text:
Пайдаланған әдебиеттер тізімі:
1.
Боздақтар- 1 том.Қазақ эниклопедиясы. Алматы.1995.-13-17 бет
2.
«Екпінді» газеті. №135.10 июнь.1942.-2 бет.
3.
«Әйелдер – тылдың қуатты армиясы». Екпінді газеті. №152.30 июль.1942.-1 бет.
4.
С.Кенжеғұлов. Оқшылар нормасын артық орындайды. Екпінді газеті.№ 143.25 июнь.1942.-1 бет
5.
«Екпінді» газеті.№65.2 апрель.1944.- 2 бет
6.
Кенжебаев К.К.. «Әке жолы мақтанышы». Семей қаласы.2003.- 2-3 бет.
394
ПАТРИОТИЗМ КАК ФАКТОР ВЕЛИКОЙ ПОБЕДЫ
Г.Т. Жунусов
Начальник цикла артиллерии военной кафедры
Казахский гуманитарно-юридический инновационный университет
(
Семей, Казахстан)
Патриотизм - один из решающих факторов
победы в Великой отечественной войне 1941 -
1945 гг.
Великой Победе посвящается!
Патриотизм - один из решающих факторов
Победы в Великой Отечественной войне 1941-
1945
годов
Патриотизм в буквальном смысле слова
означает любовь к Родине, такой, какая она есть,
со всеми ее достоинствами и недостатками.
Патриот — человек, любящий свое
Отечество,
преданный
своему
народу.
Патриотизм это высокое, доминирующее
чувство. Патриотизм база любой идеологии.
Если патриотизмом охвачено большинство
народа, значит, это общество обладает силой, способной решить любую проблему.
Такую, какая была решена советским народом в годы Великой Отечественной войны
1941—
1945 гг. Германия в XX в. совершила две агрессии против России. Но если первое
нападение (1914 г.) являлось военным противоборством с участием Германии и России, то
в 1941 г. это был крестовый поход против СССР, поскольку стоял вопрос о жизни и смерти
нашего государства, о том, быть ему свободным, независимым или впасть в порабощение, а
то и полностью потеряться с исторической поверхности человечества.
У горцев есть поговорка: «Чтобы измерить высоту горы, надо подняться на ее
вершину». Именно такой вершиной в проявлении патриотических чувств советского народа
явилась Великая Отечественная война 1941—1945 гг., ставшая убедительной проверкой
несокрушимости нашего многонационального государства.
Немецкие фашисты об этом хорошо знали и стремились сделать все, чтобы разрушить
нашу главную героическую традицию бить, уничтожать, гнать врага с родной земли до
полной победы. Гитлер прекрасно понимал, что многовековой патриотизм русского народа
даст моральное превосходство Советскому Союзу над Германией. Поэтому еще до войны
относительно русских людей он потребовал: нещадно истреблять, расстреливать при
малейшем подозрении на неповиновение, угонять в рабство миллионами (по плану 15 млн.
человек).
Благородные освободительные цели внезапно начавшейся войны были горячо
поддержаны всем советским народом. Лозунг «Все для фронта, все для победы!» вошел в
основной смысл жизни всех наших людей. Массовым проявлением патриотизма стали
героические подвиги советских воинов от защиты Брестской крепости до водружения
Знамени Победы над рейхстагом и разгрома Японии.
Тридцать двое суток бойцы и командиры Брестского гарнизона, представители 30
национальностей и народностей, вели ожесточенные оборонительные бои группами и в
одиночку. Немцы слышали, как из подземных этажей глухо доносилось пение «Катюши».
Большинство советских солдат и офицеров пало в неравных боях.
Массовый героизм был проявлен под Москвой. «Велика Россия, а отступать
некуда позади Москва!» — это призыв 28 героев-панфиловцев, прозвучавший на всю страну
и поддержанный всем народом. Под Сталинградом родился новый патриотический
395
призыв: «За Волгой для нас земли нет!» — и Дом сержанта Павлова мужественно
удерживал оборону до полного освобождения города.
На Курской дуге в невиданной миру битве 1200 танков и самоходных артиллерийских
установок на земле и тысяч самолетов в воздухе (только лейтенант Александр Горовец,
вступив в бой с 20 вражескими бомбардировщиками, лично сбил 9 самолетов противника)
наша победа возвестила о коренном переломе в войне.
В годы войны не было дивизии, полка, батальона, роты, которые не имели бы своих
героев. Отличались все: от солдат, младших командиров до генералов. Первым
множественным проявлением высочайшего патриотизма стали многотысячные очереди
добровольцев в военные комиссариаты.
Только в Москве за первые три дня войны от жителей поступило более 70 тыс.
заявлений с просьбой направить на фронт. Многие патриоты, забракованные, как тогда
говорилось, по состоянию здоровья или имевшие «броню» (обеспечение пребывания в тылу),
рвались на линию огня.
Летом и осенью 1941 г. было создано около 60 дивизий и 200 отдельных полков
народного ополчения, численность которых составила до 2 млн. человек. В ополчение
вступали и не прошедшие медкомиссии, и имевшие «бронь», и не подлежавшие
мобилизации по возрасту. С первых дней войны мир узнал о невероятных для многих
пародов, уже сдавшихся на милость Гитлеру, подвигах советских летчиков о таранах
немецких самолетов.
Уже 22 июня 1941 г. ст. лейтенант И.И. Иванов винтом своего И-16 срезал хвост
вражеского бомбардировщика. В этом же месяце таранными ударами сбивали самолеты
летчики мл. лейтенант СИ. Здоровцев, мл. лейтенант М.П. Жуков, мл. лейтенант П.Т.
Харитонов (все трое — первые Герои Советского Союза с начала Великой Отечественной
войны).
В ночном бою впервые в мировой практике пошел на таран мл. лейтенант В.В.
Талалихин. Всего за годы войны 636 летчиков таранили вражеские самолеты. При этом
более половины пилотов спасали свои машины и продолжали сражаться. А мл. лейтенант
Б.И. Ковзан совершил 4 тарана, каждый раз побеждая врага и смерть.
Высочайший патриотизм проявили советские воины, закрывавшие вражеские огневые
точки своим телом. Первым такой подвиг совершил мл. политрук А.К. Панкратов, который
24 августа 1941 г. в критический момент боя пожертвовал своей жизнью ради обеспечения
успешной атаки подразделения.
Бросались на амбразуры противника солдаты и офицеры СУ. Куликов, А.А.
Удодов, Александр Матросов всего 215 человек; 134 из них получили звание Героя
Советского Союза. Заметим: ни один из гитлеровских солдат не отважился на подобный
подвиг за всю мировую войну.
Патриотизм, охвативший советских людей на ниве защиты Отечества, ярко проявился
в партизанском движении, развернувшемся в тылу врага. Первый отряд из добровольцев был
создан в день начала агрессии — 22 июня 1941 г. Партизаны поддерживали связь с
подпольщиками городов и сел, получали от них сведения и передавали их в Москву.
Уничтожение железнодорожных составов и рейды по тылам противника наносили огромный
ущерб захватчикам: было убито свыше 1 млн. фашистов, пущено под откос 20 тыс.
железнодорожных эшелонов. В результате саботажа и диверсий «вклад» оккупированных
районов СССР в экономику Германии составил лишь 1/7 часть того, что Гитлер «получил»,
например, от Франции.
Возвышенный патриотизм в годы войны проявился среди населения оккупированных
территорий,
которое
противодействовало
продвижению
оккупантов
вглубь
страны. Удивительный подвиг, совершенный Иваном Сусаниным зимой 1613 г., более 50 раз
повторили наши соотечественники в условиях гитлеровского нашествия.
Это 18-летняя разведчица Настя Дроздова и 86-летний сторож Матвей Кузьмин, лесник
Никита Александров и рабочий Трофим Прушинский. «Сусанинцы» стали боевым отрядом
396
миллионной армии борцов с фашизмом за линией фронта. Война высветила лучшие
патриотические качества советских граждан — тружеников тыла.
Жизнь людей в годы войны была сопряжена со смертью: на фронте — от пули, снаряда,
бомбы; в тылу — от тяжелого труда, недоедания, болезней. Советские фронт и тыл в
военные годы функционировали как единый организм. Сегодня трудно представить, как
можно было за полгода напряженного военного времени перевезти на восток и ввести в
строй более 1500 предприятий. Станки устанавливались в цехах без стен.
Начинали выпускать самолеты и танки, когда еще не было окон, крыш. Снег покрывал
работающих людей, из цехов не уходили, в цехах и жили. Труд миллионов граждан,
облагороженный патриотической идеей защиты Отечества, давал поразительные результаты.
Танк Т-34 стал лучшим танком войны. Ужас на врага наводили «катюши».
Основным видом стрелкового оружия становился автомат ППШ, новые самолеты
завоевывали преимущество в воздухе. В 1944 г. СССР стал опережать Германию в выпуске
военной продукции: бронетанковой техники — в 3 раза, самолетов — в 2,6 раза. В годы
войны высокий патриотизм проявили сельские жители.
Там рабочую силу составляли женщины, старики и подростки. Урожайность
сельскохозяйственных культур по причине войны упала. Тем не менее, за 1941—1944 гг.
страна получила более 70 млн. т зерна. Даже заключенные в лагерях в годы войны проявили
тревогу за судьбу Родины. 95 % пребывавших за колючей проволокой включилось в
трудовое соревнование, число «отказников» составляло лишь 0,25 % от всех
трудоспособных.
Однако роль заключенных не следует преувеличивать, как это делают некоторые
историки, максимальное население ГУЛАГа составляло более чем в 40 раз меньше общей
численности рабочих, служащих и колхозников в народном хозяйстве страны. Истинный
патриотизм проявили миллионы советских граждан, жертвовавших последним куском хлеба
ради победы над врагом. Люди добровольно сдавали деньги, облигации, драгоценности,
вещи, продукты. Колхозница И. Пономарёва из Свердловской области продала корову, хлеб,
а деньги передала в фонд обороны.
