title: Программалық жабдықтау - Сайтты насихаттау. Сайтты құру Сайтты насихаттау

text:
Екінші үлкен топқа WYSIWYG (ағылшын тілінен “what you see is what you get” - не көрсең соны аласың) редакторлері кіреді. Бұл бағдарламаларды тағы да визуалды редакторлар деп те айтады. Осындай программалар графикалық интерфейске ие. Бұл программалардың бастапқы мақсаты дизайнерді HTML тегтерінен босату болып табылады. Қазіргі замандағы визуалді HTML-редакторлар дизайнерді көптеген әрекеттерден босатады. Осындай артықшылықтарына қарамастан кемшілігі бар – олар таза HTML кодын жасамайды, оған артық тегтерді қосады. Көріп отырсыздар, WYSIWYG редакторларды қолдану HTML тегтерін қолмен жазудан құтқармайды, демек, Web-сайттарын жасау үшін HTML тілінің кем дегенде негізін білу керек.
Сайт-визитка
Сіздің мекемеге сайт керек, және Сіз аз қаржы салумен сапалы өнім алғыңыз келеді. Сайт-визитка жасау барлық осы мәселелерді шешеді. Сайт-визитка дегеніміз бірегейлі дизайнды және жеңілдетілген көлемі 1-5 бетті структурасы бар сайт.
Сайт-визитка жасау дегеніміз дизайн жасау және бір-бес беттен тұратын интернет ресурсының бағдарламалық бөлігі. Осы типті сайттарда мекеменің жұмысы және байланыс деректері туралы керекті ақпараттар орналасқан. Әдетте оған бірнеше пунктер енеді, олардың ішінде сайтты мәтінмен толтыру, дизайнды жасау, домнендік атауларды беру.
Корпоративтік сайт
Корпоративтік сайт компанияның атағын жасау инструментінің маңызды біреуі болып саналады. Сайт компания туралы, жұмыс сферасы туралы, ұсынылған тауарлар және қызметтер туралы толық ақпараттар беруі керек, Сапалы дайындалған корпоративтік сайт жақсы жарнама алаңы түрінде қолданушылардың және серіктердің көңіліне сенімді, зор, серпінді өсіп келе жатқан компанияның бейнесін оятады. Бұдан басқа ол тауарлар және қызмет тұтынушылармен кері байланыс жасау үшін орталық алаң бола алады. Корпоративтік сайтты жасау Сіздің бизнесіңіздің жетілуін жақсартады, осыған орай пайданы көтереді.
Интернет-дүкен
Интернет-дүкен — бизнесті табысты жүргізу үшін жоғары нәтижелі және азшығынды инструмент. Жай дүкеннен айырмашылығы интернет–дүкен сөткесіне 24 сағат ашық, аптасына 7 күн жұмыс істейтін,жер шарының қандай нүктесінде болса да қолданушының қолы жететін және ғимаратқа жалдамалық қаржы шығынын келтірмейтін, персоналды аз мөлшерде қолданатын дүкен.
Интернет-дүкен аз бағаны және жоғары нәтижені бірлестіреді: интернет-дүкенді құру копанияға тауарлар мен қызмет көрсету нарығында өзінің позициясын жеңіп алуға және ұстауға көмектеседі, клиенттік базаны көбейтеді, брендтің мәлімділігін жоғарлатады. Басқа сөзбен айтқанда, интернет-дүкенді құру иеленушілерге анық пайда әкеледі


title: CMS Сайтты басқару жүйелері

text:
Ucoz шартты тегін сайт жасау конструкторы – сайтты бағдарламау білмейтін адамдар үшін ең ыңғайлы жүйе. Бұл жүйені шартты тегін деп атау себебіміз – тегін қолданыстағы сайттар беттерінде жарнамалардың қолданушыларға іздеген ақпараттарын алуға бөгет жасауы. Дегенмен, Ucoz бүгінгі таңда әлемдегі сайт жасау конструктарлары арасында жоғары орында тұр.
Ucoz-ды ББМ тегін қолдана алады!
Бар болғаны білім беру мекемелері домендік атау сатып алып немесе 3 деңгейдегі домендік атауды Ucoz жүйесіне тіркеу.
banner@ucoz.net электронды поштасына суреттегідей хат толтырып жібереміз.
Әлемдегі ең үздік CMS —WordPress
Әлемде миллиондаған адамадар сайт жасағанда ең үздік, ең тиімді CMS —WordPress-ті қолданады. Себебі WordPress дүние жүзіндегі ең көп тараған әрі қолданыста аса жеңіл CMS болып табылады. Сондықтан болар, бұл басқару жүйесін, Жаһандық деңгейдегі – New York Times, Adidas, BMW, Unliver, Toyota, Kodak, British Petrol… тәрізді мега-корпорациялар қолданды.
CMS – дегеніміз сайтты өздігімен басқаратың жүйе. Яғни CMS-тің көмегімен сіз өз сайтынызға – жаңа беттерді, суреттерді, тіпті видео және аудио файлдарды да қоса аласыз.
1. Жылдамдық
Бұл жүйе өте ыңғайлы және кез келген HTML тілін білмейтін адам да сайт жасай алады. Сайт жасаудың бірнеше сатылары бар: Вордпрессті компьютерге жүктеу => Ворпрессті денвер жүйесіне орнату (егер хостингіңіз болса, хостингке орнату) => Сайтты іске қосу. "
CMS WordPress-тің көмегімен сайтқа жаңа бетті қосу жолын көрсетейік:
1. CMS-тің ішкі басқару панелі сайт_аты.kz/wp-login.php адресі бойынша орналасады, мысалы менің сайтымның басқару жүйесінің адресі менің-сайтым.kz/wp-login.
Осы сілтеме бойынша өтсеңіз сіз CMS-тің ішкі панеліне кіру терезін көресіз.
2. CMS-ке кіру үшін- логин мен парольді білу кажет, бұл мәліметті тек сайт администраторы білуі ғана кажет.
3. Логин мен парольді осы терезенің жолдарына еңгізіп «войти» пернесін бассаңыз CMS-тің ішкі админ панелі ашылады.
CMS-тің ішкі админ панелі
4. Админ панелінің сол жағында орналасқам «страницы» пернесін бассаныз, мынандай терезе ашылады:
Суретте көрсетілген «добавить новую» пернесін бассаныз мынандай терезе ашылады:
“Сюда пишите название страницы” жолына беттін атын ал “Сюда пишите ваш текст” деген аланшаға беттін текстің жазыныз.
Кейін осы терезенің оң жағында орналасқан «опубликовать» пернесін басыныз (бұл перне осы суретке сыймады).
Сонымен бетті жасап болдық!
Көріп тұрғанымыздай CMS-тің көмегімен сайтты толтырудың еш қиындығы жоқ.
Ескерту: Тексті толтырумен CMS WordPress-тің функционалы шектелмейді, текстен басқа сіз суреттерді, сілтемелерді қоса аласыз. Бұны “Загрузить/вставить” пернесінің көмегімен жасай аласыз.
CMS Wordpress арқылы сайт жасау қиын емес.
Қорытындылай айта келер болсақ, CMS Worpdress дегеніміз - PHP тілінде жазылған, мәліметтер базасы MySQL, сайтты ашық түрде өңдеуге болатын сайтты басқару жүйесі.
Денвер жүйесі - PHP тілін іске қосатын, өзіндік мәліметтер базасы бар жүйе. Осы жүйемен сіз өзіңіздің Вордпресстегі сайтыңызды хостинг пен доменді сатып алмай-ақ өз компьютеріңізде іске қоса аласыз.
Вордпрессті келесі сілтеме арқылы өз компьютеріңізге жүктеңіз: http://ru.wordpress.org/wordpress-3.7.1-ru_RU.zip


title: НТМL тілінің негіздері - Сайтты насихаттау. Сайтты құру Сайтты насихаттау

text:
Интернеттің қазіргі дамуы 90- жылдар басында копьютерлер арасында мәлімет алмасудың жаңа хаттамасы пайда болғаннан кейін басталды. Бұл хаттама НТТР (Hyper Text Transfer Protocol - гиппермәтінді тасымалдау хаттамасы) деп аталған болатын. Осы хаттамамен қатар НТТР серверлерінің кеңейтілген желілері болып табылатын Интернет арқылы файлдар тасымалдай алатын World Wide Web қызмет бабы пайда болды.
Бұл файлдардың басым көпшілігі Web- парақтар түрінде HTML (Hyper Text Markup Language- гиппермәтінді белгілеу түрі) тілінде жазылған арнаулы файлдар түрінде болады. Осы файлдарды НТТР сервердерінде орналастыру жолымен Web- парақтар қалың көпшілік пайдаланатындай түрде интернетте жарияланады. Web- парақтар мазмұны әртүрлі бола береді және олар әртүрлі тақырыптарды қамтиды, бірақ олардың бәрінің де негізгі жариялану яғни жазылу тілі HTML болып табылады. Осындай HTML құжаттарының бәрініңде файл аттарының кеңейтілуі HTM немесе HTML болуы тиіс.
HTML тілі World Wide Web қызмет бабымен дами отырып, Web- парақтарының ең жақсы деген мүмкіндіктерін жүзеге асырып, оны кең пайдалану жолдарымен толықтырылып отырылады. Ол World Wide Web жүйесінің негізі оның өте кең тарауына себепші болады. World Wide Web қазақ тіліне кеңейтілген бүкіләлемдік өрнек болып аударылады. HTML тілінің мағынасы мен атқаратын қызметін оның атынан анықтауға болады.
Гиппермәтін
Гиппермәтін– қосымша элементтерді басқару мақсатында ішіне арнаулы код, яғни екпінді элемент орналасқан мәтін. Ол мәтін ішіне сурет, дабыс енгізу, мәтінді безендіру, пішімдеу ісін орындайтын немесе осы құжаттың басқа басқа бөлігіне сілтемесі бар алғашқы нүкте ретінде қарастырылатын белгіленген сөз. Сөзді ерекшелеп белгілеу дегеніміз – келесі көрсетілген құжат бөлігі қалай бейнелетінін анықтайтын айрықша кодтты осы сөз ішіне енгізу. Гиппермәтінді белгілеу үшін броузер деп аталатын арнайы көрсету програмалары қолданылады. Гиппермәтін экрандк белгіленген қарапайым сөз ретінде тұрады, егер курсорда сол сөзге жеткізіп, тышқанды шерттсек, онда сонымен байланысты басқа құжатты оқимыз. Ол құжаттар мәліметтер ішінднгі басқа парақтарда немесе Web жүйесіндегі басқа топтарда орналасып, бейне жазба, сурет, жазылған дыбыс күйінде болуы мүмкін.


Сонымен, мәтіндерді осылай байланыстыра отырып белгілейтін мүмкіндікті беретін HTML тілі. Оның дұрыс нәтиже алуды қамтамассыз ететін өз заңдылықтары мен ережелері бар
Сонымен, мәтіндерді осылай байланыстыра отырып белгілейтін мүмкіндікті беретін HTML тілі. Оның дұрыс нәтиже алуды қамтамассыз ететін өз заңдылықтары мен ережелері бар.
Көбінесе HTML-файлдарын құру және редактрлеуге Windows комплектіне енетін Блокнот, FrontPage бағдарламалары, ал құрылған Web-парақты көру үшін Microsoft Internet Explorer көрсеткісі қолданылады.Құжат авторының мәтіндегі енгізген командаларының негізінде көрсеткі оны экранға шығарады. Мұндай командалар командалық белгілер деп аталады. Оның қарапайым мәтіннен айырмашылығы жоқ. Командалық белгілерді жұппен қолданылады.
PHP-бағдарламалау тілі
РНР-бұл Web –серверге жіберілетін скриптердің көмегімен Web-беттерінің динамикалық генерациясына қажетті бағдарламалау тілі. Сіз бетті РНР және HTML-дің көмегімен ашасыз. Сайтты пайдаланушы бетті ашқанда, сервер html-код қосылған РНР операторларын орындайды және нәтижені пайдаланушының браузеріне жібереді. Бұл әрекет дәл осылай ASP және Cold Fusion-ның көмегімен жасалады. Дегенмен ASP және Cold Fusionға қарағанда, РНР ашық бастапқы кодты өнім болып табылады және платформалы тәуелсіз. РНР Windows NT және Unix-тің көптеген версияларында жұмыс жасайды. Ол Аpache –дегі модуль ретінде жіберіле береді. Егер жіберілу Apache модулі түрінде болса РНР оңай және жылдам жұмыс жасайды. Бұл кезде процессті жасауға байланысты туындайтын қосымша шығындар болмайды. Сондықтан нәтижесі тез шығады және сервердегі сақтаудағы шығынды азайтатын mod _perl-ді орнатудың қажеттілігі болмайды.
Сіздің құжат бетіңіздегі әртүрлі операциялардан басқа сіз РНР көмегімен НТТР-тақырыптарды қалыптастырып HTTP орната аласыз. Сонымен қатар аутенфификацияны басқарып пайдаланушыны басқа бетке бағыттай аласыз. РНР берілгендер қорына енуге үлкен мүмкіндіктер ашады. Бұл сізге PDF құжаттарды инерациялаудан, ХМL-дегі грамматикалық талдауды жасауға мүмкіндік береді.
PHP-бағдарламалау тілі
РНР операторлары сіздің бетіңізге Web-беттерді қойып береді, сондықтан арнайы ортада жүзеге асырудың қажеттілігі туындамайды. Сіз РНР-кодының блогын тегімен аяқтайсыз. Бұл тегтердің арасындағылардың барлығы РНР код ретінде интерпритацияланады. РНР тілінің синтаксисі Си және Рerl синтаксисіне ұқсас келеді сіз ауспалыларды оларды пайдаланудан бұрын жарияламауыңыз керек. Массивтермен Хэмтер оңай жүзеге асырылады. Дегенмен РНР Apache құрылған жағдайда бәрінен жылдам жұмыс жасайды. РНР Web – сайтында оны Microsoft ІІS және Netscape Enterprise Server орналастырудың реті бар. Егер сізде РНР ді орнатуға бағдарламалық қамтамасыз етудің көшірмесі жоқ болса, оны сізге ресми Web –сайттан ала аласыз. Ол жерден сіз РНР дің барлық ерекшелігі мен қызмет бейнеленген түсіндірілген жетекшілікті таба аласыз.


title: Сонымен, мәтіндерді осылай байланыстыра отырып белгілейтін мүмкіндікті беретін HTML тілі. Оның дұрыс нәтиже алуды қамтамассыз ететін өз заңдылықтары мен ережелері бар


