title: Сабақтарының мазмұны «Урбоэкология» - бет 8

text:
5
) 12,1 құрайды, ал
ауада, ең жоғары концентрациялары ШРЕК –тен 1,5-13,6 есе жоғары
болатын, араласқан қатты бөлшектер, көміртегі тотығы, азоттың қос тотығы,
фенол, формальдегид кездеседі. Алматыда ауаны ластайтын негізгі көздер
автокөлік және жылу электростанциялары болып табылады.
Көмір шығаратын өнеркәсіптерден, жылу энергетика, қара металлургия
кәсіпорындарынан және автокөліктерден шыққан шығарындылардан ауаның
ластануының жоғары деңгейі (АЛИ
5
- 10,7) Қарағанды қаласына тән.
Шымкент, Темиртау; Ақтөбе және Өскемен қалаларының ауа ортасы да
едәуір ластанған. Шымкентте түсті металлургия мен мұнайхимиялық
өнеркәсіп кәсіпорындары жұмыс істеуде, Теміртау мен Өскемен қалаларында
Қазақстанның түсті металлургиясының негізгі кәсіпорындары, ал Ақтөбеде
қара металлургия мен хром қосылыстарының кәсіпорындары шоғырланған.
Атмосфераның жаһандық техногенді ластануы жалпы планетарлық
масштабтағы қауіпті зардаптарға әкеп соқты. Ол тек адам өмірі мен оның
денсаулығына ғана емес, сонымен бірге, бүкіл биосфераның тіршілік етуіне
де қауіпті болып табылады. Оларға парниктік эффект, қышқылды
жаңбырлар, озон ойықтары жатады.
Парниктік эффект деп, 30 – ға жуық парниктік газдардың: СО
2
, метан, азот
тотықтары, фреондардың және т.б. жиналуы нәтіжесінде Жердегі
температураның
көтерілуін
айтады.
Табиғи
жағдайда
Жер
күн
радиациясының әсерінен қызып, ұзын толқынды радиация түрінде жылу
бөледі, бұл жылуды су булары және көмір қышқыл газы жақсы сіңіріп алады,
сол себептен жер бетінен жылудың берілуіне және оның едәуір
салқындауына кедергі жасайды.
Парниктік
газдар
атмосферада
жиналғанда,
жылу
сақталуының
қарқындылығы едәуір жоғарылайды, нәтижесінде атмосфералық ауаның
температурасы өседі. Негізгі парниктік газ көміртек қос тотығы болып
табылады, оның парниктік әсерге қосатын үлесі 50 ден 65% дейін құрайды.
Басқа парниктік газдардың үлесі аздау: метанның - 20% жуығы, азот
тотықтарының - 3-5%, фреондардың - 8%, басқа газдардың 5 - 10%.
Қазіргі кезде ауада көмірқышқыл газының концентрациясының жоғарылау
жылдамдығы жылына 0,3-0,5% құрайды. Бұған көмірқышқыл газының
техногенді көздерден түсуі ғана емес, сонымен бірге, оны өсімдіктердің
ассимиляциялауының төмендеуі, және ең алдымен, «планетаның өкпесі» деп
саналатын, тропикалық ормандардың жойылуы мен деградацияға ұшырауы
да себеп болып отыр. Сонымен қатар, атмосфераның метандану үрдістері де
жоғарылауда. Оның себептерінің бірі, Арктика мен Антарктидадағы мұз
қалқандарының жеңілденуі (мұздықтардың шегінуі) болып табылады, бұл,
арктикалық және антарктикалық шельфтердің материктермен біріккен
жерлерінде орналасқан, негізгі газогидраттар қорынан метанның босап
шығуына әкеледі. Техногенді метанның ауаға түсуі де едәуір жоғарылайды,
ол атмосфераға түсетін метанның жалпы мөлшерінің 25 % құрайды.
Соңғы жүзжылдықта Жердегі жылдық орташа температура 0,3-0,6º
С
жоғарылады. Болжам бойынша, парниктік газдардың жиналуы қазіргі
деңгейде сақталатын болса, 2100 жылға қарай жер бетіндегі температура
3,5ºF-қа жоғарылайды. Бұл, полюстардағы мұздардың қарқынды еруіне,
Әлемдік мұхит деңгейінің 2 м-ге жоғарылауына, құнарлы жерлерді су
алуына, табиғи аймақтар шектерінің ауысуына, штормдар мен дауылдардың
санының көбеюіне, климаттық жағдайлардың өзгеруіне, жануарлар мен
өсімдіктердің жойылуына, жұқпалы және жұқпалы емес аурулардың
жоғарылауына, тамақ өнімдерінің күрт азаюына және т. б. әкеп соғады
Ғалымдардың пікірінше, парниктік эффектінің соңғы салдарын тек жаһандық
ядролық соғыспен салыстыруға болады. Сонымен қатар, парниктік
эффектінің пайда болуына кедергі жасайтын үрдістер де жүріп отырады.
Мысалы, бір жағынан, артық СО
2
сіңіріп отыратын, әлемдік мұхит және
фотосинтез әлі де күшті буферлік жүйе болып отыр. Екінші жағынан, жер
бетіне түсіп отырған күн радиациясы, өнеркәсіп көздерінен, эрозияға
ұшыраған топырақтың үлкен алаңдарынан және вулкандардың атқылауының
күшейуі салдарынан атмосфераға түсетін шаңнан шағылысуы нәтижесінде,
азайып, жылыну үрдістерінің тежелуіне әкеледі.
Дегенмен, болжамдардың маңыздылығы мен көзге көрініп отырған
климаттың жаһандық өзгеруі, 1998 жылы Киото қаласында әлемнің 160
елінің өкілдерінің өзара келісімге қол қоюына негіз болды. Бұл келісім
бойынша, әрбір қатысып отырған ел үшін, атмосфералық ауаға түсетін
парниктік газдардың шығарындыларына шектеу орнату бекітілді.
Атмосфераға түскен химиялық ластаушылардың шығарындылары да «озон
тесіктерінің» пайда болуының негізігі себептерінің бірі болды. «Озон
тесіктері», стратосфераның озон қабатында озон концентрациясының едәуір
төмендеуі байқалатын, кеңістік аралығы болып табылады.
Ең үлкен «озон тесігі» Антарктида үстінде орналасқан. Оның ауданы
континент шегінен шыққан және мөлшері бойынша АҚШ ауданынан асады,
ал озон қабатының қалындығы 40% азайды. Ғалымдардың пікірі бойынша,
егер, Антарктидада ел қоныстанған болса, онда, әлем бүтіндей континент
елінің жойылуына тап болар еді. Мөлшері кіші «озон тесігі» Арктика үстінде
байқалып отыр. Оның ауданы (10 млн км
2
). «Озон тесіктері» Жердің басқа
да аймақтарының үстінде байқалып отыр және олардың орны үнемі өзгеріп
отырады («кезбе тесіктер»). Мұндай «тесіктердің» ауданы 10 нан - 100 мың
км
2
дейін
аутқиды, ал озонның мөлшері қалыпты деңгейден 20-40% дейін
төмендейді.
Озон қабатының сарқылуы адам және басқа тірі ағзалар үшін де өте қауіпті,
себебі, әдетте озон қабатында ұсталып қалатын, энергиясы жоғары, күннің
қысқа толқынды ультра күлгін және рентген сәулелері, бұл жағдайда озон
тесіктері арқылы өтіп кетеді.
Осы сәулелердің айқын фотохимиялық, мутагенді және канцерогенді әсері
салдарынантұрғындардың арасында қатерлі ісіктер, катаракта, тері аурулары,
иммундық зақымданулар, әр түрлі ақаулары бар ұрпақтардың туылу
санының жоғарылауы, репродуктивтік қызметтің төмендеуі және т.б.
міндетті түрде байқалады.Барлық экожүйелердің тіршілік барысында да аса
күрделі зардаптар байқалатын болады.
Ультракүлгін сәулелері фотосинтез және ферментативті реакцияларды,
көбею мен даму үрдістерін баяулатады, осыған байланысты, мұхит
суларында фитопланктонның, балықтардың, жоғары сатыдағы өсімдіктер
және жануарлар өнімділігінің төмендеуі, олардың арасында патологияның
жоғарылауына, ең сезімтал түрлердің жойылуына, сонымен қатар, флора мен
фаунаның
генофондысының
өзгеруі
болжамдалады.
Топырақтағы
бактерияларды жоятын әсері салдарынан, топырақтың құнарлылығы мен
ондағы өздігінен тазару үрдістерінің тиімділігі төмендейді.
Қазіргі көзқарастар бойынша, озонның азайуында жетекші рөлді техногенді
ластаушылар: фреондар (хлорфторкөмірсутектер), төрт хлорлы көміртек,
метилхлороформ, азот тотықтары, әр түрлі аэрозольдер және т.б. атқарады.
Фреондар пластмасса өндірісінде, электрондық өнеркәсіпте және аэрозольді
баллондарда, мұздатқыш қондырғыларында кеңінен қолданылады. Озон
қабатына жетіп, фреондар ультракүлгін сәулесінің әсерінен Cl атомын
босатады, бұл, бірнеше секунд ішінде озонмен әсерлесіп, оны ыдыратады:
Cl+O
3
=ClO+O
2
Хлордың бір атомы озонның 100000-ға жуық молекуласын ыдыратады.
Хлорфторкөмірсутектерге қарағанда, бромдалған фторкөмірсутектер озонды
одан да жоғары деңгейде ыдыратады. Фреондар ыдырауға ұшырамай, 70-100
жылға дейін атмосферада болуға қабілетті, сондықтан егер, атмосфераға
олардың шығарылуын тоқтатпаса, онда озонның бұзылуы үрдісін тоқтату
қиынға соғады.
Озон қабатының жұқаруы басқа да техногенді себептерге: стратосферада
жылдамдығы дыбыстын жылдамдығынан асатын ұшақтардың ұшуына,
ғарыштық ракеталардың ұшырылуына, «Шатл» типті авиа ғарыштық
жүйенің жіберілуіне және атмосферадағы ядролық жарылыстарға
байланысты, себебі бұлардың іске асырылуы уақытында озонды жоятын
отынның толық жанбаған өнімдері - азот тотықтары мен кейбір
көмірсутектердің бөлінуі жүреді. Сонымен бірге, озонның өнеркәсіптік
шығарындылармен, жанар таулардың атқылауы кезінде, ғарыштық шаң
түрінде стратосфераға түсетін аэрозольдермен әсерлесу салдарынан да
ыдырауы мүмкін екендігі көрсетілген.
Индустриалық өркендеудің тағы да бір туындысы қышқылды жаңбырлар
болып табылды. Олардың түзілуіне атмосфераға әр түрлі техногенді
көздерден түсетін шығарындалырдың негізінен екі құрам бөлігі: күкірт
тотықтары мен азот тотықтары қатысады. Су буларымен өзара әсерлесу
нәтижесінде, олар күкірт және азот қышқылына айналып, жауындармен
суаттарға, топыраққа, өсімдіктерге және қоршаған ортаның басқа да
нысандарына түседі. Табиғи жауын суының реакциясы әлсіз қышқыл (pH=6),
ал қышқылды жаңбырлардың рН 2-4 құрайды. Бұндай жауындардағы
қышқылдың мөлшері сірке қышқылындағыдан да жоғары болуы сирек емес.
Қышқылды жауындар қоршаған ортаның бәріне де зиянды әсер етеді.
Олардың әсерінен пайда болған суат сулапрының аз мөлшерде
қышқылдануының өзі (рН-5-5,6) балық уылдырықтары мен жас
шабақтардың, фито- және зоопланктондардың, балдырлардың, ұлулардың
жойылуына, ал, рН 4,5-тен аз болған жағдайда балықтардың репродуктивтік
үрдістерінің тоқтатылуына және олардың өлуіне әкеп соғады, нәтижесінде су
қоймалары қаңырап бос қалады. Мысалы, Швецияда 2200 көл мүлде
тіршіліксіз, ал 14 мың көлдерден гидробионттардың ең сезімтал түрлері жоқ
болып кетті. Осындай жағдайлар АҚШ, Канада, Норвегия және басқа да
скандинавия елдерде байқалады.
Қышқылды жауындар топыраққа әсер етіп, алюминий, ауыр метал (кадмий,
қорғасын, сынап және т.б.) қосылыстарының ерігіштігін жоғарылатады,
сөйтіп, осы қосылыстардың әсерінен өсімдіктердің тамыр жүйесінің
зақымдалуына,
инфекциялардың
енуіне,
фотосинтез
үрдістерінің
төмендеуіне ықпал етеді. Топырақтың қышқылдануы кезінде азот
фиксациялаушы бактериялардың, редуценттер және басқа да топырақта
тіршілік ететіндердің белсенділігі төмендейді, нәтижесінде, органиканың
ыдырау үрдісі қиындайды, байланысқан азоттың өсімдіктерге өтуі шектеледі
және топырақтың құнарлылығы төмендейді.
Қышқылды жауындар фитоценоздардың өнімділігін төмендетіп қана қоймай,
сонымен бірге, көп жағдайда олардың жаппай қырылуына да себеп болады.
Қышқылды жауындар ормандарға, әсіресе, қылқан жапырақты ормандарға
үлкен зиянын тигізеді . Олардың әсерінен жапырақтардың және
қылқандарының некрозы, олардың түсуі және ағаштардың кебуі жүреді.
Жердегі қышқылды жауындардан деградацияға ұшыраған ормандардың
аумағы қазіргі уақытта шамамен 31 млн га құрайды. Ормандардың жойылуы
су тасқындарының, селдер, су эрозиялары, шаңды құйындардың және шөл
далаға айналулардың күшейуіне әкеледі.
Қышқылды жауындардың теріс әсерлері металдан жасалған құрылыстар мен
техникалардың
коррозияға
ұшырауының
күшеюі
және
сәулеттік
ескерткіштердің және т.б. бұзылулары түрінде байқалады.
Адам ағзасына тек химиялық қана емес, сонымен қатар, биологиялық
ластаушылар да әсер етеді. Ауа ортасының құрамында биологиялық
нысандардың өте көптеген түрлері: бактериялар, вирустар, микроскопиялық
саңырауқұлақтардың споралары, қарапайымдалардың цисталары, кенелер
және т.б. бар. Алайда, ауа ортасының өзіне тән микрофлораны бөліп көрсету
мүмкін емес, себебі, микроағзалардың өсіп-өнуі үшін ауа қолайлы орта
болып табылмайды. Сонымен бірге, биологиялық агенттер, тіпті кепкен
күйінде де өмірсүруге қаблеттілігін ұзақ уақыт сақтап қала алады. Ауа
көптеген инфекциялардың: туберкулез, дифтерия, қызылша, көкжөтел,
скарлатина, тұмау, сібір жарасы, туляремия, обаның және басқалардың
негізгі берілетін жолы болып табылады. Ауа массасының үнемі айналымда
болуы биологиялық аэрозольдердың едәір қашықтыққа таралуына ықпал
етеді, бұл эпидемия дамуы қауіпін туғызады. Соңғы жылдары «қолдан
жасалған» немесе қоздырғыштардың табиғи жолмен мутациялануымен (құс,
доңыз тұмауы) байланысты инфекцияларды жұқтыру қаупі шұғыл өсті.
Ауаны ластайтын негізгі көзі топырақ болып табылады, бірақ қазіргі уақытта
едәуір өскен халықтың кші-қон үрдістері, сонымен қатар, эпидемиялық
тұрғыдан қауіпті қалдықтардың көздері болып табылатын (ауруханалар,
фермалар және басқалар) немесе өндірістік үрдісінде микроағзаларды
пайдаланатын (антибиотиктер, вакциналар, ақуыз-дәрумендік концентраттар
өндірісі және т.б.) әр түрлі мекемелер мен кәсіпорындардың жұмыстары да
манызды орын алып отыр. Халықтың денсаулығына биологиялық қару
дайындалған, немесе дайындалып жатқан әскери биологиялық полигондар да
қауіпті болып табылады.
Ауаның биологиялық ластануы жұқпалы және паразитарлық аурулар
дамуының себебі болып қана қоймай, сонымен бірге, адам ағзасының едәуір
дәрежеде сенсибилизациялануына әкеп соғады.
Аллергиялық реакциялар сапрофит бактериялардың, зең және ашытқы
саңырауқұлақтарының, сарциндердің, жалған дифтерия таяқшаларының және
басқа да микроағзалардың, сондай-ақ, олардың тіршілік өнімдерінің ағзаға
түсуі кезінде дамуы мүмкін. Мысалы, аллергиялық аурулардың жаппай
өршуі,
шығарындыларының
құрамында
ақуыз-дәрумендік
концентраттардың,
микроскопиялық
саңырауқұлақ-продуценттердің,
антибиотиктердің, соя ақуызының шаңдары бар микробиологиялық
өнеркәсіп кәсіпорындарының жанында тұратын тұрғындарда байқалған.
Биологиялық аэрозольдер мөлшерінің өте жоғары деңгейі ірі елді
мекендердің ауасында байқалады, мұнда 1 м
3
ауада 30-40 мыңға дейін
микроағзалар табылуы мүмкін. Ал, қаладан тыс жасыл аумақта, сонымен
бірге, таулы жерлерде олардың концентрациялары қалыпты жағдайда 1 м
3
ауада 1000-1500 аспайды. Қысқы уақытта ауа аз ластанады, бұл
микроағзалардың топырақтан ауаға түсуінің төмендеуімен түсіндіріледі.
Атмосфералық ауа жабық бөлмелерді де биологиялық ластаушы көзі болуы
мүмкін.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сабақтарының мазмұны «Урбоэкология»

