title: Шардарова А. Р., Бекпаева Ж. К - Сборник III республиканской научно-практической конференции магистрантов

text:
Шардарова А. Р., Бекпаева Ж. К. – студенты, специальность «Финансы»
АО «Финансовая Академия»,г.Астана
gera_9595@mail.ru
zhuldyzbekpayeva@mail.ru
Научный руководитель: магистр Байгунакова З.К.
ПРОБлеМЫ ОцеНКИ АКТИВОВ В КОРПОРАТИВНОЙ ОТЧеТНОСТИ
В настоящее время, фактор инфляции является постоянным явлением экономической жиз-
ни многих стран мира и, в том числе, Казастана. Корпоративная отчетность, сформированная
без учета инфляционного фактора, не обеспечивает адекватного отражения бизнес-процессов
и возможности принятия обоснованных экономических решений пользователями. Информа-
ция корпоративной отчетности, подготовленная на основе традиционных бухгалтерских оце-
нок, дезориентирует руководство организаций при оценке финансовых ресурсов и производ-
ственного потенциала. Не умаляя значения других учетных методов, необходимо отметить,
что в условиях инфляции оценка приобретает особое значение, так как позволяет адекватно
определить капитал корпорации и отразить в отчетности составляющие его элементы. Основ-
ным методом оценки активов является фактическая себестоимость, рассчитываемая при их
поступлении и совпадающая с текущей рыночной стоимостью. Фактическая себестоимость
приобретаемых активов включает цену покупки, расходы, связанные с транспортировкой,
установкой, оплату посреднических услуг и другие расходы, предусматриваемые нацио-
нальными и международными стандартами учета и отчетности. Определение фактической
себестоимости зависит от вида активов и их участия в процессе производства. Влияние ин-
фляционного фактора вызывает увеличение текущей рыночной стоимости активов и ее от-
клонения от фактической себестоимости их приобретения. Оценка расходов по фактической
себестоимости занижает величину оборотного капитала, возмещаемого из выручки, завыша-
ет величину прибыли и не позволяет организациям полностью воспроизвести затраты даже
на простое производство. Вложение в каждом производственном цикле большей суммы де-
нежных средств по сравнению с предыдущим вызывает необходимость наличия внешнего
источника финансирования, в частности привлечения заемных средств, что реально не для
всех организаций, может вызвать несвоевременность осуществления расчетов и другие нега-
тивные явления. Инфляционные процессы вызывают необходимость перехода от оценки по
фактической себестоимости (первоначальной стоимости) к оценке по восстановительной сто-
имости, обеспечивающей наиболее адекватное отражение элементов финансовой отчетности.
Международная практика предусматривает несколько методик определения восстановитель-
ной стоимости: текущая рыночная стоимость, погашаемая стоимость продаж, справедливая
стоимость, дисконтированная стоимость [1].
Обеспечение надежности корпоративного учета требует минимизации влияния инфляци-
онного фактора различными методами, одним из которых является проведение переоценки
активов, предполагаемой отечественными нормативными документами, регулирующими
ведение учета и отчетности.
МСФО 16 «Учет основных средств» предусматривается, что коммерческая организация
может не чаще одного раза в год (на начало отчетного года) переоценивать группы одно-
родных объектов основных средств по текущей (восстановительной) стоимости. Методи-
ческими указаниями по бухгалтерскому учету основных средств указывается, что перео-
ценка может осуществляться путем индексации или прямого пересчета по документально
подтвержденным рыночным ценам. Не подлежат переоценке земельные участки и объекты
природопользования [2].
«Учет нематериальных активов» допускается изменение фактической (первоначальной)
стоимости нематериальных активов в случаях переоценки и обесценения. Группы однород-
ных нематериальных активов не чаще одного раза в год (на начало отчетного года) могут пе-
реоцениваться по текущей рыночной стоимости, определяемой исключительно на основании
311
сведений активного рынка. В последующем, для поддержания в бухгалтерской отчетности
текущей рыночной стоимости, данные группы активов подлежат регулярной переоценке. Ак-
тив считается обесценившимся, если его балансовая стоимость превышает возмещаемую сто-
имость – наибольшую из справедливой стоимости за вычетом расходов на продажу и ценно-
сти использования. Ценность использования определяется как дисконтированная стоимость
будущих потоков денежных средств, в результате эксплуатации актива или при его выбытии
по окончании срока полезного использования. При определении ценности использования ак-
тива необходимо оценить будущие потоки денежных средств, обеспечиваемые использова-
нием актива и установить ставку дисконтирования, отражающую текущие рыночные оценки
временной стоимости денег и риски, характерные для этого актива [3].
Потоки денежных средств, связанных с активом оцениваются на основе текущего состояния
актива. Планируемые модернизация и другие усовершенствования актива, способствующие
увеличению поступления денежных средств в расчет не принимаются. Оценка денежных по-
токов основывается на информации, содержащейся в бюджетах, утвержденных менеджментом
компании. Максимальный прогнозный период составляет пять лет, но при наличии убедитель-
ного обоснования может быть избран более продолжительный период. Оценки будущих денеж-
ных потоков должны включать прогнозы поступлений денежных средств от продолжающего-
ся использования актива, прогнозы оттоков денежных средств, обеспечиваемых дальнейшим
использованием актива, и непосредственно связанных с его использованием и чистые потоки
денежных средств, которые предполагается получить или выплатить при ликвидации актива
по окончании его полезного использования. При оценке будущих денежных потоков не пред-
усматриваются изменения эксплуатационных характеристик актива, возникающих вследствие
реструктуризации, к которой компания еще не приступила, а также повышения его производи-
тельности, вследствие модернизации. Ставка дисконтирования подбирается индивидуально для
конкретного актива, и отражает риски, характерные для данного актива [4].
Если возмещаемая стоимость актива меньше его балансовой стоимости, то балансовая сто-
имость уменьшается до возмещаемой стоимости. Это уменьшение признается убытком от
обесценения и отражается в отчете о прибылях и убытках. Если актив подвергался до оценке,
включенной в резерв переоценки то уменьшению подлежит сумма резерва. После признания
убытка от обесценения амортизационные отчисления по каждому активу также подлежат кор-
ректировке. Расчет возмещаемой стоимости проводится по каждому активу в отдельности.
В последующих отчетных периодах компания должна выявлять признаки, способствующие
уменьшению убытка от обесценения и определять возмещаемую стоимость актива.
Положением по ведению бухгалтерского учета и бухгалтерской отчетности в Республике
Казахстан предусматривается при снижении цен или моральном старении сырья, основных
материалы, топлива, покупных полуфабрикатов, комплектующих изделий, запасных частей,
тары, других материальных ресурсов, а также готовой продукции, товаров отражать их в бух-
галтерском балансе на конец отчетного года по ценам возможной продажи, если она ниже
первоначальной стоимости заготовления, приобретения. Разницу в ценах коммерческие орга-
низации относят на финансовые результаты. Положением по бухгалтерскому учету «Учет ма-
териально-производственных запасов» предусматривается отражать в бухгалтерском балансе
на конец отчетного года материально-производственные запасы, которые морально устарели,
полностью или частично потеряли свое первоначальное качество, либо текущая стоимость
продажи которых снизилась за вычетом резерва под снижение стоимости материальных цен-
ностей. Для составления корпоративной отчетности бухгалтеру необходимо иметь сведения
о фактической себестоимости материально-производственных запасов и текущей рыночной
стоимости, на сумму разницу между которыми формируется резерв.
Одним из оценочных резервов также является резерв сомнительных долгов, создаваемый
корпорацией по расчетам с другими организациями и гражданами за продукцию, товары,
работы и услуги с отнесением суммы резерва на финансовые результаты корпорации. На
основании Положения по ведению бухгалтерского учета и бухгалтерской отчетности в Ре-
спублике Казахстан сомнительным долгом признается дебиторская задолженность, которая
312
не погашена в сроки, установленные договором, и не обеспечена соответствующими гаран-
тиями. Резерв формируется в течение года, по результатам проведенной инвентаризации
дебиторской задолженности, отдельно по каждому сомнительному долгу в зависимости от
платежеспособности должника и оценки вероятности погашения долга.
Особое значение оценка приобретает при формировании консолидированной отчетности
и отражении деловой репутации корпорации. Методическими рекомендациями по состав-
лению и представлению сводной бухгалтерской отчетности предусматривается, что деловая
репутация дочерних обществ рассчитывается как разность между номинальной стоимостью
акций дочерней компании и балансовой оценкой финансовых вложений головной организа-
ции в дочернее общество. Рекомендаций по отражению деловой репутации в последующем
не содержится. Использование номинальной стоимости акций не обеспечивает надежной
оценки деловой репутации при формировании консолидированной отчетности в последу-
ющие отчетные периоды. Если акции дочерней компании обращаются на фондовом рынке,
то при формировании консолидированной отчетности деловая репутация рассчитывается
как разность между текущей рыночной и номинальной стоимостью акций. Акции, по ко-
торым не определяется текущая рыночная стоимость, отражаются в учете и отчетности на
отчетную дату по первоначальной стоимости, что позволяет сделать вывод о неизменности
в последующем деловой репутации.
Учет влияния инфляционного фактора позволяет уточнить оценку элементов финансо-
вой отчетности, обеспечить ее надежность.
Список литературы:
1. Закон о бухгалтерском учете и финансовой отчетности с изменениями и дополднениями.
2. Тубетов Д.О. Бейсембаев А.Ж. Финансовый и управленческий учет – Алматы.
«Gulnar»- 2012г.- 168 С.
3. Козлова Н.Д., Ефимов С.А. Бухгалтерский учёт- Москва. «Дом Книги» -2013г.-215 С.
Шардарова А.Р., Бекпаева Ж.К. – студенты, специальность «Финансы»
АО «Финансовая академия», г.Астана
gera_9595@mail.ru
Научный руководитель: стар.препод.,магистр Каирканова З.Р.
РОлЬ БУХгАлТеРСКОЙ (ФИНАНСОВОЙ) ОТЧеТНОСТИ В ПРОцеССе
ПРИНяТИя УПРАВлеНЧеСКИХ РеШеНИЙ
Основу информационной системы организации формирует бухгалтерская (финансовая)
отчетность. В результате ее анализа любой квалифицированный пользователь должен не
только оценить достигнутые результаты организации, но и возможности организации во
всех сферах финансово-хозяйственной деятельности. Анализ отчетных данных позволяет
понять причины изменения финансовых результатов и финансового состояния организации
и выявить их характер и динамику. В современных условиях в экономической литературе
возрастает интерес к проблемам качества корпоративной отчетности и разработки системы
показателей, позволяющей с достаточной степенью точности прогнозировать эффектив-
ность бизнеса на краткосрочную и долгосрочную перспективу.
Актуальность выбранной темы «Роль бухгалтерской (финансовой) отчетности в процессе
принятия управленческих решений» обусловлена тем, что финансовая отчетность обладает
наибольшей информативностью, т.к. составляется по итогам производственной и хозяйствен-
ной деятельности организации в целом за год. Результаты ее анализа позволяют идентифици-
ровать финансовое положение организации, выявить изменения в финансовом состоянии в
пространственно-временном разрезе, определить основные факторы, вызвавшие изменения в
финансовом состоянии, прогнозировать основные тенденции в финансовом состоянии.
313
В рамках данной статьи рассматривается определение теоретических и практических
аспектов анализа бухгалтерской (финансовой) отчетности и ее влияния на управленческие
решения предприятия. Для достижения поставленной цели нужно решить ряд задач:
– изучить нормативное регулирование составления отчетности;
– рассмотреть бухгалтерскую финансовую отчетность, как информационная база для
проведения экономического анализа предприятия;
В настоящее время в РК сложилась трехуровневая система регулирования учета и отчет-
ности, на формирование которой огромное влияние оказали экономические преобразования
в стране, необходимость для организаций работать в новых рыночных условиях, а также
активное распространение международных стандартов финансовой отчетности.
1 уровень – уровень Правительства – устанавливает единые правовые и методические
основы организации и ведения бухучета. К нему относятся: Гражданский кодекс РК, Нало-
говый кодекс, Закон РК «О бухгалтерском учете и финансовой отчетности» с изменениями
и дополнениями от 28.02.2007 г [1].
Одним из важнейших методологических документов в области бухгалтерского учета яв-
ляется Приказ Минфина РК от 31 марта 2015 года № 241 «Об утверждении Положения
по ведению бухгалтерского учета и бухгалтерской отчетности в Республике Казахстан», в
котором сформулированы важнейшие принципы учета в организациях [2]. Многие статьи
данного Положения были приняты в новой редакции в связи с введением в действие части
первой ГК РК и других нормативных актов. Заменив ранее действовавшие положения о
бухгалтерских отчетах, главных бухгалтерах, законодатели учли в указанном Положении
требования рыночной экономики. Однако, несмотря на всю важность данного документа,
его нельзя однозначно отнести к документам первого уровня, поскольку оно утверждено не
законодательным органом, а приказом Минфина Казахстана [3].
2 уровень – уровень Министерства, ведомства – регулирует принципы организации и
ведения бухучета, правила и порядок учета отдельных учетных объектов и т.д. К нему отно-
сятся Международные стандарты бухгалтерского учета (МСФО), Инструктивный материал
и нормативные акты, разработанные Минфином, Типовой план счетов.
3 уровень – уровень организации – выбор форм и методов ведения бухучета и отчетно-
сти в зависимости от специфики организации и т.д. Регулирование системы бухгалтерского
учета и финансовой отчетности в Республике Казахстан осуществляется уполномоченным
государственным органом. В настоящее время система бухгалтерского учета регулируется
следующими органами: Сенат и Мажилис РК, Департамент бухгалтерского учета и отчетно-
сти при Министерстве финансов РК, Агентство РК по статистике, Национальный банк РК
и Агентство по регулированию и надзору финансового рынка и финансовых организаций.
