбырлықтан қорғауға келіп саятындығы белгілі. Бұл талдау бойынша, мемлекет өзінің мәні бойынша тап жауларына қарсы күресте пайдаланатын үстемдік етуші таптың саяси билігінің ұйымы ретінде көрінеді.
Мемлекет жалпы алғанда қоғамның қалыпты тіршілік етіп, қызмет істеуіне, халыққа әсіресе, әлеуметтік қысым көрген және оның қысымға ұшыраған категорияларына байланысты жалпы міндеттерді шешіп жатқан кезде мемлекеттің ролі жағымды бағалануы керек.
Мемлекеттің мәні туралы мәселеге қоғамның түрлі әлеуметтік және саяси күштері тарапынан мемлекеттік қызметтің бағыттылығына түрлі тәсілдер әсер етеді әрі оның шешілуі қандай күштің басым ықпал етуіне байланысты. Сондықтан, мемлекеттің мәні болып бір жағдайларда таптық үстемдік пен билеуші топтың еркін таңдау есептелсе, екінші жағдайда –таптық және жалпы қоғамдық принциптердің үйлесуі есептеледі.
Қазіргі шетелдік зерттеушілер мемлекеттің мәні таптық күресті бітістіруде, татуластыруда деп біледі. Оған барлық халықтың, ұлттың мүддесіне сай келетін қоғамдық тәртіпті жасайтын ұйым, құрал ретінде қарайды. Қоғамға қауіпті әлеуметтік шиеленістерді асқындырмауға тырысып және оларды бейбіт саяси жолмен шешу үшін мемлекет негізгі әлеуметтік топтар арасындығы қатынастарға белсене араласып, ортадағы әділ төреші сияқты болуы керек дейді.
3. Мемлекеттің қоғам өміріне тікелей және жанама әсер ететін ерекше органдары және басқа саяси ұйымдардан оны ажырататын белгілері бар. Оларға жататындар мыналар: 1) Мемлекеттік егемендік. Мемлекеттің негізгі белгілерінің бірі- ол басқа мемлекеттерден тәуелсіз болады, оларға бағынышты емес. Өзінің ішкі және сыртқы саясатын өзі қалыптастырып, өз еркімен жүзеге асырады. 2) Билеуші органдар.Мемлекеттің ерекше билеуші, басқарушы органдары болады. Қоғамда заңи тәртіпті қамтамасыз ету үшін мемлекет әскер, полиция құрады. 3) Мемлекет органдарын, оларда істейтін қызметкерлерді қаражаттандыратын оның арнаулық материалдық қоры болады. Ол қорды жасау үшін мемлекет алым-салық белгілейді және оны жинайды. 4) Мемлекеттің өзінің тұрағы, аумағы болады. Сол аумақта мемлекет құралады, өз қызметін атқарады, билік жүргізеді. Мемлекеттің аумағы басқаруды тиімді жүзеге асыру үшін әкімшіліктерге бөлінеді. 5) Мемлекеттің күрделі белгілерінің бірі- құқықтық жүйенің қалыптасуы. Басқарылатын қоғамдық қатынастарды реттеп, оларды қажетті қалыпқа салып, тәртіп орнату үшін құқықтық нормалар жасалынады. Оларды жасап, қабылдайтын мемлекеттің тиісті өкілеттігі бар органдар болады. Сол құқықтық нормалардың жиынтығы мемлекеттің құқықтық жүйесін құрайды.
Өзінің бағытына сәйкес мемлекет өз қызметін белсенді атқарады,яғни қоғамдық өмірдің маңызды салаларындағы істердің жағдайына белгілі дәрежеде ықпал етеді.Мемлекеттің функциясында мемлекеттің сипаты мен қоғамдық-саяси табиғаты,оның маңызды әлеуметтік мәні бейнеленген.Мемлекеттің сыртқы және ішкі функциялары болады.
Мемлекеттің ішкі функцияларына қоғамның ішкі өмірінің ірі салаларына мемлекеттік ықпал ету немесе мемлекеттік басқару бағыттарын жатқызуға болады.Адамдардың өндіріс,орналастыру және алмастыру саласындағы қатынастарын мемлекеттің экономикалық функциясы жетекші орындардың бірін алады.
а)экономикалық салада мемлекет кәсіпкер,жоспаршы,үйлестіруші ретінде мәселелерді шешеді.Экономиканы нарықпен қатар мемлекет те реттейді.Оны мемлекеттік тапсырыс,салық,несие,экономикалық бағдарлама және т.б. арқылы жасайды.Халық шаруашылығының әр түрлі салаларының арасындағы байланыстарды реттеуге,экономикалық интеграцияны өрістетуге,ғылыми-техникалық революцияның жетістіктерін енгізуге т.с.с қатысады;
ә)әлеуметтік өмірді ұйымдастырады.Халықтың әл-ауқатын,өмір деңгейін көтеру,денсаулықты сақтау ісін жақсарту,тұрмыс қажетін өтеуді жетілдірумен т.б. айналысады;
б)заңдылықты қамтамасыз етеді.Ел ішінде қарапайым тәртіпті сақтауға,қылмысқа қарсы күресті өрістетуге,әкімшілік зорлыққа жол бермеуге т.с.с.басшылық етеді.
в) мәдени-тәрбиелік салада мемлекет халыққа білім беру және оқу-ағарту ісін,ғылымды,әдебиет пен өнерді дамыту жөнінде қамқорлық жасайды.
Сонымен қатар мемлекет бір топтың,таптың негізінде басқарушы күшті қалыптастыруға қатысады,бюджет саясатын жүзеге асырады,қарулы күштерді құрып ,ұстап,пайдаланады.


title: Сыртқы функциялар - Саясаттану пәні бойынша дәрістер Алматы 2019 мазмұНЫ

text:
Сыртқы функциялархалықаралық қатынастар саласына қатысты және оның сыртқы саяси міндеттерін шешуді қамтамасыз ететін мемлекет қызметінің бағыттарын қамтиды.Ішкі функциямен салыстырғанда олар,әдетте,басымдық таныта алмайды;керісінше,ақыр соңында біріншісінен туындайды,оладың табысты жүзеге асырылуы үшін қолайлы жағдайлар жасауға бейім тұрады.Мемлекеттің сыртқы міндеттеріне жататындар:а)мемлекеттің тұтастығы мен қауіпсіздігін қорғау;ә)өзін-өзі билеу,егемендігін сақтау,басқа елдермен тиімді қарым-қатынасты орнату,олармен бірге алынған міндеттердің екі жаққа бірдейлігін қамтамасыз ету; б) өз елінің саяси мүддесінің ықпалдылығына, ұтымдылығына,өтімділігіне,тиімдлігіне жағдай жасау,басқа елдердегі жаңалықтар туралы өз еліне дер кезінде мәліметтер беру және т.б.
Сайып келгенде,мемлекеттің ең басты міндеті-қоғамның тұрақтылығын орнатып,қалыпты тіршілігіне жағдай жасау.Ол әр-түрлі топтарға,жіктерге бөлінген қоғамның бірлігін қамтамасыз етуге тиіс.
Мемлекеттің әлеуметтік мақсаты үстемдік етуші тапқа немесе билік жүргізуші артықшылықтары бар топқа тиімді немесе, солармен қатар сондай-ақ халықтың кейбір басқа топтарына тиімді немесе тәртіпті бекітуден тұрады.Мұндай жағдайда мемлекеттің бекітіп,қорғап және оны жетілдіріп отырған тәртібі кімге пайдалы-үстемдік етуші тапқа ма,билік жүргізетін топқа ма немесе сондай-ақ халықтың кейбір топтарына ма деген сұрақтың жауабы бұл мемлекеттің қандай екендігіне:прогрессивті ме немесе реакцияшыл ма,демократиялық па немесе халыққа қарсы ма,содан мағлұмат береді.Платонның.Аристотельдің,Гегельдің пікірлері бойынша,мемлекет адамгершілікті бекітіп,қалыптастыру үшін қажет.Кейінірек бұл түсінікке басқа әлеуметтік құндылықтар келіп қосылды.Мысалы,Г.Гроций мемлекеттің мақсаты жалпы игілік деп санады,Т.Гоббс-жалпы қауіпсіздік десе,Жан-Жак Руссо-жалпы еркіндік деді.Ал мемлекеттің қазіргі кездегі кең тараған жалпыға бірдей рахат тұрмыс теориясы,мемлекеттің мақсаты халықтың материалдық және рухани қажеттіліктерін қанағаттандыруды,азаматтардың өмірін,денсаулығын және абыройын болуы мүмкін озбырлық, қол сұғушылықтан сақтауды, сондай-ақ олардың құқықтары мен бостандықтарын қорғауды нақты жағдайлармен қамтамасыз етуі деп біледі.
Мемлекеттің әлеуметтік мақсаты проблемаларын теория жүзінде байыптап түсініп,бүкіл бұған дейінгі тәжірибесін зерттеп,оны шешудің қазіргі заманғы әдістерін жасауда творчествалықпен пайдалану қажет.


title: Әр түрлі - Саясаттану пәні бойынша дәрістер Алматы 2019 мазмұНЫ

text:
Әр түрлі мемлекеттің мақсатын ашып көрсететін бірыңғай формула жасау мүмкін емес,өйткені кейде мемлекеттердің қызметі түрлі игіліктер мен құндылықтары шағын таптық (элитарлық-топтық) сипатта болса,екіншілерінде-игіліктер мен құндылықтар жалпы адамзаттық сипаттағы игіліктер мен құндылықтардың жиынтығы болады.
4.Мемлекеттерді типке бөлудің екі тәсілі бар:
1.Формациялық тәсіл;2.Өркениеттік тәсіл.Мемлекеттерді формацияға бөлу қоғамның экономикалық және әлеуметтік құрылысының ерекшеліктеріне байланысты.
Марксизм-ленинизм ілімі негізінде ХХ ғасырдың басында социалистік мемлекет дүниеге келді.Мұндай мемлекеттің типі әр түрде қалыптасты. Оның басқа типті мемлекеттерден түбегейлі ерекшелігі-еңбекшілердің, жұмысшы табы мен шаруалардың еркін баянды етіп,солардың мүддесін қорғайтын мемлекет ретінде жариялануы.
Алғашқы өркениетті мемлекет шексіз билікке негізделеді де,біріктіруші және ұйымдастырушы күш ретінде қоғамның әлеуметтік және экономикалық құрылымын анықтайды.Бұл-көне грек,шумер,ассиро-вавилон, иран, бирма,жапон,т.б. елдердегі саяси ұйымдар.Бұларға Батыс Еуропа,Шығыс Еуропа,Солтүстік Еуропа,Солтүстік Америка,т.б. мемлекеттері жатады.
Мемлекеттің типі- сан алуан мемлекеттердің өздеріне тиімді тұтастай алынған маңызды қасиеттері мен жақтарының жиынтығы және жалпылама ерекшеліктерінің жүйесі.


