title: Пейзаж классификациясы - Сатылханова гульмира алихановна

text:
Жанрға тән белгілеріне қарай: эпикалық, лирикалық-психологиялық,
тарихи, философиялық, әлеуметтік бағытталған, пейзаж-жанр т.б.
Эстетикалық қызметі, эмоциялық бояуы, психологиялық мағынасына қарай: ең жоғарғы, қарқынды, мұңды т.б.
Жазушылар арасында соңғы бағыттың пейзажды суреттеуде ерекше өнімді
екені айтылып келеді. Зерттеуші В.Г.Кочетова пейзажды эмоциялық бояуына
қарай үшке бөледі [94]:
Табиғаттың
жаймашуақ
кезін
бейнелейтін


title: ДЕТАЛЬ  ӘДЕБИ  ТУЫНДЫНЫҢ  ШЕШУШІ  КӨРКЕМДІК

text:
2 ДЕТАЛЬ ӘДЕБИ ТУЫНДЫНЫҢ ШЕШУШІ КӨРКЕМДІК КОМПОНЕНТІ………….....................................................................
48
2.1
Көркем новелладағы заттық детальдар әлемі, мәні мен
маңызы.....................................................................................................
48
2.2
Портреттік деталь: жіктелуі, түрлері мен қызметі..............
72
2.3
Новелладағы пейзаждық детальдың қызметі, эстетикалық
сипаты......................................................................................................


title:
«идеалды»
пейзаж - Сатылханова гульмира алихановна

text:
99
Халықтың қабырғасын қайыстырған соғыс аяқталып, жеңіске жеткен күні
табиғат та елжіреп, жайқалып шыға келеді.
«Мұңды» және «түнерген» пейзаж – жаңбырлы күндер, солған гүлдер, өңі
кеткен күзгі табиғат көрінісі суреттеледі. Мұның әдемі үлгісі новеллист
Т.Бердияровта кездеседі. Қыздың әніне ғашық болған жігіттің махаббатына қол
жеткізе алмай шерменде болған халін автор табиғат көрінісімен сабақтастыра
береді: «Мен сені қайдан табамын» дегендей қалың жыныс дүр сілкініп,
жапырақтар сыбдыр қақты. Тоқымдай қара бұлт біртін-біртін молайып, осы бір
сөзді қайталағандай, алма бақтың бүр жарған аппақ аршын төсіне ызғарлы
тізесін батыра түсті. Ызыңдаған жел, сыбдырлаған қайың, сіркіреген нөсер
бүкіл табиғат бір-ақ сөз айтып тұрғандай еді. Ән мекені құлазыған. Шырқалған
әнге телміре қарап тұратын көгілдір аспан төмен салбырап түсіп келе
жатқандай, жалғыз аяқ жолды сақал-шашы өскен пендедей шөп басқан,
сіркіреген жаңбырдан тайсақтап, ала сиыр мая қуысын паналайды, судырлап
түскен жапырақтар ой-сезімді қажып, көңілді қамықтырады» [130]. Демек,
бұлбұлынан айрылған бақ та көңілсіз. Көктемгі көрікті гүлінен, жазғы қырмызы
алмасынан айрылған алма бағы да қуқыл тартқан, өңсіз, өмірсіз. Тіпті
сабағынан шайқала үзіліп жерге түскен түскен сарғыш жапырақтар да үміт
отын сөндіргендей. Автордың пейзаждық деталі кейіпкердің жүрек бұлқынысы
мен санасына сәйкестік ыңғайында бейнелеу мүмкіндігінің молдығын еркін
дәлелдейді. Қаламгер табиғаттың болмысын қаһарман рухани әлеміндегі
күймен жымдастырып,экспрессивті-лирикалық бояуы қанық көркем өрнек
жасай білген.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Сатылханова гульмира алихановна - бет 41

text:
«Маңғаз» пейзаж – тау мен шатқал, түнерген, суық қалпымен адамды
үрейлендіретін пейзаж. Пейзаждың бұл түрінде аспан, дала, тау-тас кездейсоқ
қасірет қаупінің үдей түсуін аңдатып отырады. Жетім қалған екі баланы ордалы
улы жыланның ордасына тірілей түсіруге әкеле жатқан жолды суреттегенде
автор пейзаждың осы түрін пайдаланады: «ішінде тіршілігі қыж-қыж қайнаған
қала баяулап артта қала берді. Сары белдер жүре-жүре таусылғанда тау
шатқалдары басталды. Бұлар таудың ішіне ендеп кіріп келеді. Жаратқанның
құдіретінде шек бар ма, жақпар-жақпар тастар мен мұзарт шыңдарды қалай
келістіріп қиюластырған. Арбаның ырғағына тербетілген екі бозбала қаншама
маужырап ұйқылары келсе де, көрмеген жердің ой-шұңқырына қарайлап
келеді» [120,9-10].
Әдебиеттегі тірі немесе өлі табиғатты суреттеу пейзаж аталатыны белгілі.
Кез келген новеллада пейзаж кездесе бермейді, ал болған жағдайда ол елеулі
қызмет атқарады. Пейзаждың ең негізгі қарапайым қызметі – оқиғаның
болатын орнын көрсету (оқиға орны мен мекенінің де көркем шығарма үшін
маңызы зор). Осы қарапайым қызметінің өзінің оқырманға берер эстетикалық
әсер-ықпалы күшті. Мысалы, Сәкен өлеңдері Көкшетау табиғатын, Ілияс
жырлары Жетісу табиғатын суреттеумен ерекше есте қалғаны анық. Біз зерттеу
обьектісі ретінде алған новеллалардағы оқиға орны – қала, ауыл т.б. Қазіргі
әдебиетте «қалалық пейзаж» деген оксюморондық термин кездеседі. Табиғи
орта секілді қала да кейіпкер характері мен психикасына әсер етеді. Әрбір
100
жазушы оқиғаның топографиялық орнын жасап қана қоймайды, соған сәйкес
өзінің көркемдік міндеттерімен қала образын да жасайды. Әр автор, әр
шығарма қаласының өз образы бар, оған мұқият көңіл бөлу керек, өйткені, бұл
шығарманың жалпы ойы мен образдық жүйесін түсінуде маңызды болмақ.
Пейзаждық детальдың оқиға орнын көрсету қызметіне классикалық үлгі
ретінде О.Бөкейдің табиғат суреттерін алуға болады. Ал пейзаж
классификациясындағы таңғы пейзаждың үлгісіне Ы.Алтынсариннің «Бай
баласы мен жарлы баласы» новелласындағы табиғат көрінісін жатқызуға
болады:«Күншығыста таң әуел алтынмен бояғандай қызарып, жан-жаққа
жайыла-жайыла барып, ақыры қызылы тарап ағара бастағанда, Үсен Асанды да
оята бастады: «Жүрер уақыт болды»деп [41]. Бұл тұста автор табиғат көрінісін
жұртта қалған жас баланың кедей де болса ақылды, саналы, көп нәрсені
көкірегіне түйген даналығын білдіру үшін қолданып отыр. Түнімен ұйықтамай,
таңды көзімен атырған бала еліне тез әрі күн жарықта жету мақсатымен таң
қызылы тарап ағара бастағанда оятуы құптарлық әрекет.
Әдебиетке өзіндік бетімен, өзіндік өрнегін сала келген қазақ сөз өнерінің
айтулы саңлақтарының бірі О.Бөкейдің шығармашылық мұрасы –
әдебиетіміздің асыл қорына қосылған рухани қазына. «Жазушылық дегеніміз –
шындыққа жүгіну, ал әдебиет дегеніміз – сол шындықты шырақ алып іздеудің
бірден-бір формасы» деген жазушы ХХ ғасырда шындықтың шырағын жағып,
айналасына нұр, сәуле түсірген бірден-бір қаламгер. Алтайдың ақиығы,
Қатонқарағайдың кермиығы атанған О.Бөкей қысқа ғұмырында өсіп-өрлеу мен
шығармашылық шыңдалу белесін бастан өткерді. Таланты толысқан,
көзқарасы, ой-санасы кемелденген кезде ортамыздан кеткені үшін «жасын
ғұмыр» жазушы атанған новеллист өз новеллаларында дүние шіркінді
көркемдік көкжиекпен кестелеп, 70-80 жылдар прозасында ой айтудың жаңаша
үлгісін танытты. Новелла жанрына О.Бөкей салған сара жолды өз мәнісінде
терең бағалай білген жазушы А.Алтай: «Оралхан шын мәнінде новеллист.
Повестерінің өзі новелла. Повестерінің арасында кейбір сюжеттері бөлек болып
тұрады, оның өзі жеке новелла секілді. Шығарманың ішіне шағын әфсананы
кіргізіп, кіріктіріп жіберудің жолдарын қарастырады. Новелланы меңгере
отырып, біртіндеп-біртіндеп үлкен шығарма жазуға келді» [106,15].
Қаламгер О.Бөкей новеллаларында пейзаждың небір әдемі үлгілері көптеп
кездеседі. Ол Алтай табиғатын ерекше махаббатпен, перзенттік сүйіспеншілік,
тазалықпен суреттейді. Көз алдыңа асқар Алтайдың әсем келбеті, табиғатының
қыз қалпы келеді, мұрныңа алуан түрлі таулы жердің шүйгін шөптері мен
гүлдерінің исі келеді. Алтай асып кетуге асығасың. Көркем әдебиеттің әсері,
көкейге қонымдылығы мен нағыз нанымдылығы нақ осындай болса, оны
жазған жазушыда арман жоқ. «Мезгіл әуендерінен»: «Қазан: ...Ертеңінде қар
жауып қалған екен. Кеше ғана Алтайдың бөктерінде жатқан қар күні ертең
келетін азынаңқы қыстың хабаршысындай, орман-тоғайды көміп тастапты.
Азанда ғана жауған ақша қар кәмелетке жаңа толған қыздың арындай таза еді.
Сен тазалықты содан да сезесің. Мезгілсіз жауған қар өз әбестігіне өзі
ұялғандай, тіпті ғұмырының күрмеуге келмейтін қысқалығын сезеді білем,
101
өзгеше жуас күйде. Төтенше көрініске таң-тамаша боп, жас балаша мәз қараған
ауыл адамдары биылғы қыстың мына қоқан-лоқысынан шындап тіксініп те
қалып еді. Жұқалаң жауған қарды тек ересек адамдар мен ерте тұратындар ғана
көре алады. Күннің көзі шыға, еріп кетті. Сонсоң, қазан айының саржағал күзі
қайта үстемдік алып, дүниені мәңгі жуастықка бөлеген маужыр мезгіл
басталды. Маужыр мезгіл. Алтай өңіріңде бөлекше ғой» [106] деп автор адам
аяғы баспаған Алтай өңірінің сұлу, тамаша табиғатының тамылжыған тілмен,
кестелі, бейнелі сөзбен салған суреттерін береді. Алтай табиғатының реалистік
көркем суреті. Көңіл бөліп қарасаң, өз заңынан басқа жанды мойындамайтын,
бөгденің бөтен қимылын жақтырмайтын, артық-ауыс әрекетті қаламай,
қарадан-қарап сіркесі су көтермей тұратын Алтайдың таза табиғаты. Оқырман
Алтайда ешқашан болмаса да, автор суретті көз алдына елестетіп қоймай, жаз
балаша мәз болған ауыл адамдарының арасында жүргендей сезімге бөлейді.
Жалпы пейзаж үлгілерін беруде О.Бөкей – қазақ прозасына өзіндік
даралығымен келген суреткер. Автор суреттеуіндегі табиғат тірі адамның
өзіндей тыныстап, сақ-сақ күліп, күрк-күрк жөтеліп, дүр сілкініп, сыздап
қалтырап, ақ көрпесін айқара жамылып, бауырына басып жата қалған. Мұндай
пейзаж көрінісін өз оқырманын толқытып, тебірентіп, баурап алатыны ақиқат.
Өйткені, табиғат көрінісі сәтті детальдар арқылы адамның көңіл-күйімен
астасып, бірігіп, біте қайнасып кеткен. Кәдімгідей жанды, тірі қалпында бере
білген жазушының шеберлігі керемет. Бұл табиғат суретінің «әр қалтарысында
адам, адамның сезімі, ойы, арманы, қиялы, адамның көл-көсір философиясы
толқып, төгіліп тұр» [11, 121].
«Ауылдың өр жағында Көктерек деп аталатын қалың тоғай бар. Сол
тоғайды қақ жарып тау бұлағы ағады. Тау бұлағы құлдыраң қағып асығыс
ағушы еді. Тау бұлағының ернеуін сан түрлі өрнек жасаған қабыршақ мұз
жырымдайтын. Мұз соншалық ғажап ою-өрнек жасап, біресе сувенирге, біресе
гауһар моншақтарға ұқсайтын. Сол мөлдіреп тұрған мұз сіздің көз алдыңызға
күміс алқаны немесе жақұт өңірді елестетер. Егер сол мұз моншақтың бірін
сырт еткізіп үзіп алып, аузыңызға салып таусаңызшы - сонда ғұмыры
шөліркемейтіндей әсер аласыз. Сосын сіз сол бұлақтың сылдыр-сылдыр үніне
құлақ түріп, шалқаңыздан жатсаңыз, қаяусыз төңкеріліп тұрған көк күмбезіне
көзіңіз түседі. Аспан дүние мұңлы арманға, анау бір тізбектеле ұшып бара
жатқан құстай ұшқыр ойға итермелейді. Сіз қоңыр салқын таза ауаны жұтып,
қай-қай-дағы қиялға шомып ұзақ жатар едіңіз, тіпті арқаңыздан шым-шымдап
сыз өткенін де сезбей қаларсыз». Табиғат көркін қаз-қалпында шебер суреттеу
арқылы автор табиғаты сұлу Алтаймен бірігіп кеткен. Адам мен табиғаттың
бірлігін сомдай отырып, автор оқырманын да осы бағытта ойлауға шақырады.
Күнделікті бар мәселені ұмытып, автормен бірге құлдыраңдап асығыс ағып
жатқан тау бұлағының мұздай суын ішіп, шалқаңнан түсіп жата қаласың. «Асау
табиғаттың аясында асау мінезді адам туыла бермес, ол жерлерде де талай
ынжық пен момындар кездеседі. Олар табиғаттың асау мінезін бойына
сіңірмеген, туа бітті, жіті көзбен оның сырына үңіле алмаған, өзінің сол
табиғаттың кішкентай бір бөлшегі екенін аңғармаған, көзін ашып, тәй-тәй
102
басқан сәттен тіршілік ағымына қойып кетіп, жағалауға көз салмаған жандар»
[140,6] қатарына О.Бөкей жатпайтыны түсінікті.
Оралхан Бөкей өз кейіпкерлерінің іс-әрекетінен гөрі, олардың ішкі әлеміне,
жан-дүниесіне көбірек үңілетін қаламгер. Автор кейіпкерлерінің ой-
толғаныстары көбіне табиғат суретімен астарласып, астасып жатады. «Өйткені
табиғаттың төл перзенті адам сол табиғат иесін сезініп-түйсінген кезде оның
арманшыл-қиялшыл болмауы мүмкін емес. Кейіпкер болмысын табиғатпен
байланыстыра суреттеу арқылы таныту да О.Бөкей творчествосының өзіндік
бір қыры. Осы орайда өзі де табиғаты тамылжыған таулы өлкеде туып-өскен
жазушының шынайы табиғат жыршысы болғанын айрықша атауға болады. Ол
– Өр Алтай, асқар Алтайдың асқақ жыршысы!» [140, 6] дейді Т.Мәмесейітов.
Адам баласының өмірі табиғат құбылысымен тығыз байланыста болып,
оның бүкіл өмірі табиғат аясында өтетіндіктен, кейіпкердің ішкі жан дүниесінің
де, түр-келбет, іс-әрекетінің де белгілі бір дәрежеде сыртқы ортамен
байланысып, үндесіп жатуы – заңды құбылыс. Шығармада кейіпкерді қоршаған
заттық дүниемен қатар, табиғат та бар екенін, табиғат көрінісін суреткер сол
сәттегі көңіл-күйіне, жан толғанысына, қуаныш-қызығына, қайғы-қасіретіне,
басына түскен үлкен қатерге, ашу-ызасына, қайрат-қажырына орай
бейнелейтінін ғалым Т.Ақшолақов та айтып көрсеткен. М.Әуезовтің «Қараш-
Қараш» повесін талдай отырып, Бақтығұл басына түскен қатер кезіндегі
табиғат суреттері үлкен шеберлікпен, суреткерлікпен бере білген. «Бақтығұл
жүрегіндегі осы алаулаған алуан арпалыс, ыстық қан қызуы, Жарасбайларға
деген мұзданған, тас боп қатқан жан қатулығы, өлім мен өмір жанталасы –
соның бәрін жазушы табиғаттың үрейлі, ызғарлы, суық, айбарлы, қатулы
сәттерімен үйлестіре суреттейді» [90, 119]. Табиғаттың асау, долы күшін
суреттей отырып, негізгі кейіпкер басына түскен қатердің аса үрейлі, қауіпті
екенін білдіреді. М.Әуезов табиғаттың сұсты келбет-кескінін кейіпкерінің жан
күйзелісін, жан ашуын тереңдете бейнелеу үшін ұтымды алған, табиғатты өз
мақсатына орай сөйлете алған. Автор суреттеуіндегі пейзаждық детальдар
кейіпкер бойындағы ашу-ызасы алай-түлей боранды, аязды, мұзды, тасты
табиғатпен үйлесім тапқан. Байқағанымыз, пейзаждық детальды әдебиетте
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сатылханова гульмира алихановна - бет 42