Мать шестерых детей из Новосибирска (фамилия не сохранилась) принесла в
фонд Красной Армии две пары варежек и серебряную ложку. Пасечник К. Головатый
передал на строительство самолета 100 тыс. руб. Жительница блокадного Ленинграда
(фамилия не сохранилась) принесла на приемный пункт кусок мыла, золотой кулон и 60 г.
сахара.
Всего в фонд обороны поступило 17 млрд. руб. наличными, 131 кг золота, 9 519 кг
серебра и т.д. На эти средства было построено 2 500 боевых самолетов, несколько тысяч
танков, 8 подводных лодок, другое оружие. Массовый патриотизм проявился в донорском
движении: в нем участвовало 5,5 млн. человек, сдавших для спасения раненых 1,7 млн.
литров крови.
В годы войны не молчали патриотические музы. Вместе с рабочими, колхозниками,
другими представителями народного хозяйства, бойцами на фронте боролись и приближали
Победу деятели искусства писатели, поэты, композиторы, художники, артисты. Прозой,
стихами, музыкой, средствами изобразительного искусства они воспитывали советских
людей в духе пламенного патриотизма и ненависти к врагу, «приравняв к штыку перо и
слово».
Произведения отражали народную ненависть к фашизму, уверенность в их разгроме.
Голос диктора радио Юрия Левитана стал символом надежды и уверенности в победе.
(Гитлер приказал по захвату Москвы первым повесить именно Левитана). Задевали душу
слова песен «о четырех шагах до смерти», о материнской слезе у детской кроватки, о любви
и верности жен, матерей, подруг, ждущих своих воинов с победой.
Высокий дух патриотизма несли в солдатские массы артистические фронтовые
бригады. Как символ стойкости и сопротивления в борьбе с фашизмом звучала знаменитая 7-
я симфония Дмитрия Шостаковича, созданная композитором в блокадном Ленинграде.
397
Поднимали в атаку стихи Константина Симонова, Александра Твардовского,
произведения Михаила Шолохова, газетные передовые статьи Ильи Эренбурга под лозунгом
«Убей немца!» Немалый вклад в патриотическое воспитание внесли работники кино. Для
поднятия боевого духа красноармейцев первоначально создавались сатирические
киносборники, где высмеивались немцы во главе с Гитлером. А с 1942 г. появились
и полнометражные фильмы. Народ дорожил своими актерами, которые, сами испытывая
лишения войны, создавали запоминающиеся патриотические образы, согревавшие сердца
людей на фронте и в тылу.
Нередки были случаи, когда судьбы артистов и их героев трагически переплетались.
Например, у героини фильма «Радуга» Федосьи гибнет сын от руки немца, и в это же время
погибает на фронте сын актрисы Елены Тяпкиной, исполнявшей эту роль. (Фильм «Радуга»
был отмечен Сталинской премией, премией Национального совета кинообозревателей США
(1944 г.) и в военные годы победно прошествовал по экранам СССР, США, Франции и
других стран.
Президент США Франклин Рузвельт в телеграмме Сталину отметил, что он «Радугу»
«понял и без перевода, и она будет показана американскому народу в подобающей ей
величии». В годы войны высокими чувствами патриотизма были охвачены все от рядового
колхозника из самой дальней области до наркомов в Москве.
Непосредственное участие в боевых действиях принимали все, в том числе и те, кого
сегодня с иронией называют «золотой молодежью». Многие из ушедших на фронт не
вернулись домой. Старший сын И.В. Сталина Яков, сын М.В. Фрунзе Тимур, сын А.И.
Микояна Владимир, племянник К.Е. Ворошилова Николай погибли на фронтах Великой
Отечественной войны, как и многие другие выходцы из семей высокопоставленных
партработников.
Определенной силой антифашистского движения стала патриотично настроенная часть
«белой эмиграции», выступившая за победу соотечественников над Германией. Так, А.И.
Деникин заявил, что «судьба России важнее судьбы эмиграции». П.Н. Милюков, считая, что
Сталин, восстанавливая территорию Российской империи, фактически реализовал «идеалы
белого движения», что и побудило его выступить с призывом к русской эмиграции встать на
сторону СССР и др. В движении Сопротивления принимали участие русский поэт и историк
Борис Вильде (расстрелян фашистами), потомок известного вольнодумца А. Радищева К.
Радищев (погиб в концлагере), прямой потомок Е. Пугачева П. Дураков, дочь великого
композитора А. Скрябина Ариадна Скрябина, княгиня
Зинаида Шаховская, «красная княгиня» Вера Оболенская (обезглавлена в тюрьме) и
многие другие эмигранты. И это неудивительно. Ведь большинство из них было воспитано в
системе устойчивых русских духовных ценностей, среди которых патриотизм, чувство
любви к Родине всегда стояли на первом месте.
Когда их упрекали, что они, защищая Советский Союз, тем самым защищают Сталина,
писатель – эмигрант М. Осоргин ответил: «… когда швыряются бомбы в Московский
Кремль, они не в Сталина швыряются, а в сердце России, в ее историческое
бытие». Патриотизм нашего народа в годы войны носил многогранный характер. Его
характерными чертами являлись:
•
убежденность советских людей в правоте своего дела, беззаветная любовь к Родине;
•
всенародный характер (на борьбу с врагом поднялся весь народ – от мала до велика,
недаром эта война названа «народной, священной»);
•
интернациональный характер, который заключался в дружбе народов СССР, их
совместном стремлении разгромить врага, коварно напавшего на Родину;
•
в уважении национального достоинства и национальной культуры народов Европы и
Азии, готовности оказать им помощь в освобождении от захватчиков;
•
массовый героизм советских людей на фронте и в тылу; опора на богатейшую
многовековую историю, культурные и героические традиции; высокая жертвенность во имя
свободы и защиты Родины.
398
Патриотизм советского народа, проявленный в годы Великой Отечественной войны,
показал, что героизм фронта и тыла это не единовременный порыв фанатиков, ослепленных
идеологией, а закономерный результат длительного процесса формирования личности
патриота своей страны – защитника Родины, достойного гражданина Отечества.
Те, кто в СМИ и литературе опошляет патриотизм нашего народа в Великой
Отечественной войне, окажись в военной ситуации, не пойдут ради Отечества грудью на
амбразуру, на таран, добровольцами в ополчение и т.д. Многие «специалисты» по войне,
откосив от службы в армии, не идут в места, где стреляют, чтобы выяснить реальную
обстановку для передачи в СМИ, не идут добровольно сдавать кровь для тех, кто во имя их
сытого благополучия получил ранения и увечья в боевых действиях с бандитами и
террористами.
Они не идут в госпиталя к раненым солдатам, в ветеранские организации к участникам
войн, в детские дома к сиротам, в больницы к тяжелобольным детям. Не пойдут, не сдадут
«работа у них такая». Но их ложь о патриотизме остановить довольно «просто»: лиши их
высоких гонораров, они тут же перестанут врать. Не бесплатное ведь это дело поливать
Родину грязью.
В 90-е гг. XX в. высокое чувство патриотизма было подорвано. Сейчас стоит задача
возродить его у всех наших граждан от мала до велика. По нашему мнению его взращивание
должно базироваться:
•
на объективном освещении нашего исторического прошлого, независимо от времени,
политического, идеологического, экономического состояния государства;
•
на иллюстрациях героической борьбы, подвигов, талантов казахстанских граждан в
войнах по защите Отечества прекрасных примерах для подражания; на выработке
непримиримости к современным недоброжелателям и врагам Отечества;
•
на исключении бацилл превосходства одних людей над другими, проявлений
шовинизма и национализма в Казахстане;
•
на искоренении шапкозакидательства, уверенности в легкой победе над любым
противником.
Патриотическое воспитание казахстанских граждан даст положительные результаты
только в том случае, если этой работой будут пронизаны все структуры нашего общества:
детский сад, школа, армия, вуз, семья, трудовые коллективы, общественные организации.
Степанищев А. Т., Хасанов Р.Ш.
НЕЗАБЫВАЕМЫЙ ПОДВИГ ГЕРОЯ
Ж.О. Хасенова
Ст. преподаватель кафедры истории Казахстана
ЕНУ им. Л.Н. Гумилева
(Астана, Казахстан)
Вторая мировая война является самой страшной катастрофой XX века, признанной во
всем мире. А значит и Великая Отечественная война, как ее составная часть, до сих пор в
исторической памяти народа вызывает травмирующие реакции.Воздействие, которое Вторая
мировая война оказала на людей становится все более очевидным и понятным, чем дальше
оно уходит в историю. Необходимо отметить, чем дальше уходят в историю ее суровые дни
и уроки, тем больше ответственности у человечества перед теми, кто стал жертвой ради
мирной жизни на земле, и тем более необходимым становится анализ вызовов
современности.
В Великой Отечественной войне Казахстан принял самое активное участие. Несмотря
на трудности, пережитые в довоенный период, казахстанцы в едином строю приняли на себя
все тяготы и невзгодывоенного времени. В борьбе с фашистской агрессией, в составе
Вооруженных сил Советского Союза участвовали 35 млн.людей, из них 1млн.366,2 тыс.были
399
казахстанцы. Кроме того, в трудовую армию были призваны более 700 тыс. людей (более
200 тыс. из них казахи). В целом, к военному делу были привлечены 26% казахстанцев. Это
небывалый факт в истории войн. Следует отметить, что в то же время, фашистская Германия
мобилизовала 13% населения [1,с.81-82]. Нельзя даже представить, с каким нетерпением и
надеждой люди ждали окончания войны, оставившей незаживающую рану в сердце
человечества.
