url: http://emirsaba.org/sayasi-elitalar-jene-sayasi-koshbasshili-ofamni-sayasi-jjesi-m.html?page=2#4.Демократияның_негізгі_теориялары_мен_модельдері._Mемлекеттің_пайда_болу_теориялары_мен_тұжырымдамалары.

text:
3.Aвторитарлық саяси режим және оның формалары.
Авторитарлық режим дегеніміз - қоғамдағы толық жетілмеген демократияға негізделген жеке адамның немесе саяси биліктің бір тармағына сүйенетін мемлекеттік-саяси құрылым. Авторитарлық тәртіп көбінесе өтпелі кезеңде қалыптасады, әсіресе қоғам тоталитарлық тәртіптен демократиялық тәртіпке ауыса бастаған жағдайда қалыптасады. Себебі осындай кезеңде алда тұрған мақсаттарды демократиялық тәсілдермен (сайланбалы органдармен) ғана іске асыру қиындыққа түседі. Мысалы, ТМД елдерінің көбінде орын алған авторитарлық тәртіп, жеке тұлғаның билігі немесе атқарушы биліктің күшеюі осы әлеуметтік-экономикалық қиындықтарға тікелей байланысты.
Авторитарлық тәртіптің негізгі белгілері:
жеке адам билігінің немесе саяси биліктің бір тармағының күшеюі;
қоғамдық саяси ұйымдардың құқықтары мен еркіндіктерінің шектелуі;
мемлекеттік жүйедегі қызметкерлердің билікпен мүдделес саяси партиялармен бірігуі;
парламент ролінің шектелуі немесе кейбір жағдайда жойылуы.
Авторитарлық-бюрократиялық режим. Мұндай режим саяси дағдарыс жағдайында пайда болады. Ол, әсіресе, саяси өзгерістерді басынан кешіріп отырған өтпелі қоғамдарға тән. Режимнің ең маңызды саяси міндеті – қоғамдағы саяси тұрақтылықты сақтау мен әлеуметтік дағдарыстың таптардың, этникалық, әлеуметтік топтардың ашық теке-тіресіне ұласып кетпеуін қадағалау. Сол себепті, үстемдік етуші саяси элита ептілігімен ерекшеленеді, ол қарсы тұрушы күштердің үстінде тұруға ұмтылады, әлеуметтік демагогияға, кеңтаралымды үндеулерге жүгінеді, популистік бағдарламаларды ұсынады. Режимнің міндеті – бұқараны тыныштандыру, олардың саяси процеске қатысуын шектеу. Мұндағы негізгі ұран: саясатпен айналысу қажет емес, тек қана еңбек ету керек. Режим белгілі бір лидерге харизма жасай отырып, оның танымалдығын пайдалануы мүмкін. Режимде үстем партияны, халықты біріктіретін идеологияны қалыптастыруға деген тенденция пайда болады.
Авторитарлық-әскери режим. Әскери төңкеріс нәтижесінде билікке келген әскерилер қалыптастырған режим. Оған дағдарыстан шығудың жолын іздеу және төтенше, әскери тәртіптерді орнатуға ұмтылу тән. Бұл режим кезінде халықтың саяси белсенділігі айтарлықтай жоғары болмайды, қоғамда төтенше заңдар әрекет етеді. Жеке адамның бостандығы, құқығы шектелінеді, жаппай күш көрсетудің ашық шараларын қолдану заңды деп танылады. Алайда әскерилер экономиканы тиімді басқара және әлеуметтік мәселелерді жемісті шеше алмайтындықтан, әскери режим өз танымалдығын тез жоғалтып алады. Сонымен қатар әскери режим үшін негізгі қауіпті әскерилер арасындағы жікшілдік тудырады. Қатардағы әскери бұқараға жақын тұрған атаққұмар полковниктер төңкеріс жасау арқылы генералдарды билік басынан тайдыруы мүмкін. Әрине, әр халық өзіне лайық саяси режимді қалыптастыра алады. Бұған тек жоғарыдағы мемлекеттік билік қана емес сонымен бірге халықтың менталитеті де әсерін тигізеді. Сондықтан қай елде қандай режимнің қалыптасып, дамуы үлкен күрделі үрдіс болып табылады.
4.Демократияның негізгі теориялары мен модельдері. Mемлекеттің пайда болу теориялары мен тұжырымдамалары.
Демократия – сөзі (гр. demos – халық және гр. kratos – билік) деген сөздерінен шыққан, яғни “халық билігі” деген мағынаны білдіреді. Бұл сөз бірнеше мағынада қолданылады:
Мемлекет түрі.
Тендік, сайлау, көпшілік дауыспен шешім шығару принциптеріне негізделген ұйым түрі.
Қоғамдық құрылымның мұраты.
Әр жерде демократия әртүрлі рең алған. Олар мынандай мемлекетті демократиялық деп түсінген. Халықтың заң жүзінде мемлекеттік билікті басқаруы. Мұнда конституция билік халықтың қолында екендігіне дәлел болады. Халық жоғары билікке өз өкілдерін сайлау арқылы тағайындап, өзгертіп отырады.
Демократия теңдік болған жерде ғана болады. Мұнда барлық салада – заң шығару, оны орындауда, т.с.с. теңдік болады. Демократияда әділет болуы керек. Мұнда да қоғамның барлық саласында әділет болуы тиіс. Демократияда сонымен қатар бостандық, еркіндік болуы керек. Сонымен, демократия деп халық билігі, теңдік, құқық, әділдік, еркіндік принциптеріне негізделген мемлекеттік құрылысты айтады.
Демократияның түрлері:
Демократия - алғашында классикалық либерализммен ұқсастырылатын мүдделер, қатынастар, құндылықтар, ережелер, идеялар мен концепциялардың кешеніне негізделетін қазіргі кездегі қоғамның өзін-өзі саяси ұйымдастыруының негізгі түрлерінің бірі, халық билігі.
Делегативті демократия - гибридті режимдердің негізгі түрлерінің бірі. Бұл ұғым саясаттану ғылымына аргентиналық саясаттанушы Г. О'Доннелмен демократия мен авторитаризм белгілерін қамтитын режимді бейнелеу үшін енгізілген.
Идентитарлы демократия - халық еркі мен мемлекет әрекеттерінің теңдігіне негізделген демократия концепциясы. Бұл үлгі жоғарғы билік пен халықтың қарым-қатынасына кедергі келтіретін өкілдіктен бас тартуды (Ж.Ж. Руссо), сондай-ақ, билікті бөлу принципінен де бас тартуды білдіреді (ленинизмнің теориясы мен тәжірибесі).
Тікелей демократия- халықтың жалпы мемлекеттік және жергілікті ауқымда билікті тікелей жүзеге асыруы, халықтың өзінін (көбінесе сайлаушы азаматтармен) жалпы және жергілікті сипаттағы шешім қабылдауы. Мұндай форманың негізгілерінің бірі референдум.
Өкілдік демократия - халықтың билікті өзі таңдаған мемлекеттік органдар арқылы жүргізуі. Халық билігінің негізгі екі түрінің бірі (екінші түрі тікелей демократия). Қазіргі демократиялық қоғамда осы екі түр өзара бірін-бірі толықтырады. Заңды күші тұрғысынан басымдыққа тікелей демократия жолымен қабылданған шешімдер ие болады.
5.Мемлекеттің құрылу белгілері.
Мемлекеттің белгілері
мемлекеттің орталық және жергілікті билік органдары жүйесі болады, оған заңды, атқарушы және сот органдары, әскер, полиция жатады;
мемлекеттің тұрғындары әкімшілік-аумақтық бірлестіктерге (облыс, аудан, ауыл, т.с.с.) бөлінеді (ол бірліктер әр елде түрліше аталады);
мемлекеттің шекарасы анық белгіленген аумағы болады;
мемлекеттің әскерді, полицияны, сотты, басқа мемлекеттік мекемелерде қызмет істейтін шенеуніктерді ұстау үшін салық жинайды;
мемлекет заңдар және басқа нормативтік-құқықтық актілер шығарады, солардың көмегімен қоғамда тәртіп орнатады.
Мемлекет түрлері
Мемлекет құрылымы бойынша келесі түрлерге бөлінеді:
|


title: Aвторитарлық саяси режим және оның формалары


title: Унитарлық - Саяси элиталар және саяси көшбасшылық. Қоғамның саяси жүйесі. Мемлекет және азаматтық қоғам. Саяси режимдер

text:
Унитарлық (лат. unitas — біртұтас, біріккен) құрылыста саяси билік бір орталыққа бағынады, мемлекет ішінде өз алдына бөлек басқа құрылымға жол берілмейді. Оның территориясы, конституциясы бір болады. Мемлекеттік биліктің жоғары органдар жүйесі, азаматтығы ортақ. Мысалы, Италия, Франция, Қазақстан т.б. осы түрге жатады. Унитарлы мемлекет - әкімшілік-территориялық бірлестіктердің саяси дербестігі болмайтын мемлекеттік құрылыс түрі. Мемлекеттік құрылысқа келесі сипаттамалар тән: елдің бүкіл территориясында тең жүретін біртұтас конституция; заңды күші бүкіл территорияға таралатын жоғарғы мемлекеттік билік органдарының біртұтас жүйесі; біртұтас құқық жүйесі; биліктің муниципалды органдарының жалпы мемлекеттік органдарға бағынуы.[1]
Федерация (лат. foederatio — одақ, бірлестік) — белгілі бір саяси тәуелсіздігі бар, бірнеше мемлекеттік құрылымдардың бірігіп одақтық жаңа бір мемлекетті құруы. Федерация мен оған кіретін субъектілердің міндеттері арасындағы айырмашылықтар жалпымемлекеттік конституциямен реттеледі. Әр субъектінің өзінің жоғарғы билеу (заң шығарушы, атқарушы, сот органдары болады). Мұндай мемлекеттерге АҚШ, Германия, Малайзия, т.б. жатады.
Мемлекет басқаруы бойынша
Монархия (гр. μοναρχία — біртұтас билік) — абсолюттік және конституциялық болып екіге бөлінеді.
Абсолюттік монархия— мұраланған тақ иесінің (монархтың) ешқандай заңдармен шектелусіз, өз қалауынша дара билік жүргізуі. Шыңғыс хан және оның ұрпақтары билеген Қыпшақ мемлекеттері, XVIII ғасырдың соңындағы буржуазиялық революцияға дейінгі Людовиктер басқарып келген Франция осы абсолюттік монархияға мысал. Атадан балаға мұра боп қалған билік иесінің мемлекеттің сайланып қойылатын басқару органдарымен біте қайнасып, демократиялық ұстанымдармен үйлесім тауып басқаруын конституциялық монархия дейді. Мысал ретінде қазіргі Англия, Жапония мемлекеттерін айтуға болады.
Республикалық басқару — парламенттік және президенттік болып екіге бөлінеді. Парламенттік жүйесі бар елдерде парламенттегі орындардың көпшілігін сайлауда жеңіп алған партия немесе партиялар коалициясы — премьер-министр басқарады. Үкімет өзі жасап парламент бекіткен бағдарлама бойынша жұмыс істейді, парламентке есеп береді. Парламент жетекші рөл атқарады, қажет десе, басқарушы үкіметті қызметтен кетіре алады. Парламент заңдарды ұсынады және оларды қабылдайды. Премьер-министр де парламенттің қарауына заңдар ұсынады. Сот билігі тек заңдарға сүйеніп жүзеге асырылады. Парламенттік республикалық басқаруға Италия, Германияны жатқызуға болады. Президенттік жүйеде президентті және парламентті халық сайлайды, заңды билік пен атқарушы билік арақатынасы өзгереді, ел президенті мемлекеттің де, үкіметтің де басшылығын өз қолына алады. Президенттік басқару үлгісі ретінде АҚШ-ты келтіруге болады.


title: Диктатура - Саяси элиталар және саяси көшбасшылық. Қоғамның саяси жүйесі. Мемлекет және азаматтық қоғам. Саяси режимдер

text:
Диктатура (лат. dictare — нұсқау беру) — бір қолға шексіз биліктің жинақталуы, заңды аяққа баса отырып, күш көрсету арқылы мемлекет басқаруды жүзеге асыру. Диктатура мемлекеттік билік формасының ерекше көрінісі ретінде монархиялық және республикалық режімдер жағдайында ұшыраса береді.
Қызметтері
Мемлекет мынадай қызметтерді атқарады: шаруашылық жүргізу (меншік) мәселелерін реттеу (бөлу), жер бөлу, алым-салық жүйесін белгілеу, адамдардың құқықтық жағдайын белгілеу, қорғанысты қамтамасыз ету, тағы басқа мемлекет саяси ұйымдардың ішіндегі ерекше күрделісі және қуаттысы бола отырып, бүкіл қоғамды қамтып, сол қоғам атынан оның ішінде де, сыртында да өкілдік етіп, сол қоғам үшін қызмет ететін саяси ұйым. Осыған орай мемлекеттің қоғам өміріне тікелей және жанама әсер ететін ерекше органдары және оны басқа саяси ұйымдардан ажырататын белгілері бар:
1) өз аумағында бүкіл қоғамның жалғыз ресми өкілі ретінде халықты азаматтық тұрғыда біріктіреді;
2) жоғарғы билік, (тәуелсіздік мемлекетте ғана болады. Ол басқа мемлекеттерден тәуелсіз, яғни сол қоғамның ең жоғарғы билігін өз қолында ұстап, ішкі және сыртқы саясатын өз қалауымен жүзеге асырады;
3) заң күші мен құқық нормаларын шығару, құқық шығарма мемлекетке ғана тән;
4) билеуші органдарының болуы. Оның органдарында тек қана басқару ісімен шұғылданатын арнайы қызметкерлері болады. Қоғам тәртібін сақтау үшін мемлекет әскері мен жасағы құрылады. Сыртқы күштердің ықпалынан қорғану үшін оларға қарсы барлау ұйымдастырылады;
5) мемлекет органдары мен онда қызмет ететін адамдарды қаржыландыратын арнаулы материалдық қор болады, ондай қор жасау үшін алым-салық белгілейді және жинайды;
6) өз тұрағы, аумағы бар. Сол аумақта билігі жүреді, өмір сүреді және оны қорғау мақсатында тынымсыз әрекет жасайды. Басқаруды тиімді жүзеге асыру үшін аумақты әкімшіліктерге бөледі.
7) құқықтық жүйенің қалыптасуы. Басқарылатын қоғамдық қатынастарды реттеп, оларды қажетті қалыпқа салып, тәртіп орнату үшін құқықтық нормалар жасалынады.
Оларды жасап, қабылдайтын мемлекеттің тиісті өкілетті органы болады. Мемлекетті шаруашылық жүргізу тәсіліне қарай (құл иеленушілік, (феодалдық, (буржуазиялық, (социалдық деп бөлу олқылықтарына қарамастан бүгінгі күнге дейін сақталып отыр. Сонымен бірге батыс зерттеушілері мемлекетті мәдени белгілеріне қарай ислам, қытай, батыс, православтық деп өркениеттік жіктеу негізінде де бөледі. Осы пайымдауларға қоса мемлекеттерді пайда болған табиғи ортасына қарай ірі өзендер аймағында, теңіз жағалауларында, далалы-орманды жерлерде пайда болған мемлекеттер деп бөлуге болады. Мемлекеттің пайда болуына әр түрлі табиғи орта мен әлеуметтік жағдай әсер етеді, сондықтан да белгілі бір аумақтағы мемлекеттің қалыптасу барысы әр түрлі болады. Ол мемлекет туралы әр түрлі ілімдердің пайда болуынан көрінеді.
6.Басқару және мемлекеттік құрылыс нысандары.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Мемлекеттік басқару формасы - Саяси элиталар және саяси көшбасшылық. Қоғамның саяси жүйесі. Мемлекет және азаматтық...

text:
Мемлекеттік басқару формасы — мемлекеттiк билiк ұйымын, жоғарғы мемлекеттiк органдардың жүйесiн мiнездейтін (мемлекет формаларының элементерінің бірі.
Басқару формасы, тар мағынада — мемлекеттік биліктің жоғарғы органдарының ұйымы дегенді білдіреді.
Ал ауқымды мағынада алғанда, басқару формасы — бұл мемлекеттің бүкіл органдарының өзара әрекет етуі және ұйымдасу әдісі.
Монархия — жоғарғы мемлекеттік билік өмір бойы бір ғана басшының, яғни, монархтың (патша, шаһ, сұлтан, хан, халиф, (король, император, т.б.) қолында болатын және ұрпақтан ұрпаққа мұрагерлікпен берілетін басқару формасы.
Монархияның өзгешелігі
Бір ғана адам мемлекет басшысы, ол — монарх;
Билік мұрагерлік бойынша беріледі;
Монарх заңға бағынбайды (монархты биліктен аластатуға болмайды).
Монархиялардың түрлері
Абсолюттік монархия (шектеусіз) — мемлекеттегі жалғыз жоғарғы орган болып табылатын монархы бар мемлекет. Бүткіл мемлекеттік биліктің құзыреті монархтың қолында болады (Сауд Арабиясы, Оман, Катар). Тағы бір ерекше бір түрі (теократиялық монархия (Ватикан) болып табылады.
(Шектеулі монархия — монархтан бөлек басқа да мемлекеттік басқару органдары бар мемлекет, ал мемлекеттік билік барлық жоғарғы билік органдарына жүктелген, сондай-ақ монархтың билігі белгілі бір арнайы дәстүрдің немесе Конституция актісінің негізінде шектелген. Өз кезегінде шектеулі монархия келесідей бөлінеді:
(Сословиелік-өкілдік монархия — монархтың билігі белгілі бір сославиенің дәстүрлерінің негізінде шектелетін монархия түрі ((Ресейдің Земский соборы, Испаниядағы Кортестер) и играющих роль, как правило, совещательного органа. В настоящее время подобных монархий в мире нет.
(Конституцилық монархия — монархтың билігі белгілі бір арнайы Конституция актісінің негізінде шектелген монархия. Өз кезегінде конституциялық монархия екіге бөлінеді:
(Дуалисттік монархия — монархтың қолында барлық атқарушы биліктің құзыреті болатын, сондай-ақ заң шығару және сот істеріне өкілеттілігі бар монархия түрі. Бұл мемлекеттерде монархтың қолында өкілдік органдары тарату, қабылдағалы жатқан актілерін бұзу сияқты абсолютті вето құқыққа құқылы (Иордания, Марокко).
Парламенттік монархия — монарх тек дәстүрдің құрметі ретінде және белгілі өкілеттілігі жоқ монархы бар мемлекеттер
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Республика - Саяси элиталар және саяси көшбасшылық. Қоғамның саяси жүйесі. Мемлекет және азаматтық қоғам. Саяси режимдер

text:
Республика — мемлекеттік биліктің жоғарғы органдарын белгілі бір мерзімге халық сайлайтын, не болмаса өкілдік мекемелері құратын басқару формасы. Бұл басқару формасында жоғарғы органдар сайлаушылардың алдында барлық жауапкершлікті алады.
Республиканың өзгешелігі
Әрдайым бірнеше билік органдары болады, сондай-ақ органдардың арасындағы өкілеттілік жеке-жеке бөлінеді, яғни белгілі орган басқа бір органнан тәуелсіз;
Мемлекет басшысы — Президент;
Биліктің жоғарғы органдары және лауазым иелері халық алдында жауапкершілік көтереді.
Республика түрлері
Президенттік республикалар — бұл мемлекеттерде президент парламентаризммен қатар мемлекет және үкімет басшысының өкілеттігін қоса атқарады. Үкіметті тарату немесе құру тікелеу президенттің қолында болып саналады, бұл жағдайда парламент үкіметке әлеулі әсер тигізе алмайды (Қазақстан, АҚШ, Эквадор).
Парламенттік республикалар — бұл мемлекеттерде мемлекеттік басқару билігіндегі елеулі орында парламент алады. Парламент үкіметті құрып, кез-келген уақытта таратуға құқылы. Бұндай мемлекеттердің президенттері елеулі өкілеттілікке ие емес (Израиль, Грекия, ГФР).
(Аралас республика — бұндай басқару формасы бар елдерде президенттің өкілеттілігі парламенттің өкілеттілігімен тең дәрежеде болады, сондай-ақ президенттің әр бір атқарған ісі, үкіметті құруы немесе таратуы міндетті түрде парламенттің қатысуымен жүргізілуі қажет[5] (Ресей, Украина, Португалия, Франция).
Мемлекеттің құрылым нысаны-бұл мемлекеттің ұлттық және әкімшілік-аумақтық құрылымын, құрылымдық бөліктері арасындағы арақатынасын, жоғарғы және жергілікті органдардың мемлекеттік билік арасындағы арақатынасты білдіретін мемлекеттік нысанының бір бөлігі.
Мемлекеттің құрылым нысаны келесі түрлерге бөлінеді:
Унитарлық;
Федерация;
Конфедерация.
Унитарлық мемлекет-бұл мемлекеттің орталық органдарына бағынатын, мемлекеттік егемендігі жоқ, әкімшілік-аумақтық бірліктерден тұратын бір тұтас мемлекеттік құрылым. Мысалы, Қазақстан, Италия және т.б.
Федерация-бұл бұрын дербес болған мемлекеттік құрылымдардың ерікті түрде бірігуін білдіретін мемлекеттер одағы.Федерация үшке бөлінеді:
-ұлттық;
-аумақтық;
-аралас.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Конфедерациялық мемлекет - Саяси элиталар және саяси көшбасшылық. Қоғамның саяси жүйесі. Мемлекет және азаматтық...

text:
Конфедерациялық мемлекет-бұл белгілі бір мақсатқа жету үшін, құрылған тәуелсіз мемлекеттердің уақытша заңи одағы (ТМД, ЕО).
7.Саяси жүйе ұғымы.
Саяси жүйе теориясының пайда болғанына көп уақыт болған жоқ. Оны XX ғасырдың 50 жылдарында Американың саясаттанушысы Давид Истон ойлап тапты. Ол саяси жүйенiң қызмет ету тетiктерiн былай сипаттайды. Саяси жүйе сыртқы оpтaмeн «Kipic», шығыс» принциптерi арқылы байланысады.
"Кiрiстiң" 2 түрі бар: талап және колдау. Талапты халыктын билік органдарына когамдагы кундылыктардын, казына мен кар жынын, когамдык кордын әдiлеттi, дұрыс немесе әдiлетсiз, бұрыс белiнуi туралы пiкiрi, билік органдарына үндеуi деуге болады. Мұндай талаптар көбейіп, оларға билік органдары назар аудармаса, саяси жүйе әлсірейді.
Қолдау коғам мүшелерiнiң саяси жүйеге ниеттестiгiн, адалдығын, саяси институттарға сенетіндігін білдіреді. Ол үстемдік етіп отырған саяси жүйені күшейтеді. Қолдауға, мысалы, салықты дер кезінде төлеу, әскерлiк мiндеттi атқару, ұлтжандылық білдіру, сайлауға белсене катысу, кабылданған шешiмдердi, заңдарды уакытында бұлжытпай орындау және т.б. жатады.
Шығыс - саяси жүйе жұмысынын нәтижесі. Онда саяси жүйе түскен талап-тілектерге сәйкес саяси шешімдер кабылдайды, оларды жүзеге асыру жоспары карастырылады. Оны халықтың талап-тілектеріне жауап деп түсiнуге болады. Мысалы, шығыска кабылданып жатқан зандарды, атқарушы биліктің қаулыларын, соттардың шешімдерін және т.б. жаткызуға болады.
Д. Истоннын идеяларын Г. Алмонд одан әрі дамытты. Ол саяси жүйеге рөлдер мен олардың өзара катынасының жиынтығы ретінде карады. Олар үкіметтік институттар аркылы ғана емес, басқа да саяси астары бар кұрылымдар арқылы да жүзеге асырылады. Бұл кұрылымдарды талдағанда ол 2 денгейлi - институционалдық және бағдарлық - баса айтты.
Егер бiрiншiсi мемлекеттiк және мемлекеттiк емес институттарды зерттеуге көңіл бөлсе, екiншiсi саяси мәдениеттi кұрайтын саяси кұрылымды зерделедi. Кұрылым деп Д. Истон өзара байланысты рөлдер жиынтығын түсiндi.
Саяси жүйенің өзіндік мүмкiндiктерi де бар. Д. Истон мен Г. Алмонд (1911 жылы туған) олардың төрт түрін көрсетеді: 1) топтар мен жеке адамдардың жүріс-тұрысын баскаруға байланысты реттеу мүмкіндігі; 2) өзiнiң кызмет етуiне кажеттi экономикалық және басқа қорларды табуға байланысты қысымдық мүмкіндігі; 3) қорларды, игіліктердi, кызметті, үздік (озаттык) белгiлердi және т.с.с. бөлу және кайта болу мүмкiндiгi; 4) әлеуметтiк ортаның талаптарына аркашан жауап берерлік, өзгерген жағдайларға бейімдеушiлiк мумкiндiгi. Ундістан саясатшысы П. Шарон бұл төртеуiне бесiншiсiн - iшкi жағдайын басқара алатын өзiн-өзi реттеу мүмкiндiгiн косады. Осының бәрi, сайып келгенде, үстемдік етіп отырған коғамның бiртұтас өзiн-өзi баскаратын әлеуметтік организм ретiнде кызмет етуiн камтамасыз етуi керек.
Саяси жүйе төмендегiдей кызметтердi аткарады:
1. Белгiлi бiр әлеуметтік топтың немесе көпшілік халыктың саяси билiгiн камтамасыз ету. Ол билiктiң тәртіпке келтiрiлген, ережелерде, калыптарда бекiтiлген, яғни институционалданған түрі. Сондыктан ол конституцията негізделген жалпыға мiндеттi зандар шығарады. Сол аркылы коғамда тәртiп орнайды. Егер оны бұзушылар болса, оларға тиiстi шара колданылады.
2. Саяси жүйе коғамдық катынастарды реттейдi, жекелеген алеуметтік топтар немесе көпшілік халыктың максат-мүддесіне сәйкес тiршiлiк әрекетiнiң әр түрлі салаларын басқарады. Ол әлеуметтік институттар қызметiнiң максаттарын айқындайды, солардың негiзiнде оларды орындаудың саяси жобаларын жасайды.
3. Саяси жүйе коғамда жинактаушылық, топтастырушылық кызметтi атқарады. Ол ортақ әлеуметтік-саяси мақсаттар мен кұндылықтардың айналасында барлық əлеуметтік топтар, таптар, жiктердiң белгiлi бiр бiрлестiгiн камтамасыз етеді.
4. Экономиканың калыпты жұмыс істеп, прогресті дамуына кажеттi саяси жағдай жасау. Мысалы, саяси жүйе өндіріс құралдарына меншік түрлерін кұкыктық тұрғыдан бекiтедi, каржы жүйесiн реттейдi, салық саясатын жүргізеді.
5. Коғамды, оның мүшелерiн iшкi және сырткы бүліндіргіш әрекеттерден корғау. Мысалы, ұйымдаскан кылмыс, сырткы агрессиядан (әскери, экономикалык, информациялык) және т.с.с.
Сонымен, қоғамның саяси жүйесi деп билік жүргізіп, когамда тұрақтылық пен тәртіпті камтамасыз ететін, әлеуметтік топтар, таптар, ұлттар, мемлекеттер арасындағы саяси өзара катынастарды реттейтін ұйымдар мен мекемелердiң жиынтығын айтады. Бұл жүйе саяси деп аталады. Себебі мемлекеттiк iстер алға койған максатты, амал-әдiстердi, оларга жету жолдарын камтитын арнайы жете зерттелген шаралар, саяси бағыт аркылы жүзеге асырады. Сонымен катар оны жүйе дейді. Өйткені оған мемлекеттен басқа мемлекеттік билікке ыкпал ету үшін басқалармен бәсекеге түсетін, одақтарға кіретін, мәмілеге келетін мемлекеттiк емес көптеген ұйымдар да кiредi. Бұл саяси катынастардың күрделi көрінісі жүйелілікті, тұтастықты бiлдiредi.
Зерттеушілер саяси жүйенiн мынадай негiзгi торт болiгiн атай ды: 1) саяси институттар; 2) саяси катынастар; 3) саяси ережелер: 4) саяси мәдениет.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Саяси жүйенің құрылымы мен элементтері

text:
8.Саяси жүйенің құрылымы мен элементтері.
Әртүрлі саяси құбылыстар бір-бірімен тығыз байланысты және белгілі бір тұтастықты, салыстырмалы дербестікке ие әлеуметтік организмді құрайды. Саяси жүйе концепциясын көрсететін олардың меншігі.
Бұл категорияның пайда болуы Талкотт Парсонстың (1902-1979) қоғамды жүйелік талдауының дамуымен тікелей байланысты.Алғаш рет саяси жүйелер теориясын көрнекті американдық саясаттанушы Дэвид Истон (1917) жан-жақты әзірледі. ) 50-60 жылдары. біздің ғасыр. Содан кейін ол Габриэль Алмондтың және басқа да көптеген ғалымдардың еңбектерінде дамыды.
«Саяси жүйе» ұғымы саясаттанудағы негізгі ұғымдардың бірі болып табылады және саясаттың құрылымдық, ұйымдастырушылық, аспаптық және функционалдық аспектілеріне назар аудара отырып, саяси өмірді, саяси процесті белгілі бір тұтастықта және тұрақтылықта көрсетуге мүмкіндік береді.
Оны пайдалану жалпы әлеуметтік жүйенің дербес бөлігі немесе ішкі жүйесі ретінде қоғамдық өмірдің қалған бөлігінен саяси өмірді бөліп көрсетуге мүмкіндік береді. Ішкі жүйе ретінде саяси жүйе өзінің басқа ішкі жүйелерімен өзара әрекеттеседі: табиғи ортамен және сыртқы саяси ортамен бірге оның «қоршаған ортасын» құрайтын әлеуметтік ортаны құрайтын әлеуметтік, экономикалық, моральдық, құқықтық, мәдени. Бұл ортада саяси жүйе өз ресурстарын тартады.
Қоғамның саяси жүйесі термині үш ғылыми ұғымға негізделген: «жүйе», «саясат», «қоғам». Олардың біріншісі элементтердің бірігуі арқылы қалыптасқан белгілі бір тұтастық болып табылатын осындай әлеуметтік құбылыс туралы айтып отырғанымызға назар аударуды көздейді. Бұл элементтер бір-бірімен ерекше түрде байланысып, бір-бірімен өзара әрекеттесіп, іштей ұйымдастырылған, реттелген тұтастықты құрайды.
Жүйе қоршаған ортамен тығыз байланысты. Жүйенің әрбір құрылымдық құрамдас бөлігін екі жағынан қарастыруға болады: осы тұтастық шеңберіндегі ішкі жүйе ретінде және ішкі жүйе ретінде, бірақ төменгі деңгейде, оның да өзіндік құрамдас бөліктері, ұйымдастыру, қызмет ету тәсілдерінде өзіндік ерекшеліктері бар. және т.б. Бастапқы жүйе ретінде қабылданған жүйе, өз кезегінде, үлкен масштабта жүйенің құрамдас элементтерінің бірі болуы мүмкін.
Саяси жүйе қоғамдық өмірдің саяси саласымен байланысты. Ол саясатқа, саяси қатынастарға, саяси билікке негізделген. Бұл жалпы жүйеге де, оның барлық құрылымдық элементтеріне де қатысты.
Саясат – саяси жүйенің өмір сүруі мен қызмет етуінің тікелей, негізгі субъектісі.
Ақырында, «қоғам» ұғымы саяси жүйенің деңгейі туралы сұраққа жауап береді.
Саяси жүйе – мемлекеттік билікті пайдалануға негізделген қоғамның барлық басқа ішкі жүйелерінің қызмет етуінің бірлігін қамтамасыз ететін әмбебап басқарушы және реттеуші жүйе.
Шетелдік саясаттануда қоғамның саяси жүйесі бір жағдайда қоғам ұйымдары мен институттарының (институттарының), оның ішінде мемлекет, саяси партиялар, қоғамдық ұйымдар, бірлестіктер, қозғалыстар және т.б. жиынтығы қарастырылады; екіншісінде негізгі саяси идеялардың жиынтығы; үшіншіде – саяси өмір саласындағы қарым-қатынастар мен өзара әрекеттестіктердің бірлігі. Америка Құрама Штаттарында, содан кейін бірқатар басқа елдерде көзқарас кең тарады, оған сәйкес саяси жүйе саяси мінез-құлық, белгілі бір ұйымдардың, бірлестіктердің, адамдар қауымдастықтарының ішіндегі саяси процесс ретінде қарастырылады, дегенмен бұл институттар саяси сипатқа ие емес..
Қоғамның саяси жүйесі туралы бұл ойлар, әрине, олардың жақтастары ұсынған анықтамаларда орынды көрініс тапты.
Д.Истон қоғамның саяси жүйесін (сызбаны қараңыз) объектілердің өзара әрекеттесуінің жиынтығы ретінде қарастырады, олар арқылы құндылықтар қоғамда беделді түрде таратылады.
Г.Алмондтың пікірінше, саяси жүйе диаграммада төменде көрсетілгендей көрінеді.
Сонымен, саяси жүйе – бұл қоғамдағы мемлекеттік және қоғамдық ұйымдардың, бірлестіктердің, құқықтық және саяси нормалардың, ұйымдастыру және саяси билікті жүзеге асыру принциптерінің жиынтығы.
Бұл қоғамды басқарудың әмбебап жүйесі, оның құрамдас бөліктері саяси қатынастармен байланысты және әлеуметтік топтар арасындағы қатынастарды реттейді, қоғамның тұрақтылығын және мемлекеттік билікті пайдалануға негізделген белгілі бір әлеуметтік тәртіпті қамтамасыз етеді.
Саяси жүйенің қалыптасуы қоғамның саяси саласының бірте-бірте келесі белгілерге ие болуымен байланысты:
1. Бұл саяси өмірдің әртүрлі элементтерінің тұрақты өзара тәуелділігі, ондай өзара тәуелділік болмаса, тұтастыққа, жүйелілікке қарама-қарсы мемлекет пайда болады – қоғамның ыдырауы, ыдырауы;
2. Саяси қатынастардың реттілігі, тұрақтылық пен дамудың үйлесімінің болуы. Саяси өмір - бұл өте динамикалық құбылыс, қалыптасқан қарым-қатынастарды ретсіз бұзу элементтері және оларды реттеу тәсілдері мұнда үнемі орын алады, өйткені кез келген даму тұрақтылықтың сол немесе басқа бұзылуымен байланысты. Бірақ саяси-әлеуметтік үдерістердегі тәртіпсіздік деңгейін адамдардың қауіпсіздігіне айқын және нақты қауіп төндіретіндей дәрежеге дейін төмендетуге болмайды.Егер мұның бәрі бірдей болып, мемлекет өзінің ең маңызды функциясын орындамаса, ол азаматтардың қолдауын жоғалтады, баламаларды қарқынды іздеу басталады және олар, әдетте, табылды. Оның үстіне, іріктеу қиын жағдайларда өтетіндіктен, тапсырыстың жаңа нұсқасы ең жақсыдан алыс және көбінесе жай ғана қауіптірек болып шығады; үшіншіден, саяси жүйенің мәдени негізі бар. Бұл құндылықтар қауымдастығы, оң нышандардың жиынтығы, сенімі, саяси қауымдастық мүшелерінің бекітілуі. Саясат саласындағы бірлік, интеграция белгілі бір рухани байланыс болған жағдайда ғана мүмкін болады, соның арқасында адамдар бір-бірін қарапайым ғана түсінеді. Тарихи тәжірибе көрсеткендей, ұзақ, тұрақты өмір сүруге қабілетті саяси жүйелерде осындай құндылықтар болуы керек. Олар қоғам мүшелерінің көпшілігіне ортақ және білім беру жүйесіне енгізілген. Мысалы, саяси мәдениетте мұндай құндылықтар американдық арман – жеке табыстың өз күш-жігері мен қабілетіне тәуелділігіне сенімділік; Құдай таңдаған елге деген көзқарас; төртіншіден, саяси жүйе барлық элементтердің сыртқы әсерлерге бірлескен әрекетімен сипатталады. Саяси жүйенің белгілі бір ортақ мәселені шешу үшін қажетті ресурстарды тез жұмылдыру қабілеті өзара әрекеттестіктен, ынтымақтастықтан туады. Бұл ретте мемлекеттік органдардың күш-жігері азаматтардың қатысуына негізделеді, әртүрлі саяси және қоғамдық ұйымдардың, партиялардың қолдауына ие болып, қоғамдық пікірде қолдау табады.
9.Элиталардың негізгі теориялары: элиталардың классикалық теориялары г.Моски және В.Парето, демократиялық элитизмнің тұжырымдамасы (М.Вебер) және элитаның гиплюрализмі (г. Лейпхарт, Р. Даль).
Элиталардың негізгі теориялары: Г.Моска мен В.Паретоның элитаның классикалық теориялары, Роберт Михельстің олигархияның темірдей заңы», демократиялық элитизм (М.Вебер) мен элита плюрализмі (Г. Лейпхарт, Р. Даль) концепциялары. Элиталардың тұжырымдамалары ежелгі уақытта пайда болды. Тарихи жағынан алғанда адамдарды ел билеуші таңдаулыларға және олардың дегенін істейтін бағыныштыларға бөлу идеясы өте ертеден бастау алады. Мысалы, Конфуций (б.з.б. 551-479) адамдарды асыл азаматтарға (билеуші элитаға) және төменгі (қарапайым) адамдарға бөлді. Платон мемлекетті қалай басқаруды білетін адамдардың (ақсүйек философтардың) ерекше тобын бөліп көрсетті және тобырдан шыққандардың басқаруға рұқсат етілуіне қарсы болды. Ол қоғамды билеуші-философтарға, әскерлерге, егіншілер мен кәсіпшілерге бөлді. Кейіннен Н. Макиавелли, Ф. Ницше, Г. Карлейль, А. Шопенгауэр және т.б. осындай көзқарастарды білдірді. ХІХ-ХХ ғасырларда элита теориялары дами бастады. Олар салыстырмалы түрде кез-келген қоғамда, өмірдің кез-келген саласында басқаларға үстемдік ететін азғантай адамдардың жоғары қабаты бар екендігімен келіседі Алайда элиталық теорияны көзқарастар жүйесі ретінде XX ғасырдың басында италиялық ғалымдар Гаэтано Моска, Вильфредо Парето, неміс ғалымы Роберт Михельс және т.б. қалыптастырды.
«Элита» терминін ғылыми айналымға енгізген итальяндық экономист жәнеәлеуметтанушы Вильфредо Парето (1848-1923). Ол барлық қоғамдар басқарушылар мен бағыныштылар болып бөлінеді деп тұжырым жасайды. Басқарушы басқаларды өзіне бағындыру үшін ерекше қасиеттерге ие болуы керек (икемділік, қулық, өзіне сендіре білу).Олар сондай-ақ зорлық-зомбылықты да қолдануға дайын болуы керек.
В. Парето басшыларды екі негізгі психологиялық түрге бөлді: «түлкі» және «арыстан» элиталар. «Түлкілер» – бұл айла-амалды, тапқырлықты ұнататын элиталар. Элиталардың мұндай түрлері биліктің тұрақты демократиялық режимдерінде басқаруға қолайлы. «Арыстандар» – қатаң басқару әдістерін ұнататын элиталар. Олар төтенше, экстремалды жағдайларда шешім қабылдау үшін қолайлы.В. Парето Жалпы социология жөніндегі трактатында» (1916) элиталардың ауысуын зерттеп, «элиталардың айналымы» теориясын да негіздеді. Мысалы, егер «түлкілер» ауыр жағдайда тиімді басқара алмаса, онда оны «арыстандар» алмастырады және керісінше.Сонымен қатар, ол элиталарды билеуші (басқаруға қатысушы) және билеуші емес (контрэлита) деп бөлді. Ғалымның ойынша, элита билік басына алдыңғы қатарлы идеяны ұсынуының арқасында келеді. Идеялары жүзеге асқан сайын, элитаның маңызы мен беделі азайып, ықпалы баяулайды. Осындай сын сағатында олардың орнына жаңа идеямен қаруланған басқа элита билік басына келеді. Мұндай алмасу қоғамда әрқашан болмақ. Яғни бір элита екіншіні алмастырып, жаңарып, қоғамды алға жылжытып отырады дейді.В. Паретоның ойынша, билеуші элита оңайлықпен берісе қоймайды. Сондықтан тандаулылардың (элитаның) алмасуы күш, төңкеріс және революция арқылы жүзеге асуы да мүмкін. Жалпы алғанда, бұл қоғам үшін пайдалы. Олар қалай болғанда да (күшпен не бейбіт жолмен болсын) қоғамның дамуы элиталардың алмасуы арқылы жүзеге асады.
Тағы бір итальяндық әлеуметтанушы және саясаттанушы Гаэтано Моска (1854-1941) элита теориясын «Саяси ғылым негіздері» (1896) деген еңбегінде негіздеді. Онда ол қоғам басқарушылар мен басқарылушыларға бөлінеді деді. Оған ұйытқы болатын қасиеттерге әскери ерлікті, байлықты, діни дәрежені (мәртебені) жатқызды. Осы үш қасиет, оның ойынша, адамға басқарушылар (элита) қатарына кіруге есік ашады.Г. Моска «Билеуші тап» атты еңбегінде ол барлық қоғамдар екі тапқа бөлінген деді: билеушілер (элита) және басқарылатын халық. Билеуші тап билікті сақтаудың заңды және заңсыз әдістерін қолдана отырып, оны монополиялайды. Элиталардың үстемдігі кез-келген қоғамда бар – бұл адамзат тарихы дәлелдеген заң. Ол билеуші таптың қалыптасуының маңызды өлшемі оның басқа адамдарды басқару қабілеті деп санайды. Тек өзінің жеке мүдделеріне бағытталған элита біртіндеп саяси және идеологиялық әсерін жоғалтады және құлатылуы мүмкін.Г. Москаның пікірінше, билеуші элитаны жаңартудың (толықтырудың) екі негізгі әдісі бар: демократиялық және аристократиялық. Біріншісі ашық және жаңа дайындалған менеджерлердің үнемі келуіне ықпал етеді. Екінші әдіс ақсүйектерге арналған, басқаларға жабық. Билеуші таптың элитаны тек өз қатарынан қалыптастыру әрекеті әлеуметтік дамудың нашарлауы мен тоқырауына әкеледі.
Роберт Михельс (1876-1936) неміс әлеуметтанушысы әрі саясаткер. Ол «Заманауи демократия жағдайындағы саяси партияның әлеуметтануы» (1911) атты еңбегінде «олигархияның темірдей заңы» деген түсінікті ғылыми айналысқа ендірді. Оның ойынша, бұқара халықтың өзін-өзі ұйымдастыруға және басқаруға қабілеті жетпейді. Парламенттік демократия жағдайында кейбіреулер жұртшылықтың қолдауына ие болды. Сөйтіп, кәсіби дайындалған адамдардан тұратын басқару аппараты пайда болады. Ол көпшіліктен біртіндеп алшақтайды, қоғамның қарапайым мүшелеріне өздерін қарсы қояды. Соның нәтижесінде билікті өз қолдарынан шығармай, сақтап қалуға тырысатын томаға-тұйық шеңбер пайда болады. Мұнда байлар саяси және экономикалық билікке ие болады. Халықтың егемендігі, билігі дегеннің бәрі бос қиял. «Олигархияның темірдей заңы» осы дейді Роберт Михельс, кез-келген әлеуметтік ұйым олигархияның үстемдігіне ұшырайды деп мәлімдеді. Элиталардың күші ұйымға байланысты, ал қоғамды ұйымдастырудың өзі көшбасшылықтың элиталылығын талап етеді және оны сөзсіз көбейтеді. Осылайша Р.Михельстің «олигархияның темір заңы» құрылды.
Қоғамда немесе ұйымда элиталардың қалыптасуы барысында басқарушы ядро мен аппарат бөлініп шығады, олар біртіндеп қатардағы мүшелердің бақылауынан шығады. Р. Михельстің пікірінше, біріншіден, қарапайым мүшелер өздерінің инерттілігі мен қабілетсіздігіне байланысты көшбасшыларды бақылай алмайды. Екіншіден, бұқара халыққа көшбасшылар мен көшбасшылыққа психологиялық тұрғыда мұқтаж, күшті билікке деген құштарлық және элиталардың харизматикалық қасиеттеріне тағзым ету тән.Р. Михельс демократияны тіке мағынада мүмкін емес деп санайды. Ең жақсы жағдайда, ол екі олигархиялық топтың бәсекелестігіне негізделеді.
Макиавеллист мектебінің құрамына кіретін Г. Моска, В. Паретоның, Р. Михельс және басқаларға мынадай идеялар ортақ:
- кез-келген қоғамның элитарлығы, оның басқарушы шығармашылық азшылыққа және пассивті көпшілікке бөлінуі;
- элитаның ерекше психологиялық қасиеттері болуы (табиғи дарын және тәрбие);
- топтық бірлік және элиталық өзін-өзі тану, өзін ерекше қабат деп қабылдау;
- элитаның заңдылығы, бұқара халық оның басқару құқығын мойындауы;
- элитаның құрылымдық тұрақтылығы, оның билік қатынастары. Элитаның жеке құрамы үнемі өзгеріп отырса да, үстемдік пен бағыну қатынастары өзгеріссіз қалады;
- элиталардың қалыптасуы мен өзгеруі билік үшін күрес барысында жүреді.
Элиталардың қазіргі теориялары
Қазіргі уақытта элиталар теориясында көптеген мектептер мен бағыттар бар. Макиавеллистік мектептен басқа, қазіргі саясаттануда элиталардың көптеген басқа да теориялары бар. Мысалы, құндылық теориясы элитаны қоғамның ең құнды элементі деп санауынан туындайды. Бұл бағыт бойынша элитаның үстем жағдайы бүкіл қоғамның мүдделеріне сәйкес келеді, өйткені бұл қоғамның ең өнімді бөлігі.
Элитарлық теориялар аясында дамыған демократиялық элитизмнің негізін қалаушылар М. Вебер мен Й. Шумпетер болды. Олар үшін демократия ең дарынды және білікті басқарушы элитаны таңдау әдісі. М. Вебердің пікірінше демократия үстемдік/бағыну қатынастарының үш деңгейін біріктіреді: билікті жүзеге асырудың ресми ұтымды тетігі болып табылатын кәсіби басқару аппараты; плебисциттік көшбасшының харизматикалық күші және дәстүрлі заңдылықтың көрінісі болып табылатын парламенттік құрылым.Элитистік парадигма элитасыз қоғамның қалыпты жұмыс істеуімүмкін емес деген тұжырыммен сипатталады, сондықтан элитаның артықшылық жағдайға құқығы бар дейді.
Плюралистік тұжырымдамаларға сәйкес (Г. Лейпхарт, Р. Даль), қоғамда өмірдің әртүрлі салаларында көптеген элиталар бар. Элиталар арасындағы бәсекелестік бұқараға элиталардың қызметін бақылауға және бірыңғай үстем топтың қалыптасуына жол бермеуге мүмкіндік береді.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Саяси элита ұғымы - Саяси элиталар және саяси көшбасшылық. Қоғамның саяси жүйесі. Мемлекет және азаматтық қоғам. Саяси режимдер

text:
10.Саяси элита ұғымы. «Элита» термині француздың «еlite» деген сөзінен шыққан, яғни сұрыпталған, таңдалған, іріктелген деген мағынаны білдіреді. XVIII ғасырдан бастап ол сөзбен жоғары сапалы тауарларды атады. XX ғасырдан бастап саясаттану мен әлеуметтануда білімі, байлығы, беделі, билігі жоғары адамдардың азғантай әлеуметтік тобын білдіреді. Қарапайым мағынада «элита» ұғымы жақсы, таңдаулы, іріктелген нәрсеге берілетін оң бағалау сипатына ие. Бірақ қоғамтану ғылымдарында бұл ұғым бағалау мағынасынан айырылады және әлеуметтік иерархиядағы жоғары қабаттарды білдіреді. Элитаға жататын адамдар ең жақсы адами қасиеттерге ие болуы міндетті емес (тіптен, көбінесе бұл керісінше), ал әлеуметтік иерархияда кейбір адамдар ерекше таланттарының арқасында ғана емес, сонымен бірге мұрагерлік немесе кездейсоқ жағдайларға байланысты элита қатарына ене алады.
Элитаға түрлі анықтамалар беріледі:
- өздерінің қызмет ету саласында ең жоғары индекс алған тұлғалар (В.Парето).
- билікке бағытталған, саяси тұрғыдан ең белсенді адамдар (Г.Моска)
- қоғамда үлкен беделге, байлыққа, мәртебеге ие тұлғалар (Г. Лассуэлл)
- өз мәртебесіне қарамастан, көпшілікке қарағанда интеллектуалды және моральдық артықшылығы бар адамдар (Л. Боден)
- жауапкершілік сезімі жоғары адамдар (Х. Ортега-и-Гассет)
- шығармашылықпен айналыспайтын көпшілікке қарсы салмақ боларлық шығармашылық азшылық (А. Тойнби) және т.б.
Элитаға тән сипаттар:
- Шағын, жеткілікті дәрежеде дербес әлеуметтік топ;
- Жоғары әлеуметтік мәртебеге ие;
- Қолдарында мемлекеттік және ақпараттық биліктің елеулі көлемі бар;
- Билікті жүзеге асыруға тікелей қатыса алады;
- Ұйымдастырушылық қабілеті мен таланты бар.
Осыған орай әрбір қоғамдағы саяси элитаның өз ерекшеліктері болатынын айтуымыз керек. Элитаның қандай болуы ең алдымен қоғамның сипатына, оның әл-ауқатының мөлшеріне, мүшелерінің білім деңгейіне, тарихи салт-дәстүріне, мәдениетіне және т.б. байланысты. Өз кезегінде саяси элитаның сипаты қоғамның қалпына және оның динамикасына мейлінше үлкен ықпал етеді.
Әкімшілік элита – билеуші элитаның бөлігі, министрліктер, департаменттер және мемлекеттік басқарудың басқа да органдарының мемлекеттік қызметшілері.
Экономикалық немесе бизнес элита – бұл меншік ресурстарының негізінде билік құрылымына өзінің қатынасуын іске асыратын билеуші элитаның бөлігі. Экономикалық элитаға өз қолдарында материалдық және қаржы ресурстарын шоғырландырған: ірі корпорациялар, банктердің иелері және олардың менеджерлері, бизнесмендер және т.б. адамдар кіреді.
Әскери және полициялық элита – билеуші элитаның маңызды бөлігі. Олар қоғам өмірінде, саяси үрдістерде үлкен рөл атқарады, әскери, полициялық элитаны көбінесе саясаттың шешуші құралы ретінде пайдаланады. Әскери және полициялық элитаның құрамына елдің жоғары әскери басшылары, генералитет, ішкі істер министрлігінің басшылары, мемлекеттік қауіпсіздік, арнайы қызмет және т.б. басшылары кіреді.
Рухани-мәдени элита – бұл рухани билікті алып жүрушілер. Ол аса беделді әрі ықпалды өнер, оқу-ағарту, әдебиет қайраткерлерінен және басқа да шығармашылық интеллигенция өкілдерінен тұрады.
Ғылыми элитаның қоғамның қоғамдық-саяси өмірінде маңызды позициясы бар. Ол интеллектуальды элитаның аса дарынды бөлігінен тұрады. Оның рөлі – ғылым мен техниканың дамуына, ғылым мен техникалық прогреске және т.б. ықпал жасау деңгейімен анықталады. Осы элиталық топтар ішкі жағынан біртектес, жеңілдікті, бүкіл қоғамның өкілдігіне ұмтылатын саяси үстем етуші топты құрай отырып, бәрі бір-бірімен өзара тығыз байланыста әрекет етеді.
Саяси элита – бұл билік құрылымдарында жетекші орын алатын, билікті пайдаланып, маңызды саяси шешімдер қабылдауға тікелей қатысатын мәртебелі топ. Саяси элитаға жоғары тап деп аталатын және қоғамда билік жүргізетін адамдар кіреді. Саяси элитаның құрамына мемлекеттік және партиялық институттарда жоғарғы саяси билігі бар адамдар кіреді. Олар, әдетте, өздері басқаратын институттардың қызмет стратегиясын жасаумен айналысады, оларды басқарады.
Элиталардың барлық түрлерінің ішінде саяси элита ерекше орын алады, өйткені ол мемлекеттік билікті пайдалануға қатысады және белгілі бір өкілеттіктерге ие. Жоғарыда аталған элиталық топтар мемлекеттің саясатына айтарлықтай әсер ете алады, кейбір жағдайларда тіпті саяси элитамен бірігіп те кетеді. Мысалы, экономикалық элитаның саяси элитамен сыбайласуы олигархиялық биліктің қалыптасуына, әскери және саяси элитаның бірігуі – мемлекеттің милитаристік ұстанымдарға өтуіне, діни және саяси элитаның бірігуі –теократия элементтерінің туындауына әкеледі.
Саяси элитаның туындау себептері:
1. Адамдардың жеке ерекшеліктерімен анықталатын психологиялық және әлеуметтік теңсіздігі;
2. Мемлекеттік биліктің қалыптасуы;
3. Адамдардың өздерінің әлеуметтік мәртебесін арттыруға ұмтылысы;
4. Адамдардың өздерінің әлеуметтік мәртебесін жеке пайда табу үшін пайдалануға деген ұмтылысы.
Саяси элита – бұл аз санды, қоғамдағы басқа адамдарды басқару үшін қажетті белгілі бір психологиялық, әлеуметтік және саяси қасиеттерге ие, мемлекеттік билікті жүзеге асыруға тікелей қатысатын шағын, жоғары мәртебелі, жеткілікті дәрежеде тәуелсіз, жоғары топ (немесе топтар жиынтығы). Саяси элитаға кіретін адамдар, әдетте, кәсіби негізде саясатпен айналысады. Элигизм тұтас жүйе ретінде ХХ ғасырдың бірінші жартысында В. Парето, Г. Моска мен Р. Михельстің зерттеулері арқасында қалыптасты.
Саяси элита - бұл қоғамды басқаруда билеуші қызметін атқаратын және мемлекеттік билікті қолына шоғырландырған, маңызды саяси шешімдер қабылдауға қатысатын кәсіби әлеуметтік топ. Қоғамның саяси элитасының құрамына биліктік функиияны және уәкілдік құқтыиеленген лауазымды саясаткерлер, стратегиялық мемлекеттік бағдарламаларды әзірлеу мен жүзеге асыруға қатынасуға кәсіби дайындығы бар жоғары мемлекеттік қызметкерлер кіреді.
Сонымен, саяси элита – қоғамдағы саяси ықпалға және артықшылық жағдайға ие адамдардың жиынтығы. Саяси элитаға, сонымен бірге, әкімшілік, экономикалық, әскери, полициялық, идеологиялық-ақпараттық, рухани-мәдени және ғылыми мамандандырылған кіші әлеуметтік топтар да жатады.
Элиталар теориясын жасаушылардың бірі, итальяндық әлеуметтанушы Гаэтано Моска (1858-1941) демократиялық қоғамдардың өзінде нақты билік ешқашан көпшілікке тиесілі емес екеніне, бірақ әрқашан да сайланған азшылықтың қолында болатынына назар аударды.
Саяси билікке қол жеткізу тұрғысынан қоғам екіге бөлінеді – басқарушылар (шағын элита) және бағыныштылар (адамдардың басым көпшілігі). Демек, саяси элитаны қолында билігі бар, ұйымдасқан азшылық деп атауға болады. Элитаның өкілдері саяси белсенді және бүкіл саяси жүйе үшін маңызды шешімдер қабылдай алады, бұйрықтар береді және олардың орындалуын бақылайды.
Әдетте саяси элитаға мемлекет басшысы, премьер-министр және министрлер, парламент палаталарының басшылары, парламенттік фракциялар, партиялар мен қоғамдық-саяси қозғалыстар жетекшілері, аймақтық басшылар, сондай-ақ ірі басқарушы шенеуніктер (әкімшілік элита) кіреді.


Орындаған-Сұлтан Жансая тфп 22-022 группа Саяси элиталар және саяси көшбасшылық. Қоғамның саяси жүйесі. Мемлекет және азаматтық қоғам. Саяси режимдер Сабаққа дайындық сұрақтары:
MS Teams
1) саяси режим түсінігі және түрлері.
2) Тоталитаризм тарихи және саяси феномен және оның ерекшеліктері ретінде.
3) авторитарлық саяси режим және оның формалары.
4) демократияның негізгі теориялары мен модельдері. Mемлекеттің пайда болу теориялары мен тұжырымдамалары.
5) мемлекеттің құрылу белгілері.
6) басқару және мемлекеттік құрылыс нысандары.
7) саяси жүйе ұғымы.
8) саяси жүйенің құрылымы мен элементтері.
9) элиталардың негізгі теориялары: элиталардың классикалық теориялары г.Моски және В.Парето, демократиялық элитизмнің тұжырымдамасы (М.Вебер) және элитаның гиплюрализмі (г. Лейпхарт, Р. Даль).
10) саяси элита ұғымы.
1.Cаяси режим түсінігі және түрлері. Саяси режим деп саяси билікті жүзеге асыруға қолданылатын әдіс-тәсілдердің жиынтығын жіне онымен қоса қоғамдағы еркіндік деңгейін айтамыз. Және саяси режимді 2 топқа бөледі. Олар демократиялық және антидемократиялық режимдер.
Демократиялық режимде халықты биліктің қайнар көзі деп санап, және мемлекеттік істерді шешуге құқық берілді. Демократиялық саяси режим грек ойшылы Геродоттың еңбегінде кездеседі. Мұндай тәртіпте азаматтардың, халықтың құқықтары мен еркіндіктеріне кепілдік береді. Саяси мәселелер ашық талқыланады, биліктің шектен тыс шоғырлануына жол берілмейді. Демократиялық режимде мыналар сипатталады:
Демократиялық режимде сайлау адал, шынайы әрі жүйелі түрде өтеді. Бұл саяси режимнің негізгі тұжырымдамалары: плюралистік, ұжымдық, либералистік.
Антидемократиялық режимге тоталитаризм мен авторитаризмді жатқызамыз.
Тоталитарлық- адамдардың барлық өмірінің салалары толығымен мемлекеттің бақылауына алынған мемлекеттік саяси құрылымды айтады. Онда бұқаралық ақпарат құралдары, экономика барлығы мемлекеттің бақылауында болады. Тіпті сөз бостандығы да болмайды. Мемлекеттің идеясына қарсы шыққандарды «халық жауы» деп құртады. Оппозицияны болдырмайды, бір партияның билігі жүреді, жеке басқа табынушылық болады.
2.Тоталитаризм тарихи және саяси феномен және оның ерекшеліктері ретінде. Тоталитаризм (лат. totalіs – тұтастай, түгелдей) – деспотизмнің бір түрі. Тоталитаризм орнаған мемлекетте қоғам өмірінің барлық саласы биліктің бақылауында болып, адам бостандығы мен конституциялық құқықтары жойылады, оппозиция мен өзге саяси ой өкілдері саяси қуғын-сүргінге ұшыратылады. Тоталитаризмнің тарихи үлгілері КСРО-да Сталин, Қытайда Мао Цзэ-дун, Солтүстік Кореяда Ким Ир Сенрежимі кезінде, фашистік Италия мен Германияда орнады. 1) қоғамның, жеке адамдардың өмірін деспоттық, авторитарлық — бюрократиялык мемлекеттің күшімен басқаратын қоғамдық-саяси құрылыс. Тоталитарлы саяси жүйе ең сорақы түрі — фашистік тәртіп; 2) саяси ой-жүйедегі тоталитарлық тәртіпті атқарушы бағыт.
Барлық тоталитарлық жүйелердің ортақ 8 белгісі бар: бюрократияның бір партияарқылы саяси, экономикалық, әскери және идеол. үстемдік жүргізуі; саясиланған иерархиялық әлеуметтік құрылыс; міндетті түрде қолына жоғарғы саяси, экономикалық, әскери және идеололгиялық билік шоғырланған көсемнің болуы; қуыршақ парламенттің болуы; қоғамды қорқынышта және толық бағыныштылықта ұстау мақсатымен қуғын-сүргін науқанын жүргізіп тұратын қуатты қуғындау-жазалау органы; әскерилендірілген экономика, ішкі саясаттың әскери-өндірістік кешенге тәуелділігі; мәжбүрлеуші идеологияның болуы, оған мойынсұнбау ауыр қылмыс ретінде бағалануы; қоғамда жау бейнесінің қалыптастырылуы, сол жауға деген жек көрушілік режимнің мақсатына жету жолында бұқараның жұмылуына себепші болады. Кеңестер Одағында Тоталитаризм орныққан 1920 – 1930 ж. байлар мен кулактарды тап ретінде жою шаралары және ауыл шаруашылығын коллективтендіру саясаты жүзеге асырылып, қазақ халқы алапат ашаршылық пен босқыншылықты бастан кешті. Кеңестік Тоталитаризм ұлттық зиялы қауым өкілдерінің бір бөлігін өзіндік саяси ұстанымдарына орай “тап жаулары”, “жат пікірдегілер” және “әлеуметтік қауіпті элементтер” ретінде қудалады. А.Байтұрсынов, Ә.Бөкейханов, М.Жұмабаев, Ж.Аймауытов, Ә.Байділдин, Д.Әбілов, М.Тынышбаев, Т.Рысқұлов, т.б. қазақ қайраткерлері кеңестік Тоталитаризмнің құрбаны болды (қ. Саяси қуғын-сүргін). 2-дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезеңде де Тоталитаризм,қысымшылығын Е.Бекмаханов, Б.Сүлейменов, Б.Кенжебаев, М.Әуезов, Ә.Қоңыратбаев, Ә.Марғұлан, Қ.Сәтбаевсияқты қазақ зиялылары бастан кешті. Кеңестік Тоталитаризмге қарсы наразылық 1960 жылдан қарқын ала бастады. Бұған Мәскеуде қазақстандық жастардың “Жас тұлпар” ұйымын құруы және 1979 ж. Целиноградта болған оқиғаның бой көрсетуі дәлел бола алады. 1986 жылғы желтоқсан оқиғасы кеңестік Тоталитаризмге қарсылықтың айқын көрінісі болып табылады.
Тоталитарлы саясаттық жүйе - мемлекеттің қоғамға және жеке адамға толықтай, тұтас бақылау орнатуымен сипатталатын саяси жүйенің бір түрі. Оған тән ерекше белгілер: азаматтардың құқықтары мен бостандықтарының барынша бұзылуы; барлық деңгейдегі биліктің жоғарыдан тағайындалуы; билік бөлінісі принципінің жойылуы, яғни, биліктің барлық - атқарушы, заңшығарушы, сот тармақтарының тұтасып кетуі; басында көсемі бар бір ғана билеуші партияның болуы және оның мемлекетпен тұтасып кетуі; басқа партиялардың және ұйымдардың қызметінің ресми "қозғалыс" қызметімен алмастырылуы; қоғамның барлық мүшелеріне бір ресми идеологиялықдоктринаның таңылуы; тек қана мемлекеттік нысандағы бұқаралық ақпарат құралдарының болуы, қандай да болмасын ақпараттың қатаң "сүзгіден" өткізілуі; үздіксіз әрі тұтастай зорлыққа негізделген мемлекеттік ұйымдардан лаңкестік.


title: Тақырыпты пысықтау сҧрақтары

text:
22
байланысты қалыптасатын тарихи процесс. Мемлекеттік биліктің заңды болуы
оның легитимділігімен, халықтың мойындауымен анықталады.
«Элита» термині француздың
«еlite»
деген сӛзінен шыққан, яғни
сұрыпталған, таңдалған, іріктелген деген мағынаны білдіреді. XVIII ғасырдан
бастап ол сӛзбен жоғары сапалы тауарларды атады. XX ғасырдан бастап
саясаттану мен әлеуметтануда білімі, байлығы, беделі, билігі жоғары
адамдардың азғантай әлеуметтік тобын білдіреді.
Тарихи жағынан алғанда адамдарды ел билеуші таңдаулыларға және
олардың дегенін істейтін бағыныштыларға бӛлу идеясы ӛте
ертеден бастау
алады. Мысалы, Конфуций (б.з.б. 551-479) адамдарды асыл азаматтарға
(билеуші элитаға) және тӛменгі (қарапайым) адамдарға бӛлді. Платон билеуші-
философтарға, әскерлерге, егіншілер мен кәсіпшілерге ажыратты. Алайда
элиталық теорияны кӛзқарастар жүйесі ретінде XX ғасырдың басында
италиялық ғалымдар Гаэтано Моска, Вильфредо Парето, неміс ғалымы Роберт
Михельс және т.б. қалыптастырды.
Гаэтано Моска
(1854-1941) элита теориясын «Саяси ғылым негіздері»
(1896) деген еңбегінде негіздеді. Онда ол қоғам басқарушылар мен
басқарылушыларға бӛлінеді деді. Оған ұйытқы болатын қасиеттерге әскери
ерлікті, байлықты, діни дәрежені (мәртебені) жатқызды. Осы үш қасиет, оның
ойынша, адамға басқарушылар (элита) қатарына кіруге есік ашады.
«Элита» терминін ғылыми айналымға енгізген –
Вильфредо Парето
(1848-
1923). "Жалпы социология жӛніндегі трактатында" (1916) «элиталардың
айналымы» теориясын жасады. Ғалымның ойынша, элита билік басына
алдыңғы қатарлы идеяны ұсынуының арқасында келеді. Идеялары жүзеге асқан
сайын, элитаның маңызы мен беделі азайып, ықпалы баяулайды. Осындай сын
сағатында олардың орнына жаңа идеямен қаруланған басқа элита билік басына
келеді. Мұндай алмасу қоғамда әрқашан болмақ. Яғни бір элита екіншіні
алмастырып, жаңарып, қоғамды алға жылжытып отырады дейді.
В. Паретоның ойынша, билеуші элита оңайлықпен берісе қоймайды.
Сондықтан тандаулылардың (элитаның) алмасуы күш, тӛңкеріс және
революция арқылы жүзеге асыуы да мүмкін.
Жалпы алғанда, бұл қоғам үшін
пайдалы. Олар қалай болғанда да (күшпен не бейбіт жолмен болсын) қоғамның
дамуы элиталардың алмасуы арқылы жүзеге асады.
Роберт Михельс
(1876-1936) «Заманауи демократия жағдайындағы саяси
партияның әлеуметтануы» (1911) деген еңбегінде «олигархияның темірдей
заңы» деген түсінікті ғылыми айналысқа ендірді. Оның ойынша, бұқара
халықтың ӛзін-ӛзі ұйымдастыруға және басқаруға қабілеті жетпейді.
Парламенттік демократия жағдайында кейбіреулер жұртшылықтың қолдауына
ие болды. Сӛйтіп, кәсіби дайындалған адамдардан тұратын басқару аппараты
пайда болады. Ол кӛпшіліктен біртіндеп алшақтайды, қоғамның қарапайым
мүшелеріне ӛздерін қарсы қояды. Соның нәтижесінде билікті ӛз қолдарынан
шығармай, сақтап қалуға тырысатын томаға-тұйық шеңбер пайда болады.
Мұнда байлар саяси және экономикалық билікке ие болады.
Халықтың
23
егемендігі, билігі дегеннің бәрі бос қиял. «Олигархияның темірдей заңы» осы
дейді Роберт Михельс.
Саяси элита - бұл қоғамды басқаруда билеуші қызметін атқаратын және
мемлекеттік билікті қолына шоғырландырған, маңызды саяси шешімдер
қабылдауға қатысатын кәсіби әлеуметтік топ. Қоғамның саяси элитасының
құрамына биліктік функиияны және уәкілдік құқты иеленген лауазымды
саясаткерлер, стратегиялық мемлекеттік бағдарламаларды әзірлеу мен жүзеге
асыруға қатынасуға кәсіби дайындығы бар жоғары мемлекеттік қызметкерлер
кіреді.
Саяси элитаның құрылымы: жоғары, орташа және тӛменгі деп үш деңгейге
бӛлінеді. Жоғарғы саяси элита ӛзіне жетекші саяси басшыларды, сонымен қатар
заң шығарушы, атқарушы және сот билік тармақтарында жоғарғы қызмет
орындарында отырғандарды (президенттің тікелей тӛңірегіндегілер мен премьер-
министр, оның орынбасарлары және жетекші министрлер,
парламент спикері,
депутаттық, фракциялардың жетекшілерін) қамтыған.
Орташа саяси элита кӛптеп саналатын сайланған лауазымды адамдардан;
әкімдерден, парламенттік депутаттардан, саяси партиялар мен қоғамдық
қозғалыстар кӛшбасшыларынан, сонымен қатар кәсіподақтардың басшыларынан
қалыптасады.
Саяси элитаның тӛменгі жігін жергілікті жердегі саяси кайраткерлер -
басшылар, жергілікті билік органдарының депутаттары және аймақтық, деңгейдегі
партия қайраткерлері қалыптастырады.
Саяси элитаға, сонымен бірге, әкімшілік, экономикалық, әскери,
полициялық, идеологиялық-ақпараттық, рухани-мәдени және ғылыми
мамандандырылған кіші әлеуметтік топтар да жатады.
Әкімшілік
элита
-
билеуші
элитаның
бӛлігі,
министрліктер,
департаменттер және мемлекеттік басқарудың
басқа да органдарының
мемлекеттік қызметшілері.
Экономикалық немесе бизнес элита - бұл меншік ресурстарының негізінде
билік құрылымына ӛзінің қатынасуын іске асыратын билеуші элитаның бӛлігі.
Экономикалық элитаға ӛз қолдарында материалдық және қаржы ресурстарын
шоғырландырған: ірі корпорациялар, банктердің иелері және олардың
менеджерлері, бизнесмендер және т.б. адамдар кіреді.
Әскери және полициялық элита - билеуші элитаның маңызды бӛлігі. Олар
қоғам ӛмірінде, саяси үрдістерде үлкен рӛл атқарады, әскери, полициялық
элитаны кӛбінесе саясаттың шешуші құралы ретінде пайдаланады. Әскери және
полициялық элитаның құрамына елдің жоғары әскери басшылары, генералитет,
ішкі істер министрлігінің басшылары, мемлекеттік қауіпсіздік, арнайы қызмет
және т.б. басшылары кіреді.
Рухани-мәдени элита - бұл рухани билікті алып жүрушілер. Ол аса беделді
әрі ықпалды ӛнер, оқу-ағарту, әдебиет қайраткерлерінен және басқа да
шығармашылық интеллигенция ӛкілдерінен тұрады.
Ғылыми элитаның қоғамның қоғамдық-саяси ӛмірінде маңызды позициясы
бар. Ол интеллектуальды элитаның аса дарынды бӛлігінен тұрады. Оның рӛлі -
24
ғылым мен техниканың дамуына, ғылым мен техникалық прогреске және т.б.
ықпал жасау деңгейімен анықталады. Осы элиталық
топтар ішкі жағынан
біртектес, жеңілдікті, бүкіл қоғамның ӛкілдігіне ұмтылатын саяси үстем етуші
топты құрай отырып, бәрі бір-бірімен ӛзара тығыз байланыста әрекет етеді.
Осыған орай әрбір қоғамдағы саяси элитаның ӛз ерекшеліктері болатынын
айтуымыз керек. Элитаның қандай болуы ең алдымен қоғамның сипатына,
оның әл-ауқатының мӛлшеріне, мүшелерінің білім деңгейіне, тарихи салт-
дәстүріне, мәдениетіне және т.б. байланысты. Ӛз кезегінде саяси элитаның
сипаты қоғамның қалпына және оның динамикасына мейлінше үлкен ықпал
етеді.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Алғы сӛз - Саяси ғылымдарының докторы, профессор

text:
Алғы сӛз Билік – саясаттанудағы негізгі түсініктердің бірі. Оны саяси құрылым,
саяси қозғалыс ретінде қарастыруға болады. Билік түсінігінің анықтамасы,
оның мәні мен сипаты – мемлекет пен саясаттың табиғатын танудың маңызды
шарты. Билік бүкіл қоғамдық қатынастардың ішінен саясатты бӛліп
қарастыруға мүмкіндік береді.
Қазақстан тәуелсіз, дербес мемлекет болып, ӛз саясатын жүргізіп, ел
билеудің, билікті іске асырудың баламалы мүмкіндіктерін жан-жақты
ойластырып жатқан кезде жастарды билік туралы ұғым-түсініктердің қыр-
сырымен қаруландырудың маңызы зор. Осыған орай, осы оқу құралында бұл
мәселенің теориялық тұстарын жұртшылық назарына ұсынбақпыз.
Билік туралы түсінік күнделікті ӛмірде, ғылыми әдебиетте кеңінен
қолданылады. Мәселен, фәлсафашылар қоғамдық биліктің заңдылығын,
әлеуметтанушылар билік әлеуметтануын қарастырса, экономистер ақша билігі,
саясаттанушылар саяси билік, жаратылыстанушылар табиғаттың билігі,
психологтар адамның ӛзіне деген билігінен бастап, билік психологиясына
дейінгі аралықты, ата-аналар отбасы билігі, діндарлар құдай билігі туралы
айтуға бейім тұрады. Жалпы, билік дегеніміз не? Осы сұрақтың жан-жақты
жауабын ұсынылып отырған оқу құралынан табуға болады, яғни билік
ұғымының табиғаты, мәні мен мазмұны, құрылымы мен қызметі, ресурстары
мен принциптері қарастырылып, дәрістер түрінде беріледі. Дәріс барысында
ӛтетін тақырыптар мен апталарға бӛлініп, қамтылатын мәселелер терең
тұжырымдалады. Мұның ӛзі, түптеп келгенде, осы оқу құралына сүйене
отырып, дәрістер әзірлеу мен ӛткізуді жеңілдетеді. Ал студенттерге пәнді оқу
барысында кездесетін терминдерді, түсініктер мен тұжырымдамаларды терең
түсініп шығуына мүмкіндік туады, келешекте тәжірибеде қолдана алатын
теориялық ілім мен біліктілік қалыптастырады.


title: Кіріспе - Саяси ғылымдарының докторы, профессор

text:
Кіріспе
Билік – адамзат қоғамын басқару, бақылау, қадағалау, біріктіру, бағыттау,
үйлестіру, ұйымдастыру сияқты кең ауқымды қызметтерді кешенді түрде
атқаратын, саяси ӛмірдің басты құрамдас элементі әрі қозғаушы күші
саналатын бірегей құбылыс болып табылады. Ауасыз тіршілік болмайтыны
сияқты, биліксіз саясат болмайды. Биліктің табиғаты күрделі, қасиеті мен
белгілері, құпия сырлары кӛп. Биліктің түрлері де сан-алуан, биліктің мәні мен
мазмұнына қарай саясат та мың құбылады. Сондықтан билік ұғымы
саясаттануда ерекше орын алады, тіптен, билікті зерттеуші саяси ғылымның
дербес саласы – кратология бар. Бұл оқу құралының қажеттілігі мен маңызы да
осымен анықталады, оның алдына қойған мақсаты – билік ұғымына жан-жақты
анықтама бере отырып, студенттердің бойында билік туралы жүйеленген
біртұтас түсінік қалыптастыру.
Нақтырақ айтар болсақ, біріншіден, билікті күрделі қоғамдық құбылыс
ретінде теориялық тұрғыда танып-білген сайын, студенттердің саясатқа деген
қызығушылығы артады. Екіншіден, оқу құралы билік туралы теориялық білім
берумен қатар, студенттерді тәжірибелік маңызы зор ақпараттармен
қамтамасыз ету арқылы саясат пен басқарудың ӛзара қатынасын айқындауға,
билікті жүзеге асыру барысында атқарылатын қызметтерді (шешім қабылдау,
шешімдерді атқару, бақылау, бағыныштыларды сендіру және кӛндіру,
ынталандыру, мәжбүрлеу, т.б.), биліктің легитимділігі, тиімділігі, нәтижелігі
сияқты сапаларын, билік қатынастарының психологиялық ерекшеліктерін
білуге кӛмектеседі.
Сонымен қатар осы оқу құралын тиісті пән ауқымындағы әдістемеге сай
қолдану арқылы әлемдегі және Қазақстанның саяси ӛміріндегі биліктің орны
мен рӛлі, саяси жаңғыру мен дамуға биліктің қатысы, биліктегі жағымды
ӛзгерістер мен жағымсыз құбылыстар, мемлекеттік биліктің құрылымы мен
қызметі жайлы да кешенді білім алуға болады. Түптеп келгенде, билікті тану
болашақ саясаттанушы маманның біліктілігі мен азаматтық белсенділігін
арттыруына ықпал етеді.
Биліктің нысаны мен субъектілері қалыптасқан саяси хал-ахуалға қарай
орын ауыстырып отыруға қабілетті екені де оқу материалдарында ескерілген.
Мысалы, демократиялық қоғамда биліктің қайнар кӛзі халық болуы халықтың
билікке қатынасын бір мезгілде объект және субъект деңгейлеріне алып
шығуымен ерекшеленеді. Яғни биліктің объектісі ретінде халық билік
тарапынан басқарылса, субъектісі ретінде халық биліктің қайнар кӛзі
болғандықтан, ӛздерінің ӛкілдері арқылы ӛзін-ӛзі басқарады, билікке қоғамдық
бақылау жасайды. Осындай жағдай биліктің жекелеген субъектілеріне
(президент, министр, король, шах, әмір, император, т.б.) қатысты саяси ӛмірде
орын алуы жиі кездеседі. Тарихта да, қазіргі кезде де билік субъектілеріне
астыртын ықпал етуші сыртқы саяси күштер, «сұр кардиналдар», кландар,
лоббилік қысым жасаушы топтар кӛптеп кездеседі. Оқу құралы билік
7
әлеміндегі осындай мәселелердің де мәнін ашып беріп, оқырмандардың
қызығушылығын оята түседі.
Оқу құралы шетелдік және отандық ғалымдардың еңбектеріндегі зерттеу
нәтижелеріне сүйене отырып, құрастырылған. Ежелгі заман ойшылдарынан
бастап, орта ғасырлардағы, қайта ӛрлеу дәуіріндегі, жаңа замандағы
ғалымдардың билік туралы тұжырымдамаларымен негізделген. Қазіргі
замандағы билік туралы қалыптасқан ғылыми кӛзқарастар саясат пен билік
қатынастарындағы тенденциялармен ӛзара байланыста қарастырылған.
Әлемдік саяси тәжірибедегі билік қатынастарының ерекшеліктері де
назардан тыс қалмаған. Демократиялық, авторитарлық және тоталитарлық
биліктердің мәні мен мазмұнын білумен қатар, тарихтан сабақ ала білу
қажеттігі ескерілген. ХХ ғасырдың аяғы мен ХХІ ғасырдың басында әлемді дүр
сілкіндірген билікті тӛңкеру процестері, түрлі-түсті тӛңкерістер мен «араб
кӛктемі» сияқты биліктің легитимділігінен айырылу процестері де арнайы
тақырып ауқымында қарастырылған.
Жалпы, кратология ғылымында қолданылатын терминдер мен ұғымдардың
саны бес мыңнан асып кетеді (мысалы, конституция, демократия, диктатура,
президент, монарх, парламент, депутат, министр, сыбайлас жемқорлық,
аристократия, бюрократия, охлократия, технократия, саясат, монархия,
иерархия, тоталитаризм, кӛшбасшы, император, шах, әмір, хан, уәзір, спикер,
құзырет, мэр, әкім, инаугурация, импичмент, регламент, ӛкілеттік, референдум,
консенсус, реформа, жүйе, дағдарыс, менеджмент, мониторинг, билік бӛлінісі,
т.б.). Олардың үштен бірі кратологияның сӛз қорын құраса, қалған бӛліктері
негізгі ұғымдар мен биліктің бай табиғатын сипаттауға арналған. Қазақ елінің
ӛзінде мемлекет басшысының бірнеше атауы бар – Президент, Ұлт
кӛшбасшысы, Елбасы, мемлекет басшысы, Бас әскери қолбасшы. Сондықтан
да, саяси билікті зерттеп түсіндіретін кез келген әдебиеттің құрылымы мен
мазмұны күрделі болып келеді. Осы жерде, автор тарапынан оқу материалын
қазақ тілінде барынша түсінікті мазмұндау мен баяндауға барынша күш
салынғанын айта кеткіміз келеді.
Оқу құралын қолдану тек студенттер қауымына ғана емес, билік
органдары, мемлекеттік қызметкерлер, партиялар мен қоғамдық ұйымдардың
ӛкілдері, журналистер, педагогтар, жалпы, билікке қызығушылық танытатын
кӛпшілік үшін де кеңінен қолдануға жарайды. Себебі билік әмбебап ұғым ғана
емес, қоғамдық құбылыс болып табылады.
|


title: -дәріс. «Саяси билік» пәнінің мақсаты мен міндеттері

text:
10
мақсатты жасақтау, бағыныштылардың тіршілік әрекеттерінің мәнді
аспектілерін бағдарламалау;
шешімдер қабылдау, оларды жүзеге асыру тетіктерін анықтау;
жеке мүдделерді түйістіру мен ескеру;
жалпы мүдделердің жеке мүдделерден басымдығын мойындау және осы
басымдықтарды қамтамасыз ету үшін биліктік ықпал ету нормалары мен
құралдарын қолдану;
биліктік ықпал етудің әлеуметтік мәнін мойындаумен байланысты билік
субъектісінің ерекше психикалық жағдайы, т.б.
Осы аталған бағалау пікірінің барлығы билік мәніне тереңдей енуге
талаптану болып табылады. Әлеуметтік ӛмірде билік ӛзін кӛпаспектілі және
кӛпӛлшемді құбылыс ретінде кӛрсетеді. Билік құрушы субъект ӛз
акцияларында, әрекеттерінде ӛз «Менінің» шегінен шығып кетеді. Оған
объектіге ықпал етуге ұмтылу, онда ӛзінің субъектілігін, яғни ӛзінің әлеуметтік
ықпалы мен мәнін жүзеге асыру тән. Бұқаралық санада қалыптасқан жалпы
түсінік бойынша билік тәртіп үшін керек, ол – қоғамдағы тәртіпті сақтаудың
қаруы, құралы. Бұл формуланың кӛзге кӛрініп тұрған қарабайырлығына
қарамастан мұнда билік қажеттілігін мойындау мен билік құрудың мақсаты
кӛрсетілген.
Биліктің маңызды қырлары:
адамдарды
нақты
іс-әрекетке
ояту
қабілеті,
үстемдік
етуші субъект мүдделері мен мақсаттары негізінде әрекеттер жасату;
адамдардың билікке тиімсіз іс-әрекеттерінің алдын алу қабілеті;
нақты күштердің үстемдігін кӛрінбеген жағдайдың ӛзінде жүзеге асыру
мүмкіндігі;
тұтастығы, барлық жерде мәжбүрлеу түрінде ӛмір сүру қабілеті. Мұндай
мәжбүрлеу жеке үстемдік ретінде қабылданбайды.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Мазмҧны - Саяси ғылымдарының докторы, профессор

text:
102
Мазмҧны
Алғы сӛз...........................................................................................................3
Кіріспе..............................................................................................................4
1-дәріс. «Саяси билік» пәнінің мақсаты мен міндеттері............................8
2-дәріс. Биліктің мәнін анықтау барысында туындаған парадигмалар.....12
3-дәріс. Биліктің белгілері, сипаты, қызметі, құрылымы...........................17
4-дәріс. Биліктің негіздері мен ресурстары.................................................21
5-дәріс. Саяси және мемлекеттік билік........................................................27
6-дәріс. Саяси ӛкілеттілік ету.........................................................................32
7-дәріс. Саяси билік ұғымы және оны жүзеге асыру жолдары...................35
8-дәріс. Саяси биліктің принциптері мен механизмдері.............................45
9-дәріс. Саяси биліктің жария және кӛлеңкелі формалары........................49
10-дәріс. Билік және қысым жасаушы топтар..............................................55
11-дәріс. Легитимділік..............................................................................61
12-дәріс. Биліктің ӛз легитимділігін жоғалтуы........................................65
13-дәріс. Билік бӛлінісі.............................................................................69
14-дәріс. Бюрократия және билікті бұзушы ӛзге де факторлар.............72
15-дәріс. Егеменді Қазақстандағы мемлекеттік билік..............................78
103
Мазмҧны
Алғы сӛз
3
Кіріспе
4
1-дәріс. «Саяси билік» пәнінің мақсаты мен міндеттері
8
2-дәріс. Биліктің мәнін анықтау барысында туындаған парадигмалар
12
3-дәріс. Биліктің белгілері, сипаты, қызметі, құрылымы
17
4-дәріс. Биліктің негіздері мен ресурстары
21
5-дәріс. Саяси және мемлекеттік билік
27
6-дәріс. Саяси ӛкілеттілік ету
32
7-дәріс. Саяси билік ұғымы және оны жүзеге асыру жолдары
35
8-дәріс. Саяси биліктің принциптері мен механизмдері
45
9-дәріс. Саяси биліктің жария және кӛлеңкелі формалары
49
10-дәріс. Билік және қысым жасаушы топтар
55
11-дәріс. Легитимділік
61
12-дәріс. Биліктің ӛз легитимділігін жоғалтуы
65
13-дәріс. Билік бӛлінісі
69
14-дәріс. Бюрократия және билікті бұзушы ӛзге де факторлар
72
15-дәріс. Егеменді Қазақстандағы мемлекеттік билік
78
Семинар cабақтарында талқылауға арналған дискуссиялық сұрақтардың
тақырыптары
СОӚЖ тақырыптары
«Саяси билік» пәні бойынша емтиханның сұрақтары
Document Outline - z49
- z206
- z207
- z208
- z209
- z210
- z370
- z371
- z372
- z373
- z374
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Тақырыпты пысықтау сҧрақтары

text:
11
1) адамдар барлық жағдайда ӛз құқықтарын қамтамасыз етеді;
2) қоғамдық қатынастардың негізі болып келетін қоғамдық ережелерді
бекітеді;
3) қоғамдағы шаруашылық қызметін атқарады.
Билік ұғымы саяси ғылыми әдебиеттерде әртүрлі жағынан түсіндіріледі.
Билік туралы түсінік күнделікті ӛмірде ғылыми әдебиетте кеңінен қолданылады
Қазіргі саяси ғылыми әдебиеттерде биліктің бес анықтамасы бар:
1.
Телеологиялық
(грекше teleos – мақсат, logos – түсінік, ілім)
.
Телеологиялық
тәсіл кез келген құбылыс, процесс ӛзінің негізі, қозғалтқыш
күші ретінде алдын ала белгіленген мақсатты ұстанатынын мойындауды
білдіреді. Сондықтан адамдар
қауымдастығына бірқалыпты, реттелген даму
мен тұтастықты сақтау
мақсат болып табылатындықтан, биліктің қалыптасуы
мен қызмет атқаруы осыдан келіп шығады-мыс.
Мұндай тәсіл биліктің
қажеттілігінің қандай да бір анық аспектісін дәйектегенімен, оның қалыптасуы
мен қызмет етуінің жолдары туралы нақты сұраққа жауап бере алмайды.
Маңызды элементі билік болып табылатын барлық әлеуметтік процесті тек
нәтижеге, мақсатқа телу оның мағынасын және ондағы билік рӛлінің
мәнін
түсінуді тым жұтаңдатып жібереді. Адамгершілікке жат мағынаға ие «мақсатқа
жетуде кез келген әрекетті қолдануға болады» деген белгілі формула ӛзінің
әдістемелік негізі ретінде билікті түсінудің осындай тәсілін ұстанады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Саяси ғылымдарының докторы, профессор - бет 6

text:
2. Инструменталдық . Билікті түпкілікті әлеуметтік мәселелерді шешетін
құрал, аспап ретінде қарастырады. Бұл тәсіл билік құралдарын қолдану
қажеттілігін аша отырып, олардың әлеуметтік процестегі мәнін анықтайды.
Биліктік ықпалдың шынайы актілерін, ұйымдастыру құрылымдарының
сәйкестігін, ӛкілеттіктерін, түпкілікті әлеуметтік мәселелерді шешу үшін
қолданатын әдістер мен құралдарды бағалауға, сараптауға мүмкіндік береді.
Бірақ инструменталдық тәсілдің негізінде билік әрекетінің тиімділігін анықтау
әдістемесін жасау мүмкін болғанымен, оның биліктік іс-әрекеттің гуманистік
аспектілерін толықтай бейнелей алмайтындығын ескеру қажет. Биліктің аса
тиімді әлеуметтік құрал екені сӛзсіз. Ол үстемдік етуші әлеуметтік күштердің
мүдделерін іске асыруға пайдаланатын сословиелік, таптық, этникалық және
басқа да құрал болуы мүмкін. Сондықтан биліктің инструменталдылығы оның
әлеуметтік маңызын аша алмайды деп айтуға болады.
3. Функционалдық . Әлеуметтік құбылыстарды, оның ішінде билікті
зерттеудің де бірден-бір іргелі тәсілі, ӛйткені тек функцияларда ғана мейлінше
толық формада биліктің мәні, әлеуметтік ықпалы мен маңыздылығы, оның іс-
әрекетінің ӛзгешелігі кӛрініс табады. Билік құру адамдар қауымдастығының
тұрақтылығын, олардың мүдделерінің түйісуі мен дамуының мақсаттылығын
қамтамасыз ететін маңызды әлеуметтік функция болып табылатындығы сӛзсіз.
Функционалдық тәсіл билік пен саясаттың ажырамас бірлігінен туындайды.
Билік функциялары, ең алдымен, саяси тұрғыда болады. Яғни билік
формасының қажеттілігін, билік субъектісінің билік құруға құқығын, билікті
жүзеге асыруда белгілі бір ұйымдасқан құрылымдарды, күштерді, құралдарды
12
және әдістерді пайдалану заңдылығы мен қажеттілігін негіздейтін саяси
идеология жасақталынады.


title: Саяси ғылымдарының докторы, профессор - бет 7

text:
13
«Сӛздің жалпы мағынасында билік ӛз еркінде жүзеге асыруға қабілеттілік пен
мүмкіндік, адамдардың жүріс-тұрысы, іс-әрекетіне қайсы бір амал-әдістер –
бедел, құқық күштеу арқылы шешуші ықпал жасау» (Философский
энциклопедический словарь. – М., 1983. – 85-б.). Біздіңше,
Достарыңызбен бөлісу:


title: билік деп біреудің - Саяси ғылымдарының докторы, профессор

text:
билік деп біреудің екіншілерге әмірін жүргізіп, айтқанын істетіп, олардың іс-әрекеті, қызметіне ықпал етуін айтады. Билік адамзат қоғамымен бірге пайда болып, дамитын, кешегі мен бүгінді,
бүгін мен келешекті жалғаушы құбылыс. Ол, ең алдымен, қоғамдық ӛндірісті
ұйымдастыру үшін керек. Биліксіз барлық қатысушы адамдарды біртұтас ерікке
бағындыру қиын. Билік адамдар арасындағы қарым-қатынастарды, адамдар,
қоғам және мемлекеттік саяси институттар арасындағы қатынастарды реттеуге
міндетті. Ол қоғамның тұтастығы мен бірлігін қолдау үшін керек.
Алғашқы қауымдық қоғамда билік қоғамдық сипатта болды. Ол кезде
билікті қауым бастығын сайлайтын ру мен тайпалардың барлық мүшелері
бірігіп іске асыратын. Әлеуметтік бӛлшектену ӛрістеп, мемлекеттің пайда
болуына байланысты ру басшыларының адамгершілік беделі тӛмендеп, оның
орнына ақсүйектер билігінің беделі ұлғайды. Биліктің аппараты дүниеге келді,
адамдарды еркінен тыс, ықтиярсыз еркіне кӛндірген мекемелер пайда болды.
Олар мемлекет ретінде қоғамнан дараланып, оқшауланып, оның үстінен
қарайтын органға айналды. Құлдық қоғамда саясат, саяси билік пайда болды.
Сондықтан саяси биліктің пайда болуын қазіргі саясаттануда мемлекеттің пайда
болуымен байланыстырады.
Әдетте, «билік» деген сӛз әртүрлі мағынада қолданылады. Оны ықпал ету
бағытына, объектісіне байланысты былай етіп бӛледі: ата-аналар билігі,
мемлекеттік, экономикалық, саяси, әлеуметтік, құқықтық, әскери, рухани билік.
Бірақ биліктің толық мағынасы мемлекеттік-саяси салада ғана айқындалады.
Сондықтан саяси билік биліктің ең басты түріне жатады.
Биліктің басқа түрлерімен салыстырғанда саяси биліктің мынадай
ерекшеліктері бар: оның ӛктемдік сипаты (ол басқа биліктерден жоғары
тұрады, оның шешімдерін қалғандары орындайды), оның бүкіл қоғамның
атынан билік жүргізуі, басқарумен кәсіби айналысатын адамдардың ерекше
тобының болуы, оның кӛпшілік адамдардың мүддесін қозғауы, басқа
мекемелерге қарағанда билік органдарының тәуелсіздігі, қоғам ӛмірінің жұмыс
тәртібін белгілеуде жеке-дара құқығы, мемлекет шеңберінде ашық күш қолдана
алуы, т.б.
Аталған тәсілдердің барлығы билік, билік құру ұғымдарымен белгіленетін
қоғамдық қатынастардың шынайы мазмұнын жете түсінуге, биліктің
кӛпӛлшемділігін, оның мәндік аспектілерін жете түсінудің қиындығын ашуға,
билік мәнінің сарапшылар анықтаған тәсілге, позицияға және мүддеге
тәуелділігін түсіндіруге мүмкіндік береді. Сонымен, билікті адамдар
қауымдастығына тұтастықты сақтау үшін оның құрылымдық элементтеріне
мақсатты әсерін тигізетін белсенді, жігерлі бастама ретінде, қоғамның ішкі
және сыртқы ӛзекті мәселелерін шешуге бағытталған ұйымдастырушы әрекет
ретінде де сипаттауға болады. Осы жағдайда ӛз ықпалының тиімділігін кӛтеру
14
үшін билік адамзаттың жинақтаған саяси мәдениетін, оның қандай да бір
аспектілерін ӛз жағдайына, ӛзінің мәселелері мен міндеттеріне сәйкес
ӛзектендіре отырып, қолдануы қажет. Сондықтан да билік шынайы ӛмірде
кӛпнұсқалы болып келеді.


title: Тақырыпты пысықтау сҧрақтары

text:
Тақырыпты пысықтау сҧрақтары:
1.
Биліктің табиғатын түсіндіруші ғылыми тұжырымдамалар.
2.
Биліктің мәнін анықтау барысында туындаған парадигмалар
(телеологиялық, бихевиористік, психологиялық, жүйелік, құрылымдық-қызметтік,
реляциондық тәсілдер ауқымындағы биліктің түсіндірмесі).
3.
Ежелгі саяси ойдағы билік мәселесі.
4.
Орта ғасырлардағы саяси билікке қатысты идеялар
3-дәріс. Биліктің белгілері, сипаты, қызметі, қҧрылымы.
Биліктің сипаттамасы
Биліктің психологиялық негіздері
Биліктің қызметі
Жалпы алғанда,
билік дегеніміз
қоғамдағы тап, әлеуметтік топ, мемлекет,
жеке адам, т.б. субъектілердің тарапынан ӛзіндік ерік-жігерді іске асырудағы
қабілеттерін пайдалана отырып, адамдардың қызметі мен мінез-құлқына бедел
мен мәжбүрлеу құралдары арқылы әсер ету деп түсінуге болады.
Қазіргі саяси ғылыми әдебиеттерде кеңінен белгілі америкалық
саясаттанушы Герберт Саймонның билік туралы пікірі таралған. Ол билікті
ықпал етудің түрі, А-ның В-ға билік жүргізуі деп түсінген:
В-ның таңдауы мен әрекеттеріне А ықпал етеді;
В-ның таңдауы мен әрекетін А ӛз қалауынша ӛзгерте алады;
В-ның қарсылығын А тұқыртып тастауға қабілетті;
А мен В арасындағы 1, 2 және 3 пайымдауларда айтылған ӛзара қарым-
қатынас қандай да бір әлеуметтік құрылымның бір бӛлігі болып табылады және
тұрақты сақталып қалу үрдісіне ие.
Сонымен, билік барлық ғылыми анықтамаларда адамдардың ӛз ерік-жігерін
(бедел, заң, күштеу) әртүрлі құралдар арқылы іске асыру тәсілі мен мүмкіндігі
ретінде түсіндіріледі.
Қоғамдық қатынаста биліктің пайда болуы мен жүзеге асырылуына
тӛмендегі бӛлшектердің болуы шарт:
1. Кем дегенде билік қатынасының жеке адамда немесе топтан тұратын екі
ӛкілі болуы керек.
2. Билікті жүзеге асыру үшін оған бағынбаған жағдайда жазалау шараларын
қолданатындығы жӛніндегі басқарушының бұйрығы болуы тиіс.
3. Билікті жүзеге асырушыға билігі жүретін адамдардың бағынуы керек.
15
4. Бұйрықты берушінің оған құқы бар екендігін айқындайтын қоғамдық
ережелердің болуы тиіс. Ол бұл бұйрық кімге қатысты болса, биліктің
жүргізушіге бағынуға міндеттілігін айқындауға тиіс.
Сонымен,
саяси билік
дегеніміз қоғамдағы адамдардың, не сол адамдардан
құрылатын әртүрлі әлеуметтік және институционалдық субъектілердің іс-
әрекетінің бағытына, сипатына және мінез-құлқына
экономикалық,
идеологиялық, т.б. механизмдер арқылы ықпал ету, қабілет пен мүмкіндік.
Биліктің мәні оның
кӛріністері
арқылы белгіленеді, ол – басшылық,
үстемдік, бағындыру, бақылау, ұйымдастыру, қадағалау. Осы тұрғыдан алғанда
билік әлеуметтік түрлерді іске асыру құралы да бола алады.
Биліктің белгілері: 1) қоғамдық ӛмірді реттеушілік монополиялығы; 2)
қоғамға және жеке адамға мәжбүр етудің мүмкіндігі; 3) үстемдік ықпалының
басымдылығы; 4) басқарушылық аппаратының болуы.
Билік күрделі қоғамдық құбылыс. Оның
құрылымдық бӛлшектері
мыналар
болып табылады:
1) үстемдік мүдде, 2) осы мүддені танытатын ерік, 3) мүддені іске асыруды
қамтамасыз ететін құралдар. Оның ӛзінің қайнар кӛздері мен жүзеге асу
құралдары бар.
Билік – кӛп қырлы ұғым. Ол қоғам мүшелерінің арасындағы әлеуметтік-
табиғи айырмашылықтарға, субъективті-объективті қарым-қатынастарға
байланысты қалыптасады. Оның мақсаты – қоғамда тұрақтылықты қамтамасыз
ету, ал ішкі мән-мазмұны – үстемдік пен бағыныштылықты орнықтыру.
Экономикалық, саяси, құқықтық, әскери, рухани және отбасылық
билік
түрлерінің арасында қоғамдық дамудың ұйытқысы әрі саяси күрестің негізгі
нысаны болып саналатын мемлекеттік биліктің маңызы ерекше. Ӛкіметтің ерік-
қалауын топтастыру, айрықша басқару аппаратын иелену, арнаулы органдар
дербестігін қамтамасыз етіп, қоғамдық тұрмысты тәртіпке келтіру ісіне дара
иелік ету, қоғам мен жеке тұлға қарым-қатынасында мәжбүрлеу мүмкіндігіне
жету билікке тән белгілер болып табылады. Субъектінің мақсатына орай
биліктің нысанына ықпал ету үшін пайдаланылатын құралдардың
барлығы
«билік ресурстарын»
құрайды. Мысалы, қоғамдық ӛндіріс пен
тұтынуға қажетті материалдық игіліктер, ақша, құнарлы жерлер, пайдалы
қазбалар, т.б. – биліктің экономиялық ресурсы, ал әлеуметтік, әскери, т.б.
ресурстарды туындатушы әмбебап қор саналатын адамзат баласы
демографиялық ресурс ретінде бағаланады.
Саяси биліктің ӛз ерекшеліктері бар. Біріншіден, адамдардың үлкен
тобының мүддесін қорғайды, ол топтың қоғам экономикасындағы рӛлі басым
болады да, қоғам сол топ мүддесі тұрғысынан басқарылады. Екіншіден,
қоғамдағы басшылық кӛбінесе сол топ ӛкілдерінің қатысуымен мемлекет,
қоғамдық-саяси ұйымдар мен саяси кӛсемдер арқылы жүргізіледі. Үшіншіден,
саяси биліктің арнайы басқару ісімен шұғылданатын ерекше кәсіби топтар
болады.
Саяси билік қасиеттерінің бірі – оның ең жоғарғы, басты айқындаушы,
шешуші күш ретіндегі ықпалы. Екінші қасиет – биліктің иерархиялық сипат
16
алуы. Үшінші қасиет – үстемдікті шоғырландыруға және монополизациялауға
ұмтылу.
Саяси билік қоғамда кӛбінесе мемлекеттік билік арқылы жүзеге асады.
Мемлекеттік билік – саяси биліктің бір түрі. Мемлекеттік билік белгілі бір
территорияда ерекше аппарат арқылы жүргізіледі, ӛзінің күштеу аппаратына
сүйенеді және монополиялық сипат алады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Саяси ғылымдарының докторы, профессор

text:
3
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
Әл Фараби атындағы Қазақ ҧлттық университеті
Мҧсатаев С.Ш.
САЯСИ БИЛІК
Оқу қҧралы
Алматы, 2014
4
ӘОЖ 32(075.8)
КБЖ 66.0я73
М 85
Оқу құралының рецензенттері:
Нҧрымбетова Г.Р.
- саяси ғылымдарының докторы, профессор;
Қайдарова Ә.С. -
саяси ғылымдарының докторы;
Жҥсіпова А
.С. - саяси ғылымдарының кандидаты.
Мҧсатаев Сейілбек Шаяхметҧлы
М85 Саяси билік /Жоғары оқу орнының студенттеріне арналған оқу
құралы/. -Алматы, 2014. -135 б.
ISBN 978-601-04-0733-6
Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің Редакциялық-баспа
кеңесі шешімімен баспаға ұсынылған.
“Саяси билік” оқу құралы студенттерді билік ұғымының мәні мен
табиғаты, формасы мен құрылымы, саяси және мемлекеттік биліктің қызмет
етуі және ӛзге де ерекшеліктері туралы жалпы біліммен қамтамасыз етуге
арналған. Әр тараудың соңында оқырманның ӛз-ӛзін тексеруіне арналған
сұрақтар, негізгі және қосымша әдебиеттер тізімі берілген.
Оқу құралы студенттер мен магистранттарға, саясаттанумен және саяси-
құқықтық ілімдер тарихымен әуестенетіндерге арналған.
ISBN 978-601-04-0733-6
©
Мҧсатаев С.Ш., 2013
Авторлық кұқық заңмен қорғалған
Аll гіgһts аге reserved
5
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sayasi-filimdarini-doktori-professor.html#_Нҧрымбетова_Г.Р._-_саяси_ғылымдарының_докторы,_профессор;_Қайдарова_Ә.С._-_саяси_ғылымдарының_докторы;_Жҥсіпова_А

title: Саяси ғылымдарының докторы, профессор


Саяси ғылымның қалыптасуы мен дамуының негізгі кезеңдері. Қазақстанның құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде қалыптасуы мен дамуы
Орындаған: Қалмахан Альбина, Сисенова Анель, Жасболатова Аружан
Топ: 209К
Жоспары:
Құлдық дәуірдегі ой-пікірлер
Орта ғасыр мен қайта өрлеу дәуіріндегі саяси ұғымдар
Адамзат қоғамы сияқты ғылым мен білім,мәдениет пен әдебиет біркелкі дами қоймайды.Олардың шарықтап шалқитын,құлдырап түсетін де кезеңдері болады.Тарихта белгілі ең алғаш өрелі өркениеттіліктің ошағы болып,құлпырып гүлдену Ежелгі Шығыс-Мысыр,Вавилон,Үндістан,Қытай,Парсы елдеріне келеді.XV ғасырға дейін Шығыс мәдениеті Батыс мәдениетінен шоқтығы көш жоғары болып,өркениеттіліктің үлгісін көрсетті.Мұнда ең алдымен математика,геометрия,астрономия,медицина сияқты нақты ғылымдар басым дамыды.
Құлдық дәуірдегі саяси ой пікірлер
Платон адамдардың бәрін теңдестірген екен деген ой тумауы керек.Керісінше,ол адамдарды үш үлкен әлеуметтік топқа бөлген.
Әкімдер
Қорғаушылар
Өндірушілер
Әкімдер табиғатынан шындықты,ақиқатты,игілік идеясын саралап,танып-білуге қабілетті,икемді болуы керек.Қорғаушылар әкімдердің ой,ниеттерін іске асырады,мемлекетті қорғайды.Өндірушілер өмірге керекті қаржылар тауып,мемлекетті материалдық жағынан қамтамасыз етеді.Олар билеу ісіне араласпайды.
Аристократия
Тимократия
Олигархия
Демократия
Тирания
Платон қоғамдық меншікті қолдап,жеке меншікке қарсы тұрды.Өйткені қоғамдағы кикілжіндерді,дау-жанжалдарды,қайшылықтарды тудыратын жеке меншік деп санады.Платон мемлекеттік құрылысты 5 түрге бөлді:
Бұлардың ішінде ең жақсысына аристократиялық мемлекетті жатқызды.Онда ақыл,парасаттылық билейді,оның принциптері-адамгершілік,абырой,ар-намыс деп санады.
´Аристотельдің ойынша, мемлекет-қауымның дамыған түрі, ал қауым-отбасының дамыған түрі. Мемлекетке адамдар белгілі бір игілікке жету үшін бірігеді. Ол мемлекетті дұрыс және бұрыс түрдерге бөлді. Дұрыс түріне монархияны, аристократияны және политияны (Аристотель дәуіріндегі Грециядағы мемлекеттік құрылыс) жатқызды. Ал тирания, олигархия мен демократияны мемлекеттің бұрым түрі деп санады. Мемлекеттің дұрыс түрінде әкімдер халық, ел пайдасын ойлайды, билік қоғамға қызмет етеді. Ал бұрыс түрінде олар өз бастауларының пайдасын ойлайтын көрінеді.
Ұлы ойшыл саяси басқаруда адам емес заң басқарғанын дұрыс көрді. Себебі, әкім қаншалықты жақсы болғанымен сезімге, ашу-ызаға берілмей қоймайды, ал заң болса байсалдығын, парасаттылығын жоймайды.
Августин барлық әлеуметтік, мемлекеттік және құқықтық мекемелер мен заңдарды адамның күнәсінің нәтижесі деп санады. Оның ойынша, құдай адамға еріктің еркіндігін береді, яғни ол өз бетімен (күнәһар болып) немесе құдай жолымен өмір сүруге мүмкіндігі бар. Соған орай ол адамдарды құдай жолымен және адам жолымен өмір сүрушілер деп екі түрге бөлді. Бұл топтарды рәміз ретінде екі қала деп атайды.
Жаңа замандағы саяси ой
´Адам мәселесі, оның мемлекетпен арақатынасы саяси ілімде маңызды орын алады. Қоғамдық санада бұл бағыт "гуманизм" деп аталады. Жаңа буржуазиялық идеологияны жасау үшін антикалық дәуірдің үлгілерін, идеалын пайдаланғандықтан, бұл бағытты Қайта өрлеу деп те атанды. Қайта өрлеу дәуірінің көрнекті өкілі буржуазиялық саяси ғылымның негізін салушы Никколо Макиавелли (1469—) болды
Марксистік саяси идеялар
Карл Маркс (1818-1883ж.ж.) философия мен саяси экономия саласында екі жаңалық жасады
Біріншісі-тарихты материалистік түрғыдан түсіну. Оның мәні мынада. Өндіргіш күштер мен өндірістік қатынастардың бірлігі болып табылатын материалдық тұрмыстың өндіріс әдісі қоғамдағы әлеуметтік, саяси және рухани процестерді туғызатындығын дәлелдеді. Капиталистік құрылыстың өндіргіш күштері үздіксіз дамуда, өндіріс құрал-жабдықтарына жеке меншікке негізделген буржуазиялық өндірістік қатынастармен сөзсіз қайшылыққа келеді. Өндіргіш күштер мен өндірістік қатынастар арасындағы терең келе жатқан антогонизмді тек пролетарлық революция ғана шеше алады, ол жұмысшы табының өкіметін орнатуға жеткізеді және коғамды социалистік жолмен қайта құру үшін жол ашып береді деді
Екінші жаңалығы-капиталистік қанаудың сырын әшкерелеген қосымша құн туралы ілім болды. Маркс пен Энгельс капитализмнің орнына социализм келеді, ол міндетті орындайтын қоғамдық күш-жұмысшы табы деп үйретті. Себебі, пролетариат-буржуазиялық қоғамның ең революцияшыл, ең ұйымдасқан, ең саналы және интернационалдық табы
Әл Фарабидың ойынша қоғамдағы барлық қиыншылықты жеңетін, бақытқа жеткізетін ақыл-парасат, адамның ақыл-ойы. Сондықтан адам аянбай, тынбай ғылымды, білімді игеруі керек. Әл-Фараби басқаруды қайырлы және қайырсыз етіп екіге бөледі. Қайырлы, білімді, мәдениетті басқару халықты бақыттан бастайды, олардың іс-әрекетін, ерік-қасиетін осы жолға бағыттайды. Ол үшін басқару заң күшіне, игі тәжірибеге негізделуі тиіс. Ал қайырымсыз, надан басқаруда теріс әрекеттер мен жаман қасиеттер бой алады. Сондықтан ол надан адам басқарған, озбырлыққа сүйенген, кайырымсыз, қатал мемлекеттік тәртіпті өткір сынайды. Ол мінсіз мемлекетті уағыздайды.
Қазақ даласындағы саяси ой пікірлер
XX ғасырдағы саяси ілім
XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында орасан зор өзгерістер болды, XX ғасырдағы саяси ілім мемлекеттік-монополистік капитализм монополиялар мен мемлекеттің күшін біріктірді. Бұл системада байлық пен билік тоғысып, ат төбеліндей байлардың құдіретін одан әрі арттыра түсті. Буржуазиялық-мемлекеттік, әскери-өндірістік кешеннің ықпалы күшейді. Әлеуметтік қарым-қатынастарды зерттеуде социологиялық тәсілге ерекше көңіл бөліңді.
Біздің ғасырымызда кең жайылған аристократиялық теорияның бірі—элитаризм. Элита деген сөз француз тілінде ең жақсы, іріктелген, сұрыпталған, таңдаулы деген мағынаны біддіреді. Бұл теория бұрыннан белгілі болатын бірақ жаңа жағдайда оны жаңғыртып, толықтырып, жетесіне жеткізгендер итальяндық саясатшылар Г. Моска мен В. Парето болды. Олардың ойынша, халық өзін-өзі басқара алмайды, оған қабілеті, бейімі жетпейді. Моска (1856—1941) «Саяси ілімнің негіздері» деген кітабында саясат қарама-қарсы екі таптың—үстемдік жүргізуші азшылықтың (элитаның) және оған бағынышты көпшіліктің (халык, еңбекшілер) — күресінің айналасында болатын жағдай деп түсіндіреді. Ол демократияға қарсы шықты. Демократияны көпіре сөйлеушілердің диктатураға жету жолында саясаттан хабары шамалы көпшілікті өз қулықтарына пайдаланатын утопия, сағым деп санады. В.Парето (1848—1923) «Жалпы социология жөніндегі трактаттар деген еңбегінде элита деген атауды саяси ілімге бірінші боп енгізді. Оның ойынша, саяси өмір дегеннің өзі тандаулылар (элиталар) арасындағы күрес пен олардың орын алмасуы.
Назарларыңызға рахмет


title: Саяси ғылымның қалыптасуы мен дамуының негізгі кезеңдері

text:
Адамзат қоғамы сияқты, ғылым мен білім, мәдениет пен әдебиет біркелкі дами қоймайды. Олардың шарықтап шалқитын, құлдырап түсетін де кезеңдері болады. Тарихта белгілі ең алғаш өрелі өркениеттіліктің ошағы болып, құлпырып гүлдену Ежелгі Шығыс – Мысыр (Египет), Вавилон (Ирак), Үндістан, Қытай, Парсы (Иран) елдеріне келеді. XV ғасырға дейін Шығыс мәдениеті Батыс мәдениетінен шоқтығы көш жоғары болып, өркениеттіліктің үлгісін көрсетті. Мұнда ең алдымен математика, геометрия, астрономия, медицина сияқты нақты ғылымдар басым дамыды.
Платон адамдардың бәрін теңдестірген екен деген ой тумауы керек. Керісінше, ол адамдарды үш үлкен әлеуметтік топқа (сословиеге):
Платон адамдардың бәрін теңдестірген екен деген ой тумауы керек. Керісінше, ол адамдарды үш үлкен әлеуметтік топқа (сословиеге):
Платон б.з.б. 427-347 Әкімдер;
Қорғаушылар;
Өндірушілер
Әкімдерді фәлсафашыларды жатқызды. Олар табиғатынан шындықты, ақиқатты, игілік идеясын саралап, танып-білуге қабілетті, икемді болуы керек. Қорғаушылар әкімдердің ой, ниеттерін іске асырады, мемлекетті қорғайды. Өндірушілер өмірге керекті қаржылар тауып, мемлекетті материалдық жағынан қамтамасыз етеді. Олар билеу ісіне араласпайды
Платон қоғамдық меншікті қолдап, жеке меншікке қарсы тұрды. Өйткені қоғамдағы кикілжіндерді, дау-жанжал, қайшылықтарды тудыратын жеке меншік деп санады. Платон мемлекеттік құрылысты 5 түрге бөлді:
Платон қоғамдық меншікті қолдап, жеке меншікке қарсы тұрды. Өйткені қоғамдағы кикілжіндерді, дау-жанжал, қайшылықтарды тудыратын жеке меншік деп санады. Платон мемлекеттік құрылысты 5 түрге бөлді:
Аристократия
Тимократия
Олигархия
Демократия
Тираиня.
Бұлардың ішінде ең жақсысына аристократиялық мемлекетті жатқызды. Онда ақыл- естілік, парасаттылық билейді, оның принциптері- адамгершілік, абырой, ар-намыс деп санады.


title: Саяси ғылымның қалыптасуы мен дамуының негізгі кезеңдері - бет 2

text:
Аристотельдің ойынша, мемлекет-қауымның дамыған түрі, ал қауым-отбасының дамыған түрі. Мемлекетке адамдар белгілі бір игілікке жету үшін бірігеді. Ол мемлекетті дұрыс және бұрыс түрдерге бөлді. Дұрыс түріне монархияны, аристократияны және политияны (Аристотель дәуіріндегі Грециядағы мемлекеттік құрылыс) жатқызды. Ал тирания, олигархия мен демократияны мемлекеттің бұрым түрі деп санады. Мемлекеттің дұрыс түрінде әкімдер халық, ел пайдасын ойлайды, билік қоғамға қызмет етеді. Ал бұрыс түрінде олар өз бастауларының пайдасын ойлайтын көрінеді.
Аристотельдің ойынша, мемлекет-қауымның дамыған түрі, ал қауым-отбасының дамыған түрі. Мемлекетке адамдар белгілі бір игілікке жету үшін бірігеді. Ол мемлекетті дұрыс және бұрыс түрдерге бөлді. Дұрыс түріне монархияны, аристократияны және политияны (Аристотель дәуіріндегі Грециядағы мемлекеттік құрылыс) жатқызды. Ал тирания, олигархия мен демократияны мемлекеттің бұрым түрі деп санады. Мемлекеттің дұрыс түрінде әкімдер халық, ел пайдасын ойлайды, билік қоғамға қызмет етеді. Ал бұрыс түрінде олар өз бастауларының пайдасын ойлайтын көрінеді.
Ұлы ойшыл саяси басқаруда адам емес заң басқарғанын дұрыс көрді. Себебі, әкім қаншалықты жақсы болғанымен сезімге, ашу-ызаға берілмей қоймайды, ал заң болса байсалдығын, парасаттылығын жоймайды.
Августин барлық әлеуметтік, мемлекеттік және құқықтық мекемелер мен заңдарды адамның күнәсінің нәтижесі деп санады. Оның ойынша, құдай адамға еріктің еркіндігін береді, яғни ол өз бетімен (күнәһар болып) немесе құдай жолымен өмір сүруге мүмкіндігі бар. Соған орай ол адамдарды құдай жолымен және адам жолымен өмір сүрушілер деп екі түрге бөлді. Бұл топтарды рәміз ретінде екі қала деп атайды.
Августин барлық әлеуметтік, мемлекеттік және құқықтық мекемелер мен заңдарды адамның күнәсінің нәтижесі деп санады. Оның ойынша, құдай адамға еріктің еркіндігін береді, яғни ол өз бетімен (күнәһар болып) немесе құдай жолымен өмір сүруге мүмкіндігі бар. Соған орай ол адамдарды құдай жолымен және адам жолымен өмір сүрушілер деп екі түрге бөлді. Бұл топтарды рәміз ретінде екі қала деп атайды.


Біріншісін, болашақта құдаймен мәңгілік патшалық құратын, Екіншісін, жын-шайтандармен бірге мәңгілік жапа шегіп, сазайын тартатын адамдардың екі қоғамы деп түсіндірді.
Адам мәселесі, оның мемлекетпен арақатынасы саяси ілімде маңызды орын алады. Қоғамдық санада бұл бағыт "гуманизм" деп аталады. Жаңа буржуазиялық идеологияны жасау үшін антикалық дәуірдің үлгілерін, идеалын пайдаланғандықтан, бұл бағытты Қайта өрлеу деп те атанды. Қайта өрлеу дәуірінің көрнекті өкілі буржуазиялық саяси ғылымның негізін салушы Никколо Макиавелли (1469—) болды
Адам мәселесі, оның мемлекетпен арақатынасы саяси ілімде маңызды орын алады. Қоғамдық санада бұл бағыт "гуманизм" деп аталады. Жаңа буржуазиялық идеологияны жасау үшін антикалық дәуірдің үлгілерін, идеалын пайдаланғандықтан, бұл бағытты Қайта өрлеу деп те атанды. Қайта өрлеу дәуірінің көрнекті өкілі буржуазиялық саяси ғылымның негізін салушы Никколо Макиавелли (1469—) болды
Жаңа замандағы саяси ой Макиавелли жаңа заман үшін саяси ғылымның негізгі терминдерінің бірі стато (мемлекет) деген сөзді енгізді. Мемлекет пен саясатты «адамның көзі» деп қарап, оның өзгеріп отыратындығын көрсетеді, халық пен аристократтардың арасындағы күрес деп қарастырады.
Мартин Лютер-Адамның еркі, нанымы, жаны, ішкі дүниесі мемлекеттің ықпалынан, заңынан тысқары тұрады деді. Мемлекет туралы тұжырымдамасында ол князь-монарх билікті сонда ғана ақылмен пайдаланады, егер ол билікті кеңшілік деп түсінбей, оны құдай жүктеген міндет деп қараса дейді. Христиандық билеуші халықтың қызметшісі болуы керек. Лютер Алманияда демократиялық өзгерістер жасаудан аулақ, бірақ монархқа бағыну керек, үкіметке қарсы шықпау керек дейді.
Томас Мюнцердің -Белсенді революциялық қимыл жасайтын адам болды, өз ғасырынан озып кетті. Таптық айырмашылық жоқ, жеке меншік жоқ, қоғамның мүшелеріне кедергі тудыратын мемлекеттік билігі жоқ қоғамдық құрылысты қалады.
Томас Мор -Еңбек міндетті болу керек. Мемлекет пен лауазымды адамдардың басты міндеттері өндірісті және игіліктерді бөлуді ұйымдастыру дейді. Лауазымды адамдар халық қызметшісі болуы қажет. Мемлекет басында сайланып қойылатын князь болуы шарт және ол президенттің рөлін атқаруы қажет.


title: Марксистік саяси идеялар Карл Маркс (1818-1883ж.ж.) философия мен саяси экономия саласында екі жаңалық жасады

text:
Карл Маркс (1818-1883ж.ж.) философия мен саяси экономия саласында екі жаңалық жасады
Біріншісі-тарихты материалистік түрғыдан түсіну. Оның мәні мынада. Өндіргіш күштер мен өндірістік қатынастардың бірлігі болып табылатын материалдық тұрмыстың өндіріс әдісі қоғамдағы әлеуметтік, саяси және рухани процестерді туғызатындығын дәлелдеді. Капиталистік құрылыстың өндіргіш күштері үздіксіз дамуда, өндіріс құрал-жабдықтарына жеке меншікке негізделген буржуазиялық өндірістік қатынастармен сөзсіз қайшылыққа келеді. Өндіргіш күштер мен өндірістік қатынастар арасындағы терең келе жатқан антогонизмді тек пролетарлық революция ғана шеше алады, ол жұмысшы табының өкіметін орнатуға жеткізеді және коғамды социалистік жолмен қайта құру үшін жол ашып береді деді.
Екінші жаңалығы-капиталистік қанаудың сырын әшкерелеген қосымша құн туралы ілім болды. Маркс пен Энгельс капитализмнің орнына социализм келеді, ол міндетті орындайтын қоғамдық күш-жұмысшы табы деп үйретті. Себебі, пролетариат-буржуазиялық қоғамның ең революцияшыл, ең ұйымдасқан, ең саналы және интернационалдық табы
Әл Фарабидың ойынша қоғамдағы барлық қиыншылықты жеңетін, бақытқа жеткізетін ақыл-парасат, адамның ақыл-ойы. Сондықтан адам аянбай, тынбай ғылымды, білімді игеруі керек. Әл-Фараби басқаруды қайырлы және қайырсыз етіп екіге бөледі. Қайырлы, білімді, мәдениетті басқару халықты бақыттан бастайды, олардың іс-әрекетін, ерік-қасиетін осы жолға бағыттайды. Ол үшін басқару заң күшіне, игі тәжірибеге негізделуі тиіс. Ал қайырымсыз, надан басқаруда теріс әрекеттер мен жаман қасиеттер бой алады. Сондықтан ол надан адам басқарған, озбырлыққа сүйенген, кайырымсыз, қатал мемлекеттік тәртіпті өткір сынайды. Ол мінсіз мемлекетті уағыздайды.
Әл Фарабидың ойынша қоғамдағы барлық қиыншылықты жеңетін, бақытқа жеткізетін ақыл-парасат, адамның ақыл-ойы. Сондықтан адам аянбай, тынбай ғылымды, білімді игеруі керек. Әл-Фараби басқаруды қайырлы және қайырсыз етіп екіге бөледі. Қайырлы, білімді, мәдениетті басқару халықты бақыттан бастайды, олардың іс-әрекетін, ерік-қасиетін осы жолға бағыттайды. Ол үшін басқару заң күшіне, игі тәжірибеге негізделуі тиіс. Ал қайырымсыз, надан басқаруда теріс әрекеттер мен жаман қасиеттер бой алады. Сондықтан ол надан адам басқарған, озбырлыққа сүйенген, кайырымсыз, қатал мемлекеттік тәртіпті өткір сынайды. Ол мінсіз мемлекетті уағыздайды.


title: XX ғасырдағы саяси ілім - Саяси ғылымның қалыптасуы мен дамуының негізгі кезеңдері

text:
XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында орасан зор өзгерістер болды, XX ғасырдағы саяси ілім мемлекеттік-монополистік капитализм монополиялар мен мемлекеттің күшін біріктірді. Бұл системада байлық пен билік тоғысып, ат төбеліндей байлардың құдіретін одан әрі арттыра түсті. Буржуазиялық-мемлекеттік, әскери-өндірістік кешеннің ықпалы күшейді. Әлеуметтік қарым-қатынастарды зерттеуде социологиялық тәсілге ерекше көңіл бөліңді.
Біздің ғасырымызда кең жайылған аристократиялық теорияның бірі—элитаризм. Элита деген сөз француз тілінде ең жақсы, іріктелген, сұрыпталған, таңдаулы деген мағынаны біддіреді. Бұл теория бұрыннан белгілі болатын бірақ жаңа жағдайда оны жаңғыртып, толықтырып, жетесіне жеткізгендер итальяндық саясатшылар Г. Моска мен В. Парето болды. Олардың ойынша, халық өзін-өзі басқара алмайды, оған қабілеті, бейімі жетпейді. Моска (1856—1941) «Саяси ілімнің негіздері» деген кітабында саясат қарама-қарсы екі таптың—үстемдік жүргізуші азшылықтың (элитаның) және оған бағынышты көпшіліктің (халык, еңбекшілер) — күресінің айналасында болатын жағдай деп түсіндіреді. Ол демократияға қарсы шықты. Демократияны көпіре сөйлеушілердің диктатураға жету жолында саясаттан хабары шамалы көпшілікті өз қулықтарына пайдаланатын утопия, сағым деп санады. В.Парето (1848—1923) «Жалпы социология жөніндегі трактаттар деген еңбегінде элита деген атауды саяси ілімге бірінші боп енгізді. Оның ойынша, саяси өмір дегеннің өзі тандаулылар (элиталар) арасындағы күрес пен олардың орын алмасуы.
Біздің ғасырымызда кең жайылған аристократиялық теорияның бірі—элитаризм. Элита деген сөз француз тілінде ең жақсы, іріктелген, сұрыпталған, таңдаулы деген мағынаны біддіреді. Бұл теория бұрыннан белгілі болатын бірақ жаңа жағдайда оны жаңғыртып, толықтырып, жетесіне жеткізгендер итальяндық саясатшылар Г. Моска мен В. Парето болды. Олардың ойынша, халық өзін-өзі басқара алмайды, оған қабілеті, бейімі жетпейді. Моска (1856—1941) «Саяси ілімнің негіздері» деген кітабында саясат қарама-қарсы екі таптың—үстемдік жүргізуші азшылықтың (элитаның) және оған бағынышты көпшіліктің (халык, еңбекшілер) — күресінің айналасында болатын жағдай деп түсіндіреді. Ол демократияға қарсы шықты. Демократияны көпіре сөйлеушілердің диктатураға жету жолында саясаттан хабары шамалы көпшілікті өз қулықтарына пайдаланатын утопия, сағым деп санады. В.Парето (1848—1923) «Жалпы социология жөніндегі трактаттар деген еңбегінде элита деген атауды саяси ілімге бірінші боп енгізді. Оның ойынша, саяси өмір дегеннің өзі тандаулылар (элиталар) арасындағы күрес пен олардың орын алмасуы.
Қорытынды
Қорытынды
Адамзат тарихының бұрынғысы, бүгінгісі және болашағын білу қиын. Оны оқып-білу- қазіргі қоғамдық және саяси құрылыстың мәнін түсінуге, онда әркімнің өз орын анықтауға, егеменді елісіздің азаматтық қоғам, құқықтық мемлекет құруына белсене араласуына септігін тигізері сөзсіз.