title: Әдебиет - С. Б. Балшыкеев

text:
Әдебиет
1. Советский энциклопедический словарь.- М., 1982. С.1477.
2. Краткий психологический словарь.- М., 1985. С.391.
3. Атеистический словарь. – М., 1983.
4. Словарь библейского богословия. – Брюссель, 1974, С.1246.
5. Бытие 1:27.
6. Сура 22, аят 5.
7. Джусанни Л. У истоков христианства как вызова.- М., 1988. С. 8, 19, 30, 32.
8. Левшеня К. Доктрины Библии. – М., 1981. С. 27.
9. Философская энциклопедия, Т. 1.- М., 1960. С. 175.
10. Атеистический словарь. - М., 1983. С. 92.
11. Философская энциклопедия, Т. 1. - М., 1960. С. 240.
12. Левшеня К.. Доктрины Библии. – М., 1981. С. 173.
13. Пупар Поль. Вера католической церкви. - М., 1992. С. 7.
14. Евреям 11:1.
15. Маркс К., Энгельс Ф. Соч., Т. 20. С. 328.
16. Гитт В. А другие религии? (пер. с нем.). – М., 1991. С. 38.
18
Қосымша әдебиет
1. Гуардини Р. Человек и вера / пер. с нем. - Брюссель, 1994.
2. Закон Республики Казахстан «О свободе вероисповедания и
религиозных объединениях». - Алматы, 2005.
3. Зелинский В. Открытые слова. - М., 1993.
4. Иванов В.А., Трофимов Я.Ф. Религия в Казахстане: Справочник.
- Алматы, 2003.
5. Конституция Республики Казахстан. - Алматы, 2004.
6. Мень А. История религии в 7-и томах. - М., 1991, т.1.
7. Франк С. Смысл жизни. - Брюссель, 1992.
8. Томпсон Р. Философия религии. - М., 2001.
9. Человек. (Мыслители прошлого и настоящего о его жизни, смерти
и бессмертии). - М., 1991.
10. Де Шарден П.Т. Феномен человека / пер. с фр. - М., 1987.
11. Угринович Д.М. Введение в религиоведение. - М., 1985.
Бақылау сұрақтары
1.
«Дін негіздері» курсын не үшін оқу қажет?
2.
«Адам» дегеніміз не? Адамның басқа тірі жандармен
салыстырғандағы ерекшеліктері.
3.
«Құдай» түсінігінің мағынасы қандай? Әр түрлі кӛзқарастарды
мысалға келтіріп, ӛз пікіріңізді негіздеңіз.
4.
«Наным» терминінің мазмұнын ашыңыз. Діни наным мен діни емес
нанымның айырмашылығы неде?
5. «Дін» және «атеизм» түсініктері нені білдіреді?
6.
«Ар-ұят» сӛз тіркестері қалай түсіндіріледі?
7.
Ақиқат дегеніміз не? Ақиқат пен нанымның қатынасы.
|


2 бӛлім Діннің пайда болуы, оның әлеуметтік-тарихи тамырлары және қызметтері 2.1 Діннің пайда болуы Діннің пайда болу кезеңі Әлеуметтік феномен ретінде діннің уақыты мен жасына қатысты
мәселе бойынша кем дегенде екі ҧстаным бар.
Бірінші ҧстаным -
материалистік . Осыған сәйкес, дін кез-келген
уақытта ӛмір сҥрмеді, ол қоғам мен адамның белгілі бір даму сатысында
пайда болды. Діннің алғашқы белгілері осыдан 100-40 мың жыл бҧрын ӛмір
сҥрген неандертальдық және кроманьондықтарға айып тағылуынан білінді.
Адамзатттың пайда болу кезеңі де шамамен 3-5 миллион жыл бҧрын
анықталды.
Екінші ҧстаным –
діни. Кӛптеген діншілдер дінді адам мен Қҧдай
арасындағы адамды «Қҧдайға ҧқсас және соның ҥлгісінде» жаратқан
кҥннен басталған байланыс ретінде тҥсіндірілетінін растайды. Кейбір
діншілдер «
жарату аптасының » осыдан шамамен алты мың жыл
бҧрынғы уақытқа тең келетіні жӛнінде айтады.
Жоғарыда
айтылғандардан
адамзаттың
пайда
болу
кезеңі
талқыланатын мәселе болып қалатыны анық. Сондай-ақ бҥкіл Ғалам мен
Жердің жасы жӛніндегі мәселе пікірталасқа толы болады: эволюциялық
теория Ғаламның пайда болу кезеңі 15-20 миллиард жылға, ал Жердікі
шамамен алғанда 5 миллиард жылға теңесетіні жӛнінде мәлімдейді. Дін
жалпы Ғаламды ӛзінің қҧрама бӛлігі – Жер сияқты анағҧрлым бірнеше
мыңжылдықтармен ӛлшенетін жас шамасын атай отырып
«жасартады». Осылайша, жалпы әлеуметтік қҧбылыс, адамдардың рухани ӛмірінің
факторы ретіндегі діннің жасы нақты белгілерге бағынбайды. Ғылымға
сҥйенетін археологиялық табыстар халық тҧрмысының әр тҥрлі элементтері
жӛнінде мәлімдейді, бірақ олардың діндері, ӛмірлерінің рухани
бастамасына қатысты мәліметтер жарыққа шығарылмайды. Сондықтан да,
«Адамзат тарихында діни емес дәуір болды ма?» деген сҧрақ соңына дейін
сыры ашылмаған болып қалады - ӛткенді қайта қҧруға болмайды.
Материалды және мәдени дамуының тӛмен деңгейдегі және Жер
бетінің шалғай аудандарында ӛмір сҥретін халықтар, нақтырақ айтқанда,
тайпаларды зерттеу нәтижелері олардың арасында бірде-бір діни емес
тайпаның жоқтығын кӛрсетеді. Және бҧл діннің жан-жақтылығы, адамзат
тҥйсігінің
жалпы
қасиеттерінің
жағдайы,
адамзат
рухының
«шынайылықтан» тыс шығуға талпыну, дінді жаңа ҧрпақта жарыққа
шығаратын факторлардың тҧтастығы, тҥп тамырларының тҧтастығы
жӛнінде мәлімдейді.


title: бӛлім Діннің пайда болуы, оның әлеуметтік-тарихи тамырлары


title: Дін жӛніндегі ілім - С. Б. Балшыкеев

text:
20
Ежелгі Грецияда діннің ҧтымды тәсілдерінің негіздері қалыптасты.
Ежелгі гректер Қҧдай мен адам ҥлгісі бойынша және сол тәріздес
қҧдайлардың (Ксенофонт) арасында нақты шек қойды. Ежелгі Грецияда
дінге қатысты келесідей теориялар болды:
а)
натуралистік
:
қҧдайлар маңызды табиғи және әлеуметтік
кҥштердің аллегориясы, олардың нақты-антроморфты бейнесі болып
табылады;
б)
антропологиялық
:
қҧдайлар ежелгі билеушілер мен басқа да
атақты тҧлғалардың бас иетін нысаны болып табылады;
в)
саяси
:
қҧдайлар – билеушілер мен абыздардың халықты тәрбиелеу
мен олардың тҥйсіктеріне тыйым салу мақсатындағы ойлап тапқандары,
тҥйсігін алдаудың нәтижесі;
г)
психологиялық
:
қҧдайлар адамдардың кӛмегімен табиғат, ӛлім мен
ҥкімет алдындағы қорқыныш негізінде жаратылды.
Орта ғасырларда дінге сыншыл қатынаспен қарау мҥмкін емес
жағдайға айналды.
Теоцентризм
жалпы ортағасырлық философияны,
моральді, ӛнерді және басқаларын қамтиды. Қандай да болмасын ақиқат деп
танылатын діндердің дҧрыстығына адал сенуге тырысу шіркеумен және
мемлекетпен қиылысты. Кез-келген мәселелер мен сҧрақтар діни
жазбалардың негізінде шешілді.
Бір мезгілде діннің қағидаларына қатысы жоқ оның қҧзыреті аясын
шектеуге және осылайша философиялық және жаратылыстану-ғылыми
зерттеулерді шіркеудің бақылауынан алу әрекеттері жасалды: екі жақты
шындық теориясы.
Екі жақты шындық теориясының табиғи нәтижесі
деизм
болып
табылады, осыған сәйкес Қҧдай барлық жанның алғашқы жаратушысы,
әлемді билеуші мен табиғи және әлеуметтік процестерге араласпайтын
қҧдіретті кҥш иесі. Осыдан шығатыны – деистердің әр тҥрлі
ғажайыптардан, дін басыларынан, монахтық ӛмірден бас тарту. Істің
мәнісіне қарай, мҧндай тәсіл Қҧдайды затты туындататын және оған ӛмір
сҥруге мҥмкіндік беретін шебердің жағдайына дейін жетуге жол бермейді.
Деизмге қарама-қайшы
пантеизм
теориясы бар, оның негізін
салушылар Қҧдайды табиғатқа, ал табиғатты Қҧдайға жанастырады –
(Қҧдай – барлық затта, барлық зат - Қҧдайда, Қҧдайдан басқа ештеңе жоқ).
Пантеизм Қҧдайды жеке тҧлға емес, ӛзін-ӛзі жаратушы, ӛзіндігі жоқ кҥш
ретінде қабылдайды.
Діннің тҥбегейлі жаңа тәсілі неміс классикалық философиясында
қабылданды. Қҧдайдың шынымен бар екені туралы сҧрақ адамгершілік
аясына кӛшеді және сондықтан да діннің мәңгілік, тозақ, жҧмақ,
қорқынышты сот немесе ақырғы заман сияқты негізін салушы
категориялары неміс философтары ҥшін моральді тҧлғаларды даярлауға
болатын қҧралы ретінде маңызды.
Діннің қайнар кӛздерінің тҥп тамыры практикалық тҥйсік аясына
тереңнен жайылады
Достарыңызбен бөлісу:


title:
(И. Кант)
, дін шексіздікке бағыныштылықтың аса
ерекше сезімін білдіреді
(Р. Шлейермахер)

text:
21
дамыту мен тану кезеңдерінің бірі
(Гегель)
, дін – адамның ӛз-ӛзінен бӛліну,
оның тума болмысының шынайы адамнан алшақтау нәтижелері
(Л.
Фейербах)
.
XIX ғасырда анимистикалық теория пайда болады, онда дін алғашқы
даму сатысында адамдардың ақыл-ой әрекетінің
ақтық жемісі ретінде
қарастырылады. Олардың
пікірінше, алғашқы діндер ӛздерінің даму
жолына тҥсе отырып, ақырында анағҧрлым дамыған діндерге айналды.
ХХ ғасырдың басында діннің әлеуметтануы пайда болды. Бҧл
мектептің ӛкілдері
(М. Вебер, В. Дюркгейм)
діннің пайда болуында
қоғамның шешуші ролін баса айтады. Дін –
рухани аясын қамтитын
қоғамның философиясы, ол жеке адамға міндетті талаптарды, адамгершілік
заңдарды
(императивтер)
қамтитын қоғамның философиясы.
Дінді зерттеудегі ерекше маңызды ҥлес діннің психологиясымен
байланысты. Діни кҥйзелістер, нҧрланулар, экзальтациялар эмпирикалық
зерттеулердің нысанына айналуда. Сонымен қатар, «діни тәжірибе» негізіне
жататын
физиологиялық механизмдер, соның ішінде, санасыз аясы
анықталды
(З. Фрейд).
Психоаналитиктердің пікірінше, дін адамдардың
ішкі қолайсыздықтарға қарсы қорғаныш әрекеті және бір мезгілде тыйым
салынған, жағымсыз қҧштарлықтарды қанағаттандыру тҥрі
болып
табылады.
Дінді зерттеуде марксизм ерекше орын алады. Дінге қатысты
марксизмнің парыздары келесідей нәтижелер береді:
- дін – жер бетінің формасы жер бетінен тыс бейнелерді қабылдайтын
шындықтың бҧрмаланған кескіндері;
- діншілдіктің тҥп тамыры адамға ҥстемдік танытатын қоғам ӛмірінің
материалдық жағдайларына терең жаяды,
сонымен қатар, діннің
гносеологиялық тҥп тамырлары да бар;
- дін дегеніміз – тарихи қҧбылыс болып табылады, яғни, ол басы мен
соңынан тҧрады, оның коммунистік қоғамда тапсыз болуы мҥмкін емес;
- дінді бастан кешу адамдардың ӛмір сҥру жағдайы мен олардың
мәдениетінің ӛзгеруі арқылы жҥйелі және жоспарлы тҥрде ӛтуі қажет. Дін
туралы негізгі ілімдер осындай сипатта болады.
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/s-b-balshikeev-v2.html?page=17#(Гегель)_,_дін_–_адамның_ӛз-ӛзінен_бӛліну,_оның_тума_болмысының_шынайы_адамнан_алшақтау_нәтижелері__(Л.__Фейербах)


title: Діннің әлеуметтік тамырлары

text:
22
болатын қатал, стихиялық, мейірімсіз табиғат кҥштерінің тек жартылай
сипатталған қҧбылыстары. Осымен қатар, адамдардың кӛпшілігін қоғамдық
кҥштер,
адамдар алдында, билік, мемлекет, әр тҥрлі жағдайлар алдында
әлсіздігін таныту да қосылады.
Дінге қатысты бҧқаралық ҥндеулердің ҥйреншікті ӛмір
жағдайының
ӛзгерісі, жаппай тәртіп бҧзу салдарынан адам тағдырының бҧзылып,
халықтың революциялық, реформалық,
экономикалық, шаруашылық және
басқа да ӛзгерістер нәтижесінде тәжірибе жҥргізілетін материалына
айналуынан ауыр әлеуметтік тарихи кезеңдерде
туындайтыны кездейсоқ
емес.
Діннің тарихи тамырлары.
Кез келген дін әр тҥрлі тарихи кезеңдегі
қоғамдық қатынастардың ӛнімі болып табылады. Бізге мәлім адамзат
ӛркениеті мәңгілік діннің болмағанын және жоқтығын, әрбір діннің бастауы
мен аяқталуының болатынын мәлімдейді: ертеде, Ежелгі Мысырда, Греция,
Римдегі ақиқат діндері аңызға айналған,
қазіргі таңда олардың
кейіпкерлеріне ешкім табынбайды және пір тҧтпайды.
Әрбір нақты діннің тарихи тамырларын олардың негізін
салушылардан ғана емес, сонымен қатар, біріншіден, олар ӛскен ортаның
ерекшеліктерінен іздеу қажет: мысалы, конфуцийлік б.з.д. VI-V ғғ.
Қытайдан басқа жерде пайда болуы мҥмкін емес еді.
Әр діннің ӛз тарихи Отаны бар.
Достарыңызбен бөлісу:


title:
Діннің
Гносеологиялық тамырлары

text:
23
жалғасы болып табылады. Ол ғылымның кӛптеген «қашан, қайда, неге, не
себепті» деген сҧрақтарына жауап беруге қабілетсіз жерлерінде туындайды.
Діннің
психологиялық
тамырлары.
Діннің
психологиялық
тамырлары діншілдікті ҧғыну және жҥзеге асыруға мҥмкіндік туғызатын
жеке, топтық және қоғамдық сипаттағы жағдайлармен тҥсіндіріледі. Жеке
деңгейдегі осындай жағдайларға қорқыныш,
қайғы-қасірет, жалғыздық,
зарығу, ҥміт ҥзу және т.б. жатады.
Қоғамдық-топтық деңгейдегі психологиялық тамырлары - қарым-
қатынас
орнату мен аяныш сезім білдіру, топтық ҥрей мен ӛршуді,
дәстҥрлер мен салттардың кҥші, иландыру, еліктеу, адамгершілік-
эмоциялық толығу, басқа да қабылдауға
жатпайтын психологиялық
процестердің қажеттілігі болып табылады.
Дінге бой ҧсыну себептерінің кӛп жылдық зерттеулері адамдардың
Қҧдайға сыртқы жағдайлардың әсерінен, ӛмірінің
мәнсіз болып, аса ауыр
халге душар болған кезде ғана бой ҧсынуын мәлімдейді.
Осы айтылғандар материалдық және рухани ырыс-берекенің ӛздігінен
діншілдікке жетуге кедергі жасайтынын білдірмейді: ақиқатты іздеудің ӛте
ауыр жолдары, ӛмірдің мәні, ӛлім алдындағы ҥрей және т.б. туындауы
барлық әлеуметтік топтарға тән қасиет
және сондықтан да адамзат
кӛпшілігінің діншіл болуы ҥйреншікті қҧбылыс болып табылады.
Әдебиет
1. Бойд Р.Т. Курганы, гробницы, сокровища. – М.,1991.
2. Беннер Р. В поисках Бога. – М.,1991.
3. Бутинова М.С. Как возникла религия. - М., 1977.
4. Джусани А. Реальность, разум и религия. – М., 1986.
5. Маклин Дж.С. и др. Очевидность сотворения мира. - М., 1991.
6. Мень А. История религии в 7-и томах. - М., 1991, Т. 1.
7. Сухов А.Д. Философия
проблемы происхождения религии. - М., 1967.
8. Философская энциклопедия в 5-и томах. - М., 1960-1970, Т. 1-5.
9. Чертихин В.Е. У истоков религии. - М., 1977.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Бақылау сұрақтары - С. Б. Балшыкеев

