title: Бірінші сӛзге саяхат - Сайын Назарбекҧлы

text:
Бірінші сӛзге саяхат
Бірінші сӛзден...
Бұл жасқа келгенше жақсы ӛткіздік пе, жаман ӛткіздік пе, әйтеуір
бірталай ӛмірімізді ӛткіздік: алыстық, жұлыстық, айтыстық, тартыстық –
әурешілікті
кӛре
-
кӛре келдік.
Абай: ӛлшемі –
шексіздік; мезгілі –
мәңгілік; болмысы –
ұлылық
атты жаратылыс құдіреттеріне толық бағына, құрметтей сезіне
бағалаған болса керек. Ол адам пендесіне тиісті "қамшы сабындай"
қысқа
ғұмырдан
ӛзіне
тиісті еншісін мол алмаққа тырысқан секілді...
Ӛзі
тырыспаса сүрген ортасы мен ӛмір тартысы мәжбүрлеген.
Абай тек қана ӛмір сүрмеген, ӛмір туралы ойланған да.
Жауы да болған... Дауы да болған...
Жауы болғасын алысқан, жұлысқан. Күш кӛрсетіп жеңбекке
тырысқан...
Дауы болғасын айтысқан, тартысқан. Айтысқасын ақыл
салыстырады... Сӛзбен тартысып сӛзден сӛз, ойдан ой асырмаққа
тырысады..
.
Сүйе де білген, күйе де білген...
Ойлана да білген, толғана да білген...
Жоғарыда, ӛз шамамызша, Ұлы Табиғатты оқушылар қиялына,
ойына, кӛзіне елестетпек болып: ӛлшемі шексіздік, мезгілі мәңгілік,
болмысы ұлылық деп атаған едік.
Абайдың шексіздік пен мәңгілікке
қарсы
қояры, немесе ӛз үлесіне
тигені –
бар болғаны алпысқа жетпей үзілген қысқа ғұмыры.
Дегенмен Абай ойы, Абай мұралары әлгі шексіздік, мәңгілік,
ұлылық
атты ӛлшемдерді ӛз бойына ӛлшеп қарап, адамдардың «ӛледі,
ӛшеді» деген ӛлшемдеріне талас тудырып тұр.
Алпыс жылдық ғұмырымен Абайдың ойы мен сӛзі, ӛнері мен
ақылы мәңгілік пен шексіздік атты жұтпаның ӛңешіне сиғысы келмей,
амалсыз жұртшылық назарын ӛзіне аударуда.
Абай –
әлем
туралы білікке де, адам туралы танымға да ӛз
кӛзқарасы болғанын, ӛз пайымын қалыптастырғанын дәлелдеген
адам.
Абайдың бірінші сӛзінен алынған келесі үзіндіні оқып қаралық...
...Енді жер ортасы жасқа келдік: қажыдық, жалықтық; қылып
жүрген ісіміздің баянсызын, байлаусызын кӛрдік, бәрі қоршылық екенін
білдік. Ал енді қалған ӛмірімізді қайтіп, не қылып ӛткіземіз? Соны таба
алмай ӛзім де қайранмын...
Абай осы сӛздерімен әлем жаратылысына қайрат кӛрсетпек
болғандардың таласы мен тартысының нәтижесін анықтап береді.
Уақыт кім кімді де мансабына, байлығына, кӛкірегіне қарамай, ақыры,
қажытады, жалықтырады. Ақылы жеткендердің әлгі талас пен тартыс
13
істерінің
түбінде қоршылық екендігін, адам пендесінің жаратылыстағы
орны бір
-
бірінің жағасын жырту емес екендігін түсіндіреді.
Абай ӛмір сатыларын осылайша ӛткізіп алып, Жаратылыс
Ақиқатын іздейді.
...Ақыры, ойладым: Осы ойыма келген нәрселерді қағазға жаза
берейін, ақ қағаз бен қара сияны ермек қылайын, кімде
-
кім ішінен
керекті сӛз тапса, жазып алсын, я оқысын, керегі жоқ десе, ӛз сӛзім
ӛзімдікі
дедім де, ақыры, осыған байладым, енді мұнан басқа ешбір
жұмысым жоқ...
Абай бірінші сӛзін: "... дедім де, ақыры, осыған
байладым, енді
мұнан басқа ешбір жұмысым жоқ" –
деп, осылайша аяқтайды.
Әрине, әлем тыңдарлық асыл сӛздер иесі Абайдың ӛмірден
мүлдем алшақтап кетуі мүмкін емес. Абайдың еш нәрсеге енжар қарай
алмайтыны, заманға да, адамға да немқұрайлы бола алмайтыны
түсінікті. Бірақ Абай ӛзінің осы қара сӛздерін ерекше таққа отырғызып
кету үшін солай деп те отырған болар.
"...енді мұнан басқа ешбір жұмысым жоқ" дегенде, болашақ
айтылмақ ойларынан күтері кӛп екендігін, барлық шаруасы мен
шығармашылық еңбегінен болашақ
жазылмақ ойларын ілгері орынға
шығаратынын байқатқаны секілді...
Ой ойлау...
Ойды қағазға түсіру...
Ойым біреудің пайдасына асса деп дәмету...
Әрине, бұл қылықтар Абайдың ұстаз екендігіне дәлел. Ұстаз
болғанда да әлемдік дәрежедегі ұстаз.
Бірінші сӛз: жеке жаратылыстың (ұлыларды ойлап отырмыз) ой
ісінің нәтижесі жай адам пенделерінің қолмен тындырар істерінен
қажеттірек
екенін, ондай адамдардың табиғат сыйлаған ерекше
дарынын жалпы адамзат үшін пайдаға асыру жолындағы еңбегінің
құндырақ
екенін дәлелдеп шыққан.
Абай ӛзінің ұлылығын байқаған болса керек. Содан барып ол кез
-
келген пенде тындырып жатқан болымсыз нәрселермен, тіршілік
тауқыметімен айналысудан бас тартқан болар, содан барып жалпы
адамзат мүддесін қанағаттандырарлық ойларға берілген болар деген
сенімге жетелейді...
14
Екінші сӛзге саяхат
Бұ сӛзінде Абай "қайран жұрты қазағына" қайран қалады.
Жанындай жақсы кӛретін халқын басқалармен салыстырып қарап,
ӛзгелердің
ӛз
жұртынан озық жерлерін мысал етеді. Қайран жұрты
қазағының
кей қылықтарын ызалана бетке баса отырып, ӛз жүрегін
жарақаттай отырып жалпы жұртшылық санасына жеткізеді...
...Сонда мен ойлаушы едім: ей, Құдай
-
ай, бізден басқа халықтың
бәрі антұрған, жаман келеді екен, ең тәуір халық біз екенбіз деп...
...Енді қарап тұрсам, сарттың екпеген егіні жоқ, шығармаған
жемісі жоқ, саудагерінің жүрмеген жері жоқ, қылмаған шеберлігі жоқ...
...Ноғайға қарасам, солдаттыққа да шыдайды, кедейлікке де
шыдайды, қазаға да шыдайды, молда, медресе сақтап, дін күтуге де
шыдайды...
...Орысқа айтар сӛз жоқ...
...Бағанағы мақтан, бағанағы қуанған, күлген сӛздеріміз қайда?..
Абай –
ӛз
елінің тӛл тумасы. Ол ӛз елін де, ӛз жерін де мақтаныш
тұтқан адам. Бұл ойға сенбейтіндерімізге айтарымыз олар Абайдың
"Жазғұтұрым" атты ӛлеңінің әр сӛзін, әр
тынысын кӛкірек кӛзімен оқып
қарасыншы. Бұл ӛлең Абайдың ӛзіне де ұнаған ӛлең екен. Қыз
-
келіншектердің
сыңқылдағаны,
құлын
-
тайдың
бұлтылдағаны...
даласы... ӛзен үні... даласын сүймеген, далалықтар қылығына
сүйсінбеген жан сондай ӛлеңді жаза алар ма еді
...
Абай –
ӛз
елін ерекше сүйіспеншілікпен жақсы кӛре алған кісі.
Сондықтан да ӛз жұртының кемшіліктерін ұқыптылықпен іздестіріп,
тізіп, жазып, айтып жүруді, жұрт аузына салып жарыққа шығаруды ӛз
міндетім деп есептеген.
Абай ӛзіне соншалықты міндетті қалай жүктей алған?
Біздің пайымдауымызша, Абай ӛзінің данышпандық болмысын
түсіне алған тұлға. Сондықтан да "қайран жұрты қазағының" жағымсыз
қылықтарын
аяусыз әшкере еткен кезде замандастарына жағымсыз
кейіпте кӛрінуге қорықпаған, қазақ атына жағымсыз сӛз айтуға
арланбаған кемеңгер, сүйікті жұртының кейбір адамдарына жағымсыз
кӛрінуге шыдап, мыңмен жалғыз күреске шыққан қазақтың таусоғар
алыбы. Абайдың бұл қылығына ӛз замандастары түгілі, екі жүз жылға
жуық уақыт ӛткенде, бүгінгі ұрпақтарының ішінде де риза еместері
толып жатыр.
Енді бұл сӛз туралы екінші ой...
Екінші сӛздегі "біздің қазақ" деген сӛз орнына Абайды оқып отырған
кез
-
келген елдің ойшыл адамы ӛз жұртын ойлай отырып оқитыны
сӛзсіз.
15
Мысалы бір ағылшын жазушысы Абайды оқып отыр екен делік.
Ол міндетті түрде жаман мінезді, жаман қылықты қазақты емес, жаман
қылықты
ӛз
жұртын кӛз алдына елестетеді деп ойлаймыз... Адамдар
бойындағы, ӛзі танитын ағылшын бойындағы әбес қылықтарды
Абайдан оқыған ағылшын ойшылы Абайға риза болар еді. Қалай
тауып айтқан,
бұ кісілер бізде де толып жатыр емес пе дер еді.
Егер орыс ойшылы оқып отырған болса ойына бірден
Гончаровтың Обломовы секілді ӛз қандастарын есіне түсірер еді деп
ойлаймыз.
Екінші сӛзде Абай ӛз қандастарының даңғой мінездерін, оғаш
қылықтарын
мысалға ала отырып, бұл сӛзді адам пенделеріне жаны
ашитындардың бәріне арнаған секілді.
Жанындай жақсы кӛрген "қайран жұртын, қазағын" Абай қандай
қасиеттерімен
кӛргісі келді?
Басында ми жоқ,
Ӛзінде
ой жоқ,
Күлкішіл кердең наданның.
Кӛп айтса кӛнді,
Жұрт айтса болды –
Әдеті
надан адамның.
Бойда қайрат, ойда кӛз,
Болмаған соң, айтпа сӛз.
Міне кӛрдіңіз бе, Абай сӛзін кімге арнап отыр. Абай сӛзін "бойда
қайрат, ойда кӛзі" бар, асыл қасиетті адамдарға арнайды. Олары
болмаса оларға сӛз айтпа деп отыр емес пе?
Тамағы тоқтық,
Жұмысы жоқтық,
Аздырар адам баласын.
Сол ой үстінде, халқына не жетпей жатқанын аңғартып,
ойлыларының намысын қамшылау үшін жазылған ойлар деп
есептейміз. Кейбір арзан ойлы айтқыштарымыз Абай қазақ халқын
әлемге
жаман етіп кӛрсетті деп, шамданғысы келеді. Біздің айтарымыз
Абай қара сӛзінде жазған асыл ойларын әлгіндей адамдарға
арнамаған.
Абай сӛздері тек қана ой түсінетін, ой толғай алатын жандарға
арналады.
Бұл сӛзді жазғанда Абай:
"Есер
-
есірік болмасаң,
Тіршіліктен пайда жоқ" –
деген сӛзін арнаған адамдарды, рухани
тірлікте шаруасы жоқ, мақсаты "ас ішіп, аяқ босату" қызметімен
шектелетіндерді есепке алмаған…
Содан да болар, Абай менің сӛздерім біреуге ұнамай қалады
-
ау,
түсініксіз болады
-
ау деген ойлардан аулақ болған…
Атадан алтау,
Анадан тӛртеу,
16
Жалғыздық кӛрер жерім жоқ.
Ағайын бек кӛп,
Айтамын ептеп,
Сӛзімді ұғар елім жоқ.
Моласындай бақсының
Жалғыз қалдым –
тап шыным!
Абайдың атадан алпыс туса да, анадан қырық туса да жалғыз
қалуы
заңды құбылыс. Абай ойлы. Ол ағайын іздеп отырған жоқ. Ол
ойын түсінер адам іздеп отыр. Сондықтан да оны жалғыздық
шошытады.
"Адасқанның алды –
жӛн, арты –
соқпақ..." деп, адам
пенделерінің күнделікті күйкі тіршілігін суреттей алады.
Абай ӛз жұртын қандай қасиеттерімен кӛргісі келеді? Бұл сұраққа
жауап беру оңай деп ойлаймыз.
Абай ӛз жұртының бойынан ӛзі санап шыққан қасиетсіз
қылықтардан
арылтқысы келді. Ол барлық сӛзінде адал еңбек пен мал
табуды, әлемдегі озық жұрттар жетістігінен үлгі алуды үгіттеуден
жалықпады.
17
Ҥшінші
сӛзге саяхат
...Қазақтың бірінің біріне қаскүнем болмағының, бірінің тілеуін бірі
тілеспейтұғының, рас сӛзі аз болатұғының, қызметке таласқыш
болатұғының, ӛздерінің жалқау болатұғының себебі не?..
Абай осылай депті. Бұл сӛздерді оқыған қазақ қандай күйде
болмақ?
Қарындасқа
қаны
тартар кісінің намысы оянар, кӛңілін босатар,
арлана кӛзге жас алдырар сӛздер емес пе?
Абай солай дейді екен, қазақ не дейді? Қазақ не десін! Абай
дұрыс айтады дейді. Абайдың солай дерін олар одан бұрын сезіп
қойыпты
.
Қазақ: "Дос жылатып айтады..." депті. Абай жылатып айтыпты.
Халқының досы екенін дәлелдей түсіпті...
...―Қасым ханның қасқа жолын, Есім ханның ескі жолын‖, ―Әз
Тәуке ханның Күлтӛбенің басындағы күнде кеңес болғанда, ―Жеті
Жарғысын‖ білмек керек‖ –
деп, қазақ мемлекеттерінің жақсы
заңдарының болғанын, үлгі аларлық азаматтарының ӛткенін ескертеді.
Бірақ сол жақсылар сӛзінен, сол тәуір замандар заңынан бұ
заман құлқына сәйкес келмей жатары болса, одан да сақтандырады.
"...ескі сӛздердің қайсысы заман ӛзгергендікпенен ескіріп, бұл жаңа
заманға келіспейтұғын болса, оның орнына татымды толық билік
шығарып..." –
түзету енгізу қажеттігін айтады.
Қазақпын
дейтіндерді сонша тұқырта, жерге кіргізе даттарлық
әлгі
сӛздер шыққан ауыздан, сол пәлелерден құтылу жолын,
бағдарламасын да Абай ӛзі жасап беріп кетіпті.
Ұлы
Абайдың қазақ жұртына ел болу, қазақтарға адам болу
бағдарламасы (программасы) бір кітап та емес, бір тарау да емес, тіпті
бір парақ бет те емес.
Бұл бағдарлама бар болғаны бір ауыз сӛзге сыйдырылған.
Абайдың данышпандық куәлігі де, академиктік дипломы да –
осы
бір ауыз сӛз.
Біріңді, қазақ, бірің дос,
Кӛрмесең, істің бәрі бос...
Абайдың бүкіл адамзат ұрпақтарына да айтары –
сол. Абай тек
қана
қазақты
дос кӛр демейді. Адамзаттың бәрін сүй бауырым деп
ақыл айтады.
