text:
Литература:
[1] Кабанихин С. И., Искаков К. Т. Обратные и некорректные задачи
для гиперболических уравнений. - Алматы: КазНПУ имени Абая, 2007. - 330 с.
[2] Tyulepberdinova G. A., Nurseitova А. Т. The finite difference method of
solving 1d inverse acoustic problem // Abstract of the 3d congress of the world
mathematical society of the Turkic countries / al Farabi KazNU. – Almaty, 2009.
Vol. 2, № 6. - P. 66-67.
[3] Кабанихин С И., Бектемесов М. А., Нурсеитова А. Т. Итерацион-
72
ные методы решения обратных и некорректных задач с данными на части
границы. - Алматы: Международный фонд обратных задач, 2006. - 432 c.
Түйін
Бұл мақалада акустиканың керi есебiнiң шартты түзулігі дәлелденеді.
Бұрын бізге белгілі теоремаға қарағанда, бұл жағдайда негізгі теңсіздікте
қажет тұрақтыларды есептеу кезінде q векторының бағалауы емес, әрбір
3
2
1
,
,
q
q
q
компонентінің бағалауы алынды. Сонымен қоса норма бағалауы
кезінде де q векторы, яғни компоненттерінің қосындысы емес, әрбір
3
2
1
,
,
q
q
q
компоненттерінің бағалануы пайдаланылды.
Resume
In this article the conditional correctness of a return problem of acoustics is
proved. In work in calculations the norm of everyone components was estimated
through norm of a vector q as the estimation of norm of a vector q is the sum of
estimations its component. And in given article as it is told, estimations of each of
its component were already used directly
.
,
,
3
2
1
q
q
q
Unlike the similar theorem
proved scientists, at a conclusion of a demanded constant basically inequality used
not a vector estimation q, and estimations of each of its component
.
,
,
3
2
1
q
q
q
73
ПЕДАГОГИКА МЕН ӘДІСТЕМЕ ҒЫЛЫМЫНЫҢ МӘСЕЛЕЛЕРІ
ВОПРОСЫ ПЕДАГОГИКИ И МЕТОДИКИ
ӘЛЕМДІК ЖӘНЕ ОТАНДЫҚ БІЛІМ БЕРУ МЕКЕМЕЛЕРІНДЕ
ИНТЕРНЕТ-РЕСУРСТАРДЫ ПАЙДАЛАНУДЫҢ ЖОЛДАРЫ
С.А.Жиренов –
Абай атындағы қазақ ұлттық педагогикалық университетінің аға
оқытушысы, филология ғылымдарының кандидаты
(Алматы, Қазақстан)
Кілт сөздер: білім беру жүйесі, интернет-ресурс, ақпараттандыру,
үздіксіз білім, гуманитарлық сала, т.б.
Білім беру жүйесінде интернет-ресурстарды пайдалану арқылы білім
беруді жедел ақпараттандыру жағдайында гуманитарлық сала мамандарының
біліктілігін көтеру технократтық заманның басты қағидаттыры деп санауға
болады. Сондықтан гуманитарлық сала мамандарының біліктілігін көтеруде
интернет-ресурстарды пайдалану технократтық қоғамның немесе ақпараттар
тасқыны заманының талабы деп қабылдауға болады. Аталған қажеттілікті
өтеу үшін гуманитарлық сала мамандарының біліктілігін көтеруде интернет
технологияның көмегі қажет. Білім беруді ақпараттандыру үрдісі батыс
елдерінде бұл күндері қарқынды түрде дамып кеткендігі мәлім. Ал
республикамызда сондай-ақ ТМД кеңістігінде интернет-ресурстарды
пайдалану жолдары жан-жақты өзара тең дәрежеде қатар даму үстінде
екендігіне көз жеткізуге болады. Әлемдік және отандық білім беру
мекемелерінде
интернет-ресурстарды
пайдалану
барысында
білім
алушылардың ақпараттық сауаттылығын, деркезінде қажетті дереккөздерге
қол жеткізу, ақпараттық мәдениетін және ақпараттық құзырлығы сияқты
қабілеттіліктерді қалыптастыру мәселесі бүгінгі күннің басты мәселесіне
айналып отыр. Ал бұл мәселе әлемдік және отандық білім беру
мекемелерінде қалай жүзеге асырылып жатқандығы оқу-ағарту саласы
мамандарының қай-қайсысына болмасын ой салары анық. Әсіресе, бұл
мәселенің отандық білім беру мекемелерінде қалай жүзеге асырылып
жатқандығы осы бағыттағы мамандардың бүгінгі таңдағы күн тәртібіндегі
басты мәселеге айналғандығын байқауға болады.
Қоғамдық өмірдегі есептеу техникасы құралдарының дамып жетілуі
олардың кеңінен таралуына жол ашты. Бұл күндері әр саланы есептеу
техникасы құралдарынсыз елестету мүмкін емес жағдайға жеткендігі мәлім.
Өткен ғасырда есептеу техникасы құралдары көбіне көп жаратылыстану
ғылым салаларында көбірек қолданыста болса, жаңа ғасырдан бастап
гуманитарлық салада кеңінен өріс алғандығы белгілі. Білім беру жүйесінде
есептеу техникасы құралдарының кеңінен қолданыс табуы оқушы мен
оқытушыға да тиімді болғандығы соншалық бүтіндей оқу үдерісіне
компьютерлік технология дендеп енуде. Бүгінгі таңдағы гуманитарлық сала
74
мамандарын дайындау барысында тек бір ғана саланы меңгеріп қана қоймай,
жаңа педагогикалық технологияларды соның ішінде интернет-ресурстарды
пайдалану арқылы компьютерлік технологияны жете меңгерген маман иелері
қажет. Компьютердің мүмкіндіктерін ескере отырып, оқу жүйесінде
пайдалануға қатысты әлемдік және отандық әдістеме ғылымында көптеген
педагогикалык ізденістер м е н ғ ы л ы м и - ә д і с т е м е л і к е ң б е к т е р
т у ы н д а у д а . Интернет технологияның қазіргі қоғамдағы алатын орнын,
ерекшеліктерін ғылыми-әдістемелік тұрғыда негіздеуге арналған көптеген
ғылыми зерттеу жұмыстары жүргізілу үстінде.
Бүгінгі таңдағы ақпараттану жағдайында гуманитарлық сала
мамандарының интеллектуалдық әлеуетін жетілдіру арқылы, болашақ
маманның өзіндік жеке тұлғасын қалыптастырып, технократты қоғам
үдерісіне ілесе білуде, оның ақпарат ағымында көкжиегін дұрыс болжай
білуіне ақпараттық-қатынасқа негізделген компьютерлік технологияларды,
соның ішінде интернет-ресурстарды пайдаланудың маңызы зор екендігі бұл
күндері дәлелденгенбасы ашық аксиома. Интернет-ресурстарды оқу
жүйесінде пайдалану оқушы мен оқытушы үшін жансыз әреттестік
болғанымен, оқушының дербес жұмыс жасуына, кейіннен көпшілік арқылы
(интернет форум) бір байламға келуі өз-өзіне деген сенімділікті оятады. Білім
беру жүйесіндегі оқушының көп жағдайда өз-өзіне деген сенімінің жоқтығын
байқауға болады. Ал бұл қасиет болашақ тұлғаның басты психологиялық
кемшіліктерінің бірі болып саналады. Мұны жоюға оқушы мен оқытушының
қашықтықта интернет-ресурстар арқылы жұмыс жасауы өзіндік ықпал етеді.
Әлемдік әдістеме ілімінде жалпы оқу үрдісін ақпараттандыру мен
компьютерлендіру мәселесіне қатысты С.А.Бешенков, Б.С.Гершунский,
А.П.Ершов,
М.П.Лапчик,
В.В.Лукин,
Е.А.Машбиц,
В.М.Монахов,
И.В.Роберт, П.Ю.Дик, Ю.В.Ээльмаа, С.Н.Конева, А.Л.Муховиков т.б.
көптеген ғалымдардың еңбектері дүниеге келсе, отандық ғылымда
Е.Ы.Бидайбеков,
С.С.Құнанбаева,
Б.Б.Баймұханов,
Г.Қ.Нұрғалиева,
Ә.Т.Чакликова, Н.Ғ.Даумов, Г.Б.Таутаева, т.б. көптеген зерттеушілер әр
тарапты ғылыми әдістемелік зертеу жұмыстарын жүргізді.
Бүгінгі таңдағы білім беру жүйесінде оқытушы студенттерге тек білім
беріп қана қоймай, олардың бойына заман талабына сай компьютерлік
бағдарламалар мен өзге де техникалық мәліметтермен хабардар етуі тиіс. Оқу
үдерісі барысында оқытушы мен студент тұрақты педагогикалық қатынаста
болуына
интернет
желінің
тиімділі
бар.
Мұнда
ақпараттық-
коммуникациялық білім беру студенттің өзіне қолайлы және тиімді білім
алуға деген құштарлығын қанағаттандыру мүмкіндігін тудырады.
«Қоғамның күрделі тіршілік әрекеті компьютерлік ақпараттық
технологияның пайда болуына ықпал етіп, «Интернет» ұғымын өмірге
енгізді. Интернет сөзі тікелей мағынасында халықаралық желі дегенді
білдіреді (INTERnational NETwork). Интернет – бұл дүниежүзіндегі
компьютерлер мен серверлер жиынтығы, ал қол жеткізуге болатын ақпарат
көлемін тіпті бағалаудың өзі қиынға түседі. Бір немесе бірнеше мемлекеттің
аумағында орналасқан желілер ғаламдық деп аталады. Интернет –
75
миллиондаған компьютерлерді бір алып желіге біріктіретін, ақпаратқа шексіз
қол жеткізу және түрлі амалдармен қатынас жасау мүмкіндігін ұсынатын
дүние жүзіндегі ең үлкен және ең танымал желі» [1, 10].
Жоғары оқу орындары гуманитарлық сала мамандарының кәсіптік
біліктілігін күшейту үшін қазіргі кездегі компьютерлік технологиялар
арқылы оқыту замана талабы болып саналады. Бүгінгі таңдағы білім беру
үдерісінде интернет желілерді пайдалану арқылы, жедел академиялық
ақпараттарды интернет-ресурстардың коммуникациялық мүмкіндіктері
нәтижесінде қол жеткізуге болады. Ал бұл дегеніміз интернет-ресурстардың
басты артықшылығы болып табылады. Бүгінгі таңдағы әр алуан интернет
сайттарының жарыса желілік кеңістікке шығуы, оқушы мен оқытушы үшін
тиімді болса, желілік кеңістікте өзара қатаң бәсекелестіктің қарқынды түрде
жүріп жатқандығын байқауға болады. Интернет кеңістіктегі бәсекелестік
қажетті дереккөздердің көптігі сапалы материалдардың ұсынылуына алып
келсе, оқушы мен оқытушы үшін қажетті білімді қамтамасыз ететін нақты
алғы шарттар болып табылады. Осы мүмкіншіліктерді тиімді пайдалану
арқылы студенттер білім саласындағы ескі де жаңа дереккөздермен қатар
танысу арқылы өз білімінің көкжиегін кеңіте алады. Білім беру жүйесіндегі
бұл мақсаттың жүзеге асуына ақпараттық-коммуникациялық технологияның
берері орасан зор болып табылады. Интернет-ресурстардағы дерекөздердің
толықтырылуын жүзеге асыруда көптеген оқулықтардың электронды
вариантқа жаппай аударылуы уақыт сұранысынан туған қажеттілік болып
отыр.
Әлемдік және отандық білім беру мекемелерінде интернет-ресурстарды
пайдалану арқылы студенттердің шығармашылық және танымдық қабілетін
жетілдіруге ықпал етеді. Онда негізінен интернет-ресурстарды игеруде
электронды кітапхана қоры ретінде пайдаланса, білімді жетілдіруші
қайнардың рөлін жақсы атқара алатындығы ғылымда дәлелденген. Интернет-
ресурстарды пайдалану арқылы жұмыс жасау компьютерлік технология мен
оқушының өзара әрекеттесуі қызғылықты процесті тудырады.
Білім беру мекемелерінде әсіресе жоғары оқу орындары гуманитарлық
сала мамандарын бүгінгі күн талабына сай даярлаудағы басты назарда
ұстайтын мәселелердің бірі олардың интернет технологияларды жетік
меңгеруі болып табылады. Жалпы болашақ мамандар өзінің келешек кәсібіне
қатысты интернет технологиялардың тиімділігі мен оны пайдалану
жолдарын жоғары оқу орнында оқып жүргенде негізгі базасын игеруі қажет.
Болашақ мамандардың интернет технологияларды оқу жүйесінде
пайдаланудағы тиімділігі танымдық ақпараттармен жедел танысуға, олардың
қажеттілігі туралы да форумдағы мәліметтерді қатар алуы өзіндік пікір
қалыптастыруына септігін тигізеді.
«Педагогикалық информатика облысында аса перспективті бағыт –
адамзаттың творчествалық қабілетін дамыту үшін АКТ құралдарын қолдану.
Соңғы жылдары адамзаттың өнерге деген қабілетін дамытуға бағытталған
компьютерлік графика мен когнитивті технологияларды қолдану бұл есепті
шешу үшін мұнда жаңа мүмкіндіктер пайда болады. Есептеу техникасы мен
76
жаңа технологияның дамуы, олардың қолданылуы білімді түрлі формаларда
(текстік, графикалық, дыбыстық, динамикалық) көрсетудің сапалы жаңа
мүмкіндіктеріне әкеп соқты.
Білім беру жүйесін ақпараттандыру қарқынының соңғы жылда үдеуі
бақылауды қажет етпейтін үдеріс электрондық оқулықтарды жасау, оқыту
бағдаламалары, тренажерлар, әртүрлі тасымалдауыштардағы білім беретін
және дамытатын бағдарламалар, соның ішінде білім алушылар арасында
үлкен сұранысқа ие желілік бағдарламаларды тудырды.
Осыған байланысты білім беру саласында қолдану үшін кеңес берілетін
сертификаттан компьютерлік оқу бағдрламаларының қорлары ерекше
маңызды дамуына ие болады. Мұндай қорлар жасалған және жеткілікті
белсенді қолданылады, негізгі міндеттері білім беру үдерісін басқару және
орта білім беру пәндерінде жаңа ақпараттық технологияларды енгізу және
насихаттау болып табылады» [2, 7-9].
Әдемдегі және алыс-жақын шетелдердегі білім беру жүйесінде ерекше
маңызды мәселелердің бірі – оқу жүйесін ақпараттандыру, яғни оқу үрдісінде
комъпютерлік технологияларды пайдалану. Қазіргі таңда елімізде білім беру
жүйесінде интернет-ресурстарды пайдалану ісі қарқынды түрде қолға
алынып
келеді.