text:
ДӘРІС САБАҚТАРЫНЫҢ МАЗМҰНЫ
«Урбоэкология»
Дәріс №1. Қала және адамның өмір сүру ортасы. Урбоэкологияның
ғылыми негіздері 2 сағат
1. Қала туралы түсінік. Астана қалалар, миллионер қалалар ерекшеліктері
2. Адамның өмір сүру ортасы. Табиғат пен адам арасындағы қатынас
3. Қалалық орналасудың тарихи формалары
4. Урбоэкологияның ғылыми сипаты
1. Қала туралы түсінік. Астана қалалар, миллионер қалалар
ерекшеліктері
Қала— тұрғындары өнеркәсіп пен сауда орындарында және ғылыми,
мәдени, басқару мекемелерінде еңбек ететін іріелді мекен.
Қала
орталық
коныстандырылған
пункт,
кішкене
қала
мен ауылдардан айырмашылығы
шекара
ішінде
діни,
әскери-
саяси,экономикалық және мәдени қызметтің жүзеге асырылу деңгейімен
және үлкен көлемімен ерекшеленеді. Осы әрекеттер жиынтығы қоршаған
шағын ауылдарға билік жүргізуді білдіреді.
[1]
Қала көбіне өз атырабының әкімшілік және мәдени орталығы болып
табылады. Елді мекенді қала дәрежесіне көтеретін басты межелер — ондағы,
халықтың саны және олардың атқаратын қызметі (өнеркәсіп, мәдени, саяси-
әкімшілік орталықтары).
Қалалар Жер бетінде 6000 жыл бұрын құрылы бастаған еді. Ол адамзаттың
ең керемет қолөнерлерінің бірі еді. Себебі, қала мағынасы - осы ауданда
мекен еткен халықтың ең маңызды оқиғаларын суреттейді. Қала деегніміз
мәдениет, ғылым, білім және ондіріс орталығы болып саналады. Қалалар
сауда – саттық болған жерлерде, керемет ғимараттар айналасында және ел
басқару болған жерлерде салынған еді.
Астана қалалар. Әлем бойынша, ең маңызды қалалар қатары болып
саналады. Олар әлеуметтік, экономикалық әрі мәдени орталықтар. Бірақ,
осындай критерийлерге кірмейтін де Астана қалалар да бар. Мысалы,
Канаданың ең ірі өндірістік, әрі транспорттық орталығы ретінде Монреаль
қаласы саналады. Ал, негізгі астанасы ретінде Оттава саналады. Оттава -
парламент, үкімет, посол мен екі университет орналасқан, тыныш, кітапхана,
мұражай, білім ізденуші орталық.
Миллионер қалалар. Әлем бойынша, бүгінде 10 млн. адам тұрғындарынан
асқан, 20 ең ірі қала саны бар. Оларға: Москва, Нью – Йорк, Шанхай,
Мехико, Токио және тағы басқалары жатады. Алатын ауданның кіші болуы,
ал халық саны өте жоғары болуы осындай қалалардың арасында көптеген
қақтығыстарды тудырады: тұрғын үй жетіспеушілігі, медициналық қызметтің
жетіспеушілігі және тағы басқалары.
Бұрынна бері, тұрғындар саны көп өңірлерде экологиялық мәселелер де
туындаған, бірақ қазіргі кезде олардың тек үлкен қалалардан да асып
түскендігі мәлім. Сондықтан, табиғатты қорғау адамзаттың ең үлкен
алаңдатушы жағдайлардың бірі болуда. Осынжай мәселені шешу барысында,
күн сайын түрлі биоотын, қуатты тазартушы қондырғылар, және айналаны
көгалдандыру мақсатында табиғи қорлар мен саябақтар салуда.
2. Адамның өмір сүру ортасы. Табиғат пен адам арасындағы қатынас
Адам мен табиғат арасындағы қатынас — динамикалық арақатынас. Ол
қатынас адам экожүйесінің ерекшелігімен анықталады да, байланыс
«табиғатты бағындырумен», «иемденумен» ғана емес, сондай-ақ адам
денсаулығы мен тіршілігіне кері әсерін тигізетін экологиялық өзгерістермен
айқындалады. Қоршаған ортаның табиғи және әлеуметтік элементтері тығыз
байланысты.
Ол
байланыс
әлеуметтік
элементтердің,
әлеуметтік
жаратылулардың табиғи элементтерге, табиғи ортаға арақатынасымен
айқындалып қана қоймай, табиғи элементтердің әлеуметтікке, әлеуметтік
ортаға, мәдениетке әсер етуімен айқындалады. Баяғы көне заманнан бастап
әлемнің бүтіндігі туралы идеясы бар болды және макрокосмос — Әлем мен
микрокосмос — Адам арасында ұқсастық тұжырымдамасы дамыған.
Шығыстың ұлы энциклопедияшы ғалымы Абу Райхан Беруни мың жыл
бұрын айтқан: «Адамның денесі — әлеммен бірдей». Адамның табиғатпен
ара қатынасы – мәңгілік және әрқашан заманауи, өйткені адам өзінің пайда
болуымен, тіршілігімен және болашағымен табиғи ортамен байланысты.
Табиғаттың элементі ретінде ол «табиғат – қоғам» деген күрделі жүйенің бір
бөлігі болып келеді. Адамзат өзінің көптеген мұқтаждықтарын табиғаттың
есебінен қамтамасыздандырады. Табиғаттың барлық элементтері қоршаған
ортаны құрайды. «Қоршаған орта» түсінігіне адамның қолымен жасалған
нысандар (ғимараттар, автокөліктер және т. б.) кірмейді, өйткені олар бүкіл
қоғамды емес, жеке адамдарды ғана қоршап тұр. Бірақ адамның қызметі
арқылы өзгерген табиғат телімдері (қалалар, ауыл шаруашылығы жерлері, су
қоймалары, орман алқаптары) қоғам ортасын түзгендіктен, қоршаған ортаға
кіреді. Қоршаған орта (ҚО) – адам мен басқа да тірі ағзаларды қоршап тұрған
табиғи орта, адам қолымен жасалған материалдық құрамдас бөліктер,
құбылыстар мен үдерістер, сондай-ақ әлеуметтік-экономикалық құрауыштар.
ҚО келесі қызметтерді орындайды: қор өндіру, орта түзу, табиғат қорғау
және медициналық-географиялық, санитарлық-гигиеналық, эстетикалық-
психологиялық. Н.Ф. Реймерс бойынша адамды қоршап тұрған орта өзара
байланысқан төрт қурауыш-жүйешелерден тұрады: а) табиғи ортаның өзінен,
ә) туындалған агротехникалық ортадан – «екінші табиғаттан» немесе
квазитабиғи ортадан, б) жасанды ортадан – «үшінші ортадан» немесе
артетабиғи ортадан, в) әлеуметтік ортадан. «Екінші табиғат» немесе
квазитабиғи орта – табиғи ортаның адам қолымен жасалған жүйелі, өзін өзі
қолдаушы қасиетінің болмауымен сипатталатын, барлық түрленулері
(жыртылған жерлер, мәдени ландшафтар және т. б.; ыза жолдар; жасыл
желектер). Бұл түзілімдердің бәрінің тегі табиғи, бұлар табиғатта жоқ
жасандылар емес, тек түрлендірілген табиғи орта болып келеді. «Үшінші
табиғат» немесе артетабиғи орта – адамның қолымен жасалған барлық
жасанды, табиғи ортада заттық - энергетикалық ұқсастығы жоқ, оған жат
және жаңартып отырмаса, тез арада қирайтын әлем. Бұларға заманауи
қалалардың асфальт жолдарын, бетонды, тіршілік пен қызмет орындарының
ішкі кеңістігін, технологиялық құрылғыларды, көлік нысандарын,
жиһаздарды және басқа заттарды, барлық синтетикалық заттарды және т. б.
жатқызуға болады. Заманауи адамды негізінен артетабиғи орта қоршайды.
«Өмір сүру сапасы» ұғымының әртүрлі түсінігі бар: өйткені оны әртүрлі
тұрғыдан қарастыруға болады: физикалық, медициналық-экологиялық,
экономикалық және әлеуметтанулық. «Өмір сапасының» сипаттаушы
ерекшелігі болып келетіні тұрғындардың тіршілік деңгейі. Өмір сапасы мен
ҚО сапасының өзара байланыстылығын заманауи экологиялық дағдарыс
нәтижесінде пайда болған адамның биологиялық болмысын жеңу
көзқарасынан қарастыру қажет. Ол түсініктердің өзара байланыстылығын
әлеуметтік тұрғыдан адам биологиялық деңгейде қалыптасқан (және дамып
келеді) және оны қоршаған табиғи ортадан (ҚТО) бөліп әкетуге болмайды
деп қарастырған жөн. Сондықтан өмір сапасы мен ҚО сапасын бір-біріне
қарама-қарсы қоюға болмайды. ҚТО экологиялық тепе-теңдік бұзылысымен
өмір сапасының проблемасы шыға келді.
3.Қалалық орналасудың тарихи формалары
Кез келген мемлекеттің даму барысында шешуші рөлді қалалар
атқарады. Әсіресе ірі қалалар. Қалаларда адамдар көп шоғырланып, өте
мықты экономикалық және интеллектуалды әлуетті қалыптастырады. Бұл
процесс қалалардың өсуіне және ауыл шаруашылығының дамуына себебін
тигізеді. Өнеркөсіп, ғылым, білімнің өркендеуі ірі қалалардың экономикалық
есуінің діңгегіне айналды. Қалалар және оларды қосатын жолдар аумақтың
сүйенетін қаңқасы тәрізді.
Ірі қалалар - адамның шығармашылық әлуетін дамытуға мүмкіншілік береді.
Қалалықтар қызмет түрінің көптеген түрлерін пайдаланып, жайлы
қоныстанған және мәдениеттілігі жоғары болып келеді. Сондықтан болар,
дүние жүзінің барлық елдеріне тән үрдіс - адамдардың қалаға жылжуы.
Қалалардың
қалыптасуын
және
дамуын урбандалу деп
атаймыз
(лат. urbanus - қалалық).
1) қаланың және халқының өсуі;
2) қалалық тіршіліктің өркендеуі;
3) орналасудың жаңа түрінің пайда болуы.
Қалалық орналасудың тарихи қалыптасқан 3 формасы бар. Қала,
қалалық агломерация және мегаполис.
Қалалар Қазақстан жерінде
ежелгі
дүние
кезеңдерінде
қалыптасқан
жоспарлы экономика тұсындағы урбандалу саны жағынан қалалар мен халық
саны өсті. Қала және қала типтес ауылдар көбінесе бір кәсіпорын маңында
(зауыт, фабрика, кен орны) калыптаса бастады. Экономикалық дағдарыс
тұсында көсіпорындардың жабылуы қала тіршілігінің де жойылуына алып
келді. Осыған орай мемлекеттің күшімен көптеген қала типтес кенттер
біртіндеп ауылға айналды. Қазіргі таңда 86 қала және 35 кент бар. Қалалар
тұрғын санына, атқаратын қызметіне және елді модернизациялаудағы реліне
қарай бөлінеді.
Қала қызметі - қаланың негізгі қызметі. Олар қаланы қалыптасатын және
қалаға қызмет көрсететін салаларға бөлінеді.
Қаланы қалыптастырушы қызметі - негізгі. Бұл қаланың мамандығы, яғни
сол үшін негізі қаланған. Қаланы қалыптастыруға өнеркәсіп, көлік, сауда,
әкімшілік, мәдениет, ғылым, туризм және әскери қызметтер жатады.
Қалаға қызмет көрсету - қаланың өмір сүруін қамтамасыз етеді. Олар үй -
коммуналды шаруашылық, қала көлігі, кейбір кәсіпорындар (мысалы, нан
зауыты), сауда, денсаулық сақтау, тұрмыстық қызмет көрсету.
Қала халқының саны мен қызметі арасында тығыз байланыс бар. Қала
ұлғайған сайын қызметі көбейе бермек. Керісінше қызметтің пайда болуы
қаланың есуіне әсері бар. Мысалы, Астана. Елді модернизациялауда ерекше
релді:
1) Астана мен Алматы атқаруда.
2) Ұлттық мәні бар кемекші қалалар (облыс орталықтары).
Барлық қалалар мен кенттер - қалалық орналасу тармағын құрайды.
Енді өздерің байқағандай Қазақстанда ұсақ қалалар басым. Бірақ
қалалықтардың 4/5 (халықтың 40%) үлкен қалада өмір сүруде. Олардың
міндеті халықтың орналасуын жақсарту, өмір сүру деңгейін жоғарылату және
мемлекетті модернизациялау, себебі кез келген қала (саны 100 мыңнан артық
болса) айналасында агломерацияны қалыптастыруы мүмкін.
Агломерация (лат. aqqlomerare - қосылу) қалалық орналасудың екінші
формасы. Агломерадия негізгі қаладан (ядро) және серіктес қаладан
(өндірістік, көліктік, сауда, туристік) тұрады. Арасында өндірістік, еңбек,
мәдени байланыстар бар.
Агломерация екі жолмен қалыптасады. Бірінші жолы суға тамған май
тамшысы сияқты біртіндеп жайылып, айналасындағы елді мекендерді өзіне
қаратып алады. Нәтижесінде серіктес қалалар пайда болады. Бір ядродан
тұратын агломерациялар да болады. Мысалы, Алматы агломерациясы
керісінше Қарағанды көмір алабы негізіндегі агломерация. Бұл жерде әрбір
шахта маңында жеке елді мекендер қалыптасқан болатын. Кейіннен
бірнешеуі бірігіп Қарағанды қаласын қалыптастырды (әлі күнге дейін
Қарағанды бірнеше аймақтардан тұрады). Уақыт өте келе үлкен металлургия
комбинатының салынуы агломерацияның екінші ядросы Теміртау қаласының
пайда болуына себепші болды. Сапалы жаңа агломерациялардың пайда
болуы урбандалудың сапалы өсімі. Алдағы уақытта жаңа қалалар тек
агломерация құрамында болады. Оған мысал болатын Үлкен Жоба «G-4
Сити». Алматы маңында 4 серіктес қала салу.
Орналасудың үшінші формасы - мегаполис (гр. meqas - ірі (үлкен) polis -
қала). Агломерациялардың бірігуін мегаполис дейміз. Тұрғындар саны
бірнеше ондаған миллионға жетеді. Мұндай жоғары үлкен қалалар Астана -
Қарағанды, Алматы - Талдықорған, Шымкент - Тараз маңында,
ірі көлік
орталықтарында болуы мүмкін. Бұл қалалардың өсуіне себепші халықтың
қолайсыз аймақтардан қалаларға көшуі, репатриация және реэмиграция.
Барлық халықтың ішінде қалалықтардың басым болуы қалалық өмір сүрудің
басымдығын көрсетеді. Біздің елімізде урбанизация деңгейі соншалықты
жоғары емес. Оның деңгейін жоғарылату - алдағы тұрған мақсат және елді
модернизациялаудың бір жолы. Қазақстанда аз урбандалған аймақтарда
(халықтардың үлесі 40%-дан аз) орташа урбандалған (40-60%) және жоғары
урбандалған аймақтарда кездеседі (60% - жоғары).
Ауылдық халықтың орналасуы. Ауыл халқының негізгі
тыныс-тіршілігі егін егу және мал бағу. Сондықтан да олар осы ресурстарға
тәуелді орналасқан. Ауылдар егін аймақтарынан және жайылымнан
алшақтамау үшін кішігірім мекендер болып келеді. Олардың үлкендігі және
тығыздығы орналасқан жерінің өнімділігіне де байланысты. Ауылдардың
басым кепшілігі — ауыл шаруашылығына негізделген. Бірақ көптеген
ауылдарда өндіріс орындары - сүт, қант, балық, ет және кекеніс консервілеу
зауыттары бар. Сонымен бірге кейбір ауылдар - темір жол стансасы, курорт,
орман шаруашылығы, қорықтар маңында да пайда болған. Ауылдық елді
мекендер кебінесе табиғи жағдайларға байланысты, әсіресе аймақ
ерекшелігіне қарай орналасқан.
Орманды дала және дала зоналарында - жер жырту және шабындыққа
негізделген ауылдар. Көбінесе өзен-көл жағалауларында, оңтүстіктің тау
етегіндегі ауылдар — суармалы егіншілікке бейімделген. Әсіресе өзен,
қаналдар бойында көп шоғырланған. Шөл және шөлейт аймақтарда ұсақ
ауылды мекендер мал жайылымына негізделген.
Ірі ауылдар - өзен жағалауында, ұсақ ауылдар - қыстақтарда орналасады.
Қазақстан ауылдары - күрделі әлеуметтік проблемаларды шешуде. Қалаға
қарағанда жұмыссыз және кедей адамдар саны жоғары. Себебі көптеген
ауылдардың инфрақұрылымының жоктығы - сапасыз жол, ірі қалалардан
шалғайда орналасуы, кішігірім мекемелердің жабылуы, сапалы судық
жетіспеуі, т.б.
Бұл проблема көбінесе экономикалық және экологиялық тұрғыдан болашағы
жоқ ауыл дарга тән. Қазіргі кезде мемлекетіміз ауылды дамыту үшін қыруар
қаржы бөлуде. Нәтижесінде Қазақстан ауылдарының сырт келбетінің
жақсаруына әсерін тиғізуде (барлық жерде бірдей емес). Негізгі ауыл саясаты
бірінші — болашағы бар ауылдарды жаңғырту, екінші - болашағы жоқ
ауылдың тұрғындарын қолайлы ауыл немесе қалаға көшіру.
Халықтың орналасуы: шекаралас аудандарға шоғырлану. Халықтың
орналасуы - кеңістіктегі халықтың
қоныстануы. Негізгі әсер етуші процесс - табиғат, тарихи-экономикалық
жағдайы. Алғашында өмір сүруге қолайлы аудандарға қоныстану басталды.
Техниканың дамуына сай және халықтың көбеюіне байланысты қолайсыз
аудандарда біртіндеп игеріле бастады. Қазақстанда тарихи қалыптасқан екі
қоныстану аймағы бар. Солтүстік жәнеОңтүстік Алтай тауының етегінде
бірігіп негізгі қоныстану белдеуі болып есептелінеді. Негізгі белдеуі 1 / 3
аумақты және халықтың 90%-ын алып жатыр. Негізгі экономикалық дамыған
аудандар да осы белдеуде орналасқан (солтүстік, оңтүстік). Бұл белдеуде
басты үлкен қалалар ауыл шаруашылық жерлері және өңдеуші өнеркөсіптер
орналасқан.
Қазақстанның ішкі аймақтары маусымдық, вахталық (ауыспалы күзет) және
кішігірім жерлерге шоғырланып қоныстану басым. Ең ірі ресурстар осы
аймақтарда орналасқан. Бұл жерлерде салыстырмалы түрде табиғат
жағдайының қолайсыздығынан өмір сүру қиын. Соңғы жылдары халық
негізгі белдеуде жинақталуда.
Бұл белдеуге ішкі және сыртқы көшіп келушілер де орналасуда. Болашақтағы
агломерациялар негізгі белдеуде қалыптасады. Нәтижесінде барлық еңбек
әлуетін мемлекетті модернизациялау бойынша жұмылдыруға мүмкіншілік
жасайды.
Ендігі жерде халықтың облыстар және ірі аудандар бойынша орналасуына
көңіл бөлейік.
Аймақтардағы халықтың орналасуы біркелкі емес. Оның өзі халықтың
тығыздығымен де бірдей емес екендігін көрсетеді. Орташа тығыздық
мемлекетімізде 6 адам/км²-нан келеді. Маңғыстау облысында 3 адамнан