Жаңа заманда жаңа қазақтар болу қажеттігін алдын ала
болжайды.
Абай үшінші сӛзіндегі әлгі қатал сӛздерді жазғанда, Шыңғыс
бӛктеріндегі қолдан қолға ауып жататын жақсы жайлау мен қысқы
қоныстармен қоса Троекуров пен Дубровский арасындағы дауды да
ойға алып отырмады дейсің бе?..
18
Елін, халқын бар жанымен сүйе алған кісінің сӛзі ғана осындай
болатын болар... Абай да, Пушкин де ӛз елінің даңғойларын ӛлтіре
сынаған. Тек қана бір айырмашылығы Пушкин жағымсыз кейіпкерлерін
жеке кісілердің атағымен атаса Абай кісі орнына жағымсыз
қылықтарды
тұтас ұлт еншісіне берген. Үлкен философтарға Абайдың
бұл әрекетін зерттей түсуге боларлық әдіс деп ойлаймыз. Әрине Абай
бұл әдістің жанға ерекше батарын, қанды қыздыра түсерін сезінген.
Абай жалпы адам пенделерінің, әр түрлі ұлттардың барлығына
да сәйкес кемшіліктерді тізіп отыр!.. Абайдың қазаққа теліген кеміс
қасиеттерін
әлем
жазушылары ӛз ұлттарының бойынан тауып,
әлдеқашан
жазып тастаған. Мысалы орыс деген
сӛз айтылмағанмен
бір мұжықтың екі генералды асырағандығы туралы әңгімеде
генералдар болмысы қай ұлтқа да абырой әперер тұлға емес...
Абай сӛздері тек қана қазақ баласына арналмаған, ол жалпы адам
баласы ұрпақтары үшін жазылған деген ойды бұрын да айтқанбыз.
Сол ойды осы саяхатымызда тағы да әлденеше рет қайталайтын
болармыз.
Ұлы
Абай ұлылығы жалпы адам үшін ӛте ауыр сӛздермен адам
пенделерінің бәрін ренжіткенше, тек қана ӛз жұртын ӛкпелетпек болған
да болуы мүкін ғой...
Абай осы сӛзден кейінгі келесі сӛзінде (тӛртінші) "адам" деп
бастап жалпы адам баласы туралы толғанысқа кетеді.
19
Тӛртінші сӛзге саяхат
Тӛртінші сӛздің арқалап тұрған жүгі ӛте ауыр. Бұл сӛзде адам
психологиясы мен ішкі дүниесі туралы, қайғы мен күлкі туралы ой
қорытылады
.
Әрбір
байқаған адам білсе керек: Күлкі ӛзі бір мастық екенін...
...күлкіге салынған кісі не шаруадан, не ақылдан, не бір ұят
келерлік істен құр, ғафил (бейқам, салақ, алаңғасар) кӛп ӛткізіп отырса
керек.
Абай, әрине шаттық күлкінің болатынын жоққа шығармайды,
күлкінің қажеттігін түсінеді. Сондықтан да "үнемі күлмей жүруге жан
шыдай ма екен?" дейді.
Абай "күлкіге салынған
кісі" дегенде, нені айтып отыр? Абайдың
осы зерделеу еңбегіндегі басты сӛз осы болса керек.
Абайды алаңдатып отырған жалпы жай күлкі емес.
Абайға арнайы сӛз арнатып, ой ойлатып отырғандар: арзан
күлкіні ӛмір мағынасы етіп алушылар; жалған қызықты ӛмір
мұраты
етіп тірлік етушілер; күлкісіне арамза ойды нәр етушілер...
Абайды алаңдататын –
сондай "антұрған күлкі". Сондай күлкінің
адамды, адамшылықты аздырар күлкі екені Абайға анық.
Орынсыз күлкінің бір сыңары –
шарасыздық. Істің ыңғайын таба алмай
уайым
мен қайғыны жолдас ететіндерді де Абай "антұрғандар" деп
қатты
сӛгеді.
Біреудің кемшілігіне күлетіндер де сол топта...
...Адам баласы жылап туады, кейіп ӛледі. Екі ортада, бұ дүниенің
рахатының қайда екенін білмей, бірін
-
бірін аңдып, біріне бірі мақтанып,
есіл ӛмірді ескерусіз, босқа, жарамсыз қылықпен, қор етіп ӛткізеді де,
таусылған күнде бір күндік ӛмірді бар малына сатып алуға таба
алмайды.
Кӛпшілік осыны аңғармай ӛмірден ӛтеді де кетеді.
Тӛртінші сӛз –
ырқылдап ӛтірік күлетіндерді, сол ӛтірік күлкі
арқасында басқалар кӛзіне кӛңілді, кӛпшіл, қылықты кісі боп кӛрінуге
тырысатындарды да сақтандыруға тиіс. Ӛйткені кез
-
келген саналы жан
күлкі болмысын түсініп тұрады. Ӛтірік күліп тұрсың ғой деп айтуға
тәрбиесі жібермейді.
Абай біреудің жетістігіне қуана күлуді, рахат табуды уағыздайды.
Тӛртінші сӛз ӛтірік күліп ӛзгеден дәметпе, еңбек ет, еңбек ӛз
иесін жерге қаратпайды деп уағыз етеді.
20
Бесінші сӛзге саяхат
Абай
бесінші
сӛзінде
әрекетсіздік
пен
талапсыздықты
мойындатар, қулық пен айлаға алдандырар біраз қазақ мақалдарын
іріктеп алып, сол сӛздердің ел тәрбиесіне қаншалықты теріс әсерін
тигізіп тұрғаны туралы ойлану қажеттігін дәлелдейді. Сол
мақалдардағы
айтылғандарды
пайдасына
асырмақ
болып
пайдаланатын кісілер туралы ашына толғайды.
Осы
мақалдарды
сынау арқылы еңбек етуді (мал табуды) уағыздайды.
Абай қазақтың біраз мақалдарын тізіп келтіреді де, сол
мақалдардағы сұрампаздық, қайыршылық сарындарын табады. Сол
мақалдарды келтіре отырып, Абай ӛз ӛкінішін білдіреді. Абай ӛкініші
осы мақалдарда қазақ «...тыныштық үшін, ғылым үшін, білім үшін,
әділет
үшін...» неге қам жемейді, қазақ мақалдары соларды іздеу
жолында неге туындамайдыға соғады.
"Бұлардың жас баладан ақылының несі артық? Бірақ, жас бала
қызыл
ошақтан қорқушы еді, бұлар тозақтан да қорықпайды екен. Жас
бала ұялса, жерге ене жаздаушы еді, бұлар неден болса да ұялмайды
екен. Сол ма артылғаны? Қолымыздағыны үлестіріп талатпасақ, біз де
ӛзіндей
болмасақ, безеді екен. Іздеген еліміз сол ма?" –
дейді.
Абай бұл сӛзінде адамдар қылығын зерделеу арқылы жаратылыс
пен Жаратушы туралы пікірін аңғартқан. Абайдың Жаратушы Алла
туралы, о дүние барлығы туралы ойлану қажеттігін, адамның әр іс
-
әрекеті, ойы мен сӛзі бүгінгі күнгі ұят пен ертеңгі күнгі тозақ деген
түсінікті есте ұстау керектігін түсіндіре алған.
21
Алтыншы сӛзге саяхат
Абай қандастарының, бауырларының, жалпы айтқанда елінің
адамгершілік қасиеттері мен ұяты мол болғанын арман еткен адам..
Абай бұл сӛзінде "Ӛнер алды –
бірлік, ырыс алды
-
тірлік" атты
қазақ
мақалының кӛлеңкелі жағына қатты шүйіледі. Абай түсінігінде
бәрін ортаға салу бірлік емес.
...Ас ортақ, киім ортақ, дәулет ортақ... Олай болғанда байлықтан
не пайда, кедейліктен не залал?
"Ырыс алды
-
тірлік" дейді, ол қай тірлік?..
Сӛз түсінетін адамға "Жан итте де бар" деген қандай ауыр сӛз!
Тек қана тірлікті қымбат санаудың адамның адамдық
қасиеттерінен
бездірер нәрсе екенін, адамдық принциптерден
алшақтатар нәрсе екенін ескертеді.
...Ондай тірлікті қымбат кӛріп, бұлдаған адам ӛлімді жау кӛріп,
ахиретке дұшпан болады.
Бұ заманда адамның әр іс
-
әрекетіне
"ұят" деген кісілік кӛрсеткіші
араласып, ӛз дауысын толық пайдаға асырушы, о заманда "тозақ"
деген азап барын мойындап одан қорқа
ӛмір
сүруші Абай іздеген
"толық адам" қасиеттерін бойына сіңірген адам болса керек.
Абайдың бұл сӛзде марксизм мен коммунизм негіздерін жоққа
шығара отырып, сана жоғары болу қажеттігін ескертеді.
Бұл сӛзде адамдардың рухани бірлікке шақырар ортақ азығы
болу қажеттілігі анықталады. Кӛкірегі тірі, кӛңілі ояу боп ӛмір сүруді
уағыздайды.
Жаны аяулы жақсыға қосамын деп,
Әркім
бір ит сақтап жүр ырылдатып... деген сӛзді Абай тектен
-
тек
ойдан шығарған жоқ. Ондай адамдар бұ заманда да жетерлік.
...Кеселді, жалқау, қылжақбас,
Әзір
тамақ, әзір ас,
Сыртың –
пысық, ішің –
нас,
Артын ойлап ұялмас, –
болып жүріп, тірімін деме, онан да Алла жіберген ақ бұйрықты ӛлімнің
ӛзі
артық...
Абайдың жағымсыз кейіпкерлері осындай тұрпатты адамдар.
Қандай
қорқынышты
кісілер. Олар тек қана ӛзінің емес, басқалар
ӛмірін
ластауға да ұялмайтын адамдар.
Ең қорқыныштысы –
солар қолына тиген билік. Әлгі
қасиеттерімен
ел басына жіберілетін "құрметті қайраткерлер", ішінің
настығын байқатпай, пысықсынып ел сӛзін сӛйлегенсіп, алып қал,
жұлып қал принципімен ӛз ісінің артын ойлап жатпай, адам мен
табиғат сұранысы деген негізгі тірлік қағидаларынан аулақ ӛмір сүреді.
22
Әйтпесе
тірімін деме, одан да ӛлімнің ӛзі артық деп, әлгіндей тірілерге
ӛте
ауыр салмақ артады
Абай: "Күллі адам баласын қор қылатын үш нәрсе бар.
Надандық... Еріншектік... Залымдық," дейді.
Абай білім
-
ғылымның
жоқтығы адамдарды надан етеді, қор етеді
дей келіп, оны хайуандыққа теңейді.
Еріншектік –
күллі дүниедегі ӛнердің дұшпаны. Талапсыздық,
жігерсіздік, ұятсыздық, кедейлік –
бәрі осыдан шығады.
Залымдық –
адам баласының дұшпаны.
|


title: Жетінші сӛзге саяхат - Сайын Назарбекҧлы

text:
Жетінші сӛзге саяхат
Жетінші сӛз –
Абайдың жан туралы толғанысы. Адам жаны мен
хайуан жаны туралы түсінік.
Бала жаны білімге құмар келеді.
Ересек болғанда неге сол баланың "білсем деген" құмарлық
қасиетін
сӛндіріп аламыз?
Ол жанның тамағы еді.
Біз тән сұранысын қамдап жүріп, жан тамағы туралы неге ұмытамыз?
Біз сұранып, ізденіп ғылым тапқандардан үлгі алып жан тамағын неге
қамдамаймыз
?
Бұл сӛз кез
-
келген адамның, кез
-
келген мемлекеттің даму, жетілу
бағдарламасы десе боларлық сӛз.
...Кӛкіректе сәуле жоқ, кӛңілде сенім жоқ. Құр кӛзбенен кӛрген
біздің хайуан малдан неміз артық?
Жанды тәнге билеткен жерде кӛкіректе сәуле сӛнеді, кӛңілде
сенім қалмайды дейді Абай данышпан.
Үш
-
ақ нәрсе –
адамның қасиеті:
Ыстық қайрат, нұрлы ақыл, жылы жүрек...
Жанды тәнге билеткен жерде жүректегі "жылы жүрек" атты нәрсе
оянбай қалатынын қазіргі заман адамдары дәлелдеп берді. Бұл
қасиет, әсіресе, билік пен байлыққа қолы жеткендер жүрегінен тезірек
жоғалатын секілді.
...Біз түк білмейміз, біз де білеміз деп надандығымызды
білімділікке бермей таласқанда...
Жанды
тәнге
билетіп,
надандығымызды
желсӛзділікпен
бүркемелегенде, жылы жүрек мұздайды, кӛкірек сәуле шашпайды,
кӛңілде сенім қалмайды дейді данышпан Абай.
...Кӛкіректе сәуле жоқ, кӛңілде сенім жоқ. Құр кӛзбенен кӛрген
біздің хайуан малдан неміз артық? Қайта, бала күнімізде жақсы
екенбіз. ...білсек екенбіз деген адамның баласы екенбіз. Енді осы
күнде хайуаннан да жаманбыз. Хайуан білмейді, білемін деп
тпласпайды. Біз түк білмейміз, біз де білеміз деп надандығымызды
білімділікке бермей таласқанда, ӛлер
-
тірілерімізді білмей, күре
тамырымызды адырайтып кетеміз.
24
Сегізінші сӛзге саяхат
Сегізінші сӛз –
ерекше қасиетті сӛз!
Ӛйткені
бұл сӛздегі Абай сынаған кейіпкерлерді барлық заман
адамдары "бұлар –
дәл біздің замандастарымыз" дейтініне сенімім
мол.
...Осы ақылды кім үйренеді, насихатты кім тыңдайды?
Біреу –
болыс, біреу –
би. Олардың ақыл үйренейін, насихат
тыңдайын деген ойы болса, ол орынға сайланып та жүрмес еді...
Абай бұ кісілер туралы тек қана қара сӛздерінде емес, ӛлең
сӛздерімен де толғанған екен.
Ойға түстім толғандым,
Ӛз
мінімді қолға алдым.
Мінезіме кӛз салдым,
Ӛзіме
ӛзім
жақпадым...
...Кӛрінгенге қызықтым,
Ғаділетті
жүректің
Әділетін
бұзыппын;
Ақыл менен білімнен
Әбден
үміт
үзіппін
;
Айла менен амалды
Меруерттей тізіппін...
Ӛлеңдегі
ой да, қара сӛздегі ой да бір мақсатты.
Адам ӛміріне, қоғамға адамдық, ақыл, ғылым, білім секілді
қасиеттердің
берерін байлар бойына сіңіру үшін оқып, тоқып
жатпайды. Ӛйткені байлар әлгілерді байлығымен сатып алады дейді.
Абай сӛзін шындыққа шығарар бұ заманда мысалдары да жеткілікті.
Баста білімі болмаса да, сатып алған дипломы бар. О да ӛзін
инженермін дей алады. Жүргізушінің куәлігі бар, бірақ машина жайын
ұқпайды. Ел құрметі жоқ болса мейлі, сатып алған "құрметті азамат"
атағы бар. Ел басқара алмаса несі бар, жауап берер орынбасары бар.
Абай кейіпкерлерінде ақылды кім үйренбейді, насихатты кім
тыңдамайды? Алғашқылары болып болыс пен би аттары аталыпты.
Солардың соңына ұры
-
залым мен сұм
-
сұрқия тіркеліпті.
"Қой жүнді қоңыршалар күнін кӛре алмай жүр. Білім, ғылым
кедейге керегі жоқтай
-
ақ" деп
назырқайды.