Интернет-ресурстарды
пайдалану
арқылы
білім
алушылардың бойына білім, білік, дағды секілді бірліктермен қатар, аталған
көрсеткіштердің сапасын арттыруға, білім беру үрдісін интенсификациялау
мен модернизациялаудың тиімді жолдарына қол жеткізуге болады.
Білім беру жүйесінде интернет-ресурстарды пайдалану білім алушылар
үшін, қажетінше жан-жақты білім алуына жағдай жасайды. Оқу үдерісінде
компьютерлік, телекоммуникациялық техника мен технологияларды
пайдалану арқылы, студенттер компъютерлік технологияларды меңгеріп қана
қоймайды. Сонымен қатар олар жазу-сызу секілді дағдыларды қатар
меңгеріп, өзбетінше білімімін толықтырады.
Компьютерлік технология оқытушы үшін қосымша техникалық құрал
болса, оқушы үшін әртүрлі анықтамалык мәліметтер мен акпараттар
беретін энциклопедиялық база деп тануға болады. Компьютерлік
технологияда оқытушы көп нәрсеге араласпай-ақ, оқушылар өздеріне
қажетті деректер мен ақпараттарды ала алады. Алайда компьютерлік
технология оқытушының орнын алмастыра алмайды. Оқытушы қай кезде
де негізгі тұлға болып қала беретіндігі әдістеме ғылымында дәлелденген.
Әлемдік және отандық әдістеме ғылымында интернет-ресурстарды
пайдалану арқылы оқушы өзіне қажетті акпараттарды жинақтауда
электрондык техникаларды пайдалану арқылы уақыт үнемдейді,
өзіне
қажетті
деректің
жан-жақты
акпараттық
толыктығын
жоғарылатады. Сондай-ақ ақпараттык-аныктамалық жүйе кұрамында
электрондық кұрылғылармен жұмыс істеу дағдысын калыптастыруға
мүмкіндік алатындығы дәлелденген.
Интернет-ресурстарды пайдалану арқылы оқушының шығармашылык-
интеллектуалдық қабілетінің дамуына, өз білімін кеңейте отырып,
шынайы өмірде пайдалана білу дағдыларының қалыптасуына мүмкіндік
77
туғызады.
Жалпы
компьютерлік
технологияның
дидактикалық
мүмкіндіктерін педагогикалык мақсаттарға пайдалану, білім мазмұнын
анықтауда, оқыту формалары мен әдістерін жетілдіруге оңды әсерін
тигізеді.
ХХІ ғасыр ғылым технократизмге бет бұрған ғасыр болып табылады.
Сондықтан жас ұрпаққа технократты негізде жас буынға компъютерлік
технология арқылы жаңаша білім беру барысында көптеген өзгерістердің
(қашықтықтан білім беру, электронды оқу құралдары, т.б.) жүріп жатыр.
Педагогикалық жүйеде жеке тұлға қалыптастыру, яғни, білімді,
интеллектуалды тұлға қалыптастыру білім мен тәрбие берудегі басты мәселе
болып табылады. Интернет-ресурстарды пайдалану арқылы білім беру –
интеллектуалды тұлға дамуын жүзеге асырушы фактор болып табылады.
Жалпы әдістеме ғылымындағы оқыту тәрбиелеудегі ең озық тиімді ізденістер
үздіксіз жүріп отыратындығы, сол арқылы педагогиканың озық үлгілерін
жаңашылдықпен дамыту ісі және тәжірибиеде қолдану тиімді әсерін тигізері
сөзсіз.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1.
Таутаева
Г.Б.
Бастауыш
мектепте
Интернет-ресурстарды
пайдаланудың әдістемесі. Пед. ғыл. канд. автореферат.: 13.00.02. -Алматы:
Абылай хан атындағы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері
университеті, 2010. –33 б.
Резюме
В статье всесторонне изучается вопрос обучения с использованием
интернет-ресурсов в мировой и отечественной системе образования.
Автором отмечается, что в условиях современной информатизации
повышение квалификации специалистов гуманитарной сферы является
одним из главных принципов технократной эпохи. Проведен научный обзор
требований технокранного общества или эпохи потока информации по
использованию интернет-ресурсов в повышении квалификации специалистов
гуманитарной сферы.
Resume
In article the training question with use of Internet resources in a world and
domestic education system is comprehensively studied. The author marks out that
in the conditions of modern informatization professional development of experts of
the humanitarian sphere is one of the main principles of a tekhnokratny era. The
scientific review of requirements of tekhnokranny society or era of a flow of
information on use of Internet resources in professional development of experts of
the humanitarian sphere is carried out.
78
КӘСІБИ ФИЛОЛОГ МАМАН ДАЯРЛАУ БАРЫСЫНДАҒЫ
ЛАТЫН ГРАФИКАСЫНЫҢ ОРНЫ МЕН МАҢЫЗЫ
Е.С.Қасенов -
Абай атындағы қазақ ұлттық педагогикалық университетінің аға
оқытушысы, филология ғылымдарының кандидаты
(Алматы, Қазақстан)
Еліміздің дербес ел ретінде танылып, егемендік алуы мәдени, рухани
құндылықтарды қайта қарап, қажеттісін елеп алуына мүмкіндік берді.
Бұрыннан қалыптасып қалған қасаң жүйелерге жаңаша қарап, реформа
жасауға түрткі болды. Соның бірі – қазақ тілінің жазу жүйесі болатын. Ел
егемендігін жариялаған күннің өзінде зиялы қауым өкілдері тіл
бодандығынан азат болу үшін қазақ әліпбиін құранды, емле ережелерінің
аралас болуы мен орфографиясының екітілділігінен құтқару, жазудың ұлттық
сипатын өзіне қайтару керек екендігін жете сезініп, баспасөз беттерінде өз
ойларын ауық-ауық ортаға салды. Ал бұл мәселені шешудің бірден-бір жолы
ретінде латын графикасы негізіндегі әліпбиге көшу болып табылды. 2006
жылы Қазақстан халқы Ассамблеясының ХІІ сессиясында сөйлеген сөзінде
Ұлт Көшбасшысы Нұрсұлтан Назарбаев: “Латын әліпбиін қарайтын кез
келді. Бұл мәселені кезінде кейінге қалдырған едік. Қалай болғанда да, латын
әліпбиі бүгін де телекоммуникациялық салаларда басымдыққа ие болып
отыр. Сондықтан да, бұрынғы кеңестік елдердің көпшілігінің латын
әліпбиіне көшуі де кездейсоқ емес. Мамандар осы мәселені зерттеп, нақты
ұсыныстарын жасауы тиіс. Біздің балаларымызды ағылшын тілінде
оқытудың өзі латын әліпбиімен байланысты. Ал біз қазір барлық мектептерде
ағылшын тілін оқытамыз. Сондықтан мұнда тұрған қорқынышты ештеңе
жоқ”, – деген болатын[1]. Араға алты жыл салып Елбасы осы мәселені тағы
көтерді, көтеріп қана қойған жоқ, “Қазақстан – 2050” Стратегиясы –
қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты” атты Қазақстан халқына
Жолдауында латын әліпбиіне көшу мәселесін ортаға салып, нақты уақытына
дейін белгілеп берді. Мемлекет басшысы «Қазақстан-2050» стратегиясы
қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты Қазақстан халқына
Жолдауында: «Біз 2025 жылдан бастап әліпбиімізді латын әліпбиіне көшіруге
кірісуіміз керек. Бұл – ұлт болып шешуге тиіс принципті мәселе. Бір кезде
тарих бедерінде біз мұндай қадамды жасағанбыз. Балаларымыздың болашағы
үшін осындай шешім қабылдауға тиіспіз және бұл әлеммен бірлесе
түсуімізге, балаларымыздың ағылшын тілі мен интернет тілін жетік игеруіне,
ең бастысы – қазақ тілін жаңғыртуға жағдай туғызады», – деп атап
көрсетті[2]. Бұл – Елбасының 2025 жылға дейін қазақ жазуын латын
графикасы негізіндегі жаңа әліпбиге ауыстыру туралы Жолдаудағы ел
алдына қойған мақсат-тапсырмасы. Елбасы алдымызға қойып отырған бұл
мәселені ойдағыдай шешу қазақ тілін, оның ұлттық жазуын дамытуда ерекше
маңызға ие. «Әліпби ауыстыру – қазақ жазуына реформа жасаудың алғы
79
шарты және ең төте жолы болып табылады»[3]. Жалпы әлемдік елдермен
бәсекеге түсуде елімізге керек басты қарудың бірі – латын әліпбиіне
негізделген қазақ жазуы болса керек. Әлемдегі басқа ұлттармен бәсекеге
түсуде қазақ ұлтына қажетті нәрсе жалпы зияткерлік мен әлемдік деңгейдегі
білім[4]. Сондықтан біз бұл мәселеге ерекше мән беруге тиіспіз. Себебі
латын әліпбиі бүгінде жеке елдердің шеңберінен шығып, халықаралық
деңгейге көтерілді. Осымен байланысты латын қарпіне көшу – тілдік
тұтастығымызға, оны сақтауымызға, тіліміздің өзінің жаңаша бір
жаңғыруына жол ашары даусыз. «Мақсат – қазақ әліпбиін ұлттық үлгіге
түсіру, мазмұн – қазақ сөзінің айтылым-жазылым үйлесімін орнықтыру»[3].
Сөзіміздің дәлелі ретінде латын әлипбиіне көшуге себеп болатын бірнеше
факторларды атап айтуға болады. Ең алдымен, латын қарпіне көшу –
қажеттілік. Идеологиялық қысымда қалып, қоғамдық қызметі әлсіреген
қазақ тілінің әлеуметтік беделін көтеру, қоғамдық қызметін өрістету аса
қажет болды.
Қазіргі заманғы жаңа компьютерлік технологиялар талаптар үдесінен
шығу латын графикасынсыз мүмкін болмай тұр. Ақпарат алу, белгілі бір
компьютер бағдарламаларының тілін оқу, ақпарат жіберу, т.б. тек латын тілі
арқылы жүзеге асырылуда. Компьютерлік техникалардың құрал аспаптардың
көпшілігі латын тілінде жұмыс істейді. Ғаламтор мен ұялы байланысты
пайдаланушылар, әсіресе, бүгінгі жас буын өкілдері латын әліпбиін
әлдеқашан пайдаланып та жүр. Сондықтан қазақ тілінің дыбыстық
ерекшеліктерін үндестік заңдылығын жоғалтып алмайтындай қағиданы
ұстанған жан-жақты ойластырылған әліпби жасап шығару – тіл мамандарына
қойылып отырған талап. Шетелдермен қарым-қатынасты кеңейте түсу; ел-
елдегі ғылым-білім, заманауи технологиялық ілгерілеушіліктің даму
қарқынымен байланысты жедел ақпарат алысу мөлшері бұрын-соңды
болмаған көлемде ұлғая түсіп, көптеген елде, әсіресе дамыған елдерде
ақпараттық технологияның қазіргі замандағы озық үлгісі – компьютерлік
техника, бағдарламалар арқылы жолға қойылған. Қазіргі заманда
дүниежүзінде өмірдің барлық саласында өзара ақпарат алмасу латын
графикасымен жасақталған компьютерлердің көмегімен жүзеге асып
отырғаны мәлім. Латын графикасымен жасақталған бүкіләлемдік компьютер
жүйесі (Интернет) жұмыс істеп жатыр. Осы коммуникациялық кеңістікке
біздің мемлекеттік тіліміз де өзіндік жазу сипатымен кіруге тиіс. Онсыз
қазіргі заманда ұлттық тіліміздің ұлттық жазуымыздың абыройы артып,
беделі көтерілмейді. Осындай мәдени-әлеуметтік мәртебелі іске атсалысып
қызмет еткен тілдің де мәртебесі арта береді. Міне, мұның өзі еліміздегі
информациялық технологияны, сонымен қатар әліпбиімізді, ұлттық жазу-
сызуымызды әлем мойындаған лингвистикалық үлгіге жақындата түсудің
жолын қаратуға түрткі болып отыр. Бұл – әліпби таңдауға, жазу-сызуды
реформалауға себеп болып отырған факторлардың ішіндегі ең бастысы.
Екіншіден, латын қарпіне көшу – әлемдік бәсекеге қабілеттілік. Латын
қарпіне көшу – бүгінгі жоғары оқу орындарында білім алып жатқан, білім
алатын кәсіби филолог мамандарды әлемдік өркениет жетістіктеріне алып
80
баратын бірден бір төте жол. Латын әліпбиіне көшу арқылы кәсіби филолог
мамандардың түрік әлемімен байланысы одан әрі арта түседі Еліміздің
мемлекеттік мәртебесіне зор ықпал етеді. Сонымен бірге шетелдерде тұратын
қандастарымыз үшін өз атамекенімен қарым-қатынас жасауларын да
жеңілдетеді. Тіпті өзге ұлттардың да қазақ тілін оқуға зерттеуге деген
сұранысын туғызуы әбден мүмкін.
Латын әліпбиіне көшу нәтижесінде кәсіби филолог мамандардың
ақпарат және телекоммуникациялық саладағы қолжетімділігі арта түседі.
Кәсіби филолог мамандардың ғылым әлеміне дендеп енуіне мүмкіндік
береді. Жаңа көркем, ғылыми және философиялық әдебиет орта
ғасырлардағы Еуропада көп уақыт аралығында латын тілінде жазылған.
Дипломатия және халықаралық құқықтың көптеген терминдері латын тілінен
алынған немесе соның негізінде қалыптасқан. Гуманитарлық және табиғи
ғылымдарда латын тілі өзінің өміршеңдігімен ерекшеленеді. Қайта өрлеу
және Жаңа заман дәуірінде көптеген грек авторларының мәтіндері латын
тіліне аударылды. Философтардың шығармалары латынша жазылды.
Латынды білу және бұл тілде нақты өз ойларын латын терминологиясы
арқылы жеткізе алу бұл дәуірдің ірі ғылымдарына түгел тән еді. Католик
шіркеуі латын тілін ресми тіл орнына пайдаланады. Латын тілінде
Ватиканның құжаттары жүргізіледі және Рим папасының хаттары жазылады.
Анатомия мен фармакологияда латын тілі жеке орын алады. Адамның
мүшелерінің әрқайсысы латын тілінде аталған. Дәрілердің атаулары да латын
тілінде. Латын тілін білмей, мәдениетті және білімді адамдармен қатынасуға
мүмкіндік болған жоқ. Сондықтан латын тілі білімнің негізі болды. Ол
халықаралық “ғылыми тіл” болып қалды.
Әлем халықтарының басым бөлігі латын әрпін қолданып отырғандығы
белгілі. Олай болса, әліпби ауыстыру бұл ұлтымыздың тарихындағы ең
маңызды бетбұрыс болып табылады. Сондықтан осындай мемлекеттік
маңызы бар іске атсалысу барысында кәсіби филолог маман даярлауға үлкен
жауапкершілікпен
қарағанымыз
жөн.