title: Саралау белгілері бойынша

text:
Саралау белгілері бойынша:
Жеке меншіктің бар
немесе жоқ екендігі.
Қарама-қарсы таптардың
бар немесе жоқ екендігі.
Тауар өндірісінің бар
немесе жоқ екендігін
алғашқы құл иеленуші коммунистік (бірінші
фазасы- социализм)
қауымдық феодалдық
қоғам буржуазиялық
Мемлекеттерді өркениет тәсілімен түрлерге бөлуде мемлекеттердің мемлекеттік және әлеуметтік-экономикалық құрылысын қоғам дамуының рухани ізгілік және мәдени факторларымен салыстыра отырып шешеді.
Өркениет дегеніміз қоғамның салыстырмалы түрде тұйықталған және локалдық (жергіліктілік) ахуалы.
Өркениет
(А.Дж. Тойнби бойынша)
|
мысырлық сириялық қиыр шығыстық
қытайлық мексикалық православиелік
ирандық батыстық арабтық
басқалары
(барлығы 21)
Азаматтық қоғам тұғырнамасын жасауда ерекше еңбек еткен немістің атақты фәлсафашысы- Гегель. Оның ойынша, азаматтық қоғам мемлекеттен тәуелсіз нарықтық экономиканы, әлеуметтік топтарды, таптарды, корпорацияларды, институттарды қамтиды. Олардың мақсаты қоғамның өміршеңдігін және азаматтық құқықты жүзеге асыруды қамтамасыз етуде.
Азаматтық қоғам деп мемлекеттік құрылымнан тыс қалыптасатын әлеуметтік экономикалық және мәдени-рухани қоғамдық қатынастардың жиынтығын айтады. Ол жеке тұлғаның емін-еркін дамуын қамтамасыз етуге мүмкіндік жасайды. Бұл қоғамда мемлекеттің жеке адам өміріне араласуына өте-мөте шек қойылады. Ал олардың атқаратын міндеттерін азаматтар өз еркімен оларға берген және орындалуын өздері тексереді.
Азаматтық қоғамда адамдардың экономикалық, саяси және рухни өмірінің түрін еркін таңдауына және жүзеге асыруына заң жүзінде кепілдік беріледі. Олар мемлекет тарапынан қатаң тәртіпке алынудан сенімді түрде қорғалады.
Адамның жалпы құқықтары сақталады, бұзылмайды.
Азаматтық қоғам экономикасының негізі- әр түрлі меншіктегі көп укладты экономика. Бұл қоғамның әрбір мүшесінің нақтылы меншігі болады және оны өз қалауына сай пайдалана алады. Саяси өмірде азаматтық қоғам барлық азаматтарға мемлекеттік және қоғамдық істерге еркін қатысуына жағдай жасайды.
Азаматтық қоғам материалдық, мәдени жоғары дамыған шақта құқықтық мемлекетке айналады. Құқықтық мемлекет деп демократиялық жолмен қабылданған заң үстемдік ететін, оның алдында бәрі де тең саналатын, жеке адамның құқығы жан-жақты қамтамасыз етілетін мемлекеттік құрылысты айтады.
Құқықтық мемлекет өз негізін азаматтық қоғамда қалыптастырады да сол ортадан өсіп жетіледі. Құқықтық мемлекетті қалыптастырудағы басты принцип товарлы өндірісте жеке меншіктілік пен нарықтық қатынастардың болуы. Құқықтық мемлекет деген атаудағы “құқық” деген сөздің алғашқы болып тұруында да өзіндік мән бар. Ол қоғамның саяси-әлеуметтік өмірінде, оның барлық аясында құқық жоғары орында тұру керек дегенге мегзейді.
Яғни құқық әрбір елдің негізгі заңы- Конституциясында бекітіліп, басқа да заңдары мен жарлықтарына нұсқа болуы қажет.
Құқтық мемлекеттің тағы бір ерекшелігі- ол оның билік жүргізуді бұйрықтар, жеке актілер арқылы емес, заң арқылы іске асыратындығы.Ол заңдар әділ болып, әділетті шаралармен заң арқылы іске асырылып отырылуы керек. Осы мақсатта өкімет билігін бөліп жүргізу принципі әрекет етеді. Ол принцип бойынша өкімет билігінің үш тармағы мемлекеттің заң шығару, атқару және сот билігін жүргізу органдары құрылуы тиіс.
Ал енді өкіметтің осы үш тармағында басымдылыққа жету үшін солардың бәріне құқықты мемлекетте жоғары мәртебе беріледі. Ондай мәртебе заң шығарушы өкіметке тиесілі. Барлық құқықтық мемлекеттерде заңдардың Конституциялығын қадағалап отыратын Конституциялық соттар құрылады.
Сөйтіп құқықтық мемлекет болуы үшін:
Халықтың саяси тәуелсіздігі, мемлекеттің егемендігі.
Оның пайда болатын негізі яғни, алғышарты болып табылатын азаматтық қоғам, атына сай жан- жақты жетілген болуы керек.
Барлық азаматтардың құқықтық теңдігі, мемлекет заңдарының адам құқығының жоғары тұруы қажет.
Мемлекеттер басқару түрі, өзіндік құрылысымен ғана емес саяси тәртібі жағынан да ерекшеленеді.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Бақылау сұрақтары - Саясаттану пәні бойынша дәрістер Алматы 2019 мазмұНЫ

text:
Бақылау сұрақтары:
Мемлекеттің пайда болуы жайлы қандай теорияларды білесіз?
Мемлекет қандай қызметтерді атқарады?
Азаматтық қоғам дегеніміз не?
Құқықтық мемлекеттің айырмашылығы неде?
Мемлекеттің белгілері қандай?
ӘДЕБИЕТТЕР:
Жамбылов Д.А.Саясаттану. Алматы, 2005 ж
Қуандық Е.С. Саясаттану негіздері. Оқу құралы. Астана, 2000 ж.
Общая и прикладная политология. Под ред. Краснова Б.И. М., 1997.
Основы политологии. Курс лекций под ред. Капесова Н.К. //Алматы: “Жеты Жаргы”, 1995.
Политология. Под ред. Т.Т. Мустафина. Алматы, 1994.
Политология. Под ред. Л.А. Байдельдинова Л.А. Алматы, 1995.
Тақырып №8 Саяси партиялар мен қоғамдық қозғалыстар
Сабақтың мақсаты:
Саяси партиялар мен қоғамдық қозғалыстардың қоғамдағы атқаратын ролі
Негізгі мәселелері:
Мүдделі топтар, ұғымы, функциялары, типологиясы
Саяси партия, ұғымы. Саяси партияның мақсаты, партия типологиясы.
Партиялық жүйелер ұғымы, оның жіктелуі
Қоғамдық қозғалыстар мен ұйымдар
Жалпы анықтама бойынша мүдделі топтар немесе қысымды топтар деп - әртүрлі типтегі (мәдениетті, ұлтты, кәсіпті) азаматтардың бірігуін айтады. Бұл топ мемлекеттік билікке қарсылық көрсетпейді, олар өздерінің алға қойған мақсаттарын және қызығушылықтарын жүзеге асыру үшін мемлекеттік билікті қолдайды. Жалпы қоғамның бірігуі мүдделі топ болып табылады. Ол үшін оның мынадай белгілері болу қажет: ұйымдастырушылық және қоғамда қалаулы сипаты; нақты әлеуметтік қызығушылықтарды қорғауы; материялды ресурстардың көптігі; өз қызығушылықтарын қорғауда қабілетінің болуы қажет болып табылады. Мүдделі топтар қоғам пайда болғаннан бастап пайда болған. Осыған байланысты әр саясаттанушы ғалымдар мүдделі топтардың қоғамдағы орнын әрқалай сипаттаған. Мысалы: Платон, Г. Гоббс, және Ж.Ж. Руссо сияқты ғалымдар мүдделі топтардың қызығушылықтарына олардың қоғамдағы орнына, мемлекетке әсерін сипаттайды. Ал кейбір саясаттушы ғалымдар осы мүдделі топтардың қоғамға кері әсерлері туралы өз пікірлерін айтқан.
Жалпы мүдделі топтар арасында болып жататын бәсекелестіктер заң бойынша шешілуі тиіс. Мысалы мүдделі топтар қоғамда ашық және қоғамға адал болулары тиіс. Егер бұл айтылғандар орындалмаса, қоғамда коррупция мен мафия кеңінен тарап кетеді.
Қазіргі заманғы саясаттану ғылымында мүдделі топтар белгілері бойынша бірнеше түрлерге бөлінеді.
Достарыңызбен бөлісу: |


Пайда болу сипаты мен ұйым ерекшелігіне байланысты: дәстүр бойынша құрылатын топтар – қоғамдағы орны үлкен емес. Мұндай топтар дәстүрі мықты дамушы индустриалды елдерде кеңінен тараған. Институцияланған топтар – формалды ұйымдар жататын топ. Мысалы саяси партиялар мен әкімшілік ұйымдар кіреді. Ассоциациялы топтар – дамыған мемлекеттерде кеңінен тараған. Олар әлеуметтік топтардың қызығушылықтарымен айналысады.
Алға қойған мақсаттарына байланысты мүдделі топтар: бірмақсатты- яғни нақты бір мақсатты алға қойып, соған жетуді көздейтін топтар; көпмақсатты – бірнеше мақсат қоя отырып, жан-жақты мәселелерді шешуге қатысады.
Әлеуметтік қызығушылықтарын қорғай алу қабілеттеріне байланысты мүдделі топтар:материялды қызығушылықы мүдделі топтар – оларға кәсіподақтар, коммерсанттар, тұтынушы ұйымдар жатады. Моральды қызығушылықты топтар; ұллтық қыжығушылықты топтар.
Жоғарыда айтып кеткендей, мүдделі топтар – қоғамның саяси өміріне басты қатысушы болып табылады.
Мүдделі топтарды мәні атқаратын функцияларымен тікелей байланысты болып келеді. Ондай функцияларға: әлеуметтік қызығушылықтардың артикулярлануы, ақпараттандырылуы, интеграция – мүдделі топтың бұл функциясы – қоғамдық тәртіпті және саяси жүйені қатайтуға қатысады; саяси элиатның қалыптасуын әсер ету функциясы және т.б. Мүдделі топтардың бұл функциялары жүзеге асу үшін олардың мемлекеттік билікке және оныңсаясатына әсер ете алатын құралдар жиынтығы болу қажет.
Мүдделі топтардың саяси билікке қатысты екі формасын көрсетуге болады:
Рож Жерар Шварценбергтің пікірінше мүдделі топтардың саясатқа әсерінің екі аспектісін көрсетуге болады. Бірінші аспект – экономикалық саясатқа әсер ету; екінші аспект – глобальды саясатқа әсер ету.
Көптеген мемлекеттерде лоббизм деп аталадын құбылыс кеңінен тараған. Лоббизм – заңды ұйымдарға әсер етуші агеннттер, жеке монополиялар, мүдделі топтар жүйесі. Лоббисттер үлкен әлеуметтік топтар мен партиялар атынан қызмет ете аталады.
Саяси партиялар – қоғам өмірінің саяси жүйесін қамтитын, қалыптастыратын басты элемент болып табылады. Сонымен қатар, саяси партия – пікірлердің ұйымдасқан тобы, ол халықтың белгілі бір тобының мүддесін білдіріп, оған мемлекеттік билікке келуге немесе оны жүзеге асыруға қатысуға мүмкіндік жасайды, соған жетуді мақсат етіп құрылатындығы әлемдік тәжірибеде әлдеқашан дәлелденген.Партия латын сөзінен «бөлу» деген мағынаны білдіреді. Саяси партяның мәнін түсіндіру үшін әлемдік тәжірибеде қолданылатын негізгі үш көзқарасты басшылыққа аламыз:
саяси партияны белгілі бір таптың мүдделрін көздеуші деп білетін маркстік көзқарас.
партияны мемлекеттік жүйесінде жұмыс істейтін ұйым ретінде институтционалды түсіндіру
партияны ең алдымен белгілі бір идеологиялық доктринаны ұстанатын адамдардың топтары деп түсіндіретін либералдық дәстүр.
Саяси партия мемлекеттік деңгейде билікті жеңіп алуға немесе соған қатысуға бағытталған идеологиялық негізде құрылған ерікті одақ болып табылады. Саяси партиялар дүниесі күрделі және өзгермелі. Мысалы, бір партиялардың құрамында миллиондаған азаматтар болса, екінші бір партия құрамында мыңдаған мүшелер болып отырады және ол әрқашан өзгеріп отырады. Партияларды классификациялауды М. Дюжерве классификациясы үлкен орынды алады.
М. Дюжерве саяси партияның бірнеше классификациясын көрсеткен.Олар: 1. кадрлық партиялар- демократиының қарқындауы кезінде пайда бола бастаған, орталықтанған партиялар, ХІХ ғасырда партиялардың бірігуі нәтижесінден қалыптасады. Кадрлы партиялардың басты элементі болып комитет табылады. Сайлаушылардың 10% ғана болатын мүше саны аз, ұйымдастырушылық жағынан жоғары деңгейде. Әр мүшесінің партиялық билеті бар. Жарғысын мүлтіксіз орындайды.2. бұқаралық – бұл партияның жаңа түрі. Бұл партияның үш түрі бар: әлеуметтік, комунистік, фашистік партиялар. Сайлаушылары көп, мүшелері белсенділері көп. Партиялық билеті жоқ.
Партиялардың белігілі бір мақсатқа жеу үшін бірігуін коалиция деп атайды. Коалицияның мынадый түрлері бар.
Парламентке қатысатын партиялардың ешқайсысы өз алдына бөлек басқара алмаған уақытта құрылған көппартиялық коалиция;
Екі партия бірігп үкіметті басқара алатындай уақытта құрылған екіпартиялық коалиция;
Егер де дербес партия ұзақ уақыт билік етсе, оны басымдық коалициясы деп атайды. Жалпы барлық саяси партиялардың жұмысы Конституцияға қайшы келмеуі тиіс.
Қоғамның саяси жүйесінде саяси партияладың алатын орны ерекше. Соған орай, саяси партиялар қоғамдық ұйымдар мен қозғалыстардан тікелей қарым-қатынасты және билікті қамти алатынынымен ерекшеленеді. Саяси партияларды ең басты ерекшелігі болып – ьилік пен саяси жүйені қолға алу болып табылады. Бұл мақсатты жүзеге асыру үшін саяси партиялар арнайы бағдарламалар дайындайды. Ал ең басты алға қойған мақсатын жүзеге асыру үшін партиялар ашықтан-ашық белгілі құрылымдарды жүзеге асырады. Жалпы саяси партиялар былай сипатталады: партия бағдарламасының болуы, саяси билік үшін күрестің болуы, партиялық тәртіптің болуы, партияға мүшелік ету, мүшелік жарна төлеу, партияның жарғысының болуы, баспа органдарының болуы, кәсіптік негіздегі партя аппаратының болуы. Осындай белгілері бар саяси партиялар тапты немесе әлеуметтік топты ұйымдастырады, жұмысына ақсаттылық-сипат береді, белгілі бір идеологияны қорғайды, бағыт береді.
Саяси партияларды жіктеп, жүйелеудің көптеген өлшем және белгілері бар. Саяси партиялар саяси жүйедегі рөлі мен іштей ұйымдасуынабайланысты: сайлаушылар партиясы, парламенттік партия, авангардтық партия, қауымдастық партиясы балпы бөлінеді. Оларға жеке анықтама беретін болсақ.
Авангардтық партия – орталықтанған өзінің барлық мүшелерінен партияның жұмысына белсенді қатынасуын талап етеді.
Саулаушылар партиясы – бұл партияның негізгі мақсаты үміткердің сайлау алдындағы науқанын ұйымдастыру: қаржы жинау, үгіт жүргізу, т.с.с.
Парламенттік партия – екі қызмет атқарады: парламетке бақылау жасайды, сайлауға дайындалады.
Қауымдастық партия – ортақ көзқарас, ұқсас мүдделеріне орай аңызды мәселелерді талқылау үшін біріктіріледі.