Имена героев, подаривших потомкам мирное небо, не должны кануть в лету. Так, об
одном из них – Рахимжане Кошкарбаеве, уроженце Акмолинской области из с. Кырыккудык,
благодарные потомки будут помнить всегда.
Семьдесят лет тому назад, такой же весной, советские войска, вступившие в Берлин,
форсировав реку Шпрее, начали штурм рейхстага. В этой операции особо отличился взвод
лейтенанта Рахимжана Кошкарбаева из 674-го полка 150-й Идрицкой стрелковой дивизии 3-
й ударной армии 1-го Белорусского фронта. Бойцы взвода первыми поднялись в атаку после
артиллерийского штурма рейхстага в 10 часов утра 30 апреля 1945 г. Враг не жалел ни сил,
ни средств, не было возможности даже подняться с земли.Кошкарбаев в своей книге
«Штурм» говорил, что «из тридцати восьми солдат только двенадцать вышли из боя». В
таких условиях совершить подвиг было немыслимо. Второй штурм рейхстага, начатый в 13
часов 30 мин. того же дня также не был успешным. И только вечером, в 6часов 30 мин.
штурмующие прорвали оборону немецких войск и подступили к ступеням рейхстага.
Первыми к нему прорвались и водрузили победный флаг у входа в рейхстаг лейтенант
Рахимжан Кошкарбаев и красноармеец Григорий Булатов. Об этом свидетельствует газета
«Воин Родины», вышедшая 3 мая в Берлине: «Они отличились в бою! Родина с глубоким
уважением произносит имена героев...они водрузили Знамя Победы. Запомним имена
храбрецов: лейтенант Рахимжан Кошкарбаев, красноармеец Григорий Булатов....Слава
героям!». В той же газете от 16 сентября того же года читаем следующее: «Первыми
пробились к рейхстагу лейтенант Кошкарбаев, красноармеец Булатов и водрузили знамя у
его входа. Знамя Победы на куполе рейхстага водрузили Егоров и Кантария». Это
подтверждают и очевидцы событий – писатель Б. Горбатов, военный художник П.
Кричевский, военный кинооператор Р. Кармен и др.
В газете «Красная звезда» от 30 апреля 1946 г. опубликована статья «Историческое
сражение». В ней есть ссылка на доклад генерал-полковника Малинина на научной
конференции, посвященной первой годовщине Победы, в котором он высоко оценил личный
героизм Рахимжана Кошкарбаева наряду с подвигами сержантов Егорова и Кантария. О
подвиге казахстанского воина Р. Кошкарбаева с особой теплотой писали Милитон Кантария
и Михаил Егоров, удостоенные звания Героя Советского Союза в 1946 г., в книге «Знамя
Победы», увидевшей свет в 1975 г. Подробно подвиг казахстанского офицера описан в
трудах командира дивизии В. Шатилова «Знамя над рейхстагом», командира полка С.
Зинченко «Герои штурма рейхстага», командира батальона С. Неустроева «Путь к
рейхстагу». Этот факт можно найти в пятом томе книги «История Великой Отечественной
войны», вышедшей в 1963 г., а также в энциклопедическом словаре «Великая Отечественная
война 1941-1945 гг.», изданном в 1985 г.
Как видим, героизм нашего земляка, уроженца Акмолинской области, определившем
завершение войны, был хорошо известен советским воинам-победителям. Командир 756-го
полка, в составе которого воевали Кантария и Егоров, Зинченко писал: «Здесь с самого
начала штурма рейхстага решительно и отважно действовала группа вбойцов, возглавляемая
лейтенантом Р. Кошкарбаевым» [2, с.146 ].
С. Неустроев, командир первого батальона того же полка в книге «Путь к Рейхстагу»
написал: «...навстречу мне вышел невысокого роста, широкий в плечах человек. И я тут же
узнал его: лейтенант Кошкарбаев. О нем в дивизии ходила слава как о бесстрашном
офицере» [3, с.154-155]. Кроме перечисленного уже, известен факт о том, что Р. Кошкарбаев
был также в числе первых, кто штурмовал «Дом Гиммлера», где осели противники.
Героизм советских воинов ярко освещался на страницах печати как военного времени,
так и первого послевоенного десятилетия. Несмотря на то, что подвигом Ракымжана
400
Кошкарбаева гордились соратники по штыку, тем не менее Правительство Советского Союза
не спешило оценить по заслугам достойный подвиг казахстанца. Несколько раз поднимался
вопрос «о восстановлении справедливости в отношениии тех, кто в свое время был
представлен к награде, но не получил её». Об этом говорил в 1961 г. на совещании
участников Берлинской операции, организованном отделом истории Великой Отечественной
войны Института марксизма-ленинизма ЦК КПСС, генерал-лейтенант В.Шатилов, командир
150-
й дивизии. В числе воинов, представленных к высокой награде - званию Героя
Советского Союза, были имена Р. Кошкарбаева и Г. Булатова. Далее, в 1965 г. группа
деятелей ЦК Компартии Казахстана выходила с предложеними ЦК КПСС о присвоении
звания Героя [4, с.48].Однако, и эта попытка осталась безответной. Сам Рахимжан
Кошкарбаев, по словам его дочери Алии, до конца своей жизни в глубине души ждал
справедливого признания его подвига.Нет, он не был обделен ни наградами, ни славой, ни
должностями, он хотел истины.В 1972 г. Р. Кошкарбаев написал письмо Первому Секретарю
ЦК КПК Д.А. Кунаеву, в котором он просил ходатайствовать выше о справедливом
признании своего однополчанина, соратника Г. Булатова, переживавшего тогда, как
известно, непростые испытания судьбы, его игнорировали. Также в письме прозвучали и
другие фамилии – Неустроева, Соколовского, Зинченко, Субботина и других. Этотакт
свидетельствует о высокой гражданской позиции, патриотизме и интернационализме
КошкарбаеваУвы...и последующие юбилейные даты Великой Отечественной войны также
остались безмолвными к подвигам героев.
Конечно, из исследований по Великой Отечественной войны, сегодня понятно, что
штурмовых знамен, сшитых из сподручного материала (полотнище сшито из скатерти или
штор, а древко и навершие выполнено из гардин), было несколько. Кто-то говорит о девяти,
а кто и о сорока знаменах, установленных за время двухдневного штурма рейхстага в разных
местах – в окнах, в дверях, на куполе и т.д. На самом деле, неважно, сколько их было. Важно
то, что советские воины, и, в том числе и наш соотечественникР. Кошкарбаев поставили
точку в войне с фашизмом. Большинству историков, да и общественности, ясно то, что
фамилии Кошкарбаева и Булатова были неудобными для признания подвига героев.Отец
Рахимжана был репрессирован советской властью. Сам Р.Кошкарбаев был воспитанником
детского дома. Герои с «нужными» для советской идеологии фамилиями были названы. Р.
Кошкарбаев и Г. Булатов стали ее жертвами, однако, сегодня, их имена занимают достойное
место в истории победителей.
Время расставит все по местам. Рахимжан Кошкарбаев объявлен Почетным
гражданином Германии, потому что для Германии Кошкарбаев стал символом победы над
фашизмом. У себя на родине только с обретением независимости государства имя
достойного сына казахского народа получило заслуженное признание. Одна из улиц Астаны
носит имя отважного земляка, а на доме, в котором жил жизнерадостный и гостеприимный
аксакал висит памятная табличка.
За мужество и героизм, проявленные в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг., 7
мая 1999 г. за № 136 Президент Республики Казахстан Н. Назарабаев подписал Указ О
присвоении высшей степени отличия – звания «Халық Қаhарманы» Кошкарбаеву Р.
(посмертно).
Народ Казахстана обязан знать своего Героя – Рахимжана Кошкарбаева, заботиться и
поддерживать память о нем.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Список литературы - Сборник материалов Международной научно-практической конференции

text:
Список литературы:
1. Хұсайынов Б. Ақмолалықтардың 1941-1945 жылдардағы Ұлы Женіске қосқан үлесі
//
Отандықорғау мен қастерлеу: тарих және тағылым. – Астана, ЕҰУ, 2008.
2. Герои штурма Рейхстага. – М., 1983.
3. Неустроев С.Путь к Рейхстагу. – М., 1986.
4.
Ямской Н.П. Кто брал Рейхстаг: Герои по умолчанию. – М.: Олма-Пресс, 2006.
401
ҰЛЫ ОТАН СОҒЫСЫ КЕЗІНДЕГІ ПАТРИОТТЫҚ ӘНДЕРДІҢ ТӘРБИЕЛІК МӘНІ
П.С. Санкайбаева
Қазақстан тарихы кафедрасының оқытушысы
Шәкәрім атындағы мемлекеттік университеті
(
Семей, Қазақстан)
Ән-ғасырлық мәдениетіміздің көркем формасының бірі , заманның тарихи шежіресі,
бүгінгі күннің белсенді жаршысы. Әннің жан дүниені тебірентетін үні адамға қайғы үстінде,
қуанышында да, демалыс уақытында да, еңбек пен тұрмыста да көңіл серігі болады.
Халқымыздың музыкалық және поэтикалық шығармалары бүгінгі жастарды Отанға деген
сүйіспеншілікке, патриоттық сезімге, білімге өнерге құштарлығын қалыптастырады.
«Жас шақта берілген тәрбие өмірлік азық»- дейді халқымыз. Осыған орай қазіргі таңда
жастарымызды патриоттық әндермен жан-жақты дамыған, білімді, өнерлі, еңбек сүйгіш
адамгершілікке тәрбиелеуіміз қажет.