text:
24
2.2 Діни түйсік, сезім және әрекеттер
Болмыс пен табиғат туралы сҧраққа кӛптеген әр тҥрлі шексіз, бір-
біріне қарама-қайшы жауаптар бар. Ақиқатты нақты туындату мҥмкіндігі
ретіндегі тҥйсік психолгия, әлеуметтану, философия, физиология және
басқа да ғылымдарды зерттеу нысаны болып табылады.
Тҥйсікті таратушы адам болып табылады. Тҥйсіктің маңызды
қасиеттері болып мыналар табылады: бейне, қатынас, мақсатты
жорамалдау, басқару және т.б. Тҥйсік механизмдерін аспаптар арқылы
бақылау мҥмкін емес – бҧл оның болмысы мен пайда болуының әр тҥрлі
алыпсатарлығы ҥшін басты себеп болып табылады.
Тҥйсікке қатысты қазіргі заман ғылымы келесі қағидаларды
ҧстанады:
- тҥйсік кез келген материяның емес, тек жоғары ҧйымдастырылған
материя, яғни, адам миы болып табылатын қасиеті;
- ол обьективті әлемнің субьективті бейнелерінің кешені болып
табылады, яғни, тҥйсікте одан тыс шынайылылық бейнеленеді;
-
тҥйсік бейнеленетін нысандарға емес, адам миындағы
физиологиялық процестерге теңеседі;
- тҥйсік дегеніміз сана-сезім, яғни,
Достарыңызбен бөлісу:


title:
«Мен»-нен
«Мен емеске» - С. Б. Балшыкеев

text:
25
Дегенмен, діни сезімдер ӛзіндік ерекшеліктерге толы, ол ғажайыпқа
сену, осы діни нанымның обьектісіне тікелей байланысты. Діншілдер ҥшін
мҧндай жеке маңыздылығы бар обьектілерге Қҧдай, Ібіліс, ҥй аруағы және
т.б. жатады. Діншілдер ҥшін
қобалжудың бастауы икона, «қҧдіретті»
қайнар кӛзі, ғибадат ету заттары, кітаптар, қабірлер болуы мҥмкін.
Діни сезімдерге эмоциялық тҥрлендірулер мен әр тҥрлі айқындау
формалары тән. Сонымен қатар, діншілдердің ӛзі жеңілдеу, саябырлану,
кҥнделікті ӛмірдің кҥйбің тіршілігінен «алшақтау», ішкі кҥйзеліс пен
психологиялық қобалжуларды сезінеді.
Әр тҥрлі діни нанымдар мен кезеңдердегі діншілдердің діни сезімдері
ӛзара ӛзгешеленеді,
бірақ әрқашан да сендіру, ӛзін-ӛзі сендіру және
еліктеуге негізделеді.
Діннің негізгі сезімдері махаббат пен қорқыныш болып табылады.
Қҧдайды және ӛзіңнің жаныңдағы жақыныңды сҥй – бҧл барлық
моноатеистік діндердің басты парызы болып саналады,
бірақ шынайы
ӛмірде ӛте сирек және ретсіз орындалады.
Жағымды сезім, махаббатқа қарама-қайшы жағымсыз сезім
категориясына қорқыныш жатады. Діншілдің қорқынышы – Қҧдай, о
дҥниелік ӛмірдің азаптары, жер бетіндегі немесе кӛктегі жазалаулар
алдындағы қорқынышы. Қорқыныш діншілдерді тәрбиелейді, ӛзінің нақты
және мҥмкін болатын әрекеттерін діни қоғаммен туындаған ҧйғарымдармен
ӛзінің шынайы немесе мҥмкін болатын әрекеттерімен
салыстыруды талап
етеді. Діншілдер сана-сезімінде Қҧдай сҥюші Әке, қатал Тӛреші ретінде
қалыптасады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Діни әрекеттер - С. Б. Балшыкеев

text:
26
жатады. Әдетте автоматты тҥрде орындалатын табыну әрекеттерінің
элеметтеріне бас ию, тізе бҥгу, кресттік белгілер, сҥю,
бата беру
жатқызылады.
Діни іс-әрекеттер діни тҥйсіктермен шартталған және эмоционалдық-
сезімталдық сипатта болады.
Діни қатынастар мен іс-әрекеттер дін оқуы мен ғибадат етудің
тҧтастығы арқылы қҧрылатын кез-келген ҧйымдастыру формаларын
қамтиды. Әр тҥрлі тарихи кезеңде дінге сенушілердің мазмҧны және
формасы жағынан тҥрлі ҧйымдар қалыптасты. Дегенмен, бҧл ҧйымдар тек
діни ғана емес, сонымен қатар, діни емес қызметтерді атқарды. Олардың ең
маңыздылары болып мыналар табылады:
дін оқуын насихаттау, дінді
нығайту, жаңа мҥшелерді тарту, тиісті діни ӛнімдерді шығару, бір дінге
сенушілерді материалды және адамгершілік тҧрғысынан қолдау,
шаруашылық іс-әрекеттерді, дауларды шешу және т.б.
Ең маңызды діни ҧйымдарға дін басындағылардың
бастамасымен
қҧрылған бір дінге сенушілердің қауымдастығын қамтитын шіркеулер,
мешіттер, синагогалар жатады. Кӛптеген мемлекеттерде дін мемлекеттік
билік органы мәртебесіне дейін жететін
әлеуметтік институт ретінде
маңызды роль атқарады. Басқа мемлекеттерде дін мемлекет пен
мемлекеттік істерден ажыратылған.
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/s-b-balshikeev-v2.html?page=22#(дінге_табыну)_шіркеулер,_кӛркемӛнер_туындылары__(иконалар,_мүсіндер,_музыка)_,_заттар__(шамдар

title: Діни әрекеттер - С. Б. Балшыкеев


title: Әдебиеттер - С. Б. Балшыкеев

text:
27
2.3 Діннің қоғамдағы қызметі
Діннің ролі, оның қоғам мен жеке адамға әсер етуінің деңгейі
олардың қызметтері арқылы жҥзеге асырылады.
Орны толтырылған функция. «Компенсация»
термині жоғалған
және табылмаған нәрсенің орнын толтыру мағынасын білдіреді. Адам діни
әрекетпен айналыса отырып, нені «жоғалтады»? Біріншіден, діни
әдебиеттерді, дҧғаларды оқуға, қҧдайға қҧлшылық етуге, әдет-ғҧрыптарды
орындау және т.б. кететін уақыт. Екіншіден, қауымдастықтың тіршілік
әрекетін қамтамасыз ету ҥшін қҧрбандыққа шалынатын материалды, рухани
қҧралды. Ҥшіншіден, кез-келген дінде толық және жартылай қолданылатын
жеке рухани-адамгершілік және интеллектуалды кҥш-қуаты.
Дін, негізінен, орын толтыру ретінде жер бетіндегі ӛмірден тыс
игіліктерді ҧсынады: Қҧдаймен және Қҧдайдағы мәңгілік ӛмірді, қайғы-
қасіреттен арылу, шаттық және т.б. Осылайша, дін әлеуметтік
жауыздықтың алдындағы әлсіздіктің орнын толтырады, ӛмірдегі келеңсіз
оқиғаларды нығайтады, қайғылы жағдайларда жҧбатады, жағымсыз
эмоцияларды
оңды
эмоцияларға
айналдырады,
психологиялық
ыңғайлылықты нығайтуға ҥлесін қосады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Дүниетанымдық функиця. «Дүниетаным»

text:
28
Сонымен қатар, діннің ықпалдастық қызметі имманенттік тҥрде
болады, яғни, дезинтеграциялық немесе сегрегациялық деп аталатын ӛзінің
қарама-қарсылығын қамтиды. Оның мәні - әрбір нақты дін тек ӛз ілімінің
туралығын жариялай отырып, басқа діндерді (немесе
басқа діндердің
қандай да бір бӛліктері) қҧтқару мәні жоқ, теріс деп санауында. Бҧл жағдай
барлығының кӛңілінен шығатын қандай да бір ортақ дінді қалыптастыруға
кедергі келтіреді, әр тҥрлі дінге сенетіндерді бір-біріне қарама-қайшы
қояды.
Халықаралық
христиан, мҧсылман және басқа да діни ҧйымдар
келіссӛздер арқылы ортақ ымыраға келіп, қайшылықтарды бір діннің
шеңберінде жоюға тырысады. Бҧл іс әлі де болса жҥзеге аспады, әлем сол
қалпынша діни сипаттары бойынша бӛлінеді: бейбітшілік діндер арасында
да, дін ішінде де жоқ.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Реттеуші функция - С. Б. Балшыкеев

text:
Реттеуші функция. Дін - діндарлардың ӛзара және басқа да
«әлемге» қатысты әрекеттерінің қатаң модельдерін тудыратын қуатты
қҧралы болып табылады. «Ненің жақсы» және «ненің жаман» екені
арасында нақты шекараны жҥргізуге шақыратын кеңестер мен тыйым
салулардың жҥйесі қҧрылды.
Іс-әрекет діни нормаларының әрқашанда ӛзгерусіз қалмайтынын баса
айтқан жӛн. Бҧл діннің қҧлдық және қҧл саудасына, тҥсік жасау және бала
бітірмейтін шараларға, спирттік ішімдіктер мен кейбір тағамдарды
тҧтынуға байланысты қатынасынан айқын кӛрінеді.
Кӛптеген діндерде әр тҥрлі әлеуметтік топтардың ӛмір салтының шегі
ереже бҧзылған жағдайда жазаға бҧйырылатын әскери жарғылардың
деңгейіне дейін жеткізілген.
Коммуникативті функция. «Коммуникация» термині бір нәрсенің
басқа нәрсемен, әлдекімнің басқа біреумен байланысын білдіреді. Діннің
коммуникативті функциясы жӛнінде айтылған жағдайда, дін ілімі мен
ғибадат
етуге
негізделетін
дінге
сенушілердің
байланыстары,
қауымдастықтары туралы сӛз етіледі. Коммуникация оларға ӛзара
ақпараттармен бӛлісуге және ӛзгерістегі жағдайда жылдам жауап беруге
мҥмкіндік туғызады.
Бҧл функцияда қарым-қатынас орнату мен ӛзара қолдау кӛрсетудегі
«әлеуметтік болмыс» ретіндегі адамның қажеттіліктері бейнеленеді.
Қазіргі таңдағы діннің коммуникативтік фунциясының артып келе
жатқанын айтпай кетуге болмайды. Дінге сенушілер ғибадат ету
ғимараттарында қарым-қатынас орнатудан басқа, баспа, радио, теледидар
арқылы да табысуға зор мҥмкіндіктері бар, мҧндай мҥмкіншіліктер олардың
ақпараттық хабардарлығын арттырады және тҧйықтық пен оқшаулық
шекараларын бҧзады.
Тәрбиелік функция. Діннің осындай функцясын ешкім ешқашан
талқыламаған. Әрбір дін ӛзінің әрекеттегі нормаларына, дәстҥрлеріне,
қҧндылықтары мен мақсаттарына сәйкес, діни тҧлғаның қалыптасуы мен
тҧрақтануына маңызды, кей кезде шешуші ықпалын тигізеді. Кӛптеген
дінге терең табынушы адамдар тҧрақты діндері ҥшін ӛздерінің ата-
29
аналарының, туған-туыстарының, рухани тәлімгерлері мен т.б. алдында
міндетті.
Діннің тәрбиелік функциясының екі жағын қарастыру қажет:


а) дін ӛзінің діндестерінің жалпыадамзаттық қҧндылықтары мен
нормаларын тарату кезінде
жағымды функциясы байқалады;
б) діннің фанатизмге, атеистер мен ӛзгеше ойды ҧстанушыларға қарсы
қастандыққа тәрбиелеу, фатализм кезіндегі
теріс функциясы.
Қалай болған жағдайда да, әсеріне тап болған адамдарды
тәрбиелеудегі діннің ролін соңына дейін бағаламауға болмайды.
Психотерапевтік функция. Бҧл функцияның
мазмҧны мен мәні
діннің миллиондаған адамдар ҥшін жҧбату, жақсы ӛмірге сеніммен
қараудағы маңыздылығын қамтиды. Практика және тарихпен ӛлшенген
адамның психикасы мен эмоциясына әсер ету тәсілдері ӛмірден тҧңілуден,
торығудан, трагизм сияқты сезімдерден арылуға кӛмектеседі. Міне
сондықтан да, дінге сенушілер ӛмірдегі кедергілерге тап болғанда, сабыр
сақтайды, олардың арасында ӛз-ӛзіне қол жҧмсау әрекеттері аз кездеседі,
ӛлімнің жақындауын еш алаңсыз қабылдайды, ӛздерінің жеке қайғыларына
тҥсіністікпен қарайды. Барлық кезеңдерде діни қызметкерлердің
бостандықтан
айыру
мекемелері
мен
ауруханаларда
қоғамның
бақытсыздыққа ҧшыраған топтары арасында ӛздерінің уағыздарын
насихаттауға тырысатындары кездейсоқтық емес.
Сонымен, діннің әлеуметтік функциялары әр алуандығымен
ерекшеленеді, ӛзара диалектикалық бірлікте жҥзеге асырылады.
К.Маркстың әлеуметтік діннің функциясын «қатігез әлемнің жҥрегі»
ретінде анықтауы дәл айтылған.
Әдебиет 1. Атеистический словарь. - М., 1983.
2.Зеньковский В. Апологетика. - Рига, 1992.
3.Мануйлова Д.Е. Социальные функции религии. - М., 1975.
4.Основы религиоведения Под ред. И.Н. Яблокова. - М., 1994.
5.Радугин А.А. Введение в религиоведение. - М., 1997.
6.Угринович Д.М. Психология религии. - М., 1986.


title:
а)
дін ӛзінің діндестерінің жалпыадамзаттық қҧндылықтары мен
нормаларын тарату кезінде
жағымды функциясы


title: Қорытынды сұрақтар - С. Б. Балшыкеев

text:
30
3 Бӛлім Ежелгі қоғамдағы діндер
Діни қатынастардағы ежелгі қоғам әр алуандығымен ерекшеленді.
Сондықтан да, діннің жіктелуі ежелгі діни нанымдардың тҥрлері ӛзара
шиеленісу себебінен кҥрделенеді. Олардың арасында нақты белгіленген
шекараны жҥргізуге болмайды, олар бір-бірінен алшақ ӛмір сҥрмеді.
Тотемизм –
бір жағынан, кез-келген тайпа арасындағы туыс
қандастығы, екінші жағынан, жануарлар, қҧстар немесе ӛсімдіктердің
белгілі бір тҥрімен жақындасумен тҥсіндірілетін ғажайыпқа сену. Тотем
ретінде, нақты тегі ретінде кез-келген ӛсімдіктер немесе жануарлар дҥниесі
болуы мҥмкін еді. Тотем – тайпаның тек нақты тегі ғана емес, оның
қорғаушысы да, сонымен қатар, қамқоршысы болып табылады.
Ғылыми зерттеулерге қарағанда, кӛптеген тайпалар тотемның
атауымен аталған. Іс жҥзінде тотемды жануарларға және қҧстарға ҧқсату
және еліктеулер аз кездеспеді. Адамдар тотемге әсер ету арқылы тиісті
нәтижелерге жетуге болады деп сенді.
Тотем символдары (бейнелер) қасиетті саналды және оларды
байқаусызда балағаттау аяусыз жазаланды. Тотемдер тек табыну
нысандары ғана емес, сонымен қатар, тҧтыну нысандары болып табылды:
кез-келген тотемның – кҥш, шыдамдылық, батылдық, қулық және т.б.
қасиеттері тҧтыну субьектілеріне ӛтеді деген сеніммен оларды салт
бойынша ӛлтіріп, ас ретінде тҧтынды.
Тотемизм ежелгі қоғамдағы әлеуметтік ҧйымның, ӛзінің табиғатпен
ҥйлесімділігі мен оған бағыныштылығын тҥйсінуге талпыну қҧралы болды.
Сонымен қатар, тотемизм әлеуметтік-табиғи қатынастардың ең алғашқы
баспалдағы болды.
Бҧл дін ӛзінің кейбір сипаттамалары бойынша тек «ежелгі» деп
аталатын тайпалар арасында ғана емес, сонымен қатар, қазіргі заманның
салыстырмалы тҥрде дамыған қоғамында ӛмір сҥрді: Ҥндістандағы кейбір
жануарлар мен жәндіктерді пір тҧту, православиялық және католиктік
ырым бойынша денеге нан мен шарапты, Қҧдайдың қанын қатыстыру. Тіл
мамандарының кейбірі тотемизмнің «іздері» адамдардың есімдері мен
тектерінде сақталған деген пікірді ҧстанады: Медведев, Орлов, Воронов,
Роза, Қарлығаш және т.б.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Дуалау – - С. Б. Балшыкеев