артық болса, Оңтүстік Қазақстан облысында 20 адамға жетеді.
4.Урбоэкологияның ғылыми сипаты
Қалалардың саны мен олардың тұрғындары тез өсуіне байланысты,
экологиялық жүйеге түсетін ауыртпалық үнемі күшейіп келеді. Яғни,
өзіміздің еліміздің ішінде «урбандалу» жағы өте күрделене түсуде. Осы
термин кейінгі жылдары көптеп қолданылуда. Ол дегеніміз «urds» латынша
қала деген сөз ертеден болғанымен. «урбанизм» немесе «урбанизация»
термині халықтың қалада тұруға ұмтылуы, қаладағы тұрмысты ұнатуы
урбанизация процесінің күшеюіне алып келген болатын. Әуелгі бетте
айтылып өткендей – ақ «өзіміздің». Қазақстан республикасы да, дүниежүзілік
урбанизация әсерінен тысқары қалған жоқ. Әсіресе, өнеркәсіп және қатынас
кәсіпорындарын көптеп салу мен тың және тыңайған жерлерді игеру кезінде
(1954), қалалар саны, оның ішінде ірі қалалар саны тез өсті. Олардың
тұрғындары, 45 жылда 5 еседен артық өсіп, халықтың басым көпшілігі
қалада тұратын болды. Болжам бойынша, қалалардағы тұрғындар саны көп
артуы ықтимал. Бұл әрине жақсылыққа апарып соғатын жағдай емес. Қазіргі
таңның өзінде-ақ қала халқының тығыздығы, әсіресе Алматы, Қарағанды,
Шымкент қалаларында бір шаршы километрге 200 км
2
аса адам келіп
экологиялық жағдайдың үнемі нашарлауына себепті .Қайта айнала біз қала
экологиясына соқсақ біз жоғарыда урбандану процесін де айтып өткен
болармыз. Бұл әрине бүгінгі мәселелердің біріне айналып отыр. Қазіргі
адамзат баласы кешегі кезеңнен гөрі ғылым мен техникаға бет бұруда. Соған
байланысты өндіріс, өнеркәсіппен айналысудың нысаны осы. Қоғамдағы
ғылым мен техниканың даму барысында кешегіден бүгін көптеген өзгерістер
байқалуда. Мысалы үшін алатын болсақ еліміз егемендік алғалы 10-12
жылдай болды. Соған байланысты экологиялық тұрғыдан да өз еліміз ішінде
де көптеп өнеркәсіптер оның ішінде завод-фабрикалардың өзі өз қолымыздан
өнім шығарылуда. Бұл негізінен біздің байлығымыз әрі мақтанышымыз болса
да, адамзаттың бойына да зиян келтіру жағы көбірек. Мысалы казіргі таңдағы
автокөліктердің саны жағы да өткенгіден қарағанда күрт өскен. Бұл
автокөліктердің саны жанармайлармен жүруі атмосферадағы ауа сапасын
бұзуына зор ықпал жасайды. Ал енді дүние жүзілік ақпарат ұйымының
мәліметтеріне сүйенсек, ауылды жерлердегі елді мекендерге қарағанда
қалалардағы атмосферадағы ауа құрамында зиянды газ күйіндегі заттар 10-25
есе, ал тозаң 10 еседей артық мөлшерде ұшырасады. Өнеркәсіп шоғарланған
жерлерге қыс айларында тұманның түсетіндігі ал жауын-шашынның
қалыптағыдан 5-10 есе артық жауатыны да байқалады
Дәріс №2. Қалалардың қалыптасу ерекшеліктері. 2 сағат
1.
Қала. Қаланың қалыптасуы
2.
Қазақстандағы ежелгі қалалар
3.
Қазақстандағы ортағасырлық қалалар
Қала, шаһар — тұрғындары өнеркәсіп пен сауда орындарында және
ғылыми, мәдени, басқару мекемелерінде еңбек ететін ірі елді мекен.
Қала орталық коныстандырылған пункт, кішкене қала мен ауылдардан
айырмашылығы шекара ішінде діни, әскери-саяси, экономикалық және
мәдени қызметтің жүзеге асырылу деңгейімен және үлкен көлемімен
ерекшеленеді. Осы әрекеттер жиынтығы қоршаған шағын ауылдарға билік
жүргізуді білдіреді.
[1]
Қала көбіне өз атырабының әкімшілік және мәдени орталығы болып
табылады. Елді мекенді қала дәрежесіне көтеретін басты межелер — ондағы,
халықтың саны және олардың атқаратын қызметі (өнеркәсіп, мәдени, саяси-
әкімшілік орталықтары).
Қалалар Жер бетінде 6000 жыл бұрын құрылы бастаған еді. Ол адамзаттың
ең керемет қолөнерлерінің бірі еді. Себебі, қала мағынасы - осы ауданда
мекен еткен халықтың ең маңызды оқиғаларын суреттейді. Қала деегніміз
мәдениет, ғылым, білім және ондіріс орталығы болып саналады. Қалалар
сауда – саттық болған жерлерде, керемет ғимараттар айналасында және ел
басқару болған жерлерде салынған еді.
Қала – бұл адамдарды бір территорияда шоғырландырып (концентрация)
орналастыру түрі, қаладағы адамдар ауыл шаруашылығына тән еңбек
түрлерімен айналыспайды. Қала адамдары алуан түрлі еңбек және өндірістен
тыс іс-қызметтерімен айналысады. Қала адамдарды әлеуметтік және
мамандық жағынан әр түрлі болады және өздерінің ерекше қалалық өмір
салты болады. Қаланың көптеген түрлері болады, олардың негізінде
әкімшілдік атқару қызметі жатыр. Ал, бұл әкімшілдік атқару қызметі сауда
және өндіріспен, мәдениетпен, ғылыммен және демалыс, дінмен
тығызбайланысты.
Қалалардың даму, өсу процесін қала өмір салтының жетілуін урбанизация
деп атайды.
Кейінгі деректерге қарағанда КСРО тұсында қалалар қарқынды өскен.
Мысалы, Ресейде қалалар 80%, Украина мен Беларуссияда – 70%, ал,
Қазақстанда – 60% өскен.
КСРО тұсында қалалардың күрт қаулап өсуінің себептері бар. Басты себебі,
орсы тілді халықтардың миграциясына, яғни көшіп-қонуына байланысты. Ал,
мұның өзі жаңадан іске қосылған өндіріс ошақтарының және құрылыс
мекемелерінің жұмыстарын жандандырды.
Қалаларды жан-жақты зерттеу ХХ ғасырдың 60- жылдары ғана басталды.
Мұның өзі қалалардың тез дамуымен байлансты болды. Осы уақытта
объективтік қажеттілкпен қалаларды әлеуметтік тұрғыдан зерттейтін
арнаулы теория пайда болды. Ол қала әлеуметтануы деп аталды. Қала
әлеуметтануы қалалардың шығу, пайдаболу заңдылықтарын, белгілі бір жүйе
ретінде олардың атқаратын қызметін, қоғам дамуында алатын орнын,
дамуын, әлеуметтің – кеңестіктегі қоғамның ұйымы, адам бірлігін тарихи
тұрақты бірлігі ретінде зерттейтін болды. Қала әлеуметтануы қалаларда
әлеуметтік-территоиялық
бірлік
болып
қалыптасуында
әлеуметтік-
демографиялық, әлеуметтік-кәсіби құрылымына, әсіресе, ондағы әлеуметтік
институттардың (ұйым, мекемелердің) қызметінің ерекшелігіне, қалалық
өмір салты, қала мәдениетіне, қаладағы адамдардың бір-бірімен қарым-
қатынас жасау салаларына аса үлкен назар аударады. Қала әлеуметтануы
бұлар мен ғана шектеліп қалмайды. Оның қамтылмаған басқа да мәселелері
бар, олар: қала әлеуметтану теориясын жетілдіріп зерттеу, урбанизацияның
әлеуметтік заңдылықтарын ашу, әлеуметтік инфрақұрылымының даму
жүйесінің көрсеткіштерін талдау, т.б.
Ауыл-село – бұл қаламен салыстырғанда адамдардың әлеуметтік тұрғыдан
бытыраңқы орналасқан бірлігінің формасы. Мұнда адам тек қана ауыл
шаруашылығына тән еңбегімен айналысады. Қала мен салыстырғанда ауыл-
селода жұмыс түрлері, іс-қызметтер бірыңғай болады. Әлеуметтік және
кәсіпкерлік іс пен еіьек біржақты болады, ауыл-селоның өзіне тән тұрмыс-
салты (психологиясы) бар. Қала тұрғындары мен салыстырғанда тұрмыс
жағдайы, әл-ауқаты біршама төмен, әсіресе, қазіргі кезінде тіпті төмендеп
кетті. Осылардың салдарынан ауыл-село тұрғыдары азаюда. Бұлардың көбі
күнкөріс қамымен қалаларға барып қоныстануда.
Ауыл-село, адамдарының әлеуметтік-территориялық бірлігін, оның шығу,
пайда болуын, атқаратын қызметін, басқа бірліктерімен байланысын,
қатынасын, дамуын зерттейтін жалпы әлеуметтанудың арнаулы теориясын
ауыл-село - әлеуметтануы деп атайды.
Ауыл-селоны зерттей патшалық Ресей тұсында да болды, бірақ жан-жақты
терең зерттеулер тек ХХ ғасырдың 50-60 жылдарынан басталады. Мұндағы
негізгі мәселелер: ауыл-селдодағы әлеуметтік-экономикалық өзгерістер,
ауыл-село тұрғындарының миграциясының әлеуметтік мәселелері, оның
топтық құрылымы, ондағы әлеуметтік жағдайлардың уақытты ұтымды
ұйымдастыруы, ауыл шаруашылық мамандықтарының ерекшеліктері,
халықтың әлеуметтік-демографиялық өсуі т.б.
Бәрімізге белгілі қала мен ауыл-село арасында жер мен көптей
айырмашылықтар бар. Қаланы айтқанда біз алдымен халықтың ең көп
шоғырланып жиналған мекенді еске аламыз, көп қабатты үйлер, үзіліссіз
ағыл-тегіл жүріп жатқан көлік пен адамдарды елестетеміз.Ал, ауыл-селоны
тілге тиек еткенде, керісінше, адамдардың аз тобын, бір қабатты үйлер,
олардың әр қайсысының жанында бау-бақша, мал қораларын көз алдымызға
әкелеміз. Ең басты айырмашылық адам санына байланысты болса, ал, мұның
өзі өз кезегінде- адамдардың әлеуметтік-территориялық бірлігінің
ұйымдасуына жіне адамдардың жеке іс-әрекетіне, қызметіне, табиғи
байлықтарды, ресурстарды игеруге байланысты халықтың еңбек түріне қарай
бөлек әрекет етуі қажеттілігінен туындайды. Ал, қалада шикізатты өңдейтін
өндіріс, кәсіби ұйымдар болғандықтан және өндірістен тыс еңбек, жұмыс
түрлері көп болғандықтан адамдардыңалуан түрі шоғырланады. Қала
адамдарды территория ресурстарына тікелей байлап қоймайтындықтан,
адамдарды жан-жақты шоғырландырады.
Адамдардың әлеуметтік-территориялық бірлігі тек қана қала мен ауыл-
селода деп түсінуге болмайды. Бұлардың арасында агломерация деген
адамдардың территориялық бірлігі бар. Сонымен, адакмдар бірлігінің негізгі
территориялық бес орналасу түрі бар.
1. Тікелей ауыл шаруашылық өнімдерін өндңретін елді-мекен;
2. Азын-аулақ ауыл шарушылығы өнімдерін өндірмейтін елді-мекен;
3. Аграрлы-индустриялды елді-мекен;
4. Ірі өнеркәсіптік (индустриялды) елді-мекен;
5. Қала.
Бұдан біз урбанизациялық (яғни, қалалардың өсуі, қалалық әдет-ғұрып, салт-
дәстүрдің кең жайылуы) процестердің өсудәрежесін байқаймыз. Олар мына
фактілерден көрінеді:
1. Ауыл шаруашылығының рөлі төмендеп, өндіріс алдыға шығады;
2. Елді мекендерде халық тығызданып, үй-құрылыс процесі артады (көп
қабатты құрылыстар көбейеді);
3. Тұрмыс қажетін өтейтін мекемелердің шоғырлануы және мамандануы
күшейеді;
4. Еңбек, жұмыс орындары көбейеді, осының салдарынан жұмысшылардың
нақты мамандық түрлері көбейіп, кәсібилік күшейе түседі;
5. Қоғам дамыған сайын адамдардың білім дәрежесі, кәсіби шеберлігі жетіле
түседі. Осыған барып адамдардың тұрмыс салты, олардың бағалық,
құндылық жүйесі өзгереді.
Сөйтіп белгілі бір елді мекен қала жағдайына, деңгейіне жету үшін оның
белгілі бір дәрежеде халық санының көп болуы және ауыл шарушылық
өндірмейтін функциясы (яғни, орны мен қызметі жабылады) болуы қажет.
Қандай да бір елді мекеннің өзіне тән белгілі бір функциясы болады.
Мысалы, бір ауыл шарушылық ауданы немесе елді мекені жалпы халық
шаруашылығы тұрғысынан қарағанда ауыл шаруашылық өнімдерін өндіретін
орталық болуы мүмкін, ал, соы ауданның халық тұрғысынан қарағанда ол
демалыс орны болуы мүмкін. Бұл аудан жалпы ауыл шаруашылығы елді
мекен тұрғысынан алғанда өмір сүру орталығы болуы мүмкін.
Ауыл шаруашылығының негізгі функциясы, ауыл шаруашылық өнімдерін
шығару және оларды сирек болса да аздап өңдеу. Ауыл-селолық жерлерде өз
шаруашылығы, оны дайындау, өз территориясында аң-балық аулау,
т.б.қаланың элементтеріне жататын кәсіпорындарының негізгі салалары
болуы мүмкін. Әрине, бұл ауыл-селоны қаланың деңгей –дәрежесіне аздық
етеді. Бұл шағын кәсіпорындарға құрылыс материалдарын дайындайтын тас
карьерлері, бидайды ұнға айналдыратын диірмендер, ұсақ сүт-май
зауыттары, т.б. жатады.
Ауыл-село рекреациялық қызмет атқарады. Бұл ерекше халық шаруашылық
саласы – мұнда қала адамдары санаторийда, демалыс үйлерінде, балалар
жазғы демалыс лагерінде демалады. Демалысқа келген қала адамдарына село
тұрғындары тұрмыстық қызмет көрсетеді. Қала тұрғындары бұл мекемелер
арқылы өздерінің денсаулығын, әл-қуаттарын күшейтеді.
Ауыл-село тұрғындары табиғатты қорғау қызметтерін де атқарады. Бұл
қызметтің мазмұны саябақ қорын қорғау сияқты, т.б. әрекеттерден көрінеді.
Ауыл-село
тұрғындары
экологиялық
қызмет
атқарады.
Өзінің
территориясында табиғатты қорғау, ондағы тепе-теңдікті сақтауды бақылауға
алады.
Ауыл-селоның тағы бір маңызды атқаратын қызметі – ауыл-село
тұрғындарының қалаларға көшіп қоныстануы. Сөйтіп ондағы өндіріс
орындарында жұмыс істеуі. Мұнсыз қала өндіріс орындары дамымаған болар
еді.
Қала тұрғындарының қызметін екі негізгі салаға бөлуге болады: 1) Қала
құрушы; 2) Қалалық тұрмыстық қызмет көрсетуші (градообслуживающие).
Қала құрушы факторларға өндіріс, көлік, байланыс, басқару, ғылым,
медицина, санатория- курорттық істер, т.б. жатады. Әлеуметтану тұрғысынан
бұл жүйе қаланың қоғамға не беретінін бейнелейдң. Мұндажұмыс орнынынң
саны, түрі, кадрлардың мамандығы, т.б. ескеріледі, яғни адамның қызмет
етуінің әлеуметтік жақтары әр уақытта естен шығарылмайды.
Қаланың тұрмыстық қызметі жұмыс орынның жиынтығы арқылы адамдарға
тұрмыстық қызмет көрсетеді. Бұған көлік-транспорт, балалар мекемелері,
мектеп, денсаулық сақтау, сауда, тұрмыстық қызмет мекемелерінің, мәдени
мекемелердің коммунальдық шаруашылық қызметтері жатады. Басқаша
әлеуметтік тілмен айтқанда бұл қоғамгың қалаға беретін игілігі, бағалық-
құндылықтары.
Қаланың бұл негізгі екі қызметінің бөлінуі шартты жағдайға байланысты
болады. Өйткені, қаладағы жоғарғы оқу орындары, емхана, театр, сауда
орындары, т.б. тек қана осы қала тұрғындарына қызмет етпейді, олар
басқаралға да осындай тұрмыстық қызмет көрсетеді. Қала құрушы және
қалалық тұрмысық қызмет көрсетуші факторларының жиынтығы, екінші
жағынан, қалалық экономикалық және мекеме мен ұйымдардың техникалық
даму тұрғысынан еңбек орындарының құрылымын бейнелейді.
Енді қала мен селоның өзара байланысына тоқталайық.
Ауыл-селоның негізгі атқаратын қызметі- ауыл шаруашылық өнімдерін
өндіру болса, оны өңдейтін, тұтынатын қызмет қала тұрғындарына жатады.
Ағашты өңдей, жиһаз жасау үшін ауыл-селода өндірілген ағаштың қатты
бөлігін
(древесинаны)
пайдаланады.
Ауыл-селода
коммуникация
байланыстары тәртіппен жұмыс істейді. Барлық байланыс тораптары мен
жүйелері (орталық жүргізу, хабарлау, реттеу, т.б.) қалада, олар елді
мекендердің арасындағы байланыс – хатынастарды қамтамасыз етіп, реттеп
отырады.
Қала ауыл-селодан келген қоныстанушыларға (яғни мигранттарға) жұмыс
орнымен, пәтер-үймен қамтамасыз етіп отырады. Жоғары оқу орындарында
ауыл-селоға жоғары мамн кадрлар дайындайды.
Қала мен ауыл-село арасында мұндай қатынастар өте көп. Осы көптеген
байланыстарды жіпке тізіп жатпай- ақ жалғыз ауыз сөздің қауызына
сыйдырып айтқанда, оның мәні былай: қала тарихи ұзақ уақыт ішінде ауыл-
селоның көптеген мүмкіншіліктерін, әсіресе алуан түрлі ресурстарын
пайдаланып келді. Осыған орай ауыл-селоның экономикалық, әлеуметтік,
саяси және рухани қатынастарын біршама жоғары деңгейге көтерді. Бірақ,
бұлардың арасындағы өзара көмек тең жағдайда, үйлесімді болмады, яғни
теңсіздік пайда болды. Сөйтіп ақыр аяғында ауыл-село тұрғындарының мұң-
мұқтажы, талап-тілегі қалтарыста қалды.
Мигранттардың үлкен топтары қалаларға ағылды. Себебі, қаладғы тұрмыс
деңгейі жоғары болды. Атап айтқанда, еңбек ақының біршама жоғары
деңгейі, пәтер-үйлердің толық жабдықталуы, жаңа мамандықты іріктеу, оны
ауыстыру материалдық және мәдени құндылықтарға жолдың ашықтылығы,
т.б. Қаланың тұрмыс деңгейінің жоғары болуы, т.б. сияқты факторлар да
ауыл-селоның күйреуіне әкеліп соқты. Қала мен ауыл-село халқын бірнеше,
алуан түрлі ерекше топтарға бөлуге болады. Олардың өлшемдері мыналар:
мамандық құрылымы, білім дәрежесі, материалдық қамтамасыз етілуі,
физикалық дайындығы, әлеуметтік жауапкершілігі,белсенділігі, жасы,
отбасы жағдайы заңға, саясатқа қатынасуы, т.б.
2. Қазақстанның ежелгі қалалары
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сабақтарының тақырыптары 1-лекция. 1991-2001жж. Қазақ әдебиеті тәуелсіздік кезеңінде