На современном этапе развития рыночной экономики за Министерством финансов Ре-
спублики Казахстан, работающим при активном участии бухгалтерской общественности,
сохраняются функции регулирования и постановки бухгалтерского учета и составления от-
четности. Вместе с тем все более активное участие в разработке методологических вопро-
сов и подготовке профессиональных учетных кадров принимает организация – Институт
профессиональных бухгалтеров (ИПБ), имеющая разветвленную сеть во всех регионах Ка-
захстана. Формирование современной системы регулирования бухгалтерского учета и от-
четности в нашей стране происходит под активным влиянием процесса распространения во
всем мире международных стандартов финансовой отчетности – МСФО, разрабатываемых
Комитетом по международным стандартам финансовой отчетности – КМСФО (International
Accounting Standard Committee – IASC). Таким образом, было рассмотрено нормативное
регулирование составления финансовой отчетности.
Под бухгалтерским балансом понимают способ экономической группировки ресурсов
хозяйствующего субъекта по составу и размещению, включаемых в актив баланса, и источ-
ников их формирования в виде заемного и собственного капитала, отражаемых как пассив
(обязательства) баланса на отчетную дату.
314
Отчет о прибылях и убытках характеризует результаты деятельности организации за
отчетный период и показывает, каким образом она получила прибыли и убытки (путем со-
поставления доходов и расходов).
Отчет об изменениях в капитале показывает все изменения в капитале собственников
или изменения в капитале, отличные от операций с собственниками капитала.
Отчет о движении денежных средств представляет
потоки денежных средств
за пери-
од, классифицируя их по операционной, инвестиционной и финансовой деятельности.
Пояснительная записка – это информация к годовой бухгалтерской отчетности, допол-
няющая данные, содержащиеся в основных формах бухгалтерской отчетности. Начиная с
отчетности за 2012 года термин «пояснительная записка» заменен в бухгалтерском законо-
дательстве на формулировку «пояснения» к бухгалтерской отчетности.
В данной статье были раскрыты основные теоретические положения по анализу бухгал-
терской (финансовой) отчетности организации.
Назначение, цели и задачи анализа бухгалтерской (финансовой) отчетности с позиции
пользователя, в частности: определен состав отчетности, назначение анализа бухгалтерской
(финансовой) отчетности. Сделаны следующие выводы: Для разных пользователей анализ
бухгалтерской (финансовой) отчетности с точки масштаба его поведения зависит от кон-
кретно поставленной цели.
Таким образом, цели анализа финансовой отчетности зависят от целей, которые ставят
перед собой пользователи финансовой информации. В общем, анализ бухгалтерской (фи-
нансовой) отчетности выступает как инструмент для выявления проблем управления фи-
нансово-хозяйственной деятельностью, для выбора направлений инвестирования капитала
и прогнозирования отдельных показателей.
Список литературы:
1.Закон Республики Казахстан «О бухгалтерском учете и финансовой отчетности» (с из-
менениями и дополнениями по состоянию на 24.11.2015 г.)
2.Приказ Министра финансов РК от 31 марта 2015 года № 241 «Об утверждении Правил
ведения бухгалтерского учета»
3. Постановление Кабинета Министров Республики Казахстан от 22 декабря 1992 года N 1068.
Шардарова А. Р., Бекпаева Ж. К. – студенты, специальность «Финансы»
АО «Финансовая Академия»,г.Астана
gera_9595@mail.ru
zhuldyzbekpayeva@mail.ru
Научный руководитель: магистр, Байгунакова З.К.
ЭФФеКТИВНОСТЬ ИСПОлЬЗОВАНИя ОБОРОТНЫХ СРеДСТВ ПРеДПРИяТИя
Для осуществления процесса производства и реализации продукции наряду с обеспече-
нием предприятия трудовыми ресурсами, основными фондами необходимо и обеспечение
материальными ресурсами, как формирующих саму продукцию, так и участвующих в ее
создании, т.е. наличие оборотных средств. Оборотные средства – это имущество предпри-
ятия, которое обладает стоимостью и переносит ее сразу в течение одного операционного
цикла на реализуемые товары, одновременно меняя свою натуральную форму. Оборотные
средства, вкладываемые в производство и реализацию продукции, потребляются полностью
и возмещаются сразу по окончании операционного цикла через цену товара [1].
В условиях кризиса в сфере торговли происходит замедление оборачиваемости средств,
что приводит к перенакоплению товарных запасов, росту дебиторской и кредиторской за-
долженности [2].
Если у предприятия удельный вес оборотных средств составляет около 80% всех сово-
купных активов, то возникает определенная сложность в их управлении [3].
315
На долю оборотных средств обязательно повлияет тот факт, что, кроме торговли, пред-
приятие оказывает услуги по организации общественного питания. Если организация, ко-
торая является основным заказчиком и самым главным неплательщиком, отказывается в
течении длительного времени погашать дебиторскую задолженность, то это приводит к не-
хватке средств, росту общей дебиторской задолженности. Наличие большого объема деби-
торской задолженности грозит предприятию финансовым кризисом [4].
Вследствие финансового кризиса произошло многократное увеличение цен, что привело
к обесцениванию оборотных средств, к задержке расчетов и росту задолженности предпри-
ятия, именуемой дебиторской.
Средства в денежном выражении наиболее важны, с точки зрения ликвидности предпри-
ятия. Однако формы расчетов, такие как бартер, взаимозачеты, в целях развязки неплате-
жей, составляют фактор замедления оборачиваемости [5].
Торговая выручка, минуя денежную форму, оседает в товарной форме, когда весь ка-
питал сидит в товарах, часто неликвидных и труднореализуемых. Проводя анализ, можно
увидеть, что у торгового предприятия наиболее ликвидные активы занимают наименьший
удельный вес. Также, анализируя динамику, и структуру средств, именуемых оборотными,
предприятия покажет ухудшение финансового состояния, так как сумма оборотных средств
уменьшилась абсолютно и относительно. Структура оборотных средств также показывает
ухудшение, так как растет доля менее ликвидных активов, а более ликвидных снижается.
Для того, чтобы увеличилась оборачиваемость оборотных средств, следует вырабатывать
политику снижения цен на неликвидные товары.
Когда в структуре пассивов происходят изменения: кредиторская задолженность значи-
тельно снизилась, то это означает только положительную динамику развития. Однако, при
увеличении задолженности перед бюджетом и внебюджетными организациями, стоит гово-
рить об отрицательной динамике предприятия.
Изменения в динамике и структуре пассивов показывает свертывание деятельности тор-
гового предприятия, так как снижается объем финансовых ресурсов в целом.
Сравненив рентабельность оборотных средств и структуры товаро-оборота предприятия,
можно увидеть, что при высокой доле оборота в общественном питании рентабельность
оборотных средств снижается, а при его снижении – рентабельность повышается. Положи-
тельно влияет на рентабельность доля товарооборота продовольственных товаров.
Проводить анализ на каждом предприятии чрезвычайно важно, поскольку по его итогам
можно сказать, что предприятие в целом улучшило финансовые показатели, что отразилось
в динамике и структуре оборотных активов и пассивов. Главное внимание нужно уделить
оборачиваемости товарных запасов и затрат.
Выделяют несколько направлений деятельности организации, где финансовый анализ,
безусловно, необходим для обоснования принимаемых управленческих решений.
Во-первых, это инвестиционная деятельность предприятия. Здесь важны такие аспекты,
как анализ структуры активов, перспективных направлений вложения денежных средств,
оптимальности портфеля финансовых инвестиций. Во-вторых, поиск и оптимизация источ-
ников финансирования, в частности, анализ структуры источников, возможностей выхода
на рынок со своими ценными бумагами, характера и объемов эмиссии. В-третьих – текущая
деятельность. Здесь необходим анализ ликвидности и платежеспособности, оценка полити-
ки в отношении дебиторов и кредиторов и т.п. В-четвертых, оценка положения на рынке:
анализ ситуаций, складывающихся для предприятия на рынках товаров, услуг, капитала,
анализ динамики собственных индикаторов на рынке капитала. В-пятых, установление и
поддержание бизнес – контактов: анализ финансового положения фактического или потен-
циального контрагента, оценка его надежности в части исполнения обязательств [8].
Субъектами или пользователями финансового анализа выступают экономические службы
предприятия, а также заинтересованные в его деятельности внешние пользователи информа-
ции. Каждый из них изучает специфическую информацию, исходя из своих целей и интересов.
Так, собственникам важно установить эффективность использования активов, собственного
и заемного капитала предприятия; инвесторы стремятся получить информацию о доходности
316
и риске осуществляемых или потенциальных вложений, способности предприятия генериро-
вать прибыль и выплачивать дивиденды; банки заинтересованы в информации, позволяющей
оценить целесообразность предоставления фирме кредитов и определить условия их выдачи;
поставщикам и подрядчикам важно оценить финансовую устойчивость предприятия, его спо-
собность своевременно рассчитываться по своим обязательствам.
Основными задачами анализа эффективности использования оборотных средств являются:
– оценка выполнения плана снабжения предприятия материальными ресурсами по ассор-
тименту, объему, комплектности и срокам поставки;
– установление степени обеспеченности предприятия необходимыми материальными ре-
сурсами;
– проверка соответствия запасов материальных ценностей установленным нормативам и вы-
явление в составе производственных запасов излишних и ненужных предприятию материалов;
– определение влияния организации материально-технического снабжения на важней-
шие показатели работы предприятия (объем выпуска продукции, себестоимость, произво-
дительность труда и др.);
– оценка полноты использования материальных ресурсов и их влияния на объем продукции;
– выявление резервов снижения материалоемкости продукции и разработка мероприятий по их
использованию и устранению недостатков в организации материально-технического снабжения.
Источниками информации для проведения анализа обеспеченности предприятия пред-
метами труда и их использования служат:
– данные планового отдела и отдела материально-технического снабжения (информация
о потребности предприятия в материальных ресурсах на планируемый период, нормах за-
пасов материальных ценностей);
– данные бухгалтерского учета о приходе и расходе отдельных видов материалов, первич-
ные документы по учету материалов (приходные ордера, накладные, лимитные карты и др.);
– данные годовой и квартальной отчетности, где отражается информация о материаль-
ных затратах.
Для того чтобы предприятию быть прибыльным в непростых условиях современного
рынка, необходимо выполнять следующие требования:
Руководствуясь собранной информацией, выработать политику цен, которая предполага-
ет дифференцированный подход к запасам товаров по степени ликвидности, для ускорения
оборачиваемости товарных запасов.
Снижение дебиторской и кредиторской задолженности с помощью преобразования струк-
туры товарооборота. Предприятию при сохранении объемов товаро-оборота по общественно-
му необходимо увеличивать долю и объем товаро-оборота продовольственных товаров.
По мере возможности снижать вынужденные бартерные расчеты и взаимозачеты, так как
они снижают остатки денежных средств, замедляют оборачиваемость оборотных средств,
что прямо влияет на финансовые результаты предприятия
Эффективность использования оборотных средств характеризуется, прежде всего, их обо-
рачиваемостью. Под оборачиваемостью средств понимается продолжительность прохожде-
ния средствами отдельных стадий производства и обращения. Рост коэффициента оборачи-
ваемости свидетельствует о более эффективном использовании оборотных средств. Оценка
эффективности использования оборотных средств проводится в целом и по отельным эле-
ментам оборотного капитала (дебиторская задолженность, денежные средства, запасы и др.).
Список литературы:
1.Губин В.Е. «Анализ финансово-хозяйственной деятельности», Москва, 2006 г., с. 335.
2.Брагин Л.А. «Анализ финансово-хозяйственной деятельности в торговле», Москва
2001 г., с. 256
3.Иванов Г.Г. «Экономика торговли», Москва, 2004 г., с. 144
4.Кравченко Л.И «Анализ хозяйственной деятельности в торговле», Москва, 2004 г., с.544
5.Любушин Н.П. «Анализ финансово-экономической деятельности предприятия», Мо-
сква, 2000, с.472;
317
Достарыңызбен бөлісу: |


4 СеКцИя – ЖАҺАНДАНУ ЖАҒДАЙЫНДА БІлІМ БеРУ МӘСелелеРІ
СеКцИя 4 – СОВРеМеННОе ОБРАЗОВАНИе В УСлОВИяХ глОБАлИЗАцИИ.
Азимбердиева Ж. К. – студент, мамандығы «Есеп және аудит»
«Қаржы академиясы» АҚ, Астана қ.
azimsaya@bk.ru
Ғылыми жетекші – Какимжанова Н.Т.
КӘМІлеТКе ТОлМАҒАН, ІС-ӘРеКеТКе ҚАБІлеТСІЗ ТҰлҒАлАРМеН
ЖАСАлҒАН ЗИяН ҮШІН ЖАУАПКеРШІлІК
Жалпы алғанда, жауапкершілік дегеніміз – заңмен немесе шартпен қаралған ретте өзіне
жүктелген міндетті бұзатын азаматтық құқықтық қатынастардың субьектілеріне қолданы-
латын мүліктік өндіртіп алу немесе мүліктік салмақ салу болып табылады.
Азаматтык-құқықтық жауапкершіліктің туындауы үшін азаматтық-құқықтық жауапкер-
шілікке тән тәртіпсіздік жасалуы шарт.
Азаматтық құқық бұзушылықтың элементтеріне жататындар: белгілі бір тұлғаның
құқыққа қайшы келетін әрекеті; келтірілген (шеккен) зиянның немесе залалдың болуы;
құкыққа қайшы әрекет пен келтірілген зиянның салдары арасындағы себепті байла-
ныс; құқық бұзушының кінәсі.
Заңда 18 жасқа дейінгілерді кәмелеттік жасқа толмағандар деп атайды. 14 – 18 жас ара-
лығындағылар жартылай немесе ішінара әрекетке қабілетті болып табылады. Осыған орай
бүл жас аралығындағыларды азаматтық-құқықтық жауапкершілікке тартудың да ерекшелігі
болатындығы өзінен-өзі түсінікті.
