title: СарасөЗ (Әдебиеттану, сын әлемі) - бет 39

text:
. Осы жылдың
(1924 жылы) қаңтарында Тұрар Рысқұлов Москваға оралды.
Оралды да Алашордашылармен күресуге тікелей мықтап
кірісті. Шығысшыл, түрікшіл Тұрарды коммунистік идея
алып тынды. Сөйтіп жаңағы Сәбит Мұқанов айтқан байшыл-
ұлтшыл алашордашыл жазушыларды және оларға бүйрегі
бұратын Сұлтанбек Қожанов тобын 1924 жылдың сәуір, мамыр
айларынан бастап талқандауға кірісті. Талқандаудың басы –
өзі қолтығына келіп тығылған И.В.Сталинге 1924 жылы сәуір
айында жазған доклад-донос, хаттары...Келесі 1925 жылы
Алашорда паналаған аталған баспасөз жабылды, өздерінің
басына бұлт үйірілді. Алашорда өкілдерінің соңғы үміті осылай
үзілді...
«Бірақ олардың (Орта Азия қайраткерлері. Қ.Е.) бірдебі
реуі (?) Рысқұловтай Совет үкіметі басшыларының ал дында
бетпебет тұрып, өз пікірлерін ашық айтқан емес» («Ақиқат
тың жоқшысы, арыстардың жанашыры» // «Түр кістан» 4 жел
тоқсан, 2003 ж.)
– дейді картограф-тұрартанушы Молдияр Се-
рікбаев. И.В.Сталиннің бетіне келіп сөз айтқан қазақ жалғыз
Сұлтанбек Қожанов еді дейді сұлтанбектанушылар. (Ғ.Ахме-
дов т.б.) Тіпті олар Сұлтанбектің И.В.Сталинге айтқан сөзін
«Қызыл жебе» романында Тұрардың аузына салып жіберген
деп жазу шы Шерхан Мұртазаны «плагиат» (Қ.Сарыбаев
«Оралман») атайтынын қайтерсің?! Көркем әдебиетте «жинақ-
тау» деген ұғым барын ескере бермейтін секілді олар.
С.Қожанұлының И.В.Сталин жүзіне тік қарап тұрып айтқан
мысқыл сын сөзі аңызға айналып, халық аузында жүр. Ал, Тұ-
рар Рысқұловтың сөзі кітапта бар. Ал, И.В.Сталин бетіне келіп
сөйлеген қайраткер-тұлғаның басы – башқұртстандық тамаша
қайраткер Мирсаид Сұлтанғалиев! Бірі, бірі емес бірегейі –
Смағұл Садуақасов! Сондықтан «өз көрпем өзіме жақын» деп
дәлел, дәйексіз сөйлей беру жараспайды кім-кімге де.
«Ақ жол» дегеннен шығады, «Оңтүстік Қазақстан», «Қы-
зылорда», «Жамбыл» облыстары өздерінің облыстық газет те-
рінің тарихын осы 1920-1924 жылдары жарық көріп тұрған,
қоғам өмірінде үлкен рөл атқарған «Ақ жол» газеті тарихынан
алады. Егер, Жамбыл мен Қызылорда облыстары Оңтүстік
Қазақстан облысынан отызыншы жылдары (бірі 1939 жылы,
келесісі 1938 жылы) енші алып бөлініп, дербес облыс болып
шыққанын ескерсек, бұл бір есептен дұрыс та. Бірақ, осы үш
облыстың облыстық үні де өз тарихын белгілеуде тарихты
бұрмалап жүр.
Айталық, «Оңтүстік Қазақстан» газеті 2009 жылы өзінің
85 жылдығын тойлады. Бізге «бұл не қылған 85 жылдық?» –
деген күпірлік ой келді. Өйткені, газет өзінің тарихын «Ақ жол»
газетінен алар болса, ол газет Ташкен қаласында 1920 жылы
7 желтоқсаннан бастап шыға бастаған. Ұйымдастырушысы
– Мемлекет және қоғам қайраткері Сұлтанбек Қожанов! Сан-
алуан мемлекеттік істің басы-қасында жүрген Сұлтанбектің
шын мәнінде газетке басшылық (редакторлық) жасауға уақыты
да жоқ болатын. Сол себепті «Ақ жол» газетіне басшылық
жасауды ұстазы – Садық Өтегеновтің досы, өзін де ұстаз тұт-
қан, жастай араласып, ақыл-кеңесін алып өскен Міржақып
Дулатовқа тапсырған. Кейін Сұлтанбек тиісті орындарда осы
ісі үшін де жауап берген. Егер «Ақ жол» 1920 жылдан бастап
жарық көрсе, «Оңтүстік Қазақстан» өзінің тарихын сол күнмен
сабақтастырса – онда сексен бес жылдыққа жол болсын? 2010
жылы 90 жылдығын тойламай ма одан да? Шындығында «Ақ
жол» 1925 жылы біржолата жабылып қалған. «Ақ жолды»
И.В.Сталинге алашордашыл ұлтшыл газет ретінде жазып,
1925 жылы жаптырған Тұрар Рысқұлов! «Оңтүстік Қазақстан»
газетін «Ақ жол» газетінің жалғастырушы мұрагері деп
қарауға бола ма, жоқ па, ол арасын ажыратып айта алмаймын.
Өйткені «Оңтүстік Қазақстан» 1932 жылы облыстың үні болып
жаңадан ұйымдастырылған. Оның ұйымдастырушы тұңғыш
редакторы – Бейсембай Кенжебайұлы! Ойланатын бірсыпыра
мәселе бар. Біріншіден, «Ақ жол» – Түркістан республикасы
үні, мемлекеттік, республикалық газет. «Оңтүстік Қазақстан»
538
539
– Оңтүстік Қазақстан облысының үні, облыстық газет.
Екеуінің жолы да, жөні де басқа-басқа секілді. Екіншіден,
Оңтүстік Қазақстан облысында бүгінгі таңда мыңға тарта
газет, жорнал шығады. Олардың бәрі өзінің тарихын «Ақ жол»
газетінен бастауға тиісті ме? «Ана тілі» газеті өзінің тарихын
А.Байтұрсынұлы шығарған «Қазақ» газетінің мұрагері ретінде
сабақтайды. Бірақ, жарыққа шығу тарихын 1990 жылғы
наурыздың 22-сінен бастайды.
Сондай-ақ, «Ақ жол» және «Оңтүстік Қазақстан» газеттерін
алғаш ұйымдастырушы, бас редакторлары жөнінде де жаңсақ,
қате пікірлер қалай болса солай айтылып жүреді ағымдағы
баспасөзде. «Оңтүстік Қазақстан» өзінің «некесіз тойын» (со-
лай демегенде не дейін?) яки жалған 85 жылдығын жас қалам-
герлердің республикалық екінші форумы етіп өткізді. Той жә-
не форум жөнінде жас ақын Ақберен Елгезек арнайы мақала
жазды: «Бұл форумның өткізілуі осы өңірдің тағы бір ұлан-
асыр тойы – «Оңтүстік Қазақстан» газетінің 85 жылдығымен
тұспа-тұс келді. Іргесін Т.Рысқұлов (?), С.Қожанов пен
О.Исаевтар (?) қалаған оңтүстік көсемсөзінің қарашаңырағы
–«Оңтүстіктің» жетістіктері жиналған жұртты бір тамсантты.
Бұл газетте әйгілі Асқар Тоқмағамбетов (?), Тәкен Әлімқұлов,
Сәуірбек Бақбергенов, Аян Нысаналин (?), Мархабат Байғұт,
Нұрғали Ораз сынды ақын-жазушылар, Бейсенбай Кенжебаев-
тай көсемсөзші, Садықбек Адамбековтей сықақшы еңбек жо-
лын бастапты. (?)» («Күздегі көктем», «Қазақ әдебиеті» №46
(3157) 30 қазан – 5 қараша 2009 жыл) – деп жазыпты.
Айналайын Ақбереннің атасының атына сай елгезектік
жасап мақала жазғанына рахмет-ау. Бірақ, шағын мақалада
(есеп) қаншама жаңсақтық кеткен, қаншалық шындық бұрма-
ланған. Біріншіден, «Ақ жол» газетінің ұйымдасты рушы сы
Тұрар Рысқұлов та, Ораз Исаев та емес, Сұлтанбек Қожанұлы!
Атақты сықақшы, романшы Асқар Тоқмағамбетовтің «Оң-
түс тік Қазақстан» газетінде қызмет істеуі мені сендірмейді.
«Шәуілдір» ауданы өмірінен роман жазған. Сол кезде қатысып
тұрған болуы мүмкін газет ісіне. Есесіне «Оңтүстік Қазақстан»
газетін қолмен құрысуға тұңғыш бас редактор Бейсембай
Кенжебайұлының шақыруымен келіп, редакцияның ауласына
киіз үй тігіп, қартайған әкесін, бала-шағасын алып келіп,
айырықша қолқабыс жасаған (ол кезде оқшау (фельетон)
газеттің ажарын ашатын жанр саналған.) сатирашы Қадыр
Тайшықов. Заманының жақсы ақыны – Жақан Сыздықов та
Бейсекеңнің шақыруымен «Оңтүстік Қазақстанға» келіп, қыз-
мет істеген. Сондай-ақ, Бейсекеңді өмір жолын «Оңтүстік
Қазақстан» газетінен бастағандай (еңбек жолын бастапты-
деген сөзді мен солай түсінемін. Қ.Е.) етіп көрсету де теріс.
Бейсембай Кенжебайұлы «Оңтүстік Қазақстан» газетіне
тұңғыш бас редактор болғанға дейін «Лениншіл жас»,
«Социалды Қазақстан» газеттерінде басшы-қосшы дегендей
журналистік қызметте болған, Павлодар облыстық «Кеңес
туы» газетін қолмен қорғасынын құйып шығарған алғашқы
Бас редакторы. Б.Кенжебайұлы – «Оңтүстік Қазақстан» газетін
ұйымдастырушы, тұңғыш Бас редакторы. С.Адамбеков те
өзінің еңбек жолын «Оңтүстік Қазақстан» газетінен бастады
дегенге сенгім келмейді. Оған дейін де бірсыпыра қызметтің
басын шалған Сәкең ағамыз.
Біздің айтарымыз – сүйіп жаз, біліп жаз!
Әрине, біз естелікте кеткен дәлсіздікті айтқанда, тырнақ
астынан кір іздеуден аулақпыз. Біз кім жайында айтсақ та аты-
заты бар, абыройлы авторлар туралы әңгімелеп отырмыз. Ал,
әлгіндей үлкен-кіші дәлсіздіктің абайсызда кетіп қалуы олардың
атына сөз, затына нұқсан келтіреді. Кісі естелік жазғанда
күдік келтірерліктей қапы жібермегені жөн. И.Андроников,
С.Мұқанов, М.Жолдасбеков, У.Қалижанов сияқты әйгілі әде-
биетшілердің еңбектерінен бастап сабақталған сын сөзінің туа
бітті мақсаты да осы жайлар!
Орелдық орыс жазушысы Н.С.Лесковты көзқарақты оқыр-
ман біледі әрине. Оның «Солақайына» (кейіпкері) Орловта ес-
керткіш қойылған. Ол мүсін өнеріндегі құбылысқа баланған
кезінде. Әйгілі орыс жазушысының тағдыры ауырлау болғаны
мәлім. Андрей Лесков – жазушының жалғыз ұлы. Әкесі
жөнінде «Жизнь Николая Лескова по его личным, семейным и
несемейным записям и памятам» (М., Худ. Лит., 1984 г)
аталатын
әрі мемуар, әрі әкесінің деректі көркем ғұмырнамасы дерлік
екі томдық кітап жазған. Асылы, әлем әдебиетінде даңқ ты
әке туралы кітап жазудың өзіндік тамаша дәстүрі бар. Айта-
лық Жан Жюль–Верн атасы (әкесінің әкесі. Қ.Е) Жюль Верн
туралы «Жюль Верн» (М,. «Дайджест», 1992 г) аталатын кітап
жазды. Ф.Ф.Достоевский, И.Л.Толстой, А.Лесков өз әкелері
жөнінде қызықты кітап жазған авторлар! Ұлттық классигіміз
Сәбит Мұқановтың ұлы – тарихшы марқұм Марат Сәбитұлы
Мұқановтың өз әкесі туралы «Халық ұлы» аталатын естелік
кітабын осы қатарға қосамын. Бұл – дәстүр тұтарлық игілікті
540
541
іс. Ал, қазақ жазушыларының перзенттері әкесінің шығарма-
сын ана тілінде оқи алмайды. Кеңестік кезең саясатының ұр-
пақтар санасына сіңірген бір қасіреті осындай болса қайтер-
сің? Марат Мұқановтың әкесі – қазақ әдебиетінің классигі Сә-
бит Мұқанов туралы перзенттік сағынышпен жазылған «Халық
ұлы» естелік кітабына тоқталуда мән бар. Асылы, мен орыс
әдебиетінде екі айналыммен жарық көрген «Л.М» (Литератур-
ные мемуары) сериясы кітаптарын жүйелі оқыған адаммын.
Жеке басыма ғибраты жетерлік. «Баянғұмыр», «Арыстар мен
Ағыстар» (тақырыптық-жанрлық сын кітабының 6-шы томы),
«Дарасөз» кітабын жазғанда оқып, ойға жиған материалдарым
мен алған әсерлерімнің шығармашылық ықпалы мол болды
деп ойлаймын.Марат Сәбитұлының аталмыш кітабын сүйсініп
оқып, талдау мақала жазып отырғанда «Бала Куприннің(?)
«Куприн – менің әкем» аталатын кітабы жақсы әсер етіп еді»
(231 бет) – деп жіберіппін. Жадымнан аламын деп жаңылған-
мын. Шынтуайтында, естелік кітабын жазған – қаламгердің
ұлы Куприн емес, қызы – Ксения Александровна Куприна
(К.А.Куп рина «Куприн – мой отец». Москва. «Художественная
лите ратура» 1979) болатын. Өмірі шет елде өткен өз тағдыры да
ауыр өрілген өнер адамын қызықты мемуарлық туындысынан
жақсы білуші едім. Қарабасып қателесіппін. Шамасы Марат
Мұқановты – Сәбит Мұқановтай жазушының ұлы ретінде
елестетіп отырып сол ырғақпен кетіп қалғанмын. Бұл жәйтті
жанары жіті оқырман оқып «Өзің дийуанасың – кімге пір бо-
ласың?» – деп сұқ саусағын шошайтпауы үшін өзім аңғарып
айтып отырмын. Оқырманнан ғафу өтінемін. «Жаңылмас жақ,
сүрінбес тұяқ жоқ»...
Әңгіме – Лесков жөнінде еді ғой.
А.Н.Лесковтың әкесі туралы ғұмырнамалық кітабын 1984
жылы әдебиетші А.А.Горелова «Книга сына об отце» ата-
латын алғысөз, соңына түсінік беріп жариялатты. Сонда біз
бір жайға қайран қалған едік. Алғысөзде «А 5 ноября 1953
года автора не стало. Книга вышла посмертно» (С.9) – дейтін
А.А.Горелова сол кітаптың соңына берген «Түсініктемесінде»
«Авторские заметки» А.Н.Лескова от 10 февраля 1954 года,
представляющие 156 ответов на редакторские замечания»
(С.416)-дейді. А.Н.Лесков 1953 жылы қайтыс болса ол «1954
жылы 10 февральда жазылғанға» жол болсын? Демек, ғалым
А.А.Горелова қателесіп отыр...
Жә, қазақ әдебиетіне көшейік.
«Бұл 1942 жыл еді. Ол кезде Эйзенштейннен бастап кино
саласының майталмандары Алматыда еді. Киногерлерге жағ -
дай жасалды. Бір күні драмтеатрда М.Әуезовтің «Абай жо
лы» (?) романын талқылау өтетін болды. Театрға Әбділда
Тәжібаевтың әйелі мені де шақырды. Баруға келістім. Әбділда
үшеуміз бардық». («Жас алаш» №62(15312), 5 тамыз 2008 ж)
Байырғы өнер адамы, режиссер Дариға Тінәлина естелігі..
Адам тағдыры жүрек қылын шерткендей шыншыл толғанатын
сұхбат-естелік маңызды. Соған қарамастан дәлдік, нақтылық
жө нінде қате кеткен. Ол қандай дәлсіздік? 1942 жылы Мұхтар
Әуезовтің «Абай жолы» романы жарыққа шықпаған. «Абай
жолы» – атау ретінде жазушының ойында ол кезде болмаған да.
М.Әуезов «Абай» романы әупірім-тәңірмен «КАЗОГИЗДІҢ»
бас редакторы Бейсембай Кенжебаевтың тәуекелшіл қиымылы
арқасында жарық көріп, енді қаламгер «Ақын аға» атап екінші
кітабын жазу толғанысында жүрген кезі. Шамасы сұхбат беру -
ші адамның айтып отырғаны «Абай» романы болса керек... Оқи-
тын ескі көз – кино саласының бір тұлғасы болып есептелетін
Дариға Тінәлинаның «Абай жолы» деп айтып отырғаны – көп
бөгесін, қисынсыз қиындықтармен жарық көрген «Абай» ро-
маны екенін түсінер-ау. Ал кейінгі ұрпақ ше? Олар әңгіменің
байыбына бара бермей қаз-қалпында қабылдайды ғой.
