title: Қарғыс - Самашев Зейнолла Сұлтанов Қуаныш Тұяқбаев Қанат Шеңгелбаев Бақытжан «МӘдени мұРА» Ұлттық стратегиялық жобасын...

text:
2. Қарғыс
Туындылар В.В.Радловтың «Образцы народной литерату-
ры тюркских племен...» (Часть.ІІІ. Спб., 1870) атты зерттеу ең-
бегінде жарияланған.
Томға ұсынылып отырған мәтін аталған кітаптан (1-6-бб.)
алынды.
3. Қарғыс
Қарғыс мәтіндері бұрын басылым көрмеген. Қолжазбасы
ОҒК-нің қолжазбалар қорында (1084-бума, 5-дәп.) сақ таулы.
Туындылар кеңсе қағазына машинкада басылған. Жинау шы-
сы—Ж.Алманов.
Томға мәтін аталған қолжазбадан (7-б.) алынды.
4. Қарғыстар
Томға ұсынылған туындылар «Образцы киргизской на-
род
ной литературы» (Казан: Типо-литография Император-
ского Университета, 1909) атты жинақтан, (Жинаушысы—
Н.Н.Пантусов); ӘӨИ-дің қолжазбалар қорынан (1092-бума,
5-дәп; 146-бума, 8-дәп. Бұрын еш жерде жарияланбаған) алын-
ған мәтіндердің негізінде дайындалды.
384
385
ҒЫЛЫМИ ҚОСЫМШАЛАР
VII. ТЫЙЫМ СӨЗДЕР
Тыйым сөздер «Наным-сенімдер ғұрпының фольклоры»
(2004) атты жинақта басылым көрген.
Томға ұсынылып отырған мәтіндер аталған жинақтан (192-
209-бб.) алынды.
Қ. Алпысбаева
25-0139
ТОМДА КЕЗДЕСЕТІН ТАРИХИ ЖӘНЕ ДІНИ
ЕСІМДЕР ТУРАЛЫ МӘЛІМЕТТЕР
Абылай, Әбілмансұр (1711-1781) —аса көрнекті мемлекет
қайраткері, қолбасшы, дипломат, қазақ халқының ханы. Азан
шақырып қойған аты—Әбілмансұр. Сабалақ—Төле бидің қой-
ған есімі. Жауға «Абылайлап» шапқандықтан Абылай атанған.
Арғы тегі Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошы ханнан тарай-
ды. 1771 жылы Түркістан қаласында хан болып сайланады. Ел
тұтастығы үшін аянбай күрес жүргізіп, сыртқы басқыншы лар-
ға қарсы табанды түрде тойтарыс беріп отырады. Шет елдер-
мен (Ресей, Жоңғария, Қытай) дипломатиялық қарым-қатынас
орнатуға тырысады. Өмір жолын ат үстінде жорықтарда өткі-
зіп, Арыс жағасында қайтыс болады. Сүйегі Түркістан қала-
сын да ғы атақты Қожа Ахмет Йасауи кесенесінің ішінде Қабыр-
хана мен Ақсарай арасындағы дәлізде жерленген.
Арынғазы (1800-ө.ж.б.)—соңғы қазақ хандардың бірі, күй-
ші. Батыр сұлтанның шөбересі, Әбілқайыр ханның жиенша ры
(Батыр—Қайып—Әбілғазы—Арынғазы). Арынғазы бірнеше
күй шығарған. Оның шығармаларының ішінде бізге жеткені
—«Арынғазы» күйі.
Арыстан Бап (Арыстан баб)—әулие, Мұхаммед с.а.с. пай-
ғамбардың замандасы, Ахмет Йасауидің ұстазы. Діни аңыздар
бойынша ол Мұхаммед с.а.с. пайғамбардың аманат қалдыр-
ған киелі құрмасын (финики) тілінің астына сақтап келіп,
Ахмет Йасауиге тапсырған. Халықта «Арыстан Бапқа түне,
Қожа Ахметтен тіле» деген ұлағатты сөз бар. Арыстан Баптың
басына орнатылған күмбез Оңтүстік Қазақстан облысы, Отырар
ауданындағы Қоғалы ауылында.
Әбубәкір Сыдық (Қолжазбада «Сыздық» болғанмен, дұ-
рысы—«Сыдық»)—Мұхаммед (с.а.с.) қайтыс болғаннан кейін
тағайындалған алғашқы халиф. Ол Пайғамбарымыздың өзі
387
ҒЫЛЫМИ ҚОСЫМШАЛАР
шыққан Құрайыш руынан болатын. Меккедегі ықпалды
саудагерлердің бірі еді. Мұхаммед (с.а.с.) Исламға кіруге
шақырғанда руластары мен үлкендердің арасынан бірінші
болып мұсылман болды. Одан үлгі алған жерлестері хазірет
Осман бин Аффан, Әбдірахман бин Ауф, Талха бин Убайдулла,
Сад бин Әбу-уақас, Зұбайр бин Ауам сияқты кісілер де Ислам-
ды қабылдайды. Әбубәкір—Расул Алланың төрт сахаба—
достарының бірі. Қазақтар көбінесе, оларды парсы тілінің
ықпалымен төрт шарияр деп атаған. Хазірет Әбубәкір әділдігі
үшін Сыдық деген есімге ие болды. Ол 631 жылы Меккеге
аттанған алғашқы қажылық сапарды басқарған. 632 жылы
Мұхаммед (с.а.с.) қайтыс болғаннан кейінгі дүрбелеңге толы
қиын кезеңде араб-мұсылмандардың басын біріктіре білді.
Ислам дінінің көкжиегін кеңейтіп, әртүрлі әскери жорық тар-
ға қатысты. Өзі Халифатты басқарған (632-634) жылдары хазі-
рет Расулға түскен Алла аяттарының жинағын құрастырады.
Хазірет Әбубәкір—Пайғамбарымыз Мұхаммед Мұстафаның
үшінші әйелі Айшаның әкесі.
Әзірейіл—діни ұғым бойынша, Аллаға жақын періштелер-
дің бірі, жан алғыш періштенің есімі. Адамды жаратар алдын-
да Алла жердің әр тұсынан саз әкелуге періштелерін жұмсай-
ды. Жер оларға қарсылық көрсетеді. Жәбірейіл де, Мекайыл
мен Ысрапыл да жерден бір шөкім саз үзіп ала алмайды. Бұл
шаруаны Әзірейіл ғана атқара алған, осы қаталдығы үшін ол
жан алғыш бас періште болып тағайындалған. Адамға ажал ме-
зеті жеткен кезде Алла Тағаланың жанында өсіп тұрған ағаш-
тан әлгі адамның есімі жазылған жапырақ үзіліп түседі. Әзі-
рейіл қырық күн мерзім ішінде сол адамның жанын алуға тиіс.
Әзірет Әли—Османнан кейін билік басына келген төртін-
ші «әділетті халиф». Хазірет Әли—Мұхаммед пайғамбардың
немере інісі, әрі оның Фатима атты қызын алған күйеу баласы.
Мұсылман елдерінің ауыз әдебиетінде Әли орасан, алып күш
иесі. Жаулары Әлидің айғайынан-ақ өліп, талып қалатын
болған-мыс. Фольклорлық туындыларда оның «зұлпықар»,
«қамқам», «самсам» деген үш қылышы болғаны айтылады.
Әсіресе, Әли «зұлпықарын» сілтегенде бірнеше жүз кәпірді
шауып түсіреді. Әлидің есімі көптеген шығыс қиссаларында,
оның ішінде діни дастандарда жиі ұшырасады. Әдетте, хазі-
рет Әли сол қиссалардың басты кейіпкері, жеңілмейтін батыр,
халықтың қамқоршысы, мұсылмандардың қорғаны, бетке
ұстар қаһарманы ретінде көрінеді.
388
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Хазірет Әлидің атына «Шаһимардан», «Қайдар», «Арыс-
лан», «Шері», «Мұртаза» сияқты бірнеше теңеу, эпитеттер тір-
кесіп отырады. Әлидің астындағы аты Дүлдүл де ауыз әде биеті
үлгілерінде кең тараған ұшқыр, жүйрік, ақылды пырақ аттың
нышанына айналған.
Әйтеке би Байбекұлы (1644-1700)—қазақтың атақты
үш биінің бірі. Кіші жүз Әлім тайпасының төртқара руынан
шық қан. Тәуке хан құрған «Хан кеңесіне» Кіші жүз жұрты-
ның атынан мүше болып сайланған «Жеті жарғының» өмірге
келуіне айрықша еңбек сіңірді. Халық биді «айыр тілді Әйтеке»
деп те атаған.
Баба түкті Шашты Әзіз—қазақ эпостары мен ертегіле рін-
де кездесетін киелі де қасиетті бейне. Әулиенің батасын алған
баласыз қариялар Алланың құдіретімен ұлды болып жатады.
Мұсылман аңыздарында Шашты Әзіз 88 пайғамбардың бірі.
Ол туралы аңыздардың бірінде есімі Баба Туклас деп көрсетіле-
ді. Әкесі—Керемет Әзіз. Мұсылмандар арасында Әулие санал-
ған. Меккеге қажылық сапармен барушылар ең алдымен Мұ-
хаммедтің, онан кейін Әли Мұртаза Сейіттің, содан соң Баба
Тукластың қабіріне барып тәу еткен. Баба түкті Шашты Әзіз—
Қожа Ахмет Иасауидің арғы бабалары, ислам діні Орталық
Азияға тарай бастаған кезде өмір сүрген кісі деген болжамдар
бар.
Бибі Фатима—Мұхаммед пайғамбардың қызы, төртінші
халифа Әлидің әйелі, Хасан мен Хұсайынның анасы, мұсыл-
ман әлемінде ерекше қадір тұтатын қасиетті әйел бейнесі.
Фати маға табыну, шамасы, Х-ХІІ ғасырларда, содан тарайтын
әл-фатимийун әулетінің ықпалы күшеюіне байланысты туып
қалыптасса керек. Фатима шииттердің діни хикаяларының ең
басты қаһармандарының бірі. Көптеген мұсылман елдерінде
алақанды белгілейтін ежелгі нысана «Фатиманың қолы» деген
атақ алған. Оның небір үмітсіз ауруларға да ем қондырып, дәру
дарытатын қасиеті бар деп саналған.
Біләл—эфиоптық зәңгі тайпаларынан шыққан тұңғыш мұ-
сылмандардың бірі. Ол—Мұхаммед (с.а.с.) пайғамбар ислам
дінін уағыздаған кезде жаңа дінді алғаш қабылдағандардың
бірі. Мұсылман халықтары Біләлді дін жолындағы тақуа және
алғашқы азаншы—муазин ретінде таниды.
Дәуіт—Қасиетті Құран кейіпкері, пайғамбар, Сүлеймен
пайғамбардың әкесі. Көне еврей тілінде Давид. Дәуіттің отыз
388
389
ҒЫЛЫМИ ҚОСЫМШАЛАР
баласы болған. Жаратқан Иеміз құдіретімен отыз баланың
жанын бір мезетте алып кетеді. Мұны көрген Дәуіт Алла Та-
ғалаға зар илеп жылайды. Сонда Алла: Дәуіт, саған отыз ба лаң-
ның орнына отыз бала берейін бе, әлде отыз балаға татитын бір
бала берейін бе?—деп сұрағанда Дәуіт «отыз балама татитын
бір ұл беріңіз» деген екен. Иеміздің берген ұлы осы Сүлеймен
пайғамбар болатын. Сүлеймен мал-құстың тілін түсініп, сол
тілде тілдесе алатын болған.
Домалақ ана, Нұрила (1378-1456)—қазақ халқының әу-
лие аналарының бірі. Ұлы жүздегі көптеген ру-тайпалардың
түпкі анасы. Түркістандық Мақтым Ағзам қожаның немересі,
әкесінің аты—Әли Сылан, анасының есімі—Нұрбике. Наға шы
атасы Уәйіс хан—Моғолстанның ханы болған. Атасы Мақ тым
Ағзамның қолында тәрбиеленген Нұрила 19 жасында Бәй ді-
бек биге тұрмысқа шығады. Өзінің ақылдылығы мен па ра сат-
тылығы арқасында елге сыйлы болған. Түрікпен Қара Хайдар
даналығына тәнті болып «Диһнат мама» деп атаған. Парсыша
«Әулие ана» деген мағына беретін бұл сөз бертін келе «Домалақ
анаға» айналған. Десе де, «Домалақ ана» атының шығуы туралы
басқа да аңыз-нұсқалар бар. Балабөген өзенінің жағасында
намаз оқып тұрып қайтыс болғандықтан, сол жерге жерленеді.
Ескендір Зұлқарнайын (б.д.д.—356-323)—Македонияның
атышулы патшасы Александр Македонский. Ол туралы ертегі,
аңыз, әңгімелер Шығыс пен Батыс халықтары фольклорында
кең тараған. Сондай-ақ оған біраз әдеби шығармалар арналған.
Солардың ішінде шығыстың классиктері [Низами, Фердауси,
Абай, т.б.] поэмаларының орны ерекше. Солардың басым
көпшілігінде Ескендір Зұлқарнайын әрі батыр, әрі кемеңгер
қолбасшы, әділетшіл, құдіреті күшті, «аруағына» көптеген ел
табынған, аты өшпейтін қасиетті адам деп бейнеленеді.
Жақып—пайғамбар, Жүсіптің әкесі, Інжілдегі Иаков. Құ-
ран Кәрімде Ыбраһым ұрпағы ретінде Ысқақпен қатар ата-
лады. Оның тақуалығы мен болжау қабілеті Алла Тағаланың
бүкіл Ыбраһым (Авраам) руына ризашылығын білдіру ретінде
суреттелген. Құран Кәрімде Жақыптың екінші есімі—
Ысрайыл. Ал оның ұрпағы бәни Ысрайыл деп аталады.
