5.2.
Ӛткенімізді зерделеп, бҥгініміз бен ертеңіміз туралы
ойланамыз ба?
―Біздер бҥгініміз бен ертеңіміз туралы ойланамыз ба?‖ деп
ҿзімізге ҿзіміз сҧрақ қоя отырып кешегімізді де бір шолып ҿтпесек
болмас.
Маңғыстау –
талай
-
талай қямет кездерді де ҥмітке толы кҥндерді
де басынан ҿткізген ҿлке.
Қиямет дейтініміз –
ата ҧрпақтың талай рет аштықтың аранына
тҥсіп кеткенін бҥгінгі біздер кҥрсіне еске тҥсіреміз. Кҥштінің қылышынан
тҥскен бабалар мойынындағы жара зардабы ҽлі кҥнге біздің
жанымызды сыздатады.
Ҥмітті кҥндер дейтініміз сондай қилы замандардың барлығынан
халық керек кезде қайсарлығын қару етіп, амалсызда ерлік қимылға
ерік беріп, жағдайсызда тҿзімінен тҿсек тҿсеп, арманынан жамылғы
жамылып болашағына жол шеге білді. Халқымыздың сол ҥміттері мен
ерліктері, тҿзімі мен арманы осы заманға жеткізді.
Ескіні еске тҥсіре ойланынып кҿрелікші...
Біздің тап болғанымыз қандай заман?
Ел ҿз тағдырына, осы заманына разы ма?
Ҽуелі кҿптің бірі ретінде ҿзім жауап берейін. Кеңес ҿкіметі кезінде
жас шағым ҽкесі тірі жетім атанып ҿмір сҥріп едім. Содан да болар мен
қазіргі
заманыма да тағдырыма да ризамын! Заманыма риза
болатыным бҧ заман еліме еркіндік ҽкелді. Еркіндік менің рухымды
аспандатты! Қартайғанда ақын атандым! Тағдырыма риза болатыным
ойым жеткенше ойлауға, аузым жеткенінше сҿйлеуге мҥмкіндік алдым.
Жан
-
жағыма жалтақтамай қалағанымша ҿмір сҥре аламын, қолымнан
келген талаппен, адал еңбекпен отбасымды асырай аламын.
Жастарымыз жетісіп келеді. Ҽлемдік деңгейде білім ала бастады.
Жастарына ҽлемдік деңгейде білім берген елдердің барлығы да
(Қытай, Жапон, Индонезия, Сингапур секілділер) тез ҿркендеп,
алдыңғы қатарлы елдер қатарына қосылды.
Ал жалпы ел ҿз тағдырына, заманына разы ма деген сҧраққа
жауап іздеп жатудың да қажеті жоқ болар, ҿйткені ел тҥсінігі туралы
деректерді ҿткен сайлау қортындысынан таба аламыз. Еліміздің
тағдырына да, заманына да, елді басқарып отырған Елбасына
қаншалықты разы екендігін сайлау қортындысы кҿрсетті.
228
Ҽрине, кейбір ҿзге ойлы, басқа ниеттілер осы он бес жылда қара
аспанды басымызға талай тҿндіргісі келген болатын. Олар ―қазақ
аштықтан қырылып жатыр‖, ―қазақ жҧмыссыздықтан қаңғып кетті‖,
―қазақ мемлекет бола алмайды‖, ―қазақ тілі мемлекеттік дҽрежеге
кҿтеріле алмайды‖ деп байбалам салып, кҿшеге, кҿтеріліске де
шақырған кездері болған. Олар сол тҽрізді жарапазандарын ҽлі кҥнге
жалғастыруда. Жалғастыра да беретін болар. Бірақ олар халықты
соңдарына еріте алмады. Халық олардың ҧрандарына еріп кҿшеге де
шықпады, кҿтеріліске де шықпады.
Сол байбаламдары ҿтірікке шыға бастағасын енді олар ҿз
сҿздерінің қаймағы етіп: ―ойбай жеп кетті‖, ―ойбай жҧмысқа біздің
қазақты қоймай басқа қазақты қойды‖ деген секілді жалаларға
ауыстыра бастады.
Ҽрине, жоғары биліктен дҽмелілер сол секілді жырын
жалғастыра бермек. Ол олардың шаруасы.
Халықтың шаруасы ақым мен тҽжрибеге сҥйеніп ілгері жылжу.
Тек қана ҿкінішті бір нҽрсе ҽлгі айқайшыл топтың жетегінде жҥрген
кейбір желбуаз ермелеріміз ҽлі кҥнге Қазақстан Республикасының
ҽлемдік беделге ие болғанын ҿздерінің қҧрғақ дҽлелдерімен жоққа
шығармақ болады. Мемлекетіміздің озық елу мемлекет қатарына
қосылу
барысындағы
шынайы
бағдарламасының
мазмҧнын
мойындағысы келмейді. Қазақстан азаматтарының уайым
-
қайғысыз
ҿмір кешер заманға жеткенін кҿрмейді...
Бірақ біз солардың жапқан орынсыз жалаларының ел
тыныштығын толқыта алмайтынына, кҿпшілік санасына сына қаға
алмайтынына сенімдіміз. Олардың жҥргізіп жатқан ашық та, жасырын
да ҥгіттерінің елімізге келіп
-
кетер зардаптың жоқтығына сенімдіміз.
Ҿйткені халқымыз жаппай сауатты. Сауатты қалықты алдау оңай
шаруа емес...
Ал заманымыз қандай деген сҧраққа оралар болсақ оған да
біздің ҿкпеміз жоқ секілді. Біздің дегенде біз кҿпшілікті айтып отырмыз.
Еліміз (Аллатағала тҿбеден тастай салғандай болған) бостандығына
қол жеткізіп, егемен елінің керегесін ҿз қолымен жайып, ҿз мемлекетін
бірте
-
бірте ілгерілетіп келеді.
Бірақ адам жаратылысының сан тҥрлі екені тағы да бір рет
дҽлелденгендей. Саншалықты кҥткен азаттық орнаған заманда ел
тыныштығын бҧзғысы келетіндер, сол арқылы билікке жеткісі
келетіндер табыла кетті. Қайтеміз, оған да кҿнеміз. Ҿйткені адамды
Қҧдай ҽу баста солай жаратқан. Аллатағала ҿзінің алғашқы жаратқан
Адамының баласы Абылды еңбекқор етіп жаратса, Қабылды кҥншіл,
қызғаншақ етіп жаратқан. Сол Қабыл секілділер еңбекқор елдің жеткен
жеңісін кҥндейді. Табысын қызғанады. Ал адамдар болса ҿз ҿмірінде
алған тҽрбиесіне, кҿрген ҿнегесіне, тҥскен орптасына байланысты не
Абылдан, не Қабалдан ҥлгі алып ҿмір сҥретін болса керек. Ал бҧ
229
тірлікте адамдардың кҿпшілігі қандай тҥсінікте болса бастарына
сондай заман орнайды дейді.
Сондықтан да ҽр ҧрпақтың ҿз бақытына, ҿз ниеттеріне тап
болар,
ҿздері орнатар замандары болмақ.
Кедейлерді желіктіріп ―Байларды қамшылап қуып‖ орнатқан
заманның да кедейге бергені шамалы болған. Жетпіс жыл еңбек етіп
баспанасыз қалғандар, еңбекке жарамсыз тҽрбиеленгендер
қаншама...
Бізге тап болған заман, біздің ҿзіміздің орнатқан заманымыз адал
ниетті адамдар мен адал еңбеттің заманы. Қазақтың ―еңбек етсең
ерінбей, тояды қарның тіленбей‖ дейтіні.
Қазақ халқының бҧрын бҧндай заманды басынан кешірген кезі
болмаған. Бҧл заман халықтың армандаған заманы. Халық сан
ғасырлық ҥмітіне жетті. Еңбек адамына адал еңбегімен барлыққа жету,
одан артып байлыққа жетуден артық ештеңенің қажеті жоқ.
Баяғы замандарда ел
-
жҧртты асыраған адамдарды байлар
атаған. Олар еңбекқор, істің ретін білетін кісілер болған секілді. Сол
байлыққа қазір кез
-
келген кісі жетіп жатыр. Мал бағам деген кісінің
малы бар. Егін егем деген кісінің жері бар. Бақпаймын, екпеймін
дейтіндердің қолына берер жҧмыс бар. Бҽрін қойып баспен істеймін
дегендерге оқу бар.
Қазақстан Республикасы бҥкіл Орта Азияның асыраушы
мемлекетіне айналды. Маңғыстаудың ҿзінде жобамен жҥз мыңдай
адам елімізге заңсыз ҿтіп, заңсыз қызмет етіп тамағын асырап жҥр. Тек
қана тамағын асырап жҥрген жоқ, табыс тауып, еліндегі отбасын
асырап жҥр.
Еңбек етпей кҥн кҿргісі келетіндер ―басына іркіт тҿгілген заман‖
орнаса да оңбақ емес. Олар да, ҿз балаларына дҧрыс тҽрбие
бермегендер де заманы мен мемлекетіне ҿкпелеуге қақысы жоқ.
Біз бақытты ҧрпақ екенбіз. Ҿйткені біздің мемлекетіміз басына
ҿмірдің барлық сынынан мҥдірмей ҿткен кҿреген басшы тап болды. Ол
бір қате жібермей елін осы дҽрежеге жеткізді. Жеткізіп қойған жоқ,
бақытты болашақтың мықты іргетасын қалап берді. Біздің болашақтан
дҽмеміз зор жҽне бҧл жолғы дҽме ҿте зор. Олай дейтініміз
мемлекетіміздің саясатының мінсіздігі. ―Жауластырмақ жаушыдан,
елдестірмек елшіден‖ дейтіндей, халқымыздың даналығын алға тарта,
барлық елдермен достық қарым
-
қатынас орната алды..
Еліміздің саясатында бір де бір басқа елге деген
алакӛздіктің, ашу
-
ызаның жоқтығы. Біздің елдің саясаты –
Сабыр
мен Парасат саясаты!
―Кҿрмес тҥйені де кҿрмес‖ дегендей: ―Ойбай ҿзбек атып кетті,
ойбай қытай алдап кетті, ойбай қырғыз қыдырып кетті, ойбай орыс
оңдырмады‖ деп басталатын арандатуға да бір де бір рет ермеді.
Арандатушылар енді ҽлгі ҧрандарын тастай сала: ―Ойбай
пҽленшені орынсыз тҥсіріп тастады, ойбай птҥгеншені басқа жақтан
230
ҽкеліп қойды‖ детін жаңа ҽнге кҿшіпті. Бҧл сҿздердің тҿркінінде не
жатыр?
Бҧндай сҿзді тарататындар билік басындағылардың қай қадамын
халыққа қате деп кҿрсетуге болады, қай сҿзіне қалайша басқаша
тҥсінік беруге болады деген мақсат ҧстанатындар. Бҧлар саясаттан
пайда іздейтіндер... Бҧл аңқау халықты алдаудың жолы... Ендігі жерде
оппозиция ҿкілдері елдің даму процесінен мін таба алмай, басқа,
осындай ҧсақ мҽселелерге мҽселеге кҿңіл бҧра бастағандай.
Қазір Қазақстан қарқынды даму ҥстінде. Сондықтан да халқымыз
бҥгінгі кҥніне разы, ертеңінен дҽмесі зор! Бҧндай қортындыға
келуімізге Елбасымыздың жыл сайынғы халыққа жолдауларының
―Қазақстан 2030‖ бағдарламасының орындалған бір тараулары екеніне
кҿз жеткізу жҽне тынған істердің бағдарламадан сапасы жағынан да,
саны жағынан да асып тҥсуі себеп болып отыр.
Қазақстан Республикасының болашағы қандай деген сҧраққа
жауап беру ҥшін екі дерекке жҥгініп кҿрелікші:
Жақын жылдарда Қазақстан озық елу ел
қатарына қосылады!..
1 шілдеден бастап біздің еліміз мҧнайдан тҥсетін табыстарсыз
ҿмір сҥруде!..
Мемлекетіміздің ҽлемдік қҧбылыстарды зерттей тиімді жҥргізген
экономикалық саясатының арқасында біз ендігі жерде жер байлығына
тҽуелсіз ҿмір сҥре алатын дҽрежеге жетіппіз!.. Ендігі жерде бізді,
мемлекетімізді, еңбекқорларымыздың табысынан тҥсетін салық та
асырай алады! Демек, біз осылай даму қарқынын жалғастыра алсақ
бір кҥндері ерекше дамыған елдердің кҿрсеткіштеріне жетеміз! Біз енді
дамудың ғылым мен озық технологгия жетістігіне сҥйену жолына бағыт
алдық. Мҧнайдан тҥскен қаржыны елдің наны мен тҧзына жҧмсамай
жаңа ҿндірісті, жаңа технологияны дамытуға бағыттасақ аз ғана жылда
біз 50 деген екі орынды емес, тіпті бір орынды санмен жазылар
мемлекеттер қатарынан табылармыз. Біздерге, біздің халқымызға, тек
қана соны сезінетін сана керек, басшыларымызға ҿз басынан ел
жайын кҿбірек ойлайтын отаншылық тҥсінік керек. Ел тоқтығы, жҧрт
тыныштығы қажет.
Айта кетерлік, ескерте жҥрерлік бір нҽрсе бар, ол –
біздің қол
жеткен табысымыз да, елу ел қатарына қосылу барысындағы
мақсатымыз да, тек қана еткен еңбектің жемісі емес, ол кҿп ҧлтты, кҿп
дінді халықтарымыздың ауыз бірлігінің жемісі де.
Еліміздің қолы жеткен жеңістіктеріне қызғана қарайтындардың ел
тыныштығына сына
қағатын жері де, ҽлсіз тҧсы деп ойлайтыны да осы
жер.
Жақын арада теледидардан сҿйлеген Россияның бір саясаткері
―Ливандағы бір жеті соғыс Ливанды жирма жыл кейінге лақтырып
тастады‖ деп еді... (Дҥниежҥзінің байлығына сҥйенген Израиль
мемлекетіне маңындағы араб елдерін ҽлсіретіп отыру кҥнделікті
шаруа).
231
Осыған сҽйкес сҿздерді қырғыздарда болған бассыздық кезінде
де естігенбіз...
Қандай қорқынышты сҿз...
Біздің он бес жылдық еңбегімізді бір жетілік бҧзақылық жоққа
шығара ма сонда?..
Біздің сол елдерден қандай артықшылығымыз бар... ―Бір кҥн
ҧрыстың қырық кҥн кесірі бар‖ деген екен бабаларымыз... Ойлана
жҥрелік бауырлар...
Осылар туралы ойланғанда ғана біз озық елу ел қатарына
қосылуға дҽмелі боламыз!..
Осы мҽселелер туралы ойланғанда ғана біздер еліміздің
мҧнайдан тҥсетін табыстарсыз ҿмір сҥре алатын дҽрежесіне
мақтаныш сезімін сезінетін боламыз.
Қазақстан Республикасының мақсаты анық, болашағы зор!
Республикамыздың болашағы ҽлгідей болғанда біздің Маңғыстау
облысының даму қарқына қандай деген сҧрақ та ойға орала кетері
сҿзсіз.
Жақын арада облыс ҽкімі Қырымбек Кҿшербаев облыстың
экономикалық жҽне ҽлеуметтік дамуының 2006 жылдың бірінші
жартысындағы қортындылары туралы есеп берді. Сол есептің екі
жолын бҿліп алып, мағынасына ой жҥгіртіп кҿрелікші
...
...Біздің облысымыз облыстардың даму қарқыны бойынша бҧрын
тҿртінші группада екен. Енді біріншісіне кҿтеріліпті...
...Бірінші жартыжылдықтың нҽтижесі бойынша Маңғыстау
облысы республика кҿлемінде екінші орынға шығыпты!..
Тек қана осы екі сҿйлем Маңғыстаудың дамуы мен ел
тҧрмысының дҽрежесін кҿрсетіп тҧрған жоқ па!
Еңбекшілеріміз еңбең етіпті. Облыс басшылары жҧртты
жҧмылдыра біліпті. Біз бҧл жетістікті бір кісінің еңбегі деуден
аулақпыз.
Бҧл жеңіс Қазақстанның аяғынан тік тҧратынына сенгендердің
жеңісі! Бҧл қазақстандықтардың ел басшыларына деген сенімінің
жеңісі.
Бҧл облыс басшыларының халықты жҧмылдыра білген,
жҧртшылықпен сенісе алған еңбегінің жемісі!..
Облысымызға басшы болып тағайындала сала Қырымбек
Елеуҧлы Маңғыстау ҿлкесін тҥгелдей аралап шықты. Жалғыз жҥрмеді,
ҽр сапарында қасына адамдар ерітті. Босына ерітпеді, олардың ойын
тыңдады, пайдалысын жҥзеге асырды. Бір сапарына бізді де сапарлас
еткен еді. Сол сапарында Шопан ата басында біз маңғыстаулық
азаматтардың жоғарғы билік органдарында жоқ екенін, ҽсіресе
Президент аппараты мен Министір кабинтінде облыс басшылары
арнайы жіберіп тҽрбиелеген жастар жоқ екеніне шағынғанбыз. Бҧл
мҽселеге кҿңіл аударылмай келе жатқанын ҽңгіме еткен едік.
