title: жауапКерШІлІК  МІНБеСІНеН

text:
жауапКерШІлІК МІНБеСІНеН
(«Жалын» жорналының 1987 жылғы 1, 2, 3 сандарында
жарияланған әдеби-сын материалдарға шолу)
Қазақ жазушылары арасында қит етсе кемшілік атаулыны
әдеби сынға жауып, «бізде сын жоқ», «сыннан өз басым иненің
жасуындай пайда көрген емеспін» – деп ауызды қу шөппен
сүртуге даяр тұратын жарамсыз мінез бар. Шамасы, бұл –
қай әдебиетте де қандай жанрдың өсіп өркен жаюы сол ұлт
қаламгерлерінің жазушылық ортақ мәдениетіне тәуелді екенін
ескермеуден туатын шалағай ұғым. Егер қаламгерлер арасында
керемет жазушылық мәдениет қалыптасып, бірі-бірінің табы-
сына арқа-жарқа қуанып, кемшілігіне бірдей күйзеліп жатса,
әйтпесе әдебиеттің өзге жанры кісі таңырқарлықтай қауырт
гүлдеп бара жатса сынның өспеуге шарасы қалмас еді ғой.
Бұрынғы жадағай пікір өз алдына, соңғы кезде қайта құру
құбылысына байланысты әдебиеттегі бар бетбұрысқа бір ғана
сын жанры жауаптыдай, жолы ауыр жанрдың жанын аямай
еңбектеніп жүрген санаулы сарбаздары жөнді-жөнсіз жиі сы-
налатын әдет тапты. Әрине сын жанры көтерер жүктің қай
уақытта да жеңіл болмағанын, қазіргі қайта құру кезеңінде мін-
деті ауырламаса – жеңілдемесі кімге де түсінікті жай. Дей тұрсақ
та, әсіресе, қазір аға буыны әдебиеттен қол үзіп, орта буыны
кезіндегі қолайсыздықтан жігері жығылып, енді бір замана желі
қалай соғар деп сақтанып тым-тырыс отырған өліара кезеңде –
сын жанрына бір мезгіл жанашырлық, объективті көзбен қарау
қажет деп білеміз. Бұл – біз жасар баяндаманың лейтмотиві.
«Жалын» жорналы бетінде жарты жыл беделінде жария-
ланған әдеби-сын мақалалар жөнінде редакция қызметкерлері-
нің сағы сынарлықтай етіп қысқа айтуға да, келешегіне жәрдемі
тиерліктей кеңірек әңгімелеуге де болады. Ал, біз бұл ретте
істің пайдасына жығылдық.
Әдеби сын, көбіміз ойлап жүргендей, әдебиет ауылындағы
әлдебіреуді аттың бауырына алып қамшылау емес қой. Әдеби
сын – парасат. Әдеби сын – қоғамдық ойдың қозғаушысы.
Әдеби сын – философия. Осының бірінде бату, екіншісінде
қату мінез көрсету – заңдылық. Бұл ретте әдеби сынға жары-
лай мемуарлық шығармамен еншілес естелік, шығармашылық
портрет, сұхбат, диалог, эссе, мақаланы жатқызу қате болмас.
Кеше альманах болып ашылып, бүгін ғана журналдық сипат
алып отырған «Жалын» жастарға берілер ғибратты ойлай
ма, әлде оқылу жағын көбірек күйттей ме, әйтеуір дендеп
жариялап жүргені – сынмен еншілес естелік. «Өлді деуге
бола ма, айтыңдаршы» – деп аталатын Абай сөзін айдарына
айналдырған жорналдың бірінші санында айтулы сөз зергері,
Социалистік Еңбек Ері Ғабит Мүсірепов, екінші санында
жалындай лапылдап, от болып өртеніп өткен Төлеген Айбер-
генов, үшінші санында әділдіктен бір ауытқымай, ақ сөйлеп
өткен ақсақал Ғабиден Мұстафин жөнінде естелік материал-
дарын жариялады. «…Сөзден соғылған әдеби мүсін» (М.Әуе-
зов), «Рухани ескерткіш» (З.Қабдолов) аталған естелік жөнін де
талас та көп, өнеге де жетерлік. Европа әдебиетінде мемуар-
лық «Л.М.» (Литературные мемуары) – сериясымен әдеби
естеліктерді тұтас кітапханаға айналдырғанын білеміз. Ол
естеліктерде ұлы жазушылар Некрасов пен Достоевскийдің
құмарпаздығы, Толстой мен Тургенев, Чехов пен Тургенев
арасындағы бірсыпыра пендешіліктер де қылаң берген. Әзірге
қазақ жазушылары жөніндегі естелік ардагерлер бейнесі кө-
ңілде көмескі тартпай, ыстық-суықты жазылып жатыр. Мұ-
ның пайдасы мен зиянын көңілді суытып, салқын парасатқа
билетер уақыт алда пайымдатар. Әзірге «Жалын» өзге қазақ
баспасөзін қайталамай, қайраткер, қаламгер өмірін деректеп,
өнегесін жастар бойына ұялатуда абыройлы деп білеміз.
Тап осы жерде аттан түсе қалып сын айтуға тура келеді.
Біз жоғарыда бір айдармен жарияланған естеліктерге ғана тоқ-
талдық. Шындығында жазушы Зейнолла Қабдоловтың жаңа
туындысы «Менің Әуезовім», «Сыр сандық» әдеби айдары
бойынша берілген Бикен Римованың «Сен едің қимасым да,
сырласым да…», «Жазушы лабораториясы» мінбесінен сөз
алған Бексұлтан Нұржекеевтің «Бітпейтін сыры» да ес те-
лік «жанрымен» әр белдеуде қиылысып қалып жататын дү-
ниелер. Басқасын қойып, журналдың бір ғана санында (2-саны)
Т.Айбергенов жөнінде топтама-естелік, З.Қабдоловтың «Менің
Әуезовім», Б.Римованың «Сен едің қимасым да, сырласым
да…», Б.Нұржекеевтің «Бітпейтін сыр» секілді төрт бірдей ес-
телік сипатындағы туындының жариялануы кемшілік болмаса
жетістік емес.
502
503
Жазушы шеберханасы. Қанша елегің келмей сабыр сақ-
тағың келгенімен осы бір құпиясы мол сөйлемді оқығанда
қызықпай тұра алмайсың. Тіпті кезінде «Жазушы лаборатория-
сы» материалдарын коллекция ретінде жинап, кейін болып
алған соң «жазушылыққа себі жоқ» екен деп мансұқтауға дейін
барған ірі документалист Данил Гранин де бұл мәселеге бүйірі
қызып кетіп жататынын көріп жүрміз. Егер «Қазақ әдебиеті»
газетінің 1934 жылғы ыждағаты болмаса С.Сейфуллин, І.Жан-
сүгіров, Б.Майлиндердің шығармашылық құпиясын ашқан
аз сөзінің өзіне зар болар едік. Бірақ «жазушы шеберханасы»
– жалаңқабаттамай «шығармашылық психологиясы» деген
проблемаға ұласуға керек. Қазір Санкт-Петербург ғалымдары
көтеріп отырған бір әдебиеттің қызықты проблемасы, негізін
Л.С.Выготский салған, осы «шығармашылық психологиясы».
Экскурсқа барыңқырап қалып отырған себебіміз «Жалын»
– «Жазушы лабораториясы» рубрикасын іске қосты. Т.Нұр-
мағамбетовтің «Аптапқа бет алу» (1-саны), Б.Нұржекеевтің
«Бітпейтін сыр» (2-саны) мақалаларын жариялады. Нәті
– «лаборатория» дегенімізбен Тынымбайдың «Аптапқа бет
алу ы» мақалатолғаныс та, Бексұлтанның «Бітпейтін сыры»
сырмақала. «Жазушы лабораториясы оның әдебиетке, өзін
қоршаған ортаға көзқарасынан тұрады»
– дейді Нұр махам-
бетов. Өз өмірбаянын күйттеп кетпей автордың айтқан сөз
үдесінен шыққаны қуантты. «Әдебимәдени ортада ғана
емес, қоғамдық өміріміздің басқа да салаларында мінезсіз адам
тәрбиелеу етек алып отыр», «…өз ортамызды қорғай ал май
жүріп, туған жер табиғатын қорғаймыз дегенімізге кім се
неді?», «…Әдебиеттегі сапа мәселесіне келгенде, жолдан бір
аз шығып кеткенімізді мойындауымыз керек», «Тіпті шын жа
зушының емес, сол кездейсоқ жазушының атын оздырғысы ке
летін пейілдер де барау»
– деген ойлы сөздерді оқып біз де
ойландық. Өзінің айтуға қиын, айтпауға болмайтын тағдырын
шығарма табиғатымен сабақтастыра алғаусыз ақтарылып айт-
қан Бексұлтан Нұржекеевтің: «Қазақ жазушылары – бірінбірі
мұқият оқып, бірінбірі құрмет тұтуды әлі күнге әдетке ай
налдырмаған адамдар. Менің ойымша, бірбірімізді білуіміз де,
оқуымыз да, соған орай сыйлауымыз да әлі атүсті. Әлсінәлі өзара
араздасып қала беретініміздің, бірбірімізге кекшіл келетініміз
дің бір сыры осында деп білем. Бізде бірбірімізден кек қайтару
дың, бірбірімізге жала жабудың, бірбірімізді ренжітудің алуан
түрлі әдісі бар да, бас біріктірудің әдісі біренсаран ғана» – деген
пікірін қалай әділет демессің?!
Әуел баста, осы мақалаларды оқыр әлетте көңілде Т.Нұр
махамбетов пен Б.Нұржекеевке «лабораториялық ма қала жазу
жарасар ма екен?»
– деген күдіктің ұялағанын несіне жасы-
райық. В.Шукшин, В.Распутин, В.Белов, А.Вам пилов тардың
шеберханалық мақала, сұхбаттары бар екенін еске алған
соң, талантты қос қаламгердің азаматтық ойларын оқып,
«Жалынның» жастар басылымы екенін зердеге түйген соң
күдікті көңілден қудық та, райдан қайттық.
Есесіне көңілді екінші бір күдік қаузады. Жастар басылымы
райында «Жалын» балалар әдебиетіне неге назар аудармайды?
Алғашқы әдеби айдармен С.Бегалин, Ө.Тұрманжанов, С.Ома-
ровтарды берсе жараспас па? Шеберхана ашқан жігіттердің
екеуінің бірдей прозашы болуы қалай? Ақын, сыншы, сатирик
секілді қанаттас жанр қаламгерлері неге қамтылмаған? деген
сұрақтар көңілде іркіліп тұрды.
Табиғаты жағынан шығармашылық шеберханамен үн де-
сетін әдеби айдар – «Жалынның» интервьюі». Аталмыш ай-
дармен көрнекті ақындар Қадыр Мырзалиев пен Тұманбай
Мол дағалиев азын-аулақ сыр айтыпты. Жаңа жыр алдындағы
аз ғана әңгімеде шығармашылыққа талпынушы жастарға оқу,
тоқу, азаматтық жөнінде қонымды айтылған ойлар бар. Сол
секілді Ұлықбек Есдәулетовтің бір топ талапкер ақын өлеңдері-
не жасаған талдауы («Жастықтың жарқын бояулары») да нақ-
тылығымен, жастарға жанашыр бейілімен жылы тартады.
Ілгері-кейінді танылған үш ақынның түрлі ыңғайда қағазға
түскен шашау ойлары журналдың жарты жылдық үш санында
кемі бір рет жариялануға тиісті қазақ поэзиясы жайлы арнайы,
шынайы әдеби сын мақаланың өтеуіне жүреді деу әбес болар
еді. Бұл – ақын басқарған жорнал жарты жылда қазақ поэзиясы
жөнінде жарытымды сан мақала жарияламады деген сөз.
Әттеген-ай.
Қалдарбек Найманбаевтың М.Байғұтовтың «Таудағы ан-
дыз» повесіне қоса жарияланған «Ұстаз, Бауыржан және
басқалары» – аталатын жып-жылы тілеуқор пікірі жөнінде де
осыны айтамыз.
504
505
«Қаламгер дидары» – аталатын айдармен жорнал бірінші
санында дарынды жазушы Баққожа Мұқаевтың /«Иірім»/,
үшін ші санында талантты ақын Фариза Оңғарсынованың
өнериет тік портреті беріліпті. Ашығын айтқанда К.Мың-
жасарованың «Мәңгілік көктем жыршысы» – мақаласы атүсті
жазылған, бірді айтып бірге кететін, шығарма тереңіне бойла-
май бе тін қарпи шолатын, бірде естелікке ден қоятын, бірақ
соның баршасы қабысып ақын мінезін, шығармашылық ерек-
шелігін аша қоймапты. «Қайсыбір бишікештер (?) мен байшы
кеш тердей емес, Фаризаның адамгершілік қасиеті, аналық ме
йірімі айырық ша екен. Жасынан қиындыққа қарсы қарап жүрді.
Ештеңеден ыққан да, ешнәрседен қаймыққан да жоқ»
– деген
секілді де рексіз ұрсу мен жалаң оданың ақын шы ғармасына
қандай қатысы бар? (Бұл автордың мақаласынан бұрын атағы
қажет болды-ау, шамасы). Белгілі сыншы Бекен Ыбырайымов-
тың «Иірім» – аталатын мақаласы Б.Мұқаевтың прозашы ре-
тінде қалыптасу, өсу жолын сәтті баяндайды, шығармасын ер-
кін талдайды. «Баққожа Мұқаев прозамызға не әкелді дегенде біз
ең алдымен оның шығармаларынан са лаланып шығар моральдық
адамгершілік, көркемдікидея лық сырсыпаттар мен әлеуметтік
философиялық кон цеп цияларды, эстетикалықәлеуметтік мәні
бар психо логия лық талдау тәсілінің түрлі қырынан қолданылып,
көркемдікфи лософиялық принциптерге айналуын айтар едік»
–
дейді ол. Прозашы табиғатын ескергенде осы байламға біз де
қосы ламыз.