Жанқожа (1774-1860)—батыр, Сыр бойы қазақтарының
Хиуа, Қоқан хандықтарының езгісіне және Ресей отар шыл ды-
ғына қарсы ұлт-азаттық көтерілісінің басшысы. 17 жасында
кіші жүз құрамындағы Әлімұлы тайпасының жергілікті тұр-
390
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
ғын
дары сайлап алған Қылышбай ханның Хиуа бекінісіне
жа саған жорығында елеусіз болып барған Жанқожа қарақал-
пақ тың Тыхы батырын жекпе-жекте өлтіріп, батыр атанады.
Жан қожа Нұрмұхамедұлы Үш жүзге даңқы жайылған әрі есімі
Шек ті руларына ұран болған ең соңғы батыр. Ол әділдігімен,
ха лық қа жанашырлығымен және тақуалығымен ерекше қа-
сиет ке ие болған.
Жәнібек хан (т.ө.б.)—Қазақ хандығының негізін салу шы-
лардың бірі, Барақ ханның баласы. ХV ғ. өмір сүрген. Керей
ханмен бірге Өзбек ұлысынан Моғолстанға қоныс аударған.
Екеуінің соңынан ерген халық қазақтар аталған (көне түркі
тілінде «қазақ» сөзі «азат, ерікті, тәуелсіз» мағынасын берген.
Қазіргі башқұрт, ноғай, құмық тілдерінде «қазақ» әлі де сол
мағынада қолданылады) кейін бүкіл хандыққа телінеді.
Жүсіп—Жақып пайғамбардың кіші ұлы, пайғамбар, Құран-
да оған үлкен сүре арналған. Сүреде оның тарихы толық қам тыл-
ған. Інжілде ол Сұлу Жүсіп (Иосиф Прекрасный) деп аталған.
Жүсіп пайғамбар туралы аңыз-әңгімелерді негізге ала оты-
рып, Фердауси Тусиден бастап көптеген шығыс ақындары жүз-
ден астам дастан, жыр, поэма жазған. Қазақтарда да осы тақы-
рыпқа арналған ХІХ ғасырда баспа бетін көрген дастан бар.
Зеңгі баба—қазақ халқының мифологиялық сеніміндегі
төрт түлік малдың бірі—сиырдың пірі. Халық нанымында әр
түліктің өз тәңірісі, иесі болады деп есептелген. Соның ішінде
сиыр малының тәңірісі, қамқоршысы Зеңгі баба деп түсінген.
Соған сиынып, малының аман-сау өсіп, көбеюін тілеген.
Көкше—қазақ батыры. Шежіреде уақ руының Ер Көкшеден
тарағаны айтылады. Қадырғали Жалайырдың шежіресіндегі,
«Никон жылнамасындағы» деректерге қарағанда ол 1417 жыл-
ғы Едіге мен Қадырберді әскерлерінің арасындағы ұрыс кезінде
қайтыс болған. Қазақ халқында «Ер Көкше» атты бірнеше жыр
бар.
Қабанбай батыр, Қаракерей Қабанбай (1692-1770)—Жоң-
ғарларға қарсы азаттық соғысының даңқты қаһарманының бі рі,
қазақ батыры. Найман тайпасы, Қаракерей руының Бай жі гіт
тармағынан, оның ішіндегі Мәмбет атасынан тарайтын Қожа-
ғұл дегеннің баласы. Шын аты—Ерасыл. Жеңгелері денесі нің
ірілігіне қарап «Нар бала» деп ат қойған. Ауыл малына шап қан
қабандарды өлтіргендіктен, «Қабанбай» деп аталған. 1718 жы-
лы Аягөз шайқасына осы есіммен қатысып, жоңғар батыры
390
391
ҒЫЛЫМИ ҚОСЫМШАЛАР
Арсаланды жекпе-жекте жеңуі Қабанбай атын аспандатып
жіберді. 1723 жылғы «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама»
кезінде батырдың ерлік істері күллі қазақ даласына кең та-
райды. 1725-1729 жылдары жоңғар ақсүйектерінің сұрапыл
шабуылдары Бөгенбай, Қабанбай батырлардың соққысына
ұшырайды. Қабанбай бастаған батырлар 1728 жылы Шұбар
теңіз бен Бұланты өзені жағасында, 1729 жылы Іле өзені
бойында, Қаратал өзенінің алқабында жоңғар әскерлерін
ойсырата жеңеді. 1730 жылы Балқаш көлінің онтүстігіндегі
және 1740 жылы Шыңғыстау шайқасында ерлігімен ерекше
көзге түседі. Атақты Аңырақай шайқасына қатысқан. Сыртқы
жаудан қазақ жерін түбегейлі тазарту мақсатында 1751 жылы
Арыс бойында құрылған Ұлы жүз жасағымен бірге Тәшкен,
Сайрам, Түркістан маңындағы жоңғарларды қуып шығады.
Бұл тарихта «Қабанбай-Ханбаба» жорығы деп аталады. Қазақ
жеріне кірмек болған қытай әскерін тойтарады. Ерлігі мен
әскери қырағылығына сүйінген Абылай батырға «Дарабоз»
деген лақап берген. Сондай-ақ «Хан Қабанбай» деген атағы да
бар. Қабанбай батырдың зираты белгісіз. Тарихи деректердің,
ауызша тараған шежірелердің айтуы бойынша батырдың
сүйегі Жоңғар қақпасының сол қапталына, Сарыбел асуына
жерленген.
Қазыбек би Келдібекұлы (1667-1764)—қазақ халқының
бір лігін нығайтуға үлкен үлес қосқан атақты үш бидің бірі,
мемлекет қайраткері. Орта жүздегі арғын тайпасының қа-
ракесек тармағынан. Тәуке хан «Жеті жарғыны» шығарарда
Төле би, Әйтеке билермен бірге ханға ақыл-кеңесші болды.
Жасы ұлғайып, көз жұмған бидің сүйегі 1710-11 жылдары
Жоңғар хандығына үш рет елшілікке барған Қожа Ахмет
Йасауи кесенесіне қойылды. Халық арасына «Қаз дауысты
Қазыбек» есімі кең тараған.
Қамбар ата—қазақтың сенім-нанымында жылқы малы-
ның пірі, иесі. Кейбір аңыздарда Қамбар ата есімі Мұхаммед
(с.а.с.) пайғамбардың күйеу баласы Әзірет Әлінің атбегі болған
Ган бар есімді тарихи тұлғамен байланыстырылады. Сонымен
қатар Қамбар ата образы түркі халықтарының ежелгі фольк -
лорында көп кездеседі.
Қожа Ахмед Йассауи (1103 немесе 1105-1167)—Орта Азия-
ның атақты ақыны Түркістанда сопылық мектебін құрып,
діни-мистикалық әдебиеттің негізін салушы. Қазіргі Сайрам
392
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
маңында туған. Қожа Ахмет Арыстан бап тәрбиесінде болып,
Бұқарада әйгілі сопы Жүсіп Хамадани мектебінде оқыған.
Йассы (қазіргі Түркістан) қаласын мекендеп, шайхылық
құрған—«әулие шайық» атанған. Атағы алысқа тараған, көп
шәкірт ерткен. Жұрт «Мәдинеде—Мұхаммед, Түркістанда—
Қожа Ахмет» деп, оны пір тұтқан. Ол 63 жасқа келгенде «пай-
ғамбардың жасынан артық жасамаймын» деп, жертөлеге-
шіл деханаға (жердің астынан ойып жасалған үйге-қылуетке)
түсіп, қалған өмірін сонда өткізген. Оның әдеби мұрасы бізге
бір ғана «Диуани хикмет» («Хикметтер жинағы») деген еңбегі
арқылы жеткен. Бүгінгі күні 149 хикметі белгілі. Қазіргі бар
көшірмелер XV (4 қолжазба) және XVII ғасырларда жазылған.
XIX ғасырдың екінші жартысында бірнеше рет тасқа басыл ған.
Түркі халықтарының арасында (Түркия, Орта Азия, қа зір гі
Қазақстан, Татарстан т.б.), өте көп тараған (қолжазба күйін де),
Стамбулда, Ташкентте, Қазанда т.б. орталықтарда талай рет
жарияланған.
Қожа Ахмет
Түркістанда жерленіп, басына күмбез орна-
тыл ған (1395-1397). Қазақ мәдениеті мен әдебиетін, тарихын,
этнографиясын, шаруашылық жағдайын зерттеу үшін «Диуани
хикметтің» маңызы үлкен деп есептелінеді.
Қорқыт—тарихи жазба мәліметтер мен аңыздар, халық
шежірелері бойынша Қарақожа ұлы Қорқыт Ата қазіргі
Қызылорда облысы, Қармақшы ауданына қарасты Сырдария
өзенінің төменгі жағасында, Жаңакент (Ианикент) қаласында
(VІІІ-ІX ғ.ғ.) өмір сүрген. Өз халқының бақыты үшін «Жер
ұйығын» іздеп, көптің мүддесін көздеген Қорқыт Ата—ақын,
жырау, композитор, әнші, күйші, қобызшы, өз дәуірінің ой-
шылы болған адам.
Лұқпан хакім—ол туралы исламға дейінгі араб хикая-
ларында біраз аңыздар сақталған. Құран Кәрімде Лұқпанға
31-сүре арналған. Мұнда Лұқпан «бір Құдайлық» бағытын
насихаттаған, Алла Тағалаға шын берілген данышпан адам
ретінде аталады. Лұқпанның арабша аты—Лұқман әл-Хаким,
яғни хәкім Лұқпан. Лұқпан—ақыл иесі, көріпкел, емші де-
лініп, оның есімі көптеген Шығыс халықтарының ертегі, жыр,
аңыздарында құрметпен әңгімеленген. Қазақ арасында да
«Лұқпан хәкім айтыпты» дейтін бірсыпыра сөздер бар.
Мұхаммед—ең соңғы Пайғамбар, Ислам дінінің негізін са-
лушы. Мұхаммед (с.а.с.) 570 жылы Мекке қаласында дүниеге
392
393
ҒЫЛЫМИ ҚОСЫМШАЛАР
келген. Пайғамбардың әкесі Абдулла Мұхаммед (с.а.с.) өмірге
келместен екі ай бұрын қайтыс болған. Ал анасы Әмина Расул
Алла алты жасқа толғанда дүниеден өтеді. Мұхаммед Мұстафа
(с.а.с.) алғашында сүт анасы Халиманың, онан соң атасы
Ғабдулмүтәліптің, ол қайтыс болған соң ағасы Әбутәліптің
тәрбиесінде болған.
Алғашқы
уахи хазірет Мұхаммед (с.а.с.) Меккеден үш ша-
қырым жердегі Хира үңгірінде ғибадат етіп отырған түні таң
алдында рамазан айында түсті. Мұхаммед (с.а.с.) 610 жылы 40
жасында Алланы, яғни бір құдайға табынатын дін—Ислам ды
уағыздай бастайды.
Мұхаммед (с.а.с.) Ислам дінін жария еткенде арабтардың
басым көпшілігі пұтқа табынатын. Олар Ислам дініне қарсы-
лық білдіріп, түрлі қастандық жасады. Сондықтан б.д. 622 жы-
лы Мұхаммед (с.а.с.) өзінің жақтастарымен бірге Меккеден
Мәдина қаласына қоныс аударады. Бұл жыл Ислам жыл са-
науы ның басы деп есептеледі. Оның арабша атауы—«хижра»,
яғни «қоныс аудару» деген сөз.
Мұхаммед Мұстафа (с.а.с.) бин Абдулла 633 жылы Мәдина
қаласында қайтыс болды.
Мұхаммед пайғамбардың «Мұстафа» (таза, нұрлы, сипатты),
«Расул» (елші), «Хабибулла» (Алланың сүйіктісі), «Сағидулла»
(Алланың көмекшісі), т.б. эпитет есімдері бар.
Нұх—пайғамбар, Құран кейіпкері. Інжілдегі Ной. Құран
Кәрімде оның аты 43 рет аталады және 71-сүре осы Нұх пай-
ғамбар мен оның әулеттеріне арналған.
Дүние жүзі халықтарының көбінде Нұхтың есімі «топан су
оқиғасымен» байланысты айтылады. Аңыз бойынша, жер бе-
тін топан су қаптағанда Нұх пайғамбар оны Алланың жәрдемі-
мен алдын ала сезіп, алып кеме-күпшекті жасайды да, күнәсіз
адамдар мен жан-жануарлардың әр түрінен жұптан алып, әлгі
кемеге мінгізеді, осы кемеге мінген тіршілік иелері апаттан
аман қалып, өмір қайта жалғасады.
Ойсылқара—түйе малының пірі. Ислам тарихында Пай-
ғамбарға деген сүйіспеншілігімен белгілі болып, әулие ре-
тін
де құрметтелген Уәйіс әл-Қаранидің атымен байланысты
ұғым. Ойсылқара Қаран елінің түйесін бағып, өзінің кәсіпке
адалдығымен, тақуалығымен көпке үлгі болған.
Омар—әулие, жырда Едігенің атасы болып келетін эпика-
лық кейіпкер.
394
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Оспан (Ғұсман)—араб-мұсылман тарихындағы үшінші әді-
летті халифа. Ол—Мұхаммед пайғамбардың жолын ұстаған
алғашқы сахаба-серіктерінің бірі, Расул Аллаға шын берілген
үмийа әулетінен шыққан бай саудагер. Хазірет Оспан әуелі
Пайғамбардың қызы Ұрқияға, ол қайтыс болған соң Расулдың
екінші қызы Үммігүлсімге үйленді. Сол себепті мұсылмандар
Оспанға Зун Нурайн (екі шамшырақтың иесі) деген құрметті
атақ берген.
Райымбек батыр (1705-1785)—батыр, қолбасшы. Қазіргі
Алматы облысының аумағында да туған. Ұлы жүз албан руы-
нан. Көзі тірісінде «көріпкел», «әулие» атанған.