text:
пайдалану дегеніміз – автор табиғатты сөйлете отырып, кейіпкерінің жан
толғанысын тереңдете түседі, оқушыға әсерін арттырады, ал бұл өз
кезегінде кейіпкердің мінез-құлығын ашуға көмектесетіні даусыз. Демек,
суреткер пейзаждық детальдарды тегін, бейберекет алып, пайдаланбайды.
М.Әуезов бастаған осы бір әдісті, табиғаттың жанға жайсыз кезеңін
адамның жеке өмірімен, басындағы қалың қайғымен астастыра бейнелеу тәсілін
М.Мағауин өзінің «Бір уыс бидай» новелласында шебер қолданады. «Аспанда
теңгедей бұлт көрінбейді. Күн биікке шығып алған, шақырайып тұр. Бәрін де
күл-топыраққа теңегісі келгендей, жер-дүниені күйдіріп, қуратып барады. Жел
де тына қалыпты. Тыныштық. Аяқ басса шаңы көтеріліп, ұнша үгітілетін
шөптің арасынан үзіліп-үзіліп шыққан шегірткенің шырылы ғана тыныштықты
бұзғандай. Тыныштық. Бүкіл дала өліп жатқан сияқты» [125, 52]. Расында бүкіл
дала өліп қалған болатын. Бақанас бойындағы ауылдан ешқандай тіршілік
103
белгісі байқалмай, қыбыр еткен жанның жоқтығын автор «осындай ыстықта
тілін салақтатып, ырсылдап көлеңкеде жататын төбеттер де көрінбейді» деп
келтіреді. Автор киіз үйді қорымға ұқсатып, адам өлігін аңдып жүрген
қарақұстарды, осындай сұрықсыз табиғат көрінісін суреттеу арқылы
оқырманын алда болатын жүрек сыздатар сұмдық оқиғаға дайындайды. Ол –
кешегі жуанқарын, сары шегір Сығырбай бай мен оның ашулы бәйбішесі
Айғаншаның бие сауушысы, әдепкі кедей кейінгі марқұм боп кеткен «кәмөнес»
Жұманның әйелі «Салтақ күң» атанған Алмажан еді. Аштықтың азабы өткен
Алмажанның өлімші халін: «тізерлей еңбектеген біреу осы үйіншіктердің
арасынан әлдене іздеп жүрген сияқты. Біреуінен соң біреуіне көшеді.
Тынымсыз ақтарып жатыр. Сорайған ұзын саусақты, терісі сүйегіне жабысып,
тамырлары білеудей болып көгеріп шығып тұрған тарамыс қолдарымен
сабанды уыстап суырып, ішінен масағы барларын алады да, алақанына үгіп,
қауызын үрлеп ұшырады. Көбіне алақанда ештеңе қалмайды, кейде екі-үш дән
қалады. Мұндайда алақанында дәні бар қол өзінен-өзі ауызға барып қалады да,
жетпей сәл тұрып, кенет кейін қайтады. Кісі әлсіз күрсінеді де, шаршысыз
жыртық кимешегінің бұрышындағы түйіншекті шешіп, осындай азаппен
жиналған дәндерге мұны да қосып қояды» [125, 52] деп береді. Қазақ жерінде
аштықтың орын алуына деген автордың позициясы айқын. Оның ойынша,
ешкімде тышқақ лақ қалмаған Бақанастың екі өңіріне енді мал толу жоқ, ал
соның бәріне адамдардың өздері кінәлі, өйткені кейінгі кезде жұрттың пейілі
бұзылып,бір-бірімен атысып, шабысып, бірін-бірі айдатып, өлімге қиған жаман
ниетінен. Ауызбіршілік болып, үлкенді тыңдап, дәстүріміздің қаймағы
бұзылмағанда мұндай күйге түспес еді деген ойы айқын аңғарылады.
Өзінің ерекше шығармашылық мәнері, ұстанымы бар жазушы Ғ.Мүсірепов
көркем суреттеуге аса мән береді. «Қаланы қапталдай орап, мұнартып тұратын
көк зеңгір қалың орман астаң-кестең. Шашын жайып жіберген ақ қайыңдар
жазықсыз қираған қарағай бауырын жоқтап, ақырын ғана сыңсып, жылап
тұрғандай. Қалың орманның өрт шалған тұстары түскен тістің, орнындай
кетіліп қалыпты да, қап-қара болып опырайып тұр. Ну орманның қала жақ беті
қысқы көрпесін қалың жамылған жазық дала, бүгін бетіне қорасан шыққандай
шұп-шұбар. Ол шұбартып жатқан қопарылған жер, бүктетіліп жатқан өлік
денелері. Әр жерде намазға жиналғандай топ құзғындар отыр да, қуанғаннан
құйрығына дейін қыпың қағып сауысқандар жүр. Лапылдап жанып жатқан қала
басына қара жамылғандай, қара түннің астындағы қайғылы бір күн еді» Ер ана
[101,175]. Жолында кездескеннің бәрін жұлып тастағысы келгендей, от пен
оқты аямай төгіп келе жатқан жау қолы бәрін бүлдіріп, мағынасыз қиратып
келе жатқанын жақсы түсінеміз. Жазушы суреттеуіндегі табиғат көрінісін
оқыған оқырман үйінде отырғанын ұмытып, қалың өрттің ішінде жүргендей
жайсыз күй кешеді. Бұл келтірілген пейзаждың ерекшелігі – автор мұнда
суреттеліп отырған кезең шындығын, қасіретін, сұмдығын жеткізу үшін түс-
детальдарды пайдаланғандығы. Кешегі сыңсыған қалың орман – қап-қара,
жазық дала – шұп-шұбар, қала – қара жамылған, қайғылы қара түн деген
тіркестерде жаныңды жадыратар бір де бір түс жоқ. Келе жатқан ызғар, жайсыз
104
әсерді түрлі көркемдеу үлгілері экспрессивті түрде жеткізілген, «қара» сөзінің
екі рет қайталануы жаманат хабардың қатігез елшісіндей. Пейзажды эмоциялық
бояуына қарай үшке бөлген зерттеуші Кочетова пікіріне сүйенсек, мұны
«мұңды» және «түнерген» пейзаж-детальға жатқызуға болады. Түнерген
пейзаждың бояуын өлексе аңдыған құзғындар мен қуанып, құйрығына дейін
қыпың қағып жүрген сауысқандар одан сайын қоюландыра түскен.
«Ананың арашасында» «Салпы етек, жылауық күз емес, гуілдеген желді күз
еді» [101,168] дейді автор. Пейзаж-детальдың суреттелу тілі өте қысқа. Жазушы
сөйлемдерін шашпай, жинақтау арқылы күздің бейнесін дәл бере білген.
Суреттеліп отырған оқиға кезеңі жаңбырлы күз емес екені салпы етек деген
сөзден айқын аңғарылады. Тағы да табиғаттың қатуланып, гуілдеген жел
түрінде сипатталуы оқырманды алаңдатады. Пейзаждық деталь көмегімен
автор оқырманын алда болатын сұмдық оқиғаға алдын ала дайындап
алатындай. Бұл автордың новелла бастауындағы оқырманды әзірлеудегі өзіндік
шеберлігі.
Бірқатар новеллистер туындыларында адам мен табиғат байланысы, сезім,
ой қалтарысы кейіпкерлердің іс-әрекеті арқылы көрініс тауып жатады. Табиғат
пен адамзаттың бір-бірімен тығыз байланыста өмір сүретіні секілді, адам
баласының күнделікті көңіл күйі де сол табиғат құбылысымен бірге өріледі.
Әсіресе, көшпелі қазақ халқы өзінің күнкөрісі, мал шаруашылығына орай
табиғатқа етене жақын болды әрі тілін тез түсінді деуге болады.
Пейзаж-детальды пайдаланудағы негізгі мақсат – кейіпкердің жан-
дүниесіне тереңдей ену, ішкі толғаныстарын ашып көрсету және оның мінез
ерекшелігін екшеп көрсету екенін жоғарыда айтып өттік. Пейзаждық детальдың
кейіпкер мінезін тереңінен ашып көрсетудегі бір үлгісін «Әке көңілі баладай»
(Т.Рахымжанов) атты новелладан көре аламыз. Жер-дүниені от-жалынға орап,
ел басына қара бұлт жайлап, адамдар жүрегіне талай жылдар бойы
жазылмайтын жара салып, қасірет төндірген екінші дүниежүзілік соғыс
жылдарында Арқа жеріндегі қыстың аш қасқырдай ішін тартып ұлыған
боранды күндерін: «бірде қап-қара шаштарын жайып жіберіп, аза тұтқан
қаралы арудай сыңсып, бірде ішегін тартып жылаған жас баладай өксіп, екі
жұма бойы ұлыған құлан жортпас құла түздің ақ бораны түн баласында бір
басылмаған» [116,20] табиғаттың дүлей-күшімен екі апта бойы бел шешпей, ат
үстінде жүріп арпалысқан жалғыз баласы соғыста шейіт болып, қара қағаз
алған, дімкәстігіне қарамай, колхоз жылқысын бағып жүрген Құтжан
ақсақалдың табандылығы мен қайсарлығы байқалады. Автор жалғыз баласынан
айрылған қарттың жан күйін аза тұтқан қаралы арудай сыңсып, жас баладай
өксіп ұлыған ақ боранмен байланыста береді. «Табиғат – тек мәңгілік материя
емес, ол адамдар харекетімен қоян-қолтық араласқанда, маңайына
биофизикалық әсерінен басқа рухани-идеялық күш-қуат беретін ізгілік,
шындық бастауы рөлінде жанды қасиет алады» дейді ғалым Б.Майтанов
[139,45]. Кейіпкердің ішкі әлеміндегі өзгеріс пен табиғат құбылысы өзара
жымласқан, біртұтас. Соғыстың өзі де, оның ұшқыны да адам баласына
105
қаншалықты ауыр тигенін автор Құтжан ақсақал тағдырымен ұштастыра
суреттейді.
Х.Әдібаевтың «Бір тамшы жас» новелласында адамның аласұрған ішкі
сезімін, сағыныштан жарыла жаздаған жүрегінің дүбірі тек пейзаждық
детальдармен астастырыла көмкерілген: «Көкірек шеріңдей ышқынған қара
жел толастар емес, ботасынан айрылған боз інгендей боздайды да тұрады.
Кірпігіне тұрған қырау, моншақтаған жасқа көрінгендей. Жел ғана ішін тартып,
ышқына соғады; бұта шиді өші кеткендей өршелене төмпештейді» [141].
Кешегі заманда ботадай мөлдіреген жас келіншек сәбиін жетектеген өмірі де,
өзі де құр елес, бұлдыр сағымға айналған ұмсына қарап, ұмтыла түсіп, тұла
бойын ұйытқан үмітті қимайды. Танымаса да өзі баласына қатты ұқсатқан жігіт
келіп, сәлем бергенде ана жүрегінің атқақтап аузына сыймағандығын автор:
«Аспан шатыр-күтір етіп, қақ айрылды, айдаһар – бұлт күнді қылғып
жібергендей жер теңселіп, жасын жарқ етті. Көзінен жасы моншақтаған ана
баласын аймалап жатыр» [141]. Шыдатпай үзіп ауырған жүрегін басып, ағашқа
сүйенеді. Жалғыз ұлын соғысқа аттандырып салып, аңырап қалған ана отыз бес
жылдан кейін ұлының көзін айнытпай таниды. Ана жүрегі алдамайды, өз
немересін тапты. Корниенко Алексей. Өз ұлынан сәл ақшылдау, сәл бойшаңдау
болса да, қарт ана өз баласы екеніне титтей де күмәнданған жоқ. Шынында да
бұл жігіт өзінің туған немересі болып шықты, баласының жазған хаты қолына
тимеген ана қаншама түндерді ұйқысыз өткізіп, уайымға салынды. «Әлсіз
саусақ бет сипалайды, дір-дір еткен ерінге келіп сәл кідірді де, жайнамазға
қайта-қайта сырғиды. Күңгірт көз бір ашылып, бір жұмылды, ерін әлденені
күбірлейді, оңға бұрылады, солға бұрылады – меңіреу дүние, жауап жоқ,
жаңғырық жоқ... Күн жарқ етті – бала жігіт базарлыққа әкелген шәлісін
апасының иығына жапты. Жүрек құрғыр жарылып кетер ме екен?» [141]. Әйел-
ананың ішкі сезімінің арпалысы, өте нәзік психологиялық өрнек новелланың өн
бойында шебер өрілген. Жаратушы тілегін беріп, өлгені тіріліп, өшкені жанды.
Хабарсыз кеткен ұлының артында ұрпағы-ұлы қалған шындықты білуден артық
бақыт жоқ еді ана үшін.
Зерттеушілер пейзаждық детальдың елеусіздеу болып көрінгенімен,
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сатылханова гульмира алихановна - бет 43