Жастарды өскен ортасын сүюге, халықтар достығы рухында тәрбиелеу деген-
жеткіншектердің бойына қазақ халқының дүниежүзілік мәні бар тарихи жеңісін, халықтар
достығының саяси әдісін, өскелең күшін халықаралық ынтымақтастық принциптерін
түсініп,бойға сіңіре білу, ұғындыра білу сияқты педагогикалық жайлар мен әдістерге баулу
керек деген сөз.
«Ерлік табиғат сыйы емес,-дейді Бауыржан Момышұлы, -ең алдымен өзіңнің ар-
намысыңды және азаматтық қасиетті абыройыңды ұлтқа қалу, опасыздықпен масқара болу
сезімнен қорғай отырып, адамның ең ұлы сезімі, азаматтық парызын орындау үшін осындай
адамгершілік, теңдікте өзіңмен-өзің сайысқа түсе отырып, тұтас өміріңнің игілігін ғана емес,
сонымен қатар қауіп қатерін де бөлісіп, жауды барынша жою, жанға-жан, қанға-қанмен
аяусыз кек алу жолымен жеке басыңды және отандастарыңды қауіпсіз етуге ұмтылу, саналы
түрде қауіп қатерге бас тігуге мәжбүр ету,» -деп, Отан алдындағы азаматтық парызды
орындауда, халықтың тұрмыс тіршілігі үшін жан аямай күресуді көздеді.
Ұлы Отан соғысына арналған патриоттық әндерді біздің барлық ақын жыршыларымыз
жырлады. Ән мен жыр арқылы елімізді жаудан қорғаған батырларымыздың ерліктерін
болашақ ұрпаққа мәңгі мұра етіп қалдырды.
Ұлы Отан соғысы кезінде халықтың ұлы әнші-ақыны Нартай Бекежановтың
жетекшілігімен «Нартай ансамблі», творчествалық құлашын кең жайды. Ол Шымкент,
Жамбыл, Қызылорда облыстарын аралап, үлкен творчествалық табыстармен концерттер
беріп жүрді. Ансамбль Қазақстан жерін аралап ғана қоймай, Қырғызстанның Ош, Жалалабад
облыстарын аралап, тылда ерлік жасап жүрген батырлардың рухтарын үнемі көтеріп жүрді.
Нартайдың сегізқырлы өнерпаздығымен, жан-жакты орындаушылығы бейбітшілік ұранын
жырлады.
Сондай-ақ ұлы әнші Манарбек Ержанов соғыс кезінде совет халқын жаудан жеңуге
шақыратын, жауға деген кекті арттыртатын жарқын шығармалар берді. Олардың ішінде
«Отан үшін», «Партизан жыры »,әндерін айтуға болады. Ал жау жеңіліп, халық еңбекке
жаппай көшкен кезде ол «Алтын өлке», «Қазақстан», «Бейбітшілік жыры», «Сайра бұлбұл»,
сияқты бейбіт еңбегін қорғауда жер жүзінде бейбітшілік орнатуда әлемде бірінші болып
даусын көтерген совет елінің саясатын мадақтап жырлады.
1941 жылы 22 июньде Фашистік Германия Мемлекеттік шекараны бұзып,
басқыншылық соғыс бастады деген суық хабарды ақын жыршы Жамбыл Жабаев үкімет
емханасында жатқанда естіп, дереу туған жерге оралды. Отанды қайткенде де қорғап қалуға
шақыратын көптеген әндер шығарды. Қазақ әдебиеті мен тарихынан өзіндік баға жетпес
орын алған жыр алыбы Жамбылдың айтулы өлеңі «Ленинградтық өрендерім» атты
шығармасы.
1941 жылы «Леннинград жаудың қоршауында қалды сақтаныңыздар», деген хабар
таратылады. Фашистер 6-сентябрьде қалаға бірінші бомба тастады, дәл сол күні
402
«Ленинградская правда» газетіне қазақтың ұлы ақыны Жамбыл Жабаевтың «Ленинградцы,
дети», деген жалынды өлеңі жарияланады.
1941жылы ноябрь айында генерал-майор В.И.Панфилов басқарған 316-дивизиясы, 8-
гвардия дивизиясы деген атақ берілген хабарды естіп, «Совет гвардеецтеріне» деген әнін
шығарды.
1943 жылы Отанды неміс-фашист басқыншыларынан қорғаудың жеңістерінің
кұрметіне арналған халық ақындарының республикалық айтысы өтеді. Айтыстың
салтанатты мәжілісін халық поэзиясының классигі Жамбыл Жабаев ашады.
Яғни кез-келген қазақ әні мен қара өлеңінің философиясында елге, Отанға және туған
жерге, ата-анаға, досқа деген үлкен сүйіспеншіліктердің бар екендігін көреміз. Сұрапыл
соғыс жылдарындағы ән мен өлең жазған ақын жазушылар жаудан Отанын қорғай жүре, бір
қолымен қаур ұстаса, бір қолымен қыл қаламдарынан ел қорғаған батырлардың рухын
көтерумен Ұлы жеңістің жақындауына да үн қосты.
Совет одағының батыры Төлеген Тоқтаровтың өлмес ерлігіне арнап, «Ер Төлеген» әнін
шығарды. Соғыстың екінші майданында қыз-келіншектер тұрды. Темір тұлпар тізгінін алып,
еш жасқанбай еңбек майдандарында өз ерліктерін көрсетті. Мысалы: «Темір тұлпар мінген
қыз» әнін майданға кеткен жігіттердің орнын басып, техника тетігін меңгерген қыз-
келіншектерге арналған. «Қаһарман халық достығы», әні Украина жерінің фашист
басқыншылардан азат етілуіне арнады. «Балама хат»- әнін баласы Алғадайдан және
командирлерінен келген хаттардың біріне жауабы. Совет жауынгерлерінің көктемгі
шабуылы нәтежиесінде көптеген қалалар мен селолар жау қолынан азат етілді, осы
уақиғаның әсерімен «Той күні таяу» әнін шығарды. Ұлы Жеңістің расында да жақындап,
кеңес әскерлерінің соғыста ерлікпен күрескенін ақпарат беттеріндегі деректерден оқып
білеміз. Соғыс жылдарындағы әрбір қимыл, әрбір ерлік қадамы, әрбір көзсіз жасаған
батырлық сол соғыс жылдарындағы Отанға деген сүйіспеншіліктің қасиетті құндылық
екендігін тағы да бір паш етті. Мысалы: «Жау ажалы жақын» атты ән 1943жылы 1-май
мерекесіне арналады. «Алатауды айналсам» әні-үлкен ұлы Алғадайдың майданда ерлікпен
қаза болғаны қайғылы хабарын естіртуге келген Кенен Әзірбаев және оның қасына еріп
келген кісілерге айтқан жауабы.
«Батырлары халықтың,
Қан майданнан таймаған.
Жауға атылған оқтары,
Найзағайдай ойнаған.
Ердің көрдім ерлігін,
Елдің көрдім бірлігін,
Ту астында таймаған.
Жамбыл Жабаев.
Өлең жолдарында ерліктің құрбаны болғандардың бұрқыраған оқтан, жарыслағн
бомба үнінен, тастай қаруланған жау әскерінен қорықпай Отан деп соққан жүректерінің
батырлығы суреттеледі. Қазақ халқының соғыс жылдарында жазылған ән-өлеңдерін басқа
ұлт ақындары арнайы үлкен шығармашылықпен мойындап, оның ғұымырын өмірлік етті.
Яғни бұдан қазақ халқының ақын жазушыларының соғыс жылдарында жазғандары басқа
ұлттардың да патриоттыққа бет бұрып, Отанға деген сүйіспеншілігін одан сайын тереңдетіп,
қасиеттілікті арттырды.
Орыстың ұлы композиторы В.В.Великанов Ұлы Отан соғысының қызу кезеңінде
батырлардың ерліктеріне арнап, шығармашылық қызметін тоқтатпай, бірнеше шығармалар
жазды. Соның ішінде қазақ халқының ұлы ақыны Жамбыл Жабаевтің белгілі
«Ленинградтық өрендерім» атты өлеңге жазылған музыкасы 1941жылы жарияланады. 1942
жылы В.В.Великанов Алматыға келіп, «Саған соғыс» деген кинофильмге музыка жазады.
Соғыс жылдары ол, М. Алигердің «Шындық туралы ертегі», Ш. Құсайыновтың
«Аманкелді» және А. Толстойдың «Иван Грозный» атты спектакльдеріне музыка жазады.Ол
ұлы композитор Л.Хамидимен бірл.есіп, Т. Токтаровтың ерлік істерін баяндайтын «Бес дос»
атты опера жазды
403
Өнер мәдениет саласының тұңғыш академигі, халыктың сарқылмас өнерінің дарынды
нұрына бөленген Ахмет Жұбанов ұлы батырларымызға арнап, «Отан туралы жыр», «Жастар
әні», «Ақ көгершін», Латиф Хамидимен бірлесіп, «Ақ желкен», «Біздің ел», «Серт»,
«Майданға хат» және басқа көптеген әндерді хорға арнап жазды.
Ұлттық мәдениетіміздің өркендеуіне көп еңбек сіңірген үлы композитор Мұқан
Төлебаев 1941 жылы Ұлы Отан соғысына өзі сұранып, Москва жасақшыларымен бірге
майданға аттанады. Денсаулығының нашарлығынан, 1941жылы күзінде Мұқан Алматыға
қайта оралып, өзінің сүйген мамандығына қызыға кіріседі. Композитордың жан-жақты
шығармашылығы, құлашын кең жайып, өнері арта береді. 1944 жылы Е.Г.Брусиловскиймен
бірлесіп, «Аманкелді», ал 1946 жылы «Біржан мен Сара» операсын, «Қазақстан» атты
симфониялық поэмасын, «Қазақстан оттары» атты кантатасы, романстар, «Кестелі орамал»
әні және басқа көптеген шығармалары жарық көріп,бейбітшілік туын жоғары көтерді.