text:
«Тәуелсіздік жылдардағы әдебиет» пәнінен лекция – семинар
сабақтарының тақырыптары
1-лекция. 1991-2001жж. Қазақ әдебиеті тәуелсіздік кезеңінде.
Тәуелсіздігіміздің алғашқы он жылы және бір ақиқатты еске салып
отыр. Ол – уақыттың, уақытпен бірге қоғамның, адамның әп-сәтте
өзгеретіндігі. Он жыл бізге әжептәуір мерзім көрінсе де, тарих үшін
қас қағым сәт. Сол көзді ашып жұмғандай шақта еліміздің қоғамдық
құрылысы нарықтық жүйеге көшіп үлгерді. Өндіріс құрал-
жабдықтарына қоғамдық меншік сатылып, қазына-байлық негізінен
жеке меншік иелігіне ауысты. Рухани салада сөз бостандығына жол
ашылып, баспа,
ақпарат
құралдары
тоталитарлық
цензура
бақылауынан құтылып, еркін тыныстай бастады. Адамның өзі де көп
өзгеріп, “жаңа қазақ”, “жаңа орыс” типтері пайда болды, т.т.
Студенттің өзін - өзі тексеру сұрақтары:
1. Тәуелсіздік жылдардағы әдебиет пәнінің мақсат-міндеттері
2. Жаңаша талдау технологиялары
3. Әдебиеттің даму процесін әлемдік мәдениет контексінде қарастыру
2-лекция. Тәуелсіздік жылдардағы проза жанрының дамуы.
Тәуелсіздiк дәуiрi он жылдық әдеби процесс арнасын жаңа
бағытқа бұрды. Ел көңілінің гүлiн ашқан әдеби дәуiрдiң алғашқы
жемістерін тере де бастадық. Сөз өнерiнiң зор саласы – проза,
жетекші жанры – роман бабында екені ерекше қуантады. Әбдіжамил
Нұрпейісовтің
“Соңғы
парыз”
роман-дилогиясы,
Зейнолла
Қабдоловтың “Менің Әуезовiм” роман-эссесі, Шерхан Мұртазаның
“Ай мен Айша”, Мұхтар Мағауиннің “Мен”, Қалихан Ысқақовтың
“Ақсу – жер жаннаты”, Рамазан Тоқтаровтың “Абайдың жұмбағы”,
Әкiм Таразидiң “Жаза”, Төлен Әбдiковтың “Парасат майданы”, Софы
Сматайдың “Жарылғап батыр”, Қабдеш Жұмаділовтың “Дарабоз”,
Қалмұқан Исабаевтың “Шоң би”, Баққожа Мұқайдың “Өмірзая”,
Оразбек Сәрсенбайдың “Шеңбер”, Кәдірбек Сегізбайдың “Беласқан”,
Бексұлтан Нұржекеұлының “Әйел жолы жіңішке”, Тұрсынхан
Зәкенұлының “Көк бөрiлердiң көз жасы”, Жанат Ахмедидiң
“Шырғалаң”, Хасен Әдiбаевтың “Отырар ойраны”, Ұзақбай
Доспамбетидiң “Қызыл жолбарыс”, Асқар Алтайдың “Алтай
новелласы”, Әлiбек Асқардың “Өр Алтай, мен қайтейiн биiгiңдi”,
Смағұл Елубайдың “Мiнәжат”, Тынымбай Нұрмағамбетовтың
“Айқай” атты шығармалары, т.б. қазақ прозасының он жылдығы аса
шабытты, мол табысты еңбек кезеңіне айналып кеткенін көрсетеді.
Студенттің өзін - өзі тексеру сұрақтары:
1.
Проза жанрының дамуы
2.
Түр мен жаңашылдық, ізденістер
3.
Қазақ прозасының жетістіктері
3-лекция. Алғашқы онжылдықтағы жарық көрген повесть-
хикаяттарға шолу.
Бүгінгі шындықты бүгін бейнелеп беруге оңтайлы эпос түрі – әңгiме,
одан соң повесть. Әңгiме адам өмiрiндегi тұтқиылдан кездесетiн бiр
оқиғаға, эпизодқа арқа тiреп жазылса, повестiң шаруасы күрделiрек.
Повесть яки хикаят бірер не әлденеше оқиғаны қат-қабатымен, дәуiр-
дәуiрiмен суреттеуге неғұрлым ебдейлі жанр.
Тәуелсіздіктің он жылы ішінде туған повестердің баяны – халық
өмірінің кешегі күндерінен. Өткен шақпен есеп айырысады. Бүгінгі
нарық заманы тақырыбынан жазылғаны саусақпен санарлық. Бiрақ аз
жазылса да, саз жазылып жатқанын баса айтуымыз керек. Бiр хикаят
нарықты сынай отырып, жақтайды, адам тiрлiгiне жаңа тыныс
бергенiн алға тартады. Екiншiсi, нарық пен демократияның ел өмiрiне
әкелген кесiрлi жақтарына шүйiледi.
Қай тақырыпқа қалам сiлтесе де бүгiнгi повесть атаулы таптық
тұрғыға тұтылудан, не жазса да ресми нұсқау-нормативтерге дөп
тимей кете ме деп алаңдаудан әмiсе азат. Кеңестiк санаға өзiн қарсы
қоятын сана қалыптасты. Ендiгi шығармалар iзденiске бай. Дүниенi
жаңаша сезiну, еркiн ойлап, ойлағаныңды ашық жазу бұрын қалам
тартылмаған проблемаларға, аттап баспайтын материалға жол ашты,
образды өмiр философиясын жасауға, руханият, инсаният өлкесiне
терең де батыл бойлауға мүмкiндiк бердi.
Студенттің өзін - өзі тексеру сұрақтары:
1.
Тәуелсіздік кезеңіндегі қазақ повесі
2.
Қазақ повестеріндегі аштық, репрессия тақырыбы
3.
Қазақ повестеріндегі кейіпкерлер келбеті
4-лекция. Әңгіме жанрының Тәуелсіздік жылдарда дамуы.
Қазақстан тәуелсiздiк алғалы да он жылдан аса уақыт өттi.
Осынау айналдырған он жылдың iшiнде елiмiзде айта қаларлықтай
өзгерiстер мен жаңарулардың болғаны айдай ақиқат. Заң да, заман да,
қоғам да өзгердi. Өтпелi кезең деп ат қойып, айдар таққан
тәуелсiздiктiң алғашқы жылдары адамдардың ой-санасы мен мiнез-
құлқында да өзгерiстер болмай қойған жоқ. Жаңа заманға сай жаңа
адамдардың типi пайда болды.
Тәуелсiздiк ұлттық жаңғыруларға кеңiнен жол ашты.
Нарықтық қатынастарға көшу барысында түрлi қиыншылықтарды
басымыздан кешiрдiк. Осындай түбiрлi өзгерiстер көптеген қазақ
қаламгерлерiнiң қиялына қанат бiтiрiп, шабытына шабыт қосты. Оны
соңғы он жылда (1991-2001) жарық көрген қазақ әңгiмелерiнен анық
аңғаруға болады.
М.Мағауин,
Ш.Мұртаза,
Қ.Жұмадiлов,
Б.Нұржекеұлы,
Қ.Түменбай, Н.Ораз, Т.Ахметжан сынды қаламгерлер осынау шағын
жанрдың көсегесiн көгертуге әжептәуiр үлес қосты.
Студенттің өзін - өзі тексеру сұрақтары:
1. М. Мағауин әңгімелеріндегі кейіпкерлерді талдау
2. Ш. Мұртаза әңгімелеріндегі ұлттық характер көрінісі
3. Т.Ахметжан, Б.Нұржекеұлы әңгімелеріндегі әлеуметтік талдау
5-лекция. Тәуелсіздік жылдардағы лирика.
Қазақ елi тәуелсiздiкке қол жеткiзген 1991 жылғы атаулы
күннен жаңа қоғамдық дәуiр, жаңа тарихи кезең басталды. Осыған
орай, тәуелсiздiк жылдарындағы қазақ поэзиясының мақсат-
мұраты, тыныс-демi, өрнек-айшықтары да жаңаша, өзгеше болып
қалыптаспағы заңды болатын. Алдымен кешегi кеңестiк замандағы
идеология келмеске кеттi. Тәуелсiздiк мұраттарын тәуелсiздiк
алғаннан кейiн қалай жырлау керектiгi жөнiнде қалыптасқан қағида,
дайын қалып жоқ-тұғын. Қазақ поэзиясы өзiнiң дәстүрлi даму
арнасынан ауытқымаса да, мазмұндық, көркемдiк, идеялық жаңа
шешiмдер табуға ұмтылды. Тоқсаныншы жылдардың бас кезiнде-ақ
ұлттық мүдде, елдiк мұрат дейтiн ұғымдарға ерекше екпiн түсiрiле
бастаған.
Ұлттық сананың, тарихи сананың оянуы өткен жолымызға қайта
үңiлтiп, қаншама жылдар бойы айтылмай, жазылмай келген
ақиқаттың ақ таңдақтары мен қара таңдақтарын анықтауға,
жүрiп өткен асуларымыз бен алдық деген асқарларымыздың
қаншалықты тарихи маңызы болғанын бағалауға, мәдени, әдеби
әлемiмiздегi жарық жұлдыздарымыздың тарихи әдiлеттi орнын
тануға мүмкiндiк ашты.
Студенттің өзін - өзі тексеру сұрақтары:
1.
Тәуелсіздік жылдардағы қазақ поэзиясы
2.
Ақындар поэзиясындағы ұлттық мүдде, елдік мұрат
3.
Поэзия саласындағы мазмұндық, көркемдік, идеялық жаңа
шешімдер
6 – лекция. Махаббат тақырыбы – Тәуелсіздік жылдардағы
қазақ прозасында.
Әр жаңа уақыт әдебиетке өз тақырыбын ала келеді. Сөз өнерінің
ежелден сіңісті тақырыптарына жаңа ырғақ, екпін қосады. Бірақ түп
тамырымен өзгерте алмайды. Махаббат секілді мәңгілік тақырып
әлемдік әдебиеттің барша кезеңінің, бар жанрының өзегі. “Қыз,
бозбала жиылмай, тойдың сәні келмейді” дейтіндей, махаббат
боздақтарынсыз әдебиет сәні келмейді. Прозаның кесек жанрының
“роман” аталуы оның асық жүректерді жырлайтын, ер-әйелдің
бөлекше жарастығын шертетін табиғатына мезгейді. “Бұлардың
арасында роман болған” деген тіркесті жиі естиміз. “Махаббатсыз
дүние бос”, - депті ұлы Абай. Ғашық жүректердiң күйдiм-
жандымынсыз роман да бос. Махаббатсыз роман тұл. Жалынсыз бос
сөз.
Тәуелсіздіктің алғашқы жылдары бір әлеуметтік-экономикалық
жүйенің екінші жүйені ауыстыруына дөп келді. Өтпелі кезең
халық бұқарасына оңайға соққан жоқ. Ел тұрмысы құлдырай
төмендеді. Тұрмыс тауқыметін тарту рухани құндылықтардың
арзандауымен тiркестi. Зинақорлық деген кінәрат етек ала
бастады. Міне, осы қиын-қыстау кезеңде қазақ әдебиеті ежелгі
қымбат рухи асыл мұраттарынан көз жазып қалған жоқ. Секс
культi әдебиетімізге елеулі нұқсан тигізе алмады. Махаббаттың
ақ туын желбіреткен жаңа романдар бірінен кейін бірі жарық
көргені айтылғанға толық дәлел. Қай заманның материалына
жазылса да, махаббат тақырыбы ар-инабат, биік моральдық
талап деңгейiн берiк ұстанған бағытынан жазбады.
Студенттің өзін - өзі тексеру сұрақтары:
1.
Махаббат тақырыбындағы романтикалық повестер
2.
Тәуелсіздік жылдардағы махаббат тақырыбының жаңа қыры
3.
Махаббат тақырыбы, биік моральдық талап деңгейі
7
– лекция. Тәуелсіздік жылдардағы көркем әдеби сын.
Қазақ әдебиетi мен қазақ әдеби сыны құстың қос қанатындай, егiз
қатар келе жатқан, көркем ойдың екi арнасы. Бiрiнсiз бiрiн толық
танып бiлу қиын. Оның үстіне әдебиет сынын әрдайым әдеби дамумен
сабақтас, тығыз қарым-қатынаста өркендеп келе жатқан әрі
көркемдiк-эстетикалық ойдың өзіндік заңдылықтарына арқа сүйей
отырып қалыптасатын іргелі саласы ретінде қарастырсақ, оның
көптеген ерекшеліктері айшықталып көрінеді. Ең алдымен әдеби-
көркем сынның бірнеше ғасырлар бойында іргесі қаланып, өзіндік
танымдық-көркемдік белестеріне қол жеткізген төл туындылар тізбегі
– яғни төл тарихы қалыптасқан. Уақыт сынынан мүдірмей өткен,
сөйтіп бүгінгі оқырманмен де жүздесіп отырған сандаған туындылар
дүниеге келді.
Қазiргi қазақ әдебиетi айтулы, iрi, шынайы көркем дүниелерге
ие болған, өскен, өркендеген әдебиеттердiң қатарында. Соңғы
жылдары ақталған, әдебиет тарихына қайта оралған, айтулы алаш
арыстары негiзiн қалаған, М.Әуезов, М.Жұмабаев, Ж.Аймауытов,
С.Сейфуллин, Б.Майлин, I.Жансүгiров, С.Мұқанов, Ғ.Мүсiрепов,
Ғ.Мұстафин сияқты әдебиет классиктерi шаңырағын көтерген қазiргi
қазақ әдебиетi оның әр жанрдағы, әралуан тақырыптағы көркем
туындылары әлемдiк көркемдiк оймен қанаттас дамуда. Қазіргі әдеби
сыны, оның бүгінгі тарихи деңгейі де айта қалғандай өреге көтерілген.
Әсiресе егемендiк алғаннан кейiнгi жылдары жарық көрген әдеби-сын,
әдеби-эстетикалық талдау еңбектерi қазiргi әдеби процесiмiздiң даму,
өркендеу бағытында екендiгiн, көркемдiк-эстетикалық танудың жаңа
белестерiне қол артып отырғандығын анық аңғартып отыр.
Студенттің өзін - өзі тексеру сұрақтары:
1.
Тәуелсіздік жылдардағы сынның орны
2.
Ғалымдардың сыни шығармалары
3.
Қазақ баспазөзіндегі сынның қызметі
8 – лекция. Әдебиеттану ғылымының Тәуелсіздік жылдардағы
дамуы.
Тәуелсiздiк тұсында қазақ әдебиеттану ғылымы ұлттық сөз өнерi
тарихын, оның танымал тұлғаларының өмiрi мен шығармашылық
мұраларын талдап таразылау ісін кең жолға қойды. Әсiресе, кеңестiк
жүйе тұсында қалың көптiң назарынан тыс қалып келген әдеби-
мәдени мұраларды, ел үшiн ерен еңбек еткен тарихи тұлғаларды,
халық жадынан шығып, ұмытыла бастаған көне кезеңнiң жәдiгерлерiн
т.т. жинап-жариялау мен бастыруда айтарлықтай еңбек еттi.
Халықтың дәстүрлi мәдениетiн, әдеби-рухани мұрасын зерттеу мен
зерделеу жолындағы алуан iзденiстерде қоғам, өмiр, уақыт тынысы
негiзгi назарда болды.
Әдебиеттану ғылымындағы, әсiресе тәуелсiз онжылдықтағы
жетiстiктердi
айтқанда,
бiрсыпыра
зерттеу
еңбектерiнiң
мемлекеттiк тұрғыдан, әдебиет жұртшылығының тарапынан
жоғары бағаланғандығын алдымен атап өту керек.
Студенттің өзін - өзі тексеру сұрақтары:
1.
Қазақ әдебиеттану ғылымының дамуы
2.
Әдебиеттану ғылымы тәуелсіздік жылдарда
3.
Тәуелсіздік жылдардағы ғалымдар еңбектері
9 – лекция. Тәуелсіздік жылдардағы тарихи роман: ел, жер,
ұлт тағдыры.
Тарихи роман жайдан-жай жазылмайды. Өзі дүниеге келген
уақыт зәрулігіне бұл жанр да қызмет етпек. Және қызметі бүгінгі
заман тақырыбына жазылған шығармадан кем соқпауы тиіс. Толық
қанды тарихи романды алғаш рет жанр есебінде туғызып
қалыптастырған Вальтер Скотт бiр кезде Наполеон Бонапарт пен
революция талқандаған ескі тәртіпті көксеген. Сол романшы секілді
ескіні көксейді деді ме, кешегі тоталитаризм өткенге үңілуді жақтырта
бермейтін. Өзімен бірге сөз бостандығын, еркіндігін қоса ала келген
тәуелсiздiгiмiздiң көк байрағы азат ел аспанында желбiрген күннен
бастап-ақ, тарихқа, мәдени асыл мұраға жөн-жосықсыз шабуылдау
өзiнен өзi демiгiп тыйым тапты. Есесiне жасампаздық шығармагерлiк
еңбекке шексiз мүмкiндiк туды. Қазiр шығарма авторлары үшiн
қандай да архив есiгi ашық. Олар тарихтан тапқан тың материалын,
соның негiзiнде жасаған қандай да түйiнiн еш алаңсыз еркiн, сарқа
айта алады.
Тәуелсiздiктiң он жылы iшiнде жарық көрген тарихи туындылар,
әрине, бәрi бiрдей, дәл өткен ғасырдың аяқ шенiнде жазыла
бастамаған. Қолға алынуы, зерттелiп ойластырылуы кеңес кезiне
тура келгеннiң өзiнде жазылу барысында бұрын айтудан
жасқанып, қысылып-қымтырылып жүрген жерлердi ендi шындық
күйiнде жеткiзуге сәтi түскенiне қуанбаған жазушы болмаған
шығар деп жорамалдауға толық негiз бар. Ол шығармаларды бас-
басына атап талдағанда, әдебиет қоржыны бүгiнгi Қазақстан
дiлгiрлiгiне қызмет ететiн сан алуан туындыға байи түскенiне көз
жеткiземiз.
Студенттің өзін - өзі тексеру сұрақтары:
1.
Қ.Жұмаділов «Дарабоз» романындағы батырлардың сомдалуы
2.
Тәуелсіздік жылдардағы тарихи романдар
3.
Тарихи романдардағы халықтық дәстүрдің көріністері
10 – лекция. Тәуелсіздік жылдардағы драматургия саласы.
Драма жоқ жерде театр өнерiнiң ғұмыры ұзаққа бармасы –
аксиома. Драматургия театр өмiрiндегi ең басты және шешушi
құрал. Яғни, театр негiзi – әдебиет. Драматургия – әдебиет
жанры. Драматургияның әдебиеттiң өзге салаларынан гөрi аз-кем
айырмашылығы оның адамдар жан-дүниесiндегi асқақ сезiм мен
отты құштарлықты психологиялық тұрғыда кiсiнiң жан
күйзелiсiмен ұштастырып, өмiр мәселелерiн барынша шынайы
суреттеуiнде. Осы ретте, драмалық шығарманың екi бағыты
айқындалады. Бiрiншiсi – көркем әдебиет қалпындағы нұсқасы
болса, екiншiсi – оның сахналық материал тұрғысындағы көрiнiсi.
Бұл екеуiн бiр-бiрiнен бөлiп қарауға болмайды. Өйткенi, драма
сахна үшiн де, көркем шығарма үшiн де аса қажеттi рухани
құндылық. Әрине, тәуелсiздiгiмiзге дейiн де төл драматургиямыз
жайында аз сөз болмаған. Аталған жанр жөнiнде
Қ.Мұхамеджановтың екi томдық “Пьесалар”, “Өнер жайлы
ойлар”, С.Ордалиевтiң “Қазақ драматургиясының очерктерi”,
Ә.Тәжiбаевтың
“Қазақ
драматургиясының
дамуы
мен
қалыптасуы”, Р.Нұрғалиевтың “Күретамыр” секiлдi т.б. көптеген
авторлардың салиқалы еңбектерiнде сол кезгi заман лебiмен
дүниеге келген шығармалар бiршама байыпты сарапталады. Яғни,
мұндай еңбектердiң дүниеге келуi руханият қауымы ой-қиялының
өсiп-жетiлуiне, театрлар репертуарының кеңейе түсуiне үлкен
үлес қосты.
Студенттің өзін - өзі тексеру сұрақтары:
1. Тәуелсіздік жылдардағы қазақ драмасының дамуы
2. Бүгінгі драмадағы дәстүр тағылымы
3. Қазіргі драмадағы жаңа ізденістер
11 – лекция. Тәуелсіздік жылдардағы поэмалар.
Тәуелсiздiк жылдары қазақ ақындары өлең өлкесiнiң өрелi
жанры – поэмаға құлаш ұруын үдете түстi. Ел көгiнде желбiреген
азаттық туы қазақ ақындарының шабытына шабыт қосты.
Поэма жанрының әр дәуiрдегiдей, ең басты көркемдiк
ерекшелiгi бұл жылдарда да айқын көзге шалынады. Ақын атаулының
бәрi де өз туындысында өзi өмiр сүрген заманның ең үлкен де
ауқымды мәселесiн жырлауды басты нысана етiп ұстайтыны аян.
Тәуелсiздiк жылдарында да қазақ поэмаларында қазақ қоғамындағы
ең өзектi, көкейтестi мәселелердiң көркем суретке айналғанын
байқалады.
Қазақ халқына тәуелсiздiктiң аса жеңiл жолмен, көктен оп-оңай
түсе қалмағаны тарихи ақиқат. Тәуелсiздiкке ғасырлар бойғы ерлiк
күреспен, шиеленiскен тартыспен халықтың әрең дегенде қолы жеттi.
Мiне, бұл тарихи ақиқатты эпик ақындар өз шығармаларында басты
көркемдiк нысана етiп ұстағаны бiрден көрiндi.
Атап айтқанда, ХХ ғасырдың аяқ тұсындағы 1986 жылғы қазақ
жастарының орыс империясының отаршылдық озбырлық саясатына
қарсы қаһармандық күресiне арналған шығармалар эпикалық жанрда,
соның iшiнде поэмада да пайда болды. Бұл ретте атап айтуға тұрарлық
көркем туындылар: ақындар Асқар Егеубаевтың “Желтоқсан”, Зәбира
Сүлейменқызының “Желтоқсан ызғары”, Несiпбек Айтұлының
“Мұқағали–Желтоқсан” атты дастандары. Бұл поэмалар сюжеттi
шығармалар емес. Олар жанрдың лирико-публицистикалық саласына
жатады.
Аталған поэмаларында ақындар сол жылғы (1986, 17-18
желтоқсан) қазақ халқының басынан кешкен қанды қырғынды айқын
бейнелеп бердi. Азуы алты қарыс қарулы әскердiң қазақ жастарын
аяусыз басып-жаншығанын шынайы шындыққа сәйкес дұрыс
суреттедi. Қолында ешбiр қаруы жоқ жас жiгiт, жас қыздардың
әдiлетсiздiкке, дүлей зұлымдыққа қарсы ерлiк күресiн биiк шабытпен
толғады. Қазақ жастарының қаһармандық тұлғасы осы поэмалардан
айқын
көрiнедi.
Сондықтан
да,
Асқар
Егеубаев,
Зәбира
Сүлейменқызы,
Несiпбек
Айтұлының
аталған
туындыларын
тәуелсiздiк жылдарындағы эпикалық жанрдың елеулi жетiстiстiгi деп
таныған жөн.
Студенттің өзін - өзі тексеру сұрақтары:
1.
Тәуелсіздік тақырыбына арналған поэмалар
2.
Ақындарымыздың сюжеттік поэмалары
3.
Тарихи поэмалардағы шындық пен көркем шындық мәселесі
12 – лекция. Тәуелсіздік жылдардағы деректі әдебиет.
Соңғы жылдары туған әдебиетiмiзде, халқымыздың iзденiс-
сұраныс салтында, күллi қоғамымызда күрделi құбылыстар мен
өзгерiстер, елеулi жаңалықтар жүзеге асып жатыр. Күнi кеше есiмiн
ауызға да алғызбайтын Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов,
Шәкәрiм Құдайбердиев, Мiржақып Дулатов, Жүсiпбек Аймауытов,
Мағжан Жұмабаев, Мұстафа Шоқаев, Мұхаметжан Тынышбаев
сынды талай-талай тарихи тұлғалар қайта тiрiлiп, туған жұртымен,
ұрпақ-жұрағатымен қауышып жатыр. Олардың бiр кезде ұмыт болған
шығармалары том-том болып жарыққа шығуда. Өмiрбаяны мен
тағдыры, бастан кешкен қияметтерi мен арпалысқа толы ғұмыры
жайлы мақалалар, эсселер, естелiктер, жекелеген кiтаптар, аңыздар
жарық көруде.
Бұрынғы аты аталуға рұхсат етiлгенiмен, толыққанды материал
жазуға мүмкiндiк берiлмеген елiмiздiң әйгiлi бiртуар қайраткерлерi,
атап айтқанда, Қорқыт пен Асан Қайғы, Абылай мен Бұқар жырау,
Әйтеке, Қаздауысты Қазыбек, Төле би, Әз Тәуке мен Әбiлқайыр,
Қабанбай мен Райымбек, ел қамын жеген Едiге, Исатай мен Махамбет
сынды билер мен хандар, батырлар жайлы кесек те келелi кiтаптар
дүниеге келуде. Сұлтанмахмұт пен Жаяу Мұса, Санжар Асфендияров
пен Қаныш Сәтбаев, Мұхтар Әуезов пен Қалыбек Қуанышбаев,
Амангелдi батыр мен Бауыржан Момышұлы, Тұрар Рысқұлов пен
Әлия
Молдағұлова,
кешегi
желтоқсан
қаһарманы
Қайрат
Рысқұлбековтер жайлы соңғы кезеңде жарияланған романдар мен
повестер,
хикая-дастандар,
пьесалар
да
қоғамымыз
бен
әдебиетiмiздегi жаңа сiлкiнiс пен бұлқыныстың жоталы көрiнiстерi
екенiне еш шүбә келтiруге болмайды.
Студенттің өзін - өзі тексеру сұрақтары:
1.
Дерек шығарма – керек шығарма
2.
Тәуелсіздік жылдарда деректі әдебиеттің белең алуы
3.
Жазушыларымыздың деректі әңгімелері
13 – лекция. Қазақ әдебиетінің халықаралық байланыстары.
ХХ ғасырдың соңғы жылдарындағы әлеуметтік-саяси өзгерістер
нәтижесінде әдебиеттің дамуында жаңа бағыт, соны үрдіс пайда
болды. Әлемдік көркем жүйеге енуге талпыныс қарқын алды, рухани
кеңістікте көркем байланыстарды барынша кеңейту қажеттілігі туды.
Орыс тілінің делдарлығынсыз шет тілінен қазақ тіліне тікелей көркем
аудармалар жасау құбылыстары жиіледі.
Осындай құбылысқа Медеу Құрмановтың неміс тілінен қазақ
тіліне аударған Гетенің “Фауст” поэмасы жатады. Басқа үлгілерге
Ғалымжан Мұқанов орындаған Гамбстың “Владимир мен Зара, немесе
Қазақтар” француз поэмасының қазақ тіліне аудармасын, Абай және
Мұхтар Әуезов шығармаларын қазақ тілінен француз тіліне жасаған
тәржімесін жатқызуға болады. Қазақ тіліндегі шығармалардың шет ел
тіліне шет ел авторлары күшімен аударылуы алғаш рет жүзеге аса
бастады. 1997 жылы голланд түрік танушысы Роберт Эмс Мұхтар
Әуезовтың “Көксерегін” қазақ тілінен голланд тіліне аударды.
Тәуелсіздік жылдары Қазақстан Республикасы әлемнің көпшілік
елдерімен тікелей дипломатиялық қатынасқа түсе бастады.
Халықаралық мәдени және әдеби байланыстарды дамыту үшін ерекше
қолайлы жағдай қалыптасты.
Қазақ әдебиеті қарым-қатынасқа түскен ұлттық әдебиеттер
шеңбері айтарлықтай кеңейді. Әсіресе шығыс елдерімен әдеби
байланыс жанданды. Шығыс және Батыс әдебиеттерімен рухани
қатынастағы бұрынғы жылдар жоғалтқан тепе-теңдікті қалпына
келтіруге мүмкіндік туды.
Студенттің өзін - өзі тексеру сұрақтары:
1.
Қазақ әдебиетінің халықаралық байланыстары
2.
Қытайдағы қазақ әдебиеті тәуелсіздік жылдарда
3.
Шығыс және Батыс әдебиеттерімен рухани қарым – қатынас
14 – лекция. Тәуелсіздік жылдардағы мемуарлық, естелік
көркем проза.
Тарихи ұлы бетбұрыстарда әдебиеттің мемуарлық, естелік,
өмірбаяндық түрi қарқынды дамиды. Жиырмасыншы жылдары
елімізде Кеңес өкіметінің орнауы, қазақ елінің автономияға ие болып,
жаңа белеске көтерілуі Сәкен Сейфуллиннің “Тар жол, тайғақ кешу”
атты көркем мемуарын туғызды.
Тәуелсіздігіміздің еркін тынысты тұнық ауасында ұлттық сана-
сезім өсті, азаматтық белсенділік артты, азаттық алған халық қайта
туғандай күй кешуде. Бұл құбылыстың бір қоғамдық-саяси
құрылыстан екіншіге көшкен өтпелі кезеңмен астасуы рухани
өміріміздiң астан-кестеңiн шығарды, бар болмысымызды жаңғыртып
жаңалады. Енді міне, өмірбаяндық, естелік жанры көгерiп күш алып,
айналдырған он жылдың ішінде едәуір төл төкті. Жазушы Зейнолла
Қабдоловтың “Менің Әуезовім” атты роман-эссесі /1997/ соңғы
жылдардың үздік шығармалары қатарында Мемлекеттік сыйлыққа ие
болды. Бұл жанрда Шерхан Мұртаза, Әзілхан Нұршайықов, Мұхтар
Мағауин, Қабдеш Жұмаділов, Қапан Қамбаров, т.б. жазушылар қалам
тербеді.
Аталған жазушылардың бәрі де өз мемуарларына роман деген
жанрлық айдар тағыпты. Әдебиет зерттеуші ғалымдар көркем
мемуардың шыққан ата тегін іздегенде роман жанрын жиі ауызға
алады. Әдебиеттің бұл екі түрін - роман мен естелік көркем
жанрларын бір-бірімен іштей байланыстыратын өзекті тақырып –
жазушының өз басынан кешкен жайлары. Екеуiн жақындастыратын
белгі – жеке адам өмірінің қоғамдық өмiрмен жалғас, сабақтас
суреттелетiндiгiнде, зерт пен өнер құймасынан жаратылатын
табиғатында, психологиялық лиризмінде. Алшақтататын белгi –
мемуардың публицистикаға тым үйірлігі, құжатқа көп жүгінетін
мәнері. Қайсыбір мемуарлардың жанрлық сыпаты төңiрегiнде әлсін
әлі ду ете қалатын айтыстар өмірбаяндық прозаның фактологиялық
материалға, хаттарға, фотоға, цифр, цитатаға тәуелдігіне байланысты
туындап жүр.
Студенттің өзін - өзі тексеру сұрақтары:
1.
Тәуелсіздік жылдардағы мемуарлық шығармалардың дамуы
2.
Роман мен естелік көркем жанрлардың бір – бірімен
байланысы
3.
Мемуарлық шығармалардың публицистикамен байланысы
15 – лекция. Тәуелсіздік жылдардағы жаңа бағыт – бағдар
(модернизм, постмодернизм, экзистенциализм, т.б. ағымдар).
Кейінде постмодернизм үлкен дауға айналып бара жатқан
мәселе. Батыста 80-жылдардың өзінде «постмодернизмнің ақыры»
деген мақалалар жарық көре бастаған. Постмодернизм – өнердегі,
прозадағы, поэзиядағы, кинодағы, театрдағы кеңістікте де, уақытта да
шектеудің, қарама-қайшылықтардың жойылуы дегенді білдіреді.
Сонымен қатар сол кереғарлықты бір үндестікке әкеле отырып,
екеуінің арасынан жақсы бір жарасымдылық табу қажет. Осы
жағынан келгенде постмодернизм, әрине, бір жағынан, автордың
даралығын жояды. Екінші жағынан, қоғамды алға оздырады. Неге?
Өйткені постмодернизм дегеніміз білім мен тәжірибенің көбеюі. Сол
тұрғыдан алғанда ол элитарлық әдебиет пен бұқаралық әдебиеттің
арасынан бір жарасымдылық тапқысы келеді. Бұған қоса мәтінге
былапыт, бейпіл сөздердің енуіне, қалай болса солай сөйлеуге жол
ашады. Ендеше дау болатын да жөні бар ғой. Өйткені Толстой,
Достоевский, Гогольдің классикалық прозасына жойыла бастау қаупі
төнбей ме! Әрине, ол жойылмайды. Және әдебиетте ешқандай шектеу
де болмауы тиіс. Жалпы, өнерде мен әдебиетте бір-ақ шарт бар. Ол –
көркемдік шарты. Бұл талғамнан туындайтын нәрсе. Ал, әр дәуірдің
талғамы әртүрлі болуы да мүмкін. Бірақ әр кезеңде де ешқашан
өзгермейтін көркемдік талабы болады. Форма жоқ жерде өнер жоқ деп
жүреміз. Өтімді сөз айту үшін де тартымды пішін керек. Қазақтың:
«Ханның айтатынын құл да айтады, бірақ аузының дуасы жоқ» деген
сөзін білесіз. Ал постмодернизм, меніңше, формадан бас тартып,
стильді алға шығарды. Демек, форманың өзі көркемдікке бағынуы
тиіс. Мұның журналистикаға да қатысы бар.
Студенттің өзін - өзі тексеру сұрақтары:
1. Тәуелсіздік жылдардағы бағыт-бағдарды қалай түсінесің?
2. Оған қандай шығармаларды жатқызуға болады?
3. Олардың басқа кезең ағымдарынан ерекшелігі
Достарыңызбен бөлісу: |