25
Тоғызыншы сӛзге саяхат
Абайдың тоғызыншы сӛзін оқығанда, адам пенделерінің
қылығына
бола ӛкініштен Абайға жаның ашып кетеді. Бұл жерде Абай
кісілігі бұл сӛздегі торығу сӛздері жалпы жерді екі аяқпен басып
жүрген, саналы адам, Алланың
ӛз
қолымен
жаратқан пенделеріне
деген ӛкпеден туған.
Тек қана Абай адамдарды данышпандықпен, ӛз межесімен
ӛлшеп, сонымен кӛргісі келеді. Абай дәрежесіне жете алмайтындар
қалайша
Абайша ойламақ?
Қалайша
саналы тірліктен Абай ӛлшемімен ӛмір сүрмек?
Ол мүмкін емес...
Бірақ Абай адамдардан (тек қана қазақтардан емес) бұ жобасынан
жоғарырақ тұғырда кӛргісі келеді.
Мен ӛзім тірі болсам да, анық тірі емеспін. Әншейін осылардың
ызасынан ба, ӛзіме
-
ӛзім
ыза болғанымнан ба, яки бӛтен бір себептен
бе? –
еш білмеймін.
Абай тек қана қазақ басындағы кемшіліктерді емес, жалпы
адамзат басындағы келеңсіздіктерді түгел білген, таныған. Абайдың И.
Крылов еңбектерін түгелге жуық аударуы, Ескендір патшаның кӛзіне
құм
құюы, Онегинді жүрегі сӛнген адамды ӛз халқына танытуы соны
аңғартады. Абайдың ащы сӛздері тек қана қазақ халқының емес,
жалпы адамзаттың еншісі. Адам пендесінің діни кітаптардағы, мектеп
оқулықтарындағы, жазушылардың жағымды кейіпкеріндегі қылықтарды
таба алмай торығуы.
Осы жол авторы да сондай бір толғану кезінде "Адамды Құдай
жаратты дегенге сенейін десем, Құдайды аяймын, адам маймылдан
жаралды дегенге сенейін десем, адамды аяймын," деген екен...
Адамдардың адамға тек бет пішінімен емес, жан
-
дүниесімен де
ұқсап
тұрғанына не жетсін...
Абай ізденеді. Ол жақсы адамдардың қандай болатынын кӛрмек
болып, шет елдер мен жат жұрттарға сапар да етпек болады.
Бірақ ол ӛзінің ерекше жаратылған ақылымен жалпы адамзат
проблемалары барлық жерде бірдей екенін байқаған да болар.
Содан барып сол ойды түсінікті ету үшін ӛлер кезде: "...әттеген
-
ай, сондай
-
сондай қызықтарым қалды
-
ау!" деп қайғылы болмай аттана
алады.
Абайдың барлық жазғаны, қайғысы, азап шектірері ӛзінің не
Тобықтының қайғысы емес. Ол әлемдік дәрежеде ойлана отырып,
толғанады. Қайғы
-
қасірет
туралы сӛз жазып отырып, ӛз басындағы
батпандаған ауыр қайғыны есіне алмауы, сатқындық туралы ой толғап
отырып, ӛзіне опасыздық еткен жандар туралы сӛз кірістірмеуі... соның
дәлелі...
26
Оныншы сӛзге саяхат
Оныншы сӛз –
нағыз ұстаздар сӛзі. Адамдар ұрпақ ӛсіруге
міндетті,
мүдделі. Құдай солай жаратқан.
Енді Абайдың оныншы сӛзінен үзінділер алсақ:
...Біреулер Құдайдан бала тілейді...
...Тірлікте ӛзің жақсылық қылған кісің кӛп болса, кім құран
оқымайды?
...Қартайғанда асырасын десең, о да –
бір бос сӛз. Әуелі
-
ӛзің
қаруың
қайтарлық
қартаюға
жетемісің, жоқ па? Екінші –
балаң
мейірімді болып, асырарлық болып туа ма? Үшінші –
малың болса, кім
асырамайды?
...баланың мал табарлық болары, мал шашарлық болары –
о да
екі талай.
...Хош, Құдай тағала бала берді, оны ӛзің жақсы асырай білесің
бе?
...Әуелі, балаңды ӛзің алдайсың.
Абай бұл еңбегінде ата
-
ананың балаға үйретер жаман
қылықтарының
бәрін теріп шығады.
Ата
-
анасы баласына біреу сені сатып кетеді деп, сенімсіздікке
үйретеді
дейді. Баланы не бір күнәһарлыққа үйрететінін, қу бол, сұм
бол деп, тіпті біреулерді боқтатып, тентектікке үйретіп жүретіндер
әдетін
сынға алады.
Сондай ойлыларға бала не үшін қажеттігін түсінбейді.
Бала атаның жаны десек, мал –
адамның тәні. Бұл сӛзінде де екеуі
қабаттала
айтылады.
Құдайдан
мал тілейді, бергенін алмайды деп сӛгеді. Мал табу
үшін
деннің саулығын берді, сананың ақылын берді. Осыларды орнына
жұмсап, адал еңбек ету қажеттігін кім мал таппайды, кім бай болмайды
дейді.
Ал мал тапқандарға, бай болғандаға ӛкпесі бӛлек. Малдың
арқасында неге ғылым іздемейсің? Ӛзің болмасаң, сол малды жұмсап
неге балаңа ғылым білдірмейсің?
27
Он бірінші сӛзге саяхат
Бұл сӛз –
ұрлық
пен бұзақылық туралы. Он бірінші сӛзді оқып
отырып, біздің заман мен Абай заманының айырмасы жоқ па деп
қаласың
.
Абай замандастарының аңқаулығы мен біздің заманның
сайлаушыларында ешқандай айырма жоқ. Біз жай ғана сыпайы
сынайтын болсақ Абай батырыңқырап айтқан.
...Сонша ауыл
-
аймағыммен сойылыңды соғайын, дайыңды
айтайын деп, қай кӛп бергенге партиялас боламын деп, Құдайға
жазып, жатпай
-
тұрмай салып жүріп басын, ауылын, қатын
-
баласын
сатып жүр...
Абайды осындайлар қатты қиналтады. Егер олар жоқ болса, бай
малын бағып, кедей жоғын іздеп талап пен тілеу үстінде бейбіт ӛмір
сүрер ме еді дейді...
Ел осы екі бүліктер қылығымен әлкеке түспек. Солардың
дауымен ӛмір сүрмек.
Азамат анты мен сертінің, адам санасындағы адалдық атты
қасиеттердің
құнын
сондай адамдар жоққа шығарып кете бермек пе?
Ұрыны
да, бұзақыны да тыюға болар еді.
Соларға еретін байлар мен жоқ жерден байлық іздейтіндерді
қалай
тяюға болады? Бұл сұрақ шешімі табылмай келеді...
Абай, данышпан Абай сол сұраққа жауап таба алмайды...
28
Он екінші сӛзге саяхат
Әлемдік
тіршілік пен күнделікті тұрмыс мәселелері –
Абай
ойларының негізгі арқауы. Дегенмен Абай адам жанының рухани
сұраныстарын да қағыс қалдырмаған. Жаратылыс барын, Жаратушы
барын және оған құлшылық
ету, ғибадатты болу қажеттілігін
мақұлдаған.
Абай: "Кімде
-
кім жақсы
-
жаман ғибадат қылып жүрсе, оны ол
ғибадаттан
тыюға аузымыз бармайды, әйтеуір жақсылыққа қылған
ниеттің жамандығы жоқ қой дейміз" –
деп, шүкіршілік қылғандай
болады. Бірақ Абай жүрекке жетпеген ғибадат пен біреуге еліктеген
ғибадатшылыққа
қарсы. Бұл сӛзінде Абай ғибадат қылу мен ғибадатты
болудың арасын анықтауға, халыққа түсінік беруге тырысқандай.
Ғибадатты
болу, ғибадатты болғанда да жүрекпен сезіне орындау
қажеттілігін
баса айтады. Әйтпесе оның хаққа жол еместігін
түсіндірмекке ниеттенеді. Абай бұл тақырыпқа ӛз ӛлеңдерінде де
кӛңіл бӛлген екен.
Алла деген –
сӛз жеңіл,
Аллаға ауыз қол емес.
Ынталы жүрек, шын кӛңіл,
Ӛзгесі
хаққа жол емес.
Хаққа сену, жаратушыға табыну тек қана таза ынта арқылы,
шынайы кӛңіл арқылы іске асыруды уағыздайды.
Абай: "Күзетшісіз, ескерусіз иман тұрмайды, ықыласымен ӛзін
-
ӛзі
аңдып, шын діни шыншылдап жаны ашып тұрмаса, салғырттың иманы
бар деп болмайды" –
дейді.
29
Он ҥшінші сӛзге саяхат
Он үшінші сӛз мағынасына ой жүгірте отырып, біз Абайдың діни,
адами болмысын байқағандай боламыз.
Абай имандылық жолындағы мұсылмандардың, адамгершілік
жолындағы адамдардың ӛздері мойын ұсынған ақиқатына адалдығын
талап етеді. Бұл қасиеттердің оңайлықпен
жүрекке орнамасы белгілі.
Бұл қасиеттер жүрекке махаббат болып егіліп, кӛңілге сенім болып
орныққанша, қаншама уақыт шығындау керек, қаншама ӛмір сүру
керек. Кӛргендерден қаншама тәлім, оқыған білім, естігеннен ғибрат
алмақ керек. Абай сондай қасиетті жоғалтпау қажеттігін, әр адам ӛз
ақиқатын қорғай білуін арман етеді. Ӛлім қатері де сол жолдан айныта
алмайтындай сенім мен наным керек екендігін ескертеді. Бұл барлық
адал адамдардың, мұсылмандар ішіндегі сунилерінің ұстанымы.
Сенім –
адам қасиетінің негізі. Абай "қылыш үстінде серт жоқ"
деген қағидаға қарсы. Ол мақалдың мұсылмандар үшін, ақиқат
жолындағы адамдар үшін жат қылық екенін ескертеді. Осындай
мақалдардың жасанды мінезді, жалған қылықты жандарды ӛмірге
әкелерін
пайымдап, олардың "жүзі құрсын" деп, жазғырады.
Бұл сӛзде тек қана сенімнің иман бола алмайтыны, иманды ұстап
тұру үшін, білім мен ғылым қажеттілігі түсіндіріледі.
30
Он тӛртінші сӛзге саяхат
Абай бұл сӛзіндегі ой толғауын жүрек деген адам денесінің ең
қадір
тұтатын мүшесімен, жүректі кісі, батыр кісі деген адамзат
ардақтысының іс әрекетін шендестіреді.
Адамдар бір
-
бірімен амал
-
айла арқылы қарым
-
қатынас
жасаса,
онда жүрек далада қалады. Ондай кісі жүрек қасиеттерін пайдаланбақ
емес. Оларға жүрек сезім шаттығын
сезінуге емес, тек қана қан айдап
тұратын, дәрет шығарып тұратын бір дене мүшесіне айналып кетеді.
Жүрек сезіміне бой алдыра алмайтын жандар: ғашықтық,
мейірбандық, кешірімшілдік, бауырмалдық секілді адамды адам түріне
келтірер, ағайынды ағайын түріне енгізер қасиеттерден ада болмақ.
"Жүрекке бағынбай амал
-
айлаға бағынып кеткендер сол
қасиеттерден
айрылады,
олар
басқалардың
азғыруы
мен
марапаттауына кӛнгіш болмақ," –
дейді Абай.
Бұндай адамдардың жалпы адам пенделерінде кездесіп
тұратынын Абай білмеген
жоқ. Білді. Сондықтан да Ескендір
дастанындағы Ескендір патша образын әлгі қасиеттерден ада етіп
сомдаған. Ескендір басқалар сезімімен санаспайды. Ол тұқымдастар
тек қана ӛз басына абырой, ӛз атына атақ іздейді.
Абай сондайлар үшін тӛмендегі жолдарды жазған
болар.
Дәмі қайтпас, бұзылмас тәтті бар ма?
Бір бес күннің орны жоқ аптығарға.
Қай
қызығы
татиды қу ӛмірдің
Татуды араз, жақынды жат қыларға?
Абай осылайша толғана барып: "...Әйтпесе Құдайға терістіктен,
не ар мен ұятқа терістіктен сілкініп, бойын жиып ала алмаған кісі, үнемі
жаманшылыққа, мақтанға салынып, ӛз бойын ӛзі бір тексермей кеткен
кісі, тәуір жігіт түгіл, әуелі, адам ба ӛзі?" –
дейді.
31
Он бесінші сӛзге саяхат
Абайдың осы сӛзін, дәлірек айтсақ осы даналық ақылын әр ошақ
басы шаңырақ астындағы бар балаға жаттатып, әр күні кешке қарай
баланың ата
-
анасы "Абайдың он бесінші қара сӛзі не деуші еді?" деп
сұрап отырса ғой, шіркін. Сонда жеті жасар жеткіншек: "Егерде есті
кісінің қатарында болғың келсе, күнінде бір мәртебе, болмаса
жұмасына бір, ең болмаса айына бір, ӛзіңнен есеп ал! Сол алдыңғы
есеп алғаннан бергі ӛмірді қалай ӛткіздің екен, не білімге, не ахиретке,
не дүниеге жарамды, күнінде ӛзің ӛкінбестей қылықпен ӛткізіппісің?
Жоқ, болмаса, не қылып ӛткізгеніңді ӛзің де білмей қалыппысың?" –
деп тақылдап тұрса!..
Әрине, ӛмірдің қызығы кӛп. Талай адам басқаларға ӛз қызығын
ұсынып
жатады. Ӛмірді қызықтау барлық адамға тән қасиет. Бірақ бұ
тірлікте ылғи басқа біреудің қызығын қызықтасқаннан гӛрі ӛз
тындырған шаруаңды қызықтаған
қызықтырақ
екенін ескерткіміз
келеді. Егер Сіз бір шаруаны ӛте жақсы тындыра алатын болсаңыз,
онда сіз тек қана сол шаруамен айналысқаныңыз жӛн. Сіздің
шеберлікпен, махаббатпен тындырған сол шаруаңыз ӛзіңізге де,
басқаларға да қуаныш сыйлайтын болады.
"Ӛмірден ӛз орнын табу" деп осыны айтады.
Ӛмірге
қызығу, ӛз қызығыңды басқаларға ұсыну, осыларды істей жүріп
ӛзіңнен
-
ӛзің
есеп алып отыру, міне Абай дананың бізге қалдырып
отырған мұрасы, "ӛзі ӛлсе де, ӛлді деп есептетпейтін" сӛзі. Абай:
Ӛмірдің
алды
–
ыстық, арты –
суық,
Алды –
ойын, арт жағы –
мұңға жуық.
Бұл ӛмірдің қызығы махаббатпен,
Кӛрге кірсең, үлгілі жақсы атақпен.
Арттағыға сӛзің мен ісің қалса,
Ӛлсең
де, ӛлмегенмен боласың тең.
Абайдың осы сӛздері, ӛлең сӛздері осы қарасӛз жалғасы іспетті.
Жас шағыңда ӛмір дегеніміз қызық пен ойын, сауық пен саран секілді.
Сені ылықтырады. Егер ақыл жетіп ӛзіңді
-
ӛзің
тежемесең, есеп
алмасаң онда ӛмірдің арты –
суыққа, мұңға айналады екен.
"Бұл ӛмірдің қызығы махаббатпен," –
дейді Абай. Абайдың айтып
отырған махаббаты қай махаббат? Біздіңше ӛзіңнің ӛмір мақсатыңды
анықтап алып, сол жолда елге істемек қызметіңе деген махаббат. Сол
ісіңе жақсы махаббатпен сүйсіне кірісенде ғана сен "кӛрге жақсы
атақпен кіре аласың". Сонда ғана артыңда ісің менен сӛзің қалмақ
,
сондай кісі ӛлсе де ӛлмегендей...