title: Пайда болу сипаты мен ұйым ерекшелігіне байланысты


url: http://emirsaba.org/sayasattanu-peni-bojinsha-derister-almati-2019-mazmni.html?page=24#Әлеуметтік_қызығушылықтарын_қорғай_алу_қабілеттеріне_байланысты_мүдделі_топтар


Саяси идеологиясына қарай саяси партиялар: Коммунистік партиялар – К. Маркстың ілімін басшылыққа алады. Тапсыз, меншіктің жеке түрі жоқ қоғам мүддесін қорғайды.
Социал-демократиялық партиялар – бұл партиялар үнемі еңбекші халықтың мүддесіне сай қоғамды реформалап отырады. Негізгі құндылықтары: әділеттілік, бостандық, теңдік, ынтымақтастық.
Буржуазиялық-демократиялық партиялыр – билік үшін ашық күрес жүргізеді. Үкіметке жалпыға бірдей сайлау салу арқылы жетеді. Заң алдында бәрінің де тең болғанын қалайды.
Консервативтік партиялар– ірі буржуазияның мүддесін қорғайды. Теңсіздікті сақтағысы келеді.
Фашистік партиялар – адам құқықтары мен бодстандықтары шектеледі. Ұлтшылдықты уағыздайды.
Саяси өмірдегі алатын орнына қарай:
Билеуші партяилар – билік қолға жеткен соң, қоғам дамуының басты бағыттары мен сипатын айқындауға мүмкіндік туады. Яғни басқа партиялардың үстінен билік жүргізеді.
Оппозициялық партиялар– олар басқару партияның саясатын сын көзбен бағалайды. Қарсыластық қасиет тән.
Саяси партиялар жұмыс істеу мақсатына қарай: ресми, жартылай ресми, құпия партиялар болып бөлінеді.
Ресми партия– жұмысын ашық жүргізеді. Қоғамдық саяси өмірге қатысуына заң жүзінде рұқсат етіледі. Мемлекеттік тіркецден өтеді.
Жартылай құпия расми партия – формалды түрде рұқсат етілген, кейбір жұмысына шек қойылған.
Құпия партиялар– заң бойынша тыйым салынған, жұмысын жасырын жүргізетін партиялар.
Қазіргі саясаттану ғылымында партиялық жүйенің нақты анықтамасы жоқ. Американ саясаттанушысы Р. Дальдің пікірінше партилық жүйені адамның билікпен қатынасы ретінде көруге болады. Ал Л.М. Фарушкин партиялық жүйенің орталығы деп саяси билікті айтады. Партиялық жүйенің басқада анықтамалары бар. Мысалы: жүйелі әдістің көмегімен Д. Истон партиялық жүйені материялдық және рухани дүниенің сәйкес келуі ретінде қарастырады. Өзінің даму тарихында партиялық жүйелер топтардың қызығушылықтары мен мүдделін қорғап келедң.
Партиялық жүйе – саяси субьектілердің соның ішінде билік және билеу байланысын көрсетеді.Бұл ұғым басқарушы топтар мен бағынушы топтардың және билеушілер мен бағынушылардың қарым-қатынастарын біріктіреді. Партиялық жүйенің функциялары жетілдіріледі, ал оның мазмұны мен мәні күрделенеді. Партиялық жүйелердің бірнеше типтері мен құрылымдары бар. Соларға жеке-жеке сипаттмама беретін болсақ.
Демокртия-мемлекеттік билікті халық құптайтын қоғамның партиялық жүесінің түрі. Яғни мұндай партилық жүйенің түрінде мемлекеттік билік халық басшылығымен жүзеге асады.
Теократия – қоғамның маңызды мәселелері заңмен шешілетін басқару жүйесі.
Тоталитаризм – қоғамның барлық бақылауына қол жеткізуге ұмтылатын партиялық жүей болып табылады. Қазіргі саясаттану ғылымында партиялық жүелердің басқа да түрлері де бар. Мысалы: дәстүрлі, қазіргі, либералды демократиялық және радикалды-авторитарлы.
Партиялық жүйе ұғымының астарында саяси партиялардың қарым-қатынастары мен олардың билік үшін күрестері жатады. Партиялық жүйелер бірінен-бірі партиялар санына қарай ажыратылады. Партиялық жүйелердің үш түрін көрсетуге болады.Олар: бірпартиялы, екіпартичлы, көппартиялы. Көппартиялы жүйелер – мұнде үш немесе одан көп партиялар болады. Саяси мәселелер жан-жақты қаралады. Мұндай партиялық жүйенің қалыптасуына идеологиялық бағыттарды пайда болуы әсер етті. Сонымен қатар ұлттық және тарихи факторлардың да әсері мол болды. Екіпартиялы жүйелер – көптеген саясаттанушылардың ойынша мұндай партиялық жүелер ең тиімді жүйе болады.Мұндай жүйеде екі партия арасында нағыз бәсекелестік болады. Үнемі екі партиялар бір-бірін сынға алып отырады.Көбіне екіпартиялы жүйе функцияналды болып келеді. Екіпартиялы жүйеге мысал ретінде АҚШ-ты алып көрсетуге болады. Бірпартиялы жүйе - өзінен басқа партиялардың болғанын қаламайды.Мұндай партиялық жүйелер тоталитарлық және авторитарлық қоғамға тән. Ла Паломбора мен Вайнер партиялық жүйенің күрделі классификациясын көрсеткен. Олар партиялық жүйенің бәсекелес және бәсекелес емес деп бөледі. Мұндай партиялық жүйелер билік үшін күрес кезінде бір-бірімен бәсекелесуі кезінде көрінеді. Партиялық жүелердің пайда болуына бірнеше факторлар әсер етеді.Олар: мықты әлеуметтік қоғам диффренциясы; қоғам тарихи дамуның спецификасы; ұлттық және этникалық айырмашылықтар. Партиялық жүйенің басты компоненті болып саяси қозғалыстар табылады. Саяси қозғалыстар өте ерте замандарда пайда болған.
Партиялық жүйелердің құрамына тек қана мемлекетті ұйымдар және саяси партиялар кірмейді. Сонымен қатар партиялық жүйелерде қоғамдық ұйымдар мен қозғалыстардың алатын орны ерекше. Қандай да бір партия болмасын қоғамдық қозғалыстар мен ұйымдарды өзінен бөлек шығармайды. Қоғамдық қозғалыстар мен ұйымдардың саяси дәрежесі болғаны мен олар партиялық жүйелер мақсатына ықпал етпейді. Алайда кейбір қоғамдық қозғалыстар мен ұйымдар саясаттан тыс жатады. Саяси қозғалыстар бірнеше түрлі болып бөлінеді. Мысалы: тапты сипаттты қозғалыстар, тапсыз сипатты қозғалыстар, таптан тыс өзіндік саяси қозғалыстар. Кез-келген мемлекетте саяси емес қозғалыстар-кәсіподақ юолып табылады. Бұл экономикалық қызығушылықтарды қорғау мақсатында құрылған жұмысшылар ұйымы болап табылады. ХІХ ғасыр ортасында кәсіподақтар жеке қоғамдық және ұйымдық күш болып саналды.
ХХ ғасырдың 50-70 жылдарында қозғалыстар мен ұйымдар қарқынды күшейе түсті. Сол кездегі көптеген ұйымдар тұрақты болған және олар әлі күнге дейін қызметтерін жалғастыруда. Қоғамдық қозғалыс пен ұйым екеуі екі түрлі сипатталады. Ондай сипаттарға бұзушы күш және реформа қабылдағандағы күш сипаттары жатады. Қоғамдық қозғалыстар бұзушылық сипат алады. Қоғамдық саяси қозғалыстардың жалпы екі бағыты бар. Олар: өктемдік және өктемдік емес. Қоғамдық қозғалыстар тұрақты болмайды. Қоғамдық қозғалыстадың көтерілуі немесе құлауы елдегі экономикалық жағдайға байланысты болады


title: Саяси идеологиясына қарай саяси партиялар


title: БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ - Саясаттану пәні бойынша дәрістер Алматы 2019 мазмұНЫ

text:
БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ:
1.Таптық және тапаралық партиялар дегеніміз не?
2. Қазақстандағы көп партиялық жүйенің қалыптасу мәселелері және оның келешегі қандай?
3. ХХ ғасырдағы қоғамдық қозғалыстар мен ұйымдарға тоқтал?
ӘДЕБИЕТТЕР:
Жамбылов Д.А.Саясаттану. Алматы, 2005 ж
Қуандық Е.С. Саясаттану негіздері. Оқу құралы. Астана, 2000 ж.
Общая и прикладная политология. Под ред. Краснова Б.И. М., 1997.
Основы политологии. Курс лекций под ред. Капесова Н.К. //Алматы: “Жеты Жаргы”, 1995.
Политология. Под ред. Т.Т. Мустафина. Алматы, 1994.
Политология. Под ред. Л.А. Байдельдинова Л.А. Алматы, 1995.
Тақырып №9 Саяси режимдер
Сабақтың мақсаты:
Саяси тәртіптің белгілері мен түрлеріне талдау жасау
Негізгі мәселелері:
Саяси режим ұғымы, типтері
Тоталитаризм ұғымы
Авторитаризмнен демократияға өтудің жолдары
Демокартия ұғымы
(Қазіргі Қазақстандағы демократия мәселесі)
Саяси режим деп саяси билік, қоғамдағы басқарудың әдіс –тәсілдер жиынтығын, азамматтардың құқықтары мен еркіндіктерін демокртиялық дәрежесін айтады.
Саяси режим:
Антидемократиялық
Демократиялық
Демократиялық режимге халықты биліктің қайнар көзі деп санап, оған мемлекеттік істерді щещуге құқық берілген және ол үшін қажетті жағдайлар жасалған биліктің түрі, қоғамның мемлекеттік – саяси құрылысы жатады. Мұндай тәртіпте азаматтардың негізгі құқықтары мен еркіндіктеріне кепілдік беріледі, әр түрлі әлеуметтік топтардың мүдделерін көздеуші саяси партиялар, ұйымдар, мекемелер кедергісіз жұмыс істейді. Саяси өмір демократиялық негізде кең өріс алады. Саясат мәселелері ашық талқыланады, биліктің шектен тыс шоғырлануына жол берілмейтіндей тетік жасалады, азаматтарға қолайлы құқықтар мен еркіндіктер, олардың саяси көңілін білдіру түрлері айқындалады, жалпыға бірдей сайлау құқығы орнатылады. Сонымен қатар демократиялық тәртіп мынадай белгілермен сипатталады:
Адал, шынайы сайыс арқылы. Жүйелі түрде өткізілетін сайлау. Ол амал-айласыз, қулық-сұмдықсыз жүргізілсе, және оның шынайы өткізудің жолы табылғанда ғана адал болады. Егер мемлекеттік билік бір партияның қолында болса да сайлау адалдыққа жатпайды. Шынайы сайыс арқылы дегенде өзінің кандидатурасын еркін ұсынуға мүмкіндігі бар әр түрлі топтар мен жеке тұлғалар болуын айтады. Егер бір топтар қатысып, екіншілері қатыса алмайтындай болса, ондай сайлау жарыс арқылы өтпегені. Жүйелі түрде деп сайлаудың белгілі бір мерзімде өткізілуін айтады. Үкіметтің сайлау арқылы дүниеге келуі. Демократияны қамтамасыз ету үшін сайлаудың жүйелі түрде жүргізілуі жеткіліксіз.
Мысалы Латын Америкасында сайлау жиі болып тұрады, бірақ содан кейін көп ұзамай әскери төңкеріс жасалып, билік басына басқа біреу келіп отырып алады. Бұл дұрыс емес. Себебі үкімет басына сайлау арқылы келу керек.
Демократия және тұлғалар мен аз ғана адамдардың да құқығын қорғайды. Әдетте, демократияға азшыллықтың көпшілікке бағынуын айтады. Бірақ ол аз. Көпшіліктің үкіметі жеке тұлғалар мен аз ғана адамдардың құқығын қорғағанда ғана демократиялы бола алады. Демократиялық режим президенттік және парламенттік болып екіге бөлінеді. Ал антидемократиялық режим тоталитарлық және авторитарлық болып бөлінеді.
Достарыңызбен бөлісу: |


