title: Сабақтың мақсаттары Барлық оқушылар

text:
Тақырыбы: 1 000 000 көлеміндегі сандарды оқу, жазу,салыстыру, қосу және азайту
|
Мектеп: Жамбыл атындағы жалпы орта мектеп
|
Күні:13.09.2023ж
|
Мұғалімнің аты-жөні:
Ботабекова Д
|
Сынып: 4 «А»
|
Қатысқандар саны:
|
Қатыспағандар саны:
|
Оқу мақсаттары
|
4.1.1.2 көп таңбалы сандарды оқу, жазу және салыстыру, сандарды берілген разрядқа дейін дөңгелектеу
|
Сабақтың мақсаттары
|
Барлық оқушылар:
|
санаудың ірі бірлігі – мыңдықты құрастырады; 1 000 000-ға дейін мыңдықтармен санауды, жазуды, салыстыруды білетін болады.
|
Кейбір оқушылар:
|
көптаңбалы сандардың графикалық моделін құрады, разрядтар мен кластар кестесін қолданады.
|
Кейбір оқушылар үшін:
|
Көптаңбалы сандардың өз графикалық моделін ұсынады.
|
Тілдік мақсаттар
|
Дағдыларын дамыту:
1000-ға дейінгі сандарды тура және кері санау.
Пәндік лексика және терминология:
1 000 000-ға дейін мыңдықтармен санау, жазу, салыстыру, разрядтар мен кластар.
|
Сабақта диалог/жазу үшін пайдаланылатын тіл.
Талқылау:
|
Көптаңбалы сандарды қалай оқиды?
Көптаңбалы сандарды қалай салыстырады?
|
Жазылым:
|
Көптаңбалы сандарды жазу.
|
Тірек білім, білік, дағдылар
|
Сандардың нөмірленуі.
|
Жоспар
|
Жоспарланған уақыт
|
Жоспарланған іс-әрекет
|
Ресурстар
|
3 минут
|
«Өсімдіктер әлемі» тақырыбында әңгімелесу.
(Ұ)Жер шарында бір миллионнан астам өсімдіктіктердің атауы бар. Оның үш жүз мыңы ғылымға қажетті өсімдіктер, ал тағы да төрт жүз сексен мыңы осыларға ұқсас болып келеді. Өсімдіктер туралы қандай ақпарат алғандарын, оқылған сандарды жазбаша жазуларын сұрау.
|
|
5 минут
4 минут
|
Оқу мақсатын хабарлау:
1 000 000-ға дейін мыңдықтармен санауды, жазуды, салыстыруды және қарапайым теңсіздіктердің шешімдер жиынын табу.
(Т) Оқушылар оқулықтағы 1-тапсырманы орындау үшін топта сұрақтарға жауап береді:
– Бірліктер класында қанша разряд бар?
– Мыңдықтар класында қанша разряд бар?
Оларды разрядтар мен кластар кестесі бойынша атайды.
Кестедегі сандарды оқу.
Көптаңбалы сандарды қалай оқитыны туралы ой бөліседі.
(Бірліктер класының аты атала ма?
Мыңдықтар класының аты атала ма?)
Тапсырмада берілген көптаңбалы сандарды оқу.
|
Кесте
|
15 минут
|
Өздік жұмыс
Оқулықтағы 3-тапсырманы орындау.
Қиындықтарды түзету
Тапсырманың дұрыстығын тексеру үшін сұрақтар қою:
– Кімде қиындықтар туындады?
– Қай жерден қате жіберді?
– Жіберілген қатенің себебі неде?
– Өздік жұмыста қате жібергендердің іс-әрекетінің мақсатын құрыңыз.
(Қосымша тапсырмаларды орындау).
– Қиындық туындаған оқушы жұмысының түпкі мақсаты қандай?
(Қателерді түзеу).
– Қателерді түзеу алгоритмін пайдаланамыз.
Әркім өзінің есебі жайында айтады. Балалар өз таңдауымен тапсырманы орындайды, дәптерге сәуле сызады, санды белгілейді, берілген теңсіздіктің шешімі болып табылатын 5 санды жазады.
Дәптерде балалар бағалау критерийлерімен тапсырманы орындайды.
Мен:
-көптаңбалы сандардың графикалық моделін құрай аламын;
-разрядтар мен кластар кестесін қолданамын;
-1 000 000-ға дейін тура және кері ретпен мыңдықтармен санаймын.
|
Сандық сәуле сызығы сызылған қима қағаз
|
8 минут
5 минут
|
(Ұ) Өткенді қолдану.
«Сыңарларыңды тап» әдісі арқылы 4- тапсырмада берілген өлшемдер қима қағаздарға жазылып оқушыларға таратылады. Көрсетілген бірлік өлшеміне сәйкес өлшемдер бірігеді. Оқушылар қозғалысына кедергі жасамайтындай кеңістік болу керек.
(Т) 5-тапсырманы топта орындау. Топта алдымен есепті оқиды, шартын құрады, белгісізді табуды талқылайды.
Белгісізді қандай амалмен табу керек екеніне тоқталады.
(Т) 6-тапсырма теңдеулерді шешу. «Сәйкестендір» әдісі бойынша теңдеулерді дұрыс шешімімен сәйкестендіреді.
Сәйкестендіру орындалғаннан кейін топ жауаптарын салыстырады, тексеру жұмыстары жүргізіледі
(Ж) 7-тапсырма жұппен орындалады, оқушылар берілген шаршыдағы үш қосылғышты қосқанда көрсетілген сан шығатындай үш санды таңдайды.
|
Өлшем бірліктері жазылған қима қағаздар
Теңдеулер және шешімі жазылған қима қағаздар
Сандар жазылған шаршы
|
5 минут
|
Рефлексия.
Сөйлемді аяқтаңыздар:
– Бүгін мен… білдім.
– Маған… қызықты болды.
– Маған …қиындық тудырды.
– Мен… тапсырмаларды орындадым.
|
|


title: Мәтіналғыны орнату - Сабақтың мақсаттары: Білімділік: компьютердің қосымша құрылғыларын орнату мен баптау туралы...

text:
Мәтіналғыны орнату. Жоғарыда айтып өткендей драйвер туралы мәселені шешіп болып, шнур арқылы мәтіналғыны компьютерге жалғаған соң, Windows автоматты түрде құрылғыны орнатады.
Мәтіналғы ескі болса, орнатуды өз қолдарыңмен іске асыруға тура келеді. Пуск арқылы басқару панелі деген мәзірге барып, терезенің сол жақ жоғарғы бөлігіндегі Қосымша құрылғы атты батырманы басып, Windows –тың айтқан барлық қадамдарын орындап шығасыңдар.
Көпфункционалды құрылғылар (КФҚ) – бір құрылғыдағы принтер/сканер/копир.
Мұндай құрылғылардың ерекшелігі-оларды компьютерсіз де көшірме жасау құрылғысы ретінде қолдануға боладыОлар бүріккіш те,лазерлік те болуы мүмкін.
Модем –компьютерді жай телефон желісіне қосуға арналған құрылғы.Модем әдетте компьютерге Интернет желісінде орнатылады.
Ақпарат тасығыштар:
Қатты диск(винчестер);
Жұмсақ диск(дискета);
Лазерлік дискілер (CD,DVD);
Флеш жады.
Ақпарат тасығыштардың негізгі көрсеткіші-олардың сыйымдылығы.
Сыйымдылық -тасығышта сақталатын ақпараттың шектік сандық мөлшері.
Қатты дискі –үлкен көлемді деректер мен программаларды ұзақ уақытқа сақтайтын негізгі құрылғы.Жүйелік блоктың ішінде орналасқанына қарамастан қатты дискі компьбтердің сыртқы жады болып табылады.
Дискета-шамалы көлемді деректерді көп қайтара жазып, сақтау үшін қолданылатын тасымалданатын магниттік ақпарат тасығыш. ҚысқартылғанCD-ROMтіркесі қазақ тілінеықшам –дискі негізіндегі тұрақтысақтау құрылғысы. Ал DVD-дискі –үлкен көлемді ақпаратты сақтауға және оқуға мүмкіндік беретін артығырақ тығыздықтағы құрылымды жұмыс беті бар тасығыш.
Жаңа білімдерді бекіту
Тапсырмалар. 1. Техникалық диктант Әрбір дұрыс жауапқа (+) қойылады.
Ақпаратты қағазға басып шығаратын құрылғы . . . . . . . . . . . . . деп аталады.


title: -тапсырма Жұмбақ шешу - Сабақтың мақсаттары: Білімділік: компьютердің қосымша құрылғыларын орнату мен баптау туралы...

text:
2-тапсырмаЖұмбақ шешу 1. Бар нәрсеге жетік
Миы күшті тетік
Ол арқылы сөйлесіп
Кетесің шетелге де өтіп
2. Әдетте үнсіз тұрамын
Белгі берсең ұғамын
Жазуы бар қағаздың
Құралы боп шығамын
3. Компьютердің айнасы
Бағдарыңды таңдашы
Сурет, сөзін көрсетіп
Тиер саған пайдасы
4.Жануарға ұқсас атым бар
Бағдар көрсетер затым бар
Кілемше үстінде тұрамын
Ең қажетті құралмын
Білсеңдер қане айтыңдар
5.Саусақтарды билететін,
экранға мәтінді сый ететін,
жоқ деп мүлде айта алмайтын,
иә-ні қолдап қайталайтын береген
3-тапсырма Процессорға қатысты «ДҰРЫС» тұжырымдамасы
Ақпаратты қағаз бетіне басып шығаруға арналған құрылғы
С
Байт
К
Плоттер
Б
Аналық тақша
А
Принтер
И
Пиксель
Л
Лазерлік
Е
Процессор
П
Қолмен басқарылатын
У
Маус
Р
Caps Lock
Cұрақтарға жауап беру:
1.Компьютерлеріңе принтерді локалді түрде қалай орнатамыз?
2. Принтерді желілік түрге келтіріп қалай баптаймыз?
3. Мәтіналғыны, web камера құрылғыларын қалай орнатамыз?
Тест тапсырмалары
1. Компьютердің жүйелік блогына қосымша жалғанатын құрылғылар:
А) негізгі құрылғылар
Б) қосымша құрылғылар
В) екі жауап та дұрыс
2. Компьютерге қосылған басып шығару құрылғысы
А) принтер
Б) сканер
В) модем
3. Қағаздағы кескінді (жазуды, суретті) түсіріп, дисплей экранына шығаруға мүмкіндік беретін құрылғы.
А) принтер
Б) модем
В) сканер
4. Драйвер дегеніміз не?
А) компьютер құрамына кіретін әртүрлі құрылғыларды басқаруға арналған арнайы программалар
Б) өздігінен көбеюге қабілетті арнайы программалар
В) мәліметтер типі
5. Флешка, дискета, компакт дискілер қандай құрылғылар:
А) ақпаратты тасымалдаушы құрылғылар
Б) негізгі құрылғылар
В) басып шығару құрылғысы
6. Интернетке қосылу үшін қандай құрылғы қажет?
А) принтер
Б) сканер
В) модем
7. Жылдамдығы және басып шығару сапасымен ерекшеленетін принтердің кең тараған түрлері:
А) матрицалық, бүріккіш және лазерлік
Б) планшеттік, сенсорлық
В) антивирустық, операциялық
8. Компьютердің негізгі құрылғылары:
А) сканер, модем, монитор
Б) монитор, пернетақта, жүйелік блок
В) принтер, монитор, жүйелік блок
9. Пернетақтаның жұмысын жеңілдететін құрылғы
А) монитор
Б) тышқан (тінтуір)
В) принтер
10. Дыбыс шығаратын құрылғы
А) колонка Б) модем В) микрофон
Презентация жасап келу : WINDOUS -нің негізгі сыналары


Сабақтың тақырыбы: Электрондық аспаптар мен құрылғыларды баптау және реттеу операцияларын жүргізу
Сабақтың мақсаттары: Білімділік: компьютердің қосымша құрылғыларын орнату мен баптау туралы түсінік беру
Тәрбиелік: логикалық ойлау қабілетін дамыту
Дамытушылық: пәнге деген қызығушылықтарын арттыру. Ақпараттық мәдениеттілікке тәрбиелеу
Сабақтың түрі:Аралас сабақ
Жаңа білімдерді игеру
Қосымша құрылғылар –компьютердің жүйелік блогына қосымша жалғанатын құрылғылар. Оларды жүйелік блоктың сыртына да, ішіне де қосуға болады.
Компьютердің қосымша құрылғыларына дыбыс колонкалары, микрофон, принтер, мәтіналғы, модем және т.б жатады.
Принтер – мәтіндік және графиктік ақпаратты қағазға шығару құрылғысы. Принтерлер басып шығару тәсіліне қарай лазерлік және бүріккіш болып бөлінеді.Бүріккіш принтерлер қағазға бояулардың көмегімен басып шығарады.
Сканер – мәтіндік және графикалық ақпараттты (суреттерді,сызбаларды және т.б) қағаздан компьютерге енгізу құрылғысы. Сканердің көмегімен мәтіндерді қағаздан мәтіндік редакторға,фотосуреттерді-бейнелерді өңдеу программаларына аударады және т.с.с.
Модем – телефон желілері бойымен ақпарат тарату құрылғысы.
Баған (колонка) – дыбыстық ақпаратты шығару құрылғысы .
(DVD) CD-ROM – лазерлік дискілерді көруге арналған құрылғы.
Тышқан – компьютермен жұмыс істеуге арналған ыңғайлы құрылғы .
Принтерлерді баптау және орнату Принтерді баптау Windows 7 операциялық жүйесінде орнату үшін көрсетілген. Бірақ егер компьютерде басқа операциялық жүйе орнатылған болса да орнату жұмыстарының бір-бірінен айырмашылығы шамалы.
Ең алдымен принтерді тоққа қосуымыз керек. Содан кейін арнайы шнур арқылы компьютер мен принтерді байланыстырып жалғаймыз.Ол шнур принтер қорабының ішінде міндетті түрде болады. Компьютер қосатын тетікті көлеміне қарай тауып алыңдар. Бірақ соңғы шығып жүрген принтерлердің шнуры кәдімгі біз қолданып жүрген флешканың формасындай болады.
Осылардың барлығы дайын болған соң, орнатуға кірісеміз. Компьютердің кез келген қосымша құрылғыларының баптаулары Басқару панелі деген жерде сақталады. Экранның сол жақ төменгі бөлігінде Пуск батырмасы арқылы сол жерге өтеміз де,Қондырғылар және принтерлер деген бөлімге кіреміз.
Одан кейін Принтерлерді орнату деген батырманы басу керек. Содан соң шыққан терезеден принтерлерді орнату типін таңдаймыз.
Егер сол компьютерге ғана орнату керек болса, Локалді принтерді қосу, ал егер жергілікті принтер болса, Жергілікті принтер қосу деген батырманы таңдау керек. Сонымен Локалді принтерді қосу батырмасын таңдаймыз.
Одан кейін принтердің портын таңдап Әрі қарай батырмасын шертеміз де, дискіден принтердің өз маркасын арналған драйверін орнатамыз.


title: Сабақтың мақсаттары: Білімділік: компьютердің қосымша құрылғыларын орнату мен баптау туралы түсінік беру Тәрбиелік


Бисалиева Гульнара Шалқарбайқызы,
Константиновка негізгі жалпы білім беретін мектебі
Құстардың жазғы тіршілігі
Дүниетану
(1-сынып)
Сабақтың мақсаттары:
Білімділік: Тірі табиғатқа жататын құстар тіршілігі жазда басқа жыл
мезгілдеріне қарағанда мүлде басқаша екенін оқушыларға түсіндіру. Құстар
тіршілігіндегі басты ерекшеліктерге тоқталу.
Дамытушылық: Құстар және табиғат жөніндегі танымдық білімді
толықтыру. Оқушылардың ойлау, есте сақтау қабілеттерін, тіл байлығын
дамыту.
Тәрбиелік: Оқушыларды табиғатты сүюге, құстарға қамқорлық жасап,
күтуге тәрбиелеу.
Көрнекіліктер: интербелсенді тақта, құстарының және дала құстарының
суреттері.
Әдіс – тәсілдер: әңгімелеу, сұрақ-жауап, топтастыру, проблемалық
сұрақ-
тапсырма. Венн диаграммасы.
Сабақтың жүру барысы:
1.
Ұйымдастыру.
Психологиялық дайындық.
2.
Өткенді қайталау
(Үй тапсырмасын тексеру (2-3 оқушы))
«Аңдардың жазғы тіршілігі»
Үй тапсырмасын мына сызбамен бекіту
Қ
оянның баласы –
көжек
Б
ұ
ғының баласы –
бұзауқа
Қа
с
қырдың баласы –
бөлтірік
Елік
т
ің баласы –
лақ
Арқ
а
рдың баласы – қозықа
Ба
р
ыстың баласы – мәулен
Жақсы балалар, жарайсыңдар! Ал, енді қызыл түспен белгіленген
әріптерді жоғарыдан төмен қарай оқыңдаршы. Қандай сөз шықты?
Оқушылар: Құстар сөзі
Мұғалім: Дұрыс! Бүгінгі сабақтың тақырыбы құстар туралы. «Құстардың
жазғы тіршілігі» (тақтаға жазу)
-
Қазір жылдың қай мезгілі?
-
Қыс мезгілі.
-
Қыстан кейін жылдың қай мезгілі келеді?
-
Көктем мезгілі.
-
Ал көктемнен кейін?
-
Жаз мезгілі.
-
Жаз мезгілінде табиғатта қандай өзгерістер болады?
(оқушылардың әңгімесі)
-
Дұрыс! Бүгінгі сабақта құстардың жазғы тіршілігі туралы әңгімелесеміз.
Оқулықпен жұмыс
(оқу, әңгімелеу, оқыту, түсіндіру, талдау)
Тапсырмаларды орындату.
Венн диаграммасы
Үй құстары Жабайы құстар
Сергіту сәті
Мұғалім: Құстар үй және жабайы болып бөлінеді дедік. Сонымен қатар
құстар тағы да қандай топқа бөлінеді? (тақтаға жазу)
Су
жыл
үй
отырықшы
Дұрыс! Олай болса, сабағымызды одан әрі көру диктантымен
жалғастырайық.
Дәптермен жұмыс (шағала, тауық, көкек, қарға)
Аулада,
қорада,
үйшікте
мекендейді
Ұшады, Далада
қанаты бар, ұялары бар,
тұмсығы бар, шөптің
жұмыртқалайды, арасында
балапан басады. мекендейді.
Құстар
Құстар
Тексеру.
(жергілікті материалдар бойынша сұрақ-жауап)
Оқулықпен жұмыс (сурет бойынша әңгіме)
Қорытынды:
Бүгін сабақта не үйрендік?
(оқушылардың жауаптары)
Табиғаттағы құстарды, аңдарды, жануарларды атуға болмайды. Олар
азайып «Қызыл кітапқа» енуі мүмкін. Құстарға қамқорлық жасау керек.
Үй тапсырмасын беру.
Бағалау.


