title: Сборник материалов международной научно-практической конференции - бет 11

text:
Қазақстан Республикасының
Президенті мҧрағатының 141 қорындағы - (РК(б)П-ның Қазақ ӛлкелік партия
комитеті) қҧжаттары деректік мәліметтер берді.
Міне, сондықтан зерттеу барысында жаңа бағыттағы ғылыми ой-пікірлер
мен тҧжырымдар, жаңа тарихи кӛзқарастар тҧрғысынан жазылған зерттеулер
басшылыққа алынды
Әдебиет
1.
Бердяев Н.А. Судьба России. –М.: МГУ, 1990. –240 с.
2.
Дулатов М. Ахмет Байтурсунович Байтурсунов // Труды общества
изучения Казахстана. – Оренбург, 1923. –Вып.3. –213 с.
3.
Жургенов Т.К. К задачам нового педвуза КССР: Коренизовать мировую
культуру // Советская степь. –1926. 7 сентября; Кабулов И. За решительное
развертывание культурного строительства // Большевик Казахстана. –1933. –№
8-9. – С. 2-3; Алексеев Г.Д., Желтова Г.И. Становление и развитие советской
системы научно-исторических учреждений (20-30-е годы). –Ташкент, 1977;
Лунин Б.В. Из опыта историко-краеведческой работы в Средней Азии и
Казахстана (20-30-е годы) // История СССР. –1968. –№ 5. –С.190-191.
4.
Бисенов Х.И. Из истории развития науки в Советском Казахстане (начало
20-х годов) // Известия АН КазССР. Серия ист., арх. И этнографии, 1961. –
Вып.3.(17).
154
ӘОЖ 821.512.122.09
Атахан Қ.,Чекетаева Р.
«БАҦО «Ӛрлеу» АҚ ШҚО ПҚ БАИ Ӛскемен қ.
kanat_vko_73@mail.ru
МҦХТАР ӘУЕЗОВ – АЛАШ ТҦЛҒАЛЫ ҒАЛЫМ
Қазақстанның тәуелсіздік алуы қазақ тарихының ӛткенін қайта зерделеп,
жаңа заман тҧрғысынан шынайы бағалауға мҥмкіндік туғызғаны ақиқат.
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың «Қазақтың бҥкіл
тарихы – бірігу тарихы, тҧтастану тарихы», – деген пікірін мемлекеттікті
гуманистік, демократиялық, қҧндылық ретінде бағалау деп қабылдауға болады.
Осындай қажеттілік – Қазақстан тарихының кейбір кҥрделі кезеңдерін толық
зерттеп, қалыптасқан кӛзқарастарды ӛзгертіп, қайта қарастыру – заңды
қҧбылыстарға айналуда. Тӛл тарихымыздың қай кезеңін алып қарасақ та, зиялы
атанған тҧлға, халқына қызмет еткен оқығандар, интеллигенцияның таңдаулы
ӛкілдері ҧлттық элита қатарына кіреді. Оның себебі, халқымыз рухани жан-
дҥниесі бай адамдарды дәулетті адамнан жоғары санап, қҧрметтеп келді. Осы
тҧрғыда, қазақ халқының тарихында із қалдырған зиялылардың ғҧмырнамасын
жасау, кӛзқарастарын тарихи негізде зерделеу – басты қажеттілік болып
саналады.
ХХІ ғасыр басындағы Қазақ елінің алдындағы абыройлы мақсаттың ҥлкені –
рухани және материалдық мәдениетімізді дамыту арқылы қоғамымызды,
Қазақстан мемлекетін ілгері жылжыту болып табылады. Осы биік мақсаттан
мәдениеттің субъектісі, авторы, жасаушысы ҧлттық шығармашылық
интеллигенцияға айрықша кӛңіл бӛлу қажеттігі келіп туындайды. Ӛркениетті
елдерде ӛздерінің кӛрнекті оқығандарын, ғалымдарын, қалам және қылқалам
шеберлерін, бір сӛзбен айтқанда, мәдениет қайраткерлерін қадірлеп, оларды
материалдық және моральдық жағынан қолдаудың бай дәстҥрі қалыптасқан.
Сондай игілікті де ізгілікті дәстҥрлер Қазақстанда да қалыптасып, берік
орнығуына бағытталған шаралар қабылдануы қажет.
Ҧлттық шығармашылық интеллигенцияның тағдырын зерттеу рухани тегімізді
тануға септігін тигізеді, тарихымыздың тҧңғиық тереңінен бастау алатын рухани
әлемімізге бойлауға мҥмкіндік береді. Белгілі ғалым Ақселеу Сейдімбек бҧл
туралы: «Халықтың рухани әлеміне ден қойғанда, ӛткенін, бҥгінін және
болашағын біртҧтас тарихи-мәдени процесс ретінде қарағанда ғана ғылыми
шындықтың шоқтығына қол тигізуге болады» [1, 66 б]. дей келіп, жеке бір
саладағы рухани ӛрісті бажайлаумен ақиқатты тануға болмайтындығын атап
кӛрсетеді.
Шығармашылық интеллигенциясының қазақ қоғамындағы атқарған рӛліне
байланысты осы кҥні кҥрделі проблемалар кешені жинақталып, ӛз шешімін
кҥтуде. Бҧл кҥрделі тақырыпты ғылыми-объективті тҧрғыдан арнайы
зерттемейінше ҧлтымыздың тарихы толымды тҥрде жазылмайтыны айқын болса
155
керек. Ҧлттық шығармашылық интеллигенцияның тарихын объективті зерттеу
ҥшін тарихшыға мәдениеттану атты ҥлкен ғылымның қҧрамдас бӛліктері –
әдебиеттану, ӛнертану, ғылымтану, театртану сияқты әрқайсысы дербес
ғылымға айналған ілімдердің жетістіктерін ҧқыпты тҥрде зерделеп-қорытуға
тура келеді.
Жаңа тәуелсіздік заманасында біз қазақ зиялыларының бейнелерін жасап,
тарихтағы ӛз орнын анықтап, тҧғырына қондырамыз десек Мҧхтар Әуезов
сынды тҧлғалардың тарихтағы орындарын анықтауымыз қажет. Оның тарихи
тҧлға екеніне кҥмәніміз жоқ. Отандық тарихтағы кӛрнекті тарихшы М.
Қозыбаев былай дейді: «Тҧлға – ол қандай қасиеттерімен елден ерек, жҧрттан
бӛлек болуы керек? Тҧлға – интеллект, ақыл, парасат иесі. Ол ӛткірлігімен,
тапқырлығымен, кӛрегендігімен, қажымас кҥш-қуатымен, ақыл-парасатымен,
басқаша айтқанда кӛсемдігімен, шешендігімен, әділдігімен, ӛз мҥддесін ҧлт
мҥддесімен ҧштастырумен, ҧлтжандылығымен ерекшеленген жан». Осы
қасиеттердің барлығы Мҧхтар Әуезовтің бойынан табылған.
Шығармашылық интеллигенцияның аса кӛрнекті ӛкілі, зиялылардың
зиялысы деуге келетін Мҧхтар Әуезовтің мҧрасын зерттеу – ҧлы қаламгерді
тануда науқаншылықтан арылып, жҥйелі әрі ҥздіксіз ғылыми ізденістің
қажеттігін дәлелдейді. 1997 жылы Мҧхтар Әуезовтің туғанына 100 жыл
толуына байланысты жарық кӛрген кӛптеген мақалалар мен кітаптар
әуезовтанудың деңгейін ӛсірумен қатар, оның ӛмірі мен шығармашылығындағы
әлі де жӛнді зерттелмеген ―ақтаңдақтарды‖ ашып кӛрсетті. Мысалға, ҚР Ғылым
академиясының мҧрағатынан табылған қҧжат Мҧхтар Әуезовтің 1934 жылғы 2
сәуірде Қазақтың ҧлттық мәдениеті ғылыми-зерттеу институтының театр-
музыка – хореография секторының меңгерушісі етіп тағайындалғанын
айғақтайды [2]. Мҧхтар Әуезовтің аталған институт қабырғасында қазақ ӛнерін
алға бастырудағы ҧйымдастырушылық – басшылық қызметі мен жеке ӛзінің
шығармашылық ҥлесін нақтылайтын кӛп санды қҧжаттардың ғылыми
айналымға енгізілмегендігін ҚР Президенті мҧрағатындағы БК (б)П Қазақ
ӛлкекомы қоры (№141), ҚР Орталық мемлекеттік мҧрағатындағы Қаз АКСР-і
Халық ағарту халкоматы қорындағы (№81) ӛте қҧнды дҥниелердің қозғаусыз
жатқандығын кӛруге болады. Соңғы мҧрағаттағы Абай атындағы Қазақ
пединститутының (№1142), С.М. Киров (қазіргі әл-Фараби) атындағы Қазақ
мемлекеттік университетінің (№1352), ҚазОАК-нің жанындағы Ғылым
комитетінің (№1252) қорларында тарихшылардың зерттеу объектісіне айналмай
келген М.Әуезов туралы бірталай материалдар сақталған. Ал осы ғылыми-
танымдық маңызы зор қҧжаттарды, оның ішінде М. Әуезов ӛз қолымен жазған
тҥрлі қатынас қағаздары, ҥлкенді-кішілі хаттарды пайдаланбайынша қазіргі
қолға алынып отырған алғашқы томдары жарық кӛре бастаған ҧлы жазушының
академиялық толық шығармалар жинағы толық бола қояр ма екен?
Мҧрағаттық деректер қазақ әдебиеті «қай жылдары қандай ақын-
жазушылармен толықты» деген сауалға нақты жауап беруге мҥмкіндік береді.
Қаламгерлердің әдебиетке келуін баспа тҥрінде (газет, журнал, кітап бетінде)
156
жарық кӛрген тырнақалды шығармасынан бастау алады деп келісіп, жҥйелейтін
болсақ, онда қазақ әдебиетінің сан жағынан молығып-толығуының тиянақты
шежіресін жасауға болады.
1917 жылдың Қазан тӛңкерісі қарсаңында қазақ зиялыларының ҥлкен
шоғыры Семей қаласында жиналды. Мҧхтар Әуезов, Жҥсіпбек Аймауытов,
Сҧлтанмахмҧт Торайғыров, Кӛлбай Тӛгісов, Халел Ғаббасов, Райымжан
Мәрсеков, Имам Әлімбеков, Мәннан Тҧрғанбаев, Нҧрғали Қҧлжанов т.б.
зиялылар Семейді ірі мәдени орталыққа айналдырды. 1916 жылдың қараша
айынан бастап 1917 жылдың мамырына дейін Семейде Кӛлбай Тӛгісовтың
―Алаш‖ газеті шығып тҧрды. 1917 жылдың маусымында Санкт-Петербург
университетінің заң факультетін бітірген Райымжан Мәрсеков (1879 - ӛ.ж.б.) пен
Мәскеу университетінің физика-математика факультетінің тҥлегі (1915) Халел
Ғаббасовтың (1988-1931) редакторлығымен Шығыс Алашорданың ресми ҥні
болған ―Сарыарқа‖ газеті шықты. 1918 жылы Семейде Жҥсіпбек Аймауытовтың
редакторлық етуімен ―Абай‖ әдеби журналы жарық кӛрді. 1919-1928 жылдары
Семей қаласында Сәбит Дӛнентаев, Шәймерден Тоқжігітов, Ілияс Молдажанов,
Сәду Машақов т.б. қаламгерлер редактор болған ―Қазақ тілі‖ газеті шығып
тҧрды. Бҧл газет кӛптеген қазақ журналистері мен әдебиетшілерін тәрбиелеп
шығарды. Осының бәрі Семейді қазақ баспасӛзінің астанасы етті.
Мысалға, Мҧхтар Әуезовтің журналистік қызметін арнайы зерттеген
ғалымға жҧмыс аумағы жетіп артылады. 1918 жылы Мҧхтар Әуезов Жҥсіпбек
Аймауытов екеуі Семейде ―Абай‖ журналын шығарды. Сол Семейде ол 1920
жылы «Қазақ тілі» газетінің шығуын ҧйымдастырды.
1922-1923 жылдары Ташкентте «Шолпан», «Сана» журналдарының
редакциялық алқаларының мҥшесі болды. 1924 жылы Семейде «Таң»
журналын шығаруға белсене қатысты.
Мысалы, 1917 жыл қазақ әдебиетіне ҧлы жазушы Мҧхтар Әуезов (1897-
1961) келген жыл деп толық сеніммен айтуға тиіспіз. Мҧхтар Әуезов ӛзінің
белгілі «Ӛз жайымнан мағлҧмат» атты ӛмірбаянында ең алғашқы баспаға
шыққан статьям ―Сарыарқа‖ газетінде 1917 жылы 5 қыркҥйекте жарияланған
«Адамдық негізі – әйел» атты мақала деп кӛрсетіп келді. Авторы «Семинарист
Әуезов» деп кӛрсетілген бҧл туындыны Тҧрағҧл Абайҧлы (1876-1934) екеуіміз
жазып едік дейді. Анығында, мҧнан жарты жыл бҧрын 1917 жылы отызыншы
наурызда Кӛлбай мен Мәриям Тӛгісовтардың Семейде шығарған «Алаш»
газетінде Мҧхтар Әуезов пен Жҥсіпбек Аймауытовтың «Қазақтың ӛзгеше
мінездері» деген мақаласы жарық кӛрген еді [2]. Жҥсіпбек Аймауытов
ақталмағандықтан бҧл тҧңғыш еңбегі туралы Мҧхтар Әуезов ҥндемей ӛтті.
Сәбит Мҧқанов БК(б)П Қазӛлкекомы баспасӛз бӛліміне жазған «Қазақтың
кӛркем әдебиетінің қазіргі халі туралы менің пікірім» деген қҧжатта ақын-
жазушыларды ӛзінше жіктеді. Мен қазіргі жазушыларды тӛрт тҥрге бӛлем: 1.
Сәкен Сейфуллин бастаған Октябрь ҧлдары; 2. Бҧрын ҧлтшыл болған,
тӛңкерістен соң ӛзгеріп, кеңес тілегіне қосылған Бейімбет Майлин бастаған
топ; 3. Нағыз оңшыл ҧлтшылдар Мағжан Жҧмабайҧлы, Мҧхтар Әуезҧлы,
157
Міржақып Дулатҧлы, Ахмет Байтҧрсынҧлдары; 4. Жолбикелер Жҥсіпбек
Аймауытҧлы, Шәкәрім Қҧдайбердіҧлы, Иса Байзақҧлы, Сәбит Дӛнентайҧлдары
және т.б.‖ деп жазды [2, 158 б] .
Смағҧл Садуақасов пікірталас ҥстінде ҥлкен парасаттылық танытты. Ол
қаламгерлерді жӛн-жосықсыз жіктерге бӛлуге ӛзінің қарсылығын білдірді.
«Жолбике», «шӛре-шӛре» деген атау дҧрыс емес, оның орнына олардың
партияда жоқ жазушылар деп қана атаған жӛн, партияда жоқ екен деп
Мағжанды мінеуге, Жҥсіпбек пен Мҧхтарды кеудеден итеруге болмайды
«Жҥсіпбек те, Мҧхтар да сӛзсіз ішімізде болуы керек. Бҧлар коммунист
партиясы басқарып отырған жаңа жҧртшылықтың дҧшпаны емес, досы.
Жҥсіпбек пен Мҧхтарды жоқ қылу осы кҥнгі қазақ әдебиетінің бір қолы мен бір
аяғын кесіп тастаумен бір» [3], қаламгерлердің бәрі бір ҧйымға бірігуге тиіс деп
жазды.
Қошке Кемеңгеров ескі ақын-жазушыларды қолдаса да екі жақты
байсалдылыққа шақырып, ӛзара тҥсіністікке келуді ҧсынды: «әзірге қазақ
әдебиетінде екі ағым бар: біреуі – кедейшілік, екіншісі – бҧқарашылдық» дей
келіп, бір әдебиетті бӛле жарған дҧрыстыққа жатпайды, қаламгерлердің бәрі
бірігіп, бір ҧйымға жиналуы керек, ортақ журнал сияқты басылымдарын
шығарса еңбектері жемісті болар еді деген сенімін білдірді. Ол «пролетариат»
сӛзінің орнына қазақи «кедейшілік» деп, «ҧлтшылдың» орнына «бҧқарашылық»
терминін қолданды. Қошке Кемеңгеров әдебиетке саяси қҧрал ретінде қарау
дҧрыс емес, әдебиеттің кӛркемдік жағын жақсартуды ойластыруға шақырды.
Ҧлттық шығармашылық интеллигенцияның қалыптасу жолында ҥлкен белес
болып табылатын «Талап» және «Алқа» ҧйымдарының тарихын зерттеудің
маңызы зор. Қазақстан Жазушылар одағы, ҚазАПП-тан бҧрын қҧрылған
қауымдар қазақ зиялыларының алғашқы шығармашылық ҧйымдары болды.
Әдебиеттанушылар мен тарихшылар бірігіп кҥш салса, қазірдің ӛзінде
«Талап» сынды ҧйымға мҥше болған зиялыларды тҥгендеуге жақындап қалдық.