Қазақ
тілінің
дыбыстық
ерекшеліктерін, үндестік заңдылығын жоғалтып алмайтындай қағиданы
ұстанған, жан-жақты ойластырылған әліпби жасап шығару – тіл
мамандарына қойылып отырған талап. Ал жасалған латын әліпбиі негізінде
кәсіби филолог маман даярлаудың мән-маңызы орасан. Олар – осы уақытқа
дейін жазылған бүкіл әдеби, ғылыми мұраларымызды латын әрпінде тануға
үлкен мүмкіндік туғызатын маман иелері. Ұлт құндылықтарын латын әрпінде
таныған ұрпақтарымыз еліміздің бәсекеге қабілеттілігін арттыра түседі.
Сондықтан тілдік тұтастықтың ұлғаюына, тіліміздің жаңаша бір бағытта
жаңғыруына септігін тигізетін латын графикасына көшу барысында оны
келешек ұрпаққа үйрететін, оның тиімді жолдарын үнемі қолданысқа енгізіп
отыратын кәсіби филолог маман даярлау – кезек күттірмейтін мәселе.
Әлемдік кеңістіктен қазақ тілінің лайықты орын алуы, еліміздің
дүниежүзілік өзге де өресі биік өркениетті елдерімен аралас-құралас болуы,
олардың, әсіресе техника, жаңартпа технология саласында ілгерілеушілікке
(прогреске) қол жеткізген табыстары, адамзат ақыл-ойының жемістеріне
81
еліміздің де азаматтары қол жеткізе алатындай, өз игілігіне тұтына
алатындай мүмкіндіктер жасауға латын графикасы өзіндік септігін тигізсе,
осы графика негізінде даярланған кәсіби филолог мамандар ұлт тілінің
нығаюы жолында үлес қосады.
Латын графикасы көшу барысында мынадай қиындықтар кезігетіні
анық:
1) қазақ ұлтының «сауатсыз» болып қалатындай жағдай туындайды;
2) басқа ұлттардың түсінбестігі туатыны анық;
3) орфографиялық нормалар тұтасымен өзгеретіні барлық халыққа
қиындық туғызады;
4) ұлт тарихы, мәдениеті жазылған рухани мол мұрасы болашақ
ұрпақтың жылдамырақ оқып-түсінуіне кедергі болады. Ал осы мәселелердің
оңтайлы жолмен шешілуінде кәсіби филолог мамандардың ықпалы ерекше
болмақ.
Сол себепті зияткерлік ұлтты қалыптастыру мен ұлт тілін нығайту
жолында кәсіби филолог маман даярлау аса қажет. Латын әліпбиі негізінде
даярланған кәсіби филолог мамандар қазақтың болашақ таза қазақтық ұлтын
қалыптастыруда зор үлес қосады. «Ал латын әліпбиіне көшу барысында
мынадай жақсылықтарға жетеміз:
1) қазақ тілінің басты үш дыбыстық заңы, атап айтқанда, буын үндестік
заңы, дыбыс үндестік заңы, ерін үндестік заңы бұзылудан сақталады;
2) акцент пайда болып, дұрыс интонация нығая бастайды;
3) кірме лексика, терминдер сөздер үндестік заңдарына бағынады,
мәселен: стартер – сартер.
4) бірінші кластан бастап балалардың басын ауыртып келе жатқан,
емлетануда қиындық туғызып жүрген, қазақ сөздерінде ешқашан
дыбысталмайтын және болмайтын басы артық 16 әріптен құтыламыз.
5) сөйлеу мәдениеті көтеріліп, орфоэпиялық нормалар орфографиялық
нормаларды ығыстыра бастайды, соның негізінде зияткерлік ұлт негізі
қалыптаса бастайды.
6) латын әліпбиін меңгеру ақпараттық кеңістікке шығуды жеңілдетеді,
яғни ғаламтор жүйесін халқымызға ана тілінде меңгеруге жол ашады.
7) басқа елде тұратын қандастарымызға өз тілінде ақпарат алуды
жеңілдетеді»[4].
Латын әліпбиіне көшу арқылы Қазақстанның түрік әлемімен байланысы
одан әрі арта түседі. Еліміздің мемлекеттік мәртебесіне зор ықпал етеді.
Сонымен бірге шетелдерде тұратын қандастарымыз үшін өз атамекенімен
қарым-қатынас жасауларын да жеңілдете түседі. Жалпы түрік халықтарымен
бірге болудың бір үлкен жолы – ортақ әліпбиде жүру. Болашақта түрік
халықтарының жазудағы бірлігі сақталатын болса, негізгі мақсаттарымыздың
орындалғаны болып табылады. Жаhандану кезеңіне аяқ басқан ұлы көш-
керуенінің соңында қалып қоймай, бел ортасында жүруіміз үшін тіліміздің
өркендеуіне үлес қосу – еліміздің әрбір азаматына жүктелер жауапкершілік.
Қазақстан Президенті тарапынан ұсынылған жаңа доктрина бойынша,
Мемлекеттік тіл Қазақстан халқының қолданыс тіліне айналуы тиіс. Елбасы
82
Нұрсұлтан Назарбаевтың іс қағаздарын мемлекеттік тілге көшіру мәселесінің
еліміздің көпшілік аймақтарында шешілмегені туралы кездейсоқ айтпағаны
анық. Мұның ең басты себебі – іс қағаздарын жазуда, жеткізуде
қолданылатын технологиялардағы қазақ тілінің шектеулілігінде. Дегенмен,
кез келген қиындықтан шығар жол болады. Ол – латын әліпбиіне көшу.
Латын әліпбиіне көшу бізге рухани да, экономикалық та пайда әкелері сөзсіз!
Бір жағынан латын әліпбиіне көшу тілімізді қайта жаңғыртуға септігін
тигізсе, екіншіден, жаңа заманға сай болуымызға жетелейді. Дәлірек айтсақ,
елімізді Еуропа елдеріне тағы бір қадам жақындастыра түсіп, заманауи
технологияны пайдалануға жеңілдік береді.
Латын әліпбиіне көшу қазақ тілінің өрістеуіне, қолданысының кеңеюіне
жол ашады. Біле білсек, бұл – тарихи маңызы зор қадам. Латынға көшудің
келешегіміз үшін де, тіліміздің өркендеуі үшін де, өркениетті елдердің
қатарына қосылу үшін де алар орны ерекше. Ел бірлігі ең асыл қасиет
болатын болса, елімізді біріктіретін оның тілі мен әліпбиі болуға тиіс. Осы
тұрғыдан алғанда қазақ тілінің тазалығын сақтауға ықпал ететін латынға
көшудің қажеттілігі туындап отыр. Сонымен латын графикасы негізінде
даярланған кәсіби филолог мамандар қазақ тілінің әлемдік ақпарат
кеңістігіне кіруіне көмектеседі, қазақ тілінің дәрежесін мемлекеттік тіл
ретінде күшейтуге атсалысады, Түркі халықтарының достық қатынасын
нығайтуда септігін тигізеді.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

text:
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1.
2006 жылы Қазақстан халқы Ассамблеясының ХІІ сессиясы. Егемен
Қазақстан газеті. 2006 ж.
2.
Қазақстан Республикасының Президенті - Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың
Қазақстан халқына Жолдауы «Қазақстан-2050» стратегиясы қалыптасқан
мемлекеттің жаңа саяси бағыты. http://www.inform.kz/kaz/article/2518877.
3.
Жүнісбек Ә. Әліпбидің әңгімесі. http://www.tilmaydan.kz/?p=1655.
4.
Хасанов Ғ.Қ. Латын әліпбиіне көшу – тіл реформасының бір
сатысы.http://www.kyzdaralemi.kz/adistemelik-burish/192-2013-04-01-19-03-
22.html.
Резюме
В данной статье подробно рассматривается роль и важность латниской
графики. В переходе в латинскую графику были охвачены ряд трудностей и
особенностей.
Summary
In this article a role and importance of the Latin graphic arts are examined in
detail. In passing to the Latin graphic arts the row of difficulties and features was
overcame.
83
БЕЙНЕЛЕУ ӨНЕРІ НЕГІЗІНДЕ ОҚУШЫЛАРДЫ ТӘРБИЕЛЕУДЕ
ҰЛТТЫҚ ЖӘНЕ КӨРКЕМДІК ДҮНИЕТАНЫМНЫҢ АЛАТЫН
ОРНЫ
Ш.Ә.Ақбаева - Абай атындағы қазақ ұлттық педагогикалық
университетінің аға оқытушысы, педагогика ғылымдарының кандидаты
(Алматы, Қазақстан)
Ключевые
слова:
мировозрение,
изобразительное
искусство,
космогония, национальное, познание, мир, композиция, эстетика, традиция.
Keywords: vision, fine arts, cosmogony, national, knowledge, world,
composition, aesthetics, tradition.
Халқымыздың ұлттық санасының оянып, рухани тұрғыда дамуын
қайтадан жандануы соңғы кездері жан-жақты сипат алып келеді. Күнделікті
өмірде адамдармен қарым қатынас орнатудағы, тұрмыс - салтымызды
сақтаудағы ұлттық қалыптасудың көптеген белгілері күннен күнге анық
көріне түсуде. Бүгінгі таңда тілін ұмытып, діннен безген жас ұрпақты оң
жолға бағыттаудың, оларға тәлім - тәрбие берудің қажеттілігін өмірдің өзі
көрсетіп тұр. Ұлттың болашағын ойлаған қазақ зиалылары мен ұстаздар
қауымы жастарды халқымыздың ежелден келе жатқан үлгі - өнегесі бойынша
тәрбиелеудің қажеттілігіне басты назар аударуда.
Сөздің құдіретті күшін қадір тұту, аталы сөзге тоқтау, өнерді
жалғастыру дәстүрі де педагогиканың ежелгі қағидасы. Өнер иесі атанған
адамдардың жақсы қасиеттерін бағалау да тарихи мұра ретінде саналған.
Халықтың тұрмыста пайдаланып жүрген тамаша ою-өрнектер мен
әшекейлері-адам ойы мен қабілетінің зор нәтижесі. Тұрмыс заттарының
бетінде бейнеленген бұл өнердің тәрбиелік ерекшелігі әлі толық зерттелген
жоқ. Халық: «Баланы-жастан» деп бекер айтпаған. Түрлі отырыстарда, бас
қосуларда үлкен адамдардың жақсы ісін, еліне сіңірген еңбегін, мінез-құлқын
жастарға үлгі-өнеге еткен. Жаманнан жирендіріп, жақсыға жақындатып
отырған.
Бала тәрбиесі туралы бабаларымыздың өсиет сөздерінде жастайынан
ұл-қыздарының құлақтарына құйып, тәрбие ретінде қолданған. Мысалы:
«Баланы ең әуелі мейір-шапағатқа, сонан соң ақыл-парасатқа, ақырында
нағыз пайдалы ғылымға баулу»,«Ұл-қызыңды бес жасқа дейін хандай көтер,
он беске келгенше құлдай жұмса, одан соң құрбыңдай көріп ақылдас» –деген
екен.
Адамның жеке тұлға болып қалыптасу мәселелеріне әлемнің көптеген
ойшылдары атсалысты, сан алуан тұжырымдамалар мен анықтамалар беріп,
зерттеп, өздерінің ақыл-ойларымен бөлісті. Осыған сәйкес, зерттеу пәні
ретінде
орта
мектеп
оқушылардың
көркемдік
дүниетанымын
қалыптастырудың сипаттамасын анықтау мақсатында философиялық,
84
психологиялық-педагогикалық еңбектерді қарастырып, зерттеп, оларға
талдау жұмыстарын жүргіздік.
Ежелгі кезеңдерден бері адамзаттың асылдары мен ойшылдарының көп
толғандырған адам мәселесі – қазіргі біздің заманымыздың да ең өзекті
мәселесі. Ұлы ғұламалардың, ойшылдардың дүниені танып, білудегі күрделі
ұғымдар туралы ойларында келешек өскелең ұрпаққа берілетін сарқылмас
мол қазына жатыр.
Дүниетанымдық ұғымдардың негізінде ұлттық дүниетаным тұр.
Дүниетанымды қалыптастыру мәселесін зерттеуге кірісер алдында,
«дүниетаным» феноменінің жалпы алғандағы өзіндік ерекшелігі мен мән-
маңызын анықтап алу қажет деп есептейміз. Дүниетанымның анықталуы
дүниеге көзқарас, яғни адамның тіршілік болмысынан пайда болған
қоғамдық-тарихи құбылысымен тығыз байланыста болады. Адамның әрбір
таихи кезеңдерде табиғат, ондағы құбылыстар, өмір, тіршілік, тұрмыс туралы
өзіндік көзқарасы, түсінік-пайымдаулары болады. Дүниетаным адам,
қоршаған орта, таиғатқа деген философиялық, ғылыми, саяси, адамгершілік,
эстетикалық көзқарастарды білдіреді. Дүниетанымның барлық жүйесінің
негізін философиялық көзқарас пен сенім құрайды.
Дүниетанымның негізін көне грек филосовтары Демокрит, Платон,
Аристотель салды Одан кейін Ф. Бэкон, Р. Декарт, Дж.Локк, Д. Спиноза, И.
Кант, Г, Гегель сияқты ғұлама ғалымдар ары қарай зерттеп, дамытты.
Демокрит дүниені тану туралы ауқымды проблемалар көтерді. Оның
ойынша, дүниетаным алдымен сезімділіктен бастау алады деп, көрсетті.
И.Канттың пікірі бойынша да, дүниетаным – «гетерогенді» жасалым.
Дүниетаным қалыптасуына жеке тұлғаның эстетикалық, шығармашылық
аспектілерімен өзара қатынастары жайлы, оның ой пікірлері ерекше құнды
болып табылады. Осы ойды қолдай және жетілдіре отырып, философтар
кейінгі уақытта да жеке тұлғаның дүниетанымдық санасының осы көп
жоспарлылығын, «полифониялылығын» (көп дауыстылығын), оның тек
теориялық қана емес, сонымен қатар рухани практикалық сипатқа ие
екендігін баса айтады [1].
Дүниетанымның ең негізгі ұғымы – дүние. «Дүние» араб сөзі. Ол көп
ұғымдарды білдіреді, ең негізгілері – өмір, тіршілік ретінде түсіндірілсе, енді
бірінде қоршаған орта, табиғат, әлем ретінде түсіндіріледі. Дүниетаным
құрылымы, ғалымдардың пікіріне сүйенсек, мына түсініктерден тұрады:
көзқарастар, білімдер, пікірлер. Көзқарастар белгілі бір ұстанымды бағытты
білдірсе, білім жеке адамның қоршаған ортадағы әртүрі жүйелер мен
құбылыстарды бағалауы, қатынасы, ал пікірлер адамға осы көзқарастардың
тек дүниетаным мәселелеріне ғана емес, сонымен бірге өзінің өмірлік
мақсаттарын қоюы мен жүзеге асуында да мүмкін және мақсатқа сәйкес
болатындығы жайлы мәселені шешуге жол береді. Дүниетаным –дүние және
тану деп аталатын екі бөлімнен тұрады. Қоршаған ортаны білу – танымға
байланысты. Таным –адам санасын дамытудың негізгі және ол арқылы адам
өзін қоршаған ортаны игеруге де үйренеді.