«Есіңе ал, еркетай жазғы таң,
Қол қысып, құшақтап аттанған.
Қас дұшпан мейірімсіз жауыздан,
Аяма деп едің қасық қан ». Мұқан Төлебаев.
Отанды сүю, патриоттық сезімді тәрбиелеу адамгершілік, қоғамдық саясат пен
музыкалы-эстетикалық тәрбие ерте бастан баланың санасынан орын алып, оны кандай
қиындыктар болмасын, төзімділікке, іскерлікке, батылдыққа, білім мен еңбекке, өз
заманының жан-жақты дамыған ерекше тұлға болуға бағыттайды және жетелейді. Қазіргі
уақытта халқымыздың аяулы дарынды ұл - қыздарының ақындық, әншілік, күйшілік,
жыршылық дәстүрі жастар арасында өнерлі өзегін кеңінен тауып, жұртшылықты қуантып
отыр. Болашақ қазақ жастары ескелең және жаңарған коғам талаптарына сай, бүкіл әлем
жастарымен терезесі тең, олардан артық көрініп жатса деген арманды айтқымыз келеді.
Қорыта келе, бүкіл әлемдегі адамзат халқының бар арманы мен мақсат тілегі ол-
«Бейбітшілік». Сондықтан музыка тілі - барлық ұлтқа ортақ тіл Дүниежүзіндегі барлық ақын
жыршылар мен композиторлар ел қорғаған ерлердің, ержүрек батырлардың, кешегі Ұлы
Отан соғысы кезіндегі көрсеткен ерліктерін жырлады. Бейбітшілік таңы атып, тәуелсіз
егеменді ел болып, Ұлы Отан соғысы жеңісіне - 70 жыл толып отыр. Әрқашанда елімізде
тыныштық, ынтымақ достығымыз жоғары артып, әлемде және Отанымыз Қазақстанда
бейбітшілік болсын.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі:
1.
Қазақ әндері Астана, 2011
2.
Қазақстан тарихы А, 2009
3.
М.Төлебаев «Кестелі ақ жібек орамал» А, 1975
СОВРЕМЕННЫЕ УГРОЗЫ МИРУ И СТАБИЛЬНОСТИ И ПУТИ ИХ
ПРЕОДОЛЕНИЯ
К.А. Турлыбеков
Подполковник запаса, преподаватель цикла артиллерии военной кафедры
Казахский гуманитарно-юридический инновационный университет
(
Семей, Казахстан)
Основной недостаток современных подходов в изучении проблемы безопасности РК - в
отсутствии целостного (системного) подхода, как известно, абстрагирующегося от
специфики различных сфер общества, его “базиса” и “надстройки” и т.д. В отличие от
господствующего эмпирического, укрупненный междисциплинарный системный подход
позволяет на более высоком и качественно новом уровне адекватно поставить проблему и
404
аутентично осмыслить ее глубину и остроту, не говоря уже о том, что он позволяет избежать
бесконечных повторов и путаницы понятий и уверенно продвигаться от всеобщего к
частному, которое иначе неизбежно заслоняет целое.
Итак, по нашему мнению, безопасность - это такие социоэкологические условия,
которые не угрожают всестороннему прогрессивному развитию человека. Цель же любого
государства - обеспечение его личной и общественной безопасности (включая внешнюю,
международную). Средством ее реализации является прежде всего экономическая
безопасность. Она включает в себя продовольственную, энергетическую безопасность и
пересекается с ядром независимости - технико-технологической самодостаточностью и
независимостью.
Таким образом, исходная цель государства (в том числе и Казахстана) - обеспечение
этой экономической самодостаточности и производственного экономического роста.
Средства же ее достижения - финансирование и инвестирование реального производства, его
налоговое стимулирование и т.д., т.е. создание условий для развития отечественного
массового предпринимательства, среднего класса как опоры социальной устойчивости и
стабильности. Следствием такой политики государства везде является экономический рост,
подъем уровня жизни населения, рост его занятости, доходов и среднего класса. Государство
в этом случае становится (независимо от его демократической или авторитарной природы)
орудием
реализации
интересов
гражданского
общества
и
отечественного
предпринимательства.
Всего этого нет в Казахстане. В Центральноазиатском регионе, пожалуй, лишь
Узбекистан отчетливо поставил как цель и на деле пытается реализовать политику
экономической независимости.
Основная гипотеза данной статьи заключается в том, что в Казахстане в силу
полиэтничного состава его населения и особенностей цивилизационно-исторического
(промышленного и т.д.) развития ведущего этноса и сверхэлитарной компрадорской
природы правящего слоя маловероятны полноценный рынок и демократия как некие
открытые прозрачные всеобщие правовые системы, основанные на равенстве и возмездности
отношений и воспроизводимые (или поддерживаемые) большинством полиэтничного
гражданского общества. Они противоречат интересам и ментальности правящей этноэлиты,
логике и ритмике построения национальной (казахской) государственности, сложившейся
клановой структуре собственности-власти. Они могут быть построены правящей этноэлитой
на добуржуазных принципах клановости и личной преданности.
То есть, господствующая сила самореализуется в такой модели государства, где
госвласть обслуживает личные и кланово-групповые интересы ее носителей, а не рядовое
предпринимательство и гражданское общество.
Отсюда, следует вывод, что раз государство реализует интересы привилегированного
меньшинства, то невозможна социальная устойчивость и безопасность страны, современная
сильная демократическая или (на худой конец) патерналистская государственость
постсоциалистического образца. Симбиоз коррумпированного чиновничества, банковско-
торговой, иностранной и местной офшорно-сырьевой олигархии, не имея сколько-нибудь
широкой социальной базы, всесторонне доминирует над отечественным производительным
предпринимательством и тонким слоем среднего класса. Отсюда слабый запас прочности
этноолигархической государственности, ее шаткость и самоизоляционизм, почти нулевой
консолидирующий потенциал. Она лишена широкой поддержки, поскольку пришла в
коренное противоречие с большинством постсоциалистического люмпенизированного
общества, включая нижние и сельские слои казахского этноса.
Чтобы развернуть вышеуказанную гипотезу в доказательную систему аргументов,
понять современный статус-кво страны и выяснить, способен ли нынешний Казахстан
обеспечить свою внутреннюю и внешнюю безопасность, нужно применить исторический
подход, вкратце проследить историческую логику его суверенного развития.
405
Эпоха “суверенизации”: опасный путь к шаткой олигархической государственности,
развалу производства и деградации общества.
В рамках СССР Казахстан был полупериферийной частью по отношению к
московскому центру. С распадом СССР экспортный сыръевой комплекс стал работать на
мировой рынок (преимущественно юго-восточный, на долю которого приходится до 75%
сырьевого экспорта) и рынок стран СНГ. Правительство С.Терещенко совершило первый -
денежно-финансовый - этап приватизации госсобственности. В 1992-1994 г.г. оно
безвозвратно раздало свыше 2 миллиардов долларов кредитов (и соответственно наделало -
фактически с нуля - столько же долгов). Так были порождены слой “новых” (не только
казахов), банковская система второго уровня, осуществлено акционирование предприятий,
малая приватизация сферы торговли и услуг и т.д. Появилась “экономика племянников”,
первые протоолигархи от коммерции и банков (“Акцепт”, “Астана-холдинг”,
“Казкоммерцбанк” и т.д.).
В полиэтничном Казахстане невозможен был демократический вариант широкой
массовой приватизации, и потому не имеющие даже нарицательной стоимости
приватизационно-инвестиционные купоны оказались пустой бумажкой. Народная
“купонная” приватизация оказалась ширмой для прикрытия тайной номенклатурно-
олигархической “прихватизации”. Ведь крупные прибыльные предприятия не были
выставлены на приватизацию, еще не была создана система пенсионных накопительных
фондов как система институциональных инвесторов и т.д.
Такой приватизации мешала не только стоящая у власти крупная номенклатура, но и
этнический состав страны, русскоязычный рабочий и управленческий персонал, “красный
директорат”. Поэтому передел собственности пошел по варианту конвертации власти
крупной казахской номенклатурой. К тому времени в правительство был призван
А.М.Кажегельдин, а парламент после двух роспусков (1993-1995 г.г.) полностью потерял
свои контрольные функции над ходом приватизации. Под видом офшорных иностранных
фирм в страну пришел в основном теневой капитал, сбежавший или оставшийся в стране,
который и взял сначала в доверительное управление и затем за бесценок приватизировал
крупные экспортно-сырьевые гиганты, которые к тому времени благополучно были
доведены “до ручки”.
Так, в результате “офшорно-номенклатурной революции”
1. Появилась офшорно-сырьевая олигархия, контролирующая основной экспортный
сырьевой и часть транспортно-энергетического комплекса страны
2. Она в силу своего генезиса явно не вписывается в “древо целей и средств”
безопасности. Ведь прибыль не реинвестируется, не направляется на подъем аграрного и
промышленного производства страны, а идет в частные карманы узкого круга лиц
3.
А между тем, как показывает мировой опыт постколониальных стран, для
преодоления статуса полупериферии нужна не только мощная демократическая
государственность или азиатский авторитаризм юго-восточного или узбекского образца, но и
мощные государственные инвестиции, национализация базовых отраслей - транспорта,
связи, банков, страховых компаний и т.д. “Либеральное” же (стихийно-монетаристское)
государство не в силах переломить естественный ход развития процессов глобализации-
периферизации, оно способно лишь законсервировать постколониальную сырьевую
специализацию страны. Ведь как базовый ценообразующий компонент госсобственность или
госконтроль обеспечивают не только дешевые тарифы
4. Но и доступные кредиты и долгосрочные инвестиции в новые технологии и
промышленное развитие.
