title: Список  литературы - Сборник материалов Международной научно-практической конференции

text:
Список литературы:
1.
Эдвард Кар. История Советской России. Большевистская революция 1917-1923.—Москва, 1990.-
кн.1.- С.234
2.
Мауно Койвисто. Русская идея. - Москва: Весь мир, 2002.- С180
3.
История Казахстана сдревнейших времен до наших дней в пяти томах- Алматы: «Атамура», 2010.-
Т.4 -768 с.
4.
Деревянко А.П., Шабельникова Н.А. История России. 3-е издание. М.: Проспект, 2009.-С.338
5.
Системная история международных отношений в двух томах. События 1918-1945 годов. -М.,
Культурная революция, 2007.- т.1.- с.348
6.
Аяган Б. и др. Современная история Казахстана.- Алматы, 2010- С.96
7.
1939 год. Уроки истории.-Москва: Мысль, 1990.-С.452
8.
Шамбаров В. Государство и революции.- Москва: Алгоритм, 2001.-С.335
9.
Всемирная история. Вторая мировая война.-Минск-Москва, 2002.- т.23.-С.346
10.
Новая Газета», 06 мая.2005 года, с. 5
11.
Энгл Э. Паанинен Л. Советско-финская война. — М., 2008. — 239 с.
12.
Зимняя война 1939-1940 гг. И. В. Сталин и финская кампания.-. М.: Наука, 1998- кН.2.-с. 234
13.
Маннергейм К.Г. Мемуары.-М., 1999-с.137
14.
Фельштинский Ю. Оглашению подлежит: СССР - Германия. 1939—1941: документы и
материалы.-М., 1984.-с.281
15. Веригин С. Г. Формирование и боевые действия Финской народной армии в зимней войне 1939—
1940 годов.- Москва, 2001 –с.232
16.
Вторая мировая война: исторический очерк / Институт всеобщей истории РАН. М., «Наука»,
2005.-
Т.4. –с..265
17.
Лукашук И.И. Международное право. –Москва: Издательство БЕК, 1997.-С.304
18.
Советско-финская война 1939—1940 гг. - Минск: «Харвест», 1999. с.175
19.
Семиряга М. И. Тайны сталинской дипломатии 1939-1941.-М.,1992- с.134. 20.Черниловский З.М.
Всеобщая история государства и права.- М., Юрист, 1996.- С.487
20 http://q99.it/6CGIo8p
170
ҚАЗАҚСТАНДЫҚТАРДЫҢ ҰЛЫ ОТАН СОҒЫСЫНА ҚОСҚАН ҮЛЕСІ
Г. Ғ. Еркибаева
Педагогика ғылымдарының докторы, профессор
Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті
(Түркістан, Қазақстан)
Ұлы Отан соғысына Қазақстан біртұтас елдің бір бөлігі ретінде қатысты. Соғыс
қарсаңында оның стратегиялық маңызы бар мол адам және табиғи ресурстары болды.
Республика офицер кадрларын және армия мен флот үшін резерв даярлау ісіне лайықты үлес
қосты. 1941-1945 жж. әскери оқу орындарына 42 мыңнан астам жас қазақстандық жіберілді,
республика жерінде тұрған 27 әскери оқу орны офицерлер дайындап шығарды.
Соғыс – шаруашылық жоспарына сәйкес республика экономикасын соғыс жағдайына
көшіру жүзеге асырылды. Бейбіт мақсаттарға жұмсалатын қаржы мейілінше қысқартылды,
көптеген кәсіпорындар қорғаныс өнімдерін шығара бастады, жұмысшы күші, шикізат, станок
жабдықтары сондай кәсіпорындарының пайдасына қайта бөлінді.
Соғыстың бірінші күнінен-ақ Қазақстан оның арсеналдарының біріне айналды. Мұның
өзі жалпы одақтық экономикаға, өндірістің бар саласында да, сол сияқты жаңадан жасауға
тура келген саласында да оның үлесін арттыруды талап етті.
1941-
1945 жж. барлығы 460 зауыт, фабрикалар, кеніш, шахта және жеке өндірістер
салынды. Бұлардың қатарына көшіріліп әкелінген, оның ішінде метал өңдейтін және машина
жасайтын сауыттар қосылды, олар миналар, снарядтар, торпедо, бомбалар, огнеметтер,
радиостанциялар және басқа қарулар мен әскери техникалар шығарды.
Қазақстандықтардың Ұлы Отан соғысына қатысу мәселесі бірнеше еңбектерде орын
алды. Атап айтатын болсақ, осы мәселелеге қатысты бірнеше кандидаттық диссертациялар
қорғалды: Л.С.Ахметова («Проблемы патриотического воспитания казахстанцев в условиях
советсткой командно-административной системы. 1945-1991 гг.(по материалам СМИ)»;
Д.С.Кусаинова («Патриотическое воспитание старшеклассников на героизме Алии и
Маншук») [1; 2]. Отан соғысқа салмақты үлес қосқан батырымыз Б.Момышүлының
еңбектерінде («Ел басына күн туса», «Психология войны») көрініс тапты [3;4]. Осы мәселе
мынадай жұмыстарда қарастырылды: Г.Абишев («Казахстан в Великой Отечественной
войне»), М.К.Козыбаев («Казахстан - арсенал фронта»), »Казахстан в период Великой
Отечественной войны Советского Союза 1941-1945 г.г. Сб. документов и материалов» [5; 6;
7].
Отан соғысының алғашқы күндерінен бастап-ақ қатарында мыңдаған қазақстандықтар
шайқасқан кеңес жауынгерлері барлық майдандарда фашистік басқыншылырға қарсы
кескілескен ұрыс жүргізді. Соғыстың алғашқы күндерінде жаңа құрамалар мен бөлімшелерді
жасақтау және жаттықтыру жөніндегі қызу жұмыс күндіз-түні бір толастаған емес: қалардың
шет аймақтарында жауынгерлерді мылтық атуға үйрету үшін полигондар мен оқ ату тирлері
шапшаң салынып жатты. Қазақстанда алғашқылырдың бірі болып 316-атқыштар дивизиясы
жасақталды. Оның адам құрамының ұйытқысы Алматы, Жамбы және Оңтүстік Қазақстан
облыстарының, ішінара Қырғыстанның еңбекшілірі болды. Дивизия командирі болып азамат
соғысына қатысқан, атақты Чапаев дивизиясының қатарында шайқасқан генерал-майор
И.П.Панфилов тағайындалды.
Қазақстандық әскери бөлімшелер негізінен жұмысшылардан (40 пайызға дейін),
колхозшылырдан (50 пайыз), және зиялылардан (10 пайыз) жасақталды. Олардын
шамамамен әрбір жауынгерлері мен командирлері коммунист, бүкіл құраманың 15-20
пайызына дейінгісі комсомол мүшелері еді. Жасақталып жатқан әскери құрамалар мен
бөлімшелер көп ұлтты болатын.
Ұлы Отан соғысында ерекше ерліктері үшін 1160 адамға Кеңес Одағының батыры
атағы берілді, олардың 497-і қазақстандық, соның 97 - қазақ. Қазақстандықтардың ішінен
бірінші болып, 1941 жылы шілдеде Кеңес одағының батыры атағын 19-танк дивизиясының
171
командирі генерал-майор К.С.Семенченкоға берілді, ең соңында (1990ж 11 желтоқсанда)
мұндай атақ панфиловшы, аға-лейтенант Б.Момышұлына берілді.
Ерекше ерлік көрсеткен төрт жауынгер: ұшқыш-штурмовшиктер Т.Я.Бегелдинов,
Л.И.Беда, И.Ф.Павлов және ұшқыш-истребитель С.Д.Луганский Кеңес Одағының батыр
атағын екі реттен алды. Батырлардың қатарында пулеметші М.Ж.Мәметованың, мерген
Ә.Н.Молдағулованың, атқыштар С.Баймағамбетовтың, С.Лұтфұллиннің, Мин Сен Юрдың,
зеңбірекшілер С.Мүткеновтың, И.К.Новиковтың, брон бұзушы П.К.Миллердің, минометші
Қ.Спатаевтың, атты әскер М.М.Қатаевтың, сапер П.И.Гончаровтың есімдері бар; 110
қазақстандық Даңқ орденінің үш дәрежесіне де ие болды.
Кеңес халқының соғыста бүкіл дүниежүзілік-тарихи жеңіске жетуінде кеңестік
патриотизм, өз Отанына деген сүйіспеншілік, халықтар достығы маңызды рөл атқарды.
Жеңіс қымбатқа түсті, оған жету жолында сол кезде Кеңес Одағын құраған көп ұлтты
халықтың 27 миллион ұл-қыздары құрбан болды.
Соғыс жылдарында шайқасып жатқан армия қатарына 1 196 164 қазақтандық қосылды,
өнеркәсіпте жұмыс істеуге тағы да 670 мың адам мобилизацияланды, яғни республиканың
әрбір төртінші тұрғыны жауды жеңуге атсалысты. Ұлы Отан соғысында кеңес адамдарының
ерен ерлігін, сондай-ақ олардың орасан зор күш-қайрат жұмсап, әлемдік өркениетті фашистік
тағылардан аман сақтап қалғанын ешкім де және ешқашан да жоққа шығара алмайды.
Қазақстандықтар соғыстың алғашқы минутынан бастап батыс шекарада жаумен
шайқасқа қатысқандардың арасында да, Берлинде Рейхстаг үйіне шабуыл жасағандардың
қатарында да болды.
Жау қолында қалған аудандарда соғыстың алғашқы күнінен бастап-ақ партизандар
қозғалысы пайда болып, кеңінен өрістеді Оған қазақстандықтар да қатысты: Ленинград
облысындағы 220, Смоленск жеріндегі 270-тен астам, Украина мен Белорусияда 3000-дай
қарсыласу қозғалысына 300-дей қазақстандық азаматтар араласып, ерлік істерімен танылды.
Мысалы, И.С.Арискин, А.Жұмағалиев, К.Ғ.Омаров, З.У.Хұсанов жолдарды бүлдірді,
басқыншыларға қарсы операциялар жүргізгенде тосқауылдан шабуылдап, батыл қимылдар
жасап отырды. Саяси қызметкерлер Г.Акмолинский, Т.Жангелдин, Ж.Саин, Б.Оразбаев
партизандар мен тұрғын халықты неміс - фашист басқыншыларына қарсы күреске
жұмылдыруда елеулі жұмыстар атқарды. Т.Ахмедияров, Қ.Қайсенов, И.А.Морозов,
С.А.Олексенко, С.О.Төлешов, В.И.Шаруада партизан отрядтары мен құрамаларының
командирлері болып, жеңіс күнін жақындатуға үлкен үлес қосты.
Қазақстандықтардың жеңістегі үлесі әсіресе Москва түбіндегі шайқаста ерекше зор
болды.
Қазақстандық генерал-майор И.В.Панфилов пен комиссар А.С. Егоров басқарған 316-
атқыштар дивизиясының аты аңызға айналды. Бұл дивизия жауынгерлері 1941 жылы 26
қазаннан 18 қарашаға дейін Мәскеу түбіндегі Волоколамск тас жолы бағытын қорғауда күші
өзінен 4 есе басым жаумен кескілескен ұрыстар жүргізеді. Дубосекова разъезіндегі болған
шайқаста 28 панфиловшының 23-і қаза тапты. 1941 жылы 18 қарашада И.В.Панфиловтың өзі
де көз жұмды. Бұл дивизияның политругі В.Г.Клочковтың: «Россия кең-байтақ, бірақ
шегінерге жол жоқ, артымызда - Москва»,- деген сөзі бүкіл майданға тарап, Кеңес
жауынгерлерін ерлікке жігерлендірді. Кейіннен 28 панфиловшы ердің есімі тарихта алтын
әріптермен жазылды. Панфиловшы, ротаның саяси жетекшісі, КСРО батыры қазақстандық
П.Б.Вихрев те ерлікпен қаза табады, бірақ жау танкілері олардың шебінен өте алмайды.
9 мамыр қарсаңында дипломалдық практикаға барған студенттеріміз 10-сыныпта
«Қазақстандықтардың ұлы Отан соғысына қосқан үлесі» атты тәрбие сағатын өткізді. Осы
тақырыпқа сәйкес оқушылар баяндамалар дайындады.