Осы көрсетілген жас аралығындағылар белгілі зиян келтіретін болса, онда өздерінің жас
шамаларына қарай әр түрі азаматтық-құқықтық жауапкершілікке тартылады. 14 жасқа дей-
інгілер біреудің мүлкіне зиян келтіретін болса, егер келтірген зиян өздерінің кінәсінен бол-
мағандығы дәлелдемесе, (өздерінің кінәлі еместігін дәлелдей алмай, онда келтірген зиян
үшін ата-анасы, асырап алушыллр немесе қамқоршылары жауап береді. Қазақстан Респу-
бликасының Азаматтық кодексі ата-аналар мен т. б, адамдардың кінәсі ретінде баланы тиісті
дәрежеде, тәрбиелемеу және бақыламау карастырылған.
11 жасар бала аулада доп ойнап жүр делік, ал оның әкесі сол аулада өзінің танысымен шах-
мат ойнап отыр. Жаңағы доппен жүрген бала ойын барысында көршілердің біреуінің тере-
зесін сындырып алды. Осы жағдайда кім жауап береді? Әрине оның ата-анасы, себебі бала
доп ойнап жүргенде оны тиісті дәрежеде қадағалап отыруы керек еді. Оны шахмат ойынына
берілген әкесі ұмытып кетті немесе көңіл бөлмеді.
Тағы да мынадай жағдайды алайық, бұзақылықпен айналысып жүрген (оған дейін де бұ-
зақы екендігі белгілі) 12 жасар бала дүкеннің терезесін сындырып ішінен бір кассета ұрлап
алады. Бұл жерде баланың ата-анасының кінәсі бар ма? Әрине бұл жағдайда да баланың
ата-анасы кінелі болады. Өйткені олар балаға тиісті дәрежеде тәрбие бермеген, яғни баланы
дұрыс тәрбиелеуге қатысты міндетін тиісінше атқармаған.
Егер кәмелеттік жасқа толмаған, қорғаншылыққа мұқтаж жас бала тиісті тәрбиелеу, ем-
деу мекемесінде халықты әлеуметтік қорғау мекемесінде немесе заңға орай өзінің қорған-
шысы болып табылатын осы сияқты басқа мекемеде болса және зиян өзінің кінәсінен бол-
мағанын дәлелдемесе, жас балаға келтірген зиянды сол мекеме өтеуге міндетті.
14-жасқа дейінгі кәмелетке толмағандар келтірілген зиян үшін жауапкершілік Қазақстан
Республикасы Азаматтық Кодексінің 924-бабында белгіленген негіздер мен тәртіп бойынша
қарастырылады. Олар:
Жасы 14 ке жетпеген кәмелетке толмағандар (жас балалар)келтірген зиян үшін, егер зиян
өздерінің кінәсінен болмағанын дәлелдемесе, оның ата-анасы (асырап алушылары), қорған-
шылар жауап береді.
318
Егер қорғаншылыққа мұқтаж жас бала тиісті тәрбиелеу, емдеу мекемесінде, халықты
әлеуметтік қорғау мекемесінде немесе заңға орай өзінің қорғаншысы болып табылатын
осы сияқты басқа мекемеде болса,егер зиян өзінің кінәсімен болмағанын дәлелдемесе, жас
бала келтірген зиянды сол мекеме өтеуге міндетті.
Егер жас бала оқу орнының, тәрбиелеу, емдеу немесе оны қадағалауды жүзеге асыруға
міндетті өзге мекеменің, сондай-ақ шарттың негізінде қадағалауды жүзеге асыруға міндеті
адамның бақылауында болған уақытта зиян келтірсе, зиян олардың қадағалауды жүзеге
асыраудағы кінәсінен болмағанын дәлелдемесе, келтірілген зиян үшін осы мекемелер мен
адамдар жауап береді.
Ата-аналардың (асырап алушылардың), қорғаншылардың, оқуорындарының, тәрбиелеу,
емдеу және өзге де мекемелердің зиянды өтеу жөніндегі міндеті жас баланың кәмелетке
толуымен немесе оның зиянды өтеу үшін жеткілікті мүлік алуымен тоқтатылмайды.
Егер ата-аналары (асырап алушылары), қорғаншылары қайтыс болса немесе олардың
сондай-ақ осы баптың 3-тармағында аталған басқа да азаматтардың жәбірленушінің өмірі
мен денсаулығына келтірілген зиянды өтеу үшін жеткілікті қаражат болмаса, ал толық әре-
кет қабілеттілігі болған зиян келтірушінің өзінде мұндай қаражат болса, сот жәбірленуші
мен зиян келтірушінің өзінде мұндай қаражат болса, сондай-ақ басқа да мән жайларды еске-
ре отырып, зиянды зиян келтірушінің өзінің мүлкі есебінен толық немесе ішінара өтеу тура-
лы шешім қабылдауға құқылы.
Қазақстан Респіубликасы Азаматтық Кодекстің 926-бабында он төрт жастан он сегіз жасқа
дейінгі кәмелетке толмағандар келтірген зиян үшін жауапкершілік мәселесі анықталған:
– он төрт жастан он сегіз жасқа дейінгі кәмелетке толмағандар өздерікелтірген зиян үшін
жалпы негіздер бойынша дербес жауап береді.
– он төрт жастан он сегіз жасқа дейін кәмелетке толмағандардың зияндыөтеу жеткілікті
мүлкі немесе өзге кіріс көздері болмаған жағдайда, егер олар зиянның өз кінәсінен болмаға-
нын дәлелдемесе, зиянды толық немесе оның жетпей тұрған бөлігін ата-аналары (асырап
алушылары) немесе қамқоршылары өтеуге тиіс.
Егер он төрт жастан он сегіз жасқа дейінгі қамқоршылыққа мұқтаж кәмелетке толмаған
адам тиісті тәрбиелеу, емдеу мекемесінде немесе заңға орай оның қамқоршысы болып та-
былатын сол сияқты басқа да мекемеде болса, зиян өздерінің кінәсінен болмағанын дәлел-
демесе, зиянды толық немесе оның жетіспей тұрған бөлігін сол мекемелер өтеуге міндетті.
Ата –аналардың (асырап алушылардың), қамқоршының және тиістімекеменің зиянды
өтеу жөніндегі міндеті зиян келтірушінің кәмелетке толуы бойынша немесе онда кәмелет-
ке толғанға дейінгі зиянды өтеуге жеткілікті мүлік немесе кіріс көздері пайда болса не ол
кәмелетке толғанға дейін әрекет қабілеттілігіне ие болса тоқтатылады (осы Кодекстің 17-ба-
бының 2- тармағы).
Ата-ана құқықтарынан айырылған ата-аналардың кәмелетке толмағандаркелтірген зиян
үшін жауапкершілігі Қазақстан Республикасы Азаматтық Кодекстің 927-бабында көр-
сетілгендей ата-ана құқықтарынан айырылған ата-анаға, егер баланың зиян келтіруге әкеп
соқтарған мінез құлқы ата-ананың баланы тәрбиелеу жөніндегі міндеттерін дұрыс жүзе-
ге асырмауының салдары болып табылады деп анықталса, сот ата-ана құқықтарынан ай-
ырылғаннан кейін үш жыл бойы оның кәмелетке толмаған балалары келтірген зиян үшін
жауаптылқ жүктеуі мүмкін.
Өкіметке қабілетсіз деп танылған азамат келтірілген зиян үшін жауапкершілік Қазақстан
Республикасы Кодексінің 928-бабы қарастырады:
Әрекетке қабілетсіз деп танылған азамат келтірген зиянды (осыКодекстің 26-бабы), егер
олар зиян өздерінің кінәсінен болмағанын дәлелдемесе, оның қорғаншысы немесе оны қа-
дағалауды жүзеге асырауға міндетті ұйым өтейді.
Қорғаншының немесе ұйымның әрекетке қабілетсіз дептанылғаназамат келтірген зиян-
ды өтеу жөніндегі міндетті оның әрекетке қабілеттілігі қалпына келген жағдайда да тоқта-
тылмайды.
319
Егер қорғаншы қайтыс болса не оның зиянды өтеу үшін жеткіліктіқаражаты болмаса,
ал зиян келтірушінің өзінде мұндай қаражат болса, сот жәбірленуші мен зиян келтірушінің
мүліктік жадайын, сондай-ақ басқа да мән жайларды, атап айтқанда, зиян келтірушінің әре-
кетке қабілеттілігінің қалпына келтірілуін ескере отырып, жәбірленушінің өмірі мен денса-
улығына келтірілген зиянды сол зиян келтірушіні мүлкі есебінен толық немесе ішінара өтеу
туралы шешім қабылдауға құқылы.
Әрекетке қабілеттілігі шектеулі деп танылған азамат келтірген зиян үшін жауапкершілік
тәртібі Қазақстан Республикасы Азаматтық Кодекстің 929-бабында көрсетілгендей, әре-
кетке қабілеттілігі шектеулі деп танылағн азаматтың спиртті ішімдіктерді немесе есірткі
заттарды жөнсіз пайдалануы салдарынан келтірілген зиянды (осы Кодекстің 27-бабы) зиян
келтірушінің өзі жалпы негіздерде өтейді.
Қазақстан Республикасы Азаматтық Кокекстің 930-бабында қарастырылғандай, өз іс-әре-
кетінің мәнін түсінуге қабілетсіз азамат келтірілген зиян үшін жауапкершілік мәселесі мына
тәртіп бойынша анықталады:
Өз іс-әрекетінің мәнін түсіне алмаған немесе өзіне-өзі ие болаалмайтын жағдайда зиян
келтірген әрекетке қабілетті азамат, сондай-ақ 14 жастан 18 жасқа дейінгі кәмелетке тол-
мағандар өздері келтірген зиян үшін жауап бермейді.
Егер жәбірленушінің өміріне немесе денсаулығына зиян келтірсе, сотжәбірленуші мен
зиян келтірушінің мүліктік жағдайын, сондай-ақ басқа да мән жайларды ескере отырып,
зиянды өтеу жөніндегі міндетті зиян келтірушіге толық немесе ішінара жүктей алады.
Егер спиртті ішімдіктерді, есірткі заттарды пайдаланып немесе өзгеәдіспен өзін осындай
жағдайға келтірсе, зиян келтіруші жауаптылықтан босатылмайды.
Егер зиянды жүйке ауруы және ақыл-ойының кемістігі салдарынан өзіс-әрекетінің мәнін
түсіне алмайтын немесе өзіне-өзі ие бола алмайтын адам келтірсе, сот зиянды өтеу міндетін
осы адаммен тұратын еңбекке қабілеттілерге; зиян келтірушінің осындай жағдайын білген,
бірақ оны әрекетке қабілетсіз деп тану және оған қорғаншылық жасау туралы мәселе қой-
маған жұбайына, ата-анасына, кәмелетке толған балаларына жүктеуі мүмкін.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Қазақстан РеспубликасыныңАзаматтық Кодексі (1994ж,27 желтоқсандағы №269-XIII)
(Жалпы бөлім)(2005.08.07 бер(2005.08.07 берілген өзгерістер мен толықтырулармен)
2. Қазақстан РеспубликасыныңАзаматтық Кодексі (1999 ж. 1шілдедегі № 409-1)(Ерекше бөлім)
3. Азаматтық құқық.Оқуқұралы.Қыстаубай Ө.С.-Алматы, «Асыл мұра»,2011.
4. ҚР-ң азаматтық құқығы оқулық, 1том Төлеуғалиев.Ғ.И Алматы 2001 ж
5. www.wikipedia.org
Әшірбек Д. Ы. – студент, «Қаржы» мамандығы
«Қаржыакадемиясы» АҚ, Астана қ.
kispupdina@mail.ru
Успанова Н. С. – «Қаржыакадемиясы» АҚ
ӘГП және АТ кафедрасының аға оқытушысы
биология ғылымыныңмагистрі
uspanova85@bk.ru
ҒАСЫРДАН ҒАСЫРҒА ҰлАСҚАН ҚОҚЫС МӘСелеСІ
Жұмыр жерді мекендейтін сан-мыңдаған тіршілік атаулының ішінде Жер -анаға адам ба-
ласынан артық қиянат жасайтын жан иесі жоқ екен. Басқасын былай қойғанда, саналы тір-
шілік иесі саналатын «нome sapins»-тің күнделікті өмір қажеттілігінен артылған тұрмыстық
қалдықтары мен күл-қоқысы ортақ планетамызды тұншықтырып барады.Қасиетті даласын
320
көзінің қарашығындай аялайтын қазақ «ат аунаған жерде түк қалады» деп қастерлеуші еді.
Енді табиғат аясына демалысқа шыққан әрбір адамның артында кемінде 10 кило қатты тұр-
мыстық қалдықтар қалатын болды. Қасіреті қалың қазақ даласында бүгінге дейін жиналған
22 млрд. тонна қалдықтың 96 миллион тоннасы қатты тұрмыстық қалдықтар екен.Бұл арнайы
есепке алынған күл-қоқыс алаңдарына төгілгені. Ұлы даламыздағы күл-қоқыс «қоры» жыл
сайын бірнеше миллион тоннаға көбейіп отыратын көрінеді. Ал ұлы даланың жер-жерінде
есепке алынбаған тау-тау күл-қоқыс қаншама?! Қазақстан ҚТҚ (қатты тұрмыстық қалдықтар)
мен күл-қоқыстың 97% арнаулы күл-қоқыс алаңдарына төгумен ғана айналысады [1].
Табиғат – адамның бойына қуат,көңіліне шабыт,сезіміне ләззат шапағатын ұялататын
сұлулық пен әсемдік әлемі, баға жетпес байлық. Ол- ырыс пен мол қазынаның қайнар көзі.
Демек, «Адамдардың табиғатсыз күні жоқ, табиғаттың мұны айтуға тілі жоқ».