text:
31
қҧбылыстарына, адамға негізделеді. Нақты осы жағдай емдік дуалаудың
негізінде жатыр.
Қазіргі заман қоғамы тҥгелдей дуа мен дуалаушылықпен
«толықтырылған»: кӛптеген «сиқыршы-мамандар» қауымдастықтары бар,
«ақ» және «қара» дуа бойынша кӛптеген басылымдар шығарылады,
теледидар арқылы дуалау әрбір ҥйге енді.
Діни ҧйымдардағы кӛптеген ырымдар «дуалау» әрекеттерін қамтиды,
мысалы: шоқыну және шіркеуге жиналу, жаңбыр және ӛнімнің мол тҥсуі
ҥшін дҧға тілеу, кӛз тию мен дуадан арылту, ӛлгендерді жоқтау және ас
беру.
Кӛптеген ырымшылдық пен жоқтан ӛзгеге сенушілік әрекеттері
ҥлкендердің де, жастардың да ортасында, әр тҥрлі кәсіптегі адамдар
арасында да кездеседі.
Фетишизм –
табиғат және адам жасаған материалды жансыз
нысандардың ғажайып қаситтеріне сену. Фетишизмнің обьектілері – кез-
келген табиғи нысандар – ағаштар, аспан мен жҧлдыздар, ғаламшарлар
болып табылады.
Ежелгі тҥсініктерге қарағанда фетиш жанды нысан ретінде
қабылданады, оның салттық қҧрметтелуі қҧрбандыққа шалудан бастап,
«зорлау» әрекеттерінің тҥрлеріне дейін алуан тҥрлілігімен ерекшеленеді:
қалай болған жағдайда да, фетиштан шынайы жауап, кӛмек, қорғаныс
кҥтіледі.
Қазіргі заман қоғамындағы фетишизмнің алуан тҥрлілігі ежелгі
адамның тҥсіне де кіріп-шықпаған. Бакыт әкелетін таңқаларлық амал-
айлаларға, бақытсыздықтан қорғайтын тҧмарларға сену барлық топтардың
арасында кең таралған.
Қазіргі замандағы фетиштердің тҥрлері – ҥйге кірер алдындағы есікке
ілінетін тағалар, мойынға тағатын кресттер мен «сәтті» жол билеттері,
фотосуреттер мен кітаптар, отбасылық жәдігерлер. Адамдардың
кӛпшілігіне табыну нысандары ретінде мемлекеттік символдар, ақша, билік
танылады, мҧның барлығы зайырлы фетишизм деп аталады.
Дҥниежҥзілік діндердегі фетишизмге қатысты табиғи немесе жасанды
нысандардың таңғажайып кҥштеріне сенуді кӛре аламыз. Фетишизмнің
тҥрлері ӛте кӛп, мысалы: мҧсылмандардың Меккедегі Қағбаға (қара тасқа)
табынуы, православияда иконалар мен кҥштерге (ӛлілердің қалдықтарына)
табынуы, христиандықтардың крест пен басқа да ескерткіш бҧйымдарға
табынуы, зоростризмдерде – отқа, индуизм мен буддизмде атақты
гурулерге табынулары және т.б. жатады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Анимизм - С. Б. Балшыкеев

text:
32
бейнелердегі рухтар мен жандар жақсы, жаман болып бӛліне отырып, ӛзінің
жеке ӛмірімен тіршілік ететін және ӛзіне назарды қажет ететін кез келген
нысанның егізі болып табылады.
Нақты
осы нанымдармен ежелгі және
антикалық халықтардың дәстҥрі, ӛлген адамдардың қабірлеріне еңбек
қҧралдары мен ләззат тудыратын заттарды қоса кӛму ырымдары
байланысты болды.
Әр тҥрлі кезеңнен ӛте отырып, анимизм анағҧрлым абстрактты
тҥрлерін қабылдап отырды. Мысалы, Қҧдай, Ібіліс, Періштелер әр тҥрлі
діндердегі нақты-жеке атрибуттарын
қамтитын абстракция болып
табылады.
Жан және рух туралы анимистік ҧғымдардың негізінде тірі
жандардың ӛлілермен қарым-қатынас орнату мҥмкіндігі – спиритизм
туындады.
Анимизммен христиандықтар мен исламда қҧдайға қҧлшылық ету,
аспан қҧдайларына табыну, ата-ананы еске алу байланысты. Анимизм
діннен бӛлек елеске, қҧбылғыш бейнеге сенуде айқындалады.
Аграрлық-кәсіптік табыну –
адамның
егіншілік және кәсіптік іс-
әрекетінің нәтижелеріне әсер ететін табиғи қҧбылыстардың ғажайып
қасиеттеріне сенумен байланысты нанымдардың жалпы атауы. Бҧл дін рух-
қҧдай пантеондарының табиғи процестер мен әлеуметтік-табиғи
факторлардың сан алуандығы мен ӛзара байланысын бейнелеуімен
ерекшеленеді.
Аграрлық-кәсіптік табынуларда мәңгілік идеясы бастапқы тҥрінде
бейнеленген. Және бҧл
кездейсоқтық емес, ӛйткені, қарапайым тәжірибе
шынайы «қайта тірілу», табиғаттың ӛзін-ӛзі жандандыру, уақытша ӛлімнің
міндетті тҥрде қайта жандануы туралы мәлімдейді. Сонымен қатар, рухтың
кӛпшілігі жерде емес, аспанда ӛмір сҥреді, аспан шуақ, жылулық,
салқындық, қар, жаңбыр, желді тарту етеді.
Аграрлық-кәсіптік табынулар әр тҥрлі және кӛптеген қҧрбандыққа
шалуларды, оның ішінде адамды қҧрбандыққа шалуды қажет етті.
Қазіргі таңда бҧл нанымдарды ӛткенге жатқызуға болмайды. Олар
ауылдық жерлерде кӛп жылдар
бойғы табиғат маусымдарын, жануарлар
мен қҧстардың әрекетін, ӛсімдіктер дамуының ерекшеліктерін бақылауға
негізделген нҧсқаулар,
ережелер, ырымдар тҥрінде сақталған. Кӛптеген
аграрлық-кәсіптік табынулар дін ілімдері арқылы қайта тҥсіндірілген және
діни тәжірибенің бір бӛлігіне айналды. Христиандық әулиелердің арасында
Георгий (егіншілікпен айналысудың қорғаушысы), Илья (жаңбыр мен кҥн
кҥркіреудің жаршысы) сияқты кӛрнекті тҧлғалар бейнеленеді. Ең маңызды
протестанттық мейрамдардың ішінде «Егін ору кҥні» тойланады.
Бақсылық
– жеке тҧлғалардың адам мен рухтардың арасында
делдалдық қызмет атқарудың ғажайып қабілеттеріне сену. Бақсылардың
қызметтері жан-жақтылықпен ерекшеленеді:
ауруларды емдеу, келешекті
болжау, табиғи қҧбылыстарды ӛзгерту немесе ӛзгерістер енгізу, ӛмірдің әр
тҥрлі жағдайларына байланысты салт-жораларын іске асыру, дау-
жанжалдардағы тӛрешілік ету, рухтармен тілдесу және т.б.


title: ӘОЖ 332.1 (574) (07) - С. Б. Балшыкеев

text:
5
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ
ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ҚАРАҒАНДЫ МЕМЛЕКЕТТІК ТЕХНИКАЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Әлеуметтік-гуманитарлық
пәндер кафедрасы
С.Б. БАЛШЫКЕЕВ
ДІНТАНУ НЕГІЗДЕРІ
Университеттің Ғылыми кеңесі
оқу құралы ретінде бекіткен
ҚАРАҒАНДЫ 2012
6
Оқу құралы
БАЛШЫКЕЕВ СЕРІК БАЛТАБАЙҦЛЫ
ДІНТАНУ НЕГІЗДЕРІ
Аудармашы: Мҧсағҧлова А.Е.
Мемл. баспа лицензиясы №500т 31.03.2004ж.
Басуға қол қойылды . Пішімі 60х90/16.
Кӛлемі оқу-баспа беті. Таралымы дана.
Тапсырыс
ҚарМТУ баспасы.100027, Қарағанды қ.,
Бейбітшілік бульвары, 56
7
Кіріспе
Адамзаттың материалдық және рухани
мәдениетінің тарихы діни
тарихпен ҥздіксіз байланыста болады. Бҧл
байланыс диалекттік
сипаттаманы қамтиды және барлық ҧлттың
тарихи даму кезеңдерін
қарастырады. Бҧл ретте діннің қоғам тағдыры мен жеке тҧлғаға сан
ғасырлық дәстҥрдің арқасындағы әсері қатаң тҥрде
теріске шығарудан
жалпыға ортақ мадақтауға шейін әр тҥрлі бағаланады. Соңғы уақытта дінді
бағалаудағы материалистік тҥсініктер К.Маркстың дін «
Достарыңызбен бөлісу:


title:
ерекше
салт жоралар - С. Б. Балшыкеев

text:
ерекше салт жоралар ) дабыл немесе басқа да музыкалық аспаптардың
сҥйемелдеуімен жҥреді.
Әдетте, бақсының лауазымы жылдар бойы ерен еңбек атқарғаннан
соң, мирасқорлықпен беріліп отырды. Бақсылардың беделі жоғары болды
және олардың сӛздері жеке немесе қоғамдық мәселелерді шешуге зор
ықпал етті. Қазіргі таңда бақсылық руханилықтың басқа тҥрінен бейхабар
тайпалар арасында кеңінен тараған.
Бҧл дін адамды қҧдай деп танудан, бҧқара халықпен байланысты діни
қызметкерлерінің ерекше әлеуметтік кастасының пайда болуынан бастау
алды. Бақсылар – тайпаның (рудың) берік кҥші, қазіргі заман
діндарларының жаршысы, ӛздігінен білім алған ҧстаздар, адамдардың
әлеуметтік денсаулығын сақтауға ықпал жасаған қорғаушылар.
Ата-бабаларға табыну – ӛлген адамдардың ру, тайпа немесе жеке
отбасының тіршілік әрекетіне ықпал етуге қабілеттілігі мен ғажайып
мҥмкіндіктеріне сену. Бҧл наным ӛлген адамдардың рухтары мен жандары
дербес ӛмір сҥретіні туралы тҥсінікке негізделеді. Сондықтан да, олардың
қҧрбандыққа шалулары міндетті және жҥйелі сипатта болды.
Нәтижесінде, ата-бабаларға табыну әрекеттері тайпа арасынан
шыққан қҧдайларға табынумен алмасты. Қоғам ӛзгерісіне байланысты
кӛсемдерге, батырларға, әулиелерге, жоғары лауазымды адамдарға табыну
тҥрлері пайда болды (К.Маркс, В.И. Ленин, Ким Ир Сен, Мао Цзэ Дун и
др).
Алғашқы қоғамның діни нанымдарының мазмҧны туралы қысқаша
баяндаманы
қорытындылай
отырып,
олардың
синкретикалығын,
диалектикалық қарым-қатынасы мен ӛзара сіңісуін, кез-келген дәуір
адамдарының іс жҥзіндегі әрекетіне зор ықпалын тигізуді баса айту қажет.
Діншілдіктің алғашқы ҥлгілері – бҧл қазіргі заманның дін жӛнінде
тҥсініктің бастапқы кілті және қазіргі заман дін басыларының ерте заманғы
адамзаттың рухани тҥрлеріне жағымсыз қатынасына ӛкініш білдіруге
тҧрарлық жағдай.
Әдебиет 1. Атеистический словарь. - М., 1983.
2. Афанасьев А.Н. Древо жизни. - М., 1983.
3. Басилов В.Н. Избранники духов. - М., 1984.
4. Григоренко А.Ю. Разноликая магия. - М., 1987.
5. Из истории древних культов Средней Азии. - Ташкент, 1994.
6. Круглый год. Русский земледельческий календарь. - М., 1989.
7. Мень А. История религии в 7-и томах. - М., 1991, Т. 2.
8. Папюс А. Практическая магия. - М., 1992.
9. Токарев С.А. Ранние формы религии. - М., 1990.
10.Фрэзер Дж. Золотая ветвь / пер. с англ. - М., 1980.
11.Царев И. Колдун России. - М., 1990.
12.Ятцен Г. В далеком Туркестане. Жизнь среди мусульман. - Бишкек, 1993.


url: http://emirsaba.org/s-b-balshikeev-v2.html?page=31#4_Бӛлім_Шығыстың_ежелгі_және_қазіргі_заман_қоғамындағы_діндері_4.1_Екісу_халықтарының_діндері

title: С. Б. Балшыкеев - бет 31

text:
35
4 Бӛлім Шығыстың ежелгі және қазіргі заман қоғамындағы
діндері
4.1 Екісу халықтарының діндері
Екісу – әлеуметтік-географиялық кеңістік, екі ҥлкен ӛзен – Тигр және
Евфрат оның орталықтары болып табылады. Дәл осы жерде шалғайды
мекендегі серіктері – билеушілер мен бір мезгілде жоғарғы абыздар
басқарған ауылдармен қоршалған ең алғашқы
қала-мемлекеттері пайда
болды. Билеуші-абыз қҧдай деп танылмады және табыну нысанына
айналмады.
Екісу халықтары дініне политеизм, яғни, кӛп қҧдайға табынушылық
тән болды. Қҧдайлардың кӛп болғаны соншалықты,
абыздардың
мамандандырылуы да іске асты, олардың әрқайсысы арнайы ғибадатханада
тек бір қҧдайға ғана «қызмет кӛрсетті». Олардың арасында қақтығыстар
болмады, сондықтан да политеизм барлық мемлекеттік қҧрылымдарда
бейбітшілік тҥрде ӛмір сҥрді (Шумер, Ассирия, Вавилон және т.б.).
Біздің заманымызға дейін сақталған және мағынасы ашылған
мәтіндер, сонымен қатар, археологиялық зерттеулер арқылы табылған
заттар қҧдайларға антропоморфты, яғни, адам
тәрізді бейне тән болғанын
мәлімдейді. Ең бастылары - Ан (Аспан қҧдайы) және Киден (Жердің әйел
қҧдайы) тҧратын ерлі-зайыптылар болып табылды. Осы екі қҧдай басқа
қҧдайлардың туындауына себепші болды, осылайша, ӛз кезегінде олар да
тҧқым таратты, нәтижесінде – қҧдайлардың саны кӛбейді.
Қҧдайларға мәңгілік ӛмір дарыған, ал адамдарға ӛлім тән.
Ӛлгендердің енші жері – жер бетіне қайтып оралуға жолы жоқ ӛлгендердің
жер асты патшалығы. Қҧдайлар ӛледі, бірақ олар басқа қҧдайлардың
кӛмегімен жаңадан туып, ӛмірге қайта келе алады.
Екісу
халықтарының аңыздары жердің, жануарлар мен ӛсімдік
әлемінің, ең бастысы, адамның шығу тегі туралы сҧрақтарға ӛздігінше
жауап береді. Біз бҧл аңыздардан ақиқаттың ғылыми тҥсінігінің пайда
болғанын кӛреміз. Және бҧл кездейсоқтық емес, шумерлік-аккадтық-
вавилондық ӛркениет кӛптеген жетістіктерге жетті –
олардың ішінде,
доңғалақтарды, арбаларды, желкенді кемелерді, мыс пен қаладан жасалған
заттарды ойлап табу, металлдарды дәнекерлеу, тасты қашау, кҥрделі
ирригациялық қҧрылыс және т.б. бар. Олардың астрономия,
математика,
медицина және жазба әдебиеті, егіншілік кҥнтізбесі саласындағы білімдері
таң қалдырады.
Космогониялық сюжеттер туралы айтатын болсақ, олар ӛзіне тән
қасиеттермен ерекшеленеді – жер дӛңгелек жазықтық, ал аспан заттық
кҥмбез ретінде сипатталады, әлемді Ме заңдары басқарады.
Дҥниенің басшысы қҧдайлар
болып табылады, олар адамдар сияқты
ҥйленіп, бала туады, жанжалдасады, жақсы кӛреді, қызғанады. Адам
қҧдайларға табыну ҥшін дҥниеге келеді, ол жер бетінде уақытша ӛмір
сҥреді және оның ӛмірі қайғыға толы болады.
36
Сонымен қатар, Екісу халықтарының аңыздарында адамды қҧлға, ӛлі
жаратылысқа, тағдырдың ойыншығына айналдыратын заңдарды жеңуге
тырысатын «қҧдайлар тәрізді» қаһарман-адамдарды (Адап, Этап,
Гильгамеш) пір тҧтуға қатысты мысалдар кӛп кездеседі. Бҧл
талпыныстар
сәтсіздікпен аяқталады, ӛйткені адамның кҥші қҧдайлардың қҧдіретімен
салыстыруға келмейді.
Екісу халықтарының діндерінде «ақ дақтар» кӛп, дегенмен, осы
заманға дейін жеткен материалдар Тигр және Евфрат алқаптарындағы
ежелгі қоғамдардың экономикалық, саяси, қҧқықтық
және рухани
мәдениеттерінің жоғары дәрежеде дамығаны жӛнінде мәлімдейді. Б.з.д. IV-
II ғғ. пайда болған бҧл мәдениеттің белгілері Библия беттерінде сақталған
(су таскыны туралы, елді мекендердің атаулары).
Қазіргі заманғы дін ілімінің ҧстанымына қарай, қарастырылып
отырған дін пҧтқа табынушылық ретінде бағаланады және шынайы емес,
онда шындықтың сәулелері елес тҥрінде қалды.
Достарыңызбен бөлісу:


title: С. Б. Балшыкеев - бет 31


title:
Ра
– лашын,
Сет - С. Б. Балшыкеев

text:
37
жануарларды пір тҧтып, олардың қҧрметіне ғибадатханалар салынып,
қызмет кӛрсетілді.
Ӛзінің маңыздылығына қарай бҧқа ерекше қҧдірет иесі болды, оның
қҧрметіне қҧрбандық шалынды, ал ӛлгеннен соң денесін майлап, сәнді
саркофагтарға кӛмілді. Сет-қолтырауын да мысырлық абыздықтың «арнайы
қамқорлығында» болды.
Мысыр империясының аумағында жҥздеген қҧдайлардың мәйіті
қойылатын орындар бар – жҥзетін, ҧшатын, қҧрлықта ӛмір сҥретін тірі
жәндіктердің барлығы дерлік кез-келген қҧдайды немесе әйел қҧдайын
кейіптеді.
Ежелгі мысырлықтар дінінде ерекше орынды ӛлімнен кейінгі ӛмір
сҥру мәселесі ерекше орын алды. Олар ӛлімнен кейінгі ӛмір ӛз жалғасын
табады деген пікірге сенді және сондықтан да, ӛлген адамның моласы
қабірді, жерлеу орнын емес, тҧрғын ҥйді білдірді. Сондықтан, жерленген
орын мен тҧрғын ҥйдің жағдайы ежелгі мысырлықтардың діни кешенінде
ерекше орын алды. Фараондардың мәңгілігі мен қуатын, бекітілген
тәртіптердің тҧрақтылығын әшкерелейтін пирамидалардың да болғаны
мәлім.
Фараондар билігі қҧлағаннан соң, олардың ӛлімнен кейін әлемді
билеу мҥмкіншіліктеріне сенім жоғалды – бҧл туралы тоналған және
бҧзылған қабырлар мәлімдейді. Қоғамдық ӛмірдің ӛзі тҧрақтылық пен
сенімділіктен айырылды.
«Арфашының әндері»
шығармасы – ежелгі мысырдың қҧлдырау
гимні – бҧл дҥние мен о дҥниеге қатысты қайғыға, мҧңға, скептитизм мен
ҥміттің ҥзілуіне толы болды. Осындай кӛңіл-кҥйлер
«Ӛз жанынан ӛзі
күдер үзгенмен сыр шерту»
жинағына да тән,
«Сыр шерту»
шығармасының белгісіз авторы ӛмірдің емес, «қайғы тҧтқынынан шығу»,
«масаңдық шегіндегі тыныштықты», «жорықтан ҥйге оралуды», «кӛп
жылдар бойғы абақтыдан кейінгі ҥйге оралуды» елестететін ӛлім туралы
гимнді айтты.
Кӛптеген мәтіндерде христиан және ислам діндерінің басты
идеяларына айналған жоғарғы сот туралы, шындық салтанаты туралы,
жамандықтың жазасын ӛтеу, жақсылық ҥшін марапатқа ие болу
идеяларының қамтылатыны ӛте маңызды.
Осылайша, ежелгі мысыр қоғамының дінін адамгершілік-догматтық,
сонымен қатар, діни-табынушылық қатынастарда анағҧрлым дамыған деп
сипаттауға болады. Тарихта ең алғаш рет жалғыз Қҧдайға табыну
бағыттары айқындалды, яғни, кейінірек еврей қоғамының рухани кӛсемдері
арқылы, ал олардан христандық және мҧсҧлмандық кӛсемдермен енгізілген
монотеизм бағыттары пайда бола бастады.
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/s-b-balshikeev-v2.html?page=33#«Ӛз_жанынан_ӛзі_күдер_үзгенмен_сыр_шерту»_жинағына_да_тән,_«Сыр_шерту»

title:
Ра
– лашын,
Сет - С. Б. Балшыкеев


title: С. Б. Балшыкеев - бет 34

text:
38
Бҧл діннің пайда болуы Заратуштрамен
(Зороастром)
байланысты,
оның тарихы әлі де нақты анықталмаған, дегенмен, ғалымдардың кӛпшілігі
арасында ол шынайы тҧлға, қоғамның әлеуметтік қҧрылымының
реформаторы, тайпа кӛсемдерінің, абыздардың шексіз биліктеріне, ескі
қҧдайларға табынуға қарсы кҥресуші ретінде танылады.
Зороастризмнің Отаны Иран болып табылады. Киелі кітабы -
Авеста.
Кӛптеген
мәтіндердің авторлары белгісіз, олардың Гат деп аталатын кӛп
бӛлігі Зороастр мен оның ізбасарлары болып саналады.
Зороастризм жҥйелі дуализммен сипатталады. Бҧл бейбітшілік
тәртіптің негізіне оң және теріс екі субстанцияның жататынын білдіреді.
Оң субстанция ретінде - Ахура-Мазда
(Ормузд),
терісі - Анхра-
Майнью
(Ариман)
танылады. Екеуі де Шексіз уақытпен
(Эрван құдаймен)
туындаған.
Бҥкіл әлем –
жақсылық пен жамандықтың, жарық пен
қараңғылықтың, ӛмір мен ӛлім арасындағы кҥрес. Бҧл кҥресте келісім
болмайды. Ең бастысы, адам бҧл кҥресте жоғарғы кҥштердің
ойыншығы
емес, таңдау қҧқығына ие тҧлға ретінде танылуы болып табылады.
Авестаның адамгершілік кеңестері адамды кіршіксіз ойларға, мейірімді
сӛздер мен әрекеттерге, жақын адамға қолдау кӛрсетуге, жамандықпен
кҥресуде ҧстамды
болуға тәрбиелеуге бағытталған, ҧрлық пен басқа да
қылмыс айыпталады.
Жанның тазалығы ерекше орынға ие, дененің тазалығы да міндетті
саналды. Зороастризмде ӛлген адамдар
жын-перінің символы ретінде
қарастырылады, ал оған жанасу адамды бейпілауызға айналдырады. Ӛлген
адамдардың
денелері
арнайы
мҧнаралардың
қабаттарына
орналастырылады, оларды жыртқыш аңдар шоқыған, ал сҥйектерді
мҧнаралардың ішіндегі қҧдықтарға тастады. Ауру адамдар, жаңа туған
әйелдер,
сонымен қатар, ӛмірлік айналымының белгілі кезеңдеріндегі
әйелдер лас деп саналған.
Авеста Дҥниенің ең маңызды тӛрт элементіне қҧрмет кӛрсетуді қажет
етеді: суға, жерге, ауа мен отқа. Зороастрлықтардың табынушылық
тәжірибесінде от ерекше роль атқарады – сондықтан да,
осы дінді
ҧстанушылар отқа табынушылар деп аталады.
Бҧл дінді жақтаушылар кӛбінесе библиялық космогониядан асып
тҥсетін ілімді ойлап тапты. Осылайша, Жаратушысы Ахура-Мазда болған
ең алғашқы адам – жер бетінде ӛмір сҥрген,
жақсылық сыйлайтын, жерді
игеретін, мал ӛсіретін Йима атты тірі жан пайда болды. Бірақ, мҧның
барлығы Йиманың қасиеті бҧқалармен қоректене бастағаннан кейін
аяқталды, ӛркӛкіректеніп, жаратушысын ҧмытты – ақыр соңында Ахура-
Мазданың қалауымен мәңгілік ӛмір мен тіршілік
әрекетінің қолай лы
жағдайларынан айырылды.
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/s-b-balshikeev-v2.html?page=34#(Ормузд),_терісі_-_Анхра-_Майнью__(Ариман)_танылады._Екеуі_де_Шексіз_уақытпен__(Эрван_құдаймен)

title: С. Б. Балшыкеев - бет 34


title: Эсхатология - С. Б. Балшыкеев

text:
39
білгендерге, ал тозақтағы мәңгі азапты
жамандықты жақтаушыларға
сыйлайды.
Дҥниежҥзілік тарихтың аяқталуының алдында жер бетінде ӛзінің
жақтаушыларына дҧшпандарды толық жеңуге кӛмектесетін Мессия пайда
болады.
Зороастризм діні иудаизм мен манихейлік,
павликиандық және
катарлардың пайда болуына маңызды әсер етті.
Зороастризмді ҧстанушылар саны шамамен 100 – 500 мың адамға
жетеді, қазіргі таңда олар Тҥркияда, Иранда, Иракта, Арменияда, Грузияда,
Қазақстанда және басқа да жерлерде ӛмір сҥріп жатыр.
4.4 Иудаизм
Иудаизм
– біздің заманымызға дейінгі 2- мыңжылдықта пайда болған
және қазіргі таңға дейін ӛмір сҥріп
келе жатқан, ӛте сирек кездесетін
барлық адамзаттың рухани мәдениетіне ерекше зор әсер еткен ҧлттық
діндердің бірі. Христиан және ислам діндерінің бастаушысы бола тҧра,
салыстырмалы тҥрде бҧл дінді ҧстанушылар саны жағынан кӛп емес
(Еврейлердің басымдығымен шамамен 15-16 миллион адам), бҧл дін тек
ғалым-мамандардың
ғана емес, сонымен қатар, саясаткер,
психологтар,
мәдениет ӛкілдерінің назарын аудартады.
Иудаизмнің аяқталған жҥйе ретінде болуына қарамастан, оның
тҥрлері кӛп (ортодоксальдық, реформаланған, қайта қҧрылған және т.б.),
ӛзінің басты ақиқат деп танылатын діни қағидаларында ӛзгерусіз кҥйінде
қалады.
Иудаизмнің қасиетті кітаптары – Кӛне Ӛсиет (39 кітап) және Талмуд
(13 кітап) болып табылады. Кӛне Ӛсиет кітаптары б.з.д. IX ғасырдан бастап
жазылды; Талмуд ауыз әдебиеті ретінде б.з.д. II ғ.
пайда болғанмен,
жазбаша тҥрде б.з. III-V ғғ. кӛне ӛсиет мәтіндері тҥсіндірмелерінің жинағы
ретінде қҧрастырылды.
Еврейлер арасындағы
монотеизмнің
қалыптасу процесі Кӛне Ӛсиет
беттерінде сипатталады. Кӛне Ӛсиет мәтіндері ежелгі еврей тайпаларының
нақтылы политеизм жайында, Қҧдайдың «ӛз халқымен» кҥресі
туралы
мәлімдейді, нәтижесінде, еврей лер ҥшін барлығына ортақ дінге табынуға
әкеп соқты. Иудаизмның кӛптеген сюжеттері таяу шығыс аймағы бойынша
орналасқан кӛршілес мемлекеттерден, мықты
монотеистік бағыттары бар
Аравиядан, Месопотамиядан, Мысырдан алынғанында еш кҥмән жоқ.
Иудаизмның қалыптасуы мен таралуына еврей тайпаларының
жауынгер кӛршілері арасындағы қақтығыстары мәңгілік таңба салды. Кӛне
Ӛсиет беттерінде қанның, дҧшпандарға деген
қатігездік пен жауыздықтың
белгілері байқалады. Сонымен қатар, мҧнда дҥниенің «бастауы», рухани
қҧндылықтар,
адамның қарым-қатынастары, әлеуметтік даму келешектері
туралы терең ойлар қамтылады.
Иудаизмнің
догматикасы
ӛзінің
аяқталған
тҥрінде
келесі
компоненттерді қамтиды.


url: http://emirsaba.org/s-b-balshikeev-v2.html?page=36#4._Еврей_халқының_құдайдың_таңдаулысы_туралы_ілімі.

title: С. Б. Балшыкеев - бет 36

text:
1. Яхвеге табыну. Яхве – атауға тыйым салынатын Қҧдайдың жалқы
есімі: христиандар сияқты діншіл еврейлер де дҧға тілегенде және
уағыздарын оқығанда «Яхвенің» орнына «Менің Тәңірім», «Менің
Қҧдайым» деп айтады. Яхве – Дҥниені жаратушы, қҧдайдың алдында есеп
беретін кҥні тӛреші болады. Басқа қҧдайларға табынуға тыйым салынады.
Яхваға сену жер бетінде ӛмір сҥру мен о дҥниедегі қолайлы жағдайлардың
басты шарты болып табылады.
2. Кӛне Ӛсиеттің киелілігі және құдайдың рухы туралы ілім. Иудейлер Кӛне Ӛсиет
(Талмуд) пен оған қатысты пікірлер адамдардың ӛз
еркімен емес, Қҧдайдың қалауымен орындалатынына сенеді. Иудеилердің
пікірінше, кӛне ӛсиет пен талмудтық мәтіндердің тҥсіндірмесін тек діни
қызметкер-мамандар жҥзеге асырады.
3. Мессияның келуі туралы ілім. Мессия тақуалардың қорғаушысы
және барлық иудейлік халықтарды, барлық пҧтқа табынушыларды және
барлық діннен бас тартқандарды жоюшы ретінде танылады. Талмудта
Мессияның келуінен кейін, табиғат пен адамдар сапалы тҥрде ӛзгеретіні;
аурулардың, соғыстардың болмайтыны туралы айтылады.
4. Еврей халқының құдайдың таңдаулысы туралы ілімі. Бҧл
догматтың мәні - барлығына ортақ бір Қҧдайдың әр тҥрлі халықтардың
арасынан еврейлерді бӛліп, олармен Ӛсиет
(шарт) жасасқаны болып
табылады. Қҧдайдың таңдаулысы болу идеясы еврей қоғамының
тағдырында ҥлкен роль атқарды, бҥкіл дҥние жҥзіндегі, жат мемлекетте
ӛмір сҥріп жатқан шашыраңқы еврей халқына психологиялық жағынан әсер
етті.
5. Тозақ, жұмақ және құдайдың алдында есеп беру күні туралы ілім. Жанның мәңгілік ӛмір сҥруі туралы постулатқа сәйкес, иудаизм жер
бетіндегі тіршіліктің о дҥниенің мәңгілік ӛміріне дайындық ретінде
қабылдану қажеттігі жӛнінде оқытады. Иудаизмнің киелі кітаптарында,
әсіресе, Талмудта иудейлік қауымдастықтың ересек мҥшелері ҥшін 613
жарлық міндетті тҥрде орындалуы қажет саналады. Жҧмаққа апаратын
жолдың адам тіршілік әрекетінің барлық салаларына қатысты сан қилы
қиындықтарға толы болатынын тҥсіну қиын емес: ырымдарды орындау,
отбасылық қатынастар, сауда келісімдері, балаларды тәрбиелеу және т.б.
Иудаизмде
басқа
діндердегідей
кӛптеген
элементтерден
қалыптасатын табыну тәжірибесіне баса назар аударылады.
Қҧдайға сенетін бірде-бір иудей ешбір маңызды ісін Яхваға сиынбай
бастамайды. Сонымен қатар, бір қҧдайға сиынушылардың ғибадатхана
қабырғасында жалпы дҧғаларды – синагогтарды оқуы мадақталады.
Цицит. Бҧл сӛз тік тӛртбҧрыш тҥріндегі кездеме матаның кесегін
білдіреді, ол жҥн шашақтармен кӛмкерілген және сыртқы киімнің сыртынан
киіледі. Цицит қорғаныс қызметін атқарады және ҥнемі Қҧдайдың Израиль
Қҧдайы ретінде ӛмір сҥргенін елестетеді. Цицитті кию – иудейдің қасиетті
міндеті болып саналады.
Кошер және треф . Кошер – тҧтынуға рҧқсат етілген, треф – тыйым
салынған тағам. Қоянның, тышқанның, шошқаның, етпен қоректенетін
41
қҧстың етін, сонымен қатар, ӛлексені тағам ретінде пайдалануға тыйым
салынады.


url: http://emirsaba.org/s-b-balshikeev-v2.html?page=36#5._Тозақ,_жұмақ_және_құдайдың_алдында_есеп_беру_күні_туралы__ілім.

title: С. Б. Балшыкеев - бет 36


title: С. Б. Балшыкеев - бет 36


title: Сүндетке отырғызу - С. Б. Балшыкеев

text:
Сүндетке отырғызу. Раввин ҧл балаларды 8 кҥн ӛткен соң
салтанатты тҥрде сҥндетке отырғызады. Алайда, егер адам иудаизмді жасы
толған кезде қабылдаса, бҧл жағдайда да, сҥндетке отыру міндетті
саналады. Бҧл жағдайда кӛне ӛсиет бӛлімдеріне сҥйенеді, онда Авраамның
99 жаста, ал оның ҧлы – Измаилдың 13 жаста сҥндетке отырғызылғаны
туралы айтылады ( Бытие, 17, 23-37 қарау).
Сҥндетке отыру – Яхве мен иудейлер арасындағы
«ұлы ӛсиеттің» символы, Яхве Қҧдайына бағыныштылығының дәлелі.
Дәрет алу. Бҧл ӛсиетке сәйкес, сенбі немесе басқа да мереке кҥндері
қарсаңында арнайы жабдықталған бассейндерде жаңбыр суы немесе бҧлақ
суымен дәрет алу қажет. Моншада немесе ҥйдегі жуынатын бӛлмеде дәрет
алу адамды тазартпайды деген пікір таң қалдырады: адам миквада жуынған
соң ғана тазарады.
Кӛптеген діндерде, соның ішінде, христиан, ислам діндерінің діни
салттарында судың міндетті элемент ретінде қолданылуын атап кету қажет.
Пасханы тойлау. Пасха
(ежелгі евр. – мимоның пайда болуы) – б.з.д.
1313 ж. Египеттен қудаланған еврейлердің қҧрметіне байланысты
иудейлердің басты шіркеулік және ҥйде тойланатын мейрамы. «Исход»
кітабында еврейлердің Мысырдан жер аударылу кезіндегі сан қилы
қиындықтарды бастан кешулері, мысырлықтардың қҧлдығынан босатылуы
туралы айтылады. Сондықтан да пасха – бҧл еркіндік пен тәуелсіздік
символы. Жеті кҥнге созылатын пасханы тойлау мейрамдарында негізгі
салттық әрекет - еврейлердің болашақ Қорғаушысын бейнелейтін қозы етін
жеу және қҧрбандыққа шалу болып табылады. Ашытылмаған тҧзсыз нан
аса маңызды орын алады. Ашытылмаған нан халықтың бақытқа,
молшылыққа жету жолындағы символын сипаттайды.
Егін ору мерзімін тойлау мерекесі. Пасханың екінші кҥнінен кейін
50-ші кҥні елу кҥндік (шебоут) тойланады.
Егін егу мерзімін тойлау мерекесі Пасхаға тікелей қатысы жоқ
егіншілердің мейрамы ретінде бекітілген. Қазіргі таңда шебоут ең алдымен
еврейлердің Синай, Торы тауларында Пятикнижие: Болмыс, Нәтиже, Левит,
Сан мен Екізаңдылық ретінде белгілі қол жеткізулерінің естелігі ретінде
тойланады.


url: http://emirsaba.org/s-b-balshikeev-v2.html?page=37#«ұлы_ӛсиеттің»_символы,_Яхве_Қҧдайына_бағыныштылығының_дәлелі.__Дәрет_алу.