85
Дүниетаным ұғымдарының өзегіне ұлттық дүниетаным жатады.Соған
сәйкес, шығыс ойшылдары Қорқыт ата, Әль-Фараби, Қожа Ахмет Яссауи,
Махмұт Қашқари, Жүсіп Баласағұн,Ұлықбек, Абай Құнанбаев, Шоқан
Уалиханов.т.б. дүниетаным табиғатын ашуға маңызды үлес қосты.
Қорқыт дүниетанымын ел аузында сақталған аңыз әңгімелерден танып
білуге болады. М.Әуезов «..Қорқыт өлмеудің амалын өнерден табады» деп
жазады [2].
Шығыс философы Әбу Насыр Әл-Фараби - тарихымыздағы ұлы
тұлғаларымыдың бірі. Ол жасаған қорытындының басты түйіні білім,
мейірбандық, сұлулық - осы үшеуінің бірлігінде. Ақыл-ой мен білімнің
жоғарғы мәнін дәріптей отырып, көркемдік өмір шындығының өзіне тән
қасиет ол әлеуметтік өмірдің көкейдегі елесі дей келе көркемдік адамның
денесімен рухани жан дүниесінің адамгершілік қасиетінің сұлулығын
көрсететін белгі деп санады.
Әл Фараби өзінің «Риторика», «Поэзия өнері туралы», «Бақытқа жол
сілтеу» туралы трактаттарында этникалық, көркемдік, дүниетанымдық
мәселелерге
көңіл
бөліп,
бақыт,
сұлулық,мейірбандық
білім
категорияларының бағытын көрсетіп,негізін дәлелдеп берген [3].
Халық философиясы дүниетанымы Асан қайғы, Төле би, Қазыбек би,
Әйтеке би, Бұхар жырау, Махамбет, Шоқан, Ыбырай, Абай т.б. ұлы тұлғалар
ел тағдырын толғаған кемеңгерлер арқылы дамыды. Қазақ ақын
жырауларының дүниетанымына талдау жасайтын болсақ, Шалкиіз жырау –
дана, ақылдылығымн ойлылықтың, көркемдіктің шыңына шыға білген.
Дүниетанымның анықталуы дүниеге көзқарас, яғни адамның тіршілік
болмысынан пайда болған қоғамдық-тарихи құбылысының байланыста
болады. Адамның әрбір таихи кезеңдерде табиғат, ондағы құбылыстар, өмір,
тіршілік, тұрмыс туралы өзіндік көзқарасы, түсінік-ұғынулары болады.
Адамзат санасының, дүниетанымының қажетті бөлігі де – осы дүниеге
көзқарас болып табылады. Дүниетаным адам, қоғам, таиғатқа деген
философиялық, ғылыми, саяси, адамгершілік, эстетикалық көзқарастарды
білдіреді.
Италияндық ұлы суретші, ғалым, философ Леонардо да Винчи –
«Дүниетаным – ақиқатты рухани қажетті игеру жүйесі, тұтастай алсақ білімі
мен нанымы, қоршаған ортаға психологиялық және эстетикалық көзқарасы»
дей келе [4], дүниетанымды қалыптастыру мен оны мәдени құбылысқа
айналдыруда қосқан үлесі зор болды. «Дүниетаным», «таным» түсініктері
«Яссауи дүниетанымы», «Қазақ халқының дүниетанымы», «Абайдың
дүниетанымы»т.б. көптеген ғалымдардың зерттеген еңбектері мен ойларында
«дүниетаным», «қазақ дүниетанымы» жөнінде құнды ой-пікірлер жауабын
тауып, Ә.Нысанбаев, Ж.Әбділдин, М.Орынбеков, М.Мұқанов, Т. Әбжанов,
Ж. Алтаев, О. Сегізбаев, Ғ.Ақпанбек т.б. тұжырымдалады.
Соңғы кездері қазақ дүниетанымы қалыптасып даму кезеңдері жайында
көптеген ғылыми еңбектер жарық көрді. Олардың қатарында: Ж.Алтаев, С.
Сегізбаев, М.Орынбеков, жәнет.б. атауға болады.
86
М.Орынбеков: «Дүниетаным жеке адам және оның қоғамдағы орны,
сана-сезімдік қалпы жайлы ұғымдарының жиынтығы, дүниені біртұтастығын
түсіну болып табылады», - дейді [5].
Дүниетанымды дүниенің бейнелену нәтижесі деп түсіндіре келіп, оның
қалыптасу деңгейлерін В.П.Ратникова, В.Н.Лавринко [6] сынды философтар
анықтады. Олардың түсіндірулерінше, бейнелеудің алғашқы деңгейлері
түйсікпен байланысты болып, құбылыстардың дүниесі, болмыстың сыртқы,
жеке көріністері белгіленеді. Ал, дүниені сезініп, түсіну бейнелеудің екінші
деңгейі екендігін көрсетеді. Дүниетанымның қалыптасуына бейнелеу арқылы
дүниедегі құбылыстар, үрдістердің мәндері мен заңдылықтарының ашылуы
тікелей ықпал жасайтындығы нақты көрсетіледі.
Философ Д.Кішібековтың осыған сәйкес айтқан тұжырымында қазақ
халқының мінез-құлқы, оны қоршаған ортаға – кең далалық кеңістікке,
географиялық жағдайға, баққан малға, оның шаруашылығына байланысты
қалыптасатындығы айтылады [7].
Осындай жоғарыдағы философиялық пікірлерді талдай келе,
дүниетаным – адам санасындағы дүниенің сыртқы бейнесі ғана емес, оның
сол дүниеге, қоғамдық өмірге қарым-қатынасы, адамдардың философиялық,
саяси, құқықтық, адамгершілік және эстетикалық идеалдары мен
сенімдерінің жаңа қоғамдық өзгерістерге сай жиынтығы деген қорытынды
жасауға болады. Сонымен қатар дүниетаным адамның мінез-құлқы мен іс-
әрекетінің жалпы бағытын анықтайды.
Академик М.Қаратаев "Өнердің эстетикалық сипаты" атты сын-
зерттеулерінде: «Бұл бізде тың жатқан мәселе. Қазақстанның философиялық
ғылымы болсын, филология ғылымы болсын, эстетика проблемаларын әлі де
жөнді қолға алған жоқ», – деп көрсеткен [8]. Әсіресе эстетиканы әдебиет пен
өнердің философиясы, ғылымы деп қарап, осы ғылыми-философиялық
тұрғыдан өмір мен өнердегі эстетикалық қасиет-сипаттарды анықтау әрекеті
бізде мүлде жоқ" деп бұл мәселенің маңыздылығына айрықша тоқталса,
З.Серікқалиұлының "Дүниетану даналығы" атты ғылыми және көркемдік
тану еңбегінде "өзіміздің ғалым-мамандарымыз эстетика саласы бойынша
арнаулы зерттеулер жүргізбегеніне, не оқулық жазбағандарына" ғылыми
қауымның назарын аударады.
Дүниетанымның ұғымын психологиялық жағынан қалыптасу жақтары
да маңызды екендігін көруге болады. Бұл жөнінде көрнекті психолог-
ғалымдар Л.С. Выготский [9], С.Л. Рубинштейн [10], Б.Г. Ананьев [11], т.б.
өз тұжырымдамаларын психолог С.Л. Выготский: «Дүниетаным адамның
сыртқы дүниеге қатынасы бойынша мәдени тұрғыдағы, оның бүкіл мінез-
құлқын сипаттайды», – дей келе, дүниетаным мен жеке тұлғаның өзара
байланысына диалектикалық тұрғыдан талдау жасайды. Дүниетанымды тек
дүние мен оның құрамдас бөліктері туралы түсініктер жүйесі деп қарауға
болмайтындығын көрсетеді [12].
Сонымен, зерттеудің мәселесі бойынша психологиялық ой-пікірлерді,
еңбектерді талдау қорытындысында авторлардың дүниетанымы мен жеке
тұлғаның өте тығыз байланыста болғандығы анықталды.
87
Бұдан шығатын қорытынды жастарымыздың көркемдік дүниетанымын
көтеруде бұл мөселе қазақ педагогика ғылымының да айрықша зерттеу
нысанасына айналуы қажет. Қазақ этнопедагогикасының тәлімдік
тағылымдары,
құнды
идеялары,әдіс-тәсілдері,амал-жолдары,құралдары
А.Мұхамбаева, К.Сейсенбаев, И.Оршыбеков, К.Қожахметова және т. б
еңбектерінде жан жпқты пайымдалды.
Педагогикалық тұжырымдамаларда дүниетаным жеке тұлғаның дамуы
мен қалыптасуының анықтаушы факторы ретінде қарастырылған. Яғни
дүниетаным оның жеке тұлғаның дамуы мен өзара байланысы, дүниетаным
құрылымының компоненттері туралы В.Лихачев және И.Лернер,
Ю.Бабанскии, В.Беспалько еңбектерінде қарастырылған. Дүниетаным жеке
тұлғаның дамуымен байланыста өрбитіндігін, яғни арқашан дамып
отыратын, айнала қоршаған орта, өмір, тіршілік етумен бірге жүретіндігін
анықтаған педагогтар жеке тұлғаны жетілдіріп, кемелдендірудің жоғары
дәрежедегі диалектикалық үрдіс екендігін анықтап берді. Жеке тұлғаның
жүйке жүйесіндегі іс-әрекеттік мүмкіншіліктерінің, психикалық үрдістерінің,
адами қасиеттерінің, көзқарастарының,білімінің, оқу белсенділігінің адам
баласы жасаған материалдық рухани байлықты игерудің және сол байлықты
болашақта іске асырудың даму тарихын – жеке адамның дамуы деп атаймыз.
Әлеуметтік
ортаны,
педагогикалық
тәрбиені
және
тұқым
қуалаушылықты адам дамуына, сонымен қатар бала дамуына ықпал етуші
факторлар ретінде көрсетеді.
Халық бейнелік өнері, мүсін өнері, металл, тері өңдеу, ағаш ұқсату өнері,
өрнек-әшекейлері т.б. негізінде бейне ырғағының үйлесімі арқылы
қарапайым өзіндік композициялар жасау оқушылардың ұлттық мәдениетін
арттырады. Ал осындай композициялар орындау барысында қазақ халқының
иманды, кішіпейіл, ақжарқын болуына байланысты әр түрлі әңгімелер айту,
қазақ халқының ұлттық тұрмыс көріністерін суреттейтін өлең жолдарынан
үзінділер оқу, музыкалық шығармалар мысалдарын көрсету оқушылар
білімін, өмірге көзкарасын, көркемдік қабілеттерін дамытады. Сондай-ақ,
қазақтың тәрбиелік мәндегі еңбекке, өнерге, білімге, иманжүзділікке
баулыйтын мақал-мәтелдерін, қанатты сөздерін, аңыз ертегілерін
оқушыларға мәнерлі әңгімелесу арқылы бейне сюжетін көз алдына
елестететіндей етіп түсіндіру бейнелеу өнері сабағын жандандыра түседі.
Жастарға ән айтқызу, күй шерткізу, өлең-жыр жаттау, жаңылтпаш, жұмбақ
үйрету немесе теңге ілу, жамбы ату, аударыспақ, күрес, тағы басқа ұлт
ойындарын үйрету тәрбиенің өзекті мәселесі болған [13]. Олай болса,
оқушыларымыздың санасына имандылық қасиеттерді сіңіріп, салт-дәстүрді
сақтауға, әдет-ғұрыпты қолдануға үйрету үшін әр сабақта тиісті әдіс-тәсілдер
пайдалана отырып, көркемдік сезім қалыптастыруымыз қажет. Ол үшін
ұлдарды металл, тері өңдеуге, ағаш ұқсатуға дағдыландырып ер-тұман, киіз
үй сүйегін, кебеже, сандық, аяқ-табақ т.б. сәндік мүліктерді өз
мүмкіндіктерінше бейнелеп және жасап үйренуге, ал қыз балаларды киіз
басу, сырмақ, текемет, түскиіз жасау, кесте, өрнек тоқу тәсілдеріне үйретіп,
88
ұлттық киімдер, көрпе-төсек, өрнек, үй жиһаздарын пішіп, тігуге
машықтандыруымыз қажет.
Педагогика тәрбиені, әлеуметтік ортаны және тұқым қуалаушылықты
бала дамуына, жеке адамның дамуына ықпал етуші факторлар ретінде
танытады.
Дж.Локк баланың дүниетанымын қалыптастыруда тәрбиенің маңызды
әрі шешуші ролін айқындап, баланы тәрбиелеу барысында оны таза тақтаға
баламалайды, яғни тәрбие бала дамуының бірден-бір көзі екендігі, баланы
тәрбиелеудің деңгейі, оның келешектегі дүниетанымының да сапасын
көрсететіндігін тұжырымдайды [14].
Оқушыларды сурет салдыру арқылы олардың ұлттық көркемдік
дүниетаным элементтерін қалыптастыруға көмектеседі.
Қазіргі жаңа дәуірде де мектеп балаларды салт-дәстүрлер негізінде
тәрбелеуді қолға алып отыр. Мысалы: бейнелеу өнері сабақтарында ұлттық
"қазақша күрес", "Білектесу", "Соқыр теке", "Алтын сақина", тақырыптың
ойындарын ойната отырып, практикалық жұмыс орында шығармаларында
көркем сюжеттерді, қызықты оқиғаларды композициялық бейнелеу
жұмыстарында пайдалану оқушылардың көркемдік дүниетанымына жан-
жақты әсер етеді. Қазақ халқының тәрбиелік мәндегі ауыз әдебиетінің, мақал-
мәтелдерінің,
әдет-ғұрыптарының
үлгілерін
сабақ
мазмұнымен
байланыстыра отырып пайдалана білу халықтық педагогика негіздеріне
сүйенеді. Өнер шығармаларын қабылдау сабақтарында балалардың
суретшілер туындыларын, сәндік қолөнер туралы түрлі әдістемені қажет
етеді. Сурет өнері де өз тақырыбына сай Қазақстан қылқалам шеберлерінің
туындыларын пайдалануды қажет етеді. Оқушыларды сол туындыларды
дұрыс қабылдап, өз ойын айта білуге үйретсе, олардың көркемдік санасы
дамиды. Әбілхан Қастеевтің "Амангелді Иманов", "Ғани Мұратбаев",
"Жамбыл Жабаев", "Абай" атты портреттерін, не болмаса қарапайым
"Жайлаулар" жайлы тақырыптағы еңбектерін немесе салт-дәстүрлер "Қыз
қуу", "Көкпар", "Құда түсу", "Қойлы ауыл", "Келін түсіру", "Киіз үй"
көріністерін әсерлі тәсілдерімен көрсетіп, сабақ жүргізу оқушылар талғамына
кереметтей әсер етері сөзсіз. Суретші А. Ғалымбаеваның "Дастархан",
"Үйлену тойы", тағы көптеген шығармаларын үлгі ретінде пайдалана
отырып, бала бойына халық салт-дәстүрінен көркемдік сана қалыптастыруға
болады. Оның ойына халықтың көркем көріністерді елестету арқылы ұлттық
дәстүр туралы әсер туғызып, образдың ой қабілетін музыка, ән-күй әлемі
арқылы дамытуға болады.
