title: Г.Қ. Қуанышбекова, Қ.Қ. Бурунбетова

text:
Г.Қ. Қуанышбекова, Қ.Қ. Бурунбетова
С. Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік университеті,
Ӛскемен қ., Казакстан
ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАН АЙМАҒЫНДА КЕЗДЕСТЕТІН ЖАПЫРАҚ
ЖЕМІРЛЕР
Ҧлан байтақ Қазақстан жерінде алуан тҥрлі жануарлар әлемі кездеседі,
омыртқасыз жануарлардың 50 мыңға жуық тҥрі тіршілік етеді,соның ішінде
жәндіктердің тҥрі 30 мыңнан асады. Жануарлар тҥрінің алуан тҥрлі болуы
республиканың географиялық орнына, жер бедерінің дамуы мен жануар
тҥрлері қалыптасуының ҧзақ та кҥрделі тарихына байланысты.
Жапырақ жегіш зиянды қоңыздар қатты қанатты жәндіктер тҥріне
жатады. Бҧлардың тҥрлері ӛте кӛп. Орман ӛсімдіктеріне, жеміс-жидектерге,
ауыл шаруашылығы дақылдарына зиян келтіретін бҧл жәндіктермен кҥресу
шараларын ҧйымдастырмас ҥшін ең алдымен, олардың биологиялық
ерекшеліктерін, ӛсіп-ӛну кезеңдерін, тіршілік кезеңдерін білу қажет.
Жапырақ жегіш қоңыздар қатты қанаттыларColeoptera отрядының
ішіндегі ең ірісі. Олардың кӛпшілігі жабайы және мәдени ӛсімдіктердің
қауіпті зиянкесі болып саналады.
Бҧл қоңыздардың тҧрқы шағын олардың кӛпшілігі 1 см аспайтын,
106
денелері әр қилы және бояуы да алуан тҥрлі. Мҧрттары кішірек және
жапырақ жегілер ешқашан да оны арқаларына аспайды. Есесіне қҧрсақ
астына жасырады. Қауіп тӛнген сәтте олар аяқтарын серпіп жерге қарай
қҧлдилайды, ал олардың кейбіреулері жаудан бой тасалау ҥшін улы
гемолимфа бӛледі.
Қазақстандағы 42 тҧқымдас 300 тҥр жапырақ жемірлері жоғары
сатыдағы жабық тҧқымдылардың гҥлімен тікелей байланыста. Қазақстан
жапырақ жемірлері кӛпшілік жағдайда, қосжарнақтылармен (тал, терек,
қайың, қарақҧмық, шегіршін, алабҧталар тҧқымдасы, тҧңғиық, крестгҥлділер,
бҧршақ тҧқымдастары, жыңғыл, ерінгҥлділер, кҥрделігҥлділер), аздап
даражарнақтылармен (елекшӛптәрізділер, қияқ тҧқымдастары, дәнді
ӛсімдіктермен) қоректенеді.
Біздің ғылыми әдебиет деректерімен жасаған зерттеулеріміз бойынша
Шығыс Қазақстан аймағындаChrysomelidae тҧқымдасының кӛптеген тҥрлері
кездесетіндігін анықтадық. Атап айтсақ, жапырақ- жемірлерінің 5 тҧқымдас
тармағы, Zeugophorinae тұқымдас тармағына Zeugophora тҧқымдасы
жатады, бҧл тҧқымдас 40 тҥрді біріктіреді. Қазақстанда тек 2 тҥрі
кездеседі.Соның бірі Шығыс Қазақстанда тіршілік етеді, Zeugophora
scutellaris Suffr- ҧзындығы 3-4 мм. Орман мезофилі.Donaciinaeтұқымдас
тармағы –Қазақстанда 3 тҥрі кездедеі. Оның екі туысы Шығыс Қазақстанда
кездесді. Donacia Fтуысы бірнеше тҥрді біріктіреді.D. Clavipes F. – Шығыс
Қазақстанда Зайсан ауданында кездеседі. Ҧзындығы 7-12 мм. Мамыр-маусым
айларында кездестіруге болады. D.Dentate Hop - Шығыс Қазақстанда Зайсан
ауданында кездеседі. Ҧзындығы 6,5-10 мм.D. Impressa Payk.- Ҧзындығы 6.5-
9.5 мм, маусым, шілде айларында ӛзен, кӛл жағалауларында және қамыс
арасында кездеседі. D.kirgizkaisaka Jcbs. – Ертіс, Бухтырма ӛзендерінде
маңында кездеседі. Ҧзындығы 7-8 мм. Алтайлық гигрофил.D. bactriana Wse. –
Зайсан қазаншҧңқырында кездеседі. Ҧзындығы 6-9 мм. Маусым айларныда
су ӛсімдіктерніде кездеседі. D. bactrianasahlbergiJcbs. - ҧзындығы 7-8 мм.D.
vulgaris Zschach. – ҧзындығы 6-9 мм, гигрофил. Ертіс ӛзенінің маңында
маусым, тамыз айларында кездеседі. D. tomentosa Ahr.–ҧзындығы 7-10 мм,
шілде, тамыз, айларында су жағалауларындағы ӛсімдіктерден кездестіруге
болады. Plateumaris Thoms. туысының2 тҥрі Қазақстанда тіршілік етеді.
Соның бірі Шығыс Қазақстанда кездеседі. P. sericea L. – Зайсан ауданына
қарасты шілікті ауылында кезедеседі. Ҧзындығы 7-10,5 мм, маусым, шілде
айларында ылғалды шӛптерде жиі кездеседі. Criocerrinae тұқымдас тармағы
бірнеше туыстарды біріктіреді, олар Oulema Gze.туысы –10 тҥрді біріктіреді.
Қазақстанда 3 тҥрі таралған. Соның екі тҥрі Шығыс Қазақстанда кездесді. O.
Lichenis Voet. – Шығыс Қазақстан Алтай ӛңірінде кездеседі. Ҧзындығы 3-4
мм. Қоңыздар – маусым, шілде айларында батпақты жерлерде тіршілік етеді.
O. Tristis Hbst. –ҧзындығы 3,5-4 мм. Далалы аймақтарда, тауда кездеседі.
Қоңыздар жабайы және мәдени ӛсімдіктерді зақымдайды.Lema F. туысы -
кең таралған, Қазақстанда 3 тҥрі кездеседі. Соның екі тҥрі Шығыс
Қазақстанда кездесдеі. L. decempunctata Gebl. – ҧзындығы 4-5,8 мм, алтайлық
мезофил. Ағаш, бҧта жапырақтарымен қоректенеді. L.cyanella L. – ҧзындығы
107
4 - 5,5 мм, ксеромезофил. Дала, шӛп арасы тіршілік етеді. Crioceris
Mull.туысы - кеңінен таралған, Қазақстанда 5 тҥрі тіршілік етеді. Соның екі
тҥрі Шығыс Қазақстанда таралған. C.quatuordecimpunctata Scop. – Ҧзындығы
5-6,5 мм. Олигофаг. Маусым, мамыр айларында ӛзен жағалауларында, далалы
аймақтарда, орманды жерлерден кездестіруге болады. C.oschanini Dohrn. –
ҧзындығы 4,2-5 мм, мамыр, маусым айларында жас ӛсімдіктермен
қоректенеді. Қҧмды дала, ӛзен жағалауларыннан кездестіруге болады.
Lilioceris Reitt.- денесі толық келген, бҧл туыс 1 тҥрді қамтиды.L. merdigera L.
– ҧзындығы 6-7 мм, Шығыс Қазақстан Қалбы қыратында жиі кезедеседі.
Маусым, шілде айларында кездеседі.Labidostomis Germ. Туысы L. longimana
L. - Шығыс Қазақстан Қалбы қыратында жиі кезедеседі, ҧзындығы 7-8 мм,
маусым, шілде айларында ӛсімдіктермен қоректенеді.L. Tridentata L. - Шығыс
Қазақстан Қалбы қыратында жиі кезедеседі, ҧзындығы 7-10 мм. Қоңыздар
шілде айында шалғындықтарда кездестіруге болады. Кӛбінесе, қайың
жапырақтарымен қоректенеді. L. sibirica Germ.–ҧызындығы 6-8,5 мм, шілде,
маусым айларында далалы, таулы аймақтарда жиі кездеседі. L.sibirica
transitoria Jabs.- ҧзындығы 6-8,5 мм, мезофил.L. cyanicornis Germ. – ҧзындығы
5- 8 мм, қоңыздар шілде, маусым айларында орман, дала, ӛзен
жағалауларында кездеседі. L. metallica Lef. –ҧзындығы 5-8 мм, мезоксерофил.
Қоңыздар мамыр, маусым айларында шабындықтарда, ӛзен жағалауларында
кездеседі.L. metallica steppensis L. Medv. –ҧзындығы 5,5- 8 мм, маусым, мамы
р айларында далалы аймақтарда кездеседі. Мезоксерофил. Chilotoma
Redtb.туысыCh. Musciformis Goeze. – ҧсақтау келген қоңыз, ҧзындығы 3,5 –
5,5 мм. Дала, жартылай даланың мезоксерофилі. Қоңыздар шілде, маусым
айларында кездеседі.Smaragdina Chevr.туысы – Дҥние жҥзінде Австралияны
есептемегенде 100 тҥрі бар. Қазақстанда оның 8 тҥрі таралған, соның 2 тҥрі
Шығыс Қазақстан аймағында таралған.S. cyanea F. –қоңыздың ҧзындығы 4,5 -
6,5 мм, мезофил. Маусым айларында әртҥрлі шалғындықтарда кейде талдарда
кездесуі мҥмкін. S. discolor viridiceps Wse.–Шығыс Қазақстанда Тарбағатай
қыратында таралған. Денесі ҧзынша келген Маусым, шілде айларында ӛзен
жағалауларында, талдардан кездестіруге болады.Coptocephala Lac.туысының
- 30 тҥрі бар, Қазақстанда 4 тҥрі таралған, оның 3 тҥрі Шығыс Қазақстан
аймағында кездеседі.C. chalybaea apicalis Lac.–Шығыс Қазақстанда Қалбы
қыратында кездеседі. Қоңыздар- маусым, шілде айларында қамыстар
арасында, сексеуілден кездестіруге болады.C.rubicunda rossica L.Medv.–
Шығыс Қазақстан аймағындағы сарымсақты қыратында кең таралған. Далалы
аймақтарды тамыз айында кездестіруге болады.C.unifasciata unifasciata Scop.–
ҧзындығы 3,5- 6,5 мм, қоңыздар маусым айында шалғындықтарда
кездеседі.Clytra Laich туысы.- 50 тҥрді біріктіреді, Қазақстанда 6 тҥр
кездеседі. Оның 3 тҥрі Шығыс Қазақстанда таралған. C. atraphaxidis punctate
Wse. –қоңыздың ҧзындығы 5,3- 9,7 мм, ксерофил. Маусым, шілде айларында
шалғындықтарда кездеседі.C. quadripunctata L. – ҧзындығы 7,5- 11,5 мм,
мезофил. Орманды, далалы аймақтарда, ӛзен жағалауларында мамыр, маусым
айларында қайың, терек ағаштарыннан кездестіруге болады.C. arida Wse.–
ҧзындығы 7-11 мм, мезофил. Шығыс Қазақстан аймағында Нарым қыратында
108
таралған. Шілде, тамыз айларында орман алқаптарынан кездестіруге
болады.Cryptocephalinae тұқымдас тармағы- кең таралған, тҥрлері ӛте кӛп.
Қазақстанда 5 тҥрі кездеседі. Cryptocephalus Geoffr.туысы - жер шарында кең
таралған, Қазақстанда 89 тҥрді біріктіреді. C. Schaefferi Schrk.–ҧзындығы 5-
6,5 мм, мезофил. Қоңыздар мамыр, маусым айларында далалы аймақтада
кездеседі. Терек, тал, қараған жапырақтарымен қоректенеді. C. Macrodactylus
Gebl.-ҧзындығы 5-6 мм, мезоксерофил. Шығыс Қазақстан Қалбы қыратында
кездеседі. Қоңыздар маусым, тамыз айларындатерек, тал, қараған, барбарис,
итмҧрын жапырақтарымен қоректенеді. C. Laetus F. – ҧзындығы 4-5 мм,
мезофил. Далалы, жартылай далалы аймақтарда маусым,шілде айларында
кҥрделігҥлділермен қоректенді. C. aureolus Suffr.–ҧзындығы 6,5-8 мм,
мезофил. Шығыс Қазақстанда Шыңғыстау, Нарым қыратында кең таралған.
Шалғындықтарда, далалы аймақтарда, қҧмды жерлерде маусым, шілде
айларында
кездестіруге
болады. Кҥрделігҥлділермен
қоректенеді.C.
Hypocoeridis L.–ҧзындығы 4,5-5,5 мм, мезофил. Шығыс Қазақстан
облысындағы Ивановский қыртаында, Азутау аймақтарынан кездестіруге
болады. Қоңыздар – маусым, шілде айларында кҥрделігҥлділерден байқауға
болады. C. virens Suffr. – ҧзындығы 4,5-5,5 мм, мезоксерофил. Қоңыздар
әртҥрлі шӛптесін ӛсімдіктер ӛсетін аймақтарда маусым, шілде айларында
мекендейді. C. Tataricus Gebl.–ҧзындығы 4-5 мм, мезофил. Қоңыздар қҧмды
жерлерде, таулы, тал-бҧтақты аймақтарда мекендейді. Маусым, шілде
айларында қамыс, тал- терек жапырақтарымен қоректенеді.C. Coryli L. –
ҧзындығы 6-7 мм, мезофил. Маусым, шліде айларында тал, қайың
жапырақтарымен қоректенеді. C. laevicollis Gebl.–ҧзындығы 4-5 мм,
ксерофил. Қҧмды, жартылай қҧмды, орман алқаптарында мекендейді.
Маусым, шілде айларында қараған гҥлдерінен кездестіруге болады.
C. Octopunctatus Scop.–ҧзындығы 5-6 мм, мезофил. Шығыс Қазақстан
аймағындағы Қалбы, Нарым қыраттарында жиі таралған. Маусым, Шілде
айларында
әртҥрлі
ӛсімдіктердің
гҥлдерінен
байқауға
болады.
C. quadriguttatus Richt. – ҧзындығы 5-5,5 мм, мезофил. Шығыс Қазақстан
Ҥлкеннарымкездеседі. Маусым, Шілде айларында әртҥрлі ӛсімдіктердің
гҥлдерінен байқауға болады. C. biguttatus Scop.–ҧзындығы 4,5-6 мм, мезофил.
Шығыс Қазақстанда Қалбы, қыратында жиі кезедеседі. Қоңыздар маусым,
шілде айларында шиповник, шӛптесні ӛсімдіктерде тіршілік етеді.