Тоталитарлық (латынның бүтіндей, тұтас, жалпы деген сөзінен) тәртіпдеп қоғам, адам өмірінің барлық салалары тұтасымен мемлекеттік бақылауға алынған мемлекеттік саяси құрылымды айтады. Онда өндіріс, экономика бұқаралық ақпарат құралдар, білім, мәдениет, адамдардың жеке өмірі және т.б. бәрі тегіс бақылаудың астында болады. Азаматтардың конституциялық құқықтары мен бостандықтарына, демократиялық ұйымдардың жұмыстарына тыйым салынады, жазалау, қуғын-сүргін күшейеді, террорлық полициялық бақлау орнайды.
Тоталитарлық режимде жалғыз көпшілік партия қалыптасады. Билікті сол жүргізеді. Ол партия оған кірген мүшелердің өз еркімен және демократиялық жолмен ұйымдаспайды. Көсемнің ырқымен, соның айналасында құрылады.
Ондай қоғамда идеологияның ролі үстемдік етеді. Ол барлық бұқаралық ақпарат құралдарын пайдаланылады. Олардың күшімен жұртшылықты өз теориясының «шындығына» сендіруге тырысады. Идеологияны көсем анықтайды. Ол өз әрекеттерін биік бір арман, мұратқа жету мақсатымен бүркелемейді. Ол Гитлердің айтқанындай, басқалармен салыстырғанда бір нәсіл не ұлттың пешенесіне жазылған артықшылығы, Франконың христиандық қоғамы, Сталиннің бұрмаланған социализм идеялары сияқты болуы мүмкін. Басқаша ойлауға мүмкіндік бермейді.
Авторитарлық режим деп күштеуге, жеке адамның билігіне негізделген мемлекеттік саяси құрылысты айтады. Мұнда атқарушы билік үстемдік етеді. Парламент жойылмайды, дегенмен, ол кеңесші органға айналады. Тоталитарлықпен салыстырғанда авторитарлық режимде бірыңғай идеология, көпшілік партия болмайды. Экономика қатал бақылауға алынбайды, күштеу әдістері де азырақ қолданылады. Әдетте, ол саяси, процеске белсенді араласатын әскер күшіне сүйенеді. Азамматтар мен қоғамдық ұйымдардың саяси құқықтары мен бостандықтары шектеледі, оппозицияға тыйым салынады. Сайланбалы мемлекет органдары азаяды. Олардың жұмыстары мемлекет басшсының ырқына бейімделеді. Автолитарлық режимге мысалы, Пиночет кезіндегі Чилиді, Франко кезіндегі Испанияны, қазіргі Индонезияны, Марокко,Кувейтті, Сауд Арабиясын және т.б. жатқызуға болады.
Тоталитарлық және автолитарлық режим мен демократиялық тәртіпке көшу әр елде әр түрлі өтеді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Германия, Италия, Жапонияда буржуазиялық демократиялық тәртіп АҚШ-тың әскри күшінің көмегімен орнады. Португалия, Испания, Грецияда мұндай ауысу дамыған капиталистік елдердің қаржылық экономикалық, саяси және моральдық психологиялық қолдауының сүйемелденуінің арқасында жүзеге асты. Қазір Шығыс Европа елдерімен бұрынғы Кеңес одағы республикаларының демократиялық тәртіпке өту барысында Батыстың көмегіне сенуге болады. Бірақ ол үшін бұл елдер Батыстың талабына сәйкес дамуы шарт.Сол елдердің қатарына біздің Қазақстанда қосылады.Біз үшін либералдық демократияға өту қосымша қиындықтар тудырады. Себебі, бізде нарықтық экономика айтарлықтай қалыптаспаған. Оның үстіне еліміздің саяси мәдениеті әлі жеткілікті дамымаған. Сондықтан демократиялық жолға түсу ұзақ та күрделі болмақ.
Сайып келгенде, саяси жүйе қоғамның күрделі, сан қырлы құрылымы болып табылады. Ол орасан зор үйлестіру және жинақтау қызметін атқарады. Жалпы қоғамның және оның әлеуметтік топтары мен жеке адамдардың өміршең, тұрақты даму саяси жүйесінің қаншалықты орнықты, жақсы жұмыс істеуіне байланысты. Оны толық түсіну үшін саяси жүйенің құрамдас элементтерін, әсіресе, мемлекетті оқып білу керек.


Демократия деген сөз гректің «демос» - халық және «кратос»- билік деген сөздерінен тұрады, яғни халық билігі деген мағынаны білдіреді.
Қазір бұл сөз бірнеше мағынада қолданылады:
мемлекеттің тұрпаты (типі) мен жалпы саяси жүйесі;
мүщелерінің теңдігіне, басқару органдарының мерзімді сайлануы және көпшілік дауыспен шешімдер қабылдау принциптеріне негізделген кез келген ұйымның ұйымдастырылу түрі;
қоғамдық құрылымның мұраты (идеалы) және соған сәйкес көзқарастар.
Демократияның көпшілік таныған бірыңғай анықтамасы жоқ. Әр дәуірдегі ойшылдар оны әр түрлі түсінген. Оның үстіне әр түрлі елдерде олардың ұлттық, тарихи және т.б. ерекшеліктеріне байланысты демократия сан түрлі рең алуы мүмкін. Дегенмен, демократиялық мемлекеттердің көп түрлілігіне қарамастан, олардық ортақ белгілері болады. Ондай белгілерге төмендегілер жатады:
Халықтың заң жүзінде мемлекеттік биліктің бірден- бір бастауы саналуы. Ол мемлекет ұйымдастырушы , конституциялық биліктің халыққа тән екендігіне көз жеткізеді. Ол жоғарғы органдарға өз өкілдерін сайлайды және жүйелі түрде ауыстырып отырады. Бірталай мемлекеттерде халықтың бастамасымен және референдум арқылы заңдар жетілдіріледі және қабылданады.
Халық билігін жақсарту үшін оған жағдай жасау керек. Ондай жағдай теңдік болған жерде ғана болады. Теңдік барлық салада – халық жиналысында, мемлекеттік істерге қатысуда, заң шығаруда, оны орындауда және т.т. болуға тиіс.
Табиғатына, әлеуметтік, саяси, мәдени және т.с.с ерекшеліктеріне байланысты адамдар әр түрлі болды. Солардың бәрін қалай теңестіруге болады? Ол үшін заң, құқық алдындағы теңдік болу керек. Заң және құқық – жалпы және барлығына бірдей қоғамдық және саяси өмірдегі демократиялықтың негізі және қорғаушысы. Олар қоғамдағы қатынастарды реттейді,жүріс-тұрыс, іс-әрекеттер ережелерін орнатады.
Әділеттілік. Әділеттіліктің де бірыңғай ұғымы жоқ. Ол жөнінде әр түрлі тарихи дәуірлерде әр қоғамның өзіндік түсінігі болады. әділетттілік қоғамдық қатынастармен, қоғамдағы саяси құрылыспен, оның мемлекеттілігінің тұрпатымен, саяси мәдениетінің дәрежесімен айқындалады.
Бостандық, еркіндік. Бұл демократияның бесінші белгісі. Қазақ халқы еркіндікке жету үшін ғасырлар бойы күрессе, адамзат қоғамында демократияны шектейтін, теңдік пен әділдікті бұзатын, қанаудың, тәуелділіктің барлық түрлерінен азат етілу үшін мыңдаған жылдар бойы күресуіне, реформалар, революциялар, өзгерістер жасауына, сан рет жеңілуге, жеңіске жетуге туар келді. Сайып келгенде, осының бәрі еркіндік бостандыққа байланысты.
Жоғарыда көрсетілген белгілермен қатар демократиялық принципке жүйелі түрде мемлекеттің негізгі органдарын сайлау жатады. Ең алдымен жоғарғы заң органы сайланбалы болуы тиіс. Одан соң төменгі өзін-өзі басқаратын органдарға дейін сайланбалы болғаны тиіс.
Сонымен қатар шешім қабылдағанда ерте заманнан демократияға азшылықтың көпшілікке бағынуы жатады. Кейінірек мұндай бағыну шектелді, азшылықтың өз пікірі болуы, оны сайлау онымен санасу керектігі мойындады.
Қазіргі демократиялық процесте мынадай демократиялық рәсімдер де қарастырылған: барлық сайлаушылардың тең дауыс құқығы, сайлаудың еркіндігі, балама үміткердің болуы, тізім бойынша сайламау, демократияның үздіксіз қоғамдық бақылау аясында болуы, мемлекеттің дау-дамай, шиеленістерді реттеудегі ықпалды тетіктерін табуы және т.б.
Сонымен, демократия деп халық билігі, теңдік, құқық, әділдік, еркіндік принциптеріне негізделген мемлекеттік құрылысты айтамыз.
Демократиялық мемлекет - Қазақстан Республикасында алдымен Конституция қабылдап, тікелей басшысын және Парламент сайлауға, өкілетті мерзімі біткен соң, оларды ауыстыруға халықтың құрылтайшылық билігі бар республикалық құрылыстағы мемлекет ретінде танытатын ұғым. Республиканың жоғарғы органдары арқылы көпшілік қазақстандықтардың еркін шынайы анықтауға және мүддесін барынша жүйелі қорғауға қажетті мүмкіндіктер береді. Демократиялық мемлекет әлеуметтік және ұлттық нысандарына қарамастан, азшылық пен жекелеген азаматтардың мүддесін білдруіне, оның есепке алынуына да мүмкіндіктер береді, мемлекеттік қызметке араласып, қатысуға тең құқықтар беріледі. Демократиялық мемлекет қызметінің түбегейлі принциптерінің бірі – «Қоғамдық татулық пен саяси тұрақтылық».
Достарыңызбен бөлісу: |


text:
БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ: 1.Қазақстандағы билік түрі қандай?
2. Қазақстандағы қазіргі саяси тәртіп биліктің қандай қорларын пайдаланады?
3. Демократиялық билік қандай белгілерімен сипатталады?
ӘДЕБИЕТТЕР: Жамбылов Д.А.Саясаттану. Алматы, 2005 ж
Қуандық Е.С. Саясаттану негіздері. Оқу құралы. Астана, 2000 ж.
Общая и прикладная политология. Под ред. Краснова Б.И. М., 1997.Основы политологии. Курс лекций под ред. Капесова Н.К. //Алматы: “Жеты Жаргы”, 1995.
Политология. Под ред. Т.Т. Мустафина. Алматы, 1994.
Политология. Под ред. Л.А. Байдельдинова Л.А. Алматы, 1995.
Тақырып №10 Қоғамдағы демократияландыру және саяси жаңару Сабақтың мақсаты:
Демократия ұғымына халықаралық көлемде сипаттама беру, Қазақстан жағдайында демократияның әмбебаптық дәрежесіне, оның әлемдік стандартқа сәйкестігіне тоқталу
Негізгі мәселелері:
Демократия – мемлекеттік құрылыс, формасы мен режимі ретінде.
Демократиялық тарихи формалар: антикалық, классикалық, қазіргі демократияның қазақстандық моделін қалыптастыру, саяси жүйені жаңалау мәселелері.
Қазақстан Республикасындағы саяси процестер.
1. Демократия – мемлекеттік құрылыс, формасы мен режимі ретінде.Демократия мен демография сөзі біздің тілге аударғанда «халықтық билеу» және «халықтың орналасуы» ұғымын білдіреді. Күнделікті өмірімізде осы екі ұғымның мән-мағынасы бір-бірімен жиі қабысып ұштас келеді. Демографиялық процестерге обьективтік түрде талдау жасамайынша Қазақстанның сан қилы күрделі тарихын қайта жазып шығу мүмкін емес. Оның соңғы үш жыл ішіндегі тарихын түрлі демографиялық метаморфозалардың, яғни күрт және кілт өзгерістердің кезеңі деп сипаттауға болады. Кезінде олардың Қазақстанның бүгінгі этногрфиялық келбетінің өзгеруіне әкеліп соқтырған этникалық астары тым мол болды. Егеменді ел болып, іргемізді бүіндеп отырған кезде ұзақ жылдар бойы отаршылдық тұзағына түскен ұлттық санамыз қайта жанданып, даму үстінде болды. Соның бір жарқын көрінісі ұлттық демографиялық мінез-құлқымызда орын алып отырған келелі өзгерістерден айқын байқалады. Халықтың демографиялық санасы көп қатпарлы, ол ұлттық санамыздың бастау алар мәйегі және оны өсіре алатын басты дәнекері. Республикамыздың географиялық картасына көз салсақ екі бірдей құрлықтың териториямызда орналасқанын байқаймыз. Алып Евразия суперконтинентінің кіндік ортасы Қазақстанда жатқандықтан және республика жер көлемінің 400 мың шаршы шақырымы, яғни 15%-і (Швеция мемлекетінің жерімен тең) Европада орналасқандықтан өзімізді Европалық және Евразиялық мемлекет деп есептеуге болады. Саны жағынан қатты әлсіреген қазақ халқының өз жерінде азшылықта қалуынан кереғар, күңгірт көріністер туындайын болса оның өзінен саны басым халықтармен іргелес жатуы қосымша қиыншылықтарға алып келеді. Шығысымызда халқының саны қазақтан 100 еседен астам милиардтан астам Қытай мемлекеті орналасқанын естен шығармауымыз керек. «Қара қытай қаптаса – ақыр заман болады» деп бабаларымыз бұдан 500 жыл бұрын өз ұрпағын ерекше ескерткен. Солтүстігімізде Қазақстан 15 еседен артық «ормандай көп орыс» жайғасқан. «Орыспен дос болсаң – айбалтаң жаныңда болсын» деп бұдан 300 жыл бұрын айтқан екен отаршылдық өктемдіктен әбден мезі болған момын қазақ бабамыз. Республикамызда славян халықтарымен қатар түркі тілдес халықтар сан жағынан айтарлықтай дәрежеде қоныстанған. Олардан араласудан тілімізді байытып, дінімізді берік етеміз, мәдениетімізді өркендетіп, мемлекетімізді күшейте аламыз. Түркі тілдес ұлт өкілдері, нәсілі де, тілі де, мәдениеті де бөтен келімсіктерді арамыздан жылдам ығыстырып шығаруға себін тигізе алады. Жақын арада 3-4 есеге дейін өсім бере алатын шығыс халықтарының саны республикада 1,5 млн. адам. Туған отанымыз Қазақстанның бүкіл Евразия құрлығындағы нағыз демократиялық өркениетті, жан-жақты дамыған, жетілген елге айналары анық. Бұл кезеңдерде қазақ халқының алғашқы ұлттық мемлекеттегі қазақ хандығы құрылып, орнықты Алаш ұлысы қазақ ұлты болып қайта қалыптаса бастады. Ұлттық ынтымақтықтың нәтижесінде сол тарихи кезеңде қазақтар саны жағынан тез өсіп, өзінің ата-мекенін толық игеріп үлгерді. Ортақ ұлттық тіршілігіміз – халықтық демографиялық өмірбаянымыздың жемісті де жеңісті өсу қарқыны басталды. Алда тосып тұрған жауапкершілік пен отаршылдық сияқты әртүрлі тарихи қиыншылықтар мен сан қилы әлеуметтік апаттарға қарамай, осы өткен 525 жылдың ішінде біздің санамыз 10 есеге жуық өсе алған. Біздің жыл санауымызға дейін, яғни осыдан 2000 жыл бұрын қазақ халқының құрамына енген түркі тілдес ру-тайпалар саны 200 мың адамға жеткен. Қазақ халқы сәтті өсіп келе жатқан кезінде алғаш рет қатты жауапкершілікке ұшырар «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» жылдарына тап болды. Осы екі жылдың қияметті кезең халқымыздың тірнектеп 258 жыл бойы жинаған санының жартысын жоқ етіп, оны демографиялық деңгейі жағынан 128 жылғатөмен түсіріп тастады.