«Әлемді дүр сілкінткен шығарма» (2-саны), «Әдебиеттің
биік мұраттары»
(3-саны) сұхбат-сын нобайы. Формалық тұр-
ғыдан соншалықты тың жаңалық болмаса да, «Жалынның»
әдеби дәстүрімізде ұмытылып бара жатқан сұхбат-сынды
өрістету ойын құптау қажет. Аталмыш екі диалог та батыл
ойларымен, кең қарымымен қызықтырады. «Әлемді дүр сіл-
кінткен шығармада» – қырғыз әдебиетшісі Абдығаны Эркебаев
пен қазақ сыншысы Сайлаубек Жұмабаев даңқты жазушы
Шың ғыс Айтматовтың полиграфиялық бояуы кеуіп үлгерме-
ген «Ақырзаман» романы жөнінде келелі кеңеседі. Еркін сұх-
баттың ұтымдылығы – редакция қызметкерлерінің жедел
ұйым дастырғаны, екі автордың талас-тартыс туғыза келген
шы ғарма жөнінде баспасөзде айтылған пікірлерді келтіре оты-
рып, ашық әңгімелесетіні. Әттеген-айы – өзге сыншылармен
сырттай полемикаға жүйрік екі сыншы өзара пікірталасын
өрістетпей бірін-бірі қостаумен шектеледі. «Әдебиеттің биік
мұраттары» – белгілі сыншы Юрий Суровцев пен Рүстем
Жанғожиннің сұхбаты. Сұхбат тыныстылығымен ұнады да,
мысалсыздығымен ұнамады. «Жалын» жорналына арнайы
ұйымдастырылды дерлік айқын белгілері жоқ, жалпылық
сипаты басым. Диалогтың аудармасында бірсыпыра ақау бар.
Әдебиетшілерді ерекше қуантар жай – жорналдың үшінші
санында «Жас сыншы мінбесі» айдарының көрінуі, ол айдар-
мен сыншы Әмірхан Меңдекеевтің «Балалық бастауы» –
аталатын ойлы, проблемалы мақаласының жарық көруі.
Бұл жорналдың жарты жылдық үш санында проблемаға құ-
рылып, жинақтай талдауға түсетін шын мәнінде әдеби сын
деп ауыз толтырып айтуға жарайтын жалғыз мақала. Мақала
екі жүйе тақырыпты қамтиды. «Бір сериямен шыққан төрт
кітап туралы» – «Менің Қазақстаным» сериясымен жарық
көрген А.Сейдімбековтің «Кеніш», К.Баялиевтің «Жасарған
Жамбыл», С.Бақбергеновтің «Қазығұрттың басында кеме
қалған»,
С.Сматаевтың «Ғарышқа көз тіккен жер» – де рек-
ті туындылары жөнінде. Сыншы С.Бақбергеновке өңір тари-
хына тереңдемедің деп орынды талап қояды. Салалық де-
ректі кітаптардың маңызын дұрыс түсіндіреді. Әйтсе де мына
жайларды ескермеген. 1. Тақырыпты салалап алған соң Ә.Ке-
кілбаевтың «Ұйқыдағы арудың оянуы»,
Б.Нұржекеевтің «Өзен-
дер өрнектеген өлке» деректі шығармаларын қоса тал дағанда,
2. Мәні жөнінде айтқанда М.Шагинянның «Армения ға сая
хат» – кітабына кезінде КСРО Мемлекеттік сыйлығы беріл-
генін, армян халқы КСРО Мемлекеттік сыйлығының лау реа-
ты Г.Эминнің «Армения жайлы жеті ән» – деректі-пуб лицистік
кітабын ардақ тұтатынын айта кеткенде ұтатын еді.
«Екі өнегелі өмір жайлы бір түйін»
аталатын екінші жүйе
тақырыпта Ә.Бүркітбаевтың «Қажымұқан», М.Еркебаевтың
«Бала қыран» – атты деректі туындылары жүйелі, нақты
талданып, кемшілігі мысалдармен дәттетіледі. Тұтастай ал-
ғанда мақала ойлы, проблемалы. Жорнал беделін, оқушы
мүддесін, әдебиет абыройын ойласақ осындай талдау сын ма-
қалаларын көбейткеніміз жөн.
Естеліктің көркем прозамен еншілесетіні секілді жорнал-
дың «Қисық кебеже»
айдарымен жарияланатын сын материал-
506
507
дары уытты сатирамен үндеседі. Жүйелі жүргізілсе өзін ақта-
рына күмән жоқ.
«Жалын» жорналының жарты жылдық тәжірибесінен сын-
ға азды-көпті қатысы бар мақалаларды шолғанда нендей түйін-
ге келуге болады?
1. Әлі бірсыпыра айдар өз міндетін атқара алып отырған
жоқ. Жорналдың бір санында естелік сипаттас төрт материал-
дың жариялану себебі осыдан.
2. Шын мәнінде әдеби-сын деп бұлтартпайтын ойлы, проб-
лемалық мақала тым аз.
3. Қазақ әдебиетінің жанрлық қамтылуы өз дәрежесінде
емес. Драматургия, сатира, әдеби сын жөнінде түрлі пландағы
мақалалар жариялау жөн.
4. Шығармашылық шеберханасы, қаламгер портретін бер-
генде әр жанр қаламгері қамтылуын, олардың жас, жол ерек-
шелігін ескеру дұрыс болады.
5. Бедел сөзді азайтып, жастар шығармашылығына нақты
шарамен, практикалық талдаумен жақындау керек.
Р.S. Қазақ әдебиетінде сын, сыншы жоқ дейтін жел ауыз
дарға қақпақ болатын басылымның бірі – «Жалын»! Мін детке
лайық болу шарт.
28 шілде 1987 ж.
БІр КІТап жӘНе БІрегеЙ СерИЯ
«Рауан» баспасына бара қалдым. Баспа директоры Жарыл-
қасын Нұсқабаевпен арада бүгінгі қым-қуыт тіршілік, әдебиет
хақында әңгіме өрбіді. Марқұм сыншы Төлеген Тоқбергенов
жазған «Тәкен Әлімқұлов» аталатын кітапты алға тартты. «Кө-
зінің тірісінде шығарып бере алмадық. «Ештен кеш жақсы»,
– деп түйді ойын. Сәл тыныстап: «Сенің сүйікті жазушың»
сериясын аяулы азамат қаламгерлер қадір-қасиетіне жетсек,
жас ұрпақты ағалар рухында тәрбиелесек деген мақсатпен
ойластырған едік. Желтоқсан. Желтоқсан деп жатамыз. Жел-
тоқсан шындығын шырылдап алғаш айтқан Жұбан аға еді-ау.
Бір ақынымыздың «Жұбан болып туып, Махамбет болып өл
дің»
дегенін есітіп пе едің? Жұбағаң жайында осы сериямен
кітап шығарсақ. Кімнің жазғаны мақұл болар екен?..» – деді.
Баспагер ойласып сөйлесті. Ойланып мен кеттім. Содан марқұм
Төлеген Тоқбергенов кітабын оқып, оқырманмен ой бөліссем
деп отырған жайым бар.
Бір кітап «Сенің сүйікті жазушың» аталатын бірегей серия
хақында ойға жетелейді. Ойлап отырсақ бүгінде әдебиет
аяқсып, сын сарқылып, салақсып келеді екен. Әрине, «әдебиет
те оның насихатшысы сын да өлді» деп дүңк еткізе салуға
ауыз бармайды. Алайда қиын хал. Алда да қиындай берер хал.
Міне, осындай жағдайда жал тауып, жол тауып «Сенің сүйікті
жазушың» аталатын әп-әдемі сериямен мұғалімдер мен мектеп
оқушыларына қызықты кітапхана жасақтап беріп отырған
«Рауан» баспасына қалай риза болмассың?!
Соңғы жеті-сегіз жыл беделінде аталмыш серия бойынша
Т.Кәкішевтің «Сәкен Сейфуллин», Б.Сарбалаевтың «Бейімбет
Майлин»,
«Ілияс Жансүгіров», Ж.Дәдебаевтың «Мұхтар Әуе зов»,
«Ғабиден Мұстафин»,
С.Жұмабековтың «Ғабит Мү сірепов»,
А.Нысаналиннің «Қасым Аманжолов», Ә.Нарым бетовтің
«Қалижан Бекхожин»,
Қ.Ергөбековтің «Сәбит Мұ қанов»,
«Өтебай Тұрманжанов»
аталатын төрт-бес баспа табақтық
кітапшалары жарық көріпті. Аз дүние емес. Аз көлемге
көп мағына, көкейкесті көп ой сыйғызуға да, көп көлемде
ештеңе айтпауға да болады. Мәселе – сыншы-автордың ой
белсенділігіне, ойлау мәнеріне байланысты.
508
509
Бұрынғы барды қайталама, болмағанды айт, бұрынғы
айтылғанды шиырлама, тыңнан толған – міне, баспагерлердің
авторларға талабы. Дұрыс-ақ қой! Уақыт алмасып, қоғам
жаңарып жатқанда ескі сүрлеуді шиырлап жүрсек кім бол-
ғанымыз? Авторлар да баспа талабынан шығуға тырысып
бағады. Бірыңғай төңкерісшіл деп білген С.Сейфулиннің ұлт-
тық мұраттағы толғанысы, архив ашқан І.Жансүгіров, «белгісіз
Бейімбет Майлин», М.Әуезов, С.Мұқановтың шығармашылық
шеберханасы, Ғ.Мүсірепов, Ғ.Мұстафин, Қ.Аманжолов, Қ.Бек-
хожин шеберлік сабақтары міне, кітап авторларының оқыр-
манына айтқан ойлары, ашқан әлемдері. Кемшілік жоқ де-
меспіз, бірақ арнайы сериямен жас өркенге, ұстаз қауымына
шағын, шымыр кітапшалар сыйлау игілікті іс. Жаңару – рухани
дүниедегі жаңалықтан бастау алады.
Міне, осы сериямен «Тәкен Әлімқұлов» жарық көріп отыр.
Авторы Төлеген Тоқбергенов. Мына бір жайға зер салыңыз:
Тәкен Әлімқұлов та, Төлеген Тоқбергенов те жоқ мынау жарық
жалғанда. Өмірде бірін-бірі іздеп жүретін ағалы-інілідей тату-
тәтті жандар араға жыл, жыл жарым уақыт салып Алла амана-
тын тапсырды да, бақилық дүниеге аттанып кетті. Классик
жа зушы мен кесек сөйлейтін сыншы. Екеуінің көзіндей,
тіршіліктегі сөзіндей болып бір жапырақ кітап жарық көрді.
Кітапты не Тәкенге, не Төлегенге қызықтау бұйырмаған. Қа-
зақ ша айтқанда пешенесіне жазылмаған. Ең бастысы бірін-бірі
іздеу, бірі жайында екіншісі сөйлеу қазақ қаламгерлері үшін
мұңға айналған, қолынан келген кісі өзін-өзі насихаттатып,
өлімші кесірткесін келес қылып көрсетіп жатқан өлермен шақта
баспаның өмірден өткен жазушыны іздеуі риза етеді кісіні.
Тәкен Әлімқұлов – жұмбақтау ғұмыр кешкен, тағдыры
тосын талант-ты. Көп жазуға мүмкіндігі бар қаламгер еді, аз
жазды. Аз жазса да саз жазды. Өзгелер секілді өзі жайында
көп жаздыруға «мүмкіндігі» бар еді. Оған құлықты болмады.
Құнттауды қорлық санады. Қажетсінбеді. Көбіне ол жайында
Тәкенді сыйлайтындар емес, әдебиетті сыйлайтындар қа лам
тербеді. Т.Ахтанов, С.Шаймерденов, Ә.Кекілбаев, З.Се рік-
қалиев, Қ.Ысқақов, А.Сүлейменов, О.Сәрсенбаев, Т.Тоқбер-
генов, Т.Сүлейменов сынды қанаттас қаламгерлер, қазақтың
қара сөзін қастерлейтін жазушы, сыншы інілері сөйлепті
Әлімқұловтай жазушы хақында. Міне, осы лек, осы топтың
арасында Төлеген Тоқбергеновтің Тәкентануға сіңірген ең-
бегі сүбелі. Ә.Жұмабаев, М.Рахманбердиев, А.Нысаналин,
Ж.Шо йынбетов дегендей бәріміз де Тәкен Әлімқұловтай зият
қаламгерден әр тұс-әр тұста әралуан жайға байланысты хат
алған жандармыз. Тәкең – эпистолярлық жанр жанашыры еді.