Абай махаббаты жӛнінде ой саларлық тағы бір шумағын
келтірейік:
32
Кеше бала ең, келдің ғой талай жасқа,
Кӛз жетті бір қалыпта тұра алмасқа.
Адамды сүй, Алланың хикметін сез,
Не қызық бар ӛмірде онан басқа?!
33
Он алтыншы сӛзге саяхат
Он алтыншы сӛз, Абай қара сӛздерінің ішіндегі ең қысқасы екен.
Бұл сӛз әр пенденің Алла тағала алдындағы міндеті жӛнінде.
Адамдардың ӛз діні алдында (басқа тілді болған жағдайда) тілін
жаттықтыруы қажеттігін, кӛп дінді ортада жүрсе дінін таза ұстауы,
ойлануы, үйренуі қажеттігін естеріне түсіреді.
Абайдың ӛз оқушыларына меңзеп отырған тіл жаттықтыру,
үйрену
атты тапсырмалары бірден
-
ақ түсінікті секілді. Құран сӛздерін
дұрыс айту үшін, тіл жаттықтыру, түсініксіз сӛздер мағынасын дұрыс
түсіну үшін, арнайы жаттығуларды қажет етері сӛзсіз.
Ал дінін таза ұстау, ол туралы ойлану тапсырмасының
астарында не жатыр? Біз кӛп жағдайда бұл сӛздерге мән бермей,
Абай сӛздерін кӛңілмен емес, кӛзбен оқып
ӛте
беретін секілдіміз. Абай
солай боларын ерте байқаған. Дінді таза ұстау –
бұл күнде барлық
діндар адамдардың бас ауруына айналатын мәселе болғалы тұр.
Арабстанда қанша мемлекет бар, біздер үшін дін тану жолында
соншама жол бар болып шықты.
Әлем
бойынша, мұсылман дінінің бір ортақ институты ашылып,
сол орталық барлық мұсылман елдерінің ерекшеліктерін ескере
отырып, барлық сұрақтар бойынша бір ортақ шешімдер мен тезистер
шығарып, дінімізді, сол арқылы бәрімізді бір тұтас күшке айналдырар
кез де туар. Үміт те ақталар.
Біздер, қазақстандық мұсылмандар, сол күнге дейін, барлық
талас тудырып жататын дін тазалығы туралы сұрақтар бойынша
шешімді еліміздің діни басқармасының ыңғайында шешкеніміз дұрыс
болар еді деп ойлаймыз.
Нағыз діндарлар, қай дінде болғанына қарамай, кісі қызыққандай
таза жандар деп ойлаймыз. Адамға солар санасындай санамен,
сондайлар сеніммен Жаратқанға құлшылық етуден асқан ләззатты
нәрсе жоқ та болар.
Санасы мұсылман жанның Құдайға құлшылық ету сәті, бес уақыт
намазы –
ӛмірден
ерекше ӛз үлесін алатын кезі.
Абайдың Құдайға құлшылық деген сӛзін оқи отырып, менің ӛз
санама ерекше әсер еткен бір оқиға түсіп отыр. Жасы тоқсан бестегі
бір науқас қарт кісінің кӛңілін сұрауға бардым. Әлгі қарт: "Бүгін
тәуірмін. Сайын, мені сүйемелдеп тұрғызып
жіберші. Үш күн оқи
алмадым, намазымды оқиын, сағынып қалдым ғой!" –
деген еді.
Абайдың жалпы адам балаларынан Жаратқанға сенімі,
қандастары
мен қарындастары қазағынан талап етіп отырғаны
осындай құлшылық.
|


title: Он жетінші сӛзге саяхат - Сайын Назарбекҧлы

text:
Он жетінші сӛзге саяхат
Дәмі қайтпас,
бұзылмас тәтті бар ма?
Бір бес күннің орны жоқ аптығарға.
Қай
қызығы
татиды қу ӛмірдің
Татуды араз, жақынды жат қыларға?
Абай осылай деген екен бір ӛлеңінде. Татумен араздасуға,
жақыныңмен жат боларға бұ тірліктің еш қызығы татымайтынын,
тіршілік қызығы бірлікте екенін мысал арқылы түсіндіреді.
Абай қайрат, ақыл, жүрек үшеуін айтыстырады. Үшеуінің таласын
тыңдап: "Қайрат, сенің адам баласына тигізер пайдаң да кӛп, залалың
да соншалық. Ақыл, барлық адам жақсылықты да, жамандықты да
ақылмен істейді. Егер таза ұстаса, ізгі қылықты болса, үлкеннен
ұялтатын, кішіге рахым еткізетін, жақсылыққа сүйіндіретін –
жүрек!" –
дейді, үшеуінің дауларын шешуге сӛз алған ғалым.
Біз Абайдың осы мысал аңызын оқып отырып түсінгеніміз –
әр
түрлі адамдар түгілі, бір адам
басындағы қасиеттердің де бір
-
бірімен
ниеттес бола бермейтіндігі.
Ғалым
әлгілерге, үшеуің бір болып, ізгі ниетті жүрек айтқанына
бағына ӛмір сүрсеңдер –
ӛздеріңнің
иелеріңді бақытты етесіңдер деген
тұжырым жасайды.
Біздің қосымша айта кетеріміз, Сіздің
ішкі дүниеңізді мүмкін
замандастарыңыз танымас, мойындамас. Сіз атақты бола алмауыңыз
да мүмкін. Бірақ Сіз ӛзіңіз Абайдың адамшылық стандартына
шақталып, қайратыңыз бен ақылыңызды ізгі жүрегіңізге бағындыра
ӛмір
сүріп, еңбек етсеңіз, ой ойлап, сӛз сӛйлесеңіз, ӛзіңізді ӛзіңіз іштей
мақтап, "Мен Абай армандаған адамдаймын!" дей аласыз.
Абай адамдарды қандай түрде кӛргісі келеді, міне, он жетінші
сӛздің басты міндеті осыны анықтап беру болса керек. Ойшыл
бабамыз дегеніне жеткен секілді.
Абай, қайраты мен ақылын ізгі жүрекке бағындыра жұмыс істеген
адамды, басқаларға үлгі тұта: "Табанының топырағы кӛзге сүртерлік –
қасиетті
адам!" –
деп баға береді.
Абайдың осы қара сӛзіндегі асыл ойды ақыл таразысына салып
қарасақ
"қасиетті кісі" дәрежесіне жетуге әр кімнің
де мүмкіншілігі бар
секілді.
35
Он сегізінші сӛзге саяхат
Абай бұл сӛзін халық арасында "кербез" атын таратуға
тырысатындарға арнапты. Ӛзіне табиғат бермеген сәнді қолдан
жасамақ болып әлекке түсетіндерді, кедейлігін жасырып, бар болып
кӛрінуге тырысатындарды сӛз етеді. Бұл сӛздер бар тірлігін отбасына,
ӛз
басына пайдалы еңбекке емес, әркімге еліктеуге тырысып, қор
болатындарды ойлай отырып жазылған секілді.
...Тегінде, адам баласы адам баласынан ақыл, ғылым, ар, мінез
деген нәрселермен озбақ. Онан басқа нәрсеменен оздым дегеннің
бәрі де –
ақымақтық.
Бұл –
Абай сӛзі. Абай –
ойы.
Орынсыз кербездікке құмарларды тек қана Абай емес, басқа
адамдар да кӛрмей жүрген жоқ, кӛріп жүр. Бірақ олар "ақымақсың" деп
айта алмайды, ӛйткені олар Абай емес.
Абай ғана
айта алған. Абай солар үшін жаны күйгесін айтып
отыр. Жаны күйген Алласын қарғардың кебі ғой...
Абай қара
сӛздері ӛлеңдерімен үндестік тауып толығып отырады:
Бір ғылымнан басқаның бәрі бекер асқанға,
Ӛйткен
адам жолығар кешікпей
-
ақ тосқанға, –
деп келетін ӛлең
жолдары жоғарыдағы сӛзімен толық қабысады.
Абай бұл сӛзінде адамның ішкі жан дүниесін байытуға күш
салады.
36
Он тоғызыншы сӛзге саяхат
Қазақ
халқының "есті адам" дейтін сӛз тіркесі бар еді. Сол сӛз
тіркесінің мән
-
мағынасына біз Абайдың он тоғызыншы сӛзін оқығаннан
кейін, зейін қоя бастадық.
Абай адам пенделері тіршілікте болып жатырған жақсы
нәрселерді ескеріп жүрсе, жаман нәрселерден сақтанып жүрсе, оқыса,
тоқыса, білгені кӛп болады, білімді адам болады дейді.
"Естілердің айтқан сӛздерін ескеріп жүрген кісі ӛзі де есті
болады," –
дейді Абай.
Естігендеріннен, кӛргендеріннен ӛзіне пайдалы ештеңе ала
алмайтын болса, шыға беріп қайта қалпына келетін болса, Абай ондай
кісілерден қатты торығады.
"Осындай сӛз танымайтұғын елге сӛз айтқанша, ӛзіңді танитұғын
шошқаны баққан жақсы деп бір хаким айтқан екен, сол секілді сӛз
болады," –
депті, Абай.
Біздің ойымызша, Абайдың бір хаким деп отырғаны ӛзі болса
керек.
Әйтпесе
әлгі
шошқа бағу туралы мысал сӛзді біз басқалар
еңбегінен кездестіре қоймаппыз.
37
Жиырмасыншы сӛзге саяхат
Жиырмасыншы сӛз адам бойында кездесер аса бір қауіпті, аса
бір жағымсыз қасиетті талдауға арналған. Ол қасиет аты –
жалығу.
...Тамақтан да, ойыннан да, күлкіден де, мақтаннан да,
кербездіктен де, тойдан да, топтан да, қатыннан да кӛңіл аз ба, кӛп пе
жалығады... Бұл сӛзді Абай айтып отыр. Бірақ жалығудың ӛзі ақыл
мен ойдың жемісі екенін ескертіп қояды.
Бұл сӛзін Абай: "Бұлай болғанда ақымақтық, қайғысыздық та бір
ғанибет
(арабша олжа, табыс) екен деп ойлаймын," –
деп
қорытындылап, оқушыларына бастаған ойын аяқтап тастауға
қалдырады
.
Абай санап ӛткен адам басында кездесіп жататын, жоғарыда
саналып шыққан, уақиғалар ақылы жеткен адамды аз ба, кӛп пе
жалықтырады екен.
Абайдың бұл арада жазбай кеткен біраз ойы бар секілді.
Ақылды адам ӛмірді біраз қызықтағаннан кейін ойланбай ма?
Мен неге сонша ойнап кеттім, неге орынсыз күлкіге, мақтанға
құмарланып
алдым? Маған кербезденген күндерім не берді?..
Ӛз
қылығына, ӛз ісіне күндердің күнінде ӛзі разы болмаған
ақылды адам міндетті түрде дұрыс жолға түсер болар. Ал егерде ол
ӛзгермесе
онда ол Абай айтқан ақымақтық пен қайғысыздықтың
рахатын кӛріп жүргендердің бірі болмақ.
38
Жиырма бірінші сӛзге саяхат
Абай ӛзінің жиырма бірінші сӛзін адам пенделерінің бойында
кездесетін "Мақтан" сезіміне арнапты.
Мақтан сезімін екі түрге бӛліп, бірін үлкендік мақтаныш десе,
екіншісін мақтаншақтық деп атайды.
Сонда Абайша үлкендік деген не?
Үлкендік
–
адам ішінен ӛзін ӛзі бағалы есеп қылмақ.
Біздер Абай ойлағандай үлкендік дәрежеге жету үшін ауық
-
ауық
ӛзімізге
ӛзіміз
есеп беріп отыруымыз керек екен. Істеген істерімізге,
сӛйлеген сӛздерімізге баға беріп отыруымыз керек екен. Абай бұл
ойды тағы бір сӛзінде келтірген болатын. Бұндай адамдардың мақсаты
ӛзіне
жаман атақ тағылмауын қамтамасыз ету.
...Яғни, надан атанбастығын, мақтаншақ атанбастығын, әдепсіз,
арсыз, байлаусыз, пайдасыз, сұрамшақ, ӛсекші, ӛтірікші, алдамшы,
кеселді –
осындай жарамсыз қылықтардан сақтанып, сол мінездерді
бойына қорлық біліп, ӛзін ондайлардан зор есептемек...
Ӛзін
ондайлардан үлкен есептемек. Бұл мінез –
ақылдылардың,
арлылардың, артықтардың мінезі екенін баса кӛрсетеді
.
Абай мақтаншақтар туралы ерекше түсінік береді. Оларды үш
түрге бӛліп: алғашқы саты ағайын ішінде атақты болғысы
келетіндердің ӛзін
-
ӛзі
мақтап жетпек болатынын, екінші сатысы ел
ішінде мақталсам дейтіндер ағайын арасында мақтау іздейтінін, айтып
жүрсін деп әдейі ұйымдастырарын, ал жатқа мақталғысы
келетіндердің ел кӛзіне түсуге тырысарын әңгіме етеді.
Ӛзін
-
ӛзі
мақтап, болмағанды бойына таңып отыратындарды Абай
наданның наданы, ләкин ӛзі адам емес деп бағасын береді.
Данышпан атамыздың осы ойы тым
қатал
емес пе екен?
Ӛйткені
ӛзін
-
ӛзі
мақтап отырғандар мен ӛзін біреуге мақтатып
отыратындар тек қана биліктілер мен барлардың сүйікті ісі емес, адам
баласының кӛпшілігі құмар қасиет секілді кӛрінеді бізге.
39
Жиырма екінші сӛзге саяхат
Біздің ойымызша, осы сӛз Абайдың жалпы адам пенделерінің іс
-
әрекеттерін, пейіл
-
ниеттерін, санасы мен сапасын мұқият ой елегінен
ӛткізіп
барып түйіндеген ойы секілді. Адам адамдар қоғамында
жүргесін қалай болғанда да бір кісімен, не ойлары бір бағыттағы
қоғаммен ниеттес болуы, соларды қорғауы, соларға тілектес болуы
заңды нәрсе. Адам солай жаратылған. Абай ӛз заманынынан,
қоғамынан
дұрыс адамды іздеген. Солардың қайсылары қадірлеуге
лайықты, жақсы кӛруге тұрады деген мәселені шешпекке тырысады.
Содан барын байлар мен мырзаларға, болыстар мен билерге,
кедейлер мен ғарыптарға мінездеме жазып, олардың іс
-
әрекеттерін
сипаттап шығады. Абай бұларға тілектес бола алмайды.
Кӛпшілігіміз неге жарлылар мен ғарыптарға тілекші болмасқа
деріміз сӛзсіз. Абай: "Ғарып
-
ғасар
бейшараны құрметтейін десең,
жатқан түйеге міне алмаса да, ол момындыққа есеп емес. Егер
мінерлік жайы болса, бірдемені ептеп ілерлік те жай бар," –
деп оларға
сенімсіздік білдіріпті.
"Ырыс баққан дау бақпас" деген мақалменен боламын деп...
момын байларды
аямасаң һәм соның тілеуін тілемесең болмайды.
Сонан басқаны таба алмадым," –
деп, қортындылайды. Біз момын бай
деген сӛзді ӛзінің адал еңбегімен дәулет құрап, бай атағын
алғандарды айтып отыр дейміз.
Абай бұл сӛзінде жарлыдан кӛрі момын бай "дұрыс адам"
моделіне (ӛзінің кӛкейіндегі) келіңкірейді дейтін секілді.