Диктатура-қарулы күшке сүйенетін, заңмен шектелмеген шексіз мемлекеттік билік.
Еуропарламент-еуропалық бірлестіктің 12 елін қамтитын мемлекетаралық саяси мекеме.
Егемендік-мемлекеттің, халықтың, ұлттың, адамның саяси тәуелсіздігі.
Идеология-белгілі бір әлеуметтік топтар, таптар, партиялар және т.б. мақсаттары мен мүдделерін бейнелейтін, үстемдік етіп отырған қоғамдық қатынастарды орнықтыруға немесе оларды өзгертуге қызмет ететін тұжырымдардың, пікірлердің, идеялардың жүйесі.
Импичмент-жоғарғы лауазымды адамдарды конституцияны бұзғаны үшін немесе басқа қылмысы үшін жауапкершілікке тартуға және ісін сотта қарауға мүмкіндік беретін ерекше тәртіптің түрі.
Инновация-жаңалық енгізу
Охлократия-қоғамдық өмір жағдайына қанағаттанбай мемлекеттік мекемелерді басып алып, ойран салған, демократияны теріс түсінген тобыр билігі.
Парадигма-жасалатын өзгерістердің нәтижесінде туатын болашақтағы қоғамдық құбылыстың үлгісі, бейнесі.
Прагматизм-алға қойған мақсатқа іс жүзінде жету үшін ұстаған бағыт.
Инагурация -мемлекет басшысының өз қызметіне салтанатты кірісуі
Коалиция -ортақ жауға қарсы немесе мемлекеттік билікті жүзеге асыру үшін бірлескен мақсатты партиялар мен қоғам қайраткерлерінің бірігіуі.
Конституция-мемлекеттік және қоғамдық құрылыстың негізгі қағидаларын, принциптерін білдіретін негізгі заң.
Көппартиялылық-мемлекеттік билік үшін күрес барысында бірнеше саяси партиялардың әр түрлі мүдделері мен пікір алалығын пайдалана отырып басқару түрі
Легитимдік-халықтың үстемдік етіп отырған саяси билікті мойындауы.
Можаритарлық жүйе-сайлау нәтижесінде үміткердің округ бойынша көпшілік дауыс алуы.
Маргиналдар-белгілі бір себептерге байланысты қоғамның негізгі әлеуметтік тобына, табына кірмей қалған аралық жағдайдағы адамдар.
Меморандум-дипломатиялық хат жазысудың бір түрі.
Мороторий-ішкі жіне сыртқы міндеттемелерді орындауды уақытша тоқтату, үзіліс жариялау.


title:
Диктатура-қарулы күшке сүйенетін, заңмен шектелмеген шексіз мемлекеттік билік.
Еуропарламент-еуропалық


title: Қазақ халқы санының әр түрлі тарихи кезеңдердегі өсіп кеміген күрделі динамикасы

text:
1млн. 100 мың
3 млн. 330мың
2 млн. 222мың
3 млн. 600мың
5 млн. 000мың
5 млн. 650мың
4 млн. 800мың
5 млн. 450мың
3 млн. 400мың
3 млн. 750мың
3 млн. 150мың
3 млн. 460мың
4 млн. 470мың
6 млн. 280мың
7 млн. 990мың
10 млн.000мың
12 млн.300мың
15 млн.000мың
18 млн.500мың
23 млн.000мың
26 млн.500мың
30 млн.000мың
33 млн.000мың
2. Демократияның тарихи формалары: антикалық, классикалық, қазіргі демократияның қазақстандық моделін қалыптастыру, саяси жүйені жаңалау мәселелері. Алғашқы қауымдық құрылыстан бастап демократия үрдістері тарихи өзгерістерге ұшырап отырған, оны зерделемей болмайды.
Алғашқы қоғам жағдайында барлық адам тең жағдайда өмір сүрген: өндіргіш күштері және құралдары қарапайым және оларды жеп-жеңіл әркім дайындап алған. Бір адам ешқандайда біреуді өзіне қызмет істеуге көндіре алмаған. Қоғамның барлық мүшелерін, әсіресе, ержеткен еркектерді біріктіретін халықтық жиналыс болып табылған. Бұл сияқты алғашқы демократия адамзаттың отырықшылығына, егіншілікпен айналысқанына, қалалардың пайда болуына дейін сақталған.
Ежелгі грек полисі Афинада халықтың (құлдардан, әйелдерден басқа) жиналыстарда мемлекеттің (полистің) тағдырын анықтауға мүмкіндіктері болған, ішкі және сыртқы саясатын белгілей алған. Сөйтіп, басқарудың демократиялық және ұжымдық түрлері аристократиялық биліктің орнын басқан. Халық жиналыстарында «сөз еркіндігі», заң алдындағы теңдігі, азаматтардың саяси құқықтары негізделген. Бірақ демократияның антикалық түрлері жеткілікті дамымаған еді. Платонның пікірінше, монархия да, демократия да жаман: Билігі шектен тыс монархия жаман, еркіндігі шектен тыс демократия жаман. Платоннан кейін Аристотель бұл айтылған проблемаларды жаңа қырынан қарастырып, демократиялық басқару принципінің баламалы жолын ұсынған: 1. Басқаруды байлар мен кедейлердің тең жағдайда жүргізуі; 2. Қоғамдық қызмет атқарудың ең төменгі мүліктік шарты; 3. Қызметке сот жолымен жазаланбағандардан басқаларының бәрін қабылдау; 4. Қызметке толық құқықты азаматтардың (еріктілер, құл еместер) барлығын қабылдау; 5. Заңның суверенділігін тану. Демократияның аристотельдік бұл концепциясы жаңа заман жағдайында сақталынған және ірі саяси ойшылдардың шығармаларында одан әрі байытылған.
Орта ғасырларда саяси ой-пікір демократияны басқаша түсіндірудің жолын, яғни монархқа сенім білдірген халық билігін іздестірген. Басқаша айтқанда, корольдік билікті демократиялық легитимациялауға тырысқан. Бірақ, осындай жағдайда мынадай пікір-талас орын алған: билікті жүзеге асыру тек ғана монархтың қызметі ме немесе билік көзі халықта ма? Кейінірек, яғни жаңа заманда халықтың суверендік заңды билік идеясы жетілдірілген. Ол бойынша билік халық атынан Парламентке берілуі тиіс делінген. Осыдан келіп өкілетті демократия идеясы пайда болған. Халық және билік суверенитеті туралы ұғым қалыптасқан.


