title: ТАУДЫҢ ТАҒЫСЫ - Сабит Муканов. Балуан Шолак

text:
ТАУДЫҢ ТАҒЫСЫ
Балуан Шолақ еліне белгісіз қайтам дегенмен, ол «келе жатыр дейді» — деген хабар,
алдынан айшылық жерді орап отырды. Хабар әртүрлі естілді:
— «Іздеп барған ағайыны — Үйсін Балуанды басына хан көтеріп қарсы алыпты дейді.
Елі бай екен дейді. Он мыңдаған қой, мыңдаған түйе иттің құлы итақайда өреді екен дейді.
Балуанның өз тұқымдары да өте кеткен бай боп шығыпты. Олар Балуанға екі ақ үй тігіп
беріпті, екі қатын әперіпті. Балуан Шолақ осы күні ен байлықтың үстінде қаздай қалқып,
үйректей жүзеді дейді, малында есеп жоқ дейді. Қырық қатын сауыншысы, қырық жігіт
бақташысы бар дейді. Үйіне күнде келген қонақ ас пен тойға жиналғаннан кем емес дейді,
ошағының басы қан сасып, ту қойлар мен ту биелер есепсіз сойылып жатады дейді.
Балуанның өзі тентектігін қойып, сол елдің үлгі айтатын биінің бірі бопты дейді, аузы
дуалы, айтқанын халқы екі қылмайды дейді, әке - шешесің қатын - баласын Жетісуға алып
кетуге келе жатыр дейді...»
— «Бұл жақтағы күші күш пе!—деп соқты бір хабар, — онда барған соң, адамның
арыстаны боп кетсе керек. Ағаш үйлерді қолшатырдай көтергенін көрген кісі бар. Ол
жақтың ұлықтары осы күшінен қорқып, шаш етектен алтын сыйлап, қазынадан тамаша
сарай салдырып, патшадай ғып күтіп тұр дейді».
— «Ол сөз өтірік дейді, — деді тағы бір хабар, — бүл жақтың ұлықтары Балуанды
Жетісуға айламен жіберген екен. Онда барған соң - ақ Жетісудың ұлықтары ұстап ап,
темірден соққан үйге қамапты дейді...»
— «Қамалғаны рас екен, — деп тарады бір хабар, — сонда бір досы, айласын тауып,
темірді нандай турайтын алмас пышақ жеткізіп беріпті де, Балуан темір үйді тесіп қашып
кетіпті. Көкшетауға қайтып келе жатқан себебі — ол жаққа да сыйыса алмауы болса
керек...»
— «Бұл жақтан кеткен соң қойдан қоңыр, қозыдан жуас болуы рас дейді, — десті
біреулер, — жолда аты өліп, өзі жүдеп барған соң, Жетісуда ешкім елемей, ит қорлықта
жүріп, елге жаяулап жалғыз келе жатыр дейді, өзі аппақ қудай шал болған дейді».
Осылар сияқты толған өсек, Балуанның алдынан желдей есіп жатты. Оның көбін Ғалия
да, Балқаш та естіді. Бұл кезде Қалампыр мен Баймырза қайтыс болған. Қалампыр
Балуанның Жетісуға кетуіне көмекші болғанмен, сүйікті ұлы аттанғаннан кейін ауыр ойда
құса боп өлді, Баймырза аурудан өлді. Балқашты әркімдер: «Ол саған енді жоқ, байға ти»
деп азғырды. Балуан Жетісуға кетерден бұрын жүкті болған одан ұл туып, атын Тәукен
қойған. Балқаш Бәтен мен Тәукенді бағып, қайнағасы Төлеубайдың үйінде тұра берген.
«Балуан Шолақ қайтып келе жатыр дейді» деген хабарды естігенде Ғалия не істеуді
білмей сасып қалды. Бір жағынан оны кеудесіне сыймаған қуаныш састырды. Балуанның
Жетісуға кетуіне көмекші болғанмен, ол аттана сала төсегіне шөке түсе жатып ағыл-тегіл
жылаған Ғалия, сол қалпынан қозғалмай айға жақын жатқанда, сүзек болған адамдай
арсаланып қалған. Дос - жарандарының кейбірі оған «сен осындай жасық па едің?» деп
ұрсып, біреулері «жамандық шақырып бұ не қылғаның?» деп қорқытып, енді біреулері, —
«қорқыныштың ыстық - суығы басылған соң қайтып келеді; сарғая күткен әрбір күндерің
жылдай болса, ертең аман - сау қайтып келсе, бірнеше жыл дегенің, бір күндей де
болмайды» деп үміттендіріп, ақыры, көптің талқысы, оның басын төсектен көтерткен.
Төсектен тұрғанда ауру бас, біртіндей жазыла кеп, күн алыстаған сайын, жыл алыстаған
сайын сауығып, біраз жылдардан кейін, Балуан оған алыстағы арман ғана сияқтанып,
кейбір күндерде оны жүрегі сыздай еске түсіргенмен, кейбір күндер! ұмыт та болып
кеткен...
Міне, енді сол Балуан көп жылдардың ұзақ сапарынан келе жатыр. Бұл хабар
Ғалияның, сөнгендей болған махаббат отын қайта тұтатты. Оның жүрегі қайтадан
жалындай бастады.
«Бірақ, — деген ой ғана бәсеңдетті бұл лапылдаған жалынды, — мен бұлай
жалындағанмен, оның жалындап келе жатқанын қайдан білем?.. «Ер азығы мен бөрі азығы
жолда» дегендей, жан азығын жолынан тауып әкеле жатпауына кім кепіл?..»
Елде тараған бір хабарға қарағанда, Балуанның Жетісудан іздеп барған туыстары
алдына мал салып, үстіне үй тігіп, қойнына жар салып қайтарған... Бір өсектерге
қарағанда, «оның қатыны біреу емес, бірнешеу... және... бәрі де сұлу...»
Бұл хабарларды естігенде, Ғалияның әйелдік мінезі де ұстап қап, қызғаныш оты да
қоза кетеді... Балуанға өшіге де қалады... бірақ, ол қызуы тез қайтып, қалтқысыз сүйетін
қалпына оралады да, тағы да аңсай, тағы да сағына бастайды... Бұндай сезімге түскен
сәттерінде, «қашан келсе де, қалай келсе де, тек аман келсе екен!.. Көзіме тірі көрінсе
екен!.. Сонда мен оған бәрін де кешер едім, қайда тұрсаң да, кіммен тұрсаң да еркің, тек
тірі бол!» дер едім!..
Енді, Балуанның тірі келе жатқанын естіген Ғалия, бұл хабарға қуана отыра, қандай
жайда келе жатқанын білмей бір сасса, екінші сасуы — қала әкімдерінің сөздеріне құлақ
түрсе, аңшылардың «қанды басың бері тарт!» деуіндей, Балуан баяғы қылығын қоймай
келсе, ұстап ап қамап қоюға, қолдарына түкіріп отыр... «Бұл құрылған қақпанға Балуанды
шақырушы менмін» деп ойлаған Ғалия, не істеуге білмей сасады. «Алдынан шығып,
келме деп хабар берем бе?» деп бір ойлайды ол. «Хабар бергеніммен, басқа жаққа кете ме
ол?.. Кетсе қайда кетеді?..» деп тағы ойлайды... «Аяғына оралғы бола бергеннен, біржола
жоқ болсам қайтеді?» деп те ойлайды ол...
Ғалия осынша ойдың шытырманына кіріп шатасып жүргенде, Балуан келіп қалды.
Ғалияны ол үстінен қапыда басты. Әнеугі бір шақта, келе жатқан Балуанды жақындатып
қойған жұрт, жуық арадан бері алыстатып, «әлі әртінде дейді» деп Ғалияның лепірген
шыдамын басып тастаған еді. Енді біреулер:—«неге тым - тырыс бола қалды, хабары
естілмейді?!.. Не сырқаттанып қап, не біреу қастық қып... дегендей пәле - жаладан аман
болғай да бейшара!» деп Ғалияның көңіліне қобалжу түсірді. Осындай толқымалы
сөздердің ішінде Ғалияға ең тиянақты көрінгені, — «аман - сау болса, Балуан, әрине,
томаға - тұйық келіп қалмайды; оның келе жатқан хабары, ең кеміне, күндік жер алдын
орай жүреді...»
Осы сөзге сенген Ғалия, сағынып күткен жолаушысынан анық хабар келе қоймаған
соң, әрі «алыста жүрген болар» деген үмітпен, әрі «не болды екен?!» деген қауіппен,
ешбір әзірліксіз бейқам отырғанда, Балуан келді де қалды!..
Және ол қызық түрде келді. «Бүгін келеді» деген ой өңі түгіл түсінде де жоқ ол, үйін де
жинастырмай, өзі де түзелмей, Балуан кеткеннен бергі жобалғы киім, жобалғы пішінмен,
іңірде үй шаруасын атқарып жүр еді, сыртта қақпа сықырлады.
— Қақпадан біреу кірді ғой!.. — деді ол қолбала ғып жұмсап жүрген он үштегі жас
қызға, — шықшы далаға!.. Білші кім екенін!.. Танымайтын біреу болса, «қондыруға
уақытымыз жоқ» де!..
Қыз шықса, жобалғы киімді әлдекім салт аттан түсіп жатыр екен. Кім екенін білгісі
келген қыз, сыпайылық сақтап тұр еді, жолаушы атын байлады да, қызға кеп:
— Аманбысың балам?—деді. Қыз әдеп сақтап үндемеді.
— Осы ма, Ғалияның үйі?—деді жолаушы.
— Осы, — деді қыз.
— Үйдеме, өзі?
— Үйде! — деді қыз, ішінен «апамды біліп тұрған бұл кім өзі?!» деп ойлап, бірақ, кім
екенін сұрауға қымсынып.
— Әкесі бар ма, үйінде?
Қыздың жүрегі бұл сұраудан зырқ ете қалды. «Балуан» деген адам барын оның не
қылған адам екенін Ғалияға не қатынасы барын, сол «Балуанның» келе жатқан хабарын,
ол хабарға Ғалияның қалай қарап жүргенін қыздың құлағы шалған.
«Сол адам осы болмағай да, — деген ой кеп кетті қызға, — әйтпесе, алдақашан өлген
атамды үйде ме деп неге сұрайды?!..»
Осы ойдан сасып қалған қыздың аузына сөз түспей тұрғанда, жолаушы үйге қарай
жөнеле берді. Оған ере жүрген қыз, танымайтын адам болған соң, Ғалия тапсырған
«қондыруға уақытымыз жоқ» деген сөзді айтуға бірнеше рет оқтанып еді, дірілдеген
жүрегі аузына сөз түсірмей қойды...
Балуан қыздың алдын ала үйге кірсе, кішірек кәрәсін шамы жанған ауыз бөлмеде,
Ғалия бүкшеңдеп сәкі сыпырып жүр екен. Кіріп келген адамның жобалғы киіміне қарап,
«көп жолаушының бірі болар» деп жорыған Ғалия, қондырғысы келмеуін қылығынан
көрсетпек боп, амандықсыз - саулықсыз, жолаушының кескініне қарамастан, сәкісін
сыпырған қалпымен күйбеңдей берді.
Балуан оның бұл қылығын әуеле танымауына бір жорып тұрды да, аздан кейін «осы
мені әдейі танымай тұрған жоқ па?» деген ой түсіп кетіп, өкпелеудің жетегімен шыға
жөнелуге ниеті кетіп барып, денесіне әрең дегенде ие болды. Өйтетін себебі, — Ақмолаға
жақындаған шақта, құлағын «Ғалия Балуанды ұмытқан, басқа бір елеусіз күйек асты күйеу
тауып, сонымен жүріп жатқан жайы болса керек» деген сөз естіген. «Мына қылығына
қарағанда, сол сөз рас болмағай да» деген ой да кеп кетті Балуанға.
Есіктен кіріп, босағада үн-түнсіз тұра қалған зор денелі, жұпыны киімді, сақалды
еркек, Ғалияның көңілін тез бөлді де, «не қылған жолаушы бұның өзі, амандығы -
саулығы жоқ?!.. Неге үндемей тұр өзі?!.. Мылқау біреу емес пе?» деп ойлаған Ғалия, кім
де болса тіл қатқысы кеп:
— Жолыңыз болсын!— деді еңкейген бойын жазып.
— Әлей болсын! — деді Балуан дауысын әдейі өзгерте сөйлеп...
— Неге тұрсыз, босағада?
— Рұқсатсыз ілгері баса алмай тұрғаным да...
Осы бір үн Балуанның даусына ұқсап кеткен сияқты болған соң, Ғалия серпілген
сезіммен денесіне қарай қап еді, — Балуандікі сияқты!..
Жүрегі дір ете қалған Ғалия, қалтыраңқыраған дауыспен:
— Жоғарылаңыз!—деді төргі бөлменің есігін қолымен нұсқап.
Ғалияның мұншама жобалғы жүруінен, жұрттың ол туралы өсегі бекер екен деп
жорыған Балуанның бұрынғы мейірімі түсіп кетті де, өзіне өзі ие бола алмай:
— Ғалия! — деп құшақ жая айғайлап қалды.
Балуанның дауысын сонда ғана таныған Ғалия, не істеуге білмегендей, көзі шарасынан
шыға, кескіні боп - боз боп, қаны ішіне құйыла, шегіне берді де, талықсып құлап кетті...
Екі ғашықтың жан сыры сол түні түгел ақтарылып болды. Олар бұл жолы ер мен әйел
болып емес, адам мен адам боп, сезімі билеген жас боп емес, санасы билеген мосқал боп
сырласты. Сонда келген қорытындылары: екеуі өмірлік шын дос боп қалады, бірақ,
бастарына туған күнмен есептесіп, бірігіп бір жерде тұрмайды, Балуан Көкшетаудағы бала
- шағасының қасына барады да, ендігі өмірін, соларды бағып - қағып өсіруге жұмсайды...
Ғалия осы үйінде тұра береді де, аса сағынған күндерінде жүз көрісіп, біріне - бірі барып
қайтады... ендігі қалған өмірде, осы тиыштықтары бұзылмаса, екеуі де одан артық
бақытты тілемейді...
Бұл шарттарды Балуанға айтқан да Ғалия, тілін алдырған да Ғалия. Балуанның бұл
шарттарға көнбей бұлтақтағысы келгенмен, Ғалияның жан сырынан көзіне көрсете
тоқыған дәлел — торы бүлк еткізбеді, Балуан жүрегі сыздай отыра көнді.
Ертеңіне Балуан Көкшетаудағы үйіне жүріп кетті. Оның Ақмолаға келуі мен кетуін
Ғалия мен кішкене қыздан басқа ешкім білген жоқ. Қызға Ғалия «Балуанның келіп
кеткенін жан адамға аузыңнан шығарма» деген тыйым салды.
Балуанның елінде де елеусіз жүре берем деген ойы орындалған жоқ. «Ол аулына
келіпті» деген хабар, аттан түсе дүңк ете қалды да, шалқып ескен желдей жан - жағына
тарады да кетті. Балуан аулының тағы да тобыр болуын іштей тілемегенмен, сағынған ел -
жұрт күні - түні ат ізін суытпай басып кетті. Балуан үйінің шаруашылық күйі әлсіз екенін
білетін олар, «көп жылдан бері жемеген сыбағаң» деп қара - құраларын жетектей, азық -
түліктерін арбаларына тией келді... Солардың бәріне Балуанның айтары:
— Рахмет, ағайын, сый - құрметтеріңе. Ендігі тілегім, — оттың басында, ошақтың
қасында тиыштық өмір өткізу...
Бірақ, Балуан бұл уәдесіне жете алмады. Бұрын ойға - қырға жүріп қалған көңіл оны
үйіне тоқыратпай, ат арқасына қарай жетектей берді. Бұған барғысы келмей
тартыншақтайын деген Балуанның мазасын ауылда тағы бір нәрсе ала бастады: бірінші
дүниежүзілік соғыстың басталғанын Балуан Жетісуда естіген еді, енді, еліне келсе, соғыс
шығыны елді албастыдай басып тынысын тарылтып тұр екен. Сонда, шығынның
ауыртпалығы байларда емес, кедейлерде. Осыған шыдай алмаған кедейлер Балуанға кеп,
біресе «мына пәледен қалай құтыламыз» деп, біресе «бұл нәледен құтқар!» деп маза
бермейтін болды.
Үйінде отырғанда тиыштығы осылай кете бастаған Балуан, қолынан келер дәрмен
жоғын көрді де, көптен көз таса болу үшін, аңшылықпен шұғылданды. Дос адамның алғыр
қаршығасын қалап алған ол, ұйқыдан басқа уақыттарының бәрін тау ішінде, маңында ел
жоқ көлдер мен өзендердің арасында өткізді.. Сөйтіп ол, таудың тағысы боп кетті...
|