Абай түсінігінде кедейлік –
кедейдің ӛз жалқаулығынан, ӛз
талапсыздығынан, ӛз надандығынан.
Момын байдың дәулеті адал еңбектен құралған. Абай осы сӛзін
адал еңбекті марапаттау үшін жазған секілді.
Біреу Абайды байшыл дейді, біреу кедейшіл дейді.
Абай байшыл да емес, кедейшіл де емес.
Ол адамдардың (қазақтардың) адал еңбекке құмар болуын, кісілік
қасиетті
бойына жинауын, талапқа құмар болуын тілейді.
Абайға момын бай талапсыз жарлыдан әлдеқайда жақын.
40
Жиырма ҥшінші сӛзге саяхат
Бұл сӛзбен Абай адамның қуаныш пен жұбаныш сезімдерін
әңгіме
ету арқылы "тоқмейілсу" деген тоқырауға түсіп қалмауды, оның
жарамсыз қылық екенін, тоқмейілсіген адам ілгері ұмтылуды
тоқтататынын түсіндіргісі келген секілді.
Қуаныш
пен жұбаныш Абайдың ӛз басына да тән құбылыс екен.
Мысалға Тұрағұл естелігінде Абай: "Құдая, бергеніңе тәуба, мен
мұсылман екенмін. Егер осы Есіркеп Тәкежанның қасында отырып,
түйе сұратып жіберсе, бермей жібере алмас еді. Бұл түйе бермегеніме
Абай ашуланып ештеңе етпейді деп, менің жұмсақ мінезіме сеніп
бермей отыр деп қуанып қалды"... (Жүрегімнің түбіне терең бойла.
Алматы "Жазушы", 1995. 24 бет).
Есіркеп ӛзіне түйе бермей жіберсе, оған Абай қуанады,
жұбанады.
Бәленшеден ілгері болдық, түгеншеден оздық делінентін
қуаныштардың
пайдалы нәрсе емес екенін ескерте келіп Абай: "...Оған
Құдай
тағала айтып па, кӛптен қалмасаң болды деп..." дейді.
Абай бірелерден емес бәрінен озық болуға шақырады.
"...Жақсыға салысып жақсы болады
-
дағы. Жүз
ат бәйгеге
қосылса, мен бәйге алдым деген сӛз болса, алдыңда неше ат бар деп
сұрар, артыңда неше ат бар еді деп сұрағанның несі сӛз? Мен бес
аттан, он аттан ілгері едім дегеннің несі қуаныш?".
Абайдың ӛз сӛзін оқитын ұрпақтарына айтпағы –
осы.
...Қатардан қалмау, кӛппен кӛрген ұлы той... деп, жұбануды Абай
ел үшін кемшілік қасиетке санайды.
Кейбір желсӛзділер жақсы ойлы айтылған сӛздерге қазақтың
жеңіл астарлы сӛздерін пайдаланып, арзан күлкі иелерін күлкіге
батырса болды, шешенсініп, білгірсініп бір сәтке
жұрт назарын ӛзіне
аударғанына бола қуаныш пен жұбаныш тауып жатады.
"Аузың сасық екен, тазаласашы" деген қалыңдығына бір жаман
күйеу "тұқымымызбен аузымыз сасық болушы еді" деп, тек қана ӛзінің
емес, тұқымының да келісіп тұрмағанын паш етеді. Масқара етеді.
Соны бір ақымақ елге әңгіме етіп айтады, соған мың ақымақ күледі.
Абай: "...Тұқымымызбен аузымыз сасық болушы еді деген жаман
күйеу қалыңдығын жеңіп пе? Кӛңілін сол сӛзі разы қылуға жетіп пе?
Ендеше кӛбіңнен қалма, сен де аузыңды сасыта бер деп пе?" деп
ызаланады.
Тӛмендегі сӛздерді Абай жаны қинала, әлгі жаман күйеудің
надандығын сезе, аузының сасығын жұта отырып, жазған болар деп
ойлаймыз...
41
...Ғылым кӛпке келіп пе? Біреуден тарап па? Хикмет (даналық,
ақылдылық, ойшыл) кӛптен тарай ма? Бірден тарай ма? Жер білмеген
кӛп адам адасып жүрсе, бір жер білетін кісінің керегі жоқ па екен?.. Жұт
келсе, елдің бәрінің түгел жұтағаны жақсы ма?..
42
Жиырма тӛртінші сӛзге саяхат
Абай заманында жер бетіндегі әрбір мың адамның бірі қазақ
екен. Біздің заманымызда жер бетіндегі әрбір үш жүз адамның бірі
қазақ
.
Абай сол заманда кейбір елдерде үш миллион халық тұратын
қалалар
бар, дүниені үш айналып кӛріп, танысып шыққан адамдар бар.
Қазақ
сол дәрежеге жете алар ма екен деп уайым етеді. Қазақтар
қашан
ӛнер
мен малды түзден түзу жолмен іздейтін күнді арман етеді.
Әй, не болсын!.. Жүз қараға екі жүз кісі сұғын қадап жүр ғой, бірін
-
бірі құртпай, құрымай тыныш таба ма?
Абай бұл сӛзінде ӛз замандастарының бірін
-
бірі күндеуі,
аңдысуы, жауласуы, ұрласуы жер жүзіндегі жұрттың қоры
болғандықтан, істеп отырсыңдар деп ширықтырады. Абай әлгіндей
адамдардың басқа елдерде де барын, олардың да елдеріне жақпас
әрекеттері
бар екенін білмеді деймісің? Бұрын да бір рет айтқанбыз,
тағы бір қайталайық, "дос жылатып айтадының" дәл ӛзі.
Жеңіл ойлайтын кейбір қазақтар, әсіресе, шет елдерде оқып, шет
ел азаматтарымен кӛбірек араласатындар Абай әлемге қазақты жаман
етіп танытты деп ренжиді.
Олар Абай ойларын толық ӛз болмысына сіңіруге тырыспай,
Абайдың қазақ халқының ары мен зарының жоқтаушысы екенін
мойындай алмай қара сӛздердің әріптеріне мән беріп, кәдімгідей
тулап жатады.
Осы сӛздерді жазарда Абай, алдымен, қатты ойланып алған
секілді. Жалпы адам баласының жер басып тіршілік етіп жүруі үшін,
тіршілікті саналы, сапалы ӛткізуі үшін, адам пенделеріне не керек
екенін түгендеп шықпақ болған болар.
Содан кейін екінші сӛзінде Абай қазақтарды басқалармен
салыстырып алады. Кемшілігін кӛзіне шұқып тұрып кӛрсетеді. Арына
тиеді. Үшінші сӛзінде арызшылсың деп бетін қызартса, тӛртінші
сӛзінде күлегешсің деп келемеш етеді. Бесінші сӛз қазақтың кейбір
мақалдарын сынауға арналса, алтыншы сӛз –
қазақ
жалқауларының
еншісі.
Қалған
сӛздерінде де қазақ халқының мінезі осылай, құлқы
осылай деп қатты сынға ала отырып, тұтас саналы адамзат
бойындағы бар кемшіліктерді теріп шығады.
Барлық сӛздерінің арқауындай ортақ түйін бар, тұтас желі бар, ол
–
қазақтардың
(адамдардың) жаны мен тәнінің сұранысы, рухының
таза болуы. Абай қазақтардың (адамдардың) арына тие сӛйлеп,
амалсыз ойландырмақ болған секілді.
Абай сегізінші сӛзін ақылды кім үйренеді, насихатты кім
тыңдайды деп бастаса, келесі сӛзін: "Осы мен ӛзім –
қазақпын
.
43
Қазақты
жақсы кӛрем бе, жек кӛрем бе? Егер жақсы кӛрсем,
қылықтарын
қостасам
керек еді..." –
деп, оқушысын ӛзіне қаратып
алады. Содан кейін Абай ӛз қандастарының қылығынан түңілген,
ӛмірден баз кешкен адам ойын айтады, Тіпті "артқа алаң болмай
ӛлуге" деуге дейін барады.
Абай ӛлеңдерін де, қара сӛздерін де арттағы ұрпақтарына үлгі
үшін
жазған. Ол ӛз басының пенделік сұранысын емес, ұлы
жаратылыс жаратқан ұлы пенделерде ғана болатын адамдық
борышын ӛтеген.
Әйтпесе, Абай ӛле
-
ӛлгенінше
тіршілік шаруасынан баз кешкен
жоқ. Оқу керектігін, басқа елдерден үйрену керектігін тек қана айтып
қойған
жоқ, іске де асырды. Шәкәрімнің сол мақсатқа ӛмірін арнауын
міндет етті.
Оныншы сӛз адамдарға бала мен мал не үшін қажет деген ойға
жетелейді. Он бірінші сӛзде ұры мен бұзақыны сӛз етеді. Он екінші, он
үшінші
сӛздер ғибадат пен иман туралы. Он тӛртінші сӛз кімді жүректі,
батыр деп тануға болатындығы туралы нұсқау секілді.
Келесі сӛздерде ақылды кісі мен ақылсыз кісі туралы ойланып, Құдайға
құлшылық
етудегі салғырттық туралы да ескерту жасайды.
Он жетінші сӛз мысал арқылы ӛмірді қалай сүруге болатындығы
туралы ереже.
Он сегізінші сӛзде кербездік туралы әңгіме етілсе, он
тоғызыншыда –
адам есі, жиырмасыншыда –
ойсыздық, жиырма
біріншіде –
мақтан, жиырма екіншіде –
кісі қадірі, жиырма үшіншіде –
қуаныш
пен жұбаныш сезімдері туралы әңгіме етіледі.
Барлығын бірдей тізіп кӛрсетпей
-
ақ қоялық, ӛрмектің жүзін
аударды, қалғанын қажет етсе оқышы ӛзі қарап шығар. Қайталап
айталық, Абай осы қара сӛздері арқылы «қазақ» дей отырып, бүкіл
адамзат қажетін ӛтерліктей, олардың жаны мен тәнін риза етерліктей,
рухын асқақтатарлықтай дәрежеге жеткізген. Тек қана әрпіне қарап
ызасыз оқу қажеттігін, терең ойды, мұхит түбінде жатқан маржандарды
кӛре білу қажет секілді. Әрине, барлық оқушы олай бола алмас.
Болмаса қайтеміз. Абайдың ӛзі айтқандай, ӛз сӛзі ӛзінікі.
Ӛлең
–
сӛздің патшасы, сӛз сарасы,
Қиыннан
қиыстырар
ер данасы.
Тілге жеңіл, жүрекке жылы тиіп,
Теп
-
тегіс жұмыр келсін айналасы.
Досыңа достық –
қарыз
іс,
Дұшпаныңа әділ бол.
44
Жиырма бесінші сӛзге саяхат
Бұл еңбегінде Абай тағы да бір рет адамдарға мал табу
қажеттігін
(еңбек ету қажеттігін), малдың аздығы (ақша мен ішіп
-
жемнің, мал мен дүниенің) адам баласының бойындағы барлық жаман
қасиеттердің
оянуына септігін тигізетіндігін баса кӛрсетеді.
Мал тап. Малыңда балаңның ӛнер, ғылым үйренуіне жұмса дейді.
...Құдайдан қорық, пендеден ұял, балаң бала болсын десең –
оқыт, мал аяма! Әйтпесе, бір ит қазақ болып қалған соң, саған рахат
кӛрсете ме, ӛзі рахат кӛре ме, я жұртқа рахат кӛрсете ме?
Кісіліктің, адам атанудың стандарты, бағдарламасы. Бұдан
тұжырымды етіп ешкім де айта алмас.
Бұл сӛзінде де Абай қазақтың арына тиіп, "бір ит қазақ" деген
сӛзді қыстырып та қояды.
Әлемдік
азамат болу үшін, толық адам дәрежесіне жету үшін шет
ел тілін білу қажеттігін, озық
елдердің ӛнері мен үлгісін үйрену
қажеттігін
түсіндіре білген.
Білімді кісі білімнің тек қана ӛз басына емес ел бақытын ашатындай
білім болуын армандайды. "Баламды медресеге біл деп бердім" деп,
бала білімінің ел пайдасына, халық қамына жарар ма екен екен деген
үміт
те болады.
Білім алғанда, ӛнер үйренгенде: "...Біз де ел болып, жұрт білгенді
біліп, халық қатарына қосылудың қамын жейік деп ниеттеніп үйрену
керек" –
деп, ақыл айтады.
Бұл сӛздегі Абай тұжырымдары сол кезде елге ӛте қажет ақыл
болатын.
Әйтпесе, байларға ӛкімет балаңды оқыт деп салық салғанда,
баласын "аяп" орнына кедей баласын орыс оқуына жіберіп
қорлағандай
болған надандық заманда Абайдың бұл сӛздері нағыз
елді ел етер ақыл болатын.
Кім білген, біраз сол заманда оқу, білім алғандар бастауы осы
сӛзден нәр алып жатпағанына?
Алаш азаматтарының сол заманда Абайды қазақтың бас ақыны
деп мойындауына әсер етіп жатпасына кім кепіл?
|


title: Жиырма алтыншы сӛзге саяхат

text:
Жиырма алтыншы сӛзге саяхат
Жиырма алтыншы сӛз оқушыларына озып келген жылқының
шабысы үшін тымағын аспанға лақтырып мақтану, жығылып қалған
жігіттің айласы аздығы үшін жерге кірердей намыстанып, кіріп кетер
жер тесігін іздейтіндей намыстану надандық пен ақымақтықтың әсері
деген түсінік туғызады.
Ау, ағайын! Озып жатқан да, жығып жатқан да бір қазақтың
аты
мен жігіті емес пе!
Абай осындай түсінікті сағынады.
Ӛз
жұртыңнан жау іздеме, ӛз аулыңнан дау іздеме деген
қағиданы
алға тұтады. Сол қағида пайдасын жұрт арасынан таба
алмаған кезде Абай: "Мұның бәрі –
қазақтың
қазақтан
басқа жауы жоқ,
биттей нәрсені бір үлкен іс қылған кісідей қуанған болып, ана ӛзгелерді
ызаландырсам екен демек. Біреуді ызаландырмақ –
шариғатта харам,
шаруаға залал, ақылға теріс. Әншейін біреуді ыза қылмақтың несін
дәулет біліп қуанады екен?" –
деп таң қалады.
Абай солай дейді.
Осыларын айтсаң ел де "рас, рас" дейтін кӛрінеді.
Бірақ ақылы арқылы сана сүзгісінен ӛткізер біреуі жоқ, және сол
істерінің терістігін біле тұра, ӛкініп те жатпайды.
Абай заманындағы бұл келеңсіздік, тіпті одан да әріректе
кӛпшілік қылығынан орын алған
бұл дертті біздің заманымыз жоқ етті
деп, біз де мақтана алмайтын секілдіміз.
Біреуді ызаландырмақтың шариғатта харам, шаруаға залал,
ақылға теріс екенін бұ заманда білмейтін адам жоқ. Бірақ соны
түзетпекке еңбек ету, ел болып қам жасау шаралары жетіспей
жатады.
Бұл шаруа мемлекеттік тұрғыда үгіттеліп, шара қолдану арқылы,
ұлттық, мемлекеттік рухани ұран етіліп, ұзақ жылдар бойы "баланы
бесіктен" дегендей, тәрбие нәтижесімен жетуге болар. Әйтпесе, қай
рудың баласы іс басында, сол ауылдың итінің құйрығы жоғары
болатындай түсінікпен қазақтар әлі де талай Абайын жылатар, Абай
данасын кӛрінде аунатар.