Техника өрістеген заманда хат жазғанды, сырын хат арқылы
айтқанды жақсы көретін. Қазақ әдебиетінің кеңесшісі болып
Мәскеуде қызмет істеген жылдары Сәбит Мұқановқа жолдаған
бірсыпыра хаттарын кейін жазушы архивінен алып оқығаным
бар. Марқұм Сырағаң (С.Мәуленов) Тәкен досының бірсыпыра
хатын Торғайдың әдеби музейіне жібергенін айтқан еді. Мәскеу
дегеннен шығады, шын жанашыр шығып Т.Әлімқұлов әдеби
мұрасын іздемек болса – ол жүрген ізді ұзыны мен көлденеңінен
кесуі жөн болмақ. Сонда өмірінің маңызды кезеңі өткен
Мәскеуді естен шығаруға болмайды…
Тәкен Әлімқұлов – сырт көзге ішін ашып, сырын алдыра
бермейтін стильдің қаламгері. Елігіп оқысаң елпілдеп отырып
өте шығасың, еліктесең – оп-оңай көрініп қалады. Өйткені
қазақ әдебиетінде Әлімқұлов дара стильді жазушы. Ал Әлім-
құловтың әдеби әлеміне бір кіріп кетсең, қайтып шыға ал-
майсың. Оқи бересің, оқи бересің. Оқыған сайын Тәкен тереңі-
не шым бойлайсың, деталь, штрихтарды біртіндеп аңғарып,
гармониялық бірлік-тұтастықта көре аласың. Әйтпесе, атүс-
тілік бос әурешілік.
Міне, осындай жазушы әдеби әлемін ашуда қайталап айт-
сақ, сыншы Т.Тоқбергенов орны айрықша. Жорға сыншы
Т.Әлімқұлов жөнінде тіл тұсауын ағытып шешіліп, қолтығын
сөгіп көсіліп көп жазды, Толыбай сыншыдай тап басып танып
дөп жазды. Тану бар да, таныту бар. Төлеген марқұмның
сыншыға керекті осы екі қасиетті қос қатар жарыстырып ұстаған,
егізқатар ұштастырған сәті – Т.Әлімқұлов шығармашылығы
хақында толғаныстары. «Тәкен Әлімқұлов» сыншының ертелі-
кеш жазған осындай толғаныстарының басын қосыпты.
Белгілі бір қаламгер жайында арнайы жазу бар да, жазылған
дүниелердің басын қосу бар. Екеуі де игілік. Әйтсе де арнайы
жазғанда кітапта композициялық тұтастық орын тебеді.
Аралас-құралас, сыйлас жүргеннен білеміз, Төлеген қазақ
510
511
қаламгерлерінен Тәкен Әлімқұловты ойшыл, стилист, шебер
деп оқшау ұстайтын, айрықшалап жақсы көретін. Тәкен қазақ
сыншыларынан Төлеген Тоқбергеновті тілді, өзіңмен жарысып
отырады, зерделі деп іштарта жақсы көретін. Жалғыз айыбы –
мені сынай бермейді, онысы дұрыс емес, сынау керек дейтін
Тәкең. Екеуінің арасында жақсы жарасым, текті сыйластық
жататын. Бәлкім Макаров – Астафьев арасындағыдай, бәлкім
одан гөрі жарасымдылау сыйластық орнаған екеуінің арасында.
Жас алшақтығына қарамай құрдастай қалжыңдасқанда қайран
қаласың. Жазуға шебер Тәкен ауызекі қалжыңға шорқақ.
Ұтқыза отырып «Ә-жөгі» – дейді.Шамасы, «жөгі» Тама руының
бір тайпасы. Еркелетеді. Екеуімен көзбе-көз отырып, «Неге
басындырасыз?» дегенім бар. Тәкен: «Екеуміздің шешеміз қыз
күнінде подруга болған» деп орысша мақаммен жауап берді.
Соңғы сөзді орысша айтты. Дидарында анасына деген сағы ныш,
ініге деген сыйластық жатты. Сөйткен Төлеген көңілінде де
көп арман кеткен шығар-ау. Ал, сол арманның бірі мынау: «Ал
енді ол
(Т.Әлімқұлов. – ред) туралы жаза бергің келеді. Сонда
Андре Моруа боп жазғың келеді».
(113-бет) Сыншы мақсаты
сүйген жазушысы жайында Андре Моруа сынды ғұмырнама-
лық шығарма жазу еді. Мақсатына жетпеді. Бірақ мақсатты
істі бастаған-ақ екен. Оған дәйек – қолымыздағы «Қаратаудың
перзенті»
аталатын кітаптың «Екінші сөзі».
«Тәкен Әлімқұлов» екі бөлімнен бас құрапты. «Бірінші
сөз», «Екінші сөз» аталады. «Бірінші сөз» – Т.Әлімқұлов шы-
ғармашылығы жайында толғау сөз, талдау сөз. «Екінші сөз» –
естелік, ғұмырнама, талдау аралас эссе. Менің ойым: «Екінші
сөз» алға түскенде кітап композициялық құрылымы жағынан
ұтар еді, әрі естелік, өмір дерегі алда тұрса, одан кейін талдай
айтылған толғау сөз арна тапса тұтасып ғұмырнама болып шыға
келмес пе?!
Сынға композициялық бітім де керек шығар-ау, алайда,
басты мәселе тану мен таныту, ой түю мен ой таратуда, айтылар
пікір салмағында жатады. Осы тұрғыдан алғанда Төлеген
сыншының Т.Әлімқұлов роман, повестерін, оймақтай әдемі
әңгіме, новеллаларын жазушымен жарыса талдауына жан
сүйсінеді. Жинақтап айтсақ, жан сүйсінтер жайлар мынадай:
«Бұған дейін ол ақындық өнермен ұстасып, өзек жар ды сын
өлең жолына қосып көрген»
(3-бет). «Ал, Тәкеңнің мы на «Қа
раойы» – асыл Махамбет турасында жазылған ең қыс қа, ең те
рең, соншалық шағын, соншама ширақ, керемет кесек туынды.
Жан дүниеңді бұлқынтып, жүйежүйкеңді шымыр латар ғажап
новелла»
(46-бет). Бұл – сүй рік талғам, шешен тілді сыншының
шығарманы жазушымен жарыса талдауы.
«Тәкен қазірге дейін алпысқа жуық әңгіме, 7 повесть, 2 ро
ман жазыпты»
(5-бет). Бұл – жазушы қаламынан шыққан
шығарманы сиясы кеппей оқып, қапысыз қадағалап өткен
сыншының дәйекті сөзі.
«Рас, 1950 жылдардың бас кезеңінде осы Тәкен Сүгір шал
ға бірдіекілі барғыштап, өмір деректерін жиыстыра бастаға
нын біз білеміз»
(36-бет). Сыншының естелік араластыра жа-
зушы шеберханасына енуі.
«Құптарлық бір нәрсе, Тәкен осы «Саржайлауды» қан шалық
жақсы десек те «Сарғайған сарын» деп өзгертіп, әбден шымыр
лап қайта жазып шықты»
(28-бет). Шығармаға жазушы жүр-
гізген өңдеу-жөндеу, ширату жайлы сөз.
«Ал, Тәкен өзінөзі тауысып алған сияқты. «Қараойдан» кейін
Махамбет өміріне соға алмайтын сияқты. Айтар ойын түгел
түгесіп, сарқып алғандай
(44-бет). Психологиялық барлау.
«…осы жақсы дүниенің жалпы нобайынан салақтық көріп
қалдық»
(26-бет). Әрі қарай сын пікір сабақталады.
Бұл – Төлеген Тоқбергеновтің тауып айтқан, әдемі байқаған,
сәтті бақылап, орайымен ашқан сәттері. Төлеген толғау сөзінен
соң Тәкендей жазушы шығармасын қайта оқығың келіп кетеді.
Әрине, сыншының көзі тірі тұрса қалақтай кітапта өзіңді-өзің
қайталауың қалай, «Тәкеннің өз басы қазір өнер жолында сол
Сүгірден бір де кем емес»
(69-бет) секілді орынсыз салыстыруға
жол болсын? – деп бастап, бірсыпыра сынды біз де айтар едік.
Төлеген – тілді сыншы еді. Тірісін қоя тұрып, марқұмдар
арасынан Қалжан, Төлеген, Сағат әдеби сын тілін недәуір әр-
леуге, тіл мәдениетін ұстартуға көп үлес қосқан сыншылар
деп білеміз. Сыншының тіл мәйегі, көркем шығарманы талдау
мәдениеті бұл кітапта да алдыңнан шығады.
Өмірбаян түзу, естелік, эссе, толғау сөз, талдау сөз, нәзік
нақыш, лирикалық иірім, сағыныш… бұл шағын кітаптан
осының қай-қайсысын да табуға болады. Кітапты түгел оқып
512
513
шыққанда Тәкен Әлімқұловтай жазушы алуан қыры – азаматтық,
қаламгерлік болмысымен көз алдыңа елестеп тұрып алады.
Көзден кетсе көңілден болады тасаның кері ме, немене? Әл-
де қазақы енжарлық па? Әйтеуір әдебиетте Тәкен Әлімқұловтай
қайталанбас жазушы, Төлеген Тоқбергеновтей қайсар сыншы
жайлы сөз сабақталмай келеді. Ал, алдымыздағы кітап атпал
азамат-жазушы мен қаптал-қайсар сыншы достығының кепі-
ліндей, қос қаламгердің орындалған аманатындай әсер етеді.
Адам баласы аман жүріп – аманат арқалаушы. Ал, Төлеген
Тоқбергенов өмірден өтіп бара жатып, аманатты өтеп кетуші
болып отыр.
«Сенің сүйікті жазушың» – шағын сериясымен жарық
көріп жатқан әдеби сын кітаптарын ұстаздар қауымы, мектеп
оқушылары жылы қабылдады. Әдеби орта, қаламгер қауымы да
қызығып қарай бастады. Шынтуайтына келсек, қазақ әдебиеті
жайында жаңа пікір, жаңалықты сөздің басы – «Сенің сүйікті
жазушың» сериясы өнімдері. Сондықтан да ілкімді ілтипат,
сүйкімді лебізге лайық серия!
Арамызда жоқ бір сыншы-автор кітабын бір серия өнім-
деріне сабақтастыра сөйлеуде осындай мән бар. «Сенің сүйікті
жазушың» сериясы жалғасуы керек-ау деген ойға қалдық.
1994 ж.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: СаНадаҒы жаралар - СарасөЗ (Әдебиеттану, сын әлемі)

text:
СаНадаҒы жаралар
Қазақ мемлекеті күн санап өсіп, біртіндеп жетіліп келе
жатқан жас мемлекет. Бүгінгі күн, бүгінгі сәтке дейін де талай
тартыстан өтіп, тағлым түйіп, тарихын жасап келеді. Ертеңіне
сенгендіктен, абайлап өтіп жатқан әрбір өткелек тұсында кез-
дескен кемшілікті қаламгерлер, қайраткерлер, оқымыстылар,
ой шылдар айтып келеді, халықты оятып, жаңалыққа көзін
ашып, болашаққа бірге аттанып барамыз. Қазір мемлекетіміз-
дің әрбір сәті – тарихи сипатқа ие. Жетпіс жыл бойы бастан
кешпеген не ғаламатты жеті сағат, әйтпесе жеті күнде басынан
өткізіп жатыр жас мемлекет. Ел басынан ел жасына дейін бір
тілекте: «Қайтсек егемендігімізді сақтаймыз?», «Қайтсек ел-
дігімізді көркейтеміз?» Сол жолда жасы кішіміз жасы үлкен-
дерге жол беріп, жасы үлкеніміз жасы кішіге қол беріп, қол-
дасып, бірлесіп болашаққа беттеп барамыз.
Әрбір асуды алғанға дейін бірсыпыра ойласатын ағайын,
алған соң да шырқырасып, айтысып, таласып, шұрқырасып,
пікірлесіп табысып жатады. Жас мемлекет жан-жағына қарап
өседі. Жас мемлекет басында отырған азаматтар бұқара пікі-
рін тыңдай, есептесе өседі. Бұл ретте зиялылар арқалар жүк
айрықша, азаматтар атқарар іс қыруар. Зиялылар жақсылық
жағында болса ұлт ұтады, зиялылар қорғалақтаса ұлт ұты-
лады. Көп мәселе интеллигенция аталар зиялылардың интел-
лектуалдық ой белсенділігіне байланысты. Қазір көркем әде-
биеттен гөрі өткір саяси публицистика өрістеп тұрған болса,
оның осындай заңдылықтары бар. Бұрын ғылыми жанрларда
ғана көретін көп ағамыз қоғам қамы, халық тағдыры жайында
толғану арқасында көрнекті публицист райында бой тастай
бастады. Өзіндік ойын тайынбай айтар табанды публи цист
ағамыздың бірі, профессор Тұрсынбек Кәкішев. “Еңбек сіңір-
ген ғылым қайраткері” атағы бар адам жарасымды от басын-
да жайғасып алып жайына отырса кім қой дейді? Тұрсекең
олай етпеді. Жас мемлекетіміздің әрбір адым-алымында өз
ойын көгілдір экраннан айтып, баспасөзде жазып отырды.
«Санадағы жаралар» (Қазақстан, 1992) ғалымның жалынды
публицист ретінде қоғаммен бірге қозғалып, айтқан, жазған
ойларының жинағы.
Бостандық дегеніміз бодандық болып жетпіс жыл жүрдік,
енді неге жалтақтай береміз? – деп те сөйледі Тұрсекең. Ресей
бізге ақшасын бермей қойған тұста да қаттырақ сөйлеп жібер-
514
515
ген Тұрсекең. Ана тілі мемлекеттік тіл неге болмайды? – деп
те толғанған ертеректе. Шүкір, қазір соның көбі қалыпқа келді.