ХХ ғасырдың ортасынан бастап жер бетінде адам санының және техниканың, қалалар
санының өсуіне байланысты биосфера көп зиян шеге бастады. Іргесі ірі фосфорит игер-
ген,Қазақстанның оңтүстік бөлігінде орналасқан Жамбыл облысына қарасты Жаңатас қа-
ласы. Қазіргі уақытта туған қаламның экологиясы мені қатты аландатып отыр. Соған орай
экологиялық проблема ғаламдық проблемаға айналды. Қазіргі уақытта қоқыс зерттеуіне
көп көңіл бөлуіміз керек. Ал қоқыстарды зерттейтін сала-Гарбология деп аталады.
Гарбология-ағылшын тілінен аударғанда «қоқыс» деген мағынаны білдіреді. Оны 1973
жылы Уильям Рэджи ашты. Ол экология ғылымынан бөлінген жеке бір сала. Егер де бір
жыл ішінде жиналған қоқысты жоймай немесе қайта өңдемей, бір жерге төге берсе Европа-
дағы ең биік шың-Эльбрустей тау пайда болады [2].
Қоқыс- еліміздің дамуына кесір. Қазіргі кезде біздің алаңдатып отырған жағдай-табиға-
тымыздың тікелей адамның іс- әрекетінен ластанып, бұзылуы. Еліміздің қоқысын тазала-
майынша біз дамыған елдердің қатарына қосыла алмаймыз.Менің өлкемнің экологиялық
жағдайы мәз емес.Себебі қала тұрғыны көбейген сайын қоқыста көбейе береді.Жаңатас қа-
ласында тұратын халық саны соңғы жылдардың санауы бойынша 43000-ға жеткен.Менің
зерттеуімше 1 адам тәулігіне 1,4-1,6 кг қоқыс шығарса 1 адам 1 күнде 60959,2 кг,сонда 1
адам 1 айда 2060 088,2 кг, жылына 1 адам 1 жылда 24 299 011,4 кг қоқыс, 43000 адам 1
жылда 956 603 908 258,2 кг қоқыс,полигонына апарылады екен.Егер қаланың күндіз-түні
бір тынбайтын желін ескерсек, аталған қалдықтар мен қоқыстар ұшып, қаланы ластап, қор-
шаған ортаға зиянын тигіуде.Қаладағы қоқыс адамзаттың әсерінен туындап отыр.Табиғат-
ты өте тамаша бір қасиет бар.Оның өзі бөліп шығарған қалдықтардан біздің көмегімсіз-ақ
өзін-өзі тазартып ала алады.Ал адам баласының бөліп шығараған көң-қоқсығынан ақыл ой-
мен өмірге келген халық шаруашылығының улы, зиянды қалдықтарынан өздігінен тазала-
уға табиғатта шама жоқ.Мынаны қараңыз күн сайын тау-тау қылып күл-қоқысқа тастайтын
пластмасса құтылар жер бетінде 500 жылға дейін, кәдімгі полиэтилен пакеттері 200 жылдан
астам уақыт бойы шірімей,сақталады екен. Ал консерві қалбырлары мен шыны сынықтары
1 мың жылға дейін жер қойнын ластап, «жегі құртша» топырақ құнарын жеп жатады.Ағаш
жапырақтарын жаққанда ауаға улы заттар таралады (ангидрид, бензопирен, күкіртті сутек
және диоксин). Оның түтіні 1 м-ге ғана көтерілетіндіктен көбінесе жас балалардың тыныс
алу жолдарына және ойлау қаблеттеріне кері әсерін тигізеді.Осыған орай Жаңатас қаласын-
да басқа дамыған мемлкеттер сияқты қалдықтарды салатын арнайы контейнерлер қолда-
нып,қоқысты қайта өндіргенде судың, энергияның, ауаның ластануына, судың ластануын
үнемдейді екенбіз.Жаңатас қаласында қоқыстың көбі:35 % қағаз, кардон, 15% полимер, 5%
резеңке, тері, 10% текстиль болып табылады.Қағазды қайта өндіргенде 1 тонна өндірілген
қағаздан – 1 тонна дәретханалық қағаз жасауға болады.1 тонна өндірілген қағаз 17 ағашты
құтқарады. Қоқыс қағаздарын қайта өндіргенде судың-60%, энергияның-40%, ауаның ла-
стануына -74%, судың ластануын – 35% үнемдейді екенбіз.Ал пластмассаны өндіргенде
құрылыс материал (1000 пластикалық бутылкадан 5 м кв. тротуарлы плитка) жасауға бо-
лады екен. Ал тамақ қалдықтары тыңайтқыштар, биогаздар өндіру үшін пайдаланылар еді.
321
Осыған орай мен сараптама жүргізген едім. Әлеуметтік сараптама сұрақтары мынадай еді:
1.Сіз гарбология сөзін қалай түсінесіз?
2.Сіздің ойыңызша келешкете қатты тұрмысттық қалдықтарды өңдейтін зауыт салаты-
нын сенесіз бе?
3.Сіз қоқысты арнайы қоқыс жәшікке саласыз ба?
4.Сіздің үйініздің жанында қоқыс жәшігі бар ма?
5.Сізді Жаңатас қаламыздың экологиясы қызқтыра ма?
6.Қоқыс қалдықтарынан адам денсаулығына әсері бар ма?
Сараптаманың нәтижелері:
1.Гарбология терминінің мағынасын қала тұрғын 85% нақты білмейді.
2. Қала тұрғындарының 48% ҚТҚ қайта өңдейтін зауыт салатынына сенімді.
3.Қала тұрғындарының 65 % арнайы қоқыс жәшігіне салады.
4.74 % үйінің жанында қоқыс жәшігі жоқ екені айтылды.
5.Қала тұрғындарың 45% қызықтырмайды.
6.Жанатас қаласының 35 % білмейді.
Қазргі кезде жоғары технолгиялық құрылғы тұрғанына 18 жыл.Табиғатты қорғау, оның
байлықтарына аялы алақанмен қамқорлық жасау ісіне ерекеше мән беріліп отырады.1991
ж 18 маусымдареспублика тарихында тұңғыш рет Қазақстан Республикасының айналадағы
табиғи ортаны қорғау туралы заңы шықты.Бұл заң адам өмірі, денсаулығы үшін табиғи
ортаны қолайлы болуын, адам қызметінің табиғатқа зиянды ықпал жасауына жол бермеу,
байлығын тепе-теңдікті сақтау мен табиғат байлығын ұтымды пайдалануға ұйымдасыруға
бағытталған.Менің ұсынысым ҚТҚ салатын арнайы қоқыс жәшіткерін көбейтіп, оны қайта
өндірісе экологиямыз тазарып, айнала қоқысқа айналмас еді [3].
Қазақтың жері дархан, киелі, қасиетті. Оны көздің қарашығындай қадірлеу- бүгінгі ұр-
пақтың басты мақсаты. Осыған орай жұмыр жердің ризығын алып, ауасын жұтып отырып,
оған қатыгездік жасау пенденің күнәһарлығы. Қай уақытта да ғұмыр кешіп отырған орта-
мызды таза ұстау, Жер-Ананың жүрегін жараламау-бізге міндет. 1986 жылы маусым айында
Мюнхенде экологияға арналған 11 қағида мен 11 ұстаным қабылданды. Мен осы ұстаным-
бойыншажұмысжасапкелемін.
1.Ауаныңластануынажолбермеймін.
2.Судың таза болуыүшін бар жағдайдыжасаймын.
3.Мен жерландшафттарынсақтауға бар күшімдіжұмсаймын.
4.Жердіңқұнарынкетіретінзияндызаттардыпайдаланбаймын.
5.Мен өзімненкейінтұрмыстыққалдықтардықалдырмаймын.
6.Мен үнеміжануарлардықорғаймын.
7.Энергия көздері мен шикі заттардыүнемдіпайдалануғатырысамын.
8.Өсімдіктердіңтүрлерінсақтауғажәне оны қорғауғажұмыстанамын.
9.Мен тек биологиялық таза көкөністер мен жемістердіөсіріп, сатуғаеңбектенемін.
10.Мен саналытұтынушыболуғажұмыстанамын.
11.Мен осы қағидалардыүнеміұстануғауәдеберемін.
Қазіргітаңда қаламызда қолға алынған жұмыстардың бірі сәуірмамырайларындаэколо-
гиялық-санитарлықтазалықайлығыжарияланып, көптегенкөшелержиналып,тазаланады.«-
Жасыл ел» бағдарламасына сәйкес түп ағаштар отырғызылады [4].
Тәуелсіздікке қол жеткізген 20 жыл ішінде Қазақстанның экономикасы аршынды қа-
дамдармен дамыды. Еліміз бүгінде әлеуетті экономикасы, тұрақты қаржылық қуаты бар
мемлекетке айналғаны да ақиқат. Осының бәрі ненің арқасы? Ол қойнауы қазына, топырағы
құт қазақтың қасиетті жерінің арқасы. Жасыратыны жоқ, ел экономикасының бүгінге дейін
даму үрдісі тек қасиетті жеріміздің қойнауынан алынған шикізат ресурстарының арқасында
ғана мүмкін болды. Қазақстан Республикасы экспортының 90% мұнай, көмір, темір және
әртүрлі түсті металл шикізаты құрайтындығы да шындық. Ғасырлар бойы төл перзентін
322
қойнауынан алынған игілікпен қамтамасыз етіп келе жатқан қайран дала қажыды, тума
табиғатымыз тақырланды. Ұлы дала енді туған перзенттерінен жанашырлық күтеді. «Ал-
мақтың да салмағы бар». Енді «бұлақ көрсең, көзін аш» деген бабалардың қасиетті қағи-
дасына адалдық танытып, жомарт даламызды күл-қоқыстан тазартып, тынысын ашуымыз
қажет-ақ. Қазақ «жер жарасы – жан жарасы» деген ұлағатты ұран тұтқан ұлт [5].
Әдебиеттер тізімі:
1. «Атамекен» газеті 2007-2008 ж.ж.
2.Биология жәнесалауаттанунегізі № 4,5. 2009ж.
3. «Жайықөңі рі» Орал қ. 2003ж.
4. «Орал өңірі» газеті 2002-2003 ж.ж.
5. Соқпақ Тропинка ғылыми -әдістемелік журнал №1,2 2009ж.
Бекмағұлова А. Н. – студент,»Қаржы»мамандығы
«Қаржы академиясы»АҚ, Астана қ.
bb.ainur@mail.ru
Успанова Н. С. – «Қаржы академиясы» АҚ
ӘГП және АТ кафедрасының аға оқытушысы
биология ғылымының магистрі
uspanova85@bk.ru
ҚАЗАҚСТАННЫҢ ЭКОлОгИялЫҚ-геОгРАФИялЫҚ ҚАСИеТТеРІНе
БАЙлАНЫСТЫ АУРУлАРДЫҢ ТАРАлУ еРеКШелІКТеРІ
Қазақстан табиғи кешендерінің ерекшелігі-Азия құрлығының ортасында орналасуы.Ол
солтүстіктен-оңтүстікке 1600 шақырым,батыстан-шығысқа 1925 шақырымға созылып,2717
мың шаршы шақырым немесе құрлық бетінің 1,8%-ін алып жатыр.Қазақстанның солтүстік
шекарасы Байкал көлі,оңтүстік шекарасы Ыстанбұл және Мадрид қалаларының ендігіне
сәйкес.Қазақстан ендігінде Канаданың жалпақ жапырақты орманы мен дала белдемдері,Ор-
талық Қытайдың құрғақ және шөлді дала белдемдері орналасқан.
Территориясы үлкен ауданды қамтитындықтан табиғи жағдайы алуан түрлі.Қырат-
ты жазықтар(теңіз деңгейінен 500-600м) мен ұсақ шоқылар Қазақстан ауданының 50%-
ін алып жатыр.Ойпатты жазықтарының (100-250м)үлесіне 30%,ал тауларға (1000-1400м)
20% тиеді.Территорияның теңіз деңгейінен ең төмен және ең жоғарғы нүктелерінің көр-
сеткіштері-132метрден (Қарақия ойысы) 6995 метрге (Хан тәңірі) дейін орналасқан. Эко-
логиялық географиялық орналасуының ерекшеліктері:минералды-шикізат ресурстарына
өте бай,оның ішінде мұнай мен газ кендері,Республика халқының сирек қоныстануы,елді
мекендер,қалалар,өнеркәсіптік тораптардың дақ тәрізді орналасуы,транспорттық тордың
нашар дамуы,экономиканың,негізнен,аграрлы-өнеркәсіпті шикізаттық сипаты.
Табиғи кешендердің дамуы мен динамикалық жағдайына трансшекаралық өзен ағыны
елеулі әсерін тигізеді.Бастауын көршілес елдерден алатын:Ертіс,Іле(Қытай),Сырдария(Өз-
бекстан), Шу (Қырғызстан), Жайық өзендер ағады.Аталған өзен ағындарының транзиттік
немесе шоғырландырушы аймаққа жатуы қоршаған ортаға экологиялық қауіп туғызады,-
техногендік қалдықтардың жиналу орталығына айналды.
Солтүстік және батыс шекара маңында Поволжье, Оңтүстік Жайық, Батыс Сібір өнер-
кәсіп орталықтары Қазақстанға трансшекаралық ауа ағындарымен өнеркәсіптік ластаушы
заттардың тасымалдауына әсер етеді.
Арал теңізінің орналасуы,Семей ядролық сынақ полигонының және бірқатар әске-
ри-сынақ нысандарының болғандығы тек Қазақстанға ғана емес,көршілес мемлекеттердің
табиғи кешендері мен тірі организмдеріне әсер ететін экологиялық қауіпті фактор деуге бо-
323
лады. Олардың қатарына Қазақстанның ірі өнеркәсіп тораптары да жатады. Павлодар-Екі-
бастұз, Қарағанды-Теміртау, Қаратау-Жамбыл, Маңғыстау,Кенді Алтай,т.б
Сонымен,территориясының табиғи-экологиялық қасиеттерін анықтайтын Қазақстан-
ның географиялық орнының негізгі ерекшеліктері:климаттың континеттігі;су көздерінің
ағынсыз болуы; территориясының батыс және солтүстік ауа массаларының ығысуының
қолайлығы;Оңтүстік-шығыс тауларының (Алтай, Тянь-Шань, Жоңғар Алатаулы) климат-
тық-тосқауылдық әсері.