title: Сабақтың мақсаттары: Білімділік: Тірі табиғатқа жататын құстар тіршілігі жазда басқа жыл


title: Үй тапсырмасын тексеру - Сабақтың мақсаттары

text:
Үй тапсырмасын тексеру
№ 5 есептің жауаптары:
1) ; ; .
2)
4) ; ; .
№ 2есептің жауаптары:
1) ; ;
11Өткен сабақтардан алған білімдерін тексеру үшін тест сұрақтарына жауап беру I. cosa=?
1) ; 2) ; 3) ; 4) ; 5) ; 6) ;
7) ; 8) .
II. sin2a=?
1) ; 2) ; 3) ; 4) ; 5) ;
6) ; 7) ; 8) .
III. tga/2=?
1) ; 2) ; 3) ; 4) ; 5) ;
6) ; 7) ; 8)
IV. tg2a=?
1) ; 2) ; 3) ; 4) ; 5) ; 6) ;
7) ; 8) .
V. Cos2a - cos2a=?
1) ; 2) ; 3) ; 4) ; 5) ; 6) ;
7) ; 8)
Жауаптары:
І - 1), 3), 8);ІІ – 3), 5), 7);ІІІ – 1), 4), 5);IV – 2), 4), 6);V – 2), 5), 8).
су формулаларын қайталай отырып, жаңа тақырыппен таныстыру
Sin(a+b)=sinacosb+cosasinb
sin(a-b)=sinacosb-cosasinb
мүшелеп қосып және азайтайық.
Бұлардан:
Sinαcosβ=1/2[sin(α+β)+sin(α-β)]; (1)
cosαsinβ=1/2[sin(α+β)-sin(α-β)]; (2)
cos(a+b)=cosacosb-sinasinb
cos(a-b)=cosacosb+sinasinb
мүшелеп қосып және азайтайық.
cosαcosβ=1/2[cos(α+β)+cos(α-β)]; (3)
cosαsinβ=-1/2[cos(α+β)-cos(α-β)]; (4)
Мысалдар көрсетіледі:
1 мысал:sin(5π/12)cos(π/12) мәнін табайық.
2 мысал:2cos310sin140 өрнектері мәндерін формулалардың және арнайы кестенің көмегімен есептейік.
Жаңа тақырыпты бекіту үшін тапсырмалар орындату, үйге берілген есептер туралысұрау.
1) sin15ocos10o 2) sin35о sin50о 3) 2sin2αcos5α
Көбейтіндіні қосындыға түрлендіріңдер.
2.Өрнектерді қосындыға түрлендіріңдер, арнайы кестенің көмегімен мәндерін табыңдар.
1) sin105ocos75o 2) 2cos37o30/cos22o30/ 3) 4sin75ocos15ocos600
3.Әуелі өрнекті түрлендіріп, одан соң арнайы кестені қолданып, мәндерін табыңдар.
2sin70ocos120o+2cos68ocos52o
Cos86osin20o-sin1210sin59o
Sin20ocos70o+sin10osin50o
Оқулықтан есептерді шығарту
Сабақты қорытындылау.
Үй жұмысына есептерді шығарып келуге беру, формулаларды жаттау
Сабақты аяқтау
Ұзақ мерзімді жоспар бөлімі:
10.1 D
|
Мектеп: «№5 орта мектеп» КММ
|
Сабақ :1-ші
|
Мұғалімнің аты-жөні: Махабат Лариса
|
Сынып: 10
|
Қатысқандар саны: 22
|
Қатыспағандар саны:0
|
Сабақтыңтақырыбы
|
Тригонометриялық функциялардың туындылары
|
Осы сабақтақолжеткізілетіноқумақсаттары (оқубағдарламасынасілтеме)
|
10.5.1.20 функция дифференциалын табу;
10.5.1.21 дифференциалдаудың ережелерін білу және қолдану;
10.5.1.22 күрделі функцияның туындысын табу;
10.5.1.23 тригонометриялық функциялардың туындыларын табу;
|
Сабақмақсаттары
|
Барлық оқушылар:Туынды анықтамасын біледі;күрделі функцияның туындысын қолданады; тригонометриялық функциялардың туындысының формуласын біледі; есептер шығаруда қолданады; бұрынғы алған білімдерін (негізгі туынды формулаларын) қолдана алады.
Кейбір оқушылар: Тригонометриялық функциялардың күрделенген есептерін шығара алады; f(х) функциясының нүктесіндегі туындысының мәнін таба алады;
|
Жетістік критерийлері
|
Оқушы:
Күрделі функцияның туындысын табу ережесін қолданады;
Тригонометриялық функциялардың туындысын табу үшін формуласын пайдалана алады;
Тригонометриялық функциялардың түрлерінің туындыларын ажыратады, қорытынды жасайды.
|
Тілдік мақсаттар
|
Оқушылар: туындыныоқи алады, есептерді талқылайды, өз ойын басқаларға жеткізе алады, дәлелдейді, қорытынды жасайды.
|
Пәнге қатысты лексика мен
терминология
|
Функция, функцияның мәні, синус, косинус, тангенс, котангенс,аргумент, тригонометрия, туынды
|
Құндылықтарды дарыту
|
«Мəңгілік Ел» жалпыұлттық идеясының маңыздылығы, «Бір мақсат, бір мүдде, бір келешек» біртұтастығы құндылығын ескере отырып, тапсырма әзірлеу. Оқушылар ынтымақтастық ортада жұмыс жасайды. Бір - бірімен қатынасқа түсе отырып, басқалардың пікірлерін тыңдауға, өз пікірін ашық айтуға дағдыланады.
|
Пәнаралық
байланыстар
|
Оқушылар тригонометриялық функцияның туындысын түсініп, оларды әлемдегі ғылым мен айналамен байланысын бағалалайды. Басқа пәндермен сызу, тарих, қазақ тілі байланысты тапсырмалар ұсынылады.
|
АКТ қолдану
дағдылары
|
Тыңдалым (аудио), оқушыларда ақпаратты іздеу, оны таңдау, дәйектермен құбылыстар арасындағы байланыс пен айырмашылықты салыстыру және орнатумен байланысты жұмысты өздігінен орындау дағдыларын дамыту
|
Бастапқы білім
|
Туынды, туындының анықтамасы, туынды табу ережелері, күрделі функцияның туындысын табу ережесі мен формулаларын қолдана алады
|
Сабақ барысы
|
Сабақтың жоспарланған кезеңдері
|
Сабақтағы жоспарланған іс-әрекет
|
Ресурстар
|
Сабақтың басы
2 мин
3 мин
|
Ұйымдастыру кезеңі.
Күнтізбелік жоспарға сәйкес сабақ жаңа сабақ болып табылады
Оқушыларды 4топқа біріктіру. Кеме суретінде жазылған есептерге қарап, бірдейлері топтасады. «Түбірдің туындысы», «Дәреженің туындысы», «Қосындының туындысы», «Бөлшектің туындысы» тақырыптарына бірігеді.
«Жауабын тап» иерархиялық органайзерді пайдалану
1ші тапсырма:
Туындыларды есептеу;
Алдын ала жауаптары даярланған плакатқа сәйкесінше
жабыстыру;
«Туынды» тақырыбына байланысты алған білімдерін жүйелеу. Бұл ұғымымен байланысты берілген кеме суретіндегі есептерді шығарып, жауабы сәйкес плакатқа жабыстырады.
№
|
Дескриптор
|
Ұпай
|
1
|
мысалдың түрін анықтайды;
|
1
|
2
|
сәйкес формуланы қолданып, шешімін табады;
|
1
|
Сәйкестендіру плакатында жауапсыз қалған тригонометриялық функциялардың туындысы оқушылар үшін проблемалық сұраққа айналады. Жетелеуші сұрақтар:
Қандай мысалдар плакатта жауапсыз қалды?
Олардың түрлері қандай?
Туындысымен тансысыңдар ма?
|
Маркерлер, клей, үлестірме қағаздар
Слайд № 1
|
Сабақтың ортасы
10 мин
10мин
5 мин
3 мин
|
Жаңа сабаққа кіріспе.
1. Жаңа материалды меңгерту.
Жеке жұмыс, жұптық жұмыс, артынан топта талқылау.
Оқушыларды ынталандыру мақсатында медаль жинап, сабақ соңында орындар иелендіру.
Оқушылар тригонометриялық функциялардың туындыларын «Джигсо» әдісін қолдану арқылы сарапшылар тобы өздігінен зерттейді. Берілген мысалды орындайды. Электрондық оқулықтан тригонометриялық функциялардың туындысы туралы мәлімет беріледі.
2 ші тапсырма: «Джиксо» әдісі бойынша
Тапсырма:
Тригонометриялық функциялардың туындысының
формуласын анықтау;
Электрондық оқулықтан берілген мәліметті дұрыс пайдалану;
Топта талқылау;
№
|
Дескриптор
|
Ұпай
|
1
|
Топтық жұмысқа белсенді түрде қатысады, білген жаңалығымен бөліседі;
|
1
|
2
|
Тапсырманы орындауда электронды оқулықты, кітапты, формулалар жинағын қолданады;
|
1
|
3
|
Тригонометриялық функциялардың туындыларының формулалары анықталады;
|
1
|
4
|
Саралау тапсырмаларының жауаптарын қарқынына қарай есептейді
|
2
|
Қорытындылау: Бастапқы топқа оралып, түсіндіру жұмысын жүргізеді. Тригонометриялық функциялардың туыныларын біледі, есептер шығаруда қолданады.
2. «Қос шеңбер» әдісі. Жеке, жұптық жұмыс. Оқушылар екі шеңберге (ішкі және сыртқы) бөлініп, бір – біріне жүзін қаратып тұрады. Ішкі шеңбердегі оқушылар сыртқы шеңбердегілерге тапсырма ұсынады, сәкесінше сыртқы шеңбердегі оқушыларда тапсырмаларын ұсынады. Тапсырма орындау уақыты 30 секунт, қоңырау соғылысымен ішкі шеңбер орнында, сыртқы шеңбер тізбек бойымен қозғалады. Толық шеңбер айналып шыққанша.
3 ші тапсырма:
1-2 нұсқа тапсырмаларын алу;
Формуланы пайдаланып, мұқият жауабын табу;
Кестені пайдаланып, сыныптастарына ұпай қою;
|
1 нұсқа
|
2 нұсқа
|
1
|
|
=
|
2
|
|
|
3
|
|
|
4
|
=
|
|
№
|
Дескриптор
|
Ұпай
|
1
|
мысалдың түрін анықтайды;
|
1
|
2
|
сәйкес формуланы қолданып, шешімін табады;
|
2
|
Қорытындылау:Оқушылар ұпайларын хабарлайды, бағалау парақшаларына қояды.
3.«Қоржын тақташалары» тапсырмасы есептер шығару дағдысын арттыру.
Жеке жұмыс, артынан топта талқылау
4 ші медаль тапсырмасы:
Тригонометриялық функциялардың туындысын табу;
Керекті сандар мен әріптерді таңдап, қалташаларға салу;
Есептің дұрыстығына көз жеткізу;
І топ, ІІ топ
ІІІ топ, ІV топ
№
|
Дескриптор
|
Ұпай
|
1
|
Топтық жұмысқа белсенді түрде қатысады, білген жаңалығымен бөліседі;
|
1
|
2
|
Түбірдің туындысын табады;
|
2
|
3
|
Айырманың (қосындының) туындысын есептейді;
|
2
|
Топтарды тыңдау, қорытынды жасау,
Формативті бағалау. «Бас бармақ» тәсілі
«Адасқан әріптер» тапсырмалары.
Жеке жұмыс
Әр оқушы әріптер таңдап, жаңа материалға байланысты
берілген есепті шығарып, жауабын тақтадан тауып, әріпті орнына жабыстырады.
5 ші тапсырма:
А, В, С деңгейіне сәйкесінше көк, жасыл, қызыл түсті есептер
жазылған карточканы таңдау (оқушы таңдайды);
Есептің шешімін тауып магнит тақтаға жабыстыру;
№
|
Дескриптор
|
Ұпай
|
1
|
Тригонометриялық функцияның туындысын есептейді;
|
1
|
2
| |
1
|
Әріптерді орналастыру нәтижесінде.
|
Флипчарт,
электронды оқулық, маркер, кітап, формула кітапша,
Слайд №2
Сызылған шеңбер, үлестірме қағаз
Слайд №3
Қалташалар, сандар қиындылары
Слайд №4
Түрлі-түсті әріптер (деңгейге сәйкес), магнит, магнит тақта
Слайд № 5-6
|
Сабақтың соңы
3 мин.
2 мин
2 мин
|
Бағалау. Оқушылар әр орындаған тапсырмасына 1 ұпайға 1 медаль алады. Бағалау парағында ұпайын есептеп, орындар иеленеді.
Кері байланыс: Табыс баспалдағы арқылы бүгінгі сабақ бойынша білім деңгейін анықтайды. Стикерге ойын жазып, сәйкес баспалдаққа орналастырады.
Үйге тапсырма:
10 сынып, Алгебра. № 238 (б), № 240 (ә)
|
Қағаздан жасалған медаль, бағалау парақшасы
Слайд № 7
Стикер, табыс баспалдағы
Слайд № 8
|
Саралау –оқушыларға қалай көбірек қолдау көрсетуді жоспарлайсыз? Қабілеті жоғары оқушыларға қандай міндет қоюды жоспарлап отырсыз?
|
Бағалау – оқушылардың материалды меңгеру деңгейін қалай тексеруді жоспарлайсыз?
|
Денсаулық және қауіпсіздік техникасының сақталуы
|
Күрделі тапсырмалар дайындау.Алдын ала топқа біріктіруді жоспарлау.
|
Сабақ барысында медель жинау, соңында санын шығарып, орын иелендіру көзделді. Топтық, жеке,жұптық жұмыста өзара бағалау.
|
Көзге зиян болмас үшін интерактивті тақтаны уақытымен пайдалану.
|
Сабақ бойынша рефлексия
Сабақ мақсаттары/оқу мақсаттары дұрыс қойылған ба? Оқушылардың барлығы ОМ қолжеткізді ме?
Жеткізбесе, неліктен?
Сабақта саралау дұрыс жүргізілді ме?
Сабақтың уақыттық кезеңдері сақталды ма?
Сабақ жоспарынан қандай ауытқулар болды, неліктен?
|
Бұл бөлімді сабақ туралы өз пікіріңізді білдіру үшін пайдаланыңыз. Өз сабағыңыз туралы сол жақ бағанда берілген сұрақтарға жауап беріңіз.
|
Оқу мақсаты бағдарламадан алынды, ал сабақ мақсаты оқушылардың жаңа ұғымдарды меңгеруіне, сабақ барысында зерттеу жүргізу, бұрынғы алған білімдерін қолдана отырып пікірін дәлелдей алуға бағытталды.
|
Жалпы баға
Сабақтың жақсы өткен екі аспектісі (оқыту туралы да, оқу туралы да ойланыңыз)?
1: «Жауабын тап» иерархиялық органайзерді арқылы оқушылар бұрын өткен тақырыптар бойынша білімдерін естеріне түсіру, жүйелеу.
Сабақты жақсартуға не ықпал ете алады (оқыту туралы да, оқу туралы да ойланыңыз)?
1: Оқушыларды қолдау, олармен жылы қарым-қатынас, ынталандыру.
2: Жеке, топтық, жұптық жұмысты ұйымдастыру. Кері байланыс алу.
3: Сұрақтар қоя білу. Балаларға дұрыс сұрақтар қоя отырып, ойларын бағыттау.
4: Тапсырма орындап болғаннан рефлесия алу. Мысалы, тапсырма қиын болды ма? несімен? қандай қате жібердіңіз? т.с.с.
Сабақ барысында сынып туралы немесе жекелеген оқушылардың жетістік/қиындықтары туралы нені білдім, келесі сабақтарда неге көңіл бөлу қажет?
Қалыптастырушы бағалау оқушылардың математика пәніне қызығушылығын арттырып, белсенділігін дамытады деп ойлаймын. Сабақ барысында бағалауды дұрыс ұйымдастыра білу маңызды.
|
Сертификатты жүктеу Сертификатты “Менің материалдарым” бөлімінде де жүктей аласыз
Материалды жүктеу
0
0 Әлеуметтік желілерде бөлісіңіз:
0
1
0
0
0
0
Материал сілтемесі:
http://ust.kz/word/asyq_sabaq_trigonometriyalyq_fynkciyalardyng_tyyndysy_10_synyp-15017.html
Сілтемені көшіріп алу
Ұқсас сабақ жоспарлары
Сабақ жоспары 10 сынып Биология қмж ктп бжб тжб
Биология, 10-сынып
Қазақ тілі, 3-сынып
Сабақ жоспары 8 сынып Қазақстан тарихы қмж омж ктж
Қазақстан тарихы, 8-сынып
Сабақ жоспары 8 сынып Дүние жүзі қмж омж
Дүниежүзі тарихы, 8-сынып
Сабақ жоспары 9 сынып Ағылшын қмж ктп бжб тжб
Ағылшын, 9-сынып
Басқа пәндерге арналған ҚМЖ-ның толық тізімін көру
Біліктілік арттыру курстары:
.
72 сағаттық Білім беру жүйесіндегі заманауи педагог курсы
.
72 сағаттық «Сыныптарды инклюзиялық білім беруге дайындау» курсы
.
36 сағаттық «Робототехника» бөлімі бойынша информатика пәні мұғалімдеріне біліктілікті арттыру курсы курсы
.
36 сағаттық Мұғалімдерге арналған Scratch 2.0. Кейіпкер мен командалық блоктарды үйрену курсы
.
72 сағаттық Педагогикалық айкидо курсы
.
72 сағаттық Мектепке дейінгі ұйымдарда әдістемелік жұмыстарды тиімді ұйымдастырудың негізгі бағыттары курсы
.
36 сағаттық Мектепке дейінгі ұйымдардағы менеджмент курсы
.
72 сағаттық Қашықтықтан оқытудың жаңа форматы және Online платформалар мүмкіндіктері курсы
.
36 сағаттық Жаңартылған білім аясындағы "Жаңашыл ұстаз" образы курсы
Өз пікіріңізді қалдырыңыз:
Пікір қалдыру
СӘУІР АЙЫНЫҢ ЗИЯТКЕРЛІК олимпиадасы басталды
22
күн
:
3
сағат
:
1
минут
:
3
секунд
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сабақтың мақсаттары