text:
кейіпкер мінезінің қалыптасуы үшін де рөлі ерекше екенін айтады. Тіпті,
кейіпкердің табиғатқа деген қарым қатынасының өзі оның мінезі мен
дүниетанымынан хабар беретінін жоққа шығара алмаймыз. Пейзаждық
детальдың тағы бір қызметі – психологиялық мүмкіндігінің молдығында.
Табиғат құбылысының белгілі бір деңгейде адамның ішкі жан дүниесімен
сәйкес келіп жататындығы бұрыннан да жазылып жүр: қар – пәктік,
тазалықтың, күн – қуаныштың, бұлт – үрейдің, күзгі жаңбыр – мұңның
белгісімен байланыстырылады. Яғни, пейзаждық детальдар әуел бастан-ақ
шығармада арнайы эмоционалдық қызмет атқарады. Кейде табиғат көркем
шығармадағы негізгі әрекет етуші тұлға ретінде де суреттеледі. Мұның әдемі
үлгісіне Ақан Сері мен Ақтоқты сұлу екеуінің арасындағы баянсыз
махаббатына арналған С.Жүнісовтің «Қарындас-ай, енді есен бол!» новелласын
жатқызуға болады. Мұнда да пейзаждық детальдың әдемі үлгілері кейіпкердің
106
жан дүниесімен сабақтастықта өріледі. «Жалғыз аяқ жолмен еңкеңдей басып,
жан ұшырған талдырмаш бала жалаңаш шоқыға шыға келгенде көзі жайнап
сала берген. Сырымбет – андағайлап алыстан көз тартар аса биік болмағанмен,
етегінде жарқыраған көл, бауырында сылдырап аққан кәусар бұлақ, сыңсыған
қалың жынысты әсем шоқы. Ең биігінен қарағанда, Көкше даласының көп тұсы
алақанға салғандай анық көрінеді. Екі өкпесін қысқандай еңсесін басқан қала
қапырығынан, аядай жерде аят оқып, күні-түні сарнап, күңіренген мешіт
тіршілігінен Ақжігіт жалаңаш төскейге шыға келгенде, тынысы кеңіп сала
берді. Ентігін басқан бала, айна көлдерге, қалың орманға, алыстан мұнартқан
көгілдір тауларға дейін тойымсыздана қарап, арқан бойы көтерілген жазғы
күндей жүзі жайнап:
- Аһа-һей, а-һей! – деп қалай айғайлап жібергенін аңғармай қалды. Бар алап
саңқылдаған бала даусымен жаңғырығып, орман ішінде, көл бетінде сыңсыған
бүкіл құс атаулы дүрліге ұшқандай болды» [142] әрбір жол, әрбір деталь алып-
ұшқан жастың көңіл-күйінен хабар береді. Жас жігіттің рақатқа бөленген жан
дүниесі қандай болса табиғат та сондай. Әр бетеген, әр шөбі, гүлі жұпар
тағынған, өзені мен көлі күнмен ойнап шағылысқан айнадай, әр ағашы жиған
жүктей, әр тасының шетін бассаң күмбір етіп күй төгілетін қазақ даласының
құшағы кең, асыл, жомарт.
Автор
новелласындағы
пейзаж
кейіпкердің
рухани-адамгершілік
қасиеттерімен, ішкі жан толғанысымен астарласып жатады. Басына
бақытсыздық орнап, сүйгені басқа ауылға ұзатылып жатқанда сонау жылдары
сағынып жеткенде арнасына сыймай тасыған әндей бар сұлу келбетімен қарсы
алып, жас ақынды тебіренткен «Көкше жері қазір салқын, сұсты. Аспанды
торлаған қара ала, торы ала бұлттан басқа биікте қанат серіпкен тірі құс жоқ.
Алыстан мұнартатын әсем таулар, сұлу шоқылар да сұр далада еңсесі түсіп
бұғып қалғандай. Жапырағын жайған жасыл орман да қазір үсті-басын қырау
басып, түнеріп суық қарайды. Күзгі ымыртта қалың қарағай найзаларын
шошайтып қабақ түйіп, мұз құрсанған қалың қол сияқты. Сүтемген ауылынан
белгі болса-ақ найзаларын оқтанып, атой салып, қоршап алар иін тірескен
қалың қарулы ғаскердей» [142]. Енді қарасақ, кешегі бақытты жас жігіт жоқ.
Ызыңдаған жел өтінде, Сырымбеттің төбесіндегі жалаңаш таста бойы тоңазып,
қалтырап Ақан отыр. Ықтасынға да кірмейді, ауық-ауық күрсініп қояды, қоңыр
бұралған қос ішекті домбырасы да ақын қайғысын бөліскендей, мұңды үнмен
егіліп, баяу күрсініп, сыңсығандай болады.
Адам мен табиғат бір-бірімен тығыз байланыста өмір сүріп, адамзаттың
көңіл-күйі де сол табиғат құбылысымен бірге өріліп, көркемдік жүйенің
біртұтас, ажырамас бөлігіне айналатыны, пейзаждық деталь арқылы
кейіпкердің рухани әлеміне тереңдей үңіліп, адам психологиясын ашатын
мүмкіндігін
зерттеуші
А.Әшірбекова
«Фольклор
туындыларында
психологиялық параллелизм түзудің негізгі элементі санатында көрінетін
табиғат суреттері кейінгі әдеби прозалық шығармаларда авторлық қолтаңба –
стиль іздерімен сабақтаса келіп, көркемдік әлемнің тұтастық жүйесін әйгілейді.
Ондағы кейіпкердің ішкі болмыс-бітімін зерделеудің маңызды құралы
107
саналады. Шығарма поэтикасын құрайтын пейзаж кез келген көркем
шығарманың көркі десе де болғандай, адам мен табиғат қандай тығыз
байланыста өмір сүрсе, адамзаттың көңіл-күйі де сол табиғат құбылысымен
бірге өріліп, көркемдік жүйенің біртұтас, ажырамас бөлігі болатыны белгілі.
Көркемдік деталь тұрмыстық, заттық, этнографиялық, портреттік, пейзаждық
деталь арқылы кейіпкердің рухани әлеміне тереңдей үңіліп, адам
психологиясын ашады. Пейзаждың идеялық-эстетикалық ерекшелігі әрбір
суреткер ұстанған көркемдік заңдылықтарымен тығыз байланысты» - деп
көрсетеді [143,69]. Мысал ретінде К.Сегізбаевтың «Әке» новелласының
сюжетін алуға болады. Мұнда алдымен кенже баласын сонша күткен, тіпті
өлерін білсе де, алыс жерден келемін деп жүріп, суыққа ұрынып қалар деп
шақыртпай, тек суретіне қарап мауқын басып отырған әкенің сағынышы
суреттеледі. Шығарманың басында санаулы сағаты қалған қария Күнмен іштей
қимай қоштасады. Табиғат-Ана да оған жауап қатқандай. «Күн Ақшоқының ақ
сәукелелі құзар басына манаурап барып иек артты. Көп жылаған адамның
көзіндей талаурап кеткен. Артында қимасы қалып бара жатқандай, кірпік
қақпай үздіге қарайды» [144]. Сәтті пейзаждық деталь дегіміз келеді. Ақшоқы –
қарияның туған жері, бүкіл саналы ғұмырын өткізген жері. Ол осы Ақшоқымен
өзінің өмірін тығыз байланыстыратын. Өмірінің өтерін аңғармаған, үйреншікті
мекенін мәңгі өзі мекендейтіндей көрген қария тірлігінде, яғни күш-қайраты
бойында тұрғанда өзі болса бұл аймаққа ешкім қол жая алматындай, мал
қамын, жер бабын ешкім таба алмайтындай көріп, өзін осы төңіректегі
тіршіліктің тірегіндей, алтын қазығындай сезінетін. Оны «Ол осынау
табиғатты, туған топырағын, өз өлкесінің тіршілік-тынысын өзінсіз елестете
алмайтын. Қызылқырқа, Талдысыз өз тіршілігінің әрсіз де нәрсіз болатыны
сияқты өзінсіз Қызылқырқа, Талдыны да қараң қалатындай сезінетін.
Ғұмырының көбін табан аудармай тау-тасының тілін өзі тауып, отарымен өзі
жайлап, өзі қыстаған жерінің тілін басқа адам табады дегенді ол осы уақытқа
дейін ойлап көрген емес» [144] деген жолдар растайды. Оның үстіне пейзаждық
детальдың адам санасы мен жүрек бұлқынысына сәйкес ыңғайында
бейнелеудің мүмкіндігін көрсетеді. Осы орайда ғалым Б.Майтановтың «Сезім
шындықтың әр алуан бай палитрасын кестелеуде қазақ прозаиктері ландшафт
кескіні мен адамның рухани дүниесінің үндестігін мол пайдалануға төселген»
деген пікірі ойға оралады [145, 34]. Ақсақал Ақшоқысын қалай қимаса, Күн де
Ақшоқының құзар басына барып, иек артып тұрып алады. Жылаған адамның
көзіндей талаурап кеткен, кірпік қақпай үздіге қарайды деген детальдар
табиғатқа жан бітіріп, тіріліп кеткендей әсер қалдырады. Үнсіз болса да адам-
пендесінің сырын қалтқысыз ұғып, ол да батқысы келмей, қимай тұрғандай
әсер қалдырады. Бірақ бір нәрсе қатты болса да шындық. Ол – адам өмірінің
тұрлаусыздығы. Уақыт өз дегенін алады, күннің батуымен бірге қарт өзінің
өмір ағымы үшін құйтақандай елеусіз нәрсе екенін аңғарады. Ескі кетіп, жаңа
келеді, жас өсіп, жасамыс өтеді, мәңгілікті жоққа шығаратын өмірдің осы бір
бұлжымайтын, бұлжытпайтын қатал заңдылығына мойын ұсынбас тіршілік жоқ
екенін, тек сол жеке ғұмырлардың айналуы, ауысуы арқылы мәңгі тіршілік
108
сақталатынын түсіндіріп, түйсіндіреді автор. Жетпіс жыл ғұмыр кешіп, қайтыс
болған әкесінің қабіріне келіп, енді көз алдында емес, тек көңіл қойнауының ең
бір аяулы түкпірінде сақтай алатын қасиетті бейнеге бағышталған ұлдың жан
сезімі ағыл-тегіл жасқа айналып, жас қабірге тамшылайды. Ғазиз әке ғұмыры
ұрпағы – баласы, немересі арқылы жалғасын табарын тағы да пейзаждық деталь
арқылы ұғамыз. «Жолаушы ауылға қарай бет алғанда күннің алтын сәулесі
қарлы атырапты нұрға мала бастаған еді. Тағы да күн шапағы алдымен биік
шоқылар басына қонақтап, тау етегіне қарай баяу сырғи бастады. Кәрім шығып
келе жатқан күнге қарады. Оның мың миллион алтын кірпіктерінен үлкен
мейірім көрді» [144] деген детальда кешегідей кірпік қақпай үздіге, қимай
қараған көз жоқ, мейірім, шуақ шашқан көз бар. Бұл әке қайғысы жаспен бірге
далаға шығып, денесі жеңілдеген, енді өзінің жаңа дүниеге келген нәрестесінің
болашағын ойлаған кенже ұл – Кәрімнің жай күйін сездіретін детальдар.
Сонымен бірге, бұл пейзаждық детальдар Кәрімнің санасындағы өзгерістерді
сездірі, жігерлене бастауына себеп болады. Күннің шығуы – жақсылықтың
бастамасы. Автор бұл детальға зор психологиялық міндет жүктеген.
«Адам – табиғат перзенті. Табиғат – ұлы жаратушының еншісі. Бізге таныс
Күн жүйесі мәңгілік қозғалыста. Пейзаж – шексіз уақыт пен кеңістіктің көркем
әдебиет ауқымындағы сана мен табиғат шағын көмкерген шағын моделі» [139,
103]. Новеллада автор адам – табиғат перзенті екенін жете түсініп, табиғаттың
мамыражай
кезеңін
қаһарманның
жан-дүниесіндегі
сезіммен
терең
жымдастырып, экспрессивті-лирикалық бояуы қанық көркем өрнек жасай
білген. Бұл өз кезегінде табиғат кескінінің кейіпкер жан дүниесімен тығыз
байланыстылығы, болашақ оқиғалармен сабақтастығы, қаһарман әрекетіне
сәйкес пейзаждардағы деталь нақтылығы жайлы Е.В.Лизунова пікірінің
растығын аңғартады [16,231].
М.Әлімбаевтың «Дауыл үнді әнші» новелласының оқиға басталуында
Ертістің сол жақ жағалауына орналасқан, жарлы-жақыбайлар аулынан қысы-
жазу кірешілер арылмайтын болғандықтан, онсыз да қолы қысқа ауыл
жүргіншілерден ығыр, ерқашты боп әбден жалыққандықтан түнделетіп жеткен
шаналы жолушыларға ешкім есік ашып, төріне өткізе қоймады. Тіпті, жасы
кіші кірешілердің бірнешеуі әрі-бері жүгіріп, қамшысымен терезені қаттырақ
ұрса да, ешқандай үй дыбыс беріп, есігін ашпайды. Бұл ауылдан қайыр жоқ деп
үміт үзілгелі тұрғанда, новелла жанрының табиғатына сәйкес оқиға арнасы кілт
өзгереді. «Екілене соққан екпінді боран ұлиды, ұйтқиды, тұншықтыра,
тегеурінмен серпеді. Арқаның азынаған боранын ән басып кетті» [146] деген
жолдар Жарылғапберді әншінің даусы да туған жері – Арқа даласының
табиғатына сай екпінді боран, тегеурінді, азынаған желді де елең қылмайтын
зор дауысты екенін білдіреді. «Ей, Ардақ, сен ақ қоян шыңнан қашқан» деген
әнді шырқай бастағанда шімірікпей шырт ұйқыда жатқан ауыл қазағы ән
әуенінен кілт оянғанын «әр есікте – қылтиған бір-бір бас, аңқия ашылған
ауыздар» [146] деген әдемі детальдар түсіндіреді. Осы тұста қазақтың өнерді
сүйіп, ерекше бағалайтын қасиетіне тәнті боласың. Пішіні таныған жатақ
кедейлері әр тұстан жамырап, үйлеріне шақырып, бәйек бола қалады. Ауыл
109
қазағының жайын жақсы түсінетін әнші осы сапарында «Жоқшылық ер жігіттің
қолын байлар» деген әнін шығарған екен. Бұл новеллада автордың пейзаждық
детальды пайдалану себебін «адам мен табиғат – егіз» деген ұғыммен
түсіндіруге болатын секілді. Оны шығарманың жай ғана әнші емес, дауыл үнді
әнші деп аталуы да растайтындай.
Д.Әбілев «Көкжота» новелласында жан-жануарды нұр шуағына бөлеп
масайратқан көктемгі дала дидарын бір көруге зар боп, төсек тұтқыны боп
жатқан ақын Сұлтанмахмұт жайында әңгіме өрбиді. Көктем туғалы бірінші рет
далаға шыққан ақын Көкжотаның сұлулығына тамсанады. Төңірекке томағасы
жаңа ғана сыпырылып жарық дүниенің жарқын сәулесін енді көрген ашкөз
қырандай ашқарақ қарағанда көрген тамаша табиғат көрінісі жанын
жадыратады: «Көк тастарды жарып шыққан жас қарағайлар хош иіс атады. Тау
төсінен қайнарлар атқылайды. Әсемдікке таласып қаз-қатар тізіле сылаңдаған
ақ қайың арулардың қалың жынысында қаншама сырлар жатыр?!» [147]. Зер
салып қарасақ, шағын тауға табиғаттың мұнша жомарт берендігі мен
даналығына ақын сезімі бас иіп тұр. Сіріңке қорапшысының түбінде қалған
жалғыз тал шырпысын қараңғы қорада тартып жіберіп, соның сәулесі жарқ етіп
жанып сөнгенше сүйген жарын уәделі жерінен табуға табуға жан ұшырған
махаббат құштары тәрізді. Айналадағы барша табиғатқа да, тау тасқа да мөлдір
құштарлығымен қомағай қарайды: «Ақбет жотасы мен өзі тұрған биіктің
арасында иегінің астында, қолтыққа қысқан көк бұйра қозыдай бұйраланып
Торайғыр көлі мөлдірейді. Оның жорға бесіктей жәйлі төсінде ұшып-қонып
құстар әндетеді. Одан әртін батысқа көз жүгірткенде бір замандарда тілсім боп
қатып қалған батырлар тәрізді «Батыр тас», «Қыл мойын тас», «Найза тастар»
тұр. Солардың сыртында Жамбақы шыңының бауырында періштенің көзіндей
пәк мөлдір Жасыбай көлі жарқырайды. Тереңіне түсіп кеткен ине жасырына
алмас бұл көлдің мөлдірлігі мен тынық тазалығын шалқасынан жатқан айнаға
ұқсатты Сұлтанмахмұт. Осынау екі көлді табиғат егіздерінің ішіндегі ең бір
мөлдір еркетайы көрді. Көз алмай тұрып қалды» [147].
Т.Рахымжанов новелласының тақырыбы – «Тектілік». Тектілік – бұл адам
баласына тән асыл қасиет. Бірақ автор «Көкбөріден садаға!? Аулақ!!!» деген
эпиграфы арқылы адам емес, бөрі бойындағы осы қасиеттің көрінісіне меңзеп,
оқиғаны өрбітеді. Шығармадан табиғат пен адам дүниесінің тұтастығына
меңзейтін пейзаж-детальдарды көптеп кездестіруге болады: «Күн құлдилап,
екіндіден ауып қалған. Қиястап, қанша шақшиғанымен, ен терістіктен оқтын-
оқтын дүркірей соққан мақпал желкемік еркінси бастаған: құлақ-шекең қыж-
қыж қайнағанымен, арқаңның от-жалынын үрлей сөндіріп, сабырға шақырып,
сылап-сипалайды.
Екі
жонның
аралығындағы,
сонау
тылсымдана
бұлдыраңдаған өзеннен оқша тартылған, «барсакелмес» арал іспетті найза
шоқы шаңырақсалдыны айнала қоршалаған қолтық аңғарлар жоғары қия беттен
шымылдықтана, көктүтіндене көлкиді. Шымылдықтың астындағы томара
қаракүреңденген қойын-қоныш теңіздің тұңғиық тереңіндей я жер кіндігіндей
де ме... шымылдықтың үстіндегі ақша бұлттармен астаса шақырайған құз-
қияндар күн баласындай я шдей де ме... екі жағы да алақандай жұмсақ, не
110
жұдырықтай тентек те ме?! Бір анығы: екеуінде де аялылық, аяулылық жатыр;
сонымен қатар асқан адуындылық, түпсіз тәкаппарлық та бар!» [111, 4].
Қойшының түсінігінше, бұлар да адам нысапты жоғары. Алланың шеберлігімен
жасалған дүниелер, перзенттері.
«Күн Тайлақтың жонын еңсеріп, тау іші алакөлеңкелене бастаған.
Тамыздың тамызып тұрған күнінің беті бірдеңнен жайдарыланып сала берген.
Кешкі саумал жоннан үрлесе – денеңді жыбырлата қытықтап, өзен қуалай соқса
– селт етпе сергітіп, жаның жайланғансығанымен, құлазыған шерменде
көңіліңнің аптығы басыла қоймайды. Ұзақты күннің аптабы қуыс-қапастарда,
көлеңкелерде бастығырылып жатқан бас айналдырар қою тәтті иістер бұрқ
көтерілген» [111, 8] – тауға қарап тұрып Дәулет қойшы сүйсінеді. Колхоз-
совхоздың бар малы тәркіленіп, жемірлер елдің малын жекешелендіріп-
жымқырғалы таудың да әрленіп, әлденіп, жаңарып, жасарғанын байқады. Тіпті,
былтырдан бері атамзаманғы жоғалып кеткен шөптер де бас көтерген. Сонда ол
ұрықтардың өшпейтінін түсінген.
Бұл – Дәулет қойшының жай-күйі. Ұжымшардың жебір басшыларын «боқ
қарынға» санағанына риза болғаны, үш күнде сеткінің ішінде тұрса да, үш
қозысын жоғалтқанын естіп, көңілі жайланып қалады. Оның себебі, отарын
көріне көзге қосып жіберіп, ақыр соңында бір бас даулаған әрекеті үшін
Масақбай қойшыны «махаббатсыз жаратылған доңыз» деп танитын еді. Дәулет
қойшының есіне әкесінің айтқан: «Көкбөрінің киелі, текті арландары болады.
Қасиетті болады. Егер де күшіктері балалық қып, байқаусызда жазықсыз
отардың қозыларына тиіп қойса, қастасқан қойшысының қотанын түн қақпай
аңдып, әйтеуір, ебін-есебін тауып, соншама қозыны қалайда тауық шақырғанша
орнына әкеліп қояды» деген әңгімесінің растығына көзі жетеді. Масақбайдың
төрт күшігін апанда жатқан жерінен өлтірген қастандығы үшін кектенген арлан
түнделетіп оның қозыларын Дәулет қойшының қорасына апарып тастағаны
анықталады. Шынында да оның күшіктері балалық жасап, табақ бұлақтың
үстіндегі қалың ырғайдың ішінде Дәулет қойшының бір қозысын жәукемдеп
тастаған екен. Мұны арлан қасқыр соның өтеуі ретінде жасағанын ұқты.
Новелланың жанрлық ерекшелігіне орай оқиға күтпеген жерден басқа
арнаға бұрылды: қозылар «мә-мелеп» отарға бас қойғанымен, ешқандай саулық
оларды бауырына алмайды. Бейшара қозылар тінткілеп, әрлі-берлі жүгіріп, түк
шықпағасын, үшеуі үш жерге төрттағандай тұра қалып, жалпақ жонның
түктерін тітіркенте, ұзағынан сыздықтата сырнайлатқанда – біруақытта
Масақбайдың ырқына көнбей жүрген үш аналық бастарын қақшитып, көздерін
ұясынан ытқыта едірең қағысып, отарды бұза-жара ырғиды. Еліріп, естерінен
айрылған. «Ыңырана иіскелеп, емірене иіп барады. Қара жерге тізелерін
қазықша қадап, құйрықтарын бұлтыңдата қаққылап, бастарын аналарының
бауырларына сүңгітіп-сүңгітіп жіберген қозылар – бұ жалғанның боқтықтарын
ұмыттырып, шын дүниенің растығын көз алдыңа көлбеңдеткендей – «мәңгілік
бейбітшілік құшағына» берілген. Көз алдыңда бір сәтте «көл-көсір кесапат
дүниенің де дөңгеленіп сала бергені. Қойшының да қорғасын жүзі бал-бұл
жанып, тас-беріштенген жан дүниесі майдай еріп, бүткіл дене құрылысы
111
мүшел-мүшелдене бусанып тұрды. Аспан шайдай ашық – күн күлімдеп тұрды»
[111,10]. Күн шықты – жақсылықтың нышаны. Арадағы өкпе-реніш, араздықты
ұмытып, енесі мен төлін табыстырған адам баласының кеңдігіне табиғат-
ананың да риза екендігін автор күлімдеген күн сәулесімен ұқтырады.
Автор Т.Рахымжанов өз новелласында табиғаттың ару көктем, мамыражай
жаз секілді адамның жан дүниесін жадыратар жарқын пейзаждардың орнына
күздің қара суығы, қақаған қыс, бет қаратпас алай-түлей боран сынды ауыр
астрометеорологиялық жағдайлардың суреттелуі кейіпкердің ауыр тіршілігімен
тамырластықты сездіреді. «Сол жылғы қыстың аш қасқырдай ішін тартып
ұлыған боранды күндері оның есінен мәңгі кетпес. Соны ойлағанда, жылы
төсекте жатқан шалдың қақпақтай жауырынының ортасынан сұп-суық тер бұрқ
ете түсті. Бірде қап-қара шаштарын жайып жіберіп, аза тұтқан қаралы
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сатылханова гульмира алихановна - бет 44