Ірі қалалар мен өнеркәсіп тораптарының бірқалыпты орналасуы да елеулі әсер етеді.
Сондықтан қалалар мен тау-кен өнеркәсіптік нысандарымен байланысты қоршаған ортада
нүктелік ластану орын алды.
Табиғи-антропогендік ландшафтарды экологиялық жағдай түрлі факторларға тұрақтылық
дәрежесіне,табиғи жүйелерге антропогендік фактордың әсер ету дәрежесіне,тұрғындардың
техногенез әсеріне жауап қайтаруына(оның ішіне тұрғандар тығыздығына), т.б
Халық-қоғамның негізгі,әлеуметтік дамудың қорғаушы күші,бар байлық пен игілікті жасаушы.
Сонымен қатар,жалғыз материалдық молшылық қана емес,рухани байлықтың бар көзі сол жасам-
паз да еңбекқор халықта жатқаны белгілі.Ғасырлар бойы жасалған баға жетпес рухани байлықтар-
ды жинап өз бойына сіңіретін,оларды сақтап,келешек ұрпаққа жеткізетін де сол халық.
Тәуелсіздік тұғырына ту тіккен тұстағы еліміздің елеулі шаралардың бірі-көші – қон мәсе-
лесін қолға алу керек еді. Қазақстандағы қазіргі қалыптасқан нақты жағдайға сүйенгенде де-
мографиялық жағдайды жақсартудың бірі жолы бар.Ол сырттан көшіп келушілерді көбейту.
Үкіметіміз шама-шарқы келгенше қолдан келген жағдайын оралмандар үшін жасап отыр.
Әрине,жұмыс болған соң кемшіліксіз болмайды,бірақ соның бәрі қаржы тапшылығына келіп
тіреледі.Ең бастысы,оралмандар бұрын «төркінсіз,жетім қыздың» күйін кешіп келсе,енді
олар артымызда іздеушіміз бар екен деген дәрежеге жетті.Өйткені,Қазақстан Республикасы
Конституциясының 11-бабында:»Республикада өзінің одан тыс жерлерде жүрген азаматтарын
қорғауға және оларға қамқорлық жасауға кепілдік берілді»-деп атап корсеткен [1].
Сонымен,Монғолия,Түркия,Иран,Қытай және басқа елдерден көшіп келе жатқан қан-
дастарымыз еліміздегі негізгі халықтың үлесін үлкейтуге көп септігін тигізіп жатыр.
1999 жылғы санақ Қазақстандағы халық санының1989 жылмен салыстырғанда 17,2 млн
халықтан 14,93 млн халық қалғанын көрсетті. Бұл, әрине бір жағынан Кеңес Одағы ыдыра-
п,әр ел егемендік алып,көбісі өз Отандастарына көшсе,екінші тығырыққа тірелген экономика
көптеген халықты жұмыс іздеп басқа алыс-жақын шетелдерге көшуге мәжбүр етті.2004 жыл-
дың 1 наурызындағы халық саны туралы деректер бойынша 14970,8 мың адамды құрады [2].
Ұлан-байтақ Отанымыз Қазақстан үшін бүгінгі таңда,егемендік алып іргелі ел болған
шақта халық санының өсуі өте қажет.Жалпы халықтың тығыздығы әрбір шақырым жерге
5,6 адамнан келетін,тығыздығы жағынан ең аз елдердің қатарына жатады.
Қазір Республикамызда халық арасында аурулар мен өлім-жетім көбейіп кетті.Баланың
іштен кемістікпен,ақыл-есінің кем, қабілетсіз, басқа да аурулармен ауырып туының ба-
сты себепкері қоршаған ортаның бұзылуы,содан кейін адамдардың ішімдікке,нашақорлық
жолға салынуы екендігіне дау жоқ.Бұл күнде өмірге ұрпақ әкелетін ата-аналардың жұтқан
ауасы мен ішкен суы да жеген тамағы мен басқан топырағы да экологиялық апат аймағының
улы өнімдері.Ел-жұртымызға ие болатын дені сау,ақыл-есі түзу,салауатты ұрпақ,білікті ма-
ман даярлау бүгінгі күннің ең өзекті мәселелерінің бірі.
Ауру көпшілік жағдайда қоршаған ортаның әсерлеріне,сондай-ақ организмнің ішкі
жағдайлары мен тұқым қуалау белгілеріне байланысты болады.Елімізде туа біткен аурулар
мен жүре пайда болған аурулар кездеседі.Осыған байланысты халқымыздың демократи-
ялық жағдайы мен денсаулығы алаңдатуда.
Пайдаланған әдебиеттер:
1.Денсаулық журналы.2006ж
2.Экология.Алматы баспанасы.2000ж
324
Достарыңызбен бөлісу: |


title: СеКцИя – ЖАҺАНДАНУ ЖАҒДАЙЫНДА БІлІМ БеРУ МӘСелелеРІ


url: http://emirsaba.org/sbornik-iii-respublikanskoj-nauchno-prakticheskoj-konferencii.html?page=45#ҚАЗАҚСТАННЫҢ_ЭКОлОгИялЫҚ-геОгРАФИялЫҚ_ҚАСИеТТеРІНе__БАЙлАНЫСТЫ_АУРУлАРДЫҢ_ТАРАлУ_еРеКШелІКТеРІ


title: Бектемирова М. Ж - Сборник III республиканской научно-практической конференции магистрантов

text:
Бектемирова М. Ж. – студент, «Қаржы» мамандығы
«Қаржы академиясы» АҚ, Астана қ.
smile_mada@mail.ru
Успанова Н. С. – «Қаржы академиясы» АҚ
ӘГП және АТ кафедрасының аға-оқытушысы
биология ғылымының магистрі
uspanova85@bk.ru
МҰНАЙ-гАЗ РеСУРСТАРЫН ӨНДІРУДІҢ ЭКОлОгИялЫҚ САлДАРЫ
Жер қойнауын пайдалану стратегиясының жеткіліксіз дамуы, өнеркәсіптің экстенсивті
дамуы, антропогендік жүктемелерді ғылыми реттеу қажеттілігі мен мүмкіндіктерінің ин-
тегралдануы салдарынан Қазақстанның табиғи ортасының барынша қауіп төндіретіндей
нашарлауы жалғасуда. Қазақстанда бірнеше ондаған жылдар бойына күрделі және қатты
бүлінген құрылымы, терең макроэкономикалық теңсіздіктері бар тиімділігі төмен, шығын
әкелетін экономика қалыптасты.
Қазақстан Республикасы (ҚР) барынша дамыған өңірлер мен елдердің шикізат шылауына
айналды, ал бірқатар облыстарда адамдардың денсаулықтары үшін ауыр салдарларға алып
келетін өте қауіпті экологиялық ахуал қалыптасты. Минералдық-шикізат ресурстарын аяусыз
қазып алу, қоршаған ортаны қорғау талаптарын, экологиялық қауіпсіздік талаптарын мойын-
дамау қазірдің өзінде бірқатар өңірлер мен қалаларды экологиялық апатқа дерлік жеткізді.
Шикізат ресурстарының кен орындарын қазуға деген осындай көзқарас әлі де тоқталған жоқ.
Бұл экологиялық талаптарды сақтау шығындарының көптігімен, тиімді технологиялар-
дың жоқтығымен және т.б. түсіндіріледі. Табиғатты рационалды пайдаланудың экономика-
лық механизмінің болмауы жағдайында болашаққа белгіленіп отырған өнеркәсіптік және
ауыл шаруашылық өндірістерінің көлемдерін арттыру, айналымға жаңа табиғи ресурстар-
ды енгізу және кәсіпкерлікті, оның ішінде сыртқы экономикалық байланыстарды кеңейту
минералды шикізаттарды, жер және су ресурстарын шектен тыс пайдалануға, ауа және су
бассейндерінің ластануына алып келуі мүмкін, адамдардың өмір сүрулерінің экологиялық
талаптарының елеулі нашарлауы қаупін тудырады.
Жағдай, бір жағынан, өндірістің кәдеге жаратылмаған қалдықтарын жинақтаушылардың
орналастырылуымен және олардың қоршаған орта сапасының нормативтерімен келісіл-
меуімен күрделенеді, ал екінші жағынан – қалдықтардың қалыптасуы балансын, олардың
орналастырылуы мен пайдаланылуын зерттеудің жоқтығымен. Қалыптасқан жағдайларда
балансқа қол жеткізіп қана қоймай, сондай-ақ қоршаған табиғи ортаны нормативтен тыс
ластауды болдырмауға ынталандыратын нормативтер мен әдістемелерді әзірлеу қажет.
Қоршаған ортаның балансы мен қорғалуы проблемаларын экономикалық зерттеулердің
жеткіліксіздігі халық шаруашылығы объектілерінің жұмыс жасауын экологиялық-экономи-
калық бағалаудың жоқтығымен байланысты. ҚР өнеркәсіптік өндірісінің деректерін және
экологиялық жағдайын талдау көрсетіп отырғанындай, экологиялық жағдайға өнеркәсіптің
өндіруші, энергетикалық және металлургиялық салаларының басым түрде дамуы әсерін ти-
гізді, олардың ресурстарды рационалды пайдалану және қоршаған ортаны қорғау бойынша
тиісті шаралармен қоса жүргізілмеген экстенсивті дамуы адамдардың өмір сүру жағдайла-
рына бүлдіргіштік ықпал етті.
Қазақстанның мұнай және газ кен орындарын игерудің экологиялық проблемаларының
өзіндік өңірлік– географиялық, геодинамикалық, сондай-ақ әлеуметтік ерекшеліктері бар.
Соңғы уақытқа дейін табиғатты қорғау мәселесінің іс жүзінде мұнай мен газды өндіру бой-
ынша жоспарлы тапсырмаларды орындаудан артта қалып келгендігі және жобаларда тиісті
шешім таппағандығы фактісі экологиялық ахуалға айрықша із қалдырады [1].
Қазақстан Республикасында мұнай өндірісі өнеркәсібінің дамуы және шикізатты қайта
өңдеуге рационалды емес көзқарас өнеркәсіптік қалдықтардың шектен тыс жинақталуына
325
алып келді. Мысалы, Теңіз кен орнының үйінділеріндегі күкірттік көлемдері 3,5 млн. тонна-
дан асып түсті, ал жыл сайын орташа алғанда 3,5 мың тоннадан 5 мың тоннаға дейін қалып-
тасады, олардың ішінде халық шаруашылығының қажеттіліктері үшін барлық ресурстың 5 %
кемі пайдаланылады. Салыстыру үшін: дамыған елдерде бұл көрсеткіш 40-50% құрайды [2].
Ең көп экологиялық қауіпті табиғи ресурстарды қайта өңдеу процессінде қалыптаса-
тын улы қалдықтардың жылдан жылға өсіп отырған көлемдері тудырады. Мұнай өндіру
кешенінде қоршаған ортаның ластануы іздестіру бұрғылауынан және мұнай мен газ өн-
діретін ұңғымаларды салудан басталады. Ұңғымаларды салу кезіндегі ластанудың негізгі
көздері: бұрғылау қондырғыларының дизель шығарындылары, бұрғылау ерітінділерінің
газсыздандырғыштары, сусымалы ұнтақ текті материалдарды сақтау үшін арналған ыды-
стар, өндірістік-технологиялық қалдықтары бар шлам амбарлары, сондай-ақ циркуляци-
ялық жүйелер. Көптеген жағдайларда бұрғылау қондырғыларында жер қыртысы мен су
айдындарын ластанудан қорғау бойынша іс-шаралар жүргізілмейді. Осының салдарынан
жақын орналасқан жерлер бұрғылау ерітінділерімен және мұнай өнімдерімен ластанады.
Содан кейін осы зиянды заттардың ағынды сулар арқылы жақын орналасқан жерлер мен су
айдындарына шайылуы жүреді.
Бұрғылау жұмыстары кезінде негізгі және барынша күшті ластандырғыш бұрғылау ерітіндісі
болып табылады. Оны дайындау үшін жиырмаға жуық химиялық реагенттер пайдаланылады,
олардың көпшілігінің ҚР Денсаулық сақтау министрлігі белгілеген шекті рұқсат етілген кон-
центрациясы (ШРК) жоқ. Ұңғымаларды салу және онымен қоса жүретін бұрғылау қалдықта-
рының жинақталуы өндірістің басқа түрлерінен бұрғылау объектілерінің бір-бірінен бөлек ор-
наласуымен, қалдықтар сипаттарының әртектілігімен және олардың уақыт өте өзгеретіндігімен
ерекшеленеді. Бұрғылау жұмыстары мен ұңғымаларды пайдалану кезінде қолданылатын шыға-
рындыларға қарсы жабдықтардың сапасы мен құрамы елеулі маңызға ие болады.
Теңіз кен орнына жақын маңдағы тұрақты тұру үшін экологиялық жағымсыз аймақ 139
мұнайгаз ресурстарын өндірудің экологиялық салдарлары 50 км радиусында айқындалған,
Қарашығанақ үшін – 10 км, ал Құмкөл үшін – 30 км. Бірақ санитариялық-қорғау аймағы үл-
кен болған сайын, шекті рұқсат етілген шығарындылар көлемі солғұрлым жоғары болады,
яғни атмосфера солғұрлым көп ластанатын болады. Моральды тозығы жеткен жабдықтар
мен шаруашылық қызметтің тәсілдері экологиялық қауіпті күшейтеді. Жаңа технологиялық
тәсілдерге көшу жаңа проблемаларды тудырады. Мысалы, ұңғымаларды жөндеу кезінде
қоршаған ортаның ластануы байқалады. Бұл ретте, ұңғыма ішіндегі жабдықтарды жүздеген
түсірулер мен көтерулер жүреді.