|
Сабақтарының толық МƏтіні пəннің коды жəне толық атауы, циклы
|
бет | 1/24 | Дата | 03.04.2023 | өлшемі | 128,49 Kb. | | #78721 | түрі | Сабақ |
| Байланысты: Дәріс матіні (1) (1)
Қоғамдық-гуманитарлық пəндер кафедрасы
ДƏРІС САБАҚТАРЫНЫҢ ТОЛЫҚ МƏТІНІ
Пəннің коды жəне толық атауы, циклы
|
ASBM 2106 Əлеуметтік-саясаттану білім модулі
/Саясаттану/
|
Білім беру бағдарламасының коды жəне толық атауы
|
барлық мамандықтар, қазақ тобы,
|
Оқыту нысаны (күндізгі, сырттай, қашықтықтан оқыту), курс ж/е семестр
|
Күндізгі, 2 курс, І семестр
|
Оқытушы туралы мəлімет (А.Ж.Т., қызметі, ғылыми дəрежесі , ғылыми атағы жəне байланыс телефондары, эл.пошта)
|
Сыздықова Сәуле Мұстафақызы
әлеуметтік ғылым магистрі, аға оқытушы
Телефон: +77754422210
e-mail:
saule-smm@mail.ru
|
Кредит саны
|
8 /2/
|
Пəннің пререквизиттері (БББ бойынша пəн )
|
KKZT 1101 Қазақстанның казіргі заман тарихы
|
Алматы, 2022 ж.
ДƏРІС САБАҚТАРЫНЫҢ ТОЛЫҚ МƏТІНІ
1- тақырып. Саясаттану ғылым жəне оқу пəні ретінде Дəріс жоспары:
Саясаттанудың объектiсi мен пəні
Саясаттанудың əдiстерi мен қызметтерi, заңдары
Саясаттың пайда болуы жəне табиғаты, оның қоғам өмірінің басқа салаларымен өзара байланысы.
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Сабақтарын өткізуге арналған әдістемелік нұсқау