text:
арудай сыңсып, бірде ішегін тартып жылаған жас баладай өксіп, екі жұма
бойы ұлыған құлан жортпас құла түздің ақ бораны басылған соң түн
баласында күрс-күрс етіп атылған мылтықтың үнінен, тынымсыз дыбыс берген
адам даусынан сескеніп, қалың жылқыға тие алмай, тек тұс-тұстан ұлардай
шулаған аш бөріден сақтанып, Құтжан екі апта бойы бір бел шешпеді» [116,
20]. Ел басына нәубет төніп, жер бетін соғыс жайлаған жылдары қыс мезгілінің
де тым қатты болып, мал шаруашылығымен айналысатын жандарға ауыр
тимегенін көрсетеді автор. Қыстың беті қатты болғандықтан, қолда бар малдан
айрылып қалмас үшін дімкәстігіне қарамастан, жылқы бағуға шыққан Құтжан
ақсақалдың қиын тіршілігін, ауыр тағдырын айтпас бұрын келтірген қап-қара
шаштарын жайып жіберіп, аза тұтқан қаралы арудай сыңсыған пейзаждық
детальдарды келтіруі тегін емес. Бұл пейзаждық детальдар новелладағы
оқиғалармен кіндіктес, кейіпкер басына түскен трагедиялық ахуалдың
символдық белгісі іспетті. Тіпті оқырманды алда болар сұмдық оқиғаға
эмоциялық тұрғыдан әзірлеуде де үлкен рөл атқарады. Олай деуге себеп, талай
түндер бойы жылы үй бетін көрмей, суық алып қалған Құтжан ақсақал дәл осы
қыс мезгілінде майданға кеткен жалғыз ұлының мезгілсіз қазасын естігенде
орнынан оқыс көтеріліп, суықтан қамзау боларлық шолақ тонын киместен
сыртта қаңтарулы тұрған атына мініп, тартып отырады. Міне, осы еңсесін
көтертпеген қыстың салқын ызғарындай суық хабар бар әрі желең шығып
кеткенде екі өкпесіне суық тиіп, ақсақал жатып қалады. Жоғарыда келтірілген
детальдар – табиғаттың қатігез мінезі жалғыз баласынан айрылып, көкірегінде
мұң, өкініш, кек қайнаған әкенің ішкі әлемімен үндес сарын туғызады.
«Өткінші жаңбыр» новелласында «Тұманды, жүдеу, жетімек күндер қан-
жыны араласа ішек-қарынша шұбатыла ақтарылып жатты» [111] деген
елеусіздеу ғана пейзаж-детальдың аясына автор сұмдық шындықты сыйғызады.
Жанияның әңгімесі арқылы айтылған бұл шындық: көңілсіз, кері кеткен
күндерде Бөрібайдың арақтың құлына айналғаны аздай, өзге де әйелдермен
көңіл көтеруді әдетке айналдырғаны, дос қызы Әлияны оқуға түсіріп беремін
деп алдап, қалаға апарып абыройын төккені, қалада екі-үш мәрте машинасымен
адам басып, оны ақшамен жапқаны, соны жүйкесі көтере алмай Ақнұрдың түсік
112
тастауы болатын. Қан-жыны араласқан ішек-қарынша шұбатылған осы бір
сорақылықтар жасалған күндерді автор жүдеу, жетімек күндер деп нақтылайды.
Үлкен өмірдің есігін «соқтықпалы-соқпақсыз» кер кезеңде қаймыға ашқан
жас қызға тағдырдың салғаны қатты батса да, арғы-бергісін таразылап,
мойныммен көтеруім керек, әліптің артын бағуым керек, шыдауым керек деген
Ақнұрдың төзімін аудан жақтан жыланша сусып жеткен жеңіл машинадан
түскен таяқ ұстаған, егде әйелдің әңгімесі тауысты. Бейтаныс әйелдің жақсы
ниет-мақсатпен келмегенін «машина ішінен қанар қаптай қара әйел ысылдап-
пысылдап, аударыла-ақтарылды (түсті демейді). Бүткіл дене құрылысынан
қоңырсық иіс мүңкіп, өлексе еттей ылжыраған, быршып, көлдей көлкіген беті-
басынан тер сүмектеген қара кемпір орындыққа жайыла жайғасты» [111] деген
портреттік-әсер деталь арқылы бірден түсінеміз. Анық болғандай, бұл
кемпірдің екі баласы бар келіні Бөрібаймен төсектес болып, соның салдарынан
баласы екеуі айрылысудың сәл-ақ алдында жүрген екен.
Мұны естігенде Бөрібайды сүймесе де, алып қашқасын амал жоқ, «қайтып
келген қыз жаман болмайын» деп, оның үстіне бейбақ енесінің аяғына
жабысып, жалынған сөздерін аттап кете алмай, өз тарапынан қателікке
ұрынған, сенгені сатқындық, опасыздық жасаудан басқа рақат көрсетпейтінін
түсінген Ақнұрдың бойында, жан дүниесінде орын алған өзі де, ешкім де
танып-білместей төңкеріс-толқынысты автор: «қайдан жеткенін, ала-қотан
бұлттар аймаласа қалып, қайнап тұрған күн әп-сәтте бүлініп салған. Ұзамай
алғашқы ірі-ірі қорғасын тамшылар әрегідік сатырлай себелеп те өткен. Құйын
үйірді. Артынша, көзді ашып-жұмғанша түнек қауып, аспан жерге түсті. Ақнұр
шабаданына сүріне-қабына үстіне етпеттей құлаған. Сол күйі сабалана құйған
нөпірге – ыза отына орана еңіреп қоя берген» [111,54] деген пейзаж-деталь
арқылы жеткізеді. Зерттеуші Л.Мышковская Л.Толстойдың қаламгерлік
шеберлігін зерттей отырып, автор туындыларындағы психологиялық
пейзаждың қызметін: «онда ішкі үдерістер – адамның күрделі және өзгермелі
жан-дүниесі айрықша көрініс табады» [147, 254] деген пікірі осы орайда ойға
оралады.
Новеллада жазушы пейзаж-детальды оқиға ауанына орай, кейіпкердің сол
сәттегі көңіл-күйіне қарай таңдап, талғап ала білген деуге негіз жоқ емес.
Тордағы торғайша тыпырлаған Ақнұрдың болашаққа деген сенімінің быт-шыт
болуы, бүкіл арман-мақсатының күл-талқаны шығып, өксіп қалар кезі
жақындаған сәтті автор: «Ақиған күн сәскеге жетпей-ақ шаптығып, атойлап
тұр. «Тал түсте тас төбеңнен сорғалағанда қайтер екен, ә?!». Таңғы лептің
жұрнағы да қалмаған. Қол созым жердегі таулар қашқақтап, мүлдем алыстап
кеткендей – аспан мен жердің екі аралығында буалдырлана жайылып,
толқындана жүзеді. Ауыл жансыз, тамырсыз ебелектей. Сүзектенген көшеде ит
те жоқ. Шұрқ-тесік таспа жол шып-шып тершіп, бықырып, жүрегіңді
лоқсытады. Сазды қара жер пеште піскен кірпіштей! Басқан ізің зыңылдап,
табаныңнан кері теуіп, денеңді дуылдата аузыңнан жалын құстырады, - айнадай
шақырайып, тіке қарауың мүмкін емес те, көзіңді ағызады. Қара көзілдірік
киген Ақнұр қолшатырын паналап, бұқпантайлап, мектепке жақындап қалған»
113
[111,52] деген пейзаж-деталь арқылы беруде деталь оқшау нәрсе емес,
шығарманың бүкіл «қантамырымен өзектесіп, бауырластық тапқандай».
Ақнұрдың өзегін өртейтін сұмдықты суреткер сезімталдықпен ойлы өрнектей
білген. «Ақиған күн», «қашқақтаған тау», «жансыз ауыл», «лоқсыған жүрек»,
«аққан көз», «аузынан жалын құсу» деген тіркестердің өзі – жақсылықтың
нышаны емес екені түсінікті. Тағы бір «Ымырт үйіріліп, жарық дүние
қаусырылып, онсыз да көтерем ауыл ұйыққа үйелегендей. Қара күздің жылан
тіліндей сумаңдаған сұрқия құйын-желкемі суырып өтті» [111, 37] деген
деталь-штрих та оқырманын бей-жай қалдырмайды. Детальды дәл керек
сәтінде, орынды пайдалана білу, сол арқылы новелладағы негізгі ойды
түсіндіре білуі – жазушы кемелдігінің белгісі. Ол үшін ең алдымен әрине
жазушы таланты қажет.
«Тау етегіндегі төбелердің үсті алғашында буалдырлана күреңітіп, бірте-
бірте шығыс тұс арайлана бастаған. Сәлден кейін, қытығыңды қоздырған
алтын-сары түске алмасып, ұзамай күмістен шашу шашқан күн-атаның ұшығы
да көрінген. Көбесі сөгіле қоймаса да, буын-буындарынан әл кете бастаған
қатпар-қатпар қалың қар «әлі де көрсетер қиқаңым біте қойған жоқ» дегендей
бырт-бырт етіп, аяқтарынан тартқылағансиды. Бірақ, онысы жандалбасалық,
ерегіске түскен күннің көзі әбден еркінсіп алған. Кейбір жерлерде көк бет
қардың мыж-мыжы шығып, алабажақтана бастаған. Енді қаншама
қиқаңдағанымен – қатігезденіп, қазымырланып, ұзағынан сайран салған кәрі
қыстың кеуек сүйектерінің қиюы қаша бастағаны, жалған ғұмырының ұзаққа
бармасы анық боп қалған-ды. Соны бүгінгі шуақты, арайланған әсем таң
шүбәсыз дәлелдеп, куәландырып та тұрған еді» [107, 306] – деген жолдардан
қанша қарсыласса да, қанша ұзақ жатса да, көктем келгенін, көктеммен бірге
Бақытгүлдің көптен күткен жары оралатыны, бүкіл қиындығы артта
қалатындығын анық аңғартып тұр. Пейзаж-детальдың өзі кейіпкердің алдағы
жақсы күндерінен хабар береді.
Қ.Мүсіреповтің «Әлдилеп, аялап» шығармасында: «О да жаздың
жаймашуақ күні еді... Оңтүстіктің самалы еседі. Айнала көк майсаның теңізі
толқиды, тербеледі. Аспанға алтын зерін жалатып, арайлап таң көрінеді.
Алаулы таңның дидары қандай ажарлы еді: бақыт құшағындағы армансыз жар
келбетіндей-ау!» [109] деген пейзаждық деталь бір-біріне елжірей, ынтызарлана
қараған қос ғашықтың бірге соғып, бірге дүрсілдеген жүрегімен, көңілімен
сабақтастықта алынған. Т.Бердияровтың «Ән» новелласында автор қыз әнін бар
табиғат маужырап тыңдағандай пейзаждық детальдармен көмкере береді:
«Сызылта салған қыз әні бұрала аққан жіңішке өзендей жігіттің кеудесіне
құйылып жатты. Бұлақ суын ішкенмен қайнар көзін көруді арман еткен
адамдай, ол жолсыз даламен ән шыққан жаққа қарай еріксіз аяңдап отырды.
Көктемнің сұлу сәукелесіне қанаты ілініп қалғандай, көк аспанда бозторғай
шырыл қағады. Айдын көлге төсін сүйгізіп, шықылықтаған қарлығаштар
көктем-бикештің қап-қара моншағындай, бағана сымдарында қаз-қатар тізіліп
тұр. Зеңгір көкте үшкілдене ұшып тырулаған тырналар көктемнің
базаршысындай маңып барады. Тұтас гүлдеген алма бақтар жерге қонған ақша
114
бұлттай көзге жырақтан шалынады. Айдалған жердің ылғал топырағының исі
қандай сүйкімді!... Осы бір табиғи көріністер, осы бір өмір тіршілігі қыздың
сызылта салған әнінен тыныс ап тұрғандай. Тіпті шөмеле шөпке басын құныға
сұғып алған ала сиыр да аузынан сілекейін шұбыртып, тырп етпей маңқия
аңырып қапты» [130] деп төңірек біткен қыздың ләззатты әніне құмырсқадай
шырмалып қалғандай. Табиғат қана емес бұл сұлу қыздың асқақтай көтерілетін
әсем әніне мақта өңіріндегі колхозшылар, түбекте сиырларын жусатқан
малшылар, тезек терген кемпірлер, өзеннен су әкеле жатқан қыз-келіншектер
тамсанып, жаппай құлақтарын тосатын. «Адам табиғатпен тығыз қарым-
қатынаста болғанда ғана күшейеді. Табиғат өз құдіретімен адамды баурап,
оның бойындағы тазалықты, жанының ізгі, мөлдірлігін ұзақ уақытқа дейін
сақтай алуын қамтамасыз етеді. Табиғат аясында ғана адам баласы еркін
демалып, терең ойлап, ерекше сезімге беріліп, шынайы сүйе алады [148,82]
деген пікірдің шынайылығы Дариға сұлудың табиғатымен тамырластықта.
Ө.Күмісбаевтың «Айтылмаған ән» новелласында: «Кешкі самал
жапырақтармен ойнай бастағанда табан жолмен тура Сырдың жағасына
тартамын. Ымырт үйіріліп, толқындар момақансып, өзен жұп-жұмсақ болып
бусанып жатады. Түнгі өзеннің көбігінен моншақ тізген ай сәулесі де ақырын
жылжып дәл менің алдымдағы аппақ айдынға келіп сұлап жатып алады.
Шөптердің басы самалмен ақырын ырғалып, әнімді алысқа әкетеді. Оңашада
шырқағанды сондай ұнатам. Мұндайда саған жәудіреген көздердің орнына
жұлдыздар қадалады» [149,10] деген пейзаждық детальдар кейіпкердің өнерге
жақындығын, жанының нәзіктігін ұғындырады. Әнді сүйетін кейіпкердің нәзік
жан-дүниесіне табиғат та сәйкестік келеді: толқындар момақан, өзен жұп-
жұмсақ, ақырын жылжып келген ай сәулесі де дәл кейіпкердің алдындағы
айдынға келіп жатып алады. Адамның ішкі жан-дүниесінің тазалығы мен түн
тыныштығын автор шебер қиюластыра білген.
Б.Майтанов пейзаждық детальдың қызметін: «Көркем туындыдағы
пейзаждың функциясы үш түрлі арнаға саяды. Сюжеттік орайда ол – оқиғалық
уақыттың өлшемі. Композициялық тұрғыда ол көркемдік жолмен қабылданған
әлемнің тұтастығын білдіреді. Шығарманың идеялық-мазмұндық астарларына
қатысты ол характерологиялық міндеттер атқарады. Әдебиет образ не
жекелеген құрылымдық компонент жасауда алдын ала дайындалған
рецептілерге жүгінбейтіні аян. Пейзаж да әр қаламгер шығармашылығында әр
алуан сипатта суреттеледі» [150, 46-47] деп атап көрсеткен. Ғалым пікіріне
сүйенсек, пейзаждық деталь уақыттың өлшемін, тұтастықты білдіріп,
характерологиялық қызмет атқарады екен. Оған қоса, қазақ новеллаларындағы
пейзаждық детальдар мекендік, мезгілдік, фондық қызметтерге ие екенін
пайымдадық.
Түйіндей келе, әр жазушының новелласындағы пейзаждың әр алуан сипатта
келетіні анықталды. Ол заңды да. Мінсіз жаратылған көркем дүниенің әсемдігі
қарама-қарсылықтардың бірлігіне негізделгенін: бір жер тау-қыратты келсе,
екінші жер ойпаң-еңісті, бір жер орман-шалғынды болса, екінші жер – қуаң шөл
дала. Бір жер сырт сәнімен жайқалып тұрса, екінші жер ажарсыз келбетіне
115
қарамай, төменгі қабаттардағы қазба байлығымен құнды болып, адамзат
баласын алуан түрлілігімен таң қалдырып келе жатқан жаратылыс сырын игеру
мүмкіндігі шексіз екені әмбеге аян [151]. Сонымен бірге, пейзаждық детальдар
кейіпкердің көңіл күй ауанына орай ішкі әлемінде болып жатқан алуан түрлі
психологиялық құбылыс, өзгерістерді табиғат көрінісімен сабақтастыра,
жымдастыра келе, оған характерологиялық мінез дарытады.
116
Достарыңызбен бөлісу: |