Мұнай ластануларының шоғырлануы 800 мг/м3 асатын кезде фитопланктонның өмір
сүруі бәсеңдейді, суөскіндерінің оттегіні бөліп шығаруы төмендейді. Тіпті аз мөлшердегі
мұнайдың өзі тірі организмдердің жүйке жүйесінің, олардың ферментативтік аппаратта-
рының жұмыс істеуін бұзады, жануарлардың әртүрлі ұлпаларындағы патологиялық өзгері-
стерді тудырады, суөскіндерінің өсімі мен қалыпты дамуын төмендетеді, олардың қы-
рылуына алып келеді. Каспиде теңіз суының ластануы жүруде, осының салдарынан кәсіптік
балықтар мен итбалықтар саны қысқаруда. Сұйық отынды (мазутты) жағу кезінде де ауаның
ластануы елеулі болады, себебі тозаң мен күйе ретінде бөлінетін, улар сыныбына жатқыза-
латын ваннадий-порфиринді кешен өңірдің барлық аумағына тарала отырып, оны ластайды.
Теңіз, Қаражанбас, Қаламқас, Солтүстік-Бозашы, Құмкөл кен орындары бойынша ат-
мосфералық ауаның жылдық шығарындылар мен өзге де зиянды қоспалардан ластануынан
келетін шығын осындай жолмен есептеледі. Қазақстан мұнайындағы көптеген пайдалы
құрамдастар өндіріс қалдықтары және одан да зоры қоршаған ортаны ластау көздері бо-
лып табылады, бұл ретте ең агрессивті ластаушылар улар сыныптарына жатқызылатын ва-
надийдің бес тотығы, никель және олардың тотықтары болып табылады. Атмосфераның
ластануынан болатын шығынның жалпы мөлшерінің ең көп үлесі осы металдардың ауаға
лақтырылуына келеді – Бозашы түбегіндегі кен орындары бойынша 91%.
326
Бұдан басқа, Теңіз кен орны маңындағы су айдындарының ластануына ықпал ететін ба-
сым факторлар формальдегидтер және аммиак (Теңіз кен орны бойынша ластанудың жалпы
үлесінің 71 %) және әрі қарай өнеркәсіптік пайдалануға жіберілмеген және қазу өңірінің
аумағында ашық қоймаланатын күкірт болып табылады. Қатты қалдықтарды экономикалық
тиімді пайдалану есептеулеріндегі қоршаған ортаның ластануынан болдырылмайтын эко-
номикалық шығынды есептеу идеясы бірқатар салалық әдістемелерде қандай да бір сатыда
іске асырылған [3].
Әдебиеттер тізімі:
1. Материалы Интернет-сайта Агентства РК по статистике [Электронный ресурс]. URL:
http:// www.stat.kz
2. «Oil review» (совместно с журналом «Нефть и газ Казахстана») : дайджест ст. // Архив.
2010. Дек.
3. Охрана атмосферного воздуха от загрязнения для ТШО. Атырау : Экопроект, 2010. 52 с
габдуллина Д. К. – студентка 1 курса «Учет и аудит»
АО «Финансовой Академия» г. Астана
womhdi_sunny@mail.ru
Успанова Н. С. – старший преподователь кафедры «СГД»и «ИТ»
магистр биологии
АО «Финансовой Академия» г. Астана
uspanova85@bk.ru
МОДелИРОВАНИе ДИНАМИКИ ПОПУляцИЙ
Совокупность явлений, связанных с изменением численности популяции во времени
составляют предмет популяционной динамики. Популяционная динамика является частью
математической биологии, наиболее продвинутой в смысле математического аппарата, яв-
ляясь своего рода «математическим полигоном» для проверки теоретических идей и пред-
ставлений о законах роста и эволюции биологических видов, популяций, сообществ.
Возможность описания популяций различной биологической природы одинаковыми мате-
матическими соотношениями обусловлена тем, что с динамической точки зрения, рост и отбор
организмов в процессе эволюции происходит по принципу «Кинетического совершенства»[1].
Моделирование не только помогает строго формализовать знания об объекте, но и дать
количественное описание процесса, предсказать его ход и эффективность, дать рекоменда-
ции по оптимизации управления этим процессом. Это особенно важно для биологических
процессов, имеющих прикладное и промышленное значение – биотехнологических систем,
агробиоценозов, эксплуатируемых природных экосистем, продуктивность которых опре-
деляется закономерностями роста популяций живых организмов, представляющих собой
«продукт» этих биологических систем.
Необходимо особо сказать о человеческой популяции. Споры о существовании «преде-
лов роста» и емкости среды применительно к человечеству не утихают до сих пор. Оптими-
сты уверяют, что человечество может увеличиваться в численности до бесконечности: вот
изобретем, как получать еду из пыли путем перегруппировки атомов, расселимся по другим
планетам. Пессимисты предсказывают скорый коллапс: как только численность человече-
ской популяции превысит критический уровень. В оценке этого «критического» уровня и
скорости приближения к нему эксперты также расходятся [2].
Каждый вид на Земле занимает определенный ареал – в силу того, что каждый вид спо-
собен существовать лишь в определенных условиях среды. Однако условия обитания в рам-
ках ареала одного вида могут существенно отличаться. Это (и не только это) приводит к
тому, что на территории, занимаемой видом, возникают достаточно обособленные группы
327
особей, которые отличаются друг от друга целым рядом признаков. Эти группы особей в
пределах одного вида получили название популяции.
Популяция – понятие первичное и поэтому трудно определяемое. Мы за отсутствием
места приведем только пару определений.
Популяция – элементарная группировка особей одного вида, занимающая определенную
территорию и обладающая всеми необходимыми условиями для поддержания своей ста-
бильности длительное время в меняющихся условиях среды. Это – определение С.С.Швар-
ца с эволюционно-экологических позиций.
Динамика численности популяции и ее структура (возрастной, половой состав) являют-
ся ее важнейшими характеристиками. Знание типа роста популяции и ее структуры, как
мы увидим ниже, имеет важное экологическое значение. Именно динамика численности
популяции сегодня является наиболее подходящим объектом для создания разнообразных
математических моделей.
Не трудно догадаться, что прирост популяции будет зависеть от двух факторов – рожда-
емости и смертности. Разумеется, при условии отсутствия эмиграции и иммиграции (такая
популяция называется изолированной) [3].
Формулировка модели
Рис.1 взаимосвязи
Поставим задачу промоделировать эволюцию трех взаимодействующих популяций
(рис.1), например, одной – хищника (лиса) и двух – жертв (суслики и тушканчики), что не-
редко встречаются в наших степях.
Жертвы, очевидно, будут конкурировать между собой за ресурсы.
Результаты моделирования и их анализ
Рассмотрим существование наших жертв в отсутствие хищника (рис.2).
* Рис.2 Существование «жертв» поодиночке
Каждая из популяций в одиночестве достигает своей максимально возможной численно-
сти N1 = 50000 и N2=15000 особей.
В случае конкуренции они прекрасно могут сосуществовать вместе (рис.3). Влияние пер-
вой («зеленая») на вторую («синяя») в 5 раз выше и поэтому она ее «угнетает» значительно
интенсивнее, чем «угнетена» сама. Максимально возможные численности популяций при
этом N1 ≈46600 и N2=3300 особей. Видно, что в связи с конкуренцией численность «синей»
популяции, в сравнении с ее максимально возможным значением, упала практически в 5 раз!
328
* Рис.3 Сосуществование «жертв» при малой конкуренции за ресурсы
В случае существования каждой из «жертв» поодиночке с «хищником» мы наблюдаем
возможность из сосуществования (рис.4).
* Рис.4 Существование «жертв» поодиночке с «хищником»
Возникающие при этом колебания численности имеют разную частоту в связи с разными
коэффициентами собственной скорости роста видов.
Введение самоограничения «хищника» (коэффициент c> 0), даже при его малости, долж-
но «облегчить» существование исчезающей популяции, но практика показывает, что это
просто отодвигает ее исчезновение во времени (рис.5).
* Рис.5 Замедление исчезновения одной из популяций «жертв»
В то же время в данной, достаточно простой модели возможны самые разнообразные
сценарии развития нашей системы из трех взаимодействующих популяций: от вымирания
одной, двух и даже всех трех популяций, возникновения колебаний численности, вплоть до
появления квазистохастического поведения со вспышками численности, а также стационар-
ного устойчивого сосуществования всех трех популяций (рис.6)
* Рис.6 Стабильное сосуществование трех популяций
329
Прогнозирование поведения систем с большим числом популяций, с разнообразными
видами взаимодействия, несмотря на возможности вычислительной техники, представляет
плохо формализованную задачу. Редко когда удастся упростить систему, сделав ее «про-
зрачной» для интерпретации. Т.е. приходится сталкиваться с трудностями как в понимании
закономерностей, лежащих в основе взаимодействия как видов и внутривидовых групп, так
и в определении входящих в модель параметров. Наблюдаемые в природе закономерности
динамики численности популяций есть результат сложного наложения периодических ва-
риаций условий внешней среды на внутренние периодичности, порождаемые биотическим
взаимодействием, например хищник-жертва.
В работе были рассмотрены основные понятия современной динамики популяций, во-
просы моделирования систем и применение математических методов в моделировании
биологических процессов. В процессе работы нами изучены некоторые, ставшие уже клас-
сическим, модели динамики численности популяций, в том числе – взаимодействующих
популяций. Все модели реализованы на компьютере на языках FreePascal.
Результаты, полученные при изучении компьютерных моделей могут служить для прак-
тических целей управления биотехнологическими и природными системами для обеспече-
ния их устойчивого существования.
Рассмотренные нами вопросы имеют непосредственное отношение к выживанию чело-
веческой популяции. Можно сказать, что Мальтус был первым ученым «алармистом», кото-
рый на основании результатов моделирования «бил тревогу» и предупреждал человечество
об опасности следования развитию по используемым ранее сценариям прогресса. Во вто-
рой половине 20 века такую «алармистскую» роль сыграли работы Римского клуба.Таким
образом, знания закономерностей динамики популяций абсолютно необходимы сегодня ка-
ждому человеку.
Список литературы:
1. Ч. Дарвин. Происхождение видов путём естественного отбора. – СПб.: Наука, 1991.
2. Вольтерра В. Математическая теория борьбы за существование. 1931 / Пер. с француз-
ского под ред. Ю.М.Свирежева. – М.: Наука, 1996.
3. Одум Ю. Основы экологии. М., 1995. – 740 с.
гаитова М. М. – магистрант, специальность «Учет и аудит»
АО «Финансовая академия», г.Астана
gaitova.m@gmail.com
Научный руководитель: доктор социологических наук Бураканова Г.М.
МОДелИРОВАНИе ИМИДЖА лИДеРА
В исследованиях по имиджу чаще всего изучают практику построения политическо-
го имиджа, при этом теоретические проблемы практически не рассматриваются. В боль-
шинстве случаев, авторы считают имидж интуитивно ясным, и ограничиваются сведением
имиджа к описанию стратегии политического поведения субъекта с выработкой соответ-
ствующих рекомендаций. Критерии имиджа предельно утилитарны: имидж хорош тогда,
когда политик следует «правильным рекомендациям» и, благодаря этому, достигает заранее
поставленных целей.
Попытка конструирования теоретической модели имиджа представлена в работе «Про-
блемы имиджа в контексте социального психоанализа», где А.П. Федоркина и Р.Ф. Ромаш-
кина отмечают, что «обозначенный контекст предполагает исследование имиджа как соци-
ально-психологического явления, отражающего влияние на него не только сознательного,
но и бессознательного компонентов психики различных социальных групп, мотивации их
330
поведения, а также формирование образов государственных чиновников, которые затребо-
ваны сегодня народными массами [1]. Важно подчеркнуть, что в имидж включены и подсо-
знательные компоненты психики.
В.Н. Маркин в работе «Я» как личностная характеристика государственного служащего»
пишет о природе имиджа: «имидж – это не маска, не приукрашивание своего профессио-
нального облика. В реальной жизни, конечно, существует и это. Но данный аспект в техно-
логии имиджирования, на мой взгляд, – не главное. Стержневое здесь – возможность пере-
дать информацию о себе, о своих истинных, глубинных (личностных и профессиональных)
устоях, идеалах, планах, деяниях…» [2]. В большинстве работ имидж сводится к особому
психическому образу.
Моделирование имиджа лидера, непростая задача, так как нужно учитывать и многие
другие факторы, помимо стандартов, формируемых средствами массовой коммуникации.
То есть использовать несколько подходов, кроме персонального. Так как имидж лидера дол-
жен включать в себя и психологические факторы, позволяющим ему быть именно Лидером.
Но прежде чем, выстраивать модель имиджа лидера, давайте разберемся, что же такое
имидж? По каким критериям может быть спроектирована идеальная модель имиджа лидера?
По логике напрашивается определение «имиджа»? Имидж (от англ. image [ˈɪmɪdʒ] –
«образ», «изображение», «отражение») – искусственный образ, формируемый в обще-
ственном или индивидуальном сознании средствами массовой коммуникации и психологи-
ческого воздействия [3].
Исходя из данных определений, можно отметить, что моделирование имиджа лидера
представляет собой структуру, в состав которой входят качества, присущие лидеру, корре-
лирующие с занимаемой должностью, включающие компетенции креативного характера.
При разработке модели имиджа лидера, необходимо принимать во внимание внешнее
окружение, это:
- штат компании;
- деловые партнеры, клиенты;
- представители средств массовой информации и общественное мнение.
То есть функционально, имидж лидера, должен работать даже при отсутствии руково-
дителя на рабочем месте. При этом правильно «выбранный» имидж, является важным эле-
ментом формирования уважительного отношения со стороны коллектива. Так как, в этом
случае, подчиненные могут с легкостью выполнить поставленные задачи.
Будущий руководитель должен обладать такими качествами как, мобильность и адаптив-
ность, то есть умение с легкостью адаптироваться в будущем коллективе, любой страны,
при этом умело обладать своими эмоциями.