Рүстем—Иран, Тұран елдеріне ортақ жартылай мифтік
әрі фольклорлық кейіпкер. Оның есімі Орта ғасырдан бергі
дәуірдегі мұсылмандық шығыс әдебиетінде тұрақты орын
алған, былайша айтқанда ертегі, аңыз, хикая-дастандарда
ол—батырлық пен ерліктің ғажайып үлгісі. Рүстем деген сөз
қаһармандық пен орасан зор күштіліктің мәніндегі эпитетке
айналған. Рүстем батырдың шығу тегі парсы елінде ертеде
өткен Кианилер патшалығының әулеттерімен тығыз қатысты
екенін аңғарамыз. Атасы Сам палуан мен әкесі Зал (Дастан) да
ерен күштің иелері болған. Рүстемнің өзінен өрбіген Сүһрап,
Дарап, Пәрамириз, Баһрам тағы басқа ұлдары да шетінен
жүрек жұтқан сайыпқыран батыр ретінде сипатталады.
Парсының атақты шайыры Әбілқасым Фердауси ат-Тусидің
«Шаһнамесіндегі» басты оқиғалардың бәріне дерлік Рүстем
мен оның ұрпақтары қатысады. Онда Иран мен Тұран елдері
арасындағы көп жылдық қырғи-қабақ соғыстардың шежіресі
баяндалған. Осы ұлы шығарманы қазақ тіліне толық, әрі көр-
кем тілмен көмкеріп аударушы—Тұрмағамбет Ізтілеуұлы. Да-
рынды қазақ ақынының бұл еңбегі өзі өмірден қапыда озған нан
соң, жиырма жылдан аса уақыттан кейін ғана жарық көрген.
1961 жылы «Шаһнаменің» Тұрмағамбет аударған нұсқасы бі-
раз бөлігі қысқартылып, «Рүстем-Дастан» деген атпен кітап бо-
лып басылды.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сатыбалдыұлы ер Барақ - Самашев Зейнолла Сұлтанов Қуаныш Тұяқбаев Қанат Шеңгелбаев Бақытжан «МӘдени мұРА» Ұлттық...

text:
Сатыбалдыұлы ер Барақ—1743 жылы қазіргі Батыс Қа-
зақстан облысы, Шыңғырлау ауданы аумағында дүниеге келіп,
1840 жылы қазіргі Маңғыстау облысы, Бейнеу аумағында
кайтыс болған. Тегі Шөмішті Табын руының Қарақойлы
тармағынан шыққан. XVIII ғасырдың ІІ жартысында күллі
Кіші жүз елін шарпыған ұлт-азаттық көтеріліс басшылары ның
394
395
ҒЫЛЫМИ ҚОСЫМШАЛАР
бірі. Осы кітапқа еніп отырған батырлық жыр нұсқала ры ның
басты қаһарманы. Барақтың баласы—Асау да, немересі Дәуіт
те басқыншы жаулардан қазақ елі мен жерін қорғап, қол бас-
таған батырлар.
Сүлеймен—Құран кейіпкері, Дәуіт пайғамбардың баласы,
Інжілдегі Соломон. Шамамен б.д.д. 965-928 жылдары бұрын ғы
Иудей патшалығын билеген деп есептеледі. Сүлеймен Иеру са-
лим қаласындағы Яхус храмын салдырған.
Аңыз бойынша, Дәуіт пайғамбардың отыз ұлы болған. Бір
күні Алла Тағаланың әмірімен әлгі ұлдардың бәрі де бірдей
қаза болыпты. Сонда Дәуіт еш абыржымай, сабыр сақтап,
Алла Тағалаға одан сайын ғибадат еткен. Осыған разы болған
Жаратқан Ие Дәуіт пайғамбарға «отыз ұлға татитын» бір ұлды,
яғни Сүлейменді береді. Сүлеймен мұсылман елдерінің ертегі,
дастандарында «аң мен құстың, пері мен жынның, жан-жа-
нуар, құрт-құмырсқаның тілін білген» деп дәріптеледі.
Төле би, Төле би Әлібекұлы (1663-1756)—қазіргі Жамбыл
облысының жерінде, Шу өзенінің бойындағы Жайсаң жай-
лауы деген жерде дүниеге келген. Ұзақ өмір сүріп 1756 жылы
қазіргі Оңтүстік Қазақстан облысы, Төле би ауданына қарасты
Ақбұрхан-Орда деген жерде қайтыс болған. Сүйегі Тәшкен
қаласындағы Жүніс ханның қабырының қасына жерленген.
Дулат ішіндегі Жаныс. Жаныс—Жайылмас—Қожамбер-
ді—Құдайберді—Әлібек. Орта жүздің биі Қазыбек Келдібек-
ұлы мен Кіші жүздің аға биі Әйтеке Бәйбекұлы үшеуі Әз-Тәуке
хан ның басты кеңесшісі болып, қазақ халқының заңы ретінде
«Жеті жарғының» дүниеге келуіне атсалысады. Тәукеге Түркі-
стан қаласын орталық етіп, үш жүзді бір жерден басқаруға,
сөйтіп бір тұтас қазақ хандығын нығайтуға көмектеседі.
Шақшақ Жәнібек—казақ тарихында Шақшақ Жәнібек,
Жәнібек тархан деген атпен даңқы қалған батыр. 1693 жылы
қазіргі Қостанай облысының Жангелдин ауданы, Тосынқұм
деген жерінде дүниеге келген. Тегі Орта жүз құрамындағы Ар-
ғын руының Момын аталығынан шыкқан. 1710 жылғы жоңғар
қалмақтарымен соғыста жаудың нойонын жекпе-жекте өлті-
ріп, батырлығымен көзге түскен. Арнаулы әдебиеттер мен рес-
ми құжат деректеріне қарағанда ол Кіші жүз ханы Әбіл қайыр-
мен дос-жар қарым-қатынас жасап, оның Ресей қоластына
кіру саясатына тікелей қолдау көрсеткен. Хан тағына отырған
Абылайға бата берген. Оның ел ішіндегі беделін, қайраткер-
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
396
лік қабілетін жоғары бағалап, Ресей патшайымы Елизавета
Петровна 1743 жылы 11 шілдеде «тархан» атағын берген.
1752 жылы қайтыс болған Жәнібек тарханның денесі Түр кі-
станға жеткізіліп, Қожа Ахмет Йассауи кесенесіне жер лен ген.
Шаһариарлар [шаһар /п/—төрт, яр /т/—жар, серік]—
тарихта «ал-Хулафа ар-Рашидун» деген атпен белгілі, араб
мемлекетін бірінен соң бірі кезекпен билеген төрт әділетті
халиф—Әбубәкір, Омар, Оспан, Әли.
Олар Мұхаммед пайғамбар уағыздаған жалғыз Құдайлық
дінді ең бірінші болып қабылдап, оның ең жақын, шын беріл ген
сенімді серігі, жолдасы болды және Ислам дінін тарату, ны ғай-
ту ісін ары қарай жалғастырды.
Шопан ата—әйгілі Қожа Ахмет Йассауидің шәкірті. Ол
ХІІ ғасырдың 2-жартысында өмір сүріп, ел ішінде мұсылман
дінін уағыздаған әулие адам. Шопан ата тұрғызған жер асты
мешіт пен қорым ел ұғымында киелі, қасиетті орын саналады.
Ілияс—көне иудей, христиан аңыздарында Ілиястың
есімі әулие ретінде аталады. Оның аты ежелгі иудей құдай-
ларының бірінен шыққан дейтін пікір де бар. Исламда Ілияс
пайғамбардан гөрі, әулиеге жақын. Түркі халықтарында
Ілиястың есімі Қыдыр әулиемен байланыстырылып, «Қыдыр-
Ілияс» деп те атала береді. Кейде оны «Қызыр» деп атайды.
Қазақ фольклорында Ілиястың есімі жиі ұшырасады. Әдетте,
ол адамдарға Қызыр [Қыдыр] әулие (ақсақал) түрінде көрініп,
әр түрлі қиындықтардан қорғайды. Кейде Ілиястың жанын-
да «шілтендері», яғни қырық көмекшісі еріп жүреді. Олар
ғайыптан пайда болып, фольклорлық шығарманың басты
кейіпкеріне (әсіресе батырлық жырлар мен ертегілерде) қол
ұшын береді.
Юсүп пайғамбар—Жақып пайғамбардың кіші ұлы, пай-
ғамбар, Құранда оған үлкен сүре арналған. Сүреде оның тарихы
толық қамтылған. Інжілде ол Сұлу Жүсіп (Иосиф Прекрас-
ный) деп аталған. Жүсіп пайғамбар туралы аңыз-әңгімелерді
негізге ала отырып, Фердауси Тусиден бастап көптеген шығыс
ақындары жүзден астам дастан, жыр, поэма жазған. Қазақтар-
да да осы тақырыпқа арналған ХІХ ғасырда баспа бетін көрген
дастан бар.
Албан—қазақ халқын құрайтын ежелгі ірі тайпалардың
бірі. Шежіре бойынша Ұлы жүз құрамына кіреді. Албан атауы
көне жазба тарихи деректерде кездеседі. V-VI ғасырларда Жеті-
су өңіріндегі Үрбі (Юебань) қауымдастығында чубань тайпа-
сы аталып, дулу одағында болған. Шежіре деректері бойын-
ша, Домалақ енеден (Нұрила) жалғыз ұл болған. Оның атын
Тілеуберді қойып Жарықшақ атандырған себебі, бала туғанда
жарық шеке болып дүниеге келген. Содан оны алғашында
«Жарықшеке», кейіннен «Жарықшақ» атап кеткен. Сол
Жарықшақтан үш ұл: албан, суан, дулат тарайды. Үшеуі өсе
келе үш рулы елге айналады. Үлкені—албан, ортаншысы—
суан, ең кенжесі дулат болып бөлінеді. Қазіргі кезде албандар
Алматы төңірегі, Нарынқол, Шонжы, Кеген аудандарымен
қатар, Қытайдың Құлжа, Текес, Нылқы, Мұңғылкүре, Шап-
шал т.б. аудандарында қоныс тепкен.
Арғын—қазақ халқын құраған көне тайпалардың бірі.
Шежіре бойынша Орта жүздің құрамына енеді. Ежелгі қо-
нысы—Ертіс, Нұра, Есіл, Торғай өзендерінің бойлары мен
Балқаш көлінің солтүстігіндегі шөлейт өлке. Бұл тайпаның
ежелден келе жатқанын Орхон жазба ескерткіштеріндегі,
Қытай жазбаларындағы мәліметтер мен М.Қашғари, орыс
зерттеушісі Н.Аристовтардың еңбектері айғақтай алады. Қа-
зақ шежіресінде арғындар бәйбіше арғын, тоқал арғын болып
екі ге бөлінеді. Бәйбішеден тарағандар «бес мейрам» аталып,
қуан дық, сүйіндік, бегендік (қозған), шегендік (қақсал), қа-
ра ке сек деген аталарға бөлінсе, тоқалдан тарағандар «жеті мо-
мын» аталып қанжығалы, тобықты, бәсентиін, қарауыл, аты-
ғай, сарыжетім, шақшақ болып жіктеледі.
РУ АТАУЛАРЫ
398
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Әлім, Шөмен—Кіші Жүз Алшын бірлестігінің басты руы.
Әлім—лақап аты. Шын есімі—Қаракесек. Әлім рулары Орал,
Атырау, Ақтөбе, Қызылорда облыстарында және Өзбекстан
мен Қарақалпақ өңірлерінде тіршілік етуде. Бұл қоныста нуы на
байланысты Сыр, Қуаң, Жаңадария бойындағы Әлім, Шө мен
аталған.
Қоңырат—Орта жүз құрамындағы ру. Түркі халықтары-
ның, соның ішінде қазақтардың этникалық тарихында Қоңы рат
руының өзіндік орны бар. Көбінесе, Жиделібайсын, Сыр бойы
мен Орта Азия далаларын мекендеген. Өзбекстанда Қоңырат
қаласы бар. Аңыздарда Алпамыс батыр Осы қоңырат руынан
шыққан делінеді.
Қызай—шежіре-аңыздарда әйелдің аты делінеді. Қызай
Үйсін елінің қызы (есімі—Күнбүбі, кейбір нұсқаларда Қар-
лығаш дейді). Бәйдібек байдың ұлы Ілебайдың қызы екен.
Ілебай соғыста қаза тауып, Қызайды атасы Бәйдібек бауырына
салып өсіреді. Күнбүбі асқан зерек әрі көрікті болғандықтан,
«қыз-ай», «қызай» аталып кетеді. Қызайды Матайдың ұрпағы
Шағырай алады. Осы Шағырайдан тараған ұрпақ өсіп-өніп,
рулы ел болып, ананың атымен «Қызай елі» атанады.
Қыпшақ—қазақ халқының, басқа да бірқатар түркі ха-
лықтарының негізін құрған ежелгі тайпа, орта ғасырларда Орта
Азия мен Шығыс Еуропаны мекендеген аса ірі ұлыстардың бірі.
Қыпшақ атауы алғаш ежелгі түркінің Шина Усу ескерткі шін-
де кездеседі. Махмұт Қашқари еңбегі бойынша, IX ғасырдағы
қыпшақтардың құрамына қимақ, субар, қаңлы, қарабөрік ті,
тоқсаба, жете, бөрлі т.б. рулар мен тайпалар енген. Қыпшақ-
тар түрік қағанаты ыдырағаннан кейін алғашында қимақ
қағандығының құрамында болып, XI ғасырда бөлініп шықты.
Шыңғысхан империясының батыс бөлігіндегі Жошы ұлысын
(Алтын Орда) тарихшылар Дешті қыпшақ деп атаған.
Үйсін—қазақ халқының қалыптасуына негіз болған ежел-
гі түркі тайпаларының бірі. Ежелгі қытай жазбаларында
Үйсін атауы б.з.б ІІ ғасырдан бастап кездеседі. Ғұндардың
күшеюінен қорыққан Қытай үкіметі өзіне одақтас іздеп, батыс
елдеріне елшілік жібереді. Үйсін тайпалық бірлестігі бұл тұста
Қытайдың батысындағы өзге елдермен дәрежесі тең қуатты да,
құдіретті мемлекет болды. Үйсіннің шығу тегі, таралуы, қазақ
халқының тарихындағы рөлі жайында тарихи-генеалогиялық
398
399
ҒЫЛЫМИ ҚОСЫМШАЛАР
зерттеулерде талас пікірлер аз емес. Оған себеп—жазба де рек-
көздері. Атап айтқанда, VII ғасырдағы Қытай жазушы сы Чин-
гу: «Батыс өлкенің өзге шетелдіктерінен Үйсіндердің едәуір
айырмашылығы бар, олардың көзі көк, жирен сақал ды»,—
деп жазды. Жетісу үйсіндерінің шығу тегін анықтау жо лын-
да А.Н.Бернштам, К.А.Ақышев, Г.А.Кушаевтар археоло гия-
лық қазба жұмыстарын жүргізді. Мәселен, Есік қорғаны нан
қазып алынған (1969-1970) «алтын адам» «сақ ханзадасы» деп
тұжырымдалғанымен, соңғы зерттеулер «Үйсін адамы» де ген
пікірді алға тартады.