«Әбекең (Ә.Тәжібаев Қ.Е.) жиырма жасында әдебиетке
келгенде(?) Мағжанды да, Мұхтарды да бет қаратпай сынаған
екен (?). 1930 жылдары ол кісінің жас, албырт шағы, сынды
аяусыз бұрқыратқан ғой. Содан Қарағанды облыстық газетіне
редактор (?) боп кетіп, Алматыға қайта келгенінде Әуезов
қасындағыларға «Әбділда Тәжібаев деген қызылкөзді (?) ма-
ған алып келіңдер. Ол Алматыға оралды, тағы да бірдеңені
бүлдіруі мүмкін» – депті. «Әуезов шақырып жатыр дегенде»
Әбекең қатты таңқалады. Ол кезде Әуезовтің классик болып
танылмаған тұсы. Үйіне барса Ғабит, Сәбит, сол кездегі Мә-
дениет министрі (?) Ілияс Омаров сияқты ылғи зиялы қауым
өкілдері отырады» (Оңтүстік Қазақстан, №118-119 (18532) 9
тамыз, 2008) – дейді әнге сөзжазғыш ақынымыз Шөмішбай
Сариев.(Сұхбаттасқан Ү.Алтаева)
Желпініп сөйлеп отырған ақын(Өйтпесе ақын бола ма?) өз
сұхбатында әлденеше дәлелсіздік жіберіп алған. Өз әңгімесі -
мен әдебиетке келген алғашқы қадамында тұсауын кесіп, кейін
де әкесіндей қамқор болған Әбділдадай абыз ақынға күйе
жағып, кір келтірген дерлік. Кісі әңгіме айтқанда «осыны не
үшін айтып отырмын?» – деп ойланбас па, шіркін?!
542
543
Біріншіден, Әбділда Тәжібаев еш уақытта Қарағанды об-
лыстық газетіне бас редактор болмаған кісі. Бәлкім, желкөңіл
ақынның айтып отырғаны Әбділда Тәжібаевтың сол жылдары
Қарсақпай аудандық газетінде редактор болып істегені шығар.
Әбекең әдебиетке жиырма жасқа жетпей тіпті жас келгенін ес-
тен шығармау керек. Ә.Тәжібаевты әпербақан арызқой етіп
көрсету, «қызыл көз» атау неменеге керек? Басқа, басқа Әбе-
кең Мұхтар Әуезовтің үстінен арыз жазбаған. Тіршіліктегі та-
ту лығының белгісі шығар, кім-көрінген жайында қалам тер-
бей бермейтін Мұхаң «Әбділда Тәжібаев» атап арнайы моног-
рафия жазып, әдебиеттегі іні-досының шығармашылық ерек-
шелігін еркін талдаған. Ал, Ілияс Омаров ол кезде Сауда ми-
нистрінің орынбасары.
Сұхбаттасу, ой бөлісу жөн де шығар бәлкім. Алайда, ай-
тарыңды дерекпен дәйектей сөйлеу, әділетті болу – одан да
жақсы. Алдымен сөз алған автордың өзіне абырой. Ш.Сариев-
тың мына сұхбаты не өзіне, не өлеңде тұсауын кескен Әбділ-
дадай ұстазына абырой әпермейтін жалған деректі жалалы сөз
болып шығыпты. Жазушылық – әзелден алдымен жауапкерші-
лік. Со сын қоғамдық ой биігінде болатын – ойшылдық. Не
жауапкершілігі, не ойпаздығы жоқ мұндай материалдан не
күтерсің? Сұхбатта қарапайым адами опа да жоқ.
Дәйексіз сөйлеуден әсіресе аты бар, заты бар тұлғалы аза-
маттарымыздың тартынғаны, сақ болғаны жөн-ақ. Өйткені,
олардың сөзіне жас өркен құлай сенеді. Ал, дәлелсіз сөйлеуден
сол сенімге сызат, түсінігіне ақау, содан көңіліне қаяу түседі.
Өз басым Әбекеңді әкедей, сол әкеге бірде қатар, кейде
кезектесе барып сырласар, сөйтіп абыз ақын өмірінің бесін
шағында рухани серік болған Тұмағаң – Тұманбай Молдаға -
лиевты туған ағадай сыйлаймын. Сексен жылдығына тамаша
баяндама жасаған Тұмағаң әкесіндей Әбекеңді жүз жылдығы
тұсында сағынып «Ақын еді қыран қанат» аталатын елжіреген
естелік жазып, жариялады. Көңіл сүйсініп оқыған естелікте
көз сүрінген бір жайды айтқалы отырмын. Естелік «Әбділда
Тәжі баев – қазақ әдебиетінің негізін қалаушылардың бірі»
(«Егемен Қазақстан», №42-44, 3.03.2009 ж.)-деген сөйлеммен
басталады екен. «Қазақ әдебиетінің негізін қалаушылықты»
Әбекеңе қимай отырған жоқпын. Қиып отырып – қиналатыным
– қазақ әдебиетінің тарихын аяп отырмын. Қазақ әдебиетінің
тарихы Әбділда Тәжібавтан басталмайды. Өзі тірі тұрып, осы
пікірді естісе «Тәйт, әрі, ендігі қалғаны сендердің мені мазақ
қылғандарың ба?» – дер еді Әбекең. Біз кімге, қандай баға
бергенде де сол тұлғаға лайық, соған сыйымды сөзді айтуымыз
керек қой. Әбекең түгілі, ұлы Абайды да қазақ әдебиетінің
негізін салушы деп сөйлесек, әбестік болар еді. Әрине,
қазақ әдебиетінің негізі қай дәуірлерде салынғанын, іргесі
қай ғасырларда қаланғанын Тұмағаң білмейді емес, біледі.
Әбекеңдей ұстазымызды жақсы көріп отырып сөйлеймін деп
жаңылысып, сағыныштан сүйе отырып сүрініп кеткен бір
жәйт тә, тәйірі! Ұстазы профессор Бейсембай Кенжебайұлы
(өзі өлең арнаған), сыйлас замандасы Мырзатай Жолдасбеков
жазбаларына зер салса қазақ әдебиеті ғана емес, қазақ жазба
әдебиетінің «Түрік қағанаты» дәуірлерінен басталарын біледі
де қояды ғой ақын жүрек.
Ерекше сыйлайтын қаламгерімнің бірі, марқұм Тәкен Әлім-
құлов. Қаншалық сыйлайтыным, қаншалық сыйласқанымыз –
«Жұмбақ жан» аталатын көлемді эссе-жазбамнан («Арыстар
мен ағыстар» 3-том, «Таным» 2003 ж. «Қарасөз» «Ел-шежіре»
2013 ж.) аңғарылса керек. Міне, сол Тәкең, кезінде өзіміз қалам
ұштаған «Лениншіл жас» газетінде «Әңгіме әлемі» (27-тамыз
1977 ж) аталатын жап-жақсы мақала жазыпты. Зергер дерлік
стилист жазушы қаламынан туған үлкенді-кішілі материалды
сақтай жүретін әдетім бар. Сол дағдымен әлгі материалды қыр-
қып алып қойыппын. Риза кейіпті, сұрау, рәуіш көңілді білдірер
белгілер соғыппын. Бір сұраудың тұсында көзім сү рінді. Соны
оқырманмен бірге отырып оқиын. «Менің өз басыма ұнамай-
тын очерктік аттар (?). Осы орайда, мәселен Борис Полевойдың
«На диком берегу Иртыша» (?) деген романының аты өзіме
ұнамайды. Шолохов өзінің романын «На берегу Тихого Дона»
деп атамады ғой. Ал, оқиғаның дені сол өзеннің жағалауында
өтетіні және белгілі ғой.» – дейді Тәкен Әлімқұлов.
«Очерктік аттар» – стилист жазушыға жараспайтыны бе-
сенеден белгілі. Бәлкім «атаулар» жобаға келер. Әйтпесе өзі ден
қойып отырған «Кітаптың есімі» (С.Мұқанов тұңғыш осындай
ұғымда қолданғанын Тәкең осы мақаласында айтады. Қ.е.)
жөн шығар-ақ.
Екінші сұрау белгісі «На диком берегу Иртыша» тұсына
ұрылыпты. Онда мән бар.
Тұшымды мақаласында Тәкең көркем шығармадағы дәл-
дік, айғақтылық жайында айтады. Дәлелге жүгінсек «Әдеби
сапаның екінші жағы және бар. Ол – шығармадағы деректің
ай ғақтылығына саяды. Сәуірбек Бақбергеновтің сапалыақ әңгі
544
545
месінде Мойынқұмда өсетін күйреуік дейтін шөп аталады.
Сөйт се, Мойынқұмда ондай шөп өспейді екен. Менің «Телқоңыр»
дейтін әңгімемдегі бір жалған детальді кәрі құлақ оқушы сынап
тастады»
– дейді.
Тәкеңнің өзіне жүгіне сөйлесек, орыс жазушысы Борис
Полевойда «На диком берегу Иртыша» аталатын роман атымен
жоқ.
Рас, Борис Полевой кезінде атақты жазушы атанды. Даңқ
биігінде жасады. Қазақ жауынгерлерінің майдандағы өмірі
туралы да жазды. «Эпостың тууы» – Советтер Одағының
Батыры – Мәлік Ғабдуллин жөнінде. Кезінде оны Бейсембай
Кенжебайұлы қазақ тіліне аударған. Бүгінгі күн көзімен қара-
ғанда Борис Полевой жақсы очеркист, тамаша мемуаршы. Ал,
кезіндегі даңқ – даңқ. Даңқ атасы – «Нағыз адам туралы аңыз»
романы. Аталмыш шығарма желісімен «Үлкен театрда» (ГАБТ)
спектакль де қойылды, опера да жазылды. Ал, бүгінгі баға –
біздің бағамыз. Орташа публицист жазушы ғана. «Ұлы Отан
соғысы» аталатын алапат жайында жазған даңқты туындылары
келешекте бағалану былай тұрсын, оқылмайтын болады.
Жазушы өндірістік тақырыпқа көбірек қалам тартты. Бір-
ақ, әлгіндей, Тәкең айтқандай, «Ертістің елсіз жағалауында»
– аталатын роман Борис Полевойда жоқ. Соғыс жылдарында
«На волжском берегу» – деген деректі әңгіме жазған. Соны
айтып отырған болмаса Тәкең. Әлде «На диком береге» рома-
нын айтып отыр ма?
Көрдіңіз бе, бір ғана дәйексіз сөз сыншыны қаншалық
сансыратады десеңізші.
Менің архивімде Тәкен Әлімқұловтың бірсыпыра қолжаз-
басы сақтаулы. Соның бірі «Мол пішім» аталатын естелік. «Кә
дімгі Сәбит Мұқанов» естелік кітабын құрастырып жүрген
сәтім еді. Жазушы қолжазбасын оқып шығып, естеліктегі кей-
бір шындықтан ауытқып кеткен сәттерді жөндеу керектігін
айттым телефонмен.
– Мәселен? – деді Тәкең телефонда.
– «Бұл романды («Адасқандар» Қ.е.) жазғанда ол Мәскеу-
дегі Қызыл профессура институтында оқып, өзіне жететін бі-
лім алған» – дейсіз. «Адасқандар» Ленинградта жазылған. Сә-
бең жарықтық роман қызығына беріліп кетіп, сабаққа бармай,
ақырында Ленинград университетінен шығып қалған. Қызыл
профессура институтына түсіп оқуы «Адасқандар» кітап болып
басылғаннан кейін.
– Ә, сондай ма еді? Е, тәйірі.
– «Оның есесіне ол қазақта тұңғыш көлемді роман жазды.
Бұл – «Жұмбақ жалау» еді» – дейсіз.
– Иә.?
– Мұқаңның «Қилы заманы», Сәбеңнің өзінің «Адасқан-
дарын» есепке алмайсыз ба?
– Дұрыс екен. Бала шақта ерекше әсер еткен шығарма еді.
Әсер билеп кеткен екен. «Жұмбақ жалауды» қызығып оқып
шығып өзіне хат жазғам. Сәкеңнің архивінен сол табылған
көрінеді.
– Оны тапқан, Сізге айтқан мен ғой, Тәке.
– Ә, солай екен ғой.
– Сіз Сәбеңе айтыс өнері туралы да хат жазғансыз. Ол да
архивте сақтаулы. Мен көшіріп алдым.
– Не дейді?!
– «Іш пыстырмайтын жанрдың бәрі жақсы» – деген пікірді
Вольтер атынан келтіресіз. Ол – М.Горькийдің сөзі ғой.
– Сәкең жарықтық екеуара әңгімеде шешілгенде «Өй, сен
Тәкен жеті білгіштің бірісің ғой» – деген. Жетеудің бірі сен
екенсің, Құлбек. Қолжазбаны әкеліп таста. Расында дәлсіздік
кеткен екен. Бір қарап берейін»– деді Тәкең.
Әрине білгіш атанайын деген ой жоқ еді менде. Сәбит
Мұқанов зерттеушісі болған соң жазушы жайында жазылған
естелікте дәлсіздік кетіп қалмасын деген ой еді.Дәлел – айтар
ойдың дәйегі. Дәйек – тарихи шындыққа сай келмесе айтып
отырған ой мәйегі арзандайды.
Айбынды, алымды ақынымыз Темірхан Медетбек «Менің
Абайым» аталатын бір мақаласында былай деп жазады: «Ме
нің Абайым! Әрине, бұл менің сөзім емес. Дәлірек айтсақ, сөз
тіркесі менікі емес. Бұл сөздің төсегі, түптөркіні сонау бір
кезде М. Цветаеваның дуалы аузынан шыққан «Менің Пуш
кинімде» жатыр. Ол сөз – қазір қанатты сөз. Ал қанатты
сөз – бәрімізге ортақ» (Баба дәстүрдің мұрагері кім?, Алматы,
Өлке, 2001 жыл. 178 бет). Демек, «Мой Пушкин» деген ұғымды
әдебиетке әкелген Марина Цветаева – дейді. «Менің Әуезовім»
аталатын эссе-естелік кітабын жазу жолында «Мой Пушкинді»
қалып ретінде ұстанған академик Зейнолла Қабдол да осын-
дай пікірде өтті. Біздің білуімізше, «Мой Пушкин» деген ұғым-
ды тұңғыш қолданысқа енгізген Валерий Брюсов. Ол «Мой
Пушкин» деген ұғымды алғаш рет 1911 жылы қолданған.
Некрасов даңқы аспандап, Пушкин «төменшіктеп» тұрған
546
547
заманда орыс ақынын ұлт ақыны, одан көтеріп халықтық
ақын биігіне көтере «Мой Пушкин» атап кітап жазбақ болған
Брюсов-эстет. Ал, Марина Цветаева? «Так или иначе в 1910
году Брюсов вошел в жизнь Цветаевой, и обстоятельства как
бы помогали этому» (А.Саакянц «Марина Цветаева», М., 1986
г. С. 10.) – дейді А.Саакянц. Бұрын өлеңін оқып, өзін сырттай
білетін В.Брюсовпен М.Цветаева осы күннен (жылдан) бастап
әдеби байланысқа түседі. Әрі қарай Марина Цветаева «Мой
Пушкин» тіркесін шығарма атауы үшін ұстазынан алады.
Бізде әдебиет айналасында «дейді екенге» барып ұласатын
асығыс айтылатын әуейі әңгімелер көп-ақ. Сондай әуейі әңгі-
менің бір жосығы қазақ әдебиетінің қос алыбы – М.Әуезов пен
С.Мұқановтың тіршіліктегі сыйластығына байланысты.Осы
бір тақырыпқа тұмсық тықпаған әдебиет әуейісі аз шығар сірә?
Біліп айтса мейлі-ау. Өсекке құлақ түргіш жандар «құрыққа
сырық жалғап» жалған сөйлей береді. Сол – өкінішті. Классик
жазушымыздың бірі – Ғабиден Мұстафин. Осы Ғабекеңнің
Қайрат Мұстафин есімді баласы – қазақ фотоөнерінің ірі
тұлғасына айналып өтті мынау өмірден. Сол азамат айтады:
«Үйге жиіжиі қонақ шақырамыз. Бір қызығы Мұқаң келген қо
наққа (қонақтық шығар. Қ.Е) Сәбең жуымайтын да, Сәбең
келген қонақтың есігін Мұқаң ашпайтын (?). Әкем болса екеуімен
де қатты сыйласатын. Содан бірде...ә айтқандай әкей ол кезде
осы Жазушылар одағының хатшысы (?) боп тұрған. Мұхтар
Әуезов пен Сәбит Мұқановты шақырып алып «Бұларың енді
болмайды. Нені бөлісе алмай жүрсіңдер? Татуласыңдар» – деп
қол алыстырыпты. Алайда, осыдан кейінақ Сәбең біздің үйдің
жиынтойына келмейақ кетті. Әкейдің 60 жылдығы болды.
