title: уровень - Салыбекова Ф. М.,Торебай Д. Н.,Сартаева К.,Сванова Д., Адилова А. Н., Сержан Н., Булекбаева Л., Турсынгали...

text:
1. Explain the meaning of the following words and give examples:
Consequence –
Factor –
Construction –
2. Explain the meaning of the following words and give examples:
Handle –
Lens –
Benefit –
3. Explain the meaning of the following words and give examples:
React –
Filter –
Distribute –
4. Explain the meaning of the following words and give examples:
Fix –
Carry –
Grow –
5. Explain the meaning of the following words and give examples:
Ambitious –
Conscious –
Accurate –
6. Explain the meaning of the following words and give examples:
Replaceable –
Relevant –
Similar –
7. Explain the meaning of the following words and give examples:
Political –
Creative –
Analytical –
8. Explain the meaning of the following words and give examples:
Spontaneous –
Sensible –
Wonder –
9. Explain the meaning of the following words and give examples:
Deny –
Settle –
Increasing population –
10. Explain the meaning of the following words and give examples:
Survey –
Management –
Severe –
11. Explain the meaning of the following words and give examples:
Impact –
Cause –
Limited –
12. Explain the meaning of the following words and give examples:
Spontaneous –
Sensible –
Wonder –
13. Explain the meaning of the following words and give examples:
Replaceable –
Relevant –
Similar –
14. Explain the meaning of the following words and give examples:
React –
Complain –
Distribute –
15. Explain the meaning of the following words and give examples:
Fable –
Report–
Anecdote –
16. Explain the meaning of the following words and give examples:
Media–
Live stream –
Press–
17. Explain the meaning of the following words and give examples:
Newspaper –
Magazine –
Article –
18. Explain the meaning of the following words and give examples:
Broadcast –
Radio–
Distribute –
19. Explain the meaning of the following words and give examples:
Article –
Report –
Release –
20. Explain the meaning of the following words and give examples:
Report –
Record –
Publish –
21. Explain the meaning of the following words and give examples:
Press –
Screenwriter –
Subtitle–
22. Explain the meaning of the following words and give examples:
Political –
Creative –
Analytical –
23. Explain the meaning of the following words and give examples:
Mortality–
Immortal–
Amortize –
24. Explain the meaning of the following words and give examples:
Crew –
Celebrity –
Animator–
25. Explain the meaning of the following words and give examples:
Survey –
Management –
Advertisement –
26. Explain the meaning of the following words and give examples:
Novelty–
Criteria–
Hypothesis–
27. Explain the meaning of the following words and give examples:
spontaneous –
headline –
fable –
28. Explain the meaning of the following words and give examples:
Correlate–
Validate–
Verify –
29. Explain the meaning of the following words and give examples:
Missile –
Emission –
Transmit–
30. Explain the meaning of the following words and give examples:
Revive–
Coexist–
Inhabit –
31. Explain the meaning of the following words and give examples:
A high-rise window cleaner –
Tele-sales agent –
Landscape gardener –
32. Explain the meaning of the following words and give examples:
A stock market trader –
A mayor –
A writer –
33. Explain the meaning of the following words and give examples:
Tackle –
Ignore –
Figure out –
34. Explain the meaning of the following words and give examples:
Solve –
Consider –
Cover –
35. Explain the meaning of the following words and give examples:
Appall –
Receive –
Arrive –
36. Explain the meaning of the following words and give examples:
Priority –
Personality –
Profile –
37. Explain the meaning of the following words and give examples:
Dedicate –
Allow –
Crucial –
38. Explain the meaning of the following words and give examples:
Accomplishment –
Behavior –
Challenge –
39. Explain the meaning of the following words and give examples:
Runway –
Alien –
Complain –
40. Explain the meaning of the following words and give examples:
Excavation –
Prey –
Exploration –
41. Explain the meaning of the following words and give examples:
Cosmopolitan –
Heritage –
Surreal –
42. Explain the meaning of the following words and give examples:
Tolerance –
Tenacity –
Iconic –
43. Explain the meaning of the following words and give examples:
Malicious –
Relinquish –
Dominate –
44. Explain the meaning of the following words and give examples:
Intimate –
Cue –
Assert –
45. Explain the meaning of the following words and give examples:
Perceive –
Replicate –
Perpetrator –
46. Explain the meaning of the following words and give examples:
Rationale –
Rebellious –
Aggressive –
47. Explain the meaning of the following words and give examples:
Soft-spoken –
Unconventional –
Cordial –
48. Explain the meaning of the following words and give examples:
Bibliography –
Monograph –
Photograph –
49. Explain the meaning of the following words and give examples:
Paragraph –
Autobiography –
Demography –
50. Explain the meaning of the following words and give examples:
Cartography –
Biography –
Seismography –


text:
1. Explain the meaning of the idiomatic expression and make up a sentence with it: coach potato
2. Explain the meaning of the idiomatic expression and make up a sentence with it:hang out
3. Explain the meaning of the idiomatic expression and make up a sentence with it:pain in the neck
4. Explain the meaning of the idiomatic expression and make up a sentence with it:life and soul of the party
5. Explain the meaning of the idiomatic expression and make up a sentence with it:the last straw 6. Explain the meaning of the idiomatic expression and make up a sentence with it:long in the tooth
7. Explain the meaning of the idiomatic expression and make up a sentence with it:hen-pecked
8. Explain the meaning of the idiomatic expression and make up a sentence with it:full of beans
9. Explain the meaning of the idiomatic expression and make up a sentence with it:wet blanket
10. Explain the meaning of the idiomatic expression and make up a sentence with it:rotten apple
11. Explain the meaning of the idiomatic expression and make up a sentence with it:to cut corners 12. Explain the meaning of the idiomatic expression and make up a sentence with it:on cloud nine
13. Explain the meaning of the idiomatic expression and make up a sentence with it:a piece of cake 14. Explain the meaning of the idiomatic expression and make up a sentence with it:when pigs fly 15. Explain the meaning of the idiomatic expression and make up a sentence with it:to kill two birds with one stone 16. Explain the meaning of the idiomatic expression and make up a sentence with it:to feel under the weather 17. Explain the meaning of the idiomatic expression and make up a sentence with it:a storm in a teacup
18. Explain the meaning of the idiomatic expression and make up a sentence with it:bite the bullet
19. Explain the meaning of the idiomatic expression and make up a sentence with it:old hand
20. Explain the meaning of the idiomatic expression and make up a sentence with it:beat about the bush
21. Explain the meaning of the idiomatic expression and make up a sentence with it:once in a blue moon
22. Explain the meaning of the idiomatic expression and make up a sentence with it:wolf in sheep’s clothing
23. Explain the meaning of the idiomatic expression and make up a sentence with it:costs an arm and a leg
24. Explain the meaning of the idiomatic expression and make up a sentence with it:pull someone’s leg
25. Explain the meaning of the idiomatic expression and make up a sentence with it:drop a bomb


title: Салыбекова Ф. М.,Торебай Д. Н.,Сартаева К.,Сванова Д., Адилова А. Н., Сержан Н., Булекбаева Л., Турсынгали Н., Суюбердиева А. А

text:
Факультет ________Филология______________________________________ Кафедра Современных языков и природоведения ______________________ Специальность Иностранный язык: два иностранных языка Форма и язык обучения очное/ казахский/русский Курс _3 Группа Фи -20-3р1,2,3/ 3к1,2,3,4,5,6,7,8,9,10,11 Дисциплина «Специализированный профессиональный иностранный язык» Семестр 6 Количество кредитов ___4_________
Общее количество вопросов: 125
Specialized professional foreign language (Специализированный профессиональный иностранный язык)
125 вопросов (50, 50, 25)
1 уровень
1. Compose an essay on the topic: What kind of conflicts can take place at school and what are the constructive ways to solve a conflict?
2. Compose an essay on the topic: Think of a place that is special to you in some way – for example, a city or specific place in a city such as park, a beach, or a café.
3. Compose an essay on the topic: Think of a song or a movie that presents a romantic vision of a place. How does it describe the place?
4. Compose an essay on the topic: What are some places in your country that have special attraction for tourists?
5. Compose an essay on the topic: Is free speech a fundamental human right?
6. Compose an essay on the topic: When you want to translate something into your own language, what is your favourite resource? What kinds of things do you usually translate?
7. Compose an essay on the topic: Are there any natural or man-created places, or landscapes in your country that have inspired stories or songs? What makes those places special?
8. Compose an essay on the topic: Could you think of anyone who can be described as legendary? Why are they considered legendary?
9. Compose an essay on the topic: What types of goods are companies in your region or country famous for?
10. Compose an essay on the topic: Are you worried about the sustainability of the planet? Why, or why not?
11. Compose an essay on the topic: In what ways has treatment of various diseases changed over the past 100 years?
12. Compose an essay on the topic: What kinds of breakthroughs, or innovations do you think will happen in the next 100 years?
13. Compose an essay on the topic: Do you anticipate any big changes in your life in the near future? If so, what are they?
14. Compose an essay on the topic: What kind of people do you think are most likely to survive in a real-or-death situation?
15. Compose an essay on the topic:Do you think your name is a good name for opposite gender too, or only for one gender? Explain your reasons.
16. Compose an essay on the topic: Talk about some rules your parents had for you when you were a child. Were the rules the same for you younger or older siblings?
17. Compose an essay on the topic: What are some hand-made products that are sold in your country? What are they made from?
18. Compose an essay on the topic:What are some possible consequences of committing a crime?
19. Compose an essay on the topic:What are some things that can make a person vulnerable to illnesses?
20. Compose an essay on the topic: What kinds of things can a person show or do to prove his or her identity?
21. Compose an essay on the topic: What are some distinctive travel destinations in your country or region?
22. Compose an essay on the topic: Have you seen any ads or commercials that promote tourism in your country or region?
23. Compose an essay on the topic: Does tourism pose any problems for communities in your country?
24. Compose an essay on the topic: Do private schools offer higher quality education or are they just prestigious?
25. Compose an essay on the topic: What role do you think human capital plays in the development of countries?
26. Compose an essay on the topic: What consumer products does your country import and export? What natural resources are used to make those products?
27. Compose an essay on the topic: Do you think gender (being male or female) is something we are born with or learn?
28. Compose an essay on the topic: As people age, they often become more aware of their own mortality. How do you think this might affect their behaviour?
29. Compose an essay on the topic: Could you think of any book, or books that had a major impact on science or society? Why were they significant?
30. Compose an essay on the topic: What do you think the advantages and disadvantages of state and private schools are?
31. Compose an essay on the topic: Could you think of any jobs that are predominantly male-dominated?
32. Compose an essay on the topic: Which problems in your city do you think people should focus on right now?
33. Compose an essay on the topic: What changes in technology do you think are inevitable over the next decade?
34. Compose an essay on the topic: Why is it important to think critically when you get information from websites?
35. Compose an essay on the topic: Think of some innovators that you are aware of. What are some of their personal characteristics?
36. Compose an essay on the topic: What realistic changes would you make to your country’s attitude towards education?
37. Compose an essay on the topic: How to prevent bullying at school?
38. Compose an essay on the topic: How have schools changed since your childhood?
39. Compose an essay on the topic: Should religion be taught at school?
40. Compose an essay on the topic: What should children be taught at school to be prepared for ‘real world’?
41. Compose an essay on the topic: What do you think about educating boys and girls at separate schools?
42. Compose an essay on the topic: What should be done to improve the quality of education at schools?
43. Compose an essay on the topic: What will schools be like in 20 years?
44. Compose an essay on the topic: Who is more responsible for employment: a government or a person?
45. Compose an essay on the topic: Is it better to be a boss or a subordinate?
46. Compose an essay on the topic: How do you measure success? Is it possible to teach success?
47. Compose an essay on the topic: Which does success mostly depend on: luck or hard-working?
48. Compose an essay on the topic: What do you think of replacing all national laws by international laws?
49. Compose an essay on the topic: Is the health care in your country getting better or worse?
50. Compose an essay on the topic: How would the world be different if we never consider beauty?


title: Салицил қышқылы мен ақ стрептоцидті алудың технологиялық схемасы

text:
Салицил қышқылы - ароматты оксикарбон қышқылы. Табиғатта бос күйінде, (түймедағы гүлінде,кейбір жемістерде) және гликозид, гликозид эфирлері, (эфир майларында) түрінде кездеседі. Салицил қышқылының натрий тұзы және ацетилсалицил қышқылы, (аспирин) дәрілік зат ретінде қолданылады. о-оксибензой қышқылы, НОС6Н4СООН монооксикарбон қышқылына жататын, ароматты окси қышқыл; балқу t 157°С, қайнау 211°С, түссіз, ине типтес кристалдар түзетін ұнтақ, суда, күкірт карбидінде нашар еріп, органикалық еріткіштерде (спирт, эфир) жақсы ериді
Салицил қышқылының туындысы
Ацетилсалицил қышқылы( Acidum acetysalicylicum), аспирин. Ацетилсалицил қышқылы қабыну үрдістерге әсер етеді: капилляр, өткізгіштігін төмендетеді, гиалуронидаза белсенділігін төмендетеді, АТФ түзілуін тежеу жолымен қабыну ошағының үрдісін энергетикалық қамтамасыз етуін шектейді. Қабынуға қарсы әсер ету механизмінің негізіне простогландин биосинтезін баяулату жатады.
Қолдану көрсеткіштері мен мөлшерленуі. Ауыру сезімін басатын және қызуды басатын дәрі ретінде (кызбамен жүретін ауруларда, бас ауыру, бас сақинасы, невралгияда) күніне 0,25-0,5-1 г 3-4 рет; балаларға жасына сай 0,1 -ден 0,3 г дейін бір реттік мөлшерде тағайындайды. Ревматизм, инфекционно-аллергиялық миокардитте, ревматоидты полиартритте ересектерге ұзақ уақыт тәулігіне 2-3 г (кейде 4г), ал балаларға туған жыл санына тәулігіне 0,2 г тағайындайды. 1 жастағы балаларға бір реттік мөлшері 0,05 г, 2 жасқа - 0,1 г, 3 жасқа-0,15 г, 4 жасқа-0,2 г. 5 жастан бастап 0,25 г таблеткадан тағайындауға болады
Салицил қышқылын өндірудің технологиялық схемасы келесі қадамдарды қамтуы мүмкін:
Шикізат алу (қайың майы): Салицил қышқылын өндіру үшін бастапқы шикізат қайың майы болуы мүмкін.
Этеризация: Қайың майы этерификациядан өтеді, онда катализатордың қатысуымен метанолмен әрекеттеседі. Бұл қадам метилсалицилаттың түзілуіне әкеледі.
Метилсалицилатты оқшаулау: Метилсалицилат реакция қоспасынан алынады.
Гидролиз: Метилсалицилат сілтілік (мысалы, натрий гидроксиді) және қызу әсерінен гидролизге ұшырайды. Бұл процесс метокси тобының жойылуына және салицил қышқылының пайда болуына әкеледі.
Жалғасы
5. Салицил қышқылын оқшаулау: Салицил қышқылы реакция қоспасынан алынады.
6. Тазалау және қосымша өңдеу: Алынған салицил қышқылы жоғары таза өнім алу үшін қосымша тазарту және өңдеу процестеріне ұшырауы мүмкін.Бұл жалпы диаграмма және егжей-тегжейлер нақты өндіріс пен процесс жағдайларына байланысты өзгеруі мүмкін.
Салицил қышқылын алудың технологиялық схемасы: 1 – автоклав; 2, 3 – реактор; 4 – жууға арналған аппараттар; 5 – кептіргіш.
Стрептоцид - Иісі мен дәмі жоқ ақ кристалды ұнтақ. Суда аз ериді, қайнаған суда, қышқылдар мен сілтілердің ерітінділерінде оңай ериді. Стрептоцид менингитке, жара инфекциясына, тамақ ауруына және басқа кокк инфекцияларына, сондай-ақ циститке, пиелитке, колитке қарсы қолданылады. Стрептоцид әсіресе бета-гемолитикалық стрептококктан туындаған инфекцияларды емдеуде тиімді (терінің қызылиек қабынуы, пуэрперальды сепсис, стрептококкты пневмония және т.б.).
Стрептоцид медицинада қандай мақсатта қолданылады?
Сульфаниламидтер әр түрлі бактериялық инфекциялардың алдын-алу мен емдеуді сәтті жүргізуге мүмкіндік беретін алғашқы дәрі болды. 1930 жылдардан бастап медициналық тәжірибеге енген осы препараттардың арқасында өкпенің қабынуынан, қанмен уланудан және басқа да көптеген бактериялық инфекциялардан болатын өлім-жітім айтарлықтай төмендеген.
Ақ стрептоцид – Streptocidum album. Қызыл стрпетоцидтің құрамына кіретін зат. Ол – ұсақ кристалды ұнтақ, иісі болмайды, суға 0,8 процентке дейін ериді. Ол әртүрлі коккілерге: стрептококкіге, стафилококкіге, гонококкіге, менингоккокіге, пневмококкіге таңдап, бактериостатикалық әсер етеді.
Ақ стрептоцидті (стрептомицин) алудың технологиялық схемасы келесі кезеңдерді қамтиды:
*Streptomyces штаммын алу: Стрептомициннің көзі болып табылатын Streptomyces бактериясын бөліп алыңыз немесе культурасын жасаңыз.
Ашыту процесі: Streptomyces культурасы арнайы бактериялық биореакторларда ашытылады. Мұнда ол стрептомицинді өндіреді және жинақтайды.
Стрептомицин экстракциясы: Стрептомицин культурадан экстракция немесе сүзу сияқты әртүрлі әдістерді қолдана отырып алынады
Тазалау және сүзу: Алынған стрептомицин қоспаларды және басқа бактериялық компоненттерді кетіру үшін тазарту және сүзу қадамдарынан өтеді.
5. Микробқа қарсы заттармен емдеу: Тұрақтылығы мен тазалығын жақсарту үшін стрептомицинді микробқа қарсы препараттармен өңдеуге болады.
6. Кристалдану: Стрептомицин ақ стрептоцидті өндіру үшін кристалдануы мүмкін.
7. Кептіру: Стрептомицин кристалдары артық ылғалды кетіру және тұрақты өнім алу үшін кептіріледі.
8. Формасы және қаптамасы: Стрептомицинді тасымалдаушылармен және басқа қоспалармен араластыруға болады, содан кейін қажетіне қарай буып-түйеді.
9. Сапаны бақылау: Сапа бақылауы стрептомициннің қауіпсіздік пен тиімділік стандарттарына сәйкес келуін қамтамасыз ету үшін жүргізіледі.
10. Сақтау және тарату: Ақ стрептомицин сақтауға және нарыққа таратуға дайын.Бұл қадамдар нақты өндіріс жағдайлары мен сапа стандарттарына байланысты.


url: http://emirsaba.org/salicil-ishili-men-a-streptocidti-aludi-tehnologiyali-shemasi.html#Ақ_стрептоцидті_(стрептомицин)_алудың_технологиялық_схемасы_келесі_кезеңдерді_қамтиды


Салицил қышқылын өндірудің технологиялық схемасы келесі қадамдарды қамтуы мүмкін:
Шикізат алу (қайың майы): Салицил қышқылын өндіру үшін бастапқы шикізат қайың майы болуы мүмкін.
Этеризация: Қайың майы этерификациядан өтеді, онда катализатордың қатысуымен метанолмен әрекеттеседі. Бұл қадам метилсалицилаттың түзілуіне әкеледі.
Метилсалицилатты оқшаулау: Метилсалицилат реакция қоспасынан алынады.
Гидролиз: Метилсалицилат сілтілік (мысалы, натрий гидроксиді) және қызу әсерінен гидролизге ұшырайды. Бұл процесс метокси тобының жойылуына және салицил қышқылының пайда болуына әкеледі.
Жалғасы
5. Салицил қышқылын оқшаулау: Салицил қышқылы реакция қоспасынан алынады.
6. Тазалау және қосымша өңдеу: Алынған салицил қышқылы жоғары таза өнім алу үшін қосымша тазарту және өңдеу процестеріне ұшырауы мүмкін.Бұл жалпы диаграмма және егжей-тегжейлер нақты өндіріс пен процесс жағдайларына байланысты өзгеруі мүмкін.
Салицил қышқылын алудың технологиялық схемасы: 1 – автоклав; 2, 3 – реактор; 4 – жууға арналған аппараттар; 5 – кептіргіш.
Стрептоцид - Иісі мен дәмі жоқ ақ кристалды ұнтақ. Суда аз ериді, қайнаған суда, қышқылдар мен сілтілердің ерітінділерінде оңай ериді. Стрептоцид менингитке, жара инфекциясына, тамақ ауруына және басқа кокк инфекцияларына, сондай-ақ циститке, пиелитке, колитке қарсы қолданылады. Стрептоцид әсіресе бета-гемолитикалық стрептококктан туындаған инфекцияларды емдеуде тиімді (терінің қызылиек қабынуы, пуэрперальды сепсис, стрептококкты пневмония және т.б.).
Стрептоцид медицинада қандай мақсатта қолданылады?
Сульфаниламидтер әр түрлі бактериялық инфекциялардың алдын-алу мен емдеуді сәтті жүргізуге мүмкіндік беретін алғашқы дәрі болды. 1930 жылдардан бастап медициналық тәжірибеге енген осы препараттардың арқасында өкпенің қабынуынан, қанмен уланудан және басқа да көптеген бактериялық инфекциялардан болатын өлім-жітім айтарлықтай төмендеген.
Ақ стрептоцид – Streptocidum album. Қызыл стрпетоцидтің құрамына кіретін зат. Ол – ұсақ кристалды ұнтақ, иісі болмайды, суға 0,8 процентке дейін ериді. Ол әртүрлі коккілерге: стрептококкіге, стафилококкіге, гонококкіге, менингоккокіге, пневмококкіге таңдап, бактериостатикалық әсер етеді.


title: Салицил қышқылын өндірудің технологиялық схемасы келесі қадамдарды қамтуы мүмкін


Ақ стрептоцидті (стрептомицин) алудың технологиялық схемасы келесі кезеңдерді қамтиды:
*Streptomyces штаммын алу: Стрептомициннің көзі болып табылатын Streptomyces бактериясын бөліп алыңыз немесе культурасын жасаңыз.
Ашыту процесі: Streptomyces культурасы арнайы бактериялық биореакторларда ашытылады. Мұнда ол стрептомицинді өндіреді және жинақтайды.
Стрептомицин экстракциясы: Стрептомицин культурадан экстракция немесе сүзу сияқты әртүрлі әдістерді қолдана отырып алынады
Тазалау және сүзу: Алынған стрептомицин қоспаларды және басқа бактериялық компоненттерді кетіру үшін тазарту және сүзу қадамдарынан өтеді.
5. Микробқа қарсы заттармен емдеу: Тұрақтылығы мен тазалығын жақсарту үшін стрептомицинді микробқа қарсы препараттармен өңдеуге болады.
6. Кристалдану: Стрептомицин ақ стрептоцидті өндіру үшін кристалдануы мүмкін.
7. Кептіру: Стрептомицин кристалдары артық ылғалды кетіру және тұрақты өнім алу үшін кептіріледі.
8. Формасы және қаптамасы: Стрептомицинді тасымалдаушылармен және басқа қоспалармен араластыруға болады, содан кейін қажетіне қарай буып-түйеді.
9. Сапаны бақылау: Сапа бақылауы стрептомициннің қауіпсіздік пен тиімділік стандарттарына сәйкес келуін қамтамасыз ету үшін жүргізіледі.
10. Сақтау және тарату: Ақ стрептомицин сақтауға және нарыққа таратуға дайын.Бұл қадамдар нақты өндіріс жағдайлары мен сапа стандарттарына байланысты.


title: Ақ стрептоцидті (стрептомицин) алудың технологиялық схемасы келесі кезеңдерді қамтиды


title: Салицил қышқылы мен ақ стрептоцидті алудың технологиялық схемасы Орындаған: Баянтурлина Жаннур

text:
Салицил қышқылы - ароматты оксикарбон қышқылы. Табиғатта бос күйінде, (түймедағы гүлінде,кейбір жемістерде) және гликозид, гликозид эфирлері, (эфир майларында) түрінде кездеседі. Салицил қышқылының натрий тұзы және ацетилсалицил қышқылы, (аспирин) дәрілік зат ретінде қолданылады. о-оксибензой қышқылы, НОС6Н4СООН монооксикарбон қышқылына жататын, ароматты окси қышқыл; балқу t 157°С, қайнау 211°С, түссіз, ине типтес кристалдар түзетін ұнтақ, суда, күкірт карбидінде нашар еріп, органикалық еріткіштерде (спирт, эфир) жақсы ериді
Салицил қышқылының туындысы
Ацетилсалицил қышқылы( Acidum acetysalicylicum), аспирин. Ацетилсалицил қышқылы қабыну үрдістерге әсер етеді: капилляр, өткізгіштігін төмендетеді, гиалуронидаза белсенділігін төмендетеді, АТФ түзілуін тежеу жолымен қабыну ошағының үрдісін энергетикалық қамтамасыз етуін шектейді. Қабынуға қарсы әсер ету механизмінің негізіне простогландин биосинтезін баяулату жатады.
Қолдану көрсеткіштері мен мөлшерленуі. Ауыру сезімін басатын және қызуды басатын дәрі ретінде (кызбамен жүретін ауруларда, бас ауыру, бас сақинасы, невралгияда) күніне 0,25-0,5-1 г 3-4 рет; балаларға жасына сай 0,1 -ден 0,3 г дейін бір реттік мөлшерде тағайындайды. Ревматизм, инфекционно-аллергиялық миокардитте, ревматоидты полиартритте ересектерге ұзақ уақыт тәулігіне 2-3 г (кейде 4г), ал балаларға туған жыл санына тәулігіне 0,2 г тағайындайды. 1 жастағы балаларға бір реттік мөлшері 0,05 г, 2 жасқа - 0,1 г, 3 жасқа-0,15 г, 4 жасқа-0,2 г. 5 жастан бастап 0,25 г таблеткадан тағайындауға болады


title: Салихитдин Айтпаев (1938- 1994)ж ж Тексерген: Исмаилов О. Орындаған: Абуова А

text: Суретші, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері АЙТБАЕВ Салихитдин Әбдісадықұлы-кескіндемеші, суретші, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері, Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты. Қызылорда қаласының тумасы. Алматы көркемсурет училищесін М. Кенебаев класы бойынша бітірген. Оның "Шопандар демалысы", "Бақыт", "Жас қазақтар", "Қонақтар келді" картиналары қазақтың бейнелеу өнеріне ерекше көрініс береді. "Ә..Әлімжанов", "Ана", "Әке", "Шопан", "Абай", ортағасырлық Хиваның сәулет ескерткіштеріне арналған жұмыстар сериясы. П. Пикассо мен А. Матисс шығармаларының түпнұсқаларымен танысу оның көркем шығармаларына игі әсер етті. С. Айтбаевтың көркем және графикалық шығармалары Ә. Қастеев атындағы Қазақ Мемлекеттік өнер мұражайында сақталған. Алпысыншы жылдардың ортасында жиырмасыншы жасар Айтбаев Қазақ бейнелеу өнеріне баса — көктеп кіріп, "Әке портреті" (1965) және "Бақыт" (1966) шығармаларының доминанты болған полотнолар Бүкілодақтық жастар көрмесінде бірден атап өтті. Осы екі арнада — жалпы монументалды, патриоттық және лирикалық-камералық, романтикалық — және оның өнері дамитын болады. Жас қазақ-құрдастардың бейнелерін бейнелейтін өзінің ірі форматты полотноларын жасай отырып, оған бірден аса қымбат тұлғаларды көрермендерге жақындатуға, оларды өзінің сүйіспеншілігін жандандыруға, басқалардың қайталанбас екендігін көруге мүмкіндік беруге тырысқан жоқ. Дегенмен, оның патриотизмі да романтикалық, уақыт рухында, кенеттен, ұлттық сана-сезімді оятып, оны ұзақ амнезияға ұшыратуға тырысқан кейбір қысқа сәтте болды. Көркем эго оған қатты қарсылық көрсетті. Шығармашылық рухтың үнсіз қарсылығынан ұлттық қазақ бейнелеу өнері дүниеге келді. Қисамединов, Тоғысбаев, Айтбаев, Табиев, Досмағамбетов, Мергенов — пікірлестер, күрдастар, достар. "Ұлар" галереясында ашылған Салихитдин Айтбаевты еске алуға арналған көрмеде Қазақстан Суретшілер одағының төрағасы Еркін Мергенов пен "алпысыншы" шығармашылығына арналған өнертанушылар — Баян Барманқұлова мен Валентина Бучинская өнер көрсетті. Экспозиция суретші, белгілі коллекционерлер — Юрий Кошкин мен Әлжан Шомаевтың жеке жинағынан қырықтан астам жұмыстарды қамтиды. Бұл жерде Олжас Сүлейменовтың поэзиясын бейнелейтін литографиялық парақтар (1971), бізге әйгілі емес Айтбаев-графика және қазақстандық бейнелеу өнерінің каталогына енген полотнолар — "стариктің портреті" (1971), "атасы мен немерелері" (1974), "Девочка у Юрта" (1974), "Хива. Медресе " (1975) және басқалар. "Ұлан" галереясының директоры Юрий Марковичтің айтуынша, олардың залдарында Айтбаев полотносы сирек емес. Және оның еске алу көрмесін галерея өзі, демеушіліксіз ұйымдастырды. Ұлттық кескіндеме мектебінің дәрежесі туралы табелінде Салихитдин Айтбаев мызғымас орын алады, өйткені өзінің көркем әлемін, өз стилін, өз мәнерін жасай білді. Қазақ даласына созылып, жайлаудағы ойлы тұрмыстың көріністерінде оның әлемі Басқа шектерге жетеді. Өйткені бұл адамдық махаббат әлемі. Шебер оны өзіне тән мозаикалық мәнерде, сұр-жасыл-көк өте қараңғы палитрада жасайды. Бұл жарық жылдар бойы меркнет емес, өнер сүйер қауымдарда, басқа суретшілердің шығармашылығында көбейеді. Бұған мысал — "Іңкәр" галереясында ашылған Валтер Никкаревтің "Айтбаев туралы естеліктер"жеке көрмесі. Әлемдік өнер тарихы суретшілердің бір-біріне өз шығармаларын арнау жағдайларын біледі. Әдетте, бұл парафраз, белгілі бір дәрежеде стилизация. Валтер Никкарев стильдеудің қажеті жоқ, осы екі суретші хат мәнеріне, бояуына ұқсас, өйткені екі танымал ізбасарлары Сезанн. Валтер Никкарев Айтбаевтың жұмысын алғаш рет көргенде былай дейді:" Мен жазғандай!". Салихитдин Айтбаев да никкаревтің терек бұтақтары бар натюрморттардың белгілі сериясын көрді. Ол: "жақсы жігіт"деді. Қалжанның аузында, суретшінің достары ретінде, бұл жоғары мақтау болды. Өйткені, оған жұмыс ұнамаған кезде, ол жай ғана бұрылып, кетіп қалды. Теміртау суретшісі Салихитдин Айтбаевтың қайғылы өлімімен таңқаларлық "дала", "айғыр", "салт атты", "түйе"деген тақырыптар бойынша жұмыстар сериясын құрды. Сұхбаттың бірінде ол өзі айтқандай, осы суреттермен жұмыс жасау оған урбанистік әлемнің тұтқынына, алғашқы далаға жақындады,жер бетінде көптеген қайғылы тағдырлар орын алған халықтың жан дүниесін түсінуге көмектесті. Бүгінде қазақ тақырыбы оның шығармашылығында көп орын алады. "Іңкәр" галереясы 1994 жылдың мамыр айында Салихитдин Айтбаевтың соңғы көрмелерін өткізді. Ол өзі жеке емес, компанияда тағы екі "алпысыншы" — Қазақстанның Халық суретшісі Евгений Сидоркин мен еңбегі сіңген өнер қайраткері Борис Пактың болуын қалайды. Мүмкін, көп адам сол кезде есте қалды — АҚ костюмде, бақытты, сирек күлді. Өмір мен тоқсаныншы жылдардың ауыртпалығында әлі де жолға қойылуы мүмкін. Бірақ алтын Алматы күзінің басында ол болмады. Қолданған Әдебиеттер: BonArt сайтынан Источник: biografia.kz Название «Жеребец» Год создания 1990-1992 гг Материал Холст, масло Размер, см 85х120 Автор Айтбаев С. Название Портрет Абая Год создания Середина 1980-х Материал Холст, масло Размер, см 91х71 Экспертиза ГМИ РК им. А.Кастеева Автор Айтбаев С. Название Девочка у юрты Год создания 1992 г. Материал Холст, масло Размер, см 92х72


url: http://emirsaba.org/salihova-zauresh-jumabaevna-sinip-atisandar-sani-20-atispafand.html?page=2#1.Тақырыппен,_сабақ_мақсатымен_және_күтілетін_нәтижемен_таныстыру.__«Галереяға_серуен»_әдісі__Сабақтың_мақсаты

title: Құндылықтарға - Салихова Зауреш Жумабаевна Сынып: Қатысқандар саны: 20 Қатыспағандар саны: сабақ тақырыбы Мәтінді...

text:
Құндылықтарға
баулу
|
«Мәңгілік ел» құндылықтары: Тарихтың, мәдениет пен тілдің
біртұтастығы.
Жауапкершілік, шынайылық, мақсатқа ұмтылу.
|
Пәнаралық байланыстар
|
Геометрия, жаратылыстану
|
Алдыңғы білім
|
Жиындардың қиылысуы мен жиындардың бірігуін , Эйлер-Венн диаграммасын білу
|
Сабақ барысы
|
Сабақтың жоспарланған кезеңдері
|
Сабақтағы жоспарланған іс-әрекет
|
Ресурстар
|
Сабақтың басы
3 минут
|
Ұйымдастыру. Оқушылармен амандасу, түгендеу.
Шаттық шеңберінде бір-біріне тілек айту арқылы психологиялық ахуалды жақсарту.
Оқушыларды , , , түрлі – түсті дөңгелектер арқылы топқа бөліп аламын
|
Көк, қызыл, жасыл, сары түсті дөңгелектер
|
Сабақтың ортасы.
14 минут
|
1.Тақырыппен, сабақ мақсатымен және күтілетін нәтижемен таныстыру.
«Галереяға серуен» әдісі
Сабақтың мақсаты: Эйлер-Венн диаграммасын қолданып, есептерді шешу түрлерімен таныса алады
Топтық жұмыс. Өздеріне берілген тақырыпты топ ішінде өзара талқылап, есептерін шығарып, постермен қорғайды.
|
Достарыңызбен бөлісу: |


title: І топқа: «Жиындардың қиылысуын табу»

text:
І топқа: «Жиындардың қиылысуын табу»
Сыныпта 15 қыз бала бар. Олардың 11-і бос уақытында кино көргенді ұнатады, 9-ы ән тыңдағанды ұнатады. Неше қыз бала кино көргендіде, ән тыңдағанды да ұнатады ?
Кино көргенді ұнататындар – 11
5
Ән тыңдағанды ұнататындар – 9 15
Екеуін де ұнататындар -?
Шешуі: 9 +11 = 20
20 – 15 = 5
Жауабы: 5 қыз бала
Дескриптор: білім алушы
кино көруді және ән тыңдауды ұнататындардың қосындысын табады;
нәтижесінен 15-ті азайтады.
ҚБ: Топтар бір-бірін шаблон арқылы «Екі жұлдыз, бір тілек» әдісімен бағалайды.
ІІ топқа: «Жиындардың бірігуін табу»
Дүкеннен 16-ы адам сүт, 14-і айран сатып алды. Олардың 6-ы сүт те, айран да сатып алды. Қанша адам дүкеннен сауда жасады?
8
10 6
Сүт сатып алған адамдар – 16
Айран сатып алған адамдар – 14 ?
Сүт те, айран да сатып алушылар -6
Шешуі: 16 – 6 =10
14 – 6 = 8
10 + 6 + 8 = 24
Жауабы: дүкеннен 24 адам сауда жасады
Дескриптор: білім алушы
Достарыңызбен бөлісу: |


ҚБ: Топтар бір-бірін шаблон арқылы «Екі жұлдыз, бір тілек» әдісімен бағалайды.
ІІІ топқа: «Жиындардың қиылысуын табу»
Топта 20 турист бар. Олардың 13-і ағылшын тілін біледі, 12-і неміс тілін біледі. Топтағы неше турист ағылшын тілін де, неміс тілін де біледі?
5
Ағылшын тілін біледі – 13
Неміс тілін біледі – 12 20
Екі тілді білетін турист саны -?
Шешуі: 13 +12 = 25
25 – 20 = 5
Жауабы: 5 турист
Дескриптор: білім алушы
ағылшын тілін және неміс тілін білетіндер санын табады;
нәтижесінен 20-ны азайтады.
ҚБ: Топтар бір-бірін шаблон арқылы «Екі жұлдыз, бір тілек» әдісімен бағалайды.
ІV топқа: «Жиындардың бірігуін табу»
Топтағы оқушылардың 7-уі мәтін есептерді, ал 9-ы амалдарды орындауға берілген есептерді шығарады. Ал 4 оқушы олардың екеуін де шығарады. Топта барлығы неше оқушы бар?
Мәтін есептерді шығаратындар – 7
Амалдарды орындайтындар – 9 ?
Екеуін де шығара алатындар - 4
Шешуі: 7 – 4 =3
5
3 4
9 – 4 = 5
3 + 5 + 4 = 12
Жауабы: топта 12 оқушы бар
Дескриптор: білім алушы
мәтін есептерді шығара алатындар санын табады;
алгебралық амалдарды орындай алатындар санын табады;
топтағы барлық оқушылар санын табады
Достарыңызбен бөлісу: |


title: ҚБ: Топтар бір-бірін шаблон арқылы «Екі жұлдыз, бір тілек»


text:
ҚБ:Топтар бір-бірін шаблон арқылы «Екі жұлдыз, бір тілек» әдісімен бағалайды.
«Диалог» әдісі.
Мұғалім:
1) осы есептерді шығару барысында қандай қиындықтар кездесті ?
2) осы айтылғандардан қандай қорытынды шығаруға болады?
(оқушылардың жауаптары тыңдалады)
Қорытынды:
Жиындардың қиылысуын табу үшін екі жиынның мәліметтерін қосып, шыққан нәтижеден барлығын азайту керек.
Жиындардың бірігуін табу үшін әр жиынның және олардың қиылысуындағы мәліметтерді тауып, сосын оларды қосу керек.
Флипчарт,
Маркерлер
Слайд презентация
Үлестірме қағаздар
18 20
5
8 минут
Оқушылар осы мәтін есептерді Эйлер–Венн диаграммасын қолданып, тез шығарып алуға болады екеніне көз жеткіздік. Енді осындай мәтін есептерді шығаруды қарастырайық.
Жеке жұмыс. Оқушылар оқулықтағы тапсырмалармен жұмыстанады.


title: Саралау тәсілі - Салихова Зауреш Жумабаевна Сынып: Қатысқандар саны: 20 Қатыспағандар саны: сабақ тақырыбы Мәтінді...

text:
Саралау тәсілі: тапсырма
А деңгей:
№1070
Сыныпта 17 ұл бала бар. Олардың 14-і бос уақытында футбол ойнағанды ұнатады, 9-ы шахмат ойнағанды ұнатады. Бұл ойындарға сыныптағы барлық ұл балалар қатысады. Сыныптағы неше ұл бала бос уақытында футбол ойнағанды да, шахмат ойнағанды да ұнатады?
6
Футбол ойнайтындар саны – 14
Шахмат ойнайтындар саны – 9 17
Екеуінде ойнайтындар саны-?
Шешуі: 9 +14 = 23
23 – 17 = 6
Жауабы: 6 бала
Дескриптор: білім алушы
футбол және шахмат ойнайтындар санын табады;
нәтижесінен ұл балалар санын азайтады.
ҚБ: "Бағдаршам"
Жасыл түсті көтерсе, толық шығардым.
Сары түсті көтерсе, жартылай шығардым.
Жасыл түсті көтерсе, толық шығардым.
№1072
Бір топтағы туристердің 10-ы қазақ тілін біледі, 8-і орыс тілін біледі, олардың 3-еуі қазақ тілін де, орыс тілін де біледі. Топта барлығы неше турист бар?
А. 12 турист; В. 11 турист; С. 15 турист; D. 17 турист.
Қазақ тілін білетіндер – 10
Орыс тілін білетіндер – 8 ?
Екеуін де білетіндер - 3
Шешуі: 10 – 3 = 7
5
7 3
8 – 3 = 5
3 + 5 + 7 = 15
Жауабы: топта 15 турист бар
.ҚБ: "Бағдаршам"
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
В деңгей

№1071 - Салихова Зауреш Жумабаевна Сынып: Қатысқандар саны: 20 Қатыспағандар саны: сабақ тақырыбы Мәтінді...

text:
В деңгей
№1071
Бір аптада дүкеннен 19 адам теледидар сатып алды, 13 адам мұздатқыш сатып алды. Олардың 8-і мұздатқыш та, теледидар да сатып алды. Неше адам теледидар ғана сатып алды? Неше адам мұздатқыш сатып алды?
Дескриптор: білім алушы
жиында есептің шарты бойынша Эйлер-Венн диаграммасын салады
Эйлер- Венн диаграммасын пайдаланып санды өрнек құрастырады
әр жиынға тиісті мәліметтерді табады.
ҚБ: "Бағдаршам"
№1076
Сыныпта 32 оқушы бар. Олардың ішінде 17 оқушы маркалар жинаса, 12 оқушы төсбелгілер жинайды. Сыныптағы 8 оқушы коллекция жинаумен айналыспайды. Сынып оқушыларының нешеуі маркаларды да, төсбелгілерді де жинайды?
Дескриптор: білім алушы
барлығынан жиындарға кірмейтін мәліметті азайтады
есептің шарты бойынша Эйлер-Венн диаграммасын салады
Эйлер- Венн диаграммасын пайдаланып санды өрнек құрастырады
жиындардың қиылысуындағы мәліметті табады;
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
ҚБ: "Бағдаршам"

С деңгей - Салихова Зауреш Жумабаевна Сынып: Қатысқандар саны: 20 Қатыспағандар саны: сабақ...

text:
5 – сынып авторлары Т. А. Алдамұ-ратова, Қ. С. Байшоланова , Е. С. Байшола-нов
Алматы «Атамұра» 2017
2 мин
Сергіту сәті: «Көңілді би»
10 минут
«Қарқын» саралау тәсілі (кейбір оқушылар басқаларына қарағанда жылдам жұмыс істейді)
Себетте алма, алмұрт және шабдалы бар. Осы жемістердің әрбір екеуінің ғана массаларының қосындысы 450 г, 350 г және 400 г. Себеттегі жемістердің әрқайсысының массасы неше грамм?
Дескриптор: Білім алушы
есептің шарты бойынша Эйлер-Венн диаграммасын салады;


title: Жұптық жұмыс: «Көршіңмен кеңес» әдісі

text:
Жұптық жұмыс: «Көршіңмен кеңес» әдісі
Әр оқушы көршісімен кеңесе отырып, тапсырмаларын орындайды.
1) Суреттегі сызбалардағы сұрақтарға жауап бер.
2)Қай суретте жиындардың қиылысуы берілгенін анықта
3) Қай суретте жиындардың қиылысуы берілгенін анықта
n(A) = 33 n(B) = ?
? 1 4
29
|
n(A) = 33 n(B) = 36
?
17 ?
|
n(A) = 33 n(B) = 36
20
17 ?
n (A) n (B) = ?
|
n(A) = ? n(B) = 36
15 ?
26
|
Дескриптор: білім алушы
Эйлер-Венн диаграммасын қолданып, сұрақтарға жауап береді
Эйлер- Венн диаграммасын пайдаланып санды өрнек құрастырады
жиындардың қиылысуын табады.
ҚБ: «Бас бармақ» әдісі арқылы бағалайды
|
Интер белсенді тақта
|
5 минут
|
Қалыптастырушы бағалау.Қалыптастырушы бағалау тапсырмасы беріледі.
5.3С. Бөлім: «Жиын»
Оқу мақсаты: 5.5.1.7 Эйлер-Венн диаграммасын
қолданып, есептер шығару
Бағалау критерийі Білім алушы
Эйлер-Венн диаграммасын қолданып, есептер шығарады
Ойлау дағдыларының Жоғары деңгей дағдылары
деңгейі
1-тапсырма:
5 сынып оқушыларының арасында олардың нені: балмұздақ немесе шоколадты көбірек жақсы көретіні жөнінде сауалнама жүргізілді. Сауалнама нәтижесі төмендегі суретте көрсетілген
Балмұздақ Шоколад
48
23 34
Келесі сұрақтарға жауап беріңіз:
Неше оқушы балмұздақты жақсы көреді?
Неше оқушы шоколадты жақсы көреді?
Балмұздақты да, шоколадты да жақсы көретін оқушылар бар ма?
Тек қана балмұздақты жақсы көретін оқушылар саны?
Тек қана шоколадты жақсы көретін оқушылар саны?
Сауалнамаға барлығы неше оқушы қатысты?
Дескриптор: Білім алушы
- әр жиын үшін мәліметтерді анықтайды;
- жиындардың қиылысуында көрсетілген мәліметтерді қолданады;
- сауалнамаға қатысқан оқушылардың санын анықтайды.
ҚБ: «+», «-» әдісі арқылы бағалау
|
Жинақтан алынған
|
Топтық тапсырмалар берілгенде топ ішіндегі әр оқушы өз ролдерін анықтап, қабілеттеріне қарай сараланады. Оқушылар жеке, жұптық, топтық зерттеулермен жұмыстанады. Постерлер қорғайды, деңгейлік тапсырмалармен жұмыстанады. Сабақты өткізу барысында «Галереяға серуен», «Көршіңмен кеңес», «Қарқын» әдістерін қолдандым.
|
Бағалау арқылы мен оқушылардың білім дәрежесінің қандай деңгейде екенін біле аламын. Және осы сабақ жоспарлауда пайдаланылған әдістерімнің тиімділігінің біле аламын. Сабақ барысында қалыптастырушы бағалауда:
«Екі жұлдыз, бір тілек»; «Бағдаршам»; «+», «-»; «Бас бармақ», «Қол шапалақтау» бағалауларын қолдандым
|
Сынып іші таза, желдетілген.
Сабақ ортасында сергіту жаттығулары орындалады.
Орындықта дұрыс отыруы қадағаланады.
Интерактивті тақтаны қолдануда қауіпсіздік техникасы сақталады.
|


url: http://emirsaba.org/salihova-zauresh-jumabaevna-sinip-atisandar-sani-20-atispafand.html?page=9#Бағалау_–_оқушылардың_материалды_меңгеру_деңгейін_қалай_тексеруді_жоспарлайсыз__Денсаулық_және_қауіпсіздік_техникасының_сақталуы

title: Жұптық жұмыс: «Көршіңмен кеңес» әдісі


url: http://emirsaba.org/salihova-zauresh-jumabaevna-sinip-atisandar-sani-20-atispafand.html?page=9#Саралау_–оқушыларға_қалай_көбірек_қолдау_көрсетуді_жоспарлайсыз_Қабілеті_жоғары_оқушыларға_қандай_міндет_қоюды_жоспарлап_отырсыз

title: Жұптық жұмыс: «Көршіңмен кеңес» әдісі


title: Салихова Зауреш Жумабаевна Сынып: Қатысқандар саны: 20 Қатыспағандар саны: сабақ тақырыбы Мәтінді есептерді шығару сабақ

text:
Ұзақ мерзімді жоспар тарауы: 5.3С Жиын(5 сабақ)
|
Мектеп: Ақсай қаласы №6 ЖОББМ
|
Күні:
|
Мұғалімнің аты-жөні: Салихова Зауреш Жумабаевна
|
Сынып: 5
|
Қатысқандар саны: 20
|
Қатыспағандар саны: 0
|
Сабақ тақырыбы
|
Мәтінді есептерді шығару (4 сабақ)
|
Осы сабақта қол жеткізілетін оқу мақсаты
|
5.5.1.7 Эйлер-Венн диаграммасын қолданып, есептер шығару;
|
Сабақ мақсаттары
|
Эйлер-Венн диаграммасын қолданып, есептерді шешу түрлерімен таныса алады
Эйлер – Венн диаграммасын қолданып, жиындардың қиылысуы мен бірігуін табуға есептер шығара алады
Эйлер-Венн диаграммасының сызбалары арқылы есеп құрастыра алады
деңгейі жоғары мәтінді есептерді талдай отырып шығара алады
|
Ойлау
дағдыларының деңгейлері
|
Оқушылар осы тақырып бойынша білу, түсіну, талдау, қолдану, анализ, синтез ойлау дағдыларын қалыптастыруы тиіс.
|
Бағалау
критерийлері
|
Эйлер-Венн диаграммасын қолданып, есептерді шешу түрлерімен танысады
|
Эйлер – Венн диаграммасын қолданып, жиындардың қиылысуы мен бірігуін табуға есептер шығарады
|
Эйлер-Венн диаграммасының сызбалары арқылы есеп құрастырады
|
Деңгейі жоғары мәтінді есептерді талдай отырып шығарады
|
Тілдік мақсаттар
|
Эйлер-Венн диаграммасын қолданып, есептердің шешімін түсіндіре алады;
Пәнге тән лексика мен терминология: Жиын, жиынның элементі, жиындардың қиылысуы, бірігуі; Эйлер-Венн дөңгелегі; oртақ элемент
Диалогтар мен сөз тіркестері:
А жиынына тиісті мәліметтер деп (а) ...
В жиынына тиісті мәліметтер деп (в)...
А және В жиындарының қиылысуы деп А∩ В) …;
А және В жиындарының бірігуі деп (А ∪ В)…;
А және В жиындарының ортақ элементі болып табылады;
Эйлер-Венн диаграммасы деп...
|
|


url: http://emirsaba.org/salihova-zauresh-jumabaevna-sinip-atisandar-sani-20-atispafand.html#Тілдік_мақсаттар__Эйлер-Венн_диаграммасын_қолданып,_есептердің_шешімін_түсіндіре_алады;___Пәнге_тән_лексика_мен_терминология


title: Салық құқығы негіздері

text:
1. Салық құқығының түсінігі
2. Салықтың классификациясы және функциялары
3. Салықтық құқықтық нормалар және қатынастар
Салықтық құқық – заңды және жеке тұлғалардан біржақты, өктем, қайтарылмайтын негізде, заң жүзінде белгіленген салықтар мен басқада міндетті төлемдерді ақшалай түрде бюджетке алу кезінде туындайтын салықтық қатынастарды реттейтін құқықтық нормалардың жиынтығы.
Салық қатынастары салықты және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдерді белгілеу, енгізу және есептеу мен төлеу тәртібі жөніндегі билік қатынастарын, мемлекет пен салық төлеуші арасындағы салық міндеттемелерін орындауға байланыстарды қатынастарды реттейді.
Салық құқығының қайнар көзі – ҚР. Конституциясы ҚР.Салық кодексі ҚР Конституциясы (35 бап): «Заңды түрде белгіленген салықтарды, алымдарды және өзге де міндетті төлемдердітөлеу әркімнің борышы әрі міндеті болып табылады».
Мемлекеттік кірістің негізі: салық, алымдар, төлемақылар, мемлекеттік баж, кеден төлемдері.
Салықтар дегеніміз – жалпы мемлекеттік қажеттіліктерді қанағаттандыру мақсатында, мемлекеттің жоғарғы өкілді органы қабылдаған нормативтік кесімнің негізінде, сондай-ақ заңда белгіленген мөлшерде және уақытта, заңды және жеке тұлғалардан міндетті, қайтарылмайтын бюджетке алынатын ақшалай төлемдер.
Алымдар, төлемақылар мен баждар – заңды және жеке тұлғаларға көрсеткен белгілі бір қызметтері үшін мемлекеттік өкілетті органдардың алатын төлемдер.
Алымдар - заңды және жеке тұлғалардың жылжымайтын мүлікке құқықтарды, радиоэлектрондық құрылғыларды, механикалық көлік құралдары мен тіркемелерді, теңіз-өзен, әуе кемелерін дәрі-дәрмек құралдарын мемлекеттік тіркеуден өткізгені үшін; автокөлік құралдарының ҚР аумағы арқылы жүру; аукцион үшін; жекелеген қызмет түрлерімен айналысу құқығы үшін; БАҚ радиожелілік спектрді пайдалануға рұқсат бергені үшін төленетін ақы.
Төлемақылар – жер учаскелерін, жер бетіндегі көздердің су ресурстарын, қоршаған ортаны ластағаны, жануарлар дүниесін, орманды, ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды, радиожелілік спектрді, кеме жүретін су жолдарын пайдаланғаны, көрнекі жарнаманы орналастырғаны үшін төленетін ақы.
Салық үш функция атқарады:
- Фискалдық – салықтардың және басқа да міндетті төлемдердің бюджетке толығымен және уақытылы мерзімде түсіп отыруын қамтамасыз етеді.
- Қайта бөлу- әртүрлі шаруашылық субъектілерінің табыстарының белгілі бөлігін мемлекет пайдасына қайта бөлу қызметі.
- Салықтық реттеу – салық мөлшерін өзгерту, салық түрлерін азайту, жеңілдіктер енгізу арқылы ынталандыру.
Салық құқығының объектілері – мүлік, табыс, жер, қызметтер.
Салық құқығының субъектілері – жеке және заңды тұлғалар.
Салықтардың түрлері Корпоративтік табыс салығы;
Жеке табыс салығы;
Жер қойнауын пайдаланушыларға салынатын салық;
Әлеуметтік салық;
Жер салығы;
Көлік құралдарына салынатын салық;
Мүліктерге салынатын салық;
ҚҚС;
Акциздер.
1. Копорациялық табыс салығы – резидент заңды тұлғалардан (ұлттық банк пен мемлекеттік мекемелерден басқалары) және ҚР тұрақты қызмет атқаратын ҚР көздерден табыс алатын заңды тұлғалардан алынатын салық.
2. Жылдық жиынтық табыс салығы – тауар сатудан, жұмыстар мен қызмет көрсетуден, мүлікті жалға беруден, дивиденд, сыйақылардан түскен табыстардан алынатын салық.
3. Жеке табыс салығы – субъектісі тек жеке тұлға болып табылады, объектісі – жеке тұлғаның табысы.
Жеке тұлғалардың төмендегідей табыстарына салық салынбайды: - Бюджет есебінен төленетін атаулы әлеуметтік көмек, жәрдемақылар мен өтемақыларға;
- Алименттерге;
- Лоторея бойынша ұтыстарға (5 а.е.к. дейін);
- Әскери қызметкерлердің алатын төлемдеріне;
- Шәкіртақыларға.
Ставкалар. Салық төлеушілердің салық салынатын табысынан 30 %, негізгі өндіріс құралы жер болып табылатын салық төлеуші 10%, резидент еместерден 15 % салық ұсталады.
Қосылған құн салығы – тауар өндіру, жұмыс орындау немесе қызмет көрсету мен олардың айналым процесінде қосылған құн өсімінің бір бөлігін бюджетке аударымы, сондай-ақ ҚР аумағына тауар импорттау кезінде жасалатын аударым.
Акциздер – дүние жүзіне кеңінен тараған салықтардың бір түрі болып табылады. Акциздер көбінесе халық тұтынатын біріншікезектегі тауарлардың бағасына немесе көрсетілетін қызметтердің тарифіне енгізіледі.
Акциздер – тауар бағасына, орындалатын жұмыстармен көрсетілетін тарифіне енгізілетін, нақты ставкаларын ҚР –ның Үкіметі белгілеп бекітетін, міндетті төлемдер. Акцизделген тауарлар: - Спирттің барлық түрлері;
- Алкоголь өнімі;
- Темекі бұйымдары;
- Бекіре және қызыл балық уылдырығы;
- Алтын, күміс және платинадан жасалған зергерлік бұйымдар;
- Бензин, дизель;
- Жеңіл автомобильдер;
- Атыс, газ қарулары;
- Шикі мұнай.
Акцизделген қызмет: - Ойын бизнесі;
- Лотореяны ұйымдастыру мен өткізу;
- Кейбір елдерде абоненттік қызметке, кинотеатрлар қызметі; әуе, поезд билеттерінің құнында да болады.
Жер салығы –жеке меншік, тұрақты жер пайдалану және бастапқы өтеусіз уақытша жер пайдалану құқығындағы салық салу объектілері бар жеке және заңды тұлғалар жер салығын төлеушілер боллып табылады.


url: http://emirsaba.org/sali-ifi-negizderi.html#Акциздер_–_тауар_бағасына,_орындалатын_жұмыстармен_көрсетілетін_тарифіне_енгізілетін,_нақты_ставкаларын_ҚР_–ның_Үкіметі_белгілеп_бекітетін,_міндетті_төлемдер._Акцизделген_тауарлар

title: Салық құқығы негіздері


url: http://emirsaba.org/sali-ifi-negizderi.html#Жеке_тұлғалардың_төмендегідей_табыстарына_салық_салынбайды

title: Салық құқығы негіздері


url: http://emirsaba.org/sali-ifi-negizderi.html#_–_ҚР._Конституциясы__ҚР_.Салық_кодексі_ҚР_Конституциясы

title: Салық құқығы негіздері


title: Салық құқығы негіздері Салық құқығы


Салық құқығы негіздері. Салық түсінігі, мәні және белгілері Салық түсінігі, мәні және белгілері
Салықтар-тауарлы өндіріспен бірге, қоғамның топқа бөлінуімен және мемлекеттің пайда болуымен, оған әскер, сот, қызметкерлер ұстауға қаражаттың қажет болуынан пайда болады.
Салықтың мәні мемлекет өз пайдасына жалпы ішкі өнімнің белгілі мөлшерін нақтылы жарна ретінде алып қалады.
Салықтар мемлекеттің өмір сүруінің негізі болып саналады. Мемлекетті ұстау үшін, халықтың ақшалай немесе натуралдық формада тұрақты түрде төлейтін жарналары қажет болады. Адамзаттың даму тарихында салықтың нысандары мен әдістері мемлекеттің сұранымдары мен қажеттеріне қарай бейімделіп, өзгерістерге ұшырап отырды.
Салықтар тауар-ақша қатынастарынан тыс қолданылады. Натуралдық салықтардың мөлшері мен түрі нақты жергілікті жағдайларға бағынған. Мысалы: 1 адамнан 1 құндыз терісі немесе 10 пұт тұз және т.б. алынған. Тауар-ақша қатынастарының нығаюымен натуралды салықтың рөлі айтарлықтай азайды. Дегенмен, олар соңғы уақытқа дейін пайдаланылады.
Егер екі мемлекет бір-бірімен соғыс жүргізсе, жеңген мемлекет жеңілген мемлекеттің барлық байлығын тонап алады, болмаса белгілі бір мөлшерде салық салып отырады.
Салықтарға экономикалық әдебиеттерде әр түрлі анықтама мен түсініктеме берілген. Мәселен, Салық кодексінде «Салықтар-мемлекет біржақты тәртіппен заң жүзінде белгіленген, белгілі бір мөлшерде жүргізетін, қайтарымсыз және өтеусіз сипатта болатын бюджетке төленетін міндетті ақшалай жарналар» деп атап көрсетілген.
Салық- заңды актілерге сәйкес салық төлеушілермен жүзеге асырылатын бюджетке төленетін міндетті төлем.
Салық- белгілі бір объектілерден төленетін төлем.
Салық дегеніміз- белгілі бір мерзімде және белгілі бір көлемде алынатын, заң бойынша қарастырылған міндетті төлемдер.
Салықты басқа да төлемдерден ажырата білуіміз керек. Себебі, салық белгілі бір объектілерден (табыс, мүлік, тауар, жер,көлік, мұра) төленеді. Сонымен қатар салықты төлеудің өзіндік бір мерзімі болады (салық кезеңі- бір күндік, он күндік, айлық, тоқсандық, жылдық) және белгілі бір көлемде немесе мөлшерде (салық ставкасы) алынады.
Қазақстан Республикасының мемлекеттік бюджнтіне салықтардың меншікті салмағы 70 пайыздан құрайды.
Салықты материалдық тұрғыдан алғанда- бұл, салық төлеушінің белгілі бір мерзімде және белгіленген тәртіпте мемлекетке беретін белгілі бір ақша сомасы болып табылады (салық наруралдық тұрғыда материалдық құндылық болып саналады).
Салықтың материалдық белгісі- салық төлеуші белгілі бір соманы мемлекетке міндетті түрде беруі болып келеді.
Материалдық салықтың қатынастар- ақшалай қатынастар, өйткені ол ақша қаржыларының салық төлеушіден мемлекеттік ақша қорларына жылжуы дегенді білдіреді.
Экономикалық категория тұрғысынан қарағанда салық- салық төлеушілерден мемлекетке қарай белгілі бір мөлшерде, белгілі бір мерзімде және белгіленген тәртіпте бір бағыттағы ақшаның қрзғалысы болып саналады.
Ал, құқықтық тұрғыдан қарайтын болсақ, бұл мемлекеттік бекітілім, яғни тұлғалардың мемлекетке белгілі бір ақша сомасын беруін (төлеуді) көздейтін міндеттеме.
Салық құқығы- мемлекеттің салықтық әрекеті процесінде пайда болатын қоғамдық қатынастарды реттейтін құқықтық нормалардың жиынтығы.
Салық материалдық тұрғыдан белгілі бір ақша сомасын (ақшалай нысанда) немесе салық төлеушілердің мемлекетке беруі тиіс белгілі бір заттардың санын (натуралдық заттай нысанда) білдіреді.
Сонымен салықтардың мазмұны мынадай:
- Материалдық категория жағынан — бұл белгілі бір ақша сомасы болса;
- Экономикалық категория ретінде – бұл мемлекеттің табысы;
- Заңдық категория жағынан, бұл заң жүзінде белгіленген міндеттеме болып табылады.
- Салықтың экономикалық белгілері ретінде келесі көрсетілгендерді атауға болады:
- Салық – мемлекетке тиесілі қоғамдық жиынтық өнімді бөледі;
- Салық – ақшалай нысанды төленеді;
- Салық – қайтарылмайтын төлем болып табылады:
- Салық – баламасыз сипатта болады;
- Салық – салықты төленген кезде меншік нысандары айқындалады;
- Салық – тұрақты экономикалық қатынас туғызады;
Ал, енді осы белгілердің мазмұнын тереңірек қарастырайық.
1.Салық – мемлекетке тиесілі қоғамдық жиынтық өнімді бөледі.
Мемлекеттік аппарат мемлекетке тиесілі ақша сомасын өндірмейді. Сондықтан мемлекет жеке және заңды тұлғаларға салық салу арқылы қажетті соманы өндіріп алып отырады. Мұның экономикалық сипаттамасы мемлекет салықты белгілеу және өндіріп алу арқылы өндірілген қоғамдық жиынтық өнімнің бір бөлігін өзіне тиесілі сома ретінде айналдырып алады. Бұл жерде салық қатынасы бөлуші сипатта болады.
2. Салық – ақшалай нысанды төленеді.
Натуралдық нысанда төленуі де мүмкін. Мәселен, ауыл шаруашылығы саласында жиналған өнімнің бір бөлігі салық ретінде төленеді.
Салық кодексінде салық ақшалай нысанда төленуі тиіс деп атап көрсетілген.
3. Салық – қайтарылмайтын төлем болып табылады.
Салықты төлеген кезде ақша тек бір бағытта ғана қозғалады, яғни салық төлеушіден мемлекетке бағытталады.
Мұның қайтарымды төлемдерден (мысалы, мемлекеттік қарыз) айырмашылығы:
Біріншіден,ақша салық төлеушілерден мемлекетке қарай қозғалады;
Екіншіден, кері қайтады, яғни мемлекеттен салық төлеушілерге бағытталады (қайтарылады).
Ал, қайтарымсыздық дегеніміз- ақшаның мерзімсіз алуды білдіреді, яғни ол соманың қашан қайтатыны белгісіз.
4. Салық –баламасыз сипатта болады.
Салық құнның ақшалай нысанда бір бағытта қозғалысын айқындайды, төленген салыққа қарсы тауар түрінде болса да қозғалыс жоқ. Толығырақ айтқанда, салық қандай да бір тауарға, немесе мемлекеттік қызметке төлем болып есептелмейді, яғни ақшаның өтеусіз алынуын көрсетеді.
Сондықтан салық – баламасыз төлем болып табылады.
5. Салықты төлеген кезде меншік нысандары айқындалады.
Салық төленген кезде меншік нысандары ақша қаражаттарына, немесе материалдық құндылықтарда жеке меншіктен мемлекеттік меншікке өтеді (ауысады). Анығын айтқанда, салық салу мемлекетке тиесілі меншіктерді иеліктен шығарады,ал меншік иелері арасындағы туындайтын салық қатынастарында мемлекет жеке меншіктен мемлекеттік меншікке салық төлемдерінде меншік құқықтарын өзгерте алады.
6. Салық – тұрақты экономикалық қатынас туғызады.
Салықты белгілеуде тұрақты салық қатынастары пайда болады. Тұрақтылықты мынадан байқауға болады, яғни салық жеке түрде емес, нормативті құқықтық актілермен белгіленеді. Мәселен, бір тұлғаның нақты салық салу объектісі бар болса, ол салық міндеттемелерін орындаушы болып табылады.
Салық қатынастарының тұрақталығы салық төлеу арқылы жүйелі төлемдерге алып бармауы тиіс. Кейбір салықтарда салық төлеушілер үшін салық төлеу жеке төлемдік сипатта болады (мысалы, мүлік салығы жеке азаматтар жылына бір рет төлейді) немесе кейде кенеттен салық төлеу сипаты пайда болады (мәселен, ойламаған жерден жасаған жұмысына жалақы алады).
Азаматтардың мүлік салығын төлеген кезде, оның салық қатынастары қысқартылмайды, қайта салық төлеушілердің ағымдағы кезеңде төлеген салықтарымен қоса, келесі салық кезеңдерінде де салық төлеуге міндетті болады. Бұл процесс салық төлеушілердің меншік иесі ретінде құқынан айырылғанға дейін жалғасы таба береді.
Сонымен қатар салықтың құқықтық бірнеше белгілері бар, атап айтқанда:
- Салықты –мемлекет немесе уәкілдік берілген мемлекеттік орган белгілейді;
- Салық – құқықтық нысанда жүзеге асады;
- Салық – мемлекеттің бір жақты белгіленімі болып табылады;
- Салықты белгілеу арқылы салық міндеттемесі туындайды;
- Салық – мәжбүрлеме сипатта болады;
- Салық төлеу арқылы ақшаны алу құқықтық сипатта жүзеге асырады.
Салықтың осы құқықтық белгілеріне кеңірек тоқталып өтейік.
1.Салықты тек мемлекет қана белгілейді.
Мемлекеттік органның ешбір салықты бекітуге және енгізуге құқық жоқ.
Салық- бұл мемлекеттің белгіленімі болып саналады.
Салық- осы белгісі арқылы басқа да міндетті төлемдерден ерекшеленеді.
Сондықтан көптеген мемлекеттің салық заңдылықтарында салықты былайша қарастырады:
Біріншіден, салықты уәкілдік берілген мемлекеттік орган ғана бекіте алады;
Екіншіден, салықты белгілеу белгілі бір заң немесе нормативтік-құқықтық актілермен қатаң түрде жүзеге асырылады;
Үшіншіден, осы қабылданғанқұқықтық акт белгілі бір тәтіпке сәйкес жүргізіледі.
2. Салық құқықтық нысанда жүзеге асады.
Мемлекет салықты бекіту және енгізу үшін құқықтық акт қабылдайды.
Мемлекеттің салық қызметін жүзеге асырудағы негізгі әдісі болып норативті актілерді шығару табылады.
Салықтың құқықтық негізі ретінде – мемлекет шығарған номативті акт қабылданады.
Салық элементтері және салық салудың шарттары осы құқықтық актіге сәйкес белгіленеді, өзгертіледі және жүзеге асырылады.
3. Салық мемлекеттің бір жақты белгіленімі болып табылады.
Салық ұлт (халық, қоғам, азамат) және мемлекет арасындағы еркін түрде келісілген келісімнен кейін пайда болады. Мемлекет салықты белгілеуде барлық салық төлеушілермен келісімге келмейді, яғни олардың белгілі бір топтарымен немесе өкілдерімен ғана келісімге келуі мүмкін. Кейбір кездерде салықтық сувернитет жүзеге асырылады.
Салықтық суверенитет (егемендік)-мемлекеттің өзінің аймағындағы кейбір салық түрлерін кез-келген мөлшерде өзгертуге және салық салу объектілерін белгілеуге, салық саясатын жүзеге асыруға құқы бар.
4. Салықты белгілеу арқылы салық міндеттемесі туындайды.
Қабылданған құқықтық акт негізінде белгіленген салық жеке және заңды тұлғаларға салық төлеуші ретінде салық міндеттемелерін жүктейді.
Салық төлеуші тұлғалар салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдерді төлеуге міндетті болып саналады. Қазақстан Республикасының Салық кодексінде салық міндеттемесіне былайша түсініктеме берілген: «Салық төлеушінің салық заңдарына сәйкес мемлекет алдында туындаған міндеттемесі салық міндеттемесі деп танылады, оған сәйкес салық төлеуші салық органына тіркеу есебіне тұрұға, салық салу объектілері мен салық салуға байланысты объектілерді айқындауға, салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдерді есептеуге, салық есептілігін жасауға, оны белгілеген мерзімде табыс етуге, салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдерді төлеуге міндетті»
5. Салық мәжбүрлеме сипатта болады.
Салықтың мәжбүрлеме сипаты 3 кезеңде байқалады:
- Бірінші кезең, мемлекет салықты салық төлеушілердің еркінен тыс белгілейді және енгізеді, яғни мәжбүр түрде;
- Екінші кезең, салықты төленген кезде салық төлеуші өзінің меншігінің бір бөлігінен мәжбүр түрде айырылып отырады;
- Үшінші кезең, салық төлеуші өзінің салық міндеттемелерін орындамаған жағдайда, мемлекет бересілі соманы мәжбүрлі түрде өндіріп алады.
6. Салық төлеу арқылы ақшаның алу құқықтық сипатта жүзеге асырылады.
Бір жағынан алғанда, салықтарды салық төлеушілерден еркінен тыс өндіріп алынады, ал екінші жағынан мемлекетті басқа да ақшалармен қамтамасыз етеді, ал бұл құқықтық негізіде мемлекеттің меншігі болып саналады. Айта кету керек «Салық – салық төлеушілердің құқық бұзушылықтары немесе құқыққа қарсытәртіпсіздіктері үшін шараларға төлем ретінде қарастырылмайды».
Алымдар салық төлеушілерге белгілі бір құқықтық мәртебе берілгенде немесе белгілі бір қызмет түрін бастар алдында төленеді.
Алым да төлем болып табылады. Ал, енді алымдардың салықтардан бірнеше айырмашылықтарыбар, атап айтқанда:
- Біріншіден, алым мемлекеттік аппараттың шығындарын жабады, яғни мемлекет заңды іс-әрекет түрінде тұлғаларға қызмет ұсына отырып, сол қызметіне төлем қабылдайды. Ал салықтар мемлекетті толығымен қаржыландыруға жұмсалады;
- Екіншіден, салықтың өтеусіз және баламасыз белгілері болады. Ал, алым баламалы төлем болып саналады, яғни алымды төлеу арқылы мемлекеттен белгілі бір құқық, мәртебе немесе рұқсат алынады. Мысалы, заңды тұлғаларды мемлекеттік тіркегені үшін алымды алсақ, салық төлеуші осы алымды төлеу арқылы өзіне белгілі бір қызмет түрін ашуға рұқсат алады немесе лицензиялық алым белгілі бір қызметпен айналысу үшін алынатын рұқсат қағаз, яғни салық төлеушіге белгілі бір қызмет түрімен айналысуға құқық беріледі. Сонымен салық жай ғана төлем ретінде төленеді, одан салық төлеуші төлеуіне айырбасқа ешнәрсе ала аклмайды, ал алдымен салық төлеуші мемлекеттік органмен байланысты жетілдіре отырып, өзіне басқа да заңда іс — әрекеттер жасайды;
- Үшіншіден, алым бір жолғы төлем болып табылады, яғни бір рет қана төленеді. Ал, салық ұзақ мерзімді және тұрақты түрде төленіп отырады, қашан салық міндеттемесі тоқтағанға дейін жалғаса береді;
- Төртіншіден, салықты төлеуде күштеу әдісі қолданылады, яғни салық төлеуші салық міндеттемесін орындамаған жағдайда, мәжбүрлі түрде өндіріп алу іс – шаралары қолданылады. Салық төлеуші алдымен ерікті түрде төлеп отырады. Мысалы: бір тұлға мемлекеттік органға келіп, кәсіпкерлік қызметпен айналысуға өтініш береді. Берілген рұқсат негізінде кез келген қызмет түрімен айналысуға құқылы. Бұл жнерде тұлға алдымен өз еркімен төлейді.
Төлемақы дегеніміз-мемлекет меншігіндегі объектілерді пайдаланған кезде төленетін төлем.
Салық пен төлемақының бірнеше айырмашылықтары бар. Мәселен:
- Біріншіден, төлемақы өтеулі және баламалы төлем, яғни төлемақыны белгілі бір объектілерді пайдаланған кезде төлейді;
- Екіншіден, төлемақы мемлекеттің азаматтық құқыққа сәйкес азаматтық- құқықтық қатынастары кезінде туындайды;
- Үшіншіден, тұлғалар төлемақы төлеу арқылы баламалы түрде осы және басқа да объектілерді пайдалануға құқық алады.
Мемлекеттік баж-уәкілді берілген мемлекеттік органдардың, немесе лауазымды адамдардың заңдық мәні бар іс-қимылдар жасағаны үшін және құжаттарды бергені үшін алынатын міндетті төлем. Мемлекеттік баждың салықтан айырмашылығы мынада:
- Мемлекет тарапынан берілетін қызметкер байланысты болады, сондықтан бұл баламалы төлем болып саналады;
- Мемлекеттік бажды мемлекет қызметіне төлем ретінде емес, мемлекеттің қызметіне байланысты төлем ретінде қарау керек. Айта кету керек, бажды төлеген кезде тауар-ақша қатынастары жүзеге асады.
Салық экономикалық категория ретінде және өзінің қалыптасуы барысында мынадай үш қызметті атқарады.
Салықты ең бірінші кезектегі атқаратын қызметі, бұл – қазыналық.
Мемлекет өз қазынасын толықтыру мақсатында табыс көздерін жасайды. Салық төлеушілерге нормативтік құқықтық актілер негізінде салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдерді есептейді, салық ставкалары мен төлеу мерзімін белгілейді. Салықтардың қазыналық қызметі- түрлі субъектілер табысының бір бөлігі мемлекет пайдасына өтеді. Салықтың қазыналық қызметі арқылы мемлекеттік бюджеттің кіріс бөлігі құралып, салықтың қоғамдық міндеті артады. Қорыта айтқанда, мемлекеттік бюджет саясаты жүзеге асырылады.
Салықтың келесі қызметтерінің бірі- бақылау(реттеу).
Мемлекет экономиканы дамыту жолында салықтық реттеу процесі арқылы экономиканың кейбір салаларын дамытуды ынталандырады және қажет жағдайда тежеп отырады. Бюджетке түскен салық түсімдерін реттейді және бақылап отырады. Кез-келген қызмет түріне бақылау жасау қажет. Ал енді салық түсімдеріне бақылау өте қажет екені даусыз. Мемлекет бюджеттің кірісі мен шығысын есептейді, соған сәйкес өз қызметін атқарады.
Салықтардың бақылау қызметінің арқасында салық жүйесінің тиімділігі бағаланады, қаржы ағымдары мен қызмет түрлеріне бақылау қамтамасыз етіледі.
Салықтың келесіатқаратын қызметтерінің бірі – қайта бөлу.
Бюжетке түскен салық түсімдерін қаржыландыруды қажет ететін бағдарламалар жобасына сәйкес және әр салаларға мақсатқа сай бөлінуін қарастырады. Салық түсімдерінің мақсатқа сай және өз уақытысында жұмсалуына қадағалау жасайды.
Салықтың қайта бөлу қызметі мемлекетке салықты қоғамдағы экономикалық және әлеуметтік процестерге әсер ету құралы ретінде қолдануға мүмкіндік берді.
Салықтардың қайта бөлу қызметінің көмегімен бюджетте ақша қаражаттары жиналады, осыдан кейін жалпы мемлекеттік мәселелерді шешуге бағытталады, әлеуметтік топтардың табыстары арасындағы қатынастарды өзгерту жолымен әлеуметтік тепе- теңдікті ұстап тұрады.
Салық қызметінің міндеті – бюджеттің тадыс бөлігінің орындалуына жауап беретін бірден бір мемлекеттік орган.
Салық – бірінші кезекте, бюджет саясатын жүзеге асыра отырып, мемлекеттік бюджетті толықтыруды көздейді. Осы бюджетке түскен салық түсімдеріне «қайдан келеді және қайда кетеді» жөнінде бақылау жасайды. Ал енді осы қызметтердің қортындысы ретінде бюджетке түскен салық және салықтық емес түсімдерге қайта бөлу жасалады.
Мұның мақсаты- мемлекеттік әділетті түрде өз шығындарын да жаба отырып, елдің әлеуметтік топтарына да қолдану көрсетіп, басқа да шығыстарды жаба білу.
Көптеген экономикалық әдебиеттерде салықтардың бірнеше қызметтері атап көрсетігген. Мәселен, ынталандырушы. Салықтардың ынталандырушы қызметінің көмегімен мемлекет өндірісінің және басқа да шаруашылық субъектілерінің дамуын ынталандырады. Сонымен қатар салық жеңілдіктерін, төмен пайызды салық ставкаларын енгізеді.
Салықтардың ынталандырмайтын қызметі оларды басу мақсатында әрекеттің қандай да бір түріне арнайы салықты енгізу жолымен жүзеге асырылады.
Салықтардың тұрақтандырушы қызметі экономикалық өсу, техникалық жаңару, халық санының өсуі үшін әр түрлі шаралар жасайды.
Салықтарды шектеу қызметі. Мемлекетке кейде бірсыпыра өндіріс түрлерін дамыту тиімсіз болады. Салық саясаты арқылы мемлекет өндіріс түрлерінің дамуын шектейді немесе тоқтатады, Қазақстан Республикасында бұл қызмет 10-20-30 пайыздық салық ставкаларымен қатар және нөл пайыздық салық ставкалары арқылы жүзеге асуда.


title: Салқынбай А. Б. Көккөзова М. Б

text:
1
Салқынбай А.Б.
Көккөзова М.Б.
ҚАЗАҚТЫҢ ТІЛШІ-ӘДІСКЕР
ТҰЛҒАЛАРЫ
Алматы
2006
2
ББК 81.2 қаз я 7
С 18
Әл-Фараби атындағы ҚҰУ-дың филология факультетінің
Ғылыми кеңесі баспаға ұсынған
Пікір жазғандар:
филология ғылымдарының докторы, профессор – Сағындықұлы Б.
филология ғылымдарының кандидаты, доцент – Дәрменқұлова Р.Н.
Салқынбай А. Б., Көккөзова М. Б.
С 18 Қазақтың тілші-әдіскер тұлғалары.
Алматы: Нұр-пресс.
2006. – 137 бет.
ISBN 9965-9576-5-7
Ұсынылып отырған ғылыми зерттеу Қазақстандағы алғашқы
мектептер мен қазақ тілі әдістемесінің негізін салған ғалымдардың
еңбектері мен шығармашылығын жинақтап, талдауға арналған.
Қазақстандағы мектептердің сипаты мен олардың жалпы
ерекшеліктері, оқыту жүйесі әңгімеленіп, Ы. Алтынсарин, А. Бай-
турсынұлы, М. Жұмабаев сынды қазақ зиялыларының оқыту ісіне
арналған зерттеушілері мен еңбектері сараланады.
Қазақ әдістемесінің жеке ғылым саласы ретінде дамуына
үлес қосқан ғалымдардың еңбектері жүйеленіп, олардың қазақ
тілін оқытудағы әдістемелік кеңестері зерделенеді.
Кітап әдіскер-ғалымдарға, мектеп мұғалімдеріне, филология,
педагогика факультеттерінің студенттеріне, жалпы көпшілік
қауымға арналған.
ББК 81.2 қаз я 7
С 4602020400
00(05)-06
© Авторлық ұжым, 2006.
ISBN 9965-9576-5-7 © Нұр-пресс, 2006.
3
АЛҒЫ СӨЗ
“Қазақ тiлiн оқыту әдiстемесi” – университеттiң филология
факультеттерiнде орта мектеп үшiн қазақ тiлiнен мұғалiм
даярлайтын, осы мақсатта студенттерге теориялық бiлiм мен
практикалық дағды, iскерлiк қалыптастыратын негiзгi пән.
Пәннiң негiзгi мақсаты – студенттердiң алған ғылыми
бiлiмдерiн мектеп грамматикасы негiзiнде жүйелi түрде
оқушыларға тиiмдi жеткiзудiң жолдары мен тәсiлдерiн таныту.
Оқушыларға тiлдiк категориялар мен оның заңдылықтарын,
оқытудың жолдарын, әдiстеменiң педагогикалық қыр-сырын,
пәндi тиiмдi оқытудың тәсiлдерiн, өз мамандығын құрметтеудiң
маңызын үйретедi. Мектеп мұғалiмiнiң шығармашылық тұрғыда
жұмыс iстеуiне бағыт беру, сабақ бере бiлудiң тиiмдi әдiстерiн
меңгерту
сияқты
әдiстемелiк
жұмыстардың
сырымен
таныстырады.
Қазақ тiлiнiң оқыту әдiстемесi пәнi – ХХ ғасырдың басында
Ахмет Байтұрсынұлы еңбектерi негiзiнде қалыптаса бастады да,
кейiн
оқытудың
негiзгi
теориялық
және
тәжiрибелiк
мәселелерiмен С. Жиенбаев, Ғ. Бегалиев, Х. Басымов, Ш. Сарыбаев
т.б. ғалымдар айналысты. Көп уақыт бойы қазақ тiлiнiң
әдiстемесi пән ретiнде толық таныла алмай келгенiмен, қазiргi
таңда оның теориялық базасы тереңдеп, жан-жақты саралана
түстi. Бiз әдiстеме пәнiн қалыптастырып, дамытқан ғалымдар
еңбегiн саралап, жүйелi түрде беруге талаптандық.
Өмірден өткен әдіскер ғалымдардың есімдері мен еңбектерін
атау үшін олар туралы өмірбаяндық деректер “Қазақ тілі”
энциклопедиясынан, И.Қ.Ұйықбаевтың “Қазақ тілі методика-
сының библиографиялық көрсеткіші” (Алматы, 1961) атты
еңбегінен, Х. Басымов туралы деректер Исатай Кенжеғалиев
еңбектерінен алынды.
4
КІРІСПЕ
Қазақ тiлi – сан ғасырдан берi ата-бабадан мирас болып келе
жатқан киелi дүние. Ол – халықтың алтыннан қымбат кенi. Тiл –
адам баласының әлем бейнесiн тану жолындағы түсiнiгiнiң,
ойының, сезiмiнiң, идеясының, дүниетанымының көрiнiсi.
Тiл – халық тарихы. Тiлде халық жасаған мәдениет пен
өркениеттiң даму жолы жатады. Қазақ халқының барлық
құнарлы ойы, құнды қиялы көркем сөзбен кестеленген.
Сондықтан да тiлдiң болашағын бағамдау үшiн, оның кешегi
өткен тарихын бiлу – қажеттiлiк. Тiл бар жерде ұлт бар. Ұлттың
өзгеден ерекшеленетiн ең негiзгi де тұғырлы белгiсi - тiлi. Тiлдiң
қасиетiн түйсiну – ұрпаққа парыз.
Әрбiр ұлт тiлi өзiнше ұлы, өз нақышымен қымбат. Қазақ тiлi
– ең бай әрi дамыған тiл. Әлемдегi санаулы әдеби тiлдердiң бiрi.
Қазақ тiлiнiң кешегi мәйектi қалпын, терең философиялық
тұжырымды екi ауыз сөзге сыйғыза бiлген, мiрдiң оғындай өткiр
қалпын терең меңгеру, меңгерту – парыз. Әрi бұл меңгеру мен
меңгерту – ғылыми бағытта парасаттылықпен дұрыс жолға
қойылса орынды. Кез келген тiлдiң сипаты мен өзiндiк тарихы
бар, оларды бiрiнен-бiрi артық не кем деуге ғылыми негiз жоқ.
Мәселе сол тiл иеленетiн әлеуметтiк құндылыққа, ұлттық
мәдениеттiң басымдылығына, мемлекет жүзеге асыратын тiлдiк
саясатқа, ақыр аяғы отбасына келiп тiреледi. Тiлдiң әлеуметтiк
құндылығын асыру не кемiту қоғамның өз қолында.
Ұлттың болашағын ойлаған жас! Сен ертеңгi елдiң келелi
келешегiн
қолыңмен
жасар
азаматсың.
Бiлiмдiлiк
пен
зиялылықтың ең басты шегi, критерийi – ана тiлiнде сөйлеу,
ойлау, оны сыйлау, ешкiмнiң тiл тигiзуiне, менсiнбеуiне жол
бермеу. Өз iшiңнен шыққан ана тiлiн бiлгiсi келмейтiн өгейдiң
жолын бөге.
Қазiргi таңда ана тiлiмiз ғылыми ойдың, ғұламалықтың тiлiне
айналуда. Барлық ғылым салалары бойынша терминдер жасалу
5
үстiнде. Бұл жолы ауырлау болса да, жасампаздардың жасап
жатқан жақсы жолы.
Шешен сөйлей бiлу – қазақ халқының маңдайына жазылған
бағы. Ал оның түп мақсаты – тыңдаушысын иландыру, сендiру.
Шешен сөйлеу тек бай тiлге ғана тән қасиет болу керек. Қазақ
халқының шешендiгi – тiлiнiң байлығы. Бұл байлық бiр күнде
жинала салған дүние емес. Онда заманалар iзi, ғасырлар демi
жатыр. Тiл мен ой тарихи тұрғыдан бiрдей пайда болды дегенге
құлақ қойсақ, онда қазақ тiлiнiң терең тарихи даму жолы көз
алдымызға келуi керек.
Туған елдiң болашағы саналатын жас ұрпақты ұлттық дәстүрi
мен салт-санасының негiзiнде тәрбиелеп, туған топырақта
тамырлаған алтын тарихтың бесiгiнде тербетiп, қазақтың бай
мәдениетiнде жүздiру – баға жетпес өлшеусiз рухани қызмет.
Ұрпақ тәрбиесiнiң маңызына қазақ баласы зер салып, оған
ерекше мән берген.
Тал бесiктен басталған тәрбиенiң сыры мен сипаты да сан
салалы. Ана әлдиiмен басталатын ұлы iстi ата ақылы тереңдетсе,
мектеп табалдырығын аттаған сәбиге ұстаздың да берер ұлағаты
мол.
6
ҚАЗАҚ ТIЛIН ОҚЫТУ ЖҮЙЕСIНIҢ
ҚАЙНАР КӨЗДЕРI МЕН
НЕГIЗГI БАСТАУЛАРЫ
Адамзат баласының мәдени, рухани кеңістігіне назар аударар
болсақ, олардың биікке көтерілуінің, бойын түзеуінің, жоғары
өрлеуінің басты шарты өнер мен білім екенін аңғарасыз. Елдің
рухани өркендеуі, мәдениетінің биіктігі, ең алдымен, көкірек
көзінің ашықтығымен, санасының саулығымен, білімділігімен
де байланысты. Бүтін халық мәдениетінің биік деңгейі, тек ел
арасынан шыққан ұлылардың үлкен тізімімен ғана анықталмасы
анық. Сондай-ақ, жалпы халықтың сауаттылығы, таным-
түсінігінің кеңдігімен де сипатталады. Осы орайда қазақ
жұртының жалпы сауаттылығының деңгейін анықтайтын
мектеп-медреселердің болуы, олардың ерекшелігі мен басты
бағытын анықтаудың өзектілігі айқын.
ХІХ ғасырға дейінгі Қазақ даласында оқу-ағарту ісінің
қалыптасқан белгілі жүйесі болғаны туралы нақты тарихи дерек
жоқтың қасы. Дегенмен, қалалы жерлерде оқу ісінің белгілі
сипаты болғанын ешкім жоққа шығара алмасы анық. Басқасын
былай қойғанда, Әбу Насыр әл-Фараби мен Әбу Әли ибн
Синалардың, М. Қашқари мен Ж. Баласағунидың, А.Югнеки
мен А. Яссауидың алғашқы білім алған жерлері осы түркілік
топырақ екені баршаға белгілі. Тақыр жерге шөп шықпайды
дегендей, бұл ғұламалардың өнген, өскен ортасында білім
ошақтары болғаны рас. Мұның үлкен айғағы А. Яссауидың
даналық мектебінің болуы, оның шәкірттерінің даналық жолды
жалғастыруы дер едік.
Дей тұрғанмен, ХІХ ғасырға дейінгі болған бірлі-жарым
білім беретін орындар жалпы оқу-ағарту жүйесінің құрылымын
құрай
алған
жоқ.
Бәлкім
бұл
халықтың
әлеуметтік-
экономикалық, мәдени өмірінің кешеуілдеп қалуымен де,
көшпелілік өмір салтымен де байланысты болар. Көшпелілік
тұрмыс оқытудың көпшілікке арналған түрінің қалыптасып
7
дамуына жағдай жасай алмады. Есесіне халық ауыз әдебиеті,
ауызша шығаратын ақындық өнер, айтыс өнері, шешендік өнер
т.б. барынша дамыды.
Қазақстанда мектептердің жүйелі түрде ашыла бастауы, орыс
үкіметінің ықпалымен байланысты.
ХҮІІІ ғасырда Ресей империясының күшейгені, саяси
үстемдікке қол жеткізу үшін, жан-жақты ықпалды қимылдар
жүргізгені тарихтан белгілі. Қазақ елін, өзге де түркі тектес
мемлекеттерді отарлық елге айналдыру мақсатында саяси,
мәдени,
экономикалық
жағынан
жан-жақты
құрылған
бағдарламаның негізінде көптеген іргелі әрекеттерді іске
асырғаны да жасырын емес. Бұл туралы профессор Мекемтас
Мырзахметов “Әріптер неге өзгерген” деген мақаласында былай
деп жазады: “Ұлы дала төсін жайлаған қазақ елі мен Түркістан
өлкесіндегі түркі тілді халықтарды отарға айналдыру және
оларды рухани құлдықта ұстау үшін, біртіндеп ретіне қарай
шоқындырып, орыстандыру арқылы бүтіндей бір саяси
организмге айналдыру саясаты қолға алынып, жолға қойыла
бастады” /Түркістанда туған ойлар, 1998, 47 б./. Ғалым
патшалық Ресейдің қазақ арасында қазақ-орыс мектептерін
ашуының, қазақ қыздарын орысша оқытуды алдымен қолға
алуының басты себептерін нақты ашып көрсетеді. “Өйткені
заман жағдайына байланысты тез арада арасын ажыратып бөлек
ұстау үшін, алдымен қазақтарды орыс жазуына көшіру арқылы
бір-екі ұрпағы алмасса-ақ болады, оларды көршілерінің діни,
мәдени әсерінен аулақтатып, тезірек орыстандыра аламыз деп
ой түйді” /сонда, 51 б./.
Осылайша, ХVIII ғасырдың аяғында, яғни 1786 жылы Омбы
қаласында ең алғаш тiлмаштар даярлайтын мектеп ашылды.
Бұл мектептiң ашылуының өзiндiк iшкi қажеттiлiктерi болғаны
да белгiлi. Мұның өзi, түптеп келгенде, сол кезеңдегi орыс
үкiметiнiң жүргiзген саяси бағыттарымен байланыстырылады.
1789 жылы дәл осындай тiлмаштар мектебi Орынборда
ашылады.
8
ХIХ ғасырдың бiрiншi жартысынан бастап қазақ бай-
манаптарының,
ауқатты
адамдарының
балалары
Кадет
корпустарына қабылдана бастайды. Ал 1867 жылы Түркiстан
өлкесi құрылғаннан кейiн орыс үкiметi мен жергiлiктi өкiмет
орындары да ұлт мектептерiнiң ашылуына көңiл бөле бастайды.
1870 жылы 26 наурыз айында орыстың оқу Министрлiгi
Россиядағы орыс емес халықтарды оқыту жөнiнде қарар
қабылдайды. Осы қарар негiзiнде қазақ арасында көптеген оқу
орындары дүниеге келедi. Заң жолының ырқымен ашылған
мектептердiң жалпы басқарылуы мен бағыты әр түрлі бағытта
болған.
Миссионерлiк бағыттағы ағарту жүйесi
Бұл мектептер, негiзiнен, орыс тiлiнде дәрiс берiп, жалпы
бiлiм негiздерiн үйретумен айналысты, тiлмаштық iс жүйесiн
үйреттi. ХIХ ғасырдың екiншi жартысында Ақмола мен Семей
өңiрiнде мектеп-интернаттар ашылды. Кейiн көп ұзамай олар
ауыл шаруашылығы училищелерi болып қайта құрылды.
Осындай мектептер кейiн Орал мен Торғай аймақтарында, одан
кейiн Жетiсу, Сырдария облыстарында ашылады. Жер-жерде екi
кластық орыс-қазақ училищелерiнде дәрiс берiле бастайды.
Ресми мәлiметтерге қарағанда, 1911 жылы Қазақстанда 350
орыс-қазақ училищесi жұмыс iстейдi де, онда барлығы 6756
қазақ баласы оқиды. Орыс-қазақ мектептерiнде бiрiншi жылы
ана тiлi, орыс тiлi, арифметика, ән-күй, дiн сабағы жүрген. Ал
екiншi жылы тарих, география, жаратылыс тану пәндерi
оқытылған.
ХIХ ғасырдың 70-80 жылдары оқу жүйесiнде К.Д. Ушин-
скийдiң, Л.Н. Толстойдың, Н.Ф. Бунаковтың, В.И.Водовозов-
тың, И.Д. Тихомировтың, А.Я. Гердттың, Ы. Алтынсарин және
И.Я. Яковлевтiң оқулықтары кеңiнен пайдаланылды. ХIХ
ғасырдың аяғы мен ХХ ғасыр басында А.В.Васильевтiң
“Букварь для киргиз” – “Қырғыздар үшiн әлiппе”, А.Е. Алек-
9
торовтың “Русско-киргизская азбука” - “Орыс-қырғыз әлiппесi”,
“Киргизская
хрестоматия”, “К
мудрости
ступенька”,
С.Н.Граменицкийдiң “Книга для чтения” т.б. оқу құралдары
пайдаланылды.
Ислам дiнiн уағыздаушы ауыл молдалары
ашқан мектептер
Мұндай мектептердiң де өзiндiк ролi мен орны, маңызы
ерекше болды. Халықтың қолдауының арқасында бұл оқыту
жүйесi ауыл-ауылда кеңiнен тарады. ХХ ғасыр басындағы қазақ
зиялыларының үлкен тобының қалыптасуының негiзi осы
мектеп үлгiсi десек қателеспеген болар едiк. Қазақ мәдениетi
мен
әдебиетiнiң
қазiргi
аяулы
тұлғалары,
мәдениет
корифейлерiнiң әуелгi ұстазы осы ауыл молда-мұғалiмдерi
болған. Әптиектен бастап оқытып, олардың мұсылманша
сауатын ашуына ықпал жасады.
Абай Құнанбаев – жас кезінде ауыл молдасынан сабақ алған
соң, Ғабул-Жаппардың, кейін Ахмет Ризаның медресесінде
оқиды; Сәбит Дөнентаев - 1911-1912 жылдары Қасым қожаның
медресесінде оқыған; Сұлтанмахмұт Торайғыров – алдымен
ауылда Әлі, Тортай, Мұқан есімді молдалардан, кейін -
Әбдірахман молданың медресесінде екі-үш жылдай оқиды;
Бейімбет Майлин – алғаш Әбдірахман Сатыбалдин деген татар
мұғалімінен сабақ алған, кейін Арғынбаев деген кісінің
медресесінде екі жылдай оқыған; Мұхаметжан Қаратаев – алғаш
Әбіласан, Әбдікәрім деген кісілерден сабақ алған. Әбіласан -
заманындағы өте білімді мұғалімдердің бірі болса керек.
Жаратылыс тану мен әдебиеттен, мәдениеттен көп тағылым
бере алған. Кешеге дейін Қорғасын атты мекендегі мектеп
Әбіласан атында болып келген.
Ауыл молдаларының негiзгi бiлiм тiрегi – Құран Кәрiм
болғаны аян. Жалпы адамзаттық дамуда ерекше маңызға ие
болған ұлы Құран Кәрiмнiң негiзгi аяттары мен сүрелерiнiң мән-
10
мағынасының түсiнiгiн ел iшiнде таратудың, оның халық
өмiрiндегi маңызын айтудың, түсiндiрудiң жеңiл iс еместiгiн
атап айту қажет. Қай заманда болса да адам баласы өмiрдiң
мәнiн түсiнуге, оның жұмбақ кiлтiн iздеуге, тануға талап
қылған. Өмiрдiң мәнiн iздеуде бiреулер философияға ден қойса,
ендi бiреулердiң бағы өнерде жанған. Өмiрдiң өз болмысының
күрделi ғажайыптары мен жұмбақ әлемiн алдына жайып салмаса
да, дала баласының ойына ойлану нұрын сеуiп, Алланың бiрлiгi
мен барлығы туралы ұлы тұжырымдарды түсiндiруi, Құранның
түсiнiгiн пайымдатуы ауыл молдасының ағартушылық еңбегi
екендiгiн атап өту қажет.
Дала заңының өзiндiк ұстанымдары болды, тәңiрiлiк дiннiң
ерекшелiгi мен айырмашылығы бола тұра, дүниетанымдық
ерекшелiктерiн ислам дiнi ұстанған парыздармен ұштастыра
бiлдi. Осындай екi түрлi дүниетанымның сабақтаса, ұштаса,
бiрлесе қимыл-бағдар жасауына ауыл молдаларының қосқан
үлесi мол.
Қазақ зиялылары ашқан зайырлы мектептер
Мұндай мектептерде бiлiм салалары толық оқытылып,
халықтың дәстүрi мен салты негiзiнде бiлiктi кәсiби мамандар
сабақ бердi. Жәңгiр мектебi, Айғаным медресесi, Мамания
мектебi және Ы.Алтынсарин ашқан мектептерде тарих,
география, есеп, қазақ тiлi, ескiше оқу, дiн сабағы сияқты iргелi,
негiзгi пәндерден дәрiстер берiлгенi белгiлi.
Бөкей ордасының атақты ханы Жәңгiрдiң бастамасымен 1841
жылы қазақ жерiнде тұңғыш зиялы мектеп ашылады. Басқа да
мектептер сияқты мұнда да жергiлiктi халыққа бiлiм нәрiн
берумен саналы түрде айналыса бастайды. Ғылымның негiзгi
салаларынан дәрiстер оқытылады. Оқытушылар әр жерден
шақырылып, таңдап алынады.
Дарынды деп танылған мектеп бiтiрушiлер өз бiлiмдерiн
Ташкент пен Бұхара қалаларында жалғастыруға мүмкiндiк алады.
11
Қазақ даласындағы рухани ойдың оянуына өз үлесiн қосып,
далаға өркениеттiң дүбiрiн жеткiзуге себепшi болған мектеп-
ұяның бiрi – Мамания мектебi. Жетiсудың тектi руларының
бiрiнен шыққан атақты Маман бай өз қаржысына мектеп ашып,
ел балаларына тегiн бiлiм беру деңгейiне көтерiлген. Оқу орны
1899 жылы Қарағашта ашылып, негiзiн қалаушы Маман байдың
есiмiмен аталады. Зерттеушiлер Мамания мектебiнде сол кездiң
алдыңғы
қатарлы
қоғам
қайраткерлерiнен
құрылған
оқытушылар сабақ бергенiн жазады. Мәселен, Ғ.Мұсабаев,
М.Малдыбаевтар осы мектепте дәрiс бередi. Атақты ғалым
М.Тынышбаев
пен
Петербор
университетiнiң
түлегi
Б.Сырттанов мектеппен iскерлiк қарым-қатынаста болған.
Мектептiң салыну жобасы, оқу бағдарламасы, iшкi ережелерi
Уфадағы “Ғалия” медресесi үлгiсiнде құрылған. Сабақтар ана
тiлiнде жүрген. Математика, физика, география, табиғаттану,
тарих, ана тiлi, араб және орыс тiлдерi, қүран оқытылады.
Мектеп түлектерiне тек негiзгi пәндерден бiлiм берiлiп қана
қоймай, мәдениет пен өнер түрлерiнен де сабақтар өткiзiледi.
Қазақ ақыны Iлияс Жансүгiров өз бiлiмiнiң бастауын осы
мектептен алады. Осындағы театрлық қойылымдарға қатысады.
Өз заманының iрi қоғам қайраткерi, тұңғыш педагог-жазушы,
қазақ балалары үшiн дүниетанымдық ғылымдар негiзiн
оқытатын алғашқы бiлiм ордасын ашушылардың бiрегейi –
Ыбырай Алтынсарин
екенi белгiлi жайт. Қазақ елiн
қараңғылықтан алып шығып, көкiрек көзiн ашқан, халық
рухының қамқоршысы болған Ыбырай Алтынсарин еңбегiнiң
жалпы қазақ мәдениетiнде алатын орны ерекше. Ал педагогика
тарихы мен оқыту жүйесiнiң шежiресiнде бұл есiм алтын
әрiптермен жазылады. Жастарға өмiрлiк оқудың есiгiн ашып,
өнер-бiлiмнiң алғашқы бастаушысы бола бiлген Ыбырай
Алтынсаринның алғашқы қадамы 1861 жылы Торғай даласына
келiп, мектеп ашудан басталады. Жергiлiктi орындардағы
жадағай әкiмшiлiктiң қарсылығына ұшыраған алғашқы бастама
сәтсiздеу болады. Бiрақ Ыбырай ел iшiнде жүрiп мектептiң
12
пайдасы мен болашағын түсiндiре жүрiп, өз үйiнде 4-5 баланы
оқытып, жаңа мектеп iсiнiң әуелгi кiрпiшiн қалайды, негiзiн
салады. Алғашқы мектеп Торғайда 1964 жылы ашылады. Онда
он төрт қазақ баласы оқуға келедi. Мектеп бағдарламалары
уездiк
училищелердiң
оқу
жоспары
және
оқу
бағдарламаларымен жұмыс iстеуге тиiс болды. 1879 жылы
Ыбырай Торғай облысы мектептерiнiң инспекторы қызметiне
тағайындалады. Бұның өзi ұстаз-ақынның барлық қайрат-
жiгерiмен қызмет iстеуiне мол мүмкiндiк бередi. 1879-1883
жылдар аралығында Торғай облысының төрт уезiнде –
Торғайда, Ырғызда, Троицкiде, Ақтөбеде жаңа мектептер өз
оқушыларын қабылдайды. 1883 жылы Торғай қаласының өзiнде
қолөнер мектебi жұмысын бастайды. Бұл мектеп қазақ
даласындағы техникалық бiлiм беретiн тұңғыш оқу орны
болады. 1886 жылы Ы.Алтынсаринның тiкелей қатысуымен
Орынборда қазақ мұғалiмдер мектебi ашылды. Ол орыс-қазақ
мектептерiне мұғалiмдер даярлаудың нағыз орталығына
айналады.
Ыбырай Алтынсаринның негiзгi прогресшiл оқытушылық
көзқарасының қалыптасуына К.Д.Ушинскийдiң педагогикалық
идеялары көп әсер еткенi туралы зерттеушiлер талай рет жазған
едi. Оның ұйымдастырған орыс-қазақ мектептерiнiң түрi қазақ
халқының әлеуметтiк тұрмыс жағдайына сәйкестендiрiледi.
Сондықтан да мұндай мектептер ХХ ғасырдың бас кезiнде Қазақ
даласының көпшiлiк аймақтарында ашылды. Бiрақ сол кездегi
патша өкiметiнiң саясаты мектептiң кең тынысты жұмыс iстеп,
халық ағарту iсiмен айналысуына толық мүмкiндiк бере
қоймайды.
Қазақ даласында ашылған мектептерде Ыбырай Алтынсарин
қаламынан 1879 жылы шыққан “Қазақ хрестоматиясының”
маңызы мен рөлi ерекше болды. Еңбектiң алғы сөзiнде ұлы ұстаз
былай деп жазады: “Бұл кiтапты құрастырғанда мен, бiрiншiден,
осы бiздiң ана тiлiмiзде тұңғыш шыққалы отырған жалғыз
кiтаптың мектепте тәрбиеленiп жүрген қазақ балаларына оқу
13
кiтабы бола алу жағын, сонымен қабат жалпы халықтың оқуына
жарайтын кiтап бола алу жағын көздедiм”.
Ел өмiрiмен жете таныс, қазақ өмiрiнiң күнделiктi тiршiлiк
тұрқын жақсы бiлетiн Ыбырай үшiн кез келген тәрбиелiк мәнi
бар нәрсе қалтарыста қалмады. Сондықтан да ол былай деп
жазады: “Мен қазақ балаларын ұқыптылыққа, тазалыққа,
отырықшылық тұрмыстың артықшылығына, мысалы құрғақ
жылы бөлмелерде тұруға үйретудiң өзi қазақ даласында
тәрбиелiк мәнi бар жұмыс деп бiлем”.
Арқаның Қарқаралы өлкесiндегi Құнанбай қажы мешiтiнде
үлкен медресе жұмыс iстегенi белгiлi. Онда сабақ берген
ұстаздардың көпшiлiгi Уфадағы “Ғалия” медресесiнiң түлектерi
болған. Өз кезiнiң нәзирагөй ақындарының бiрi, қазақтың мақал-
мәтелдерiн алғашқылардың бiрi болып жинап бастырушы
Кашафуддин Шахмарданұлы осы медреседе ұзақ жылдар бойы
дәрiс берген. Қазақ тiлiнде көптеген кiтаптар шығарған. Қазақ
балаларына арнап Ыбырай Алтынсарин жазған “Кел, балалар,
оқылық” өлеңiн өзiнше толғап, ұзақ өлең шығарады. Халықты
өнер-бiлiмге, ислам дiнiне насихаттауда көп еңбек сiңiредi.
1897-1898 жылдары Кашафуддин Шахмарданұлы 20-дан астам
кiтап бастырып шығарып, халық арасына таратады. “Махулат”,
“Манзурат”, “Әдептi бала”, “Ахуал” сияқты жинақтарының
халық арасында ағартушылық идеяны жүзеге асырудағы
маңызы ерекше болады.
Ғасыр басындағы қазақ халқының оқуға, бiлiмге деген
сұранысына сәйкес көптеген оқулықтар орыс тiлiнен аударылып
та басылып жатты. Орыс тiлiндегi әдебиеттердiң үлгiсiмен қазақ
халқының өз арасынан педагогикалық жинақтар, оқулықтар
жарық көрдi. Айталық, 1907 жылы Қазан қаласында
А.Жандыбаевтың “Жас ғұмырым”, А.Мәметұлының “Әбрият”,
К.Ғ.Сырғалинның “Өнеге” атты шығармалары қазақ тiлiнде
шыққан
тұңғыш
оқу
құралдарының
үлгiсi
саналады.
Зерттеушiлердiң пiкiрiнше, осындай еңбектердiң iшiнде қазақ
тiлiнде шыққан тұңғыш оқу құралы ретiндегi “Әбрияттың” ролi
14
мен маңызы ерекше. 30 беттен тұратын шағын еңбекте сабақ
оқытудың жолдары көрсетiледi. К.Сырғалиннiң “Өнегесiнде”
ата-анаға көзқарас, ауыл-аймақ, көршi-қолаңмен қарым-қатынас
жасаудың ретi туралы айтылып, тәрбиенiң педагогикалық,
дидактикалық қырлары қамтылады. Мұғалiмнiң ролi, әлiппенi
оқудың, оқытудың жайы туралы, төте оқудың мазмұны сияқты
әлеуметтiк-педагогикалық пiкiрлер келтiрiледi.
Қ.Сырғалинның “Қазақ балаларына жәрдем” деген оқулығы
1913 жылы Қазан қаласынан басылып шығады. Бұл оқулықтың
маңызы балаларға әрiптердi талдап көрсетiп, әрiптердiң
жазылуы мен мағынасына толық түсiнiк бередi. Әрiптердi бiр-
бiрлеп оқығанда, сөздiң басында, аяғында жазылғанда қандай
мағына беретiндiгiн анықтайды. Оқытудың дидактикалық
талаптарына сәйкес, сөз мағынасын оқушыға жақсы түсiндiрiп
беруге назар аударады. Оқулықтың негiзгi принципi – балаларға
таныс заттарды көрсете отырып, ол заттың таныс емес
қасиеттерiн айту, көрнекiлiк әдiсi арқылы бiрте-бiрте табиғатта
бар нақтылы заттарды таныту.
М.Қашимовтың ”Әдеб”, “Ақыл кiтабы” атты оқулықтары да
қазақ балаларын сауаттандыру iсiнде елеулi рөл атқарды.
Осылайша ұлы далада оқу-ағарту iсi баяулап болса да дамып
келе жатты. Ресми мәлiметтерге қарағанда 1916 жылы қазақ
училищелерiнiң саны 600-ге жеттi, онда барлығы 19 мың бала
оқыды. Алдыңғы қатарлы мұғалiмдер қатарында Спандияр
Көбеев, ағартушы Ахмет және Әбуғали Балғынбаевтар,
С.Меңдешов, Е.Бабин, А.Құдайбергенов т.б. халық ағарту iсiне
өз үлестерiн қосты.
Орыс-қазақ мектептерiнiң саны аз болса да, қазақ халқының
мәдениетi мен оқу-ағарту iсiнiң дамуында айтарлықтай үлкен
үлесi болғанын айту парыз. Мұндай мектептерде болашақ
дәрiгерлер мен оқытушылар, жазушылар мен ақындар, жалпы
қазақ қоғамының алғашқы зиялы азаматтары бiлiм алып,
тәрбиеленiп жетiлдi. 1914-1915 оқу жылында жалпы бiлiм
15
беретiн 2006 мектеп болды, онда барлығы 105,1 мың оқушы
оқып, бiлiм алды.
Қазақстанда оқу-ағарту iсiнiң шындап дамуы, алға басуы
кеңес өкiметi кезеңiнде басталғаны анық. Қалай десек те, Қазан
революциясы Ұлы Далаға ұлы дүбiр, толағай табыстар әкелгенiн
айту парыз. Кеңес өкiметiнiң алғашқы күндерiнде РСФСР халық
комиссарлар кеңесi мен халық ағарту комиссариаты жаңа
мектеп құру жөнiнде бiрнеше құжаттар қабылдайды. Соның
iшiнде аз ұлттардың тiлiнде мектеп ашу жөнiнде арнаулы қаулы
қабылданады. 1918 жылы 21 қаңтарда “Шiркеудi мемлекеттен,
мектептi шiркеуден бөлу” жөнiндегi декрет қабылданады. Ал
осы жылдың 16 қазанында “Бiрыңғай еңбек мектебi туралы
ереже” шығады. Бұл құжаттардың сол кезеңдегi оқу-ағарту
орындарын құру және оның бағыттарын белгiлеудегi маңызы
мен ролi ерекше болған.
1919
жылғы 26 желтоқсанда
“РСФСР
халқының
сауатсыздығын жою” туралы декрет шығады. Бұдан соң елде
түгелдей сауатсыздықты жою күресi басталып кетедi де, жер-
жерде “Қызыл отау”, “Қызыл бұрыштар” құру iсi басталады.
Қазақстанда бұл жағдай 1921 жылы “Сауатсыздықты жою
жөнiндегi арнаулы төтенше комиссия” құрылғаннан кейiн
жүзеге аса бастайды. Қызу да қарқынды жүргiзiлген жаппай
сауаттандыру iсiнiң нәтижесi ресми түрдегi мәлiметтерде
былайша сараланады. 1930 жылғы мағлұматтар бойынша
ерлердiң 95,2%-i, әйелдердiң 66,3% хат таныған (Қазақ Совет
энциклопедиясы. Энциклопедиялық анықтама, Алматы, 1980,
396-бет).
Алғашқы кездегi мектептiң жалпы сипаты екi сатыдан тұрды.
Бiрiншi сатыдағы мектептер бiр жылдық, екi жылдық, үш
жылдық және төрт жылдық болып бөлiндi. Екiншi сатыдағы
мектептер жетi жылдықтан жоғары болды. 1920-1921 оқу
жылдарында мектепте барлығы 144 мың бала оқыды.
1931-1940 жылдары Қазақстанда мектепте бiлiм беру iсi
ерекше қарқынмен жүргiзiледi. 1930 жылы “Жаппай мiндеттi
16
бастауыш бiлiм беру“, 1931 жылы “Бастауыш және орта бiлiм
туралы” қаулылар шығады. Бұл қаулылар мектеп санының
өсуiне, ондағы оқу сапасының жоғарылауына ерекше ықпал
етедi. Ендi екi-үш жылдық мектептер төрт жылдық бастауыш
мектеп болып қайта құрылады. Егер 1930 жылы мектеп
жасындағы балалардың тек 22% ғана мектепке барып
сауаттарын
ашса,
1937
жылы
олардың 96% мектеп
табалдырығын аттайды. Заман ағымында күрделi де қасiретi мол
оқиғалар болып жатты, дегенмен мектепте қазақ жастарын
оқыту iсi осылайша iлгерi қадам басты. Кеңес мектептерiндегi
оқыту iсiнде жүргiзiлген саяси бағыт пен көзқарас туралы әңгiме
өзiнше бөлек тақырып. Қалай болғанда да, мектептiң саны мен
сапасының өсiп-өркендегенi тарихи факт.
Аталған кезеңде мектеп үйлерiн салу мен оның материалдық
базасын жақсартуға да көп көңiл бөлiнедi. 1933 жыл мен 1939
жылдар арасында 280 мың орындық 2614 мектеп үйi
мемлекеттiң қаржысының есебiнен салынады. Мектептегi
оқулар негiзiнен ана тiлiнде жүргiзiледi. 30-жылдары мектептегi
барлық пәндер бойынша оқу бағдарламалары бекiтiледi.
Көптеген оқулықтар жазылып, жарық көредi. Орыс тiлiнiң пән
ретiнде оқытылуына ерекше мән берiледi.
17
Достарыңызбен бөлісу: |