text:
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
131
әкімшілігі үлкен абайлықпен қарайтын. Алтай қазақтарының
этникалық тарихының бөлігі православ пен исламның өзара
әрекеттестігі – Алтай рухани миссиясының мұсылмандыққа
қарсы орталығының тарихы болды.
ХІХ ғ. инкультурация стратегияларына бағытталған РПШ
Алтай рухани миссиясының басқа дінді жақтау практикалары
полиэтникалық
қоғамдастық
шеңберіндегі
басқару
мүмкіндіктерін қамтамасыз ететін бірыңғай социомәдени
стандартты құруға бағытталған. Ислам мен православие ХХ
ғ. басында бір-бірінен алшақ болатын, бірақ миссионерлер
игерген социомәдени кеңістік шеңберінде құралған өзара
әрекеттік стратегиялары барлық келесі кезеңде маңызды болып
қала берді.
Бүгінде ислам Алтайдың трансшекаралық аймағының
социомәдени
кеңістігінде
белсенді
орнығып
келеді.
Посткеңестік Ресейде қазақтардың өзін-өзі диаспоралық
анықтауының
параметрлерін
беру
арқылы
қазіргі
Қазақстанның саяси және академиялық элитасы оның
мағынасын этностандыру факторын көрсетеді; сонымен қоса
нақты конфессиялық практикалардың алуан түрлілігін және
полимәдени өмір сүрудің стратегияларын игерген аймақтық
қазақ қоғамдастықтарының тарихи тәжірибесін ескермейді.
Посткеңестік кезең жалпы Оңтүстік Сібір шекаралық
аудандарында қазақтардың жаңа бірегейлігінің белсенді
құрылуымен белгіленген. Биік таудың өзіндік табиғи-
географиялық аймағында Алтайда болған уақытта негізгі
этноконфессиялық массивтен үзуде қазақтардың түрлі рулық-
тайпалық және аумақтық бірлестіктері мәдени, тілдік, діни
ерекшелігімен және айқын өзіндік санасымен этникалық
қауымдастыққа – бір бүтінге консолидацияланады.
Алтайдың шекаралық ауданындағы этнодемографиялық
процестерінің
динамикасы
статистикалық
мәліметтерді
бақылауға мүмкіндік береді. 1926-1927 жж. Шу даласындағы
қазақтар саны 100 ауылмен (әрбірінде үш-сегіз киіз үйден)
анықталады. Сол жылдары Қазақ ауыл кеңесінің аумағында
2175 адам алтай қазақтарының жалпы саны 326 адам) тұрып
жатты. 1926 ж. санақ қорытындыларының есебінде Ойрат
автономиялық облысы мен Қазақстанның мемлекеттік қор
аумағында талас тудыратын Джазатар өзенінде қыстайтын
132
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
Қош Ағаш ауданында 43 көшпелі қазақтар шаруашылығы
тіркелмей қалғаны айтылады. Рулық құрамына байланысты
алтай
қазақтары
наймандардың
негізгі
тайпаларына
(қаратай, кекжарлы, қара-керей руішілік бөлінулер) жатады.
А.Н.Самойлович материалдарына сәйкес, Орта жүздің басқа
руларына Шу алқабында керейлерге – төрт-бес отбасы,
уақтарға – отыз отбасылары жатады [Самойлович, 1930. 310 б].
ХХ ғ. қазақтар саны ұдайы өсті, халық санағының
мәліметтері бойынша 1959 ж. - 4745 адам, 1979 ж. - 8677, 1989
ж. - 10692, 2002 ж. - 12108 адам. Алтай мемлекеттігі шеңберінде
қазақтар Алтай Республикасының барлық халықтары секілді
мәдени және тілдік егемендігін дәлелдеді. Республиканың
заңнамалық актілері алтай және орыс тілін мемлекеттік тіл
деп жариялап, қазақ тілі ықшам тілді ұстанушылар тұратын
жерлерде ресми деңгейде пайдаланылуы мүмкін. Ресми
статистика мәліметтері бойынша, 1989 ж. 96,5% қазақтар өзінің
ұлтының тілін ана тілі деп санаған, 67,8% орыс тілін жетік
меңгерген; 2,2% - алтай тілін біледі. Бүгін қазақ тілі күнделікті
және кәсіби қарым-қатынас тілі, ауданның сегіз мектебінде
оқытылады; Жаңа Ауыл аулындағы ұлттық мектептің
негізі болып табылады. Алтай Республикасының Қош Ағаш
ауданындағы «Чуй зори» газетінің алтай және қазақ тілдеріндегі
қосымшасы бар. Алтайдың шекаралық зонасы үшін белсенді
үштілділік жағдайы тән: Алтай қазақтары ана тілдерінен басқа
көбінесе орыс тілін ғана емес, сондай-ақ алтай тілдерін де жетік
біледі.
Аудандағы қазіргі жағдайды тұрғындардың аралас мінез-
құлқы сипаттайды. 11 ауыл әкімшілігінен қазақтар төртеуінде
(1994 ж. мәліметтер бойынша) басым түседі: Қазақ ауылында
(Жаңа-Ауыл ауылы) қазақтар 1246 адамды құрады; төлеңгіттер
-8; Қош-Ағашта (Қош-Ағаш ауылы) - 1965 қазақ, 341 алтайлық/
төлеңгіт, 181 орыс; Джазатода (Джазатор, Куркуре ауылы) – 912
қазақ, 429 алтайлық/төлеңгіттер, 57 орыс.
1994 ж. басқа елді мекендердің көбінде төлеңгіттер болды:
Кокоря аулында - 1342 төлеңгіт, 91 қазақ; Мухор-Тархата
аулында - 1164 төлеңгіт, 193 қазақ және 15 орыс; Орталық
аулында -717 төлеңгіт, 86 орыс; Шаған-Ұзын аулында - 400
төлеңгіт, 81 қазақ, 141 орыс; Бельтир аулында -1303 төлеңгіт
және 1 қазақ; халықтың санының өзгерісіне қарамастан, соңғы
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
133
жылдары этникалық компоненттерінің қатынасы белгіленген
мөлшерде қала берді. Қазақтар белсенді этносаралық өзара
әрекеттестігінде
өзінің
этникалық
жекешелігіне
назар
аударады; қазақ қоғамдастығы айрықша моноэтникалық неке-
лерге бағытталған – аралас некелердің пайызы көп емес, 7-ге
жуық пайызды құрайды. [Нечипоренко, Вольский, 2002. 95 б].
Алтайдың қазіргі қазақтарының өзіндік санасы барлық
қазақтар секілді сатылық сипатқа ие болады. Өзін-өзі
анықтаудың негізі – қазақ деген жалпыэтникалық аты. 1860
ж. В.В. Радлов қазақ қоныстарында тұрған кезде қазақтардың
өздерінің этникалық бірлігін ұғынуының жоғары дәрежесі
белгіленді: «Кең далада тұратын қазақ-қырғыздар тілдік қарым-
қатынастарда Каспий теңізі және Жоғары Ертіс маңайындағы
қырғыздардың
тілінде
диалектілік
айырмашылықтар
байқалмайтын бөлінбес бүтінді құрайды, ...барлық жерде
олардың әдеттерінің, тұрмысының, мінез-құлқының бірдейлігі
көзге түседі және барлық жерде басқа түркі халықтарынан
оларды қазақ халқына жататындығы туралы түсініктері
ерекшелейді...» [Радлов, 1989. 250 б.].
Қазақ этносының өзін-өзі ұйымдастыру принципі жүз
жылдар аралығында қалыптасты. Оның құрылуы кеңістіктік
(географиялық)
локализациялану
есебімен
көшпенді
қоғамдастықтардың
әскери-потестарлық
құрылымдану
нәтижесі болып табылады. Күрделі көпфакторлық процестер
барысында үшбөліктік – Ұлы, Орта және Кіші жүздік
ұйымдастыру жүрді.
Жүздер бөлінуі Қазақстан далаларының экологиялық
және
шаруашылық-экономикалық
аудандарға
бөлінумен
сәйкес келетін тарихи қалыптасқан этноаумақтық, әскери-
потестарлық көшпелі бірлестіктерді білдіреді – Жетісу,
Батыс, Орталық және Шығыс Қазақстан өздеріне тән мәдени-
тарихи ерекшеліктері бар. Олар қазақтардың қоғамдық
ұйымдастыруларының негізі болды, өз кезегінде олар
шығу тегі мен үлкендік санаттарында дәстүрлі қоғамда
нығайтылған
тайпаларға,
ұрпақтарға,
руларға
бөлінеді.
[Зуев, 1981. 65–68 б.; Масанов, 1993. 107 б.; Андреев, 1998.
27–28 б.].
ХVIII ғ. бастап, сібірлік жерлерді белсенді игере
бастаған Орта жүздің маңызды рулары наймандар, арғындар,
134
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
қыпшақтар, уақтар және керейлер болды. Дәстүрлі қазақ
қоғамы жеті ұрпақты қосатын патриожелілік линиджи
бойынша бағытталған генеалогиялық принцип бойынша
құрылымданады.
Көшпенділер қоғамының элитасын Шыңғыс ханның үлкен
ұлы Жошыдан тараған және генеалогиялық құрылымнан
алшақ сұлтандардың ақсүйек таптары құрады. Экономикалық
молшылығына қарамастан оның өкілдері көшпенділердің
әлеуметтік, саяси және әскери өмірінде көшбасшылық
орынды иеленді. Сұлтандар табынан рулық ақсүйектердің
мүдделеріне бағытталған, қолында жоғарғы билігі бар хандар
сайланатын. [Ерофеева, 1997; Ерофеева, 1999].
Көшпенділік таптық иерархияны (династиялық шығу
тегіне байланысты емес) құқық, соғыс, басқару - қоғамның
өмір сүруінің негізгі салаларына бағытталған билер, батырлар,
ақсақалдар категориясы құрады. Көшпенділердің әлеуметтік-
қатынастарды реттеу жүйесінде маңызды рөлді ақсақалдар
атқарады.
Әлеуметтік стратификацияның сатылығымен ерекше-
ленетін көшпенді қоғамның өзін-өзі ұйымдастыруы рулық
қауымдық
(туысқандық-өзіне
тән)
ынтымақтастыққа
негізделеді
және
институалдандыру
формалары
болып
табылатын
руаралық
кооперация
мен
бәсекелестікті
жорамалдайды.
Қазақ
даласында
Ресей
империясының
әкімшілік-
саяси
стандарттарының
таралуы
дәстүрлі
әлеуметтік
стратегиялардың жойылуымен қатар жүрді. Хандық биліктің
жойылуы және 1822, 1838, 1854, 1868, 1891 жж. реформалар
рулық ақсүйектіктің құқықтарын шектеді, қандық-туыстық
өзін-өзі
ұйымдастыруды
жойды,
қазақ
қоғамдастығын
құрылымдандыруда аумақтық басымдықтар бекітілді және
соңында қоныстарды жалпыресейлік жүйе бойынша басқаруды
үйлестіруге бағытталды.
Қазақ қоғамдастықтарының шаруалық жер шаруашылық
дәстүрлерін тарату аумағына кіруі туратин/қара-ануйлық
қазақтар сияқты көшпенділердің аккультурациясына айналды.
ХІХғ.
аралығындағы
интеграция
практикасымен
қатар
көшпенділер қоғамдастығына қатысты изоляция принципі
әрекет етті.
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
135
Негізгі этникалық массивтің перифериясында, сонымен
қатар Ресей саяси-құқықтық кеңістігінің перифериясында өзін-
өзі ұйымдастырудың (генеалогия негізінде) дәстүрлі принципі
басқа этностар қоршауы жағдайында өзін-өзі сақтаудың
нысаны болып табылатындар үшін, қазақ анклавтары пайда
бола бастады. Әлеуметтік институттардың архаизациясы жалпы
этноанклавтарға және атап айтсақ, Оңтүстік-Батыс Алтай
қазақтарының анклавтарына тән болды.
Қоныстарға құқығын талап ете отырып, мигрант-
қазақтар рулық белгісі бойынша шоғырланды. Бүгін Қош-Ағаш
ауданының қазақтары өздерін Орта жүзге - 48%, Ұлы жүзге
– 2 % және Кіші жүзге – 1 % жатқызады; қазақтардың едәуір
бөлігі үшін жүзге жатқызуы емес, рулық топтың аты маңызды
болып табылады. Қазіргі бірегейліктің ерекшелігі этностың
қалыптасу тарихымен және оның динамикалық дамып жатқан
этносаяси шындыққа бейімделуімен беріледі.
Сонымен қатар қазақ қоғамдастығының бірлігі бір уақытта
бастапқыда этностың динамикалық құрылымын анықтаған
рулық-тайпалық бөлінудің бар екенін жорамалдайды. «Рулық
одақ, бір халықтан шығу, ата-бабаларының бірдей қайғылары,
бірыңғай ғибадат, ынтымақты қиыншылықтарды жою – бір
пікірлестіктің бір салдарын құрады» - деген қазақ туралы
И.П.Шангин [Шангин, 2003. 130 б.].
ХІХ
ғасырдың
аяғында
сарықалдықтар
көшпелі
қоныстарына барған саяхатшылар жергілікті халықтың
ауқаттылығына таң қалған: «...Тархаты алқабына түсу
орыстармен шектескен тұстарына өте тік. Біз кеш түсе жүріп
өттік, және де жақын ауылға, түнейтін жерге дейінгі жеті
шақырым жолдың барлығында қыруар қора-қора қойлар мен
үйір-үйір жылқылар кездесіп отырды, бұл жем-шөптің молдығы
мен жергілікті халықтың ауқатты екенін көрсетеді.
Бұл тұрғын халық Қалжыбай руына жатады, тегі –
сарықалдық, орыс аумағында тұрғанымен қытайдың боданы.
… Қалжыбайлық зайсан өз туыстарының отбасылық
тізімдерін жасаған. Ол былай аталады: «Еркін қырғыз Зайсаны
Абдулда Қалдыкейұлы Сарықалдық халқының отбасылық
тізімі. Барлығының тегі - Сарығалдық». 1893 жылы жасалған
тізімде 77 отбасы (киіз үй) бар, оларда 105 еркек және 124 әйел
136
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
бар. Содан бері тағы 3 отбасы қосылған, қазіргі кезде орыс
бодандығына өткісі келетін қалжыбайлықтар 80 отбасы.
Қалжыбайлықтар деп олар бабаларының атымен, ал
Сарықалдықтықтар деп, қазіргі зайсан Абдулданың бабасының
атымен аталады. Осы 80 отаудың барлығының қазіргі кездегі
жаз жайлауы Тархатының бас жағында, Ясатер, Джумалах
өзендерінде және Зердекөлде, қыстауы Тархаты өзенінің
төменгі жағында (30 отау) және Чаганборгуздың (50 отаудай
шамасы) төменгі ағысында орналасқан.
Олар № ауылдарда жеке болыстарға бөлініп, өмір сүреді.
Бұратаналарды басқару туралы Далалық Ереже оларға
қолданылмайтындықтан олар өздерінің ішкі иеліктерінде
толық автономиялы, қалжыбайлықтар тек рулық ауылдарға
ғана бөлінеді, әкімшілік ауылға бөлінуді білмейді... Туыстары
сайлаған адам ешқандай бекітусіз Зайсан (болыс) болады.
Қазіргі зайсан осы атағын 21 жасынан бастап 20 жыл иеленіп
келеді». [Шмурло, 1898. 36-43 б.].
Саяхатшылар «Сарықалдық халқының отбасылық тізімін»
жасаған қазіргі рубасы Абдулдо Сарықалдықовтың аңқау
мансапқұмарлығын атап өтеді. Томск губерниясы мен Алтай
округі жоғары инстанцияларына оның жасаған өрескелдіктері
туралы шағымдар түсе бастады. Шу өзенінің басындағы
Көшағаш сайында көшіп жүрген қазақтардың 1901 жылы
жазылған өтініштерінде былай делінген: «Бұрындары бізді
Ресей бодандығына өткенге дейін қырғыз (қазақ – И.О.) зайсан
Абдулдо Калдыкин бізді басқарған кезде қоғамымызды қолынан
келгенше, әбден тонап бітті; өзі тұрғылықты тұруға қабылдаған
бұрынғы тіркелген жерлерінде қылмыс жасаған, бізден бұрын
Ресей боданында болған қырғыздар (қазақтарды – И.О.)
арқылы біздің көшпелі тобымыздың ішінде талан-таражды,
ұрлық пен төбелесті таратты; олардың кейбіреуін Абдулдо
екінші рет әділ бодандыққа ант беруге тартқан» [ГАТО Ф. 3. ОП.
4. Д. 3216. Л. 93-94].
Қашқындарды жасырып, Моңғолия мен Бұқтырма
өлкесінен руластарын шақырып және олардан алым-
салық алып, «еркін зайсан» Абдулдо өз бодандарының
санын арттырған. Жаңа құрылым қосалқы ру схемасымен
қалыптасқан. Орта жүздің генеалогиясында сарықалдықтар
қаратай руының (наймандар) төрт тармағында аталады; басқа
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
137
дерек көздерінде олар бағаналы руына (наймандар) жатады.
Бұл қарама-қайшылықтар А.Н. Самойловичтің Оңтүстік Алтай
қазақтарының этноәлеуметтік құрылымындағы сарықалдық
(сарголдак) тармағының позициясын жергілікті, топтың
шынайы әлеуметтік-саяси жағдайға бейімделуінің нәтижесі
болған кейінгі құбылыс ретінде жіктеуіне мүмкін берді
[Самойлович, 1930. 308 б.].
Оңтүстік-Шығыс
Алтай
қазақтарының
өзін-өзі
тануында рулық сәйкестілік негізгі болып табылады. Руішілік
ынтымақтастық топтың негізгі этностық құндылық жүйесінің
бір бөлігі болған. Адамның өмір жолын атап өтетін әдеттегі
құқықтар нормаларымен және діни ғұрыптар практикасымен
манифестацияланған. Шағын өңірдегі қазақтардың этностық
қауымдары құрылымдалуының маңызды факторы рулық
ынтымақтастықты білдіретін үйлену тойы мен жерлеу
ғұрыптары болды.
Үйлену тойы рәсімі барысында өзара сыйлықтар алмасу
нәтижесінде отбасылар мен кландардың бір-біріне қатысты
өзара міндеттемелер қалыптасады. Алтай қазақтарының
ішінде өз руынан (әкесінің тармағы) жеті атасына дейін
үйленуге (анасының тармағынан онша қатаң емес) тыйым
салынған. Жердегі өмірдің қорытындысы болған жерлеулер
адамның
әлеуметтік
маңыздылығын
айқын
белгілеген:
марқұммен қоштасуға келген адамдар саны, олардың берген
садақаларының мөлшері туыстық қатынастар мен қасиеттер
сатысындағы тұлға мәртебесінің жүзеге асуы қызметін
атқарған.
Оңтүстік-Шығыс
Алтай
қазақтарының
кәдімгі
құқықтарының нормалары бойынша жерлеулерде бүгін де
қайтыс болғанның отбасымен некелік, экономикалық және
басқа да байланыстары бар барлық генеалогиялық (рулық)
топтардың өкілдері қатысуға міндетті. Едәуір маңызды рулардың
өкілдері – кем дегенде 5-7 адам жерлеу-еске алу рәсімдеріне
қатысуға тиіс, оған жуындыру да кіреді, ол кезде марқұмның
жанында 5-7 ақсақал тұрып, олардың әрқайсысы Құранның
сүрелерін оқып, марқұмға құрмет көрсетеді.
Алтай қазақтарының арасындағы туысқандық (отбасылық-
рулық) байланыстар дәстүрлі түрде, тұлғаның қоғамдық
мәнін анықтаған және бүгін де анықтайды. Оңтүстік-шығыс
138
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
Алтайдың 38 қазақ руларының арасында неғұрлым үлкен және
беделділері найман тайпаларына кіретін сарықалдық, самай,
қаратай бөлімшелері болып табылады.
Рулық (рулық және рулық-қауымдық) байланыстардың
біркелкілігін,
өзара
көмегін
және
сақтауын
Алтай
қазақтарының өзіндік санасының ерекшелігін анықтаған
және шекаралық аумақта полиэтникалық қоғамдастықта
этноәлеуметтік басымдықтарын қорғауда топтың жоғары
бәсекеге қабілеттілігін қамтамасыз етті.
1990 ж. басындағы елдегі әлеуметтік-саяси жағдайдың
тұрақсыздануы жағдайында, дәстүрлі рулық институттар
отбасылық-рулық
қатынастарын
ұйымдастыруында
өздерінің маңыздылығын сақтай отырып, өзін-өзі басқаруды
ұйымдастыруда, ұлттық элитада баламалы нысаны ретінде
қарастырылды.
Алтайдың
жергілікті
халқының
арасында
рулық
құрылымдарды заңдастыру үдерісі 1989 ж. басталды. Содан
бастап, рулық съездер және зайсандардың есептері жиі
сипатта болды. 1995 ж. ақпанда Алтай Республикасының Қош-
Ағаш ауданының Мухор-Тархат ауылында азаматтарды жинау
соектар аулында ұсынылған барлық зайсандарды сонымен
қатар, «зайсандар жай белгімен тіркелу үшін сайланбаған»,
олар «өсіп келе жатқан жас ұрпақтың тәрбиесіне және
тәртіптің, Мухор-Тархата аулындағы құқықтық тәртіптің
нығаюына, сонымен қатар ұлттық мәдениеттің, тілдің, әдет-
ғұрыптар мен салт-дәстүрлердің жетілдірілуі мен дамуына
ат салысуға «міндетті екенін көрсете отырып, бекітті.
Рулық институттардың заңдылығын 1990 ж. аяғы мен 2000
ж. басында аудандық және республикалық деңгейдегі
әкімшілік басшыларын сайлауда Алтай Республикасының ру
басыларының қатысу фактісі нақтылады.
Бұл практикалар қазақ қауымының көшбасшыларының
ойлау тақырыбы болды. Өзін-өзі ұйымдастырудың формаларын
іздеу қазақ халқын 1990 ж. басынан қамтыған көші-қондық
процестермен байланысты ерекше белсенді болды. Көшіп
кеткен қазақтар қайта ие болған Отанының экономикалық
және социомәдени жағдайларына бейімделу қиындықтарына
тап болды, көп адам үшін бұл мәселе шешілмейтін болып
көрінді. Отбасыларының бір-біріне қосылуға және ата мекеніне
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
139
оралуға ұмтылысы реэмиграцияның басты себептерінің бірі
болды, ол этносаралықты арандатты.
Өздерінің әлеуметтік және этникалық құқықтарын қорғау
жағдайында тұрақтылықтың қажеттілігі көршілес этностардың
ұлттық элиталарын құрылымдандырудың жаңа нысандарын
іздестіруге итермеледі. Алғашында қазақ көшбасшылары
дәстүрлі құндылықтарға сенді. Ру институты жаңғырды.
1990
ж.
басынан
Алтай
қазақтарының
арасында
генеалогиялар – шежірелер белсенді құралды. Алтай
Республикасының
Қош-Ағаш
ауданының
Жаңа-Ауыл
аулындағы
қазақ
әкімшілігінің
мекемесіндегі
көрнекі
үгіт-насихат стендтерін, Орта жүздің негізгі руларының
генеалогиялық схемалары алмастырды. Алтайда кең танымал
наймандардың
шежіресіне
арналған
Б.Китатбаевтың
(бұрын Шығыс Қазақстанның шекаралық ауданындағы ірі
шаруашылықтардың бірінің төрағасы болған) еңбегі алды;
оның еңбегінде Бұқтырма мен Шу даласы қазақтарының
ауызша тарихы негізінде автордың өзі жазып алған мәліметтері
пайдаланылды. Наймандар шежіресі ресей-қазақстандық
шекарадағы қазақтар қоғамдастығын біртұтас бүтінге біріктірді.
1900
ж.
екінші
жартысында
Оңтүстік
Алтай
қазақтарының арасында рулық Кеңес (сүйектер) ұйымдастыру
мүмкіндіктері белсенді талқыланды. Уақтардың биі сайланған
А. Кобдабаевтың арқасында «Алтай Республикасында тұратын
уақтардың отбасылық жобаланған тізімі» құрастырылды.
Тізімге 167 ер есімі кірді. Көшбасшының пікірінше, рудың
барлық мүшелерін тіркеу өзара қолдауды дамыту мен
рулық ынтымақтастықты нығайтуға мүмкіндік берді. Сүйек
шеңберіндегі ұйымдастырушылық сұрақтарды шешу үшін,
ауыл ағасы – ақсақал сайланды, құқықтық және идеологиялық
сұрақтар ауыл ақсақалдарына жүктелді. Рулық (корпоративтік)
құрылымдарды жаңғыртушы және жеткілікті автономияға ие
өзін-өзі басқару мен өзін-өзі ұйымдастырудың практикасы әлсіз
мемлекеттік билік жағдайында, шекара зонасында құрылатын
этникалық және этноконфессиялық қоғамдастықтар тарихында
кең ұқсастықтары болды. Қазақ диаспорасының перифериялық
топтарын зерттеуші мамандар руға жату қазақ бірегейлігін
және түркі (мұсылмандық) ортада олардың мәдениетінің
140
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
жекелігін сақтаудың негізгі фактісі болып табылатынын
көрсетті.
Сонымен қоса, Ресей қазақтарының этникалық сана-
сезімінің эволюциясы О.Б. Наумованың пікірінше, «дәстүрлі
индустриалдыққа дейінгі қоғамдардың модернизация мен
мәдениеттің үйлесуін, дәстүрлі институттардың жоғалуын
сүйемелдейтін,
атап
айтсақ,
аумақтық
және
рулық-
тайпалық топтар арасындағы этноаумақтық өзгешеліктердің
жойылуымен,
рулық-тайпалық
бөлінуімен
байланысты
урбандалған индустриалдыққа жалпы тарихи өтуді» анықтады.
[Наумова, 1997. 63 б.].
Осылайша, «жеті ата» - рулық байланыстардың институты
категориясымен
белгіленген
әлеуметтік
мағыналардың
диапазоны қазіргі қазақ қоғамдастығында, зерттеушілер
бағалаулары бойынша, төтенше кең болып шықты: нақты
соционормативті парадигмалардан этникалық бірегейліктің
вербальді символдарына дейін.
Сонымен қатар, Қазіргі Қазақстанның ұлттық идеясының
кодификациясы рудың абсолюттік құндылығын растаумен
бір мағыналы сәйкестендірілді. Н.А. Назарбаевтың «Тарих
толқынында» бағдарламалық жұмысында көрсетілген: «Өз
руын, тайпасын, жеті атасын білу әрбір қазақтың өз рулық
бірегейлігін түсінудың міндетті шарты болып табылады. Ал
бұл арқылы өз халқының дәстүрлерін тарату. Бұл өз кезегінде
тағдырдың барлық қиын қыстау кезеңінде өз қалпын жоғалту
мен сіңісуге мүмкіндік бермей, қазақтардың этникалық
бірегейлік сезімін нығайтады.
…Қазақ халқының бірегей рулық-тайпалық, рулық-жүздік
бірыңғай денесі ғасырлар бойы органикалық мына принцип
бойынша кеңейді: барлық қазақтар - бір «ұядан» шыққан
балапандар, бір ағаштың, бір тамырдың бұтақтары. Міне,
халықтың бірлігі сана-сезімі қайда жатыр, еуропалық қағидалар
бойынша, жекеленген, үш негізгі бөлікке – жүздерге бөлінген,
бір-бірінен үлкен алшақтықта орналасқан көшпенділерде
жоқ болатын. Сондай-ақ бұл бірлік шыққан тегі арқылы
қабылданды.
Мұнда қазақтардың генетикалық бірлігі, бір генеа-
логиялық ағаштан шығуы көрінеді. Көшпенді қазақтар өзінің
тамырлары мен рулық байланыстарын білу міндетті деп санаған.
|


title: СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ - «Самұрық – Қазына» ұлттық әл-ауқат қоры

text:
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
141
Бұл барлық ұлт үшін бір моральдық-этикалық түпке дейін
белгіленген». [Назарбаев, 1999. 33, 35–36 б.].
Әйтсе де, рулық-тайпалық бірегейлік қазақ халқының
этногенетикалық
дамуының
инерттік
құбылысы
ретінде теоретиктермен және мемлекеттік құрылыстың
практикаларымен де қарастырылса да, қазіргі Қазақстанның
модернизациясының
міндеттері
қоғамның
шоғырлану
механизмінде ру институтын тоқтатуда еді. Бұл мағынада
қазақ этносының перифериялық топтарының, сондай-ақ Алтай
қазақтарының өзін-өзі қорғау тәжірибесі үлкен мағынаға ие
болды.
Рулық бірегейлікпен қатар, Алтай қазақтарының сана-
сезімінде аймақтық спецификалықты сезіну көрініп тұрды.
Бұл деңгейдің құрылуы қазақтардың Ресей мемлекетінің
әкімшілік-аумақтық құрылымдарына ену ерекшеліктерімен
және
аумақтық
бөліну
принципі
бойынша
көшпенді
қоғамдастықтарды орналастыру стратегияларымен байланысты
болды.
Биік таулы Алтайдың күрделі және табиғи-географиялық
жағдайларында шекаралық аймақтың нығаюшы режимі
шеңберінде жайылым жерлердің шектелуі мен бастапқы
белгіленуі жер мен онда тұратын адамдардың ерекше
байланысы туралы түсініктерді құруға алып келді.
Кеңістікті экономикалық және рухани игеру өзінің жерін
«белгілеумен» тікелей байланысты болды. Игеру/иемденудің
белгілеріне мыналар жатады: тұрақтар (қыстық, күздік,
көктемдік және жаздық) – адамдар ең жоғарғы мөлшерде
игерген жерлер; жайылымдар зонасындағы жартастардағы
тамғалар; айыратын белгілер – жайылымдар шекараларын
бөлетін қарақшылар; жүз жыл және одан да көп уақыт
аралығында әрекет етуін жалғастырған некропольдер.
Координаталар
жүйесін
енгізу
дәстүрлі
түрде
шаруашылықтық игерген аумақты «доместикациясының»,
реттеудің амалдарының бірі болды. Оның сыртқы аумағы
жергілікті халық үшін, кіші Отанның шекарасын білдіретін
қоныс аумақтарымен сәйкес келді. Оларды кесіп өтіп, әсіресе
бірінше рет, Джазатор аулының тұрғындары – қатондық/
шыңғыстайлық қазақтардың ұрпағы «шетке» шығып кетті.
Өздерін қауіпсіздендіру және аман-есен оралуды қамтамасыз
142
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
ету үшін, олар теректің немесе аққайыңның бұтақтарын
және өзінің Отанына деген құрмет ретінде ақ лентаны осында
қалдыратын.
Аймақты игерудің бастапқы кезеңдеріне Алтай қазақтары
топтарының шектелгендігі тән болды, ол тек 1950-1960 жж.
Алтайдың оңтүстігінде бірыңғай көлік инфрақұрылымдарын
құрумен, өлкенің колхоздары мен совхоздарын ірілендірумен
жүзеге аса бастады. Қариялардың естеліктері бойынша, дәл сол
кезде Джазатор аулында аудан орталығы - Қош-Ағаш аулынан
алғашқы келіндер келді.
ХІХ ғ. соңында Алтайдың шекаралық аймағында –
қазақ-мигранттар орналасқан аймақта таксондар пайда
болды: жерлерді жалға алған көшпенділерінің тобының
шыққан жерлерін ғана емес, олардың этномәдени ерекшелігін
анықтайтын «қатондық», «шыңғыстайлық», т.б. қазақтар.
Алғашқы қоныс тепкен жерлерін есінде сақтай отырып және
Алтайға жақын қазақ аудандарымен байланыстарын ұстана
отырып, Алтай қазақтары өздерінің ерекшелігін ұғына бастады.
Топ
негізгі
алтайлықтармен,
тувалықтармен
және
шекаралық аумақтардағы монғолдармен белсенді әрекет ету
барысында этникалық массивтен оқшаулану жағдайында
құрылды.
Аудан
халқының
негізгі
тіршілік
қарекеті
дәстүрлі түрде отарлы-жайылымдық мал шаруашылығы
болып табылады. Өндірістік технологиялар қауымы –
мал шаруашылық және аң аулаушылық, қазақтар мен
төлеңгіттердің бірегейлендірілген салтының едәуір деңгейде
қазіргі кезде тұрмыстық жақындастықтарын анықтады. Алтай
қазақтары төлеңгіттер тәрізді яктар мен ешкілерді асырай
бастады; биік таулы дала зонасында аңшылық тәсілдерін игерді;
тувалық үлгідегі жегу әбзелдерін пайдалана бастады.
Бір-бірімен қатынасқа түсетін халықтардың күнделікті
өзара әрекет ету тұрғысында жіктейтін сипат өмірлік
қамтамасыз ету мәдениетінің киіз үйдің конструкциясы,
құрылысы және безендірілуі, әбзелдер мен аңшылық
жабдықтардың құрылғысы мен безендіруін; киіздердің ою-
өрнектерін сипатын; күнделікті киімнің этноерекшелікті
бөлшектерін (бас киімдер, жилеттер); әсіресе дәстүрлі дастархан
кезіндегі аспаздық технологиялар, талғамдар және басқалар
сияқты
параметрлерін
иемденді.
Этноәлеуметтанулық
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
143
сауалдамаларда 70% көп қазақтар ұлттық керек-жарақтар мен
ұлттық киімді пайдаланатынын көрсетті.
Әлеуметтік нормативтік салада этикеттік нормалар,
некеге тұру нысандары, баланың дүниеге келуі және
әлеуметтенуімен байланысты ғұрыптар өзгешелігін сақтауға
айқын бағытталған. Ұлтаралық некенің азырақ пайызы және
күнделікті өмірдегі тығыз этносаралық қарым-қатынастардың
барлығы этникалық дәстүрлердің инфильтрациясына алып
келді.
Алтайдың шекаралық аймағында алтайлық/төлеңгіттік
амандық тілеудің таралуы – мерекелі қазақ дастархандар
(жаңа туылған нәрестені бесікке бөлеу мерекесі) кезінде естуге
болатын алқыштар; алтайлықтар тәрізді қыз алып қашу некесі
неке нысандарының бірі. Сол уақытта оқшаулау жағдайында
нормативті мәдениеттің жеке элементтерінің консервациясы
өтті: Алтай қазақтары үйлену тойының және балалар циклының
салт-дәстүрлерін, жерлеуге арналған дәстүрлері және қайтыс
болған адамның орынбасарын дайындау дәстүрлері (тул),
сакральді балгерлік практикалар және аруақтар туралы
көріністерді сақтаған.
Ислам нормаларына негізделген қазақтардың жерлеу-еске
алу салттары микроқоғамдастықтардың консолидациясының
маңызды факторы болды. Осылайша, Джазатор аулында
ауылдың қарама-қарсы шеттерінде орналасқан алтайлық және
қазақ зираттары пайда болды.
Оңтүстік-Шығыс
Алтайдың
қазақтарының
топтары
басқа тығыз этникалық шеңберде өзінің туған этносынан
және бір-бірінен кеңістіктік алшақтық жағдайында анклавтар
ретінде пайда болып, топтық бірегейлікке иеленді. Оның негізі
аумақтық бөлініс болды; ол игерген кеңістікке –кіші Отанына
деген ерекше қатынасты құрды. Аумақтық жекешеленушілік,
топаралық өзгешеліктердегі мәдени-тілдік спецификалықтың
жойылуы негізінде, аймақтық бірегейлік деңгейі құрылды.
Бұны Қазақстан Республикасының ШҚО шекаралық аудандағы
қош-ағаштық қазақтарға қатысты қабылданған халықтық
«алтайлықтар» этнонимі растады.
Мұндай этнонимдер қазақ диаспорасының аймақтық
топтарына тән болды. Олардың этномәдени ерекшелігі
экзоэтнонимдер деңгейінде ұғынылып, білдірілді: «сібір
қазақтары», «омбы қазақтары», «ресей қазақтары» таралудың
144
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
шектеулі сипатында болды. [Ермекбаев, 1999. 150 б.]. Батыс
Сібір қазақтарының этноаймақтық топтарының өзіндік
санасын салыстырмалы талдауы оның сатылығы туралы айтуға
мүмкіндік берді. Ертіс бойындағы қазақтардың этникалық
процестерін талдай келе, О.М. Бронникова оның нақты
нысандары бірінші кезекте этносаралық байланыстар деңгейіне
байланысты екенін көрсете отырып, қазақ аймағының өзіндік
санасының «көпсатылығы» ұғымын енгізді. Жалпы қазіргі
қазақ қоғамдастықтары өздерін негізгі этникалық массивпен
сәйкестендіреді. [Бронникова, 1995. С. 165 б.].
Бірақ, үлкен этникалық қауымдастықпен өзін бірегей-
лендіру жағдайында қазақтардың аймақтық топтарының
ерекшелігі әрқашан таңбалана бермесе де ұғынылады. 1980 ж.
соңында Алтай қазақтарының тарихында бірегейліктің дәл осы
деңгейі топтың полиэтникалық қоғаммен өзара әрекеттестігінде
бірінші кезекке шығады.
1986 ж. А.Н. Самойловичтің «Қош-Ағаш аймағының
қазақтары» (1930/1927 жж.) очеркінен кейін шекаралық
ауданның
қазақ
элиталарының
ортасында
үлкен
танымалдылықты иемденген А.В. Коноваловтың «Оңтүстік
Алтай қазақтары (этникалық топ құрылу мәселелері)» еңбегі
жарияланды.
Алтайдың шекаралық аймағы қазақтарының мәдениетін
терең және жан-жақты зерттеу негізінде А.В. Коновалов
«табиғи-географиялық ортаның, басқа этникалық қоршау
мен этникалық оқшаулану әсерінен бір аумақта тұратын
Оңтүстік Алтай қазақтары шаруашылықтағы, материалдық,
рухани мәдениетте және тілде танымал ерекшелікті, сондай-
ақ маңызды дәрежеде шығу тегінің қауымын сезінумен,
оларды өз бетінше этникалық топ деп санауға мүмкіндік
беретін, яғни этникалық белгілердің толық кешенімен
байланысты арнайы этникалық сананы иеленеді». Этникалық
топтың неғұрлым маңызды белгісі автор көрсеткендей, өзінің
этникалық тобын этнографиялықтан ажырататын және
өзіндік санамен салыстырғанда қосымша деңгейге ие, негізгі
этникалық массивке тән этникалық сана-сезім болып табылады.
[Коновалов, 1986. С. 141-142].
Әйтсе де, А.В. Коноваловтың қорытындысы бойынша,
1980 ж. ортасында қош-ағаштық қазақ этникалық топтарында
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
145
«аймақтық
арнайы
қасиеттерінің
тұрмысы
төмендеуі
үрдісі анық көрсетілген және этносаралық интеграция,
интернализация
процестерінің
нәтижесінде
ең
көп
мағынаны жалпы кеңестік өмір сүру салтының көп санды
көріністері иеленеді». Этникалық ерекшеліктің академиялық
тұжырымдамалары
посткеңестік
кезеңдегі
Оңтүстік
Алтай қазақтарының этникалық бірегейлігінің құрастыру
стратегияларына әсер етті. [Коновалов, 1986. 142 б.].
1990 ж. басы Алтай Республикасында этносаяси белсен-
діліктің өсуімен танылды. Көпұлтты қоғамдастық шеңбе-
рінде егемендік үрдістерінің дамуы іске асты. Аймақтық
процестердің мықты импульсі саны аз жергілікті халық-
тардың
артықшылықтарын
бекітетін
жалпы
ресейлік
және халықаралық қозғалыс болды. 1989 ж. халық-
аралық құқық субъектісі ретінде жергілікті халықтар дың
құқығын декларациялаған №169 Халықаралық конвен ция
қабылданды; 1994–2004 жж. ЮНЕСКО әлемнің жергілікті
халықтарының он жылдығы деп жарияланды. Жалпы-
әлемдік үрдістер қалпында 1990 ж. наурызында жаңа ұлттық
автономиялар мәселелері талқыланған Шеткі Солтүстік,
Сібір және Алыс Шығыс халықтарының І съезі өтті. 1990-
1992 жж. Сібірдің түркі халықтары қатарының конферен-
циялары мен съездері ұйымдастырылды. 1992 ж. Солтүстік
алтайлықтар қауымдастығы құрылды. 1994 ж. наурызда
Алтай Республикасының солтүстік халықтарының Бірінші
съезі құрылды. Съезде белгіленген бағдарлама келесі
міндеттерді қамтыды: саны аз халықтардың дәстүрлі және
басқа
шаруашылық
жұмыстарын
жүргізу,
сондай-ақ
жергілікті тұрғындардың рулық аңшылық және кәсіптік
жануарларына айрықша құқық беру мақсатында, олардың
дәстүрлі орналасқан орындарындағы жерге, оның табиғи
ресурстары мен жер қойнауына құқықтарын заңнамалық
бекіту; мәдениет саласында саны аз этностардың ғұрыптары мен
салт-дәстүрлерін қайта жаңғырту, сақтау және дамыту, ана тілін
оқытуды енгізу қажеттілігі жарияланды.
1990 ж. соңы мен 2000 ж. басында Алтай субэтностарының
қатары жергілікті саны аз халықтар мәртебесін алды және
табиғатты пайдалану мен өзіндік ұйымдастыру саласында
преференциялар қатары заңнамамен бекітілді. Этникалық
146
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
өзін-өзі
анықтау
практикасын
қазақ
қоғамдастығының
көшбасшылары белсенді меңгерді.
1999
ж.
жазда
«Қазақ
халқының
құрылтайы»
(оның Жарлығы 2000 ж. Алтай Республикасының Әділет
министрлігімен бекітілді) қоғамдық қозғалыс құрылған
Алтай қазақтарының құрылтай съезі болып өтті; Құрылтай
қызметтерінің негізгі принциптері болып: «қазақ және
басқа ұлттардың ұлттық тіл, мәдениет, дәстүрлерін сақтау
құқықтарын мойындау; ұлттық бірліктің идеологиялық таптық
сенімдер мен ескішілдіктерден басымшылдығын мойындау;
Ресей Федерациясының заңнамасын, Алтай Республикасының
және қазақтар тұратын өзге де аумақтардың заңдарын, сондай-
ақ халықаралық құқық нормаларын мойындау және міндетті
түрде сақтау; ұлттық және саяси мәселелерді өркениетті
демократиялық жолдармен шешу» жарияланды.
Сол кезде 1999 ж. қазақ халқының Құрылтайы атынан
дайындалған құжат туындады, онда былай делінген:
«Біз, Алтай Республикасының қазақтары, екі ғасырдай
Алтай республикасында өмір сүріп жатырмыз. Осы уақыт
аралығында жергілікті халықпен және бірге тұратын басқа
халықтармен – орыстармен және басқалармен қарым-
қатынастарымыз жағымды және тілектестік сипатта.
Соңғы мәліметтер бойынша, Алтай Республикасында,
«Ресей Федерациясының жергілікті саны аз халықтары
құқықтарының кепілдіктері» туралы Федералды заңына
сәйкес, 12 мың қазақ саналады, біз өзімізді осы аумақта
өздеріміздің ата-бабаларымыз, дәстүрлі мекендеген жергілікті
саны аз халықтарға жатқызамыз, өмірдің дәстүрлі салтын
сақтаймыз, 50 мыңнан кем адамы бар және өзімізді өзіндік
этникалық қауымдастық деп сезінеміз.
Осы заңнама бойынша саны аз халықтардың әрқайсысы
билік құрылымдарының жұмысына қатысуға құқығы бар.
Біздің бұл құқығымыз іске аспады. Біз республикалық,
федералдықты қоса, билік құрылымдарына ұсынылмағанбыз.
Қалай халықтың дамуы, өмірдің неғұрлым маңызды мәселелері
бойынша мемлекеттік билік органдарының шешім дайындау
мен қабылдауларына оның қатысуы туралы айтуға болады?
Біз үшін және жалпы қоғам үшін қиын уақытта әлеуметтік-
экономикалық және мәдени дамуда біздің құқықтарымызды
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
147
жүзеге асыруға бізге көмектесу, қолдау, бізді есту үшін,
өзімізді және біздің проблемаларымызды айтатын кез келді
деп санаймыз».
Бұл тұжырымдама қоғамдық ұйымдар мен әкімшілік
құрылымдардан кең қолдау таппаған, дегенмен, Алтай
қазақтарының ерекшелік бірегейлігін, сондай-ақ олардың
аумақтық, мәдени және әлеуметтік-саяси ниеттерін белгіледі.
1990 ж. ортасынан бастап, Қазақстандағы жаңа геосаяси
құндылықтар мен репатиация мәселелерін шешуді нығайтумен
байланысты әлемнің түрлі елдеріндегі, әсіресе Орталық
Азиядағы қазақ қауымдастықтарымен ынтымақтастықта болу
керек міндетін алға қойды. Бүгін Орталық Азия қазақтары
Қазақстан Республикасының мемлекеттік демографиялық,
мәдени және саяси ресурсы ретінде ресми шеңбер болып
қарастырылады.
Қазақстанның тиімді диаспоралық саясатының нәтижесі
шетел қазақтарының белсенді этноәлеуметтік шығармашылығы
болды.
Алтай
қазақтарының
Құрылтайы
қызметінің
стратегиясы Ресейде және Азияда қазақтардың мүдделерін
жақтаушы құрылымдармен, негізгі этникалық массивпен өзара
әрекеттікке қайта бағытталған болатын.
2001 ж. шілдеде Қош-Ағаш ауданында қазақтардың
Екінші Бүкіләлемдік құрылтайынан кейін Алтай өңірі,
Мәскеу, Монғолия, Қытай диаспора көшбасшыларынан,
сонымен қатар Қазақстан өкілдерінен, Дүниежүзі қазақтары
қауымдастығының мүшелерінен құралған Кіші құрылтай өтті.
Кіші құрылтайға қатысушылар мемлекеттік биліктің жоғары
органдарына, Отандастарына үндеу қабылдады: «Өзінің
жұмысында негізгі бағыттар ретінде: достық идеалдарын, тату-
көршілікті, ынтымақтастықты, барлық халықтар үшін теңдік
пен сыйластықты нығайту деп санау... Отандастар алдында
тұрған барлық мәселелерді шешу бойынша іс-қимылдардың
үйлестірілуі
үшін,
Ресей
қазақтарының
қауымдастығы
орталығын құру қажет».
Ресей мен Қазақстанның ынтымақтастығы туралы
мемлекетаралық
келісімдерін,
сондай-ақ
шекаралық
аумақтарға қатысты Қазақстан Президенті Н.Ә.Назарбаев
құрастырған принциптерін аппеляциялай отырып, қазақ
Құрылтайының көшбасшылары бірігу бастамаларын көтереді.
148
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
Бұл съезд аймақтық көші-қондық қоғамдастықтың этникалық
дамуының ұзақ уақыт болған үдерісінің қорытындысы болған
Алтай қазақтарының өзін-өзі анықтаудағы диаспоралық
доминанттығын білдірді.
ХХІ ғ. басында Алтай қазақ қоғамдастықтарының
консолидациялық процесі далалық бөлікті қоса отырып, барлық
аймақты жаулап алып, этноаймақтық топ шеңберінен шықты.
Консолидация принциптері Еуразиядағы, сондай-ақ Оңтүстік
Сібірдің шекаралық аудандарындағы және Үлкен Алтайдың көп
жеріндегі қазақтардың этникалық дамуындағы жаңа үрдістерді
анықтады.
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
149
Қызырхан Шолпанмен сұхбат
Венадағы қазақ қоғамының торағасы
(Вена, Австрия)
«КӨК БАЙРАҚТЫН МӘҢГІЛІК БОЛУЫН ТІЛЕДІК...»
Менің атым – Қызырхан, ата тегім - Шолпан Мен қазақ
қоғамы мәдениет орталығының жетекшісімін.
Біз, шетел қазақтары Қазақстанда туылмадық. Аталарымыз
Қазақстаннан кеткелі бері, мен Қазақстанға осы өткен жылдың
шілде айында ғана бардым. Барысымен мен 4-ші атамыздың
зиратына барып, дұға бағыштадым. Сонда бір байқағаным,
атамыздың Қазақстаннан кеткеніне 120 жыл болған екен.
Біз 120 жыл басқа елде тұрып жатсақ та, 4-ші кіндік болсақ
та, жүрегіміздің түбіндегі қазақ деген сезім, Қазақстанға
деген сағыныш сезімі өшпейді екен. Бұл неге өшпейді,-деп
кейде ойлансам – ол былай. Мына қазақ тарихына, басқа да
ұлттардың тарихына қарап отырсақ, ұлттық сезім деген от
сияқты екен. Отты жаққан кезде, от кейде лапылдап жанады,
кейде өшіп, шоқ болып қалады. Тек қана сол шоқты өшірмеу
керек екен. 15 ғасырда тұнғыш рет Керей мен Жәнібек
хандарымыздың бастауымен «Қазақ» деген хандық болды.
Біздің, қазақтың басын қосқан, үш жүздің басын біріктірген,
жонғарды жеңіп, қазақты тарих сахнасынан өшірмеген Абылай
хан болды. Ол 17 ғасырда өмір сүрген. Қазақтын ақырғы ханы
Кенесары болғанымен, Кенесарынын негізгі мақсаты азаттық,
тәуелсіз қазақ елі ұғымдары ешқашан қазақтардың жүрегінің
түбінен кетпеді, өшпеді. Ата-әжелеріміз кейінгі ұрпақтарға
қазаққа деген сезімді жүрегінің түбіне егіп кеткен. Бұл сезім
қай жылдары лапылдап жанды десеніз? Исатай Тайманұлы,
Махамбет Өтемісұлы сияқты аталарымыз бұл қазақтын
жүрегінің түбінде жатқан шоқты үрлеп жаққысы келді, амал
қанша тағдыр жазуы ма? Шама болмады ма, лапылдап жанбады,
жанбағанмен еш уақытта өшпеді. Алаш орда кезінде, Әлихан
Бөкейхан, Міржақып Дулат, одан кейін Ахмет Байтұрсын
сияқты адамдар, сол отты қайтадан лапылдатып, жаққысы келді.
Олар қазақтың тәуелсіздігін аңсады. Осы кездерде көптеген
саяси жағдайлар болып жатты. Біреулер отты уақытша болса
да, жаққысы келді. Өртеді, шоқ болды, кейде бықсып жанбады,
жоқ болды.
150
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
1986-шы жылы жастар көтерілді. Осы жылғы желтоқсан
оқиғасы жайлы айтар болсақ, есімізге Қайрат келеді. Қайрат
сияқты қайратты жігіттер осы отты қайта жаққысы келді.
Мүмкін бықсыған шығар. Алматының көшелері қанға
былғанған шығар. Қайратты жазалаған да болар. Бірақ
Қайраттың сөзі кейінгілерге мирас қалып қалды. Алаш орданың
жігіттері де кейінгі ұрпақтың есінде қалды. Аузында дұғасы
бір адамдар оларға дұға бағыштап, олардың ерліктерін, жақсы
істерін еске алады. Біз шетелде тұрсақ та қазақтардың өмір
тарихы жайлы балаларымызға айтып, түсіндіріп отырамыз.
Сол Қайраттың ерлікпен айтқан сөзі есімізден кетпейді,
балаларымыздың да мәңгі жүрегінде сақталады:
«Қайрат деген атым бар, қазақ деген затым бар.
Еркек тоқты құрбандық, асам десеңдер асыңдар!»
Олар да тәуелсіздіктің құрбаны болған Қайраттың
бойындағы өз халқына деген сүйіспеншілікті, жігерді байқап
отырып, оның қаһармандықпен өлгенін, өзі өлсе де артына
өшпес із қалдырғанын естеріне алады.
Бүгінде дүниенің түкпір-түкпіріндегі барлық шетел
қазақтары, диаспора қазақтары ораза, айттарда сол Қайрат
сияқты марқұм болған қазақтың азаматтарына мал атап
сойып, құран бағыштайды. Бұл деген тамаша адамгершілік қой.
Бұл уақытша болып жататын жағдай емес, өзіндік жалғасын
табатын, мәңгілікке жалғасатын дәстүр болуы тиіс деп
ойлаймын.
Кейде бізден басқа да шетелдік қазақтар туралы ой келеді.
Бүгінде саясат деген ұғым бар. Қазір ешкімді жаулап алмайды,
тек саясатпен жеңіп отырады. Империя кезінде неше мың әскер
шығарып барып, жаулап алып, жерін тартып алатын. Содан
жылына пәленбай ақша төлейсің деп,-қайтады екен. Сондай
заңдар болған, ал қазір уақыт басқаша. Қазіргі саясат өзгерді,
мысалы Еуропада аз ғана диаспора бар. Бұларды Қазақстанның
сыртта жүрген қалқандары деп айтуға болады. Олай дейтін
себебім, олар тұрған елдеріндегі жергілікті құзырлы орындарға
Қазақстан туралы, Қазақстанның сыртқы саясаты туралы,
Қазақстанның Президенті туралы дұрыс нақтылы мәліметтер
бере алады.
Бұрын Қазақстан мен біздің Еуропадағы тікелей
байланысты 10 қоғам болса, бүгінде 12 болып отыр. Біздің
|


text:
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
151
федерация Қазақстанның әр түрлі мекемелерімен, атап
айтсақ, қауымдастықпен, Білім министрлігімен, Еуразия
университетімен, сіздер сияқты келген кісілермен тікелей
байланыс жасап, олардан мәліметтер алып, жергілікті
ақпараттарға жеткізіп отыр. Менің ойымша, біздің шетелдегі
қазақтар осы жергілікті елге еш уақытта сіңіп кетпейміз. Бұл
жақта бізге де көмек керек. Ол қандай көмек? Бірінші, қаржы
жағынан, екінші, рухани жағынан. Қазіргі капитализм кезінде,
қаржы мен рухани – екеуі қатар жүреді. Кейде құрғақ сөз
ештенеге жетпейді. Ал кейде басынан сипаған жылы сөз,
қаржыдан да артық болады.
Қазақстанның көк байрағы мәңгі желбіреп, оның жылуы,
шуағы батыстағы қазақтарға жетіп отырса, біз еш уақытта
жаман болмаймыз, қиналмаймыз.
Тағы да бір басты мәселеге тоқталсақ, құдайға шүкір,
осында біздің елшіліктеріміз бар. Ол елшіліктерде сана-
сезіммен жұмыс істейтін еңбекқор азаматтар бар. Жалғыз олар
да ешнәрсеге қол жеткізе алмайды, өз жұмыстары бастарынан
асады. Әсіресе, мынау Вена - тоғыз жолдың торабы. Айтайын
дегенім, олар бізге көңіл бөлсе де, кейде көмек бере алады,кейде
бере алмайды. Өздеріне бөлінген бюджеттен артық кете
алмайды. Олардың да өз бағдарламалары, өз жұмыстары бар, біз
оны да білеміз, түсінеміз.
Біздің тілегеніміз, Қазақстан ақырындап Еуропада,
әсіресе, Париж, Лондон, Нью-Йорк, Вена, Берлин сияқты
үлкен қалаларда мәдениет үйін ашса. Мысалы, осы Венаның
өзінде қанша мемлекеттің меншіктері болса, соншама
олардың мәдениет үйлері бар. Бұл мәдениет үйлерінің
саясатпен жұмысы жоқ, елшілік те жасамайды. Олар тек өз
елдерінің мәдениеттерін, дәстүрін, ата салттарын көрсетеді.
Туризм
жайлы
мәліметтермен
таныстыра
алады.
Бұл
мәдениет үйлерінің тағы да бір міндеті сол жердегі қазақ
диаспорасының басын біріктіріп, соларға ұйытқы болады. Өз
үйлерімізде жастарымызға қазақтың тарихын, музыкасын
үйретіп отырамыз. Кезінде әкелеріміз біздің жүрегімізге
ұлттық намысты, сана – сезімді сіңіріп кетті. Сол намыс
бүгінде кеудемізде от болып лаулап тұрғандай. Егер біз де
балаларымыздың жүрегіне ұлттық намыстың бір шоғын ұялата
білсек, бір кездері ол шоқтың да лапылдап жануы сөзсіз. Біз
152
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
тұрып жатқан елде бүгінде капитализм, не нәрсенің бәрі ақша,
аттап қадам барсаңыз, ақша керек, бір жерге бара қалсаңыз
да ақшасыз жүруге болмайды. Содан кейде кейбір отбасылар
қаражат жағынан қысылады. Кезінде біз де Еуропаға екі
қолға бір күрек, - деп, келген қазақтарымыз. Түркияда тудық,
өстік, түріктің тәрбиесін алдық, сол жерде әскер қатарында
болдық. Кейін Австрияға келдік, бізді ешкім танып білмейді,
көшеде көрген адам сұрайды: сіздер қай елсіздер? - деп.
Біз түрікпіз дейміз. Сендердің түрлерін, өздерін түрікке
ұқсамайды, - ғой дейді. Содан соң, оларға түсіндіреміз, біздің
арғы ата-бабаларымыз орта Азиядан келген, - дейміз. Олар
айтқанымызды түсінеді. Ол уақытта қазақпыз деп аузымызды
толтырып айта алмадық. Қазақстан деген жеке мемлекет
болмады. Бұрынғы одақтың құрамында болып келді.
Кейін 1991-ші жылы Қазақстан егемендік ел болғанда,
жүрегіміз дір етіп шығысқа қуана қарадық. Бұл біздің –
қуанышымыз, мақтанышымыз болды. Батыстағы ақпаратқа
көшедегі австриялықтарға иығымызды көтеріп тұрып, біз
қазақпыз, осындай елміз деп, қуана айтатын болдық, құдайға
шүкір. Бұл сол кездегі алаш азаматтарының, Қайраттың т.б.
арманы еді-ау.
1991 жылы Қазақстанның егеменді ел болғаны бізге қатты
әсер етті. Бұрын қазақпыз десе, Отаны жоқ, ұраны жоқ, жалауы
жоқ қазақтар, енді көк байрақтың мәңгілік болуын тілеп, өз
алдына еліміз бар, жеріміз бар, жеке шаңырақ болдық деп
қуандық.
Содан Еуропадағы қазақтар не істедік, неден бастаймыз
дегенде, Еуропадағы тарыдай тарқап кеткен қазақтың басын
қайтіп қосасың. Жасы 40-тан асқандардың басын жинап қосуға
болады, ал жастардың басын қосу қиынға түсер деп ойладық.
Жастар үш елдің мәдениетінің ортасында өсті. Мысала:
түрік, қазақ, неміс немесе ағылшын, француз, швед. Бұларға
бір амалын табу керек деп ойлап жүргенде, футбол турнирі
басталып кетті. 1994 жылы Мюнхенде тұңғыш рет Франция-
Париж, Германия-Керн, Мюнхен және Вена қазақтары бас
қосып бір футбол тунирін өткіздік. Ондағы мақсатымыз-
жастар бір –бірін танысын деген ой. Қайда, жастар бірін-
бірі танымайды. Ол уақытта бүгінгідей мүмкіншілік жоқ
етін. Интернет, Фейсбук, Чат дегендер болмады. Содан
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
153
бұны Қазақстан естіп 1995-ші жылы Абай жылы болатын,
Алматыдағы орталық стадионда Абай футбол турнирі болып
өтті. Оған бізді де шақырды. Біз қуана-қуана бардық. Барлық
шығынды өзіміз көтердік. Бұнда тек жатар орынға ғана төледі.
Бірақ Қазақстанның да жағдайын түсінеміз. Содан бастап, бұл
футбол турнирін өткізу әдетке айналды. 2002 жылы Абдрахман
Шетін ағамыздың ұйымдастыруымен тұңғыш рет үлкен Керн
қаласында Еуропа қазақтарының құрылтайы болып өтті. Сол
жылдан бастап, құрылтай Берлин, Париж, Швед, Лондон,
Норвегияда, ал 2010 жылы Венада өтті. Бұған Қазақстан ат
салысты. Алматыдағы қазақ қоғам қауымдастығы арқылы
бізге әншілерді, бишілерді, одан кейін қазақ тілі қоғамынан,
көші-қоннан адамдар жіберді. Бұл бізді елегені, назардан тыс
қалдырмағаны, қазағымызға ие болғаны,-деп есептейміз. Мен
Қазақстанның саясатына ризамын.
Тағы да бір айтатын мәселе, әлемде диаспорасын көшіріп
алған үш ел бар. Олар: немістер, Израиль және Қазақстан. 2010
жылдың 10-шы айында Түркияда үлкен бір конференцияға
қатыстық. Сонда біздің Қазақстан бәрін қатырды, жақсы
болды, - деп жүрсек, азербайжан диаспора министрлігі,-деген
министрлік құрыпты. Олардың мәселелері бір министрлікте
шешіледі. Қазір біз проблемаларымызды шешу үшін, алдымен
Алматыдағы қауымдастығымызға жеткіземіз, одан соң Еуразия
университетінен келген зерттеушілерге, Білім және ғылым
министрлігіне, Сыртқы істер министрлігіне т.с.с. тоғыз есікті
қағамыз. Егер Қазақстанда қазақ диаспора министрлігі болса
жақсы болар еді. Қазақстаннан тыс 45 елде қазақ диаспорасы
бар. 5 млн қазақ сырттағы шет мемлекеттерде екен, бұлда аз
сан емес. 2010 жылы Қазақстан Президентінің төрағалығымен
ЕҚЫҰ (Еуропадағы Қауіпсіздік және Ынтымақтастықты
ұйымы) саммиті Астанада өтті, өте жақсы басқарды. 1999 жылы
Стамбулдағы жиналыстан кейін Еуропа Президенттердің
басқосуы, үлкен жиынның өтуі осы жолы болды. Астана
қаласында өткен ЕҚЫҰ саммиті жоғары дәрежеде өтті,
Қазақстанды бүкіл әлем танып, білді. Бұл жерде ЕҚЫҰ-да
істеп жүрген ЕҚЫҰ елшілігі және Қазақстандағы өкілетті
елшілігіндегі азаматтардың білімділігі, олардың білгірлігі мен
іскерлігін айта кеткен жөн.
154
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
2008 жылы Венаға Қазақстан халқы Ассамблеясының
өкілдері келді. Бұның ішінде болгар, неміс, орыс халықтарының
өкілдері болды. Солармен әңгімелесіп отырдық, олардың бәрі де
орыс тілінде сөйлейді екен.
Біздің шетелдік Қазақстанның ақпарат үйлерінде біз
көретін «Хабар» теледидарының «kazpionet» деген арнасы
бар. Біз соған өте ризамыз. Онда «сөз тапқанға, қолқа жоқ»,
«Сегіз қырлы», «Бармысың бауырым» деген бағдарламаларды
қызыға қараймыз. Жас бүлдіршіндерге арналған «Балапан»
атты бағдарлама өте қызықты, тартымды ұйымдастырылған.
Қазақстандағы аз ұлттардың барлығы қазақ тілінде сөйлеп,
қазақ халқының өнерін көрсетіп жатады.
Қысқасы, Қазақстанның даусы бізге де ақырындап жетіп
жатыр. Қазір интернет бар, КазТуб (KazTube) және тағы да бір
арна, сол арқылы Қазақстанмен тікелей байланыста болып,
жаңалықтарды естіп отырамыз, әзіл-сықақтарды көреміз,
«Бармысың бауырымды» қараймыз. Әйтеуір Қазақстанды
көріп, естіп отырғанымызға дән ризамыз. Сөз соңында айтарым,
шетелдегі қазақ болсақ та, өрісіміз өрлей берсін, бәріміз де
аман болайық. Тынысымыз кеңейе берсін, халқымыз бақыт
құшағына бөлене берсін. Көк байрағымыз мәңгі аспаннан
түспесін. Басқа азаттық ала алмаған халықтар да, азаттығын
алсын.
Тағы да бір есімде қалғаны, 1992 жылы Қазақстанға
құрылтай жиналысына бардым. Мұндағы әжелеріміз де барды,
олардың да Қазақстанда алғаш рет болуы екен. Содан табаққа
бірдеме салып, от тұтатып әкелді де, біздің басымызға қарай
жақындатып, отты шарпытты. Біздің қазақта от киелі екен
ғой. «Жаққан отың сөнбесін, ошағың өшпесін, түтінің түзу
шықсын»,-деген сөздер тегін айтылмаса керек. Сөйтсем жүрек
түбіндегі сезім оты бар ғой, ол сол екен. Ол кейде бықсып
жанады, кейде лапылдап жанады. Бұл тарихтың тағдыры екен.
Міне, сол от сөнбесін, ошақтар өшпесін, азаматтар аман болсын,
мықты болсын. Қайратты, білгір іскер азаматтар шыға берсін.
Сұхбатты өткізген Ботагоз Ракишева
Вена, Австрия, 2010 жыл
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
155
Профессор Ясиын Құмарұлы
Шинжияң қоғамдық ғылымдар академиясының
жанындағы «Шинжияң Қоғамдық Ғылымы»
журналының бас редакторының орынбасары.
(Үрімші, Қытай)
ҚАЗАҚ ЖӘНЕ КҮН МЕН ОТ,
ЯҒНИ ҚАЗАҚ ЖӘНЕ АЛАШ
Қазақ рулары мен тайпаларының арғы тарихын зерттеуде,
ең алдымен олардың таңбалық белгілерін зерттеудің қажетілігін
алғаш аңғарған Н. Аристов болса, оның пікірлерін тереңдете
зерттеген С. Аманжолов болды. Олар белгілі бір атадан рудың,
одан тайпаның, одан тайпалық одақтың қалыптасу жолдарын
рулық таңбаларды зерттеу арқылы анықтауға болатынына
сенді. Әрі осы мақсатта негізгі тайпаларды анықтауға тырысты.
1
Осылайша таңбаны негіз ете отырып С. Аманжоловтың
зерттеуінше, қазақ қаңлы, қыпшақ, қоңырат, алшын, найман,
ошақты, шеркеш, есентемір, жұй, жағалбайлы, мансыз,
бағаналы, бекболат, шапырашты, сіргелі, шөмекей, жалайыр,
тарақты, саржормарт, шанышқылы, дулат, арғын, балталы,
қаракерей, уақ, сары үйсін, адай, матай, қара кесек, керей
сияқты көптеген негізгі тайпалардан құралған.
2
С. Аманжоловтың зерттеуі жалпы тұлғадан қазақ ру
таңбаларының типологиясына баса назар аударғандығы
байқалады. Өз басым егер таңбалардың көрінісімен қоса
оның мазмұндық (тарихи танымдық) ерекшелігіне де зерттеу
жасалған болса қазақ ру-тайпаларының тектестік негізі тіпті де
бекемделе түсер еді деп ойлаймын.
Қазақтың ру таңбалары мен ұрандарын зерттеу қазақ
шежіресін зерттеудің маңызды бір құрамдас бөлегі. Бұндай
зерттеуге қазақтың және басқа ұлттардың ертеден қазірге
дейінгі көптеген ғалымдары тыңғылықты зерттеу алып
барғандығы байқалады. Қазірге дейін қазақ ру таңбалары
қайдан келді, қазаққа ру таңбаларын кім жасап берген, оны кім
арнаға салған деген мәселе туралы алуан түрлы көзқарастар мен
пікірлер бары белгілі. Бұлардың бастылары мыналар; .
1 «Қазақ ру-тайпаларының тарихы – тама», алаш тарихи-зерттеу орталығы,
алматы, 2005-жылы, 1-том, 1-кітап, 25-бет.
2 Аманжолов. С, А. Вопросы диялектологии и истории казакского языка. –
АлмаАта, 1959, 13-14б.
156
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
1. Б.Радлов ел аузынан жазып алғаны бойынша; ру таңбаны
Оғыз ханның баласы және мұрагері Күнхан таратып берген.
2. Левшиннің
айтуынша,
қырғыздар
(қазақтар)
таңбалармен белгілерді моңғұлдардан алып, Орта Азияға ғана
емес Үндістанға дейін таратса керек.
3. И.Казанцевтің айтуынша, таңбалар мен ұрандарды
қырғыздарға (қазақтарға) Шыңғысхан таратқан.
4. М.Иванин мен А.Харузинның пікірінше, таңбаларда
Шыңғысхан тұқымынан тараған хандар әскерлеріндегі қырғыз
(қазақ) тайпаларының пайдаланған қаруларының түрлері
бейнеленген.
5. Л.Мейердің түсіндіруінше, таңбаларды малға белгі салу
үшін Тәуке хан таратып берген.
6. Тағы бір айтылымдарда қазаққа ру таңбалары мен
ұрандарын Майқы би үлестірген делінеді, т.б.
Қазақты құраған ру-тайпалардың арғы аталары әрбір
тарихи
дәуірде
әр
тайпалық-ұлыстың
бірілестіктердің
құрамында болғаны белгілі. Сонау біздің заманымыздың алды
артында сақтардың, ғұндардың, үйсіндердің, нүкістердің (ұлы
иүзлердің) және басқа да тайпалар мен тайпалар одағының
құрамында болған. Біздің заманымыздың бірінші мың
жылдығының орталарынан бастап екінші мың жылдықтың
басқы бірнеше ғасырларына дейінгі талай ғасырларда түрік
одағының құрамында болды. Одан соңғы сан ғасырда моңғұл
империясының құрамына енді немесе оған бағынышты болды.
Міне осы дәуірлерде қазақты құраған ру-тайпалардың бәрінің
өзіне тиесілі орны мен таңбасы болғаны белгілі. Алайда,
рулар арасындағы қосылу, бөліну және рулардың молайып
тармақталып отыруы сияқты себептерден рулардың аттары,
таңбалары, ұраны өзгеріп, жаңғырып, туындап отырғандығы
табиғи. Және бір жағынан түрлі тайпалар одағынан құрылған
тың бірлестік, яғни әкмият, ел арасындағы саяси, әкімшілік
және өріс-қоныс жақтарындағы мәселелерді жүйелі басқару,
біржақты етіп отыру (ел басқаруды) үшін әр дәуірде ру
таңбаларын реттеу, арнаға салу, мүмкіндігінше бұрынғы қалпын
сақтау негізінде қайта реттеп, заңдастыру жүргізілген болуы
да мүмкін. Міне, бұл қазақтағы қазаққа ру таңбалары мен
ұрандарын жасау мен үлестірудің белгілі жеке тарихи тұлғаның
атына байланысты болуының себебі еді. Осы жағынан алғанда
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
157
қазаққа ру таңбаларын Оғыз қағанның ұлы тақ мұрагері
таратқан; Шыңғысхан таратқан; Майқы би таратқан деген
айтылымдардың барлығының белгілі мағынадан негізі барлығын
байқаймыз. Алайда, бұл жердегі тарату бұрын таңбасы жоқ
қазақ руларына ру таңбасын жасап таратып беру емес, қайта
бұрынғы ру таңбалары негізінде сол дәуірдегі ел басылары
өзіне қарасты территория аумағындағы түрлі ру-тайпалардың
ру таңбаларын бұрынғысы негізінде қайтадан ретке тұрғызып,
жүйелендіріп, тұрақтандырған немесе заңдандырған.
Рулардың, ру таңбаларының және олардың тармақ та-
луының қиыр шығыстағы нақтылы дәлелдерін біз қытайдың
кіндік
жазығындағы ең байырғы қағанат Шаңдардың
(б. з.б.17-ғ. б. з.б.11-ғ. ) ру және ру таңбаларынан байқай аламыз.
Ескерерлік жайт – осы Шаңдарды көптеген қытайтанушы
ғалымдар қытайдың орта жазығына терістіктен келген көшпелі
тайпа деп біледі. Ғалымдар Шаңдардың қабірлерінен қазып
алынған қола бұйымдардағы таңбаларды ру таңбалары деп
таниды, әрбір қабір тобынан қазып алынған қола бұйымдардағы
ру таңбалары бірыңғайлық танытқан. Әрі жақын орналасқан
қанаттас қабір топтарынан табылған қола бұйымдардағы ру
таңбаларының өзара байланыстылығы, оларда үлкен рулардан
тармақталған шағын рулардың таңбаларының үлкен рулардың
таңбаларының негізін сақтап, жартылай өзгертіліп жасалғандық
байқалады. Бұндай заңдылық қазақтың ру-тайпаларында таяу
заманға дейін жалғасқаны белгілі. Мысалы, ұлы жүздегі дулат,
албан, суан, қаңлы, сиқым тағы басқа рулардың барлығының
таңбалары күн таңбасынан () тарамдалған. Бұл туралы
Шәкәрім Құдайбердіұлы: «600 жылдан бері мұсылман жұртына
кірген крайт яғни керейлер тіпті ескі замандағы кіреш таңбасын
салады. Қазақтың көбі ескі таңбасын салады. Кейбіреулері оған
бір сызық қосады. Ол бір рудан шыққан тағы бір таптың белгісі.
Яғни бір ханнан бір ханға қарағандағы белгісі болады» деп
жазады.
3
Шәкәрім Құдайбердіұлының бұл баянында екі маңызды
түйін бар: бірі, «Қазақтың көбі ескі таңбасын салады» деу.
Жалпы ру таңбасының өзгеру, қалыптасу жағдайына қарағанда,
қазақтағы бір рудың таңбасы оңай өзгере салмайды. Тіпті, ол
тұрақты күйін сақтайды. Өйткені таңба көшпелілердің ірқара
3 Шәкерім Құдайберді ұлы: «Түрік, қырғыз, қазақ әм хандар шежіресі».
158
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
малдарына басылады, өріс-қоныстарына тастарға қашап
салынады. Ол рудың шежіресімен, ата жолымен ұласып жатады.
Ал мал да, өріс-қоныс та, шежіре мен ата жолы да бір мезеттек
нәрсе емес. Ұзақ уақыттарға жалғасатын дүние. Сондықтан
оның тұрақтылығы көшпелі өмірде аса маңызды.
Шәкәрімнің сөзіндегі тағы бір түйін, «Кейбіреулері оған
(бұрынғы таңбасына) бір сызық қосады. Ол бір рудан шыққан
тағы бір таптың белгісі. Яғни бір ханнан бір ханға қарағандағы
белгісі». Бұл қазақ руларында тармақталу болғанда, тіпті
алмағайып заман болып хандық алмасқанда да таңбалардағы
өзгерістің жалпы тұлғасын сақтап, болымсыз (бір сызығында)
ғана өзгеріс жасайтындығын ұғындырады.
С. Аманжолов: «Қазақ руларының кейбірінде қосынды
«+» түріндегі рулық таңбалардың кездесуі де қазақ руларының
шығу тегін тәңірге табыну дәуірінен іздестіруге итермелейді.
Мұндай таңбалар қазақтың төрт қара, телеу, сіргелі, керей, адай
тәрізді руларында кездесетіні белгілі» деп жазады.
4
С. Аманжоловтың жоғарыдағы баяны аса көрегендік
екені белгілі. Ғалым егер ＋ таңбаларының тегі мен
мәнінің бір нәрсе екендігін байқаған болса, онда қазақ ру-
тайпаларының тегін таңба негізіндегі зерттеуінде жалпы қазақ
ру-тайпаларындағы үлкен тамырластықты байқаған болар еді.
Қазақ
ру-тайпаларындағы
тектестік
мәселесін
кем
дегенде мынадай үш түрлі фактор негізінде қарастырған жөн:
біріншіден, жоғарыдағы ғалымдар айтқанындай ру-тайпа
таңбаларындағы жақындық; екіншіден, ру-тайпа атындағы
жақындық; үшіншіден, шежіре немесе тарихи жазбаларда
байқалған жақындық.
Осындай тамырластықтың ең тереңіне бойлап, бір
түйіннен тұтасқан тұсын қазақтың тегі және танымымен
егіз пайда болған күн мен от туралы ұғым мен бейнелеуден
(таңбаларындағы) байқай аламыз.
＋
卍
⊙
⊝ ☼ ⊕ ⊞ ⊠ ⊟ ◫ таңбалардың бір ерекшілігі
дүниенін қайсы бір аумағында болсын бір-біріне жуық болып
табылады.
Осылардың ішіндегі , ,＋, немесе
☼, 卍 көбінде бір
жерден табылады. Біз осы сырлы да киелі таңбалардан (,
4 Аманжолов: С, А. Вопросы диялектологии и истории казакского языка. –
Алма-Ата, 1959, 12-14б. .
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
159
,＋,
) мынадай бірнеше түрлі таңғажайып ортақтықты
байқамыз:
(1) Жартас суреттерінде немесе басқа бейнелеулерде бұл
екеуі қатар жүреді, немесе ⊕
⊞ көріністерде ＋, таңбалар
таңбаның ішіне орналастырылады.
(2) Керей таңбасын бір бөлім ғалымдар ＋ немесе түрде
көрсетсе, енді бір ғалымдар
◫ күйінде берген (бұл күнді
білдіретін
⊙
таңбадан келген. Қытай иероглифінде күн
дегенді білдіретін
⊟ көріністегі әріп бар, ол да
⊙
таңбадан
келген), тағы бір ғалымдар алау немесе күннің бейнесінде ( )
берген. Осылардың қай-қайсы да кездейсоқтық емес. Бұл
осы таңбалардың мағыналастығын (от, күн) ұғындырадды.
Шәкәрім бұл таңбаны арғы заманнан келген таңба деп біледі: «...
керейлер тіпті ескі замандағы кіреш таңбасын салады» дейді.
(3) Түркі руникалық таңбаларының орхон-енисей нұсқа-
ларында ＋ үш таңба ұқсас бір дыбыс (д) орнында, бір
иероглиф ретінде жұмсалған. Бұл от пен күнге қатысты осы
үш таңбаның бірлігінің, біздің ата-бабаларымыздың осы
таңбаларды әлмисақтан мазмұндық жақтан ұқсас санап, ұқсас
пайдаланып келгендігін дәлелдейді.
(4) Албанның таңбасы
«Абақ» делінеді. Ал ＋
таңбалы
керей «Абақ керей» делінеді. Қазақта ру атының ру таңбасына
байланысты болу жағдайы жиі ұшырайды. Осы мағынадан
алғанда ＋
таңба да
сияқты «Абақ» делінгені мәлім. Демек
«Абақ керей» деген «Абақ таңбалы» керей дегендік. Керейдің
ендігі бір тармағы Ашамайды керей де таңбаның көрінісін
ашамайға ұқсатудан келгені мәлім. таңбаны «ашамай» деп
алуы тармақ ру атын абақ керейден парықтау үшін ғана болған.
Іс жүзінде ,＋, бәрі бір нәрсе – «Абақ» немесе «Күн, от».
＋
таңба да,
таңба да ежелгі дүниеде күн белгісі
саналған.
5
Жоғардағы осы таңбалардың күнге, отқа, жарыққа
байлыныстылығы туралы «Күн таңбалы күн елі» аты мақаламда
баяндаған болатынмын.
6
Сонымен қазақ ру таңбаларында басты орында тұратын ＋
(от, күн),
(күн), I (от көсейтін көсеу) таңбаның үшеуі де отқа,
күнге байланысты.
5 何新:《诸神的起源》(Тәңірлердің төркіні)，时事出版社，2002年，147页。
6 Ясиын ҚҰМАРҰЛЫ: «Күн таңбалы күн елі», «Алаш», 2008-жыл, №5, №6
сандары.
160
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
Шәкәрімнің: «... крайт яғни керейлер тіпті ескі замандағы
кіреш таңбасын салады. Қазақтың көбі ескі таңбасын салады.
Қай біреулері оған бір сызық қосады. Ол бір рудан шыққан
тағы бір таптың белгісі. Яғни бір ханнан бір ханға қарағандағы
белгісі» дегеніндей, тұтас қазақ ру-тайпаларының таңбасының
басым көп бөлегін осы бір мазмұндағы (отқа, күнге байланысты)
үш таңбадан таратуға болады.
1. күн таңбасынан туған таңбалар:
⊙
☼ ⊟ ∞ ♂ ⊗ ⊕ ∅
⊟ ◫
♀ ☿ ♁ сияқтылар.
2. от(нұр) таңбасынан туған таңбалар: ＋ＸＹｙＶＴ
⊢⊣ ┬ ┴
╪ ╫ ╨ ╥╟ F
≠ ‡ ⊗ ⊕ ♀
сияқтылар.
3. от (нұр) пен күннің таңбасынан бірігіп туған таңбалар: ⊕
♀ ☿ ♁ сияқтылар.
4. от көсейтін көсеу таңбасынан (көсеу немесе әліп) туған
таңбалар: IᄼᄾⅢⅡ
≡ = сияқтылар.
Жоғарда көрсетілгендей түркі руникалық таңбаларының
орхон-енисей нұсқаларында ＋ таңбалардың ұқсас
бір дыбысты бейнелеуі мен керей таңбасында отқа, күнге
байланысты
,＋,,
◫ төрт таңбаның түгел байқалуынан
басқа да бір бөлім рулардың таңбасында осы сияқты
тектес таңбалардың аралас қолданылуынан жоғарыдағы
көзқарасымыздың дұрыстығына көз жеткізе түсеміз:
Кете руының таңбасы: ＋, ; Сіргелі руының таңбасы:
＋
, ╫, ≠, ⋕; Уақ руының таңбасы: ＋, , Ｙ; Қаракерей руының
таңбасы:ＴＶ; Телеу руының таңбасы: ＋, Ｘ, Ｔ,
⊢, ⊣ (Телеудің
төрт тармақ руының бірі «керейлі» руы); Төрт қара таңбасы: ＋,
Ｔ,
⊢; Үйсін руының таңбасы: ≋, ＋, және ; Сары үйсін руының
таңбасы: ＋, және ; Шекті руының таңбасы: ＋ (Бұл ашамайлы
сияқты таңбаның атымен аталаған ру).
Табынның ру аты да, ұраны да, таңбасы да күнге
байланысты. Табын руының таңбасы: табын қазақ ұғымында
қоралы қой, немесе қоралы мал мағынасын береді. Ерте кезде
қора, қорғаннан тартып қоныста тігілетін ауыл үйлеріне дейін
дөңгелене орналасатын салт болған. Қазақта мал қорасы да
дөңгелек болған. Сондықтан Таңбаны табын атау орынды.
Демек бұл таңбаның () атымен аталған ру аты.
|


text:
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
161
Гродековте
бар
мәліметтер
бойынша,
Сырдария
табындарының ұрандары – «серке» және «тостаған», ал ел
арасынан жинаған мәліметтер бойынша, батыс табындарының
ұраны – «алаш». Бұл арадағы «тостаған» да, «алаш» та
күнге () байланысты. Ел арасынан жинаған мәліметтер мен
Тынышбаев келтірген табын руының төрт тармағының бірі –
Жаманкерей.
Табындардың таңба белгілері әр түрлі. Жалпы ру таңбасы
«тостаған»; сонымен бірге табындарда тағы да «шөміш»
(шөмішті табын тармағында) және «әліп» таңбалары бар.
Бұндағы «тостаған» мен «шөміш» күнге () байланысты. Ал,
«әліп» іс жүзінде «көсеу» таңбасы.
Қаңлы таңбасы: ︱және
☼ – нұры шашыраған күн.
Қаңлының тағы бір таңбасы шылбыр. Осы көсеу де, шылбыр да
керейттердің (керейт пен керей бір) таңбасында да бар.
Бұл арада тек от (нұр) пен от көсейтін көсеу таңбалары
мен осылардан туындаған таңбалардан ғана мысал алдық, басқа
қазақ руларында күн таңбасынан туындаған ру таңбаларының
молдығы белгілі.
Тарихта ру-тайпалардың саны да, олардың таңбаларының
түрі де көп болғаны белгілі. Осыған қарамастан кестедегі
қазақтың 50 тайпасының таңбасының 30-ы яғни 60 пайызының
от пен күнге байланыстылығы байқалады. Бұл белгілі
мағынадан қазақтың арғы аталарының мүлде көп бөлігінің
от пен күнге (тәңірге) табынған бір түқымнан тарағандығын
әйгілейді. Салыстырмалы түрде Махмұт Қашқаридің «Түрік
Сөздігінде» көрсеткен Оғыз тайпаларының 21 ру таңбаларында
от пен күнге қатысты ру таңбасы байқалмайды. Рашид-
ад-диннің
«Жылнамалар
жинағында»
көрсеткен
Оғыз
тайпаларының таңбаларының 24 таңбасында таңбасына жуық
екі таңба ғана бар. «Шыңғызнама дәптерінде» Шыңғысхан
бектер мен билерге бөліп берген делінген 15 таңбаның ішінде
байырғы от пен күн таңбасынан туындаған деп қарауға
болатын
(қият таңбасы), ɤ (гираят би), ɣ (Жұрматы би)
үш таңба жолығады. Қият руы тарихта керейдің құрамында
болған. Ал Грият бидің Керей би екендігі белгілі. Бұл қазақ
ұлтының ойдан-қырдан құралған қырық құрау құрама ұлт
емес, этникалық негізі бекем, төркіндес туысқан тайпалардан
құралған ұлт екендігін дәлелдейді.
162
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
Бұлардан тыс біз және Y, y, T сияқты көптеген таңбалар-
дың ＋
немесе
×-ны өзгертуден (байырғы заманда рулар өсіп-
өніп тармақталған сайын тыңнан қалыптасқан ру өз таңбасын
бұрынғы ру-тайпа таңбасының жалпы бейнесін сақтап,
Шәкәрім айтқанындай оның бір сызығына сәл өзгеріс жасау
арқылы жасап отырған) пайда болғандығын байқаймыз. Оның
үстіне бұндай ＋
немесе
× дан өзгеріп пайда болған Y, y, T, т.б.
таңбалар жоғарыдағы біз салыстырған таңбалардың арасында
жолықпайды.
Ру-тайпалардың
туыстығын
ру
таңбаларына
сай
айыруға болатындығының бір жанды мысалын жоғарыда
айтқанымыздай, сонау осыдан 3000 жылдың арғы жағындағы
қытайдың орта жазығында қағанат құрған Шаң әулетінің
астанасы Ин көне жұртын қазғанда айқын байқалған
(Шаңдарды қазіргі ұғымдағы қытайлар деп қарауға болмайды,
олардың көп бөлігі терістік көшпелілерінен, шаруашылық,
тұрмыс тәсілінде де мал шаруашылығы басты орында тұрған.
Қытайдың орта жазығында одан кейін де жүржіттер, манжулер,
түріктер, моңғұлдар сияқты ұлттар құрған терістіктегі
көшпелілердің әкмияті аз болмағаны белгілі).
Осыдан бұрынғы жарияланған «Күн таңбала күн елі»
атты мақаламда «күн» сөзі мен «күн таңбасынының» тегін
аршу арқыры, тұтас қазақ ру-тайпаларының аты (Алаш, албан,
арғын, керей, қаңлы, дулат, т.б.) мен таңбаларының күннен
(,＋) таралып, түбі бір арна, бір түйінге жинақталатындығы
баяндалады. Қазақ ру-тайпаларының ұлт болып ұйысуының
кездейсоқ құбылыс еместігі, оның әлмисақтан бір тұлға,
бір тума екендігі, қазақтың тегі Алаш деген айтылымның
дұрыстығын, алаштың да, арғынның да, албанның да, дулаттын
да, керейдің де, қаңлының да (тағы басқа рулар) аты да, таңбасы
да, тегі де бір тектес екендігіне алғашқы дәлел іздеген едік.
«Алаш» барлық ноғай-қазақтың, тіпті өзбектің де ұраны
делініп жүр. «Алаш» дегенде, Алаша ханның аты деген ұғым
бойынша, ынтымағымыз осы ұранның мағынасынан шығады.
Алаша ханның ұрпақтарымыз, бәріміз ру-руға бөлініп кеткен
болсақ та, түбінде бір кісінің нәсіліміз, Алаша ханның еліміз
деген мағына айтылады (Тауарих хамса).
«Алаш алаш болғанда, ала тай ат болғанда, таңбасыз ат,
енсіз қой болғанда, ...» деген жыр жолдары қазақтың арғы
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
163
атасының алаштан басталатындығын, ол кезде (алаш кезінде)
елдің руға, ұлысқа бөлінбегендігін, малында ала-құла ен-таңба
болмағандығын, тек аты, ұраны, таңбасы (алаш – от, нұр яғни
,＋. Бұл бұрын айтылып жүрген көзқарас) түгел алаш болған
бір ғана ел екендігін ұғындырады. «Алты алаш» деп күн мен
оттың (нұрдың) атын өзіне ат, симулын (көрінісін) таңба қылған
қазақтың ең ұйтқы тайпаларына немесе қазақтан да кең
этникалық төркіндестікке қаратылған.
Сөздің түйіні – қазақ руларының аты мен таңбасының
мүлде көбі күн мен отқа (нұрға) байланысты. Ол ойдан-қырдан
құралған құрамалар емес, әлмисақтан күнге, отқа (нұрға)
табынған, күн мен отты (нұрды) нышан еткен күн елінің,
Алаштың (алаш – от, нұр яғни ,＋) ұрпағы.
Қазақты немесе қазақтың таяу заманға дейінгі төркіндес
руларын бір-бірінен бөле қарау көзқарастарының барлығы
жетесіз танымның туындысы.
164
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
Алия Алханмен сұхбат
Қазақстан мәдени орталығының жетекшісі (PhD)
(Нью-Йорк, АҚШ)
ҚАЗІРГІ ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР ТУРАЛЫ ОЙЛАР
Бізге әлемнің түрлі елдерінде қазақ диаспорасының
қалай тұрып жатқаны қызықты. Өзіңіз туралы, қазақ
диаспорасы туралы айтып беріңізші.
Біздің диаспорамыз туралы ақпарат жинау – бұл тамаша
ой. Мен аңғарған қызықты фактілердің бірі - қазақтар саны
жағынан емес, жер шары бойынша бытырап орналасуы
жағынан әлемдегі 3-ші ұлт болып табылады. Мұнда мен
Түркиядан, Қытайдан келген адамдармен кездестім, олардың
білімдерінде,
мағлұматтарында
көптеген
ортақтық
пен
бірнеше айырмашылықтар бар. Диаспора туралы ақпарат
жинау идеясының өзі өте маңызды және өте қызықты.
Бұл елде 20 жыл тұра, мен бұл мәселемен айналысатын
адамдармен кездеспедім. Бұл жұмыста қызықты аспектілер
өте көп: мәдениеттің сақталуы, басқа мәдениеттердің ықпалы
және т.б. Міне, Канадада диаспора үлкен емес, АҚШ-та 20
мыңға жуық қазақ тұрады. Маған көшіп кеткен қазақтардың
өмірінен әсерлі оқиғалар естуге тура келді. Мысалы, мен ХХ
ғасырдың 20-30 жылдары өңірде большевиктер пайда болған
кезде Қазақстаннан қашқан түрік қазақтарының отбасымен
кездестім. Олар адамдардың Қытайға Құлжа жолы арқылы
өтіп жатқанын айтты. Қытайда өмір сүру оларға ұнаған жоқ,
ол жерде тек белгіленген жерде ғана өмір сүру керек болды,
бір жерден екінші жерге көшуге болмайды, заңдары басқаша,
бұрынғы социализм кезіндегідей адамдар белгілі бір өмір
сүру мекеніне бекітілген. Адамдардың бір бөлігі Қытайдың
батысында Синь-Цзян ауданын мекендеп калды. Ол жерде сол
аумақта тұрып жатқан жергілікті қазақтар болды. Дегенмен,
көбі одан әрі қарай көшіп кетуге, бақытын басқа өңірлерден
іздеуге шешім қабылдады. Осылайша, қазақтардың бір бөлігі
Жапония жаққа қарай, екінші бөлігі – Үндістанға, және
одан әрі қарай кетті. Олар сол кезеңдегі билікпен керіспеу
үшін түнделетіп кетті. Жол үстінде 80 мың адам қаза тапты.
Мен мұнда кездестіргендердің ішінде дене бітімі мықты
және бойлылары жоғары болды, мүмкін олардың арасында
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
165
денсаулығы мықтылар тірі қалған шығар. Үндістанға көшкен
бөлігі Үндістанға дейін жетіп, ол жерде 15 жылдай қоныстанған.
Үндістаннан кейін олардың біраз бөлігі Түркияға көшіп кеткен.
Түркияда сол жаққа көшіп барған қазақтар білім алуға ерекше
мүмкіншіліктері болмаған, университеттерде оқи алмаған, ал
Қытайда қалған кейбіреулері солай болса да, білім алған.
Қазақтарда сауаттылыққа деген көзқарасы әрқашан өте
жоғары болған, біз әрқашан білімді адамдарды құрметтейміз,
бұл туралы танымал ғалым Семенов-Тяньшанский ХХ
ғ.басында Қазақстан аумағын аралап өткен кезде өзінің
патшаға есеп беруінде жазған болатын. Сонымен қатар, оған
Орта Азия елдерінің ішінде қазақтар қатты ұнағанын жазды,
олардың білімге деген құрметімен қоса, ол қазақтар өздерінің
парасаттылығымен ерекшеленетінін және қазақ әйелінің
қоғамда теңдікке ие екенін көрсетті.
Менің туысқандарымның атасы 40 жыл ішінде Кеңес
өкіметі кезеңінің өзінде «Жазушы» баспасының директоры
болған. Ол ірі ғалым, аудармашы, әдебиетші болған, кітаптар
басып шығарған, қазақша да, орысша да көп еңбектер жазған.
Ол Батыс Германияда 100 мыңға жуық қазақтар тұратынын
айтты. Егер де сіздерде олар туралы мәлімет жинауға
мүмкіндіктеріңіз болса, бұл өте қызық болар еді.
Ол Солтүстік Америкаға дейін жеткен қазақтар туралы
мәліметтер жинақтаған, оның пікірінше, ол жақта Солтүстік
және Оңтүстік Дакотада 100 мыңға жуық қазақтар тұрады.
Бұл елді және елдің дәстүрлерін біле отырып, менің ойымша,
олар мүмкін өздерінің ата-бабаларын ұмытып қалған шығар.
Себебі мұнда тіпті иммигранттардың балалары өздерінің
тамырларынан екінші ұрпақта айрылады және өздерінің негізін,
дәстүрлерін қатты жоғалтады.
Өздерінің
балаларын
қазақша
сөйлеуге
үйреткен
отбасылар бар. Бізде де диаспорада балалары қазақша және
ағылшынша сөйлейтін адамдар көп. Орыс тілін олар білмейді,
себебі олар осында туылған немесе көп уақыттан бері осында
тұрады.
Сіз Қазақстаннан шет аумақтарда тұратын этникалық
қазақтарды зерттеп жүрген зерттеушілермен кездестіңіз бе?
Жоқ, әйтсе де, мен шетелге көшіп кеткен барлық
қазақтардан олардың қандай рудан екенін сұрап жүрдім, себебі
166
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
біздің туысқандарымыз мысалы, Құлжа жолы арқылы кеткен,
және біз оларды кейін ешқашан көрмедік. Менің көптеген
туысқандарым, оған қоса менің атам да бай адамдар болған.
Атам алдымен туысқандарымызға көшуге көмектесті,
кейін артынан өзі талпынды. Егер де олар барлығы қалса,
оларға бай отбасылардың мүшесі ретінде түрмеге қамалу қаупі
төніп тұрды. Менің атамның мүлігі бірнеше ондаған арбаларға
сыйғызылды. Таулар арқылы кетіп жатты, көзімен көргенде бұл
керуеннің басынан аяғы көрінбейтін, яғни олар соншалықты
бай болған: оларда алтын ыдыстар да, кітаптар да, көптеген
материалдар, шұғалар, кілемдер, жылқылар, қойлар, қап-қап
астық және тағы басқалар болған. Жалпы, мұндай оқиғалар
көптеген адамдардың отбасыларында бар шығар, және бұл
оқиғалар өте қызық, бірақ ол туралы бәрі біле бермейді. Барлық
осы ақпаратты жинақтап, жазу керек еді. Менің атамды бірінші
асуда тұтқынға алды, ол өте мейірімді адам болған, барлық
туысқандарға көмектесіп, өзі сол себепті уақытында көшіп
кетуге үлгермеді. Оны ұстаған кезде Самарадағы түрмеге
отырғызған. Бір жарым жылдан кейін оған амнистия беріп,
жақсы тәртібі үшін босатқан. Олар аз болғандай Самарадан
босатылған қазақтар тобы және олар жаяу Қазақстанға жүрген.
Оларға сол кезде жолға тек бір бөлке нан және олар жемейтін
доңыз майын берген, оларды бөлшектеп сатып, сол ақшаға
жолға билет сатып алған. Бірақ ақша жетпеді, оларға жолда
түсіп қалып, келесі жол жүруге ақша табуға тура келді және
тағы солай. Үйге қайтып келе жатқан жолда ол қайтыс болды.
Тірі қалмады.
Сіздің Отаныңыз қай жер болып есептеледі?
Қазақстанда.
Мүмкін Қытайда шығар? Шығыс Түркістан аумағында?
Жоқ, көптеген туысқандар Қытайға көшіп кетті, ал
біздің отбасымыз Қазақстанда қалды. Қытайға көптеген
қазақтар кеткен, негізінен мұнда семейлік қытай қазақтарын
кездестіресің. Бірақ Қытайға барлық аумақтардан көптеген
қазақтар кетіп жатты.
Жалпы, орта ғасырларда барлық халықтар балаларының
денсаулықтары жақсы болу үшін балаларын алыс жерлерде
орналасқан мекендерден келін әперуге тырысқан. Сол
себепті негізінен барлық қазақтардың бойында әр түрлі
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
167
жүздердің қаны бар. ХVII ғасырда Қазақстанды отарлаған
кезде келімсектер қазақтарды топтарға бөлуге тырысты.
Сол кезде «бөліп ал да, билей бер» империялық саясаты
жүргізілді. Сол кезеңнің патшалық мұрағатының мәліметтері
бойынша көптеген заңдар осы туралы айтады. Халықта көп
қиыншылықтар болды, қазақтардың жері тартып алынды,
халық кедейленді, жүздер арасында қарсыластық үшін
жерлер құрылды. Бірақ шын мәнісінде, көшпенділер мәдениеті
бойынша, өзіңізге белгілі, XII ғасырдан XVII ғасырға дейін
дерлік Ресейге қосылу кезінде Қазақстан аумағын мекендеген
барлық халықтар бір тілде сөйлеген, барлығы бір-бірін түсінген,
бұл бір мәдениет болған еді. Шаманизм, медитациямен,
шипагерлік қасиеттермен, әсіресе көп жағдайда музыка арқылы
емделетін әдемі наным, сол кездің өнерінде және музыкалық
мәдениетінде көрініс тапқан тенгриизм тәрізді діни наным-
сенімдер көп болды. Егер де барлығы біздің халқымыздың
тарихын және мәдениетін білген болса, ол барлық қазақтарды
өзі-ақ біріктіріп тұрғанын көретін еді деп ойлаймын. Олар
әрине, бөлінуге берілмейтін еді. Бізде шын мәнісінде қазақтар
арасындағы мұндай кедергілер «бөліп ал да, билей берді»
саясаты үшін «келімсектер» алып келгенге дейін болған жоқ.
Ал егер сол кезеңнің немесе басқа жүздің адамдары қу және
т.б. дейтін болса, мен өзімнің өмірімдегі тәжірибеден айтайын,
мен барлық жүздің адамдарымен кездестім, сондай-ақ, біздің
халық зерек және өмірге икемделе алатынын айту керек, бірде-
біреуі қалмай барлық жүздің ішінде қазақтар арасында біреуі
екіншісінен гөрі қу деп ойламаймын.
Жалпы біздің халқымыз өзінің әлеуметтік құрылымын,
әдемі
көшпенділердің
жерін
жоғалтты,
бірақ
қазіргі
Қазақстандағыдай соншама халыққа көрші болуға мүмкіндік
берген қазақтардың парасаттылығы, олардың кең пейілділігі
жалпыға мәлім, және бұл қазақтардың бейбіт халық, ешқашан
ойланып, өзінің тарихын оқуға, өз халқының бірлігін, тірі қалған
әрбір адамның құндылығын түсінуге, бір-бірін қорғауға, басқа
елдер мен дәстүрлерден жаңа келген қазақтармен қосылудың
қиын бастамасын жеңе алуға кеш емес екендігі туралы айтады.
Қазақстанның оңтүстігінде қазақ халқының құрылуына
дейін қалыптасқан көне рулар мекендеді. Қазіргі қазақтардың
рулары кейін пайда болды. Сонымен қатар, оңтүстікте пошта,
168
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
акведуктер дамыған, сауда жолдары оңтүстіктің көптеген
қалалары арқылы өтті. Мысалы, Жетісу – жеті өзеннің орны,
Қазақстанның оңтүстігі арқылы өтетін бүкіл әлемнен келе
жатқан керуендердің демалыс орны. Ол жерде жолаушыға
қажетті су, көлеңкелі ағаштар болды. Олар Қытайға жібек
үшін және дәмдеуіштер үшін Жібек жолы арқылы барған.
Қазақстанның батысынан, немесе солтүстігінен немесе
орталығынан адамдар егер де бұл тауарларға иеленгісі келсе,
олар да оңтүстікке келген. Ол кезеңдерде ешкім сен анау
өңірденсің, біз басқамыз, сендер ондайсыңдар, біз мынадаймыз
деп айтпаған. Ондай болған жоқ. Егер Қазақстанның
батысындағы немесе орталығындағы қазақтар тауарларды
рубльмен алғысы келсе, онда олар солтүстікке қарай барған.
Ол жақта Архангельскте, Калугада және т.б. көп қазақтар да
тұрады. Оңтүстікте, мысалы, Алматыда, Алматы облысында
қазақтар өздері саудамен айналыспаған. Қазір, шынында
Шымкент өңірінде саудамен айналысатын қазақтар бар, бұл
дәлірегі олардың сауда дәстүрі болып саналатын өзбектермен
көршілес тұруымен байланысты, мысалы, өзбектер баласы
бірінші рет шелпек сатса, тойлайды.
Қазақстанның оңтүстігі біздің халқымыздың ақсақалдар
билігін алға тартты, себебі бұрын онда ақшалай белгілер мен
тауарлар алмасу, басқа халықтармен, шетелден келушілермен
қарым-қатынас жасау тәжірибесі мен мемлекеттікке жақын
өзара қарым-қатынас құрылымы қалыптасты. Бұл тарих
бойынша, басқа аудандарға қарағанда ертерек болды. Кейін
барлығы теңестірілді, және де әрине бізде бұл мәселе бойынша
ешқандай өзара соғыс болмау қажет. Көп жағдайда ол жоқ
та шығар, себебі қазіргі қазақтар отбасыларының өзінде екі-
үш жүз өкілдері бар. Қазақтар тұтастай алғанда, әрқашан
бейбіт халық болған, тарих көрсетіп отырғандай, олар қазір де
көптеген басқа халықтармен бірге бейбіт пен келісімде өмір
сүріп жатыр.
Енді АҚШ-та, Нью-Йоркте тұратын қазақтар туралы
айтып беріңізші.
Нью-Йоркте 10 мыңға жуық қазақтар тұрады. Ал
жалпы Америка бойынша қазір шамамен 20 мың, бірақ шын
мәнісінде, бұл адамдармен қоса, өздерінің жеке жағдайларына
байланысты келіп-кетіп жататын адамдар көп. Мүмкін, бұл алыс
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
169
өңірлерге баратын көшпенділердің мәдениеті шығар. Әдетте
біздің адамдар еш жерде тіркелмеуге тырысады.
Бекіп қалу үшін бе?
Иә, әйтсе де, көбісі сонымен қатар, азырақ жұмыс істеп,
ақша тауып үйлеріне, Қазақстанға кетіп жатыр. Бұл елдің
азаматтығын әдейі қабылдамайтындар, әйтсе де қабылдауға
мүмкіндігі болса да, олар Қазақстанның азаматтары болып
қалғысы келеді. Міне, мәселен, сіздің телефон шалатын
мекеніңіз немесе телефоныңыз бар болса, ол жерден көшіп
кеткендігі, ал басқа мекен-жайды табу мүмкін емес екені
аңғарылады. Біздің халқымыз шын мәнінде өз еркімен өмір
сүреді, «қазақтар – өте тәуелсіз халық» деп айтқандай. Егер
де оларға қандай да бір үлкен қазақстандық концерт ұнаса,
онда олар бәрі келеді. Бірде бізде Нью-Йоркте концертке мыңға
жуық адам келді. Және бұл 2005 жыл еді, Америкада тұрып
жатқаныма он бес жыл болған еді. Ал сосын әртістер жиі келіп
тұратын болды, қазір халықта сондай қатты аңсау жоқ. Бірақ
сол концертті мен ешқашан ұмытпаймын, сахнаға дирижер
А.Жайымов және ұлттық костюмде Құрманғазы атындағы
оркестр шыққан кезде американдық қазақтар концерт тыңдады
және көздеріне жас алды. Сол кезде бәрінде сондай қатты аңсау
болатын.
Мен Стамбулда сондай концертте болдым. Ол жерде
зал толы болатын. Тұратын жер болмады, адамдар көздеріне
жас алды. АҚШ-тағы қазақтар кімдер? Түркиядан көшіп
барғандар ма?
Негізінен мұнда қазақстандық қазақтар. Мен, міне, 20 жыл
бұрын көшіп келдім. Біз Нью-Йоркте көп емеспіз, 4 мыңға жуық
қана, менің айтып отырғаным, қазақстандық қазақтар. Бұл егер
де тек қазақтарды ғана санасақ. Мұнда біз әрине бөлінбейміз,
мысалы біз Наурызды немесе басқа да мейрамдарды тойлайтын
болсақ, онда Қазақстанда тұрған барлық халықтар келеді,
білетініміздей, барлығы Қазақстанды Отаны деп біледі,
бұрын онда тұрғандардың барлығы да, мысалы Қазақстан
немістері немесе кәрістер және тағы басқалар. Осы ұлттардың
барлығында өздерінің орталықтары бар. Мысалға, Нью-
Йоркте украиндықтардың 100 жылдық Мәдениет Институты,
орыстардың 200 жылдық Достық Үйі бар, ал қазақтарда ештеңе
жоқ. Біздің ұйым 2004 жылы этникалық қазақтардың күшімен
170
СӨНБЕСІН ОТ АЛАУЫ
құрылған болатын. Канаданың Торонто қаласында Ғазиз
Нұғмановтың жетекшілігіндегі Қазақтар қауымдастығы бар,
оған дейін Род-Айленд штатында Байдаралиндер отбасы «Қазақ
ауылын» ашты, сосын Техаста «Шаңырақ» пайда болды. Оқуға
келген студенттер күшімен түрлі колледждерде студенттік
интернационалдық орталықтар бар. Олардың барлығы Наурыз,
кездесулер, фильм көрсетілімдерін және басқаларын өткізеді.
Сонымен қатар, Сан-Францискода Silk Road House ұйымы бар,
өзінің кеңсесінде музыкатанушы Алма Құнанбай жұмыс істейді.
Бізде Бостонда диаспорада профессорлар, журналистер және
басқа қалаларда да ғалымдар бар. Бостонда физик-ғалымдар,
тартымды интеллектуалды адамдар өте көп. Мен Канадада
математиктерді, қазақ тарихынан қызықты дүниелер білетін
кәсіби тарихшыларды кездестірдім, бірақ, өкінішке орай, біздің
жастарымыздың тарихты оқуға қызығушылықтары жоқ, ал
мұнда таңғаларлық ресурстар бар, мысалы осы жерде батыс
елдерінен Орталық Азия аумағы арқылы Қытайға, Лаосқа және
Вьетнамға жол жүрген орта ғасырлардағы жолаушылардың
кітаптарының жинағы сатылады. Олар біздің өлкелерімізді,
адамдарды және олардың дәстүрлерін сипаттайды.
Марко Поло сияқтылар ма?
Иә, Марко Поло тәрізділер, мысалы ХІХ ғасырда ағылшын
дипломаты Бурнаби, ХІV ғасырда итальяндық монах фриар
Одорик және басқалар. Олар сол кезеңнің жерлері мен елдерін
өте қызықты сипаттайды, өздерінің көзқарастарына сәйкес,
бұл түпнұсқа ақпараттың көздері және онда біздің шынайы
мәдениетіміз бейнеленген. Олар өз кезеңінің білімді адамдары
еді, олардың осы арқылы саясат жасау ниеті болған жоқ,
олар тек қана өздерінің бақылауларын суреттеген, бұл біздің
халқымыздың тарихы үшін өте маңызды.
Менің атамның патшалық мұрағатқа қолжетімділік
мүмкіндігі болғанына менің жолым болды және ол тапсырыс
берген ақпараттарды алып үлгермеген кезде ол көп заттарды
бізге тапсырған еді. Мәселен, кеңестік кезеңде көшірмесін
алып, оны кейін Алматыға жіберу. Мен сондай энтуазиастардың
бірі болдым, мен кітаптарды және бұл мәліметтерді оқыдым.
Онда қазақтардың 1916 жылғы көтерілісі сипатталған. Патша
билігі Қазақстандағы орыс қоныстанушыларына қаратылған
жарлық шығарған, егер де сендер қазақтарды жұмысқа
|


url: http://emirsaba.org/samri--azina-ltti-el-auat-ori.html?page=17#Енді_АҚШ-та,_Нью-Йоркте_тұратын_қазақтар_туралы_айтып_беріңізші.


url: http://emirsaba.org/samri--azina-ltti-el-auat-ori.html?page=17#Мен_Стамбулда_сондай_концертте_болдым._Ол_жерде_зал_толы_болатын._Тұратын_жер_болмады,_адамдар_көздеріне_жас_алды._АҚШ-тағы_қазақтар_кімдер_Түркиядан_көшіп


url: http://emirsaba.org/samri--azina-ltti-el-auat-ori.html?page=17#Сіздің_Отаныңыз_қай_жер_болып_есептеледі_Қазақстанда._Мүмкін_Қытайда_шығар_Шығыс_Түркістан_аумағында


url: http://emirsaba.org/samri--azina-ltti-el-auat-ori.html?page=17#Сіз_Қазақстаннан_шет_аумақтарда_тұратын_этникалық_қазақтарды_зерттеп_жүрген_зерттеушілермен_кездестіңіз_бе


url: http://emirsaba.org/samri--azina-ltti-el-auat-ori.html?page=17#СӨНБЕСІН_ОТ_АЛАУЫ_169_өңірлерге_баратын_көшпенділердің_мәдениеті_шығар._Әдетте_біздің_адамдар_еш_жерде_тіркелмеуге_тырысады._Бекіп_қалу_үшін_бе