C. pallidifrons Gyll.–ҧзындығы 2,5-3,5 мм, мезофил. Қоңыздар – маусым,
шілде айларында тал, терек, қайың, ӛзен жағалауларында кездеседі.
C. Bilineatus L.–ҧзындығы 2-3 мм, мезофил. Әртҥрлі шӛптерде ӛсетін
шалғындықтарда, орманды зоналарда таралған. Полифаг, әр тҥрлі
ӛсімдіктермен қоректенеді.C. Frontalis Mull.–ҧзындығы 2-3 мм, мезофил.
Орманды, дала аймақтанда мекендейді. Маусым, шілде айларында тал, терек,
қайың ағаштарынның жапырақтарымен қоректенеді.Cassidinae тҧқымдас
тармағыбірнеше туыстарды біріктіреді. Chiridula Wse.- 1 тҥрді қамтиды.
Ch. Semenovi Wse. - Ҧзындығы 5,5-6 мм, ксерофил. РIschyronota Wse.туысы –
6 тҥрді біріктіреді, тек Қазақстанда 5 тҥрі кездеседі. Оның бір тҥрі Шығыс
Қазақстанда кездесдеі. I. conicicollis Wse. – ҧзындығы 4-5,5 мм, ксерофил.
109
Далалы аймақтардан сәуір, маусым айларында сексеуілден байқауға
болады.Pilemostoma Desbr.Қазақстанда 1 тҥрі кең таралған.P. Fastuosa Schall.
- ҧзындығы 4,5-6 мм, мезофил. Шалғындықтарда, далалы аймақтарда мекен
етеді.Cassida L. Туысы – Қазақстанда 30 тҥрі кездеседі. Оның 9 тҥрі Шығыс
Қазақстанда кең таралған, соның кейбіріне тоқталсақ, C. subreticulataSuffr.–
мезофил, ҧзындығы 4-5 мм.C. murraeaL. – орман мезофилі, кҥрделігҥл-
ділермен қоректендеі. Ӛзен жағалауларында, шалғындықтарда кездеседі.
C. Stigmatica Suffr.–ҧзындығы 5,5-6 мм, мезоксерофил. C. sanguinosa Suffr.-
ҧзындығы 6-8 мм, мезофил. C. denticollis Suffr.- ҧзындығы 5,5-7 мм, мезок-
серофил. Қоңыздар маусым, шілоде айларында кҥрделігҥлділермен қоректе-
неді. C. sanguinolenta Mull.–ҧзындығы 5-6 мм, маусым айында мыңжапы-
рақтармен қоректенеді. Шығыс Қазақстанда Қалбы қыратында кездеседі.
Қазіргі таңда, Қазақстанда жапырақ-жегіш қаттықанатылар фаунасы 562
тҥрімен сипатталады. Бҧл тҥрлер 20-25 тҥрмен толықтырылуы мҥмкін
Қазақстанның шығыс аймақтарында орналасқан таулы-аймақтармен мысалы,
Сібір, Қазақстан - Моңғол, Алтай ӛңірінің тҥрлерімен толықтырылуы мҥмкін.
Әдебиеттер тізімі
1
Агибаева А.Ж., Тулеева А.К, Сулейменова З.Ж. Ауылшаруашылық дақылдарын
зиянкестермен аурудан қорғау. - Алматы, 2010 – 163 б.
2
Уалиева Қ. Бау-бақша зиянкестері.- Алматы, 1976 – 188 б.
3
Куленова К.З. Жапырақ жегіш қоңыздар.- Алматы, 1978 –175 б.
4
Лопатин И.К., Куленова К.З. Жуки-листоеды Казахстана.-Алматы, 1969 197 с.
5
Торыбаев Х., Ашықбаев Н. Ӛсімдік карантині. - Алматы, 2007 –198б.
УДК 371.02
Л. Лиакын, Б.К Шаихова
Восточно-Казахстанский государственный университет имени
С. Аманжолова, г. Усть-Каменогорск, Казахстан
МЕТОДИЧЕСКИЕ ВОЗМОЖНОСТИ ЭЛЕКТИВНЫХ КУРСОВ
С ИСПОЛЬЗОВАНИЕМ РЕГИОНАЛЬНОГО КОМПОНЕНТА В УСЛОВИЯХ
ПРОФИЛЬНОГО ОБУЧЕНИЯ
В последние годы все чаще поднимается вопрос о применении
инновационных технологий в образовании. Это не только новые технические
средства, формы и методы преподавания, но и новый подход к процессу
обучения. Задачей преподавателя становится создание условий практического
овладения учащимися информацией, выбираются методы обучения, которые
позволяют каждому ученику проявить свою самостоятельность, творчество.
Современные педагогические технологии, такие как проблемное обучение,
дифференцированное обучение, информационные технологии, помогают
реализовать личностно ориентированный подход в обучении, обеспечивают
110
индивидуализацию и дифференциацию обучения с учетом способностей
детей. Чтобы быть конкурентоспособным нынешнему человеку нужно уже
сегодня осознать необходимость получения не просто образования, а
образования, соответствующего новым требованиям времени. В условиях
непрерывного образования оказывается недостаточным ориентироваться на
необходимость передачи и усвоения опыта, накопленного человечеством.
Важно умение приобретать знания, уметь работать с информацией,
анализировать ее. Не просто усвоение знаний, а умение их творческого
применения, развитие самостоятельного критического мышления школьника
становится важным
Совершенствование методики преподавания химии явились предметом
исследования многих российских и казахстанских ученых-методистов, таких
как: О.С. Зайцев, В.В. Сорокин, Н.Е. Кузнецова, Г.М. Чернобельская, Н.Ф.
Талызина, Штремплер Г.И., Е.М. Соколовская, З.А. Решетова, И.Н.
Нугуманов, Б.А. Беремжанов, Н.А. Бушнева, К.А. Сарманова, С.Т.
Сатбалдина, У.М. Маканов, Ж.А. Шокыбаев, К.А. Аймагамбетова, Н.К.
Ахметов, С.Ж. Жайлау, К.О. Шайхеслямова, Т.Т. Омаров, К.А. Аханбаев,
Н.Н. Нурахметов, Х. М. Рахимбек и др.
В современных условиях значительно меняется содержание среднего
химического образования, утверждены многочисленные альтернативные
учебные программы и учебники по химии для средней школы, появились
школы, гимназии, лицеи с различным уровнем изучения отдельных
предметов или циклов учебных дисциплин. В связи с переходом системы
полного среднего образования на профильное обучение в учебные планы
включаются различные элективные курсы. С одной стороны, содержание этих
курсов призвано углубить и расширить знания и умения учащихся по
определенным предметам. С другой стороны, элективные курсы должны
максимально реализовать как межпредметные связи и связь с жизнью, так и
возможности выхода школьника на будущую профессию.
Программы курсов «Химия и промышленость Восточного Казахстана»,
«Химия и экология Восточного Казахстана» рассчитана на учащихся 10-11
классов, которые сделали выбор соответствующего профилирующего
направления в обучении и проявляют определенный интерес к профессиям
химика, эколога, лаборанта и т.д. Материал данного элективного курса
вариативен по построению и содержанию и вполне приемлем для проведения
в 8-9 классах также и предпрофильных краткосрочных курсов по отдельным
модулям: «Техника лабораторных работ»; «Предмет и задачи химии
металов»; «Анализ воды, почвы, воздуха, пищевых продуктов на содержание
в них отдельных компонентов»; «Состав отдельных геосфер и химические
процессы, протекающие в природе». После изучения соответствующих
разделов органической химии учащимся может быть предложен модуль
«Биосфера. Химические процессы, протекающие в биосфере»; «Анализ
объектов окружающей среды на содержание в них веществ неорганической
природы»; «Состав отдельных геосфер и химические процессы, протекающие
с участием биосферы» [1].
111
Программы
и
содержание
элективных
курсов
«Химия
и
промышленность Восточного Казахстана», «Химия и экология Восточного
Казахстана»
полностью
соответствуют
положениям
Концепции
профильного обучения:
–
обладают определенной актуальностью и связью с жизнью для
учащихся, интересующихся химией, экологией и родственными науками;
–
включают
новые
для
обучающихся
современные
научно
подтвержденные знания, не содержащиеся в базовых программах, но
базирующихся на изученном материале;
–
позволяют проводить практические работы, планировать работу
учащихся над творческими проектами;
–
дают возможность учителю использовать активные методы обучения и
соответствующие виды контроля усвоения изучаемого материала;
–
окажут учащимся помощь в профессиональном самоопределении;
–
построение и содержание курса отвечает основным дидактичес-
ким принципам доступности, систематичности, научности, последо-
вательности и т.д.
Основной теоретической базой курса служат химия, биология,
география. Знания, получаемые учащимися при изучении школьного курса
химии, биологии и других дисциплин, вполне достаточны для усвоения
данного элективного курса. Для более осознанного усвоения материала
учителю необходимо составить краткие словари необходимых химических,
экологических, биологических и других терминов, соответствующих
содержанию курса.
Программы курсов предполагают:
–
ознакомление с основами химии цветной металлурги и хими
окружающей среды, основными понятиями, задачами и целями этой науки;
–
развитие интересов учащихся в области химии, биологии и экологии;
проведение профориентационной работы;
–
дальнейшее развитие познавательных и мыслительных способностей
учащихся, умений самостоятельно овладевать знаниями, а также понимания
роли химической науки для металлурги, в проведении мониторинга объектов
окружающей среды и в разработке мероприятий по профилактике
загрязнения природы и устранения уже имеющихся загрязнений среды.;
–
расширение и углубление знаний учащихся о строении, свойствах,
применении и методах изучения металлических элементов, веществ и
материалов;
–
расширение научного мировоззрения учащихся и уточнение
естественнонаучной картины мира в их сознании, преодоление хемофобии и
безразличного отношения к современным экологическим проблемам;
–
воспитание гражданской нравственности, трудолюбия, аккуратности,
внимательности, бережного отношения к материальным и духовным
ценностям.
–
подготовку учащихся к олимпиадам, конкурсам, научно-практическим
112
конференциям и поступлению в вузы.
Наряду
с
образовательными,
курсы
предполагают
решение
воспитательных задач и развитие личности учащихся, формирование у них
гуманистических чувств и отношений в общении с окружающими людьми и
во взглядах на природу в целом.
В задачи курсов входит также более детальное ознакомление учащихся с
техникой и правилами лабораторных работ с химическими реактивами,
лабораторным оборудованием и химической посудой.
Учащиеся приобретают навыки работы с нагревательными приборами,
весами, мерной посудой и реактивами, учатся самостоятельно проделывать
анализы некоторых объектов окружающей среды. Учащиеся смогут
оценивать результаты анализов, сравнивая их с величинами, соответствую-
щими требованиям государственных нормативных документов (Стандарты,
Санитарные правила и нормы, Гигиенические нормы и др.). В качестве
объектов исследования на практических занятиях отобраны объекты внешней
среды, химическое строение и свойства которых легко анализируются на
основе содержания школьного курса химии.
Основные идеи курсов:
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сборник материалов «миссия молодежи в науке республики казахстан» - бет 13

text:
–
химическая наука служит интересам человечества, и при правильном
и рациональном использовании ее достижений способствует решению многих
проблем, стоящих перед обществом;
–
человек и окружающая среда взаимосвязаны и находятся во взаимной
зависимости;
–
между составом, строением и процессами, протекающими в различных
геосферах и на планете в целом существуют объективные, познаваемые
разумом и экспериментально причинно-следственные связи;
–
химические аналитические лаборатории являются важнейшим звеном
для мониторинга состояния экологической обстановки на Земле;
–
без прочных знаний химии нельзя стать высокопрофессиональным
металлургом, химиком-лаборантом, экологом, агрохимиком, геологом;
–
профессии химика, эколога, агрохимика, геолога являются сложными,
однако интересными, востребованными и нужные людям.[2]
Таким образом, элективные курсы дают возможность активизировать
учебно-познавательный процесс, вызвать интерес к изучению дисциплины
химия, мотивацию в выборе направления обучения согласно концепции
профильного обучения
Список литературы
1
Шаихова Б. К. Реализация принципа региональности в условиях профессионально-
ориентированной среды обучения химии // Материалы междунар. науч.-практ. конф.,
посвящ. Году Пушкина в Казахстане, Году Абая в России. – Кокшетау, 2006. – С. 306–311.
2
Штремплер Г.И. Методика обучения химии. Электроный ресурс URL:htp//
strempler.ucoz.ru
113
ӘОЖ 669.162.214
А.Б. Мырзағалиева, А.А. Қарықбаева
С. Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік университеті,
Ӛскемен қ., Қазақстан
ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАН ФЛОРАСЫ САРҒАЛДАҚТАР ТҦҚЫМДАСЫНЫҢ
ТҤРЛІК ҚҦРАМЫ
Қазақстан аумағында 6000 астам жоғары сатылы ӛсімдіктер тіркелген.
Қазақстан флорасының ірі тҧқымдастарының бірі болып Сарғалдақтар
тҧқымдасы [1]. Сарғалдақтар тҧқымдасының ӛкілдері Солтҥстік жарты
шардың суық, қоңыржай және субтропиктік, тіпті кейбір тҥрлері тропиктік
аймақтарында таралған. Бҧл тҧқымдастың 50-ге жуық туысы және 2000-нан
аса тҥрі бар. Қазақстанда 33 туысқа бірігетін 208 тҥрі кездеседі.
Қазақстан флорасының таксономиялық қҧрамын анықтау ҥдерісі әлі де
аяқталған жоқ. Сонымен қатар, аймақтық флораның кӛптеген таксономиялық
бірліктері әрдайым тексерісті қажет етеді, сондай аймақтың бірі Шығыс
Қазақстан.
Ranunculaceae L. тҧқымдасы біріншіден, тҥрлік қҧрамы жағынан,
екіншіден, ӛсімдіктер жамылғысындағы алатын орны жағынан Шығыс
Қазақстан облысының флоралық әралуандылығының маңызды бӛлігін
қҧрайды. Аталмыш тҧқымдастың кӛптеген тҥрлері жоғары белсенді
химиялық қҧрамдарымен ерекшеленеді. Шығыс Қазақстанның Сарғалдақтар
тҧқымдасының тҥрлік қҧрамында әлі де жетік зерттелмеген, қорғауды қажет
ететін сирек кездесетін, жойылып бара жатқан тҥрлері де бар [2, 3].
Шығыс Қазақстан облысының флорасында Сарғалдақтар тҧқымдасы 27
туысқа енетін 107 тҥрі кездеседі [1, 2, 3]. Осы тҧқымдастың тҥрлік қҧрамы 1-
кестеде келтірілген.
1-кесте Сарғалдақтар тҧқымдасының тҥрлік қҧрамы
№
Туыстар атауы
Түрлерінің саны
1.
Aconitum L.
10
2.
Actaea L.
1
3.
Adonis L.
5
4.
Anemonastum L.
1
5.
Anemone L.
1
6.
Anemonoides L.
3
7.
Aquilegia L.
3
8.
Atragene L.
1
9.
Batrachium S.F. Gray.
6
10.
Callianthemum C.A. Mey
3
11.
Caltha L.
1
12.
Ceratocephalus L.
1
13.
Cimicifuga L.
1
114
14.
Clematis L.
4
15.
Consolida DC.
1
16.
Delphinium L.
13
17.
Halerpestes Green.
1
18.
Hegemone Bge.
1
19.
Myosurus L.
1
20.
Nigella L.
1
21.
Neoleptopyrum Hutch.
1
22.
Oxygrphis Bge.
1
23.
Paropyrum Ulbr.
1
24.
Pulsatilla Adans.
5
25.
Ranunculus L.
27
26.
Thalictrum L.
11
27.
Trollius L.
2
БАРЛЫҒЫ:
107
Шығыс Қазақстанның Сарғалдақтар тҧқымдасының туыстық спектрі
келесі суретте кӛрсетілген.
10
1
5
1 1
3 3
1
6
3
1 1 1
4
1
13
1 1 1 1 1 1 1
5
27
11
0
5
10
15
20
25
30
A
co
n
it
u
m
A
ct
ae
a
A
d
o
n
is
A
n
e
m
o
n
as
tu
m
A
n
e
m
o
n
e
A
n
e
m
o
n
o
id
e
s
A
q
u
ile
gia
A
tr
ag
e
n
e
B
at
ra
ch
iu
m
C
allia
n
th
e
m
u
m
C
alt
h
a
C
e
ra
to
ce
p
h
ala
C
im
ic
if
u
ga
C
le
m
at
is
C
o
n
so
lid
a
De
lp
h
in
iu
m
H
ale
rp
e
st
e
s
H
e
ge
m
o
n
e
M
yo
su
ru
s
N
ig
e
lla
N
e
o
le
p
to
p
yr
u
m
O
xy
gr
p
h
is
P
ar
o
p
yr
u
m
P
u
ls
at
illa
R
an
u
n
cu
lu
s
Th
ali
ct
ru
m
1-сурет Шығыс Қазақстанның Сарғалдақтар тҧқымдасының туыстық спектрі
Сарғалдақтар тҧқымдасының туыстарының арасында алғашқы
орындарды Сарғалдақ - Ranunculus L. туысы алады, оның тҥрлік қҧрамының
ҥлесі 25,2%, (Delphinium L.) – 12,1%, Василистник (Thalictrum L.) – 10,2%,
Бәрпі (Aconitum L.) – 9,3%. Аталған туыстар жалпы Сарғалдақтар
тҧқымдасының тҥрлік қҧрамының 57 %-ын қҧрайды.
115
Тҥрлерінің саны 3-6-ға дейін болатын, екінші орындағы туыстарға
Anemonoides L., Aquilegia L., Callianthemum C.A. Mey., Clematis L., Adonis L.,
Pulsatilla Adans. Batrachium S.F. Gray. жатады, олар жалпы Сарғалдақтар
тҧқымдасының тҥрлік қҧрамының 27 %-ын қҧрайды.
Қалған 15 туыс ҥшінші орынға жинақталды (тҥрлерінің саны 1 немесе 2):
Actaea L., Anemonastum L., Anemone L., Atragene L., Caltha L., Ceratocephalus
L., Cimicifuga L., Consolida DC, Halerpestes Green., Hegemone Bge., Myosurus
L., Nigella L., Neoleptopyrum Hutch., Oxygrphis Bge., Paropyrum Ulbr., Trollius
L. Олар жалпы тҧқымдастың тҥрлері ҥлесінен 15,8% қҧрап, 17 тҥрді
біріктіреді.
Сарғалдақтар тҧқымдасының 3 тҥрі Delphinium sauricum Schischk., D.
cyananthum Nevski. және D. altaicum Nevski. Шығыс Қазақстан флорасының
энедемді тҥрлері болып табылады.
Trollius altaicus C.A Mey., Delphinium altaicum Nevski , D.grandiflorum L.,
Aconitum apetalum (Huth) D. Fedtsch., Adonis vernalis L. Тҥрлері қорғауды
қажет ететін сирек және жойылып бара жатқан тҥрлерге жатады.
Шығыс Қазақстан флорасының Сарғалдақтар тҧқымдасының ерекше-
ліктерін зерттеу жҧмысы әлі де жалғасын табатындықтан, берілген жҧмыс
аталмыш тҧқымдастың тҥрлік қҧрамына бастапқы шолу болып саналады.
Әдебиеттер тізімі
1.
Флора Казахстана. Глав. ред. чл. АН КазССР Павлов Н.В. Алма-Ата: изд-во АН
Каз. ССР, 1961. Т.-4. С.12-144.
2.
Флора Восточного Казахстана. – Алма-Ата: Гылым, 1991. – 184 с.
3.
Байтулин И.О., Котухов Ю.А. Флора сосудистых растений Казахстанского Алтая.
– Алматы, 2011. – 158 с.
УДК633.491:636.089.2
Г.Т. Надирбаева., Г.Н. Кузьмина
Восточно-Казахстанский государственный университет имени
С. Аманжолова, г. Усть-Каменогорск, Казахстан
ПЕРСПЕКТИВЫ СОЗДАНИЯ АДАПТИРОВАННЫХ СОРТОВ
КАРТОФЕЛЯ ДЛЯ УСЛОВИЙ ВОСТОЧНО-КАЗАХСТАНСКОГО
РЕГИОНА
Научно-исследовательская работа по созданию и клонированию сортов
картофеля для пополнения и рационального использования генетических
ресурсов Восточного Казахстана была вызвана неудовлетворительным
состоянием отрасли картофелеводства.
Все районированные и ввозимые производителями на свой страх и риск
сорта (Голландия, Россия, Германия) не адаптированы к резко-конти-
116
нентальному климату Восточного Казахстана, и зачастую отсутствия по ним
хорошо поставленного семеноводства, вырождаются и резко теряют, после
двух – трех лет засушливой погоды и отсутствия полива, продуктивности.
Изменить это положение можно только отбором гибридом уже в F
1
и
ведением дальнейшего селекционного процесса в условиях Восточного
Казахстана, используя генетический материал, полученный в результате
скрещивания лучших сортов и образцов, несущих наивысшую продук-
тивность, устойчивость к стрессовым состояниям и поражению болезнями и
вредителями.
Отечественными
и
зарубежными
селекционерами
уже
давно
рассмотрены современные направления селекции сортов картофеля нового
поколения: на высокую устойчивость к распространенным болезням,
вредителям и неблагоприятным факторам окружающей среды; на повышение
урожайности, содержания сухого вещества, крахмала и белка; на улучшение
качества столовых сортов и специальных сортов, пригодных для переработки
на готовые картофелепродукты и полуфабрикаты. А также для диетического
питания. Также рассмотрены проблемы повышения эффективности
интрогрессивной гибридизации, методов подбора родительских компонентов
по количественным признакам, повышения результативности оценки и
отбора селекционного материала путем применения молекулярно-
генетических технологий.
Прогресс в увеличении валовой продукции отрасли картофелеводства, в
наибольшей степени достигнутый во многих европейских странах, позволил
установить, что селекция является наиболее эффективным средством
повышения уровня урожайности картофеля, улучшения качества продукции и
снижения энергозатрат на ее производство. Селекции принадлежит ведущая
роль в расширении ареала возделывания культуры картофеля и
проникновения его на новые территории. Никакое другое вложение средств
не может сравниться с селекцией по размерам получаемой прибыли [1].
Поэтому успешное развитие картофелеводства определяется в основном
внедрением новых сортов, имеющих определенные преимущества перед
ранее использованными. Вклад селекции в повышение урожайности
картофеля составляет 30-50 % [2].
В настоящее время существенное увеличение эффективности отрасли
картофелеводства ожидается от внедрения нового поколения сортов,
обладающих высокой адаптивностью в сочетании с повышенной
урожайностью, способных противостоять стрессовому действию биотических
и абиотических факторов внешней среды.
В этой связи приоритетные направления селекции картофеля должны
быть ориентированы на сочетание широкой адаптивной способности сортов в
изменяющихся условиях среды со стабильным уровнем потребительских
качеств полученной продукции, характеризующихся высокой питательной
ценностью, способных повысить уровень здорового питания основной массы
населения.
117
Известно, что современная схема селекции во многих селекционных
центрах построена по одному принципу: создание исходного материала на
основе межвидовой и интрогрессивной гибридизации предшествует
проведению практической селекции [3, 4, 5].
В селекцентре Всероссийского научно-исследовательского института
картофельного хозяйства, новый исходный материал для селекции создан на
основе межвидовой гибридизации и последующих возвратных скрещиваний,
в результате которых в исходные формы, а в последующем и в сорта были
введены доминантные гены иммунитета к вирусам X, Y и гены устойчивости
к патотипу Ro-1 3KH. В процессе беккроссирования, выполненного по типу
накапливающих скрещиваний, обеспечена концентрация полигенов,
контролирующих высокий уровень полевой (горизонтальной), устойчивости
картофеля к фитофторозу и полигенов, контролирующих содержание
крахмала в клубнях и урожая.
Благодаря перекомбинации родительских компонентов при каждом
возвратном скрещивании, а также отбору по урожайности, форме гнезда и
клубней получен генетически разнообразный исходный материал, который
обладает комплексом хозяйственно-ценных признаков.
Исследования по этой важной проблеме нами начаты путем сочетания в
сортах следующих количественных признаков:
- комбинирование раннеспелости и хорошего вкуса у сортов со средней
крахмалистостью (16-18 %) и полевой устойчивостью к фитофторозу;
- комбинирование раннеспелости с повышенной крахмалистостью (18-20
%) полевой устойчивостью к фитофторозу у сортов для переработки на
картофелепродукты;
- комбинирование раннеспелости и среднеспелости с высокой
крахмалистостью (21-27 %) и высокой полевой устойчивостью к фитофторозу
у сортов для переработки на крахмал и этанол.
Для начала работ по селекции адаптированных сортов в 2012 г. из
селекционного центра «ВНИИКОХ им. А.Г. Лорха» нами получены семена 32
гибридных
комбинаций
отличающихся
высокой
урожайностью,
раннеспелостью и наиболее ценными признаками по иммунитету и
устойчивости, что видно из данных таблицы 1.
Таблица 1-Характеристика гибридных комбинаций
№
гибрид-
ной
комбина-
ции
Происхождение
Год
скрещи-
вания
Наличие ценных признаков
иммунит
ет к
вирусам
устойчивость к:
раннес
пелость
фитофтор
е
картоф.
нематоде
1
Оредежский х
88.16/20
2004
+
±
+
+
2
2292-20 х Кондор
(2 экз)
2004
+
±
+
3
2414-73 х Маэстро
2004
+
+
+
±
118
4
95.16-24 х 2029-5
2004
+
±
5
2374-34 х 2372-66
2004
+
+
6
2107-13 х 88.34/14
2004
+
+
+
7
92.2-234 х Утенок
2004
+
+
8
92.3-234 х 2144-8
2004
+
+
9
Аврора х
Жуковский ранний
2008
+
+
+
10
Ирбитский х
Аусония
2008
+
+
11
Памяти Осиповой х
Жуковский ранний
2008
+
+
12
Никулинский х
Корейский
2008
+
+
13
Невский х
Жуковский ранний
2008
+
+
14
Киви х Чародей
2008
+
+
+
15
Киви х Вектор
2008
+
+
±
16
Наяда х Жуковский
ранний
2008
+
+
+
17
Наяда х Крепыш
2008
+
+
+
18
Юбилей Жукова х
Петербургский (2
экз)
2008
+
+
19
2292-19 х
Пушкинец
2008
+
+
+
+
20
Аврора х Колете
2007
+
+
+
21
Блакит х Русский
сувенир
2005
+
+
+
22
Крепыш х Русский
сувенир
2005
+
±
+
+
23
Батя х Крепыш
2005
±
+
+
24
Надежда х 88.16/20
2008
+
+
25
Кураж х 88.16/20
2005
+
+
±
26
3-86-9 х Виктория
2005
+
+
+
±
27
Чародей х
Виктория
2008
+
+
+
28
Каменский х
Дубрава
2008
+
+
29
Колобок х Романце
2005
+
+
±
30
Невский х Романце
2005
±
+
31
Колобок х Дубрава
2005
+
+
+
32
Северный х
Дубрава
2005
+
+
Для ведения селекционного процесса нами выпалнены следующие
работы:
отобранные семена гибридных комбинаций высевали в емкости на
почвогрунт, их располагали в культивационном помещении под блоки
освящения, в котором поддерживалась температура 20-25
о
С. влажность
воздуха 70 %, освещенность 5-10 тыс. люкс при 12 часовом фотопериоде.
119
выращенные сеянцы гибридных комбинаций были высажены в
весенние теплицы к/х «Екимбаев Т.К» в количестве 1800, из которых
прижились 1400.
В 2012 г. из них отобрано - 697 одноклубневых гибридов, которые
включены в селекционный процесс. Данные гибриды (рисунок 1), выросшие
из семян в 2012 году имеют следующие средние показатели:
максимальная урожайность от 1000 до 1600 грамм на кусте;
количество клубней от 12 до 33 в кусте.
Отобранные одноклубневые гибриды в 2013 г. были высажены в
питомник гибридов 1-го года.
Рисунок 1 – Одноклубневые гибриды картофеля урожая 2012 г.
Анализ выращенных гибридов I года показал, что в условиях 2013 г.
отобрано 267 гибридов при 25 лидерах. Продуктивность отобранных
гибридов составила до 1,5 кг/куст, а у лидеров до 2,4 кг/куст, при количестве
клубней 15-20 штук в кусте.
Анализ выращенных гибридов II года в 2014 г. показал, что продук-
тивность, отобранных гибридов для питомника предварительного испытания
в 2015 г. составляет 1,0-4,1 кг/куст при количестве клубней от 6 до 12.
Анализ выхода гибридов из 32 гибридных комбинаций показал, что
только 9 (28,1 %) дали наилучшие результаты, что видно из данных таблицы
2. Из них наиболее продуктивными оказалось следующие гибридные
комбинации: 92.3-234 ♀ х 21144-8 ♂; Ирбитский ♀ × Аусония ♂; 2374-34 ♀ ×
2372-66 ♂.
Таблица 2 – Колебание продуктивности гибридов в выделившихся гибридных
комбинациях
Номер
гибридной
комбинации
Количество
гибридов
Происхождение
Продуктивность кг/куст
Минималь-
ная
Максималь-
ная
1
6
Оредежский ♀× 88.16/20 ♂
1,5
1,99
3
8
2417-73 ♀×Маэстро ♂
1,54
2,70
5
5
2374-34 ♀×2372-66 ♂
1,98
3,00
8
2
92.3-234 ♀×2144-8 ♂
1,94
3,14
10
6
Ирбитский ♀×Аусония ♂
1,44
4,06
11
2
Памяти Осиповой ♀ ×
1,78
1,86
120
Жуковский ранний ♂
12
2
Никулинский ♀ × Корейский ♂
1,16
1,44
17
7
Наяда ♀ × Крепыш ♂
0,94
1,10
21
7
Блакит ♀ × Русский сувенир ♀
0,86
1,36
Полный анализ наиболее продуктивных гибридов по гибридным
комбинациям представлен в таблице 3.
Таблица 3 – Перспективные гибриды для агроклиматических условий
Восточного Казахстана
№
гибр
ида
Продук-сть
Кол-во
клубней
(шт./кус
т)
В том
числе, шт.
Абсолютный
вес клубней,
г
Соотношение количества
клубней и веса
круп. сред. круп. сред.
штук в %
вес в %
круп. сред. круп. сред.
1/33
1,99±0,10
8,8
2,4
6,4
346,2 145,3
27,2
72,8
34,8
65,2
3/5
2,32±0,11
8,4
2,0
5,4
380,5 162,7
23,8
76,2
38,1
61,9
5/26
3,00±0,15
11,6
5,0
6,6
384,0 157,6
43,1
56,9
38,4
61,6
8/1
3,14±0,16
12,6
6,2
6,4
338,7 150,0
49,2
50,8
66,9
33,1
10/19
4,06±0,20
11,4
6,2
5,2
454,8 196,2
54,4
45,6
69,5
30,5
11/24
1,86±0,09
6,8
3,4
3,4
411,8 129,4
50,0
50,0
75,2
24,8
12/4
1,44±0,07
6,2
2,2
4,0
372,7 155,0
35,5
64,5
56,9
43,1
17/2
1,10±0,05
10,2
2,4
7,8
200,0
79,4
21,4
78,6
43,6
56,4
21/15
1,36±0,07
4,2
1,6
2,6
200,0 115,4
38,1
61,9
23,5
76,5
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сборник материалов «миссия молодежи в науке республики казахстан» - бет 14

text:
Приведенные результаты говорят о том, что с полной уверенностью
можно отобрать сорта из выделившихся девяти гибридных комбинаций, с
лучшим комплексом хозяйственно-полезных признаков и адаптированных к
агроклиматическим условиям Восточного Казахстана.
Список литературы
1.
1 Кирюхина В. П. Рост и развитие картофеля / В. П. Кирюхина. – М., 1966. – 236 с.
2.
Анисимов Б. В. Защита картофеля от болезней, вредителей и сорняков / Б. В.
Анисимов. – М. : Картофелевод, 2009. – 240 с.
3.
Кузьмина Г. Н. Информационный листок КазгосИНТИ / Г. Н. Кузьмина, У. И.
Копейкина. – Усть-Каменогорск, 2000. - 2 с.
4.
Цухальский А. В. Методические указания по технологии селекционного процесса
картофеля / А. В. Цухальский. – М., 1980. – 189 с.
5.
Российские сорта картофеля. Каталог ГНУ ВНИИКХ Россельхозакадемии.
Чебоксары : Чувашской Республики «Агро - Инновации», 2011. – 258 с.
121
УДК 581.4
Г.Б. Сарсенбаева, Г.Н. Кузьмина
Восточно-Казахстанский государственный университет имени
С. Аманжолова, г. Усть-Каменогорск, Казахстан
РАЗМНОЖЕНИЕ ОСИНЫ ОБЫКНОВЕННОЙ (POPULUS TRÉMULA L.)
МЕТОДАМИ БИОТЕХНОЛОГИИ
Для семенных растений характерно два способа размножения: семенной
и вегетативный. Оба этих способа имеют как преимущества, так и недостатки.
К недостаткам семенного размножения следует отнести генетическую
пестроту получаемого посадочного материала и длительность ювенильного
периода. При вегетативном размножении сохраняется генотип материнского
растения и сокращается продолжительность ювенильного периода.
Однако для большинства видов, в первую очередь для древесных пород
проблема вегетативного размножения остается до конца не решенной.
Осина – быстрорастущая древесная порода, возраст спелости ее
древостоев наступает в 2-2,5 раза быстрее чем у хвойных пород и дуба.
Древесина здоровой осины пользуется большим спросом как строительный и
поделочный материал, а также в спичечной, целлюлозно-бумажной
промышленности, производстве мебели и т.д. в большинстве стран, таких как
США, Италия, Франция, Великобритания, Венгрия, Словакия. В Канаде
осина признана одним из самых популярных источников баланса для
целлюлозно-бумажной промышленности и деревообработки [1].
К сожалению, осина сильно поражается грибными болезнями
вызывающими сердцевинную гниль стволов, вследствие чего древесина
осиновых древостоев характеризуется весьма низкой товарностью. Особенно
сильно поражается осина грибами после 30-40 лет, поэтому и возраст
технической спелости и рубки осинников установлен в 40 лет. Таким
образом, осина, с одной стороны, полезнейшее дерево, если оно здоровое, с
другой - сорняк, понижающий экономический и экологический потенциал
лесов республики Казахстан.
Размножение осины семенами - задача не из легких, так как они быстро
теряют всхожесть. Кроме этого, при размножении семенами, полученное
потомство будет наследовать ценные качества лишь частично.
Вегетативное размножение осины путем черенкования затруднено из-за
плохой укореняемости осины, также при черенковании имеется опасность
распространения скрытых инфекций, которые проявляются в лесных
культурах.
Достижения в области культуры клеток и тканей привели к созданию
принципиально
нового
метода
вегетативного
размножения
-
микроклональное размножение.
Впервые этот метод применил французский исследователь Ж.Морель в
122
1960 г. для размножения орхидей. Из исходного экспланта ему удалось в
течение года получить около четырех миллионов новых растений, свободных
от инфекции. [2].
По сути микроклональное размножение протекает в пробирке в условиях
in vitro, где из клеток можно получить огромное количество оздоровленных
растений.
Преимуществами этого метода являются оздоровление растений от
грибных и бактериальных патогенов, вирусных инфекций и возможность
размножения и укоренения растений. [3]
В условиях интенсификации озеленения г. Усть-Каменогорск все
большее значение приобретает разработка эффективных технологий
производства высококачественного посадочного материала древесных пород,
особенно быстрорастущих, с использованием биотехнологических приемов.
Внедрение этих приемов в лесоводстве позволяет не только повысить
морфогенетический потенциал насаждений, ускорить создание новых
генотипов с ценными признаками, но и повысить эффективность отрасли в
целом.
Целью нашего исследования является освоение и усовершенствование
методов биотехнологии для получения здорового посадочного материала
осины в условиях Восточного Казахстана.
Поставлены такие задачи, как разработка наиболее эффективных
приемов регенерации осины обыкновенной, освоение технологии
размножения ценных клонов осины методом «in vitro», изучение влияния
питательных сред Мурасиге-Скуга (MS) и Woody Plant Medium (WPM),
получение достаточного количества клонового посадочного материала для
практического использования в питомниках.
Программой нашего исследования является освоение методов клеточной
биотехнологии для размножения и получения высококачественного
посадочного материала осины в условиях in vitro, получение хорошо
растущей стерильной культуры из изолированных апикальных и боковых
меристем осины, подбор оптимальных условий культивирования изолиро-
ванных эксплантов, обеспечивающих получение растений-регенерантов
осины путем активации развития уже существующих в растении меристем.
Объектом исследования является осина обыкновенная (Populus trémula L.).
Для клонального микроразмножения в качестве первичного экспланта
использовали молодые побеги.
В основе исследования используется методика для размножения осины в
условиях in vitro, разработанная отделом биотехнологии и цитохимии
Башкирского филиала АН СССР и Института физиологии растений АН СССР [4].
В опыте был использован основной метод клонального микроразмно-
жения растений - это активация развития уже существующих в растении ме-
ристем.
В качестве первичного экспланта были использованы вегетативные
почки с молодых побегов
123
Для выращивания регенерантов осины использовали питательную среду
Мурасиге - Скуга (MS). Состав среды Мурасиге - Скуга приводится в таблице 1.
Таблица 1 – Состав питательной среды Мурасига и Скуга (MS)
Компоненты питательной среды Мурасиге-
Скуга (MS)
Концентрация, мг/л
Макросоли, мг на 1 л маточного раствора
NH
4
NO
3
1650
KNO3
1900
CaCh * 2Н
2
0
440
MgSÖ
4
* 7Н
2
0
370
КН
2
РО
,
170
Na
2
ЭДТА
37,3
FeS0
4
*7Н
2
0
27,95
Микросоли, мг на 1 л маточного раствора
НЗВОЗ
6,2
MnS0
4
* 4Н
2
0
22,3
ZnS0
4
* 7 Н
2
0
8,6
KI
0,83
Na
2
Moö
4
* 2Н
2
0
0,25
CuS0
4
*5Н
2
0
0,025
СоС1
2
*6Н
2
0
0,025
Глицин
2,0
Мезоинозит
100
Никотиновая кислота
0,5
Пиридоксин - IIC1
0,5
Тиамин - HCl
1,0
Сахароза
30000
Для нарезки черенков использовали однолетние побеги. Для
стерилизации нарезанные черенки помещали в марлевые мешочки и в
ламинар-боксе погружали в 0,2%-й раствор диацида на 20 минут. После этого
черенки промывали в 3-5 объемах стерильной дистиллированной воды и
слегка подсушивали. Затем готовили черенки для введения в культуру in
vitro:
1)отделяли часть побега от почки (верхнюю часть);
2)снимали чешуйки с поверхности почки, отделяли листочки от
меристемы;
3)отделяли меристему от побега вместе с небольшой частью основания
(посадка на ножке).
Готовый растительный материал с помощью длинного пинцета
помещали в питательную среду MS, содержащую БАП (0,5 мг/л) и НУК (0,02
мг/л). Пробирки закрывали фольгой и ставили в световую комнату.
124
Образовавшийся в пробирках конгломерат побегов делили, удаляли
скальпелем листочки и черенковали на сегменты стебля с одной или двумя
пазушными почками. После чего переносили на свежую питательную среду
MS, содержащую БАП (0,1 мг/л). После 3-х пассажей микропобеги укореняли
in vitro, добавляя в питательную среду ИМК в концентрации 2 мг/л (табл. 2).
Регенеранты выращивали в световой комнате в течение 30 суток при
23°С, 24 часовом фотопериоде (круглосуточное освещение) и интенсивности
освещения 1250 люкс.
В результате проведенной нами работы мы имеем образование каллусной
ткани в 10 пробирках. Рис.1.
Рисунок 1 – Образование каллусной ткани
Таблица 2 – Состав питательной среды на 2 этапе клонального
микроразмножения
Состав
среды
Введение в
культуру
Микрочерен-
кование
Каллусо-
генез
Образование
растений-
регенерантов из
каллуса
Мурасиге
-Скуга (MS)
+
+
+
+
БАП мг/л
0,5
НУК мг/л
0,02
-
ИМК
мг/л
-
-
-
2,4-Д
мг/л
-
-
125
Ожидается что с полученными каллусными тканями будет продолжена
работа по получению микропобегов и дальнейшее их укоренение после
разделения.
Список литературы
1. Карпачевский, М.Л. Законодательные инструменты для сохранения биологи-
ческого разнообразия при рубках леса / М.Л. Карпачевский // Устойчивое
лесопользование. - 2007. - №1(13). - С. 18-23.
2. Куликов П.В., Филиппов Е.Г. О методах размножения орхидных умеренной зоны в
культуре in vitro// Бюллетень Главного ботанического сада. М.: Наука, 1998. С. 125-131.
3. Шевелуха В.С., Калашникова Е.А. и др. Лабораторно-практические занятия по
сельскохозяйственной биотехнологии. Методические указания. – 2- издание. Москва, изд-
во МСХА, 2004
4. СССР С 12N5/Описание изобретения к авторскому свидетельству Государственный
Комитет по изобретениям и открытиям при ГКНТ СССР Отдел биохимии и цитохимии
Башкирского филиала АН СССР и Институт физиологии растений АН СССР. Somatic cell
differentiation and raped clonal propagation of aspen, 1983. С. 131-135.
УДК 633.491:636.089.2
О.К. Целищева, Г.Н. Кузьмина, А.Т. Кайсенова
Восточно-Казахстанский государственный университет имени
С. Аманжолова, г. Усть-Каменогорск, Казахстан
ИЗУЧЕНИЕ И ПОДБОР СОРТОВ INVITRO ДЛЯ ОРИГИНАЛЬНОГО
СЕМЕНОВОДСТВА
В условиях Восточно-Казахстанского региона все сорта картофеля, ранее
возделываемые клубнями, прошли производственное испытание, но в связи с
организацией оригинального, элитного и репродуктивного семеноводства их
надо проверить и подобрать такие, которые были бы адаптированы к
местным условиям при ведении оригинального (первичного) семеноводства
на базе использования биотехнологических методов[1].
Крестьянское
хозяйство,
которое
намечено
как
частное
элитпроизводящее предприятие, не имеет на данный момент теплиц и других
сооружений, позволяющих получать из микрорастений invitro первые
меристемные клубни. В связи с этим, хозяйство дорабатывает в условиях
Восточного Казахстана ранее проверенный способ получения первого
меристемного потомства сразу в полевых условиях, при организации
качественного ухода за микрорастениями (капельный или мелко-капельный
полив) и частично механизированной обработки почвы перед посадкой, в
течение вегетации и перед уборкой в период обработки посевов от
переносчиков вирусных и других заболеваний.
Для подбора сортов под такую технологию нами были завезены
126
сертифицированные меристемные растения 14 сортов из «ВНИИКХ им.
Лорха» (г. Москва), российской и иностранной селекции, и «КАЗНИИКОХ»
(г. Алма-Ата), казахстанской селекции [2, 3], как ранее возделываемые в
области, так и новые перспективные (рисунок1).
Рисунок 1 – Растения картофеля invitro
Все сорта были размножены в лаборатории биотехнологии университета
и к полевым работам общее количество меристемных растений по всем
сортам составило6 000. Высадка микрорастений была проведена с 15 мая по 1
июня. Приживаемость в весенне-летней теплице после снятия пленочной
крыши в среднем по всем сортам составила 95% (рисунок 2).
Рисунок 2 – Растения invitro в условиях весенней теплицы
В течение вегетации ежедекадно проводились обработки от
переносчиков вирусных заболеваний, поливы, рыхления. В период цветения
проведена проверка растений методом иммунно-ферментного анализа на
скрытое вирусоносительство [4]. За две недели до уборки была срезана и
удалена ботва, а растения продолжали обрабатывать от переносчиков и
болезней, так как некоторые сорта после удаления ботвы продолжали давать
рост новым листьям. Уборку проводили вручную с одновременным отбором
клонов I года[5], результаты приведены в таблице1.
127
Таблица 1 – Индивидуальная продуктивность сертифицированных сортов
invitro при получении первого меристемного потомства в 2013-2014 годах
№
Сортаin
vitro
Индивидуальная
продуктивность
Выход семенной фракции в %
2013 г.
2014 г.
2013 г.
2014 г.
по
количес
тву
клубней
по
весу
клуб-
ней
по
количес
тву
клубней
по
весу
клуб-
ней
Российская селекция
1
Жуковский
ранний
1,03±0,05 1,21±0,06
72,2
58,2
60,8
50,4
2
Невский
1,33±0,07 1,40±0,07
73,6
53,3
75,6
52,1
3
Брянский
деликатес
1,20±0,06 1,25±0,06
87,4
66,7
81,4
66,7
4
Белоснежка 1,01±0,05 1,20±0,06
87,3
63,4
85,0
62,2
5
Майя
1,20±0,06 1,60±0,08
85,6
58,3
84,2
56,3
6
Алѐна
1,22±0,06 1,42±0,07
72,2
47,6
74,1
49,3
Казахстанская селекция
7
Аксор
1,27±0,06 1,40±0,07
72,5
37,0
73,7
39,0
8
Жанасай
1,70±0,09 1,98±0,10
58,3
38,3
59,1
36,4
9
Тамыр
1,84±0,09 1,92±0,05
52,0
29,3
50,3
28,4
10 Улан
1,90±0,10 2,20±0,11
65,7
36,8
66,5
36,8
Иностранная селекция
11 Санте
2,24±0,11 2,41±0,10
86,5
64,3
87,5
60,4
12 Латона
1,23±0,06 1,50±0,08
80,0
59,3
82,3
61,2
13 Ароза
2,44±0,12 2,60±0,01
71,1
56,1
70,5
55,2
14 Розара
1,70±0,09 1,80±0,09
66,7
41,2
68,7
42,3
Данные учета индивидуальной продуктивности показали, что она
колебалась по сортам в пределах 1,0 - 2,60 кг/куст и содержанием клубней от
9,0 до 20,8 штук на куст, а выход семенной фракции, удобной для посадки
механизированным способом, от 29,3 до 66,7% по весу и 52,0-87,4% по
количеству клубней.
Российские сорта имели индивидуальную продуктивность от 1,03 до 2,60
128
кг/куст и количество клубней от 9,0 до 20,8. Все ранее возделываемые сорта,
а особенно такой, как Невский, хорошо адаптированные к условиям региона,
дали не плохие результаты.
Из сортов иностранной селекции выделился по продуктивностиАроза, у
которого соответственно продуктивность составила 2,44-2,60 кг/куст. Этот
сорт отличался от остальных красивым товарным видом клубней. Кроме
неговыделился ранее районированный сорт Санте, который имел
индивидуальную продуктивность 2,24 и 2,41 кг/куст.
Из сортов Казахстанской селекции наиболее выделился сорт Улан (1,90-
2,20 кг/куст).
Этот краткий анализ исследований показал, что по наибольшей
продуктивности сорта располагаются в следующем порядке: Ароза, Санте,
Улан, Тамыр, Жанасай и Розара. Остальные имели продуктивность в
пределах немного более килограмма.
В связи с тем, что выращивание, как пробирочных растений, так и
клонов I и II годов необходимо полностью перевести на механизированную
технологию, основное значение имеет выход семенной фракции. А по
результатам наших исследований он недостаточный по весу и средний по
количеству клубней. Это указывает на то, что для выделившихся сортов и
имеющих большое количество крупной фракции, необходимо подбирать
схему посадки, при которой будет увеличен выход семенной фракции.
Испытываемые сорта были высажены широкорядным способом с
расстоянием между растениями в ряду 35 см., исключительно хорошим
поливом и уходом, большим количеством естественных осадков в течении
двух лет, что дало возможность оценить их максимально по продуктивности.
Но для использования этих сортов в технологии получения первого и второго
меристемного потомства, необходимо отработать способ посадки, дающий
одновременно высокую продуктивность и большой выход семенной фракции.
Список литературы
1
Методы оценки оздоровленных сортов и меристемных линий в элитном
семеноводстве картофеля / Б.А. Писарев [и др.]; под ред. Е.Я. Заграй. – М.:
Информагротех, 1991.
2
Симаков Е.А. Новые технологии производства оздоровленного исходного
материала в элитном семеноводстве картофеля / Е.А. Симаков, А.И. Усков, Ю.А. Варицев.
– М.: Агропрогресс. – 2000.
3
Трофимец Л.Н. Безвирусное семеноводство картофеля: Рекомендации / Л.Н.
Трофимец, В.В. Бойко, Б.В. Анисимов. – М.: Агропромиздат, 1990. – 31 с.
4
Контроль качества и сертификация семенного материала: практическое
руководство / А.М. Малько [и др.]; под ред. И.С. Горячева, В.И. Сидорова. – М.: МСХ РФ,
2003. – 315 с.
5
Зыкин А.Г. Эффективность комплексного применения культуры меристем и
клонового отбора в первичном семеноводстве картофеля // Вопросы картофелеводства:
Материалы науч.-практической конф. «Научное обеспечение картофелеводства России:
состояние, проблемы». ВНИИКХ, 8-10 октября 2001 г. Науч.тр. / ВНИИКХ. –
Россельхозакадемия, 2001. – С. 290-291.
129
ӘОЖ 581.5 (574.25)
Ә.Б. Шайхимова
Павлодар мемлекеттік педагогикалық институты, Павлодар қ., Қазақстан
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сборник материалов «миссия молодежи в науке республики казахстан» - бет 15

text:
ЖОО КАМПУСЫНДА КӚПЖЫЛДЫҚ ӚСІМДІКТЕРДІ ӚСІРУ
БОЛАШАҒЫ
Интродукция дегеніміз латын тілінен аударғанда introductio – енгізу
деген мағынаны береді. Ол – белгілі бір аймаққа бҧрын осы жерде
кездеспеген ӛсімдік тҥрлерін, сҧрыптарын немесе жануарлар қолтҧқымдарын
жерсіндіру. Яғни тҥрлер ӛздерінің табиғи ареалдарынан тыс жерлерде
таралуы. Интродукция әдісін адам ӛзтіршілік әрекетінде бҧрыннан кеңінен
қолданылуда.
Павлодар мемлекеттік педагогикалық институты базасында орындалып
жатқан «ПМПИ кампусының аумағында полифункционалды рекреациялық
аймақты жасау» ғылыми жоба аясында ПМПИ кампусы аумағына тән емес
интродукцияланған ӛсімдіктерді ӛсіру болашағын зерттеу мақсатымыздың
бірі еді. Бірақ Павлодар ӛңірінің климаттық жағдайы кӛптеген ӛсімдіктер,
әсіресе экзотикалық ӛсімдіктер ҥшін қолайсыз және олардың осы климатқа
бейімделу ықтималдығы тӛмен.
Павлодар облысы Азиялық қҧрлықтың орталығында орналасқандықтан,
ол арктикалық, қоңыржай және оңтҥстік ендіктерден келетін ауа массасы
ықпалына ашық. Осындай ауа массаларының әсерінен континенттік климат
қалыптасып, оған кӛктемгі-жазғы кезеңдер қҧрғақшылығы, жаздағы жоғары
және қыстағы тӛмен температуралар, жылдар бойынша атмосфералық жауын-
шашын мӛлшерінің тҧрақсыздығы және жыл бойы елеулі жел әрекеті тән.
Климаттың негізгі ерекшелігі – кҥрт континетальдік: ҧзақ та, суық қыс
(5-5,5 ай) және ыстық та, қысқа жаз (3 ай).
Ауаның орташа жылдық температурасы облыс бойынша оңтҥстікке
қарай жоғарлай тҥседі. Ең жылы ай – шілде (+20-+22°С), ал суық ай – қаңтар
(-17-20°С). қыстан кӛктемге және кӛктемнен жазға ауысқан кезде
температура кҥрт жоғарлайды. Қыста топырақтың едәуір қатуын ескерсек
(солтҥстікте қатудың орташа тереңдігі – 150-180 см, ал орталықта – 95 см,
оңтҥстікте – 115см), онда қар еріген кездегі температураның кҥрт кӛтерілуі
топырақтың физикалық қасиеттеріне әсерін тигізеді.
Бірінші кҥзгі қатқақтар кӛбінесе қыркҥйектің ортасы мен басында, ал
соңғы кӛктемгі қатқақтар – мамыр ортасы мен аяғында белгіленген. Аязсыз
кезеңдер орта есеппен 110-135 кҥн – мамырдан қыркҥйекке дейін жалғасады.
Қыс айларына ауа температурасының тҧрақсыздығы тән, жекеленген
жылдары нормадан 8-11°C дейін ауытқуы мҥмкін. Жекеленген кҥндері минус
40° С, кейде минус 45-49°С дейін тӛмендейді. Минус 20°С аязды кҥндер
жылына 70-80кҥн, минус 30°С және одан да тӛмен кҥндер 25-30 дейін жетеді.
Қатты аяздармен қатар ауа температурасы плюс 5-6°С дейін жететін кҥндер
де болады.
130
Қысқы уақытта батыс және оңтҥстік-батыс бағытындағы желдер
басымырақ. Жылдамдығы секундына 15м дейін жететін желдер белгіленіп,
кҥшті сырғыма және борандарды туғызады. Боранды кҥндер қыс ішінде 30-
35-ке дейін, жекеленген жылдары 50-60 кҥнге дейін жетуі мҥмкін[1]. Сол
себепті барлық интродукциялық шаралар климаттың осы ерекшеліктеріне
сәйкес жасалуы керек.
Ғылыми әдібиет материалдарын саралай келе ПМПИ кампусы
аймағында келесі ӛсімдіктердің ӛсу болашағы жоғары (1-кесте):
1-кесте.
ПМПИ
кампусы
аймағында
ӛсіруге
мҥмкін
болатын
интродукцияланған ӛсімдіктер тҥрлері
№
р/с
Ӛсімдіктің
атауы
Ӛсімдік
отаны
Ӛсімдікке қысқаша сипаттама
1
Taxodiumdistic
hum Rich.
Солтҥстік
Америка
Биіктігі – 30-35 м. Тіршілік ҧзақтығы
– 500-600 жыл. Тез ӛседі, ылғалды
топырақты сҥйеді. Жарық сҥйгіш,
бірақ қҧрғақ және лас ауаны
ҧнатпайды. 30
0
С аязға шыдайды.
2
Taxus
baccata
L.
Батыс
Еуропа,
Кавказ
Биіктігі – 30 м, дің диаметрі – 2 м
Тіршілік ҧзақтығы – 4 мың жылға
дейін. Баяу ӛседі, ылғал және кӛлең-
ке сҥйгіш. 25-30
0
С аязға шыдамды.
3
Picea
exelsa
Link.
Еуропа
Биіктігі – 20-30 м. Тіршілік ҧзақтығы
– 300-400 жыл. Аязға және кӛлеңкеге
шыдамды, кӛректі және ылғалды то-
пырақты сҥйеді. Қала жағдайларын-
да және ауа қҧрғақтығында тіршілік
ете береді.
4
Picea
pungens
Englem
Солтҥстік
Америка
Биіктігі – 20-30 м. Тіршілік ҧзақтығы
– 600 жыл. Баяу ӛседі, аяз, қҧрғақ-
шылық және желге шыдамды. Қала
жағдайларында ӛседі.
5
Pinus strobus L. Солтҥстік
Америка
Биіктігі – 40-50 м. Тіршілік ҧзақтығы
–500 жыл. Жақсы ӛседі әсіресе жас
кезінде. Тҥтін мен кҥйеге тҧрақты.
Кӛлеңке, аяз және желге шыдамды.
Ауасы кӛп қоректі топырақта жақсы
ӛседі.
6
Cedrus deodora
Lond.
Гималай,
Ауғанстан
Биіктігі –30 м, отанында – 60м.
Тіршілік ҧзақтығы – 700 жыл. Тез
ӛседі, ылғалды жақсы кӛреді, бірақ
судың тҧрып қалуын ҧнатпайды.
30
0
С аязға шыдайды.
131
7
Cedrus atlantica
manett
Солтҥстік
Америка
(Атласс
таулары)
Биіктігі – 25 м, отанында – 40 м.
Тіршілік ҧзақтығы – 700 жыл.
Жарықсҥйгіш,
қҧрғақшылыққа
шыдамды, тасты топырақтарда ӛсе
береді. Тҥтін және газдарға тҧрақты.
30
0
С аяздарға шыдайды.
8
Thuja
plicata
Lamb.
Солтҥстік
Америка
Биіктігі – 60 м. Тіршілік ҧзақтығы –
800 жыл. Кӛлеңке, аязға шыдамды,
бірақ қҧрғақшылықты сҥймейді. Ауа
және топырақ ылғалдығы жоғары
болуы керек.
9
Juniperis sabina
L.
Батыс
Еуропа
Биіктігі – 1,5-2 м. Улы ӛсімдік. Баяу
ӛседі, аязға шыдамды, жарықсҥйгіш.
Қала жағдайларында ӛсе береді.
10 Juniperis
virginiana L.
Солтҥстік
Америка
Биіктігі – 12-15 м. Қҧрғақшылыққа
тҧрақты,
кӛлеңке
және
аязға
шыдамды, тҧзды, батпақты, тасты,
әкті топырақтарда ӛсе береді. Қала
жағдайларына тҧрақты.
11 Cynkgo biloba
L.
Оңтҥстік-
Батыс Азия
Биіктігі – 20-45 м. Тіршілік ҧзақтығы
– 2000 жыл. Тез ӛседі, жарық сҥйгіш,
30
0
С аяздарға шыдамды, ылғал
сҥйгіш, кальцийге бай топырақтарды
ҧнатады.
12 Viburnum
opulus
varf.sterile DC.
Еуропа,
Азия,
Африка
Биіктігі – 4 м. Тіршілік ҧзақтығы –
50 жыл. Кӛлеңкелі, дымқыл жерлер-
ді, қарашірік топырақтарды жақсы
кӛреді. Аязға шыдамды.
13 Symphoricarpus
albus Blake.
Солтҥстік
Америка
Биіктігі – 1,5 м. Тез ӛседі, топырақ
және ауа қҧрғақтығына шыдамды.
Кӛлеңкеде
ӛсе
береді.
Аязға
шыдамды.
14 Jasminium
floridum Bungl.
Қытай
Биіктігі
–
3
м.
Тез
ӛседі.
Қҧрғақшылыққа шыдамды. Аяздарға
шыдайды.
Жарық
сҥйгіш.
Тік
кӛгалдандыруда қолданылады[2], [3].
15 Platanus
orientalis L.
Кіші Азия
Биіктігі – 18 м. Тіршілік ҧзақтығы –
2000 жыл. Ӛте тез ӛседі. Аязға шы-
дамды, жарықсҥйгіш, Тҧзды, сілтілі
топырақтарда да ӛсе береді [2], [3], [4].
16 Buddlea Davidi
Franch.
Қытай
Биіктігі – 4 м. Тіршілік ҧзақтығы –
50 жыл. Жарық сҥйгіш, аязға және
ыстыққа шыдамды, бірақ гҥлдеген
кезде суаруды қажет етеді[2], [3], [5].
132
17 Acer
pseudoplatanus
L.
Украина
Биіктігі – 25-30 м. Тіршілік ҧзақтығы
– 100-150 жыл. Кӛлеңкеде ӛсе береді,
топырақ
талғамайды,
бірақ
тҧздылықты
ҧнатпайды.
Аязға
шыдамды[2], [3], [6].
18 Clematis vitalba
L.
Кавказ
Биіктігі – 20 м. Тез ӛседі, қҧрғақ-
шылық және аязға тӛзімді, қала
жағдайларында ӛсе береді. Тігінен
кӛгалдандыруда қолданылады.
19 Clematis
jackmani
Th.
Moore
Тҥкті
және
кҥлгін
ломоностың
гибриді
Биіктігі – 20-30 м. Судың тҧрып
қалуын ҧнатпайды, барлық топы-
рақтарда ӛсе бермейді, қҧрғақшылық
және аязға тӛзімді, жарықсҥйгіш.
20 Spiraea japonica
L.
Жапония,
Қытай
Биіктігі – 1-1,5 м. Тіршілік ҧзақтығы
– 30 жыл. Жарық сҥйгіш, бірақ
кӛлеңкеде де ӛседі. Аязға тӛзімді,
ылғалды топырақтарды ҧнатады,
қала жағдайларында ӛседі[2], [3].
21 Kerria japonica
D.C.
Қытай
Биіктігі – 2 м. Тіршілік ҧзақтығы –
20жыл. Аязға тӛзімді, кҥннің кӛзінде
жақсы ӛседі, қҧрғатылған топырақты
сҥйеді. Тез ӛседі[2], [3], [5].
22 Parthenocissusq
uinquefolia
Planch.
Биіктігі – 15-20 м. Аязға және
кӛлеңкеге тӛзімді[2], [3], [7].
Кестеде қарастырылған ӛсімдіктердің жартысы ғана берілген. Бҧл
ӛсімдіктердің қаншалықты Павлодар ӛңірінің климатына бейімделіп
кететіндігі болашақта зерттеу жҧмысының орындалу барысында белгілі
болады. Дегенмен бҧл ӛсімдіктер ӛз отанынан тыс жерлердің бірталайында
жерсіндірілген және аязға тӛзімді формалары шығарылған.
Әдебиеттер тізімі
1.
Карабаев М., Васько И., Матюшклв М., Бектемиров А., Кенжебеков А., бахман Т.,
Фридрих Т., Макус Л., Моргунов А., Даринов А., Сагимбаев М., Сураев В., Черезданов
В.,Родионов А., Уолл П. Технологии нулевой обработки и прямого посева для
возделывания зерновых культур в Северном Казахстане – Алматы: Изд.центр ОФППИ
«Интерлигал», 2005. – 29-31 б.
2.
Одынец А.П. Дендрология для садовника: Учеб.пособие. – М.: Высшая
школа,1982. – 16-120 б.
3.
Гроздова Н.Б., Некрасов В.И., Глоба-Михайленко Д.А. Деревья, кустарники и
лианы: справочное пособие – М.: Лесная промышленность, 1986. – 58-325 б.
4.
4http://floristua.com.ua
5.
5http://www.elfi.ru
6.
6http://www.landscape.ru
7.
7http://www.greeninfo.ru
133
ӘОЖ 582.26/.27(574.42)
А.А. Аскарова, А.С. Шарипханова
С. Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік университеті,
Ӛскемен қ., Қазақстан.
ЗАЙСАН КӚЛІНДЕ КЕЗДЕСЕТІН БАЛДЫРЛАР ЖАЙЛЫ ЖАЛПЫ
МАҒЛҦМАТТАР
Зайсан кӛлі — Қазақстанның кӛлдерінің Оңтҥстік Алтай және Сауыр,
Тарбағатай жоталары арасындағы тектоникалық ойыста жатқан тҧщы кӛл.
Кӛл теңіз деңгейінен 395 м биіктікте. Жағалауы жайпақ. Тектоникалық бӛген
кӛлдер типіне жатады[1].
Су қҧрамы.Суының минералдануы 100 мг/л-ден артпайды, тҥсі кӛкшіл,
мӛлдірлігі 1,3 м. Химиялық қҧрамы жағынан хлорлы-натрийлі. Жоғарғы
деңгейі мамыр айының аяғы мен маусым айының бас кезінде, тӛменгісі қыста
байқалады. Қараша - сәуір айларында мҧз қҧрсанып жатады.
Кӛл бассейні. Зайсанға Қара Ертіс, Кӛкпекті, Жарма, Кендірлік
ӛзендері қҧяды да, Ертіс (Ақ Ертіс) ағып шығады. Ӛзеннің жалғасы
кӛл табанындағы ені 2 км, тереңдігі 10 м-ге дейін баратын ҧзынша ор тҥрінде
байқалады.
Су режимі Қара Ертіспен байланысты.Жазда таудағы қар ерігенде кӛл
деңгейі кӛтеріледі. Қыста тӛмендейді. Су деңгейінің маусымдық ауытқуы 1 –
2,5 м. Ең тӛмен деңгейі сәуірдің басында байқалады. Ертістегі Бҧқтырма
СЭС-і салынғанға дейін кӛл айдынының аумағы 1788 км², ҧзындығы 111 км,
ені 30 км, орташа тереңдігі 4 – 6 м (ең терең жері 10 м) болатын. Бӛгет
салынғаннан кейін кӛл Бҧқтырма бӛгеніне қосылып кетті. Кӛлемі артып, жаға
сызығының пішіні ӛзгерді. Соңғы жылдары кӛлге қҧятын Қара Ертіс ӛзенінің
суын Қытайда шамадан тыс пайдалану салдарынан Бҧқтырма бӛгенінің
деңгейі тӛмендеп, аумағы кішіреюде. Қосылатын су мӛлшері бҧдан әрі азая
берсе, Зайсан кӛлі бӛгеннен оқшауланып, бҧрынғы табиғи қалпына қайтып
оралуы мҥмкін.
Кӛлдің ихтиофаунасы. Бҥгінгі кҥні Зайсан кӛлінің ихтиофаунасы
21 тҥрден тҧрады, оның ішінде 16 тҥрі байырғы немесе жергілікті
балықтар болса, 5 тҥрі жерсіндірілгендердің қатарына жатады, яғни ол 24%
қҧрайды. Әсіресе, бекіре, ақбалық, кӛксерке, табан, аққайран, сазан,
т.б. кӛптеп ауланады. Табан, кӛксерке, алабҧға, торта балықтарының
таралу аумағы ӛте кең болып, кӛлдің барлық акваториясына жайылғаны
белгілі. Бҥгінгі кҥні жемдік қорға кӛлдегі табан балығы басымдылы-
ғының біраз азаюы салдарынан сазан, қарабалық, нәлім сияқты бағалы
балықтар ҥшін ӛз санын кӛбейтуге мҥмкіншіліктер туып отыр. Кәсіптік мәні
жағынан тӛмен таутан мен торта балықтары саны жағынан кӛп емес[2]. Кӛл
маңында бірнеше балық кәсіпшілігімен айналысатын ауылдар (артельдер)
бар. Суына ондатр жерсіндірілген. Кӛл айдыны кеме қатынасына
пайдаланылады[3].
134
Зайсан кӛлінің альгофлорасына тоқтала кетсек, балдырлар – тӛменгі
сатыдағы су ӛсімдіктері екені белгілі. Балдырлар теңіз, кӛл, ӛзендерде,
ағынсыз суда ӛседі. Зайсан кӛлінде кӛкжасыл балдырлар (Cyanophyta),
прохлорофитті
балдырлар
(Prochlorophyta),
диатомды
балдырлар
(Dіatomeae), динофитті балдырлар (Dіnophyta), сарыжасыл балдырлар
(Xanthophyta), эвгленді балдырлар (Euglenophyta), жасыл балдырлар
(Chlorophyta) кездеседі деген деректер бар. Жасушасында балдырларға тҥс
беріп тҧратын хромотофораларының саны әр тҥрлі (біреу, екеу, кӛп)
болады. Олардың пішіндері тақта, астау, білезік, дән, лента, жҧлдыз
тәрізді
болып
келеді.
Балдырлардың
кӛпшілігінің
хлорофилі
болғандықтан кӛмірқышқыл газын сіңіріп, фотосинтез процесіне
қатысады. Сондай-ақ, дайын органикалық заттарды пайдаланатын
паразит тҥрлері де бар, бірақ бҧлардың хлорофилі болмайды.
Дарвин ілімі бойынша, тіршілік бір жасушалы ағзалардан пайда
болған, ал қҧрлықтағы барлық ӛсімдіктер балдырлардан шыққан деп
есептеледі.
Кӛк-жасыл балдырлар (CYANOPHYTA). Кӛк-жасыл балдырлар
жасушаларының қарапайым қҧрылыстылығымен ерекшеленедi. Жасуша-
ларының қабықшасы пектиндi, шырышпен қапталған. Цитоплазмада
органоидтары жоқ. Цитоплазма шеттерiнде пигменттер орналасқан, жасуша
ортасында ядролық зат бар. Жасуша қҧрылысының ерекшелiгiне байланысты
олардың кӛбеюi қарапайым бӛлiну арқылы жҥредi. Кӛкжасыл балдырлар
прокариоттарға жатады (қалыптасқан ядросы жоқ). Бҧл балдырлардың
әртҥрлi пигменттерi болады. Кӛк-жасыл тҥс беретiн жасыл хлорофилл және
кӛк пигментфикоциан. Осы екi пигменттен басқа бiрде аз, бiрде кӛп
мӛлшерде қызыл тҥс беретiн – фикоэритрин және сарғыш тҥс беретiн
каротинде бар.
Кӛк-жасыл балдырлар әртҥрлi экологиялық жағдайларда тiршiлiк етедi:
әртҥрлi деңгейде ластанған тҧщы және тҧздылау су қоймаларындағы су
қабаттарында, топырақта, ағаштар дiңдерiнiң тҥбiнде.
Жасыл балдырлар – тӛменгі сатыдағы ӛсімдіктердің бір тобы. Табиғатта
кең тараған. Негізінен тҧщы суларды мекендейді. Тҧзды және теңіз
суларында, топырақта тіршілік ететін тҥрлері де кездеседі.
Жасыл балдырлардың 5 класы:
вольвокс жасыл балдырлары (Volvocophyceae);
хлорококжасыл
балдырлары
(протококк)
(Chlorococcophyceae,
Protococcohyceae);
улотрикс жасыл балдырлары (Ulotrіchophyceae);
сифонды жасыл балдырлары (Sіphonophyceae);
конъюгаттар(Conjugatophyceae).
Қазақстанда 178 туысы, 700-дей тҥрі анықталған. Бҧлар бір клеткалы,
кӛп клеткалы, колониялы тіршілік етеді. Клеткалары бір не кӛп ядролы, кейде
жалаңаш, кӛбінесе целлюлозалы және пиктинді қабықшамен қапталған.
Кейбір тҥрлері ірілігіне әрі тарамдалғанына қарамастан клеткаларға
135
бӛлінбеген (сифонды жасыл балдырлары). Клеткаларында хлорофилл басым
болғандықтан тҥсі жасыл және жоғары сатыдағы ӛсімдіктердегідей каротин,
ксантофилпигменттері болады.
Қор заты – крахмал, кейде май. Жыныссыз (зооспораларымен,
жылжымайтын спораларымен), жыныстық (изогамия, гетерогамия, оогамия,
коньюгация) және вегетативтік (бір клеткалы тҥрлері – екіге бӛліну арқылы,
кӛп клеткалы тҥрлері – жіпшелерінің бӛліктерімен) жолдармен кӛбейеді.
Кейде бір клеткалы және колониялы тҥрлері (вольвоксты жасыл балдырлары)
шамадан тыс кӛбейіп кетсе, су «гҥлдеп» тҧрғандай кӛрінеді. Жасыл
балдырларыдың теңіз салаты (Ulva), монострома (Monostroma) тҥрлері
Шығыс Азия елдерінде тағам ретінде пайдаланылады. Бір клеткалы
жасыл балдырларды (хлорелла, сценедесмус, т.б.) тағамға, малға жем
ретінде, лас суды, ауаны (ғарыш кемелерінде, сҥңгуір қайықта) тазарту ҥшін
қолдан ӛсіреді.
Жасыл балдырлар – табиғатта кӛп тараған, жиі кездеседі, 15000-нан
астам тҥрлері бар. Оларға бір клеткалы, қауымды, кӛп клеткалы
тарамдалмаған
/трихальды/
және
тарамдалған
/гетеротрихальды/
жіптесінді, пластинкалы және сифонды қҧрылысты балдырлар жатады.
Бҧлардың ішінде барлық структуралық қҧрылысчты организмдер бар.
Осындай алуан тҥрлілігіне қарамастан барлықтарына тән аттарына
байланысты хлоропластың таза жасыл тҥсті болып келуі, онда
хлорофильдің және пигметтерінің басым болып келуінде, сонымен бірге
қосымша каротин, ксантофилл пигменттері де болады. Жасыл балдырлар
вегетативтік, жыныссыз, жынысты жолмен кӛбейеді. Бір клеткалы
тҥрлерінде клетканың жай екіге бӛлінуі, қауымды және жіптесінді
формаларында қауымның ыдырауы мен жіптің бӛлшектерге ҥзілуі арқылы
вегетативтік
кӛбейеді.
Жыныссыз
кӛбеюлері
зооспоралар
мен
қозғалмайтын апланоспоралар арқылы болады. Жасыл балдырларда
гологамиялық, изогамиялық, гетерогамиялық және оогамиялық жыныс
процестерінің болуымен бірге зигогамиялық та жыныс процесі болады.
Кейбір тҥрлерінде изоморфты ҧрпақ алмасуы байқалады. Жасыл
балдырлардың басым кӛпшілігі тҧщы суларда, біраз тҥрлері теңіз
суларында кездеседі, кейбір тҥрлері ылғалды топырақты, ағаштың
қабығын мекендейді.
Вольвоксты – VOLVOCALES балдырлар қатары. Бҧл қатарға
вегетативтік уақытында қозғалғыш келетін бір клеткалы, ценобиальды-
монада қҧрылысты организмдер жатады. Хламидомонада туысы бір клеткалы
дӛңгелек, сопақ, ҧршық т.б. пішінді, монада қҧрылысты организм. Вольвокс
туысы шар пішінді, диаметрі 2 мм-ге дейін жететін ценобиальды балдыр.
Ценобиаль қҧрайтын клеткалар шардың сыртқы бетіне орналасады да бір-
бірімен протоплазмалық жіпшелер арқылы байланысып жатады. Ал шар,
сыртынан тор сияқты болады. Мҧндағы клеткалар саны 500-ден 60000-ға
дейін барады. Вольвоксты қҧрайтын клеткалар қҧрылысы жағынан хла-
мидомонадаға ҧқсас, олардың әрқайсысының хлоропластасы, цитоплазмасы,
136
ядросы, кӛзшесі және екі талшығы болады. Осы талшықтардың бір бағытқа
қарай қозғалуына байланысты бір орнынан екінші орынға қозғалып отырады.
Вольвокс клеткалары біркелкі болмай ірілі-ҧсақты болып келеді. Ҧсақ
клеткалар бӛлінуге қабілетсіз. Олар кӛмір қышқыл газынан жарықта
кӛміртегін ассимиляциялайды, сӛйтіп фотосинтез қызметін атқарады. Ал ірі
клеткалар кӛбеюге қабілетті. Ондай ірі клеткалардың саны оншақты, оларды
партеногонидиялық клеткалардың бойлай бӛлінуі арқылы жаңа клеткалар
тҥзіледі, бҧлардан дамыған пластинка табақ сияқты сыртқа қарай дӛң-
геленіп иіледі. Бҧл кезде денесінің алдыңғы жағы иілген пластинканың
ішіне қарап жатады, кейіннен алдыңғы жағы арқылы сыртқа қарап
айналып тҥседі де пластинка шеттері арқылы тҥйісіп, іші қуыс
шарға айналады. Кейінгілердің клеткалары аналық шардың клеткала-
рына ҧқсас және әрбір клетка екіден ӛзіне талшық тҥзетін болады.
Мҧндай жас шарлар бірнешеу болып, аналық шардың орта қуысына
тҥсіп қозғалады. Олардың ҧлғаюынан аналық шардың қабырғасы жыр-
тылады да жас шарлар сыртқа шығып, ӛз беттерімен тіршілік ете
бастайды. Жынысты кӛбеюі оогамиялы.
Протококкты балдырлар классы – Рrоtососсорhусеае Протококкты
балдырлар класына негізінен бір клеткалы, сиректеу колониялы организмдер
жатады. Тек қарапайым жіп тәрізді және пластинкалы формалары ғана кӛп
клеткалы болып келеді. Бір клеткалы жасыл балдырлардың ішінде кең
тарағандарының бірі хлорелла (Chlorella). Ол тҧщы суларда және топырақта
кӛптеп кездеседі. Хлорелланың клеткалары ҧсақ, шар тәрізді, тек
микроскоппен қарағанда ғана жақсы кӛрінеді. Хлорелланың клетка-
сының сыртын жылтыр қабықша қаптап тҧрады, оның астында
цитоплазмасымен ядросы орналасады, ал цитоплазмасында – жасыл
хроматофорасы
болады.
Хлорелла
қозғалмайтын
автоспоралары
арқылы ӛте тез кӛбейеді және ӛзін қоршаған ортадан органикалық зат-
тарды белсенді тҥрде сорып алады. Хлорелла жыныстық жолмен
кӛбеймейді. Сондықтанда оны лас суларды биологиялық жолмен
тазартуға жиі пайдаланады.
Улотриксті балдырлар класы – Ulоthrісhорhусеае. Улотриксті
балдырлар класына талломының қҧрылысы жіп тәрізді немесе
пластинкалы болып келетін кӛптеген жасыл балдырлар жатады. Ағын
сулы ӛзендердің астындағы тастарда және шіріген ағаштардың
қалдықтарында жабысып тҧрған ашық-кӛк тҥсті жіптердің жиынтығын
кӛруге болады. Ол кӛп клеткалы, жіп тәрізді жасыл балдыр - улотрикс.
Оның жіптері қысқа, цилиндр тәрізді клеткалардың тізбегінен тҧрады.
Осы клеткалардың әрқайсысында бір-бірден ядро және ҧштары
қосылмаған
сақина
тәрізді
хроматофоры
болады.
Улотрикстің
клеткаларының бӛлінуінің нәтижесінде жіптері ҧзарып ӛсіп отырады.
Улотриксте хламидомонада секілді фотосинтез процесінің нәтижесінде
қажетті қоректік органикалық заттарды сорып қабылдайды. Улотрикстың
базальды клеткасы тҥссіз сопақша болып келеді. Ол арқылы жіпше
137
субстратқа бекініп тҧрады. Жыныссыз кӛбеюі сопақша болып келген тӛрт
талшықты, сиректеу екі талшықты зооспоралары арқылы жҥзеге асады.
Зооспоралары қолайлы жағдайларда базальды клеткадан басқа кез-келген
клеткадан 2-4-тен (макрозооспоралар) немесе кӛптен (микрозооспоралар)
пайда болады. Олар аналық клеткадан босап шығып, біраз қозғалып
жҥргеннен кейін талшықтарын тастап, су тҥбіндегі тастың бетіне, не
топыраққа бекініп бӛліне бастайды. Олардан келешегінде улотрикстің
жаңа жіпшесі дамиды. Қолайсыз жағдайларда балдырдың кейбір
клеткаларынан кӛптеген ҧсақ екі талшығы бар қозғалғыш гаметалар (4)-8-
32(64) пайда болады. Гаметалардың мӛлшері бірдей (изогаметалар), олар
суға шығып екеу-екеуден қосылады. Әдетте әртҥрлі жіптерден пайда
болған гаметалар қосылады. Одан зигота тҥзіледі. Ол қалың қабықпен
қапталып ҧзақ уақыттар бойы тыныштық кҥйінде тҧра алады. Қолайлы
жағдайда зигота бӛлініп одан тӛрт қозғалмайтын клетка – спора тҥзіледі.
Олардың әрқайсысы су астына шӛгіп жаңа жіп тәрізді балдыр улотриксқа
айналады.
Балдырлардың табиғаттағы геохимиялық рӛлі кальций мен кремний
айналымымен тығыз байланысты. Олардың кӛптеген тҥрі ақаба суларды
биологиялық
жолмен
тазартуда
және
бӛгендердің
ластануының
биоиндикаторы ретінде қолданылады. Фотосинтез процесі нәтижесінде суды
оттегімен байытып, жан-жануарлардың тыныс алуынқамтамассыз етеді.
Сонымен қатар олар кӛптеген ағзалардың қорегі болып табылады. Ағынсыз
суларда ӛсетін балдырлар шіріп, сапропельге айналады. Сапропельден смола,
бензин, керосин, техникалық майлар, лактар алынады. Балдырлардың
қалдығы балшыққа емдік қасиет береді. Шығыс Азия елдерінде жасыл
балдырлар (ульва) «теңіз салаты» деген атпен тамаққа пайдаланылады.
Балдырларды зоб, атеросклероз ауруларын емдеу ҥшін медицинада
қолданады.
Ал, Зайсан кӛліндегі балдырлар балық шаруашылығының ӛнімдері
ҥшін маңызы зор болып табылады. Зерттеулеріміз балдырлар тҥрлерін
анықтап, олардың ерекшеліктерін ашуға негізделген. Алдымызға қойған
мақсатқа жету ҥшін жан-жақты ізденіс жҧмыстары жҥргізілуде. Зайсан
кӛлінің альгофлорасын зерттеу тың тақырып болып табылатынына
әдеби деректермен жҧмыс істеу барысында кӛзіміз жетті. Сондықтан
біз ӛз зерттеулеріміздің нәтижесінде кӛлдегі балдырлардың тҥрлері
мен маңызын аша отырып, деректермен айғақтауға тырысамыз деп
ойлаймыз.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сборник материалов «миссия молодежи в науке республики казахстан» - бет 16

text:
Әдебиеттер тізімі
1 Қысқаша энциклопедия. 2-том. Алматы, 1987.
2 Д.К.Жаркенов (Қазақ балық шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты).
3"Қазақ Энциклопедиясы", 4 том 3 бӛлім
138
УДК 618.3:616-097]:616.98: 578.828
Л.П. Алексеева
Восточно-Казахстанский Онкологический центр по профилактике
и борьбе со СПИДом, г. Усть-Каменогорск, Казахстан
ВИЧ-ИНФЕКЦИЯ У БЕРЕМЕННЫХ: КЛИНИЧЕСКОЕ ЗНАЧЕНИЕ
ИММУННЫХ ФАКТОРОВ
Все женщины детородного возраста должны получить информацию о
ВИЧ и беременности. ВИЧ – это ретровирус, впервые выделенный Люком
Монтанье (Франция) и Робертом Гало (США) в 1983 году. Особенность
ретровирусов заключается в том, что они воспроизводят свой генный
материал в человеческих клетках. Это означает, что инфицированные клетки
остаются такими до конца своего существования.
Одним из путей передачи вируса является передача от матери ребенку:
во время беременности, в родах или кормлении грудью. Средний риск такой
передачи составляет 30-40 %. Всем женщинам в настоящее время предлагают
дважды в течение беременности пройти тест на антитела к ВИЧ. Только так
она сможет предупредить заражение своего будущего ребенка. Если женщина
оказалась ВИЧ- инфицированной, значит, она сможете передать вирус плоду
во время беременности, родов или кормлении грудью. Однако, никто не
должен пытаться убедить женщину прервать беременность, потому что она
ВИЧ- позитивна. Она имеет конституционное право принимать собственное
решение в отношении своей беременности. К самым худшим прогнозам
нужно относиться с полной серьезностью именно для того, чтобы
предотвратить развитие прогнозируемого сценария.
В настоящее время существует очень эффективное способы снижения
риска передачи ВИЧ от матери ребенку, без которых вероятность заражения
очень высока. При современном лечении риск снижается до менее 1 %. Вич-
инфицированной женщине делают анализы для определения количества
вируса в крови и для оценки состояния иммунной системы ( способности
организма противостоять серьезным инфекциям). На основании этих
анализов женщине с 14 недель беременности до родов назначается
необходимая схема профилактического лечения антиретровирусными
препаратами. Если вирусная нагрузка к моменту родов остается высокой, то
проводится оперативное родоразрешение. Новорожденному также
назначается месячный курс лечения антиретровирусными препаратами.
Обязательным условием профилактики передачи ВИЧ от матери ребенку
является отказ от грудного вскармливания. После рождения до достижения
1года ребенку необходимо будет пройти не менее трех обследований, чтобы
убедиться, что заражение ВИЧ не произошло.
В последние годы среди ВИЧ-инфицированных значительно возросло
число женщин детородного возраста. ВИЧ-инфекция у беременной
139
неизменно представляет существенные трудности для акушера. Перед
врачами стоит задача снизить риск трансплацентарной передачи вируса плоду
и поддерживать здоровье будущей матери. Ведение беременности должно
осуществляться акушером и инфекционистом-вирусологом.
За время беременности, родов и последующих двух лет заболевание
может перейти в более тяжелую стадию. Поэтому, если Вы решили родить,
Вам необходимо проконсультироваться с Вашим врачом-инфекционистом
для определения состояния иммунной системы, стадии ВИЧ-инфекции и
прогноза для здоровья.
Какова вероятность того, что я заражу своего ребѐнка?
Однозначно ответить на этот вопрос очень сложно. В среднем, каждый
четвертый ребенок, рожденный ВИЧ-инфицированной женщиной, получает
ВИЧ от своей мамы. Заражение, как правило, происходит: во время
беременности - 25-35 % случаев;
в процессе родов - 40-65 % случаев; при грудном вскармливании - 12-29
% случаев.
Какие факторы увеличивают риск заражения ребѐнка?
1. Ослабление иммунитета будущей матери - низкое количество CD-4
клеток.
2. Высокий уровень содержания вируса в крови будущей матери -
высокая вирусная нагрузка.
3. Клинические проявления ВИЧ-инфекции (по первым трем факторам
Вы можете проконсультироваться у лечащего врача).
4. Кормление ребенка грудью (в грудном молоке ВИЧ содержится в
достаточной для заражения концентрации, 2/3 всех случаев передачи ВИЧ
при сохранении грудного вскармливания происходит уже в первые 6 недель
жизни ребенка).
5. Многоплодная беременность.
6. Недоношенность плода.
7. Использование наркотиков во время беременности.
К сожалению, нет абсолютных гарантий, что даже при отсутствии
вышеуказанных факторов риска, при нормальном количестве CD-4 клеток и
низкой вирусной нагрузке, ВИЧ-инфицированная женщина родит здорового
ребенка. В настоящее время нет препарата, который бы полностью защитил
ребенка.
Как можно снизить риск передачи ВИЧ-инфекции от матери к ребенку?
За последние годы разработаны методы, которые позволяют снизить
риск заражения новорожденного в 4-5 раз.
Такая профилактика проводится противовирусными препаратами
(азидотимидин, ретровир, невирапин или их аналоги), применение которых
позволяет снизить вероятность заражения ребенка от ВИЧ-позитивной матери
до 8 %. Это значит, что ВИЧ-инфицированным становится только каждый
двенадцатый, а не каждый четвертый ребенок.
Что необходимо сделать для снижения риска заражения?
140
1.Будущей маме следует как можно раньше встать на учет по поводу
беременности и соблюдать все рекомендации врача. В этом случае
шансовродить здорового ребенка будет больше.
2.С 14 недели беременности до родов женщина должна принимать
противовирусный препарат азидотимидин или его аналог, Такую
профилактику будущая мама получает бесплатно. Если беременная по какой-
либо причине не получала азидотимидин в период с 14 до 34 недели,
допускается назначение препарата в более поздние сроки или
непосредственно в родах. И все-таки важно помнить: чем раньше начато
лечение, тем меньше риск передачи ВИЧ-инфекции ребенку.
3.Женщина должна получить противовирусный препарат во время родов.
4.Новорожденному дают противовирусный препарат (специальный
сироп для детей) однократно в первые часы после рождения либо на
протяжении 6 недель с момента рождения (схема определяется лечащим
врачом).
5.ВИЧ-позитивная мама должна отказаться от грудного вскармливания.
Когда можно узнать, инфицирован мой ребенок или нет?
Мать всегда передает ребенку свои антитела -клетки, вырабатывающиеся
организмом в ответ на любую инфекцию. Материнские антитела сохраняются
у ребенка до 12 месяцев. Это значит, что если по прошествии 12 месяцев
материнские антитела исчезают, то можно предположить, что ребенок здоров.
Если после 12 месяцев реакция на наличие антител продолжает оставаться
положительной, то ребенок инфицирован.
Для того, чтобы проследить изменения результатов анализа у Вашего
ребенка, необходимо 1 раз в 3 месяца посещать врача-педиатра Центра
СПИД.