Английская исследовательница Э. Сэмпсон, говоря о личностном имидже, выделяет в зависи-
мости от сочетания внешних и внутренних факторов три вида имиджа: самоимидж, воспринима-
емый имидж и требуемый имидж. Эта типология отражает взгляд на имидж с разных позиций: со
стороны своего «я» и со стороны других людей, со стороны реалий и со стороны желаний.
Самоимидж отражает восприятие человеком себя самого.
Воспринимаемый имидж – это то, как нас видят другие. Соответственно, что эта точка
зрения может отличаться от предыдущей. Мы ведь зачастую не знаем, как к нам относятся
на самом деле, и как реально о нас отзываются.
Требуемый имидж означает, что ряд профессий (ролей) требует определённых имидже-
вых характеристик. В некоторых случаях этому способствует тип одежды. Военная форма,
судебная мантия, царская корона – всё это имиджевые знаки, указывающие на исполните-
лей конкретных ролей, они как бы входят в требуемый набор символов, необходимых для
исполнения этих ролей [4].
В исследовании С.Ахметова и Г. Буракановой, говорится о том, что: «Часто не имея
достаточных знаний гуманитарной направленности, особенно в области создания своего
331
облика, руководитель, тем не менее, имиджем обладает, и в его деятельности обязательно
имеет место быть самопрезентация – представление себя другим. Деятельность руководи-
теля обязательно содержит самоопределение- управление впечатлениями о себе с помощью
имиджевых стратегий поведения, заключающихся в предъявлении своего внешнего образа
другим людям. Таким образом, правомерно утверждать, что понятие «имидж» соотносимо
только с характеристиками личности руководителя. Основу для формирования позитивно-
го имиджа руководителя составляют такие личностные качества индивида, как его комму-
никабельность или способность легко сходиться с людьми, а также эмпастичность – спо-
собность к сопереживанию и сочувствию. Совершенно необходима установка на то, чтобы
выслушать и понять других, красноречие как способность воздействовать словом в своих
интересах на окружающих. В формирование позитивного имиджа руководителя вовлечены
разделяемые им нравственные ценности, психологические механизмы влияния на людей,
навыки упреждения и преодоления конфликтных ситуаций. На создание имиджа влияет
жизненный опыт руководителя, его интуиция, личностный потенциал, знание и соблюдение
норм делового этикета, логика внутренней и внешней речи, владение техникой постановки
вопросов и ответов, выбор необходимой тактики поведения в разных социальных группах и
с собеседниками различных психологических типов» [5].
На основании произведенных исследований С.Ахметов и Г.Бураканова вывели свою мо-
дель позитивного имиджа (рис.1).
Рис. 1. Модель позитивного имиджа
Проведенный опрос, респондентами которого выступили 20 магистрантов АО «Финан-
совая Академия», позволил выявить структурные компоненты имиджа, которыми должен
обладать лидер. Респонденты отметили, что такие качества как «стратегический тип мыш-
ления», то есть видеть дальнейшую работу компании в долгосрочной перспективе, этика
поведения, организаторские способности, адаптивность/мобильность, публичное высту-
пление, являются необходимыми для современного лидера.
После ранжирования компоненты распределились следующим образом:
– Внешний вид;
– Стратегический тип мышления;
– Этика поведения;
– Организаторские способности;
– Публичное выступление;
– Адаптивность/Мобильность.
332
Полученная модель имиджа лидера позволяет оценить и сравнить свой имидж с идеаль-
ным имиджем лидера, для дальнейшего процесса совершенствования в профессиональном
и личностном аспектах.
Чтобы соответствовать смоделированному имиджу, лидер-руководитель должен много
работать над собой. Обращать внимание не только на внешний вид, но и на своё поведение
в коллективе.
Список литературы:
1. Федоркина А.П., Ромашкина Р.Ф. Проблемы имиджа в контексте социального психоа-
нализа/»Имидж госслужбы» − М.,1996. − С. 84.
2. Маркин В.М. «Я» как личностная характеристика государственного служащего/»И-
мидж госслужбы» − М., 1996. − С. 122.
3. www.wikipedia.org
4. www.myshared.ru/slide/download/ Э.Сэмпсон Управление имиджем, или Как создать свой стиль.
5. С.Ахметов/Г.Бураканова. – Астана.:2007. – С.46
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Yelbayeva A.A - Сборник III республиканской научно-практической конференции магистрантов

text:
Yelbayeva A.A. – student, specialty «Accounting and Auditing»
«Financial Academy» JSC, Astana
Yelbayeva.98@gmail.com
Master of Science in Biology Uspanova N.S. – senior lecturer in IT and SRS
«Financial Academy», Astana.
uspanova85@bk.ru
THE INDEX OF ATMOSPHERIC POLLUTION IN ASTANA AND ALMATY
The issue of atmosphere ecology has recently grown in importance. People’s health and conditions
of environment always depend on ecology, so the pollution of our surrounding damages us.
Nowadays majority cities with high degree of urbanization process face to face with problems,
like atmospheric pollution. Contamination of air is the introduction of chemical particles or other
biological materials into Earth’s atmosphere. This kind of phenomenon is causing diseases and can
easily damage biota.
As all other countries around the world Kazakhstan also has the issues concerning the air
pollution. Day by day we try to develop our industrialization, roads, buildings, factories and
etc. Moreover, the larger city has the larger population. So cities that mostly engaged on that in
Kazakhstan are country’s former and present capitals – Almaty and Astana.
Atmospheric pollution of Almaty
Almaty is the city with population over one million people. This is considered as the largest
urban center in Kazakhstan. However, the development and industrialization of the city without
sufficient consideration of physiographic and climatic features of natural and environmental
requirements has led to the disruption of the ecological balance in the territory of the metropolis.
The air is polluted by hundreds of smoky industrial enterprises. Every year each person breathes
151 kilogram polluted air in Almaty. It’s quite enough to cause cancer and suffer from smog. The
main problem for air pollution is the exhaust fumes from cars and buses.
Forests around the city are cut down and sometimes burn in fire. Their disappearance upsets the
oxygen balance, that’s why many animals, birds, fish and plants disappear forever or leave their habitat.
In a one word, there is a high level of air pollution. There is smog above the town, and the
people are increasingly turning to hospitals with respiratory diseases. Who is guilty and what
measures are being taken to improve the environmental situation? On these and other questions
answered the head of department of ecological regulation of natural resources and environmental
management, Mikhail Novoselov.
Below has given the report of that interview:
Who monitors the purity of air quality?
333
Every day Kazhydrometmonitors air, water condition and soil. In different districts of Almaty
are five stationary posts, according to which there determined the air quality and the content
of pollutants in it: nitrogen dioxide, carbon monoxide, sulfur dioxide, formaldehyde, hydrogen
sulfide, dust, phenol and ammonia.
Almaty – the dirtiest city in Kazakhstan?
Almaty for many years in the top three most polluted cities of Kazakhstan. Atmospheric
pollution index is typically 11 – 12 units, though life-threatening index considered to be over 14.
If the API (air pollution index) is less than or equal to 5, so it’s low, increased index – 5-7, high
index – 7-14, very high – if greater than or equal to 14. In 2013, in the city has been fixed the
high level of air pollution, the index was equal to 11.5 and in 2012 – was 10.5. In the city annually
registered fluctuations in the 0.5 – 1 unit. By the way, to the southern capital of the leaders in air
pollution also included such cities as Ust-Kamenogorsk,Taldykorgan and Astana. And according
Kazhydrometthe cleanest city, is Shchuchinsk.
Contamination of the environment in Almaty is an acute environmental problem, which is complicated
by physiographic and climatic conditions. The city is located in a natural cavity, where often observed
no wind, fog and ground inversions, which impede the dispersion of contaminants in the space.
Moreover, the development and industrialization of the city took place without sufficient
consideration of physical and geographical characteristics and natural ecological balance on the
territory of city. Mostly there is influence of anthropogenic factor: the city is growing rapidly,
passes over the ring road merges with the satellite towns.
Deteriorating environmental condition in Almaty related to the heavy metal pollution of its
environment (TM). Inaddition, in Almaty noticed the rise of uncontrolled number of cars, their
number today exceeds 523 thousand. Moreover, daily to the city move in around 50 thousand
nonresident cars. At the same time, in 2012 there were entered 170 thousand tons of harmful
emissions into the air. On the basis of results of 2012, on the air were observed the excess of
maximum permissible concentration of dust in 2.2 times, carbon monoxide – 6.8, nitrogen dioxide
– 8, phenol – 1.2, formaldehyde – 1.5 times. Air pollution index in recent years, is 12-14 units. The
contribution of pollution from stationary sources is only 4.1%, rest of it from motor transport [1].
Analysis of aggregate data leads to the conclusion that the main sources of environmental pollution
in Almaty are the thermal power plants and boilers, as well as transport, in emissions that contain
carbon oxides, nitrogen, hydrocarbons, particulate matter and TM compounds that accumulate in the
surface layer of the atmosphere. Most of them settle on asphalt pavements and soil cover [3].
Who is guilty?
In 2007, an investigation was made, during which the annual amount of harmful emissions into
the atmosphere has been identified. As it turned out, in Almaty, it is more than 237 000 tons and
80% of this volume of emissions comes from road transport. According to recent reports, in three
residents of the southern capital, there is one car. So, only in Almaty is now about 500 000 cars,
plus a 200,000 daily enter the city from the suburbs. But the boiler and industrial enterprises in the
city annually allocate about 12 000 tons of harmful emissions. Approximately the same amount of
harmful substances are producedon the private sector, coal-fired, 12 000-16 000 tons per annum.
Now due to the expansion of the boundaries of the city of Almaty there joined 37 more settlements,
they are not supplied with gas. Of course, this will increase performance for at least 3 000 tons per
year. In addition, CHP-1 now belongs to the city, which is more than 40 000 tons of annual emissions.
The main reason – the city’s overpopulation
In 2008, experts from Canada and Japan conducted environmental studies of the southern
capital. According to their results, the main reason of very dirty air – over-population of the city.
According to experts, the number of Almaty population should not exceed 700 000 people. Now,
in the city, according to official data, there are more than 1 500 000 people.
Ecological problems of Astana
According to the press service, on 24 June, 2015 there was held a regular session of the city
maslihat of Astana, which was attended by the deputy mayor of the city Cosman Aytmuhametov,
Secretary maslikhat Sansyzbay Yesil and heads of government management of the capital’s areas.
334
Particularly, to the session have been reviewed issues of environmental security and
environmental protection in the capital.
As the deputy mayor of Astana, Cosman Aytmuhametov said, nowadays in the implementation
of the city development plan until 2020 determined the main direction for improving the ecological
situation in the capital.
So, according to him, the total gross emissions of air pollutants of the city was 165 thousand
tons in 2014, the rate of air pollution index is 3.7 units.
However, the mayor noted that Astana’s indicator of the state of the air basin is an environmentally-
friendly to the life of the population.
“The main source of pollution – the vehicles – 55.6 percent. The share of energy enterprises
CHP-1 and CHP-2 accounts for 30.96 per cent, other sources of pollution – 15.74 percent, including
pollution from the private sector account for 9.4. According to the percentage of the action plan over
three thousand vehicles subordinate enterprises will be transferred to natural gas. Because using such
fuel there will be no emissions of soot and lead compounds, “- CosmanAytmuhametov informed [2].
As reported, during the session also amended the decision of maslikhat “On approval of the
rates for the use of water from surface sources”, “On the general rules of water consumption in
water bodies of Astana “, “On the rules of construction in the city of Astana”.
Every year in the big cities are increasing the volume of emissions of industrial and household
waste, which need to be cleaned, disposal and recycling in time. Nowadays, indicators ‘data of
air pollution in Astana are in the normal range. However, environmentalists argue that if you do
not take the necessary action, the level of environmental pollution may increase significantly. The
development of the construction industry, small and medium enterprises have a negative impact on
the environment. All production plants produce waste, which are sources of man-made pollution.
According to experts of the Department of Natural Resources and Environmental Control of Astana,
the natural environment, including land, water, and air is exposed to the active human impacts.
However, water and air environment capable of relatively rapid recovery due to the inflow of fresh
water and air masses, with the possibility of reducing or termination of emissions and discharges of
pollutants. But the soil cover of the city gradually accumulates in itself contaminants, followed by
a long time of transition in the neighboring environment. If we talk about the air, then, according
Hydro meteorological Monitoring Center, the state of ecology in Astana in the last few years
improved. Air pollution index is about 5 points. However, according to experts, if they do not take
action, it can significantly worsen air quality in Astana.
According to experts, there are only three kinds of the most significant sources of emissions
– stationary sources (CHP, boilers), transport and fugitive emissions sources (construction site,
industrial site, cement point, asphalt plants, etc.). – The main pollutant of atmospheric air is, of
course, vehicles. It accounts for over 57% of total emissions of pollutants. But stationary sources
– in second place. According to statistical reports, volumes of pollutant emissions from stationary
sources by Astana increased to 70 thousand tons per year, – said the head of department of natural
resources and environmental control of Astana Murat Irgebaev. [4]
Unfortunately, this problem exists not only on our capital. In the same position most of the
major cities of Kazakhstan, where the vehicles on the contribution to air pollution reach more than
60% in recent years. In addition, in the capital, there is another, no less important issue – high
natural dust. According to the Hydro meteorological Monitoring Center, in summer and autumn in
the capital, there is a tendency of growth of pollution of the atmosphere with dust. Several years
ago, the concentration of dust in the city exceeded the maximum permissible concentration by 2-3
times, and on some days exceeded reached 10-13 – fold. The sources of dust pollution are, first of
all, construction sites, roads (which is undergoing renovation or reconstruction), streets and alleys
that do not have a solid surface and storm sewage.
To reduce air pollution of capital city there was completed reconstruction of ash collectors
with their replacement for the installation of “emulsification” some boilers CHP-1 and CHP-2.
– Due to this concentration the ash in the air emissions decreased by 6-7 times. Also, there was
reconstruction of the dust extraction devices of industrial, railway and Michurino boiler housing
335
estates. In addition, some of the vehicles operating in the capital, transferred to gas fuel. The effect
– reducing the emissions of carbon and nitrogen oxides, hydrocarbons, several times reduction in
exhaust gas smoke from cars, no emissions of lead compounds, – said Murat Irgebaev. In addition,
in a complex of measures aimed at improving the environment, work on gardening capital.
According to experts, green spaces are an integral part of the planning structure of the city
and carry out a number of important functions in the environment, which significantly increases
their ecological value. Green plants are deposited dust and solid particulate pollutants into the air
emissions of industrial plants absorb from the air gaseous pollutants produced by industrial plants
and motor vehicles. Separating volatile in the air, the plants suppress the growth of pathogenic
organisms dangerous to human health. – For the sustainable development of the capital it is
important to observe the principle of optimal combination of economic, social and environmental
factors. Professionals need to concentrate their efforts on the implementation of environmentally
friendly technologies, which will help to find solutions to the environmental problems of large
cities – said Head of the Department of Natural Resources and Environmental Astana. According
to him, today, in order to achieve these strategic objectives in the capital carried out many activities
for the rational and ecologically efficient use of natural resources.
So to conclude we can notice a number of common patterns about pollution of air on both
large cities. Their ecology mostly suffered from the motor exhaust fumes. However the index of
pollution in Almaty is higher than in Astana and it’s the cause of population. As the citizens grow,
its influence to the environment rises too. According to the experts, if the government does not take
any actions to reduce its air impurity, then it can turn as the uncontrolled disaster to us in the future.
But, nowadays the condition of Astana more convenient to live rather than it’s possible in Almaty.
As it is obvious all damage that people take from the ecology is made even by them. And so called
anthropogenic factors, like energetic factories, vehicles, heating furnace, etc. are the main reasons
of ecological issues, as the high rate of air contamination.
Reference:
1. Irina Milayarova. “Kto vinovat v tom, chto v Almaty nechem diwat?”- newspaper “Kriwa”,
25 Nov. 2014. Web. 06 Apr. 2016.
2. “Kto portit vozduh v Astane?” Tengrinews.Tengrinewa- news portal, 24 June 2015. Web. 7
Apr. 2016.
3. Lyazzat Taikina. “Nechemdiwat: uroven’zagryazneniyaatmospheri v Kazakhstanezashkalivaet.”
Radiotochka. Mediaportal “Radiotochka”, 20 Sept.2013. Web. 3 Apr. 2016.
4. Mendeckaia, Iuliya. “Po slovam ekologov Astani uroven’ zagryazneniya okruzhaiushei sredi
mozhet uvelichitsiya.” Vechernyaia Astana. Newspaper “Vechernyaia Astana”, 15 June 2011.
Web. 7 Apr. 2016.
ескен А. Қ. – студент, мамандығы «Есеп және аудит»
«Қаржы академиясы» АҚ, Астана қ.
ainur_eskenova@mail.ru
Ғылыми жетекші – магистр, аға оқытушы Какимжанова Н.Т.
АЗАМАТТЫҚ ҚҰҚЫҚ ҚАТЫНАСТАРЫНДАҒЫ МеМлеКеТ ҚҰҚЫҚ
СУБЪеКТІСІНІҢ еРеКШелІКТеРІ
Алғашқы қауымдық қоғамның экономикалық, әлеуметтік, құрылымдық, басқарушылық
салаларындағы объективтік даму процестері бір-бірімен тығыз байланысты өзгеріп, жаңа-
рып отырды. Бұл объективтік даму процестің күрделі сатысы әлеуметтік революциялық төң-
керіс – б.з.д. 10-15 мыңжылдықтарда болған. Ол төңкеріс кезінде малшылық пен егіншілік
қалыптасты, ажарланған тастан жасалған қарулар өмірге келді, адамның тәжірибесі өсіп,
молайды. Бұның бәрі еңбектің өнімділігін арттырды, қоғамның шығысынан кірісін асырды.
Сөйтіп қоғамдық байлық қалыптаса бастады, оны иемденетін топтар, таптар пайда болды.
336
Экономикалық өзгерістер әлеуметтік қайшылықтарды өмірге әкелді. 5-4 мыңжылдықтарда
сол қайшылықтарды реттеп, қоғамды басқару үшін құқық пен мемелекет пайда болды.
Қазіргі заманғы мемлекет – қоғамның қалыпты тіршілігі мен дамуын қамтамасыз ететін,
өзінде тұрып жатқан азаматтар мен халықтардың құқықтарын, бостандықтарын әрі заңды
мүдделерін қорғайтын, мемлекеттің өз ішіндегі және сыртқы даулар мен жанжалдарды ше-
шетін институт. Ол белгілі бір аумақ шеңберінде халықты өз ырқына көндіріп отыратын,
бүкіл қоғам атынан ішкі және сыртқы саясатты жүзеге асыратын, барлық халыққа міндетті
заңдар мен ереже-қағидаларды шығарып қабылдайтын, халықтан салық жинайтын ерекше
құқылы саяси ұйым. Өзіне тән ерекше белгілері мен қажетіне, сондай-ақ өзіндегі аса мол
мүмкіндіктеріне қарай мемлекет экономиканы дамытудың, әлеуметтік-саяси, рухани, ұлта-
ралық және жеке адамдардың арасындағы қатынастардың маңызды мәселелерін шешуге
нақты қатысып, қоғамдағы істердің жағдайына белсенді түрде әсер ете алады. Мемлекет
қоғамдық қатынастарға билік субъектісі немесе азаматтық-құқықтық қатынастарға қаты-
сушы-меншік иесі ретінде араласады, бұл жайларды нақты айыра білу керек. Мысалы, заң
актілерін шығара отырып, мемлект өзінің билік жүргізу функцияларын жүзеге асырса, ал
облигациялық қарызхаттарды шығару арқылы – азаматтық айналымның басқалармен тең
қатысушысы ретінде көрінеді.
Мемлекет азаматтық құқықтың ерекше субъектісі болып табылады, бұл оның жағдай-
ының екі жақтылығымен байланысты: бір жағынан билік субъектісі болып келсе, екінші
жағынан азаматтық-құқықтық қатынастарға түсе отырып, ол өзінің өкілеттілігін пайдалан-
бай азаматтық айналымға тең құқылы субъект ретінде қатысу керек. Тәжірибеде аталған екі
функция жиі араласып тұрады, бұл өз кезегінде мемлекетпен шарт жасасқан басқа контр-
агент құқығының бұзылуына әкеліп соғады. Қазір елімізде қолданылып жүрген азаматтық
заңдардың бір ерекшелігі – мемлекетті азаматтық құқықтың субъектісі ретінде тануы. Қа-
зақстан Республикасының заңнамасына сәйкес мемлекет басқа азаматтық-құқықтық қаты-
настарға қатысушылармен тең дәрежеде мемлекеттік қатынасқа түседі. Мемлекеттік билік
пен баскару органдары мемлекет атынан сотта сөйлей алады, мүліктік және мүліктік емес
құқықтар мен міндеттерді иеленеді және оны жүзеге асыра алады.
Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 111-бабына сәйкес Қазақстан Республи-
касы азаматтық заңдармен реттелетiн қатынастарға осы қатынастардың өзге қатысушыла-
рымен тең негiздерде кiредi, мемлекеттік органдар өздерiнiң осы органдардың мәртебесiн
айқындайтын Қазақстан Республикасының заңнамалық актілерінде, ережелерде және өзге
де құжаттарда белгiленетiн құзыретi шегiнде Қазақстан Республикасының атынан өз әрекет-
терi арқылы мүлiктiк және жеке мүлiктiк емес құқықтар мен мiндеттердi алып, оларды жү-
зеге асырады, сотта өкiлдiк ете алады, азаматтық-құқықтық дауларды Қазақстан Республи-
касының қатысуымен соттар шешедi. Заңдарда белгiленген реттерде әкiмшiлiк-аумақтық
бөлiнiс азаматтық құқық қатынастарында мемлекет атынан өкiлдiк ете алады. Мемлекет-
тің азаматтық-құқықтық қатынастарға қатысуы кезіндегі Азаматтық кодекстің негізгі ере-
жесі болып осы құқық қатынастарындағы мемлекет пен екінші жақтың теңдігі табылады.
Азаматтық-құқықтық қатынастардағы қатысушылар теңдігі қағидасы азаматтық құқықтың
ерекше қағидасы болып табылады, және бұл тек қана азаматтық құқық қана емес, қоғам-
дық құқық мамандарымен мойындалған. Өз кезегінде бұл азаматтық құқықтың қоғамдық
құқықтан ерекшеленетін негізгі белгісі.
Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексіне сәйкес, мемлекет шарттық қатынастарға
түсе отыра, азаматтық құқықтың жеке және заңды тұлғалары секілді субъектісі болып та-
былады. Бұл жағдайларда мемлекетке Азаматтық кодекстің заңды тұлғалар туралы нормасы
қолданылады. Ешқандай ерекше рөл және ешқандай қатысушылардың теңдік қағидасының
бұзылмауы. Аталған қағидалар барлық әлемнің азаматтық заңнамаларында бекітілген. Мы-
салы, Грузия мемлекетінің Азаматтық кодексінде мемлекет ашық түрде заңды тұлға ретінде
көрстеіледі. Тағы бір негізгі ереже болып, Азаматтық кодекстің 111-бабында көрсетілгендей,
Қазақстан Республикасының атынан кімнің билік ету құқығы бар екені болып табылады. Ең
алдымен, бұл өз құзыреті шегіндегі мемлекеттік органдар. Ол үшін мемлекеттік органдарға
337
арнайы өкілеттілік қажет емес, тек тиісті бекітілген құзыреттің болуы жеткілікті. Ең маңызды
өкілеттіліктер заңнамалық актілерде бекітілген. 1995 жылдың 18 желтоқсандағы «Қазақстан
Республикасының Үкіметі туралы» ҚР Конституциялық заңына сәйкес Үкімет азаматтық
айналымға мемлекет атынан қатысуда ерекше мәртебеге ие. Мысал ретінде, оған Қазақстан
Республикасының атынан мемлекеттік меншікке иелік ету құқығы берілген. Алайда үкімет
мемлекеттік меншік құқығының субъектісі болып табылмайды, ол тек мемлекеттік меншікке
иелік ету, пайдалану және билік ету құқығын жүзеге асырады. Заңнамалық актілермен басқа
да мемлекеттік органдардың құзыреті бекітілуі мүмкін. Атап айтқанда, мемлекеттік мүлікті
жекешелендіру кезінде мемлекет атынан билік ету құзыреті 1995 жылғы 23 желтоқсандағы
«Жекешелендіру туралы» заңға сәйкес жекешелендіру бойынша уәкілетті органға берілген.
Ал Қазақстан Республикасының Бюджет кодексіне сәйкес мемлекеттік қарыз алу және қарыз
алу кезіндегі мемлекеттік кепілдіктер саласындағы уәкілетті орган Қазақстан Республикасы-
ның Қаржы министрлігі болып табылады. Кейбір заңдарда (мысалы, «Жер қойнауы және жер
қойнауын пайдалану туралы», «Мұнай туралы» заңдар) жер қойнауын пайдалану шарттарын
мемлекет атынан жасауға құқығы бар құзыретті орган туралы ереже бекітіледі және бұл құ-
зыретті органды белгілеу құқығы ҚР Үкіметіне ұсынылады. Қазіргі уақытта бұл Қазақстан
Республикасының Энергетика министрлігі. Сондай-ақ, мемлекет азаматтардың құқықтық қа-
бiлеттiгiне кепiлдiк бередi, тиiстi заңдар шығару жолымен азаматтардың құқықтары мен бо-
стандықтарын шектеуді өзі шешеді. Мемлекеттік функцияларды жүзеге асыру кезінде – бұл
көпшілік функциялар болсын немесе азаматтық-құқықтық қатынастарға қатысу болсын, мем-
лекеттік орган әрқашан өз атынан емес, мемлекет атынан әрекет етеді. Мемлекет қоғамдағы
қайшылықтарды өршітпей, дамытпай дұрыс келісімге келтірудің әділ қазысы. Немістің ұлы
философы Ф.Энгельс бұл жөнінде өте қысқаша былай деген: «Егер де мемлекет пен құқық
өмірге келмегенде, адам қоғамы көне дәуірде ақыр заманға тап болатын еді». Иа, азаматтық
құқық қатынастарына қатысу арқылы мемлекет қоғамдағы тұрақтылықты, жалпы қоғамның
бірқалыпты жоғары қарай дамуын қамтамасыз етеді. Мемлекет азаматтық құқық қатынаста-
рына өзінің органдары арқылы қатысады: билік, атқарушы, сот және құқық қорғау органда-
ры. Алайда, мемлекеттің азаматтық қоғамның қатысушыларының өмірі мен қызметі саласына
араласуға құқығы жоқ, тек заң шеңберінде ғана өз қызметтерін атқарады. Азаматтар мен заң-
ды тұлғалар үнемі әр түрлі қажеттіліктерді қанағаттандыруды қажет етеді. Осы мақсатта олар
мүлікті иесіздендіреді және бір-біріне әр түрлі қызмет көрсете отырып мүлікке ие болады,
мемлекет мүліктік және онымен байланысты жеке мүліктік емес қатынастарды реттейді, аза-
маттық заңнамада айналым қатысушыларының құқықтық жағдайларын нығайтады, мүлікті
меншікке айналдыру мүмкіндігін, ақша-тауар қатынастарына қатысу мүмкіндігін береді.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. «Мемлекет және құқық теориясы» Жоламанов Қ.Д., Алматы, 2004 ж.
2. Қазақстан Республикасының Азаматтық Кодексі 1994 жылғы 27 желтоқсан № 269-XIII.
3. ҚР Конституциясы, 1995ж.
4. «Гражданское право» Диденко А. Г., Алматы, 2006 ж.
5. «Азаматтық құқық» Тулеуғалиев Ғ.И., Алматы, 2001 ж.
Достарыңызбен бөлісу: |