title: Бақылау сұрақтары - Сабақтың тақырыбы: Бұлшық ет қызметіне бейімделу. Ағзаның функциональды қорлары Сабақтың жоспары

text:
Өте қатты шаршағанда қандай жаттығулар орындалады?
Пайдаланған әдебиеттер: Негізгі: 1.Спорт физиологиясы. Оқу құралы. Лесбеков Р.Б. Алматы, 2007
2.Спорт физиологиясы. Оқу құралы. Смайл М. Талдықорған, 2008
3.Спорттық физиология. Қазақ спорт және туризм академиясы. Оқу құралы ТайжановС.Қ.2006
4. 1.Бұғыбаева С.Ж. Бөлекбаева А.Е. Дене жаттығуларының физиологиясы. Алматы 2012ж.
Қосымша: 1.Спорттық физиологияның әдістері. Қазақ спорт және туризм академиясы. Әдістемелік құрал. Қарақов А.2007
2.Бұлшықет жиырылу механизмі. Қазақ спорт және туризм академиясы. Оқу құралы 2008
3.Спортивная физиология: Учебник для институтов физической культуры. Я.М.Коша, М.ФиС 2010
№7Лекция
Сабақтың тақырыбы: Қимыл дағдыларын қалыптасуының физиологиялық механизмдері Сабақтың жоспары: 1.Қимылдарды басқарудың физиологиялық негіздері 2.Қимыл дағдыларының қалыптасу кезеңдері. 3.Қимылдарды басқарудың физиологиялық негіздері 1. Жүзушінің денесі суда болған кезде жердің тартылысы "тұншықтырушы " күш болып табылады. Бірақ бұл күшке суға түскенде дене салмағының жоғарылауымен анықталатын "көтеруші" күш қарсы түрады. Ағынсыз суда "тұншықтырушы" күш "көтеруші" күшке қарағанда 0,8-1кг-ға жоғары болады, ал теңіз суында "көтеруші" күш жоғары болады. Мұнда жүзушінің салмағы жеңіл болады. Дене салмағының азаюы жүзушінің қимылын жеңілдетеді. Бірақ суда қозғалудың өзіне тән қиындығы бар, ол: ауаға қарағанда су тығыздығының жоғары болуы. Суға түскенде жүзушінің денесі су қысымын сезеді, ол су терендеген сайын арта түседі.
Әр түрлі дистанцияға жүзу кезінде әр түрлі қуаттағы жұмыс орындалады. 25-50 метрде -максималды, 100, 200, 400 метрде — субмаксималды, 1500 метрде — улкен, 1500 метрден жоғары сылбыр қуаттағы жұмыстарға жатады. Жүзу кезінде жүзушінің бұлшық еттері динамикалық жұмысты орындайды.


title: Анализаторлар - Сабақтың тақырыбы: Бұлшық ет қызметіне бейімделу. Ағзаның функциональды қорлары Сабақтың жоспары

text:
Анализаторлар. Жаттығу процесі нәтижесінде жүзушіде "су сезімі" деп аталатын әр түрлі тітіркендіргіштерді қабылдау қалыптасады. Ол тактильді, температуралық, проприорецептивті жене есту рецепторларының тітіркенуі кезінде пайда болатын сезіммен байланысты қалыптасады. Жүзушілер осы сезім арқылы температурасында, қысымында және қарсылығында болатын өзгерістерді жақсы талдайды, ал ол оның қимылының жақсы болуына әсер етеді.
Жүзу кезіндегі жаттығу, әсірісе кроль әдісімен жүзуде кіреберіс аппаратының қызметтік тұрақтылығын жоғарылатады. Ол тыныс алу және шығару кезінде басты бұру кезіндегі тітіркенумен және суық тітіркендіргіштің кіреберіс аппаратына әсер етуімен байланысты.
Егер кіреберіс тұрақтылығы жеткіліксіз болса, бас айналу және тепе-теңдікті жоғалту байқалады.
Кимыл аппараты — жаттығу әсерінен жүзушіде бұлшық ет күші дамиды. Жүзу кезінде жұмысқа барлық бұлшық еттер қатысады. Кроль және дельфин жүзу әдістерінде қол және иық бұлшық еттері жақсы дамиды.
Жүзушінің бұлшық еттері аэробты және анаэробты жағдайда жұмыс жасауға тиіс. Қашықтық ұзарған сайын, аэробты процестердің мәні жоғары.
Тыныс алу жүйесі және энергияның жумсалуы. Жүзу кезінде тыныс алу ерекше жағдайда өтеді. Тыныс шығару кезінде су қарсылығын жеңуге тырысады. Сондықтан жүзу - тыныс алу бұлшық еттерін дамытатын әдістердің бірі. Өкпенің тіршілік сыйымдылығы басқа спортшыларға қарағанда жүзушіде жоғары болады. Жүзуші ер адамда ол 6055± 410мл болады, яғни қажетті мөлшерден 30%-ға жоғарылайды (Г.И.Куреньков).
Тыныс алу жиілігі минутына 50-60 рет. Шапшаңдық жоғары болған сайын, тыныс алу жиілігі жоғары болады, тыныс алу циклінің ұзақтығы төмендейді. Мысалы, шапшандық 0,9-1,7 метрге өскенде, тыныс алу циклі 2,15-1,08 секундқа азаяды. Бұл тыныс алудың қысқалылығына байланысты.
Өкпенің желдетілуі минутына 120-150 литр. Жүзу кезінде жоғары дәрежелі спортшы ерлерде оттегі тұтыну орта есеппен минутына 5-6 литр.
Жүзу кезінде организмнің аэробты мүмкіншілігінің мәні өте жоғары. Бұл дистанцияны жүзіп өту жылдамдығы мен аэробты алмасу деңгейінің арасындағы тікелей байланыстылықпен түсіндіріледі. Ең жоғарғы аэробты жұмыс өндіру 400 және 1500 метрге жүзуге жаттығатын жүзушілерде байқалады. Ең жоғарғы анаэробты мүмкіншілік спринтер жүзушіні сипаттайды. 100 жөне 200 метрге жаттығатын жүзушілерде оттегі тұтыну шегі 65,2мл/мин/кг, ең жоғарғы отгегі қарызы - 158мл/кг, ал 400 және 1500 метрге жаттығатын жүзушілерде оттегі тұтыну шегі 72,6мл/мин/кг, ең жоғарғы оттегі қарызы - 138мл/кг (Н.И.Волков авторларымен бірге).
Аэробты мүмкіншілік кроль әдісімен жүзушілерде біршама жоғары. Н.И.Волковтың деректері бойынша кролист-спорт шеберлерінде оттегі тұтыну шегі минутына 6,26 метрге жетеді (немесе 77мл/мин/кг). Брассист жүзушілерде бұл шама аздау -минутына 5,61 метр (немесе 69мл/мин/кг). Ең жоғарғы оттегі қарызы, керісінше, брассисттерде (14,3 литр) кролистерге (11,5 литр) қарағанда жоғары.
Энергияның жұмсалуы басқа спортшылармен салыстырғанда жүзушіде біршама жоғары болады. Ол ауамен салыстырғанда судың өткізгіштігі жоғары болуынан энергияның жылу ретінде қөп жоғалуымен байланысты. 12С°-тық суда 4 мйнут ішінде қозғалыссыз болған кезде Юккал жылу жұмсалады, ал ол ауада 1 сағат ішінде жұмсалады. 24-25°С суда 3-4 минут бойы тыныштық күйде тұру энергия шығынының 50%-ын қамтиды.
Энергия шығыны әр түрлі дистанцияға жүзу кезінде олардың ұзақтығына және жұмыс қуатына байланысты. 100-1500 метрге жүзу кезінде 100-ден. 450 ккал-ға дейін энергия жұмсалады.


title: Қан айналым жуйесі - Сабақтың тақырыбы: Бұлшық ет қызметіне бейімделу. Ағзаның функциональды қорлары Сабақтың жоспары

text:
Қан айналым жуйесі. Қанның абсолютті систолалық көлемі өседі. Жүрек соғу жиілігі мен қанның систолалық көлемінің өсуі қанның минуттық көлемінің өсуіне әсер етеді. Жүзу кезіңде жүрек қызметі үшін онды фактор бұлшық еттердің статикалық кернеуінің болмауы болып табылады. Бұлшық еттердің ырғақты жиырылуы жүрекке көктамырдан қанның келуін тездетеді.
Қан жуйесі.Үлкен және субмаксимальді қуаттағы жұмыс кезінде қанда эритроциттер, лейкоциттер, гемоглобин мөлшері және сүт қышқылының
концентрациясы жоғарылайды, сілтілі резерв төмендейді.
Зәр шығару және жу реттеу. Жүзу кезінде тер бөліну болмайды. Жүзушіде зат алмасу өнімдері тек бүйрек арқылы сыртқа шығады. Жұмыс кезінде бүйректің қанмен аз қамтамасыз етілуі және зат алмасу қалдықтарының шығу қажеттілігі бүйрек эпителиінің өткізгіштігін өзгертеді. Соңдықтан жүзушінің зәрінде белок пайда болады. Бүйрек қызметінің өзгерісі организмнің жүзу кезіңдегі өзіне тән реациясының бірі. Бұл реакциялар суық суда жүзген кезде айқын байқалады.
Суық суда жүзушінің ұзақ болуы жылудың жоғалуына және дененің салқындауына соқтырады. Бірақ машықтанған жүзушіде дененің тұрақты температурасын сақтау жақсы жетілген. Сонымен, жүзу денені шынықтырудың нәтижелі құралы болып табылады.
2. Жалпы халықтың арасында конструкторлық және операторлық еңбекпен айналысатын қызметкерлердің саны едәуір өсіп отыр. Айтылған мамандардың көпшілігінің атқаратын кәсібіне байланысты дене мүшелері бұлшық еттерінің қатысуынсыз атқарылады. Денсаулықты бірқалыпты сақтау үшін адамның дене мүшелерінің қозғалысының азаюы дене шынықтыруға кері әсерін тигізеді. Ересек адамдардың дене мүшелерінің жұмысы қалыпты дәрежеде болу үшін олар тәулігіне 1300-1500 ккал энергия жұмсауы керек. Бірақ көпшілік адамдардың тәулігіне жұмсайтын энергиясы көрсетілген мөлшерге жетпейді. Дене қозғалысының жетіспеушілігінің аз мөлшерде болуы адам өміріне белгілі дәрежеде қарсы әсер етеді. Оны гипокинезия (қозғалыстың жетіспеуі) деп атайды. Ол адамның дене құрылысына және атқаратын қызметіне қарсы қызмет етіп, адамның ағзаларына кері әсерін тигізеді. Мұндай жағдайда жасжеткіншектердің дамуына кері әсер етіп, жасы ұлғайған адамдардың тез қартаюына әкеліп соқтырады. Ал қозғалысы белгілі мөлшерде бақылауға алынған жан – жануарлардың өмірі еркін жүрген жан – жануарлардан қысқа болатыны белгілі.Адам қозғалыссыз өмір сүре алады, бірақ қозғалыссыз өмір сүрудің салдарынан қозғалыс мүшелерінің вегетативтік қызметі нашарлайды. Гипокинезия қозғалыс мүшелеріне қарсы әсер етеді. Егер дене бұлшық еттері аз жұмыс атқаратын болса бұлшық еттердің жиырылуы азаяды, соның салдарынан бұлшық еттің саласы жұқарады. Қорытындысында бұлшық ет өзінің жедел қуатты сапасын жоғалтады. Ересек адамдардың жұмысында бір орында қозғалмай ұзақ отырып жұмыс атқарудың салдарынан сүйек және шеміршек ұлпалары да өзгерістерге ұшырайды. Бұндай жағдай омыртқа тізбелеріне омыртқа бағаналарының бұзылуына әкеліп соқтырады.
Гипокинезия кезінде ми мен сенсорлық жүйенің атқаратын негізгі қызметінде де өзгерістер байқалады. Мұндай жағдай жұмысы қозғалыссыз атқарылатын қызметкерлердің жеке жедел атқарылатын ақпараттар жүйесі сирек кездесетін қызметкерлерде болады. Мамандығы бойынша жедел түрде тиісті шешім қабылдауды қажет ететін операторлар және көлік жүргізушілерде көрсетілген аурулар сирек кездеседі. Көп қозғалыссыз жұмыс атқаратын қызметкерлерде демалыс ағзалары және қан айналысы ағзаларында нашар дамитыны белгілі. Күнделікті өмірде олар сол кемшілікті байқамайды. Адам ағзасында оттекті өте көп пайдаланатын бұлшық еттер болып есептелінеді. Егер олардың көлемі аз мөлшерде болса, онда оттекте аз мөлшерде жұмсалады. Белгілі дәрежеде жаттығудан өтпеген дене мүшелері атқарған жұмыс мөлшерінің аздығына қарамастан оттекті пайдалануының мөлшері көбейіп оттекке сұраныс артады. Демалыс ағзасы және қан айналыс ол сұраныстарды қанағаттандыра алмайды. Айтылған жағдайларға байланысты ағзаларында сүт қышқылы жинақталып соның салдарынан оттегі жетімсіздігі пайда болады. Осындай жетімсіздік жағдайын сезген адам жұмысты тез арада тоқтатқаны жөн.
Денені жақсы шынықтырған адамның шынықпаған адамға қарағанда атқарылған бірдей жұмыс мөлшері кезінде жұмсалынған оттегінің мөлшері аз болып келеді.
Гипокинезия жүрек – қан тамырлары ауруларына шалдыққан адамдар үшін өте қауіпті болады. Кейінгі кезде экономикасы жоғары дәрежеде дамыған елдердің адамдары арасында жүрек – қан тамырлары ауруларна шалдыққан адамдар жиі кездеседі. Бұндай жағдайлар дамыған елдерде жиі ұшырауының негізгі себебі экономикалық жағдайдың жақсы дамуына байланысты көпшілік адамдардың қозғалысы белгілі дәрежеде азаяды.
Гипокинезия жағдайында жүректің соғуы белгілі мөлшерден артық болатындығы байқалады. Дене шынықтырумен айналыспайтын адамдардың жүрегінің көлемі дене шынықтырумен айналысатын спортшылардың жүрегінің көлемінен кіші болады. Мұндай жүрек бұлшық еттердің жұмыс кезіндегі денеге қажетті қан мөлшерін жеткізуі нашар болып, соның салдарынан дене тәрбиесімен нақты айналыспаған адамдар тез шаршайды атқаратын жұмысын шұғыл тоқтатуына тура келеді.
Қозғалысы аз адамдардың жүрегінің атқаратын функционалдық қызметі белгілі мөлшердегіден төмен болады. Мысалы: белгілі мөлшерде атқарылатын жүктеме жұмыс кезінде аз қозғалатын адамдардың бір минутта қолданылатын айналымдағы қанның мөлшері 15-20 литр шамасында болса спортшылардың бір минутта қолданылатын қанның мөлшері 40 литр немесе одан да көп болуы мүмкін. Аз қозғалатын адамдардың жүрегінің жетімсіз дамуының салдарынан тамырлар жүйесінде бірнеше жағымсыз өзгерістер байқалады. Ондай адамдардың тамыр қабырғаларында өзгерістер пайда болады. Олар жүректе және орталық жүйке жүйелерінде пайда болып, қан айналымның нашарлауына, ағзаларды қанмен жабдықтау мөлшерін кемітеді. Артерия қабырғаларының функционалдық өзгеріске ұшырауы қан қысымын жоғарылатады. Бұл организмнің өмір сүру мүмкіндігіне жағымсыз кедергі жасайды. Осындай кедергілер адамның жатқан жерінен тұру кезінде жүректің жиі соғуына әкеліп соқтырады, қан көлемінің азаюына себепші болады. Дене тәрбиесіне бейімделген жаттығуларды орындау арқылы қан қысымын қалпына келтіруге болады. Бұл әдіс гипертония ауруымен емдеу кезінде де қолданылады.Гипокинезия жағдайында ұзақ уақыт болу, ішкі секреция мүшелеріне жағымсыз әсер етеді. Мысалы, бүйрек үсті кортикостеройдтың қосарлануына әсер етіп, оның гиперфункциясын айқын көрсетеді.
3.Балалардың және жасжеткіншектердің шабытын, күшін және төзімділігін дамыту және қалыптастыру бірдеңгейде болмайды. Жүйелі жүргізілетін жаттығулар қозғалыс сапасын жақсы болуын жеделдетеді. Күшті дамыту. Күшті дамытуда үлкен міндетті сүйек және буын жүйесн қалыпқа келтіру атқарады. Балалардың жасы 4-5 ке келгеннен бастап олардың бұлшық еттерінің күшін (изометрлік қуатпен өлшеуге болады) өлшеуге мүмкіндік береді. Оларда буынды бүгу және буынды жазу орта есеппен 5,22 және 4,61кг, бөкседе 6 және 7,9кг, мықында – 8,7 және 14,65кг болады. Жасы толығыңқырап жүйке жүйесінің қалыпқа түсуі, буын құрылысы, химиялық өзгеріс нәтежелеріне байланысты салмағы артып, бұлшық еттің күші қалыптасады. 4-5 тен 20 жас аралығында буын массасы 7,5 -8,5 ретке дейін артып, буынның әр түрлі топтарындағы орташа күші 9-14 ретке дейін көбейеді. Буынның кейбір топтарының күші бір деңгейде бола бермейді. Әр бір жас аралығында буындарғы күштер де әр түрлі деңгейде дамиды. Бөксенің түзеу, мықын , аяқтың бүгу буынында, түзеу буынында, йықта және мойында күш сәл аздау болады. Күштің ең жақсы дамитын кезеңі 13-15 жастан бастап, 16-17 жас аралығында пайда болады. Одан кейінгі жылдары арнаулы дайындығы бар адамдар болмаса, дайындығы жоқ адамдарда күш өте жай қарқын мен дамиды. Осы кезеңдерде акцеллерацияға байланысты кейбір буындарға күш – қуаты ерте дамитындығы байқалып келеді. Негізінен, 12-13 жастардағы жеткіншектердің аяқ буындарының күші ертелеу дамығандығын байқауға болады. Сонымен негізгі күштің өсуіне қарай, қатысты күштердің де өсуін байқауға (күштің 1кг салмақтағы деңгейі) болады. Ең жоғарғы деңгейде күштің өсуі 6-7 жас, және 9-11 жас аралығында, ал бөксе, мықын буындарының күші 13-14 жас аралығында артады.
Қозғаушы аппараттың қалыптасуына, сүйектің ұзына бойына өсуіне белгілі дәрежедегі күш – қуат жүктемесі кедергі жасайды. Сондықтан ауыр атлетикалық спортпен 14 жасқа келгенге дейін айналысуға рұқсат берілмейді.


title: Сабақтың тақырыбы: Бұлшық ет қызметіне бейімделу. Ағзаның функциональды қорлары Сабақтың жоспары - бет 13

text:
Жылдамдықты дамыту. Жылдамдықты дамытуға арналған жаттығулар бар шапшаңдықпен орындалады, орындалу ұзақтығы 10-20 секундтан аспайды.
Жылдамдықты дамытатын жаттығулар үлгісі: Санды жоғары көтере барынша жылдам жүгіру, басшыға ілесе жүгіру, бар шапшаңдықпен 60,100 м-ді жүгіру; бар шапшаңдықпен 4х80м-ді қайталап жүгіру; әр түрлі қалыптағы сөреден шығу; спорттық ойындар – баскетбол, волейбол, қол добы және басқалар. Жылдамдық қозғаушы реакциясының жасырын мерзіміне тән келеді.
Қозғаушы реакцияның жасырын кезеңі балаларды 2-3 жастардағы балалардың қимылды қол мен жасағанда 0,54 0,84с, ал 5-7 жаста -0,30 -0,40с. Жастары толыққан сайын көрсеткіш қысқара береді де, ересек адамдардың көрсеткіштерінің деңгейіне дейін барады.
Қозғалыстың тиімділігі реакция қарқыны мен дененің әрбір бөліктерінде бірдей болмайды. Жас ұлғайған сайын қозғалыс жиілігі көбейе береді. Оның маңызы 4-9 жас аралығында айқындалады. Келесі мерзімдерде қозғалыстың жиілігі төмендейді, 15 жаста ол толық тоқтатылады. Жаттығулар қозғалыстың жиілігін көбейтеді, оның әсері әр түрлі жас шамасында бірдей емес. Жақсы жаттығу нәтежесінде жылдамдықты арттыру 9-12 жас аралығында жақсы нәтеже береді.
Төзімділікті дамыту. Ағзаның дамуының барысында және бұлшық еттердің энергиялық жабдықталуының арқасында төзімділік статикалық сияқты артады. Мысалы, 3-17 жастағы ер балаларда гимнастикалық вюсті ұстауы көбейеді, -4,3 ретке, ал қыз балаларда -4,0 рет болады. Бұл статикалық төзімділіктін кейбір бұлшық ет топтарында көбейуімен байланысты болады.
Мектеп оқушыларының әр жастағы бұлшық еттерінің статикалық төзімділігі.
Жоғары деңгейде өсу мектеп жасындағы балаларда болады, жасы ұлғайған сайын өсу деңгейі нашарлайды. Жас шамасына қарай төзімділіктің өсуі динамикалық жұмыста байқалады, жұмыс қабілеті жақсы дамиды, аэробты және анаэробты өнімділік өседі.Мысалы, 8-9 жасар балалар велоэргометрде 3684, 14-15 жастағылар -8486 кгм жұмыс орындау көрсеткіштерінде жұмыс атқарады. Жас шамасына қарай аэробты алмасу – ОТШ шамамен көбейеді. Ал 7 жаста ОТШ орта есеппен 1,30л/мин болса, 16 жаста -3,5л/мин ОТШ дененің 1кг салмағына салыстырғанда аз көбейеді. 109 – суретте көрсетілген
Мектеп оқушыларының әр жастағы оттегіне максимум қажеттілігі (І л/мин) және мл/кг салмаққа 1 минутта (2) А.А.Гуминский
ОТШ жас спортшыларда өте қатты көтеріледі. 10 жастағы спортпен айналыспайтын баланың ОТШ 14%, спортпен айналысатын баланың ОТШ 50% болады.
Төзімділіктің дамуын қан айналым ағзаланының жақсы дамуы мен тығыз байланысты. Оны оттек импульсі арқылы байқауға болады. (мл 1 пульсте бір соғуы) 7 жаста жеткілікті оттек пульсі 6,6 мл/ соғу, 16 жастағыларда -18,5мл/соғ.
Төзімділікті дамытуға оттек жеткіліксіз кезеңде бұлшық ет қызметін тоқтатпауға дағдылану керек. Жас ұлғайған сайын анаэробты өнімдірушілік көтеріңкі болып, соның салдарынан оттекке сұраныс ұлғаяды. Велоэргометрде жұмыс атқару кезінде 7 жастағы балаға -1,8л, 16 жаста – 6,07л, оттек керек, 4-5 жасар балалар жұмыс атқарғанда ол көбейіп, орташа есеппен 60мг%, 14-15 жастағыларда 100мг% болады.
Төзімділік бұлшық ет жұмысын басқара білуге қарай көбейеді. Балалардың жүктемесін көбейту, белгілі уақытта демалыс бермеу, демалыс уақытын қысқартуы көп қуат жұмсауға әкеледі.


text:
Бақылау сұрақтары:
1.Гипокинезия дегеніміз не?
2. Төзімділікті дамыту.
3.Жас шамасына қарай төзімділіктің өсу деңгейі қандай шамада болады?
Пайдаланған әдебиеттер:
Негізгі:
1.Спорт физиологиясы. Оқу құралы. Лесбеков Р.Б. Алматы, 2007
2.Спорт физиологиясы. Оқу құралы. Смайл М. Талдықорған, 2008
3.Спорттық физиология. Қазақ спорт және туризм академиясы. Оқу құралы ТайжановС.Қ.2006
Қосымша:
1.Спорттық физиологияның әдістері. Қазақ спорт және туризм академиясы. Әдістемелік құрал. Қарақов А.2007
2.Бұлшықет жиырылу механизмі. Қазақ спорт және туризм академиясы. Оқу құралы 2008
3.Спортивная физиология: Учебник для институтов физической культуры. Я.М.Коша, М.ФиС 2010
№8 Лекция
Сабақтың тақырыбы: Спорттық іскерліктің артуы бойынша қимыл дағдыларды жетілдірудің физиологиялық негіздері
Сабақтың жоспары: 1.Спортшының жұмысқа қабілеттілігінің артуы.
2. Спортшының жұмысқа қабілеттілігінің арттыру.
Көптеген зерттеулерде спорттық іріктеудіңілімі мен әдістемесі бойынша спорттық қабілеттер мен спорттық дарындылықты бағалаудың арнайы технологиясы қолданылады. Бұндай технологияның негізгі мазмұны жоғары дәрежелі спортшылардың үлгі сипаттарын зерттеу мен анықтауда, спорттық нәтежеге ықпал ететін өлшемдердің ақпараттық маңызын зерттеуде, олардың тұрақтылығы мен генетикалық негізделуінде, сондай –ақ ұйымдастыру сұрақтарының негізделуінде. Жаттықтыру мен жарыс ықпалдары қозғалыс, дене және психикалық қабілет қасиеттерін дамытады. Қасиеттердің мәнін түсінуге деген амал ең алдымен заманауй спорт талаптарына негізделген, себебі В.Келлер мен В.Плотонов жарыс жағдайында адамның қимыл дене және психикалық әлеуеті талаптарын зерттеуге болатынын дәлелдеді. Демек қасиеттердің мазмұнын анықтайтын белгілер туралы ақпарат қажет, яғни спорттық дарындылықтың негізі болып табылады. Бұндай ақпарат спортпен айналысудың бастапқы сатысынан бастап жоғары жетістіктерге жету сатысына дейінгі жас ерекшеліктер ауқымын қамтиды. Мысалы ретінде спорттық жылдамдық – күш түріндегі спорттық дарындылықтың жас ерекшелігі құрылымын зерттеу бойынша мәліметтер келтіреміз. (жеңіл атлетикалық секірулер). Зерттеу нәтежелері жас спортшы қыздарда алғашқы дайындық кезеңінде спорттық нәтижеге дене қабілеттерінің даму деңгейі көбірек ықпал ететінін көрсетті. Мұндағы жаттықтыру ықпалының әсері өте жоғары, ал жоғары жетістіктер сатысында спорт нәтижесі көп жағдайда жүйке жүйесінің жағдайына байланысты болады. Егер спорт нәтижелеріне биологиялық белгілер әсерін кешенді қарастырсақ (соматометриялық және психофизиологиялық, онда оның бастапқы және жоғары жетістіктер сатысындағы маңызды ролін айта кеткен жөн 40,0 және 49,3%).
Демек спорттық дарындылықты кешенді зерттеу дайындықтың түрлі сатыларындағы спорттық іріктеудің өлшемдерінің мазмұнын әзірлеуге арналған ақпараттарды алуға мүмкіндік беріп, сондай – ақ спорттық іріктеудің негізгі міндеттерінің бірі – бұл біріншіден, алғашқы дайындық сатысындағы жалпы спорттық дарындылық деңгейін, екіншіден, тереңдетілген спорттық мамандану сатысындағы арнайы дарындылық деңгейін анықтау мен бағалауға мүмкіндік береді.
Жалпы спорттық дайындылық құрылымын зерттеу бойынша нақты міндеттер, атап айтсақ:
Жалпы спорттық дарындылық барлық спорт түрлері өкілдерінің қызметін талдау мен жарыс және жаттықтырудың заманауи талаптары негізінде зерттелуі мүмкін.
Үлкен жаттықтыру жүктемелері мен одан кейінгі күшті шапшаң қалпына келтіру жоғары дәрежелі спортшыға тән. Бұл зор денсаулықты, жоғары жұмыс қабілеті деңгейін талап етеді, дене қабілетінің даму деңгейімен анықталады. Дененің құрылым ерекшелігін, соматотипін және дене бітімін зерттеудің маңыздылығын айту керек.
Көптеген спорт түрлеріндегі спорт нәтежиесі қимыл қабілетін дамытудың жоғары деңгейін қамтамасыз ететін тиісті қимыл үйлесімін бұлшық ет сезімталдығын кеңістікті бағдарлауын және басқа қасиеттерінің дамуын талап ететін жаттығуларды орындау сапасымен анықталады.
Жарыс әрекеті жүйке жүйесі мен көңіл – күй тұрақтылығына, спорттық стресс жағдайында өз сезімін басқару іскерлігіне қойылатын жоғары талаптарды ұсынады.
Спорттық дайындылық спортта жоғары жетістіктерге жетуге арналған қимыл, дене және психикалық қабілеттерді барынша дамытуға көмектесетін қасиеттерін үйлестіру ретінде қарастырылады.
Спорттық дарындылықты зерттеу тұрақты жоғары спорт нәтижелерін қамтамасыз ететін өзара байланысқан құрамдас бөліктердің көпшілігімен белгілі бір құрылымы бар өзгермелі жүйе ретінде қарастыруды ұсынады.
Балалар мен жасөспірімдердің спорт дайындығының алғашқы сатысындағы жалпы спорттық дарындылықты қимыл және дене қабілеттерін сынау көмегімен, сондай – ақ соматикалық даму мен көңіл –күй тұрақтылығын бағалау үшін педагогикалық бақылау, сауалнама, сұрақ – жауап әдістерін анықтауға болады.
Қабілетті дамытудың жоғарғы деңгейі жоғары дәрежелі спортшының ерекшелігі болып табылады. Бұл деңгейге әдетте тікелей арнайы жаттықтыру ықпалдарының қатысуымен біршама табиғи сипаттар негізінде жетеді. Спорттық маманданудың әр бір түрінің өз ерекшеліктері мен спорттық қабілеттерінің өзіндік ерекше құрылымы бар. Ауырлық көтеруге арналған спортшы деп жалпыға ортақ түсінікте үлкен күш қабілеті бар, ал спринтте жоғары жетістікке жету үшін атаймыз. Спорт ойындарында бір емес, бірнеше сапалар кешенінің жоғары даму деңгейі талап етіледі. Бір қарағанда бұл көзқарас қарапайым әрі түсінікті көрінеді, яғни өзінің үйлесімділік және жылдамдық күш қабілеттеріңді дамыт, сонда өте биікке секіретін боласың немесе қарсылас қақпасына дәл соққы бергің келсе, онда өзіңнің төзімділігің мен күшіңді ұштастыра дамыт. Ал шын мәнінде бұл жай нәрсе емес. Спорт түрлерінің өкілдерінде спорттық қабілеттердің күрделі құрылымдарымен қатар, оның ішіндегі күрделі құрылымшалары да бар, оның құрамдас бөліктері өзара байланысып, бірнеше түрлерінен маманданатын спортшылардың жылдамдық – күш қабілеттерінің дамуын зерттеу барысында бұл көрсеткіштің көбі марафоншыларда, ал азы – найза лақтырушыларда кездесетіні анықталды.
Қашықтық азайған сайын жүргізушілерде бұл көрсеткіштер арта түседі, ең жоғарғы көрсеткіштер спринтерлерде.
Секірушілерде жылдамдық – күш көрсеткіштері бойынша жоғары сатыда тұрады, бірақ мұнда белгіленген шекара байқалады: биіктікке секрушілер, ұзындыққа секірушілер, сырықпен секірушілер және соңғы орында үштік секіруден маманданатын секірушілер.
Лақтырушылар былай бөлінеді: ядро серпушілерде бұл көрсеткіштер төмен, сосын бұл көрсеткіштер тастабақ лақтырушылар мен балға лақтырушылар да артады, ал жылдамдық – күш қабілеттерінен ең жоғары көрсеткіштер найза лақтырушыларда кездеседі.
Жеңіл атлетика түрлері өкілдерінің күш қабілеттерін зерттегенде әрбір спорт түрі дене дайындығын сипаттайтын барлық көрсеткіштер бойынша нақты талаптар қоятыны белгілі.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sabati-tairibi-blshi-et-izmetine-bejimdelu-afzani-funkcionaled.html?page=15#2.Шапшаңдықтың_айқындалуының_арнайылығы_3.Әр_спорт_түріндегі_шапшаңдықты_–_күшті_сапалардың_ерекшеліктері.

text:
Бақылау сұрақтары:
1.Спорттық іріктеудің өлшемдерінің мазмұнын
2.Спорттық дайындылық құрылымын зерттеудегі нақты міндеттер
3. Қабілетті дамытудың жоғарғы деңгейі спортшының қандай ерекшелігіне байланысты?
Пайдаланған әдебиеттер:
Спорт физиологиясы. Оқу құралы. Лесбеков Р.Б. Алматы, 2007
Спорт физиологиясы. Оқу құралы. Смайл М. Талдықорған, 2008
Спорттық физиология. Қазақ спорт және туризм академиясы. Оқу құралы ТайжановС.Қ.2006
Спорттық физиологияның әдістері. Қазақ спорт және туризм академиясы. Әдістемелік құрал. Қарақов А.2007
Бұлшықет жиырылу механизмі. Қазақ спорт және туризм академиясы. Оқу құралы 2008
Спортивная физиология: Учебник для институтов физической культуры. Я.М.Коша, М.ФиС 2010
№9 Лекция
Сабақтың тақырыбы:Дене сапаларын жетілдірудің физиологиялық механизмдері.
Сабақтың жоспары:
1.Күш сапаларын дамытуды анықтайтын факторлар
2.Шапшаңдықтың айқындалуының арнайылығы
3.Әр спорт түріндегі шапшаңдықты – күшті сапалардың ерекшеліктері.
Әрбір адам туғаннан бастап-ақ белгілі бір қозғалыс мүмкіндіктеріне ие болады, себебі қозғалыс арқылы күнделікті өмірде түрлі қимылдар іске асады. Мысалы, қозғалыс белгілі бір уақыт ішінде бірнеше метрге жүгіре алу, салмақты көтере алу т.б. сандық, сапалық сипаттамасы бар әрқилы қимыл-әрекеттерінен тұрады. Сондай-ақ, ұзақ кашықтыққа жүгіру адам ағзасына әртүрлі салалық талаптар қояды және олар өртүрлі дене қабілеттерінен көрінеді. Дененің қимыл қабілеттері деп - адамның қозғалыс мүмкіндіктерінің әртүрлі қырларын айтамыз.
Күшті адамның дене қасиеті ретінде мынадай белгілер бойынша нақты анықталуы керек:
1. Күш, қозғалыстың механикалық сипаттамасы ретінде, денеге көлем салмағы - күш әсер етеді.
2. Күш адамның қабілеті-қасиеті ретінде, мысалға, "күштің жаспен катар дамуы; спортшылардың күші спортпен айналыспайтындарға қарағанда көп" және т.б.
Егер бірінші мағынасында күшті қозғалыстың басқа да сипаттамаларымен бірге механизмді зерттеу объектісі ретінде көрсетсе, екінші мағынасында физиология, антропология дене тәрбиесі теориясындағы зерттеу пөні ретінде сипатталады.
Педагогикалық және әдістемелік әдебиеттерде күш туралы айта келіп, әдетте Ньютонның екінші заңына, яғни күш дене жылдамдығына пропорционал, [F=m a] деген заңына сүйенеді. Куат күші деп, дененің жылдамдығы жағынан жылдамдатушыға әсер ететін күшті айтады. Инерция күшін бөлу, қарсы әрекетпен қозғалыс күшінің бөлінуі тәрізді шартты мәселе. Қарсы қимын күші дененің ауырлығынан туған кезде, олар жеделдетуге байланысты болмайды, тек салмақпен ғана анықталады [қозғалмай тұрып жүкті ұстау]. Резеңкені немесе эспандерді созған кезде күш жылдамдатуға байланысты болмайды, ең бастысы сол зат тартылған ұзындықпен анықталады. Ең соңында, үйкелуден бір-біріне қарсы әрекеттуған кезде, күштің көлемі жолдың ұзақтығына емес, жылдамдығына тәуелді болады. Қозғалыстардың көпшілігінде ауырлық, инерция, деформация, күшею және итерілу күштері (үйкеліс) бір уақытта іске қосылады. Сондықтан да күштің, қозғалыстың басқа сипаттамасына байланыстылығы (жылдамдық, шашлаңдату жолы) әдетте қиын. Түрдік үлгінің тәуелділігін [F=ma], таза түрінде тек әдейі жасалған лабораториялық жағдайда ғана байқауға болады.
Қандайда бір ұғымды анықтаудың ең жақсы тәсілі - адамның күш мүмкіндіктерінің деңгейін және өлшеу жолдарын көрсету. Оны динамометрмен немесе механикалық өлшеулер арқылы анықтауға болады.
Бұл фактор күштің (қозғалыс қабілеті ретінде) бұлшық еттің жұмысы арқылы белгілі бір көлемін көрсете алу мүмкіндігі болып табылады (механикалық әсер өлшемдері). Мағынасы жагынан дұрыс болса да бұл фаза стилистикалық жағынан "күш" деген сөздің әртүрлі мағынада қолданылуына байланысты бір сөздің мәнін қайталай беру тәрізді көрінеді.
Осылайша, адамның күшін сыртқы қимылдарға қарсы тұра алу кабілеті немесе бұлшық ет күші арқылы қарсы тұруы деп анықтауға болады. Қарсы кңмыл-әрекет жұмысы процесінде, қарсы шығу күші деп - қимылға қарсы бағытталған күшті айтады да, кері шегіну кезінде - қозғалыс үстіндегі қимылды айтады.
Бұлшық еттер мынадай күштерді көрсете алатыны белгілі:
- өз үзындығын өзгертпей (статистикалық, изометрлік тәртіп);
- үзартылған жағдайда (плимометрикалық, жиырылу тәртібі).
Бұл кезендегі күштің ең жоғарғы мөлшерін әр түрлі, жоғарыда келтірілген бөлімдерді күш қабілетінің негізгі түрлерінің жіктелуі деп қабылдауға болады.
Мектеп оқушыларының дене тәрбиесі жүйесінде бұлшық ет күшін - адамның бұлшық ет қысымы арқылы сыртқы қимылға қарсы тұра алу кабілетін тәрбиелеуге көп орын бөліну керек. Бұлшық ет күшінің көрінуі - бұлшық ет аппараттарының іс - әрекетін ретке келтіретін жүйке процесінің дамуы мен жинақталуына байланысты. Жүйке жүйесінің вегетативті бөлігінің қызметін реттеуде, көдденең жолақты бұлшық еттердің физиологиялық жиырылу қабілеттері маңызды қызмет атқарады. Бұлшықеттер өзінің ұзындығын өзгертпей-ақ (статистикалық немесе изометрлік тәртіп), ұзындық қысқарғанда да (жиырылу немесе миометриялық тәртіп), ұзарған кезде де (жазылу немесе плиометрикалық тәртіп) күшті көрсете алады.
Зациорскийдің жіктеулері бойынша күш қабілеттері келесі түрлерге бөлінеді: бойға біткен күштілік (жай қозғалыстағы статистикалық тәртіп), жындамдықтың күштілігі (жылдам қозғалыста көрінетін динамикалық күш). Адамның жылдамдық күш қабілеті, жазылу және жиырылу (амортизациялық күш), сонымен бірге өте аз уақыт ішінде үлкен күш көлемін көрсете алу қабілетінен "жарылу күші" бөлінеді.
Бұлшық ет күштерін тәрбиелеуде маңызды мағынаның болуы - өсіп келе жатқан ағзаңың жан-жақты дамуында, өндірістік еңбекке дайындауда және спорттық шеберлікті көтеруде маңызы зор.
Күш дайындығы мәселелерін зерттеудің өзектілігі спорттық практика сүраныстарынан келіп шығады. Күш дайындығының дұрыс жүйесін жасау арқылы спорттың көп түрінен спорттық нәтижелерді дамыту немесе жетілдіру шешуші факторлар болып саналатынын С.П.Летунов дұрыс атап өткен.
Күш адам ағзасының үйлесімді дамуына көмектесетін фактор екенін көптеген авторлар атап өтеді. Олардың ойынша, күш дайындығы жасуша жүйелері мен тұтас ағзаңың еңбекке жарамдылығын, түлғаның дұрыс қүрылуын және басқа да дене қаеиеттерін қалынтастырады, сондай-ақ, қозғалыстың дұрыс үйлесімділігін жетілдіреді.
Күшті дамыту деңгейі жеткіліксіз болса, мектеп жасындағы балалардың тірек қимыл аппараттары дұрыс дамымай қалады. Бұл дене тәрбиесі және спорттық жаттығулардың міндеттерін дұрыс шешуге кедергі болады.
Барлық бұлшық еттердің үйлесімді дамуын белгілі бір қозғалыс актісімен бұлшық ет күшін көрсете алу қабілетін дамытуымен сәйкестендіре алудың маңызы зор. Бұл кезде мектеп жасындағы балалардың бұлшық ет күші дамуының ерекшелігін ескеру керек.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Төзімділік - Сабақтың тақырыбы: Бұлшық ет қызметіне бейімделу. Ағзаның функциональды қорлары Сабақтың жоспары

text:
Төзімділік деп ағзаңың белгілі бір уақыт ішінде қандайда бір іс-әрекеттің нәтижесін төмендетпей орындай алу қабілетін айтады. Басқаша айтқанда, шаршауға қарсы тұра алу қабілетін айтады. Кейбір жағдайларда ең төзімді адамдардың өзінде де біраз уақыттан соң шаршаудың бірінші және екінші сатылары басталады. Күшею іс-әрекетті бұрынғы нәтижені жалғастыра алмауынан көрінеді. Бірнеше адам бір тапсырманы орындаған кезде шаршау олардың әрқайсысында әр мезгілде көрінеді. Бұның себебі, ең алдымен төзімділіктің әртүрлі деңгейлілігі. Басқаша айтқанда, төзімділік өлшеуіші уақыт болып табылады, белгілі бір уақыт ішінде адам іс-әрекеттің өнімділігін үзбей берілген жылдамдықта атқара алуға тиіс. Төзімділікті өлшеу үшін тікелей және жанама тәсілдерді қолданады. Тікелей тәсілде сыналушыға қандай да бір тапсырма беріп (мысалы, белгілі немесе басқа да жылдамдықпен жүгіру), осы өнімділік жылдамдығымен жұмыс істеудің уақыт шегін анықтайды (жылдамдықты төмендеткенге дейін). Төзімділікті өлшеудің тікелей тәсілі әрқашан қолайлы бола бермейді, сондықтан көбіне жанама тәсілі қолданылады. Мысалы, спорттық тәжірибедегі төзімділікті қандай да бір ұзын қашықтықты басып өтуге бөлінген уақыт арқылы анықтауға болады (мысалы, ұзақ қашықтыққа жүгіру). Кейде төзімділікті барлығына бірдей берілген уақытта орындалған, стандарттық жүктемелерді бергеннен кейін (мысалы, шерулік жүгіруден соң (марш-бросқа)), қимылдардың дәлдігі және жылдамдығы арқылы қандай да бір тапсырманы орындау барысында нәтиженің төмендігі арқылы өлшейді.
Көптеген зерттеулерде төзімділіктің төрт түрі анықталған:
1. Ақыл-ой (мысалы, математикалық тапсырмаларды шешуде);
2. Сенсорлық (талдағыштық бұлшық еттердің ширығып жұмыс атқару нәтижесінде);
3. Эмоциялық (толқуға қарқынды тез әсерленудің салдарынан);
4. Физикалық (бұлшық еттердің іс-әрекеттерінен).
Бұл жұмыста мектеп оқушыларының шыдамдылығы туралы айтылады.
Адамның төзімділігін шартты түрде екі топқа бөлуге болатынын көптеген факторлармен анықтауға болады:
1. Ағзаның әртүрлі жүйелерінің функционалдық мүмкіндіктері (аэробтық және анаэробтық мүмкіндіктер, қозғалыс дағдысының жетілу деңгейі);
2. Тұрақтылық деңгейі, ішкі ортаның қолайсыз өзгерістеріне және жүйкенің жоғарғы импульсациясына байланысты.
Әйтсе де, бұлай бөлу толық қатаң болмаса да, дұрыс дәлелденген. Себебі, төзімділікті тәрбиелеу барысында осы аталған екі топтың бірінде бағытталған тәсіл қолданылады.
Сабақ кезіндегі төзімділік оқушылар белгілі бір деңгейде шаршай бастағанда ғана дамиды. Бұл кезеңде адам ағзасы осындай жағдайларға бейімделе бастайды, бұл төзімділіктің жоғарылауына байланысты. Бейімделе бастау өзгерістің көлемі мен бағытты жаттығу жүктемелерінің сипаты мен деңгейіне сай болады. Жүктеменің әр түріне байланысты шаршау да әртүрлі болады, мұнда шаршаудың табиғилығы маңызды мәселе болып табылады, сондықтан төзімділікті тәрбиелеуде шаршаудың деңгейін ғана емес, сипатын да ескеру керек.
Осыған орай, төзімділікті тәрбиелейтін жаттығу сабақтарының басты мақсаты, ағзада өзімізге қажетті өзгерістерге қол жеткізу.
Дененің төзімділік қасиетін тәрбиелеуге арналған әртүрлі дене жаттығуларын орындау кезінде берілген жүктемені мынадай бес құрылымдармен сипаттауға болады:
- жаттығудың өнімділігі;
- жаттығудың ұзақтығы;
- демалыс аралығының ұзақтығы;
- демалыс сипаты, үзілістерді әрекеттің басқа да түрлерімен толықтыру;
- қайталаулар саны.
Осы құрылымдардың сөйкес келуіне байланысты ағзаның жауап беру әсерінің көлемі ғана емес, сипаты да әртүрлі болады.


title: Ептілікті - Сабақтың тақырыбы: Бұлшық ет қызметіне бейімделу. Ағзаның функциональды қорлары Сабақтың жоспары

text:
Ептілікті дененің қасиеті ретінде қандайда бір нақты қозғалыс міндетін орындауға бағытталған туынды қимыл деп атауға болады. Мысалы, барынша жоғары секіру, допты ұстап алу, гирді көтеру, т.б. Мұндай тапсырмалар әр түрлі қиындықтарда болуы мүмкін.
Қозғалыс міндеттерінің күрделілігі көптеген себептермен анықталды. Көбіне бірдей уақытта бірінен соң бірі орындалған қимылдардың сәйкес келуін талап етеді [қимылдардың үйлесімділігі және талаптылығы], яғни қозғалыс қимылдарының үйлесімдік күрделілігі ептіліктің бірінші өлшеуіші болып табылады.
Егер қозғалыс өзінің кеңістік, уақыт және күш сипаттамасына орай оған сай келетін болса, яғни ол дәл орындалса, қозғалыс міндеті орындалады. Қозғалыстың дәддігі ұғымы мынадай қабілеттерді біріктіреді:
1. Кеңістік дәлдігі.
2. Уақыт дәлдігі.
3. Күш қозғалысының дәлдік сипаттамасы.
Қозғалыстың дәлдігі, яғни оның қозғалыс міндетінің талаптарына сай келу деңгейі ептіліктің екінші өлшеуіші болып табылады.
Қозғалыс дәлдігінің нәтижесі, жоғары үнемділікке жету болып табылады, яғни қозғалыстар бұлшық ет күші мен қуатын өте аз мөлшерде шығындау арқылы жасалады. Сондықтан да ептіліктің өлшеуіші ретінде қозғалыс үнемділігінің қандай да бір көрсеткіші қолданылады.
Ептілікті ғылыми зерттеулерде қозғалыстың дәлдігімен, барынша мұқият зерттеп, қозғалыстың барлық сипаттамасы бойынша жіберілген қателіктердің санын анықтауға тырысады. Дене тәрбиесі процесінде мұндай шектен тыс мұқият болу әрқашан қажет бола бермейді: бұл кезде көбіне қозғалыстың орындау фактісімен ғана шектеледі.
Күнделікті тұрмыста және дене тәрбиесі сабағында кездесетін барлық қозғалыстарды шартты түрде екі топқа бөлуге болады.
- біршама стеротиптік;
- стеротипті емес.
Алғашқы қозғалысқа мысал болып: жеңіл атлетикалық жоддарда жүгіру, спорттық жүріс, лақтыру, секіру және гимнастикалық жаттығулардағы қозғалыс саналады. Екінші топқа: кросс, жекпе-жек және спорттық ойындардағы қозғальютар, т.б. енеді.
Ептіліктің өлшеуіштері:
1. Тапсырманың үйлесімділік күрделілігі.
2. Оның орындалу дәлдігі.
3. Жеке орындалу уақыты немесе дәлдіктің қажетті деңгейін игеруге бөлінген уақыт немесе жағдайдың өзгеру сәтінен жауап қимылы басталғанға дейінгі қабылданған ең аз мөлшердегі уақыт қозғалыстың, жете сипаттамасы алдын-ала белгісіз.
Ептілік - бағалау өлшемі бірдей бола бермейтін күрделі жиынтық қасиеті болып табылады, мысалы, спорттық ойындарда жақсы ептілік танытып, гимнастикада жеткіліксіз болуы мүмкін.
Ептілікті тәрбиелеу, біріншіден, үйлесімділік қозғалыс қимылдарын игере алу қабілетін тәрбиелеуден, екіншіден, қозғалыс әрекетін белгілі бір жағдайдың талаптарына байланысты өзгерте алу қабілетін тәрбмелеуден құралады. Сондай-ақ өз қозғалыстарын кеңістік пен уақытта қабылдай алудың жоғарғы деңгейі маңызды болып табылады ["кеңістікті сезіну", "уақытты сезіну"]. Ептілікті тәрбиелеудің негізгі жолы - әртүрлі жаңа қозғалыс дағдыларын және шеберліктерді қосымша игеру. Ептілікті тәрбиелеудің ең бір қолайлы әдісі - қозғалыс үйлесімділіктеріне түрткі болатын қимылдарды көбейту.


title: Иілгіштік - Сабақтың тақырыбы: Бұлшық ет қызметіне бейімделу. Ағзаның функциональды қорлары Сабақтың жоспары

text:
Иілгіштік - қозғалысты үлкен амплитудада орындай алу қабілеті, иілгіштік өлшеуіші қозғалыстың үлкен амплитудасы болып табылады. Зерттеулерде оны шартты түрде бұрыштық градустармен белгілейді: тәжірибеде көбінесе аса дәл емес сызықтық өлшемдер қолданылады. Иілгіштікті өлшеу үшін ғалымдар көптеген тәсілдер мен құрал-жабдықтарды ұсынады.
Иілгіштіктің белсенді және енжарлы түрлерін көрсетуге болады. Белсенді иілгіштік белгілері - буын арқылы өтетін бұлшық ет топтарының белсенділігінің есебінен қозғалыстың үлкен амплитудасына жету қабілеті. Енжарлық иілгіштік қабілеті - сыртқы күштер арқылы ең жоғарғы амплитудаға жету. Белсенді иілгіштіктің көрсеткіштері енжар иілгіштіктің көрсеткіштерінен кем болады.
Иілгіштік бұлшық ет пен сінірдің иілгіштік қасиетіне, сондай-ақ буындағы қозғалмалылықка байланысты, қорғаныштық кызметі бар созылмалы бұлшықеттердің қозуы ерекше роль атқарады. Қозғалыстың үлкен амплитудасында иілгіштіктің өсуінен және бұлшық еттің тартылуынан қозу басталады да, олардың белсенділігі төмендейді. Иілгіштік дененің құрылыс ерекшелігіне, дене сигменттерінің ұзындығына байланысты болмайды.
Иілгіштік ортаның сыртқы температурасына байланысты болатыны белгілі; жоғары температурада ол күшейеді. Басқа дене қасиеттеріне қарағанда иілгіштік тәулік мерзімдерінде көп көрінеді.
Мысалы, таңертеңгі уақытта иілтіштік елеулі түрде төмендейді. Әртүрлі жағдайда [температура, күн мезгілдері] оның тұрақсызданып, ауысып отыратынын дене тәрбие сабағын жүргізу барысында ескеру керек.
- Дене қасиеттерін жетілдіруде және бағалауда қолданыла-тын әдістемелік жаттығулар мен тәсілдер
Дене қасиеттері
|
Әдістемелік тәсілдердің мазмұны
|
Қолданылатын жаттығулар
|
Ептілік
|
Секіртпе жітшен орындалатын жаттығулар
|
Секіртпе жіппен алға, артқа секіріп жүгіру, бір орнында оң және сол аяқты алмастырып секіру.
|
|
Қозғалыстың қарқыны мен бағытын өзгертіп орындалатын жаттығулар.
|
Белгі бойынша тоқтап бағытымен жылдамдығын өзгерте жүгіру.
|
|
Қосымша қозғалыстармен күрделендірілген жаттығулар
|
Олаңқай оқушылар сол қолмен допты дәлдікке ату, допты кедергілердің арасымен алып журу т.б.
|
|
Қашықтыққа түрлі жаттығу- ларды орындап жүгіріп өту.
|
Кедергінің астымен өту, алға, артқа аударылып түсу, кедергінің үстінен секіріп оту т.б.
|
|
Оқушылардың топпен немесе жұптасып бір-біріне қарама-қар-сы қолданылатын жаттығулары
|
Спорттық ойын барысында [футбол, баскетбол] әртүрлі тактикалық тәсілдерді қолдану.
|
Төзімділік
|
Бір келкі ұзаққа созылған жаттығулар
|
Ұзақ қашықтыққа жүгіру, суға жүзу
|
|
Ауыспалы қарқынмен орында-латын жаттығулар
|
400, 800, 1500 м жүгіру
|
|
Жоғарғы қарқынмен орында-латын жаттығулар
|
Ең үлкен жылдамдықпен 60, 100 м жүгіру т.б.
|
Күштілік
|
Жылдамдық күш қабілеттерін жетілдіруге арналған жаттығулар
|
Қайталау едісімен жүгіру, 4x1 Ом, 2x30 м, т.б.
|
|
Төзімділік күшті дамытуға арналған жапығулар
|
6-7 жаттығу түрлерінен тұратын айналмалы жаттығулар
|
|
Максимальді күшті дамытуға арналған жатығулар
|
Ауыр доптарды [2-3 кг] көтеру кермеге тартылу, арқанға өрмелеп шығу [2, 5-3 м], гантель көтеру, жерге жатын қолды бүгіп жазу
|
Иілгіштік
|
Аяқты бүкпей, қолдың ұшын еденге жеткенше иілу
|
Қолдың үшы еденге жетсе жеткілікті
|
|
Отыру және иілу жаттығулары
|
Екі аяқты алшақ қойып, оң және сол аяққа отыру, т.б. гимнастикалық төсеніште көпірге тұру және шпагат жасау
|
|
Еденде отырып, тізе буынын бүкпей, алға "АБ" сызығына дейін иілу
|
"АБ" белгісінен асырса "+" оған жетпесе "-" 5; 10; 15
|
|
Гимнастикалық орындықтың үстінде тұрып, тізе буынын бүкпей алға иілу
|
"0" жоғары [-] 15 см дейін, ал "0" төмен қарай [+] 35 см дейін
|
Иілгіштікті тәрбиелеу үшін қозғзалыстың амплитудасы жоғары жаттығуларда қолданынады. Олар - белсенді және енжар қозғалыстар тобы болып екіге бөлінеді.
Дене қабілеті түсінігіне профессор Зациорский В.М. өзінің ғылыми еңбектерінде адам моторикасының мынадай жақтарын біріктіреді:
1. Қозғалыстар бірдей параметрлерде көрсетіледі, сәйкес тәсілмен өлшенеді және оларға бірдей өлшеуіш қолданады [мысалы, барынша көп жылдамдық];
2. Біріне-бірі ұқсас физиологиялық және биохимиялық механизмдері бар психиканың да ұқсас касиеттерін талап етеді.
Осы материалдың нәтижесі ретінде, дене қабілеттерін тәрбиелеу, қозғалыстың нақты бір түріне тәуелсіз, жалпылама ортақ қасиеттерге ие болады. Мысалы, жүзудегі төзімділік, жүгірудегі қозғалыс кимылдары әртүрлі болғанмен, көбіне ұқсас жолдармен жасалынады.
Дене қабілеттері туралы алғашқы түсінік әдістемелік әдебиеттерде зерттелді, ал кейін бірте-бірте басқа да ғылыми пәндерде дене тәрбиесінің теориясы мен әдістемесі спорт физиологиясы ретінде қарастырылды.
Дене қасиеттері туралы айтқанда қандайда бір дененің қасиетін тәрбиелеу және дамыту деген терминдердін айырмашынығын анықтау керек, себебі, біздіңше, мұның елеулі мәні бар. Денедегі қасиеттерді дамыту дегеніміз - адамның өмір барысындағы олардың өзгеру процесі. Мысалы, күшті дамытуда оның 20-25 жасқа қарай бірте-бірте жоғарылайтынын, одан соң тұрақтау кезеңі, біршама уақыт өткеннен кейін төмендеп отыратыны байқалады.
Дене қасиеттерін тәрбиелеу - әдетте педагогикалық басқару процесі болып қалыптасқан. Дамуды өзіміз қалаған бағытта өзгерту үшін оған әсер ету; мысалы, жылдамдықты тәрбиелеу, мұнда дене жаттығуларын таңдау немесе жинақтау, оларды мөлшерлеу қарастырынады. Басқаша айтқанда, даму терминімен ағзада өтетін өзгерістер, ал тәрбиелеу терминімен осы өзгерістер тілімізде сәйкес қажетті іс-әрекеттер деп аталады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Жылдамдық деп - Сабақтың тақырыбы: Бұлшық ет қызметіне бейімделу. Ағзаның функциональды қорлары Сабақтың жоспары

text:
Жылдамдық деп - дене қасиеттерінің аз уақыт арасында қозғалыс әрекетін жасай алу қабілетін айтады. Мұнда тапсырманы орындау аз ғана уақытта іске асып, шаршау болмайды деп түсініледі.
Жылдамдық саласын зерттеген ғалымдар [50, 51, 52, 53] жылдамдықтың үш қарапайым түрін дәлелдейді, бұл:
- қозғалыс әсерінің уақыты;
- жеке қозғалыс жылдамдығы, бұл сыртқы қарсылықтар аз болған жағдайда;
- қозғалыс жылдамдығы.
Бұған қоса жылдамдықтың көрінуінің ең қарапайым түрлері бір-біріне тәуелсіз, бұл, әсіресе, қозғалыс әсерінің уақыт көрсеткіштеріне қатысты, олар көбіне қозғалыс шапшандығының көрсеткіштерімен тура келмейді, қозғалу баяу, жай бола тұрып, өте шапшаң қозғалыс әсеріне ие болуы мүмкін немесе керісінше де болады.
Көрсетілген жылдамдықтың үш түріндегі сәйкестігі осы қасиеттің барлық көріністерін бере алады. Мысалы, қысқа қашықтыққа жүгіргендегі нәтиже, сәреден шығу, қадам қарқыны мен жеке қозғалыстар шапшандығы қозғалыс әсерінің уақытына байланысты болады және тағы басқа ғалымдардың пікірінше, жүйкенің қозғалыс процесі жылдамдықты көрсетуде маңызды роль атқарады. Есептеуінше, қозғалыстың ең жоғарғы жиілігі болып табылатын жылдамдықтың даму деңгейі қозғалыс аппаратының физиологиялық тұрақсыздығы, яғни белгілі уақыт бірлігінде саны ете жоғары импульстер тудыра алу қабілетіне ғана емес, қозғалыстың жүйке орталықтарының қозу жағдайынан тежелу жағдайына немесе керісінше өте алу қабілетіне де байланысты.Көрсетуінше, басқа қалыпқа көшу процесі қалай жиі өтетіндігі қозу және тежелу процестерінің жиілігінің біртіндеп жоғары ауысу кезінде антогонистік бұлшық еттердің қозғалыс орталықтары қаншалықты бір-бірімен сәйкестенуіне және осы субъектке тән ырғақтық қозғалыстардың жиілік шегіне байланысты болады.
Сыртқы әсерді жеңу немесе бұлшық еттердің күшімен қарсы келу қабілеті күш – қуат деп аталады. Бұлшық етпен түзілген күш қуат жүйке жүйесінің процестерімен байланысып, олардың жиырылғыштығы, жылдамдығымен және жиырылатын ақуыздарына тәуелді болып келеді. Басым күш – қуатты дамыту үшін, қозғалыс бұлшық еттерінің көпшілік бөлігі қатысуы керек. Бұл жағдайда жүйке жүйесіндегі қозу сәйкес келетін мотонейрондар да байқалуы қажет.
Күш қуаттың дамуының физиологиялық негізі келесі процестерін: мүмкіндігінше бұлшық еттердің көпшілік өлшем бөлшегінің жиырылуы антогенез бұлшық еттердің босауы және синегист бұлшық еттердің алдын ала созылып: синергис бұлшық еттердің жұмысында бірдеңгейліктің байқалуы анықталады. Күш қуаттың дамуына бұлшық етте байқалатын басқа да өзгерісте әсер етеді, (бұлшық ет талшықтарының жуандауы, олардың құрылыстық және биохимиялық процестерінің нығайтылуы).
Арнайы жаттығулар барысында бұлшық еттердің күш қуаты алғашқы көрсеткіштерімен салыстырғанда 3-4 есе өседі.
Адамның милемелді қысқа мерзімде қимылды орындау қабілетін жылдамдық деп атайды. Жылдамдықтың қарапайымдық және жүйелілік түрлері кездеседі. Қарапайым жылдамдыққа төмендегіні жатқызуға болады:
1.Қозғалу реакцияның жасырын уақыты (тітіркендіргіштің әсерінен қозғалудың басталу арасындағы уақыт)
2.Жеке қозғалу уақыты
3.Қозғалудың жылдамдығы.
Компекстік жылдамдық – спорттық қызметтегі спринтерлік жүгіруде, секіруде байқалады. Жылдамдықтың барлық түрлерінің байқалуы үшін қозудың жылдамдығы мен осыған байланысты жүйке комплекстерімен бұлшық еттегі биохимиялық реакциялардың жүйесі аса маңызды. Жаттығу кезіндегі процестердің жылдамдығы жоғарылай, қозумен тоқырау процестерінің жеке орталықтағы тез алмасуы байқалады. Осылардың нәтежесінде қозудың жоғары темпі байқалады. Спорттық қызметке қозғалыстың барлық түрі күш - қуатпен жылдамдықтың бірлігі жұмсалады. Күш - қуаттың даму дәрежесі жылдамдыққа негізінен әсер етеді.
Жылдамдықты дамытудың физиологиялық негізі. Қозғалу өлшем бірлігі мен қозудың жүйке, бұлшық ет талшықтары арқылы таралу жылдамдығының жоғарылауы: бұлшық ет талшықтарының жуандауы, жылдамдықтың өсуі; жүйке орталықтарындағы қозудың таралу жылдамдығының жоғарылауы; бұлшық еттердің босауы мен жылдамдығының көтерілуі; жаттығулар кезінде жылдамдық күш - қуатпен төзімділікке қарағанда баяу дамиды. Жылдамдықты негізінен дамытуға қолайлы кезең балалар мен жасөспірімдерде байқалады.
Ағзаның ұзақ мерзімде белгілі бір дәрежедегі жұмысты орындау қабілетін төзімділік деп атайды. Ол ағзаның жалпы және жергілікті гаместозына қарсы келуі мен белгіленіп бұлшық еттің жұмыс барысында пайда болатын жүйелік өзгерістермен жабдықталынады.
Төзімділіктің дамуы жылжумен вегетативтік функциялардың және ағзаның түрлі жүйлерінің функциялық қызметтерінің жоғарылауымен байланысты. Бұл жүйелерге қан айналым және тыныс алу мүшелері кіріп, жұмыс жасап жатқан бұлшық еттерге және басқа ұлпаларға оттекті жеткізеді. Ұзақ және жылдам жұмыс барысында гемоглобиннің санына байланысты қандағы оттегінің жоғарғы көлемі қажет етіледі. Төзімділіктің физиологиялық негізі келесі көрсеткіштерге байланысты, тыныс алу және қан айналым мүшелерінің даму дәрежесі. Қандағы оттек көлемінің көрсеткіші: буверлік жүйенің көлемдік көрсеткіші және қанның сілтілі көлемі: организмдегі энергетикалық заттардың қоры және оларды пайдалану мүмкіндігі: аэропты және анаэропты процестердің қуаты: қозғалыстың және вегетативтік функциялардың зерттелуі. Төзімділіктің бірнеше түрін ажыратуға болады: жалпы және арнайы төзімділік, жылдамдылықты және күш қуатты.
Жалпы төзімділік ағзаның бұлшық ет қозғалысы кезіндегі шаршауға қарсы тұру қабілеті. Спорттық жаттығудың әсерінен жалпы төзімділік жоғарылайды. Арнайы төзімділік – ұзақ мерзім ішінде күш қуатпен бірге жұмыс істеу қабілеті. Төзімділіктің бұл түрі арнайы жаттығулардың ұзақ мерзімде орындалу және соның әсерінен ағзадағы арнайы өзгерістердің пайда болуы мен байланыстырылады. Соңғы кездері спорт саласында төзімділіктің спортшыларға аэробты және анаэробты қуатпен қамтылу процестерінің даму деңгейінің классификациясы мен байланыстырылады.
Аэробты төзімділік АТФ – тің аэробты синтезінің максимальды мүмкіндігі мен белгіленеді. Анаэробты төзімділік АТФ – тің анаэробты синтезінің үлкен мүмкіндігімен белгіленеді. (креатинфасфатты және гликалитикалық механизм). Жаттығулардың жылдамдылығы мен ұзақтылығымен байланысты аэробты және анаэробты өнімділік белгісі пайдаланады.
Икемділік екінші дәрежедегі сапа белгісі болып есептелініп, күш қуаттың, жылдамдықтың және төзімділіктің жүйелі дамуына тәуелді болып келеді. Икемділіктің қалыптасуы орталық жүйке жүйесінің функциональды дамуымен байланысты. Кейбір спорт түрлеріндегі ортаның тез өзгеруі сенсорлық жүйеден келген ақпаратты жылдам өңдеп және жауап реакцияларының тез қалыптасуына жоғары талаптар қойылады. Икемділікті дамытудағы ұзақ жаттығулардың нәтежесінде жүйке процесінің жылдамдығы жоғарырақ, бұлшық еттердің жұмысқа тез кірісуі және жиырылудың босаңсуға жылдам ауысуы байқалады.
Жаттығулардың жүйелі процесінде барлық қозғалыс сапасы дамиды. Күш қуаттың жылдамдықтың және төзімділіктің бірлігі олардың дамуындағы физиологиялық механизмдерінің бірлігімен айқындалады.
Бақылау сұрақтары:
1.Төзімділік дегеніміз не?
2.Төзімділіктің физиологиялық негізі қандай көрсеткіштерге байланысты өзгереді?
3. Компекстік жылдамдық қандай спорт түрлерінде кездеседі?


title: Пайдаланған әдебиеттер - Сабақтың тақырыбы: Бұлшық ет қызметіне бейімделу. Ағзаның функциональды қорлары Сабақтың жоспары

text:
Пайдаланған әдебиеттер: Спорт физиологиясы. Оқу құралы. Лесбеков Р.Б. Алматы, 2007
Спорт физиологиясы. Оқу құралы. Смайл М. Талдықорған, 2008
Спорттық физиология. Қазақ спорт және туризм академиясы. Оқу құралы ТайжановС.Қ.2006
Спорттық физиологияның әдістері. Қазақ спорт және туризм академиясы. Әдістемелік құрал. Қарақов А.2007
Бұлшықет жиырылу механизмі. Қазақ спорт және туризм академиясы. Оқу құралы 2008
Спортивная физиология: Учебник для институтов физической культуры. Я.М.Коша, М.ФиС 2010
№10 Лекция
Сабақтың тақырыбы: Төзімділікті анықтау Сабақтың жоспары: 1.Төзімділіктің ерекшелігі 2.Төзімділіктің түрлері 3.Ептілік. Икемділік туралы түсініктер Адамның кейбір қозғалыс мүмкіндігіне қарай оны қозғалысты немесе физикалық сапалық деп атау қалыптасқан негізінен физикалық сапа деп- күш, қуатты, жылдамдықты, төзімділікті, икемділікті айтады. Кез – келген бұлшық ет жағдайында анық көрінеді де органикалық жағдайынан бір – бірнен тығыз байланыста болады. Бұлшық ет іс - әрекетінде өте айқын байқалатын бір немесе бірнеше сапа: (Мысалы, морофондық жүгіруде – төзімділікті, салмақ көтеруде – күшті) айтуға болады.
Қозғалыс сапасы қозғалыс дағдысымен бірге дамиды. Қозғалыс дағдысының қалыптасуы негізінен адамның өзінің күш қуатын өлшеп білуіне байланысты, ал кейбір жағдайларда күш қуаттың көлеміне, жылдамдылыққа және төзімділікке тығыз байланысты болады.
Қозғалыс сапасын дамытуда ағзаның көп жүйесін қайта құруға тура келеді. Жаттығу кезінде адамның физиологиялық жүйесі дамиды. Жаттығулар жасау адамның бұлшық ет талшықтарының химиялық құрамын өзгертіп, жылдам жүргізілетін жаттығулар бұлшық еттің Адамның кейбір қозғалыс мүмкіндігіне қарай оны қозғалысты немесе физикалық сапалық деп атау қалыптасқан негізінен физикалық сапа деп- күш, қуатты, жылдамдықты, төзімділікті, икемділікті айтады. Кез – келген бұлшық ет жағдайында анық көрінеді де органикалық жағдайынан бір – бірнен тығыз байланыста болады. Бұлшық ет іс - әрекетінде өте айқын байқалатын бір немесе бірнеше сапа: (Мысалы, морофондық жүгіруде – төзімділікті, салмақ көтеруде – күшті) айтуға болады.
Қозғалыс сапасы қозғалыс дағдысымен бірге дамиды. Қозғалыс дағдысының қалыптасуы негізінен адамның өзінің күш қуатын өлшеп білуіне байланысты, ал кейбір жағдайларда күш қуаттың көлеміне, жылдамдылыққа және төзімділікке тығыз байланысты болады.


title: Төзімділік факторының құрылымы - Сабақтың тақырыбы: Бұлшық ет қызметіне бейімделу. Ағзаның функциональды қорлары Сабақтың жоспары

text:
Төзімділік факторының құрылымы - дене тәрбиесінің отандық теориясы мен практикасында төзімділіктің әр түрін, жалпылама жылдамдықты, күштілікті арнайы төзімділікті статистикалық күшейтуде, сондай-ақ секіру төзімділігін белгілейді. Төзімділіктің құрылымын оқып-үйретуде факторлы талдауды пайдалану әрекеті бірнеше рет қолданылады.
Дене тәрбиесіндегі дененің қимыл-қозғалыс қабілеттерінің сұрақтарына сынамалардың бастапқы іс-тәжірибесінде қолданылатын (шалқалап және етпеттеп жату жағдайында аяқты көтеру) қозғалыс тапсырмаларын енгізген америка ғалымдарының еңбектері жан-жақты зерттеуге мүмкіндік береді.
Төзімділікті және балаларды бағалау жағдайында ең жоғарғы [максимумнан] 60% жылдамдықпен жүгіру - осы сапаны бағалау үшін пайдалануы мүмкін екендігі сынамасында (кермеде тартылу, шалқалап және етпеттеп жату жағдайында аяқты және кеудені көтеру, 2000 м. жүгіру), бақылау жұмысында көрсетілген.
Дағды әрекетінің себептері және жүрек қан тамырлары жүйесі жағдайы, төзімділікті қалыптастыру жетістігін анықтайтындығы көрсетілген. Сонымен қатар жүйке жүйесінің кейбір қасиеттері, төзімділікті анықтаушы негізгі факторлардың бірі болатыны туралы болжам жасалған.
Күш мүмкіндіктерінің факторлық құрылымы- негізінен үш фактормен сипатталады: статистикалық, динамикалық күш және жылдам күш мүмкіндігі.
Статистикалық және динамикалық күш факторларының ортоганальдық бөліну факторлары көрініс бермейді, өйткені күш мүмкіндіктері бұл түрлердің осы жаста пайда болуының физиологиялық механизмдері әртүрлі.
Күш мүмкіндіктершің көрсетілген түрлері, негізгі болғандықтан, әрине, адам көрсетуінің әр түрлілігі тамамдалып қалмайды.
Кейбір зерттеулерде, мысалы, "жарылғыш күшкең тенестірілген фактор пайда болған.
Күш сапаларын анықтайтын факторларды бағалау әдістері олардың антропометриялық белгілермен және басқа да қозғалыс сапаларымен, сонымен қатар жүйелеудің физиологиялық механизмдерімен тәрбиелеудің әдістері өзара тығыз байланысты.
Статистикалық күштерді бағалау үшін ең көп қолданылатын сынамалар (диномометр) күштің ең жоғарғы [максималді] көрсеткішінен, күш салып белгілі бір пайызын ұстап тұру ұзақтығы және асықпай сығымдау қимылдары диномометрде ең жоғарғы [максималді] күштен өр түрлі 75% ұстап тұру сынама болып табылады. Бұл сынама аз уақыт ішінде шаршағандықты көрсетеді және зерттеуге кететін шығынды екі еседей қысқартады.
Күштілік спорт мүмкіндіктерін бағалау үшін спортты педагогикалық іс-тәжірибеде көбінесе сынамалардың келесі түрлері қолданылады: ұзаққа секіру, орнында тұрын биіктікке секіру, [қолды сілтеп және сілтемей], үш кадамдап секіру, 30, 60, 100 метрге жүгіру, «қайта жүгіру» жүгіру, ньпыздалған допты лақтыру. Қолға және аякқа арналған сынамалардың арасында өзара байланыстылық бары анықталды.


title: Иілгіштік факторларының құрылымы - Сабақтың тақырыбы: Бұлшық ет қызметіне бейімделу. Ағзаның функциональды қорлары Сабақтың жоспары

text:
2.Иілгіштік факторларының құрылымы - "Иілгіштікң сапасы спортпен тиімді айналысуға байланысты, даму деңгейінен адамның моторикалық құрамдас бөлімі ретінде қарастырылды.
Іc-тәжірибеде бұл сапаны бағалау үшін әдістердің кең жиынтығын қолданады.
Икемділікті бағалау үшін қолданылатын барлық әдістер екі топқа бөлінеді:
1. Алынған нәтижені бұрыштық өлшеммен білдіретін, арнайы құралдардың көмегімен [мысалы, гипометрлер] буындардағы қимылдарды бағалауға мүмкіндік ететін әдістер.
2. Қозғалудың әртүрлілігі және сызықты шамамен берілетін, буындағы қозғалысты бағалауга мүмкіндік беретін жай бейімділіктілер.
Екінші топтың әдістері спортты - педагогикалық зерттеулер іс-тәжірибеде жиі қолданылады және дұрыстығы аз деп есептелінеді.
3.Ептілік факторларының құрылымы- бірқатар зерттеулерде жиі аталып жүрген, үйлесімділіктің жалпы айқындалған факторлары бойынша мамандар арасында "Ептілік" туралы түсінік жайлы біркелкі ой пікір жоқ. Бұны тез үйренудің қабілеттілігі және ауыспалы жағдайға сай қозғалыс әрекетін тез өзгерту деп те есептейді. Америкалық әдебиеттерде ептілік деп дене қозғалысының бағытын тез өзгерту қабілеттілігін немесе кеңістіктегі оның бағдарын айтады.
Ептілік - адамның бағытталған қимылына, статистикалық және динамикалық теңдікке, көру, қозғалыс және вестибулярлық тітіркендіргіштер өзгерген жағдайға (еңбек, тұрмыс, спорт) байланысты кеңістікте өз денесін игеруі және басқаруы. Ептілік - еңбек процесін арттыруға қажетті бұлшық ет қимылын жүргізу, қажет уақытта дене теңдігін ұстау, өндірістегі және спортта болатын жарақаттарды төмендету болып табылады.
Қорыта айтқанда, ептілік оқушылардың қозғалыс белсенділігінің дәрежесімен және пубертатты кезеңнің әсерімен, ағзаның және физиологиялық мүмкіндіктерінін, өзгеруімен, көбінесе келісіп алынған жинақты, көп факторлы күштер болып бекітілген.
Сондықтан күштерді шынықтыру барысында, ағзаның жас ерекшеліктеріне, мамандығына, таңдап алынған спорттық ойындардың түрінен басталған бұлшық ет топтары күштерінің дамуына ерекше көңіл бөлу қажет. Үлкен адамға тән деңгейге тек 16-20 жаста жететін бұлшық ет күштерінің айрықша өсуі болатын жас кезеңде жүктемені төмендетпеу маңызды. Бүған осы жас кезендегі дене салмағының өсіп жетілуі ғана мүмкіндік туғызады. Бұлшық еттің жылдамдығын арттыру, ұзақ статистикалық ширығуға үдемелі мүмкіндік, бұлшық ет - антоганистердің әрекетін бұлшық-ет - синергистердегі функциональді моторлы бірліктердің ең көп санын тез жұмылдыруды камтамасыз ететін қозғалыс үйлестігін арттыру ерекше мәнге ие болады.
Бақылау сұрақтары:
Күш мүмкіндіктерінің факторлары.


text:
Бақылау сұрақтары: 1.Бейімделудің түрлері
2.Адамның жалпы мүмкіншіліктері
3.Қызметтік, құрылымдық бейімделулер дегеніміз?
Пайдаланған әдебиеттер: Негізгі: 1.Спорт физиологиясы. Оқу құралы. Лесбеков Р.Б. Алматы, 2007
2.Спорт физиологиясы. Оқу құралы. Смайл М. Талдықорған, 2008
3.Спорттық физиология. Қазақ спорт және туризм академиясы. Оқу құралы ТайжановС.Қ.2006
Қосымша: 1.Спорттық физиологияның әдістері. Қазақ спорт және туризм академиясы. Әдістемелік құрал. Қарақов А.2007
2.Бұлшықет жиырылу механизмі. Қазақ спорт және туризм академиясы. Оқу құралы 2008
3.Спортивная физиология: Учебник для институтов физической культуры. Я.М.Коша, М.ФиС 2010
№2Лекция
Сабақтың тақырыбы: Бейімделудің түрлері Сабақтың жоспары: 1.Бейімделудің жеке түрлері 2.Ағзаның қызметтік қорлары және олардың жіктелуі. 3.Бейімделудің негізгі қызметті тиімділігі, үнемдеу, іске қосу, қорлардың мүмкіндіктерін жоғарылаты, қалпына келтіру, тұрақтылық, қызметтердің сенімділігі.
1. Бейімделу (адаптация) - сыртқы ортаның құбылмалы жағдайларына организмнің икемделуі. Ол жасушалық, ағзалық, жүйелік және организмнің деңгейлерінде өтеді, сөйтіп туа болған немесе жүре болатын икемделу әрекетінің барлық түрін көрсетеді.Ортаның көптеген жағдайлары организмнің мұндай жағдайларына барабар немесе бейбарабар келеді. Организмнің барабар тітіркендіргішке бейімделу қабілеті ұзақ мерзімді эволюциялық даму сатысында қалыптасты. Ал барабар емес тітіркендіргіштер көбнесе организммен ортаның теңестірілу қасиетін жояды.Төтенше түрткілер екіге бөлінеді сематикалық және биологиялық болып. Сематикалық төтенше түрткілер жеке адам немесе ұжымға қауіп қатер төнгенде, апат жағдайларында пайда болады.
Биологиялық төтенше түрткілерге кенеттен ауру, ұзақ уақыт ұйықтамау, аштық және т.б. жатады. Осыған орай адамның бейімделу негізін биологиялық және әлеументтік механимздер жасайды.
Организм осы жағдайларға бар мүмкіншілігінше өзінің құрылымдық және әрекеттік әсерленістері арқылы бейімделіп отырады. Оның табиғи ортадағы әртүрлі маусымдық жағдайларына икемделу құбылысын аккиматизация деп атайды.
Бейімделудің түрлері. Бейімделу мерзіміне қарай ұзақ мерзімді және қысқа мерзімді деп жіктейді. Қысқа мерзімді бейімделісті икемделудің «авариялық сатысы» ретінде қарайды. Мұнда бейімделудің бастапқы кезінде, жүйке жүйесінің орталық бөлімдерінің әрекеттік күйі қатты өзгеріп, организмнің әсерленгіштігін өсіругемүмкіндік жасалады.Ұзақ мерзімді бейімделіс организмнің икемделу қабілеті, мінездік әсерленісі мен жалпы әрекетін жоғары сапада қамтамасыз етеді. Бұл оның гипоксияға, суықтыққа тамақтың тапшылығына бұрын байқалмайтын төзімділігін тудырады.
Жеке организм деңгейінде бейімделістің төмендегідей түрлері ажыратады: туа болған және жүре пайда болған, жеке және қауымды, жалпы және маманданған, арнамалы және бейарнамалы, ішкі және сыртқы, шартты және шартсыз, қалыпты және төтенше, морфологиялық (құрылымдық) және физиологиялық (әрекеттік) соматикалық және психикалық т.с.с.
Сыртқы ортаның құбылмалы өзгерістеріне дені сау адамның бейімделуі арнайы физиологиялық әсерленістер арқылы жүзеге асырылады.
Физиологиялық бейімделу деп әрекеттік жүйе, ағза, ұлпа белсенділігі мен өзара байланысын реттеуші механизмдердің, орнықты деңгейін айтады. Бұның мәні ортаның жаңаша жағдайларында организмнің сақталуына, дамуына, қалыпты тіршілігін қамтамасыз ететін әрекеттердің қайта құруына келіп тіреледі Сонымен бірге ортаның өзгерген жағдайларында адамның ұзақ өмір сүруі, жұмысқа қабілетінің сақталуы, ұрпақ жаңғыртуы бейімделудің көрнекті белгілері болып саналады.
Құрылымдық бейімделу негізін жасушалық бейімделу түзеді. Жасушалық бейімделу деп қоршаған орта жағдайларына, аман қалу және қайта жасару үщін жасуша аралық икемделуін айтады. Ол ағзаның бейімделуінің бастапқы кезеңі деп аталады.
Жасушалық бейімделісті шамамен гено- және фенотипті деп екіге жіктейді. Генотипті бейімделу шыдамды берік жасушаларды іріктеу нәтежесінде пайда болады. Ал фенотипті бейімделу залалды түрткілерге қарсы қорғаныш әсерленісі ретінде туады. Ол тітіркендіргіштердің қарқыны мен мерзіміне байланысты болады. Сондықтан бейімделістің ұзақтығы мен жасушаның төзімділігі өзгеріп отырады.
2. Бейімделу бірнеше кезеңдерден тұрады. Бейімделудің бастапқы кезі тітіркендіргіштер әсер еткен алғашқы сәттен басталады. Мұнда әртүрлі бағытталған құрама әсерленіс байқалады. Бірінші құрама әсерленіс бағдарлай рефлексіне байланысты. Бұл рефлекс пайда болғанда, осыған дейінгі іс - әрекет тежейді. Жалпы тежеуші әсерленіс күшті тітіркендіргіштің бәріне жауап ретінде туады.
Екінші құрама әсерленіс- қозу түрінде жүзеге асырылады.Мұнда жүйелілік нәрлендіру ықпалдары белсендендіріледі және ағзалардың қызметі күшейеді. Бұл әсерленістерді симпатоадреналин жүйесімен бірге орталық жүйке жүйесі атқарады.
Бейімделудің келесі сатысы ---------- өтпелі кезең. Мұнда орталық жүйке жүйесінің қозғыштығы төмендейді, гормондардың белсенділігі азаяды, алғашқы әсерленіске қатысқан жүйелердің ықпалы тыйылады.Ол кезде организмнің икемделу механизмдері ұлпаларда тереңдей түседі.
Бейімделудің тиянақты кезі – ағзаның және оның құрамына енетін ағзалардың, жүйекелердің жаңа жағдайларына мұқият икемделу сәтін көрсетеді. Олардың қызметі үйлесімді келеді. Бұл кез физиологиялық құбылыстарды үнемді атқарады және энергия шығындырын азайтады.
Бейімделудің бұл кезеңін ұдайы тұрақты кезең деп қарауға болмайды.
Сондықтан бүкіл физиологиялық әрекеттер зор күш салу арқылы жүзеге асырылады. Ол организмнің энергия шығынын ұлғайтаты, иммуналық және гормондық қосалқы қорын азайтып, ақыры бейімделістің бұзылуына – дизадаптацияға әкеліп соғады.
Дизадаптация кезі организмнің әрекеттік қоры сарқылуы нәтежесінде немесе нейрогормондық және зат алмасуының өзара байланысы бұзылғандықтан пайда болады. Бұл жағдайда бейімделістің басты кезі сияқты «іс- әрекеттің тұрақты көрсеткіштерінің ауытқулары пайда болады. Олар үйреншікті тітіркендіргіштер шамадан тыс немесе кездейсоқ түрткілер көп уақыт әсер еткенде туады.
Организм бейімделіс тудырған әсерлерден құтылған жағдайда, соның салдарынан пайда болған құрылымдық және әрекеттік ерекшеліктерден біртіндеп арылады. Алайда оның жойылған икемделу әсерленістері сол бейімдеуші түрткілер тағы да әсер етсе, қайтадан қалыптасуы мүмкін. Мұны қайта бейімделу (реадаптация) деп атайды.
Организмнің бейімделу механизмдері ішінде эндокриндік жүйенің мәні өте зор. Мұны тұңғыш анықтаған ғалым Г. Селье (1935) оның айтуынша, бейімделудің негізін гипоталамус – гипофиз адренокортикалық жүйенің белсенділігі құрайды. Мұны организмнің стесс жағдайларында байқауға болады. Стресс ------- ортаның күші мен қасиеті әртүрлі түрткілерінде жауап ретінде туатын организмнің арнайы емес әсерленістің жиынтығы. Бұл күйдің биологиялық мәні – ортаның жаңаша жағдайларына икемдеуші механизмдерінің іс – әрекетін көтеру. Икемделу әсерленістер неғұрлым жоғары болса, соғұрлым организм қоршаған ортаның төтенше жағдайларына төзімді келеді және тез бейімделеді.
Бейімделудің белгілері. Әрбір организмнің бейімделісі өзіндік мөлшерлік және сапалық айырмашылықты иемденеді. Бұлардың арасалмағы бейімделістің өлшемі болып саналады. Организмнің бейімделу өлшемі ретінде белгілі ырғақ пен тіршілік нормасы есептелінеді.
3. Организмнің бейімделу әрекетінің ырғағы оның ішкі күйіне, белсенділік дәрежесіне және тіршілік қарқынына , сыртқы түрткілердің сипатына байланысты өзгеріп отырады. В.П.Казначеев бейімделудің төрт белгісін ажыратады: 1. Термодинамикалық белгілер – барабар және бейбарабар жағдайларда биологиялық жүйелердің қолайлы деңгейін тұрақты ұстауға бағытталған.2. Кибернетикалық (меңгерімдік) белгілер -әртүрлі жағдайларда өздігінен реттелуші жүйелердің әрекеттік деңгейде өзін сақтау процесі.
3.Биологиялық белгілер – бейімделіс кезінде биологиялық жүйелердің түрлік, қауымдастық, биоценоздық қасиеттерді сақтап және дамытып үдемелі эвалюцияны қамтамасыз ету процесі; 4. Физиологиялық белгілер- ортаның құбылмалы жағдайларында біртұтас организмді, оның гомеостикалық жүйелерінің әрекеттік жағдайын қолдап, денсаулығын, жұмыскерлігін, ұзақ өмірін қамтамасыз ету процесі;


text:
Пайдаланған әдебиеттер:
Спорт физиологиясы. Оқу құралы. Лесбеков Р.Б. Алматы, 2007
Спорт физиологиясы. Оқу құралы. Смайл М. Талдықорған, 2008
Спорттық физиология. Қазақ спорт және туризм академиясы. Оқу құралы ТайжановС.Қ.2006
Спорттық физиологияның әдістері. Қазақ спорт және туризм академиясы. Әдістемелік құрал. Қарақов А.2007
Бұлшықет жиырылу механизмі. Қазақ спорт және туризм академиясы. Оқу құралы 2008
Спортивная физиология: Учебник для институтов физической культуры. Я.М.Коша, М.ФиС 2010
№11Лекция
Сабақтың тақырыбы: Жаттығу жүктемелерінің жіктелуін, спорттық жаттығулардың қағидаларын және жоспарлануын физиологиялық негіздеу.
Сабақтың жоспары:
1.Спорттық шынығудың және жаттығуды дамытудың физиологиялық қағидалары.
2.Спорттық жаттығудың физиологиялық сипаттамасы.
3.Шынығу жүктемелерін жүктеудің, спорттық жаттығуды жоспарлаудың физиологиялық негіздері.
Жас спортшылармен оқу жаттығу сабақтары түрлі бағыттағы жаттығулар кешенін пайдаланумен жүргізіледі. Бұндай амал спорттық нәтижелер үшін негізгі дайындық құрумен қатар жас спортшылардың көңіл – күй мен жұмыс қабілетін көтеруге мүмкіндік береді. Сонымен, сабақ мазмұнына күш пен жылдамдық – күш қабілеттерін, төзімділік пен ептілікті дамытуға арналған жаттығулар кіреді. Дене және қимыл қабілеттерін дамытудыңжас ерекшеліктерін зерттеуде ықпалдың таңдаулы әсері сенситивтік жаттықтыру құрылғыларының бағытын анықтайды. Алайда спорттық іс – тәжірибеде жаттықтыру жүктемелерінің таңдаулы бағытын кешенді түрде, нақты жоспарлауға мүмкіндік беретін мәліметтер қажет. Дене қабілеттерін өлшегенде түрлі өлшем бағалары – сантиметр, килограмдар, секундтар пайдаланады, ал дене және қимыл қабілеттерінің дамуының жалпы бейнесін құру үшін барлық шаманы бірдей бағалау өлшеміне келтіру қажет.
Алғашқы дайындық сатысында 8-10 жаста ұлдар мен қыздар үшін жаттықтыру жүктемесінің жалпы көлемін жоспарлауда елеусіз айырмашылықтар болады.Сонымен 8 жасар қыздарда жаттықтыру жүктемесінің үлкен көлемін, ал ұлдарда орташа көлемі жоспарланады. Одан кейінгі жастарда жаттықтыру көлемі өзгеріп, қыздарда орташа, ал ұлдарда үлкен болады. Он жаста екі жыныс өкілі үшін де дене жүктемесінің көлемі азаяды.Жаспарлануы даму ырғағы көрсеткіштерімен атқарылатын дене қабілеттері де өскелең ағзаның белсенділігіне байланысты болады. Табиғи дамудың үлкен көлемді ырғағы жылдамдық – күш қабілеттерінің көрсеткіштерінде байқалады. Үш жылда бұл көрсеткіштер ұлдарда 44%- ға, қыздарда 34% –ға артады.
Жасында жылдамдық – күш бағытындағы жаттығулар жоспарлау ең басты орындарда тұрады. Көлемі бойынша олар ұлдарда да, қыздарда да үлкен болады. Жүктеменің үлкен көлемі жылдамдық қабілетін тәрбиелеуде жоспарланады. Даму ырғағы үш жылда ұлдарда 10%, қыздарда 15% ды құрайды. 8-9 жаста қыздар үшін дене жаттығуларының көлемі ұлдарға қарағанда көбірек. 9-10 жаста жүктеме көлемі ұлдар мен қыздар үшін бірдей болады.
10-11 жаста ұлдар шапшаңдықтың даму ырғағынан өз сыныптас қыздарынан алда тұрады. Қыздарда иілгіштікті дамытуда 8-9 жаста өсу 0%-ды, 9-10 жаста 1% - ды, 10-11 жаста 3% - ды құрайды. Ұлдарда да осы қабілеттердің даму ырғағының төмендеуі байқалады. (-5%) сосын 4% болады, ол ұлдар үшін иілгіштікке арналған жаттығулардың көлемі мен санын біршама арттыруға көмектеседі.
Қыздар мен ұлдардағы ептілікті дамытудың жасына қарай жүретін ырғағы әртүрлі, ол күрделі үйлесімді қимылдарды орындауды қамтамасыз ететін жүйені қалыптастырудың мерзімдері әртүрлі болатынымен түсіндіріледі.
Ұлдарда бұл қабілетосы уақыттың барлығында 6% ға, қыздарда -15%-ға артады.Осыған байланысты ұлдарда да қыздарда да 8-9 жаста ептілік жаттығуларының үлкен көлемі қолданады. Сосын біршама төмендеу болады, ол ұлдардадаму ырғағының айқын төмендеуіне (-8%), қыздарда артуына (9%), жалғасады. Бұл 8-9 жаста үлкен, 9-10 жаста орташа, 10-11 жаста ұлдар үшін аз, ал қыздар үшін көп болатындай етіп ептілікті тәрбиелеуде жүктеме көлемін жоспарлау үшін негіз болып табылады. Сонымен төменгі сынып жасында жылдамдық – күш, жылдамдық және ептілікті дамыту үшін қажетті құралдарының үлкен көлемін жоспарлайды. Мұнда жас айырмашылықтары да ескеріледі. Бұл әсіресе жылдамдық қабілетін тәрбиелеуде иілгіштік тәрбиелеуде 10-11 жаста, иілгіштікке тәрбиелеуде 9-10, 10-11 жаста және ептілікке 8-9 жаста қажет. Бұл кезеңде қыздарда ү\ұлдарға қарағанда жүктеме көлемі аз. Қыздар үшін 8-9 жаста шапшаңдықты, ал 10-11 жаста ептілікті тәрбиелеудегі жүктеме көлемін арттырған жөн болады. Жасөспірімдік кезең жас және жыныстық айырмашылықтарына қарай жаттықтыру құралдарының көлемін жоспарлаудағы елеулі өзгерістерімен сипатталады. 14 жаста барлық ағзаның жүйелерінің дамуына қарай қыздар үлкен көлемді жақсы көтереді. Бұл жастағы жасөспірімдер үшін үлкенжәне кіші көлем жоспарланады. 12-13 жаста жасөспірімдерде жүктеме көлемі орташа болады. 12 – жастағы қыздарда да көлем осындай, ал 13 жаста өте төмендейді. 14-15 жасар жасөспірімдер үшін бүкіл ағзаның сенімділігін арттыру тән, ол үлкен көлемдегі дене жүктемелерін пайдалануға мүмкіндік береді. 14және 15 жастағы қыздар үшін түрлі көлемдегі жаттықтыру құралдарын жоспарлайды. Егер 14 жаста орташа көлемдерді қолдану мүмкін болса, ал 15жаста оларды өте төмендету қажет. Жаттықтыру құралдарын таңдаулы жоспарлауда осы кезеңдестіруге бағынады.
11-12 жасар жасөспірімдердің жылдамдық – күш қабілеттерінің даму көрсеткіші 10% - ды құрайды және қыздардағы 7% көрсеткіштен аса ерекшеленбейді. Жасөспірімдік кезеңде ұлдар мен қыздарда аталған қабілетінің дамуында тағы бір белсенді кезең байқалады.Бұл жас жыныстық есеюдің соңғы аяқтаушы кезеңі тәрізді болады, ол қыздарда 13-14 жаста басталып, жылдамдық –күш қабілеттерінің даму ырғағы 13% - ға тең болады. Ұлдардағы бұндай өзгерістер 14-15 жаста болып, өсу ырғағы 11%- ды құрайды. Ұлдардағы жылдамдық – күш қабілет тәрбиелеу құралдарының көлемін арттыру 11-12 және 14-15 жаста, яғни жыныстық есеюдің бастапқы және аяқтаушы кезеңдерінде өтеді.қалған жастарда жүктеменің орташа көлемі пайдаланады. Қыздардағы жылдамдық – күш сипатындағы дене жаттығуларынң үлкен көлемі 11-120және 13-14 жасқа жоспарланады. Қалған жылдары бұл қабілеттің дамуы біршама баяулап, жүктеменің орташа көлемін пайдалану ұсынылады. Ал жалпы өсу ырғағына келсек, ұлдарда ол бүкіл жасөспірімдік кезеңде 31% -ға, ал қыздарда 12% - ға тең болады. Жасөспірімдік кезеңде жылдамдық қабілеті көрсеткіштерінің даму ырғағының артуы байқалады, ол ұлдарда 26% -ға қыздарда 11%-ға тең. Бұл қабілет ұлдарда үлкен белсенділік танытады, ол жылдамдық сипатындағы көптеген жаттығуларды пайдалануға мүмкіндік береді. Тек 12-13 жаста ғана өзгешеліктер кездеседі. Мұнда жүктеменің орташа көлемі қолданылады, себебі жылдамдықтың өсу ырғағы 2% -ды құрайды. Қыздардағы осы бағыттағы дене жаттығуларының үлкен көлемі 12-13 жаста беріледі, қалған жылдары орташа көлемде болады. Жасөспірімдік кезең ұлдарда да, қыздарда да иілгіштікті дамыту ырғағы көрсеткіштерінің біршама төмендеуімен сипатталады. Аталған қабілетті тәрбиелеуді жоспарлау ұлдарда 14-15 жаста, қыздарда 13-14 жаста жүргізілуі қажет. Бұл кезеңдерде үлкен көлемдегі жүктемелер қолданылып, табиғи иілгіштікті дамытуға көмектесетін жаттығулар саны артады. Қыздарда 11-12 жаста жүктеменің орташа көлемін қолданған жөн. Ұлдардағы ептілікті тәрбиелеуге бағытталған жаттығулардың көптеген түрлері 11-14 жас, орташа көлемі 14-15 жаста болады. Қыздардағы бұл қабілет екі жаста 11-12 және14-15 жаста артады, көлемі жоспарланады. Демек, ептілікті тәрбиелеуге бағытталған құралдардың үлкен көлемін ұлдарда бүкіл жасөспірімдік кезеңде, ал қыздарда тек екі жаста ғана пайдалануға болады. Төзімділікті дамыту ырғағы жасөспірімдік кезеңде ұлдарда 13-15жаста жоспарланады, қыздар үшін 14-15 жаста жүктеме көлемі орташа немесе елеусіз артықшылықта болады.
Төменгі сынып жасына қарағанда жасөспірімдік кезеңде дене қабілеттерінің таңдаулы дамыту құралдарын жоспарлауда біршама жыныстық айырмашылықтармен сипатталады. Бұл өз кезегінде жан- жақты амалды талап етеді. Жасөспірімдік кезең жаттықтыру құралдарының орташа көлемде тұрақталуымен сипатталады. Бұл жігіттерге де, қыздарға да тән. Дене қабілеттерін тәрбиелеу құралдарын жоспарлауда жыныстық айырмашылықтарды ескеру қажет. Жоғары сыныптағы ұлдарда жылдамдық – күш қабілетінің үлкен көлемімен қоса, жылдамдық қабілетінің де сондай көлемі жоспарланады.Ұлдардағы иілгіштікті дамыту ырғағының төмендеуі барлық жоғары сынып жасында байқалады, ал қыздарда әлі де болса дұрыс бағытталған тәрбие үшін мүмкіндік бар. Ептілік факторларының құрылымы - бірқатар зерттеулерде жиі аталып жүрген, үйлесімділіктің жалпы айқындалған факторлары бойынша мамандар арасында "Ептілік" туралы түсінік жайлы біркелкі ой пікір жоқ. Бұны тез үйренудің қабілеттілігі және ауыспалы жағдайға сай қозғалыс әрекетін тез өзгерту деп те есептейді. Америкалық әдебиеттерде ептілік деп дене қозғалысының бағытын тез өзгерту қабілеттілігін немесе кеңістіктегі оның бағдарын айтады.
Ептілік - адамның бағытталған қимылына, статистикалық және динамикалық теңдікке, көру, қозғалыс және вестибулярлық тітіркендіргіштер өзгерген жағдайға (еңбек, тұрмыс, спорт) байланысты кеңістікте өз денесін игеруі және басқаруы. Ептілік - еңбек процесін арттыруға қажетті бұлшық ет қимылын жүргізу, қажет уақытта дене теңдігін ұстау, өндірістегі және спортта болатын жарақаттарды төмендету болып табылады.
Қорыта айтқанда, ептілік оқушылардың қозғалыс белсенділігінің дәрежесімен және пубертатты кезеңнің әсерімен, ағзаның және физиологиялық мүмкіндіктерінін, өзгеруімен, көбінесе келісіп алынған жинақты, көп факторлы күштер болып бекітілген.
Сондықтан күштерді шынықтыру барысында, ағзаның жас ерекшеліктеріне, мамандығына, таңдап алынған спорттық ойындардың түрінен басталған бұлшық ет топтары күштерінің дамуына ерекше көңіл бөлу қажет. Үлкен адамға тән деңгейге тек 16-20 жаста жететін бұлшық ет күштерінің айрықша өсуі болатын жас кезеңде жүктемені төмендетпеу маңызды. Бүған осы жас кезендегі дене салмағының өсіп жетілуі ғана мүмкіндік туғызады. Бұлшық еттің жылдамдығын арттыру, ұзақ статистикалық ширығуға үдемелі мүмкіндік, бұлшық ет - антоганистердің әрекетін бұлшық-ет - синергистердегі функциональді моторлы бірліктердің ең көп санын тез жұмылдыруды камтамасыз ететін қозғалыс үйлестігін арттыру ерекше мәнге ие болады.
Бақылау сұрақтары:
Жылдамдық – күш бағытындағы жаттығулар
Ептілік - адамның бағытталған қимылы
Бұлшық еттің жылдамдығын арттыру неге байланысты?
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sabati-tairibi-blshi-et-izmetine-bejimdelu-afzani-funkcionaled.html?page=2#3.Бейімделудің_негізгі_қызметті_тиімділігі,_үнемдеу,_іске_қосу,_қорлардың_мүмкіндіктерін_жоғарылаты,_қалпына_келтіру,_тұрақтылық,_қызметтердің_сенімділігі.


text:
Пайдаланған әдебиеттер:
Спорт физиологиясы. Оқу құралы. Лесбеков Р.Б. Алматы, 2007
Спорт физиологиясы. Оқу құралы. Смайл М. Талдықорған, 2008
Спорттық физиология. Қазақ спорт және туризм академиясы. Оқу құралы ТайжановС.Қ.2006
Спорттық физиологияның әдістері. Қазақ спорт және туризм академиясы. Әдістемелік құрал. Қарақов А.2007
Бұлшықет жиырылу механизмі. Қазақ спорт және туризм академиясы. Оқу құралы 2008
Спортивная физиология: Учебник для институтов физической культуры. Я.М.Коша, М.ФиС 2010
№12 Лекция
Сабақтың тақырыбы: Шыныққандықтың физиологиялық сипаттамасы.
Сабақтың жоспары:
1.Тыныштық күйдегі шыныққандықтың сипаттамасы.
2.Спорттық жұмысқа қабілеттілікті төмендететін факторлардың физиологиялық сипаттамасы.
3.Салқын сумен шынығуды ағзаға әсерін физиологиялық негіздеу. Шыныққандықтың физиологиялық сипаттамасы.
Адам ағзасы сыртқы факторлардың жан-жақты әсер еткеніне қарамай, өзінің ішкі құрылысын жоғары дәрежеде (қан құрамын, дене қызуын), бірқалыпты сақтап қалады. Үздіксіз сақтау қалпына бұзылған жағдайда адам ауруға шалдығады. Ағзада ауруға қарсы күресетін күш әлсіремеуі үшін, дененің шыныққаны пайдалы. Шыныққан дене ауруға қарсы күресу күшін жоғары дәрежеде сақтап, барлық уақытта сергек жүреді.
Бүкіл жанұямүшелері жасына, табиғаттың яғни жыл мезгілдерінің ауысуына қарамай денені шынықтырумен машықтағаны дұрыс. Сонымен қатар әрбір адам шынығудың барлық түрлеріне, (күн, ауа, су) бейімделу қажет. Сондықтан да студенттерге шынығудың түрлері мен әдістерін ұсынамыз.
Ауамен, сумен және күнмен шынығу үшін төменде жазылған ережені сақтаған жөн.
Шынығуды қарапайым түрден бастап, (әуе ваннасы, суық сумен жуыну) сонан соң шынығу әдісін жоғарылатып, күрделі түріне көшуіміз керек. Салқын және мұзды суға түспес бұрын, 1-ші осындай дайындықтан өтіп, дәрігерден рұқсат алу қажет.
Ауа райының жылы күнінде денені жалаңаштап жиі шынықтырып тұрған пайдалы.
Таза ауада жиі және ұзағырақ жүру пайдалы. Бұл үшін былай киіну керек: дене қатты суықта не қатты ыстықты сезінбей бірқалыпты жүруі қажет. Өйткені ыстықтап тұрып бірден салқындаса суықтап ауыруы мүмкін. Жылдың суық кезеңінде бас киімді тастамаған жөн.
Төсек орынды өте жұмсақ және жылы етіп қолайсыз. Жыл бойы терезе көзін үнемі ашық қалдырып, тек қатты аяздарда жартылай ашып, бөлмені желдетіп алған пайдалы.
Күнәра таңертең және кешке аяқты жуып, салқын сумен шаюға қалыптастыру керек. Аптасына 2-3 рет салқын суда жүзіп немесе салқын суда қабылдаған суда.
Денені шынықтарғанда қатты күш түсірмеу қажет. Қатты суықта денені үсіртіп немесе терінің көгеріп кетуіне, сондай-ақ күн сәулесінен дененің күйіп, қызарып кетуіне жол бермеуіміз керек.
Күнмен шынығу.
Күн сәулесі қатты тітіркендіруші күш болып табылады. Мұның әсерінен жалаңаш дененің ішкі құрылыс қызметінде күрделі өзгерістер болады: дене қызуы көтеріледі, тыныс алу тереңдеп жиілейді, қан айналымы кеңейеді, тер бөліну күшейеді және зат алмасу белсене қызметке кіріседі. Күн сәулесінің мөлшердегі әсері жүйке жүйесінің қызмет жағдайын сәуле радиатциясының күштілігін, алмасу процесін жақсартады. Мұның барлығы ішкі құрылыс қызметі дұрыстап, бұлшық еттің жұмыс қабілетін жоғарылатып, ағзаның ауруға қарсы күресін күшейтеді. Кейбір адамдар күнге ұзағырақ қыздырынып, оның соңы дененің күюіне әкеліп соғады. Күн ваннасын шектен тыс қабылдау ағзаның бұзылу қаупін туғызады. Атап айтқанда қанның азаюына, зат алмасудың бұзылуына душар етеді. Күн мен шынығуға машықтану үшін сатыла, жүйелі және мөлшерлі түрде бастаған жөн.
Күн сәулесімен шынығуды бастамас бұрын, дәрігермен кеңескеніміз дұрыс. Шынығу алдында жылы күндері табиғат аясында денені машықтандырғанымыз жөн.
Күн ваннасын қабылдау жазда таңертең (8.00-ден 11.00-ге дейін) желсіз, тынық жерде бастау керек. Дені сау адамдар үшін күн сәулесінің өткір түсетін жерінде 10-20 минуттан бірте-бірте 5-10 минуттан қосып, 2-3 сағатқа дейін жеткізіп шынығуы керек. Әр 1 сағат сайын көлеңкелі орында 15 минуттан дем алған жөн.
Көңіл күйдің нашар сезілуі, әлсіздік, ұйқы мен тәбеттің бұзылуы, күн сәулесін ағзаның дұрыс қабылдамауы болып табылады.
Ауамен шынығу.
Ауамен шынығу, шынығудың ең қарапайым және оңай тәсілі. Ол ағзаның жақсы қызмет істеуіне, ауруға қарсы күресуін, тыныс алу қызметін, зат алмасуын, жүрек және қан тамырларының қызметін едәуір жақсартады. Мұндай шынығумен таза ауада шешінбей-ақ айналысуға болады. Бұл жыл мезгілінің және ауаның өзгеруіне тәуелсіз.
Жаз мезгілінде орманда, саябақта, су қоймаларында көбірек болған пайдалы. Ал қыстың күні ауа таза және микробсыз болады. Қыс ауасында тыныс алу кезінде іштен ыстық леп шығу процесі күшейеді де, көмірқышқыл газын бөліп, ағза таза ауамен қоректенеді.
Ең маңызды шынығу түрі ауа ваннасы. Бұл шынығу түрін желсіз жерде, ауа райының қолайлы күні қимыл қозғалыс түрінде жалғастырған жөн.
Ауа қысымы кезіндегі градус
|
Бірінші күн минут
|
Айдың аяғында жеткізу керек, минут
|
16-18
19-21
22-24
25-27
|
2-4
5-9
10-19
20-30
|
20
30
50
120
|
Ауа ваннасын жүйелі түрде қабылдауға кірісуші дені сау адамдар алғашқы айда мөлшерлі түрде пайдалана алады. Мұндай мөлшерді пайдаланып, ішкі сезі көмегімен белгілі бір мезгілде өзін-өзі бақылауы қажет. Мысалы, тоңу қаупі туғанда шынуғыды тоқтатып, тез арада киініп, денені қыздыратындай жаттығулар жасаған жөн.
Сумен шынығу.
Шындығына келсек су өмірдің қуаты. Салқын суда жүйелі түрде шомылу денені шынықтыру, бұл сергек жүрумен қатар денсаулық көзін таба білу. Азғана уақытымызды салқын сумен шынығуға бөлсек, соның өзі орталық жүйке жүйесінің жақсы қызмет жасауына әсер етіп, көтеріңкі көңіл күйде болуға қалыптастырады.
Салқын су тері қан тамырларына бірқалыпты сіңуі (теріде адам қанының 3/1 бөлігі жинақталады) қажет. Бұл арқылы қанның бір бөлігі ішкі мүшелерде және миды орналасып, қышқылмен ағза клеткаларын қоректендіреді.Сіңіру, сонан соң қан тамырларының кеңеюі, яғни жүрек қан тамырларының қан айналымы кезінде жақсы қызмет жасауы болып табылады. Бұл талақты және бауырды жалпы қан айналымы қызметін атқару күшіне жұмылдырады. Салқын судың белсене әсер етуіне өкпедегі ауаны жаңартып, тыныс алуды тереңдетіп және қан құрамында гемоглабин санын көбейтеді.
Сумен шынығуды бастар алдында аяқты, үйрету қажет. Сонымен қатар аяқты және тамақты салқын сумен шаю шынығудың жеңіл әдісі. Мұндай шынығуды таңертең немесе кешкі ұйқы алдында жасау қолайлы. Аурудан тұрған әлсіз адамдар үшін сумен шынығуды бастар алдында суды бөлме температурасында қабылдап, ағзаға салмақ түсірмеуі жөн.
Шын мәніндегі дені сау адамдар үшін салқын сумен шайынуды және денені ысқылауды (бірінші салқын суды денені жарты минут ұстаған жөн) бірден бастауға болады. Сонан соң сатылып жалғастырып, 2-ай көлемінде 1,5-2 минут құрауы тиісті.
Денені ысқылау сумен шынығудың ең жұмсақ түрі. Бұл жұмсақ ысқышпен немесе сулы сүлгімен орындалады. Бірінші қолдан бастап мойынды, кеудені, арқаны, аяқты ысқылап шығамыз. Ішті сағат тіліндей шеңбер жасап ысқылаған жөн. Шынығуды бастаушылар суда бөлме температурасында біртіндеп 2-3 аптаның көлемінде 10-12 төмендетуі керек.
Дене ысқылауға үйренген уақытта салқын сумен шайынуға немесе душ қабылдауға болады. Дене салқынды сезінген кезде бірнеше жаттығулар жасап, тез арада денені жылытқан дұрыс.Аралас дшты қабылдауға (котрастный) машықтану (жылу және мұздай суды алмастыру) шынығудың тиімді түрі. Бұл температураның әр түрлі болуына тәуелді. Мысалы: қатты араласу душы 15 градус температурада, орташа араласу 10-15 градус температурада, әлсіз араласу 10 градус температурада. Дені сау адамдар орташа аралас душта бастап бірітіндеп қатты аралас душты бастап біртіндеп қатты аралас душты пайдаланғаны дұрыс. Қатты денсаулық қабылдамаған жағдайда дәрігерге көріну қажет.
Ашық су қоймаларында шомылуда шынығудың ең қолайлы түрі. Бұл шынығуды жазда екі-үш аптаны жүйелі түрде шомылуға арнаймыз. Шомылу кезінде қызу қимылдап көп жүзген пайдалы. Жүзудің арқасында денеде массаж жүріп, бұлшық еттердің жұмыс істеу қабілеті артады да, ағза температурасын бірқалыпты ұстайды. Дені сау адамдар үшін шомылу мөлшері мынандай түрде ұсынылады.
Судағы температураның градусы
|
Шомылудың жалғасу минуты
|
Судағы температураның градусы
|
Шомылудың жалғасу градусы
|
22-25
18-21
14-17
10-13
|
6-16
3-6
1,5-3
1-1,5
|
6-9
2-5
0-ден
1-ге дейін
|
40-60
30-40
20-30
|
Барлық жағдайда суық су 30-35 ккал м.кв- ден артпауы қажет. Мұндай суық суда шын мәнінде сау тез көндігіп, денсаулығына ешқандай қауіп төнбейді. Шомылудан соң басты кептіре сүртеп, су денені ысқылап және тез арада киіну қажет. Дене суықты сезінгенде жаттығу жұмысын жасап немесе жүгірген жөн. Дене жылулықты жақсы сезінгенде салқын судың ағзаға беретін нәтижесін байқауымызға болады. Шомылу процесінде денені қатты тоңуға дейін апармауымыз керек. Денеде бүршіктер пайда балғанда, үсу жағдайына апарып соғуы ықтимал. Қыс мезгілінде шомылу, шынығудың нәтижелі түрі болып қана қоймай, физиотерапия мен физиопрафилактиканың күшті әдісі. Шынығуға дайындық кезінде жоғары дәрежедегі салқын суды пайдалану ағзада зиянын тигізетінін есте ұстаған жөн. Сондықтан қысқы шынығуға дайындық кезде судың температурасын сатылап, мөлшерлі түрде пайдаланамыз. Қыс мезгілінде шынығуды ұйымдасқан түрде, қысқы шомылу тобының құрамында болып, машықтандырушының қолдауымен бастаған дұрыс.
Бақылау сұрақтары:
Шынығудың түрлері
Салқын сумен шынығудың ағзаға әсері|?
Қыс мезгілдерінде шынығудың қолайлы түрілері?
Достарыңызбен бөлісу: |


text:
Пайдаланған әдебиеттер:
Спорт физиологиясы. Оқу құралы. Лесбеков Р.Б. Алматы, 2007
Спорт физиологиясы. Оқу құралы. Смайл М. Талдықорған, 2008
Спорттық физиология. Қазақ спорт және туризм академиясы. Оқу құралы ТайжановС.Қ.2006
Спорттық физиологияның әдістері. Қазақ спорт және туризм академиясы. Әдістемелік құрал. Қарақов А.2007
Бұлшықет жиырылу механизмі. Қазақ спорт және туризм академиясы. Оқу құралы 2008
Спортивная физиология: Учебник для институтов физической культуры. Я.М.Коша, М.ФиС 2010
№13Лекция
Сабақтың тақырыбы: Қоршаған ортаның ерекше жағдайларындағы спорттық жұмысқа қабілеттіліктің физиологиялық негіздері
Сабақтың жоспары:
1.Спорттық жұмысқа қабілеттілікті төмендететін факторлардың физиологиялық сипаттамасы.
2. Ағзаның қызып кетуі.
3. Дегидратация
Спорттық жарыс немесе дайындық сабақтары алдында денені жарысқа немесе дайындық сабақтарын бастамас бұрын денені қыздыру, икемге келтіру керек. Қыздыру, икемге келтіру кезінде адамның денесі қызып, дененің барлық мүшелері босаңсып атқаратын функциясының (міндетінің) барлығын жеңіл орындауға мүмкіндік тудырады.
Денені қыздырып икемге келтіру екі бөлімнен тұрады. Жалпы арнаулы. Бұл қыздырыну, икемге келу жұмыстарының мақсаты жүйке жүйесінің жұмысын орындалатын жұмысқа дайындап, дененің барлық спортқа қатысатын мүшелерін ояту болып табылады. Бұл мақсат жалпы дайындық жаттығулары шеңберінде басталып, адам ағзасының жаңа, тіпті жоғары деңгейге жетуге мүмкіншілігін тудырады.
Қыздырыну, икемге келу жұмыстарының негізгі мақсаты спортшының орындайтын жұмыстарын жақсы меңгеру үшін ағзаның бүкіл жүйесін арнаулы жаттығу жұмысына немесе жарысқа қатысуға дайындайды. Қыздырынудың бұл бөліміне жаттығу жұмысы координациялық құрылымы жағынан негізгі қозғалысқа ұқсайды. Мысалы, футболшы доппен жаттығу орындайды, боксшы- жұдырық соққысы мен және қорғаныс қимылдары, ал жүгіруші – тездетіп қадам жасау тағы басқалар. Арнаулы жаттығулар орталық жүйке жүйесінің жұмысын жақсартып, уақытты байланыстырады да қозғалыс аспаптарының және вегетативтік функцияның жұмыстарын да байланыстырады.
Қыздырыну бұлшық еттердің дайындалуына жақсы әсер етеді: бұлшық еттердің жиырылуын көбейтеді, олардың босаңсуына жол бермейді, қысқару – созылу құрылымына әсер етеді, химиялық реакциялардың жылдамдығын күшейтеді. Бұлшық еттердің жұмыс қабілетінің күшейуіне, сонымен қатар қан тамырларының капиллярларының ашылуына көмектеседі, негізінен спортшыны қан мен жабдықталуына көмектеседі.
Қыздырыну арқылы демалыс жүйесі жақсы жұмыс істейді. Демалыс жиілеуі және терең демалыс ағзаның оттегімен қамтылуына жақсы әсер етеді. Қыздырыну жақсы өткізілгеннен кейін аэробты энергия пайда болады.Қыздырыну жүрек – қан тамырларының функциясын жақсартады. Бұл жүректің соғуын жиілетеді,минуттына пайдаланатын қанның мөлшерін көбейтеді. Осыған байланысты дененің аса қажетті бөліктерінде қан айналым тамырлары кеңейіп, ал дененің қанды аз пайдаланатын бөліктерінде қан айналым тамырлары тарылады.
Қыздырынудың ең қажеттілігі жылу бөліну үшін қажет. Қыздырыну барысында жылу пайда болып қана қоймайды және жылу беру жүйесі де атқарылады. Осылардың арқасында ағзаның аса ыстықтауынан сақтайды.
Қыздырыну жүйке жүйесі орталығының толық оянуына мүмкіндік береді. Қыздырыну ағзаның сенсорлық жүйесіне тиімді әсер етеді: қозғалыс сенсорлық жүйеге жақын әсер етеді, осыған байланысты орындалатын жұмысты жасау үшін, қанша күш жұмсалуы керектігі ескеріледі, бұлшық еттің жиырылуын дифференциялдау мүмкіндігі, түрлі өзгерістер кезінде толық аңғарылады. Бұл айтылғандар жекпе – жекте және спорттық ойындар кезеңінде өте қажет.
Қыздырыну жаралануды болдырмаудың алдын алуға септігін тигізеді. Ағзаның қажетті функциясын күшейту үшін жасалынған қыздырыну оның қатты шаршауына жол бермеу керек, оны тер шыққанша жасау керек. Қыздырынуға 10-30 мин уақыт жеткілікті.
Қыздырынудың тиімділігі жұмыстың басталуы және аяқталуының аралығында, негізінен жұмыстың басталуына байланысты. Қыздырыну жұмыстарының ізі ұзақ сақталмайды. Белгілі уақыт өткеннен кейін дене бұрынғы қалпына келеді. Осыдан кейін көп уақыт демалыс өткізсеңіз қыздырынудың маңызы кетеді. Қыздырыну мен негізгі жұмысты бастаудың арақашықтығы 3-10 мин болуы керек. Егер арақашықтығы ұзақ болған кезде, қыздырынуды қайта жасау керек.
Қыздырынуды жылы спорттық киіммен (жаттығу костюмі) белгілі жылуды ұстап тұратын басқада киіммен жүргізуге болады.
Психологияда спортшыға айтылуы қажет сөздер: Мен СЕНІМДІМІН, Мен БАҚЫЛАЙМЫН, Мен БАТЫЛМЫН және тағы басқа да өзін өзі жігерлендіретін сөздер бар. Ал қажетсіз сөздер ҚОРЫҚ-паймын, ТОЛҚЫ-маймын деген сөздерді айтқан кезде, спортшы оны ҚОРҚУ, ТОЛҚУ деп қабылдау мұмкін.
Қазіргі таңда спорттың сан алуан түрі бар. Олардың барлығы спорттық жарыстарға және жүйелік жаттығуларға қатысуды талап етеді.
Бұл күнде спорт психологиясын зерттеуге деген зор қызығушылықтар туындауда. Әлемнің көптеген елдерінде спорт психологиясының ғылыми жетілуі жүруде.
Спорт психологиясының негізгі міндеттері – спортшылардың спорттық жоғары нәтижелерге жетуіне жағдай жасау ғана емес. Сонымен қатар, спортшы тұлғасын жан-жақты дамыту, оның жалпы және психологиялық мәдениетін көтеру болып табылады. Спорттық жарыстардың алдында спортшылардың психикасын сол үрдіске бейімдеп жаттықтыру және бәсекелестік мәселесінен жеңімпаз ететіндей нұсқалармен қаруландыру. Жарыс барысында өзін-өзі басқара алатын дәрежеге жеткізу.
Жарысты сәтті өткізу үшін физикалық және тактикалық дайындықтың жоғары деңгейде болуы жеткілікті емес. Қозғалыс, сенсомоторлы дағдылармен қоса интеллектуалды дағдылар және топтық әрекет дағдыларының маңыздылығы артуда.
Сондықтан жарыс алдындағы дайындықта әр түрлі психикалық процесстер мен қалыптар үлкен мәнге ие болды. Сондай-ақ психологиялық факторлар мен жарысқа қатысу үшін спортшыларды психологиялық дайындаудың рөлі өсуде. Мұндай дайындықтың әдіс тәсілдері өңдеу – спорт психологиясының негізгі қызметінің бірі. Бұл қызметті жүзеге асыру үшін мыналарды іске асыру қажет:
Достарыңызбен бөлісу: |


- Барокамера арқылы жасалатын оксигенация адам денсаулығына қалай әсер етеді? - Физика пәнінен баршаға белгілі, газдар қысымның күшімен сұйықтықта жақсы ериді. Демек, барокамера жағдайындағы оттегі плазмада және тканьаралық сұйықтықта ери отырып, гемоглобин жетпей тұрған ағзаға барынша көп көлемде түседі. Сөйтіп, зақымданған ағзаның оттегілік ашығуын жоюға болады әрі оның дұрыс жұмыс істеп, ауру қоздырғышына қарсы тұруына мүмкіндік туады. Гипербарикалық оксигенация науқастың жағдайына бірқатар тиімді әсер етеді. Мәселен, ісінуге, аурудың қозуына қарсы тұра алады, қантамыр капиллярларының кеңеюіне ықпал етеді. Бұл тәсілді қолданудың тағы бір артықшылығы, дәрі-дәрмектік заттарды пайдалануды барынша азайтуға жол ашады. Науқастың сырқатынан айығып кету мерзімін айтарлықтай қысқартады, әлсіз ағзаның аурудың салдарымен тиімді күресуіне көмектеседі. Адамның шаршауын шығарады, ауыр жұмыстан кейін күшін қалпына келтіруге ықпал етеді, бұлшық ет тонусын жоғарылатады, күйзеліске қарсы қабілетке де ие. Ластанған ауаның ағзаға кері ықпалын төмендетеді.
- Бұл тәсілді қандай сырқаттар кезінде қолдану керек? - Гипербарикалық оксигенация тәсілін қолданатын сырқаттар аз емес. Аталмыш амалды қантамырлық ауытқушылықтар, жүрек ақаулары (жүректің ишемиялық ауруының аритмикалық жағдайында, стенокардия, аритмия, жүрек жетіспеушілігі, өкпе-жүрек жетіспеушілігі), асқазан-ішек жолдарының сырқаттары (асқазан мен тоқ ішектің жара аурулары, ішек аурулары) бойынша кеңінен қолданылады. Сонымен қатар өткір гепатит, созылмалы гепатит, бауырдың циррозы, бауырлық жетіспеушілікті, орталық және жүйке жүйесінің ишемиялық инсультын, бас сүйек-ми, жұлын жарақаттары сынды сырқаттарды емдеуде өте тиімді тәсіл болып табылады. Эндокриндік жүйенің ауытқушылықтары кезінде де барокамераның септігі мол. Бұл тәсілді ұзақ уақыт бітпейтін жараларды емдеуге, терінің ісіп-қызару ауруларына қолданамыз. Несеп органдары жүйесінің, өкпе мен кеңірдек тарамының созылмалы сырқаттарына ем-шараның тиімді болуына ықпал ету үшін барокамераның орны зор. Иісті газдан улануды емдеу жағдайында да кеңінен қолданылады. Науқасты сырқатынан неғұрлым тезірек сауықтыруға, иммунитетті арттыруға өте қолайлы. Дәрі-дәрмектің науқасқа әсерін жоғарылатады. Неврологияда бас ауруын емдеуге жақсы көмектеседі. Осындай ем-шарадан кейін науқастың ұйқысы жақсарады. Гипербарикалық оксигенациядан өткен науқастар жұмысқа қабілеттіліктері артып, көңіл-күйлері тұрақтанғандарын жиі айтады.


title: Әртүрлі жағдайларға бейімделу - Сабақтың тақырыбы: Бұлшық ет қызметіне бейімделу. Ағзаның функциональды қорлары Сабақтың жоспары

text:
Әртүрлі жағдайларға бейімделу. Организмнің күнделікті тіршілік жағдайларына, еңбек жүктемелеріне, ағзалары мен ұлпаларында үнемі қоректік заттар мен су тапшылығы, оттегі жетіспеуі, температуралық ауытқулары, газдардың үлестік (парциалдық) қысымының өзгерістері байқалады. Осы өзгерістер және оларды реттеуші жүйелер қалыпты физиологиялық механизмдер арқылы организмнің бейімделу негізін жасайды.
Температура әсеріне бейімделу.Организм қоршаған ортаның температура өзгерістеріне әртүрлі бейімделеді. Адам суық жерлерде немесе тоңазытқыштарда жұмыс істегенде, алғашқы кезде оның жылу өндіруі тиімсіз, орасан көп, ал жылу шығаруы әлі де жеткіліксіз болады. Кейін жылу өндіру мен жылу шығару процесі теңестіріліп бейімделістің тиянақты кезі қалыптасады. Сөйтіп бұл адамның өзіне тән температуралық режимі пайда болады. Мұнда бейарнамалық бейімделу құбылыстары мен қатар, суықты қабылдауды бейімдейтін және дене температурасының белгілі ырғағын жасайтын арнайы механизмдер қатысады.
Олардың ішінде суық тітіркендіргіштер әсер еткенде, бүрек үсті безінің ми қабатында катехоламиндер көп өндіріледі. Бұл катаболизмді, липолизді күшейтіп, жылу өндіруді ұлғайтады. Оған АКТГ мен глюкокортикойдтар қатысады. Мәселен, адам солтүстік ендікке мекен ауыстырғанда, алғашқы кезде жылу өндіру мен жылу шығарудың тепе – теңдігі байқалмайды. Көбнесе, жаңа жағдайда тиянақты икемделу үшін жылу өндіру ерекше орын алады. Жалпы энергия шығынын азайтып, жылу гаместозын тұрақты сақтау үшін ОЖЖ- нің нәрлендіру әрекеті төмендейді. Температуралық талдағыштың суыққа сезімталдығы әлсірейді, өкпе желдетілісі азаяды, оттегін пайдалану жеңілдейді, артериялық қан қысымы төмендейді. Кейде бейімделу кезінде адам тез шаршайды, жиі ентігеді, психикалық әсерленісі өзгереді. Мұндай синдромның пайда болуына жоғары қарқынды ғарыштық сәулеленіс (радияция) әсер етеді. Кейбір адамдарда нашар даярлықтан және бейбарабар психофизиологиялық жүктемелерге төзе алмағандықтан бейімделу бұзылады. Мұны «полюстік ауру » деп атайды.
Балалардың температуралық өзгерістерге әсерленісі жас кезеңдеріне сәйкес жетіледі. Алғашқы балалық шақта жоғарғы температурадан гөрі салқындықты жақсы көтереді. Бұл, әрине, олардың жылу реттелісінің толық жетілмегендігін көрсетеді. Өйткені балалардың осы жас кезеңдерінде жылу реттелуі, терісінің құрылысы, оның тамырлануы (васкуляризация) жете қалыптаспайды. Сондықтан тері бездерінің саны жеткілікті болғанымен, терлеу әсерленісі организмнің жылу шығаруын толық қамтамасыз етпейді. Жас ұлғайған сайын терлеу күшейе түседі. Балалар өмірінің алғашқы айларында тер әрі суықтық, әрі жылылық тітіргендіргіштерге бірдей шығады. Бір жасқа дейінгі балаларда, үлкендерге қарағанда, іншара рефлекстік терлеу өте жоғары температурада байқалады. Сонымен бірге балалардың дене аумағы мен салмағының арақатынасы үлкен болғандықтан, организмнің жылу шығаруы қарқынды өтеді. Балалық шақта басталған климатқа бейімделіс өте тиімді және орнықты болады. Өйткені жас организм, оның тектік аппараты бейімделістің өте зор және жан-жақты құрылымдық негізін жасайды. Әрине бұл үшін балалардың қалыпты тұлғасын, жүйке-психикасының дамуын, жоғары иммуналдық әсірбелестігін қамтамасыз ететін, олардың анатомиялық-физиологиялық ерекшеліктеріне сәйкес жағдайлар жасалуы тиіс.
Организм жоғарғы температураға су- тұз алмасуын реттейтін эндокриндік жүйелер арқылы икемделеді. Антидиурездік гормонның (АДГ) сөлінісі белсендендіріледі. Себебі көп терлегендіктен, организмде су мөлшері азаяды, алосморецепторлар арқылы гипоталламусқа мол ақпарат жеткізеді. Сөйтіп АДГ бүйрекке әсер етіп, судың қайта сіңірілуін (реабсорбциясын) күшейтеді де, диурезді тежейді.Сонымен қатар бүйрек үсті безінің қыртыс қабатында минералокортикойдтар(альдестерон) көп түзіледі. Мұндай сөліністі тер арқылы жойылған натридің мөлшері демеп отырады. Сөйтіп ұлпалардағы тотығу құбылыстарының белсенділігінің төмендеуі, жылу шығаруының күшеюі, су- тұз алмасуының баланысы мен гормондық реттелудің режимдері тиянақты жылулық бейімделісті қамтамасыз етеді