Соңғы он бес жылдары интернеттiң қиял-ғажайып дамуы және адамдардың арасындағы қарым-қатынастың жаңа әдiстерiн белгiледi. Бұл құбылыстың алдыңғы өлкелерiне (WWW ) World Wide Webде болады
Соңғы он бес жылдары интернеттiң қиял-ғажайып дамуы және адамдардың арасындағы қарым-қатынастың жаңа әдiстерiн белгiледi. Бұл құбылыстың алдыңғы өлкелерiне (WWW ) World Wide Webде болады.
Фреймдер
Арнайы тегтер көмегімен экранды көлденеңінен де, тігінен де бірнеше бөліктерге бөлуге болады. Бұндай бөліктер фреймдер деп аталады. әрбір фреймге басқа фреймдерден тәуелсіз жеке (бөлек) URL-адрестер жазып, жеке айналдыру сызықтарын алуға болады. Фреймдерді құрудың екі тәсілі бар- олардың екеуі де тегтерін қолданады, бірақ оларды не тегінің орнына, не тегі бар кезінде тегтерінің арасына орнату керек.
Үш фреймге бөлу: мұндағы *-үшінші тік фреймнің экранның қалған бөлігін алатынын, яғни 40% білдіреді.
Экранды бөлу пропорциясын көрсеткеннен кейін, әрбір фреймге жүктелетін құжаттардың URL –адресін беру қажет. Мысалы,
Фреймдер
Бұл жағдайда сол жақтағы фреймге компьютердегі Dame.jpg файлы, ал оң жақтағы фреймге интернеттегі сайт жүктеледі. Фреймнің ішіне фреймді, яғни экранды бір уақытта көлденеңінен де, тігінен де бөлуге болады. Мысалы:


url: http://emirsaba.org/sajtti-nasihattau-sajtti-ru-sajtti-nasihattau.html?page=7#Үш_фреймге_бөлу:_мұндағы_*-үшінші_тік_фреймнің_экранның_қалған_бөлігін_алатынын,_яғни_40%_білдіреді.

title: Соңғы он бес жылдары интернеттiң қиял-ғажайып дамуы және адамдардың арасындағы қарым-қатынастың жаңа әдiстерiн белгiледi. Бұл құбылыстың алдыңғы өлкелерiне (WWW ) World Wide Webде болады


title: Сайтты насихаттау. Сайтты құру Сайтты насихаттау - бет 8

text:
Ені 20 пиксел болатын жасыл түсті жолақты құру мысалы:
Сонымен бірге әрбір фреймге ат беруге болады:
Фреймдерге ат қою бір фреймдегі құжатты екіншісіне жүктеуге, фреймдер арасында ақпарат алмасуға мүмкіндік береді. Бұл былай жазылады:
what is it “blog”? түріндегі жазуды main аты бар бірінші фреймге жүктелетін index.htm құжатына жазайық. target= “slave” нұсқауы гиперсілтеме бойынша тышқанмен түрткенде оның екінші фреймге жүктелуін қамтамасыз етеді. Фреймдерді құру кезінде басқа да атрибуттарды пайдалануға болады. Сол және оң бағандардың шамаларын реттеу , жоғарғы және төменгі қатарлардың шамаларын реттеу атрибуттары арқылы жүргізіледі.


title: Сайтты насихаттау. Сайтты құру Сайтты насихаттау

text:
Сайтты насихаттау- сайт ресурстарының қолданушылар саны мен іхдеу жүйелерінде сайт рейтингін арттыруға бағытталған әрекеттер кешені.
Сайтты насихаттау- сайт ресурстарының қолданушылар саны мен іхдеу жүйелерінде сайт рейтингін арттыруға бағытталған әрекеттер кешені.
Насихаттау- сапалы нәтиже алу эолындағы күрделі үдеріс. Алайда сайтты насихаттауда тек сапалы да қызықты мазмұн жарнама мен әдемі дизайн таңдау жеткіліті емес.
Веб-сайтты насихаттау қағидалары:
Кез-келген сайттың өзіндік бағыты мен құралдары бар;
Интернет маркетинг саласында өзгермитін шешім болмайды;
Сайтың сәтті болуы маманның сайтты насихаттау білігі мен қабілетіне тікелей тәуелді;
Сайтты насихаттау әдістері
Іздеу маркетингі
Әлеуметтік желілерде сайтты насихаттау
Каталогтарға тіркеу
E-MAIL маркетинг
Іздеу маркетингі
Насихаттау бойынша жүргізілетін кешенді әдіс. Мұнда сайттын мақсатына аудиторияның қызығушылығын арттыру бойынша жүргізілетін шаралар жатады. Бұл жұмыс екі бағытта тұрады.
1.Іздеу жуйелерiнде сайтты насихатату:
2.Сырткы ресурстарга материалдар орналастыру.
Әлеуметтік желілерде сайтты насихаттау(SMM).
Сайтты насихаттаудың ең танымал әдісі. Бұл нақты қолданушылар түрлікауымдастықтарға. топтарда сайтка сiлтеме жасау аркылы әлеуметтiк желiде сайтты жарнамалауды білдіреді.
Каталогтарға тіркеу
Сайт туралы ақпаратты әртүрлі веб ресурстар туралы ақпараттан тұратын ірі алаңдарға орналастыру. Ең атақтыда iрi анықтамалыққа Яндекс каталог жатады.Бұл каталогке кіруге көптеген компаниялар талпынады.
E-mail маркетинг
Ең аз шығын кетіретін әдіс болып табылады. Бұл коммерциялық ұсыныстармен сайтқа сілтеме көрсете отырып.нақты тұтынушыларға хат жолдау Іздеудi оңтайластыру мен сайтты насихаттаудың үш түрлі әдісі бар.


Сайттың қолданушылары үшін пайдалы файлдарды жүктеу
жүктеу/скачать
4,81 Kb.
Дата
26.10.2022
өлшемі
4,81 Kb.
#45471
Байланысты:
file
Сайттың қолданушылары үшін пайдалы файлдарды жүктеу
Қабылданған форматтар (doc,docx,pdf,rtf,fb2,ppt,pptx,odt)
Файл бос №0 блок схема.docx
Басты бет
Lessons
Curriculum vitae
Documents
жүктеу/скачать
4,81 Kb.
Достарыңызбен бөлісу:
©emirsaba.org 2024
әкімшілігінің қараңыз
Басты бет
Lessons
Curriculum vitae
Documents


|
Сайттың қолданушылары үшін пайдалы файлдарды жүктеу
|
Дата | 05.06.2023 | өлшемі | 4,8 Kb. | | #98651 | түрі | Referat |
| Байланысты: Реферат Та ырыбы Денсаулы », «салауатты мір салты» Сайттың қолданушылары үшін пайдалы файлдарды жүктеу
Қабылданған форматтар (doc,docx,pdf,rtf,fb2,ppt,pptx,odt)
Файл бос №0 referatbank-7411.DOC
©emirsaba.org 2023
әкімшілігінің қараңыз
Басты бет
Lessons
Curriculum vitae
Documents
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Сайтты құру жолдары

text:
Қарағанды - 2018 Авторы: Бердиходжаев Адилбек Сайлауович
Глосарий
Хостинг – сервердегі Сіздің сайтыңызды орналастыру бойынша жасалатын қызмет, олардың жұмысқа қабілеттілігін тәулігіне 24 сағат және аптасына 7 күн білікті мамандар қадағалап қолдайды.
Домен - желідегі тауып алатын Сіздің сайттың атауы >>
Сайтты басқару жүйесі (CMS) - бұл қолданбалы жүйе сайттың құрамын басқарады. CMS ақылы және тегін түрлері бар. Құрамында қосылу құралдарының жиынтығы және редактірлеу, өшіру кіреді.
Виртуалды хостинг - PHP тілін іске қосатын, өзіндік мәліметтер базасы бар жүйе. Осы жүйемен сіз өзіңіздің сайтыңызды хостинг пен доменді сатып алмай-ақ өз компьютеріңізде іске қоса аласыз.
Мәліметтер базасы
Глосарий
Сайт концепциясы – жобаның мақсаты мен міндеттері тапсырыс берушімен бірге ұйғарылады, керек болса техникалық тапсырма құрастырылады. Бұл кезеңде баға мен дайындау мерзімі белгілі болады.
Сайттың дизайны – бұл кезең маңызды болып келеді, өйткені тапсырыс беруші компанияның фирмалық стилі ескеріледі, егер фирмалық стиль болмасы біз фирмалық стиль жасау қызметін де көрсетеміз. Сайттың басты парағының дизайнын мақұлдаған соң, қалған парағының суреті салынады, олар: каталог, байланысу парағы т.б.
Мағлұмат толтыру – сайт мәтіндер және суреттер мағлұматтарымен толтырылады, осымен қатар сайт модулдері тексетуден өтеді. Дайын жоба тексеруге арналған доменге (домен.менің-сайтым.kz) бекітіліп тапсырыс берушіге көрсетіледі.
Жобаны тапсыру – сайт тапсырыс беруші таңдаған доменге бектіліп, сайтты басқару жүйсін қолдануды таспырушыға үйретілген соң актқа қол қойылады.
Глосарий
Фреймдер – арнайы тегтер көмегімен экранды көлденеңінен де, тігінен де бірнеше бөліктерге бөлуге болады. Бұндай бөліктер фреймдер деп аталады. әрбір фреймге басқа фреймдерден тәуелсіз жеке (бөлек) URL-адрестер жазып, жеке айналдыру сызықтарын алуға болады.
JavaScript — бұл салыфстырмалы қарапайым объектілі – бағытталған тіл, және ол үлкен емес клиенттік және серверлік қосымшаларды Интернет үшін жасауға және құруға арналған. JavaScript тілінде жазылған бағдарламалар HTML-құжаттамалары құрмына қосылады және солармен бірге таралады.
РНР - бұл Web–серверге жіберілетін скриптердің көмегімен Web-беттерінің динамикалық генерациясына қажетті бағдарламалау тілі.


title: С. А. Калиева мен І. М. Садықов мақаласында, жаһандану процесінде тұрақсыз жұмыс мәселесі мен әлемдік қауымдастықтың басты ерекшеліктерін еске алу және маңызды қандай қадамдарды алу көрсетілген. Мақала, білім алу, и

text:
Ахылбек Аяжан 20-3-1
Әлемнің жаһандану жағдайындағы тұрақсыз жұмыс мәселесі және әлемдік қауымдастықтың тұрақсыз жұмыс мәселесін шешу жолдары
SА Kaliyeva, ІМ Sadykov
Бұл мақалада тұрақсыз жұмыс мәселелері және оның пайда болу себептері мен әлемдік қауымдастықтың осы мәселені шешудегі тәжірибесі қарастырылған. Халықаралық еңбек ұйымының осы әлемдік мәселені шешудегі рөліне ерекше орын берілген. Тұрақсыз жұмыс мәселесі әлемнің жаһандану салдарынан пайда болған құбылыс болып танылған. Әлемнің жаһандануына байланысты халықаралық еңбек бөлінісі, халықаралық бәсекелестік, еркін тауар қозғалысы, халықаралық капитал қозғалысы, трансұлттық компаниялар сияқты түсініктер пайда болды. Еңбек ету мемлекеттегі қоғамның айнымас бір бөлігі болғандықтан, экономикалық даму, макроэкономикалық тұрақтылық, адами потенциалдың қалыптасуы мен дамуы, адамдардың өмір сүру сапасының өсуі, осының бәрі еңбек етумен байланыстырылады. Тұрақты даму үшін адамдарды тұрақты жұмыс орындарымен қамтамасыз ету керек.
С.А.Калиева мен І.М. Садықов мақаласында, жаһандану процесінде тұрақсыз жұмыс мәселесі мен әлемдік қауымдастықтың басты ерекшеліктерін еске алу және маңызды қандай қадамдарды алу көрсетілген. Мақала, білім алу, инновацияларды қолдану, жасампазды қолдану мен байланыс орталығын пайдалану арқылы тұрақсыз жұмыс бастау жолдарын талап етеді.
Міндетті жетістіктерді жасау үшін, олар әлемдік қауымдастықты жасау мен бірігу өзекті қоғамдық байланыстарды қолдануға тыйым салу туралы бағалар береді. Мақалада білім алу, технологияларды жан-жақты пайдалану мен тұрақсыз байланысты жасау үшін бизнес-жоспарларды әзірлеу жолдарын көрсету кеңістіктері талап етіледі.
Біріншіден, алғашқы білімдік ұйымдар мен тілектерге толық қолдау көрсету арқылы жаһандану әдістерін пайдалану жолдарының дамуы көрсетіледі. Мақала, әлемдік қауымдастықтың өзін-өзімен ұйымдастыруы мен байланыс орталығын пайдалану туралы кездесетін даму стратегияларын талап етеді.
Екіншіден, технологияларды интеграциялау мен оларды қолдану жолдары талап етіледі. Мақала, инновациялар мен технологияларды жасау мен пайдалану арқылы әлемдік қауымдастықтың бетінді дайындалу жолдарын анықтау жолдарын көрсетеді.
Үшіншіден, мақала әлемнің барлық көшбасшылары, ұйымдар мен үкіметтерді шетелдік жағдайларды шешу жолдарын талап етеді. Олардың міндеті - адамдарды жаһандану үшін қолдау көрсету, мақсатты білім алу, байланыс орталығын дамыту және әлемдік қауымдастықты жасау арқылы тұрақсыз жұмыс бастау туралы жағдайлар жасау.
Мақалада көрсетілген стратегиялар мен қадамдар барысында әлемнің жаһандану жағдайында тұрақсыз жұмыс мәселесі мен әлемдік қауымдастықтың оны шешу жолдарының маңыздылығы көрсететін материалды ұсынады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сакен Сейфуллин