Демек, бұл істердегі ұлт бойындағы кемшілік қасиеттерді біз
жалпы кӛпшілік санасының тӛмендігіне аудара салу үрдісіне, сол
арқылы ӛзін ақылды етіп кӛрсететіндер білгірлігіне қосыла алмайтын
секілдіміз. Мәселе жеке адамдарда емес, оларға серкелік қызмет етіп
жүрген басшыларда деп ойлаймыз. Нӛлдерді санға айналдырар, елді
бастап жүрген "единица" атты тұлғалар қатесі деп түсінеміз. Солай
болар, асылы.
Жүйрік атты
сатып алып, тартып алып, ұрлап алып ӛз аулының
атағынан қоспаса, тӛбет таласына түрікпеннің алабайын алып келіп,
ананың бӛрібасарын қан
-
жоса жасамаса, қайта ел ішінен жүйріктерді
46
таңдап, баптап, берісі алты алашқа, арысы әлем жарыстарында
жұлқындырса... мүмкін, ел санасы да Абай атаның кӛз жасын кӛл етуге
итермелемес еді.
47
Жиырма жетінші сӛзге саяхат
Осы саяхат сапарымызда біз Абай бұ сӛзді жазарда не ойлады,
осы сӛз арқылы елге не айтқысы келді, деген сұрақтарға жауап іздеуді
оқушылардың ӛздеріне тапсырғалы отырмыз.
Біз бұл сапарымызды Абайдың ӛзі туралы аз ғана ой толғауға
арнасақ деп отырмыз.
"Абай кім еді?" –
деп сұрайды біреулер.
"Абай данышпан еді!" –
деп жауап қайтарады екінші біреулер.
Үшінші
біреулер: "Абай ауыл адамы еді. Білігі әлемдік деңгейдегі
даналыққа, ой ӛресі данышпандыққа қалай жетті?" –
деп сенімсіздік
білдіреді.
Біз осы сұрақтарға жауап тауып берерлік Абайдың осы сӛзіндегі
сӛйлемдерінен үзінді келтірелік.
Бір күні Сократ хакім бір Аристодим деген ғалым шәкіртіне:
–
Әй, Аристодим, ӛнерлері себепті адам таңырқауға лайықты
адам бар ма? –
деді.
–
Гомерге бәйітшілігі себепті, Сокофілге трагедиясы себепті, яғни
біреудің сыйпатына түспектік, Зевсиске суретшілігі себепті...
Біз осы екі ауыз сӛз арқылы Абайдың жер шарын он айналып
келерлік білімі болғанына кӛз жеткізіп отырмыз. Әлгідей сұрақ қойып
сенімсіздік білдірушілер Гомер мен
Сократ туралы, Аристотель мен
Ескендір туралы оқыды ма екен, оқымаса, естіді ме екен?
Осыған қоса, біз ӛз басымыздан ӛткен бір әңгімені әңгімелеп
берсек, о да біздің әлгі сӛзімізге септігін тигізуі мүмкін.
Біз бір жолы (біздің "Абай
-
Шәкәрім" кесенесін тұрғызып
жүрген
кезіміз болатын) Семей қаласының бір тұрғынымен сӛзге келісіп
қалдық
.
"Қарауылдан қырық қадам ұзап шықпаған Абай, қалайша әлемдік
дәрежедегі данышпан бола қалады?" –
дейді әлгі семейлік.
"Ньютон деген оқымысты жердің тартылу күші туралы заңын
шығару үшін, айға барып тәжрибе жасап қайтып па? Данышпанның
данышпандығы –
сол, кӛргенінен қорытынды шығарады" –
дейміз біз.
Абай ауылда ӛскенмен бүкіл әлемдік қозғалыстар мен
жаратылыстар туралы, әлемдік оқиғалар мен оқымыстылар туралы
хабардар болған кісі.
Ескі заман ғұламалары туралы ой толғап жүрген Абай, ӛзінен сәл
ілгеріде ӛткен орыс ғұламаларының бәрін оқыған, біразын аударған.
А. Пушкин, М. Лермонтов, И. Крылов секілді даналарды ерекше
құрметтеген
.
Шығыс даналарына еліктеп бала күнінен ӛлеңдер жазған.
Ӛмірінде
орыс кӛрмей орыс тілін игерген, парсы, араб тілдерін
жазба еңбектерінде қолданған, мемлекет басқару, заң пәндерін
48
оқымай
-
ақ қазақ халқын басқару жӛнінде негізгі заң сұлбасын жасауға
дейін білімі жеткен...
Тапқырлық, шешендік сӛздері қаншама
.
Біз осы саяхатымызды Абайдың бір ауыз сӛзімен аяқтағалы
отырмыз...
...Бұ кітапханаға түйе кірсе несі бар, бұнда есек те отырыпты
ғой
...
49
Жиырма сегізінші сӛзге саяхат
Абай сӛздеріне ой жүгірткенде бізді қинаған
сӛздердің бірі осы
жиырма сегізінші сӛз болды.
Осы сӛзді оқи отырып, біз сүрген ӛмірімізде талай рет: "Не
жазығым бар еді?" –
деп еңіреген әйелдерді кӛп кӛріп едік.
Бір үйден бес адам соғысқа кетіп, әкелері мен балалары түгел
қайтпай
қалғанды
да
кӛргенбіз.
Бір түнде қара орманы ӛртке шалынып, ӛрт ішінде қалған
балалары мен шешесін құтқара алмай зар жылаған азаматты да
құлағымыз
шалған.
Ұрлықпен
байып, байлықпен мансапты болғандар қаншама...
Жазықсыз жала жабылып, біреудің қылмысы үшін жапа шегіп
отырғандар қаншама...
Анасы мен әкесінің ақымақтығынан тұл жетім боп ӛсіп жатырған
бӛбектер қаншама...
Осыларды кӛре жүре, соларға адам жаны ауырғанда ӛзінен
-
ӛзі
"ау, бұл қалай?" –
деген сұрақ аузыңнан еріксіз жалын болып, атып
шығады екен.
Әлде
барлық адамдарға кӛрсетілер жақсылық пен жамандықтың
шамасына әлемдегі пенделер бойындағы адамшылық қасиеттердің,
жеке адамдардың кісілік пиғылының, бәріміздің табиғатқа, адамдарға
деген сүйіспеншілігіміздің шамасы әсер етеді ме екен? Бізде,
адамдарда, әлгілер тым азайып бара ма?
Содан барып жақсылық жобасы да шектеле ме?
Жауабы жоқ сұрақтардың бірі секілді.
Абай да бұл құбылыстарды адами, діни тілмен түсіндіргісі
келмеген секілді. Кӛптеген табиғи, адами теңсіздіктерді тізіп келіп:
"Жақсылық, жамандықты жаратқан –
Құдай, бірақ қылдырған Құдай
емес, ауруды жаратқан –
Құдай, ауыртқан Құдай емес, байлықты,
кедейлікті жаратқан –
Құдай, бай қылған, кедей қылған Құдай емес
деп, нанып ұқсаң болар, әйтпесе жоқ" –
депті.
Мүмкін, бұл сұрақты Абайдың:
Ел бұзылса құрады
шайтан ӛрнек,
Періште тӛменшіктеп, қайғы жемек –
дейтін жолдарынан іздеу
қажет
пе?
Ел пиғылы бұзылып, кӛпшілік жаппай шайтан соңына ерген
шақта, Абай сӛзімен айтқанда, "шайтан ӛрнек құрған шақта",
періштеден күш кетіп, әлгі сыйлықтар (жамандықтар) адамдарға қалай
болса, солай таратыла бере ме екен?
50
Жиырма тоғызыншы сӛзге саяхат
Абай осы сӛзінде біраз адамдарды, әйтеуір тіршілік ету, әйтеуір
ауызға бірдеңе тауып салу жолында жүретіндерді, сол тіршілік, сол
жұтқын үшін арсыздыққа дейін баратындарды, ӛз сӛзімен айтқанда,
"антұрғандар" атты арсыздарды қатты сынға алады. Антұрғандар
қылығын
заңдандырып берерлік, арсыздар ісін ақтап берерлік
мақалдар шығарып берген аталарына да қатты шүйлігеді.
"Алтын кӛрсе, періште жолдан таяды" –
дейді. Періштеден садаға
кеткір
-
ай! Періште алтынды не қылсын, ӛзінің кӛрсеқызар сұмдығын
қостағалы
айтқаны".
Абайдың осы сӛзді жазғандағы жан айқайы, ашу
-
ызасы, мақал
шығарған кісіге айтылмай қалған назасы менің кӛкірегімде сайрап
тұрған секілді.
"Ата
-
анадан мал тәтті, алтынды үйден жан тәтті" деген де мақал
бар екен.
Ата
-
анадан тәтті кӛретін сол антұрғанның не оңған жаны бар еді.
Ата
-
анасын малға сатпақ болған арсыз
-
ай" деп жаны қиналады
Абайдың.
Ата
-
ана не жиса да балама қалсын демей ме?
Осындай білместікпен айтылған сӛздерге бек сақ болу керек.
Абайдың айтпағы да осы болатын. Атадан қалған сӛздің бәрі
бағалы деп қателеспеу қажеттігін ескертеді.
Абай туысынан сыншы. Барлық ӛмірге сын кӛзімен қараған,
сергек жан. Сондықтан амалсыз сықақшы.
Абайдың аудармаларына зер салып қарасақ, ол И. Крылов
еңбектерін қазақшалауға кӛп еңбек еткен.
Абай бір ӛлеңінде:
Арсыз болмай атақ жоқ,
Алдамшы болмай бақ қайда? –
деп, кейбір адамдардың атақты
болу жолында ар сатуға дейін баратынын, бақ пен тақ жолында алдау
мен арбау жасай алатынын ескерткен еді.
Бұрынғы замандарда қазақтың мақал
-
мәтелдері қазақ адамы
үшін
қазіргі
заман заңының бір тармағы секілді қабылданатын.
Даулы мәселе бойынша айтысып жатқандар дәл уақытын тауып,
дер кезінде, орнына қойып айта алған ӛткір сӛз, тура мақал, қанатты
сӛздер дауласушы жағына тосқауыл бола алатын. Абайдың мақалдар
мен мәтелдерге ерекше назар бӛлуі де сондықтан болар.
Мақалдар мен мәтел сӛздерде ерекше қуат бар, ӛйткені халық
даналығы сондай сӛздер арқылы түйінделеді.
51
Отызыншы сӛзге саяхат
"Ұялмас бетке талмас жақ береді деп, кӛп былжыраған арсыз,
ұятсыздың
бірі
-
дағы" деген тұжырыммен аяқтапты, Абай отызыншы
сӛзін.
Біз осы
сӛздерді оқып отырып, жалпы адам баласы кӛп ӛзгере
қоймайды
екен
-
ау деген ойға келдік.
Бар ғұмырында қолына балға алып, бір шеге қақпаған, кӛп
пайдасына асар бір ауыз сӛзі болмаған, кӛпшілік басын қосар бір ӛнері
болмаған, бірақ жұрт жиналса болды, қайыртпай сӛйлеп, айыртпай
тӛбелесіп жүретіндер әлі бар.
Бар кемшіліктен ақтала, бар қасиетімен мақтана бӛседі дейсің.
Әлемді
ұстап
тұрған соның ақылы, билеп тұрған соның жақыны,
ӛзі
бар адамның батыры, руы мен жұрты елдің тақылы.
Абайды кем тұтқан Абай замандастары ӛлмей, осы заманға
шетінен тірі жеткендей. Әлде Абай солар мінезі мен болмысын дәл
суреттеп бергесін, ӛз замандастарымыз бен Абай замандастарын
айыра алмай қаламыз ба екен? Ӛздері кӛп секілді.
Тіпті кӛбейе түспесін...
52
Отыз бірінші сӛзге саяхат
...Естіген нәрсені ұмытпастыққа тӛрт түрлі себеп бар: әуелі –
кӛкірегі байлаулы берік болмақ керек; екінші –
сол нәрсені естігенде, я
кӛргенде, ғибрәтлану керек, кӛңілденіп, тұшынып, ынтамен ұғу керек;
үшінші
–
сол нәрсені ішінен бірнеше уақыт қайтарып ойланып, кӛңілге
бекіту керек; тӛртінші –
ой кеселді нәрселерден қашық болу керек.
Біз Абайдың отыз бірінші сӛзін бір әрпін қалдырмай кӛшіріп
алмаққа ниеттендік.
Ой кеселдері: уайымсыз салғырттық, ойыншы
-
күлкішілдік, я бір
қайғыға салыну, я бір нәрсеге құмарлық пайда болу секілді. Бұл тӛрт
нәрсе –
күллі ақыл мен ғылымды тоздыратұғын нәрселер.
"Құйма құлақ" болу Абай талабы бойынша оңай шаруа емес
секілді. Кӛкірегі байлаулы берік болу деген сӛз –
ӛзіңді
не бір талапқа,
не бір
ғылымға, не бір ӛнерге бағыттауың керек деген сӛз болар.
Ӛзіңді
байлай алсаң, ӛзіңе қажетті деректі, әлгі ӛзіңді
-
ӛзің
байлаған
нәрсеге қажетті деректі ұмытам десең де ұмыта алмайтын боларсың.
Себебі сен оны іздеп жүрдің ғой. Содан барып естіген бойда "апырым
-
ай бұл солай екен
-
ау" деп сезімдене қалдың. Абай сол кезде сол
деректі ойша екі
-
үш
рет қайталап қой, содан соң (тӛртіншісі) –
сол
мезетте ой кеселдерінен аулақ бол дейді.
Ой кеселдерін Абай тізіп жазып кетіпті. Бұлар ақыл мен ғылымды
ілгері бастырмайтын, барын тоздыратын қылықтар екен.
Уайымсыз салғырттық деген не?
Ойыншыл
-
күлкішіл деп кімдерді айтамыз?
Қайғыға
берілген жан қандай болады?
Құмарпаздар
кімдер?
Бұл Абай айтып кеткен кеселдер құпиясын түсіну үшін күнде естіп
жүрген бірнеше тұрмыстық мақал, мәтелдерді, қямпорыс сӛз
тізбектерінің бір
-
жарын еске сала кетелік, қалғандарын ӛздерің
жалғастырып ала саларсыздар...
...Құдайдың күні кӛп қой, несіне жанталасасың..
...Ертең де күн бар емес пе...
...
53
Отыз екінші сӛзге саяхат
Отыз екінші сӛзде Абай абзал ойларының үшеуін, Абай
ӛлеңдерінде
кездесер асыл ойлар үшеуін осы ӛзіміз "талап" деп ат
қойған
осы сӛзімізде келтірмек болдық.
Адамның кӛңілі шын мейірленсе, білім
-
ғылымның
ӛзі
де адамға
мейірленіп, тезірек қолға түседі.
Ғылымды
үйренгенде, ақиқат мақсатпен білмек үшін үйренбек
керек.
Ақылды сақтайтұғын мінез деген сауыты болады. Сол мінез
бұзылмасын!
Ӛзі
білгісі келіп, сағына жүріп кездесіп, шын мейірлене оқып
үйренбесе
адам осындай сӛзді жаза алар ма еді!
Абай не үшін ізденді? Іздеп тапқанын кім пайдасына асырмақ
болды? Абай осындай адал еңбегін, асыл ойларын қайран жұрты
қазағына
арнамай кімге арнай алады...
Бала күнімізде ӛрістен қайтқан "Қарамая" дейтін түйеміздің
алдынан шығатынбыз. Күні бойы дала нәрін жинаған жарықтық
ботасын сағынып, мейірлене боздап келе жатушы еді. Ботасы
бауырына жақындамай
-
ақ баласына деген сағыныш махаббатына иіп
жүре беруші еді. Тӛрт емшектен сүт тамшылай бастайтын.
Абай да сол. Қайран жұрты қазағын біраз сынап
-
мінеп алып,
бойындағы бар махаббатын, сезімін осылайша ақтарады.