«Талапқа» қатысты Ташкент мҧрағаттарында бірталай қҧжаттар ғылыми
айналымға енгізілді. Қазақстан Рсепубликасы Орталық мемлекеттік
мҧрағатының Халық ағарту халкоматының (81-қор), мәдени қайраткерлердің
жеке қорлары мен ӛзге де дерек кӛздері «Талап» қҧрамын анықтауға негіз
болып табылады. Біздің есебіміз бойынша, бҥгінгі кҥнде «Талапқа» мҥшелігі
қҧжаттармен дәлелденген жиырма тӛрт адамның тізімі тӛмендегідей: Жҥсіпбек
Аймауытов, Ишеналы Арабаев (қырғыз ағартушысы), Мҧхтар Әуезов, Абдолла
Байтасов, Ахмет Байтҧрсынов, Қажым Басымов, Жҧбаныш Бәрібаев, Әбубәкір
Диваев, Халел Досмҧхамедов, Міржақып Дулатов, Мырзағазы Есболов кейбір
қҧжаттарда Испулов делінеді), Кәрім Жәленов, Мағжан Жҧмабаев, Қошке
Кемеңгеров, Шамғали Сарыбаев, Қабылбек Сарымолдаев, Біләл Сҥлеев, Иса
Тоқтыбаев, Мҧқаметжан Тынышбаев, Қасым Тыныстанов (қырғыз қайраткері),
Даниял Ысқақов, еуропалықтар Н. Архангельский мен А.Э. Шмидт, ҧйғыр
қайраткері Абдолла Розыбакиев.
Бҧл тізім «Талапқа» әртҥрлі мамандық иелері; басшы қайраткерлердің мҥше
158
болғандығын айғақтайды. «Талаптың» алдына қойған мақсаттары да ӛте
ауқымды, жалпы ҧлт мәдениетіне қатысты ҥлкен мәселелер болды. Сондықтан
да қалам иелері қазақ әдебиетінің мезгілі жеткен ӛзекті мәселелерін қауым
болып шешу ҥшін ӛзінің шығармашылық ҧйымын қҧруға ҧмтылды.
«Алқа» атты әдеби ҧйым туралы алғашқы деректер 1924 жылдың аяғында
пайда болды. «Алқаның» «Талаптан» айырмашылығы – бҧл ҧйым
әдебиетшілердің, «таза» ақын-жазушылардың, газет-журнал қызметшілерінің
қоғамы болмақшы еді. Сонымен бірге ―Алқа‖ қаламгер-әріптестердің сынаулы
тобын біріктіретін жабық клуб емес, атақты, тәжірибелі ақын-жазушылармен
бірге әдебиет жанашырлары, жаңа қалам тербеткен жастардың басын қосатын
ашық ҧйым болуға тиісті еді. Тура және жанама деректерді саралай келіп,
«Алқаны» ҧйымдастыруға ат салысқан азаматтардың есімдерін атайтын болсақ,
олар: Мағжан Жҧмабаев, Әлихан Бӛкейхан, Ахмет Байтҧрсынов, Міржақып
Дулатов, Жҥсіпбек Аймауытов, Мҧхтар Әуезов т.б.
Жаңа интеллигенцияның пайда болуына әсер еткен алғашқы шаралар
туралы айтқанда, ескі және жас интеллигенция әрдайым айырып кӛрсетілмеуін
атауға тиіспіз. Мысалы «Қазақ» газеті тӛңкерістен кейін 1918 жылға дейін
шығып тҧрса-дағы оны тӛңкеріске дейінгі баспасӛзге жатқызу орын алған.
Зиялылар тӛңкеріс кезеңін қазақтың ҧлттық санасын оятуға қолайлы уақыт деп
танып, осы бағытта белсенді әрекетке кӛшті. «Екеу» деген псевдониммен
жазған Жҥсіпбек Аймауытов пен Мҧхтар Әуезов қазақ халқының санасын
оятқан, алдымен оята бастаған Абай деп, ҧлы ағартушының ісін жалғастыруға
тырысты. Ҧлттық оянуға екінші себепкер – «Қазақ» газеті, жҧртымыздың
«бетін тҥзеп» жолға салып, ілгерілеуіне қамшы болған – «Қазақ» газеті.
Ораз Жандосов қазақтың тҧңғыш жоғарғы орындарына ҧлттық
шығармашылық интеллигенция ӛкілдерін молынан тартуға нақты қадамдар
жасады. 1928 жылы 11 шілдеде БК(б)П Қазақ ӛлкекомның ҥгіт-насихат
бӛліміне жазған қатынас қағазында ол бҧрынғы Алашорда қайраткерлері
Мҧхтар Әуезов (Ленинград университетінің тҥлегі), Абдолла Байтасов (САГУ-
ді бітірген), Ғазымбек Бірімжановты (Берлин университетін бітірген) ―Бізге
қарсы лагерьдің, партияда жоқ ҥш жас ӛкілі‖ деп ашық баяндай отырып,
оларды оқытушылық қызметке орналастыруды ҧсынды. Ол Мҧхтар Әуезовтің
әдебиетті зерттеуде әлеуметтік имманенттік әдіске кӛшкендігін атап ӛтеді.
Тарихи әдебиеттерде Ораз Жандосовтың ҧлы жазушы Мҧхтар Әуезов
тағдырына тигізген осы игілікті әсеріне жҧртшылық назарын алғаш аударған
Ҧлттық Ғылым академиясының академигі, тарих ғылымдарының докторы
профессор Кеңес Нҥрпейіс болды. Кадр мәселесінің тҥгелімен Коммунистік
партия комитеттерінің қолында болғандығын ескерсек, Мҧхтар Әуезовтің кӛп
ҧзамай Казинпростың қазақ әдебиеті тарихының оқытушысы әрі САГУ-дің
шығыстану факультетінің аспиранты болып орналасуына Ораз Жандосовтың
оған жоғарыдағыдай кепілдеме беруі шешуші рӛл атқарды деп пайымдауға
болады.
Тарихшылар 1929-1931 жылдары Алаш зиялыларына жасалған қиянатта
159
сталинистердің жалпы қазақ интеллигенциясына қарсы жасаған саяси қуғын-
сҥргіннің бірінші толқыны деп бағалады. 1929 жылғы 19 сәуірде «Советская
степь» газетінде Ораз Исаев, Ілияс Қҧрамысов, Ғаббас Тоғжанов, Садықбек
Сапарбеков, Ораз Жандосов, Хамза Жҥсіпбеков, Әбдірахман Байділдиннің
«Қазақ жазушыларының творчествосы туралы» атты ашық хаты жарияланды.
Бҧл хатты қазақ коммунистерінің Алаштың ақын-жазушыларына тигізген ауыр
соққысы деп бағалауға келеді.
Хат Мәскеуде шыққан «Әдебиет энциклопедиясында» Мҧхтар Әуезов пен
Ахмет Байтҧрсынов туралы оң сипаттағы мақалалардың жариялануына қарсы
шықты. Хат авторлары энциклопедияның Мҧхтар Әуезов пен Ахмет
Байтҧрсыновқа берген бағасы маркстік кӛзқарасқа мҥлдем жат деп есептеді.
Мҧхтар Әуезов Кеңес ӛкіметі орнағанға дейін Алашорданың белді қайраткері
болып, Колчакпен одақтасып большевиктерге қарсы кҥресті, 1917 жылдан соң
да, кҥні бҥгінге дейін ескі бай, билерді, сал-серілерді мадақтаумен келген
реакциялық идеологиядағы жазушы делінді. Ахмет Байтҧрсынов – қазақ
байларының идеологі, алашордашыл интеллигенцияның кӛсемі, оны да
энциклопедияға енгізген ҥлкен қателік табылады делінді 1930 жылғы 17
қыркҥйекте Мҧхтар Әуезовті кеңеске қарсы қайраткер деп санап, бҧрынғы
алашордашыл зиялылармен бірге тҧтқынға алды.
Осы тҧста тҧтқынға алынғандардан Мҧхтар Әуезов пен Әлімхан Ермеков
сынды бірен-сарандары ғана аман қалды. Жазушы Жайық Бектҧров 1934 жылы
Алматыда Қазақ драмтеатрында Мҧхтар Әуезовтің «Хан Кене» пьесасының
премьерасын кӛргендігін, Қалыбек Қуанышбаевтың Кенесары, Елубай
Ӛмірзақовтың Наурызбай рӛлін шебер ойнағандығын («Қалибек жҧрт кӛзінде
Кенесарының дәл ӛзі болды да шықты. Елубайды жҧрт нағыз Наурызбай деп
тҥсінді»), премьерадан соң пьесаға жабық талқылау ҧйымдастырылғандығын,
газет-журналдар бетінде пьесаға қарсы, Абылай хан әулетіне, шығарма авторы
Мҧхтар Әуезовке қарсы қаралау науқаны басталғандығын жазды. Оған саяси
сенімсіздік жалғаса берді. Ол әдебиетші ретінде де ауық-ауық орынсыз
айыптауларға ҧшырады.
Сонымен қатар Абайтануды қазақтың әдебиеттану ғылымының ҥлкен әрі
дербес саласы дәрежесіне кӛтерген Мҧхтар Әуезов болды. Қазақ ӛмірінің
кӛркем шежіресі, қазақтың тҧңғыш эпопеясы «Абай жолын» Мҧхтар Әуезов он
бес жылдай (1941-1956) жазды. Сыншы – академик Мҧхаметжан Қаратаев
Мҧхтар Әуезовтің эпопеясының алғашқы кітабы «Абай» романына кірісуден
бҧрын жиырма жылдық әзірлік кезеңнен ӛткендігін айрықша атап кӛрсетеді .
Абай тақырыбына жиырмасыншы жылдардың басында бет бҧрған Мҧхтар
Әуезов бҥкіл саналық ғҧмырын Абайтануға арнады. Кейбір зерттеушілер
Мҧхтар Әуезовтің 1933 жылы жазған Абайдың тҧңғыш ғылыми ӛмірбаянын
Абайтанудың бастамасы деп қарайды. Данышпан Абай Қҧнанбаевтың ӛмірі
мен шығармашылығын Мҧхтар Әуезовтей ҧлы суреткер мен ғалымның ғҧмыр
бойы зерттегенімен Абай тану ілімінің бастамасы ғана жасалды. Әбіш
Кекілбаев заңғар жазушы Мҧхтар Әуезов туралы: «Дҥниежҥзі классиктері
160
санатынан мәңгілік орын тепті» [8] деп жазды. Қазақ елі тҧрғанда Мҧхтар
Әуезовтың аты ӛшпек емес.
Әдебиет
1.
Сейдімбек А. Қазақ әлемі. Этномәдени пайымдау. – Алматы: Санат, 1997.
2.
Дҥкенбаева З.О. Қазақтың шығармашылық интеллигенциясының тарихы
(1917-1941 жж). – Алматы: Ғылым, 2003. – 330 б.
3.
Нҧрпейісов К. Алаш һәм Алашорда. - Алматы: Ататек, 1995. – 256 б.
4.
Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы. Алматы: Санат, 1994. – 368 б.
5.
Мухтар Ауэзов в воспоминаниях современников. – Алма-Ата: Жазушы,
1972. – 360 б.
6.
Әбжанов Х., Әлпейісов Ә. Қазақ интеллигенциясы мен мәдениеті туралы.
– Алматы: Республикалық мәдениет қызметкерлерінің мамандығын арттыру
институты, 1992. – 128 б.
7.
Әуезов М. Абайтанудан жарияланбаған материалдар. – Алматы: Ғылым,
1988. – 368 б.
8.
Кекілбайҧлы Ә. Тәуелсіздік толғауы// Егемен Қазақстан, 2001, 28 ақпан.
ӘОЖ 94 (574)
Булгынбаева А.Қ.
С. Аманжолов атындағы ШҚМУ, Ӛскемен қ.
bak_ayauly@mail.ru
АЛАШ ҚАЙРАТКЕРІ – ӘЛІМХАН ӘБЕУҦЛЫ ЕРМЕКОВ
Қазақ елінің сан ғасырлық қилы тарихында Алаш қозғалысы – тарихи-саяси,
айрықша қҧбылыс ретінде ҧлтымыздың мәдени-рухани даму жолын жаңа
арнаға бҧрғаны айқын, ҧлт-азаттық ҧлы қозғалысқа айналған осы оқиғаның
маңызы мен мәнін таразылау – бҥгінгі егемендік мҧраттарымен байланысты
екендігі белгілі. Ол қазақ баласының саясат, мәдениет, ғылым, білім саласына
етене араласып, болашақта ҧлт ретінде дербес ӛмір сҥруге, ӛзге елдермен
терезесі тең халық ретінде азат кҥн кешуге болатындығына әлеуметті сендіре
алған жаңашыл қозғалыс еді. Қозғалыстың мақсаты мен мҥдесі– қазақ халқы
ҥшін қиын-қыстау сол бір кҥрделі шақта азаттық ҧранын салып, сахара тӛсінде
дербес мемлекет идеясын қҧруға белсене кірісуінде еді. Қысыл тайан кезеңде
амал тауып, халқының басын қосып, ертеңіне сендірген осындай зиалы топ
бҧғанға дейін болмағаны тарихтан белгілі. Сол шақта кездескен
қиындықтардың барлығын тӛтеп беріп, тҥпкі мақсатқа жету ҥшін, қандай да
болмасын, замана сауалының оңтайлы шешімдерін таба білді. Кеңес ӛкіметі
Алаш қозғалысына теріс пиғылды баға бергенімен, оның идеялары ҧлтжанды
азаматтардың жҥрегі мен санасында ӛмір сҥріп келді. Тәуелсіздік алып
ӛткенімізбен ӛшкеімізді қайта еске алған шақта, Алаш идеясының қайтадан
жаңа кҥшпен жаңғыруы осыған мысал. Мҧның басты себебі, Алаш
161
қозғалысының ең ҧлы мақсаты – ҧлттық тәуелсіз мемлекет қҧру идеясымен
сабақтасып жатқанында еді. ХХ ғасырдың басында ҧлтының теңдігі ҥшін
қауымдасумен де, қаламмен де, қарумен де кҥреске тҥскен Алаш
қайраткерлерінің пәрменді еңбегі Алаш баласының есінен еш кетпек емес.
Оның дәлелі – тәуелсіз Қазақстанның барлық тҥкпіріндегі қазақ зиялы
қауымының ісіндегі, ойындағы алашшылдық сана. Бҥгінгі ҧрпақ Алаш
қозғалысына жаңаша оң баға беріп, алашшылық сананы бойларына
қалыптастырып Қазақ халқының ҧлттық ӛресі де биіктей бермек.
Алаш қайраткерлері ҧлтымыздың рухани мҧрасын жинауда, жариялауда
және зерттеуде маңызды істер атқарғаны белгілі. Олардың бҧл саладағы аса
нәтижелі жҧмыстары – осы халық ҥшін маңызды мәселенің бастауында
тҧрғандығымен де бағалы. Алаш зиялылары ҧлттың саяси бостандығы мен
азаттығы жолында кҥреске шыға отырып, халықтың рухани болмысын
тҥгендеуді де ҧмытқан емес.
Алаш зиялылары ішінде осы рухани қҧндылыққа ҥлес косқандардың бірі
Алаш қозғалысының жас та, алғыр, іскер қайраткері. Алашорда ҥкіметінің
мҥшесі, табиғатынан зерек тҧлға, математика ғылымдарынан тҧңғыш қазақ
профессоры Ермеков Әлімхан.
Әлімхан Ермеков 1891 жылы осы кҥнгі Қарағанды обылысы, Ақтоғай
ауданы, Бӛріктас деген жерде дҥниеге келеді. Әкесі Әбеу халыққа қадірлі, озық
ойлы, орысша сауат таныған, ӛз уақытының зиялылардың бірі болған. 1899
жылы Қарқаралыдағы қалалық училищеге оқуға қабылданады. Мектеп
қабырғасында зейінді, алғыр Әлімхан мектепті ҥздік бітіріп, 1905 жылы
Семейдегі ерлер гимназиясына оқуға тҥсіп, оны 1912 жылы алтын медальмен
бітіріп, Томск технология институтының тау-кен факультетіне қабылданады.
Әлімхан Томскте оқып жҥріп орыстың озық ойлы ойшылдарымен,
ғалымдарымен танысады. Шоқан Уалихановтың досы Григорий Потанин
Әлімханның бойындағы білімге деген талпынысты кӛріп, тәнті болады. Қарт
Потанин Әлімханға ағалық ақыл беріп, оған: «Әлімхан сенің білімің – ол
қазақтың білімі. Сол себепті жақсы оқы және ӛзгелерді оқыт» – деп, ҥлкен ҥміт
артқан. Бҧл сӛздер Әлімхан Ермекоатың ӛмірлік ҧстанымына айналып, ақтық
демі қалғанша ҧлтымызға еңбек етті. Григорий Потанин Ермековке бекер назар
аудармағанын уақыт ӛзі дәлелдеді [1].
Әлімхан Әбеуҧлы Ермеков Том технология институтының бесінші
курсында оқып жҥргенде, Ресейде әуелі Ақпан, одан кейін Қазан тӛңкерісі
жҥзеге асырылып, Сібірде де, Қазақстанда да тӛңкерістік қозғалыс кең ӛріс
жайып кетті. Бҧл жағдайлар елінің ертеңін ойлайтын қауымды бей- жай
қайлырмады, соларды бірі болған Әлімхан Ермеков бірден саяси жҧмысқа
араласып, оқуды уақытша тоқтатады да, Қазақстандағы ҧлт-азаттық қозғалысқа
тікелей белсене араласып кете барады. Қазақ халқын қалайда сан ғасырлық
езгіден қҧтқарып, теңдік әперуді мақсат тҧтқан Әлімхан Алашорда жҧмысына
белсене араласып кетті.