text:
Тригонометриялық функциялардың көбейтіндісін қосындыға түрлендіру
Сабақтың мақсаттары:Білімділік:Тригонометриялық функциялардың көбейтіндісін қосынды мен айырымға түрлендіру формулаларын қорытындылай білу, формуланы білуі тиіс, жаттығу жұмыстарын орындату;
Дамытушылық:Логикалық ой-өрісін, тригонометриялық функциялардың көбейтіндісін қосындыға немесе айырымға түрлендіру формуласын есептер шығаруда пайдалана алуға дағдыландыру, есеп шығару дағдысын қалыптастыру
Тәрбиелік:Тригонметриялық өрнектерді түрлендіруге тригонметриялық формулаларды пайдалануға үйрету, дәлдікке, тазалыққа, жүйелілікке тәрбиелеу.
Сабақтың әдісі: Баяндау, түсіндіру, есептер шығару
Технология:Даралап-саралап оқыту технологиясы
Сабақтың қосымша әдебиеттері:Математика пәні бойынша тест жинағы
Сабақтың техникалық құралы:компьютер.
Сабақтың көрнекілігі: Үлестірме қағаз,формулалар .тест сұрақтары
Сабақтың жүрісі:Ұйымдастыру 1. Оқушылардың сабаққа қатысы, дайындығын тексеру
2. Оқушылардың білім дәрежесіне қарай үш топқа бөлу
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сабақтың мақсаттары мен міндеттері: регистрердің жұмысын зерттеу

text:
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ҒЫЛЫМ ЖӘНЕ
ЖОҒАРҒЫ БІЛІМ МИНИСТРЛІГІ
М.ӘУЕЗОВ АТЫНДАҒЫ ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН УНИВЕРСИТЕТІ
Зертханалық жұмыс №6 Орындаған: Каден Б.
Тобы: ИП-21-6К2
Қабылдаған: Бахбердиева К.
Шымкент 2023 ж
Зертханалық жұмыс №6 Тақырыбы: Регистрлер
Сабақтың мақсаттары мен міндеттері:регистрердің жұмысын зерттеу
Бағдарламалық және техникалық құралдар: Интегралды орындаудағы регистрлер: микросұлба К155ИР1, К555ИР11 – төртразрядты жылжымалы регистр. Жарықдиодтарының және қосқыштардың жиыны, электрқоректенудің көзі+5V.
6.1 – сурет. Регистр
6.2 – сурет. D – триггердегі сақтау регистрлері синхроимпульс деңгейімен синхрондалатын (а), фронтымен (б) және RS – триггерлерде фронтпен синхрондалатын (в)
Бақылау жұмыстары: 1)Регистрдің анықтамасын беріңіз.
Регистр( лат. regіstrum — тізім, regestum — енгізілген, жазылған ) өңделетін немесе басқарушы ақпараттарды сақтауға арналған, 32 биттен тұратын процессордың, шапшаң істейтін жадтың шағын бөлігі; есептеу құрылғысының бір санды немесе сөзді уақытша сақтауға арналған шағын көлемді жад блогы; процессордағы аса шапшаң әрекетті жадтың құрылғысы немесе операндтармен жөне микросхемамен орындалатын нәтижені уақытша сақтауға арналған аса үлкен интегралдық схема; процессорларда — командалар мен мәліметтерді аралық сақтауға арналған разрядтығы әр түрлі арнайы ұяшықтар (registr). Оның 3 түрі болады: жоғарғы, ортаңғы, төменгі. 2)Регистрлер қандай белгілерге байланысты классификацияланады?
Мысалға, сегізразрядты жады регистрінің микросұлбаы тұрақты деңгеймен (К580ИР82) тактіленеді және тактілі импулсьтің (К555ИР27) фронтмен. 3)Регистрлерді құру үшін тригерлердің қандай типтері қолданылады?
D триггер немес RS триггер қолданылады. 4)Регистрлерді құру сұлбасын көрсетіңіз.


Сабақтың мақсаттары: Ондық бөлшек ұғымын түсінеді; ондық бөлшектерді оқиды, жаза алады
Жай бөлшекті ондық бөлшек түрінде жаза алады
шамаларды ондық бөлшекпен өрнектеп есептерде қолдана алады
Кезеңдері және уақыты
Мазмұны
Оқу қызметін ұйымдастыру түрлері (ОҚҰТ)
Тапсырмалардың форматы
АКТ қызметтері мен құралдары
Басы
(5-мин)
Оқушылардың сабаққа дайындығы бақыланып, білімлэнд платформасына қосылу мүмкіндігі сұралады.
Қашықтықтан
Ортасы
(20мин)
Бөлімі он, жүз, мың болатын бөлшектерді сүзіп ал.
Тұғырықтағы сандармен сәйкестендір, қандай қорытынды жасай аласың?
2,3; 0,51; 0,219; 5,15; 0,7; 6,09;
ҚБ: Бағдаршам
«Еркін әңгіме»,
Егер ондық бөлшектің соңына нөлді тіркеп жазсақ, немесе соңындағы нөлді алып тастасақ, онда берілген бөлшекке тең бөлшек шығады.
Тең ондық бөлшектерге мысалдар келтір.
Ондық бөлшектердің разрядтары кестесі
бөлшек
Ондық бөлшек
Бүтін бөлік
Бөлшек бөлік
...
жүздік
ондық
бірлік
Ондық үлес
Жүздік үлес
Мыңдық үлес
Онмыңдық үлес
Жүз мыңдық үлес
Милиондық үлес
3
8
,
0
0
1
3
5
ҚБ: «Шапалақ»
Жұптық жұмыс «Семантикалық карта»
Берілген сандарды ондық бөлшекпен жазыңдар:
Елорда
1,9
2,07
12,5
5,35
0,502
8,5
Екі бүтін жүзден жеті
К
Е
М
Ө
Ш
И
Бір бүтін оннан тоғыз
Л
Н
Қ
Ү
С
У
Он екі бүтін оннан бес
Й
Ц
О
Т
Б
Х
Бес бүтін жүзден отыз бес
Ф
Ы
Ч
Р
Ю
Э
Нөл бүтін мыңнан бес жүз екі
В
Я
Щ
Ң
Ж
Д
Сегіз бүтін оннан бес
І
Ғ
Ә
Ұ
А
Г
Астана
1,8
3,24
10,9
12,65
0,428
5,3
Он бүтін оннан тоғыз
К
Е
А
М
Ө
Ш
Үш бүтін жүзден жиырма төрт
Л
С
Қ
Ү
Ң
Ы
Бір бүтін оннан сегіз
Т
Ц
У
И
Б
Ю
Он екі бүтін жүзден алпыс бес
Э
Ф
Й
А
Ұ
Р
Бес бүтін оннан үш
І
Ғ
Щ
Г
Д
Н
Нөл бүтін мыңнан төрт жүз жиырма сегіз
В
Ә
Ч
Я
А
Х
ҚБ: «Бас бармақ»
Сергіту сәті: Жұбыңды тап
2,5; 6,7; 5,09; 12,3; 8,62
Саралау тәсілі«Қарқын»Деңгейлік тапсырмалар
№699 А деңгейі
987,654321 саны берілген осы санның 1)ондық үлес; 2 )жүздік үлес 3)мыңдық үлес 4)он мыңдық үлес 5)жүз мыңдық үлес, 6)милиондық үлес разрядында қандай цифр жазылған?
№705 В деңгейі Қосындының мәнін ондық бөлшек түрінде жазыңдар
1) 2) 3)
№911 АВСДЕ көпбұрышының қабырғаларын өлшеп, сантиметр өлшемімен жаз. С деңгейі
Жеке-топтық
Жазбаша
Қалыптастырушы бағалау тапсырмалары
Ойлау дағдыларының деңгейі:
Білу, түсіну, қолдану
Бағалау критерилері: Білім алушы:
-ондық бөлшектектерді оқиды, жазады.
-жай бөлшектерді ондық бөлшекпен жазады.
-Шамаларды ондық бөлшекпен жазады, есептерде
қолданады.
1 тапсырма А деңгейі
Төмендегі тұжырымдардың дұрысының қатарына ˅ таңбасын қойыңдар
1)Ондық бөлшектің алдымен бүтін бөлігі, кейін бөлшек бөлігі жазылады
2)Ондық бөлшектің бүтін бөлігі бөлшек бөлігінен үтірмен ажыратылады
3) 0,0068 санының бүтін бөлігі 0-ге тең
4)Егер бөлшек дұрыс бөлшек болса онда үтір алдына 1 цифры қойылады
5)4,023 санының бүтін бөлігі 23-ке тең
6)санының орнына 7,015 санын жазуға болады
7)жай бөлшегін 0,3бөлшегімен ауыстыруға болады
Дескриптор: Білім алушы:
-Ондық бөлшектің бүтін бөлігін және бөлшек бөлігін ажыратады.
-Ондық бөлшектің анықтамасына сәйкес келетін дұрыс тұжырымдарды анықтайды.
2 тапсырма Б деңгейі
№908 Бөліндіні ондық бөлшекпен жазыңдар
6: 10000; 18: 10; 27:100; 692:10; 7812:1000
Дескриптор: Білім алушы:
- Ондық таңбаларды дұрыс есептей алады.
-Бөліндіні ондық бөлшекпен жаза алады
3 тапсырма: С деңгейі
№916 Шамаларды ондық бөлшекпен жазыңдар:
1)километрмен: 2км76м; 613м
2)тоннамен9кг; 5ц65кг; 6ц8кг
3)сағатпен: 1сағ 12мин; 30мин
Дескриптор: Білім алушы:
-Шамаларды ондық бөлшекпен жаза алады
Смартфон, гаджет
Аяғы
(15мин)
Оқушылардан білімлэнд платформасына қосылып, сабақ кесте бойынша алгебра пәнінен құрылған тапсырмаларға жауап беру міндеттеледі.


title: Пәнаралық байланыс - Сабақтың мақсаттары Оқушылардың барлығы: шығарманың тақырыбы мен идеясын түсінеді

text:
-шығармада көтерілген әлеуметтік-қоғамдық мәселені идеясы арқылы дұрыс анықтайды.
-әдеби шығарманың идеясын өз көзқарасы негізінде жеткізеді.
Ойлау дағдыларының деңгейі
Қолдану. Жоғары деңгей дағдылары
Алдыңғы білім
Сабақтың кезеңдері
Жоспарланған іс-әрекеттер
Ресурс
Сабақтың басы
1.Ұйымдастыру кезеңі. Сәлемдесу 2. Оқушылардың назарын сабаққа аудару. 3. Психологиялық ахуал. Сабақ тақырыбымен, оқу мақсаттарынмен, күтілетін нәтижелермен таныстырылады. «Теңгерім дөңгелегін» төмендегі сұрақтар бойынша сабақ басында толтырады. (өзін-өзі бағалау) 1.Расул Ғамзатов туралы білімім қандай?
2.Тау халқы туралы білімім ше?
3.Авар халқының елге, жерге, тілге құрметі туралы не білемін?
Суреттер
Сабақтың ортасы
Жеке жұмыс “5 НЕЛіКТЕН?” әдісі арқылы шығарма мазмұнына шолу
Неліктен автор мен Париждегі дағыстандық суретші кездесті?
Неліктен суретші туған еліне қайтпады?
Неліктен құстың жан күйі мен аварлық жігіттің тағдыры ұқсас?
Неліктен суретші өз сағынышын сурет арқылы жеткізген?
Неліктен анасы “Менің ұлым баяғыда өліп қалған”деді?
Шығарма мазмұны бойынша берілген кестені толтыр.
2-тапсырма. Шығарманың идеясын анықтаңдар. Анықтаған идеяларыңды «РаФТ» әдісі туған жер, туған тіл мәселесі туралы ой қозғау
Рөлі
аудиториясы
форма
тақырып
анасы
ұлына
тілек
Тіл қоса алар жер мен көктің арасын
Тіл айырар анасынан баласын
журналист
көпшілікке
үндеу
Жалтақтамай өзге тілді ұлысқа
Ең алдымен өз тіліңдідұрыста
суретші
жерлестеріне
хат
Ұлтарақтай болса да ата қоныс - жер қымбат,
Ат төбеліндей болса да туып өскен ел қымбат


title: Дескриптор: Шығарманың идеясын табады

text:
әдеби шығармада көтерілген әлеуметтік-қоғамдық мәселені идеясы арқылы түсіндіру;
шығарманың жанрын, фабуласын, сюжетін анықтау
К. Әзірбаев «Алатау аспанменен тілдескендей»
К.Әзірбаевтың «Алатау аспанменен тілдескендей» өлеңінің идеясы – Алатау баурайының тамаша табиғатын сипаттау. Алатау тауы заңғар биік. Биіктігі сондай жұлдыздармен тілдесіп тұрғандай. Ақын оны:
Алатау аспанменен тілдескендей,
Қол созып көкпенен де күрескендей.
Сәулесі сансыз жұлдыз суға түсіп,
Күн мен Ай күліп, құшып сөйлескендей.
Шолпан да Темірқазық телмірісіп,
«Мен достың, бері таман кел» дескендей.
Тянь-Шань, Тарбағатай, Кавказ құзы
Алыстан Алатаумен үндескендей, – деп сипаттайды.
Сонымен қатар Алатау халықты ыстық, суықтан қорғап, пана болып, баурайына сансыз аң-құс мекен ететіні тілге тиек етілген. Автор:
Батырдай сауыт киген, қалқан ұстап,
Күндіз-түн ұйықтамай халқын баққан, – деп атап кетеді. Алатаудың етегі жеміс-жидекке толы. Халықтың күн көрісіне өте жайлы екені де жырланған. Ақын бір өлең жолдарында:
Басындай жас баланың Құлжа алмасы
Айналып кете алмайды дәмін татқан, – десе, енді бір жолдарда:
Жаңғыртып Алатаудай туған жерден
Қордай мен Сұлу төрдің жағасынан, – деп өзінің осы өңірдің ұланы екенін де атап кетеді. Өлеңде Алатау баурайындағы халықтың тамаша жарасымды тіршілігі аса бір үйлесіммен жырланады. Алатау – киелі, құт берекеге толы мекен.


