title: Е.С. Дурницина, Л.Н. Демченко - Сборник материалов «миссия молодежи в науке республики казахстан»

text:
Е.С. Дурницина, Л.Н. Демченко
Восточно-Казахстанский государственный университет
имени С. Аманжолова, г. Усть-Каменогорск, Казахстан
НРАВСТВЕННАЯ ПРОБЛЕМАТИКА В РОМАНАХ Ч. АЙТМАТОВА
Имя всемирно известного писателя - Чингиза Айтматова – на сегодняшний
день является камертоном художественной мысли современной классической
литературы. Произведения Айтматова переведены более чем на пятьдесят
языков мира, книги его разошлись миллионными тиражами. Интерес этот
обусловлен актуальностью затрагиваемых им проблем, и тем, что автор в своих
размышлениях через национальное всегда приходит к общечеловеческому.
К творчеству Чингиза Айтматова во все времена (на протяжении ХХ века,
века бурь и смятений) относились по-разному. Им восторгались, не понимали,
не принимали, спорили, возмущались, но как бы ни складывалась творческая
судьба писателя, он всегда оставался преданным своим жизненным и
творческим принципам – создавать жизнь такой, какая она есть, и говорить
современному человеку – что он ест в данный момент и каким он должен быть.
Человек Айтматова шел по жизни, претерпевая трудности, и порой в героях
Айтматова узнается сам писатель, мечтательный и искренний юноша,
устремленный и верящий в добро человек.
Чингиз Айтматов долгое время считался мастером повести как средней
жанровой формы, его можно расценивать и как мастера публицистического
жанра, но с появлением романов киргизский писатель предстал перед
читающей публикой уникальным романистом с неповторимой глубиной мысли.
Однако, критики долгое время не признавали Айтматова-романиста, считая,
что романный жанр Чингиза Айтматова – это скрепление в один текст
самостоятельно существующих повестей, представленных в виде вставных
эпизодов, включение легенд, мифов, плачей. Критики порой находили в тексте
романов писателя «много швов». Отмечали нестройность композиции,
разрозненность героев, которые, вообще, могли не соприкасаться в тексте, как,
скажем, в романе «Плаха» (1986), после появления которого было высказано
мнение, что писатель изменил себе, отрекся от Айтматова-романтика. Ученые
предпринимали попытки проанализировать путь Чингиза Айтматова от
«Джамили» (1958) к «Плахе», которые разделяло около тридцати лет. Среди
огромного количества работ о Чингизе Айтматове следует отдать должное
научным изысканиям таких ученых, как К. Асаналиев [1], Г. Д. Гачев [2], А.
Акматалиев [3], Л. Демченко [4], которые рассматривают творчество писателя
в целостности, в контексте единого литературного процесса второй половины
ХХ века.
342
Ч. Айтматов в своих романах всегда стремился показать человека, ищущего
свое место в жизни, его пороки, ведущие к гибели всего человечества. Он
поднимал такие проблемы, как наркомания - «чума XX века», экология
человеческой души, ее чистота и нравственность - извечное стремление людей
к идеалу человека, и такую важную проблему в наше время, как природа,
бережное отношение к ней.
Ч. Айтматов раскрывает в своих произведениях все эти темы, доносит их
смысл до своего читателя, не оставляя его равнодушным и бездейственным ко
всему происходящему, так как время требует от человека современного
решения, быстрого и правильного. Ведь сейчас человек сам, каждую минуту,
убивает себя. Он «играет с огнем», сокращая свою жизнь, попросту прожигая
ее драгоценные минуты, месяцы, годы одной выкуренной сигаретой,
чрезмерным употреблением алкоголя, одной дозой наркотиков... Да и разве
потеря нравственности для человека не самоубийство, ведь это будет
бездушное существо, лишенное всяких чувств, способное разрушить гармонию
природы, уничтожить ее создания: людей, животных, растения.
Характерные черты таланта Айтматова - его внимание к духовному миру
человека, умение раскрыть в нем то, что стоит выше повседневного быта, выше
традиций. Айтматовский герой задумывается о вечности мира и вечном выборе
человека. На страницах его произведений, начиная еще с повести «Белый
пароход» (1970) появляется роковая ситуация, которая делит жизнь человека на
«до» и «после». Эта ситуация невыдуманная автором, она действительно
отражает конкретно-реалистическое время, которому принадлежит человек.
Так было и в романе «И дольше века длится день» («Белое облако
Чингисхана»), где Абуталип оказывается перед выбором: жить и предать свои
жизненные идеалы или отказаться от жизни, не предать, быть честным по
отношению к себе и другим. Поиск истины приводит Авдия Каллистратова на
путь «проповеди», что обрекает его на смерть («Плаха»), Арсен Саманчин
(«Когда падают горы») решительно делает шаг во спасение мира в своей душе.
Судьба Арсена Саманчина может напомнить судьбу героя романа Чингиза
Айтматова «Тавро Кассандры» Роберта Борка. Это еще один выбор, еще один
трагический финал. И точно также гибель Роберта Борка происходит в
одночасье с гибелью китов, выбросившихся на берег, и точно также, смерть
Арсена Саманчина каким-то странным образом связана со смертью барса. Еще
в «Плахе» киргизский писатель художественно воспроизвел эту вечную
круговерть жизни и смерти, где в едином потоке смешались люди, сайгаки и
волки. Так Чингиз Айтматов художественно изобразил конец света, всемирную
катастрофу, которая начинается не во внешнем мире, а в душе и сердце самого
человека. Своеобразный конец мироздания ощутил и Бостон, когда пошел на
убийство своего «врага». Арсен Саманчин, задумывая убить, в последствие не
может остановить мысленно выпущенную пулю, именно она и достигает его
самого. Айтматовский герой – это вовсе не искатель приключений, он не
романтик по жизни, это, скорее всего, человек, верящий в справедливость, в
343
торжество разумного начала в природе и жизни. Потому-то так близко к сердцу
принимает он всѐ, что творится в этом мире – продажность, алчность, убийство,
то, с чем не мирятся его сердца и душа.
Айтматовская мысль всегда свежа. Писатель делится со своим читателем
всем тем, что пережил сам, что видел и чувствовал в жизни, переносил на
бумагу боль и страдание людей своего поколения. А ведь этому поколению
пришлось поведать многое. Жизнь Едигея, героя романа «И дольше века длится
день», соткана из множества исторических событий, которые затрагивали
каждого и всех вместе: коллективизация, тридцать седьмой год, Великая
отечественная война, период «оттепели», период застоя и перестройки,
крушение Союза, образование новых государств. Эти события пережил,
конечно же и сам Айтматов. Потому-то так явен его голос среди
соплеменников, соратников.
Чингиз Айтматов вышел из простой национальной среды, его отец –
Торекул Айтматов – был секретарем киргизского обкома партии, человек
глубоко верящий в силу идеи, и который не пережил роковой тридцать седьмой
год. Айтматов с болью говорил о своем отце как о человеке, отдавшим себя на
заклание. Эта рана Айтматова не оставляет писателя всю его жизнь, отсюда и
чувствуется боль за целое поколение, потерявшее опору в жизни. Возможно,
поэтому одним из ведущих мотивов его творчества становится мотив
жертвоприношения, мотив плахи, который проявился в его произведениях в 80-
90-годах – в романный период писателя. Но писателя не покидает стойкая вера
в Человека, в его возможности. Особо ценен для Ч. Айтматова человек,
вступающих в жизнь, познающий мир со всеми его сложностями и
противоречиями. Юный герой Айтматова с восторгом встречает утро жизни,
отсюда внутренний восторг и душевное преображение.
Однако наряду с внутренним восторгом, жаждой жизни в произведениях
Чингиза Айтматова сосуществует необъяснимая трагедия личности. Возможно,
это порождение как раз эпохальное. Предчувствие крушения целого мира,
созданного в сознании человека XX века, повлияло на многие умы и чаяния
носителей идеи ренессансного человека. Чингиз Айтматов не раз говорил о том,
что экстремальная ситуация для его героев – это возможность определить
насколько человек является человеком. С этой целью автор помещает своих
героев в разное время и пространство, отсюда широта охвата описательного
материала, отсюда появления вселенского человека, который от маленького
селения поднимается до космических высот, перемещается с одного континента
на другой. В художественном мире писателя переплелись и мир реальный, и
мир фантастический, и мир мифологический.
В произведениях Айтматова особую роль играют, по наблюдению
литературоведа Т.Давыдовой, «сгустки таланта и памяти народа - мифы,
предания, сказки, песни»[5, с.65], запечатлевшие историю, философию, этику
киргизов, их представления о прекрасном [6] Мифологизм – неотъемлемая
черта поэтики Айтматова. Вкрапление вставных эпизодов в канву
344
повествования только усиливало главную идею произведения. Так появилась
новая интерпретация современного человека, теряющего свои корни,
обрубающего связи поколений, что неминуемо ведет к гибели всего
человечества. Это легенда о манкурте, потерявшем свою память. Писатель,
пересказывая легенду о манкурте, с болью говорит о гибели его матери
Найман-Ане: «То был смертельный удар. Найман-Ана наклонилась и стала
медленно падать, цепляясь за шею верблюдицы. Но прежде упал с головы ее
белый платок, который превратился в воздухе в птицу и полетел с криком:
«Вспомни, чей ты? Как твое имя? Твой отец Доненбай! Доненбай! Доненбай!».
Крик птицы Доенбай звучит как напоминание человеку о его корнях, о его
родстве. Убив свою мать, манкурт потерял представление о своих корнях, свою
историю, свою национальную культуру – все то, что определяет ценность
человеческой личности, ее нравственное наследие. Благодаря мифу усиливается
нравственная сторона произведений Ч. Айтматова.
Деградация человека, по трактовке Чингиз Айтматова, заключена в разрыве
связей поколений, в попрании традиций, обычаев и нравов, уходящих корнями
в глубины народной философии. Чингиз Айтматов через мифы, легенды
приходит к глубоко нравственным проблемам человечества, порожденных
эпохальными событиями XX века. И интерпретация художественных образов и
сюжетных линий айтматовских творений возможна с высоты века
наступившего, чтобы разобраться в метаниях и поисках человека современного.
Отсюда и обращение писателя к теме всемирной катастрофы, конца света, что
ожидает не страны, народы и континенты, а, прежде всего, самого человека,
поскольку в айтматовской интерпретации конец света заключен в самом
человеке, равно как и его познание добра и зла. Главным для Ч. Айтматова
стало стремление исследовать первопричину беды, угрожающей народной
жизни и ее первоосновам, с помощью мифа, предания, легенды вступить в спор
с рационализмом и прагматизмом современной цивилизации.
Список литературы
1. Асаналиев К. Чингиз Айтматов: поэтика художественного образа:
Автореф. дисс. ...доктора филол. наук. - Фрунзе, 1989. - 36 с.
2. Гачев Г. Д. Чингиз Айтматов (В свете мировой литературы). - Фрунзе:
Адабият, 1989. - 483 с.
3. Акматалиев А. А. Чингиз Айтматов и взаимосвязи литератур. - Бишкек:
Адабият, 1991. - С. 184 с.
4. Демченко Л.Н. Чингиз Айтматов: творчество в контексте времени /
Монография. – Усть-Каменогорск, 2008.
5. Давыдова Т. Современная киргизская повесть (Уроки Чингиза
Айтматова) / Т. Давыдова. - Фрунзе: Адабият, 1989.-С.104.
6. Шаблиовский Е. Слово о Чингизе Айтматове / Е. Шаблиовский // Чингиз
Айтматов. Первый учитель. Вступит.статья. - Киев: Веселка, 1976.
345
ӘОЖ 811.512.122
Г. Жотабаева, А.Ә. Әлімхан
С. Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік университеті,
Ӛскемен қ., Қазақстан
ТАНЫМДЫҚ ТІЛ БІЛІМІНІҢ ЗЕРТТЕЛУІ
Әрбір тіл лингвистикалық және экстралингвистикалық негіздердің ӛзара
тығыз қарым-қатынасынан ӛрілген бірліктер жҥйесі ретінде танылады. Жалпы
тіл ғылымында тілдік қҧрылымдарды гомогендік тҧрғыдан қарастыратын
«интралингвистикаға» қарсы тілді антропологиялық бағытта зерттеу бҥгінгі
қазақ тіл білімінде жалғасын тауып, «тіл мен таным» сабақтастығы сияқты
келелі мәселелерді кҥн тәртібіне қойып отыр. Дәуірлер бойы қалыптасып
келген халқымыздың қасиетті тілі - ҧлттық мәдениеттің, менталитеттің,
танымның ажарлы да айшықты кӛрінісін береді. Тіліміздің сӛздік қоы -
мыңдаған жылдар мен ғасырлардан келе жатқан ҧлтымыздың дәуірлер бойы
шашаусыз жиып, болашаққа сақтап жеткізген игі мҧрасы.
Танымдық ғылым туралы алғашқы ҧғымдар мен тҧжырымдар ӛте кӛнеден
бастау алады. Бҧл саланың негізгі зерттеу кӛзі таным мне ақыл, ой мен сана
адамзат тарихымен біте қайнап қалыптасқан. Тілдің таным қҧралы бола
алатындығы жӛніндегі алғашқы пікірлер ғҧлама ойшылдар Аристотель,
Платон, әл-Фараби еңбектерінен тамыр тартқан. Бҥгінде шетелдік, отандық
ғалымдар, зерттеушілер тілдің танымдық ғылымнан алатын орыны мен
маңызына баса назар аударып отырғаны белгілі.
Когнитивтік ғылымның ерекшеліктеріне, нысанына, бағыттары мен
ҧғымдарына алғаш рет кӛңіл бӛлген шетелдік ғалымдар болатын. ХХ ғасырдың
ортасында когнитивтік лингвистика қазіргі антропоцентристік парадигмадағы
базалық ілім деңгейінде қарастырылады. Осы бағытта біршама зерттеу
жҧмыстары жҥргізіледі. Осының нәтижесінде Еуропада ХХ ғасырдың соңына
қарай когнитивтік ғылымның теориялық бағыттары жетіліп, терең зерттеліп,
қанатын кеңге жая тҥседі. Осы тҧста Дж. Миллер, Дж. Бруннер, Дж. Лакофф,
Р. Лангакер, Т. Ван Дейк, Дж. Хэйман, Х.И. Шмидт, М. Джонсон,
М. Витгенштейн, Г.Н. Кент сияқты шетелдік ғалымдардың когнитология
саласына қатысты зерттеу еңбектері жарық кӛреді.
Орыс тіл білімінде конитивтік лингвистиканың ӛзекті мәселелері Ю.А.
Сорокин, Е.С Яковлева, Е.С. Кубрякова, В.Н. Телия, А. Вежбицкая, А.П.
Бабушкин, С.А. Аскольдов, А.Н. Баранов, Н.Д. Арутюнова Н.Н. Болдырев, В.А.