Бірақ, жаңа проблемалар туды…
Қазақстан жас мемлекетінің әрбір қадамын қуана қадағалап,
тұсауы қашан кесіледі, шідері қашан алынады? – деп ынтыға
күткен адам ғана осылай сөйлей алады. Белгілі бір мектептен
өткен саясаткер болмаған соң пікірінің артық, кемі де болып
жатады. Жаның ашып сөйлеген сөздерің әлдебір мансап ие-
леріне тиіп кетіп жататыны да бар. Жанашырлық сөзің арнайы
айтылған жаманшылық болып қабылдануынан сақта құдай
бізді деп деп те отырасың ондайда. Тұрсекең де сондай. Ол
ақынжанды адам.
Ақындар қуанғыш, жұбанғыш,
Сезімі тұтанғыш баладай.
Кейде олар артық та сөйлейді
Уақыттың көңліне қарамай –
деп Әбділдә Тәжібаев айтқандай ақынжанды адам артық кетіп,
кем түсіп жататыны болады. Бірақ кісі оның қазақ қауымдасса,
жас мемлекетіміз дарақ болып бой тіктеп, зәулімденіп өссе де -
ген ниетіне риза болып отырады. Ақ, адал ниетіне құлап оты-
рады. «Санадағы жараларды»
оқып отырғанда бұрын теле-
дидардан көріп, ағымдағы баспасөзден оқыған осындай ойлар-
ға қайта кезігіп, осындай сезімдерді қайыра бастан кешеміз.
«Мен осы қазақ халқымен істес болып, бірге келе жат қаныма
біраз болды ғой. Көп уақытта соның жоғын жоқтап, жыртысын
жыртып жүргенде өзіңді жаманатқа қалдыратын кезі көп.
Сонда қай жағынан шығарыңды білмей дал бола сың. Солай бола
тұрса да өз қолыңды өзің кеспейсің. Оған өкпелегенде қайда барып
сіңесің? Ел деп жүрегің соққан соң батылдыққа барып, ащы
шындықты айтып қаласың. Оған бармасаң еліңнің де, өзіңнің де
есең кете береді»
(109-бет) – деп жазыпты ғалым.
Рас қой. Қазақ әлі оянып болмаған халық. Бастыққа тәуелді
сезімнен әлі ажырап болмаған халық. Өзіне тиесіліні талап
етудің өзіне ерік-жігері жете қоймады. Зәуіде оянғаны саудаға
кетеді. Саудада ұлттық сипат, саудагерде ұлттық болмыс бола
бермейді. Әзірге сауда саласында жүрген жігіттердің ішінде
ұлт көркейсе, ұрпақ өссе деп жүргені некен-саяқ шығар. Оған
қарап қазақты өрге сүйрер ойдан қайтуға, халықтық әрекеттен
тартынуға болмайды ғой. Ғалымның қиналыс-қынжылысы
осындай ойға меңзейді. Ғабит Мүсірепов «Жақсылықтың
төлеуі өлгеннен кейін. Жауыздықтың төлеуі тірлігінде алына
ды»
– депті. Қалай дәл айтылған?! Тәңірден жақсылық төлеуі
де тіріде болсын деп тілейік.
Кітапты қолға ұстағанда атына қарап, «санада жара бола
ма?» – деп еріксіз ойланасың. Ойлана отырып оқисың кітап-
тағы әр материалды. Оқисың да санада жара болатынына
көз жеткізесің. Қазақ айтар еді: «Тән жарасы жазылады, жан
жарасы жазылмайды» – деп. Санадағы жара да сондай жазы-
луы қиын жарадан екен. Санадағы жара жаңаша ойлап, ақтаң-
лақ атаулыны ақтағанда, ақжарылқап күн туып, қоғам ақ жол-
ға түскенде ғана жазылады екен. Біз қазір сан ғасыр бойы
санамызға түскен жараларды емдей өсіп келеді екенбіз. Жан
қинаса да ақиқатшыл сөзге не жетсін?! Профессор Тұрсынбек
Кәкішев еңбегі ақаиқатшыл сөз, шыншыл ойлардың жинағы!
Т.Кәкішев еңбегінің бір сүбелі саласы – азаматтық тари-
хымыздың өткеніне арналады. Айталық «Алашорда» партия-
сының жай-күйін егжей-тегжей сөз етеді. Тарихшы ларымызбен
келіспей, керілдесіп те қалады. Кеше «халық жауы» деп әбден
күстаналаған аймүйіздеріміздің «халық досы», халықты ба -
қытқа бастар көсемдер екенін бүгін анық-қанық танып білдік.
Бірақ бірден тани алған жоқпыз ғой. Профессор Т.Кәкі шев
«Алаш ақиқатын кім айтады?»
– деп алғаш айқай салған-
дардың бірі. Алашты жағылған күйе, тағылған жаладан ара-
шалаушылардың бірегейі болды. «Ақиқаттың ауылын ізде
генде»
– аталатын алғашқы тарауға жинақталған мақалалар
негізінен Алашқа байланысты ой-толғамдар. Ерте айтамын
деп келте айтқан тұстары бар шығар, біз ғалымның ерте айтып
серке шыққанына ризамыз.
Орайында ойға түседі, Ә.Тәжібаев «Тұрсынбекті мен аппақ
пейілі ақаусыз, кісілік пен кішілікке бірдей жарасқан аса ірі
азамат деп таныдым»
– деп бағалапты «Есімдегілер» атала-
тын естелік кітабында. Ал, кейінгі жастар – біздер Тұрсекеңді
ал ғаусыз адал жанды жанашыр ұстаз тұтамыз. Қоғам жайын-
да, адам жайында, азаматтық міндет хақында сөйлей қалсақ,
ұс тазымыз секілді шыншыл сөйлеуге тырысамыз. Онымыз
кейде шыдамсыз сөз болып шығады. Әрісі Ахмет Байтұрсынов
өмір сүрген, берісі Тұрсынбек Кәкішев өмір сүріп отырған ке-
зеңге қарағанда заманымыз жақсы. Саяси баспалдақтармен де,
эко номикалық баспалдақтармен де біртіндеп жоғарылап келе-
міз. Заманаға сенеміз. Замана тәрбиелеп жатқан жаңа адамға
се неміз.
516
517
Әр дәуір, әр кезеңнің өз ақтаңдағы бар. Оның үстіне біз
де тұтанымпаз халықпыз. Қайраткер, қаламгерлеріміздің бірін
ақтап алып қуанып жатсақ, бірін қаралап алып, қуарып, қайта
қайғы жұтып жүреміз. Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсы-
нов бастаған бір шоғыр топ алыптарды ақтаймыз деп жүріп,
Сәкен Сейфуллин, Ілияс Жансүгіров, Бейімбет Майлин болып
басталатын екінші бір шоғыр топ таланттарын жоққа шығарып
жібере жаздадық. Әйтпесе жетпіс жылдағы ойлы-қырлы жү-
ріс-тұрысымызды саралаймыз деп отырып Сәбит Мұқанов,
Есмағамбет Ысмайылов секілді (өлісі бар, тірісі бар) – тағы бір
топ дарындарды күнәлі етіп ала жаздадық. Осының бәрі біздің
біреуді ақтау үшін біреуді қаралау керек, біреуді жақтау үшін
енді біреуді жамандау шарт деп білетін таным шарғылығы,
әмсе асығыстығымыздан. Уақыт аумалы-төкпелі болды. Уа-
қыт қа қызмет ететін идеология қаһарлы еді, ол халыққа емес,
уақытша саясатқа қызмет етті. Кейде сол идеология шылауына
шырмалған ағаларымыз алдыңғы толқынды сүмірейте сынап
та жіберетін, кейде сынаған болып отырып та ақтайтын еді
ғой. Кезінде Ғабит Мүсіреповтің кейде менің бар дегенім
жоқ, жоқ дегенім бар сипатында айтылады деген сөзін есті-
ген едік. Демек, олардың сөзінің сыртқы тұлғасына емес, іш-
кі тұнбасына үңілу керек болады. Аға буын ішкі пікірін сырт-
қа сыналап шығарып үйренген. Оның бәрін кінә ретінде тізіп,
күнә ретінде қарастырсақ не болғанымыз? Аталмыш кітаптың
«Ар мен жан тірегі»
– аталатын екінші тарауына енген «Әр
дарынның тарихта өз орны бар», «Дүниетаным иірім дері»,
«Е.Исмайылов не үшін сотталды?»
– аталатын эссе, толға-
ныс тары жетпіс жыл беделіндегі бұралаң жолдың қазақ қa-
ламгерлері мен тарихшылары тағдырына түсірген салмағы жа-
йында. Алдыңғы толқын ағалардың жүріп өткен жолын, іс-
әрекетін әңгімелегенде Тұрсекең барын-барша, жоғын-жоқша,
әділ талдайды. Уақыт қиындығы мен дарындар қиналысын
сабақтас қарап шыншыл шешім жасап отырады. Бұған біз
сүйсінеміз. Өткенге кешірімділеу болмасақ, келешек біздің де
қазір жіберіп алып жататын кемшіліктерімізді кеше ме? Ойлану
керек!..
«Санадағы жаралар» – кітабына ғалымның 1988-1991
жылдар арасында жас мемлекеттің жай-күйін бақылай отырып
радио, теледидардан сөйлеген сөздері, қарқынды қимылдап,
жедел жазып, ағымдағы баспасөзде жариялаған мақалалары
енгізіліпті. Ол мақалалары, сөздері жөнінде ғалымның өзі:
«Күні бұрын қалай жүріп, қалай тұрарын білетін «даныш пан
дарға» ешуақытта сенген емеспін. Жариялылық Қазақстанға
жете бастаған кезде, яғни 1988 жылдан бері жазғандарымды
әдейі бірінен кейін бірін орналастырып отырмын. Ой эволюция
сы, уақыт алып келген жаңалық өз ретімен көрінсін деген пи
ғылым бар. Сондықтан менің толғауымдағы кейбір ойпікір,
тіпті тарихи деректер қазіргі көзқарас пен тұжырымға сай
келмей, қиғаш кетуі ғажап емес. Ол үшін әрине кешеңдеп жетіл
ген ойсананы айыптаудың орны бола қоймас, бірақ ештеңе тын
дырмағандардан, тыныштығын күйттегендерден сүріне жү ріп
жол іздеген дұрыс қой деп жатырмын. Мен үшін қампиған даңқ
тан елді елең еткізетін алаштың ақиқаты қымбат»
(262-бет)
– деп жазыпты. Алғаусыз ақ-адал ой! Біз осы ойға тәнтіміз,
біз осы ойға тұрамыз. Күні үшін күлік жеген жан Тұрсекең
емес. Ұлты үшін ұмтылып, ұлы мұрат жолында жүрген, артық
айтып «айыпты» аталса да, кем соғып, кемшілікті болып жат-
са да – ұлттық мұраттан таймаған табанды ғалым. Ең бастысы
өз байламын жаппай, жасырмай ашық айтатындығы ұнайды
бізге. Соның бір айғағы – «Санадағы жаралар».
Асылы, идеология айқындалып, ұлттық идеал қалыптасып
үлгермей жатыр ма, әлде уақыт салмағына шыдамай жан бағып
кеттік пе, әйтеуір кейінгі жастарда аға буынға тән – еңбеккер-
лік, ұлттық бейіл, фидайылық (фанатизм), идеалға адалдық
белсенді бой көрсете алмай жүр. Қайраткерлік ой қаламгердің
қай буынына да аса қажет фактор. Ол адамның – кісілік өзегі.
Әсіресе, кейінгі жас буынға азамат-қайраткер райында жедел
жетілу қажет. «Санадағы жаралар» өзінің ұлттық болмыс,
адал бейілімен бұл орайда да үлкен-кішіге бірдей ой салатын
публицистикалық ой-толғамдарға толы.
8.03.1994 ж.
518
519
КеШеге ІНІ, БҮгІНге аҒа КереКең…
К.Сыздықовтың «Ұстаздық ұлағаты»
кітабына жазылған алысөз
Уақыттан жүйрік ештеңе де жоқ.
Күні кеше сияқты еді, алты алашқа аяулы Бейсекең – Бей-
сембай Кенжебаевтың «Әдебиетке дарынды, білімді Керімбек
келді» – деп отыратыны. Одан сәл кейінірек «Керімбек те қы зық,
біз қашып зорға құтылған декандыққа әуестеніпті. Жазу қалатын
болды ғой…» – деген үні құлақта.
Бейсекең талантты шәкіртін жақсы көрсе, Ісмекең жарық-
тық (Кеңесбаев) туыс тұтып әспеттеді. Асекең (Сүлейменов)
атының өзін «Кер-ре-екең!» – деп біртүрлі достық махаббат -
пен маңғаздайтын. Мұқағалиша айтқанда, бәрі де кеше еді. Ол
кезде Керекең алдыңғы толқынға сүйкімді іні еді. Алдыңғы
толқыннан бата алғандай бүгінгі әдебиет ақсақалдары Зәки Ах-
метов, Серік Қирабаев, Зейнолла Қабдолов та еркелетіп бақты.
Әрине, жігіттің өзі жақсы болған соң сүйсінеді, еркелетеді, әдеби
іс-әрекетін бағалай бауырына тартады. Әйтпесе, қайдан? Бұл
күнде әрідегі ақсақалдардың айналайыны мен досы Ас қардың
«қыршаңқы» «жестін» Керімбек Сыздықовтың өзі де сағынатын
болар. Олар әлдеқашан бақилық болып кетті ғой. Әзірге қалт-
құлт етіп, аман жүрген академиктеріңіз әлгі кісілер, бізге дәріс
берген, жетекшілік жасаған ұстаздар! Аман болсын, лайым!