Патша ӛкіметі қҧлатылғаннан кейін елдегі қалыптасқан жағдайды барлап,
162
алда істелетін жҧмыстарды анықтап, ӛзіндік баға беру ҥшін жер-жерде қазақ
съездері жҧмыс істей бастады. Әлімхан Ермеков, алғаш рет саяси іске алаш
қозғалысына, 1917 жылы 27 сәуір, 7 мамыр аралығында ӛткен Семей облыстық
қазақ съезіне қатысады. Онда ол съезд президиумының хатшылығына, кейіннен
съезд шешімімен Семей облыстық қазақ комитетінің мҥшелігіне сайланады.
Халел Ғаббасов екеуі қазақтар жағынан Семей облыстық атқару комитетінің
тӛрағасының орынбасары болады.
Осы жылдың шілде айындағы жалпықазақтық съезде Семей облысынан
Бҥкілресейлік қҧрылтай жиналысына депутаттыққа ҧсынылады.
1917 жылы 8-17 қазанда І-ші Сібір облыстық съезіне, ӛкілдер жиналысы
атынан қатысады да, оның президиумына Семей облысынан кіреді. Съезде
Сібір автономиясының негізгі заңын жазатын комитет қҧрылып, оған қазақ
делегаттары ішінен Әлімхан Ермековті кіргізеді.
Алаш жолындағы кӛптеген саяси істерге қатысып, шыңдалған Әлімханды
«Қазақ» газеті «Технологический институтқа асқан зеректер ғана тҥседі.
Әлімхан білімді, шешен, ӛткір, халыққа қызмет етуді ӛзіне парыз санаған
жігерлі жас азамат», – деп сипаттайды. Осындай жан-жақты дарын иесі жас
сҧңқардың желтоқсанда ӛткен жалпы қазақ съезінде Алашорда ҥкіметінің
мҥшелігіне ӛтуі таңғажайып емес еді. Сондай-ақ, «Алаш» партиясының Семей
облыстық комитетінің мҥшесі де болатын [2].
1918 жылғы сәуірдің 2-сі кҥні Әлімхан Әбеуҧлы Ермеков Алашорда
басшылары Әлихан Бӛкейханов, Халел Хаббасовпен бірге Семейден тіке бай-
ланыс желісі арқылы В.И. Ленинмен және ҧлт істері жӛніндегі халық
комиссары И.В. Сталинмен сӛйлеседі. Ондағы айтылған әңгіме жайлы Семейде
Жҥсіпбек
Аймауытовтың
редакторлығымен
шығып
тҧрған
«Абай»
журналының 1918 жылғы ҥшінші санындағы мына мәтіннен аңғаруға болады:
«Қуаныш қҧтты болсын! Журналымыз басылып қойғаннан кейін мынадай қуа-
нышты хабар алып, теңдікке, билікке сусаған, Алаштың ауылын қуантқалы
журналдың тысына осы хабарды асыға басып отырмыз. 20 март кҥні (ескіше)
Мәскеудегі Совет ҥкіметінің басшысы Ленин мен народный комиссар
Сталиннен Бӛкейханов, Ғаббасов атына тілграмм келді. Мҧндағы Халел,
Әлімхан прямой проводпен ауызба-ауыз Ленин мен Сталинге тілграммен
сӛйлескендегі жауабы мынау:
«Әр халықтың ӛз билігін ӛзіне береміз деп шыққан закон-жарлығымыз әлі
сол қалпында, айтқанымыз айтқан. Сіздердің ӛкілдеріңіз бізге әкеліп тапсырған
жалпы қазақ съезінің қаулысын тҥгелімен қабыл аламыз, жалғыз-ақ Совет
ҥкіметін танысаңыздар. Енді біздің билік береміз деген сӛзімізді іске асыру
керек. Ол жердегі тҧрған әкімшілікпен бірігіп, съезд шақырып, автономияны
жария қылу жолында болатын комиссия жасаңыздар. Қазақ сияқты тҥрі, ісі,
ғҧрпы, елі, жері басқа жҧрттың ӛз билігін ӛзі алуға ерікті. Қазақтың
қамқорлары тезінен комиссиясын жасап, автономиясын жария қылуға асығар
деп білеміз. Ендігі бір ниет, бір тілектегі адамдармен ақылдасып, байлаған
сӛздеріңізді бізге білдіреміз», – деп Ленин, Сталин қол қойған... 21 мартта
163
Бӛкейханов, Ғаббасов, Ермеков атына Мәскеуден тағы тілграмм алдық: «Халық
комиссарларымен сӛйлесіп жатырмыз. Алаштың автономиясына қарсылық жоқ.
Бҥгін, ертең Алашордамен Сталин ӛзі сӛйлеседі», – деп Жаһанша, Халел
Досмҧхамедовтер. Жоғарыдағы ӛкілдер осы сарбаздар екен. «Басқарма» [3].
1919 жылдың шілдесінде РКП (б) Орталық Комитеті мен Кеңес ҥкіметінің
Қырғыз (Қазақ) ӛлкесін басқару жӛніндегі Әскери революциялық комитеті
ҧйымдастырылды (Кирвоенревком). Оның тҥпкілікті қҧрамы 1919 жылғы 20
желтоқсанда бекітілді. Тӛраға ретінде қарт большевик Станислав Пестковский,
мҥшелері болып Әліби Жангелдин, Сақыпкерей Арғыншиев, Ғҧбайдолла мен
Әлиасқар Әлібековтер, Бақытжан Қаратаев, Ахмет Байтҧрсынов, Мҧхамедияр
Тҧнғаншин, Нысанғали Бегімбетов тағайындалды. Ол уақытта біздің екі
облысымыз – Ақмола мен Семей – Сибревкомның қарауында. Бҧлар Сібірге
жасалатын билік орны еді. Әлгі аталған аймақтар қазақ елінде болғандықтан,
Қазақстанда әлгіндей басқарма жасалғандықтан, бҧлар соған кіруі керек
болатын.
Осы мәселені шешу ҥшін 1920 жылы мамыр айының басында Әлімхан
Ермековті Семей облысының губерниялық комитеті уәкіл етіп Орынборға
жібереді. Онда ол Семей мен Ақмоланың Кирвоенревкомға енуі жӛнінде
баяндайды. Ол Қазақ автономиясының қҧрылмаған кезі. Мҧны талдау кезінде
болашақ автономиялы республика қҧруға және оның шекарасын белгілеуге
байланысты мәселе қаралады [10 ].
Бҧл мәселе барысында, Қазақ автономиясы шегарасының біртҧтастығын
жан - тәнімен қорғауы- Әлімхан Ермековтің тарихи зор еңбегінің бірі болды.
Бҧған байланысты осы жылы 17 тамызда Лениннің тӛрағалығымен ӛткен қазақ
ӛкілдері қатысқан Халық комиссарлары кеңесінің мәжілісінде Қазақ
автономиясы туралы мәселе қаралғанда, Қазақстанның жағдайы туралы
Әлімхан Ермеков баяндама жасайды. Онда ол жер, Қазақстанның шегарасы
туралы мәселелерді қамтып, ӛктемшіл, озбыр, отаршылдық пиғылдағы
ӛкілдермен қызу айтысқа тҥсіп, ӛз пікірін тиянақты, жан-жақты, бҧлтартпас
дәлелдермен қорғап шығады. Окупанттар ӛз кінәсін мойындап, нәтижесінде,
кезінде қазақтардан тартып алынған Каспийдің теріскей жағалауындағы ені бір
шақырымдық және Ертістің сол жағалауындағы он шақырымдық ҧлан-ғайыр
жер Лениннің тікелей қолдауымен Қазақ еліне қайтарылады [3].
Қазақстанның Батыс және Шығыс шекаралары қалай айқындалғаны
туралы Әлімхан Ермековтің ӛз естелігінен: «Баяндамаға кіріспей тҧрып Қазан
тӛңкерісі кӛсемінің алдында қатты толқыдым. Бірақ оның қарапайымдылығы,
мейірімділігі, кіші халықтарға деген ерекше қамқорлығы маған жаймашуақ
әсер етті. Баяндама кезінде мені оның ширақтығы, ойының ӛткірлігі,
баяндамашыны әділ де батыл қолдауы бейжай қалдырмады. Енді Владимир
Ильичтің шиеленіскен мәселелерді дҧрыс шешуге қатысып, кӛмегі туралы
жеке-жеке эпизодтарға тоқталайын.
Мен ӛзімнің баяндамамда, негізінен, Қазақстандағы шекараны анықтауда
ҥлкен маңызы бар кҥрделі де шиеленіскен жер мәселесіне тоқталдым.
164
Патшалық Ресей кезінде қазақ жҧртының иелігінен ӛзен, кӛл жағалауында,
орман алқабында орналасқан қара топырақты жерлер тартып алынған.
Мҧндай әпербақандық помещиктердің қҧлқын жоқтайтын столыпиндік
реформадан кейін тіпті ӛрістеп кетті. Ол Мемлекеттік Дума мінбесінен «қырғыз
даласын игеру керек» деп патшалық саясаттың тірегі болды, сӛйтіп, жергілікті
тҧрғындарды ойламай, Қазақстан мен Тҥркістанда кулактық шаруашылықтың
қанат жаюына бар кҥшін салған еді. Мҧнда Каспий жағалауы туралы мәселелер
ӛткір пікірталастар тудырды. Ал жергілікті тҧрғындардың жер туралы
мәселесін тіпті қараған жоқ болатын. Ертістің он шақырым сол жақ беті 1904
жылғы орыс-жапон соғысы алдында Сенат ҥкіметінің қаулысымен Сібір казак-
тарының иелігіне берілген. Ал қазақ елі бҧл жерден айырылып, оның ҥстіне,
жайылымдарда малын бағу ҥшін орыс кулактарына орасан зор қаржы тӛлеп, тез
арада кедейлікке ҧшырады. Сӛйтіп, олар әрбір қазақ отбасына қызмет ететін ҥй
шаруасындағы жҧмысшы ретінде батрактарға айналды. Архивтерден қазақ
ӛзінің ӛлген кісісін жерлеу ҥшін жерге 18-20 сом тӛлегені белгілі.
Баяндамамның соңында қазақтарға иеленіп келген жерлері ӛздеріне
қайтарылып және жергілікті қазақ пен отырықшылданған орыс тҧрғындары
орнығып біткенше, Ресейден қоныс аударуды тоқтатқан жӛн деген ҧсыныс
жасадым.
Комиссияның мәжілісінде біздің республиканы анықтау кезінде Каспий
теңізінің солтҥстік жағалауларын кіргізу керектігін айттым. Бҧған кӛптеген
адам қарсы болды. Әсіресе Астрахань губерниялық атқару комитетінің
председателі (фамилиясы есімде жоқ), Лежава, Брюханов секілді басшылар
«Каспий балығымен Мәскеу жҧртшылығын асырап отырмыз, еліміз азық-тҥлік
қиындығын бастан кешіп отыр» деді. Бҧл мәселеге сӛйлегендердің теріс
кӛзқарасын байқаған Владимир Ильич маған бҧрылып, былай деді: «Біздің
экономистер жан-жақты талдап, батыл айтқан секілді, ҧялмаңыз, ӛзіңіздің
ойыңызды еркін айта беріңіз, енді сӛз сізге беріледі».
Владимир Ильич Астрахань губерниялық атқару комитетінің тӛрағасына
бҧрылып: «Жағалаудағы қазақ және орыс тҧрғындарының сан жағынан ара
қатынасы қандай?» деген сҧрақ қойды. Тӛраға есептелген мәліметтер жоқ
дегенге келтіріп, сҧрақтан бҧлтарғысы келіп еді, Владимир Ильич: «Жағалауда
қанша қазақ, қанша орыс бар деп отырғаным жоқ, осы ӛңірдегі тҧрғындардың
қайсысы басым?» – деді. Сонда тӛраға амалсыздан «қазақтар басым секілді»
дегенге сайды. Владимир Ильич «мәселе тҥсінікті болды» деп, дауысқа салды,
сӛйтіп, менің ҧсынысым кӛпшілік дауыспен қолдау тапты.
1920 жылдың 24 тамызында Халық Комиссарлар Советінің Қырғыз (Қазақ)
Автономиялық Республикасы туралы декрет жобасының мәселесі жӛніндегі
мәжіліске баяндамашының бірі ретінде мен де қатыстым. Мәжілістегі
атмосфера аса іскерлік жағдайда болды, әрқайсысы ӛздерінің жауапкершілігін
сезініп, қатал тәртіп пен саналылық орнағандай еді. Бҧл мәжіліске
В.И. Лениннің ӛзі қатысып отырды.
Мәселе туралы Ҧлттар жӛніндегі наркомат тӛрағасының орынбасары
165
Каменский баяндама жасады. Ол ӛзінің жауапкершілігін қатты сезініп,
баяндама барысында қатты қиналды. Сӛйтіп, декреттің жобасы тҧтас оқылып,
РСФСР Халық Комиссариатының мәжілісінде бекітілді. Тиісті қосымшалар мен
ӛзгерістерімен қоса декрет 1920 жылғы 26 тамызда бҥкіл елге жарияланды [8].
1920 жылы 23 маусымнан 7 тамызға дейін Коминтерннің ІІ конгресінің
мәжілістері ӛткен еді. РКП (б) делегациясының қҧрамына В.И. Лениннің
басқаруымен партия мен ҥкімет басшылары кірді. Сондай-ақ бҧған автономия-
лық республикалардан да делегаттар келді. Қазақ автономиясын Тҧрар
Рысқҧлов пен Ахмет Байтҧрсынов бастап барды.
В.И. Ленин ӛзі тӛрағалық еткен алғашқы мәжілістің аяғында автономияны
қҧру жӛнінде «қазір Сталинге барып пікірлесіңдер, оның дайындаған жобасы
бар, сонымен танысып, бар ойларыңызды тҥйістіріңіздер» деп кеңес берді.
Мәжіліске қатысушылар ҥзіліске дәлізге шықтық. Қазақстандық делегация
15-тей адамбыз. Әлихан Бӛкейхановты тостық. Әлекең Ленинмен оңаша
пікірлесіп, әңгімелесіп қалған болатын. Бір 15-20 минуттан кейін ол кісі де
шықты. «Біз сізді Сталинге кіруге тосып тҧрмыз», – деп айттық.
Әлихан бәрімізге салқындау қарап: «Сталин не шешер дейсің, оның не ойы,
не білімі кӛлемді емес, қанша бір жетіскен жоба бар дейсің. Онан да ӛзіміз жеке
шешкен дҧрыс», – деп, жҥріп кетті. Біз бәріміз де аңтарылған қалпы Әлекеңе
ілесіп, Кремльден шығып кеттік. Осы кҥні «бәлкім, кіріп пікірлескеніміз дҧрыс
болар ма еді, мҥмкін, басқаша шешілер ме еді» деген ой келеді («Жалын», 1992,
№7-8, 59-бет.)
Осы мәжілістен кейін бір жеті ӛткен соң В.И. Ленин Қазақ АССР-ін қҧру
жӛніндегі декретке қол қояды. Қазақ республикасының территориялық
шекарасын белгілеуде 29 жасар талантты Әлімхан Ермековтің жасаған еңбегі
тарих алдындағы, қазақ халқының алдындағы перзенттік парызына айналады.
Әлімхан Ермеков 1919-1920 жылдар аралығында Қырғыз (қазақ) ӛлкесін
басқару жӛніндегі әскери-ревком комитетінің мҥшесі, әрі коллегия тӛрағасы
болған, Семей губревкомының мҥшесі болып, Кеңес ҥкіметінің саяси басқару
жҥйесінде қызмет істеп, қазақ жерінің тҧтастығын сақтау, шекарасын анықтау
сияқты маңызды жҧмыстар атқарып, қазақ жерлерін Қазақ АКСР-і шеңберінде
тҧтас дерлік топтастыруда айрықша еңбек сіңіргенін кӛруге болады.
Ермеков Әлімхан 1920 жылы Қазақ Советтік Социалистік Республикасын
қҧрысуға тікелей атсалысқанымен, алғашқы Қазақстан Орталық Атқару
Комитетіне мҥше болып сайланғанымен, С. Меңдешев, Ә. Әйтиев, Ә. Жан-
гелдин, А. Асылбеков, С. Сейфуллин, Н. Нҧрмақов, Ә. Досов сияқты
коммунистер бастаған жаңа ҥкімет бҧрын Алашта болған қайраткерлерді
басшы қызметтерге қойғысы келмегендей. Тек А.Байтҧрсынов қана оқу халық
комиссары болып тағайындалады. Басқалар сырттап қалады. Бҧлардың ішінде
Әлімхан Ермеков те шеттеп қалып, ӛз еліне оралады. Қарқаралыда жаңа ашыл-
ған техникумда сабақ береді. Жалпы айтқанда, теміржолдан, ірі әкімшілік
аймақтардан бір қыран, томаға-тҧйық жатқан аядай Қарқаралы қаласы ӛткен
ғасырдың бас кезінде Ахмет Байтҧрсыновқа да, Әлихан Бӛкейхановқа да,
166
Әлімхан Ермековке де әр кезеңде мекен болады. Бҧл қала ӛз кезегінде ӛзгеде
Алаш зиялылырына қоныс-мекен болды.