title: Шығарма өлең жанрында жазылған - Сабақтың мақсаттары Оқушылардың барлығы: шығарманың тақырыбы мен идеясын түсінеді

text:
Шығарма өлең жанрында жазылған. Өлеңнің көлемі шағын болғанмен, айтатын ойы терең. Бунағы белгілі тәртіпке бағынған. Ырғағы мен ұйқасы бар. Кенен – төкпе ақын. Ол жыр алыбы Жамбылдан бата алған. Жанында ұзақ жылдар еріп жүріп, өнерін меңгерген. Ақын жыр алыбына:
Жамбыл десем, кім білмейді,
Өлеңнің ордасына кім кірмейді.
Елу жыл ертіп жүрген ардақты ата,
Домбыраң құлағымда күмбірлейді, – деп өлең арнаған.
Өлең мәтіні
Алатау аспанменен тілдескендей
Алатау аспанменен тілдескендей,
Қол созып көкпенен де күрескендей.
Сәулесі сансыз жұлдыз суға түсіп,
Күн мен Ай күліп, құшып сөйлескендей.
Шолпан да Темірқазық телмірісіп,
«Мен достың, бері таман кел» дескендей.
Тянь-Шань, Тарбағатай, Кавказ құзы
Алыстан Алатаумен үндескендей.
Сай-сайдан сулар тасып арқыраған,
Еңбекке колхоз, совхоз үлескендей.
Бұл түзде менен артық тау болмас деп,
Ешкімге бас иместен сірескендей,
Ортасында Талғардың құз-шыңы тұр
Батынып маған тиер кімдескендей.
Білектей бүлдіргені қарақатпен
Аса алмас Хантәңірден адам атпен.
Басындай жас баланың Құлжа алмасы
Айналып кете алмайды дәмін татқан.
Қарағай, қайыңы мен түрлі жеміс,
Сұлудай мөлдіреп көз кірпік қаққан.
Кигендей торғын шапан, жасыл жібек
Қадалып қарағандар көзін сатқан.
Жігіттің көзін тескен қыз секілді
Жамылып атлас шайы, түйме таққан.
Таласқан аспанменен шың-құздары
Күлімдеп Күн мен Айға жауап қатқан.
Батырдай сауыт киген, қалқан ұстап,
Күндіз-түн ұйықтамай халқын баққан.
Қойнында Алатаудың жүз түрлі аң бар
Әлдісі әлсіздерін шуылдатқан.
Құс салып, ит жүгіртіп аңшылары
Қуады мылтық атып, салып қақпан.
Балауса балдырғаны белуардан
Сылдырлап мөлдір бұлақ сылаң қаққан.
Аққудай дарияға қатар жүзген,
Қыздары Алматының ән шырқатқан.
Перідей жігіттері белең өсіп,
Өнері бірінен соң бірі артқан.
Заманында Советтік Қазақстан
Күмбірлеп ертелі-кеш күйін тартқан.
Жыр төгіп, нөсерлеткен ақындар көп,
Үлгі алып тоқсан толғау Жамбыл қарттан.
Астана Алматының қаласынан,
Сарыарқа, Жетісудың саласынан,
Аймағы алты айлық жол Қазақстан
Қиырсыз ұшан-теңіз даласынан.
Толғанып күй құйылтып, жыр төгеді,
Бабалардың қуат алып данасынан.
Жаңғыртып Алатаудай туған жерден
Қордай мен Сұлутөрдің жағасынан.
Қолына ап кәрі жолдас домбырасын,
Кененмін талайлардан бақ асырған.
Көп көрген ақсақалым – Алатауым,
Аспанмен ғасыр бойы бітпей дауың,
Көк тіреп биік бойың шоқтықтанып,
Лебімен бұлтты тартып алған дәуім.
Қыста сен ақкүміс қар жамыласың,
Көктемде гүлденеді көктеп баурың.
Төсіңде ағаш өсіп сап түзеген,
Бойыңа көрік берген бақша, бауың.
1-тапсырмабын көрсету


Көп нүктелердің орнына тиісті сөздерді қой.
Білектей ................. , ....................... пен
Аса алмас Хантәңірден адам атпен.
Басындай жас баланың Құлжа ........................
Айналып кете алмайды дәмін татқан.
2-тапсырмаауа
Өлеңнің идеясын ашатын тірек сөздерді анықта.
Шолпан да Темірқазық телмірісіп,
«Мен достың, бері таман кел» дескендей.
Тянь-Шань, Тарбағатай, Кавказ құзы
Алыстан Алатаумен үндескендей.
А)Алатау, Темірқазық, Тарбағатай
Ә) Тянь-Шань, Кавказ, үндескендей
Б) Шолпан, достың, дескендей
В) Алатау, телмірісіп, дос
3-тапсырма
Өлеңнің анықтамасын анықта.
А) Көбіне қара сөзбен жазылған кең көлемді эпикалық түр.
Ә) Күрделі сюжетті кең көлемді эпикалық түр.
Б) Шағын көлемді поэзиялық шығарма.
В) Оқиғаны қарасөзбен баяндайтын шағын көркем шығарма жанры.
4-тапсырма
Өлең жолдарында көркемдік тәсілдер не мақсатта қолданылғанын анықта.
Қарағай, қайыңы мен түрлі жеміс,
Сұлудай мөлдіреп көз кірпік қаққан.
А) құбылыстың сипатын анықтау үшін
Ә) заттың сапасын анықтау үшін
Б) заттың сыр-сипатын салыстыру үшін заттың сапасын көріктендіру үшін
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Көп нүктелердің орнына тиісті сөздерді қой


title: Сабақтың мақсаттары Оқушылардың барлығы: шығарманың тақырыбы мен идеясын түсінеді

text:
Оқушылардың барлығы: шығарманың тақырыбы мен идеясын түсінеді..
Оқушылардың көпшілігі:. шығармада көтерілген әлеуметтік-қоғамдық мәселені идеясы арқылы дұрыс анықтайды.
Оқушылардың кейбіреуі орындай алады: әдеби шығарманың идеясын өз көзқарасы негізінде жеткізеді.
Тілдік мақсат
Пәндік лексика, терминология: дағыстандық суретші, тау-ана, «Елді аңсау», «тордағы құс» т.б.
Диалог және жазылымға пайдалы тіркестер: тау ішінде өз тілін қастерлемейтін адам сый-құрметтен жұрдай болады. Шұбар тілмен жазылған жырын да ешқашан тау-ана оқымайды.
Талқылауға арналған сұрақтар: -Авар халқының қандай қасиетін өз бойыңа сіңірдің?
-Шынымен оларды елжандылық қасиет басым ба?
-Туған тілдің адамды тірілтетін құдіреті бар ма?
-ол құдірет кез-келген тілде бола ма?
-Тілді қастерлеу отбасылық тәрбиеге байланысты ма?
Құндылықтарды дарыту
Тарихтың, мәдениет пен тілдің біртұтастығы. Елжандылық, толеранттық ұлтжандылық тәрбие.


title: Сабақтың мақсаттары

text:
8. 3. 1. 2 XX ғасыр басындағы Қазақстандағы қоғамдық-саяси процестерге баға беру
1917 жылы қаңтарда «Қанды жексенбі» оқиғасының құрбандарын еске алу ереуілі «Соғыс жойылсын!», «Самодержавие жойылсын!» деген ұрандар көтерген саяси шерулерге ұласты. Қозғалыс ақпан айында күшейе түсіп, өкіметке қарсы айқын сипат алды.
1917 жылы қаңтарда «Қанды жексенбі» оқиғасының құрбандарын еске алу ереуілі «Соғыс жойылсын!», «Самодержавие жойылсын!» деген ұрандар көтерген саяси шерулерге ұласты. Қозғалыс ақпан айында күшейе түсіп, өкіметке қарсы айқын сипат алды.
НӘТИЖЕСІНДЕ: 1917 жылы 27 ақпанда Ресейде Ақпан ревоюциясы жеңіске жетті. Монархия құлап, ІІ Николай патша тақтан тайдырылды.
Майдан штабы жанындағы Қырғыз бөлімінің басшысы Ə.Бөкейханов Минскіден былай деп сәлем жолдады: «Ресей халықтары үшін туысқандық, теңдік және бостандық күні туды. Бірлік пен әділдік жолында күресіңдер!..»
ДӘПТЕРІНЕ ЖАЗЫП АЛ!!!
1917 жылғы наурыз, сәуірде шаруа және солдат депутаттарының кеңестері құрылды. Сонымен қатар кеңеспен бірге Уақытша үкімет органдары жұмыс істеді. Орталық Ресейдегі сияқты Қазақстанда да қос өкімет орнады.
1917 жылғы наурыз, сәуірде шаруа және солдат депутаттарының кеңестері құрылды. Сонымен қатар кеңеспен бірге Уақытша үкімет органдары жұмыс істеді. Орталық Ресейдегі сияқты Қазақстанда да қос өкімет орнады.
1917 жылы 6 наурызда Қазақ өлкесінде Уақытша үкімет 1916 жылы көтеріліске шыққандарға кешірім жариялады.
1917 ж. көктемде Уақытша Үкімет тыл жұмысына кеткендерді қайтару туралы шешім қабылдады.


url: http://emirsaba.org/sabati-masattari-v2.html#Қазақстанда_Уақытша_үкіметтің_органдары_құрылды

title: Сабақтың мақсаттары


title: Сабақты қортындылау тест жұмысы

text:
Сабақты қортындылау тест жұмысы: 1.1950 жылдардағы ауыл шаруашылығы қандай жолмен дамыды?
А) қарқынды, ә) экстенсивті, б) нарықтық, в) қайта құру.
2. Тың игеру қарсаңында Қазақстан компартиясы Орталық коитетінің Бірінші хатшысы болып кім сайланды?
А) Брежнев, ә) Қонаев, б) Пономаренко, в) Жүнісбаев.
3. Тың игеруге байланысты 1954 жылы Қазақстанда қанша жер жыртылды?
А) 4,3 млн га, ә) 6,5 млн га, б) 7,6 млн га
4. 1956 жылы Қазақстан тыңнан қанша астық жиналды?
А) 10 млн т, ә) 16 млн т, б) 18 млн т, в) 20 млн т.
5. Тың және тыңайған жерді игерудің қандай келеңсіздіктері болды?
А) Жердің құнарлы қабаты желге ұшты, ә) Топырақ эрозиясы күшейді.
6. Тың игеру Қазақстанның қай облыстарында жүзеге асты?
А) Қостанай, Ақмола, Солтүстік Қазақстан, Көкшетау, Торғай, Павлодар.
ә) Алматы, Талдықорған, Семей, Оңтүстік Қазақстан.
б) Қызылорда, Шымкент.
7. Тың және тыңайған жерді игерудің екі жылға арналған жоспары қанша жылда орындалды?
А) 2 жылда ә) 1жылда, б) 3 жылда в) 5 жылда.
8. Тың игеру кезінде Қазақстанға қанша адам тұрақты тұру үшін көшіп келді?
А) 1млн, ә) 1,5 млн, б) 2 млн, в) 3 млн.
Қортындылау:«Ұлтарақтай болса да,
Ата қоныс жер қымбат.
Ат төбелідей болса да
Туып өскен ел қымбат» - деп халық айтқандай ауыл шаруашылығын дұрыс жолға қоймай халқымыздың шаруашылығы артып, хал тұрмысы жақсармасы анық.
Ерте кезден-ақ халқымыз табиғатты қастерлеп, бар өмірі табиғат аясында өткен. Ардақты азаматымыз, ғұлама ғалым Қаныш Сәтбаевтың мына бір жан тебірентер жүрек толғауы ойға оралады: «Туған жердің тағдыры толғантпаған, жаны тебіреніп ол туралы ойламаған жігітті қайтіп азамат дейміз?» десе, халқымыздың мақтанышы Шоқан Уәлиханов: «Табиғат, адам, өзіңіз айтыңызшы, тіршілкте одан ғажап, олардан құпия не бар?» деп атап көрсеткен.
Құрметті оқушылар! Сөзімнің соңында:
«Туған жерді сүю парыз!
Сүю үшін білу парыз!
Қасиетін ұғу парыз!
Күзетінде тұру парыз» - демекші туған жерімізді Жер –Ананы қастерлеу біздердің міндеттіміз деп ұғыну керек.


title: Сабақтың мақсаттары

text:
Сабақтың тақырыбы: Ауыл шаруашылығының дамуы. Тың игеру.
Сабақтың мақсаттары: 1. Оқушыларға Ұлы Отан соғысынан кейінгі ауылшаруашылығындағы келеңсіздіктер, дамыту жолындағы қиыншылықтыр, тың және тыңайған жерлерді игерудің мәнін, мал шарушылығы күйін ашып көрсету.
2. Оқушылардың тақырыпқа деген қызығушылығын артыра отырып, шығармашылық ізденісін дамыту, ой түйіндеуімен сөйлеу мәдениетін қалыптастыру.
3. Оқушылардың патриоттық санасын арттыра отырып, тыңгерлердің еңбек майданындағы ерлік істері арқылы ұлттық сезімдерін ояту.
Сабақтың түрі:кіріктірілген сабақ
Әдістері мен тәсілдері: баяндау, сұрақ – жауап, мәтінмен жұмыс жасау.
Пәнаралық байланыс: тарих+география+ музыка
Көрнекіліктер: Қ.Р картасы, суреттер, нақыл сөздер өлең, жырлар, «даталарды білу» қағазы сұрақта жасырылған даталар.
Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру кезеңі. Сәлемдесу, сабақты бастау.
Оқушылар бір-біріне осы сабақта өз білген білімдерін жақсы жағынан көрсетуге және жақсы бағалар алуға сәттілік тілейді.
ІІ. Өткен тақырыпты қайталау. Таратпа сұрақтар: 1940 жылдардың екінші жартысында халықтың тұрмыс жағдайын көтеруде қандай ілгерілушіліктер болды?
Ол ілгерушіліктер халық тұрмысы жақсарғандығының белгісі бола алды ма?
1950 жылдардағы тұрмыстағы оңды қандай бетбұрыстар болды?
Жаңа сабақ жоспары: Ауыл шаруашылығында қалыптасқан жағдай.
Тың игеруге жаппай кірісу.
Тыңның алғашқы табыстары.
Тың игерудің нәтижелері
Демографиялық ахуалдың күрт өзгеруінің келеңсіз әсерлері.
Мал шаруашылығының жайы.
Нақыл-сөздер, өлең-жырлар:
«Нан болса, ән болады»,
«Ақ бидай – алтын астық дәнім аты»
«Ақ бидай – бүгін шырқар әннің аты».
Жаңа тақырыпты түсіндіру.
- Балалар бүгінгі сабағымыздың тақырыбы сіздерге түсінікті ме?
А) Тың жерлер деп ғасырлар бойы жыртылмаған, ал тыңайған жер деп жыртылған, бірақ бірнеше жылдар бойы пайдаланбай жатқан жерлерді айтамыз.
1. Соғыстан кейінгі алғашқы жылдар ауыл шарушылығы үшін ауыр болды. Ол жылдары Қазақстанның егіншілік мәдениеті мейілінше төмен болыд. Ауыл шараушылығы техникасының жетіспеуінен, КСРО-ның өзге өңірлендегідей, егіске күш малын пайдалану 1960 жылдарға шейін орын алып келді. Ауыл шараушылығы өндірісін ұйымдастыруда өрескел келеңсіздіктерге жол берілді. Ұжымшарлар мен кеңшарларды билеп тұрған сауаты төмен, әпербақан басшылардың қоғамдық әрекетінің оңды нәтижелер бастауы мүмкін болмады.
1949 жылы мал шаруашылығын дамыту жоспары қабылданды. Әкімшілік-шаруашылық қызметкерлері қысқартылды. Ауыл шарушылығына маман кадрлар дайындау ісі жолға қойыла бастады.
2. 1953 жылдың соңында тің игеруге қатысты мәселелер Одақ деңгейінде қызу талқыланып жатты. Жарамды жерлері мол Оралмен, Сібір мен қатар Қазақстан да аталып жатты. «Жерді жаппай жыртып тастау дәстүрлі мал шаруашылығын дамытуға зиян келтіреді» деп санаған республика партия ұйымының басшылары орынан алынды.
Орталықтың нұсқауы бойынша Қазақстан КП Орталық Комитетінің бірінші хатшысы болып П.К.Пономаренко сайланды, ал оның орынбасарлығына, біраз уақыттан кейін бірінші хатшының өзі болып сайланған Л.И. Брежнев отырды. Тың және тыңайған жерлерпді игеру туралы шешім 1954 жылдың көктемінде қабылданды. Онда 1954-1955 жылдары тің жерлерді игеру есебінен дәнді дақылдар егісі аумағын 13 млн га-ға артыру, ол жерлерден 1100-1200млн пұт астық, соның ішінде 800-900 млн пұт тауарлы астық алу көзделді.
Тың игеруге шет жерден ғана емес, республиканың өз ішінен де адамдар тартылды. Олардың арасында Кеңес Армиясы қатарынан босанып келгендер көп болды. Тың игерудің алғашқы екі жылында республикаға барлығы 640 мың адам келді. Бірақ олардың 150 мыңы ғана ауыл шарушылығының механизаторлары еді.
Тың игеру республиканың Ақмола, Көкшетау, Қостанай, Павлодар, Солтүстік Қазақстан, Торғай облыстарында жүргізілді. 1954 жылдың өзінде-ақ тың көтеру жөніндегі жоспар артығымен орындалды. Қазақстанда 6,5 млн га тың жер жыртылды.Тың игерушілер айтарлықтай көрсетікшке 1956 жылы жетті. Тың игерушілерде көтеріңкі рух, еңбекке деген құлшыныс жоғары болды. Еңбек озаттары көптеп шығып жатты. Тың игеру бидайды ғана емес, астықтың өзге түрлерін өсіруге игі ықпал етті Сол жылдары Қазақстанның оңтүстігінде күріш өсіру ісі жанданды. Қызылорда облысы Шиелі ауданы «Қызыл ту» ұжымшарының звено жетекшісі Ыбырай Жақаев күріштен рекордты өнім алуға қол жеткізіп, еселі тамаша үлгісін көрсетті.
Ә) Оқушылар оқулық мәтінімен танысып, өз пікір – ойларын айту, оқушылардың әр қайсысына тапсырма беріледі. 1. Қазақстандағы тың игерудің міндеттері.
2. Тың және тыңайған жерлерді игеру қиындықтары және қателіктері.
3. Демографиялық ахуалдың өзгеруіінің келеңсіз әсерлері.
4. Тың игерудің салдары (кері әсері.)
1-тапсырманың орындалуы: 1954 жылдың тамызына КСРО-да тың игеру жөнінде белгіленген тапсырма орындалады.
13,4 млн – га жаңа жерлер, оның ішінде Қазақстанда 6,5 млн. –га жер жыртылды. 1954 ж. тамыздың 13-інде КОКП Орталық Комитеті мен КСРО министірлер Кеңесі жаңа қаулы қабылдады. Онда 1956 жылы тың жерлердегі егістік қөлемін 28-30 млн гектар жаңа жерлер жыртылды. Екі жылға арналған жоспар не бары бір жылда артығымен орындалды. 1959-1965 жылдарда белгіленген жалпы өнімді 70 пайызға өсудің 15 пайыз өнім алынды.
2-тапсырманың орындалуы: Тың жерлерді игеруге он мыңдаған мамандар, ауыл шаруашылық өндірісін ұйымдастырушылар аттандырылады. Ақмола облысына 20 мыңнан аса адам келді. Тың жерлерді жаппай игеру кезеңінде жаңадан құрылған шаруашылықтардың материалдық-техникалық базасын нығайту, ауыл шаруашылығын интенсивті даму жолына түсіру туралы сөздер айтылғанымен, сөз жүзінде қалып, экстенсивті жолмен дамыды. Үлкен көрсеткіштерге жету ұшін аса үлкен аумақтар жыртылды. Экономикалық тепе-теңдік бұзылды. Топырақ эрозиясы кұшейді, жердің құнарлы қабаты желге ұшты. Оның үстінде астық дақылдарын себу ұшін жайылымдық жерлердің көлемін азайтты.
Тың игерілген облыстарда қазақ мектептерінің саны күрт төмендеді, қазақ тілінде шыққан мерзімді баспасөздер жабылды. Қазақстанның солтүстігінде тілдік және демографиялық хал-ахуал өзгерді.
3- тапсырманың орындалуы: Тың игеру кезінде республикаға көшіп келушілер саны қисапсыз көп болды. 1954 жылдан 1962 жылға дейін 2 млн-ға жуық адам келді. Мұның үстіне осы жылдары республиканың өнеркәсібінде құрылыс және көлік саласында жұмыс істеу үшін одан тысқары жерден кең көлемде жұмыс күшін тарту орын алды. Оыс жолмен 1954 – 1955 жылдары Қазақстанға 0,5 млн адам қоныс аударды. Одан Одан кейінгі жылдарда да республиканың өнеркәсібіне, құрылысына сырттан, ұйымдасқан түрде, жұмысшылар мен мамандарды әкелу жалғаса берді.
Осының бәрі елдің байырғы тұрғындары – қазақ халқы мен басқа халық өкілдері арасында сан жағынан алшақтықты туғызды. 1959 жылғы санақтың қортындылары бойынша, қазақстар сан жағынан өз республикасы тұрғындарының үштен бірінен де аз немесе 30 пайызы ғана болды. Ал 1897 жылы қазақтар Қазақстанды мекендеушілердің 85 пайызына тең еді.
4- тарсырманың орындалуы: 1. Орасан мол аумақтар жыртылды.
2. Экологиялық тепе- теңдік бұзылды.
3. Топырақ эрозиясы күшейді.
4. Жердің құнарлы қарашірік қабаты (гумус) желге ұшты.
5. Мал жайылымдары мен жемшөп дайындайтын алқаптың ауқымы тарылды.
6. Ет, сүт өнімдерінің тапшылығын туғызды.