Еркелік сақталу үшін еркелетер есті кісілер керек-ақ қой, керек-
ақ… Әйтпесе, сырты бүтін, іші түтін пенделерге се нің еркелігің
неменеге керек?! Бұл күнде еркелікті азайтқан, алпыстың ар-
қасына көтеріліп, пайғамбар жасына жақындап келе жатқан ол
еркелей аларлық есті іні бар ма, дегендей алты асқардан төмен
қарап-қарап қояды. Кім ілінді көзіне? Кім білсін? Әйтеуір алдын
алыстатып, арқасын жақындатып алғанын біледі?! Білгендіктен,
қолына қалам ұстаған жастарға қарап мұңдылау күледі. Дүние
диалектикасы. Кешегі күнде ұлтың ірі тұлғаларына іні Керекең
бүгінгі жастарға аға… Інілік жауапкершіліктен аға жауапкершілігі
– ауыр! Оны Керекең жақсы біледі.
Керімбек Сыздықов алпысқа айқайламай, дабырламай, өзі-
не тән мәйін мінезбен сызылып қана келді. «Кітабыңызды шы-
ғарып берейік тә» – деп қамқорсыған дос-жаран, кейбір жа нашыр
інілеріне де ыңғай берген жоқ. Енді сол тілекке әрең дегенде кө-
ніп, ертелі-кеш жазған-сызған дүниелерін жинақтап ұсынып
отыр.
Жинақ не туралы?
Әдебиет туралы мақалалар, Қазақстан Жазушылар одағында
жыл қорытындысында жасалған баяндама, ағалар жайында
айтылған алғаусыз адал ойлар, ұстаздық және ұстаздар жайында,
туған тілдің қадір-қасиеті, ана тілін ардақтауға үндеу, қазақ
диаспорасы жөнінде пікірлер, сұхбат, сырласу материалдары.
Антуан Экзюпери айтады: адам баласы адым сайын өзінің
кім болғанын, жолдың қалай басталып, қалай сабақталып келе
жатқанын ұмытпай еске алып отыру керек. Мен бүгінге балалық
шақтан келдім деп.
Расында, ондай азамат шүкір-ананы ұмытпаған үлкен жү рек-
ті жан болып шығады. Қолжазбаны қарап отырғанда менің ойы-
ма әйгілі жазушы айтқан аталы пікір оралды. Белгілі бір биікке
көтерілген сәтте, белгілі бір асудан асқанда, әмсе мүшел жас тұ-
сында жүріп өтіп келе жатқан жолыңа бір үңіліп, бір түйіп тас-
тап отырмасаң кім болғаның. Ағынмен бірге ағып өте берер бол-
саң, кеудеңде жаның тұрып – жаңқаға айналғанға бара-бар емес
пе?! Әсіресе, Керімбек Сыздықов секілді алдындағы ұстаздары-
на, әріптес ағаларына сүйкімді іні, оңтүстіктің қалам ұстаған аза-
маттарына ортақ сүйікті аға бола білген адам үшін сыйлы өтіп,
парасатпен жеткен пайғамбар жасын нем бар, нем жоқ, не тын-
дырдым, тындырарым қайсы – деген өткенімен өкінішті, берері-
мен мақтанышты өмір жолын бір безбендеп алу жарасымды-ақ.
Ертелі-кеш жазылып, кітапқа ұсынылып отырған мате риал-
дардың әдебиеттануға тән зерттеу мен журналистика жан ры –
сұхбаттасуға дейін қамтылып жатуының да сыры осын да. Бұған
дейін «Мұхтар Әуезов – әдебиет сыншысы» (1973), «Мұх тар-
танудың беймәлім беттері» секілді бір тақырыпты тұтас-тұ-
тас зерттеу еңбектерін берген және ол дүниелері сә ті мен
туып, сәтті бағаланған Керекеңнің қолымыздағы кіта бы ның
аралас жанр туындыларынан бас құрауы – заңды. Бұл алпыс-
тың асқарына шыққан азаматтың еңбек есебі. Автор – кейіпкер,
520
521
кейіпкер – авторға айнала сөйлейтін сәттер болады әдебиет-
те. Көбіне, мемуарға тән осы сипаттар жанры әрбасқа болуы-
на қарамастан қолымыздағы кітапқа да тән. Автор өзі жайын-
да арнайы сөз сабақтамағанымен, әңгіме ауанына орай, сөздің
сірағасы райында төбе көрсеткенінің өзінде кейіп кер болып та
үлгереді. Ұстаздарының ұлағат сөздерін, тұстаста рының тал-
ғамды ойларын толғаныспен ортаға салады Автор. Сөйте, тұра
автордың өмір жолы, қызмет бабы – қоса өріледі – кейіпкер!
Авторлық пен кейіпкерлік арасында осы «Ұстаздық ұлағаты»
аталатын кітап өмірге келген.
Оның алғашқы тарауы – әдебиет мәселелеріне, екінші тарауы
– әлеумет мәселелеріне арналыпты. Әралуан мәселелер бір-бірі-
мен табиғи сабақтасып, екі тарау материалдары бірінен екінші-
сіне жымдаса табиғи өтіп кетіп жатыр. Екі тарау материалдары
бірін-бірі толықтырып жатыр.
Еңбектің тағы бір ерекшелігі – онда автор соңғы 40 жыл-
да табандап тұрып, еңбек етіп келе жатқан Оңтүстік Қазақ-
стан облысының руханият картасын жасауға тырысқан секілді.
Кім жайында, не хақында қалам тербесе де Оңтүстік тағ дыр-
тарихымен сабақтастыра сөйлейді. Мейлі М.Әуезов, Т.Әлім-
құлов, Қ.Қазиев, М.Байғұтов творчествосы жайында толған сын,
мейлі қазақ тілі, жоғары оқу орны, ондағы білім сапасы, қазақ
құрылтайы жөнінде ой бөліссін – сөзін оңтүстік арқылы сабақтап,
ойын оңтүстік қазына-байлығына айналдырып ортаға салады.
Бұрын бір тақырыпты, бір мақсатты зерттеумен айналысқан
Керекең бұл еңбегінде тақырып ауқымын мейілінше кеңейтіп,
жан-жақтылық танытқан, әдебиет өміріне де, әлеумет өміріне
де еркін барған, еркін қалам тартқан. Қазақстан жерінде әде-
би айналымға енді еніп жатқан софылық әдебиеттің ұлы өкілі
– Қ.А.Ясауиден тартып, ұлылар легі Абай, М.Әуезов, Жам был,
Ғ.Мүсірепов болып жалғасады. Әдеби дәстүр түзбесе ұлының
ұлылығы қайсы?! Стилист жазушы Т.Әлімқұлов, отты публицист
Б.Бұлқышев, «акварелист» Қ.Қазиев жайындағы үш мақала,
тегеурінді Ү.Шойбеков, лирик М.Байғұт, емшілігін қоса алып
жүрген Ерсін Қойбағаров шығармашылығы дәстүр жалғасы
ретінде әңгімеленеді. Әрине, бұған жеке шығармалар жайындағы
пікір толғамдары қосылады.
Қадымнан қазірге, әріден тартып бүгінге дейінгі әдебиет
тұлғаларын тұтастыра тұлғалап, олардың әдеби мұрасын, твор-
честволық тағдырын талдауға еркін жеткен әдеби білім, эстети-
калық талғам зерттеушіні ардақты ете түседі.
Профессор Керімбек Сыздықов қай тақырыпқа қалам тарт-
сын, қандай тұлға жайында толғансын, не жайында жазсын –
зерттеп, танып, біліп жазады, өзіне тән сұлу стиль, М.Әуезовті
зерттей жүріп табиғи сіңірген көркем тілмен төгілте, мөлдірете
жазады. Үлкен-кіші мақала – зерттеу материалдарының қай-
қайсысын да тұшынып оқып, пайдалы ой-пікір түйесің. Әрине,
аты бар, білім иесінің уақыт «заказына» тым бейімделе бермегені
жөн. Оны да жасырмайық.
Қолдарыңыздағы кітап әдеби қосымша оқу құралы, ғылыми-
танымдық, журналистік еңбек ретінде кім-кімге де пайдалы
болары сөзсіз.
27.03.2001 ж.
522
523
аБыз ақыНды
СаҒыНдырҒаН еңБеК
Ә.Мұсақұловтың “Әбділда Тәжібаев поэзиясы” аталатын
кітабына жазылған алғысөз
– Уақытың қалай?
– Уақыт жоқ қой, Әбеке. Жәй ма, шәй ма?
– Кезінде Кенжебаев жетекшілігімен жазылған бір зерртеу
еңбегім бар еді. Соны оқып, пікір айтсаң. Бүгінгі уақыт талабы-
на орайластыра жөндесем.
– Еңбек кім туралы, не туралы?
– Әбділда Тәжібаев поэзиясы хақында.
– Әбекең, Бейсекең… Болсын Әбеке, болсын!
Профессор Бейсембай Кенжебаев, ақын Әбділда Тәжібаев
дегенде тағат тауып тұра алмайтын әдетім бар. Әзіз адамдар -
дың бірін – әкемдей, бірін туған ағамдай көріп, оларға еркелеп
өскен кісімін. Олар да мені бауырына тартып, мейлінше еркеле-
тіп ержеткізді, қолынан келгенінше қолдады, жарықтықтар.
Енді сондай абзал адамның бірінің жетекшілігімен енді бірі-
нің шығармашылық тағдырын зерттеген еңбекті оқып білген,
түйген пікірімді айтып бермесем, кісілігіме мін, сүйегіме таңба
емес пе, жарқыным-ау?! Еңбектің дерегін дәйектеп алған соң
Әбекеңе сөзге келмей «Болсын, болсын» – деп өбектеуімнің
сыры да, міне осында!
Әбекең деп әспеттеп отырған кісім – әдебиетші, профессор
Әмір Мұсақұлов. Әмір Мұсақұлов – әдебиет әлеміне тым бей-
таныс есім емес. Тұтас ғұмырды шәкірт тәрбиелеуге арнап
келе жатқан оқымысты алпысыншы жылдары әдебиетте бір-
сыпыра көрінді, жетпісінші жылдың басында кандидаттық дис-
сертация қорғады. Ол кездегі кандидаттық диссертация бүгінгі
докторлыққа алдырмайтыны түсінікті. Ара-кідік ағымдағы бас-
пасөзде мақала жазып, оқырманмен сиректеу де болса жүз десіп
отырады. Бірақ, негізгі мамандық – ұстаздық.
Оңтүстік Қазақстандағы Қ.А.Ясауи атындағы халықара-
лық қазақ-түрік университеті «Қазақ әдебиеті» кафедрасының
меңгерушісі қызметін біраз жылдан атқаратын ол жылы өңірге
кеңінен белгілі – аға, бақытын шәкірт тәрбиелеуден тапқан –
шынайы ұстаз. Шын беріліп атқарар болсаң ұстаздық бір сәт
босатпайтын, уақыт арттырмайтын мамандық.
Кезінде жазылып, сәтті қорғалған зерттеу еңбегін араға
отыз жыл салып, қорғалақтай ұсынып тұрған себебі де осында
жатса керек. Пысықай әлдекім болса бұл қолжазбаны кезінде-
ақ кітап етіп бастырып жіберген болар еді. Қайтесің, аға
буынның алдындағы көсем ұстаздарынан алған адал тәрбиесі.
Сол адалдық, сол тазалықты кейінгі ұрпақ көкірегіне құйып
кете алар ма екенбіз?! Қабылдай ма, қабылдар ма, қабылдай
алар ма, кейінгі ұрпақ? Тазалықты қабылдау үшін де кісіге ми
сауытының мөлдірлігі, жүрек арнасының ашықтығы керек-ау.
Жарықтық Сәбит Мұқановша айтқанда, қызды-қыздымен
біраз жерге кетіп қалдық па, енді негізгі мәселеге қайта
оралайық.
Әмір Мұсақұлов еңбегі – Әбділда Тәжібаевтың поэзиясы
хақында. Әрі алты қыр астында қалған – сонау алпысыншы
жылдары жазылған еңбек. Еңбек ескірмей тұрмайды. Әсіресе,
әдебиеттану еңбектері тез сыр беріп қоятыны болады. «Ескіру-
дің» тағы бір себебі – қазақ елі феодализмнен коммунизмге
бірден өтіп кетіп – бір, жетпіс жылдан соң коммунизмнен
капитализмге «бірден өтіп кетіп» – екі, жұртты да таң-тамаша
қалдырып, өзіміз де таң-тамаша күй кешіп жатқан жайымыз бар.
Уақыттың өзгеруі – әдебиетті зерттеу методологиясын өзгертіп
жібереді. Кезінде адым сайын қайталанатын «социалистік реа-
лизм» адыра қалғалы қашан?! Социалистік реализмді жаттап,
соны ту етіп ұстаған, методология етіп ұстанған еңбектің көбі
қолжазбадай да, кітап күйінде де күресінге кетті. Мәселенің
қиын жері – осында! Дегенде, кезінде маңдай терді сыпырып
тастап, адал атқарылған еңбекте көп ойлар, көп пікірлер бағалы
қалпын сақтап қалады екен. Оқып отырғанда тауып айтылған
ондай өміршең ойлар, жүрегіңді жылытып, бүйрегіңді бүлк
еткізеді екен. Бәлкім ділі жұмсақ болғанымен діні қатты,
марқұм Бейсембай Кенжебаевтың талап тегеуріні әсері, бәлкім
талапты ердің талмай ізденуі жемісі, әйтеуір қолжазбаны оқып
отырғанда бірсыпыра қызықты ойларға кездестім. Абыз ақын
Әбділда Тәжібаевты бір кісідей білемін деп жүрген (кейбір
қолжазбалары, хаттары, фотосуреттері менде сақтаулы. Қ.е.)