РК же, передав весь свой основной стратегический промышленный потенциал в
частные руки (в том числе иностранцам), потеряла не только рычаги экономического
суверенитета, но и мощный источник доходов, инвестиционные ресурсы и инструменты
модернизации, подтягивания страны до уровня развитых стран. В итоге за суверенные годы
инвестиции сократились более чем на 90%, производство промышленной продукции - на
406
60%. Причем его падение более чем на 40% в мировой практике считается
деиндустриализацией и первейшей угрозой национальной безопасности.
Так скрытая офшорно-клановая приватизация основных экспортных отраслей лишило
государство доходов и инвестиций, законсервировала отсталое и экономически опасное
полупериферийное положение страны. Особенно ясно опасность такой “временщической” и
офшорно-компрадорской экономики обнажилась в условиях глобального кризиса, с
сокращением потребления нашего сырья странами ближнего и дальнего зарубежья.
Прошлогодние потери от падения цен на нефть и металлы оцениваются примерно в
миллиард долларов США, при том, что доходы от нефти составляют треть бюджета. Таким
образом, колебание цен на сырье сильно влияет на экономику страны и делает ее зависимой
от ситуации на мировом рынке.
Кроме этого, Казахстан импортирует из за рубежа 90 % непродовольственных товаров
и более трети пищевых продуктов. Складывается такая ситуация, что концы базового
воспроизводственного цикла страны лежат вовне, так что падение мировых цен на сырье или
глобальный неурожай вовне страны поставят ее на грань коллапса.
Вторая правящая страной сила – банковская олигархия, контролирующая деньги
страны. Из 3-4 крупных отечественных банков - Казкоммерцбанк, ТуранАлем, Центркредит,
Народный - только последний контролируется государством. При этом чиновники Нацбанка,
Министерства финансов, недавно созданного Министерства госдоходов, Аппарата
Президента прямо или косвенно аффилированы с банковской олигархией.
Наглядным примером этому служит искусственно возросшая ставка рефинансирования
Нацбанка при многократно низком уровне инфляции (3-5% в прошлом году) или
завышенный уровень доходности государственных ценных бумаг (23-25% в инвалюте),
уводящие более 75% банковских денег из реального сектора экономики в доступные лишь
для финансовой элиты спекулятивно-валютные операции
5. Формирующие опасную “пирамиду” наподобие российской. Доходность же
банковских инвалютных вкладов рядового населения не превышает 9-11%% годовых.
Предложения отдельных экономистов выпустить гособлигации для населения, подняв их
доходность до 12-15%, не получают сверху поддержки, хотя это способно мобилизовать
несколько миллиардов “чулочных” долларов населения. Таким образом, уже и часть
бюджета стала перекачиваться через спекулятивный механизм ГЦБ в частные карманы
финансовых олигархов и их покровителей. А ведь доходность по Государственным ценным
бумагам и уровень рефинансирования, многократно превышая уровень рентабельности в
реальном производственном секторе, способствуют всасыванию оттуда денег коммерческих
банков, обрекая производство на безденежье, т.е. тихую смерть. По сути дела, банкиры-
олигархи и контролирующие их чиновники играют в “поддавки”, отвлекая из производства
финансовые ресурсы страны на спекулятивные валютные рынки и рынки ГЦБ (в России –
ГКО).
Так делается за счет бюджетных денег спекулятивный бизнес, уже плачевно
кончившийся в России. Явное доминирование частных банковских коммерческих интересов
над общенациональными интересами проявляется в том, что банки платят налог с прибыли
всего …1%, а в прошлом году совокупный капитал коммерческих банков увеличился более
чем на половину, а прибыль ОАО “Банк ТуранАлем” возросла в 5 раз!
6. Поистине, на фоне нищеты населения и экономического спада, развала реального
производства и массовой безработицы такие сверхприбыли напоминают пир во время чумы.
Самое главное, симбиоз “монетаристов”-чиновников и банковской олигархии
парализует аграрный и производственный сектора, задыхающиеся от дефицита и
дороговизны кредитных средств
7. Из-за рекордно низкого уровня монетизации экономики (около 7-8% от уровня ВВП,
тогда как средняя норма монетизации в восточноевропейских и прибалтийских странах
равняется 25-30% от уровня ВВП). Сокращается число мелких банков, обслуживающих
мелких и средних предпринимателей, нарастает монополизация банковского сектора и
407
слияние крупных банков в сверхкрупные. По сути дела, экономику Казахстана обслуживают
3 гиганта: ТуранАлем, Казкоммерцбанк и Народный банк РК, причем уже говорят о слиянии
двух последних - что означает очередной этап монопольной приватизации и передела
собственности.
И, наконец, третья, центральная сила - чиновничество. Это министерство госдоходов в
подчинении которого находятся департамент налоговой полиции, Налоговый комитетом,
Таможня, министерство финансов. Министерство внутренних дел и КНБ, Прокуратура также
контролируют предпринимателей наряду с многочисленной армией чиновников районных,
городских и областных акиматов
8.
Следует отметить, что чиновники на местном уровне пока не заинтересованы в
развитии местного бизнеса, поскольку еще недавно все налоги забирались в
республиканский бюджет. Еще не заложены законодательные и институциональные основы
местного самоуправления, которые делали бы их заинтересованными в его развитии и
соответственно - росте налогооблагаемой базы как основы решения местных социальных и
т.д. проблем
9.
Главный камень преткновения на пути развития мелкого и среднего отечественного
предпринимательства, возрождения и подъема отечественного аграрного и промышленного
производства - сверхвысокие налоги, вымывающие оборотные средства и выгоняющие
бизнес в теневую сферу, делающие невозможным реальное производство. В итоге основные
производственные фонды простаивают и разрушаются физически и морально, деградирует
человеческий капитал, растет безработица, социальная напряженность, преступность,
миграция. Расцветает контрабанда, компрадорская коммерция, перепродажа импортной
дешевой некачественной продукции и безналоговая сфера услуг, оперирующая гигантскими
неучитываемыми многомиллиардными наличными инвалютными средствами. Чиновники же
фискальных ведомств при всем понимании тупиковости сложившейся ситуации не в силах
изменить ее и трансформировать сложившуюся фискальную систему, ибо они ответственны
перед государством (президентом) за пополняемость доходной части бюджета и стали
заложниками своих ведомственных интересов, принося им в жертву общенациональные
интересы
10.
Предприниматели давно ведут дискуссию о необходимости введения нового
налогового кодекса или новой системы налогообложения. Однако это всегда чревато
временной потерей налоговых поступлений. Но в долгосрочной и даже среднесрочной
перспективе происходит увеличение поступлений.
Сейчас, по данным Алматинской ассоциации предпринимателей, около 80%
бизнесменов уклоняются от уплаты налогов, поскольку в сумме налоги доходят до 75%-85%.
По этой причине планы по сбору налогов срываются, две трети наличных денег крутится в
теневой сфере. Причем недопоступление налогов составляет 10-15% при их удельном весе в
ВВП всего 12,9%, тогда как средний совокупный норматив налоговых изъятий равняется 36-
37% к ВВП (и это без учета внебюджетных и обязательных платежей). На этот год данный
показатель прогнозируется на уровне 18-19%, что явно недостаточно при совокупном
нормативе по налогам и платежам 55-60% к доходной базе предпринимателей.
При этом масса наличных денег составляет почти 90% (!) от общей массы денег, из них
же валюта (преимущественно американские доллары) составляет до двух третей и
обслуживает практически весь рынок недвижимости, автомобилей и т.д.
По мнению ряда экспертов, сейчас налогооблагаемая база реально составляет примерно
пятую часть всего теневого теньгово-долларового оборота. В то же время, по данным
председателя Нацстатагентства Ж.А.Кулекеева, налоговая нагрузка на единицу денежной
массы у нас в 2 - 2,5 раза больше, чем в развитых странах. В целом же, вне налогового поля
“крутится” до 40-47% ВВП
11. Взятки чиновникам составляют до 20-30% стоимости продуктов и услуг.
Свидетельством кризиса фискальной системы является тот факт, что уровень
собираемости подоходных налогов с юридических и физических лиц в образованном и
408
некогда среднеразвитом Казахстане опустился ниже уровня...африканских стран (3,8% от
ВВП, у них же - 5,3%). Норма сбережений населения не превышает 1,5% (или около $14 на
человека) при минимально необходимой норме для эффективного инвестирования
экономики в 12%. Все сбережения населения Казахстана составляют около 400 млн.
долларов США, в то время как только на поддержку высокого курса тенге правительство
(Нацбанк) после августовского кризиса в России потратило по разным источникам от 600
млн. до свыше 1 млрд. долларов. В “банках” и “чулках” население держит минимум $4 млрд.
(по крайней мере, в прошлом году только через официальные обменные пункты прошло $4
млрд.). Это эквивалентно сумме республиканского бюджета.
Таким образом, никто точно не знает, куда уходят эти криминальные деньги, кто их
контролирует и где ожидать социального взрыва в случае резкого падения жизненного
уровня населения.
В итоге, некомпетентность ряда членов правительства, неадекватность фискальной
налоговой системы, засилие чиновничества, сверхналоги тормозят развитие
предпринимательства и стали угрозой экономической и национальной безопасности страны.
И все это происходит на фоне роста внутренней и внешней задолженности
1. См. подробнее: Амрекулов Н. Пути к устойчивому развитию или размышления о
главном. Алматы. 1998.
2. Ее яркий представитель - А.Машкевич, связанный с братьями Черными и TWG,
который, будучи иностранным подданным, контролирует ныне около 20% ВВП страны.