url: http://emirsaba.org/sabati-masattari-v3.html#ІІ._Өткен_тақырыпты_қайталау._Таратпа_сұрақтар

title: Сабақтың мақсаттары


title: Сабақтың мақсаттары

text:
Сабақтың тақырыбы: Митоз бен мейоздың биологиялық маңызы. Жануарлардың көбею түрлері.
Сабақтың мақсаттары:
- тірі ағзалар тіршілігіндегі митоз және мейоздың маңызын түсіндіру;
жануарлардың көбею тәсілдерін салыстыру.
Сынып : 8 Пән: биология Бөлім : көбею
Жыныссыз көбею жолдары
Ағзалардың көбею жолдары
?
?
Бинарлы бөліну немесе амитоз:
амеба, бактериялар
Бүршіктену: гидра, өсімдіктер, ашытқы саңырауқұлағы
Өсімді көбею: тамырсабақ, түйнек, жапырақ, өркен арқылы: өсімдіктерде,
мицелий арқылы - саңырауқұлақтарда
Көбеюдің екінші түрі қандай?
Қарапайым бөліну-амитоз
Бактерияның бөлінуі
Амеба мен жасыл эвгленаның бөлінуі
МИТОЗ
Өсу – жасушалардың көлемі мен салмағының үлкеюі Даму – жасушалардың жасының өзгеруі
Митоздың биологиялық маңызы
Өсу. Жасушалардың митоздық бөлінуі нәтижесінде дене жасушаларының саны артады. Сондықтан көпжасушалы ағзалар өседі.
Жасушалардың жаңаруы. Жасушаларының митоздың бөлінуі арқылы өлген немесе жойылған жасушалар қалпына келеді. Мысалы, тері жарақаты кезінде
Регенерация. Кейбір жануарлар өздерін қорғау үшін дене бөлімдерін үзіп тастай алады, мысалы шаянтәрізділер аяқтарын, теңіз жұлдызы өзінің бір бөлігін, кесіртке құйрығын тастайды. Осы дене бөліктері жасушалардың митоздық бөлінуі арқылы қалпына келеді.
Генетикалық тұрақтылық. Митоз нәтижесінде хромосома саны бірдей екі ядро пайда болады. Бұл жасушалар ата-анасының ДНҚ- сының көшірілуі нәтижесінде пайда болғандықтан генетикалық ақпараттары бірдей, яғни түзілген жасушаларда генетикалық тұрғыдан ешқандай өзгеріс болмайды. Генетикалық тұрақтылықты сақтау мүмкін болады.
Жыныссыз көбею. Жыныссыз көбею кез-келген ата-ананың біреуінің жасушаларының митоздық бөлінуінің нәтижесінде ұрпақ беруі. Бұл қарапайым біржасушалыларда жүрілетін көбею түрі.
Митоз- генетикалық тұрғыдан және хромосомалық жиынтығы аналық жасушамен бірдей диплоидты екі еншілес жасушаның түзілуі.
Мейоз
Жыныс жасушаларының бөліну жолы.
Хромосоманың диплоидты жиынтығы бар бір жасушадан гаплоидты хромосом жиынтығы бар төрт жасушаның пайда болуы. Гаметаның түзілуі-мейоз
Диплоид және гаплоид
митоз мейоз Әртүрлі жануарлардағы хромосома санының диплоидты жиынтығын гаплоидты жиынтығын жаса


title: ру түрлері (фрон- - Сабақтың мақсаттары

text:
ру түрлері (фрон-
тальды, жеке, жұптық, топтық)
|
Оқытушы-ның іс-әрекеті
|
Білім алушы-
ның іс-әрекеті
|
1.Ұйымдастыру кезеңі
|
2 мин
|
Сабаққа назарла-
рын аудару
|
Сәлемдесу. Түгендеу. Оқу журналымен жұмыс. Аудитория тазалығын бақылау
|
Сұрақ-жауап, талап қою
|
Жаппай фронтальды
|
Сабақты бастау, оқу құжаттарымен жұмыс Ойын барысы:Білім алушылар орындарынан тұрады. Қазір біз сендермен ойын ойнаймыз, қимылды тез жасауларыңыз керек. «Бастаймыз» деген белгі берілгенде, мен қалай амандасу керек екенін айтамын, сонда сендер бір-бірлеріңмен тез-тез амандасасыздар. Әр адаммен әртүрлі амандасасыңыздар. Сонымен, көзбен… қолмен… иықпен… құлақпен… тіземен… иекпен… өкшемен… арқамен.
|
Сабаққа дайын-
далу
|
2.Мақсат қою және оқу іс-әрекетіне қызығушылықты ояту
|
2 мин
|
Білім алушылардың назарын сабаққа аудару, жағымды атмосфера туғызу.
|
Сәлемдесу ойыны
|
Қимыл-қозғалыс жаттығулары
|
Жаппай
|
Нұсқау беру
|
Тапсырманы орындау
|
3.Білім
ді өзектілендіру
|
5 мин
|
Ойлан
дыру
|
Ауызша
|
Демонстрациялау
|
Пікір алмасу
|
Пікірлесу сұрағын қою- Үйге қандай тапсырма берілді? Сонымен...
1. Психология деген дегеніміз не?
2. Психологияның неше даму кезеңі бар?
3. Психологияның салалары қандай?
4. Психологияның дамуына қандай ғалымдар үлес қосты?
|
Білім алушының жауабы
|
4.Үй тапсырмасын сұрау
|
15 мин
|
Білімді жинақтау
|
Қазақстанда психология ғылымына үлес қосқан ғалымдар-конспект.
|
Ауызша, сұрақ-жауап
|
1.Қан-
дай ой түйдіңіздер?
2.Нені ұсынар едіңіз?
|
Білім алушылармен сұрақ-жауап алмасу
|
Білім алушы-
лардың берілген сұрақтарға жауап беруі
|
5.Жаңа тақы-
рыпты түсін-
діру
|
30 мин
|
Жаңа ұғым мәнін ашу, түсіндіру
|
1.Психологиялық зерттеу әдістері
2.Бақылау әдісі
3.Эксперимент әдісі
|
Түсіндіру, пікір алмасу
|
Жаппай фрон-
тальды
|
Түсіндіру, бағдар беру
|
Тыңдау, жинақ-
тау, пікір алмасу
|
6.Жаңа білімді бірінші бекіту кезеңі
|
5 мин
|
Білім алушылардың бойына жаңа ұғымдар-
ды жеткізу
|
Ауызша
|
Сұрақ-жауап
|
Жаппай фрон-
тальды
|
Сұрақ-жауап алмасу, тыңдау Психологияның зерттеу әдістері?
Зерттеу әдістері нешеге бөлінеді?
Бақылау дегеніміз не?
Эксперимент дегеніміз не?
Эксперимент әдісі нешеге бөлінеді?
Табиғи әдісі қай жылы ашылды?
Лабороториялық әдісі қай жылы ашылды?
|
Білім алушы-
ның жауабы
|
7.Өз бетімен жұмыс
|
23 мин
|
Жаңа білімді дамыту, сабаққа қызығушылық тудыру
|
Тест парақшаларын тарату, Үлестірмелі материал тарату Социометрия әдістемесін алу.
|
Өздік жұмыс, Топпен жұмыс
|
Өздік,
Топтық
|
Түсіндіру, тыңдау, бағдар беру
|
Топпен және өздік жұмыстар жасау
|
8. Білім, білік, дағды
ның қалыптасуын бақы
лау, бағалау
|
3 мин
|
Есепке алу
|
Бағалау
|
Баға қою
|
Жаппай жеке
|
Бағалау
|
|
9.Үй тапсырмасын беру
|
2 мин
|
Алған білімдерін жүйелеу, дамыту
|
1.Дәрісті оқу және мазмұндау.
2Бір баланы объекті ретінде алып, оны зерттеп алып келіңіздер.
|
Түсіндіру
|
Үйге тапсыр-
ма алу
|
Түсіндіру, бағдар беру
|
Жазып алу
|
10.Реф
лексия
|
3 мин
|
Өз-өзіне талдау жасау дағды
ларын дамыту
|
Бүгінгі білгеніңіз...
Сізгі ұнағаны...
Сабақтан алған әсеріңіз...
|
Фразаны аяқтау
|
Жеке
|
Білім алушылардың ойын жинақтау
|
Тезис
терді аяқтап жазу
|
Барлы-
ғы
|
90
мин
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|


title: Бақылау әдісі - Сабақтың мақсаттары

text:
Байланысты: Сабақ жоспары Тақырыбы Психологияда зерттеу әдістерінің түрлері, мүмкіндіктері
Бақылау әдісі
Бақылау әдісі психологиядағы ескі және бір қарағанда өте қарапайым әдіс секілді. Ол әдеттегі өмір сүру жағдайындағы адамның қызметіне бақылаушы кіріспей, жүргізілетін жоспарлы бақылауға негізделеді. Бұған психологияда бақыланатын құбылыстарды толық және дәл сипаттау, сонымен бірге оларды психологиялық тұрғыдан түсіндіру жатады. Міне психологиялық бақылаудың басты мақсаты осы: ол деректерге сүйене отырып, олардың психологиялық мазмұнын ашу.
Бақылау – ол барлық адамдардың пайдаланатын әдісі . Ал қарапайым адамдардың бақылауы мен ғылыми бақылаудың айырмашылығы өте көп. Ғылыми бақылау жүйелілігімен сипатталып, объективті шындықты алу үшін белгілі бір жоспарға негізделе отырып, жүргізіледі. Яғни, ғылыми бақылау жүргізілгенде арнайы білім және сапаны психологиялық көріну объективтілі ашылатын арнайы дайындықты талап етеді.
Бақылау әр түрлі нұсқаларда жүре алады. Мысалы, кеңінен қолданылатын әдіс қосылған бақылау. бұл әдіс психологтың өзінің қатысуымен жүргізіледі. Егер зерттеушінің қатысуынан, оның жағдайды қабылдауы мен түсінуінен нәтиже бұзылатын болса, онда болып жатқан жағдайларды объективті түсіну үшін шеттен бақылаған жөн. Қосылған бақылау мазмұнына қарай басқа әдіске — өз-өзін бақылауға өте ұқсас. Бақылау. Бақылау кезінде зерттеуші баланын мінез-кұлқын табиғи жағдайда белгілі бір мақсат көздей отырып кадағалайды және көріп байқағандарын көзден таса қылмай есепке алады. Бақылаудың табысты болуы оның мақсатының қаншалықты дұрыс тұжырымдалғандығына байланысты. Егер зерттеуші бақылау басталмас бұрын бала мінез-құлқынын қай жағына көбірек көңіл аударуы керек екенін анықтап алмаса, онда әсері бытыраңқы, тұрақсыз болады. Бала жақтағы бөлмеден бұл әйнек айна сияқты болып көрінеді де, бақылаушы жақтан терезеге үқсайды. Жасырын бақылау үшін телевизиялық қондырғылар да пайдаланылады.
Бақылау процесінде зерттеуші бала мінез-құлқындагы сыртқы белгілерді ғана оның әр түрлі заттармен іс-әрекетін, сөйлеген сөздерін, мәнерлі қимылдарын т. б. қадағалай алады. Бірақ психологты сыртқы көріністер ғана емес, сонын астарында жасырынған психикалық процестер, сапалар, көңіл күйлер де қызықтырады. Өйткені белгілі бір көріністердін, өзі түрлі ішкі жай-күйде білдіруі мүмкін ғой. Мысалы, қандай да бір-жағдайда бір бала қалжыңға күлуі, ал екінші бала жолдасына еліктеп қана күлуі мүмкін. Бақылаулар жүргізгендегі ең қиын нәрсе б;ала мінез-құлқындағы ерекшеліктерді елеп қана қоймай, он ыдұрыс түсіндіру болып табылады.
Жақсы бақылаушылар бақылаулар материалы мен оны түсіндіруін арасын қатақ шектейді. Өйткені түсіндіру қате болып қалуы да мүмкін. Ол үшін бақылау парақ қағаз екі бөлімге бөлініп жазылады. Сол жақ бөліміне баланын. сыртқы белгілерін жазады да, он. жағына оны өзінше түсіндіреді.
Жаппай және ішінара бақылаулар болады. Жаппай бақылаулар ұзақ уақыт бойы жүргізіледі де, бала мінез-құлқының көп жағын қамтиды. Ол бір немесе бірнеше балаға қатарынан жүргізледі. Әрине баланың әр қимылын, әр сөзін қалт жібермей есепке алып отыру мүмкін емес. Жаппай бақылаулар әрқашан азды-көпті іріктеліп жасалады: бақылаушыға манызды көңіл аударарлық болып есептелгендер, баланың жаңа сапасы мен мүмкіндігін көрсететіндер ғана жазылып отырылады.
Фактыларды алғаш рет жинақтау үшін бақылау әдісі өте тиімді. Бірақ ол уақыт пен күшті көп жұмсауды қажет етеді. Баланың психикалық өмірінін оны қызықтыратын фактылары қатаң өзінен-өзі пайда болғанынша зерттеушінің күтуіне тура желеді. Оның үстінде (ең маңыздысы да осы) бала өмірі мен тәрбиесіндегі күрделі жағдайлар кейбір мінез-құлықтың себебін ашуға мүмкіндік бермейді. Көптеген зерттеушілер біз бакылау жүргізе отырып, өзіміз білетіндерімізді ғана көретінімізді, ал белгісіз нәрселердің әлі де назардан тыс қалатынын байқаған.