Сондықтан әдебиет пен өнердің жастарға эстетикалық тәрбие беруде,
сол арқылы оның рухани өмірін жан-жақты қалыптастыруда ықпалы зор.
Өнер адам өмірін, адам тағдырын, адам характерін бейнелеу арқылы адамды
танытады және сонымен бірге түзеу, жөндеу, тәрбиелеу мақсатын көздейді.
Осы орайда қазақ халқының өнер тану жолын танытатын әр алуан
эстетикалық зерттеулердің бар екені кімге болса да аян. Олар халқымыздың
өнерге, әсемдікке деген қатынасын көрсететін эстетикалық ғылыми ойлар
мен ізденулердін, шама-шарқын аңғарта алады.
89
Байқағанымыздай, өнердің эстетикалық тәрбиеде атқаратын қызметі
баға жетпес. "Эстетика әсемдікті зерттейтін ғылым десек, әсемдікті
танытатын қоғамдық сананың ерекше саласы - өнер. Ендеше өнер эстетика
ғылымының негізгі нысанасы. Әрине, эстетика өмірдегі әсемдікті де дербес
алып зерттейді. Бірақ оны көбіне-көп өнердегі көрінісіне байланысты алады,
дей келе М.Қаратаев, бұлай зерттеу бір жағынан жалпы адам санасынын
дүние тану әрекетіне өнер атаулының қосатын өзіндік үлесін көрсетсе, екінші
жағынан өмір шындығының өнер шындығына (көркем шындыққа) айналу
процесінің диалектикасын көрсетеді [15] - деп өнердің қоғамдағы мәнін
айқындай түседі.
Қоғамдағы халықтың мәдениет саласындағы кажеттіліктері артқан
сайын, өнердің адам баласына тәрбиелік қызметі де артып отырады. Ондағы
өнердің басты мақсаты - әдемілікті адам өмірінде баянды ету.
Өнерді, оның қоғамдық, тәрбиелік мәнін түсіну үшін әсемдік, әдемілік
заңдарын жақсы түсіну шарт. Мысалы, П.Корин «Өнер - адамды асқақ
сезімге бөлеуге, адамның жан дүниесін нұрландырып, байыта түсуге, ол
өмірдің өзін кемелдендіріп, игілікті етуге тиіс», деген екен. Қазақ мәдениетін
әлемдік деңгейге көтерген қайраткер М.О.Әуезов өнер туралы ойында: «Өнер
атаулының барлығы да қай елде, қай жерде туса да сол ортаның шартынан, өз
топырағының қалпынан туады. Сол ортаның тонын киіп, соның іші-
бауырынан шыққан суреті сияқты болып тұрады» - дейді. Бұлай өнер
болмысы мен табиғатын айқара аша түспек [16].
Орта мектеп дүниетанымын қалыптастыру өте күрделі әрі ұзақ процесс
болып табылады. Дүниетаным оқушылардың дүниені диалектика
заңдылығына сай тануға, өзгертуге, ғылыми тұрғыда түсіндіруге мүмкіндік
жасайды. Дүниетаным оқушыларды ойлау тәсілімен және тәрбиенің барлық
түрлерімен қаруландырады, сонымен бірге, қоғамдық сананың барлық
қалыптарына, дүниеге қатынасын анықтайды. Мектеп оқушыларының
дүниетанымы да ғылыми білімдерлің жүйесіне топтастырылып, негізделеді.
Сондықтан олардың ғылыми дүниетанымын қалыптастырудың ең маңызды
алғышарттарының, талаптарының негізі – нақты дректерге негізделген
білімдермен қаруландыру. Яғни, ғылыми дүниетаным ғылыми білімге
негізделуі қажет. Дәлірек айтсақ, ғылыми білім жеке тұлғаны
қалыптастырудың, дүниені терең танудың тірегі деп есептеледі. Білім
арқылы оқушы дүниені бейнелейтін мол тәжірибе жинақтау үшін қоға
құбылыстарының, табиғаттағы құбылыстардың, адам өміріндегі сан алуан
құбылыстардың объективті жақтарын зерттеп, түйсініп түсінеді.
Дүниетанымды қалыптастыру жас ұрпақты тәрбиелеудің, қиындықтарды
жеңіп, алдыға ұмтылуға тәрбиелеудің қазіргі кездегі өте қажетті шарты
болып табылады. Дүниетанымды қалыптастыру, оны қазіргі даму сатысына
қарай бағыттау – орта мектепте білім берудің көкейкесті мәселелерінің бірі.
Ғылыми дүниетанымның қалыптасуы тек шынайы дүние туралы
білімдердің саналы игерілуінің нәтижесінде жүзеге асырылады. Яғни,
оқушылардың игеріп жатқан құбылыстарының мәнін, олардың даму
заңдылықтарын түсінген кезде, алынған білімді алдыдағы оқу және
90
практикалық міндеттерді шешуге шығармашылықпен қолдануды білген
кезде ғана мүмкін болады. Ғалымдардың дүниетанымынды адамдардың
қоғам, қоршаған орта туралы ғылыми, философиялық, психологиялық,
педагогикалық көзқарастардың және адам іс-әрекетінің бағыт-бағдарын
анықтайтын біртұтас жүйе ретінде қарастыратын ойлары мен пікірлері,
тұжырымдары бір арнаға келіп түйіседі.
Балалардағы сурет салуға үйрету сабақтары арқылы олардың ұлттық
дүниетанымының элементтерін қалыптастыруға өте көп септігін тигізеді,
олардың патриоттық сезімін оятуға, халықтық тәрбиенің бастауларынан
сусындауына мол мүмкіндіктер береді. Балалардағы ұлттық дүниетанымның
қалыптасуына, оның дамуына Ш.Уәлиханов, Ы.Алтынсарин, Абай
Құнанбаев сынды ағартушы, ойшылдардың қосқан үлесі ұшан-теңіз. Олар
қазақ балаларының дүниетанымын кеңейтуге ұмтылып, оларды өнер мен
білімге, Отанын, туған жері мен елін сүюге шақырып, ұлттық дүниетанымын
аясын кеңейтуге ат салысты.
Ыбырай Алтынсарин қоршаған дүние, орта, табиғат туралы өлеңдерін
бейнелеу өнеріне пайдалану балалардағы сұлулықты сезіну, көз алдына
елестету, қиялдау, шығармашылық ой сияқты дүниетаным қалыптастыруға
қажетті процесстердің дамуына ықпал жасады. Мысалы «Өзен» өлеңіндегі
табиғаттың сұлу бейнесі тамаша суреттеледі. Өмір ағысына салыстырылған
өзен ағысының сұлу қозғалысы, дыбыстары, соған қатысты суреттеулер мен
теңеулер орта мектеп оқушыларының эстетикалық қабылдауын, талғамын
ұштап, олардың эмоция мен сезімдерге, қиялға толы суреттер салуына
септігін тигізеді.
Ыбырай Алтынсариннің көптеген мысалдары, әңгіме-новеллалары
оқушылардың табиғат пен қоршаған дүниеге терең оймен көз жіберуге,
табиғат сұлулығын, әсемдігі мен құпияларын тануға үйретіп, бейнелі ой
іскерліктерін дамытуға үйретеді. Мәселен, «Өрмекші, құмырсқа, қарлығаш»
атты әңгімесі балалардың түрлі жәндіктердің тіршілігін бейнелі қабылдауға,
сурет салуға қажетті қиял мен шығармашылық ойлауын дамытуға ықпал
жасап, эстетикалық-шығармашылық қабілетін арттыруға көмектеседі.
Ұлттық дүниетаным элементтері Ы.Алтынсариннің «Орынбор
ведомствосы қазақтарының құда түсу, қыз ұзату және той жасау
дәстүрлерінің очеркі», «Орынбор ведомоствосы қазақтардың өлген адамды
жерлеу және оған ас беру дәстүрінің очеркі» т.б. еңбектерінде ұлттық салт-
дәстүрлердің мәнін түсінуде, оған өз көзқарастарын білдіріп, дәстүрді
дәріптеуде байқалады. Бұл еңбектердің оқушылардың ұлттық санасын
оятуға, ұлттық дүниетанымын қалыптастыруға тигізер әсері мол болды. [17],
Шоқанның кейінгі ұрпаққа қалдырған этнография, әдебиет, география,
биология, тарих, психология, педагогика ғылым салалары бойынша
тұжырымдары, идеялары мен ойлары – ұлттық тәрбиенің сарқылмас
көздерінің бірі. Ол «киіз үй», «қазақтардың космологиялық түсініктері»,
«Қазақ молалары мен жалпы Кесене ескерткіштері жөнінде» т.б.
еңбектерінде ғылыми дүниетаным қалыптастырудың мәселелеріне қатысты,
91
сонымен бірге ұлттық дүниетанымның да негізгі мазмұнына тиесілі ой-
тұжырымдарды, көптеген дәйекті түсініктемелер жасады.
Атақты ғалым киіз үйді қазақ психологиясындағы дүниеге символдық
көзқарастардың жиынтығы есебінде қарады. Оның «Тәңір», «Ұлы жүз
қазақтарының аңыздары» т.б. көлемді ғылыми мақалаларында халқымыздың
әлем жөніндегі түсініктері, астрология саласындағы практикалық білімдері,
календары баяндалады [18].
Қазақ ақыны Абайдың бүкіл еңбектеріндегі зерттеу нысаны да – адам.
Адам және сана мәселелерінің көптеген баға жетпес тұжырымдарын жасаған
ойшылдардың бірі де Абай болып саналады. Ол өзінің көзқарастарында
сананның адам сезімін, көңіл-күйдегі ерікті қадағалай алатындығын,
сондықтан ада өз «табиғатының» шырмауына қалмай, оның шегінен шығып,
өз табиғатынан жоғары тұруы тиістігін көрсетіп, білім мен өнерге, мәдениет
арқылы адам өзінің табиғи қасиеттерін жоғары сатыға көтеруі қажет
екендігін атап көрсетті [19].
Оқушылардың сурет салуы арқылы бейнелеу өнері пәнінде салыстыру,
талдау, абтракциялау сияқты күрделі ой операцияларымен қатар,
шығармашылық бейнелі ойларын, елестету, қиялдау әрекеттерін дамытуда,
дүниетанымды кеңейтуде Абай шығармаларын қолданудың маңызы орасан
зор. Абай шығармаларындағы эстетикалық тәрбиеге толы, саналуан теңеулер
мен салыстырулары, суреттеулері мол кездесетін өлеңдері мен мысалдары,
қара сөздері – бейнелеу өнерінде дүниені танып-үйренуге қажетті құнды
әдеби материалдар болып табылады. Абай өлеңдерінің эстетикалық мәні зор.
Абай шығармаларындағы табиғат лирикаларында табиғат пен адамның
бейнесі, іс-қимылы үйлестіріле жырланды. Оның суреттеуі мен көркем тілді
теңеулері оқушыларды табиғат сұлулығына деген қызығушылыққа
тәрбиелеп, көркемдікті, адамгершілікті сезіндіре, әсерлендіре қабылдауға,
дүниені кең тұрғыда тануға үйретеді.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: С. А. Жиренов Бас редактордың орынбасары

text:
1
2
Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық
университеті
ХАБАРШЫ
Ғылыми журнал
«Жас ғалымдар» сериясы
№ 2, 2013
Шығару жиілігі – жылына 2 рет.
2001 жылдан бастап шығады.
Бас редактор
Филол. ғыл. кан., аға оқытушы С.А.Жиренов
Бас редактордың орынбасары
Пед. ғыл. кан., аға оқытушы А.Сманова
Редакция алқасы
Заң ғыл. док., доцент А.А.Сабитова
Ф.-м. ғыл. кан., аға оқытушы Г.Тюлепбердинова
Хим. ғыл. кан., аға оқытушы Ж.Қ.Қорғанбаева
Пед. ғыл. кан., аға оқытушы А.И.Ибрагимов
PhD доктор Б.Исаков (Қырғызстан)
Жауапты хатшы
Аға оқытушы Р.Ж.Жүнісова
Журналдың көркемдеуші дизайнері
Оқытушы Н.Е.Ажитаев
© Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық
университеті, 2013
Қазақстан Республикасының мәдениет және
ақпарат министрлігінде 2009 жылы мамырдың 8-
де тіркелген №10108-Ж.
Басуға 29.11.2013 қол қойылды. Пішімі 60x84
1/16. Кiтап-журнал қағазы.
Көлемі 5,2 б.т.
Таралымы 300 дана. Тапсырыс 432.
Тікелей репродукциялық әдіспен басылады.
050010, Алматы қаласы, Достық даңғылы, 13.
Абай атындағы ҚазҰПУ
Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық
университетінің «Ұлағат» баспасы
Казахский Национальный педагогический
университет имени Абая
ВЕСТНИК
Научный журнал
Серия «Молодой ученый»
№ 2, 2013
Периодичность – 2 номера в год. Выходит с
2001.
Главный редактор
Кан. филол. н., ст. преподователь С.А.Жиренов
Заместитель главного редактора
Кан. пед. н., ст. преподователь А.Сманова
Редакционная коллеги
Док. ю. наук., доцент А.А.Сабитова
Кан. ф.-м. наук., ст. преподователь
Г.Тюлепбердинова
Кан. х. н., ст. преподователь Ж.Қ.Қорғанбаева
Кан. пед. н., ст. преподователь А.И.Ибрагимов
PhD доктор Б.Исаков (Қырғызстан)
Ответственные секретарь
Старший преподователь Р.Ж.Жүнісова
Художественный дизайнер журнала
Преподователь Н.Е.Ажитаев
© Казахский национальный педагогический
университет имени Абая
Зарегистрировано в Министерстве культуры и
информации РК 8 мая 2009 г. № 10108-Ж.
Подписано печать 29.11.2013
Бумага книжно-журнальная. Формат 60x84 1/16.
Тираж 300 экз. заказ 432.
Печатается прямым репродуктивным способом.