text:
Министерство науки и высшего образования Республики Казахстан НАО «Карагандинский технический университет имени Абылкаса Сагинова»
Кафедра Истории Казахстана
«Сакен Сейфуллин»
Выполнил: студент группы ЛОГ-22-2с До Е.В.
Руководитель: Нурлигенова З.Н.
2023
Содержание
1. Сакен Сейфуллин 3 2. Биография 4
3. Заслуги 8
4. Список использованной литературы 9
1. Сакен Сейфуллин
Сакен Сейфуллин (15 октября 1894 – 25 апреля 1938) – основоположник соцреализма в казахской литературе ХХ века, поэт и писатель, государственный деятель, член Коммунистической партии большевиков (ВКП (б)). Основатель Союза писателей Казахстана. Председатель Совета Народных Комиссаров Казахской АССР. Один из главных проводников культурного строительства в Казахстане ХХ века.
Сакен Сейфуллин - поэт-новатор, сыгравший значительную роль в стремительном развитии казахской советской литературы. Его поэзия, хотя и является закономерным продолжением творчества Абая и С.Торайгырова, имеет особую идейно-творческую специфику. Идейный замысел его произведений тесно переплетается с актуальными проблемами новой эпохи, советского времени. Это – основа, главное направление, особое достоинство литературы социалистического реализма. Произведения Сакена Сейфуллина, впервые поднявшие знамя этой литературы в казахской степи – это вечное историческое явление, ставшее пламенным предвестником новой жизни сегодня. Сакен Сейфуллин, с великими идеями партии Ленина, посвятил все свое искусство народным целям, светлому будущему родной страны, стал вдохновителем нового времени.
После Абая он занимает особое место среди тех, кто привнес в казахскую поэзию что-то новое. Сакену, сделавшему первые шаги на поприще поэзии в 1914 году сборником стихов «Өткен күндер», удалось сохранить неразрывное единство формы и содержания на новой идейной основе в бурные дни Октябрьской революции. Свою политическую лирику «Кел, жігіттер», «Жас қазақ марсельезасы», «Жұмыскерлерге», «Жолдастар» и другие он объединил в сборниках «Асау тұлпар» и «Экспресс», а со знаменитым стихотворением «Советстан» раскрыл новаторство своих стихов. Одним из ярких признаков формирования идейного творчества казахской советской литературы является стихотворение «Кокшетау». Это стихотворение приумножило большой вклад Сакена в литературу. Большим успехом казахской поэзии в 30-е годы стали поэмы «Альбатрос» и «Социалистан», олицетворявшие Новое время, стремившиеся создать великий образ гениального В. И. Ленина, поэма «Қызыл ат», в которой Сейфуллин описал сложные социальные проблемы и смело пересказывал противоречия того периода.
2. Биография
Родился 15 октября 1894 года в кочевом ауле в Акмолинском уезде (ныне Карагандинская область). Происходит из подрода рода Куандык племени аргын.
Образование и интеллектуальный рост стали главными лейтмотивами его жизни. С 1905 по 1908 год обучался в русско-казахской школе при Спасском медеплавильном заводе. Затем проходил обучение в Акмолинской начальной приходской школе и в трёхклассном городском училище. В 1912 году его жажда знаний направляется вовне: Сакен обучает русскому языку учеников мусульманского медресе. 21 августа 1913 года Сейфуллин начинает обучение в Омской учительской семинарии, где знакомится с выдающимся казахским поэтом Магжаном Жумабаевым.
В ноябрьском номере (№ 21, 1913 г.) журнала «Айкап» опубликовал свою первую статью.
С 1914 года Сейфуллин начинает активную деятельность в области культурного строительства, направленного на конструирование национальной идентичности и модернизации символического наследия казахской культуры, став одним из руководителей первого просветительского общества казахской молодёжи «Бірлік» в Омске. Его соратниками в этом деле были Жанайдар Садвокасов, Ныгымет Нурмаков, Абылхаиыр Досов и Шаймерден Алжанов.
В 1914 году выходит сборник его стихов «Өткен күндер» («Минувшие дни»), к котором он переосмысливает изменения в социокультурном пространстве и новом времени, веяния которого ощущаются всеми.
В 1916 году работает в комиссии по переписке имущества 12 волостей Акмолинского уезда. Тогда же он пишет стихотворение «Волнение», посвящённое трагическим событиям 1916 года.
С первого сентября 1916 года Сакен Сейфуллин принимает участие в создании Бугулинской школы, в которой он и продолжил работать еще год, воплощая идеи «образования в массы». Спецификой деятельности казахской национальной интеллигенции начала ХХ века в отличие от своих предшественников XIX века стал доступ к властным ресурсам, позволивший им создать условия для более обширного охвата народных масс образованием нового типа.
9 марта 1917 года Сейфуллин начинает активную политическую деятельность в Акмолинске, где пишет политически ангажированное стихотворение-приветствие Февральской революции «Спешно собрались мы в поход». С этого момента в его поэтике отчетливо прослеживаются политические мотивы, вдохновляющие молодого поэта обещанием перемен. В апреле 1917 года им создается общественно-политическое и культурное общество «Жас қазақ» («Молодой казах»), в июле 1917 года Сейфуллин участвует в издании газеты «Тіршілік» («Жизнь»).
В 1917–1918 годах Сейфуллин принимал активное участие в создании Совета рабочих и крестьянских депутатов в Акмолинске, был избран членом его президиума и комиссаром просвещения. Он руководил молодежной организацией «Жас қазақ» и по просьбе его членов написал первую революционную казахскую песню – «Марсельезу казахской молодежи».
Продолжая нести «культуру в массы», Сейфуллин параллельно преподавал в новой русско-казахской школе Акмолинска.
Сразу после Октябрьской революции С. Сейфуллин написал стихотворение «А ну-ка, джигиты!», ставшее первым произведением казахской советской литературы, с которого начинается приобщение казахской литературы к жанру соцреализма. 27 декабря 1917 года с установлением советской власти в Акмолинске, Сейфуллин был избран членом президиума Акмолинского Совдепа и назначен народным комиссаром просвещения. В феврале он был принят в РКП (б). 1 мая 1918 года состоялась премьера спектакля по пьесе С. Сейфуллина «Бақыт жолында» («На пути к счастью»), воспевающая «победное шествие» новой власти по стране.
Когда в Акмолинске 4 июня 1918 года произошёл белогвардейский переворот, Сейфуллин был арестован и 5 января 1919 года был отправлен с этапом из акмолинской тюрьмы в Петропавловск. Был помещён в «вагоне смерти» атамана Анненкова, где провёл 47 суток (24 января — 12 марта). В Омске он смог сбежать из колчаковской тюрьмы (3 апреля) и к июлю добрался до родного аула. Через два месяца был вынужден бежать в Аулие-Ата.
Но уже 7 мая 1920 года он возвратился в освобождённый Красной Армией Акмолинск и был назначен помощником заведующего административным отделом Революционного комитета (ревкома).
На съезде Советов 26 июля был избран членом исполнительного комитета и назначен заместителем председателя Акмолинского исполнительного комитета Совета народных депутатов, заведует административным отделом, а 12 октября избран членом президиума Центрального Исполнительного Комитета Киргизской АССР.
В ноябре присутствовал на VIII съезде Советов и слушал доклад В. И. Ленина о плане ГОЭЛРО. В 1921 году член чрезвычайной комиссии по присоединению Акмолинской и Семипалатинской областей к Киргизской АССР.
13 июня 1922 года был назначен заместителем народного комиссара просвещения республики и редактором республиканской газеты «Еңбекші қазақ» («Трудовой казах») (позже называлась «Социалистік Қазақстан»).
Однако уже в декабре 1922 года III съездом Киргизской (Казахской) АССР РСФСР избран председателем Совета Народных Комиссаров республики (главой правительства Казахстана).
Несмотря на свою занятость продолжал писать стихи и в 1922 году вышел сборник стихов «Асау тұлпар» («Неукротимый скакун»), драмы «Қызыл сұңқарлар» («Красные соколы»).
23—30 декабря 1922 года — делегат Х съезда Советов РСФСР и Всесоюзного учредительного съезда Советов СССР, провозгласившего создание Союза Советских Социалистических Республик, избран членом ЦИК.
22 ноября президиумом Киргизского (Казахского) ЦИК (парламента) на основе решения XII съезда РКП(б) принято постановление о ведении делопроизводства на казахском языке.
Выходят отрывки историко-мемуарного романа «Тернистый путь» в журнале «Қызыл Қазақстан» («Красный Казахстан») и стихотворение «Ленин».
После смерти Владимира Ленина Сейфуллин отправился в Москву и возглавил казахскую делегацию на похоронах. После вышла его статья в «Известиях» «В. И. Ленин и пробуждающийся Восток».
7 апреля 1925 года был назначен председателем академического центра при Казнаркомпросе. Так началось его понижение в карьере (с приходом из центра Голощекина в качестве главы Казахстана).
Вышла поэма «Советстан».
В 1927 году был назначен ректором Кзыл-Ордынского института народного просвещения. Вышел альманах «Жыл құсты» («Первая ласточка»), составленного из произведений казахских писателей под редакцией С. Сейфуллина.
С мая 1928 года — лектор Ташкентского казахского педагогического института, руководитель литообъединения казахской молодёжи, руководитель Казахского института просвещения.
С августа 1929 доцент кафедры казахской литературы Казахского педагогического института.
Сакен начинает сбор образцов казахского устного творчества и литературы. В 1932 году издана первая часть его истории казахской литературы как учебник для студентов вуза. 1931 — публикация отрывков из сатирического романа «Наш быт».
В начале 1934 года Сакен Сейфуллин вместе с другими представителями казахской интеллигенции начинает работать в Казахском научно-исследовательском институте национальной культуры. В то время в стенах института была интеграция и координация всей научно-исследовательской работы в области национального культурного строительства, обобщение и сведение в единую базу результатов научных исследований, постройка фундамента культурной политики Казахского ССР. В настоящее время Институт был реорганизован как Казахский национальный научно-исследовательский институт культуры.
Под началом Сакена Сейфуллина структуре стали создаваться секторы — историко-археологический; литературы и фольклора; лингвистики (по изучению казахского, уйгурского и дунганского языков); изобразительных искусств; музыки и хореографии; театра и кино. в Институте трудились и другие известные учёные: видный казахский востоковед и государственный деятель Санжар Асфендияров; один из основателей казахского языкознания, тюрколог, педагог, профессор Худайберген Жубанов; просветитель Конырхожа Ходжиков; великий писатель, классик казахской литературы Мухтар Ауэзов; тюрколог, академик АН КазССР Исмет Кенесбаев; один из основателей казахского языкознания, исследователь казахской филологии Сарсен Аманжолов. В этот период были созданы первые обобщающие труды по проблемам казахского языкознания и литературоведения, у истоков которых стояли Сакен Сейфуллин, Ахмет Байтурсынов и Худайберген Жубанов.
12 июня 1934 года, за три месяца до открытия первого съезда писателей СССР, состоялся Первый съезд писателей Автономной Казахской Республики (входившей в то время в состав Российской Федерации), который объединил всех благонадёжных литераторов в Союз советских писателей Казахстана. Вступительное слово Сакен Сейфуллин произнёс как основатель Союза. Первым председателем был избран Ильяс Джансугуров.
С сентября 1934 года — профессор Казахского коммунистического института журналистики.
В 1935 были изданы поэма «Социалистан» и повесть «Айша». Участвовал в декаде казахской литературы и искусства в Москве.
В 1936 году первый из казахских писателей был награждён орденом Трудового Красного Знамени.
Открытие Сакеном Сейфуллиным в 1934 году Первого съезда казахских советских писателей дало основание считать его «классовым поэтом-революционером», «настоящим советским поэтом». Советская власть, наградившая поэта орденом, через некоторое время низвергла его.
13 августа 1937 года в газете «Казак адебиети» («Казахская литература») была опубликована статья «Необходимо уничтожить фашистских вредителей, литературных троцкистов-бухаринцев». Затем одна за другой появились такие статьи, как «Нужно полностью уничтожить остатки авербаховцев в казахской литературе» в газете «Социалистик Казахстан» (29 августа 1937 года), «Уничтожим гнусных троцкистов, правых националистов» в газете «Лениншил жас» (4 июля 1937 года).
24 сентября 1937 года Сакен Сейфуллин был арестован сотрудниками НКВД, в застенках подвергся жестоким пыткам, ему щипцами повыдергивали зубы, ногти и усы. Приговорён 25 февраля 1938 года по статьям 58-2, 58-7, 58-8, 58-11 УК РСФСР. Расстрелян 25 апреля 1938 года в 16 часов 40 минут как «враг народа» в одной из тюрем НКВД в Алма-Ате.
21 марта 1957 года автор поэмы «Советстан» Сакен Сейфуллин был реабилитирован Военной Коллегией Верховного Суда СССР за отсутствием состава преступления. По свежим следам создается правительственная комиссия и все произведения поэта с политической точки зрения исследуются заново. Впоследствии Сакена Сейфуллина стали называть «Маяковским казахской советской литературы». Он рассматривался как «основатель казахской советской литературы», как один из поэтов, которого широко исследуют после Абая. Именем «настоящего классового поэта» была названа самая длинная улица советского Алматы.
3. Заслуги
Работая на ответственных постах замнаркома просвещения и председателя Совнаркома КАССР, Сакен Сейфуллин продолжал свою разностороннюю деятельность. Он основал Союз писателей Казахстана, участвовал в литературной жизни республики: редактировал литературную газету под названием «Әдебиет майданы», партийную газету «Еңбекші қазақ», писал критические и теоретические литературные статьи.
Во многом, благодаря деятельности Сакена Сейфуллина, казахскому народу возвращается его настоящее самоназвание «казах». Именно при нем Казахстан переводит свои часы на международный стандарт времени. Ведь до этого момента в Казахской степи продолжал функционировать циклический счет времени по традиционной культуре. С включением территории Казахстана в юридическое и социокультурное пространство информационного влияния международных стандартов, время стало линейным и приведено в соответствие с мировым стандартом. Одним из проводников этого влияния в Казахстане был С.Сейфуллин.
Сакен Сейфуллин хорошо играл в шахматы, которые получили широкое распространение в степи еще в царское время. В свободное от государственной службы время он посещал «Общество любителей шахматных игр». Есть некоторые свидетельства, что в 1920 году в Москве в рамках культурной программы VIII съезда Советов Сейфуллин принял участие в сеансе одновременной игры с самим будущим чемпионом мира А. Алехиным. Тогда последний выиграл у всех игроков, за исключением Сейфуллина, с которым сыграл вничью. В 1925 году в Оренбурге по инициативе Сейфуллина был организован шахматный турнир в честь воссоединения казахских земель.
Благодаря непосредственной поддержке С. Сейфуллина, были изданы 1000 песен А. Затаевича. Буквально в кабинете председателя Совнаркома А. Затаевич записывает в нотах конный марш Абылайхана, исполненный самим руководителем правительства.
Сакен Сейфуллин очень бережно относился к вопросам религии населения края, разрешив по усмотрению руководителей учреждений и предприятий предоставлять выходные для мусульман в праздники Курбан и Ураза, сохраняя при этом заработную плату сотрудников. Именно С. Сейфуллин выступил организатором сбора средств на реставрационные работы мавзолея Ходжа Ахмета Яссауи – сокровищницы мировой культуры.
Список использованной литературы
1. Джуанышбеков Нурболат. Сакен Сейфуллин: Очерк жизни и творчества. – Алматы: Ғылым, 2000. – 48 с.
2. Казахстан. Национальная энциклопедия / гл. ред. Б. Аяган. – Алматы: Главная редакция: «Қазақ энциклопедиясы», 2006. Т. 4. – 560 с.
3. Кирабаев С. Сәкен Сейфуллин. – Алма-Ата, 1964; Кәкiшев Т. Қызыл сұңқар. – Алма-Ата, 1968.
4. Сатпаева Ш.К., Адибаев Х.А. Казахская литература. – Алма-Ата, 1993. – С. 140–147; Джуанышбеков Н. Сакен Сейфуллин. Очерк жизни и творчества. – Алматы, 2000.
5. Сочинения С.Сейфуллина: Тернистый путь. – Алма-Ата, 1964; Стихотворения и поэмы. – М., 1959; Повести и рассказы. – Алма-Ата, 1959.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Саки делились на подгруппы