басым өзім ерекше құрметтеп жақсы көретін қалам иесінің
бірсыпыра тосын жайларын осы қолжазбадан оқып, рахатқа
баттым. Ендігі бір сәтте «бәрі коммунистік партияның арқасы»
дегендей әсіре әңгімелер жиілеген тұста, ақынның уақыт
ырқымен есіп, жалаулатып кеткен сәттерін кемшілік ретінде
ымырасыз сынау орнына, жетістігі райында аялап өте шыққан,
әйтпесе, «сияқты» – деп сүйеп салды сынаған сәттерінде автор-
524
525
ға ренжіп бақтым. Ренжитін де ештеңе жоқ – бәрі уақыт табы.
«Мызғымайтын» маркстік-лениндік ілім мызғып, қозғалмай-
тын кеңестік қоғам қаңғалақтап, қоғам асты-үстіне түсіп
жатқанда, белгілі бір ғалымның пікірі – уақыт белеңінен аса
алмады деп ренжуге бола ма?!
Қыл-қысқасы, Алла берген адал уақытты ақ жұмсап, ақ-
адал пікірімді қолқабыс қолжазба үстінде деген оймен айтып
шықтым.
Енді, міне қайталай оқып отырмын. Жоқ, автор өз еңбегін
өңдеп шығыпты. Редакциялық өңдеудің, негізінен, қысқарту
арқылы жүргізілгенін де шамалап отырмын. Егер, еңбекті
бастан-аяқ бүгінгі таным тұрғысынан қарап, бүгінгі ағынға
қарай икемдеуді мақсат етсе – онда түгел қайта жазып шығуға
тура келген болар еді. Олай ету – ғалымның кезіндегі қырық
жасына жасаған «опасыздығы», олай ету – еңбекке қиянат
болар еді. Күнбе-күндік күрес-көтеріліс, төбелес-төңкеріс,
ғажап шапшаң өзгеріс арасында жүріп жазған шығармаларын
сырбаз Сәкен Сейфуллин де кейін қайта оралып қарағанда,
өзгертпеген. Өз сөзімен айтқанда, кексе Сәкен, балаң романтик
Сәкенге қиянат жасағысы келмеген. Асылы, мұндай тәсіл – әлем
әдебиетінде молынан кездесетін тәжірибе! Әмір Мұсақұловтың
өзінің кезінде жазылған зерттеу еңбегін қысқарту арқылы
өңдеуін мен осылай түсіндім.
Еңбек қазақ әдебиетінің бар жанрында еңбектеніп, әсіресе
поэзияға молынан үлес қосқан, бүгін мақтанып айтатын М.Ма-
қатаев, Қ.Мырзалиев, Т.Молдағалиев, Ж.Смақов, Ә.Дүй сем-
биев, Ф.Оңғарсыноваға ақындық мектеп болған аяулы Әбе-
кең – Ә.Тәжібаев поэзиясы хақында. Әбекеңнің поэзиясы те-
легей-теңіз дерлік, шалқып жатқан бір шалқар дүние! Әлем-
дік поэзияда жетпіс жастың маңында махаббат лирикасын
ғажайып биікке көтеріп жазған ұлы ақын – И.В.Гете екені
әмбеге аян. Ал, Ә.Тәжібаев махаббат лирикасын 80-90 жас
аралығында маздатып та, тамылжытып та жазды ғой, асылым-
ай! «Телегей-теңіз, шалқыған шалқар» демегенде не дейін,
енді?! Бірақ, Ә.Мұсақұлов зерттеу жазған тұста абыздайын
ақын тірі еді, тынысты еді, шау тартпаған шабытты шағында
еді. Тіпті, «Аралдарды» жазып, қазақ әдебиетінде құбылыс
жасап, жұртты таңқалдырып, жастарды соңынан ілестіріп алып
кетіп бара жатты аса талантты ақын. Ә.Мұқсақұлов зерттеуі
Әбекең поэзиясын хронологиялық тұрғыдан – тууы, ізденісі,
қалыптасуы, уақыт ағымымен қатар адымдауы деген ыңғайда
қарастырады. Бұл да өзінше бір шежіре – жиырмасыншы
жылдардан жетпісінші жылдарға дейінгі ізденіс арналарын әрі
дәйекті, әрі поэтикалық шеберлік тұрғысынан ашып береді.
Бүгінгі ұрпақ кеңестік жетпіс жылдың әрбір он жылында
не болып, не қойғанын біле бермейді. Ал, мына зерттеуде 20-
30 жылдар, соғыс жылдары, соғыстан кейінгі өмір кезеңдері
ақын шығармашылық тағдыры өзегімен өзара сабақтастырыла
әңгімеленеді. Кезең-кезеңдегі әлеуметтік-экономикалық өзге-
рістер қоғам бойындағы қозғалысқа ақынның творчестволық
қатынасы, шығармашылық иесінің уақытпен бірге өсіп, есеюі
– зерттеуде тәп-тәуір талданады. Ақынның поэтикалық зор
қарқын әкелген «Аралдар» жыр жинағына дейін баспалдақтап
айтылып, сатылаған ақындық өсу әдеби сын, зерттеу тұрғысы-
нан сараланады.
Ешкім де әу бастан жүйрік жазып, бірден классик бола қал-
масы кім-кімге де белгілі. Дарынды болып туғанмен талантты
тәрбие өсіреді, ізденіс биіктерге жеткізеді. Сол ақынның ізде ніс
іздері, жүріп өткен соқпақ сораптары еңбекте анық та айқын
көрініс табады.
Зерттеуші тек уақыт ағымы, қоғамдағы өзгерістер ізімен
жүріп отыратын жәй шежіреші ғана емес, кезінде әдебиет-
тану жеткен рухани қазынамен сусындаған һәм қаруланған,
эстетикалық көзқарасы қалыптасқан, талғамы биік әдебиетші.
Ол оқиғалар ізімен жүріп қана отырмай ақын шыққан өр,
биіктерді, кейде құлаған еңістерді қатты қадағалап, шығар ма-
ларды талдап таразылайды.
Талдау «Аралдар» жинағына жеткен жерде біз кеше ғана
«лықсып тасып, жырдағы жалғандықпен мылтықтасып»
(М.Ма қатаев) жүрген шабытты, терең де тегеурінді, философ
ақын Әбділда Тәжібаевты табамыз. Өкінішке қарай әдебиетші
Әбділ да Тәжібаевтың ақындығын әріден тартып, «Аралдарға»
малтып зорға жетеді. Әбекең ешуақытта нашар ақын атанбаған.
Алайда «Аралдар» жинағына дейін Әбекең өлеңді кеңестік қо-
ғамның жетістігіне құрып жазатын жалғандау пафостың ақы-
ны. Ақынның қалыптасу жолын зерттеген әдебиетші бізді,
сөйтіп, өзіміз білетін, сүйетін философ ақынмен табыстырып
зерттеуін аяқтайды.
Бұл – абзал адам, абыз ақынды сағындырған еңбек болды.
Әдебиетші аға өзге де мақалаларын бір қосып «мұқабалайтын»
болса жас өркен үшін жақсы кітап шығарына сенемін!
19.03.2001 ж.
526
527
Достарыңызбен бөлісу: |


title: дӘлел МеН дӘЙеК - СарасөЗ (Әдебиеттану, сын әлемі)

text:
дӘлел МеН дӘЙеК
Әдебиет атаулы дәлел тілейді. Жазушы көркем әде биет-
те кейіпкерінің әрбір іс-әрекетін психологиялық жағы нан
дәлелдеуге тиісті. Оны «мотивировка» атайды. Әдебиет тану,
сын, деректі әдебиетте айтылған жайдың дәлелі – доку менттік
дәйек. Әсіресе, әдебиеттану – бірыңғай дерек, документтен
(құжаттан) тұрады десе болады. Тіпті өзің талдап отырған шы-
ғармаңнан алар үзінді, жүгіндірер мысалың бәрі-бәрі де дерек.
Қапыда деректен қалт кетсең – қателік, үлкен қателік. Он да
сенің әлдеқандай қылып айтып отырған теорияңа оқыр ман
сенбейді. Мемуарлық әдебиетте де, әдеби сында да дәлел мен
дәйек телқабыс түсіп жатпағы ләзім. Біз көбіне осы жайларды
ескере бермейміз.
Сергей Антонов есімді орыс жазушысы болғаны мәлім.
Сол жазушының «Литературная газетадан» «Зощенко қашан
туған?» («Л.г.». 4 қаңтар 1984 ж) аталатын мақаласын оқыға-
ным бар. (Мақаланы қызығып оқып, қиып алып сақтап қой-
ғанмын). Әңгіме жанрында жақсы танылған, онымен шек-
телмей «Я читаю рассказ» аталатын тәлімдік кітап жазған
қаламгердің көркем шығармашылық адамы бола тұра, ғылыми
мәселеде ерекше нақтылығына, өмірлік дерекке сонша адал-
дығына қайран қалғам. Немен шұғылдансаң – соған адал
бол! Қай жанрда қалам тартсаң – сол жанр талабынан табыл!
Шағын жанрдың шебері атанған әлгі жазушының қысқа ғана
мақаласынан менің түйгенім осы болды. Өзі 1895 жылы 10
тамызда тудым дейтін М.Зощенконың 1894 жылы 28 шіл
деде туғанын шіркеу кітабы арқылы анықтаған С.Антонов
болды. Дерек сақталған архив қоймасын көзге шұқығандай
етіп көрсетіп берген. Осыдан соң белгілі, белгісіз қаламгер-
лердің үлкенді-кішілі материалдарын оқығанда одан нақты-
лық, дәлдік іздейтін әдет таптым. Сондай ойдың бір парасын
сын мақалаға айналдырып, ойласу үшін оқырман алдына тарт-
қалы отырмын.
Дерекке өте ұқыпты зерттеушінің бірі, бірі емес-ау, бірегейі
– Ираклий Андроников болатын. Ресей тарихына, оның ұлы
тұлғаларына қатысты қайдағы-жайдағы бір тың деректерді
іздеп тауып, соны оқиға өзегіне ғажап шеберлікпен жымын
білдірмей жымдастырып жіберіп, деректі киноға жетеқабыл
телеочерктер сериясын жасайтын, марқұм. Оны талмай әңгі-
мелеп әдебиетшінің өзі көгілдір экранда нәшіне келтіре төгіл-
діріп сөйлегенде әлгі телеочерктері тіпті құлпырып шыға
келетін. Ешкімді қайталамайтын ғажап телеочерктерді тыңдап
отырып бір ғанибеттік сезімге бөленесің. Деректі сөйлете бі-
лудің құдіреті! Телеочерк қана ма? Кезінде СССР Мемлекеттік
сыйлығы берілген «М.Ю.Лермонтов (исследоваия и наход
ки)» (Москва., Художественная литература, 1981 г) аталатын
зерт теу кітабынан бастап барлық дерлік үлкенді-кішілі еңбек-
терінде деректі түрлендіре шебер пайдаланушы еді марқұм.
Бәлкім ол осы ешкімді қайталамайтын ерекше еңбектерімен
орыс әдебиетінде «деректі әдебиеттану» жасады. Өз басым
қалам жұмысында осы бір арғы тегі кавказдық дарынды әде-
биетшіні үлгі тұтатынымды жасырғым келмейді. Сөйте тұра,
дәйектілік жайлы мақаламды аталмыш атақты әдебиетшіден
бастағым келіп отыр. Ол өзі Санк Петербург университетінде
М.О.Әуезов, Ә.Марғұлан секілді ұлы тұлғаларымызбен бірге
оқыған жан.
Табиғаты бөлек әдебиетшінің «Всемирная литература»
(Собр.соч. в 3-х томах. Т. 1.С.488-494 Москва, Худ. Литера ту-
ры.) аталатын әдемі мақаласы бар. Кезінде оңтайымен ұйым-
дастырылған 200 томнан бас құраған әлем әдебиеті жауһарла-
ры туралы толғам. Әлемдік классика туралы толғамды әдемі
деп іштартқызатын бір себеп – сәтті толғаныс біздің мақта-
нышымыз – ұлы Мұхтар Әуезов білімдарлығын көрсетуден
басталады.
1925 жыл.
Ленинград университетінің 1 курс студенті Ираклий алда-
ғы төрт жылда оқырмын деген ниетпен әлем әдебиеті таңдау -
лы шығармаларының студенттерге ұсынылған тізімін тыртың-
дап көшіріп әлек...
Сол сәт қоңырқай әдемі бозбала келеді де етектей ті-
зімнен бір-екеуін ғана дәптеріне түртіп алып, өзгесін оқып
қойғанын айтып, әлемдік классика жайында өз ойын ортаға
салып қайқайып кете барады. Одан әрі қарайғы сөзді Ираклий
ақсақалдың өзіне берейік.
« – Кто это – сейчас отошел? Спрашиваю я студента Диму
Обламиевского.
– Мухтар Ауэзов. Из Алма– Аты (Қ.е). Писатель. Очень
образованный человек.
– Когда это он успел?
– Он старше нас лет на десять. И очень серъезный.
Я вспомнил про эту встречу в связи с завершением двух-
528
529
соттомной «Библиотеки всемирной литературы», потому что
два тома из двухсот занимает эпопея великого казахского пи-
сателя Мухтара Омархановича Ауэзова «Путь Абая», ставшая
классикой» (С.489)
Айтары жоқ, әдемі бастау. Әдемі сөз саптау!
