url: http://emirsaba.org/sayasattanu.html?page=15#2._Әлеуметтік_шиеленістердің_негізгі_себептері_мен_түрлері

text:
3. Саяси шешімдер және олардың жүзеге асу жолдары
Саяси қызметке негіз болушы - саяси шешім саяси қызметтің бағытын
айқындайды. Шын мәнінде саяси қызмет шешімнен туындайды, сол арқылы
қызметтің әртүрлі жолының бірі таңдалады. Саяси шешім арқылы саяси
қызметтің мақсаты мен міндеттері, әдістері және түрлері белгіленеді. Саяси
шешімдердің оң немесе теріс болуы саяси қызметтің нәтижесіне әсер етеді.
Саяси шешім ресми нұсқау, бағдарлама, мәлімдемелер арқылы жүзеге
асырылады. Мемлекет құжаттары, саяси партиялар, ұйымдар, жеке саяси
басшылар, халықаралық бірлестіктер, қоғамдық ұйымдар арқылы жүргізіліп,
олардың қызметі саяси сипат алады.
Саяси шешімдердің сан алуан түрлері болады. Олардың негізгілері:
нұсқау, саяси жарлық, бағдарлама.
Нұсқау – жоғарғы мемлекеттік органдардың төменгі органдарға
басшылыққа алуы үшін шешім ретінде берілетін тапсырма. Парламент,
атқарушы билік, сот билігі және басқа да үкіметтің нұсқаулары төменгі
органдар үшін орындалуы міндетті болып табылады.
Саяси жарлық – саяси қызметтің мақсаттары мен бағыттарын айқындау.
Айқын, нақтылы жарлықтарсыз дұрыс саяси шешім де шығарылмайды. Онсыз
мемлекеттің, партиялардың және басшылардың дұрыс саяси қызметі де
болмайды. Мысалы, кейбір мемлекеттердегі кіші бизнестегі қазіргі орын алып
отырған қиындықтары - жүйелі саяси бағыттың болмауымен байланысты,
шешімдердің терең ой елегінен өткізілмей, үстірт қабылдануынан және
олардың орындалуына дұрыс басшылықтың жүргізілмеуі салдарынан болып
отыр.
Бағдарлама – мемлекеттің, қоғамдық бірлестіктер мен ұйымдардың,
саяси қайраткерлер қызметінің мақсаты мен міндеттерінің жиынтығы.
Мемлекеттің, саяси мекемелердің айқын және жан-жақты қоғам өмірінің
барлық салаларын қамтыған бағдарламасы болмаса экономика, саясат және
әлеуметтік өмір терең дағдарысқа ұшырайды. Сондықтан мемлекеттің ғылыми
негізделген бағдарламасы болуы қажет.
Саяси шешімнің бастапқы кезеңі - белгілі бір мақсаттың орындалу тұсы.
Бұнда саяси ағымдар мен әлеуметтік топтардың мүдделері көрініс табады. Осы
тұрғыдан саяси шешімдерді өзгертуші процесс деп те қарауға болады. Ол
бірқатар кезеңдерден тұрады: шешім қабылдау, шешімді жүзеге асыру,
шешімнің орындалуын қадағалап отыру, бақылау жасау, ең соңында белгілі
нәтижеге жету. Осыған орай саяси шешімдерді таңдап алу маңызды роль
атқарады. Ол шиеленіс тудыратын, қарама-қарсы, даулы мәселелерді келісіп
алуды қажет етеді.
Саяси шешімдер қабылдау үлкен тәжірибені және зерделікті қажет етеді,
сондықтан жеке адам, ұйымдар, мекемелер саяси шешімдерді жүзеге асыру
жолдарын терең меңгеруі керек. Сонда ғана бұндай шешімдерден жақсы
нәтиже күтуге болады.
Саяси шешім қабылдаушылар алдағыны көре білуі, айқын бағдарлай
алуы үшін болашаққа болжау жасауы, оған процесс ретінде қарауы үшін саяси
130
өмірдің, үрдістердің, оқиғалардың, құбылыстардың өзгеруі, дамуы барысына
арнаулы зерттеу, талдау жүргізілуі қажет, яғни, пайымды саяси шешімдер
қабылдау үшін ғылым мен техниканың барлық жаңалықтарын қолданудың
маңызы зор.
Саяси шешімді сәтті іске асыру үшін нақты болжам қажет. Өйтпесе
мемлекеттің билеуші топтарының азаматтар алдында берген уәдесі орындалмай
қалуы мүмкін. Бұл саяси тоқырауға, саяси қайраткердің беделінің түсуіне,
үкіметтің немесе парламенттің дағдарысқа ұшырауына душар етеді.
Саяси шешімдердің негізіне шындық, нақтылы жайды ескеру жатады.
Саяси процестердің, құбылыстардың мәнін талдау арқылы айқын мәлімет алу,
толық білім - саяси шешімдерді дұрыс қабылдаудың басты шарты.
Дұрыс шешім қабылдау саяси процестер барысындағы оның жайы мен
нәтижесі жөніндегі мәліметтерге, саяси шешім қабылдап, әдістерін белгілеу
тұсында қарама-қарсы саяси күштердің арасалмағын ескеруге, оқиғалардың
барысын бағдарлайтын деректер алуға негізделуі қажет.
Ал саяси зерттеудің, болжам жасаудың, жоспарлаудың бағыт-бағдарын
айқындаудың негізі - саяси деректер жинау. Саяси мәліметтердің толық және
айқын болуы саяси бағдардың дұрыс саяси шешім қабылдауына мүмкіндік
жасайды. Саяси шешімдер негізінде тұтас, жүйелі саяси тұжырым жасалуы
тиіс. Бұнда нақтылы міндеттерді жүзеге асыру, ол үшін қолайлы жағдай жасау
белгіленеді. Саяси тұжырым - саяси қызметтің құрылымын, тетігін жүзеге
асырудағы теориялық көзқарастар жиынтығы, негізгі құралдарды, қағидалар
мен принциптерді көрсетеді. Жоғарыда атап көрсетілгендей, саяси шешімдер
мемлекеттің, қоғамдық-саяси ұйымдардың, қозғалыстардың құжаттарынан
көрініс табады.
Дұрыс саяси шешім қабылдаудың тағы бір негізі - оның өлшемінің айқын
белгіленуі,
яғни,
құралдары,
белгілі
бір
принциптерге
сүйенген
бағдарламаланың болуы тиісті. Осы арқылы саяси өмірдің, саяси процестер
бағыты жүйеге келеді, оқиғаның барысына дұрыс баға беріледі. Ал саяси
танымның жоғарғы өлшемі тәжірибе болып табылады. Себебі қандай да
болмасын теориялық қағидаларға негізделген саяси шешімдер тәжірибеде
сыннан өтеді.
Саяси өлшем туралы түсінік әртүрлі, оның сипаты саяси қатынастардың
күрделілігімен, әртүрлі саяси күштердің ара-қатынасына байланысты жиі
өзгеріп тұрады. Ол әрекет етуші күштердің саяси мүдделері мен
мақсаттарының оқшаулануымен, күнделікті жағдаймен байланысты. Оған саяси
бағыттың өзгеруі де ықпал етеді. Саяси өлшем, баға беру біржақтылыққа,
субъективті түсініктерге негізделмеуі шарт. Саяси бағаның басты талабы -
қалыптасқан жағдайдың тек сыртқы көрінісін ғана емес, ішкі мәніне назар
аударуды, терең талдауды талап етеді. Егер саяси бағалау процестің мәнін
қамтымаса, ол жалған болады және қате саяси шешім қабылдауға соқтырып,
саяси қызметте сәтсіздікке әкеледі.
Саяси билік өкілдерінің, саясаткерлердің жеке басының қасиеттері де
саяси шешімдер қабылдауда маңызды роль атқарады. Мемлекеттік істерді
басқаруда, ұйымдастыруда саяси басшының адалдығы, сөзі мен ісінің
131
арасындағы алшақтықтың болмауы, өз пікірі мен шешімін ашық айта білуі,
табандылығы, батылдығы саяси басшыға, ел басшысына қажетті қасиеттер. Бұл
туралы көне қазақ жерінің ұлы перзенті Әл-Фараби өзінің «Рахымды қала
тұрғындарының көзқарастары туралы» деген еңбегінде атап көрсетеді. Ол
алдымен имандылықты басты шарт деп санайды. Діни көзқарас тұрғысынан
ғана емес, рухани жағынан бай, білімді, іскер, ар-ұяты кіршіксіз таза адам ғана
елді дұрыс басқара алады. Сондықтан да ойшылдың жоғары парасаттылықты
үлгі етіп тартуы кездейсоқ емес. Әл-Фараби адамның табиғатынан туа біткен
жақсы қасиеттерімен бірге, өмірде, тәрбиенің нәтижесінде қалыптасатын теріс
мінез-құлықтарды да көрсетеді, олар: әділетсіздік, өтірік пен өсек-аяңға түсу,
шындыққа төзбеушілік, еңбексүймеушілік қасиеттер.
Саяси қайраткерлердің бойындағы жақсы қасиеттердің болуы қазіргі
жағдайда да маңызды мәселе. Өйткені еліміздің, халқымыздың тағдыры, бүгіні
мен болашағы саяси қайраткерлердің іс-әрекетімен де тығыз байланысты.
Ой-өрісінің кеңдігі, басшылардың мерзімінде дағдарысты жағдайларды
сезе білушілігі, саяси білім жүйесін игере алуы - зор беделге ие болуының
кепілі. Саяси қызметте және саяси шешімдерді қабылдауда азаматтардың
мүдделері, саяси қатынастар жүйесі, саяси топтар мен ұйымдардың іс-әрекеті
мұқият ескерілуі қажет.
Сонымен, саяси қызмет пен саяси шешімдер саяси ғылымдағы маңызды
мәселелер және осы екі мәселенің бір-бірімен тығыз байланысты екені
қоғамның күнделікті саяси өмірінен де айқын көрінеді.
Бақылау сұрақтары
1.Саяси процес құрылымы.
2.Саяси процес кезеңдері.
3.Саяси саладағы қызметтің ерекшеліктері.
4.Саяси қызмет әдістерінің ең тиімдісі.
5.Саяси шешімдердің негізгі түрлері.
6.Саяси шешімдер қабылдаудағы болжамның орны.
7.Саяси процеске қатысу түрлері қандай?
8.Қазіргі Қазақстанның саяси процесіндегі ерекшеліктер қандай?
132
ХІ тарау
САЯСИ ШИЕЛЕНІСТЕР МЕН КЕЛІСІМДЕРДІҢ
ҚОҒАМ ӨМІРІНДЕГІ АЛАТЫН ОРНЫ
1. Саяси шиеленіс туралы түсінік
Саяси ғылымдағы шиеленістердің әртүрлі жағдайларына қатысты
проблемалардың жиынтығын зерттейтін ғылыми және оқу проблемалары
сипатындағы жаңа жеке пән шиеленістану деп аталады.
Жалпы тұрғыдан алғанда шиеленіс қарама-қарсы топтардың бір-біріне
қайшы мүдделерінің, пікірлерінің, көзқарастарының түйісуі, әртүрлі сипаттағы
пайымдаушылық, келіспеушілік, ымырасыздық.
Саясаттану зерттеулерінің нысандары болып саяси билік, саяси мақсат
мәселелерімен тікелей және жанама қатысты, саяси сипаттағы шиеленістер
саналады.
Саяси шиеленістер туралы зерттеулер өзінің терең тамырларын ежелгі
философтардан алады. Бүкіләлемдік тарихта бұл мәселелер біздің дәуірімізге
дейінгі YІІ-YІ ғасырлардағы Қытай философтарының, Ежелгі Грекиядағы
Анаксимандр мен Гераклиттің теориялық пайымдауларынан мәлім. Гераклиттің
күрес жалпыға ортақ және “барлығы күрес арқылы және қажеттіліктер
бойынша өтеді” деп түйіндегені белгілі. Осыған ұқсас ойларды басқа үлгіде
Сократ, Платон, Полибий және басқалары да топшылады.
Қоғамдағы шиеленістерді зерттеуге Н.Макиавелли көп көңіл бөлді. Ол
әртүрлі деңгейдегі шиеленістерді сараптай отырып, олардың қоғамдық
процестердің дамуындағы жағымды сипатын атап көрсетеді. Алайда, ХYІІІ
ғасырдың соңына дейін саяси шиеленісті зерттеуші ойшылдар оны ең алдымен
мемлекеттің реттеуші қызметі санап, үстемдік ету мен бағыну мәселелеріне
жатқызды.
Шиеленісті әлеуметтік құбылыс ретінде алғаш рет Адам Смит “Табиғат
және байлық себептері туралы зерттеулер” (1775 ж.) атты еңбегінде талдады.
«Шиеленістің негізінде, - деп атап көрсетті Смит-- қоғамның таптарға бөлінуі
(капиталистер, жер иелері, жалдамалы жұмысшылар) және қоғам дамуының
маңызды қозғаушы күші ретінде саналатын экономикалық қарсыластық
жатыр». Сол сияқты, Гегельдің қарама-қарсылықтың күресі туралы ілімі
шиеленістерді зерттеу үшін маңызды роль атқарады. Гегель шиеленістің негізгі
себептерінің бірі деп бір жағынан “байлықтың жинақталуы”, екінші жағынан
“таптық еңбекке қатынастағы” әлеуметтік алшақтықты көрсетеді.
Шиеленістер теориясының дамуына, осы ілімнің мазмұнына айтарлықтай
үлес қосқан ХІХ ғасырдың соңымен – ХХ ғасырдың басындағы әлеуметтану
ғылымы болды. Биология ғылымының ықпалында болған әлеуметтану
шиеленістерді
Ч.Дарвиннің
табиғи
іріктеу
теориясынан
алады,
әлеуметтанудағы
психологиялық
қатынастарды
негіздеу
шиеленіске
әлеуметтік-психологиялық көзқарасты таратуды алып келді. Кейін әлеуметтану
133
шиеленістерге төмен баға беретін функционализмнің күшті ықпалында болып,
шиеленістер мәселесі әлеуметтанудан ығыстырылғандай жағдайға жетті.