050010, г. Алматы, пр. Достык, 13. КазНПУ им.
Абая
Издательство «Ұлағат» Казахского
национального педагогического университета
имени Абая
3
М а з м ұ н ы
С о д е р ж а н и е
ҚОҒАМДЫҚ ҒЫЛЫМДАР МӘСЕЛЕСІ
ВОПРОСЫ ОБЩЕСТВЕННЫХ НАУК
Казкенова А.К. Мотивация изучения русского языка в республике казахстан
и факторы, влияющие на ее повышение / понижение………………………….5
Абаева М.К. Сравнительный анализ пословиц и поговорок на основе
английского и казахского языка………………………………………………….9
Әмірбекова А.Б. Қазақ дипломатиялық тілінің стилистикалық және
лингвистикалық қағидалары……………………………………………………19
Әміржанова Н. Рухани мәдениеттің негізін салған қазақ ғалымы…………..24
Сманова А.С.
Студенттердің еңбекке қызығушылығын қалыптастырудың
әдістемесі…………………………………………………………………………34
Абаев В.Е., Қожамберді Ұ. Русский язык и культура речевого общения….41
Аширов Ж.С. Латын негізді қазақ әліпбиінің жобалары және олардың
графикалық тиімділігі…………………………………………………………...47
Мәзбаева Ж.О. Ұлттық дүниетанымның тілдегі көрінісі……………………53
Абдримова Ф.А. Ұйғыр тілі фольклорындағы мақал-мәтел жанры ………..62
ЖАРАТЫЛЫСТАНУ ҒЫЛЫМДАРЫ МӘСЕЛЕСІ
ВОПРОСЫ ЕСТЕСТВЕННЫХ НАУК
Тюлепбердинова Г.А. Обратная задача акустики и ее корректность………66
ПЕДАГОГИКА МЕН ӘДІСТЕМЕ ҒЫЛЫМЫНЫҢ МӘСЕЛЕЛЕРІ
ВОПРОСЫ ПЕДАГОГИКИ И МЕТОДИКИ
Жиренов С.А. Әлемдік және отандық білім беру мекемелерінде интернет-
ресурстарды пайдаланудың жолдары …………………………………………73
Қасенов Е.С. Кәсіби филолог маман даярлау барысындағы латын
графикасының орны мен маңызы ……………………………………………..78
Ақбаева Ш.Ә. Бейнелеу өнері негізінде оқушыларды тәрбиелеуде ұлттық
және көркемдік дүниетанымның алатын орны………………………………..83
Ибрагимов А.И., Қазбекова М.Ж. Бейнелеу іс-әрекетінде жеке тұлғаны
граффити арқылы шығармашылыққа тәрбиелеу………………………………92
Уайдуллақызы Э. Бастауыш сынып мұғалімдерінің кәсіби құзыреттілігін
қалыптастыру..................................................................................................98
ҒЫЛЫМДАҒЫ ЖАС ӨСКІН
МОЛОДЕЖЬ В НАУКЕ
Жаңалық А. 60-80 жылдардағы кәсіби бейнелеу өнері туындылары арқылы
студенттердің көркемдік білімін арттыру…………………………………….103
Талиев Р.М. Шығыс елдері натюрморты арқылы оқушылардың көркемдік
қызығушылығын қалыптастыру………………………………………………107
Алтайбаева Д.М. Түркі тілдерінде зат аталымдарын тудыратын реңк мәнді
жұрнақтар……………………………………………………………………….114
4
Асанова Г.Н. Қазақ тіліндегі халықтық күнтізбе мен жылнаманың
этномәдени болмысы………………………………………………………….123
Сұлтанова Н. Қазақ-орыс тілдерінің өзара ықпалдастығы ………………127
БІЗДІҢ АВТОРЛАР. НАШИ АВТОРЫ.......................................................133
Абай атындағы ҚазҰПУ Хабаршы «Жас ғалымдар» сериясының ғылыми
мақалаларды қабылдау ережесі..........................................................................135
Правила приема научных статей в журнал «Вестник КазНПУ имени Абая»
серия «Молодые ученые»...................................................................................136
5
ҚОҒАМДЫҚ ҒЫЛЫМДАР МӘСЕЛЕСІ
ВОПРОСЫ ОБЩЕСТВЕННЫХ НАУК
МОТИВАЦИЯ ИЗУЧЕНИЯ РУССКОГО ЯЗЫКА В РЕСПУБЛИКЕ
КАЗАХСТАН И ФАКТОРЫ, ВЛИЯЮЩИЕ НА ЕЕ ПОВЫШЕНИЕ /
ПОНИЖЕНИЕ
А.К.Казкенова -
Кандидат филологических наук, доцент Казахского национального
педагогического университета имени Абая
(Казахстан, г. Алматы)
0. Изучение любого языка – длительный и сложный процесс, требующий
от изучающего значительных интеллектуальных усилий и постоянного
участия в коммуникации на данном языке. Одним из важнейших условий
успешного усвоения языка является высокая мотивация к осуществлению
этой деятельности.
Мотивация изучения языка достаточно чувствительна к воздействию
внешних факторов. Изменяющиеся условия жизни и коммуникации,
причины и экономического и политического характера, субъективные оценки
и суждения о престижности знания того или иного языка, его популярности,
привлекательности и т.п. – все это оказывает прямое воздействие на характер
и «интенсивность» мотивации изучения языка.
Мотивация изучения языка наиболее ярко проявляется в ситуации
выбора языка обучения, а также в ходе дальнейшего его изучения,
совершенствования речевых навыков на выбранном языке.
1. В докладе рассматриваются «мотивы» изучения русского языка
казахстанцами и комплекс факторов, оказывающих на них влияние.
Вопрос о мотивации изучения русского языка за пределами России,
будучи непосредственно связанным с драматическими коллизиями в судьбе
русского языка на рубеже ХХ – ХХI веков, является достаточно острым. Как
отмечает исполнительный директор фонда «Русский мир» В.А. Никонов:
«Русский – это единственный из крупных языков, который не просто терял
свои позиции в мире на протяжении последних 20 лет, а терял их
стремительно»
1
.
Коммуникативная «мощность» русского языка, его высокая социальная
значимость и относительно гибкая языковая политика определяют интерес и
в целом позитивное отношение к его изучению в современном Казахстане.
Статус русского языка законодательно закреплен. Так, в статье 7
Конституции Республики Казахстан отмечается следующее: «…2. В
государственных организациях и органах местного самоуправления наравне
с казахским официально употребляется русский язык. 3. Государство
1
Вячеслав
Никонов
о
статусе
русского
языка
в
мире
//
http://www.russkiymir.ru/russkiymir/ru/publications/articles/article0763.html
6
заботится о создании условий для изучения и развития языков народа
Казахстана»
2
, см. также в статьи 4, 5, 6 Закона «О языках в Республике
Казахстан»
3
.
Однако
языковая
ситуация
в
Казахстане
характеризуется
сосуществованием и конкуренцией не только разных языков (казахского,
русского и других национальных языков, функционирующих в стране, а
также «глобального» английского языка), но и разных видов языковой
идеологии и языковой политики: «Языковая идеология и языковая политика
в Республике Казахстан включаются в общие процессы сосуществования и
некоторой поляризации различных идеологий, в них сплелись и
противоборствуют элементы вернакулизации, моноязычия, многоязычия и
интернационализации»
4
.
2. Специфика языковой ситуации, безусловно, отражается на мотивации
выбора и изучения русского языка жителями Казахстана.
Следует подчеркнуть, что изучающие русский язык в Казахстане не
являются однородной по своему составу группой. Причем, разграничение по
принципу языка обучения (например, русский / казахский) или оценке
русского языка как родного / неродного / иностранного не исчерпывает всего
«многообразия», характеризующего контингент изучающих русский язык в
нашей республике.
Можно говорить о наличии нескольких групп изучающих русский язык
в Казахстане. Разделение на группы осуществляется по нескольким
параметрам, среди которых особенно значимыми являются национальность,
гражданство, язык обучения, регион (область, город, село) проживания,
форма обучения (обучение в школе, вузе, посещение языковых курсов,
индивидуальные уроки).
На наш взгляд, представителями разных групп по-разному мотивируется
изучение русского языка. В самом деле, на вопрос: «Зачем надо изучать
русский язык?» – можно получить несколько ответов.
Итак, в настоящее время основной контингент изучающих русский язык
в Казахстане, по нашему мнению, распределяется по следующим, достаточно
крупным, группам (каждая из которых отнюдь не гомогенна):
1.
русские;
2.
казахи, родившиеся и проживающие в Казахстане;
3.
представители других национальностей;
4.
оралманы (казахи, вернувшиеся на историческую родину);
5.
иностранные граждане (имеются в виду граждане стран т.наз.
«дальнего зарубежья», изучающие русский язык как иностранный).
Предлагаем краткую характеристику каждой из выделенных групп
5
.
2
Конституция Республики Казахстан. Алматы, 1998.
3
Закон «О языках в Республике Казахстан». Закон Республики Казахстан от 11 июля 1997 г. № 151 – 1.
4
Сулейменова Э.Д. Языковые процессы и политика. – Алматы, 2011. – С. 48.
5
Более подробное описание групп, а также указание на некоторые проблемы методического характера
представлены в: Казкенова А.К., Никитина С.А. К вопросу о мотивации изучения русского языка в
7
1. Русские продолжают оставаться достаточно большой этнической
группой, составляя около четверти населения Казахстана
6
. Для
представителей 1-ой группы русский язык является родным (семейным)
языком и неразрывно связан с этническим самосознанием.
Представителями данной группы русский язык выбирается в
подавляющем большинстве случаев также в качестве языка обучения. Таким
образом, с русским языком связана вся / основная интеллектуальная и
духовная жизнь обучающегося.
2. Представители 2-ой группы в свою очередь могут быть разделены на
две подгруппы в зависимости от того, какой язык они выбирают в качестве
языка обучения: русский или казахский.
Общим для представителей обеих подгрупп является мотивация
изучения русского языка как языка межнационального общения, а также
языка,
обеспечивающего
широкий
спектр
познавательных
и
коммуникативных потребностей обучаемого.
Для казахов, обучающихся на русском языке, данный язык становится
также языком их мыслительной деятельности, что сближает их с
представителями 1-ой группы.
3. 3-ья группа изучающих русский язык может сближаться с двумя
вышеуказанными в зависимости от того, какой язык в том или ином случае
выбирается в качестве языка обучения (русский или казахский / родной).
Для представителей данной группы русский язык также служит
средством межнационального общения и источником разнообразной
информации. Нередко для представителей 3-ьей группы, обучающихся на
русском языке, он выполняет функции родного языка (особенно в тех
случаях, когда уровень владения родным языком не является достаточно
высоким).
Представителей 2-ой и 3-ьей групп отличает достаточно высокий
уровень мотивации изучения русского языка.
4. 4-ая группа изучающих русский язык объединяет «оралманов» –
казахов-репатриантов. С точки зрения обсуждаемого вопроса эта группа не
однородна: она включает в свой состав как казахов, приехавших в Казахстан
из стран-участниц СНГ, так и тех соотечественников, которые вернулись из
стран дальнего зарубежья. Соответственно, если для первых русский язык в
целом может быть оценен как «неродной», то для вторых – это однозначно
иностранный язык.
На наш взгляд, для этой группы изучающих русский язык характерна в
целом пониженная мотивация изучения русского языка. В данном случае
изучение русского языка (чужого языка на исторической родине!) нередко
Республике Казахстан // Основные приоритеты модернизации общества в свете Послания Президента РК
Н.А. Назарбаева народу Казахстана «Через кризис к обновлению и развитию»: Материалы Республиканской
научно-практической конференции. – Алматы, 2009. – С. 543 – 546.
6
23,3 % по данным Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года, см. сайт Агентства
РК по статистике: http://www.stat.kz/news/Pages/pr_04_02_10.aspx.
8
оценивается как вынужденная мера, необходимая лишь для более или менее
успешной адаптации к новым условиям.
5. Представители 5-ой группы отличаются друг от друга по возрасту,
роду деятельности, целям пребывания в Казахстане и целям изучения
русского языка. Тем не менее, владение языком для них так же, как для
многих представителей 4-ой группы, является жизненной необходимостью.
Русский язык рассматривается, прежде всего, в качестве средства
коммуникации,
как
повседневной,
бытовой,
так
и
деловой,
профессиональной. В большинстве случаев культурологический компонент
изучения русского языка с точки зрения иностранцев является хотя и
интересным, но не главным и не актуальным.
Как видим, при изучении русского языка на территории Казахстана
могут ставиться разные цели. По-разному оценивается представителями
данных групп и оптимальный уровень владения русским языком. Конечно,
разные потребности изучающих русский язык должны быть учтены в ходе
обучения.
3. Выбор языка в качестве средства коммуникации, его изучение всегда
связаны с долгосрочными перспективами. Так или иначе человек пытается
прогнозировать будущее того или иного языка с опорой на объективные
факты и субъективные оценки его возможностей в настоящем.
В условиях современной казахстанской действительности можно
выделить ряд факторов, оказывающих воздействие на мотивацию изучения
русского языка. Это воздействие может быть как позитивным, так и
негативным.
Так, к числу факторов, позитивно влияющих на выбор и дальнейшее
изучение русского языка, относятся следующие: законодательное
закрепление статуса русского языка в Казахстане; политическая и
экономическая интеграция Казахстана и России; культурное взаимодействие
двух стран; перспективы дальнейшего обучения и / или трудоустройства в
России; стремление приобщиться к русской литературе и культуре;
стремление расширить коммуникативные возможности, найти новые
информационные каналы; региональные и / или семейные языковые
традиции; интеграция в новую коммуникативную среду (в том числе
казахстанскую).
Перечисленные факторы обладают разной силой воздействия (к
сожалению, к группе не самых влиятельных факторов в настоящее время
относится «стремление приобщиться к русской литературе и культуре»).
Негативное воздействие на мотивацию изучения русского языка, в
частности, оказывают: националистические настроения как радикальное
проявление идеологии национального и языкового возрождения; усиление
конкуренции языков (например: русского и казахского, русского и
английского); эмиграция русскоязычного населения; неуверенность в
востребованности знания русского языка в будущем.
В результате действия этих факторов выбор осуществляется в пользу
другого языка (например, казахского).
9
Отметим, вышеперечисленные факторы в разной степени оказывают
влияние на разные группы изучающих русский язык в Казахстане.
4. Таким образом, при имеющемся разнообразии «мотивов» изучения
русского языка все же наиболее значимыми являются мотивы
коммуникативно-прагматические (эта тенденция для русского языка не
уникальна – в современном мире она стала ведущей). Русский язык
привлекателен, прежде всего, как мощный информационный ресурс,
необходимый для успешной коммуникации в разных социально и
профессионально значимых сферах.