Қазақ автономиясын қҧруда Ә.Ермековтің ӛлшеусіз еңбегін зерделей
отырып, онан кейінгі жасампаздық жолдары Қазақ елінің шаруашылық жайын
қалыптастырып, нығайтуға халықты ағарту сияқты нақты істерге бағыт-
талғандығына кӛз жеткіземіз. Әлімхан Ермеков ендігі біржолата ғылыми-
педагогикалық қызметке ауысып, бар кҥш жігерін білімге арнады. Қарқаралыда
мектеп ашады [3].
1926 жылы Ташкентте Қазақстанның тҧңғыш педагогикалық оқу орны –
Қазақ педагогикалық институты (Казпедвуз) ашылады. Әлімхан Ермеков
алғашқылардың бірі болып осы институтқа оқытушы ретінде шақырылып,
математика пәнінен сабақ береді. Әрі жаратылыстану-математика факульте-
тінің деканы қызметін атқарады. Алғашқы ректоры және ҧйымдастырушысы,
қазақтың тағы бір аяулы перзенті Темірбек Жҥргенов болған бҧл жоғары оқу
орнына Мәскеу, Ленинград, Киев сияқты еліміздің аса ҥлкен ғылыми орталық-
тарынан білікті мамандар, тәжірибелі ғалым-педагогтер шақырылады. Бҧл жыл-
дары Әлімхан Ермеков кҥйеу баласы Темірбек Жҥргеновпен (Темірбек 1927
жылы Әлімханның қарындасы Дәмеш Әмірханқызы Ермековаға ҥйленеді) туыс
әрі жасы ҥлкен, кӛргені мен кӛкейге тҥйгені мол аға ретінде ӛте жақын арала-
сады. Әлімхан мен Темірбектің т.б. азаматтардың ҥлкен қажыр-қайраты мен
табандылығының арқасында 1928 жылы Казпедвуз Алматыға кӛшіріледі [4].
Қазақстанның жаңа астанасы Алматыда 1930 жылдың 30 мамыр – 6 маусым
аралығында VII Ӛлкелік партия конференциясында ҧлттық интеллигенция
атынан суырылып шығып сӛз сӛйлеген азаматтардың бірі Алматы зоотехни-
калық-мал дәрігерлік институтында жҧмыс жасап жҥрген Әлімхан Ермеков
болды.
Алайда, Әлімхан Ермековтің конференцияда сӛйлеген сӛзі ҧлттық
интеллигенцияның таңдаулы ӛкілдерін қуғын-сҥргінге ҧшыратып жатқан
Ф.И. Голощекиннің кӛңілінен шығақпады. Әлімхан Ермековтің жағымпаздық
атаулыға жаны қас еді, ӛз сӛзінде ӛлкелік партия комитеті бірінші хатшысының
есімін ауызға да алмады. Голощекиннің кҥткеніндей, Ермеков Алаш
арыстарының «қылмысын» әшкерелеп, кӛгендеген қозыдай халық жаулары
қатарына қосып беруден де бойын аулақ салады. Ары таза, азаматтығы биік
Ермековтің ондай қиянатқа баруы мҥмкін емес те еді.
Голощекин конференцияның алдында Алашорда ҥкіметінің мҥшесі болған
қазақтың ғҧлама ғалымы Ахмет Байтҧрсыновты, тарлан ақын Мағжан
Жҧмабаевты, кӛрнекті жазушы Жҥсіпбек Аймауытовты контрреволюциялық
жҧмысқа араласты деген жалған айып тағып, халық жауы ретінде тҧтқынға
алдырады. Конференциядан кейін кӛп кешікпей Әлімхан Ермеков
«контрреволюциялық қызметі ҥшін» қазақтың тағы бір ҧлы перзенті Мҧхтар
Әуезовпен бірге тҥрмеге отырады. Осылайша ол сталиндік зҧлмат енді ғана
қылаң беріп келе жатқан кезде абақтыға жабылады.
Қаншама пәле-жаланы басына ҥйіп-тӛгіп, екі жыл бойы әуреге салғанмен,
167
ештеңе шығара алмаған соң, Ермеков пен Әуезовті тҥрмеден босатуға мәжбҥр
болады. Бірақ екі азаматтың сағын сындырып, жігерін жасыту мақсатымен
республикалық газеттерде «Алашорданың бҧрынғы кӛрнекті басшылары
ӛздерінің ӛткендегі қызметін айыптап, Алашорда ҧйымының контр-
революциялық ҧлтшыл мәнін әшкерелейді» деген редакциялық мақала
жариялап, соңында Ермеков пен Әуезовтің мәлімдемелерін басады [3].
Осы жағдай туралы Әлімхан Ермековтың ӛзінің естелігінде:
Біз тҥрмеде кӛп ҥгіттен, зорлықтан кейін жаздық бҧл хатты. Бізге тіпті оны
қалай жазуды да ҥйретті. Біздің бҧл хаттарымыз ол кезде ҥгіт-насихат ҥшін
керек болды. Міне, Алаштың кӛрнекті екі ӛкілі ӛз айыптарын мойындап
отыр. Бҧлар Совет ӛкіметі алдында тізе бҥкті деп айтуға керек болды. Басқа
сӛздеріме тоқталмайын.
Бірінде: «мен халықты жерге орналастыру жӛнінде таптық бағыт ҧстамай,
жалпы, қазақ ауылдарын қоныстандыру керек деп бҧра тарттым» дедім. Ал
расына келгенде, Қазақстанда ол кезде жерге орналаспаған орыс шаруалары
жоқ-ты. Оларды патша ҥкіметі, әсіресе реакцияшыл Столыпин қазақтың ӛзенді,
кӛлді, шҧрайлы аймақтарына революциядан бҧрын-ақ мықтап орналастырған
болатын. Ал қазақ ауылдарын тез қоныстандырмасақ, елді сәулеттендіруге
болмайды деп Ф.И. Голощекин жаналқымға алды. Сондықтан біз, жоспарлау
комиссиясындағы мамандар, наркомымыз Ж. Сҧлтанбеков болып, қазақ
ауылдарын отырықшылыққа кӛшіруді жоспарладық. Осы кҥні республикада әр
жерде кездесетін «Казгородок» дегендер соның бір кӛрінісі еді. Мҧнайда бір
ауылдың кедейлерін, орташаларын, әр ауылда кездесе бермейтін жекелеген
байларды жерге орналастырудан, қора-қопсы салудан қалайша бӛліп тастай
аласың? Кімді де болса жер бетінен қуа алмайсың ғой. Қуып кӛрдіңіздер, бірақ
олар қайда барса да, әйтеуір бір пҧшпақты қоныс қылып отырды. Міне, кейін
бізге «сендер бай-кедей демей қазақ ауылын тҥгел жерге орналастырамыз,
қоныстандырамыз дедіңдер» деп айып қылды. Біз әлді адамдарды заңсыз жер
аударып жібере алмаймыз ғой. Міне, мен ӛз хатымда осыны ӛзімнің зор айы-
бым, таптық қырағылығымның жоқтығы, марксизмді білмеуім деп мойын-
дадым.
Екінші бір мойныма алған айыбым:1928 жылы қазақ байларының мал-
мҥлкін тәркілеп, кәмпескелеу теріс іс деп білгендігім. Бҥгін байлардың малын
сыпырып алсақ, ертең мҧның теріс әсері кҥллі қазақ еліне тиеді. Бірте-бірте
малды адамдардың бәрі де қара тізімге ілігеді. Сонан соң малдың сҥмесімен кҥн
кӛріп отырған егіншілік кәсібі жоқ кӛшпенді халық ашаршылыққа душар
болады, азып-тозады, бет-бетімен қаңғып кетеді деп ойладық. Міне, ӛзімнің
осы ой-пікірімді іс басында болмаса да, Москвада отырған, ҧлықтар алдында
ертеден беделі бар Әлихан Бӛкейхановқа хат арқылы жеткізіп, оның орталық
ҥкімет басшыларына барып, Қазақстандағы асырасілтеушілікті бӛгейтіндей
ықпал жасауын ӛтіндім. Алайда біздің мҧнымыздан ештеңе шықпады. Бізді
шетімізден кӛгендеп, тҧтқындап, соттағанда менің әлгі Ә.Бӛкейхановқа жазған
хатым ӛзіме ҥлкен айып, қылмыс болып саналды. Міне, мен ӛзімнің хатымда
168
«негізгі бір қателігім, ауыр айып-кінәм – осы» дедім. («Орталық Қазақстан»,
1989, 10 қыркүйек).
Әлімхан Ермеков осы жағдайларды басынан кеше жҥріп ағарту саласында
ӛзінің зор ҥлесін қосып, ӛшпес ізін қалдырып жҥрді, оған мысал «Ҧлы
математика курсы» 1-бӛлім (1935), «қазақ тілінің математика терминдері»
(1936) атты оқулық, кітаптарды жарыққа шығарады. Қазақ арасынан тҧңғыш
математика ғылымының профессоры атағын алады. Сонымен бірге нағыз білім
мен біліктілікті қажет ететін сала – Халық шаруашылығын жоспарлау
комитетінде және басқа да жауапты қызметтерде болады.
Ермеков 1938 жылдың 3 ақпанынан 17 наурызына дейінгі аралықта
Куйбышев қаласындағы Жоспарлау институтының математика кафедрасының
меңгерушісі болып істеді. Алайда лақаптан жала жабысып қамалды. Әлімхан
Ермеков жабылған жаладан бас тартып, 1 мамырдан 17 шілдеге дейін жоғары
жаққа алты рет арыз жолдап, әділдікті сҧрады. 1939 жылы 28 ақпан кҥні НКВД-
ның әскери трибуналы оны РСФСР Қылмыстық істер кодексінің 49 жеке 58-1а
статьясы бойынша 10 жылға бас еркінен айырады. Профессор Ермековке
тағылған айыптары бірін-бірі жоққа шығаратын, шындыққа мҥлде
жанаспайтын, ойдан шығарылған жалалар болатын.
Кейінірек жаза мерзімін алты жылға дейін тӛмендетеді. Алайда екінші
дҥниежҥзілік соғыс басталып кетіп, оны 1947 жылға дейін лагерде ҧстап, тоғыз
жылдан кейін ғана шығарды. Сол жылдың 15 тамызынан Ә. Ермеков Шымкент
технологиялық институтының математика кафедрасын басқарып, қайтадан
ҧстаздық қызметін жалғастырады. 1948 жылы қайтадан тҧтқындап, тағы да он
жылға соттады. Бҧл – тҧтқындау мен қуғын-сҥргіннің ҥшінші толқыны болатын
[6].
Әлімхан Ермеков ГУЛАГ-та адамдық бет-бейнесін жоғалтқан жоқ, рухы
сынбады, сыртқы әлеммен байланысып отырды. Сол кеткеннен мол кеткен
Әлімхан Ермеков 1955 жылғы 7 наурызда КСРО Бас прокурорының
қаулысымен тҥрмеден мерзімінен бҧрын босатылып, 1957 жылғы 26 қарашада
толық ақталды. Оған ӛзінің туған ӛлкесіне қайтуына рҧқсат берілді. 1955
жылдан бастап Қарағанды политехникалық институтында жҧмыс істеп, 1958
жылы зейнетке шықты. Ол кісі 1970 жылы Қарағандыда қайтыс болған кезде
ың-шыңсыз, тыныш қана жерлей салды [9].
Әлімхан Ермеков – тҧңғыш қазақ математигі, профессор, жоғары
математикадан қазақ тіліндегі оқулық ауторы. 1932-1936 жылдары жоғары
техникалық оқу орындары ҥшін қазақ тіліндегі математикалық терминологияны
жариялады. Бҧл – математика бойынша қазақ тілінде шыққан бірінші оқулық.
Қазір Қарағанды мен Қарқаралыдағы кӛшелер, мамандандырылған Кітап
ҥйі, Ақадырдағы №131 мектеп Әлімхан Ермековтің атымен аталады.
1998 жылдың жазында Әлімхан Ермековтің туған жері Ақтоғайда Алашорда
кӛсемдері Әлихан Бӛкейханға, Әлімхан Ермековке және Жақып Ақбаевтарға
ескерткіштер ашылды.
169
Әдебиет
1.
Алаш. Алашорда: энциклопедия Алматы: Арыс, 2009. 544 б.
2.
Ермеков
Әлімхан
Әбеуҧлы
. //
shuak.kz/kaz/index.php?itemid=93&ca..
3.
Кӛлбаев Т. Тҧңғыш профессор математигі
//alashainasy.kz
4.
Қазақстан ҧлттық энциклопедиясы, 3 том. Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сборник материалов международной научно-практической конференции - бет 12

text:
5.
Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы. А.: Санат, 1995.366 б.
6.
Қҧл-Мҧхамед. Алаш қайраткерлері саяси-қҧқықтық кӛзқарастарының
эволюциясы. Алматы: Атамҧра, 1998. 360 б.
7.
Нурмагамбетова Р.К. Движение Алаш и Алаш-Орда. А.: 2003. 153 с
8.
Ӛскембаев. Ә.Ә. Ермековтың қоғамдық – саяси және ағартушылық
қызметі. 2003.
9.
Сҧлтан Хан Аққҧлы
. Гулагтың аранынан ғайыптың кҥшімен аман
шыққан "Алаш" жетекшісі.//
www.Azattyq.Org/Content/
10.
Ҥдербаев
А.
Әлімхан
Әбеуҧлы
Ермеков
(1891-1970). //
www.infoportal.kz
ӘОЖ 821.512.122.09
Дәулеткелдіҧлы Н.
Іле педагогикалық университеті, ҚХР ШҦАР Қҧлжа қ.
nurjanxakelyn@hotmail.com
ӘСЕТТІҢ АСЫЛ СӚЗІ – «АЛАШ ЖЫРЫ»
Қазақ даласының қолға жҥрегі Қарағанды жазығында, жәзиралы
жәйлауында қадау-қадау қасиетті тҧлғалар ӛмірге келіп, ӛнер кемесін ӛрге
жҥздіріп, ӛшпес ӛнегелі іс-іздерімен Алаш елі тарихына аты алтын әріппен
жазылып келеді. Қарқаралының бҧлбҧл кӛмей әншілері, Сарыарқаның сауық
қҧрған салдары мен серілері, Нҧраның нҧрлы ойшыл, кҥйшілері дҥйім алаш
даласына аты машһҧр.
Сол қатарда Сарыарқаны сәнге қосып, әнмен тербеткен, Ақтоғайдай арайлы
ауылда ес білген Әсет есімі де ел жҥрегінде. Ӛмірдің кесімі, тағдырдың шешімі
арқылы Арқадан кетіп, Семейге жетіп, Қытайға ӛтіп кеткен ардагер Әсеттің
соңғы мҧрағаты ортаймақ, ӛшпек емес. Әсет әніне ай жалтарып, кҥн
жасырынатын биіктен қӛрінген, сайын даланы сан шолған тастҥлек. Алаш
ӛлкесінің орта, шығыс, солтҥстіқ бӛлігін дерлік шарлаған, ат терлігін алмаған,
кӛрші Шыңжаңға соңғы жырын арнаған тӛкпе жырдың сел жорғасы. Асыл
сӛздің ақпасы. Майда сӛздің майталманы. Жекпе-жек айтысудың жел жҥйрігі.
Әсет Арқа жерінде туылып, Ақтоғайда тҧсауы кесіліп, Семей жерінде
ӛнермен серпіліп, Қӛктумада кӛркейіп, Қытайда қысылмаған Алаштың бір туар
ардагер ақыны. Ӛлең мен ӛнерде жыршы және жырау, тӛкпе әрі жазба қабілетті
тең жетілдірген, әнмен қанаттанған дарынды да текті ӛнер пірі. Еркіндік іздеп,
сары белден асып сағыныш арқалаған сал сері. Алаш кӛсемі Әлиханның
170
жерлесі. Алаш идеясын ерте бойына сіңірген халық ақыны. Жемісті, келісті
ғҧмырында Ақтоғайдан Ҥржарға, Семейден Мақаншыға, Бақтыдан Майлы-
Жайырға, Шәуешектен Бҧраталаға, Шыбартҥбектен Зайсанға кӛшіп жҥрген,
еліне еркін ӛмір аңсаған Алаштың ашық ойлы азаматы.
Әсеттің соңғы ӛмір сапары да қызық. Қазақ елінен Қытайға ӛтіп кетуі
кеңестік тҥзімнің кесірі. Ақын 1916 жылы Қытай асып Шыңжың ӛлкесінің
Тарбағатай аймағы Шәуешек қаласына бір де екі жыл тҧрақтайды. Кӛрші
қандас туыстар ортасына балдай еріп, тастай сіңеді. Бейғам жатқан берекелі,
мерекелі елге ояну, жаңаша ой алу жайлы арнау жырларын жазып, таратады.
Азатшыл идеядағы ақ жарма ӛлеңдерін жазып, айтумен ҥгіт, нәсихат жҥргізеді.