text:
Казахстан в эпоху раннего железного века. Начальные этапы становления государственности, урбанизации и взаимодействия кочевой и оседлой культурных зон на территории Великой степи (III век до н.э. – II век н.э.)
С сакским временем связана эпоха освоения степных и горных пространств, господство скотоводства, в его различных формах, в сочетании с земледелием
Саки делились на подгруппы:
саки-хаомаварга, «варящие хаому — дурманящий напиток», населявшие долину реки Мургаб (у Геродота и античных авторов — амюргии);
саки-тиграхауда, «в остроконечных шапках» (в Бехистунской надписи Дария I[23]), проживавшие в предгорьях Тянь-Шаня (часто отождествляются с массагетами античных авторов); их восточноиранский язык сохранился в Хотанском оазисе до уйгурского вторжения в XI в.
саки-парадарайя, «которые за морем (за рекой)»
саки-парасугудам, «за Согдианой», которые проживали в бассейне Аральского моря в низовьях Сырдарьи и Амударьи.[24]
аримаспы, стерегущие золото грифов, расположившиеся на Алтае и в Восточном Казахстане. Некоторые названия сакских родов всё же сохранились в истории: массагеты, даи (дахи, даки, даги), апасиаки, парны, кангхи и другие.
исседоны
массагеты.
Сакские языки и диалекты, занимавшие в древности очень большую территорию, представлены в настоящее время в Средней Азии памирскими языками (шугнано-рушанская группа, язгулямский, ваханский, ишкашимский). Памятников, фиксирующих речь древних среднеазиатских сакских племен, сохранилось как сакский язык (тон-тони). Источники перечисляют лишь названия некоторых племен и племенных групп «саки с остроконечными шапками», «саки-хаумаварга». «саки, которые за Согдом», массагеты, дахи, со 11 в. до н. э-тохары. Образ жизни саков и материальная культура (по материалам захоронений) очень близки к скифским, ювелирные изделия погребений выполнены в скифском «зверином стиле»[30]. В современной научной литературе к сакам относят ираноязычные племена Приаралья, северных и восточных районов Средней Азии, Казахстана и южной Сибири, отличая их от близких по культуре массагетов и скифов Северного Причерноморья. В отличие от скифов Северного Причерноморья материальная культура саков и массагетов не несёт следов эллинского влияния, поэтому иногда употребляют термин «культуры сако-массагетского круга».
Образ жизни саков был оседло-кочевой. В степях Западного и отчасти Центрального Казахстана встречалось кочевое скотоводство. В степных и полустепных районах Западного и Южного Казахстана у саков развивалось верблюдоводство. Верблюд использовался как вьючное животное. Меньшую роль в хозяйстве саков играл крупный рогатый скот. На юге Казахстана в долине Сыр-Дарьи развивалось земледелие.
В VII—III веках до н. э. сакские племена объединились в союзы. Во главе этих союзов стояли верховные вожди. Их называли царями. Цари избирались советом вождей. Государственные дела обсуждались на народном собрании. Царь распределял между родами и племенами пастбища и другие земельные угодья.
Сакские женщины пользовались равными правами с мужчинами. Представительницы древней Греции, а позднее Рима в этом смысле обладали гораздо большими свободами и раскрепощённостью. Положение женщины в обществе саков можно определить как нечто среднее между понятиями восточная женщина и западная. Известно также имя царицы Зарины. Так же известно о массагетской царице Томирис, которая властвовала после смерти мужа. В сакском обществе выделялись четыре группы населения: воины, жрецы, земледельцы, скотоводы. Каждому сословию соответствовали свои традиционные цвета: воинам — красный, жрецам — белый, земледельцам-жёлтый, скотоводам- синий. Из сословия воинов происходили вожди и цари. Царь считался посредником между небом и землёй.
Царь проводил первую борозду на весенней пахоте, что демонстрировало его связь с народом. Войны были выгодны для племенных вождей. Пленных превращали в рабов и использовали в домашнем хозяйстве. Тип общества саков — военная демократия.
Самое большое количество курганных могильников саков сосредоточено в районах зимних пастбищ, в местах, которыми древние скотоводы особенно дорожили. Саки имели торговые связи с народами Алтая, Сибири, Европы, Востока. В середине 1 тысячелетия до. н. э. стал функционировать «степной путь», протянувшийся из Причерноморья к берегам Дона, затем в земли савроматов в Южное Приуралье, к Иртышу и, далее, на Алтай, в страну агрипеев, населявших район Верхнего Иртыша и о. Зайсан. По этому пути распространяли шелк, меха и шкуры, иранские ковры, изделия из драгоценных металлов. В распространении драгоценных шелков участвовали кочевые племена саков и скифов, через посредство которых диковинный для того времени товар попадал в Центральную Азию и Средиземноморье.
Скотоводство у саков делилось на:
1.Кочевое скотоводство: Характерно круглогодичное кочевание: кыстау (зимой), жайлау (летом), коктеу (весной), куздеу (осенью)
2.Полукочевое скотоводство: наличие постоянных зимних и летних стоянок
3.Оседлое скотоводство: Развитие в сочетании с земледелием
Племена усуней, которые наследовали земли саков-тиграхауда в Семиречье, пришли из глубины Центральной Азии. Во II в. до н. э, около 160 г., часть усуней переселилась в Семиречье, подчинила сакские племена и основала владения во главе с предводителем, носившим титул «гуньмо»
Политическая история усуней, которая в источниках прослеживается до III в. н. э., повествует об их связях с Китаем, заключении дипломатических отношений, женитьбе усуньских гуньмо на китайских принцессах.
Этническая принадлежность усуней еще до конца не выяснена. Одни исследователи считают, что усуни принадлежали к восточно-иранским племенам, другие, что усуни были предками тюрок и говорили по-тюркски. Но как бы то ни было, название «уйсунь» носит одно из крупных казахских племен.


url: http://emirsaba.org/s-a-kozlova-t-a-kulikova.html#15_шығарылым,_өңделген_және_толықтырылған__Мәскеу__«Академия»_баспа_орталығы__2015

title: С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
ӘОЖ 373.2(075.32)
КБЖ 74.10я723
К592
Бұл кітап Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі және «Кәсіпқор»
холдингі» КЕАҚ арасында жасалған шартқа сәйкес «ТжКБ жүйесі үшін шетел әдебиетін
сатып алуды және аударуды ұйымдастыру жөніндегі қызметтер» мемлекеттік тапсырмасын
орындау аясында қазақ тіліне аударылды. Аталған кітаптың орыс тіліндегі нұсқасы Ресей
Федерациясының білім беру үдерісіне қойылатын талаптардың ескерілуімен жасалды.
Қазақстан Республикасының техникалық және кәсіптік білім беру жүйесіндегі білім беру
ұйымдарының осы жағдайды ескеруі және оқу үдерісінде мазмұнды бөлімді (технология,
материалдар және қажетті ақпарат) қолдануы қажет.
Аударманы «Delta Consulting Group» ЖШС жүзеге асырды, заңды мекенжайы: Астана қ.,
Иманов көш., 19, «Алма-Ата» БО, 809С , телефоны: 8 (7172) 78 79 29, эл. поштасы: info@dcg.kz
Авторлары:
Т.А. Куликова (бірінші бөлімнің I, II, III тараулары; екінші бөлімнің IX тарауы; үшінші бөлім;
бесінші бөлім; алтыншы бөлімнің XXV тарауы); С. А. Козлова (бірінші бөлімнің IV, V
тараулары; екінші бөлімнің VI, VII, VIII, X, XI тараулары; төртінші бөлім; алтыншы бөлімнің
XXVI тарауы; жетінші бөлім)
Пікір берушілер:
Педагогика ғылымдарының докторы, профессор, РБА-ның корреспондент-мүшесі,
РБА-ның Оқытудың мазмұны мен әдістері институты бастауыш білім беру орталығының
меңгерушісі Н. Ф. Виноградова;
Педагогика ғылымдарының кандидаты, Мәскеу қаласы № 15 Педагогикалық колледжінің
оқытушысы Е. Ф. Баранова
Козлова С. А.
Мектепке дейінгі педагогика: орта кәсіптік білім беру мекемелерінің
студенттеріне арналған оқу құралы / С.А.Козлова, Т.А. Куликова. —
15-басылым, өңделген және толықтырылған. — М. : «Академия» баспа
орталығы, 2015. — 432 б
ISBN 978-601-333-209-3 (каз)
ISBN978-5-4468-0528-0 (рус)
Оқу құралы «Мектепке дейінгі білім беру» мамандығы бойынша орта кәсіптік білім берудің
Федералды мемлекеттік білім беру стандартына сәйкес құрастырылған, ОП.05 «Мектепке
дейінгі білім берудің теориялық негіздері».
Кітапта мектепке дейінгі педагогиканың негізгі мәселелері Ресей мен шетелдегі жаңашыл
психологиялық-педагогикалық зерттеулер ескеріле отырып, ашылады. Оқу құралына
білімқұмарларға арналған қосымша ақпарат, игерілген білімдерді тексеруді мақсат ететін
педагогикалық міндеттер, практикалық шығармашылық тапсырмалар енгізілді.
Орта кәсіптік білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған.
ӘОЖ 373.2(075.32)
КБЖ 74.10ші723


title: Адамгершілікке тәрбиелеу - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
Адамгершілікке тәрбиелеу
Адамның адамгершілік тәрбиесінің негізі мен көрсеткіші
болып адамдарға, табиғатқа, өз-өзіне оның қарым-қатынас
сипаты болады. Адамгершілік жағынан бұл байланыс жан
ашарпен, уайымдаумен, бауырмалдықпен, жақсылықпен -
эмпатиямен көрсетіледі. Барлық осы көрсеткіштер мектеп алды
жастағы балаларда қалыптасу мүмкін деген зерттеулер көрсетті.
Олардың қалыптасу негізінде басқаны түсініп білу, басқаның
алаңдауын өзіне алу жатады. А.В. Запорожец басқаны түсіне
білуі баланың ішкі психикалық белсенділіктін жаңа түрі деп
атады.
Адамгершілік сезімдер мен қарым-қатынастарды тәрбиелеу
мәселесі әжептәуір нақты және әртүрлі ұстанымдардан отандық
мектепалды педагогикада зерттелді. Баланың ересектерге,
құрдастарға, үлкен және кіші жастағы балаларға қатынасы
қарастырылды; жанұя мен метеп алды мекеме жағдайда
адамгершілік қатынастар тәрбиенің құралдары (көркем әдебиет,
ойын, сабақтар, еңбек) зерттелді. Мәселелерді өңдеуде Л. А.
Пеньевской, А. М. Виноградовой, И. С. Деминой, Л. П.
Князевой, Л. П. Стрелковой, А. Д. Кошелевой, И.В.Княжиной,
Т.В.Черник және т.б. зерттеулері елеулі үлес қосты.
Тәжірибеде зерттеулер не берді? Адамдар мен табиғатқа
адамгершілік қараулары туралы балаларға қолайлы білімдердің
мазмұндары
анықталды.
Мектепалды
жастың
әртүрлі
кезеңдердегі балаларда бұндай өзара әрекеттердің қалыптасу
әдістемесі анықталды. Әдістеменің негізінде адамгершілік
тәрбие механизмі жатыр, бірақта механизм компонентерінің
реттілігі балалардың жасына байланысты өзгереді.
Адамдар мен табиғатқа адамгершілік қатынасы жас шақтан
қалыптаса бастайды. Әдістегі басты бағыт – балаға арналған
махаббатты, мейірімді көрсету, жиі түрде мейірімді сөздерді
126
қолдану, сипалау, адамдарға көрсеткен әр ақкөңілдікке
(күлгеніне,
ойыншығын
бергеніне)
баланы
мадақтау,
жанашарлықты, ықыласты білдіру тәсілдеріне үйрету (жылап
жатқанды басынан сипау, алғыс айту, қоштасу, амандасу және
т.б.). Үлкендер мен сәбилер жөнінде жамандық ойлаушылыққа
балаға рұқсат бермеу керек және де бұл әрекеттерді жағымды
бағамен бекітуге болмайды (сәби анасының бетінен ұрады, ол
оған қуанады және күледі). Осы жаста ересектің бағасыны бала
өте зерек, ол осы баға арқылы өз тәртібің дұрыс екендігің
«байқап қарайды» және қайсы жағымды реакция, ал қайсы –
жағымсызды шақырғаның тез игереді.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Мектеп  алды  кіші  жаста

text:
Мектеп алды кіші жаста баланың әлеуметтік тәжірибесі
көптеген бір-реттік жағымды әрекеттермен толғаны маңызды.
Бала әлі жеке қорытынды жасауға қабілетті емес, бірақта
үлкендердің бағалары арқылы аз-аздап қайсы жақсы және қайсы
жаман екенің түсіне бастайды. Сонымен, кіші жастағы
балаларда адамдар мен табиғатқа адамгершілік тәрбиенің
жетекші әдістері боп ересектердің үлгілері мен бала жағымды
тәртібке жаттығатын педагогикалық жағдайларды ұйымдастыру
жатады. Аталған әдістердің әсері ересектер бағасы мен олардың
мадақтарымен қүшейеді.
Мектеп алды кіші жастағы адамгершілік қатнастырды
тәрбиелеу құралдары боп тәртіптің жағымды тәсілі және де
фольклор шығармалары бар ересек адам болады.
Кіші мектеп алдылармен жұмыс түрі – жеке сабақ.
Адамдар
мен
табиғатқа
адамгершілік
қатынасты
тәрбиелеудің келесі кезеңі – әдеттегідей ол 4-5 жаспен сәйкес
кезең – балада адамгершілік құндылықтарды аз-аздап сезіну
болады. Ол, балалық жаста жинаған жеке тәжірибесін оп-оңай
қорытындылай алады. Ересектерге, сәбилерге, табиғатқа дұрыс
қатынас көрсетудің сипаты мен тәсілдері туралы ойлар
бекітіледі. Кіші топтағыдай, басты болып ересетермен бірлесе
әрекрет жасау, ересектердің тәсінік берулері, тәртіп тәрбиесін
ұйымдастыру қалады. Осы кезеңде, тәрбиеші басқа адаммен
эмоциялық күйін көрсету тәсілдеріне балалардың көңілдерін
аударады («Суреттегі балаларға қарашы, олардың қайсы көңілді,
қайсы көңілсіз екенін айтшы. Қалай ойлайсың, ол неге
уайымдап тұр? Қалай оны алдандыру керек?»).
Тәжірибелік жағдайларға қосымша ретінде, балалардың
өміріңде пайда болатын ауызша қисынды мақсаттарды шешуге
127
үйретуге болады («Егерде далада жылап тұрған бөбекті көрсең,
сен не істер едің?»). Осы жаста жағдайларды ауызшы шешу өте
пайдалы: балаға мақсатты елестеу, «қауіпсіз» нұсқада шешуге
ерік береді; өз өмірлік тәжірибесі және де басқа да көздер
негізінде мінез-құлқы тәсілін таңдап алады; елестеуді және
ойлауды дамытуға мүмкіндік береді. Балалар көркем
шығармалардың моралін жылдам түрде қабылдайды, кітаптар
және қойылымдар кейіпкерлердің істерін бағалай алады.
Шынымен, «жаман» және «жақсы» кейіпкерлер өз ұстанымын
анық және бір мағыналы жеткізулері балаға маңызды. Балаларда
«әдемі» және «жақсы» ұғымдар өте жақын – әдемі кейіпкер
жаман бола алмайды.
Ұнатпайтын қатынасы, үлкен немесе кіші жастағы балаларға
қарағанда, жиі түрде құрдастарына көрінеді. Ол, бала әңгімелесу
және бірлескен әрекеттер тәсілдерін қолдана білмейтінен
болады. Бұдан мұндай қорытынды шығады, тәрбие жұмысы
қарым-қатынас тәсілдеріне, айналадағы адамдарға ақкөңілдікті
көрсетуді талаптанатын жағдайлармен байытылған өмірлеріне
балалардың көңілдерін аударуды бағыттау керек. Ересекті және
оның үлгі-нұсқаларын бағалау балаларға әлі күнге маңызды
болып тұр. Егер де балада оп-оңай өз бетінше қорытындылар
және жағымды кейіпкерге ұқсас, «жақсы болу» тілегі пайда
болса, осы кезеңде баланың айналасындағы адамдарға жақсы
қарым-қатынасты тәрбиелеу мақсаты орындалды деп есептеуге
болады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Уайымдау - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
Уайымдау, адамдарға адмгершілік қарым-қатынасты көрсету
ретінде өзінің дамуында әртүрлі сатыларды өтеді: уайымдау-жан
ашарлық («Оған жаман, мен оны аяймын»), уайымдау-өзің
бекіту («Оған жаман, мен олай қаламаймын»), және ақырында,
уайымдау-әрекет («Оған жаман, мен оған көмектескім келеді»).
Егерде балалар мектеп алды орта жаста «уайымдау-өзің
бекіту» сатысыңда болса және анда-санда шынды «уайымға-
әрекетке» қабілеттілігін көрсетсе, педагогикалық жұмысты
жемісті деп есептеуге болады
Айналасына адамгершілік қарым-қатынасты қалыптастыру
бойынша ең құнды жұмыс үшінші кезеңде өтеді, сондай-ақ
Достарыңызбен бөлісу: |


title: мектеп  алды  үлкен  жасқа

text:
мектеп алды үлкен жасқа ұқсайды. Осы жаста балалар өз
қарым-қатынас тәжірибесін жалпылауды ғана емес, дегенмен
кемшіліктерді байқап қалу себептерге түсініктері және оларға
талдау қабілеттіліктері бар.
128
Тәрбиеші балалармен әдептік әңгемелерді ұйымдастырады.
Әңгімелерді әр түрлерде өткізуге болады – жеке, 5-6 адамдық
топпен немесе тұтастық. Әдептік әңгімелердің мазмұны болып
топта
балалардың
арасындағы
пайда
болған
қарым-
қатынастары, көркемдік шығармалардың өнегесі немесе
бейнелеу құралы болу мүмкін.
Әрбір әдепті әңгімеге біртұтас талаптар қойылады:
балалардың өмірлік тәжжірибеге сүйеніштері; жасқа сәйкестігі
және жастан жасқа мақсаттарды қиындату; талқыланған
жағдайлардың
нақтылығы;
таңдау
және
қайшылық
жағдайлардың бар болуы; келесі әрекетпен және мінез-құлқы
тәжірибемен байланысы; топтағы нақты балаларға қатысты
мәселелерді талқылағанда ырғақ пен қаіпсіздікті сақтау;
асықпау, қорытындылар мен жалпылаулармен көмектесу,
оларды өз бетімен істеуге үйрету.
Князева Л.П. жұмыстарында («Этические беседы в детском
саду». — Пермь, 1972) и А. М. Виноградовой («Воспитание
нравственных чувств у старших дошкольников». — М., 1989)
әдептілік әңгімелерді өткізудің әдісі ашылған. Осылайша,
балалар бір өнегесі бар («Үйшік», «Қолғап») әртүрлі ертегілерді
талқылайды немесе ұқсас жағдайлардағы кейіпкерлердің мінез-
құлқыларын салыстырады, әртүрлі әдебиеттік шығармалар
негізінде қарым-қатынас ережелерін өзбетінше шығарады.
Әдептілік әңгімелердің тақырыбы мақалдар, мәтелдер бола
алады («Тәтті өтіріктен, ащы шындық жақсы», «Туған анасынан,
жарқын досы жоқ» және т.б. мақалдар нені білдіреді?).
Әдептілік әңгімені өткізу түрі мен жері әртүрлі болу мүмкін.
Балалар үстел басында отырғанда, топтың үй-жайында дәстүрлі
түрде оны өткізуге болады. Әңгімелесуде бір уақытта барлық
балалар немесе 5-6 адам қатыса алады.
Әңгімеде көрнекті материалды қолдануға болады. Мысалы,
балалар сүреттерді қарайды және оларды тәрбиеші ұсынған
негіздер бойынша жіктейді (жақсы және жаман әрекеттер
суреттері салынған суреттерге жайып қойындар; сәби дұрыс
шешімді тапқан суреттерді алып қойындар; екі үлкен суреттерге
қараңыздар, сонан соң сіздердің үстел үстіндегілерге және
өнегеңіз
бойынша,
кейіпкердің
мінез-құлқы
бойынша,
кейіпкерлер сезімдерін білдіру түрі бойынша сіздің суретіңізге
көбірек байланысты суретке жақындаңыз).
Әдептілік әңгіменің түрін және оны өткізу орның таңдау
129
оның тақырыбына, балалардың жасына және олардың өнегелік
даму деңгейіне байланысты. Бірақ та тәрбиеші әңгімені әрқашан
да шынды әңгімедей құрастырады, яғни балаларға сұрақтар,
балалардың тәрбиешіге сұрақтар және бір-бірлеріне сұрақтар.
Ол, талқылауды жүргізуге, балаларды ой қорытынды
құрастыруды үйретеді, селқос түрде қабылдау мен есте сақтау
емес, пікірлесуге мүмкіндік береді. Әдептілік әңгіме үш
бөліктерден тұру мүмкін: бастапқыда балалар қысқа әңгіме
тыңдайды, немесе фильм көреді, әлде оқиғаны көрсетеді, содан
соң өнеге талқыланады және ақыр соныңда ерекше жаттығу
сабағы өткізіледі: балалар сезімдерді білдіретін сөздермен
жаттығады, моральдық мінез-құлқы тәсілдерін басып алады.
Тәрбиешінің
педагогикалық
шеберлігі
балалардың
танымдылық және эмоциялық белсенділігін ең көп дәрежеде
жандандыру икемділігінде көрінеді, ұсынылған жағдайларды
шешуін іздестіруде олардың тәуелсізділігі, әртүрлі құралдар мен
әдістерді байланыстыру.
Әдептілік әңгімелер қажеттілігі бойынша жүргізіледі.
Балалар сол немесе басқа моральдық сұрақты талқылауға
әрқашанда қажеттілікті сезу және мәселелерді әділетті шешуге
мүмкін болатыны маңызды.
Мектепалды
үлкен
жаста
баламен
моральдық
құндылықтарды сезінуге көп назар аударылуына қарамастан,
тәртіп тәжірибесі, жаттығулар педагогикалық жұмыстын
маңызды бөлігі болып қалады. Тәрбиеші, балалар бір-бірлеріне,
табиғатқа, ересектерге адамгершілік қатынасқа тұрақты жаттығу
мүмкіндіктерін ойлайды. Балалардың өмірі ұқсас жағдайлармен
толық болу керек (бір-бірлеріне сыйлықтарды дайындау,
ауруларға қамқор болу, жануарларды күту). Тәрбиеші апатты
пайда болатын уақиғаларды ғана емес, дегенмен арнайы
жағдайларды ұйымдастырады, оларды әртүрлі әрекеттерге
енгізу арқылы: ойын, еңбек, бағдарламаның барлық бөлімдер
бойынша
сабақтар.
Осы
кезеңде
«қайғылар-әрекеттер»
қалыптастыру бойынша жұмыс басты болады. Сондықтан,
балаларды адамгершілік тәртіп әдістерге және дұрыс сезімдерді
білдірудің ауызша түрлеріне үйрету жалғасады.
Балаларда, маңызды шарты және бір мезгілде адамгершілік
тәрбиелеу әдісі, әлеуметтік эмоциясын мен адамгершілік
сезімдерін дамыту, тәрбиешінің үлгісі болады. Тәрбиеші
балаларды өз уйаымдарымен еліктіре алмаса, өз сезімдерімен
130
жұқтыра алмаса – жаман тәрбиеші. Жамандықтан ештене жоқ,
егер оқытушы жақсылық не екен егжей-тегжей талдаса, сол
немесе басқа жағдайда қалай жасау керектігі, балаларға
арналған әрекетке, оқиғаға, шындыққа өз жеке қатысын жарық
және түсінікті көрсетпеу. Адамгершілік әрекет туралы ұзақ
және «дұрыс» сөйлесуге болады: «Балалар, мен Мишаның
жақсы әрекеті туралы айтқым келеді – ол кішкентай Алешаға
арықты өтуге көмектесті. Ол жақсы әрекет, олай жақсы балалар
әрқашанда әрекет жасайды». Барлығы шын болып көрінеді:
Мишаны да мадақтады, жақсы әрекеттер туралы мектепалды
балаларда ойларды бекітті. Осы жерде жолдастың әрекетің
қайталайтын аз табылар. Әрі кетсе, балалар оны еске алар.
Егерде тәрбиеші өзінің таңғалуын айтса жеткілікті болар ма еді:
«Миша, сен қандай азаматсың, мен сенімен жабайы сүйсіндім.
Алеша арықты өтуге қорқатының сен қалай байқап қалдын?»
Осы кезенге арналған тәжірибенің қателігі адамгершілік
тәрбие механизмнің осындай компоненттеріне, мотив пен
сезімдерге, тәрбиешінің салақтығы болады. Шамасы үлкен
жаста өнегелік мотивтер белсенді дамиды, әлеуметтік сезімдер
қалыптасады. Бала неге қатынасқысы келмейді, замандастардың
біреуіне қарағанда неге ол әрқашанда ұқыпты және жұмсақ, ал
басқаларға мүлдем ондай емес?
Осылайша, айналасындағы адамдарға және табиғатқа
мектепалды
балаларда
адамгершілік
қарым-қатынасты
тәрбиелеуге бағытталған жүйелі түрдегі жұмыста балаларда
адамгершілік қасиеті ретінде гуманизм қалыптасады. Басқаша
айтқанда, оның сапалы сипаты ретінде гуманизм тұлға
құрамына кіреді.
Адамгершілік сезімдерді және қарым-қатынастарды тәбиелеу
– қиын және қарама-қайшы үрдіс екендігіне ерекше қөңіл аудару
қажет, бірге мазасыздану, бірге қуану, қызғанбау, жақсылықты
шынымен және қуана-қуана жасау икемділіктер тек мектепалды
жаста қалыптасады. Дәл мектепалды бала ашық, осындай
қарым-қатынасқа бейімделгені туралы тым болмаса да есте
сақтау керек. Ол өзі де сенгіш және солай басқаларға қарайды.
Уақыт өткен сайын өмірлік тәжірибе айналасындағы адамдарға
оның қатынасын сол қалыпта бекітеді, немесе өзгеруге мәжбүр
етеді.
|


title: Ұжымшылдыққа тәрбиелеу

text:
131
Ұжымшылдыққа тәрбиелеу
Гуманизм, әртүрлі басқа адамгершілік қасиеті ретінде, бұл
жөнінде тек басқаларға пайда болу мүмкін. Әйтпесе онда, осы
қасиетте мағынасы жоқ. Адам адамдар арасында өмір сүреді
және оның адамгершілігі олардың арасындағы қарым-
қатынастарда және солар үшін ғана көрінеді. Осымен
адамгершілік тұлғаның басқа да жақтарынан ерекшеленеді.
Мысалы, адам өте білімді, көп білу, қолынан көп келетін болуы
мүмкін. Бұл байлығы өзіне пайдалы, тануда өз талабын
қанағаттандырады.
Адамның
білімділік
дамуы
өзінде
«тұйықталады» және шексіз жалғасу мүмкін. Дегенмен адамда
өз білімдерімен бөлісу қажеттілігі пайда болады. Оның білімдері
басқаларға керек болғанына ол рақаттанады және басқалармен
бөлісуге арналған одан да көп білу ықыласы пайда болады
Осылайша зияткерлік өріске адамгершілік... кіреді және
біріншіге жеке маңыздылықты, жеке мағынаны береді.
Адамның өмірсүру барлық өрістерінде осындай. Адам, адамзат
қоғамынан тыс өмірсүріп дами алмайды. Бұл ретте ол басқа
адамдардың жанында «қызмет жасай алады». Өзінің дамуына
және тұлғаның гүлденуіне арналған оған бұл қарым-
қатынастар: жақсы, ақ пейілді, ұжымдылық қарым-қатынастын
болғаны қажет. Сондықтан, бүгін күмәндіктер пайда болғанда
балалардың
арасында
ұжымдылық
қарым-қатынасты
тәрбиелеуді керек пе, ал әр біреуінде – ұжымдылық, тұлғаның
қасиеті ретінде осылайша тұлғаны әдетті әлеуметтену барысы
күмәндікке қойылады.
Дегенмен, коллективизмді тәрбиелеу мәселесі дұрыс
шешілмеген жағдайда баланың дамып келе жатқан тұлғасына
айтарлықтай әсер ететін қайшылықтардан тұрады. Қарама-
қайшылықтардың мәні - ұжым жеке басына кедергі келтіруі
мүмкін. Басқа жағынан, егер адам ұжымның мүдделерін есепке
алмаса, онда оның даралығы дамуы мүмкін, бірақ жанжал
жағдайлары пайда болады. Демек, мұғалімнің шеберлігі мен
даналығы жеке тұлғаның да, ұжымның да дамуына мүмкіндік
беретін алтын ортаны табу қабілетінен тұрады.
«Ересектердің ұжымы» және «балалар ұжымы» ұғымдары
бірдейлік емес. Бұл тек қатысушылардың жасында ғана емес,
сонымен қатар ұжым орындайтын қызметте. Балалар ұжымның
|


132
басты және жалғыз функциясы - тәрбиелеу функциясы: балалар
өз мақсаттары, мазмұны мен ұйымдастару түрлері бойынша
олардың әрқайсы тұлғасын қалыптастыруға бағытталған.
Мектепке дейінгі балаларға қатысты «балалар ұжымы»
терминің қолдануда белгілі бір шарттылық бар. Біріншіден,
мұндай ұжымда ересек адам сөзсіз бар. Ол балалардың өмірін
ұйымдастырады, қызметтің себептері мен мақсаттарын еңгізеді,
әр
адамның
дұрыс
қарым-қатынастары
мен
дамуын
қалыптастырады.
Ересектер
мен
балалар
арасындағы
байланыстар неғұрлым жұқа және күрделі, ал ұжымда,
әрқайсысы тең дәрежеде жұмыс орында. Екіншіден, балалар
ұжымы әртүрлі негізде (жиі кездейсоқ) және әртүрлі кезеңге
жиналуы мүмкін.
Коллективизм - бұл күрделі интегралдық қасиет, ол, сөзсіз,
ересек адамға толықтай тән болуы мүмкін. Мектепке дейінгі
жасты бірінші, ұжымдылықты қалыптастырудың базалық кезеңі
ретінде қарастыру керек. 3-6 жастағы балаларға қатысты,
Достарыңызбен бөлісу: |


title: ұжымдық  қарым-қатынастар  тәрбиелеу

text:
ұжымдық қарым-қатынастар тәрбиелеу туралы, яғни өзара
көмектесумен,
бауырмалдылықпен,
достықпен,
жауапкершілікпен,
мейірімділікпен,
бастамашылықпен
сипатталатын қарым-қатынастар айту дұрысырақ болуы мүмкін.
Мұндай қатынастарды тәрбиелеу шарты балалардың басқа
адамдармен: ересектермен, құрдастарымен тілдесу болып
табылады. Байланыс арқылы бала әлеуметтiк әлемдi бiледi,
әлеуметтiк тәжiрибені меңгереді және иеленеді, ақпарат алады
және өзара iс-қимыл, уайымдау, өзара ықпалдастық тәжірибесін
алады (Коломинский Я.Л., Артемова Л.В.). Тілдесудің пайда
болу пайда болуының алғышарты - баланың басқа адамға
бағыттауы, оған қызығушылығы болады. Бұл қызығушылық
ерте жаста көрінеді (Аксарина Н.М., Лямина Г.М., Павлов Л.Н.,
Волосова Е.В. және басқалар).
Жапон мұғалімдері балаларды ұжымда тәрбиелеуге үлкен
мән береді. Олар бір жасқа дейінгі балалар тобында қазірдің
өзінде ұжымды қалыптастыру туралы айтуға болады деп
санайды. Бұл көзқарастың қолдаушылары ұжымның дамуында
екі кезеңді ажыратады: жанашырлық кезең (3 жасқа дейінгі
балалар) және автономды ұжым (3 жастан 6 жасқа дейінгі
балалар). Бірінші кезеңде мұғалімдер өз күштерін балаларды
бір-бірлеріне қайырымдылықты нығайтуға, өзара көмекке
бағыттайды. Міне мысалдардың біреуі: «Балабақшаға жаңадан
133
келген Мари (1жас 8ай) өзі қыш-қымырға бара алмайды».
Тәрбмеші бүкіл топқа бұрылып: «Балалар, Маридің жанында
қыш-қымырға біреулерін отырындар!» - дейді. Тикако өз
шалбарларын тез шешіп және Маридің жанындағы қыш-
қымырға отырады. Екі қыз бір-біріне күлімсіреді және қыш-
қымырға бірге баруға үйренеді. Сол күннен бастап Мари қыш-
қымырды жаман көрген жоқ» (Мектепке дейінгі балалар
ұжымың қалай ұйымдастыруға болады: жапон тілінен
аударылған .- М., 1991).
3-тен 4 жасқа дейінгі балалармен жұмыс істеуде өзін-өзі
басқаруда көрінетін тәуелсіздік тәрбиеленеді. Ақырында, 4-6
жас аралығындағы балалармен жұмыс жасағанда, тәрбиешінің
назары бірлескен жұмыс әрекетін ұйымдастыруға аударады
(«Сацумдық сорпасын біз бірге дайындаймыз!»). Көріп
отырғаныңыздай,
жапондық
тәрбиешілер
бір
жағынан
балалардың өзара әрекеттесуіне, бір-біріне мейірімділік
танытуына, бір-біріне мұқтаждықтарын дамытуға үлкен мән
береді. Басқа жағынан, олар «ұжым» ұғымның мағынасын
төмендетеді, оны тек өзара әрекеттесуімен шектейді.
Отандық тәрбиешілер ұжым туралы әңгіме тек мектеп
жасынан бастағаны заңды, бірақта оның негіздері ерте және
мектепалды жаста іргетасы қаланады деп санайды.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Достықтың пайда болуы және дамуы

text:
Достықтың пайда болуы және дамуы
Балалар арасындағы маңызды қарым-қатынастар достықпен
сипатталады. Мектеп жасына дейінгі балалар арасындағы
достық проблемасы ұжымдық қатынастардың құрамдас бөлігі
ретінде мектепке дейінгі педагогикада зерттелді (Аржанова
А.А., Залогин В.П., Марков Т.А., Булатов А.В. және т.б.).
Кішкентай мектепке дейінгі жастағы балада құрбыларға
қатысты таңдаулы қарым-қатынас көрінеді: кейбір балалар
көбінесе ойнайды, әңгімелеседі, қуана-қуана ойыншықтарды
бөліседі және т.б. Әрине, достық нысанасы жиі өзгереді. Ұзақ
мерзімді достық бірлестіктер жоқ. Ойыншықты ортақ
пайдаланбады және жанжалдады, ал бір минуттан соң қайтадан
134
жақын достар. Алайда, балалардың «алдын-ала саналы»
қалыптасқан достық кезеңі маңызды және қажетті, өйткені одан
Достарыңызбен бөлісу: |


title: мектепалды  орта  жаста - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
мектепалды орта жаста саналы достастық құштарлығы
толық артады. Өмірдің бес жастағы балалар достарымен ғана
емес, сонымен бірге досты таңдауды дәлелдейді («Біз бірге
ойнаймыз»,
«Біз
бір
үйде
тұрамыз»,
«Ол
әрқашан
ойыншықтарды
береді»).
Шындығында,
осы
жастағы
балалардың мұндай түсініктемелерінде терең емес, бірақ
бетіндегі сипаты бар. Бала досының тартымды жеке қасиеттерін
ғана емес, бірақ кейбір сыртқы көріністерді немесе маңызсыз
фактілерді байқайды. Алайда, баланың өз қарым-қатынастары
мен сезімдерін талдауға қабілетсіздігімен түсіндіруге болады.
Орташаның аяғында мектепке дейінгі үлкен жастың
басында басталуы достық қарым-қатынастардың айтарлықтай
қайта құрылуы болады. Балалар өздерінің достығын ғана емес,
сонымен бірге «достықтың» ұғымын түсіндіруге тырысады
(«Адамдар жанжалдаспағанда», «Досымен барлығы туралы
сөйлесе аласын, онымен ойнау қызықты», «Ол үнемі
көмектеседі, мен де оған көмектесе аламын»).
Мектепке дейінгі үлкен жастағы балалар өз құрдастарының
адмгершілк қасиеттеріне үлкен мән береді, іс-әрекеттері
бойынша бір-бірін бағалайды, тіпті достықтың себептерін
түсінуге тырысады. Мектепке дейінгі жастағы үлкендер
достықта тұрақтылықты, құштарлықты білдіреді. Олар
ойындарда, мерекелерде және т.б. бірге болуға тырмысады, яғни
олар тұрақты байланыс пен бірлескен әрекетте қажеттілігін
сезінеді. Мектепке дейінгі үлкен жастағы балалар арасындағы
достық құбылысын зерттеген Т.А. Маркованың ең қызықты
зерттеуінде (кітабін қараңыз: мектепке дейінгі үлкен жастағы
балалар достықты бағалайды және сақтайды. Олар өздерінің
қарым-қатынастарын қорғауға дайын, достары мен олардың
әрекеттерін, әділеттілікке қарамастан әрекет нәтижесін жақсы
деп есептейді (досының суреті ең жақсы).
Көбінесе осы жастағы балалар 3-4 адаммен достасады, екі
адаммен сирек кездеседі. Егер достастық қалыптасса, олар басқа
балаларды өздеріне жақындатпауға тырысады және бұған
қызғанышпен қарайды. Мұғалімнің міндеті – достық
бірлестіктерді сақтау, әрбір мүшесіне достықтың пайдалы
жағына жағдай жасайды, сонымен қатар бүкіл топтан балаларды
оқшау қалмауына назар аударады. Бұл мәселені шешу үшін
135
тәрбиеші
топтағы
барлығына
қызықты
нәрселерді
ұйымдастырады. Балалардың достық қарым-қатынастары,
әрине, жалпы әрекетке қосылады және өздерін сақтауға
мүмкіндік алады. Бұл мерекелік концертті, спорт мерекесін,
жарыстарды, жалпы жұмыстарды дайындау болуы мүмкін.
Достар кез келген жерде жұмыс істейді, мысалы, ата-аналарға
арналған немесе сәбилердің қолөнер бұйымдарына және т.б.
арналған бұрышты дайындауды оларға жүктеуге болады.
Сондықтан тәрбиеші достықты бұзбайды, балаларды бөлмейді,
керісінше, олардың жеке (өз шағын топтық) ісін ғана емес,
сонымен бірге барлықтарын маңызды және қызықты жұмысты
орындауға үйретеді.
Ұжымдық қарым-қатынастарды тәрбиелеуге арналған достық
секілді феномен, мағынаны құрастыру маңызы бар. Достық
балалар арасындағы ең жақын байланыс ретінде әлеуметтік
қатынастарды тиімді хабардар ету үдірісін жылдамдатады.
Бауырмалдылық және өзара көмек.
Өзара көмек және бауырмалдылық – ұжымдық қарым-
қатынастардың маңызды сипаттамалары болады. Ұжымда әркім
көмек пен қолдау көрсетілетініне сенімді болу керек және
досына көмектесуге дайын әрі өздерін жақсы сезінуге тиіс.
Өзара көмек пен бауырмалдылық негізінде басқа адамға
бағытталуы жатыр. Бұл – жанашырлық пен уайымдауды білдіру
тәсілдері. Балалардың бауырмалдылығы өзара көмек көрсетудің
қарапайым түрлерінде, кез келген қиындықтарды бірлесіп
жеңуде, моральдық қолдауда, ойыншықтарды, тәттілерді бөлісу
мен білу мүмкіндігінде көрінеді. Мектепке дейінгі педагогикада
(Ф.С.Левин-Щирина, Л.А. Пеньевская, Т.И.Пониманская,
М.Мирзаабдуллаева, А.М.Виноградова және т.б.) және бала
психологиясында (Т. А. Репина, А. Д. Кошелева, А. Г. Рузская
және т.б.) бауырмашылдық және өзара көмек көрсету мәселесі
зерттелді. Зерттеушілер ерте жасында бала басқа балаларға
деген көзайымын және 3 жаста балалар өздерінің бастамасымен
құрдастардың әртүрлі эмоционалды жағдайына өз еркімен
көзқарастарын білдіреді (бірақ, егер ол нақты көрсетілсе).
Мектепалды кіші балалардың өзара көмек көрсетуді білдіру
түрінде, осылайша түрткі болу ерекшеліктері бар. Көбінесе,
өкпелі, реңжіген жолдастардың көңілдендіруде жиі көрінеді.
Бір қызығы, осы жаста жиі түрде болатын ұрыстар ойыншықты
алып қойғанынан пайда болады, жиі ойыншықты алып қойған
|


136
бірінші жұбатушы болып табылады.
Өміріндегі төртінші жылдағы балаларда өзін-өзі қызмет
етудегі бір-біріне көмектесуге тырысқандары анық көрінеді,
өйткені бұл жастағы бала белсенді түрде оқып, бір нәрсені
үйреніп, өз ойларын оқушы түрде іске асырады (өзін бекітудің
ерекше түрі).
Өмірдің бесінші жылындағы балаларға өзара көмек көрсету
түрлері тым әртүрлі. Мектепалды балалар бірлескен ойындарда,
сабақтарда, тұрмыста бір-біріне көмектеседі. Көмек көрсету
мотивтері
тым негізді болады: балалар белгілі бір
құбылыстардың мәніне кіре алады, үлкен байқағыштықтары бар,
білетін нормаларға мінез-құлық фактілерін келтіре алады. 4
жасар балалар бір-біріне әрекет ету тәсілдерін үйретіп,
«тәрбиелеп», нормаларды біліп оларға сілтеу арқылы өз
кеңестерін түсіндіреді
Дегенмен, осы жас кезеңінде мектепке дейінгі балалар әлі де
көмек көрсетуді білмейді, оның мағынасын үнемі түсінбейді.
Саша Леночка шынымен де көмектесті ме деген сұраққа
балалардың көпшілігі жағымды жауап берді. Немесе тәрбиеші
әңгімелейді: «Қоян иығына үлкен ауыр сәбіз алып келді. Оның
артында оның досы болды. «Қоянның сәбізді алып жүруі
қаншалықты қиын, - деп ойлады ол, - біз көмектесуіміз керек.
Және ол сәл сәбізді кеміре бастады. Кемірді, кемірді, бәрін жеп
қойғанша. Бұл көмектесті! Кейбір балалар бірден әзілді түсінеді
және күледі, ал кейбіреулері бұл шын мәнінде көмек
болатынына сенеді.
Демек, тәрбиешінің міндеті – өзара жәрдемдесу, ол осындай
маңызды құбылыстың мәні туралы балалардың ойларды
қалыптастыру болады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
бірінші жұбатушы болып табылады.