Маслова сияқты зерттеушілердің еңбектерінен кӛрініс табады.
Когнитивтік лингвистика алғашқыда нейролингвистика ғылымы аясында
зерттеліп, ғалымдар оның адамзаттың дҥниетанымын, ой-пайымын, дҥниенің
тілдік бейнесін де қарастыратындығын бағамдаған.
Когнитивизм ҧғымын В.А. Маслова «Введение в когнитивную
лингвистику» еңбегінде былайша анықтайды: «Когнитивизм – это направление
346
в науке, объектом изучения которого является человеческий разум, мышление
и те ментальные процессы и состояния, которые с ними связаны. Это наука о
знании и познании , о восприятии мира в процессе человеческой деятельности»
[1; 6]. Когнитивтік лингвистика когнитивтік жҥйедегі лингвистикалық бағыт
болғандықтан, тілдің танымдық сипатын тереңнен қарастыруға мҥмкіндік
жасайды.
Тілдің танымдық мәні туралы алғашқы кӛзқарастар белгілі тілші-ғалымдар
А.Байтҧрсынҧлы, Қ.Жҧбанов, С.Аманжолов еңбектерінен бастау алғаны мәлім.
Қазақ тіл білімінде соңғы уақытта когнитивтік лингвистика мәселелеріне аса
кӛңіл бӛлініп отыр. Р. Сыздық, Ә. Қайдар, Е. Жанпейісов, Г. Гиздатов,
Қ. Жаманбаева, Ж. Манкеева, Э. Сҥлейменова, Г. Смағҧлова, Б. Момынова,
Г. Снасапова, Ф. Қожахметова, А. Әмірбекова, Г.Зайсанбаева сияқты
зерттеушілер бҧл мәселені лексикология, этнолингвистика, когнитология,
лингвомәдениеттану салалары тҧрғысынан қарстырып зерттеді.
Қазақ тіл білімінде когнитивтік лингвистикаға қатысты зерттеулер соңғы он
жылдықта ғана қолға алына бастады.
Тілші Ж.Манкеева «Қазақ тіліндегі этномәдени атаулардың танымдық
негіздері» еңбегінде: «Ӛз бастауын тіл білімі тарихының тереңінен алатын осы
антрополингвистикалық кӛзқарас қазіргі лингвистикалық зерттеулер мен
экстралингвистикалық факторлардың әсерімен жаңа сапада қайта жаңғыруда»,
- дейді [2; 9].
Э. Оразалиева «Когнитивтік лингвистика: қалыптасуы мен дамуы» атты
еңбегінде танымдық тіл білімінің мәніне: «Адамзат тіршілігінің ең басты
қҧралы деп танылатын тіл болмысына зер салу, сӛз мағынасын халықтық таным
тҧңғиығынан ӛрбіту, тіл тарихын адамның қабылдау, пайымдау, ойлау,
тарихымен ҧштастыру, дәстҥр мен жаңашылдық ҥдерістерін танымның
динамикалық табиғатымен ҥйлестіру, сол арқылы универсалды, яғни барша
жҧртқа ортақ ҧстанымдарға қол жеткізу қазақ тілінің ӛрісін кеңейтуге,
ӛркениетті мемлекеттің қоғамдық-әлеуметтік мҥмкіндігін арттыруға әсер етері
хақ», - деп баға береді [3; 4].
Ономаст
Б.Тілеубердиев
«Қазақ
ономастикасының
лингвоконцеп-
тологиялық негіздері» еңбегіңде қазақ жалқы есімдерін концептологиялық
бағытта қарастыра отырып: «Ономастикалық концептілерде кешенді тҥрде
адам және әлем туралыбілім жинақталумен қатар мифтік, тарихи-әлеуметтік
танымдарының ерекшеліктері сақталған», деп тҧжырымдаған [4; 263].
Танымдық тіл білімі мәселелері филология ғылымдарының докторы
Б.Нҧрдәулетова еңбектерінде де қарастырыла келе, жыраулар поэзиясы тілінің
танымдық сипаты баяндалған [5].
Сонымен, танымдық тіл білімі адамның рухани әлемі мен қоршаған
ортаның ӛзара тығыз байланыста дамуынан, оның ойлау, сӛйлеу, тану,
қабылдау әрекеттерін тҥсіндіруге, болмысын ашуға мҥмкіндік береді. Бір-
біріне ауыса отырып, бірін-бірі толықтыра дамитын когнитология мен
лингвистика ғылымдары адамның барлық болмыс-бітімін, тҧрмыс-тіршілігінің,
қиял-арманының табиғатын тануға мҥмкіндік береді. Қазігі кҥнде бірқатар
347
зерттеулерден кӛрініс тауып отырған бҧл саланың келешек ізденістердің берері
мол. Танымдық тіл білімі уақыт пен заман талабынан туындаған қажеттілік
болып табылады.
Әдебиеттер тізімі
1.
Маслова В.А. Введение в когнитивную лингвистику, М.:Наука, 2004.- 294
стр.
2.
Манкеева Ж. Қазақ тіліндегі этномәдени атаулардың танымдық
негіздері.- Алматы: Жібек жолы, 2008.- 356 б.
3.
Оразалиева Э. Когнитивтік лингвистика: қалыптасуы мен дамуы/ Ғылыми
монография.- Алматы:АН-Арыс, 2007.- 312 б.
4.
Тілеубердиев Болатбек Қазақ ономастикасының лингвокогнитивтік
негіздері (монография) .- Алматы: Арыс, 2007.- 280 б.
5.
Нҧрдәулетова Б. Когнитивтік лингвистика. Оқу қҧралы.- Алматы, 2012.-
369 б.
ӘОЖ 821.512.122.09.(574.42)
Қ.Қ. Кеңесбекова, А.М. Картаева
С. Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік университеті,
Ӛскемен қ., Қазақстан
АЛТАЙ-ТАРБАҒАТАЙ ӚҢІРІНІҢ АҚЫНДЫҚ МЕКТЕБІ
"Алтаймен қол ҧстасқан Тарбағатай таулары-ай" - деп әнге қосылған,
ежелден адамзатқа қҧтты қоныс, киелі мекен бола білген Алтай-Тарбағатай
ӛңірі небір даңқты дарабоздарымен, от ауыз, орақ тілді шешендерімен, сӛз
бастаған кӛсемдерімен танылған шежірелі ӛлке. Би боранбай, Шәкі, Сасан би,
Тана мырза, Ырғызбай әулие Әсетпен айтысқан Кәрібай ақын сынды текті
тҧлғалары бар.[1, 10]
Сайынан серілер серуен қҧрып ӛткен, тауынан кӛшелі керуен кӛшкен
тәңірінің тартуындай шежірелі Алтай-Тарбағатай тауларының бауырында
дҥниеге келген ақындардың жалынды жырлары топырағына тартқандай
қасиетті, қҧнарлы. Жҧмық Дәулетбай батырдың немересі Жанҧзақ
Шыңанҧлының қиссагӛйлілігі артындағы ҧрпағына ҧлы мектеп. Жанҧзақ
"Бақтиядың қырық бҧтағын"қырық кҥн жырлап, "Таңла махшар" және діни бір
хиссаны кӛп айтатындығы аңыз боп қалған.[1,13]
Жанҧзақ ақынның ӛзі ӛмір сҥрген заманы, ел-жҧрты туралы ӛлеңдері ҚР
Білім және ғылым министрлігінің Орталық ғылыми кітапханасында, М. Әуезов
атындағы Әдебиет және ӛнер институтында сақтаулы. Ал, оның жырлаған
дастандарынан соңғы уақыттарға дейін кӛпшілікке белгілі болып келгені – 1916
ж. Уфа қаласында араб әрпінде жеке кітап болып жарияланған «Бақтияр
қиссасы». Дастанды жарыққа шығарып бастырған Бектуған Сиқымбайҧлы.
348
«Бақтияр қиссасы» 2004 жылы «Бабалар сӛзі» атты жҥз томдық ғылыми
серияның 9-томында жарияланды. Томға енген мәтін 1916 жылғы кітаптан еш
тҥзетусіз дайындалып, кирилл әрпінде қазақстандық оқырмандарға алғаш рет
ҧсынылған болатын.
Елінің еркелеген еркелері, сал серісі серкелері дарынды тума талант иелері
қазіргі таңда қазақ айтысының дҥлділдеріне айналып ҥлгерген Серік Қалиев,
Ринат Зайытов, Айнҧр Тҧрсынбаева сынды айтыскер ақындарымыз да киелі
топырақтың тӛл тумалары.[2,16]
Әр ӛлкені ӛлеңімен ӛрнектейтін ақындарсыз, ӛңір аққусыз кӛлдей.
Табиғатына тартқан талант иелері Алтай мен Тарбағатайдың қан тамыры
іспеттес таралып жатыр. Әрімжан Жанҧзақҧлы, Хамит Балшабеков, Әрімбек
Масалҧлы, Жҧмағазы Игісін, Серік Шӛкенов, Серік Тыныбаев, Серік Жҧмат,
Жанат Әскербекқызы, Бақыт Ихсанов, Мырзабек Мҧқанғалиев, Әлихан
Ошанбайҧлы сынды ақындарының қаламынан туған әрбір дҥние ӛзінше қҧнды.
Ӛңір ақындарының ӛлеңдері топтастырылып "Суырлы таудың сусамыры",
"Барқытбел баурайында", "Тарбағатай ақындары жырлайды" жинақтарында,
"Тарбағатай" энциклопедиясында жарық кӛрді. Қазіргі таңда Тарбағатайдың
Ақжар ауылында "Жырлайды жҥрек" ақындар мектебі жҧмыс істейді.
Ақындардың ӛлеңдері "Ертіс ӛңірі", "Тарбағатай" газеттерінде жарияланып
тҧрады.[3,10]
Табиғатына тартқан талант иелері Тарбағатайдың қан тамыры іспеттес
таралып жатыр. Сол қасиетті топырақтан жаралған ақындардың бірі Әрімжан
Жанҧзақҧлы. Ақын ӛлеңдері 1992 жылы «Ӛлеңдер, толғаулар, дастандар»,
және 2006 жылы «Дҥние-керуен» деген атпен Қҧсыман Игісіннің
қҧрастыруымен жарық кӛрді. Әрімжан ӛлеңдеріндегі ҥлкен тақырып-азаматтық
әуендер, яғни туған жерге деген сҥйіспеншілік. Бҧл жағынан келгенде ақын
ӛлеңдері Асан қайғы, Қазтуған, Доспамбет, Шалкиіз сияқты жыраулық
поэзиядағы елауа оқиғаларын, «еркін кӛшіп, ел жайлаған» ата мекенге деген
шексіз махаббат сарынын еске салады. Ақынның бҧл тараптағы ӛлеңдері жат
елде жҥргендегі туған жерге деген сағыныштан туған.
Мен сағындым елімді,
Туып ӛскен жерімді
Жырлады деп сӛкпеңдер
Тарқатайын шерімді
Тарбағатай, Маңырақ,
Мекені Жҧмық баласы.
Малға толған мыңғырып,
Сайы менен саласы.
Қайта оралып қонысқа
Жазылар ма жҥрек жарасы
Терісайрық, Ласты,
Таудан аққан ӛзенім.
Мекендеген Жҧмығым,
Сайрандаған ӛз елім.
349
Туған жерді сағынып,
От болып жанған ӛзегім, -
дей отырып ақын ата қонысының кең панорамасын жасайды. Әр қыстау,
жайлау мен кҥзеу, бастау мен бҧлақ, тау мен тас, қараған-бҧта – бәрі-бәрі
ақынға ыстық. Ӛлеңдері дерексіз емес, әр жердің атын атай отырып, ӛзіндік
сипатын, ерекшеліктерін тап басып кӛрсетеді.[2,19]
Қазақ әдебиетіндегі белгілі қаламгер, Несіпбек Айтҧлының Елбасымыз Н.Ә.
Назарбаевтың елі ҥшін атқарып жатқан ерен еңбегіне арналған «Бәйтерек»
поэмасы кешегі жырауларымыздың жазбай кеткен жырының жалғасы іспеттес.
Ақынның тӛгіліп тҧрған ағынды поэмалары қазақ поэзиясна жаңа бағыт, жаңа
дәстҥр әкелгені де шындық. «Сыр» атты ӛлеңінде
Бауырым, кӛп нәрсеге ӛкінем мен,
Бҧл ағаң найзағайдың отын емген
Қаратып екі жаққа екі бетін,
Бір тауды тағдыр шығар екі бӛлген
Сӛйлеші тау тілінде, тас тілінде,
Аспанның кҥмбірлесін асты мҥлде,
Барқытбел-бабаң жатқан алтын бесік,
Бесіктің ӛксігінен естідің бе –
деген жырларында Тарбағатайдың ерекше болмысы мен бітімі кӛрінеді.[2,16]
Тағы бір Тарбағатайдың тӛл тумасы Әрімбек Мәселҧлы. Оның ақындық
ӛнері де тӛл халқы топырағынан қҧнар алды, елінің, халқының арман
мҥддесімен астасып жатты. «Суырлы таудың сусамыры», «Толағай таудың
тошаласы» жинақтары туған жерге деген тағзымы іспеттес.
Ӛр Алтай, Тарбағатай, Сауыр – Сайхан,
Алаулап асқарыңнан атар жай таң.
Туған жер сағынышпен саған барсам,
Сайраңдап, әнге салып жырлап қайтам – деп туған жерге деген
сҥйіспеншілігін жырға қосады.
Тарбағатай атың бар асқақтаған,
Келешекке тартыпсың бастап қадам
Сенің мынау қҧлпырған ой-қырыңды
Қызғалдапен кӛмкеріп тастапты адам – деген шумақтары ән боп
әуелеп, қазақ даласында шарықтап жҥр.
Гҥлназ Темешова «Тарбағатайға арнау» ӛлеңінде
Ақын жҥрек жарылмақшы ағынан,
Киелі жер қҧдіретіңе табынам.
Тумасам да қаным тамып ӛзіңе,
Баяғыда-ақ қазақ болып қағылғам.
Бір шумақтың ішіне қандай тылсым сезімді сидырған. Тарбағатайда тумаса
да сол жерде ӛскен соң жердің киесін сыйлағандық.
Тӛлеухан Қоғабаев «Тарбағатай» ӛлеңінде
Қораға малы сыймаған,
350
Балығы кӛлде тулаған...
Ғалым да туған ӛзіңнен,
Дарын да туған ӛзіңнен,
Ақын да туған ӛзіңнен.
Ән мен кҥйдің ордасы,
Қасиетіңнен айналдым,
Дархан далам, нҧр далам!... дейді.
Бақыт Ықсанҧлы «Маңырақ» ӛлеңінде
Жері қҧт,жанға жайлы Маңырақтың,
Тҥтіні тҥзу шығар шаңырақтың.
Туған жер-кіндік кескен осы жырды
Желіндей Бҥрініңнің аңыраттым.
Шығады әрбір таңда жамырап кҥн,
Тӛсіңді бҥлдіргенді адыр ап тҧр.
Ӛзіңе барғанымда сағынып мен,
Жасарып қаламын –ау, жадырап бір, –
деп туған жерге деген сезімін әсем жеткізген.
Шығыстың шыңға біткен шынарындай болған, Шығыстың – Мҧқағалиі
аталған ақындардың бірегейі – Хамит Балшабеков.
Ата-бабам болғаннан соң далалық
Далаға тән дархандығым бар анық
Ғҧмырыңа жететҧғын қашанда
Ӛту бақыт туған жерден нәр алып, -
деп туған жерден кҥш-қуат алатындығын, елінің еркін азат екендігін, даласы
қандай кең болса пейілі де соншалық кең екендігін бір шумақ ӛлеңге сидырған.
Ақын ӛлеңдерінде ӛмірге сағынышпен, сҥйіспеншілікпен, ҥлкен ҥмітпен
қарайтын жан бар. Лирикалық қаһарман-жҥрегіне жыр қҧйылған, кеудесін
шабыт кернеген, сезімі аласҧрған, ӛршіл рухты ақын.
Ӛмір саған ғашықпын жҥрегіммен,
Ӛзгелерден болған жоқ тірегім кем
Ӛзегімді ӛртеген ойларым кӛп
Ӛзің ҥшін шаттанып, жҥдедім мен.
Ақын ӛлеңдерңндегі образды сӛз тіркестері мен шешендік оралымдары, сӛз
саптаулары ӛзіндік айшығымен дараланады. «Ӛмір саған ғашықпын»
жинағындағы «Табан сайып сҥрінсең» атты тӛрт шумақты ӛлеңнің барлық 16
тармағы «т» дыбысынан, «ажарын тҥтіп адамның» атты тӛрт шумақты ӛлеңнің
16 тармағы «а» дыбысынан, «Салмағын жайып ойымның» атты ӛлеңі бірыңғай
«с» дыбысынан, «қара тҥнді жамылып» ӛлеңі «қ» дыбысынан басталып, қатар
тҥзіп, салтанат қҧрайды. Дыбыс ҥндестігін қҧрайтын ӛлеңдегі ассонанс пен
аллитерациялар шумақтағы тармақтарға ерекше қуат, келісті әуез береді.[3,19]
Тарбағатай ақындарының ӛлеңдеріндегі образды сӛз тіркестері мен
шешендік оралымдары, сӛз саптаулары әрқайсысы ӛзіне тән шеберліктерімен
айшықталған.Ақындардың ӛлеңдері – тілі бейнелілік, кӛркемдік қуаттылғымен
351
шебер қиюласқан. Ақындар ӛлеңдерінен теңеу мен эпитеттің, қҧбылтудың
тамаша ҥлгілерін кездестіруге болады.[1,21]
Тарбағатай киелі, текті мекен, тамыры тереңге таралып келеді. Табиғат
берген талантты ақындардың шоғыры жиналған Тарбағатай ӛлкесі тың
зерттеуді қажет етеді.
Тарбағатай атың бар асқақтаған
Келешекке тартыпсың бастап қадам
Сенің мынау қҧлпырған ой-қырыңды
Қызғалдақпен кӛмкеріп тастапты адам, - деген Әрімбек ақынның
ӛлеңі ән болып әуелеп, қазақтың кең жазира даласына Тарбағатай есімін
таратуда.
Әдебиеттер тізімі
1.
Тарбағатай әуендері. Семей, 2007ж.
2.
Тарбағатай ақындары жырлайды. Ӛскемен, 1999ж.
3.
Дидар газеті, 1999ж. 16 желтоқсан.
ӘОЖ 821.512.122.09
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Ә.А. Кешубаева, Б. Ісбек - Сборник материалов «миссия молодежи в науке республики казахстан»

text:
Ә.А. Кешубаева, Б. Ісбек
С. Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік университеті,
Ӛскемен қ., Қазақстан
СЕЙДАХМЕТ БЕРДІҚҦЛОВ – ҚАЗАҚ
СПОРТТЫҚ ЖУРНАЛИСТИКАСЫНЫҢ НЕГІЗІН ҚАЛАУШЫ
Қазақстандағы спорттық журналистиканы тілге тиек еткенде, оның негізін
қалаушы біртума азамат Сейдахмет Бердіқҧлов туралы сӛз қозғамай ӛтуге
болмас. Спортқа жаны қҧмар ол журналистикаға деген махаббатының
жетегімен қос саланың басын қосып, нағыз шеберлік ҥлгісін кӛрсете білді.
1933 жылы 9 мамырда Алматы облысы, Жамбыл ауданындағы Қарақастек
қыстағында дҥниеге келген Сейдахмет Бердіқҧлов 23 жасында қазіргі Әл-
Фараби атындағы Қазақ Ҧлттық университетінің журналистика мамандығын
бітіріп, еңбек жолын журналист, шолушы болудан бастады. 1965-1970-
жылдары «Қазақстан пионері» (қазіргі «Ҧлан») газетінің редакторы болып,
1986 жылға дейін редакторлық қызметін «Лениншіл Жас» (қазіргі «Жас Алаш»)
газетінде жалғастырды. Ал 1994 жылға дейін «Жалын», «Балауса»
баспаларының директоры болды [1]. «Жҥрек ҧйықтауды білмейді», «Жҧмыр
жерде теңбіл доп», «Аспаннан шҧға жауған кҥн», «Ҥшінші подъезд», «Тҧйғын»
«Острый клинок», «Круглый мяч по круглой земле», «Рискнем же, брат»,
«Гонка», «Подъезд №3», «Соколиная душа воспарит» сияқты бірқатар
кітаптардың авторы.
«Қазақстанды шетелге, шетелді Қазақстанға таныстыруда қиялы да, қаламы
352
да ҧшқыр журналист ретінде тындырған істерін айрықша атауға тҧрарлық жан»
дегенмен толықтай келісемін [2]. Ол саналы ғҧмырын ҥлкен спортқа, оған
қатысты
моральдық-этикалық
мәселлерге
және
қазақ
спортындағы
жетістіктерді насихаттауға арнап, қазақ оқырманының кӛз алдына шетелді,
спорт арқылы-ақ шетелге қазақтай елдің бар екендігін таныстырды. 1966 жылы
Лондонға, 1970 жылы Мексикаға барып, футболдан Әлем чемпионаты туралы
жазған алғашқы қазақ болды.
Қарымды қалам иесінің ӛткен ғасырдың орта шеңінде журналистикаға келуі
де бҧйрықпен болғандай-ақ екен. Ол еліміздегі спорт ӛркендеп, алыптарымыз
тҥрлі чемпионаттар мен Олимпиядаларда ӛздерін әлемге мойындата білген
кезде жарияланымдарын тудырды. Бҧл екі жағдайдың тҧспа тҧс келуі:
Қазақстандағы спорт кӛтерілген кезде қолына қалам алып жҥрген
кейіпкеріміздің бақыты ма, әлде спортымыз дамыған кезде оны ӛз дәрежесінде
бере білген, насихаттай білген азаматы бар спорт тарихы бақытты ма!?
Біржақты пікір айтудан аулақпын, бірақ спортты да, журналистиканы да дәл ол
сияқты сҥйетін адам болмаған шығар, сірә. Бҧны оның шығармаларын оқи
отыра аңғаруға болады.
Қазақстандағы спорттық журналистиканың шаңырағын
кӛтерген қазақ спортының қабырғалы маманы ӛз сӛзінде де: «Спорт –
намыстың қайрақтасы. Спорт жер жаһанға атынды шығарудағы ҧшқыр, шекара
атаулыны біле бермейтін ӛнер. Спортты жҧрттан озған ӛнер санамасақ дара
таңдап, қалам тербер ме едік? Спорттың кез келген жҥрекке, кез келген сезімге
бағына бермес мінезіне қызығып таңдамадық па?! Адам баласының асылдығы
осы спорт бәсекелері кезінде сыналғандай. Ондай ӛнерді тілге тиек етуді
теңдесі жоқ бақыт дер едім» [2].
Салтанат
Смаилова
«Сейдахмет
Бердіқҧловтың
қазақ
спорт
журналистикасындағы қолтаңбасы» атты мақаласында: «Жазушының ӛмірдегі
сюжеттерді кәсіби тҧрғыдан мейлінше жетік меңгергендігі байқалады. Ӛйткені,
ол ӛз шығармаларында спорт тақырыбын әр тҥрлі аспектіде: спортшы
тҧрғысынан да, жанкҥйер тҧрғысынан да, қаламгер тҧрғысынан да кӛсіле
меңгерген суреткер дәрежесіне кӛтерген. Спорттың сан қилы болмысын, дара
дара сҧлулығын соған лайық кӛркемдікпен жеткізу – сирек ҧшырасатын
қаламгерлік бақыт»,- дейді [2].
Қазақ журналистикасында ӛз мектебін қалыптастыра білген Сейдахмет
Бердіқҧловтың шығармаларын оқи келе, оның ақпаратты берудегі тағы бір
басқа да жаңа қырын байқаймыз. Ондаған кітаптың авторы әрі журналист
деректерді журналистика жанрлары кҥйінде берумен ғана шектелмей, оны
әдеби жанрда, мәселен, ертегі тҥрінде береді. Сол ертегі кейіпкерлері де ӛмірде
болған шынайы адамдар. Ол кітаптарында спорт саңлақтары жетістіктерін тың
тҧрғыда, жеңіл де кӛркем тілмен беру арқылы есімдерін тарихқа қалдырып,
оқылатындай етті. Ӛз алыптарының абыройын асқақтату арқылы ӛзі де тарихи
тҧлғаға айналды.
Қазақ оқырманын спорттың бҥге-шігесімен таныстыруды, спортқа баулуды
міндеті санаған қаламгердің келесі дегенінен оқырман алдындағы
353
журналисттік, редакторлық борышына барынша жауаптылықпен қарағанын
кӛреміз.
- Қаламгердің нағыз ҧстаханасы саналатын басылымның («Лениншіл Жас»
газетінде істеп жҥрген кезде айтқаны) беделі мен абыройына дақ тҥсірмеуіміз
керек. Ол ҥшін ӛткір де қызықты, жҧрт кӛкейіндегі мәселелерді жазуымыз тиіс.
Әсіресе, тікелей жастар ӛміріне қатысты ең ӛзекті, ой салар тың тақырыптарды
газет бетіндегі диспуттар мен пікірталастарға айналдырған жӛн. Спорт
тақырыбына айрықша кӛңіл бӛлуіміз тиіс. Жарыстар кҥнделігі деңгейіндегі
майда-шҥйде ҧсақ хабар-ошардың сыртында бҧған дейін кӛтерілмеген,
жазылмаған ҥлкен спорттың ҥлкен мәселелерін, спорт саңлақтарының
портреттерін, ҧлттық спорт тҥрлерін, әлемдік спорттың тіршілік-тынысын әр
қырынан тартымды әрі тҧшымды жазуымыз керек. Қай материалды болсын
жҧтындырып жазумен бірге, әдемілеп безендіріп, кӛркемдеп, киіндіріп, бірден
кӛзге ҧратындай кӛрсетуге назар аударатын боламыз. Ең бастысы, газеттің
макетіне мән берген дҧрыс. Макет – ҥлкен ӛнер. Макет дегнеіміз – газеттің
киімі ғой. Әдемі жҥргенді, әдемі киінгенді, сҥйкімді кӛрінуді ӛздерің қалай
ойлайсыңдар. Меніңше, газет те солай – айшықты, ішкі мазмҧнына сыртқы
ажары сай болып шықса, нҧр ҥстіне нҧр. Мен айтып отырған ҧстахана кӛрігінің
шоғы да, қызуы да еш бәсеңдемей, қайнап жатуы тиіс,-дейді. Редакторлық
қызметін абыроймен атқарумен қатар, ӛзекті қоғамдық тақырыптардың
барлығында қалам тартты. Мәселен, қарапайым бір шаруаның кҥнделікті
тірлігін сипаттау арқылы-ақ келер ҧрпақты отансҥйгіштікке тәрбиеледі. Ӛзі
редактор болған газеттердегі тақырыптардың ашылуы арқылы қоғамдық пікір
мен пікірталас тудыруға тырысты. Қатаң сыннан ӛткізіп барып жҧмысқа
қабылдаған қоластындағы әр журналисттің бойына журналисттік қасиеттерді
ҧялатуға тырысты. Ал шәкірттері ол туралы «Бір ғасырда бір-ақ рет туатын
редактор» деп, оның журналисттік мектебінің шәкірттері болғандықтарын
мақтанышпен еске алады. Сейдахмет Бердіқҧловтың мектебінен ӛтпегеннен
жақсы спорт журналисті шығу екіталай. Ал Бердіқҧлов мектебі – кітаптары,
жарияланымдары. Одан аттап ӛтуге болмас. Бҧл жӛнінде Мҧхтар Қҧл-
Мҧхаммед былай дейді: «Бір кереметі, мен Сейдахмет ағаны кӛрген де емеспін,
еңбек майданында да жолықпаған екенмін... Бірақ, Сейдахмет аға маған
бейтаныс емес. Ол кісінің бейнесін де, бейнетімен орнатқан шығармашылық
тауын да маған нҧсқаған ағаның ӛзі жазған кітаптары, аңызға айналған
қайраткерлік қадамдары. Сейдахмет ағамыз да жанында шырағы бар
Жаратушының мейірімі тҥскен ҧл болған секілді...» [3].
Дара ҧлдың сіңірген еңбегі қалайша бағаланбасын. Қазақстан Республикасы
Министрлер Кабинетiнiң 1994 жылғы 2 желтоқсандағы №1363-і «Жазушы
Сейдахмет Бердiқҧловты мәңгi есте қалдыру туралы» қаулысына сәйкес кӛзі
тірісінде спорт журналисті тҧрған Алматы қаласының Фурманов кӛшесiндегi
152-шi ҥйге мемориалдық тақта орнатылып, Алматы облысы, Жамбыл ауданы,
Ҧзынағаштағы мектепке С.Бердіқҧлов есімі берілді. Дәл осы қаулыға сәйкес,
спорт пен дене тәрбиесi туралы озық жарияланымдар мен озық спорт
журналисттеріне жыл сайын С.Бердiқҧлов атындағы сыйлық беріліп, сондай-ақ,
354
20 жыл қатарынан журналисттер арасында жыл сайын шағын футболдан
С.Бердіқҧлов турнирі ӛтіп тҧрады. Оның нәтижесі спорт журналистінің туған
кҥні болған, 9 мамыр кҥні шығады. Ал, С.Бердіқҧлов атындағы сыйлыққа ие
болу жас таланттар ҥшін де, шеберлік шыңына жеткен есімі алты алашқа әйгілі
спорт журналисттері ҥшін де ҥлкен кәсіби жетістік болып саналатын қҧрмет.
Бҧл – сенің кім екендігіңді, неге тҧратындығынды кӛрсететін, дәрежең мен
жылдар бойғы еңбегіңнің нәтижелігін кӛрсететін жҥлде.
Осылайша, Сейдахмет Бердіқҧлов Қазақстандағы спорт тақырыбына
алғашқы болып сескенбей кіріп, батыл қадамдар жасауы арқасында артына
ӛшпес мҧра қалдырды. Мәнді де сәнді ӛмір сҥре білген қаламгердің ӛзі де ҥлгі,
шеберлігі де ҥлгі, ӛмірі де ҥлгі. Оның сіңірген еңбегі қараша жадында мәңгі
қалмақ.
Әдебиеттер тізімі
1.
Қазақстан жазушылары: Анықтамалық / Қҧрастырушы: Қамшыгер С.,
Жҧмашева Қ. – Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009.
2.
Смаилова С. Сейдахмет Бердіқҧловтың қазақ спорт журналисти-
касындағы қолтаңбасы. // ҚазҦУ хабаршысы. Журналистика сериясы. - 2010. -
№1. - Б.145-147.
3.
Жанат Е. Бердіқҧлов мектебі (асыл аға, ардақты ҧстаз туралы сыр
ҧшқындары) // Жалын. - 2013. - №4. - Б.34-44.
ӘОЖ 821.512.122.09
Ж.Қ. Мырзабекова, А.Қ. Сейпутанова
С. Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік университеті,
Ӛскемен қ., Қазақстан
ҚАНИПА БІТІБАЕВА - ЖАҢАШЫЛ ҦСТАЗ, ПЕДАГОГ-ҒАЛЫМ
Қазақтың Хан-апасы» атанған ардақты да аяулы ҧстаз, жаңашыл тәлімгер,
жҥрегі ҧлтым деп соққан, қазағының тілі мен әдебиетін, ділін ту еткен,
шәкірттерінің бойына халқымыздың бар игі қасиетін сіңіре білген ҧлағатты
педагог, Қазақстанның еңбек сіңірген мҧғалімі, КСРО Мемелекеттік
сыйлығының лауреаты, Қазақстан Республикасы педагогика ғылымдары
академиясының академигі Бітібаева Қанипа Омарғалиқызы ӛмірден озғанына
сенгің келмейді.
Жаңашыл ҧстаз ӛзінің 45 жылдық педагогикалық еңбегінде 120-дай
ғылыми-әдістемелік мақала, 40 шақты кітап жазып, білім беру технологиясына
ӛзіндік жаңалықтарын енгізіп, ҧрпағына мәңгі ӛшпес сара жол салып кетті [2,
8].
Әдіскер-ғалым жаңашыл ізденістерімен, әдебиетті оқытудың тың,
инновациялық технологиясымен қазақ әдебиетін оқыту әдістемесін,
355
технологиясын
дамытуға
айрықша
ҥлес
қосты.
Белгілі
ғалымдар
Ә.Қоңыратбаев, А.Ы.Кӛшімбаевтардан кейінгі жазған "Қазақ әдебиетін оқыту
әдістемесі" атты оқулығы бҥгінде республиканың жоғарғы оқу орындарының
студенттері мен оқытушыларының қолында. Алғашқылардың бірі болып Абай
мен Мҧхтар шығармаларын оқытуға арналған іргелі еңбектер жазды [3, 2].
Кӛлемді де қҧнды, еліміз бойынша барша оқу орындарындағы қазақ тілі мен
әдебиеті пәні мамандары арасында қолданылып келе жатқан 15
монографиялық еңбектің авторы. «Әдебиетті оқытудың тиімді жолдары», «М.
Әуезов шығармашылығын оқыту», «Абай шығармашылығын мектепте оқыту»,
«Абай және Әуезов ҥндестігін оқыту», «Абайды таныту», «М. Әуезов
мектепте», «Әуезовті оқыту әдістемесі» шығармалары республика мҧғалімдер
қауымынан қызу қолдау тапқан. Сонымен қатар 6 оқу курсының авторы
болып табылады. Олардың қатарында «Абай мектепте», «10-11 сыныптарда
қазақ әдебиетін тереңдетіп оқыту», «М. Әуезовты оқыту» атты кітаптары бар.
Аталған кітаптар облыстағы қазақ тіліндегі орта мектептерінде негізгі оқулық
ретінде тҧрақты тҥрде оқытылып келеді. Республикалық ғылыми-
педагогикалық журналдарда жарияланған 50-ден астам ғылыми-әдістемелік
мақалалардың, "Оқушыларды ғылыми зерттеу жҧмысына баулу" атты оқулық
дәптерінің, "Қазіргі кезең әдебиетін тереңдетіп оқыту" және "Бір ғылымнан
басқаның" атты оқу-қҧралдарының авторы болып табылады [5].
Қанипа Бітібаева ӛзінің әдістемелік еңбектерінде білім беру ісінде бҥгінгі
кҥнде ӛзекті болып саналатын тӛмендегі мәселелерге ерекше назар аударды:
1)
Білім концепциясы, стандартты бағдарламаларды жаңарту, мақсаттарды
анықтау, толықтыру, оның барлығын жеке тҧлғаны дамытуға бейімдеу.
2)
Шығармашылық тҧлға қалыптастыру ҥшін тҧжырымдама жасау.
3)
Оқушы білімін дҧрыс бағалау.
4)
Ҧлттық менталитетімізді оқушы санасына сіңдіру.
5)
Әлемдік стандартқа сай білім мазмҧнын байыту, жетілдіру мақсатында
инновациялық технологияларды енгізу, оларды жҥзеге асыру [4, 20].
Тәжірибеден тҥспей, жауыр еткен жаттандылық, таптаурын болған сҧрақ-
жауап, репродуктивтік әдістер ҧстаз тәжірибесінде, еңбегінде кездеспейді. Ол
оқушының білім деңгейін шығармашылық деңгейге кӛтеру жолдарын ҧсынды.
Кӛзбе-кӛз әңгіме, ойлы сҧхбат, пікір еркіндігі, білімді оқушының ӛз еңбегімен
алуына жағдай жасау, оқу жҥйесін тереңдете беру, оны игертудің тиімді
жолдарын іздеу - ҧстаздың басты ҧстанымы. Әдіскер ҧстаздың әдебиетті
оқытудағы ҧстанымы ойлау, ой тастау, ойланту, бір шешімге келу
пәлсапасынан тҧрады. Ой тастау - ҧстаз тарапынан, ойлау - шәкірт тарапынан,
ойланту – (ойлауы жетіспей жатқан оқушыға тҥрткі жасап, ойлантуға алып
келу) ҧстаз тарапынан, бір шешімге келу – оқушы тарапынан алма-кезек ӛріліп
отырады.
Бҧл технологияда әдеби айтыс, пікірлесу, диологиялық әңгіме, проблема
шешу, іздену сияқты ӛнімді әдіс-тәсілдерге бару – басты шарт. Ҧстаздың жаңа
сабақ тҥсіндіру технологиясы сҧрақ-жауап, пікірлесу, сҧхбат әдістерімен қатар
оқушылардың ӛз бетімен ізденуіне, зерттеу жҧмысына негізделеді. Жобалау,
356
модель жасау, оқушыларды ӛз беттерімен жаңа ӛнім жасауға бағыттау – ҧстаз
технологиясының ең негізгі алтын діңгегі. Оның барлығында оқушы жеке
тҧлға, дара субъект ретінде қабылданады.
«Қашан бала ғылым-білімді махаббатпен кӛксерлік болса, сонда ғана оның
аты Адам болады» деген ҧлы Абай сӛздерін басты ҧстаным еткен ҧстаз,
«Ғылым таппай, мақтанба», «Болмасаң да, ҧқсап бақ, бір ғалымды кӛрсеңіз»
деп, дарынды шәкірттерін ғылым-білім нәрімен сусындатты.
Қ.Бітібаеваның әдіскерлік шеберлігінің тағы бір ерекшілігі, оқушылар
сабаққа ӛздері мақсат қойып келеді. Ол мақсаттарды ҧстаз диагностика, болжам
ҥшін пайдаланады. Оның сабақ жоспары оқушы – субъектінің еркіндігіне жол
ашады, оқушының да, ҧстаздың да іс әрекеті тҥпкілікті нәтижеге қол жеткізудің
ӛнімді еңбегіне айналады.
Бҧл туралы ҧстаздың ӛзі былай дейді: «Мақсатым – сабақты қызу еңбекке
қҧру: сабаққа оқушыларды тыңдаушы дәрежесінде емес, еңбек етуші, білімді ӛз
еңбегімен алушы (білімді ӛз еңбегіне қарай алушы) дәрежесінде қатыстыру.
Олар – пікір айтушылар, қызу айтысқа қатысушылар, кӛркем шығармаға деген
ӛз кӛзқарасы, эстетикалық талғамы қалыптасып келе жатқан азаматтар. Сол
себепті де оларды сабақта ҥнемі іздендіріп отыруды мақсат етемін». Бос
отыратын, сабаққа селқос, тек орындаушы, тек дайынды қайталап айтушы
оқушы болмайды. Ҧстаз да, оқушы да жаңаны іздеуші, табушы, бірліктегі одақ
деңгейіндегі еңбек етуші дәрежесінде болады [1, 12].
«Біздің бҥгінгі кҥні алдымызға қоятын негізгі мақсатымыз – тілді қадірлеп,
мәдениетті дамыта білетін, біздің жолымызды ары қарай жалғастырып,
жетілдіріп әкететін азаматтар дайындау. Ол ҥшін біз тілімізді - ҧлттық қазына,
ал әдебиетімізді – ӛнер деп оқытуымыз қажет», - дейді ҧстаз.
Жаңашыл ҧстаз әдебиетті "ӛмір сабағы, ӛнер сабағы, ой сабағы, ойлану
сабағы" – деп біледі. Ол ӛзінің әр сабағын кішігірім ӛнер туындысы дәрежесіне
кӛтеруді мҧрат еткен ҧстаз. Қанипа Бітібаева ӛткір ойы, батыл пікірі, оқу
тәрбие процесін жетілдіруде тың серпіні бар, шығармашылық зертханасы
қалыптасқан ӛте іскер жаңашыл мҧғалім.
Қазіргі кҥнде оның шәкірттерінің ішінен шамамен 3 ғылым докторы, 18
ғылым кандидаты, Қазақстан Жазушылар одағының бірнеше мҥшесі шығып
отыр. Олардың қатарында Жанат Әскербекқызы, Тоқтарбек Қамзин, Ермек
Дайырбаев, Қҧралай Омар, Азамат Тасқара, Қҧрманбаева Шынар, Картаева
Айжан т.б. сияқты әдебиетшілер, «Шабыт» фестивалінің бас жҥлдегерлері,
«Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының иегерлері болған дарынды жастар
бар [5].
Кӛзі тірісінде аңызға айналып, «Қазақтың Қанипасы» атанып, халқының
қҧрметіне бӛленген ҧстаздың жҥрген жолы, кешкен ғҧмыры, ҧлт мҥддесі
жолындағы елеулі еңбегі біз ҥшін ҥлгі-ӛнеге болып қалары анық.
Әдебиеттер тізімі
1. Оразбаева Ф. Ой салу - ҧстаздан, ойлану - шәкірттен. Егемен Қазақстан.
2005. 15 желтоқсан.
357
2. Саханқызы С. Қазақтың Қанипасы - ҧстаздардың анасы. Жҧлдыз. 2013, 14
сәуір.
3. Баттал Р. Болмысы бӛлек тҧлға. Дидар. 2008, 21 маусым.
4. Абишева А. Қ. Бітібаеваның жаңа білімді меңгерту технологиясын
сабақта қолдану. Кәсіптік мектеп. Профессиональная школоа. №2 (38), 2010.
5. Интернет: http://imena.pushkinlibrary.kz/kaznames/uchbitabaevakz.htm
ӘОЖ 821.512.122.09
Н.Д. Нұртаева, А.Қ.Сейпутанова
С. Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік университеті,
Ӛскемен қ., Қазақстан
РЫМҒАЛИ НҰРҒАЛИ – ЖАҢА ЗАМАНДАҒЫ РЕНЕССАНСТЫҚ ТҰЛҒА
Рымғали Нұрғали кӛрнекті әдебиеттанушы, филология ғылымдарының
докторы,
профессор,
ҚР
ҰҒА-ның,
Халықаралық
ақпараттандыру
академиясының академигі. Ғалымның әдебиеттану саласына қосқан үлесі
ауқымды да ӛзектірек.
«Рымғали Нұрғали - жаңа замандағы ренессанстық тұлға. Еуразия ұлттық
университеті атын иемденген Гумилев бір адамның суырылып алға шыққан
үрдісін «пассионарлық» деп атаған. Ол адам қоғамның үлкен интеллектуалдық
күштерін ӛзімен бірге ертіп әкетеді. Оның артынан ӛркениеттің дүмпуі орын
алады. Егер біз ежелгі Мысырдың, я болмаса, кӛне Қытайдың тарихын алып
қарасақ, ондай қоғамдық құбылыстарды кӛптеп кӛре аламыз. Мысалы,
Эсхилдың, Еврипидтің, Софоклдың трагедиялары бүкіл драмматургияны, оның
ішінде трагедия жанрын адам баласы бұрын-соңды білмеген биігіне кӛтерді.
Әлі күнге дейін олардың шығармалары әлемнің ең үздік театрларында адамзат
ақыл-ойының асыл қазынасы ретінде қойылып жүр. Міне, сол сияқты қазақтың
ақыл-ойында осындай үлкен қозғалысты жасаған ұлы Абай болды. Сол
Абайдың туған топырағында Рымғали Нұрғали дүниеге келген. Оның
феноменін және ренессанстық тұлға ретіндегі құпиясын осы топырақтан іздеу
қажет» - дейді М.Құл-Мұхаммед [1].
Қазақ әдебиеттану ғылымының қай саласында да академик Рымғали
Нұрғалидың ғылыми қолтаңбасы бар. Оның қазақ әдебиеттану ғылымына жаңа
сарын әкелгені туралы жазылуда. Ал ұлағатты ұстаздың қарастырылмай келе
жатқан бір қыры - қазақ еліндегі салыстырмалы әдебиеттану ғылымының
қалыптасуы мен дамуына сіңірген еңбегі.
Салыстырмалы әдебиеттану ғылымын зерттеп жүрген бірер ғалымдар оның
қазақ топырағындағы негізін салушысы М.Әуезов екенін айтады [2]. «Алайда,
негізін салу, іргетасын қалау деген сӛз, қалай дегенмен де сол ғылымды
қалыптастырды, дамытты, ӛркендетті деген сӛз емес. Ӛйткені «негізі қаланған»
дүниенің жалғасы болмаса, іргетасы қаланған құрылыстың үстіңгі қабаттары
358
салынбаса, онда ол шаруа істелінбегенмен пара-пар деген сӛз. Осы реттен
келгенде қашан да, қайда да «негізі қаланды» деп мақтанудың реті болмас еді.
Мақтану былай тұрсын, әлгі «негіз қалаушының» еңбегі далаға кеткен, желге
ұшқан болар еді. Осы тұрғыдан келгенде басталған істің жалғасын тапқаны,
іргесі қаланған дүниенің шаңырағы кӛтеріліп, керегесін жайғаны мұрат емес
пе?! Ал сол ұлы Мұхаңдар (М.Әуезов) XX ғасырдың 30-40-жылдарында негізін
қалаған салыстырмалы әдебиеттану ғылымы қазақ елінде 50-ші жылдардан
кейін мүлде сұйқыл тартып, сұйылып барды да, араға жарты ғасырдай уақыт
салып, тек тәуелсіздіктен кейін ғана ғылым ретінде орнығып, қалыптаса
бастады. Оның осынша кешеуілдеп, кенжелеп қалуының әрине, ӛзіндік
себептері болмай қалған жоқ. Ең басты себептердің бірі ретінде кеңестік
кезеңде салыстырмалы әдебиеттану ғылымына «буржуазиялық ғылым» деген
айдар тағылып, оны арнайы қарастырудың, әдеби зерттеу тәсілі ретінде
жандандырудың мүмкіндігі болмағандығын айтуға болар еді. Екінші бір себеп,
ұлттық республикалардағы ақын-жазушылардың бәрін, жаппай «ҧлы орыс
қаламгерлерінің, орыс әдебиетінің шекпенінен шыққан» деген таным бел алды
да, «салыстырмалы әдебиеттану ғылымы» тұрғысынан кім не жазса да, осы бір
идеяны ғана «тиянақтауға, дәлелдеуге» мәжбүр болды. Әрине, біз бұл арада
«қазақ әдебиетіне орыс әдебиетінің игі ықпалы болған емес, орыс
қаламгерлерінен нәр алған, үлгі-ӛнеге алған ақын-жазушы болған жоқ» деуден
аулақпыз. Тіптен осы бағыттағы «ықпыл-әсерді, ӛзара үлгі-ӛнегені» зерттеудің
ӛзі салыстырмалы әдебиеттану ғылымының бір бұтағы, бір тармағы ғана
болатын. Яғни салыстырмалы әдебиеттану ғылымының ӛзі «ықпалдастық
теориясы» және «параллель зерттеу теориясы» деп жіктелетін болса, кеңестік
идеология осындағы тек «ықпалдастық теориясына» ғана жылы қабақ танытып
келді. Оның ӛзінде бұл теория жоғарыда айтқанымыздай тек бір бағытта, яғни
одақтас республикалардан шыққан қаламгерлердің тек «ҧлы орыс
қаламгерлерінің, орыс әдебиетінің шекпенінен шыққандығын» «дәлелдеу» ҥшін
қызмет етуі керек болды» [3] - дейді әдебиеттанушы, зерттеушілер.
Салыстырмалы әдебиеттану ғылымының теориясы бар да, сол теория
негізінде нақтылы шығармаларды салыстыра, салғастыра қарастыру бар.
Академик
Р.Нұрғали
қазақтың
белгілі
бір
ақын-жазушысының
шығармашылығын ӛзге елдің белгілі бір қаламгерімен арнайы салыстыра
қарастырмағанымен, салыстыра, салғастыра зерттеу тәсілін әр кезеңдегі
еңбектерінде тұщымды пайдаланып отырған. Бұның ӛзі, бір жағынан, қазақ
еліндегі салыстырмалы әдебиеттану ғылымының қалыптасуы мен ӛркен
жаюына игі ықпал етіп отырған болса, тағы бір жағынан, қазақ фольклорының,
әдебиеті мен ӛнерінің, акын-жазушыларының, бір ауыз сӛзбен айтқанда қазақ
руханиятының әлемдегі «менмін» деген әдебиеттердің ешқайсысынан кенже
қалып жатпағанын дәлелдеу, соған ӛзіміздің де, ӛзгенің де назарын аудару,
кӛзін жеткізу. Тегінде салыстырмалы әдебиеттану ғылымы кез-келген ел үшін
осындай қадір-қасиетімен құнды, қажетті дейтін болсақ, бүгінгідей жаһандану
заманында, қазақ елі үшін, қазақ руханияты үшін, оның ғаламдық рухани
кеңістіктен ӛз орнын берік иеленуі үшін де сондай құнды, қажетті ғылым. Ал
359
академик Рымғали Нұрғалидың артында қалған ғылыми-зерттеу еңбектерін
қарап отырғанда, оның аталған ғылымның қазақ әдебиеттану ғылымы үшін
кӛкейкескестілігі мен қажеттігін ту ертеде-ақ аңғарып, сол жолда біраз
байыпты еңбектер жасап кеткенін аңғару қиын емес.
Осы тұста мысал келтіре кетейік. «Ғалым жалпы театр тарихы, орта
ғасырлардағы грек-рим жұртының театры мен драмматургиясы туралы айта
келіп: «Типологиялық жағынан «Дель арте» театры қазақтың айтысына ұқсас.
Қазір айтыс тек фольклордың бір нұсқасы ретінде ғана зерттеліп жүр. Асылы,
айтыс ӛнері ұлттық драма мен театрдың ежелгі үлгісі ретінде тексерілуі керек»
[4, 34 б] - дейді зерттеуші Рымғали Нұрғалиұлы ӛз еңбегінде.
Тұжырымнан оқырман, сахналық қойылым үлгісінің қазақ топырағындағы
тарихы да арыда жатқанын аңғарады, жай аңғарып қана қоймайды, туған
халқының рухани байлығымен марқаяды, мақтанады. Негізінде отансүйгіштік,
ұлттық патриотизм тәрбиесі, міне осындай ұлттық мақтаныштарды ұрпақ
санасына сіңіруден басталмақ.
Ал тағы бір еңбегінде академик Р.Нұрғалиұлы Мұхаңның (М.Әуезов) драма
саласындағы талантын, еңбектерін жан-жақты қарастыра келіп, оны әйгілі
Шекспирмен шендестіреді. Бұл шендестіру әрине, тек туған халқына деген, ӛз
халқының талантына деген сүйіспеншіліктен, бүйрегі бұрудан туған, сезімнің
жетегінде айтыла салған жеңіл-желпі әсер емес, керісінше ғылыми сараланған,
салыстырмалы әдебиеттану ғылымы тұрғысынан жіті, жүйелі қарастырылып
барып айтылған дәйекті байлам. «Мұхтар «Еңлік - Кебегінің» сюжеті негізінен
халық аңызының бұрынғы әңгіме, поэма түрінде келген нұсқаларының
іргесінен тарайды. Екі ел арасындағы нақты болған оқиғаның драма материалы
екенін ұғыну - жас қаламгердің жазушылық кӛрегендігін аңғартады. Бұл ретте
Әуезов Шекспирді еске түсіреді.
«Салыстырмалы әдебиеттану ғылымының кӛбірек ден қоятын тағы бір
ауқымды саласы - кӛркем аударма. Әрине, кӛркем аударманың сапасы мен
кӛркемдік деңгейін аударма теориясы немесе аударма ғылымы арнайы
зерттейді. Ал салыстырмалы әдебиеттану ғылымы аударылған шығарманың сол
тілдегі ақын-жазушылардың шығармашылығына қалай ықпал еткенін, сол
әдебиетке нендей тың тыныс, жаңа леп әкелгенін, сол арқылы әдебиеттер
арасындағы, мәдениеттер арасындағы ықпалдастықты қарастырады. Кӛркем
аударманың қажетгігі де, оны зерттеудің кӛкейкестілігі де осы қырынан кӛбірек
аңғарылады. Яғни кӛркем аударма мәселелерін қарастырғанда сыңар бағытта,
бір жақты, яғни тек әдеби тұрғыдан, я болмаса лингвистикалық жағынан ғана
үңілу, зерделеу мүлде жеткіліксіз. Ондай зерделеу әрі кеткенде аударманың
сапасын кӛтеруде белсенді рӛл атқаруы мүмкін, алайда мәдениеттер
арасындағы ӛзара алмасулар мен сіңісулерді, адам баласының «ақыл ауыс,
ырыс жұғыс» дейтін ұлы тұғырнамасын ашуда, түсіндіруде орашолақтық
танытады. Сондықтан салыстырмалы әдебиетгану жүйесіндегі аударма
мәселелерін зерттеу барысында мәдени-лингвистикалық зерделеу тәсілінен
гӛрі, әдеби әдістерді қолдануға молынан орын берілетіні содан. Академик
Рымғали Нұрғалидың да кӛркем аударма мәселесіне кӛбірек осы салыстырмалы
360
әдебиеттану аспектісіндегі ұғым тұрғысынан ден қойғаны байқалады. Бұл
туралы ғалым ӛз пікірін былай ӛрбітеді: «Қазақ әдебиетіндегі соңғы
жылдардағы жақсы кұбылыстың бірі - әлем ӛнеріндегі үздік туындылардың,
классиканың жүйелі аударылуы. Абай творчествосында зор дәстүрі жасалған
бұл тәжірибенің қазір мемлекеттік, жоспарлы шаруаға айналуы қуантады. Әр
ғасырда, әр жұртта жасалган асыл дүниелердің ана тілімізде сӛйлеуі
байлығымызға байлық қосады, әсіресе жас буын, кейінгі ұрпақты жан-жақты
эстетикалық тәрбиелеуге мүмкіндік береді, профессионалдық тұрғыдан
алғанда, қазақ әдебиетінің интернационалдық дәстүрлерінің баюына ықпал
жасайды» [5, 114б]. Бұл тұста ғалым қазақ әдебиетінің реалистік кең арнаға
түсуіне едәуір әсер еткен фактордың бірі ретінде аударманы кӛреді.
Сӛздің осы тұсында, «академик Р.Нұрғалидың салыстырмалы әдебиеттану
ғылымына тек ӛзінің ғылыми-зерттеулеріне ғана мән беріп, оқыған дәрістерінде
ғана кӛңіл аударумен шектелмей, сонымен бірге Нұрлы астанамыздағы
Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті жанынан қазақ әдебиеті
және салыстырмалы әдебиеттану мамандығы бойынша диссертациялық кеңес
ашып, сол кеңеске басшылық жасағаны, сол кеңесте еліміздің түкпір-түкпірінен
келген кӛптеген жас мамандарды салыстырмалы әдебиеттану саласы бойынша
қорғатқанын» - айта кеткен жӛн. Біздің бұл сӛзімізді ҚР ҰҒА академигі Ж.
Әбділдиннің Р.Нұрғали туралы: «Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық
университеті жанындағы филология ғылымдарының докторы дәрежесін беретін
Диссертациялық кеңес (2001-2008 жж. тӛрағасы) құрып, оның тӛрағасы болды.
Бұл кеңесте қазақ әдебиеті, салыстырмалы әдебиеттану (Қазақстанда тұңғыш
рет) мамандықтары бойынша Атырау, Ақтау, Арқалық, Қызылорда, Жезқазған,
Тараз, Талдықорған, Семей, Ӛскемен, Павлодар, Қарағанды, Солтүстік
Қазақстан облыстары жоғары оқу орындары үшін ғылым кандидаттары мен
докторлары дайындалды» [6] - деген пайымдауы одан сайын толықтай түспек.
Сӛзімізді қорыта келе айтарымыз, академик Р.Нұрғалидың салыстырмалы
әдебиеттану ғылымына ерекше мән беруі тегін емес. Салыстырмалы
әдебиеттану ғылымы - қай елдің болмасын рухани жаңғыруының негізгі
арнасы. Жаһандану кезеңіндегі біздің жас мемлекетіміз үшін оның қажеттігі
орасан зор. О бастағы негізін М.Әуезов қалаған, бертін келе академик
Р.Нұрғали қалыпты ғылым деңгейіне кӛтерген салыстырмалы әдебиеттану
ғылымы аясында бүгінде елімізде әдеби байланыстар, генетикалық һәм
типологиялық байланыстар, кӛркем аударма, сапарнама, имагология, әдебиет
пен кино, музыка, кӛркем сурет секілді ӛнердің ӛзге де түрлері арасындағы
қатынастардың мәселелері зерттеле бастады.
Әдебиеттер тізімі
1.
ҚазАқпарат. – Астана, 2010ж., 1 маусым.
2.
М.Маданова, М.Әуезов — основоположник сравнительного литературо
ведения в Казахстана // Мұхтар Әуезов және әлем әдебиеті. — Алматы: Қазақ
университеті, 1999ж.-3226.
3.
14Әбдікұлы Т. Алаш идеясы және Рымғали // Егемен Қазақстан. – 2011. –
12 ақпан.
361
4.
Нұрғали Р. Арқау. Екі томдық шығармалар. 2 том. Телағыс. Қазақ
революциялық поэзиясы. – Алматы: Жазушы, 1991. -576 б.
5.
Қирабаев. Уақыт және қаламгер. Әдеби сын. 4-кітап. –Алматы: Жазушы,
1976. -296 б.
6.
Академик Р.Нұрғалңдың ғылыми мектебі. //- Астана: Еуразия
университеті, 2010 ж.
ӘОЖ 811.512.122‘1
Достарыңызбен бөлісу: |


Ә.А. Жәнәділова, Ж.Р. Жаксылыкова, О.Д. Апышев
С. Аманжолов атындағы Шығы Қазақстан мемлекеттік университеті,
Ӛскемен қ., Қазақстан
ФУНКЦИОНАЛДЫҚ ТЕҢДЕУЛЕР ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ҤЗІЛІССІЗ
ШЕШІМДЕРІ
Функционалдық теңдеулер деп әдетте белгілі және белгісіз бір немесе
бірнеше айнымалылардан тәуелді функциялардың ӛзара кҥрделі функция
жасау амалдары арқылы пайда болған байланысын айтады.
Бҧрыннан белгілі дифференциалдық (қарапайым немесе дербес
туындылардағы) интегралдық, интегро-дифференциалдық, сонымен бірге
шекті немесе шексіз алгебралық теңдеулер жҥйесі тағы басқада теңдеулер
функционалдық теңдеулер (ФТ) класына жатады.
ФТ классикалық математикалық анализбен бір уақытта дҥниеге келді
десе де болады. XVIII ғасырдың ортасында параллелограмм мәселесі
Даламбердің
y
f
x
f
y
x
f
y
x
f
2
теңдеуін шешуге себепші болды.
Бҧл теңдеуді Коши XIX ғасырдың басында зерттеп,
;
,
R
R
y
x
тригонометриялық және гиперболалық косинустар ҥзіліссіз функциялар
класындағы шешімі болатынын дәлелдеген.
ФТ ішіндегі ең қарапайымдарының бірі болып
y
f
+
x
f
=
y
+
x
f
теңдеуі табылып, оның ҥзіліссіз функциялар класының ішінде жалғыз шешімі
сызықтық
x
c
=
x
f
(c-const) функциясы (толық дәлелдеуі әдебиеттер
тізіміндегі оқулықтарда келтірілген).
Негізгі элементарлық-кӛрсеткіштік, логарифмдік және дәрежелік
функциялардың ФТ болып сәйкес тӛмендегі теңдеулер табылады:
y
f
x
f
=
y
x
f
,
y
f
+
x
f
=
xy
f
,
y
f
x
f
=
y
+
x
f
. Осы теңдеулерді де ең
бірінші қарастырып, ҥзіліссіз шешімдерін тапқан Коши, сондықтан ғылымда
Коши теңдеулері деп аталып кеткен. Айта кету керек, ФТ басқа
математикалық теорияларға қарағанда жалпы шешімдерін табу әдістері аз,
сол себепті оларды жуықтап шешу әдісі ерекше орын алады. Егер ҥзілісті
немесе ӛлшенбейтін функциялар класы ҥшін Коши теңдеулерін зерттесе,
мҥлде басқа шешімдерінің бар екеніне кӛз жеткізуге болады (тақ, жҧп,
периодты функциялардың анықтамалары да ФТ ҧғымы арқылы берілетіні
белгілі).
Негізгі элементарлық функцияларды мектеп курсында аналитикалық
әдіспен енгізіп, барлық қасиеттерін сол арқылы дәлелдейтін, сонымен қатар
функцияларды басқа да тәсілдермен анықтап, мысалы ҥшін, дәрежелік
қатардың қосындысы, шексіз кӛбейтінді, жоғарғы шегі айнымалы анықталған
интеграл ҧғымдары арқылы қарастырып, барлық қасиеттерін толық солардан
шығарып алатын әдісі бар.
24
Сӛз соңында ФТ кӛмегімен берілген бірнеше есептердің шешімдерін
келтірейік:
1-мысал.
7
2x
4
2
2
+
=
x
f
+
+
x
f
қатынасын
R
x
қанағаттандыратын
сызықтық функция бар екеніне кӛз жеткізейік.
Шешуі: Анықтама бойынша
b
+
kx
=
x
f
тҥріндегі функцияны
табуымыз керек, онда берілген теңдеуден
,
2
2
b
k
x
x
f
b
x
k
x
f
4
4
,
7
x
2
4
2
2
+
=
b
+
x
k
+
b
+
+
x
k
шығады.
Жақшаларды ашып, ҧқсас мҥшелерін біріктіретін болсақ
R
x
3,
7
3b
8
2,
7
2x
3b
8k
=
b
=
+
k
=
k
+
=
+
+
kx
7
2
4
2
2
x
x
f
x
f
функционалдық теңдеуді қанағаттандыратын
3
2x
=
x
f
жалғыз сызықтық
функция екенін кӛреміз. Мҥмкін теңдеудің басқа да шешімдері (сызықтық
функциядан ерекше) бар шығар, соған тоқтайық. Ол ҥшін берілген теңдеуде
x-ті
2
x
ауыстырайық
R
x
x
x
f
x
f
,
3
2
6
2
.
Теңдікті
B
x
f
A,
=
x
f
6
екі белгісізді теңдеу деп есептесе, мҧнда белгісіз х
параметрдің ролін атқарып тҧр. Соңғы ФТ теңдеуде х-тің орнына (6-х)
ауыстырмасын жасайық (себебі
х ҥшін дҧрыс, сондықтан кез-келген
ӛрнекті
қоя
беруге
болады):
B
A
R
x
x
x
f
x
f
,
,
15
2
6
2
терминдерінде
15
2x
2B
+
=
A
+
тҥріне енеді, сонымен:
x
f
=
B
+
=
A
+
+
=
B
+
6
15
2x
2B
3,
2x
2A
болғандықтан
3
2x
=
x
f
=
A
.
Расында да, осы сызықтық функцияның бҥкіл сан осіндегі берілген ФТ
жалғыз шешімі екенін кӛреміз.
Жауабы:
3
2x
=
x
f
2-мысал.
7
2x
2
1
+
=
x
f
x
f
R
x
теңдеуін
қанағаттандыратын квадраттық функцияны табайық.
Шешуі: ФТ шешімін
0
a
c,
+
bx
+
ax
=
x
f
2
тҥрінде іздейміз. Берілген
ФТ апарып қойсақ
7
2
2
2
1
1
2
2
x
c
x
b
x
a
c
x
b
x
a
,
7
2х
3a
2ax
+
=
b
+
, белгісіздің бірдей дәрежедегі коэффициенттері бір-
біріне тең болуы керек, сол себепті
7
3a
2,
2a
=
b
=
теңдіктерін аламыз,
бҧдан а=-1, b=-4. Бос мҥше с туралы ешқандай шектеу жоқ, яғни ерікті const,
олай болса ФТ (a;b;c)=(-1;-4;c) тҥріндегі шексіз кӛп шешімдерге ие болады,
сонымен
c
+
x
=
x
f
4x
2
.
Жауабы:
c
+
x
=
x
f
4x
2
3-мысал.
3
0
<
x
,
x
=
x
f
2
,
периоды
Т=3
тең
функция.
9
3
6
2
x
f
x
f
ФТ шешейік,
R
x
.
25
Шешуі: T=3
x
f
x
f
x
f
2
3
2
6
2
, онда берілген ФТ-дан
9
3
2
x
f
x
f
аламыз.
a)
3
2
0
2
3
0
x
x
болсын, яғни
2
2
4
2
,
2
3
0
x
x
f
x
x
f
x
,
Z
n
n
x
x
x
x
,
3
7
3
2
3
0
,
0
9
3
4
2
2
.
б)
6
2
3
3
0
x
x
болса,
3
2
3
x
, ал
9
3
2
x
f
x
f
ФТ
тӛмендегі тҥрге келеді
7
12
3
2
3
,
7
12
,
0
,
3
2
3
,
0
9
3
3
2
2
1
2
2
x
x
x
x
x
x
x
,
себебі
3
7
12
2
3
, сонымен
.
,
3
7
12
Z
k
k
x
Жауабы:
;
3k
7
12
Z
k
,
+
=
х
.
3n,
7
7
3
Z
k
n,
+
=
х
4-мысал.
x
f
x
f
R
x
2
2
ФТ ҥзіліссіз дифференциалданатын
барлық шешімдерін анықтайық.
Шешуі: Іздеп отырған функцияны
x
f
деп белгілесек, онда
x
f
x
f
R
x
2
2
тепе-теңдігінен
0
0 =
f
және
x
f
=
f
2
2x
2
қатынасынан
x
f
=
f 2x
аламыз,
R
x
болғандықтан
..,
2
4
2
2
n
x
f
x
f
x
f
x
f
x
f
ал екінші жағынан
n
x
n
0,
2
және ҥзіліссіз
x
f
функцияны іздеп отырғандықтан анықтамаға сәйкес
функция таңбасының ішінде шекке кӛшу заңды қҧбылыс, сол себепті
const
0
2
2
lim
lim
f
x
f
x
f
x
f
n
n
n
n
.
x
f
-
тҧрақты функция болғандықтан
,
const
b
a,
b;
+
ax
=
x
f
0
0
=
x
,
f
=
x
f
=
a
деп ҧйғарсақ
b,
=
f 0
ал
0
0 =
f
бастапқы шартынан
аламыз
0
b
, ең соңында
ax,
=
x
f
немесе іздеп отырған функциямыз
сызықтық
ax
=
x
f
тҥрінде болатынын кӛреміз, олай болса берілген ФТ
жалпы шешімі хоу жазықтығындағы бас нҥктеден ӛтетін тҥзулер шоғыры.
Жауабы:
kx
=
у
Тӛменде қарастырылған тақырыпқа арналған бірнеше жаттығуларды
келтіреміз:
1.
5
2
4
2
2
x
x
f
x
f
қанағаттандыратын сызықтық функцияны тап;
2.
2
1
2
1
+
x
=
x
f
+
+
x
f
орындалатын
c
+
bx
+
ax
=
x
f
2
бар ма?
26
3.
0
2x
1
3x
2
x
,
=
x
f
+
x
f
ФТ шеш;
4.
y
f
x
f
y
+
x
=
x
yf
+
y
xf
ФТ шеш.
Әдебиеттер тізімі
1. Фихтенгольц Г.М. Курс дифференциального и интегрального исчисления. 7 изд.
Том I, 1969. 157-160 б.
2. Энциклопедия элементарной математики. Кн. Третья.Функции и графики. (Основы
анализа). ГИТТЛ.,М-Л,1952, (П.С. Александрова және т.б. ред.бойынша, -247-253б).
ӘОЖ 666.712
С.М. Жарылгапов, С.А. Монтаев
Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті,
Қызылорда қ. Қазақстан
ҚАБЫРҒА КЕРАМИКАСЫНЫҢ ТЕХНОЛОГИЯСЫН ЖАСАУДА
БАЛАМАЛЫ ОТЫН РЕТІНДЕ МҦНАЙ ҚАЛДЫҒЫН ҚОЛДАНУ
Мҧнай ӛңдеу және мҧнай-газ ӛндіру кәсіпорындарының ӛндірістік
қызметі табиғи ортаның нысандарына шарасыз әсер етеді, сол себептен
қоршаған ортаны қорғау және табиғат байлықтарын тиімді пайдалану
салаларына ӛз маңызын тигізеді. Жерасты суында, топырақ-ӛсімдіктің
жабынының табиғи ортасында және атмосфералық ауада іс жҥзінде барлық
компоненттерден ең қауіпті мҧнай шламы ластағыштары болып табылады.
Қазіргі уақытта мҧнай шламын кәдеге жарату ескерусіз қалмайды. Ал,
мҧнай шламын ӛндіріс қалдығы ретінде қалдыратын кәсіпорындар арнайы
контейнерлерге қҧйып оны жерге немесе су қоймаларының тҥбіне, ӛзен-кӛл,
мҧхиттарға жібереді.
1 сурет – мҧнай қоймалары мен мҧнай ӛңдеу зауыттары маңындағы мҧнай
шламын сақтау мысалдары
27
Қазақстан бойынша мҧнайды ӛндіретін, ӛңдейтін, тасымалдайтын
кәсіпорындарға және сақтау қоймаларына жасалған сараптама бойынша
мҧнай қалдығы негізінен тӛмендегі жағдайларда пайда болады: мҧнай және
мҧнай ӛнімдерін уақытша сақтау қазандықтарында (УСҚ), сонымен қатар
цистерналарда, мҧнай ӛндіру және мҧнай айдау кәсіпорындарының мҧнай
амбарларында, мҧнай қҧбырларының жарылуы және басқа да апаттық
жағдайлардағы тӛгілген мҧнай, мҧнайды ӛңдеу кәсіпорындарының мҧнайды
тазарту процесінде бӛлінетін қҧрамы мҧнайдан тҧратын суларда.
Қазіргі таңда аталған кәсіпорындарда мҧнай қалдығын жою мәселесі
туындады және оның белгілі бір бӛлігін арнайы технологиялық қондырғылар
арқылы жояды 1 . Соңғы ӛнім битум және кӛлік жолдарына қолданылатын
битумға шикізат ретінде пайдаланылады. Мҧнай қалдығын жоюдың бҧдан да
басқа технологиялық шешімдері бар екені белгілі. Соның бірі ретінде Уфа
мемлекеттік мҧнай-техникалық университеті ғалымдарының зерттеу
нәтижелерін келтіруге болады 2-4 .
2 сурет – мҧнайды ӛңдегеннен кейінгі мҧнай қалдығын тӛгу
Осы ғалымдар алғаш рет мҧнай қалдығына зерттеу жҧмыстарын жасап,
сҧйық кҥйдегі мҧнай қалдығының қатты кҥйге енген шӛгіндісін қҧрылыс
материлдарын ӛндіруде қолдануды ҧсынды. Алдын-ала ӛңдеумен және
ӛңдеусіз мҧнай қалдығының кӛмірсутегі бӛлігінің физико-химиялық
қасиеттерін анықтау барысында оның қазандық отындарының қҧрамына
сәйкес келетіндігі белгілі болды. Сонымен, зерттеу жҧмыстары мен
сараптамаларының нәтижесі мҧнай қалдығын жоюдың оңтайлы шешімі оны
қҧрылыс материалдарын ӛндіру технологиясында қолдануға болатындығын
кӛрсетеді.
Біздің ойымызша қолданылуы керек болған бағыт бҧл қазіргі таңда
қҧрылыс материалдарының ішінде кең таралып және сҧранысқа ие болып
отырған аглопорит, керамзит, керамикалық кірпіш секілді бҧйымдардың
ӛндірісінде технологиялық қоспа (ісінуші, жанып кетуші, иілімді қалыпқа
28
келтіруші және т.б). ретінде қолдану болып табылады.
3 сурет – қатты кҥйге енген мҧнай қалдығы шӛгіндісі
Бҥгінгі кҥні Қазақстан Республикасындағы керамикалық кірпіш
ӛндірісінде негізгі шикізат ретінде лесті саздар қолданылады. Еліміздің
барлық аймақтарында дерлік осы шикізат қоры кездеседі және ӛндірудің
иілімді қалыптау әдісімен бҧйымдар жасалуда. Аталған шикізаттың
сипаттамасы: иілгіштігі тӛмен немесе шекті (орташа), кептіру кезіндегі
сезімталдығы жоғары және ісіну қабілеті тӛмен. Арнайы қоспалар қосылмай,
тек қана осы шикізат негізінде ӛндірілген бҧйымның беріктік кӛрсеткіштері
(5,0-7,5 МПа) және аязға тӛзімділігі (15 циклден тӛмен) тӛмен болады. Сол
себепті біздің зерттеулеріміздің мақсаты тӛмен сапалы лесті саздар негізіндегі
керамикалық кірпіш ӛндірісінде керамикалық массаның және бҧйымның
технологиялық қасиеттерін жақсарту ҥшін қоспа ретінде мҧнай қалдығын,
яғни мҧнай шламын қолдану. Ал бҥгінгі кҥні біз ҧсынып отырған қоспа
орнына дайын ӛнім болып саналатын кӛмірді қолданып келеді.
Зерттеу жҧмысына Атырау мҧнай ӛңдеу зауытының мҧнай қалдығы
алынды. Табиғи кҥйіндегі мҧнай қалдығы 3,0%-дан бастап 15,0% -ға дейін
қҧрғақ керамикалық массаға қосылады. Ҥлгіні кҥйдіру минутына 1,5
0
С
температурадан жоғарылату арқылы 950
0
С температурада электрлі-муфильді
пеште жҥргізілді. Соңғы температурада ҧстап тҧру 1-сағатты қҧрады.
Алынған ҥлгілердің физико-механикалық қасиеттері анықталды.
Керамикалық массаның қҧрамы және экспериментальді зерттеу нәти-
желері 1-ші кестеде кӛрсетілген. Зерттеу нәтижелері кӛрсеткендей кера-
микалық масса қҧрамындағы мҧнай қалдығының мӛлшерін жоғарылатсақ,
сәйкесінше белгілі бір мӛлшерде оттық шӛгу кӛрсеткіштеріде ҧлғаяды.
Кесте 1 – Керамикалық массаның қҧрамдарына байланысты физико-
механикалық қасиеттері
№
Керамикалық
массаның қҧрамы
Шӛгуі, %
Сығуға
беріктігі,
МПа
Су
сіңіргіштігі
, %
Орташа
тығыздығ
ы, г/см
3
Лесті
саз
Мҧнай
қалдығы
Ауалық
Оттық
29
1
97,0
3,0
3,21
5,34
12,32
26,51
1,42
2
95,0
5,0
3,75
5,67
12,24
27,92
1,412
3
93,0
7,0
3,86
6,41
11,52
28,4
1,386
4
90,0
10,0
4,24
6,78
8,71
29,73
1,312
5
85,0
15,0
4,72
7,15
7,21
31,6
1,279
Экспериментальдық зерттеулер нәтижесі бойынша тығыздығы 1,272 -
1,455 г/см
3
және беріктігі 8,0 – 12,0 МПа болатын керамикалық кірпіш
ӛндіруге болатындығы анықталды, ӛйткені нормативтік талаптарға сәйкес
тиімді класқа жатады.
а) б)
4 – сурет. Электронды микроскопта экранында кӛрінген 10 % мҧнай шламы
қосылған керамика массасының қҧрылымы: а) 95 есе ҥлкейтілген, б) 190 есе
ҥлкейтілген
Кестедегі қатынаста мҧнай шламын қосып жасаған керамикалық масса
ҥлгілерінің қҧрылымын электронды микроскоппен бірнеше есе ҥлкейтіп
байқап қарасақ 3-ші және 4-ші ҥлгінің қҧрылымы жақсы тығыз
байланысқанын кӛреміз. Демек, 7-10 пайыз қҧрамда қосылған мҧнай шламы
оптималды мәнді кӛрсетіп тҧрғанын байқадық.
Мҧнай қалдығын керамикалық кірпіш ӛндіруде қолдану ӛндірістің
технологиялық процесін ӛзгертуді қажет етпейді және ал, мҧнай қалдығын
жоюда айтарлықтай маңызға ие болады. Зерттеу нәтижесінен керамикалық
кірпіш ӛндірісінде мҧнай қалдығын қолдану кҥйдіру кезінде мҧнай шламы
300-400
о
С-та жануына байланысты ӛзінен энергия шығарып пешке қажетті
энергияны азайту мақсатында ресурстарды ҥнемдеуде және жанып кеткен
мҧнай шламының орны бос қалғандықтан кеуектеніп, кірпіштің жеңілдік
қасиетіне, сонымен қатар кірпішті қалыптау кезіндегі балшықтың
реологиялық қасиетіне оң нәтиже береді.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: А. Ӛнерхан, Ф.Р. Ахметжанова - Сборник материалов «миссия молодежи в науке республики казахстан»

text:
А. Ӛнерхан, Ф.Р. Ахметжанова
С. Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік университеті,
Ӛскемен қ., Қазақстан
ТҦРМЫСТЫҚ ЗАТТАРҒА ҚАТЫСТЫ ҚОЛӚНЕР САЛАСЫНДАҒЫ
ТЕРМИНДІ ЖАСАУ АМАЛДАРЫ
Қазақ халқының материалдық мәдениетіне ҥңілсек, кҥнделікті тҧрмыс
қажетін ӛтейтін қолӛнердің жете дамыған тҥрлі салалары болғандығын
байқаймыз [1, 128]. Еліміздің қолданбалы ӛнері сақ пен кӛк тҥркілерден қалған,
болашақпен жалғасып бізге жеткен халық мҧрасы [2, 117]. Қолӛнер аталымға
берілген келесі анықтаманы жан – жақты да толық деп есептейміз. Қолӛнер –
қарапайым еңбек қҧралдарының кӛмегімен кҥнделікті тҧрмыс – тіршілікте
қажетті әртҥрлі бҧйымдар жасайтын қолтума ӛндірісі. Қолӛнершілер негізінен
табиғи шикізаттарды пайдаланып, еңбек қҧралдары арқылы аса кӛркемділік
және жоғары шығармашылықпен тҧрмысқа қажетті мҥліктер, музыкалық
аспаптар, қару – жарақ, қҧрал – саймандар жасайды. Әрбір қолӛнер туындысы
ӛз заманының материалдық мәдениетінің ҥлгісі және халық талғамының,
әлеуметтік, қоғамдық жағдайының, діни сенімінің, салт-дәстҥрінің нақтылы
кӛрінісі болып табылады.
Қазақ халқының қолӛнері сонау ескі заман тарихымен бірге ӛсіп, біте
қайнап келе жатқан ӛте бай қазына. Қазақстанда кӛшпелі шаруашылықтың
қажетіне сай қолӛнершілер мал шаруашылығына керекті әртҥрлі қҧрал –
саймандар ( желі, шылбыр, ноқта, бҧршақ, жҥген, қҧрық, бҧғалық, тҧсау, ӛре,
шідер, кісен, қада, ер – тҧрмандар т.б.) жасаумен шҧғылданды. Олар қҧмнан,
тастан, саздан қҧмыра, кӛзе, ыдыс – аяқ; мҥйізден, сҥйектен, мал мен аң
терісінен, ағаштан әшекейленген нақышты дҥние – мҥлік, домбыра, қобыз,
сыбызғы, шаңқобыз сияқты музыка аспаптарын; темірден, мыстан қылыш,
найза, қанжар, айбалта, кҥрзі секілді қҧрал, қару жасады. Қазақ халқының
қолӛнерінде киіз ҥй жабдықтарын, ағаш тӛсек жасау, тҥйін тҥю, ши орау, кесте
тігу, ӛрмек тоқу, киіз басу, сондай-ақ моншақ, білезік, сырға, алқа, шолпы
сияқты зергерлік бҧйымдар жасау кең дамыды [3, 34-35].
Біздің зерттеу нысанымыз – тҧрмыстық заттардың аталымдары және
олардың жасалу жолдары.
362
Соңғы жылдары терминнің тҥрлі мәселелері Ӛ.Айтбаев [4] пен
Ш.Қҧрманбайҧлының [5] еңбектерінде арнайы мақсатпен зерттеліп жҥргені осы
саладағы мамандарға белгілі.
Қазақ тіліндегі терминжасамның амалдары мен жолдарының ішіндегі ең
ӛнімдісінің бірі – қосымшалар арқылы термин жасау амалы деп есептеледі.
Терминжасамның бҧл тҥрін тілтанымда синтетикалық тәсіл немесе
морфологиялық тәсіл деп атайды. Жалпы жалғамалы тілдерде морфологиялық
тәсіл туынды тҧлғаларды жасаудың ең негізгі, ӛнімді амалдарының қатарына
жатады. Қараңыз: -ақ (тҧрақ), -ат (ақпарат), -ба (қазба), -бе (тізбе), -гер (зергер),
-гек (ілгек), -гі (негізгі), -гіш (білгіш), -гір (білгір), -дай (шақшадай), -дама
(тҧжырымдама), -дақ (баспалдақ), -дас (отандас), -дек (жҥрдек), -деме
(дәлелдеме), -дес (елдес), -дық (адалдық), -ды (жасанды), -лі (іргелі), -дік
(әкімдік) -и (мәдени), -к (тірек), -кер (іскер), -кі (іріткі), -кіш (ҥккіш), -қ (сынақ),
-ғақ, -қақ (майысқақ),-қы (ажыратқы), -қын (сатқын), -қор (ысырапқор), -қыш
(салқындатқыш), -лас (тағдырлас), -лы (тҧғырлы), -лық (бҧқаралық), -лі
(керілмелі), -лік (елшілік), -ма (тҧндырма), -мал (электротасымал), -малы
(салғастырмалы), -ман (оралман), -ме (сілтеме), -нама (ӛсиетнама), -па
(аңдатпа), -палы (аспалы), -пе (ескертпе), -сыз (ырықсыз), -теме (деректеме), -
тық (шаттық), -ті (әлеуетті), -тік (этноәлеуметтік), -хана (қасапхана), -шақ
(жарықшақ), -шы (барлаушы), -шыл (ойшыл), -ші (беттеуші), -ық (жаңғырық), -
ым (опырылым), -ыс (қҧбылыс), -ім (сенім), -ын (тығын), -іс (кіріс), -ыш
(бҧрауыш), -іш (автотежеуіш, бедерлеуіш), -бей (бейжай), -би (биресми), -на
(наразы), -нә (нересте) [6, 67].
Терминдер синтаксистік тәсілмен де туындайды. Бҧндайда екі не одан да
кӛп сӛз бір – бірімен тіркесіп, жаңа лексикалық мағына қҧрайды. Оларды
кҥрделі, туынды деп те атайды. Қазақ тілінде синтаксистік (аналитикалық) тәсіл
жиі қолданылатын ӛнімді тәсіл болумен бірге, оның іштей бірнеше тҥрі бар: 1)
сӛзқосым (біріккен туындылар), 2) қосарлау (қосарлы қос сӛздер), 3) тіркестіру
(тіркесті кҥрделі туындылар), 4) қысқарту (қысқартылған кҥрделі атаулар,
қысқарымдар). Қараңыз: 1) ағаштілгіш, ӛсиетхат, ӛтпежел, шынытас-кафель,
жеделсаты-лифт, біртуар, жерқойма-погреб, желкӛз-форточка, қолӛнер,
дҥниетаным, жолсілтеме-путеводитель, инфрақҧрылым, мыңбасы, емдәм,
мҧзайдын, сӛзтізбе, қарақҧйын-смерч, ҥстемақы-надбовка; 2) белбеу, жегжат,
бҥгін, білезік, қайнаға, қайната, тҥрегел, неғҧрлым, ӛйткені, сӛйтіп, әнеугҥні; 3)
әл-ахуал, бақ-дәулет, егжей-тегжей, емін-еркін, жай-кҥй, қҧт-береке, сән-
салтанат, тҥр-тҥрі, ҥбірлі-шҥбірлі, ҥш-ҥштен, рет-ретімен, іс-қимыл, шексіз-
шетсіз; 4) азу тіс, кіндік шеше, ас ҥй, мҥшел жас, жеті ата, жҧмыр жер, ауыз ҥй,
қызыл кҥрең, кӛк тамыр (вена), кҥре тамыр (аорта); 5) Еуроодақ, Ортазбат,
мемкірісмін, экожоба, геосаясат, этнотіл, мемстандарт, еурожӛндеу, меммҥлік,
медбике, биоӛріс, зоодҥкен, мемжерком, ШҚО, ШҚМУ, ТМД, АХАТ, ҦБТ,
БҦҦ, ҚР, ҦҒА.
Бҥгінгі таңда терминдер калька әдісімен де туындайды дамыды [6, 94].
Мысалы, летучка-лездеме, морозильник-мҧздатқыш, календарь-кҥнтізбе, диета-
емдәм, многоборые-кӛпсайыс, автомойка-автожуу, автостанция-автобекет,
363
аэрофотосъѐмка-аэрофототҥсіру, радиоузел-радиоторап, личное первенство-
жекелей біріншілік.
Қазақтың ӛрнекті әшекеймен істелетін қолӛнерінің тҥрлері де , атаулары да
ӛте кӛп. Солардың ішінде халық арасына кӛбірек тарағаны – ою – ӛрнек. Ою –
ӛрнек ісі тым ерте заманнан бастап қолӛнерінің барлық тҥріне бірдей ортақ
әсемдеп әшекейлеудің негізі болып келді.
Жалпы тігіншілік ӛнерімен айналысатын еңбек тҥріне, дайындайтын
ӛнімдеріне байланысты ӛз ішінде кестешілік өнері, тігіншілік өнері, етікшілік
өнері деп бӛлуге болады. Бҧлардың қай – қайсысы болсын ӛнер дәрежесіне
кӛтерілген ата кәсіп. Этнографиялық еңбектерде бҧлар кейде жеке-жеке сӛз
болса, кейде тігіншілік пен кесте ӛнері бірге қарастырылады, ӛйткені тігінші
сырт киім, іш киім, бас киімдерді, тӛсек - орын жабдықтарын, басқа да
тҧрмыстық заттарын тігумен бірге оларды ӛзі кестелеп, безендіре білген. Тӛсек
– орын жабдықтары тҥрлі мата қиындыларынан қҧрақ қҧрау арқылы да
дайындалған [7,427].
Бҥгінгі таңда анықталған деректерге байланысты қазақ ою – ӛрнектерінің
жиі қолданылатын екі жҥзден астам тҥрі бар. Олардың бірқатарын кӛрсетейік:
ай, айбалта, айбас, аймүйіз, айшық, алақан, алақұрт, аламыш, алаша,
алтыбасар, арпабас, атауыз, атерін, атізі, ашатұяқ, айыртұяқ, арқармүйіз,
баған өрнек, балға, балдақ, балта, балық көз, баспа, бастырма, батырма,
бедер, безек, бес дөңгелек, бес жапырақ, бес күл, бес бұрыш, бес демше, бой
өрнегі, ботатірсек, бөрікөз, бөріқұлақ, бунақ, бұрма, бұтақ, бүлдірген, бүркөз,
бүрме, гүл, гүлдірайхан, дақ, доға, егіз, ендірме, ергенек, жапырақ, жармагүл,
жауқазын, желі, жеті гүл, жол, жолақ, жұлдыз, жұлдызгүл, жұлдызқұрт,
жүрекше, жылан, жыланбас, жыланбауыр, жіліншік, ирек, ирексу, итемшек,
иттабан, иттіс, кемпірқосақ, кеңірдек, көз, күмбез, күн, көпбұрыш, қабырға,
қазмойын, қазтабан, қармақ, қиықша, қолтық, қолтықша, қос мүйіз, қос құлақ,
қос тіл, қос таңдай, қос бұрым, құмырсқа, құмырсқа із, құсжолы, құсмұрын,
құсқанат, құсқұйрық, құстабан, ебелек, қошқармүйіз, қырықмүйіз, құстұмсық,
маралмүйіз, масақмүйіз, мөр, ожау, омыртқа, ойма, оймақ, өкше, өркеш, өріс,
өткерме, райхан, керегекөз, көбелек, самұрық, селеубас, сыңарөкше, сырға,
таңба өрнек, тарақ, тармақ өрнек, текемет өрнек, терме, терісбұтақ,
торкөз, төртқұлақ, түйетабан, тырна, үркер, шақпақ, шапыраш ою, шарбақ,
шаршы, шатыраш, шот ою, шөміш өрнек, шөжебас, шиыршық, шыбынқанат,
шыныгүл, шытырман, шырмауық, шұжық өрнек, райхангүл, салпыншақ,
тұмартіс, түлкібас, түйемойнақ, ырғақ, ілмек, ірбіт өрнек.[8, 13-14].
Ӛрнек атауларын мән – мағынасына қарай келесі топтарға жіктеуге болады
деп ойлаймыз.1 – топ. Аспан денелері – космогония: жұлдыз, шұғыла, ай, күн,
жарты ай, айшық, кемпірқосақ; 2 – топ. Зооморфтық ою – ӛрнектер(жан –
жануарларға арналған ою - ӛрнектер): айыртұяқ, арқармүйіз, атбасы, алақұрт,
бұланмүйіз, бұғымүйіз, ботакөз, бөрікөз, бөріқұлақ, барыс, елік, жыланбасы,
жіліншік, жұлдызқұрт, иттабан, итқұйрық, иттіс, итемшек, қошқармүйіз,
қодасмүйіз, қазмойын, қазтабан, құсмұрын, құсқанаты, қарғаның ізі, қабырға
(қаңқа), қолтықша, құмырсқа, көбелек;3 – топ. Магиялық ою – ӛрнектер: адам
364
басына киілетін бетперде, ат басына кигізілетін бетперде, кісе, қалқандағы
қияли бейнелер, тұйық ою; 4 – топ. Ӛсімдіктерді бейнелейтін ою – ӛрнектер:
бесжапырақ, бітпес, бүршік, жауқазын, гүл, қауыз, райхангүл, сабақ,
сегізжапырақ, төртгүл, үзілмес, үшжапырақ;5 – топ. Ҥй тҧрмысынан
алынғаною – ӛрнектер: балта, балдақ, баспалдақ, қармақ, өкше, тарақ, тұмар,
ілмек;6 – топ. Геометриялық ою – ӛрнектер: бесбұрыш, дөңгелек, төртбұрыш,
сегізбұрыш, ромб, үшбұрыш, шаршы, шеңбер;7 – топ. Жер – суға, тауға
байланысты ою – ӛрнектер: ағаш, бұлақ, бұтақ, ирексу, көл, қайнар, тау,
толқын, өзен.
Жоғарыда кӛрсетілген тіл деректері тҧрмыстық заттарға қатысты қолӛнер
саласындағы терминдер кӛбінде аналитикалық тәсілмен жасалатындығын
анықтайды. Қараңыз: айбалта, арпабас, айыртұяқ, ботатірсек, бөрікөз,
гүлдірайхан, жармагүл, жыланбас, иттіс, кемпірқосақ, қазмойын, қазтабан,
құсжолы, құсқанат, сыңарөкше, торкөз, түйетабан, шөжебас, шыбынқанат,
шыжбақай, шыныгүл, тұмартіс, түйемойнақ, түлкібас, тайтұяқ.
Біз қазір этностық қоғамда ӛмір сҥріп жатырмыз. Этностық қоғам – ортақ
тіл, діл (наным-сенім), ортақ мінез-қҧлық, ортақ жан-дҥние (психология) мен
дҥниетаным, ортақ салт-дәстҥр мен мәдениет, ортақ ӛмір-тіршілік пен оның
тәсілдерін бірге жасап, бірге қолданатын тҧрақты табиғи орта қалыптасқан
ҧжымда ғана дҥниеге келетін қоғам. Бҥгінде дамыған қазақ қауымы ӛзі
іргетасын қалаған, қабырғасын тҧрғызған, егеменді ел, тәуелсіз мемлекет болып
отырған қазақ қоғамы, сол қоғамның заңды мҧрагері қазақ халқы да сол
қоғамның тҧла бойымен біткен, онымен ғасырлар бойы бірге ӛсіп, біте
қайнасып келе жатқан тҧлғалық та қҧрамдық бӛлшегі болып есептеледі.
Ал тҧрмыстық заттар атаумен бірге иесінің ортадағы әлеуметтік жағдайын,
жеке басындағы қҧндылықтарды, этнопсихологиялық ҧстанымдарды және
ҧлттық болмыстан (менталитет) мағлҧмат беруде. Қорыта айтқанда, тҧрмыстық
заттар қазақ халқының тарихы мен рухани-материалдық мәдениетіне
байланысты сақталған және жҥйеленген мол ақпаратты жеткізеді.
Әдебиеттер тізімі
1. Арғынов Х. Қазақ халқының қолӛнері. Алматы: Ӛнер, 1987.
2. Тілеукеҧлы Т. Қазақтың ою-ӛрнектері мен зергерлік бҧйымдары. Астана:
Фолиант, 2008.
3. Қазақстан
ҧлттық
энциклопедия.
1-10т.
Алматы:
Қазақ
энциклопедиясының бас редакциясы, 1998. – 2007.
4. Айтбаев Ӛ. Қазақ терминжасамының дамуы мен қалыптасуы. Алматы:
Ғылым, 1988; Сол автор. Терминдер жіне олардың аудармалары. Алматы:
Ғылым, 1990; Сол автор Қазақ сӛзі (Қазақ терминологиясының негіздері).
Алматы: Рауан, 1997; Сол автор Основы казахской терминологии. Алматы.
Арыс, 2000; Сол автор Қазақ тіл білімінің терминологиясы мәселелері. Алматы:
Абзал – Ай, 2013.
5. Қҧрманбайҧлы Ш. Қазақ лексикасының терминденуі. Алматы: Ғылым,
1998; Сол автор Терминқор қалыптастыру кӛздері мен терминжасам тәсілдері.
365
Алматы: Сӛздік – Словарь, 2005; Сол автор Терминтанушы қҧралы. Астана:
Педагогика – Пресс ИД, 2009.
6. Ахметжанова Ф.Р. Сәрсен Аманжолов және терминшығармашылықтың
кейбір мәселелері. Монография. Ӛскемен. С.Аманжолов атындағы ШҚМУ
«Берел» баспасы, 2014.
7. Қайдар Ә. Қазақтар ана тілі әлемінде: этнолингвистикалық сӛздік.
Алматы: Сардар 2013.
8. Қасиманов С. Қазақ халқының қолӛнері. Алматы: Қазақстан, 1995.
УДК
811.111
М.М. Оразгалиева, Н.Е. Забелина
Восточно-Казахстанский государственный университет
имени С. Аманжолова, г. Усть-Каменогорск, Казахстан
THE INFLUENCE OF THE TEACHER ON LEARNERS‘ MOTIVATION IN
FOREIGN LANGUAGE LEARNING
In foreign language learning as in every other field of human learning, motivation
is the critical force which determines whether a learner embarks on a task at all, how
much energy he devotes to it, and how long he perseveres. It is a complex
phenomenon and includes many components: the individual‘s drive, need for
achievement and success, curiosity, desire for stimulation and new experience, and so
on. These factors play a role in every kind of learning situation. Student motivation is
influenced by both internal and external factors that can start, sustain, intensify, or
discourage behavior. The teacher has to activate these motivational components in
the students but that is the precise problem.
Motivation plays a significant role in the rate and success of foreign language
learning in general, and in classroom language learning in particular. It consists of
such factors as the attached value of a task, the rate of success expected by learners,
whether learners believe they are competent enough to succeed, and what they think
to be the reason for their success or failure at the task [1]. Motivating learners to
develop in the target language is acknowledged to be a complex process. In many
instances, students face many obstacles in learning English and are often demotivated
to learn. However, certain motivational strategies, identified by research on
motivation, can help learners adopt more positive attitudes towards language
learning.
Research into motivation in language acquisition in recent years has focused on
the factors which affect foreign language learners‘ motivation [2]. These studies
proposed that foreign language teachers play one of the most influential roles to help
students engage and persist in the long process of language acquisition. The roles are
assumed to influence each learner‘s motivation to enhance learner motivation so that
learners positively and actively engage in their learning until they reach their
common target in foreign language learning.
366
Many empirical studies of teacher‘s motivation were conducted to identify how
teachers influence learners‘ motivation; the researchers assigned motivational
strategies and studied the significance attributed to each strategy by the teachers and
how often teachers employ each strategy in their classes. This study leads to the
commandments for teachers to motivate language learners: teachers should promote
the learners‘ expectations of success in the foreign language. Students will have a
greater tendency to do an activity if they feel they will succeed in that particular
activity.
The simplest way to ensure that students expect success is to make sure that they
achieve it constantly. Other ways to increase students‘ expectancy of success include
assisting them and giving them time to prepare for tasks, explaining to them what
success is involved in the task and how to achieve it, and help them overcome any
obstacle they may face.
Teachers should orient the students toward particular goals and work together to
realize these goals. In fact, in many teaching situations, teachers work with a pre-
determined syllabus and already planned goal of the course, but many research
studies have found that these goals most often do not match the students‘ goals. More
importantly, many students have been reported that they do not understand why they
are given a particular activity. As a result, it is the role of the teacher to steer the class
towards a particular goal and explain to the students the purpose of each activity and
help them achieve that goal.
One of the problems that may face both teachers and learners is the diversity of
learners‘ goals in the sense that every learner may bring a distinct goal, and some of
them are in the classroom because not that they have a goal but rather they have to be
there. It is fundamental to the successful working of a group to have a sense of
direction and a common purpose. Defining and agreeing aims is one of the hardest
tasks that the group has to undertake together.
The next commandment is to generate motivation is to make the teaching
materials relevant to the learners. Schools build their curriculum on societal norms
and what the society thinks students should learn rather than giving students a choice
to learn what they think is relevant to their needs. The motivation to learn decreases
dramatically when the learners learn something they do not see any relevant to their
lives. Teachers should make materials as relevant as possible to the students‘ lives
and, if necessary, teachers should supplement some activities in textbooks with more
relevant materials that can motivate students to learn because they can apply it to
their own experiences.
Teachers should help students create realistic beliefs about language learning.
Some learners bring some unrealistic learning beliefs about how much progress or
learning they can achieve in a particular class. If they do not see that their beliefs or
expectations are not achieved, they will become disappointed and lose interest in the
course. Teachers, therefore, should explain the complexity to learn a foreign language
and develop students‘ understanding of the nature of the process.
Moreover, teachers should help students realize that there are various ways to
achieve success in the learning process and encourage each learner to find his/her
distinct ways of learning. Teachers should make sure that the class atmosphere is
relaxed and pleasant. The way the students are seated in the classroom will often
367
determine the dynamics of the lesson. A simple change in the seating pattern can
make an incredible difference to group coherence and student satisfaction, or had
become crucial element in the success or failure of the lesson.
It would be better if teachers make sure that learners are familiar with the target
language culture. The target culture is also a useful tool to generate the integrative
orientation of the learners through introducing authentic materials which reflect the
target culture and community of the target language.
Teachers should use the first language in the learning foreign language.
The main argument against the use of the first language in language teaching is
that students will become dependent on it, and not even try to understand meaning
from context and explanation, or express what they want to say within their limited
command of the target language. But there are other, historical reasons why the use
of the students‘ mother tongue went out of favor. Initially it was part of a reaction
against the Grammar-Translation method, which had dominated late 19th and early
20th century teaching, and which saw language learning as a means towards
intellectual development rather than as being for utilitarian, communicative purposes.
But, we can say that there are a few cases when we can resort to the student‘s mother
tongue.
When there is a gap of communication or total misunderstanding, since it can
prevent time being wasted on fruitless explanations and instructions, when it could be
better spent on language practice. It can be used with beginners, when students are
trying to say something but having difficulty, they can say it in their own language
and the teacher can reformulate it for them. When students need to combine the two
languages, for example in those lessons whose focus evolve around translation and
interpreting
It is imperative that before attempting to create any kind of motivation, teachers
should take some conditions into consideration. We have seen above that teachers
play a significant role in affecting learners‘ motivation; teachers‘ actions and
behaviors in the classroom have motivational influence on students [3]. It is argued
that teachers‘ behavior can influence the students‘ engagement in class. Therefore, it
is crucial to establish a class atmosphere of mutual trust and respect with the learners
[4]. Teachers can promote such respect and trust through interacting with students on
a personal level and show that they care about their students‘ personal issues or
challenges that they face in the classroom or even outside.
Enthusiasm is another factor that can impact learners‘ motivation. Enthusiasm is
contagious in classrooms; therefore, if students recognize their teacher‘s enthusiasm
to the task, they, too, will be enthusiastic.
In general, motivation is the ‗neglected heart' of our understanding of how to
design instruction. [5] Many teachers believe that by sticking to the language
materials and trying to discipline their refractory students, they will manage to create
a classroom environment that will be conducive to learning. Nevertheless, these
teachers seem to lose sight of the fact that, unless they accept their students'
personalities and work on those minute details that constitute their social and
psychological make-up, they will fail to motivate them. What is more, they will not
be able to form a cohesive and coherent group, unless they succeed in turning most
―curriculum goals‖ into ―group goals‖.
368
Learning a foreign language is different to learning other subjects. Therefore,
language teaching should take account of a variety of factors that are likely to
promote, or even militate against, success.
The role of the teacher is enhancing learners‘ motivation and helping them
achieve continuous progress in their language learning process. The body of literature
in the field of motivation has shown that teachers play significant roles in increasing,
or decreasing, students‘ motivation. The implications of motivational models and
strategies can be beneficial for foreign language teachers. Teachers would find it
helpful to integrate these motivational strategies in their classrooms and help their
students make the most of their foreign language learning. While each of the theories
and strategies has some value, no single theory or strategy can sufficiently explain
learners‘ motivation. Therefore, it would be wise if teachers drew eclectically from
these theories and strategies, or at least most of them, and try different combinations
in their classrooms, taking into consideration that learners are different and thus
different motivational strategies may work differently with each group of students. In
addition, it is significant that teachers should be aware of their actions and behaviors
in classroom because it is very likely that teachers‘ actions can demotivate learners.
Список литературы
1. Dornyei, Z. and Otto, I. 1998. Motivation in action: A process model of L2
motivation. Working Papers in Applied Linguistics (London: Thames Valley
University),P: 43-69.
2. Dornyei, Z. 2001. Teaching and Researching Motivation. England: Pearson
Education Limited.
3. Young, D. J. (ed.). 1999. Affect in foreign language and second language
learning. Boston, MA: McGraw-Hill.
4. Good, T. L. and Brophy, J. E. 1994. Looking in classrooms. 6 th edition. New
York: HarperCollins.
5. Wenden, A. 1991. Learner strategies for learner autonomy. Hemel Hempstead:
Prentice Hal.
УДК 81'373.6
Достарыңызбен бөлісу: |