Қазақ елінде, алаш жерінде, туған мекенде болып жатқан бҧрқасын ӛмірге
алыстан кӛз тігеді. Ақтоғайдың асқан ойшылы Әлихан Бӛкейханов бастамасына
жырақтан ҥн қосады.
Сонау ӛтпелі кезеңдерде алаш даласына теңдікті, ерлікті, бірлікті, бейбіт
ғҧмырды, оянуды дәріптейтін, ағарту жолына бастайтын Алаш автономиясы
қҧрылады. Қамшының сабындай қысқа мезгіл билік жҥргізгенімен халық
жҥрегіне оянудың отын маздатады. Асылы қазақ даласына жаңа дәуірде бірлік
жолын бастауға Алаш автономиясы мен «Алаш орда» мерзімдік ҥкіметінің
қҧрылуы себеп болды. 1917 жылы 13-15 желтоқсан аралығында Орынбор
қаласында №2 жалпы қазақ съезі ӛтеді. Қазақ съезін маржан сӛзді, ашық ойлы
жас зиялылар Әлихан Бӛкейханов, Ахмет Байтҧрсынов, Е. Омаров, С. Дос-
жанов, Міржақып Дулатов сынды Алаш тҧлғалары бас болып ашады. Ақмола,
Торғай, Семей, Жетісу, Сырдария, Орал, Бӛкей ордасы, Ферғана, Самархан,
Алтай автономиялы аймағынан 82 ӛкіл қатынасып, Кҥлтӛбеде кеңес қҧрып,
Алаш ҧжымын қҧруды бір ауыздан шешеді. Съезде Алаш автономиясы
шаңырақ кӛтеріп, 10 тараулы алаш халқына қажетті қаулыны жасап шығады.
Бірақ ҥш жыл жылға жетпей Кеңес ҥкіметінің билік басына жаңа шыққан
большевиктер партия комитеті мен ҥкімет органы Алаш бірлігін мойында-
майды. Бҧған Алаш арыстары қол қусырып қарап қалмайды. Халық тағдырын
қыл мойнына қиналмай қӛтеретін Алаш кӛсемдері шетел аттап шет мемлекет-
терде тҧрған қазақ диаспорасын қҧшағына тартып, ӛрісін кеңейтуді ойласады.
Қазақ азаматтары кӛп ӛтіп кеткен Қытай Халық Республикасы Шыңжаң
ӛлкесіне және Моңғолия Халық Республикасы Баянӛлгей аймағына бару
бекімін жасайды. Бҧл іс-шарадан соң Алаш арыстарының Моңғолияға баруы
туралы жазба деректер жоқ. Ал Қытайға барғаны туралы айқын айғақ бар.
1918 жылы кӛктемде Семей қаласында бір бӛлім Алаш кӛсемдері мен
қайраткерлері бас қосқан Алаш идеясын шетел қазақтарына жеткізу туралы
ашық мәжіліс ӛтеді. Келелі кеңеске Абайдың ақын шәкірті Кӛкбай Жанатайҧлы,
Тҧрағҧл Абайҧлы, қазақ кҥресінің дара тҧлғасы Қажымҧхан Мҧңайтпасҧлы да
қатынасады. Абай шәкірттерінің Алаш қайраткерлерімен жақын ара-
ласқандығын дәлелдейтін бір жайт – олармен бірге тҥскен суреттерінің
сақталуы. Алаш кӛсемдерінің бекітуі бойынша қазақ қандастары кӛп тҧратын
Қытайдың Шыңжаң ӛлкесіне баруға Ахмет Байтҧрсынов, Міржақып Дулатов,
171
Райымжан Мәрсеков, Садық Аманжолов қатарлы азаматтар баратын болады.
Жиналыс соңында топтық фотосуретке тҥседі. Бҧл суретке аты аталған Алаш
арыстары қатар тҧрып естелік қалдырады.
1918 жылы жәзиралы жаз маусымында алаш ардақтылары Зайсандағы алаш
партия мҥшелері Дӛртуыл Жапабай Бітімбайҧлы болыс пен Бекмҧқамет Вказ
молданың отбасында бір мезгіл аялдайды. Жаз айында Ахмет Байтҧрсынов,
Міржақып Дулатов, Райымжан Мәрсеков, Садық Аманжолов қатарлы азаматтар
Ақсуат ӛлкесін аралап, Кеңес одағы қарастылығындағы Қҧрбан қажы (Қоңыр
батыр) ауылын басып, Қытай жеріне қарайтын Ҥйтас, Саржҥрек жайлауындағы
Таңғыт ҥкірдай ауылына ат шалдырып, Шәуешек қаласына жетеді.
Шәуешектегі кӛреген қарт Бейсеғали Садыханҧлы Алаш кӛсемдерінің Алтай
асып, Тарбағатайға қіріп, Қҧрбан қажы ауылына жақындағанда бір жотаның
ҥстінде тҧрып, су алуға келген келіншектің бейнесін қосып, қайым ӛлең
айтқанын былай жеткізеді: « Су алғалы келіншекті кӛріп Ахаң - Аларма еді ана
кӛлдің қазын атып, – дегенде Міржақып – Кетпесін оғың зая жазым атып – десе,
Райымжан – Келіншекті суға келген қҧс екен, – дейді. Ал сонда Садық –
Алмайық абайсызда қызын атып, – деген екен. Дӛрбілжіңдегі белгілі
фольклорист Асқар Игенҧлының дерек жинауында Ахаңның Шәуешектегі
Қызыр ҥкірдайға, жҧмық елінің қазысы Қабиға жолыққанын қызықты
әңгімелермен толықтырады. Кезінде Семей қаласында тҧрып, Қытайға қоныс
аударған Рамазан Жанышовтың ҥйінде қҧдайы қонақ болады. Шәуешек сапары
жайлы Міржақып Дулатов бір шумақ ӛлеңмен жауап береді: «Шәуешек, Есіл
ӛтіп Манас бардым, Қолымда компасым бар адаспадым. Бҧл жақта нағашым да,
қайным да жоқ, Тек қана қазақ қамы таласқаным» (Қытайдың Шәуешек жерінде
ӛткен фольклорист Ақын Байбосынҧлы 1980 жылы Нариман Жабағатайҧлынан
жазып алыпты. А.И.) [1,2], – дейді ақын. Сол барған сапарында Алаштықтар
Шәуешекте қандастардың басын қосып жиналыс ашады. Бҧл іс-шарадан хабары
бар еміл мәмбет елінің сол шақтағы болысы Қанағат Сҥлейменҧлы жеті де сегіз
жолдасымен Шәуешек қаласына келіп, Алаш кӛсемдерімен кӛріседі. Осы
топпен бірге әнші, ақын Әсет Найманбайҧлы да келеді. Бҧл мәнді бас қосуда
Алаш қӛсемдері Алаш орданың бір орталыққа бірігу идеясын қандастарға
ҧғындырады. Аралықта асқақ дауысты әнші, ақпа жырдың адуынды ақыны
Әсетке ӛлең айтуға ҧсыныс тҥседі. Әсет Алаш арыстарының ӛздерімен бірге
жҥріп таныс болмаса да болашақ жоспарларының қазақ тағдырын шешетін
келелі іс боларын ақ жҥрегімен сезінгенін аңғарып, «Алаш жырын» ажарына
келтіріп айтып кетеді. Соңында жиырма неше адам бірлікте фотосуретке тҥседі.
Алаш арыстарының бҧл кезекті сапарынан қалған айғақтар Әсеттің «Алаш
жыры» атты эпикалық ӛлеңі мен Мҧқаметжанның суреті ғана.
Суретті әуесқой фотограф («Бәдіретші») Мҧқаметжан Ғабдылкарымҧлы
Иҥсіпов тҥсіреді. Ардагер Әсеттің жалғыз суреті да сол топтық суреттен
алынады. Әсет бір топ адамның артында жайсаңға малдасын қҧрып отырған
кҥйі кескінге тҥсіп қалады. Фотограф Мҧқаметжан (1896-1974) аталған
фотосуретті қҧныптап сақтаушы. 1950 жылдары жазған «Әсет ақын хахында
172
хатирелер (естеліктер)» атты шағын естелігінде Алаш орда кӛсемдерінің
Шәуешектегі мәжілісін еске тҥсіреді. Бҧл суретті қазақ еліне таныстырушы
Жағыда Бабалықҧлы. Ал кейін Мҧқаметжанның ӛмірінен мақала жазушы
Нҧрқасым Қазыбекҧлы. Нҥкең «Қазаннан тарап қазаққа қызмет еткен» атты
мақаласында Әсет суретінің табылуына және сол топтық суретті тҥсіруші
Мҧқаметжанның ӛміріне арнаулы тоқталады [2].
Әсет жырлаған «Алаш жыры» Қазақстан Республикасы және ҚХР Шыңжаң
ӛлкесіндегі мерзімді басылымдарда жарияланып ҥлгерді. Ең алғашқы ӛлең
ҥзінділері Тарбағатай топырағына таралып, халық қолынан жазылып алынған.
Қытайда бҧл ӛлеңнің бар екені туралы 1983 жылы «Іле айдыны» журналының
№4 санында жарық кӛрген «Әсет» атты мақалада ауызға алынды [3, 80]. Мақала
авторы Жҥмәділ Маман Әсет ӛлеңдерінің ішінде «Нҧрнама», «Алашнама» атты
ӛлеңдері барын айта келіп, «Алашнаманы» шежірелік жырға жатқызады. 1994
жылы ҚР Алматы қаласындағы «Жҧлдыз» журналының №1санында жас
фольклорист Асқар Игенҧлының табыстауымен «Әсеттің белгісіз ӛлеңдері»
атты топтама ӛлеңдері жарық кӛреді [4, 152-168]. Бҧл ӛлең топтамаларының
соңғы 168-беттегі «Ғасырдың жиырманшы жаздым жылын» (16 жол) атты
қысқа ӛлең «Алаш жырының» кейінгі жарияланған шумақтарына жақындайды.
Асылы Асқар Игенҧлы «Алашнама» деген атпен 179 жолдан тҧратын ӛлең
ҧсынған. Оның бәрі жарық кӛрмей қалған сыңайлы. Қытайдың Орталығы
Пекин қаласындағы «Орталық ҧлттар баспасы» 2000 жылы 6 айда «Әсет
шығармалары» деген кітап басып, таратады. Сол Әсеттің екі томдық толық
жинағына «Алашқа» атты ӛлең кіреді. [5, 111-118]
Жырдың мазмҧны ҥш бӛлімге бӛлінген. Бірінші бӛлімі Әсеттің Міржақып
Дулатовқа назы, екінші бӛлімі Әсет ақынның Ахмет Байтҧрсыновқа айтқан ой-
пікірі, ҥшінші бӛлімі Әсеттің Алаш рухын кӛтерген ҧзақ толғамдары енеді.
Жырдың кӛлемі 27 шумақ, 397 жолдан тҧрады. Жыр ҧйқастары кӛбіне
шҧбыртпалы, ҥдемелі шумақтарға сҥйенген. Сосын да жырдың ҧйқастары бірде
кӛп тармақты, бірде тӛрт тармақты болып келеді. Кітаптағы шумақтардың
бӛлінуі бойынша жиырма жетіге шектелді. Бҧл кітап жарық кӛрген соң кӛреген
Асқар мырза «Алашнаманың» және бір нҧсқасын кезіктіреді. Айталық, 2000
жылы 1 қазанда фольклорист Асқар ҚХР ШҦАР Тарбағатай аймағы Толы
ауданы Ӛшеті ауылының тҧрғыны Жамали Ахметжанҧлынан аталмыш жырдың
228 жолдан тҧратын бір нҧсқасын жазып алады. 1945 жылы осы аймаққа
қарасты Шағантоғай ауданының қоғам қауіпсіздік мекемесінде ҧзақ жыл істеп,
зейнетке шыққан қадырлы қарт Қабимолла Әутәліпҧлынан «Алашнама» атты
жырдың 314 жолдан тҧратын қолжазбаны алады. Аталмыш жырдың кейінгі екі
нҧсқасы әлі кҥнге дейін мерзімді басылымдарда жарық кӛрмеді. Содан да ӛзге
нҧсқаларымен салыстыруға мҥмкіндік туған жоқ. Белгілі зерттеуші Асқар
ағамыз жариялаған соң ғана ғылыми тҥсініктеме жасауға болады.
Әсеттің бҧл ӛлеңі Алаштың арыстары Семей жерінен ӛтіп, Қытай
қазақтарына сапар шеккен кезінде, Тарбағатайдың орталығы Шәуешекте алаш
рухын жеткізген алқалы жиналыста айтылады. Алаш кӛсемдері Қытай
173
қазақтарына ҥлкен ҥміт артып керген. Олардың мақсаты ақтар мен
қызылдардың аласапыранында Алтай асып кеткен, ҥдіре кӛшкен елдің
жағдайын білу, жағдай жасап, қайтадан қазақ еліне кӛшіріп әкелу; жаңа
қҧрылып, бір жыл жетпей қҧлап қалған Алаш Орда билігінің қазаққа келтірер
тиімділігін ҧғындыру, алаш рухын жеткізу; Қытай қазақтарына білім мен
ӛнердің жолын жасау жақтарында болады. Бҧның бір дәлелі Алаш орда ӛкілдері
Шәуешектегі жиналысын жапқан соң, Санжы дҥңген автономиялы облысына
қарайтын Манас ауданынен ӛтіп, Шыңжаң ӛлкесінің Ҥрімжі ауданына келеді.
Сол кезде Шыңжаңды дара билеп тҧрған Гоминдан партия комитетінің
басшыларымен кезігуді талап етеді. Жол бастап жҥрген қазақ ҧлтының ауқатты
байы Қҧсайын бҧл талаптарды жерлік ҥкіметке жеткізеді. Шыңжаң ӛлкесінің
билеушісі Дян Зынчин ӛзі қабылдайды. Екі тараптардың әңгімесінен еш нәтиже
шықпайды. Алаш Орда кӛсемдері қайтып Шәуешек жеріндегі Бақыты шекара
ӛткелінен ӛтпекші болады. Қайтар жолында жайлауда Таңғыт ҥкірдайдың
ауылына келіп, қонақта болған. Кейін жетпіс ҥш жасқа келіп желкілдеп отырған
Таңғыт Еңсеҧлын Гоминдаңның жерлік ҥкіметі Алаш Ордаға бҥйрегі бҧрылған
деген желеумен атуға бҧйрық шығарып, атқарылған. Алаш ардагерлері кетіп
бара жатып Зайсанға соғады. Қызылдарға қарсы «Теңдік» деген ҧғымды Зайсан
жеріне қҧрып кетеді. Шыңжаңның Ӛр Алтайдағы Жапабай болысқа қарайтын
отыз мың жан саны бар Дӛртуыл ауылын кӛшіріп әкетуге де хат жолданады. Ӛр
керейдің тӛресі Әлен уаңмен жазба нҧсқада келіссӛздер де жҥріледі. Бҧл
бастамалар кейін Шыңжаңдағы биліктің қысымынан еш жауапсыз қалады.
«Алаш жыры» атты Әсеттің асыл сӛзі бір дәуірдегі қазақ қоғамының еңсе
кӛтеруінен дерек беретін туынды. Шығарма кітапта басылып таралғаннан бері
мҧны неше тҥрлі жанр тҥрлеріне жатқызды. Сексенінші жылдары Жҥмәділ
Маман жырды шежірелік баяндау тҥрімен атады. Асқар Игенҧлы қатарлы
фольклористер «Әсет шығармалары» деген жинақта бҧл жырды ӛлеңдер мен
толғаулар тобына енгізді. Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мәдениет
қайраткері Уақап Қыдырханҧлы мәлім мақаласында бҧл туындыны Толғау деп
баға берді. Бір бӛлім Қытай қазақтарында шыққан оқу-әдістемелік қҧралдық
кітаптарда қысқа ӛлеңдер тобына қиналмай жатқыза салды. Ал жуық
жылдардан бері Қытай жеріндегі бір бӛлім ізденушілер «Алашқа» атты ӛлеңнің
кӛлемі кең болғанын тани бастады. Ол әдеттегі қысқа арнау, толғау, шежірелік
ӛлең емес, тынысы кең, тармағы мол қазақтың кӛлемді жазба жыры немесе
жазба эпикалық поэмаға айналып кеткенін тектеді. Бҧл жӛнінде Асқар ӛз
қолындағы материялдарға сҥйеніп әдеттегі қысқа ӛлең болмағанын болжап
кӛрсетті.
«Алаш жыры» Әсеттің аузынан нақ майданда, шаршы топтың арасында
туғанмен кейін ақын қаламынан талай реттеліп, толықтанып азаматтық ойды
кӛтерген лирикалық сарын қосылған поэмаға айналады. Әсет Қытай жерінде ат
дҥбірімен басып ӛткен Алтай аймағы, Ҥрімжі таулары, Тарбағатай алқаптары,
Іле ӛңірлерінде ән салып жҥріп, «Алаш жырын» да толықтап айта жҥргені
анық. Сол 1918 жылы басталған жыр 1920 жылдары толысқан кӛрінеді. Әсет ӛз
174
таламы, ой қорытуы арқылы бҧл шығармасының атын «Алашнама» деп атауына
қарағанда ҧзақ поэма жазғаны білінеді. Енді бір шығармасының атын
«Нҧрнама» деген атаумен алғаннан басқа, ӛзге шығармаларының бір де
біреуінен «Нама» немесе «Наме» тіркесі жалғанбайды. Ғылым тілінде «Нама»
сӛзінің екі тҥрлі масынасы бар зат есім. Бірі, Адам есімі, аты. Енді бірі, кӛне
сӛз. Жазылған хат, шығарылған бәйіт, дастан[7, 455]. Соданда ол кӛбіне кӛлемді
жыр, поэмаға жалғанады. «Балнама», «Шаһнама», «Бабырнама», «Ғашық-
наме», «Ғҧмырнама», «Наурызмама» болып кезігеді. Бҧларда тақырып
шектемесі болмайды. «Алаш жыры» да әне сондай толғаудан жырға айналған
кӛркем ҥлгі.
Алаш кӛсемдеріне арнаған жыр формасын кеңейтіп әр жерде, әр тойда
толықтап, Лиркалық поэма дәрежесіне кӛтеруді ойлаған. Бҧның каншалық
кӛлемде жырланғаны бізге беймәлім. «Бір сӛзі баспа орнына берілмеген», бір
буда қолжазбасы қалмаған ақынның шығармасы да толық жетуі қиын шаруа.
Қытай қазақтарында сол заманда асқан жекешілдікпен басқарған ДЯн Зычин
билігі ҧлт ззиялыларын сӛйлеу қҧқығынан айырған. Алаш Орда ҥкіметіне
қатысы барларды, алашшыл ақындарды аяқтан шалып, аңду салған. Сол
ауқымда сҥйреліп кетпеу ҥшын кӛп жыршы, жыраулар жауһар жырларды халық
алдында ашық жырлай алмай кеткен. Бҧл бәлкім «Алаш жыры» атты Әсеттің
мҧрасын да айналып ӛтпеген. Бірегей ықпал жасаған. Жырдың толық
нҧсқасының бізге толық жетпеуінің бір себебі осында жатыр. «Алаш жыры»
атты ҧзақ жырдың бір шумағы екі басылымда екі тҥрлі келудің ӛзі де жырдың
кӛп ӛзгеріске тҥскенін кӛрсетеді. Мәселен, «Ғасырдың жиырмасыншы жаздым
жылын, Арзанмен айырсын деп қымбат пҧлын. Дін-дҥрие, тахат-кәсіп, парыз-
уажит, Жаратқан бҧған арнап қақтың қҧлын» [4, 168], – деген шумақ «Жҧлдыз»
журналында басылған болса, бірнеше жыл ӛткен соң жарық кӛрген «Әсет
шығармалары» атты кітаптың 1-томында былай ӛзгереді: «Жиырмасыншы
ғасырдың жаздым жылын, Айырсын деп арзан мен қымбат бҧлын. Дін, дҥние,
тағат, кәсіп-парыз, бҧған арнап жаратқан хақтың қҧлын» [5, 105], – деп
басылады. Аталған шумақта бізге ең қажеті басқы бір тармақ «Ғасырдың
жиырмасыншы жаздым жылын» мен «Жиырмасыншы ғасырдың жаздым
жылын» деген тіркестің алмасуы болып отыр. Жыр жиырмасыншы ғасырдың
жаңалығын жырлап отыр ма? Болмаса жырды сол ғасырдың жиырмасыншы
жылы аяқтады ма? деген екі ҧшты ой туады. Анығы «Алаш жыры» дәл сол
ғасырдың жиырмасыншы жылы жазылып, халқына бірнеше мәрте айтылғаны
байқалады. Жыр мазмҧнының басында жиырмасыншы ғасырдың жаңалығын
жырлап кетеді. Оны қайта әкеліп жыр ортасында және жырлауы мҥмкін емес.
Әсет шығармаларында мҧндай қайталаулар ӛте аз ҧшыраған. Дерлік кезікпейді.
Соған қарап аталмыш жыр ҥш жыл салып, тамаша лирикалық поэмаға айналған
деп қарауға болады.
«Алаш жыры» дидактикалық сарында жазылған, азаматтық ой кӛтерген,
адамгершілік кӛзқарасты тереңнен қазатын Әсет поэзиясының бір биігі. Ол
Алаш идеясында жақсы қырынан жарқыратып кӛрсетеді. Мәңгі жас Алаш
175
идеясы мынадай ҥш тҥйінге жинақталады: Бостандық. Теңдік. Туысқандық.
Жыр осы ҥш мазмҧнды ӛлең сюжетінің алтын арқауы ретінде суреттейді. Алаш
рухында халықты немесе меллатты тапқа, жікке бӛлмейді. әрбір алаш баласын
туысқандар қатарында қарайды. Содан да олардың істеріне қазақ байлары
кӛмек қолын созады. Мәселен, Қаражан Ҥкібаев, Медеу Оразбаев, Ағайынды
Бекметов, Ыбырай Ақбаев, Маман бай, Иса Тоғжасаров, Сырым батырдың
шӛбересі Салық Омаров, Тобанияз Әлниязов ата мекенде ақшасын алашқа
атаса, Қытайда Таңғыт Еңсеҧлы, Қанағат Сҥлейменҧлы, Қҧсайын байларды
айрықша марапаттауға болады. Әсет те кӛзі ашық, кӛкірегі ояу байларды
мадақтап, кеудесі кӛр, жан дҥниесі шерге толған бір беткей байларды аяусыз
шенейді.
«Алаш жыры» ақ жҥректің дәриясы. Алаш рухының жаңғырығы. Кемел
ойдың кесімі мен шешімі. Жаңа тҥспен жазылған поэма. Поэманың
анықтамасын асқан ойшыл, орыстың теоретигі В.Г.Белинский былай таратады:
«Басынан аяғына дейін лиризм мен драматизмді арқау еткен және солардың
формаларын жиі пайдаланып отыратын, біздің санамыздың эпопеясы. Аралас
эпопея» [6, 39],-дейді. Бҧл тҧжырым арқылы поэманы тек кӛлемге, кейіпкерге,
оқиғаға шектеп қоюға болмас. Онда тҧнып тҧрған лиризм мен ширыққан
тартыс элементтері орын алап жатуы ләзім. Әсет жыры осы талапқа қарай
ізденген ӛлмес туынды.
«Алаш жыры» атты туындының кӛтерген ойын тӛмендегідей бірнеше
мазмҧнға жинақтауға болады.
Бірінші, Алаш Орда оғландарына тіке айтқан арнауы әрі пікірі. Жырдың
басы Міржақып пен Ахмет ойшылдармен ӛлеңмен қағысқан пролог сӛзден
басталады. Ақын тілі-алмас тіл. Ол шындықты айтуымен мәнді. Әсет екі
кемеңгерді сӛккен емес. Қытай қазақтарының басындағы ашылмай жатқан
сырды ақын жҥрекпен толғаған. Жырдың бҧл шағын екі бӛлегі драматизмдік
тҥс алған. Қара сӛз диялогы мен ӛлең сӛз тӛкпелігі тең қабысқаң. Міржақып
пен Ахмет жырмен сусындау жолында Әсетке қолға салады. Әсет ӛткір
лирикаларымен Шыңжаңдағы болмысты астарлы жеткізеді. «Міржақып ӛлең
айт деп қолқалайсың, Мен бе ақын сендер тҧрып ой табатын», «-ей, Аха, не
дегенің бҥй дегенің, алашқа жалпақ елді жи дегенің»,-деп тіл қатады. Олардың
аңғарымды ойы мен еселі еңбектеріне сҥйінеді. «Алаш деп ағайынға сауға
салып, Ахаң ер отырмай ма жол табатын» деген тіркестермен Ахаңның алаш
негіздерін, «Қырық мысалын», Мікеңнің «Оян қазақ» ӛлеңін озық пікірге
жатқызады. Қытай қазақтарының сол шақтағы озық ойды қабылдай алмайтын
надан кҥйіне ашынады. Гоминдан атты қара ниет партия саяасаты да Алаш
қозғалысына бҥйрегі бҧрмайтынын сездіреді. Халықты бір-біріне жау қылған
кулығын ашық айтады. Сол кездің ӛтпелі қоғамдық болмысы мен қҧбылыс
кейпін ашып береді.
Екінші, қалың қазағын, мың, миллион меллатын (ел) ӛнер, ғылым, білім
алуға шақыруы. Жиырмасыншы ғасырдың бәсекесі-білім бәсекесі. Бәсекесіз ел
болмайды. ӛнер, білімсіз ҧлт ӛркендемейді. Қытай қазақтарының ҧйықтап
176
жатқан, мал соңынан кеткен жҧтаң тірлігін тек ғылым жолы ғана ӛзгертетінін
танып жетеді. Еуропа, Америка қҧрлығындағы жаңалықтарды айтып, ӛз еліне
қызмет жасаудың бақыт екенін ҧғындырады. «Білекте емес жҥректе баянды
кҥш, Елдіктің тігем десең жекем туын», «Байлық-мҧрат, кедейлік-ҧят емес,
мҧрат сол ӛз халқыңа қызмет қылың», «Алашым, жасың кетер қарап жатпай,
ғылым ізде ғҧмырыңды босқа сатпай», «Міржақып Дулатов пен мархҧм Абай,
Меллат ҥшін орысқа ӛтті жақпай», «Ахмет «Қырық мысал» деп сӛз шығарды,
оны жай ӛлең кӛрдік сынап бақпай», «Надандық кір болғанда ғылым сабын,
Сабындап кетіретін бар ғой таңлақ»,-деп кейиді ақын. Халықты надандықтан
қҧтқаратын бірден бір жол ғылымда жатқанын жаратқандарға айтып жар
салады. Мау ата билігін, Италия, Жапон жаңалығына тез ілесуге шақырады. Бҧл
Алаш идеясымен ҥндес келеді.
Ҥшінші, Алаш елін бірлікке ҥндеу. Әсет асқақ дауысты, арманшыл ақын. Бір
арманы Алаш елін береке мен бірлікке жетелей білу. Аталмыш жырда бҧл ой
анық ортаға қойылады. «Армансыз дҥниеде ӛтер едім, Меллаттың (Ел) қажетіне
жарап ӛлсем», «Ел болып ірге кӛмсең қалаласып, Қҧралар малмен тозып
шашылғаны», «Алаштың арманын шын аяласаң, Адалдық берекемен басын
қостыр», «Табысып талаптымен жҥйелі іс қыл» деген елін берекеге, бірлікке
шақыратын сӛз айтады.
Тӛртінші, қалың елі, қазақ жҧртына мҧсылмандық, имандылықтың ақ
жолынан аттамауға насихат беру. Әсет ӛлең айтып, әр ҥйде қонып жҥре берген
желӛкпе жан емес. Ғҧмырын ӛнермен ӛріп, елін кісілікке шақырған кемеңгер
ақын. Сосында жырда имани білім берудің таза жолын ҥйретеді. «Біреуге ӛтірік
айттық, жала жаптық, Шәриғат қиянатшыл бол деген жоқ, осынша қисық
жолды қайдан таптық?!», «Малдан зекет, астықтан қҧшыр бермей, жиған дәулет
болмай ма жолдан бҧрыс», «Мешіт сал бала оқытар мектеп салғыз, Ғаламнан
табасың шын кетпес ырыс», «Халық етті жоқтан бар қып алла бізді, Махпҧзға
рухымызды бҧрын тізді», «Жаман пиғыл-дауасыз дап айтқан, Лҧқпан хакым
сӛзін ҧк бағала да» деген сәлихалы сӛздерімен халқын ізгілік жолына бастайды.
Бесінші, адам бойындағы асыл мен жасық мінездерді саралау, адал дос іздеу.
Жырда Әсет қазақы мінездердің сан алуан тҥрін атайды. Жақсы қасиеттер
адалдық, кішіпейілдік, іскерлік, жомарттық, шешендік, шеберлік, биязылық,
жан сҧлулық жақтарын жақтайды. Жаман қасиеттер жалқаулық, надандық,
ҧрлық, жемқорлық, ӛсекшілдік, талапсыздық, ӛтірікшілік мінездерге ауыр сын
айтады. Айналасынан адал дос іздейді. «Досың бар сырты мӛлдір, іші кӛлгір,
қуансаң кек, қайғырсаң шат боп естір» деп жалған достықты шенеп кӛрсетеді.
«Ақтҧйғын жапалақпен шатылмайды, Қҧрыш пен қола қайнап қатылмайды. Сан
да бір, баға да бір арзан-қымбат, Сары жез сап алтын боп сатылмайды», «Талап-
басшы, ақыл-дос, қайратың-жол» деу арқылы асыл мен жасықты парықтай
алатын нҧрлы ақыл екенін жырмен кестелейді.
«Алаш жыры» ҧлт мҧратын ҧлықтаған, болашақты болжаған кӛркем жыр.
Жыр шумақтары бастан ақыр он ҥш буынды ӛлең қҧрылысымен
қиыстырылады. Шумақ шектемесіне ҧшырамайды. Кейбір шумақтар қырық та
177
елу тармаққа барып аяқталады. Әсеттік қолтаңбамен тӛгілтіп жазады. Соңғы
бӛлімі суырып салмалықпен шаршы топта туған ӛлеңдерден ӛзгеше, ойланып,
толғанып жазылған философиялық тҧжырымдарға сҥйенеді. Жырда
дидақтикалық сҧрақ-жауап сарыны басым келеді.
«Алаш жыры» Алаш жҧртшылығының ақ жҥрегінен орын алатын ӛлмес
туынды. Аласапыран заманның асқақ ҥні. Жыр мәтіні шет ел қандастары
арасында айтылғанымен жалпы Алаштықтардың рухына от беретін, елеусіз
тарихына дерек қалдырған қҧнды қазына. Алаштануда айналып ӛтуге
болмайтын елеулі еңбек. Әсет мҧрасын Алашқа жарқыратып кӛрсетіп тҧрған
тӛл туынды. Жырдың бір бӛлім мазмҧндары оқырман қолына жетпегенмен қара
орман халық барда кҥн ӛткен сайын толықтана берері сӛзсіз. Алаш тарихы
әрбір ҧрпаққа тәрбие оқулығы болып оқылса, Әсеттің «Алаш жыры» тҥлектерге
жаттала берсе деген ақ жарма тілегімізді айтқымыз келеді.
Әдебиет
1.
Асқар Игенҧлы. Әсет және «Алашнама». ҚР ШҦАР Ҥрімжі: Бозбала
сайыты, қазақ тарихы айдары, 2011.12.18. С: 2-бет.
2.
Нҧрқасым Қазыбекҧлы. Қазаннан шығып қазаққа қызмет еткен. ҚР.
Тҥркістан гәзеті. 1996 жылы 11 тамыз.
3.
Жҥмәділ Маман. Әсет. ҚР ШҦАР Қҧлжа. Іле айдыны журналы. 1983 жыл
№4 сан. С: 80-бет.
4.
Асқар Игенҧлы. Әсеттің белгісіз ӛлеңдері. ҚР Алматы. Жҧлдыз журналы.
1994 жыл, №1 сан. С: 152-168-беттер.
5.
Қалиолла Нҧртазин. Асқар Игенҧлы, Омархан Асылҧлы, Жҥмәділ Маман.
ҚР Пекин. Орталық ҧлттар баспасы. 2000 жыл, 6 ай. C: 111-118-беттер.
6.
В.Г.Белински. В.Г.Белински таңдамалы шығармалары. 1-кітап.ҚР Алматы.
1949 жыл. С: 39-бет.
7.
Қазақ тілінің тҥсіндірме сӛздігі. ҚР ШҦАР Ҥрімжі: Шыңжаң халық
баспасы. 1990 жыл, 10 ай. С: 455-бетте.
ӘОЖ 811.512.122’367
Еңсебаева К.К.
С. Аманжолов атындағы ШҚМУ, Ӛскемен қаласы,
kulash_EK9@mail.ru
ДАРАЛЫҒЫ ДАНАЛЫҚҚА АЙНАЛҒАН ҦСТАЗ
Ӛткендерін ескерген-ӛскендіктің белгісі деген дана халық. Ендеше алаш
зиялыларының бірі, әрі бірегейі Ахмет Байтҧрсынҧлының ғылыми мҧрасы
жайлы сӛз қозғамау мҥмкін емес. Қазіргі қазақ тіл білімінің негізін қалаған
алаш зиялыларының бірі, ҧлы ҧстаздың синтаксис саласына қатысты ғылыми
тҧжырымдары бҥгінге қалдырған мол қазына болып табылады.Ӛткен ғасырдың
жиырмасыншы жылдары А. Байтҧрсынҧлының «Тіл-қҧрал» атты ҥш кітаптан
178
тҧратын еңбегі оқу орындарында негізгі оқу қҧралының бірі болды.
«А.Байтҧрсынҧлының қазақша әліппе жасауы, араб жазуына кіргізген
реформасы, қазақ тіл білімінің негізгі терминдерін жҧртымыздың образды
ойлау мҥмкіндігімен сабақтастырып, ӛз топырағымыздан тауып, оларға
тҧңғыш анықтама бергені, дыбыс жҥйесін (фонетика), сӛз жҥйесін
(морфология), сӛйлем жҥйесін ( грамматика) қалыптастырып шығарған ҧлы
еңбегі ӛз кезінде айтылған болатын. Әр тілдің айдауында жҥрген қазақ
балаларына қазақ тілінен кітап жазған, қазақ тілінің негізін жасап, қазақ
мектебінің іргесін қалаған алғашқы адам – Ахмет », – деп жазды С. Мҧқанов.
Ғалым қазақ тілі грамматикасына қатысты категориялардың әрқайсысына
қазақша атау ҧсынды.Осы кҥні қолданылып жҥрген зат есім, сын есім, етістік,
есімдік, одағай, қаратпа, ҥстеу, шылау, бастауыш, баяндауыш, жай сӛйлем,
қҧрмалас сӛйлем деген сияқты сан алуан лингвистикалық атаулардың баршасы
Ахмет Байтҧрсынҧлыныкі. А. Байтҧрсынҧлының Тіл – қҧрал. Дыбыс жҥйесі
мен тҥрлері. Бірінші тіл танытқыш кітабында тілдегі дыбыс және оның жҥйесі
әр қырынан қарастырылады. Тіл дыбысын жҥйелеудің тәсілі кӛрінеді. А. Бай-
тҧрсынҧлының Тіл – қҧрал. Сӛйлем жҥйесі мен тҥрлері. Ҥшінші тіл танытқыш
кітабында сӛйлем, сӛйлем тҥрлері және оның тҥрлеріне жан-жақты тоқталған.
Сӛйлемнің айтылуынша айырылатын тҥрлері деп атап оның айтылу мақсатына
қарай
тҥрлерін
сипаттайды.Сонымен
қатар
сӛйлемнің
қҧрылуынша
айырылатын тҥрлерін саралап кӛрсетеді.
Сол еңбектің ҥшінші кітабы синтаксис саласына арналған. Онда
синтаксистің зерттеу нысаны жан-жақты қарастырылады. Мақалада біз ғалым
тҧжырымдарының қажетті деген тҧстарына тоқталуды жӛн санадық. Соның бірі
– сӛйлем мҥшелері. Ғалым: Сӛйлем мҥшелері тҧрлаулы, тҧрлаусыз болып екіге
бӛлінеді. Тҧрлаулы мҥше болады сӛйлем болған жерде қалмай айтылатын
сӛздер немесе қалса да қалғандығы сезіліп тҧратын сӛздер. Мәселен, «асыл
тастан, ақыл жастан» Осындай сӛйлем ішінде бірде болып, бірде болмайтын
сӛздер немесе керек болған жерде айтылып, керек болмаған орында айтылмай
қалып отырған сӛздер, жаңа да қалған жерде, қалғандығы ашық сезілмейтін
сӛздер тҧрлаусыз мҥше деп аталады. Сӛйлемнің тҧрлаулы мҥшелері екеу: 1)
бас мҥше, 2) баяншы мҥше. Бас мҥше дейміз – сӛйлем ішіндегі сӛздер
байланатын қазық сӛзін, сӛйлем иесін.Сӛйлегенде бір нәрсе туралы сырын-
сипатын, жайын, амалын,
болмысын сӛйлейміз. Сӛйлем ішінде сол нәрсенің
атын кӛрсететін сӛз бас мҥше болады. Ол нәрсенің сырын-сипатын, жайын,
амалын, болмысын айтып баяндайтын сӛз баяншы мҥше болады. Жеңілдік ҥшін
бас мҥше – бастауыш деп, баяншы – баяндауыш деп аталады. Мҧнан бҧлай
жеңілдік ҥшін бас мҥше, баяншы мҥше деп жатпай, бастауыш, баяндауыш деп
қысқа тҥрлерін тҧтынамыз, – деп, бас мҥше мен баяншы мҥше жайлы нақты
анықтама береді. Солай дей келе,Бастауыш болатын сӛз таптарын атай отырып,
бірнеше сӛйлемдерді мысалға алып,бастауыш пен баяндауыш қалай
табылатынын кӛрсетеді.Олар: Әуелі бастауыш болатын – атау тҧлғасындағы
зат есім. Мысалы: Бала ойнайды. Ат шабады. От жанады Бала, ат, от – атау
179
тҧлғасындағы тҧрған зат есімдер. Екінші, бастауыш болатын – атау
тҧлғасындағы сын есім, Мысалы: Кӛп қорқытады, терең батырады
Ҥшінші, бастауыш болатын атау тҧлғалы сан есім, мысалы: берерменге
бесеу кӛп. Біреу тойып секіреді .Бҧл бастауыштың тысқы белгілері бесеу,
біреу деген сӛздерден табылған соң, бастауыш осылар болады. Бесеу, біреу
атау тҧлғасында тҧрған сан есімдері. Тӛртінші, бастауыш болатын – атау
тҧлғалы есімдік. Мысалы: Мен келдім, сен кеттің. «Кім?», «не?» деген
сҧрауларға жауап беріп тҧрған сӛздер – мен, сен, ол, бұл. Сондықтан бҧл
сӛздер бастауыш болатыны даусыз.Сҥйтіп, мен, сен, ол, бұл деген сӛздер ішкі
белгісімен де бастауыш болып шығып тҧр. Бҧл сӛздер атау тҧлғасында
тҧрған есімдіктер. Бесінші, бастауыш болатын – етістіктің тҧйық райы мен
есімшеге айналған тҥрлері. Мысалы: Алысыпақ жок, атыспақ бар. Оқу
оңайланды. Жығылған күреске тоймас. Мҧнда сӛз болып отырғандар:
алыспақ, атыспак,, оқу, жығылған. Ішкі белгісінше алыспақ, атыспак,, оқу,
жығылған бастауыш болады. Алтыншы, бастауыш болатын – ҥстеу, және ҥстеу
орнында жҥретін сӛздер. Мысалы: Әрі алыстатады, бері жақындатады,шапшаң
асықтырады, соңыра кешіктіреді. Бҧл сӛйлемдер әрі,бері, шапшаң, соңыра
туралы сӛйленіп тҧр. Бҧлар бастауыш болу керек. Сҧрау бойынша да немесе
тысқы белгісі бойынша дегенде де әрі, бері, шапшаң, соңыра деген сездер
бастауыш болады. Бҧлар тӛрт сӛздің тӛртеуі де не ҥстеулер, не ҥстеу орнына
жҥретін сӛздер. Жетінші, бастауыш болатын – демеу мен демеу орнында жҥретін
сӛздер. Мысалы: «Әлде» аз айтылады, «ба» кӛп айылады, «бәлки сирек
айтылады. Бҧл сӛйлемдерде сӛз болып тҧрған «әлде», «ба», бәлки», бҧлар
сондықтан бастауыш болуға тиіс.Сегізінші, бастауыш болатын – жалғаулық
жаңа да жалғаулық орнында жҥретін сӛздер. Мысалы: «Үшін» үш айтылғанда,
«арқылы» бір де айтылмайды. Мҧнда сӛз болып тҧрған «ҥшін» мен «арқылы».
Сондықтан бҧлар бастауыш болады дейміз. Бҧл ішкі белгісіне қарап айтып
тҧрғанымыз. Тоғызыншы, бастауыш болатын – одағай. Мысалы: Ә, қү-
дай!», «о, құдай» – күйзелгеннің белгісі; ««тәйт!», «шәйт!» – бұйырғанның
белгісі. Мҧнда сӛз болып тҧрған «ә, қҥдай!», «о, қҧдай!», «тек!», тәйт!»,
«шәйт!», сондықтан бҧл сӛздер бастауыш болады. Бҧл ішкі белгісімен
білгеніміз. Оныншы, бастауыш, болатын – бҥтін сӛйлем. Мысалы: «Сенікі,
менікі» деген кӛңіл тарлығы. Сҥйтіп, енді қорытып айтқанымызда, бастауыш
болады сӛз таптарының тоғызы да: 1) зат есім, 2) сын есім, 3) сан есім, 4)
есімдік, 5) етістік. 6) ҥстеу, 7) демеу, 8) жалғаулық, 9) одағай, бҥтін
сӛйлемдер деп бір жинақтап алады.Сонымен қатар, қосарлы бастауыш.
Бастауыш бір сӛзбен айтылмай, бірнеше сӛзбен айтылса, қосарлы немесе
кҥрделі деп атаймыз. Тоны жаман тоңар. Мҧнда тоны жаман туралы айтылып
тҧр. Кім тоңар? – Тоны жаман деп нақты мысалмен тҥйіндейді. Міне
бастауыштың осындай жасалу жолы бҥгінгі таңда да аса кӛп ӛзгеріске
ҧшырағаны байқалмайды. [1]
Баяндауыш болатын сӛз таптарын да әр қырынан қарастырады. Әуелі
баяндауыш болады етістік. Мысалы: Қой үрікті. Ит үрді. Адам айқайлады.
180
Бҧл сӛйлемдердің ішінде баяндауыш болатын қай сӛз екенін әуелі ішкі
белгісімен тауып карайық, Баяндауыш болмақ керек қандай сӛздер?—
Жоғарыда айтуымыз бойынша, баяндауыш болатын сӛз бастауыш атаған
нәрсенің не сыр-сипатын, не амалын, не жайын, не болмысын кӛрсету керек.
Олай болса, алынған сӛйлемдердің ішіндегі бастауышты тауып, сонан соң ол
бастауыш атаған нәрсенің не сыр-сипатын, не амалын, не жайын, не болмысын
кӛрсететін сӛзді табу керек. 1-інші сӛйлем: Қой үрікті. Не ҥрікті? – қой.
Бастауыш қой деген сӛз болып шықты. Үрікті деген сӛз қойдың не істегенін
амалын кӛрсетіп тҧр. Зат есімнен басқа бастауыш болып тҧрған әуелі – сын
есім. Мысалға алынған: Кӛп қорқытады, терең батырады. «Кӛп қорқытады»
деген де қорқытатын шӛп емес, әрине адам. «Терең батырады» дегенде де
батыратын терең су.екені анық. Олай болса мҧндағы «кӛп» пен «терең» – «кӛп
адам», «терең су» деген сӛздердің орнында тҧр. Жеңілдік ҥшін «адам» мен «су»
деген сӛздер айтылмаған, бірақ ойда тҧр. Екінші – сан есім. Мысалға алынған:
Берерменге бес те кӛп, аларманға алты да аз. Біреу тойып секіреді. «Бес
те», «алты да» дегенде, мҧнда нәрсе кӛңілде тҧр. Сондай-ақ, біреу тойып
секіреді дегенде, әрине, сан секірмейді. Олай болса, «біреу» дегѐн сӛз мҧнда
зат есім орнында тҧр.Ҥшінші – есімдік. Мысалға алынған: Мен келдім, сен
келдің, ол терең, бұл тайыз. Есімдік ӛзі есім орнына жҥретін сӛз болған
СОҢ
,
бастауыш болған есімдіктер зат есім орнында тҧрғаны анық. Мен, сен, ол бұл –
бәрі де зат есім орнына жҥретін есімдіктер. Тӛртінші – етістік. Мысалға
алынған; Алыспақ жоқ, атыспақ бар. Оқу оңайланды. Жығылған күреске
тоймас. Алыспақ, атыспақ деген сӛздер бҧл жерде алысу, атысу, оқу – іс
есімдерін керсететін етістіктен шыққан зат есімдері. «Жығылған кҥреске
тоймас» дегенде, кҥреске тоймайтын жығылған мал я ағаш емес, адам екендігі
анық. Солай болған соң «жығылған» деген сӛздің бастауыш болып тҧрғаны –
«жығылған адам» дегеннің орнында тҧрғандықтан. Жеңілдік ҥшін «адам»
айтылмаған, бірақ кӛңілде тҧр. Бесінші – ҥстеу. Мысалға алынған: Әрі
алыстатады, бері жақындатады, шапшаң асықтырадьі, соңьіра кешіктіреді.
Жеңілдік ҥшін қысқартпай айтқанда, бҧл сӛздер бҧлай айтылар еді: Әрі деу
алыстатады, бері деу жақындатады. Бесінші – баяндауыш болатын есімдік.
Мысалы: Медеуі – мен. Омары – ол. Ӛтегені – ӛзі. Мен кім? – Медеуі. Ол кім? –
Омары. Ӛзі кім? – Ӛтегені. Медеуі, Омары, Ӛтегені деген сӛздері бастауыштар.
Баяндауыш болатын сӛзде ішкі-тысқы баяндауыш белгісі бҧларға тиіс.
Алтыншы – етістікпен қосыла одағай және басқа сӛздер баяндауыш болады.
Мысалы: Мылтық тарс етті. От қылт етті. Күн жаз болды. Ет аз болды.
Беретіні бес екен.Не тарс етті? – мылтық. Не жылт етті? – от. Не жаз болды? –
кҥн. Не аз болды? – ет. Бес несі екен? – беретіні. Жетінші – баяндауыш болады
– бҥтін сӛйлем. Мысалы: «Білемін» деген – «бҥлемін» деген болады. «Білемін»
деген (бастауыш) «Білемін» деген немене? – «бҥлемін» деген (баяндауыш). Бҧл
– тысқы белгісмен табу. Ішкі белгісімен қарайық: мҥнда не жайынан айтылып
тҧр? – «білемін» дегеннің жайынан. Оның жайынан не айтылып тҧр? – оның
«бҥлемін» деген болатындығы айтылып тҧр. Бҧл айтылған мысалда бастауыш
181
та, баяндауыш та бҥтін сӛйлемнен болған. Баяндауыш бастауышқа жақтарымен
ғана жанасып, қиындасады. Мысалы: Мен кітап оқыдым. Сен жазу жаздың..
Ол шай қайнатты. Мҧнда әр жақ.Баяндауыш жекелік, кӛптік жҥзінен де
ымыраласады. Бірак, ол ымырасы толық емес, тҧрақты емес: Мысалы: мен
барамын, сен барасын, ол барады, біз барамыз. сіз барасыз иемесе сендер
барасыңдар: Олар барады (барады-лар» орнына «барады» болып тҧр). Мҧнан
не кӛрініп тҧр? Жекелік, кӛптік жҥзінен бірінші жақтарында баяндауыш
бастауышпен ымыраласып, ҥшінші жаққа келгенде, кӛпше айтылмай,
ымырадан шығып кететіні кӛрініп тҧр. Сҥйтіп, баяндауыш бастауышпен жеке
айтылғанда, ҥш жағымен ымыраласып, кӛпше айтылғанда, ҥшінші жағымен
ымыраласпайтын болып шығады деп жақ-жағына саралайды.Осы тҧста
баяндауыштың бастауышсыз-ақ сӛйлемге ҧйытқы болатынын ғалымның жан-
жақты талдауынан байқалады.Ҧлы ҧстаз салған сара жолды негізге ала отырып
профессор С. Аманжолов: "Сӛйлем мҥшелері тҧрлаулы, тҧрлаусыз деп бӛлін-
ген. Себебі: бастауышы, баяндауышы жоқ сӛйлем де мағына береді. Ӛйткені,
бір сӛйлемді бір сӛйлем толықтырады. Байланыссыз еш нәрсе жоқ. Олай болса,
сӛйлем мҥшесін тҧрақты, тҧрақсыз деп бӛлуі дҧрыс емес. Сӛйлемнің барлығы
да тиянақты. Сӛйлем мҥшелерін біз тек мағынасына байланысты айырамыз. Әр
сӛзге сҧрау қойып, сол арқылы сӛздің мағынасын және ашып аламыз " деген
пікір білдіреді.[3]
Басым жақ. Бастауыш бір жақты болса, баяндауыш онымен айтылған
тҥрде ымыраласады. Бастауыш әр жақты болса, мәселен, бастауыш біреу емес,
бірнеше болса және әркайсысы әр жақты болса, онда баяндауыш басым
жағымен ымыраласады. Бізге мәлім бірінші жақ айтушы, екінші жақ
тыңдаушы, ҥшінші жақ бӛгделік болатыны. Бірінші, екінші, ҥшінші жақ қатар
келгенде, айтушы сӛзді ӛзіне орайлай сӛйлегендіктен, бірінші жақ екінші,
ҥшінші жақтан басым болады. Сондықтан айтушы мен тыңдаушы екеуінің
бірдей амалын, жайын, болмысын кӛрсететін баяндауыш о да бірінші жақпен
айтылады.Айтушы жақ ӛзіне қоспай, тыңдаушымен бӛгделік жақты сез
қылғанда, сӛзді тыңдаушы жағына орайлай сӛйлейді. Сондықтан екінші жақ
ҥшінші жақтан басым болады. Тыңдаушы мен бӛгделік екеуінің амалын,
жайын, болмысын кӛрсететін баяндауыш екінші жақпен айтылады.Мысалы:
Сен, Омар екеуің келерсіңдер. Екеуінің амалын бірдей кӛрсетіп тҧрған
баяндауыш «келерсіндер» екінші жақпен айтылып тҧр.Екінші, ҥшінші жақ
екеуі қатар келген жерде, екінші жақ басым болады дегеннің мағанасы осы.
Қосарлы баяндауыш. Жоғарыда баяндауыш екі немесе ҥш, әйтеуір бір сӛз емес,
бірнеше сӛзбен айтылған болса, «қосарлы» баяндауыш болады деп айтылды.
Жай баяндауыш жай етістікпен айтылады, қосарлы баяндауыш кӛмекші
етістіктер қосылып айтылғанда болады. Бірақ, етістік жҥрмеген жерде
баяндауыш болмайды. Етістіктен баска сӛз таптары баяндауыш болса, олар
етістік кӛмегімен ғана бола алады.[2] Оларға кӛмек болатын кӛбінесе кӛмекші
етістіктер. Етістік кӛмегімен баяндауыш болатын сӛз таптары: 1) зат есім, 2)
сын есім, 3) сан есім, 4) есімдік, 5) етістік (есімше, кӛсемше тҥрінде).
182
Мысалы: 1) Жаман жҥрісінен құл болады. 2) Жаксы жҥрісінен пұл болады. 3)
Жҧп негізі екі 4) Оспан осы. 5) Ол біздің қорғаушымыз. 6) От жанып тұр..
Бастауыш пен баяндауыш сӛйлемнің тҧрлаулы мҥшелері, олардан басқа
сӛйлемнің тҧрлаусыз мҥшелері де бар деп жоғарыда айтылды. Бастауыш,
баяндауыштан басқа мҥшелері бар сӛйлем жайылма сӛйлем деп аталатынын
айта келіп, сӛйлем тҥрлерін атап кӛрсетеді.[2]
Сӛйлеудің асыл мағанасы – біреуге білдірейін деген ойын айту.
Айтушының мақсаты – тыңдаушыға ойын тҥгел тҥсіндіру. Ойын тҥсіндіру
ҥшін соған керек сӛздерді алу қажет. Бір сӛзді ойын анықтау ҥшін алса,
екінші сӛзді ойын толықтау ҥшін алады, ҥшінші сӛзді ойын пысықтау ҥшін
алады. Сондықтан сӛйлемнің тҧрлаусыз мҥшелері: 1) анықтауыш мҥше, 2)
толықтауыш мҥше, 3) пысықтауыш сӛздер болып, ҥшке белінеді. Анықтауыш
деп сӛйлем ішінде анықтық ҥшін айтылатын сӛзді айтамыз. Мәселен, алайық
«Қысқа жіп күрмеуге келмес» деген сӛйлемді. «Қысқа» деген сӛз не болмақ?
Бҧл «қысқа» деген сӛзді айтпай, кҧр «жіп кҥрмеуге келмес» деп ғана қойсақ.
қандай жіп кҥрмеуге келмейтіні белгісіз, жіптің бәрі кҥрмеуге келмейтін
сияқты болып шығады. Кҥрмеуге келмейтін аты жіп болғанның бәрі емес,
«қысқа жіп». «Қысқа» деген сӛз қосылса, кҥрмеуге келмейтін қандай жіп екені
ашылып, анықталады, Сондықтан «қысқа» деген сӛз мҧнда анықтық ҥшін
алынған сӛз болады.Әуелі, анықтауыш болатын – сын есім. 1) Мысалы: Аш кісі
ұрысқақ.Екінші – анықтауыш болатын зат есім , мысал: Асан ауылнай келді
.Ҥшінші – анықтауыш болатын сан есім , мысалы:1) Үш жыл ӛтті Тӛртінші –
анықтауыш болатын есімдік, мысалы: 1) Біздің ауыл кӛшті. Бесінші –
анықтауыш болатын етістік, мысалы: 1) Алушы адам алданды Алтыншы –
анықтауыш болатын ҥстеу, мысалы:«Әбденнің» айтылуы жіңішке.Толықтауыш
деп нәрсе амалын, жайын, болмысын толықтыру ҥшін айтылатын сӛзді айтамыз.
Сӛйлем ішінде нәрсенің амалын, айын, болмысын айтатын сӛз кӛбіне баяндауыш.
Солай болған соң, толықтауыш кӛбінесе баяндауышты толықтау ҥшін
айтылатын сӛйлем мҥшесі болып шығады. «Мерген қҧс атты». Екінші –
толықтауыш болатын сын есім. Жалғаулы кҥйінде,мысалы: Күштіден істі
озды? Кім озды? – істі. Істі не қылды? – озды. Кімнен озды? – кҥштіден.
Сондықтан «кҥштіден» толықтауыш болады. «Кҥштіден» – сын есім.Ҥшінші –
толықтауыш болатын сан есім, жалғаулы кҥйінде. Мысалы: Бала тӛрт пен бесті
қоса алмады. Кім қоса алмады? – бала. Бала не қылды? – қоса алмады. Нені
қоса алмады? – бесті. Немен қоса алмады? – тӛртпен. Мҧнда «бесті», «тӛртпен»
деген сӛздер «қоса алмады» деген баяндауышты толықтап тҧр.. «Бесті»,
«тӛртпен» деген сӛздер сан есім. Тӛртінші – толықтауыш болады есімдік.
Бесінші – толықтауыш болатын етістік. Етістік толықтауыш болады, кӛбінесе
есімге айналған тҥрі мен есімше тҥрінде.Мысалы: Күресуге дәрмен жоқ.
мысалда «кҥресуге» деген сӛз «жоқ» деген баяндауышты толықтап тҧр
тҧр.Алтыншы – толықтауыш болатын ҥстеу. Мысал; «Әні»-ден «міні» кӛп
айтылады. Не кӛп айтылады? – «міні». «Міні» не етеді? – кӛп айтылады. «Міні»
неден кӛп айтылады? – «әні»-ден. «Әні» – ҥстеу. Осы сияқты демеу де,
183
жалғаулык, та, одағай, да, қатта бҥтін сӛйлем де толықтауыш бола алады.
Пысықтауыш сӛздер деп амал пысықтау ҥшін айтылатын сӛздерді айтамыз.
Сӛйлем ішінде нәрсенің амалын кӛрсететін сӛз – баяндауыш. Сондықтан
пысықтауыш сӛздер баяндауышты пысықтайтын сӛздер болып шығады. Бҧлар
баяндауышты калай пысықтайды? Әуелі баяндауыш кӛрсетіп тҧрған амалдың
мезгілін айтып, екінші, орнын айтып, ҥшінші, сынын сыйқын айтып, тӛртінші,
себебін айтып, бесінші, мақсатын айтып пысықтайды.
1) мезгіл пысықтауыш.Мезгіл пысыктауыш амалдың мезгілін кӛрсететін сӛз
болғандықтан, «қашан?», «қай уақыт?». (жалғаулы-жалғаусыз) сҧрауларға
жауап береді. Мезгіл пысықтауыш болатын сӛз таптары.Әуелі – мезгіл
пысықтауыш болатын мезгілдік ҥстеу. Мысалы: Мана қар жауды.
2) мекен пысықтауыш.Мекен пысықтауыш амалдың орнын кӛрсететін сӛз
болғандықтан, «қайда?», «қайдан?», «қалай?» деген сҧрауларға жауап береді.
Мекен пысықтауыш болатын сӛз таптары: Әуелі – мекен пысықтауыш болатын
мекендік ҥстеу.Мысал: Атты арман бара жатыр.
3) сын пысықтауыш.Сын пысықтауыш амалдың сынын кӛрсететін сӛз
болғандықтан, «қалай?», «қалайша?», «қайтып?» деген сҧрауларға жауап береді.
Сын пысықтауыш болатын сӛз таптары. Әуелі – сын пысықтауыш болатын
сынаулық ҥстеулер. Мысалы: Тазы түлкіге әрең жетті.
4) себеп пысықтауыш.Себеп пысықтауыш амалдың себебін кӛрсететін сӛз
болғандықтан, «неден?», «неге?», «неліктен?», «не себептен?» деген сҧрауларға
жауап береді.Әуелі – себеп пысықтауыш болатын зат есім. Мысалы: Атасы
аштан ӛліпті. Кім ӛліпті? – атасы. Атасы не қылыпты? – ӛліпті. Неден ӛліпті? –
аштан.
5) мақсат пысықтауыш.Мақсат пысықтауыш амалдың мақсатын кӛрсететін
сӛз болған соң, «неге?», «не ҥшін?» деген сҧрауларға жауап береді.Мақсат
пысықтауыш болатын сӛз таптары: Әуелі – мақсат пысықтауыш болатын етістік.
Мысалы: Жұрт ӛлең тыңдауға жиылды [ 4] .
Бҧратана сӛздер. Бҧл айтылған сӛйлем мҥшелерінен басқа сӛйлем
маңайында жҥретін бҧратана сӛздер болады. Ол бҧратана сӛздер екі тҥрлі.
Бір тҥрі – сӛз арасына керек жерінде қыстырыла айтылатын сӛздер. Бҧлар
қыстырма сӛз деп аталады. Қыстырма сӛздер сӛйлем ішіндегі баска
сӛздерімен ҥйлеспейді, байласпайды. Алып тастағанда орны ойсырай
қоймайды.Екінші тҥрі сӛз бетін біреуге қарата, қадап сӛйлегенде айтылатын
сӛз. Бҧлар қаратпа сӛз деп аталады. Бҧлар да сӛйлем ішіндегі басқа сӛздермен
ҥйлеспейді, байласпайды.
а) Қыстырма сӛз. Ауру,әрине, жақсы нәрсе емес. әзірге, шүкір, жаман
емеспіз. Бҧл сӛйлемдерге қыстырылып айтылып тҧрған қыстырма сӛздер
«әрине» мен «шҥкір» деген сӛздер. Бҧлар басқа сӛздермен ҥйлесіп, байласып
тҧрған жоқ, қҧр қыстырылып тҧр. Оны алып тастағанда, сӛйлемге келе қоятын
кемшілік жоқ. Мәселен: «Ауру жақсы нәрсе емес» десек немесе «әзір жаман
емеспіз» десек, «әрине» мен «шҥкір» деген сӛздердің орны ҥңірейіп жоқтығы
сезіліп тҧрған жоқ.
184
б) Қаратпа сӛз.Қызым, саған айтамын, келінім, сен тыңда! Сӛз тьңдаңыз,
әлеумет! Әй, Әлжан, қайда барасың? Құдай, оңда! Оңға баста... Мҧнда қаратпа
сӛз болатындар: «қызым», «келінім», «әлеумет», «Әлжан», «қҧдай», ҥйткені
сӛз беті соларға қаратылып айтылып тҧр деген мысалды бере
отырып,сӛйлемнің тҧрлаусыз мҥшелерінің қызметін молынан аша тҥседі.
Синтаксистің ӛзекті саласының бірі- Қҧрмалас сӛйлемдер. Сӛйлемдердің
кҧрмаласуы екі тҥрлі: 1) сыйыса кҧрмаласу, 2) қиыса қҧрмаласу. Сыйыса
қҧрмаласса, сӛйлем сыйысулы қҧрмалас деліп, қиыса қҧрмаласса, сӛйлем
қиысулы қҧрмалас деліп аталады. Қиысулы қҧрмаласқа келсек, бҧлар біріне-
бірі тең, болып та, бірінен-бірі кем болып та қиысады. Қиысулы қҧрмаластағы
сӛйлемдер тең болса, салалас қҧрмалас деліп аталады. Тең болмай, бірінен-
бірі кем болып қиысса, онда киысулы қҧрмалас сабақтас деліп аталады. а)
Салалас сӛйлем.Салалас қҧрмаластың қиысуы 5 тҥрлі болады: 1) жиылыңқы,
2) қайырыңқы, 3) айырыңқы, 4) сҧйылыңқы, 5) қойылыңқы деп қҧрмалас
сӛйлем тҥлерін жіліктеп береді әрі әрқайсысын мысалмен нақтылай тҥседі.
Егерде бірнеше сӛйлемнің қиысуы бірыңғай, бір беткей болса, жиылыңқы
қиысу болады. Мәселен, «Ҥлкен бастар, кіші қостар» немесе «Ел де жатты,
ай да батты». Ал ғалым салған сара жолды сақтай отырып,профессор
С. Аманжолов: "Қҧрмалас сӛйлем" бӛлімінде салалас қҧрмалас, оның
жалғаулықты, жалғаулықсыз, сабақтас қҧрмалас, оның есімше тҧйық етістік
кӛсемше, етістіктің басқа тҥрімен, есімдіктер арқылы жасалатын тҥріне және
кӛп бағыныңқылы сабақтас тҥріне жан-жақты тоқталған. [3]
Егер де алдыңғы сӛйлемге кейінгі сӛйлем қарсы мағаналы
болып қиысса,
қайырыңқы қиысулы болады. Мәселен, «Қылыш жарасы бітер, сӛз жарасы
бітпес». Екі ҧшты мағаналы сӛйлемдер қиысқан жерде айырыңқы қиысу
болады. Мәселен, «Не сен тҧрарсың, не мен тҧрармын». Не болмаса, «Не атын,
жазым болар, не ер-тҧрманың шығындар».
Егер де маңызды, нығыз айтыл-
ған сӛйлемді басқа сӛйлемдер баяндап тҧрса, ол сҧйылыңқы қиысу болады.
Мәселен, «Сабыр тҥбі сары алтын, сарғайған жетер мҧратқа, асыққан
қалар ҧятқа», не болмаса «Шалқайғанға шалқай, пайғамбардың ҧлы емес,
еңкейгенге еңкей, атаңнан қалған қҧл емес».Егерде алдыңғы сӛйлемдерді кейінгі
сӛйлем қорытып айтса, қойылыңқы қиысу болады. Мәселен, «Не ӛгіз ӛлер, не
арба сынар – екеуінің бірі болар». Немесе «Мал да керек, жан да керек, білім
де керек – бәрі де керек». Не болмаса «Кӛк шалғын, ағаш, бҧлақ – бәрі
жақсы».
Сабақтас сӛйлемнің белгісі – бірнеше сӛйлемнің бірігіп, біріне-бірі сабақ-
талып, байланысып айтылуы. Сӛйлемдер сабақталып біріккенде, бірі басыңқы
болып, екіншісі бағыныңқы болып бірігеді.Бағыныңқы сӛйлем — бітпеген шала
сейлем. Басыңқы сӛйлем болмаса, толық мағана оның ӛзінен шықпайды.
Бағыныңқысӛйлем басыңқы сӛйлемнің шылауындағы ғана косшы есебіндегі
сӛйлем.
Басыңқы
сӛйлемнің
қай
мҥшесінің
шылауында
болса,
бағынынқы сол мҥшенің атымен аталып, сол мҥшенің сҧрауына жауап береді.
«Кімнің жерін жерлесең, соның жырын жырларсың». Мҧнда басыңқы сӛйлем
185
– «соның жырын жырларсың», бағыныңқы сӛйлем —«кімнің жерін жерлесең».
Бҧл бағыныңқы сӛйлем басынқы сейлемнің қай мҥшесінің шылауында екендігін
білейік. Оны білу ҥшін, басыңқы сӛйлемді алып, сҧрау саламыз.Бағыныңқы
сӛйлемдер екі тҥрде айтылады. 1) толық тҥрде, 2) ықшам тҥрде. Толық
тҥрде айтылған бағыныңқы сӛйлемдердің бәрін, болмаса да, кӛбін-ақ
ықшам тҥрге айналдыруға болады. Ықшамдау деп сол толық тҥрден ықшам
тҥрге айналдыру айтылады. Қазақ тілінде толық тҥрінен де ықшам тҥрі
кӛбірек жҥреді. Бағыныңқы сӛйлемнің кӛбі ықшам тҥрге айналғанда, басыңқы
сӛйлемге сіңісіп, жоғалып кетеді. Атаңа не қылсаң, алдыңа сол келер. Мҧны
ықшамдап айтқанда, «Атаңа қылғаның алдыңа келер» дейміз деп
сабақтастың ӛзіндік ерекшелігіне тоқталады.Ӛткен ғасырдың сексенінші
жылдары тілші-ғалым Қ.Есенов қҧрмалас сӛйлемнің жасалу жолы мен
тҥрлерінің айырым белгілеріне тоқталған.[5] Кейде бір сӛйлемнің ішінде
екінші сӛйлем қыстырылып айтылады. Сондай қыстырылып айтылған сӛйлемді
қыстырынды дейміз. Мысал: 1) Бҥгін, қҧдай біледі, жауын болса керек. 2) Әзір,
аллаға шҥкір, жаман емеспіз. 3) Осы жолы, асылық болмасын, алып келерміз-
ақ. «Бҥгін жауын болса керек» дсгсн сӛйлемнің ішіне «қҧдай біледі» деген
сӛйлем қыстырылып айтылып тҧр. «Әзір жаман емеспіз» деген сӛйлемнің ішіне
«аллаға шҥкір» деген сӛйлем қыстырылып айтылып тҧр. «Осы жолы алып
келерміз-ақ» деген сӛйлемнің ішіне «асылық болмасын» деген сӛйлем
қыстырылып айтылып тҧр. Сондықтан «қҧдай біледі», «аллаға шҥкір», «асылық
болмасын» деген сӛйлемдер қыстырыңды болады. Қыстырыңды сӛйлемдер
қыстырушы сӛйлемдерден теріс ҥтірмен айырылады.Келтірінді сӛйлем.
Сӛйлегенде я жазғанда сӛйлеуші я жазушы бҧрынғыдан қалған мақалды
немесе біреудің айтқан сӛзін келтіре сӛйлейді не жазады. Сондай келтіріп
айтқан не жазған мақалдар, болмаса біреудің сӛздері келтірінді сӛйлем деліп
аталады. Мысал: Нақыл сӛз: «әлін білмес әлек» деген осындай әуре болған
жаннан қапты. Келтірінді сӛйлемде мақалды немесе біреудің айтқан сӛзін
айтушы не сол айтылған кҥйінде ӛзгертпестен айтады, не ӛзгертіп мағанасын,
мазмҧнын ғана айтады. Достарыңызбен бөлісу: |