title: Сүндетке отырғызу - С. Б. Балшыкеев


title: Кущейлер мейрамы - С. Б. Балшыкеев

text:
42
әрекеттерін саралап, келер жылға шешімін шығару кҥні болып
табылады,
бҧл кҥні 10 кҥн бойы қатаң тҥрде пост ҧсталады және қҧдайдың алдында
кӛптеген кҥнәларын кешіру дҧғалары оқылады; 2) есеп беру кҥні діни Жаңа
жылдың
басында тойланады
(Рош-Ашоно),
бҧл «екіжақтылық» жағдайы
еврейлерді қаншалықты дін жағынан әлсіз болуына қарамастан, осы
мейрамдарды тойлауға міндеттейді:
тозығы жеткен, қажетсіз заттар ҥйден
шығарып
тасталады
немесе
таратылады,
дҧшпандар
арасында
«татуластық»
қарым-қатынас орнатылады - адамдар бҧл әрекеттері
арқылы кҥнәларынан арылуға бір қадам жасауын білдіреді.
Пурим.
Еврейлердің б.з.д. 474 ж. парсы патшасы Артаксеркс
уақытындағы Амман қастандығының себептеріне
байланысты қауіп-
қатерден толық арылу кҥнін тойлау мерекесі.
Ханука.
Иуда Маккавей және б.з.д. 165 ж. ақсақалдар бекіткен Сәуле
шашу мерекесі, жыл сайынғы шіркеудің басты бӛлмесін жарықтандыру
және Киелі Ғибадатхананы тазартумен
байланысты мейрам ретінде
тойланады.
Суббота.
Иудаизмде қасиетті кҥн болып табылады. Әлемді жарату
бойынша Яхвенің алты кҥндік еңбегінің аяқталуын тойлау мерекесі.
Қазақстан аумағындағы қазіргі заманғы иудаизмінің ӛкілдері еврей
ҧлтының азаматтары арасынан шыққан. Кейбір аудандарда діни ҧйымдарда
тіркелмеген, арнайы ғибадатханалары жоқ діндар еврейлер бірге жиналып,
ең ірі мейрамдарды тойлайды, иудейлік салт бойынша сҥндетке отырғызу,
неке қию ғҧрпын жҥргізеді, ана тілін ҥйренеді. Иудейлік қҧндылықтарды
насихаттау еврейлердің мәдени орталықтары арқылы жҥзеге асырылады.
Қазақстанның Израильмен дипломатиялық
қарым-қатынас орнатуға
байланысты иудейлік қауымдастықтың және еврей мәдени орталықтарының
әрекеттерін белсендетудің жаңа мҥмкіндіктері пайда болды.
4.5 Индуизм
Индуизм дін ретінде біздің заманымыздың I мыңжылдығының
ортасында пайда болды. Оның негізі - діншілдіктің ежелгі формалары
болып табылады, ондағы табиғи қҧбылыстар, жан-жануарлар, ӛсімдіктер
таңғажайып қасиеттермен толықты.
Біздің заманымызға дейін Арилердің (қазіргі заман индустарының
ата-бабалары)
қасиетті
«Ведалар»
атты мәтіндері жетті, олар қҧдайлардың
асыра мадақтауын, әнҧранын, дҧғаларын, Қҧдайға қҧлшылық етулерін
қамтиды. Тӛрт Ведада қҧдайлардың
сансыз сипаттамалары, олардың
ерліктері, ӛзара қарым-қатынастары, Әлем тағдырына ықпал етулері туралы
жазылған.
Ведалық дін негізінде брахманизм туындады
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/s-b-balshikeev-v2.html?page=38#«татуластық»_қарым-қатынас_орнатылады_-_адамдар_бҧл_әрекеттері_арқылы_кҥнәларынан_арылуға_бір_қадам_жасауын_білдіреді.__Пурим.

title: Кущейлер мейрамы - С. Б. Балшыкеев


title: (б.з.д. X-VII ғ.ғ.) - С. Б. Балшыкеев

text:
43
болды. Ӛз кезегінде әрбір каста іштей бӛлінді.
Қоғамдағы жетекші орын
ақсҥйек-брахмандарға тиесілі болды. Олардың жеке ӛмірлері мен
мҥліктеріне араласуға болмайтын, тек солар ғана ведалық мәтіндерге дҧрыс
тҥсінік беру қҧқығын иеленді.
Брахмандар бар кҥшін сала отырып, кӛптеген
Ведаларға арналған
тҥсініктемелерді қҧрастырды, олар жалпы
«Упанишадтар»
деп
аталды
(150-235 жинақ). Упанишадтардың негізгі идеялары:
1. Жаза туралы ілім.
Жазаның мәні - әр адам ӛз кҥнәсі ҥшін ӛзі
жауап береді және ӛткен ӛмірінің рақымшылы болып табылады. Адал және
мейірімсіз істер жаңа ӛмірдегі келешектен кҥтулерді анықтайды.
Әдеттегідей ӛлім жоқ: тәннен ҧшқан жан жаңа тәнге қонады. Жаңа бейнеде
қандай болуың ӛзіңе байланысты болады. Қҧдайлар сенің қайғың ҥшін
кінәлі емес. Сенің ӛмірің, қайғың, қуанышың - ӛз қолыңда. Жаза туралы
заң аскет-тақуалардан басқа барлығына ортақ.
2. Брахман туралы ілім.
.
Брахман – жоғарғы рухани ақиқаттылық, ол
ӛзін адамдар арасында, табиғатта білдіреді. Оған Пуруша ҧқсас келеді – ол
да
жоғары рухани бастама, Атман – әрбір тҧлғаның жҧмбақ және ақылға
сыймайтын, таңғажайып субстанциясы тҥріндегі Брахманның эманациясы,
Тот –
асыра шаттық, ақырында, Ом – ӛткеннің,
осы шақ пен болашақтың
қорытындысы болып табылады. Әрине, бҧл жҧмбақтың «мәнін ашу»
мҥмкін емес, алайда, Жоғары Ақиқаттылық, Абсолюттілік, әлемді ашудың
тҧңғыш себепкері ретінде Брахманның ӛзін атауға болады.
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/s-b-balshikeev-v2.html?page=39#«Упанишадтар»_деп_аталды___(150-235_жинақ)._Упанишадтардың_негізгі_идеялары:__1._Жаза_туралы_ілім.

title: (б.з.д. X-VII ғ.ғ.) - С. Б. Балшыкеев


title:
халық үшін
апиын - С. Б. Балшыкеев

text:
8
қателіктеріне жеке қатыстылығын сезіну ҥшін қажет.
Екіншіден,
тыңдалған
курс негізінде, кез-келген дін тҥріне сену немесе сенбеуге байланысты
жеке, ерікті тҥрде таңдау жасау ҥшін қажет.
Үшіншіден,
«ҥлкен ӛмірде»
кӛзқарасы мен ҧстанымдары кей жағдайда ӛзара ҥйлесетін, бірақ жиі
қарама-қайшылық туындататын әр тҥрлі дҥниетанымы бар адамдармен ӛмір
сҥріп, жҧмыс істеу ҥшін қажет.
Жоғарыда аталғандарға байланысты осы оқу қҧралының мақсаты – әр
тҥрлі мамандықтарда білім алушыларды тек теория жҥзінде ғана оқытпай,
сонымен қатар, кез-келген дінге және оның ӛкіліне тҥсінушілікпен қарап,
саналы тҥрде қарым-қатынас орнатуды тәрбиелеу болып табылады. Әрине,
берілген оқу қҧралындағы бар ақпарат ӛздік жҧмыстардың зор кӛлемде
орындалуын болжайды: ақиқат «берілуі» мҥмкін емес, ол әр білім
алушының жеке ізденушілігінің кӛмегімен «табылуы» тиіс.
Осы оқу қҧралында барлық сҧрақтарға
толық жауаптар беріледі деп
санау теріс жорамал болып табылады – тҥптеп келгенде, бҧл мҥмкін емес
жағдай. Және ең бастысы, автордың бҧйрығымен жеке тақырыптар
бойынша діни тҥпнҧсқалары қажетсіз мӛлшерде ҧсынылған. Атеистік
әдебиетке қатысты фактологиялық материал аса қҧнды
болып табылады,
бірақ «жауынгер материализм» бағытындағы талдануы есепке алынбайды.
Оқу қҧралы жоғары оқу орны студенттеріне, магистранттарға,
гимназия, мектеп оқушыларына, сонымен қатар,
діни мәселелерге
қызығушылық танытушыларға ҧсынылады.
Осы оқу қҧралын жазудағы алғашқы қадамымыздың пайдасыз
болмайтынына, ал оны жетілдірудегі жҧмысымыздың жалғасуына кәміл
сенеміз.


title: Әлемнің құрылымы жӛніндегі ілім

text:
44
ӛзін шығармашылық
әрекеттері арқылы білдіреді, ғарыштағы кҥн мен
тҥнді, ӛмір мен ӛлімді, Дҥниенің ӛлімі мен ӛмірін реттейді;
б) Шива
– ӛлім мен кҥйзеліс, ӛзгеріс қҧдайы, тыныштық пен тепе-
теңдіктің қарсыласы, әзәзілдердің дҧшпаны, би мен кӛңіл кӛтеруді ҧнатады.
Шивамен фаллосқа
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/s-b-balshikeev-v2.html?page=40#(таным_жолы)_,_карма-йога__(әрекет_жолы)_,_бхакти-йога__(құдайға_деген__сүйіспеншілік)

title: Әлемнің құрылымы жӛніндегі ілім


title:
(лингама)
және - С. Б. Балшыкеев

text:
(лингама) және
оның
рухтандырғыш кҥшіне табыну
байланысты.Кӛптеген жинақтарда Шива бірнеше әйел алғаны жӛнінде
баяндалады;
в) Вишну – бейбітшілікті, тыныштықты сақтаушы. Ӛзінің Лакшми
атты әйелін шексіз сҥйеді, әр тҥрлі жануарлар мен адамдар бейнесіне
айнала алады. Рама, Кришна, Будда сияқты кейіпкерлер Вишнудың
ӛзгертілген, басқа кейіпке енген
аватары болып табылады және оның
болмысы ретінде танылады.
Индуизм адамды шексіз қҧрметтеу қажеттігі жӛнінде уағыздайды,
ӛйткені кез-келген адам мен оның рухани мәнділігі - Брахманың Әлемдік
Жаны, яғни,
эманация (іске асыру) болып табылады. Дәл осы себептерге
байланысты
индуизм келесілерді ӛсиет ретінде уағыздайды : қҧдайларға,
брахмандарға, гурулерге қҧрмет кӛрсету, оқытушылар мен ҥлкендерді
сыйлау, ӛз сезімін бағындыра білу, әрқашанда мейірімді қалпын сақтап,
қҧлаққа жағымды дауыс ырғағымен сӛйлеу. Басқалары қиын кезеңге тап
болғанда, қол ҧшын беру, балалар мен әйелдерге сыйлық сыйлау, ӛзін-ӛзі
мықты және еңбекқор болуға тәрбиелеу.
Индуизмда ӛтірік айтуға, балағат
сӛздер айтуға, ҧрлық жасауға, ауруларды, дәрменсіз адамдар мен ӛзіңнен
тӛмендерді азаптауға, біреуді теріс әрекеттер жасауға мәжбҥрлеуге,
қылмыскерлермен қарым-қатынас жасауға, аузын ашып жӛтелуге немесе
кҥлуге, масайтатын шараптарды ішуге, жезӛкшелерге баруға, ҥлкендердің
алдында сӛйлесуге және шылым шегуге
тыйым салынады. Кез-келген
жағдайда ата-аналармен, жҧбайымен, оқытушылармен кеңесу; тағамды
мӛлшерінен тыс пайдаланбау және ойын-сауықтарды шектеу қажет.
Кейбір жазбалар мен тиым салулардың пайымдауынша, индуизм діні
адам ӛмірінің кез-келген саласында кездесетін жамандық пен жақсылық
арасында айқын шекараны бӛледі.
Бҧл дін кӛзге кӛрінетін шынайы дҥние мен кӛрінбейтін рухани
дҥниенің бар екені туралы оқытады: кейінгісі алғашқысының себепкері
болып табылады. Адамның міндеті – шынайы әлемдегі кедергілерден ӛтіп,
рухани биік әлемге жету, сол ӛмірге қанығу. Ҥндістер ҥшін кӛзге кӛрінетін
дҥние қҧдайлар мен перілерге, ал кӛзге кӛрінбейтін дҥние – бҧрын ӛмір
сҥрген адамдардың жанымен толысқан.
Осы кӛзге кӛрінетін дҥниеде гуру
(оқытушы) ең маңызды орынға ие,
ол тек киелі кітаптардың мазмҧнын тҥсіндіріп қана қоймай, басқаларды
ӛзінің ӛміріне, әрекетіне, сӛзіне және сыр сақтауына ҥйретеді.


title: Гуру - С. Б. Балшыкеев

text:
45
қҧбылыстары мен жануарлар әрекеттерін сараптау мен біріктіруін
дамытуды қамтиды.
Ең ірі гурулар брахман касталары арасынан шыққан. Оларсыз бірде-
бір мемлекеттік немесе отбасылық мереке тойланбайды. Брахманның беделі
оған қарсы айтылған кез-келген сынды жояды.
Индуизм кӛптеген әдет-ғҧрыптарымен, салт-жораларымен және
мейрамдарымен әйгілі. Олардың ең бастылары қҧдайлармен байланысты
болады және олар сол қҧдайлардың қҧрметіне арналып тойланады.
Жалпыҥндістік және жергілікті, отбасылық мейрамдары бар, олар бір-
бірінен қалың бҧқараның қатысу дәрежесіне қарай ажыратылады, алайда,
бҧлардың барлығына ортақ әрекет - кӛркемдік, ақындық және мҧқият
ойланып қарастырылған театралдылық кӛріністерді қою болып табылады.
Отбасына қатысты діни салттарды қысқаша қарастырайық.
Неке қию рәсімі.
Индуизм бойынша «әйелдер – бала туу ҥшін,
еркектер тҧқым тарату ҥшін жаратылған». Сондықтан да, неке қиған отбасы
мҥшелерінің ӛмірі тақуалық қоғам мҥшелерімен салыстырғанда діни міндет
ретінде қарастырылады. Неке қию рәсімі тек бірдей касталардың арасында
ғана болмайды. Индуизм діні бойынша қыз балаларға 12 жастан бастап
тҧрмысқа шығуға рҧқсат етіледі. Тҧрмыс қҧрмаған қыз бала – отбасы ҥшін
нағыз сорақылық деп саналады, сонымен қатар, ҧрпақ бермейтін әйел –
жҧбайының абыройына қара таңба басады.
Неке қиюдың бірнеше тәсілі бар, оның ішінде келісімді тҥрде ӛзара
махаббатпен ҥйлену немесе сҥйген қызын ҧрлау сияқты тҥрлері кеңінен
таралған. Жігіт пен оның ата-аналарына келін ҥшін қалың мал сҧрауға
тыйым салынады.
Неке қию кезінде куәгерлердің, жақындары мен алыс туыстарының
болуы міндетті. Той кҥні жастар киелі отты жеті рет айналады және оған
кҥріш пен хош иісті заттарды тастайды. Сол мезетте абыз тиісті мантрасын
оқиды, әуен ойнайды, келген қонақтар жастарға кҥріш шашады. Отбасы
тҧрмысындағы әйел мен ер адамның қызметі мҧқият қарастырылған және
оны орындау міндетті саналады.
Жерлеу рәсімі.
Егер Ҥндістанда молалар кездесетін болса, олар тек
христиандық және мҧсылмандық молалар. Ӛлген ҥндістің денесі отқа
ӛртеледі, ал оның сҥйектері жиналып, ӛзенге тасталады. Ӛлген адамның
туыстары мен отбасы мҥшелері он кҥн бойы қаралы киім киеді. Ертеде
ӛлген кҥйеуінің мҥрдесі ӛртелетін отқа әйелін де қоса ӛртеу тәжірибесі
қолданылып, рҧқсат етілген – қазіргі таңда тәжірибеде мҧндай әрекет (сати)
ӛте сирек кездеседі.
Брахманның жерлеу рәсіміне қатысуы мен басшылық етуі міндетті
болып табылады. Қҧдай асы жыл бойы, әр ай сайын беріледі, сонымен
қатар, міндетті тҥрде марқҧмның рухына бағышталып піскен кҥріш немесе
сҥт тҥрінде қҧрбандық шалынады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Инициация рәсімі - С. Б. Балшыкеев

text:
46
рәсімге
шашты қию, дәрет алу, жаңа киім кию және қызыл ҧнтақты себу
әрекеттері жатады.
Содан соң, ҧл баланы (бозбала)
гуруге алып барады, ол ҧл баланың
иығы бойымен киелі бауды байлайды. Осы рәсім
орындалғаннан кейін, гуру
бозбаланың екінші әкесі саналады, ал бауды олар ӛмір бойы сақтайды.
Осылайша, инициация рухани қайта дҥниеге келу болып саналады.
Ораза ұстау және діни ант.
Ораза ҧстау және діни ант беру дәстҥр
ретінде міндеттеледі, сонымен қатар, бҧл рәсімдер ерікті тҥрде де орындала
алады. Бҧл кезде тағамның тек белгілі тҥрінен бас тарту ғана емес, сонымен
қатар, некедегі жыныстық қатынастарға тҥсуге, тҥрлі әшекей-бҧйымдарды
тағуға, ойын-сауық қҧруға, басқа адамдармен қарым-қатынасқа тҥсуге
тыйым салынады. Кӛпшілігі діни ант беру бойынша міндетті тҥрде
табынумен
айналысады, қажылыққа барады және қҧрбандық шалады,
қайырымдылық кӛмек кӛрсетіп, ғибадатханалар салады.
Тыйым салулар.
Индуизмде әрқашанда тиімді тҥсініктерге бағына
бермейтін тыйым салулардың болғаны мәлім. Мысалы,
тағамды сол
қолымен жеуге және оған жақындауға, неке қию салтанатын кҥндіз, ал,
жерлеу рәсімін тҥнде ӛткізуге тыйым салынады.
Дәретке қалай отыру,
тҥкіру, қақыру, жӛтелу, жылау, кҥлу керек екені жӛнінде нҧсқаулықтар бар.
Жҥздеген тыйым салулар балалық шақтың ерте кезеңінен бастап
қалыптастырылады, олар жылдар ӛткен
сайын дағдыға айналып, тҥйсік
сезімі арқылы орындалады.
Индуизмнің түрлері.
Индуизм шеңберінде брахманизм арқылы
тамыр жайған жҥйелер
пайда болды, алайда, бҧл жҥйелер брахманизмге
ӛздерінің әлеуметтік және діни мәселелері бойынша кӛзқарастарын
қатыстырған.
Индуизмнің осындай оппозициялық
ағымдарының бірі
Достарыңызбен бөлісу:


title:
-
джайнизм - С. Б. Балшыкеев

text:
47
қатарына қосылатындар бес діни антты қабылдайды: 1)
ешбір тірі жанға
залал келтірмеу; 2) ҧрлық жасамау; 3) зинақорлық жасамау; 4) пайда
іздемеу; 5) ӛтірік айтпау. Осы аталған діни
анттар қатарына қосымша
келесідей шек қоюлар жатады: шарапты, қайнамаған суды ішпеу, еттің кез-
келген тҥрін жемеу және бағалы әшекей-бҧйымдарды тақпау.
Джайнизмде кастааралық неке қиюларға тыйым салынбаған.
Қҧдайларды, ақылшы ҧстаздарды, киелі кітаптарды қҧрметтеу кең тараған.
Йога және медитация жҥйелері бойынша жаттығуларды орындауға біршама
уақыт бӛлінеді.
Джайнистер қауымдастығында тәуіп-тақуалар ерекше орынды
иеленеді, олардың жеке ҥйлері мен мҥліктері болмайды, бар болғаны –
тамақ ішуге арналған кокос жаңғағынан жасалған шыны аяқ,
отыратын
орындарын тазалауға арналған сыпырғыш және ауыздарын басуға арналған
мата қажет. Олар аз ҧйықтайды, ӛте қарапайым болады, біреулердің
қайырымдылыққа беретін қаражатына ӛмір сҥреді, ӛз діндері туралы
тақырыпта
ғана әңгімелеседі, ағзаларын шынықтырады, тәндерін
жансыздандырады, аштықтан қаза табуға дейін барады.
Джайнистер Ҥндістан жерінің аз бӛлігін алып жатса да (шамамен 2-4
миллион), экономикалық, саяси және мәдени ӛмірге зор ҥлестерін қосады.
Ауқатты джайнистер ғылым мен ӛнерге табынады, киелі әдебиеттерді қайта
басып
шығарумен айналысады, ӛз студенттерінің барлық шығындарын
тӛлейді. Олардың арасында ӛзара кӛмек кӛрсетіп, қол ҧшын беру сияқты
рақымшылдық іс-әрекеттері кеңінен таралған.
Сикхизм.
Индуизмнің бҧл бағытының туындауына бір Қҧдай
барлығына ортақ деген идеясы бар Ислам діні зор әсерін тигізді.
Сикхизмнің негізін салушы – Нанак (1469-1539 жж.), ол балалық және
бозбала шағында индуистік және мҧсылмандық мектепте оқыды.
Нанак теологиясында Қҧдай тҧлғасы
жоқ жан ретінде танылады,
оның қҧпиясын тек гурудың (оқытушы) кӛмегімен ашуға болатыны туралы
жазылған. Қҧдайдың алдында барлығы бірдей: әйелдер мен еркектер,
халықтар мен касталар. Қҧдай тақуалықты талап етпейді.
Сикхтер ҥшін киелі саналатын «Грант Сахиб» кітабында
Достарыңызбен бөлісу:


title:
(Оқытушы
Мырза) - С. Б. Балшыкеев

text:
48
Моңғолдар империясына қарсы кҥресті басқарды.
Қазіргі таңда сикхизмнің киелі орталығы болып әйгілі алтын
ғибадатханасы бар Пенджаб штатындағы Амритсар қаласы болып
табылады. Индуизм жҥйесінде сикхизм ерекше орын алады. Бҧл
моноатеистік дін эволюция барысында ортодоксальдық индуизмге қатысты
жылы кӛзқарасты таныта бастады. Бірақ, Нанактың индуизм мен ислам
діндерін жалпы Ҥндістан ҥшін ортақтандыру туралы ойлары жҥзеге
аспады. Мҧсылмандар да, ҥндістер де сикх қоғамдастығын ерлердің
қаһармандығымен және әйелдердің даналығымен, ынтымақтастық орнау
және бір тәртіпке бағынумен ерекшеленетін ерекше каста ретінде
қарастырады.
Джайнизм және сикхизм – бҧл енді діндер индуизмге қарсы емес,
керісінше, оның ажырамас қҧраушы бӛлігіне айналды. ХIХ-ХХ ғғ.
Индуизмді қайта қҧру әрекеттері бірнеше мәрте қайталанған. Бҧл әрекеттер
кҥні бҥгінге дейін жҥзеге асырылуда. Ҥндістанның шекарасынан тыс
жерлерде
Достарыңызбен бөлісу:


title: «Брахмо самадж» - С. Б. Балшыкеев

text:
49
лауазымын алған Қытайдың жоғарғы билеушісі танылды. Императордың
ӛзі ырым, салттарды орындап, Аспанға қҧрметіне қҧрбандық шалып
отырған. Император діни қҧдіреттілікке ие
болды, бірақ мҥмкіншіліктері
шектеулі еді. Қызметшілерді мемлекетке қызмет ету, мемлекетке табыну
және ол арқылы Аспанға табынуды білдіру жӛнінде сендірген. Билеушінің
ӛзі де бір мезгілде Аспанның тҥрлі міндеттемелерін орындауға мәжбҥр
болды. Оның барлық іс-әрекеті мҧқият алдын-ала белгіленген. Ол тамаққа,
киімге, ырымдарға қатысты ежелден белгіленген қағидаларға сҥйенеді.
Конфуциандық діні билеушілердің ӛзімшілдігі мен ӛз еркімен әрекет
етушілігіне қарсы болған. Егер билеуші Аспан бҧйрығын орындамаса, ол
мемлекетті басқару қҧқығынан айырылады. Бас
тарту дәрежесі император
ақсҥйектері
жанындағы
кеңесшілер
мен
министрлердің
басты
ҧстанымдарын қолдаған конфуциандық ғалымдармен анықталады.
Конфуций әркімді билеушіге қарсы жағымсыз шындықты да бетіне тік
айтуға, ешбір ҥрейсіз сын айтуға ҥйретті. Оның кӛптеген шәкірттері
шындықты жақтайтын, ӛз антын ҧстану мақсатында ӛлім
жолына дейін
баратын міндеттерін орындады.
Конфуций ілімінде тақсыр тек Аспан Ҧлы ғана емес, сонымен қатар,
халықтың, мемлекеттің қызметшісі болып табылатынын айту қажет. Егер
ол халықты қанап, қатігездік пен әділетсіздік танытса, Аспан бҧйрығын
орындамаса, халық оны зорлықпен орнынан тайдыруға дейін барады.
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/s-b-balshikeev-v2.html?page=46#(Әңгімелер__мен__талқылаулар)_атты_жинақта_мазмҧндалған.

title: «Брахмо самадж» - С. Б. Балшыкеев


url: http://emirsaba.org/s-b-balshikeev-v2.html?page=46#«Махаришидің_ведалық_қайырымдылық__ұйымы»_немесе,_басқаша_айтқанда,_«__Трансценденталды_медицина__қоғамдастығы

title: «Брахмо самадж» - С. Б. Балшыкеев


title: Керемет тұлға жӛнінде ілім

text:
50
Ӛлгендерді қҧрметтеу – конфуциандық дінінің ажырамас бӛлігі. Ата-
аналарға қҧрмет кӛрсету одан әрі зор маңызға ие. Балалардың ата-аналарын
а ізеттілік танытуы қасиетті парыз саналады. Балалар ӛмір бойы ата-
аналарына арқау болып, сӛздеріне әрдайым қҧлақ асулары қажет. Әкелері
адамгершілікке жат ӛмір салтын жҥргізсе де (ҧрлық жасайды, шарап ішеді,
шешелерін қорлайды және т.б.), ҧлы немесе қызы оны жазғыруға қҧқығы
жоқ, олар тек жаман қылықтарды жасамауын ӛтініп сҧрайды. Қажет болған
жағдайда, балалар ата-аналарының денсаулығы мен тыныш ӛмір сҥрулері
ҥшін қандай да болмасын тәуекелге барулары қажет. Балалары кез-келген
шешімді ата-аналарының рҧқсатымен ғана қабылдай алады. Шешесі немесе
әкесінің ӛлімінен кейін балалары ҥш жылға дейін қаралы кҥйді бастан
кешеді.
Конфуциандық діні ата-аналарды қҧрметтеуден басқа, отбасын да
қҧрметтеуді меңзеген, әр отбасы мҥшесінің мҥддесі қорғалған.
Қытайда отбасы-туысқандық байланыстарға кӛп кӛңіл бӛлінген.
Ҥйленген ҧлдары, келіндері, немерелері және шӛберелері бар ҥлкен
отбасылар бір шаңырақтың астында болмаса да, жақын жерлерде тҧруы
қажет. Қазіргі заманғы Қытайдың ӛзінде де туысқандар тобын қҧрайтын
ҥлкен деревнялар бар. Мҧндай рулық қауымдастықтарда ӛзара кӛмек
кӛрсету арқылы жҥзеге асырылатын қатаң тәртіп сақталады, салт пен әдет-
ғҧрыптарды сақтамайтындар қатаң тҥрде жазаланады. Бір адамның мәселесі
барлық отбасы мҥшелерінің мәселелеріне қатысты қарастырылады.
Конфуций отбасы мен туған-туысқандарды қай жерде жҥрсе де, естен
шығармауға ҥйретті: әрбір қытайлық ӛз Отанынан қанша алшақ жҥрсе де,
қартайған шақта, ауру мен ӛлім аузына жеткенде, қалай да ӛз жеріне жетіп,
руластары жатқан зиратқа кӛмілуі қажет.
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/s-b-balshikeev-v2.html?page=47#Ата-бабалар,_отбасы_және_рулық_қауымдастық_туралы_ілім.

title: Керемет тұлға жӛнінде ілім


title: Тәрбие және білім беру жүйелері

text:
51
қызметін орындаған. Оның қытай халқының қаны мен тәніне енгені сонша,
қазіргі заманғы коммунистік Қытайдағы халықтың ҧлттық сипаты, оның
психологиясы, сӛйлеу мәнері мен ӛмір сҥру дағдысы ҧлы Конфуцийдің
идеяларымен толысқан.
Статистика мәліметтері бойынша конфуциандықтардың саны
жҥздеген миллион адамға жеткен. Бҧл сан тек Конфуцийдің ортодоксалды
қолдаушыларын ғана қамтиды деген ой келеді. Әрбір ересек қытайлық
христиан болсын, мҧсылман болсын, жақынырақ кӛз салсаңыз,
конфуциандық болып табылады.
Конфуциандықта дін қызметкерлерінің ерекше сословиелері
болмайды. Діни рәсімдер мен салтанаттарды отбасы отағалары мен
ағайындары орындайды.
Достарыңызбен бөлісу:


title: С. Б. Балшыкеев - бет 49

text:
52
қоғамының жоғары лауазымдағыларын қатты қызықтырғанын айта кету
маңызды. Мәңгілік ӛмір сҥруді аңсаған императорлар даолықтарға тек
моральді кӛмек кӛрсетіп қана қоймай, сонымен қатар, қаржылай кӛмек
кӛрсетіп отырған.
Мәңгілік ӛмір сҥруге жетудің тҥрлі тәсілдерінің ішінде практикалық
жыныстық қатынасқа кӛп кӛңіл бӛлінген, онда қажетті ережелерді орындау
жағдайында, екі жақтың да ағзаларын нығайтып, жасару қабілеті
туындайды. Әр тҥрлі тілдерге аударылған
Достарыңызбен бөлісу:


title: Тарау Курстың негізгі түсініктері

text:
10
Адамның болмысын анықтаудағы кӛптеген тҥсініктемелер мәселенің
кҥрделілігін, материалистік және діни бағыттағы авторлардың тарапынан
тәсілдердің әртектілігін дәлелдейді. Егер де алғашқылары адамды ҧзақ
уақыт бойғы эволюция барысында табиғи жолмен пайда болған
биоәлеуметтік тіршілік иесі деп таныса, одан кейінгілері сол
биоәлеуметтілікті қабылдай отырып, адамды Қҧдай
Достарыңызбен бөлісу:


title: «Махаббат Даосы» - С. Б. Балшыкеев

text:
53
айырмашылығы жоқ отбасы қҧрмаған бетке ҧстар қалаулы тобы мен
қатардағы қызметшілер.
Даостық қауымдастықтың рухани кӛшбасшылары да, қатардағы
мҥшелері де тірі жандарды ӛлтірмеу, жҥрегің қаламаған заттарды сӛзбен
айтпау, шарап ішпеу, ҧрлық жасамау, нәпсіге жол бермеу сияқты діни
анттардың сақталуын қадірлейді.
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/s-b-balshikeev-v2.html?page=51#_4.8_Синтоизм__Синтоизм_–_жапондықтардың_ҧлттық_діні._Синто__(құдайлар_жолы)_дін_ретінде_б.з._6-7_ғғ._қалыптасты.__«Кодзики»

title: Даосизм ӛсиеттері - С. Б. Балшыкеев

text:
54
Идзанаги қҧдайы мен Идзанами әйел қҧдайы ӛмір сҥрді. Бірақ, Идзанами
әйел қҧдайы босану кезінде қаза табады. Қайғы-қасіретке толы Идзанаги
жас тӛккен, оның сол жақ кӛзінен Кҥн қҧдайы – ең қҧрметті әйел қҧдайы,
япондық императорлардың бабасы саналатын Аматэрасу Омикамиге
Достарыңызбен бөлісу:


title: Даосизм ӛсиеттері - С. Б. Балшыкеев


title: (Аспанды сәулелендіруші) - С. Б. Балшыкеев

text:
55
Синтоизм жапондық ҧлтшылдықтың символы болған және әлі бҧл де
сақталып келеді, ол императорға, Отанына жан-тәнімен берілгендігін,
ҧлттың ерекше екендігін мойындауды қамтиды. Бҧл ӛмірде жапондықтың
фирмаға бір рет орналасып, қартайған
шағына дейін сол жерде қалып,
жҧмыс істеуінен кӛрінеді. Фирмада мҧндай қасиеттер қҧндылығына қарай
бағалаланды, сондықтан да, жапондық кәсіпорындарда жҧмыс кҥшінің
тҧрақсыздығы жоқ.
Сонымен қатар: жапондықтар – ҧлы плагиаторлар. Олар біреудің
идеяларын, ойларын және тәжірибелерін шын кӛңілмен ӛз тәжірибелеріне
енгізеді. Онда ешбір пайдалы зат жарамсыз болып қалмайды. Тҧрақтылық,
ӛзінің ҧлттық
ерекшелігін жоғалтпай, ӛмір сҥре білу, басқа мәдениетті
қҧрметтеу, жҧмысқа қабілеттілік, адалдық, әдептілік – жапондық
ерекшеліктің ажырамас бӛлігі ретіндегі синтоизмнің соңғы іс жҥзіндегі
жалғыз кӛрсеткіші емес.
Синтоизмнің табынушылық жағын қарастыратын болсақ,
онда оның
жҥзеге асырылуы шартты тҥрде келесі элементтерге бӛлінеді:
шіркеулік синтоизм, онда барлық шаралар жалпы жапондық
қҧдайларға арналған;
ҥй синтоизмі, онда барлық шаралар отбасы (ру) шеңберінде жҥзеге
асырырылады және ең бастысы, Аматэрасу қҧрметіне
арналып діни
ырымдар орындалады;
ҧлттық синтоизм, ондағы рәсімдер шіркеуден, отбасынан бӛлек
орындалады және кез-келген жергілікті қҧдайлар мен рухтардың қҧрметіне
арнайы бағышталады;
секталық синтоизм, ол әр тҥрлі мектептері мен дәстҥрлерінің
болуымен сипатталады, олардың әрқайсысы
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/s-b-balshikeev-v2.html?page=52#(дзен-буддизм)_самурайлар_(жауынгерлер)_кодексін_қалыптастырды.__Самурайлар


url: http://emirsaba.org/s-b-balshikeev-v2.html?page=53#5_бӛлім_Дүниежүзілік_діндер:_тарихы,_негізгі_түсініктері_мен_бағыттары_5.1_Буддизм_Буддизм_ең__«ежелгі»

title: «Кодзики» - С. Б. Балшыкеев

text:
57
5 бӛлім Дүниежүзілік діндер: тарихы, негізгі түсініктері мен
бағыттары
5.1 Буддизм
Буддизм ең
«ежелгі»
дҥниежҥзілік дін болып табылады. Бҧл дін б.з.д.
VI ғ. Ҥндістанда пайда болды. Буддизм дінін ҧстанушылар саны - 800
миллион адамнан асады. Буддистердің кӛп бӛлігі Вьетнам, Кампучия,
Қытай, Корея, Лаос, Мьянма (Бирма), Непал, Таиланд, Шри-Ланка,
Жапония сияқты мемлекеттерде тҧрады. Буддистер қауымдастықтары
барлық қҧрлықта, соның ішінде, Еуропа мен Америкада қоныстанған.
Достарыңызбен бөлісу:


