title:
Жоспар

Мұғалімнің іс әрекеті

text:
Жеңіл элементтерді жүздеген миллион градусқа дейін қыздырғанда, олардың бейтарап атомдары тұтастығын жойып, ядролар мен электрондарға ыдырайды. Нәтижесінде оң зарядты ядролардан, теріс зарядты элетктрондардан тұратын ерекше орта – жоғары температуралық плазма пайда болады. Мұндай плазмада ядролар кулондық тебіліс бөгетін жеңе алатын кинетикалық энергияға ие болады:
Миллиондаған градус температурада жүзеге асатын ядролық бірігу рекциясы термоядролық реакция немесе термоядролық синтез деп аталады.
Термоядролық реакцияны іске асыру үшін үш мәселе шешу керек:
1.сутегі газын қыздыру арқылы ыстық рлазманың температурасын ондаған миллион градусқа көтеру қажет.
2.термоядролық реакцияны тұтандару үшін ыстық плазманы суытпай белгілі бір көлемде кем дегенде 10-1 -10-2 с ұстап тұру қажет.
3.термоядролық реакция қарқынды жүріп, энергия шығымы қажетінше мол болуы үшін ыстық плазмдағы дейтерий ядроларының тығыздығы белгілі бір шамадан кем болмауы тиіс, яғни 1 м3 көлемде 1022 бөлшек болуы керек.
Токамак – болашақ термоядролық реактор негізі.
“Токамак” қондырғысы
1950 ж. Ресей физиктері А.Д. Сахаров,
И.Е. Тамм 1-трансформатор
2-айнымалы магнит өрісі тудыратын орама
3-плазма
4-тороидальды вакуумдік камера
5-қума магнит өрісін тудыратын орама
Күн мен жұлдыздардағы энергияның негізгі көзі сутегі ядроларына айналдыратын термоядролық реакциялар болып табылады. Жұлдыздарда термоядролық реакциялар үшін қажетті жағдайлардың бәрі бар. Ғаламдағы заттардың 99%-ін сутегі құрайды.
Басталуы 2 мин
Сәлемдесу. Назарларын сабаққа аудару.
Ынтымақтастық атмосфера құру.
Мейірімді жүрекпен,
Ақпейілді тілекпен,
Амандасып алайық,
Бір жадырап қалайық
Топқа «оң заряд, теріс заряд» бөлу


Оқушылардың үй тапсырмасын қалай меңгергендерін тексеру. 1. Неліктен ауыр ядролар энергиясын оларды бөлу арқылы ғана босатуға болады? Оның шамасын қандай өрнек арқылы анықтаймыз?
2. Неліктен жеңіл ядроларды бір ядроға біріктіру арқылы олардың энергиясын босатуға болады? Ол энергиясының шамасын қандай өрнек арқылы анықтауға болады?
3. Сындық масса деп қандай массаны айтады?
4. Ядролық реактордың негізгі бөліктері қандай? Олардың қызметтері қандай?
5. Ядролық реакцияларда энергияның сақталу және айналу заңы орындала ма?
6. Ядролық энергия энергияның басқа түрлеріне қандай ретпен түрленеді?
Түсіну 10 мин
Мәтін мазмұнын меңгеруде ДЖИКСО стратегиясын қолдану. Мақсаты: Мәтінді алдымен жұпта, содан соң ұжымда талқылау
Жеңіл элементтерді жүздеген миллион градусқа дейін қыздырғанда, олардың бейтарап атомдары тұтастығын жойып, ядролар мен электрондарға ыдырайды. Нәтижесінде оң зарядты ядролардан, теріс зарядты элетктрондардан тұратын ерекше орта – жоғары температуралық плазма пайда болады. Мұндай плазмада ядролар кулондық тебіліс бөгетін жеңе алатын кинетикалық энергияға ие болады:
Миллиондаған градус температурада жүзеге асатын ядролық бірігу рекциясы термоядролық реакция немесе термоядролық синтез деп аталады.
Термоядролық реакцияны іске асыру үшін үш мәселе шешу керек:
сутегі газын қыздыру арқылы ыстық рлазманың температурасын ондаған миллион градусқа көтеру қажет.
термоядролық реакцияны тұтандару үшін ыстық плазманы суытпай белгілі бір көлемде кем дегенде 10-1 -10-2 с ұстап тұру қажет.
термоядролық реакция қарқынды жүріп, энергия шығымы қажетінше мол болуы үшін ыстық плазмдағы дейтерий ядроларының тығыздығы белгілі бір шамадан кем болмауы тиіс, яғни 1 м3 көлемде 1022 бөлшек болуы керек.
Токамак – болашақ термоядролық реактор негізі.
“Токамак” қондырғысы
1950 ж. Ресей физиктері А.Д. Сахаров,
И.Е. Тамм 1-трансформатор
2-айнымалы магнит өрісі тудыратын орама
3-плазма
4-тороидальды вакуумдік камера
5-қума магнит өрісін тудыратын орама
Күн мен жұлдыздардағы энергияның негізгі көзі сутегі ядроларына айналдыратын термоядролық реакциялар болып табылады. Жұлдыздарда термоядролық реакциялар үшін қажетті жағдайлардың бәрі бар. Ғаламдағы заттардың 99%-ін сутегі құрайды. Сондықтан жұлдыздар қойнауындағы мол сутегі ядролары жоғары қысым мен температураның салдарынан бір-бірімен бірігіп, геkий ядросына айналады.
Сутегі изотоптарын гелийге айналдыратын термоядролық реакциялар мына ретпен орындалады:
Ортасы Қолдану 5 мин
.
49 – жаттығу есептерін шығару
Термоядролық реакция деп…..
Басқарылатын термоядролық синтез қалай жүзеге асырылады?
Реакциядағы энергетикалық шығын қай жағдайда артық болады, ядро бөлінгенде ма, әлде синтезделгенде ма?
Неліктен жұлдыздарда термоядролық реакция өздігінен жүре алмайды?
Басқарылатын термоядролық реакцияны жүзеге асырудың жолдары қандай?
Термоядролық энергетиканың неліктен болашағы зор дейді?
Есептер шығару арқылы күрделі ойлау операциясын меңгереді.
5 мин
Кесте толтыру. Қолдан басқарылатын термоядролық реакцияларды іске асырудың үш мәселесін кестеге толтыру.


title: Оқушылардың үй тапсырмасын қалай меңгергендерін тексеру


title: Қорытынды бағамдау 2 мин - Сабақтың аты Қозғалыс материяның ажырамас бөлігі Жалпы мақсаты

text:
Қандай екі нәрсе табысты болды? (оқытуды да, оқуды да ескеріңіз)
Жұптағы оқушылардың өзін-өзі бағалауы.
Жұпты бағалау кестесін толтыру.
Қандай екі нәрсе сабақты жақсарта алды? (оқытуды да, оқуды да ескеріңіз)
Топ мүшелері бірін-бірі оқытуға, сол арқылы ойлауға үйренеді.
Оқушының оқуға деген қызығушылығы артады.
Сабақ барысында мен сынып немесе жекелеген оқушылар туралы менің келесі сабағымды жетілдіруге көмектесетін не білдім?
1. Үлгерімі төмен оқушылармен жұмысты жандандыра түсу керек.
2. Дарынды оқушыларға күрделі тапсырманы көбірек дайындау керек.
Уақыты:
Сабақ 61
Сабақтың аты
§63-64 Радиактивті изотоптар және оларды қолдану.Радиактивті сәулелерден қорғану мәселелері
Жалпы мақсаты
Радиактивті изотоптар және оларды қолдану.Радиактивті сәулелерден қорғану мәселелері жайлы мағлұмат беру
Радиактивті изотоптар және оларды қолдану.Радиактивті сәулелерден қорғану мәселелерін күнделікті тұрмыста қолдана білуге үйрету
Күтілетін нәтиже
Радиактивті изотоптар және оларды қолдану.Радиактивті сәулелерден қорғану мәселелері жайлы мағлұмат алады
Радиактивті изотоптар және оларды қолдану.Радиактивті сәулелерден қорғану мәселелерін күнделікті тұрмыста қолдана білуге үйренеді


title: Мұғалімнің әрекеті - Сабақтың аты Қозғалыс материяның ажырамас бөлігі Жалпы мақсаты

text:
Мұғалімнің әрекеті
|
Оқушының әрекеті
|
Бағалау парақшасымен таныстыру
|
Топқа бөлу
|
Оқушыларға кесілген суреттер үлестіріледі.
|
Қолдарына алған қиындыларды құрастырып,сол бойынша топқа бөлінеді. Суреттерді тақтаға іледі.
|
Ынтымақтастық атмосферасы
|
Оқушылар шеңбер жасап тұрады. Мұғалім келесі оқушыға үлкен жүректі ұсынып тұрып,бүгінгі күніне сәттілік тілейді.
|
Оқушылар бір-біріне жақсы тілек тілеп, сыныпта жақсы ахуал қалыптастырады.
|
Үй тапсырмасын пысықтау
|
Оқушылардың үй тапсырмасын қалай меңгергендерін тексеру.
. Ядролық реактордың негізгі бөліктері қандай? Олардың қызметтері қандай?
Ядролық реакцияларда энергияның сақталу және айналу заңы орындала ма?
Ядролық энергия энергияның басқа түрлеріне қандай ретпен түрленеді?
Термоядролық реакция жайында не білесіңдер?
Күн мен жүлдыздардың энергиясы жайында не білесіңдер?
Талқылау үшін сұрақтар беріледі (3 минут)
Радиоактивті изатоптар жайында не білесіңдер?
Радиактивті сәулелерден қорғану мәселелері жайында не білесіңдер?
|
Жаңа сабақ
Жасанды жолмен алынатын радиактивті изотоптарды радиоизотоптар деп атайды.
Алынған изотоптар:
Изотоптардың атомдары шығаратын радиациялық сәулелері олардың қозғалатын ортасының жай-күйі туралы үнемі хабар беріп тұрады. Сондықтан радиактивті изотоптардың атомдарын таңбалы атомдар деп атайды.
Радиактивті сәулелер радиация немесе иондағыш сәулелер деп аталады.
Иондағыш сәулелердің өтімділік қасиеттері:
- парақ қағаздан өте алмайды. Адам терісінде қалып қойса немесе ішкі органдарына тыныс жолымен, жеген тағамы арқылы өтіп кетсе, өте қауіпті.
β –бөлшектрдің өтімділік қабілеті үлкен. Олар адам ағзасына 1-2 см тереңдеп ене алады. Бірніше мм алюминий қаңылтыры оны толық жұтып алады.
γ – сәуленің өтімділік қабілеті аса күшті. Сондықтан одан қорғану үшін қоғасынның немес бетон плиталардың қалың қабаты пайдаланылады.
Изотоптардың активтілігі деп олардың бір секундта ыдыраған ядроларының санын айтады.
Активтіліктің өлшем бірлігіне беккерель (Бк) алынды.
Радиацияның организмге беретін энергия мөлшері сәулелену дозасы деп аталады.
Дененің бір кг-да жұтылған радиация энергиясының мөлшері жұтылған доза деп аталады.
;
Е-организмде жұтылған радиация энергиясы, яғни сәулелену дозасы,
m –дененің массасы.
Жұтылған дозаның өлшем бірлігіне грей алынады.
Айналадағы ортаны радиация қалдықтармен ластау – адамға да, табиғатқа да жасалған зиянкестік. Кері жағдайда табиғатта үздіксіз жүріп жататын зат алмасулары салдарынан радиактивті бөлшектер жер бетіндегі тіршілік атаулыны бірте-бірте жоятын болады. Сондықтан табиғи ортаның тазалығын сақтауда әр адамға жауапкершілік жүктеледі.
|


title: Топтық Пысықтау - Сабақтың аты Қозғалыс материяның ажырамас бөлігі Жалпы мақсаты

text:
Топтық Пысықтау. Радиоизотоптар дегеніміз не және олар қалай аталады?
2. Радиоизотоптардың табиғи радиактивті изотоптарға қарағанда қандай артықшылықтары бар?
3. Таңбалы атомдар деп қандай атомдарды айтады?
Радиациялық сәулелер, таңбалы атомдар қай жерде және қандай мақсатта қолданыс табады?
Радиациялық сәулелердің қауіптілігін қалай түсінеміз?
Радиактивті сәулелердің өтімділік қасиеттері қандай?
Изотоптардың активтілігі деген не? Ол қандай бірлікпен өлшенеді?
Сәулелену дозасы және жұтылған деп қандай шамаларды айтамыз?
Олардың өлшем бірліктері қандай?
Шекті босатылған доза мен адам өміріне қауіпті доза мөлшері қандай?
Халықты радиациядан қорғау және басқа елдердің радиактивті қалдықтарын Қазақстанда көмуге сендердің көзқарастарың қандай?
Ой толғаныс
Топтық жұмыс(есептер шығару) (5 минут)
№ 1202, № 1200 .
Радиоактивті изатоптар дегеніміз не?
Иондағыш сәулелердің өтімділік қасиеттерін ата?
Радиактивті сәулелерден қорғану мәселелерін түсіндір?
Альфа және ветта сәулелерін салыстыр?
Радиактивті сәулелердің әсерін түсіндір?
Радиоактивті сәулелерді білу біз үшін маңызы қаншамама?
?
Жасанды жолмен алынатын радиактивті изотоптарды радиоизотоптар деп атайды.
Алынған изотоптар:
Иондағыш сәулелердің өтімділік қасиеттері:
- парақ қағаздан өте алмайды. Адам терісінде қалып қойса немесе ішкі органдарына тыныс жолымен, жеген тағамы арқылы өтіп кетсе, өте қауіпті.
β –бөлшектрдің өтімділік қабілеті үлкен. Олар адам ағзасына 1-2 см тереңдеп ене алады. Бірніше мм алюминий қаңылтыры оны толық жұтып алады.
γ – сәуленің өтімділік қабілеті аса күшті. Сондықтан одан қорғану үшін қоғасынның немес бетон плиталардың қалың қабаты пайдаланылады.


title: Сабақ бойынша мұғалімнің жазбалары

text:
Сабақ бойынша мұғалімнің жазбалары: (мұғалім және оқушы немен айналысады)
І.Ұйымдастыру (2 минут)
Сәлемдесу
Сынып оқушыларына жағымды ахуал туғызу
Түгелдеу
1.2. Топқа бөлу (1,2 сандарына байланысты 2 топқа бөлінеді)
ІІ. Үй тапсырмасын сұрау (4 минут)
Радиоактивті изатоптар жайында не білесіңдер?
Радиактивті сәулелерден қорғану мәселелері жайында не білесіңдер?
ІІІ. Талқылау үшін сұрақтар беріледі (3 минут)
Атом тарауы бойынша формулаларға шолу жасау?
ІҮ. Топтық жұмыс (15 минут)
Сіздің тобыңызда 5 рөлді: лидер, баяндамашы, хатшы, уақыт сақшысы және бақылаушыларды анықтаңыз. Жұмыс төмендегідей жоспармен жүреді:
Берілген есептерді оқып, топпен бірлесе отырып, талқылайды шығарады.
Электронның металдан шығу жұмысы 7,5∙10-19 Дж. Ұшып шыққан фотоэлектронның кинетикалық энергиясы 4,5∙10-20 Дж. Металл бетіне түскен жарық сәулесінің толқын ұзындығы неге тең?
Азот изотобы ядросының нейтронды қармап алуының нәтижесінде белгісіз элемент пен α-бөлшек пайда болады. Ядролық реакцияны жазып, белгісіз элементті анықтаңдар.
Мынадай реакция кезінде энергия бөлініп шыға ма, әлде жұтыла ма?
4. ядросының байланыс энергиясын және меншікті байланыс энергиясын анықтаңдар.
Электрондардың вольфрамнан шығу жұмысы 4,50 эВ. Фотоэлектрондардың ең үлкен жылдамдығы 1000 км/с болу үшін вольфрам бетіне түсірілетін жарықтың жиілігі қандай?
Рубиндік лазер 1022 фотоннан толқын ұзындығы 693 нм импульс шығарады. Импульс ұзақтығы 5∙10-4с. Лазердің орташа сәуле шығару қуатын есептеңдер.
Топтық жұмыс
1 топ
Ұзақ уақыт бойы қараңғыда жатыққан көз қуаты 2,1·10-17 Вт болған жағдайда толқын ұзындығы 0,5, мкм жарықты қабылдайды. 1 с ішінде көз торын қанша фотон түседі? (53)
Сутегі атомында электрон үшінші орбитадан бірінші орбитаға ауысты. Осы кезде бөлініп шығатын энергияны есептеңдер.
Қандай радиоактивті ыдырау нәтижесінде плутоний ( ) уранға ( ) айналады?
Сәулелену энергиясының максимумы толқын ұзындығы 300 нм рентгендік сәулеленуге сәйкес келуі үшін жарық көзінің температурасы қандай болу керек?
2 топ
Ұзындығы 0,25 мкм жарық толқынына сәйкес келетін , квант энергиясын анықтаңдар.
Рубиндік лазер 1025 фотоннан толқын ұзындығы 700 нм импульс шығарады. Импульс ұзақтығы 6∙10-4с. Лазердің орташа сәуле шығару қуатын есептеңдер.
Электронның металдан шығу жұмысы 8∙10-19 Дж. Ұшып шыққан фотоэлектронның кинетикалық энергиясы 9∙10-20 Дж. Металл бетіне түскен жарық сәулесінің толқын ұзындығы неге тең?
Жапқыш кернеу 1,5 В болғандағы катодтан ұшып шыққан электронның жылдамдығын тап?
3 топ
Ұзақ уақыт бойы қараңғыда жатыққан көз қуаты 2,1·10-17 Вт болған жағдайда толқын ұзындығы 0,5, мкм жарықты қабылдайды. 1 с ішінде көз торын қанша фотон түседі? (53)
Сутегі атомында электрон үшінші орбитадан бірінші орбитаға ауысты. Осы кезде бөлініп шығатын энергияны есептеңдер.
Қандай радиоактивті ыдырау нәтижесінде плутоний ( ) уранға ( ) айналады?
Сәулелену энергиясының максимумы толқын ұзындығы 300 нм рентгендік сәулеленуге сәйкес келуі үшін жарық көзінің температурасы қандай болу керек?
Жасаған жұмыстарын 2 жұлдыз, 1 ұсыныспен бағалау.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: ҮІ. Кері байланыс - Сабақтың аты Қозғалыс материяның ажырамас бөлігі Жалпы мақсаты

text:
ҮІ. Кері байланыс (не үйрендім, не қиын болды, сұрақ.) (3 минут)
Кейінгі тапсырмалар
№955
Кейінгі оқу
қайталау
Сабақ 63
Сыныбы: 9
Пәні:физика
Сабақтың аты
Бақылау жұмысы
Сілтеме
Жоспар
Жалпы мақсаты
Атом тарауы жайлы мағлұмат беру
Атом тарауының формулаларын есептер шығаруда қолдана білуге үйрету
Топта бағалауға баулу
Күтілетін нәтиже
Атом тарауы жайлы мағлұмат алады
Атом тарауының формулаларын есептер шығаруда қолдана білуге үйренеді
Топта бағалай алатын болады
Негізгі идеялар
Жасанды жолмен алынатын радиактивті изотоптарды радиоизотоптар деп атайды.
Алынған изотоптар:
Иондағыш сәулелердің өтімділік қасиеттері:
- парақ қағаздан өте алмайды. Адам терісінде қалып қойса немесе ішкі органдарына тыныс жолымен, жеген тағамы арқылы өтіп кетсе, өте қауіпті.
β –бөлшектрдің өтімділік қабілеті үлкен. Олар адам ағзасына 1-2 см тереңдеп ене алады. Бірніше мм алюминий қаңылтыры оны толық жұтып алады.
γ – сәуленің өтімділік қабілеті аса күшті. Сондықтан одан қорғану үшін қоғасынның немес бетон плиталардың қалың қабаты пайдаланылады.


title: Сабақ бойынша мұғалімнің жазбалары

text:
Сабақ бойынша мұғалімнің жазбалары: (мұғалім және оқушы немен айналысады) І.Ұйымдастыру (2 минут)
Сәлемдесу
Сынып оқушыларына жағымды ахуал туғызу
Түгелдеу
1.2. Топқа бөлу (1,2 сандарына байланысты 2 топқа бөлінеді)
ІІ. Үй тапсырмасын сұрау(4 минут) Өткен таұырыптар бойынша шолу жасау
ІІІ. Талқылау үшін сұрақтар беріледі (3 минут)
Атом тарауы бойынша формулаларға шолу жасау?
ІҮ. Топтық жұмыс(15 минут)
І нұсқа
Ұзақ уақыт бойы қараңғыда жатыққан көз қуаты 2,1·10-17 Вт болған жағдайда толқын ұзындығы 0,5, мкм жарықты қабылдайды. 1 с ішінде көз торын қанша фотон түседі? (53)
Сутегі атомында электрон үшінші орбитадан бірінші орбитаға ауысты. Осы кезде бөлініп шығатын энергияны есептеңдер.
Қандай радиоактивті ыдырау нәтижесінде плутоний ( ) уранға ( ) айналады?
Сәулелену энергиясының максимумы толқын ұзындығы 300 нм рентгендік сәулеленуге сәйкес келуі үшін жарық көзінің температурасы қандай болу керек?
ІІ нұсқа
Ұзындығы 0,25 мкм жарық толқынына сәйкес келетін , квант энергиясын анықтаңдар.
Рубиндік лазер 1025 фотоннан толқын ұзындығы 700 нм импульс шығарады. Импульс ұзақтығы 6∙10-4с. Лазердің орташа сәуле шығару қуатын есептеңдер.
Электронның металдан шығу жұмысы 8∙10-19 Дж. Ұшып шыққан фотоэлектронның кинетикалық энергиясы 9∙10-20 Дж. Металл бетіне түскен жарық сәулесінің толқын ұзындығы неге тең?
Жапқыш кернеу 1,5 В болғандағы катодтан ұшып шыққан электронның жылдамдығын тап?
Жасаған жұмыстарын 2 жұлдыз, 1 ұсыныспен бағалау.
ҮІ. Кері байланыс (не үйрендім, не қиын болды, сұрақ.) (3 минут)
Кейінгі тапсырмалар
қайталау
Кейінгі оқу
қайталау
І нұсқа
Ұзақ уақыт бойы қараңғыда жатыққан көз қуаты 2,1·10-17 Вт болған жағдайда толқын ұзындығы 0,5, мкм жарықты қабылдайды. 1 с ішінде көз торын қанша фотон түседі? (53)
Сутегі атомында электрон үшінші орбитадан бірінші орбитаға ауысты. Осы кезде бөлініп шығатын энергияны есептеңдер.
Қандай радиоактивті ыдырау нәтижесінде плутоний ( ) уранға ( ) айналады?
Сәулелену энергиясының максимумы толқын ұзындығы 300 нм рентгендік сәулеленуге сәйкес келуі үшін жарық көзінің температурасы қандай болу керек?
ІІ нұсқа
Ұзындығы 0,25 мкм жарық толқынына сәйкес келетін , квант энергиясын анықтаңдар.
Рубиндік лазер 1025 фотоннан толқын ұзындығы 700 нм импульс шығарады. Импульс ұзақтығы 6∙10-4с. Лазердің орташа сәуле шығару қуатын есептеңдер.
Электронның металдан шығу жұмысы 8∙10-19 Дж. Ұшып шыққан фотоэлектронның кинетикалық энергиясы 9∙10-20 Дж. Металл бетіне түскен жарық сәулесінің толқын ұзындығы неге тең?
Жапқыш кернеу 1,5 В болғандағы катодтан ұшып шыққан электронның жылдамдығын тап?
І нұсқа
Ұзақ уақыт бойы қараңғыда жатыққан көз қуаты 2,1·10-17 Вт болған жағдайда толқын ұзындығы 0,5, мкм жарықты қабылдайды. 1 с ішінде көз торын қанша фотон түседі? (53)
Сутегі атомында электрон үшінші орбитадан бірінші орбитаға ауысты. Осы кезде бөлініп шығатын энергияны есептеңдер.
Қандай радиоактивті ыдырау нәтижесінде плутоний ( ) уранға ( ) айналады?
Сәулелену энергиясының максимумы толқын ұзындығы 300 нм рентгендік сәулеленуге сәйкес келуі үшін жарық көзінің температурасы қандай болу керек?
ІІ нұсқа
Ұзындығы 0,25 мкм жарық толқынына сәйкес келетін , квант энергиясын анықтаңдар.
Рубиндік лазер 1025 фотоннан толқын ұзындығы 700 нм импульс шығарады. Импульс ұзақтығы 6∙10-4с. Лазердің орташа сәуле шығару қуатын есептеңдер.
Электронның металдан шығу жұмысы 8∙10-19 Дж. Ұшып шыққан фотоэлектронның кинетикалық энергиясы 9∙10-20 Дж. Металл бетіне түскен жарық сәулесінің толқын ұзындығы неге тең?
Жапқыш кернеу 1,5 В болғандағы катодтан ұшып шыққан электронның жылдамдығын тап?
І нұсқа
Ұзақ уақыт бойы қараңғыда жатыққан көз қуаты 2,1·10-17 Вт болған жағдайда толқын ұзындығы 0,5, мкм жарықты қабылдайды. 1 с ішінде көз торын қанша фотон түседі? (53)
Сутегі атомында электрон үшінші орбитадан бірінші орбитаға ауысты. Осы кезде бөлініп шығатын энергияны есептеңдер.
Қандай радиоактивті ыдырау нәтижесінде плутоний ( ) уранға ( ) айналады?
Сәулелену энергиясының максимумы толқын ұзындығы 300 нм рентгендік сәулеленуге сәйкес келуі үшін жарық көзінің температурасы қандай болу керек?
ІІ нұсқа
Ұзындығы 0,25 мкм жарық толқынына сәйкес келетін , квант энергиясын анықтаңдар.
Рубиндік лазер 1025 фотоннан толқын ұзындығы 700 нм импульс шығарады. Импульс ұзақтығы 6∙10-4с. Лазердің орташа сәуле шығару қуатын есептеңдер.
Электронның металдан шығу жұмысы 8∙10-19 Дж. Ұшып шыққан фотоэлектронның кинетикалық энергиясы 9∙10-20 Дж. Металл бетіне түскен жарық сәулесінің толқын ұзындығы неге тең?
Жапқыш кернеу 1,5 В болғандағы катодтан ұшып шыққан электронның жылдамдығын тап?


§65 Элементар бөлшектер мен ғарыш сәулелері туралы түсінік
Жалпы мақсаты
|
Элементар бөлшектер мен ғарыш сәулелері туралы түсінік жайлы мағлұмат беру
Элементар бөлшектер мен ғарыш сәулелері туралы түсінікті күнделікті тұсмыста қолдана білуге үйрету
|
Күтілетін нәтиже
|
Элементар бөлшектер мен ғарыш сәулелері туралы түсінік жайлы мағлұмат алады
Элементар бөлшектер мен ғарыш сәулелері туралы түсінікті күнделікті тұрмыста қолдана білуге үйренеді
|
|
Мұғалімнің әрекеті
|
Оқушының әрекеті
|
Бағалау парақшасымен таныстыру
|
Топқа бөлу
|
Оқушыларға кесілген суреттер үлестіріледі.
|
Қолдарына алған қиындыларды құрастырып,сол бойынша топқа бөлінеді. Суреттерді тақтаға іледі.
|
Ынтымақтастық атмосферасы
|
Оқушылар шеңбер жасап тұрады. Мұғалім келесі оқушыға үлкен жүректі ұсынып тұрып,бүгінгі күніне сәттілік тілейді.
|
Оқушылар бір-біріне жақсы тілек тілеп, сыныпта жақсы ахуал қалыптастырады.
|
Үй тапсырмасын пысықтау
|
Оқушылардың үй тапсырмасын қалай меңгергендерін тексеру:
1. Радиациялық сәулелердің қауіптілігін қалай түсіндіреміз?
2. Күн радиацисынан қорғану қажет пе?
3. Радиактивті сәулелердің өтімділік қасиеттері қандай?
4. Изотоптардың активтілігі деген не және ол қандай бірліктермен өлшенеді?
5. Сәулелену дозасы және жұтылған доза деп қандай шамаларды айтады?
6. Олардың өлшем бірліктері қандай?
7. Шекті босатылған доза мен адам өміріне қауіпті доза мөлшері қандай?
8. Грей мен рентген бірліктерінің арасында қандай байланыс бар?
|
|


title: §65 Элементар бөлшектер мен ғарыш сәулелері туралы түсінік


title: ІІ. Үй тапсырмасын сұрау - Сабақтың аты Қозғалыс материяның ажырамас бөлігі Жалпы мақсаты

text:
ІІ. Үй тапсырмасын сұрау (4 минут) 1 Теңайнымалы қозғалыс деп қандай қозғалысты айтуға болады?
Теңайнымалы қозғалыс кезінде жылдамдық қалай өзгереді?
Үдеу дегеніміз қандай физикалық шама?
Теңүдемелі қозғалыс жылдамдығы графигінің бірқалыпты қозғалыс графигінен айырмашылығы неде?
Теңүдемелі қозғалыстағы дененің кез келген уақыт мезетіндегі жүрген жолын есептеп табу үшін нені білу керек?
ІІІ. Қажетті құралдарды таныстыру(3 минут)
өлшеуіш таспа, метраном, науа, шар, қысқышы бар тұрғы, металл цилиндр.
ІҮ. Топтық жұмыс (20 минут)
Сіздің тобыңызда 5 рөлді: лидер, баяндамашы, хатшы, уақыт сақшысы және бақылаушыларды анықтаңыз. Жұмыс төмендегідей жоспармен жүреді:
Берілген құралдарды топпен бірлесе отырып, тапсырманы орындайды және әр топтың бақылаушысы жасаған жұмыстарға сәйкес бақылау парағын жүргізеді.
Бақылаушының бағалау парағы


title:
Жаңа сабақ
Мағананы тану

text:
Кім жылдам?
Өз құрылымы мен құрамы болмайтын бөлшекті элементар бөлшек дейді. Мысалы: электрон, протон, нейтрон, фотон, нейтрино, антибөлшектер (позитрон, антипротон).
Антибөлшектр өзара әрекеттескенде орасан зор энергия босатып, басқа бөлшектерге түрленеді. Мұндай процесс бөлшектердің аннигиляциясы деп аталады.
Мысалы:
Әлем кеңістігінен келетін энергиясы аса үлкен бөлшектерді ғарыш сәулелері дейді.
1927 ж. П. Дирак антибөлшек – позитронның болуы туралы болжам айтты.
1932 ж. Андерсон тәжірибе жүзінде позитронды ашты.
1955 ж. антипротон,
1956 ж. антинейтрон,
1969ж. антигелий, яғни антизат алынды.
Сергіту сәті
Ой толғаныс Пысықтау. 1. Элементар бөлшектер деп қанадй бөлшектерді айтады?
2. Бөлшек пен антибөлшек бір-бірінен қалай ерекшеленеді?
3. Бөлшектр аннигиляциянғанда не болады? Мысал келтіріңдер.
4. Протондар мен антипротондар аннигиляцияланғанда пайда болатын π-мезондар массаларының шамалары туралы қандай пайымдау жасауға болады?
5. Ғарыш сәулелері деген не?
БББ кестесі
Оқушылар толтырады
Сабақты бекіту
. Топтық жұмыс(суретпен жұмыс) (5 минут)
Элементар бөлшектер дегеніміз не?
Элементар бөлшектерге қандай бөлшектер жатады?
Элементар бөлшектердің қолданылуын түсіндір?
Бөлшектер мен антибөлшектерді салыстыр?
Антибөлшектер өзара әрекеттескенде орасан зор энергия босатып, басқа бөлшектерге түрленуін түсіндір?
Элементар бөлшектерді білу біз үшін маңызы қаншама
Үй тапсырмасы
№ 5.
Оқушылар күнделіктеріне жазады
Бағалау
Бүгінгі сабақ ұнады ма?
Өз көңіл күйлерін стикерге жазу.


title: §66 Әлем туралы түсінік - Сабақтың аты Қозғалыс материяның ажырамас бөлігі Жалпы мақсаты

text:
§66 Әлем туралы түсінік
Жалпы мақсаты
|
Әлем туралы түсінік жайлы мағлұмат беру
Әлем туралы түсінікті күнделікті тұсмыста қолдана білуге үйрету
|
Күтілетін нәтиже
|
Әлем туралы түсінік жайлы мағлұмат алады
Әлем туралы түсінікті күнделікті тұрмыста қолдана білуге үйренеді
|
|
Мұғалімнің әрекеті
|
Оқушының әрекеті
|
Бағалау парақшасымен таныстыру
|
Топқа бөлу
|
Оқушыларға кесілген суреттер үлестіріледі.
|
Қолдарына алған қиындыларды құрастырып,сол бойынша топқа бөлінеді. Суреттерді тақтаға іледі.
|
Ынтымақтастық атмосферасы
|
Оқушылар шеңбер жасап тұрады. Мұғалім келесі оқушыға үлкен жүректі ұсынып тұрып,бүгінгі күніне сәттілік тілейді.
|
Оқушылар бір-біріне жақсы тілек тілеп, сыныпта жақсы ахуал қалыптастырады.
|
Үй тапсырмасын пысықтау
Қызығушылығын артыру
|
Миға шабуыл әдісі арқылы сұрақ жауп Біліктілік сайысы.
Асоссация арқылы талдау
Элементар бөлшектер мен ғарыш сәулелері
. Оқушылардың үй тапсырмасын қалай меңгергендерін тексеру:
1. Элементар бөлшектр деп қандай бөлшектерді айтады?
2. Бөлшек пен антибөлшек бір-бірінен қалай еркшеленеді?
3. Бөлшектр аннигиляциянғанда не болады? Мысал келтіріңдер.
4. Протондар мен антипротондар аннигиляцияланғанда пайда болатын π-мезондар массаларының шамалары туралы қандай пайымдау жасауға болады?
5. Ғарыш сәулелері деген не?
|
|