text:
Қазақ инновациялық гуманитарлық-заң университеті
«Европа және Америка елдерінің қазіргі заман тарихы» пәнінен семинар
сабақтарын өткізуге арналған әдістемелік нұсқау
Семей, 2015 ж.
Семинар сабақтарын өткізуге арналған әдістемелік нұсқау 5В011400
«Тарих» мамандығының студенттеріне жасалған
курс 3
Құрастырушы: аға оқытушы Ахметова А.К.
Тақырып №1 Версаль-Вашингтон жүйесінің қалыптасуы
Сабақтың мақсаты: Версаль-Вашингтон жүйесіне сипаттама беру
1. Париж бейбіт конференциясы:
а) конференциядағы ұлы державалардың бағдарламалары;
б) Ұлттар Лигасының құрылуы. Мандаттық жүйе;
в) Версаль бітім шарты
2. Вашингтон конференциясы:
төрт ірі мемлекеттің келісім шарты;
3. Версаль-Вашингтон жүйесінің сипаты және қайшылықтары
Сабаққа дайындалу барысында мына мәселелерге назар аудару керек:
Бірінші дүниежүзілік соғыста Германия мен оның одақтастарының әскери
жеңілісі. Компьен бітімі мен оныі шарттары. Париж бейбіт конференциясы.
Американың бейбітшілік жоспары. Англияның бейбітшілік жоспары.
Версаль бітім шарты. Ұлттар Лигасының құрылуы. Мандаттық жүйенің
пайда болуы. Репарациялық мәселе. Вашингтон конференциясы. Версаль-
Вашингтон жүйесінің ішкі қайшылықтары және тиянақсыздығы.
Есеп формасы: семинар сабағы
Тақырып № 2 Европа және Америка елдерінің бірінші дүниежүзілік
соғыстан кейінгі дамуының негізгі бағыттары
Сабақтың мақсаты: Европа және Америка елдерінің бірінші дүниежүзілік
соғыстан кейінгі дамуының негізгі бағыттарын анықтау
1.
Билеуші топтардың саяси билігін нығайту әдістерінің
дамуындағы өзгерістер
2.
Европа және Америка елдерінің бірінші дүниежүзілік соғыстан
кейінгі экономикалық дамуының жалпы сипаты
3.
Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін көпұлтты отарлық
империялардың ыдырауының басталуы
4. Европа және Америка елдерінің бірінші дүниежүзілік соғыстан
кейінгі қоғамдық-саяси дамуының негізгі бағыттары
Сабаққа дайындалу барысында мына мәселелерге назар аудару керек:
Батыс елдерінің Кеңестік Ресейді экономикалық оқшаулау әрекеттерінің
сәтсіздікке ұшырауы. Генуя конференциясы. Раппало келісімі. Гаага
конференциясы. КСРО-ның құрылуының халықаралық маңызы. Таяу Шығыс
дағдарысы және Лозанна конференциясы. Керзон ультиматумы және оның
сәтсіздікке ұшырауы. Батыс елдерінің экономикалық тұрақтануы және оның
халықаралық қатынастарға әсері. Германияға қатысты батыс елдерінің
саясатының өзгеруі және оның себептері. «Дауэс жоспары» және оның
сипаты. Локкарно конференциясы. Қарусаздану туралы мәселе және
Келлогтің пактісі. Рейн кепілдеме пактісі. Женева конвенциясы. Европа
мемлекеттері арасындағы қайшылықтардың шиеленісуі. «Юнгтың жоспары».
Брианның «паневропалық» жоспары. Жапон-американ және жапон-ағылшын
алауыздықтары. Қиыр Шығыста соғыс ошағының пайда болуы. Германияның
әлемдік үстемдікке ие болу жоспарлары. Версаль-Вашингтон жүйесінің
күйреуі. Фашистік державалардың ашық агрессияға көшуі.
Есеп формасы: семинар сабағы
Тақырып № 3 1918-1939 жылдардағы Испания
Сабақтың мақсаты: 1918-1939 жылдардағы Испания тарихын көрсету
1.
Испанияның әлеуметтік-экономикалық құрылысының
ерекшеліктері
2.
1931-1936 жылдардағы Испаниядағы буржуазиялық-демократиялық
революция
3.
Франко бүлігі, Испаниядағы азамат соғысы және диктатураның
орнығуы
Сабаққа дайындалу барысында мына мәселелерге назар аудару керек:
1917-1923 жылдардағы революциялық өріс және компартияның туындауы.
Кәсіподақ ұйымдары. 1924-1929 жылдары еңбекшілерді қанаудың күшеюі
есебінен капиталистік экономиканың тұрақтануы. Дүниежүзілік
экономикалық дағдарыс жылдарындағы Испания. 1931-1936 жылдардағы
Испаниядағы буржуазиялық-демократиялық революция. 1936-1939
жылдардағы испан халқының ұлттық революциялық соғысы. Фашистік
бүлікшілік Италияның, Германияның және Португалияның интервенциясы.
Испаниядағы азамат соғысының маңызы мен берген сабағы.
Есеп формасы: семинар сабағы
Тақырып № 4 1918-1939 жылдардағы Франция
Сабақтың мақсаты: 1918-1939 жылдардағы Франция тарихын көрсету
1.
Франция үшін бірінші дүниежүзілік соғыстың экономикалық және
саяси салдары
2.
Р.Пуанкаре үкіметінің саясаты
3.
Франциядағы экономикалық дағдарыстың ерекшелігі
4.
Францияда фашистік ұйымдардың құрылуы. Халық майданының
қалыптасуы
Сабаққа дайындалу барысында мына мәселелерге назар аудару керек:
Франция үшін бірінші дүниежүзілік соғыстың экономикалық және саяси
салдары. Француз коммунистік партиясының құрылуы. Пуанкаре үкіметінің
саясаты. Капитализмнің Францияда ішінара тұрақтануы және оның
ерекшеліктері. «Солшыл одақтың» құрылуы. Эдуард Эрио үкіметі және оның
саясаты. Дүниежүзілік экономикалық дағдарыс жылдарындағы Франция.
Францияда фашистік ұйымдардың құрылуы. Халық майданының құрылуы.
Халық майданының бағдарламасы. Л.Блюм үкіметі. Франциядағы жаңа
экономикалық дағдарыстың басталуы. Деладьенің Мюнхендік саясаты.
Есеп формасы: семинар сабағы
Тақырып № 5 Социализмнің кеңестік үлгісі мен оның ерекшеліктері
Сабақтың мақсаты: 1918-1939 жылдардағы Кеңестік Ресейдің тарихын
көрсету
1.
Ресейде бір партиялық жүйенің қалыптасу себептері
2.
«Әскери коммунизм» саясаты
3.
КСРО-ның құрылуы
4.
КСРО-дағы индустрияландыру және ауыл шаруашылығын
ұжымдастыру
Сабаққа дайындалу барысында мына мәселелерге назар аудару керек:
1917 жылғы қазан революциясы. Кеңестік жүйенің қалыптасуы. Рессейдегі
азамат соғысы. Кеңес үкіметіне қарсы ашық интервенцияның басталуы.
«Әскери коммунизм» саясаты. Жаңа экономикалық саясат пен оның
қорытындылары. Ұлттық мемлекеттік құрылыс мәселесі мен КСРО-ның
құрылуы. КСРО-да социализм құру жоспары.
Есеп формасы: семинар сабағы
Тақырып № 6 1929-1933 жылдардағы дүниежүзілік дағдарыс және оның
әлеуметтік-экономикалық зардаптары
Сабақтың мақсаты: 1929-1933 жылдардағы дүниежүзілік дағдарыс үрдісін
көрсету
1.
1929-1933 жж. экономикалық дағдарыстың негізгі себептері
2.
1929-1933 жж. экономикалық дағдарыстың ерекшелігі және негізгі
белгілері
3.
Германия, АҚШ, Франция және Англия 1929-1933 жж. дүниежүзілік
экономикалық дағдарыс кезінде
Сабаққа дайындалу барысында мына мәселелерге назар аудару керек:
1929-1933 жж. экономикалық дағдарыстың негізгі себептері. Германия,
АҚШ, Франция және Англия үшін дағдарыстың ерекшеліктері және негізгі
белгілері
Есеп формасы: семинар сабағы
Тақырып № 7 1918-1939 жылдардағы Латын Америка елдері
Сабақтың мақсаты: 1918-1939 жылдардағы Латын Америка елдерінің
тарихын көрсету
1.
1918-1939 жылдардағы Латын Америка елдерінің экономикалық және
саяси дамуының негізгі бағыттары
2.
Латын Америка елдерінің әлеуметтік-экономикалық және саяси
дамуына латифундизмдің ықпалы
3.
1933-1935 жж. Кубадағы буржуазиялық-демократиялық революция
және оның нәтижелері
4.
Мексикада
Карденас
үкіметінің
демократиялық
және
антиимпериалистік өзгерістері (1934-1940 жж.)
5.
Бразилия, Аргентина және Чилиде халық майданы үшін күрес
Сабаққа дайындалу барысында мына мәселелерге назар аудару керек:
Латын Америка елдерінің әлеуметтік-экономикалық және саяси дамуына
бірінші дүниежізілік соғыстың ықпалы. Латын Америка елдерінде американ
империализмінің күшейуі. Латын Америка елдеріне ықпал ету үшін
Америка-Англия бәсекелестігі. Латын Америка елдерінде азаттық және
жұмысшы қозғалыстарының көтерілуі. Жұмысшы қозғалысының жаңа
белгілері. Латын Америка елдеріндегі халық майданы тактикасының
ерекшеліктері.
Есеп формасы: семинар сабағы
Тақырып № 8 Екінші дүниежүзілік соғыстың негізгі мәселелері
Сабақтың мақсаты: Екінші дүниежүзілік соғыстың тарихын көрсету
1.
Екінші дүниежүзілік соғыстың себептері, сипаты және кезеңдері
2.
Антигитлерлік коалицияның құрылуы. Антигитлерлік коалицияға
мүше елдердің қарым-қатынастары
3.
Екінші дүниежүзілік соғыс барысындағы түбегейлі өзгеріс
4.
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде екінші майдан мәселесі
5.
Екінші дүниежүзілік соғыстың нәтижелері
Сабаққа дайындалу барысында мына мәселелерге назар аудару керек:
Екінші дүниежүзілік соғыстың себептері, сипаты және кезеңдері. Батыс
майдандағы «оғаш соғыс». Фашистік Германияның Данияға, Норвегияға,
Голландияға, Бельгияға шабуылы. Соғысқа Италияның кірісуі. Францияның
тізе бүгуінен кейінгі батыстағы жағдай. Англияға әуе шабуылы. Фашистік
Германияның КСРО-ға басып кіруі және кеңес халқы үшін Ұлы Отан
соғысының басталуы. Фашистік агрессорларға қарсы күресте КСРО-ның
шешуші ролі. АҚШ-тың соғысқа араласуы. Гитлерге қарсы коалицияның
құрылуы, оның сипаты мен қайшылықтары. Москва, Сталинград, Курск
шайқастарының халықаралық маңызы. Солтүстік Африка операциялары,
олардың кезеңдері. Италияның тізе бүгуі. Екінші майданның ашылуы.
Фашистік Германияның күйреуі және сөзсіз тізе бүгуі. КСРО-ның
Жапониямен соғысының басталуы.
Есеп формасы: семинар сабағы
Тақырып № 9 Екінші дүниежүзілік соғыс жылдарындағы халықаралық
қатынастар
Сабақтың мақсаты: Екінші дүниежүзілік соғыс жылдарындағы
халықаралық қатынастар тарихын көрсету
1. Тегеран конференциясы және оның шешімдері
2. Крым (Ялта) конференциясындағы герман мәселесі
3. Потсдам конференциясы және оның шешімдері
Сабаққа дайындалу барысында мына мәселелерге назар аудару керек:
Тегеран конференциясы. Қырым (Ялта) конференциясы және оның
нәтижелері. Потсдам конференциясы.
Есеп формасы: семинар сабағы
Тақырып № 10 «Қырғи-қабақ соғыс» тарихы
Сабақтың мақсаты: «Қырғи-қабақ соғыс» тарихын көрсету
1.
«Қырғи-қабақ соғыстың» бастамасы. АҚШ-тың атом
дипломатиясы
2.
НАТО-ның құрылуы
3.
Варшава Шарты Ұйымының құрылуы
Сабаққа дайындалу барысында мына мәселелерге назар аудару керек:
АҚШ қарулы күштерінің атом бомбасын қолдануы, оның мақсаттары.
«Қырғи-қабақ соғысы» және тыңшылықтың өсуі. НАТО-ның құрылуы.
НАТО-ныңагрессиялық пактісі және оның Кеңес Одағына қарсы бағытталуы.
Варшава Шарты. Варшава Шарты Ұйымының пайда болуы.
Есеп формасы: семинар сабағы
Тақырып № 11 Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Шығыс Европа
Сабақтың мақсаты: Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Шығыс
Европа елдерінің тарихын көрсету
1.
Соғыстан кейінгі Польшаның дамуы
2.
Соғыстан кейінгі Румынияның дамуы
3.
Соғыстан кейінгі Венгрияның дамуы
4.
Соғыстан кейінгі Чехословакияның дамуы
Сабаққа дайындалу барысында мына мәселелерге назар аудару керек:
Польша үкіметі мен шекарасы мәселелері бойынша Қырым және
Потсдам конференцияларының қаулысы. 1945 ж. кеңес-поляк келісімі.
Польша еліндегі социалистік қайта құрулардың ерекшеліктері.
Кеңес әскерінің Румынияны фашизмнен азат етуі. Капитализмге қарсы
шаралар. 1946 жылғы сайлау. Монархияның құлауы. Румыниядағы
социалистік өзгерістер.
Венгриядағы халықтық-демократиялық революция және оның
социалистік революцияға ұласуы. Аргарлық реформа және басқа да
әлеуметтік-экономикалық өзгерістер.
КСРО-ның Чехословакиямен келісім шарты. Ұлттық майдан үкіметі.
Градецк бағдарламасы. Өндіріс пен банктерді национализациялау. Елдегі
таптық күрестің шиелінісуі. 1948 жылғы конституция. Коммунистік және
социал-демократиялық партиялардың бірігуі. Партияның социалистік
құрылысқа бағыты.
Есеп формасы: семинар сабағы
Тақырып № 12 ХХ ғ. 50-60-шы жылдарындағы халықаралық қатынастар
Сабақтың мақсаты:
ХХ ғ. 50-60-шы жылдарындағы халықаралық қатынастарды
көрсету
1.
Соғыстан кейінгі Германияны қайта құру мәселесі. Берлин дағдарысы және
Германияның бөлінуі
2.
АҚШ және Латын Америкасы. Панамериканизм. Кариб дағдарысы
Сабаққа дайындалу барысында мына мәселелерге назар аудару керек:
Соғыстан кейінгі Германияны қайта құру мәселесі. Берлин дағдарысы және Германияның
бөлінуі. АҚШ және Латын Америкасы. Панамериканизм. Кариб дағдарысы.
Есеп формасы: семинар сабағы
Тақырып № 13 ХХ ғ. 70-90-шы жылдарындағы халықаралық қатынастар
Сабақтың мақсаты: ХХ ғ. 70-90-шы жылдарындағы халықаралық қатынастарды көрсету
1.
ХХ ғ. 70-90-шы жылдарында халықаралық қатынастар жүйесінің трансформациясы
2.
Әлемдегі елдер арасындағы қайшылықтардың негізгі түрлері
3.
Жаһандық мәселелердің маңыздылығының артуы
Сабаққа дайындалу барысында мына мәселелерге назар аудару керек:
ХХ ғ. 70-90-шы жылдарында халықаралық қатынастар жүйесінің трансформациясы.
Әлемдегі елдер арасындағы қайшылықтардың негізгі түрлері. Жаһандық мәселелердің
маңыздылығының артуы.
Есеп формасы: семинар сабағы
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sabatarin-otkizuge-arnalfan-edistemelik-nsau.html#Тақырып_№_11_Екінші_дүниежүзілік_соғыстан_кейінгі_Шығыс_Европа____Сабақтың_мақсаты