title: «Кодзики» - С. Б. Балшыкеев


title: Буддизмнің негізін қалаушы тұлға

text:
58
ережелері
бойынша
ӛмір
сҥрген
монахтық
қауымдастықтар
ҧйымдастырылған.
Бҧл ҧлы дана 80 жасында ӛмірден ӛтті. Сол кезеңдегі Ҥндістан
(қазіргі заманда да) дәстҥрі
бойынша денесі отқа тапсырылды, ал кҥлінің
бір бӛлігі шәкірттері арасында бӛлінді, қалғаны желмен ҧшып кетті.
Оның ӛмірбаянында кӛптеген мифологиялық ӛзгешеліктер бар,
олардың «ақиқаттығы» ортодоксальды буддистер ҥшін ешбір кҥдік
тудырмайды. Осылайша, әр тҥрлі пікірлердің бірінің пайымдауынша,
Шакьямуни Гаутама Будда болғаннан бҧрын, жер бетінде ӛмір сҥргеннен
бастап кӛптеген дҥниеге келу шақтарын бастан кешірді. Ол 83
рет әулие,
58-патша, 24 – монах, 18 – маймыл, 12 – тауық, 13 – саудагер, 8-қаз, 6 – піл
атанды, сонымен қатар, балықтың, егеуқҧйрықтың, бақаның,
қоянның
бейнесінде болған және ондай қайта туулар саны 550 жетеді.
Буддизмнің негізін салушылар туралы мазмҧндауды аяқтай отырып,
бҧл дінде жеке есімдері бар бірнеше Буддалардың болғаны жӛнінде айта
кету қажет. Олардың ішінен тек біреуі ғана жоғары Ҧстаз алдыңғы
буддалардың синтезі болып табылады. Сондықтан да, Гаутама эпитеті -
Будда
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/s-b-balshikeev-v2.html?page=54#(жеке_аты),_Гаутама__(рудың_аты),_Шакьямуни_(__шакья_тайпасының_кӛсемі)

title: Буддизмнің негізін қалаушы тұлға


title: («жарқын») - С. Б. Балшыкеев

text:
59
менде сана мен сол сананы тҥйсіну қасиеттері бар; 2) Бҧл сана менің
бҧрынғы ӛмірімнің нәтижелері болып табылады; 1) Бҧл ӛмір менің санамды
кҥңгірттеді, себебі, мен мҧны білмегенмін.
Себептіліктің бҧл тізбегі кері тәртіппен мазмҧндалады: 1) Авидья
(қараңғылық,
надандық, кҥңгірттік); 2) Сансара (карма, жаза); 3) Вижнана
(сана, тҥйсіну); 4) Кама (форма, сезімталдық немесе сезімі жоқтық); 5)
Шадаятана (алты сезім); 6) Спарша (жанасу, ӛзара байланысу); 7) Ведана
(сезіну); 8) Тришна (аңсау, қҧмарлық); 9) Упадана (әуестік, жақындасу; 10)
Бхгава (болмыс); 11) Джати (дҥниеге келу); 12) Джара (қарттық шақ, ӛлім).
Будда ілімі тӛрт
постулатқа негізделеді, олар әдебиеттерде
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/s-b-balshikeev-v2.html?page=55#Будданың__догматикасы_(ілімі)__._Будданың_ілімі_қасиетті_кітаптарда_жалпы_«Трипитака»__(үш_себет)

title: («жарқын») - С. Б. Балшыкеев


url: http://emirsaba.org/s-b-balshikeev-v2.html?page=56#2._Қайғы-қасіреттің_қайнар_кӛздері_тілектер,_қажеттіктер,__нәпсілер,_құштарлықтар

title:
«тӛрт
игілікті ақиқат» - С. Б. Балшыкеев

text:
«тӛрт игілікті ақиқат» атауымен мәлім және Бенарес қаласында мазмҧндалған.
1. Ӛмір деген-қайғы-қасірет. Барлық тірі жан дҥниеге келген кезінен
бастап, ӛмірінің соңына дейін қайғы-қасіретке душар болады. Будда ең
алғаш дҥниені қалаушылар
(материалды және рухани) қандай да бір
ажырамас бӛлшектер болып табылатыны туралы оқытады
(дхармалар) . Барлық тірі жандар дхарманың қисындастыруы болып табылады. Адам
тәннен, сезімнен, кҥштен және сана актілерінен қҧралады. Кӛру, есту, сезу
арқылы қошаған ортамен байланыста болады, оған жақындасады. Оның іс-
әрекеті, надандығы, қҧмарлығы мен тілектері жақсы немесе жаман
карманың себептері болып табылады. Индуистер сияқты буддистер
адамның жағдайы ӛткен және қазіргі ӛмірде істеген әрекеттері мен
ойларымен анықталады деп сенеді. Ӛлім жоқ, тек шексіз ӛзгеріске тҥсу
процесі ғана (сансара) болады. Қайғы-қасірет пен ӛмір ӛзара байланысты
болады: қайғы кӛрмей, ӛмір сҥру мҥмкін емес; ӛмір сҥрмей, азап шегуге
болмайды. Адам ӛз қайғы-қасіреттеріне ӛзі кінәлі.
Буддизм
физикалық және
психикалық
дҥниенің
арасында
айырмашылықты кӛрсетпейді: бҧл – бір шындық.
2. Қайғы-қасіреттің қайнар кӛздері тілектер, қажеттіктер, нәпсілер, құштарлықтар – яғни, ӛмірлік процестің мәнін қҧрайтын және
ӛмір сҥру ҥшін кҥреске шақыратын қасиеттер
болып табылады. Карма заңы
адам немесе кез-келген тірі жанның тӛмен немесе жоғары жағдайда болуын
анықтайды. Карманың тҥрлері жеке, отбасылық, рулық, ҧлттық, ғарыштық
болып бӛлінуі мҥмкін: барлығы да ӛткенде істеген істерінің нәтижесін
кӛреді. Карма тек саналы әрекеттер мен тіршілік арқылы қҧралады: сана
болмаған жерде карма да болмайды.


url: http://emirsaba.org/s-b-balshikeev-v2.html?page=56#(материалды_және_рухани)_қандай_да_бір_ажырамас_бӛлшектер_болып_табылатыны_туралы_оқытады__(дхармалар)


url: http://emirsaba.org/s-b-balshikeev-v2.html?page=57#4._Қайғы-қасіреттен_арылып,_сегіздік_жолы_–_нирвана_күйіне_кӛшу__жолы_тӛмендегілерді_қамтиды

title: Қайғы-қасіреттен арылу үшін тілектерден, қажеттіктерден

text:
60
шыншыл); 4) дҧрыс іс-әрекет (бейбітшіл, адал, таза); 5) дҧрыс ӛмір сҥру
салты (тірі жандарға зиян немесе қауіптілік әкелмейтін); 6) дҧрыс талпыну
(ӛзін-ӛзі тәрбиелеу мен бақылау); 7) дҧрыс назар білдіру (белсенді
қырағы
ақыл); 8) дҧрыс жинақталған ой (ӛмірдің шынайы мәнділігіне терең
медитация жасау).
Будда ҧсынған сегіздік
тәсіл
«орташа»
атауын білдіреді.
Сонымен, игілікті тӛрт шындық мыналарды білдіреді: қайғы-
қасіреттің болуы, қайғы-қасіреттің себебі, қайғы-қасіретті жою жолы.
Сонымен қатар, буддизм қайғы-қасіреттен
арылу жолындағы аса
маңызды он кедергілерді бір мезгілде қарастырады: 1) Қиял; 2) Кҥдік; 3)
Ырымшылдық; 4) Нәпсіге қҧмарлық; 5) Ӛшпенділік; 6) Бауыр басу, әдет; 7)
Ләззат пен қанығуға талпыну; 8)
Тәкаппарлық; 9) Ӛзімшілдік; 10)
Надандық.
Буддизм ғибраты.
Буддизм діні ӛзінің адамгершілік бӛлімінде
қҧдайлардың адамдар сияқты қайта туу бҧғауына тҥсіп, қайғы-қасіретке
душар болатынынан бастау алады. Сондықтан да, сансараны ҥзген Будда
қҧдайлардан жоғары тҧрады.
Дегенмен, Буддаға талпыну емес, оның
ӛсиеттеріне сәйкес ӛмір сҥру маңызды болып табылады. Бҧл ӛсиеттердің
ӛзін бірнеше категорияға бӛлуге болады:
Достарыңызбен бөлісу:


title:
а)
қысқартылған нҧсқа
(панча гилла)

text:
а) қысқартылған нҧсқа
(панча гилла): адамның ӛлтіруден, ҧрлық
жасаудан, зинақорлықтан, ӛтірік айту мен ішімдік ішуден бас тартуы.
б) кеңейтілген нҧсқа: жоғарыда аталып кеткен бесеуіне қосымша –
қастандық жасамау, дӛрекі сӛйлемеу, мағынасыз бос сӛйлемеу, біреудің
меншігіне қол сҧқпау, зҧлымдық танытпау, әділ ойлау.
в) толық нҧсқа
(монахтар үшін): монахтарға нені істеуге рҧқсат
етілетіні, нені істеуге тыйым салынатыны кӛп орынды алар еді – монахтың
халықпен қарым-қатынасы жайлы айтумен шектелейік.
Монахтың буддистік қоғамдағы мәртебесі ӛте жоғары, сондықтан да,
оған деген қарым-қатынас қҧрметтеу және сыпайылық танытумен
ерекшеленеді. Монах ешкімнен еш нәрсе сҧрамауы қажет. Керісінше, оған
қайырымдылық танытқандар олардың бергендерін қабылдағаны ҥшін алғыс
айтулары қажет. Ҥйде монахты ең қҧрметті орынға отырғызады. Ол ҥшін
әйел адаммен жақындасу әдепсіз қылық саналады. Монах ӛзіне тағамдарды
қабылдағанда
қатаң
шектеуліктер
қояды
–
олардың
барлығы
вегетариандықтар және таңертеңгі уақытта ғана тамақтанады. Монахтың
мҥліктері – кесе, терең ыдыс, ҧстара және аса таяқ. Монахты ыңғайсыз
жағдайға қалдыруға болмайды – қарапайым адамдар оларға ненің қажет,
ненің қажет емес екендігін білу қажет, олар мҧны отбасында, мектепте,
ғибадатханаларда ҥйренеді.
Жалпы, буддизмнің ғибрат ӛсиеттері адамгершілік жағынан және
даналығымен ерекшеленеді. Онда жақсылық пен жамандық тҥсініктері
нақты кӛрсетіледі. Будданың кӛптеген идеялары (мысалы, қайғы-қасірет
туралы) бірітіндеп христиандық және ислам діндеріне етене жалғасып кетті.
Буддистік ӛнегенің ӛзегі:
«Сүйетін жүрек – ең жоғары саналады» деген
сӛздер болып табылады.


title: Буддизмнің бағыттары - С. Б. Балшыкеев

text:
62
Діндар адамдар ҥшін ең жағымдысы
болып әрбір адамның сансара
шегінен босатылып, Будда кҥйіне жете алу мҥмкіндігі табылады.
Бодхисаттва – нирвана кҥйіне тҥспейтін, Буддаға жатпайтын, ӛз еркінше
карма заңдарына бағынатын және жер бетіндегі
барлық тіршілік иесіне
кӛмектесетін адам.
Махаяна бағыты Монғолияда, Қытайда (Тибет), Жапонияда, Кореяда
және Азияның басқа да солтҥстік аймақтарында тараған.
Достарыңызбен бөлісу:


(Алла) жаратқан деген
пікірді дәлелдейді.
Қазіргі замандағы ғылым деңгейі
адамның пайда болу құпиясын дәл
нақтылықпен шешуге толық мҥмкіндік тудырмаса да, оның адам
болмысы мен ерекшелігін анықтау ҥшін жеткілікті саналатыны анық. Бҧл болмыс
келесі қҧраушылардың ӛзара қатынасы арқылы қалыптасады: саналы ойдың
кӛмегі негізінде материалды және рухани қҧндылықтарды жетілдіру
қабілеттілігі мен арнайы тән ҥйлесімділігін ҧйымдастыру. Адамның қимыл-
қозғалыс табиғаты әлеуметтік шектеулермен (нормалар) бақыланса, адам
болып қалыптасады, - бҧл тек адамзат қоғамында ғана мҥмкін бола алады:
адам қоғамнан тыс қалыптаспайды.
Ғылым ҥшін
Құдайдың (құдайлардың) болмысы мен жоққа
шығарылуынан басқа аса қҧпиялы және жҧмбақ нәрсе жоқ.
Құдай – бҧл тек
ӛркениеттің дамуымен ғана басылмайтын, сонымен қатар, жанданған сайын
одан әрі маңызға ие болатын кӛптеген айтыстардың, ойлардың, кҥдіктердің
мәңгі тақырыбы. Этникалық және дҥниежҥзілік діндерде Қҧдай барлық
заттың бастамасы, дҥниенің жалпы және жеке элементтерінің тағдырын
анықтайтын табиғи және асыра табиғи болмыс ретінде танылады.
Адамзаттың жалпы діни бағытында
«Құдай», «Алла» немесе «Тәңір» сӛзі адамның жеке талпынысының ақтық нысаны, оның болмысының соңғы
мәні мен себебін тануға ҧмтылысын білдіреді.
«Қҧдай» тҥсінігі «барлық заттың, яғни, ӛмір атаулының адам ҥшін
соңғы және тәмәмдалған мәнімен ҥйлеседі». Бҧл ақтық соңында
барлығының ӛз болмысымен міндетті болуы, неге ҧмтылатынымыз бен әр
нәрсенің ӛз мәресіне жететінін білдіреді. Басқа сӛзбен айтқанда, бҧл -
ӛмірдің қҧндылығын, тҧрақтылығын, уақыт ҧзақтығын арттыратын
нәрсе»
7
. Ең бастысы, әр тҥрлі діндердің қасиетті кітаптарында
Қҧдайлардың ӛздерін бір мезгілде адамзат және «адамзаттан биік» болмыс
ретінде танытатыны таң қалдырады.
Қҧдайлар адамдар сияқты қуанады, қаһарланады, әрекет жасайды,
ӛздеріне назарды қажет етеді – сонымен қатар, олар толық жетілу, жан-
жақтылық, зор қҧдіреттілік, бақилық ӛмір сҥру қасиеттеріне ие бола
отырып, адамдардан шексіз асып тҥседі. Қҧдайдың есімдері әр тҥрлі болса
да


title: Ваджраяна, тантризм - С. Б. Балшыкеев

text:
3. Ваджраяна, тантризм (алмас екі аяқты кҥйме арба).
Бҧл бағыт Будда ілімін қолдаушылардан тҧрады, кӛпшілік оның
қҧпиясын аша алмаған.
Бҧл жерде ең бастысы медитация феномені, яғни, ішкі тҥйсіктің кез-
келген ойға кӛңіл аударуы болып табылады.
Осындай зейінге кӛңіл бӛлу сезім мҥшелерінің әрекетін ҧзартады
және ішкі ҥйлесімділік пен кӛңіл жайлану жағдайына, болмыстың жоғары
мәнділігін тҥсінуге жетелейді. Медитация кӛмегімен қарапайым ақылға,
мҥмкін болмайтын заттарға қол жетеді.
Медитацияның негізгі мақсаты – барлық тіршілік иесінің
болжампаздыққа
талпынысы
болып
табылады.
Сәуегейлердің
пайымдауынша, кез-келген ауруды сипаттауға және оны емдеудің жолын
табуға, қылмыскерді табуға, алдын-ала болжам жасауға қабілетті.
Сонымен, ваджраянаның мәліметі бойынша, медитация адамға Будда
ілімдерінің шынайылығына сенімді нығайтуға, практика жҥзінде осы ілім
жолын ҧстануда энергетикалық қҧндылықтарды арттыруға, ойың мен
ісіңде, сӛзіңде шынайы болуға, жоғары даналыққа жету мақсатында кӛбірек
медитация жасауға кӛмектеседі.
Ваджраяның ең тартымды ерекшелігі – әйел немесе ер адамның
жыныстық мҥшесіне табиғаттың ӛзін-ӛзі ҧрықтандыру символы ретінде
табыну. Жыныстық қатынас пен йогалық практика адамның ҧйқыдағы ішкі
мҥмкіндіктерін
материя
шырмауынан
босатып,
оны
нирванаға
жақындатады деп есептеледі. Аскет-тақуалардың ӛзі ӛз әйел қҧдайымен
бірге кҥш салу рәсімдерін жҥргізу қажет (шакти). Буддизмдегі эротикалық
тақырып екі жақты талданады: оны қолдаудан бастап, толық жоққа
шығаруға дейін.
Ваджраянды (тантризм) ҧстанушылар саны кӛп емес және буддизм
кең тараған барлық мемлекеттерде ӛмір сҥреді.
4. Дзен-буддизм. Дзен – Жапонияда, Қытайда, ал XX ғасырдың
басынан бастап АҚШ пен дамыған Батыс Еуропа мемлекеттерінде кҥшті
ҧстанымдары бар аса ықпалды және танымал ілім. Әрине, әр мемлекетте
дзеннің бір-бірінен айрықша ерекшеленетін ӛз нҧсқалары бар.
Аутотренингке баса назар аударылады, ол ҥшін практикада йогадан
алынатын отырған кҥйде орындалатын