title:
Жаңа сабақ

Мағынаны тану

text:
Мағынаны тану.
Ғарыш сәулелерінің пайда болуы - жұмбақ. Жұлдыздарда термоядролық отын таусылғаннан кейін, ядролардың бірігуі кезінде туатын ғаламат зор сәулелік қысым жойылады. Сөйтіп, гравтитациялық тартылыс күші, өзіне қарсы бағытталған сәулелік қысым жойылысымен, жұлдыз массасын оның центріне қарай алапат зор күшпен қысады. Егер осындай күшке Жер немесе Күн тап бола қалса, онда Жер радиусы бар болғаны 1 см шардың, ал Күн радиусы 3 км шардың аумағына сыйып кетер еді. Бұндай радиустарды гравитациялық радиус деп атайды. Алапат гравитациялық қысым салдарынан жұлдыз атомдарының электрондары ядро ішіне еріксіз сығымдалады. Сөйтіп, электрондар мен протондар бірігіп, нейтрондарды құрайды. Осылайша пульсар деп аталатын нейтрондық жұлдыз пайда болады.
Гравитациялық қысымның әсерінен пульсардың температурасы біртіндеп миллиардтаған градусқа көтеріледі. Соңында қартайған жұлдызда жинақталған есепсіз мол ішкі энергия коллапс деп аталатын қопарылысқа алып келеді. Коллапста босайтын энергия Күннің бүкіл 10 млрд жыл бойы шығаратын энергиясынан 100 еседей артық болады. Коллапсқа ұшыраған жұлдыз күндізгі Күн жарығанан да басым түсіп, көк жүзінде әсіре жарқырап барып сөнеді. Осындай коллапстарды біздің бабаларымыз да, қазіргі замандастырамыз да жай көзбен-ақ көрген. Көк жүзінде күндіздің өзінде де көзді ұялтып, кенеттен пайда болатын бұндай жұлдыздарды әсіре жаңа жұлдыз деп атайды.
Күн – орташа жұлдыз. Ал Күннен массасы ондаған, жүздеген есе үлкен жұлдыздар гравитациялық радиусқа дейін сығылса, онда олар «қара құрдымға» айналады. Гравитациялық радиус аумағында зат сингулярлық күй деп аталатын ерекше бесінші күйге ауысады.
Әлемнің бір нүктеге қарай жиырылуынан шексіз өскен энергия қара құрдымда жарылыс жасайды да, Әлем қайта кеңейіп жаңадан құрыла бастайды. Қазіргі Әлемнің кеңеюі мен дамуы Үлкен жарылыс деп аталатын нүктелік қопарылыстан басталған.
Топтық жұмы Сұрақ- жауп
1. Ғарыш сәулелерінің шығу тегі туарлы қандай болжам айтуға болады?
2. Пульсар деп қандай жұлдызды айтады?
3. Заттың сингулярлық күйінің ерекшелігі не?
4. Қара құрдымдар қалай пайда болады?
5. Үлкен жарылыс дегеніміз не?
Мәтін соңындағы сұрақтарға жауап береді,тапсырмалар ды
орындайды.Жұлдыздардың артындағы сұрақтарға жауап береді.
1.Ғарыштық денелерді ата? Күн,жер,ай
2.Аспанда қанша жұлдыз бар? 3 млн жуық.
3.Жұлдыздарды немн бақылайды? телескоппен
4.Неше планета бар? 9
5.Қай планетаны алып тастаған?Плутон
6.Неліктен?Оның көлемі жұлдызға ұқсайды.
7.Тақия толы сөк ерте тұрсам жоқ. Бұл не? Жұлдыз
8.Жетіқарақшының неше түрі бар? 2
9.Жетіқарақшыға қарап нені анықтауға болады?Солтүстік бағытты
анықтайды.
|


Ой толғаныс Топ пікірлерін тыңдау.
Топтық жұмыс(есептер шығару) (5 минут)
1 топ №1116,
2 топ №1126
Топтық жұмыс «тест жұмысы» (13 минут)
1. Қозғалыс мөлшерінің өзгерісі түсірілген қозғаушы күшке тура пропорционал болады және осы күш әрекет ететін түзудің бағытымен бағытталады. Бұл қандай заң?
А. Ньютонның І заңы;
В. Ньютонның ІІ заңы;
С. Ньютонның ІІІ заңы;
Д. Гук заңы.
2. Дене дөңгелек бойымен сағат тілінің қозғалысының бағытына қарсы қозғалады (1-сурет) А нүктесінде жылдамдық векторы қандай бағыт алады?
А. 1; В. 2;
. С 3; Д. 4.
3. Ауасы бар түтікшеде бытыра, тығын, қауырсын салынған. Осы денелердің қайсысы үлкен үдеумен төмен қозғалады?
А. Бытыра; С. Қауырсын
В. Тығын; Д. Денелердің барлығы бірдей үдеумен қозғалады?
4. 6 Н күш әсерінен массасы 2 кг дене қалай қозғалады?
А. 3 м/с жылдамдықпен бірқалыпты;
В. 3 м/с жылдамдықпен бірқалыпсыз;
С. 3 м/с2 үдеумен бірқалыпты үдемелі;
Д. 3 м/с2 үдеумен бірқалыпты кемімелі
5. Үдеудің өлшем бірлігі
А. М
В. Н
С. м/с
Д. м/с2 6. Центрге тартқыш үдеудің формуласы
А. В. С. Д.
7. Кеплердің І заңының тұжырымдамасы
А. Күн айналасындағы екі планетаның айналу периодьары квадраттарының қатынасы олардың орбиталарының үлкен жарты осьтерінің кубтарының қатынасына тең;
В. Планетаның радиус-векторы тең уақыт аралықтарында тең аудандар сызады;
С. Барлық планеталар Күн айналысында эллипс бойымен айналады; фокустарынң бірінде Күн тұрады.
Д. Дұрысы жоқ.
8. Математикалық маятник тербелісінің формуласы
А. С.
В. Д.
Жасаған жұмыстарын 2 жұлдыз, 1 ұсыныспен бағалау.


title: Сабақтың тақырыбы - Сабақтың аты Қозғалыс материяның ажырамас бөлігі Жалпы мақсаты

text:
Сабақтың тақырыбы
|
Бақылау жұмысы
|
Жалпы мақсаттар
|
Тақырыптың мазмұнын ашу арқылы түсінеді, есте сақтау әдіс – тәсілдерін үйренеді.оқушы ойлау қабілеттерін дамытадыу, сөйлеу тілдерін байытады
|
Оқыту нәтижесі
|
Өткен тақырыптарға қатысты есептер шығаруды дұрыс түсінуді бағалап, өз-өзіне сенімділігі қалыптасады
|
|
Мұғалімнің әрекеті
|
Оқушының әрекеті
|
Бағалау парақшасымен таныстыру
|
Топқа бөлу
|
Оқушыларға кесілген суреттер үлестіріледі.
|
Қолдарына алған қиындыларды құрастырып,сол бойынша топқа бөлінеді. Суреттерді тақтаға іледі.
|
Ынтымақтастық атмосферасы
|
Оқушылар шеңбер жасап тұрады. Мұғалім келесі оқушыға үлкен жүректі ұсынып тұрып,бүгінгі күніне сәттілік тілейді.
|
Оқушылар бір-біріне жақсы тілек тілеп, сыныпта жақсы ахуал қалыптастырады.
|
Үй тапсырмасын пысықтау
Қызғушылығын арттыру
|
Кім жылдам әдісі арқылы қайталу
|
Жаңа сабақ
ІІ нұсқа
Ұзындығы 0,25 мкм жарық толқынына сәйкес келетін , квант энергиясын анықтаңдар.
Рубиндік лазер 1025 фотоннан толқын ұзындығы 700 нм импульс шығарады. Импульс ұзақтығы 6∙10-4с. Лазердің орташа сәуле шығару қуатын есептеңдер.
Электронның металдан шығу жұмысы 8∙10-19 Дж. Ұшып шыққан фотоэлектронның кинетикалық энергиясы 9∙10-20 Дж. Металл бетіне түскен жарық сәулесінің толқын ұзындығы неге тең?
Жапқыш кернеу 1,5 В болғандағы катодтан ұшып шыққан электронның жылдамдығын тап?
І нұсқа
Ұзақ уақыт бойы қараңғыда жатыққан көз қуаты 2,1·10-17 Вт болған жағдайда толқын ұзындығы 0,5, мкм жарықты қабылдайды. 1 с ішінде көз торын қанша фотон түседі? (53)
Сутегі атомында электрон үшінші орбитадан бірінші орбитаға ауысты. Осы кезде бөлініп шығатын энергияны есептеңдер.
Қандай радиоактивті ыдырау нәтижесінде плутоний ( ) уранға ( ) айналады?
Сәулелену энергиясының максимумы толқын ұзындығы 300 нм рентгендік сәулеленуге сәйкес келуі үшін жарық көзінің температурасы қандай болу керек?
ІІ нұсқа
Ұзындығы 0,25 мкм жарық толқынына сәйкес келетін , квант энергиясын анықтаңдар.
Рубиндік лазер 1025 фотоннан толқын ұзындығы 700 нм импульс шығарады. Импульс ұзақтығы 6∙10-4с. Лазердің орташа сәуле шығару қуатын есептеңдер.
Электронның металдан шығу жұмысы 8∙10-19 Дж. Ұшып шыққан фотоэлектронның кинетикалық энергиясы 9∙10-20 Дж. Металл бетіне түскен жарық сәулесінің толқын ұзындығы неге тең?
Жапқыш кернеу 1,5 В болғандағы катодтан ұшып шыққан электронның жылдамдығын тап?
І нұсқа
Ұзақ уақыт бойы қараңғыда жатыққан көз қуаты 2,1·10-17 Вт болған жағдайда толқын ұзындығы 0,5, мкм жарықты қабылдайды. 1 с ішінде көз торын қанша фотон түседі? (53)
Сутегі атомында электрон үшінші орбитадан бірінші орбитаға ауысты. Осы кезде бөлініп шығатын энергияны есептеңдер.
Қандай радиоактивті ыдырау нәтижесінде плутоний ( ) уранға ( ) айналады?
Сәулелену энергиясының максимумы толқын ұзындығы 300 нм рентгендік сәулеленуге сәйкес келуі үшін жарық көзінің температурасы қандай болу керек?
ІІ нұсқа
Ұзындығы 0,25 мкм жарық толқынына сәйкес келетін , квант энергиясын анықтаңдар.
Рубиндік лазер 1025 фотоннан толқын ұзындығы 700 нм импульс шығарады. Импульс ұзақтығы 6∙10-4с. Лазердің орташа сәуле шығару қуатын есептеңдер.
Электронның металдан шығу жұмысы 8∙10-19 Дж. Ұшып шыққан фотоэлектронның кинетикалық энергиясы 9∙10-20 Дж. Металл бетіне түскен жарық сәулесінің толқын ұзындығы неге тең?
Жапқыш кернеу 1,5 В болғандағы катодтан ұшып шыққан электронның жылдамдығын тап?
І нұсқа
Ұзақ уақыт бойы қараңғыда жатыққан көз қуаты 2,1·10-17 Вт болған жағдайда толқын ұзындығы 0,5, мкм жарықты қабылдайды. 1 с ішінде көз торын қанша фотон түседі? (53)
Сутегі атомында электрон үшінші орбитадан бірінші орбитаға ауысты. Осы кезде бөлініп шығатын энергияны есептеңдер.
Қандай радиоактивті ыдырау нәтижесінде плутоний ( ) уранға ( ) айналады?
Сәулелену энергиясының максимумы толқын ұзындығы 300 нм рентгендік сәулеленуге сәйкес келуі үшін жарық көзінің температурасы қандай болу керек?
ІІ нұсқа
Ұзындығы 0,25 мкм жарық толқынына сәйкес келетін , квант энергиясын анықтаңдар.
Рубиндік лазер 1025 фотоннан толқын ұзындығы 700 нм импульс шығарады. Импульс ұзақтығы 6∙10-4с. Лазердің орташа сәуле шығару қуатын есептеңдер.
Электронның металдан шығу жұмысы 8∙10-19 Дж. Ұшып шыққан фотоэлектронның кинетикалық энергиясы 9∙10-20 Дж. Металл бетіне түскен
|
Ой толғаныс
|
БББ кестесі
Оқушылар толтырады
|
Сабақты бекіту
|
|
Саған қайсы тапсырма қиын болды?
|
Үй тапсырмасы
|
№ 6. 64 - бет.
|
Оқушылар күнделіктеріне жазады
|
Бағалау
|
Бүгінгі сабақ ұнады ма?
Өз көңіл күйлерін стикерге жазу.
|
Бағалау парақшасын толтырады
|


text:
Сабақтың тақырыбы
|
Қайталау есептері
|
Сілтеме
|
Оқушылар тақырып туралы білгенін тиянақтай отырып, түсініп оқуға ,түсінгенін әңгімелеуге, ойын толық жеткізе білуге үйренеді,тапсырманы топпен орындауға дағдыланады
|
Сабақтың жабдығы
|
Тапсырмалар бойынша атқарушы ұғымын меңгерте отырып тапсырмаларды орындауда машықтандыру және тақырып ұғымын, түрлерін ажыратуға дағдыландыру.
|
Жалпы мақсаттар
|
Өткен тақырыптар бойынша салыстыра отырып менгеріледі,өз ойын жетілдіре отырып мағанасын кең түрде ашуға машықтары дамиды.
|
Оқыту нәтижесі
|
Тақырыпты түсініп оқып, талдай білуге жағдай жасайды, бір-біріне ортақ шешім қабылдауға үйренеді
|
|
Мұғалімнің әрекеті
|
Оқушының әрекеті
|
Бағалау парақшасымен таныстыру
|
Топқа бөлу
|
Оқушыларға кесілген суреттер үлестіріледі.
|
Қолдарына алған қиындыларды құрастырып,сол бойынша топқа бөлінеді. Суреттерді тақтаға іледі.
|
Ынтымақтастық атмосферасы
|
Балалар, бір – біріңе қарап жымиыңдар, жайланып отырып, көздеріңді жұмыңдар. Менің айтқанымды іштеріңнен қайталаңдар.
Мен бақытты баламын,
Жан дүниемде күн нұрлы
Жылуым мол бойымда.
|
Оқушылар бір-біріне жақсы тілек тілеп, сыныпта жақсы ахуал қалыптастырады.
|
|


title: Үй тапсырмасын пысықтау - Сабақтың аты Қозғалыс материяның ажырамас бөлігі Жалпы мақсаты

text:
. Элементар бөлшектер деп қанадй бөлшектерді айтады?
2. Бөлшек пен антибөлшек бір-бірінен қалай ерекшеленеді?
3. Бөлшектр аннигиляциянғанда не болады? Мысал келтіріңдер.
4. Протондар мен антипротондар аннигиляцияланғанда пайда болатын π-мезондар массаларының шамалары туралы қандай пайымдау жасауға болады?
5. Ғарыш сәулелері деген не?
1 топ ». Материя деген не?
Материяның негізгі қасиеті.
Тең айнымалы қозғалыс деген не?
Үдеу деген не?
Еркін түсу деген не?
Айналу периоды деген не?
Ньютонның бірінші заңы.
Ньютонның екінші заңы.
Ньютонның үшінші заңы.
Күш деген не?
Дененің салмағы деген не?
Салмақсыздық деген не?
Галилейдің салыстырмалы принципі.
14.Энергия деген не?
15. Энергияның сақталу және айналу заңы.
2 топ «Иә» не «Жоқ». Формулалар көрсетіледі. Потенциалдық энергияның формуласы ма?
(3 топ . Ядро заряды қандай?
2. Жарық жылдамдығы қандай?
3. Атомның құрылысы қандай?
4. Радиоактивтілік деген не?
5. α-ыдыраудың формуласы.
1. Электрон заряды қандай?
2. Нуклон деген не?
3. Радиоизотоп деген не?
4. Ядро құрылысы қандай?
5. β-ыдырау формуласы.


title:
Жаңа сабақ

Ассоциация құру арқылы Ғарыш сәулелерін сипаттау

text:
1 топ 1)Егер m 1 = m2 = 2кг , ал Ғ = 12Н болса , онда денелер қандай үдеумен қозғалады?
2)Массасы 1 кг денеге Жер қандай күшпен әсер ететінін есептеңдер.
3)Массасы 4 кг дене қандай да бір күшті әрекетінен 2м/с2 үдеу алады. Массасы 8 кг денеге дәл осындай күшпен әрекет еткенде , ол қандай үдеу алады?
4)60Н күш денеге 0,8 м/с 2 үдеу береді. Осы денеге қандай күш 2 м/с 2 үдеу бере алады?
5)Реактивті ұшақтың массасы 60т қозғалтқышының тарту күші 90 кН болса , ол екпін алғанда қандай үдеумен қозғалады ?
2 топ
Массасы 5 кг дене 15 м/с2үдеумен вертикаль құлауы үшін оған қандай күш әрекет ету керек?
Жеңіл автокөлігінің массасы 2 т, ал жүк автокөлігінің массасы 8т. Жүк автокөлігінің тарту күші жеңіл автокөлігінің күшінен 2 есе артық, олардың үдеулерін салыстырыңдар?
1,5 м/с2 жылдамдықпен үдейтін массасы 600 кг машинаға әсер ететін тең әрекетті күшті есептеңдер.
3 топ
Массалары m1= m2=1 кг екі, олардың арасындағы өзара гравитациялық әсер күші Ғ1 тең. Бір-біріне осындай қашықтықта орналасқан массалары 3 және 2 кг екі шардың тартылыс күші неге тең?
Денелердің арақашықтығы 3 есе арттса, онда олардың тартылуы күші қанша өзгереді?
Ой толғаныс
Кім жылдам ойыны арқылы жаңа тақырыпты жинақттау
1 топ
Массалары m1= m m2= 2m екі шардың арақашықтығы R болғанда, олардың арақашықтығы қанша өзгереді?
Денелердің өзара тартылыс күші 4 есе арттса, онда олардың арақышықтығы қанша өзгереді?
2 топ
Ұзақ уақыт бойы қараңғыда жатыққан көз қуаты 2,1·10-17 Вт болған жағдайда толқын ұзындығы 0,5, мкм жарықты қабылдайды. 1 с ішінде көз торын қанша фотон түседі? (53)
Сутегі атомында электрон үшінші орбитадан бірінші орбитаға ауысты. Осы кезде бөлініп шығатын энергияны есептеңдер.
Қандай радиоактивті ыдырау нәтижесінде плутоний ( ) уранға ( ) айналады?
Рубиндік лазер 1025 фотоннан толқын ұзындығы 700 нм импульс шығарады. Импульс ұзақтығы 6∙10-4с. Лазердің орташа сәуле шығару қуатын есептеңдер.
Электронның металдан шығу жұмысы 8∙10-19 Дж. Ұшып шыққан фотоэлектронның кинетикалық энергиясы 9∙10-20 Дж. Металл бетіне түскен жарық сәулесінің толқын


url: http://emirsaba.org/sabati-ati-ozfalis-materiyani-ajiramas-boligi-jalpi-masati.html?page=168#2._Дене_белгілі_бір_биіктіктен_5_м/с_жылдамдықпен_тік_төмен_лақтырылған._Осы_деенің_жылдамдығының_уақытқа_тәуелділік_теңдеуі_қандай

title: Үй тапсырмасы - Сабақтың аты Қозғалыс материяның ажырамас бөлігі Жалпы мақсаты

text:
Сабақ барысы: І. Ұйымдастыру кезеңі. ІІ. Тест жұмысын орындау. І нұсқа. 1. Дененің орын ауыстыруы дегеніміз не? А. Бастапқы орны мен соңғы орнын қосатын бағытталған кесінді
В. Дененің жүріп өткен жолы
С. Дененің қозғалған траекториясының ұзындығы
Д. Дененің жүріп өткен ара қашықтығы
2. Дене белгілі бір биіктіктен 5 м/с жылдамдықпен тік төмен лақтырылған. Осы деенің жылдамдығының уақытқа тәуелділік теңдеуі қандай? А. В. С. Д.
3. Суретте бес дененің жылдамдық модульдарының уақытқа тәуелділік графиктері көрсетілген. Бірқалыпты кемімелі қозғалысқа қай график сәйкес келеді? А. 1 В.2 С.3 Д.5
4. Қандай физикалық шама күш пен уақыттың көбейтіндісіне тең? А. Күш жұмысы
В. Күш импульсі
С. Күш моменті
Д. Дене импульсі.
5. Сыртқы периодты күштің әрекетінен болатын тербелістерді қалай атайды? А. Еріксіз тербелістер
В. Еркін тербелістер
С. Гармоникалық тербелістер
Д. Автотербелістер
6. Асқын салмақ-бұл: А. Тіреке дене қысымының артуы
В. Тіректің немесе аспаның салмағының артуы
С. Күш әсерінен дене деформациясының қайтымсыздығы
Д. Қосымша жүктеменің нәтижесінде дене салмағының артуы.


url: http://emirsaba.org/sabati-ati-ozfalis-materiyani-ajiramas-boligi-jalpi-masati.html?page=168#Сабақ_барысы:_І._Ұйымдастыру_кезеңі._ІІ._Тест_жұмысын_орындау._І_нұсқа._1._Дененің_орын_ауыстыруы_дегеніміз_не


url: http://emirsaba.org/sabati-ati-ozfalis-materiyani-ajiramas-boligi-jalpi-masati.html?page=169#10._Егер_Жердің_массасын_өзгертпей_диаметрін_2_есе_кемітетін_болсақ,_онда_Жердің_адамға_әсер_етуші_күші_қалай_өзгереді

text:
7. Дененің тепе-теңдік күйінен ең үлкен ығысуын қалай атайды? А. Амплитуда
В. Ығысу.
С. Ауытқу
Д. Резонанс
8. Жер бетінен 2 Rжер-ге қашықтыққа дейін алыстаған дененің Жердің тартылыс күші неше есе өзгереді? А. 2 есе артады
В. 2 есе кемиді
С. 4 есе кемиді
Д. 9 есе кемиді.
9. Контурдың индуктивтілігі 10 есе артты. Тербеліс периоды өзгермеу үшін не қажет? А. Сыйымдылығын 10 есе арттыру
В. Тербеліс амплитудасын арттыру
С. Сыйымдылығын 10 есе азайту.
Д. Тербеліс жиілігін азайту.
10. Егер Жердің массасын өзгертпей диаметрін 2 есе кемітетін болсақ, онда Жердің адамға әсер етуші күші қалай өзгереді? В. 2 есе артады
С. Өзгермеді
Д. 2 есе кемиді.
11. Дененің жылдамдығы 3 есе артса, оның кинетикалық энергиясы қалай өзгереді? А. 3 есе артады
В. 9 есе артады
С. 9 есе кемиді
Д. 3 есе кемиді.
12. Суретте тербелетін дененің координатасының уақытқа тәуелділік графигі берліген.Тербеліс периоды мен амплитудасы қандай? А.
В.
С.
Д.
13. Дене 60 Н күш әсерінен 0,8 м/с2 үдеу алды. Қандай күштің әсерінен дене 2 м/с2 үдеу алады? А. 120 Н
В. 110 Н
С. 130 Н
Д. 150 Н.
14. 5 секунд ішінде материалық нүкте 10 тербеліс жасайды. Тербеліс периоды мен жиілігі неге тең? А.
В.
С.
Д.
15. Жер бетінен 3 м биіктікке көтерілген массасы 2 кг дененің потенциалдық энергиясын анықта. А. 15 Дж В. 0,67 Дж С. 60 Дж Д. 6 Дж
16. Ұзындығы 1 м математикалық маятниктің периоды неге тең? А. 0,5 м с
В. 2 с
С. 0,3 с
Д. 3 с.
17. 18 км/сағ жылдамдықпен қозғалған массасы 3 кг дене қандай импульске ие болады? А. 54 кгּм/с
В. 6 кгּм/с
С. 75 кгּм/с
Д. 15 кгּм/с


title: Дененің тепе-теңдік күйінен ең үлкен ығысуын қалай атайды?


url: http://emirsaba.org/sabati-ati-ozfalis-materiyani-ajiramas-boligi-jalpi-masati.html?page=169#15._Жер_бетінен_3_м_биіктікке_көтерілген_массасы_2_кг_дененің_потенциалдық_энергиясын_анықта.


Әр оқушы өзіне жүктелген рөлдің міндеттерін атқарады. Топ пікірлерін тыңдау.
VІ. Жеке жұмыс «жалғасын тап» (8 минут)
Теңүдемелі қозғалыс деп..............................
2. Үдеу дегеніміз..............................
Науаның көкжиекке қойылған көлбеулік бұрышына шардың қозғалыс .......................................................
Дененің төмен қарай теңүдемелі қозғалысын мына формула арқылы есептейді........................................
Еркін түсу үдеуі ендікке байланысты былай өзгереді......................................................
Биіктігі ..... метр ...........мұнарасы............құрлысы........ басталып, ....... салынып бітті.
Жасаған жұмыстарын 2 жұлдыз, 1 ұсыныспен бағалау.
ҮІ. Кері байланыс (не үйрендім, не қиын болды, сұрақ.) (3 минут)
Кейінгі тапсырмалар
Қайталау
Кейінгі оқу
§1-6 тақырыпты қайталау
Физика
Уақыты:
Кабинет:
Сабақ 6
Сабақтың аты
§7 Қисықсызықты қозғалыс. Материялық нүктенің шеңбер бойымен бірқалыпты қозғалысы
Жалпы мақсаты
Қисықсызықты қозғалыс. Материялық нүктенің шеңбер бойымен бірқалыпты қозғалысы жайлы мағлұмат беру
Қисықсызықты қозғалыс. Материялық нүктенің шеңбер бойымен бірқалыпты қозғалысы формулаларын есеп шығаруда қолдана білуге үйрету
Күтілетін нәтиже
Қисықсызықты қозғалыс. Материялық нүктенің шеңбер бойымен бірқалыпты қозғалысы жайлы мағлұмат алады
Қисықсызықты қозғалыс. Материялық нүктенің шеңбер бойымен бірқалыпты қозғалысы формулаларын есеп шығаруда қолдана білуге үйренеді


title: Әр оқушы өзіне жүктелген рөлдің міндеттерін атқарады


18. Марстағы еркін түсуі неге тең? Марстың массасы 6ּ1023 кг. Радиусы 3300 км, гравитациялық тұрақтысы 6,67ּ10-11 Нּм2/кг2.
А. 1,67 м/с2
В. 9,8 м/с2
С. 37 м/с2
Д. 3,7 м/с2.
19. 20 Н күштің әсерінен ұзындығы 1 м серіппе 0,1 м-ге ұзарды. Серіппенің қатаңдығы неге тең?
А. 20 Н/м
В. 200 Н/м
С. 0,5 Н/м
Д. 2 Н/м.
20. Массасы 40 кг бала 3 м/с жылдамдықпен жүгіріп келе жатып, 1,5 м/с жылдамдықпен келе жатқан массасы 20 кг арбаның үстіне қарғып мінеді. Осыдан кейін арба қандай жылдамдықпен қозғалады?
А. 1,5 м/с
В. 3 м/с
С. 0
Д. 4,5 м/с
ІІ нұсқа.
Еркін түсу бұл-
А. Тіреусіз дененің түсуі
В. Аспасы жоқ дененің түсуі
С. Жер атмосферасында дененің түсуі
Д. Ауасыз кеңістікте дененің түсуі.
2. Дене импульсінің өлшем бірлігі
А. кгּм/с В. Дж/м С. Нּм Д. Н/м
3. Дене координатасының өзгеру шапшаңдығын сипаттайтын шама-
А. Үдеу В. Орын ауыстыру С. Жылдамдық Д. Қашықтық.
4. Зеңбірек жарылу алдында тыныштықта тұр. Зеңбірек жарылғаннан кейін оның бөліктері бір бағытта ұша ала ма?
А. Иә
В. Жоқ
С. Иә, егер зеңбіректің бөліктерінің массалары бірдей болса
Д. Жоқ, егер зеңбіректің бөліктерінің массалары әр түрлі болса.
5. Электромагниттік тербеліс периодының формуласы
А. В. С. Д.
6. Төменде келтірілген жағдайлардың қайсысы кинетикалық энергия тұжырымдамасына сәйкес келеді?
А. Қозғалыстағы ауа В.Бұралған серіппе С.Сығылған ауа Д. Шатырдың шетіндегі тас.
7. Ньютон заңдары қанадй санақ жүйелерінде орындалады?
А. Тек қана инерциалды
В. Тек қана инерциалды емес
С. Кез келеген санақ жүйесінде.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sabati-ati-ozfalis-materiyani-ajiramas-boligi-jalpi-masati.html?page=170#2._Дене_импульсінің_өлшем_бірлігі_А._кг_ּ_м/с_В._Дж/м_С._Н_ּ_м_Д._Н/м_3._Дене_координатасының_өзгеру_шапшаңдығын_сипаттайтын_шама

title: Марстағы еркін түсуі неге тең? Марстың массасы 6


url: http://emirsaba.org/sabati-ati-ozfalis-materiyani-ajiramas-boligi-jalpi-masati.html?page=170#4._Зеңбірек_жарылу_алдында_тыныштықта_тұр._Зеңбірек_жарылғаннан_кейін_оның_бөліктері_бір_бағытта_ұша_ала_ма


url: http://emirsaba.org/sabati-ati-ozfalis-materiyani-ajiramas-boligi-jalpi-masati.html?page=170#5._Электромагниттік_тербеліс_периодының_формуласы_А._В._С._Д._6._Төменде_келтірілген_жағдайлардың_қайсысы_кинетикалық_энергия_тұжырымдамасына_сәйкес_келеді


url: http://emirsaba.org/sabati-ati-ozfalis-materiyani-ajiramas-boligi-jalpi-masati.html?page=171#11._Дене_радиусы_50_м_шеңбер_доғасы_бойымен_қозғалады._Егер_бұрыштық_жылдамдығы_3,14_рад/с_болса,_дене_қозғалысының_жылдамдығы_қандай

title: Тербелмелі жүйедегі резонанс –бұл

text:
8. Тербелмелі жүйедегі резонанс –бұл: А. Тербеліс жиілігінің кенет артуы
В. Тербеліс периодының кенет артуы
С. Еріксіз тербеліс амплитудаларының артуы
Д. Еріксіз тербелістің циклдік жиілігінің артуы.
9. Скаляр шамаға қайсысы жатады? А. Жүрілген жол
В. Күш
С. Орын ауыстыру.
Д. Үдеу.
10. Дене шеңбер бойымен тұрақты жылдамдықпен қозғалады. Шеңбер радиусын 4 есе арттырғанда, ал жылдамдықты 2 есе азайтқанда центрге тартқыш үдеу қалай өзгереді? А. 2 есе артады
В. 8 есе артады
С. 16 есе артады
Д. 16 есе азаяды.
7. Тыныштық күйден қозғалысты бастаған автомобиль 6 с ішінде 36 м/с шамаға дейін жылдамдықты арттырады. Автомобильдің үдеуін анықта. А. 0,5 м/с2 В. 36 м/с2 С. 6 м/с2 Д. 0,1 м/с2 8. Жүзгіш өзен ағысына қарсы бағытта жүзіп барады. Жүзгіштің сумен салыстырғандағы жылдамдығы 1,5 м/с, өзен ағысының жылдамдығы 0,5 м/с. Жүзгіштің жағамен салыстырғандағы жылдамдығы қандай? А. 1 м/с2 В. 0,75 м/с2 С. 1,5 м/с2 Д. 2 м/с2
9. 20 м/с бастапқы жылдамдықпен тік жоғары лақтырылған доп 2 с ішінде қандай биіктікке көтеріледі? А. 60 м
В. 20 м
С. 40 м
Д. 10 м
10. Серіппе әрекетінен массасы 100 г жүк 2 Гц жиілікпен тербеледі. Серіппенің қатаңдығын анықта. А. 2 Н/м
В. 4 Н/м
С.16 Н/м
Д. 8 Н/м
11. Дене радиусы 50 м шеңбер доғасы бойымен қозғалады. Егер бұрыштық жылдамдығы 3,14 рад/с болса, дене қозғалысының жылдамдығы қандай? А. 157 м/с
В. 314 м/с
С. 15,7 м/с
Д. 31,4 м/с.
12. Ұзындығы 90 м математикалық маятниктің периоды неге тең? А. 1,5 м с
В. 2 с
С. 5,64 с
Д. 3 с.
13. Юпитер планетасының радиусы 7ּ107м. Бетіндегі еркін түсу үдеуі 23 м/с2. Гравитациялық тұрақты 6,7ּ10-11Нּм2/кг2. Планетаның массасын есепте. А. 17ּ1027кг
В. 0,17ּ1027кг
С. 0,017ּ1027кг
Д. 0,0017ּ1027кг


url: http://emirsaba.org/sabati-ati-ozfalis-materiyani-ajiramas-boligi-jalpi-masati.html?page=171#12._Ұзындығы_90_м_математикалық_маятниктің_периоды_неге_тең_А._1,5_м_с_В._2_с_С._5,64_с_Д._3_с._13._Юпитер_планетасының_радиусы_7

title: Тербелмелі жүйедегі резонанс –бұл


url: http://emirsaba.org/sabati-ati-ozfalis-materiyani-ajiramas-boligi-jalpi-masati.html?page=171#7._Тыныштық_күйден_қозғалысты_бастаған_автомобиль_6_с_ішінде_36_м/с_шамаға_дейін_жылдамдықты_арттырады._Автомобильдің_үдеуін_анықта.

title: Тербелмелі жүйедегі резонанс –бұл


url: http://emirsaba.org/sabati-ati-ozfalis-materiyani-ajiramas-boligi-jalpi-masati.html?page=171#8._Жүзгіш_өзен_ағысына_қарсы_бағытта_жүзіп_барады._Жүзгіштің_сумен_салыстырғандағы_жылдамдығы_1,5_м/с,_өзен_ағысының_жылдамдығы_0,5_м/с._Жүзгіштің_жағамен_салыстырғандағы_жылдамдығы_қандай

title: Тербелмелі жүйедегі резонанс –бұл


url: http://emirsaba.org/sabati-ati-ozfalis-materiyani-ajiramas-boligi-jalpi-masati.html?page=171#9._20_м/с_бастапқы_жылдамдықпен_тік_жоғары_лақтырылған_доп_2_с_ішінде_қандай_биіктікке_көтеріледі

title: Тербелмелі жүйедегі резонанс –бұл


title: Тербелмелі жүйедегі резонанс –бұл


url: http://emirsaba.org/sabati-ati-ozfalis-materiyani-ajiramas-boligi-jalpi-masati.html?page=172#14._Контурдағы_конденсаторлың_сыйымдылығы_400_пФ,_ал_катушканың_индуктивтілігі_10_мГн._Тербеліс_периодын_анықтаңдар.

text:
13. Мектеп динамометрінің серіппесін 5 см-ге созды. Серіппенің қатаңдығы 40 Н/м. Созылған серіппенің потенциалдық энергиясы неге тең?
А. 50 Дж
В. 500 Дж
С. 0,5 Дж
Д. 5 Дж
14. Контурдағы конденсаторлың сыйымдылығы 400 пФ, ал катушканың индуктивтілігі 10 мГн. Тербеліс периодын анықтаңдар.
А. 4 пс
В.0,4 пс
С. 12, 56 мкс
Д. 6, 28 мкс.
19. 6 Н қорытқы күш әсер ететін дененің массасы 3 кг. Дененің жылдамдығы және үдеуі неге тең?
А. Жылдамдығы кез келген болуы мүмкін, үдеуі 2 м/с2
В. Жылдамдығы 2 м/с, үдеуі 2 м/с2
С. Жылдамдығы 2 м/с, үдеуі 0 м/с2
Д. Жылдамдығы 2 м/с, үдеуі кез келген болуы мүмкін.
20. Массасы 4 кг еркін түсіп келе жатқан дененің жылдамдығы 2 м/с-8 м/с-ке дейін артады. Осы жолдағы ауырлық күшінің жұмысын табыңдар.
А. 1200 Дж
В. 12 Дж
С. 0
Д. 120 Дж
ІІІ. Қорытындылау.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Мектеп динамометрінің серіппесін 5 см-ге созды. Серіппенің қатаңдығы 40 Н/м. Созылған серіппенің потенциалдық энергиясы неге тең?


url: http://emirsaba.org/sabati-ati-ozfalis-materiyani-ajiramas-boligi-jalpi-masati.html?page=172#20._Массасы_4_кг_еркін_түсіп_келе_жатқан_дененің_жылдамдығы_2_м/с-8_м/с-ке_дейін_артады._Осы_жолдағы_ауырлық_күшінің_жұмысын_табыңдар.


text:
Мұғалімнің әрекеті
|
Оқушының әрекеті
|
Бағалау парақшасымен таныстыру
|
Топқа бөлу
|
Оқушыларға кесілген суреттер үлестіріледі.
|
Қолдарына алған қиындыларды құрастырып,сол бойынша топқа бөлінеді. Суреттерді тақтаға іледі.
|
Ынтымақтастық атмосферасы
|
Оқушылар шеңбер жасап тұрады. Мұғалім келесі оқушыға үлкен жүректі ұсынып тұрып,бүгінгі күніне сәттілік тілейді.
|
Оқушылар бір-біріне жақсы тілек тілеп, сыныпта жақсы ахуал қалыптастырады.
|
Үй тапсырмасын пысықтау
|
1. Еркін түсу үдеуі дегеніміз не ?
2. Еркін түсу үдеуі қандай шама, сандық мәні ?
3. Еркін түсу кезіндегі қозғалыс .
4. Еркін түсу үдеуі қандай шамаларға тәуелді болады ?
5 Еркін түсу үдеуі қандай шамаға тәуелді болмайды .
6. Дене еркін түсу кезінде тек қандай күш әрекет етеді
7. Неліктен адамның бойы кешкісін, таңертеңгіге қарағанда қысқа болады ?
8. Дене еркін түсу кезінде қандай күйге түседі .
9. Спортсмен батутиде секіру кезінде, қозғалыс траекториясының қай нүктесінде салмақсыздыққа ұшырайды?
|
Оқушылар ауызша орындайды
|
Жаңа сабақ
|
Жаңа сабақ: .
Дененің қисық сызықты трактория бойымен қозғалысы қисықсызықты қозғалыс деп аталады.
Дененің қисықсызықты траекторияның кез келеген нүктесіндегі қозғалыс жылдамдығы траекторияның осы нүктесіне жүргізілген жанаманың бойымен бағытталады.
Нүктеің шеңбер бойымен бірқалыпты қозғалысын сипаттау үшін айналу периоды және айналу жиілігі деп аталатын шамалар енгізіледі.
Айналу периоды секундпен өлшенеді. Айналу жиілігі Гц-пен өлшенеді
Бұрыштық жылдамдық деп дененің бұрылу бұрышының осы бұрылуға кеткен уақытқа қатынасымен өлшенетін шаманы айтады.
Өлшем бірлігі
Топтық жұмыс Постер арқылы талдау
Топ Қисықсызықты қозғалыс деп қандай қозғалысты айтады?
Топ Айналу периоды дегенімізқандайфизикалықшама?
Топ Жиілікдепқандай шаманы айтады?
|
|


title:
Ой толғаныс

Топтық жұмыс
Топ пікірлерін тыңдау.
Жұптық жұмыс

text:
Топтық жұмыс
Топ пікірлерін тыңдау.
Жұптық жұмыс «Пилот - Штурман» (5 минут)
(Штурман – басқарушы, пилот – орындаушы)
Берілген суретті түсіндіру, яғни штурман айтып отырады, пилот қағаз бетіне түсіріп отырады.
Оқытылып отырған оқу материалын бекіту немесе дағдыландыру жұмыстарын жүргізу. №1К.
Дене еркін құлаған кезде 5 с соң қанша жол жүреді? Бастапқы жылдамдығы 0 тең, g=9,8 м/с2.
30 м/с бастапқы жылдамдықпен тік жоғары лақтырыған тас қанша уақыттан соң жерге түседі? (g=9,8 м/с2)
Қисықсызықты қозғалыс дегеніміз не?
Қисықсызықты қозғалыс кезіндегі физикалық шамалардың формуласын жаз?
Велосипед доңғалығының 5с ішінде 10 айғалғаны байқалды. Осы кезде доңғалақтың айналу периоды мен жиілігі неге тең болды?
Түзусызықты және қисықсызықты траекторияны салыстыр?
Машина доңғалағының жүрісін сипаттап бер?
Қисықсызықты қозғалыстың күнделікті өмірде қолданылуының маңыздылығы қаншама
Сабақты бекіту
Бүгінгі сабақта біз не істедік?
Саған қайсы тапсырма қиын болды?
Үй тапсырмасы
№
Оқушылар күнделіктеріне жазады
Бағалау
Бүгінгі сабақ ұнады ма?
Өз көңіл күйлерін стикерге жазу.


title: § 8 Сызықтық және бұрыштық жылдамдықтар

text:
§ 8 Сызықтық және бұрыштық жылдамдықтар
Жалпы мақсаты
|
Сызықтық және бұрыштық жылдамдықтар жайлы мағлұмат беру
Сызықтық және бұрыштық жылдамдықтар формулаларын есеп шығаруда қолдана білуге үйрету
|
Күтілетін нәтиже
|
Сызықтық және бұрыштық жылдамдықтар жайлы мағлұмат алады
Сызықтық және бұрыштық жылдамдықтар формулаларын есеп шығаруда қолдана білуге үйренеді
|
|
Мұғалімнің әрекеті
|
Оқушының әрекеті
|
Бағалау парақшасымен таныстыру
|
Топқа бөлу
|
Оқушыларға кесілген суреттер үлестіріледі.
|
Қолдарына алған қиындыларды құрастырып,сол бойынша топқа бөлінеді. Суреттерді тақтаға іледі.
|
Ынтымақтастық атмосферасы
|
Оқушылар шеңбер жасап тұрады. Мұғалім келесі оқушыға үлкен жүректі ұсынып тұрып,бүгінгі күніне сәттілік тілейді.
|
Оқушылар бір-біріне жақсы тілек тілеп, сыныпта жақсы ахуал қалыптастырады.
|
Үй тапсырмасын пысықтау
Қызығушылығын дамыту
|
Үй тапсырмасын сұрау (4 минут)
Траектория неше түрге бөлінеді?
Қисық сызықты қозғалыс дегенді қалай түсінесіңдер?
Машина доңғалағының траекториясы қандай қозғалысқа жатады?
|


title: Талқылау үшін сұрақтар беріледі

text:
Талқылау үшін сұрақтар беріледі (3 минут)
Жылдамдық дегеніміз не?
Жылдамдықтың қандай түрлерін білесіңдер?
Бұрыштық жылдамдық дегенді қалай түсінесіңдер?
Жаңа сабақ
Мағананы ашу арқылы Аквариум әдісін қолдану А)3 топқа Термодинамиканың ІІ заңын «Кезбе тілші» әдісі арқылы топтық жұмыс жасайды
І топ, ІІ топ тақарыпшалар,
ІІІ топ тілші ретінде тақырыпқа байланысты сұрақтар дайындайды
Оқушылар алдымен тақырыпты жеке жеке оқып, дәптерлеріне керекті материалды жаздыру, одан кейін жұп бойынша талқылап, кейіннен топ бойынша талқылап, таныстырылым жасату. «Елші» әдісі бойынша топтан 2 оқушы әр топқа барып жаңа мәліметтер әкеліп, өздерінің топтарына таныстарады (Бағалау парақшалары арқылы)
Механикада бұрылу бұрышын радионмен өлшеу келісілген.
Радиан- lдоғасының ұзындығы R радиусқа тең болатын φ центрлік бұрыш.
Бұрылу бұрышының уақыт өтумен өзгеруін бұрыштық жылдамдық арқылы сипаттайды.
Бұрыштық жылдамдық деп дененің бұрылу бұрышының осы бұрылуға кеткен уақытқа қатынасымен өлшенетін шаманы айтады. Бұрылу бұрышы φ рпімен белгіленеді.
Дененің бірқалыпты айналысы кезіндегі бұрыштық жылдамдығы.
ɷ=φ/t Дененің бірқалыпты айналысы кезіндегі бұрыштық жылдамдығы
[ɷ]=1рад/1с=1 рад/с Шеңбер бойымен толық бір айналым 2П радианды құрайды. Нүктенің толық бір айналым кезіндегі уақыт t=T болғандықтан бұрыштық жылдамдықты мына өрнектермен де анықтауға болады.
ɷ=φ/t=2π/Τ=2πν υ=ɷR Сызықтық жылдамдық
Шеңбер бойымен бірқалыпты қозғалатын дененің үдеуі шеңбердің кез келген нүктесінде радиус боиымен оның центріне қарай бағытталады. Сондықтанда оны центрге тартқыш үдеу деп атайды.
ац.т. = υ2 /R 4 «Жүйелі білім» пойыздары Балалар осы тақырып бойынша алған білімімізбен жүиелі білім пайызына мініп, сонау қасиетті Түркістан шахарына қарай саяхат жасайық. Ондағы Қожа Ахмет Иассауй кесенесіне барып Тайқазаннан өз үлесімізді алып қайтайық.
Тарихи мәдени мұраларды зерттеу игеру жөніндегі Президенттің 2003 жылғы айындағы жолдауында айтылған.Осыған байланысты үкімет мәдени мұра бағдарламасын қабылдап оған 3 млрд теңге ақша бөлді. Енді біз бүгінгі сабағымызда осы бағдарламаға сай мәдени ескерткіштерге барып өз үлесімізді қосайық.
Сыныпты А және Б топтары екі пойыз Жүйелі білім жедел пойыздары. Қай пойыз мәреге бұрын жетеді.
А пойызының контролері тексерушісі-Аяпбергенова А
Б пойызының контролері тексерушісі – Муханбетжанова Қ
Ал осы тексерушілердің білімін темір жол торабының бастығы мен бағалаймын.


І бекет. Қазалыдағы көне Жанкент қаласы. Бұл ертедегі үлкен мәдени орталық сипатына лайықты қала болған. Ендеше бұл көне Жанкент қаласындағы тапсырма тест
І бекет. Қазалыдағы көне Жанкент қаласы. Бұл ертедегі үлкен мәдени орталық сипатына лайықты қала болған. Ендеше бұл көне Жанкент қаласындағы тапсырма тест түрінде болады.
ІІ бекет. Қармақшыдағы Қорқыт ата ескерткіші. Қорқыт атақты қобыздан күңіреткен күйші болған. Бұл станциядағы тапсырма есептер шешу. Бұл тапсырманы контролер – тексерушілер орындайды.
А тобына 6-жаттығу №4 есеп
В тобына 6-жаттығу №5 есеп
ІІІ бекет. Шиелідегі Оқшы ата мазары. Бұл күмбезді ескерткіштердің бірі болған. Ендеше бұл бекеттегі тапсырма формулалар сайысы. Өткен тақырыптар бойынша формулалар жазу.
ІҮ бекет. Соңғы бекет бұл «кіші Мекке» аталған Қожа Ахмет Иассауи кесенесі Бұл кесенені тұрғызуға бұйрық берген Әмір Темір. Қазір көптеген адамдар онда барып, «Тайқазанды» көріп, саяхат жасайды. Ал біздер бұл жерден сабағымызды бекітіп, сұрақтарға жауап береміз.
Топтық жұмыс Әр оқушы өзіне жүктелген рөлдің міндеттерін атқарады. Топ пікірлерін тыңдау.
Жұптық жұмыс «Пилот - Штурман» (5 минут)
(Штурман – басқарушы, пилот – орындаушы)
Берілген суретті түсіндіру, яғни штурман айтып отырады, пилот қағаз бетіне түсіріп отырады.
1 ) 2)
Сызықтық және бұрыштық жылдамдық дегеніміз не?
Сызықтық және бұрыштық жылдамдық формуласын жаз?
Велосипед доңғалығының радиусы 40 см. Айналу периоды 4с. Доңғалақтың айналу кезінде сызықтық жылдамдығы неге тең болды?
Сызықтық және бұрыштық жылдамдықды салыстыр?
Машина доңғалағының жүрісіндегі сызықтық және бұрыштық жылдамдықты сипаттап бер?
Дене қозғалысындағы сызықтық және бұрыштық жылдамдықтың маңыздылығы қаншама?
Нүктеің шеңбер бойымен бірқалыпты қозғалысын сипаттау үшін айналу периоды және айналу жиілігі деп аталатын шамалар енгізіледі.
Айналу периоды секундпен өлшенеді. Айналу жиілігі Гц-пен өлшенеді
Бұрыштық жылдамдық деп дененің бұрылу бұрышының осы бұрылуға кеткен уақытқа қатынасымен өлшенетін шаманы айтады.
Өлшем бірлігі


title: Сабақ бойынша мұғалімнің жазбалары

text:
1.2. Топқа бөлу (1,2,3 сандарына байланысты 3 топқа бөлінеді)
ІІ. Үй тапсырмасын сұрау(4 минут) Жылдамдық дегеніміз не?
Жылдамдықтың қандай түрлерін білесіңдер?
Бұрыштық жылдамдық дегенді қалай түсінесіңдер?
ІІІ. Талқылау үшін сұрақтар беріледі(3 минут)
Кинематика тарауындағы формулаларды еске түсіру
ІҮ. Топтық жұмыс (20 минут)
Сіздің тобыңызда 5 рөлді: лидер, баяндамашы, хатшы, уақыт сақшысы және бақылаушыларды анықтаңыз. Жұмыс төмендегідей жоспармен жүреді:
Берілген мәтінді оқып, топпен бірлесе отырып, талқылайды және әр топтың бақылаушысы жасаған жұмыстарға сәйкес бақылау парағын жүргізеді.
Әр оқушы өзіне жүктелген рөлдің міндеттерін атқарады. Топ пікірлерін тыңдау.
1. Хоккейші шайбаға 2 м/с жылдамдық бере отырып, жайлап клюшкамен соқты. Егер шайба мұзға үйкеліс нәтижесінде 0,25 м/с2 үдеумен қозғалса, соққыдан кейін 4 секунд өткеннен кейін шайбаның жылдамдығы қандай болады?
2. Велосипедші төбешіктен 5 секунд ішінде 0,5 м/с2 үдеумен қозғала отырып түсті. Егер велосипедшінің бастапқы түсу жылдамдығы 18 км/сағ-қа тең болса, төбешіктің ұзындығын анықтаңдар.
3. Биіктігі 80 см столдан еденге қарындаш құлап түсті. Қарындаштың құлау уақытын табыңдар. (g≈10 м/с2).
4. Автомобиль түзусызықты қозғалып келеді. Автомобильдің жылдамдық векторының проекциясының уақытқа тәуелділік теңдеуі: υх=10+0,5t. Автомобильдің бастапқы жылдамдығының модулі мен бағытын және үдеуін анықтаңдар. Жылдамдық проекциясының уақытқа тәуелділік графигін салыңдар.
5. Велосипедші тыныштық күйден 0,2 м/с2 үдеумен қозғалады. Қанша уақыттан кейін велосипедшінің жылдамдығы 2 м/с-қа тең болады?
6. Жердің өз осін айналу периоды 24 сағат. Жер бетіндегі нүктелердің айналуының бұрыштық жылдамдығы мен сызықтық жылдамдығын табыңдар. Жер радиусын 6400 км деп есептеңдер.
VІ. Жеке жұмыс «Блум таксономиясы»(13 минут)
1
Білу
Кинематика тарауы нені қарастырады?
2
Түсіну
Кинематика тарауы формуласын жаз?
3
Қолдану
Тарау бойынша бір құбылысқа мысал келтір?
4
Талдау
Бірқалыпты және бірқалыпты емес қозғалысты салыстыр?
5
Жинақтау
Үдеу және үдеу түрлеріне мысал келтір?
6
Бағалау
Жалпы кинематика тарауының физика ғылымы үшін маңыздылығы қаншама?


text:
Физика
|
Уақыты:
|
Кабинет:
|
Сабақ 9
|
Сабақтың аты
|
§ 9 Центрге тартқыш үдеу
|
Жалпы мақсаты
|
Центрге тартқыш үдеу жайлы мағлұмат беру
Центрге тартқыш үдеу формулаларын есеп шығаруда қолдана білуге үйрету
|
Күтілетін нәтиже
|
Центрге тартқыш үдеу жайлы мағлұмат алады
Центрге тартқыш үдеу формулаларын есеп шығаруда қолдана білуге үйренеді
|
|
|
Мұғалімнің әрекеті
|
Оқушының әрекеті
|
Бағалау парақшасымен таныстыру
|
Топқа бөлу
|
Оқушыларға кесілген суреттер үлестіріледі.
|
Қолдарына алған қиындыларды құрастырып,сол бойынша топқа бөлінеді. Суреттерді тақтаға іледі.
|
Ынтымақтастық атмосферасы
|
- Балалар, терезеге қараңдаршы. Далада күн сәулесі жарқырап тұр. Бізге сәулесін шашып тұр. Сәуле сендердің тұла бойларыңа тарап, жандарыңды жадыратып тұр.
- Кәне, айналамызға жылу сыйлайық, жүздеріңнен күннің көзіндей күлкі кетпесін.
Сабаққа даярлық, амандасу, түгендеу
|
Оқушылар бір-біріне жақсы тілек тілеп, сыныпта жақсы ахуал қалыптастырады.
|
Үй тапсырмасын пысықтау
|
Сыныпта өтілген тақырып бойынша сұрақ қойып қайталау.
Физикалық диктант.
1.Теңүдемелі қозғалыс үшін жылдамдық формуласы
2. Теңкемімелі қозғалыс үшін орынауыстыру формуласы
3. Бастапқы жылдамдық 0-ге тең кездегі орынауыстыру формуласы.
4.Үдеудің формуласы
5.Түсу уақытының формуласы
6.Бұрыштық жылдамдықтың периодпен байланысты формуласы
7.Сызықтық жылдамдықтың жиілікпен байланысты формуласы
8.П-дің мәні неге тең?
1.Теңкемімелі қозғалыс үшін жылдамдық формуласы
2.Теңүдемелі қозғалыс үшін орын ауыстыруформуласы
3. Бастапқы жылдамдық нөлге тең кездегі жылдамдықтың формуласы
4.Дене түскен мезеттегі жылдамдық формуласы
5.Бұрыштық жылдамдықтың жиілікпен байланысты формуласы
6.Сызықтық жылдамдықтың периодпен байланысты формуласы
7.Бұрыштық жылдамдықпен сызықтық жылдамдық арасындағы байланыс формуласы
|
|
Жаңа сабақ
|
постер әдісін пайдалану
1 топ 2 топ 3 топ
Топтарға жаңа тақырып бойынша және өткен сабақты толық меңгерту мақсатында өз пікрлерін сурет арқылы қорғайды, ол үшін конвертке салынған сұрақтар таратылады. Білім туралы өз ойларын суретке салады, талдайды , түсіндіреді
Анықтама: Барлық қабырғалары тең параллелограмм ромб деп аталады.
|


title: - сұрақтар тобы - Сабақтың аты Қозғалыс материяның ажырамас бөлігі Жалпы мақсаты

text:
2- сұрақтар тобы. 1. Объективті бар болуы, материямен біртұтастығы, шексіздігі, ұзындығы, үш өлшемділігі ненің негізгі қасиеттері? – Кеңістіктің. 2. Материялық нүкте дегеніміз не? – Қарастырып отырған жағдайда өлшемі мен пішінін ескермеуге болатын денені материялық нүкте дейміз. 3. Орын ауыстыру қандай шама? – Векторлық. 4. Векторлардың проекциялары қандай шамалар? – Скаляр. 5. Жылдамдық қандай прибормен өлшенеді? – Спидометр. 6. ХБЖ үдеудің бірлігі? –
7.Уақыт қандай әріппен белгіленеді? - t 8. Өте аз орын ауыстырудың осы орын ауыстыруға кеткен өте аз уақытқа қатынасы не болып табылады? – Лездік жылдамдық. 9. Еркін түсу үдеуі қандай әріппен белгіленеді? - g 10. Нүктенің шеңбер бойымен бір айналым жасауға кеткен уақыты не деп аталады? – Период. 11. Шеңбер бойымен қозғалған дененің бұрыштық жылдамдығы қалай бағытталады? – Шеңбердің бір нүктесіне жүргізілген жанама бойымен бағытталады. 12. Уақыт қандай прибормен өлшенеді? – Сағат. 13. Шеңбердің екі радиусының арасындағы центрлік бұрыш? – Радиан. 14. Бір қалыпты айнымалы қозғалыс дегеніміз қандай қозғалыс? – Кез келген бірдей уақыт аралығында қозғалыс жылдамдығы сәйкес бірдей шамаға өзгеріп отыратын қозғалысты айтамыз. 15.v=v0+at қандай қозғалыстың теңдеуі? – Бір қалыпты үдемелі. 3-сұрақтар тобы. 1. Объективті бар болуы, үздіксіздігі, бір қалыптылығы, бір ырғақтылығы ненің негізгі қасиеті? – Уақыттың. 2. Жол дегеніміз не? – Қозғалыс траекториясының бойымен дененің жүріп өткен ара қашықтығын жол дейді. 3. Дененің орнын қандай үш тәсілмен анықтайды? – Векторлық, координаталық және траекториялық. 4. ХБЖ уақыттың бірлігі? -
5. Үдеу қандай әріппен белгіленеді?-а 6. Қозғалыстың шапшаңдығын және бағытын сипаттайтын физикалық векторлық шама? – Жылдамдық. 7. Физикалық шамаларды өлшеудің қандай түрлерін білесің? – Тікелей және жанама өлшеулер. 8. Жиілік қандай әріппен белгіленеді?- (ню) 9. Период пен жиілік бір біріне қандай шамалар? – Кері. 10. ХБЖ бұрыштық ығысу немен өлшенеді? – Радианмен. 11. (омега)әрпімен қандай шама белгіленеді? – Бұрыштық жылдамдық. 12. Центрге тартқыш үдеуді басқаша қалай атайды? – Нормаль үдеу. 13. Акселерометрмен қандай шама өлшенеді? – Үдеу. 14. Шеңбер бойымен қозғалған дененің сызықтық жылдамдығы модулі жағынан қандай болады? – Тұрақты. 15.v=v0-at қандай қозғалыстың теңдеуі? – Бір қалыпты кемімелі.


title: Жаңа сабақты түсіндіру кезеңі

text:
Жаңа сабақты түсіндіру кезеңі.Бұрыштық жылдамдық деп дененің бұрылу бұрышының осы бұрылуға кеткен уақытқа қатынасымен өлшенетін шаманы айтады.
Өлшем бірлігі:
Сызықтық жылдамдық:
Сызықтық жылдамдық пен бұрыштық жылдамдықтар арасындағы байланыс.
Шеңбер бойымен бірқалыпты қозғалатын дененің үдеуі шеңбердің кез келген нүктесінде радиус бойымен оның центріне қарай бағытталатын үдеу центрге тартқыш үдеу деп аталады.
Үдеу векторы материялық нүктенің шеңбер бойымен қозғалу жылдамдығына перпендикуляр болады. сол себепті центрге тартқыш үдеуді нормаль үдеу деп те атайды.
«Кім білімді»
Модулі тұрақты жылдамдықпен шеңбер бойымен қозғалатын дененің үдеуі қалай бағытталған?
Центрге тартқыш үдеу дегеніміз не?
Неліктен центрге тартқыш үдеуді нормалыь үдеу деп атайды?
Центрге тартқыш үдеудің формуласы қандай?
Центрге тартқыш үдеуді айналу периоды арқылы қалай өрнектеуге болады?
Центрге тартқыш үдеуді жиілік арқылы қалай өрнектеуге болады?
Ой толғаныс
Топтық жұмыс
Топтық жұмыс Пилот - Штурман» (5 минут)
(Штурман – басқарушы, пилот – орындаушы)
Берілген суретті түсіндіру, яғни штурман айтып отырады, пилот қағаз бетіне түсіріп отырады.
1) 2)
Ц ентрге тартқыш үдеу дегеніміз не?
Центрге тартқыш үдеу формуласын жаз?
Радиусы 40 м айналма жолмен автомобиль 20 м/с жылдамдықпен жүреді.Осы кезде центрге тартқыш үдеу неге тең болды?
Дененің түзусызықты қозғалыс кезіндегі үдеуі мен центрге тартқыш үдеуді салыстыр?
Центрге тартқыш үдеуге мысал келтір?
Дененің шеңбер бойымен қозғалысы кезінде центрге тартқыш үдеудің маңыздылығы қаншама?


title: Сабақты бекіту - Сабақтың аты Қозғалыс материяның ажырамас бөлігі Жалпы мақсаты

text:
Физика
|
Уақыты:
|
Кабинет:
|
Сабақ 10
|
Сабақтың аты
|
§ 10 Ньютонның І заңы
|
Жалпы мақсаты
|
Ньютонның І заңы жайлы мағлұмат беру
Оқушыларға сыни ойлауға үйрететін апсырмалар арқылы Ньютонның І заңы мен инерциялық санақ жүйесін түсінуге жағдай жасау.
|
Күтілетін нәтиже
|
Ньютонның І заңы жайлы мағлұмат алады
Ньютонның І заңын тұжырымдайды. Оған өмірден мысал келтіре алады. Инерциялық және инерциялық емес санақ жүйелерінің ерекшелігін түсінеді
|
|
Мұғалімнің әрекеті
|
Оқушының әрекеті
|
Бағалау парақшасымен таныстыру
|
Топқа бөлу
|
Оқушыларға кесілген суреттер үлестіріледі.
|
Қолдарына алған қиындыларды құрастырып,сол бойынша топқа бөлінеді. Суреттерді тақтаға іледі.
|
Ынтымақтастық атмосферасы
|
Оқушылар шеңбер жасап тұрады. Мұғалім келесі оқушыға үлкен жүректі ұсынып тұрып,бүгінгі күніне сәттілік тілейді.
|
Оқушылар бір-біріне жақсы тілек тілеп, сыныпта жақсы ахуал қалыптастырады.
|
Үй тапсырмасын пысықтау
|
Оқушылардың өткен тақырыпты қалай меңгергендерін тексеру:
1. Орташа жылдамдық дегеніміз не?
2.Лездікжылдамдықдегенімізне? 3. Орташа жылдамдық пен лездік жылдамдық арасындағы ұқсастық пен айырмашылық неде?
4. Үйге берілген есептерді тексеру.
|
Оқушылар ауызша орындайды
|
Жаңа сабақ
|
Джигсо
Динамика
Ньютонның І заңы
Инерциялық санақ жүйесі
Инерциялық емес санақ жүйесі
Постер қорғау
«Ньютонның заңдары өмірде»
Берілетін ұғымдар: санақ денесі, санақ жүйесі, Ньютонның бірінші заңы.
Қозғалмайтын деп қабылданған дене – санақ денесі деп аталады.
Санақ денесі, онымен байланысқан координат жүйесі мен синхрондалған сағаттар жиынтығы санақ жүйесі деп аталады.
Ньютонның бірінші заңы: егер денеге басқа денелер әсер етпесе, онда бұл дене түзусызықты және бірқалыпты қозғалады; оның жылдамдығы модулі бойынша да, бағыты бойынша да өзгермейді.
Инерция заңы орындалатын санақ жүйелері бар.Мұндай жүйелерді инерциялық санақ жүйелері деп аталады.
Әдіс арқылы оқушылар өз бетімен жаңа тақырыппен танысады, топта талқылайды, бір-біріне түсіндіру арқылы жаңа сабақты меңгереді.
Берілген тақырып бойынша топта ақылдаса отырып, постер дайындалып, қорғалады. Топтар өзара бағаланады.
Берілетін сұрақтар бойынша жұмыс
Қандай санақ жүйесі инерциалық деп аталады?
Жермен байланысқан санақ жүйесі инерциялық жүйеге жата ма?
Ньютонның бірінші заңын дәлелдейтін мысалдар келтіріңдер.
Қандай санақ жүйесі инерциялық емес санақ жүйесіне жатады?
|
Сергіту сәті
|
Сергіту сәті
|
Ой толғаныс
|
. Есептер шығару.
№115. Автомобиль горизонталь тас жолмен двигателі сөндірілуі тұрғанда бір қалыпты қозғалыс жасай ала ма?(автомобиль жолдың горизонталь бөлігімен бірқалыпты қозғала алмайды, себебі оған басқа денелердің әсері теңгерілмейді. Автомобильге Жер (төмен қарай тартады), жол жабындысы (серпімді түрде жоғары итереді және горизонтальды қозғалысқа үйкеліспен кедергі жасайды), ауа (қозғалысқа әсер етеді). Жердің тартуы және жолдың серпімді реакциясы вертикаль бойымен әсер ететін өзара теңгеріледі, горизонталь әсер ететін жол және ауа кедергісі теңгерілмейді.
№116. Итеру кезінде вагонға мыналар әсер етеді: бірін-бірі теңгеретін вертикаль бағыт бойынша Жердің тартылуы және рельс серпімді реакциясы, ал тепловоздың тартуы және рельске және ауаға үйкелуі горизонталь бағыт бойынша. Егер тепловоздың тартуы үйкелістен артып кетсе, вагонға әсер теңгерілмейді және ол үдеу бойынша қозғалады. Вагон кемімелі қозғалады.
Жұптық жұмыс «Пилот - Штурман» (5 минут)
(Штурман – басқарушы, пилот – орындаушы)
Ньютонның І заңына мысал келтір?
Жұптың пікірлерін тыңдау,барлық айтылған ой-пікірлерді бағалаудың мақсатына сәйкестендіру
Ньютонның І заңы дегеніміз не?
Санақ жүйесі мен денесі дегеніміз не?
Автомобиль горизонталь тас жолмен двигателі сөндірілуі тұрғанда бір қалыпты қозғалыс жасай ала ма?
Вагон ішіндегі адамды екі санақ жүйесінде салыстыр?
Ньютонның І заңына күнделікті өмірмен байланыстыра мысал келтір?
Дененің орын ауыстыруында Ньютонның І заңының маңыздылығы қаншама
|
|


text:
Физика
|
Уақыты:
|
Кабинет:
|
Сабақ 11
|
Сабақтың аты
|
§ 11,12 Күш. Ньютонның ІІ заңы. Масса
|
Жалпы мақсаты
|
Күш. Ньютонның ІІ заңы. Масса жайлы мағлұмат беру
Күш. Ньютонның ІІ заңы. Масса күнделікті тұрмыста және формулаларын есептер шығаруда қолдана білуге үйрету
|
Күтілетін нәтиже
|
Күш. Ньютонның ІІ заңы. Масса жайлы мағлұмат алады
Күш. Ньютонның ІІ заңы. Масса күнделікті тұрмыста және формулаларын есептер шығаруда қолдана білуге үйренеді
|
|
|
Мұғалімнің әрекеті
|
Оқушының әрекеті
|
Бағалау парақшасымен таныстыру
|
Топқа бөлу
|
Оқушыларға кесілген суреттер үлестіріледі.
|
Қолдарына алған қиындыларды құрастырып,сол бойынша топқа бөлінеді. Суреттерді тақтаға іледі.
|
Ынтымақтастық атмосферасы
|
Оқушылар шеңбер жасап тұрады. Мұғалім келесі оқушыға үлкен жүректі ұсынып тұрып,бүгінгі күніне сәттілік тілейді.
|
Оқушылар бір-біріне жақсы тілек тілеп, сыныпта жақсы ахуал қалыптастырады.
|
Үй тапсырмасын пысықтау
|
Үй тапсырмасын сұрау (4 минут)
Қандай санақ жүйесі инерциалық деп аталады?
Жермен байланысқан санақ жүйесі инерциялық жүйеге жата ма?
Ньютонның бірінші заңын дәлелдейтін мысалдар келтіріңдер.
Қандай санақ жүйесі инерциялық емес санақ жүйесіне жатады
Талқылау үшін сұрақтар беріледі (3 минут)
Ньютонның екінші заңы не жайында айтылған?
Күштің қандай түрлерін осы уақытқа дейін өттік?
Дене массасы жайында не білеміз?
|
Жаңа сабақ
|
Венн диаграммасы
Ньютонның І заңы
Ньютонның ІІ заңы
Исаак Ньютон - классикалық физиканы құрған әйгiлi ағылшын ғалымы, 1643 ж. Вулсторпада дүниеге келген. 1665 ж. Кембридж университетiн бiтiрiп, сонда 1669-1701 ж.ж. кафедраны басқарған.
Ньютон зерттеулерi механикаға, оптикаға, астрономияға, математикаға арналған. Классикалық механиканың негiзгi заңдылықтарын есептеген, бүкiләлемдiк тартылу заңын, жарық дисперсиясын ашқан, жарықтың корпускулалық теориясын дамытқан, Лейбництен тәуелсiз дифференциалдық және интегралдық есептеулердi шығарған. Ол бүкiләлемдiк тартылыс заңынан Кеплердiң 3 заңының шығатынын көрсеттi, айдың қозғалыс ерекшелiгiн түсiндiрдi, жердiң фигурасының теориясын дамытты, жердiң жасанды серiктерiнiң құрылу проблемасын қарастырды және т.б.
Ньютонның оптикаға әкелген еңбегi мол. 1666 ж. үш жақты шыны призма көмегiмен ақ түстi жетi түске орналастырып, оның күрделiлiгiн дәлелдедi.1668ж. және 1671 ж. телескоп-рефлекторды ойлап тапты. Жұқа пластиналардың түстерiн зерттеп, жарықтың дифракциясы мен интерференциясын анықтады. Өзiнiң оптикалық зерттеулерiн «Оптика» еңбегiнде жариялады.
Ньютонның атымен Халықаралық бiрлiк жүйесiнде күштiң өлшем бiрлiгi – ньютон аталған.
Күш деп бір дененің екінші бір денеге механикалық әсерін сипаттайтын және осы әсердің өлшемі болатын векторлық физикалық шамасын айтады.
“Күш ” деген терминнің денелерің өзара әсерлесуімен байланысты екенін және оның сандық мөлшері екенін есте ұстаған жөн.Ньютонның атымен Халықаралық бірліктер жүйесінде күштің өлшем бірлігі – ньютонмен өлшенеді.
|


title: Ауырлық күші деп - Сабақтың аты Қозғалыс материяның ажырамас бөлігі Жалпы мақсаты

text:
Ауырлық күші деп денелердің Жерге тартылу күшін айтады. Ға=mg,
мұнадағы m- дененің массасы , ал g- дененің еркін түсу үдеуі, оның модулі шамамен
9,8 м/с2- қа тең
Серпімділік күші деп дененің пішіні мен көлемі өзгерген кезде пайда болатын күшті айтады.Бұл күш денелерді қосу , созу, майыстыру немесе бұрау кезінде пайда болады. Серпімділік күші әрашан дененің пішіні мен өлшемерінің өзгеруін тудырған күшке қарама-қарсы бағытталады.
IFсерп I= k∆l . Бұл өрнек Гук заңымен анықталады.
Үйкеліс күші деп денелер тікелей жанасқанда пайда болатын күшті айтады және ол күш әрдайым жанасу бетінің бойымен қозғалыс бағытына қарама - қарсы жаққа қарай бағытталады.
|Fүйк|=μN, мұндағы μ- үйкеліс коэффициенті деп аталатын пропорционалдық коэффициент.
Үйкеліс күші:
1.Сырғанау
2.Домалау
3.Тыныштық
Дененің массасы – оның инерттілігінің, яғни күштің әрекетінен белгілі бір үдеу алу қабілетінің сандық сипаттамасы болып табылады. Денелер жүйесінің массасы оны құрайтын денелердің массаларының қосындысына тең болады, яғни m = m 1 + m2 +……+m п. Ондай шамалар аддитивті деп аталады. Өлшем бірлігі килограмм, грамм 1кг деп алынған. Денеге бірдей күш түсірілген жағдайда денелердің алатын үдеуі олардың массаларына кері пропорционал болатындығын байқаймыз . Яғни әрқашан а ~ 1/m болады. Дененің массасы неғұрлым үлкен болса , белгілі бір күш әрекетінен ол соғұрлым аз үдеу алады. Дененің үдеуі мен оған әрекет етуші күш арасында Ғ ~ а ( m= const кезінде ) және кез келген дененің үдеуімен оның массасының арасында а ~ 1/m ( Ғ= const болғандағы ) байланыс болса , онда механиканың іргелі заңдарының бірі Ньютонның екінші заңы былайша тұжырымдалады:
Денеде туындайтын үдеу оған әрекет етуші күшке тура пропорционал, ал оның массасына кері пропорционал:
Осы соңғы өрнек Ньютонның екінші заңының формуласы Бұл теңдеу динамиканың негізгі заңы деп аталады.Бұдан теңәрекетті күш үдеудің шамасы мен бағытын анықтайтыны шығады. Ньютонның ІІ заңының негізінде күш бірлігі енгізіледі. Күш бірлігіне массасы 1 кг дене 1 м/с2 үдеу тудыратынын күш алынған. Си жүйесіндегі күш бірлігі Ньютон (Н) деп аталады. Сонымен, 1Н= 1 кг*м/с2
Есіңде сақта! Remember!
қазақша
|
орысша
|
ағылшынша
|
Масса
|
Масса
|
Weight
|
күш
|
сила
|
force
|
инерция
|
инерция
|
inertia
|
заң
|
закон
|
law
|
1-тапсырма . “Автор орындығы” әдісі
Әр топтан бір оқушы шығып, тобының қолдауымен тақтадағы терминдерді табу керек.
Мысалы: Масса, күш, серпімділік күші,үйкеліс күші, ауырлық күші, үдеудің формуласы, Ньютонның ІІ заңының формуласы, масса қандай шама?
Бағалау: Оқушы өзін-өзі бағалайды. Формативті бағалау “жарайсың, сенің әлде де мүмкіндігің бар!”
Есептер шығару
Жеке жұмыс
Массасы 0,2 кг тыныштықта тұрған денеге 5 с бойы 0,1 Н күш әрекет етеді. Осы дене қандай жылдамдық алады және сол уақыт ішінде қандай жол жүреді?
Кестені толтыр:
а
|
|
|
0,4м\с 2
|
2км\с 2
|
0,1м\с 2
|
5см\с 2
|
m
|
8кг
|
3г
|
200кг
|
10г
|
|
|
F
|
2Н
|
6мН
|
|
|
20Н
|
1 кН
|
|


title:
Ой толғаныс

БББ кестесіОқушылар толтырады
Жұптық жұмыс

text:
БББ кестесіОқушылар толтырады
Жұптық жұмыс «Пилот - Штурман» (5 минут)
(Штурман – басқарушы, пилот – орындаушы) берілген суреттерді түсіндіру
1 карточка
1. ДИНАМИКА НЕНІ ЗЕРТТЕЙДІ?
2. Күш әрекетінен массасы 1 кг дене 10 м/с2 үдеу алады. Осы күш массасы 0,5 кг денеге қандай үдеу береді?
2 карточка
1. ИНЕРЦИЯ ҚҰБЫЛЫСЫ
2. Ұшақтың массасы 60 т қозғалтқыштыңтарту күші 90 кН болса, ол ұшар алдындағы жолда қандай үдеу алады?
3 карточка
1. НЬЮТОННЫҢ БІРІНШІ ЗАҢЫ
2. Массасы 0,2 кг тыныштықта тұрған денеге 5 с бойы 0,1 Н күш әрекет етеді. Осы дене қандай жылдамдық алады және сол уақыт ішінде қандай жол жүреді?
4 карточка
1. ИНЕРЦИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ИНЕРЦИЯЛЫҚ ЕМЕС САНАҚ ЖҮЙЕСІ ДЕГЕНІМІЗ НЕ?
2. 2 Н күш әрекет еткен кезде 4 см ұзарған серіппенің қатаңдығын тап.
5 карточка
1. КҮШ, ОНЫҢ ТҮРЛЕРІ
2. Массасы 2 кг дене жоғарыдан 9,8 м/с2 тұрақты үдеумен Жерге түседі. Денеге әсер етуші күші неге тең?
6 карточка
1. НЬЮТОННЫҢ ЕКІНШІ ЗАҢЫ
2. Массасы 5 кг денеге әрекет ететін қорытқы күш 10 Н. Дененің үдеуі неге тең?
Қайталау сұрақтары
Ньютонның ІІ заңы дегеніміз не?
Күштердің және Ньютонның ІІ заңының формуласын жаз?
Шамалары F1 = 3 H және F 2 = 4 H болатын екі күш дененің бір нүктесіне әсер етеді. F1 және F2 күш векторының арасындағы бұрыш 90°-қа тең. Осы күштердің тең әсерлі күшінің модулін табыңыз?
FR= F1+F2 шарты қандай жағдайда орындалады?
Еден үстінде тұрған денеге қандай күштер әсер етеді?
Дененің орын ауыстыруында Ньютонның ІІ заңының маңыздылығы қаншама?


title: § 13. Ньютонның үшінші заңы

text:
§ 13. Ньютонның үшінші заңы.
§ 14.Салыстырмалылық принципі Сабақ 12.
Сыныбы
9
Мақсаты
Ньютонның ІІІ заңы. Салыстырмалылық принципі жайлы мағлұмат беру
Ньютон заңдары туралы түсініктерді қалыптастыруды жалғастыру. Ньютонның ІІ заңы, салыстырмалылық принципі туралы түсінік беру
Ньютонның үшінші заңы,салыстырмалылық принципіне жайлы түсінік беру
Міндеті
1. Ньютонның бірінші,екінші заңдарына,күш,масса, үдеу туралы білімдеріне сүйене отырып, динамиканың іргелі заңы болып табылатын Ньютонның үшінші заңын түсініп білу.
2. Ньютон заңдарының табиғатта және техникада қолданысы туралы мәліметтер арқылы оқушылардың интелектісін дамыту, теорияны практикамен ұштастыра білу .
3. Білімді өздігінен меңгеру барысында іздене білуге, өз ой- пікірін айта отырып,ой қорыта алуға баулу.
Күтілетін нәтиже
Ньютонның ІІІ заңы. Салыстырмалылық принципі жайлы мағлұмат алады
Ньютонның ІІІ заңы. Салыстырмалылық принципін күнделікті тұрмыста және формулаларын есептер шығаруда қолдана білуге үйренеді
Ньютонның үшінші заңымен танысады,құрал-жабдықтар қолдануды үйренеді,тәжірибе жасай алады, деңгейлік есептер шығарады,оқушы өз ойын еркін жеткізе алады, топ бірлесе отырып ынтымақтаса жұмыс істеуге дағдыланады.


title: Пайдаланған әдіс-тәсілдер

text:
Пайдаланған әдіс-тәсілдер
|
«Атом-молекула» тренингі, «топтастыру», «ыстық орындық», «миға шабуыл», «сұрақ-жауап» «ой қозғау», «бірігіп сурет салу»,«галереяға саяхат»
|
Пайдаланған модульдер
|
Оқыту мен оқудағы жаңа тәсілдер,сыни тұрғыдан ойлау,оқыту үшін бағалау және оқуды бағалау,АКТ-ны пайдалану
|
Ресурстар,дереккөздер
|
Power Point көрсетілімі,электронды оқулық,А.П.Рымкеевич«Есептер жинағы». Алматы «Мектеп» 1996
Ж.О.Бақынов«Физикадан деңгейлік есептер мен тапсырмалар» Алматы 2008 ж.
|
Көрнекі құралдар
|
И.Ньютон портреті,тірек тапсырмалар мен деңгейлік тапсырмалар, арбашалар, екі дана динамометр, ұзындығы 200 мм жіп, таразы, суы бар стакан, қарындаш,флипчарт,плакат.Интерактивті тақта,постер, маркер, смайликтер, А4 форматты қағаз,
|
Сабақтың кезеңдері:
(Блум таксономиясы
бойынша)
|
Уақыты
|
Мұғалімнің іс-әрекеті
|
Оқушының іс-әрекеті
|
Бағалау түрі
|
Ұйымдастыру кезеңі
Тренинг ұйымдастыру
|
2 мин
|
Сәлемдесу
Топтастыру әдісін қолдану
|
1.Екіден жұптасады
2.Үштен бірігеді
3.Төрттен бірігеді
|
Тренинг «Атом-молекула»
Топтастыру
|
Білу
Үй тапсырмасы
|
5 мин
|
Семантикалық карта толтыртамын.
Ньютонның екінші заңына 3 оқушыға тақтаға есептер шығартамын.
Ыстық орындық тәсілі арқылы, миға шабуыл жасау.
Оқушылардың үй тапсырмасын қалай меңгергендерін тексеру.
Күш нені сипаттайды?
Күш неліктен векторлық шама болып табылады?
Күш пен үдеу арасында қандай байланыс бар?
Күштердің қандай түрлерін білесіңдер?
Денелердің инерттілік қасиетінің мәні неде?
Дененің массасы дегеніміз не?
Ньютонның екінші заңы қалай тұжырымдалады?
Бірнеше күш әрекет еткендегі дененің үдеуін қалай табуға болады?
|
Оқушылар семантикалық карта толтырады.
3 оқушы тақтаға шығып есеп шығарады.
Оқушы ыстық орындыққа отырып,оқушылардың қойған сұрақтарына жауап береді
|
АКТ-ны қолдану
Ыстық орындық
Миға шабуыл
|
Түсіну
Жаңа сабақ
|
15 мин
|
Ұстаным:
«Біле бер қанша білсең – тағы тіле, Жетерсің мақсатыңа біле,біле»
Жүсіп Баласағұн
Жаңа сабақтың тақырыбын тақтаға жазамын.
|


Электронды оқулықтан оқушыларға тәжірибе корсетемін. 1-қатар 1.Жаңа тақырыпты өздігінен меңгеру.(теория бойынша түсіндіреді) Әрекет етуші күшке әрқашан тең қарсы әрекет етуші күш бар болады. Басқаша айтқанда,денелердің бір – біріне әрекет етуші күштер модулі бойынша өзара тең және бағыттары қарама - қарсы.
2-қатар 2. Эксперимент жасау арқылы Ньютонның үшінші заңын тексеріп көріңдер. Жұмыстың мақсаты: Ньютонның үшінші заңын тексеру.
Құрал-жабдықтар: динамометр – 2 дана; ұштары тұзақталып байланған ұзындығы 200 мм жіп.
Жұмысты орындау тәртібі: 1. Динамометрлерді жіппен біріктіріңдер де, оны созып тартыңдар.
2. Мына сұрақтарға жауап беріңдер:
а) сол жақтағы динамометр жіпке қандай күшпен әрекет етеді?
ә) оң жақтағы динамометр жіпке қандай күшпен әрекет етеді?
Жасалған тәжірибеден қандай қорытынды шығаруға болады?
Оң жақтағы динамометрдің көрсетуі, Н
Көптеген бақылаулар мен тәжірибеден қорытынды:
1) Екі дене алайық. Олар бір – бірімен әрекеттеседі.
2) Түсірілген күштердің бағыттары қарама – қарсы.
3) a1/a2= m2/m1; a1m1= a2m2; F1=- F2. F1- әрекет етуші күш, F2 – қарсы әрекет етуші күш деп атайды. Осыдан заңдылықты тұжырымдау керек.
3-қатар
Есептер шығарады.
А.П.Рымкевич «Физика есептер жинағынан»
№130,131,132,134,137
Оқушыларды 3 топқа бөлемін.
АКТ-ны қолдану
Эксперимент жасау
Қолдану
5 мин
Үш топқа постерде сурет салу тапсырылады. Әр топ өзінің тақырыбы бойынша сурет салады.
1-топ
«Ньютонның бірінші заңы»
2-топ
«Ньютонның екінші заңы»
3-топ
«Ньютонның үшінші заңы»


title: Электронды оқулықтан оқушыларға тәжірибе корсетемін


url: http://emirsaba.org/sabati-ati-ozfalis-materiyani-ajiramas-boligi-jalpi-masati.html?page=3#2-есеп._Тыныштық_күйден_0,2_м/с_2_үдеумен_қозғала_бастаған_автомобиль_қанша_уақыт_ішінде_10_м_жол_жүреді_3-есеп.

title: Есеп шығару - Сабақтың аты Қозғалыс материяның ажырамас бөлігі Жалпы мақсаты

text:
Есеп шығару .
1-есеп. Велосипедші еңіске қарай 0,5м/с2 үдеумен қозғалып келеді.
Егер велосипедшінің бастапқы жылдамдығы 6 м/с-қа тең болса, 0,1 мин өткенде оның жылдамдығы қандай болады?
2-есеп. Тыныштық күйден 0,2 м/с2 үдеумен қозғала бастаған автомобиль қанша уақыт ішінде 10 м жол жүреді?
3-есеп. Велосипед дөңгелегінің радиусы 40см. Егер дөңгелек 100 айн/мин жасайтын болса, онда велосипедшінің жылдамдығы қандай?
Оқулықпен жұмыс
Түртіп алу стратегиясын пайдаланып, өз ойларын дәптерлеріне жазады
және Постер құрып үйренеді.
Ресурстармен танысты
12 мин
Топ бойынша тақырыптың мазмұнын ортаға салып түсінгенне кейін әр топ мүшелері постер құру әдісі арқылы тақырыптың мазмұнын қағаз бетіне түсіреді. Тақырыптың мазмұның түсініп алғашқы орынға қайта қайтады.(Жигсо-2 әдісі бойынша)
Ой қозғау
Әр оқушы өзіне жүктелген рөлдің міндеттерін атқарады. Топ пікірлерін тыңдау.
. Жұптық жұмыс «Пилот - Штурман» (5 минут)
(Штурман – басқарушы, пилот – орындаушы)
Берілген сөздерге шағын эссе жазады
Қозғалыс
Материя
Табиғат
Жұптың пікірлерін тыңдау,барлық айтылған ой-пікірлерді бағалаудың мақсатына сәйкестендіру
V. сергіту сәті (3 минут) (видео)
. Жеке жұмыс «тест жұмысын орындау» (10 минут)
.Механикалық қозғалыс дегеніміз не?
а) Санақ денесімен байланысқан координат жүйесі ;
б) Өлшемі мен пішінін ескермеуге болатын дене ;
в) Басқа денелерге қатысты кеңестіктегі орын ауыстыруы;
г) Орын ауыстырудың жолға қатынасы;
2.Ұзындық бірлігі.
а) Дж;. б) Метр; в) секунд; г) Вт
3.Орын ауыстырудың формуласы
а) s=v t; б) v=s/t E) s=u0t+at r) s=u0t + at0 4.Серпінді дегеніміз не?
а) Орын ауйыстырудың жолға қатынасы;
б) Бірдей уақыт аралығындағы жылдамдық;
в) Жұмыстын жолға көбейтіндісі;
г) Жүкті алып тастағаннан кейінгі деформация;
5.Еркін түсу үдеуінің сандық мәні ?
а)10,1 Дж; б) 8,7 Вт, в) 9,8 м/с , г)9,7м/с
6.Бұрыштық ығысуы қандай әріппен белгіленеді ?
а) U ; б) S ; в) T ; г) φ
7. « Динамика» қандай мағына береді?
а) Суреттеу; б)Күш; в) Ғалым; г) Жазамын.
8. Исаак Ньютон қай жердің ғалымы?
а) грек ; б)француз; в)ағылшын; г)қытай.
9.Жылдамдықты өлшеуге арналған прибор
а) термометр; б) барометр; в) амперметр; г) спидометр.
10.Төмендегі ғалымдардың қайысысы дене еркін түскенде бір қалыпты үдемелі қозғалыста болатынын ж/е үдеуі барлық денелер үшін бірдей екенінін тапқан?
а) Архимед; б)Галлилей; в) Ньютон; г) Гьюгенс; д) Гук.


title: Бағалау парақшасымен таныстыру

text:
Жаңа сабақ
Мағананы тану
|
ХVІІ ғ. ортасында ғалымдарды денелердің өзара тартылу күшінің ара қашықтыққа тғуелділігі ойлантты. Мысалы Күн планеталарды қандай күшпен тартады? Р. Гук 1674 ж. осы мәселе жайында былай деді: “Әсер ету орталығына денелер неғұрлым жақын орналасса тарту күштері соғұрлым көбірек болады. Бұл күштің ара қашықтыққа қандай тғуелділікте екендігін мен ғлі тәжірибеде анықтағаным жоқ”. Гуктің замандастары тарту күшінің өрнегін тауып, оның негізінде планеталар траекториясын анықтай алмады. Бұл мәселе жөнінде Гуктің ойы болды, бірақ оларды дәлелдей алмады.
1683 ж. Гук осы мәселемен айналысып жүрген ғалымдар К. Рен және Э. Галлеймен тартылыс туралы ой бөлісу үшін арнайы кездесті. Бірақ бұл үш ғалымның кездесуі нғтижесіз болды. Тұйыққа тірелген Галлей осы мәселемен Ньютонға келді. Бұл мәселенің шешімі Ньютонға көптен белгілі екенін естіген ол қатты таңқалып қуанады!
Ньютон тартылу күшінің өрнегін 1666 ж., 24 жасында-ақ анықтаған. Бірақ, ол өзінің теориясын тәжірибелік деректермен салыстырып, көп алшақтық байқағандықтан жария етпейді. Нәтижесінде ол ашқан заң көптеген жылдар бойы белгісіз болып қалды. Алайда, ол қолданған деректер нақты дәл емес. Ньютонға дәлірек өлшеулердің нғтижелері белгілі болғанда, О. Лодж айтқандай, ол “өзінің ескі қолжазбаларын алып есептеуге кірісті… Жаңа деректер есептеу нғтижелерін өзгерте бастады. Ол өз жұмысын керемет тебіреніспен қайта қарады. Қаламы ойына ілесе алмады. Соңында есептеулерден керекті нғтиже алды. Ашқан заңның керемет мәні мен тереңдігі оның басын айналдырып, тұманданған көздері қолжазбаны көрмеді. Шаршаған ол қаламын тастай салады. Әлем құрылымының құпиясы жалғыз өзіне ғана ашылды…”.
Ньютон алғашында еркін құлау үдеуінің ара қашықтыққа тғуелділігін анықтады. Ол Жер бетінде, демек оның ортасынан 6400 км қашықтықта еркін түсу үдеуі 9,8 м/с2, ал 60 есе үлкен қашықтықтағы Айда: 3600 = 602. Демек, еркін түсу үдеуі Жер ортасынан ара қашықтықтың квадратына кері пропорционал азаяды. Ньютонның екінші заңына сәйкес үдеу күшке пропорционал. ‡деудің осылай азаюы тартылу күшінің ара қашықтықтан тура сондай тғуелділігінен.
Тарту күшінің толық формуласын, бұл күштің әсерлесуші денелердің гравитациялық зарядтарына, демек олардың m1 және m2массаларына пропорционал екендігін ескергенде анықтауға болады. Сонымен,
Ньютон Жердің оған тартылатын денелермен гравитациялық әсерлесу күшін анықтайтын өрнекті тапты. Өз интуициясына сенген ол анықталған формуламен өзара ара қашықтығымен r салыстырғанда өлшемі аз болатын Әлемдегі кез-келген денелер арасындағы тартылу күшін есептеуге болады деп ойлады. Сондықтан ол өзі анықтаған өрнекті аспан денелеріне де, Жер бетіндегі денелер үшін де дұрыс болатын бүкіләлемдік тартылыс заңы ретінде қарастырды. Ғылымның әрі қарай дамуы Ньютон заңының дұрыстығын, бұл заңды атомдар мен молекулалардан бастап керемет үлкен жұлдыздар шоғына да қолдануға болатындығын көрсетті.
Сонымен, Ньютон ашқан бүкіләлемдік тартылыс заңы былай тұжырымдалады:
Кез-келген екі бөлшектің гравитациялық тартылу күші олардың массаларының көбейтіндісіне тура пропорционал, ал олардың ара қашықтығының квадратына кері пропорционал.
Бұл заң математикалық түрде (40.1) формуламен өрнектеледі. Бұл формуладағы G – пропорционалдық коэфициенті гравитациялық тұрақты деп аталады.
Бұл жерде бүкіләлемдік тартылыс заңы бөлшектер үшін, демек, өлшемдері r ара қашықтығынан ғлдеқайда аз денелер үшін тұжырымдалған. Алайда бұл заңның керемет бір ерекшілігі оны басқа да жағдайларда қолдануға мүмкіндік береді. Тартылу күшінің бөлшектерден ара қашықтығының үшінші немесе төртінші дәрежесіне емес, тек квадратына тғуелділігі бұл заңның аталған ерекшілігі. Есептеулер көрсеткеніндей тура осыған байланысты (40.1) - формуланы ішіндегі заты сфералық- симметриялы таралған шар тәрізді дғнелердің арасындағы ара қашықтықтың кез-келген мәні үшін қолдануға болады. Бұл жағдайды r -денелер арасындағы қашықтық емес, сол денелердің орталықтары арасындағы қашықтық (35-сурет). (40.1) формула аралық жағдайда да дұрыс, мысалы өлшемі кез- келген сфералық дене материаялық нүктемен әсерлескенде. Осы жағдай бүкіләлемдік тартылу формуласын Жер шарының заттарды тарту күшін есептеуге мүмкіндік береді.
Аңыз бойынша Ньютонға бүкіләлемдік тартылыс туралы ой, ол өз бағында демалып отырғанда құлаған алма себеп болған. Ньютонның аяғына дәл уақытында құлаған алманың ағашы елеусіз қалмай, оның бөлшектері Англияда осы уақытқа дейін сақталып келеді деген сөз бар.
Бүкіләлемдік тартылыс заңының ашылуы Ньютонға нақты математикалық дәлелдеулерге негізделген аспан денелерінің қозғалу теориясын жасауға мүмкіндік берді. Осыған дейін ғылымда мұндай жағдай болған емес.
Бірақ бұл теорияның Ньютон замандастарына күшті әсері, оларды қанағаттанбағандық сезімінің пайда болуына кедергі бола алмады. Олар көптеген “неге?”– деген сұрақтарды қойды. Неге денелер тартылады? Ньютон бұл сұраққа жауап бермеді. “Тартылу күшінің қасиеттерінің себебін мен ғлі күнге құбылыстардан қорытып шығара алмадым, мен ойдан гипотеза шығармаймын деп жазды ол “Математикалық бастамаларда”. Тартылыстың шынында бар екендігі және біз келтірген заңдармен әсер ететіндігі, сондай-ақ аспан денелерінің және теңіздің барлық қозғалыстарын түсіндіретіндігі жеткілікті”.
Теңіз туралы айтқанда, Ньютон Ай мен Күннің суды тартуынан теңіздің тасу құбылысын меңзеп отыр. Ньютонға дейін бұл мәселемен екі жыл бұрын Аристотель айналысқан. Бірақ ол бұл мәселені шеше алмады. Аристотельге бұл мәселе қайғылы болды. “Негропонт жарқабағынан осы құбылысты бақылап отырып ол теңізге секіріп, өз еркімен ажал құшты” (Г. Галилей).
Жұпта талқылау үшін “Әлемді шарлау” әдістерін пайдалану
|


title: Жұптық жұмыс - Сабақтың аты Қозғалыс материяның ажырамас бөлігі Жалпы мақсаты

text:
Жұптық жұмыс «Пилот - Штурман» (5 минут)
(Штурман – басқарушы, пилот – орындаушы)
Берілген формулаларды түсіндіреді
2) 3)
Жұптың пікірлерін тыңдау,барлық айтылған ой-пікірлерді бағалаудың мақсатына сәйкестендіру
Жеке жұмыс «есептер шығару»(11 минут)
5-жаттығу. (5,7) 1.Егер Жер кенеттен тоқтап қалса, ол қанша уақытта Күнге құлаған болар еді?
Берілгені: Т=365 тәулік
Шешуі период
тәулік.
2.Жерден Марсқа ұшырылған зымыран күнді эллипстік орбита бойымен айнала қозғалады.Марс планетасының Күннен орташа қашықтығы 1,5 астрономиялық бірлікке тең.Зымыран Марсқа қанша уақытта жетеді?
Берілгені:
Шешуі Кеплер заңын пайдаланамыз:
ұшу ұзақтығы
Жасаған жұмыстарын 2 жұлдыз, 1 ұсыныспен бағалау.
Сергіту сәті
«Қаражорға» биі
Оқушылар әуенге билеп,сергиді
Ой өріс
Жаңа тақырыпты біз былай түсінеміз» Сол арқылы топпн есептер шығарту арқылы тақырыпты жинақтау толықтырады
(кітап,суретпен жұмыс, жинақтау
І қатар
1. Массасы 2,4т ғарыш кемесіне, жер маңында әсер еткен ауырлық күші
A) 2,4•105Н
2,4• 104 Н
C) 2,4• 1010 Н
D) 2,4• 109 Н
E) 24• 105Н
{дұрыс жауап} = В
2. Екі дене арасындағы арақашықтық 2 -ге кемісе, тартылыс күші
A) 2 есе артады.
4 есе артады.
C) 2 есе кемиді.
D) өзгермейді.
E) 4 есе кемиді.
{ дұрыс жауап } = В
3. Келе жатқан автомобильдің әйнегіне маса келіп соғылады. Масаға және автомобильге әсер ететін күштер
A) әр түрлі
бірдей
C) масаға аз, автомобильге көп
D) масаға көп, автомобильге аз
E) автомобильге әсер етпейді
{ дұрыс жауап } = В
ІІ қатар
1. Ғарышкеменің Жер бетінен жер радиусына тең қашықтыққа алыстағандағы, жерге тартылу күші
A) 4 есе артады.
4 есе кемиді.
C) 2 есе артады.
D) 2 есе кемиді.
E) өзгермейді
{Правильный ответ} = В
2. Массасы 3,4т ғарыш кемесіне, жер маңында әсер еткен ауырлық күші
A) 3,4• 105Н
3,4• 104 Н
C) 3,4• 1010 Н
D) 3,4• 109 Н
E) 34• 105Н
{ дұрыс жауап } = В
3. Екі дене арасындағы арақашықтық 2 есе артса,тартылыс күші
A) 4 есе артады.
4 есе кемиді.
C) 2 есе кемиді.
D) өзгермейді.
E) 2 есе артады.
{ дұрыс жауап } = В
ІІІ қатар
1. Массалары бірдей екі дене R қашықтықта F күшпен тартылады. Ара қашықтықты өзгертпей, бірінші дененің массасын 2 есе кемітсе тартылыс күші
A) F =2 F
F = 0,75 F
C) F = 4F
D) F = 0,5F
E) F = 0,25F
{ дұрыс жауап } = D
2. Ғарышкеменің Жер бетінен 5 RЖ қашықтығына алыстағандағы тартылыс күші
A) 36 есе артады
36 есе кемиді
C) 5 есе артады
D) 5 есе кемиді
E) өзгермейді
{ дұрыс жауап } = В
3. Меркурий ғаламшарының орташа радиусы 2420 км, еркін түсу үдеуі 3,72м/с2 болса, массасы
A) 3•1015кг
3,27•1023кг
C) 3•1010кг
D) 3•1040кг
E) 3,27•1014кг
{ дұрыс жауап } = В
Тест тапсырмаларын оқушылар өздері тексеріп, бағалайды.
Қайталау сұрақ жауап
Бүкіл әлемдік тартылыс заңы дегеніміз не?
Бүкіл әлемдік тартылыс заңының формуласын жаз?
Массалары 2 т денелердің бір-біріне тартылыс күшін есепте? Олардың арақашықтығы 1 км.
Жер бетіндегі мен жерден бірнене километр биіктіктегі еркін түсу үдеуін салыстыр?
Суретті түсіндір


title: Кеі байланыс - Сабақтың аты Қозғалыс материяның ажырамас бөлігі Жалпы мақсаты

text:
Рефлексия
4 мин
|
«Нысана» кері байланыс
|
Рефлексия бойынша оқушылар өз ойларын эмоция арқылы білдіреді
|
Қосымша ақпараттар
|
Дифференциация
Қатысушыларға көмектесуді қалай жоспарлайсыз?
-Жекелеген оқушыларға түсініксіз сұрағын түсіндіру арқылы.
Анағұрлым дағдысы қалыптасқан қатысушыларға қандай тапсырмалар беруді жоспарлайсыз?
-Күрделенген тапсырмалар
|
Бағалау –қатысушылардың білімін/прогресті қадағалауды қалай жоспарлайсыз? (ақпартатты қорытындылау/бағалау идеясы)
|
Пән аралық байланыс
|
Рефлексия
Оқыту/сабақтың мақсаттарына жете алдыңыз ба?
Бүгін қатысушылар нені үйренді?
Оқытуда атмосфера қалай болды?
Менің дифференцирленген әдіс-тәсілдерім жұмыс барысында қаншалықты орындалды?
Мен кестеге сай жұмыс жасадым ба?
Мен өз жоспарыма қандай өзгерістер енгізуіме болады және неге?
|
Бұл орынды өз сабағыңыз бойынша бақылау барысын жазуға қолданыңыз. Сол жақ бағанда жазылған сұрақтарға жауап бере өз сабағыңыз бойынша жазыңыз
|
|
Қорытынды бағалау
Сәтті болған екі жағдайды атаңыз (оқу мен оқыту)
|


url: http://emirsaba.org/sabati-ati-ozfalis-materiyani-ajiramas-boligi-jalpi-masati.html?page=36#Бұл_орынды_өз_сабағыңыз_бойынша_бақылау_барысын_жазуға_қолданыңыз._Сол_жақ_бағанда_жазылған_сұрақтарға_жауап_бере_өз_сабағыңыз_бойынша_жазыңыз


title:
:
2 - Сабақтың аты Қозғалыс материяның ажырамас бөлігі Жалпы мақсаты

text: 1: 2: Сабақты жақсартуға мүмкін болатын екі жағдайды атаңыз (оқу мен оқыту) 1: 2: Сынып/аудитория жайында мен қандай жаналық білдім, сонымен қатар жеке қатысушылар туралы не білдім, менің келесі сабақты өткізуіме осы аталғандар қалай әсер етеді/қалай көрініс табады?


title: ІІ. Үй тапсырмасын сұрау - Сабақтың аты Қозғалыс материяның ажырамас бөлігі Жалпы мақсаты

text:
ІІ. Үй тапсырмасын сұрау (4 минут) Бүкіләлемдік тартылыс заңын ата?
Планета қозғалысы заңға бағынады ма?
ІІІ. Талқылау үшін сұрақтар беріледі (3 минут)
Динамика тарауындағы формулаларды еске түсіру
ІҮ. Топтық жұмыс (20 минут)
Сіздің тобыңызда 5 рөлді: лидер, баяндамашы, хатшы, уақыт сақшысы және бақылаушыларды анықтаңыз. Жұмыс төмендегідей жоспармен жүреді:
Берілген мәтінді оқып, топпен бірлесе отырып, талқылайды және әр топтың бақылаушысы жасаған жұмыстарға сәйкес бақылау парағын жүргізеді.
Әр оқушы өзіне жүктелген рөлдің міндеттерін атқарады. Топ пікірлерін тыңдау.
№180. Шолпанның орташа тығыздығы 5200 кг/м3, ал планетаның радиусы 6100 км. Шолпан бетіндегі еркін түсу үдеуін табыңдар.
№181. Массасы 750 кг-ға тең ғарыш аппартаы 1970 жылы Айдың бетіне жетті. Аппартақа Жер бетінде және Ай бетінде әсер ететін ауырлық күшін табыңдар.
№183. Массасы 90 т ТУ-154 ұшағы 11 км биіктікте ұшып келе жатқандағы еркін түсу үдеуі 9,77 м/с2-ге тең болса, оған әсер етуші ауырлық күш қаншаға азаяды? Жер бетіндегі еркін түсу үдеуі 9,81 м/с2-ге тең деп есептеңдер.
5. Велосипедші тыныштық күйден 0,2 м/с2 үдеумен қозғалады. Қанша уақыттан кейін велосипедшінің жылдамдығы 2 м/с-қа тең болады?
6. Жердің өз осін айналу периоды 24 сағат. Жер бетіндегі нүктелердің айналуының бұрыштық жылдамдығы мен сызықтық жылдамдығын табыңдар. Жер радиусын 6400 км деп есептеңдер.
Деңгейлік тапсырмалар. І деңгей. 1. 90 Н күш денеге 1,2 м/с2 үдеу береді. Осы денеге қандай күш 3 м/с2 үдеу бере алады?
2. Массасы 4 кг дене қандай да бір күштің әсерінен 2 м/с2 үдеу алады. Массасы 8 кг денеге дәл осындай күшпен әсер еткенде, ол қандай үдеу алады?
3. Массасы 5 кг дене 15 м/с2 үдеумен вертикаль құлауы үшін оған қандай күш әсер етуі керек?
ІІ деңгей. 200 Н күш әсерінен дене координатасы х=50+4t+t2заңымен өзгеретіндей болып, түзусызықты қозғалады. Дененің массасы қандай?
Массасы 2 кг денеге бір түзудің бойымен екі күш әсер етеді: 8 Н және 6 Н. Олардың арасындағы бұрыш: а)00; ә) 1800 болғанда, осы дененің үдеуін анықтаңдар.
ІІІ деңгей Егер екі адам 120 Н күшпен екі жаққа керіп тартса, 150 Н кері күшке шыдайтын арқан үзіле ме?
Таразы басын сумен жартылай толтырылған стақан теңгеріп тұр. Егер стақандағы суға қарындашты салып, оны стақанға тигізбей қолмен ұстап тұрса, таразының бұзыла ма?