Абат /көн./—шалғынды, көкорай, бау-бақшалы, жасыл
Айдын—жайылып жатқан су алабы
Ақым—кеулей қазылған үңгір
Алхамдулла рабил /а/ —әлемді жаратқан жаратушыға та-
бынамын
Анда—онда, ана жерде
Андан—одан, ана жерден
Аран—кірпіш пен істік темірден жасалған кең құрсау
Асылан—арыстан
Ауаз /п /—дыбыс, дауыс; әуез
Әзет—көп болса, әрі кетсе
Әман /а/—рақымшылық етуін өтіну, кешірім сұрау
Әмбия, әнбие—әулие
Бағи /п/—бүлікші, бүлдіргіш, көтеріліске қатысушы
Бадан—раушан гүлдер тұқымдасына жататын жеміс аға-
шы, сол ағаштың жемісі
Басар /а/—жаңа зат
Бауырдақ /жер./—ершікке, ертұрман әбзелдеріне тағатын
айыл
Баят /а/—ескі, көне; қалған
Бәтиха /п /—бата, тілек; лебіз
Бедеу—қысыр, ту мал
Бейіш /ир/—діни ұғым бойынша, «о дүниедегі» жұмақ,
жән нат
Боқжама /көн./—сандық
Бузрік /а/—үлкен, ірі, зор
Бұрал—бүйірі бүйіріне жабысып, аш өзегіне түсу
Бұрхан /а/—дәлел, айғақ
СӨЗДІК
401
ҒЫЛЫМИ ҚОСЫМШАЛАР
Бүлгін—азып-тозған, бүлінген жер
Бірлән—бірге
Гұнай—күнә, қылмыс
Гүләп /а/—гүл шырыны
Ғайып ерен қырық шілтен—[шілтен /п/—қырық дене]—
мұсылмандарды жебеп, қолдап жүретін көзге көрінбейтін кие-
лі бейне. Кейбір аңыздар бойынша, ғайыптан пайда болатын
шілтендер құс бейнесінде көрінуі де мүмкін. Олар әдетте алыс
сапарда жүрген, арып-ашып жолынан адасқан жолаушыларға
жәрдемдеседі.
Дару—тию
Дәру—дәрі
Дегелек—денесінің ұзындығы 80-150 см., тұмсығы ұзын
болып келетін ірі құс
Делебесі қозу—көңілі алып ұшті, желікті
Дөңгіл—төбе, бет
Дүм—бір заттың арты, түп жағы
Дүрдараз—аздап араз, ренішті, бірде тату, бірде араз
Дүрқара—қап-қара
Дыр—аса үлкен, ірі, зор
Елек /к.с./—зойдақ шоқжұлдызы
Еңгіл—сай, шатқал
Ергеншек /жер./—ұрпақ, тұяқ деген мағынада
Еріс—ерте
Жаба /жер./—шөп суаратын құрал
Жамиғ /а/—біріктіру; бірлестіру; жинау; бірлестік, одақ;
жиын, топ; көп бәрі
Жана—және
Жәһүт—кәпір
Желі—ірі қара малды сауған кезде төлдерді (құлын, бұзау)
байлау үшін екі қазаққа кере тартып байланған қыл, не кендір
арқан.
Жете—адамға ғана тән ақыл, сана
Жозы /Қыт./—үстел
Жұм-жұма /а/—бас сүйек
Жүмла, жүмлә /а/—бәрі, барлығы, түгел
Жұрқа /көн./—бір нәрсенің қауығы, тамтығы
Жырым—Үсақ-түйек, уақ
Зағыфран /а/—сары түсті гүл
26-0139
402
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Захмет /а/—еңбектену; қолғабыс тигізу, жәрдемдесу
Заһар—у, улы зат
Зембіл—екі кісінің әр алуан заттарды колмен көтеріп тасуға
арналған құрал
Зәңгі—бас имам; бастық
Зебер /п/—тегіс емес, ойлы-шұңқыр
Зина /а/—нәпсіқұмарлық, жезөкшелік, тұрақсыздық, бұ-
зықтық; неке бұзушылық
Зияда /п/—көп, артық
Зұлпықар—діни аңыздарда Мұхаммед пайғамбардың ба ты-
ры Әлидің қылышын солай атаған. Кейін асыл болаттан соқ қан
қылышты осылай атап кеткен
Кафил /а/—кепіл
Кәдік—күмән, шүбә, күдік
Кәлам, кәлима /а/—сөз, әңгіме
Кәләм /а/—сөз, әңгіме; исламдағы теориялық ілім
Кәрік—өш болу, жауласу
Кежім—кестелеп, оюлап, әшекейленген сәнді ат жабу
Кезбас—қаңғыбас, сергелдең
Кекіре—Бұршақ тұқымдасына жататын көпжылдық шөп-
тесін улы өсімдіктердің жалпы атауы
Кент—қала
Көзел /т/—әдемі, сұлу
Көкене /жер./—Ауыз үй
Көкше—буынға түсетін құрт ауруы
Көтерем—етінен әбден арылған, өздігінен тұрудан қалған
арық мал
Куф /п/—зиян, қас
Күлдіреуіш—шаңырақ тоғынының үстінен түндікті көте ріп
тұратын, түтін шығып, жарық түсу үшін ойқастыра бекітіл ген
ағаш, шаңырақтың керегееөз боп түйісетін шыбықтары
Күшала—ыстық жақта өсетін улы дәнді, емдік қасиеті бар
өсімдік
Кіреует /о/—төсек
Кірне—соқырішек бөлшегінің асқынған ауруы
Кісәпір—қалтаға түсетін ұры
Қазанат—ыстық-суыққа, ұзақ жолға, аштықа төзімді қа-
зақы жылқының байырғы бір түрі
Қайыл /а/—сөйлеу, айту; мойындау, баға беру; қайран қалу
402
403
ҒЫЛЫМИ ҚОСЫМШАЛАР
Қайым /а/—мықты, күшті
Қалша—қасарып, айтқанға көнбейтін; қырсық.
Қарисын—қартайсын
Қарқаралы—қарқарасы бар, қарқара киген
Қаріп—мүгедек, сал
Қат—астың бір түрі
Қоза—мақта өсімдігінің сабағы, қозапая
Құдыс /а/—Иерусалим қаласының ескі аты
Құлпы /көн./ —өзі құлпырып тұрған жібек мата
Лайақат—лайық
Ламекен /а/—мекенсіз, орынсыз
Ләскер /а/—әскер
Мағрип /а/—батыс
Мақар (макәр) /а/—Тапал бойлы, қортық
Мама ағаш /көн./ —ат байлайтын, діңгек ағаш
Мамыр—көктемнің соңғы айы; май
Марту—жын-шайтан, албасты
Махшар—қиямет күнінде Алла тағаланың өлген кісіден
жауап алатын күні.
Машайық /көн./ —ақылды адам, абыз
Машриғ /а/—шығыс
Мәңкір, Нүңкір—діни ұғым бойынша о дүниеде қабірдің
ішінде адамның істеген істері бойынша сұрақ-жауап алатын
періштелер.
Меңдуана—үлкен жапырақты, гүлі сарғыш, ақшыл көк
түс ті, исі бас айналдыратын, көбіне дәрі-дәрмек ретінде қол да-
ны латын улы өсімдік.
Мекір /а/—айла-тәсіл, амал
Мер /а/—Ащы, у
Миман (мейман)—қонақ
Мирас /а/—мұра
Михнат /п/—азап, қиыншылық
Мия—дәні ащы, ақшыл я қызыл түсті бұршақ тұқымда сы-
на жататын, көпжылдық шөптесін өсімдік.
Монтаны—екі беткей, арам
Мұғадар /ж.с/—мақсат, жоспар; болжам
Мұда—мүдде
Мүбарак—қайырымды, мейірман, қайырлы; құт, береке
Мүддаға /а/—тілек, ой; мақсат, арман; мүдде
404
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Мүрде—өлік, мәйіт, сүйек, өлген адамның денесі
Мүшәурат /а/—кеңес, жиын
Мүнәжат /а/ —Құдайға сыйынушылық, құлшылық етуші-
лік, жалбарыну
Мірі /көн./—ескіше бес тиындық ақша
Назыр /а/—қарау, байқау, көру
Нармая—түйенің жалғыз өркешті түрі
Нарша—буыршын нар, жас нар
Ойма—қолөнер. Етіктің қонышы мен басы қосылатын жер
Омақасу—кенет ұшып, мұрттай ұшу, сүрініп құлау; жеңілу
Оман, ұман—бүкіл, барлық
Оңдақ—озық, алды
Оп /ж.с./—қада, қырманға қадаған ағаш
Панар /о/—фонарь, шам
Парман /а/—бұйрық, әмір
Парша, парча—қымбат жылтыр мата
Пәнда—пенде
Пәруардігер—Жаратушы, Алла, Құдай
Пина /а/—жасырын, көмескі, көрінбейтін
Пыр—тыныш, ынтымақты; берекелі
Пірәдар /п/—бұрадар, жолдас, тамыр; дос, ағайын
Раң—көктемнің басында қар суымен өсіп шығатын, бойы
аласа майда шөп.
Рауан—таңғы жарық, сәуле, нұр
Рия—күмән, күдік
Самар—тіл мен жағына сүйенген, шешен
Сарамас—жынды, есалаң, жарымес
Сахаба /а/ —серіктер, жолдастар. Мұхаммед пайғамбармен
бірге ислам дінін қабылдап, мұсылман мемлекетін құруға
атсалысқандар. Мұхаммедтің істері мен сөздері туралы хадис-
тер асхабтардың айтулары бойынша жазылып алынған.
Сахиб /а/—дос, жолдас, ие, қожайын
Сахилы /а/—жомарт, қолы ашық
Сәруар /п/—патша, ие, пір
Сенек /ж.с./—айыр
Сусамыр—қант ауруы
Сөтке, сутка /о/—бір тәулік
Сұбхан /а/—жасаған, күшті, құдіретті; Алла тағаланың 99
есімінің бірі
Сүдігер—дәнді дақылдар егу үшін жыртылған жер
404
405
ҒЫЛЫМИ ҚОСЫМШАЛАР
Сүрме—кірпік пен қасты қарайтып бояу үшін қынадан
жасалған бояу
Сыпа—сыпайы
Сірне—шырын, сөл
Тақыт, тахты /а/—ою өрнектеліп безендірілген, арқасы
және жақтауы бар мүлік (қазіргі диван тектес); патшалар
отыратын орын, тақ
Талақ /а/—ер адамның әйелін тастағанда айтылатын «неке
бұзылды, әйелін тастады» деген мағынадағы сөз.
Талық—шаршау, қалжырау
Талқы—теріні керіп, созып, иін қандыра жұмсартатын
ағаштан жасалған аспап
Тарылқат /а /—көр
Тауфиқ /а/—көмектесу, жәрдемдесу, қолғабыс тигізу
Теп—жат, бөтен
Теппе /ж.с./—тезектің бір түрі
Түбетай—тақия
Тіллә, ділдә—алтын ақша; кейде алтын, зер мағынасында
да қолданылады.
Уә /а /—және
Үйек—табиғаты тіршілігіне қолайлы, күні жылы, шөбі
шүйгін жер
Ұяқ /ж.с.—ол жақ
Фарманлық /т/—пәрменділік, әмірлік
Хақия /а/—шындық, ақиқат
Хасіл /а/—ойлағаны іске асты, тілегі орындалды
Чұшман /п/—дұшпан, жау
Шайх-паны /п/—ақсақал, кемпір-шал, қарт, қария
Шақ-шәләкей—быт-шыт, күл талқан
Шанақ—қобыз, домбыра сияқты ішекті музыка аспап та-
рының үш бұрышты, я домалақша келген дүм.
Шанаш—малдың терісінен істелген ыдыс, қап.
Шаңдық—«желінің басын құтты ет» деген мағынада
Шауқым /жер./—ойын-сауық, қызық дауман
Шаһар—қала
Шәріп (Шариф) /а/—құрмет, мәртебе; бағалы, асыл
Шоғал—шұғыл
Ыраң—ылди, еңіс, құлди
406
ЖЕР-СУ АТАУЛАРЫ
Алатау—1. Орталық Азия мемлекеттері мен Ресей Фе-
дерациясының Сібірдегі тау жоталарының жалпы атауы.
Оларға Күнгей Алатауы, Кузнец Алатауы, Талас Алатауы,
Қырғыз Алатауы, Жетісу Алатауы, Іле Алатауы т.б. жатады.
2. Жетісу және Іле Алатауының халық ұғымындағы жалпы ла-
ма атауы. Күнгей Алатауы, Талас Алатауы, Қырғыз Алатауы,
Іле Алатауы т.б. жатады.
Арапат тауы—Меккедегі тау.
Арқа—Қазақстандағы аса ірі географиялық нысан. Бұл
Сарыарқа деп те аталып, тұтас алғанда Орталық Қазақтанды
білдіреді. Шындығында, Арқа—Орталық, Шығыс, Солтүстік
Қазақстанды қамтитын үлкен аймақ. Арқа туралы тарих-
шы Құрбанғали Халидтің «Таварих-и Хамса-йи шархи» атты
еңбегінде көп деректер бар. Әбілғазы Бахадүр «Түрікмен
шежіресі» атты еңбегінде Арқа-Дешті-Қыпшақ деген үш сөзді
бір топонимдік атау ретінде пайдаланған.
Арыс өзені—Оңтүстік Қазақстан облысындағы өзен, Сыр-
дарияның оң жақ саласы. Арыс өзенінен тікелей 37 канал бас-
тау алады. Ең ірісі—Арыс-Түркістан каналы.
Бадам—Оңтүстік Қазақстан облысының Бөген ауда
нын-
дағы өзен. Қаржан тауынан басталып, Арыс өзеніне құяды.
Балқан тау—Балқан түбегінде орналасқан түбек. Кіші
Азиядан Мәрмәр теңізі, Босфор, Дарданелл бұғаздары арқы лы
бөлінеді. Жер бедері негізінен таулы-қыратты болып келеді.
Бұхара—Өзбекстан Республикасындағы қала, Бұхара об-
лысының орталығы. Қызылқұм шөлінің оңтүстік шетінде,
За равшан өзені аңғарының батысында орналасқан. Көне дә-
уірлерде (VIII-XIX ғ.ғ.) Орта Азиядағы ірі сауда және мәдениет
орталығы болған. Бұхарада әлемдік ғылым мен мәдениетке
үлкен үлес қосқан Әбу Әли Ибн Сина, Бұхари, Рудаки секілді
оқымыстылар өмір сүрген.
406
407
ҒЫЛЫМИ ҚОСЫМШАЛАР
Еділ (ежелгі атауы Ра, орта ғасырларда Итил)—Еуропа-
дағы ең үлкен өзен. Бастауын Валдай қыратынан алып, Каспий
теңізіне құяды. Еділге екі жүзден астам салалар құяды. Орта
ағысында Ока, Кама, Сура, Ветлуга және Свияга салалары
құйғаннан кейін Еділ суы мол ірі өзенге айналады.
Есіл—Ақмола, Қарағанды облыстарының жерін басып
өтетін үлкен өзен. Қостанай облысындағы (бұрынғы Торғай)
1963 жылы салынған аудандық дәрежелі Есіл қаласы атауы да
осы өзенмен байланысты.
Жайық—ірі өзен. Ол Орал, Башқұртстан, Челябинск, Орын-
бор жерімен ағып өтеді. Оңтүстік Оралдан басталып, Атырау
қаласы тұсынан Каспий теңізіне құяды.
Жизақ—Өзбекстанның Жизақ облысының әкімшілік орта-
лығы.
Күнес—өзен. Қытай Халық Республикасы, Шинжаң Ұйғыр ав-
то номиялық районы, Іле Қазақ аутономиялық облысының Іле ай ма-
ғына қарасты әкімшілік-территориялық құрылымның орталығы.
Қойқап—Кавказ (Қап) тауы.
Мәдина—арабша қала деген сөз. Меккеден кейінгі екінші
қасиетті қала саналады. Исламның негізін қалаушы Мұхаммед
пайғамбардың 622 жылы Меккеден осында қоныс аударуы-
на байланысты Хижаздағы Ясрибке мұсылмандардың берген
атауы. Мұсылмандардың жыл санауы осы қоныс аудару жы-
лынан (хижра) басталды. Мұсылман мемлекетінің негізі қа-
ланғанда Мәдина оның алғашқы астанасы болды.
Мекке—Әлем мұсылмандарының қасиетті қаласы. Онда
бас мешіт әл-Мәсжид әл-Харам мен Қағба орналасқан. Ислам-
ның негізін қалаушы Мұхаммед (с.а.с.) осы қалада дүниеге кел-
ген. Мұхаммед (с.а.с.) Меккеден кеткенімен Мәдинедегі жаңа
құлшылық ету үйін Қағбаға қарама-қарсы қойған жоқ, қайта
оның есігін соған қаратты (құбыла). Мұсылмандардың Меккені
630 ж. жаулап алуы оның діни орталық ретіндегі айрықша
жағдайын қалпына келтіріп қана қоймай, одан да жоғары дә-
режеге көтере түсті. Меккеге барып тәуап ету исламның бес
парызының бірі болып саналады.
Мысыр—Африканың солтүстік-шығысын және Азиядағы
Синай түбегін алып жатқан Египет мемлекетінің арабша атауы.
Отырар—Қазақстан мен Орта Азиядағы ең ірі көне қала.
Түркістанның оңтүстігінде орналасқан. Отырар аймағында кө-
не мәдени ескерткіштердің бірі—Арыстан бап әулиенің маза ры
бар.
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
Ташкент—қазіргі Өзбекстанның астанасы. Қазақ ханды-
ғы дәуірінде Ташкент қазақ хандары үшін айрықша геосаяси
маңызы бар өңірлердің бірі болған. Тарихи деректер Ташкент-
тің Тәуекел және Есім хандары тұсында қазақ билеушілері-
нің ықпалында болғанын аңдатады. ХVІІІ ғасырдағы жоңғар
шапқыншылығы кезінде де Ташкент бірде басқыншылар-
дың, бірде қазақ халқының қолына өтіп тұрған. Ташкенттің
ХVІІІ ғасырда қазақтардың айтулы ордаларының бірі болға-
нын оның маңында Төле бидің және Әйтеке бидің бар екендігі
де айғақтайды.
Тобыл—Ертіс алабындағы өзен. Қазақстанның Қостанай
облысы, және Ресейдің Қорған, Түмен облыстары аумағымен
ағады. Бастаулық бөлігінде Торғай қолатымен өтеді.
Торғай—тарихи қала. ХІХ ғасырдың І жартысында пат-
шалық Ресей үкіметі қазақ халқының ХІХ ғасырдың 40-жыл-
дары ұлт-азаттық қозғалысын басу үшін қазақ даласының ең
түкпірінен бекініс ретінде салған. Торғай облысының құ ры-
луына байланысты 1868 жылы Торғай қала атанды. Қазақ
халқының өткен тарихы мен мәдениетінде ерекше рөлі бар.
Түркістан—қазақ хандығының ең бірінші астанасы. Қа-
ланың көне атауы—Йассы. Йассы Ұлы Жібек жолының сауда
орталығы және округі болған. XII ғасырда, әсіресе Қ.А.Йассауи
көшіп келген соң ерекше атаққа ие болған. Йассауи кесе несі—
орта ғасырлардың ерекше сәулеті болып табылады. Керемет
орналасуы және әдемі мозаика суреттермен қапталған қор-
шау. 1500 жыл ішінде Түркістан атақты шейх-көріпкел ақын
Хазірет-сұлтан аталған Қожа Ахмет Ясауидің арқасында әлем-
ге әйгілі болған. Ол кезде қала атауы—Йассы болатын. XIV ға-
сыр аяғында Түркістан Ұлы Әмір Темір арқасында Қожа Ахмет
Йасауи кесенесі салынған соң атақты болды.
Үргеніш—ежелгі қала, ортағасырлық Хорезм мемлекетінің
астанасы. Орны қазіргі Түркменстан Республикасы, Ташауыз
уәлаятындағы Көне Үргеніш елді мекенінің жанында. Үргеніш-
тің гүлдену кезеңі ХІІ-ХІІІ ғасырлардағы хорезмшахтар билік
еткен кезеңге тура келеді. 13-ғасырдың ортасынан бастап Ал тын
Орданың құрамында болып, сауда, қолөнер, әкімшілік орта лық
ретінде өз маңызын жойған жоқ. ХІV ғасырдың ортасына қарай
Хорезм Алтын Ордадан бөлінген кезде Үргеніш қайтадан оның
астанасына айналды. ХVІІ ғасырда қала тіршілігі құлдырап,
кері кетті.
408
408
ТОМҒА ЕНГЕН ФОЛЬКЛОРЛЫҚ ҮЛГІЛЕРДІ
ЖИНАУШЫЛАР, АЙТУШЫ ҺӘМ
ЖАРИЯЛАУШЫЛАР ТУРАЛЫ МӘЛІМЕТТЕР
Адамбаев Балтабай (1919-1990) —қазақ ауыз әдебиетін
зерт теуші, әрі жинаушы ғалым. Көп жылдар Қазақ ССР Ғы-
лым академиясы М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер
инс ти тутының аға ғылыми қызметкері болып жұмыс істеген.
Филология ғылымдарының кандидаты. Еңбектері: шешендік,
қанатты сөздерге, мақал-мәтелдерді зерттеуге арналған.
Әрінов Ахметбек—ауыз әдебиеті үлгілерін жинаушы.
1914 жы лы Семей губерниясы Қарқаралы уезінің Берікқара
болысында туған.
Бейсенов Тәуекел—халық мұраларын жинаушы. Қараған-
ды облысы, Қорғалжын ауданы, бұрынғы «Коммуна» совхозын-
да туып-өскен. Тегі Арғынның Тінәлі атасынан тарайды.
Бибіжан Сыдыққызы (1907-ө.ж.б.)—халық әдебиеті үлгі-
лерін жинаушы. Руы—Қаржас. Қарағанды облысының бұ рын-
ғы Ульянов ауданының аумағында туып-өскен.
Васильев А. В. (1861-1943)—шығыстанушы-ғалым, белгілі
ориенталист, профессор. ХІХ ғасырдың екінші жартысынан
бастап қазақтың ауыз әдебиеті үлгілерін жинаған. Еңбектері:
«Об разцы киргизской словесности», вып. 1: «Киргизские сказ -
ки», Оренбург, 1898: «Образцы киргизской народной поэ зии»
вып. 2: Киргизские загадки. Оренбург, 1900: «Образцы кир-
гизской народной словесности», вып. 3: «Киргизская песня
о трех молодцах», Оренбург, 1897.
Ғабитова Фатима (1903-1968)—қазақ ауыз әдебиеті үлгі-
лерін жинаушы. Бұрынғы Жетісу облысының Қапал қаласын-
да туған. Көп жылдар қазақ мектептерінде ұстаздық қызмет
атқарған. Сонымен қатар ол қазақ ауыз әдебиетінің жанашы-
ры ретінде қазақ ақыны І.Жансүгіровпен бірге халық әдебиеті
410
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
үлгілерін жинаған. Әсіресе Ә.Диваев еңбектерін сақтап, кейін ге
жеткізуде Ф.Ғабитованың сіңірген еңбегі аса зор.
Ғұмарова Мәлике (1918-1987)—фольклортанушы, тексто-
лог ғалым, филология ғылымдарының кандидаты. 1943-
1987 жылдары Қаз. КСР ҒА-ның Тіл және әдебиет институ-
ты ның Текстология және қолжазба бөлімінде жұмыс істеген.
ОҒК және ӘӨИ Қолжазба қорларындағы сирек қолжазбалар ды
жүйелеуге белсене араласты.
Диваев Ә. (1856-1932)—этнограф, фольклортанушы. Ұл-
ты—
башқұрт. Орынбордағы Неплюев кадет корпусының
Азия бөлімін бітірген, 1876 жылдан бастап Түркістан өлкесіне
әскери қызметпен келген. Тәшкен қаласында Әскери-ха-
лық
тық басқармада қызмет еткен. Сол жылдардан бастап
қа зақ тың ауыз әдебиетін жинап, зерттеп, баспа бетінде жа-
рия
лап отырған. Эпостық жырларды, ертегілерді, балалар
фольк
лорын, шешендік сөздерді қағазға түсірді, кейбіреуін
орыс тіліне аударды. Ежелгі күнтізбе, астрономия туралы ха-
лық ұғымдарын жинады. Диваевтың ғылымға сіңірген еңбегін
П.М.Мелиоранский, В.А.Гордлевский, В.В.Бартольд т.б. ға-
лымдар жоғары бағалады.
Жақыпбаев Бозтай (1887-1970)—зерттеуші, халық мұра-
ларын жинаушы. Қазақ ССР Ғылым академиясының Тіл және
әдебиет институтында қызмет істеген (1938-1950) жылдары
фольклорлық және авторлық ауыз әдебиеті үлгілерін жинауда,
жүйелеуде зор еңбек сіңірді.
Жансүгіров Ілияс (1894-1938)—қазақ әдебиетінің негізін
қалаушылардың бірі. Ақын, қоғам қайраткері, фольклоршы.
Қазіргі Алматы облысы, Ақсу ауданының аумағында туған.
Ақсудағы Қарашаш деген жерде оқыды. 1920 жылы Ташкент-
тегі екі жылдық қазақ-қырғыз мұғалімдік курсын бітірді.
Ол 1920 жылдан ауыз әдебиеті үлгілерін жинаумен шұғыл-
данып, Мәскеу қаласында «Өтірік» (1923), «Сүйінбай» (1935),
«Зар заман. Албан Асан» (1934) жинақтарын жарыққа шы-
ғарған.
Жапақов Маясар (1889-1965)—төкпе ақын, халық мұра-
сын жинаушы, жеткізуші. Қарағанды облысының Шет ауданы
түлегі. Жастайынан өлең шығарып, домбырамен ән салған.
Ыбырай, Мәди, Мұхит тәрізді әнші-ақындарды ұстаз тұтқан.
М.Жапақов Кеңес өкіметі кезіңде Қарағанды кеншілерінің өмі-
410
411
ҒЫЛЫМИ ҚОСЫМШАЛАР
рі мен еңбегін жырлаған ақын ретінде танылды. Ұлы Отан со ғы-
сы кезінде «Атыңнан, атам қазақ, айналайын» деген пат риот-
тық толғауы қазақ жауынгерлері арасына кең тарады.
Жұмыкенова Маржан—ауыз әдебиеті үлгілерін жинаушы.
Қарағанды облысының бұрынғы Ульяновск ауданының аума-
ғында туып-өскен.
Қалықов Тұяқбай (1904 ж.т.)—халық мұраларын жинау шы.
Қарағанды облысы, Ағадыр ауданының аумағында туып-өскен.
Руы—Арғын. Ұзақ жылдар Балқаштағы балық өндірісінде
жұмыс істеген.
Қарамендин Сейтқали (1913-ө.ж.б.)—Абай мұрасын жи-
нап, зерттеуші, этнограф. Ақынның өмірі мен шығармалары-
на байланысты ел ішіндегі аңыз-әңгімелерді, Абай төңірегін-
де
гі Алтыбай, Байқұлақ шешендердің, Көбей, Қараменде,
Алшынбай билердің, Шөже, Көкбай, Әріп, Ағашаяқ, Қаумен,
Байкөкше, Өмірбай т. б. ақындар туралы материалдар жинап,
Абайдың бірқатар сөздерін, ауызекі шығарған өлеңдерін «Сөз
тапқанға қолқа жоқ» жинағына енгізді.
Құлпейісов Еркін—ауыз әдебиеті үлгілерін жинаушы. Қос-
танай облысы, Жангелдин ауданының Торғай селосында туып-
өскен.
Нарымбетов Әбділхамит (1928-2008)—көрнекті әдебиет-
танушы ғалым, сыншы, филология ғылымының докторы, про-
фессор. Еңбектері қазақ әдебиеті тарихы, қазақ поэмасы, әде-
биет шежіресі, қазақ әдебиетінің библиографиясына арналған.
М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтында (1951-
2008) ғылыми қызмет атқарған.
Омаров Ж. (1911-ө.ж.б.)—фольклорлық мұраларды жинау-
шы. Қарағанды облысындағы Ұлытау ауданының аумағында
туып-өскен.
Орынғали Қалиолла (1960 ж.т.)—әдебиеттанушы. Батыс
Қазақстан облысы, Жәнібек ауданының Қамысты ауылында
дүниеге келген. Қазақ энциклопедиясы Бас редакциясында, ҚР
Орталық Мемлекеттік мұрағатында, Алматы қаласы тарихы-
ның мұражайында еңбек еткен. Қазір М.О.Әуезов атындағы
Әдебиет және өнер институтында ғылыми қызметкер.
Орынғалиева Уәкила (1939 ж.т.)—халық мұрасын жинау-
шы. Батыс Қазақстан облысы, Жәнібек ауданының Тегісшіл
412
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
ауылының тұрғыны. Еңбек ардагері. ҚР «Алтын алқа» бел-
гісінің иегері.
Пантусов Н. Н. (1849-1909)—көрнекті этнограф, фольк ло-
рист, Орта Азия мен Қазақстанның ескі археологиясын, мәде-
ниеті мен әдебиетін зерттеуші ғалым. Н.Пантусовтың «Древ-
нос
ти Средней Азии» (1902) атты көрнекті монографиялық
еңбе гін де «Памятник Қозы Көрпеш—Баян сұлу» деген мақа ла-
сы бар. «Образцы киргизской литературы» деген атпен бірне ше
жи нақ шығарған. Онда қазақ, ұйғыр ауыз әдебиеті, олар дың
әдет-ғұрпы туралы көптеген материалдар жарияланған.
Саттаров Қыдырәлі (1941-2011)—фольклортанушы,
фи
ло
ло
гия ғылымдарының докторы, профессор. Оңтүстік
Қ
а
зақ
стан мен Өзбекстан Республикасы, Ташкент өңіріне
ұйым дастырылған бірнеше фольклорлық-этнографиялық экс-
пе
д
и
цияларды басқарған. Халық әдебиеті үлгілерін жинап,
М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының Қол-
жазбалар қорына тапсырған.
Сәлімжанов Кәрімтай (1920-ө.ж.б.)—ауыз әдебиеті үлгі ле-
рін жинаушы. Қарағанды облысының бұрынғы Чкалов атын-
дағы совхозында туып-өскен.
Тұрсынов Едіге (1942 ж.т.)—әдебиеттанушы-фольклорист,
филология ғылымының докторы. 1964-1966 жылдары Ақ-
мола мемлекеттік медицина институтында (қазіргі Астана
мемлекеттік медицина академиясында) оқытушы, М.О.Әуезов
атындағы Әдебиет және өнер институтында ғылыми қызмет-
кер, 1994 жылдан «Ай» журналының әдеби қызметкері болып
жұмыс істеді.
Тілеужанов Мәтжан (1927-1995)—әдебиетанушы, фило-
логия ғылымдарының докторы, профессор. Ол Батыс Қазақ-
стан аумағынан ауыз әдебиеті нұсқаларын ұзақ жыл бойы жи-
нап, М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының
қолжазба қорына тапсырды. Сондай-ақ республикада тұңғыш
рет «Этнопедагогика және фольклор» кабинетін ұйымдасты-
рып, ел ішіндегі қолөнер туындыларын жинады.
Хакімжанова Мәриям (1906-1995)—ақын, ҚР-ның ха лық
жазушысы. Абай атындағы ҚазПИ жанынан ашылған жұ-
мысшылар факультетін бітірген (1934). «Әйел теңдігі» жур-
налында әдеби қызметкер, жауапты хатшы, Орынбор облысы,
Адамовка ауданы, «Екпінді» газетінде бөлім меңгерушісі,
412
413
ҒЫЛЫМИ ҚОСЫМШАЛАР
Қазақстан Жазушылар одағында халық ақындары бөлімінің
меңгерушісі, Тіл және әдебиет институтында ғылыми қызмет-
кер болып еңбек етті.
Шертаев Бекнияз—халық мұраларын жинаушы, КСРО
журналистер одағының мүшесі. Қызылорда облысы, Тереңөзек
аудандық «Еңбек туы» газетінің бөлім меңгерушісі болып
қызмет атқарды.
ШАРТТЫ ҚЫСҚАРТУЛАР
ӘӨИ—М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты
ОҒК—Орталық Ғылыми кітапхана
Қ—Қазан қаласы
ҚҚ—Қолжазба қоры
Ш—шифр
дәп—дәптер
а—араб
о—орыс
п—парсы
т—түркі
[...]—түсіп қалған, оқылмаған сөздер, тіркестер
[]—құрастырушылар тарапынан қойылған атаулар, тақы-
рыптар
ж.с.—жергілікті сөз
к.с.—көнерген сөз
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Зерттеулер мен энциклопедиялар,
фольклорлық жинақтар, сөздіктер
1. Абылқасымов Б. Наным-сенімдер ғұрпының фольк
ло-
ры.—Алматы, 2004.
2. Абылқасымов Б. Телқоңыр.—Алматы, 1993.
3. Ақ бата: Бата сөздер / С. Негимов, Т. Қазиұлы.—Алматы,
1992.
4. Ақтілек, ақ бата / Құраст.: К. Ж. Оразалин.—Алматы,
2002.
5. Арабско-русский словарь. Составитель Х. К. Баранов.—
М., 1968.
6. Бабалар сөзі: Жүзтомдық.—Астана: «Фолиант», 2004-
2012.
7. Бата тілектер / Құраст: Н. Уалиев.—Алматы, 2005.
8. Деревнетюркский словарь.—Л: Наука, 1969.
9. Қазақ әдеби тілінің сөздігі. 1-15 том / Құраст.:
А.Жаңабекова, Т. Жанұзақ, Б. Әбілқасымов және т.б.—Алма-
ты, 2011.
10. Қазақ тілінің сөздігі.—Алматы, 1999.
11. «Қазақстан». Ұлттық энциклопедия. 1-10 томдар.—Ал-
маты, 1998-2007.
12. Қазақтың бақсы-балгерлері.—Алматы, 1993.
13. Қазақ тілінің орфографиялық сөздігі / Құраст.: Р.Сыздық,
Н.Уәлиұлы, Қ. Жаманбаева, Қ. Күдеринова.—Алматы: Дайк-
Пресс, 2001.
14. Қазақ тілінің сөздігі.—Алматы, 1999.
415
ҒЫЛЫМИ ҚОСЫМШАЛАР
15. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі / Құраст.: І.К. Ке-
ңесбаев.—Алматы, 1977.
16. Күзембай С. Ә. Ұлттық музыкатану ғылымының өзекті
мәселелері.—Алматы, 2012.
17. Оразаева Ф. Ә. Диваев—фольклорист.—Алматы, 2007.
18. Персидско-руский словарь / Под ред. Ю. А. Рубинчика.
І-ІІ т.—М., 1970.
19. Татарско-русский словарь.—Москва: Советская энцик-
ло педия, 1966.
20. Турецко-русский словарь.—Москва: Русский язык ме-
диа, 2005.
21. Ыбыраев Ш., Алпысбаева Қ., Әлібек Т. Халық әдебиетін
жинау, жүйелеу және сақтаудың әдістемелік құралы.—Ал-
маты, 2009.
Қолжазбалар
1.ӘӨИ. 920/56
2.ӘӨИ. 920/83
3.ОҒК. 1090
4.ОҒК. 849/2
5.ӘӨИ. 920/117
7.ОҒК. 1094
8.ӘӨИ. 500-бума
9.ӘӨИ. 1222/11
10.ӘӨИ. 1092
11.ӘӨИ. 194
12.ӘӨИ. 1082
13.ӘӨИ. 879/2
14.ӘӨИ. 920/108
15.ӘӨИ. 1094-бума
16.ОҒК. 829-бума
17.ӘӨИ. 910/5
18.ӘӨИ. 910
19.ӘӨИ. 953
20.ӘӨИ.1121
21.ӘӨИ 1062-бума
РЕЗЮМЕ
Институтом литературы и искусства им. М.О. Ауэзова про-
должается работа по подготовке к выпуску стотомной научной
серии «Бабалар сөзі» («Мудрость предков»), издающейся в рам-
ках Национального стратегического проекта «Культурное на-
следие».
Предыдущие девяносто два тома серии были посвящены
эпическим произведениям, народным пес
ням, сказкам, за-
гадкам, пословицам и поговоркам, а также дру
гим малым
жанрам, являющимся самыми многочисленными и высоко-
художественными в национальном фольклоре. Если быть
точнее, то были подготовлены к изданию и выпущены три-
надцать томов «Новеллистических дастанов», семь томов
«Религиозных дастанов», одиннадцать томов «Романических
дастанов», двадцать томов «Героического эпоса», одиннадцать
томов «Исторических поэм», пять томов «Пословиц и погово-
рок», два тома «Народных песен», четыре тома «Генеалогичес-
ких преданий», пять томов «Сказок», четыре тома «Историчес-
ких преданий», два тома «Обрядового фольклора», по одному
тому «Загадок», «Детского фольклора», «Казахских мифов»,
«Фольклора казахов Монголии», «Топонимических преданий»,
«Кюйских преданий», «Поэм-преданий», «Небылиц и басен».
В двенадцати томах этой серии были использованы материалы
из фольклорного наследия казахов Китая, а в одном томе—
казахов Монголии.
Магический фольклор—один из древних жанров, который
на протяжении веков развивался вместе с национальными
обычаями и традициями, сознанием и укладом жизни народа,
его духовной природой, и лишь во второй воловине ХХ века
417
ҒЫЛЫМИ ҚОСЫМШАЛАР
стал угасать и забываться. Произведения народа с магическими
свойствами составляют очень важную и интересную часть
национальных эпических ценностей, имеющих познаватель-
ное и воспитательное значение. По своему звучанию и ме-
лодии, поэтической форме, содержанию и художественным
характеристикам эти произведения разделяются на слова
благодарности и проклятия, благословения (бата), толкование
снов, заклинание, колдовство и завораживание, шаманские
мотивы, дуалау и ушыктау (заговоры и нашептывание), ворож-
бу и гадание на меде, очищение огнем, изгнание болезни слова-
ми заклинаний, вызов джинов и духов и другие виды.
Рожденные из верований поклонявшегося многочисленным
явлениям природы и воспринимающего их как загадочный мир
народа песни и сказания, тем не менее, сохранились, несмотря
на препятствия советского периода. В результате увеличения
численности скота и людей, необходимости лечения больных и
раненных в войнах и столкновениях появилась необходимость
практического лечения. Например, основная цель шаманских
песен—заговаривание и лечение различных болезней. Если
созвучие мелодии кобыза и слов считается основным оружием
лечения баксы (шамана), то в арбау (заклинании) важны слова
и жестикуляция. Общеизвестно, какое важное жизненное зна-
чение до начала ХХ века имели у кочевых казахов рожденные
на протяжении веков песни-заклинания для целительных
обрядов.
В очередной, 93-й том стотомной серии «Бабалар сөзi»
включены собранные в народе, а также опубликованные ранее
в различных изданиях около 30-ти песен-заклинаний (ба-
дик) для изгнания болезней, 56 песен-арбау, защищающих от
укусов ядовитых тварей, 46 мотивов целительных песен ша-
манов баксы, свыше 210 бата, алгысов (благословений), 164
проклятия, свыше 600 слов назиданий, предупреждающих
детей от дурных привычек. Большинство из них подготовлено
на основе рукописей, хранящихся в ЦНФ МОН РК и фонде
редких рукописей Института литературы и искусства име-
ни М. Ауэзова. Кроме того, использованы материалы, соб-
ранные в ходе фольклорно-этнографических экспедиций, ор-
ганизованных в Казахстане, Узбекистане и Каракалпакии.
При подготовке данного тома нам помогли материалы,
27-0139
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
соб
ранные и записанные членами экспедиций под руко-
вод
ством профессоров К.Саттарова, Б.Рахымова ор
дена
Друж
бы народов Ташкентского государственного пе
да
гоги-
ческого института имени Низами и Карагандинского госу-
дарственного университета имени Е.Букетова. В данный том
также включены материалы, собранные и записанные в раз-
ные годы В.В.Радловым, Н.Н.Пантусовым, А.Диваевым,
И.Жансугуровым, М.Тилеужановым, М.Гумаровой, Т.Сыды-
ковым, Е.Турсыновым и другими учеными. Помимо того,
использовано рукописное наследие таких ученых, как
М.Ха
кимжанова, Б.Жакыпбаев, Ф.Габитова, С.Жакыпов,
Е.Кулпеисов, Б.Шертаев, С.Колшабеков.
В ходе подготовки тома к выпуску были использованы
тексты, опубликованные ранее в таких изданиях, как «Тарту»
А.Диваева (1923), «Қазақ бақсы-балгерлерi» Ж.Дауренбекова
и Е.Турсынова (1993), «Наным-сенiмдер ғұрпының фольк-
лоры» Б.Абылкасымова (2004), «Текес ауданының халық өлең-
жырлары», изданное в СУАРе КНР (1992), а также изданные
до Октябрьской революции «Образцы Киргизской народной
литературы» (1909), «Демонологические рассказы киргизов.
Записки Императорского русского географического общества
по отделению этнографии» (1888), «Известия общества архео-
логии, истории и этнографии при Казанском университете»
(1899). В тех случаях, когда находились в редких фондах
рукописи опубликованных в этих изданиях произведений, то
давались сравнительный анализ текстов и сноски.
Согласно принципам издания серии, тексты снабжены
науч ными приложениями и произведения соответственно про-
нумерованы. Научные дополнения к тому составляют: сведе ния о
переписчиках, издателях и изданиях текстов, вошедших в него,
научные толкования текстов, вошедших в данный том, сло варь,
географические, именные указатели, сведения об истори чес ких
личностях, встречающихся в текстах, список использо ван ной
литературы, резюме к тому на русском и английском языках.
Общий объем тома—27,0 п.л.
418
418
SUMMARY
M.O. Auezov Institute of Literature and Art is continuing
preparation for publication of one hundred volume of scientific
edition of the series «Wisdom of ancestors» in the frame of the
National strategic project «Cultural Heritage».
Previous eighty-nine volumes of the series were devoted to the
epic works, folk songs, tales, riddles, proverbs and sayings, as well
as other smaller genres, which are the most numerous and highly
artistic in national folklore. Thirteen volumes of the «Novelistic
dastans», seven volumes of «Religious dastans», eleven volumes
of «Roman tic epic», twenty volumes of the «Heroic epic», eleven
volumes of «Historical poems», five volumes of «Proverbs
and sayings», two volumes of «Folk songs», four volumes of
«Genealogical legends», five volumes of «Tales», four volumes
of «Historical legends», one volume of «Riddles», «Children’s
Folklore», «Kazakh myths», «Folklore of Kazakhs of Mongolia»,
«Toponymic legends», «Kyu legends», «Poems-legends», «Fairy
stories and fables» have been prepared and published. Twelve
volumes of the series include the materials on the folk heritage of
Kazakhs of China and one volume—the Kazakhs of Mongolia.
Magical folklore—is one of the old genres, which during
centuries has developed together with national customs and
traditions, consciousness and way of life of the people, spiritual
nature and only in the second half of the XXth century began to
fade and be forgotten. Folk magic works are a very important and
interesting part of the national epic heritage which have cognitive
and educational value. By its sound and melody, poetic form,
content and artistic features these works are divided into words
of gratitude and curse, blessing (bata), interpretation of dreams,
420
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
spell, witchcraft and shamanic motives, dualau and ushyktau
(spell and purification), fortune telling and divination on honey,
purification by fire, expulsion of disease by spell words, calling
genies and spirits and other kinds.
Songs and stories that originated from beliefs of people who
worshiped nature and perceived it as mysterious world, have been
preserved despite of the obstacles of the Soviet period. With the
increase of the number of livestock and population, the need for
treatment of the sick and wounded people in wars and clashes,
the need for practical treatment has arose. For example, the main
purpose of shamanic songs—is spell and treatment of various
diseases. If consonance of kobyz melody and words is considered
the main tool of treatment used by baksy (shaman), in the arbau
(spell) the words and gestures are very important. It is a well-
known fact that old songs-spells for healing ceremonies had a
crucial importance for nomadic Kazakhs before the beginning of
the XXth century.
Volume 93 of the one hundred volume series «Babalar sozi»
includes about 30 songs-spells (badik) for the expulsion of diseases,
56 songs-arbau, protecting from bites of poisonous creatures, 46
motives of healing songs of shamans-baksy, more than 210 bata,
algys (blessing), 164 curses, more than 600 words of edification,
preventing children from bad habits which were collected from
people and previously published.
Most of them are prepared on the basis of manuscripts
kept at CNF MES RK and the collection of rare manuscripts
of the M.Auezov Institute of Literature and Art. In addition,
the materials were used which were collected in folklore and
ethnographic expeditions organized in Kazakhstan, Uzbekistan
and Karakalpakstan. In preparation of this volume we have
used the materials collected and recorded by members of the
expedition supervised by professors K.Sattarov, B.Rahymov from
the Tashkent State Pedagogical Institute named after Nizami,
Karaganda State University E.Buketov. This volume also includes
material collected and recorded in different years by V.V.Rad-
lov, N.N.Pantusov, A.Divaev, I.Zhansugurov, M.Tileuzhanov,
M.Gumarov, T.Sydykov, E.Tursynov and other scientists. Besides,
the manuscript heritage of such scholars as M.Hakimzhanov,
420
421
ҒЫЛЫМИ ҚОСЫМШАЛАР
B.Zhakypbaev, F.Gabitov, S.Zhakypov, E.Kulpeyisov, B.Shertaev,
S.Kolshabekov was used.
In the course of preparation for the publication of the volume,
the texts were used which were previously used in publications
such as «Tartu» by A.Divaev (1923), «Kazakh-baksy-balgerleri»
by Zh.Daurenbekov and E.Tursynov (1993), «Nanym-senimder
gurpynin folklori» by B.Abylkasymov (2004), «Tekes audanynin
khalyk olen-zhyrlary» published in Xinjiang district in China
(1992), as well as published before the October Revolution «Samp-
les of the Kyrgyz people’s literature» (1909), «Demonological sto-
ries of Kyrgyz people. Notes of the Imperial Russian Geographical
Society, department of ethnography» (1888), «Proceedings of the
Society of Archaeology, History and Ethnography at the University
of Kazan»(1899). If the manuscripts of the works published this
editions are found in the rare foundations, the comparative ana-
lysis of texts and notes is presented.
According to the principles of publishing of the series, the texts
are provided with scientific annexes and the works have respective
numbers. Scientific supplements to the volume include informa tion
about the copyists, publishers and editions of the texts included in
it, the scientific interpretation of the texts included in this volume,
a dictionary, geographical names, information about historical
fi gures in the text, a list of references, summary in English and
Russian languages.
The total size of the volume—27,0 pp
.
МАЗМҰНЫ
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Құрастырушылардан - Самашев Зейнолла Сұлтанов Қуаныш Тұяқбаев Қанат Шеңгелбаев Бақытжан «МӘдени мұРА» Ұлттық стратегиялық...

text:
Құрастырушылардан .......................................................5
Магиялық фольклор ........................................................8
МӘТIНДЕР
І. Бәдік
1. Бәдік ........................................................................ 77
2. Бәдік ........................................................................ 78
4. Бәдік ........................................................................ 80
5. Бәдік ........................................................................ 80
6. Бәдік ........................................................................ 81
7. Бәдік ........................................................................ 82
8. Бәдік ........................................................................ 85
9. Бәдік ........................................................................ 85
10. Бәдік (гүләп) ............................................................ 86
11. Бәдік ....................................................................... 87
12. Бәдік ....................................................................... 87
13. Бәдік ....................................................................... 88
14. Бәдік
................................................................................... 88
15. Бәдік ...................................................................... 88
16. Бәдік ....................................................................... 89
17. [Болғанда үйде бәдік, шиде бәдік…] ............................. 90
18. [Әй, бәдік, көшер болсаң, Арқаға көш…] ...................... 91
19. [Біз келдік бәдік десе шауып оза…] ............................. 92
20. [Бәдікті алғашқы айтқан көш дейтұғын…] ................... 93
21. [Мерген болсаң, әуелі торғайды атшы…] ....................... 93
22. [Бәдік бастап…] ........................................................ 94
23. [Жігіт пен қыз] ......................................................... 96
24. [Жігіт пен қыз] ......................................................... 99
25. [Жігіт пен қыз] ....................................................... 101
26. [Жігіт пен қыз] ....................................................... 103
27. [Қыз бен жігіт] ....................................................... 105
28. [Қыз бен жігіт] ....................................................... 109
29. [Жігіт пен қыз] ....................................................... 116
30. [Жігіт пен қыз] ....................................................... 117
423
ҒЫЛЫМИ ҚОСЫМШАЛАР
ІІ. Арбау
1. Құрт арбау .............................................................. 120
2. Құрт арбау ............................................................... 120
3. Құртты байлау ......................................................... 122
4. Арбау ...................................................................... 124
5. [Бастан, бастан, бастан келді…] .................................. 125
6. [Бүйі, бүйі деді…] ..................................................... 126
7. Ұшықтау ................................................................ 128
8. [Арысны, қурысны…] ................................................ 128
9. [Тұйғын-тұйғын, көйт-көйт…] .................................... 129
10. [Ала құрт, бала құрт…] ............................................ 129
11. Зияндас айналдырғанда ........................................... 130
12. Құрт шақыру ......................................................... 130
13. Қара құртты сөзбен оқу ............................................ 131
14. Қара құрт шаққандағы арбау .................................... 132
15. Бәлеңгі шаққандағы арбау ....................................... 133
16. [Тойғын-тойғын, түйе кел…] ..................................... 133
17. Жылан шаққанда уын қайтару арбауы ...................... 133
18. Бүйі шаққандағы арбау ........................................... 134
19. Түйені шаққандағы арбау ........................................ 135
20. [Арқадағы алты құрт…] ........................................... 135
21. Байлау сөздері ........................................................ 135
22. Жылан, қарақұрт шаққанда оқу ............................... 136
23. [Бау-бау бәлеңгір…] ................................................. 136
24. [Әти жылан, мәти жылан…] ...................................... 136
25. [Кереге бойлы кер жылан…] ..................................... 137
26. [Дақ, дау, дауың бар ма түйемде…] ............................ 137
27. [Бүйі, бүйі, бүйі шық…] ........................................... 138
28. [Сен, сен мекер, сен мекер…] .................................... 138
29. [Кінет, кінет, кер жылан…] ...................................... 138
30. [Ала қанда, қара қанда…] ......................................... 139
31. [Қамбар, Қамбар, Қамбар шық…] .............................. 139
32. [Келең, келең, келеңгер…] ........................................ 139
33. [Әй, мәкір, әрі мәкір…] ............................................ 139
34. [Әй, мәкір, ала мәкір…] ............................................ 140
35. [Жылан болсаң жылып кел…] ................................... 140
36. [Қарағай оқай су қайтты…] ....................................... 140
37. [Ай, мекер, Анпар мекер, кер мекер…] ....................... 141
38. [Келдім, келдім, келдім би…] .................................... 141
39. [Ай, мекер…] .......................................................... 141
424
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
40. [Кілеңкір…] ............................................................ 142
41. [Бүйі, бүйі, бүйі мен…]............................................. 142
42. [Айдың ала құрты…] ............................................... 142
43. [Ары бар, бері бар…] ................................................ 143
44. [Тамам таздың атасы…] ............................................ 143
45. [Арыстан, Арыстан, құштайлық…] ............................ 143
46. [Бастан, бастан, бар бастан…] .................................... 144
47. [Ыбыр, ыбыр, ыбырлама…] ...................................... 144
48. [Ыбыр, ыбыр, ыбырама…] ........................................ 144
49. [Бастан, бастан, бар бастан…] .................................... 145
50. [Орман таудың басында…] ........................................ 145
51. [Темір, темір, темір жан…] ....................................... 145
52. Күн жайлату .......................................................... 146
53. Көкшені арбау ........................................................ 147
54. Теміреткені арбау ................................................... 148
55. Баланың ит ауруын арбау......................................... 148
56. [Алсұр, алсұр, күйт-күйт…] ...................................... 148
ІІІ. Бақсы сарындары
1. [Бақсы…] ................................................................. 149
2. Бақсының жырлары ................................................. 169
3. Бақсының сарыны .................................................... 176
4. [Істің басы бісмілла…] ............................................... 177
5. [Қойқапта жатқан перілер…] ...................................... 178
6. [Жынның басы Досыбай…] ......................................... 179
7. [Жынның аты—Қараман…] ...................................... 179
8. [Жол, жол жатыр, жол жатыр…] ................................ 180
9. [Жалғыз шыққан тобылғы…] ..................................... 181
10. [Құдай, абыройын бере гөр…] .................................... 183
11. [Айналайын, дәулерім…] .......................................... 183
12. [Ей, айналайын құдайым-ей…] ................................. 184
13. Бір бақсының қобызына жалынған жайы ................... 184
14. [Дәулерім екі бірдей, айда…]..................................... 185
15. Бақсының өлеңі ...................................................... 185
16. [Сөздің басы пісмілла…] ........................................... 186
17. Бақсының сөзі ........................................................ 190
18. Бақсының сарыны .................................................. 195
19. Бақсы сарыны ........................................................ 195
20. [Ей, Ер Домбай, Ер Домбай…] ................................... 197
21. [Әуелі Алла бісмілла …] ........................................... 197
424
425
ҒЫЛЫМИ ҚОСЫМШАЛАР
22. [Ге-ге, ге-ги...] ........................................................ 198
23. Бақсы сарыны ........................................................ 200
24. Шұңқыр бақсының сарыны ...................................... 203
25. Айберген бақсының сарыны ..................................... 203
26. Ешмұхамед бақсының сарыны .................................. 203
27. Сыбанбай бақсының сарыны .................................... 208
28. Ұзақбай бақсының сарыны....................................... 211
29. Беркәлі бақсының сарыны ....................................... 213
30. Дүйсенбі бақсының сарыны ..................................... 215
31. Аяпберген бақсының жын шақыруы ......................... 221
32. Тілеуімбек бақсының сарыны .................................. 222
33. Бала бақсының сарыны ........................................... 224
34. Үйсін Балықбек бақсының сарыны ........................... 224
35. Қара бақсының сарыны ........................................... 226
36. Тінейдің жын шақыруы: .......................................... 229
37. Ноғайбай бақсының сарыны ..................................... 229
38. Шақар бақсының сарыны ........................................ 230
39. Балбике бақсының сарыны ...................................... 230
40. Шалқар бақсының сарыны ...................................... 231
41. Бекбай сарыны ...................................................... 231
42. Жаман сарт сарыны ................................................ 232
43. Меңсебай бақсының сарыны .................................... 232
44. Айберген бақсының сарыны ..................................... 240
45. Айберген бақсының жынын шақырғаны .................... 240
ІV. Баталар
1. [Кел жігіт, кел жігіт…] ............................................. 242
2. [Ала ат, құла ат…] .................................................... 242
3. [Қонақтасын берекет…] ............................................. 243
4. [Бата бер дедің лаққа…] ............................................ 243
5. [Жылқышы ата Қамбар…] ......................................... 243
6. [Я, Құдай, бергейсің…] ............................................. 244
7. [Бисимилла-и рахман-и рахим…] ............................... 244
8. [Аяңда, аяңдасаң, қара кердей...] ............................... 245
9. [Иә, Құдай, тілегімді қабыл ет...] ................................ 246
10. [Тілек тілеп жалғыз Хаққа...] ................................... 247
11. [Бес биенің терісі…] ................................................. 247
12. [Әуелі Құдай оңдасын…] .......................................... 248
13. [Әуелі Құдай оңдасын…] .......................................... 248
14. [Осы батам келісі…] ................................................. 248
426
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
15. [Бал дәмі кірсін асыңа…] .......................................... 248
16. [Әуелі Құдай оңдасын…] .......................................... 248
17. [Әуелі Құдай сен жарлық…] ...................................... 249
18. [Екі қолды жайып…] ............................................... 249
19. [Халыққа жағам десең, әділ бол…] ............................ 249
20. [Иә, Құдай, оңғара көр…] ......................................... 250
21. [Тілегімізді қабыл ет…] ........................................... 250
22. [Үй қожасы сіздерге…] ............................................ 251
23. [Бүлшіл, бүлшіл, бүлшіл бол…] ................................ 252
24. [Ағайынның алды бол…] .......................................... 252
25. [Сұрасаң, бата берейін…] ......................................... 253
26. [Е, Құдайым, бала бер…] .......................................... 253
27. [Бұрама темір, сoм темір…] ...................................... 254
28. [Құдай жарылқасын…] ............................................ 255
29. [Бүлсіл, бүлсіл бай…] .............................................. 255
30. [Е, Құдайым оңдасын…] ........................................... 256
31. [Ақ бата берейінші жастарыма…] .............................. 256
32. [Жарылқасын, бай қылсын…] ................................... 257
33. [Бақ-дәулет берсін бастарыңа…] ................................ 257
34. [Әумин десең, міне, бата…] ....................................... 257
35. [Құдай жарылқасын…] ............................................ 258
36. [Ей, Құдайым, мұның жолын ашық қыл…] ................ 260
37. [Ақ сақалды, сары тісті…] ........................................ 261
38. [Елеулі бол еліңе...] ................................................. 261
39. [Жарылқасын Құдайым…] ....................................... 262
40. [Иә, өмір қызығын бере берсін…] ............................... 262
41. [Е, Құдайым, жарылқа…] ........................................ 263
42. [Е, Құдайым, бала берсін…] ...................................... 263
43. [Е, Құдайым оңдасын…] ........................................... 263
44. [Құдайым жарылқасын, бай қылсын…] ...................... 263
45. [Құдайдың өзі оңдасын…] ......................................... 264
46. [Құдайым, жаздай бер…] .......................................... 264
47. [Айдағысыз малды бол…] ......................................... 264
48. [Түнде жүрген ұрыдан сақта…] ................................. 265
49. [Күле кіріп, күңірене шыққаннан сақта…] ................. 265
50. [Ау, құдайым, жарылқа…] ....................................... 265
51. [Ей, Құдайым, бұл ханымның…] ............................... 266
52. [Әй, Құдайым, жарылқа…] ....................................... 266
53. [Жаздай жарылғасын…] ........................................... 267
54. [Ауылдың ақсалы әкім ата…] .................................... 268
426
427
ҒЫЛЫМИ ҚОСЫМШАЛАР
55. [Бісімілла, рақыман, рақыман…] .............................. 269
56. [Берейін мен бір бата, қолыңды жай…] ....................... 269
57. [Жай қолыңды, әлеумет] .......................................... 270
58. [О, Құдайым, оңда…] ............................................... 271
59. [Құдай жарылқасын…] ............................................ 271
60. [Мінгенің пырақ болсын…] ....................................... 272
61. [Жаздай берсең, жазбай бер…] .................................. 272
62. [ Ырысың көп болсын…] ........................................... 273
63. [Я, Құдайым, залымнан сақта…] ............................... 273
64. [А, Құдайым, жаз жарылқасын…] ............................. 274
65. [Әумин десең бізге…] ............................................... 274
66. [Құдай-ай тоба…] .................................................... 274
67. [Екі дүниенің абыройын берсін…] .............................. 275
68. [Е, патша Құдай, есіңе ал…] ...................................... 275
69. [Е, патша Құдай, жарылқағанмен…] .......................... 276
70. [Құдайың өзі сүйтіп оңдасын…] ................................ 276
71. [Шырағым, мырзалығыңа…] .................................... 277
72. [Ақыретті болжамаймын…] ...................................... 277
73. [Бір Жасаған—Құдайым…] ...................................... 277
74. [Жүзге жетсін түйеңіз…] .......................................... 278
75. [Мыңға жетсін қойыңыз…] ....................................... 278
76. [Пірәдар болсын достасың…]..................................... 278
77. [Жарылқа, Құдай, қабыл ет…] ................................. 281
78. [Қабыл болсын мұстажап…] ...................................... 281
79. [Шалқар көлдей көп болсын…] .................................. 282
80. [Лұқпандай мың жаса…] .......................................... 282
81. [Баға алмастай малды бол…] ..................................... 282
82. [Жұрт жиналып тойыңа…] ....................................... 282
83. [Көз жетпесін түйеңе…] ............................................ 282
84. [Тасың өрге домалап…] ............................................ 283
85. [Жайылып шыққан малыңның…] ............................. 283
86. [Ақбөкендей қойлы бол…] ........................................ 283
87. [Осы қылған Құдай жолыңыз…] ................................ 283
88. [Сақалың алтын, мұртың жез…] ................................ 284
89. [Аладан алпыс биең құлындап…] ............................... 284
90. [Ескендір Зұлхарнайындай…] ................................... 285
91. [Жарылқа, Құдай, қабыл ет…] .................................. 285
92. [Құдайым, алапат-кұлапаттан сақта…] ...................... 285
93. [Әуелі, Құдай, пәледен сақта…] ................................. 286
94. [Құдайым, малды қыл…] .......................................... 286
428
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
95. [Құдайым, бай ет…] ................................................. 286
96. [Ерте тұрып тыңдасаң…] .......................................... 287
97. [Қызыр ата әулие…] ................................................ 287
98. [Е, Құдайым оңдасын…] ........................................... 287
99. [Е, Құдайым, қой берсең…] ....................................... 287
100. [Е, Құдайым, құмырысқа-құрттан сақта…] ............... 288
101. [Мырза болса қатының…] ....................................... 288
102. [Жаман болса қатының…] ....................................... 288
103. Бата сөздер ........................................................... 289
104. [Бата бас бәйгі ал…] ............................................... 289
105. [Әулие сені бай қылсын…] ...................................... 290
106. [Е, патша Құдайым…] ........................................... 291
107. [Шырағым, мырзалығыңа…] ................................... 291
108. [Қаршығадай қаңқайып…] ..................................... 292
109. [Әумин десең бізге…] .............................................. 292
110. [Құдай-ай тоба…] ................................................... 292
111. [Е, патша Құдай, есіңе ал…] .................................... 293
112. [Бір жасаған Құдайым…] ........................................ 293
113. [Жарылқа, Құдай, қабыл ет…] ................................ 293
114. [Қабыл болсын мұстажап...] ................................... 294
115. [Шалқар көлдей көп болсын…] ................................ 294
116. [Баға алмастай малды бол…] ................................... 294
117. [Көз жетпесін түйеңе...] ......................................... 295
118. [Тасың өрге домалап…] .......................................... 295
119. [Құдайым малды қыл…] ......................................... 295
120. [Құдайым, бай ет…] ............................................... 295
121. [Делебені қоздырма…] ............................................ 295
122. [Бағың бар болсын…] ............................................. 296
123. [О, Тәңірім…] ........................................................ 296
124. [Тәңір тілегенді…] ................................................. 297
125. [Атамекен аман боп…] ............................................ 297
126. [Алдыңа қара түспесін…] ........................................ 298
127. [Иә, Құдайым оңдасын…] ....................................... 298
128. [Әмин десең маған…] .............................................. 299
129. [Бата-бата баудай бол…] ......................................... 299
130. [Ей, Құдайым, мұның жолын ашық қыл…] ............... 300
131. [Денсаулығың зор болсын…] ................................... 300
132. [Уа, пірім…] .......................................................... 301
133. [Көже істеген келіндер…] ....................................... 301
134. [Міне, бата, ақ ниет…] ........................................... 301
428
429
ҒЫЛЫМИ ҚОСЫМШАЛАР
135. [Байдың көңілі жай болсын…] ................................. 302
136. [Ақ ала ат, көк ала ат…] .......................................... 303
137. Наурыз батасы ..................................................... 304
138. [Наурызды жылы қарсы алайық…] ......................... 304
139. [Уа, Құдайым оңдасын…] ....................................... 305
140. [Құтты болсын шаңырақ…] ..................................... 305
141. [Ал, әумин десең, қолың жай…] .............................. 306
142. [Жетегің бұйда болсын…] ....................................... 307
143. [Еліңе елеулі бол…] ................................................ 307
144. [Әуелі Құдай оңдасын…] ........................................ 307
145. [Жанды жақты қылсын…] ...................................... 308
146. [Сезімнің пәктігін берсін…] .................................... 308
147. [Ақтан берсін, адалдан берсін…] ............................. 309
148. [Беташар тойдың атасы…] ...................................... 309
149. [Я, жаратқан Құдай…] ........................................... 310
150. [Балам, зерделі, дана бол…] .................................... 310
151. [Бақытты болыңдар…] ........................................... 310
152. [Қайырлы болсын қадамың…] ................................ 311
153. [Жетегің бұйда болсын…] ....................................... 311
154. [Тілек тілеп жалғыз Хаққа...] ................................ 312
155. [Е, Құдайым оңдасын…] ........................................ 312
156. [«Бата» дедің маған…] ............................................ 313
157. [Ақ дастарқан жайылды…] ..................................... 313
158. [Шәйларың қызыл болсын…] ................................. 313
159. [Жарылқа, Алла, қабыл ет…] ................................. 314
160. [Дастарханыңа береке берсін…] .............................. 314
161. [Дастархан толы ас болсын…] .................................. 314
162. [Дастархандарың тоқ болсын…] ............................... 314
163. [Дастарханға берейін мен бір бата…] ........................ 315
164. [Берейін бата асыңа…] ............................................ 315
165. [Құдайым осынау үйге дұға берсін…] ........................ 316
166. [Дастарқаныңа береке берсін…] .............................. 316
167. [Дастарқанның парызы…] ...................................... 316
168. [Дастарқанның байлығын берсін…] ......................... 317
169. [Ішкенің шай болсын…] .......................................... 317
170. [Я, Tәңірім, сақта…] .............................................. 318
171. [Әуелі, Құдай, есен ет…] ......................................... 318
172. [Бала туды бір адам…] ............................................ 319
173. [Аса бір соққан желдей бол…] .................................. 319
174. Шілдехана батасы ................................................. 320
430
МАГИЯЛЫҚ ФОЛЬКЛОР
175. [Нәрестенің бауы берік болсын…] ............................ 320
176. [Баланың бауы берік болсын…] ................................ 321
177. Тұсау кесер батасы ................................................ 321
178. Сүндет тойға бата .................................................. 321
179. [Жас ұрпақ өмірлі болсын…] .................................. 322
180. [Сапарыңды оңдасын…] .......................................... 323
181. [Жортқанда жолың болсын…] ................................. 323
182. [Қайырлы болсын қадамың…] ................................ 323
183. Сақтық батасы ...................................................... 324
184. [ Мына берген басың…] ........................................... 324
185. [Мекеніңіз құтты болсын…] .................................... 326
186. [Аман болсын бастарыңыз…] .................................. 326
V. Алғыс, тілек сөздер
1. [Тілегіңіз қабыл болсын…] ........................................ 327
2. [Халқыңа қалаулы…] ................................................ 330
3. [Жаңа жылың құтты болсын…] .................................. 332
VІ. Қарғыстар
1. Қарғыс .................................................................... 333
2. Қарғыс .................................................................... 333
3. Қарғыс .................................................................... 334
4. Қарғыстар ............................................................... 334
VІІ. Тыйым сөздер ....................................................... 339
Томға енген мәтіндерге түсініктеме ............................... 359
Томда кездесетін тарихи және діни есімдер
туралы мәліметтер ....................................................... 386
Ру атаулары ................................................................ 397
Сөздік ........................................................................ 400
Жер-су атаулары ......................................................... 406
Томға енген фольклорлық үлгілерді жинаушылар,
айтушы һәм жариялаушылар туралы мәліметтер ............. 409
Шартты қысқартулар .................................................. 413
Пайдаланылған әдебиеттер ........................................... 414
Резюме ....................................................................... 416
Summary ..................................................................... 419
430
Научное издание
БАБАЛАР СӨЗІ
93 том
МАГИЧЕСКИЙ ФОЛЬКЛОР
(на казахском языке)
Утверждено к печати Ученым советом Института литературы и искусства им.
М.О. Ауэзова
Министерства образования и науки Республики Казахстан
Шығаруға жауапты: Р.Қ. Тұрлынова
Редакторы: Ұ.С. Тілегенова
Техникалық редакторы: Э. Заманбек
Компьютерге терген: Қ. Қосымбаева
Компьютерде беттеген: М.О. Ноғайбаева
Дизайнын әзірлеген «Бауыр» баспасы
ИБ № 2693
Теруге 30.04.13 жіберілді. Басуға 10.07.13 қол қойылды. Пішіні 60х90
1
/
16
.
Қаріп түрі «Мектептік». Офсеттік қағаз. Офсеттік басылыс.
Шартты баспа табағы 27,0. Таралымы 2000 дана. Тапсырыс №0139.
«Фолиант» баспасы
010000, Астана қаласы, Ш. Айманов көшесі, 13
«Фолиант» баспаханасында басылды
010000, Астана қаласы, Ш. Айманов көшесі, 13
Достарыңызбен бөлісу: |