Өміріндегі  төртінші  жылдағы


жалпы мәдени және кәсіби сипаттағы білімді үнемі
толтырып, айтарлықтай күш-жігермен, адалдықпен жұмыс
істеп, өз іс-әрекеттері үшін жоғары жауапкершілікті сезінуі
керек. Осылайша, қазіргі әлемде мұғалім мамандығының
объективті әлеуметтік мәні өсіп келеді. Алайда әділеттілік үшін
қоғам тарапынан педагогикалық жұмысты дұрыс бағаламау да
бар екенін атап өту керек.
Педагогикалық қызметтің сипаттамасы
Педагогикалық қызмет кез келген қызметпен ортақ
сипаттарға ие, сонымен бірге ол бірқатар ерекшеліктерге ие.
Педагогикалық қызмет, кез-келген басқа іс-әрекеттегідей,
белгілі бір құрылымы, ішкі айналымы мен қайта өзгеруі бар
жүйе болып табылады. Ол мынадай құрамдас бөліктерді бөліп
көрсете алады: уәж туралы, мақсат туралы, объект туралы
жүзеге асыру тәсілдері туралы нәтиже.
Педагогикалық қызметті ынталандыратын себептерден оның
жетістігі
айтарлықтай
дәрежеде
байланысты.
Олар
педагогикалық жұмыс үшін бейімділіктер мен қабілеттердің
қалыптасуына айтарлықтай әсер етеді. Педагогикалық
Достарыңызбен бөлісу: |


title: жалпы  мәдени  және  кәсіби  сипаттағы  білімді  үнемі


title: Мектепалды  орта  жастағы

text:
137
сезінушілік пен іріктеулікпен ерекшеленеді. Олар қазірдің
өзінде қаншалықты көмек көрсетуге болатындығын немесе
қаншалықты қажет еместігін түсіндіре алады (жолдасқа көмек
көрсеткен жоқ, себебі жалқау болғандықтан, тырыспағандықтан
сәтсіздікке ұшырады).
Бұл жастағы балалар сәбилерге және ересектерге жиі
көмектесуді қалайды, бірақ аз түрде – құрдастарына. Себебі,
сәбилермен сөйлескенде балаланың «мұғалімдік» үлкен
ұстанымсы қызықтырады. Ересектермен қатынаста ұстанымсы
өзгереді: бала кішкентай болып көрінеді, сонымен қатар кез-
келген ересек адаммен бірлескен әрекет қуанышты әкеледі.
Құрдасына көмектесу - әдетте, ойыннан айырылған әрекеттер
болып табылады. Өзара көмек көбінесе таза еңбек шарасы
ретінде көрінеді. Мұғалім балалардың бірлесіп жұмыс істеуге
ұмтылуына,
тапсырылған
тапсырмаға
жауапкершілікпен
қарауға, бастамашылдық пен белсенділікке көрсетуіне назар
аударуы керек.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Қоғамдық пікір - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
138
туралы, жақсы мен жаман туралы, әділеттілік пен әділетсіздік
туралы ойларды жинауына қарай белгілі бір ұжымда
адамгершілік ережесі жүзеге асырылады
Мектеп жасына дейінгі балалар топтарында ұжымдық пікір
бар. Ол қарым-қатынас нормалары туралы бірдей ойлар түрінде
ғана көрінбейді, сонымен бірге ұжымның әрбір мүшесіне әсер
етудің жеке маңызды факторы ретінде және ұжымдық қарым-
қатынастың негізі ретінде белсенді пайдаланылуы мүмкін
Мектепке дейінгі балаларға тек ересектер, сонымен қатар
замандастары қалай бағалағандары бәрібір емес. Осы бағалаудан
баланың замандастар тобында эмоциялық жайлылығы, яғни
оның эмоционалдық күйі байланысты (В.Д. Калищенко, Р.Б.
Стеркин). Баланың балабақшаға баруын қаламау себебі жиі-жиі
оның замандастарымен қарым-қатынасы болмағанда, ол туралы
олардың пікірлері сәйкес келмейтіні болады.
Мектепке дейінгі жастағы балалар тобында қарым-қатынасты
зерттейтін әлеуметтік психологтар белгілейді: балабақша тобы,
тіпті мектеп жасына дейінгі жастағы деңгейде, толық мағынада
әлі де балалар ұжымы емес.
Дегенмен, бұл ұжымдық пікірі бар, топтық құндылықтары
және байланыс пен қарым-қатынастардың жоғары және тұрақты
салыстырмалы деңгейі бар күрделі әлеуметтік жүйе болып
табылады.
Ең алдымен қалыптасып жатқан ұжымдық пікір дұрыс
Достарыңызбен бөлісу:


title: адамгершілік  бағыттылыққа

text:
139
баға беріп, шешім қабылдағанда қатал болып, кейде «тәртіптерді
бұзушыға» қатысты қайырымсыз болатындарына тәрбиешіге
көңіл бөлу керек. Мысалы, әртүлі жас тобына кішкентай, 3
жасар қызды әкелді. Ол оқығанды қаламады және сабақ кезінде
барлығына бөгет жасады. Тәрбиеші Танямен не істеуге қатысты
пікірлерді тыңдау үшін балаларды жинады. Пікірлері әртүрлі
болды («Біз сабаққа барғанда, оны бұрышқа қою»,
«Балабақшадан шығарып тастау», «Біз оқығанда, жеке аумаққа
барып, өзі жеке қыдырсын»).
Балалардың қойған қатаң талаптарын ескере отырып,
тәрбиеші балаларға бір-біріне төзімді болуды үйрету керек.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Адамгершілік нормаларды игеру

text:
Адамгершілік нормаларды игеру
Балалардың қарым-қатынасы адамгершілік ережелерімен
және нормалармен реттеледі. Мінез-құлқы және қарым-қатынас
ережелерін білу баланың өзі сияқты әлеміне, адамдар әлеміне
кіруін жеңілдетеді. Ережелер адами қарым-қатынастарда белгілі
тіректер және бағдарлар болып қызмет етеді. Ережелер мен
нормалардың мазмұны өзгермелі. Бұл дәуірге, елге және
халықтың тұрғылықты жерімен жасына байланысты болып
табылады. Дегенмен, белгілі бір ережелер бар, өйткені оларсыз
өзара әрекеттесу және өзара түсінісу мүмкін емес.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Адамгершілік  тәртіп  және  адамгершілік  норма

text:
140
ойнатпаңыз; егер топқа қонақ кірген болса, оған кіруді және
отыруды ұсыну керек – бұл барлығы ережелер. Олар норманы
нақтылайды - айналаңыздағы адамдарға мейірімді және ұқыпты
болуын қадағалайды.
Тапсырма
Адамгершілік
тәртіптер
мен
нормалардың
әртүрлі
жағдайлардан тәуелділігін нақты мысалдармен дәлелдеңіз.
Мазмұндағы айырмашылықтарға түсіндірулерді тауып көріңіз.
Пиаже Ж. ережелерге үлкен (мүмкін тіпті тым көп) мән берді.
Өнегені – ол ережелер жүйесі, оны игеру - адамгершілік деп
санайды. Ережелер ересек адаммен баласына жүктеледі және
мектепке дейінгі балаларға түсініксіз және олар сезінбейді.
Сонымен қатар, Пиаже Ж. балалардың мораль тәртіптерін
сезінуінің үш кезеңін анықтайды. Бірінші кезеңде ереже әлі
сезілмейді, бірақ ол ресми түрде қолданылады. Екінші кезеңде
ереже баламен өзгермейтін түрінде қолданылады, оны бұзуға
болмайды. Ақыр соңында, үшінші кезеңде ереже жалпы
келісіммен өзгертілуі мүмкін заң ретінде қарастырылады.
Дж.Пиаженің ойынша, үшінші кезең мектепалды жастағы балаға
қажет емес.
Тапсырма
Сіз Ж. Пиажемен келісесіз бе? Өз ойыңызды дәлелдеңіз.
Біздің
отандық
педагогтар
(Ф.С.Левин-Щирина,
В.
Г.Нечаева, А.Горбачева және т.б.) және психологтар
(В.С.Мухина, Е.В.Субботский, Г.Якобсон және т.б.) мектепке
дейінгі жастағы балалар тек қана ережелерді ғана емес, сондай-
ақ мінез-құлқы мен қарым-қатынас нормаларын да саналы игеру
қабілеттері бар екендігін дәлелдеді. Сонымен бірге, әрине,
ережелер мен нормалар көлемін, оларды түсіну тереңдігін
шектейтін жастың ерекшелігін факторы әрекет жасайды.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Мектепке  дейінгі  жасөспірімдерге

text:
141
баға беруге бірте-бірте үйренеді. Ережелерді білмеу, олардың
орындалмауы – кіші жастағы балалар арасында қақтығыстардың
ең көп таралған себебі болып табылады. Құрбыларының
қоғамында өмірсүру ережелерді игеруді ынталандырады, әсіресе
мұғалім балаларға оларды сақтауға ақылдылығы мен
қажеттілігін сезінуін көмектеседі. Ережелерді жүзеге асыру
оларға ойындарды реттеуге көмектесетінін, әр әрекетте және
қарым-қатынастарда табысты нәтижеге қол жеткізуге балаларға
сенімділік әкелетіні өте маңызды.
Кіші жаста ережелерді игеру сол ережелермен реттелетін
мінез-құлқы мен қарым-қатынас тәжірибесін жинақтау
нәтижесінде болады. Кішкентай мектепалды балалардың ойлау
ерекшеліктері оларды үйренген ережелерді нормаға қорытуға
мүмкіндік бермейді. Жаңа жағдайға түскен балалар қарым-
қатынас ережелерін қайтадан үйренуді болса етті, қарым-
қатынас тәсілін таңдауда қиналады және де үйренген ереже
тәртіпті реттеу оларға тоқтатады. Бұл құбылыс, осы ережені
жалпыланған нысан ретінде қабылдауға білместігімен, яғни
оның объективті мағынасын түсінуімен байланысты. Дегенмен,
жеке фактілерді жинақтау - моральдық норманы меңгерудің
қажетті кезеңі болып табылады, себебі ол түсінуден емес, мінез-
құлқы тәжірибесінен басталады. Ересек адамға еліктеп немесе
оның нұсқауларын орындаған кезде, бала нормаға сәйкес әрекет
етеді және содан кейін ғана оны сезіне бастайды.
Балалар мектепке дейінгі жаста игерген қарым-қатынастар
ережелері қарапайым және әрқашанда бірдей шешімге ие, яғни,
бала кіретін жағдайлар бір мәнді болуы керек: қыз жыласа – я,
ойыншықты түсірсе – көтер, орнына қой. Тек сондай-ақ нақты,
мінез-құлқы мен ереже арасындағы көрнекті байланыс,
адамгершілік нормаларды тиімді игеруді қамтамасыз етеді.
Мектепалды кіші жастағы балалар кейбір ережені игеріп, оны
«қорғауға
және
сақтауға»
жарамды,
оңы
бұзбауға
құрдастарынан талап етеді (бірақ олар өздері бұза алады).
Мектепалды орта жаста балаларда ережелерді жүзеге асыру
икемді қатынасы, оларды түсіну ынтасы қалыптасады.
Сонымен қатар, мектепалды үлкен жастағы балалар әртүрлі
жағдайларда бірдей ережені қолдануды бірмәнді еместігін
түсініп, кейбір ережелердің қарама-қайшылығын көреді
(досыңызға әрқашан да көмектесу қажет пе; төбелескен адам
әрқашан да кінәлі ме; тәрбиешіге жасаған наразылық өсек
142
айтқан ба және т.б.). Балалар ереже мен норманы ұстану үшін
ақылға қонымды және шығармашылық тәсілдемеде болу өте
маңызды. Норманың императивтік қызметі ең басынан бастап
догма емес, сезімі қабылдайтын жағдай қажет. Осыған
байланысты балаларға арналған әлеуметтік іздену тәжірибелер
туралы Н.Н. Поддякова көзқарасы аса қызықты. Балалар мінез-
құлқы мен қарым-қатынас тәртіптерін мен нормаларын
меңгерген соң әлеуметтік, өнегелік құбылыстарда үлкен
қызығушылықпен және нәтижелі жеке іздену тәжірибелерін
өткізеді деп ғалым дәлелдейді. Іздену тәжірибе нормаларды
меңгеру жүріске шығармашылық және саналы сипаттама береді.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Тапсырма - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
Тапсырма
Н.Н. Поддьякованың «Мектепалды жастағы балалрдың
психикалық дамуының ерекшеліктері» (бірінші тарау) жұмысың
оқып біліндер және мінез-құлқының адамгершілік нормаларын
игеруге
бағытталған
тәрбие
жұмысының
әдістемесін
құрастырындар.
Адамгершілік
нормаларды
табысты
игерудің
және
мектепалды үлкен жаста қажетті шарты болып мінез-құлқы
тәжірибесін ұйымдастыру болып табылады. Бұл жаттығулар мен
бірлескен әрекеттер, тиісті жағдайларда иеленген тәртіптерді әр
баланың немесе барлық топтын мінез-құлқы нормаларына
ауыстыруға мүмкін
Ересектер
тобында
балаларды
баланың
құқықтары
Декларациямен таныстыру жұмыстары басталады (әлеуметтік
әлеммен танысу әдістемесіне сәйкес). Балаларға осы құжат
туралы айтылмас бұрын, олар бір-бірінің құқықтарын
құрметтеуге үйрене алады және үйрену керек, өздері «қоған»
өздерінің әділ «заңдары» бойынша топта өмір сүруі керек. Осы
мақсатпен тәрбиеші әдептілік әңгімелер сериясын жүргізеді,
оның барысында мінез-құлқы мен қарым-қатынастар ережелері
талқыланады. Тәрбиеші балалар белгілеген ережелердің
адамгершілігіне назар аударады (әлсіздерді қорламау, бір-біріне
көмектесу, ашкөз болмаңыз, әрқашан бір-біріне шындықты айту
және т.б.). Әр топта өз «Декларациясы» болады. Балалар оны
жазбаша және көркемделген кітаптар, тақталар және т.б. түрінде
жасайды.
Мектепалды балаларда құқықтарын мен міндеттерін
143
білімдерін
бекітуге
арналған
театрланған
ойындарды,
проблемалық жағдайлар және т.б. қолдануға болады. Балалар
осы «құжаттың» мәнін түсінгені және оны ұстануы маңызды.
Бұл жұмыстарды мектепалды балаларды құқықтық тәрбиелеудің
бастауы деп қарастыруға болады. Бұған қоса, балалар
жалпылықтарды жасап үйренуге, қарама-қайшылықтарды
шешуге тырысады.
Достарыңызбен бөлісу: |


Мінез-құлық және қарым-қатынастар мәдениеті
Ұжымдық қатынастарды қалыптастыру мәнмәтінде мінез-
құлқы мәдениетін тәрбиелеу мәселесін де қарастыру керек.
Әрине,
мінез-құлқы
мәдениеті
«балалар
қоғамымен»
шектелмейді. Ол ересектермен қарым-қатынаста жүзеге асады,
бірақта баланың құрдастарымен қарым-қатынас жасағанда,
көпсалалы рөлді атқарады. Егер бала ересектермен сыпайы және
мейірімді болса, ол оларға көмектесуге және олармен бірге
қызмет етуге дайын, әрқашан да бұл оларда оң реакция
тудырады.
Құрдастарына қатысты мұндай жүріс-тұрысы ағаттығына
қармастан керісінше, реакцияны туғызады: «тым тәртіпті» бала
балаларды таңдандырады, кейде олар оның жақсы әдеттілігіне
күледі. Демек, мінез-құлқы мен қарым-қатынас мәдениетін
тәрбиелеу, бір жағынан, қоғамда қабылданған нормалар мен
ережелерге оқып үйретуді шамалайды, сондай-ақ сөзбен, бет-
әлпеттермен, қимылдармен, әрекеттермен, екінші жағынан –
оларды қолданатын әлеуметтік ортаға бейімдеу керек.
Әрине, адамдар арасындағы өзара қарым-қатынаста бастысы
- олардың бір-бірімен шынайы қарым-қатынасы, шынайылығы,
қайырымдылығы, уайымдылығы және көмекке дайын екендігі.
Бірақ адам басқа адамдарға деген шынайы көзқарасын қандай
түрде көрсеткені маңызды. Көрінудің сыртқы түрі ішкі жағдайға
сәйкес келмеуі мүмкін. Керісінше болады - қарым-қатынас
нысандары жағымды, құрметті, шын мәнінде, адам қарым-
қатынас объектісіне мүлдем қарсы сезімдерді көреді.
Сонымен,
мектепке
дейінгі
балаларда
мінез-құлық
мәдениетін тәрбиелеу – ұжымдық қарым-қатынастарда көрінетін
адамдарға адамгершілікқатынасты тәрбиелеу бойынша жұмыс
144
спектілердің біреуі және жалғасы болады.
Мінез-құлық мәдениетін және өзара қарым-қатынас
мәдениетін тәрбиелеу мазмұны болып – қажетті аспаптарды
қолдану арқылы, балаларды әдемі және дұрыс тамақтану
дағдысына үйрету; ұқыпты болу; өз кейіптесін, келбетін
қадағалау; сөйлеу әдептілігін меңгеру; ибалық көңіл аудару
тәсілдерін меңгеру.
Әдістемелік жұмыстың негізгі бағыттары: баланың назарын
оның өмірінің осы жағына аудару арқылы ерте жастан
Достарыңызбен бөлісу: |


бастап баланы тазалық пен тәртіпке үйрету. Баланы
әрқашанда жуындырғанда немесе жуындырмағанда, қуанышпен
жасау керек, нәтижеге таң болыңыз: «О, сен менде тазасың,
әдемісің!» Бала ұзақ уақыт кір киімде, сулы болуына жол
бермеңіз. Өскен сайын, тамақтану уақытында қол орамал мен
майлықпен қолдануды үйретіңіз. Адамдармен, ересектермен
және балалармен сөйлесуді – сәлемдесуге және қоштасуға
үйрету. Орындалатын іс-әрекеттерін әрқашан да көтермелеңіз.
Бала өз бетінше тамақтану мүмкіндігіне ие болған сәттен бастап,
қасықты оң қолымен, ал шанышқыны сол қолымен ұстауға
үйрету керек. Балаға шанышқыны беруге қорықпа. Ол тек
өтпейтін ұштармен болуы керек (пластмассадан болған жақсы).
Мүмкіндігінше, пышақты тезірек бергені жөн (өткір емес).
Әртүрлі құралдарды пайдалану, бала үшін басынан бастап
әртүрлі аспаптарды қолданғанда ыңғайлы болатындай жасау
керек, үнемі әдемі де дұрыс тамақтанғандай (мерекелерде ғана
емес – жасанды), пышақпен және шанышқынымен тамақтану
оған ыңғайлы және жайлы болуы шарт. Алдымен бала сол
қолында шанышқыны ұстасын, оң қолымен пышақты ұстасын,
тек қана шанышқымен жеп көрсін, ол осы құралдарға бәрібір
үйренеді және оларды еркін иеленуді бірте-бірте меңгереді.
Осылайша, мінез-құлқы мәдениетін тәрбиелеудің бірінші
Достарыңызбен бөлісу: |


title: кезеңі  ерте  жастан  басталады  және  көптеген  жеке  фактілер

text:
145
дәрігерге барамыз, сен оған қалай сәлем бересің, не айтасын? Ол
жауабына міндетті күледі, оған тәртіпті балалар ұнайды»
«Балалар, сәбилерді оятып алмау үшін, музыкалық залға қалай
өтуін сендердің естеріңде ме? Сендер тыныш өтулеріне мен
күмәндәнудамын» Алдын ала біліп қою әдісі лайықты мінез-
құлықын ынталандыру рөлін атқарады. Екінші кезеңде бала
өзінің жақсы мінез-құлықынан қанағаттанатын жағдайлар
жасалады. Мадақтау үшін ол көп нәрсе істесе де, осы кезеңде
одан қорқуға болмайды. Мадақтау әр адамға қажет, ол өзіне
сенуін бекітеді. Мектепалды балаға – ол ерекше маңызды.
Үшінші кезеңде, мәдени мінез-құлық тәжірибесіне арналған
жағдайларды жасай отырып, балалармен әдептілік ережелерін
Достарыңызбен бөлісу:


title: қызметтің  себептері - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
16
болады, өскелең ұрпақтың қалыптасуына өзін арнайды.
Әлеуметтік зерттеулер деректері бойынша, мамандықты
таңдаудың себептері қазіргі заманғы педагогикалық колледждер
мен жоғары оқу орындарының студенттері арасында жеткіліксіз
саналы түрде қабылданған болады. Кейде жас адам болашақ
мамандығының басты мақсатын, оның соңғысының келешегін
елестете алмайды.Дегенмен, оқыту жылдарында жас жігітті
немесе қызды мамандық таңдауға бастапқыда талпындырған
себептерді қайта ойластыру бар. Студенттер педагогикалық
мамандықтың
маңыздылығына
еніп,
оның
мазмұнын,
технологиясын меңгереді. Мамандық өзінің жеке мағынасына,
эмоционалдық бояуына иеленіп, өзін-өзі жетілдіруге ұмтылуға,
болашақ тәрбиеленушілер, оқушылар мүддесінде өзін-өзі
белсендіруге жол ашады. Мұндай қызметті ынталандыратын
себептер мағыналық қалыптастыру деп аталады (А.Н.
Леонтьев).
Достарыңызбен бөлісу:


title: маңыздылығын  сезінуге - С. А. Козлова, Т. А. Куликова

text:
маңыздылығын сезінуге тәрбиеші көп көңіл бөледі. Мектепке
дейінгі балаларға әдептіліктің пайда болу тарихы туралы,
әртүрлі елдерде және әртүрлі уақытта адамдардың мінез-құлқы
мәдениеті туралы және де балалар тобында әдептілік мазмұны
туралы.
Балаларды мінез-құлқы және қарым-қатынастармен сезімдер
тәсілдеріне нақты үйрету керек. (Мектепке дейінгі балалардың
мәдениетін тәрбиелеу әдістемесі туралы С.В.Петрина, И.К
Курочкина, Т.В.Черник және т.б. жұмыстарында нақты танысуға
болады. Қазіргі уақытта осы тақырып бойынша балаларға
арналған және ата-аналар мен тәрбиешілерге көмек беретін
көптеген кітаптар шығып жатыр, мысалы, Л.Васильева-
Гангнустың «Сыпайылықтын әліппесі»)
Тапсырма
Өз жасының тобына арналған «Әдептіліктің ережесін»
құрастырыңыз және оларды орындау жолдарын жасаңыз. Оған
арналған орыс халық мақалдарарын, мәтелдерін, өлендерің
қолдандар. Оларға тіл әдептілігін, «ымдау мектебін», «сөйлеу
қимылдарын» еңгізіндер. Әрбір ережені балаға түсінікті және
тартымды ету үшін елестетіп көріңіз.
|


title: Ұжымдағы жеке тұлға

text:
146
Ұжымдағы жеке тұлға
Ұжымда балаларды тәрбиелеу туралы тезисіне ұсынылған
негізгі айыптау, ол «ұжым жеке тұлғаның дамуын шектейді,
ашылуға мүмкіндік бермейді».
Ол нақты және толық лайықты айып, егерде мұғалім балалар
ұжымын ұйымдастырушы және білім берудің үдерісі ретінде
жалпы ұжымдық іс-әрекетке және онда балалардың өзара
әрекеттесуіне ғана екпін жасау оқиғалары туралы әңгіме болса.
Бірақта,
ұжым
жеке
даралықтын
нақты
дамуын
ынталандырады. Мектепалды жастағы баланың даралығы неде
байқалады және ұжымның шамадан тыс әсерінен нені қорғау
керек?
Үш мағыналық блоктарды ажыратуға болады: балада басқа
балалардан ерекшеленетін әлдеқандай қабілеттері, біліктіліктері
бар; балада өзінің танымдық қызығушылықтары ашық көрінеді;
балада психикалық процестерінің бірегей дамуы.
Егер балабақшаға баратын балада ерекше қабілеттері пайда
болса, мысалы, ол тамаша бояса немесе таза ән айтса, музыканы
тыңдаса, жақсы билесе тәрбиеші міндетті түрде оны байқап
қалады. Өнер циклінің сабақтарында осындай баланың дамуын
ынталандыратын жеке тапсырмаларды ұсынуы маңызды. Ол
қандай тапсырмалар болу керек екендігін кез келген тәрбиеші
біле бермейді. Жалпы тапсырманы жалпы қиындатуға болады
(«Барлығы үй салады, ал сен оның жанына күшікті сал»,
«Барлықтар көк вагон туралы әң салып жатыр, ал сен басқа әң
жаттап кел және оны мерекеде жалғыз айтып бересің» және т.с.).
Балада даму қисының дұрыс салып жатқанымызға сеніміз бізде
бар ма? Мүмкін, біз оның атақтылығын тауып, оның
құрдастарының тобына қарама-қарсы қоямыз ба? Бұл
сұрақтардың жауабың балалардың дарындылығын және
талантын анықтау әдістерін қолдана білетін маман ғана болуы
мүмкін. Бір балада болмасын «Жаратқанның от ұшқыны»
өшпеуін ойлайтын мұғалімнің міндеті – тәрбиеленушіде ерекше
қабілеттілігін көріп қалғанда, маманға айту керек немесе оны
ата-аналарына ұсыну керек. Өнерлі, ерекше тұлғаны
тәрбиелеуге, балаға қандай тапсырмаларды беру керек екеніндігі
туралы өзіңізге де кеңес алғаның дұрыс.
Егер тәрбиеші шындықтың белгілі бір саласында бала
147
қызығушылығын байқаса: техникаға, табиғатқа, ғарышқа,
медицинаға және т.б. – өзінің қызығушылығын айтып міндетті
түрде оны қолдау керек және одан кейін тиісті бағытқа
итермелеп онымен жеке жұмыс жасауды байқастыру керек. Бала
өз білімін басқа балалармен бөлісе алатыны маңызды. Бірақ
мектеп дейінгі балалар жолдасын тыңдау білмейді. Сондықтан
тәрбиеші барлығы қызықты әңгімелерді тыңдауды ұсынайды,
қызықты және жаңа нәрсе туралы әңгіме айтқан кезде «қызықты
минуттарды» өткізеді (күннің екінші жартысында, серуендеуде).
Тырмысқан балаға білетін нәрселерді суретке салуды ұсынған
пайдалы. Топта «Мен бәрін білгім келеді» атты меншікті
журналды басып шығаруға және онда балалардың суретпен
сипатталған әңгімелерін «жариялауға» болады. Егер балада,
басқалармен салыстырғанда, танымдық қызығушылықтар жарық
көрінсе, бірақта сурет салу білмейді, онда тәрбиеші, оған суретті
жақсы салатын басқа баламен шығармашылық серіктестікті
ұйымдастыруға
көмектеседі.
Мұндай
ынтымақтастық
балалардың әрқайсысына пайдалы және бүкіл топ үшін қызықты
болады.
Өзгелер арасында ерекше ойлау қабілетімен ерекшеленетін
балалар бар. Олар жағдайдан шығудың ерекше жолын, мәселені
шешудің өз жолын, тапсырмаларды орындауды табады.
Осындай балалармен тәрбиешіге жұмыс істеу қиын, егерде ол
беделді болса. Бала үлгіге ұстанғысы келмейді, әрекеттерді
орындаудың ұсынылған тізбегін қалағысы келмейді, «ол бәрін
өз бетімен жасайды». Егер тәрбиеші дегенің істетсе, онда
қақтығыс болады. Үйіде бала шағымданады: «Мен музыкалық
сабақта биледім, ал Нина Ивановна былай деді: «Лиза, ойлап
шығарма, басқалар сияқты биле». Мен бәріне ұқсағым
келмейді!»
Қиялы ерекше дамыған балалар бар. Олар әркашанда өз
ойларының мен ойдағы кейіпкерлердің тұтқындарында болады.
Осыдай балаларменде тәрбиеші қиын, өйткені қиялын дұрыс
бағыттау керек, оны дамытуға көмектесу керек. Әдетте мұндай
балалар белсенді, олар қиялды ойларың жүзеге асыруға арналған
жағдайлар қажет болады. Олармен ойнау, сурет салу, құру,
ертегілерді ойлап табу керек, өлең шығару керек және басқа
балалармен қалай араласатынына, топ бойынша жолдастары
оларға қалай қарайтынына назар аудару керек.
Ұжымдық
өзара
қатынастары
әртүрлі
әрекеттерде
148
қалыптасады. Әрекет (ойын, еңбек, сурет салу, мүсіндеу) тек
өзара әрекеттесуді дамытуға қолайлы емес, сонымен қатар әрбір
баланы жеке дамуына арналған, егерде тәрбиеші осы маңызды
міндетті қойса.
Әрбір бала міндетті түрде бірдемеден бірегей болып
табылады, басқа балаларға ұқсамайды. Бұл шындық деп
қабылдау керек. Бұны мадақтау керек және біз әртүрлі
екендігімізге қуануымызды балаларды үйрету керек. Ұқсас
тақырыптарға әңгімелерді жүргізу пайдалы: «Топта кім бізде
ең... (шебер, қөңілді, батыл, епті)» «Маңызды істі кімге
жүктеймін (ойыншықты істеу,сәбилерге көмектесу, концертте
өлең айту, топтың мерекесіне арналған қонақтарға шақыруларды
суреттеу және т.б.)». Мұндай әңгімелерде балалар бір-бірін
мұқиятпен «оқып біледі» және өздерінің мінезімен және тәртібің
талдайды. Оқытушы балаларға олар «ғажап» екендігін және сол
үшін ол оларды қалай жақсы көретіні туралы жиі айту керек.
Сонымен қатар, қарапайымдылықты, жолдастарға құрмет
көрсетуді өздерін және басқаларды бағалай білу қажеттілігі
туралы ұмытпау керек.
Мерзімді түрде тәрбиеші тұлғааралық қарым-қатынастар
қалай құралады, балалар бір-бірін қалай бағалайтынын
талдайды. Мұндай талдауға балалардың күнделікті өмірдеғі,
әртүрлі іс-шаралар барысында байқаулар көмектеседі.
Осындай әдістемені қолдануңа болады (Л. А. Пеньевскиймен
құрастырылған,
кітаты
қара:
Мектепалды
балаларды
адамгершілік тәрбиелеу. — М., 1972).
Балаларға өздерінің топтық құрдастарының суреттерін
қарауды ұсынады:
1. Мына тұлғаларға қара.
Сен кіммен дос болғың келеді?
(Неліктен сен Оля ... Сергей дос болғын келеді?)
2. Біздің балабақшаға келгенде, кім
Барлығы көмектесуге қуанышты ма?
(Олар қалай көмектесетінін айтшы).
3.
Ал сен көрсете аласын ба,
Кім көмектесі келмейді? Және т.б.
|