title: Қазіргі кездегі демократиялық жүйелер

text:
Қазіргі кездегі демократиялық жүйелер XVIII – XIX ғасырдағы либералдық басқарудың тікелей және жан-жақты ықпалынан бастау алады. Тарихи ой-пікірде либерализм алғаш рет индивидті қоғамнан және мемлекеттен ажыратып, азаматтық қоғамды қорғаған.
Либералдық идеялардың отаны және олардың жүзеге асқан жері Англия болып табылады. Орта ғасырлар заманында Европада абсолютизм күшейіп тұрған кезде ағылшындар монарх билігін шектей алды. Оны жүзеге асырудың басы 1215 жылы қабылданған Еркіндіктің Ұлы Хартиясы болып табылады. Ол Хартия әлі де демократиядан алыс еді және монархтың құқын аристократияның пайдасына қарай бұрып шектеген еді. Дегенмен бұл ретте де жеке адам еркіндігі мен қауіпсіздігі жарияланған. Онда заңнан тыс бірде-бір еркін адам тұтқындалмайды, меншігі алынбайды, кемсітілмейді, қуғындалмайды немесе басқа түрлі жолдармен жазаланбайды делінген.
Жаңа заман туғаннан соң демократияның саяси ұйымы туралы нақты мәселе қойылды және мемлекеттің Республикалық құрылысымен байланысты қарастырылды.
Либерализмнің «әкесі» саналатын Локктың пікірінше, мемлекет өзіне белгіленіп берілген шекара шегінен шықпауы керек, өйтпеген күнде халықтың тарапынан азаматтық бағынбаушылық орын алады. Оның пікірінше адамдар үкіметің жолсыздық әрекеттеріне қарсы тұратын құқы болуы қажет. Қажет болса тіпті күш қолдану арқылы оны орнынан кетіре алуы керек. Егер үкімет өз міндетін атқара алмаған жағдайда, оған халықтың араласуы орынды. Сондықтан да Локкты либерал ғана емес революционер деп те атаған. Маркс демократия мен еркіндік мәселесін әрі қарай зерттей отырып, мемлекет азаматтық қоғамнан жоғары тұрған жағдайда, шын мәніндегі еркіндік болуы мүмкін еместігін дәлелдейді. Бірақ, ол либералдық демократияның кейбір элементтерінің прогрессивті екенін теріске шығармайды.
Демократия үшін күрес БҰҰ-да адам құқы туралы декларация қабылданғаннан кейін күшейе түсті (1948). Одан кейін Европадағы қауіпсіздік пен ынтымақтастықтың Хельсинки мәжілісінде (1975) ол жөніндегі оң пікір одан әрі дами түсті. Универсалды процесс ретінде қарастыратын пікірлер басымдық алып келеді. Бірақ демократиялық жүйеге бір жолы Назарбаев айтқандай, «Біз демократиялық дәстүрлерді дамытумен бірге оны қорғаудың жеткілікті қатаң жүйесін қарастыруымыз керек». Қазақстандағы қол жеткен либералдық демократиялық қоғамның жетістіктердің белгілері, біздіңше, мынадай: экономика саласында: меншік түрлерінің әркелкілігі; еңбекке қарай бөлу принципі; кәсіподақтардың еңбекшілер құқын қорғауы; табысы төмен топтардың жағдайына қамқорлық;
Саяси салада: президенттік-парламенттік басқару, саяси пікірдің әртектілігі; көппартиялықтың болуы; сайлау жүйесінің демократиялылығы; құқықтар мен бостандықтар туралы демократиялылық заңдардың болуы; қоғамдық ұйымдар жүйесінің болуы; оппозицияның болуы;
Рухани салада: сөз, ұждан бостандықтары; өнер мен мәдениетінің дамуы; дамыған оқу ағарту жүйесінің болуы; зұлымдықты, нәсілшілдікті насихаттауды шектеу;
Әлеуметтік салада: жеке адамның әлеуметтік қорғалуы; әділетсіздіктен қорғау; әлеуметтік қамсыздандырудың сапасы және оған қол жеткізу.
Ең бастысы Қазақстанда президенттік-парламенттік басқаруға көшу демократияландыру ісіндегі өте айтулы оқиға болды. Ол тіпті де ел президентінің билігін осалдатпайды. Президент өзіне тән қызметін сақтайды. Ол елдің саясат алаңындағы түрлі биліктік күштердің қарым-қатынасын реттеп отырады.
3. Қазақстан Республикасындағы саяси процестер. Біздің елдің болсын, шетелдердің қоғамтану ғылымдарында болсын ұзақ жылдар бойы үлкен саяси қопарылыстар тұрсын, өткір қайшылықтар, терең дағдарыстар болса, мемлекеттің қалыпты, ойдағыдай дамымағандығы, жетілмегендігі, ауруы болып саналды. Ол үшін мемлекет тұрақты, тепе – теңдік жағдайында бірқалыпты дамуы керек сияқтя болып көрінді. Сондықтан тұрақтылық қоғамның негізгі мақсаттарының, құндылықтарының бірі саналатын.
Ал, шын мәнінде, бұл дұрыс түсінік емес еді. Себебі, қоғамда әр түрлі топтар, таптар, жіктер болатындығы айғақ. Олардың өзіндік мақсат – мүдделері, талап – тілектері, арман – аңсарлары, мұқтаж – қажеттіктері болады. Олар, сөз жоқ, сәйкес келе бермейді. Осыдан келіп араларында айырмашылықтар пайда болады. Олар дер кезінде шешілмесе, шиеленістерге, жанжалдарға айналады.
Шиеленіске адамзат өте ертеден – ақ көңіл аударған. Мысалы, б.з.б. VII – VI ғасырларда қытай фәлсафашылары дүниедегі нәрселердің бәрінің қозғалыс көзі оң (ян) және теріс (инь) бастаулардан тұрады деп есептеді. Ежелгі грек фәлсафасышы Гераклит заттар мен құбылыстардың дамуы қарама – қарсылықтардың күресінен туады деді. Макиавелли қоғамдық процестердің дамуында қайшылықтардың пайдалылығын атап көрсетті. Гегель қарама – қарсылықтардың қайшылықтары мен күресін жоғары бағалады.
Этносаяси жанжалдарға этностар, ұлттар арасындағы дау – дамайлар, шиеленістер жатады. Басқа саяси - әлеуметтік егес, даушарларға қарағанда ол өте күрделі және шешілу жолы қиын мәселе.
Саяси жанжалдар көпұлтты мемлекетте әл түрлі тілде сөйлейтіндердің (Бельгия, Швейцарияда), әр түрлі дінге сенетіндердің (Индиядағы сикхтар, мұсылмандар, индустар; Ливанда христиандар мен мұсылмандар), әр түрлі ұлттар (бұрынғы Кеңестер Одағында), әр түрлі нәсілдер (Оңтүстік Африка елдерінде) арасында болуы мүмкін. әдетте мұндай қақтығыс әр түрлі этникалық топтардың арасындағы елеулі экономикалық теңсіздіктен туады. Өз ұлтының өкілдері езгіге, қысымшылыққа түсіп отыр деп ұққан этнос халқының арасында үгіт жүргізіп, ұлттық ынтымақтастық білдіре бастайды.
Кейде бір этникалық топтың өкілдері әлеуметтік – таптық сатыда жоғары деңгейде тұрады да өздерінен басқа этнос өкілдерімен салыстырғанда артықшылықтармен, жеңілдіктермен пайдаланады. Мұндай жағдай, сөз жоқ этносаралық қақтығыстарға, ұлтаралық жанжалдарға жол ашады.
Этносаяси жанжал тудыратын мәселенің бірі – этникалық ұлтшылдық. Мұнда біраз ұлттың өкілдері өз алдына автономия алу, тұтастығын және өзгешелігін сақтау мақсатын қояды. Ол идеология немесе қозғалыс ретінде көрініс беруі мүмкін. Ондай этнос негізгі үш мақсатты алға қояды:
автономия мен өзін - өзі басқаруды қамтамасыз ету;
белгілі бір жерге, аумаққа иелік ету құқығын ету;
өз мәдениетін жалпымемлекеттік мәдениетпен бірдей мәртебеге жеткізу.
Этностық ұлтшылдықтың басты саяси мүддесі – түптен келгенде өзінің мемлекеттігін орнату. Мұндай ұлтаралық қақтығыстар қазіргі таңда жеткілікті. Мысалы, Солтүстік Ирландия мен Анлия, грузиндер мен абхаздықтар, осетиндер мен ингуштар арасындағы, Таулы Карабахтағы, Молдавадағы және тағы сол сияқты жанжалдар. Олардың негізінде жергілікті халықтан басқа ұлт өкілдерінің саяси және азаматтық құқықтарының қысымшылық көруі, ұлттық егемендік, ұлттық – мемлекеттік құрылым мәселелерінің және тағы басқалары жатыр.
Этносаяси шиеленістердің пайда болуына түрткі болатын себептің бірі – этностың өз тілі, мәдениеті, діні, әдет – ғұрпының тағдырына қалыптан тыс, асыра қауіптенушілік. Оның болашағы қалай болады деп мазасыздану. Мысалы, біздің республикамызда 90 – жылдардың орта кезінде орыс тілділер орыс тілінің мәртебесі жөнінде бірталай әңгіме көтерді. Оларға «Лад», «Русская община» ұйымдары, казактар дем беріп, кикілжің тудырды. Тіліміз, әдет –ғұрпымыз қысым көруде, орыстарды басқарушы қызметтерге аз алуда, олардың арасында жұмыссыздық көбеюде, соларға байланысты олар Қазақстаннан жаппай көшуге мәжбүр болуда деп байбалам салды. Шын мәнінде, Қазақстан Республикасының Конституциясында көрсетілгендей, мемлекеттік ұйымдарда, жергілікті өзін - өзі басқару органдарында мемлекеттік қазақ тілі мен орыс тілінің тең қолданылатындығы, өтпелі кезеңдегі жұмыссыздықтың көбеюі барлық ұлт өкілдеріне бірдей әсер етіп отырғандығы, басқарушы органдарға қызметке ұлтына, нәсіліне қарамай, тең қабылдануы және тағы да басқа олардың қауіптерінің орынсыз екендігін дәлелдеді.
Әдетте ұлттық идеяны көтеріп, этносаяси жанжалдарға әкелетіндер билікке таласушы топтар мен олардың басшылары. Олар өз саяси мақсаттарына жету үшін ұлттық факторды пайдаланады. Сол үшін жылдар борйы жиналған кемшіліктерді дабыра етіп, аз ұлттардың сезімдерінде ойнап, наразылық тудырады.
Қалай болғанда да ұлтаралық жанжалды өрістетпей, мәселені дер кезінде шешу қажет. Өйткені мұндай шиеленістер ұлғайып кетуге бейім келеді және ұзақ сипат алған дау – жанжалды тоқтату оңайға түспейді. Ол үшін мемлекет ұлтаралық саясатты ешқашан назардан тыс қалдырмауы тиіс. Бұл салада біздің елімізде бірталай іс істелуде. 1995 жылдың 1 – наурызында Н.Ә. Назарбаевтың Жарлығымен Қазақстан халықтарының Ассамблеясы құрылды. Ол республикадағы барлық ұлттық – мәдени орталықтарды қамтиды. Ассамблея елімізде ұлтаралық келісім мен саяси тұрақтылықты сақтау, қоғамды біріктіру, нығайтуды қамтамасыз ету бағытфнда практикалық ұсыныстар жасайды. Ұлттық саясат саласындағы жаңа заң жобаларына қоғамдық сараптау жасайды. Мысалы, «Қоғамдық бірлестіктер туралы», «Мәдениет туралы», «Қазақстан Республикасындағы тілдер туралы» және тағы да басқа заң жобаларына қорытынды дайындап, Парламентке жіберді.
Алайда экстремистік пиғылдағылар елімізде кездеседі. Мысалы, 1999 жылы Казимарчук деген содыр өз жақтастарымен Өскеменде төңкеріс ұйымдастырмақ болды. Оның сұрқия жоспарын қазақстандық арнаулы органдары дер кезінде ашып, ойындағысын жүзеге асыртпады. Егер бұл әрекет жүзеге аса қалса, Шығыс Қазақстандағы, тіпті еліміздің басқа өңірлеріндегі жағдай тұрақсызданатыны сөзсіз. Сондықтан барлық жұртшылық болып ондай әрекеттерге жол бермей, қазақстандық патриотизмді, ұлтжандылықты, отансүйгіштікті республика тұрғындарының бойларына сіңіріп, жеріміздің тұтастығын, еліміздің тыныштығын көздің қарашығындай сақтап, оның гүлденіп, көркеюі үшін оқуды үздік оқып, аянбай озық еңбек етуіміз керек.