Абайдың ӛзіне жанынан жақын кӛретін қазағы болмаса, осы
сӛздердің бірі де жазылмаған болар еді.
Абай бойындағы барлық қуатты, барлық білімді, барлық қасиетті
ойлар мен сезімдерді идіріп асыл сӛздерге айналдыратын Абайдың
ӛз
жұртына, адам баласына деген махаббаты болатын.
Единица –
жақсысы,
Ерген елі бейне нӛл.
Единица нӛлсіз
-
ақ,
Ӛз
басындық болар сол.
Единица кеткенде,
Не болады ӛңкей нӛл?
Ӛлді
деуге сыя ма, ойлаңдаршы,
Ӛлмейтұғын
артына сӛз қалдырған.
Әсемпаз
болма әр неге,
Ӛнерпаз
болсаң, арқалан.
Сен де –
бір кірпіш, дүниеге,
Кетігін тап та, бар қалан!
54
Отыз ҥшінші сӛзге саяхат
...Егер де мал керек болса, қолӛнер үйренбек керек. Мал
жұтайды, ӛнер жұтамайды. Алдау қоспай, адал еңбегін сатқан
қолӛнерлі
–
қазақтың
әулиесі
–
сол.
Ӛзіміз
қолӛнерге
сүйенген жан болғандықтан ба, Абайдың бұл
сӛзі біздің жанымызға бал болып жағып, май болып жұғып тұр. Әрине,
біз әулиелікке таласа қоймаспыз, бірақ Абайдың қолӛнерлі кісіні
қоғамның
ең бір пайдалы адам екендігіне жұрт кӛзін жеткізіп кеткені
қандай
ғанибет
болған. Әйтпесе бірнеше жылдар бойы алақаныңның
қаныменен, маңдайыңның теріменен салып шыққан, ӛмірге келтірген
нәрселеріңді кӛлденең кӛк атты кие жарып: "Мен салдым, мен
салғыздым" деп тұратынын қайтерсің.
Бірақ "Құдай тағала қолына аз
-
маз ӛнер берген қазақтардың
кеселдері болады," –
депті Абай.
Қолӛнерлі
жандарға Абай бірнеше ақыл
-
кеңес жазып қалдырады:
Әуелі
қолӛнерлі
жан бойда барға қанағат етіп қалмай ізденіп,
үйреніп, ұдайы ӛзін
-
ӛзі
жетілдіруге тырысқанының дұрыстығын;
Екінші ерінбей еңбек етіп, ӛнері мен тапқанына бола кербездікке
салынып кетпеуді;
Қулардың
мақтағанына бой алдырмауды;
Ӛнерлі
жанына тамыршыл боп жинала бастайтын шайтандардан
бойды аулақ ұстауды тапсырады.
Абай осы сақтандырғыш кеңестерін жаза отырып, ӛнерлі жан
қадірін, ӛнерін жетілдіре түсуге кӛмек кӛрсеткісі келген секілді.
Қолӛнерлі
жан ӛз ӛнеріне мейірлі болып жақсы кӛрмек керек
екен. Ӛзің жақсы кӛрмей, ӛзің сүймей, басқаға жақсы кӛрсете
алмайсың, сүйдіре алмайсың дейді.
Қаруыңның
барында қайрат қылмай,
Қаңғып
ӛткен
ӛмірдің
бәрі де –
жел.
Абайдың ӛлеңдерінен алынған осы бір ауыз сӛз қӛлӛнерлі
жандардың ӛмірінің нағыз ӛмір екеніне кӛз жеткізе түсетіндей.
55
Отыз тӛртінші сӛзге саяхат
...Кімде
-
кім ахиретте де, дүниеде де қор болмайын десе, білмек
керек: еш адамның кӛңілінде екі қуаныш бірдей болмайды, екі ынтық
құмарлық
бірдей болмайды, екі қорқыныш, екі қайғы –
олар да бірдей
болмайды...
...Қай адамның кӛңілінде дүние қайғысы, дүние қуанышы
ахирет
қайғысынан, ахирет қуанышынан артық болса –
мұсылман емес.
Адам баласына адам баласының бәрі –
дос.
Бұл сӛздерді, Абай ойларын Абай сӛзінен кӛшіріп алдық. Кӛшіріп
алдық та, кӛңілімізге күдік ұялаттық.
Шыныменен біз (жеке басымды сӛз етіп отырмын) бұ дүние
қуанышынан
о дүние қуанышынан артық қадірлеп жүрген жоқпыз ба?
Біздің қай қылығымыз сауапқа, қай қылығымыз күнаға жазылып
жатыр? Оны кім білмек?
Біреумен қастасып, біреумен ӛштесіп, адамның бәрін ӛзімдей
етіп аламын деп, Алла тағаланың, Ұлы Жаратқанның жарлығына
қарсы
болып жүрген жоқ па екенбіз?
Бәрі ӛзіңдей болғанда, ӛмірдің түзеліп кететініне кім кепіл?
Ӛзіңді
-
ӛзің
түсініп болдың ба?
Абай барлық адамдарға дос болуды уағыздайды, ал қазақтарға
"біріңді қазақ бірің дос, кӛрмесең, істің бәрі
–
бос" деп ескертеді.
Егер адамдар, Абай ойлағандай дәрежеде адамдарға деген
сүйіспеншілік сезімге иелік ете алмаса, адам ӛміріндегі, бұ дүниядағы
басты қатесі де сол болатын болар...
Қамшы
сабындай қысқа ӛмірдегі аз ғана ләззәт үшін, сәл ғана
мақтаныш үшін, жұрт кӛзінше тәуір атану үшін мәңгілік атты мекенді
ұмытып
жүрген жоқпыз ба? Солай болса, қандай қорқыныш...
Ей Алла тағала, біздерді мәңгілік мекенде мәңгілік азаптан сақтай
кӛр, күналарымызға кешірім ете кӛр
-
дағы...
|


title: Отыз бесінші сӛзге - Сайын Назарбекҧлы

text:
Отыз бесінші сӛзге
саяхат
Отыз бесінші сӛзін жазып отырып, Абайдың қандай ойда
болғанын, қандай күй кешкенін кім білсін?
Абай да ӛз ӛмірін бірден білікті болып бастаған жоқ болар. Әуелі
бала болды. Балалық қылықтарын бастан ӛткізді. Соңынан ағалары
мен әке сӛзіне иланды, солардың істеткенін істеді. Сӛйлеткенін
сӛйледі. Ол кезде істеген шаруаларының бәрі Абай басына сауап
болып құйылып жатты десек, онда біз ӛмірді танымайтындар,
зерделей алмайтындар қатарына қосылар едік.
Билік басында жүрген адамға ары мен адамшылығын
ӛне
бойы
таза сақтап жүру қиынға соғатын секілді. Абай да Құнанбайдың,
Ырғызбай ұрпақтарының шындығымен, кӛзқарасымен тіршілік
талқысына талай рет түсті. Ӛмірдің сауабын да жинаған болар, күнәсін
де арқалаған болар.
Ержеткенде, Абай аты шығып, танымал болған шақта, "қолымды
мезгілінен кеш сермедім" деп ӛкінген шақта ӛз білімімен, ӛмірге ӛз
танымымен араласты. Әрине, бұл сӛздер сол шақта жазылған болар.
Абай осы сӛзді жазғалы отырғанда, және бұл сӛзі бұ дүниелік
емес о дүниелік, адам пендесіне жұмбақ нәрсе болса, "Алланың ӛзі де
рас, сӛзі де рас" деп, Алланың ақиқаттығына сенген кісі ӛткен ӛмірін
еске ала, ӛзінен де есеп ала отырған болар.
Кӛз алдынан қандай жағдайда қандай шешім қабылдады, бәрі
сайрап ӛтпеді дейсің бе...
Сол кезде, даналық, кемеңгерлік жасқа жеткенде, ӛзіне қай ісі
қалай
кӛрінді екен?
Ӛкініші
кӛп болды ма, шүкіршілігі кӛп болды ма?
Бұ күн бір күндерде бәріміздің де басымызға түседі.
Сол күні, ӛзіңе ӛзің есеп берген сәтте, о дүниеге онша қорықпай
аттана алсақ, шіркін...
57
Отыз алтыншы сӛзге саяхат
Абайдың: "кімнің ұяты жоқ болса, оның иманы да жоқ" деген сӛзін
оқыған кезде қатты шошынып қалдым.
Әрине, алдымен ӛзіңді ойлайсың. Ұятсыздар қатарына ӛзіңді қоса
алмайсың. Сосын ӛз замандастарыңның біразын еске алады екенсің.
Солардың кейбіреуі туралы ойланып, тап сол адамда ұят бар ма еді,
жоқ па еді деп, жауап таба алмай сасады екенсің.
Абай ұят деген сезімді екі түрлі болады дейді.
Дұрыс адам, ұятты адам, мысалы, Абайдың толық адамы
біреудің не шариғатқа, не адамшылыққа, не ақылға теріс ісін кӛріп
далада тұрып әлгінің қылығына басқалардан ұялып тұрады екен.
Екінші ұят түрі де сондай қылықтарды ӛзің істеп алып, ӛзіңді ӛзің
жерлеп, ӛзіңе ӛзің жаза тартқызатын болсаң керек..
Абай: "Ұят деген –
адамның ӛз бойындағы адамшылдығы,
иттігіңді ӛз мойныңа салып, сӛгіс қылған қысымның аты" –
депті.
Ұят
деген сезім оянып кетіп, сені ӛз қатең түгіл ӛзгенің кемшілігі
үшін
ұялатын
болса сен кімсің?
Жетім мен жесірдің қақын жеп, ауру мен әлсіздің үлесін ұрлап,
байлығын арттырып жатса, ол кім? Олар жүрегінде туа біткен ұят
сезімі болды ма екен? Болса, қайда кетті?
Бұл сұрақтарға ӛмір бойы жауап іздеп ӛту қажет болар.
58
Отыз жетінші сӛзге саяхат
Адамның адамшылығы істі бастағанынан білінеді, қалайша
бітіргендігінен емес.
Кӛңілдегі кӛрікті ой ауыздан шыққанда ӛңі қашады.
Хикмет сӛздер ӛзімшіл наданға айтқанда, кӛңіл уанғаны да болады,
ӛшкені
де болады.
Кісіге адамына қарай болыстық қыл; татымсызға қылған болыстық ӛзі
адамды бұзады.
Әкесінің
баласы –
адамның дұшпаны
Адамның баласы –
бауырың.
Ер артық сұраса да азға разы болады.
Ез аз сұрар, артылтып берсең де разы болмас.
Ӛзің
үшін
еңбек қылсаң, ӛзі үшін оттаған хаюанның бірі боласың;
адамдықтың қарызы үшін еңбек қылсаң, Алланың сүйген құлының бірі
боласың
Сократқа у ішкізген, Иоанна Аркті отқа ӛртеген, Ғайсаны дарға асқан,
пайғамбарымызды түйенің жемтігіне кӛмген кім? Ол –
кӛп, ендеше
кӛпте ақыл жоқ. Ебін тап та, жӛнге сал.
Адам баласын заман ӛсіреді, кімде
-
кім жаман болса, оның
замандасының бәрі виноват.
Мен егер закон қуаты қолымда бар кісі болсам, адам мінезін түзеп
болмайды деген кісінің тілін кесер едім.
Дүниеде жалғыз қалған адам –
адамның ӛлгені. Қапашылықтың бәрі
соның басында. Дүниеде бар жаман да кӛпте, бірақ қызық та, ермек те
кӛпте. Бастапқыға кім шықпайды? Соңғыға кім азбайды?
Жамандықты кім кӛрмейді? Үмітін үзбек –
қайратсыздық. Дүниеде
ешнәрседе баян жоқ екені рас, жамандық та қайдан баяндап қалады
59
дейсің? Қары қалың қатты қыстың артынан кӛгі қалың, кӛлі мол жақсы
жаз келмеуші ме еді?
Ашулы адамның сӛзі аз болса, ыза, қуаты артында болғаны. Егер де
аузынан қан ағызса, домбыт мақтаншақ, я қорқақ.
Қуанбақтық
пен бақ –
мастықтың үлкені, мыңнан бір
-
ақ кісі к...н
ашпайтұғын ақылы бойында қалады.
Егер ісім ӛнсін десең, ретін тап.
16. Биік мансап –
биік жартас,
Ерінбей еңбектеп жылан да шығады,
Екпіндеп ұшып қыран да шығады.
17. Дүние –
үлкен
кӛл,
Заман –
соққан жел,
Алдыңғы толқын –
ағалар,
Артқы толқын –
інілер,
Кезекпенен ӛлінер,
Баяғыдай кӛрінер.
18.
Бақпен асқан патшадан
Мимен асқан қара артық.
Сақалын сатқан кәріден
Еңбегін сатқан бала артық.
19.
Тоқ тіленші –
адам сайтаны,
Харекетсіз –
сопы монтаны.
20. Жаман дос –
кӛлеңке:
Басыңды күн шалса, қашып құтыла алмайсың;
Басыңды бұлт алса, іздеп таба алмайсың.
21.
Досы жоқпен сырлас, досы кӛппен сыйлас;
Қайғысыздан
сақ бол, қайғылыға жақ бол.
22.
Қайратсыз
ашу –
тұл,
Тұрлаусыз ғашық –
тұл,
Шәкіртсіз ғалым –
тұл.
23.
Бағың ӛскенше тілеуіңді ел де тілейді, ӛзің де тілейсің, бағың
ӛскен
соң –
ӛзің
ғана
тілейсің.
60
Отыз сегізінші сӛзге саяхат
Абай, жаратылыс пен тіршілік танымдық, Алла мен адам
танымдық ой толғамдарын отыз сегізінші қара сӛзінде ежіктей
түсіндіреді және жалпы "қара сӛздер" атты еңбектерін не үшін жазып
жүргенін жария етеді.
"Ей, жүрегімнің қуаты, перзенттерім! Сіздерге адам ұлының
мінездері туралы біраз сӛз жазып ескерткіш қалдырайын. Ықыласпен
оқып, ұғып алыңыздар, оның үшін махаббаттың тӛлеуі –
махаббат.
Әуелі
адамның адамдығы: ақыл, ғылым деген нәрселермен.
Мұның табылмақтығына себептер: әуелі ӛзіңе тән мінез
-
құлық
пен ден
саулық. Бұлар туысыңнан болады" –
деп басталатын сӛз –
Абай қара
сӛздерінің ішіндегі ең кӛлемдісі. Абай бұл сӛзінде ӛз еңбектерінде
(қара сӛздерінде) жиі кездесе беретін, мысал үшін алынып отырған
"қазақ" сӛзі онша кездесе қоймайды.
Абай кӛкіректе жатқан елі мен жеріне, ұлы мен ұрпағына деген
ұлы
сүйіспеншілік сезімді қағазға түсіргенде, жанындай жақсы кӛретін
ӛз
ұлты
мен "жүрегінің қуаты" сол ұлттың болашақ ұрпақтары кӛз
алдында тұрғаны сезіліп
-
ақ тұр. Абайды солардың болашағы қатты
толғандырады.
Отыз сегізінші сӛзбен танысқаннан кейін, жалпы Абай қара
сӛздері туралы ерекше сезімге бӛленесің.
Бұл сӛздердің тек қана қазақ
халқын емес, тұтас адамзат әулетін
кісілік пен имандылыққа талпындыру жолында атқарып тұрған
қызметін
түсінгендей болған шақта, Алла тағаланың Абайдай құлын
қазақ
топырағынан жаратқанына мың рақметіңді айтасың.
Абайдың гуманистігі мен адамсүйгіштігін,
діні мен ділін, жаны мен
сырын толық ұғынғандай боласың.