Соответственно,
мотивация
изучения
русского
языка
может
регулироваться – поддерживаться и повышаться. На наш взгляд, выявление и
изучение факторов, влияющих на нее позитивно или негативно, позволит
выработать как политико-дипломатические, так и методические стратегии
для поддержания русскоязычного культурно-информационного пространства
за пределами России.
Түйін
Бұл мақалада
орыс
тілін үйрену уәждемесі және
оған әсер ететін негізгі факторлар қарастырылған.
Resume
In the article are examined a motivation of study of Russian language in
Kazakhstan and basic factors, influencing on it.
СРАВНИТЕЛЬНЫЙ АНАЛИЗ ПОСЛОВИЦ И ПОГОВОРОК НА
ОСНОВЕ АНГЛИЙСКОГО И КАЗАХСКОГО ЯЗЫКА
М.К.Абаева –
Кандидат филологических наук, доцент Казахского национального
педагогического университета имени Абая
(Казахстан, г. Алматы)
Сопоставительное исследование языковых явлений в области
фразеологии вызывает несомненный интерес, поскольку именно во
фразеологических единицах особенно ярко проявляется своеобразие быта и
культуры народа. Знания фразеологического состава языка позволяет
глубоко понять менталитет изучаемого языка.
Взаимодействие двух языков английского и казахского языка
притягательно и актуально в условиях расширения границ общения.
Носители разных языков наследуют наряду с национально-специфическими
концептами и универсальные концепты, благодаря которым возможны
общение и взаимопонимание между представителями сопоставляемых нами
лингвокультур.
Характерной особенностью пословиц и поговорок любого народа
является ее исконно национальное происхождение, несмотря на то, что ее
10
мотивационная база во многом универсальна, и в ней можно встретить
определенное количество фактов заимствования. Изначально изучение
пословиц и поговорок считалось прерогативой историков и этнографов, при
этом языковые материалы играли второстепенную роль, служили
дополнительными аргументами детерминации принадлежности тех или иных
названий измерений конкретному народу или культуре.
Подавляющее же большинство пословиц и поговорок любого народа
может быть компаративно сопоставимо с паремиями других народов лишь на
основе семантики выражаемых отношений, не подтверждаемой сходными
образами.
Вышеизложенное дает полное основание утверждать, что народная
мудрость как источник самобытности национальных культур и древнейший
пласт любого языка, несомненно вызывает научно-исследовательский
интерес.
Выявление общего и специфического в пословицах и поговорках на
материале казахского и английского языков и теоретического осмысления их
в аспекте проблемы взаимосвязи языка и культуры будет способствовать
более глубокому пониманию национального мировосприятия, отраженного в
языковой картине мира.
Как известно, пословица и поговорка являются единицами
паремиологии (от греч. паремия «нравоучительное изречение»). Несмотря на
достаточную изученность единиц паремиологии в лингвистике, их описание
остается актуальным, так как на современном этапе развития науки
наблюдаются
попытки
рассмотрения
пословиц
и
поговорок
с
лингвокультурологических позиций как стереотипов народного сознания.
Такое изучение паремии позволяет глубже и точнее отразить ее
содержательный аспект, проследить источники, вскрыть мотивировку,
рассмотреть вопрос о фоновых знаниях. Лингвокультурологический анализ
пословиц и поговорок направлен на выявление национально - культурной
специфики. Как языковые знаки пословицы и поговорки рассматриваются в
лингвокультурологии в качестве одной из форм фиксации культурно
значимых явлений.
Так В.А. Маслова пишет «Традиционно пословицы и поговорки
изучались в фольклористике как жанровые тексты. Их изучение в
лингвистике только начинается», при этом, однако, она подчеркивает, что
«должны изучаться лишь те половицы и поговорки, происхождение и
функционирование которых неразрывно связано с историей конкретного
народа или этноса, его культурой, бытом, моралью и т.д.»[1, 43].
Конденсируя народный опыт, пословицы ориентированы своим
содержанием почти исключительно на человека - черты его характера,
поступки, отношения в семье, коллективе, обществе и т.п.
Анализируя картину мира создаваемую пословицами и поговорками, в
качестве основного признака можно назвать антропоцентричность.
Конденсируя народный опыт, пословицы ориентированы своим содержанием
11
почти исключительно на человека - черты его характера, поступки,
отношения в семье, коллективе, обществе и т.п.
Таким образом, можно сделать вывод, что комплексное изучение
пословиц и поговорок как объекта лингвистического исследования является
актуальным. В языковом сознании носителей языка пословицы и поговорки
играют большую роль, так как позволяют проникнуть в национально -
культурные особенности языковой картины мира нации. Интерес
представляет собой высказывание Сабитовой З.К., которая раскрывает
широту и всеохватность пословиц и поговорок: «Мир слов -многообразен,
интересен, увлекателен и еще до конца неразгадан: он так же неисчерпаем
как
космос,
вселенная.
Неоднократно
подчеркивалось,
глубина,
всеохватность, емкость, объемность, максимальная наполненность смыслом,
одухотворенность, насыщенность идеей, созидательная, животворящая сила,
огромная сила его воздействия на человека.»[2].
Подавляющая часть всего арсенала художественно-выразительных
средств казахского языка приходится на фразеологию. Богатство его
фразеологии определяется не только объемом, но и многоплановостью ее
содержания и разнообразием структурно – семантических типов. Это
объясняется тем, что фразеология, как и другие средства языка, - продукт его
длительного исторического развития. Она отражает не только современные,
но и архаичные понятия, дошедшие до наших дней как отголоски и реликты
далекого прошлого казахского народа.
Фразеологические единицы есть в каждом языке, они связаны с
культурными традициями и обычаями народа, с его историей.
Пословицы как английского, так и казахского языка ярко отражают
культуру и концептуализацию мира. В связи с этим рассмотрим процесс
концептуализации в пословицах казахского и английского языках на
материале зоонимов.
Концепты зоонимов соотносятся с концептами мира физического
на основе сравнения первых со вторым. Такое соответствие
квалифицируется
как
признак
концепта.
Признак
концепта
представляется общим основанием, по которому соотносятся некоторые
несхожие явления. Выявление всех возможных признаков, которые
могут быть объединены по общей для них видовой или родовой
ассоциативной характеристике, помогает реконструировать структуру
концепта.
Известно, что одной из характерных черт фразеологии является ее
антропологическая ориентированость, заключающаяся в том, что
референцией фразеологии является главным образом человек, его
качества,
действия,
деятельность,
межличностные
отношения,
социальные, психологические, умственные, физические и т.д.
особенности.
Признаки животных, птиц и насекомых составляют зооморфный
код, что является объектом нашего исследования.
Рассмотрим ведущие фреймы зооморфного кода.
12
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

text:
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1.
Ш.С.Ниятова. Махамбеттің тілдік тұлғасы. Фил.ғ.к. ғылыми дәрежесін
алу үшін дайындалған диссертация. Алматы, 2006.
2.
Т. Кун.
Структура научных революций. М., 2009, 310 с.
88
3.
Сұлтан Ж.И. Тілтанымдағы антропологиялық парадигманың Қ.Жұбанов
мұраларындағы көрінісі. Фил.ғ.к. ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған
диссертация. Алматы, 2007.
4.
Ю.Н. Караулов. Русский язык и языковая личность. М.: Издательство
ЛКИ, 2010, 264 с.
5.
Виноградов В.В. О языке художественной прозы. Москва, 1980.
6.
А. Ислам. Ұлттық мәдениет контексіндегі дүниенің тілдік суреті.
Фил.ғ.к. ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация. Алматы,
2003ж.
7.
Р.С. Сыздық. Абай және қазақтың ұлттық әдеби тілі. Алматы: Арыс,
2004, 616 б.
8.
М. Шаханов Эверестке шығу. Алматы: Атамұра, 2003ж.
Резюме
В статье рассматривается языковая личность поэта М. Шаханова.
Summary
The article considers the linguistic identity of the poet M.Shakhanov.
89
ЖАРАТЫЛЫСТАНУ ҒЫЛЫМДАРЫ МӘСЕЛЕСІ
ВОПРОСЫ ЕСТЕСТВЕННЫХ НАУК
УДК 513/513.882
ВЫВОД ДИСКРЕТНОГО АНАЛОГА СОПРЯЖЕННОГО
ОПЕРАТОРА ДЛЯ ОБРАТНОЙ ЗАДАЧИ АКУСТИКИ
Г.А.Тюлепбердинова – к.ф.-м.н., ст.преподаватель КазНПУ им. Абая
(Алматы, Казахстан)
Аңдатпа. Бұл мақалада акустиканың кері есебі үшін түйіндес
оператордың дискретті аналогы алынды.
Кілт сөздер: акустика, аналог, дискретті.
Аbstrakt. In article the discrete analog of the interfaced operator for the
return problem of acoustics is considered.
Keywords: acoustic, analog, discrete.
Аннотация. В статье дискретный аналог сопряженного оператора для
обратной задачи акустики считается.
Ключевые слова: акустика, аналог, дискретный.
Рассматриваем систему интегральных уравнений в операторном виде [1]
,
:
Bq
q
Aq
,
)
,
,
(
)
,
(
3
2
1
T
q
q
q
t
x
q
),
,
(
)
,
(
1
t
x
u
t
x
q
x
,
)
(
1
)
(
2
x
s
x
q
.
)
(
)
(
2
)
(
3
x
s
x
s
x
q
,
)
,
,
(
)
,
(
3
2
1
T
f
f
f
t
x
f
,
2
)
(
)
(
)
,
(
1
x
t
g
x
t
g
t
x
f
,
1
2
f
,
)
2
(
2
)
(
3
x
g
x
f
,
)
,
,
(
3
2
1
T
q
B
q
B
q
B
Bq
,
)
,
(
)
,
(
)
(
2
1
0
1
1
3
1
d
x
t
q
x
t
q
q
q
B
x
90
,
)
(
)
(
2
1
0
2
3
2
d
q
q
q
B
x
,
)
2
(
)
2
(
2
4
4
2
3
q
B
q
B
x
g
q
B
q
B
.
)
2
,
(
)
(
0
1
3
4
d
x
q
q
q
B
x
Выписываем производную Фреше к оператору A , сопряженный к нему
*
q
A
[2].
Дискретный аналог производной Фреше [2]:
),
(
2
)
(
,
0
)
(
'
1
1
1
1
,
1
1
,
0
k
k
k
k
r
l
r
l
h
q
q
B
q
q
B
(1)
)
(
2
)
(
,
1
1
k
i
i
k
i
i
k
r
l
r
l
h
q
q
B
,
2
1
1
1
j
i
k
j
j
j
i
k
j
j
j
i
k
j
j
j
i
k
j
j
i
j
r
l
r
l
r
l
r
l
,
2
,
,
2
i
N
i
k
N
i
(2)
N
i
нечетное
i
p
p
l
p
p
l
h
четное
i
p
p
l
p
p
l
h
q
q
B
i
j
j
j
j
j
j
j
i
j
j
j
j
j
j
j
i
,
2
,
,
)
(
)
(
2
,
,
)
(
)
(
2
)
(
2
/
)
1
(
1
1
2
1
2
2
1
2
1
2
2
2
/
1
2
2
2
1
2
2
2
2
1
2
2
(3)
,
1
,
0
,
0
)
(
2
i
q
q
B
i
,
2
)
(
3
1
1
1
1
3
1
1
1
1
0
0
3
r
r
l
r
r
l
p
h
q
q
B
,
2
)
(
3
1
1
1
1
3
1
1
1
1
1
1
3
r
r
l
r
r
l
p
h
q
q
B
91
,
,
)
(
)
(
4
)
(
2
)
(
2
2
[
)]
(
2
[
)]
(
2
2
[
)
(
)
(
2
,
1
,
2
,
,
)
(
)
(
4
)
(
)
(
2
2
[
)]
(
2
[
)]
(
2
2
[
)
(
)
(
2
)
(
1
2
1
2
2
1
2
1
2
2
2
/
)
1
(
1
2
2
2
2
2
2
2
2
1
1
1
2
1
2
2
2
/
)
1
(
1
1
2
2
1
1
1
2
1
2
2
2
)
1
(
1
1
2
1
2
2
2
2
2
1
2
2
2
2
1
2
2
/
1
2
2
2
2
2
2
2
2
1
1
2
2
2
1
2
2
/
1
0
1
2
1
1
2
2
2
1
2
2
1
2
2
2
1
2
3
нечетное
i
p
p
l
p
p
l
g
g
r
r
l
h
r
r
l
h
r
l
r
l
h
p
p
l
h
p
r
r
l
h
r
l
h
p
p
l
p
p
l
h
N
i
четное
i
p
p
l
p
p
l
g
g
r
r
l
r
r
l
h
r
l
r
l
h
p
p
l
h
p
r
r
l
h
r
l
h
p
p
l
p
p
l
h
q
q
B
j
j
j
j
j
j
i
j
i
i
i
i
i
i
j
i
i
i
i
j
j
i
j
j
j
i
j
j
i
j
j
j
j
i
j
i
i
i
i
i
j
i
j
j
i
j
j
j
j
i
j
j
j
j
j
j
j
j
j
j
i
j
i
i
i
i
i
i
j
i
i
i
i
j
j
i
j
j
j
i
j
j
i
j
j
j
j
i
j
i
i
i
i
i
j
i
j
j
i
j
j
j
j
i
j
j
j
j
i
.
,
)
(
)
(
)
(
4
3
4
4
3
)
(
2
3
)
(
2
3
2
)
(
2
,
,
)
(
)
(
)
(
4
3
4
4
3
)
(
2
3
)
(
2
3
2
)
(
2
)
(
1
2
1
2
2
2
)
1
(
1
1
2
1
2
2
2
1
2
2
1
1
1
1
1
2
4
2
2
2
2
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
2
2
2
1
1
2
1
2
2
2
/
)
1
(
1
1
2
2
2
1
2
2
1
2
2
2
1
2
2
1
2
2
1
1
1
1
1
2
4
2
2
2
2
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
2
2
2
1
2
2
2
1
2
2
/
1
0
3
нечетное
N
p
p
l
p
p
l
r
l
h
r
r
l
h
g
g
g
r
r
l
h
r
r
l
h
r
l
r
l
h
p
p
l
h
p
четное
N
p
p
l
p
p
l
r
l
h
r
r
l
h
g
g
g
r
r
l
h
r
r
l
h
r
l
r
l
h
p
p
l
h
p
q
q
B
j
j
j
N
j
j
j
j
N
j
j
N
j
j
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
j
N
j
j
j
N
j
j
N
j
j
j
j
N
j
j
j
j
N
j
j
j
j
N
j
j
N
j
j
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
j
N
j
j
j
N
j
j
N
j
j
j
j
N
j
N
(4)
Введем на нашей сетке
i
N
i
k
N
i
kh
ih
h
2
,
,
,
0
)
,
(
скалярное
произведение следующим образом [3]:
92
N
i
i
i
h
v
y
h
v
y
0
,
,
N
i
i
N
i
k
k
i
k
i
h
v
y
h
v
y
0
2
2
.