Әрі қарай әдебиетші 200 томдық «Әлем әдебиеті» тұтас
кітапханасы жайында толғанып алып жөнеледі. Айтулы әде-
биетшінің эстетикалық талғамға құрылған толғамымен таласа
алмасымыз түсінікті әрине! Мәселе онда емес. Басқада. Әде-
биеттегі нақтылық туралы айта отырып, «тұздықты» не жазса
да дәйекке келгенде арқандаулы аттай архив дерегінен сыртқа
бір елі аттап баспайтын, жазған дүниесіне өте ұқыпты қарай-
тын Ираклий Андрониковтың бір күдікті дерегін келтіргелі
отырмын.
И.Андрониковтың «Бұл кім? Қазір қасымыздан кеткен?»
деген сұрағына курстасы Дима Облемиевский «Мұхтар Әуезов.
Алматыдан (Қ.Е)» – деп жауап береді.
Сіздерді қайдам, мені осы «Алматы» ойландырады. Неге?
Біріншіден Алматы 1925 жылы Қазақстанның астанасы
емес. Оны орыс тілді Мәскеу зиялылары біле қоюы неғайбыл.
Екіншіден, Мұхтар Әуезовті 1925 жылы алматылық етіп
көрсету орынсыз. Әдебиеттегі алғашқы нық қадамдарын жасай
бастаған Мұхтар Әуезов 1925 жылы Ленинградқа үзілген оқу-
ын жалғау үшін келіп жүр. Әйтпесе ол 1924-1925 жылдары
Семейде педагогикалық қызметте. Ол жөнінде әуелгі шәкірті,
кейінгі үзеңгі жолдасы Ғайса Сармұрзиннің, В.Н.Әуезованың
мемуарлық әдебиетте тайға таңба басқандай дәлелді әдемі
әңгімелері (естелік) бар.
Ендеше, неге дерекке мұқият Андроников Мұхаңды 1925
жылы алматылық деп атап отыр?
Мақала 1978 жылы жазылған. Алғашқы мақалада сол ке-
йінгі – материал жазылған уақыттың билік алып кетуі жатыр.
Туындыгерді психологиялық жағынан түсінуге болады. Алма-
ты 1929 жылдан Қазақстан астанасы болды. Астана дәуірлеп
өсті. Астана аты – Мемлекет атымен бара-бар жүретіні болады.
Түсінікті. Бірақ бұл да кейінгі құбылыс. Мұхаң да кейін астана
– Алматыға біржолата қоныс тепті. Тіпті Алматы Мұхтар Әуе-
зовтей алыптың екі дүниедегі бірдей мекеніне айналды.
И.Андроников Мұқаңды еске ала мақала жазатын 1978 жы -
лы қазақтың аталмыш ұлы жазушысы мынау жарық жалғанда
жоқ әрине. Алайда, И.Андроников Алматының астана мәрте-
бесіне кейін көшкенін елеп-ескеріп жатқан жоқ. Мұхаңды Ал-
матылық досы райында жүрегінде сақтаған.Ол қазақ жазушы -
сы. Алматыда тұрды. Алматыда көз жұмды. Алматы – қазақ
елінің астанасы. Андрониковқа осы жетеді. Облемиевскиймен
арада әңгіме болғанына күдіктенбеспіз. Ол мүмкін «Алматы-
дан» демеген де шығар. Мүмкін «Қазақстаннан» деген болар.
Көп жыл кейін еске алған соң көп жайт көмескі тартады. Тіпті
ұмытылады.
Сондай-ақ, «образованный человек» дегені де кейінгі көңіл
күй әуені. Ең болмаса «образованный молодой человек» деуі
керек еді. Ой қисынына салсаңыз осылай! Қазақшылыққа
салынып, «Е, Мұхаңды мақтап отыр ғой» десек сөз басқа.
(Мұхаң ешкімнің мақтауына зәру кісі емесі тағы белгілі.)
Әйтпесе, әдебиет мәртебесі үшін дәлдіктің жөні бір бөлек.
Не жазса да дәлелді жазатын дәйекті әдебиеттану жасаған
көрнекті орыс әдебиетшісі, «М.Ю.Лермонтов. Ізденістер мен
табыстар» аталатын «ізденіс» кітабына 1967 жылы «СССР
Мемлекеттік сыйлығын» алған Ираклий Луарсабович Андро-
ников дәлсіздігі міне осындай көңіл ауанынан абайсызда ке-
тіп қалған. Әрине, біз айтып отырған бір жаңсақ дәйектен тап
осы мақалада соншалық бүлінерлік ештеңе де болмауы мүм-
кін. Мәселе принципте! Сонымен қатар көрнекті әдебиетші
мақаласына елден ерекше шұқшиюымызда мән бар. Біз осы
бір жағдайды әдебиеттанудағы өзге дәлелсіз сөйлеушілікті
айту жолына басқыш жасасақ па дейміз. Оның үстіне мақала
Мұхаңдай ұлы жазушымыз жөнінде ғой. Ұлы жазушымызды
қастерлесек, ол кісі жайында елеулі-елеусіз кішкене кемшілік,
дәлелсіз айтылған азды-көпті ауытқушылыққа төзбеуге тиіс-
тіміз.
1973 жылы профессор Бейсембай Кенжебайұлының «Қа
зақ әдебиеті тарихының мәселелері» аталатын кітабы «Ғы-
лым» баспасынан жарық көрді. Кітабын қолына қуана алып,
алғашқы бетін ашқан бетте өңі бұзылып, қуарып сала берді.
«Әттеген-ай, әттеген-ай...» – дей берді. Біз аңысын аңдап қарап
отырмыз. Әлден кейін ғалым бізге бұрылып, «Өздері білмей-
ді. Білмегенін сұрауға мәдениеті жетпейді. Өз бетінше өзгерте
береді» – деді. Бақсақ, түркологиялық мақалада «Түрік ру-тай-
палары бір-бірімен кейде жауласып, қақтығысып, соғы-сып;
кейде одақ құрып, қыз алысып, құда болып, әскери топ жасап
«анда» болып жүрген» деген сөйлем бар екен. «Анда» сөзін
түсінбеген кітап редакторы оны өз бетінше «...кейде одақ құ-
530
531
рып, қыз алысып, құда болып, әскери топ жасап, аңды да бірге
аулап жүрген» (3 бет) деп өзгертіп жіберіпті. Бейсекең қара-
дай күйіп-пісті. Сөйтсек, «Анда» – әскери жорықтық одақ екен.
«Анда» мен «аңды бірге аулау» арасы жер мен көктей...
Аталмыш атақты ғалым, «әдебиеттанудың Әуезові» дерлік
Бейсекең өмірінен тағы бір мысал келтіруге мәжбүрміз. «Біздің
Мұхтар» аталатын естелік кітабы шықты. Онда Бейсекеңнің
«Ақылгөй ағамыз» ныспылы естелік мақаласы бар. Дұрыс-ақ.
Мұхаң жөнінде өмірде кең де кемел сыйласқан Бейсекең есте -
лік жазбағанда енді кім жазуы керек?! «Есіктен кіріп төр ме -
нікі» жасап, кейін келіп үлкен кісінің қойны-қонышына
кіріп алған жағымпаздар ма? Ал, осы еңбегін оқып Бейсекең
қуану орнына қорланып, ашуға ерік бергеніне куә болып
едім. Неге? Естелік мақаланың туындыгер қойған әуелгі
аты – «Ақылой ағамыз» екен. «Ақылой ағамыз» деген атау
мен «Ақылгөй ағамыз» атауының екеуінің мағынасы тіпті екі
басқа ғой. «Ақылгөй» – орынды-орынсыз ақыл айта беретін
арзан адам. Сырт тұлғасы жақын келгенімен ішкі мазмұны әр
басқа. «Ақылгөйліктің» бетін әрі қылсын, ол бояуы басқаша
жағымсыз рең беретін сөз. Ал «Ақылой ағамыз» – ақыл мен
ойдан жаралған дана адам деген сөз. Бейсекеңнің ренжитінін-
дей бар екен. Бұл – авторға құрастырушы, редактор тарапынан
жасалып отырған қиянат. Ғалым қолымен от көсеу. Бейсекең
аузымен Мұхаңдай дана адамды мұқату. Өмірде ерекше жақын
сыйласқан Бейсекең қолымен от көсеу... Басқаша айтарға сөз
жоқ.
Рымғали Нұрғалиұлының Алашорда өкілдері шығар ма-
шы лығы жөнінде жазған еңбегінде бірсыпыра дәлелсіздіктер
кездеседі. Соның бірін Бейсекеңе қатыстыра (сөз орайында)
айтсақ, «Абай» аталатын мақаласын Кенжебайұлына Мағжан
жазып берген дегенге саяды. Айналайын, аяулы ұстаз мақала
жазылғанда қасында тұрдыңыз ба? Дәлел қайда, дәлел? – дегің
келеді ұстазға қарата. Біздің Бейсекең аузынан естіген әңгіме-
міз тіпті басқаша. «Жоғалған пышақтың сабы алтынның» да
жөні-жобасы болуы керек қой. Ең бастысы – Мағжандай ұлы
ақын сыншының дәйексіз айта салған әлгіндей сөзіне зәру
болмаса керек.
Қазақтың дана жазушысы Мұхтар Әуезов жөнінде көп
жазылады. Олай болуы заңды. Ұлттық рухани төлқұжатымыз
секілді ұлы рух жайында жазбағанда кім жайында жазбақпыз?!
Тек жазғанда дәйек, дерекке ұқыпты болсақ бәрекелде емес
пе?!
Мұхтар Әуезовтей ұлы жазушымыз жөнінде бірде Мырза-
тай Жолдасбековтей білімдар ұстаз жазған мақала оқыдым.
Мақала «Абыз» (Егемен Қазақстан, №362-363, 23 қараша 2007
жыл) аталады. Жанры – естелік мақала. Дұрыс-ақ.
Обалын көтеріп қайтеміз, Мырзатай ұстазымыз нендей
тақырыпқа жазса да төгілдіріп тілді жазады, оймауыт ой айтып
ойлы жазады.
Бұл жолы ұстазымыз ұлы Мұхтар Әуезовті бетке ала тол-
ғанған. Бірсыпыра ойлары құптарлық. Кейбір ойлары, дерек,
дәйектері өкінішке қарай көңілге күдік ұялатады.
Алдымен материалдың жанры жөнінде.
«Абыз» жанрлық табиғаты – естелік. Аздаған мақала си-
паты бар. Сондықтан естелік мақала деп отырған себебіміз де
содан. Естелік – мемуар жанры. Мемуар талабы шындықты, тек
шындықты айту! Мырзакең де солай етуге тырысқан. Көрген,
білгенін, көзбен көргенін айтуға тырысқан. Бәлкім аздап қиял
қоспасы бар. Қанатты әдебиетші дегендейін. Естелік болған
соң көпшіл «біз», өзіне тарта сөйлейтін өзімшіл «мен» кездесіп
жатса оқа емес...
Мырзекең естелігі де «Біз Алаш ардақтылары Әлихан
Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, Мұстафа Шоқайлармен
замандас бола алғанымыз жоқ. Біздің бақытымыз – Мұхтар
Әуезовті көрдік» – болып басталады. Ала-бөтен сөкеттік жоқ.
Философ жазушы Л.Леонов М.Горький жөнінде жазған есте-
лігінде «Біз Горькийге оның жеке тұлғасы үшін ғана емес,
Л.Толстой, Ф.Достоевский, Н.Гоголь көзін көргені, сөзін жет-
кізгені үшін қарыздармыз» – деген ой айтқан. Алаш ардақ-
ты ларын көзбен көрсек, замандас болып үзеңгілес жүрсек
деп армандамас адам бар ма? Қайраткер адам замандас болса
халыққа бірге қызмет етер ме едік деп те ойлайтын шығар...
Сөз ыңғайына қарағанда ұлы Мұхаңмен замандас болыпты.
Бір сыбаға жаман емес. Біз пақыр Мұхаңның көзін де көрмедік.
Үнін ғайыптан-тайып сақталып қалған бір желім табақтан
тыңдап жүрміз. Бізге қарағанда Мұхтар Әуезовті көзімен
көрген, әйтпесе көзін көрген Мырзекеңдер қай-д-а бақытты.
«Мен ақыл ойдың алыбы Мұхтар Әуезовтің алдынан үш
жыл сабақ алған адаммын» Келесі ой осылай сабақталады.
«Мен осы ұлы ұстазбен бір жыл бір кафедрада бірге
қызметтес болу бақытына бөленген адаммын. Лекциямыз бір
уақытта басталатын». Тағы бір ой осылай қаланады.
Тағы да менменшіл «мен» алдымыздан шығады. Бұл негізі -
нен Мырзекең стиліне тән нәрсе. Стиль деп қалдық қой,
532
533
сөйлемдегі «мен осы..» деген көкірегі қайқы сөзді белінен
бір сызып тастаса да ештеңе өзгере қоймасы хақ. Сөйлем
сыпайыланып, жұтынып шыға келер еді. «Лекциямыз (?) бір
уақытта басталатын» деген сөйлем не аңғартатынын аңқау
басым аңдамадым. Бәлкім әрі қарай сабақталар ой жалғасын
таппай қалған шығар. Әлде редакциясы бар болғыр асыл
аға ойын аңдамай ойып алып қалды ма? «Лекциямызды»
қазақшалап «дәрісіміз» етіп қолданғанда туған тілдің бәсі
артып, туындыгердің мерейі үстем болар еді. Өйткені кеңестік
бодан – ХХ ғасырда емес, тәуелсіз ХХІ ғасырда өмір сүріп
отырмыз ғой. Жә, мәселе онда да емес «Ондай-ондай ханның
қызында да болады». Мәселе басқада.