3 ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ДЕТАЛЬ ТҮРЛЕРІ МЕН ҚЫЗМЕТІ 3.1 Қазақ новелласында кездесетін іс-қимыл (әрекет) деталінің көркемдік қызметі Деталь – бүтін дүниеге меңзеп тұрар түймедей бөлшек. Есесіне деталь –
көркемдік кілті, шеберлік шарты. Детальды игерген жазушы шын жазушы,
шебер жазушы. Баяндаудың шырайын кіргізуден бастап, характер жасауға
дейін атқармайтын қызметі жоқ оның. Шығарманың бар болмысы, тұтас
табиғатына әсер етіп, шешуші роль атқаратын кішкене ғана деталь жазушы
үшін қолға оңайлықпен түсе бермейтін шеберлік кілті» [152,239] дейді
Қ.Ергөбек. Міне, сол инемен құдық қазғандай зор еңбекпен, ұзақ толғаныспен,
терең оймен келетін көркемдіктің, шеберліктің кілті «детальдың» іс-қимыл
деталі деген тағы бір түрі бар. Әдебиеттанушы ғалымдардың еңбектерінде іс-
қимыл деталінің негізгі екі типін бөліп көрсетеді:
1) табиғи, кейіпкер реакциясының аяқ астынан, ойламаған жерден көрінуі;
2) шартты немесе этикеттік, қоғамның өзі дағдыға айналдырған әрі
бекітіп, рұқсат берген «өзіндік «жүріс-тұрыс тілі».
Деталь табиғатын, көркемдік қызметін жан-жақты қарастырып, зерттеген
ғалымдар еңбектерінде іс-қимыл деталінің төмендегідей түрлері мен атқаратын
қызметі ғылыми айналымға еніп, дәлелденген: Психологиялық деталь қызметі – кейіпкердің ішкі жан-дүниесін, оның
уайым-қайғысын білдіреді.
Характерологиялық деталь қызметі – кейіпкердің іс-әрекеті, мінез-құлқы
оның жеке тұлғасымен байланысты. Зерттеуші А.Ф.Лосев: «Дене – адам
жанының тірі сұлбасы. Мен бір қарағанда-ақ, алдымда тұрған адамның іс-
әрекеттерін айтпағанда, сөйлеу мәнері, көзінің қиығы, маңдайындағы
сызықтары, қолы мен аяғын қалай қойғаны, денесінің түсі, даусына қарап-ақ
қандай адам екенін танып, жаңылмай айта аламын» деген екен.
Тарихи-мәдени деталь қызметі – жүріс-тұрыс тілі елдің, дәуірдің мәдени
фонымен қалыптасады, сол арқылы оның нормалары мен дәстүрі көрініс
табады. Жазушының шығармасы жүріс-тұрыс нормасының өзгеруі мен жаңа
форманың сақтап қалады.
Әлеуметтік-анықтауыштықдеталь қызметі – персонаждың жүріс-тұрыс,
мінез-құлқына өзі өмір сүріп отырған әлеуметтік ортаның әсері болады, бұл
кейіпкердің әлеуметтік статусы жөнінде хабар береді.
Сюжеттік деталь – шығарманың авансценасына шығып, сюжетті
байланыстыру қызметін атқарады және тартысты ситуацияларды тудырушы
қызметін атқарады.
Бағалауыштық деталь – бұл арқылы кейіпкердің сұхбаттасушыға деген
бағасын, тіпті автордың кейіпкерге берген бағасын білуге болады [94].
Біз де өз зерттеуімізде қазақ новеллаларында кездесетін іс-қимыл деталінің
түрлеріне мысалдар келтіріп, атқаратын қызметін жасауға талпыныс жасадық.


title: 3.1.1 Психологиялық деталь

text:
117
3.1.1 Психологиялық деталь – кейіпкердің ішкі жан-дүниесін, оның уайым-
қайғысын білдіреді.
Психологиялық деталь – кейіпкердің іс-әрекеті, сыртқы қимылы арқылы
оның ішкі жан-дүниесін, оның уайым-қайғысын білдіреді. Қазақ новелласында
психологиялық детальдың әдемі үлгілері молынан кездеседі. Соның
бірқатарына тоқталсақ.
Соғыс ауыртпалығы қолына қару алып майданға аттанған жауынгерлерге
ғана емес, тылда күн-түн демей, үй көрмей, маңдай терімен еңбек етіп жүрген
ауыл адамдарының да үлесіне теңдей түскені белгілі. Олар жаспын, әйелмін,
қартпын деп қиындықтан сырғақсымай, ауыртпалықтан қашпай, жұмылып,
жұдырық болып, адам тағдыры тәлкекке түскен уақыт жүгін көппен бірге, ер-
азаматтармен бірдей арқалайды. Бұл бір жағынан олардың мақсат бірлігін,
қуаныш-қайғысының ортақтығын білдіреді. Ғ.Мүсіреповтың «Ақлима»
новелласында үш-ақ кейіпкер бар: хат жолдаушы, хат оқушы және хат
тыңдаушы. Солар арқылы автор сөздің адамның ішкі жан дүниесіне
қаншалықты әсер ететіндігі, сөз құдіреті тудырған асау сезім лықсып келіп
сыртқа ақтарылғандағы көңіл күй, тереңде тұнып жатқан дауыл күйдің жалын
атқандай ыстық лебін оқырманына да сездіре алған шеберлікке қол жеткізген.
Новелланың өн бойында оқырман Сапар болып қайғырып, Ақлима болып
еңіреп, Нұрила болып аһ ұрады. «Ақлима» – психологиялық новелла.
Адам психологиясының небір нәзік иірімдерін айқын көрсетуде детальдың
рөлі зор. Сол арқылы деталь сөзді «сырлы суретке айналдырып» (З.Қабдолов),
суреттеліп отырған құбылысқа эмоциялық жылылық, эстетикалық күш
дарытады. «Хатты оқып тұрған жаудыраған қой көзді, сұңғақ бойлы Нұрила
«сағындым ғой» дегеннен кейінгі көп ноқаттарға сүрініп кеткендей азғана
кідіріп қалғанда, ана жүрегін бұрқ етіп бұзып шыққан ыстық ірі жас
тамшылары стол үстіне тырс-тырс тамып кетті. Нұриланың да жаңа ғана ашыла
бастаған қызыл гүлдей үлбіреген қызыл еріндері дір қағып, биік ақ маңдайы
қызара қалып еді» [101,179] деген жолдардан хатты оқып беруге сылаң қағып
жетіп келген Нұриланың жүзінде жаңа ғана жайнап тұрған нұры сөніп, жан
дүниесінің лезде өзгеріске түскенін сырты әлпеті айғақтап тұр. «Сағындым
ғой» дегенді оқығанда Нұриланың өз даусы да қалтыраңқырап, азғана кідіріп
қалды. Жұп-жұмыр аппақ мойнында көгілдір тартып тұрған екі күре тамырдың
да лып-лып соққаны көрініп тұр. Өзегіңнен өтердей тіктеу қарайтын көздерінің
жанары жасқа шыланып барады. Әр саламен ақса да әлдеқайда түйісіп қалатын
өзен суындай, екі көңілдің төркіндес бір мұңы тоғысқалы келе жатқан сияқты.
Дәл осы жерде екі әйелдің жүрегі де домбыраның екі шегіндей екі түрлі
бұралса да бір күйге келіп, бір күйге қосылып тұр еді» [101,180]. Автор лықсып
келген толқынысты кейіпкер жүрегінен өткізіп барып қана сыртқа шығарады.
Адам-пенденің жан құбылыстарын сәтті барлап, хат үстінде барлайды, әрекет,
қас-қабақ қимылдарын қалт жібермейді.
«Үзіп-үзіп айтылса да ұзақ бір жыр естілгендей болып, өңдері бұзылып,
ажары сына қалған әйелдер біріне-бірі қарай алмай қалысып еді. Қызарып
кеткен мұрындарының қайсысын қыр мұрын, қайсысын қайқы мұрын деуің де
118
қиын болып қалған екен. Маңдайдан биік қайырып, жуан өріп, желкесіне
бостау сала салған қолаң сарғылт шашы Нұриланың жұмыр мойнын төмен иіп
әкетіп барады» [101,182]. Осылайша кейіпкерлерінің жан дүниесін, мінез-
құлқын күрделі психологиялық бұлқынысымен ашу – Мүсірепов қаламына тән
сипат.
«Нұриланың тізелері бүгіліп құлай берді де, қабырғаға сүйеніп барып әрең
оңалды. Ақлимада сүйемек боларлық та жай жоқ еді. Жаралы жүректер ұйып
қана, төмен тартып бара жатыр. Әлдене алқымға тығылып, жұтындырмайды
да» [101,184]. Жазушының дүние болмыс пен адамның тұтас үндестігін жасауға
негізделген гуманистік идеясы оқырман жүрегіне түсірер салмағы арқылы
шебер беріледі. Гуманист жазушының адамсүйгіш ізгі мұраты жазудың сан
түрлі ұтымды тәсілдерімен қатар, детальды да оңтайлы қолдану шеберлігі
арқасында шығарма болмысынан шашау шықпай, шынайылық қалпында әсер
берген.
«Нұриланың жүзі туған шешесі танымай қалардай еді. Хаттың бар салмағы
соған түскендей, құба талдай майысып, жаншылып кетті. Әлгіде ғана сылаң
қағып, сымдай ширатылып тұрған сұлу тұлғалы жас денесі босап, көлбең қағып
күлімдеп келе жатқандай көгілдір гүл төккен күрең жібек көйлегі де уқалана
қалыпты. Ақлимаға қарап қадалып қалған көздерінде наз да, таңдану да,
кінәлау да тұр» [101,186]. Кеше ғана артқа қайырылған қара шашты, қою
кірпікті, еркек пішінді жас лейтенант Қарағандының түнгі аязында сыртқы
киімсіз жүгіріп жүрген шымыр денелі танкист жігіттің екі аяғы жоқ кесілген
томардай, бет-аузы қара қожыр шормақтай, қабырғадан шеміршек алып, қоң
терісімен тыстатып жасатып алған мұрны бар жігітті Нұрила әрине көз алдына
елестетіп көруге де жүрексінеді.
Соғыс шындығы, соғыс қасіреті салған жан жарасы жайында қазақ қана
емес, бүкіл әлем әдебиетінде қаншама туындылар жазылды, жазылып та келеді,
жазыла да береді. Өткен ғасырдың 50-70 жылдар аралығында дүниеге келген
қазақ прозасында да соғыс тақырыбы жиі көтеріліп отырды. Денесі көмусіз
қалған боздақтар жайын айтпағанның өзінде, бар өмірі ойран-топан болған
арулар, жарсыз қалып, жас өмірі күйеусіз, жарсыз қалып, өксуге ұласқан жап-
жас жесірлер, жылап-сықтаған жетім балалар, ең ауыры – соғыста ұлдарын
мәңгіге жоғалтып, қан жұта күн кешкен әкелер мен аналардың жан
дүниесіндегі, жүрегіндегі жара жөнінде де бірқатар новеллалар жазылды.
Сондай бір новелла сюжеті де соғыс азабын тартқан қарт әке, жас ана
тағдырымен байланысты. И.Жақановтың «Парыз» новелласында жалғыз
ұлынан айрылып, соғыс салған қайғыны ұмыта алмаған қарияның ащы күйігі
сөз болады. Ұлының өлімінен кейін артынша-ақ көктей солғысы келмей,
етіктінің етегінен ұстап келіні Бәтима кете барды. Бірақ, оның бір ақылдылығы
«ат орнына тай төлеу» деп ұлы Әнуардың артында қалған баласын мұның
бауырына салған болатын. Қабырғасы сөгіліп, езіліп тұрса да келіннің бағын
байлауға ары жібермей, апыл-тапыл басқан немересін құшақтап қала берген
болатын. Бірақ, мұны ешуақытта немересіне тіс жарып айтқан емес. Себебі,
оның тым ерте шерлі көкірек болғанын қаламады, есейіп, ержетіп, қайғы мен
119
қуанышты бірдей көтеретін жасқа жеткенде анасын табатынына сенімді болды.
Араға бірнеше жылдар салып, ана мен бала машинаның кабинасында кездеседі.
Кездескенде де шешесі Бәтима бес баласымен күйеуі өліп, жесір қалып,
кенжесін орталыққа ауруханаға апара жатқан жерінен кездейсоқ тұңғышы
Мәжиттің машинасына тап болады. Тағдыр жолы оларды осылай тоғыстырды.
Ана жүрегі баласын бір көргенде қалтқысыз таниды. Сонша жылдар бойы
көрінгеннен сұрап, іздеп, бір көрсем деп армандап жүрген ұлын жолықтырып,
танығанда есеңгіреп қалды. Бетіне шіркеу болса да ананың «ұлым» деп
еміренгенде етегі жасқа толатын. Жасып, қажып қалатын. Ұлына қанша аңсары
ауғанмен, келе-келе жасқаншақтай беретін-ді. Әйел-ана осы күнге дейін
Мәжитінің өлі-тірісінен де мүлдем бейхабар болатын. Бірақ, баласына ынтық
қылған бір тәтті үміт ешқашан үзілген емес. Екі-үш таба нан көмсе, бір табасын
ізгі ниетпен «Мәжитім келіп қалар» деп артық көметін-ді; жалғыз биесінің
құлынын жал сайын – «Мәжитімнің бәсіресі» дейтін-ді; қауын ексе де бір бөлек
атызға «Мәжитім шөлдеп келер. Шөл басар қауын егейінші, өзінің несібесі» ғой
деп жүретін. Екі новеллаға да ортақ тақырып соғыс қасіретін тартқан
аналардың аянышты тағдыры. Екеуінің де тағдыры тұйыққа тірелген бейбақтар.
Немересі мен анасының кездескенін естіген сәттегі психологиялық реңкін
автор «Қасым қария дәл осы сөзден көкірегіне шаншу қадалғандай күркілдеп
жөтеліп, булығып қалды. Етсіз иегі кемсеңдеп, әп-сәтте ентігіп, талмаусырап
кетті. Көңілі әлем-тапырық. Мына кәрі жанары соның бәріне куә. Аспан
айналып жерге түссе де, күн орнына ай шықса да соғыс салған қайғыны
ұмытсын ба» [153] деген деталь арқылы келтіреді. Новеллада Қасым қария
бейнесін, қарт емендей қайыспас беріктігін жазушы шебер суреттеп, оның
мінезі мен іс-әрекетін тұтастықта ашып көрсеткен. Қаралы хабарды естіген
кезіндегі ішкі жан-дүниесін үңгілей қазып көрсетуден бастап, ой-санасын
сергелдеңге салып, отбасылық идиллиясын бұзған оқиғалар тұсында да өзін-өзі
нығыз ұстауын шынайы бере білген. Соғыс зобалаңы жанын жаралап, қанша
шырғалаңға салса да, Қасым қария өмірден өз парызына адал болып өтті. Бұл
оның жан-сезімінің ізгілігін, рухани ұлылығын танытады.
М.Айымбетовтың «Ұйқысыз түн» новелласында бір ғана түнде орын алған
Рысалы қарттың мазасыздануы арқылы берілген шағын туындыда алуан түрлі
трагедиялар, драматизм, халық тарихы орын алған: Ұлы Отан соғысы, оның
бейбіт халықты зар жылатуы, неміс ұлты өкілдерінің Қырым жерінен қазақ
даласына зорлықпен қоныс аударылуы, кең пейілді, қонақжай қазақ халқының
оларды құшақ жая қарсы алып, өздері күнін зорға көріп отырса да, соңғы
нанына дейін бөлісіп жеп, төрінен орын беруі, «соғыс» деген атжалманның
адамзат баласын ұлтына, жасына, жынысына қарамай жалмағандығын
көрсетуде автор психологиялық детальды ұтымды пайдаланады. «Кереуеттің
үстінде ауру әбден меңдеген өңі шаршаңқы әйел жатты. Мұның кіріп келе
жатқанын көрген ол әлсіз жымиған болды. Онысы біртүрлі жабырқау шықты.
Сөйлей алмады» [154]. Болды, бұдан басқа баяндау да, сипаттау да жоқ.
Осымен оқиғаның бүкіл атмосферасы анық болады. Алғашында кішкентай үш
баласы бар бұл бейшара неміс әйелін қанша жек көріп, жақтырмаса да, өзімен
120
көрші отыратындығына шыдай алмай, кеудесін ыза кернеп жүргенімен, әйелдің
ауыр тұрмыстан, аурудан бойын тіктей алмай, шиеттей бала-шағасын жетім
қалдырып, о дүниелік болып кетуі – Рысалының бүкіл көзқарасын өзгертіп
жібереді. Көрші әйелдің мүшкіл жағдайы оны егілтіп жібереді, қолдан келер
дәрмен-дәті болмаған жанның басындағы жайды айтқызбай-ақ ұғып, жан
дүниесімен сезінеді. Жесір әйелдің көз жұмар алдындағы әлсіз жымиыспен
сөзсіз білдірген өтінішін Рысалы көршілік, азаматтық парызым деп санап,
саналы түрде соны өтеп шығады. Кейіпкердің ұйқысыз түннен тыншу алары да
осы. Автор қарапайым қазақ азаматының ар алдындағы тазалығын, гуманизмін,
шексіз мейірімділігін дәрменсіз көзқарас арқылы жарқыратып ашып берген.
С.Мәуленовтың «Жүрек» новелласында: «Жүрек құрғыр баланың
жүрегімен бірге сыздап, шымырлап жаралы балапандай жанұшырып шырылдап
соғып тұр. Роза операция столында. Мен есіктің сыртында тұрмын. Есіктің
маңдайшасында операция жүріп жатқанына белгі беріп қызыл от жанып тұр.
Қабырғада үлкен сағат ілулі тұр. Мұндайда уақыт өтпейді екен. Маған сағаттың
тілі мүлде жылжымайтындай болып көрінеді. Екі көзім қызыл отта. Сол от
сөнсе баламның өмір оты сөніп қалатын секілді болып көңіліме ұялап қалған.
Операция 23 ноябрь күні сағат 8-ден 55 минут өткенде басталып, кешкі сағат 4-
тен 55 минут кеткенде аяқталды. Арада сегіз сағат өтті. Бұл сегіз сағат маған
сексен жылдай болып көрінді. Әлсін-әлсін есімнен адасып тала беремін.
Операция аяқталғаннан кейін Вишневскийдің өзі есікті ашып сыртқа шығып,
мені қысып құшақтап:
- Операция сәтті аяқталды, енді балаңыз өмірге қадам басып, ілініп кетер, -
деді.
Мен күлерімді де білмедім, жыларымды да білмедім. Операция сәрі, ауыр
жасалған болу керек. Вишневскийдің маңдайынан тер сорғалап, тамшылап тұр.
Екі қолын қайта-қайта қарысып қалғандай уқалай береді» [155]. Кішкентай
қызы Розаның жүрегінде ақау болып, өмірі сынға түскен сәтте Мәскеуге келіп
профессор Вишневскийге операция жасатқан ананың әңгімесінен алынған
үзінді бұл. Автор сегіз сағатқа созылған операцияның бітуін, бауыр еті
баласының аман қалуын үздіге күтіп отырған ана бойындағы ауыр
психологиялық ахуалды суреттегенде үздік тәсіл ойлап тапқан. Оқырманына
түсінікті әрі тигізер әсері күшті болу үшін әдейі осы жайды басынан кешірген
кейіпкердің айтуында береді. Ана жүрегі бала жүрегімен бірге сыздап, бала
жүрегімен бірге сырқырап ауырады. «Шымырлап жаралы балапандай
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сатылханова гульмира алихановна - бет 47

text:
123
«Жасын» новелласындағы «Кеше күн батпаса екен деп ойлаған, бірақ күн
батып кетті; енді таң атпаса екен деп тіледі, бірақ таң атып-ақ келеді» [140, 263]
деген психологиялық деталь ертеңгі күннен үмітсіз, айналасындағы болып
жатқан оқиғалардан шаршаған, әр түрлі жаңалықтарды ести-ести әбден
титықтаған адамның күйінен хабар береді.
Басты кейіпкердің шарасыздығын, бәрінен шаршағандығын танытатын
психологиялық детальдар М.Мағауиннің «Күтпеген кездесу» новелласында да
кездеседі. Сүйгенін дәлелдеу үшін аяғынан айрылса да, махаббатын дәлелдей
алмай пұшайман болған жігіттің жайы: «Осы ойымды сезгендей, бір кезде
сылбыр қимылмен маған қарай мойнын бұрды. Мойнын бұрды да, қорқып
кетті. Мүмкін қорықпауы да, қайта таңырқаған болар; әлде бір жері ауырып
кетті ме. Әйтеуір ыңырану мен ышқынудың аралығындағы бір үн шықты. Боп-
боз еріндері дір-дір етеді, тыныштығын бұзған маған қарғыс айтып жатқандай.
Алайда, бұл күй ұзаққа созылмады. Ол бері аунап, шалқасынан жатты да, менің
бетіме именшектей қарап, зорлана жымиды» [125,139]. Махаббатта ой да, көз
де жоқтығы рас екен. Оның жетекшісі соқыр сезім. Мүгедек болған жігіт көзі
жыпылықтап жағдайын білуге келген Салахиддинге үміттене қарайды. Тіпті,
оған қазір «Әдия қамығып қатты жылады, ертең келіп, мойныңа асылып,
кешірім сұрайды» десе де сенетіндей күйде еді. Психологиялық детальды
пайдалану арқылы автор кейіпкерінің ішін өртеген дертті оқырманына
ұғындыра, бойында аяныш сезімін туғыза біледі. Аурухана кереуетінде қызды
сүйген жігіт тәнімен қоса, жаны ауырып шырқырап жатса, Әдиясы
Салахиддинге көңілін білдіріп, сүймекке талаптанады: «Түкірікпен бе, жаспен
бе шыланған қондырма кірпіктердің бояуы қап-қара тамшы боп ұшығына тұра
қалған, құмарлық отына толы, жартылай жұмылған үлкен қой көзден,
зоопарктегі пілдің бала-шаға лақтырған прәндік, тоқашты іліп алуға
икемденген май тұмсығындай, менен әлдене дәметіп, бұрынғыдан да жаман
түріліп, аузыма төніп келе жатқан қалың еріннен шошына үркіп, әп-сәтте қолы
мойныма оратылып үлгерген тоқбөксе, дембелше қыздың құшағынан сытылып
шықтым да, ұрыс даласын тастай қаштым» [125,144-145]. Салахиддиннің
Әдияға махаббат елшісі ретінде келіп, көкірегіне махаббат деген қасиетті сезім
орнаған Көшімді бағалау керектігін, бойына сүйе білу қабілеті дарыған адам
өзінің азды-көпті ғұмырында жалғыз рет қана сүйе алатынын, оның Әдияны
беріле, дүниені ұмыта, жан-тәнімен сүйетінін айтып, әлі өзі байыбына
жетпеген, болашақта үлкен сүйіспеншілікке айналуы мүмкін сезім туралы
ұғындырмақшы болған әрекетінен түк шықпайды. Жүйкесі мықты, миы толық
басқа біреу асықпай ойланып тұрып, ақыл табар еді, ал Сәлкен болса қыздың
бұл әрекетін көргеннен жиреніп, жиіркеніп, алды-артына қарамастан тұра
қашады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Характерологиялық  деталь

text:
124
сызықтары, қолы мен аяғын қалай қойғаны, денесінің түсі, даусына қарап-ақ
қандай адам
екенін танып, жаңылмай айта аламын» деген екен.
Гоголь айтқандай, жазушы үшін ең қиын нәрсе «адамның жаны мен
жүрегіндегі көзге ілінбес көп иірімдерді» табу, тану және жазу болса, суреткер
осы мақсаттарды жүзеге асыру үшін детальдарды да өз орнымен қолдана алады
деуге болады. Кейіпкердің сырт тұлғасын киген киім, тұрған тұрыс, жүрген
жүрісін, бір ғана детальға іліктіріп алып ішін аша, мінез-құлқын тұтас ашып
көрсету расында оңай дүние емес. Қазақ әдебиетіндегі озық үлгісі – кең
көйлегінің киіп, қамзолының етегімен жайқай өтіп барып екі тебініп, екі кебісін
екі жаққа ұшыратын Жәніш бәйбіше деуге болады. Байлықтың буымен өз-
өзінен ісініп-кебініп, қақтығып-соқтығып жүретін өктем, шайпау, астам мінезді
Жәніш бәйбішені автор иланымды, типтік деңгейге көтере сомдаған.
«Қара сөзді құбылтқан қас шебер» Ғ.Мүсіреповтің «Ананың арашасы»
новелласында күні өтіп бара жатқан Жұман байдың бәйбішесінің төмендегідей
әрекеті арқылы оның мінез-құлқын айнытпай танимыз. Автор кейіпкерінің
характерін сипаттап оқырманына түсіндіруді қажет етпейді. Бір ғана әрекет,
бір-екі сөйлем – бәйбішенің бүкіл өмірлік ұстанымы, дүниетанымы, кедейлерге
деген көзқарасы ақтарылып сала береді: «Кең көйлектің етегі арт жағынан жел
үрген тауықтай түріліп кеткен Жәніш бәйбіше есік жақта тамақ ішіп отырған
Жапардың тұмсығын қамзолының етегімен жайқай өтіп, төрге беттеді.
Жапардың дәл алдына шығып алып, екі тебініп, екі кебісін екі жаққа ұшырып
жіберді. Жапардың алдында тұрған айранның бетін қыл-қыбыр, жүн-жұрқа,
шаң-тозаңға толтыра кеткенін байқамаған сияқты. Кебіс
табанынан ұшып келіп,
айран бетіне шаншыла түскен тезек сынығы құйрығын шошайтып, Жәніш
бәйбішені нұсқағандай болды» [101,168]. Суреткердің шеберлікпен ойната
білген детальдарында Жәніш бәйбішенің мінезі жарқ етіп көрінеді, құдды бір
бұрыннан таныс адамдай. Аз дүниеге автор бір адам мінезін түгел сыйдыра
алған. Бәйбіше жөнінде бұдан артық ештеңе айтудың керегі жоқ, жазушының
осы бейнелеуінде Жұман байдың кемпірі бар болмысымен, ішкі жан
дүниесімен, пасықтығымен толық көрініс тапқан.
Аталған новелладағы автордың тағы бір баяндаусыз іс-әрекеті арқылы
характердің мінез-құлқын дәл бере білген характер-деталі атаман Антонов
хақында: «Жазагер отрядтың бастығы офицер Антоновтың жүрген жері жылан
жайлағандай болып қалатын. Ол жүріп өткен жердің топырағы бір түнде
қуарып, шаңдағы бір-ақ бұрқ етіп қалатын. Антоновты елдің итіне дейін күндік
жерден таниды, керек болса елден бұрын иттер таниды» [101,169]. Бүкіл қазақ
жұршылығы «Ақтопалаң» атап кеткен атаманды адам баласы емес, керек болса
«алдымен иттер таниды» деген деталь арқылы автор оның елдің арасына салған
ылаңының қандай деңгейде екенін, ит екеш итке дейін оны жек көргендігін
сөзсіз таныта алған. Расында Антонов келіп қалғанда бұрын араз ағайын бірінің
үйіне бірі қалай кіріп кеткенін білмей қалса, жылаған бала жылауын доғарып,
үрейі ұшқан жұрт намазын де кез келген жерде оқып, кез келген жерінен аяқтай
салатындай жағдайға жеткен еді. Автор бір оралыммен-ақ характер ашып
көрсету тәсілін жетік меңгерген.
126
қоя берді» [108] деген қимыл деталінан мейірбан, бауырмал әпкенің өсіп келе
жатқанын түсінеміз. «Лезде бір жылылық қан тамырларымнан жүгіріп өтті де,
қуаныш сәулесі алдымнан жарқ-жұрқ етті» – деген табиғи детальдар
кейіпкердің реакциясы әбден заңды екенін, мынадай адал, бауырмал әпкелер
тұрғанда адамзаттың ұлы көші жалғаса беретінін, әлі де талай асулар алынып,
шыңдарды бағындыратынымыз анық екені көрінеді.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Тарихи-мәдени  деталь - Сатылханова гульмира алихановна

text:
3.1.3 Тарихи-мәдени деталь – жүріс-тұрыс тілі елдің, дәуірдің мәдени
фонымен қалыптасады, сол арқылы оның нормалары мен дәстүрі көрініс
табады. Жазушының шығармасы жүріс-тұрыс нормасының өзгеруі мен жаңа
форманы сақтап қалады. Ыбырай Алтынсариннің «Қыпшақ Сейітқұл»
новелласы ХІХ ғасырдың 30-жылдарында өмір сүрген ерен еңбек иесі Қыпшақ
Сейітқұл Мамановқа арналған. Новеллада аз ғана үйлі ауылын бүтін елге
айналдырған Қыпшақ Сейітқұл және көшпелі қазақ елі үшін жаңалық болып
саналатын егін шаруашылығы, Жердің пайдасы туралы жазылған. Сондықтан
да бұл новелладан тарихи-мәдени детальдікездестіруіміз әбден заңды: «Мына
жақта Үргеніш, Қоқаннан, мына жақта қалмақтан шетірек және жаманшылық
болса, қалың Қыпшақ деген руға жақынырақ екен деп, сол жерді ұнатып
қайтқан соң, қысты өткізіп, жаздың жылы уақытында кедейлерді жалаңаш-
жалпы көшіріп, Қабырға бойына алып келді» [41]. Қазақ жеріне қызығып, талай
жаугершілікті бастаған дұшпандардан іргесін аулақ салып, отырықшылықты
дамытып, онысын саудаға ұластырған ел мен ел арасында сауда-саттық қарым-
қатынасын дамытқандығын көреміз. Жазушының «Бай баласы мен жарлы
баласы» туындысында кездесетін «Жоқ, әкем: үйрек, қаз адал құстар,
мұқтаждықта құдайтағала бұларды адамға алып, тамақ етуге бұйырады, бiрақ
тiрiлей байлап-матап әуре ету обал деп айтушы едi, әуре етпей бауыздап
алалық» деген Үсен сөздерінен асқа адалдық пен сенім, құдайды мойындау
пиғылы байқалады. Бұл – халық арасында діннің беті түзу екендігін білдіретін
тарихи-мәдени деталь үлгісі бола алады.
Қазақ новеллистикасында тарихи-мәдени детальдың көркем үлгілерін бере
білген жазушы Б.Майлин екені талассыз. Оның жоғарыда сөз болған «Күлпаш»
новелласында қазақ тарихындағы қасіретті кезең – ашаршылық жайында сөз
болады. Аштық Күлпаштың жағын суалдырып, жүзін сарғайтып адам
қарағысыз қылып барып, ақырында ісікке айналдырады. Сонда да болса
Күлпаш бір артық сөз айтып, ешкімге мұңын шақпайды. Осы тұста қазақтың
қанына сіңген тағы бір қасиеті тереңдей ашылады. Ол – шыдамдылық. Өзінен
басқалардың да жағдайының оңып тұрмағанын түсініп, түйсініп, басына
түскенін соңғы қал-қадары жеткенше көтеріп алуға іштей бекінеді. Автордың
тағы бір дәл байқағаны – қазақ әйелдерінің құдайға ерекше әлі келетіндігі. Іші
қабысып, жүрегі қарайып, көзі бұлдырап, өлім сағатын күткендей ыпыны кетіп
отырса да әлі келетіні, мұңын шағатыны – бір құдай: «Құдай-ай, не
қылмысымыздан бұл күйге түстік екен» деп жылап жіберді. Бүртік-бүртік
ыстық жас үстіндегі жарғақ тонның омырауынан сырғанай бастады» деген
детальдан аштықтан әлі құрыған әйелдің көзінің жасын сүртуге де қауқарсыз
127
екенін байқау қиын емес. Негізінде Күлпаш күйеуінің сағын сындырып,
басқамен бақытты болуды көксеген адам емес, әуелде өзін айналдырып жүрген
Раушанға ырық бермеді. Бірақ, екі-үш ай аштық шеңгелін қаттырақ салып,
ызғарын төгіп, бүрліктірген соң, тұрмысы қиындап, әсіресе, баласының тамақ
сұрап жылағанына жаны төзбеген соң, Жұмағазыға тиюге келісім береді. Осы
шешімге келген тұсында автор кейіпкерді «уһ!» деп ауыр күрсіндірген дерт-
детальды енгізеді. Бұл – таза психологиялық деталь. Бұл күрсінудің астарында
көп нәрсе жатыр. Бұл күрсіну – күн батардың алдында қатындардың от жағып,
тамақ асатын қиын тұрмысын еске түсіргендіктен шығып отырған күрсіну емес,
бұл жүректі қаптап топтанып, іші-бауырын елжіретіп, тұла бойын удай
жайлаған қалың қасіреттің, ауыр дерттің ұшқыны еді.
Март болып, боран басылып, күн шығып, жер ызғары қайта бастағанда ауыл
сыртындағы жіңішке жолмен аяңдай басып, сол жақ қойнындағы етін сипап-
сипап келе жатқан Күлпашпен бірге біз де оның соңынан қуана үмітпен
ілесеміз. Өйткені, оның ойында байы мен баласын аштықтан құтқару ғана емес,
Мақтым ренжімесе, ескі тұрмысқа қайта оралу да бар. Бірақ, Күлпаштың үміті
ақталмайтындығын, новелланың соңы біз күткендей емес, мүлде басқа
жағдайда аяқталатындығын автор мына бір деталь арқылы анық аңғартады:
«Күлпаш үйіне жетті. Лапастың есігіне көзі түсіп, жүрегі қалтырап
тіксініңкіреді. Есіктің алды күртік қар, із дегеннен дым жоқ!» [97,85]. Әрі қарай
«Күлпаш жүрегі лүпілдей соғып, жандәрмен қайраттанып, зорға дегенде есікті
сықырлатып ашып, ішке кіргенде шын бақытсыздық күтіп тұр еді. Пеш түбінде
ұйлығып, бүк түсіп жатқан әкелі-балалы екеуін көріп, ұлын сүйейін деп
ұмтылғанда көзі адырайып, аузы ашылып, тісі ақсиып жатқан Мақтымға түсіп,
не болғанын өзі де білмей, өліп жатқан байы мен баласын құшақтай құлады».
Бұл детальдар бақытсыз отбасына түскен тағдыр тауқыметінің зіл батпан
ауырлығын, Күлпаш сорлының жаны езіліп, күйзелуін әсерлі сездіреді. Бұл бір
ғана кедей үйінің ауыр трагедиясы ретінде суреттелгенімен, бұдан зорлыққа,
қолдан жасалған қиянатқа негізделген өткен дәуірдің қатал күйін сезініп,
халқымыздың шарасыз өксігін тану қиын емес. Новелланың басында сіңлісінің
сөзіне сеніп, ұлы мен күйеуін аштықтан құтқару үшін, тамақ үшін күйеуге
шыққан Күлпаш ақыр соңында ауыр трагедияға душар болып, аңырап жылап,
өмір бойы өзіне ең ыстық, аяулы жандарымен бірге өліп кетпегеніне өкініп
өтетін күйде қалды.
Осы айтылған «Күлпаш» новелласымен «Әже» новелласының сюжеті ұқсас.
Екі новелланың да басты кейіпкерлері отбасы, күйеуі, бала-шағасын тастап,
тоқалдыққа келіседі. Екеуі де күйеулеріне ұнатып қосылады, тату-тәтті отбасы
болады, екеуінің де күйеуі момын болады. Жастан қосылғандықтан,
араларында көңіл қаларлық реніш болмаған Күлпаш мұндай әрекетке
амалсыздан барса, Злиха желігіп, елеске ереді. Жеңгетайсымақтардың көпірген
сөзіне сеніп, екеуі де байлыққа күмп етеміз деген оймен «алтын босағасын»
тәрк еткенімен, құлшылықта күндерін өткізеді. «Жау жоқ деме жар астында»
дегендей, екеуінің де бақытына ор қазып, пұшайман күйге түсірген өз
туыстары: Күлпаштың сіңлісі Раушан болса; Злиханың бөлесі Қоржынтай еді.
128
Сағымға ерген ессіз Злиханың бесіктегі емізулі ұлы мен әлі ес тоқтатпаған
кішкентай қызын мүсәпір етіп тастап кеткенде, жары Сарымсақтың сағы
сынып, кәріптік күйге түсіп қатты азаптанғанын автор: «сақалына жабысқан
көздің жасы сауыс болып қатып, ілгері басқан аяғы кейін кетіп, салбырап үйіне
келді» [97,195] деген деталь арқылы береді. Шарасы таусылған, ертеңгі күннен
үміті үзілген жанның аянышты халі еді бұл. Өмірі бетін қақпаған күйеуі мен
өзегін жарып шыққан балапандарын тастап, сағым қуып кеткен Злиханың
тағдыры да баянсыз болды: төрт ай Кәрібай байдың есігінде жүргенде көрген
рақаты: бәйбішеге күң атанып, малайдың жұмысын істеді, малдың көңін
тазалады, бірде-бір жылы сөз естімегені, бәйбішенің берген азары аздай, екі
күннің бірінде байдан таяқ жейді. Өмірінде естімеген сөзін естігенде сай сүйегі
босап, іші өртеніп күйіп кете жаздайды, өткен күні көзден бір-бір ұшып,
күрсінгенде жүрегі қақ айрылғандай болып, ұзаққа жарамады, жазылмас дертке
шалдықты. Оның шарасыздығын, күні аз қалғандығын автор: «қамықты, бірақ
көзінен жас шықпады, жүрегі елжіреп, ішін өртеп кетті» [97,198] деталімен аян
етеді. Қолмен жасаған ісіне өкінген бейшара әйел сезімінің алабұртып, іштей
шиыршық атуын, өзінің сорлы әрі баянсыз тағдырына жаны езіліп, күйзелуін
әсерлі жеткізеді.
Автордың «Айт күндері» новелласында:
- Құрбандық қабыл болсын! – дейді.
- Әмин, айтқаның келсін! – дейді шалдар.
- Неғып кеш қалып жатырсыңдар?
- Малдың табылғаны-ақ осы болды... шетінен ұстап соятын бұрынғы дәуір
қайда? [97,86].
Мұнан кешегі кеңес заманында тыйым салынған дәстүр – айт күнінде
құрбандық шалу дәстүрінің ел өмірінде берік орын алғанын көреміз. Тіпті,
«шетінен ұстап соятын бұрынғы» дәуірдің өтіп бара жатқанына деген өкініш,
күйініш де сезіледі.
«Көшпелі махаббат» новелласында Қалабай аулына алғаш келгенінде
Ыбырай деген досы ауырып жатқанда кәрі шешесі мен әйелі Зейнеп тірлігін
құдайдан сұрап, зар жылап отырады. Ыбырай өлсе жас балдырған Зейнеп те
бұл дүниемен қош айтысатындай азалы күйде болады. Өйткені Ыбырай мен
Зейнеп екеуінің арасындағы махаббат, сүйіспеншілік ерекше еді. Автор осы
ауылға бір келгенінде Ыбырай өліп, көзінің жасы көл болып шешесі, жанынан
артық көретін жары қайғыдан қара жамылып, жылағанда көзінен қан тамып
отырған жесірді көрсе, енді келгенінде новелланың заңдылығына орай күтпеген
оқиға орын алады: күйеуін жоқтаған Зейнеп жоқ, оның ендігі бақыты қара
баламен байланысты екенін автор мына бір деталь арқылы жеткізеді. «Кестелі
жаулығы аршын жарымдай қылып салынған, қатарлап ораған алтын үш
тұмаршадан көрінбейді, пүліш қамзолдың омырауы алқым бау, ілгекпен толған
– Зейнеп келіп төніп тұр. Қылмиып күлді. Екі беті қып-қызыл нарттай.
Ыбырайдың тірісіндегіден де әдеміленген» [97,107]. Автор өте шебер, артық
сөзге салынбайды. Ыбырай өлген соң жүріс жасап, қылымсып, өнер
шығарғанын түсіндіріп айтып, баяндауға салынбайды. Әйелдің сыртқы келбеті
129
арқылы новелланың символдық атауына сай табиғатының да баянсыздығын
білдіреді. Келесі бір «Қара бала» новелласында да Балғын есімді келіншектің
қара баламен ойнас жасаған оқиғасы беріледі. Автор екі новелласында да
«қара» сөзін бекер алмаған сыңайлы, ақ төсек, ақ көңіл, ақ ниет деген ұғымға
қарсы «қара» сөзін әдейі таңдап алғандай. Және осы бір болып жатқан
бейбастықтық, ұят әрекеттерден ең алдымен әйел затын кәнілайтындығы да
аңғарылады. Қазақтың «Буыршын көзін сүзбесе, бұқа бұйдасын үзбейді»
дегеніндей, күйеуі бар әйелдің көзі күлімдеп, қара баланы тесе қарап, арбап
алғандығын «жылы, жұмсақ қол Қара баланың қолын қысып, күйдіріп бара
жатты. Содан былай төсекке қалай жатқанын, қалай құшақтасқанын, қалай
сүйіскенін – Қара бала бірін де білген жоқ» [97,262] деген деталь арқылы
жеткізеді. Таста жорғалаған жыланның ізін, дарияда жүзген кеменің ізін білу
қиын. Ал екі жыныстының жанасқанын білу бәрінен де қиын екендігін автор
деталь арқылы бере білген. Қылмысы ішінде, қылымсуы сыртында Зейнеп пен
балғынның іс-әрекетін жақтамайтындығы айқын аңғарылады.
Т.Ақшолақов «Шығармада әр оқиға, әр картина, әр персонаж, әрбір көркем
деталь – белгілі мазмұн иесі. Жазушы соның бәрін ойластырып алады. Жазу
үстінде ол талай тарау мен оқиғаларды, талай көріністер мен талай детальдарды
не мүлде алып тастауы, не өзгертуі мүмкін. Сөз шеберлерінің шығарманы сан
өзгертуі де, қайта жазып, қайта өңдеулері де сол көркемдік талғамнан туса
керек» [90,108] деген ой айтады. С.Ерубаевтың «Мәңгілік өмір» новелласында
коммунист Бердәлі мен еңбекші тап өкілі Мирон Андреевичтің өлімін өз
көзімен көрген жазушы тарих бұрын-соңды білмеген әдемі өлім деп атайды. Ал
оның әдемі болатын себебі – ол Отанға деген махаббат пен берілгендіктің ең
айқын көрінісі болады. Автор әділдік үшін, отан үшін жанын қиып, құрбан
болуды бақытты өлім деп таниды. Қарапайым еңбек адамының өз заманына
деген шексіз махаббатын жеткізу үшін автор детальды пайдаланады: «Мирон
Андреевич төсегінде дөңбекшіп, тыныш жата алмады, қалшылдады, жұлқынды,
ол жұлқынғанда өзін айқара құшақтап алған өлімнің құшағынан сытылып шығу
үшін емес, әрбір минөт оған ажал қаупін жақындата түсетін болашақ уақыттың
құшағына ену үшін жандәрмен қылды, болашақ уақыттың ең болмаса, бір
минөты оған өлімнен де күшті бақыттың, жалпы халық бағытының ләззатын
ақтық рет татуға мүмкіндік беретін еді» [47,21].
Барлық адамзат баласы ұмтылатын, аңсайтын, алдына мақсат етіп қоятын
«Бақыт» деген дерексіз ұғымның не екенін білу үшін, сол сұрақтың жауабы
толғандырған жазушы С.Ерубаев «Бақыт» новелласында бұл сұраққа бір емес
бірнеше жауап береді. Ең алғаш қайыршы шалдың аузынан естіген «бақыт»
сөзі, оны көру, мәнісін түсіну – автор өмірінің негізгі концепциясына
айналғандай. Бақытты ол басында қарны аш, кедей бала Барлыбайдың әкесі
әкелген нанды жеп алып, қуаныштан бал-бұл жайнаған жүзін көргенде «бақыт
деген нан екен ғой» деп ойлаған. Бірақ автор бұл ұзаққа созылмас бақыт екенін
қалай түсінгенін мына бір деталь арқылы шебер жеткізеді: «Жақсыбайдың
қолында шүберекке түйілген бір нәрселер көрінсе Күнтүлім Барлыбайына
күлімсірейтін. Бірақ, бұл күлкі уақытша күлкі болған соң, бар қуаныш бетіне
130
ғана жиылып, жүрегінде барлық бақытсыздықтың зілі жатқандай болушы еді»
[47,12]. Міне, осыны бала жүрегімен қалтқысыз ұғынған талант иесі кейіннен
талай бақытты көріп, бетпе-бет кездесіп, бақыт құшағына енген соң, оның
бақытқа көзқарасы өзгереді. Бұдан соң ол Барлыбайдың шешесі Күнтүлімнің
«өзгеше бақытын» – еңбекпен тапқан бақытын көріп, «Бақыт өмірмен қатар
келмейді екен, бақыт дегенімнің өзі біздің өмір екен!» [47,15] деп ой түйеді.
«Саттардың бақыт жөніндегі романтикалық сұрағы мен жауабы нақты өмір
құбылыстары арқылы шешілгендіктен де, эстетикалық әсері күшті болып, адал
еңбектің өкілі болуға ұмтылдырады. Новелла көркем формада адал еңбек етсең,
бақытты боласың деген ұранды насихаттайды, жастарды шынайы еңбекке
шақырады» [47,6] деген пікірі орынды.
«Жеңіс» новелласында (Ш.Құмарова) «кәрі-құртаң адамдар қалтақтап
жандары егіліп жерге иіліп барады» [131] деген детальдан қанқұйлы соғыстың
зардабы майдан даласында ер-азаматтарды аяусыз жалмаса, тылдағы жұрттың
да шекесі шылқымағаны білінеді. Елдің қазынасы, аяулысы саналатын «кәрі
құртаң» делініп отырған қарт кісілердің де арқасын аяздай қарығаны бір ауыз
«Жеңіс» деген сөзді естігенде қуаныштан жүректері жарылардай болған,
«қаралы қағаз» алып қайғысын үнсіз жұтқан, ауыр еңбекке тартылса да, бір күн
тойып тамақ ішпесе де қыңқ етпеген қариялардың мойнындағы қамыты
алынып, бес жылдан бері іште тас боп қатқан қиындық, ашты, қайғы, қасірет,
азап, қорлықтың бәрі бір-ақ сәтте лықсып сыртқа шығып, көз жасына ерік
бергендігі бір ғана «жандары егіліп, жерге иіліп барады» деген детальмен
беріліп отыр. Автор бар ауыртпалықты қасқиып көтерген қарттарының
қуанышын көз жасына ерік беруі арқылы көрсеткен. Қанша қиналса да іштей
мүжілмеген кәрі-құртаңның «егіліп, жерге иілуінің» мәнісі осы. Соғыстың
қарапайым халыққа әкелген ауыртпалығы мен зардабын автор «жөргек те
тимей, шешесінің етегінде тырбаңдап жатқан қызыл шақа сәби» [131] деп қана
білдіреді. Жайма-шуақ заман болса, қалжасына дейін дайындап, дүниеге келер
немересінің жасауын дайындап қояр «кәрі-құртаңның» да ештеңеге шамасы
қалмағаны түсінікті.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ - Сатылханова гульмира алихановна

text:
3 ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ДЕТАЛЬ ТҮРЛЕРІ МЕН ҚЫЗМЕТІ...................................................................................... 117
3.1
Қазақ новелласында кездесетін іс-қимыл (әрекет) деталінің
көркемдік қызметі...................................................................................
117
3.1.1 Психологиялық деталь..................................................................
118
3.1.5 Бағалауыштық деталь....................................................................
136
3.2
Сюжет құру және кейіпкердің болмысын берудегі детальдың
маңызы ……............................................................................................
139
3.3
Көркемдік детальдың новелла жанрындағы басты қызметі..............
148


title: Әлеуметтік-анықтауыштық  деталь

text:
3.1.4 Әлеуметтік-анықтауыштық деталь – персонаждың жүріс-тұрыс,
мінез-құлқына өзі өмір сүріп отырған әлеуметтік ортаның әсері болады, бұл
кейіпкердің әлеуметтік статусы жөнінде хабар береді. Оның классикалық
үлгісін жасай білген – Б.Майлин. «Қайнаға өтірік айтпайды» новелласында:
«Үй арасын қуалап соққан құйын Бәйекеңнің сұлу сақалының ұйқы-тұйқысын
шығарып, ауылнаймен қосылып о да мазақ қылған секілденді» [97,134].
«Құйын» деталінің мәні біріншіден, соғып тұрған расында құйын емес, кешегі
кедей-кепшік, жарлы-жақыбайлардың санасына енген сілкініс, ел өміріндегі
өзгеріс; екіншіден «сұлу сақалының» ұйқы-тұйқысының шығуы – билеп-
төстеген кедейлердің уысынан шығып кетіп, тыныш өмірінің лайлануы;
үшіншіден ауылнай дегеніміздің өзі кешегі кедей болса, «ауылнаймен қосылып
мазақ болуы» – бүкіл аулына қадірі кетіп, дәуренінің өткені.
131
«Көзі ойнақшыған қара әйел ыстықпен быршып, мұрнының ұшы тершіп
маңындағы әйелдердің бәрін ауыз жиғызбай күлдірумен болды.
- Қойшы, Биқасап, біреу естіп қалар, ұят-ты, - дейді бір әйел салмақты
кісімсіп.
- Е, несі бар, бозбаланікі бозбала болсын, сақалы желбеңдеп шалдарға не
жоқ! Солардың бір жиылысына да барып көргеміз жоқ қой, өмірімізде көрген
бір жиылысымыз екен, өзімізге жеке берсе қайтетін еді?! – дейлі әлгі қара әйел
Биқасап» [97,133]. Үлкен әлеуметтік проблема көтеріп тұрған әлеуметтік-
анықтауыштық деталь үлгісі. Заман ағымының адам санасына өзгеріс енгізіп,
оң әсер етіп, кешегі төмен етекті саналған әйел баласының да көзі ашылып,
болашаққа, теңдікке ұмтылуын білдіреді. Өз ойын ашық білдіруден
тайсалмайды. Тіпті осы деталь-диалог сюжеттік байланыс, тартыс, шиеленіске
жол ашып, кешегі сұлтан-билерді сыртқа шығарып жіберіп, бірнеше әйелдің
сауат ашу мектебіне жазылуымен новелла аяқталады.
Ы.Алтынсариннің шығармасындағы басты кейіпкер «Қыпшақ Сейітқұл
отыз үйлі тобырымен, жұрттың тегіс аттаныс барымтасы бар уақытта, бұл отыз
үй кедейді қалайынша етсем байытып, халық қатарына қосамын деп ойға
қалды» деген сөйлемнен Қыпшақ Сейітқұлдың көшбасшы, ел арқа сүйейтін
сенімді ер, ел ағасы екені байқалады. Әңгіме Сейітқұлдың ойлануынан
басталуы әлеуметтік-анықтауыштық детальді білдіреді. «Бай баласы мен жарлы
баласындағы» «Жылағанмен еш нәрсе өнбес. Көшкен ауылды iздеп табалық»
деген Үсен сөздері оның ақылды, әр нәрсенің байыбына бара білетін, бар
жауапкершілік өз мойнына түскенін сезінген, мүсінген бала қалпын
танимыз. «Мен әкемнiң ұстағандарын көрiп едiм, – деп, манағы жұрттан тауып
алған қылдан есiп тұзақ iстедi де, оны апарып үйректiң ұясына құрды, бiр
шақпақ тас тауып әкелдi және шапанының бiр кiшкентай жыртылған жерiнен аз
ғана мақта суырып алып, деген детальдар оның жарлы баласы екенін танытады.
О.Бөкей кейіпкері жөніндегі («Жасын» новелласы бойынша) «Менің
таңғалғаным: жоғары білімі бар Тойғанбайдың қоғамдық санадан екі сағаттық
лекция оқи алатыны, бірақ сөйте тұра қоғамдық еңбектен қашатыны» [140,]
деген әлеуметтік-анықтауыштық детальдар ісі мен сөзі үйлеспейтін, өзгеге
айтқан ақылын өзіне қолдана алмайтын жандардың бар екенін сездіреді.
Новелла табиғатының жанрлық ерекшелігіне сәйкес кейіпкер есімінің
«Тойғанбай» деп символдық тұрғыда берілуінің өзі көп жайдан хабар береді.
Автор Тойғанбай образы арқылы өмірде болып жатқан оқиғаларға, өзгерістерге
бейжай қарайтын, сау басының ғана амандығын тілейтін, ештеңеге
алаңдамайтын адамды суреттеген. М.Мағауиннің «Күтпеген кездесу»
новелласындағы «Қара бақырларын шығарып, билет алуға да шамалары
келмей, өкшелері жерге әрең тиіп, тұздау үшін күбіге салынған балықтай иін
тіресе, жыпырлап тұрған халық трамвай орталықтан аулақтаған сайын сирей
берді: жұрттың демімен сұрғылттана шаңытқан қос жармалы қызыл есік
топсасы тұтқырланып қалғандай, ортасынан әрең айрылып, қинала серпілген
бойда, әр аялдамада топ-тобымен түсіп жатыр, ал жаңадан кірушілер некен-
саяқ» [125,121] деген трамвай ішіндегі бір сәтті бейнелеу арқылы автор қала
132
халқының тұрмысынан мағлұмат береді. Күні бойғы жұмытан қажып, шаршап
қайтқан адамдардың трамвай ішіндегі «қара бақырларын шығарып (ақшаның
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сатылханова гульмира алихановна - бет 51

text:
аздығы), билет алуға да шамалары келмей, өкшелері жерге әрең тиіп (адамның
шамадан тыс көптігі), тұздау үшін күбіге салынған балықтай иін тіресе,
жыпырлап тұрған халықтың» әлеуметтік жайын танытады. Автор әлеуметтік
детальды ойната, теңеуді пайдалана отырып жасаған.
С.Ерубаевтың «Мәңгілік өмір» новелласында негізгі кейіпкер қарапайым
еңбек адамы Мирон Андреевичтің өмірге деген құлшынысын, қоғамдық
өзгерістерге деген ризашылығын автор Б.Бұлқышев әлеуметтік детальдар
арқылы көркем жеткізген. Стахановшылар слетінде еңбек адамын еркелете
сөйленген жылы сөздердің аспан әлеміне көтеріліп, бүкіл еңбекші қауымға күн
шұғыласында бір сәтте тарағанын, оның Мирон Андреевичке деген әсері
қандай болғанын: «Сол ұлы дүбір біздің палатамызға да жетті. Мирон
Андреевич әуелі бір көзін сығырайта ашты, содан кейін ұшып түрегелді,
кроватына отырды. Таң қалдық, тіпті, шошып кеттік. Өлім сияқты құпия, о
дүниелік, көзге көрінбейтіндей бір керемет келіп қалғандай болды, бірақ ол
керемет қорқыта, ызғарлана келмеді, қайта жанға майда қоңыр желдей жылы
леппен, жеңіл желпінмен қанатын қомдай келді» [49,19] деген жолдардан
білеміз. Мұндағы әлеуметтік детальдың қызметі – қайратты, қажырлы,
қарапайым еңбек адамының ертеңгі күнге, жарқын болашаққа деген қалтқысыз
сенімін көрсету. Тіпті, өмірінің соңғы минуттарында да слет сөздерін тыңдап
жатып, көз жұмуы арқылы автор еңбек адамын тәрбиелегісі, сенімін
арттырғысы келеді. Шығарманың өн бойында қарт ажалды жеңетін үлкен бір
істі, күн шыққан соң шам жарығының мәні болмай қалатыны сияқты өлім
дегенді мән атаулыдан жұрдай қылатын керемет бір нәрсені күтіп жатады.
Араны тоймаған ажал алдында бас имей, адамзат бақытының шыңына
көтеріліп, содан адам баласының кетіп бара жатқан жарқын болашағын, оның
әсемдігі мен ұлылығын көзімен көруге құмартып, ақтық сәтінде жалынды
сөздерін тыңдап өтеді.
«Бір уыс бидай» новелласындағы трагедия кешегі қызыл коммунист
Жақанның әйелі Алмажанның басынан өтеді. Кешегі жалшы Жақанның қызыл
большевик болып, заманына сай бейімделіп, тез өзгергендігі соншалықты намаз
оқып отырған молданы да маңдайынан атып, жайратып салып, үстінен аттап
кете берер қатігездігі де жоқ емес-ті. Артында қалған балаларының аты –
Кеңес, Сәбет. Неге олай қойғаны оқырман үшін сұрақ та тудырмайды. Сол
туған аулына қырғидай тиіп, арам өлген Жақанның артында қалған отбасының
жағдайы мүлде мүшкіл. Ешкімге керексіз болып былтырдан далада жатқан
масақтың арасынан күні бойы дән терген әйелі өзі секілді шаш ал десе бас
алатын тоңмойын, шолақ белсенділердің қолынан қаза табады. Оның өлімін
автор әлеуметтік-анықтауыштық деталь арқылы әсерлі жеткізген: «Мылтықты
солдаттардың бірі Алмажанды жауырын ортасынан тепті. Алмажан етпетінен
түсті. Ыза болған Арқатбай мен Қағазтай да қызып кетіп, темір нәлді орыс
етікпен қос қабырғадан жабыла тепкіледі. Бірақ бір уыс бидай жұмылған алақан
ашылмады. Тарамыс саусақтар тас болып қатып қалыпты. Қалай жұлқыласа да
133
болмады» [125,10]. Ол ашылмайды да, өйткені авторлық түпкі ой бойынша ана
алақанындағы бір уыс бидай – қазақ халқы. Ол ұлт болып жаралып, халық
болып қалыптасқалы бері басынан дүбірлі дүрбелең кезеңдерді, небір
зұлматтарды кешірді. Сонда да болса бүгінгі дәуірге дейін өмір сүріп келе
жатқаны – ешкімге соқтықпай, ешкімді жылатпай, ешкіммен жауласпай, бәрін
бірдей дос көріп, бауырына басып келе жатқан адал ниеті мен көңілінен деуге
болады.
Кенет Қағазтайдың көзі қырманда астық бастыратын ортасынан бөлініп
сынған мала тасқа түсті. Ат үстіндегі Шупин бағанадан бері көріп тұр екен.
«Сал анаған!» деді. Екі белсенді сұлық қалған кемпірді тастың қасына сүйретіп
апарды, Арқатбай жұмырығы түйілген тарамыс қолды бұжыр-бұжыр мала
тастың үстіне салып тұрды, ал Қағазтай бесатарының дүмімен нықтап ұрып
қалды. Жұмырық сықыр ете түсті. Қағазтай бесатарының құндағын қос қолдап
ұстаған қалпы, бар күшімен екінші, үшінші қайтара ұрды. Қу сүйек саусақтар
ашылмаған, бүктелген қалпында күлпарша болып сынды» [125,9]. Алақан
ашылмады, талай күннен бері нәр татпаған, аштықтан көзі қарауытып тұрған
кемпір әлдеқашан темір етікпен екі жақтан тепкілегенде-ақ өліп қалған
болатын. Бірақ жұмған алақанын ашпаған күйінде өлді. Символдық тұрғыда
автор ана алақанында жауға бермей, сақталып қалған бір уыс бидайды – қазақ
халқына теліп отыр. Қаншама қиындық, отарлаудың зардабын көрсе де бүгінге
дейін аман-есен жеткен қазақ халқын – қанша азап, тепкі көріп, өзі өліп кетсе
де, беріспей алақанда жұмулы қалдырған бидаймен сабақтастыра береді.
Келтірілген анықтауыштық детальдар арқылы автор шолақ белсенділер
Арқатбай мен Қағазтай бейнесін ашып отыр. Олардың ешбір кінәсі жоқ өзі аш,
өлмелі кемпірді темір нәлді орыс етікпен қос қабырғадан жабыла тепкілеп, одан
сүйреп апарып қолын тастың үстіне қойып, бесатардың дүмімен бірнеше рет
ұрған қатігездігіне әлеуметтік ортасының әсері болғанын, соның ішінде орыс
большевиктердің талабынан, көңілінен шығу үшін жасағанын жоққа
шығармайды. Оқымаған, кешегі жалшы, бүгінгі белсенді қазақтардың ауыл
арасында қоқаңдағанмен, Шупин сияқты қарақшыларға тәуелді, солардың
қалауымен осындай болып отырғанын оқырманына анық түсіндіреді. Оны
Шупиннің аузынан шыққан мына тілдік детальдар дәлелдейді: «Жабайы
киргиз! Екеуің жабылып бір қатынның алақанын аша алмадыңдар. Ол бағана
өліп қалған! Келесі кезек сендердікі болады. Менің тапсырмамды уақытында
орындай алмаған Жақанды қалай атқанымды ұмытқан екенсіңдер! Айда,
кеттік!» [125,9]. Аузынан түскен түкірігін жерге түсірмей қағып алып, қызмет
етіп жүрген қазақтарға берген бағасы «жабайы киргиз» болды.
Новеллист
О.Әбділдаевтың
«Ұлы
кеуде»
новелласында
ауыл
балалаларының шашын ұстарамен алып беретін өзі кәнігі аңшы жайында сөз
болады. «Біздің көшеде шаш алуға құштар осы бір-ақ шал. Басқаларының
балаға үйірсектігі жоқ» деген бір ауыз деталь арқылы қарияның балажан екенін
білеміз. Автор өтпейтін ұстарамен шаш алдыруда ауыл балаларының көрген
қорлығын әдемі психологиялық тәсілмен береді. Ол үшін олардың бойында
қорқыныш үйіретін жанға батқан «ұстараны» пайдаланады. Екі тізесінің
134
арасына отырғызып қойып, шаш алуға кірісетін қарияның әңгімешілдігі де бала
қорқынышын қоюлата түседі. Аң туралы әңгіме басталғанда алдындағы
баланың шашын сулап қойғанына дейін ұмытып кететін қария: «ең қиыны, ол
кісі екі қолын сермеп айтпаса, көңілі көншімейді. Қызықты жерін тауысып
болған соң ғана ұстарасын шашыма қайта сүңгітеді. Әлдеқашан суы кеуіп,
құрғап қалған құйқамды тіліп жатқандай басымды дызылдатып жібереді.
Көзімнің жасы бұршақтап, тізем қалтырайды. Тістерім кейде шиқылдап та
кетеді. Тері шалбарының тізесіне ұстараны жанап-жанап алады да, тікірейген
қайратты шашыма қайта салады. Әсіресе, қыр төбеме ұстараның жүзі
батпайтын сияқты. Тура миымның қабығын аршып жатқандай-ақ ауырады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сатылханова гульмира алихановна - бет 52

text:
135
болып, қаннен-қаперсіз ұйқтап жатқан «тұқымы текті иттің» тұмсығының
тұсына апарып көкжалдың терісін апарып қояды. Сол-ақ екен ұйқтап жатқан
төбет басын көтеріп алып, арлан қасқырдың терісін көрген бойда, орнынан
ұшып түрегеліп, зыта жөнеледі.Тіпті алдындағы биік қорадан қалай ырғып
кеткенін де басқалар түсінбей қалады. Соңынан барса, ит өліп жатады, түртіп
көрсе қозғалмайды. Түсінбей әрі ыңғайсызданып қалған достары
ыңғайсызданып ауылдан мал дәрігерін шақыртады. Итті әбден тексерген
дәрігер «инфаркт» деген диагноз қояды. Сөйтсе иесі қасқыр алады деп күтіп
жүрген Бөрібасары көкжал қасқырдың исінен зәресі ұшқаны соншалық қатты
тіксініп, жүрегі жарылып өліпті. Достарының әзілін түсінбеген дәрігер:
«Жүрекпен ойнауға болмайды, ол өте нәзік келеді» деп ақыл айтып кетіпті.
Қалабайдың мінезіне тоқталғанда «Мінез – адамның ішкі болмысы, белгілі
қоғамдық жағдай қалыптастырған қоғамдық құлқы, барлық психологиялық
ерекшеліктерінің жиынтығы» [11,103] деп академик З.Қабдолов айтқандай, бір
жағынан Қалабай әрекетіне күлсек, екінші жағынан оны ақтап аламыз.
Қашан көрсең де қай істің басы-қасында жүретін Абдулла ағайдың әрекетін
көрсетуде автор «
класта көрсең қолында бор, колба ыдысы, химиялық
заттардың молекуласын қайта-қайта қара тақтаға жазып жатқаны. Ары
түсіндіріп, бері түсіндіріп тұрып
байқаусызда бет-аузына аппақ борды жағып
алады» [129,206] деген анықтауыштық детальдар арқылы сабағына беріле
түсіндіретін, оқушысының миына құюдан басқа ештеңе ойламайтын мұғалімнің
образын жасауда оның әрекетін шынайы суреттейді. Көз алдыңа бейне бір беті
аузы бор-бор сөйлеп тұрған мұғалім елестейді.
Ал Ө.Күмісбаевтың «Үлкен жүректі адам» шығармасының негізгі кейіпкері
студенттер жатақханасының вахтері – Надя апай. Байтақ елдің сан түкпірінен
арман қуып, оқу іздеп келген өрімдей ұл мен қыздың екінші анасындай болған,
өзінің де жаны жаралы, сұм соғыстың қанды тырнағына ілініп, сүйген жары
соғыстан оралмай қалған, бір сөзбен айтқанда жалғыздықтың зардабын әбден
тартқан кең жүректі жан Надя апайдың балаларға деген мейірім, шапағаты
новелла барысында анық көрінеді. Бұл төрт қабатты жатақхана – ауылдан
келген жас білімгерлер үшін ғана емес, жиырма жыл бойы күйеуінің суретіне
қарап, келеді-ау деген деген үмітін үзбей, ешкіммен шешіліп, сыр шертіспейтін
Надя апай үшін де алтын ұя. Ел көзінше көз жасын көрсетпеген, тек оңашада
өксігін басуға әбден үйренген жан үйдегі құлазыған көңілін көтеру үшін өзі де
жатаққа жеткенше асық болатын кездері аз емес. «Біреуі құшақтап, біреуі
қолын қысып, біреуі еркелегенде үйдегі құлазыған көңілінің қайда
қалғандығын білмейді. Маңдайының әжімдері де жазылып гүл-жазираға
айналады» [149] деген детальдан қиядағыны көздің қырымен бағып отыратын
Надя апай кімнің бетінде қандай құбылыс барын сезе қоятын, күніне мың
жасарып, мың қартаятын, есік жаққа қарап елеңдеп отыратын үлкен жүректі
адамды қапысыз танимыз.
Достарыңызбен бөлісу: