title: И.Канттың әлеуметтік-саяси ілімі

text:
Байланысты: Саяси ілімдер тарихыны п ні, оны о ыту міндеттері
87.И.Канттың әлеуметтік-саяси ілімі Иммануил Кант (22 сәуір 1724 жыл – 12 ақпан 1804 жыл) — XVIII ғасырда Пруссия патшалығының Кенигсберг қаласында тұрған неміс философ. Ол қазіргі заман Еуропасының және Ағарту дәуірінің ең ықпалды ойшылдарының бірі болып саналады. Жалпы қалыптасқан пікір бойынша, ол пәлсападағы Аристотельден кейінгі ең маңызды тұлға болып табылады.
Өмірінің соңғы кезінде Кант кейінгі адамзатқа аманат етіп, «Мәңгі бейбіт өмірге» деген кішігірім трактат жазып қалдырды. Оны оқи отырып, тап осы кезде - XXI - ғасырдын басында жазылған ба деп қаласың. Дүниедегі ең қымбат қазына Кант үшін - адам өмірі. Адам өмірін сақтау үшін халықтар арасында бейбітшілік орнау керек. Өздерінің әлеуметтік құрылымының, нәсілінің, дінінің. тілінің, мәдениетінің айырмашылығына қарамастан халықтар өзара келісіп, тату – тәтті өмір сүруі керек. Саясаттағы ең басты мәселе - жер бетіндегі өмірді сақтау. Осы мақсатта Кант дүниежүзі халықтары әр халықтың, ұлттың, әр адамның құқықтарын мойындайтын халықаралық келісімді қабылдауы керек деген идеяны ұсынды. (Қара: Кант Соч. Т.6., М., 1966, с. 260-289)
Ешкімнің де ар-ұжданы, сенімі, еркіндігі, қалауы аяққа басылмауы керек. Көптеген философтар сияқты Кант - утопист. XVIII- ғасыр түгіл, ХХ-ғасырда да оның бұл идеясы жүзеге аса қойған жоқ. Бірақ осыған қарап, оның ойы құр сандырақ деуге бола ма?
Біз Кант іліміндегі өміршен, жаңашыл идеяларды, пікірлерді, шешімдерді түгел қамтып шықтық деп айта алмаймыз. Біз солардың кейбір үлгілеріне ғана тоқталып өттік. Бірақ осының өзі философия жайынан хабардар адамдарға ой салар деген үміттеміз.
XX- ғасырдың басында Батыста философтар арасында «Кейін, Кантқа карай!» деген қозғалыс өріс алды. «Жаңакантшылдық» деген беделді ағым пайда болды. Олардың түсінігінде Кант ілімі ескірген жоқ, керісінше, ХХ-ғасыр Кант сияқты ойшылдарды керек етіп жатыр. Кантқа қайта оралу XXI - ғасырдың басында да орынды. Өйткені Кант-болашақтың ғұламасы.
Кант жөнінде көрнекті неміс филологы және философы З.Гумбольдтің мына сөзімен аяқтағымыз келеді: «Канттың даңқы жөнінде әңгіме болғанда үш нәрсе күмән туғызбайды... Ол қиратқан нәрсе қайтадан қалпына келмейді: ол құрған нәрсе ешқашанда қирамайды; ең бастысы, - дейді Гумбольдт, - оның философияда жасаған төңкерісіне ойлау тарихында ешнәрсе тең келмейді».


Байланысты: Саяси ілімдер тарихыны п ні, оны о ыту міндеттері
88.Гегельдің орташа консерватизмі.Тиімді мемлекет пен азаматтық қоғам туралы ойлары. Гегель өзінің еркіндігі мол рух пен өзіндік сананың эволюциясы туралы тезистері мен нақты тарихтың арасындағы айырмашылықтың жер мен көктей екенін түсінген сияқты. Ол әлемдегі үдерістің бәрі жекелеген тұлғалардың риясыз іс-әрекеттерінің нәтижелері деп таныды. Сондықтан ол тарихты халықтардың бақыты, мемлекеттердің даналығы және жекелеген адамдардың ізгліктері құрбандыққа шалынатын қасапхана ретінде сипаттауға дайын болды. Бірақ, – дейді ол, – уайымға салыну – негізсіз, себебі индивидуумдардың эгоистік әрекеттері – дүниежүзінің идеал тағдырын жүзеге асырудың жалғыз ғана құралы.
Идеал мемлекет азаматтардың жеке мүдделері мемлекеттің жалпы мүдделеріне сәйкес келетін түрде құрылуы тиіс. Дүниежүзілік рух олардың көмегімен өзінің мақсатына жететін индивидуумдарды тарих, мемлекет және халықтардың өздерінің арасынан шығарып отырады. Мысал ретінде ұлы адамдардың Цезарь немесе Наполеон сияқты бірегей тұлғаларын айтуға болады, олар өз замандары үшін тарихтың пісіп-жеткен қырларын көре білді және дүниежүзілік рухтың көрініс табуында ерекше рөл атқарды.
Бірақ та мұндай адамдар сирек кездеседі және дүниежүзілік рухтың жекелеген халықтар немесе ұлттар арқылы қалыпты дамуы болып саналады. Бұл рух халықтың мәдениетінде, діні мен философиясында, сонымен қатар, әлеуметтік мекемелерінде көрініс табады. Ұлттардың мемлекеттермен бірдей болуы міндетті емес. Шынында да, Гегель осыны жазған кезде неміс ұлты өзін герман мемлекетіне әлі айналдырмаған еді, бірақ тек мемлекетте ғана ұлт өзін саналы түсіне бастайды.


Байланысты: Саяси ілімдер тарихыны п ні, оны о ыту міндеттері
Демокриттің саясат міндеттері туралы маңызды қорытындылар.
Демокрит (б.э.д. 460–370 жж.) өзінің саяси ойларында алғаш рет адам мен адамзат және қоғамның дамуы әлемдік даму үдерісінің табиғи жалғасы деп қарастырды. Осылайша адамзат қоғамы прогрессивті эволюциялық өзгерістерден кейін өзінің қалыпты жағдайынан шықты. Осы тұрғыдан алып қарағанда полис, қоғам және заңнамалар қолдан жасалған, ол табиғаттан алынбаған. Сондықтан да олардың пайда болу үдерісінің өзі қажеттіліктен туылған, яғни кездейсоқ процесс емес деп көрсетеді. Осыдан да болар Демокрит үшін табиғи және қолдан жасалған дүниенің байланысы саясат пен этикалық нормалардағы өлшеммен анықталады. Сондықтан да ол адам табиғатына қарсы келетін дүниенің барлығын әділетсіз деп қабылдайды. Демокрит үшін мемлекетте әділеттілік пен жалпыға бірдей мамыражай жағдай қалыптастыру керек. Мемлекеттік мүдде барлығынан да жоғары тұруы керек, ал азаматтар мемлекеттік құрылым мен басқаруды жетілдіруге ат салысуы тиіс деген. Демокрит «жақсы басқарудағы мемлекет – зор қорған, өйткені ол жалпы тұтастықтың негізі, егер де ол өлсе, онымен бірге барлығы да өледі» дейді. Мемлекеттілікті дамыту барлық мемлекет тұрғындарының ісі, олардың бір-біріне өзара көмегі мен туысқандығында. Қоғамдағы азамат соғысы екі жаққа бірдей тиімсіз. Қоғамдағы тепе-теңдікті ұстап тұруда мүліктік жағынан алшақтық болмау керек, өйткені мемлекеттегі әлеуметтік тұрақтылыққа кері әсер етеді деп санайды. Демокрит үшін ел басқару ісі ол тек аристократияның үлесі. «Ақымақтар үшін бағынышта болу абзал, өйткені ел басқару тек жайсаңдардың үлесі. Әдеп бойынша заңға, билікке, ақылы асқандарға бағыну керек, ақымақтардың қол астында болу қандай қасірет» деген екен. Ақымақ азаматтарға биік мансап беруге болмайды, өйткені олар әдепсіз және топас болады дейді Демокрит. Ел басқару ісінде Демокрит тектілікке, көрегендікке және жауапкершілікке ерекше мән береді. Заңдар тек қарапайым адамдар үшін керек, өйткені олардың арасындағы қызғаныш пен бірбіріне деген алауыздықтарды жою үшін, ал даналар үшін, қай қоғамда өмір сүрсе де, олар әділетті болады, себебі әділеттілік даналар үшін мызғымас қағида дейді.


title: Әл-Фараби іліміндегі мемлекет пен билік табиғаты

text: Мұсылмандық Шығыстың саяси-құқықтық ойының басты тақырыптарының бірі – ізгілікті қала мен адаба (жетілген адам) мәселесі болып табылады. Ізгілікті қала мәселесінің негізі әл-Фарабидің, Жүсіп Баласағұнның саяси теорияларында қаланды. Әбу Насыр әл-Фараби саяси ойларын «Қайырымды қала тұрғындарының көзқарастары туралы», «Мемлекеттік билеушінің нақыл сөздері», «Азаматтық саясат» деген еңбектерінде жинақтаған. Әл-Фараби өз идеясында басты назарды билеушінің адамгершілік қасиеті мен оның белсенді азаматтық позициясына аударды. Әл-Фарабидің пікірінше, жақсы мемлекет басшысы жоғарғы билік өнерін жүзеге асырушы болып табылады. Ізгілікті қалада бақытқа жетудің өзекті мәселесінің бірі – философиялық және құқықтық мәдениеттің, моральдық сапалардың, адамның рационалдық қабілеттерінің өзара үйлесімді әрекеттесуі болып табылады. Мұндай өзара байланысты билеушінің өзі жүзеге асыруы тиіс. Билеуші тек өзінің философиялық эрудициясын, қолданылып жүрген қағидаларды және өз білімділігін ғана жүзеге асырмауы тиіс, сонымен қатар адамгершілік қасиеттерді, теориялық және практикалық ізгілік істерді жүзеге асыруы тиіс. Өнерді, ізгілікті, білім мен даналықты және өзінің ұйымдастыру қабілетін мемлекет басқару ісінде шеберлікпен жүзеге асыра білу, әл-Фарабидің пікірі бойынша, билеуші үшін бастапқы негізді құрайды. Философиялық, адамгершілік және құқықтық мәдениетті терең меңгеру – билеушіге мемлекетті дұрыс, шебер басқаруда, зандылықты қамтамасыз етеді және олардың мүлтіксіз орындалуына кепіл болады. Бұл туралы әл-Фараби былай деп жазады: «Заң шығарушы, біріншіден, өзінің заңдарын ендіре білгені, екіншіден, басқара білгені жөн. Егер ол берген жарлығын ендіре алмаса, басқалар қадағалайтынды өзі де қадағаламаса, онда оның нұсқауларының заңды күші болмайды және оның сөзін қол астындағылары қабылдамайды. Егер заң шығарушы – білімсіз адам болса, онда ол адамдарға пайда әкелетін заңды белгілей алмайды, заңды сақтаудағы маңызды орынды тәрбие алады. Заңды елемейтін және өзінің бағыныштыларын да соған итермелейтін адамның өзі, өзінің іс-әрекетімен үлкен тәртіпсіздікке душар қылады». Әл-Фараби қоғамдағы саясатты жүзеге асыруда, билеушімен қатар қала тұрғандарының да философиялық, адамгершілік, құқықтық және саяси мәдениетінің маңыздылығына назар аудару қажеттілігін атап өтеді. Келесі топқа әділдігін елге мадақтап айтып отыратын, әлеуметтік жағдайы жұрттан жоғары тұратындар (қала басшысы және оның көмекшілері) кіреді. Қала басшысының қызметі мен мінезіндегі кемшіліктерін тікелей айтпай, оны жанамалап, астарлап сынау арқылы түзету керек дейді. Әл-Фараби бойынша, адам өз өмірінің қожасы, сондықтан да ол өз тағдырына өзі жауапты. Адамның өмірдегі бақыты мен бақытсыздығы ол құдайдан емес, ол адамның күнделікті істеген әрекетінен деп түсіндіреді.


Байланысты: Саяси ілімдер тарихыны п ні, оны о ыту міндеттері
Қайта өрлеу дәуіріндегі саяси идеялар. Н. Макиавелли.
Қайта өрлеу және Жаңа замандағы саяси ойлардың басты ерекшелігі, бұған дейінгі саяси ойшылдар сияқты «жақсы өмірді» аңсау мен тұлғаның сыртқы күштерге деген тәуелділігі емес, керісінше, оларды мемлекет пен оның пайда болу мәселесі қатты қызықтырды. Саяси ойлар бірте- өрлеу мен Жаңа заман ойшылдары дүниені түсіндіруде адамның тағдыры, шыққан тегі, атағы, конфессиялық статусы арқылы алдын-ала болжанбайды, ол адамның қажырлығы, белсенділігі, игілікті істері арқылы анықталуы тиіс деп түсіндірді. Қайта өрлеу заманының көрнекті өкілдерінің бірі – итальяндық ғалым Николло Макиавелли (1469–1527 жж.). Николло Макиавелли саяси ойлар тарихында көптеген еңбек жазып қалдырған. Соның ішіндегі ең маңыздылары: «Патша», «Тит Ливийдің алғашқы он кітабы туралы ой толғаныстар», «Флоренция тарихы» және «Әскери өнер». Ғалымның қарастырған мәселелерінің ішіндегі бастысы деп мыналарды айтуға болады:
1. Саяси ғылымды қоғамтану ғылымдарының ішінде дербес ғылым деп қарастыруы. Мемлекет пен құқық, тұлға мен мемлекет, шіркеу мен адамдардың ара қатынастарын зерттей келе, олардың қалай пайда болғанынына ерекше көңіл бөледі, сонымен қатар, ол мемлекеттегі билік тің ауысу мәселесіне, эволюциялық дамуына, басқарудың формаларына ерекше ден қояды. Саясатты билік үшін талас деп түсінген Н. Макиавелли қоғамдағы саяси өмірді реалистік тұрғыдан түсіндіруге тырысып бақты. Ол антикалық ойшылдар ізімен саяси ғылымның теологиядан арасын ажыратып, қоғамдағы саяси үрдістер табиғи қалыпты жағдай деп түсіндірді.
2. Н. Макиавелли мемлекеттің пайда болуын қоғамдағы саяси ұйым ретінде қарастырды. Жалпы ол саяси ойлар тарихында алғаш рет қолданысқа «мемлекет» ұғымын ендірді. Сондай-ақ, антикалық ойшылдар дәстүрімен ол мемлекетті басқарудың алты үлгісін жасайды, үшеуі «формасы жағынан халыққа жағымды» (монархия, аристократия, демократия), үшеуі «жағымсыз» (тирания, олигархия, охлократия). Сонымен бірге ол мемлекет басшыларының ауысуы қоғамда ешбір діни нанымсенімдерге байланысты емес деп түсіндірді. Макиавеллидің пікірінше, басқарудың ең озық үлгісі аралас басқару (монархия, аристократия, демократия осылардың әр қайсысы қоғамдағы тұрақтылықты ұстап тұруға мүдделі болуы керек).
3. Жеке тұлғаға саналы, ерікті, өз құқығы үшін күресуге мүмкіндігі бар белсенді деп қарады. Тұлғаның жеке белсенділігі қоғаммен тікелей байланысты деп түсіндірді. Қоғам неғұрлым тұрақты, гармониялы түрде дамыса, тұлға да соншалықты белсенді болмақ. Ол адамның жеке мүмкіндігіне ерекше көңіл бөледі. Адам неғұрлым қорғансыз болса, оның солғұрлым өмірге құмарлығы, өмір үшін арпалысы күшейе түседі, нәтижесінде мемлекет пен діннің, адамгершілік қатынастардың дамуына алып келеді деп түсіндіреді.
4. Саясат пен құқықтан моральдың ара-жігін ажыратып берді. Саясат пен құқық христиандық догмалық және моральдық ұстанымдарға еш уақытта бағынбайды. Ол өмірдегі тәжірибе мен практикаға, соның ішінде, күшке байланысты деп түсіндіреді.


Пифагор – аристократияның саяси үстемдігін негіздеуші теоритик.
Пифагор (б.з.д. 580–500 жж.) қоғамдық жəне саясиқұқықтық тəртіпті философиялық негізде қайта құру қажеттілігі идеясын қалыптастырды. Пифагоршілер (Архит, Лизис, Филолай) демократияны сынға ала отырып, «жақсылардың» (адамгершілік жəне саналы элита) басқаруының аристократиялық идеяларын негіздеді. Пифагор жасырын философиялық-саяси одақ — Гетерия құрды. Пифагордың дүниетанымында анықтаушы роль — сандар туралы ілімге берілді. Сан — дүниенің басы жəне мəні. Олар адамгершілік жəне саяси-құқықтық құбылыстарға сандық (математикалық) сипаттама беруге тырысты. Құқық пен əділеттілік мəселелерін қарастыру барысында Пифагор алдымен «теңдік» түсінігін теориялық тұрғыдан қарастыра бастады. Əділеттілік теңдерге теңдік беруден тұрады. Адамдар өздерінің жан-жақты қатынастарында əділеттіліктің əр түрін қолдануға тиісті. Пифагордың ойы бойынша əділ заң билік ететін мемлекет қана үлгілі бола алады. Құдайдан кейін ата-ана мен заңды құрметтеу керек, оларға сеніммен бағыну қажет. Заңды тыңдау үлкен ізгілік, заң — үлкен құндылық. Ескіден қалған заңдар мен əдет-ғұрыпты қолдану жаңа заң шығара бергеннен гөрі дұрыс деп санады. Ең жаман құбылыс — анархия (биліктің болмауы). Себебі адам табиғаты басқаруды, қажетті тəрбиелеуді керек етеді. Пифагордың адам қатынасы жаза-жаладан, биліксіздіктен арылуы жəне тəртіпке келтірілуі мүмкін деген ойы көптеген ғалымдарға дем берген.
Ш.Л. Монтеськенің саяси ілімі.
Қайта өрлеу және Жаңа замандағы саяси ойлардың басты ерекшелігі, бұған дейінгі саяси ойшылдар сияқты «жақсы өмірді» аңсау мен тұлғаның сыртқы күштерге деген тәуелділігі емес, керісінше, оларды мемлекет пен оның пайда болу мәселесі қатты қызықтырды. Саяси ойлар бірте-бірте діни және философиялық көзқарастардан айырылып, сана болмыстың негізі ретінде қарастырылып, заңдар оның құралына айналуы керек деген қағида бірінші кезекке қойылды.
Қайта өрлеу және Жаңа заман дәуіріндегі реформалық үрдістердің нәтижесінде әлеуметтік мәдениеттің жаңаша үлгілері жасалды, олар өз заманындағы дамыған бүкіл өркениеттік құндылықтар қатарына енді. Бұл заманның ойшылдары өздерінің мемлекет, құқық, заң сияқты түсініктерін қалыптастыруда антикалық өркениеттің рухани мұраларына сүйенеді. Антикалақ мұралар жаңа мемлекеттің үлгілерін іздестіруге негіз болды. Өйткені бұл үлгілер қайта өрлеу заманында өмір сүрген адамдарға жаңа мәселелерді шешу үшін қажет болды.
Қайта өрлеу мен Жаңа заман ойшылдары дүниені түсіндіруде адамның тағдыры, шыққан тегі, атағы, конфессиялық статусы арқылы алдын-ала болжанбайды, ол адамның қажырлығы, белсенділігі, игілікті істері арқылы анықталуы тиіс деп түсіндірді.
Осы заманның көрнекті өкілдерінің бірі, француздың ағартушы ғалымы – Шарль Луи Монтескье (1689– 1755 жж.). Ол саяси ойлар тарихында өзінше таңба қалдырған ғұлама, ғалым. Ш.Л. Монтескье «Заңдар рухы» еңбегінде екі мәселеге ерекше назар аударады, біріншісі «Заңдар рухы» болса, екіншісі «Басқару образы». Ол одан әрі осы еңбегінде «Көптеген заттар адамдар өміріне тікелей әсер етеді: соның ішінде климат, дін, заңдар, мемлекетті басқару қағидаттары, өткен тарих, әдет-ғұрыптар, осының барлығы жинала келіп сол халықтың рухын айқындайды» деп есептейді. Монтескье, сонымен қатар, Дж. Локктың саяси ойларын одан әрі қарай жалғастырады. Билікті асыра пайдалану адам табиғатының негізінде жатқандықтан, ол оны, яғни билікті шектеу мәселесін қарастырады. Сөйтіп, ол билікті заң шағарушы, атқарушы, сот билігі деп үшке бөледі және оларды бір-бірінен тәуелсіз институт деп таниды, сонымен қатар, ол билік арасындағы тежеу жүйесінің механизмін қарастырады. Осылайша, саяси ілімдер тарихында Ш.Л. Монтескье биліктің бөліну теориясын жасады.


title: Пифагор – аристократияның саяси үстемдігін негіздеуші теоритик


title: Саяси ілімдер тарихының пәні, оны оқыту міндеттері

text:
Саяси ілімдер тарихы – адамзаттың рухани мәдениетінің құнды да ажырамас серігі және саяси ғылымның бір құрамдас бөлігі. Қандай да бір халық болмасын, оның ойлау мәдениеті, өз ішінен шыққан ойшылдары болады. Тарихта ойлау кеңістігі болмаған халық, мемлекет болған емес. Сондықтан да саяси ілімдер тарихының мәні – саясат пен мемлекеттің мәнін ашу, халықтардың саяси өмірі мен тіршілік тәсілдерінің, саяси ой-түсініктерінің қалыптасуын, эволюциялық дамуын зерттеу болып табылады.
Саяси ілімдер қоғамның, әлеуметтік топтар мен жеке тұлғаның қалыптасуын және олардың саясат субъектісіне айналу тарихын, саясатқа саналы түрде араласуының және саяси билік үшін күреске қатысу кезеңдерін ашады. Әрбір халықтың саяси тарихы мен мәдениетінде тек саяси түсініктер ғана емес, сонымен бірге саяси билікті жүзеге асыру дәстүрлері де қалыптасқан. Оларды зерттеу белгілі бір хронологиялық, кеңістіктік және портреттік өлшемдермен өлшенеді. Мұндай зерттеу әдісін қолдану олардың қай дәстүрге қатысты екенін анықтау үшін керек. Аталған еңбекте авторлар саяси ойлардың даму кезеңдері мен саяси ілімдегі дәстүрлердің эволюциясына талдау жасауға ұмтылады.
Саяси ілімдер де адамзаттың рухани және күнделікті саяси тұрмыс тіршілігінде маңызды рөлге ие болған. Ол өмірдің жан-жақты саяси шындығы мен қайшылықтарын өрнектеуде қалтықсыз қызмет атқарып келеді. Қазіргі заман бейнесін дұрыс танып білу үшін, сондай-ақ келешекте жақсы да парасатты мемлекет басшысын сайлауда және қоғамда жақсы жол таңдап алу үшін адамдар әр кезде өзіне дейінгі болған идеяларға арқа сүйеген. Саяси ілімдер қоғам мүшелерінің саяси мәдениетін айқындайды. Сондықтан да қоғамның саяси мәдениеті адамзаттың төрт мың жыл бойы қалыптасқан саяси ілімдер тарихынсыз дамуы мүмкін емес.Ендеше бұл ғылымды оқытудың міндеті адамзаттың саяси және құқықтық жолда болашақты дұрыс таңдай білуге көмектесу, оның бұрынғы тарихын оқытып, үйренуіне септігін тигізу.


title: Саяси имидждің даму тарихы

text:
Саяси имидждің даму тарихы
Серия «История. Философия». № 3(83)/2016
51
ƏОЖ 3.32
Д.Б. Кошербаев
Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті
(E-mail: kosherbaev_das@mail.ru)
Саяси имидждің даму тарихы
Мақалада саяси имидждің тарих беттерінде көрініс алуы мен ұлы ойшылдардың, саясаткерлердің
«бейнесін» өзгерту мəселесі сөз етілді. Саясаткердің халық алдында қандай болуы керек. Билікті
тілмен, жағымды іс-əрекеттердің көмегімен уысында ұстап қалудың жолдары ұлы ойшылдардың
еңбектерінде қарастырылған. Рим жəне түркі ойшылдарының саяси еңбектеріндегі басшы мен қоғам
арасындағы қатынас туралы тұжырымдарға шолу жасалған.
Кілт сөздер: имидж, имиджтану, саяси имидж, саяси технологиялар.
Имидж ұғымы ХХ ғасырдың соңында ғана ғылыми айналымға белсенді түрде енсе де, оның да
өзге ғылыми салаларға тəн өзіндік даму тарихы бар. Бүгінгі ғылыми əдебиеттерде имидж тарихы
жөнінде ақпарат жоқтың қасы. Мысалы, ресейлік ғалым Г.Г. Почепцов өзінің «Имидж и выборы»
атты кітабында «имидж — бүгінгі күннің жаңалығы» деп көрсетеді. Алайда саяси тұлғаның сыртқы
жəне ішкі дүниесіне қатысты сыни ойлардың элементтерін тарихтан өткен ұлы ойшылдардың
еңбектерінен көруімізге болады. Енді сөзімізге дəлел болуы үшін осы ұлы ойшылдардың
шығармалары мен ой-толғамдарына шолу жасап көрейік.
Саясат пен өнер (мемлекеттік істі жүргізу өнері) туралы айтулы зерттеулерді Ежелгі Рим
ғалымдары мен қоғам қайраткерлері жасаған болатын.
Марк Туллий Цицерон (б.д.д. 106–43 жж.) Ежелгі Римнің саяси қайраткері, шешен, жазушы.
Ақсүйектер əулетінен. Б.д.д. 63 ж. консул болған кезінде халық арасындағы жəне саяси қайраткер
ретіндегі беделі қатты өсті. Керісінше, інісі Квинт Туллий Цицеронды (б.д.д. 102–43 жж.) басым
көпшілігіміз біле бермейміз. Алайда Квинт Туллий Цицерон саяси ілімдер тарихында
алғашқылардың бірі болып саяси кеңесшілік, сайлау кампаниясын жүргізу сынды мəселелерді
қарастырған болатын. «Краткое наставление по соисканию» атты қысқа шығармасында ағасына саяси
сарапшы ретінде жақсы кеңестер береді.
Сонымен қатар Квинт Туллий Цицеронның б.д.д. 64 ж. өзінің консулдық қызметке тұрған ағасы
Марк Туллий Цицеронға жазған бірнеше «Хаттары» [1; 126] жеткен болатын. Бұл «Хаттар» имидж
тақырыбындағы шағын саяси трактат секілді жəне Квинт Туллий Цицерон жақын адамына
жазғандықтан, басқаларға айта бермейтін ойларын ашық көрсеткендігімен құнды. Осы еңбектен
қысқаша үзінді келтірелік.
Өмірін саяси қызметке арнаған адам өзін қалай ұстап, не істеуі керек? «Ол, алдымен, ораторлық
шеберлігін шыңдауы керек», яғни сөз саясатқа араласудағы басты құралдардың біріне жатады. Сөздік
қорды байыту жолында жұмыс істе деп кеңес береді. «Сенің əрбір сөзіңді ұйып тындай-тыңдай сенің
талантты екеніңді танитындай етіп дайындал». «Саясаткердің басты мақсаты — адамдарды өзіне
қаратып, бағындыра білуі».
«Халықтың қолдануына ие болу үшін оларды не толғандыратындығын, тұрмыстық
жағдайларын, мұң-мұқтаждықтарымен таныс болу керек». «Олар тек қана уəдені емес, өздеріне деген
қызметті, жомарттықпен берілген уəдені керек етеді». Бұл бəрінен бұрын кандидаттың танымал
болуына жəне халықтың қолдауына ие болу үшін маңызды. Қазір біз бұны популизм деп атаймыз.
Саясаткерге саяси əрекетінде, арына қайшы келетін, бірақ онсыз мақсатқа жете алмайтын
əдістерді қолдануына тура келеді. «Оның бірі алдау, өз ойын жасыру, өтірік айту жəне т.б. Өтірік те
маңызды, мақсатқа жету жəне құрметке ие болу үшін қажет».
«Сайлау кампаниясы кезінде ол көпшіліктің көз алдында болғаны абзал. Оған белсенді қоғамдық
өмірден алшақтауына немесе демалысқа кетуіне болмайды». «Кандидаттың есігі ғана емес, көзі мен
жүзі үнемі адамдарға ашық болсын, бірақ оның ойын бірде-бір пенде білмесін».
«Егер оған кімде кім өтінішпен келсе, оны қайткен күнде орындауға тырысуы керек. Ал егер
шамасы келмейтіндей өтініш жасаса не істеу керек? Онда қолынан келмейтіндігін түсіндіріп
бастартуға болады, жақсы адам секілді. Бірақ ол саясаткер, сондықтан ешқашан да қолдан келмейді
Ре
по
зи
то
ри
й
Ка
рГ
У
Д.Б. Кошербаев
52
Вестник Карагандинского университета
деп айтуына болмайды. Немесе мүмкіндік болған кезде өтінішіңіз орындалады деп сыпайы бастарту
қажет».
Ежелгі грек ойшылы Плутарх (46–120 жж.) — «Мемлекеттік істер туралы» [2; 760–806] саяси
трактатының авторы. Бұл трактат Плутархтың досы Манемахтың өтініші бойынша жазылған.
Ол фəлсафашы, саясаткер болғандықтан, қоғамдық жұмысты ұйымдастыру, қоршаған адамдармен,
тұрғындармен қалай əрекет жасау керектігі жөнінде құнды кеңес алғысы келген. Плутарх оған біраз
кеңестер береді.
Оның пікірінше, мемлекеттік іспен айналысу үшін, алдымен, жақсылап ойлану керек. «Адам
саясатпен билік пен байлыққа құмарлықтан немесе біреуден кек қайтару мақсатында айналыспауы
керек. Онда азда болсын жүрегінде халқына деген махаббат болғаны абзал. Мұнсыз бірде-бір
саясаткер алдына қойған асыл мақсатына жете алмасы анық».
«Саясаткер өз халқының психологиясын, оларды не қызықтыратынын, не ұнататындығын жақсы
білгені абзал. Халықтың көңілінен шыға білуде өнер. Көңілінен шықсаң, халық саған өз ырқымен
беріліп, ашылады».
«Саясаткердің барлық əрекеті «театрдағы көрермендердің көз алдында өтіп жататындықтан», ол
қоршаған ортаның қолдауына ие болатындай, ел сүйсінетіндей қылықтарға толы болуы қажет.
Мінезіндегі əрбір қателік, шарапқа құмарту, ұзақ ұйықтау секілді əдеттер өзін күлкіге қалдырады,
жаман атақ əкеледі. Саясаткер жағымды істер мен жақсы əрекеттер арқылы көзге түсуге тырыссын.
Осындай мінез оның жақсы атаққа ие болуына жəне халық алдында сенімді болуға септігін тигізеді».
«Əрбір адаммен тіл табыса алу қабілетінің болуы абзал. Риторикалық шеберлік, өз ойын анық
жеткізе алуы, сөйлеген сөзі арқылы адамдардың жүрегіне жол табу да үлкен роль атқарады.
Көмейіңен шыққан сөз адамдардың жүрегін елжіретердей əсерлі болсын. Тəжірибелі саясаткердің
қолында сөз жақсы құрал бола алады». Плутарх былай деп жазған: «Қасқырды құлағынан ұстай
алмайсың, бірақ адам мен мемлекетті тек құлағынан ұстап жетелеу керек, халықты тек сөзбен
қызықтыра аласың, ал басқа безендендірулер (дастархан жаю, ақша тарату жəне т.с.с.) ашаршылық
кезіндегі аңдарды алдағанға ұқсайды».
Саясаткердің сөзі қандай болу керек. «Софистиканы, дөрекілікті қолдану саясаткердің сөзін
əшекейлемейді. Бұндайдан бастарту керек. Ол сенімді жай адамға түсінікті болу орынды. Сөзінде
мақал-мəтелді, тарихи деректерді орнымен қолданса, сенімді, қонымды болып шығады. Əзілді де
ұмытпаған жөн. Айтылғандарды көпшілік алдында сөйлегенде, əсіресе қарсыласқа жауап
қайтарғанда тиімді қолдануға болады. Саясаткер мағынасыз бос сөзге берілмей, алдын ала
дайындалып, ойын жинақтап сөйлегені орынды. Бірақ ой ұшқырлығы мен тапқырлық та қажет».
Плутарх дауыстың ырғақты, əуенді болуына баса назар аударады. «Егер адам өзінің саяси
мансабын енді бастап келе жатса, аты халық арасында əлі белгілі болмаған жағдайда өзін əділдіктің
жаршысы, жақсылық үшін күрескер, шулы соттарда əлсізді күштіден қорғаушы іспетті істер арқылы
көпшілікке танылуына болады. Саясаткерге атақ, шен құмарлық, өзінің ескерткішін соғу сияқты істер
беделіне жағымсыз əсер етеді. Неғұрлым қарапайым болса, сол жақсы», — дейді.
«Саясаткер азаматтарға зорлық-зомбылық көрсетіп, жеке меншігіне қолсұғуға жол бермеуі
керек. Өзіне көмекші қылып адал, шыншыл адамдарды алсын. Олар да билеушінің беделіне əсер
етеді. Ол туралы қандай пікір, көзқарас қалыптасуы сол қоршаған адамдарға байланысты. Аздаған
қателігін кешіре салу, мақтауға лайық істерін мадақтап, қызметін, талантын бағалап көтермелеп те
отыру керек».
Билеушіге қызмет көбінесе «ұлылық» секілді қасиет пен байланысты дейді. «Ұлылық үлкен
шеберлікті жəне белгілі бір жағдайда ой тазалығы мен мінез қаттылығын сақтайтын психологиялық
көңіл-күйді талап етеді».
«Саясаткердің жұмысы шешім қабылдау болғандықтан, шешім қабылдауда басқа адамның
пікірін тыңдауда қажет, бірақ тез келісе салуға болмайды, əбден ақылға салып, «бет əлпетінде терең
ойға батқан кейіп таныту керек». Басқаның пікірін тыңдағанда, оның ойын оқып отырғандай, сезім
қалдыру маңызды».
Плутарх осылайша саясаткердің қандай болу керектігін жақсы көрсете білген.
Итальяндық ойшыл, саяси қайраткер Джованни Понтано (1426–1503 жж.). Фердинанд I баласы
Альфонсаның тəрбиешісі, ұстазы ретінде оған арнап, саяси-этикалық мазмұндағы «Государь»
(De principe) атты дидактикалық трактат жазады. Джованни Понтаноның [3; 290–306] ойынша,
«билеуші өз имиджіне тек өз елінде ғана емес, шетелде де мəн бергені дұрыс. Бұл мақсатта өзі туралы
тараған ақпараттарды бағыттап, тиімді қолданған жөн. Басқа мемлекеттің елшісін үлкен құрметпен
Ре
по
зи
то
ри
й
Ка
рГ
У
Саяси имидждің даму тарихы
Серия «История. Философия». № 3(83)/2016
53
қарсы алып, мұқият тыңдап, өзінің қандай дəрежеге ие екендігіңді еппен сұлу байқатқан жөн. Оларды
сыйлықтармен, бағалы бұйымдармен құрметтеген абзал».
Джованни Понтано бүгін мамандардың айтып жүрген имидждің кинетикалық, вербалдық,
габитарлық секілді құбылыстарына да үлкен мəн береді. «Адамның мейірімді жүзі мен ашық көңілі
жағымды имиджді қалыптастыруы да өте маңызды роль атқарады. Қол — денені, көзқарас жанды
асырайды деп тегін айтпаған», — деп жазады. Ол қатты дауыстап күлуден, бет аузын қисаңдатудан,
қолын əрі-бері мəнсіз сермеуден сақ болуға шақырады.
Дж.Понтано сыртқы киімге де үлкен мəн береді. «Талғамды киім мен əшекейлер — ұлылықтың
маңызды белгісі. Киім мен əшекейді жағдайға, уақытқа, орынға жəне билеушінің жасына лайық
киініп, тағынған жөн. Қаралы киімді салтанатты жиында немесе ала жібекті қатаң жерлерге киюге
болмайды. Табиғи кемістікті жасыру үшін жəне келбетіңнің сұлу жақтарын айқындау мақсатында бет
бояулары мен шаш үлгісін орнымен қолданып, пайдаланған орынды», — дейді.
Сəн мен талғамның үнемі өзгеріп отыратындығын ескеріп, Дж. Понтано билеушіге əрдайым
«алтын аралықты» ұстануды ұсынады.
Дж. Понтано билеуші имиджінің вербальді компонентіне де аса мəн берген. «Саясаткердің сөзі
оның ой-өрісі мен мінезінен, біліктілігінен хабардар ететіндіктен, əрбір сөзі салмақты, бет-əлпетімен
жəне əр түрлі қимыл-қозғалыстарымен сəйкес болуы маңызды. Сөзі үзік емес, салмақты, түсінікті,
анық, қысқа болуы керек. Дауыстың жоғарылығы мен төмендігі, ырғағы, естілудегі əуенділігі секілді
өлшемдердің маңызын да еске салып өтеді».
Имидж мəселесі араб, түрік ойшылдарының еңбектерінде де қарастырылды. Əрине, өткен заман
ойшылдарының еңбектерінен біз имидж терминін кездестіре алмаймыз. Ол тек біздің заманда пайда
болып отыр. Бірақ соған ұқсас ұғымдар (ұлылық, сенім, пікір, махаббат, бедел, жақсы атақ жəне т.б.)
саясаткердің имиджі туралы сөз болып жатқандығы жөнінде күмəн қалдырмайды.
Орта Азия мен Иран өлкесінде дүниеге келген ғұламалардың еңбектерінде адамның тəрбиесі,
өзгелермен қалай байланыс құру керектігі, көптің адамы өзін қалай ұстауы керектігі, шешендік жəне
т.б. тəлім тəрбиелер сөз етілген.
Көрнекті философ, энциклопедист-ғалым, күллі əлемге Аристотельден кейінгі «екінші ұстаз»
ретінде танылған Əбу Насыр Мұхаммед ибн Мұхаммед ибн Тархан ибн Ұзлағ əл-Фараби ат-Түрки
қазақтың Фараб (Отырар) қаласында дүниеге келген. Əл-Фараби ел билеушісінің қандай жəне кім
болуы керек екендігіне ерекше тоқталады.
Əл-Фарабидің «Мемлекеттік қайраткердің нақыл сөздері» еңбегінен үзінділер [4; 11, 198–201,
218–220, 225]:
27. Шын билеуші — қалаларды басқарғанда өзі қолданатын өнерде өзі үшін жəне қаланың басқа
тұрғындары үшін басқару өнерінің шегі жəне мақсаты болып табылатын бақыт орнатуды өзінің
талабының мақсаты жəне өмірлік ісі етіп алға қоюшы адам.
28. Кейбір [билеушілер] қалаларды басқарудағы мақсат ұлылық, құрметтеу жəне тыйым салу,
бағындыру, сыйлау жəне даңқын асыру болу керек деп ойлайды. Құрметті қалағанда, олар өздеріне
соған жетуге көмектесетін басқа бірдемелер үшін емес, өздерінің сол көздеген мақсаты үшін
қалайды. Қалаларды басқарғанда өздері жасайтын əрекеттерді олар соның көмегімен осы мақсатқа
жетудің құралы етіп пайдаланады.
Нағыз əкім. Ол — бірінші басшы, сондықтан оның бойында ұштасқан алты қасиет болуы керек:
даналық, асқан пайымдағыштық, қалтықсыз сендіру [қабілеті], өте жақсы қиялдау [қабілеті], қасиетті
(ғазауат) соғысты өзі бас болып жүргізу қабілеті жəне оның тəнінде қасиетті соғысты жүргізуге бөгет
жасайтын еш нəрсенің болмауы. Осының бəрін өз бойында ұштастыратын адам барлық іс-
əрекеттерде кімге еліктеу керек екенін, кімнің айтқан сөзі мен ақылына құлақ қою керек екенін
көрсететін үлгі болады. Мұндай адам өзінің дұрыс деп тапқанынша, өзінің қалауынша басқара алады.
Ғұлама əл-Фараби екі жүзділік секілді жаман қасиеттерге де тоқталады: «Алдау, айла жəне екi
жүздiлік дегенiмiз — игiлiк сияқты болып көрiнетiн пасықтық əрекеттер iстеу, пасықтықпен пайда
табу немесе пасықтықпен лəззат алу үшiн ненiң қолайлы жəне дұрыс келетiнiн мiнсiз ашу».
Сонымен қатар əл-Фараби «ақыл» ұғымына терең мəн береді. Өлеңдерiнде ақылдың рөлінің
жоғары екенін дəріптей түседі. «Жақсы мiнез-құлық пен ақыл күшi болып, екеуi бiрiккенде бұлар
адамшылық қасиеттер болып табылады, қасиеттер дегенде бiз əрбiр нəрсенiң игiлiктi жағы, соның
өзiнiң жəне оның əрекеттерiнiң абзалдығында жəне жетiлгендiгiнде деген мағынада айтамыз», —
дейдi əл-Фараби.
Ре
по
зи
то
ри
й
Ка
рГ
У
Д.Б. Кошербаев
54
Вестник Карагандинского университета
Түркі əлемінде өзіндік орны бар еңбектердің бірі — 1082–1083 жылдары жазылған аса бағалы
«Қабуснама» шығармасы.
«Қабуснама» — Иран шахы Кейқауыстың ұлы Гилан шахқа арнап жазған өсиет сөздерінің
жиынтығынан үзінді келтірелік: «Ей, перзентім, есіңде болсын, өнерсіз жан — өнегесіз, оның
ешкімге де пайдасы тимейді.... Барлық өнерден сөз өнері жақсы екенін білгенің жөн.... Адамзаттың ең
абзал қасиетінің бірі — сөз сөйлей білу. Бұл жағдайды жете түсін де, жақсы сөйлей білуге үйрен:
сыпайы, анық сөйлеуді əдет қылғайсың. Өйткені қандай сөзді айтуды əдеттенсең, тіл соны айтады».
Жетекшінің басты қаруы тіл жəне орынды, уəжді сөйлей білу. «Сөзді өз орнымен сөйле. Орынсыз
айтылған сөз жақсы болса да, жаман көрінеді. Орынсыз айтылған сөз опық жегізеді. Егер сөйлеген
сөзіңнен бір нəрсенің пайдалы иісі сезіліп тұрмаса, ондай сөздің айтылмағаны жақсы» [5; 20, 21].
Көпшілікпен қалай сөйлесу жəне көпшіліктің ортасында өз өзін қалай ұстау керектігі туралы
былай дейді: «Кісі сөз өнерін білетін, шешен болуға тиіс. Ей, перзентім, сен де шешен бол, сөйлей
білгін, бірақ жалған сөйлеме, сөйлесең шындықты сөйлеп, туралықты айтумен атағың шықсын».
«Халық алдында сөйлеген сөзің сұлу болып, оны жұрт ықыласымен тыңдасын. Сөз өнерін меңгеріп,
биік дəрежеге көтерілгеніңді жұрт сөйлеген сөзіңнен білсін» [5; 32, 36]. «Мінбеге шығып алып,
көңілің қалаған, аузыңа түскен сөзді айта бермей, мақсатыңды қысқа əрі сұлу сөзбен сөйлегін. Киген
киімің өзіңе қонымды əрі таза болсын». «Сөзің əсерлі болсын, естіген жұрт əр сөзіңе ризалансын.
Мінбеде томсырайған тоң мінез, салғырт салқын сөзді болма. Əрдайым қимыл-əрекет үстінде көптің
көңілін аудара сөйле» [5; 110]. «Жиылған топ ішінде үгіт-насихатыңды тек бір кісіге қарап айтпағын.
Өйткені топ ішінде бір кісіге қарап айтылған насихат насихат емес, керісінше, айыптау болып
шығады» [5; 22].
Қоғамда, достарының ортасында белгілі бір беделге ие болғысы келсе, жаман қылықтардан
арылу керектігін айтады. «Құмарлықтың құрбаны, ақмақтың ашынасы, қулардың құлы болма».
«Асығыс ашу мен томырық дөрекілікке əдеттенбе, сынық мінез сыпайылықтан сырт қалма, бірақ
тіпті мүлəйім болма, мүлəйім болсаң, жоқ қылып жібереді, дөрекі болсаң, жұртты өзіңнен
қашықтатып аласың» [5; 29, 30].
Көпшіл болу, халықтың баласы болу туралы былай дейді: «Ей, перзентім, қанша дана болсаң да,
сен өзіңді халықтан данамын деп есептеме, сен өзіңді кіші санасаң, дана боласың. Өзін қарапайым
ұстап, білімсізбін дейтін білімдар — нағыз дана сол» [5; 31].
Ел басқару, ел ағасы болу адамнан жақсы мінездерді талап етеді. «...Қазы болсаң, салиқалы ой,
салмақты мінез иесі болғын. Оралымды ойы бар, алдын болжай білетін зерек, жұрттың ішкі жан-
дүниесін зерттеп білетін саясат иесі болуың керек. Əрбір ру топтарының əдет-ғұрпы, жол-жоралғысы
мен қауымның өзіне тəн діни дəстүрлерінен хабарың болсын» [5; 111].
Өзіміз байқағандай,
«Қабуснама» шығармасы тəрбиелік мəнге толы туынды.
Түркі тектес халықтардың орта ғасырдағы аса көрнекті ғұламасы, сопылық əдебиеттің негізін
салушы, мұсылман əлемінің біртуар ойшыл қайраткері — Қожа Ахмет Иассауи 1103 ж. Сайрам
қаласында дүниеге келген. Иассауидің бізге жеткен ең көлемді туындысы «Диуани хикмет» атты
хикметтер жинағы. Иассауи «Диуани хикметiнде» адамгершiлiк, Алланы сүю, адамның жетiлу
жолдары жəне сопылық ілім сөз етіледі.
Дүние мүлік жинау, атақ құмарлық, халықтың ақысын жемеу, халық адамының қандай болу
керектігі жөнінде Иассауи өз хикметтерінде жақсы сөз қозғайды. Мəселен:
Дүние менікі дегендер — жаһан малын алғандар,
Құзғын құстай арамға белшесінен батқандар.
Мола, мүфтий болғандар — жалған жала жапқандар,
Ақты қара қылғандар: ол тамұққа түседі.
Қазы, имам болғандар — нақақ жала қылғандар,
Есектей болып жегіліп, жүк астында қалады.
Пара алған əкімдер — арамдықпен жүргендер,
Өз бармағын өзі шайнап өкінішпен қалады.
Жылы — жұмсақ жегендер, əсем киім кигендер,
Алтын тақта отырса да топырақ астына түседі.
Сенген құлдар — адалдар, садақамен тұрады,
Дүние-мүлкін сарп етіп жұмақ хорын құшады [6; 86, 87].
Білім мен ғылым — адамның өмірлік серігі. Осы екеуі жақсылыққа жетелейді. Ал надандық тек
тозаққа ғана апарады.
Ре
по
зи
то
ри
й
Ка
рГ
У
Саяси имидждің даму тарихы
Серия «История. Философия». № 3(83)/2016
55
Осы жайлы Иассауи:
Наданменен өткен өмiрiң тозақ болар,
Надан барса дозақта одан қашар.
Наданменен дозаққа қылма сапар,
Наданменен қазан айындай солдым мiне [6; 41].
Жүсіп Баласағұни
(1020 ж.ш. – ө.ж.б.).
«Құтты білік» — аңыз əңгіме ретінде баяндалатын
даналық сөз, өсиет, тəлім-тəрбие берерлік дидактикалық тағылымдық туынды. Онда жеке адамның
өзін қоғамда, үй ішінде қалай ұстай білу керектігінен бастап, хандар мен бектердің өз қарамағындағы
əрбір қоғамдық топтарға қарауға тиіс екендігі жөніндегі көптеген мəселелер қамтылады. Сонымен
қатар Ж.Баласағұнидың «Құтты білік» еңбегінде «тектілік», «парасаттылық», «кісілік» іспетті
қасиеттер түркі тілдес халықтардың ішінде алғаш көтерілген еңбектердің бірі.
Адамның сыртқы бейнесі туралы ол былай дейді:
Ақыл көркі — тіл,
Тілдің көркі — сөз,
Адам көркі — жүз,
Жүздің көркі — көз [7; 35].
Адам бойындағы жаман қылықтар мен одан арылу жолдарын айтады. Ер азаматқа қандай болу
керектігі жайлы кеңестер береді. Мəселен:
Қаһар, ашу — ерге жаман қылықты,
Бұл екуі жанға жəбір қылыпты [7; 50].
Көпшіліктің алдында жəне соған сəйкес абыройға ие болуда не нəрседен сақтану керектігін сөз
етеді:
Шарап ішпей, бəледен жүр қашықта,
Байқа, атанба зинақор да, пасық та.
Сақ бол, шарап, зинақорлық күйгізер,
Олар тонын кедейліктің кигізер [7; 53].
Қарамағындағы адамдармен қандай қарым-қатынас құру керектігі туралы былай дейді:
Ісіне сай жайсан менен қасқаның,
Кісілік қыл мəрттігіне басқаның.
Қарым қайтар қызметі асқанға,
Болып əділ атың шықсын аспанға.
Ей, падишам, жақсылықтан жалықпа —
Соған орай ізгі болар халық та.
Ей, падишам, елден еңбек аяма,
Елді сақтап, ақыл-оймен аяла [7; 106].
Ақыл, парасаттылық жəне жақсы іске ұмтылу туралы, пайдалы істің игілікке жеткізетіндігі
жайлы мынадай кеңестер береді:
Түйсікті бол, білімді де таңдай біл,
Жақсы атқарып, іс тетігін аңдай біл.
Жарайтын мен жарамасты байқастыр,
Керексіз бек керек істі жайғастыр [7; 126].
Ж.Баласағұни: «Тіл адамның даңқын асырады... Тіл адамға жапа да шектіреді. Абайламаса,
басыңнан да айырады. Көп сөйлеме, сабыр қыл, əр сөзіңді салмақтай айт. Он мың сөздің түйінін он
сөзбен шеш». Ж.Баласағұни өз шығармасында имандылық, сабырлылық, рақымшылдық, ақыл-
парасаттылық, əділеттілік, ғылым-білім, достық, бауырмалдық, адалдық, ар-ұят, қарапайымдылық,
тазалық, өзара құрмет, тағы сондай сияқты құндылықтарды қарапайым халыққа түсінікті тілде
жеткізе білді.
Қараханид дəуіріне қатысты əдеби ескерткіш — Ахмет Йүгінекидің «Ақиқат сыйы» атты еңбегі.
ХІІ ғасырдың аяғы — ХІІІ ғасырдың бас кезінде жазылған мыс делінеді. Еңбектің мазмұны ар-намыс,
этика, адамгершілік мəселелерін ашуға бағытталған.
Ахмет Йүгінекидің «Ақиқат сыйы» еңбегінің басты мақсаты — ақыл-кеңес беру, үгіт-насихат
айту. Адамдардың бойында жақсы мінез-құлықты қалыптастыру, білімге, ғылымға ұмтылу жөнінде
ой қозғайды.
Тəрбие мен білімнің байланысы. Білімсіз алынған тəрбие пайдасыз. Бүкілінің қазығы білім
екендігін көрсетеді.
Біліктілік туралы былай дейді:
Ре
по
зи
то
ри
й
Ка
рГ
У
Д.Б. Кошербаев
56
Вестник Карагандинского университета
Білікті білім жинап кəсіп етер,
Білімнің дəмін татып өсіп өтер.
Білдірер білім елге, білім сырын,
Біліксіз білімді аттап, бөсіп өтер.
Білімсіз не айтса да білмей айтар,
Өз тілі өзінің кеп басын жұтар.
Алла өзін білімменен құт етеді,
Қайыпсыз надандықты жұт етеді.
Білімді үйренбеген талай қауым,
Құдайды қолдан жасап пұт етеді [8; 72, 73].
Адамның дəрежесі артқанымен, адам болып қалу туралы былай дейді:
Өзгертпе ұлық болсаң өз күйіңді,
Ұмытпа шайы кисең, бөз киімді.
Дəрежең өскен сайын ұстамды бол,
Айта біл жас-кəріге сөз түйінді [7; 48].
Басшының алыстан ойлай білуі мен ақыл түйе алуын былай суреттейді:
Қайсыбір іс кездессе де бетпе-бет,
Оның жайын, алдын-артын ойлап өт,
Тəуір болса — тағы толған, еске тұт,
Жаман болса — қатты сақтан жайлап өт [7; 126].
Сөз қадірі жəне орынды сөйлей білудің маңыздылығы жайлы мына жолдарда келтіреді.
Беталды сөйлей берме, тіліңді тый.
Тіліңнің жүгенсіздігі бір күні басыңа жетеді.
Тілін тартпаған кісіні ақылды деуге бола ма?
Тіл мен сөздің бостығы талай басты жеді.
Адамды тіліңмен өшіктірме.
Біліп қой. Тіл жарасы жазылмайды, оқ жарасы жазылады [9; 350].
Бұл шығармадан философияның, педагогиканың жəне психологияның шырмалып жатқанын
көре аламыз. Бұл ғылым салалары адамды зерттейтіні анық, сондықтан Ахмет Йүгінекидің «Ақиқат
сыйы» дастаны мəңгі маңыздылығын жоймайтын тарихи туынды.
Көрнекті түрік тарихшысы Мұхаммед Хайдар Дулати (1499–1551) «Тарих-и Рашиди» еңбегінде
адамға білімнің қажеттілігі, адамның істерінің оңы мен терісі, тілдің күштілігі мен оны орынды
қолдана білу керектігі, ел билеуші əкімдерге қажетті қасиеттер жəне жалпы тəрбие туралы сөз
етіледі.
М.Х.Дулати ел басқаратын азамат, халыққа жаққысы келсе, кішіпейіл, қарапайым, шешен,
көреген, адал, əділетті болуы керек.
Ие болу жақсы атқа — барлық жанның мақсаты,
Дүниеде тозбайтын тек сол жалғыз жақсы атың.
Ағайынның қашанда ауыр жүгін арқалас,
Елдің халін қайткенде жақсартам деп жанталас!
Күндіз-түні, ерте-кеш, сəчкеде һəм бесінде,
Менің осы кеңесім жүрсін ылғи есіңде! [10; 406]
Баршаға қол ұшын беру. Қолдан көмекті аямау. Осының бəрі М.Х. Дулати үшін адамға абырой
мен өлмес атақ əкелетін істер екендігін көрсетеді.
Залым өлер, соңынан өлер аты жексұрын,
Адал өлер, аты өлмес, осы нағыз жақсы ырым [10; 70].
Əділ іс жақсылыққа, абыройға бастайтын қадам. Əр кез əділдікке ұмтыл. Өз ісіңе, достарыңа,
халқыңа əділ бол.
Əділ болсаң, халықтың көңілінен шығасың,
Пайғамбарлар есігін қысылмай-ақ қағасың! [10; 88]
Əр нəрсенің шегі бар екендігін жəне шектен шықпай, барға қанағат ету туралы айтады. Яғни
көрсе, қызарлыққа салынбай, өлшеулі заттың қадірін білу керек, дейді.
Əр нəрсенің шегі бар, шектен шыға алмайсың,
Қысқа болса, көрпеңді неменеге жалғайсың? [10; 64].
Ре
по
зи
то
ри
й
Ка
рГ
У
Саяси имидждің даму тарихы
Серия «История. Философия». № 3(83)/2016
57
Өтірік сөйлеу мен алдаудың ғұмыры қысқа. Түлкілік қылыққа салынып, қулықпен, елге ор
қазумен өмір сүруге болмайды. Барлық жасаған жамандықтарың өзіңе қайтып келеді.
Қулықты қой, ей түлкі, айлаң алпыс болса да,
Арыстаннан аспайсың қартайсаң да, солсаң да [10; 75].
Татулық күнделікті өміріңе береке мен сабырлық əкеледі. Бірігіп істеген іс берекелі болады.
Бірлік қараға да, ханға да қажетті іс екендігін жеткізеді.
Бауыры мен бауыры тіл табысқан тəуірі,
Онда сені ешбір жау ала алмайды, бауырым! [10; 365]
Жəне патшаларға қатысты:
Екі патша бірін-бірі сүйемелдеп қолдаса,
Жеңем деген оларды басқаныкі далбаса! [10; 364]
М.Х.Дулатидің адамзат қоғамы алдындағы маңызды үлесі — тұлғаны тəрбиелеуге қатысты
құнды ой-пікірлері. Тəлім-тəрбиеге толы ойлары қазіргі қоғам үшін де, болашақ үшін де өміршең,
құндылығын жоймайтын асыл мұра.
Есімдері тарихта алтын əріптермен жазылған ұлы ойшылдарың адам тəрбиесі, оның жаны мен
тəнін «тазалықта» ұстауға қатысты айтқан ойлары өте маңызды. Адамның бойында адамгершілік,
сыйластық, бауырмалдық, қайырымдылық, шешендік, ой ұшқырлығы, өз-өзін көпшілік алдында
ұстай білу сияқты қарапайым, сонымен бірге өмірде аса маңызды құндылықтар ойшылдардың
шығармаларында жақсы дəріптелген. Қазақтың «дала» ойшылдарының идеяларының түпкі мəні
жоғары адамгершілік сана мен мінез-құлықты қалыптастыру, соның негізінде ішкі жəне сыртқы
дүниесі бір-біріне сай, рухани жəне дене əсемдігі өзара үйлескен жан-жақты дамыған тұлғаны
тəрбиелеу.
Қорыта келгенде, имидждің бай тарихы бар екендігін көреміз. Ол шығыстық деспотия мен
алғашқы мемлекеттің пайда болуы жəне саяси қарым-қатынастың қалыптасуынан бастау алып,
бүгінгі ақпараттық технологиялардың көмегімен күрделене түскен заманға дейін жетіп отыр. Саяси
имиджтанудың əрі қарай дами берері сөзсіз.
Əдебиеттер тізімі
1 Фадин С.С. Имидж: политика в свете истории // Вестн. КазНУ. Сер. психология и социология. — 2002. — № 2. —
С. 126–132.
2 Плутарх. Наставления о государственных делах // Плутарх. Моралии: сочинения. — М.: Эксмо-Пресс; Харьков: Фо-
лио, 1999. — С. 760–806.
3 Понтано Дж. Государь / Пер. с лат. Н.А.Федорова // Сочинения итальянских гуманистов эпохи Возрождения
(XV в.). — М.: Изд-во Москов. ун-та, 1985. — С. 290–306.
4 Əл-Фараби. Əлеуметтік-этикалық трактаттар. — Алматы: Ғылым, 1975. — 419 б.
5 Қабуснама / Ауд. Т.Айнабеков. — Астана: Аударма, 2002. — 159 б.
6 Иассауи Қ.А. Диуани хикмет. — Алматы: Мұраттас, 1993. — 303 б.
7 Құрышжанұлы Ə. Ескі түркі жазба ескерткіштері. — Алматы: Қайнар, 2001. — 470 б.
8 Иүгінеки А. Ақиқат сыйы. — Алматы: Ғылым, 1985. — 152 б.
9 Əдеби жəдігерлер: жиырма томдық. — 6-т. / Құраст. А. Əлібекұлы, С. Дəуітұлы, Б. Сағындықұлы. — Алматы:
Таймас, 2008. — 488 б.
10 Дулати М.Х. Тарих-и Рашиди. — Алматы: Санат, 2003. — 614 б.
Д.Б. Кошербаев
История развития политического имиджа
В статье исследована проблема политического имиджа в истории политических учений. Отмечено,
что практически на протяжении всего существования человеческого общества фактор имиджа оказы-
вал значительное влияние на ход политических процессов. Именно этим, подчеркнуто автором, обу-
словлен тот факт, что к проблеме образа идеального государства, идеального государя, так или иначе,
обращались многие мыслители древности, античности, средних веков и нового времени, которые за-
думывались над вопросами того, каким должен быть правитель (политик) в глазах масс.
Ре
по
зи
то
ри
й
Ка
рГ
У
Д.Б. Кошербаев
58
Вестник Карагандинского университета
D.В. Kosherbayev
The history of the development of political image
The article examines the problem of political image in the history of political doctrines. Almost throughout
the existence of human society factor image had a significant impact on the course of political processes. This
stems from the fact that the problem of the image of the ideal state, the ideal of the sovereign has in some way
addressed by many thinkers of ancientry, antiquity, middle ages and new time. They pondered over the ques-
tions of what must be a ruler (politician) in the eyes of masses.
References
1 Fadin S.S. Bull. of KazNU. Ser. psychology and sociology, 2002, 2, р. 126–132.
2 Plutarch. Precepts about public Affairs // Plutarch.: Moralia Essays, Moscow: Eksmo-Press; Kharkov: Folio, 1999, p. 760–
806.
3 Pontano J. Works of the Italian humanists of the Renaissance (XV century), Moscow: Publ. house of Moscow University, 1985,
p. 290–306.
4 Al-Farabi. Social and ethical treatises, Almaty: Gylym, 1975, 419 р.
5 Kabusnama, transl. T. Ainabekov, Astana: Audarma, 2002, 159 p.
6 Yassaui Kh.А. Diuany hickmet, Аlmaty: Мurattas, 1993, 303 p.
7 Kuryszhanuly A. Monuments of ancient Turkic writing, Аlmaty: Kainar, 2001, 470 p.
8 Yugneky А. Daristiny, Аlmaty: Gylim, 1985, 152 p.
9 Literary monuments: the 20-volume edition, 6, edit. A. Alibekuly, S. Dauytuly, B. Sagyndykuly, Аlmaty: Тaymas, 2008, 488 p.
10 Dulaty М.Kh. Тaryh-y Rashidy, Аlmaty: Sanat, 2003, 614 p.
Ре
по
зи
то
ри
й
Ка
рГ
У
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Саяси интеграция

text:
|
Саяси интеграция
|
Дата | 22.10.2022 | өлшемі | 1,68 Mb. | | #44944 |
| Байланысты: Саяси интеграция
Еркін сауда аймағы
Кеден одағы
Ортақ нарық
Экономикалық одақ
Валюталық одақ
Әскери-саяси одақ
Саяси
Әскери
Экономикалық
Интеграцияның түрлері
Еркін сауда-НАФТА
Кеден одағы-Меркосур
Ортақ нарық-ЕО
Экономикалық-АСЕАН
Валюталық-ЕО(кейбір)
Әскери-саяси-NATO
Ұлттық мүдделер
Халықтың әл-ауқаты
Экономикалық әрлеу
Халықаралық қатынастар
қауәпсіздік
егерендік
Ішкі саясат
Сыртқы саясат
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Конституциялық қайшылықтың түрлері

text:
Конституциялық қайшылықтың түрлері ДӘЛДІКТІҢ БОЛМАУЫНЫҢ СЕБЕПТЕРІНЕ БАЙЛАНЫСТЫ Бұл жағдайда Конституцияның баптарын Конституциялық сотта талқылау немесе парламент оған өзгертулер мен толықтырулар еңгілуі керек.
МЕМЛЕКЕТТІК БИЛІК ПЕН КОНСТИТУЦИЯ АРАСЫНДАҒЫ ҚАЙШЫЛЫҚ
Бұл қайшылық саяси кезінде немесе құқықтық сауатсыздықта Конституциялық нормаларды белден басу кезінде көрінеді.
ЕСКІ КОНСТИТУЦИЯ МЕН ЖАҢА ӘЛУМЕТТІК-ЭКОНОМИКАЛЫҚ ЖӘНЕ САЯСИ ШЫНДЫҚ АРАСЫДАҒЫ ҚАЙШЫЛЫҚ. Сонғысы саяси өріс алып, Конституциялық дағдарысқа ұласады. Бұрыңғы Конституция заңдылығын жоғалтады және оны сапалы қайта қарауда талап етеді.
САЯСИ ҒЫЛЫМДАРДА САЯСИ ҚАҚТЫҒЫСТАР ПАЙДА БОЛУЫНЫҢ СЕБЕПТЕРІ МЕН ЕРЕКШЕЛІКТЕРІНЕ БАЙЛАНЫСТЫ МЫНАДАЙ ТҮРЛЕРІН КӨРСЕТЕДІ: ЗАҢДЫЛЫҚ ҚАҚТЫҒЫСЫ ЕНУ ҚАҚТЫҒЫСЫ БІРЕГЕЙЛІК ҚАҚТЫҒЫСЫ САЯСИ АРАЛАСУ ҚАҚТЫҒЫСЫ БӨЛУ ҚАҚТЫҒЫСЫ Заңдылық қақтығысыазаматтарды саяси реттеу формалары, яғни, басқру нормалары және тағы басқа туралы ұсынылған басқару тәртібінің мақсаттары мен құндылықтарын келесу нәтижесінде туады.
Бірегейлік қақтығысы әлеуметтік құрылымдық бөлінулердің
этникалық
басқа халықтық емес сәйкестік
жалпы халықтық бірігу
белгілі бір саяси жүйеге қарсы әсер етуден тұрады
Заңдылық қақтығысы Саяси араласу қақтығысы билікке өздерінің қарсылықтарын білдіретін белсенді саяси топтар өміріне жасанды қарсылықтардыенгізетін басқару элитасын құрумен сипатталады. Сонымен қатар, аймақтық тұтастықты, халықтық бірлікті және қарсы көзқарастағы топтардың саяси араласуының жылдам өсу шартындағы саяси жүйенің тұрақтығын сақтау мәселелерін өршітумен сипатталады.
Кіріс дағдарысымемлекеттік басқару қабілетінің төмендеуінен туады. Ол қоғамдық өмірдің әр түрлі салаларында әлеуметтік шешім жүргізеді.
Бөлу дағдарысы басқару элитасының қоғам үшін материалдық жағдайды қамтамасыз ете алмауы және оны әлеуметтік дифференцацияланған көшу мүмкіндгін туғыза алмауын білдіреді


url: http://emirsaba.org/sayasi-janjaldar-tipologiyasi.html?page=2#БІРЕГЕЙЛІК_ҚАҚТЫҒЫСЫ_САЯСИ_АРАЛАСУ_ҚАҚТЫҒЫСЫ_БӨЛУ_ҚАҚТЫҒЫСЫ_Заңдылық_қақтығысы

title: Конституциялық қайшылықтың түрлері


url: http://emirsaba.org/sayasi-janjaldar-tipologiyasi.html?page=2#ЕСКІ_КОНСТИТУЦИЯ_МЕН_ЖАҢА_ӘЛУМЕТТІК-ЭКОНОМИКАЛЫҚ_ЖӘНЕ_САЯСИ_ШЫНДЫҚ_АРАСЫДАҒЫ_ҚАЙШЫЛЫҚ.

title: Конституциялық қайшылықтың түрлері


url: http://emirsaba.org/sayasi-janjaldar-tipologiyasi.html?page=2#САЯСИ_ҒЫЛЫМДАРДА_САЯСИ_ҚАҚТЫҒЫСТАР_ПАЙДА_БОЛУЫНЫҢ_СЕБЕПТЕРІ_МЕН_ЕРЕКШЕЛІКТЕРІНЕ_БАЙЛАНЫСТЫ_МЫНАДАЙ_ТҮРЛЕРІН_КӨРСЕТЕДІ:_ЗАҢДЫЛЫҚ_ҚАҚТЫҒЫСЫ_ЕНУ_ҚАҚТЫҒЫСЫ

title: Конституциялық қайшылықтың түрлері


title: Заңдылық қақтығысы - Саяси жанжалдар типологиясы

text:
Заңдылық қақтығысы – саяси дағдарыс қоғамда қайғылы кезеңді білдіреді. Себебі, ол саяси жүйенің белгілі бір ұйымдаспағанын, тұрақсыздығын көрсетеді. Сонымен қатар, ол күштердің жаңа байланыстарын, қызығушылықтарды туғызады және оның шешімі қоғам дамуының жаңа сатысының бастамасын білдіреді.
Саяси дағдарыстың рөлін дамытудың мақсаты Саяси қақтығыстар статусты – рөлдік қақтығыстар Қазіргі саяси жүйедегі кең тараған қақтығыстардың бірі статустық-рөлдік қақтығыстар болып табылады. Қазіргі қоғамға тән әлеуметтік стратификация саяси мәртебеде ерекше көрініс береді. Мұнда белгілі бір әлеуметтік топтардың саяси бағдарлары, саяси жүйедегі оның рөлі тіркеледі.
Әлеуметтік топтың немесе жеке тұлғаның саяси мәртебесі өзіне мыналарды біріктіреді: саяси өмірге қатысып оған ықпал еткісі келетін әлеуметтік топтардың, жеке тұлғалардың мүмкіндіктері.
Статустық-рөлдік қақтығыстар
билік пен халық арасындағы, парламенттегі фракциялар арасындағы, халыққа ықпал ету үшін күресетін әр түрлі партиялар арасында өтеді.
билік пен халық арасындағы
парламенттегі фракциялар арасындағы
халыққа ықпал ету үшін күресетін әр түрлі партиялар арасында өтеді.
саяси элита мен бұқара халықтың арасындағы
Саяси мәртебелер мен рөлдердің әркелкілігінеорай, қоғамдағы статустық-рөлдік құрылым ықтимал конфликтілі дәрежеде болмақ. Егер, статустар мен рөлдер арасындағы алшақтық өте үлкен болса, ықтимал конфликтілер шынайы саяси қақтығыстарға жалғасады. Мұндай қақтығыстар ереже шегіне шығып кетеді. Олар саяси жүйені бұзбайды, қайта оны нығайтады.
Келесі конфликтінің кең тараған түрі – саяси жүйедегі шенді-рөлдік қақтығыстар болып табылады. Саяси мәртебеде әлеуметтік стратификация қазіргі қоғамдағы өзіне тән маңыздылығымен білдіріледі, ол белгілі бір әлеуметтік топтардың саяси жүйедегі бағыты мен рөлін көрсетеді. Әлеуметтік топтар мен жеке тұлғалар саяси мәртебеде мынадай белгілерге ие: иерархиядағы саяси биліктің орны; саяси және адамзат құқығының жиынтығы мен көлемі; шендік саяси қызметтер мен жауапкершіліктің жынтығы мен көлемі; әлеуметтік топтардың айқын мүмкіндіктері, элиталардың саяси өмірге араласуы мен оған әсер етуі.
Қоғамдағы саяси мәртебесі мен рөлінің маңыздылығына қарай, статустық-рөлдік құрылым әрқашан да маңызды қақтығыс болып есептелінеді
онда мұндай маңызды қақтығыстардың мәселелері үлкен саяси қақтығыстарға апарып ұластырады
Егер де осы қоғамда немесе қоғамдық ортада орындалып отырған статустар, рөлдер, біздер күткен сапалы жұмыстардың айырмашылығы мен көзқарас әр түрлі болса,


url: http://emirsaba.org/sayasi-janjaldar-tipologiyasi.html?page=3#Әлеуметтік_топтың_немесе_жеке_тұлғаның_саяси_мәртебесі_өзіне_мыналарды_біріктіреді


url: http://emirsaba.org/sayasi-janjaldar-tipologiyasi.html?page=3#Саяси_дағдарыстың_рөлін_дамытудың_мақсаты_Саяси_қақтығыстар_статусты_–_рөлдік_қақтығыстар_Қазіргі_саяси_жүйедегі_кең_тараған_қақтығыстардың_бірі_статустық-рөлдік


Саяси қақтығыстар статусты – рөлдік қақтығыстар Мұндай саяси қақтығыстарға әкеліп соқтыратын детерминанттық түйін болып саяси бағыт-бағдарлар мен әркімнің өз қолдауының, жеке тұлғалардың бейімделу құндылықтарының айырмашылығының болуы септігін тигізеді. Мұндай қақтығыстар көбіне қоғамдағы саяси жүйені реформалау жолдары туралы түрлі ой тұжырымдарды, идеяларының мұрат-мақсаты жоғарғы дәрежеде қарастырылған көзқарастардың қарама-қайшы келетін сол мемлекеттің құрылымы, кейде дағдарыстан шығудың түрлі жолдары туралы нұсқалардың қарама-қарсы сан алуан түрлі болуының кесірінен болады
https://www.google.com/url?sa=i&url=https%3A%2F%2Fwww.everypixel.com%2Ffree%2Fvector%2Fbusiness%2Fteamwork&psig=AOvVaw0g9awwrufd-jSwvui_STWY&ust=1682699242310000&source=images&cd=vfe&ved=0CBEQjRxqFwoTCNiC4tC7yv4CFQAAAAAdAAAAABAE
Иерархияда саяси қақтығыстардың келесі бір түрі-жеке адамның белгілі бір әлеуметтік топқа жататындығын, сонымен тағдыры бір екендігін сезініп, түсінгенде болады. Осы сияқты қақтығыстың түрі, көбінесе мынадай мемлекеттерде болады: егер адам өзін жаңа мемлекеттің тұрғыны ретінде сезінсе, бұрынғы қоғамдық, жалпы мемлекеттік теңестіру (біз – совет халқымыз) бұзылса, а оның орнына жаңа қарама-қарсы, таптық теңестірулер (мысалы, «біз - қазақпыз»,«біз - белоруспыз», немесе «біз - кедейміз», «біз - баймыз» және т.б.) келсе, ондай теңестірулердің бөлінуі, ең алдымен адамдарды бұрыннан бері жақындастырып, байланыстырып берік ұстап тұрған ұндылықтар мен бағыт-бағдарларын бұзады және де бәрімізге ортақ мақсатымызды немесе жеке бір бөлек топтар мен таптардың әлеуметтік, ұлттық, мүліктік және т.б.ауызбіршілігін бұзады
Аумағы бойыншасаяси-әлеуметтік кеңістікте қақтығыстар жайылуына, тарауына, кең өріс алуына байланысты ішкі және сыртқы болып екіге бөлінеді.
Әділдік белгілеріне қарай ажыратады: негізгі, түп негізгі, ақиқатты себептерге байланысты көтерілген, ал бұлар шынымен де өздерінің көзқарастарының, бағыт-бағдарларының бір болмауынан болып табылады


title: Саяси қақтығыстар статусты – рөлдік қақтығыстар


Кездейсоқ шарттар қатысушылар түсінбеген, әдетте, байқаусыздықтан шығады. Мысалы мәліметтерді немесе мәслені толықтай білмегендіктен эмоционалдық өзін-өзі ұстай алмауынан туындайды. Тіркелген субъектілерге нұсқаулайтын қақтығыстардың жиі болмауы да әсер етеді.
Алдамшы және жалған қақтығысшығаруға нақты себеп таба алмағандар, алдын-ала ойластырылған, немесе біреумен құрастырылған, кеңістіктегі деп айтылатындай қақтығыстарды ұйымдастыру болып табылады. Алдамшы қақтығыстар жиі жасанды жолмен дайындалады, олар қоғамдағы топтарды басқаратын адамдармен әрекеттендіріледі, қақтығысып қалған адамдармен ондай іс-әрекетті жүргізу өте оңай. Сонымен қатар, бұл кезде наразы, таласып қалған адамдар, өздерінің ішкі және сыртқы жауларын іздестіріп, тиісе бастайды.
Қатысушылардың дәрежесіне, атақ шеніне қарайсаяси қақтығыстар мемлекетаралық және олардың одақтастары, мемлекеттік, аймақтық,, жергілікті болып бөлінеді.
https://edu.glavsprav.ru/_static/_forms/43/1.jpg позициялық
оппозициялық
Мемлекеттің ішінде жүріп жатқан қақтығыстар ПОЗИЦИЯЛЫҚ КОНФЛИКТІЛЕРДІҢ СУБЪЕКТІСІ РЕТІНДЕ Мысалы, тұлғалардың немесе басқарушы элитаның үнемі ауысып тұруы, саяси бағыттың ішінра түзетілуі және төмендеуі әрекеттері де осындай қақтығыстардың болып тұруына әсер етеді.
саяси институттар
ұйымдар шығады
ПОЗИЦИЯЛЫҚ КОНФЛИКТІЛЕРДІҢ СУБЪЕКТІСІ РЕТІНДЕ Мысалы, тұлғалардың немесе басқарушы элитаның үнемі ауысып тұруы, саяси бағыттың ішінра түзетілуі және төмендеуі әрекеттері де осындай қақтығыстардың болып тұруына әсер етеді.
басқарушы элиталар, ұйымдар шығады
партиялардың мақсаттары,
мемлекеттік институттар,
тұлғаларды ң және т.б. қақтығыстарынан тұрады
Нормативтік реттеушінің мазмұны және сипаттамасы бойынша немесе оның жоқ болуына байланысты саяси конфронтациялар институтталған және институтталмаған болып бөлінеді.
Біріншісі қызмет шеңбері бойыншақоғамда болатын әлеуметтік институттар – дамыған демократия, құқықтық мемлекет, кепілді Конституциямен орнатылған жиналыстардың, митингтердің еркіндігі, саяси партияның және ұйымдық қызметтері болып өрістейді.
Институтталмаған саяси қақтығыстардың айырмашылығы – олар біріншіден қоғамдағы қызмет ететін әлеуметтік институттардың қатарына кірмейді.Ол қоғамдағы саяси жүйелердің әлсіреуіне немесе құлатылуына және онда қызмет ететін әлеуметтік инстуттарды жоюға бағытталады


title: Кездейсоқ шарттар қатысушылар түсінбеген


url: http://emirsaba.org/sayasi-janjaldar-tipologiyasi.html?page=5#Мемлекеттің_ішінде_жүріп_жатқан_қақтығыстар_ПОЗИЦИЯЛЫҚ_КОНФЛИКТІЛЕРДІҢ_СУБЪЕКТІСІ_РЕТІНДЕ


Қақтығыстық саяси күрестердің айқындалуына байланысты қақтығыстар бөлінеді: -үкіметтік ғимараттар мен елшіліктер алдына саяси пиетке шығу; саяси митингтер мен манифестациялар;
-үкіметтің отставкаға кетуін талап еткен саяси ереуілдер; саяси бағынбау ;
-саяси бүлік;
-іс басындағы билікті құлатумен аяқталған саяси төңкеріс;
-ескі мемлекеттік құрылыстың құлауына және саяси жүйенің трансформациясына әкелген саяси революция .
Қазіргі ғылымда қақтығыстардың, зорлық-зомбылық түрлерінің сипаттамасын беруде, әсіресе, жаратылыстану ғылымдарында бірінші рет «апат» термині қолданылады. 1812 жылы Жердегі флора мен фаунаны түсіндіруге байланысты апат теориясы ұсынылды.Тұжырым бойынша, планетада жер қабаты рельефін тұтқиылдан өзгертетін және оның бұрынғы формасын жоятын оқиғалар үнемі қайталанып тұрады
https://cliparting.com/wp-content/uploads/2016/10/Tornado-clip-art-free-download-clipart-images-3.jpg Апат терминін әлеуметтік нысандар мен процестерде бірінші рет қолдануға А.Пригожин тырысып,кең түсіндірілетін ұғымды ғылыми атрибуциямен қамтамасыз етті.
Оның апаттарды бөлудегі түрлі себептері қызығушылық тудырады.
https://img.freepik.com/free-vector/engineers-working-at-nuclear-power-plant-reactors-releasing-energy_335657-3226.jpg Апаттарды әлеуметтік дәрежесіне қарай бөледі. Экологиялық, Табиғи Техникалық Әлеуметтік Осыған байланысты кез келген революция, тіпті, біз көп айтатын түрлі түсті революция апат болып саналады және оның барлық белгілеріне ие.Мемлекеттік төңкерістер мен саяси революциялар зорлық зомбылықтық және қанды қақтыыстарға әкеледі.
Білімнің шектеулілігінде, яғни, қазіргі ғылым, техникалық құралдар деңгейінің апаттық оқиғаны болжай алмауы;
Мәдениеттегі сәйкессіздік, яғни , халық мәдениетінде қатердің алғашқы қайнар көзі болып табылатын нормалар, құндылықтар,дәстүрлер апаттық нәтижелерді ушықтырады;
Жаңсақтық , яғни кездейсоқ ауытқулар , оқиғаны бағалаудағы қателер мен мақсатқа жетудегі әдістер.Апаттық жаңсақтықты алдын алу алғашқы тарихи сақтықты сезіну, саяси процестерді демократизиациялау, шаруашылық техникалық саласындағы қондырғылардың беріктігін дайындау барысында қалыптастыру мүмкін;
Қылмыс,яғни, қоғамға , тұрғындардың кейбір категорияларына ойластырылып жасалған зияндық.


title: Қақтығыстық саяси күрестердің айқындалуына байланысты қақтығыстар бөлінеді


title: Саяси жанжалдар типологиясы

text:
Әр түрлі мазмұндағы саяси қақтығыстар әлемі біршама дұрысталған көрініс беру үшін, оның типологиясы, демек, конфликтілердің негізгі типтерін бөліп алу қажет. Зерттелетін құбылыстың жүйелі, толық бейнесін жасау үшін бірнеше критерийлер қоданылады. Мұндай критерийлердің бірі – саясат аумағындағы табиғаты жағынан әрқашан саяси болып табылатын бөлігін ажырата алу. Бұл саяси режим, билікті жаулап алу және оны жүзеге асыру секілді ұғымдарға жақын болады.
Осыдан саяси қақтығыстың бірінші тобы ретінде ғалымдар мемлекеттік билік жүйесінде пайда болатын мемлекеттік-құқықтық қақтығыстарды есептейді. Бұл типке қақтығыстардың мынадай түрлері жатады:
Заң шығарущы мен атқарушы билік арасындағы қақтығыстар;
Мемлекеттік-құқықтық жүйе және оның өзгерткісі келетін саяси оппозиция арасындағы қақтығыстар;
Мемлекет пен басқа саяси институттар арасындағы қақтығыстар;
Мемлекет пен жеке тұлға арасындағы қақтығыстар
Бұл қақтығыстар институционалданған, көбінесе шынайы немесе бұқаралық болып табылады. Егер де мұндай қақтығыстар құқықтық деңгейге өтіп жатса, олар ыдыратпайды, керісінше, саяси жүйені күшейтеді. Сыртқы саяси дағдарыстар көбіне аталып отырады, ал халықаралық қайшылықтармен келімілген және ішкі саяси дағдарысқа қарсы болады. Үкіметтік дағдарыс үкіметтің мәртебесінің жоғалуынан
Атқарушы органның Үкімет бұйрықтарын орындалмауынан көрінеді.
Парламенттік дағдарыстардың тууына 1
біріншіден, белгілі бір мәселе бойынша шешім қабылдаған көпшіліктің ұзақ мерзімде болмауы себеп болады. Бұл кезде парламент өзінің заңды қзметін атқара алмайды.
Бұл кезде парламент өзінің заңды қзметін атқара алмайды
2
Екіншіден, парламенттік фракцияар арасында күші, дәрежелері тең екі жақты қарама-қарсылық пайда болуы мүмкін..
Бұл көп жағдайда парламенттің әлсіреуіне әкеледі. Депутаттар көпшілік дауыспен де билік туралы бір тұрақты шешімге келе алмайды
Мұның нәтижесі жаңа парламент сайлауы болып табылады. Елдің әлеуметтік саяси құрылымдарында қақтығыстың пайда болу себебі Конституциялық дағдарыс болып табылады


Саяси жүйе билікті жүргізуші әлеуметтік топтар, таптар, ұйымдар мен мемлекеттер арасындағы өзара қатынастарды реттейтін, қоғамда тұрақтылық пен тәртіпті қамтамасыз ететін ұйымдар, мекемелер мен институттар жиынтығы
Саяси жүйе - билікті жүргізуші әлеуметтік топтар, таптар, ұйымдар мен мемлекеттер арасындағы өзара қатынастарды реттейтін, қоғамда тұрақтылық пен тәртіпті қамтамасыз ететін ұйымдар, мекемелер мен институттар жиынтығы. Оның негізгі элементтеріне мемлекет, саяси партиялар, дін орындары, қоғамдық-саяси ұйымдар және т.б. жатады.
Саяси жүйелердің жіктелуіӨңдеу Саяси жүйелердің жіктелуі жөнінде ғалымдар арасында ортақ пікір жоқ. Саяси жүйені жіктеу зерттеушілер таңдаған өлшемге байланысты. Саяси жүйені жіктеудің ең кең тараған түрі, оның саяси тәртібіне қарай тоталитарлық, авторитарлық және демократиялық деп бөлінуі.
Француз саясаттанушысы Ж.Блондель саяси жүйені басқарудың мазмұны мен түрлеріне сай оны 5 түрге бөледі:
1) либералдық демократия. Ол саяси, мемлекеттік шешімдерді қабылдағанда меншікке иелік етуі, жекешілдік, еркіндік сияқты құндылықтарды басшылыққа алады;
2) коммунистік жүйе. Ол әлеуметтік игілікті тең белуге бағдар ұстайды;
3) дәстүрлі саяси жүйе. Ол ат төбеліндей ақсүйектердің саяси және экономикалық үстемдігіне негізделеді;
4) Дамып келе жатқан елдерде қалыптаса бастаған саяси жүйе. Онда авторитарлықбасқару белең алады;
5) авторитарлы-консервативтік жүйе. Онда әлеуметтік және экономикалық теңсіздік сақталады, халықтың саяси билікке қатысуына шек қойылады.
Г.Алмонд саяси мәдениет деңгейі мен құндылықтар жүйесінің негізінде саяси жүйені: ағылшын-американдық, құрылықтық-еуропалық, жарым-жартылай индустрияланған, тоталитарлық деп жіктейді. Саяси жүйенің ағылшын-американдық түрі ондағы саяси мәдениеттің бірыңғайлылығымен, біртектілігімен сипатталады. Құрлықтық-еуропалық саяси жүйенің саяси мәдениеті, ұстанатын құндылықтары әр түрлі келеді. Жарым-жартылай индустрияланған саяси жүйеге аралас мәдениет тән. Тоталитарлық саяси жүйеде саяси мәдениеттің таптық сипаты бар.
Қоғамның саяси жүйесі Қоғамның саяси жүйесі Елдің саяси қызметіне қатысып, саяси билікті жүзеге асыратын саясиинституттардың, ұйымдардың, топтар мен жекелеген адамдардың жиынтығы.
Бұл барлық органдары бар мемлекет; қызметтерінде айқын саяси бағыты бар партиялар мен қоғамдық ұйымдар, қатаң саяси реңкі болмаса да, мемлекеттің саясатына манызды әсер ете алатын, (кәсіподак, кооперативтік, діни және т.б.) қоғамдық, ұйымдар, сондай-ақ өскелен ұрпакты тәрбиелеу мен білім беруді (мектеп, институт, театр) жүзеге асыратын барлық мекемелер.
Кейбір саясаттанушылар қоғамның саяси жүйесіне заңға енгізілген идеялар, принциптер, идеологиялар моральды, сондай-ақ саяси мақсатты көздеген жекелеген адамдардын қызметін қосады.
Сонымен, саяси жүйенiң шешетiн мәселелерiне мыналарды жатқызуға болады:
1. Бұл қоғамды саяси басқару мәселесi қоғам дамуының нақты бағдары мен мақсаты тек саяси деңгейде жасалып, анықталып әртүрлi әлеуметтiк күштердiң мүдделерiнiң ықтималды келiсiмi iске асырылады. Бұл мәселенiң шешiлуi қоғамдағы тұрақтылықты сақтауға, қоғамдық теңдiк, әдiлеттiлiк, еркiндiк сияқты басым түсiнiгiн қалыптастырып, қорғауға ықпал етедi.
2. Қоғамдағы саяси жетекшiлiк мәселесiн шешудi iске асыра отырып, саяси жүйе индивидтер мен топтардың мүдделерiн бiлдiру, ескерту және әлеуметтiк жүйенiң тұтастығына қауiптi шиеленiстi жағдайларда билiк институттары мен саяси қатысу арқылы мәселенi дұрыс реттеуi қажет.
3. Халықты әлеуметтiк-саяси қызметке тарта отырып және оларды қоғамдағы басты идеалдар мен құндылықтарға бағыттап, саяси жүйе қатынастарды жаңартушы құрал қызметiн атқарады.
4. Кез келген саяси жүйе ақпараттық байланыс мәселелерiнiң үлкен көлемiн орындайды. Ол ортамен мақсатты түрде бағытталған өзара байланысты iске асырып, болып жатқан өзгерiстерге сәйкес дер кезiнде жауап қайтаруға мүмкiндiк беретiн сыртқы ақпараттар ағымын қабылдайды және оны таратуды ұйымдастырады.
Саяси жүйе қызметiнiң кешендiлiгi мен жүйелiгiмен сипатталады. Олар бүкiл қоғам деңгейiнде, әрi оның түрлi саласына байланысты iске асырылуы мүмкiн. Олар саяси жүйе мен оның жекелеген компоненттерiне тұтас құрылым ретiнде тән.
Американ саясаттанушысы К.Дойч саяси жүйе моделiн «кибернитизациялау» барысында оны одан әрi дамыта түстi. Кибернетиканы– коммуникация мен бақылау туралы ғылым дей келе, К.Дойч саяси жүйенi ақпараттарды шығару мен өңдеу туралы ғылым ретiнде қарастырды. Коммуникация– осындай құрылымдық қатынастарды тарату болып табылады. Арналар– ақпараттарды тарату жолдары. Олай болса, коммуникациялық үрдiстер ұйымның қызмет етуi үшiн шешушi мәнде болады.
Сонымен, қоғамның саяси жүйесi деп билiк жүргiзiп, қоғамда тұрақтылық пен тәртiптi қамтамасыз ететiн, әлеуметтiк топтар, таптар, ұлттар, мемлекеттер арасындағы саяси өзара қатынастарды реттейтiн ұйымдар мен мекемелердiң жиынтығын айтамыз.
2. Саяси жүйенiң құрылымы мен қызметтері. Саяси жүйенiң мынадай құрылымнан тұрады: 1. саяси институттар; 2. саяси қатынастар; 3. саяси ережелер; 4. саяси мәдениет;
Саяси институттарға мемлекет, саяси партиялар, кәсiподақтар, кооперативтер, жастар, әйелдер т.б. ұйымдары мен бiрлестiктерi жатады.
Саяси қатынастарға таптардың, этникалық бiрлестiктердiң, тұлғалар мен қоғамның, азамат пен мемлкеттiң арасындағы қатынастар кiредi.
Саяси ережелер саяси институттардың өзара бiрлесiп әрекет етуiн қамтамасыз етедi және саяси жүйенiң ережелiк негiзiн құрайды.
Саяси мәдениет деп саяси мәдениет деп белгiлi бiр қоғамда немесе әлеуметтiк қауымдастыққа тән саяси сана мен iс-әрекеттердiң ұқсастық жиынтығын айтады.
Саяси жүйенің құрылымы (жүйешелері):
институциональдық жүйеше
нормативтік жүйеше
функциональдық жүйеше
коммуникативтік жүйеше
мәдени жүйеше
идеологиялық
Қоғамның саяси жүйесінің институциональдық жүйешесі – бұл институттар жиынтығы (мекемелер, ұйымдар) саяси биліктің қызметімен байланысты. Оған кіретіндер
мемлекет (заң шығарушы, атқарушы, сот органдары)
саяси инфрақұрылым (саяси партиялар, қоғамдық-саяси ұйымдармен қозғалыстар, лоббистік топтар)
бұқаралық информациялық құралдар (көгілдір экран, радио, баспасөз)
діни мекемелер
Қоғамның саяси жүйесінің нормативтік жүйешесі – бұл қоғамның саяси өмірін анықтайтын және реттейтін саяси нормалар, адамгершілік принциптер және дәстүрлер. Бұған жататындар:
заңдылық нормалар (конституция, заңдар, нормативтік актілер)
қоғамдық ұйымдар қызметінің нормалары
жазылмаған салт және дәстүрлер
этикалық - моральдық принциптер және нормалар
Қоғамның саяси жүйесінің функционалдық жүйешесі – билікті (саяси режим) жүргізудегі әдістерімен түрлері, әртүрлі саяси процесстерде, саяси қызметтерінің бағыттары және формаларының көрінісі.
Қоғамның саяси жүйесінің коммуникативтік жүйешесі – саяси жүйенің ішкі өзара қызметінің жан-жақты формаларын қамтиды, мысалы, партиялар мен мемлекет арасы, сонымен қатар саяси және экономикалық жүйешіктер арасын, және басқа бір елдердің саяси жүйесінің арасын қамтиды.
Қоғамның саяси жүйесінің мәдени жүйешесі – бұл саяси жүйенің сол қоғамға үйлесімді қалыптасқан образдарының (стереотиптерінің) саяси ағымдарының тұтастай типі, интеграциялық факторы, құндылық бағыттары және саяси тәртібі.
Қоғамның саяси жүйесінің идеологиялық жүйешесі – бұл қоғамның саяси өміріне қатысқан мазмұны жағынан әртүрлі саяси идеялар, көзқарастар, сезімдер, ағымдар жиынтығы.
Саяси жүйенің функциясы:
қоғам дамуының жолдарын, міндеттерін, мақсаттарын анықтау
мемлекетпен әлеуметтік қауымдастар арасындағы әртүрлі мүдделерді келістіру
қоғамдағы адамдармен топтар тәртібіне ережелер мен заңдар жасау
саяси құрылыстың ішкі және сыртқы қауіпсіздігін және тұрақтылығын қамтамасыз ету
қоғам мүшелерін саяси қызметке тартуда саяси саланы қалыптастыру
саяси нормаларды сақтауда, әрекеттерді болдырмауда заңдармен ережелер орындалуын бақылау
3. Саяси жүйенiң түрлерi. Әр елдiң саяси жүйесi бiр-бiрiне ұқсамайды, дегенмен ұқсастық жақтарын табуға болады, сөйтiп саяси жүйенi топтастыруға да болады. Саяси жүйе әртүрлi негiздерде шектелiнедi.
елдiң экономикалық даму деңгейiне
саяси өмiр формасының даму деңгейiне
қоғам типiне
саяси мәдениет типiне.
Саяси жүйенi жiктеудiң әр түрлерi кездеседi. Мәселен, марксизм саяси жүйенi жiктеуге негiз етiп өндiрiс тәсiлi мен қоғамның таптық құрылымын алады.
Американдық ғалымдар экономиканың өсу сатысы концепциясы бойынша адамзаттың даму тарихын мынадай бес сатыға бөледi: 1 дәстүрлi қоғам; 2. өтпелi қоғам; 3. алға жылжу қоғамы; 4. индустиалдық қоғам; 5. постиндустиалдық қоғам.
Сонымен бiрге саяси жүйенi басқару тәртiбiне қарай: демократиялық саяси жүйе, автоитарлы саяси жүйе, тоталитарлы саяси жүйе деп те бөледi.


title: Саяси жүйе билікті жүргізуші әлеуметтік топтар, таптар, ұйымдар мен мемлекеттер арасындағы өзара қатынастарды реттейтін, қоғамда тұрақтылық пен тәртіпті қамтамасыз ететін ұйымдар, мекемелер мен институттар жиынтығы


title: Саяси жүйе мен режимдердің жіктелуі

text:
Қабылдайтын:Саяси ғылымдар кандидаты
Омарғазы Ерғали Ерғазыұлы
Орындаған:Бекасыл Нұрдаулет
Факультет:Жалпы Медицина
Топ:101-А
Алматы 2023
БОӨЖ Кейс Стади әдісі Сұлтандық режим дегеніміз-белгілі бір Авториталық саяси режим түрі болып табылатын баскару жүйесі.Оған мысал ретінде Ирак мемлектін ала алам. 1979 – 2003 жылдардағы Оңтүстік-Батыс Азиядағы мемлекет. Аумағы – 434 мың шаршы метр. км. Астанасы – Бағдад. Халқы – 22,43 млн адам. (1999), 75%-ы арабтар, 20%-дан астамы күрдтер. Ресми тілдері араб және күрд тілдері. Дін – халықтың 96%-ға дейіні ислам дінін ұстанады. Ирак - әлемдегі ең көне мемлекеттердің бірі. 17 ғасырдан бастап және 1918 жылға дейін Осман империясының құрамында болды. 1920 жылы Ұлыбритания мемлекетті басқару мандатын алды. 1930 жылғы Англия-Ирак шартына сәйкес Ирак ресми түрде тәуелсіз мемлекет болып жарияланды (1932 ж.). 1958 жылы 14 шілдеде елде монархия құлатылып, республика жарияланды Саяси режим авторитарлық(сұлтандық). Мемлекеттік биліктің ең жоғары органы – революциялық қолбасшылық кеңесі (РҚК), оның төрағасы республиканың президенті де, қарулы күштердің Жоғарғы бас қолбасшысы да (1979 жылғы шілдеден – Саддам Хусейн).
Саддам Хусейн Әбд әл-Маджид ат-Тикрити (араб. صدام حسين عبد المجيد التكريتي; 28 сәуір 1937 жыл, Әл-Ауджа, Салах-әд-Дин – 30 желтоқсан 2006 жыл, Казимия ауданы, Бағдад) — ирактың мемлекеттік және саяси қайраткері, Ирак президениті (1979 – 2003), Ирак премьер-министрі (1979–1991 және 1994–2003), Баас партиясының ирак бөлімінің бас хатшысы, революциялық пәремен беру Кеңесінің төрағасы, маршал (1979). Мұнайды сыртқа шығаруымен келген үлкен табысымен Ирактың өмір сүру деңгейін Таяу Шығыстағы мемлекеттердің алдыңғы қатарына шығарып, ірі реформаға қол жеткізді. 1980 жылы 1988 жылға дейін созылған Иранмен соғыстың шиеленісін шешті.Соғыс барысында Саддам Хусейн күрдтерге қарсы химиялық қаруды қолданған "Анфал" операциясын жүзеге асырды.
Саясаты
Экономикасы
Партиялық жүйесі
Тоталитарлық жүйе
Мемлекеттің толықтай қоғам өміріне барлық салаларына толықтай бақылау жасауы. Тоталитаризмнің 3 түрі ХХ ғасырда болған. Ол Италиядағы Муссолини кезіндегі фашизм, Германиядағы Гитлер кезіндегі национал- социализм және Кеңес Одағындағы Сталин негізін салған коммунизм
Экономика орталықтанған бақылау экономикалық қызметі бюрократиялық(иеархиялық) басқару жүйесі.
-билікке жалғыз бұқаралық партияның монополиясы(жекеменшік жасауы)
-қарулы әскери күшпен бақылау жасауы.
-
Автолитарлық жүйе
Бір жақты билеу,басқарушылардың бағынушыларға жүргізетін үстемдігі.
Экономика өз кезегінде (жекеменшік түрлерінің көптілігі,еркін нарық,кәсіпкерлердің қолдау табуы)саяси партияларға немесе қозғалысқа сүйенеді.
Өзін-өзі басқару және билік органдарының өкілетттілігі шектеулі,әрі іс-әрекет ресми түрде болады.
Авторитарлық режимі басым елдердің мысалдары:Солтүстік Корея;Сауд Арабиясы;Қытай;Иран;Сирия;Армения және т.б.
Демократиялық жүйе
Толық тұтас халық билігі ,теңдік, құқық әділеттілігі,еркіндік принциптеріне негізделген мемлекеттік құрылыс. Саяси пікірдің әр алуандығы; Көппартиялылықтың болуы; Демократиялық сайлау жүйесінің болуы;Құқықтар мен бостандықтар туралы заңдардың болуы;
Экономика тұрғысынан өте еркіндік беру . Еңбек адамдарының меншік қатынастарына тікелей тартылуы;Меншік түрлерінің әркелкілігі;Ауқымды өндіріс демократиясы қажет;Кәсіподақтардың еңбекшілер құқын қорғауы;Еңбекке қарай бөлу принципінің болуы;Мүгедектермен,табысы төмен топтарға қамқорлық жасау;
Партиялық топтар саны бір-екі немесе одан да көп болып табылады(және өз ара жарыстыққа түседі).


title: Саяси жүйе тақырыбына арналған салыстырмалы кесте

text: Саяси жүйе - билікті жүргізуші әлеуметтік топтар, таптар, ұйымдар мен мемлекеттер арасындағы өзара қатынастарды реттейтін, қоғамда тұрақтылық пен тәртіпті қамтамасыз ететін ұйымдар, мекемелер мен институттар жиынтығы. Оның негізгі элементтеріне мемлекет, саяси партиялар, дін орындары, қоғамдық-саяси ұйымдар және т.б. жатады.


title: Саяси конфлигтология

text:
Саяси конфлигтология Саяси қақтығыстар-бұл саяси қақтығыстардың табиғаты мен салдарын түсінуге көмектесетін маңызды зерттеу саласы. Саяси конфликтология туралы эсседе бірнеше негізгі аспектілерді қарастыруға болады.
Біріншіден, саяси қақтығыстардың Тарихи талдауына жүгінуге болады. Бұл әртүрлі халықаралық және ішкі қақтығыстарды, олардың себептері мен салдарын зерттеуге мүмкіндік береді. Мысалы, ұлттық азаттық қозғалыстардан немесе аумақтық даулардан туындаған саяси қақтығыстарды зерттеуге болады.
Екіншіден, қақтығыстардағы саяси көшбасшылардың рөліне назар аударған жөн. Олардың шешімдері мен стратегиялары саяси қақтығыстың дамуына айтарлықтай әсер етуі мүмкін. Сондай-ақ, бұқаралық ақпарат құралдары мен қоғамдық пікірдің саяси қақтығыстардың өршуіне немесе шешілуіне әсерін зерттеуге болады.
Эсседе қарастырылатын үшінші аспект-саяси қақтығыстарды шешудің әртүрлі тәсілдері. Бейбіт келіссөздер, дипломатиялық миссиялар, бітімгершілік операциялар және сот процестері қақтығыстарды тоқтату және шешу үшін қолданылатын құралдар болып табылады. Эсседе нақты саяси қақтығыстар мысалында осы тәсілдердің тиімділігіне талдау жасауға болады.
Соңында, саяси қақтығыстарды түсіндіру және талдау үшін саяси қақтығыстарда қолданылатын теориялар мен тұжырымдамаларды қарастыруға болады. Мысалы, ойын теориясы, күш құрылымдары теориясы немесе қақтығыс теориясы – бұл тәсілдердің барлығы саяси қақтығыстардың табиғаты мен динамикасын жақсы түсінуге көмектеседі.
Эссе соңында қазіргі әлемдегі саяси қақтығыстардың маңыздылығына және оның саяси қақтығыстарды басқарудағы рөліне жүгінуге болады. Сондай-ақ, осы саланың жоғары өзектілігін және саяси қақтығыстарды тиімді шешу үшін одан әрі зерттеулер мен әдістемелерді дамыту қажеттілігін талқылауға болады.


title: Саяси кошбасшылық

text:
Тақырып: Саяси кошбасшылықты қалай анықтау, қандай рөліні атқаратын және қандай оқу, зерттеу жасайтын жатады?
Бірінші слайдің тақырыбы: Саяси кошбасшылықты қалай анықтау?
Саяси кошбасшылық неге қажет?
Саяси кошбасшылық мемлекеттік жұмысқа жету үшін жаңа немесе қайта білім алу қажет болады.
Саяси кошбасшылықты анықтау үшін кездесе басты құжаттар, мотивациялық хаттар, жұмыс туралы анықтамалық жұмыс анықтау керек.
Саяси кошбасшылықтың алдындағы қабілеттер:
Саяси кошбасшыларға айтылатын қажетті қабілеттердің тізімін беру.
Саяси анализ, жасырын жұмыс жасау, ақпарат жинау, коммуникация, саяси стратегия жасау жатады.
Екінші слайдің тақырыбы: Саяси кошбасшылардың рөлі
Саяси кошбасшылардың рөлі:
Саяси кошбасшылар өздерінің мемлекеттік жұмыстарын жасау, басқару және байқау үшін жаңа саяси стратегиялар жасайды.
Олар өз жұмысында анықтамалық ақпарат жинау және оны анализдау үшін саяси тарау жасайды.
Кошбасшылықтың рөлі мен жақсы жариялау:
Саяси кошбасшылар қарастырылу және көмек көрсету үшін ақпаратты жариялау, журналдарды жазу, інтернет желілерінде саяси талқылау жасайды.
Үшінші слайдің тақырыбы: Саяси кошбасшылықты оқу және зерттеу
Саяси кошбасшылықты оқу:
Мемлекеттік жұмысқа жетудің толық мақсатын анықтау және саяси кошбасшылықты тақырыптау үшін жариялау жасайды.
Жоғары білімді мектептерде саяси кошбасшылық білімін жинады.
Саяси кошбасшылықты зерттеу:
Саяси тақырыптар жайында зерттеу жасау және жазу ашықтарын жайып, жанартау жасайды.
Саяси сараптамалар жасап, өзін-өзі жасалатын саяси мәселелерді талдау жасайды.
Тақырыптың соңғы слайді: Қорытынды жақтыру
Саяси кошбасшылықтың мақсаты және мақсаты:
Саяси кошбасшылық мемлекеттік жұмысқа жету жолында көмек көрсету, саяси анализдер жасау және саяси тақырыптарды жасау және жеткізу үшін қажетті жоспарларды жасау.
Саяси кошбасшылықты оқу және зерттеу жасау арқылы қазақстандық саяси жаңалықтар мен тенденциялар жайында өзін-өзі тәжірибелендіру.


Саяси көшбасшылықтың жіктелуі. Саяси көшбасшылықтың типін айқындау және өз таңдауын дәлелдеу Орындаған:Мырзағалиева Ә Топ:ПТИ 20-12 Тексерген:Махмутов Б.Л
Жоспар
- Саяси көшбасшылық ұғымы
- Саяси көшбасшылықтың жіктелуі
- Саяси көшбасшылар
Саяси көшбасшылық - саяси іс-әрекетті жүзеге асыруда халықтың немесе белгілі бір әлеуметтік топтың мүддесін толық сезініп, қорғай білетін, бойына саяси қайраткерге лайықты қасиеттерді жия білген адам жатады. Ол алға қойған мақсатқа жету үшін қаланың, аймақтың, мемлекеттің көлемінде адамдардың күш-жігерін біріктіріп, белсенді ықпал ете алады. Соңғы кезде бұл ұғым мағынасы кеңейе түсті. Өйткені саяси көшбасшыға басқарушы қызметті ресми түрде атқармайтын, бірақ саяси өмірде беделді, аты шыққан адамдарды жатқызып жүр. Қазір саяси көшбастаушылар деп қоғамдық-саяси ұйымға, қозғалысқа, мемлекетке әрдайым және шешуші ықпал ететін тұлғаны айтады.
Ұғым «көшбасшылық» ағылшын «leader» — бұл жетекші, басқарушы. Егер туралы айтатын болсақ, осы ұғымдар неғұрлым нақты болса, онда бұл үшін көшбасшы тән әсер ете білу қабілеті, басқа адамдардың бағытында ұйымдастыру олардың бірлескен қызметі үшін белгілі бір мақсаттарға қол жеткізу. Көшбасшылар басқарады жүргізеді, өз алдына әр түрлі адами ортақтығы – шағын топтарды, адамдарды дейін қоғамдастықтар, мемлекеттік деңгейдегі. Басқаша айтқанда, көшбасшы «беделді мүшесі, әлеуметтік топ, оның билігі мен өкілеттігін ерікті түрде танылады басқа топ мүшелерімен, дайын оған бағынуға және оны ұстануға болады»
Қалыптасуы мен жұмыс істеуі көшбасшы – бұл объективті және жан-жақты құбылыс. Объективті, себебі, кез келген бірлескен қызметін қажет етеді ұйымдастыру, әзірлеу неғұрлым тиімді және қолайлы мақсаттарға жету жолдарын. Бұл функцияларды орындайды адамдар оларға сенеді, беделі, адамдар активтілігі жоғары және жігерлі. Әмбебап – бұл көшбасшысы мұқтаж барлық түрлері бірлескен қызмет адамдар, топтар, ұйымдар, қозғалыстар.
Саяси көшбастаушы болудың 2 жолы бар:
1) көпшілік халықтың мақсат-мүддесін кездейсоқ дөп басып, ойынан шығу;
2) ол мүдделерді мақсатты түрде тал май зерттеу нәтижесінде.
Саяси көшбасшылықтың жіктелуі - Неміс ойшылы М.Вебер саяси көш бастаушыларды топтастыруға алғаш қадам жасады. Ол саяси серкелерді "бедел" ұғымына негіздеп былай жіктеуді ұсынды:
1) билік әкеден балаға мирас ретінде қалатын әдет-ғұрып жетекшілігі;
2) ерекше қадір-қасиеті, қабілетіне (ақылдылығына, батырлығына, т.б.) байланысты билік басына келген харизматикалық топ бастар;
3) Конституция негізінде сайлау арқылы басшылық орынға келген саяси серкелер.
Саяси көшбасшы халықтың 5% құрайды. Оларға М.Тэтчер(Ұлыбритания), Г.Х.Брутланд(Норвегия), Б.Бхутто(Пәкістан), И.Ганди(Үндістан), ал Қазақстанда Н.Ә.Назарбаев көшбасшы деп айта аламыз.
Назарларыңызға рахмет!
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Саяси көшбасшылықтың жіктелуі. Саяси көшбасшылықтың типін айқындау және өз таңдауын дәлелдеу


title: Саяси көшбасшылықтың жіктелуі. Саяси көшбасшылықтың типін айқындау және өз таңдауын дәлелдеу Ð¡Ð°ÑÑÐ¸ ÐºÓ©ÑÐ±Ð°ÑÑÑÐ»ÑÒÑÑÒ£ Ð¶ÑÐºÑÐµÐ»ÑÑ. Ð¡Ð°ÑÑÐ¸ ÐºÓ©ÑÐ±Ð°ÑÑÑÐ»ÑÒÑÑÒ£ ÑÐ¸Ð¿ÑÐ½ Ð°Ð¹O

text:
Саяси көшбасшылықтың жіктелуі. Саяси көшбасшылықтың типін айқындау және өз таңдауын дәлелдеу
Саяси көшбасшылықтың жіктелуі. Саяси көшбасшылықтың типін айқындау және өз таңдауын дәлелдеу Орындаған:Мырзағалиева Ә Топ:ПТИ 20-12 Тексерген:Махмутов Б.Л
Жоспар
Саяси көшбасшылық ұғымы
Саяси көшбасшылықтың жіктелуі
Саяси көшбасшылар
Саяси көшбасшылық - саяси іс-әрекетті жүзеге асыруда халықтың немесе белгілі бір әлеуметтік топтың мүддесін толық сезініп, қорғай білетін, бойына саяси қайраткерге лайықты қасиеттерді жия білген адам жатады. Ол алға қойған мақсатқа жету үшін қаланың, аймақтың, мемлекеттің көлемінде адамдардың күш-жігерін біріктіріп, белсенді ықпал ете алады. Соңғы кезде бұл ұғым мағынасы кеңейе түсті. Өйткені саяси көшбасшыға басқарушы қызметті ресми түрде атқармайтын, бірақ саяси өмірде беделді, аты шыққан адамдарды жатқызып жүр. Қазір саяси көшбастаушылар деп қоғамдық-саяси ұйымға, қозғалысқа, мемлекетке әрдайым және шешуші ықпал ететін тұлғаны айтады.
Ұғым «көшбасшылық» ағылшын «leader» — бұл жетекші, басқарушы. Егер туралы айтатын болсақ, осы ұғымдар неғұрлым нақты болса, онда бұл үшін көшбасшы тән әсер ете білу қабілеті, басқа адамдардың бағытында ұйымдастыру олардың бірлескен қызметі үшін белгілі бір мақсаттарға қол жеткізу. Көшбасшылар басқарады жүргізеді, өз алдына әр түрлі адами ортақтығы – шағын топтарды, адамдарды дейін қоғамдастықтар, мемлекеттік деңгейдегі. Басқаша айтқанда, көшбасшы «беделді мүшесі, әлеуметтік топ, оның билігі мен өкілеттігін ерікті түрде танылады басқа топ мүшелерімен, дайын оған бағынуға және оны ұстануға болады»
Қалыптасуы мен жұмыс істеуі көшбасшы – бұл объективті және жан-жақты құбылыс. Объективті, себебі, кез келген бірлескен қызметін қажет етеді ұйымдастыру, әзірлеу неғұрлым тиімді және қолайлы мақсаттарға жету жолдарын. Бұл функцияларды орындайды адамдар оларға сенеді, беделі, адамдар активтілігі жоғары және жігерлі. Әмбебап – бұл көшбасшысы мұқтаж барлық түрлері бірлескен қызмет адамдар, топтар, ұйымдар, қозғалыстар.
Саяси көшбастаушы болудың 2 жолы бар:
1) көпшілік халықтың мақсат-мүддесін кездейсоқ дөп басып, ойынан шығу;
2) ол мүдделерді мақсатты түрде тал май зерттеу нәтижесінде.
Саяси көшбасшылықтың жіктелуі - Неміс ойшылы М.Вебер саяси көш бастаушыларды топтастыруға алғаш қадам жасады. Ол саяси серкелерді "бедел" ұғымына негіздеп былай жіктеуді ұсынды:
1) билік әкеден балаға мирас ретінде қалатын әдет-ғұрып жетекшілігі;
2) ерекше қадір-қасиеті, қабілетіне (ақылдылығына, батырлығына, т.б.) байланысты билік басына келген харизматикалық топ бастар;
3) Конституция негізінде сайлау арқылы басшылық орынға келген саяси серкелер.
Саяси көшбасшы халықтың 5% құрайды. Оларға М.Тэтчер(Ұлыбритания), Г.Х.Брутланд(Норвегия), Б.Бхутто(Пәкістан), И.Ганди(Үндістан), ал Қазақстанда Н.Ә.Назарбаев көшбасшы деп айта аламыз.
Назарларыңызға рахмет!
http://emirsaba.org
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Н.Ә. Назарбаев – тарихтағы тұлға

text:
Байланысты: Саяси к штерді поляризациясы ( айшылы тар) рдісі
Н.Ә. Назарбаев – тарихтағы тұлға Бірінші Президенттің бастамалары мемлекеттің жаңғыру жолында. Жасампаздық негізі Қазақстандық мемлекеттіліктің үлгісі. Президенттің әлемдік өркениеттердің серіктестігі жөніндегі ойлары, қазіргі заманның сын-тегеуріндеріне берген жүйелі жауабы ретінде.
«Қазақстанның егемен мемлекет ретінде қалыптасуы мен дамуының стратегиясы» еңбегінің маңызы.
«Тарих толқынында» еңбегі мен баспасөз беттеріндегі ұлттық тарихтың стратегиялық көрінісі және тарихи тұлғалардың рөлі.
«Әлем эпицентрі» атты кітабындағы қазіргі заман мәселелерінің ұлттық қауіпсіздік пен территориялық тұтастық мәселесіне әсері. Терроризм, аймақтық қауіпсіздік және олармен күресі жөнінде «Сындарлы он жыл» атты еңбегінде.
Фундаменталды саяси және әлеуметтік-экономикалық өзгерістер, ұлтаралық және дінаралық келісім жөнінде «Қазақстанның даму жолы» еңбегінде.
«Тәуелсіздік толғауы» атты Елбасының 2014 жылғы 15 желтоқсанындағы сөйлеген сөзінің маңызы. Жаңа Қазақстан – ол ұлы істердің ұйытқысы болған Ұлы Дала мұрагері.
Н.Ә. Назарбаевтың «Нұрлы жолы-Қазақстандық даму жолы» бағдарламасының тарихи маңыздылығы.
Қазақстан Президенті Нурсултан Назарбаевтың «Ұлт жоспары – қазақстандық арманға жол» мақаласы - қазақстандықтар үшін қуатты іс-әрекет көзі және болашаққа ынталандырушы. Ұлт лидерінің идеялары – халық мұрасы. Тәуелсіздік негізі – «Қазақстан жолы – 2050», түпкі мақсат – Мәңгілік ел болу.
Әлемнің және ЕурАзЭҚ-тың ғаламдық энергетикалық және экологиялық қауіпсіз дамуын құру проблемаларын іргелі теориялық және әдіснамалық зерттеулер топтамасының қорытындысы болып табылатын Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың «ХХІ ғасырдағы жаһандық тұрақты дамудың энергоэкологиялық стратегиясы» кітабы. Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 25 жылдығының атап өтілуі. Н.Назарбаевтың «Әлем.ХХІ ғасыр» манифесінің негізгі қағидалары.
Егеменді елдің қалыптасуының кезеңдері, механизм қағидағасы мен қозғаушы күштердің дамуы, модернизацияның 3 толқыны, 30 елдің қатарына ену мақсатында бағытталған жаңару «Тәуелсіздік белестері» атты еңбегінде.


title: Ортақ болашағы бар ұлттың қалыптасуы

text:
Ортақ болашағы бар ұлттың қалыптасуы «Мәнгілік ел» ұлттық идеясының мәні мен маңызы. «Мәңгілік ел»- ежелгі түркілер мұраты. «Мәңгілік ел» - бабалардан мұраға қалған тарихпен суарылған қазақ халқының арманы. «Мәңгілік ел» идеясының негіздері: тарихи сабақтастық; қазақ мәдениеті; еркіндік; бірлік; күшті мемлекет; жоғарғы мақсаттар; ұлы болашақ. «Мәңгілік елдің негізгі кезеңдері: ұлттық мемлекетті құру және халықты біріктіру идеясының пайда болуы; ұлттық мемлекетті қолдау үшін күрестер; халықты қорғаушылардың қасіреті. Елбасының мемлекеттіліктің жаңғыруы және халықтың бірігуіндегі орны. Мәңгілік елдің құндылықтары:
Қазақстанның тәуелсіздігі және Астана
Ұлттық бірлік, бейбітшілік және біздің қоғамдағы ынтымақтастық
Зайырлы қоғам және жоғары руханилық
Индустрияландыру және инновация негізінде экономикалық өрлеу
Жалпыға бірдей еңбек ету қоғамы
Тарихтың, мәдениеттің және тілдің ортақтығы
Ұлттық қауіпсіздік және біздің еліміздің жалпы дүниежүзілік және аймақтық мәселелерді шешуге жаһандық қатысуы.
Қазақстан халқы Ассамблеясы кеңесінің «Тәуелсіздік. Келісім. Болашағы біртұтас ұлт» атты XXIV сессиясында «Мәңгілік Ел» патриоттық актісінің тарихи маңызы.
«Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру міндеттері». ХХI ғасырдағы ұлттық сананы жаңғырту мәселесі: бәсекеге қабылеттілікті арттыру. Прагматизм құндылықтары. Ұлттық бірегейлікті сақтау. Білім салтанатына қол жеткізу. Қазақстанның эволюциялық дамуы және сананың ашықтығы.
Таяу жылдағы міндеттер: латын әліпбиіне көшудің логикасы. «Жаңа гуманитарлық білім. Қазақ тіліндегі 100 жаңа оқулық» жобасының мәні. «Туған жер» бағдарламасын қолға алу. «Қазақстандағы 100 жаңа есім» жобасын жүзеге асырудың маңыздылығы.
СЕМИНАР (ПРАКТИКАЛЫҚ) САБАҚТАРЫНА ҰСЫНЫЛАТЫН ТАҚЫРЫПТАР ҮЛГІСІ
Қазақстанның қазіргі заман тарихының ерекшелігі мен оның әлемдік тарих үдерістерімен байланысы.
Әлеуметтік қайшылықтар кезеңіндегі ұлттық мемлекеттілік идеяларының қалыптасуы.
Қазақстандағы кеңестік биліктің әлеуметтік-экономикалық және саяси жаңғыруының өзгешелігі.
Қазақстандағы «қайта құру» саясатының жүзеге асырылуы және кеңестік жүйесіндегі саяси, әлеуметтік-экономикалық, идеологиялық жағдайының дағдарысы.
Қазақстанның ұлттық жандануының негізгі жолдары және құқықтық демократиялық мемлекеттің қалыптасуы.
Қазақстан Республикасының экономикалық реформалары және жаңғыру кезеңдері.
Қазақ қоғамындағы сапалы өзгерістерге алып келген әлеуметтік реформалар және олардың нәтижелері.
Қазақстанның дамуының негізі – мемлекеттік бағдарламалар.
Қазақстан Республикасындағы ұлтаралық келісімнің нығаю жолы мен маңызы.
Қазақстандық қоғамның ерекшелігі мен өзгешелігі, құндылықтардың жаңа жүйесі.
Тарихи жадтың сақталуының маңызы, тұлғаның сана-сезімінің негізі және қазақстандық бірегейліктің дамуы ретінде.
Қазақстан Республикасының сыртқы саясатының даму векторы.
Қазақстан Республикасының жаһандық және аймақтық мәселелерді шешудегі қызметі.
Тұңғыш Президенттің мемлекеттік басқарудың теориясы мен практикасына қосқан үлесі.
Қазақ халқының рухани құндылықтарының жандануы тарихи сананың қалыптасуындағы мағыздылығы.


Студенттің өзіндік жұмысынА ҰСЫНЫЛАТЫН ТАҚЫРЫПТАР үлгіСі
Келесі тақырыптар бойынша ғылыми-зертттеу жобаларын әзірлеу:
Саяси партиялар: большевиктер, кадеттер, эсерлер, «Алаш», «Уш Жуз», «Шуро-и- Исламия», «Шуро-и-улемия» және тб.
Кеңестік биліктің білім беру жүйесіндегі реформаларының қарама-қайшылықтары: араб таңбаларына негізделген қазақ тілінен кириллицаға өту және А.Байтұрсынов бастаған топ реформаларына қарсы әрекет.
Адам құқығын шектеуге бағытталған, қоғамдық өмірдегі партиялық бақылаудың күшеюі: кәсіпқой тарихшы Е.Б. Бекмахановтың Кенесары Қасымов бастаған көтеріліс тарихын «әділетсіз» зерттеуі.
ІІ. Рефлексия формасында келесі тақырыптар бойынша эссе:
Тарихи шынайылықтың әсерінен жүретін тұлғаның трансформация үдерісі.
Қазіргі заман түсіндірмесі бойынша, еуразияшылдық идеясының дамуы.
Ұлт Көшбасшысы Н.Н.Назарбаевтың еңбектеріндегі адамзаттың өткені, бүгіні, және болашағы.
Саяси рәміздердің мәдени-тарихи мұра мен отансүйгіштіктің қалыптасуындағы маңызы.
ІІІ. Келесі тақырыптар бойынша бағдарлама немесе жоспар дайындау:
Қазақ халқының мәдениеті мен тарихын зерттеудегі қазақ саяси зиялыларының зерттеу тәжірибелері (А. Бөкейханов, М. Дулатов, А. Байтұрсынов, Х.Досмұхамедов, М. Тынышбаев, Ш.Құдайбердиев және тб.).
Елдің бәсекеге қабілеттілігінің көтерілуі – экономиканың дамуының кластерлік қағидасы.
Қазақстан Республикасының әлеуметтік бағдарламаларының жүзеге асырылуы.
Қазақстан Республикасы
Білім және ғылым министірінің
2018 жылғы «___» ________
№ ___ бұйрығына
2-қосымша
Жоғары және (немесе) жоғары оқу орыннан кейінгі білім беру ұйымдары үшін «Философия» жалпы білім беру пәнінің типтік оқу бағдарламасы


title:
АЛҒЫ СӨЗ

Курстың бағытталуы

text:
Курстың бағытталуы. «Философия» курсын оқу студенттердің бойында сананың ашықтығы, өзіндік ұлттық код, ұлттық сана-сезім, рухани жаңғыру, бәсекеге қабілеттілік, реализм және прагматизм, сыни ойлау, білімге ұмтылыс қасиеттерін қалыптастыруға, олардың әділдік, намыс, еркіндік және тағы басқа дүниетанымдық ұғымдарды игеруіне, сонымен қатар, толеранттық құндылықтарын, мәдениетаралық сұқбат пен бейбіт өмір сүру мәдениетін нығайтуға және дамытуға бағытталған. «Рухани жаңғыру» жобасында көрініс тапқан ұлттық бірегейлік, ұлттық «Меннің» ішкі өзегі мен ұлттық рухтың сақталу мәселелеріне және философияның қоғамдық сана жаңғыруындағы, қазіргі жаһандық міндеттерді шешудегі рөліне айрықша көңіл бөлінген.
Философия студенттердің философиялық рефлексиясының, өзіндік талдау және өзін адамгершілік тұрғысынан реттеу дағдыларының қалыптасуына, ғылыми-ізденістік қабілетінің дамуына, интеллектуалдық және шығармашылық әлеуетінің артуына ықпал етеді.
Курстың мақсаты – студенттердің философияны дүниені танып-білудің ерекше формасы ретінде түсінуін қалыптастырып, олардың келешек кәсіби қызметтері аясында оның негізгі тараулары, мәселелері мен әдістері туралы жүйелі білім беру.
Күтілетін оқу нәтижелері:
философияның тарихи дамуы негізінде онтология мен метафизиканың негізгі мазмұнын сипаттау;
нақты дүниені философиялық зерделеудің ерекшелігін түсіндіру;
дүниеге көзқарасты табиғи және әлеуметтік әлемді философиялық зерделеу мен зерттеудің нәтижесі ретінде негіздеу;


title: Пререквизиттері - Саяси күштердің поляризациясы (қайшылықтар) үрдісі

text:
Философияның пайда болуы және дамуы
|
1. Философияның пайда болуы. Философияның пәні мен әдісі
|
2. Философияның тарихи типтері
|
Дүниені философиялық түсіну негіздері
|
3. Болмыс мәселесі. Онтология және метафизика
|
4. Сана және тіл
|
5. Таным және шығармашылық
|
6. Ғылыми және ғылымнан тыс білім. Ғылым және техника
|
Адам философиясы және құндылықтар әлемі
|
7. Адам
|
8. Өмір және өлім. Өмірдің мәні
|
9. Этика. Құндылықтар философиясы
|
10. Еркіндік
|
11. Эстетика. Сұлулықты қабылдау және жасау
|
12. Қоғам және мәдениет
|
13. Тарих философиясы
|
14. «Мәңгілік ел» және «Рухани жаңғыру» – жаңа Қазақстан философиясы
|


Философияның пайда болуы. Философияның пәні мен әдісі Философияның пайда болуы. Философия – даналыққа құштарлық. Философияның сұқбаттық сипаты және эвристикалық мүмкіндіктері. Философиялық ойлау түрі – сын және күмәндану. Өткенге сыни көзқарас – қазіргі Қазақстанның рухани жаңғыруы мен ұлттық санасындағы өзгерістер шарты. Философиялық мәселелердің тұлғалық сипаты.
Философия және дүниетаным. Дүниенің ғылыми, философиялық, діни бейнелері. Мифология, дін және философияның қатынасы. Қоғам дамуындағы мифтің рөлі: Қазақстанның жақын онжылдықтағы ұраны – мифтік шығармашылық емес, реализм мен прагматизм. Философия – білім мен рухани қызметтің ерекше түрі.
Философияның негізгі бөлімдері – онтология, гносеология, философиялық антропология, логика, этика, эстетика, әлеуметтік және саяси философияның қысқаша сипаттамалары.
Философияның анықтамалары, түрлері мен бағыттарының санқырлылығы және философиялық пайымдау тәсілдерінің әртүрлілігі. Философия мен философтың адам және қоғам өміріндегі рөлі. Қазіргі Қазақстанның үшінші жаңаруындағы философияның орны.
Философияның тарихи типтері Әлемдік философия және ұлттық философиялық дәстүрлер. Философияның қалыптасуы: ежелгі Шығыс философиясы, Антика философиясы. Негізгі мектептері, өкілдері. Батыс және Шығыс философиясының ерекшеліктері.
Ортағасырлық араб-мұсылман философиясы. Ортағасырлық христиан философиясы.
Түркі дүниетанымы, өкілдері. Түркі мәдениетіндегі философиялық ой-толғаудың өзіндік қырлары.
Қайта өрлеу дәуірі философиясы. Жаңа заман философиясы: ағылшын, француз, неміс философиясы. Орыс философиясы. Қазақ философиясы.
Постклассикалық батыс философиясы. Қазіргі заманғы философияның негізгі бағыттары.
Болмыс мәселесі. Онтология және метафизика Болмыс және тіршілік. Мән және бар болу. Болмыс бәрін қамтиды: материалдық заттар, олардың қасиеттері, қатынастары мен байланыстары, сонымен қатар, рухани құбылыстар, сана фактілері мен феномендері. Объективті және субъективті шындық.
Онтология – болмыс туралы ілім. Бар болудың онтологиялық құрылымы.
Болмыс және бейболмыс. Болмыстың түрлері. Субстанция мәселесі. Болмыстың түнегіздік бастамасы. «Материя» ұғымы. Материалдық әлем болмысы. Қозғалыс, кеңістік және уақыт.
Философияның негізгі ұғымдары: дүние, заман, мән, құбылыс, мазмұн, форма, жалпы, жеке, бүтін, бөлік, сан, сапа, өлшем, терістеу, себеп, салдар, қажеттілік, кездейсоқтық, мүмкіндік, шындық. Болмыс және Абсолют. Құдай-әлем қатынасы мәселесі.
«Идея» ұғымы. Болмыс пен ойлау арақатынасы мәселесі. Идея және рухани құндылықтар болмысы. Виртуалды шындықты философиялық зерделеу пәні ретінде талдау.
Сана және тіл Жан, ақыл, парасат, рух. Рух және адамның рухани қызметінің табиғаты. Тәндік және руханилық.
Сананы онтологиялық мәселе ретінде түсіну. Сана фактілері. Сана феномендері. Сананың қалыптасуын анықтайтын факторлар. Антропосоциогенез. Сананың шығу тегі мен мәні: негізгі концепциялар. Шығыс философиясындағы сана мәселесі. Сана құрылымы. Бейсаналық, сана, санадан жоғары. Сананың сезімдік-перцептілік, эмоциялық, құндылықтық-мотивациялық, жігерлік, логикалық компоненттері. Бейсаналықтың философиядағы негізгі концепциялары. Сана және өзіндік сана. Қазақстандық тұлға санасының ашықтығы: әлемдік үдерістерді түсіну, өзгерістерге дайын болу, алдыңғы қатарлы елдердің тәжірибесінен үйренуге қабілеттілік. Сана және ұлттық сана-сезім. Қазіргі Қазақстанның рухани жаңғыру аясындағы ұлттық сана-сезім. Рухани жаңғыру – ұлттық сананың әртүрлі полюстерінің ымыраға келуі.
Ойлау және тіл. Тілдің шығу тегінің антиномиялары. Вербалды және вербалды емес ойлау. Тіл және ұлт. Латын графикасына көшудің қазақ ұлты мен қазақ тілінің дамуындағы рөлі.


title: Таным және шығармашылық - Саяси күштердің поляризациясы (қайшылықтар) үрдісі

text:
Танымжәне шығармашылық Таным философиялық мәселе ретінде. Әртүрлі философиялық концепциялардағы білім мәнінің анықтамалары. Таным объектісі мен субъектісі. Таным мүмкіндіктері мен шекаралары. Дүниенің түбегейлі танылуы мәселесі: танымдық оптимизм, скептицизм және агностицизм.
Ақиқат пен адасу. Білім, ақиқаттылық және жалғандық. Қазіргі Қазақстан жаңғыруы аясындағы білім культі. Ақиқаттың әртүрлі тұжырымдамалары. Ақиқат және оның критерийлері. Сезімдік және рационалдық таным. Философиядағы рационалдық және эмпирикалық дәстүр. Таным құралы. Эмпирикалық және теориялық таным. Таным және шығармашылық. Шығармашылық және интуиция.
Ғылыми және ғылымнан тыс білім. Ғылым және техника Қазіргі ғылымның жетістіктері және оның себептері. Әдіс мәселесі. Танымның негізгі әдістері. Ғылыми таным әдістері және және ғылыми ақиқат ерекшелігі. Ғылыми және ғылыми емес білімнің демаркациясы мәселесі. Ғылым құндылықтары. Ғылымды білім, қызмет және әлеуметтік институт ретінде талдау.
Қоғам өміріндегі ғылымның рөлін бағалаудағы қайшылықтар. Сциентизм және антисциентизм. Ғылым және техника. Ғылыми-техникалық прогресс және қазіргі ғылымның даму болашағы мәселелері. Қазіргі ғылым және этика. Қазақстан ғылымы дамуының келешегі. Отандық ғылым мен білімнің дамуындағы «Жаңа гуманитарлық білім. Қазақ тіліндегі 100 жаңа оқулық» жобасының үлесі.
АДАМ ФИЛОСОФИЯСЫ ЖӘНЕ ҚҰНДЫЛЫҚТАР ӘЛЕМІ
Адам Адам – философиялық мәселе. Адамды қарастырудың философиялық тәсілінің ерекшелігі. Адам, индивид, индивидуал, тұлға.
Адамның шығу тегі мен мәнін философиялық түсіну. Адамның философия тарихындағы бейнелері. Адамдағы биологиялық және әлеуметтік бастаулардың арақатынасы. Қазіргі философиядағы тәндік пен руханилықты түсіну. Адам және білім беру. Білімді адам культі – қазіргі Қазақстан жетістігінің ең іргетастық факторы.
Адам және әлеумет. Қазіргі жаһандық әлемдегі және ақпараттық мәдениеттегі адам мәселесі.
Қазақ философиясындағы адам мәселесі. Қазақ философиясының антропологиялық сипаты. «Адам бол!» – қазақ дүниетанымының негізі. Өзіңнің ұлттық және жеке ресурстарыңды нақты білу болып саналатын прагматизм – жаңарушы Қазақстандағы тұлғаның даму парадигмаларының бірі. Адам мәселесінің Абай даналығында бейнелену. Шәкәрімнің адамның өмірмәндік бағдары туралы экзистенциалдық рефлексиясы.