Наиболее точным методом определения наличия ВИЧ является
полимеразно-цепная реакция (ПЦР). С помощью этого анализа уже к 1
месяцу жизни у 45 % ВИЧ-инфицированных детей можно выявить ВИЧ, а к
концу второго месяца - у 98 %.
Раннее выявление ВИЧ-инфекции позволяет своевременно начать
лечение и значительно улучшить прогноз жизни ребенка. По достижении
ребенком возраста двух лет ставится окончательный диагноз и принимается
решение о снятии с учета.
Как предупредить развитие болезни?
Если Вашему ребенку все-таки поставили диагноз «ВИЧ-инфекция»,
сохранить здоровье ребенка помогут следующие рекомендации:
вовремя и правильно давайте назначенные лекарства;
регулярно посещайте лечащего врача и проходите обследование;
следите, чтобы ребенок вовремя получал все необходимые прививки;
наблюдайте за самочувствием и поведением ребенка;
немедленно сообщайте лечащему врачу о замеченных Вами
симптомах заболевания или необычном поведении ребенка;
полноценно кормите ребенка;
141
организуйте прогулки, физические упражнения на свежем воздухе;
позаботьтесь, чтобы ребенок достаточно спал;
избегайте контакта ребенка с больными респираторными и вирусными
заболеваниями;
если ребенок был в контакте с больным ветрянкой, корью,
туберкулезом, сообщите врачу;
следите за чистотой в доме;
организуйте общение со сверстниками, Ваш ребенок может посещать
детское учреждение наравне с другими детьми.
ӘОЖ 332.54:502.334
М.С. Бейсенбинов, Ш.Ш. Хамзина
Инновациялық Еуразия университеті, Павлодар қ., Қазақстан
АУЫР МЕТАЛДАРДЫҢ ПАВЛОДАР ҚАЛАСЫНЫҢ ТОПЫРАҒЫНА
ӘСЕРІН АНЫҚТАУ
Ӛндірісте кезінен қолданылатын немесе қоршаған ортаға адам әрекетінің
нәтижесінде тҥсетін металлдарға қызығушылық артуда. Олар қоршаған
ортада біршама жиналып, ӛзінің биологиялық және улы қасиеттері бойынша
қауіптілік туғызады. Осындай металлдарға қорғасын, сынап, кадмий, мырыш,
висмут, кобальт, никель, мыс, сурьма, ванадий, марганец, хром, молибден,
мышьяк жатады [1].
Ауыр металдардың қоршаған ортаға техногенді тҥсуі газдар мен
аэрозольдер тҥрінде (металлдарды және шаң тәрізді бӛлшектерді айдау) және
ағынды сулардың қҧрамы арқылы болады. Металлдар топырақта
салыстырмалы тҥрде тез жиналады және одан ӛте баяу шығарылады.
Мырыштың жартылай шығарылу кезеңі 500 жылға дейін, кадмий – 1100
жылға дейін, мыс – 1500 жылға дейін, қорғасын – бірнеше мың жылдарға
дейін [2].
Қазақстанда ірі кен орындарының негізінде тау-кен ӛндірісі мен қара
және тҥсті металлургияны қҧрайтын қуатты тау-кен кешені қҧрылған. Осы
кешеннің әрекеті барысында гидрометаллургиялық және басқа ӛндірістерде
металлдар мен шламдарды балқытқаннан кейін қалып қоятын жыныстар,
байыту фабрикаларының тҥйінділері тҥрінде бірте-бірте жиналатын
тастандылардың ҥлкен кӛлемі жиналады.
Қоршаған ортаның ауыр металдармен ластану мәселесі әліде ӛз
ӛзектілігін жоғалтпауда. Керісінше кҥннен-кҥнге мәселенің жаңа жақтары
ашылуда. Бҥгінгі таңда қоршаған ортаның жағдайы мен адам денсаулығы
кҥрт тӛмендеуінің бірден-бір себебі әртҥрлі деңгейде зиянды әсерін тигізіп
жатқан ауыр металлдар екендігін ескеретін болсақ топырақтың ауыр
металлдармен ластану мәселесі ӛте ӛзекті [3].
142
Зерттеу жҧмыстың мақсаты: Павлодар қаласы топырағының қазіргі
экологиялық жағдайын және ауыр металлдармен ластану деңгейін, алынған
зерттеу нәтижелері негізінде аса қатты ластанған аймақтарды анықтау.
Міндеттер:
ауыр металлдар және топырақ туралы толық мәлімет беру;
Павлодар қаласының қазіргі экологиялық жағдайына баға беру;
топырақтың қҧрамындағы ауыр металлдарды (сынап, қорғасын,
кадмий) анықтау;
зерттеу нәтижесін қорытындылап, жалпы ҧсыныс жасау.
Зерттеудің тәжірибелік маңыздылығы: қорытындыда ҧсынылған
шешімдер мен диаграммалар болашақта зертханаларда, қоршаған орта
мониторингісін жҥргізгенде және жоғары оқу мекемелерінде маңызды
қолданыс табады.
Қазақстан ҥшін бірден-бір ӛзекті экологиялық мәселеге әсіресе, ҥлкен
қалалар мен ірі ӛнеркәсіп орындары орналасқан ортарықтарда топырақтың
ауыр металдармен ластануын жатқызамыз.
Павлодар-Екібастуз ТПК қарқынды ӛндірістік қызметінің нәтижесінде,
қоршаған ортаның барлық элементтерінің – жер ҥсті және жер асты сулары,
ауа бассейіні және топырақтың беткі қабаттарының кешенді ластануымен
сипатталатын, ҥлкен территориялар пайда болуда. Топырақ жамылғысының
жағдайына жҥргізілген зерттеулердің нәтижесінде, Павлодар-Екібастуз ТПК
территориясында орташа қауіпті (16-дан 32 ге дейін фондық концентрациядан
жоғары) және қауіпті (32-128) ластанған жерлер тіркелген.
Павлодар қаласының селитебті зоналары қоршаған ортаға теріс әсер
ететін нысандармен қоршалған. Мҧнда мҧнай-химия, алюминий, трактор,
кеме қҧрылысы, картон-рубероид заводтары, жиһаз фабрикалары, металлдық
конструкциялар, жылу ӛткізбеуіш ӛнімдері заводтары орналасқан.
Қазіргі кезде ғылыми техникалық дамудың нәтижесінде қоршаған табиғи
орта нысандарындағы ауыр металдарды анықтайтын әдіс-тәсілдер
айтарлықтай кӛп. Яғни солардың ішінен ӛзіңе жақынын таңдап алуға ҥлкен
мҥмкіншілік бар.
Комплекстік вольтамперметрлік СТА қҧралын пайдалану арқылы
мырыш, кадмий, қорғасын және мысты ӛлшеу болады [4-6].
РА-915 + опырақтағы сынапты анықтайтын ӛлшеу қҧралы пайдаланды.
Пробаларды алу мына ГОСТ 17.4.4.02.-84 ―Химиялық, бактерологиялық,
гельминтологиялық анализға пробаларды дайындау және алу әдістемесі‖
бойынша жҥргізілді.
Зерттеу нысандары:
№1 ҥлгі – «Нефтянник» бау-бақшасынан алынды.
№2 ҥлгі – ПМӚЗ территориясынан алынды.
№3 ҥлгі – ЖЭС территориясынан алынды.
№4 ҥлгі – Кутузов кӛшесі бойынан алында.
1 кестеде Топырақтағы ауыр металлдардың ШРК-сы кӛрсетілген.
143
1 кесте – Топырақтағы ауыр металлдардың ШРК-сы
№
Элемент атауы
ШРК, мг/кг
1
Сынап
2,1
2
Қорғасын
27,0
3
Сынап+қорғасын
20,0+1,0
4
Кадмий
0,5
2 кестеде 2013 жылдың қаңтар айының зерттеу нәтижелері кӛрсетілген.
2 кесте – 2013 жылдың қантар айы
Зерт.
№
Ҥлгі
№
Қорғасын
Сынап
Кадмий
%
мг/кг
%
мг/кг
%
мг/кг
1
№ 1
0,0098
9,8
0,000056
0,56
0,0002
0,02
2
№ 2
0,0013
13
0,000050
0,50
0,0001
0,1
3
№ 3
0,00125
12,5
0,000055
0,55
0,0012
0,12
4
№ 4
0,00219
21,9
0,000058
0,58
0,0014
0,14
1 суретте 2013 жылдың қаңтар айының ауыр металлдар мӛлшері
бейнеленген.
9,8
0,56
0,02
13
0,5
0,1
12,5
0,55
0,12
21,9
0,58
0,14
0
5
10
15
20
25
М
өл
ш
е
рі
,
м
г/
к
г
1
2
3
4
Үлгі №
2008 жылғы ақпан айындағы көрсеткіштер
Қорғасын
Сынап
Кадмий
1 сурет - 2013 жылдың ақпан айы ауыр металлдар мӛлшері
3 кестеде 2013 жылдың наурыз айының нәтижелері кӛрсетілген.
3 кесте - 2013 жылдың наурыз айы
Зерт.
№
Ҥлгі №
Қорғасын
Сынап
Кадмий
%
мг/кг
%
мг/кг
%
мг/кг
1
№ 1
0,00202
20,2
0,000054
0,54
0,0004
0,04
2
№ 2
0,0022
22
0,000051
0,51
0,0014
0,14
3
№ 3
0,00253
25,3
0,000065
0,65
0,0020
0,2
4
№ 4
0,00965
96,5
0,000152
1,52
0,0210
0,21
144
2 суретте 2013 жылдың наурыз айының ауыр металлдар мӛлшері
бейнеленген.
20,2
0,54
0,04
22
0,51
0,14
25,3
0,65
0,2
29,1
1,52
0,21
0
5
10
15
20
25
30
М
өл
ш
е
рі
,
м
г/
к
г
1
2
3
4
Үлгі №
2008 жылғы сәуір айының көрсеткіштері
Қорғасын
Сынап
Кадмий
2 сурет – 2013 жылдың наурыз айы
4 кесте – 2014 жылдың мамыр айы
Зерт.
№
Ҥлг
і №
Қорғасын
Сынап
Кадмий
%
мг/кг
%
мг/кг
%
мг/кг
1
№ 1 0,00208
20,8
0,000052
0,52
0,0002
0,02
2
№ 2 0,0020
20
0,000050
0,50
0,0015
0,15
3
№ 3 0,00233
23,3
0,000055
0,55
0,0020
0,2
4
№ 4 0,00159
15,9
0,000052
0,52
0,0009
0,09
3 суретте 2013 жылдың мамыр айының ауыр металлдар мӛлшері
бейнеленген.
20,8
0,52
0,02
20
0,5
0,15
23,3
0,55
0,2
15,9
0,52
0,09
0
5
10
15
20
25
м
өл
ш
е
рі
,
м
г/
к
г
1
2
3
4
Үлгі №
2007 жылғы қыркүйек айындағы көрсеткіштер
Қорғасын
Сынап
Кадмий
3 сурет – 2013 жылдың мамыр айының ауыр металдар мӛлшері
Ауыр металдардың топыраққа тигізетін әсерін тӛмендету ҥшін қажетті
145
шаралар.
Топырақты
қҧнарландырудың
тиімді
жолының
бірі
ӛндіріс
қалдықтарының ҥйінділерін жер бетінде жинақтамай пайдаланудан
шыққан карьерлерге, басқа да тау-кен ойыстарына ҥю мен саты тәрізді
рельеф жасау [7].
Топырақтың қҧнарлығын жоғарылатуына жауын қҧртының кӛп пайдасы
тиеді. Жауын қҧрттары топырақтың физикалық-химиялық қасиеттерінің
қалыптасуында ерекше маңызды рӛл атқарады. Кӛрнекті биолог ғалым
Ч.Дарвин айтқандай: «... топырақ - ӛткен ғасырлар бойы жауын қҧрттары
арқылы жыртылып келген». Бір жылдың 200 кҥнінде олар ӛз денелері арқылы
50 тоннадай топырақты, қҧрғақ заттектерді ӛткізіп, қҧнарландыра алады.
Жаңбыр қҧрттарының ӛнімділігі және ӛсімі жоғары қызыл тҥрлері кейбір
елдерде жасанды жолмен ӛсіріліп қҧстарға, балықтарға, терісі қымбат аңдарға
жем ретінде беруге және ӛте сапалы биогумус деген тыңайтқыш алуға
қолданып жҥр. Жауын қҧртының ішегінен ӛткен органикалық қалдықтар
биохимиялық ӛзгерістерге ҧшырап, жай қосылыстарға айналады және
микроэлементтер мен пайдалы микрофлорамен байытылады, капролитті
қҧрылым тҥзеді. Осыншама пайдасы мол жәндіктерге ӛкінішке орай, біздің
елімізде аса назар аударылмай отыр. Біздің ойымша оларды жасанды тҥрде
кӛбейтіп, ірі кәсіпорындарынның алаңдарына таратуымыз керек.
Әрине, ірі ӛнеркәсіптердің жҧмысын тоқтату мҥмкін емес, сонымен
қатар кҥннен-кҥнге кӛбейіп келе жатқан автокӛліктер санын әзірше қысқарту
немесе қадағалау ӛте қиын, барлық ауыр металдарды шығаратын кӛздерді
бақылау, ҥлкен қаржы кӛзін талап етеді. Бірақ, осыған қарамастан, жеріміздің
ластануына жол бермеу біздің міндетіміз. Сондықтан ҧсынылған шараларды
қолдануды, жалпы қоршаған ортаны қорғауға арналған ережелерді естен
шығармай орындауды ҧмытпайық.
Әдебиеттер тізімі
1. Неменко Б.А., Кенесариев У.Н., Оконешников А.И., Акынова Н.А., Сидоренко
Р.Ф. и др. Методика оценки влияния неблагоприятных факторов различной среды //
Методические рекомендации.-Алматы.-1996.-С25.
2. А.Ж.Ақбасова, Г.Э.Саинова. Экология: Жоғары оқу орнына арналған оқу қҧралы. –
Алматы: ―Бастау‖ баспасы, 2003.-292б.
3. Зигель Х. Некоторые вопросы токсичности ионов металлов. М., Мир. 1993.-
С.29-36.
4. Методика выполнения измерений массовых концентраций Zn, Cd, Pb, Cu методом
инверсиооной вольтампреометрии. МУ 08 – 47/067. г.Томск.
5. Методика выполнения измерений массовой доли общей ртути в пробах почв и
грунтов на анализаторе ртути РА-915+ с приставкой РП-91С: Методика допущения для
целей государственного экологического контроля.- Москва, 2005.
6.
Методика
выполнения
измерений
с
использованием
комплекса
вольтамперометрического СТА: Методика допущения для целей государственного
экологического контроля.- Москва, 2005.
7. Ш.Т. Тайжанов. Топырақтану: Экология мамандығы студенттеріне арналған оқу
қҧралы.-Павлодар, 2004.
146
УДК 502(504(574)
Достарыңызбен бөлісу: |