text:
БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ: 1.«Демократия» сөзі қазір қандай мағынаны білдіреді?
2. Басқа тәртіптермен салыстырғанда демократия не себепті ең жақсы болып есептеледі?
ӘДЕБИЕТТЕР: Жамбылов Д.А.Саясаттану. Алматы, 2005 ж
Қуандық Е.С. Саясаттану негіздері. Оқу құралы. Астана, 2000 ж.
Общая и прикладная политология. Под ред. Краснова Б.И. М., 1997.
Основы политологии. Курс лекций под ред. Капесова Н.К. //Алматы: “Жеты Жаргы”, 1995.
Политология. Под ред. Т.Т. Мустафина. Алматы, 1994.
Политология. Под ред. Л.А. Байдельдинова Л.А. Алматы, 1995.
Тақырып №11 Саяси процесс және саяси қызмет Сабақтың мақсаты:
Әлеуметтік қауымдастықтың, саяси ұйымдар мен топтардың, белгілі бір саяси мақсатқа жету үшін бірігіп жасаған іс-әрекеттерінің мазмұнына, сипатына, әдіс-тәсілдеріне тоқталу
Негізгі мәселелері:
Саяси процесс ұғымы, оның мәні, құрылымы.
Саяси процестің сатылары. Саяси процестің типологиясы.
Саяси шешім қабылдау. Саяси бағытты анықтау, оны іске асыру. Саяси институттардың рөлі.
Қазақстан Республикасындағытсаяси процестер.
Саяси процесс ұғымы кең және тар мағынасында қолданылады. Кең мағынасында ол қоғамның саяси жүйесінің уақыт пен кеңістікте дамып, жұмыс істеуін білдіреді. Тар мағынада түпкілікті нақты нәтижеге жеткен белгілі бір көлемдегі процесті көрсетеді.
Қоғамдық өмір, саяси сала-өте күрделі құбылыс. Онда өмір сүріп жатқан топтардың,жіктердің ұймдардың мақсат-мүделері кейде қабысып, кейде келіспей жатады. Соған орай көп өзгерістер болады. Бір саяси нұсқаулар дүниеге келіп, екіншілері өз күшін сақтап, үшіншілері өшеді. Осындай саяси жүйенің бір қалыпты жағдайдан екінші жағдайға келіп, ауысуын, өзгеруін, қозғалысын саяси процесс дейді. Бұл процесс «Саяси» деп аталғандықтан ондағы өзгерістер ең алдымен билікке, оны бөлу және қайта бөлуге, азаматтарды шешім қабылдауға, т.с.с, саяси белсенділігін арттыруға байланысты болады. Саяси процестің басты мәселесі, азаматтардың әртүрлі мүдделерін біріктіріп, жинақтайтын саяси шешім қабылдауда және оны іске асыруда.
Саяси процесті ұйымдатыру түпкі ой, ниет, идеядан басталады. Кейін оны атқарушы субъект рпоцестің теориясын жасайды. Мұнда ең алдымен мақсат таңдалады. Мақсат түпкілікті мұрат ретінде және жақын арада нақтылы нәтиже берерлік, жетістікке жеткізерлік болуы мүмкін. Осыған орай саяси процесті орындау, жүзеге асырудың құралдары тәсілдері қарастырылады.
Саяси процес – күрделі құбылыс. Ол күнделікті өзгерістен бастап, қоғамның саяси жүйесінің түбегейліөзгерісіне дейінгі аралықты қамтиды.
Саяси жүйені тұтас алсақ, оның даму процесін 4 сатыға, кезеңге бөлуге болады.
Саяси жүйені конституциялық тұрғыдан айқындау. Ескі саяси жүйенің орнына жаңасы келгенде, ол бұрынғы мемлекеттік билікті ауыстыруы және оған дейінгі саяси-құқықтық құрылымдарды жаңарған жағдайға бейімдеуі мүмкін. Егер көпшілік жұрт жаңа жүйені мойындап, қолдаса, оның легитимді болғанын білдіреді. Мұндайды саяси жүйе өзін-өзі қалпына келтіретін жағдайға жетеді.
Саяси жүйенің өзін-өзі жаңарту. Бұл да күрделі құбылыс. Жеңіске жеткен жүйе, бір жағынан, ескінің орныққан элементтерін, ұйымдарын қайта жұмыс істетеді, екінші жағынан,жаңартып, өзгертеді, жетілдіреді. Жаңа саяси қатынастар мен институтар құралдары, саяси ережелер мен қазыналар пайда болады. Өздеріне тән саяси түсініктері, көзқарастары, іс-қимылдары бар саяси қатынастардың жаңа субъектісі дүниегше келеді.
Саяси –басқарушылық шешімдерді қабылдау және жүзеге асыру. Қоғамдағы әр түрлі, топтардың, бірлестіктердің қажеттіктері, мақсаттары сан қилы, бірталай жағдайда қарама –қарсы келіп жатады. Билеуші элиталар, партиялар өздерінің оппазициялық қарсыластарымен тіл табысып, бұл қайшылықтарды дер кезінде байқап, асқындырмай, реттеп, қалықтың талап – тіліектері мен мүделлерін үйлестіріп, қоғамның тұтастығын , тыныштығын сақтап, соған жағдай жасау керек . бұл саяси мәселе.
Саяси жүйенің жағдайы мен іс-әрекетін бақылау. Оған саяси жүйе мен саяси процеске қатысушылардың, элиталардың жұмысында алға қойған бағдар, мақсат-мүддеден ауытқушылықты, жаңсақ басушылықты түзету, қорытынды жасау кіреді. Ол 2 жолмен жүреді: Біріншісі-мемлекеттік мекемелер, партия органдары , қоғамдық ұйымдар мен қозғалыстардың белгілі бір құрылымдары арқылы жүзеге асады. Мұнда мемлекет аппаратына қарасты тексеру, қадағалау қызметтері, партиялық бақылау, ресми баспа сөз органдары енеді. Бұл-саяси жүйедегі бақылау органдарының қызмет бабында атқаратын міндетті жұмысы, яғни өзін –өзі бақылауы. Екіншісінде, саяси жүйенің жұмысына бақылау жасауға барлық азаматтардың қатысуына мүмкіндік жасалады. Мұны «төменнен бақылау» десе болады. Бұл үшін қоғам демакратиялық жолмен дамығанда ғана жағдай туады,тоталитарлық тәртіпке оған жол берілмейді.
Саяси процесс жіктеліп, топталады. Саяси еркіндікті іске асыру объектісіне қарай ол ішкі және сырқы саяси процесс болып бөлінеді. Ішкі саяси процесс азаматтардың саяси белсенділігінің институциялан түрлерін, олардың іс-әрекетінен, билік құрылымының ұйымдасуынанжәне т.б. белгілі болады. Олар азаматтарды саяси іске тарту, жұмылдырудың амал әрекеттерін, басқару түрлерін айқындайды.
Саяси билікті ұйымдастыру жүйесінің сапасына қарай дамократиялық және антидемократиялық саяси процесс деп бөлінді. Демократиялықтүріне халықтың тікелей немесе өкілдері арқылы билейді. Антидемократикалық процесте билік авторитарлық көсем, манархтың, бір билеуші партияның, әскери топтың қолында болады.
Атқаратын қызметінің жаиялығы бойынша ашық және жасырын саяси процес деп топтастырылады. Ашығында азаматтар, топтар билік институттарымен үздіксіз кездесіп, мақсат мүдделерін білдіріп отырады. Билік органдары қоғамдық пікірді зерттеп, саралап, олардың талап –тілектерін ескеріп, соған орай саяси бағытына түзетулер енгізіледі.
Жасырын түріне тоталитарлық тәртіпті атауға болады. Онда билік орталықтың қолында, жергілікті жердің ой-арманымен санаспайды, стратегиялық мәні бар саяси шешімдерді қабылдаудан шектеледі. Адамдардың барлық өмірлері қатаң бақылаудың астына түсіп,еркіндіктері мен бостандықтары шектеледі. Әлеуметтік және саяси құрылымның өзара байланыс түріне, билік субъектілерінің қызмет ықпалдығы және өзара қатынастырының тиянақтылығына байланысты саяси процессті тұрақты және тұрақсыз деп бөледі.
Тұрақты жағдайда билік институттары өтімді, сенімді жұмыс істейді, азаматтар да саяси іске белсенді қатысады. Саяси шешімдер дәстүрлі демократиялық жолмен қабылданып жатады. Әлеуметтік түсінбеушілік, кикілжіндерді азаматтық ұйымдар өздері реттейді. Мемлекет олардың ісіне араласабермейді. Жалпыхалықтың хал-ахуалы жақсы елде заңды тәртіп орнайды. Көпшілік жұрт билік институттарының іс-қимылын қанағаттанғандықпен қабылдайды.
Тұрақсыз жағдайда қоғам өмірі күйзеліске ұшырап, тығырыққа тірелген шағында пайда болады. Оған халықаралық қатынастардағы шиеленістер, соғыстағы жеңіліс, өндірістің ұзақ уақыт құлдырауы, көпшілік халықтың әл-ауқатының нашарлап, төмендеуі және т.с.с. әлеуметтік кикілжіндер себеп болады. Бұндай кикілжіңдерді реформалық және революциялық жолмен жүзеге асыруға болады. Реформада жаңа заң актілері арқлы сол қоғамның шеңберінде өзгерістер еңгізіледі. Онда алға қойған мақсатқа ақырын, кейде бірнеше кезең арқылы жетеді, өзгерістер біртіндеп жасалады. Революциялыққоғамдағы биліктің саяси жүйесінің толық түбегейлі өзгеруі. Ол әлеуметтік-саяси, өмірдің терең дағдарысынан туады. Мемлекет басындағы топтар өздігінен билікті бере қоймайтындықтан онда күштеу, зорлау кең орын алады. Бұл 2 жолдың да өз жақтастары мен қарсыластары бар. Революциялық жолды басшылыққа алушылар-марксистер. «Сяси экономия сынына» деген кітапқа жазған алғы сөзінде К.Маркс былай деді: өндіргіш күштер өз дамуының белгілі сатысында өз дамуына бұғау болатын өндірістік қатынастарға қайшы келеді. Сонда әлеуметтік революция туындайды. Оның қолданушылары реформа қоғамды ішінара, жарым-жартылай ғана өзгертеді, әлеуметтік шиеленісті уақытша бәсеңдетеді деп түсіндіреді. Оның кемшіліктері: ең алдымен, көптеген адамдар құрбан болады., ғасырлар бойы жиналған материалдық қазына-байлықтар, мәдени-мұра, ескерткіштер қирайды. Қоғам өміріне қыруар шығын келеді.
Саяси өмірде бүлікшілік (бунт) кездеседі. Ол саяси үстемдік етуші топтың, мемлекет органдарының шектен тыс іс-әрекетіне жауап ретінде тууы мүмкін. Көтеріліспен салыстырғанда ол ұйымдаспаға, стихиялы түрде келеді., анық-айқын мақсаты болмайды. Қатысушылар саны да азырақ, ұрандары не тым кең көлемді, не тым тар шеңберді қамтиды. Ол өзінің қызбалығымен, сезім әрекетіне бой алдырғыштығымен сипатталады.
Бұл топ адамның мемлекеттік төңкеріс жасау мақсатымен жасаған іс-әрекетіне бүлік (путч) дейді. Оны көбінесе әскери топ өз диктатурасын орнату үшін пайдалануға тырысады. Ол халықтан қолдау таппайды және оның жағдайды жақсы, есептеп, терң ойланған бағдарламасы болмайды.
3)Қызмет-еңбектің өзіндік сипаты бар ерекше түрі.Оның жай еңбектен айырмашылығы қоршаған ортаға,күнделікті өмірге саналы араласуы,ал мазмұны белгілі бір мақсатта және қайта құруға бағытталған.
Саяси қызметтің басқа қоғамның салаларындағы қызметтен өзгешелігі-билік үшін күреспен мемлекеттік істермен,әлеуметтік таптар мен топтардың,халықтар мен ұлттардың мүдделерімен байланыстылығында.Саяси қызметтің, іс-әрекеттің саналы болуында және белгілі бір мақсатқа бағытталуында. Саяси қызметте саналы қимыл жасау басым болады. Осыған орай ол уақиғаның барысына прогрессивті ықпал етіп, жасампаздық роль атқарады. Саяси қызметтің мақсаты- саяси билік үшін күрес.
Саяси қызметтің мазмұны мен сипатына байланысты негізгі екі түрін даралауға болады;
1)Теориялық саяси қызмет;
2)Практикалық саяси қызмет;
Теориялық саяси қызметке; танымдық, болжамдық, бағдарлық қызметтер жатады.
Практикалық саяси қызмет іс жүзінде әрекеттерді реттеуге бағытталған. Оларға: басқару,құқықтық,ұйымдастырушылық, үгіт насихат және тәрбиелік жұмыстар жатады. Саяси қызмет салалары:
1)Экономикалық,әлеуметтік, мәдени, ұлттық, әскери саясат;
2)Ішкі және сыртқы саясат;
3)Саясаттың әрекет ету көлеміне байланысты-халықаралық саясат,аймақтық саясат;
4)Саясатты жүргізушілердің қызметіне байланысты мемлекеттің саясат,партиялардың ұсынған саяси бағыты,әртүрлі қоғамдық-саяси ұйымдармен қозғалыстар саясаты, саяси басшылар саясаты;
5)Уақыт мерзімімен байланысты-ағымдағы саясат және уақыт мерзімге белгіленген саяси бағыт.
Саяси қызметте ой-өрісі тарлық,құрғақ сөз, жалаң сендіру сияқты қылықтар орын алуы мүмкін.
Саяси қызмет-саясатты өмірде жүзеге асыруға және жүзеге қатысу, әлеуметтік топтардың, ұйымдардың және жеке адамдардың белгілі бір саяси мүдделерді жүзеге асыруы болып табылады.
Саяси қызметті жүргізу үшін саяси шешім болу керек.Саяси шешім саяси қызметтің бағытын анықтайды.Саяси шешімнің саяси қызметтен айырмашылығы тәжірибеден тыс,іс-әрекеттің тікелей және болжамды көрінісі.Саяси шешім ресми нұсқау,бағдарлама,мәлімдемелер арқылы жасалады.
Саяси шешімдердің деректі түрлері:
1)Директива-жоғарғы органдарға басшылыққа алуы үшін нұсқау беруі
2)Саяси нұсқау-қызметтің мақсаттары мен бағыттарын айқындау.Ол директиваларда,бағдарламаларда,мәлімдемелерде жүзеге асады.Айқын,нақтылы,нұсқаусыз дұрыс саяси шешімде болмайды.
3)Бағдарлама -1)мемлекеттің,партия қызметінің жоспары 2)саяси партияның, ұйымның немесе саяси қайоаткердің қызметінің мақсаты мен міндеттері.
4)Декларация-1)партиялардың,қоғамдық ұйымдардың, мемлекеттің немесе бірнеше елдер бірлестігінің ресми мәлімдемесі 2)саяси сипаттағы жекелеген құжаттардың аттары.
5)Мәлімдеме-1)жазбаша не ауызша түрде ресми хабарлама 2)мемлекеттің қызметіне немесе партиялардың, қоғамдық ұйымдардың, топтардың және бірлестіктердің жұмысына қатысты жазбаша тілек, өтініш.
Саяси шешімнің бастапқы кезеңі пи .Онда саяси ағымдар мен әлеуметтік топтардың мүдделері көрініс табады.Ол бірқатар кезеңдерден тұрады:шешім қабылдау,шешімді жүзеге асыру,шешімнің орындалуын қадағалап отыру,бақылау жасау,ең соңында нәтижеге жету.
Саяси шешімдер өте шеберлікті,болжампаздықты, икемділікті талап етеді. Бұл екі бағытта жүреді: 1)болашаққа болжам жасау,оған процесс ретінде қарау;2)саяси өмірдің,процестердің,уақиғалардың,құбылыстардың дамуы барысын арнаулы зерттеу.
Дұрыс шешім қабылдау үшін деректі мағлұматтар болуы керек.
1)Саяси процестердің барысында оның жайы мен нәтижесі жөніндегі мәліметтер;
2)Саяси шешім қабылдау үшін оның өлшемі айқын бейнеленуі, яғни құралдары, белгілі бір принциптерге сүйенген бағдарламалар болуы міндетті. Саяси танымның жоғарғы өлшемі тәжірибе болып табылады.Саяси шешімдер тәжірибеде сыннан өтеді.Саяси өлшемнің өзіндік ерекшеліктері бар,ол ерекшеліктер саяси қатынастардың күрделілігімен,әртүрлі саяси күштердің ара-қатынасына байланысты жиі өзгереді.
4)Қоғам әрқашан өзгеріп,дамып,жылжып отыратындығы белгілі.Соған орай саяси жүйелер де өзгеріп,бір жәй-күйден екінші қалыпқа келіп,жетіліп жатады.Саяси даму деп-саяси іс-қимылдар,саяси мәдениетте және жалпы саяси жүйеде өзгерістерге әкелетін процесті айтады.Сол сияқты біздің Қазақстанда да саяси процесте көптеген өзгерістер бар.Қазақстан дамушы ел болғанымен де Батыстан алары көп.Әсіресе,жеке адамның еркіндігі мен бостандығын жоғары қою,оны мемлекеттің езгісінен босату,олармен сауда-саттықты өрістету,тәжірибесін саралап,жақсы жағынан қабылдаумәдениетін бағалаужөн және т.б.десе де Қазақстанның тұптамыры Шығыспен байланысты.Оған дәлел-діні,мәдениеті,бұрынғы жазуы.Шығыс мәдениетіне қазақтардағыдай қауымдастық,ұжымдық,туыстық жақын.
Егер республикалық өркениетті елдердің даму жолын,тәжірибесін терең саралап,орынды пайдалана білсе,олардың жіберген қателіктерін қайталамай реформаны жылдам жүргізуге болар еді. Қазақстанда шешімдер көп жағдайда біржақты жоғарыдан төмен түсірілу,әміршілдікке ұрыну, олар жабық жағдайда қабылдануы басым сияқты. Біздің халықтың санасына авторитарлық тәртіп сіңіп қалған.Сондықтан халықтың мәдени саясатын көтеру басты мақсаттардың бірі болуға тиіс. Олар өз құқықтарын, бостандық тарын қорғай білулері керек. Бұл жолда алдымен Конститутцияда көрсетілген қағидалар: құқықтық мемлекеттің принциптері,оның демократиялық негіздері, мемлекеттік биліктің бірден-бір бастауы-халық екендігі, оның құқықтары мен бостандықтарының мүлтіксіз сақталуы, биліктің заң шығарушы, атқарушы,сот билігіне шын мәнінде тармақталуы және т.б. ережелердің қалтықсыз орындалғандары шарт.
Елде экономикалық,саяси,құқықтық реформалар тынымсыз ойланып, терең толғанып қабылданып,іс жүзінде асып жатса,мемлекеттік емес қатынастар бекітіліп,өмірдің барлық саласында өркениетті қарым-қатынастар қалыптас ып жатса,демократиялық тәртіпке жылдам жетуге болады.
Либералдық демократиялық жолға түсу-бүгінгі таңда дамудың ең басты бағыты. Ол жалпы адамзаттық құндылыққа жатады.Біздің мақсатымыз-ата-ба бамыздың дәстүр ерекшеліктерін сақтай жүре,алдыңғы қатарлы елдердің өркениетті тәжірибесін бойға сіңіріп,нағыз демократиялық жолға тезірек түсу.