title: Бақылау әдісі - Сабақтың мақсаттары

text:
Бақылауәдісімынадайэтаптардантұрады: Бақылау пәні, заты анықталады және объект таңдалынады. (топ немесе жеке адам)
Бақылау тәсілі таңдалынады.
Бақылау жоспары жасалынады.
Бақылаудың нәтижесін өңдеу жолы таңдалады.
Зерттеу нәтижесі жарияланады.
Бақылауәдісініңнегізгіерекшеліктері
Бақылаушы объектпен бақылаушының тікелей байланысы, яғни зерттеуші сыналушыға әсер ете алмайды;
бақылаудың бір жақтылығы (эмоционалды түр беруі керек), яғни, субъективтілігі;
байта бақылаудың қиындығы, яғни ол жағдайды байта тудыра алмау;
Бақылау әдісі белгіленген ережелерді сақтауға, сондай-ақ қойылған талаптар мен міндеттерді орындауға үйрету мақсатымен, оқушылардың іс-әрекетіне, мінез – құлқына байқау жүргізу.
Байқау әдісінің 3 түрі бар:
Мәнді және қызық деп тапқан психологиялық фактілерді анда-санда баяндап отыру әдісінің мұндай жолын кездейсоқ байқау деп аталады.
Нысанаға алынған оъектінің қимыл-қозғалыстарын жүйелі түрде үздіксіз байқау деп аталады.
Байқауға алынған объектіге белгілі бір мерзімде назар аударып отыру таңдамалы байқау әдісі деп аталады.
Эксперименттік әдіс
Эксперименталды психологияның негізін неміс ғалымы В. Вундт (1832-1920) қалаған. В. Вундт 1879 жылы Лейпциг қаласында психикалық құбылыстарды эксперимент әдістері арқылы зерттейтін физиологиялық лаборатория ашты.
Эксперименттің барысында арнаулы құралдар мен аппараттардың көмегімен психикалық үрдістер өзгерістерінің уақытын дәл көрсетуге болады, мәселен, жауап беру (реакция), оқу, еңбек, дағдылардың қалыптасу жылдамдығы.
Психологиялық зерттеулерде негізінен екі түрлі эксперимент қолданылады. Олар зертханалық(лабораториялық) және табиғи деп аталады. Зертханалықэксперимент арнайы ұйымдастырылып, құралдар мен аспаптарды қолдану арқылы жүргізіледі. Зертханалық эксперимент адамның психикалық ерекшеліктерінің физиологиялық тетігін зерттеуде ерекше. Бұл әдіс жекелеген таным үрдістері мен психикалық қалыпты тиімді зерттеу үшін қолданылады, ең алдымен, түйсіктер, қабылдау, ес, зейін зерттеледі. Мәселен, қабылдаудың жылдамдығы, зейіннің көлемі, ес ассоциациясының ерекшелігі қарапайым немесе электрондық тахистас көп сияқты құралдар көмегі пайдаланылады.
Ғылыми білімнің саралануы мен дамуында тәжірибелік әдіс жетекші рөл алатындығы дәлелденді. ХІХ ғасырдың екінші жартысында психология өз алдына жеке ғылым ретінде философиядан бөлініп шығуы оның эксперименттік ғылым болуынан туындаған үрдіс еді.
Лабораториялықэксперименттің нәтижелілігі мына төмендегі жағдайлардан пайда болады.
Байқалатын объект жөнінде экспериментатордың күн ілгері болжамы (гипотеза) болуы тиіс.
Тәжірибені күн ілгері белгіленген жоспар бойынша арнаулы методикаға (әдістеме) сай, сондай-ақ тәжірибені өткізу үшін жағдайын (тиісті құжаттар) дайындау.
Зерттеуші зерттейтін құбылысты өзі табады және оған белсенді әрекет жасайды.
Эксперимент жүргізуші кейде зерттеліп жатқан құбылыстарды коррекциялау;
Эксперименттің нәтижесін қайтадан қарастыруға мүмкіндік туғызу.
Эксперимент нәтижелері сандық және сапалық өңдеуге, математикалық есептеулерге ерекше мән беру т.б. Табиғи эксперименттің зертханалық эксперименттен өзгешелігі адамның күнделікті іс-әрекетінің мазмұны сақталады, зерттелетін құбылысты міндетті түрде іске асыруға жағдайлар жасалады. Сонымен қатар табиғи экспериментте байқау әдісінің және эксперименттің жағымды сапалары араласып келеді: біріншінің табиғилығы, екіншісінің белсенділігі. Байқау мен эксперименттің аралық түрі болып есептелетін эксперимент табиғи эксперимент әдісі болып табылады. Табиғи эксперименттің негізін салған орыс ғалымы – А.Ф.Лазурский(1910). Оның негізгімақсаты – зерттеудің эксперименттік сипатын болмыстық жағдайлармен ұштастыру.
Әртүрлі жас кезеңдерінде шәкірттердің танымдық мүмкіншіліктерін зерттеуде, жеке тұлғаны қалыптастырудың нақты жолдарын анықтауда рөлі.


title: Анализ және синтез - Сабақтың мақсаттары

text:
Анализ және синтез (грек. analysis - ыдырау және synthesis бірігу) — жалпы мәнінде алғанда бүтіннің құрамдас бөліктерге ыдырауы және бөлшектердің бүтінге ұдайы бірігу процестері. Анализ және синтез таным процесінде маңызды рөл атқарады және оның барлық сатыларында жүзеге асырылады. Ойлау операцияларында анализ және синтез абстрактілік ұғымдардың көмегімен жүзеге асырылатын және бірқатар ойлау операцияларымен: абстракциямен қорытындылаумен және т.б. тығыз байланысты ойлаудың логикалық тәсілдері ретінде көрінеді. Логикалық анализ дегеніміз зерттелетін объектіні ойша құрамдас бөліктерге бөлшектеу жөне ол жаңа білімдерді алу әдісі болып табылады. Дамушы процеске анализ жасау ондағы әртүрлі кезеңдер мен қарама-қайшы тенденцияларды және т.б. бөліп көрсетуге мүмкіндік береді. Аналитикалық қызмет процесінде ой күрделіліктен қарапайымға, кездейсоқтықтан кажетгілікке, алуан түрліліктен ұқсастыққа және бірлікке карай қозғалады. Анализдің мақсаты — күрделі бүтіннің элементтері түріндегі бөлшектерді тану
Дедукция (лат.deductio — бөліп шығару) - сенімді сипатқа ие логика заңдары негізінде бір немесе бірнеше басқа тұжырымдамалардан (шарттар) бір тұжырымды (салдар) дәлелдеп, шығару.
Дедукция — білімнің көбіне жалпыдан жекеге қарай көшуі, салдардың алғышарттардан шығарылуы; ғылыми танымда дедукция индукциямен ажырағысыз байланысты.
Аналогия (гр.analogіa – сәйкестік, ұқсастық) – әр түрлі объектілердегі кейбір қасиеттердің ұқсастығы.
Өз бетімен жұмыс Тапсырма
1. Психологияның негізгі әдістері:
A) бақылау және эксперимент
B) тесттер және сұхбат
C) бақылау және әңгіме
D) әңгіме және сауалнама
E) тест
2.Психологиялық-педагогикалық зерттеулердегі анықталған деректерді тіркеу мен шектеулердің таным әдісі қалай аталады?
A) эксперимент
B) бақылау
C) тұрақтаушы эксперимент
D) квазиэксперимент
E) қалыптасушы эксперимент
3. Бақылаудың бір түрі ретінде жасырын бақылаудың ерекшелігі
A) бақылаушы позициясы
B) тұрақтылығы
C) бірізділігі
D) бақылаушы белсенділігі
E) реттілігі
4. Зерттеу нәтижелерінің неғұрлым жоғары дәлдігін қай зерттеу қамтамасыз етеді?
A) эксперименттік әдіс
B) лонгитюдті әдіс
C) контент-талдау
D) бақылау
E) іс-әрекет нәтижесін талдау әдісі
5. Психикалық дамуды зерттейтін биогенетикалық бағытқа сәйкес келетін эксперимент
A) табиғи эксперимент
B) лабораториялық эксперимент
C) квазиэксперимент
D) қалыптастырушы
E) тұрақтаушы
6. Қалыптастырушы эксперимент синонимі
A) квазиэкспримент
B) бақылаушы эксперимент
C) табиғи эксперимент
D) проективті эксперимент
E) генетикалық моделдік эксперимент
7. Психодиагностикада жаңа тесттердін бірі саналады:
A) компьютерлік тесттер
B) психожастық тесттер
C) қабілеттілік тесттер
D) жетістік тесттер
E) тұлғалық тесттер
8. Адамдар тобын ұзақ уақыт қайталай зерттеу әдісі:
A) лонгитюд
B) бақылау
C) сұхбат
D) салыстыру
E) анкеталау
9. Психология ғылымы ... зерттейді. Ойды аяқтаңыз:
A) психикалық процестердің мәні мен заңдылықтарын
B) адамның мінез-қылқын
C) сезім ерекшеліктерін
D) сана ерекшеліктері
E) адамның қоршаған шындыққа қатынасын
10. Мақсатқа бағытталған бағдарлама және жоспармен жүйелі жүргізілетін зерттеу түрі:
A) эксперимент
B) әңгіме
C) бақылау
D) тест
E) социометрия
11. Табиғи экспериментті алғаш психология ғылымына енгізген:
A) А.Ф.Лазурский
B) П.Ф.Лесгафт
C) Б.М.Теплов
D) И.Кант
E) В.Д.Небылицын
12. Психологияны дербес ғылыми пән ретінде қабылдау ... байланысты болды:
A)арнайы ғылыми эксперименталды зерттеу орталықтарының ашылуымен
B) интроспекция әдісінің дамуымен
C) бақылау әдісінің дамуымен
D) Аристотельдің «жан туралы» трактатының шығуымен
E) тесттердің шығуымен
13. Психологияда тұңғыш эксперименталды лаборатория қай жылы ашылды:
A) 1879 ж.
B) 1890 ж.
C) 1910 ж.
D) 1880 ж.
E) 1950 ж.
14. Әлемде алғашқы эксперименталды психологиялық лабораторияның негізін салған:
A) В.Вундт
B) Ф.Гальтон
C) В.Штерн
D) С.Фишер
E) А.Бине
15. Ұжымда немесе топта өзара қарым-қатынасты зерттеуге мүмкіндік беретін психологияның әдісі:
A) социометрия
B) тест
C) әңгімелесу
D) сұхбат
E) анкеталау


title: тапсырма Социометрия әдісі

text:
|
тапсырма Социометрия әдісі
|
бет | 6/6 | Дата | 18.05.2023 | өлшемі | 128,09 Kb. | | #94524 | түрі | Сабақ |
| Байланысты: Сабақ жоспары Тақырыбы Психологияда зерттеу әдістерінің түрлері, мүмкіндіктері2. тапсырма Социометрия әдісі
Жауап беру бланкісі
Аты-жөні: ______________________________________________________
Тобыңыз:_______________________________________________
Төмендегі сұрақтардың әрқайсысына топта бірге оқитын групаластарыңыздың үшеуінің атын ғана жазыңыз.
1. Педагогикалық колледжді бітіргеннен соң кіммен достық қарым-қатынаста болғыңыз келеді?
А)
Б)
В)
2.Туған күніңізге кімді шақырғыңыз келеді?
А)
Б)
В)
3. Түрлі кештерге кіммен барғыңыз келеді?
А)
Б)
В)
Қолы:
Психологияның зерттеу әдістері?
Психологияның қосымша зерттеу әдістері?
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Сабақтың мақсаттары

text:
Сабақтың технологиялық картасы №______ Пәні: Психология
Тақырыбы: Психологияда зерттеу әдістерінің түрлері, мүмкіндіктері.
Сабақтың мақсаттары: Білім алушыларға психологияның зерттеу әдістері жайлы мағлұмат беру, білім алушылардың психологияның зерттеу әдістері жайлы түсініктерін кеңейтіп, дамыту;
Сабақтың міндеттері: Білімділік: Психологияның зерттеу әдістеріоның ерекшеліктерін түсіндіріп, жаңа түсінік бере отырып, жаңа білімді қалыптастыру.
Дамытушылық: Білім алушылардың оқуға, білімге деген ынтасын, қабілетін арттыру, дамыту.
Тәрбиелілік:Қоғамдық көзқарасы дұрыс қалыптасқан, көзі ашық, көкірегі ояу, ұлтжанды білімді азамат тәрбиелеу. Кез келген уақытта өзін- өзін ұстай алуға, ақыл - ой, адамгершілік қасиетін дамыта тәрбиелеу.
Сабақтың типі:Жаңа білімді дамыту, қолдану
Сабақтың түрі: дәріс
Оқыту әдіс-тәсілдері: лекция, сұрақ-жауап, түсіндіру, тапсырмалар
Оқыту технологиясы: Дамыта оқыту технология
Пәнаралық байланыс:педагогика, психология
Жабдықталуы: слайд-презентация
Көрнекі құралдар: оқытудың идеалды құралдары (вербалдау)
Қосымша тапсырмалар: Сабақтың жоспары:


title: Біржасушалылар - Сабақтың мақсаттары

text:
Біржасушалылар Асқорыту вакуольдері – лизосомалар , фагосомалар арқылы іске асады
Көпжасушалылар Асқорыту бездері, асқазан-ішек жолдары секілді күрделі мүшелер арқылы іске асады
3 түрлі асқорыту жүйесінің ерекшеліктері
1- аялдама. Шұбалшаңның асқорыту жүйесі
2- аялдама. Сиырдың асқорыту жүйесі
3- аялдама. Адамның асқорыту жүйесі
Әрбір асқорыту жүйелерін сипаттау критерийлері:
- асқорыту жүйесінде орналасқан мүшелерді атау;
-әр мүшеде жүрілетін процессті атау;
- мүшенің құрылыс ерекшеліктерінің жануардың қорек түрімен байланысын түсіндіру.
3 түрлі асқорыту жүйесін салыстыру
Моделдеу түрлері:
Постер
Кластер
Сызба
Комикс кітапшасы
Ермексазды үлгі
Адам
Белгісі
Сиыр
Тістері үш типті - күрек тіс, азу тіс
Тістерінің типтері
Ит тістері жоқ, тек күрек және азу тістері болады
Үстіңгі және астыңғы жак, сүйектерінде симметриялы орналасқан
Тістерінің орналасуы
Үстіңгі жак, сүйегінде күрек тістері жоқ, тек азу тістері болады
Бір камералы
Қарын (асқазан) бөлімдері
Төрт бөлімнен тұрады
Қысқа
Соқырішек
Өте үзын
Тоқішекте
Бактериялардың болуы
Қарынның алғашқы үш бөлімінде және тоқішекте
Симбиоздық бактериялардың өздері пайдаланады. Адамның қанына жасунық глюкозасы түспейді
Жасунықтың қорытылу нәтижесін пайдалану
Оны қоректену үшін сиыр да, симбиоздық микроағзалар: бактериялар, инфузориялар және т.б. біржасушалылар да пайдаланады


url: http://emirsaba.org/sabati-masattari-v6.html?page=2#Әрбір_асқорыту_жүйелерін_сипаттау_критерийлері

title: Біржасушалылар - Сабақтың мақсаттары


Адам және күйіс қайыратын жануардың асқорыту жүйесінің салыстырмалы кестесі
бет 3/3 Дата 25.11.2023 өлшемі 1,5 Mb. #126694 түрі Сабақ
Байланысты:
omyrtkasyz Адам және күйіс қайыратын жануардың асқорыту жүйесінің салыстырмалы кестесі
№
Белгілері
Жауынқұрт
Сиыр
Адам
1
Сілекей безінің болуы
2
Бауырдың болуы
3
Ұйқы безінің болуы
4
Бірінші сілекей бездері болады
5
Аналь тесігінің болуы
6
Тістерінің болуы
7
Тістері күрек, ит, азу тістерге бөлінеді
8
Тістері үстіңгі және астыңғы жақ сүйектерге симметриялы орналасады
9
Алқымның болуы
10
Асқазаны бір бөлімді
11
Асқазаны көп бөлімді
12
Соқырішегі бар
13
Соқырішегі қысқа
14
Соқырішегі ұзын
15
Асқазан немесе тік ішегінде симбиоздық бактериялардың болуы
16
Бактериялар қызметінің нәтижесін ағза пайдаланады
17
Бактериялар қызметінің нәтижесін бактериялар өздері пайдаланады
№1 модельдеу. Адам, сиыр және жауынқұрттың асқорыту
жүйесінің құрылысын салыстыру
10-параграфтың материалын оқып және 31,32-суреттер бойынша жауынқұрт , адам және сиырдың асқазан жүйесін салыстырып кестені толтырыңдар
Рефлексия Мен ...білдім Мен ...үйрендім Мен тағыда ...қарастырамын. асқорыту жүйелерінің ерекшеліктері туралы кластер құру Достарыңызбен бөлісу:


title: Адам және күйіс қайыратын жануардың асқорыту жүйесінің салыстырмалы кестесі


title: Сабақтың мақсаттары

text:
Омыртқасыздар (жауынқұрт) мен күйіс қайыратын малдар (сиыр) және адамның ас қорыту жүйесінің құрылысын салыстыру;
Жануарлардың асқорыту жүйелеріндегі ерекшеліктердің себептерін түсіндіру.
Бағалау критерийлері:
Омыртқасыздар (жауынқұрт), күйіс қайыратын малдар (сиыр) және адамның ас қорыту жүйесінің құрылысын салыстырады.
Жауынқұрты, сиыр мен адамның асқорыту жүйелерінің әртүрлі болуының себептерін түсіндіре алады.
Сабақтың тақырыбы: Омыртқасыз және омыртқалы жануарлардың
ас қорыту жүйелері.
Шұбалшаңның асқорыту жүйесі
Жауынқұртының асқорыту жүйесі
Жауынқұртта алғаш рет сілекей бездері пайда болды. Олар әкке ұқсайтын заттар бөледі. Бұл қоректің яғни шіріген жапырақтың қышқылдылығын азайту үшін қажет
Шіріген жапырақтар – құнарлы азық емес. Сондықтан жауынқұртта жемсау (зоб) мен арнайы қатпары бар асқазан қалыптасты. Ол қоректің қорытылатын бетпен жанасуын арттырады
Асқазаннан кейінгі ішектің бір бөлігі қорытылған заттардың қанға түсіп, ағзаның барлық жасушасына жетуі үшін қажет
Ішек соңғы сегменттегі қорытылмаған заттар шығарылатын аналь тесігімен аяқталады.
1)Асқорыту бездерінің үш типі: сілекей, бауыр және ұйқы безі 2)Асқорыту жолына ауыз, жұтқыншақ, өңеш, асқазан мен ішек кіреді 3)Сиырдың асқорытуының ерекшелігі асқазаны әртүрлі төрт бөлімнен тұрады: үлкен қарын, жұмыршақ, қатпаршақ, ұлтабар
Күйіс қайыратын жануардың асқорыту жүйесі:
1 - ауыз қуысы; 2 - өңеш; 3 - асқазан; 4 - бауыр; 5 - ашішек;
6 - тоқішек; 7 - бүйен
Сиырдың асқорыту жүйесі
Сиырдың асқорыту жүйесі
Адамның асқорыту жүйесі
Тоқ ішек
Ауыз қуысы: тіл, тіс
Жұтқыншақ
Өңеш
Қарын
Ұлтабар
Аш ішек
Тік ішек
Ас қорыту – асқазан-ішек (асқорыту) жолында тағамды механикалық және химиялық өңдеу.
Тағамның қорытылуы және оны жасушалармен сіңірілуі күрделі процесс
1 - бауыр;
2- асқазан;
3- ұйқы безі;
4- ұйқы безінің өзегі;
5- ұлтабар;
6- өт қабының өзегі;
7- өт қабы;
8-өңеш
Адамның асқорыту бездері:
Жануарлардың асқорыту жүйесі


title: Физиология - Сабақтың мазмұны: Адам және жануар физиологиясы пәні. Мақсат мен міндеттері

text:
2. Физиология ғылымының салалары. Көздеген мақсаттарына сәйкес физиология бір-бірімен тығыз байланысты, бірақ дара дамитын бірнеше салаларға бөлінеді. Оларды жалпы, салыстырмалы, эволюциялық, жас, арнаулы жоне экологиялық физиология деп атайды.
Жалпы физиология жеке жасушалар мен олардың цитоплазмасының қызметін, жасуша аралық байланыстарды, басқаша айтқанда организм тіршілігінің негізін зерттейді.
Салыстырмалы физиология әр түрлі жануарлар организмінің тіршілік әрекетіндегі ұқсастық пен айырмашылықты зерттейді.
Эволюциялық физиология адам мен жануарлар организмі функцияларының онто- және филогенездік даму барысында пайда болу, даму, қалыптасу заңдылықтарын зерттейді.
Жас физиологиясы организмнің тіршілік әрекеттерінің жеке дамудың (онтогенез) әр түрлі сатысындағы ерекшеліктерін тексереді.
Арнаулы (салалык) физиология жануарлардың жеке кластары мен топтарының (мыс, жеке түрлер мен түліктердің), жеке мүшелердің (жүрек, бүйрек, бауыр т.б.), жүйелердің (қан айналым, тыныс алу, ОНЖ т.с.с), жеке ұлпалардың (ет, нерв т.б.) тіршілік ерекшеліктерін зерттейді.
Экологиялық физиология организмнің тіршілік әрекеттерінде мекендеу ортасы мен табиғи географиялық жағдайларға байланысты туындаған ерекшеліктерді анықтайды.
Физиология ғылымының зерттеу әдістері
Бақылау әдістері- физиологиялық құбылыстарды қалыпты жағдайда және әр түрлі әсерлерден кейін қадағалауға мүмкіндік береді.
Тітіркендіру әдістері –тірі құрылымдардың, ағзалар мен ұлпалардың күйін өзгерту мақсатымен механикалық (кесу, түйреу), биологиялық (егу, уландыру), химиялық (тұздар, қышқылдар, дәрілер), физикалық (дыбыс, сәуле, электр ағыны, температура) әсерін қолданады.
Созылмалы тәжірибе әдістері –жануарларға тірідей операция жасап, кейін ұзақ уақыт бақылайды.
Аспаптық әдістер-физиологиялық зерттеулер нәтижесінде медицинаға әртүрлі үрдістерді тексеру ғапуруларды анықтау (диагноз) және емдеу (терапия)үшін арнайы аспаптар ұсынады.


title: Физиология ғылымының даму тарихы - Сабақтың мазмұны: Адам және жануар физиологиясы пәні. Мақсат мен міндеттері

text:
Физиология ғылымының даму тарихы.
Физиологияның негізгі әдісі — тәжірибе жүргізу. Тәжірибе үш нұсқада (вариантта) жүргізіледі: жедел тәжірибе, созылмалы тәжірибе және мүшелердің қызметін модельдеу.
Жедел тәжірибеде малға наркоз беріп, хирургиялық операциялар жасайды да, ішкі ағзларға әсер ету арқылы (тітіркендіру, тамырларды қию, дәрі-дәрмектер жіберу) олардың тіршілік әрекеттеріндегі өзгерістерді бақылайды. Жедел тәжірибелер тобына мүшелерді бөлектеу-жекелеу әдісі де жатады. Бөлектенген ағзаларды (бауыр, жүрек, бүйрек т.б.) шаймалап - перфузиялап (тамырлары арқылы қоректік заттар куалап) немесе қанды алмастыратын изотониялық ерітінділерде ұстап, олардың тіршілік әрекетін ұзартып, зерттейді. Кейбір жағдайларда мүшелерді денеден бөлектемей, алардың тамырларьн арнаулы аппаратқа (мыс, жасанды жүрекке) қосып, қолдан қоректендіріп, зерттейді.
Созылмалы тәжірибелер алдын ала арнаулы операция жасалған жануарларға жүргізіледі. Осы мақсатпен малдың қарнына, ішектеріне көбек (фистула) қойылады, бездердің өзектері сыртқа шығарылады, тітіркендіру немесе биоток тарту мақсатымен ағзаларға электродтар қондырылады, тамырлар сүңгіленеді (катетрлендіріледі) т.б. Соңғы кезде организмнің физиологиялық функцияларын арнаулы аппараттармен алыстан бақылауға мүмкіңдік беретін әдістер қолданылып жүр. Мысалы, мал организміне өте кішкентай радиотаратқыш қондырып, оның әр түрлі функцияларын (тыныс алу, жүрек жүмысы, ішек-қарын жиырылуы т.б.; еркіндік жағдайыңда бақылайды.
Функцияларды моделъдеу әдісі физиологиялық болжамдардың (организмнің өсу қарқыньн, малдың сүттілігін, өнімталдығын) дұрыстығын тексеруге немесе модельдер арқылы кейбір функцияларды бейнелеуге (нерв жасушасы қызметін, күйіс малының мес қарнындағы үрдістерді т.б.), мүшелерді уақытша алмастыра алатын аппараттар жасауға мүмкіндік береді. Бұл әдіс организмді биокибернетикалық жүйе ретінде қараудың негізінде қалыптасқан.
Адам анатомиясы – адам денесінің құрылысын және мүшелері мен оның жүйелерінің құрылысын тіршілігі мен тарихи даму қызметіне байланысты тексереді. Өйткені, адамның әрбір мүшесінің құрылысы оның қызметіне тығыз байланысты. Адамдардың пайда болуы туралы идеалистер діни былай дейді – адам құдай құдіреті мен жаратылған, ал материалистер – ғылыми деректерге сүйеніп, адам тірі табиғаттың ұзақ эволюциялық дамуынан пайда болған деп дәлелдейді.
Анатомия гректің – “anatome” – кесемін деген сөзінен шыққан. Кесу немесе іреп- сою анатомия ғылымының негізгі зерттеу әдістеріне жатады. Адам анатомиясының негізгі міндеті адам ағзасының көзге көрінетін және көрінбейтін мүшелерінің даму заңдылықтарын ашумен бірге, мүшелердің қалыпты жағдайын патологиялық күйінен ажыратуға көмектесу болып табылады. Сондықтанда анатомия пәні – медицина ғылымының негізгі бір саласы. Анатомия ғылымы адам денесін жан- жақты зерттеуіне қарай бірнеше салаға бөлінеді :
Жүйелік немесе жалпы анатомия – ағзаның тірек –қимыл аппаратын, ішкі мүшелерді, жүрек- тамырлар, жүйке және сезім жүйелерін зерттейді.
Топографиялық анатомия – адам денесіндегі мүшелерінің өзара орналасу тәртібін медициналық мақсатқа орай зерттейді.
Мүсіндік анатомия – адам денесінің сыртқы құрылысы мен оның мүшелерінің аралық қатынастарын үйретеді
Бұл аталған анатомия салаларының практикалық маңызына келетін болсақ, егер жүйелік анатомия элементтері жалпы физиология ілімін меңгеруге негіз салса, топографиялық анатомия медициналық ілімге негіз қалайды, ал мүсіндік анатомия суретшілер,скульпторлар үшін міндетті қажетті пән болып табылады.
Адам анатомиясының зерттеу әдістері жалпы екі салаға бөлінеді. Өлген адамды тексеретін саласын морфологиялық, ал адам мүшелерін тірідей тексеретін саласын – функционалдық әдіс деп атауға болады.
Морфологиялық немесе құрылымдық әдістерге мыналар жатады:
А) осып-кесу әдісі-ең кең таралған әдіс
Ә)борсыту әдісі
Б)лықыту әдісі
В)ағарту әдісі
Г)бүлдіру әдісі
Ғ)микроскоптық әдіс
Функционалдық немесе қызметтік әдістерге мыналар жатады:
Д) рентгеноскопиялық әдіс
Е) рентгенографиялық әдіс
Ж) ауторадиографиялық әдіс
З) сынама-тәжірибелік әдіс
Бұлардан басқа антропометриялық, суретке, киноға түсіру, мүшелердің суретін салу әдістері де бар.
Анатомия көптеген ғылымдармен байланысты және оның өзі де бірнеше салаға бөлінеді. Мысалы адамның дене құрылысын зерттегенде, жай көзбен көріп, оның бейнесін, пішінін сипаттауда қалыпты анатомия деп, дене құрылысын микроскоппен зерттейтін ғылымды микроскоптық анатомия деп атайды. Ағзаның қызмет атқару жүйелеріне сәйкес, қалыпты анатомияның өзі бірнеше тарауға бөлінеді :
Остеология – сүйектер және олардың байланыстары туралы ілім;
Синдесмология – сүйектің, буын байланыстары туралы ілім;
Миология – бұлшық еттер туралы ілім;
Спланхнология – ішкі органдар туралы;
Ангиология – қан тамыр, жүрек туралы;
Неврология – ми, жұлын, жүйке жүйесі туралы;
Эстезиология – сезім мүшелері туралы;
Эндокринология – ішкі секреция бездері туралы ілім.
Адам анатомиясының дамуына үлкен үлес қосқан ерте кездегі Қытай, Үндістан және Египет. Шығыстың үлгілі ғалымы Әбу – Әли – Ибн-Сина. Мысалы ол Дәрігерлік ғылымның канондары” деген кітапта адамның ішкі мүшелері мен қан тамырларының анатомиясытуралы жазып, қай жерден қан алу, қан құю керек екендігін білген, сондай-ақ денеге ине шаншу арқылы емдеу әдісітуралы да айтып кеткен.
Анатомияның негізін салушы – Ежелгі Рим дәрігері Гален. Ол ит пен маймылды сойып солардың дене құрылысын зерттеп, оны адам дене құрылысына сәйкес болар деп жобалаған. Галеннің көп қателерін араб ғалымдары ,атап айтқанда Ар-Рази,Әл-Фараби,Ибн-Рушу,Әбу-Али-Ибн-Сина түзетіп, анатомияға көп жаңалылықтар қосты.Ежелгі грек ғалымдары Демокрит,Гиппократ қан тамырлар жүйесі бар екендігін анықтады.
Анатомияның дамуына үлкен үлес қосқан гректің ұлы ғалымы Аристотель болды. Ол жүйкені сіңірден ажыратып, жүректің қан айдайтын мүше екендігін білді. Ол ұлпалардың түрлерін анықтап берді. Қайта өрлеу дәуірінде анатомияның дамуына тікелей үлес қосқан ғалым Леонардо да Винчи суретші, математик, инженер, ол 30 өліктен 800 нақты сүйектердің суретін салған. Мальпиги мен Шумлянский капилярларды ашып қан айналу тұйық екендігін дәлелдеді. Неміс ғалымдары Шванн мен Шлейден жасушалық теорияны ашты.
Орыс ғалымдары арасынан Н.И.Пирогов, И.М.Сеченов, И.П.Павловтың еңбектері анатомияның функционалдық бағытқа түсуіне септігін тигізді.
Зоологиялық жіктеулер бойынша адам омыртқалыларға ,хордалылар типіне,сүт қоректілер класына,приматтар отрядына,адам тәрізді приматтар отряд тармағына ,адамдар туысына,оның ішінде саналы адам түріне жатады.
Анатомия пәнін оқығанда жасуша,ұлпа,мүше,мүшелер жүйесі,аппарат және ағза деген ұғымдардың түсінігін білу өте қажет.
Жасуша –деп тіршілік жүйесі бар , цитоплазма,ядро,органоидтардан тұратын, барлық өсімдіктер мен жануарлардың құрылысының , дамуының және өмір тіршілігінің негізін түзетін, белгілі бір пішіні бар тіршіліктің ең кіші бірлігін айтамыз.
Ұлпа деп тарихи қалыптасқан, өзіне тән морфологиялық және биохимиялық ерекшелктері бар жасуша мен жасушааралық заттардың жиынтығынан тұратын дене бөлігін айтамыз.
Адам мен жануарларда ұлпаның 4 түрі белгілі:
1.Эпителий ұлпасы
2.Дәнекер ұлпасы
3.Бұлшық ет ұлпасы
4.Жүйке ұлпасы
Мүше –деп бірнеше ұлпалардан түзіліп, белгілі бір қызмет атқаруға, эволюцилық дамуда бейімделген , белгілі бір пішіні, құрылысы бар дененің бір бөлігін айтамыз. Мысалы құлақ,сүйек т.б.
Мүшелер жүйесі деп бірнеше бірыңғай мүшелерден түзіліп барлығының дамуы мен құрылыстары ұқсас болып белгілі бір қызмет атқаратын мүшелер тізбегін айтамыз. Мысалы ас қорыту, тыныс алу т.б.
Аппарат деп екі-үш мүшелер жүйесінің дамуы мен құрылысы ұқсас болмаса да жалпы бір қызмет атқаруын айтамыз. Мысалы тірек-қимыл аппараты, несеп-жыныс аппараты.
Ағза-барлық мүшелер жүйесі мен аппараттардың жиынтығынан түзіліп, тіршілік қасиетін сыртқы ортамен байланысты атқаратын бір бүтін д
Достарыңызбен бөлісу: |


Дәріс: Кіріспе. Адам және жануарлар физиологиясы пәні. Даму тарихы. Зерттеу әдістері .
Сабақтың мазмұны: Адам және жануар физиологиясы пәні. Мақсат мен міндеттері.
Физиология ғылымының салалары.
Физиология ғылымының зерттеу әдістері
Физиология ғылымының даму тарихы.
Адам және жануар физиологиясы пәні. Мақсат мен міндеттері. Грек тілінде физиология деген сөз организмнің функциялары туралы ғылым немесе тіршілік тану деген мағына береді.
Физиология - биологияның маңызды салаларының бірі. Ол организмнің тіршілік әрекетін, жеке мүшелер мен жүйелердің қызметін зерттеп, олардың ерекшеліктерін, биологиялық маңызын анықтайды, организмнің сыртқы ортамен қарым-қатынастарындағы заңдылықтарды ашады. Физиология медицина мен ветеринария, жалпы биологиялық сипаттағы қолданбалы ғылым салаларының іргетасы, негізі болып саналады.
Физиология организмнің тіршілік ерекеттерін даралап тексермей, оларды біртүтас, тығыз байланыстағы үрдістер жиынтығы ретінде қарайластырады және организмге тән біртүтастық қасиет орталық нерв жүйесі (ОНЖ) қызметі мен әртүрлі биологиялық белсенді заттардың әсерінен қалыптасады деп тұжырымдайды.
Адам физиологиясының мақсаты - өмірді ұзартуға, организмді сауықтыру, еңбек пен тұрмыс жағдайларын жақсарту шараларын дұрыс ұйымдастыруға, аурулардың алдын алуды және оларды емдеудің жаңа жолдары мен тәсілдерін табуға негіз болады.
Жануарлар физиологиясы адамның мұқтаждығына, талабына сәйкес үй хайуанаттарының мінезін өзгертудің, өнімділігін арттырудың, өнім сапасын жақсартудың, оларды дұрыс күтіп-бағудың, өсірудің, қоректендірудің биологиялық негізі.
Физиологияның негізгі мақсаты әр түрлі құрылымдық деңгейдегі тіршілік үрдістердің (зат алмасу, тыныс алу, қоректену т.б.) заңдылықтарын зерттеу; организмнің жеке жүйелері және организм мен сыртқы орта арасындағы өзара әсерлердің механизімін анықтау; түрлі эволюциялық даму дәрежесіндегі және әр түрлі экологиялық жағдайлардағы организмдер функцияларының сапалық айырмасын тексеру; организмнің жеке дамуы (онтогенез) барысында түрлі функциялардың қалыптасу заңдылықтарын зерттеу. Демек, физиология өмір қүбылыстарының мәнін зерттеп, тіршілік үрдістерін басқару, бағыттау әдістерін анықтауды көздейді.


title: Сабақтың мазмұны: Адам және жануар физиологиясы пәні. Мақсат мен міндеттері


title: Микроанатомия - Сабақтың мазмұны : Дене және мойын бұлшықеттері. Бас бұлшықеттері. Қолдың бұлшық еттері

text:
Микроанатомия Қаңқа бұлшық еттері орналасуына байланысты микроскоппен қараған кезде ерекше жолақтық өрнек көрсетеді цитоскелеттік элементтер бұлшықет талшықтарының цитоплазмасында. Негізгі цитоплазмалық ақуыздар болып табылады миозин және актин (сәйкесінше «жуан» және «жіңішке» жіптер деп те аталады), олар а деп қайталанатын бірлікте орналасқан саркомер. Миозин мен актиннің өзара әрекеттесуі бұлшықеттің жиырылуына жауап береді.
Бұлшықет талшығының кез-келген органоидтары мен макромолекулалары пішіннің функционалдығын қамтамасыз ету үшін орналасқан. The жасуша қабығы деп аталады сарколемма ретінде белгілі цитоплазмамен саркоплазма. Саркоплазмада миофибриллалар. Миофибриллалар - әрқайсысының құрамында миофиламенттері бар, диаметрі 1 мкм болатын ұзын ақуыз шоғыры. Ішіне қарсы басылған сарколемма ерекше тегістелген мионуклеидер. Миофибриллалар арасында митохондрия.
Бұлшықет талшығында тегіс эндоплазмалық цистерналар болмаса, оның құрамында а саркоплазмалық тор. Саркоплазмалық тор миофибриллаларды қоршап, оның резервін ұстайды кальций иондары бұлшықеттің жиырылуын тудыруы үшін қажет. Мерзімді түрде ол кеңейтілген кеңейтілген қапшықтарға ие цистерналар. Бұлар бұлшықет талшығын бір жағынан екінші жағынан кесіп өтеді. Екі терминалды цистерналардың арасында көлденең түтікше (Т түтікшесі) деп аталатын түтікшелі бүктеме орналасқан. Т өзекшелері бұлшықеттердің жиырылуын тудыратын саркоплазмалық торға кальций шығару туралы сигнал беретін әрекет потенциалдарының жолы болып табылады. Екі терминалды цистерналар мен көлденең түтікшелер бірігіп а үштік.[3]
Бұлшық ет талшықтарының орналасуы Негізгі мақала: Бұлшықет архитектурасы
Бұлшықет архитектурасы бұлшықет талшықтарының бұлшықеттің күш түзу осіне қатысты орналасуын айтады. Бұл ось бұлшықеттің пайда болуынан бастап енгізуге дейінгі гипотетикалық сызық болып табылады. Кейбір бойлық бұлшықеттер үшін, мысалы бицепс брахии, бұл салыстырмалы түрде қарапайым түсінік. Басқалары үшін, мысалы rektus femoris немесе дельта тәрізді бұлшықет, бұл күрделене түседі. Бұлшықет талшықтары а fascicle бір-біріне параллель жату, фашиктердің өзі бір-біріне және сіңірлеріне байланысты әр түрлі болуы мүмкін.[4] Әр түрлі талшық құрылымы қаңқа бұлшық еттерінің архитектурасының кең санаттарын, оның ішінде бойлық, вымпел, беспеннат, бипеннат және мультипнатно.[5] Бұл әртүрлі архитектуралардың арқасында бұлшықет сіңірлері арасындағы созылуы оның мөлшері мен талшық түріндегі макияждан гөрі өзгеріп отырады.


title: Бойлық сәулет - Сабақтың мазмұны : Дене және мойын бұлшықеттері. Бас бұлшықеттері. Қолдың бұлшық еттері

text:
Бойлық сәулет
Бойы бойынша орналасқан, параллель немесе фузиформды бұлшықеттердің күштері күш алу осіне параллель өтеді, осылайша бұл бұлшықеттер тұтастай алғанда үлкен, бұлшықет талшығына ұқсас жұмыс істейді.[4] Вариациялар бар, әр түрлі терминдер көбінесе нақтырақ қолданылады. Мысалы, фузиформ бұлшықеттің іші кеңейтілген бойлық архитектураны білдіреді (бицепс ), ал параллель лента тәрізді бойлық архитектураға қатысты болуы мүмкін (іштің тік ішегі ). Неғұрлым қарапайым мысал ретінде дөңгелек бұлшықет болады orbicularis oculi, онда талшықтар бойлық орналасады, бірақ басынан кірістіруге дейін шеңбер жасайды.
Бірегей сәулет
Біртектес емес бұлшықеттердегі талшықтар күштің өсіне қатысты бірдей (бірақ нөлге тең емес) бұрышқа бағытталған.[5] Бұл бұрыш кез-келген жеке талшықтың тиімді күшін азайтады, өйткені ол осьтен тыс тартады. Алайда, осы бұрыштың арқасында бұлшық еттердің көлеміне көбірек талшықтарды жинауға болады Физиологиялық қиманың ауданы (PCSA). Бұл әсер талшықты орау деп аталады және күштің пайда болуы тұрғысынан - осьтен тыс бағыттың тиімділігін жоғалтуды жеңеді. Келісім бұлшықеттің қысқаруының жалпы жылдамдығында және жалпы экскурсияда болады. Жалпы бұлшықет қысқару жылдамдығы талшықтың қысқару жылдамдығымен салыстырғанда қысқарады, жалпы қысқару қашықтығы.[5] Бұл эффекттердің барлығы қаламның бұрышымен масштабталады; үлкен бұрыштар талшықты орау және PCSA ұлғаюына байланысты үлкен күшке әкеледі, бірақ қысқару жылдамдығы мен экскурсия үлкен шығындармен. The vastus lateralis біртұтас архитектураның үлгісі болып табылады.
Көп ұлтты сәулеттер
Көп ұлтты бұлшықеттердегі талшықтар күш түзу осіне қатысты бірнеше бұрышта орналасқан және ең жалпы және кең таралған сәулет болып табылады.[5] Бірнеше талшық бағдары осы санатқа жатады; бипеннат, конвергентті және мультипнататты. Бұл бұлшықет құрылымында PCSA анықтау қиынға соғып жатса да, жоғарыда аталған сауда-саттық қолданылады.
Бипеннат құрылымдары бір-біріне қабаттасқан «V» талшықтары, мысалы, rektus femoris.
Конвергентті келісімдер үшбұрыш немесе желдеткіш тәрізді, бастаулары кең және тар ендірмелер.[4] Бұл архитектурадағы қалам белгілерінің кең өзгеруі бірнеше функцияларды жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Мысалы, трапеция, прототипті конвергентті бұлшықет, иықтың көтерілуіне де, депрессияға да көмектесе алады.
Көп ұлтты келісімдер белгілі бір келісіммен ғана шектелмейді, бірақ арнайы қолданылған кезде - көбіне конвенгенттік келісімдермен бипеннаталы немесе біртұтас емес келісімдердің тіркесімін білдіреді. Бұл архитектураның мысалы адам болуы мүмкін дельта тәрізді бұлшықет.
Бұлшық ет түрлері әрекетке байланысты
Сондай-ақ оқыңыз: Қозғалыстың анатомиялық шарттары
Көптеген бұлшықеттер бұлшықеттің әрекетімен аталады. Оларға мыналар жатады:
The бүгу және экстензор; ұрлаушы және қосқыш; леватор және депрессор; супинатор және айтқыш; сфинктер, тензор, және айналдырғыш бұлшықеттер.[6]
A бүгу бұлшықет буынның алдыңғы бұрышын төмендетеді; ан экстензор қосылыста алдыңғы бұрышты жоғарылатады.
Ан ұрлаушы сүйекті орта сызықтан алшақтатады; ан қосқыш сүйекті орта сызыққа жақындатады.
A леватор құрылымды көтереді; а депрессор құрылымды төмен жылжытады.
A супинатор алақанды жоғары бұрады; а айтқыш алақанды төмен бұрады.
A сфинктер саңылаудың мөлшері кішірейеді; а тензор дене бөлігін кернейді; айналмалы сүйек өз осінің айналасында айналады
Бұлшықеттер – бұлшықет ұлпасынан, тығыз және борпылдақ дәнекер ұлпалардан, қантамырлары мен жүйке талшықтарынан тұрады. (Бұлшықет ұлпасын естеріңе түсіріңдер). Бұлшықеттердің негізін – көлденең жолақты бұлшықет талшықтарының жіңішке шоғыры (пучки) құрайды. Бұл шоғырлардың сыртын дәнекер ұлпасы қаптайды. Көлденең жолақты бұлшықет ұлпасынан қаңқа бұлшықеттері, тығыз дәнекер ұлпасынан сіңірлер түзіледі. Бұлшықет ұлпасын құрылысына қарай бірыңғай салалы, көлденең жолақты (қаңқа бұлшықеттері) және жүректің бұлшықеттері деп бөледі. Бірыңғай салалы бұлшықеттер ішкі мүшелердің ішкі жағын (ішек, асқазан, қантамырлар, қуық, бездердің өзектері) астарлап жатады. Жиырылғанда ішкі мүшелердің көлемін өзгертеді. Олардың жиырылуы баяу әрі ырғақты және адамның еркінен тыс жүзеге асады.
1-сурет. Денені қозғалысқа келтіретін бұлшықеттер:
1 – жазып, қозғалысқа келтіру; 2 – мойын мен кеудені қозғалту; 3 – қолды көтеру; 4 – иықты жоғары қозғау бұлшықеттері; 5 – құрсақ бұлшықеті; 6 – денені тік ұстап жүруге көмектесу; 7 – мықынды қимылдату; 8 – санды қимылға келтіру; 9 – балтыр мен аяқбасын қимылға келтіру бұлшықеттері
2-сурет. Бұлшықеттің құрылысы:
1 – бұлшықет талшығының қабықшасы; 2 – бұлшықет талшығының шоғыры; 3 – бұлшықеттің жуан талшықтары; 4 – бұлшықеттің жіңішке жіп тәрізді талшығы; 5 – оттекпен қамтамасыз етілетін жақсы дамыған бұлшықеттер; 6 – май басып нашар дамыған бұлшықеттер
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Қаңқа бұлшықетіне - Сабақтың мазмұны : Дене және мойын бұлшықеттері. Бас бұлшықеттері. Қолдың бұлшық еттері

text:
Қаңқа бұлшықетіне тұлға, бас, мойын және иық, жамбас белдеулер мен қол-аяқ бұлшықеттері жатады. Бұлшықет талшықтарының сыртын жұқа дәнекер ұлпасынан тұратын қабықша қаптайды. Бұлшықеттегі шоғырланып (топтанып) орналасқан талшықтардың арасында қантамырлар мен жүйкелер болады. Қантамырлардағы қан тасымалдау қызметін атқарса, жүйкелер оның жиырылуын реттейді. Қаңқа бұлшықеттерінің екі шеті тығыз дәнекер ұлпасынан түзілген сіңірмен бітеді
Бұлшықеттердің топтары, қасиеті, қажуы, гигиенасы Бұлшықеттер пішініне, денеде орналасуына, талшықтарының бағытына, атқаратын қызметіне, буынға бекінуіне қарай топтастырылады (жіктеледі):
Орналасуына қарай бұлшықеттердің шеті біреу немесе бірнешеге ажырайды. Осыған байланысты бірбасты, екібасты, үшбасты, төртбасты бұлшықеттер деп атайды. Кейбір бұлшықеттердің талшықтары шеңберлене орналасады, мысалы, ауыз қуысының, артқы тесіктің бұлшықеттері. Пішіндеріне қарай бұлшықеттер ромбы, трапеция, төртбұрышты деп бөлінеді. Мөлшеріне қарай – ұзын, қысқа, үлкен, кіші делінеді. Ет талшықтары шоғырларының бағытына қарай қиғаш, көлденең бұлшықеттер деп аталады. Бұлшықеттердің атқаратын қызметі: бүгу, жазу, айналдыру, көтеру. Буындарға бекінуіне қарай бұлшықеттер бір буынды, екі буынды, көп буынды болады.
Бас пен мойынның бұлшықеттері.Бастың бұлшықеттері шайнау және ымдау деп 2-ге бөлінеді. Шайнау бұлшықеттері төменгі жақ сүйегіне бекінеді. Бұлшықеттері жиырылғанда төменгі жақ қозғалысқа келіп тамақты шайнауға қатысады. Ымдау бұлшықеттерінің бір шеті сүйектерге, екінші шеті терінің астыңғы жағына бекінеді.
Тұлғаның бұлшықеттері – орналасқан орнына қарай: арқаның, көкіректің және құрсақтың бұлшықеттері деп бөлінеді.
Арқа бұлшықеттері: 1) трапеция пішінді бұлшықеттер – жалпақ, пішіні үшбұрышты, арқаның жоғарғы бөлігі мен мойынның артқы жағына орналасады. Бұғана мен жауырынға бекінеді.
2) ромбы тәрізді бұлшықеттердің бір ұшы жауырынның шетіне, екінші ұшы арқа омыртқаларының өсіндісіне бекінеді. Жауырынның омыртқаға қарай жақындауына әсер етеді.


title: Көкіректің бұлшықеттері - Сабақтың мазмұны : Дене және мойын бұлшықеттері. Бас бұлшықеттері. Қолдың бұлшық еттері

text:
Көкіректің бұлшықеттері: 1) көкіректің үлкен бұлшықеттері – пішіні желпуіш тәрізді, кеуде қуысының алдыңғы жағын жауып жатады.
2) сыртқы қабырғааралық бұлшықеттер – қабырғалардың аралығында орналасқан. Жиырылғанда қабырғалар көтеріліп, кеуде қуысын кеңейтеді (көлемін үлкейтеді) де тыныс алуға қатысады.
3) ішкіқабырғааралық бұлшықеттер – сыртқы қабырғааралық бұлшықеттердің астында орналасқан. Бұл еттерде кеуде қуысының көлемінің кішіреюіне әсер етеді.
4) көкет (диафрагма) адам денесінің кеуде және құрсақ қуысының арасын бөліп тұратын күмбез тәрізді бұлшықет. Күмбез тәрізді дөңес жағы кеуде (көкірек) қуысына қарай бағытталған. Көкетте өңеш, қолқа қантамыры төменгі қуысты вена қантамыры өтетін тесіктері болады.
Құрсақтың бұлшықеттері:құрсақты қаптап тұратын бұлшықеттерге алдыңғы тіс тәрізді, сыртқы және ішкі қиғаш, тік және т. б. бұлшықеттер жатады.
Қолдың бұлшықеттері: Қол бұлшықеттері – иық белдеуі және қол бұлшықеттері деп бөлінеді. Иық белдеуінде өте жақсы дамыған көптеген бұлшықеттер орналасқан. Бұл бұлшықеттер жиырылғанда жауырынды және иықты (тоқпан жілікті) қозғалысқа келтіреді.
Аяқтың бұлшықеттері – жамбас белдеуі және аяқтың (санның, балтырдың, табанның) бұлшықеттері деп бөлінеді. Жамбас белдеуіндегі өте жақсы дамыған бұлшықеттерге – бөксенің үлкен, ортаңғы және кіші бұлшықеттері жатады. Аяқ бұлшықеттерінде санның төртбасты бұлшықеттері мен балтырдың үшбасты бұлшықеттері жақсы дамыған.
Санның төртбасты бұлшықеттері жамбас буынында аяқты бүгеді, ал тізе буынын жазады. Балтырдың үшбасты бұлшықеттері тізе буынын бүгу, жүру, жүгіру, аяқтың басын қимылдату қызметін атқарады.