Алайда, ХХ ғасырдың 50-жылдарынан бастап әлеуметтік шиеленістерді
қоғамның ішкі өміріне ықпалы бар құбылыс ретінде қараған арнаулы еңбектер
пайда бола бастады. Л.Козердің (АҚШ) “Позитивті-функционалды шиеленіс”,
Р.Дарендорфтың (Германия) “Қоғамның шиеленісті моделі”, К.Боулдингтің
(АҚШ) “Шиеленістің жалпы теориясы” концепциялары саяси ғылымда кеңінен
танымал болды.
Жоғарыда аталған ғылыми еңбектермен мұқият танысқанда шетелдік
саясаттанушылардың шиеленісті мәселесін зерттеудегі таным аппаратын және
осы мәселені зерттеудегі символика - логикалық талдауда үлкен жетістіктерге
жеткені аңғарылады. Әлеуметтік шиеленістің шығуы мен оның себептері, даму
бағыты, шешу әдістері осы зерттеушілердің еңбектеріндегі ең басты құндылық.
Жалған бағалардан, деректер мен айғақтарды өз бетінше таңдаудан
сақтандыратын нақты, сызба түріндегі модельдер бейнесінде берілді.
Әлемнің осы заманғы дамыған елдеріндегі әлеуметтік шиеленістер
туралы концепциялардың кеңінен таралуы және ұтымды пайдаланылуы,
сондай-ақ оларды жасаушылардың қоғамдағы жоғары беделі бұл
концепциялардың негізінен әлеуметтік таптардың абстрактылы мүдделеріне
қатыссыз, жалпыадамзат көкейіндегі мүддені және олардың тікелей
қажеттілігін көздейтіндігінен көрсетеді. Мысалы, АҚШ-та саясаттану беделді
қоғамдық ғылымдардың біріне айналып, шиеленістерді реттеу, шиеленіс
жағдайларын меңгеру теориясы ретінде қалыптасты. Оның практикалық
маңызы әлеуметтік құбылыстарды қоғамдық танымды реттеу үшін таным
деңгейі шеңберлерін жоғары алып, саяси шиеленістерді шешудің ғылыми
жолдарын қалыптастыру.
Шиеленістанудың даму эволюциясындағы көрнекті зерттеулер қатарына
Е.Б.Черняктың “Ғасырлық шиеленістер” (Мәскеу, 1988) кітабын жатқызуға
болады. Ғалым бұл еңбегінде саяси шиеленіс мәселесін бүкіләлемдік тарихи
материалдар негізінде зерттеген. Ежелгі Рим мен ерте христиандықтың,
Византия мен Араб халифатының, ортағасырлық папа мен империяның
қақтығыстарына, сондай-ақ түрік анычарлары мен герман ландскнехтері,
британ пираттары мен испан инквизиторларымен болған соғыстарға, ал жаңа
дәуірде – реакцияшыл күштер мен әртүрлі әлеуметтік қақтығыстарға кең
көлемде талдау жасайды.
2. Әлеуметтік шиеленістердің негізгі себептері мен түрлері
Әлеуметтік шиеленістердің себептері қандай? Бұл сұраққа «әлеуметтану
және саясаттану ғылымдарында әлеуметтік шиеленістердің негізгі көзі
материалдық игіліктердің, құндылықтардың жетіспеуі және билік үшін күрес»
деген жауап беріледі. Әлеуметтік шиеленістің жалпы себебі - адамдардың бірі
басқарып, тәртіп беретін, ал екіншілері бағынуға және нұсқауды орындауға
мәжбүр болатын “императивтік үйлестірілген ассоциациялардағы” теңсіздік
жағдайы болып есептеледі. Басқаша айтқанда, шиеленістер билік мәселелеріне
134
байланысты туындайды. Аталған ассоциациядағы үстемдік қылатын
“әлеуметтік тап” осы өкіметке бағыныштылар тарапынан кедергілерге
ұшырайды. Ал қатынастар тәртібін реттестіретін басқару мен ұйымдастыру
қызметі, Дарендорфтың пікірінше, адамдардың бірі билік құратын, басқаратын,
ал екіншісі бағынышты болатын, орындайтын “әлеуметтік таптарға” бөлінетін
адамдардың әлеуметтік теңсіздік шиеленістің түпкі себебі. Осыған байланысты
ол коммунистік-маркстік ілімді адамдар арасындағы антагонизмді білмеу
“әлеуметтік ойсыздық” немесе “утопия” деп жариялады.
Мойындау керек, адам жаратылысының, қоғамдық топтар мен
ұжымдардың “жоғарыға” және “төменге” бөлінуі, олардың арасындағы
жойылмайтын араздықтың, шиеленістердің қайнар көзі болуын дәлелдеу қоғам
дамуы тарихында ашылған жаңалық болып табылмайды.
Батыстық саяси ғылым авторларының көпшілігі «нәтижесінде
шиеленістер адамдардың түсінігімен анықталады» деген пікірге келіп тіреледі.
Шиеленістерді туғызатын себептер ретінде: жеке және қоғамдық
құндылықтардың үйлеспеуі, адамдардың өз мақсаттары мен әрекеттерінен
күткен нәтижелер арасындағы айырмашылықтар, адамдардың іс-қимылдары
тұрғысында бірімен бірі тіл табыспауы, түсінбестіктер, коммуникация
процесіндегі логикалық қателіктер мен семантикалық қиындықтар, ақпараттар
тапшылығы мен сапасыздығы саналады. Бұл тұрғыда әлеуметтік-саяси
қақтығыстар “шиеленісуші пікірлердің” түйісуі ретінде тұжырымдалады, ал
оның негізгі себебі болып адам психикасының жетілмеуі, нақты іс-әрекет пен
ол туралы деректер арасындағы сәйкессіздік саналады. Шиеленістер
себептерінің өзара қатынасын сипаттайтын “сезімдер мен көңіл-күйлерде”,
яғни осы өзара қатынастардың табиғатында ғана емес.
Шиеленістің әмбебаб көзі келіспеушілік талаптарды қанағаттандыру
мүмкіндіктерінің шектелуі. Бұл ешқандай шиеленістерсіз қажеттіліктердің бәрі
толық қанағаттандырылатын қоғам құру мүмкін еместігін көрсетеді. Мысалы,
барлық экономикалық шиеленістер өмірге қажетті материалдық, қаржылық
қорлардың тапшылығына байланысты пайда болады.
Қазіргі қоғамдағы шиеленістердің түрлерін анықтау теориялық және
практикалық қажеттілікті білдіреді. Шиеленісті түрлерге бөлудің әртүрлі
негіздері бар. Субъективтілігі бойынша шиеленіс мемлекеттер аралығында
болуы мүмкін (мемлекетаралық), ұлттар арасында (ұлтаралық, этникалық),
таптар арасында (тапаралық), конфессиялар арасында (діни), нәсілдер
арасында (нәсілшілдік), шиеленісуші жақтар арасындағы қатынастар саласы
бойынша (саяси, әскери, экономикалық, сауда, қаржы, кеден және басқалары),
көлемі бойынша (халықаралық, аймақтық, жергілікті) және т.б. болып бөлінеді.
Шиеленіс түрін көп жағдайда оның құралдары, амалдары, қалыптасу
және шешу жолдары айқындайды. Айта кету керек, барлық қоғамға бірдей
шиеленістер мәселелерін зерттейтін саяси институттардың қалыптасқан жүйесі
жоқ. Әлеуметтану және саясаттану ғылымдары жоғары дәрежеде дамыған деп
саналатын елдердегі саяси институттар шиеленістердің әрқилы түрлерін дер
кезінде шешіп қана қоймайды, сонымен бірге оларға алдын-ала болжам
жасайды.
135
Өкінішке орай, әлемнің көптеген елдерінде осындай ғылыми орталықтар
жоқ, соның салдарынан саяси шиеленістер бақылаудан шығып кетіп, асқынуға
дейін барса, кейбір жағдайда қантөгістік сипат алуы да мүмкін.
Саяси шиеленістер өзінің дамуы барысында әртүрлі кезеңдерден өтуі
мүмкін, осыған сәйкес олардың алдын алу үшін әртүрлі іс-шаралар қолданылуы
тиіс. Бірінші кезең –шиеленіс негіздерінің орын алуы, шиеленіс әлі болмаса да
оның себептерінің жинақталуы. Мысалы, ұлтаралық қатынастарда тұрғылықты
жерде құқықтық қолдау алмаған стихиялық демографиялық процестер немесе
белгілі бір этностардың өзіндік санасының өсуі. Екінші кезең – біліну кезеңі.
Шиеленіс жоқ, алайда әрқилы топтардың талаптары, қарсылықтары айтыла
бастайды. Үшінші кезең – көріну кезеңі. Алғашқы дүмпулер, алғашқы
қақтығыстардың басталуы.
Осыдан кейінгі басқа кезеңдер, мысалы, ашық қарсылық білдіру,
қақтығыс кезеңінің болуы да мүмкін. Ал шиеленістің ең соңғы кезеңі – бұл
ушығу кезеңі. Соңғысы қарсылық көрсетуге адамдардың үлкен шоғырын
жұмылдырумен,
шиеленіс
аймағының
ұлғайтуымен
ерекшеленеді,
“өркениеттілік” түрінен қарулы күреске көшіп, қарсыласқан екі жақтың да
өмір-тіршілігіне нұқсан келуі мүмкін. Адамдардың үлкен шоғыры тартылып,
ушығу сипатындағы шиеленістерге бұрынғы Югославия провинцияларындағы
соғыс, Ауғанстандағы әскери қақтығыстар, грузин-абхаз-осетин, СУАР
шиеленістері және т.б. соғыстар жатады.
Саяси ушығу кезеңіндегі шиеленістер көбінесе бір қоғамның ішінде кең
орын алады. Мысалы, қылмыскерліктің ұйымдасқан түрі өсуі, сыбайлас
жемқорлық, армиядағы әлімжеттік жасау. Шиеленістің мұндай түрлерінің
жеңіл және тез шешілуі қиын, себебі олар ұзақ жылдар бойына қордаланған.
Олар алғашқы кезде байқалмайды, іштен асқына береді. ТМД мемлекеттерінің
кейбіреуінде бұл аяқ астынан пайда болғандай көрінуі мүмкін, алайда олардың
түбірі ондаған жылдар бұрын тамырланған болатын.
Саяси шиеленістердің негізгі себептері – материалдық игіліктердің,
құндылықтардың, биліктің жеткіліксіздігі кез-келген, тіпті дамыған қоғамның
өзіне де тән құбылыс. Сондықтан әлеуметтік шиеленістерге әдеттегіден тыс
жағдайға (аномалияға) қарағандай қарауға болмайды. Керісінше, әлеуметтік
шиеленіс ақыр соңында саяси қарым-қатынастарды жетілдіреді. Адамзат
тарихының ең ерте кезеңінде тіпті мемлекет сияқты саяси институттарды
туындатып, дамытуға ықпал жасаған әлеуметтік шиеленістер болды.
Шиеленістердің ұдайы шешіліп отыруы қоғамдағы қарама-қайшылықтарды
жою үшін мекемелердің қарқынды дамуына жол ашады.
Егер қоғам ішіндегі шиеленісті факторлар болмаса және әлеуметтік
қатынастар орнықты, ешбір мінсіз үндесіп тұрса, ол кезде шиеленістерді
ауыздықтау мен реттестіру функцияларын атқаратын саяси институттардың
пайда болуын және олардың қызметтерінің қажеттілігін немен түсіндіруге
болады? Бұның ең қысқа жауабы: шиеленісуші әлеуметтік топтар мен таптар
арасындағы билік айтушы, араша болушылар (арбитр) ретінде мемлекет , саяси
билік, саяси жүйе пайда болды. Сондықтан әлеуметтік шиеленіс – қоғамның
саяси дамуының негізі болып табылады.
136
3. Ұлтаралық шиеленістер және оны шешу жолдары
Шиеленістердің көптеген түрлерінің ішінде әлемде неғұрлым кеңінен
таралғаны және неғұрлым өткірі болып ұлтаралық қатынастардағы шиеленістер
саналады. Әлемдік көлемде олар әрқилы аймақтарда орын алуда. Дүние
жүзіндегі адамдардың көпшілігі көп ұлтты мемлекеттерде өмір сүреді. Бүгінде
әлемде 2 мыңнан астам ұлттар мен ұлыстар, этникалық топтар, 200-ден астам
тәуелсіз мемлекеттер бар. Олар диалектілерімен қоса үш мың тілде сөйлейді.
Бірқатар елдерде (әзірге көп те емес) ұлтаралық шиеленістерге болжам
жасайтын арнаулы институттар жұмыс істейді. Олардың әрқайсысы өзінше
мамандандырылса да нақты қоғамдық себептерге негізделген қызметтерінің ең
жалпы бағыттарын атауға болады, олар:
1) Ұлттық сана-сезімнің өсуін есепке алу. Ұлттық өзіндік танымның дамуы
халықтың саяси және мәдени деңгейінен туындайды. Көптеген халықтардағы
интеллигенцияның, студенттердің, ұлттық кадрлардың үлес салмағының жедел
өсуі олардың ұлттық өзіндік танымының жоғарылауын “бағдарлайды”. Осы
аталған әлеуметтік этникалық топтардың мүддесіне құқықтық қолдаудың қағыс
қалуы шиеленісті жағдайға соқтыруы мүмкін.
2) Демографиялық процестер мөлшері. Оған өндіргіш күштерді ұтымды
орналастыру, бәрінен бұрын өндірісті барлық ұлттық аймақтарда тепе-тең
қалыпта дамыту мәселесі. Байқалып жүргендей халықтың онсыз да еңбек
ресурстарының аса азшылығы қалыптасқан аймақтарға басқа жақтардан жұмыс
қолдарының ағылуы шиеленістік жағдайларға әкеліп соқтырады.
3) Федерация шеңберінде автономиялар құқығының әртүрлілігі. Мысалы,
КСРО жағдайында автономияның 4 түрі болды: одақтас республикаға – 15,
автономиялық республика – 20, автономиялық облыс – 8 және автономиялық
округ – 10. Тәуелсіздік идеясы тұсында автономиялардың осындай әрқилы
мәртебесі дискриминация ретінде қабылданды. Одақтас республикалар мен
автономиялардың құқығы бірдей болмай алшақ тұрды, ал автономиялық
облыстар мен округтердің Конституциясы болған жоқ. Оларда тұратын
халықтардың ұлттық мүдделері мен құндылықтарын қорғау мүмкіндіктері
әрқилы болды.