text:
БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ:
1.«Сасяи процес» деп нені айтамыз? Ол қалай жіктеледі?
2.Саяси қызметтің мақсаты неде?
ӘДЕБИЕТТЕР:
Жамбылов Д.А.Саясаттану. Алматы, 2005 ж
Қуандық Е.С. Саясаттану негіздері. Оқу құралы. Астана, 2000 ж.
Общая и прикладная политология. Под ред. Краснова Б.И. М., 1997.
Основы политологии. Курс лекций под ред. Капесова Н.К. //Алматы: “Жеты Жаргы”, 1995.
Политология. Под ред. Т.Т. Мустафина. Алматы, 1994.
Политология. Под ред. Л.А. Байдельдинова Л.А. Алматы, 1995.
Тақырып №12 Саяси сана және саяси мәдениет.
Сабақтың мақсаты:
Қоғамдағы саяи сана мен саяси мәдениетті қалыптастыру жолдарын көрсету
Негізгі мәселелері:
1.Саяси сана, саяси мәдениет ұғымы, қалыптастыру жолдары.
2.Саяси мәдениетті қалыптастырудың субъектілері және факторлары.
3. Қазіргі Қазақ қоғамының саяси мәдениетінің ерекшеліктері.
Саяси сана деп өмірдегі саяси қатынастарды бейнелейтін,оларды түсініп-сезінетін,адамдардың бұл саладағы іс-әрекеттеріне бағыт-бағдар беретін әлеуметтік сезімдер, түсініктер , көзқарастар жиынтығын айтады. Ол мемлекеттің , қоғамның саяси жүйесінің пайда болуымен бірге дүниеге келеді. Әлеуметтік , ұлттық мүдделерді , мемлекет алдындағы мақсатты жүзеге асырумен байланысты болса , қоғамдық сана саяси мағынаға ие болады. Саяси сананың негізгі мәселесі – мемлекеттік билік , оның қызметі. Мұнда топтардың , таптардың , партиялардың экономикалық мүдделері мен мақсаттары , өкімет билігі үшін күресі және оны сақтап қалу міндеттері , бұл жолдағы әрекет , амал , ұмтылыстары өз көріністерін тауып жатады.
Саяси сана әр түрлі қызметтерді атқарады.Олардың ішінде негізгілері мыналар:
Қоғамадық сананың саяси ғылым , саяси теория сияқты құрамдас бөліктері арқылы саяси шындықты бейнелеу;
Тұжырымдамалық түрде субъектінің мақсат – мүдделерін білдіру арқылы оның саясат әлемдегі іс-әрекеттеріне бағдар беру. Бұл қызметті іс жүзінде идеология атқарады.
Саяси психологияның әр түрлі көріністері арқылы көңіл күйді білдіру. Өйткені адамдарды іс-әрекетке итермелейтін психологиялық себептер.
Саяси сана қарапайым саяси сана және теориялық саяси сана, саяси психология және саяси идеология деген деңгейлерден тұрады.
Қарапайым саяси снс қалыптасып жүйеге түспеген, күнделікті саяси өмірден туған әдет-ғұрып , дағды , дәстүрлі нанымдар , т.с.с. жиынтығы. Ол күн сайынғы саяси өмір тәжірибесін байқап , пайымдаудан пайда болады. Саясаттың тереңіне бойламай , себеп – салдарын сараламай , көбіне сыртқы белгілеріне байланысты қорытынды жасайды. Сондықтан ол саяси сананың төменгі сатысына жатады.
Теориялық саяси сана жағдайлардың мән –мағынасын анықтап , оларды айтарлықтай жоғары дәрежеде теориялық тұрғыдан жинақтап бейнелейді. Сондықтан ол тұжырымдамалар мен көзқарастардың жүйесі болып келеді. Теориялық саяси сана қарапайым саяси сананың негізінде пайда болады және олар бір-біріне ықпал етеді. Ол қарапайым саяси сананы өңдеп, мәдени өзгертіп отырады. Теориялық саяси сана қарапайым саяси сана сияқты стихиялық түрде тумайды. Оның арнайы дайындығы жоғары саяси сауаты бар теоретик адамдар ойлап шығарады.
Саяси психологияға саяси өмір жағдайының ортақтығы негізінде адамдар ұжымдарында , әлеуметтік топтар , таптарда , жеке адамдарда туындайтын сезімдердің , көңіл –күйдің, әдет-ғұрыптардың, мінездің ерекше белгілерінің жиынтығы жатады. Ол қарапайым саяси сана сияқты саяси өмірдің тікелей тәжірибесінен туады.Бірақ қарапайым саяси санада өмірді танып білуіне , хабарлылығына көңіл бөлінсе, мұнда сол жағдайларда адамның қатынасуына , өмірді бағалауына басты назар аударылады. Қандай болсын саяси идея адамдардың белгілі бір сезімін тудырып, көңіл –күйіне әсер етпей қоймайды. Мұның бәрі саяси психологяға жатады.Қарапайым саяси санамен саяси психология бір деңгейде. Сондықтан олар бір-біріне әсер етіп, байланысып , жымдасып жатады.
Саяси сананың құрамдас бөлігі және өзегі – саяси идеология, «Идеология» деген ұғым гректің идея – бейне және логос –білім деген сөздерінен шыққан. Ғылыми айналымға , әдебиетке, француз ғалымы А.Дестют де Траси кіргізді. Ол идеологияны идеялар , олардың қалай пайда болатындығы және әрекет ететіндігі жөнінде ғылым деп түсіндірді. Кейін келе бұл сөздің мән-мазмұны өзгерді. Қазір идеология деп адамдардың үлкен әлеуметтік топтарының іс-әрекетіне бағдар беріп , олардың мақсат – мүдделерін білдіретін және қорғайтын идеялар мен көзқарастар жиынтығын айтады.
Саяси мәдениет қазіргі саяси ғылымдағы көп айтылатын күрделі ұғым. Саяси мәдениет ұғымының шыққан және кең қолданымға енген кезені 20ғ. 50-60ж.ж. екені Г.Алмонд пен С.Вербаның «Азаматтық мәдениет» еңбегінен белгілі. Аталған еңбекте саяси мәдениетке авторлар анықтама бере отырып , оның 4 негізін көрсетеді:
1.Саяси мәдениет тұрғындарға тән саяси бағдарлардың бірлігімен ерекешеленеді.
2.Саяси мәдениеттің танымдық , сезімдік және бағалау құрамалары саяси нақтылыққа қатынастағы сенімдерді , саясатқа қатынастағы сезімді , саяси құндылықтарға бой үйретуді қамтиды.
3.Саяси мәдениет бірқатар факторлардың әсерімен құралады: балалық әлеуметтену , білім алу, бұқаралық ақпарат құралдарына ашықтық , өкімет мекемелерімен қатынасу тәжірибесі , әлеуметтік экономикалық мәселелердің нақтылықтың әсері .
4.Саяси мәдениет саяси және өкіметтік құрылымдардың қызмет етуіне әсер етеді, бірақ ол олардың қызметін анықтай алмайды. Саяси мәдениет пен құрылымдар арасындағы себепші тәуелділік олардың қызмет ету саласына сәйкес екі жақты .
2) Саяси білім азаматқа өмір сүріп отырған қоғамдық және саяси құрылыста , мемлекеттегі өз орны мен ролін , құқығы мен міндеттерін дұрыс ұғынуына , жете түсінуіне көмектеседі. Саяси білім беру арқылы адамды күрделі әлеуметтік саяси жағдайда өз орнын таба білуге , басқа адамдардың мүдделері мен құқын құрметтей отырып , өз мүддесін қорғай білуге үйрету.
Поляк саясаттанушысы Е.Вятр : «Саяси мәдениет –азаматтар мен биліктің өзара қатынасын қамтитын қағидалар, құндылықтар және жүріс-тұрыс сферасының бірлігі» , - деп оған мыналарды жатқызады:
саясат туралы білім, фактілермен таныс болу және соған қызығушылық
Саяси құбылыстарды бағалау, биліктің қалай жүргізілу керектігін қамтитын құндылықты пайымдаулар.
Саяси қағидалардың сезімдік түрі , мәселен , отанды сүю, олардың жауларын жек көру
Саяси мәдениет қандай да бір қоғамдағы мойындалған саяси жүріс –тұрыс түрлері мен олардың қалай әрекет ету керектігін анықтайды.
Отандық ғалымдарымыз прфессор Қ.Ү.Биекенов , Г.Ә.Әбдікерова, Ж.А.Шалабаев , М.О.Иманбаевтар саяси мәдениет ұғымына өз зерттеулерінде түрліше анықтама береді.Саяси мәдениет ұғымының мағынасын аша отырып, профессор Л.А.Байделдинов былай тоқталады: «Саяси мәдениет барлық уақытта дамып отырады , өйткені жаңа ұрпақ өткен ұрпақтан келе жатқан саяси мәдениетті меңгеріп , оны өздерінің тәжірибелік іс -әрекетінде қолданады және оған сол уақытқа лайық жаңа мазмұн , жаңа мағына беріп отырады».
М.Ө.Иманбаев өз зерттеуінде : «Саяси мәдениеттің саяси өмірдің даму процесіне әсерінің технологиялық байланысы жасалынып отырған білімнің құндылыққа , одан соң адамдардың саяси жүріс-тұрысының , мақсаты мен бағдарына біртіндеп өтуінен көрінеді » - деп ой түйеді.
3.Бүгінгі таңда еліміздегі білім беру саласындағы реформалар арқылы жастар арасында демократиялық саяси мәдениеттің қалыптасуымен тараалуы жүзеге асады. Республиканың білім жүйесіндегі жүріп жатқан реформалардың бірі – білімді гуманитарландыру , ізгілендіру. Президенттің тікелей нұсқауымен 1994 жылы 25 тамызда Қ Р Президенті жанындағы саясат жөніндегі ұлттық кеңес бекіткен гуманитарлық білім беру тұжырымдамасы қабылданды. Аталмыш құжатта : «Жоғарғы мектептегі гуманитарландыру қоғам дамуының алғы шарттарын қалыптастыруға , жастарды нарықтық қатынастар жағдайында жұмыс істеуге әсірлеуге , қоғамды болып жатқан өзгерістерді алдын – ала анықтап отыруға тиіс ».
Білім саласын гуманитарлау дегеніміз әрбәр ғылымда адамның ішкі жан дүниесінің , адамгершілік қасиеттерінің , жеке басының дұрыс қалыптасуына бағыттау адам мен қоғам туралы білім берудің адамгершілік жағын дамыту.
Жас азамат ертерек саяси өмірдің қыр – сырын түсіне бастаса және оның адамгершілік принциптеріне сүйенген негіз болса , онда қоғамда жастар арасында белсенді , өркениетті саяси мәдениет жылдамырақ қалыптасары сөзсіз.
Достарыңызбен бөлісу: |