1-
ші оқушы: Б.Момышұлының Ұлы Отан соғысындағы жасаған ерлігі туралы баяндама
жасады: Б.Момышұлының есімі соғыс кезінде аңызға айналды. Оның ерліктері А.Бектің
«Волоколомск тас жолы», А.Кривицкийдің «Мәскеу түбіндегі қарауыл», Кеңес Одағының
Батыры М.Ғабдуллиннің «Сұрапыл жылдар», Кеңес Одағының Батыры, армия генералы
К.Н.Галицкийдің «Сұрапыл соғыс жылдары», Кеңес Одағының Батыры, генерал-полковник
172
И.М.Чистяковтың «Отанға қызмет етеміз» кітаптарына, Ә.Нұршайықовтың «Ақиқат пен
аңыз» романына арқау болып, атақ-даңқы алысқа тарады.
Б.Момышұлы мемлекет байлығы және жеке адам байлығының нәтижесінде
құралатындығына тоқтала келе, өткенгі, бүгінгі және болашақтағы тарихтың өзара
байланысы, қарым қатынасы арқылы патриоттық сезімді қалыптастыруға болады дейді.
Б.Момышұлы Қарулы Күштер қатарында 25 жыл қызмет етіп, 45 жасында отставкіге
шықты.Соғыстан кейін қаруды қаламға айырбастаған ол өмірінің соңына дейән
шығармашылықпен айналысып, көптеген кітаптар жазды. Олардың ішінде «Мәскеу үшін
шайқас» және «Ұшқан ұя» кітаптары оқырмандар тарапынан жоғары бағаға ие болды. Әдеби
қызметі үшін Момышұлы Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды, Абай атындағы
Республикалық сыйлықтың лауреаты атанды. Ол өздерінің шығармаларын орыс және қазақ
тілдерінде жазды, бірқатар кітаптары шет тілдеріне аударылды. Б.Момышұлының еңбектері
де, ерлік істері де біздерге, жастарға, интернационалдық тәрбие беруде үлкен өнегелі мектебі
болып табылады, елжандылыққа тәрбиелейді.
2-
ші оқушы: Ұлы Отан Соғысының ержүрек батыры - Төлеген Тоқтаров
Москва облысының Бородино селосының түбінде неміс штабына басып кіріп, жаудың
біраз солдатының көзін жойған. Сол үшін Төлеген Тоқтаровқа Кеңестер Одағының Батыры
атағы берілді.
Бұл Төлегеннің қайтпас қайсар жауынгер деген даңққа ие болуының алғашқы кезеңі
еді. Төлегеннің мұндай ерлік істері көптеп саналады. Оны соғыс уақытында жарық көрген
дивизия газеттерінен айқын көруге болады.
Төлеген Тоқтаров қазақ халқының ұлттық батыры атанды. Оның ерлік істерін
мадақтайтын, өнеге ететін өлеңдер мен әндер дүниеге келді. Оған композитор Рамазан
Елібаевтың Ғаббиден Мұстафиннің сөзіне жазған «Жас қазақ» әні дәлел болады.Әннің
авторлары жастарға Төлегеннің ерлігін үлгі ету арқылы оларды Отанын, туған жерін, елін
дұшпандардан қорғап сақтай білуге, қасық қаны қалғанша аянбай күресуге, қандай жағдайда
болмасын, соңында болашақ жастарға үлгі боларлықтай із қалдыруға шақырады. Мұңды
әуен жүректі сыздатып, көңілді өксік сезімге бөлейді.
3-
ші оқушы. Кеңес Одағының Батыры Мәлік Ғабдуллин
Кеңес Одағының Батыры М.Ғабдуллин 1941-1945 жылдары генерал И.Панфилов
басқарған даңқты 28-гвардиялық дивизия сапында шайқасқа қатысады. М.Ғабдуллин
басқарған автоматшылар тобы да ерекше ерлік көрсетіп, жау танкілерінің бірнешеуін жойды.
Оның майдандағы ерлігі алғаш рет белгілі жазушы Б.Полевойдың « Правдада » жарияланған
« Эпостың тууы » очеркінде баяндалады. Көптеген қазақ ақындары М.Ғабдуллинге арнап
өлең-жырлар шығарады. Мәлік батырдың сом бейнесі, жан дүниесі, кісілігі, кішіпейілдігі,
арлылығы, тазалығы, инабаттылығы, мейірілімдігі ақындар жырында әсерлі бейнеленген.
М.Ғабдуллиннің соғыстағы ерлік істері, соғыстан кейінгі еңбектері, парасатты,
кішіпейіл мінезі мен адамгершілік асыл қасиеттері, адамды сүйе білу қабілеті, ақыл -ой
байлығы мен жастарға деген қамқорлығы қазақ жастарына үлкен үлгі -өнеге.
4-
ші оқушы: Ұлы отан соғысына қазақтардың қатысуы.
Қазақстандықтар Ленинград үшін шайқаста да өздерінің ерлік істерімен дараланды.
Мәселен, осы қала төңірінде болған шайқаста қазақ жауынгері Сұлтан Баймағанбетов
Александр Матросовтың ерлігін қайталап, Кеңестер Одағының Батыры атанды.
«Киров» крейсерінде 156 қазақстандық қызмет атқарған. Олардың 30%-дан астамы
Ленинград түбіндегі шайқаста қатысты. Рота командирі Қойбағаров өз бөлімшесімен неміс
окоптарына басып кіріп, өшпес ерлік жасаған.Сондай-ақ Ленинград түбінде Д. Шыныбеков,
С. Жылқышев, Г. П. Зубков, т.б. қазақстандықтар ерекше ерлік көрсетті.
Осы шайқаста фашистердің қоршауында қалған қаһарман қала халқына, оны қорғаушы
жауынгерлерге қазақтың ұлы ақыны Ж.Жабаевтың ленинградтықтарға арнап жазған:
«Ленинградтық өренім» деген жыры үлкен шабыт-қайрат, рухани дем берді.
Сталинград түбінде көптеген қазақстандықтар ерліктің небір тамаша үлгісін көрсетті.
Мысалы, Жамбылдың ұлы Алғадай Сталинград түбінде ерлікпен қаза тапса, Г.Сафиуллин,
173
М.А.Баскаков сияқты азаматтар басқарған әскери бөлімдер де жауды талқандауда көссіз
ерлік жасады. Ал Кеңестер Одағының Батыры, ұшқыш Нұркен Әбдіров болса, ұшағын
жаудың әскери базасына құлатып, Гастеллоның ерлігін қайталады.
Қ.Сыпатаев пен А.А.Бельгин Сталинградты азат етутегі ерлігі үшін Кеңестер
Одағының Батыры атағына ие болды. Т.С.Позолотин басқарған 17 -ші гвардиялық танк полкі
Еділ жағасындағы ірі операцияларда шешуші рөл атқарды. Жалпы Ұлы Отан соғысныда
бетбұрыс кезең болған Сталинград шайқасы соғыс тарихында ерекше орын алады.
Қазақстандық жауынгерлер Украина, Белоруссия, Молдавия, Балтық жағалауындағы
ерлерді азат етуде де жанқиярлықпен шайқасты. Бірқатар жауынгерлер (Ә.Досмұхамбетов, Г.
Айтықов, Қ. Аухадиев, Ж. елеусізов) ерлік істері үшін Кеңестер Одағының Батыры атағына
иеленді.
Соғыс жылдары қазақстандық ұшқыш - штурмовиктер де ерекше ерлік көрсетті.
Солардың ішінде Т. Ж. Биегелдинов, Л. И. Беда, И. Ф. Павлов және ұшқыш - истребитель С.
Д. Луганский Кеңес Одағының Батыры атағына екі рет ие балды.
5-
ші оқушы. Ұшқыш жауынгер Талғат Бигельдинов ерлігі
Т.Бигелдинов жауға қарсы 305 рет ұшып шықты. Әуе ұрыстары кезінде ол жаудың 7
самолетін атып түсірді. Бомба тастап, пулемет- зеңбіректен оқ атып, дұшпанның ондаған
танкін, зеңбірегін, пулеметін және басқа көптеген соғыс техникасы мен адамдарын жойды.
Т.Бигелдиновтың қайтпас қайсар мінезі, батыл қимылы, намыс-жігері, шұғыл шешім
қабылдай білу әрекеті, «тар жол, тайғақ кешуде» өзін еркін ұстай білу қабілеті біздерге, яғни,
қазақ жастарының қайсыбіріне, болмасын өнеге екені даусыз.
Оқытушы: Осындай батырлардың қатарында пулеметші М.Мәметованың, мерген
Ә.Молдағұлованың, атқыштар С.Баймағанбетовтың, С.Лұтфұллиннің, Мин Сен Юрдың,
зеңбірекшілер С.Мүткеновтың, И.К.Новиковтың, бронь бұзушы П.К.Милердің, минометші
Қ.Сыпатаевтың, атты әскер М.М.Қатаевтың, сапер П.И.Гончардың, торпеда катерінің
командирі Б.П.Ущевтің, атқыштар дивизиясының командирі Ғ.Б.Сафиуллиннің есімдерін
атауға болады.
Әлбетте, ерлік жасау, батыр болу әрбір адамның қолынан келе бермейтіні анық.
Батырлық, ерлік, ұлттық тәрбиенің, соның ішінде патриоттық тәрбиенің негізінде, ұлттық
салт-дәстүрлерді, мәдени мұраны, патриоттық-ерлік дәстүрлерді меңгеру барысында
қалыптасады.
Олай болса, Ә.Молдағұлованың да, М.Мәметованың да патриоттық көзқарасының
қалыптасуына көптеген факторлар әсер еткендігі белгілі.
6-
ші оқушы: Ұлы Отан соғысына қатысқан қазақстандықтар.
Соғыс жылдары Кеңес армиясының қатарында құрастырылған қазақстандық
бөлімшелер мен құрамалардың жауынгерлік істерін де елжандылықтың жоғары үлгісіне
жатқызуға болады.
1941 жылы қыркүйекте Свирь өзенінің жағасында петропавлдық 314-атқыштар
дивизиясы, Волховта ақмолалық 310-шы дивизия, қазан-желтоқсан айларында Мәскеу
түбінде 312, 316, 238, 391, 397-атқыштар дивизиялары, 17 атқыштар, 74-75ші теңіз атқыштар
бригадалары ұрысқа кірді. Қазақстандық қалған дивизиялары, бригадалар мен полктер
майдандағы армия қатарына 1942 жылы кіргізілді.
312-
ақтөбелік дивизия Малоярославль
түбінде жаудың 3-4 дивизиясына қарсы бір жеті бойы қасарысқан қорғаныс ұрысын жүргізді,
оның құрамына екі полк әкетіліп, бір полктің құрамында жауынгерлердің үштен бір бөлігі
қалған кезде ғана ол Нара өзеніне шегінеді. 312-нің қалған бөлімшелері басқа екі
бөлімшелердің қалған бөліктерімен қосылып, жаңа 53-дивизия құрылды, ол соғысты Вена
түбінде аяқтады. 102-ші шымкенттік дивизия Украинаның солтүстік-шығысында қорғаныс
шебін ұстап тұрды, одан Солтүстік Кавказға шегініп, сол жерде таратылып жіберді. 74-ші
теңізші атқыштар бригадасы 292-атқыштар дивизиясы болып қайта құрылды. Сталинградтың
солтүстік батысында қазан айында болған ұрыстарда ол да таратылып жіберілді. Бір апта
әскер дивизиясының (96-шы қазақ ұлттық), Өскеменнің өзінде-ақ екі атты әскер
дивизиясының (105-ші жамбылдық және 106-шы ақтөбелік қазақ ұлттық) майданға жақын
174
өңірде адам құрамы басқа бөлімшелерге беріліп, таратылып жіберілді, өйткені танк
корпустарымен армиялары қайтадан негізгі жедел қимылды жылжымалы күшке айналды. 81-
ші жамбылдық атты әскер дивизиясы таратылмай тұрып, Сталингрд түбінделі ұрыстардың
нәтижесіне салмақты үлес қоса алды: 1942 жылы қарашаның аяғында желтоқсанның
басында ол Котельниково қаласын алуға әрекет жасаған кезде мұнда қоршауда қалған
Паулостың армиясын босату үшін дайындалып, жау әскерлерінің тобы жасақтала бастағанын
анықтап берді. Соғыс бітерге қарай аталған барлық қазақстандық 12 дивизия құрметті атаққа
ие болды, олардың бесеуі бір орденге, төртеуі екі, екеуі үш орденге ие болды. Бес дивизия
гвардиялық дивизия атағын алды: Ленин, Қызыл Ту, Суворов ордені, Кеңес Одағының
Батыры, генерал - майор И.В.Панфилов атындағы 8- гвардиялық дивизия, новобугтік Қызыл
Тулы, Богдан Хмельницкий орденді (бұрынғы жаңақазалылық 75-ші теңіз, мұнан кейін 3-
гвардиялық атқыштар гвардиясы) 27-гвардиялық атқыштар дивизиясы, ригалық Қызыл Тулы
(бұрынғы 238-ші семейлік) 30-шы атқыштар дивизиясы, Сталинград - Дунайлық Қызыл
Тулы (бүрынғы 38-ші алматылық) 73-гвардиялық атқыштар дивизиясы, красноградтық
Қызыл Тулы (бұрынғы 29-шы ақмолалық) 72-гвардиялық атқыштар дивизиясы.