,
Тогда
h
k
i
k
i
h
k
i
k
i
q
q
B
q
q
q
q
B
,
*
'
,
,
,
'
,
,
)
(
h
i
i
h
i
i
h
k
i
k
i
l
q
q
B
p
q
q
B
r
q
q
B
,
)
(
,
)
(
,
)
(
'
3
'
2
,
,
'
1
.
,
,
*
'
3
,
*
'
2
,
*
'
1
h
i
i
h
i
i
h
k
i
k
i
q
q
B
l
q
q
B
p
q
q
B
r
(5)
Лемма 2.2. Для дискретного аналога производной Фреше B'(q)
q, опреде-
ляемой (1) – (4), можно выписать сопряженный оператор:
N
i
o
o
i
i
l
p
l
p
l
r
l
h
q
q
B
1
1
1
1
1
1
,
1
*
'
1
),
(
2
1
2
1
1
2
1
2
1
1
1
1
2
2
2
1
3
,
1
*
'
1
)),
(
2
(
2
)
(
2
1
2
2
N
i
o
o
o
o
i
i
i
p
p
l
h
p
l
l
l
p
l
p
l
r
l
h
r
l
h
q
q
B
,
3
2
,
5
2
2
2
2
1
1
2
1
2
,
2
1
1
1
1
1
1
,
1
*
'
1
2
1
k
i
k
N
i
k
i
k
i
i
k
i
k
N
k
F
l
l
r
l
h
r
l
h
q
q
B
k
N
i
N
i
i
i
i
i
j
j
i
i
N
N
i
N
i
N
F
l
l
r
l
h
q
q
B
F
l
l
r
l
h
q
q
B
1
1
,
*
'
1
1
2
1
1
2
,
1
*
'
1
2
1
2
,
2
2
1
1
1
2
2
1
1
2
,
*
'
1
,
2
1
2
2
2
N
i
i
i
i
i
i
i
i
j
j
i
i
i
i
i
F
l
l
F
l
l
r
l
h
r
l
h
q
q
B
N
i
j
N
N
i
j
N
j
i
N
i
F
l
l
r
l
h
q
q
B
,
2
2
2
1
2
,
*
'
1
2
2
2
1
1
,
*
'
1
,
2
2
1
2
2
i
k
i
j
i
k
i
k
N
i
j
i
i
j
k
j
i
i
j
k
j
k
i
F
l
l
r
l
r
l
h
q
q
B
i
k
,
2
2
,
4
,
2
,
2
i
N
i
k
N
i
,
2
3
2
1
2
2
1
1
1
1
1
1
1
,
1
*
'
1
N
N
N
N
N
N
N
N
N
k
N
N
k
N
F
l
l
F
l
l
r
l
h
r
l
h
q
q
B
,
1
,
1
N
N
k
.
2
,
*
'
1
N
N
N
N
N
r
l
h
q
q
B
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Доказательство - С. А. Жиренов Бас редактордың орынбасары

text:
Доказательство. Рассмотрим первое слагаемое в (5):
k
i
k
i
N
i
i
N
i
k
h
k
i
k
i
r
q
q
B
h
r
q
q
B
,
0
'
1
2
2
2
,
'
1
)
(
,
)
(
k
i
N
i
k
i
i
N
i
k
k
k
N
k
r
q
q
B
h
r
q
q
B
h
2
,
'
1
2
2
2
1
,
1
'
1
1
2
1
2
2
)
(
)
(
))
(
2
(
1
1
2
1
2
2
k
i
i
k
i
i
k
N
k
r
l
r
l
h
r
h
93
N
i
i
N
i
k
k
i
i
k
i
i
k
i
r
l
r
l
h
r
h
2
2
,
2
2
)
(
2
(
1
1
2
i
j
j
i
k
j
j
j
i
k
j
j
j
i
k
j
j
j
i
k
j
j
r
l
r
l
r
l
r
l
h
1
2
1
1
1
2
1
2
1
2
1
1
1
2
3
1
2
2
N
k
k
k
N
k
k
k
r
l
h
r
h
r
r
h
l
N
i
i
N
i
k
N
i
k
k
i
k
i
N
i
k
i
i
k
i
r
r
h
l
h
r
l
h
r
h
2
2
1
2
2
2
2
2
2
)
2
(
)
2
(
1
1
1
2
2
2
)
(
2
N
j
N
j
i
j
i
k
j
j
i
k
j
k
i
i
N
i
k
j
r
r
r
h
l
h
1
1
2
2
2
/
)
(
1
2
2
2
N
j
j
N
j
s
j
s
j
i
j
i
s
i
j
s
j
r
l
h
r
h
.
2
1
1
2
2
2
/
)
(
1
2
2
N
j
j
N
j
s
j
s
N
j
i
j
i
s
i
j
s
j
r
l
h
r
h
Рассмотрим второе слагаемое в (5)
2
/
1
2
2
2
1
2
2
2
2
1
2
2
2
2
'
2
0
'
2
'
2
)
(
)
(
2
)
(
)
(
,
)
(
2
i
j
j
j
j
j
j
j
i
N
i
N
i
i
i
N
i
i
i
h
i
i
p
p
l
p
p
l
p
h
p
q
q
B
h
p
q
q
B
h
p
q
q
B
N
m
i
i
m
m
N
m
i
N
m
i
m
m
m
N
m
i
j
j
j
j
j
j
j
N
i
i
p
l
h
p
h
p
p
p
h
l
h
p
p
l
p
p
l
p
h
2
2
1
2
0
2
1
2
1
1
1
2
2
/
)
1
(
1
1
2
1
2
2
1
2
1
2
2
3
2
2
2
)
(
2
)
(
)
(
2
i
N
m
i
m
m
m
N
m
i
N
m
i
m
m
N
m
p
p
p
h
l
h
p
l
h
p
h
1
2
1
1
1
2
2
2
1
2
2
)
(
2
2
i
N
m
i
m
m
N
m
i
N
m
i
m
m
N
m
p
l
h
p
h
p
l
h
p
h
2
1
3
2
2
2
1
2
1
2
2
2
1
1
1
1
1
)
(
2
N
m
N
m
i
i
m
m
m
p
p
p
h
l
h
.
2
2
1
2
2
0
2
1
N
m
i
i
m
N
m
m
N
m
N
m
i
i
m
m
p
l
h
p
h
p
l
h
p
h
Рассмотрим третье слагаемое в (5):
1
2
'
3
1
3
1
1
1
1
3
1
1
1
1
1
2
3
1
1
1
1
3
1
1
1
1
0
0
0
'
3
'
3
)
(
)
(
)
(
(
2
))
(
)
(
(
2
)
(
,
)
(
N
i
i
i
N
i
i
i
h
i
i
l
q
q
B
h
l
r
r
l
r
r
l
p
h
r
r
l
r
r
l
l
h
hp
l
q
q
B
h
l
q
q
B
94
1
1
1
2
3
1
1
1
3
1
1
1
1
1
2
1
'
3
2
)
(
)
(
2
)
(
l
l
p
h
r
r
r
r
l
p
h
l
q
q
B
l
h
N
N
)
(
2
1
1
1
1
2
2
1
2
m
m
m
i
i
N
m
i
N
m
p
p
l
h
l
D
h
i
m
m
N
m
i
N
m
i
m
m
N
m
i
N
m
D
l
l
p
h
D
l
l
p
h
i
i
1
1
2
1
2
2
2
1
1
2
2
3
0
2
2
2
2
2
1
2
2
2
2
2
2
2
1
1
2
1
2
2
2
N
j
j
s
j
s
j
j
N
j
s
j
i
j
i
i
N
j
i
N
j
j
j
s
l
C
l
r
h
r
l
hC
l
h
1
2
2
1
2
2
2
1
2
2
2
)
(
2
2
N
i
i
i
i
i
N
i
i
i
i
i
i
i
i
N
i
i
i
i
i
i
i
l
C
hl
r
h
r
r
l
hC
l
h
l
C
hl
r
h
)
(
2
1
1
1
1
2
2
2
2
m
m
m
i
N
m
i
N
m
p
p
l
h
l
D
h
i
i
m
m
N
m
i
N
m
i
m
m
N
m
i
N
m
D
l
l
p
h
D
l
l
p
h
i
i
1
1
2
1
3
2
2
1
1
2
2
3
1
2
2
2
2
2
2
2
2
2
2
2
1
2
2
2
1
1
2
2
1
2
2
j
s
l
E
l
r
h
r
l
hE
l
h
j
s
j
s
j
j
N
j
s
N
j
j
i
j
i
i
N
j
i
N
j
j
1
3
2
1
3
2
2
1
3
2
2
)
(
2
2
N
i
i
i
i
i
i
N
i
i
i
i
i
i
i
i
N
i
i
i
i
i
i
l
E
hl
r
h
r
r
l
hE
l
h
l
E
hl
r
h
2
1
2
2
2
2
N
j
j
N
N
j
N
j
j
N
j
N
N
j
hl
K
l
r
r
K
l
l
h
)
(
2
3
)
(
2
3
1
1
1
1
1
2
1
1
1
1
1
2
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
r
r
K
l
l
h
r
r
K
l
l
h
N
N
m
m
N
N
m
N
N
m
m
m
N
N
m
l
H
l
p
h
l
H
p
p
l
h
1
2
)
(
2
1
1
1
)
(
1
2
)
(
.
1
)
(
2
2
N
N
m
m
N
N
m
l
H
l
p
h
Собирая слагаемые при
,
i
p
, получим выражения для
:
*
]
[
,
'
1
j
i
q
q
B
95
),
(
2
1
2
]
[
1
1
0
0
1
1
1
1
,
1
*
'
1
l
p
l
p
l
r
l
h
q
q
B
i
i
N
i
)),
(
2
(
2
)
(
2
1
2
2
]
[
2
0
1
0
2
1
1
1
0
0
1
2
1
1
1
2
2
1
3
,
1
*
'
1
p
p
l
h
p
l
l
l
p
l
p
l
r
l
h
r
l
h
q
q
B
i
i
N
i
,
3
2
,
5
,
2
2
2
]
[
2
1
2
1
1
1
2
1
2
1
1
2
1
1
1
,
1
*
'
1
N
k
F
l
l
r
l
h
r
l
h
q
q
B
k
k
i
k
k
N
i
i
k
i
k
i
k
i
i
i
i
j
j
N
i
j
i
i
i
N
N
i
N
i
N
i
N
F
l
l
r
l
h
q
q
B
F
l
l
r
l
h
q
q
B
2
1
2
]
[
,
2
2
]
[
,
*
'
1
1
2
1
1
1
2
,
1
*
'
1
,
2
1
2
2
2
]
[
1
1
1
2
1
1
1
1
2
,
*
'
1
i
i
i
i
i
j
j
N
i
j
i
i
i
i
i
F
l
l
F
l
l
r
l
h
r
l
h
q
q
B
,
2
2
]
[
1
2
1
2
,
*
'
1
N
N
j
N
j
N
i
j
i
N
i
F
l
l
r
l
h
q
q
B
i
j
k
j
k
N
i
j
i
i
j
k
j
k
i
j
k
i
r
l
h
r
l
h
q
q
B
2
1
1
2
1
1
,
*
'
1
2
2
]
[
,
2
2
,
4
,
2
,
2
,
2
1
2
1
1
i
N
i
k
N
i
F
l
l
k
k
1
1
1
1
1
1
,
1
*
'
1
2
1
2
2
]
[
N
N
N
N
N
N
k
N
N
k
N
F
l
l
r
l
h
r
l
h
q
q
B
],
1
,
1
[
,
2
3
1
N
N
k
F
l
l
N
N
N
.
2
]
[
,
*
'
1
N
N
N
N
N
r
l
h
q
q
B
Собирая слагаемые при
,
i
p
получим выражения для
:
]
[
*
'
2
i
q
q
B
,
2
2
]
[
1
1
2
1
2
1
0
*
'
2
N
N
i
i
N
i
i
N
i
l
H
l
l
D
l
h
p
l
h
q
q
B
,
2
2
]
[
2
1
3
2
3
2
1
*
'
2
N
N
i
i
N
i
i
N
i
l
H
l
l
D
l
h
p
l
h
q
q
B
96
,
2
)
(
2
)
(
)
(
2
]
[
1
2
1
1
1
*
'
2
N
N
N
j
j
j
N
i
j
i
i
i
i
i
i
i
l
H
p
h
l
D
p
h
l
l
l
D
p
l
h
q
q
B
,
3
,
2
N
i
),
2
)(
(
)
(
2
]
[
3
1
1
2
3
2
*
'
2
N
N
N
N
N
i
i
i
N
N
N
N
l
H
p
h
l
l
l
D
p
l
h
q
q
B
,
2
)
(
2
]
[
1
1
1
2
1
*
'
2
N
N
N
N
N
N
N
N
l
H
p
h
l
D
p
h
l
q
q
B
.
2
]
[
1
*
'
2
N
N
N
N
N
l
H
p
h
l
q
q
B
Собирая слагаемые при
,
i
l
получим выражения для
:
]
[
*
'
3
i
q
q
B
,
0
]
[
0
*
'
3
q
q
B
1
1
1
1
1
2
2
2
2
2
*
3
1
2
1
2
1
1
2
1
3
1
1
1
1
1
0
0
1
2
2
0
2
1
1
1
1
2
2
1
1
1
2
1
2
1
*
'
3
2
2
2
2
,
2
2
2
2
2
2
2
]
[
N
i
j
N
N
N
j
j
j
i
i
N
i
j
j
N
j
k
i
j
k
i
i
j
k
i
k
j
k
i
k
i
i
N
i
k
i
N
i
N
N
N
i
i
i
N
j
N
N
N
j
j
j
N
i
i
k
i
k
i
N
i
k
k
i
k
k
N
k
l
H
p
h
l
D
p
h
p
p
r
r
r
h
r
r
h
q
q
B
r
F
l
h
r
F
l
h
r
r
l
p
l
p
h
l
H
p
h
l
D
p
h
p
p
r
r
r
h
r
r
h
q
q
B
.
2
,
3
2
2
2
,
2
,
2
,
2
2
2
2
*
3
1
1
1
1
1
1
2
1
1
1
1
2
2
1
*
3
1
1
2
2
2
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
N
k
N
k
N
N
N
k
N
N
i
j
i
N
i
N
N
i
j
i
j
j
i
i
i
i
i
i
r
r
h
q
q
B
r
r
F
l
F
l
r
h
h
l
H
p
h
p
p
r
r
h
q
q
B
N
i
r
F
l
h
r
F
l
h
r
r
F
l
h
Лемма доказана. В итоге получили дискретный аналог сопряженного
оператора для обратной задачи акустики.
Достарыңызбен бөлісу: |