4) Халықтың ұлттық мәдениеті мен ұлттық психологиясын мемлекет
деңгейінде талдау. Ұлттық мәдениет және психология саласы дербес құбылыс.
Мемлекет бір саяси режимнен екіншісіне өтуі мүмкін. Сөйтсе де бұдан
халықтың психологиясы өзгермейді. Ф.Энгельс айтқандай, “ұлттың ұлттық
тегі” өзгерістерге бәрінен аз тартылған. Осы заңдылықты еске алмайынша
мемлекеттің нәтижелі ұлттық саясатының болуы мүмкін емес.
Ұлттық фактордың тарихи тұрақтылығы, қоғамның әлеуметтік-экономикалық
дамуы және этнос өмірі арасындағы қатынастардың қайшылыққа соқтыру қаупі
бар. Яғни, ұлттық қатынастар саласында жалпы және жеке танылған даму
тенденциялары, заңдары қызмет етеді. Сондықтан оларды танып-білу өте
күрделі, сол себепті күтпеген жерден кездейсоқ туындаған шиеленіс болып
көрінеді.
137
5)
Экономикалық факторлар, бастапқыда біз айтып өткеніміздей,
шиеленістердің негізгі себептерінің бірі, ол материалдық игіліктердің
жеткіліксіздігінен туындайды. Кейбір қағидадағыдай “таза ұлтшылдық”
болмайды, ұлтаралық шиеленістердің себептері экономикалық мәселелерге
тіреледі. Мысалы, елді орталыққа және провинцияларға бөліп, шет
аймақтардың экономикасының артта қалуына жол берілсе, әсіресе осы шет
аймақтар ұлттық азшылық сипатында болатын болса бұл ұлтаралық шиеленіс
тудыруы мүмкін.
Ұлттық қатынастарды үндестікпен дамытудың жолдарын талдағандағы
ең басты мәселе - ұлттар ынтымақтастығының негізі, ол қоғамды
демократияландыру болып табылады. Ұтымды ұлттық саясат жүргізудің
барлық басқа да жолдары қоғам өмірін демократияландырумен байланысты.
Себебі, әлемдік тәжірибе бойынша демократиялық принциптер жеке тұлғаның
ұлттық-этникалық жағынан қиянат көрмеуіне кепілдеме береді.
Ынтымақты ұлтаралық қатынастардың жоғарыда айтылған жолдары
айқын бағдарланған ұзақ мерзімді және тұрақты сипат алуы тиіс. Алайда, біздің
өмірімізге ақиқатпен қарағанда, әлемдегі әртүрлі мемлекеттерде ұлтаралық
шиеленістер орын алған фактілер көп кездесіп отыр. Сондықтан бұндай
жағдайларға саяси болжам жасайтын мекемелердің ұсыныстарын сарапқа
салып, ұлтаралық шиеленістерді шешудің төмендегі әдістері ұсынылады:
1. Біріккен
экономикалық
орталықтандырылмаған
инфрақұрылым
ынтымақтастығын құру (келісім).
2. Мәдени инфрақұрылым келісімін құру (консенсус): қостілділік, ұлттық
мәдениет қоғамдары, халық шығармашылығы фестивалдары. Қазақстан
жағдайында – бұл Қазақстан халықтарының форумы, халықтар бірлігі
мен келісімінің Ассамблеясы. (Қазақстан халқы Ассамблеясы),
Қазақстанда
өткізілген
әлемдік
және
дәстүрлі
діндер
мен
конфессияларының жетекшілерінің съездері.
3. Аймақ ашықтығын ұлғайту: ішкі байланыстарды кеңейту, экономикалық,
мәдени және өзге де байланыстарды (туризм, спорт, ғылыми) дамыту,
яғни, “біздер - олар” принципіне өзіндік үлгіде қарсы тұру. Мысалы,
Қазақстанда басқа мемлекеттің қалаларымен ашық көлік қатынасын ашу
т.с.с.
4. Шиеленісті шешуде үшінші жақтың қатысуы. Шиеленіс асқынып,
қарсыластар бірімен-бірі татуласпаған жағдайда “үшінші соттың” қатысу
қажеттілігі туады. БҰҰ, ЮНЕСКО, ел басшыларының аумақтық,
мемлекетаралық шиеленістерді реттеуге қатысуы.
5. Ұлтаралық қатынастарды ізгілендіру. Шиеленісушілер арасындағы
келіссөздерге жұртшылықты, жазушыларды, ғылым мен өнер
қайраткерлерін, әйелдерді, ақсақалдарды, дін қызметшілерін қатыстыру.
Әсіресе, олардың бірлескен майдан құрып, нәсілшілдікке, құқық пен адам
бостандығын бұзушылыққа қарсы күресуі оңды нәтиже береді.
6. Саяси-әкімшілік әдістері. Ол федерализм мен аймақтық автономияны
құруды жақтайды. Мемлекет территориясында заң актілері аз ұлттық
халықты кемсіту тұрғысынан қабылданса, пайда болған шиеленісті
138
аймақтық әкімшілік құрылымына өзгеріс енгізуі арқылы реттеуге
болады. Мысалы, Ресей жағдайындағы автономиялардың жаңа
деңгейлерінің пайда болуы. Татарстан, Башқортстан, Бурят, Якут (Саха),
Қалмақ және басқалары.
7. Төтенше шара қолдану әдісі. Яғни, шиеленіс асқынған жағдайда
қолданылатын шаралар жүйесі: заңсыз әскери құрылымдардың
таратылуы, күштеуге кінәлілер есебінен немесе оған жол берген мемлекет
бюджетінен шығынды өндіру, шұғыл түрде қылмыстық іс қозғау.
Кінәлілерге қарсы ашық және табанды шараларды қолдамайтындар болса
да, осындай қадамға баруға болады, өйтпесе демократияны сылтауратып,
жағдайды ушықтырған элементтерді жазаламау, олардың бетімен
кетушілігі ақырында өкіметті әлсіретеді.
Ұлтаралық шиеленіс дағдарысынан шығудың неғұрлым тиімді және
негізгі әдістері осындай. Тұтастай алғанда бұл күрделі теориялық және
практикалық мәселе. Медицинадағы сияқты, оны емдеуге қарағанда , алдын алу
әлдеқайда нәтижелі. Ол үшін, ең алдымен шиеленістерді зерттеу және болжау
ғылыми орталықтары қажет. Сонымен бірге ұлтаралық қатынастар ахуалы көп
ретте, түгелдей болмаса да, саяси, демократиялық мәдениет деңгейіне
байланысты. Әлемнің әрқилы аймақтарында белгілі бір топтардың мүддесі
үшін қызмет ететін жалдамалы элементтер, лаңкестер, экстремистер ішінара
кездесіп отырады. Саяси мәдениеті мен білімі жоғары адам бұған жол бермесе
керек. Олай болса, қоғамда неғұрлым келісімді іс-қимыл болуы және
шиеленістер қиратушы сипат алмауы үшін қоғамның тұтастай дайындықта
болуы, әрбір азаматтың білімі, мәдениеті және гуманитарлық саяси деңгейінің
жоғары болуы қажет.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sayasattanu.html?page=15#3._Ұлтаралық_шиеленістер_және_оны_шешу_жолдары

title: Саяси шешімдер және олардың жүзеге асу жолдары


url: http://emirsaba.org/sayasattanu.html?page=15#ХІ_тарау_САЯСИ_ШИЕЛЕНІСТЕР_МЕН_КЕЛІСІМДЕРДІҢ_ҚОҒАМ_ӨМІРІНДЕГІ_АЛАТЫН_ОРНЫ_1._Саяси_шиеленіс_туралы_түсінік


url: http://emirsaba.org/sayasattanu.html?page=16#5._Консенсус_–_шиеленістерден_өтудің_әмбебап_әдісі

title: Саяси шиеленістер және оппозиция

text:
4. Саяси шиеленістер және оппозиция
Қоғамдағы саяси шиеленістер деңгейі көп жағдайда легитимді
(заңдастырылған)
оппозицияның
қалыптасуына
байланысты.
Бұл
демократиялық режимнің ажырамайтын бөлігі. Шет елдік саясаттанушылар
“демократияның бал айы” деген ұғым енгізіп, оппозициялық демократиялық
күштердің
табысқа
жетулерін
оппозицияның
легитимді
болуымен
байланыстырады.
Қазақстан
жағдайындағы
саяси
оппозиция
мәселелері
біздің
ғылымымызда әлі де жеткілікті зерттелген жоқ. Саяси пікірталастық,
көппартиялылық және оппозиция ұзақ уақыт бойы саяси өмірге зиян келтіруші
құбылыс
деп
саналды.
Тоталитарлық
жүйенің
күйреуі,
қоғамды
демократияландыру барысында жаңа саяси күштер мен олардың саяси
құрылымдары пісіп жетілді. Саяси тәжірибеде, авторитарлық режимдер
жағдайында пікір-таластықты шектеу қоғамдағы шиеленісті және дағдарысты
жағдайлардың туындауына, өкіметке деген сенімсіздіктің артуына әкеліп
соқтыратыны белгілі. Оппозициялық құқық –ашық саяси күреске құқығы бар
саяси партиялардың, бірлестіктердің өзара іс-қимыл жүйесінің болуы. Мұндай
жағдайларда саяси партиялардың және олардың жетекшілерінің арасында
139
өкіметтік билік үшін белгіленген уақыт аралығында заң арқылы бәсекелесіп,
саяси шиеленістерді болдырмай ескі биліктің заңмен алмасу мүмкіндігін
тудырады. Бұның бәрі мемлекет Конституциясы шеңберінде болатын саяси
күштерге қажетті қарсы мүдденің және саяси мекеме ретіндегі ресми түрде
танылған оппозицияның қалыптасқан жағдайында өтуі мүмкін.
Тоталитаризмнен демократиялық саяси жүйеге өту сатысы ұзаққа
созылатын және қиыншылыққа толы күрделі процесс. Ол бірқатар шарттарға
негізделген. Атап айтқанда, бұған қоғамдағы саяси күштердің өзара іс-
қимылын, саяси мәдениеттің даму деңгейін, саяси өмірдің барлық
салаларындағы қажетті жаңартулар енгізудегі саяси биліктің шешім қабылдау
деңгейін жатқызуға болады. Қазақстанның бұрынғы бірпартиялық жүйеге
бейімделуі себебінен біздің қоғамымыздың әртүрлі жіктерінің саяси мүддесінің
бәсеңдігінен, адамдардың барлық саяси жағдайларға бейім еместігі сипатына
орай саяси пікірталас және көппартиялық жүйе құру жолында көптеген
қиындықтарды жеңуге тура келеді.
Саяси тәжірибе мен ғылымда оппозицияның әртүрлі сипаттағы түрлері
мен белгілері бар. Атап айтқанда, өкімет жүйесіндегі қатынас тұрғысында -
локальды және турашыл; қимыл орны бойынша –парламенттік және
парламенттік емес; қимыл сипаты бойынша – жүйелі және кездейсоқ оқиғаға
негізделген оппозиция. Парламенттегі оппозиция саяси міндеттердің үлкен
көлемін жүзеге асыруды көздейді, олар: үкіметке және ол жетекшілік ететін
органдарды бақылауды жүзеге асыру, үкімет саясатын немесе үкімет
бағдарламаларын сынау, бағдарламадағы баламалы саясатты талдау, қабілетті
саясатшыларды іріктеу, олардың парламентте “тұсауын кесу” және үкімет
алмасқан жағдайда оларды “көлеңкелі кабинетке” енгізу. Кез-келген
оппозицияның тиімділігі қоғамда алатын орнына, оның ішінде бірлестіктердің,
бостандығын заңды түрде нығайтуға, парламенттік азшылықтың құқығын
қорғауға, парламенттік шешімдерді немесе парламент қабылдаған заңды
актілерге тосқауыл қоюға тұрғындардың белгілі бір топтарының қоғамдық
пікірін жұмылдыру арқылы парламенттік оппозиция жағына тартуға
байланысты. Осындай оппозициялық бастамалар мен талаптар заңдастырылған
жағдайында ешқандай әлеуметтік, оның ішінде ұлттық топтардың мүдделері
ескерусіз қалмайды. Нәтижесінде демократиялық режим жағдайында
оппозиция аталған мақсаттар бойынша үкіметтік шешімдер қабылдауға қол
жеткізе алады. Шетелдік саясатшылар парламенттегі күштердің барлық
мүмкіндігін жұмсау арқылы атқарушы өкімет органдары мен олар қабылдаған
шешімдердің легитимдігін пайдалануы үшін “оппозициялық құрылым” жүйесін
қалыптастырады.
Ықпалы күшті оппозицияның болмауы және өкіметтің төмен легитимдігі
саяси жүйенің әлсіреуіне әкеліп соғады. Осы жағдайда азаматтардың саяси
белсенділігі жоғарылап, шыдамсыз іс-әрекеттер көбейеді, бұны лаңкестік және
экстремистік топтар өздерінше пайдаланып саяси процестерді шиеленістіруге
ұмтылады. Ал конструктивтік оппозиция басқарушы партияларға тиімді,
қажетті стратегиялық және тактикалық баламалар ұсынады. Сондықтан қазіргі
демократиялық саяси жүйе шеңберінде олардың бәсекелестігі қоғамдағы және
140
парламенттегі күштердің қауіпті шиеленісін болдырмайды. Бұған
қарсыластардың мүдделерін білдіретін және мүмкін болатын саяси шегіністер
мен осы саяси ұтылыстар үшін өзара есе қайтару сипатын білдіретін
позицияларды талдау ықпал етеді.
Бұл міндеттерді жүзеге асыруда саяси күштердің өзара қатынасының
өркениетті сипатын қамтамасыз ететін саяси мәдениет, саяси процестердің
тұрақтылығы мен өзгерістерінің органикалық тұтастығы; қоғам мен мемлекет,
әлеуметтік жіктер мен топтар, халықтар мен ұлттар, азаматтар мен мемлекет
арасындағы келісілген өзара қатынас маңызды роль атқарады.
5. Консенсус – шиеленістерден өтудің әмбебап әдісі
«Консенсус» сөзін латыншадан аударғанда «келісім», «бірауыздылық»,
«бірігіп қатысу» деген ұғымды білдіреді.Консенсустың негізгі шарты болып
өзінің жеке мүддесіне жетудің алғышарты ретінде өзге мүдделерді мойындау
саналады, яғни консенсус көп жағдайларда адамгершілік принциптеріне
негізделеді. Келісушілік – екі немесе одан да көп көзқарастың және кез-келген
қатынастағы мүдделер бағдарының бірлігі. Саяси консенсус – шиеленісті
мәселелердің неғұрлым маңызды салалары бойынша белгілі бір
қауымдастықта жасалатын өзара келісім. Саясаттану ғылымында консенсус
мәселесі жеткілікті түрде, терең зерттелген. Тарихтың әртүрлі кезеңдерінде оны
зерттеуге әлемдік философияның Конт, Локк, Дюркгейм, Вебер, Тард, Кули,
Шилз, Хабермас, Шюц тәрізді аса көрнекті өкілдері өз үлестерін қосты.
Консенсус -Аристотельдің «орташылдық» тұжырымдамасындағы қарама-қарсы
пікірлердің арасындағы ортақ пікір ретінде қалыптасты, яғни шеткі, алшақ
позициялардан шығуды нұсқап, орталыққа ортақ келісімге ұмтылуды
сипаттайды. Аристотель бұл қағидасын екі жақтың қарым-қатынасы негізінде
қалыптасатын үшінші ортақ күштің пайда болу табиғи заңдарымен, орталыққа
тарту күштері негізінде тепе-теңдікті сақтайтын аспан күштерінің
қозғалысымен түсіндіреді. Ол кейін осы табиғат заңдары ретінде орташылдық
идеясын әлеуметтік салаға, қоғамға таратты. Оның «үздік қоғам дамыған
орташа таптан тұрады, ал кедейшілік көп болған жағдайда мемлекеттің
жаулары да көп болады» деген қағидасы әлеуметтік қатынастар теориясына
қосылған көрнекті ғылыми үлес болып табылады. Орташылдыққа ұмтылу қазір
де әлемдік көлемде белгілі саяси бағыт болып табылады. Бұл бағыт ХХ
ғасырдың екінші жартысында дүние жүзінде көптеген халықаралық ұйымдар
құруға,
әртүрлі
құрлықтардағы
мемлекеттер
консолидациясы
мен
интеграциясын қалыптастыруға негіз болып, КСРО мен Шығыс Еуропа елдері
идеологиялық ынтымақтастық одағының қайта құрылуына себеп болды.
Консенсустік немесе центристік саясат қоғамдағы дамушы күштердің
өзара қарым-қатынасын анықтайды. Консенсус әдісін қолдану мемлекеттік
билікті ұйымдастыруда да қолайлы. Құқтық тұрғыдан алғанда консенсус жалпы
ерік ретінде неғұрлым тиімді заңдарды қабылдау үшін қажетті алғышарт.
Консенсустың келесі маңыздылығы ол демократияның болашақтағы
қалыптасу деңгейін анықтауы. Демократияның осы замандық тәртібі –
141
көпшіліктің қалауы негізінде шешім қабылдау принципіне негізделген. Алайда,
дауыстарды “иә” және “жоқ” сипатындағы механикалық санақ, қарапайым
есептеу принципіне ғана негізделген дауыс беру жүйесінде көпшілік үстемдігі
әміршілдігі сақталады. Сол себепті адамзат бүгін де демократияның
келешектегі әдістері мен деңгейі әлі де пісіп-жетілген жоқ, сондықтан
демократияның болашақ үлгісін ойлап табу керек деп есептейді. Көпшілік
қалауы принципі қазірдің өзінде өзара саяси қарсылықты күшейтіп, мемлекетті
күйзеліске жеткізу жағдайы көп кездеседі. Көпшілік принципінің ең басты
кемшілігі - азшылық пікірін түгелдей жоққа шығару болып саналады.
Көпшілік үстемдігі – демократияның негізгі шарты екені анық, бірақ бұл
әділдік принципінің бұрмалануы. Сол себептен, консенсустің міндеті –
азаматтардың ортақ мақсат үшін өз ойын ашық білдіретін әртүрлі пікірлерді,
ұсыныстарды, идеяларды жинақтау.
Консенсустың нәтижелі болуы азшылықықа ешқандай қысым
жасалмауына, озбырлық күш қолданбауға тікелей байланысты.Себебі
көпшіліктің өзінің де қателесуі мүмкін, ал азшылықтың айқын саяси шешім
ұсынуы мүмкін. Мысалы, Кеңес өкіметі тұсындағы «халық жаулары» атанған
қазақ зиялыларының жалпы халық саны бойынша алғанда азшылықты
білдіргені тарихтан белгілі. Бірақ азшылық болғанның өзінде КСРО бойынша
олардың саны 10 миллионнан асқан еді.
Тағы бір мысал: БҰҰ-ның бүкіл қызметіне (осы ұйым құрылғаннан бастап)
талдау жасалғанда, Бас Ассамблеяның көптеген резолюцияларының
тиімсіздігіне себеп болған олардың жалпы көпшіліктің шешімімен
қабылдануынан екені анықталды.Себебі көпшілік принциппен қабылданған
шешімнің барлық кезде нәтижелі бола бермейтіндігін өмірдің өзі дәлелдеп
отыр. Мысалы, Біріккен Ұлттар Ұйымында тіпті бір ғана мемлекет мүддесіне
қарсы қабылданған шешім ақыр соңында ұтымды болып шықпайтыны белгілі.
Қазіргі таңда БҰҰ-ның көптеген мүшелері осы замандық жағдайларда
саяси тиімді шешімдерді қабылдауға апаратын бірегей жол—ол консенсус әдісі
деген тоқтамға келді, статистикалық деректер де осыны көрсетеді. Мысалы, Бас
Ассамблеяның 13-ші сессиясында консенсус әдісімен барлық 112
резолюцияның 39-ы (35%) қабылданса, ал 40-шы сессияда 259 резолюцияның
184-і (70%) осы жолмен қабылданды.
Консенсустік пікір тепе-тең мүмкіндіктер әдісі болып табылады.
Сонымен ортақ қоғамдық пікір консенсус арқылы қоғамның барлық
мүшелерінің пікірлерінен қалыптасады. Кез-келген мәселені шешу барысында
көзқарастардың барлығы да ескерілуі, талқылануы қажет.
Консенсус барлық басқа тәсілдер алдында әлеуметтік-саяси қарама-
қайшылықтар мен дауларды тиімді шешуге мүмкіндік беретін практикалық
қолданыстағы талассыз амал болып саналады. Ол осы заман үшін бір жағынан,
мүдделердің жіктелуіне, екінші жағынан, әртүрлі әлеуметтік топтар
мүдделерінің үйлесуімен сипатталады. Консенсус қоғамдық пікірдің саяси
процестерге тікелей ықпал етуін бейімдеп қана қоймайды, қоғамдық пікірдің
өзін қалыптастырады.
142
Консенсус тарихи эволюцияға ие. Егер орта ғасырларда феодалдық
мемлекетті ішкі тартыстар әлсіретіп, оларды тоқтататын тек ғана абсолюттік
жоғарғы өкімет болса, ХХ ғасырда қоғамдық өзара қақтығысты реттейтін
көпшілік мүддесі, көпшілік принципі арқылы қалыптасатын халық билігі
орнады. Қазіргі саяси шешімдердің негізі болатын жеке адамның құқық теңдігі.
Тіпті олардың тасасында белгілі бір бөліктің, мейлі аз болсын, немесе толық
құқықты меңгерген нақты азаматтардың шоғыры тұрсын, бірде-бір шынайы
адамгершілік көзделген мүдде жалғандықпен жойылып жіберілмейтін жүйені
құру.
Қорыта келгенде, саяси шиеленістер – адамзат қоғамында заңды, міндетті
түрде орын алатын саяси құбылыс, әлеуметтік өзара әрекет үлгісі ретінде
сипатталады, сондықтан шиеленістер кездейсоқ оқиға болып саналмайды.
Саяси шиеленістер -
әлеуметтендіру жолдарының бірі, қоғамның
бақылауындағы болуы қажет саяси құбылыс. Әлеуметтік шиеленіс әлеуметтік
прогресстің басты қозғаушы күштерінің бірі ретінде анықталып, барлық
уақытта жұп түрінде өмір сүреді: шиеленіс – келісім, шиеленіс – тұрақтылық,
шиеленіс – тәртіп, шиеленіс – тыныштық, шиеленіс – консенсус.
Әртүрлі саяси пікірлер әлеуметтік жүйенің тоқырауының алдын алып,
жаңалықтарға (реформаларға) жол ашады. Осы себептен консенсус (келісім)
қоғамның қалыпты жағдайы, ал шиеленіс – уақытша жағдайы болып саналады.
Тұтастай алғанда, әлеуметтік шиеленіс концепциясын жақтайтындар
үшін шиеленістерді антагонистік емес қарама-қайшылықтар тұрғысында
қарастырудың, оларды реттеу мүмкіндігі бар екеніне сенімді болудың маңызы
өте жоғары.
Бақылау сұрақтары
1. Саяси шиеленістер дамуы барысындағы негізгі кезеңдер.
2. Ұлтаралық шиеленістердің пайда болуының негізгі себептері.
3. Ұлтаралық шиеленістердің шешу жолдары.
4. Қазақстанның қоғамдық-саяси өміріндегі Қазақстан халқы Ассамблеясының
орны
5. Консенсус мәселелерін терең зерттеген ғалымдар
6. Саяси шиеленістер әлеуметтік дамудың басты қозғушы күштері деген
қағиданы қалай түсінесіз?
7. Конфликтология (шиеленістану) қай елдердің оқу орындарында пән ретінде
жүргізіледі?
8. Шиеленістану теориясының негізгі даму кезеңдері
143
ХІІ тарау
ӘЛЕМДІК САЯСАТ ТЕОРИЯСЫ, ҚАЗІРГІ КЕЗЕҢДЕГІ
ХАЛЫҚАРАЛЫҚ САЯСИ ЖҮЙЕНІҢ ҚАЛЫПТАСУЫ
1. Халықаралық қатынастар: белгілері және негізгі бағыттары
Мемлекеттердің өзара қатынастары проблемасының теориялық негіздерін
талдау саяси философия мен тарихта ежелгі дәуір кезеңінің өзінен (Фукидид:
“Пелопеннес соғысының тарихы”, Цицерон: “Мемлекет туралы”) бастау алды.
Бұл кезеңде, бірінші кезекте, мемлекеттердің мүдделеріне байланысты соғыс
және бейбітшілік мәселелеріне неғұрлым көп көңіл бөлінді. Міне, осы
мәселелер
кейінгі
кезеңдегі
классикалық
теориялық
саясат
тұжырымдамаларынан негізгі көзқарас бағыттарының қайнар көзі болды.
Халықаралық саяси қатынастарды зерттеудегі классикалық (дәстүрлі)
бағыттың өкілдері Н.Макиавелли, Т.Гоббс, Э.де Ваттель, К.фон Клаузевиц
және басқалары осы бағыттың дамуында маңызды роль атқарды. Т.Гоббстың
“барлығы барлығына қарсы” соғыс туралы тезистеріне сәйкес халықаралық
қатынастардың
барлық
мемлекеттердің
теңдігімен,
егемендігімен
шарттастырылған табиғи жағдайды сақтаумен, немесе бәсекелестікпен, өзара
сенімсіздікпен, тұрақты қарама-қарсылықтармен сипатталатыны анықталды.
Нәтижесінде құқықтық, моральдық және олардың өзара қатынастары бойынша
олардағы күштеу қимылдарына шектеу болмады. Мұндай жағдайда
мемлекетаралық өзара қимылдар басты және “табиғи” реттеуші күш (бәрінен
бұрын соғыс) болуы мүмкін еді.
Мемлекетаралық қатынастардың еуропалық жүйесін (кешеуілдеген
ортағасырлық және Жаңа дәуір кезеңінде) қалыптастыру және дамыту белгілі
бір трансформацияға танылған осы тезис саяси тең салмақ теориясының
(“күш балансы” идеясы) философиялық-құқықтық және этикалық негізі болды
(Б.Спиноза, Д.Юм, Э.де Ваттель). Жаңа үлгіде еуропалық мемлекеттердің өз
ішінде күш пен ықпалды салыстырмалы теңестіруді қолдаумен қамтамасыз
ететін мүдделерге жол берілді. Көзқарастың осы тұрғысында мемлекеттердің
бірінің қатер төндіруінің алдын алудың басты әдісі превентивті (ескерту) соғыс
және коалиция құру болып табылады. Осындай жолмен тәртіптің бекітілген
ережесін, жасалған тең құқық жағдайын бұзуға дайын қуатты агрессордың
гегемондық құрсауын ұжымдық тәртіппен мәжбүрлеп ұстауға халықаралық
жағдайдың қалыптылығына кепілдік беріледі.
Халықаралық қатынастардың классикалық ұйғарымдары үш өзекті
ұғымнан – «мемлекет аумағы”, “мемлекет егемендігі”, “мемлекет
қауіпсіздігінен” тұрады. Біріншісі – аумақтық (“кеңістік” тұрғыда алынған)
халықаралық қатынастарды зерттеу геосаясат шеңберінде маңызды орын
алады.
Халықаралық қатынастың жеке зерттеу саласы болып табылатын
геосаясат ХІХ ғасырдың соңы – ХХ ғасырдың басында пайда болды.
“Геосаясат” ұғымын ғылыми айналымға швед ғалымы және саясаткері
144
Р.Челлен енгізді, ал классикалық геосаясаттың басқа көрнекті өкілдері болып
А.Т.Мэхэн, Г.Маккиндер, Н.Спайкмен, К.Хаусхофер саналады. Геосаясат
тұрғысынан алғанда шынайы ұлы держава (динамикалық, яғни қарқынды
дамушы мемлекет) өзінің көршілерімен еркін саясат әрекетін «өмір
кеңістіктігін ұлғайту» жолымен қамтамасыз етеді: өз аумағын, тіпті бірнеше
аймақты, кейде тұтас әлемді қадағалап отыру позициясын ұстанады.
Геосаясат жер бетін мемлекетке бөлудің өзгермеушілігін, ал, бір елдің
екінші бір елге қарсы тұруын, «идеологиялық күрес» және “қырғи-қабақ соғыс”
негізінде шешуді қарастырады.
Дәстүрлі идеалистік бағыттағылар (Ф.де Витториа (1480-1546), Г.Гроций
(1583-1645), И.Кант (1724-1804) т.б) керісінше жалпы адамзат қоғамының
проблемаларын космополис идеясындағы моральдық және саяси бірлік,
адамның бас бостандығы мен мемлекеттік қатынастар негізінде шешуді
ұсынады.
Бұл теориялық зерттеулерде міндеттіліктер қарастырылып, халықаралық
қатынастарды құқықтық және моральдық реттеу жолымен шешудің адамдар
және мемлекеттер арасындағы мәңгі бейбіт өмір сүрудің қажеттілігі мен
мүмкіндіктері анықталды. Бұл жағдайда құқықтарды күштеп бекітуді және
мүдделерді жүзеге асырудың “биологиялық концепциясымен” алмастыруға тиіс
жалпыадамзаттық құндылықтарды еркін қолдануға баса назар аударылды.
Саяси ғылымда халықаралық қатынастар проблемасы бойынша бірнеше
теориялық парадигмалар (үлгілер) қалыптасқан. Олар: «саяси идеализм»,
«модернизм», «трансұлттық», «халықаралық қатынастар әлеуметтану» мектебі,
«полемология», «марксистік» «неомарксизм», «неореализм».
Осылардың әрқайсысына қысқаша мәлімет берейік.
“Саяси идеализм”: утопия, морализм,
легализм. (Д.Перкинс,
Ф.Танненбаум, Дж.Шоттуэл, Т.Кук, М.Мус, В.Дин, Р.Кларк, Л.Б.Сон т.б.)
әлемдік саясатты құқық және мораль тұрғысынан қарастырады. Зерттеулердің
негізгі тақырыбы – халықаралық қарым-қатынастарды халықаралық құқық
нормаларымен, адамгершілік негізде және әділеттілікпен реттеу.
“Модернизм” (К.Райт, М.Каплан, К.Дайч, Д.Сингер, Э.Ханс және
басқалары) – бұл “эмпирикалық талдау” теориясы, саясатты жүйелеп талдау
үлгілері. Олар реттілік “ғылыми” айқындауға, нақты ғылымдардың (физика,
кибернетика, математика, психология) зерттеу әдістерін пайдалануға,
“бейидеологиялық” жиынтық пен фактілерді және нақты халықаралық
процестер индикаторларын сандық зерттеуге, эмпирикалық талдауға
негізделген.
“Трансұлттық”: әлемдік дамудың өзара байланыстылығы, әлеуметтік-
экономикалық артта қалудан және саяси тәуелді болудан сақтандыру теориясы.
Өкілдері: Р.О.Коохейн, Дж.Най, Дж.Розенау, Д.Митрани және т.б.
халықаралық қатынастың басты атқарушысы ретіндегі мемлекеттің ролі
туралы классикалық тезиске күмән келтіреді.
1980 жылдардың басынан бастап еуропалық теориялық саяси ойлау
жүйесіне мемлекетаралық әлеуметтік жақындасу факторлары күшті әсер етті.
Ол бәрінен бұрын халықаралық қатынастар әлеуметтануының, француз
145
мектебінің қызметінің ерекшелігі болып (Ш.Заргбиб, Д.Дрейфюс, Ф.Моро
Дефарж, П.-Ф.Гонидек, Ш.Шомон, Р.Арон, Г.Бутуль, Ж-П.Деррьеник, Р.Боск,
Ж.Унцингер, М.Мерль) халықаралық қатынастар “саяси реализм” сипатында
зерттелді.
Халықаралық
қатынастардың
француздық
мектебіндегі
ерекше
бағыттардың бірі – нақты және жаратылыстану ғылымдарының әдістерін
пайдалана отырып, “ұжымдық арандатушылық” ұстанымын (соғыстарды,
шиеленістерді) зерттейтін полемология (Г.Бутуль, Л.Пуарье, Ж-Л.Аннэкэн).
Полемологтар көзқарасына үңілсек, соғыс – қоғамның динамикалық барысын
білдіретін күрделі әлеуметтік феномен ұжымдық имитацияның (диалог пен
мәдениетті пайдалану) басты факторы, өркениет жалғасуының тиімді үлгісі,
соғыс-техникалық прогрестің қозғаушы күші, қоғамдық өмірде өз нәтижесін
беретін маңызды, өтпелі үлгісі ретіндегі тең қалыптылықты бұзу мен қалпына
келтірудің қайнар көзі.
Марксистік парадигма экономикалық детерминизм мен таптық
көзқарас халықаралық қарым-қатынастардың, үстемдік пен бағынушылықтың,
таптық күрес пен революциялардың теориялық алғы шарты ретінде түсіндірді.
Халықаралық қатынастар теориясының қазіргі кезеңі – ғылыми
зерттеулердегі жаңа әдістемелердің пайда болуымен, бұрынғы концепциялық
құрылымдарға тән кейбір ережелерді ревизиялау проблематикасының
күрделенуімен сипатталады. Мысалы, “неомарксизмнің” өкілдері (П.Баран,
П.Суизи, С.Амин, И.Валлерстайн және басқалары) осы замандық әлем
тұтастығын халықаралық қатынастарда пайдалану мен бағыну элементтерін
сақтауды, оның өзара байланыстарының симметриялық еместігін мойындайды.
“Неореализм” (“құрылымдық реализм”, “структурализм” (К.Уолц,
Р.Гилпин, Б.Базан, Д.Грейко) бір жағынан ұлы державалардың өзара іс-
қимылының нәтижесінде біріккен халықаралық жүйе құрылымын талдау
барысында пайдаланылатын “саяси реализмнің” басты ұғымының маңызын
жоғары бағалайды. Ал, екінші жағынан, “неореализм” белгілі бір дәрежеде
“модернизммен” (халықаралық процестерді зерттеу әдістемесі) және
“трансұлтшылдықпен” (жекелеген мемлекеттерді жаһандану жүйесінің
элементтері ретінде тану) жақындасады.
Халықаралық қатынастарды ғылыми зерттеудегі жаңалық болып нақты
деректер негізінде модельдер құру, халықаралық саясаттың нақты мәселелерін
зерттеуден тұтас ішкі өзара байланыстағы әлемдік қауымдастық, халықаралық
тәртіп проблемаларын талдауға, халықаралық қатынастарды әлемдік даму
процестерінің құрамдас бөлігі ретінде түсінуге өту саналады. Бұны
“тәртіптелген өзгерістер”, “әлемдік дамуға бағытталған”, “орнықты даму”
концепцияларының пайда болуы айғақтайды.
Халықаралық қатынастар проблемасында жоғарыда аталған бағыттармен
қатар әлемдік, халықаралық және ішкі саясат болып жіктелуі саяси ғылымда
маңызды орын алады.
Ең алдымен, халықаралық қатынастар проблемасын талдаудан
бастайтын болсақ - ол мемлекеттің территориялық шекара аумағынан шығатын
билік қатынастары (билікті, байлықты, ықпалды бөлу және бекіту) бойынша
146
өзара іс-қимыл жиынтығы. Бұл ретте бұл қатынастар мемлекетпен бір мезгілде
туындайды. Мемлекетке дейінгі орын алған тайпааралық қатынастар (жерді
ортақ мекендеу, біріккен аңшылық кәсіп, материалдық құндылықтардың өзара
алмасуы) тұрғысында өзінің және өзге аумақтың егемендігін сақтауды және
қандай да бір саяси ұйымның билік үстемдігін көздеген жоқ. Сондықтан
мемлекеттер арасындағы байланыстар ағылшын философы және заңгері
Д.Бентам (1748-1832) енгізген “халықаралық қатынастар” ұғымымен
сипатталатын болды. Алайда, уақыт өте келе бұл ұғымының мазмұны ұлғайды;
қазіргі кезде мемлекеттік іс-қимылдар, аумақтық құрылымдар шеңберінен
шығатын, мемлекеттер арасындағы саяси, экономикалық, дипломатиялық,
әскери, мәдени және де өзге байланыстар жиынтығын, халықаралық көлемде
(әлем халықтары арасында) негізгі әлеуметтік, экономикалық және мемлекеттік
қызметті бейнелейтін қоғамдық қатынастардың айрықша түрі деп анықталды.
Халықаралық қатынастар түрлері мынадай:
1) қоғамдық өмір салалары мен қатынастардың мазмұны бойынша – саяси,
экономикалық, әскери-стратегиялық, мәдени, идеологиялық, дипломатиялық;
2) өзара іс-қимылға қатысушылар бойынша – мемлекетаралық, әртүрлі
халықаралық ұйымдардың, трансұлттық корпорациялардың (ТНК) және
басқаларының арасындағы қатынас;
3) қатынастар сипаты бойынша-- құқықтық реттеу сипатынан туындайтын
мемлекетаралық қатынастар, іс жүзіндегі мемлекеттің ішкі құзырына кіретін,
алайда халықаралық-құқықтық реттеу (халықаралық жеке құқық) саласына
жататын мемлекеттік емес сипаттағы мемлекетаралық қатынастар.
4) Халықаралық қатынастар ынталылық дәрежесіне қарай --қалыпты – қалыпты
емес, сенімді – алауыздық, ынтымақтастық – шиеленістік болып бөлінеді.
“Әлемдік саясат” және “халықаралық саясат”
ұғымдарына
халықаралық аренада болып жатқан оқиғалар жатады. Олардың арасындағы
негізгі айырмашылықтар дәстүрлі емес субъектілердің қатысу деңгейімен
анықталады; халықаралық саясат белсенділігі мемлекеттердің халықаралық
аренадағы өзара іс-қимылын, қызметін бейнелейді және олардың арасында
әртүрлі салада екіжақты және көпжақты байланыс орнатады.
Елдің сыртқы саясаты – мемлекеттің халықаралық саясатындағы
жалпыәлемдік және ұлттық мүдделерін білдіруге қажет негізгі принциптерін
нақты жүзеге асыру, өзге мемлекеттермен және халықтармен қатынастарды
реттеу, тұтастай алғанда халықаралық процестерге тиімді ықпал жасау; бұл
мемлекеттің халықаралық саясаттың жалпы бағыты.
Мақсаттар мен құралдар қатынасының бірлігі негізінде перспективалық
мақсатқа жетудің ұзақ уақыттық жолдарын тиімді таңдау мен пайдалануды,
меңгеруді бейнелейтін саяси-стратегия ұғымы. Стратегия құралдары ретінде
мемлекет бақылауында болатын, мемлекеттік билік органдары қолдануды
жоспарлайтын және мемлекеттік стратегиялық мақсаттарға жету үшін
пайдаланатын мемлекет ресурстары (материалдық және рухани) танылады.
Саяси дипломатия деп халықаралық шиеленістерді тоқтату немесе
реттеу, ынтымақтастықты ұлғайту және тереңдету мақсатында келіссөздер
жүргізу мен өзара тиімді ізденістер өнерін атайды. Дипломатия - «күш
147
факторын» пайдаланудың «мәдениетті техникасы», «мәжбүрлеу техникасы»,
«реттеу процедурасы» және «келісімге жету техникасы» деп те анықтау жиі
кездеседі. Кеңінен алғанда саяси дипломатия өз өкілдіктері бойынша сыртқы
саяси қатынастар жүргізуші мемлекеттік мекемелердің ресми қызметін, әрбір
мемлекеттің шет елдердегі өз мүддесін қорғау мен жүзеге асыру қызметін
атқарады.
Мемлекеттер арасындағы қатынастар халықаралық аренада екі және
көпжақты келісімдер тұрғысында тіркелген халықаралық құқықтар, нормалар
мен принциптер арқылы реттеледі. Олардың аса маңыздылары: БҰҰ Жарғысы,
БҰҰ Бас Ассамблеясының БҰҰ Жарғысына сәйкес мемлекеттер арасындағы
достық қатынастар мен ынтымақтастыққа қатысты халықаралық құқық
принциптері туралы Декларациясы, ЕҚЫҰ-ның Қорытынды актісінде
сипатталған қатысушы мемлекеттердің өзара қатынасындағы басшылыққа
алатын принциптер Декларациясы.
Халықаралық қатынастарға қатысушылар “актор” терминімен аталады.
Бұл сөз қатысушылардың әрқайсысы халықаралық қатынастарға айтарлықтай
ықпал етіп, халықаралық саясатта белгілі роль атқаруын, қандай да бір іс-
қимылды жүзеге асыруын сипаттайды. Айта кету керек, халықаралық
қатынастар акторлары сахна актёрларына өте ұқсас. Ал, актерлардан
өзгешелігі, тәртіп тәсілін жалпыға танылған нормалар шеңберінде ғана таңдай
алады.
“Актор” терминіне мағынасы жағынан “халықаралық қатынастар
субъектісі” ұғымы сәйкес келеді. Халықаралық қатынастар субъектісі тұтастай
алғанда халықаралық ахуалға ықпал етіп, өзге, әлсіз қатысушыларды, басқа да
іс-қимылдарды жүзеге асыруға мәжбүрлеуді немесе өз саясатының шеңберінде
дербес, белсенді сыртқы саясат жүргізеді.
Халықаралық қатынастарға қатысушылар негізінен екі түрге бөлінеді:
дәстүрлі (негізгі, алғашқы бастаушы) және типтік емес.
1. Дәстүрлі қатысушыларға ең алдымен халықаралық құқық пен
халықаралық қауымдастықтың басты субъектісі қатарындағы мемлекеттер
жатады. Мемлекет (ұлттық мемлекет) адамзат қоғамдастығы саяси ұйымының
әмбебап үлгісі ретінде халықаралық, сыртқы саясаттағы билік өкілеттіктерін
орындайтын, ұлттық мүдделерді қорғайтын және жүзеге асыратын,
халықаралық қатынастардың өзге қатысушылар арасындағы байланыстың кең
ауқымын бақылайтын егеменді саяси бірлік болып саналады.
Барлық мемлекеттердің негізін ұлттар құрайды, сөйтсе де халықаралық
қатынаста «олардың бірқатарының мәртебесі өзгелерге қарағанда жоғары»
(Б.Рассет, Х.Стар) болса – мемлекеттердің сөз жүзіндегі заңды теңдігі
(халықаралық құқық бойынша) олардың халықаралық аренадағы ұлттық
қуатының теңсіздігімен (экономикалық әлуетімен, саяси беделімен, жер
көлемінің кеңдігімен және басқалары) қайшы келеді, сондықтан іс жүзінде
мемлекеттің өз егемендігін қорғаудағы тең емес мүмкіндіктері құқықтық
теңдікке сәйкес келмейді. Бұл проблеманы шешудің нәтижелі тәсілі болып
халықаралық стратификация үлгісі саналады, ол төмендегідей түрге
бөлінеді:
148
1) Жоғарғы державалар (супердержавалар) – халықаралық жүйеге және оның
барлығы мүшелеріне сан және сапа жағынан ықпал етуге мүмкіндік беретін
барлық ресурстарды (адами, экономикалық, дипломатиялық, жағырапиялық
және әскери) иемденген мемлекеттер. Бұлар халықаралық саясатта жаһандық
“күш орталықтары” мысалы, “қырғи-қабақ соғыс” дәуіріндегі АҚШ пен КСРО.
2) Ұлы державалар - әлемдік дамуға елеулі ықпал ететін, алайда халықаралық
қатынастарға
үстемдік
жасамайтын
мемлекеттер.
Олардың
нақты
мүмкіндіктері, өздерінің ролі белгілі бір аймақпен, мемлекетаралық
қатынастардың жекелеген саласымен шектеледі. Жаһандану жүйесінің
қалыптастыру мәселелерін шешу оларға байланысты емес. Бұндай мемлекеттер
аймақтық “күш орталықтары”, “квазижоғарғы державалар” болуы мүмкін,
қазіргі жағдайдағы – Ресей, Қытай, Ұлыбритания, Германия, Жапония.
3) Орта державалар – жақын маңайға берік ықпал ететін Қазақстан және
Еуропа мен Азияның біраз елдері.
4) Кіші мемлекеттер – халықаралық қатынастарға бәсең ықпал ететін, алайда
өзінің тәуелсіздігі мен аумақтық тұтастығын сақтауға жеткілікті құралдарды
иемденген Нидерланды, Дания, Швеция, Австрия және тағы басқалары;
5) Шағын мемлекеттер – сапа деңгейі ретіндегі жер аумағының көлемі
бойынша шағын, халқының саны 1 миллион адамнан аспайтын Лихтенштейн,
Сан-Марино, Люксембург, Андорра және т.б.
2. Типтік (дәстүрлі) емес қатысушылар. Қазіргі уақыттағы экологиялық
проблемаларының өзектілігімен, ғылыми-техникалық прогресс әсерімен,
коммуникацияның дамуымен мемлекеттік емес (трансұлттық, типтік емес)
халықаралық қатынастардың қатысушылары әлемдік аренада іс-әрекет
жасаушылар; “екінші әлем” терминімен (Дж.Розенау) аталатын бұл
халықаралық ұйымдар, (трансұлттық корпорациялар, өзге де қоғамдық күштер
мен қозғалыстар) қазіргі кезде зор маңызға ие болып отыр.
Халықаралық ұйымдар - мемлекеттер ынтымақтастығының дамуы мен
халықаралық проблемаларды шешуге ықпал ету үшін халықаралық келісімдер
(жарғылар, статустар және басқа құрылтайшылық құжаттар) негізінде құрылған
үкіметаралық және үкіметтік емес сипаттағы тұрақты бірлестіктерді құрайды.
Тұтастай алғанда олардың пайда болуы қоғамдық өмірдің әртүрлі
салаларындағы ұлтаралық ынтымақтастыққа бетбұрысты, мемлекеттердің
функциялық ынтымақтастығы қажеттілігін білдіреді.
Халықаралық саяси ұйымдар әртүрлі негіздер бойынша сипатталады.
Мүшелерінің сипаты бойынша мемлекетаралық (үкімет аралық саяси
ұйым - ҮАСҰ) және (ҮЕСҰ) үкіметтік емес ұйымдарға бөлінеді.
Мемлекетаралық саяси ұйымдардың белгілері: мемлекеттің мүшелігі,
құрылтайшылық халықаралық келісім-шарттың, тұрақты органдардың болуы.
Қазіргі таңда 400-ден астам ҮАСҰ бар.
Бірінші ҮАСҰ болып Рейн кеме шаруашылығы жөніндегі тұрақты
комиссия (1815 ж.) құрылды. ХІХ ғасырдың аяғы – ХХ ғасырдың басында
өнеркәсіп,
техника,
коммуникация
салаларындағы
мемлекеттер
ынтымақтастығы үшін ҮАСҰ-ғы өмірге келді. Олар: Халықаралық телеграф
одағы, Халықаралық өлшем және таразылар бюросы, Бүкіләлемдік пошта
149
одағы, өнеркәсіптік меншікті қорғау одағы); бірінші дүниежүзілік соғыстан
кейін – Ұлттар Лигасы және т.б. Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі
мемлекеттердің жаһандану ынтымақтастығының тәжірибесі 1945жылы әмбебап
халықаралық қауіпсіздік ұйымы – қазіргі таңда 190-ға жуық мемлекетті
біріктіріп отырған Біріккен Ұлттар ұйымын (БҰҰ) құруға мүмкіндік берді.
БҰҰ жарғысына сәйкес оның 6 басты органы бар:
1) Бас Ассамблея (БА) – халықаралық бейбітшілікті нығайту, қарулануды
қысқарту, халықаралық ынтымақтастықты дамыту салаларындағы маңызды
мәселелерді шешетін кеңесші өкілетті орган ( БҰҰ мүшелері енеді);
2) Қауіпсіздік Кеңесі (ҚК) – тұрақты 5 мүшеден (Ресей, АҚШ, Ұлыбритания,
Франция, ҚХР) және әділ жағырапиялық өкілеттілік өлшем мен халықаралық
қауіпсіздікті қамтамасыз етуге қатысу деңгейі негізінде тұрақты емес 10
мүшеден (3 орын – Африка, 2 – Азия, 2 – Латын Америкасы, 2 – Батыс Еуропа,
1 – Шығыс Еуропа) тұрады. Бұл – тұрақты қызмет ететін, халықаралық
бейбітшілік пен қауіпсіздікті қорғау үшін басты жауапкершілікке ие болатын,
барлық мемлекеттердің – БҰҰ мүшелерінің атынан қызмет атқаратын саяси
және атқарушы орган. Қауіпсіздік Кеңесі бейбітшілікке төнетін кез-келген
қатерді анықтап (ахуалды сарапқа салады), сарапқа салу негізінде құқық
бұзушыларға мәжбүрлеу шаралары туралы ұсыныстар немесе шешімдер
қабылдайды. Олар әскери емес – экономикалық, дипломатиялық шаралар;
3) Экономикалық және әлеуметтік кеңес (БҰҰ-ның БА-сы 3 жылға сайлаған 54
мүшеден тұрады) – БҰҰ-ы жүйесіндегі мекемелердің экономикалық және
әлеуметтік қызметін үйлестіруді жүзеге асырады;
4) Қамқорлық-көмек жөніндегі Кеңес (5 мүшеден тұрады – Ресей, АҚШ,
Ұлыбритания, Франция, ҚХР) осы халықаралық жүйені бақылау мақсатында
құрылған орган;
5) Халықаралық сот (БҰҰ-ның БА-сы мен ҚК 9 жылға сайланатын 15 тәуелсіз
соттан тұрады). БҰҰ-ның бас сот органы, тек ғана жеке мемлекеттер ұсынған
дауларды қарайды және ол бойынша нақты, міндеттеуші шешімдер
қабылдайды, сондай-ақ кез-келген заңгерлік мәселе бойынша кеңесшілік
қорытынды жасайды. Халықаралық сот даулы халықаралық проблемаларды
бейбіт жолмен шешуге ықпал етеді;
6) Секретариат (қызметкерлерінің жалпы саны 50 мыңға жуық) БҰҰ жүйесі
органдарын жабдықтауды, жүйе шеңберінде талданған бағдарламаларды
орындауды, осы ұйым мүшелері шығарған халықаралық шарттарды тіркеуді,
зерттеуді және басқа да іс-шараларды қамтамасыз ететін орган. Оған БҰҰ –ның
ҚК ұсынысы бойынша БА 5 жылға (қайта сайлану құқығымен бекітетін) бас
әкімші лауазымының иесі болып саналатын Бас хатшы жетекшілік етеді.
БҰҰ жүйесіне арнаулы салаларда ынтымақтастықты жүзеге асыратын
әмбебап сипаттағы мамандандырылған 16 мекеме – ҮАСҰ кіреді: олар
әлеуметтік (Халықаралық еңбек ұйымы – ХЕК, Бүкіләлемдік денсаулық сақтау
ұйымы – БАСҰ); мәдени және гуманитарлық (БҰҰ-ның ғылым мен мәдениет
мәселелері жөніндегі ұйымы – ЮНЕСКО, интеллектуалдық меншіктің
Бүкіләлемдік ұйымы - ВОИС); экономикалық (БҰҰ-ның өнеркәсіптік даму
жөніндегі ұйымы ЮНИДО); қаржы-кредиттік (халықаралық қайта құру және
150
даму банкісі – МБРР, Халықаралық валюта қоры – МВФ, халықаралық даму
ассоциациясы – МАР, Халықаралық қаржы корпорациясы – МФК); ауыл
шаруашылығы саласында (БҰҰ-ның азық-түлік және ауыл шаруашылығы
ұйымы – ФАО, Халықаралық ауыл шаруашылығын дамыту қоры - ИФАД);
көлік және байланыс (халықаралық азаматтық авиация ұйымы – ИКАО,
халықаралық теңізшілер ұйымы – ИМО, Бүкіләлемдік пошта одағы – ВПС,
халықаралық электрлік байланыс одағы - МСЭ); метереологияда (Бүкіләлемдік
метереологиялық ұйым – ВМО), сондай-ақ арнаулы автономиялық ұйымдар –
халықаралық атом энергиясы жөніндегі агенттік (МАГАТЭ), БҰҰ-ның сауда
және даму жөніндегі конференциясы (ЮНКТАД), БҰҰ-ның даму бағдарламасы
(ПРООН), БҰҰ-ның қоршаған орта жөніндегі бағдарламасы (ЮНЕП). Кейде
БҰҰ-ның жүйесіне Халықаралық инвестиция жөніндегі агенттікті (МАИГ)
және Бүкіләлемдік сауда ұйымын (ВТО) қосады. НПО деген ұйымның
айырмашылығы-- аумақтық емес құрылым. Олардың мүшелері егемен
мемлекеттер болып танылмайды. НПО (“егемендіктен тыс акторлар” үш
мақсатқа сәйкес келеді: құрамы мен қызметі жағынан халықаралық сипатта,
құрылтайшылығы – жеке сипатта, қызметі – ерікті сипатта). Тар мағынада
алғанда НПО – мемлекеттік емес институттар мен бірнеше елді жекелей
біріктіретін арнаулы саладағы ынтымақтастық құрылымдары – діни ұйымдар
(шіркеулердің Экуменикалық кеңесі), ғалымдар ұйымдары (Пагуош
қозғалысы), құқықтық (Халықаралық рақымшылдық) және басқа ұйымдар. Кең
мағынада алғанда НПО құрамына іс жүзінде халықаралық қатынастардың
барлық мемлекеттік емес қатысушылары кіреді: саяси қозғалыстар
(Социалистік интернационал), гуманитарлық (Халықаралық Қызыл Крест және
Қызыл Жарты Ай Федерациясы). Басқа сипаттағы трансұлттық кәсіпорындар
(ТНП) мүшелері: “өндіруші мемлекеттер ассоциациясы”, «мысты экспортқа
шығарушылар ұйымы»; «темірді экспортқа шығарушылар ұйымы». Бұлардың
көпшілігі БҰҰ жүйесіндегі мамандандырылған мекемелер жанындағы кеңесші
мәртебесіне ие болған ұйымдар мен мекемелер.. Олар саяси, экономикалық,
әлеуметтік,
ғылыми-техникалық
проблемаларды
шешуде
БҰҰ-мен
ынтымақтасады. Мысалы, Бүкіләлемдік бейбітшілік одағы – ВСМ,
халықаралық ғылыми одақтар кеңесі – МСНС және басқалары.
Үкіметаралық ұйымдар қатысушылар шеңбері жөнінде ғаламдық
(бүкіләлемдік) және шектеулі құрамдарға бөлінеді. Ғаламдық (“Ислам
конференциясы” ұйымы - ОИК). Аймақтық шектеулі (Тәуелсіз Мемлекеттер
Достастығы – ТМД, Оңтүстік-Шығыс Азия мемлекеттерінің Ассоциациясы –
АСЕАН, ШЫҰ, араб мемлекеттерінің лигасы – ЛАГ, африкалық бірлік ұйымы
– ОАЕ, Бенилюкс ұйымдары.)
Іс-қимылының мағынасына қарай (сферасына және бағытталған
қызметіне
сәйкес)
жалпымақсаттық
(БҰҰ),
экономикалық
(Оңтүстікамерикалық жалпы рынок - МЕРКОСУР), әскери-саяси (солтүстік
атлантикалық келісім-шарт ұйымы - НАТО), қаржылық (МВФ), ғылыми
(“Эврика”) және басқа ұйымдарға бөлінеді.
151
ХХ ғасырдың 90-жылдарында әртүрлі жағырапиялық аймақтардың
халықаралық ұйымдары енген трансдіни бірлестіктер (ЕС – АСЕАН, ЕС –
МЕРКОСУР және басқалары) кеңінен тарады.
Қазіргі кезде халықаралық қатынастарға кейбір ұлт –азаттық,
сепаратистік, лаңкестік ұйымдарды (Бен-Ладеннің Аль Кайдасы, Ирландия
республикалық армиясы – ИРА, Палестинаны азат ету ұйымы – ООП),
аймақтық және жергілікті ұйымдарды, жекелеген ұйымдарды жатқызуға
болады. Олардың қызметі кейбір жағдайда мемлекеттердің «тұрпайы» және
«субұлттық» дипломатия мен транс-шекаралық байланыстарды туындатады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Саяси шиеленістер және оппозиция


url: http://emirsaba.org/sayasattanu.html?page=16#“Әлемдік_саясат”_және_“халықаралық_саясат”

title: Саяси шиеленістер және оппозиция


url: http://emirsaba.org/sayasattanu.html?page=16#ХІІ_тарау__ӘЛЕМДІК_САЯСАТ_ТЕОРИЯСЫ,_ҚАЗІРГІ_КЕЗЕҢДЕГІ__ХАЛЫҚАРАЛЫҚ_САЯСИ_ЖҮЙЕНІҢ_ҚАЛЫПТАСУЫ

title: Саяси шиеленістер және оппозиция


url: http://emirsaba.org/sayasattanu.html?page=17#3._Жаңа_Қазақстан_халықаралық_қатынастар_жүйесінде

text:
2. Әлемдік саясат және халықаралық саяси жүйе
Халықаралық қатынастардың тарихи дамуы барысында оның
қатысушыларының сипаты, қызмет тәсілдері, өзара іс-қимыл көлемі
айтарлықтай өзгерді. Бұл жеке мемлекетаралық іс-қимылдардың белгілі бір
аймақ шеңберімен шектеліп қалуынан әлемдік жаһандануға өту белгісі. Қазіргі
кезде бүкіл әлем іс жүзінде халықаралық саясат кеңістігі болып, бірте-бірте
жаһандануға өту барысы аңғарылады. Ғаламдасу (жаһандану) саяси бағытымен
бірге мемлекеттер арасындағы “ұлттық мүдделер” бәсекелестігі тұрғысындағы
қатынастар қалыптасты олар, бір жағынан, бірнеше ұлы державаның даму
жолындағы бірігуіне айналса, екінші жағынан, саналы түрдегі өзінің
стратегиялық, перспективалық болашақтағы бірігу процесінде жетекшілік етуге
мүдделі. Бұл құбылыстар жаңа халықаралық қатынастар жүйесінің
қалыптасуын бейнелейді.
Халықаралық қатынастардың еуропалық жүйесінің қалыптасуы
ортағасырлық және Жаңа дәуір (ХYІ ғ.) кезеңінде жүзеге аса бастады. Бұл
процестің маңызды алғышарттары: 1) ХY ғасырдың соңы мен ХYІ ғасырдың
басындағы ұлы жағырапиялық ашулардан туындаған халықаралық саясат
кеңістігінің ұлғаюы; 2) халықаралық экономикалық қатынастардың әлемдік
жүйесінің пайда болуы; 3) халықаралық ынтымақтың әртүрлі үлгілерін ің
жетілуі; 4) аса ірі ұлттық мемлекеттердің құрылуы.
Халықаралық қатынастарды жаһандастыру бағыты өзіне қарсы
(идеологиялық және экономикалық басым болу) саясатымен қатар жүрді. Саяси
саладағы конфессиялық әртүрлі пікірлер мен көзқарастардың оқшаулануы,
өзара бірлігінің болмауы, еуропалық елдердің біркелкі емес экономикалық
дамуы орын алды. Жеке мемлекеттердің бірте-бірте жаңа халықаралық
қатынастарға өтуі олардың саяси-экономикалық оқшаулануын тоқтатты. Бұл
қатынастардың нәтижесінде ХYІІ ғасырдың ортасына қарай халықаралық
қатынастардың жалпыеуропалық үлгісі – еуропалық мемлекеттер іс-
қимылының күрделі жүйесінің қалыптасуына негіз болды. Осы халықаралық
қатынастар жүйесінің негізгі сипаттары:
1) жеке мемлекеттер арасындағы қатынастардың күрделенуі (саяси,
идеологиялық, экономикалық салаларда);
2) ортақ мүдделері негізінде құрылған және Еуропадағы саяси күштердің
қызметін атқаратын жүйенің қалыптаса басталуы;
152
3) мемлекеттердің сыртқы саяси концепцияларына сәйкес олардың
халықаралық алаңдағы іс-қимыл бағдарламаларының болуы.
Осы жүйе шеңберіндегі халықаралық қатынастардың ұзақ уақыт бойы
қалыптасқан негізгі принциптері: ұлттық (мемлекеттік) егемендік принципі
(ұлттық мемлекет құруды қоғамның саяси ұйымының басты үлгісі ретінде
ұстану) және күштердің (баланстың)
тепе-теңдік принципі (“ұлы
державалардың” жоғары мақсаттарының шығуымен, тәуелсіздіктен айырылу
шегінде тұрған мемлекеттердің бәсекелестікке түсуімен сәйкес келуі.)
Халықаралық қатынастардың еуропалық жүйесі -- халықаралық
саясаттың көлемін (жер шекарасын) ұлғайтып, бүкіләлемдік халықаралық
жүйеге айналды. Халықаралық жүйе құрылымның айтарлықтай күрделенуі
оның іс-қимылындағы элементтер мен типтер санының көбеюімен
ерекшеленді. Мемлекеттердің мақсатты қондырғылары мен сыртқы-саяси
құндылықтарында үлкен өзгерістер жүзеге асты; өз билігіндегі үлесті кеңейтуге
ұмтылу, жүйедегі орынды ұлғайтуға шақырған стратегиялық шекараларға
(ықпал аймақтарына) айрықша қызығушылық, өзара ұжымдық кепілдіктер
жүйесін орнықтырумен алмасты. Бұл өз кезегінде халықаралық ұйымдардың
белсенділігін, экономикалық жағдайын жақсарта отырып, жағырапиялық
факторлар үстемдігін әлсіретуге әкелді. Сыртқы саяси іс-қимылдардағы
соғыстың пайдасы сияқты көзқарастарға қарсы тұру нақты жүзеге асты.
Өзге құрылымдар тәрізді халықаралық қатынастар жүйесі де бірімен
бірінің іс-қимылында орын алатын элементтер жиынтығын иемденеді. Бұған
халықаралық жүйенің қызметін қолдайтын, оның дамуын қамтамасыз ететін іс-
қимыл бастаулары кіреді. Халықаралық жүйенің қызметі халықаралық
қатынастар ерекшеліктерімен айқындалады, олар:
1) халықаралық жүйе әлеуметтік (қоғамдық), ашық және бәсең ұйымдасқан
жүйе болып саналады; ол нақты шекараның болмауымен, сыртқы және ішкі
орталықтандырудың, құрамдық бірігудің төмен деңгейімен, автономияны
сақтап қалуымен сипатталады;
2) халықаралық жүйенің негізі болып саяси қатынастар саналады; халықаралық
қатынастардың белгілі бір жүйесіне тиісті өзара іс-қимылдар (ынтымақтастық,
бәсекелестік, шиеленіс) нәтижесінде қол жеткен жетістіктерді, ресурстар тарату
мен халықаралық аренадағы ықпал деңгейін тұтастай алғандағы күштер
қатынасын анықтайды.
3)
халықаралық жүйе – күрделі қалыптасқан жүйе; ол өзін құрайтын іс-
қимылдардың бірнеше деңгейінің, әртүрлі факторлардың халықаралық
қатынастарға қатысушылар арасындағы күштер салмағының, ішкі процестердің
және сыртқы ортаның ықпал етуі әсерінен өзгеріп отырады.
Сонымен, халықаралық жүйе - тұтастай алғанда халықаралық алаңдағы
тиісті кеңістік-уақыт контексіндегі қатынастардың формалды емес мекемелері
бола отырып, халықаралық қатынастарға қатысушылардың тәртібі мен
қызметінің нәтижесін анықтайтын және олардың халықаралық саясаттағы
ролін, өзара іс-қимылдарын, тәсілдерін сипаттайтын құрылым.
153
Халықаралық саяси жүйенің қалыптасуы ұзақ уақытқа созылған бірнеше
кезеңдерден өтті. Бұл жүйенің қалыптасуына шартты негіз болып халықаралық
тәртіптің жетілуі саналады.
« Халықаралық
тәртіп»
ұғымында
мемлекеттер
мен
басқа
институттардың маңызды қажеттіліктерін қамтамасыз етуге, олардың жұмыс
істеуіне, қауіпсіздігі мен дамуына қажетті шарттарды жасау мен қолдауға
бағытталған халықаралық қатынастар құрылымы анықталады. Халықаралық
тәртіп негізін күштердің өзара айқындалған қатынасқа, қалыптылыққа кепілдік
беретін халықаралық қатынастар тәртібі мен ережелерінің жалпыға бірдей
мойындалған жиынтығы құрайды. Ал, халықаралық тәртіп мемлекетаралық
өзара іс-қимылдарды реттеу нәтижесінде қалыптасады.
“Саяси үлгілер мен оны байланыстырушы барлық этностар
аралығындағы «әлемнің саяси қондырғысы” делінетін ұғымнан, абсолютті
егемендіктен бас тарта отырып, заңдық нормаларға (мемлекет құқықтарына)
және жалпыадамзаттық құндылықтарға (адам құқықтарына) жауап беретін
“әлемдік тәртіп” ұғымы мағынасы жағынан әлдеқайда кең.
Халықаралық қатынастардағы реттеуші принциптердің іс жүзіндегі
өзгерістері, халықаралық тәртіптің тарихи типтері былай сипатталады:
1) 1648-1815 ж ж. негізгі принциптер: ұлттық (мемлекеттік) егемендік және
саяси тепе-теңдік принциптері болды. Еуропалық тәртіп трансформациясы,
яғни, басты субъектісі халықаралық қатынастардың егеменді мемлекеттер
болатын өзара іс-қимылдардың орнықты жүйесі қалыптасты. Өзара
қатынастарды реттеуде өздігінен күш қолдануды шектеумен, мемлекеттің
халықаралық арена тәртібіне бақылау орнатуымен жүзеге асты. Еуропалық
тепе-теңдік жүйесінде бекітілген негізгі шарт, ереже егемендік принципі
(мемлекеттік мүдделердің шектелмеген бәсекелестігі) және жалпы мүдде
принципі (қалыптылық) келісім. Гегемондық бағыт алуды жүзеге асыру
барысында саяси күштерді өз мүддесіне пайдалану заңсыздық іс-қимыл болып
саналып, ал оны ұжымдық пайдалану (коалиция «өркөкірек», «менменшіл»
мемлекетке қарсы бірнеше мемлекеттер одағын құру жолымен) – тәртіп сақтау
құралы қалыптаса бастады.
2) 1815-1860 жылдары “Вена жүйесі” қалыптасты негізгі принциптері
легитимизм болды. Халықтық қызметін Вена конгресі белгілеген “1815 ж.
жүйенің” қалыптылығын қамтамасыз ету мен нығайту мақсатында
консервативтік мүдделер өз бірлігінің концепциясын ұсынды. Халықтық
принципінің (ХІХ ғ. ұлт-азаттық қозғалыстардың күшеюіне байланысты)
жеңістері мен жаңаруын баянды ету үшін жаңа тәртіп бастамашылары
күштерін біріктіру қарастырылды. Алайда, “қасиетті бірлік” іштен жарылды;
бұл «жарылыс» парадоксы оның жақтаушылары мен қорғаушылары тарапынан
болған бұрынғы идеалды бекерге шығаруынан болды;
3) 1860–1914жж. “реалистік саясат” бойынша мемлекеттер арасындағы
қатынастар қатал күшпен шешілді, жеке, қуатты мемлекеттің оқшаулануына
жол беріліп мемлекеттердің өзара қарама-қарсы блоктары құрылды, олардың
антагонизмі өршіді;
154
4) 1914-1918-1939 жж. “Версаль жүйесінде” идеологиялық фактор іс-қимылға
ауысты, ұлттық мемлекеттер арасындағы шиеленіске идеология қайшылығы
қосылды (фашизм, коммунизм және либерализм);
5) 1945ж. – ХХ ғасырдың 80-жылдарының соңы “қырғи-қабақ соғыс” дәуірі, ІІ
дүниежүзілік
соғыстан
кейінгі
халықаралық
тәртіп.
Халықаралық
қатынастардың жаңа құрылымының сипаты – биполярлық және конфронтация
(әскери-саяси, экономикалық, идеологиялық ымырасыздық). Жоғарғы
державалар идеология арқылы өзінің қуатын айқындай бастады. Осы кезеңде
халықаралық қатынастар акторы ретінде халықаралық ұйымдардың (әсіресе
БҰҰ) ролі күшейді, халықаралық құқықтың мәні және оның ұлттық мақсаттары
мен бағдарламалары мойындалды;
6) ХХ ғ. 90-жылдарының басынан жаңа халықаралық тәртіпті қалыптастыру
кезеңі басталды. Бұл халықаралық саясат балама бағыттардың пайда болуымен
сипатталып жаһандануға, ынтымақтастық пен интеграцияның дамыған
бағытына бетбұрыс, өзара іс-қимыл шиеленістерін сақтайтын ағымдарға бағыт
беру, өзара байланыс, трансұлттық және ұлттық сепаратизм идеяларының
түйісуі болды. Олар проблематикалық және ретсіздікті іс жүзінде шешудің
тәсілдерін енгізді. Биполярлықтың күйреуі империялық (бір ғана жоғарғы
державаның болуы мен көпполярлық (мемлекеттердің мәртебесі мен
ықпалының тепе-теңдігі) баламаларын туындатты.
3. Жаңа Қазақстан халықаралық қатынастар жүйесінде
Мемлекеттің негізгі белгісі – егемендік, ал оның құрамды элементтері:
территориясы, халқы және саяси билігі.
Қазақстан Республикасы егеменді ел болып, өзінің тәуелсіздігін алғаннан
кейін мемлекеттіліктің белгілері мен элементтерін толық орнықтыруға бағыт
ұстанған белсенді де парасатты саяси қызмет атқарып келеді. Бұның айқын
дәлелі 1992 жылғы 2-ші наурызда, яғни тәуелсіздік алғаннан кейінгі аз уақыт
ішінде Қазақстан Республикасы Біріккен Ұлттар Ұйымының толық құқылы
мүшесі болуы.
Еліміз БҰҰ Бас Ассамблеясының 46-сессиясында Ұйымның жаңа мүшесі
ретінде ғана емес, қазіргі заманның ең өзекті халықаралық проблемалары
бойынша белсенді позиция ұстанатын мемлекет ретінде танылды. Қазақстан
БҰҰ Бас Ассамблеяның биік мінбелерінен халықаралық өзекті мәселелерді
шешуге қатысып өз ұсыныстарын білдіруге мүмкіндік алды. Қазіргі кезде
елімізді дүние жүзінің басым көпшілік мемлекеттері танып отыр, олармен
дипломатиялық қатынастар орнатылды.
Қазақстан Республикасы көршілес мемлекеттермен өз территориясының
шекаралық белгілері туралы, салмақты дипломатияға сүйене отырып, өз
қауіпсіздігін, егемендігі мен аумақтық тұтастығын қамтамасыз етті.
Жаңа Қазақстан Республикасының қалыптасуы екі бағытта жүзеге
асуда,біріншісі–қоғамды демократияландыру, екіншісі–нарықтық экономиканы
игеру.
155
Бірінші бағыт Қазақстанның саяси билік (яғни, мемлекеттік) жүйесін
қалыптастыруда бірнеше сатыдан өтті.
Алғашқы 1991-1995 жылдардағы мемлекеттік қызметті елдің саяси,
экономикалық, мәдени-әлеуметтік, психологиялық және ұлттық ерекшеліктерін
ескеретін жаңа моделін іздеу сатысы ретінде сипаттауға болады.
Бұл кезеңде партиялық-кеңестік басқару жүйесі мен бірпартиялық саяси
монополия жойылды, бұрынғы мемлекеттік органдардың жаңа әлеуметтік-
экономикалық құрылысқа бейімделуі жүзеге асты.
Саяси билік жүйесіндегі өзгерістер Қазақстан Республикасының
1993жылғы Конституциясында көрініс тапты. Елде билікті бөлу принципі
заңды түрде бекітілді. Заң шығарушы, атқарушы және сот органдары алғаш рет
дербес тармақтар ретінде айқындалды.
1995-2000 жылдар қоғамның саяси жүйесінің, мемлекеттік мекемелерінің
қалыптасу кезеңі болды. Бұл жылдарда қазіргі заманғы мемлекеттік қызметті
қалыптастыру мен дамыту жөніндегі ауқымды да тұрақты жұмыстар кеңінен
өріс алды. Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясының (1995 ж.)
қабылдануы және Президенттің «Мемлекеттік қызмет туралы» Заң күші бар
(1995 ж.) жарлығы осы кезеңнің бастауы болды, осы құжаттарда саяси биліктің
тиімді жүйесін құрудың негіздері қаланды. Сол кезеңде саяси биліктің
бағдарын жүзеге асыратын мемлекеттік қызмет саласы жалпы еңбек құқығы
саласынан бөлініп, жаңа заңнамамен рәсімделді.
Қазақстан Республикасында мемлекетті демократияландыру процестері
үнемі халықаралық деңгейге сәйкес дамытылып келеді. Осы саладағы жаңа
жетістіктердің бірі 2007жылғы 21-ші мамырда Қазақстан Республикасы
Конституциясына
енгізілген
өзгерістер
мен
толықтырулар
арқылы
Қазақстанның
Президенттік
Республика
формасынан
Президенттік-
парламенттік Республика формасына көшуі.
Жаңа мемлекетіміз Қазақстан Республикасының бірінші күндерінен
бастап дамудың басты басымдығы экономика саласы болды. Мақсат:
біріншіден, экономиканы барынша ырықтандырып, оның ашықтығына қол
жеткізу, екінші жағынан – инфрақұрылым жасау және маңызды салаларды
дамыту жеке меншік секторын жандандыру болды.
Қазақстанның нарықтық экономикаға көшуі 1991-1992 жылдары қажетті
заңдар мен нормативтік актілер қабылдаудан басталды. Олардың ішінде
«Қазақстан
Республикасындағы
меншік
туралы»,
«Қазақстан
Республикасындағы кәсіпкершілікті дамыту, шаруашылықтағы қызмет
бостандығы», «Қазақстан Республикасындағы банктер және банктік қызметтер»
және т.б. заңдар.
Нарықтық экономиканың дамуын жеделдету мақсатында мемлекет
меншігін жекешелендіру жоспары жасалды. Ең бірінші кезекте нәтижесіздік
танытқан мемлекеттік секторларды жекешелендіру болды.
Сыртқы экономикалық байланысты дамыту үшін Қазақстанда «Қазақстан
Республикасындағы шетел инвесторлары» туралы заң қабылданды.
Қазіргі күні дүние жүзіндегі барлық өркениетті мемлекеттер Қазақстан
экономикасына өз инвестициясын салуда ынталылық көрсетуде. Шетел
156
инвесторларының Қазақстан экономикасына қаржы салуға қызығушылығы –
біздің еліміздегі заңдардың тұрақтылығымен оларға кепілдеме берілуіне
байланысты.
Қазақстан Республикасындағы одан әрі жалғасқан саяси, экономикалық
және әлеуметтік жаңғырулар өзінің халықаралық сыртқы саясатын нәтижелі
және жүйелі түрде қалыптастыруға негіз болды. Қазақстан тәуелсіздік алған
уақыттан бері көп бағытты теңдестірілген сыртқы саясат жүргізіп келеді. Ел
саясатының бейбітсүйгіш сипаты, жедел әлеуметтік-экономикалық дамуы, осы
өңірдегі және әлемдегі қауіпсіздікті нығайту жөніндегі белсенді практикалық
іс-әрекеті – барлық мемлекеттермен шынайы достық қатынастарды дамытуға
мүмкіндік беріп отыр.
Қазақстан Республикасы бүгінде халық өмірінің жоғары үлгісіне сәйкес,
демократия мен азаматтық қоғам дамытуға бағдарланған тұрақты да серпінді
өсу үстіндегі экономикасы бар өңірлік мемлекет ретінде танылады. Еліміз
дүниежүзілік қоғамдастыққа өтіп, өркениетті даму жолына түсті.
Тәуелсіздік жолын бастаған, жаңа Қазақстан бірінші күндерден-ақ өзін
ықпалдасу мен көп қырлы ынтымақтастықты табанды жақтаушы ретінде
көрсетті. Осындай парасатты саяси бастамалар жауапты да айрықша маңызды
жағдайларда Қазақстан Президенті Н.Ә.Назарбаевтің стратегиялық тұрғыдан
пайымдай білуінің жемісі болды. Елбасының Қазақстанның әлемдегі ең күшті
ядролық арсеналдарының бірінен ерікті түрде бас тарту туралы шешімі осы
қатарға жатады. Сол кезде Қазақстанның «ядролық алғашқы мұсылман
державасы» болуымен қызыққан саясатшылар мен оларды қолпаштаушы
шетелдік күштер аз болған жоқ. Бірақ қазіргі уақыт осындай дана әрі батыл
шешімнің өміршеңдігін дәлелдеп отыр.
Елбасының саяси таңдауы негізінде Қазақстанның дамуындағы аса
маңызды құндылықтар: Қазақтардың Дүниежүзілік Құрылтайлары өтуі,
1995жылғы 1-ші наурызда Қазақстан халқы Ассамблеясының құрылуы, бұл
мәртебелі қоғамдық ұйымның Мәжілістің құрамына 9 депутатын сайлайтын
Конституциялық заңға жетуі; біздің еліміздің Әлемдік және дәстүрлі діндер
лидерлері съездерінің орталығына айналуы. Осындай бірегей форумдар түрлі
халықтар арасындағы өзара түсіністік пен әріптестікке қызмет ететінін барша
әлем қолдап отыр.
Елбасымыздың саяси таңдауы арқасында еліміздің жаңа саяси орталығын
Алматыдан бұрынғы Ақмола, қазіргі Астанаға ауыстыруы да аса маңызды
жалпыұлттық игілік – қазынамыз болды.
Астана дүниеге келіп, бүкіл жоғарғы құзырлы билік органдары
орналасқан, жалпымемлекеттік, жалпыұлттық сипаттағы аса маңызды саяси
шешімдер қабылданатын орталыққа айналды.
Астана – ел, мемлекет болғанымыздың, ұлтымыздың жасампаздық рухы
мен әулетінің, ерік-жігерінің айшықты, нақты материалдық-заттық, мәртебелі
де мерейлі дәлелі.
Қазақстан Республикасы - өзінің сыртқы саясатында Ресей, АҚШ, Қытай,
Орта Азиялық елдері, ТМД, Еуропалық Одақ, Түркия, күллі мұсылман
әлемімен саяси және экономикалық ықпалдасу мен сенімнің биік деңгейде
157
болуын мақсат етті. Осы елдердің қаржы компанияларының Қазақстан
экономикасына инвестиция салуы ынтымақтастықтың өте маңызды жетістігі
болып табылады.
Қазақстан
Республикасы
сыртқы
саясатының
басты
идеясы
интеграциялық мәселелер болды. Алғашқы кезеңде ұсынылған Евразия одағы
туралы идея осы заманғы көптеген көкейкесті саяси мәселелердегі
ұстанымдарды жақындастыруға алып келгені ақиқат. Еуразиялық интеграция
идеясын жүзеге асыру барысында, ғалымдар мен зиялылардың еуразиялық
клубын құру ұсынысы мақұлданып (2007 ж.) Қазақстан Республикасы
Үкіметінің бастамасымен 2008 жылы Астанада өткен «Жаһандану
жағдайындағы экономикалық дамудың қазіргі заманғы қырлары» атты
ғалымдардың Еуразиялық экономикалық форумында еліміздің экономикалық
дәрежесіне ерекше мән берілді.
Еліміздің сыртқы саяси мүдделерін кең ауқымды қамтуы мен ұлттық
мүдделерін қорғау барысында маңызды ұсыныстарының ішінен Азиядағы өзара
ықпалдастық және сенім шаралары жөніндегі кеңес шақыру туралы бастама да
тарихи маңыздылығы зор шешімдер қатарынан табылады (1992 ж.). Азиядағы
өзара ықпалдастық және сенім шаралары жөніндегі Кеңес (АӨСШК) – жалпы
алғанда 3 миллиард халқы бар, 18 мемлекетті біріктірген, дүниежүзілік ішкі
жалпы өнімнің үштен бірі тиесілі, Еуразия континентіндегі қауіпсіздікті
нығайтуға өзінің қомақты үлесін қоса алған беделді халықаралық ұйым.
Қазақстан Республикасы сыртқы саясатының басты бағыты халықаралық
экономикалық одақтармен қауымдастықтарға қатысу арқылы жаһандық
экономикаға кіру болды. Осы мақсатта Біртұтас экономикалық кеңістік,
ЕурАзЭҚ, Шанхай ынтымақтастық ұйымы мен Орта Азиялық ынтымақтастық
шеңберіндегі жұмыстарды белсенді түрде атқаруда. Қазақстанның Азия Даму
банкі, Бүкіләлемдік банк, Еуропа қайта құру және даму банкі, Еуропа
инвестициялық қоры, Еуропа инвестициялық банкі одақтарындағы өзінің
орнын нығайтуы еліміздің экономикалық даму кеңістігін әлемдік деңгейге
көтерді.
Осындай жан-жақты ішкі және сырқы саясаттың нәтижесінде
Қазақстанда тиімді халықаралық ынтымақтастықтың берік жүйесі жасалды,
еліміздің әлемдегі беделі жоғарылады. Бұған дәлел –
Қазақстан
Республикасына әр жыл сайын халықаралық беделді ұйымдарға төрағалық ету
құрметті міндетінің жүктелуі. Ал осы ұйымдардағы төрағалық ету мерзімі
төмендегідей: Азиядағы ынтымақтастық үнқатысуы – 2008-2009 жылдар,
АӨСШК – 2006-2010 жылдар, ЕҚЫҰ – 2010 жыл, ШЫҰ – 2011 жыл, ИКҰ –
2011 жыл.
Бұл ұйымдардың бәрі де әлемдегі ықпалды, көпқырлы саяси
қызметтерімен танылған ұйымдар. Мысалы, Еуропадағы қауіпсіздік және
ынтымақтастық ұйымы (ЕҚЫҰ – ОБСЕ - OSCE) әлемнің ең дамыған
демократиялық мемлекеттері құрған халықаралық ұйымы. Бұл ұйымға
төрағалық етуге халықаралық сенім білдіру Қазақстан үшін, жоғары саяси
бедел мен мәртебе. Қазақстан бұрынғы Кеңес Одағы және Еуразия құрлығында
осындай құрметті және жауапты миссия жүктелген бірінші ел болып табылады.
158
Ал Ислам Конференциясы Ұйымы (ИКҰ) - халықаралық ұйымдардың
ішіндегі ең ірі, ықпалды үкіметаралық мұсылман ұйымы болып табылады.
Қазіргі кезде халқы 1,4 млрд –тан астам адам санын құрайтын 57 елді
біріктіреді. ИҚҰ БҰҰ- дан кейін мүше мемлекеттер саны бойынша әлемде
екінші орын алады. Ислам Конференциясы Ұйымының қауымдастырылған
мекемелерінің кең жүйесі құрылған. Солардың ішінде Бүкіләлемдік банктің
баламасы – Ислам даму банкі, қызметі ЮНЕСКО –мен ИСЕСКО-ға ұқсас және
т.б. Осының бәрі Қазақстанға кең ауқымды мәселелер шешімдеріне қатысу
мүмкіндігін береді. Осындай экономикалық және саяси одақтар мен
қауымдастықтарға қатысу арқылы Қазақстан жаһандық экономикаға кірігу
саясатын жүзеге асыруда.
Қазақстанның егеменді және тәуелсіз мемлекет ретінде қалыптасып,
әлемдік қоғамдастықтың беделді мүшесі деңгейіне жетуіне басты негіз болған -
- нақты іс жүзіне асырылған ішкі саясат. Олардың бірінші орынға қойылған
басымдықтары: экономика, әлеуметтік саясат, мемлекеттің рөлін арттыру және
т.б.
Экономикалық өсімнің барынша жоғары қарқынына қол жеткізу –
мемлекеттің негізгі міндеті болып қала берді. Қазақстанның экономикалық
стратегиясында қамтылған мақсаттар (ырықтандыру, әлемдік экономикаға
интеграциялану, индустриялық-инновациялық даму, аграрлық
саясат,
инфрақұрылым) дүниежүзілік нарықтық экономикалық қатынастар принципіне
сәйкес екендігін қазіргі өмір дәлелдеп отыр.
Келесі бағдар – осы заманғы әлеуметтік саясат. Оның негізгі бағыттары:
халықтың неғұрлым «әлжуаз» топтарына қолдау көрсету, тұрғын үй құрылысы
мен жылжымайтын мүлік рыногін дамыту мәселелері, денсаулық сақтау
саласын ұйымдастыруда осы заманғы стандарттарға көшу, халықаралық
стандарттарға сәйкес қоршаған ортаны қорғау және экологиялық қауіпсіздікті
қамтамасыз ету. Осындай халыққа әлеуметтік көмек көрсету саясаты
мемлекеттік, қоғамдық игілігімізді арттыра түсуде.
Қазақстанның ішкі саясатындағы келесі басымдылық – қоғамдағы
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Әлемдік саясат және халықаралық  саяси жүйе