title: (лотос қалпында) - С. Б. Балшыкеев

text:
(лотос қалпында)
медитация
қолданылады. Осымен қатар, парадокстарды қамтитын зерделі ойларды
шешу практикасы бар: міндеттің мазмҧны және оны аса зор ауыртпалықпен
қалай да болса шешуге талпыну санада ештеңенің қалмауына әкеп соғады.
Мақсаттың мәні мен оның жауабы кенеттен табылады.
63
Дзенге дҥниежҥзілік ӛзара қарым-қатынасты білдіретін
«барлығы-
бірінде, бірі - барлығында»
формуласы лайықты. Сондықтан да, Будда
әрбір адамда ӛмір сҥреді. Дзен нирвана мен сансара, ӛмір мен ӛлім, шындық
пен жалғандық, білім мен надандық арасындағы шекараны жоққа шығара
отырып, әрбір тҧлғаның оған қатысты шығармашылық энергиясын жҥзеге
асыруға талпынысын демдеді. Осы себептен аскетизмнің кез-келген тҥрі
жоққа шығарылады: адамзат тілектерін жоюдың қажеті жоқ, керісінше,
білім мен басқа да рухани мақсаттарды тануға бағыттау және игілендіру
қажет.
Дзен басқа ерекшеліктердің арасында келесілерді бӛліп қарастырады:
білім қҧпиясының ҧстаздан шәкіртке «тікелей» берілуі, жҥректен жҥрекке;
әр адамда ӛмір сҥретін Будданың жоғары даналығымен тікелей байланысу;
әріптерден, сӛздерден, сӛйлемдерден қҧралған жазбаша дереккӛздерден
тәуелсіз және еркін болу; ӛзінің ішкі дҥниесі арқылы Буддамен теңдікке
жету.
Дзен осы дінді қабылдаған қоғам мәдениеттерінің кӛптеген
салаларына зор әсерін тигізді. Мысалы, атақты жапондық икебана мен шай
ішу рәсімі, бау-бақша егу мен су айдындарының қҧрылысы – бҧлар тек
мәдениеттің бӛлшегі ғана емес, сонымен қатар, ӛмір сҥру салтының
маңызды элементіне айналған. Дзен идеяларының арқасында кӛптеген
ғажайып сурет салу, сәулет ӛнері, поэзия, музыка, философия және т.б.
шығармалары туындады.
Дзен жақтаушыларының саны 10-30 миллион адамға дейін жетеді.
Буддизмнің таралуы.
Буддизм адептерінің белсенді миссионерлік
әрекеттері б.з.д. 253 ж. ҥшінші буддистік жиыннан кейін басталды. Халық
арасында от пен семсер арқылы танытқан христиандық және ислам
діндерімен салыстырғанда, буддизм ӛз әрекеттерін және ҧстанымдарын
ешқашан да зорлықтың кҥшімен нығайтпаған. Буддистер ӛзінің жалпы
тарихта ӛмір сҥру кезеңінде кез-келген діни жҥйелер арқылы бейбітшілік
жолмен қарым-қатынас орната білді.
Буддизм алғашқы кезеңнен бастап кедейлер мен байлардың,
билеушілер мен қызмет етушілердің және жалпыға ортақ дін болды. Ол
ӛзінің ҥлгісін жергілікті дәстҥрлерге ықпалдастыра отырып, сәттілікпен
бейімделе бастады. Білімді насихаттау жергілікті тілде жҥргізілді. Буддизм
ешбір жағдайда басқа діндердің қҧдайларынан бас тартпаған – олардың
барлығы буддистік тәңірлердің кең пантеонына кіреді және оларға табыну
қалыпты жағдай саналады. Бҧл жерде Христосқа да, Мҧхаммедке де орын
табылды.
Егер буддизмнің Ҥндістаннан «шығуын» хронологиялық ретпен
қарастыратын болсақ, онда келесідей жҥйені аламыз: б.з.д. III ғ– Шри-
Ланка; б.з. I ғ– Орта, Орталық және Алдыңғы Азия, Қытай. II-IX ғғ. – Лаос,
Кампучия, Вьетнам, Таиланд, Мьянма; IV ғ. – Корея; VI ғ. – Жапония; VIIғ.
– Тибет. XIII - XVI ғғ. – Моңғолия; XVII-XVIII ғғ. – Бурятия, Тува; XIX-XX
ғғ. – Еуропа, Америка, Африка.
Буддистік тәңірлердің иерархиясы баяу және бірітіндеп қалыптасты.
64
Қазіргі заманда ол мынандай сипаттамаларды қамтиды:
Достарыңызбен бөлісу: |


а) Буддалар – сансара әлемін нирвана әлеміне алмастырғандар;
б) Бодхисаттвтар – нирванаға жақындар, бірақ адамдар арасында
олардың білім алуы мен ақылға толысуларына ықпалдасатындар;
в) Архаттар – ӛмір сҥрген кезеңдерінде рухани жағдайының жоғары
дәрежесіне жеткендер;
г) Идамдар – нақты адамды, руды, отбасын қорғаушылар.
Ӛзінің кӛнелігіне қарамастан, буддизмнің қарқынды және ӛмірге
бейімді дін болып қалатынын айта кету қажет. Халықаралық жағынан
буддистер Дҥниежҥзілік буддистер бауырластығы мен Азияның буддистік
конференциясына біріктірілген. Бҧл дін Қазақстан аумағында II ғасырда
пайда болды. Қазіргі таңда буддистердің 2-3 қауымдастығы мен йоганы
сҥюшілердің бірнеше бейресми бірлесіктері бар.
Әдебиет 1. Рерих Е. Основы буддизма. - Новосибирск, 1991. С.4
2. Атеистический словарь. - М., 1983.
3. Боги, брахманы, люди. - М., 1969.
4. Буддизм (словарь). - М., 1992.
4. Васильев Л.С. Культы, религии, традиции в Китае. - М., 1970.
5. Васильев Л.С. История религий Востока. - М., 1983.
6. Кочетов А.И. Буддизм. - М., 1983.
7. Крывелев И.А. История религий. - М., 1988. Т. 2.
8. Мифы народов мира. Энциклопедия. Т. 1-2. - М., 1987-1988.
9.Савченко П.Д. Сравнительное богословие. – М., 1991.
10.Судзуки Д. Дзэн – буддизм. Бишкек, 1993.
11.Так говорил Будда. - М., 1990.
12.Чжан Чжэнь-Цзы. Практика Дзэн. - Красноярск, 1993.
13.Философская энциклопедия в 5-и томах. - М., 1960-1970.
14.Яковлев Е.Г. Искусство и мировые религии. - М., 1985.
Бақылау сұрақтары 1. Дүниежүзілік ғылымда Будданың тұлғасы жайлы не мәлім? 2. Индуизмнен буддизмге қандай элементтерді кірістірілген? 3. Буддизмнің «тӛрт игілікті ақиқатын» құрастырыңыз. 4. Адамның ӛзін-ӛзі жетілдіруінің «сегіздік жолы» қандай элементтерден құралады? 5. Будданың негізгі адамгершілік ӛсиеттерін атаңыз және оларға баға беріңіз. 6. «дхарма», «сансара», «нирвана», «ахинса», «санкхья» терминдері нені білдіреді?


title:
а)
Буддалар – сансара әлемін нирвана әлеміне алмастырғандар;
б)


title: Христиан діні - С. Б. Балшыкеев

text:
5.2 Христиан діні Христиан діні шамамен 2 миллиардқа жуық табынушылар санын
қамтитын дҥниежҥзілік дін болып табылады. Христиан дінінің пайда болу
кезеңі – б.з. I ғ. Пайда болған жері – қазіргі заманғы Палестина
аумағындағы бҧрынғы Рим империясының әкімшілік-территориялық бӛлігі.
Христиандықтар барлық қҧрлықта ӛмір сҥреді, бірақ кӛп бӛлігі Еуропа мен
Америкада шоғырланған.
Христиан дінінің негізін салушы тұлға. Бҧл тҧлғаның есімі –
Иисус Христос . И. Христостың шынайы болғандығы туралы ҥш ҧстаным бар.
Кейбіреулері ҥшін Иисус Христос – халықтың қиялынан туындаған аңыз,
басқалары ҥшін Иисус Христос ӛлімінен соң қҧдай деп танылған тарихи
тҧлға саналады, ақырында, ҥшінші ҧстаным Иисус Христосты Адам
кейпіндегі қҧдай деп таниды.
Бҧл
діннің
негізін
салушысының
толық
ӛмірбаяны
христиандықтардың қасиетті
«Библия» атты кітабында баяндалған. Онда
Иисус Христостың ер адамның қатысуынсыз ҧрықтанып, туылғаны жӛнінде
айтылған. Туылған кҥні, кресте байлап ӛлтірілген кҥні жайлы нақты
мәлімет жоқ. Евангелиені (Библияның қҧрама бӛлігі) оқи отырып, Иисус
Христостың дене бітімін елестету қиын, себебі, ешбір жерде оның сырт
келбеті туралы сипаттамалар берілмеген.
Иисус қысқа және қиын ғҧмыр кешкен, бар болғаны 33 жыл ӛмір
сҥрген. Осы уақыттың ішінде кӛптеген пайдалы істер атқарылды:
ауруларды емдеу, аштарды тойдыру және т.б. Ол адамдарды жақсылыққа
сілтеп, жамандықтан бас тартуға шақырды. Оның уағыздары қарапайым
халыққа арналды және оларды қҧтқару жолындағы қамқорлықпен
толысқан.
Иисус Христостың тіршілік ету әрекетінің ажырамас бӛлігі болып
оның ғажайып істері табылды: судың ҥстімен жҥрді, ӛлілерге жан берді,
суды шарапқа айналдырды және тағы басқалары. Ол қылмыстық-кҥнәлі
әрекеттер жасамаған, алайда бҧл еврейлердің рухани кӛсемдеріне Иисус
Христосты бҥлік шығарушы ретінде ізіне тҥсуге бӛгет болмады.
Ол ақыр аяғында қамауға алынып, азапты жазаға тартылды.
Евангелиенің пайымдауынша, ӛлген Иисус қайта тірілді және жер бетіне
қайтадан келуге ҥміттендіріп, кӛкке ҧшып кетті.
Иисус Христос жайлы кӛптеген әдебиеттер жазылды, христиан
дінінің негізін салушы тҧлғасы қаншалықты сан қырлылығымен
баяндалғанмен, христиан дінінің дҧшпандары Иисус Христостың ӛз ӛмірін
де, бҧл ілімнің ӛзін де ерекше, революциялық және жоғары гуманизмге
толы деп мойындайды.


url: http://emirsaba.org/s-b-balshikeev-v2.html?page=63#Христиан_дінінің_негізін_салушы_тұлға._Бҧл_тҧлғаның_есімі_–__Иисус__Христос

title: Христиан діні - С. Б. Балшыкеев


title: Жалпыхристиандық догматтар. «Догмат»

text:
66
Христиандық догматтар жҥйесі ҧзақ уақыт бойы қалыптасты және
ресми тҥрде тек б.з. IV ғ. екі бірінші Әлемдік соборда (325 және 381 жж.)
бекітілді. Нәтижесінде, христиан дінін кӛптеген тармақтарға бӛлу
салдарынан, бҧл догматтардың кейбірі жоққа шығарылды немесе кҥрделі
ӛзгеріске тҥскен. Сондықтан да, христиан дінінің әрбір тармағында
Библияға негізделген жеке догматикасы бар. Сондықтан да, жалпы
христиандық догматтар туралы шартты тҥрде айтуға болады. Догматтар
келесідей:
1.
Ҥштҧғырлы Қҧдай туралы ілім: Қҧдай-Әке, Қҧдай-Ҧл бала, Қҧдай-
Рух.
2.
Қҧдайдың адам келбетіне айналып, бір мезгілде адам «тәнінде» ӛмір
сҥруге сәйкес қҧдайға айналу туралы ілім.
3.
Ӛзінің қайғы-қасіретімен және ӛлімге бару әрекеті арқылы барлық
адамзаттың кҥнәсін жойған Иисус Христостың кҥнәсі ҥшін қҧрбандыққа
шалыну туралы ілім.
4.
Иисус Христостың ӛлілер арасынан шығып, ӛлімді жеңгеннен
бастап қайта ӛмірге келуі туралы ілім.
5.
Ӛз ӛлімінен кейін аспанға, Қҧдай-Әкеге қайта барған Иисус
Христостың кӛкке кӛтеріліп мадақталуы туралы ілім.
6.
Жанның мәңгіліктігі, шексіздігі және жойылмайтындығы туралы
ілім.
7.
Тәні ӛлген адамдардың соңғы тіршілік ету орындары ретіндегі
жҧмақ пен тозақ туралы ілім.
8.
Ең алғашқы жер бетінде ӛмір сҥрген адам - Адамның Қҧдайдан бас
тарту нәтижесі болып табылатын жалпы адамзаттың кҥнәлары туралы ілім.
Достарыңызбен бөлісу:


title:
Қҧдайға қарсы шығушы және адамдарды қҧтқарылу жолынан
тайдыратын Ібіліс туралы ілім.
10

text:
67
Христиандық адамгершіліктің ӛзегін Декалог және Шаттық ӛсиеттері
қҧрайды.
Декалог
(онсӛздік), әр тҥрлі нҧсқаларға қарамастан, келесідей
ӛсиеттерді қамтиды:
1) Сенде менің тҧлғамнан басқа басқа қҧдайлар болмасын; 2)
Кӛктегі және жер бетіндегі немесе жерден тӛмен судағылардың мҥсініне,
бейнесіне табынба; 3) Ӛз Қҧдайыңның, Қҧдірет кҥшінің есімін бос атама; 4)
Сенбі кҥнін қҧрметтеу ҥшін ол кҥнді жадыдан шығарма. Алты кҥн жҧмыс
істе және сол кҥндері ӛз ісіңмен айналыс, ал жетінші кҥні (сенбі) – Қҧдайға
қҧлшылық ет; 5) Ӛз әке-шешеңді қҧрметте, сонда сенің Жер бетіндегі
ӛмірің ҧзарады; 6) Адам ӛлтірме; 7) Зинақорлық жасама; 8) Ҧрлық жасама;
9) Ӛз жақындарыңа жалған куәгерлік жасама; 10) Ӛз жақыныңның ҥйін
сҧрама; ӛз жақыныңның әйеліне сӛз салма, ӛз жақыныңның қҧлына, мал-
мҥлкіне қол сҧқпа.
Израиль халықтарына арналған жоғарыда айтылған ӛсиеттер Жер
бетіндегі барлық халықтарға, барлық адамзатқа арналады деп есептеледі.
Христиан дінінің адамгершілік нормалар жҥйесі мен басқа да
олардың арасындағы адамгершілік ғибраттарының ҧқсастығы мен
айырмашылығын осы сияқты діндермен салыстыра отырып байқау қиын
емес.
Егер мҧны плагиат немесе комиляция деп атауға болмаса, онда
адамзат тегінің бірлігі мен оның алуан тҥрлілігі туралы қорытынды
шығаруға тура келеді: адамгершілік нормалары әр тҥрлі ӛркениеттің тарихи
даму ерекшелігінің белгісін қамтиды.
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/s-b-balshikeev-v2.html?page=65#Христиан_дінінің_адамгершілік_принциптері.


title: Библия. «Библия» - С. Б. Балшыкеев

text:
68
Библияға деген қарым-қатынас кӛп мағыналылығымен ерекшеленеді:
бір полюсте – толық остракизм немесе оны аңыздар жиынтығы деп
есептеледі, басқа полюсте – толассыз мадаққа немесе табыну нысанына
айналдырады. Осы полюстер арасында библиялық мәтіндердің ӛзара
қарама-қайшы талқылаулары бар. Әлдекім Библияны әркімнің ӛздігінше ән
салатын музыкалық аспап деген.
Библия әдеби жанрларының байлығымен ерекшеленеді: қара сӛз,
поэзия, ӛлең, жоқтау, ӛсиет әңгіме, қысқа хабар, тарихи әңгіме және
басқалары. Онда аса жоғары философиялық мәні бар мәселелер
талқыланады: Дҥниенің бастауы мен соңы, ӛлім мен мәңгілік ӛмір, адам
ӛмірінің мәні мен мақсаты жайлы мәселелер.
Бҧл кітап ой толғауға себеп болады, ойлауға мәжбҥр етеді. Библияның
оқырмандары мен оны қҧрмет тҧтатындар әр тҥрлі ойларымен
ерекшеленеді. Бҧл жағдай христиандық дін ілімінің тармақталған жҥйесінің
туындауына ықпал етті. Қазіргі таңда библиялық ілімді әр тҥрлі жақтан
талқылайтын және тҥсінік беретін кӛптеген дін іліміне байланысты пәндер
бар:
-
апологетика
,
қҧдайға сенбейтін және ӛзгеше ойды ҧстанушылар
алдындағы негізгі догматтарды қорғаумен айналысады;
-
Достарыңызбен бөлісу:


title:
практикалық
(адамгершілік) адамдарға дҧрыс ӛмір сҥру салтын
насихаттайтын дін ілімі;
-
салыстырмалы дін ілімі

text:
69
бастысы,
«Деяния апостолов»
кітабы болып табылады.
Ерте
христиандықтар туралы б.з. I-II ғғ. ӛмір сҥрген және ӛз пікірлері бойынша
пҧтқа табынушылық ҧстанымдары бар Тацит, Светония, Плиния Кіші және
Флавия шығармаларында баяндалады.
Ең алғаш христиандық
шіркеу Иерусалимде қалыптасты, содан соң,
апостолдардың кҥш салуымен Христос ілімі бҥкіл
Жерорта теңізіне
таралды.
Шіркеу қызметкерлері 2 категорияға бӛлінді:
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/s-b-balshikeev-v2.html?page=67#«Деяния_апостолов»_кітабы_болып_табылады.


url: http://emirsaba.org/s-b-balshikeev-v2.html?page=67#Христиан_дінінің_тарихи_жолдары._Христиан_дінінің_тарихы_екі_мыңжылдықты_қамтиды._Христан_дінінің_негізін_салушы__«Я_есмь_Путь»


title:
а)
харизматикалық қызметкерлер – апостолдар, пайғамбарлар,
евангелистер, пасторлар және ҧстаздар;
б)

text:
70
Ерте христан діні тек сыртқы жаулардан ғана емес, сонымен қатар,
ішкі жанжалдардан да зардап шекті. Діннен бас тартқандар немесе
евангелие ілімінің тазалығын бҧзғандар саны кӛп жарияланды.
Біріншіден, олар Иисус Христосты Иосифтың ҧлы деп санаған,
Қҧдайдан кӛптеген адамның кҥші жетпейтін қасиеттері дарыған, бірақ ӛзі
Қҧдай деп танылмаған
Достарыңызбен бөлісу: