ХХІ ғасырдағы білім және ғылымның өзекті мәселелері /Актуальные проблемы образования и науки в ХХІ веке
ХХІ ғасырдағы білім және ғылымның өзекті мәселелері /Актуальные проблемы образования и науки в ХХІ веке
-оқыту әдістерінің қызықты түрлерін (ойын сабағы, іскерлік рөлдік ойындар, пікірталас ,
«Кім жылдам?», мақал-мітелдер жарысы, т.б.) сабаққа көбірек ендіру;
-талантты және «қиын» балалармен жеке жұмыс істеу;
-география пәніне қызығудың технологиялық түрлерін сабаққа көбірек пайдалану.
Әр түрлі оқыту әдістерін сабақта тиімді пайдалану – білім сапасын арттыру жолының
бірі. Бұл сабақтардың әрқайсысының өздік ерекшеліктері бар. Мысалы, 7-сыныпта
материктер мен мұхиттарды «Көңілді тапқыштар жарысы» түрінде ұйымдастыру
нәтижелі болды. Сынып оқушылары 3 топқа бөлініп, білім сайына түсті.
1.Конверттегі сұрақтарға жауап беру ( 1 мин ішінде).
2.Сөзжұмбақ, суретжұмбақтар шешу.
3. «Ең ..., ең ...» сөзінен басталатын географиялық атауларды табу. Мысалы, ең ұзын өзен, ең
биік тау, т.б.
4.Тақтаға жазылған номенклатура бойынша қала, тау, шөл, өзен аттарын табу.
Қорытынды ретінде өткізілген бұл сайыс сабақтың негізгі мақсаты – оқушылардың әр
материк, мұхит бойынша білімін байқау, өзара білім жарыстыру мен жұмыс істеу
икемділіктерін көрсете білуге жаттықтыру. Оқушылар белсенділігін туғызған сайыс
оқушыларды өзара бірігіп жұмыс істеуге, топ үшін дұрыс шешім қабылдауға, дұрыс жауап
беруге ұмтылдыру.
8,9,10-сыныптарда өткізілген «Таңғажайып алаң» ойын сабағы да оқушылардың ой-өрісін
кеңейтіп, географиялық білімін тереңдетуге, тапқырлыққа баулыды. Географиялық
картамен жұмыс істеу дағдыларын қалыптастырды. Ойын сабақтарында оқушылар
географиялық қызық ойындарды құмартып ойнайды, әсіресе, жеңіске ие болған кезде көңіл-
күйі көтеріліп, қуанышқа бөленеді. Себебі жарыс үстінде оқушы өзінің білім дәрежесі мен ой-
ө
рісінің шамасын байқап отырады. Ал жеңіліске ұшыраған кезде, өзінің нені білмейтінін
аңғарып, білімін толықтыруға талаптанады, ізденеді. Сол сияқты географиялық сөзтізбе,
карта бойынша саяхат оқушылардың дүниетанымын кеңейтіп, Жер шарына ойша саяхат
жасатады. Олар дүниенің төрт бұрышын көрмесе де, олар туралы кітаптардан, теледидар
немесе қазіргі қол жеткен технологиялар арқылы ақпарат алуға дағдыланады.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1.Р.Г.Иванова, А.М.Черкасова. Изучении химии в 7-8 классах, 1982 г.
2.В.А.Сластенин. Формирование личности учителя советской школы в процессе
профессиональный подготовки.Москва. «Просвещение», 1976 г.
3.Н.Д.Хмель . Педагогический процесс как обьект деятельности учителя. Алматы 1998 г.
4.И.Нұғманов, З.О.Өнербаева. «Ғылыми тіл және сөйлеу мәдениеті». Биология, география
және химия. 1999 ж.
5.З.О.Өнербаева. «Қоғамдық білім байқау сабағы». Биология, география және химия. 2000ж.
ХХІ ғасырдағы білім және ғылымның өзекті мәселелері /Актуальные проблемы образования и науки в ХХІ веке
ХХІ ғасырдағы білім және ғылымның өзекті мәселелері /Актуальные проблемы образования и науки в ХХІ веке
БЕЙНЕЛЕУ ӨНЕРІ ЖӘНЕ ТЕХНОЛОГИЯ САБАҚТАРЫНЫҢ ҰЛТТЫҚ
СИПАТТАҒЫ ЭСТЕТИКАЛЫҚ ТӘРБИЕ БЕРУ
Шоқаев М.Н.
С. Шаймерденов атындағы қалалық классикалық гимназияcы,
біліктілік деңгейі жоғары санатты бейнелеу өнері пәнінің мұғалімі,
Петропавл қаласы, Қазақстан
Нұрышев Т.Ғ.
С. Шаймерденов атындағы қалалық классикалық гимназияcы,
біліктілік деңгейі бірінші санатты технология пәнінің мұғалімі,
Петропавл қаласы, Қазақстан
Қ
азақстандағы эстетикалық тәрбиенің қалыптасуы мен дамуы халықтың сан
ғ
асырлық тарихымен, тұрмыс – тіршілігімен және мәдениетімен тығыз байланысты.
Адамдардың сырт тұрпатында, қарым – қатынастарында, киім – кешегі мен үй –
жайларында, өндіргіш заттарында, тілі мен өнер туындыларында – осының бәрі
эстетикалық мәдениеттің, эстетикалық талғам мен ұғымдардың ерекшеліктері мен
принциптері көрінетіні белгілі.
Эстетикалық тәрбие да тәрбиенің басқа салаларындай оқу, білім, тәрбиенің басқа
түрлерімен тығыз байланыста, біртұтастықта қарастырылады. «Эстетикалық тәрбие –
болмыстағы және өнердегі сұлулық пен әсемдікті дұрыс қабылдау және эстетикалық
түсінікті, сезім мен талғамды тәрбиелейтін, өнерде және өмірде сұлулықты жасау, оған
қ
атысу қабілетін қажетсінуін қалыптастыратын жалпы тәрбиелер саласының құрамдас
бөлігі. Эстетика – өмірді сезім арқылы біліп танудың негізгі жолы».
Эстетикалық тәрбие беру мүмкіндіктері адамның эстетикалық көзқарас, сезім,
таным, қабылдау, баға беру, белсенділік қасиеттерінің жиынтығын құрайды. Алдымен
ө
мірге эстетикалық көзқарасы оның өмірі мен қызметінің барлық саласынан көрінеді.
Ұ
стаз үшін ұрпақ тәрбиесіне жауапкершіліктен маңызды міндет жоқ.
Ұ
зақ жылдар бойы халқымыздың тарихын бұрмалап тағдырын жаралап келген
рухани тоқыраудың оқу-тәрбиеге тигізген зардаптары аз емес. Тәуелсіздік көп нәрсеге деген
көзқарасымызды қайта сараптауға бағыттады. Осындай шешімін күтіп тұрған
мәселелердің бірі - оқушылардың шығармашылық қабілетін, эстетикалық талғамын
дамыту, отансүйгіштікке тәрбиелеу, сол арқылы адамгершілік, мейірбандық қасиеттерін
қ
алыптастыру.
Көптеген ғасырлар бұрын қазіргі қазақ жерінде гүлденген қалалар, әсем сарайлар
болған. Өнері мен мәдениеті жағынан сол кездегі Еуропадан бірде бір кем емес еді. Оның
айғағы – әлемді тамсандырған Есік қаласынан табылған Алтын адам, Айша Бибі, Бабака
хатун, Ахмет Иассауи кесене сарайлары мен Маңғыстау, Шығыс Қазақстан, Қапшағай,
ХХІ ғасырдағы білім және ғылымның өзекті мәселелері /Актуальные проблемы образования и науки в ХХІ веке
ХХІ ғасырдағы білім және ғылымның өзекті мәселелері /Актуальные проблемы образования и науки в ХХІ веке
Таңбалы тастағы, т.б. таулардағы тасқа бейнеленген суреттер. Бұл бейнелер өзінің
көлемімен, өте шебер, әдемі салынуымен көзге түседі, стильденген түрде бейнеленуімен
ерекше. Бұл ертедегі адамдардың айналадағы құбылыстарды дәл көре білуінің және жан-
жануардың қимыл- әрекетін, сыртқы пішінін зейін қоя зерттеуінің нәтижесі.
Бейнелеушінің шеберлігі соншалық, кейбір жануар-лардың мінез- құлқын көрсететін дене
мүшелерін салмай-ақ (көз, ауыз, құлақ, мұрын, т.б.) оның сыртқы пішінімен хайуанның
көңіл-күйін жеткізе білген.
Ұ
лттық ою-өрнек элементтерін технология және бейнелеу өнері сабақтарында
қ
олдану, ұлттық ою-өрнектің ғасырлар бойы ата-бабамыздан ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып,
ө
ркендеп өсіп ою-өрнектің элементтері түрлері саналуан болып өмірімізге, күнделікті
тұрмыс тіршілігімізге кеңінен қолданылып келе жатқан қолөнердің баға жетпес қазынасы
екендігін оқушыларға кеңінен түсіндіріп насихаттау, оқушылардың көзімен көрсетіп
қ
олымен ұстату арқылы ұлтымыздың мәдениетін, дәстүрін, салт-санасын, тұрмыс
тіршілігі қандай болғандығын ою-өрнек мәдениеті қалай дамығандығын түсіндіру арқылы
қ
олөнер шеберлігін меңгеруге, игеруге, өз бетімен ою-өрнек нақыштарын бізбен, инемен
басқада технологиялық саймандарды қолданып жасай білуге баулу, дағдыландыру білім,
біліктілігін арттыру қажет. Оқушылар технология сабағында шеберлік, үнемшілдік,
төзімділік, әдемілік, мәдениеттілік тәрбие алу арқылы өзін жан-жақты дамыта алады.
Кейінгі кезге дейін ғалымдар, өнер зерттеушілері көшпелі халықта (Орта Азия
түрік тайпаларында) мәдениет, соның ішінде қолтума бейнелеу өнері дамымаған деген
сыңжар пікір айтып келген еді, енді соның бәрі шындыққа жанаспайтыны белгілі болды.
Бертін келе халық ислам дінін қабылдап, ол күшіне енген кезде бейнелеу өнері дағдарысқа
ұ
шырағаны рас. Бірақ адамдарға жан-жануарларды бейнелеуге тыйым салынғанымен, өнердің
екінші түрі- стилизация – абстрактілі, ою-өрнекпен бейнелеу дамыды. Адамды ұшқан
құ
спен аңдарды, дала мен тауды, тіпті айнала құбылыстарын оюға айналдырып, баяу
түстерімен ғаламат ертегі өнер шығарды. Бар сырын ішіне бүгіп, сиқырлы күйге көшкен
бұл өнер ғасырлар бойы халықтың еңсесін көтеріп, рухани сергітіп, қуанышы, ішкі
толғанысын ою-өрнек арқылы білдіріп отырды. Сондықтанда бұл өнерді халық қастерлейді,
ә
р үйдің төрінен орын алатын ең асыл байлығы болып есептеледі. Өнерді, оның қоғамдық-
тәрбиелік мәнін жан-жақты түсіну үшін әсемдік, әдемілік заңдарын жақсы білу шарт.
Халқымыздың ою-өрнектері бейнелеушінің ой-қиялын ұштайтын, қолын жаттықтыратын
құ
рал әдіс, тамаша мектеп.
Мектепте әлі күнге дейін бейнелеу өнеріне, технология пәніне жете мән берілмей
келеді. Өйткені, бағдарламаларда оқулықтарда бірінші орында бейнелеудің техникалық
қ
олдану әдістерін басымырақ айтып көрсетеді. Зерделеп қарасақ, бейнелеу өнерімен зауқы
бар адамдар, көркемөнер факульттеттерінің студенттері, оқушылар айналысады. Ал ою-
ө
рнек әсіресе Орта Азияда, Қазақстанда өркендеп, екінің бірі оюшы шебер болды. Сондықтан
да ою-өрнектің қарапайым элементтерін шығыстағы бейнелеу өнерінің өзіндік әліппесі деп
ХХІ ғасырдағы білім және ғылымның өзекті мәселелері /Актуальные проблемы образования и науки в ХХІ веке
ХХІ ғасырдағы білім және ғылымның өзекті мәселелері /Актуальные проблемы образования и науки в ХХІ веке
қ
арауға болады. Бейнелеу өнеріне, еңбекке баулу үшін ұлттық ерекшеліктерімізді ескеріп,
түстерді, реңдерді талдай отырып, оқушылардың ішкі сезімдері, дүниені жекелей
қ
абылдаулары меңзеген жолмен жүргізген дұрыс. Көре білуді, яғни, өнер шығармаларын
түсініп, тебіреніспен қабылдауды, шығармаларға баға беруді үйрету қажет. Соның ішінде
бояудың түс- реңдерімен жұмыс істеу, жанрлар туралы түсінік беру қажет.
Ө
нерінің бір саласы сұңғат (живопись) өнерінде басты шешім реңдер мен түстердің
қ
атынасы болғандықтан, түр-түсті зерттейтін ғылым бар екендігін оқушы санасын
жеткізіп отырған дұрыс.
Қ
азақтың өлең-жырларында, ұлттық өнерінде де тамаша суреттемелер, түстер
мен алуан реңктер мол. Сырмақ, текемет, алаша, шым-ши, аяққап, кілемше,құрақ көрпе
және ұлттық киімдерге шеберлер бояу түстерімен, реңдермен тіл бітіре білген. Көк түс-
аспанның, кеңістіктің, қызыл-оттың, күннің, сары-дәулеттің, байлықтың, ақ-адалдықтың,
прарасаттылықтың, ақылдылықтың, қоңыр-жердің, топырақтың, жасыл-жастардың,
жастықтың белгісі ретінде қаралған.
«Бақыт» шығармасындағы суретші А.Айтбаевтың ой мен идеясы түстерді
жарасымдылығы арқылы, қарама-қарсы ашық бояулар арқылы жеткізілген. Мұндағы
кейіпкерлер: қыз бен жігіт. Жігіттің бүкіл денесін жапқан жасыл киімі жастық жалынды,
күш –қуатты, бейсалдықты танытса, әйелдің ақ көйлегі ана бойындағы тазалықты,
адалдықты, үмітті, болашақты бейнелейді. Кеудесіндегі қызыл бешпет жарасымды денесінің
сұлулығына куә, ұлттық киім. Қоңыр сарғылт түс шексіз кең даланы бейнелесе, ақшыл көк
таулар,
қ
ою
көк
аспан
баянды
бақытқа
құ
штарлықты
оятады.
Қ
азіргі уақытта бастауыш сыныптан бастап оқушыларды түрлі бояу реңдерін ажыратуға,
ә
демі де жарасымды түс үйлесімін білуге үйрету міндет. Қандай нәрседен жасалғанын
білмей тұрып оны түсіну мүмкін бе? Оқушыны байқай және қабылдай білуге үйрету
жолдарын білу. Қабылау мен байқай білу жолдары әр түрлі. Соған қарамастан, барлық
зерттеуушілер қабылдау жөнінде мынадай негізгі жайларды бір ауыздан мақұлдайды.
1. Баланы қабылдауға арнайы үйретпесе, олар, көбінесе, кішкене кезіне тән
қ
абылдаудың біріктірушілік, дәлсіздік, синкретизм сияқты ерекшіліктерін ұзақ уақыт
сақтап қалады. Яғни, балалардың жасы өсіп, есейген сайын қабылдау шеңбері кеңеймей
қ
алады.
2. Бұл үйрету негізгі екі үрдісті (талдау мен жалпылау) жетілдіруге бағытталуы
қ
ажет. Талдаудық бағыты мен жіктелуі баланың даму дәрежесіне, мұғалімнің мақсатына,
оқытуға таңдап алған мазмұнына байланысты өзгеріп отырады. Бүтін затты дене ретінде
бөліп көрсетуі мүмкін. Талдау затты дәл тануға бағытталады. Яғни, қандай ағаш қандай
күйде тұр деген сияқты ерекшелеу тиіс. Айталық балаға «ою-өрнек неден тұрады?» деген
сұрақ беріп, одан белгілі бір үшбұрыштардан, кішкене шаршылардан, жарты шеңберлерден
тұрады деген жауап алуға болады. Бірақ бұл жеткіліксіз, бала ою-өрнектің құрамында
ү
шбұрыштардың, шаршылар мен жарты шеңберлердің бар екендігін айтумен қатар,
ХХІ ғасырдағы білім және ғылымның өзекті мәселелері /Актуальные проблемы образования и науки в ХХІ веке
ХХІ ғасырдағы білім және ғылымның өзекті мәселелері /Актуальные проблемы образования и науки в ХХІ веке
олардың қалай орналасқандығын, әрқайсысының қандай жағдайда тұрғанын және түрлері мен
түстерін, кеңістіктегі бір-біріне байланысуын жете байқауы керек. Кез келген талдау, яғни,
бүтінді бөліп қарау оны бөлшектеу, қайтадан бүтінді жалпылап, тұтастырып қабылдай
білуге әкелуге тиіс.
3. Балалардың жасы неғұрлым кіші болса, талдауда олардың практикалық ісі
соғұрлым үлкен рөл атқарады.
4. Қабылдауға үйретуде сөзді кірістіру тиімді.
Ә
р оқушының бояу таңдауы түсті өз бетінше қабылдауына байланысты. Бірнеше
жұмыс жиынтығын жинап алып, оқушылардың бояу таңдауы, түсті өз бетінше зерделеп
қ
арасақ, мынаны байқауға болады. Бір бейнелеуде жылы түс, екінші біреуінің бейнелеуінде
суық түс басым, үшіншісінде қара түс басым (жасыл түсті паровозды қара түсті трактор
ретінде қабылдау). Бұл оқушылардың көңіл - күйіне байланысты және түстің әсері мен
мазмұны жылы және салқын түстер мен айқындалатынын жете түсінбеуін көрсетеді.
Олардың әрқайсысының түсті, бейнені қалай қабылдайтынына талдау жасағанда үш түрлі
жағдайдың ықпалын байқаймыз.
1. Жергілікті жағдай.
2. Қоршаған орта.
3. Баланы байқап қабылдауға арнайы үйретпегендік.
Балалардың байқағыштық мәдениетін қалыптастыру үшін мұғалім оқып-
ү
йретілуге тиісті обьектілерді алдын-ала жоспарлайды. (Танымжорық, көрме, халық
шаруашылығымен танысу, т.б). Оқушыларды жатық сөйлеуге, жанр түрлерін ажыратуға
ү
йрету эстетикалық, этикалық және рухани байлығын жетілдіреді.
Адамда әсемдікті сезіну қабілеттерін қалай оятуға болады? Баланың әсемдікті
түсіну үшін не істеу қажет? Бала шығармашылыққа қабілетті болып өсуі үшін нендей
нәрселер қажет? Бұл сұрақ мемлекет, қоғам алдында өз азаматтарын биік деңгейдегі
мәдениетті, рухани бай елдер қатарында көру үшін әрдайым алдан шығады. Оқушыларды
ә
семдікке қызығушылығы мен сүйіспеншілігін арттыруда, эстетикалық талғамын
жетілдіруге негізгі жауапкершілік үлкендерге жүктеледі.
Бейнелеу өнерін және еңбекке баулуда оқытуда теориялық білім беру әр жанрмен
терең таныстыру, нақтылы бейнелеуге жаттықтыру ісімен тығыз байланыста жүргізіледі.
Сабақ барысында әр алуан әдіс- тәсілдерді кеңінен пайдаланған жөн. Қажетті жағдайда
мұражайлар мен көркемөнер галереяларына экскурсия жасау да пайдалы болмақ. Бейнелеу
ө
нерінде қолданылатын термин сөздерді өз кезегінде түсіндіріп отыру қажет. Графикалық
тәсілдерін бірнеше түрін меңгеруге, көркемдік мүсіндеуге және әр түрлі табиғи
материалдарды қолдануға ықпал жасалып, осымен қатар әр алуан материалдардың
пайдаланудың үлгілері көрсетіледі. Әр сабақ қуаныш пен шаттыққа, қызықты да әсерлі
болуға тиіс. Ұстаз әрдайым шәкіртті ынталандырып отыруы үшін шығармашылық
ізденісте болуы қажет. Әр мұғалім оқушыларға тек өз мамандығы төңірегінде ғана
ХХІ ғасырдағы білім және ғылымның өзекті мәселелері /Актуальные проблемы образования и науки в ХХІ веке
ХХІ ғасырдағы білім және ғылымның өзекті мәселелері /Актуальные проблемы образования и науки в ХХІ веке
мағлұмат бермей, ұлттық өнерімізбен, мәдениетімізбен, көркем әдебиетпен
байланыстырып, баланың ойлау қабілетін дамытып отыру қажет.
Технология
сабағы
барысында
да
мұғалім
ою-
ө
рнектің
ә
р
түрлерін
салып
жасалған
(ағаш бұйымдар, темір бұйымдар, бас киімнен аяқ киімге дейінгі киім түрлері, үй жаб
дықтары, ат әбзелдері) оқушыларға көрсетіп, оның жасалу тәсілдерін үйретуге оқушы
ның
сабаққа
деген
белсенділігі
артып,
сондай
ою-
ө
рнегі бар заттарды жасауға құмартып, құштарлығы, белсенділігі артуы сөзсіз. Ою-
ө
рнек тұрмыста бір бұйымның бетін әшекейлеу үшін қолданылатын нақыш, өрнек.
Заттың бетін өрнектеу үшін ісмерлер әр түрлі тәсілді қолданады. Олар: оймыштау,
бедерлеу, шеку, қашау тісеу, құрау тәрізді әрекеттер арқылы жүзеге асырады.
Осы тәсілдерді оқушыларға сабақ барысында түсіндіріп, тәсілдерді іске асыру үшін қан
дай
құ
рал-
саймандарды қайтып керектенетіндігін мұғалім іс жүзінде көрсету арқылы іске асырад
ы.
Оқушыларды технология сабағы барысында еңбектің ақ, қарасы жоқ, (еңбек етсең
ерінбей тояды қарның тіленбей) деп ұлы ойшыл Абай Құнанбаев айтқандай еңбекке баулу,
еңбекке дағдыландыру, еңбектің әдіс амалдарын үйрету арқылы еңбек сүйгіштік тәрбие беру
мен бірге басқаның еңбегін құрметтейтін тәрбие қалыптастыру қажет.
Сонымен эстетикалық тәрбие табиғаттағы, өнердегі, еңбектегі, өмірдегі,
отбасындағы, сабаққа дайындалу, сабақта, оқу барысындағы ең жақсыны қабылдау барысында
қ
алыптасады. Эстетикалық тәрбие адамды дүниедегі әдемілік атаулыны бағалай білуге
ү
йретеді, өнер шығармаларын тануға, қастерлеуге баулиды, жақсы мен жаманды ажырата
білуді қалыптастырып ұсқынсыз, жағымсыз нәрсені танытады. Эстетика тек заттардың
ө
зіне және шындық құбылыстарына тән, ол біздің түсінігімізге де, қоршаған ортаға деген
қ
атынасымызға да байланысты емес. Ортаны эстетикалық тұрғыда меңгерудің
субъективті жағы болып эстетикалық сезім, талғам, баға, әсерленушілік ой – сана,
армандар, осылардың жиынтығы ретінде сана алға шығады, эстетикалық мұратқа
жетелейді. Эстетикалық тәрбиенің басты құралдары – әдебиет, театр, кино, теледидар,
музыка, кескіндеме, мүсін т.б. көркем туындылар арқылы баланың санасына әсер етіп
қ
алыптастырады.
Достарыңызбен бөлісу: |


|
Сборник материалов Международной научно-образовательной конференции
ХХІ ғасырдағы білім және ғылымның өзекті мәселелері /Актуальные проблемы образования и науки в ХХІ веке
ХХІ ғасырдағы білім және ғылымның өзекті мәселелері /Актуальные проблемы образования и науки в ХХІ веке
Ғ
ылыми басылым
Научное издание
Халықаралық ғылыми-білім беру конференция материалдарының жинағы
Сборник материалов
Международной научно-образовательной конференции
Петропавл, 2017
ХХІ ғасырдағы білім және ғылымның өзекті мәселелері /Актуальные проблемы образования и науки в ХХІ веке
ХХІ ғасырдағы білім және ғылымның өзекті мәселелері /Актуальные проблемы образования и науки в ХХІ веке
Редакциялық кеңес:
Печерица В.Ф. - т.ғ.д., профессор(төраға)
Джуасбаев Б.Д., Алибаев Е.А., Алибаева Л.М.
Конференция өткізуге жауаптылар:
Алибаев Е.А.,
Ләзиза Мырзантайқызы
XXI ғасырдағы білім және ғылымның өзекті мәселелері:
атты мақалалар жинағы/Петропавл, 2016. - 200 б.
Бұл ғылыми басылым 2017жылдың 26-27 қаңтарда өткен «XXI ғасырдағы білім және
ғ
ылымның өзекті мәселелері» атты ІІ Халықаралық ғылыми-білім беру қашықтық
конференциясының жинағы болып табылады.
Жинақ ұстаздар, мектепке дейінгі білім беру ұйымдарының педагог қызметкерлері,
мектеп мұғалімдері, ғылыми қызметкерлер, студенттер, магистранттар, PhD
докторанттарының (аспиранттар) ғылыми тәжірибесі, зерттеулерінің нәтижесі болып
табылады.
Жас ғалымдарға арналған.
Ә
ОЖ 001
КБЖ 72
ISBN 978-601-275-641-8
«Білім-Образование-Education» РҒПО қарасты баспа орталығында беттеліп, басылды.
Басуға 30.01.2017ж. қол қойылды. Пішімі 60х84/16. Қаріп түрі Times New Roman.
Ризографиялық басылыс. Көлемі 10,75 шартты баспа табақ. Таралымы 100 дана.
15000, Петропавл қаласы
Биологиялық ғылымдар
ХХІ ғасырдағы білім және ғылымның өзекті мәселелері /Актуальные проблемы образования и науки в ХХІ веке
ХХІ ғасырдағы білім және ғылымның өзекті мәселелері /Актуальные проблемы образования и науки в ХХІ веке
Биологические науки
БИОЛОГИЯ САБАҚТАРЫНДА ФУНКЦИОНАЛДЫ САУАТТЫЛЫҚТЫ
Қ
АЛЫПТАСТЫРУДЫҢ ЖОЛДАРЫ
Қ
оштанбекова Айнұр Убайдуллақызы
«№13орта мектебі» ММ,
биология пәні мұғалімі
Ақтөбе қаласы, Қазақстан
Түйін
Мемлекет басшысы Н.Назарбаевтың 2012 жылғы 27 қаңтардағы «Әлеуметтік-
экономикалық жаңғырту – Қазақстан дамуының басты бағыты» атты Қазақстан халқына
Жолдауында мектеп оқушыларының функционалдық сауаттылығын дамыту бойынша бес
жылдық ұлттық жоспарды қабылдау жөнінде нақты міндет қойды. Аталған міндет
Қ
азақстанның әлемдегі бәсекеге қабілетті 50 елдің қатарына кіруі процесінде де маңызды
болып табылады. «Функционалды сауаттылық» оқушының мектептегі алған орта білімінің
күнделікті өмірінде және болашақтағы көп қырлы қызметінде кездесетін тұрмыстық
қ
оғамдық,әлеуметтік экономикалық проблемаларды шешуде табысты қолдана алуын
қ
амтамасыз етеді.
Функционалдық сауаттылық оқушылардың танымдық қабілеттерінің деңгейін және
оқушылардың өнімді жұмысының көрсеткішін білім деңгейі ретінде қарастырады. Бұл деңгей
ө
мірдің әртүрлі саласындағы тапсырмаларды шешуде мектептік білім мазмұнының
қ
олданбалық сипатына және оқушылардың игерген біліміне негізделеді.
Биология сабақтары оқушылардың мәдениетін,ойлау интелектуалды дағдыларын
сонымен қатар функционалды сауаттылығын қалыптастыруға бағытталған.Бұл
жұмыстарда берілген материалдар оқушылардың әр түрлі деңгейдегі функционалды
сауаттылығына талдау жасау арқылы оқушының қалыптасқан оқу – білу құзіреттілігінің
ө
лшем бірлігі ретінде қолдануға болады.
Аннотация
Главой государства Н. Назарбаевым в Послании народу Казахстана от 27 января
2012 года «Социально-экономическая модернизация - главный вектор развития Казахстана»
поставлена конкретная задача по принятию пятилетнего Национального плана действий
по развитию функциональной грамотности школьников. Данная задача актуализируется в
процессе вхождения Казахстана в число 50 наиболее конкурентоспособных стран мира. В
условиях решения этой стратегически важной для страны задачи главными
функциональными качествами личности являются инициативность, способность
ХХІ ғасырдағы білім және ғылымның өзекті мәселелері /Актуальные проблемы образования и науки в ХХІ веке
ХХІ ғасырдағы білім және ғылымның өзекті мәселелері /Актуальные проблемы образования и науки в ХХІ веке
творчески мыслить и находить нестандартные решения, умение выбирать
профессиональный путь, готовность обучаться в течение всей жизни. Все данные
функциональные навыки формируются в условиях школы.
Актуальность формирования критического мышления на уроках биологии в том,
что биология наряду с другими школьными предметами, решает задачи всестороннего
гармонического развития и формирования личности. Полученные при обучении биологии
знания, умения и навыки, достигнутое умственное развитие должны помочь выпускникам
школы в их адаптации к быстро меняющимся условиям жизни. Все это обуславливает
необходимость решения задачи развития критического мышления на современном этапе.
Мемлекет басшысы Н.Назарбаевтың 2012 жылғы 27 қаңтардағы «Әлеуметтік-
экономикалық жаңғырту – Қазақстан дамуының басты бағыты» атты Қазақстан халқына
Жолдауында мектеп оқушыларының функционалдық сауаттылығын дамыту бойынша бес
жылдық ұлттық жоспарды қабылдау жөнінде нақты міндет қойды.Аталған міндет
Қ
азақстанның әлемдегі бәсекеге қабілетті 50 елдің қатарына кіруі процесінде де маңызды
болып табылады. «Функционалды сауаттылық» оқушының мектептегі алған орта білімінің
күнделікті өмірінде және болашақтағы көп қырлы қызметінде кездесетін тұрмыстық
қ
оғамдық,әлеуметтік экономикалық проблемаларды шешуде табысты қолдана алуын
қ
амтамасыз етеді.
Функционалдық сауаттылық оқушылардың танымдық қабілеттерінің деңгейін және
оқушылардың өнімді жұмысының көрсеткішін білім деңгейі ретінде қарастырады. Бұл деңгей
ө
мірдің әртүрлі саласындағы тапсырмаларды шешуде мектептік білім мазмұнының
қ
олданбалық сипатына және оқушылардың игерген біліміне негізделеді. Сондықтан,
қ
оғамдағы өмірлік пен практикалық іс-әрекеттердің дағдылары мен әлеуметтік іс-
тәжірибені меңгеру үшін оқушылардың білім алу барысында негізгі және пәндік
құ
зыреттіліктері қалыптасуы тиіс.
Мектептің алдында тұрған үлкен мәселе – шынайы өмірге белсенді,әлеуметтік
жауапкершілігі жоғары, ой – өрісі кең, сауатты, танымдық әрекетке қызығушылығы мол
оқушы білімнің қолданбалылығын дамытуды қамтамасыз ету.Функционалды сауатты болу
ү
шін оқу және жазу, жаратылыстану ғылымдарындағы,математикалық ,компьютерлік
отбасылық өмір,денсаулық және тағы басқа сауаттылықтар қалыптастыру қажет соның
негізінде өмірлік дағдылар қалыптасады.
Жалпы адам баласы есту, көру, ұстап көру, сезу және иіскеу арқылы есте сақтайды. Кейбір
оқушылар жазбашаға, кейбірі ауызшаға қабілетті болып келеді.
Биология сабақтары оқушылардың мәдениетін,ойлау интелектуалды дағдыларын
сонымен қатар функционалды сауаттылығын қалыптастыруға бағытталған.Бұл
жұмыстарда берілген материалдар оқушылардың әр түрлі деңгейдегі функционалды
сауаттылығына талдау жасау арқылы оқушының қалыптасқан оқу – білу құзіреттілігінің
ХХІ ғасырдағы білім және ғылымның өзекті мәселелері /Актуальные проблемы образования и науки в ХХІ веке
ХХІ ғасырдағы білім және ғылымның өзекті мәселелері /Актуальные проблемы образования и науки в ХХІ веке
ө
лшем бірлігі ретінде қолдануға болады.Мұғалім мен оқушының іс – әрекетінің байланысын
ә
р
түрлі
кезеңдерде
функционалды
сауаттылығының
қ
алыптасуын
мақсаттылық,жоспарлау,шешім қабылдау,орындау,нәтежиеге баға беру арқылы жүзеге
асыруға болады.Биология сабақтарында алғашқы сауаттылықтың қалыптасу кезеңдерімен
жүзеге асады.
1.Мақсат қою.Оқушы мәтінмен жұмыс істеу,тірек – конспектісін құру,бағдарланған
сұрақтар құрау,сызбанұсқаны,суреттерді оқу, жаңа терминдермен жұмыс істеу,
түсініктердің жүйелігін құру және алгоритімін анықтай білу.
2. Жоспарлау кезінде міндеттер қойып,проблемаларға талдау жасау.Ол үшін ақпарат
көздерін таңдау қажет.
3.Шешім қабылдау үшін ақпараттарды пайдаланып, зерттеу жүргізу.
4. Орындалуы.Ол үшін білім беру обьектісімен жұмыс істей отыра орындау және оны
өң
деу.
5.Нәтижелерді бағалау үшін жасалған жұмыстарға талдау жасау және егер
қ
ателіктер болса себептерін анықтау, өзіндік талдау, өзіндік бағалау жасау.
6.Білім обьектісімен жасалған жұмыс нәтижелерін қорғау және нәтижелерді
бағалауға қатысу.
Осы кезеңдер арқылы оқушының іс – әрекеті анықталады.Оқушы білім алып қана
қ
оймай, сонымен қатар білімді алу құралдарымен қарулану қажет.
Бұндай сабақтар арқылы оқушының өзін – өзі бақылау картасының көмегімен
қ
аншалықты интелектуалдық,ұйымдастырушылық және коммуникативтілік меңгерген
деңгейін анықтауға болады.Сөйтіп, оқу үрдісі кезіндегі кемшіліктерді,алға басушылықтарды
анықтай отыра қай жерде қателіктер жіберілді,нені қайталау керектігін түсінеді.
Төмендегі кесте бойынша сыныптағы оқушылардың деңгейін анықтау арқылы
сабақтың барысы кезеңдерінде функционалдық сауаттылықтың деңгейлерін анықтауға
болады.
Жалпы оқудың біліктілік және дағдыларының өзіндік бақылау деңгейлерінің
анықтайтын картасы. (Оқушының аты – жөні,сыныбы)
Деңгейлер
І тапсырма
ІІ тапсырма
ІІІ тапсырма
ІҮ тапсырма
Жоғары
Орташа
Төмен
Осындай өзіндік диагностика әр кезеңде жеткіліксіз оқу біліктілігімен және
дағдылардың «қалыс қалған» және әр кезеңде функционалды сауаттылықты қалыптастыру
кезінде байқалады.
Бұл ақпарат мұғалім үшін әр деңгейде тапсырма құру үшін, жаңа материалдарды
беру формасын ұйымдастыру,соған байланысты сұрақтармен тапсырмаларды таңдауға
ХХІ ғасырдағы білім және ғылымның өзекті мәселелері /Актуальные проблемы образования и науки в ХХІ веке
ХХІ ғасырдағы білім және ғылымның өзекті мәселелері /Актуальные проблемы образования и науки в ХХІ веке
көмектеседі. 8 сыныпта өткізілген сабағым «Астың асқазанда қорытылуы.Асқазан сөлі
ферменттерінің нәруыздарға әсері» .Осы сабақты өткізу барысын төмендегідей
тапсырмалар беру арқылы білімдерін тексердім.
№ 1 тапсырма. Асқорыту жүйесі бойынша Ия / Жоқ жауаптары арқылы
көрсет
1.Асқорыту жүйесі: асқорыту мүшелері мен асқорыту бездерінен тұрады
Ия/жоқ
2.Адамда асқорыту жолының ұзындығы 5-6 см.
Ия/жоқ
3.Асқорыту жолының қабырғасы 3 қабаттан тұрады.
Ия/жоқ
4.Жұмсақ таңдайдың артқы жағы бөбешік түрінде болады.
Ия/жоқ
5.Тіл қозғалмайтын мүше.
Ия/жоқ
6.Жұтқыншақ ұзындығы 11-13см бұлшықетті мүше.
Ия/жоқ
Бағалауы: «5» - 9, «4» - 7, «3» - 5, «2» - 4 кем болса
№ 2 тапсырма. Ашық тест
Егер бөлме температурасында сүтті (200) қойсаң , біраз уақыт өткеннен кейін сүт
ашиды.Сонымен бірге сүт қоюланады.(құрамы түйіршіктенеді).
Осы ақпаратты қолдана отырып , төмендегі қорытындының қайсысы дұрыс.
А.Тығыз масса майдан тұрады.В. Тығыз масса нәруыздан тұрады.
С. Тығыз масса майдан , нәруыздан тұрады.
Д. Тығыз массаның құрамында майдың , нәруыздың бар екенін нақты анықтау керек.
Жауабы :С.тығыз масса майдан, нәруыздан тұрады.
№ 3 тапсырма. Есеп №1.
Егер бір адамға тәулігіне 6 грамм тұз жеткілікті болса,әр отбасыға бір айда,бір
жылда қандай мөлшерде тұз жұмсалады?
Ә
р оқушы өз отбасына есептеп шығаруға болады.
(6 гр • отбасы саны) •30 = (6 гр • отбасы саны) •365 =
№ 4 тапсырма.Танымдық сұрақтар.
1.Неліктен адамда шайнау аппараты жануарларға қарағанда нашар дамыған?
Жауабы: аспаздық өңделген тағамды пайдаланамыз.
2.Неліктен жұтқыншақ ,өңеш, асқазанның сілемейлі қабығы зақымдануы мүмкін?
Жауабы:нашар шайналған және кесек күйінде жұтылған астан
3.Бактерияларды қандай нәруыз жояды? Жауабы:лизоцим
4.Ауыз қуысындағы жара, дене жарасына қарағанда неліктен тез жазылады?
Жауабы: лизоцимге байланысты.
Ө
зіндік бағалау парағына барлық тапсырмалар бойынша бағаларыңды қойыңдар.
Мектеп
оқушыларының
функционалдық
сауаттылығын
қ
алыптастыруда
қ
атысымдық, дара тұлғаға бағдарланған оқыту және сұрақ-жауап әдістері арқылы жүзеге
ХХІ ғасырдағы білім және ғылымның өзекті мәселелері /Актуальные проблемы образования и науки в ХХІ веке
ХХІ ғасырдағы білім және ғылымның өзекті мәселелері /Актуальные проблемы образования и науки в ХХІ веке
асатын жағдаяттық тапсырмалар, сұхбаттық тапсырмалар, құзыреттіліктерді
қ
алыптастыратын тапсырмалар арқылы кешенді жүргізудің тиімділігі жоғары болады.
Осы орайда ұлы ойшыл кемеңгер ұстаз Абайдың: «Адам ата-анадан туғанда есті
болып тумайды: естіп, көріп, ұстап, татып ескерсе, дүниедегі жақсы, жаманды таниды-
дағы, сондайдан білгені, көргені көп болған адам білімді болады» деген дана сөздерінен адам
табиғатының, болмысы мен танымының қалыптасуының өзі осы ізбен жүретінін байқауға
болады. Егер оқу үдерісі, балаларға білім, білік, дағдыларды игерту осы ұстанымға негізделсе,
нәтижелі болатыны анық.
Пайдаланған әдебиеттер:
1.Н.Назарбаев.Қазақстанның әлеуметтік жаңғыртылуы.Жалпыға Ортақ Еңбек Қоғамына
қ
арай 20 қадам. «Егемен Қазақстан» газеті. 10шілде.2012.
2.Е.Имангалиев.Мектеп оқушыларының функционалдық сауаттылығын қалыптастыру
жолдары «Білім беру мекемесі басшыларының анықтамалығы».№ 9 (69) 2012 жыл.6-9 бет.
3. «Биология және сауаттылық негізі» 2014 жыл.№ 4
4.Е.Очкур.Р.Жұмабаева «Биология» әдістемелік нұсқау Алматы «Мектеп» 2016 жыл.
ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ТЕХНОЛОГИЧЕСКИХ КАРТ ПО ТАКСОНОМИИ
БЕНДЖАМИНА БЛУМА НА УРОКАХ ХИМИИ И БИОЛОГИИ
Сеитова Гульнара Каракановна
КГУ «Кайранкольская средняя школа»,
учитель химии и биологии,
Жамбыльский район, Северо- Казахстанская область
Казахстан
Түйін
Қ
азіргі заманға сай сабақты технология карта арқылы өткізу жеңіл әрі қолайлы.
Сабақтың технологиялық картасы- сабақ берудің тиімділігі мен сапасын қамтамасыз
ететін және білім берудегі тапсырмаларды игеруде нәтижеге жетуге мүмкіндік беретін
жаңа эдістемелік құрал.
Аннотация
Подготовку к современному уроку легче и удобнее провести по технологической
карте. Технологическая карта урока- это новый вид методической продукции,
обеспечивающей эффективное и качественное преподавание учебных курсов в школе и
возможность достижения планируемых результатов освоения основных образовательных
задач.
ХХІ ғасырдағы білім және ғылымның өзекті мәселелері /Актуальные проблемы образования и науки в ХХІ веке
ХХІ ғасырдағы білім және ғылымның өзекті мәселелері /Актуальные проблемы образования и науки в ХХІ веке
Настоящий этап развития образования связан с поиском новых технологий
обучение, разработкой новых стандартов образования, обновлением содержания образования.
Высокая технологичность образования оптимизирует процесс обучения в плане
организации учебной деятельности, а также решений различных актуальных проблем,
таких как повышение мотивации к обучение, развитие возможностей самоуправление,
самореализации, саморазвитие учеников.
Высокий уровень технологизации учебного процесса в идеале обеспечивает каждому ученику
возможность обучение по оптимальной индивидуальной траектории, учитывающий в
полной мере его познавательные особенности, мотивы, склонности и другие личностные
характеристики, сохраняя при этом оптимальный баланс фронтальных и групповых
работ.
Таким образом, можно утверждать, что
—
технологизация процесса обучения - это эволюционное явление в педагогике,
появившееся в ответ на социально-экономические запросы общества;
—
она находится ещё в периоде становления, тем не менее занимает позиции ведущего
стиля современного научно-прак- тического мышления;
—
технологичность становится доминирующей характеристикой педагогического
процесса, знаменуя его переход на качественно новую ступень эффективности,
оптимальности и наукоёмкости.
Урок был и остается основной формой учебно-воспитатель- ного процесса. Современный
урок - это урок, на котором учитель умело, использует все возможные формы организации
познавательной деятельности учащихся. Подготовку к современному уроку легче и удобнее
провести по технологической карте. Технологическая карта урока - это новый вид
методической продукции, обеспечивающей эффективное и качественное преподавание
учебных курсов в школе и возможность достижения планируемых результатов освоения
основных образовательных
Обучение с использованием технологической карты позволяет организовать
эффективный учебный процесс, обеспечить реализацию предметных, метапредметных и
личностных умении (универсальных учебных действий (далее - УУД)) в соответствии с
требованиями, существенно сократить время на подготовку учителя к уроку.
Технологическую
карту
отличают:
интерактивность,
структурированность,
алгоритмичность, технологичность и обобщенное гь информации.
Технологическая карта урока позволяет учителю:
-
увидеть учебный материал целостно и системно и спроектировать учебный процесс
по освоению темы с учетом цели курса;
-
полностью отразить последовательность всех осуществляемых действий и
операций, при более тщательном планировании всех этапов урока, приводящих к
намеченному результату;
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Сборник материалов международной научно-практической - бет 14

text:
В большинстве стран современного мира женщины уже не
ограничиваются только ролью матери и жены. По собственной воле или по
экономическим причинам всё больше женщин стремятся сочетать
семейные и трудовые обязанности. При этом они нередко сталкиваются с
многочисленными
трудностями:
более
низкая
оплата
труда,
дискриминация при найме, сложности сочетания материнства и работы по
найму. Всё чаще женщины делают выбор в пользу карьеры, отказываясь от
семейной жизни и детей. Многие не видят возможности одинаково хорошо
выполнять роль специалиста и роли супруги и матери. Такой выбор
оказывается влияние не только на самих женщин, но и на
демографическую ситуацию.
Европейский Союз постоянно проводит меры по урегулированию
семейных и трудовых отношений и защите материнства. Именно эти меры
являются ключевыми элементами для реализации принципов гендерного
равенства на рабочем месте. Суть данных мер состоит в том, что они
содействуют трудоустройству женщин и помогают им выполнять
«неоплачиваемые» семейные обязательства. Политика европейских стран в
области урегулирования трудовых и семейных отношений помогает
женщинам постоянно находиться на рынке труда и предоставляет равные
возможности мужчинам и женщинам в исполнении семейных
обязательств. [6]
Сегодня традиционные представления о гендерном разделении труда
отошли в прошлое, однако часто на практике оказывается, что рабочая
среда не имеет сбалансированность профессиональной и семейной жизни.
Подобные ситуации связаны с несколькими причинами. В первую очередь
следует отметить, что в законодательстве европейских стран имеются
недочеты, поэтому защита работающих матерей осуществляется не в
полной мере. Во-вторых, отмечается неэффективная реализация
существующего законодательства, связанная с социально-политическими
или экономическими причинами. Кроме того, не стоит забывать о том, что
действующее законодательство может быть основано на традиционных
представлениях о гендерном разделении труда, где подчеркивается роль
женщины, как матери, и не учитывается роль мужчины, как отца в
воспитании детей. [7]
205
За последние годы политика, направленная на охрану материнства и
семьи, претерпевает изменения. Теперь уделяется внимание не только
исключительно правам женщин, но и равному исполнению мужчинами и
женщинами семейных обязанностей, также как и мерам по обеспечению
достойных условий труда для всех работников.
Охрана материнства включает в себя профилактику опасного и
вредного воздействия в период беременности и в послеродовой период,
медицинское пособие, право на декретный отпуск, право на перерывы для
кормления, защита от дискриминации на рабочем месте и гарантии на
возвращение к трудовой деятельности после окончания декретного
отпуска.
Развивая семейную политику государства преследуют несколько
целей:
- регулирование трудовых и семейных отношений через расширение
возможностей выбора для родителей;
- обеспечение гендерного равенства на рабочих местах и в семье;
- оказание финансовой поддержки семьям;
- создание благоприятных условий для развития детей.
Задачей государств в данной области является совершенствование
мер в сфере охраны материнства и семейной политики.
Европейское
законодательство
претерпевает
значительные
изменения. Данные изменения включают в себя существенное увеличение
количества рамочных конвенций по охране материнства и семейной
политики, в том числе и за счет принятий международных конвенций в
этой области (например, Конвенция Международной организации труда об
охране материнства). Как следствие, наблюдается ежегодное увеличение
пособий и льгот в большинстве стран. [4]
В ЕС принято множество законодательных актов, которые
обеспечивают соблюдение принципа гендерного равенства в сфере труда,
охраны материнства и семейной политики. В данных документах
предусматривается соблюдение права мужчин и женщин на равную оплату
за одинаковый труд, на создание благоприятных условий труда и
продвижения по службе, на равное отношение в сфере занятости и
профессиональной подготовки, равное отношение в сфере социального
обеспечения и т.п.
Предусматривается защита от прямой и косвенной дискриминации
по признаку пола, по семейному положению. В случае дискриминации
есть возможность обращения в суд. К тому же законодательство
Европейского Союза включает в себя профилактические меры, которые
ориентированы на предотвращение дискриминации. [5]
Вопросами семейной политики и политики в сфере охраны
материнства в Европейском Союзе занимаются многочисленные женские
организации, Комитет Европейского парламента по правам женщин и
206
гендерного равенства и др. Одной из их целей является совершенствование
законодательства в вопросе предоставления отпуска по уходу за ребенком.
В 1992 году ЕС была принята Директива Совета 92/85/ЕЕС, которая
регулирует меры, направленные на улучшение состояния безопасности и
гигиены труда беременных женщин, а также женщин в декретном отпуске.
В данной директиве предусмотрено право на отпуск по родам сроком не
менее 14 недель и право на сохранение заработной платы или получения
пособий. [1]
Спустя почти 20 лет был принят новый документ. В 2010 году была
принята Директива Совета 2010/18/EU по реализации рамочного
соглашения об отпуске по уходу за ребенком, которое было заключено
европейскими
социальными
партнерами.
Данная
директива
предусматривает право уже не только женщин, но и мужчин на отпуск по
уходу за ребенком как минимум сроком в четыре месяца. [2]
Кроме того, в этом же году Европейский совет принял Директиву
2010/41/EU, которая предусматривает предоставление отпуска по
беременности и родам сроком не менее 14 недель для женщин,
работающих не по найму, и супругам тех, кто работает не по найму.
Данные две группы признаются особо уязвимыми. [3]
В конце 2010 года Европейский парламент принял резолюцию об
увеличении минимального размера отпуска по беременности и
обязательного отпуска по уходу за ребенком. Кроме того, было одобрено
увеличение отпуска по беременности и родам с 14 недель до 20 недель.
Важным достижением являлось введение двухнедельного отпуска для
молодых отцов, который не подлежит передаче другому лицу и является
полностью оплачиваемым. Первые шесть недель декретного отпуска также
не подлежат передаче и используются только матерью, однако следующие
недели могут быть поделены между родителями ребенка. [6]
Постоянное совершенствование законодательства по вопросам
отпусков по родам и уходу за ребенком является показательным примером
того, что европейские страны стремятся лучше регулировать семейные и
трудовые отношения граждан, а также обеспечить достойную охрану
материнства. Принимаемые меры ведут не только к улучшению положения
женщин, но и к улучшению семьи и демографической ситуации в Европе.
СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ
1 Council Directive 92/85/EEC of 19 October 1992 on the introduction of
measures to encourage improvements in the safety and health at work of
pregnant workers and workers who have recently given birth or are
breastfeeding [Электронный ресурс]. – Режим доступа : http://eur-
207
lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:01992L0085-
20070627&qid=1397825483077&from=EN
2 Council Directive 2010/18/EU of 8 March 2010 implementing the
revised
Framework
Agreement
on
parental
leave
concluded
by
BUSINESSEUROPE, UEAPME, CEEP and ETUC and repealing Directive
96/34/EC [Электронный ресурс]. – Режим доступа : http://eur-
lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32010L0018&rid=3
3 Directive 2010/41/EU of the European Parliament and of the Council of
7 July 2010 on the application of the principle of equal treatment between men
and women engaged in an activity in a self-employed capacity and repealing
Council Directive 86/613/EEC [Электронный ресурс]. – Режим доступа :
http://eur-lex.europa.eu/legal-
content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32010L0041&from=EN
4 Здравомыслова Е., Темкина А. Исследования женщин и гендерные
исследования на западе и в России // Общественные науки и
современность. - №6. – 1999. - С. 177-185.
5 Козина И. Профессиональная сегрегация: гендерные стереотипы на
рынке
труда
[Электронный
ресурс].
–
Режим
доступа
:
http://www.nir.ru/sj/sj/sj3-02koz.html
6 Охрана материнства в контексте урегулирования трудовых и
семейных отношений для мужчин и женщин. Сравнительный анализ
систем охраны материнства в трех европейских странах, декабрь 2011 г.
[Электронный
ресурс].
–
Режим
доступа
:
http://www.un.org/ru/publications/pdfs/motherhood_protection_in_context_of_f
amily_work_relations_rus.pdf
7 Рощин С. Равны ли мужчины женщинам. Гендерная
дискриминации на рынке труда [Электронный ресурс]. – Режим доступа :
http://www.demoscope.ru/weekly/2005/0219/tema05.php.
УДК 338.49:339.92(574)
Лобанова Ю., Хасенова А.
Казахский университет технологии и бизнеса
г. Астана, Республика Казахстан
РАЗВИТИЕ ТУРИСТСКОЙ ИНФРАСТРУКТУРЫ КАЗАХСТАНА
В КОНТЕКСТЕ ПРИГРАНИЧНОГО СОТРУДНИЧЕСТВА
Туризм в настоящее время является одной из ведущих и наиболее
динамично развивающихся отраслей экономики, за что признан
экономическим феноменом столетия. Во многих странах туристская
индустрия играет значительную роль в формировании валового
внутреннего продукта, активизации внешнеторгового баланса, создании
208
дополнительных рабочих мест и обеспечении занятости населения. Туризм
оказывает огромное влияние на такие ключевые отрасли экономики, как
транспорт и связь, строительство, сельское хозяйство, производство
товаров народного потребления и т.д. [1, с.12]
Указанные тенденции закономерны и для Казахстана, где в
настоящее время функционирует Комитет индустрии туризма, который, в
соответствии с законодательством Республики Казахстан выполняет
регулятивные, контрольные и реализационные функции в сфере
туристской деятельности. Преодолев проблему определенного
«недопонимания» между турфирмами и Правительством страны в
вопросах развития туризма данный комитет стал своеобразным
«связующим звеном» между предпринимателями и Правительством. К
причинам неразвитости туристской инфраструктуры, согласно данным
Комитета, относятся не только объективные экономические трудности, но
и несовершенное налоговое и туристское законодательство, в частности,
полное отсутствие норм, правил и законов, необходимых для контроля за
развитием отрасли и соблюдением прав потребителя государственных
стандартов. [2, с.5]
Так, к примеру, в соответствии с действующей нормативной базой, в
целях контроля режимом пребывания и обеспечения личной и
имущественной безопасности иностранцев, туристские фирмы обязаны
заблаговременно поставить в известность органы внутренних дел по месту
предполагаемого прибытия иностранных граждан, о сроках их
пребывания, месте жительства и маршрутах передвижения. Однако
туристические
организации,
на
которые,
в
соответствии
с
законодательством Республики Казахстан, возложена ответственность за
соблюдение иностранцами правил пребывания на территории страны, в
должной мере своих обязанностей не выполняют: не всегда организуется
встреча иностранных туристов в пунктах прибытия, обеспечение их
жильем и экскурсионным обслуживанием, регистрация по месту
проживания в гостиницах или органах внутренних дел. Данные тенденции
будут сохраняться, если строго законодательным путем не прописать права
и обязанности всех участников туристской деятельности. [3, с.1]
Развивая диалог, изучая динамику развития туризма, выявились и
иные проблемы, напрямую влияющие на динамику его развития -
договорно-правовая база РК, её состояние и соответствие международным
стандартам, что в настоящее время является основной проблемой для всей
туристской индустрии Казахстана. [4, с.7]
Для рационального решения указанных проблемных моментов,
целесообразным на наш взгляд является стимулирование развития
туристской инфраструктуры в приграничных районах, которые могут стать
своеобразными
«опытными
моделями»
для
отработки
норм
государственного регулирования данной сферой в двусторонней, а затем и
209
многосторонней формах. Акцент в развитии туристских потоков в первую
очередь следует сделать с учетом анализа привлекательности для
иностранных туристов. Так, в рамках развития двустороннего туризма по
линии Россия-Казахстан, целесообразным является развитие туристской
инфраструктуры приграничных казахстанских территорий (Восточно-
Казахстанская область, Павлодарская область, Северо-казахстанская
область, Костанайская область, Актюбинская область, Западно-
казахстанская область, Атырауская область). Изучив проблемные моменты
в законодательстве, несоответствия и расхождениях в трактовках
ключевых терминов в нормативно-правовой базе РК и РФ, появится
возможность в кратчайшие сроки отработать имеющиеся расхождения.
По направлению Китай-Казахстан (Восточно-Казахстанская область,
Алматинская область) помимо согласования нормативной базы,
перспективным на наш взгляд является обмен опытом по вопросам
поддержки государством малого и среднего бизнеса, занятого в туристской
инфраструктуре в рамках предоставления налоговых льгот, упрощения
бумажной процедуры оформления документации и т.п.
Следующим логическим этапом станет развитие приграничной
туристской инфраструктуры, что в долгосрочной перспективе приведет к
ряду положительных для экономики страны тенденций. Во-первых это
стабильное развитие международного туризма с последующим
увеличением количества международных прибытий и доходов от
международного туризма, что обеспечивает в целом положительную
рыночную основу для развития индустрии туризма в Казахстане. Во-
вторых - растущий туристский спрос на приграничных территориях
предоставляет возможность разрабатывать туристские продукты для
данных рынков и относительно легко их реализовывать благодаря их
территориальной близости к Казахстану. В-третьих, активная конкуренция,
как среди развитых, так и среди развивающихся туристских компаний,
будет способствовать активизации позиций казахстанских компаний
согласно
мировым
стандартам.
Указанные
тенденции
будут
способствовать поддержке имиджа Казахстана как страны открытой и
дружелюбной для иностранных посетителей (как для туристов, так и для
бизнесменов), что позитивно скажется на интересах экономических и
туристских отношений страны в целом. [5, с.17]
Подводя итоги, мы можем сказать что, туризм продолжает
развиваться уверенными темпами, несмотря на некоторый спад в связи с
мировым экономическим кризисом. В своем развитии туризм охватывает
все больше стран и территорий, открывая новые направления для туристов.
Нашей стране весьма важно не затеряться на периферии туристского мира
и выступить на мировом рынке с достойным и конкурентоспособным
предложением. Необходимо стимулировать развитие туристкой
210
индустрии в первую очередь на приграничных территориях, которые будут
выступать в роли своеобразного «локомотива» для остальных регионов.
СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ
1. Тайгибова Т. Т. Влияние индустрии туризма на экономику страны
и социально-культурную сферу // Актуальные вопросы экономических
наук: материалы междунар. науч. конф.
2. Информационные данные Агентства Республики Казахстан по
туризму. news.caspianworld.com/ru/
3. Инструкция о порядке применения правил пребывания
иностранных граждан в Республике Казахстан
4. Информационно-правовые системы нормативных правовых актов
Республики Казахстан. - http://adilet.zan.kz/rus/docs/Z010000211.
5. Официальный сайт Министерства транспорта и коммуникаций
Республики Казахстан, Государственная программа по форсированному
индустриально-инновационному развитию Республики Казахстан на 2010-
2014 годы.
ӘОЖ 94:323 (574)
Мамиева Ә., Игибаев С.К..
С. Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік университеті
Өскемен қ., Қазақстан Республикасы
XVIII ҒАСЫРДЫҢ СОҢЫ – XX ҒАСЫРДЫҢ БАСЫНДАҒЫ
ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ҰЛТ-АЗАТТЫҚ ҚОЗҒАЛЫСТАРДЫҢ
ТАРИХНАМАСЫ
Қазақ халқының ұлт – азаттық қозғалысының көп ғасырлық
тарихында маңызды орынды 1916 жылғы көтеріліс алады. 1916 жылғы
феноменінің тарихнамасы зерттеу объектісінің тəуелділігіне байланысты
(себептеріне, мақсаттарына, көтеріліс сипатына, көтерілісшілердің
əлеуметтік базасына, қозғалыс аймақтарына, тарихи мəнділігіне) əр –түрлі
бағытын жəне оқудың біртегіс емес дəрежесін өзіне қосады. Сондықтан,
тарихнамада оы мəселеге əр –түрлі тұжырымдамалық көзқарастар
туындады.
1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс тарихы əр кезеңде зерттеліп,
тарихнамалық еңбектердің мол қоры қалыптасты. Алғашқы кезеңде, 1920
жылдарда 1916 жылғы Қазақстан мен Орта Азиядағы болып өткен оқиғаға
қатысушылар өз естеліктері негізінде қозғалыстың басталуы, дамуы, туу
себептері мен жеңілуіне назар ауударды. Осы жылдары 1916 жылға
211
қатысты құжаттар мен мəліметтерді жинақтау, талдау жасауға қадам
жасалды.
Алғашқы құжаттық жарияланымдар 20-жылдар ортасында, ұлт-
азаттық көтерілістің 10 жылдығы қарсаңында жарық көре бастады. Олар
негізінен көтеріліске қатысушылардың естеліктері мен жоғарғы қызметтегі
адамдардың жеке құжаттары болды. Мəселен, Г.И. Бройдоның 1916 жылғы
көтеріліс жөніндегі еңбегі əрқилы пікір тудырды [1].
Еңбекте көтеріліс патша əкімшілігінің жергілікті халықты жойып
жіберу жəне отарлау мақсатында əдейі арандатуымен болды деп
көрсетілген. Автор осы еңбегінде: «Киргизское востание и было одним из
средства царских палачей, уже в 16 году искавших земли, чтобы заткнуть
глотку революционизирующемуся крестьянину. Вырезать киргиз –
спугнуть их в Китай и захватить новые земельные фонды – вот что
ожидало царское правительство в результате своей провокационный
работы», - деген пікір білдіреді [2; 83 б.]. Автор қозғалыстың ұлт-азаттық
сипатын, патша өкіметінің аграрлық саясатын, отарлық қанаудың
қалыптастырған себептерін жоққа шығарды.
Көтеріліс тарихының зерттелуіне қомақты үлес қосқандардың
арасында бнлгілі қоғам қайраткері Тұрар Рысқұловтың еңбектері [3], [4],
[5].
Т.Рысқұлов,
Г.И.Бройдоның
көтеріліс
патша
өкіметінің
арандатуымен болды деген пікіріне қосылып, сонымен қатар көтерілістің
негізгі себептерін патша əкімшілігі тарапынан жасалған отарлық езудің
салдары, саяси жəне экономикалық мəселелердің тереңдеуінің нəтижесі
деген пікір түйеді. Т.Рысқұлов еңбектерінде Түркістан өлкесінде болып
өткен оқиғалар барысы мен сипаты нақты құжаттармен дəлелденіп анық
көрсетілгендіктен де маңызы зор.
Жоғарыда аталған екі автор 1916 жылғы оқиғаларды өз көзімен
көрген адамдар болғандықтан да көтеріліске тура əділ бағасын беруге
тырысқан. Екеуінің еңбегінде бір ой қамтылған – 1916 жылғы көтеріліс
патшалық орыс басқыншылары тарапынан қазақ-қырғыз еліне қарсы əдейі
ұйымдастырылған қыру саясатының негізінде өтті. 1936 жылы белгілі
ғалым-тарихшы, қоғам қайраткері С.Асфендияровтың «Қазақстандағы
1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс» атты еңбегі жарық көрді [6].
С.Асфендияров аталған еңбегін кеңестік идеологияның үстемдігі
орнап, тарихты тек коммунистік, таптық көзқарас тұрғысынан қарау талап
етіліп тұрған кезде жазса да, көтеріліске əділ бағасын беруге тырысқан.
Автор патша өкіметінің отарлық саясаты мен қазақ халқының отарлық
жағдайдағы халін анық жеткізген. Бір өкініштісі, бұл еңбекке де, барлық
30-40 жылдардағы əдебиеттердегі ұлт зиялыларының 1916 жылғы іс-
əрекеттеріне
баға
берудегі
біржақтылық
тəн.
Әйтпесе
де
С.Асфендияровтың еңбегі сол кездегі отаршылдық жүйенің бет-келбетін
тануда, жергілікті халықтың күйзелісін сезінуде маңызды рөл атқарады.
212
Жəне де көтерілістің халықтық сипатта болғандығын көрсетіп, көтеріліс
тарихын зерттеуге елеулі үлес қосты.
1916 жылғы көтеріліске қатысушылардың естеліктері негізінде 1937
жылы естеліктер мен материалдар жинағы жарыққа шықты [7].
Жинақтың ерекшелігі мен маңызы мынада болды: естеліктер
жинақталып ғылыми айналымға енгізілді жəне көтеріліс тарихын
қарастыруда пайдаланылды. Сонымен қатар аталған жинақта БКП (б)
Өлкелік комитеті жанындағы қазақ марксизм-ленинзм имститутының
тезисі жарияланды. Тезисте көтеріліс барысы дұрыс көрсетілгенімен,
көтеріліс сипаты, қозғаушы күші, құрамы біржақты таптық көзқарас
тұрғысынан бағаланған.
1916 жылғы көтеріліс тарихын зерттеуде Б.С. Сүлейменов пен В.Я.
Басиннің еңбектері ерекше орын алады [8].
Авторлар еңбектерінде көтерлістің алғышарттары мен себептеріне,
соның ішінде патша үкіметінің аграрлық саясаты мен қоныс аудару
жүйесіне кең талдау жасаған. Сонымен қатар көтерілістің басталуы мен
барысына да ауқымды талдаужасалған. Авторлар 1916 жылғы оқиғаны
сипаты жағынан отаршылдық пен феодализмге қарсы халықтық-азаттық
көтеріліс болды деп бағалаған [8].
Кеңестік
тарихнамада
1916
жылғы
көтеріліс
біржақты
қарастырылып, шаруалар көтерілісі деп көрсетіліп, таптық тұрғыда
түсіндіру
басым
болды.
Көтерілістің
этникалық,
ұлт-азаттық
проблемалары ескерілмеді, қоғамдағы барлық топтар өкілдерін қамтығаны,
негізгі мақсаты ұлттық бостандық болғаны ескерілмеді. Көтеріліс 1917
жылғы Қазан төңкерісінің көлеңкесінде қалып қойды.
Сонымен қатар көтеріліс басшыларын қарастыруда да таптық
тұрғыдан келіп, тек кедей табынан шыққандар деп баяндалды. Ал
ауқаттылар табынан шыққандар немесе хан атағына ие болғандар кеңес
тарихнамасында тіпті де мойындалмады. Шындығына келгенде ұлттық
тəуелсіздікке ұмтылу кезінде таптық мəселе екінші орынға қалып қойды,
тіпті ескерілмеді десе де болғандай. Рас көтерілістің алғашқы уақытында
басты соққыға болыстар мен олардың песірлері ұшырады, жарлықты іске
асыруға көмектескендерге де оңай тиген жоқ. Осылай бола тұрса да 1916
жылғы көтеріліс жалпыұлттық сипатта болды.
Кеңес тарихнамасында көтеріліс тарихындағы аса маңызды
мəселенің бірі – хандық билік мəселесі қарастырылмады. Хан, сардар,
елбегілер сайланғандығы, яғни басқарудың дəстүрлі формасының қайта
қалпына келтіріліп, дала демократиясының жұмыс істегені айтылмады.
Керісінше көтеріліс басшыларын қарастыруда таптық тұрғыдан баяндау
басым болып, кедей табынан шыққандар ғана мойындалып, көтеріліс
басшыларын көрсетуде алалау орын алды. Көптеген ел басына күн туғанда
елім деп атқа қонған ер-азаматтар ауқаттылар тобынан болғандықтан
немесе хан аталғандықтан да тарихтың терең қойнауына тығылып, олар
213
туралы сөз қозғауға тиым салынды. Егерде сз қозғала қалған жағдайда
теріс баға берушілік пен біржақтылық басым болды.
Қазіргі уақытта 1916 жылғы ұл-азаттық қозғалыс тарихының кейбір
мəселелері қайта қаралып, зерттеліп зерделенуде. Бұл істің көшбасында
Қозыбаев М.Қ., Нүрпейісов К.Н., Қойгелдиев М.Қ., Қасымбаев Ж. жəне
тағы басқа ғалымдарымыз көптеген істер атқарды.
Көтеріліс мəселелері жөнінде белгілі тарихшы академик М.Қ.
Қозыбаевтың еңбектері өзіндік тың ой-пікірлермен ерекшеленеді [9], [10],
[11], [12]. Автор ұлт-азаттық қозғалысты көтеріліс шеңберінен шығып,
төңкеріс дəрежесіне көтерілді деп бағалайды. Жəне де оның мынадай
ерекшеліктеріне тоқталады: «Біріншіден, азаттық қозғалыс бүкіл халықтық
бағыт алды. Отаршылдық зорлығы, қорлығы алдында таптық, əлеуметтік,
тағы басқа қайшылықтар аңдалмай да қалды. Екіншіден, тұтас аймақ
қаруланған халықтан тұрды. Хан Кенеден кейін ұзақ жылдардан кейін
«қаруланған халықты» «территориялық» əскери ұйым, ата-бабадан қалған
əскери өнер қайтадан жаңғыртты... Үшіншіден, Қазақстан мен Қырғыз
сахарасының кейбір аудандары болмаса күрес тек орысқа емес, қара
шекпенді шаруаға емес, империяға қарсы бүкіл халықтық бағыт алды...
Төртіншіден, тарихтың сол бір алмағайып кезінде халық қарулы күш қана
ұйымдастырып қоймады, ел басқару органдарын құрды, құқықтық
нормаларды белгіледі. Салық жинау жүйесін жасады, елбегі, хан, хан
кеңесі, қазылар алқасы, сардарбек тағайындалды... Басқаша айтқанда,
мемлекеттік негіздер құрылды» [12, 130-131 бб.].
Сонымен қатар автор 1916 жылғы ұлттық қозғалыстың кеңестік
тарихнамада Ресей шеңберінен аспай, орыс төңкерісінің аясында ғана
қаралып келгенін, оны əлемдік ұлт-азаттық қозғалыстың құрамдас бөлігі
есебінде қарау керектігін атап көрсетеді.
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1. Бройдо Г.И. Материалы к истории восстания киргиз в 1916 году. //
Новый Восток. – 1924. - №6.
2. Восстание киргизов и казахов в 1916 году. - Бишкее, 1996.
3. Рыскулов Т. Восстание казахов и кара киргиз в 1916 году. /К 10-й
годовщине/. - Кзыл-Орда. 1926.
4. Рыскулос Т. О восстании казахов и каракиргиз в 1916 . К 10-
летней годовщине. // Красный Казахстан, Кзыл-Орда. – 1926. - №1. – С.
14-34.
5. Рыскулов Т. Восстание туземцев Туркестана в 1916 году. // Очерки
революционного движения в Средней Азии. Сборник статей. - Москва,
1926. - С. 46-122.
6. Асфендияров С.Д. Национально-освободительное восстание 1916
года в Казахстане. - Алма-Ата-Москва, 1936.
214
7. Национально-освободительное восстание казахских трудящихся
против царизма в 1916 г. Сборник воспоминаний и материалов.
Казгосиздат. - Алма-Ата, 1937.
8. Сулейменов Б.С., Басин В.Я. Восстание 1916 года в Казахстане.
Причины, характер, движущие силы. - Алма-Ата, Наука, 1977.
9.
Қозыбаев
М.Қ.
1916
жыл:
Ұлт-азаттық
революция
тарихнамасының кейбір мəселелері. // Қазақ əдебиеті. – 1992. - 3 сəуір.
10. Қозыбаев М.Қ. Әмір Әбдіғапар. //Қазақ əдебиеті. - 1994. - №9.
11. Козыбаев М.К. Национально-освободительная война 1916 г. в
Казахстане: концептуальные проблемы. //Национально-освободительное
движение в Казахстане и Средней Азии в 1916 году: характер, движущие
силы,
уроки.
Материалы
Международной
научно-теоретической
конференций.- Алматы, 1996. - С.10-22.
12. Қозыбаев М.Қ. Жауды шаптым ту байлап.- Алматы, Қазақстан,
1994.
ӘОЖ 677.64
Маханбетов Н., Қасенова Қ.Б.
Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті
Қызылорда қ., Қазақстан Республикасы
ОҚУШЫЛАРДЫ СӘНДІК-ҚОЛДАНБАЛЫ
ӨНЕР НЕГІЗІНДЕ ЕҢБЕККЕ БАУЛУ
Кез келген елдегі білім беру жүйесі қоғамның əлеуметтік –
экономикалық жəне мəдени дамуына ықпал етуге бағытталған, себебі
мектеп, жоғары оқу орны болашақта қоғамның экономика, мəдениет, саяси
өмірі салаларында белсенді қызмет ететін адамдарды дайындайды.
Сондықтан білім берудегі негізгі буын – мектептің ролі өте маңызды.
Бұл мəселе: Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңында –
«Жеке адамның жалпы мəдениетін қалыптастыру, жеке адамды қоғамдағы
өмірге бейімдеу міндеттерін шешуге, кəсіпті, мамандықты саналы түрде
таңдау мен меңгеру» - деп көрсетілсе [1, 21б.], Қазақстан
Республикасының орта білім беруді дамыту тұжырымдамасында – «орта
білім берудің негізгі мақсаты мен міндеті – жылдам өзгеріп отыратын
дүние жағдайларында алынған терең білімнің, кəсіби дағдылардың
негізінде адамгершілік тұрғысынан жауапты шешімдер қабылдауға
қабілетті жеке тұлғаны қалыптастыру, оқушыларды азаматтыққа,
елжандылыққа, өз отаның сүюге тəрбиелеу жəне білім алушылардың еңбек
рыногындағы бəсекеге қабілеттілігін қамтамасыз ету үшін кəсіптік
дағдылар алуына жағдайлар жасау жəне осы қойылған міндеттерді іске
асыру үшін білім берудің мазмұнын дүниені тұтастай қабылдауды
215
қамтамасыз ететін өнер, технология сияқты білім беру салалары арқылы
іске асыру қажет...» - деп анық айтылған [2, 5 б.].
Бұл мəселе технология сабағында оқушыларды сəндік-қолданбалы
өнер негізінде еңбекке баулу бағыты қазіргі таңда да жеткілікті шешімін
таппай жатуы, осы бағытта ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізуді қажет
етеді.
Қазіргі кезде əрбір халық үшін өзінің тарихына тереңірек үңіліп, ата-
бабалардың ғасырлар бойы ұрпағына қалдырған тəжірибесі мен білімі
жөңіндегі өмір мектебін зерделеп, оның қажеттерін қоғам, орта
талаптарына сай сұрыптап, мектептің оқу-тəрбие ісіне ендірудің
қажеттілігі анықталды. Мектепте оқушыларды материалдық өндірістің бірі
еңбекке баулу мəселесі кеңінен қолға алынуда.
Ұлт мəдениетінің жеке тұлғаның дамуына тигізер əсері туралы ой-
пікірлердің қалыптасуында Ш.Уəлиханов, Ы.Алтынсарин, А.Құнанбаев,
т.б. шығармалары мен халықтық педагогиканың ұлттық тəрбие
мəселесінде алатын орнын зерттеуде А.Байтұрсынов, М.Жұмабаев,
М.Дулатов т.б. еңбектерінің қосқан үлесі зор. Олар өз еңбектерінде жас
ұрпақтардың тəрбиесінің өзекті мəселелеріне байланысты өте құнды
пікірлер айтқан.
Ғасырлар өткен сайын ұрпақ тəрбиесі туралы ойлар, тұжырымдар өз
жалғасын тауып тарихшы, этнограф, философ, педагог-психолог
ғалымдардың зерттеулерінде де жан-жақты қарастырылған (Ә.Марғұлан,
Ө.Жəнібеков, К.Ақышев, Х.Арғынбаев, А.Нысанбаев, Қ.Жарықпаев,
Т.Басенов, С.Қасиманов, М.Мұқанов, К.Әмірғазин, Ә.Қоңыратбаев,
Т.Қоңыратбай,
С.Қалиев,
К.Ибраева,
О.Сатқанов,
Ш.Әбдіəлиева,
Ұ.Әбдіғапбарова, т.б.).
Олардың шығармаларында жастарды қолөнер арқылы еңбекке баулу,
ұлттық тəрбие беру мен еңбек сүйгіштік қасиеттің басты роль
атқаратындығы туралы айтылады.
Әрбір кəсіптің иесі, əр саланың маманы болмаса жер бетіндегі
тіршілік атаулының пайда болу, даму жетілу үрдістері, адам еңбегімен
жасалған материалдық жəне рухани мəдениет беймəлім күйде қалар ма еді.
Қай дəуірде болмасын олар адамзаттың өткені мен бүгінінің арасын алтын
көпірмен жалғап, атамұрамыздың, халқымыздың қадыр-қасиетін танытып,
мəдени құбылыстардың обьективті бағасын беріп, тарихи сана
қалыптастырып отырған.
Ағылшын ғалымы Э.Б.Тайлор мəдениетті адамның ақыл-ойымен,
еңбегімен жасалған материалдық жəне рухани құндылық ретінде бағаласа,
австиялық психолог З.Фрейдтің айтуынша, мəдениет адамзаттың ғасырлар
бойы жинақтаған білімі мен тəжірибесі, сол негізде игерген кəсібі, ақыл-
ойымен жасаған еңбек құралдары мен берген өнімі жатыр [3, 38 б.].
Түрлі ғылым салаларындағы осы тектес зерттеулерге сүйене отырып,
адамзат баласы жасаған мəдениеттің қайнар көзі –еңбек екеніне көз
216
жеткіземіз. Адамдардың еңбек қызметі ежелгі ұсақ тайпалардың
тарихымен тығыз байланысты. Ежелгі ұлыстар мен тайпалар материалдық
жəне рухани байлық жасау, саяси-экономикалық, мəдени-əлеуметтік
қарым-қатынастарға түсу нəтижесінде өзара жақындасты, халықтық
қасиеттерін молайтып, халық ретінде қалыптаса бастады.
Педагогикалық мəдениеттің өзі ең алдымен еңбек педагогикасы жəне
еңбекке тəрбиелеуден тұрады. Еңбек – халық өмірінің өзі. Сондықтан
еңбекке тəрбиелеу бүкіл тəрбие қызметі мазмұнын анықтайтын тəрбие
жүйесінің негізгі өзегі.
Жалпы білім беретін мектептерде еңбекке баулу идеясы үшін
тартыста орыс педагогы К.Д. Ушинскидің еңбегі зор болды. Ол педагогика
негізінде еңбектің білім беру мен тəрбиелеудегі мəнін қарастырады.
К.Д.Ушинский: «Адамға рұхани, еркін, рухани толықтыратын еңбек беру
жəне бұл еңбекті орындауға құрал беру-педагогикалық іс-əрекет
мақсатының толық анықтамасы» – деп жазды [4,482 б.].
Белгілі ғалым Д.И.Менделеев орта мектеп үшін оқу жоспарын
түзгенде, қол еңбегін жеке пəн ретінде басқа пəндермен бірдей деңгенде
бірдей оқытуды қарастырды. Ол еңбектің оқушы ақыл-ойы мен
физиологиясына əсері күшті екендігін атап көрсетті. Бəрінен бұрын
Менделеев оқушының жеке-дара ерекшелігін ескере білетін еңбек пəні
мұғалімнің арнайы дайындығына, жақсы педагогқа үлкен мəн берді [5,72
б. ].
Ы.Алтынсарин: «Халық мектептері үшін ең керектісі – оқытушы;
тамаша жақсы құралдары да, ең жақсы үкімет бұйрықтары да, əбден
мұқият түрде жүргізілетін инспектор бақылаушы да оқытушыға тең келе
алмайды»,-деп, оқытушының мектеп қабырғасындағы ролін анықтап берді.
Ы. Алтынсарин 1883 жылғы Торғай облысындағы халық
мектептерінің оқу жұмысының жалпы жайы туралы есебінде: «... Бір
кластық мектептерге Торғай қаласында тағы бір қолөнерлік мектеп
қосылды, бұл мектеп жоғары ұлықтардың рүқсатымен Яковлев деп
аталады»- деп жазды [4, 227 б.]. Бұл мектеп негізінен қазақ жеріндегі
кəсіптік білім берудегі тұнғыш мектептердің бірі болды. Ол туралы
Н.Н.Ильменскиге жазған хатының бірінде Ы.Алтынсарин: «...бір жағынан
қолөнер кəсібіне, екінші жағынан жазу-сызуға үйрете алатын қолайлы
оқытушы тауып алу болмайды-ау деймын ..» -деп, қолөнерге баулу
мұғаліміні дайындығына көп көніл бөлді [4, 340 б.].
Үлы ағартушы қазақ жерінде мектептердің көптеп ашылуына үлкен
үлес қосты, оны үйымдастырушы болды. Торғай қаласындағы
қолөнершілер мектебін ашты, ол жерде халықтың сұранысын өтеу үшін
ағаш шеберлігі, ұсталық, тері илеу тағы басқа мамандыққа үйретті.
Өйткені, бұл мамандықтарға баулу сол кездегі халықтың тұрмысына
қажетті бұйымдар дайындаудың қажеттілігінен туындаған болатын. Бұл
қажеттіліктер мектепте дəріс беретін мұғалімдерге талаптар қойды.
217
Олардың біріншісі – мектеп мұғалімінің еңбектік дайындығы; екіншісі -
оны оқытудағы арнайы педагогикалық дайындығы.
Келесі кезекте білім беру мазмұның шешу қойылды. Соған сəйкес
қыздарды қолөнер кəсіптеріне баулу бойынша да қыздар гимназияларында
бірқатар жұмыстар жасалынды. Ақтөбедегі «Мария» қыздар училищесінде
қол ісі оқытылды. Қол ісі пəнінің мазмұның толығымен бұйым дайындауға
қажетті оқу материалдарын қамтығанынан көруге болады [4].
Қолөнер мектептерінің ашылуы жəне осы мектептерде балаларды
қолөнерге баулу кеңестік дəуірге дейінгі уақыт аралығында негізінен
кəсіптік сипатта болған. Қолөнер мектептерінде ұлдарды техникалық
еңбекке баулып (қолөнерге) ал қыздарды қол ісі түрлеріне үйреткен.
Олардың мазмұны техниканың жетістігіне байланысты толықтырып
отырған деген қорытынды жасауға болады.
Бүгінгі жастар арасындағы тəрбиенің бұзылуы ұлттық тəрбиеден қол
үзудің салдары екені даусыз. Мектептердегі еңбек сабақтарында білім мен
тəрбие берудің негізгі кемшілігі сəндік-қолданбалы өнер арқылы еңбекке
баулу жұмыстары жүйелі оқытылмауы жəне олардың табиғи
мүмкіндіктерінің ескерілмеуі, оның басқа пəндер секілді жүргізілмеуі деп
біліміз.
Оқыту үрдісіндегі оқушы тұлғасын қалыптастырып, дамытуда «оқу-
тəрбие-білім» жүйесі тұтастық сипатта болуы керек жəне оның негізінде
тұлғаны біртұтас қалыптастыру міндеті бүкіл оқу-тəрбие жұмысының бар
компоненттері бір мақсаттылық бағытта өзара ажырамас байланыста
үздіксіз жүруін қажет етеді.
Бұл үрдіс көркем-шығармашылық еңбекке баулитын жаңа мазмұнды
педагогикалық жүйені құрайды. Оқушылардың логикалық ойлауы, өзінің
танымдық көзқарасын ұстануы, оны дəлелдеуі, олардың мінез-құлық
сапаларын қалыптастырады.
Оқушыларға технология сабағында сəндік-қолданбалы өнер арқылы
еңбекке баулу негізін құраушылар: оқу, тəрбие, көркемдік білім,
шығармашылық іс-əрекеттер т.б. Соған сəйкес, жоғарыда келтірілген
түсініктер мен ғалым-зерттеушілердің ой-түйіндерін, тұжырымдарын
басшылыққа ала отырып, «оқу-тəрбие-білім» жүйесінде технология
сабағында сəндік-қолданбалы өнер арқылы оқушыларды еңбекке баулу,
адамгершілік, ізгілік қасиеттерінің қалыптасуын оларды жалпы адамзаттық
адамгершілікке баулу рухында, туған еліне деген сүйіспеншілік, ата-баба
дəстүрінде тəрбиелеу негізгі ұлттық тəрбиенің мақсаттары болып
табылады.
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы баптары
бойынша түсіндірмелері жəне оны жүзеге асыру жөніндегі негізгі
құжаттар. - Астана, 2007, 08.07. – 21 б.
218
2. ҚР 2015 жылға дейінгі білім беруді дамыту тұжырымдамасы
//Егемен Қазақстан. 26.12. 2003.-5 б.
3. Қазақтың тəлімдік ой-пікірлері Антологиясы, 1 том, (құр.
Қ.Жарықбаев, С.Қалиев). Алматы, Рауан, 1994.-38, 6 б.
4. Ушинский К.Д. Дидактика.2 т. М., Педагогика, 1983.-482 с.,161с.
5. Константинов Н.А., Медынский Е.Н., Шабаева М.Ф. История
педагогики. М.,1974.-72 с.
ӘОЖ 94 (574)
Мейрбаев Е.
С. Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік университеті
Өскемен қ., Қазақстан Республикасы
ОТАНДЫҚ ТАРИХ ҒЫЛЫМЫНЫҢ ДАМУ КЕЗЕҢДЕРІ: БАҒЫТТАР
МЕН МӘСЕЛЕЛЕР
Өзектілігі. Қазақстан тəуелсіз ел болғанынан бері ғана оның өткен
тарихына сын көзбен қайта қарау мүмкіндігіне ие болдық. Бұл еліміздегі
тарих ғылымының жаңа тыныс алуына жол ашты.
Қазақстандық тарих ғылымының дамуы, тарихи зерттеулердің
сапасы мен тиімділігінің артуы, олардың қоғамдық дамудың əлеуметтік-
саяси жəне мəдени-тəрбиелік мазмұнына ықпалы белгілі бір дəрежеде
тарихнамалық зерттеулермен анықталатындығы белгілі. Сондықтан да
қазіргі таңдағы отандық тарих ғылымының дамуы мен өсуін бағамдау
мақсатында
қазақстандық
тарихнама
мен
олардың
əдістемелік
зерттеулерінің қалыптасуының өзіндік тарихы бар.
Өркениетке бет алған қай халық болсын өзін өзі танып, білуі тиіс.
Өткен тарихын, бүгінге қалай жеткенін, оның басынан кешкен небір
қиыңдықтары мен ерлік істерін білмейінше, оның қадір-қасиетін біле
бермейді.
Ал еліміз тəуелсіздік алғаннан кейін тарихымызды тереңінен
зерттеп, ұзақ жылдар бойы айтылмай келген жайларды ашық айтуға, өткен
оқиғаларға жаңа ұлттық-тарихи көзқарас арқылы баға бepyre мүмкіндік
туды.
Қазақ халқының өзіндік төл тарихын оқыту, əсіресе, оны ғылыми
тұрғыдан зерттеу қажеттігін қазіргі өмір шындығы көрсетіп отыр. Оның
үстіне бұл күні Қазақстан Республикасымен іргелес орналасқан елдер ғана
емес, сондай-ақ, шалғайда жатқан мемлекеттер халқымыздың өткен
тарихын білуге айрықша көңіл бөліп отырған тұста əдейі бұрмаланған
мəселелерді қалпына келтіру өте қажет.
Ұлттық тарихи білімнің қалыптасуы мен дамуындағы ең басты буын
болғанмен, біз жалпы ұлттық тарихи білімнің қалыптасуы мен даму
219
бағытын тұрмыстық, ғылымға дейінгі жəне ғылыма-теориялық деп 3-ке
жіктеп, оның ежелгі дəуірден бүгінгі күнге дейінгі құрылымын 7 дəуір, 5
кезеңге бөлуді жақтаймыз:
Яғни, бірінші бағыт (тұрмыстық тарихи білім) екі кезеңнен тұрады:
тарихи білімнің пайда болу кезеңі жəне дəстүрлі тарихи білімнің
қалыптасу кезеңі.
Бұлардың əрқайсысы жеке-жеке дəуірге бөлінеді. Осы арада тарихта
айтылатын тас дəуірі мен алғашқы қауымдық құрылыс аралығында
қалыптаса бастаған тарихи білімді түгелімен бірінші дəуірдің үлесіне
кіргіземіз. Осы дəуірдегі тарихи білім нышандары табиғат құпияларын
білуге ұмтылу сияқты философиялық ұғым шеңберінде бой көтере
бастайды. Ал тарихтағы сақ-үйсін дəуірі мен түркі дəуірі аралығында дами
бастаған тарихи білімді екінші дəуір үлесіне кіргіземіз. Бұл дəуірдегі
тарихи білім нышандары философиялық ұғымдағы зерденің төменгі
сатысы-пайымдау арқылы мүмкін болады.
Ал екінші бағыт (ғылымға дейінгі тарихи білім) үлкен бір кезең (есеп
бойынша 3-ші кезең) барысында қалыптасқанмен, бұл кезең үш дəуірге
бөлінеді (III-IV-V дəуір). Үшінші дəуір қазақ жеріне арабтардың келуінен
Ақ Орданың дүниеге келуі аралығын қамтыса, ол философиялық ұғымдағы
дін арқылы болжаунəтижесінде болған тарихи білімді дүниеге əкелді. Осы
екінші бағыт ішіндегі төртінші дəуір қазақ хандығының қылаптасуынан
бастап, Ресейге еріксіз бодан болған тұстағы ұлттық тарихи білімнің пайда
болуын философиялық ұғымдағы зерделеудің нəтижесі деп түгінгеніміз
жөн. Ал екінші бағыт ішіндегі бесінші дəуірдегі ұлттық тарихи білім, ұлт-
азаттық қозғалыстар арқылы бой көтеріп, «зар-заман» ақындары арқылы
қазақ-демократ-ағартушыларының көзқарастарына ұласса, бұл үрдіс
философиялық түсініктегі зерделі сын арқылы жүзеге асты.
Үшінші бағыт (ғылыми-теориялық тарихи білім) 2 кезең жəне, 2
дəуірге бөлінеді. Мұндағы 1-ші кезең (есеп бойынша 4-ші кезең), 6-шы
кеңес дəуірі кезінде саясат арқылы жүйелі жолға түсіп, 1935 жылдан
бастап идеологиялық жағынан қыспаққа алынған тарихи білім. Ал есеп
бойынша, 5-ші соңғы кезендегі ұлттық тарихи білім 7-ші тəуелсіздік
дəуірімен бірге келіп, қайта жаңғырып отыр[1].
Сөйтіп көріп отырғанымыздай зерттеу жұмысымызда ұлттық тарихи
білімнің қалыптасуының кезеңдері мен дəуірлерін толық ашпай, XX
ғасырдағы тарихи білімнің даму ерекшелігін көрсету де мүмкін болмады.
ХХ ғасырдың 70 жылдарының басынан басталған қоғамдық-
экономикалық жүйенің дағдарыстық көріністері басқарудың əкімшіл-
əміршіл əдістерін одан əрмен күшейтіп, ақыры қоғамды тұтасымен
тоқырауға алып келді. Нəтижесінде 80 жылдардан бастап кеңес
ғылымының, мектеп пен жоғары оқу орындарының олқы жақтарын айтуға
шек келтірілді. Ал 70-ші жылдары КСРО тарихымен бірге қосалқы түрде
оқытуға мəртебе алған білім жүйесіндегі Е. Бекмахановтың оқулықтары
220
80-ші жылдары елеусіз қалып, ұлттық тарихи білімнің идеялық-саяси
жағынан шектетілуі одан əрі жалғаса берді. Бірақ Қазақстан халқы
идеологиядан тысқары тұрған шынайы тарихи білімнің қалыптасуын күтті.
Осы тұста КОКП Орталық Комитетінің 1985 жылғы сəуір
пленумында əлеуметтік-экономикалық дамуды жеделдету бағыты
жарияланып, əлеуметтік-əділеттілік ұстанымдарына негізделген жаңа
рухани өмір салтының пайда болатыны мəлімделді. Бірақ көп ұлттардан
тұратын 15 Одақтас республикалардың тарихи білімін олардың ұлттық
белгілеріне негізделген ғылыми тұжырымдарсыз, анық бағдарламаларсыз
қалдырған жерде, жаңа рухани өмір салтын орнықтыру мүмкін емес еді.
В.И. Ленин негіздеген партия идеясымен тəрбиеленген жастар М.И.
Гарбачовтың «қайта құру» деп аталатын тарихи-білімдік идеясына да
сенді. Бірақ КОКП ОК-нің Д.А. Қонаев сияқты ұлт қайраткерлерінің
тағдырын Кремльде шешіп, ұлттар достастығындағы сенімге селкеу
түсірген, Конституциядан тысқары əрекеттерге баруы жастар наразылығын
туғызды. Ал осы наразылықты басуға келген М.С. Соломенцевтің ұлт
саясатындағы сауатсыздығына байланысты КОКП ОК-нің «қазақ
ұлтшылдығы» шешімінен кейін, КОКП бүкіл кеңес халқының ұлт
еңбекшілерінің алдында өзіне деген сенімін мүлде жоғалтып алса, 1986-
жылғы Желтоқсан көтерілісі КСРО-ның ыдырауын да тездеткен аса
маңызды оқиға болып табылады. Ендеше, осы оқиға Қазақстандағы жаңа
тарихи білімді қалыптастыру ерекшелігімен де құнды[2].
Егеменді елдегі тарихи білімнің қалыптасу ерекшеліктері, ұлттық
қасиеттерді сақтап қалудағы Отандық тарихи білімнің рөлі, тарих емес
мамандықтарда Отан тарихын оқытуға қойылатын жаңа талаптар, ұлт
тарихын бастауыш сыныптарда оқытудың мəні, жаңа Қазақстандағы
тарихи білімдік ой-сананың өріс алуы, тарихи білімдік ойдың əдебиет пен
«мəдени мұра» аясында даму барысы қарастырылады.
Кез-келген мемлекеттің прогрессивті даму өрісі тарихи білімнің
шынайылылығымен өлшенсе, ол əр елдің ғасырлар бойғы ұлттық
құндылықтарын сақтап қалуға бейімделген саясат белгілей білуіне
байланысты. Мемлекеттің білім саясаты болса ол жалпыға міндетті
стандарттар арқылы белгіленеді. Тəуелсіз Қазақстан Республикасына
халықтың рухани тағдырын шешетін осы құжаттарды негіздеуде кеңестік
дəуірден қалған тарихи білімдік кедергілерді жоюға тура келді.
Кеңестік қоғамдағы экономикалық дағдарыс белгілерінің тарихи
білімге жасаған кедергілері мына төмендегідей болатын:
- тарихи білімде биліктің əкімшіл-əміршіл əдісіне көндігу орын
алды;
- кеңес қоғамы ғылыми-техникалық революцияның əлемдік дамуына
ілесе алмай қалса да, тарихи білімде оны дəріптеу көріністері байқалды;
- тарихи білімде басшылыққа алатын зеттеу жұмыстарының бəрінде
халық шаруашылығын дамытудың жоспарлы сипаты дəріптелді;
221
- шикізатты өндіру мен өңдеудің республика мүддесінен тысқары
дəрменсіз күй кешуін əспеттеу міндеттеріне байланысты тарихты
оқытудың шынайылығы бұрмаланды, т.б.
Кеңестік дағдарыстың қоғамдық саладағы белгілері тарихи білімге
мынадай жағынан əсер етті:
- тарихи білім беру жүйелерінің бəрінде əлеуметтік əділетсіздікке
жол берудің көздері əшкерленбеді;
- тарихшылар кеңес қоғамындағы жағымсыз көріністерді халықтан
жасыруға мəжбүр болды;
- тарихшылар қазақ тілінің қолдану аясы мен қазақ халқының үлес
салмағының қысқару шындығын көрсете алмады;
- тарихи білімдегі шежірешілдік, бүкіл ауызша тарих айту
дəстүрімен бірге ұлтшылдық пен рушылдыққа жатқызылып, қоғамдық
ортадан шеттетілді;
- тарихи білімде ұлттық діл мен ислам дінінің ерекшеліктері елеусіз
қалып, бүтін бір халық мəдениетінің ішкі дəт-қуатының шайылу қуіпіне
бейімделу көріністері орын алды;
- тарих ғылымы санада «КСРО халқы» деген түсінікті орнықтыруға
міндеттелгендіктен, аймақтың ұлттық мүддесі ескерусіз қалды, т.б.
Қазақстан Коммунистік партиясынаның Орталық Комитеті 1988
жылдың өзінде Алаш зиялыларының шығармашылығына қатысты «тарихи
шындықты толық көлемде қалпына келтіру» мен «уақытша адасуларын
сын тұрғыдан қарап зерделеу» қажеттігін мойындауға мəжбүр болды.
Еліміз тəуелсідік алғаннан кейін 1995 жылы дүниеге келген
«Қазақстан
Республикасында
тарихи
сананы
қалыптастырудың
тұжырымдамасында» Қазақстандағы тарихи білімнің іргелі принцптері
айқындалып, негізгі басымдықтары анықталды. Ақыры Қазақстан
Республикасы Президентінің Жарлығымен 1998 жылдың «Отандық тарих
жылы» деп жариялануының өзі еліміздің динамикалық дамуына, ұлтттық
мəдениеті мен руханиятының өсуіне, қазақ халқының сана сезімінің
жандануына арқау болып, жалпы орта білім берудің мемлекеттік жалпыға
міндетті стандарттарды шығаруға жол ашып берді[3].
Қазақстан Республикасы Білім, мəдениет жəне денсаулық сақтау
министрлігінің 1998 жылғы 21 тамыздағы № 465 бұйрығымен бекітілген
қоғамдық
гуманитарлық
пəндер
циклына
арналған
Қазақстан
Республикасы орта білім мемлекеттік стандартының бірінші кітабында
тарихи білімнің сипаты былай түсіндірілген: «Қоғам мүшелерін қажетті
дəрежеде тарихи білімммен қаруландырмай, оларда тарихи сананы
қалыптастырмай, ешбір мемлекет тарихи дамудың жоғарғы сатысына жете
алмайды». Бұл стандартта тарихи білім мазмұнын іріктеуде ұлттық
деректердің басыңқы болуына көңіл бөлініп, ғылымда ұзақ уақыт бойы
үстемдік еткен Европацентрлік ұстаным мен коммунистік идеологияның
солақай саясаты сыналды. Бұның өзі Тəуелсіздік жағдайындағы тарихи
222
білімнің құрсаудан шығуына көмектесіп, оның ұлттық белгідегі өрісін
кеңейте түсті.
Ал 2002 жылы Қазақстан мектептеріне арналған жаңа стандарт
бойынша мектепте «Тарих» пəнін оқытудың жалпылы мақсаттары
ықшамдалып, отандық тарихты оқыту арқылы оқушыларға бүкіл адамзат
жасаған құндылықтар мен мəдени-тарихи тəжірибенің нəтижелерін
табыстап, меңгертудің барысында олардың санасында жүйелі білім
негіздерін қалыптастырудың жолдары қарастырылған. Стандартта діннің
тарихтағы қызметін дұрыс түсіне білуге тəрбиелеу міндеттері көрсетіліп,
«Тарих» оқу пəнінің оқытатын нысандары нақтыланумен бірге, оның
таяудағы даму болашағы айқындалған. Жңа тарихи сана қалыптастыру
ісіне Елбасы көңіл бөліп, бағыт-бағдардың кең болуын еске салды:
«Бүгінгі таңда біз, əлеуметтік даму динамикасын ескермесек, өзгелердің
даму қарқынына қарап отырмасақ, тарих шеруінің соңында шаң қағып
қалуымыз əбден мүмкін». Н.Ә. Назарбаевтің бұл сөзі қазіргі əлемдік
мəдениет дамуының «Мəдениет – Білім – Тарих» болсын деген
ұсынысымен де үндеседі.
Әлемдік талғамдарға сай қимылдау үшіін тарих емес мамандықтарда
Отан тарихын оқытуға қойылатын талаптар мен оқытудың ерекшеліктері
қазірдің өзінде байқалып отырған жас ұрпақ сана-сезіміндегі түрлі
қауіптермен байланысты. Кеңес дəуірінде жоғарғы мектепте өзінің ұлттық
тарихын білуге орын жоқ болды. Осыған орай ақылды балалардың көбі
өзінің рухына жетімсіздігінен бүгінгі тəуелсіздік заманның салмағын
көтеруге дəрменсіз болып шықты. Себебі ауыл жастарына нарық əкелген
объективтік себептер туындатқан бүгінгі көңіл-күй олардың арасынан
қылмыскерлер мен бұзақыларды көптеп шығаруда. Ең өкініштісі, өз
халқының тілін білмейтін, тіпті оны ерсі көріп, жат санайтын, сөйтіп басқа
тілдің жетегіне еріп, санасында басқа түсінік қалыптастырып, ұлттық
намысын жоғалтатын тəрбие жолына түсе бастаған жаңа буынның əкімшіл
тобы бəрінен де қауіпті. Демек, бұл, мемлекеттік дəрежеде ойланып,
жастарды, əсіресе ауыл жастарын, оқыту мен тəрбиелеудің арнайы заң
жобаларын əзірлеп, халық талдауына беруді қажет ететін күрделі мəселе.
Жаңа Қазақстан жағдайындағы тарихи білімдік ой-сананың өріс
алуы тарихтағы ақтаңдақтар пердесінің ашылуымен ерекшеленеді:
Академик К. Нүрпейіс пен тарих ғылымдарының докторы, профессор М.Қ.
Қойгелдиев бастаған бір топ тарихшылар Алаш ұлт-азаттық қозғалысы мен
«Алашорда» автономиясының жəне айрықша тұлғалардың қызметін
зерделейтін ғылыми мектептің іргетасын қаласа, академик М.Қ. Қозыбаев
пен профессор Т. Омарбеков бастаған тағы бір тарихшылар тобы Ф.И.
Голощекин ұйымдастырған кеңестік ұжымдастырудың зобалаңдары мен
қасіреттерін жариялап, тарих қалтарысындағы шындықты халыққа
жеткізіп бере алды. Академик М.Қ. Қозыбаевтың ХХ ғасырдағы саясатқа
бейімделген тарихи білімнің қалыптасып, дамуына берген қорытынды
223
бағасы мынау еді: «ХХ ғасыр Отандық тарих, қазақ халқының тарихы
саясат құрбандығына шалынды. Мифтерге негізделген жалған, жантақ
тарих осы тұста ірге тасын қалады. Отан тарихын саясатқа бейімдеп
«өңдеу», «өзгерту» сол бір аумалы – төкпелі замианда модаға айналды»
[4].
Осыған орай тарихшы К. Аманжолова «Көркем əдебиеттегі кейбір
оқиға желісінен тарихи деректердің білімдік шындығын аңғаруға болады»
[5] – десе, заман қыспағынан ықпай, нағыз сын сағатта тарихқа жүгінген І.
Есемберлин сияқты көптеген жазушылар өз шығармаларында дəуір
шындығын шебер бейнелеген.
Қазіргі таңда 2004 жылы белгіленген «Мəдени мұра» мемлекеттік
бағдарламасының негізінде Қазақстан тарихымен байланысты алыс шет
елдерден алынған деректер жалпы халықтық мəнге ие болып отыр.
Қазақстан тарихына қатысты тек қана Қытай деректерінің өзі КСРО
тарихнамасынан жеткен сақтар мен үйсіндерге қатысты мəліметтерді қайта
ой елегінен өткізуге шақырып, тарихи білімдегі Еуроцентрлік
ұстанымдарды санадан аластатуға алғышарт қалыптастырды [6]. Дегенмен,
«Мəдени мұра» аясындағы деректердің тарихи білімдік мəнін ажыратып,
оларды ғылыми айналымға ендіру мақсатындағы зерттеу орталықтарының
жұмысы кемелдене қойған жоқ. Соған қарамастан Отандық тарих ғылымы
жаңа деректерді бір орталыққа топтау мен сұрыптауда жəне оны жүйелі
зерделеу мен зерттеу əдістеріне өзгеріс жасауда бұрын-соңды болмаған
мүмкіндіктерге қол жеткізіп, өзінің білімдік қорын ешбір кедергісіз
кеңейте бастады.
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Қазақтың ата заңдары. Құжаттар, деректер жəне зерттеулер –
Древний мир права казахов. Материалы, документы и исследования. 10
томдық / Бағдарлама жетекшісі С.З. Зиманов. Өзгертіліп, толықтырылған.
2 басылым. Қазақша, орысша, түрікше, ағылшынша. – Алматы: Жеті
жарғы, 2004. – Т. 2. – 2004. – 658 б.
2. Қазақстан Республикасында тарихи сана қалыптастырудың
тұжырымдамасы // Егемен Қазақстан. – 1995. – 30 маусым.
3. Дахшлейгер Г.Ф. Историиография Советского Казахстана. Очерк.
– Алма-Ата: Наука, 1969. – 147 с.; Галузо П.Г. Очерк советской
историографии аграрных отношений в Казахстане в период капитализма. –
Алма-Ата: Наука, 1971. – 138 с.;
4. Қозыбаев М.Қ. Қазақ тарихы – ұлы дала өркениетінің перзенті /
Отан тарихының негізгі кезеңдерін музей экспонаттарында көрсету
проблемалары. – Алматы, 1998. – 22 б.
5. Алпысбес М. Қазақ шежірелері – тарихи дерек ретінде: ): тарих
ғыл. док. … автореф.: 07.00.09. – Алматы, 2007. – 57 б.; Ногаева З.К.
224
Историческое образование и наука в Казахстане (1920-1970 гг.): дисс. ...
к.и.н.: 07.00.02. – Алматы, 2010. – 162 с.
6. Қазақтың ата заңдары. Құжаттар, деректер жəне зерттеулер –
Древний мир права казахов. Материалы, документы и исследования. 10
томдық / Бағдарлама жетекшісі С.З. Зиманов. Өзгертіліп, толықтырылған.
2 басылым. Қазақша, орысша, түрікше, ағылшынша. – Алматы: Жеті
жарғы, 2004. – Т. 2. – 2004. – 658 б.
УДК 352.354.1
Мураева Я.Н.
Алтайский государственный университет
г.Барнаул, Россия
ВОЗМОЖНЫЕ НАПРАВЛЕНИЯ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ ОПЫТА
МЕСТНОГО САМОУПРАВЛЕНИЯ ЗАРУБЕЖНЫХ СТРАН
Какую модель муниципального управления выбрать? На опыт,
какой страны в данном вопросе опираться? Эти вопросы обсуждаются
рядом ученых на протяжении долгих лет, но единой точки зрения так и не
сложилось.
На наш взгляд, необходим комплексный подход к решению
поставленной проблемы, поэтому считаем целесообразным выявить
положительные аспекты развития муниципального управления разных
стран. В рейтинге стран мира по уровню процветания выбрали следующие
страны: Швейцария (занимает 1 место в рейтинге), Великобритания (9) и
Польша (39 место) [1]. Важно отметить, что Россия занимает 115 место в
данном рейтинге.
Итак, перейдем, непосредственно, к рассмотрению форм
местного самоуправления в выбранных странах.
Особенностью и в тоже время преимуществом Швейцарской
модели является то, что для Швейцарии характерно многообразие форм
местного
самоуправления
(гетерогенность).
Каждый
кантон
самостоятельно
определяет
вопросы
организации
местного
самоуправления, поэтому практически в каждом кантоне своя система и
свои особенности. Всего в Швейцарии около 2900 общин с самым разным
статусом. В некоторых кантонах муниципалитеты большие и влиятельные,
в других кантонах это местные объединения, не имеющие никакой власти.
Самый большой муниципалитет – город Цюрих (более 300.000 жителей), в
самом маленьком муниципалитете Ларгарио (кантон Тессин) проживает 10
жителей. Получается, что в некоторых общинах проживает намного
больше жителей, чем в маленьких кантонах; в других же население не
превышает 100 или 200 человек. Больше половины общин насчитывает в
225
среднем до 1000 жителей. Большие города с населением в 10 000 жителей
составляют лишь 4% от общего числа общин. В этих городах
сконцентрировано около половины всего населения Швейцарии. Размеры
территории общин варьируются от 0,3 кв.км до 282 кв.км. По сравнению с
другими европейскими странами, исключая Францию, Грецию и
Исландию, среднестатистический размер территории швейцарских общин
является самым маленьким. [2] Но особенность Швейцарской модели МСУ
заключается в том, что органы местного самоуправления наделены
широкими полномочиями в решении вопросов местного значения. Община
занимается взиманием налогов, установленные органами государственной
власти, а так же определяет размеры местного налога, исходя из таких
факторов, как положение общины, количество жителей, структура
имущества. Общинный налог используется исключительно для целей
развития общины, и органы местного самоуправления регулярно
отчитываются перед жителями о расходовании общественных средств.
МСУ в Великобритании. Для местных органов Великобритании
свойственна значительная независимость и самостоятельность в принятии
решений. Характерными чертами местного управления Великобритании
являются следующие:
1) все органы местного управления являются юридическими лицами;
2) органы местного управления в основном обладают полномочиями
управленческого характера в отношении определенной территории;
3) финансироваться местные органы должны, хотя бы частично, за
счет местных налогов;
4) руководство в местных органах осуществляется советниками,
избираемыми на основе всеобщего избирательного права жителями
соответствующей территории.
Долгое время в Великобритании существовали три уровня
местного управления. Актом о местном управлении 1972 года в целях
организации местного самоуправления с 1-го апреля 1974 года Англия
разделена на области местного самоуправления, называемые графствами, а
в этих графствах образованы районы местного самоуправления,
называемые округами. Те округа, которые по закону считались
"сельскими", разделены на приходы. В каждом графстве, округе
образуется совет. В каждом приходе создается собрание прихода или
образуется совет.
Отдельный регион может иметь три уровня местного управления:
совет графства, совет округа, приходский совет (собрание прихода ), но на
большей территории страны действуют два уровня: совет графства, совет
округа.
Говоря об уровнях местного управления, следует сразу
определиться, что это понятие достаточно условно, поскольку органы
разных уровней ни в коем случае не являются по отношению друг к другу
226
органами более высокого или низкого ранга, нет "вышестоящих" и
"нижестоящих". Взаимоотношения между органами всех уровней
рассматриваются скорее как партнерские, но не иерархические.
Разграничением полномочий между различными уровнями местного
управления ведает парламент. В Англии действует довольно четкое,
возможно даже жесткое распределение функций. Каждый орган
уполномочен осуществлять управленческие функции в пределах,
установленных законом.
Так, в ведении советов графств находятся все дороги (за
исключением магистральных дорог и мостов), образование и библиотеки,
социальные службы, пожарная охрана, полиция, музеи, продовольствие и
медикаменты, и т.д.
Советы округов занимаются здравоохранением, жилищным
строительством, сбором мусора, кладбищами, городским и сельским
планированием, налогообложением и др. В ведении приходских советов
находятся: распределение земельных участков, пешеходные дорожки,
погребение, местности для отдыха, земли под кладбища, автобусные
стоянки.
Допускается делегирование отдельных функций на основе
договора одним органом другому (как одного, так и различных уровней).
Но есть исключения – не допускается делегирование функций, связанных с
взиманием налогов, изданием предписаний о налогообложении и т.п.
Для характеристики местного управления в Великобритании
важнейшее значение имеют два понятия: "ultra vires" и "inter vires". Суть их
сводится к одному – местные органы власти жестко связаны в своей
деятельности рамками прямо предоставленных им законодательством
полномочий.
"Отношения
между
центральной
властью
и
муниципалитетами определяются принципом inter vires (действовать в
пределах своих полномочий), т.е. муниципалитеты могут совершать
действия, которые лишь прямо предписаны законом. В противном случае
акты местных властей считаются совершенными с превышением
полномочий (ultra vires) и могут быть признаны судом не имеющими силы.
Характерной чертой неформальных отношений местных органов является
принадлежащее им право вступать в ассоциации, которые периодически
проводят конференции и собрания, на которых обмениваются опытом
работы, мнениями по тем или иным проблемам, но прежде всего
обсуждают вопросы, которые, по их мнению, нуждаются в
законодательной реформе или особом внимании центра.
Опыт построения системы местного самоуправления в разных
странах постсоветского пространства демократических институтов требует
глубокого осмысления, поскольку является показателем развитости
гражданского общества. В этом отношении большой интерес вызывает
227
Республика Польша, в которой территориальные единицы имеют
определенную самостоятельность при составлении бюджета. [3]
С точки зрения административного деления Польша -
государство унитарное, самая маленькая территориальная единица
которого – гмина. Руководство гмины является частично выборным из
числа местного населения, которое хорошо знает своих общественников и
представляет, на что способен каждый из них. Под их юрисдикцию
попадают ремонт и надлежащее содержание дорог. Переработка мусора,
работа школ и детских садов. Бюджет гмины – несколько миллионов злот
(1 злота равна 10 российским рублям). Все чиновники обязательно
владеют основами бюджетирования, главный принцип которого –
невозможность недостаточного финансирования бюджета гмины.
Гмина – самое маленькое территориальное образование. За ней
следуют более крупные территориальные единицы – повяты, которые
возглавляет староста, а потом сравнимые по размеру с нашими
российскими субъектами – воеводства., которых всего в Польше 16.
Гмина составляет свой бюджет на следующий год, исходя из
своих потребностей, и отсылает его выше. Повят рассматривает
бюджетирование со своей стороны, не корректируя бюджет, составленный
гминой, а просто добавляя статьи расхода на свои нужды. Так как в
обязанность повята входит содержание «домов социальной помощи»
(содержание этих лечебных заведений – одна из главных статей в бюджете
повята), то властью «сверху» не может быть уменьшено финансирование
этой статьи. Следующий этап – отправка бюджета в воеводство.
Финансовые
проблемы существуют и в этой, хорошо
отработанной схеме: гмины часто запрашивают финансирования больше,
чем им выделяют в реальности. Однако следует отметить два
принципиальных правила, которые вступают в силу в данном случае.
Во-первых,
за гминой и повятом четко закреплены
функциональные обязанности, и на их выполнение финансирование
выделяется в том объеме, в котором гмина сделала запрос. Уменьшение
финансирования ни в коем случае не касается тех статей, которые
являются обязательными: здравоохранение, жилищно-коммунальная
сфера.
Второй принципиальный момент – отчетность за бюджетные
деньги. Ответ за расходование денег воеводства держат только перед
Счетной палатой. Но недополучить финансы могут только те проекты, о
которых Счетной палате не было известно, но обязательные статьи
расходов будут учтены в любом случае.
Защита финансовых интересов в Польше поставлена во главу
угла в политике на разных уровнях.
Возможно ли применить важнейшие принципы местного
самоуправления зарубежных стран для укрепления МСУ в России? Этот
228
вопрос остается открытым, но изучая положительные направления
развития зарубежных стран и внедряя в практику можно вывести местное
самоуправление нашей страны на новый уровень.
СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ
1 Рейтинг стран мира по уровню процветания-информация об
исследовании.
[Электронный
ресурс].
–
URL:
http://gtmarket.ru/ratings/legatum-prosperity-index/info.
2
Швейцарская
конференция:
местное
самоуправление.
[Электронный
ресурс].
–
URL:
http://www.gmu-
countries.ru/europa/switz/switzerland-localgov.html.
3 Балынская Н. Государственная служба. – М.: Российская академия
народного хозяйства и государственной службы при Президенте РФ, 2012.
– с.46 – 48.
УДК 371.13
Мусаканова Л.., Завалко Н.А.
ВКГУ имени С.Аманжолова / Вроцлавский университет
г.Усть-Каменогорск, Казахстан / Вроцлав, Польша
ДИАГНОСТИКА СТЕПЕНИ ПРОЯВЛЕНИЯ
СТУДЕНТАМИ ТОЛЕРАНТНОСТИ
Процессы интеграции, глобализации, происходящие в современном
мире, приводят к росту интенсивности взаимодействия различных
государств и культур. Возрастающая мобильность населения земного шара
превращает многие страны в поликультурные сообщества, гармоничное
развитие которых возможно только на принципах равноправия и
равноценности, толерантного отношения к разным проявлениям
человеческой и культурной самобытности. В качестве необходимого
условия общения и взаимодействия людей разных культур в
международной практике утверждается толерантность как общекультурная
норма и личностное качество человека. Эта тенденция отражена в
«Декларации принципов толерантности», подписанной в ноябре 1995 года
185 государствами - членами ЮНЕСКО. Актуальность исследования
процесса развития толерантности у студентов подтверждается
противоречием между социокультурным запросом на толерантную
личность и недостаточной разработанностью моделей ее развития в
условиях высшего образования. [5].
Установление имеющегося уровня развития толерантности очень
важно для ис¬следования механизмов формирования этого качества, а
229
также для опре¬деления содержания и форм работы в данном
направлении.
В рамках процесса студенческой мобильности, один из авторов
статьи проходил обучение в магистратуре по педагогике и психологии
Вроцлавского университета, со студентами которого было проведено
анкетирование и опрос.
Таблица 1. Характеристика респондентов. Всего: 88 студентов (100%)
Для исследования использовались следующие методики для
констатирующего
эксперимен¬та,
обладающие
комплексными
диагностическими
возможностями.
Тща¬тельный
анализ
исследовательских возможностей методик «Шкала Фейя (ди¬агностика
принятия
других)»,
«Шкала
Кэмпбелла
(диагностика
доброжела¬тельности)», анкета «Терпимы ли Вы к чужому мнению?
Способны ли уважать иную точку зрения?» (Щебетенко А. И.), и анкета
«Как я принимаю людей и строю свое поведение» (Вовк, Л. А.), определил
выбор именно этих методик в качестве инструментария исследования,
адек¬ватного поставленным задачам. Также нами была создана и
составлена анкета «Уровень толерантной установки среди студентов». Для
определения лидера, харизматичного студента, который и есть самый
Достарыңызбен бөлісу: |