title: ЖАСЫРЫН ҚАСТЫҚ - Сабит Муканов. Балуан Шолак

text:
ЖАСЫРЫН ҚАСТЫҚ
Көкшетау уезінің соңғы кездегі уездной начальнигін сол уездегі қазақ елі: «Дәуқара»
дейтін еді. Ол: түрегелгенде төбесіне орта бойлы кісінің қолы әрең жететін қарнына бір
қапшық ұн байлағандай шермиген, желке мен иыққа ерекше біткен шүйделі қалың май
тұтасып кетіп, арқасынан қарағанда шоқтығы төңкерген қазанға ұқсаған, артынан қараса
бүкір сияқты, алдынан қараса шалқақ сияқты, білектеріне өскен кесек май жыртық жеңдей
салбырап түсіп кеткен, семіз саусақтарының буындары бунақталып, әр буыны бір
жұмыртқа сияқтанып томпайған, ескірген табақтай дөңгелек семіз бетінде, іннен
жылтыңдаған қаптесер сияқты шүңірек кішкене қара көзі ойнақшыған, шошқаның
тұмсығындай мұрны қайқиған, үңірейген кең танауының қылтандары сыртқа шығып,
кірпінің тікенегіндей ербиген, көзінен басқа бетін тұтас жапқан қалың қара бұйра сақалын
еркін өсірмей, елтірінің бұйрасынан аз - ақ ұзын қып қайшымен қырықтырып жүретін,
қылшығы жылқының ту құйрығындай қалың қара мұрты иегінен салбырап, омырауына
түсетін, дем алғанда беті тыржиып бар денесі қозғалатын, күлкісі ақырған сияқты
көрінетін, адамзаттың бір жануары еді.
«Дәуқара елге шығыпты» деген сөз, халыққа «өрт қаптап келеді» дегеннен жаман әсер
ететін. Бір жаққа жолаушылап шықса оның алдында қос атты шапқын жүреді. Түсетін үй
күн бұрын даярланады. Жолында не мал, не адам тұрмау керек. Өзі әрі қомағай, әрі
мешкей — бір қойдың етін бір өзі меңгеріп тастайды. Қай ауылға түсетін болса да қой
сойылып, жеуге даяр боп асулы тұрады. Түскен үйінің асы әзір болмаса, «елемедің» деп
үй иесін почтовойына сабатады. Кімді сабаса да, мұрнынан қанын ағызып, тепкілеп
талдырмай тоқтамайды.
Қылмыссыз адамнан қылмыс табу оған дәнеңе емес. Ең күнәсіз деген адамды ол
«жеккен атың жаман, асқан дәмің жаман» деп айыптайды. Сондағы көздейтіні —
қорқытып пара алу.
Жабайы халық былай тұрсын, ол ауылдың әкімдері — болыс, старшындарға да өте
қатаң. Ол Көкшетауға ояз боп келгелі - ақ түрменің ішіне кіріп шықпаған болыс, старшын
аз.
1916 жылдың ала - сапыраны басталар алдында Дәуқара шапқын жіберіп Көкшетау
уезіндегі барлық қазақ болыстарын шақыртты. Неге шақыртқанын білмеген болыстарда
зәре - құт қалған жоқ.
«Патшадан келген жарлық болғаны ғой, — деп қорықты барлық болыс та, — әйтпесе,
бәрімізді тұтас шақырмаса керек еді!..
Кім біледі, — деген үрейлі сөздерді айтты кейбір болыстар, — соғыстың қатты жүріп
жатқаны мынау!.. Заман тарыншылық боп кетті... Өкіметтің тапсырмасын түгел орындап
отырған жоқпыз. Әлде соған ашуланып шақырып, жауып қоймаса, соттап жібермесе не
қылсын!..»
Осы қорқынышпен олардың көбі үйлерінен аттанарда қатын - баласына,
туысқандарына бақұлдасып жылап кетті.
Бұйрық — Дәуқараның өз үйіне келу еді. Көкшетаудың орталығындағы алапта,
бақшаға қарсы тұратын Дәуқараның ақ тас үйінен болыстар жыланның қордасынан жаман
қорықты, бірақ, амал жоқ, қорқыныш кеуделеріне алдынан найзадай қадалса да, сыздаған
жүрекпен аттарын амалсыз қақпа алдына байлап, Дәуқараның үйіне кірді.
Күтпеген жерде Дәуқараның болыстарды жылы жүзбен қарсы алуы, оларға қап -
қараңғы түнде жарық күн шыққандай әсер берді. Бұрынғы Дәуқара емес: сыпайы, әдепті:
«сіз, бізбен» сөйлеседі!.. Бұрын кеңседе ғана жолығып, өз үйінің маңайынан да
жүргізбейтін ол, мына жолы үлкен ақ тас үйдің кең екі бөлмесін болыстарға босатып,
ішіне қазақша кілем, көрпе төсеп, шынтақтарына жастық қойған!..
«Тамаша!—десті болыстар жасаулы бөлмеге кіріп орныққан соң, — неғып мұның
ықыласы түсіп, құдайы иіп қалды, ә?!.. Ғажап!..»
Қазақ әдетін білетін Дәуқара болыстарды шаймен де, етпен де тойғыза сыйлады.
Күтуде кемшілік болмасын дегендей, болыстар тамақ ішіп отырған кезде, бөлмеге өзі де
кіріп: «алыңыздар, ішіңіздер, қош келдіңіздер, құрметті қонақтар!» деп жалпаңдады.
Қазақтың болыстары жиырмадан аса кісі еді. Оған қоса орыстың біраз болыстары мен
атамандарын шақырған екен.
Бәріне құрметті бірдей көрсеткен Дәуқара, іңірде қонақтарын кең кабинетіне жинап ап
кеңесті:
— Россияның басына ауыр күн туды, — деді ол, — міне, екі жыл, біз ата жауымыз —
Германиямен соғысып жатырмыз. Бұл соғыста біз жеңеміз. Бірақ Германия тез жеңдіре
қоятын жау емес. Оны жеңуге көп күш керек. Орыс халқы бар күшін жұмсап, малын да,
жанын да аяп жатқан жоқ. Осындай қиын жағдайда Россияға бағынған бұратана елдер де,
мәселен, — қазақтар да жәрдем беріп жатыр. Егер олар осы жәрдемін азайту орнына
көбейте берсе, ертең соғыс біткен соң, ұлы мархабатты патша ағзам — Николай
Александрович Романов оларға да рахымшылық көрсетеді. Қазақ халқы бүгінге шейін
малмен ғана жәрдем беріп келеді, адаммен жәрдем берген жоқ. Патша ағзам қазақ
халқынан енді жігіт сұрамақ. Қазақ жігіттері соғысқа бармайды, соғыстың маңайында қара
жұмыс істейді. Әрине, бұрын солдат беріп көрмеген ел, бұған тез көнбеуі мүмкін, жанжал
жасауы мүмкін. Осыны ойлап, алдын ала даярлық жасау үшін, халыққа беделі бар
болыстар — сіздерді шақырып отырмын, қалай істесе халықты жанжалсыз көндіруге
болатындығын ақылдасуға шақырдым. Жәрдемге шақырдым. Сіздерді үкіметке сенімді
кісі деп шақырдым...
Дәуқара ұзақ сөйледі. Оның сөзін уездің кеңсесінде переводчик болып істейтін қазақ
жігіті дәлме - дәл аударды.
— Айтқаныңыз орындалады, тақсыр, — десті болыстар, — халықты көндіреміз. Қанша
жігіт болса да береміз!
Қазақтан солдат алу жұмысы болыстар ойлағандай жеңіл емесін айта кеп, Дәуқара,
егер жанжал бола қалса, оны тез басудың даярлық жайларын айтты:
— Егер, қазақ елі бұл бұйрыққа қарсы шықса, басқаратын кімдер бар? — деп сұрады
ол болыстардан.
Әр болыс өз елінің қауіпті деген адамдарын атады. Тоқсамбайдың Сыздығы сол кезде
Қотыркөл болысының управителі еді, ол Балуан Шолақты атады.
Сыздықтың сөзіне Дәуқараның құлағы елеңдей қалды.
— Рас, ол қауіпті адам!.. Ел көтерілсе бастайтын адамның бірі сол болуында сөз жоқ,
ендеше, одан құтылу керек, — деді Дәуқара.
— Оны тірідей ұстау қиын, — деді Сыздық.
— ...Сонда?..
— Қапысын тауып аттыру!..
Бұл ақыл Дәуқараға қона қалды. Бірақ, ол« Балуанға хабарландырып қояр» деп қазақ
болыстарына сенбей:
— Аттыру жарамас, — деген болды арам ойын жасырып, — қолға тірідей алу керек, о
да адам баласы, мүмкін сөзге көндірерміз. Көнбесе басқа шарасын істерміз.
«Осы қауіпті - ау» деген елдің адамдарын Дәуқараға ұстап бермек боп, солдат алу
туралы хабарды ерекше бұйрық берілгенше ешкімге айтпауға ант беріп, болыстар елді -
еліне тарады.
Еліне қайтуға даярланып, өзінің пәтеріне кеткен Сыздықты, Қайрақты қаласының
старостасы — Егор Пропадконы Дәуқара іңірде үйіне шақырып ап, оңаша кеңесті.
— «Балуан Шолақты аттыру керек» деген сөзің дұрыс, — деді ол Сыздыққа, — бірақ,
бұны үшеумізден басқа жан сезбесін. Кім айтқанын ел білмейтін болсын. Егер білсе
үкіметке ең зор пәле сол болады. Қазақ халқының Балуанды жақсы көретінін үкімет
біледі. Егер оны өлтірген адамды қазақ халқы сезсе, кегін қайтарып, үкіметтің талай
адамын өлтіреді. Ал, егер, солдат алу туралы патшаның жарлығы шықпай тұрып Балуан
Шолақты өлтірмесек, елді үкіметке қарсы көтеруінде, бастауында сөз жоқ. Өзі осы күні
де: патшаны жоймай елге жақсылық жоқ», деп ел арасына үгіт таратады дейді.
Дәуқараның, Егордың, Сыздықтың ақылдаса кеп тоқтаған тиянағы: қаршыға сап,
саятта жүрген шағында Балуан Шолақты аттыру.
Бұл қылмысты ұйымдастыру, Сыздық пен Егорға жүктеледі.
|


title: БАҒЫ ҰШҚАН БАЛУАН - Сабит Муканов. Балуан Шолак

text:
БАҒЫ ҰШҚАН БАЛУАН
Дәуқара мен болыстар қанша жасырам дегенмен, «ел құлағы елу» дегендей, патша
үкіметінің қазақтан солдат алатыны халық арасына тез тарай қалды.
Бұл хабар жанын түршіктірген елдің көбірек ақылдасқан адамы — Балуан Шолақ.
— Ал, батыр!—деді оған ақылдасқандар, — солдат алады деген хабарды естіп
отырсың. Елдің болысы, биі, байы күн бұрын айла тауып, балаларын солдаттан алып қап,
ылғи кедейдің жігітін бергісі келетінін де сезесің. Біз не істейміз? Баяғыда «патшаны
құртпай — жақсылық жоқ», — дейтін ең оның не сөз еді?
«Бөрі арығын білгізбес, сыртқа жүнін қампайтар» дегендей, көлденең жұртқа
жуасыған, аңшылықпен ғана алданған сияқты көрінгенмен, Балуан Шолақтың жүрегінде
қайнаған көк көкірегіне симайтын еді. «Күш қазандай қайнайды, күресерге дәрмен жоқ,
қоян -қолтық ұстасып өлсеңдағы арман жоқ, деп көнетін еді. «Осы қорлықта іштен сыздап
өлгенім ғой» деп өкінетін еді, «шіркін ел бір көтеріліп, тізгінін маған берсе!»—деп арман
ететін еді.
«Құланның қасынуына, мылтықтың басуы дөп келді» дегендей, он алтыншы жылдың
хабары оның осы ойына дәл келе қалды.
Балуан Шолақ ақылдасқан елге жауабын ойланбай берді:
— Лақ та өлерінде бақырып, тұяқ серпеді, — деді ол, — аянғанмен жан қалатын емес,
бәрібір өлім, көтерілеміз! Арпалысамыз. Не жеңеміз, не өлеміз!.. Екінің бірі!.. Содан басқа
жол қалған жоқ.
— Дұрыс!—десті жұрт.
— Бірақ оған ақыл керек. Мұндай зор іске алды - артымызды шамаламай сұғынуға
болмас. Ана жылы Ұлы жүз бен Орта жүзді тегіс араладым. Сонда патшаны ұнататын ел
жоқ та, бәрі де іштен сыздап амалсыз отырған. Егер, көтеріле қалсақ, Үш жүз боп тұтас
көтерілейік дескенбіз. Елдің ішінде бықсып жанып жатқан намыс өртін мына оқиға үрлеп
даулатуында күмәнім жоқ. Қазақтың кең даласы тұтас өртенсе, оны сөндіру патшаға оңай
бола қоймас; білетіндер осы патшаны соғыстан қалжырады деп жүр. Тәуекелге бел байлап
ұстасып көрейік, мүмкін жығармыз. Бірақ, қазақ атанған ел боп тұтас қимылдайық! Ол
үшін, жан - жаққа шапқын жіберіп хабар алайық.
— Дұрыс!..
Жан - жаққа астыртын хабар тарап жатты. «Көтерілеміз, білегімізді біріктіреміз» деген
хабарлар келіп жатты...
«Қазақ түгіл: қырғыз, қарақалпақ, өзбек, түркпен сияқты елдер де көтерілгелі жатыр»
деген хабар естілді.
— «Осы патшаға орыстың өзі де қарсы екен, жұмыскерлері мен кедейлері бұл
патшаның бізге керегі жоқ деп жанжал жасап жатыр» деген хабар да келді...
Ел күшін осылайша жинап жатқан күндердің біреуінде, көңілді Балуан Шолақ
қаршығасы ілген құстарды қоржынына толтыра тиеп, күн төбеден құлай үйіне қайтты.
Астына мінген аты Ақбоздай болмағанмен, сол маңайдағы жақсы аттың біреуі еді, өзі
желгіш те, аяңшыл да. Қолындағы қаршығасы «жылан сырт» атанған алғыр, қыран құс.
Бүгін Балуан Шолаққа ерекше сезім пайда болды. Еліне беттегенде ол аулына емес,
жорыққа аттанған сияқтанды. Барлық халқы соңына ергендей, барлық орман қаруға
айналғандай, барлық тас жауға ұстайтын қалқан болғандай, барлық сайраған құстар жеңіс
әнін шырқағандай, патшаны құртып, жауын жеңіп, өмірлік арманы — Ғалияға қосылып,
махаббат аясында бақытты өмір жасағандай сезінді!..
Балуанның жолында биік жақпар тасты кесіп өтетін тар кезең болушы еді. Бұрын осы
тастан өткенде ол әлденеге сезіктенетін еді, сондықтан, сақтанып, абайлап өтетін еді.
Бүгін ол қауіп ойдан шықты. Орманды жаңғырта «Ғалия» әнін шырқаған ол тастың тар
кезеңді жолынан желіп өте бергенде артынан мылтық гүрс ете түсті.
Селк еткен Балуанның жалт қарауға шамасы келмеді, тұла бойы әлденеге шымырлап,
жүрегі төмен тартқан сияқтанды. Төсінен төмен қарай ып - ыстық бірдеме жылжи
жөнелді...
«Апырай, не болды!..»—деп ол тізгіндегі қолын кеудесіне тығып, жып - жылы бірдеме
білінгенге шошығандай қайта суырып алса, — қызыл қан!..
— Ұрған екен!—деді ол.
Мылтық тағы атылды. Бұл жолы оқ тиді ме, жоқ па, байқауға шамасы келген жоқ.
Жүрегі өрекпіп көзі қарауытқан ол, «аттан жығылам ба» деген қорқынышпен, оң
қолындағы қаршығаны ұшырып жіберіп, ердің қасына кеудесін тіреді, аттың жалын
құшты...
Жанталасқан оның есі әлі бүтін еді. Жолын тосып біреудің қастықпен атқанын ол енді
ғана білді, бірақ, атқан адам Егордың офицер баласы екенін, оның қасында Сыздық барын
білген жоқ.
Балуан Шолаққа оқ тигенін шамалаған офицер, ат жалын құшып жортып бара
жатқасын, жай ғана жараланған екен деп ойлап, соңынан қуалап барып атып өлтірейін деп
еді, алдыңғы жақтағы алапта бірнеше арбалылар келе жатқан соң, қалың орманға жоқ
болды.
Арбалыларға Балуан аттың жалын құшып әрең жетті. Салт аттың үстінде теңселіп келе
жатқан адамнан олар әуелі шошынып, қасына келген соң: «кім де болса білейік» деп, атын
бөгеп қараса — Балуан Шолақ!!..
— Балуан!.. А, Балуан!.. Не болды саған?.. — деп үрейленген жолаушыларға
есеңгіреген Балуан Шолақ басын көтере қарады да, сөйлейін деп аузын ашып еді, лықсып
қан төгіліп кетті...
— Кім?—деген сұрауға Балуан басын шайқады.
Жолаушылар Балуанды аттан түсіріп, арбаға жатқызып денесін қараса, жауырын
түбінен тиген оқ, төс сүйегінің жүрек тұсын үңірейте бұзып шыққан екен.
Жолаушылардың біреуі үстіндегі көйлегін сыпырып алып жараны айналдыра байлады...
Олар Балуанды ауылына алып жүрді.
Үйіне әкеп, ұшықтап кіргізіп, төсекке жатқызғанда Балуан тіл қата алған жоқ. Күн ол
кезде батуға еңкейіп қалған еді. Сол күннің, батуға айналған жарты жағы жердің астына
малынған кезде, Балуан Шолақ көзін қатты жұмды да, жарқырата ашып қайта жұмды...
Бұл — көзін дүниеден біржола жұмуы еді...
Балуанның жаназасына аз ғана ел шақырылған еді, бірақ жиналушы көп болды.
«Балуан қайтыс бопты» деген хабар естілген соң, шақырмағанына қарамай, ат жетер
жердегі халық түгел келді.
Балуанның ағайындары: «атылып өлді» дегенді намыс көріп «кенеттен ауырып өлді»
деген хабар таратып еді, ол хабар шындыққа шымылдық бола алмады. Шындықты естіген
жұрттың жорамалы: «атқан, әрине, жаулары!»
— Бұл кекті тегін жібермеспіз!—деп гуледі халық, — табармыз, атқан жауды!..
Жуармыз қанды қанмен!.. Бірдің орнына мыңды шалармыз құрмалдыққа!..
Жаназаға жиналған жұрттың ішінде тұрғын ел танымайтын жолаушы адамдар бар еді.
Олардың кейбірі Балуан Шолақты жерлесуге де барған.
Балуан Шолақ жерленіп болып, дұға оқылып, іші ашыған халық, бусанған жас
қабырды қимай, «енді қайттік!»— деп өкініште отырғанда, тұрғын ел танымайтын бір
орта жасты адам:
— Уау, жұрт, ұлықсат болса айтар сөзім бар еді, — деді түрегеп.
— Айт! — десті әркімдер, «бұл кім?» дегендей таңдана қарап.
— Мен Торғай оязынан келген ем, руым Қыпшақ, атым — Тоқтар.
— Алыстан келе жатыр екенсің, жол болсын!
— Әлей болсын!—деді Тоқтар, — жол шетім осы ара. Іздегенім Балуан Шолақ, бірақ,
амал қанша! деп күрсінді ол, — тірі көрем бе деп ем, жаназасына кездестім.
— Жұмысың не еді? — деп дуылдасты көпшілік.
— Торғайда Аманкелді батырды естіген боларсыздар?
— Естідік.
— Балуан Шолақ Аманкелдіге: «сол жақта көтерілгелі жатқан елді сен бастайды деген
хабар келді, егер рас болса, білекті біріктіріп бірге көтерілейік» деп хат жазған екен.
— Жаздым дейтін еді, — деп шуласты білетіндер, — Аманкелдіге жеткен екен ғой!
— Жетті! — деді Тоқтар,— батырдың Балуанға айтқаны көп еді, хат та жазып берген
еді, енді ол сөзді, халық, — саған айтам, хатты, халық, — сен оқисың!..
— Сөзін кейін естірміз, кәзір хаты оқылсын! — десті жұрт. Хат білетін біреу оқыса,
сөздері былай жазылған екен:
«Сізге гиззатлу уа хұрматлу, зияда қадерден артық көргуші Нұрмағамбет
Баймырзаұғлы Балуан Шолаққа біз Аманкелді Үдербайұғлы Имановтан дұғай сәлем;
бағдында бізден хал уа ахуал білмек ирадаңыз болса, сағуа саламатпыз. Сен жазған хат
біздің қолға тиді. Біз де сені сырттан бек жақсы білетін ек. Патшаның солдат алуына
мұндағы ел наразы боп, патшаға қарсы шыққалы жатқаны рас. Біз де өздеріңіз сияқты
әммә қазақ халқы боп тұтас көтерілуді мақұл көріп, әр елдің беделді адамдарына хабар
айтқан едік. Сол хабарды саған да жібергелі жатқанда, сенен хат кеп қалды. Оған біздің ел
қатты қуанды. Енді саған арнаулы кісі жіберіп отырмын. Осындай кісілерді басқа жаққа да
жібердік.
Патшаны құлатуға біз ғана емес, орыс халқының жұмыскерлері мен кедей шаруалары
да қатты кірісіп жүр деседі. Барлық халық осылай біріксе, патшаның күлін көкке
ұшырады. Бізге енді қимылдар шақ жетті... Бұл хат жазылды бірінші июль, 1916 жылда.
Аманкелді Иманулы».
— Болды, тамаша!— деп Балуан Шолақтың бір жақын досы көтеріңкі дауыспен
түрегелді. Жұрт оған таңдана қарай қалысты.
— Тамашаң не?—деді біреу.
— Жетісу жағынан Тайынша базарына мал айдап келген саудагерлердің бір атшысы,
«Жетісудағы ел Балуан Шолаққа тапсыр» деп маған бүгін бір хат беріп кетті. Оқып көріп
ем, аумаған жаңағы Аманкелді батыр жазған хат.
— Қайда ол хат?!
— Міне! — деп жігіт хатты ішкі қалтасынан суырып алды.
— Оқы!..
«Алатаудың шығысында өзің көрген ұйғыр, дұнған елі, күнгей жағымыздағы қырғыз
елі, одан әрі өзбек, түркпен, қарақалпақ елі боп тұтас көтерілгелі жатыр деп жазыпты
хатта, — бұл жақтағы Үйсін, Дулат, Қоңырат, Найман бірауызды. Патшаға жағынатын
үркердей байлар етектен басқан болады, бірақ оларға қарайтын ел жоқ. Бұл жақтың елін
басқаратын өзіңе мәлім Бекболат батыр. Ал, біз көтерілдік! Сендер де көтеріліңдер!
Қанаттас болайық! Атамыздың мақалы бар: «Көп қорқытады, терең батырады!»
Хат оқылып бола, жұрт орнынан ду көтерілді...
Балуан Шолақтың қабыры, бұтағы басына ғана біткен биік қарағайдың түбінен
қазылған еді. Сол қарағайдың басына, Балуан жерленіп жатқан кезде келіп қонған оның
қаршығасын көзі жасқа толған көптен ешкім аңдаған жоқты.
«Ал, аттандық!»—деген шуы жер күңіренткен көпшілік, жапатармағай атқа қонған
кезде, айғайға елегізді ме, болмаса иесі — Балуанның денесін құшағы құрыш қара жер
бауырына алған соң, айналақтаған иесінен біржола түңілді ме — қаршыға да ұшты.
Қаршығаны жұрт сонда ғана көрді және Балуан Шолақтың қаршығасы екенін
таныды...
Киеге, аруаққа сенетін ол кездегі елдің ұғымында «бақыт»—деген—«құс». Сондықтан,
ұшқан қаршығаға көз тіккен қалың жұрт, «аруағым бар, түсіме ылғи қаршыға боп кіреді»
дейтін еді Балуан; бұл Балуанның қаршыға боп көрінген аруағы» деп шуласты.
— Болса болар, — десті біреулер, — есін білгелі Балуанның арманы: елді патшаға
қарсы көтеру, патшаның тағын талқандау еді, міне, енді, барлық ел боп көтерілген жоқ па,
патшаға қарсы?.. Бұл — Балуанның аруағы аспанға көтерілу емей немене?..
Зымырап ұшқан қаршыға аспанға биіктей түсті!.. Халық та көтеріліске аттанды!..
Көтеріліс толқыны қазақтың даласына бұрын болмаған екпінмен кең жайылды!..
1940—41 жылдары.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: КАРОНМЕН КҮРЕС - Сабит Муканов. Балуан Шолак

text:
КАРОНМЕН КҮРЕС
Балуан Шолақтың бағы ел үстінде құстай ұшты. Тоқсанбайдың асынан кейін,
«Көксеңгірдің Көктөбесін» жайлаған ауылдар оны бірінен соң бірі шақырып, қолдан -
қолға тигізбеді.
Балуандық, әншілік, ақындық, серілік, ойыншылдық Балуан Шолақтың бір басынан
табылады. Оның, барған ауылы ұлы думанға айналды. Жиналған жұрт оның тал бойынан
мін тапқан жоқ.
— «Сегіз қырлы» дейтін жігіт осындай - ақ болар, — десті жұрт.
Мін таппаған жұртқа Балуан Шолақтың еркелеп айтқан өлеңі мынау еді:
«Атандым Нұрмағамбет — Балуан. Шолақ,
Бір қолым үсіп кетіп болды молақ.
Сұлу қыз, келіншекке тиышсыздаумын,
Жалғыз - ақ тал бойымда мінім сол - ақ!»
Жайлаудағы елдің жайнаған гүліндей көз құмарын тарқатып серуенде жүрген Балуан
Шолақтың құлағына бір күні сыбыс естілді:
«Көкшетау қаласына біртүрлі балуандар кепті дейді, бәрі де аждаһадай кереметтер
дейді, оларға адам пар келетін емес дейді!..»
Күндеген кейбіреулер Балуан Шолаққа «күшті болсаң Көкшетауға барып солармен
күрес!» деп шаптады.
Ерегіске жаны құмар Балуан Шолақ —«ендеше кеттім, Көкшетауға,—деді достарына,
— еретіндерің жүріңдер!».
Жігіттер Балуан Шолақты жалғыз, өлсе жіберсін бе? Бір топ адаммен ол Көкшетауға
жүріп кетті.
Көкшетау қаласына оның өмірінде бірінші келуі еді. Бұқпа тауының етегіне салынған
Көкшетау қаласының теріскей жағында, көлемі кең шалқар көлі бар. Көл таудың бір
бүйірін құрсаулап айналып кетеді. Нақ сол таудың көлмен астасатын жеріндегі бір қазақ
үйіне, Балуан Шолақ бастаған жігіттер кеп түсті.
Мезгіл күз еді. Бірақ көп жылдың күзінде кездесетін ол араның жауын - шашыны биыл
жоқ, — қара сұр бұлт бұрынғы жылдардағы дағдысымен торланып келеді де, күн түске
тарта масайрап, әдемі қоңыр салқын болады да тұрады.
Сол күннің ертеңі — сентябрьдің бірінде, Көкшетауда жәрмеңке ашылады, оған жан -
жақтағы елдерден қаптаған халық келеді.
Балуан Шолақ пен оның достары пәтер үйлеріне базардан қымыз алдырып сусындады
да, салт атпен қаланың көшелерін аралады. Бір көшемен келе жатқан олардың көзі жалпақ
тақтайға жапсырған, әлдекімдердің жалаңаш суреттерін қаз - қатар басқан қағазға түсті.
— Жүріңдер, жігіттер, көрейік!..
Келсе, бәрі де бұқадай күжірейген кереметтер! Орталарында бетін жаба басына қара
киген біреу тұр. Қағаздың астындағы жазуды хат білетін біреуі оқып көрсе, күресетін
балуандар екен.
— Бұлар цирк аталатын үйде күреседі екен, — деді жазуды оқыған.
— Қайдағы үй ол?
— Көрген жоқпыз.
— Іздейік, ендеше!
Олар сұрастырып жүріп тауып алды: кенеп жапқан түрі кигіз үй тәрізді, бірақ іші кең
— кем дегенде мың кісі сиярлық.
Бұлар барғанда, үйдің қасындағы тақтай үйшіктің алдында көп кісі тұр екен.
— Неғып тұрсыңдар?—деген сұрауға:
— Билет сатып алғалы тұрмыз! — деп жауап берді олар.
— Неменеге?
— Шеттен келген балуандар күреседі екен, соларды көреміз.
Күресін көрсеткенге ақша ала ма, олар?
— Алады дейді.
— Күшін көпке сатып көрсеткен не қылған балуандар?!..
Нұрмағамбет пен жолдастары, кісі басына елу тиыннан билет алып, кешке көппен
бірге цирктің үйіне кеп отырды. Ең алдымен ат ойыны болды. Балуан Шолақ делебесі
қозып, «өзім де ойнайм ба?» деп қопаңдап қояды. Аттар сұлу. «Шіркін, жазық дала боп,
мына аттарды көсілтер ме еді?—деді Шолақ, — тар жерде ойнап, аттың бауырын
жаздырмай қор қылуларын қарашы».
... Күрес басталды. Балуандар парадпен цирктің ортасын айналды. Бәрі де денелі.
Бірақ, басына қара маска киген адамның денесі өзгесінен өзгеше. Тұлғасы аумаған Түйе
балуан.
Француз күресінің приемдары Балуан Шолаққа ұнаған жоқ. Арқасы қозып отыр,
тәсілдерін қарап отыр.
Қара маска киген балуан атаулының бәрін жықты. Жұрт оған қол шапалақтап, жер
тепкілеп, циркты басына көтерді. Осы кезде Балуан Шолақ шыдамай барьерден қарғып
түсті де, одыраң - одыраң етіп ортада тайраңдап жүрген қара маскаға барып қолынан
ұстады.
Тоқсанбайдың асынан кейін Балуан Шолақтың денесі бұрынғыдан әлдеқайда толғанын
балуанның достары қара масканың қасына барғанда байқады: Балуан Шолақтың қара
маскадан қарны ғана жіңішке, басқа денесі бірдей.
— Күресемісің? — деді қара маска оған.
— Күресем!
«Уақыт бітті... Ертең...» деген цирк бастығының сөзін жиналған жұрт тыңдамай
«күрессін» деп шулап кетті.
Балуан Шолақтың тұлғасын көріп сескенген Қара маска көптің көңілін қимай,
«залогпен күресем» деді. Онысы сылтаумен құтылу еді.
— Неше сом?—деді Балуан Шолақ.
— Жетпіс бес сом! (Жетпіс бес сом ол кезде үш аттың құны).
Балуан Шолақтың жігіттері қалталарынан ақшаны суырды да берді.
— Сен қазақша күресем деп ойлама, — деді цирк бастығы, — бұл французша күрес, —
екі жауырынның арасын жерге тигізбей, жыққанға есептелмейді.
— Маған сонысы керек. Жауырынның ортасы түгіл, қыр арқасын жерге тұтас тигізіп
берейін.
Балуан Шолақ цирктің киімін киіп шықты.
Сүзетін бұқадай екі балуан аңдысып жақындаған кезде, Балуан Шолақтың жалаңаш
денесінің бұлшық еттері түйін - түйін боп бүлкілдеп, желді күні толқынданған теңіздің
беті сияқтанып кетті.
Қара маска күрескен адамның мойнын аңдып, алқымын қысқан қалпымен арқалап
шалқасынан жығатынын Балуан Шолақ мана байқаған. Сол тәсілін істегісі кеп, Қара маска
ыңғайлана бергенде, жалт беріп бұрылған Балуан Шолақтың қусырған құшағы мойнына
тұзақтай түсіп кеп кетті. Ол «һауп!» деп арқалай жөнелді де, үйіріп, иығынан асыра,
шалқасынан алып кеп ұрды.
Қара маскадан жығылған адам, белін қайқайтып шалқасынан иіле қалуын Балуан
Шолақ мана байқаған. Сол қимылды істей ме деп қауіптенген Балуан Шолақ, Қара
масканы баса қоюға ыңғайланып еді, орнынан қозғалмаған ол, «баспа» дегендей басын
шайқады.
Күрестіріп жүрген адам сол сәтте ысқырып қалды да, жығылған Балуанның басынан
маскасын сыпырды: әдемі кескінді, ақшыл сары өңді жігіт екен. Жігіт қозғалмастан бетін
тыржитып, «мертіктім» — деді.
Қара масканы носилкаға салып екі - үш балуан алып кетті. Күрестің нәтижесі
жарияланды.
— Күреске қатынасқандар: дүние жүзінің чемпионы, ағылшын балуаны «Қара маска»
мен қазақ аулынан келген халық балуаны Балуан Шолақ... Олар француз күресінің
әдісімен арпалысты. Күрес бір жарым минутқа созылып, халық балуаны — Балуан
Шолақтың пайдасына шешілді. «Қара маска» ның бұрын ешкім шешпеген маскасын
Балуан Шолақ шешті. 75 сом залог Балуан Шолақтың пайдасында. «Қара масқа» ның
фамилиясы — Карон.
— Байқаусызда жықты...
— Айламен жықты, — деген шулар циркты басына көтерді.
— Балуан Шолақ күшінің көптігін кір көтеріп көрсетсін, — десті шулаған жұрт.
— Бүгін осы да жетер, ертең көтерер, — деген сөзді Балуан Шолақтың өзі қабылдаған
жоқ.
— «Қапыда жықты» — деген сөзді артып жүрем бе? — деді ол, — көтерем кірін.
— Неше пұт көтересің? — деп сұрады одан.
— Әлгі мен жыққан балуан қанша көтерді екен?
— Қырық пұтты.
— Маған елуін сал!
Балуан Шолақ тізесі мен шынтағына салмағын сала шөкесінен отырды. Жалпақ
қайыспен матастырып, бір балуан оның мойнына: он пұттықтан төрт гирді, алты пұт бір
гирді, бес пұт бір гирді, барлығы елу бір пұт гирді артты.
Гирлер артылып болған кезде, шөкесінен жер тіреп отырған Балуан Шолақтың екі
қолының жіліктері жас талдай солқылдаған сияқтанды.
— Жөн бере гөр! — деп тіледі оның достары, — атан түйе көтере алмайтын жүкті
артты.
Балуан Шолақ әуелі қолын жерден алып, тізерлеп отырып денесін жазды. Содан кейін
оң тізесін көтеріп, оң аяғын табанына басты. Содан кейін мойнындағы гирлерді
матастырған қайыстан екі қолымен қапсыра ұстап, «һауп» деп тұрып кетті де, аяғын
алшаңдата басып, цирктің аренасын жағалап жүрді.
— Болды!.. Жетті!.. Түсір!.. — десті жұрт.
Балуан Шолақ ерегіскендей, көтерген гирлерді арқасымен біраз айналдырып,
бытыратып жан - жаққа ұшырып жіберді.
— Жаса! Көп жаса, Балуан Шолақ!—десті жұрт шуласып.
|


title: ҚОРҚЫНЫШ - Сабит Муканов. Балуан Шолак

text:
ҚОРҚЫНЫШ
«Әлеумет көзіңді сал олай - бұлай,
Дүние ойлап тұрсаң бір кең сарай;
Патшаға біздің қазақ бағынғалы,
Батырлар қорлық көрді талай - талай».
(Халық өлеңі)
Балуан Шолақ цирктен шықса, түн тұнық қараңғы екен. Дала араның ұясындай,
ызыңдаған бір тұтас дауыс. Ол дауыстың кімдікі екенін, қараңғыға көзі үйренбеген Балуан
Шолақ, алғаш аңғара алмады.
— Бері жүр, Балуан!—деген жолдасының таныс дауысы естілді оған.
— Қайда барамыз?
— Нең бар, қайда барғаныңда. Атқа мінуді біл, ар жағын көре жатарсың.
Ызың қаққан қалың дауыстың арасын қақ жарып, жолдасының соңына ерген Балуан
Шолақ атына жетті де, тез мінді. Сол кезде қараңғыға аздап үйренген көзі, айналаны
шолып еді, түнде толқыған теңіздің бетіндей, ұшы - қиыры жоқ тұтасқан бір қимыл.
— Қайда, Балуан Шолақ? — деген дауыстар естілді айналадағы қою қимылдың ішінен.
— Кім мені іздеген? Мен мұнда! — деді Балуан Шолақ.
— Енді неге қарап тұрсыңдар. Тартыңдар, Балуан Шолақ шықса, — деген дауыс гу ете
түсті.
— Ал, жөнелдік. Міне, мен бастадым, — деді біреу шаба жөнеліп.
Даладағы тұтасқан қимыл, жыраққа тауып құлаған судай, жөнелген адамның артынан
Бұқпа тауын бетке ұстай қозғалып кетті. Сол тұтас ақтарылған қимыл толқында жүзген
дөңгелектей, Балуан Шолақты қалқытып алды да жөнелді.
— Қайда барамыз? — деп сұрады Балуан Шолақ қасындағылардан, көппен араласа
шауып келе жатып.
— Өзіміз де білмейміз. Біздің білетініміз, — көптің қалағаны — Сен.
Жердің бүйірін солқылдата, түнде тыныс ап, қалқыған желді оята, шуы көкті жаңғырта
сатыр - сұтыр шапқан адам толқыны, Бұқпа тауының белуарынан аттап, Желтау жақ
бауырға тоқтады.
— Ал, түсеміз осы араға, — деді басшы.
Көпшілік ошарылып, аттан жапыр - жұпыр түсе қалысты. Түнге көзі үйренген Балуан
Шолақ аттан түсіп жатып айналасын тағы бір шолып еді — адамға сан жетерлік емес.
— Он екі ата Қараул, сегіз ата Дәуіт ек, — деді Балуан Шолаққа, бұл жиынды
басқарушылар,— елдің аруағын көтергеніңе риза боп, бүгін саған дәм татырып, қонақасы
берейік деп ек: атыңды естіп, жүзіңді көруге құмар ек, міне бүгін көрдік. Бүгінгі түнді
ойын - сауықпен өткізбекпіз.
Балуан Шолақ оларға алғыс айтты.
— Кәне, әкеліңдер малды! — деді бастаушы, — біреулерің таудан отын әкеліңдер,
біреулерің суға барыңдар.
Салт атты жігіттер шауып кетіп, тау арасынан құлаған қарағайларды сүйретіп алып
келді. Бұтағымен тұтас тамызған қарағайдың жалыны лезде жарқырап аспанға көтерілді.
Кенеттен жанған оттан үрейленгендей, қалғыған түн үңіліп отқа төніп, жан - жаққа өрт
жайылмасын деп сескенгендей, төңірегін қанатымен қоршай қойды. Қараңғылық
қоюланып кетті...
— Әкелдік! — деген дауыс естілді қою қараңғылықтың ішінен.
— Жарық пен қараңғылық ерегісіп, көзімізді байлап қойды ғой, — деді біреу, — түк
көретін емеспіз. Балуан бері келші!..
Бастаған жігітке ерген Балуан Шолақ оттан оғашырақ барса, бір асау жылқыны бірер
жігіт құлағынан басып тұр екен.
— Сыбағаң осы! — деді ертіп апарған жігіт Балуан Шолаққа, — «тіл - аузымыз тасқа».
Періштенің құлағына шалынбасын. Ертегілерде еститін: Қобыланды, Алпамыс, Қамбар
сияқты батырлар болмаса, нақ сендей елу бір пұт тас көтерген алыпты көз көру түгіл,
құлағымыз да естіген жоқ еді. «Жүзден жүйрік, мыңнан тұлпар туады» деген мақал бар
еді. Кім біледі, тұлпар мініп ту ұстап, көк болат сауыт киініп, егеулі найза қолға алып, елді
жаудан қорғайтын қолбасшы боларсың. Сондықтан сыбағаңа тоқты - торымды
олқысынып мына бір ту байталды шалғалы тұрмыз. Ал, балуан, батаңды айт!
Жігіт қолын жайды. Балуан да қолын жайып: «Құрмалдық қабыл болсын» деп иегін
сипады.
Жігіттер байталды алып ұрып бауыздады. Лезде терісі де сыпырылды.
— Семіз екен. Ұлпа қазысы екі елі!—десті әркімдер.
Байталдың денесін мүшелеп бұзғанша, біреулер қан сасыған өкпе, бауыр, жүрек,
бүйрек сияқты бөлекше еттерді астауға сап, от басына әкеп қуырдаққа турай бастады. Мал
сойылғандағы дағдымен, көкбауыр қызу шоқтың үстіне тасталып, өз буына пісіп,
торсылдап жарылып жатты.
Уау, қансоқтаны ұмытпаңдар, атамыз қазақтың асы, — деді біреу.
— Өзім де ұмытып жатқан жоқпын, — деп мал союшылардың біреуі, — ішек - қарны
ақтарылып, өзге мүшелері бұзылмай шалқасынан жатқан байталдың екі қабырғасының
арасында, белдеменің үстінде бүйрек маймен араласып қоймалжың боп жатқан майлы
қанды уыстады да шұжық қып шекке құйды.
— Балуан Шолақтың сыбағасын түгел салыңдар, — деді отағасы мал союшыларға.
— Бұл бір қызық болсын, — деді қанданған қолын шынтағына шейін сыбанған,
пышағы жалақтаған қасапшы жігіт кеп, — Балуан Шолақ бүгін құлағымыз естімеген күш
көрсетті. Ал, мен, Балуанға, құлақ естімеген, естісе де аз естіген әдіспен ет пісіріп берейін.
— Қалай?—десті жігіттер.
— Байталдың қарнын өңеш жалғасқан тұсынан ғана аздап тілем де, ішіндегі жынын
ақтарып, айналдырып жуам. Содан кейін ішіне су құйып, сиғанша ет салып, дәмі
татырлықтай тұз салып, тәттілене түсу үшін шар - дәрілеп бұрышпен сарымсақ салып,
қарынды жарған жерінен тігем. Өңешіне қурай өткізем. Содан кейін жерді қазып, ішіне
құм төсеп, қарынды сол құмға көмем де, үстіне от жағам. Өңешке тыққан түтікті оттан
оғашырақ жерден шығарып қоям. Міне осылай пісірген ет, дүниедегі ең дәмді ас болады.
— Дұрыс. Естіп ек. Көзбен көрген жоқ ек. Солай ас! — десті әркімдер.
Қарынға Балуан Шолақтың сыбағасынан басқа байтал етінің үштен бірі сиып кетті.
Қалған ет қазанға асылды. Шоққа піскен көкбауырды және тәтті қуырдақты жеп,
қымызды ішіп отырып, жігіттер Балуан Шолаққа өтініш айтты:
— Көзге мақтанғанымыз емес, ел сені «бір сырлы, сегіз қырлы» деп аңыз қылады,
ақындық, әншілдік, серілік, балуандық, күлдіргіштік, шешендік, өткірлік, тапқырлық —
осы сегіз сипат бір бойыңнан табылады дейді. Дене күшіңді көрдік, енді тіл күшіңді
көрсет.
— Не айтам, тіл күшін көрсеткенде?
— Өлең айт! «Жақсының жақсылығын бетіне айт, нұры тассын, жаманның
жамандығын бетіне айт, құты қашсын» деген аталарымыз. Сені не деп мақтаса да сиды.
Бүгінгі күресте көрсеткен күшіңді өлеңге шығар, мына бозбалалар елдеріне айта барсын.
Көпшілік жабысып қоймаған соң, Балуан Шолақ цирктегі күшін өлеңге шығарып,
сыпайы қоңыр дауысын көтере айтты:
Бұл күнде жиырмада менің жасым,
Қамалдың бұзар кезім тау мен тасын.
Кешегі сентябрьдің базарында,
Көтердім елу бір пұт кірдің тасын.
Жиылып орыс - қазақ таң қалысты,
Болды деп қаһарманнан мынау басым,
Залог сап жетпіс бес сом күрескенде,
Сындырдым Карон балуан қабырғасын.
Күш берген, атақ берген, әлпештеген
Туысқан өздеріңсің бауырласым!»...
Балуан Шолақтың өлеңі мен әнін қоңыраудың шылдыры бөлді. «Бұл кім?» деп
көпшілік те, Балуан да құлақ түргенде, отты айнала отырған көптің қасына кеп, бір пар ат
тоқтай қалды.
— «Урядник!..» деген хабар көптің арасына жайыла қойды.
— Неғып жүр, мезгілсіз уақытта?
Келген цирктің директоры екен. Қасында полицейский урядник.
— Саған келдім!—деді директор Балуан Шолаққа. Урядник үндемей, мұртын ширата
берді.
— Мені қайтесің?
— Керегің бар, мін, арбаға!
Осылар Балуанды ұстауға кеп тұрмасын! — десті біреулер.
— Не қыл деп?
— Қабырғасы сынған балуан өліп қап, жазаға тартқалы жүрмесін мұны.
— Олай болмас. Егер бола қалса, Балуан Шолақты оңайлықпен бере қоймаспыз! —
деп топталған жігіттер ду ете түсті.
— Тоқтат шуды! — деп қойды урядник.
— Мені қайтесің?—деді Балуан Шолақ директорға.
— Оңаша айтам.
— Жоқ, осы арада айт!
— Қалаға барайық, сонда айтам!
Імм-м-м! Сөзінің түрін көрдіңдер ме?—десті көпшілік тағы күбірлесіп — бұзық
ниетпен келген екен. Балуанды даңғазамен қашырып жіберсек қайтеді?
Балуан Шолаққа бұл ұсынысты арт жағынан біреу кеп сыбырлады.
— Жоқты айтпа! — деді Балуан оған кейіп, — не ақысы бар менде. Неге қашам,
қорқып па?
— Мол-чать! — деп қойды урядник көпке.
Цирк бастығы келген жұмысын айтпайды. Урядник те, ол да мастау екен. Екеуі
қуырдаққа тойып алды да, Балуан Шолаққа: «Ертең кел. Қорықпа. Бұдан да артық сый
аласың бізден. Алтын аласың» деп, арбаларына мініп кете барды.
Бұл келіс көпке күдік туғызды.
— Ұстауға жүр. Алдайды, — десті біреулер.
— Ұстамайды, — десті біреулер, — күші керемет боп көрінді ғой мұның. Сый беруі
рас та боп жүрмесін.
Балуан Шолақты неге шақырғаны, істің аяғы немен тынары мәлім болмағандықтан,
көптің арасында күдік күшейіп, сауыққа ешкімнің зауқы соға қоймады.
— Есің, барда етегіңді жап, ел сені ұстап бермейді, осы түнде қаш, — деп жалынды
көпшілік Балуан Шолаққа.
Балуан Шолақ ол ақылды алмады.
¶ — Жазықсыз кісіні ұстай берсе, елден кісі қоя ма? — деді ол, — ерегіскен соң, ертең
әдейі барам. Не істер екен, көрейін.
— Барса барсын, тәуекел, — десті жұрт, — егер көрінеу қастық істесе, я жазықсыз
ұстаса, біз де елміз ғой, көріп алармыз, жазықсыз жаза тартқызбаспыз.
Жұрт етті жеп, таңға белгі бере тарады.
|


title: «ЕР ҚАНАТЫ — АТ» - Сабит Муканов. Балуан Шолак

text:
«ЕР ҚАНАТЫ — АТ»
Бөгеті жоқ маған жау қамалының,
Дүниенің бір ерке қонағымын.
Сүйіктім деп, ардақтап, еркелетіп,
Мен халқымның Балуан Шолағымын.
(Балуан Шолақтың өлеңінен)
Балуан Шолақ оянса, терезеден қараған күн түстен ауып барады екен.
Ауыз бөлмеде адам дауысы естілгенде, ол киінбестен түрегеп, есікке барып сығаласа,
серіктері шай ішіп отыр. Балуан Шолақ орнына кеп киінді де, ауыз бөлмеге шықты.
— Ұйқың қансын деп шайға оятпап ек, — деді оған серіктері.
— Мені сұрап ешкім келді ме?
— Сүтемген дейтін ояздың почтабайы бар еді ғой, сол кеп кетті.
— Неге кепті?
— Ояз сені көрем деп айтады, дейді.
— Қайтеді мені көріп.
— Қайдан білейік қайтетінін. Расымызды айтайық, өзіміздің жүрегіміз сескеніп отыр.
Осы торулары жай болса игі еді...
Балуан Шолақ қауіп айтқан сөздерге құлақ аспай, шайын ішіп тысқа шықса, Сүтемген
почтабай, салт атпен келіп тұр екен.
— Сүтеке, не білдің? Балуанды бұлар неге қолқалап кетті? — деп көпшілік сұрап еді:
— Түкте білген жоқпын, — деді ол, — неге үрейленесіңдер? Менімше, аты шыққан
адамды көру оязға таңсық. Одан басқа ештеңе де жоқ...
Сүтемген мен Балуан Шолақ, қаланың орта кезіндегі ояздың ақ тас үйінің биік
қорғанмен қоршаған қақпасына салт кірді, қақпа жабылды.
«Балуанды ояз шақырып әкетті» деген хабар қалаға да, далаға да тез тарады. Базарды
сылтауратқан жұрт, ояз есігінің алдынан ерсілі - қарсылы өтіп, істің арты неге соғарын
бақылаумен болды. Жұртта зәре жоқ. «Ең болмағанда көзі тимесе жарар еді!»—деп
қорықты, ырымға сенетіндер.
Ояз қорасының қақпасы жабылған кезде, Балуан Шолақтың өз жүрегі де дірілдей
қалды. «Қайтеді мыналар?І»—деп ойлады ол.
Сүтемген бастаған ол, ояздың үйіне кірсе, ұзын қара сақалын мұртына қоса, екі
иығына қарай айырған, қалың қабақ, қою қас, қасқа бас, жуан денелі, ұзын бойлы еркек;
ақсары өңді, тапал бойлы, кеуделі, бұғақты, толық семіз әйел; талдырмаш бойлы, көк
көзді, қара -сарғылт бұйра шашты, өңі әкесі мен шешесінің сапырылған бояуынан
жасалған, он бес, он алты жасар қыз; цирк директоры, — бәрі столды айнала шәй ішіп
отыр екен.
Осы! деді директор Балуан Шолақты оязға қолымен нұсқап.
Аман? - деп ояз, семіз саусақты, жуан, жүндес білегін Балуанға ұсынды да,
қолдасқаннан кейін «отыр» дегендей орын көрсетті.
— Молодец! — деді ояз, отырған Балуанның денесін көзімен шолып, — әдемі жігіт!
Орысша білесің бе?
— Мала - мала! — деді Балуан.
Ояздың сұрауларына шамасынша жауап берген ол, ұсынған тамағын татпады. «Ұу
береді» деген ой, столдағы тәуір тамақтарды көргенде құмартқан нәпсінің бетін тойтарып
тастады.
— Сен оған неге шақырылғанын айттың ба? — деді ояз Сүтемгенге Балуанмен аз
уақыт қысқаша қажақтасқаннан кейін.
— Жоқ, — деді Сүтемген.
— Неге?
— Маған ондай тапсырма берген жоқсыз.
— Манағы сөз есіңізде болар?
— Есімде.
— Ендеше, айт соны!
«Манағы сөз» дегені, — Балуан Шолақ циркте Карон балуанды жыққан хабарын
естіген соң, мәлімсіз балуанның күшіне ояз таң қалған да, «тез тауып әкел!» деп
Сүтемгенге іздеткен Балуанды сұрастырып далаға кеткенін білген Сүтемген, естіген
жайын айтқанда:
— Ендеше, ертемен жеткіз!—деген ояз.
Не себепті шақыруын сұрағанда:
— Мүмкін, циркке алармыз, — деген ояз, — ол үшін, әуелі өзімен сөйлесіп көрейін.
Циркке алынса қандай жағдайда болатынын, ояз Сүтемгенге айтып берген. Оған қазір
«неге шақырылғанын айттың ба?» деп отырған себебі сол.
Сүтемген Балуанға ояздың алдында, неге шақырылғанын қазақ тілінде қысқаша айтып
берді де, ақырында:
— «Сөздің қысқасы, — деді ол Балуанға, — бұлар сенің күшіңе қызығады. Бес - алты
ай цирк балуандарынан күрес әдісін оқисың дейді, содан кейін циркке балуан боласың
дейді, жер жүзін аралайсың дейді, алтынға бөленесің дейді...».
— Қанша алтын екен?—деп сұрады Балуан әдейі.
— Оның несін сұрайсың, — деді Сүтемген,— тегін алтын. Кешегі сен жыққан Карон
айына он бес сом алады екен. Не деген ақша! Жылына 180 сом!.. Дыңдай алты аттың
құны. Ауылда жүріп сен жылына бір аттық пұл да табамысың. Шатақты қой, ризалас!
Ояздың ұсынысы, Сүтемгеннің ол ұсынысты балын тамыза айтуы, — Балуан Шолақты
еліктірді.
— Ойланайын. Жауабын ертең айтайын, — деді ол.
Ояз «бүгін айт, қазір айт» деп қыстап еді, «ойлансын, — деді әйелі,— көнбей кетер
деймісің? Көнеді! Ақымақ па ол, сонша алтыннан, сонша атақтан, сонша карьерадан
безетін?.. Меніңше бұл ақылды жігіт!»
— Рас, Мамуля, ол ақылды жігіт! Кескіні қандай ақылды оның!.. Көзі қандай
ақылды!..—деді манадан Балуанға таңдана қарап отырған қыз ұшқалақтанып.
Балуан қызға күлімсірей қарап қойды.
— Ойлансаң, ойлан! — деді ояз Балуанға, — бірақ, жауабыңды ертең бер. Ақымақ
болма. Келген бақытты басқа теппе. Сенен дүниежүзілік чемпион шығуы мүмкін.
Ойыншық емес ол!..
Ояздан рұқсат ап Балуан Шолақ тысқа шықты. Сүтемген ере шықты. Екеуі атқа қонып
қақпаға қарай жөнеле беріп еді, Балуанның көзі крыльцода тұрған әлгіндегі жас қызға
түсті. Бұл жолы қыздың көзі оған қызыға қараған сияқтанды.
— Аты кім?—деп сұрады Балуан Сүтемгеннен қыздың қасынан өте бере.
— Татьяна.
«Жақсы қыз екен!» деп қойды Балуан ішінен.
Көшеде күткен жұрт Балуанды қоршай кетті. «Ойлан! Көн!» деп Сүтемген өз жөніне
бұрылды.
«Неге шақырыпты?» деген жұртқа Балуан Шолақ шынын айтты.
Сен не дедің?—десті жұрт.
Ойланайын» дедім. Өзің біл!— десті, араларынан кеткенін ұнатпаған көпшілік, —
кісіден ақыл сұрайтын жігіт емессің. Мынау еліңнің саған берген атақ - абройы да
сыбағаңа жетер. Дүние не жүзінің бақыт - дәрежесі бір адамның уысына симайтын.
«Көптен безген көмусіз қалады» дегенді де ойлан!
...Ертеңіне сәскелік асын ішкеннен кейін, атын ерттеп мінген Балуан Шолақ, ояздың
үйіне қарай аяңдай жөнелді. Жолшыбай ол ақыл таразысының екі басында екі ойдың
салмағын өлшеп көрді.
Бір ойы — алтын!.. Көп алтын!.. Баю!.. Атақ!.. Дәреже!
Бір ойы – ауыл!.. Туған халқы!.. Бойына біткен өнері мен қызық қызметін соған
көрсету,... атақ, дәрежені содан алу!..
Қайсысын алу керек?
Осындай ойда келе жатқан Балуан Шолақтың көзіне туған жердің бейнесі елестеп
кетті.
Әне, ашық күнде басына бұлт оралып, алыстан көк гәуһар тас сияқты мөлдіреген
Бурабай тауы!.. Оның ар жағы дала!.. Бұйратты дала!.. Кең дала!.. Ол далада қаптай
қонған ауыл!.. Туған ауыл!.. Өскен ауыл!.. Ол ауылда әке - шеше!.. Аға –іні!.. Апа -
қарындас!.. Құрбы -құрдас!.. Балуан Шолақтың олар, олардың Балуан Шолақ қат - қабат
думаны!.. Олар Балуан Шолақты, Балуан Шолақ оларды шын жүректен сүйеді...
Ал, ояздың «бар» деген сапары, ауылынан ұзап шықпаған Балуан Шолаққа, аржағында
не бары мәлімсіз қараңғы үңгір сияқтанды. «Сондай белгісіз үңгірден алтын іздегенде,
атақ іздегенде не болмақ? — деп ойлады ол, — іздегенім табыла қойса жақсы. Егер
табылмаса, босқа әуре болу ғой ол. Ендеше, өмірдің ащысын да, тұщысын да туған
халықпен неге бірге татпаймын?»
Қараңғы ойы осыдан ұзаққа бара алмаған ол,— «белгісіз үңгірден бақ іздеуден, бақ
тапсам да, сор тапсам да туған жерде табайын!» деп бекінді.
Ойының бұлай бұрылуы, — атының да басын кейін бұрғызды оған. Ол, Көкшетау
қаласының түбіндегі шалқар көлінің арғы жағасында қыбырлаған қалың базаршыларға
қарай шаба жөнелді...
Балуанның бұл шабуы не шабу екенін айтпай - ақ түсінгендей, біраз адам жолдан
қосыла, жанамайлай шапты, құрғақ жердің шаңы бұрқырай аспанға көтерілді...
Тұмандай тұнжырап, борандай сапырылған қою шаңның арасында шауып келе жатқан
Балуан Шолақ: «Апыр - ау, дүбір күшейді ғой, жарысқан адам көбейді білем — деп жан -
жағына қараса, қою шаңды бұрқыратқан адам, илеуінде қайнаған құмырысқадай!..
Көптің дүрмегімен шауып келе жатқан Балуан Шолақ бір кезде жан - жағына қараса,
әркімдер басып - озып барады! Өз атына қараса, қарқындап, жайылып қалған сияқты...
Аздан кейін ол, құнан - тай, байтал - сайтал, арық - тұрақ сияқты кәкір - шүкір жабайы
аттардың арасында қалып қойды.
«Шапқанда байдың ұлы, тоқтағанда еске түседі» деген мақалдың шындық екенін ол
осы арада ғана білді. «Ә-ә-ә,... — деп ойлады, ол, атының басын тежеп — рас сөз екен.
Қай кедейдің баймен жарысқысы келмейді дейсің? Баймен талай кедей жарысады екен де,
осы мен сияқты аты болдырып, тоқтап қалады екен ғой! Мына мақал содан шыққан екен
ғой!»
Балуан Шолақ атын тежеп аяңдатқанда, одан жұрттың бәрі озып кетті. Қошеметтеп
ортаға ала шапқан көпшілік, енді оған табалаушы сияқтанып кетті. «Қайтем, ілгері
барып?.. Қайтсам қайтеді осы арадан?» деген ой кеп кетті оған. Егер, біреулер алдынан
оралып кеп, «неге кейін қалдың?» деп, тағы да, ортаға алмағанда, ол кейін қайтып та
кететін еді.
Қоршаған көпшілік Балуан Шолақтың неге тоқтағанын білген жоқ, сондықтан, тағы да
анау - мынау деп қошемет сөздер айта бастап еді, Балуан қабақ шытып, ажарын бермеді,
сұрауларына қысқа жауап қайырғаннан басқа кеңеске аузы бармады. Сөздің көбін оның
құлағы естімеді. Оны саңырауландырған ой — ат.
Оның есі - дерті жақсы атта болды. «Ер қанаты — ат» деген мақал түсті оның ойына.
Аздаған сауаты бар ол, — батырлар жырын жақсы көріп оқитын еді. Сонда,—
Қобыландының — Тайбуырылы, Алпамыстың — Байшұбары, Қамбардың —
Қарақасқасы, шапса құстан озатын, болдыруды білмейтін, кезеңді жерде иесіне адамнан
артық серік болатын, иесінің қуанышына қуанып, қайғысына қайғыратын аттарға ол аса
қызығатын еді.
«Шіркін, сондай аты бар батырда арман бар ма екен!» деп ойлайтын еді Балуан Шолақ.
«Құдай - ау! — деп тілейтін еді, дінге сенетін ол,— сенен байлық сұрамайын, тақымыма
басатын солардай бір ат бер!»
Miнe енді, жарысқан көптің артында қалғанда, сол қынжылуға Балуан Шолақ тағы да
түсті. «Ер қанаты ат» деген бұрынғылар - ай!—деді ол ауыр ойда, топтың арасында аяңдап
келе жатып, — аузыңнан айналсам болмас па!.. Жүйрік көңілді — жаман ат тұсады!..
Атсыз кісі — қанатсыз құс екен!..»
Ендігі оның, бар арманы, өзіне қанат боларлық бір ат тауып міну болды...
|


title: АҚБОЗ AT - Сабит Муканов. Балуан Шолак

text:
АҚБОЗ AT
«Мен Шолақ он сегізде өнер тапқан,
Үкілеп Ақбоз атқа тұмар таққан.
Басымда пұшпақ бөрік, шекемде үкі,
Үстіме кидім жібек шымқай ақтан»
(Балуан Шолақтың өлеңінен)
Шалқар көлінің Қылшақты өзені құятын тұсында «Қарауыл» аталатын шоқы бар,
көктемде су жайылатын маңайы — қалың шабындық. Ол арадан мыңдаған мая тұрады
десе де болатын-ды. Биылғы сентябрь базарының алдында сол маяларды базаршылар
малына жегізеді деп, нелері маяларын күн бұрын тартып алып, тақырланған кең алқап бос
тұрды, шабылмаған шырмауық пен жоңышқа талдардың арасындағы оймыш - оймыш
алаптарда ғана қалды. Балуан Шолақ ерген топ осы талдардың арасына жеткенде, әр
жерде шоғырланған базаршылардың Балуанды танығандары тоқтатып, қосынан дәм
татырды.
Базаршыларды бір топ серіктерімен осылай аралап келе жатқан Балуан Шолақтың
алдынан, тоғай арасына тіккен ақ шатыр кездесті. Шатырдың алдында, бірнеше кісінің
ортасында, шоқтығына адамның созған қолы әрең жететін қара арғымақ тұр. Балуан
жақындап кеп қараса — айғыр. Біреуден «не қылған айғыр?» деп сұрап еді, «сатылатын»
деп жауап берді ол. Сатушы — орыс, саудалаушы — Көкшетау елінің атақты байы
Неғметжан. Жабайы жылқы базарда жиырма бес, отыз сом, айғыр иесінің сұрауы үш жүз
сом.
— Айғырға қызығам!—деді Неғметжан көпке, — бағасын да ауырсынып тұрғам жоқ.
Базарға сатуға елу ат әкелдім. Азар болса, солардың он бесін алар. Үйдегі үш мың
жылқым аман болсын. Бір жылғы төлімнің жүзден бірі емес пе ол?
— Ендеше неге алмайсың?—деді Балуан Шолақ Нығметжанға.
— Таңдамалы биелеріме үйірге салайын деп, осы айғырды айналдырғаныма екі күн, —
деді Неғметжан, — алғым келеді, бірақ, жақсы айғырды иесі, ақауы болған соң сата ма деп
ойлаймын. Ал, аяғында, не тісінде ақауы бар ма деп, байқайын десем, алпарысқан бір
жануар, — алдына барса тістеп, артына барса теуіп, маңына жолатпайды. Тіпті ақауы
болмаған күнде де кескекті аюдай мұны қалай малданам деп ойлаймын.
Неғметжан мен Балуан Шолақ құрдас еді. Соны пайдаланған боп:
— «Түк жаңылып көкке бітеді, мал жаңылып итке бітеді» деген мақал рас - ау, — деді
ол,— мал сендей иттерге бітеді де, қорықпай басынады. «Аюға намаз үйреткен таяқ»
демей ме атаң қазақ? Мал аюдан асау боп па? Тізгінін менің қолыма бір тигізші, қайтып
тентектік мінез көрсетер ме екен?
— Ендеше, тізгінінен ұста да жуасыт!
Балуан Шолақ тізгінді иесінің қолынан алды да, айғырға жақындады. Басқа кісіге
құлағын жымпитып, аузын ашып ұмтылатын айғыр, Балуан Шолақтың зор денесінен, я
оқтай шаншылған көзқарасынан сескенгендей тарпа бассала алған жоқ. Айғырға
Балуанның өзі соқтықты. Ол ноқтаның үш дөңгелек темір шығыршықпен қосқан тұсын
бұрап, айғырдың аузын аша алмастай тас қып бекітіп тастады. Содан кейін ернін
саусағымен ашайын деп еді, тістеуге шамасы жоқ айғыр, басын бұлғаңдатып, ырыққа
көнген жоқ.
— Ім-м-м, ерегісемісің?—деді Шолақ айғырдың аузын босатып, — сенің жыныңды өз
еркіңе жіберіп басайын. Ал, екеуміз ерегістік!..
Басы босаған соң, «мені басынамысың» дегендей, Балуан Шолаққа қайрат көрсетпек
боп, айғыр аспанға тік шапшыды. Тізгінді ұшынан ғана ұстаған Балуан шапшыған
айғырдың бауырына кіре беріп еді:
— Тарпиды!.. — десті қарап тұрғандар шулап — кейін шегін!..
— Адам баласын жығып болған соң, енді хайуанды да жыққысы келген екен, көрейік
әуселесін, — десті біреулер.
Сақтандырушының сөзіне құлақ аспаған Балуан Шолақ, тарпымақ болған айғырдың
алдыңғы екі аяғын жуан бақай тұсынан шап беріп ұстай алды да, кең кеудесін иығына
мінгізіп, оң жаққа қарай сілтеп кеп қалды, айғыр оң қабырғасына құлап түсті. Айғырдың
тұруға жанталасып көтере берген басын Балуан құлағынан басып жерге қайта жастады да,
дәл сағалдырық тұсынан тізерлей қойды. Бүркіт басқан түлкідей, мойыны жерге жабысқан
айғырдың бөксесі шоршаң - шоршаң етті...
Балуан Шолақ айғырдың ұртына бармағын батырып, аузын аштырды да:
— Міне, қараңдар, тістерін! — деді көпке.
— Құлын күнінде сақау шыққан мал екен, — деді Шолақ, айғырдың аузына үңілген
көпке — күрек тісінде дағы қалыпты. Бірақ, мал екен, жануар! Қасқыр азу жылқы екен.
Өзі жүйрік жылқы. Бірақ, ұзаққа шаба қоймас, — тісінің сыздығы қысқа. Ал, бұдан туған
қарабайыр құлыннан талай тұлпар шығуы керек. Аяғында ақау жоқ.
Шолақ айғырды босатты. Түрегелген айғырға: «Тісіңді енді көрсетші», — деп қол
созып еді, беті қайтқан адамға жылқының бағыныштылығы қандай, — жай ғана кекжигені
болмаса, бұрынғыдай шапшымады.
Айғырды 300 сомға Неғметжан алды. Сатып алған жылқының «құйрығын майлау»
әдеті бар.
— Ал, Балуан, — деді Неғметжан сол әдетпен, — бір тоқтының еті біздің шатырдың
алдында асулы тұр еді, бүгін соны жейік. Өз сыбағаң басқа.
Серіктерімен Балуан Шолақ Неғметжанның шатырына кіріп қымыз ішіп отырғанда,
есік арқылы, бұйра талдардың арасынан көзіне шымқай боз жылқы шалынды. «Бұндай да
боз жылқы болады екен!» деп таңданған Балуан Шолақ, әлденені сылтау қып тысқа
шығып үйездеген бір топ аттың ортасында басын түйістіре тұрған боз жылқыға
жақындаса, талай сұлу жылқыны көре - жүре, көзіне бұрын түсіп көрмеген тамаша ақбоз
ат!.. Бұл топтағы жылқының бәрі де құр ат болу керек, — еттері тым семіз...
Ақбоз атқа қызыққан Балуан, анықтап көруге, мүмкін болса ұстап көруге таяна беріп
еді, аттар да, ақбоз ат та жақындатпай, ығыса жөнелді. «Міне, ат!» деп ойлады Балуан. Ол
қосқа қайта кіргенде, аттар нақ қостың аузына қарсы үйездеп тұра қалды.
— Неғметжан! — деді Балуан Шолақ, — анау Ақбоз сенікі ме?
— Менікі.
— Асау ма, өзі?
— Жүген - құрық тимеген.
— Сатуға әкелдің бе?
— Әрине.
— Сол сияқты атты сата ма кісі?
— Өзім де қимаймын. Бірақ — ит мал!.. Биыл тоғызға шығады. Үйрете алмай - ақ
қойдық. Далада асау айғырды ұстап мінетін жылқышылар да үйрете алмады. Ең алдымен
шығаннан шыққан қашаған, атпасаң ұстатпайды, екінші — бұғалыққа бойлауық, — он
жігіт тартып тоқтата алмайды; үшінші — төрт аяғын буып, аузын тұмшаламасаң
ерттетпейді, — тебеді, тістейді; төртінші — үстіне адам мінсе, басын билетпей, тұмсығын
төсіне тұқыра тығып алады да, орғып тулай береді, мінген адамды жықпай қоймайды.
Қанша жыл азаптанып, үйрете алмаған соң, амал жоқ, сатпақшымын. Әйтпесе, сатуға адам
қияр жылқы емес.
Балуан «маған сат!» дей алмады. Бұндай аттың бағасы кем дегенде 40—50 сом. Балуан
Шолақта ондай ақша жоқ. Сондықтан Неғметжанды сөзбен торлап:
— Егер біреу осы атыңды үйрете қалса қайтер ең? — деді.
— Қалағанын берер ем, — деді Неғметжан.
— Егер аттың өзін қаласа ше?.
Неғметжан күмілжіп қалды.
— Біреуге сататын атын қимай ма? — десті тыңдаушылар. Неғметжанның, аузына сөз
сап, — жай бермес, бұлын алып берер.
— Сөзіңнің сарынын аңғарып отырмын, — деді Неғметжан Балуан Шолаққа, —
көңілің кетіп отыр екен. Әйтеуір сататын атым, саған - ақ берейін. Ойдағы бағамды да
сұрамайын. Менің қолқам — осыны өз көзімше үйретіп мін! Мұның ең кем дегенде екі
жуан аттық құны бар. Егер үйретсең — бір аттың ғана ақшасын төле, екінші аттың ақшасы
— үйреткен еңбегің болсын. Осы атта кетіп баратқан кегімді әперсең болғаны. Расымды
айтайын: тұлғасына қызыққанмен, мінезінен қорқып базарда ешкім алмады. Осымен
базарға үшінші рет әкелдім. Егер сен алмасаң, амал жоқ, биыл соғымға сойып басын
мүжимін.
— Бұл сияқты аттың басын мүжігенше өз басыңды неге мүжімейсіц? — деді Балуан
Шолақ қалжыңдаған боп, — мен саған мүжітпейін ол басты. Кәне, бұғалық қылатын арқан
әкел!
Арқан берілді. Балуан дамбалдан басқа киімін түгел шешті де, балағын ышқырына
түріп, бұғалық таққан құйрықты сүйрете ұстап, қабанға шабатын жолбарыстай аяғын
еппен басып, үйездеп тұрған аттардың Ақбоз жағынан барды. Оң жақ қолының білегіне
бүлдіргесінен ілген он сегіз таспа жуан қамшы.
Аттар оны абайламай қалды. Жақындаған кезде аттарды ол дыбыс беріп үркітті де,
қаша жөнелген Ақбозға бұғалық тастап кеп жіберді. Мойнына бұғалық түскенін сезген
Ақбоз қарғи кеп жөнелгенде, Балуан Шолақ жерге отыра қап, жұлқи тартты. Шапшыған ат
тегеуірінді қолдың екпінімен шалқасынан түсті. Ат түрегелгенше Шолақ сап етіп
құлағынан ұстай алды. Ақбоз алдыңғы екі аяғын ербитіп, көзі шатынап тұра бергенде,
Шолақ құлағынан төмен қарай тұқырта басып қалып еді, ат етбетінен түсті.
Ақбоз жанталасып екінші рет тұра бергенде, Шолақ оның құлағын босатып, тізесіне
төгіле өскен шоқтығына сол қолын орап алды да, жұқа шаптан дырау қамшымен тартып
кеп жіберді. Бұрын етіне бұндай таяқ тиіп көрмеген Ақбоздың жаны ышқынып, орнынан
тұра, ыта жөнелгенде, Шолақ үстіне қарғып шығып кетті.
Ақбоздың мөңкігісі келді. Бірақ аттың еркіне Шолақтың тегеуірінді қолы жібермеді,
— бауырын ала дыраумен тартып - тартып жіберіп еді, денесін пышақпен тілгендей
болған ат, беталды құла дүзге көсіле жөнелді. Үстіне жабысқан «пәлені» түсіре
алмайтынын сезген Ақбоз, жан сауғалап өзенге қорғалайын деп еді, жақты қамти мойынға
соққан қамшы жазық жаққа бұрып әкетті. Ол маңда Шолақ пен Ақбозға қарамаған жан
жоқ. Әне жерде де шоғыр, міне жерде де шоғыр, бәрінің аузында:
— «Апыр - ай, мынадай да ат үйретімпаз жан болады екен!»
Аздан кейін Балуан Шолақ атты билеп алды. Ол қамшымен қалай жасқаса, жүгенсіз ат
солай қарай шапты. Бар шабысымен көсіле сілтеп жүрген аттың үстінде Шолақ ойнауға
айналды: ол біресе аттың оң жағынан, біресе сол жағынан қарғып түсіп қайта үстіне
шықты, арқасына алақанын тіреп, төбесімен тік тұрды, кейде арқаға аяғын басып түрегеп
шапты, кейде жаядан сыпырылып түсіп, қыл құйрығына жабыса, үстіне қайтадан қарғып
мінді.
Тоғыз жылғы ту аттың өкпесі ентікті, жүрегі алқынды. Бар денесі отқа қақталған мұз
сияқты еріп кеткендей, қара тер шашасы мен иегінен судай сорғалады. Сөйтіп жүріп ат
болдырып, шабыстан желіске, одан аяңға түсті, аздан кейін сенделіп тұрды да қалды.
Балуан Шолақ шатырға жақындаған жерде аттан түсті. «Шідер!..» деп айқайлады ол
атты мойнынан құшақтап, жағынан сипап тұрып. Бір жігіт жүген мен шідер апарып берді.
Шолақ атты жүгендеп, аяғына өре салды да, басын кекжите тізгінді шоқтығына қақтарып,
өзі ентелей басып Неғметжанның қосына келді. Ақбозды беруін берем десе де, ішінен
қимаған, бірақ уәдені бұзудың орқанын табалмаған Неғметжан бұрынғыдай
жайраңдамады, өзге көпшілік айтып жатқан мақтау сөздерді айтпады.
— Ал, мырза! — деді Шолақ, шатырға кеп сусындаған соң, — «уәде құдай аты» деген
сөзге тоқтаймыз ғой?
— Солай болады да, — дей салды Неғметжан.
— Неге күмілжіп айттың? Әлде қимаймысың?
— Айтқаным айтқан, ат сенікі, егер сыйлаймын десең өзің біл!
— Сен олай солқылдама! Қимасаң тартып алмаймын. Не деп сыйлаймын, саған? Атың
аз деп пе? Әлде мұндай ат менің тақымыма жақпайды деп пе? Уәде қылған өзің, сөзіңді
жұтам десең мейлің!
— Ашуланғаның ба, бұл?
— «Ер жігіттің екі сөйлегені — өлгені»— дейді атаң қазақ. Ашуланып мен сенімен
төбелеседі деп отырмысың? Әлде, жалынады деймісің? Арымның садағасы кетсін!
— Бердім, атты! Уәдем уәде!
— Тәңір жарылқасын!—деді Шолақ,— мен құнерездік қылмаймын. Қайыр сұрайтын
дәрежеге жеткенім жоқ. Қолқамды алдым. Ал, енді, менен атыңның толық бағасын ал.
Қалағаның сенікі болсын: не астымдағы атыммен 25 сом, не 50 сом сап ақша!..
Неғметжан ақшаны алмақ болды. Балуан Шолақта 50 сом түгіл 50 тиын да жоғын
білетін серіктері, атаулы ақшаны сол арада қалталарынан суырды да берді.
Ac ішкен соң Шолақ көп кідірген жоқ. Астындағы атының ноқтасын Ақбозға кигізіп,
Ақбозды жетекке алып жүріп кетті.
|


title: ҚЫЗ АЛЫП ҚАШУ - Сабит Муканов. Балуан Шолак

text:
ҚЫЗ АЛЫП ҚАШУ
«Қожаның бір қызы бар аты Балқаш
Лебізі кейде шекер, кейде орғаш.
Жігіттер қатын алсаң осындай ал,
Бота көз, оймақ ауыз, қиылған қас.
Ақау Балқаш, Әрида, қалқаш - ай!»
(Балуан Шолақтың өлеңінен)
Ақбоз ат айта қалғандай болды. Семізден жарап, бауыры тартылғаннан кейін,
маңайынан өткен кісі оның сұлулығына тоқтап қарамай кете алмады. Аяңдаса да, желсе
де, шапса да ол алдына жылқы түсірмеді. Бірақ Шолақ оны «бір мінгенім — бір дәурен
емес пе?» деп бәйгеге қоспады.
Ақбоз өте мінезді болды: Шолақтан басқаға атпаса ұстатпады, Шолақтың қолына
құрықсыз тұрды, ерттеулі қалпында қаңтарусыз қойса қозғалмады, бос жіберсе қашпады,
бейбіт оттамады, ішін жинақ қалпынан түсірмеді, «жат, кел, бар, отта, жуса!» деген
сияқты сөздерді ұғып, бұлжытпай орындады.
Ақбозды Шолақ аса еркелетеді: мезгілінде оттатты, суарды, тамағын тәтті ғып берді,
денесін кірлетпей күн сайын жуды, жал-құйрығын төгілдіре күн сайын тарады, атасынан
қалған күмісті қалмақы ер - тоқымнан басқа тұрманды денесіне жолатпады, кекіліне үкі,
құйрығына шолпы тақты, мінгенде денесіне қамшы тигізбеді. Солайша мәпелеген иесінің
«аяңда, жел, жорт, шап!»—дегенін Ақбоз тізгінді ұстаудан аңғарды да, бұйрығын қалт
етпеді.
Әсем Ақбозбен ел аралап думан-сауықпен күн кешірген Шолақ, бір күні бір ауылда
қыз ұзататын тойға кез келді. Ауылдың әдетімен, кешкі ойында қыз - бозбала аралас
отырғанда Шолаққа ұзататын қыздың қасынан орын тиді. Бұл кезде Шолақ 23 те еді.
Қасына отырған қызға қараса: аршыған жұмыртқадай аппақ жүзді, мөлдір көзді, мінезі
ойнақы біреу екен.
Қызға қылықты Шолақ, шүйіркелесіп отырып сырын біліп алды: ұзатқалы отырған
күйеуін менсінбейді екен, амалсыз барғалы отыр екен. Аты — Балқаш, әкесінің аты —
Қожа.
Балуанның бала жасынан бойына біткен бір мінезі — аяғыштық еді. Сол қалпына бүгін
де бағып, сырласқан қызының қақпанына қалай түскенін аңғарған да жоқ.
Күйеуіне наразылық зарын айтқан қыз, көз жасын көптен жасыра, Балуанға көрсете
маржандай төгіп отырды да, «бүгіндік қана емес, өмірлік панаңа ал!» деген өтінішін
айтты. Ұзақ сырдың аяғы серт байлаумен тынды. Уәде — ертең түнде қыз үйінен ұрланып
шығады да, екеуі Балуан Шолақтың еліне аттанады.
Осыған уәде байлаған Шолақ, күтіп алмақ болған сайға ертеңіне ымырт жабыла келді
де, қаңтарған атын тізгінінен ұстап, жамбастай жатты. Қыздың, уәделі кезде келуіне күдігі
жоқ ол:
— «Апыр-ау, мен енді үйленем - ау!» деді күліп.
Ілезде ол күлкіні басқа бір ой басып, Балуан Шолақ тұнжырай қалды.
Ол кездегі ауылдың әдетінде ең алдымен үлкен ұл үйлену керек. Ендеше, Балуаннан
бұрын, ағасы Төлебай үйлену керек қой. Ол әлі үйленген жоқ. Барлық бөгет — қалыңмал.
Балуан орыс селосында жұмыста жүргенде мал басы біраз құралып, Төлебайдың қалыңын
төлеу үміті бұл үйдің басына орала қалған еді. Қазір ол үміт бұлдырлана бастады —
Балуан жұмыстан амалсыздықтың күніне қол үзген соң, үйінің тоғы қайта шайқалып,
қалың төлеу былай тұрсын, күн көрістің өзі тағы да тақыл - тұқылға айналды...
Сайда, түнде, Балқашты күтіп отырып осы ойға шомған Балуанның басына үш сұрау
туды:
Бірінші сұрау — «Төлебайдан бұрын қатын алғаным ұят емес пе? Әке - шешем не
дейді? Ел не айтады?»
Екінші сұрау — «Әйел жігіттің аяғына тұсау дейтін еді, сол тұсауға өз еркіммен
түскенім бе бұл?»
Үшінші сұрау — «Ол біреудің, біреу болғанда, дүмді байдың жесірі, ертең дау болады,
мүмкін барымта алуы. Сол дауға қарсы тұрар менде күш бар ма, дауды көтерер мал бар
ма?»
Осы ойлардан көңілі толқыған соң оның аттанып кеткісі келді.
Бірақ, серт қайда? Есін білгелі екі сөйлеп көрмеуінен, бір беттілігінен бүгін тая ма?
«Ер жігіттің екі сөйлегені — өлгені» емес пе? Бір бұзылып дағды алған серт қайтып түзеле
ме? Бір өлген ұят қайтып тіріле ме?
— «Бақ түссе маңдайымнан, тас түссе таланымнан, — деді Балуан Шолақ ойының
солқылдақ буынын бекітіп — тәуекел, шыдадым, жеттім сертіме!
Бойын бекіткен Балуан Шолақ, Балқашты асыға күтіп еді, келе қоймады... Шыдамы
тозған оған мерзімді уақыт алдақашан өтіп кеткен сияқтанды...
Асыққан Балуанға, жаздың қысқа түнінің өзі жылдай болды. Егер бір қырдың
астындағы қопалы көлден шулап қасқырлар ұлымаса, не бұны, я басқа бірдемені бүрмек
боп әуреленген жапалақ біраз уақыт үстін көлбей жалп - жалп ұшпаса, я әлдене бір қауіпті
сезгендей, Ақбоз пысқырып елеңдей бермесе, — бұл түнге шыдау аса қиын еді...
...Бір кезде, «бақыт жұлдызыңмын», дегендей жарқырап шолпан туды. Таңнан тіл
әкелгендей самал жел жұмсақ алақанымен Балуанды бетке сипап, құлағына әлденелерді
күбірледі. Біз де хабаршыңбыз, күткенің кешікпей келеді — дегендей, қараңғы аспанда
елестеп, сымпылдаған үйректер, қаңқылдаған қаздар ұшты.
Түн салмағы басып ауырлатқан денесі сергіп, ұйқысы қанып тұрғандай болған Балуан
Шолақ отырған жерінен түрегелді де, атын маңдайдан, сауырдан сипап, қасындағы
жылжыма бұлақтан суарды. Содан кейін, аздап шалсын деп тұсады да, «мұнша кешіккені
несі?!» дегендей, бір биікке өрмелеп шығып ауыл жаққа көз тікті. Іле оның көзіне ұшқан
құс, жортқан аң екені белгісіз, — жер бауырлай зымыраған бірдеме ұшырай кетті...
Күңгірт сәуледен көзі еркін жете алмай қадала қарап тұрған Шолақтың құлағына
аттың дүбірі шалынған сияқтанды. Көп уақыт өткен жоқ, біреу ызғытып келе жатыр.
«Осы болу керек!» — деп ол төмен түсіп атын тез ерттеді де, жетектеп, қайта әлгі
жотаға шықты. Күткені келіп қалды, — Балқаш!.. Қыз екпінімен өтіп бара жатып,
Балуанды көрді де, қайырылып тұра қалды.
— Сертіңде тұрған екенсің, — деді, сайға төмендей атынан түсе қалған қыз Балуанды
құшақтай ап, — ризамын. Кешіккеніме ренжіме, — деді қыз жаутаңдап, — себебі болды,
кейін айтам... Тез жөнелейік, қуғыншы келіп қалуы мүмкін...
— Осындай ерте шақта ма?!
— Кеше күдікті боп қалса керек, аңду көбейіп, әрең дегенде ұрланып шықтым...
Бұл кезде бозара бастаған таңның етегі жоғары көтеріліп, төңірек қылаңдана көрініп
қалған еді. Балуан мен Балқаштың елеңдеген құлағына дүсір естілген сияқтанды.
Елегізген олар, биіктен бастарын қылтитып қараса, ұбақ - шұбақ қалың қол шауып келеді.
Қыз құп - қу боп кетті.
— Сен сайға түс те, көрінбей тұр, — деді сұрланыңқыраған Шолақ Балқашқа — мен
жауға қарсы шабайын!
— Қой, ойбай!—деді кескініндегі қорқыныш үдей түскен қыз, — топырақ шашамысың
көпке? Қолыңда қамшыдан басқа қаруыңда жоқ!.. Одан да, ат жараса қашып құтылайық!
— Оның жігіті мен емен!—деді Балуан күліп,— ертедегі батырлар айтады дейтін еді
— «құрулы мылтық, құрсаулы жауға кезіктір» деп. Олар да періштеден емес, мені тапқан
анадай әйелден туған шығар. Өзім «Балуан Шолақ болам да, өзім жаудан қашам!.. Кім
болғаным, сонда менің?.. Одан артық өлім бар ма, маған? Әйтеуір өлу керек болса, қашып
өлгеннен қашпай өлген артық емес пе? Жоқ, Балқаш, мен қашсам өлем де, қашпасам
өлмеймін. Қызығыма қара да тұр сен, жаумен қалай сайысар екем мен!.. Қалыңмал
төлеген жоқпын саған. Тегіннен тегін алғаным ұят болар. Малымды салмағанмен, күшімді
салайын!..
Бұл сөздер көкейіне қонған, жауға қарсы аттануына көнген Балқаштың өтініші —
«бетін қайтарам десең қайтар, бірақ кісі шығынын жасай көрме, пәлесінен құтыла
алмассың!» болды.
— Құп болады, — деді Балуан.
Қызды сайда тұруға көндірген Балуан Шолақ, Ақбозын ойнақтатып төбенің басына
шыға келді. Бұл кезде таң аппақ боп, аспанның шығыс жақ жиегі сарғылттана бастап еді.
Шапқыншылардың алдында оғашырақ біреу далақтап келеді. Зады Шолақты танып
келе жатқан сияқты,— сойылын көлденең ұстап:
— «Аттан түс!.. Түс аттан»—деп қиқулайды.
Шолақ оған қарсы ұмтылды. Екеуі айқаса бергенде, жігіттің сілтеген сойылын Шолақ
жұлып алып, аттың екпінімен ағып өтіп кетті де, іле қайта бұрылып, жігіттің түп етегінен
қапсыра алды. Жігіт қиялай тартып, беріспеуге тырмысып еді, Шолақтың қуатты қол күші
еркіне жібермей, тартқан жағына еңсере аударып әкетті де, өңгеріп апарып жерге тастап
кетті. Аты ойнақшып бетімен шыға берді...
Кейіннен жеткендерін де осы әдіспен аттарынан аударып, біраз сайысқаннан кейін
қуғыншыдан ат үстінде ешкім қалмады.
Ойнақтаған бос аттардың бәрін Шолақ сайға айдап түсірсе, қайратына сүйінген қыз,
атына мініп бері келе жатыр екен.
— Сен мынау дөңге шық та, аттарды иіре тұр, — деді ол қызға, — мен жігіттерге
барып келейін.
— Неге?!..
— Кеше ойнап тарқасқан жігіттермен, бүгін араздасып айрылам ба? Барып кешірім
сұрайын.
— Ойбай, ұстап алады. Аттыдан жаяу мықты деседі ғой, қолдарына бір іліксең
жібермейді...
— Көр, қалай жібергенін!..
— Өтінем, Балуан!—деп қыз тізгініне жармаса беріп еді:
— Босат тізгінді! — деді Балуан дауысын көтеріп. Қаймыққан қыз жаутаңдаған
көзбенен тізгінін босатқанда:
— Мен сені ерге — ер, серіге — сері десем, сен осылай ма едің? — деді Шолақ,— Ер
жігіт қайралған қылыш емес пе еді? Оның жүзіне неге қол апарасың?
Қыз тұрып қалды. Шолақ құйындатып тартты да кетті. Бұл кезде аттан түскен жігіттер
де бір жерге жиналған еді.
— Салт тұрып сөйлессем сөгерсіңдер, құрбылар!—деді жігіттерге жақындағасын
Балуан атынан қарғып түсіп, жаяу барып, — ал ұстаймын десеңдер, мен міне, келіңдер!
— Жаяуда да әліміз келмес деймісің, — ұстаңдар! — деп манағы ең алғаш сайысқан
жігіт қоразданып еді:
— Шіркіннің ерін - ай!—деді біреуі оны кекетіп,— бар байлап ала ғой, мықты неме!
Өзгеміз аттан осалдықпен түскен болармыз. Сенің қапың бар шығар!
Ана жігіттің қарығы басылып қалғандай болды.
— Мұнымыз той тарқардағы аударыспақ сияқты ойынымыз емес пе? — деді Шолақ,
— айтыңдаршы, қайсыңның тұщы етіңе ащы таяқ тигіздім.
— Таяқ тигізбегені құрысын, бұдан да ұрып өлтіріп кеткені жақсы еді, — десті
біреулер.
— Ал, жігіттер, құдай ойын - күлкіден айырмасын. Қыз шіркіннің көңілін қимайтын
әдетім болушы еді, соным ұстап, бір қыздарыңды алып қашқаным рас, бірақ, құрбы
замандасым, сен — маған қыздан қымбатсың. Алып қалам десең қыздың серті менің
мойнымда болсын, әне, сайда тұр, барыңдар да қайтарыңдар!..
— Әу, жігіттер, — деді біреуі сол кезде, — түкке тұрмайтын намыстың керегі не?
Балуан Шолақ боп тусаңдар кім қой деді сендерге? Бір қызды Балуан Шолаққа қимаймыз
ба? Қалған қыз да жетпей ме қалыңға сатуға? Қызды қайтарып апарғанда не дейсің?
Тартып алдым дейсің бе? Одан да, Балуанды осынша дарақыланып қуған айып бойымызға
құт, соны жүктейік те қайтайық!
Бұған ешкім қарсы бола алған жоқ. Жол айтқан жігіт Шолақтың Ақбозын мініп барып
қызды ертіп, аттарын айдап келді. Бірен - саран болмаса, жігіттердің көпшілігі Шолақ пен
Балқашқа ризалық тілектерін айтып, жөнелуіне рұқсат етті.
Күн ол кезде жаңа ғана шашырап шығып келе жатыр еді. Күннен тармақтанған алтын
сәулеге бөленген екі жас «Әрида қалқаш» әніне қосылып жортып кетті.
|


title: «ЕР — ЕЛДІҢ БАЛАСЫ» - Сабит Муканов. Балуан Шолак

text:
«ЕР — ЕЛДІҢ БАЛАСЫ»
Жұртқа жағар ер жігіт қылығынан,
Сілтегенім кеткен жоқ құрығымнан;
Анталаған сан дұшпан қамаса да,
Сырдың суы келмейді жұлығымнан.
(Балуан Шолақ өлеңінен).
Ереймен тауында тұратын, Балқашқа қалыңмал төлеген күйеу, Балуан Шолақпен
жерлес Сатыбай байдың нағашысы боп шықты. Сатыбайға ол кісі салды:
— Нағашың жіберді, — деді келген елші, — айдай жесірімізді тапа - тал түсте, аз үй
қоңсың — қаңғырған Үйсіннің делқұлы біреуі алып қашты. Төрт үй Үйсін кімге топырақ
шашады. Оның арқа тіреуі — Керей — сенсің. Алдыңнан өткелі келдік. Жесірімізді
қайтарып, қоңсыңнан айыбымызды әпересің бе, болмаса тұрысар жеріңді айтасың ба?
Сатыбай да Балуан Шолаққа кісі салып еді: «Иесіне қайтарып беретін, менің әкелгенім
мал емес, адам, — деп жауап қайтарды ол,— мен қайтара алмаймын. Тартып алам десе
еркі білсін!»
Бұл сезді естіген соң, Сатыбайдың нағашысы жіберген кісіге ұстатқан сөзі мынау
болды: «Жігіттеріңді жинап сайланып келіңдер де, мықты немеден тартып алыңдар. Өзін
де ұстап әкетіңдер. Бұл елді мен тырп еткізбеймін».
Елші кеткеннен кейін Сатыбайдың бұл уәдесі ел ішіне дүңк етіп жайыла қалды.
Үйсінге қараған үш - төрт үйде Шолақтан басқаларының бәрі момын екендігі бізге
мәлім. Және қонысынан ауғалы олар төмендеу бір кедей ауылға қоңсы қонған.
Сатыбайдың сөзін естіп шошыған олар мен көршілері:
— Жарқыным, — деді Балуанға жиналып кеп, — сен бұлай отырма. Сатыбайдың
нағашысы осал жау емес деседі. Ол Қанжығалыдағы атақты Саққұлақтың ағайыны болса
керек. Бес болыс Қанжығалыны жинап жатыр дейді ол. Ертең жауар бұлттай торланып,
жасанған жау келіп қалғанда, жалғыз өзің төтеп бола алмайсың.
— Не істе дейсіңдер, сонда?
— Күшің келмейтін іске ұмтылатын ақымақ емессің. Өлеріңді біл...
— Ол үшін?
— Жесірін қайтар!..
— Болмайды ол. Менің өлігімді аттамай, Балқашты олар әкете алмайды...
Палуанның құлаған жағынан тұрмайтынын білетін ағайындары мен көршілері:
Ендеше, көңіл жетер адамдарыңа хабар айт, жиналып саған қарасын болсын. Жалғыз
адамға жаудың шабуы оңай. Көпке шабуға жүрексінеді...
— Meн ешкімге «болыса гөр» деп құлдық ұрмаймын, — деді Шолақ,— керек көрген
жігіт болса өзі де келер. Керексіз болсам, жалбарынғанмен келмес. Мен нені болса да
үйден күтем.
— Ендеше, бассауға қыл. Мұндағы біздің неменемізді алар дейсің. Келер де кетер.
— «Қашқан жауға — қатын ер». Олай басындырғанша келетін ажалды қарсы алсам
болмай ма?
Шолақ ешкімге бармады да, жасырынбады да. Ол Ақбозын бабында ұстап, үйінде
отыра берді. Оның дүниеде ең қымбаты шешесінің сөзі. Бірақ, өзге айтқан тиым сөзді,
қорқыныш сөзді Қалампыр Балуанға айтпады. Оның ұғымында, әйелдің ер адамды бет
алған ісінен бөгемеуі керек, әсіресе, Балуан Шолақ сияқты атаққа шыққан жігітті...
Ұғымы сондай болғандықтан, Балуанға да, былайғы жұртқа да сыр бермеген
Қалампырдың, істің немен тынарына жетпейтін көзі, кейбір оңаша шақтарда жасқа толып,
ағыл - тегіл болып алады. Бірақ, кейде жылағанмен, кейде жыламайды ол. Кейде
қорқыныш тұманы басып кеткен оның ақыл-ойына үміттің де күні шығып, соның
сәулесінен жүзі жарқырай қалады. Бұрынғы аңыздық батырлар туралы ертегіні көп естіген
және сол ертегілерді өзі де талайларға, әсіресе, балалық шағында, Нұржанына айтқан
Қалампыр, кейін Нұрмағамбеті «Балуан Шолақ» аталып, күші ел аузында ертегі сияқты
аңыз боп кеткенін естіген соң, «бұл балам да сондай батырлардың біреуі ғой!» деген
мақтаныш сезімге ие болған еді. Қалампырдың ақыл - ойында жарқырайтын үміт күні —
осы сезім. Көппен алысқалы даярланған баласының жеңілу қаупі оның басына тұман боп
оралса, жеңу қуанышы күн боп шығады. Неге екенін кім білсін «балам жеңілмейді,
жеңеді!» деп сенеді ол. Осы бір сенім оны ілгері жетектеп, баласының көп жаумен жалғыз
айқасар күнін асыға күткен сияқтанады...
Балуан Шолақтың ешкімді жәрдемге шақырмағандағы ойы, біріншіден —
жайшылықта доспын дейтіндерді осындай таршылықта сынау болса, екіншіден — өзінің
күш мөлшерін тағы бір байқау еді. Өз байқауынша бойдағы күшінің көбі әлі көрінбей
жүрген сияқты.
«Жаяу бес жүз жігітпен келе жатыр дейді» деген хабар дүңк ете түсті бір күні.
Ұрлатып алмасын деп кісендеп ұстап жүрген Ақбозын Балуан Шолақ сол күні
өмілдіріктеп, құйысқандап, төс айылын бос, шап айылын берік тартып ерттеді. Атасынан
қалған темір сауытты көйлекшең етіне киіп, аяғын байпақты етікке сұқты. Басына — бес
көз ақ жібектің бір жақ ұшын шандып орады да, екінші ұшын арқасынан кере құлаш
салбыратып жіберді.
Балуан Шолақтың ауылы биіктеу дөңнің басында болатын. Дөңнің қырында үлкен оба
бар. Соған шығарып қарауылға қойған бір бала, түс ауа берген кезде шауып кеп үй
сыртынан:
— Балуан, Балуан... Қара құрттай қаптап келе жатыр!—деп айғай салды.
Қалампыр бұл кезде далада еді. Баймырза үйде еді. «Жау келеді» дегелі өрекпіген
жүрегін қалай басуды білмеген ол, үйінен шықпай, көр - жерді ермек қып шұқына беретін.
Бүгінгі онын, ермегі — етік жамау еді.
Баланың «қара құрттай қаптап келеді» — деген айғайы Баймырзаның төбесінен
жайдың оғындай ұрды.
— «Аһ!»—деді ол ышқына дауыстап, екі көзі шарасынан шығып, инесі мен бізі
қолынан түсіп кетті.
Шалқасынан құлай берген әкесін Балуан Шолақ ұстай алғанда, үйге бір шелек су алып
Қалампыр да келді.
— Не болды бұл бар болғырға?—деп Қалампыр да Баймырзаның басын сүйеді.
— Ағатай, ойбай, кеп қалды!—деді сырттағы бала шырылдап.
— Балам... Нұржан... — деді Баймырза көзін қатты жұмып аз тұрғаннан кейін кең
ашып,— енді қайттік?!
Әлсіз әкесін жатқызып, бойын жазған баласының көзіне Қалампырдың көзі түсіп еді,
зәресі ұшып кетті: ағы қып - қызыл боп қанталаған Балуан Шолақтың екі көзі пеште
маздап жанған оттың жалынындай дауылдап ұшқын шашып тұр екен. Даража біткелі
нұрланып, қызыл шырайланған беті қорғасындай сұрлана қапты. Бойы дірілдеген сияқты,
еріндері тоңазыған адамдай қыбыр - қыбыр етеді...
— Апа! — деді Балуан, даусы болаттай шыңылдап, — мен аттандым!..
«Құлыным!» деп құшағын жайған шешесін ол құшырлана беттен бір сүйді де,
шешесінің сүюіне үлгіртпей, сып беріп есіктен шыға жөнелді. Босағаға сүйеніп солқылдап
тұрған Балқашты оның қанталаған көзі көрмеді. Тордан шыққан арыстандай үйден
бұлқына шыға келген оған дүниені өрт қаптаған сияқты, жер де, көк те, өсімдік те, ауыл
да, мал - жан да қып - қызыл боп елестеді.
Атына қалай ырғып мінгенін ол білген де жоқ. Жөнеле берген оған:
— Сойылың!.. — деді үйден жүгіре шыққан Балқаш, сойылын ұсынып, дауысы
дірілдеп.
— Бір салғанда сынып қалатын немені атқа ауыр ғып қайтем. Одан да, керегінде
біреуден тартып алсам болмай ма? Жаудың сойылы менікі емес пе? Құдай осы
дырауымнан жарылқасын, — деп, қамшылы қолын көтере Балуан шапты да кетті.
Жолдың шаңдағын көшкен бұлттай бұрқыратып келе жатқан қалың қолға бетін қойып,
Ақбозбен Балуан Шолақ сілтеп келеді. Ақбозға сол күні өмірінде бітпеген шабыс пайда
болған сияқтанды: төрт тұяғымен жердің топырағын уыстай аспанға атып зымырағанда,
көлденеңнен көзі түскен жұрт оны ұшып барады екен деп ойлады. Балуан Шолақтың
басындағы ақ жібектің шұбатылған ұшы делегейлене шаншылып, аспанға көтерілді.
Сол екпінімен Балуан Шолақ келе жатқан топқа жақындағанда, алдынан ойқастап
біреу шауып шыға келді.
— Қанды басың бері тарт! — деді Балуан аңға айтатын сөзін оған айтып, тұра
ұмтылып.
Шапқынмен қарсы кеп қалған салттының кім екенін ол абайлаған да жоқ, «кім болсаң
да жаудың бірі шығарсың» деп, қамшымен атын қасқа маңдайдан ала тартып кеп қалды.
Ақбоздың екпінімен ағып өткен ол жаңағы атын ұрғанды жаудың жекпе - жекке шыққан
батыры екен деп ойлап, өзін де ұрмақ боп, жақындай беріп еді, иесі құлаған аттың
астынан аяғын ала алмай бұлқынып жатыр екен. Балуан оны қамшымен періп өтуге төніп
бір келді де, жығылып жатқан адамды ұру бойына ар көрініп, қасына тұра қалды. Көзі сол
шақта ғана топқа түсіп еді, құйындатып шауып келеді. Қою шаңның арасында
қыбырлағандардың ұшы - қиыры жоқ сияқты.
Үйінен аттанған кезінен көрі қайнаған ашуы салқындап, көзін жапқан қан тарқаған ол,
топпен айқаспақ боп атының басын бұра беріп еді:
— Балуан! — деді аттың астынан аяғын алып түре келген адам. Балуан жалт қараса,
өзінің сол маңайдағы бір досы!..
— Мұның не?— деді Балуан оған, оны жау болған екен деп ойлап.
— Бәсе мұның не?—деді досы, Балуанның атын неге ұрғанына түсінбей.
— Жаумысың, елмісің?
— Мен қашан жау боп ем, саған?
— Анау қаптағандарың кім?
— Өзіміздің елдің жігіттері.
— Қайда барасыңдар?
— Сені жауға талатып қоямыз ба?
— Қайда, ол жау?
— Мына төбенің астында. Біздің топты көріп ошарылып тоқтап қалды. Сені
шақырғалы келе жатсам, неге ұрдың мені?!..
— Жау екен деп...
Ұяттан беті қызарған Балуан Шолақ атынан қарғып түсіп жығылған атқа қараса,
соққан қамшы маңдай сүйегін айырып түскен екен. Ат өліп қапты.
— Мін, мына атқа, — деді Балуан досына Ақбозды тосып.
— Неге?
— Төлеуің.
— Ол не дегенің?! Бір атты сенің жолыңа құрмалдыққа шалу көп пе?
Өзге жігіттер де кеп қалды. Досы Балуанға атының құнын көптің алдында кешті.
Балуанды ортаға алған топ қыр басына шықса, жау жағы әлі ошарылып тұр екен. Олар жүз
шақты кісі, бұлар төрт - бес жүздей.
Екі араға елші жүрді. «Аз үйлі Үйсін» деп Балуанды ұстап әкетпек болған жау
жағының тауы шағылып, беті қайтты. Сатыбай, тағы сондай байлар мен атқа мінерлер
Балуанды қолдайтындардың арасына іріткі салмақ болып еді, ел көнбеді. Ақыры, жау
жағы бітімге кеп, қалыңмалын Палуанға төлетуге келісті. Ол малды Балуанның достары
төлеп жіберді.
— «Ер — елдің баласы»— деген сөз рас екен! — десті Балуанның досы да, дұшпаны
да, ері де, елі де жарайды!..»
|