url: http://emirsaba.org/sabatarin-otkizuge-arnalfan-edistemelik-nsau.html#Тақырып_№_12_ХХ_ғ._50-60-шы_жылдарындағы_халықаралық_қатынастар____Сабақтың_мақсаты


url: http://emirsaba.org/sabatarin-otkizuge-arnalfan-edistemelik-nsau.html#Тақырып_№_13_ХХ_ғ._70-90-шы_жылдарындағы_халықаралық_қатынастар____Сабақтың_мақсаты


url: http://emirsaba.org/sabatarin-otkizuge-arnalfan-edistemelik-nsau.html#Тақырып_№_2_Европа_және_Америка_елдерінің_бірінші_дүниежүзілік__соғыстан_кейінгі_дамуының_негізгі_бағыттары____Сабақтың_мақсаты


url: http://emirsaba.org/sabatarin-otkizuge-arnalfan-edistemelik-nsau.html#Тақырып_№_5_Социализмнің_кеңестік_үлгісі_мен_оның_ерекшеліктері____Сабақтың_мақсаты


url: http://emirsaba.org/sabatarin-otkizuge-arnalfan-edistemelik-nsau.html#Тақырып_№_6_1929-1933_жылдардағы_дүниежүзілік_дағдарыс_және_оның__әлеуметтік-экономикалық_зардаптары____Сабақтың_мақсаты


url: http://emirsaba.org/sabatarin-otkizuge-arnalfan-edistemelik-nsau.html#Тақырып_№_8_Екінші_дүниежүзілік_соғыстың_негізгі_мәселелері____Сабақтың_мақсаты


Сабақтар № Жасушаның кӛбею түрлері. Жыныс жасушаларының құрылысы. Ұрықтану
жүктеу/скачать
424,11 Kb.
Дата
15.10.2023
өлшемі
424,11 Kb.
#115179
түрі
Сабақ
Байланысты:
Презентация6
Бұл бет үшін навигация:
2 – сурет. Жұмыртқа жасушасының ұрықтану схемасы
Қазақстан Республикасының
Білім және ғылым министрлігі
Абай атындағы Қазақ ұлттық
педагогикалық университеті
Зертханалық сабақтар № 6. Жасушаның кӛбею түрлері. Жыныс жасушаларының құрылысы. Ұрықтану.
2 – сурет. Жұмыртқа
жасушасының ұрықтану схемасы
жүктеу/скачать
424,11 Kb.
Достарыңызбен бөлісу:
©emirsaba.org 2024
әкімшілігінің қараңыз
Басты бет
Lessons
Curriculum vitae
Documents


title: Сабақтар № Жасушаның кӛбею түрлері. Жыныс жасушаларының құрылысы. Ұрықтану


title: Сабақтар жүргізуге арналған «Ежелгі әлем мәдениеті» пәні бойынша 050204 «Мәдениеттану»