Сәбең келмеді. 70 жылдығы болды. Сәбеңді көрмедік. Әкемнің 80
жылдығында Сәбең о дүниеге аттанып кеткенді. Сол Сәбең біз
Новосибирскіден көшіп келгенде өз үйінің бір бөлмесін босатып
беріп едіау»
«Әр суреттің өз тарихы бар. Мысалы, мына суретте(қос
Ғабең мен Сәбеңе қараңыз. Д.Қ) Сәбең маған ренжіп тұр. Өйтке
ні, бұл шіліңгір шілденің әуе айналып жерге түскендей ыстық
күндерінің бірі еді. Үшеуінің қатар тұрған қалпын естелікке
қалдырайын деген ой келді де ұсыныс жасадым. Олар қабыл
алды. Ортаға үшеуі кезеккезек тұрып суретке түсті. Мұндағы
идея: мүшелтой иесі ортадан табылады, демек, газет, журнал
үшін аса қажет дүние. Шақырайған күннің астында шалдарды
біраз қинап жіберсем керек, қара костюмшалбар киіп қымтан
ған Сәбең(Қарасаңыз, көзіңізді ашыңқырап қараңыз суретке,
Сәбит Мұқанов ақсұр костюмде. Қ.Е) күңкілдей бастады.
– Ии, Қайратай, Қайратай, – дей беріп еді Сәбең.
Мүсірепов те терледі. Міз бақпаған менің әкем.» («Менің әкем
өзінің кейіпкерлеріне ұқсайтын», «Қазақ әдебиеті»
№46(2780).
15.11.2002 ж) Сұхбаттасқан Дәурен Қуат.
Әрине, газет тілшісі сұхбаттасып отырған кісі не айтса, со-
ны стильдік ақаулықтан арылтып, мазмұнын бұзбай, қаз-қал-
пында хатқа түсіреді. Ол әңгіме айтып отырған кісіге сенеді.
Сенбесе, сұхбаттасу неменеге керек?
Өмірде аз-кем дәм-тұздас болған Қайрат Мұстафин қара-
пайым, біртоға азамат болатын. Өтірік айта қояйын, кейінгі
ұрпақты шатастырайын деген жаман ой онда болуы мүмкін
емес. Естігенін, білгенін, көңіліне түйгенін айтып отыр.
Бір өкініші – айтып отырған әңгімесі шындықтан шалғай.
М.Әуезов пен С.Мұқанов арасында көзқарас ұстанымға бай-
ланысты, шығармашылық бәсекелестікке қарай орын алған
түсініспеушіліктер болған. Оны жасырып-жабудың қажеті
жоқ. (Мәскеудің Орталық мемлкеттік Әдебиет пен өнер архи-
вінде бұл тақырыпта бірсыпыра материал бар.) Бірақ, бірі
барған қонақтыққа екіншісінің бармауы олардың тіршілігінде
кездеспеген, құлақ есітіп, көз көрмеген, болмаған жай. Олар
тіршілікте мидай араласып кеткен жандар. Екеуін бірге ша-
қырып төріне қатар оздырған қазақ қаламгерлері. Мәре-сәре
әңгімелер ді кезектесіп айтысып, айналасын мәз-мәйрам қылып
қайтар болған олар. Өзге кісі түгілі бірін бірі шақырысып,
бірінің үйіне бірі бас қонақ болып барудан жаңылыспаған қос
алып. Ал, әдеби өмірде ептеп араларына әңгіме жүргені рас.
Шығармашылық адамдарында ой таласы, пікір үндеспеуі бола
береді. Бальзак та айтқан емес пе: «Бірінбірі аңдып, бірінбірі
қағытып жүрсе де дарындар шындық үстінде қайта табысады.
Олардың қызғаныштарының өзі өнерді сүюден туған»
– деп. Қа-
зақ әдебиетінің қос алыбы арасындағы түсініспеушілік тұр-
мыста емес, әдеби істе. Оны бәлкім бәсекелестік, қаттырақ
айтсақ, бақталастық деп түсіну жөн шығар. Ал, Ғабиден Мұс-
тафиннің Мұқаң мен Сәбеңді татуластырмақ әрекеті кісіні
сендірмейді. Ондай миссияны бір атқарса Ғабит Мүсірепов
атқарса керек еді. Ал, Ғабиден татуластырмақ болды дегенді
осы кісілердің арасын архив ақтарып зерттеген және көздерін
көріп табақтас болған адам ретінде айтайын, көңілім сене қой-
майды. Өйткені, олар өмірде ұрсысып-таласқан жандар емес,
548
549
олардың ындынын құртқан – әдеби бәсекелестік. Ол судың
бетіне шығатын үйірім емес, су астында иіріліп жүретін иірім.
Судың астыңғы ағынындағы иірімді судың бетіне шығарып
табыстыра қою – Ғабиден ақсақал баратын іс емес.
Ал, Ғабиден Мұстафиннің Жаңа Сібірде «Қызыл Ту» га-
зетінде тілші болып жүрген жерінен арнайы барып, елге шақы-
рып, Қазақстанға оралуына ықпал еткен кісі – Сәбең. Ұмыт-
пасам, Артелеристер көшесіндегі №16 жер үйіне әке ліп, бір-екі
бөлмесін босатып беріп, Ғабекеңді от басымен қоныстанды-
рып, қанатының астына алған да Сәбең. Отызыншы жылдары
үйіне отбасымен түсірген Сәбең соңына Ғабиденді тыңшы етіп
салған НКВД. Обалы не, Ғабиден Сәбеңді сатпаған. Хабарды
ушықтырмай боямасыз қаз-қалпында жеткізіп қана отырған.
Ол жылдары бұл үлкен адамгершілікке жататын. Ғабиденнің
«жансыздық» жасап жүргенін сезіп қалып Сәбең «Мұның не
Ғабиден? Саған не жамандық жасадым? Асымды ішіп, дағарама
тышқаның ба?» – депті. Сонда Ғабекең «Сәбит, НКВД-ның мені
сенің артыңа тыңшы етіп салғаны рас. Бірақ, мен сен ұсталып
кететіндей жаманат жеткізуден аулақпын. Не көрем, не білем,
соны ғана жеткізіп отырмын» – депті әділетшіл бейілден. Ал,
Сәбең мен Ғабекеңнің арасының ажырауына келсек ол – Ғ.Мұс-
тафиннің «Қарағанды» романына байланысты. Романның ал-
ғашқы нұсқасының кітап болып басылып тұрып «туралуына»,
сөйтіп қайта жазылуына Сәбит жарықтықтың әбден қатысы
бар. Демек, бұл да тұрмыстық мәселе емес, әдеби мәселе! Оны
Қайрекең қайдан білсін? Бәрі де архивте жатыр ап-анық бо-
лып... Ғабиден Мұстафиннің 1951 жылы «Қазақтың Мемлекет-
тік көркем әдебиет баспасынан» жарық көріп тұрып пышаққа
түскен «Қарағанды» романының бір данасы (бәлкім жалғыз
данасы.Қ.Е.) С.Мұқанов кітапханасында сақталған. Романның
кітаптық нұсқасының алғашқы бетіне: «Бұл барлық тиражы
өртелген вариант, – менің рецензиямнан кейін. С.Мұқанов».
–
деп қызыл карандашпен таңбалаған Сәбең жарықтықтың өзі.
Бұл әрекетін де С.Мұқанов бас араздықпен емес, дүниетаным
билігімен келіп жасаса керек. Үлкен жазушыларымызды тұр-
мыстық майдалыққа түсіріп, пенделік батпағына батырып
алмағанымыз жөн. Білсек, дәйектей айтайық, жазайық, ал
дәлеліміз болмаса, абзалы тыныш жүрген. Ал, құр долбар –
дәйек емес. Обал болады.
Енді фотосурет мәселесіне келейік. Қайрат Мұстафиннің
айтып отырғаны – әйгілі сурет. Сондай бір табиғи түсірілген
фотоөнерлік дүние! Бірақ, үш жазушы кезек-кезек ортаға
тұрып түсіп еді дегенге өз басым иланбайды. Әзірге біздің
көріп жүргеніміз Сәбит Мұқанов ортада тұратын бір ғана
сурет. Дәлдікке байланысты айтарымыз – Сәбең жарықтықтың
үстіндегі костюмі Қайрат марқұм айтқандай қара түсті емес,
ақ сұр түсті. Сұхбатпен бірге жарияланған суреттен ол анық
көрініп тұр... Осы сурет әйгілі бола тұра кісіні шатастырып та
бітті. Жақсы жазушы Жақау Дәуренбеков бұл фотоөнер дүние -
сін «Бөлмеде екі-ақ сурет тұр. Бірі төрде – қарсы қабырғада:
қария мен кемпірдің суреті, фотодан көшіріліп қолмен са-
лынғанға ұқсайды. Ғабеңнің әкесі мен анасы екен. Екінші сурет
– кітап шкафының әйнегінде тұр: Мұхтар, Сәбит, Ғабит... Үш
алып, үш бәйтерек. Ертеректе Қазақстан Жазушылар одағы-
ның үйінің алдында түсіпті». (Ж.Дәуренбеков «Дәм» Ғабиден
Мұстафин туралы естеліктер. Алматы, Білім. 2007 ж. 100 бет) –
деп сипаттайды өз естелегінде.
М. Әуезов, С. Мұқанов, Ғ. Мүсірепов... үшеуі Қазақстан
Жа зушылар одағы ғимараты алдында суретке түскен. Жоқ.
Ондай тарихты естіген емеспіз, ондай тарихи суретті көрген
емеспіз. Дұрысында бұл әдебиеттің үш алыбы өзге жерді
қайдан білейін, Қазақстан Жазушылар одағы ғимараты ал-
дында суретке түспегеніне мен кепілдік беремін. Жоқ. Жоқ,
ондай сурет. Жоқ болса, Ж. Дәуренбековтің айтып отырғаны
нендей іһмет? Әріптес ағам – Жақаң қателесіп отыр. Оның да
айтып отырғаны жоғарыда әңгіме болған сурет! Қайрат қате
тұжырымдаған фотосуретті Жақаң жаңылысып қате сипаттап
отыр. Басқа ештеңе де емес.
Тарихи дерекке адал қаламгердің бірі – досым Тұрсын
Жұртбай. Ол «Соңғы куә» аталатын мақаласында «Қуаныш
Бәрібаев (?) губкомда жүргенде губкомның комсомол коми-
тетінде істеген...»(«Қазақ әдебиеті» №40(3096) 3.10.2008 ж) –
деп жазды.
Бідің білуімізде Қуаныш Бәрібаев емес, Жұбаныш Бәріба-
ев болуы керек. Тарихи зердесі бүтін Тұрсынның ай-күннің
аманында адасқанына таңмын. «Қуанышты» – Жұбаныш етіп
жөндемегеніне қайранмын?
Асан Омаров есімді азаматтың «Ұлы мақсат және оның
құрбандары» (Түркістан, №37(739) 11 қыркүйек, 2008 ж) ата-
латын мақаласын оқыдым. «1909 жылы Абай кітабымен қоса
Міржақып Дулатовтың «Оян қазақ!» атты поэмасының (?) жа-
рық көруі қызық! – деп жазады онда автор. Абай кітабымен қа-
тар жарық көріп пе Міржақып Дулатұлы кітабы? «Оян, қазақ»
550
551
поэма ма екен? Естімеген елде көп. Жауапсыздықтың мұндай
да түрі болады екен-ау...
«Түркістан» газетінің осы санында Дарын Секер есімді
туындыгердің «Аңыздан ақиқатты аршыған» аталатын ма-
қаласы жарық көріпті. Мақала – Серікбол Қондыбай сынды
терең талант, мықты мифолог туралы. Алайда, мұнда да нақты,
затты талдаудан гөрі долбар басым, дәлдік жоқ.
«Оның (Серікбол Қондыбай. Қ.е.) ғылыми ортаны таңқал-
дырған зерттеушілік қабілеті сан-қырлы. Қазақ мифологиясы-
ның негізін қалаған (?) ерекше дарын иесі.» Қазақ мифология-
сы негізі күні бүгінге дейін қаланбай Серкбол Қондыбайды
күтіп жатқан болды ғой. Ә.Марғұлан, Ә.Қоңыратбаев, С.Қасқа-
басов, Е.Тұрсынов, Ф.Кендібаев сынды ғалымдар «шошқа
тағалаған» ба сонда?
«О.Сүлейменовтің «Азиясы» («Азия» емес, «Аз и Я». Қ.Е.) со
нау шумертүркі өркениеті сабақтастығынан сыр тартатын
сүбелі еңбек екендігіне ешкім дау айта алмас».
«Түркішумер өркениетінің өзегі Олжастың ойорамда
рын баурап (?), «Азия» (?) еңбегіне арқау болғаны аян.»
«Осыдан ба екен, ол отансүйгіштік сезімін мектеп оқу
шыларына арнап «Маңғыстау географиясын» (?) жазды. Бү
гінде бұл еңбек оқулық ретінде мектеп бағдарламасына еніп
(?), өлке тарихын білуге ұмтылған жеткіншектердің сүйіп
оқитын оқулығына (?) айналған.»
«Заманымыздың заңғар жазушысы Шыңғыс Айтматов
Шо қан Уәлиханов туралы тебірене келіп: «Мына жалғанда
баржоғы отыз жылға жетержетпес өмір сүріп, шығыста
ну ғы лымында қопара еңбек еткен мұндай тұлғаның дүниеде
болғанына тіпті сенбейтін тәріздімін...» – депті.
«Ғұлама жазушының осынау таңданысқа толы сезімкү
йін Серікбол Қондыбайға да телісек еш әбестігі жоқ. Олай
деуге аз ғұмырында артына өшпес мұра қалдырып, «Қазақ
мифологиясы» атты жаңа ғылымның (?) іргетасын қалаған
(?) ерекше дарын иесі...»
Дарын Секердің осы пікірлері түгел дүдәмал, кісіні сен-
дірмейді.
Шыңғыс Айтматов қазақ ғалымы туралы қай еңбегінде
айтты екен әлгіндей ойды? Дәлел келтірсек қайтеді? Шыңғыс
Айтматов шығармашылығы жайында арнайы кітап жазған адам
райында айтайын, шоң жазушының Шоқан туралы пікірі тіпті
басқа секілді еді. Олжас Сүлейменовтің жазған кітабы «Азия»
емес, «Аз и Я» – ғой. Бұл екеуінің арасы жер мен көктей алшақ
ұғымдар.
Міне, осылай дәйексіздік дәлелсіздікке, дәлелсіздік дол-
барға ұласады. Долбар оқырман көңілінде жаңсақ пікір қа-
лыптастыруға апарады. Серікбол Қондыбайға оң бағалауды
қимай отырған жоқпын. Ондай дарынды азамат шықса, халық
үшін қапысыз еңбек етсе неге қуанбайық?! Бірақ, мақтаудың,
бағалаудың «түйенің үстінде тұрып сирақ үйіткендей» емес,
«қамырдан қыл суырғандай» табиғи, талдау арқылы, нақты
дәлел, дәйекпен айтылғаны жөн емес пе?
Айта берсе әңгіме көп, тізе берсе мысал да жетерлік.
Олардың кейбірі автордың жобалап, долбарлап сөйлей береті-
нін көрсетсе, кейбірі баспадан, баспасөзден өзгеріп түсіп қа-
теге айналған болуы әбден мүмкін. Осы соңғы ойға өз басым-
нан бір мысал келтіргім келеді. Сексенінші жылдардың ая-
ғында Сібір әдебиетінің Қазақстандағы күндері өтті. «Егемен
Қазақстан» (Ол кезде «Социалистік Қазақстан». Қ.Е.) газетінде
істейтін кезім. Әбіш Кекілбайұлына өтініш айттық. Уақыт
тығыз. Әбекең ертеңіне Сібір әдебиеті жайында әдемі мақала
жазып әкелді. Мақала ішінде Пришвин, Лесков есімі жиірек
аталады екен. Сібір орыстары әдебиетінің ХІХ ғасырдың аяғы
мен ХХ ғасыр басындағы өкілдерінің ішіндегі ірілері – осылар!
Өндіріске кетіп, номерге салынып жатқан мақала соңынан
телефондап, қос жазушының аты, әкесінің атын телефонмен
қостыруды ойладым. Ертеңіне мақала газетке шықты. Қарасам,
табыстаған адамым Пришвиннің есімін Лесковқа, Лесковтың
атын Пришвинге беріп жіберіпті. Сөйтіп Әбекеңе жақсылық
жасаймыз деген ойымыз жамандық болып шықты. Әрине, оны
байқаған да кісі болған жоқ. Мәселе әлдекімнің ол кемшілікті
байқаған, байқамағанында да емес қой. Жазушылардың азан
шақырып қойған аты өз орнында тұруы керек емес пе?
Соңғы кездері әдеби ұғым, термин деген мәселені жиып
қойып, «тисе терекке, тимесе бұтаққа» деп басын жарып, көзін
шығарып жаза беретін әдет таптық. «Қазақ энциклопедиясы-
ның» Бас редакциясынан 2005 жылы «Оңтүстік Қазақстан»
аталатын энциклопедия жарық көрді. Энциклопедиялық талап-
тардың орындалмауы өз алдына, кітап іші өріп жүрген қате!
Қарап отырып қарның ашады. Ұғым, түсініктер шатастыры-
лады. Соңғы кезде әрбір өңірдің әкімдері кітап шығаруды биз-
неске айналдырып, өз пайдаларына шешуге тырысты. Әрбір
аудан-аудан әкімдерінің энциклопедия шығарғыш болып кетуі
552
553
– ұлттық әдебиет мәдениетін көтеруден бұрын бас пайдасын,
қалта қамын ойлаушылық екені аңғарылады. Атақты мүсінші,
Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты Ескен Сергебаев өзімбілер-
мен әкім қаралар туралы: «Қазір біз мүсінші емеспіз, әкімқара-
лар «мүсінші», солар бізден артық ойлап, артық шешіп жүр.
Менің түсінігімше, өгіз – қара күштің символы. Соны апарып,
Ақорданың дәл алдына орнатқысы келген шенеуніктің не ойы
бар екенін біле алмадым. Қазақтың символы – жылқы, қыран
мен барыс емес пе?!» – («Нұр Астана» газеті, 11 қыркүйек,
2008 ж.) – деген еді күйініп. Қазақстанның бас мүсіншісінің
айтуына қарағанда Бауыржан Момышұлының Астанаға орна-
тылған ескерткіші көркемдік кеңесте талқыланбапты да. Реніш-
ті мүсінші «Өкініштісі, облыс, қалалардың әкімдері ескерткіш
орнатуды пайда табудың көзіне айналдырып жіберді» (Сонда)-
деп ашына пікір айтыпты. ӘДЕБИЕТТЕГІ ЖАҒДАЙ ДА ТУРА
ОСЫНДАЙ.
Аудан, қала, облыс әкімдері үшін кітап шығару –
пайда табудың көзі. Әкімқаралардың әдебиетке қатынасы одан
әрман. Зәуде көзі бар, әйтпесе өмірден өтіп кеткен ақын, жа-
зушы кітабын шығаруды ұйымдастыра қалса «Демеушісі ау-
данымыздың кемеңгер әкімі Бәленше Түгеншеевич» – деп қақ
маңдайына бадырайтып жазып қоюды сірә да ұмытпайды. Әлгі
ақын, жазушы портреті орналастырылатын жерге міндетті
түрде аудан әкімінің дабырайған суреті жапсырылып, соның
«данышпандық» алғысөзі беріледі. Бейне кітаптың авторы әлгі
аудан әкімі екен деп қалғандайсың. Алғысөзді өзі жазса мейлі-
ау, оны сыр шашпайтын кездейсоқ біреу дайындап әкеледі.
Әкім міндеті – қол қою. Біздің Оңтүстік Қазақстанда әкім бір-
сыпыра. Ал кітапқа алғысөз жазғыш әкім одан да көбірек
бәлкім... Ә.Бектаев солардың бірі болар асылы!
Алғысөз сауатты жазылса да мақұл-ау. Сауатсыз жазыла-
ды. Өзі білмейтін тарихты қозғайды, өзі білмейтін әдеби
процесті ауызға алады. Ақын, жазушының әдебиеттегі орнын
«айқындап» баға береді... Оқып отырып екі бетіңнен отың
шығады... Сөзімізді мысалмен тұздықтайық. Ақын Қаныбек
Сарыбаев есімі әдеби жұртшылыққа танымал. Өз бағы жан-
бағанымен, өлең бағын жандырып өмірден өткен ақын. «Жа-
нымның жалауы» (Нұрлы әлем, 2008 ж) аталатын жыр жи-
нағы жарық көрді. Мархаббат Байғұт бастаған оңтүстік қа-
ламгерлері естелігі қоса беріліпті. Әп-әдемі-ақ жинақ. Тек,
ақынның Ғафу Қайырбеков пен Шерхан Мұртазаны сыбаған
(бірін «жарым» – ақымақ, бірін «плагиат» – әдеби ұры деп)
екі өлеңін жинаққа қоспай-ақ қойғаны жөн еді. Кітаптың
демеушілігін Түркістанның сол кезгі әкімі (қазір облыста
әкім орынбасары) Әли Бектаев ұйымдастырған болуы керек.
Өйткені кітап шығар-шықпаста (қарағай иісі кеппей жатып)
қалалық «Түркістан» газеті бетінде Әли Бектаевты «Кемеңгер
әкім» атап, алғыс айтылып жатты... «Ғажап ақын еді»
Достарыңызбен бөлісу: |


title: біз әдебиетке осылай да келгенбіз

text:
біз әдебиетке осылай да келгенбіз
Шешуші сәт (Студенттің диплом жұмысы)
Университеттің “Қазақ тілі мен әдебиеті” мақалалар жи-
нағына мақала шығаруым – менің дипломдық жұмысымның
тақырыбын айқындап кетті десе де болады. Студенттердің ал-
дына таратылған диплом жұмысы тізімінде “Бейсембай Кен
жебаевтың творчествосы” – деген тақырып жүр. Дип лом
жұмысына мұндай тақырып енгізу – ка фед радағы әріптесте-
рінің (біразы шәкірттерінің) Бейсекеңе деген құр метінен туса
керек. Уақытша кафедра меңгерушісі міндетін атқарып жүрген
профессор Тұрсынбек Кәкішев бірде:
– Бейсағаң жайлы мақалаңды оқыдым. Осы тақырыпты
одан әрі жалғаймыз. Аша білсең Бейсағаң төңірегінде жұмбақ
көп, айта білсең айтыс та жетеді, сыр да жетеді – деді. Бұл
– дипломдық жұмысыңа мен жетекшілік етемін деген сөзі
Тұр секеңнің. Жұрт қалай түсініп қалар екен десем де осы
ұйғарымға көндім. Кафедрада талқыланып, тақырып бекіді.
32
33
Салып ұрып Бейсекеңе келдім. Бұған жайды айтып, қуантсам
деймін, жәрдем беруін өтінсем деймін. Сырқат ғалым бойын
әзер тіктеп бетіне сынай қарады. Сөйтті де:
– Бекер жасағансың. Көне әдебиет тарихына барудың орны-
на мұның не? Бекер. Тарихқа баруың керек еді – деді жәйімен
сөйлеп. – Бұл тақырыпты кім болса да жаза беретін еді ғой. Ай,
балам-ай бекер болған. Тақырып бекіп кетті ме?
– Ия, ағай, тақырып бекіп кетті.
– Жетекшің кім болып белгіленді?
– Тұрсынбек Кәкішев.
– Ә, мейлі енді. Қайтесің. Мен саған не жәрдем бере ала-
мын? Жасырып қайтейін сенен, олай-бұлай бола кетсем шашы-
лып қалмасын деген оймен архивімді Қазақстан Мемлекеттік
Орталық архивіне өткізіп жатырмын. Кітаптарымды өзім туған
Бөген селосындағы ауыл мектебіне бермекпін. Сен де келіп
тұр. Архивке хат жазып Мырзатайға қол қойып берейін. Барып
архивіммен таныс. Кітапхана міне мынау, документтер жазу сто -
лының тартпасында. Материалдарды пайдалан. Жазып байқа.
– Жалпы мен өзім жайында жазылған нәрселерді оқы-
маймын. Нысанбек Төреқұлов мен жайында “Профессор Бей-
сембай Кенжебаевтың творчествосы» – деп аталатын кітап
шығарыпты. Шамалы қарадым да қойдым. Өзің жайлы жазыл-
ған еңбекті оқу біртүрлі дарақылық сияқты көрінеді маған.
Дипломыңды жаз. Бірақ, мен оқып жөндейді екен деп ойлама.
Бұл бір. Екіншіден, мен уақытында айтыс-тартысқа көбірек
түскен кісімін. Шамаң жеткенше, маған да, менімен айтысқан
кісілерге де әділ бол! Саған батам сол!
Шәкірт бала ұстаз үйінен ойланып шықты. Ғалымның
айтқанын істеп, филология факультетінің сол кездегі деканы,
ғалым Мырзатай Жолдасбековке барып, Қазақстан Мемлекеттік
Орталық архивіне хат жаздырып алды. Ол хат мынау еді:
“Госархиву при Совете Министров Қазахской ССР”
Деканат филологического факультета Казгосуниверси
тета им. С.М.Кирова просить разрешит студенту 5 курса
Ергубекову Кулбеку пользоваться материалами архива для на
писания дипломной работы по теме: “Б.Кенжебаев – исследо
ватель казахской литературы”
Декан филологического факультета,
доцент М.Д. Джолдасбеков.
Құжаттың төменгі етегіне Бейсекең “Разрешаю использо-
вать материалы моего архива. Б.Кенжебаев” – деп қол тартып
берді. Көне газет, журнал тігінділерін ақтару, архив шаңын
жұту – шәкірт баланың дағдысына айналды. Диплом жұмысы
да жазылды. Ол “Бейсембай Кенжебаев – әдебиетті дәуірлеу
жөнінде”, “Бейсембай Кенжебаев – әдебиет сыншысы» – деген
жүйеде жазылды.
Диплом жұмысының жетекшісі әуелгіде Тұрсынбек Кәкі-
шев еді, ол кісі облыстық институттың біріне Мемлекеттік ем-
тихан төрағасы болып сапарға шығып кетті. Міне, сол сәтте
екінші бір аяулы ұстазымыз профессор Ханғали Сүйіншәлиев
жетекшім болып шыға келді. Әрине, шәкірт ұстаз таңдамайды,
ұстаз шәкірт таңдайтыны бесенеден белгілі.
Қызу жұмыс, қызық жұмыс. Бір кіре алмай жүресің, бір кіріп
кетсең, шыға алмай қаласың. Дипломдық тақырып маған ар-
хивпен жұмыс істеуге үйретті. Тақырып адамды сырт пішініне
қарап емес, еңбегіне қарай бағалауды үйретті. Диплом жұмысын
жазғанға дейін де Бейсекеңді бір кісідей білетін секілді едім.
Енді байқасам, қойдан қоңыр жуас адамның әрекеті ірі, тұлғасы
биік. Алайда Бейсембай Кенжебайұлын бір есептен ғылымда
жолы болмаған бақытсыз адам деп те ойлаймын. Өйткені айтқан
пікірлері өткір, қазақ әдебиеті тарихы жөнінде келешекті бол-
жай айтқан кемел пікірлер. Бірақ, қатарластарының қолдауы
қиын, жүзеге асуы қиын. Уақытынан оза айтылған ғылыми
ойлары үшін алғыс алсайшы ең болмаса. Жоқ. Үнемі жаманда-
лып, сынға ұшырап ғайбатталып, қарғыс алып жүреді. Бұл не?
Қалай дегенде де Бейсекең маған жұмбақ тұлға болып бой та-
стады. Өзі студент, жазғаны диплом жұмысы. Шағын жұмыста
Бейсекең атқарған іс-қарекетті, ол жасаған, уақыт, қоғам, сая-
сатпен жағаласа жүріп жасаған өрліктерді ақи-тақи ашпақ
қайда?! Әр ісін бір шолып, әрқайсысын да айтқан, қамтыған
болып аяқтадық диплом жұмысын. Енді оны ұстаздар алдына
тартуым керек, курстас жолдастар алдында қорғауым керек.
Қорғадық. Пәнәйі себеппен күні бүгінге дейін сақталып
жеткен сол диплом жұмысына ғылыми жетекшім Х.Сүйін-
шәлиевтің, рецензент профессор Тұрсынбек Кәкішев жазған
пікірлерді қаз-қалпында келтіре кетуді жөн көремін.
“Құлбек Ергөбековтің диплом жұмысы туралы пікі ріміз
Құлбек өте жақсы оқып, әдебиетті зерттеуге деген қабілетін
танытып келген студент. Ол талай ғылыми конференцияларда,
студент жиын-мәжілістерінде әдебиет мәселесінің өзекті та-
34
35
қырыптарына деген өзіндік ойларын ортаға салып, баяндама-
лар жасап жүрді. Әсіресе қазақ әдебиетінің тарихы, сыны
мәселелерінің қалыптасу, өсу кезеңдері оны әрдайым қызық-
тырып келген-ді. Осыдан да болса керек Ергөбеков өзінің ди-
плом жұмысының тақырыбы етіп аға буын зерттеуші, әдебиет
сыншысы Б.Кенжебайұлы еңбектерін талдап, танытуды алған.
Оның үстіне өткен жылы Бейсекеңнің туғанына 70 жыл то-
луы кең аталып өтілді. Тақырыпты ұсынған кафедра осы да-
таны әдейі нысанаға алып, аға сыншы еңбектерін жинақтап,
жүйелеуді көздеді. Жоғарыда көрсетілген мақсаттар дипломда
ақталған. Профессор Б.Кенжебайұлы зерттеулері сала-салаға
бөлініп жүйелі талдауын тапқан. Дипломшы әрбір зерттеу
объектісіне атүсті емес, байсалдылықпен келіп, салиқалы
пікірлер түйіндеген.
Асылы, диплом жұмысы жалғыз Бейсембай Кенжебайұлы
туралы ғана жазылған еңбектен гөрі, бүкіл жарты ғасырлық
әдеби сынымыздың таихына көз жіберіліп, саналы шолулар,
байыпты түйіндеулер айтқан еңбек боп өте жақсы шыққан.
Ергөбеков ұстазы – Бейсекеңді бір жақты ұнамды көзқарас
тұрғысында дәріптеуден аулақ. Керісінше, ол ұстаз еңбектерінің
кезіндегі дәуір сыны тұрғысында таныта отырып, көп жерде
сынап-міней, объективті пікірлерін, ұсыныстарын айта отырып
бағалаған. Бұл Ергөбеков жұмысының тағы бір жақсы жағы.
Жұмыс бастан-аяқ әдемі әдеби тілмен, көркем публицисти-
ка әдісінде жазылған. Автор тілге бай, айтар ойын тайсалмай
айта алады. Көңілдегі көрікті ойлары бейнелі сөздерге оралып
сипатталған.
Біздіңше, диплом жұмысын осы күйінде баспаға ұсынуға
әбден жарайды. Ең таңдаулы дипломдар қатарында атап
көрсетсе де артық емес.
Ғылыми жетекші
Х.Сүйіншәлиев
13.VІ.75 ж.”
Әрине, жетекшіден мұндай бағалы пікір есіту студент үшін
зор қуаныш. Балалық мінез кімде жоқ, той-тойлап, қолына
түспей, уәделі уақытта келмей, аздап ренжіткенімді ұстаз
кешіпті-ау деп қуанды шәкірт бала.
Енді, сарапшы-ұстаз пікірін тыңдайық.
“Пікір
Құлбек Ергөбек – “Б.Кенжебаев – қазақ әдебиетінің зерт-
теушісі» деген тақырыпта ұқыпты да, тиянақты диплом жұ-
мысын жазып шыққан.
Дипломшының ойы ұшталып, пікірінің қалыптасуына қо-
лайлы жағдайлар да болды. Оның негізгілері – Құлбек студент-
тердің ғылыми қоғамының белсенді мүшесі болды, екін ші-
ден, осы тақырыпты екі-үш жыл бойына “айналдырды”. Бей-
секеңнің 70-жылдығына арналған шәкірт еңбегі конференция
мәжілісінде тыңдалды.
Қазақ әдебиетінің тарихын дәуірлеу мәселесін әңгімелеу-
ден бастау әбден орынды. Өйткені бұл проблеманың жалпы-
лық сипаты және принциптік мәні бар. Оны зерттеу ісі 1959
жылдан нақтылай қолға алғаны болмаса, мәселе 1941 жылдан
бері дау-дамайда болып келгенін біраз қазып айтқаны жөн
еді. Содан кейінгі ең негізгі “Әдебиет тарихын зерттеушісі”
деген тарауда Құлбек Бейсекең зерттеген аймақтарға шолу
жасай келе, ХХ ғасырдың басындағы әдебиеттің зерттелуіне
айырықша назар аударады. Ұнамды құбылыстармен қатар
зерттеушінің артық-кем айтқан ойлары да сарапқа түседі. Про-
фессор Б.Кенжебайұлының қазақ өлең құрылысы жөніндегі
зерттеулерін “Әдебиет теориясы жайлы ойлар” деп оқшау та-
рауша бермей-ақ осы негізгі бөлімге қиыстырып жібергенде
жұмыс әрленіп шыға келетін еді. Көп шолуларға өң берер еді.
Ал “Әдебиет сыншысы” деген тарау бұл жұмыстың ауқы-
мынан тыс тұрған, өз алдына арнайы зерттеуді тілейтін та-
қырып екенін айтқан жөн. Бейсекең қаламының бар қырын
әңгімелегеннен гөрі ғалымдығын бір жүйе тереңдете талдап
шыққанда дипломшы көбірек ұтатын еді.
Дипломды “бес” деп бағалауға әбден болады.
Рецензент
Т.Кәкішев
15.VІ.75”
Әрине, жоғары оқу орнын тәмамдаған әрбір маманның
үйінде өзі жазған дипломдық жұмыс, бәлкім оған білдірілген
пікір жазылған рецензия да сақталуы мүмкін. Бұл орайда жұ-
мысқа жетекші пікірі мен сарапшы пікірін жерден жеті қоян
тапқандай етіп оқырмандар алдына тартпаса да болғандай.
Алайда, жастық шақ ескерткішіндей бұл құжаттарды белгілі
бір себеппен алға тартып отырған жай бар.
Жас шәкірт басым жетекші пікірін қолыма алып оқып
шығып қатты риза болдым. Ал керісінше рецензент пікірін
оқып, соңында “бестік” сұрағанымен сынды көбейтіңкіреп
жіберіпті-ау деп қынжылдым. Бестік алуым үшін білекті сы-
36
37
банып диплом жұмыс ерекшелігін айтыңқырауым керек деп
түйдім. Түн қатып сол әрекетке дайындалдым.
Ертеңіне қорғайтын (16.VІ.1975 ж) күніміз. Шәкірт күтпе-
ген бір жағдай болды. Мінбеге шыққан Ханекең:
– Құлбек, керек кезінде маған ұстатыңқырамады. Көбірек
ақылдаспады. Әйтпесе бұдан да тәуір жазылатын еді. Дегенде
диплом жақсы жазылды. Бағасын комиссия өзі шешер – деді
самарқау ғана.
Көңілім су сепкендей басылды. Алақанымды ысып сөйлеуге
дайындала бастадым.
Жетекші сөзі рецензентті қанағаттандырмады ма, болмаса
басқа себебі болды ма, әйтеуір Тұрсекең қызына сөйледі.
– Бұл өзі Бейсекең сырқаттанғалы бері мен жетекшілік етіп
келе жатқан жұмыс еді. Менің сапарға кеткенімді пайдаланып
Ханекең қағып кетіпті деп бастап, бірсыпыра сөйледі. Жазбаша
пікірдегі сынның бірі жоқ, бірыңғай мақтап шықты. Қысқасы,
Ханекең пікірін Тұрсекең, Тұрсекең пікірін Ханекең айтқандай
болып шықты. Мен аң-таң...
Жазушы-ғалым Зейнолла Қабдолов орнында отырып бір-
екі ауыз күлкі шуағына шомылған пікір айтты да, “баға” мәсе-
лесіне келгенде:
– Басқасын білмеймін, ана білек сыбанысқа, ана жең түрі-
ніске қарасаңызшы. Арам қой соятын адам сынды. Күреске
тү сетін жігіт сынды. Бұдан біз бірдеме күтуге тиістіміз. Оның
үстіне ана қара теке текке шырылдап тұрған жоқ-ау, сірә. Міне,
осы жайларды есте тұтайық – деді. “Қара теке” деп тұрғаны –
құрдасы Тұрсекең Кәкішев!
Әрине, Мемлекеттік комиссия “бестік” бағасын қойды.
Бі лімге қойды ма, Зекең айтқан “білекке” қойды ма? Қойды
әйтеуір. Ол “бестік” үшін мен жетекшімнен гөрі рецензентіме
көбірек қарыздар бейілде шықтым залдан. Балалық қой.
Дипломды қорғасымен Бейсекеңе келдім арсалаңдап. Сон-
да бір жайды байқадым. Ол кісі қуанды. Бақсақ, өзі жайында
диплом жұмысы жазылды деп қуанған жоқ, шәкірті студенттік
кезеңді жинақтады деп қуанды.
– Міне, енді азамат болдың, – деп толық айтамын. Универ-
си тетті ағымдағы баспасөзде жариялаған төрт-бес мақаламен
аяқтағалы отырсың. Бұл дұрыс. Бірақ, университетті канди-
даттық диссертация дәрежесінде тәмәмдайтын студенттер бо-
лады. Мысалды басқа жақтан алмай-ақ қояйын, маған Мұхтар
мен Рымғалидың студент кезінде жазған мақалалары, Әбіштің
университет қабырғасында жазған өлеңдері ыстық. Мына сыр-
қаттың салдары ғой, әйтпесе диплом жұмысын кандидаттық
диссертацияға ұласатын тақырыпта жаздыратын едім.
Ақсақал сөзінен көңілінен шықпағанымды, ұстаз ретінде
менен көп үміт күткенін аңғардым. Шәкірт дипломын Мең-
жа мал анамыздың “барамыш” пісірген әдемі шәйімен атап
өттік...
– Қызметке қайда жіберді? – деді Бейсекең.
– Көкшетауға...
– Қап, әттеген-ай.
– О, не болды, аға?
– Онда барған соң жазуды қоясың ғой?
– Жоқ. Қоймаймын.
– Амал қанша? Барсаң бар. Бірақ, менің өтінішім – жазуыңды
тастама! Денім сауығып, қызметке шығар болсам, орын беріп
жатса – аспирантураға шақыртамын. Әрегірек барып ізден.
Естимісің? Көне әдебиетке бар. Өзбек тілінде оқи аласың ғой.
Әй, бірақ, көне әдебиетті кім керек қылып жатыр осы күні?
Бетімнен сүйіп, шығарып салды. Хабарласып тұруымды
өтінді. Алматыға жақын “Отар” аталатын станция бар. Маңына
әскери киімділерден өзге жан жолай алмайтын “ПГТ Гвардей-
ский” аталатын қалашық орын тепкен. Сол қалашықта екі айлық
әскери міндет атқарып, Алматыға қайта оралдық. Сарыкүзде
оралдық. Бұрын ішінде жүргендіктен қадіріне жетпегенбіз бе,
қалай? Әйтеуір ауылға тұра қашқымыз келіп тұратын еді. Енді
байқасақ, Алматыны қиятын түріміз жоқ. Дипломды қалтаға
салған, темір белгіні төске таққан жастар “Аққулы айдынды”
шалқытып жүрміз.
Ұстазға кіріп шықтым. Денсаулығы төмен. Алдымен дәрі -
гер айтқан, сонан соң Меңжамал анамыз орнықтырған тәртіп-
пен жүріп тұрады. Мені көре сала әлденеге өкінгендей басын
шайқап жыламсырайды. (Кейін білдім “инсульттің” әсері екен
ғой).
Сары күз. Ағаштың сары жапырақтары үзіліп түсіп, қалық-
тап келіп жерге жайымен қонады. Жүрекше жапырақтарды
кешіп көшеде келе жатырмын. Диплом қалтада. Бес жыл бір-
ге оқыған жастық шақ достарын бірінен соң бірін сапарға
шығарып саламыз. Бірі туған ауылына, бірі өмірі көрмеген
өңірге аттанып жатады. Бұл – ұлы Абай айтқан: “Балалық өтті,
білдің бе?” – дейтін сәт! Бүгін де бір дос балалық бал дәуреннің
өтіп, азаматтық кезеңге қадам басқанын аңғарып, сапарға атта-
38
39
натын күн. Вокзалға шығарып салуымыз керек. Кенет... Кенет
көшеде қарсы алдымыздан ұстаз Тұрсекең шыға келгені. Иә,
кәдімгі ұстазымыз, қазақтың үлкен ғалымы Кәкішев.
– Әй батырлар, қайдан жүрсіңдер? – болды ұстаз сөзі.
– Осылай да, осылай, жолдастарды поезға шығарып салғалы
барамыз.
– Құлбек, сен неге хабарласпай жүрсің?
– Қол тимей жүр, ағай.
– Бейсекеңмен хабарласып жүрсің бе?
– Ия.
– Қолды тигіз. Маған хабарлас. Досты Алматы – Мәскеу
поезына шығарып салған күннің ертеңіне Тұрсекеңе телефон
шалдым.
– Ия, сені біз осы қайда жібердік?
– Көкшетауға.
– Ия, онда не істейсің?
– Облыстық оқу бөліміне барамын. Олар ауданға жіберер,
аудан совхозға жолдама берер, совхоз бір бөлімшеге жіберер.
Сонда барып мұғалім боламын дә. Мәртебелі мамандық...
– Бейсекең не дейді?
– Барсаң бар, бірақ жазуыңды тастап қойма – дейді.
– Ой, әулием-ай. Ауылға барып мұғалім болған адам жа-
зумен айналысушы ма еді?! Ой, жарықтық-ай! Көкшетауға ба-
рарсың. Арқаның бір аруын аларсың. Сонымен бәрі бітті дей
бер. Олай етуге болмайды.
– Енді не істеймін?
– Біз не ғылымды ойламаймыз, не жастардың тағдырын ой-
ламайыз. Сонда не ойлайтынымызды білмеймін. Анау Жанғара,
Бәйділхан, Жарылғасын секілді жігіттер де ауылға кетіп бара-
ды екен. Сен де кетіп барасың. Сені Бейсекең Алматыға алып
қалар деп жүр едім. Сырқат қой, енді қайтсін? Енді мынаған
келісейік: Мен бір іске бел байлап отырмын. Сендерден жа-
сыратын не бар, енді сендер студент те емессіңдер ғой, Оқу
министірінің орынбасарымен бір отырыста жүз грамм шарапты
бірге ішіп едім. Соған сендерді ертіп апарып, алып қаламын ба
деп тұрмын. Содан кейінгісін көреміз-дағы...
Ұстазбен уәделескеніміздей, таңертеңгілікте Қазақстан Жа-
зушылар одағына Жанғара, Бәйділхан, Жарылғасын төртеуіміз
бірге келдік. Пленум бе, әлде басқа ма, әйтеуір бір келелі мәжіліс
өтіп жатыр. Қазақстан Жазушылар одағы басқармасының екін -
ші хатшысы, жазушы Шерхан Мұртазаев күндей күркіреп баян-
дама жасады. Залда ине шаншар орын жоқ. Түрегеп тұрып ба-
яндама тыңдадық. Көзімізді қыдыртып залдан Тұрсынбек Кәкі-
шевті іздейміз баяғы. Таптық. Таптық та “бізді көрсін” деген ой-
мен төртеуіміз қаздай тізіліп қасына жақындап барып тұрдық.
Бізді көрген ұстаз орнынан асығыс тұрды да “жүріңдер” –
деп сыртқа бастай жөнелді.
Жазушылар одағы жанында “Балалар әлемі” аталатын мага-
зин бар. Қасында такси тоқ тайтын аялдама бар. Соған жарыса
келіп қол көтерісіп мәшине тоқтаттық. Қарасақ анадай жерде
мәшине тоқтатып Ән-ағаң – Әнуарбек Дүйсенбиев тұр... Ол
кісіні бірге қамти жөнеп бердік.
Жамбыл көшесіне, республика Оқу министрлігіне келіп
ат басын тіредік. Шүпірлеген шәкірттер сыртта қалып, ұстаз
“ҚАНАПИН” деген жазуы бар есікке еніп кетті. Оқу ми-
нистрінің орынбасары деген жазу тұр. Әлден уақытта іштен
қуана шыққан ұстаз:
– Жүріңдер! – деді.
Ілесіп жүріп келеміз. Алматыдағы ең әсем ғимараттың
бірі – Қазақ ССР Ғылым академиясының үйі. Міне, сол аяулы
ғимаратқа келдік. Аяқ басқан сайын күмбезі күңгірлеп өзіңе тіл
қатқандай болады.
Екінші, одан үшінші қабатқа көтерілдік. Директордың ка-
бинетіне кіріп кеткен ұстаз іле қайтадан шортан балықтай
жылдам шықты. “Жүріңдер!” Бізді бастай жөнелді. Осы бір
“жү ріңдер!” – деген жалғыз ауыз сөзге жанымыз семіріп ұс-
тазға ілесіп жүріп кеп береміз. Ұстаз жүзінде жаман рай жоқ,
жақсы шырай бар. Соған ата-анасының жүзіне жәпектеп қарар
жас баладай бақылай қарап-қарап қойып тартып келеміз. Ша-
масы, М.О.Әуезов атындағы әдебиет және өнер институтының
директоры Әди Шәріпов ұстазымыздың бетінен қақпаған бо-
луы керек. Директордың орынбасары көзілдірікті тықыр қара
жігіт ағасы екен. Аз уақытта ұстазды алға салған төрт бозбала
сол кісінің алдында тұрдық. Шаруаның сәтті бітуге айналғанын
сезіп жымың-жымың етеміз бір-бірімізге. Бәрі де телефонмен
алдын-ала келісіп қойылған секілді.
– Тұрсынбек – деді тықыр қара алтын сулы көзілдірігін жалт
еткізіп, жоғары қарап; – Бұлардың бәрі бірдей сенің ауылыңның
балалары болып шығып, ұят болып жүрмесін... Сүй деді де
жымиып күлді. Жүзіңде ұрлығыңды ұстап алдым ба? – деген
кісінің жеңісті келбеті. Құлағымызға жайсыз сөз шалынған біз
қолайсызданып қалдық.
40
41
Ұстаз күмілжіді. Сөйтті де әлгі тықыр қараға қарады:
– Айтқандай Зәки, мен осылардың қайсысының қайдан
екенін білмейді екенмін. Әйтеуір, жақсы оқыған, студенттердің
ғылыми жұмысында жақсы көрінген жігіттер. Кейбірі сын
мақалаларымен көріне бастады. Мен бұларды сендерге осы
ретпен әкеліп отырмын. Басқасын білмеймін.
– Онда өздерінен сұрайық...
Алтын көзілдірік тағы да жалт ете түсті. Бізге тесіліп тұр.
– Байділхан Балажанов. Алматы облысы. Ұйғыр ауданы-
нан.
– Жанғара Дәдебаев. Жамбыл обылысы. Талас ауданынан.
– Омаров Төребай. Қызылорда облысы. Қазалы қаласынан.
– Әбішев Жарылқасын. Көкшетау облысы Степняк қала сы-
нан.
– Ергөбеков Құлбек. Шымкент облысы. Отырар ауданынан.
Сөзіміздің аяғын ешкім тыңдай қойған жоқ. Тұрсекең шы-
найы ұстаз келбетін танытып жүзі нұрланып, мерейленіп тұр.
Есесіне Зәкең қызарақтады.
– Жарайсың Тұрсынбек, – деп Зәки Ахметов те риза кейіп
танытты.
Кейін білдік. Бір қарағанда Тұрсекең де, Зәкең де бір өңірдің
азаматтары екен. Сөйте тұра «Тұрсынбек, мына балалардың
бәрі сенің ауылыңнан азаматы шығып ұят болмасын» – дейді.
Қазақ тұтастығын ойлаған қайран азаматтар!
Біз осы күннен бастап Қазақ ССР Ғылым академиясының
М.О.Әуезов атындағы әдебиет және өнер институтының ла-
боранттары атандық... Қай-қайсысымыздың бойымызда да
шешуші сәтте шешімді іс атқарып, қамқорлық жасаған ұстаз
Тұрсынбек Кәкішевке қарыздар, бейіл, ризашылық сезім жүр.
Бір ғажабы уақыт өткен сайын сол бір қастерлі сезім біздің
санамызда ескіріп, өшіп кету орнына жаңарып, өркештеніп
жүреді...Жүрегімізді жылытып тұрады... Бар қазақ осы қос аза-
маттай болсайшы, шіркін!
Ғылым ғимаратында
Қуанышымда шек жоқ. Артық туған ағайын-туысы, асып-
тасып жатқан дәулеті жоқ жетім бала Алматыда бес жыл оқып
диплом алса, ұстаз жебеуімен паспорттық тіркеусіз, дәнемесіз
Академияға қызметке қалдырылса – болашағым алдымда деп
білетін жас жігітке одан артық не керек, құдайым-ау?!
Профессор-ұстаз Тұрсынбек Кәкішевтен жақсылық көрген
басым мектеп қабырғасында жүргенде алғаш әдебиетке баули
тәрбиелеген ұстаздың есімі де Тұрсынбек екенін сол сәт есіме
алдым. Бірақ ол – Тұрсынбек Бейсенов еді...
Ері ерте қайтыс болып, туыстардан жылылық көрмеген,
қамқорлық күтпеген жесір ана Бибі-Ғайша төрт жетімегін же-
тектеп киелі Түркістан өңірінен тоғыз жолдың торабы дерлік
Арыс қаласына көшіп келген. Бибі-Ғайша – менің аяулы анам.
Төрт жетімегінің бірі осы жолдардың авторы. Арыс қаласында
үшінші, төртінші класты бір мектепте, бесінші, алтыншы,
жетінші классты екінші бір мектепте (С.М.Киров атындағы
орта мектеп) оқыдым. Міне, осы мектепте бесінші класта оқып
жүрген бала көңілін әлдеқандай әсер билеп өлең шатпақтады.
Сәуірдің 12-сі күні ұшқыштарға арнап ұстаз айтуымен өлең жаз-
ғаным әлі есімде. Өлеңсымақты әдебиет пәнінің мұғалімі Тұр-
сынбек Бейсеков өңдеп қабырға газетіне “жариялап” еді. Шіркін
балалық, қабырға газетіне өлеңі басылған шәкірт “Сәрсенов
– ақын” атанған еді. Ол кейде әкейдің атымен “Сәрсенов” бо-
лып жазылушы едім. Ойлап отырсақ, әдебиетке әуестендірген
алғашқы нышан мектеп табалдырығында. Т.Бейсенов ұстаз
сенімінде бүр жарған екен-ау. Міне, енді Тұрсынбек есімді
екінші ұстаздан жақсылық көрдім. Турасын айтқанда, бұл
әкеміз жасамаған жомарт жақсылық еді.
Көңілім теңіз суындай тасып, қуанышым қойныма сыймай
Бейсекеңе айта-айта келдім. Сол күнгі ұстаз қуанышын кісі
сөзбен айтып жеткізе алар ма, сірә? Әй сөзбен айтып жеткізу
қиын шығар ол сәтте. Шәкірт десе ішкен асын жерге қояр қайран
ұстаз. Шәкірті үшін ғұмыр кешетін шынайы ұстаз! Шәкірті үшін
дегеннен шығады, Бейсекеңнің бұдан бір-екі жыл бұрын аспи-
ранттары Алма Қыраубаева мен Арап Еспембетовті қызметке
орналастырамын деп қалай жүгіргенін әріптестері қызық етіп
айтар еді. Әдебиеттің түркі халықтарына ортақ ежелгі дәуірін
зерттеуші Алма Қыраубаева аспирантураны аяқтайды. “ХІV
ғасыр әдеби ескерткіші “Махаббат-намеден” ғылыми диссер-
тация жазып жүр. Кесімді уақыт бітті. Аспирантты кафедраға
алып қалайын десе басшылық орын бермейді. Бейсекең жоғары
оқу орындары министрлігіне барады. Тауы шағылып қайтады.
Амалы құрыған Бейсекең ҚазМУ-дың сол кездегі ректоры,
белгілі ғалым Өмірбек Жолдасбековке “Арыз” жазып алып ба-
рады. “Арызда” мені жасымның ұлғаюына байланысты жар-
ты жалақыға көшіріп, қалған жартысына аспирантым Алма
42
43
Қыраубаеваны қызметке қабылдасаңыз” деп жазылған екен.
Университет басшысы білдей бір кафедра (“Қазақ әдебиеті”)
меңгерушісінің бұл әрекетін түсініңкіремей барып, шын ниеті
екенін, қайтпасын білген соң аяулы ұстаздың аспирантына
орын бөліп беріпті. Міне, ұстаз жүрегі!
Іле-шала екінші шәкірті Арап Еспембетов аяқтайды аспи-
рантураны. Міне, сол сәт Академиядан қуылған Сейділда есімді
әрі інісі, әрі шәкірті келеді мұңайып:
– Бейсеке, Академия басшыларымен тіл табыса алмадым.
Ұядан өзіңіз ұшырған едіңіз, қанатыңыздың астына қайта
алыңыз.
– Ой, Сейділда сен де қызықсың, мен аспирантым Арап-
ты алып қала алмай жаным қысылып жүр. Ал сен дарыныңды
«ішіп» қойдың ғой, қарағым...
Бас асау Сейділда ақсақалдың сөзінің ақырын тыңдамай
“біл дей доцент басымды өзінің аспирантымен салыстырды.
Жер лестігім қайда, туыстығымыз қайда?” – деп шытырлап
ор ны нан бүйі тигендей атып тұрып, көріспестей өкпелесіп
кетіпті.
Кейін бұл әңгімені қайтымы жылдам ақкөңіл Сейділда
күліп отырып айтып беріп еді маған.
Міне, осындай аяулы ұстаз, соңғы кездері кафедраны
тапсырған, дәрменсіз хал кешіп отырған сырқат ғалымды
көп көгенкөздің бірі – менің қызметке орналасуым ұлан-асыр
қуанышқа кенелтті.
– Тұрсынбекке рахмет! Жарады. Оған жасаған еңбектің
есесі қайтты – деді таси сөйлеп.
Қолтоқпақтай қария арқаланып, қанаттанып өсіп кеткендей
көрінді маған.
Менің көңілімде: “Оған жасаған еңбектің есесі қайтты” –
деген жұмбақ сөз кетті. Егер алға оза айтсақ, кейін Бейсекең -
нің “Жылдар жемісі” (“Жазушы” 1984 жыл) аталатын мақалалар
жинағын құрастырып, оған соңғы сөз жаздыру үшін Тұрсекеңе
барған жолы ұстаз әлгі сөздің жауабын шешіліп өзі айтты:
– Шындап келгенде, біз де Бейсекең шәкіртіміз, – деді, –
1953 жылы өзі Сұлтанмахмұт үшін ұлтшыл атанып, партия-
дан шығып, күні күн болмай жүрген кезде маған тапсырма
беріп, қамқорлық жасап “Сұлтанмахмұт публицист” деген та-
қырыпты ұсынды. Жетекшілік етті. Студенттердің ғылыми
қоғамында жасаған сол баяндамам баянды болашақтың бастау-
ындай ыстық көрінеді. Бұл бір!
Шындық деген бар. Көре біле тұра айтпауға дәтің бар-
майды. Әділетшіл боламын деп Академиядан қуылғаным бар.
Міне, сонда Бейсекең кафедрасына қызметке алмағанда далада
қалғандай едім. Мұны қалай ұмытарсың? Бұл екі.
Тұрсекең санамалап айтып отыр Бейсекеңнен көрген жақ-
сылығын. Айтқан сайын бір бармағы бүгіле-бүгіле он саусағы
түгел таусылуға айналды...
Шынайы ұстаз Тұрсынбек Кәкішев бізді қазақ даласының бір
қиырына аттанғалы тұрған жерімізден астанаға алып қалғанына
шексіз қуанышқа бөленіп жүрміз. Адам баласы өзі біреуден
жақсылық көрмесе өзі біреуге жақсылықты қайдан жасасын?!
Ойлап отырсақ Тұрсекеңнің бізге – бір қауым жастарға жасаған
жақсылығы жан жомарттығы, көңіл қайрымдылығы. Ал, ол кісі
алдындағы Бейсекеңдерден жақсылық көрген. Міне дәстүр.
Дәстүр үзілмес үшін біз Тұрсекеңнен көрген жақсылықты ке-
йінгі буынға бере алсақ, шіркін, – деп ойладым сол сәт. Сол
сәт екінші бір ой қапталдасып, қарысып, қасарысып шыға кел-
гені. Екінші ой айтады: асылында жақсылық, қайрымдылық
– адам табиғатынан туындайтын тума қасиет. Әйтпесе, өзі
жұрттан жақсылық көруден жалықпайтын, бірақ өзгеге сынық
сүйем жақсылық жасамайтын, жасай қалғанда өз ауыл-үйі,
жерлестерінен аспайтын, соның өзіне дардай болып жүретін
пақырлар аз ба арамызда? Көп қой, көп! Көп ондайлар! Ол да
бір табиғат!
Ойыңды күдікке алдырсаң, бойыңды кірге шалдырасың.
Адам табиғаты әралуан. Әсіресе соңғы кездері адам жаны кісі
айтқысыз қасаң тартып кетті-ау. Сондықтан ойды жақсылыққа
жеңдіріп жүрейік те, асылы. Қолдан келсе қазақтың баласын
алаламай, бөлмей қайырым жасағанға не жетсін?!
Қазақ ССР Ғылым академиясы – қазақ ғылымының қара ор-
дасы Қазақ ғылымының ғажайып ғимараты. Өң бе, түс пе? Біз
осы ғимаратта қызмет істейміз бе шынымен?
Бейсекеңнің ендігі әңгімесі осы ғылым ғимараты хақында
болды. Өзі бір кезде Тіл, Әдебиет болып өзара бөлінбей, бірге
болған сәтінде Әдебиет секторын басқарыпты. Демек қазіргі
Әдебиет және өнер институты директоры есебінде жүрген ғой.
– Тынымсыз қимылдап, тындырымды еңбек беруге де бо-
лады. Жалқаусып кетіп, жазбай, жайбасарлыққа, бойкүйездікке
бой алдыруға да болады.
Бұл – Бейсекеңнің академиялық институт қызметіне берген
анықтамасы.
44
45
Мен ол кезде Бейсекең жолына аталмыш институт қызмет-
керлерінің сан рет керме керіп, көлденең жатып алып кедергі
келтіргенін, қазақ әдебиеті тарихын қадым замандарға ілге рі-
лету, ірілендіру жайлы қаншама көреген ойына қолдау көрсету
орнына, қолдасып қарсы шығып ғалымды “құлатқан” хика-
яттарын білмеген едім. Бейсекеңнің Академия ғалымдарын
шыбынға балап жазған философиялық тәмсілімен таныстым,
Бейсекең ғалымдар жөнінде былай деп жазыпты: “Былай,
үстірт қарағанда шыбын соншама сұм, жыртқыш емес
сияқты. Ал, асылында шыбын жыртқыш, қанішер; ол бас
қаның ғана қанын ішіп қоймай, бірінің қанын бірі ішеді. Сен
бір шыбынды өлтірсең, соның қанын он шыбын жиналып келіп,
таласыптармасып ішеді.
Қазақтың осы күнгі бірқатар оқығандарды дәл шыбын
тәрізді. Қарап тұрғанда олар мүләйім, момақан: “Қосылмас
ешбір бастары, Бірбіріне қастыққа, қойнына тыққан та
стары...” Ебін тауып, өнімсіз іс жөнінде ерегіседі, күндеседі,
арыздасады. Ақырында бірінің қанын бірі ұрттайды, бірінің
басын бірі жалмайды” (Б.Кенжебайұлы күнделігінен)
Реті солай болды да, мен аталмыш институттың “Бейне-
леу өнері” бөлімінің лаборанты болып қызмет атқардым. Қа-
зір “лаборанты несі?” – деп мұрын шүйіріп қарауы мүмкін
бұл жол дарды оқыған адам. Ал, шындығында бұл – кезіндегі
көгенкөздің талайы көзін сүзіп, бірақ қолы жетпей, армандай-
армандай кеткен “дөкей” қызметтің бірі...
Лаборанттық қызметті аттап өтіп, ғылым кенішіне бірден
«күмп» ете түскен кісі бұл институтта жоққа таңдық. Әйтпесе
өмір-бақи “лаборант” болып өтетін адам қаншама десеңізші?!
Мына бір жайға назар аударыңыз:
Бұрын жылына бір-ер ғана лаборант қызметке алынады екен
институтта. Оның өзі “бәленшекеңнің қызы”, “түгеншекеңнің
бибісі” болып келеді екен де институтты соның салдарынан қыз-
келіншек басып кетеді екен. Институт директоры Әди Шәріпов
“партизандығына” басып биыл төрт бірдей лаборант қабылдады.
Ең бастысы төртеуі де өрімдей бозбала. Бұл, сөздің шын
мағынасында, ерлік деуге келеді. Айтты-айтпады, төрт жігіт –
төртеуміз де Әди Шәріповке риза болып, іштей дұғалығымыздан
тастамаймыз. Оңаша кездесе қалғанда “біз бақыттымыз!” – деп
қоямыз бір-бірімізге. Бақыт деген де бір салыстырмалы ұғым
ғой. Бір қарағанда адам баласы мынау жарық дүниеге саналы
адам болып келгені үшін де бақытты сезінсе болады өзін. Сөйте
тұра «адам болып жаралғаным үшін бақыттымын» деп айнала
тіршілік құбылыстарына самсөз бейтарап қараса не болғаны?
Өзіңнің туған далаңда табақтай көк дипломмен күнкөрісіне
жетер-жетпес жалақысы бар болмашы қызмет атқарсаң, ұшарын
жел, қонарын сай білетін ебелектей мекен-тұрақсыз пәтер жал-
дап, паспорттық тіркелу үшін жалынып жүруден асқан қорлық
бар ма, мынау жалғанда? Университетті бірге бітірген төрт
жігіт төрт орыстың босағасында тұрып жатырмыз... Алған
жалақымызды үй қожасына санап тұрып береміз. Сөйтіп жүріп
бақыттымыз дейміз... Жат босағада үйленерміз, жат босағада
перзент сүйерміз. Олар суықтан өкпесі қабынып, қолқа ау-
руына ұшырар, өзіміз де бүйрек, жүрек сырқаты дегендей
денсаулықты құртармыз. Сонда да бақытты сезінерміз өзімізді.
Амалың қанша? Жүректі бір дірілдетпей, «ит» – ке аяқталатын
аурулардың бес-алтауын бойға жинап алмай өз қолы өзінің ау-
зына жетпеу – қазақ интеллигенциясының қашанғы-байырғы
дағдысы. Денсаулығын, жастығын орыс үйінің дәлізіне тастап
кетер адамның басы да, аяғы да сен емессің. Естен шығарма
мұны! Қалай дегенде де біз бақытты едік...
“Төрде отырғанда кейін келген кісіге артық сәлем бергенің-
мен орныңды берме”-деген аталар сөзін естен шығардық, со-
дан да өзіміз аяқасты болдық. Аздық. Тоздық. Сырттан кел-
ген келімсекке төрімізді ұсындық, дастарқанымызды жайдық,
үстіне өзіміз ішпесек-жемесек те бар дәм-тұзымызды қойдық.
Ол аз дегендей бар тәуір қызметтің құйқалысын соларға
ұсындық, өзіміз солардың қызметшісіне айналдық. Содан да
кейінгі ұрпақ өз астанасында өзі алшаңдай алмай, көңлі пәс, әр
үйдің есігін сағалап күні өтті, жасық боп өсті. Ұлы құл болмай,
қызы күң болмай өз қолы өз аузына жеткен қазақ жастарын
көрген емен. Біз де солардың біріміз. Алайда, біз бақытты едік.
Бақытты болатынымыз – шынайы ұстазымыз Академия сынды
қасиетті қара шаңыраққа орналастырып, әкелік қамқорлық жа-
сады. Бізде ең болмаса қызмет бар ғой. Маңдай терімізді сы-
пырып еңбектенсек, тапқан қаражатты үй қожасына төлеуге
болады ғой әйтеуір. Ал баспананы айтамыз, жалдамалы пәтері
жоқ – жетім бұрышта көзі ойылып жүрген, пәтер тапса төлейтін
ақшасы жоқ, қызметсіз жастар қаншама Алматыда?
Бәйділханның тұңғыш ұлы – Данияр орыстың босағасында
дүниеге келді. Төрінде нәсілі басқа үй қожалары ұйқтап жат-
ты, дәлізінде біз шілдехана тойладық. Жанғараның Жанғалиы
мен Дулаты орыстың асты ұра, бетіне пәнер қаптаған дәлізінде
46
47
дүниеге келді. Алыстан қарт анасы келді қойын сойып, қалжа
жасап, қуанып. Сыз дәліз-үйден “старт” алып та балалары-
мыз өсіп жатты. Бір үйден бір үйге көшу – көшпелі қазақтың
жастарының дәстүрі. Көшейін демейді, қожаның қабағы
келіспей, көшуге тура келеді. Барып, тұрып, пәтер сұрауға
мүмкіндік туғызған “жетім бұрышқа” да біз қарыздар секілдіміз
кейде. Алаңдайтын ешкімі жоқ пақырлар осындай қиындық көре
жүріп, перзенттік борышымызды дұрыс атқара алмадық-ау, деп
ауылда қалған аналарымызға алаңдайтынымызды қайтерсіз.
Жанғара ауылдан анасын алдырды. Арқабай есімді інісі бірге
келді. Ол енді жамбылдық емес, түбәлай Алматылық. Ауылдан
анамды мен де алдырдым. Өйткені ағам – Берсінбек ҚазМУ-
да, інім Сайранбек мал дәрігерлік институтында студент. Інім
Сапарбек ілесе келді. Мен де енді шымкенттік емеспін, тұбалай
алматылықпын. Енді аз уақытта Арқабай мен Сапарбек студент
атанады, бағы жанса!
Суық үйде қос немереме суық тиіп қалар ма екен, сыздау
екен қараңқалғырдың үйі, – деп досымыздың екі перзентін ба-
сын қылтитып шапанының ішіне тығып ұстар еді. Ауылдан кең
үйін сатып, ұлының қолына келген кейуана сол отырысында
қалталы кенгуруге ұқсап шыға келер еді... Не үшін? Баласының
бақыты үшін. Жанғара осылай жетіліп еді. Бүгінде ғылым
докторы. Бәлкім бақыт дегенің осы шығар-ау... Біз “Татарка”
аталатын бір құдай атқан жерде, орыстың үйінің астындағы
жертөледе тұрдық. Түпкі бөлме монша. Бізді басып өтіп үй
қожалары түпкі бөлмеге – моншаға өтеді. Қорланып біз қала
береміз. Олар улап-шулап суға түсіп, жуынып-шайынып қызара
бөртіп, жоғарыдағы бөлмелеріне көтеріліп кете барады. Монша
жаққан күннің ертеңіне ауылдан алып келіп, астымызға төсеп
жатқан киіз шылқылдаған су болады. Төбеден тырс-тырс там-
шы тамып тұрады. Моншаның буланған суы. Төбеңнен тамшы,
астыңнан сыз. Біз осылай жүріп жетілдік. Бәлкім бақыт деген
де осы шығар...
Бәйділханның баласы қарақұлақтанып келеді. Курстастар
арасынан перзент сүйген алғашқы жұп. “Полк баласы” деген-
дей Даниярды курстың ортақ баласындай әспеттейміз. Бәріміз
жабылып жас жұбайларға жәрдемдесуге дайын тұрамыз. Отын
түсіру керек, ағаш жарып, от жағу керек... Бәріне де дайын-
быз. Сөйтіп жүргенде тас, тас моншаның аязы жанын қарыған
Жарылғасын болысып бірге тұрмақ мақсатпен Бәйділханның
жалдамалы пәтеріне біржола көшіп тынды. Бақсақ Сәбира
жеңгеміздің сіңлісі апасының сәбиін күтісуге Алматыға келген
екен...Ол бүгінгі жары – Күләш!
Жиі-жиі келіп Бейсекеңе бастан кешкен “хикаяларды” ай-
тып кетіп тұрамын. Өз халімді бітіріп, курстас достар жағдайы-
на көшемін. Сырқат билеген қарт ғалым жүзінің әжімі тереңдеп,
ауыр-ауыр күрсініп қояды. Оны-мұны жеңіл жұбатуларға бара-
ды.
– Ғылымды тездетсеңдерші. Шын ғылым жасаңдар. Атақ
алыңдар. Атақсыз адамды, қаншама білімді бол, Академия
кісі екен демейді. Бірақ жалған атақ қумаңдар. Әлі-ақ бар
көр ген бейнеттерің бір күнгідей болмай ұмытылады. Қалай
өскендеріңді өздерің де ұмытып кетесіңдер әлі. Тіпті өздеріңнен
кейінгі буынға қарайласпас халге көшесіңдер...
Адам дегенің талкүбі, айналмалы. Тез өсіңдер, тілектеспін.
Тек тоғышар бола көрмеңдер!
Ғалым сөйлеп отыр. Өкпе-назы, ақыл-кеңесі, жиған-терген
тәжірибесі, ғибрат-тілегі... бәрі-бәрі аралас.
– Ия, рас ағай, – деп қолдаймын мен Бейсекеңді, – Атағы
жоқ адамды Академия қызметкерлері кісі екен демейді. Ал,
адам білмейтін, өмірінде ел есінде жүретін жалғыз түйір тірі сөз
жазбаған ғылым докторлары, ғылым кандидаттары қаншама?!
– Түп-түгел рас, айтып отырғаныңның бәрі рас. Бақылауың,
қапысыз, байқауың дұрыс. Бірақ ойыңды көпшілік алдын-
да айтып арандап қалма! Шындықты айтатын уақыт болады.
Ойыңды ішіңе жинай жүр! Академияның тоған су секілді екені
рас. Тағы не байқадың? – Ұстаз маған сынай қарады.
– Академия шын мәнінде ғылым жасайтын қасиетті қара
шаңырақ болса, таныстықты сырып тастап, таланттыларға,
табандыларға жол ашпас па?
– Айтпағың не жарқыным?
– Академияны қатын-қалаш басып кеткен. Ғылым жасай-
тындарына дауым жоқ. Ал, соның көбі ананың, мынаның әйелі,
қызы, келіні дегендей тамыр-таныстық шәлісін жамылып жәй
жүргендер – жанбағарлар. Ал, ерлерінің өзі бір жерде ұзақ
істегендіктен, теңгермешілікті көп көріп, әділетсіздікке іштей
күйіне-күйіне әйел мінезденіп кеткендерін өздері де білмей
қалғандар секілді... Оларды бойкүйездік билеп алған.
– Тағы не байқадың?
– Академияда «атақ қуу» деген ауру бар екен.
– Ол не дегенің?
– Халық қамын жеу жоқ. Халық көңіліне жағатын бір ауыз
48
49
сөз жоқ. Жасырынып кандидаттық диссертация қорғау, оны
докторлыққа ұластыру. Доктор болдың-ақ топ құрып мүше-
корреспонденттікке, академиктікке таласу. Олардан халыққа
тиіп жатқан зиян болмаса, зәредей пайда жоқ. Ғылымға қосылып
жатқан тағы ештеңе жоқ па? – деп қалдым.
– Ол адамына байланысты – дейді Бейсекең. Абай айтқан-
дай кісі жаманға қарап жақсы болмайды, жақсыға қарап бой
түзейді!
Біз ғылымға осылай келіп едік.
Ғылым жолына түсуімізге профессор Бейсембай Кенже-
байұлындай әзіз адамның зор ықпалы болып еді. Бүгінгі жас-
тарға пайдасы тиер ме деп өмірдің бір үзігін баян еттік. Тағысын
тағы бірде әңгімелерміз...
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
аталатын
алғысөзінде әкім Әли Бектаев

text:
аталатын
алғысөзінде әкім Әли Бектаев: «Бұл өңірден, өздері өмір сүрген
дәуірлерде түстеніп (?), түнеп өткен (?) Асанқайғы, Қорқыт
Ата ларды былай қойғанда, Түркістанда тұрып ғылым, білім,
өнер қуған Ахмет Иасауи, Ахмет Жүйнеки, Сүлеймен Бақыр
ғани секілді ұлы ғұлама ақындар болған. Бергі ХІХХХ ға сыр
лардағы Шортанбай Қанайұлы, Мұсабек Байзақұлы, Саттар
Ерубаев, Зияш Қалауовалар қазақ әдебиетінің алғаш қы (?) даму
дәуірлеріндегі (?) зор ықпалды ақындар.», «Қаныбек Са рыбаев қо
ғамдағы кемшіліктер мен кереғар көзқарастарға қарсы атойлап
шапқанда, өлеңнің найзасын көкке шаншыған жауынгер ақын»
(?), «Қаныбектің халық ақыны (?) екендігіне граниттей кепілдік»
(?), «Менің түсінігімше (түсінігіңнен ай налайын?), Қаныбектей
ақын қазақта тым көп емес, ол осы ғасырдағы (?) адамдарға
әлі де көп әсерін тигізетін өлең пір лерінің (?) бірі»
(Қ.Сарыбаев
«Жүрегімнің алауы», Нұрлы әлем. 2008 ж. 3-4 бет)» – деп,
өзбекше айтқанда шарапқа «кәйіп» болып отырғандай лепіріп
жазады.
Түркістанның «кемеңгер әкімі» сөздің де бағасы, сөздің
де киесі барын парықтап жатпайды. Басқаны білмеймін, мына
ойқы-шойқы сөйлем Абайдың не өлі, не тірі екенін білмейтін,
бір кітапты бетін ашса ашқан шығар, аяғына жетіп оқымаған
адамның ұғымы! Қазақ әдебиетінің алғашқы даму дәуірлері
қайда, біреу қайда? Бағзы дәуірлерде Саттар Ерубаев, Зияш
Қалауова неғып жүр, көкем-ау? Өзі білмейтін қазақ әдебиетінің
бағзы дәуірлерінде Әли Бектаевтың не әкесінің құны бар екен?
Бұл нені көрсетеді? Бұл – алдымен әдебиетті сыйлағанды
жинап қойғанымызды, әдебиетке деген бір түйір құрметіміздің
қалмағанын көрсетеді. Қазақ мұны «көзінің еті өскендік» – деп
атайды. Екіншіден, әдебиет қадірін кетіріп отырған басқа емес,
– жергілікті жерлерде Президент өкілі саналатын, өздері кітап
оқымайтын, кітап түгілі күнделікті баспасөзді қарамайтын қы-
зық қуған әкімдер екенін, олардың қастерлі сөз қадірін кетіріп,
тұқымын тұздай құртып бара жатқанын көрсетеді. Үшіншіден,
аудан, қала әкімдері – өздерін Президент өкілі ретінде білімді,
биязы ұстамай – аудан, қалаға бөлінетін қаражатты өктемдік-
554
555
пен қолға уыстайтын, көргенінен көзақы сұрайтын сұрамсақ,
көзқаман әкімдердің жергілікті бұқара тірлігіне жөнді-жөн-
сіз араласып мәтіби болып отырғанын, олардың өздерін жер-
гілікті жердің дербес ханы ретінде ұстайтынының көрінісі!
Жоғарыда аталған «Оңтүстік Қазақстан» энциклопедиясының
ұйымдастырушысы да облыс идеологиясы тізгінін ұстап отыр-
ған – осы – Әли Бектаев мырза! Ондағы «кәкірлерді» тізіп жат-
пай-ақ, әзірге бір мысалмен шектелейін. «А.Кенжеев С.Мұқа
новтың «Қашқар қызы» спектакліндегі Шоқан ролінде»
(265
бет) – деп жазады. Оқып отырып «Сәбит Мұқанов жарықтық
режиссер болып кеткен бе?» – деп ойладым. Дұрысы – «А.Кен
жеев С.Мұқановтың «Қашқар қызы» пьесасы бойынша қойылған
спектакльде Шоқан ролінде»!
Сөз еріксіз драматургия, театр
тақырыбына ойысып барады. Айнаш Есали «Спектакльді корей
тіліне Ен Гын Цой аударған» («Қазақ драматургының пьеса-
сы», («Егемен Қазақстан» 6 мамыр, №№160(25557) 2009 ж.).
О заман да бұ заман спектакльді аударған адамды естігеніміз
осы.. Астапыралла! Мүмкін режиссер сценарийін аударған
болар?
Сәбит Мұқанов жарықтық сөз болып қалды ғой. Аталған
қазақ жазушысына қатысты және бір мысал келтіруге мәж-
бүрмін. «Сәбит Мұқановтың қызы(?) Мәриям апай(?) атам мен
анам туралы: «Әртістердің ішінде сөзге әуестіктері жоқ нағыз,
ең сыпайы өнер адамдары – осылар»
дегенді айтып отыратын».
(Қызжібек Бәкірдің «Төлеген мен Қыз Жібек» деп аталып
кеткен қазақтың халық әртістері Мүлік Сүртібаев пен Әйкен
Мұсабекқызы туралы сыр-сұхбаты. «Жас қазақ» газеті, №47-48
(316-317) 30.11.2007 ж).
Баяғыда Сәбит жарықтықтың «Өмір мектебін» өзбек тіліне
аударғысы келген Насыр Фазылов шығарма авторына хат жа-
зып аталмыш үш томдықты сұратады. Сол хатта «Жеңгей
өзбек қызы деседі ғой» – дейді. Сұраған үш томдығын буып-
түйген Сәбең «Әзірге әйелім қазақ қызы. Аты – Мәриям. Қазақ-
өзбек «ауыл аралас, қойы қоралас» халықпыз ғой, егер өзбек
ағайын бір қызын ұйғарса, ойланып көреміз дә» – деп әзілге
шаптырып хат жазып жіберген. Ғайыптан-тайып Сәбең тірі
болып Қызжібек Бәкірдің сыр-сұхбатын оқыса «Мәриям менің
қызым емес, жүретін қызым» – деп қалжыңдар ма еді, қайтер
еді?! Аңызға айналған Мәриям ананы Сәбеңнің жары ретінде
не есітіп білмеген, не оқып түймеген жорналист үшін жүзің
дуылдап ұяласың. Басқаша не істейсің? Оқымау, білмеу қазір
дәстүрге айналған заман...
Тұлға атарлық үлкен кісілердің әңгімесін тыңдау, естелігін
аузынан жазып алып, шындығын бұрмаламай, стильдік бір-
із ділікпен жариялау – кісілік мәдениеттің, қаламгерлік ұқып-
тылықтың көрінісі болса керек. Мұндай әдеттен мен де аман
емеспін. Алайда, бұл да абайлайтын, сақ болатын шауруа.
Кейіпкеріңнің айтпағанын айтты қылып, әйтпесе оның таби-
ғатына сыйымсыз одағай-содағай сөздерді тықпалап жатсақ –
ұяттың көкесі сол болмақ. Сыйлас аға Мамытбек Қалдыбаев
халқымыздың даңқты азаматы Бауыржан Момышұлын көбірек
сөйлетеді. Баукең айтқан кейбір сөздерде тиянақтылық жоқты-
ғын байқайсың. «Мен 1944 жылы барлық қолжазбамды, хат -
тар ды Қазақ ССР-і Ғылым академиясының мұражайына (?)
тапсырып, майданға қайта кеттім» («Ақылды хаттар», «Жас
алаш» №20, 11 науырыз 2009 ж) – дейді Баукең Мамытбекке.
Осындағы «мұражайға» көңілім сенбейді. Біріншіден, Бәукең
заманында «мұражай» айналымға енбеген сөз. Болмаған. Кейін
бір тапқышбектер тауып «музей» сөзінің орнына жұмсағысы
келіп үйірге қосқан болды. Үйірге қосылса бұйырмасын. «Му-
зей» – халықаралық қолданыстағы сөз. Оны тәржімалап не
ұтамыз? Екіншіден, мен осы сөзді Бәукең айтқанына күмән-
данамын. Неге? Өйткені, Баукең бар материалын неге «мұра-
жайға», яки музейге тапсырады? Ол кезде Қазақ ССР Ғылым
академиясында музей бола қойды ма екен? Дүдәмал. Мүмкін
Бәукеңнің айтып отырғаны тағы да сөзбілместер «мұрағат»
атап жүрген «архив» болар. Онда да бір жайды ескеру керек.
Академия бөлек те, архив бөлек. «Архив» деп дабырайтып ай-
тарлықтай Академияда ол жылдары орталық архив болмаса
керек. Ал, Академияға қарасты бір институттың архиві болса
бір сәрі. Баукеңнің сөзін кейінгі ұрпаққа жеткізу парыз. Бірақ
сол парызды әңгіме айтушы кейіпкерді шатастырмай, әңгіме-
сіне кісі иланатындай, көңілге қонымды етіп жеткізу пара-
саттылықты қажет етеді.
Тағы бірде ескерткіштерді тонап, қиратып бара жатқан
боль шевиктерге Лениннің тиымы Баукең аузымен былай бе-
ріледі: «Бейбастыққа (дұрысы «бейбастақтыққа» болар.) жол
берілмесін. Ескерткіштер, шіркеулер скульпторлық өнердің
жоғары туындылары, Россия тарихының құжаттары. Оларға
қол тигізуге болмайды» (Сол сұхбаттан). Оу, ағайын, ескерт-
кіштеріңді қайдам, «шіркеу» – сәулет өнерінің туындысы емес
556
557
пе?! «жоғары туындылары», «Россия тарихының құжат тары»
– секілді олақ сөз, сөйлемдер де «А, деп аузын ашса афоризм
атып кететін» Баукеңнің ауызша туындысына ұқса майды...
Оның үстіне В.И.Ленин жарықтық КСРО-дағы мешіт терді
жаптырып, шіркеуде жиналған алтын қорға қол салып жіберген
имансыз адам райында әшкереленеді бүгінде.
Тағы бір мысал келтірейін.
«– Менің тақырыбым «Ұлы Отан соғысы және қазақ әде-
биеті» болғандықтан, – деп бастады Баукең сөзін, – сол естен
кетпес сұрапыл күндердегі халқымыздың дүниеде теңдесі
жоқ қаһармандықтары мен ерліктеріне ерекше тоқталуыма
(?) құқым жоқ! Ұлы Отан соғысы бүкіл халқымыздың қаһар-
мандық мектебі болды. Бүкіл халық болып әділет үшін кү-
ресты. Олардың шындық жеңетіндігіне көздері жетті. Өз
Отанын, жерін, елін қасық қаны қалғанша қорғады. Жиырма
миллионнан астам ұл-қыздарымыз бостандық (?) үшін жанын
пида етті». (Әбдіғаппар Айтоқыұлы «Демеушім де, жебеушім
де Д.А. Қонаев»// Б. Әжібеков «Тұғырлы тұлғалар», Алматы –
2008 ж. 2009 бет.)
Осында меніңше екі жаңсақтық орын алған. Біріншіден,
Бауыржан Момышұлы майдандастарының теңдесі жоқ ер лік-
теріне «тоқталуыма» емес, «тоқталмауыма» құқым жоқ – десе
керек. Қисын солай! Екіншіден, естеліктегі елін қорғады, жерін
қорғады – деген сөздерді Баукең айтқанына күман жоқ. Ал,
«бостандық» үшін жанын пида етті деген сөз ол кезде айтыла
қоймайтын. Қисынға келмейді. Баукеңдей батыр ұлан қолымен
от көсейміз. Оны тұлғалаймыз деп оның аузына уақытқа
сыймайтын сөз саламыз. Бұл – естелік жанры үшін әдепсіздік
болып табылады.
Тағы да осы автор (Әбдіғаппар Айтоқыұлы. Қ.е.) былай
деп жазады:
« – Онда жаз! – деп бұйырды.
Баукең айтып отыр, мен жазып отырмын.
Өзім батыр, жазушы атағым бар,
Көп қатын алды деген шатағым бар,
Көк есек оттай берсін жайлауында,
Халқым бар баға берер, жанымды ұғар.
(Төртінші жолы Баукеңдікі бұлай емес еді, мен аздап өз-
герттім)» (Сонда. 208 бет).
Осы жолдарды оқып отырып біз халқымыздың батыр ұлы
Бауыржан Момышұлы жөнінде естелік айтып, оның тұлғасын
ірілендіреміз деп отырып абыройын төгіп жүрміз бе? – деп
ойлаймын.
Алдымен айтарымыз, Баукеңнің бұл өлеңі елге екі-үш
нұс қада танымал. Өзінің дербес тарихы бар. Баукең тағдыр
айдауымен әйгілі әртіс Шахан Мусиннің жары – Камашқа үй-
ленеді. Сол тұста екі қарт коммунист «Қазақ әдебиеті» газетіне
Баукеңнің бұл ісін сынап жазады. Орталық Комитет Баукеңнің
мәселесін қарайтын болады. Қазақстан Жазушылар Одағының
бірінші хатшысы атақты жазушымыз Ғабит Мүсірепов, «Қазақ
әдебиеті» газетінің Бас редакторы білімді азамат, тамаша ау-
дармашы, білікті ғалым Жұмағали Ысмағұлов. Баукең әлгі екі
хатты классик жазушымыз Ғабит Мүсірепов ұйымдастырды
деп ойлайды. Мына өлең сол тұста шыққан. Баукең Орталық
Комитетке ақталып жауап жазады. Бір данасын (көшірмесін)
өзі «Мені жазушылыққа әкелген ағам» деп есептейтін Сәбит
Мұқановқа жолдайды. Көшірме хаттың бетінде Ғабең туралы,
мақала авторлары туралы сөздің тура мағынасында «боғауыз
сөздер» жазылған. С. Мұқанов жарықтық , «Ох, эх, ты Бау
ырджан! Архивке!» – деп қол тартқан хат бетіне. Кейін
мақаланы ұйымдастыруға Ғабеңнің қатысы болмағанын біліп
Баукең кешірім сұрайды. Мына, өлеңсымақ Баукеңнің сол бір
ыстық-суықты қызба кермеге тап болған кезінде жазылған.
«Өлеңсымақ» деуімізде мән бар. Өлеңнің мен білетін нұсқасы
бұдан басқарақ. Онда Баукең «Өзім батыр» – деп мақтанбайды.
«Батыр, жазушы» – деген атағым бар» – дейді хабарлама тү-
рінде. «Көк есек оттай берсін жайлауында» – деген жол жоқ ол
өлеңде. Бұл да Баукеңнің бәсін асырмайтын арзан сөз. Айтоқы
айтып отырған төртінші жол тіпті басқаша. Ол – боғауыз
сөз. Оны өзгерткенін автор мойындап отыр. Ал, Баукең-
нің өлеңін өзгертуге Айтоқыұлына кім құқық берген? Бау-
кең бі реудің өз атынан өлең жазып беруіне зәру тұлға емес.
Баукең атынан өлең жазу қай әдепке сияды? Қысқасы, Баукең
жайында естелік жазушылар батырдың абыройын асыра алып
жүрген жоқ. Білмей жазады. Өзінше «өңдейді», «жөндейді»,
аузына арзан сөз салады. Сөйтіп Баукеңді пендешілік батпа-
ғына батырады.
Көзін көріп, сөзін әр жағдайда естігендіктен айтамыз,
Баукең айтып еді деген әңгімелерді бүгінге жеткізушілердің
мейлінше сақ болмағы мақұл. Баукеңдей дана адам, бір есеп-
558
559
тен трагедиялық тұлға – көңіл күйдің де адамы еді. Ол кісі
өзі туралы да, өзге туралы да түрлі жағдайға байланысты
асыра сөйлеп, артықтау айтып жіберуі де мүмкін болатын.
Ғ.Мүсірепов пен Баукең, Н.Оңдасынов пен Баукең, Баукең мен
М.Ғабдуллин, С.Мұқанов пен Баукең, Ә.Тәжібаев пен Баукең
арақатынастары әрқилы айтылып келеді. Ол әңгімелерді бү-
гінгі күнге жеткізушілер бір Бәукеңнің айтуында тыңдаушы-
лар. Олар кейбір мәселелерді шала-шарпы тыңдап, Баукең ай-
тып еді деп талдамай да талғамай бүгінгі оқырманға ұсынып
жүр. Өз басым осы кісілердің арақатынасын, араларындағы
артық-кем әңгімені екі жақты тыңдаған адаммын. «Қас біті-
реміз деп жүріп көз шығарып алмайық...» дегендей Баукеңді
мақтаймыз, оның даңқын асырамыз деп отырып, аңызға ай-
налған адамның бейнесін аласартып алмайық дегім келеді.
Мен Баукеңнің өзімен 1980 жылдың 20-шы қарашасынан
тартып 12 күн әңгімелесіп, «Қаһарман қаламгер» аталатын теле-
хабар жасағанмын. Телетаспамен бірге магнитофон лентасына
дауысын жазып отыруды құнттадым. Сол 12 күндік әңгімеден
«Жездем болған Бауыржан» аталатын деректі мемуарлық
дүние жазсам ба деп те ойлаймын. Оны уақыт көрсетер.
Сонда бір аңғарғаным қазақтың аса дарынды перзенті қиял
қанатында отырып, кейде «балбырап» отырып алдындағы
ағалары, өзі, тіпті жалғыз ұлы мен келіні туралы да артық
айтып жіберетініне куә болғанмын. Баукеңнің архивімен де
таныспын. Замандастарына жазған эпистолярлық дүниелерін
де оқыдым. Әдептен де, шындықтан да асып кетіп отыратыны
болады Баукеңнің. «Мен де адаммын жаралған сүйек, еттен»
– деп Сәбит ағасы айтпақшы Бауыржан да ет пен сүйектен
жаралған адам. Артық айтып, кем түсушілік болатын ол кісіде
де. Батыр аңғал! Қызды-қыздымен «Арпалыстың» да, «Аңыз
бен ақиқаттың» да авторы МЕН-деп жіберетіні, «Наша семья»
мемуарын қазақ фольклоры байлығын молынан қосып еркін
де, тамылжыта «Ұшқан ұя» деген атпен қайта жазып шыққан
Тұтқабай Иманбековке «Шығарма авторы МЕН емес СЕН»
деп өз қолымен қолхат жазып беретіні болатын.Өз көзімізбен
оқыған едік. Артық кетіп, артынан баласынан кіші баладан
кешірім сұраған сәттері бар. Олардың кейбірі архивтерде.
Кейбірі баспасөзде кезінде төбе көрсетіп те қалған. Сәбеңе жаз -
ған хатында қарт коммунистерді сыпыра боқтап алып, «екі
Бауыржан бар: бірі аңызға айналған, бірі өмірдегі нақты адам.
Момышұлы туралы сөйлегенде осыны қатты ескеру керек
емес пе?» – деген өзі де. «Мені мақтаса да, жамандаса да, өте
көпіртіп айтады. Кейбіреулер мақтаймын деп, жамандағанын
білмей қалады» – деген сөзді айтқан да Бәукеңнің өзі. Бәукең
табиғатында әділ еді ғой. Өзінің артық кеткен, асыра сілтеген
жерін өзі бөлетін. Олай ету жазушы ағайынға тән табиғат. «Я
так много грешил в своей деятельности, – депті Брюсов 1904
жылы ғалым С.А.Венгеровке, өзінің өмірі туралы артықтау
«бөсіп» қойғанын байқап. – что теперь мое единственное
желание – как можно меньше выставлять свою личность на
показ, скрыть ее – в стихах за внешними образами, в статьях
за отвлечением мысли, в автобиографии за непререкаемыми
фактами» (Д.Максимовтың «Брюсов – критик» аталатын
алғысөзінен. М., Худ. Лит. 1987. т.П. С.8-9.)
Бәукең тура сөзге тұратын дәділ еді. 1980 жылдың 20-шы
қарашасы күні екеуара ұрысқа бергісіз керілдескен әңгіме
үстінде (әрине айқайлайтын Бәукең) «Еңбекші қазақ» (?)етіп
газет атын өзгерткен Тұрар Рысқұлов деп жеңсік бермей кеу-
деледі. Мен профессор Бейсембай Кенжебайұлынан есті ге-
нім бар, ол кезгі «Пушкин атындағы кітапханадан» – Сәуле
Ақынжанова арқылы оқығаным бар, Тұрар Рысқұлов газетте аз
ғана уақыт істеген, (ұмытпасам бір жарым ай ғана. Сол аз ғана
уақыттың ішінде Міржақып Дулатұлын қызметтен босатып жі-
берген) онда да Қазақстан компартиясы Орталық Комитетінде
«Баспасөз» секторы меңгерушісі бола жүріп, редакторлықты
қоса атқарған. Газет атын өзгерткен Смағұл Садуақасов – дедім.
Басында көнбегендей болғанымен, ойланып қалды.
Өзі әділ де дәділ Баукең жайында өмірде туған інісіндей
сыйласқан журналист-жазушы К.Қазыбаев: «Ақырып та сөй
лейді, асырып та сөйлейді ол. Бірақ ар жағында зіл тұр майды,
нұр тұрады. Ұққаныңды білсе мәзмайрам, жайсаң. Қара қыл
ды қақ жаратын әділдікке қоса әрекеттегі жалғандыққа, жа
дағайлыққа төзбейтін айбаттылық та жеткілікті. Жымыс
қылатып, жыбырлатып шуда сүйреткен немесе орағытып от
тап кеткен сөзден гөрі жаны дік еткізіп, төбесінен түсіре айта
тын бір сөзді қалайды. Және солай сөйлеудің асқан шеберінің
өзі. Жазған шығармаларының афоризмге, философиялық ой ларға
неге толы екенін енді ұғына бастадық. Өзі сынды ойы құнды
адаммен ұзақ отырып әңгімелесуге әрқашан әзір, жалықпайды,
өзі де жалықтырмайды. Ондай әңгімелерден соң отты көздері
560
561
нұрланып, жайма шуақ жайдары күйге түседі. Сөзі де жұмса
рып, кеңкілдеп рахаттана күліп алады. Әңгіме бітсе де ақырын
ыңылға басып, жаңағы бір ләззатты әрі қарай өздігінен жал
ғастыра түскен кейпін байқайсың»
– деген. Өз басым осы имани
пікірге шүбәсіз иланады.
С.Ақтаевтың «Батырлығына бір пенденің таласы болма
ғанымен Бауыржан Момышұлы туралы алыпқашпа сөз көп.
Қайсысына сеніп, қайсысын серпіп тастауды білмей кейде дал
боласың».
(С.Ақтаев «Қос батырдың бауыры // Азамат еді
еңселі. Алматы. Білім-2007 ж. 71 бет.) – деген пікіріне де ден
қоюды сұранамын.
Айтқалы отырғаным: сөз жеткізуші жетелі болмай тұлға
айтқан әңгіме тағлымды сипат ала алмайды. Ең басты мәселе
Баукең айтқан әңгіменің санын көбейтеміз деп жүріп сапасын
аздырып аңызға айналған тұлғаға ақау түсіріп алмауды ойлау
керек қой.
Орайында керемет стилист орыс жазушысы, қазақ тақы-
рыбына да қатырып қалам тартқан, Ұлы Отан соғысы аталатын
әділетсіз, жексұрын соғыс жылдарында ығысып келіп М.О.Әу-
езовтің үйінде тұрған, содан да кесе-шәйнек сылдыраған шы-
ғар, әйтеуір Мәскеудегі Орталық Мемлекеттік Әдебиет пен өнер
архивінде сақталған эпистолярлық жазбаларында Мұқаңнан
тартып бірсыпыра қазақ жазушылары туралы қатқыл сөйлейтін
Константин Паустовскийдің Эдуард Багрицкий туралы айтқан
бір әңгімесі ойға оралады. «Можно заранее предупредить
биографов Эдуарда Багрицкого, что им придется хлебнуть много
горя, или, как говорят, «узнать, почем фунт лиха», потому что
биографию Багрицкого установить трудно.
Багрицкий столько рассказывал о себе удивительных не бы
лиц, они в конце концов так крепко срослись с его жизнью, что
порой невозможно распознать, где истина, а где легенда. Не
возможно восстановить правду, «одну только правду и ничего,
кроме правды»
(Избр. В 2-х т. Т.2. С.174) – деген еді К.Паус-
товский. Өмірде ағалы-інілідей бір-бірімен жақын болған
Сәбең мен Баукеңнің айтқан әңгімелері ғана емес, түрлі жағ-
дайға байланысты алуан адамдарға жазған хаттарының өзі
кейде бір-біріне қарама қайшы шығып жатуы әбден мүмкін.
Сондықтан олар айтты деген әңгімеде мейлінше абай болу
керек те, тұлғаларды бағалағанда әдеби туындыларына көбірек
назар аудару керек.
Сөзінен гөрі өзін көбірек сыйлайтын Қасым Әзімханов:
«Алайда, энциклопедиялық білімі бар (?), нағыз талантты
режиссер, ғұлама ұстаз болатын. Қазіргі атышулы (?) әртістердің
бәрі (?) сол кісінің шәкірттері еді ғой» – (Қ.Әзімханов «Ғибрат-
ты ғұмыр», А. Нұрлы әлем, 2006 ж.122 бет.) деп жазады Асқар
Тоқпанов туралы. Әрине, кейіпкер сөзі. Десек те Асқар Тоқпа-
нов өмірде Баукеңе жалаң еліктеймін деп беделін түсіріп алған
өнер адамы еді. Өзі жайында «Қазақтың тұңғыш режиссері-
мін» деп сөйлейтін марқұм. Ол аз болса «Абай» спектаклін
қойған режиссер өзара сұхбатта қыза-қыза келе М.Әуезовтей
даңғылға пьесаны спектакль ретінде қояр сәтте мен жазып
бергенмін... дегенге дейін жетіп қалушы еді. Бәрі де артық.
Тірідегі театр тарланы пікірі де артық, өлідей оның атына таңып
асыра сөйлеп жатуымыз да, бәрі-бәрі артық.
Қатар-құрбы азамат, жазушы Серік Жанәбіл «Оңтүстік
Қазақстан» газеті тілшісімен «Өзімді данышпан санаушы
едім...» («Оңтүстік Қазақстан» №22-23 (18632) 14.02.2009 ж)
атап, сұхбат жасапты. Қаламдас сөзіне құлақ түрелік «1992
жылы академик (?) Қасимановтың ұлы, режиссер Елжас Қа-
си манов телефильм жасады». Жарықтық Сәкең – Садық Қа-
симановты білуші едім. Жақсы этнограф болатын. Кезінде
«Қазақ халқының қолөнері» («Қазақстан» баспасы 1995 ж) ата-
латын жақсы еңбегі жарық көрген. Қазақтың ескі тұрмысын,
салт-дәстүрін жақсы білетін азамат еді. Біліп жазған, сүйіп
жаз ған кітаптың қашанда қадірлі болатын әдеті. Сәкең еңбегі
этнография саласындағы сәтті еңбектердің бірі санаймын. Бі-
рақ, бірақ осы «бірақ» қиын болып тұр. Қиын болатыны – Садық
Қасиманов «академик» емес еді. Академик атағына лайық білімі
жоқ деуден аулақпын. Бірақ, Сәкең «академик» атанбай-ақ, оны
ойына да алмай, ақырын жүріп, өзінің анық білімді еңбегін
жазды. Қазіргі «таяқ лақтырсаң академиктің» басына тиетін
заманға жете алмады. Жеткен күнде соған таласып жатпас еді
деп ойлаймын. Өйткені, Сәкең жарықтық еңбегін емген арлы
кісі болатын. Серік құрбы Елжастың әкесін байқамай, тіпті біл-
мей «академик» атандырып отыр. Осы оқыс пікір өз басымнан
кешкен бір әбестігіміді еске түсіреді. Ертеректе «Лениншіл
жас» газетіне «Жастар прозасы және ұлттық характер»
аталатын мақала жазғанмын. Мақалада бедел пікір керек бол-
ғанда «академик Н.К.Гей былай дейді» – деп жіберіппін.
Затында «Сөз өнері», өзге де бірсыпыра теориялық еңбектер
562
563
берген Н.К.Гей академик десе жарасатын білімді кісі. Бірақ
академик емес. Ал, менің мақаламда «академик» атанып кете
барды. Менің осы қателігімді кезінде білімді ғалым Бақытжан
Майтанов ескерте айтып жөндеді. Мақаламның кітаптық
нұсқасында «академик» сөзі алынып тасталды. Орынды сын
мініңді түзеуге септеседі. Жалған намысшылдық бұл араға
жүрмейді. Өз басымнан өткен жай. Өз кесімім.
Серік дос аталмыш сұхбатта тағы «Өткенде бір газеттен
Шерхан Мұртазаны алаштың азаматы дегенді оқып таң
қалдым. Шерханның алашқа қатысы қанша? Тұрар Рысқұлов,
Сәкен Сейфуллин, Ілияс Жансүгіров, Бейімбет Майлиннің алаш
қа қатысы жоқ, партияның (?) сөзін сөйлегендер. Осы жағы
нан қателеспеуге тиіспіз»
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sarasoz-edebiettanu-sin-elemi.html?page=40#Көк_есек_оттай_берсін_жайлауында,__Халқым_бар_баға_берер,_жанымды_ұғар.

title:
аталатын
алғысөзінде әкім Әли Бектаев