Біз тӛменде келтірілген Абайдың үш ауыз ой түйінін бұрын да
атап ӛткенбіз, бұл жолы тағы да естеріңе сала кеткіміз келіп отыр.
Біріңді қазақ бірің дос –
кӛрмесең істің бәрі бос...
Адамзаттың бәрін сүй бауырым деп...
Алланың ӛзі де рас, сӛзі де рас...
Осы сӛздер –
саналы адамдардың ӛмір сүру ақиқаты!
Бізден дәл бір ғасыр бұрын Абай бүкіл әлемдік ең күрделі
мәселелердің түйінді жерін дӛп басып, жауабын тауып айта алған!
Ӛйткені
ол –
ұлы! Ұлылар барлық уақытта басқалардан ғасырлап
алда жүреді!
Ұлы
Абай –
ұлы
елдің ұлы!
Қазақ
екеніңе қалай мақтанбассың!
Абай қара сӛздері –
адамгершілік әліппесі!
61
Абай қара сӛздері –
кісілік қасиеттер мен ұлт болмысы туралы
анықтауыш!
Абай қара сӛздері –
адамның жағымсыз қылықтары мен жаман
қасиеттері
туралы энциклопедиялық сӛздік!
Абай біраз сӛздерінде мысал үшін қазақ халқын алады да, біраз
сӛздерінде жалпы адам баласы атағына тағылар қасиеттерді
түгендейді. Тек соларды түгендеп қоймайды, олардан аулақ болу
жӛніндегі ой қортындыларын келтіреді.
Абайдың осы сӛзі –
жаратылыс туралы трактат.
Трактат жастарға жаратылыс туралы толық түсінік береді. Адам
бойындағы қасиеттердің қасиеттісі –
"Құдай жолы" екенін түсіндіреді.
Ӛзін
сүю –
айнаға қарап, суретке табыну деп суреттейді. Ең оңбаған
қасиет
ретінде Абай ӛзімшілік деген оңбаған қасиетті осылайша жек
кӛрінішті етеді. Ӛзімшілдердің ақылының ӛспейтінін ескертеді, ӛкінеді.
"Ақыл ӛссе, ол түпсіз терең жақсылыққа құмарлықпен,
жаратылысқа деген махаббатпен ӛсер," –
дейді, Абай.
Жаратылыс бәрін адам үшін жаратқан, бәрі –
адам баласына
таусылмас азық дейді.
"Хауандарды асырау үшін, еті ауырмайтын" жансыздар
жаратылды деп, ӛсімдіктерге бұрын ешкім айтпаған жаңа баға береді.
"Түпсіз терең
жақсылық" деген ӛз сӛзіне Абайдың қандай мағына
бергенін кім білсін?
Бірақ ол сӛздің астарында адамдардың ақылды болғысы келсе,
ақылын арттыра түскісі келсе, істеген ісін, ойлаған ойын, сӛйлеген
сӛзін ұлы махаббатқа бағындыра істеу керектігін ескертіп тұрған
секілді. Абай махаббаты ерекше зерттеуді қажет ететін түсінік.
Абай махаббаты –
Аллаға деген бағынышты құлшылық болса,
адамдардың бір
-
біріне деген бауырмалдық сезімі.
Бұл сӛзде ӛзімшілдік, қаскүнемдік, надандық, еріншектік,
залымдық секілді зиянды қасиеттер туралы анықтамалар беріліп және
соларды болдырмаудың, болса құтылудың жолдарын кӛрсеткен.
Мұсылмандар намазының, дұрыс ниеттеніп оқылар намаздағы әр
намазханның рухани тазалығы туралы ежіктей айтылады.
Абай осы сӛзіне салған ойларын болашақ "перзенттеріне"
ерекше махаббат сезімін бастан кешіре отырып жазған секілді.
Бұл сӛз –
түгелімен жас ұрпаққа арналған сӛз.
Қазақ
халқының
болашақ
перзенттеріне,
мұсылман
бауырларына, адам пенделерінің болашағына
арналған сӛз.
Абай ӛз елінің болашағын, жастарын –
"жүрегімнің қуаты" деп
атайды. Сол теңеу арқылы ол ӛзінің қазақ халқына деген зор
махаббатын бейнелей алған.
Егер жас адам талпыныс жасаса, туысы жақсылық, содан соң
,жақсы орта мен жақсы ұстаз оларды ғылым
-
білімге, Алланы тануға,
ізгілік пен рақымшыл болуға махаббаттандырмақ екен. Бірақ жас бала
62
ӛзінен
-
ӛзі
оқу мен оқығанын тоқуға бейімделіп кетпейтін секілді. Есін
толық ӛзі игергенше оларды не алдап үйретіп, не зорлап үйретіп
жақсылыққа үйір ету қажет дейді.
Дін оқулары жас ӛскінді Алла жолына салып, Алланы
мадақтатады екен. Алла сол мадаққа мұқтаж емес дейді Абай.
Ұстаздар
сол арқылы жас жүрекке махаббат сезімін егеді. Содан
барып жас жүрегі жақсы кӛргенін шексіз сүйіспеншілікпен сүюді
үйренеді
екен.
Байлық пен мансап –
істеген еңбегіне, ізгі істері мен рахым
қылықтарына
бола адамды ӛзі іздеп табатын секілді. "Егер адам мал
-
мүлкін абырой мен атақ алу үшін жұмсап, ӛзі сондай мақсатқа табына
жүріп еңбек етсе, іздесе адамның адамдығы жоғалады," –
дейді
Абай.
...Әрбір ғалым –
хаким емес, әрбір хаким –
ғалым
.
Ол жүректің жалынын басар бірақ,
Ӛлсе, кӛрде бастырған су топырақ.
Ӛзі
сүйіп, ӛзгеден сүю іздеп,
Таппаған сорлы адамнан сӛнер шырақ.
М. Ю. Лермонтовтан Абай аудармасы
Біз Абайдың тӛменде келтірілген бір
-
екі ауыз сӛзін тағы да
қайталай
отырып, ӛзіміздің Абайға деген сүйіспеншілік сезімімізді
сіздерге сездірмек болып отырмыз. Мүмкін, құнарлы топыраққа ӛсіп
-
ӛнер
дән түсер!
Ықыласпен оқып, ұғып алыңыздар! Махаббаттың тӛлеуі –
махаббат.
Абай Құнанбайұлы.
63
Отыз тоғызыншы сӛзге саяхат
Абай бағзы бір заманда, қазақ халқының бақыты басында, бірлік
-
берекесі елінде тұрған заманда, үлгілі істері мен қылықтары аңыз боп
арттағы ұрпақтарына жеткен бабалар үрдісін еске түсіреді.
Сол заман туралы Абай ел кӛшінің ноқтасы білімді мен
жақсысында болғанын, береке мен бірлігі халықтың ниетінде болғанын
ерекше ықыласпен еске алады.
Абай сӛзінен оның сол бір ерекше замандар туралы ойланғаны,
сондай заманды сағынғаны байқалады. Сондай замандарда елде
ерекше екі қасиет болыпты дейді Абай.
Біріншісі, ол заманда ел билейтін ел басы болушы еді. Ел соның
айтқанын орындаушы еді. Ел қамын да, жұрт дауын да сол шешуші
еді. Олар шешімін ел талқыға салмай қабылдаушы еді. Сондықтан
халық дау
-
жанжалға араласпай аман жүретін, әркім ӛзіне тиісті
шаруасын атқартын. Содан барып елдің бірлігі, берекесі арта түсіпті
дейді.
"Бас
-
басыңа би болсаң, манар тауға сыймассың, басалқыңыз бар
болса, жанған отқа күймессің" деп мақал айтып, тілеу тілеп, екі тізгін,
бір шылбырды бердік саған, берген соң қайтіп бұзылмақ түгіл,
жетпегеніңді жетілтемін деп, жамандығын жасырып, жақсылығын
асырамын деп тырысады екен дейді.
Ӛзін
зор тұтып, басына хан кӛтергесін жақсылары да азбайды
екен дейді, Абай.
Осындай ғажап заман халқымыздың басында болды ма,
болмады ма, оны бір Құдай біледі. Бірақ Абайдың сондай заманды
арман етіп отырғаны ақиқат.
Екіншісі –
ел намысты болыпты. Ел қамымен аталар аты аталып
аруақ шақырылған кезде күнделікті тіршіліктегі ӛкпе мен реніш
ұмытылады
екен. Ел, ел намысын, ер ұранын ӛз басының қамынан, ӛз
намысынан жоғары қояды екен.
Абай соларды сағынышпен еске ала отырып, солар мінезін,
қылығын
ӛз
замандастарымен салыстырады. Салыстырады да қайда
елдің сол қасиеттері деп ӛзіне ӛзі, сол арқылы қалың жұрты қазағына
наз артады. Салыстырады да ӛз ӛкінішін білдіреді. Ӛкінішінің себебін
де ашып айтады. Ӛз жұртының қазіргі замандастары ӛз жұртының сол
ерекше екі қасиетін жоғалтуға айналғанына ӛкінеді.
Жат жұрттан жұқты ма, әлде басқа түскесін, сол кезде елді
бастар серкелерден айырылғасын ба, әйтеуір тұтас бір мінезді халық
"тұрымтай тұсына, балапан басына" дейтіндей халге жетеді. Мінезі де
қылығы
да ӛзгерді дейді Абай.
"Ендігілердің достығы –
пейіл емес, алдау, дұшпандығы –
кейіс
емес, не күндестік, не тыныш отыра алмағандық" деп, халық
болмысының ӛзгеріп бара жатқанын болжайды.
64
Біздің мына "жаһандану" атты дәуірімізде, алты миллиардтық
бүкіл әлемдік тұтастыққа
бет алған нӛпірге он
-
ақ миллион боп
араласқан еліміз ӛзінің, қазақ халқының мәрттік, бір сӛзділік, ізгілік,
кешірімшілдік атты әлем мойындаған қасиеттерінің қайсысын
жоғалтып тынарын, қайсысын аман алып шығарын?
Бәрін де аман алып шыға алса ғой, шіркін...
65
Қырықыншы__сӛзге_саяхат'>Қырықыншы
сӛзге саяхат
Абай бұл сӛзінде адам мен адам арасындағы кісілік қарым
-
қатынаста
кездесер барлық келеңсіз қылықтарды тізіп шығады.
...Сендерден бір сұрайын деп жүрген ісім бар –
деп оқушы ниетін
ӛзіне
аударып алады да, –
осы, біздің қазақтың ӛлген кісісінде жаманы
жоқ, тірі кісісінің жамандаудан аманы жоқ болатұғыны қалай? –
деген
сұрау қойып алып, барлығы 21 сұрақты тізіп шығады.
Бұл
сұрақтарға кісі ӛз қасиетін бағалай отырып, жауап беріп
байқаса...
Оқушы қауымда бұл сұрақтарды қайта
-
қайта
оқып, мағынасына
ой жүгіртіп, ақыл елегінен ӛткізіп пайымдауға жететін тӛзім болса...
Әр
сұрақтың арқалап тұрған жүгіне жетер зерде болса...
Абай атамыздың осы сұрақтарды тізіп шығу үшін, ӛз таныстары
мен тумаластарының іс
-
әрекеттерінен, мінездерінен, әр танысының
бойынан осы қылықтарды байқап, қағазға түсірген болар. Сол
жағымсыз қасиеттер ӛз бауырларының қылығында, ӛз қандастарының
бойында барлығына жан қиналысын сезіне алсақ...
Біздің заманымызда бұл сұрақтар әркімнің ӛз кісілігінің деңгейін
анықтайтын анықтауыш, осы заманның тілімен айтқанда –
«тест».
Бірінші сұрақ –
жалпы сұрақ.
Қалған
жиырма сұраққа мектептегі бағалау үлгісімен ӛзіңе баға
қойып
(алдына қосу немесе алу таңбаларымен) ӛзіңді сынап қара...
Ӛзін
тестіден ӛткізген кісі ӛз жобасын шамалап қалар...
Тест қортындысымен 100 деген бағаны қосу таңбасымен алып
шықсаң, онда сен періштесің.
Егер оны алу таңбасымен алып шықсаң, онда сен сайтанның да
сайтанысың...
66
Қырық
бірінші сӛзге саяхат
Қырықыншы
сӛзді оқыған қазақ баласы Абай ызасын сезініп
ширыға түспесе, жігерін жасытып алуы да кәдік секілді.
Бұл сӛзді оймен оқымай, кӛзбен шолып шыққан шала қазақ, Абай
тізіп
шыққан
кемшіліктер
арқалы
ӛз
қылықтарын
ақтап,
қазақтықтығынан
безіп кетуге де сылтау табар.
Бұл сұрақтар кез
-
келген адам пендесі басында кездер барлық
жағымсыз қасиеттерді түгендеп берген.
Қырықыншы
сӛздегі (Абайдың жарым жасын құртқан да осы
сұрақтарға жауап іздеу болған болар) жиырма сұрақтан кейін қырық
бірінші сӛздегі: "Қазақты түзеймін деген адамға не істеу керек?" –
деп
қойылған
жалғыз сұрақ бұл мәселені асқынта түскендей.
Бұрын, тәрбиеге түзелмейтін пенде жоқ дегеннің тілін кеспек
болған Абай, енді сол тұжырымынан айнығаны ма?
Әлде, қазақ намысын қайрай түсудің жаңа бір амалы ма? Біз
солай деп ойлаймыз.
Қазақты
түзеймін деп қам жеген адамға Абай тұжырымы
бойынша зор билік пен мол байлық керек екен.
Абай заманында қазақ басында ондай кісі болуы мүмкін емес еді.
Билік те, байлық та жат қолында болатын. Сол мәселені анық түсінген
Абай: "Іш қазандай қайнайды, күресерге дәрмен жоқ" –
кейпін киеді.
Содан барып:
–
Енді не қылдық, не болдық! –
деп торыққындай болады.
Бұл –
Абай сұрағы, Абай –
қорқынышы
.
Дегенмен, Абай біздерге не істеу керек екенін бұрынғы
сӛздерінде жауап қайтарып үлгерген болатын. Біз түсінген
болатынбыз.
Біз не істеуші едік Абай ата, ӛзіңіз айтып кеткен надандықтан
құтылу
қамын
жасау қажет болар. Қазақтар бойында бар деп сіз санап
шыққан жағымсыз қылықтарға жеткізген надандық екен, демек, әуелі,
надандықпен күресу қажет деген сӛз.
Надандықтың екі түрі бар секілді. Біріншісі –
оқу мен білім
жетіспегеннен туындар надандық. Бұл надандық қазір жоққа жуық. Бұ
заман қазақтары шетінен оқыған, білімді. Екіншісі –
адамның руқани
надандығы. Бұндай надандық жай қойшы басында да, атақты
академик басында да кездесе береді екен.
Бұл істі ӛзіңіз айтқандай, қолында шексіз билігі мен байлығы бар
адам іске асыра алмақ. Ол үшін ұзақ жылдарға созылар ұлттық тәрбие
жұмысы қажет. Сіздің заманыңызда, Абай ата, тұтас ұлт түгіл ру басын
біріктіру мүмкін емес еді. Қолда билік жоқ еді.
Бір
-
бірімізді дос кӛре алмадық. Басымызда бостандық та жоқ еді.
Қазір
мүмкіндік бар. Байлық та, билік те қазақ қолында.
67
Бізге жетіспейтіні тек қана сіздің даналығыңыз сол кезде анықтап
кеткен ақиқатты біздің санамызға сіңістіру –
қазақтарға
бірін
-
бірі
дос
кӛру ғана қалды.
Бұл ең оңай орындалар іс болғанмен, біраз уақытты қажет ете ме
деген қаупім болып отыр.
|