Қорыта айтқанда, КСРО-ның Ұлы Отан соғысында осындай жеңіске жетуі - ұлтаралық
қарым-қатынастың дұрыс жолға қойылуына, патриоттық тәрбиенің дұрыс жүзеге
асырылуына байланысты десе, артық емес. Оны Ұлы Отан соғысына қатысқан әрбір ұлт
өкілдерінің өзара достық қарым-қатынасы айғақтайды.
Пайдалынған әдебеттер тізімі:
1.
Ахметова Л.С. Проблемы патриотического воспитания казахстанцев в условиях советсткой
командно-административной системы. 1945-1991 гг. (по материалам СМИ). Дисс. ...канд.пед.наук.-
Алматы, 1998. - 155 с.
2.
Құсаинова Д.С. Әлия мен Мәншүк ерлігінде жоғары сынып оқушыларын патриоттыққа тәрбиелеу:
пед.ғыл. канд. дис., Алматы, 1999.
3.
Момышүлы Б. Ел басына күн туса. – Алматы: Қазақстан. 1970. -320 6.
4.
Бауржан Момыш-улы. Психология войны. Алма-Ата. «Казахстан» 1990 г.
5.
Абишев Г. Казахстан в Великой Отечественной войне. Алма-Ата, 1958
6.
Козыбаев М.К. Казахстан - арсенал фронта. Алма-Ата, 1970
7.
Казахстан в период Великой Отечественной войны Советского Союза 1941-1945 г.г. Сб. документов
и материалов. Алма-Ата,1975
ҰЛЫ ОТАН СОҒЫСЫ ЖЫЛДАРЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАН ӨНЕРКӘСІБІ
Л.Н. Нурсултанова
т.ғ.д., Аймақтану кафедрасының профессоры
Ш.А. Шадаева
Саясаттану ғылымдарының магистрі, Аймақтану кафедрасының оқытушысы
Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университеті
(Астана, Қазақстан)
Неміс фашистерінің командованиесі 1940 жылдың орта кезінде КСРО-ны жаулап алу
үшін «Барбаросса жоспары» аталатын стратегиялық жоспарын жасағаны тарихтан белгілі.
Бұл жоспар бойынша олар Оралға дейінгі жерді аз ғана уақыт ішінде алуға тиіс болды.
Соңғы кезде табылған мұрағат құжаттарына қарағанда, жау Қазақстанға, соның ішінде
мұнайға, балыққа, кенге бай Атырау бойына да ерекше көңіл бөлген.
Соғыс алдында Атырау мұнайын Орскідегі мұнай жөндеу зауытына жеткізу үшін
ұзындығы 800 шақырым Каспий-Орск мұнай құбыры іске қосылған болатын. Құбырдың
бойына мұнайды айдайтын жеті бекет салынған еді. Немістердің диверсанттар жіберудегі
175
бір мақсаты осы станцияларды істен шығару болса, ендігі бір жоспарлары
ел арасындаүгіт жұмыстарын жүргізіп, бүлік жасау болды.
Алайда, алдын ала жүргізілген қапысыз әрі қарығы шаралардың нәтижесінде
немістердің қазан-қараша айларында мұнай резервуарларымен Ширина, Қарабатан және
Таушық поселкілеріне тастаған фугастық бомбалары ешқандай зиян келтіре
алмады.Соғыс жылдарында Атырау облысы Қазақстандағы ең ірі өнеркәсіпті аудандардың
бірі болды. Облыстық партия комитеті КСРО-ның батыс аудандарынан Атырау өңіріне
көшірілген кәсіпорындарды жұмысқа тез қосу, мемлекеттік тапсырыстарды мерзімде
орындау, адамдарды орналастыру, кәсіпорындарын мамандармен толықтыру жолында
көптеген игілікті істер атқарды.
Кеңес мемлекеті мен партия соғыс басталардың басында әскери өнеркәсіпті нығайту
мақсатында халық шаруашылығындағы барлық ресурстарды қайта бөлуге ықпал жасайтын
маңызды шараларды жүзеге асырды. Қандай да бір соғыс болмасын ол орасан зор шикізат
талап ететіні белгілі. Көптеген ссалаларда оның ішінде авиацияда бензин, керосин,
мұнайдың орны ерекше. Сондықтан, Волга, Урал, Қазақстан аудандары мен Орта Азияда
мұнай өндіруді жан-жақты жылдамдату Кеңес әскерлерінің жауынгерлік рухын арттыру мен
халық щаруашылығын бірінші кезектегі қажеттіліктерді қанағаттандыруды шешетін
маңызды саяси жәнеәскери шаруашылық міндеттер болып табылады. 1942 жылдың 22
қыркүйегіндегі Мемлекеттік қорғаныс Комитетінің қауласында осы міндеттер алға
тартылды.
Отан соғысының алғашқы жылы іске асқан экономиканы қайта құру, өндірісті қауіпті
аудандардан Шығысқа көшіру мерзімі мен аумағы жөнінен теңдессіз ауыр міндет болды.
1941 жылғы 29 маусымдағы КСРО Халық Комиссиялар Кеңесі мен БКП (б) Орталық
Комитетінің директивасында көрсетілгендей, негізгі өндірістік қорларды сақтап қалу,
көшірілген құрал-жабдықтарды пайдалана отырып, Шығыс аудандар мен Оралдың
өнеркәсібін күшейту – осы көшірудің басты мақсаты болып табылады. Көшіруді тек қана
шарасыздық амалы емес, оны халық шаруашылығын соғыс қажеттіліктеріне қарай
жұмылдыру, қайта құру деп түсінген жөн.
Мұнай өнеркәсібін соғыс жағдайында қайта құру мұнай өндірушілер алдына өзекті екі
міндетті шешуді қойды. Оның біріншісі – ескі мұнай аудандарында мұнай өндіруді барынша
арттыру; екіншісі – КСРО-ның шығысында, әсіресе, Волга мен Оралдың аралығында
мұнайлы орындарды барлау мен пайдалану жұмыстарын күрт күшейту.
Гурьев – Астрахань темір жолы құрылысына 1942 жылы Гурьев, Батыс Қазақстан,
Ақтөбе және Қостанай облыстарынан 30 мың колхозшы, 4,5 мың күш-көлік бөлі туралы
шешім шықты. Нармонданақ – Мақат мұнай құбырын және Мақат – Қосшағыл тар темір
жолын салу жұмыстарына Ақтөбе мен Гурьев облыстарынан 2 350 адам, 200 күш-көлік
тартылды. Құрылыс жұмыстарына Гурьев, Батыс Қазақстан, Ақтөбе және Қостанай
облыстарынан жоспарланған 30 000 адамның орнына 15 493 адам еңбек етті. Құрылысқа
келген адамдарды жатын орынмен қамтамасыз ете алмаған №108-ші құрылыс бастығы
Тибилов 12-ші қарашада аталған облыстардан адамдарды алуды 1942 жылдың 25-ші
қарашасына дейін тоқтата тұру жөнінде жеделхат жолдайды. Осы мерзім аралығында жатын
орындарды дайындап үлгерем деген ойы жүзеге аспай, жұмыс күшін қабылдау шын мәнінде
тоқтатылды. Неге екені белгісіз, 15 493 адамнан әртүрлі себетермен 3 124 босатылған. 1942
жылдың 1 желоқсанында құрылыста 12 369 адам жұмыс істеген. Автотранспорттың да
жағдайы мәз болмады. Гурьевтегі 36-шы жеке автобатольонның 150 машинасының тек 8-і
ғана тамақ тасуға бөлінді.
Қазақстан территориясына: Полтава жіп иіру, Харьков – шұлық, «Большевичка» тігін,
айна жасау, трикотаж тігу, Киев жіп иіру, аяқ киім жасау фабрикалары көшірілген болатын.
1941 жылдың 30 желтоқсанына дейін Қазақстанға бұрынғы КСРО жеңіл өнеркәсібінің 16
кәсіпорны көшірілді. Тамақ өнеркәсібі 10 саладан: нан пісіру, макарон, кондитерлік, т.б.
Олардың құрамында 4 кеңшар мен 177 өнеркәсіп кәсіпорындары болды.
176
Ақтөбе химия комбинаты, Вишневский кеніші, Индерборстрой, Брич-Молла
комбинаттары, Жетіқара металлургия зауыты химия өнеркәсібі қатарына енді. Брич-Молла
таулы-химиялық комбинат арнаулы тапсырыспен Дашкестан кобальт рудаларын күйдіріп,
балқыту арқылы кобальт шпейзаларын өндірді[1].
Қазақстанның алтын өнеркәсібіне «Қазалтын», «Майқайыңалтын», «Алтайалтын»,
«Жетіқараалтын» қарады. Соғыс кезінде одақтық маңызы бар түсті металдардың 15 кен орны
барланып, ашылды. Соғыс жылдарында Қазақстан ірі өнеркәсібінің жалпы өнімінің
құрылымы одан әрі өзгеріске ұшырады. Егер 1940 жылы ірі өнеркәсіптегі жалпы өнімнің
өндірістік үлес салмағы 51,1% болса, 1944 жылы ол 66% болды.
Шымкент түрлі фабрикалардың жабдықтарын қабылдап алды. Осылайша,
Краснополянск жіп иіру фабрикасы Мәскеу облысынан Оңтүстік Қазақстан облысының
Пахтарал кеңшарына көшіп келді. Олардың қатарында: 838 жанұялы жұмысшылар, атап
айтқанда, 535 жұмысшы, 38 инженерлік-техникалық жұмысшы, 37 қызмет көрсетушілер, 55
фабрикалық-зауыттық шәкірт бар еді. Олардың барлығы Шымкент қаласындағы клубтар мен
мектептерге орналастырылды. Харьковтан 232 шұлық автоматы әкетіліп, 102 адам
жанұясымен бірге көшірілді. Харьков шұлық фабрикасы 1941 жылдың 23 қарашасында
әкелініп, 20 вагон әкетіліп, 150 жұмысшылар жанұяларымен көшірілді. Харьков айна
фабрикасы 1941 жылдың 17 қазанында көшіріледі. 20 мың жіп иіру ұршығы мөлшеріндегі
Запарск және Завидовск фабрикаларының жабдықтары мен Глуховск комбинаты мен
Серпуховск жаңа тоқыма фабрикасының 300 тоқыма станогы көшірілген. Осташковск
былғары зауыты құрамында 178 вагон мен 64 адаммен, 3-ші Полтава жіп иіру фабрикасы – 5
қазанда 14 008 ұршықпен және 66 адаммен, ал Харьков тігін фабрикасы бөліне отырып,
алғашқысы – 29 қыркүйекте 254 жұмысшымен көшіп келді [2, б. 34].
Соғыс жылдарындағы республиканың транспорты мен өнеркәсібі фашистік Германия
талқандауға өздерінің қажырлы еңбектері мен лайықты үлестерін қосты. Қазақстандағы
геологиялық қызмет пен геологиялық ғылымның шын мәніндегі орталығына айналған
Алматының ролін ерекше атап өту керек. Мұнда «Казцветметразведка» тресті, КСРО ҒА
қазақ бөлімшесінің геологиялық ғылымдар институты, жоғарғы оқу орындарының геология
факультеттері орналасқан. Қалада лабораториялар мен шеберханалар, транспорт мекемелері
т.б жұмыс істейді. 1941 жылдың соңына қарай КСРО ҒА -сы Президиумының бүкіл құрамы
Алматыға көшірілді. Еліміздің қорғаныс қуатын нығайту жұмыстарына бірден бел шеше
кірісіп кеткен геолог-ғалымдар, кеншілер, металлургтар т.б келген. 1942 жылы Алматыда
Қ.И Сәтбаевтың бастауымен майданға барынша көмек көрсетуге арналған бірінші ғылыми
конференция өткізілді. Әртүрлі мекемелердегі геологиялық жұмыстарды бақылау мен
тиімділігін арттыру мақсатында ҚазКСР Халық коммисарлар кеңесі жанынан Геологиялық
Кенес құрылды. Соғыс жылдарында кеңес арқылы 150 ұсыныс түсті. Елдегі табиғи
ресурстарды майдан қажеттілігін жұмылдыруды мақсат еткен Қ.И. Сәтбаев бастаған Қазақ
бөлімшісінің ғалымдары 1943 жылы КСРО ҒА – ның президенті В.Л. Комаров бақаруындағы
КСРО ға -ның комиссиясы құрамына енді.
Геология институты Жезқазған мен Маңғышлақтағы марганец, Семей облысындағы
темір рудалары, Ақтөбедегі никель кен орындарын зерттей бастады.
1942 жылдың қарашасында Қ.И.Сәтбаев Қазақстандағы барлық темір рудалары
орындарының нақты геологиялық-экономикалық сипаттамаларын түбегейлі зерттеп, КСРО
ҒА-ның Орал, Қазақстан, Батыс Сібір ресурстарын жұмылдыру комиссиясына жібереді.
Қарағанды облысындағы Ұлытау ауданының сирек металдар, Орталық Қазақстанның сынап
минералдары, Ақмола облысындағы Павлодардың қорғаныс-мыс орындары зерттелді.
1942 жылдың 16-20 мамыры арасында Түркістан – Сібір теміржолында 210 вагон
болатын яғни 5 эшелонға жүк тиелді, көрші жолдардан 56 вагоны бар 61 эшелон
қабылданды, жол бойында 5 эшелонның 127 вагоны түсірілді, көрші жолдарға 765 вагоны
бар 62 эшелон өткізілді. Жол бойынша күндік орташа жылдамдық кесте бойынша 432,7
шақырымның орнына 661,5 шақырымға жеткізілді.
177
Республика өнеркәсібі біршама дамыған салаларымен, әсіресе түсті металлургия
саласында алға шықты. КСРО Наркомцветмет жүйесіне қарасты Бүкілодақтық өндірісте
түсті металургияның үлес салмағы: мыс бойынша-30,7%, қорғасын бойынша-85,8%, алтын
бойынша-19,3%, көмірдің үлес салмағы 1943 жылдағы КСРО-дағы көмір өндіруде -12,6%,
мұнайдың үлес салмағы 1943 жылдың 9 айындағы мұнай өндіруде-6%, ай сайынғы мұнай
өндіруде Бакуден кейінгі екінші орынды иеленген. Қорғасын өнеркәсібі өз құрамына 22
кәсіпорынды біріктіре отырып, қару-жарақ пен оқ-дәрілер шығарумен айналысты. 1943
жылдың 1 сәуірінде Қазақстанда әскери мүліктер мен қару-жарақтар шығаратын 35
зауыттар мен кәсіпорындар жұмыс істеді.
Соғысқа дейінгі жылдардағы республика өнеркәсібінің даму қорытындысы ретінде 700
жаңа өнеркәсіптік және көлік кәсіпорындары болды. 1940 жылы республикамызда 2,5 мың
жаңа және соғысқа дейінгі бесжылдықта қайта құрылған ірі өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс
істеді. Сонымен қатар, Қазақстанның ірі өнеркәсіп өнімдерінің үлесінің үштен екісіне ие 268
ірі жаңа әрі толығымен қайта құрылған кәсіпорындарда негізгі өндірістік қор мен
республиканың бүкіл жұмысшыларының шамамен жартысының 80%-дан көбі шоғырланған
[3, б. 345-346].
Соғыс жылдарында ауыл шауашылық жұмысшылары жеңіске ортақ үлесін қосты.
Тылдағы еңбек күші бидай шаруашылығымен айналысып, нан және ет өнімдерін майданға
жіберіп отырды.
Сайрам ауданы Манкент машина-трактор станциясының комбайншысы Степченко
1941 жылдың 24 маусымында 10 гектарлық норма кезінде 22 гектар бидай орса, Куро мен
Бойко 20 гектар астық орды.
1941 жылдың тамыз айында республиканың барлық ұжымшарларында Семей облысы
Үржар ауданының «Қызыл Таулы қырандар» ауыл шаруашылық артелінің
ұжымшаршыларының хаты талқыланды. Аталған хатта олар Қазақстанның барлық ауыл
шаруашылығы еңбеккерлерін жауды толығымен талқандағанға дейін стахановск вахтасына
тұруға шақырады. Үржарлықтар хаты облыстағы еңбеккерлердің патриоттық сезімінің
жаңадан тулауын тудырды.
Созақ ауданы «Жұмысшы» ауыл шаруашылығы артелінің ұжымшаршыларының
жиналысында мынадай шешім қабылданған: «Жұмысты әскери бейінге өзгертіп, ұжымшар
жұмыстарына барлық ер кісілерді, қыз-келіншектерді, қарттарды, жасөспірімдерді тартып,
сағат 5-тен кешкі сағат 10-ға дейін жұмыс істейміз, жұмыс орындарында қоғамдық
тамақтануды ұйымдастырамыз. Аналардың жұмыс уақытында уайымдамауы үшін балалар
бақшасын ашып, комбайндар мен тракторлардың тәулік бойғы жұмысын ұйымдастырамыз».
Пахтарал ауданының Мақталы ұжымшарының 70 жасар тұрғыны Әлшіров Тезекбай
күнделікті норманы 150%-ға дейін асыра орындады. Ұжымшаршылардың жиналысында ол
былай деді: «Менің жасым 70-те, соғысқа дейін ұжымшарда жұмыс істеген жоқпын, өзімді
қарт деп есептедім. Біздің Отанымызға адамзаттың жауы – Германиялық фашизм жау
шапқан кезде, мен жұмысқа шығып, 1,5-2 атқарым нормасын орындап жатырмын. Мен
сияқты егістік жерлерде жұмыс істеуге барлық қарттарды жауды талқандағанға дейін өз
күштерін аямастан жұмыс істеуге шақырамын». Келес ауданындағы Чапаев атындағы
ұжымшарда Үржар ұжымшаршыларының үндеуіне дейін 99 адам жұмыс істесе, міндеттемені
мойнына алғаннан кейін 150 адам жұмыс істей бастады.
«Шымкент» тарихи-ақпараттық жол көрсеткіште (1991 ж., б.21-29) көрсетілгендей,
тылда ағаш ұсталары Юрьев, Гребнев, Скрипников, қорғасын зауытының машинисті
Е.Чернов еңбекте ерлік көрсетілгендігі айтылады. Майдангерлерге сыйлықтарды
республиканың делегациясының құрамында қорғасын зауытының жұмысшылары Ерназаров
пен Аширов тапсырған.
1942 жылы облысқа тағы да 645 адамы бар 6 балалар үйі келсе, 1943 жылы 390
адамы бар 6 балалар үйі келген.
1942 жылдың 1 қаңтарына қарай облысқа 8 көшірілген аурухана орналастырылған.
Оның ішінде: 200 төсек-орны бар №3983 қоныс аударғандарға арналған аурухана Сайрам
178
ауданы Манкенттегі бұрынғы Бүкілодақтық кәсіподақтық орталық кеңесінің демалыс
орнына; Сарыағаш ауданындағы ауыл шаруашылығы комбинатының ғимаратындағы 500
төсек-орындық қоныс аударғандарға арналған аурухана; педагогикалық училище, дәріхана,
қалалық клуб пен Ленин атындағы мектеп ғимаратындағы 500 төсек-орындық №2068
қоныс аударғандарға арналған аурухана; Түлкібас ауданының Балықшы ауылындағы
балалар шипажайының ғимаратында 250 төсек-орындық №2921 қоныс аударғандарға
арналған аурухана болды.
Облыс бойынша қоныс аударғандарға арналған ауруханаларда жалпы 3350 науқас
пен жаралы адамдар емделді.
1943 жылдың желтоқсанында Түлкібас бекетінің теміржолшылары пойыздарды
жылдам өңдеу әдісін қолданды. Желтоқсан айында 100 жылдамдықты бағыттан жоғары
жіберілген. Бұл жағдай 6 мың пойыз минутын үнемдеуге мүмкіндік берді. Құрамын өңдеуге
қажетті нормамен белгіленген тұрақ уақыты екі-үш есеге қысқартылған болатын.
1944 жылдың наурызында Ащысай кенішінде үш жас-жеткіншектерден құралған
майдангер бригадалары жұмыс істеді. Комсомолшы Ыдырысов басқаратын бригада бәрінен
озық еңбек етті. Ол бірнеше адамды босатып берді де, еңбек өнімділігін 120%-ға арттыруға
мүмкіндік берді. Байжансай кенішінде жастардан құралған майдан бригадасы құрылған
болатын.1944 жылдың наурыз айының соңына қарай Ащысай байыту фабрикасында
Юнусовтың
басқаруымен
жұмыс
істейтін
комсомол-жастар
ауысымы
ұйымдастырылған болатын. Аталған ауысымның 19 бірдей мүшесі өндірістік нормаларды
тұрақты түрде орындап отырды.
Ұжымшаршылар, зауыттар мен кәсіпорындардың жұмысшылары өз күштері мен
денсаулығын аямастан еңбек етті. Майданға жіберу туралы жүздеген өтінімдер келіп түсіп
жатты. Медициналық қызметкерлер, мұғалімдер, студенттер мен мектеп оқушылары өз
Отанын қорғау үшін майданға баруға асықты. Жүздеген қыз-келіншектер мен жасөспірімдер
машинист, от жағушы кәсіптерін меңгеріп, 2-3 еселік норманы орындай отырып жұмыс
істеді [4, б. 10-24].
Шымкент қаласының өнеркәсіптік кәсіпорындарының комсомол ұйымдарының 1944
жылдың мамыр айындағы жұмысы туралы баяндамада көрсетілгендей, өнеркәсіптік
комсомол ұйымдарында 942 комсомолшы комсомолдық есепте болды, оның ішінде тікелей
өндірісте жұмыс істейтіндердің саны – 661, жастар – 2366 адамды құрады.
Комсомолшылардың саны – 385, екпінділердің саны – 215 адамды құрады. Май шығару
зауытының комсомол жастардан құралған бригадасы (бригадир Ратников) жақсы нәтижеге қол
жеткізді.
Шымкент бекетінің теміржол торабының комсомолшылары мен жастары өздерінің белсенді
түрде ат салысуы арқылы пойыздарды тезірек қозғалтуға, вагондар мен паровоздардың жөндеуге
тұрып қалу уақытын қысқартуға аса назар аударды. Темір ұстасы болып жұмыс істейтін
комсомолшылар Галушкин, Медведев, Полтораков өз тапсырмаларын 200%-ға
орындады [5, б. 131-132].
Қазақстанда халық шаруашылығын әскерге лайықтап қайта құру, көшірілген
кәсіпорындарды орналастыру бағытында орасан зор жұмыстар жасалынды. Соғыс
жылдарында жаңа құрылыстар салынып, жаңа кәсіпорындар бой көтерді. Халық
шаруашылығының барлық салаларын мамандармен қамтамасыз етуде де үлкен істер
тындырылды. Бұл ретте жастар мен әйелдер зор роль атқарады.Әйелдер өнеркәсіп пен
транспорт кәсіпорындарын толықтырды, қиын мамандықтарды игерді, ірі жетістіктерге
жетті. Соғыс жылдарында республика жұмысшыларының қатарын 400 мыңнан аса ерікті
азаматтар толтырды, соның салдарынан өнеркәсіптегі еңбеккерлер 62% дейін өсті.
Соғыс кезеңінде Қазақстанда 1320 шақырым магистральды және облысаралық
байланысжелілері пайдалануға берілді, 11000 шақырым жаңа желілер, оның ішінде 7000
шақырым мыс желілер тартылды. 1943 жылдың мамырында Алматы-Қарағанды-Ақмола-
Орск-Чкалов-Мәскеу телефон магитралі іске қосылды.Гурьев пен Орал телеграф-телефон
байланысының маңызды торабына айналды.
179
Соғыс уақытында адамдардың бастан кешірген қиыншылықтарына уақыт үстемдік
жасай алмады. Ол өте ауыр, бірақ ерлікке толы, ерекше қасиетті уақыт. Герман фашизмімен
болған соғыстағы біздің Жеңіс бұрынғы кеңес халықтары өмірінің жұлдызды кезеңі.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Пайдаланылған әдебиеттер тізімі - Сборник материалов Международной научно-практической конференции

text:
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1.
АП РК. Ф. 708. Оп. 7/1.Д. 151. Л. 72.
2.
Нурсултанова Л.Н. Казахстан в годы Великой Отечественной войны (1941-1945 гг.) – Алматы:
2011. –
141 с.
3.
История Казахстана (с древнейших времен до наших дней). В 5 томах. Т.4. – Алматы: «Атамура»,
2009. –
768 с.
4.
Чимкентская область в годы Великой Отечественной войны (1941-1945 гг.) Хронологический
справочник (по архивным материалам). – Чимкент, 1987. – 50 с.
5.
История комсомола Южного Казахстана 1922-1991 гг. // Сборник архивных документов. Ч. І. –
Шымкент, 2009. – 304 с.
КАЗАХСТАНЦЫ В ВЕЛИКОЙ ОТЕЧЕСТВЕННОЙ ВОЙНЕ
А.В. Коновалов
Доцент, полковник в отставке, начальник военной кафедры
Казахского гуманитарно-юридического инновационного университета
(
г. Семей, Казахстан)
22 июня 1941 года фашистская Германия вероломно напала на Советский Союз. Для
достижения своих целей, гитлеровское руководство бросило в сражение 190 дивизий. Общая
численность всех войск составляла свыше 5,5 млн. чел., в том числе: танков - 4, самолетов -
5, орудий - 47 тыс. Стратеги «молниеносной войны» планировали завершить её за 6-8 недель.
Их поддерживали союзники: Италия, Румыния, Венгрия, Финляндия, Хорватия, Словакия и
др. Единомышленниками фашистов были Турция и милитаристская Япония. Экономика
всей зарубежной Европы работала на вермахт.
Боевые действия советских войск в её начальном периоде развивалась трагически. В
приграничных районах была уничтожена основная часть авиации; отмечены огромные
потери танков. Врагом было захвачено ряд баз снабжения. Частям Красной Армии и
прифронтовому тылу большой урон наносился разведывательно-диверсионными группами
врага. Имея опыт ведения современной войны, фашисты стремительно продвигались вперёд.
За неделю боевых действий они уже находились на расстоянии полпути до Москвы.
Основными причинами поражения советских войск в тот период времени была
несовершенная военная доктрина. Она предусматривала ведение боевых действий только
на чужой территории. В итоге инженерное оборудование войск первого эшелона и, так
называемая линия обороны Сталина, были далеко незавершёнными.
В предвоенные годы ещё не была полностью осуществлена перестройка народного
хозяйства на военный лад; вследствие массовых репрессий остро ощущалась нехватка
квалифицированных военных и хозяйственных кадров.
Высшим военно-политическим руководством были допущены серьёзные просчёты в
определении начала войны, дислокации войск, вероятных способов их действий,
обеспечения армии военной техникой и оружием, необходимыми запасами материальных
средств.
Несмотря на существовавшие в тот период времени проблемы, пораженческих
настроений у подавляющего большинства граждан не было. Для многонационального
населения СССР был характерен высокий патриотизм.
180
Среди пограничников и в воинских частях, располагавшихся вдоль приграничной
полосы, было немало казахстанцев. Сражались они мужественно и стойко, до последнего
патрона. В послевоенный период времени некоторыми из них было представлено немалое
число экспонатов, свидетельствовавших о самоотверженной борьбе наших земляков с
фашистским зверем. Одним из известных защитников Брестской крепости, который перед
войной непродолжительное время проживал в Семипалатинске, был Алексей Наганов.
Именем героя, уроженца Ульяновской области, павшего смертью храбрых, названы
сквер и улица города Бреста.
В июле 1941 года, в числе первых, звание Героя Советского Союза было присвоено
командиру танкового корпуса, казахстанцу, генерал-майору-Кузьме Семенченко. В
послевоенный период времени он командовал бронетанковыми войсками
Ленинградского военного округа.
Наиболее организовано встретил внезапное нападение врага Военно-Морской Флот.
73 дня оборонялась Одесса. 250 дней держался Севастополь. Атаки краснофлотцев были
стремительными и дерзкими. После окончания войны - Ленинграду, Одессе, Севастополю,
Керчи и Новороссийску были присвоены почётные звания городов-героев. Среди
участников боёв за эти города были казахстанцы. К ним можно отнести уроженца города
Гурьева – адмирала Л.А. Владимирского, Героев Советского Союза - Д.Б. Бабажанова (с.
Узун-агаш), К. Исмагулова (г. Атырау) и др. На их родине всем установлены памятники.
В послевоенный период времени войска ТуркВО, в территорию которого входила
Казахская ССР, возглавлял бывший начальник штаба 1-го Украинского фронта, герой
Севастополя и Кавказа, участник Берлинской операции – генерал И.Е. Петров. После
окончания войны его порученцем и адъютантом был -Даулбай Исмагулов. Бывший
военный комиссар Семипалатинской области ныне ещё находится в строю и охотно
делится перед молодёжью своими воспоминаниями.
В ходе ожесточённых оборонительных боёв бойцы и командиры, призванные из нашей
республики, приобретали драгоценный фронтовой опыт. В боях под Смоленском родилась
советская гвардия. Резервным фронтом ощутимый удар гитлеровцам был нанесён под
Ельней. Это был первый оперативный успех.
И всё же, несмотря на своё ожесточённое сопротивление, Красная Армия несла
большие потери; около 80% из общего числа пленных приходилось на первые месяцы
войны. В августе 1941 года его не избежал - генерал Д.М. Карбышев. Заживо
замороженный в Маутхаузене он стал символом верности воинской присяге и воинскому
долгу. Всё его детство и юношество протекало в Каркаралинске. Близкие его
родственники ныне покоятся на Павлодарской земле.
В октябре-ноябре 1941 года гитлеровцы и румыны захватили Крымский полуостров.
Большая неудача постигла войска Западного фронта под Вязьмой; 3 из 4-х советских
армий попали в окружение. Ими на несколько недель было задержано продвижение
немецко-фашистских войск к Москве. Сопротивление врагу на подступах к столице
нарастало по принципу сжатой пружины.
Первыми на помощь ей пришли пять казахстанских соединений. Неувядаемой славой
покрыли себя воины 316 сд, которой командовал генерал-майор И.В. Панфилов. Слава о 28
героях, по сей день звучат в песне «Моя Москва»; она является официальным гимном
российской столицы.
Для советских людей поистине пророческими стали слова политрука Василия
Клочкова: «Велика Россия, а отступать некуда, позади - Москва!».
В 70-х годах прошлого века прославленной ротой гвардейцев-панфиловцев командовал
внук и сын фронтовиков - гвардии старший лейтенант А.А. Мартынов. Ныне, кавалер
ордена Красной Звезды, является генерал-майором запаса, продолжает трудиться в
управлении РгК «Восток».
Навсегда в памяти народной останется подвиг уроженца Восточно-Казахстанской
области, рядового Толегена Токтарова. В феврале 1942 года он погиб. На его боевом
181
счету было свыше 200 фашистов. Наш земляк навечно зачислен в состав 23-го гв. мсп
дивизии им. И В. Панфилова.
В 238-й стрелковой дивизии, сформированной в Семипалатинске, воевал автоматчик -
Рамазан Амангельдиев, сын легендарного Амангельды Иманова. В своём последнем
неравном бою под Серпуховым он уничтожил 13 фашистов. В честь казахстанского
соединения, переименованного в 30-ю гв. сд, в городе Алексине, Тульской области
сооружён памятный монумент.
В городе Семее, среди 6 участников битвы под Москвой, проживает Искаков
Халиаскар. Он один из немногих, который вёл тяжёлый бой с гитлеровцами у деревни
Крюково, воспетой во всем известной песне. В 2011 году, решением правительства столицы
Российской Федерации, все участники обороны Москвы, среди них семейчане: Н.А.
Верещагин, А.В. Власенко, Т.Ж. Жумабеков и др. были награждены юбилейными
нагрудными знаками.
В ноябре 1941 года моральный дух оккупантов под Москвой иссяк. В ходе
начавшегося 5-6 декабря контрнаступления они были отброшены на 100 - 350 километров
назад. В обороне столицы наиболее впечатляющим был подвиг казахстанцев. 34 человека
из 110 были удостоены звания Героев Советского Союза, в их числе – Пётр Вихрев, Малик
Габдуллин, Рашид Джангозин и др. По ходатайству нашего Президента это высокое
звание было посмертно присвоено мастеру оборонительного боя – Бауыржану
Момышулы. В городе Астане ему установлен памятник.
Тяжёлым для страны был и 1942 год. Большая трагедия постигла Крымский фронт.
Падение Севастополя затем тяжело сказалось на положении войск южного направления;
на них были брошены основные силы фашистов. С оставлением Ростова враг устремился
на Кавказ. Это направление у фашистских стратегов первоначально считалось основным. В
последующем гитлеровцы планировали проникнуть в Закавказье и через Иран выйти к
нефтеносным районам Ближнего Востока.
Другая часть противника продвигалась к Сталинграду. В излучине Дона им были
противопоставлены только что сформированные соединения двух армий. В это время
(
28.7.1942 г.) вступил в силу известный всем приказ Верховного Главнокомандующего №
227 -
«Ни шагу назад!». Его принятие положительно повлияло на дальнейший ход
вооружённой борьбы, усилило ответственность красноармейцев за выполнение приказа
Родины.
Под Сталинградом мужественно сражалось 5 стрелковых дивизий и ряд отдельных
частей направленных сюда из нашей Республики; общее число казахстанцев здесь
составляло около 80 тыс. чел. Для них, как и для других, за Волгой не было земли. 38-я
сд, которой командовал восточно-казахстанец, полковник Г. Сафиуллин здесь, наголову
разгромила 297-ю пд и пленила её командира генерала фон Дреббера. За умелые
действия в битве на Волге два казахстанских соединения (29 и 38-я сд) были преобразованы
в 72-ю и 73-ю гв. Сталинградские дивизии. Трое казахстанцев, за действия под
Сталинградом получили высокие звания Героев Советского Союза. В их числе командир 17
гв. тп полковник - Григорий Позолотин. Под Сталинградом свой бессмертный подвиг
совершил лётчик - Нуркен Абдиров. Горящий самолёт он направил на скопление вражеских
танков у цистерн с горючим. Против 36 фашистских танков у хутора Шарнутский
мужественно сражались артиллеристы. Карсыбай Сыбытаев, оставшись одним из всех
погибших, с миной бросился под бронированное чудовище. Танки врага не прошли. Оба
казахских героя вступили в бессмертие. В настоящее время в Семее проживают 5
участников Сталинградской битвы: С.Я. Галиев, В.А. Гончаров, К. Кучербаев, А.А.
Сургутанов, Т.И. Шевченко; они окружены большим вниманием и заботой горожан.
Серьёзные потери немецко-фашистские войска понесли на Курской дуге.
Неувядаемой славой покрыла себя на полях сражений Краснознамённая 8-я Ямпольская,
ордена Суворова 2-й степени стрелковая дивизия, сформированная в нашем городе. За
годы Великой Отечественной войны в этом соединении было воспитано 52 Героя
182
Советского Союза. В составе этого соединения прошёл славный боевой путь офицер
медицинской службы, известный казахский учёный – Алаш Козбагаров. Его дочь –
Светлана и внучка Инесса Омарханова гордятся своим отцом и дедом, привержены к
самой гуманной в мире профессии, успешно трудятся в системе здравоохранения
Казахстанцы проявили неслыханное мужество и героизм при форсировании Днепра.
Практически каждый третий из - Героев Советского Союза семейчан, награждён высшей
наградой за его преодоление. Среди них - К. Аухадиев, З. Белибаев, Г.А. Баздырев, В.А.
Засядко, Н.Н.Силин и др. К 7 ноября 1943 года был освобождён Киев. В честь
казахстанских героев названы посёлки, организации образования и улицы. В честь их
проводят Вахты Памяти. Проживающие в Семее, дочери Героев Советского Союза -
Наталья Баздырева и Эльвира Силина, являются частыми гостями в организациях
образования, воинских и трудовых коллективах.
Важнейшее политическое значение для ускорения победы играло полное снятие
блокады Ленинграда (27.01.1944г.). Экипаж крейсера «Киров», защищавший город на Неве,
на 50% состоял из казахстанцев. Ряд моряков этого легендарного корабля после войны
стали видными людьми нашего региона; это капитаны в отставке 1 и 2-го рангов - Сраил
Омаров и Сержан Рамазанов. Они оставили потомкам о себе, светлую и добрую память.
В мае 1944 года от фашистов был освобождён Крым. Севастополь советскими
войсками был взят за 4 дня.
На направлении главного удара действовала 387-я
Перекопская стрелковая дивизия, сформированная в Акмолинске. В феврале 1945 года она
охраняла побережье близ Ялты, где проходила конференция руководителей ведущих стран
антигитлеровской коалиции. В этот же период времени на северном фланге советско-
германского фронта умело действовала 314сд; сформирована она была в Петропавловске.
В этом городе имеется музей этого соединения.
В 1944 году была полностью восстановлена государственная граница. От нацистов
были освобождены страны Балканского полуострова и Норвегия. Началось изгнание врагов с
других стран Европы. В боях под Балатоном свой первый орден получил Габдулгазиз
Ахмеров. Сегодня Почётный гражданин г. Семея вместе со своими боевыми друзьями -
Асылханом Бекбаевым, Лидией Березницкой, Абдыгали Каймолдиным, Петром Коломиным,
Виктором Соколовым, Зифой Садыковой прикладывают много усилий в деле
патриотического воспитания молодёжи.
В освобождении Праги принимало участие, механизированное соединение, которое
входит в состав войск РгК «Восток». Один из её героев, гвардии старший сержант Андрей
Ощепков, навечно зачислен в состав одного из её подразделений. В этом же городе на
пьедестале расположена легендарная тридцатьчетвёрка. За рычагами её управления
находился казахстанец – Илья Шкловский; в 1965 году он был удостоен Почётного звания
гражданина чешской столицы.
Берлинская операция достойно увенчала нашу победу. Фашистская Германия была
повержена. Прототипом памятника, воину-освободителю, держащего на руках немецкую
девочку, стал казахстанец - Иван Одарченко. Бывший солдат берлинской комендатуры
сейчас проживает в Тамбове. В его честь там создана скульптурная композиция.
Выполняя союзнические обязательства, советские войска на Дальнем Востоке за 23 дня
разгромили миллионную Квантунскую армию. В г. Караганде, в составе войск РгК
«Астана», дислоцируется механизированное соединение, созданное на базе Запорожско -
Хинганской дивизии; среди состава военных лет в городе Семее долгое время проживал
её ветеран - Иван Николенко. Ряд его личных вещей нашли место в комнате истории
военной кафедры КазГЮИУ.
Весомый вклад в разгром оккупантов и их пособников внесли народные мстители. С
первых дней войны в партизанском движении участвовали казахстанцы: Г. Ахмедьяров, Т.
Жангельдин, С.О. Тулешев и др. Указом Президента Республики Казахстан - Касыму
Кайсенову было присвоено высокое звание Народного героя. О его действиях на Украине
был создан популярный художественный фильм. Около 300 казахстанцев принимали
183
участие в движении сопротивления стран Западной Европы. Знаменитый мак, семейчанин
-
Кабыш Омаров много лет назад орден «Боевой Крест Франции» получил лично из рук
Президента Франции, генерала Шарля де Голля.
В годы минувшей войны Казахская ССР стала настоящей кузницей в подготовке
офицерских кадров для армии и флота. Среди 27 военных училищ, располагавшихся в
Казахстане, в нашем городе находилось Краснознамённое Тамбовское военное пехотное
училище им. Маршала Советского Союза Б.М. Шапошникова; в начале прошлого века, оно
называлось Московским (Алексеевским), его окончили знаменитые полководцы минувшей
войны Маршалы Советского Союза - Б.М. Шапошников и А.М. Василевский. Комната
истории нашей военной кафедры сейчас носит имя выпускника этого училища, берущего
отсчёт с 1864 года, кавалера ордена Күрмет-семейчанина, полковника в отставке Б.М.
Кулёва.
В период Великой Отечественной войны наша Республика являлась крупным военно-
мобилизационным центром страны. На её территории было сформировано 12 стрелковых, 4
кавалерийских дивизии и 6 стрелковых бригад. Костанайская стрелковая бригада,
преобразованная в 1943 году в 150-ю сд, в 1945 году, на направлении главного удара
штурмовала Берлин. Действия ряда её частей и подразделений запечатлены в картинах
известных художников-баталистов. 26 мая 1970 года на ХVI cъезде ВЛКСМ мне
посчастливилось встретиться с Мелитоном Кантария, водрузившим Знамя Победы над
куполом рейхстага.
В современный период времени несколько казахстанских соединений находятся в
республиках СНГ. К примеру, в Республике Кыргызстан дислоцируется 8-я гв. Режицкая
ордена Ленина Краснознамённая ордена Суворова мотострелковая дивизия им. Героя
Советского Союза генерал-майора И.В. Панфилова; на Украине-72-я гв. Сталинградо-
Красноградская Краснознамённая мотострелковая дивизия; в России - 27 гв. Новобугская
Краснознамённая ордена Богдана Хмельницкого мотострелковая дивизия, созданная на базе
75-
й отдельной бригады морской пехоты, сформированной в Новоказалинске
Кзылординской области. Представители этих соединений поддерживают деловые
отношения, с так называемыми, историческими местами их формирования. В 2013 году
военному ведомству Республики Казахстан была передана копия Боевого Знамени
72-
й гв. сд.
И конечно, главным творцом победы в кровопролитной войне, был народ. За подвиги в
Великой Отечественной войне свыше 11600 чел. получили звания - Героев Советского
Союза, в т.ч. 497 казахстанцев, среди них 97 казахов. Четверо казахстанцев, звания Героев
Советского Союза были удостоены дважды. Это лётчики: Т.Я. Бегельдинов, Л. И. Беда, И.Ф.
Павлов и С.Д. Луганский. 53 Героя Советского Союза и 12 полных кавалеров орденов
Солдатской славы, являются выходцами из Семейского Прииртышья. Трое семейчан
повторили подвиг Александра Матросова, закрыв своей грудью амбразуры дзотов. Это -
Жангазы Молдагалиев, Сергей Рубусин и Пётр Карелин.
Среди Героев Советского Союза имена казахстанцев: пулемётчицы-Маншук
Маметовой, снайпера - Алии Молдагуловой, командира 37-й гв. сд - Сабыра Рахимова и
мн. др. Человеком-легендой стала фронтовая медсестра из Кокчетава, Мария Смирнова -
Кухарская, которая вынесла из поля боя около 500 раненых. В послевоенный период времени
высокое звание Халык Каһарманы получила - Хиуаз Доспанова, являвшаяся стрелком -
радистом гв. женского авиационного полка. Лётчиц этой части фашисты называли
«ночными ведьмами».
Именем офицера - артиллериста, в последующем министра финансов Казахской ССР
-
Рымбека Байсеитова назван финансовый колледж г. Семея. В память о Герое
Советского Союза П.Ф. Железнякове в нашем городе установлена мемориальная доска.
Восхищение граждан суверенного государства вызывает снятие в феврале 1943 года
фашистского вымпела с одной из вершин Эльбруса и водружение советского флага –
альпинистом, алматинцем Леонидом Кельсом.
184
Первым в одном из оконных проёмов рейхстага, Знамя Победы было установлено -
Рахимжаном Кошкарбаевым. Свою надпись на его стенах оставил Герой Советского Союза,
командир стрелкового батальона – Сагадат Нурмагамбетов. Он являлся единственным из
фронтовиков, возглавившим на постсоветском пространстве оборонное ведомство. В 90-х
годах прошлого века человек-легенда был удостоен высшей государственной награды
звания – Халык Каһарманы. Имя прославленного полководца носит мужской лицей «Жас
Улан» г. Астаны. Последние фотографии посещения им нашего города в 2009 году сейчас
находятся в музее истории Великой Отечественной войны при гарнизонном Доме офицеров
г. Семея.
Победа над блоком агрессоров была достигнута ценой неимоверных усилий и жертв
народов антифашистской коалиции. Среди них 410 тыс. человек были казахстанцами.
Ветераны войны являются для нас - самыми лучшими учителями и наставниками,
символами Великой Победы; они добились для нас сохранения генетического кода
народов, населявших СССР. В году 70-летия Великой Победы «полк бессмертия» вновь
пройдёт по улицам нашего города. Традиции старших поколений студенты военной
кафедры нашего университета продолжают и умножают.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Список литературы - Сборник материалов Международной научно-практической конференции

text:
Список литературы:
1.
Великая Отечественная война, 1941-1945, М., Воениздат, 1965, с.57-68
2.
А. Бек «Волоколамское шоссе». М. Воениздат, 1985
3.
А.М. Василевский. Дело всей жизни, М.Политиздат, 1983, с. 368-387
4.
Г.К.Жуков, Воспоминания и размышления, М.,Издательство печати новости, 1970, с.355
5.
С.К. Нурмагамбетов. От огненных лет до суверенной армии. Сборник мемуарных произведений,
Алматы, ИД «Жибек жолы», 2005
6.
Учебник «История Казахстана». Автор М.К. Козыбаев, Алматы, 1993 г.
7.
Растить героев нашего времени, Семей, ИД, Интеллект»,2012,с.313-332
8.
Создавать новых героев нашего времени, Семей, ИД «Интеллект», 2015, с.15-49, 316-325, 433-441
9.
Советская военная энциклопедия, т.1, М. Воениздат, 1976, с.456-460
10.
Герои Советского Союза. Краткий биографический словарь. Пред. ред. коллегии И.И. Шкадов,
М. Воениздат, 1988
11.
Общегородская газета «Вести Семея» №9 (878)от 3.02.2015 г. Статья архивиста КГУ «ЦДНИ»
Н.В. Яковлева «Славный путь воздушно-десантной дивизии»
ҚАЗАҚСТАНДЫҚТАРДЫҢ ҰЛЫ ОТАН СОҒЫСЫ МАЙДАНДАРЫНДАҒЫ
ӨШПЕС ЕРЛІГІ
Т.М. Әминов
т.ғ.к., профессор, Тарих және қоғамдық ғылымдар академиясының академигі
Астана Медицина университеті Қазақстан
(Астана, Қазақстан)
Қазақстан халқы Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 70 жылдығын ерекше атауға
дайындалуда. Бұл туралы Ел Президенті Н.Ә. Назарбаев өзінің Қазақстан халқына арнаған
кезекті Жолдауында айтқанындай, бұл біздің ортақ тарихымыздағы маңызды дата. Осы күнгі
бейбіт өмірге қол жеткізіп, тәуелсіз мемлекет жағдайында өмір сүріп жатқанымызға сол соғысқа
қатысып, қасықтай қаны қалғанша отаны үшін «жан алып – жан берген», аталарымыз бен
әкелеріміздің, аналарымыз бен әпкелеріміздің қосқан үлесі орасн зор және олар ешқашан ұмыт
қалмауға тиіс [1].
Ұлы Отан соғысы 1941 жылдың 22 маусымында басталды. «Барбарос» жоспарына сәйкес,
Кеңес Одағына тұтқиылдан шабуыл жасап, Кеңестік Қарулы күштерін қысқа мерзімде
185
талқандап, 1941 жылдың күзінде соғысты аяқтау көзделді. Гитлерлік басшылық «басқаруға
ыңғайлы» болу үшін Кеңес Одағын мүшелемекші болды. Қазақстан территориясы «Шығыс
Түркістанның» құрамына енбекші еді. Бірақ бұл жоспар іске аспады. Кеңес халқы соғыстың
бірінші күнінен-ақ жауға қарсы табандылықпен қарсы тұрды.
Соғыстың
алғашқы
кезеңі
өте
ауыр
соқты.
Осындай
жағдайда
Қазақстанның рөлі біршама өсті. Соғыс қара, сирек кездесетін және түсті металлургия, көмір
және мұнай өнеркәсібінің өнімдерін көптеп шығаруды талап етті. Қазақстан эвакуацияланған
мекемелерді қабылдады. 1941-1942 жылдары республикаға 220-дан астам зауыттар мен
фабрикалар, цехтар мен артельдер көшірілді. Бұған қоса, Қазақстанда 1941-1945 жылдары 240
өнеркәсіп орындары салынды. Қазақстан 85% қорғасын, 35% қалайы, 75% полиметалл
рудаларын беріп отырды. Соғыс жылдары Қарағанды шахтерлары 34 миллион тонна көмір
өндірді. Мұнай өндіру 39 %-ға өсті [2].
Ауыл шаруашылығы да соғыс қажетіне бейімделді. Соғысқа шақырылғандардың үштен
екісі ауыл шарушылығы еңбекшілері екендігіне қарамастан, көптеген колхоздарда
еңбекшілердің 80%-ын әйелдер құрады. Қолхозшылар еңбекте ерлік көрсетті. Осылайша,
Ақтөбе облысындағы «Құрман» колхозының звено жетекшісі Ш. Берсиев тары өсіруден
әлемдік рекорд жасап, әр гектардан – 202 центнер, Қызылорда облысындағы «Қызыл ту»
колхозының звено жетекшісі Ы. Жақаев күріш өсіруден әлемдік рекорд жасап, әр гектардан –
172 центнер, осы облыстағы көрші «Авангард» колхозының звено жетекшісі Ким Ман Сам әр
гектардан 150 центнер күріш алды. Қазақстанның ауыл шаруашылық еңбекшілері майданға
нан, ет, шикізат өнімдерін беріп қана қоймай, 370 мыңға жуық эвакуацияланған мал басын
сақтап қалды. Осылайша майданға ет, сүт, жүн, тері өнімдерін көптеп жіберді.
Қазақстан тұрғындары танкілер, самолеттер, сонымен қатар тұтас эскадрилья құрастыру
үшін қаражат жинады. Қазақстандықтардың майдан мұқтажы үшін өз еріктерімен өткізген
қаражаты 4700 миллион сомды кұрады. Бұдан басқа, майданға 2,5 миллионға жуық жылы
киімдер, 1600 вагон сыйлықтар жөнелтілді.
Сонымен қатар, Қазақстанға ғылыми және шығармашылық қоллективтері
эвакуацияландырылды. Алматыға Москва және Ленинград киностудиялары, 20-ға жуық
ғылыми мекемелер және аттары әлемге әйгілі И.П. Вернадский, В.А. Обручев, А.М. Панкратова,
А.А. Скочинский, т.б. сияқты академик-ғалымдар көшірілді.
Рухани қару ретінде әдебиет үлкен қызмет атқарды. Майданның және тылдың батырлары
жайында Жамбыл Жабаев, Мұхтар Әуезов, Сәбит Мұқанов, Дмитрий Снегин сияқты поэзия
мен проза шеберлері, Жұбан Молдағалиев, Сырбай Мәуленов, Сағынғали Сейітов, Жұмағали
Саин сияқты жас жазушылар өз еңбектерін жазды. Қазақстанның 90 ақын-жазушысы соғыс
майдандарында шайқасты [3].
Қазақстандықтар Ұлы Отан соғысы майдандарында.
Соғыстың бірінші күндерінен-ақ Қазақстан территориясында әскери құрамалар мен
бөлімдер жасақталды. Қазақстанда алғашқылардың бірі болып 316-шы атқыштар дивизиясы
құрылды. Жеке құрамының негізін Алматы, Жамбыл және Оңтүстік Қазақстан
облыстарының еңбекшілері құрады. Дивизияның командирі болып, Азамат соғысына қатысқан,
25-
ші Чапаев дивизиясының қатарында соғысқан генерал-майор И.В. Панфилов тағайындалды.
Барлығы 12 атқыштар, 4 кавалериялық дивизиясы, 7 атқыштар бригадасы, 50-ге жуық жеке
полктар мен батальондар, әртүрлі әскери жасақтар құрылды. Соғыс жылдары 1 196 164
қазақстандық әскер қатарына шақырылды. Жасақталған әскери құрамалар мен бөлімдер құрамы
жағынан көп ұлтты болды. Өнеркәсіп орындарында жұмыс істеу үшін 670 мың
адаммобилизацияланды.
Москва түбіндегі шайқаста генерал-майор И.В. Панфилов басқарған даңқты 316-
атқыштар дивизиясы шешуші рөл атқарды. Ол жаудың танкілеріне қарсы табандылықпен
қарсы тұра білді. 1941 жылдың 16 қарашасында Дубосеково разъезінде фашистердің 18
танкісін жойып, жауды Москваға өткізбеген 1075-атқыштар полкінің 28 жауынгерінің өшпес
ерлігі бүкіл әлемге белгілі. Осы топтың құрамында болған политрук В.Г. Клочковтың: «Россия
кең-байтақ, бірақ шегінерге жер жоқ! Артымызда, Москва!» деген қанатты сөздері бүкіл
186
майданға тарады. Барлық жиырма сегіз панфиловшыларға Кеңес Одағының батыры атағы
берілді. Генерал И.В. Панфилов 1941 жылғы 18 қарашада ерлікпен қаза тапты. Москва үшін
шайқаста, Батыр атағын 1990 жылы ғана алған, аға-лейтенант Бауыржан Момышұлы басқарған
батальон табандылық көрсетті. Сол шайқаста Кеңес Одағының батырлары Төлеген Тоқтаров,
Мәлік Ғабдуллин, т.б. ерлік көрсетті. П.Б. Вихревке Кеңес Одағының батыры атағы ерлікпен
қаза тапқаннан кейін берілді. Сонымен қатар, Кеңес Одағының батырлары – қарағандылық
ұшқыш Н. Әбдіров, минометші Қ. Сатпаев, лейтенант Г. Рамаев Отан үшін ерлікпен қаза
тапты.
Қазақстанда құралған басқа дивизиялар, бригадалар мен полктер Ұлы Отан соғысы
майдандарына 1942 жылы кіргізілді. Бұл кезде Ақтөбеде жасакталған 312-ші дивизия
Малоярославль түбінде жаудың үш-төрт дивизиясына қарсы бір жеті бойы қасарысқан
қорғаныс ұрысын жүргізді. Шымкент қаласында құрылған 102-ші дивизия Украинаның
солтүстік-шығысында қорғаныс шебін ұстап тұрды.
Ұлы Отан соғысы барысында Сталинград шайқасы бетбұрыс кезең болды. Бұл
сұрапыл шайқасқа қатысқан құрамалардың арасында Қазақстанда жасақталған 38-атқыштар
дивизиясы бар еді. Ол әр кезде 62-армия /қолбасшысы В.И. Чуйков/, 57-армия /колбасшысы
Ф.И. Толбухин/, сондай-ақ Сталинград үшін болған шайқастың негізгі ауыртпалығын
көтерген 64-армияның /қолбасшысы М.С. Шумилов/ құрамында соғысты. Сталинград
түбіндегі ұрыстарда Жамбыл қаласында жасақталған 81-атқыштар дивизиясы жауды
талқандауда салмақты үлес қосты. 1942 жылғы қарашаның аяғы – желтоксанның басында
бұл дивизия Котельниково қаласын алуға, сөйтіп Сталинград қаласында қоршауда қалған
Паулюстің армиясын босату үшін әрекет жасаған неміс-фашист әскерлеріне қарсы
шайқастарға қатысты. Сондай-ақ Орал қаласында жасақталған 152-ші атқыштар
бригадасының батальондары Элиста-Астрахань жолы арқылы Еділ өзенінің төменгі
сағасына өтуге тырысқан неміс, румын әскер бөлімдерінің жолын бөгеді. Қызыл әскер
бөлімдерімен шайқастарда көптеген шығындарға ұшыраған неміс-фашист әскерлері
Астраханьға шабуыл жасауға тырысқан әрекеттерінен бас тартты.
Қазақстандық жауынгерлер тек Сталинград түбінде ғана емес, сонымен қатар Курск
иінінде, Днепр, Ленинград үшін шайқастарда жанқиярлықпен соғысты. Ленинград
қоршауындағы әскери бөлімдерде қызмет еткен жауынгерлердің арасында Д.
Шыныбековтың, алысқа ататын зеңбірекке бекітілген аэростат командирі С. Жылқышиевтің
есімдері мақтанышпен аталды. 1942 жылғы шайқастардың бірінде Батыс Қазақстан
облысындағы Жаңақала ауданының түлегі Арыстан Ахметов өз есімін өшпес данққа бөледі.
Ол 19 жауынгермен әскери маңызы бар бір төбені жаудан корғап, соңғы адамы қалғанша
соғысты. Жаралы болып ес-түссіз жау қолына түскен одан жау солдаттары әскери мағлұмат
алмақ болып азапқа салды. Тістерін сындырып, құлағын кесті. Осындай азапта жау
офицерінің бетіне түкіріп, қайсарлық пен қаһармандық үлгісін көрсеткен А.
Ахметовты қанішерлер үстіне жанармай құйып өртеп жіберді. Батыр жігіт жау алдында сес
бермей, өмірден өтті. Елге оның ерлігі туралы хабар майдангер жазушы Павел Кузнецовтың
очерктері арқылы жетті.
Қуатты жарылғыш минамен жау танкісінің астына түскен Қарсыбай Сыпатаев,
жаудың пулеметтен оқ шашып түрған дзотының аузын өз кеудесімен жапқан Ленинград
қорғаушысы Сұлтан Баймағамбетов қазақ жауынгерлерін ерлікке рухтандырды.
Соңғы жылдарға дейін тарихи оқулықтарда қазақ ұшқышы Кеңес Одағының батыры
Нүркен Әбдіровтің ерлігі жөнінде, атақты ұшқыш капитан Н. Гастеллоның отқа оранған
ұшағын жаудың танк колоннасының үстіне шүйілдіре құлатып, тас-талқан еткен көзсіз
ерлігін қайталаушы адам ретінде жазылып келді. Нүркен де 1942 жылы 19 желтоқсанда
Ростов облысы Боков-Понамаревка ауданында жау оғы тиіп, жана бастаған өзінің «Ил-12»
ұшағын неміс танктерінің шоғырланған калың ортасына бағыттап, оларды көп шығынға
ұшыратып, қаза тапқан. Бұл ерен ерлікті соғыстың алғашқы 5-ші күні капитан Масловтың
экипажының құрамында (капитан Гастеллоның экипажынан сәл бұрын) қазақ ұшқышы,
Алматы облысы Балқаш ауданының түлегі Бақтыораз Бейсекбаев та жасаған еді. Бұл тарихи
187
әділеттік арада 56 жыл өткенде орнап, Б. Бейсекбаевқа Ресейдің батыры және Қазақстанның
Халық Қаһарманы атағы берілді. Сталинград түбіндегі жеңістен кейін 1943 жылдың
жазында қызыл әскер бөлімдері бірнеше жүздеген шақырым ілгері жылжып, Белгород-Орел
шебіне шықты. Мұнда сол жылдың шілде айында Курск иінінде орасан зор шайқас жүрді.
Курск шайқасына қатыскан әскери бөлімдердің қатарында қазақстандық 72-ші және 8-ші
атқыштар дивизиялары да болды. 72-ші дивизияның жауынгерлері Белгородтың онтүстік-
шығысына қарай өңірдегі неміс әскерлерінің шабуылына қарсы қорғаныс шебінде қимыл
жасады.
Сонымен бірге қазақстандық 8-ші атқыштар дивизиясы да Орел-Курск иінінде жау
әскерлерімен жойқын ұрыстар жүргізді. Сөйтіп, гитлершілдердің бұл майдан шебінде
шабуыл жасау әрекетінен ештеме шықпады. 1943 жылы 5 тамызда 72-ші және 8-ші дивизия
жауынгерлері қатысқан Батыс және Брянск майдандарының әскерлері Орел және
Белгородты немістерден азат етті. Сол жылғы күзде 100-ші Қазақ ұлттық атқыштар
бригадасы Калинин майданындағы 3-ші екпінді армия құрамында Невель қаласын азат ету
операциясына қатысты. 1943 жылы 17-ші қыркүйек – 10-қазан аралығында 101-ші қазақ
ұлттық атқыштар бригадасы 4-ші екпінді армия құрамында Демидово қаласы маңындағы
жаудың бекінісін бұзып өтіп, Смоленск және Витевск облыстарының 158 селосы мен
деревнясын жаудан тазартты. Батыс майдан әскерлерінің құрамында сондай-ақ
қазақстандық 30-ші гвардиялық және 8-ші атқыштар дивизиялары да болды.
Курск иініндегі жеңістен кейін Қызыл армия бөлімдерінің кеңінен етек алған
шабуылы барысында Днепр өзенінен өтіп, туысқан Украин жерін азат ету айрықша орын
алды. Укрананың ұлы өзенін кесіп өтудегі жанқиярлық ерлігі үшін 123 қазақстандық
жауынгерге Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. 1944 жылдың басында Ресей
Федерациясының солтүстік-батыс аудандарын азат етуге Ленинград майданы әскерлерінің
құрамында қазақстандық 314-ші атқыштар дивизиясы, 219-шы атқыштар полкі белсенділік
көрсетті. Волхов майданындағы басқа да құрамалармен бірлесе қимыл жасай отырып,
қазақстандық 31-ші атқыштар дивизиясы Новгородты жаудан босатты, сол үшін оған
«Новгородтық дивизия» деген кұрметті атақ берілді. 2-Прибалтика майданы құрамында
жауға қарсы шабуылға сондай-ақ 319-ші атқыштар, 8-ші және 30-шы гвардиялық атқыштар
дивизиялары мен 756-шы атқыштар полкі қатысты.
1944 жылдың күзі - 1945 жылдың көктемінде қазақстандықтар Еуропа халықтарын
немістік езгіден азат ету ісіне де үлкен үлес қосты. Орталық және Оңтүстік-Шығыс Еуропа
елдерін азат ету жорығында ерекше көзге түскен Қызыл Армия бөлімшелері мен құрамдары
арасында қазақстандық 72-ші және 73-ші гвардиялық атқыштар дивизиялары ерлікпен
шайқасты. Варшава-Берлин бағытында І-ші Белорус майданының құрамында 27-ші Қызыл
Тулы Новгородтық гвардиялық атқыштар дивизиясы шабуылға шығып, 1945 жылғы 23
ақпанда Познань қаласын азат етті. Фашисттік Германияның мызғымас қамалы
Померанияда қазақстандық 456-шы және 209-шы атқыштар, 173-ші артиллерия полктері
шайқасты. Мұндағы әскери операцияның табысты болуына Қазақстанда жасақталған 310-
шы Новгородтық аткыштар дивизиясы елеулі үлес қосты. 1945 жылдың 16 сәуірінен бастап
–
2 мамырға дейін қазақстандық жауынгерлер Германияның астанасы Берлинді алуға
қатысты. Лейтенант Рақымжан Қошқарбаев қатардағы жауынгер Булатовпен бірге
алғашқылардың бірі болып, Рейхстаг қабырғасына қызыл жалау тікті.
Қорытып айтқанда, ақиқат-шындыққа жүгінсек, Ұлы соғысында біздің қазақ
жауынгерлеріміз нағыз ерліктің үлгілерін көрсетіп отырған. Белгілі орыс жазушысы Илья
Эренбург Мәскеуді ерлікпен қорғап жатқан қазақстандық 316-шы дивизия жауынгерлерге
қатысты 1941 жылғы қазан айында «Правда» газетінде «Қазақтар» деген мақаласында
мынадай факті келтірген. Тұтқынға түскен бір фриц өз жауабында: «Бізге қарай дауылдай
дүркіреп, өлген-тірілгендеріне, біздің қарша боратқан оғымызға қарамай бір азиаттар
жүгіріп келе жатты. Олардың қазақ деген ұлт екенін енді білдім» - дейді. Ал жазушы бұл
жауапты өз ойымен ары қарай былай жалғастырады: «Қазақтар далада жел жетпес жүйрік
188
аттарын мініп дағдыланған халық, олар қажет болса, батпақты жерлерде саз балшықты
белуардан кешіп жүре береді» [3].
Көрнекті әскери қолбасшы генерал-полковник П.И. Ромашко өз естелігінде: « Қазақтар
ақжарқын, ақкөңіл, ержүрек, батыр халық екенін осы соғыста көрсете білді. Егер әскери
құрамам тек қана қазақтардан құралса, мен өз тағдырыма разы болар едім» дейді.
Алайда қазақтардың кейбір ерліктері дер кезінде әділ бағасын ала алмады. 1941 жылы
Панфиловтың тірі кезінде Бауыржан Момышұлы Ленин орденімен марапатталуға
ұсынылған, ал генерал И. Серебряков 1942 жылы оған «Кеңес Одағының батыры» атағын
беруді ұсынған. Өкінішке орай, белгісіз себептерге байланысты бұл екі награда да Баукеңе
бұйырмаған Жазушы Александр Бек соғыс тақырыбына алғаш жазған «Волокалам тас
жолы» романының бас кейіпкері етіп осы Бауыржан ағамызды алған болатын.
Жоғарыда айтқанымыздай, соғыс аяқталар қарсаңында Рейхстагқа жеңіс туын алғаш
тіккендердің ішінде Рахымжан Қошқарбаев та болды. Кеңес Одағының батырлары,
рейхстагтың орталық күмбезіне Жеңіс туын желбіреткен жауынгерлер Михаил Егоров пен
Мелитон Кантарияның ерлігіне өз бағасын бере отырып, шындығында бұл қаһармандық
ерлікті алғашқы рет 1945 жылғы 30 сәуірдің 1 мамырына қараған түні өзге де жауынгер
барлаушылар жасағанын, солардың ішінде біздің Рақымжан Қошқарбаев пен Григорий
Болатов боғанын қалай ұмытамыз. Олар Рейхстагқа дейінгі 300 метр қашықтықты 7,5 сағат
бойы еңбектеп жеткен. Өйткені фашистер олардың басын көтертпей оқты қарша боратқан.
Рақымжан аман-есен Жеңіс туын тігіп қайтіп келгенде дивизия командирі оны құшағына
алып құттықтаған. Бұл туралы ол дереу майдан қолбасшысы Г.К. Жуковке хабарлайды,
олардың кімдер екенін естіген қолбасшы ашу шақырып, бүкіл майданда ту тігетін орыс
табылмаған ба, неге азиаттарды жібердің деп бұлқан-талқан болыпты. Қайтадан жеңіс туын
тіктіріңдер біреуі – орыс, екіншісі – ұлы көсеміміз Сталиннің жерлесі болсын деп
бұйырады. Мұны осы дивизияның байланыс бөлімінің командирі аға лейтенант Ә.
Тәшкенбаев естіп, тұрған. Ертеңінде орыс Егоров пен грузин Кантария екінші рет «Жеңіс»
туын тіккен. Ал қазақтардың ерлігі сөйтіп атаусыз қалған [4].
Соғыс аяқталар кезінде сақталған барлық қазақстандық 12 дивизия құрметті әскери
атаққа ие болды. Олардын бесеуі Кеңестер Одағының орденімен бір рет, төртеуі екі рет,
екеуі үш рет марапатталды. Бес дивизияға Кеңестер Одағының ең жоғарғы құрметті әскери
белгісі – гвардиялық дивизия атағы берілді.
Қазақстандықтар партизандық қозғалысқа белсене қатысты. Толық емес мәліметтерге
қарағанда, Украинаның партизандық құрамалары мен отрядтарында - 1500, Ленинград
облысында - 220, Смоленск жерінде 270-тен астам қазақ жігіттері соғысқан. Белоруссияның
әртүрлі аудандарында әрекет еткен 65 партизандық бригадалар мен отрядтарда 1500-ден аса
қазақстандықтар болған. Партизан қозғалысына қатыскан даңқты қазақ жігіттері Г.
Ахмедьяров, К. Омаров, А. Жұмағалиев, 3. Хұсайынов, Б. Оразбаев, Қ. Қайсенов, Ә.
Шөріпов, Т. Жанкелдин, Ж. Саин, т.б. есімдері бүгінде зор құрметке ие болып отыр.
Қазақстан жауынгерлері соғыстың Қиыр Шығыстағы соңғы ошағын жоюға да белсене
қатысты. 1945 жылғы 9 тамызда 52-ші шеқаралық отрядтың капитан Г.А. Голубев баскарған
тобы Аргунь өзенінің жағасында болған шайқаста 20 жапон солдатын құртып, 4 солдатын
тұтқынға алып, әскер бөлімдеріне жол ашты. Келесі күні 150-ші пулемет батальонының
жауынгері Л.Г. Кравченко «Лесной» деген жерде жау дзотының аузын денесімен жауып,
жолдастарының өмірін сақтап қалуды қамтамасыз етті. 165-ші аткыштар полкінің
командирі Н.Д. Құрманов Оңтүстік Сахалинде жапондардың корғаныс шебін талқандауды
ұйымдастырып, Харамитог бекініс ауданының 7 дзоты мен 198 атыс ұяларын басып алуға
жағдай жасады. Сөйтіп, кеңес әскерлерінің құрамындағы Қазақстан жауынгерлерінің ерлігі
Жапонияның Квантун армиясын 15-20 күн ішінде талқандауын және тізе бүктіруін
қамтамасыз етуде шешуші рөл атқарды [5].
Жапонияның 1945 жылғы қыркүйектің басында тізе бүгуімен Кеңес Одағының Ұлы
Отан соғысы және екінші дүниежүзілік соғыс аяқталды. Адамзат соғысқұмар фашистік
диктатураның дүние жүзіне үстемдік жүргізу кауіпінен сақталып қалды.
189
Ұлы Отан соғысы майдандарында көрсеткен ерліктері үшін 96638 қазақстандық
жауынгер Кеңес Одағының орден, медальдарымен наградталды. 500-гежуық
қазақстандыққа Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. Олардың 99-ы қазақ. Солардың
қатарында Кеңестік Шығыстың қос қарлығашы, қаһарман кыздары - Әлия Молдағүлова мен
Мәншүк Мәметова бар. Кеңес Одағының Батыры атағы ұшқыштар Т. Бегелдинов, Л.И.
Беда, И.Ф. Павлов, С.Д. Луганскийге екі реттен берілді. 142 қазақстандық Даңқ орденінің
үш дәрежесіне ие болды. Соғыс Қазақстан үшін өте қымбатқа түсті.
Ұлы Отан соғысында 603 мыңдай Қазақстан азаматтары ерлікпен қаза тапты.
Қазақстандықтар Қиыр Шығыстағы Жапонияға қарсы соғыс қимылдарында да
белсенділік көрсетті.
1941-
1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысы Кеңес Одағы халықтарына ең ауыр сын болды.
Бұл соғыста 27 миллион адам құрбан болды, жарты миллионға жуық адам әскери трибунал
сотына тартылды. Олар Отанын сатқаны және қорғаудан бас тартқаны үшін айыпталды.
Республиканың әрбір 4-ші тұрғыны майданға және өнеркәсіптік жұмысқа тартылды. Олардың
көпшілігі туған жеріне қайтпады. Сонымен қатар, соғыс кезіндегіН.А.СкворцовЖ.Шаяхметов,
Н.Оңдасынов, А.Қазақбаев, т.б. сияқты Қазақстан басшылары,осынау күрделі кезеңде,
әскери-мобилизациялық жұмыстарда, республиканың экономикалық және басқа да салаларын
басқаруда жоғары ұйымдастырушылық қабілеттерін көрсете білді.
Ұлы Отан соғысы ұрпақтар есінде мәңгілік қалады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Н.Ә.Назарбаев, Н.Ә. Назарбаев. «Нұрлы жол – болашаққа бастар жол» атты Қазақстан халқына
Жолдауы. Астана, 2014 жыл 11 қараша
2. Қазақстан тарихы. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы, «Аруна» баспасы, 2006
3. Е. Қуандық, Қазақстан тарихы. Алматы, 2009
4. Қ. Жылқышыбаева, Қазақстандықтардың каһармандык ерліктері. «Қазақ тарихы». 2005, №5
5. Б. Сайлан, Қазақстандық жастар Кеңес - Герман соғысында. «Қазақ тарихы». 2005, №2
Достарыңызбен бөлісу: |