Тақырып – дәлдік, нақтылық туралы еді ғой. Дәлдік – өмір
шындығының бір атасы. Өмірдегі дәлдік, нақтылық аңғарусыз
ауытқып кетсе – материалға деген оқырман сенімі азаяды.
Әсіресе мемуарлық дүниеде. Мемуар, асылында субьективтік
дүние. Оны обьективті дүниеге айналдырар – туындыгер
дүниетанымының обьективтілігі! Дәйексіз сөйлеу – авторға
абырой емес. Мырзекеңдей аға әдебиетшінің мына естелігінде
үш түрлі ағаттық кеткен. Сөзді ағаның өзіне берейік.
«1957 жылы (?) тұңғыш рет Кеңес Одағынан АҚШқа бар
ған атақты алты (?) жазушының бел ортасында Мұхаң бар бо
латын. Түрлі тақырыптағы саяси қитұрқы сұрақтардан сү рін
бей, мұзжарғыш кемедей жарып өткен ақыл иесі сол жолы да
Мұхаң болатын. Совет жазушыларын АҚШтағы қиынқыс тау
дан Мұхаң алып шығыпты. Мұны біз сол сапарда Мұхаң мен бір
ге болған (?) Леонид Сергеевич Соболевтің өз аузынан естідік».
Ұлы жазушының өмір дерегі алға шықты. Шыншылдық,
ұқыптылық, ыждағаттылық көрінер сәт. Мырзекең ұстаз қапы
жіберіп алды. Жазушының өмір дерегіне барма, барсаң тиісті
әдебиеттерді бір қарап өт. Асылы естелік авторына осы бір өзі
білмейтін өмір дерегіне барудың ешбір қажеті жоқ еді. Ұлы
жазушымен Америкаға сапарлас болып бірге бармаса, ол сапар
жөнінде Мұхаңмен сырлас болмаса, оны естелікке қосудың
қажеті қанша?! Өзі бірге бармаған, көзбен көрмегендіктен
болар естелікте бірнеше дәлсіздік кеткен.
Біріншіден, М.Әуезов Америкаға 1957 жылы емес, 1960
жылы 16 ақпан күні аттанған... Ұлы жазушының өзі бұл сапары
жайында қойын кітапшасына былай деп жазған: «16.11. Бүгін
таңертең сағат тоғызда «Москва» гостиницасынан мені жолға
шығарып салуға достар келді. Зоя, Абель, Ахмет, Жұмағали және
түннен қасымда қонып жатқан Мұратым».
Ал жазушы Америка сапарынан сол жылдың 19 науырызы
күні оралған. Мәскеу аэропортында оларды кезіндегі СССР
Жазушылар Одағы Басқарма хатшылары Г.Марков, Л.Нови-
ченко, К.Воронков, А.Салынский қарсы алған.
Екіншіден, Америкаға Кеңес Одағынан алты жазушы емес,
төрт жазушы барған. Олар – ұлы М.Әуезовтің өзі айтқандай
С.Щипачев, Л.Леонов, О.Гончар, М.Әуезов. Делегация жетек-
шісі – С.Щипачев.
Сапар сазын ұлы жазушы «Америка әсерлері» атап 1961
жылы Қырғызстандағы «Шолпан Атадағы» саяжайында жаза
бастаған. Сырқаттануына байланысты «Америка әсерлері»
жолжазбасының бірінші тарауы ғана жазылып аяқталмай қалды.
Қолжазба (машинка) күйінде қалған алғашқы тараудың өзі
жазушы өмірден өткен соң 1964 жылы жарық көргені мәлім.
Неге екенін, сапарнамада М.Әуезов өзі деңгейлес философ
жазушы Л.Леонов жөнінде емес, қатардағы қарапайым лирик
С.Щипачев жөнінде көтерме сөзді көбірек айтады. Мүмкін
көңіл жақындығы себеп! Әрине, ол қаламгердің өз еркіндегі
мәселе.
Сонымен Америкаға алты жазушы емес, Советтер Одағы-
нан төрт жазушы сапарға барды. Осыдан естеліктегі үшінші
дәлсіздік келіп шығады. Әлгі төрт жазушы ішінде Мырзекең
айтып отырған Леонид Сергеевич Соболев жоқ. Ресми делега-
ция құрамында болмаған Л.С.Соболевтің қазақ жазушысының
Америка сапары жайында тамсана сөйлеп, талай тығырықтан,
саяси құйтырқы сұрақтардан, тар соқпақтардан алып шықты
деп айта қоюы неғайбыл. Турасын айтқанда мүмкін емес.
Оған мына жайларды қосайық. Рас, Л.С.Соболев «Абай
жолы» эпопеясын орыс тіліне аударысқан адам. Орталық Мем-
лекеттік Әдебиет және өнер архивінде (Москвада) сақталған
кейбір деректерге қарағанда Мұхаң мен Соболев ара-қатынасы
елуінші жылдардың аяғында біраз суынған...
Қысқасы Мұхаңның Америка сапары жөнінде Л.Соболевтің
Мырзекеңе тамсанып әңгіме айтуы қисынсыз. Есесіне, сол
сапар бірге болған украин жазушысы Олесь Гончар «Жарқын
талант» аталатын естелігінде қазақ жазушысының сырт са-
пар, жат елде білімпаздық танытқанын арнайы әңгіме пәніне
айналдырып тебіреніп жазғаны мәлім. Мүмкін Мырзекеңе
Олесь Гончар әсерін дербес әңгімелеген шығар. Бәлки.
М.О.Әуезов жайында жазуға әуеспіз. Ол заңды. Өйткені,
ол қазақ әдебиетінің ары десең де, бары десең де жарасатын
534
535
ұлы тұлға! Баяғыда Москваның Орталық Мемлекеттік Әдебиет
және өнер архивінен М.О.Әуезовтің ешқайда жарияланбаған
бір хатын тауып алып едім, сол деректі бетке алып мақала
жазсам ба деген ойдың жетегінде жүрмін. Жазармын. Мәселе
Мұхаң жайында жазуда емес, қалай жазуда! Дерекке абай
болып жазуда! Әуестік дегеннен шығады, аға-досым Уәлихан
Қалижанов та Әуезов тақырыбына қалам тартыпты. Оқиық.
«Біз ғажайып ертегілер еліне кіріп кеттік. Әлі есімде, «Бая
ғыда Мұхтар Омарханұлы Әуезов, орыстың атақты ақыны Ни
колай Тихонов екеуі (?) Америка Құрама Штаттарына ба рып
ты. НьюЙорктың әуежайына қонуға бағытталған ұшақ тың
терезесінен көк тіреген зәулім үйлерді көргенде, Мұқаң «как зас
тывшие строки стихотворения» депті. Сонда Николай Тихонов
«Мухтар Омарханович, подарите мне эти строки» деп аттай
қалап алған екен. Сол лекциядан бері 41 жыл өтті. Ал, академик
Қабдолов оқыған сол лекцияның жарығы(?) менің жадымда әлі
өшпей тұр».
(У.Қалижанұлы «Көңіл көкжиегі» «Құс жолы»
Алматы, 2008 ж. 39-40 беттер). Осы еңбектің 38 бетінде ұстазы
Бейсекең – Бейсембай Кенжебаев үйінің қоңыр пианиносы
байқаусыз «қара пианиноға» айналып кеткені секілді шағын
естелікте көп дәлелсіздік кетіпті.
М.О.Әуезовтің Америкаға Н.С.Тихонов екеуі бармағаны
анық. Одан бұрын Н.С.Тихоновпен бармағаны анық. Н.С.Тихо-
новтың Америкаға өмірінде барғанына күмәндімін. Жоғарыда
айтылған жайлардан аңғарылғанындай М.О.Әуезов Амери-
каға 1960 жылы С.Щипачев (делегация жетекшісі), Л.Леонов,
О.Гон чармен бірге барған. Оның ішінде Н.С.Тихонов жоқ.
Демек, ол айтты деген сөз де бекер болып шығады. Оның үс-
тіне «как застывшие строки стихотворения» деген тіркес сон-
шалықты образды ма? Ол Американың сорайған көп қабатты
үйінің образын беруге дәрменді ме? Әуезовтей ұлы адам айтты
дейтін ой ма осы? Әуезов айтып Н.С.Тихонов қалап алатындай
ой образды жолдар ма осы?
Шамасы, Уәлихан Қалижан С.Щипачевқа қатысты әңгімені
Н.С.Тихоновпен шатастырады. Делегация жетекшісі Степан
Щипачев «Нью-Йорк» өлеңін жазған сол сапардан. Ол Мұхаң-
ның «Нью-Йорк жиырмасыншы ғасырдың Манхеттен аспа ны-
на таспен жазған поэмасы» – деген теңеуіне таңқалудан ту ған
өлең. (Салыстыру үшін Т.Әкімов «Даналық мәйегі» аталатын
кітабының 20 бетін қарауға болады.) «Лекцияның жарығы» де-
ген жолдар да кісі қызығатын, Уәлихандай аға-досымның қо-
лынан шықты деуге қимайтын жолдар. «Лекциямыздың» қа-
зақшасы – «дәріс» емес пе? «Жарығы» несі? «Нұры», «жы-
луы», «шуағы» дегендей көңілге қонымдысын таңдаса қайте-
ді?! Желе жортып кете барғанымыз не қылғанымыз?
Біздің айтарымыз: сүйіп жазу – аз, біліп жазу – парыз! Біліп
жаз, сүйіп жаз!
Жазушы Сәбит Мұқановты жас қуатымды көбірек арнап
зерттеген кісімін. Сол Сәбит Мұқанов 1965 жылы «хрущевтік
жылымықты» сәтті пайдаланып отызыншы жылдары «халық
жауы» ретінде атылған коммунист-қайраткер жайында «Біздің
Тұрар» аталатын естелік жазды. Бұрын есімі елге бейтаныс күйге
ұшыраған коммунистік тұлғаның халықпен қайта етенелесе
түсуіне Сәбеңнің беделмен жазып, бел салып жариялатқан
осы естелігінің уақытында ықпалы мол болғаны хақ. (Неге
екенін, Тұрар Рысқұловты зерттеушілер үлкен жазушымыздың
уақытында «мұзжарғыш» болған мақаласын ұмытып кете бе-
реді.) Алайда, осы естелігінде «Сондықтан да партия оны үнемі
аса жауапты қызметтерге жұмсап жүрді. Мысалы: 1924 (?)
жылы ол Совет өкіметі атынан Германияға өкіл болып барып,
екі мемлекет арасындағы біраз қарым-қатынастарды жайғасты-
рып қайтты» («Қазақ әдебиеті». №3(730), Жұма, 15 январь,
1965 ж) – деп қателік жібереді. Шындығында Тұрар Рысқұлов
Германияға 1924 жылы емес, 1923 жылы 13 қыркүйекте Мәс-
кеуден аттанған да 22 қазанда қайтып оралған.
Сондай-ақ, «Сөйтіп, біздің Тұрар Рысқұлов Орта Азия
халықтарынан шыққан советтік бірінші дипломат (?)» –
деген баға да бізді ұйытпайды. Кеңестік кезеңде қазақтан
шыққан «советтік бірінші дипломат» Тұрар Рысқұлов та емес,
Сабыр Шарипов та емес, – әдебиетші, тілші, жорналист Нәзір
Төреқұлов! Оны бұл күнде дәлелдеп жатудың қажеті жоқ.
Аксиомаға айналған ақиқат.
Сәбит жарықтық тағы бірде «Сәкеннің үйінде жолғасып
(?), ұзақ әңгімелескеннен кейін, Москваға жүргенінше, мен
Тұрармен талай жолығып, талай пікірлестім. Сонда байқа-
ғаным: саясаттық өзге мәселелерге жетіктігімен қатар, ол
көркем әдебиетті де сүйетін, оны көп оқитын және бұл мәселеге
де маркстік-лениндік көзбен қарайтын адам екен. Қазақтың
байшыл-ұлтшыл жазушыларын ол да жек көреді екен және
олармен күреседі екен. Мысалы: Тұрар 1921-22 жылдары
Москвада қызмет атқарған шақта, Түркістан Республикасын
Сұлтанбек Қожановтың ұлтшылдыққа бейім тобы басқарған
536
537
шақта, қазақтың алашордашыл жазушылары Ташкент қала-
сы на жиналып, қазақ тілінде шығатын «Ақ жол» газеті мен
«Шолпан» және «Сана» журналдарын өз идеяларына пайдалану
жабдығына кіріскен. Осы топ, 1923(?) жылы Тұрар Рысқұлов
Түркістанның басқару қызметіне қайта барғанда тараған(?).
Бұл істе де Тұрардың еңбегі зор» – деп жазады. Расында да
Алашорданы талқандап, оларды Түркістаннан қуып таратуда
– істі етуде Тұрар Рысқұлов «еңбегінің зор» екенін Сәбит
Мұқанов қана емес, бүгінде архивтік құжаттар әбден дәлелдеп
отыр. Бірақ, ауызекі әңгіме ырғағында қалыптасқан жазушы
тағы да бір дәлелсіздік жіберіп қойғанын білмей қалады.
Тұрар Рысқұлов 1922 жылдың қыркүйегінен 1924 жылдың
қаңтарына дейін Ташкенде қызметте болған адам. Олай болса
«1923 жылы Тұрар Рысқұлов Түркістанның басқару қызметіне
қайта барғаны» – несі үлкен жазушымыздың Достарыңызбен бөлісу: |