text:
Әдістемелік нұсқауларына
бекіту парағы
Нысан
ПМУ ҰС Н 7.18.2/05
Қазақстан Республикасының білім және ғылым министрлігі
С. Торайғыров атындағы Павлодлар мемлекеттік университеті
Философия және мәдениеттану кафедрасы
ӘДІСТЕМЕЛІК НҰСҚАУЛЫҚ
дәріс сабақтар жүргізуге арналған
«
Ежелгі әлем мәдениеті
»
пәні бойынша
050204 «Мәдениеттану»
мамандықтары студенттері үшін
Павлодар
Әдістемелік нұсқауларына
бекіту парағы
Нысан
ПМУ ҰС Н 7.18.2/05
БЕКІТЕМІН
Тарих және құқық
факультетінің деканы
________ Ақышев А.А.
«____»_____200 ж.
Құрастырушылар: аға оқытушы Кулумжанов Н.Е.
Философия және мәдениеттану кафедрасы
дәріс сабақтарын жүргізуге арналған
Әдістемелік нұсқаулық
«Ежелгі әлем мәдениеті
»
бойынша
050204 – «Мәдениеттану» мамандықтары студенттері үшін
Ұсынылған
Кафедра отырысында «___»____200__ж. хаттама №__
Ф және М кафедра меңгерушісі ____________________Ахметова Г.Г.
Мақұлданған
Тарих және құқық факультетінің ӘК «____»____ 200__ж., хаттама №___
ӘК төрайымы ________________________ Мошна Н.И.
Дәріс сабақтары студенттердің ғылыми білімін арттыратын
маңызды бµлім. Жүйелі, толық аргументтері келтірілген кешенді дәріс
сабақтары мамандарды дайындаудыің басты көзі. Дәрістің әдістемелік,
ғылыми – тәжірибелік, қоғамдық-саяси және кәсіби маңызы бар.
Дәрістерді тыңдау және қабылдау: Студенттердің оқытушының
дәрісіне дайындығына енетіндер:
Біріншіден, психологиялық жағынан дайын болу, оның жүйелі
орындалуын қадағалау; екіншіден, дәріс алдындағы мақсатты
танымдық – тәжірибелік қызмет, соның ішінде:
А) алдынғы өткен материалдарды, жазғандарын еске тұсіру
мақсатында қарастыру;
Ә) Алдыњғы сабақпен байланысын анықтау мақсатында берілетін
дәрістің материалдарымен бағдарлама және оқулықтар бойынша
танысу. Оқулық бірнеше жылда бір рет шығарылатындықтан,
бағдарламадағы кейбір сұрақтар оқулықта қарастырылмауы мұмкін.
Осындай сәйкессіздіктен кейін студент дәріс барысында осы
мәселелерге көңіл аударуы керек.
Б) Дәріс барысында істелінетін негізгі жұмыстардың тұрлерін
анықтау (жазу, сызбалар, суреттер және т.б);
Г) Бағдарлама мен оқулықтар да енгізілген өздік жұмысына
арналған тапсырмалармен танысу, білімді тереңдетіп, тапсырмаларды
орындауға қажетті әдебиеттерді таңдау;
Дәріске алдын–ала дайындықстудентті шығрмашылық жұмысқа
және ең бастысы дәрісті тыңдап, оның мазмұнын қабылдай білуге
ұйретеді.
Дәріс беруде материалды баяндау, талдау, фактологииялық
мазмұндау, мәселе қою әдістері басым. Мұның бәрі студенттердің
шығармашылық белсенділіктерін арттыра тұседі.
Студент дәріс мазмұнын толық тұсіну ұшін оның мақсаты мен
міндеттерімен таныс болуы қажет. Сонымен қатар, дәрістің мақсаты
мен міндеттерін тұсіну студентке баяндалып отырған материалды
терең тұсініп, оған сын көзқараспен қарауына мұмкіндік береді.
Сонымен қатар дәріс оқытушы мен студент арасындағы байланыс
ретінде психологиялық-педогогикалық талаптарға да сәйкес болу
керек. Оның орындалуы студентке ғана қатысты емес, оқытушының
баяндауына студенттер беделін арттыра білуіне де байланысты.
Жазу – оқытушының студенттердің материалдарды қаншалықты
меңгергендігін бақылауға мұмкіндік береді. Егер дәріс барысында
студенттер тыңдап қана қоймай жазып отырса, оқытушы дәрісті оқу
кезінде оған көмек көрсетеді (қайталау, баяулау, басты мәселелерге
акцент жасау арқылы және т.б.)
Дәрісті жазуға қалай ұйрену керек? Бәрінен бүрын нені және
қалай жазу керектігін білу керек. Сабақтыњ кұні, тақырып, мақсаты,
сабақтыњ жоспары жазылады. Жоспар тақырыпты игеруге жєне
берілген материалмен өздігінше жұмыс істеуді қамтамасыз етеді.
Жоспарды жазғаннан кейін оның дәріс барысында оның мағынасы
қалай ашылғандығына баса назар аудару керек.
Жазу барысында тақырыптар, тақырыпшалар және сұрақтар
арқылы, абзацтарды, нөмірлеп көрсетуді пайдаланып жүйелілікті
сақтауға болады.
Дәріс жазудың тұрлері әртұрлі болуы мұмкін. Оны таңдау пәннің
ерекшелігіне байланысты. Мысалы: кейбір сабақтарда суреттер,
сызбалар жєне т.б. қолданады. Гуманитарлық ғылымдар бойынша
жазудың әртүрлісі қолданады. Кең тараған түрі:
Дәрістің негізгі
сұрақтары
Негізгі тезистермен,
дәлелдер, қортындылар. Негізгі
сұрақтар бойынша өз ойлары.
Дәріс материалының мазмұнын келесідегідей тұрде де жазуға
болады:
Дәрістің
негізгі сұрақтары
Негізгі
ережелер, негізгі
фактілер, жалпылау,
дәріс мазмұнын
қорытындылау
Студенттің
ескертпесі және
оның оқытушыға
сұраѓы.
Дәрісті жазғанда онымен әрі қарай жұмыс істеу үшін және өз
ойларын жазуға шетінен орын қалдыру қажет. Немесе дәптердіњ
келесі беттерін бос қалдыру керек.
Студенттің жан-жақты тұлға болып қалыптасуына, білікті маман
болуына, кәсіби және т.б. қызмет тұрлеріне дайындығын арттыруға
дәріспен бірге тәжірибе сабақтары да маңызды рөл атқарады.
Дәріс басты ғылыми білімнің негізін салады, студентке оны
жалпылама тұрде меңгеруге мұмкіндік береді. Ал, семинар мен
тәжірибе сабақтары білімді кеңейтіп, нақтыландыра тұседі, оны
толықтай меңгеруіне көмектеседі. Сонымен бірге оқу үрдісінің мұндай
түрлері өздік жұмыстарды орындауға үйретеді
Студентің жан-жақты дамыған тұлға, маман ретінде дамуына және оны кәсіби және
басқа қызметтерге дайындауда семинар сабақтарының маңызды зор, олар дәрісте
басталған сабақтардың логикалық жалғасы. Дәріс ғылыми білімнің негізін
қалыптастырады, олар студентке оларды жалпы түрде меңгеруге мүмкіндік береді,
семинар және тәжірибе сабақтары бұл білімдерді тереңдетеді, нақтылайды және кеңейтеді,
жоғары репродукция және трансформация деңгейінде меңгеруді көмектеседі. Оған қоса,
осы оқу процессінің формалары жеке жұмыс жасау және өзін-өзі оқытуды үйретеді.
Семинар және тәжірибе сабақтарында жеке жұмыстың өзіндік ерекшелектері бар
болғандықтан, оларға тереңірек тоқталайық.
ПӘННІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ МАЗМҰНЫ
Дәріс І Кіріспе
Ежелгі Шығыстағы мәдениет пен өркениет дамуының белгілері. Әлемдік өрекниет
тарихындағы ежелгі Шығыстың алатын орны және оны оқып зерттеудің ғылыми алғы
шарттары. Ежелгі әлем мәдениетін түсінудің негіздік мәселелері. Ежелгі мәдениеттердің
өзіндік ерекшеліктері мен бірлігі үдерісінің О.Шпенглер мен К.Ясперс
концепцияларындағы түсіндірмесі. Ежелгі Шығыс мәдениетін талдауға жасалған ғылыми
талпыныстар. /В.Г.Гегель, С.Н.Крамер, т.б./. Ежелгі Шығыстың белдеулік уақытқа дейінгі
мәдениеті. К.Ясперстің әлемдік мәдениеттердің алғашқыларының бірі ретінде Қос өзен
мәдениетін ерекшелеуі. Қала, егін шаруашылығы, жазу өнері, дін және ғылым
жетістіктері. Ежелгі Египет мәдениеті жетістіктері туралы. Практикалық білім ретіндегі
математика, астрономия, медицина салаларының жетістіктері. Ғимараттар мен
пирамидалар тұрғызудағы жетістіктер, дін жіне діни рәсімдер ерекшеліктері, иероглифтік
жазудың дамуы. Ежелгі Шығыстың белдеулік уақыттағы мәдениеті. Ежелгі Индия
мәдениетінің өзіндік ерекшелігі. Вед жазба деректерінің мәліметтері, діни философияның
қалыптасуы және материалдық мәдениет жетістіктері. Ежелгі қытай мәдениеті.
Конфуцилік әлеуметтік саяси этика және дао философиясы. Ежелгі Иран. Палестина.
Дәріс II Ежелгі Египет мәдениеті
Ніл өзені аңғарында ежелгі әлемдік өркениет ошақтарының бірі қалыптасуының
алғы шарттарының пайда болуы. Ежелгі Египет халқының мәдени өміріндегі Ніл өзенінің
орны. Ежелгі Египет мәдениеті дамуының өзіндік ерекшеліктері. Бұл мәдениеттің
дамуының әр түрлі тарихи кезеңдері. Ұлы фараондар І Яхмос, І Тутмос, Хатшепсут, ІІ
Аменхотептің саяси - әлеуметтік қызметтері. Дін реформаторы ІҮ Аменхотеп
/Эхнатонның/ қызметі. Египетті А.Македонскийдің жаулап алуы. Птолемейлер династиясы
билігі. Клеопатра патшайым.
Египеттіктер мәдениетінің құдайлық табиғаты туралы түсініктер және оның
дәріптелуі. Көп құдайға сенушілік египеттіктер діни түсінігінің бастауы. Амон – Ра культі,
Раның қызы ретінде көрсетілетін Маат – әйел құдай, парасат, есеп пен жазу өнерін
жасаушы сөз құдайы – Тота, өнер мен қол өнерінің жасампаз құдайы – Птаха, Осирис
туралы аңыз. Патша билігі және оның дінмен дәріптелуі. Фараонның құдайлық табиғаты
туралы. ІҮ Аменхотеп жүргізген діни реформа. Бір құдайға деген сенім бастауы. Жерлеу
рәсімінің, дәстүрінің жоғарғы деңгейі.
Ежелгі Египет мәдениеті “аймақтық патшалық” мәдениеті ретінде. Қауымдық
құрлымнан әлдеқайда тиімді әлеуметтік жүйеге жетудің жолын қарастырудан мемлекеттің
пайда болуы. Астрономиялық білім мен аңыздық түсініктердің тығыз байланысы осы
мәдениетке деген сенім ретінде. Кеңістік пен уақыт бірлігін қалыптастырудың мақсаты.
Фараон билігі мен жер мен көкті біріктіретін Гора құдай бейнесі байланысын
философиялық ойдың елегінен өткізу. Египеттің барлық аймағында фараонның бар болуы
идеясы. Ежелгі Египет құдайларының “жергілікті” тек бір жердің шеңберінен аспайтын
болмауы. Бір және сол құдайдың кез келген жерде бола алуы. Өлімге айрықша қатынас.
Өлімді жоққа шығарып, мәйітті мумиялап, пирамидалар салу, өлімді о дүниелік өмірге
деген сеніммен жеңу.
Пирамидалар – мәйітке арналған табыт қана емес, бұл Аспан Ұлы болып
есептелетін фараонның көкке де көтерілетін орны.
Дәріс III Қос өзен мәдениеті
Қос өзен аймағында Шумер және Аккад, Вавилон, Ассирия мәдениеттерінің
қалыптасуы. Б.д.д. 5000 жыл бұрын Тигр мен Евфрат өзендері аңғарларын қоныстану, егін
шаруашылығының дамуы, қала мәдениетін жасау, мемлекеттің пайда болуы. Шумерлерде:
Ур, Урук, Киш, Лагаш, Адап қала мемлекеттерінің гүлденуі. Б.д.д. 24000 жылы Саргонның
(Шаррукен) шумерлерді жаулап алып, Аккадқа бағындыруы. Шумер – Аккад мемлекетінің
гүлденуі. Б д.д. 2000 жылдан 539 жылға дейінгі Вавилон мәдениеті. Хаммурапидің (б.д.д.
1800 ж.) патшалық құруы. Б.д.д. 14000 жылдан 600 жылдар аралығындағы құл иеленуші
Ассирия мемлекеті. Б.д.д. 800 – 700 жылдар аралығындағы Ассирия мәдениетінің
гүлденуі. Б.д.д. 1230 жыл шамасында Ассирия патшалығының Вавилонды жаулап алуы.
Ассархаддон (681 – 669 ж.ж.) кезінде Вавилонның қалпына келуі. Ашшурбанипал (669 –
631 ж.ж.) билігі. Мидиялықтар мен Вавилондардың Ассирия астанасы Ниневияны
қиратуы. Б.д.д. ҮІІ – ҮІ ғасырларда Навуходоносор – ІІ кезінде Вавилонның қайта өрлеуі.
Б.д.д. 587 жылы Вавилонның Иерусалимді жаулап алуы.
Ежелгі қос өзендіктердің жазу өнері, діні. Шумер тілі пайда болуының
құпиялылығы. Шумер тілінің Кавказ, этрус және түрік тілдерімен жақындығын
түсіндіруге ұмтылған ғалымдар әрекеті. Аккад және ассириялық семит тілдерінің таралуы.
Б.д.д. ҮІІІ – ҮІІ ғасырларда Қос өзен аңғарында арамей тілінің таралуы. Аккадтық сына
жазуының діни мазмұнда және мемлекеттік мақсатқа қолданылуы. Жазу өнерінің гүлденуі.
Қос өзен аңыздары: Абзу бейнесіндегі тұщы су тұңғиығы, саздан жасалған Гора
Кур, Иннан мен Дузума (Шумерлерде), Иштар мен Таммуз (Вавилонда), Гильгамеш
ерліктері туралы айтылғандар. Қос өзендіктердің діни түсініктері “Илу”; (Ил, Эл, Илим,
Элим, Элоах, Элохим, Аллах) сөздерімен белгіленген көптеген құдайлар туралы идеяларға
негізделуі. Бұл атаулар “күшті”, “күш” деген мағына береді. Бір қаланың басқа қалаларға
әсеріне байланысты жоғарғы құдай деңгейіне әр түрлі құдайлардың ие болуы – Ан, Энки,
Мардук т.б. Барлық құдайлардың еркін басқарушы күш. Ол тұтас әлемдік әділеттілік
үдерісі – ме. Бұлар жер мен аспанды басқаратын құдіретті, әлемдік күштер.
Дәріс IV Ежелгі Үнді мәдениеті дамуының негізгі кезеңдері
Инд және Ганга өзендері аңғарларында ежелгі Үнді мәдениетінің пайда болуы.
Б.д.д. 1500 – 1000 жылдықтарда Инд өзені аңғарында және Хараппа иен Мохенджо -
Дарода ежелгі үнді мәдениетінің арийлер мәдениетімен араласуы. Б.д.д. 1000 – 600
жылдардағы арийлердің Ганга өңіріне қоныстануы. Касталық жүйенің қалыптасуы, адам
еркіндігінің шектелуі. Өмір мен өлім арасындағы байланыс туралы ерекше түсініктің
пайда болуы. Өмірдің – сыйлық , ал өлімнің азаптан құтылу ретіндегі ұғымдары.
Б.д.д. ҮІ ғасырда Магадха мемлекетінің қалыптасуы. Индия жерін Ахеменидтердің
(Иран), сосын А.Македонскийдің (б.д.д. 327 – 325 ж.ж.) жаулап алуы. Маурья династиясы.
Будда дінін дәріптеудегі Ашока патшаның қызметі (б.д.д. 273 – 232 ж.ж.).
Ежелгі Үнді мәдениеті. Ежелгі Үнді аңыздары мен дінінің өзіндік ерекшеліктері.
Мәдениетті қалпына келтірудегі вед әдебиетінің ежелгі мәтіндерінің айрықша орны. Ең
ежелгі діни гимндердің жинағы – Ригведа. Осы гимндерді жасаушы Ришалар, қасиетті
ақындар адам мен құдайлар арасындағы байланысты жүзеге асырушылар. Құдайлар
ортасынан әр түрлі табиғи күштер мен құбылыстарды бейнелейтін Индра, Варуна, Агни,
Сомы құдайларының бөлектенуі. Ғаламның үш аймағы туралы түсініктер (аспан, жер
және олардың ортасындағы кеңістік антарикша). Жанның көшетіні туралы ілімнің
қалыптасуы. Құрбандық шалу рәсімінің пайда болуы. Үш құдай (тримутри) культі –
Брахма, Вишну және Шива. Вишналық және шивалық негізгі екі бағыттың индуизмде
пайда болуы. Будда дінінің негізін қалаушы Сидхартха Гаутама Шакьямуни (б.д.д. 563 –
483 ж.ж.). Будда дінінің негіздік қағидасы – азаптан құтылу жолдарының көрсетілуі.
Әлеуметтік теңдік туралы этикалық ілімдер. Будда дінінде шыдамдылық, төзімділік және
қоршаған ортаға, айналаға зиян тигізбеу мәдениетінің айрықша дәріптелуі. Махаяна,
хинаяна түрлеріндегі будда діні эволюциясы. Будда дінінің Үнді шекарасынан шығып,
әлемдік дін ретінде қалыптасуы.
Дәріс V Ежелгі Қытай мәдениеті дамуының негізгі бағыттары
Ежелгі Қытай мәдениеті дамуының тарихы. Хуанхэ өзені аңғарында Қытай
мәдениетінің қалыптасуы. Б.д.д. ХҮІ – ХІ ғасырларда Шань мемлекетінің пайда болуы.
Отырықшылықты, жер өңдеу мен мал шаруашылығын дәлелдейтін материалдық мәдениет
жетістіктері.. Мүлік теңсіздігі, билік иелерінің (ван), патшалардың (Аспан ұлдарының),
билік тұқым қуалайтын әулеттің пайда болуы. Б.д.д. ХІ-ҮІІІ ғасырларда Чжоу
мемлекетінің құрылуы. Алғашқы бір орталыққа бағынған құл иеленуші Цинь (б.д.д.221 –
207 ж.ж.) және Хань (б.д.д.206 жылдан б.д. 220 ж.) империяларының құрылуы. Қол
өнерінің, сауданың, жібек өндірудің, темір еңбек құралдарының, жер суландыатын
жүйелердің пайда болуы. Бірінші император ретіндегі Цинь Шихуанди (б.д.д 246 – 210
ж.ж.) тұлғасы. Ол билік құрған кездегі Ұлы Қытай қорғанының салынуы.
Ежелгі иероглифтік жазу өнері. Цинь дәуірінде жазу өнерінің үйлестірілуі.
Белдеулік уақытқа жету. Сиқырлы-магиялық санадан парасат – рационалдыққа өту
ретіндегі тұлғалық, рефлексивтік сананың пайда болуы. Конфуцилік саяси этика жүйесінің
қалыптасуы.
Ежелгі Қытай мәдениетінің жетістіктері: жібек, қағаз, компас, оқ дәрі және т.б.
Қытай мәдениетінің дәстүрлі шекарасынан шықпауы. Б.д. ХІІІ ғасырына дейін сыртқа
жабық, өзгеріссіз қалпында сақталуы.
Ежелгі Қытай елінің рухани мәдениеті: өнері, ғылымы, философиясы және білім
беру жүйесі, тәрбие жұмыстары. Қытай мәдениеті жетістіктерінің өміршеңдігі. Ян шао,
Лун шань түріндегі қыш құмыралар. Ағаштан жасалған сәулет өнері негізінің қалыптасуы.
Ақсүйектерді жерлеу рәсімі. Рәсімдік бағыттылығы бар қола құмыралар, қару-жарақ,
нефриттен, сүйектен жасалған ою-өрнек, керамика. Қалалар тұрғызу жүйесінің дамуы.
Қола құмыра ыдыстар және айна, жібектен жасалған өнімдер.
Дәріс VI Ежелгі Иран мәдениеті
Ежелгі Иран мәдениетінің тарихи дамуы. Элам мемлекеті. Суздағы биліктің
иерархиялық жүйесі. Эламның мәдени дамуының Қос өзен мәдениетімен байланысы.
Б.д.д. ҮІІ ғ. Эламның Вавилонмен одағы. ІІ-Кир патша (б.д.д.); Парсы мемлекетінің
астанасы Пасаргад; Кирдің Мидия патшасы Астиагты жеңуі (550 ж.), Вавлонды өзіне
қаратуы (539 ж.). Кирдің массагеттерден жеңілісі (530 ж.). І-Дарийдің сақ тайпаларына
жорығы. Тарихта бірінші әлемдік Ахеменидтер державасының құрылуы.
А.Македонскийдің Шығысқа жорығы. Ахеменидтер державасының құлауы.
Б.д.д. ІІІ-мыңжылдықта ежелгі эламдық пиктографиялық сурет түріндегі жазудың
жасалуы. Сосын сызықтық, буындық жазу өнерінің өмірге келуі. Саны 80-ге жеткен
буындық белгілер тек шаруашылық мақсатында ғана емес, саяси және діни мәтіндерді
жазуға да пайдаланылған. Ахеменидтер державасының ресми – арамейлік тілі. Ежелгі
парсылық тастағы жазулар. Эламның пұтқа табынуы. Жоғарғы құдайлар - әйел құдай
Пинекир мен күн құдайы Наххунта.
Зороастризм діні қайрымдылық пен жауыздық күштерінің күресі. Заратуштраның
пайғамбарлық аңыздық бейнесі (б.д.д. Х-ҮІІ ғ.ғ.). Қасиетті кітап Авеста. Тарихшылардың
Зороастра дінінің Қазақстан аймағында пайда болғаны туралы гипотезасы. Ахурамазда
құдай. Әлемдік әділеттілік заңдары – Арта, Зервана, әлемдік себептілік заңы туралы
түсініктер.
Дәріс VII Ежелгі еврей халқының мәдениеті
Ежелгі Палестина, оның географиялық орны. Б.д.д. 1850 жылдарда Ыбраим
жетекшілігімен семит тайпаларының Ханаан жеріне келуі. Израилдің Египет қол астына
көшуі. Еврей халқының Египет қарамағынан шығуы. Мұса мен Иса. Өсиеттер (Мұса
заңдары) еврейлер заңдарының негізі ретінде. Тайпалық және “аймақтық
патшалықтардан” өзгеше қоғамның пайда болуы. Ханаанның жаугершілікке ұшырауы
(б.д.д. 1200 ж. шамасы.). Жаңа мәдениет негізінің қалыптасуы.Інжіл әлемдік мәдениет
ескерткіші ретінде. Оның мазмұны мен мәні. Ескі наным әлемдік әдеби мұра.
Израилдің алтын ғасыры (б.д.д. 1040 – 932 ж.ж.). иудейлер патшасы Сүлеймен
тұлғасы (963 - 925). Сүлеймен храмының салынуы (961 ж.). Храмды 587 жылы
халдейлердің қиратып, еврейлердің Вавилон құлдығына түсуі. Б.д.д 539 жылғы Вавилон
құлдығынан құтылу және 515 жылы храмның қайта жаңғыруы. Б.д.д. 70 жылғы
римдіктердің храмды қиратуы. Қираудан аман қалған храм бөлігінің иуда дінін
тұтынушылар үшін қасиетті орынға айналуы.
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Негізгі:
1.Малая история искусств. М., 1976.
2. Белицкий М. Забытый мир шумеров. М., 1980.
3. Белявский В.А. Вавилон легендарный и Вавилон исторический. М.,1971.
4. Мифология Древнего мира. М., 1977.
5. Мифы народов мира. М., 1987.
6. Бонград-Левин Г.М. Древнеиндийская цивилизация. М., 1993.
7. Васильев Л.С. История религий Востока. М., 1988.
8.Дмитриева Н.А., Виноградова Н.А. Искусство Древнего мира. М., 1989.
9. Древние цивилизации. М., 1989.
10. Дюмезиль Ж. Верховные боги индоевропейцев. М., 1986.
11. История и культура Китая. М., 1974.
12. Керам К. Боги, гробницы, ученые. (Пер. с немец.) М., 1994.
13.Клима И. Общество и культура Древнего Двуречья. Прага, 1967.
14. Клочков И.С.Духовная культура Вавилонии: человек,судьба,время.М., 1983.
15. Матвеев К.П., Сазонов А.А. Земля Древнего Двуречья: История, мифы,
легенды, находки и открытия. М., 1986.
16. Немировский А.И. Мифы и легенды Древнего Востока. М., 1994.
17. Фрай Р.Н. Наследие Ирана. М., 1972.
18. Дубнов С.М. Краткая история евреев. М. 1996.
19. Капушин В.А., Карпушина С.В. История мировой культуры. М., 1998.
Қосымша:
1. Поэзия и проза Древнего Востока. М., 1973.
2. Брентьес Б. От Шанидара до Аккада. М., 1976.
3. Вайман А.А. Шумеро-вавилонская математика. М., 1961.
4. Вулли Л. Ур халдеев. М., 1961.
5. Законы Ману. М., 1960.
6.История древнего мира. І. Ранняя древность. М., 1982.
7. История древнего мира. ІІ. Расцвет древних обществ. М., 1989.
8. История древнего мира. ІІІ. Упадок древних обществ. М., 1989.
9. Кленгель-брандт Э. Путешествие в древний Вавилон. М., 1979.
10. Крамер С.Н. История начинается в Шумере. М., 1965.
11. Матье М.Э. Древнеегипетские мифы. М-Л., 1956.
12. Нейгебауэр О. Точные науки в древности. М., 1968.
13. Шампольон Ж.Ф. О египетском иероглифическом алфавите. М., 1950.
14. Шуцкий Ю.К. Китайская классическая “Книга перемен”. М., 1960.
15. Эпос о Гильгамеше. М-Л., 1962.
16. Юань Кэ. Мифы древнего Китая. М., 1965.
Document Outline - Қазақстан Республикасының білім және ғылым министрлігі
- ӘДІСТЕМЕЛІК НҰСҚАуЛЫҚ
- «Ежелгі әлем мәдениеті»
- Әдістемелік нұсқаулық
- «Ежелгі әлем мәдениеті»
Достарыңызбен бөлісу: |