232
Біздің сҿзіміз себеп болды ма, ҽлде басшының ҿмірге кҿзқарасы
солай ма, ҽйтеуір, билікті мекемелерге жергілікті жерден кадрлар
жіберу жҧмысы басталыпты. Бір ҿкініштісі Астанаға жҧмсаған екі
маманның бірі сылтау айтып, басқа жҧмысқа ауысып кеткен секілді...
Қалай дегеменен де қазіргі билік басы қарапайым
халықпен араласа
жҥріп, ақылдасатынын байқатуда.
Келешегінен ҥміт кҥтерлік жастарды Астанаға жҧмсаса, олар ―ел
билеу‖ атты ғылымның сабақтарынан дҽріс алып жатса, ертеңгі кҥні ел
басына келер ҧрпақпен араласа тҿменнен бастап жоғары дҽрежеге
жету ҥшін еңбек етсе... Бҧл басшылардың жастар болашағын
ойлағаны емес пе?.. Ел аралап, ауыл ақсақалдарынан ҿзекті
мҽселелер жайын аңдаса, басшылықтың ел болашағын ойлағаны
емес пе?..
Біз биылғы жылы Масат ата, Доллапа қорықтарында
ескерткіштерді қалпына келтіру (реставрация) жҧмыстарымен
айналысып жҥрміз. Таушық жҧртымен кездесіп, жерін аралай жҥріп
облыс ҽкімі шілде айында біз қалпына келтіріп жатырған Доллапа
басына да соқты. Кездесу кезінде сол жердің бір тҧрғыны Ембі тауын
кҿрсетіп бір кездерде сол тау басында арқардың шҧбырып жҥргендігін,
кейінгі кезде сол тау етегінде Аралдан ҽкелінген қҧланның саны
жҥзден асқанын, бірақ қазір кҿзге тҥспей бара жатқанын, қҧрып бара
жатқанын ҽңгіме етті. Оған басты себеп жҥйрік жиптерге мінген,
автоматпен қаруланған біреулердің, халықтың айтуынша билік пен кҥш
органдары басшыларының ҽрекеті екенін арыз етті. Соған облыс
басшысынан қамқорлық қажет екенін айтты.
Қырымбек мырза сол бойда маңайындағы жҧртқа қасындағы
облыстың ішкі істер басшысымен таныстырып, жауап беруін ҿтінді.
Орган басшысы енді қайтіп ешкімнің, тіпті орган адамдарының қолына
да автомат тҥспейтініне, бҧл сҧрақтың ішкі істер басшысының
назарында болатынына уҽде етті.
Біз сол уҽдеге сенеміз.
Облыс ҽкімі қоғамдық ҧйымдар арқылы біраз істер тындырып
жатыр.
Облыс ҽкімі Кҿшербаевтың ынтасымен қҧрылған ақсақалдар
алқасы атты қоғамдық кеңес елмен қарым
-
қатынас жасаудың ыңғайлы
қҧралына айналған секілді. Облыс басшысы қатысқан ақсақалдар
кеңесінде біз кҿптен бері шешімін таба алмай келе жатқан Сисем ата
мҽселесін облыс басшысының алдына тартқанбыз. Басшы бҧндай
кҥрделі сҧрақты Сисем атаның басында тҧрып шешу қажеттігін жҽне
сол жерге барлық жауапты адамдардың шақырылуы қажет екенін
айтып, кҿмекшілеріне тапсырма берді.
Кҿп ҧзамай, 13.08.06
-
сы кҥні (жексембі болатын) қорық
басына
жиналдық.
Біз бҧрын жазған ―Сисем ата адайлар пантионы‖ атты
мақаламызда: ―Іргелері мҥжіліп, кҥмбездері жарылып, қҧлпытастары
233
қисайып, бір сҿзбен айтқанда шаңырақтары шайқала бастаған Сисем
ата бізді зарыға кҥтіп жатырған секілді боп кҿрініп кетті. Сіздер
басқаша ойлап қалмаңыздар, біздер оларға тірілей қажетпіз‖ –
деп
жазған екенбіз. Ҽулие басы ҽлі со кҥйінде екен. Тек қана бірнеше
баяғы шебер аталар қолтаңбасынан аулақ бірнеше жаңа қҧрлыстар
пайда болыпты...
Бізді емес Кҿшербаевты зарыға кҥткендей екен...
Сол мақаладан ҥзінді...
...Қай елге барсаң да (тіпті шағын ауылға да) адамдар мінезінде
бір ортақ қасиет бар екенін байқайсың. Барлығы да қонақтарына ҽуелі
ҿз елінің кҿне мҽдениетін, ескі ескерткіштерін кҿрсетуге тырысады, ал
сонан соң ҿмірден ҿткен атақтыларымен мақтанады. Бҧл тегін нҽрсе
ме? Ҽрине, тегін емес. Оларға солай еткізіп жатырған жалғыз
-
ақ кҥш
бар. Кез
-
келген ел мҽдениетін сырт кҿзге бағалатар жалғыз кҿрсеткіш
қалыптасқан.
Кҿрсеткіш аты –
ел азаматтарының кҿне мҽдениетке кҿзқарасы!..
Сондықтан да болар ―ҿткенін ойламаған болашақтан ҥміт етпеуі тиіс‖
деген қанатты сҿз пайда болыпты... Міне ескерткіштер туралы ой
қалыптастырар ҧғымдар...
...Облыс басшысы сол жерде Сисем ата жағдайын ҿз кҿзімен
кҿріп, аталар ҿнеріне жоғары баға берді. Ол бҧл пантионның тек қана
маңғыстаулық шеберлердің емес, тҧтас қазақ халқының ҿнері деп
қабылдануы тиіс екенін баса айтты. Кесенелерді қалпына келтіру,
сақтау туралы мҽселелер туралы сҧрақтарына жауап алғаннан кейін
жауапты кісілерге тапсырма берді. Маңғыстау ауданының ҽкіміне
―Адайлар пантионы‖ аталып келе жатқан бҧл қорымға енді ешкімді
жерлетпеу
керек
екені,
бҧрынғы
ескерткіштерді
жаңартуға
болмайтындығын заңдастыру қажет екені ескертілді. Сол маңайдан
жаңа қорымға жер бҿліну қажеттігін, оның ескі қауым кҿрінісіне кҿлеңке
тҥсірмеуін қадағалауды тапсырды.
Сисем атаны ЮНЕСКО мҽртебесіне кҿтеру қажеттігін, бірақ
мынадай азған
-
тозған кҥйінде емес, олардан кҿмек сҧрау мақсатында
емес ЮНЕСКО алдында аталар мҧрасымен мақтану мақсатында
ҧсыну қажеттігін
тҥсіндірді. Ескерткіштердің сапалы қалпына
келтірілуін, бабаларымыздың қол ҿнерінің жоғары дҽрежеде
болғандығын кҿрсете алар кҥйінде кҿрсету қажет екенін баса кҿрсетті.
Сисем ата толық жҿндеуден ҿтетін болды...
Қырымбек мырзаның бастауымен қҧрылған ―Сҽулет кеңесі
―(градсовет) атты кеңес те айтарлықтай жемісті еңбек ете бастады.
Бҧрын қала ҽкімі қол қойса болды, қалада жаңа қҧрылыс пайда бола
кететін, теңіз жағалауында жаңа мерамхана бой кетер салатын болса,
ендігі жерде Ақтау қаласында, қала маңында салынатын барлық
қҧрылыс тағдырын сҽулет кеңесі шешеді. Бҧл кеңес қала сҽніне сҽйкес
234
келмейтін, соған қоса теңіз жағасына тым жақын бірнеше жобаларды
кері қайтарды.
Облыс ҽкімінің бастауымен ―Сҽулет кеңесі‖ қалада қҧрылыс
салатын фирмаларға қосымша тапсырмалар беруді ҽдетке айналдыра
бастады. Соның арқасында бір қҧрылыс мекемесі 850 метр теңіз
жағалауын ҿз қаржысына жҿнге келтіруді міндетіне алса, екінші бір
мекеме сегіз орта мектептің шарбағын жҿндеп беретін болды.
Келесі бір фирмаға теңіз ішінде судан шығып келе жатқан ―суын
айғыр‖ жобасын іске асыру тапсырылса, енді біреулері теңіздің
жартасты жағасынан тҿмен тҥсетін басқыштар орнатпақ.
Айта берсе істелініп жатқан да, ойдағы жоба да жетерлік...
Ҽкім Маңғыстау қазақ музыкалық драма театры салынуы тиіс,
ол
тек қана теңіз жағасынан салынсын деген шешім қабылдады. Теңіз
жағасы бос емес. Сол ҥшін салынып қалған кейбір қҧрылыстарды
бҧзуға дейін баратындығы сҿз болды...
Облыс пен қала ҽкімшілігі ҽбден шегіне жетіп, бір
-
біріне қол
жҧмсауға дейін жеткен саяжайдағы шатақты дҧрыс шеше алды...
Оралман мҽселесі оңай мҽселе емес. Қалаға шеттен ҧрқысатсыз
келетін адамдар қиындық туғыза тҥсетін секілді.
Кейбір шетел сарапшыларының болжалы бойынша Маңғыстау
байлығын игеру ҥшін, кем дегенде Маңғыстауға 1,5 млн. тҧрғын керек
екен.
Бҧл болжамдар бізді ойға батыруға тиісті.
Біз осындай ҿзгерістерге дайын болуымыз керек секілді.
Ертеңімізді ойлайтын болсақ Маңғыстаудан миллионнан астам
адам жҧмыс тауып істеп жатқанда, біздерге баламыз жҧмыссыз еді
деу ҧят болатын болар.
Жастарымыздың ертеңін ойласақ ауыл балаларын тек қана
жоғары оқу орыны емес, мамандыққа оқыту қажеттігін тҥсінетін мезгіл
жеткен секілді. Жҧмысшы мамандығын игеру қазақ халқы ҥшін ҿте
қажет мҽселе екені талай айтылып келе жатыр. Ауылдағы жастарды
жҧмысшылар дайындайтын оқуларға жоспарлы тҥрде ҧйымдастыру
мҽселесін қолға алатын, оларға тҥсіндіретін кез жетті...
Облысымыздағы жҧмыссыздардың кҿпшілігі сондай жастар
болғандықтан сол мҽселемен айналысатындар ауыл жастарына
арнайы мамандық алып беру бағдарламасын жасау керектігі ҿз
-
ҿзінен
сҧранып тҧр... Бҧл шаруа ауыл мен аудан ҽкімдерінің кҥнделікті ісіне
айналса жарар еді...
Қазақ халқының керуен
-
кҿшінің сҽні де, сапасы да тҥзеліп келеді.
Бҥгіні кҿңіл тойдырады. Бҥгініміз кеше ойлағанымыздан, дҽмемізден
артық тҥсіп жатыр. Ертеңіміздің де солай болатынына сенім кҥннен
кҥнге нығая тҥсуде.
Елімізді сол кҥнге жеткізер азаматтар аман болғай!
235
Сол кҥнге тек қана қалың дҥрмекпен араласа жетпей,
ҽрқайсымыз
ҧлттық
санамен,
азаматтық
тҥсінікпен
жетелік,
ағайындар!..
«Маңғыстау»
, 19.08 2006
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Ӛткенімізді зерделеп, бҥгініміз бен ертеңіміз туралы


url: http://emirsaba.org/sajin-nazarbekli-v3.html?page=24#5.4._Заман_да_тҥзеліп_келеді,_адам_да_тҥзеліп_келеді

title: .3. Тегін тануға ҧмтылу –

text:
5
.3. Тегін тануға ҧмтылу –
кісілік қамы,
тектілікке ҧмтылу –
ел қамы
Кҿргенсiз дегенде арланба, тексiз дегенге арлан.
Қазақ мақалы
Тегiн тануға ҧмтылу –
кiсiлiк қамы!
Қҧдайға шҥкiр: тарих ожауы қанша сапырып, ҿмiр кҥрегi қанша
араластырса да, уақыт диiрменi қанша ҧнтап, тағдыр табаны қанша
езгiлесе де ҿз тегiн бiлмейтiн қазақ баласы кем де кем.
Ата кҿргендер ҿзiнен бастап ҧлты басталар қазағына дейiн, тегi
басталар тайпасына дейiн, ең болмағанда қыз алыспас ағайын руына
дейiн ежiктеп бере алары сҿзсiз. Ауылдық жерлерде тҽрбиелi
немерелер атын сҧраса руының атын айтып кҥлкiге қарық қылып
жатады. Қазақта, ҽрине, бҧлар кҿпшiлiк.
Ҧлттық тҽрбиесiнiң кемдiгi мен қоғам талқысына тап болып
тексiзденiп кеткенiн жасырғысы келетiндер –
―жҥзге бҿлiнгеннiң жҥзi
кҥйсiн‖ деген мақалдың философиялық ҿзектi мҽнiн қасақана
бҧрмалап, бабалардың айтпақ ойына кҿңiл аудармай, кҿбiгiн кҿпiртiп
пайдаланып жҥр. Жҥзге ҽдейi бҿлу бар жҽне ата
-
баба салты бойынша
жҥзге бҿлiну бар. Ҥш жҥзге салт бойынша бҿлiну қазақ ҥшiн табиғи
қҧбылыс. Ҥш жҥзге бҿлiну –
Алла тағаласы аузына салғасын бiр
данамыз айтты ма, ҽлде ел мен жер жағдайы соған жеткiзедi ме, ҽлде
ҥш деген қасиеттi санның аруағы ма, тiптi ―екеу бiреуге жапқан
кҿрпедей‖ деген қазақ мақаланың мағнасынан туындай ма, неде болса
бабаларымыз бар қазақты Ҥш Жҥзге бҿлiптi.
Бҧл мақала Қазақ елiнiң ҥш жҥзге бҿлiнуiн ғылыми тҧрғыдан
талқылауды мақсат етпейдi, тек қана Ҥш Жҥзге жататын тектiлерiмiздiң
жҽне мҽдениетпен, озық бiлiммен қаруланған қазақ игi жақсыларының,
ҽрбiр iстеген iсi мен сҿйлеген сҿзi, иттiгi мен кiсiлiгiнiң кҽзiргi
қалыптасып келе жатқан ―жаңа қазаққа‖ тигiзер ықпалын ойлап
болашағымыз ҥшiн мҽнi ҿте зор екенiн ескерте кетпек болдық.
Ҧлттық екершелiгiмiздi бойына сiңiрген,
елге ҥлгi боларлық ҧрпақ
ҿсiруге тырысу –
бҥгiнгi басты мiндет.
…Бiрде кездесоқ ит базарына кездесiп қалғаным бар. Аралап, ит
бауырларымыздың бағаларын сҧрастыра жҥрiп, кҿзiм жеткен бiр нҽрсе
–
жетi атасы, он атасы белгiлi иттердiң (iшiнде ҥлкендiгi
тышқандайлары да бар) бағасы кҽдiмгi арғымақ аттан, айтулы
машинадан кем тҥспейдi екен. Ал кейбiр арландар, қасқыр тҥгiл
арыстанға айбат кҿрсетердей кҿкжалдар жаңағы жетi атасын бiлетiн
236
тышқандай қанденнiң тырнағына сатылып кетiп жатыр. Ойсыз кiсiге
обал
-
ақ сияқты.
…Тағы бiрде бiр қырғыз досымның аулына бардым. Жексенбi
кҥнi бҥгiн қайда барасың дегенде, аузыма неғып тҥскенiн, мал
базарына баралық деппiн. Аралап жҥрiп бiр алып қошқарға кездестiк.
Бағасын сҧрасам, сатушы қырғыз, ―соятын болсаң сатпаймын‖ дегенi…
Жазығымды сҧрадым. Бiр қошқарға екi айғырдың бағасын сҧрайды,
аламын деген кiсiге ―соятын болсаң сатпаймын‖ дейдi… Бҧл ҿмiрде
санаң бiрден қабылдай қоймайтын тҥсiнiксiз жағдайлар кездесiп
қалады… Сонда жаңағы мал сатушы қарт қырғыз:
Шырағым, бҧл ежелгi қазақ қойдың тҧқымы, бҧны тек қана мал ҿсiретiн
кiсiге тҧқымдыққа сатамын –
деген едi…
Сол қырғыз байкенiң сҿзiне кезiнде айтарлықтай мҽн бере қоймаппын.
…Осы екi уақыға жермен жексен болып жатырған Сарайшық
қаласының
жҧртында тҧрғанымда қатар есiме тҥстi. Бiр заманда Ҽз
-
Жҽнiбек
сҥйiктi қызының еркелiгiне орай қолдан аққу қонатын кҿл жасатып,
аққулар тез ҥйрену ҥшiн керуен
-
керуен қант тҿктiрген ―тҽттi кҿл‖ орны,
Алтын Орда, Ноғай Орда, Қазақ Орда мемлекеттерiнiң астанасы
болған, бҥ кҥнде ҧшатын да кҥлi қалмаған Сарайшық қаласының опат
болған жҧрты кiсiге ауыр сезiм туғызады екен.
Баба тарих ҽрiде қалды, ата тарихымыз қыпшақ бiрлiгiне тиiстi
десек, ҽке тарихымыз Алтын Орда, Ноғай Орда, Қазақ хандығы
мемлекеттерiне сҽйкес. Ал сол кездердегi тарих қазанының бiр
i,
кҿбiрек от жағылып, сарқылдап қайраңқырағаны
-
Сарайшық.
Қазба жҧмыстарының нҽтижесi –
Сарайшық қаласының он бiрiншi
ғасырда ҿмiр сҥргендiгi, орат болған шағында Жайықтан қалаға ауыз
су тартатын қҧбырлары болғаны, моншаның ерекше формалы
сызбасы, жаққан оттың тҥтiнiмен жылытылатын еден
-
тҿсек жайлар,
керуен сарайы, мешiт орны, аталы ҧрпақ сҥйектерi деп ойлауға болар
(қазып кҿмбей қатар
-
қатар жерленген Бекет
-
Атадағы жерлеу тҽсiлi
сияқты) адамдар сҥйегi, алтын жалатқан ерекше жазулы қҧмыралар,
еске ақшалар… ҽттең сан ғасыр Сарайшықтың бiзге сақтағанын
Жайық ҿзенi 1947
-
жылы арнасын ауыстырып (қаланың ҥштен екiсiн)
жуып кетiптi. Жарқабақ бойын қазып жатқандар шығарған топырағын
ҿзенге тастап жатыр. Археологтардың айтуы бойынша қаланың
орталығын ҿзен шайып кеткен. Бiзге жеткенi Шығыс жақтағы керуен
сарай маңы.
Кемеңгерлiгiн жоғалтқан Алтын Орда, бiрлiгiн жоғалтқан Ноғай
Орда ҽбден жҥдеп
-
жадап ҽркiмнiң жемтiгiне айналған кезде елге бас
болар патшасы, сҿзiн ҧстар биi, қолын бастар батыры қалмаған
Сарайшықтың орнын 1580
-
жылдар шамасында Ермак бастаған Дон
қазақтары талқандап, елiн қырып, моласын қазып, атақтылар сҥйегiн
зираттан шығарып ҿртеп жiберiптi...
237
Тарихи қҧжаттардың айтуынша сол заманда қазақ хандығы осы
жағдайларды орыс патшасына жеткiзгенде Дон қазақтарының оларға
бағынбайтын ел екенiн сылтау етiптi.
Бiрақ Дон қазақтары Жайық бойына Гурьев, Уральск бекiнiстерiн
салып Россия жерiн кеңiте бастады, ал орыс тарихшылары қазақ
халқының тарихын ҿз қалауынша жазып, қазақтардың бҧрын кҿшiп
-
қонып жҥрiп бҧл дҥниеге ешқандай ҥлес қоспаған ел деп сендiре
бастады. Тексiздендiре бастады.
Неге солай iстедi?..
Неге канден арланнан қымбат?..
Неге тектi қошқар екi айғырдың бағасына сатылады?.. Осы кҿп
негелердiң бiр
-
ақ жауабы бар. Ол —
тектiлiк. Teгi бардың бҽрi қасиеттi,
бҽрi қымбат.
Қҧнын кетiргiң келгендi тексiздендiрiп жiбер. Сҥйенерi жоқ,
қимасы жоқ, iздеушiсi жоқ, табынары жоқтарды айдаған жағыңа жҥргiзу
оңайға соғары белгiлi.
Iздеп оқып, бiлгеннен ҥйренiп, кҿргеннен ой тҥйiп жҥрген қазақ —
кҽзiр ҿздерiн тектiмiз дейтiн кез
-
келген ҧлтпен бой таластыра алады.
Эрамыздан кҿп бҧрын басталар мҽдени жҽне ҧлттық тарихы бар Рим,
Грек, Египет халықтарымен тек таластыруға, аруағыңнан айналайын,
Анархисис Скифский маған қҧқ бередi. Дҽуiрiмiзге дейiнгi ҿмiр
сургендер iшiндегi таңданылып танылған жетi данышпанның бiрi —
Скифский. Солар iшiнде ағылшын жоқ, немiс жоқ, француз жоқ, орыс
жоқ... бiздердiң, Скиф ҧрпақтарының бабасы бар.
Ҧлы мемлекеттердiң бiрi кеше ғана жазба мҽдениетiнiң
басталғанына 1000 жыл толғанын атап ҿтiп жатса, бiздер сақ, ғҧн,
скиф, тҥрiк, қыпшақ тҧқымдары жазба мҽдениетiмiздiң табылған
мҧраларындағы ең 6epгi мерзiмдерiнiң бipi —
1500 жылдықты ҽлi
менсiнбей жҥрмiз.
Бҥкiл саналы ел барлық даналықты ғылымды, философияны
Аристотельден бастаса бiздiң атамыз Аль Фарабидi "екiншi
Аристотель атады".
Ибнь Синаның трактаттары соңғы жҥз жылға дейiн бҥкiл ҽлем
дҽрiгерлерiнiң жҧмыс орнына кҿрiк берiп, сол кiтаптың тек қана стол
ҥстiнде жатуы кiсi бiлiмдiдiгiнiң куҽсiндей болды... Сонда бiз кiмнен
кембiз?..
Айтпақ ойымызды тҥсiнiктiрек ету ҥшiн сонау ескi заманнан
атақтылар iздемей
-
ақ мысалға осы мақала авторын ала салалық...
...
Мен мақтанайын. Ҿз шыққан тегiме ҿкпем жоқ, қандай ортада
отырсамда ҿз тегiмдi мақтанышпен айта алатын кiсiмiн. Тоғызыншы
атам, Тоқтамыс батыр, қазақтың ата жауы қалмақты талай қан
қақсатып аты шыққан, жекпе
-
жектiң маманы болған батыр екен. Ол ҿз
ҧлдарын да, ел талаптыларын да жас басынан жекпе
-
жекке
дайындаған. Ҥлкен ҧлы Бабеке он жетi жасында алғаш жекпе
-
жегiне
238
шығып жеңiске жеткен. Осыдан кейiн менiң қорқақ болуға хақым бар
ма?..
...
Мен Адаймын, Адай iшiнде Абыл мен Мҽтжан шыққан
руданмын. Егер ана
-
тiлiмдi солардай қастерлемесем олардың
рухтары маған ырза болмас...
...
Ҿз ҽкем сегiз қырлы шебер болатын. Барлық iстеген iсiне ҿзi
риза болып, лҽззат алып "ic ажарға тоймайды" деген сҥйiктi мақалын
қайталай беретiн. Мен сол Назарбектiң тҽрбиесiн кҿрген кiсi қалайша
сапасыз ic iстей аламын. Ол мҥмкiн емес. Ҽке аруағын сыйлардай мен
тектi жанмын. Менiң тегiм бар, соларды мақтаныш тҧтамын. Солардың
атына кiр келтiрмей ғҧмыр кешу —
менiң ҿмiрлiк мақсатым.
Мiне қазақ екенiндi бiлу, қай жҥз, қай руға жататыныңды бiлу не
ҥшiн қажет!
Баяғы Анархисис Скифский, Бейбарыс, Томирис, кешегi Тҿле би,
Қазыбек би, Ҽйтеке би, Абай мен Абылай, бҥгiнгi Ҽбiш Кекiлбаев пен
Олжас Сҥлейменов, кiлең атақты Мҥхтарлар менiң тегiм. Бҧлардың
қай
-
қайсысын да мақтана мойындаймын.
Тегiңдi таны, сонымен мақтана бiл...
Тектiлiкке ҧмтылу –
ел қамы!
Сан ғасырлар аңсай кҥткен бостандық заманы басқа орнаған шақта
революциялық қҧйындар тудыратын қара бҧлт қазақтар аспанынан
кҿлеңкесiн тҥсiрмей коймайтындай. Азаттыққа қол жеткен кейбiр
отандастарымыздың жалпы адамгершiлiк, кiсiлiк жобадан ауытқу,
ҧлттық салт
-
сана мен ҽдет
-
ғҧрып нормаларын қасақана бҧрмалау,
ана
-
тiлiн мойындамау, қасиеттi саналған жҽдiгерлiктердi ардақтамау,
туған жермен туған елге деген немқҧрайлылықтың пайда болуы —
қорыта айтқанда ҿз ҧлтын менсiнбейтiндер мен мҽңгҥрттер санын
асыра тусе ме деген қауiп ойлатқандай.
Октябрь революциясының кесiрiнен ҧлт тектiлерiнiң қҧрып кету,
азғындау қаупiн бiраз Европа, Азия халықтарымен бipre қазақтар да
бастан кешiрдi. Ендi
-
ендi оңала бастаған, ендi
-
ендi жаңа сана пайда
бола бастаған шақта қоғамдық жаңа тҿңкерiс (бақытымызға қарай
бейбiт тҿңкерiс) жерiмiзде, елiмiзде мiнез
-
қҧлқы, iс
-
ҽрекетi, салт
-
санасы ҿзгеше жаңа ҧрпақты ҿмiрге ҽкеле жатырғандай.
Таңертеңнен кешке дейiн кҿлеңкелеп отырар талапсыз қарттар,
iшiмдiк андыған бозбалалар, қонақжай маңында жҥзi кҥлiм қаққан
қаракҿз қыздар, ала дорбасын мойнына салып
бҥкiл дуние жҥзiн кезiп
кеткен келiншектер, амалсыздықтан аюандыққа аяқ басқандар...
санаған сайын, атаған сайын жаның тҥршiгетiн, бҧрын кҿрмек тҥгiл
естiмеген сан тҥрлi қылмыстар мен қылықтар...
Осындай жағдайда ҿciп келе жаткан ҧрпақ болашағынан қауiп
кҥттiргендей. Тҽрбиелеген елге, ҿскен жерге, туған ата
-
анаға деген
бҧрын қазақ қанына ана сҥтiмен сiңетiн ҧлт қасиеттерiнiң бойларына
дарымай туа жетiм, ҿсе тексiз, бойы жалғыздыққа, пейiлi
жалмауыздыққа тартып тҧратын ҧрпақ қалыптасып кете ме?... Ел
239
ҿзiнiң Қҧдайтағала жаратқан пiшiнiнен айырылып қала ма... деген
уайымға тҥсiргендей.
Ҥкiметiмiз "нарық" деп жҥрiп "парық" мҽнiн ҧмытып, ала дорбасын
салпылдатып дҥние кезiп жҥрiп тапқан ҽйелдердiң тиын
-
тебенiнiң
шетiнен қалайша кҿбiрек жырып қалуға баса кҿңiл аударып кеткендей.
Ал ҥкiметтiң ҿз азаматтарына кҿз карасы қандай болса, сол
азаматтардың ҿзi жҥрген ортасына кҿз қарасы сондай болмақ.
Мемлекет "есектiң кҿтiн жу да мал тап" мақалының iзiмен кетсе,
азаматтар да сол жолға тҥспек. Жаңағыдай жолмен мал тапқандар
кҿбейген сайын оған елiктеушiлер де кҿбейе тҥспек.
Қазақ елi Ҽлiмсақтан ҿзiнiң мҽрттiгi мен қонақжайлылығы,
адалдығы мен бiрсҿздiлiгi арқылы танылғанды. Ендiгi жерде елге
тҥсiнiктi, рухани ҽсерлi шаралар қолданбаса жҽне ол шаралар ҧлттың
ҿзiнiң тамырларынан нҽр алып жатпаса аз уакыт iшiнде қазақтар
қатыгездiк пен қорқаулық, қанағатсыздық пен пҽтуасыздық мiнездерiн
кҿп елдерден асырып жiберуi де мҥмкiн екендiгiн дҽлелдеп қалған
сияқты.
Рак (қылтамақ) деген ауру бар. Ол аурудың адамзатпен жолдас
болғанына сан мыңдаған жылдар болса да емi ҽлi табылмапты.
Жалғыз
-
ақ емi —
ауру тҽннiң етi мен терiсi, сҥйегi мен тамырын қоса
сылып тастау, ештеңенi аямау. Ол денеге бiр жайылып кетсе адам
ағзасын тҥгел шiрiтiп барып жанын жаннамға жiбермей тыныш таппас.
Жалғыз жол бар, ол —
елдi тексiздiк атты рак ауруынан сақтап қалу.
Ендiгi жерде
-
жеке кiсiлердi тексiзденiп кетуден қорғау, қауымды
мҽңгҥрттiк жағдайдан шығару —
негiзгi бағдар.
Не iстеу керек?..
Елдiң елдiк пiшiнiн қалай сақтап қалуға болады?..
Бҧл мҽселелердi қалай жҥзеге асыру дҧрыс?.. Қазiргi кҿзi ашық
азаматтардың бҧл сҧрақтарға жауап тауып беру негiзгi мiндетi. Осы ҥш
сҧраққа жауап тапсақ онда ҧлттың ҧлттық формасын сақтап қалу
жҿнiнде iстелiнер жҧмыс жоспарын айқындап оны кiмдер iске асыра
алатынын дҽл басу мҥмкiндiгi пайда болар едi.
Бҧл сҧрақтарға дҧрыс жауап табу тек қана бабаларымыздың сан
ғасырлар бойы осы айтылған мҽселелерге кҿз қарасы қалай болды,
ҧлттық салт
-
сана, ҽдет
-
ғҧрыптарын қалай сақтап қалды деген
сауалдарға жауап iздеу барысында жҥзеге асырған дҧрыс болар. Тек
осылай iстеген де ғана бiз нҽр берер тамырдан алшақтамаймыз,
демек ҧлттық кҿзқарасқа жақын тҧрамыз.
Бiздiң естiмiш ҽңгiмелерден жақсы бiлетiн бiр нҽрсемiз ол —
аталар ҽртҥрлi ҿнерге жастарын ҽдейi дайындаған, жҽне жарыс ҿткiзiп
отырған, тiптi мешкейлер мен ҿтiрiкшiлер бҽсекесiн ҿткiзетiн болған.
Елдiң —
сасқанда арка сҥйерлiктей сҥйеҥi, ерегесте қарсыласын қақ
бҿлiп тастар сенiмдi алмас қылышы, қара басының қамынан ел
мҥддесiн жоғары қоятын сенiмдi жандары болған. Бҧлар кiмдер ед
!?...
Олар ел арасынан кездейсоқ тҽрбие алып шыққандар ма?..
240
Ҽлде табиғи дарындармен кҿзге тҥскендер ме?..
Бiздiң пайымдауымызша ата
-
бабамыз ҿз ҿнерлерiмен ел
мҽртебесiн биiктете, ауыртпалығын арқалап кете алатын, ел басына
кҥн туғанда етiгiмен су кеше,
ауыздықпен су iше алатын, керек болса
"малым жаным садағасы, жаным арым садағасы" дейтiндей қимылға
бара алатындарды ел iшiнен керек болғанда кездейсоқ iздемеген,
оларды дайындаған.
Октябрь Революциясы, одан арғы екi жҥз елу жылдық орыс
отаршылығы кезiнде бҧл ҽдiстер жойылып, тек қана кейбiр жекелеген
элементтерi сақталып қалған.
Мысалы:
хан, тҿре тҧқымдарын қамқорлауды, қорғауды
мойнына кҿтерген тҿлеңгiттер, суыт хабар кезiнде кҥндеп емес айлап
аттан тҥспейтiндер, болашақты болжайтын жҧлдызшылар, бақсылар,
қҧсбегiлер, атбегiлер... не тҥрлi тҧқым қуалаған ҿнерлер мен
қасиеттiлер... бҧлардың барлығы да ҧлттық тамырдан нҽр алып, дами
берген, жетiле берген.
Бiздiң 6ip кҿзiмiз жеткенi —
адам баласы ешкiмге айтып ҥлгi бере
алмайды, ҥгiттеп ақылды ете алмайды, тек қана iстеген ic ҥлгi бола
алады. ҿз қолыңмен iстеп кҿрсеткенде ғана ҿзге қайталай алады екен,
кҿзбен кҿргенiн ғана қолмен iстей алады екен. Осы мысалдар арқылы
бiз ҿзiмiздiң ҥш сҧрағымыздың "не iстеу керек" деген тарауына жауап
бергендеймiз. Демек елге ҥлгi боларлықтай, кҿзбен кҿрiп ғибрат
аларлықтай нҽрсенi iстеп, кҿрсету қажет.
Тек қазақтарда ғана емес, ҽрбiр ҧлтта, ҧлт дiңгегiндей, рухани
ҿзегiндей аптал азаматтар, сондайларды тҽрбиелейтiн қауымдар
болған. Орыс дворяндары, поляк шляхтерi, жапон самурайлары, қазақ
сардарлары —
соның дҽлелi.
Кҿп жылғы отаршылық саясат қырсығынан мҽңгҥрттене бастаған
қазақ халқы ендiгi жерде ҿздерiнiң ҧлттық ҥрдiстерiн еске тҥcipiп,
жақсы жағын жаңа заманға лайықтап ала алса, ондай ic болашақ ҧрпақ
қамы болмақ. Ол
ҥшiн мектеп жасындағы балалар мҥше бола алатын
ҧйым кҧрған дҧрыс деп есептеймiз. Абырой
-
атағын жоғары ҧстау ҥшiн
ҧйымға ең ҥздiк, ең тҽртiптi, ең кiшiпейiл, ең iзеттi, ең қайырымды, ең
Отан сҥйгiш жастар қабылданса...
Ҧйым атын —
"Сардарлар Одағы" деп
атаса...
"Сардарлар Одағына" мҥшелiкке 13 жастан бастап қабыдданып,
аталарымыздың "он ҥште отау нес!" деген қағидасын негiзге алса...
Бастауыш мектеп балалары 13 жасқа дейiн соған дайындық
барысында тҽрбие алса... Мектеп бiтiргендер сардарлықтан шығып
кетпей жаңа барған аймағында мҥшелiкке турса... Бҧл Одақты ҽрбiр
аудан аймағында қҧрып, бiрақ eceпciз кҿбеймеуiн қадағалауды iске
асырса...
Сарлдарлыққа қабылдауды мына қҧжаттар арқылы iске асырса:
1. Мемлекеттiк тiлдi бiлетiнiн жҽне 4 пен 5 ке оқығанын
растайтын
куҽлiк.
241
2. Iзгiлiгiн, мiнезiн растайтын ауыл, не аудан ақсақалдарынан ҥш
растама, мiнездеме
3. Ҥш сардардан кепiлдеме.
4. Спорттық жетiстiктерi туралы анықтама.
5. Ҧстазының кепiлдемесi.
6. Денсаулығы туралы анықтама.
7. Ҿзiнiң арызы мен
ата
-
анасының келiсiмi.
Сардарға ҿткен талапты жасқа бҥкiл ҿмiр бойы тындырған icтepi
тiркелетiн ic кағазы ашылады да, iскерлiгi мен iзеттiлiгi, бiлiмi мен
Отансҥйгiштiгi жҽне басқа қасиеттерiнiң негiзi сол қҧжатта жазылады.
Сардар куҽлiгi —
ел ҥшiн қҧрметтi. Ондай куҽлiк иесi —
денi сау, жаны
iзгi, еңбекқор, талантты, батыл, кайырымды жан ретiнде қабылданбақ.
Сардарға мҥшелiкке жас бойынша шек жоқ. Елге сiңiрген еңбегi, iзгiлiк
ниетi кез
-
келген адамды сардар ете алады.
Сардарлар ҧйымы ҿздерiнiң сенiмдi мҥшелерiн ҽр тҥрлi
мансапты жҧмыстарға ҧсына алады.
Алғашқы қауымдасу кезiнде ҧйым жҧмысын ҧйымдастыруды,
уақытша, 6ip жауапты Отансҥйгiш, ҧлтжанды, жан
-
жақты бiлiмi бар
кiсiге тапсырады. Ҧйымның басшылығына сҿз ҿнерi мен бiлiмi, iзеттiлiгi
мен қайырымдылығы, iскерлiгi мен талабы, Отансҥйггiштiгi мен дiни
тҥсiнiгi озық адамдар таңдалады.
Сардарлар бiлуге тиiс (жастарына байланысты) мiндеттi тҥрде
бiлiм, ҿнер кҿлемi белгiленедi. Мысалы орта мектеп бiтiрген ҽрбiр
сардар он мың жол ҿлең бiлуi, тарих, география тағы басқа пҽндерден
мектеп программасынан тыс ҽдейi жасалған программаны игеруi тиiс.
Мҥшелiкке қабылдау мiндеттi тҥрде Қазақстанның бостандық алған
кҥнi ҿткiзiледi. Сардарларды ҽскерлерге шығарып салу бҥкiл Одақ ҥшiн
негiзгi жҧмыс. Қызметке араласқан сардарлар мҥшелiк жарна тҿлейдi.
Сардарлар мемлекеттiк қаулыларға, Республиканың негiзгi заңына
қарсы шықпайды.
Сардарлар
Қазақстан
Республикасының
Конституциялық
мемлекетiне оппозициялық ҧйымдар мен партияларға мҥше
болмайды. Мҥше болғысы келген жағдайда ҧйымнан ҿз еркiмен
шығады.
Бҧл мақала кҿпшiлiктен қолдау тауып жатса "Сардарлар" мен
"Сардарлар Одағы" ҧйымының жарғысын дайындауға негiз бола
алады деп ойлаймыз.
Мақсат бiреу
-
ақ —
бҧлшық ет сiңiрiндей қайратты, омыртқа
жҧлынындай қасиеттi, не iстерiн бiлмей қысылғандар "Сардарлар не
дейдi" деп ақыл сҧрар, ҧлт ҿзегiндей ҧрпақ ҿcipy.
242
5.4.
Заман да тҥзеліп келеді, адам да тҥзеліп келеді
Ашылуы кем дегенде елу жылға кешiккен, ―Кҥй анасы Дина‖
шешейге арналған ескерткiштің ашылу сҽті!… Оны жҧрт кҿзiнен
тасалап тҧрған аппақ жiбек перденiң бiр бҧрышы бекiтiлген жiптi
Атырау облысының Ҽкiмi Иманғали Нҧрғалиҧлы Тасмағамбетов (аса
сақтықпен, ҿмiрде болар кездейсоқтықты кҿп кҿрген кiсiлерге тҽн
ептiлiкпен) там
-
тҧмдап ақырын перде жібін тарта бастады. Бір кезде
перде сыпырылып жерге тҥстi…
… Мiне, Дина шешемiз!…
Нағыз жасы жеткен аналарға тҽн отырыс!...
Мен –
бала тапқан анамын, немере сҥйген ҽжемiн, шҿбере
кҿрген кейуанамын деп тҧр ғой мына мҥсiн!…
Осы жердiң иесiмiн, жер иелерiнiң анасымын дегендей қазақы
мол киiм киiнiп, ҿзiнiң туып
-
ҿскен жерiнде еркiн де жайлы орналасқан,
жҥзiнен шапағат нҧры байқалатын келiстi ҽйел, мейiрiмдi ана…
Мен –
ҽлемге айтар ойымды домбыра арқылы ғана айтамын,
тiршiлiкке қосар ҥлесiмдi тек домбыра арқылы ғана қосамын
деп отыр
ғой мына мҥсiн!…
Мен –
берерiмдi тек қана осы домбыра арқылы бере аламын
дегендей, қолындағы ҿзiне емес немересiне жасатқандай шағын
домбыраға, сол арқылы ҧрпағына, аналық жылылықпен кҿз тастаған
қамқор жан, ҿмiр ҥйiрiмiне тҥсiп ойлы бейне…
Мен
–
тек қана ҧл мен қыз ҿсiрiп ана атанбадым, мен қазақ
кҥйiнiң де анасымын деп тҧр ғой мына мҥсiн!…
Тҧла бойы тҧңғышынан домбырасын кем кҿрмейтiндiгiн байқатар,
ҿнер атты перзентiне шаң тигiзбей, кҥн тҥсiрмей ҿбектей қорғар
сезiмтал жан…
… Салтанатты жиын басталып та кеттi…
Кезiнде ана батасын алған қарт домбырашылар…
Ананы кҿзiмен кҿрген ҽжелер…
Болашағын ана кҥйiнен iздеген жас кҥйшiлер…
Қҧтты болсын айтып жатырған адамдар…
Сҽтi тҥсiп ескерткiш авторымен де, қашап шыққан мҥсiншiмен де
тiлдесiп қалдық….
–
Жобаны сызған, мҥсiндi қашап шыққан бiздер, бiрақ
ескерткiштiң негiзгiсiн бiз Иманғали мырзаның ойларынан алдық –
деп,
олар ағынан жарыла, тосын сырдың басын ашты.
… И. Жақанов ақсақал тебiрене сҿйлеп: ―Атырау –
қазақ
жҧртының кҥй сандығындай, алып денесiнiң мойын омыртқасындай
қасиетке толы бiр мҥшесi едi. Ол –
табиғи байлығымен де, тарихи
салмағымен де ерекше кҿңiл аудартар ҿлке. Соны дҽлелдеу ҥшiн бҧл
243
ҿлке осы уақытқа дейiн болашақтың сҽттi шағынан дҽме етiп, ҿзiнiң
туын мақтанышпен желбiрете
кҿтерер бiртуар азаматының тарихи
аренаға шығуын шыдамдылықпен кҥтiп жатыпты. Мiне, бҧл ҿлкенiң сол
шағы туып, азаматы кезiккен секiлдi!… Соның дҽлелi мынау болып
жатқан жасампаз уақиғалар, Иманғали Тасмағамбетов бас болып
Атырау халқы соңғы бiр
-
екi жылда
тындырып тастаған ҥлкен
-
ҥлкен
рухани iстер!…‖
Орынды айтылған сҿз болса керек, жҧрт сҿз бҿлiп, дуылдата қол
соғып жiбердi…
… Анаға ескерткiш!… Ҿнерге қҧрмет!… Ҧрпаққа ҿнеге!…
Салтанатты сҽтке жиналған кiсiлердiң ҽңгiмелерiне қҧлақ тоса бiз
жиналған халықты аралап жҥрмiз…
Барлығының аузында бiр ҽңгiме: обылысқа басшы болып келген
жас та жiгерлi, бiлгiр де iскер Иманғали Тасмағамбетовтiң қолға алған
ҽр iсiнiң ел мҥддесiнен туындауы, елдiң рухани шҿлiне нҽр бере
аяқталуы…
Осыдан бiр кҥн бҧрын сол ҿлкенiң рухани кҿсемдерiнiң бiрi
Мақаш правительге кҿрнектi кҥмбез ашылған болатын. Жасы тоқсанға
жақындап қалған бiр қарт сҿз сҧрап мiнбеге кҿтерiлдi…
–
Қарағым Иманғали! Бҧ жасқа жеткен шағымда менде арман мен ҥмiт
еген сезiмдер жоғала бастағандай едi. Маған ендiгi жерде малдың да,
мансаптың да қажетi жоқ деп ойлайтынмын. Мен ендiгi жерде ешкiмге
жалбарынбай, ешкiмнен ештеңе сҧрамай Қҧдай тағала бҧйрық еткен
ҿмiрiмнiң қалғанынын ҿткiзбекшi едiм. Бiрақ кҿңiлдi жҥрген ―ҽттеген
-
ай‖
дегiзер ҽр тҥрлi ҿкiнiштердiң орны кей
-
кейде жараңа тҧз сепкендей
тызылдататын. Солардың бастыларының бiрi –
осы ҿлкеге қырық жыл
бойы даналықпен басшылық еткен Мақаш правительдiң рухының ҿз
ҧрпақтарының ризашылық сезiмiне бҿлене алмауы болатын. Мiне
бҥгiн соны кҿзiм кҿрдi. Ҿмiрден ҿтер
шағымда ойдағы орындалмай
жҥрген бас арманым жҥзеге асты. Алла тағаладан ендiгi жерде сенiң
жолыңды оңғара кҿр деп батама қосып тiлек тiлермiн, шырағым.
Жолың болсын! Жолың халықпен бiрге болсын! Мынау мол жиналған
елдiң бҽрiнiң де кҿкiрегiнде сол тiлек тҧрғанына сенемiн…
Шындығында да бiзге кездескен Атыраулықтардың сҿзi мен жҥзiнен
iстелiнiп жатырған iстерге деген мақтаныш, сол iстердi тындырып
жатырған ел азаматтарына деген алғыс сезiмнiң молдығын байқап
жҥрдiк.
Иманғали мырзаның ҿзi бiр сҿзiнде: ―Мен бҧ кҥндерде қасымдағы
кҿмекшiлерiммен мақтанамын. Соншама iс тыңдырылып жатыр деп
менiң атымды атайды. Ҿздерiң бiлесiңдер бiр кiсiнiң қолынан не келушi
едi. Атағы менiкi, еңбегi менiң қасымдағы азаматтардiкi. Ал бҧл
iстердiң негiзiне ой жҥгiртсек бҽрi де Елбасы Нҧрсҧлтан Ҽбiшҧлы
Назарбаевтың Жарлықтарына сҽйкес iстелiнiп жатырған, мiндеттi
тҥрде iстелiнуге тиiстi жҧмыстар‖ –
деген
-
дi.
244
Осы мақала авторы, мен, ҿткен жылы Атырау ҿңiрiнде еңбек етiп,
Қазақстан мҧнайының 100 жылдық мейрамына қарсы ―Хан Ордалы
Сарайшық‖
атты
мемориалдық
кесене
қҧрылысын,
облыс
басшысының сҧрағы бойынша, дҽл тҿрт ай мерзiмде аяқтап шыққан
болатынмын. Жалпы жҧмыс мҿлшерi жылдан астам уақытта салынуға
тиiс бҧл қҧрылыс тек қана облыс басшысының елдi жҧмылдыруымен
жҽне Нҥрпейiс Мақашов, Рҽшила Мурсалива сияқты ҽкiм
орынбасарларының кҿмегі арқасында, қҧрылысшылардың кҥндiзгi
кҥлкiнi, тҥндегi ҥйқыны ҧмытқандықтарының арқасында жҥзеге асқан
болатын. Олар жалпы жҧмысқа қатынасты мҽселердi ғана емес тiптi
бiздiң ҽр бiр ҧсынысымыздың, ҽр бiр
сҧрағымыздың орындалмай
қалмауын қатты қадағалап отырған
-
ды.
Бiз елде болып жатырған осындай iстер мен iс тындырып
жатырған азаматтарды кҿре жҥрiп қазiргi кҿптеген баспасҿз беттерiнен
байқалатын адамдардың азып бара жатқандығы, заманның тозып
бара жатқандығы туралы байбаламдарға келiсе алмаймыз. Бiзге
басқаша пiкiр бар… Бiздiңше…
… Заман да тҥзелiп келедi, адам да тҥзелiп келедi…
Оған келтiрер дҽлелдерiмiз мол. Ондай дҽлелдердi байтақ
Қазақстанның кез
-
келген ауылынан алуға, кез
-
келген азаматының
бойынан табуға болар едi. Бiрақ бiз негiзгi ойымызға Атырау ҿңiрiн
арқау етпек болдық. Себебi бiз Атыраудан сол айтылғандарға қоса
ерекше тағы бiр соны қҧбылыс, жаңадан ашылып келе жатқан,
болашақта ҥлкен арнаға айналар бастаудың кҿзiн байқағандаймыз.
Бҧл ҿлкеде бiз жеке тҧлғалармен қоса тҧтас бiр қауым елдiң, тҧтас бiр
облысынң ҧлтына, дiнiне, тiлiне қарамай ортақ мақсатқа бiрге
ҧмтылуын сезiнгендеймiз. Олардың рухани ҥндестiгiн сезiнгендеймiз.
Олар бабалардың кешегiсiн балалардың бҥгiнгiсiне жалғастыра алған
секiлдi. Солай ете алғанда ғана ҧлттық сана қалыптаспақ. Ал ҽр адам
пендесiнiң ҿз ҿмiрiнiң тек қана ас iшiп аяқ босату ҥшiн еместiгiн
тҥсiнушiлiк –
ол ҽр адамның ҥлкен жеңiсi.
Атырау ҿлкесiндегi бҧл жаппай серпiлiс, жеке
-
жеке Қазақстан
азаматтарының бойынан табылып жатқан сан тҥрлi iзгiлiк пен
қайырымдылық, iскерлiк пен бiлiмдiлiк, ҿткендi тану мен болашаққа
болжам жасау секiлдi ҽр пенденi кiсi етiп кҿрсете қасиеттер бастауы
қайдан нҽр алып жатыр?… Бҧл ойлануға тҧрарлық сҧрақ деп
ойлаймын.
Ҿткен жыл Президент
Жарлығымен бабалар рухын еске алу
жылы деп аталса, ҥстiмiздегi жыл мҽдениеттi қамқорлау жылы деп
аталмап па едi?… Демек, бҧл мҽселеге басқа тҧғырдан кҿз салсақ еш
жаңалық та жоқ секiлдi. Тек қана Ел Басының Жарлығын ойдағыдай
орындап шығу!…
―Аталар рухына бас ию жылы деп аталған шақта Атырау облысы
Ҥстiрт ҥстiнен археологиялық қазба жҧмыстарын қаржыландырып,
алтын тауып жатса, Қазақ Хандығының алғашқы астаналарының бiрi
245
Сарайшық басында Қасым Ханға, сонымен қатар Алтын Орда, Ноғай
Орда Хандарының аттарын тасқа қашап ел есiне тҥсiрiп жатса,
елiмiздiң мҧсылман елi екенiн еске салып ҥш бiрдей мешiт салып
жатса –
Атыраулықтардың бҧндай iстерi Президент Жарлығын
бҧлжытпай орындауға ҿз ҥлестерiн қосуға тырысқандығы деп тҥсiнуiмiз
керек. Мҽдениет жылы деп аталуына байланысты бiр музей салып
(Сарайшықта), екi музейдi, екi мҽдениет сарайын, бiр драма театырын
кҥрделi жҿндеуден ҿткiзiп (Атырауда), сақалы қырық қҧлашқа жеткен
мектеп, университет ғимараттарын пайдалануға берiп жатса бҧл да
елдiң Ел Басының ҥндеуiне ҥн қосқаны емес пе‖ –
дейдi облыс Ҽкiмi.
Бейбарыс сҧлтан ескерткiшi, Қҧрманғазы мҥсiнi, Дина шешей
бейнесi –
бҧлар аз уақыт iшiнде елдiң ҧлттық рухын ең жоғары сатыға
кҿтерiп тастаған ҿнер туындылары болды. Бiздiң ойымызша дҽл осы
кҥндерi Атырау азаматтарының қолынан келмес ештеңе жоқ. Ел
азаматтарының жоғары рухы, облыс басшыларының ел қамымен кҥнi
-
тҥнi ат ҥстiнен тҥспеуi –
шешуi қиын ең кҥрделi мҽселенiң тҥйiнiн
тапқан секiлдi. Ол –
басшылардың ел қамы ҥшiн тiршiлiк етуi,
қосшылардың сол мақсатта бiрауызды болуы. Бiз осы қҧбылысты
Атырау ҿңiрiнен байқағандай болдық. Бiз сондықтан да заман да
тҥзелiп келедi, адам да тҥзелiп келедi деп сенiммен айта аламыз…
Тек бiздiң тiлегiмiз осындай толық қанды патриоттық серпiлiстер
Қазақ елiнiң барлық жерiне тезiрек қанат жайса ғой!…
Атырау қаласындағы қҧрылысының тоқтап қалғанына он жыл
болған 60 пҽтерлiк тҧрғын ҥйдiң тапсырылған сҽтi менiң жадымда ҧзақ
сақталар деп ойлаймын. Ашылу рҽсiмiне мектеп балалары мен, бала
бақша сҽбилерiн мол жинапты
-
ау деп ойлап қалғанмын… Кейiн
тҥсiндiм, бҧл пҽтерлер кҿп балалы от басыларға берiлiптi… Балалар
маңына жақындасам бiр
-
бiрiне ҿз терезелерiн кҿрсетiп, бҿлмелерiнiң
санын мақтаныш толы сезiммен айтып, тiптi ҥй қабаттарын да ҿздерi
таңдағандай ҽсерленiп жатыр екен… Бала даусы бақыт болатын
болса –
бҧл тҧрғын ҥй маңынан ендi ешқашан бақыт арымас, бақытты
бала ҥнi ҥзiлмес…
… Ел қамын ойлаған басшы…
Жалпы ҿмiрдiң барлық сыры да, мҽнi де осы сҿз астарында
жатырған болар ма?…
Халықта ―жаман қосшы жоқ, жаман басшы бар‖ дейтiн қанатты
сҿз
болатын.
Қолдағы барды орынды жҧмсап, бҥгiннiң тiлегi мен ертеңнiң
мақсаттарын ҧштастыра, бҥгiнгi тiршiлiк қамы мен кешегi ҧлт тарихын
астастыра, барлық iстелiнген iстi ―ел қамы‖ деген бiр ауыз сҿз
аумағынан алатын басшыға тап болғалы Атырау ҿңiрiнiң ҿзгерiп сала
бергенiн байқаймыз. Қаланың кҿркiнен сҽндiлiк байқала бастаса,
адамдарының жҥзiнен нҧр, кҿзiнен қуаныш, ҽңгiмесiнен ҥлкен ҥмiт
сезiнесiз…
246
Мақаламыздың соңын аты тек қазақ халқына емес, барлық ҿнер
сҥйер адам баласына таныс Қаршыға Ахмедияр мырзаның оңаша
ҽңгiмеде айтқан бiр ауыз сҿзiмен аяқтағалы отырмыз…
… Ол кiсi кенеттен қатерлi дертке тап болып, Атыраулықтардың
кҿмегiмен Қытай емханасына орналастырылыпты. Дерт азабын Пекин
емханасында тҿрт ай бойы шеккен Қаршығаның ҥмiтi де сҿне бастаған
шағы болса керек, Қытай емшiлерiне жетуге жҽрдемдескен Иманғали
Тасмағамбетовке телефон соғып елге қайтқысы келетiнiн хабарлапты.
Сонда Иманғали мырза: ―Ақсақал, сiздi тек қана отбасыңыз емес бҥкiл
қазақ халқы кҥтiп отыр ғой, денсаулығын тҥзетiп келедi деп кҥтiп отыр
ғой‖ –
дептi.
Сол сҿз менi жеңiске жеткiздi дейдi,
-
Қаршекең.
Облыс ҽкiмшiлiгiнiң алдына Бейбарыс Сҧлтанға қойылған ескерткiш
қасында қазақша жарты кҥмбез орнатылып, сол гранит тасқа бҧдан
1300 жыл бҧрын Қҧлтегiн қҧлпытасына қашалған сҿз ойылып
жазылыпты…
… Жерiмiз бен суымыздың, елiмiз бен жҧртымыздың қамы ҥшiн
бастаған iсiмiз едi бҧл…
… Ҽр басшының ойы мен iсi –
ел мҥддесi мен адам
мҧқтаждығынан туындап жатса ғой… шiркiн!…
Достарыңызбен бөлісу: |


title: .3. Тегін тануға ҧмтылу –


title:
«Ҥш қиян», 29.09.2000

5.5

text:
«Ҥш қиян», 29.09.2000
5.5.
Қазақстан Республикасы Президентінің Жолдауы
(
2005 ж.
)
қақында
Ендігі жерде 18 ақпан біздің еліміз ҥшін ерекше еске ала жҥретін
кҥндердің бірі болатын болар.
Нҧрсҧлтан Ҽбішҧлы 2005 жылғы Жолдауымен еліміздің болашақ
экономикалық қуаты мен рухани болмысын кҿз алдымызға ҽкелгендей
болды. Осы уақытқа дейін Елбасының елге берген уҽдесі мен
тындырған
ісінің
арасында
алшақтық
болған
емес.
Қайта
аталарымыздың ―арық сҿйлеп семіз шық‖ қағидасын берік ҧстанған
Елбасы ҿз уҽделерін мезгілінде, тіпті ертерек тындырып жататынына
етіміз ҥйреніп болды. Президент жыл сайын ел алдында есеп беріп
келе жатыр. Быйылғы Жолдау еліміз бен жеріміздің де, саясатымыз
бен экономикамыздың да сенімді қолда екенін дҽлелдей тҥсті.
Президент Жолдауы –
еліміздің технологиясы мен техникасы,
қҧрылысы мен тҧрмысы
Қазақстанды ҽлемнің озық елдерінің
қатарына жеткізеді
-
ау деген арман отын жағып берді.
Президент Жолдауы –
аграрлық бағдарлама, иновациялық
жоспарлар біздің елімізді енді біраз жылдардан кейін Қазақстанның
ешкімге тҽуелсіз ҿмір сҥру дҽрежесіне жеткізетініне кҿзімізді жеткізді.
Президент Жолдауы –
ел басшысына сеніп келген топтардың сенімін
кҥшейте тҥссе, ойланып жҥргендер мен ―алтын отау тігіп береміз‖
247
дейтін жел сҿзділерге еретіндерді ойландырлықтай жан
-
жақты
дҽлелдермен бекітілген еңбек болды.
Ендігі жерде болашақ деген сҿзді естігенде Қазақстанның шығар
шыңы, жетер мақсаты толық анықтала бастады. Сол мақсатқа жету
ҥшін таңдап алынған жолдың бҧраң емес даңғыл екеніне, басқалардың
таптаурын жолы емес біздің ҿз елімізге ғана тҽн жол екеніне кҿз жетті.
Осылайша арманымыз анықталған шақта, оған жетер даңғыл
салынған шақта еліміздің ҿзіміз арман ететіндей ел болуы ҥшін бір
-
нҽрсе қажет. Ол Президенттің де, ҿкімет басшыларының да қолында
емес, ол мына біздердің, біздер мен сіздердің, халықтың қолында.
Ел тағдыры қолымызда дейтініміз, жҧртымыздың бірлігі мен
берекесі біздің бір жеңнен қол, бір жағадан бас шығаруға
тырысуымызға байланысты. Жан
-
жақты бақылай отырып біз ҿкімет
басшылары мен ел азаматтарының сҿзінен ҥндестік, саясатынан
ауызбірлік кҥтеміз. Сол елімізді Нҧрсҧлтан Ҽбішҧлы белгілеген межеге
тезірек жеткізер негізгі қозғаушы кҥш болар еді десек қателеспейміз.
Біздер бҧрынғы заманда ойымызды біреу ойлап, сҿзімізді біреу
сҿйлеп, біздер ҥшін барлық мҽселелерді басқалар шешіп, ҿзіміздің
ешкім емес екенімізге дағдыланған елдің адамдарымыз. Қалыптасқан
сол дағдымен ҽлі кҥнге ҽркімнің аузына қарап, ҿз ойымызды еркін
ашып айта бермейміз. Енді сол ҽдеттен қҧтылатын уақыт жеткеніне,
тіпті ҿтіп бара жатқанын байқай бастадық.
Біраз уақыт бір шама халық ДВК деген партия сойылын соғамыз
деп шатасты. Енді біреулері ―Ақжол‖ деп аузын ашты. Бҧ кҥндері ол
партиялар бет
-
перделерін сыпырып, жҧртқа ҿздерінің ҿң
-
тҥстерін
кҿрсетті. Ел билемек тҥгіл ауыз біріктіріп бір жиынға жиналғандардың
басын қосып ҧстай алмайтынын байқатып алды.
Сондықтан да ҽр қазақстандықтың, ҽр қазақтың Президентіміздің
осы Жолдауы Нҧрсҧлтан Ҽбішҧлы арман еткен дҽрежеде іске асуы
ҥшін мен не істей аламын, менің қолымнан не келеді деген сҧрақ
қойғаны дҧрыс болар еді.
Ҽрине, мамандығы бойынша, табиғиғат берген қасиеті бойынша
ҽркімнің тындырар ісі де ҽртҥрлі.
Испан данышпаны Сервантес: ―Ең арзанға тҥсетін, ең қымбат
бағаланатын бір нҽрсе бар, ол –
кішіпейілділік‖ –
деген екен.
Сол айтқандай біздердің де: ―Ҿз қолымыздан еш шығынсыз
келетін, бірақ елімізді шексіз бақыт пен байлыққа жеткізетін бір нҽрсе
бар, ол –
ауызбірлік!‖. Президентіміздің Жолдауындағы істерді
тындыруға атсалысу, Президент саясатын қолдау –
ел тыныштығы. Ел
тыныштығы ел экономикасының басты қҧралы.
Сондықтан да біз Аллатағаладан
Нҧрекеңе ҧзақ ғҧмыр бергей,
халқымызға ермешілдік емес ой мен парасат бергей деп тілек тілейміз.
Нҧрсҧлтан Ҽбішҧлы ҿз кемеңгерлігін танытты. Елдің елдігі мен бірлігін
ҧйымдастыра алды, байлығы мен берекесін қорғай алды.
248
Ендігі кезек біздікі.
Ендігі жерде біздер, қазақстандықтар, халқымыздың бақытына
туған осындай ҧлдар дарынын толығырақ ел мҥддесі ҥшін пайдалана
тҥсудің мҥмкіншілігін пайдалануымыз қажет секілді.
Уақыттың адал сарапшы екеніне кҿз жетті. Мемлекет пен
Мемлекет басшылары атына кір жаға сҿйлейтіндерді ойланбастан
қостай кететін қолынан іс келмейтіндіктен ызалылар мен байлыққа
бҿккенмен билікке қолы жетпей кҥйікті болып жҥргендердің шашпауын
кҿтергеннен
ҿз
басыңызға,
ошағыңызға,
Отаныңызға
не
табатыныңызды ойланыңыздар...
Еліміздің бҥгінін қамтамасыз еткен, борлашағына жарық нҧр
тҥсіріп тҧрған Президентіміздің бҧл жылғы Жолдауы еліміздің бақытты
болашағына жасалған сҽтті қадамдардың бірі болды деп есептеймін.
5.6.
Ел бақыты –
сӛзін ҧстар ҧлында
Еңбексҥйгiштiгi мен iскерлiгi атын елге танытып, Аллатағаланың
назарына iлiнiп басына бақ қонған, қолына тҧтас 6ip елдiң ноқтасы мен
тiзгiнi тиген мемлекет басшысы басқару жҥйесiн ҿз елiнiң негiзгi
тҧрғындарының традициялық демократиясына, ҿз ҧлтының сан
ғасырлар бойы кҥткен арман
-
мҥддесiне сҽйкестендiре алса, онда ол
ҿз атын, сҿз жоқ, Қасым мен Есiм, Тҽуке мен Абылай деңгейiне кҿтере
алары сҿзсiз. Заңдары мен қаулыларын ҽдiлеттiлiк атты қасиеттi ҧғым
мағынасына шендестiре алған, сол ҽдлеттiлiктi iздеу жолында ғана
объективтiк, субъективтiк қателерге ҧрынған ҥкiмет —
жерiн жҧмаққа
айналдырар, елiн бақытк,а жеткiзер.
Бiз бҧл жерде Жер атын Ел атынан ҽдейi бҧрын атадық. Адам
баласының (шындығында жалпы тiршiлiк иелерiнiң —
адам, жануар,
ҿсiмдiк) жер бетiнде пайда болғандағы басты функциясы —
тек қана
жақсы ғҧмыр сҥру емес, жақсы ғҧмыр сҥре артына жақсы ҧрпақ
қалдыру. Осы басты мақсатын орындау жолында жануарлар мен
ҿсiмдiктердiң сан қырлы сыры ашылып адам пендесiне ҥлгi
боларлықтай тҽжiрибе жинақталды. Бҥкiл адамзат отауы —
Жер. Олай
болса "ҽуелi отауыңды сайла" деген қазақ даналығы ҿзiң ҿмiр cҥpiп
отырған Отауыңды, ертеңгi ҧрпағыңның Отанын кҥтiмдi кҿзбен қарауға,
оның тек қана бҥгiнгiлерге емес ертеңгiлерге де жайлы болуына назар
аударуды мiндет етедi. Ҽрине, керегенiң кҿрiктiлiгi, босағаңның
берiктiгi басында бейбiт заман тҧрғанда ғана жҥзеге аспақ.
Тҽуке хан заманында қазақ елi жарты ғасырға жуық жат
-
жаумен
соғыссыз бейбiт ҿмiр кешiп, ел арасында болып тҧратын рулық
қақтығыстардан да арылып, "кой ҥстiне бозторғай жҧмыртқалаған" 6ip
тамаша қогам орнапты.
Оған Тҽуке хан қалай қол жеткiзген?...
249
Ҽдебиетiмiздi, тарихымызды, елдiк жадымызды аударып
-
тҿңкерiп қарасақ сол заманда барлық шешiм ҥштiк билiкке бағынып,
ҥш бидiң тезi мен талқысынан ҿткеннен соң қабылданған секiлдi.
Қазақ халқының тарихи сҽттiлiк кезеңi сол кезде ел басында
парасаты мол Тҽуке хан отырса, билiк басында Тҿле, Қазыбек, Ҽйтеке
билердiң мҽртебелi болуына сҽйкес келген болса керек.
Ҽдiлеттiлiкпен басқарылған елдiң ҽрбiр адамы —
ол Кiсi. Бҧл —
ел бақыты!...
Жерге —
Жер
-
Ана деп, болашақ ҧрпағымның алтын 6eciгi деп
қарасаң ғана, жер жҧмаққа айналмақ. Бҧл —
Жер бақыты!...
Билеушi топ келер ҧрпақ қамын ҿздерiнiң қара басының қамынан
кем қоймаса —
ол мҽңгiлiк белгiсi.
Бҧл келер ҧрпақ бақыты!...
Мiне осы ҥш қағида жердi Жер етедi, елдi Ел етедi, пенденi Адам
етедi.
Бағы жанып ел билiгi қолына тигендердiң (олардың жҽй
адамдардан тек қана бағы артық, ал басқа қасиеттерi кейде артық
кҿбiне басқалардан бiрде тең бiрде кем тҥсiп жатады) негiзгi мақсаты
осы ҥш қағиданы неғҧрлым жоғары сатыға кҿтеру болса онда тыныш
ҥйқтап, тыныш ҿмiр сҥрiңе болар.
Жай билiктiлердiң ел ҥшiн тер тҿгуi керек болса, ел басшысы
ҥшiн ол жеткiлiксiз. Олар ҥшiн ең бастысы —
қай жолға тҥсу, қандай
жолмен бару?.. Тҿккен тер мен аққан қан қай жол топырағын
суармақ?
...
Айтылып келген —
"мақсатқа жеткiзер барлық жол да дҧрыс" —
атты қағида ҿзiнiң тiршiлiк заңына сҽйкес еместiгiн дҽлелдедi. Ол
қағида —
дiнсiздер қағидасы. Мен бҧл жерде дiн сҿзiнiң мағнасын
кеңiрек толғап тҥсiнгендi қалар едiм.
Бiз бҧл оймен бақытқа жеткiзер буддистер жолы мен
мусылмандар жолының ҽр тҥрлiлiгiн айтпақпыз. Ҥндi халқы мен қазақ
халқы ҥшiн бiрдей жолды тандап алуға бола қоймас. Қазақ халқының
сан ғасырлық ҿз соқдағы бар ел, осы ҿту кезеңiнде де тек қана ҿзiне
сҽйкес жолы бар екенiн дҽлелдеп жату қажет бола қоймас.
Жаратылыстың ақыл жетпес сан қырлы қҧпиялы екендiгi, ол
туралы дҽлелденген ғылыми тҧжырымның жоқтығы, ал айтылып
келген кейбiр пiкiрлердiң тҥп
-
тҧқиянымен кҥйреуi, ҿмiр бойы солар
туралы ойланып
-
толғанып жҥрген саналы кiсiнi тек қана бiр
-
ақ жолға
бастайды, сонда апарады. Ол жол
-
Қҧдайды мойындау, оның
ҧлылығына бас ию. Ол —
ҽрбiр қате басқан қадамыңа, тiптi ойлаған
арам ойыңа ертеңгi кҥн, Ақырет кҥнi жауаптысың деген тҥсiнiктi
мойындау. Ҽрине тек қана жiберген кетелiгi ҥшiн емес, тiптi жаман ойы
ҥшiн жауапты болатынын сезiнген пенде олардан аулақ болуға
тырысуы заңды нҽрсе. Сондықтан да сенушiлер барлық ic
-
ҽрекетiн —
осы iсiм қҧдай жолына сҽйкес келе ме, келмей ме деген пiкiр талдауы
арқылы iске асырмақ..
250
Аллатағала жолына, имандылық жолына тҥскен адам халык,
даналығы деген ҧғымды аттап кетуi мҥмкiн емес. Ондай адам киын,
кҥрделi мҽселелерге кездескен кезде бҧл жҿнiнде халық не деген, дiн
уағызы қандай ақыл бередi, неден сақтандырады деген ойлар
синтезiнен ҿткiзiп барып ҽрекет етпек. Ондай кiсiге халықтың дана ой
тҥйiндерi, мақал
-
мҽтелдерi шешушi ҽсер етсе ел iшi тыныштыққа
бҿленер. Тапсырған iстi қайта
-
қайта бҥлдiрген кiсi ендiгi жерде
қателеспейтiнiне ант iшiп отырғанда: "Бiр сынаған жаманды екiншi
қайтiп сынама" деген халық даналығын есiне алып барып шешiм
қабылдаған мҽртебелi кiсi шындықтан алыс кетпес болар.
Кейбiр ҧлы тҧлғалар —
Жаратушының бар екенiн бiле тҧра,
мойындай тҧра ҿз басының, жеке басының атағы ҥшiн барша елдi
қасiретке ҧшыратқан, жердi қанға бҿктiрген. Бҧлар, ҽрине, дiнсiздер.
Бҧдан туындайтын бiр
-
ақ сҧрақ —
дiнсiз адам мемлекет басшысы бола
ала ма?... Оның сенерi жоқ. Оның мҽңгiлiк болашақ ҿмiрден кҥтерi жоқ.
Сондықтан да оның қағидасы бҥгiн жеп қал, алып қал, кҿрiп қал.
Сондай ой салдары ондай жандарды ҥлкен
-
ҥлкен тҥзетiлмес
қателерге аяқ бастырады.. Қортындысында ел қасiретке ҧшырайды,
Жер жаралы болады, ҥмiт ақталмайды.
Жаралы Жер мен қacipeттi Елден бiрден бақытты ҧрпақ ҿмiрге
келе қоюы екi талай нҽрсе. Демек, ҽрбiр қатесi ел қасiретiне айналар,
ҽр шешiмнiң
аржағында халық тағдыры тҧрған мансапқа дiнсiз жанды,
имансыз кiсiнi жақындатуға болмас.
Қазақ елiнде демократиялық қоғамның алғы шарттары бар қоғам
орнады. Қоғам мҥшелерiнiң денi мҧсылмандар. Демек елiмiз мҧсылман
мемлекетi. Қҧдайға шҥкiр, кейбiр қиындықтар мен экономикалық
сҽйкессiздiктердi екiншi жолға шығарсақ, рухани болмысымызға нҽр
берерлiктей бастау бар секiлдi. Тҽуелсiздiк туын кҿтердiк. Ҧлттық тҧр
-
сипатымызды сҧратпай танытар белгiлерi бар қоғам орнап, ҧлттық
сана
-
сезiм жандана бастады. Егер соңғы сан ғасырлар тарихын талдап
қарасақ, қазақ халқының ел ретiнде, тҽуелсiз мемлекет ретiнде ең
бақытты шағы осы мезгiл болса керек.
Ой бостандығы, сҿз бостандығы орныға бастады. Мiне соның
арқасында бiз ойымызға келген кейбiр ой
-
тҥйiндерiн ел назарына
ҧсынсақ пе деген қортындыға келдiк.
Бҧл ой тҥйiнi негiзiнен алғанда ел басқару жҥйесiн жасақтайтын
институттарға, ел басқаруға араласып жҥрген азаматтарға арналады.
Бiздiң ҧсынғалы отырған ел баскару жҥйесiнiң ҿмiршеңдiгiн мойындау
ҥшiн оқырманның мiндеттi тҥрде тҿмендегi ҥш шартты қажеттiлiктi
мойындауы қажет.
1. Алғы шарт —
ол Аллатағаланың қҧдiретiн, оның
жаратушылығын мойындау. Кез
-
келген мансап иесi жеткен дҽрежесiне
тек қана ҿзiнiң ҧлылығының, ақылдылығының арқасында ғана емес,
Аллатағаланың мейiрi
тҥсуiне де байланысты екендiгiн мойындау.
Қарауындағы мыңдаған адамы бар облыс, миллиондаған елi бар
251
республиканы басқару жолында Аллатағаланың аддында жауапты
сезiну.
2. Елдi басқарушы (облыс, Республика басшылары) ел басқару
жҥйесiн ҧйымдастыру барысында Аллаға сҥйiктi нҽрселерге кҿңiл
бҿлуi. Алла жаратқан нҽрселердiң ерекше қасиеттiлерi де бар, екенiн
ескере жҥру (қасиеттi сҿз, қасиеттi кҥн, қасиеттi сан, тағысын
тағылар...)
3. Соңғы шарт —
санғасырлық ҿмiр тҽжiрибесiн мойындау. Адам
баласы ҧзақ ғҧмырында он сегiз мың ғаламның барлық қасиетiн
анықтап болған. Бҧған дҽлел
-
тiлi, дiлi, дiнi ҽртҥрлi халықтардың
кейбiр нҽрсеге, уақиғаға, қҧбылыска сенiмiнiң сҽйкес келуi.
Бҧл шарттарды мойындаған мансаптылар ҿздерше сҽйкес
келетiн, сҽттi кҥндерде шешiм қабылдап, қасиеттi сҿздер мен сандар
арқылы жҥйе қҧрып ел басқарып, ҿзiнiң басқан ҽрбiр қате қадамы бу
дҥниеде елдi, жеке адамдарды қасiретке душар ететiнiн, о дуниеде
ҿзiнiң алдынан шығатынын 6ip сҽт естен шығармай, Алла атымен ic
бастап, елiн бақытты ҿмiрге жеткiзерiне сенiмдi болмақ.
Ойға алған мҽселенi тҥсiндiру ҥшiн кipicпe, алғы шарттар 6ip
жоба тҥсiнiктi етiп баяндалған секiлдi, ендi Қазақ Елiн басқару
мҽселесiне Тоқтамыс Сайын Назарбекҧлының қияли жҥйесiне
тоқталып кҿрелiк.
Алла жалғыз. Жалғыздық тек қана Аллаға жарасқан. Бiр —
қасиеттi сан.
Адам –
пенде, Аллатағала жаратқан пенде. Сайтанның
азғыруына epiп талай
-
талай Ҧлы адамдардың қате қадам басқаны
тарихтан белгiн. Бiз осыларды ойлай келе бҥкiл Ел тағдырын жеке
кiсiге сенiп тапсыру –
адам баласының ғҧмырындағы басты қателерiнiң
6ipi деп есептеймiз. Сол қатенi тҥзетсек пе деген ойға берiлдiк. Бiздiң
тҥсiнiмiзде, елдi рухани бостандыққа, экономикалық тҽуелсiздiкке
жеткiзу жолы, ол билiктi жеке кiсiнiң қолынан алып қасиеттi ҥштiкке
тапсырса. Олай болса, Байтақты ҥш адамнан қҧралған ҧйым
басқаруы қажет. Кез
-
келген шешiм сол ҥш адамның, бipeyi келiспеген
жағдайда екеуiнiң келiсiмiмен қабыдануы шарт. Ҥштен кейiнгi! қасиеттi
сан –
жетiлiк. Осы ҥш пен жетi арқылы Ел басқару жҥйесiн қҧрастырса
–
ол Аллаға сҥйкiмдi ic болар едi.
Бiздiң
ғасырымыздан бҧрынғы, бiздiң ғасырымыздағы ел
басқарған ҽр тҥрлi мансап иелерiнiң қабылдаған шешiмдерiнiң ҿмiр
қағидаларына сҽйкес келмеуiнiң қырсығынан жеке елде, бҥкiл дҥние
жҥзiнде адам ақылына сыймайтын аштықтар, қырғын соғыстар,
қаруланулар, бомба жарулыр, 6ip елдi ел ретiнде, халық ретiнде
жойып жiберу қадамдары жасалды.
Жеке кiсi басқарған елде, жеке кiсi жалғыз ҿзi шешiм қабылдай
алған жағдайда, елдi қаншылқты демократиялық ел деп атағанымен
ол ел толық қанды демократиялық ел болуы мҥмкiн емес. Билiктi адам
252
қалай болғанда да ҿз дегенiн iстете алады, шығарған заңдарын ҿзiнiң
қалаған ниетiне бейiмдей алады.
Осыларды ескере отырып бiз тҿменде баяндалатындай басқару
жҥйесiн ҧсынамыз.
1. Жетi қасиеттi сан. Ҽсiресе қазақ халқы жетi санына қатты
сиынған. Келесi ғасырымыздың жетiншi жылында яғни, 2007 жылы ел
билейтiн кiсiлер сайлауы, жетi жыл бҧрын, 2000
-
жылы ҿткiзiледi. Бҥкiл
халықтық сайлауда Қазақстанда туып ескен, жасы 36 (ҥш мҥшел) 48
(тҿрт мҥшел) жас арасындағы, денсаулығын растайтын куҽлiгi бар,
халық таныған ғылыми еңбегi, ҿндiрiстiк жетiстiгi, iзгiлiк қасиеттерi,
қайырымдылық қадамдары елдiң игiлiгiне айналған, тындырған iстерi
елдiң рухани жҽне мҥлiктiк байлығының кҿбеюiне ҥлес қосқан, шын
мҽнiнде Ел Азаматы атанған жетi кiсiнi тандап алады.
2. 2007-
жылы Жаңа
-
жыл (қазақша) кҥнi ел билiгiн қолына алатын,
2000-
жылы бҥкiл халықтық сайлауда iрiктелiнiп алынған жетi кiсi осы
жетi жьш аралығында тек қана ҿз елiнде емес, бҥкiл дҥние жҥзiнде
тҽжiрибе жинақтап, тiл ҥйренiп, ҽр тҥрлi саладағы (саясат, тарих, заң,
экономика, ел басқару, философия...) пҽндердi тауысып, еңбектер
жазып, ел басқаруға дайындықтан ҿтедi.
3. 2007-
жылы, 2014
-
жылы ел билейтiндер сайлауы ҿткiзiлiп
жатқан шақта, жетi жыл бойы тҽжiрибе жинақтаған жетi адам
ортасынан ҥш адамды iрiктейдi, оларды ел басшылары етедi.
Осы жетi адамның қатысуымен сайлау ҿтедi. Олар ҿз дауысын
тек қана басқа кiсiге бередi. Қалған тҿрт адам ҿте жоғары мансаптарға
ие болады. Ел басқару барысында ҥштiктiң бiрiн ауыстыру қажет
болған жағдайда осы тҿрттiктiң бiрi жоғары ҥштiкке ҿтедi.
Сайлаудан ҿткен жетi кiсi осы он тҿрт жыл бойы мемлекет
қамқорлығында болады. Осы мезгiл iшiнде жеке шаруашылық
iстермен айналыспайды. Мерзiмi ҿткен шақта бҧл адамдарға атқарған
iсiне сҽйкес мемлекет орташа дҽулет бҿлiп бередi.
Ҽуел баста, ҿзiмiз айтқандай, бҧл қияли жоба. Ендi қияли
ҿмiрден кҥнделiктi тiршiлiгiмiзге ортақтасар болсақ, ол туралы ой
қозғар болсақ, онда мен ҿз ойымды, ҿз тiршiлiгiмдi 6ip мақал
мағынасына бағындырар едiм.
...Ҿсер
елдiң жiгiтi бipiн
-
бipi батырым дер!..
Мағнасын талдау қажет пе?.. Тҥсiнiктi ме?..
Сҿз жоқ, бҽрiмiз бiрдей тҥсiнiктi деп шу ете қалар ек.
...Ал мен қажет дер едiм, Қажеттiлiгiн дҽлелдеп те беруге
болар...
... Бiр кҥнi теледидарды қосып қалсам Рҽтбек қажының қимылы
мен сҿзiн аудармай ойнап жатқан бip сайқымазақ дiн басын, сол
арқылы бҥкiл қазақ халқын, бҥкiл Мҧхаммед пайғамбар ҥмбетiн
масқаралап жатыр екен. Артын кҥттiм. Ең болмаса 6ip адам: "Бҥкiл 6ip
ҧлт, тҧтас мҧсылман қауымының арына тиер iске неге бардындар,
қажының иманды болындар дегеннен басқа не жазығы бар едi" –
253
дейме деп дҽметтiм. Ҽттең, ешкiм шықпады, қайта бҽрi жырқылдай
кҥлiсiп, тырқылдай тарасып кете барды. Менiң қажыға жаным
ашымайды, менiң сол қажы арқалы ел табынар дiнге жаным ашиды.
Мен қажының арын емес дiн жолын арлап отырмын. "Ҽуелi Алланды,
сосын патшанды сыйла". Бҧл менiң сҿзiм емес, қҧран сҿзi. Бiздiң
қоғамның дiнге қҧрметi жаңағыдай болғанда мемлекет басшысына
қҧрметi қандай?
...
Кеше ғана "желтоқсан" уақиғасы не ҥшiн болып едi?..
...Неге бiр қырғыз бала "желтоқсан" уақиғасы ҥшiн берген Кеңес
ҥкiметiнiң алғысына қарсы болып едi?..
Жақында бiр тҽжiк жоддасымды кезiктiрдiм. Ҥйреншiктi "хал
қалай" деген сҧраққа менiң берген жауабыма наразьшық бiлдiре:
"Бақытты екендерiндi, тiптi бҥкiл Қазақ халқының бақытты ел екенiн
бiлмейсiндер ғой" —
дегенi. Ол: "Бҧрын қазақпын деген сҿздiң ҿзi
басқа ел адамына сiздерге сенiммен қарауға итеретiн. Ал қазiр мына
қилы заманда ел басына Назарбаевтай ҽрi бедел иесi, ҽрi ақыл иесi
кiсiнiң отыруы —
ол да ел бақыты. Тек сол бақытты бағалай бiлу
қажет" —
деп едi.
Аталарымыз надандығы ҥшiн халық жауы атанған, ҽкелерiмiз
соғыста тҧтқынға тҥскенi ҥшiн Отан жауы атанған ҧрпақпыз. Ҿзiмiз
қатыспасақ та соғыс қасiретiн, бейбiтшiлiк бағасын бiлгендей болған
ҧрпақпыз. Сондықтан да, кiсi бақытты дегеннiң аш кҿздене жиған
байлық та, басына қонған бақ та емес екенiне кҿз жеткен. Елiм деген
кiсiге ел бақыты да, адам бақыты да —
ел басындағы бейбiт ҿмiр.
Қазақ халкының ҿз еркiмен дауыс берiп тҧңғыш рет ҧлттық
мемлекетiне ҧлт ҿкiлiнен ҿз Ел басын сайлап алуы, ғасырлар бойы
бабаларымыз болашақ бостандық ҥшiн жан қиған арман мемлекетi
орнауы —
мҧратына жеткен шағы емес пе?..
...
Ендi не болды?.. Бiреуiмiздiң демократиялық бағыт деген
жалған жалауды жамылып, ҿзге
ҧлт ҿкiлдерiмен ниеттес болып Ел
басына қарсы шығуын қалай тҥсiнемiз?..
Соларға не керек?.. Ҽрине, сҧрай қалсақ бҽрi де ел бақыты ҥшiн
кҥресуде. Ал ел бақыты деген не?..
Мысалы: "Қазаққа мал ҿcipiп не қажетi бар, ет керек болса
Австралияның қойының етiн ҥйiп тастаймын" –
деген кiсiнi қазақ жанын
тҥсiнедi деп дҽметуге бола.ма?..
Мектептер жабылып жатыр деген журналистке: "Менiң мектеппен
айналысатын уақытым жоқ" –
деп жауап қатқан ҥкiмет басшысынан
қазақ болашағын ойлайды деп ҥмiт етуге бола ма?.. Бiз сондайлармен
елдi бақытты ете аламыз ба?..
Немесе тiкелей эфирден берiлiп жатқан парламент мҽжiлiсiнде
Россия мемлекетiнiң ҽр басқан қадамын ҥлгi етiп, алға тартып
отырғандардан не кҥтуге болар?..
254
Кеше ғана парламент ҥйiн атқылаған солар емес пе едi?..
Олардың талай патшасы қастандықпен ҿлтiрiлiп, талай мемлекетi
орынсыз ойранға ҧшырамап па едi?..
Аллатағала бақ берiп, ел басына туған кҥрделi кезенде халық
қамын ҿз мойнына алған, Нҧрсҧлтан Ҽбiшҧлы Назарбаев бiздiң
замандастарымызға қайдам, ал болашақ ҧрпаққа Қасым мен Есiмдей,
Тҽуке мен Абылайдай абыройлы болары сҿзсiз. Олай деуге бiздiң мол
дҽлелiмiз бар.
Аталарымыз бiрiншi, екiншi, ҥшiншi байлық деп мақалдапты. Бiз
бiрiншi, екiншi, ҥшiншi бақыт деп мақалдағымыз келiп отыр.
Мен, елдiң бiрiншi бақыты
–
бостандық, екiншi бақыты –
бейбiтшiлiк, ҥшiншi бақыты –
бiрлiк дер едiм. Ҽрине, ел бақыты –
елдiң сҿзiн ҧстар ҧлдарына да тiкелей байланысты.
Тҧңғыш Президентiмiз бiз алғашқы екi бақытқа ие болғанда ел
басқаруды қамтамасыз еттi.
Елдi ҥшiншi бақытқа ие ету, кҿбiне, елдiң ҿз қолында. Ол ҥшiн
елдiң сҿзiн ҧстар зиялылар деп жҥрген қарындастарымыздың
санасына зерде, пейiлiне қанағат қажет
-
ақ. Ел басы дҽрежесi бiреу.
Ол барлық лайықтыларға жете бермейдi.
Сондықтан да ҽркiмнiң қанағат сезiмi —
елдi ел етер жалғыз
қасиет.
Бҧл менiң шындығым. Ҽркiмнiң ҿз шындығы бар. Бiрақ
мойындамауға болмайтын бip шындық, керек десең ақиқат, ол –
Қазақстан Республикасының егемендiгi, азаматтығымыздың азаттығы,
басымыздың бостандығы. Ал осы қасиеттi сҿздер ҥшiн, ел басына
орнаған бейбiт заман ҥшiн ҽркiм қанша ҥлес қосканын ойлап қарауы
қажет болар. Ел бақыты —
Ел атынан сҿйлейтiн президенттiң жеке
басының қасиеттерiне тiкелей байланысты. Сондықтан да, не ҿнерде
не ел билеуде кҿзге тҥспеген, не жақсылықта не iзеттiлiкте ауызға
iлiнбеген кiсiлердiң орынсыз таққа таласуы, соның қырсығынан туар
алауыздық халықты жақсылыққа жеткiбейдi. Қазiргi айтылып жҥрген –
конституцияға енгiзiлмек, кез
-
келген кiсiнiң ҿзiн
-
ҿзi президенттiкке
ҧсынуға мҥмкiндiгi, ақылды шешiм деп айта алмаймыз.
Демократиялық принцип те ақылға бағынуы қажет болар.
Тағы да қайталай кетелiк –
Ел бақыты ел сҿзiн ҧстайтын ҧлында.
Менiң тҽжiк танысым айтқандай –
қазiр қазақ халқының басынан ондай
бaқыт тая қойған жоқ.
Бастарындағы бақыттарына сақ болыңыздар, ағайын!
Елдi бақытқа жеткiзер сатының бipi бiрлiк екенiн, оның берiк
болуы ҽрқайсымыздың қолымызда екенiн ҧмытпалық!
...Бостандық!
...Бейбiтшiлiк!
...Бiрлiк!
255
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Ҧлы сӛзден ҧлағат алайық

text:
5.7.
Ҧлы сӛзден ҧлағат алайық
Біраз жыл ҿмір сҥрдік.
Біраз кҿргеніміз бар.
Азды
-
кҿпті тҥйгеніміз де бар секілді...
Сол кҿргендер мен тҥйгендерді ой
-
електен ҿткізіп барып ―шҥкір‖
дейді екенсің. Содан барып қилы замандарда қҧрып кетпегені ҥшін,
артына қазақ халқы атты ҧрпақ қалдығаны ҥшін ата
-
бабалардың
тындырған ісіне, қалдырған
мҧрасына деген мақтаныш сезімі оянады
екен.
Дегенмен, ел ішінен жау шығып, бірлік
-
берекеден айрылып, іні
ағаның жағасына жармасып, бала ҽкенің абыройын аяққа таптап,
артынан есін жиып ―ҽттең дҥние
-
ай қайтейін, баста бірлік болмады
-
ау!‖
деп бармақ тістейтіні кезеңдер де бастан ҿткен екен.
Соның қырсығынан сҥттей ҧйып отырған ел бірлігінің
алауыздыққа айырбасталуы сияқты оқиғалар да кездескен кҿрінеді.
Соның салдарынан ҧлы мемлекеттің ыдырауы, басқаға бодан болуы,
ағайынның араздасуы, ел ырысы мен берекесінің кетуі секілді
жантҥршігерлік жағдайлардың орын алғандығы тарихтан белгілі.
Ойлап қарасақ, қай заманда да ―ҿсер елдің баласы бірін бірі
батырым..‖ дегізер береке
-
бірлік іргесінің сҿгілуіне, ел ырысының
тҿгілуіне кҿбінесе ҥш жағдай ҽсер ететін секілді.
Біріншісі
–
таққҧмарлар мен баққҧмарлардың билікке таласының
нҽтижесінде халықтың ҽртҥрлі (ҽскери, саяси, діни) топтарға
бҿлінуінен туындайтын алауыздық.
Екіншісі
–
сыртқы кҥштердің ҽсері.
Ҥшіншісі
–
нағыз жымысқы саясат. Елдің саяси, діни кҿзқарастарына
алауыздық туғызу арқылы ҽлсірету саясаты. Бҧл бір кҥндік емес, ҧзақ
уақытқа негізделетін, бірақ ҿте оңай іске асырылатын саясат. Бҧл жай
кҿзге байқалмайтын саясат.
Осындай
саясат
арқасында
мҧсылмандар
бірлестігі
ыдыратылды. Тҥркі тектестер таратылды. Біз бҥгін осы ҥшінші жағдай
туралы ой қозғамақпыз.
Саяси қарама
-
қайшылықта кҿзқарасы алшақ адамдар бірге
тҧрып, бірге ҿмір сҥре беретін болса, діни қайшылық адамдарды
ажыратып тындырады. Қазіргі болып жатқан дҥниежҥзілік діни
қақтығыстар
-
соның айғағы. Бҧрын да аз болмаған...
Ал ертеңіміз қандай? Бізді ертең не кҥтіп тҧр?..
Иран дейтін елдің басшысы (ең ірі мҧсылман елдерінің бірі)
еврейлердің ҿмір сҥруге қақысы жоқ деп қортынды жасапты... Бҧл
Гитлердің идеясы емес пе еді?.. Бҧл бір ауыз сҿз –
ҥшінші
дҥниежҥзілік соғыстың лебіндей боп сезіледі, маған...
256
Дҥниежҥзін шарпитын саяси, діни қақтығыстар басталып кетсе
Қазақстан Республикасы аман қалады дегенге ойсыздар мен
ақымақтар ғана иланар!
Олай болса біз не істеуіміз керек?
Жай адамдардың қолынан келері –
бейтарап болмау!
Ол ҥшін біз мемлекетіміз ҧсынып, ҧстанып отырған жҽне сол
арқылы тыныштық пен берекеге жеткізіп отырған саясатымыз бен
дінімізге жат пиғылдардан жҧртымызды таза сақтауға тырысуымыз
қажет...
Жаңадан пайда болатын діни ағымдар
атам
-
заманнан бастап
елді ыдыратудың ерекше жолы екені дҽлелденген. Кейбір ағымдар
қоғамдағы қайшылықтардан ҿздеріне бақ пен тақ іздейтін, абырой мен
атақ іздейтіндерге таптырмайтын қҧрал болды. Ел тыныштығына,
мемлекет бірлігіне қауіп тҿндіреді.
Діни ҥгіт –
елге ең қабылданғыш, ең сенімге ие болғыш ҥгіт!
Бір кездерде діни қамқоршысыз қалған қазақ жастарының біразы басқа
діндерге кіріп, енді біразы қауіпті секталарға тартылып жатыр деп,
баспасҿз жар салып жатыр.
Жастар неге адасады?.. Себептерін санап кҿрелік:
Негізгі себеп –
халықтың діни сауатының кемдігі.
Тағы бір себеп –
мемлекетіміздің діни ҥгіт таратушыларға
шамадан тыс ерік беріп жіберуі. Адам баласы имандылық істерге
қҧмар болса керек, сондықтан олар соған жеткізер жол іздейді.
Тағы бір себебі тыңдаушыға діни ҥгітші сҿзінің бҽрі қҧран
сҿзіндей шындық болып кҿрінетіні (содан барып ол кім бҧрын барса,
соның жақтасы).
Діни ҥгітті жҥргізу оңай. Олардың пайдаланатын басты қҧралы
бар, ол –
ҥгітке ергендердің ана дҥниедегі баратын жҧмағы! Бірақ
олардың ашып айтпайтын бір нҽрсесі бар, ол бҧ дҥниедегі –
―ел
тыныштығы, жҧрт берекесі‖ деген тҥсінік.
Ойланатын жағдайлар кҿп секілді...
Ойлануға тҧрарлық, сақтануға тҧрарлық бір қауіп бар, ол –дінге сенгіш
пенделерді оп
-
оңай діни фанатизмге дейін жеткізуге болатындығы.
Ал фанатизм мен терроризм арасы екі кҿздің арасынан қашық
емес делінеді. Солай екендігінің дҽлелі –
Ирак пен Палестина.
Фанатизм дертіне шалдығып, ҿздерін ҿздері ҿлімге қиғандарды,
террорлық ҽрекеттерге барып мыңдаған жазықсыз жандарды
мерт
еткендерді кҿре отырып, қалай ойланбассың, қалай қорықпассың?..
Мҽселен, Ипакта мҧсылмандар бірішиит, екішісі сунит болып
қырылысып жатыр. Кейбір сыртқы кҥштерге керегі де сол.
Жаратылыс атты ғажайыптың адам баласы жаралғалы ҿзгермес
бір заңы бар, ол –
ҽке мен бала арасындағы қайшылық, жарлының
байға қызғанышы, бағыныштының басшыға қарсылығы! Бҧлар сҿз жоқ
адам бойына туа бітетін қайшылықтар!
257
Міне, адамдардың осындай табиғи сезімдерін ҽдемі пайдалана
алатындар, сол қайшылықтарды ҥдете тҥсетіндер оп
-
оңай ел беделіне
ие бола алады, санасы қайшылыққа қҧмарларды соңдарына ерте
алады. Ҽлгі аты аталғандарды бір
-
біріне жау ете алады. Пенде
бойындағы бҧл осалдықты діни ҥгітшілер ҽдемі пайдалана алады.
Мемлекет пен дін бҿлек деген тҧжырымға мен қарсы жанмын.
Заң мен ереже де, дін мен қоғамдық бірлестіктер де, молда мен жеке
адамдар да, барлығы да ҿз мемлекеті ҥшін, ҿз халқы ҥшін еңбек етуі
тиіс.
Қажет болған кҥні Америка ҿзінің ҿмір бойы пайдаланып,
басқаның басына ҽңгір таяқ есебінде пайдаланып келген
демократиялық қағидаларынан айнып шыға келді. ―Адам правосы‖
аталатын атақты уағызын қазір ҿздері таптап, ҿздері аяққа басып жҥр.
Дін мемлекеттен тыс деген қағида –
ҿзің отырған бҧтағыңды ҿзің
аралау деген сҿздей кҿрінеді, маған.
Қазақстан –
кҿптеген ҧлттардың ҿкілдері, кҿптеген дін ҿкілдері
тҧратын республика. Маңғыстау облысы да сондай облыс. Сондықтан
да осындай кҥрделі аймақтарда ҧлт пен ру, дін мен сенім
мҽселелеріне аса сақтықпен бару қажет дер едік. Ел тыныштығына
нҧқсан келтірер ағымдар туып жатса,
оған дер кезінде тосқауыл қою
керек.
―Мен ешқандай партияның мҥшесі емеспін‖ деп мақтанатындар
бар. Бірақ солардың кҿпшілігі біреудің ықпалында жҥреді. Біреудің
сҿзін сҿйлеп, сойылын соғады.
Бір партияға мҥше бола жҥріп елімізде болып жатырған саяси
-
ҽлеуметтік ҿзгерістерге еш назар салмастан, бабаларының кеше кім
болғанын, ҧрпақтарының ертең кім боларына қам жеместен ас ішіп,
аяқ босататындар да бар.
Бірақ солардың қай
-
қайсысына да ―сен неге менше ойламайсың‖
деп кінҽ артуға бола ма?
Ҽрине, болмайды. Біз басқаларға саяси, не діни кҿзқарасың
менің кҿзқарасыммен ҥйлеспейді, ҥндеспейді деп кінҽ артудан
аулақпыз. Бірақ ҽлгі баяндап ҿткен ел берекесі, ел тыныштығы секілді
мҽселелерге келетін болсақ, біз жеке кісіге емес (қайталап айтамын,
жеке кісіге емес, сондықтан да кҿкірегімізде аты тҧрғандардың бір де
біреуінің атын атамай отырмыз), елге қауіпті деп есептеген ағымдарға
қарсы пікірімізді ашық айтудан жалықпауға тиіспіз.
Шынтуайтқа келгенде менің –
дінде де, сопылықта да, зікіршілікте
де жанымды қинайтындай шаруам жоқ. Қҧдайым
-
жҥрегімде! Бірақ
менің жанымды шырылдататын бір нҽрсе бар. Ол –
қазіргі Егемен
еліміздің тағдыры! Сол ел тыныштығы! Болашақ ҧрпақ қамы! Ҿз
отбасымның қамы!
Мемлекетіміз егемендік алғалы зор табыстарға жетті. Біз
нҽтижесін кҿріп
отырмыз. Соның арқасында ҧйқымыз тыныш, ҿміріміз
258
қауіпсіз, нан
-
шайымыз бар. Сондықтан да, мен зор ризашылығыммен,
мемлекетіміздің жҥргізіп отырған саясатын қостауға тиістімін!
Ау, елу
-
алпыстан асқандар! Біз, бҥгінгі жастарға жаны ашитын,
ертеңгі ҧрпақ тағдыры толғандыратын жасқа жеткен адамдар емеспіз
бе!
Қыркҥйек айында Абайдың 160 жылдық мерекесіне шақырылып,
сол елде мен Абай ауданының Қҧрметті азаматы (1996 жылы беріпті),
Семей мемлекеттік педагогикалық институтының Қҧрметті профессоры
деген атақтарға ие болып қайттым. Сол елде: ―Маңғыстаулықтар
келіп бізге сопылық ҥйретіп кетіп еді. Солардың ішінде сен де
бармысың?‖ деп кекеткендер болды.
Жақында 31 каналдан басын бҧлғақтатып, бірдеңелерді айтып,
арпалысып отырған біраз сопылық жолға тҥскен жастарды кҿргенде
мен қатты шошынып қалдым. Ҿйткені, сопылық тҽрбие, зікір салу
адамды экстаздық деңгейге дейін жеткізеді дейді... Ал экстаз бен
фанатизм арасы да онша қашық емес болса керек. Фанатизм мен
терроризм деген ҧғымдар егіз секілді.
Еліміз демократия бағытында ҥлкен жетістіктерге жетіп жатыр.
Ҽсіресе сҿз бостандығы дегені шексіз шырқап кетті деп ойлаймыз.
Біздің елімізде кейбір газеттер Елбасы атына қаншама қара
кҥйелерін жағып жатады. Оларға ешкім ештеңе деп жатқан жоқ. Бҧ не
сонда? Бейқамдық па?
Мемлекет пен қайраткерлер аттарына да қаншама атақтар
тағылып жатады. Ешкім ештеңе деп жатырған жоқ. Бҧл не сонда?
Баяғы қазақшылық па?..
Сонда біз демократия, сҿз бостандығы деген тҥсініктердің ең
жағымсыз жақтарына ҿз еліміздің тыныштығына қарсы ҽрекет етуіне
мҥмкіндік беріп отыра береміз бе?
Қазақ ―бҧқсаң,сҧға береді‖ деп осындайда айтты ма екен?..
Қарт бураның ғҧмырындай қанша ғҧмырымыз қалды (―Ҥш Қиян‖
газетінің болжамы), оны тек қана бір Алла біледі. Қанша қалса да, біз
ендігі жерде тентектерді тезге салатын, кҥйлегендерді қайытатын (бҧл
сҿз ―Ҥш Қиян‖ журналисінің сҿзі) жобадан ҿтіп кеттік. Біздің барлық
ойымыз да, барлық ісіміз де ―ел тыныштығы, егемен еліміздің
болашағы‖ деген тамырлардан нҽр алып жатпақ.
Біздің дін мҽселесі жҿнінде бір
-
ақ пікіріміз бар... Ол:
Еліміздің барлық діни басшылары жиналып діни басқарма қҧрған
екен, біз сол басқарманы мойындаймыз! Солардың сҿзіне сенеміз,
айтқанымен жҥреміз!
Діни басқарманың басшысы облысымызда бас имамды
тағайындаған екен, біз сол кісіні мойындаймыз. Сол кісімен
ақылдасып, кеңес сҧраймыз.
Танымдарымыз да, тҥсініктеріміз де
-
естіміш пен оқымыштан
жинақталған нҽрселер. Сондықтан да анау айтты деп ананың соңына,
мынау айтты деп мынаның соңына ере алмаймыз. Басқалардың да
259
солай еткені дҧрыс дер
едік. Ҿйткені біздердің кҿпшілігіміздің арнайы
діни білімдеріміз жоқ.
Кез
-
келген дін, діни тҥсініктер, діни ағымдар –
Қазақстан
Республикасының тыныш ҿмір сҥруін қамтамасыз етерліктей, тек қана
Алла Тағалаға емес, жастардың Қазақстанға деген де сҥйіспеншілігін
оятарлықтай мақсатта қызмет етуі қажет деп есептейміз.
Біздер, жай адамдар, ендігі жерде діни басқарманың да, мешіт
имамдарының да ҿз рольдерін кҿтеру ҥшін анық бағдары бар
жҧмыстар жоспарлап, соларды іске асырғанын кҿргіміз келеді.
Қалай болғанда да жастар санасы ҥшін кҥресте ешкімге де есе
жіберуге болмайды. Бҧл –
ақиқат!
Бҧл шаруа тек қана оқу
-
ағарту мекемелерінің, діни басқарманың
жҧмысы емес, ол
-
ҽкімшіліктердің де, қатардағы жай азаматтардың да
парызы.
Алдағы уақытта барлық бала тҽрбиесімен айналысатын
мекемелер, ата
-
аналар жастар санасын жат ел мен жат дін ҥгіттерінен
қалай қорғау керек екеніне назар аударса дейміз.
Жастарды имандылық уағыздардан шет қалдырмай, бірақ олар
санасын бҥгінгі дін менен ертеңгі жҧмақ ҥшін деп емес, жеріміз
Қазақстан, еліміз қазақ ҥшін деп еңбек ететін қайраткерлер
дайындауға баса назар аударылса деген тілек айттамыз...
Бҧл мақала діндар аскеттердің, сопылардың соңына ергендерге
қарсылық ретінде жазылып отырған жоқ.
Мақала:
кҥштілер ҽлсізге кҥш кҿрсете бастаған заманда;
ҽлемде діни қайшылықтың беттері ашыла бастаған кезеңде;
мҧсылман мен мҧсылман баласы бір
-
біріне жау кҿзбен қарайтын
шаққа жеткенде;
мҧсылман елдер мен мҧсылман елдер бір
-
біріне қару жҧмсай
бастаған сҧмдықта;
кҥніне қырық қҧбылып тҧрған ҽлемдік саяси тҧрақсыздық
жағдайында жазылып отыр...
Сҿз соңында айтарым, ―Мҧсылман мен мҧсылманның ҥш кҥн
араздасып жҥруі жарамсыз қылық‖ деген екен пайғамбарымыз. Осы
ҧлы сҿзден ҧлағат алайық, ағайын.
«Егемен Қазақстан», 14.04.2006
5.8.
Ҥлгі ала білген ҥлгі бола да біледі
Тҽуелсіздік!..
Қазақ халқы ҥшін ҧмытылуға айнала бастаған ―Тҽуелсіздік‖ атты
осы қасиетті де, қҧдіретті тҥсінік туралы он бес жыл бойы сҿз тигендер
ауыздарын толтыра айтып та, қалам ҧстайтындар қҧмарлары
қанғанша жазып та келеді.
260
Бҧл кезең –
қазақ халқының басына бағы қонған, бақыты оралған
кезең болды. Оған басты себеп тарих дҿңгелегінің бақыт нҥктесінің
қазақ халқының маңдайына тап келуі болса, екінші осы шақта жан
-
жақты білім мен тҽжрибе иесі, кҿргені мен ҿнегесі мол Нҧрсҧлтан
Ҽбішҧлының билік басына сҽйкес келуі болды.
Осы 15 жыл бойы жҧрт тҽуелсіздігіне деген сағынышын ҧлан
-
ғайыр тойлары арқылы кҿрсетіп жатты.
Бірақ бҽріміз бірдей тҽуелсіздік атты қҧбылысты болмысымызбен
қабылдап, оның рахатына жан
-
тҽнімізді бҿлей, мағынасына ой жҥгірте
тҥсіне алдық десек артық айтқан болар едік. Біреулер жаңа
мемлекетке сенбеді. Біреулер билікке іліне алмағанына ҿкінді.
15 жыл бойғы айтылған сан тҥрлі пікірлерге бҧ кҥндері ой
жҥгірткендер ел ішінде Тҽулсіз Қазақстанымыздың осы жылдар
ішінде
жеткен жетістіктерін ауыз толтыра аспандататындар мен аузын қу
шҿппен сҥртіп бҽрін жоққа шығаратындардың да, кеудесін қуаныш
кере мақтанатындар мен жылдан
-
жылға ойбайын ҥдете, қара аспанды
тҿндіре тҥсетіндердің де, ел қуанып тойлап жатырғанда жҧртта қалған
жетімдей зар қақсайтын заржақтардың да, істі дҿңгелетіп алып
кететіндер мен қолына алғаны кері кететіндердің де кездесетінін
байқар еді.
Тҽуелсіздігіміз 15 жасқа толып, ―Азамат‖ атанып жатқан шақта біз
ҽлгілердің қай
-
қайсысына да іш тартпай, ҿзімізге ―шҧкір, шҥкір‖ дегізіп,
қанағат пен парасатқа жҥгіндіртіп келген, сонымен қоса ―ай, ҽттеген
-
ай‖ дегізіп қабақты шыттырмай, таңдайды қақтырмай қоймайтын
мҽселелердің де кездескенін сҿз етпек болып отырмыз.
Алдымен, біз ҿзіміздің, республикамыздың ҽрбір басқан сҽтті
қадамына гҥл тҿсеуге дайындардың, ҽр тындырған ісіне кҿкірегін
қуаныш кернеп, аузы жеткенше мадақтауға бейімдердің, ҽр іс
тындырған ел азаматын ардақтауға қҧмарлар сапында екендігімізді де
ескерте кеткіміз келеді.
Сонымен...
Бҥкіл ҽлемдегі тілдестер мен ниеттес адам пенделері жеке
-
жеке
мемлекет қҧрып алып, мыңдаған жылдар бойы ҿздерінің тарихтарын
парақтап жатқанда тҽуелсіздігіне жаңадан ие болып жатырған біздер
кімбіз?..
Кеңестік тарихшылар дҽлелдеп, қҧлаққа қҧйып кеткендей, жаңа
қалыптаса бастаған жас халықпыз ба?..
Ҽлде кейбір мҽңгҥрт бауырларымыз бен қазақ халқының ел
болып қалыптасуы жандарына бататындардың айтып жҥргеніндей ҽлі
ҧлт болып ҥлгермеген, екі аяқты тіршілік иелеріміз бе?..
Біздің халықты саналы тіршілік басталғалы батыстың тілін
шығысқа ҧғындырып, оңтҥстік ісін солтҥстікке жалғастырып, ҽлемдік
тарихты жасасуға атсалысып, кҿшпелілер атанып жҥргендер еді
дейтіндер ойы шындыққа жақын ба?..
261
Қалай дегенменен де, біз алдымен бірнеше сҧрақтарға жауап
іздеп кҿрелікші...
Қазақтардың тез тіл табысып, тез бауырласып кететіні неліктен?
Қазақ неге алғашқы танысқаннан бастап бҿтен біреуді бауырым
деп, тағы сол секілді біреуді тамырым деп атап, тіпті біреулерге ҿкіл
ҽке атанып, мойнына міндет қамытын кие салатыны қалай?
Қазақ халқының қай заманда да сҿзі мен уҽдесінің қҧлы
болғандығы неліктен?
Осындай ойларға батқанда біз қазақ халқының шындығында да
ерекше халық екеніне кҿз жеткізе бастағандай боламыз. Содан барып
біз қазақ халқын ҽлемдегі ең бір ежелгі, ең бір адал, бір сҿзді,
дарынды халық дегендер пікіріне қосылғымыз келіп тҧрады.
Ежелгілігіне –
Аллатағаланың ҿз қолымен илеп, ҿз демімімен жан
беріп, атын Адам атаса, қазағымыз сол Алла сҿзін жоғалтпай ҽлі кҥнге
Адам атын ардақтаумен келе жатуы дҽлел бола алмас па екен
дейміз...
Бҧдан 5
-
6 мың жыл бҧрын ҿмір сҥрген шумерлер тілінің біздің тілге
жақын болуы да сол пікірді дҽлелдеуге еңбек етіп жатқандай кҿреміз...
Сол секілді жҧртымыздың басқаларды бауырға тартқыштығы,
қамқорлағыштығы тек қана бҥгін пайда болған қасиет еместігін, оның
ежелден келе жатқан, тегімен тамырлас мінезі екендігін де есепке
алуға болатын дҽлел деп ойлаймыз...
Қазақ халқының болмысында қалыптасқан:
жаратылыспен біте қайнасқан табиғатпен ҥндестігі;
даналықтан туындар шешендігі;
ақындықтан туындар айтқыштығы;
ҧлылықтан туындар аңқаулығы;
қайырым мен ізгілік белгісіндей бауырмалшылығы;
дархандық пен бейқамдықтан туындар қамсыздығы;
мыңға жалғыз шабатын батырлығы...
секілді қасиеттері сын айтуға болатын жағымсыз қасиеттерінен айқын
басым тҥсіп жатады. Осылай тҥсіну қазақ халқының ескілігі мен
естілігінде жатырғандығы деп ойлауға мҥмкіндік бергендей... Бҧл
қасиеттерді қазақтар бойынан ешкім алып тастай да, ҿшіре де
алмайды. Қазақтардың Жаратқан берген сол қасиеттерін 300 жылдық
бодандық бҧғауы да ҿшіре
алмады.
Орыс тілді қазақтар мен ―асфальт қазақтары‖ аталып жҥргендер мынау
ҿтпелі нарық кезеңде қазақылық тҿл мінезін қанша ҿзгертсе де ертеңгі
туар ҧрпақ ҿз болмысымен, қазақтығымен ҿмірге келмек. Ҿйткені ҽлгі
қасиеттер қазақтың болмысымен бірге жаратылған.
Сондықтан да қазақ халқының бағы жанған барында да, жолы
болмаған жоғында да бар елге жҥзі жарқын, қойны кең, қҧшағы ашық
болған! Қандай қиыншылықтан ҿтсе де, басына қандай сын сағаты
туса да солай болып қала бермек.
262
Бабаларымыздың кҿпшілік жағдайда ҿзіне зиянға шығып жататын
ҽлгідей қасиеттері ҥшін біз ҿкінбеуіміз керек секілді, тарылмауымыз
дҧрыс деп ойлаймыз. Қайта қазақ болып туып, ҽлгі қасиеттердің
бойымызда бар екенін мақтаныш тҧтуымыз керек!
Ойланып кҿрелікші, басына іс тҥскен кезде басқа елдер қалайша қазақ
халқынан пана тапқыш?
Қазақ халқы неге басқаларды бауырына басқыш!
Неге қазақ халқы соңғы бір асым етін аш баласына асып бермей, қонақ
келіп қалар деп сақтайды?..
Себебі –
қазақ халқы солай жаратылған!
Мҥмкін Аллатағала қазақтарды жалпы адам пенделеріне ҥлгі болсын
деп осылай жаратқан болар...
Сол табиғи болмысты ҧлт кемшілігі деп есептемей, қҧдайының берген
сыйы деп қастерлей білу қазіргі қазақ азаматының парызы деп тҥсіну
қажет болар.
Соған келіссек қазақ керуенінің ноқтасын қолына ҧстағандардың басты
міндеттерінің бірі жҧртымыздың бойындағы сол қасиеттерді сақтауға
тырысу, ҧрпақ болмысынан жоғалмауын қамтамасыз етуге еңбек ету
деп қызмет еткені дҧрыс болар еді.
Бҧл іс қазақтардың тек қана ана тілінде ойлауы, қазақ тілінде сҿйлеуі
арқасында қамтамасыз етіле алады.
15 жылдық тҽуелсіздігімізде кҿптеген жетістіктерге жетіп, Қазақстан
аты ҽлемге аян болған шақта, қазақтар спорт пен ҿнерде, ғылым мен
ҿндірісте жетістіктерге жетіп жатқан кезде, ҿздерінің ерекше дарынды
халық екенін дҽлелдеп жатқан кезде, ана тілін ардақтау мҽселесінде
ілгері баса алмауы ҿкінішті
-
ақ.
Осы 15 жыл бойы, Қазақстанның аты ҽлемге танылған жылдарының
ішінде біраз ―ай, ҽттеген
-
ай‖ дегізген, біраз бас шайқата ҿкіндірген,
ілгері басуға қанша талпынғанмен аяқтағы тҧсау аттатпаған ісіміз осы
мҽселеде, тіл мҽселесінде кездесті.
Содан барып ҧлттық намыс қамшыланбады. Содан барып
жағымпаздық пен пара, қатыгездік пен қанағатсыздық қазақтың тҿл
қасиеттерінен оза бастады.
Қазақтардың билік пен байлық тҧтқасын ҧстағандардың ҧлттық
намысын қалпына келтіре алмауы –
ҧлдарын ҧлттығынан айырар,
қыздарын қылығынан айырар қауіп.
Біздің ойымызша тіл мҽселесі шешілсе, ҧлт намысы қалпына келеді.
Ҧлт намысы қалпына келсе ҽлгі жаман қасиеттер таза тҽнде бит ҿмір
сҥре алмайтыны секілді, ҿз
-
ҿзінен жоғала бастайды. Сондықтан да
коррупцияға қарсы кҥрес, параға қарсы кҥрес, арақ пен есірткеге қарсы
кҥрес деп шығарылатын қаржылардың негізгі бҿлігін баланың оқуы
мен тҽрбиесіне, адам жаны мен тҽнінің сауығуына жҧмсаса ҽлгі
кесапаттар ҿз
-
ҿзінен қҧрып кетері сҿзсіз.
263
Ҧлдарымыз бен қыздарымызды ана тілінен айыру оларды қазақтық
болмысынан ажырату деп тҥсіне еңбек етпейтіндер халқымыздың
тҽніне еңбек еткенменен жанына еңбек ете алмайды.
Кеңес ҿкіметі кезінде тҽнді қамдап, жанды ҧмыту кеселіне
ҧшырағандар міне енді тҽуелсіздігіміздің 15 жылдығына дейін ана
тілімізді ілгері бастырмай отыр.
Қазақстан Республикасының тҽуелсіздігінің болашағы қазақ халқының
рухани тҽуелсізденуіне байланысты, ал рухани тҽуелсіздік ана
тіліміздің тағдырына тҽуелді!..
Елбасымыздың ―15 жылда аю да бірдеңе ҥйренетін еді ғой‖ деген
қанатты сҿзі бҧл мҽселе тағдырына оң ҽсер етеді деп дҽметеміз.
Достарыңызбен бөлісу: |