3. Раньше кормившие страну экспортно ориентированные доходные предприятия с
приходом иностранцев стали вдруг убыточными и финансируются практически из бюджета
("Феррохром", «Алюминий Казахстана», Аксуский завод ферросплавов и т.д.). А доля
налоговых поступлений в бюджет от частично работающих на внутреннем рынке гигантов
(АО «Испат Кармет», ОАО «Казцинк», «Тенгизшевройл» и т.д.) составляет от 3 до 5% от
объема произведенной продукции, т.е. занижены в 1,5-2 раза.
4. В Алматы, например, львиная доля (до 80%) стоимости содержания офисов и
помещений уходит на оплату тепла и горячей воды, оседает в кармане АПК. В силу этого
некоммерческие организации просто не могут содержать офисы (одна комната обходится в
$120-
$140 в месяц).
5. Так, в первом квартале 1998 года более 90% дефицита республиканского бюджета
было покрыто за счет ГЦБ. Причем львиная доля банковских денежных активов и денег
населения используется государством для внутреннего заимствования и расходуется на
чистое потребление. Так, в 1998 году на чистое потребление было направлено более 60%
расходов республиканского бюджета, а в 1999 году - ожидается более 70%. Такой
«временщический» подход к формированию расходной части бюджета подрывает самые
основы формирования мобилизуемых через бюджет финансовых ресурсов государства, тем
самым теряется роль и значение бюджета как основного финансового плана государства и
источника инвестирования развития реальной экономики.
6. См.: Экспресс К. 1999. 31 марта. С.1
7. В прошлом году банки выделили на поддержку предпринимателей и фермеров всего
39% от запланированной и выделенной международными организациями и банками суммы.
8. Так, в Алматы предприниматели контролируются 33 надзорными органами, а когда
ввели журнал учета проверок, число этих ревизии сократилось на 80%!.
9. Только в следующем году планируется ввести выборность акимов районного уровня,
обеспечив их экономическую самостоятельность.
10. Имеющий силу закона Указ президента РК от 24 апреля 1995 г. № 2235 “О налогах
и других обязательных платежах в бюджет” занимает всего 60 страниц, а подзаконные акты
в виде постановлений правительства, инструкций Министерства финансов, занимают уже
650 страниц, что позволяет налоговому инспектору достаточно широко толковать нормы
Закона.
11. И это только по официальным данным, реальные масштабы теневой экономики
могут быть гораздо больше. По некоторым экспертным оценкам, до 80 % экономики ушло в
“тень”.
409
Достарыңызбен бөлісу: |


ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ҰЛТТЫҚ ҰЛАНЫ ӘСКЕРИ ҚАУІПСІЗДІКТІ
ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУ ЖӘНЕ ҚҰҚЫҚҚОРҒАУ ЖҮЙЕСІНДЕ
Қ.Е. Әлиев
Ұлттық ұлан оперативтік өнер және тактика кафедрасының оқытушысы
Ұлттық қорғаныс университеті
(Астана, Қазақстан)
Қазақстан Республикасы Президентінің 2014 жылы 21 сәуірдегі № 807 Жарлығымен
Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің Ішкі әскерлері қайта құру жолымен ішкі
істер органдарының бірегей жүйесіне кіретін Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы
болып қайта ұйымдастырылды. 2015 жылғы 10 қаңтарда Елбасы «Қазақстан Республикасы
Ұлттық ұлан туралы» Заңына қол қойды [1]. Бұл Заң Қазақстан Республикасы Ұлттық
ұланының қызметі саласындағы қоғамдық қатынастарды реттейтін болды.
2014 жылдың қарашаның 14-і күні Елорданың іргесінде орналасқан Ұлттық ұланның
жедел мақсаттағы құрамасына Жауынгерлік туды тапсыру кезінде Қазақстан Республикасы
Қарулы Күштерінің Жоғарғы Бас қолбасшысы Нұрсұлтан Назарбаев: «Сіздердің
міндеттеріңіз – елдегі татулық пен тыныштықты сақтау. Қазақстан азаматтары
құқықтарының қорғалуын қамтамасыз ету, қылмыспен күрес жүргізу. Қазақстан
Республикасы Қарулы күштерінің бір бөлігі болғандықтан, сідер сондай-ақ , туәелсіз елді
қорғауға, шекарасының бүтіндігін қамтамасыз етуге де дайын болуға тиіссіздер», - деді
Нұрсұлтан Назарбаев [2].
XXI ғасырдың басында әлем мемлекеттерінің саяси және экономикалық мүдделерін
қамтамасыз ету үшін әскери күштің рөлін арттыру процестері айқындалып, халықаралық
қауіпсіздік аясында саяси институттардың біртұтас қатары қатаң дағдарысқа енді. Бұл
халықаралық қауіпсіздіктің негізгі аспектілеріне, Қазақстан Республикасының ұлттық
қауіпсіздігін қамтамасыз ету принциптеріне байланысты мәселелер кешенін толығымен
ойластыруды талап етеді.
Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері, басқа да әскерлері мен әскери
құралымдары өз жаңару кезеңінде әскери қауіпсіздікті қамтамасыз ету бойынша өздеріне
жүктелген міндеттерді орындайды.
Әскери қауіпсіздік дегенімізді еліміздің тәуелсіздігі мен аумақтық тұтастығына қол
сұғушылықтан, нақты және потенциалды қауіптен әскери сипаттағы қорғау жағдайы деп
түсіну керек.
Қазақстан Республикасының әскери қауіпсіздігі - әскери күштерді қолданумен немесе
оны қолдану ниетімен байланысты сыртқы және ішкі қатерлерден жеке тұлғаның, қоғам
мен мемлекеттің өмірлік маңызы бар мүддесінің қорғалу жай-күйі.
Қорғаныс аясында әскери қауіпсіздікті қамтамасыз ету стратегиясын қалыптастыратын
негізгі анықтаушы құжат Қазақстан Республикасының Әскери доктринасы болып есептеледі
[3].
Қазақстан Республикасының Әскери доктринасы мемлекеттің әскери қауіпсіздігін
қамтамасыз етуге, соғыстар мен қарулы жанжалдарды болдырмауға, әскери ұйымды
дамытуға, Қарулы Куштерді, басқа да әскерлер мен әскери құралымдарды қолдануға
көзқарастар жүйесін білдіреді.
Әскери доктрина Қазақстан Республикасының әскери қауіпсіздігін қамтамасыз ету
саласындағы мемлекеттік саясатты жүргізу мақсаттарын, негізін қалаушы қағидаттары мен
нысандарын айқындайды.
Қазіргі заманда әскери қауіпсіздік қатерінің сипаттамасы елеулі өзгерістерге ұшырады.
Сыртқы және ішкі қатерлер арасындағы өзара байланыс күшейе түсті.
Қазақстан Республикасы әскери қауіпсіздігінің сыртқы қатерлеріне мыналар жатады:
1)
өңір елдеріндегі әлеуметтік-саяси тұрақсыздық және қарулы арандатулардың
ықтималдығы;
410
2) Қазақстан шекарасы маңында әскери жанжалдар ошақтарының болуы;
3) өз мүддесін қамтамасыз ету мақсатында шетел мемлекеттерінің немесе
ұйымдарының әскери-саяси қысым көрсетуді, Қазақстан Республикасының ішкі істеріне
араласу үшін ақпараттық-психологиялық күрестің жаңа технологияларын пайдалануы;
4) Қазақстанның әскери қауіпсіздігіне залал келтіру үшін әскери-саяси ұйымдар мен
одақтардың ықпал етуінің кеңеюі;
5) шекаралас елдердегі халықаралық террористік және радикалды ұйымдардың және
топтамалардың, соның ішінде кибертерроризмнің әрекеті, діни экстремизм
ұстанымдарының күшеюі;
6) жекелеген мемлекеттердің жаппай қырып-жою қаруын және оны жеткізу
құралдарын жасау жөніндегі бағдарламаларды жүзеге асыруы, оны шығару үшін
пайдаланылатын технологияларды, жабдықтар мен құрауыштарды, сондай-ақ қосарлы
мақсаттағы технологияларды заңсыз тарату.
Қазақстан Республикасы әскери қауіпсіздігінің ішкі қатерлері мыналар болуы мүмкін:
1) экстремистік, ұлттық және сепаратистік қозғалыстардың, ұйымдар мен
құрылымдардың қарулы күш көрсету әдістерін пайдалана отырып, елдегі ішкі жағдайды
тұрақсыздандыруға, конституциялық құрылысты өзгертуге бағытталған әрекеті;
2) заңсыз қарулы құралымдардың құрылуы және олардың әрекеті;
3) диверсиялар, террористік актілер немесе өзге де заңға қарсы әрекеттер жасау үшін
пайдаланылуы мүмкін қарудың, оқ-дәрілердің, жарылғыш және басқа да құралдардың
заңсыз таратылуы.
Қарулы жанжал: төмен қарқынды әскери жанжал, орташа қарқынды әскери жанжал
және жоғары қарқынды әскери жанжал болып сипаттталады.
Қазіргі заманғы жағдайда мұндай сипаттағы қақтығыстың пайда болуы әбден мүмкін
деп есептейміз, ал Ұлттық ұланның бөлімдері мен құрамаларының оған қатысулары әбден
мүмкін. Қазақстанның ішкі істеріне араласу ретінде азғырып айдатылған сыртқы күштермен
ішкі қарулы қақтығыстардың туындауын да ығыстыра алмаймыз. Оларды алдын-алу
мақсатында Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы тартылады, әскерлерге көмек
ретінде белгілі тәртіпте Қарулы Күштер, басқа да әскерлер мен әскери құрамалар тартылады.
Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері, басқа да әскерлері мен әскери
құралымдары төмен қарқынды әскери жанжалдарда, әдетте, шиеленіс ошағын оқшаулау
және жанжалдарды бейбіт құралдармен реттеу үшін жағдай жасау мақсатында неғұрлым
ерте сатыда әскери іс-қимылдарды тоқтату, заңсыз қарулы құралымдарды жою, жағдайды
қалпына келтіру, заңдылық пен құқық тәртібін қалпына келтіру, қоғамдық қауіпсіздікті
қамтамасыз ету, халыққа қажетті көмек көрсету үшін қолданылатын болады.
Қазіргі заманғы әскери қақтығыстардың негізгі ерекшелігі сипатынан, оның мақсаты
мен мазмұнынан, Қазақстан Республикасының ұлттық мүдделерінен қол сұғушылықтан
шыға отыра, Ұлттық ұланды төменгі қарқындағы әскери жанжалда, ал нақтырақ айтқанда,
ішкі қарулы қақтығыстарда қолданудың мүмкіндігі зор. Ол жоғарыда айтылған Әскери
доктринада нақтыланған: «Ішкі қарулы жанжалдардың жолын кесу жөніндегі міндеттер
Қазақстан Республикасы Ұлттық ұланына жүктеледі, оларды күшейту үшін Қазақстан
Республикасы Қарулы Күштерінің құрамалары мен бөлімдері тартылуы мүмкін».
Әрине, еліміздің әскери қауіпсіздігін қамтамасыз етудің негізгі құралы Қазақстан
Республикасының Қарулы Күштері болып табылады. Оған бейбітшілік кезде әскери басқару
органдары, Қарулы Күштерінің түрлері, арнайы әскерлер, тыл, әскери - оқу орындары,
әскери-ғылыми мекемелер кіреді. Ал соғыс кезінде оның құрамына Ұлттық ұлан, Ұлттық
қауіпсіздік комитетінің Шекара қызметі, басқару органдары мен азаматтық және аумақтық
қорғаныстың құрылымдары жатады.
Қарулы Күштердің әскери қауіпсіздік мүмкіндіктерін шешу Қазақстан
Республикасының басқа да әскерлермен және әскери құрылымдарымен тығыз байланыста
жүзеге асырылады. Оның ішінде Ұлттық ұланның әскери бөлімдері мен құрамалары да бар.
411
«Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы ішкі істер органдарының бірегей жүйесіне
кіреді және жеке адамның, қоғам мен мемлекеттің қауіпсіздігін қамтамасыз етуге, адам мен
азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қылмысты және өзге де құқыққа қарсы қол
сұғушылықтардан қорғауға арналған» - деген [1].
«Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы туралы» Заңы Ұлттық ұланның
міндеттерін айқындайды. Олар: маңызды мемлекеттiк объектiлердi және арнайы жүктердi
күзету; ішкі істер органдарымен бірлесіп қоғамдық тәртіпті қорғауға, жаппай
тәртіпсіздіктердің жолын кесуге, қоғамдық қауіпсіздікті және төтенше жағдай мен соғыс
жағдайының, терроризмге қарсы операцияның құқықтық режимдерін қамтамасыз етуге
қатысу, осы операцияға, сондай-ақ табиғи, техногендік және әлеуметтік сипаттағы төтенше
жағдайлардың салдарларын жою жөніндегі іс-шараларға қатысу;сотталған әйелдердің,
кәмелетке толмағандардың жазасын өтеуіне арналған қылмыстық-атқару жүйесінің
мекемелерін, түрмелерді және тергеу изоляторларын қоспағанда, қылмыстық-атқару
жүйесінің орташа қауіпсіз, қауіпсіздігі барынша жоғары, төтенше қауіпсіз, қауіпсіздігі
аралас мекемелерін күзету;сотталған әйелдердің, кәмелетке толмағандардың жазасын
өтеуіне арналған қылмыстық-атқару жүйесінің мекемелерін, түрмелерді және тергеу
изоляторларын қоспағанда, қылмыстық-атқару жүйесінің орташа қауіпсіз, қауіпсіздігі
барынша жоғары, төтенше қауіпсіз, қауіпсіздігі аралас мекемелерінде ұсталатын
адамдардың, сондай-ақ олардың аумағындағы азаматтардың мінез-құлқын бақылау мен
қадағалауды жүзеге асыру; сотталғандарды және күзетпен ұсталатын адамдарды
айдауылмен алып жүру; соғыс уақытында Қазақстан Республикасының аумақтық қорғаныс
жүйесiнде жекелеген мiндеттердi орындау;Қазақстан Республикасының аумағында қарулы
қылмыскерлерді залалсыздандыру, заңсыз әскерилендірілген немесе қаруланған
құралымдар (топтар), ұйымдасқан қылмыстық топтар (қоғамдастықтар) әрекетін тоқтату
жөніндегі арнайы операцияларға қатысу; ауыр және аса ауыр қылмыстардың,
диверсиялардың, терроризм актілерінің, қарулы қақтығыстардың жолын кесуге қатысу
және тайталасушы тараптарды ажырату; Қазақстан Республикасы ратификациялаған
халықаралық шарттарға сәйкес міндеттерді орындау.
Ұлттық ұланға өзге де міндеттер Қазақстан Республикасының заңдарымен және
Қазақстан Республикасы Президентінің актілерімен жүктеледі.
Ұлттық ұланға жүктелген міндеттерді шешу: Ұлттық ұланның әскери басқару
органдарымен; жедел мақсаттағы құрамалар мен әскери бөлімдерімен; маңызды
мемлекеттік объектілерді және арнайы жүктерді күзету жөніндегі арнайы әскери
бөлімдерімен; қылмыстық-атқару жүйесінің мекемелерін күзету және айдауылмен алып
жүру жөніндегі құрамалар мен әскери бөлімдерімен; арнайы моторландырылған құрамалар
мен әскери бөлімдерімен; азаматтық қорғаныстың әскери бөлімдерімен; Ұлттық ұланның
әскери полициясымен; Ұлттық ұланның жоғары әскери оқу орнымен; Ұлттық ұланның
қызметін қамтамасыз ететін әскери бөлімдерімен; авиациялық бөлімдерімен; арнайы
мақсаттағы әскери бөлімдерімен жүзеге асырылады.
Ұлттық ұлан қызметiнiң құқықтық негiзiн Қазақстан Республикасының
Конституциясы, «Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы туралы» Заңы және өзге де
нормативтiк-құқықтық актiлер құрайды.
Егер Қазақстан Республикасы ратификациялаған халықаралық шартта «Қазақстан
Республикасының Ұлттық ұланы туралы» Заңда қамтылғаннан өзге қағидалар белгіленген
болса, онда халықаралық шарттың қағидалары қолданылады.
Ұлттық ұланның қызметі Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік қызмет
қағидаттары, сондай-ақ:
1) адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын, қоғам мен мемлекеттің
мүдделерін құқыққа қарсы қолсұғушылықтардан қорғаудың мiндеттiлiгi;
2) Ұлттық ұлан қатарында қызметтi ұйымдастырудағы көзқарастардың бiртұтастығы;
3) дара басшылық пен дәреже сатысы (бағыныстылық);
412
4) саяси партиялар мен өзге де қоғамдық бiрлестiктердiң қызметiнен тәуелсiз болу
негізінде жүзеге асырылады.
Ұлттық ұланның құрамалары мен әскери бөлiмдерiн тұрақты орналасқан
пункттерінен тыс жерлерде қоғамдық тәртiптi қорғау жөніндегі мiндеттердi орындауға
немесе iшкi iстер органдарына төтенше жағдайдың құқықтық режимін, терроризмге қарсы
операцияның құқықтық режимін қамтамасыз етуде жәрдем көрсету, терроризмге қарсы
операцияға және төтенше жағдайлар мен олардың салдарларын жоюға қатысу үшін,
сондай-ақ заңсыз қаруланған құралымдарға қарсы күресу, жанжал ауданын оқшаулау және
онда бөгеттер қою, аса қауiптi құқық бұзушылықтардың, диверсиялардың, терроризм
актілерінің, қарулы қақтығыстардың жолын кесу және тайталасушы тараптарды ажырату,
заңсыз қаруланған құралымдарды қарусыздандыру және жою, жанжал ауданындағы
халықтан қаруды алып қою, жанжал ауданына iргелес аудандарда қоғамдық тәртiптiң
қорғалуы мен қауiпсiздiктi күшейту жөніндегі iс-шараларды жүргiзу үшiн тарту Қазақстан
Республикасы Ішкі істер министрінің шешiмi бойынша жүзеге асырылады.
Ұлттық ұланның Басқолбасшысы әскери ғалым генерал-лейтенант Жақсылықов Р.Ф:
«Әскердің болашақта даму жоспарында бейбіт уақытында Ұлттық ұланның міндеті
мемлекеттің ішкі қаіпсіздігін қамтамасыз ету, ал соғыс кезінде елімізді қорғаудағы жеке
тапсырмаларды орындауы Ұлттық ұланның іс-әрекеттерінің екі сипаттамаға бөлінуі, ал
соның приоритеті ретінде құқық қорғау фукциясы болып табылады» - деген [4].
Сонымен, жоғарыдағы айтылғандардың негізінде мынадай қорытындылар жасауға
болады.
1. Ұлттық ұланның іс-әрекеті бифункционалды болып екі түрге бөлінеді біріншісі
әскери функция, ал екіншісі құқыққорғау функциясы.
2. Қазіргі кезеңде Ұлттық ұлан ішкі ұйымдастырушылық қатынаста Қазақстан
Республикасы ІІМ құрылымының құрамдас бөлігі ретінде ішкі істер органдарының
жүйесінде болғандықтан, олар Ішкі істер министрлігінің басқару объектісі болып саналады.
3. Қазақстан Республикасының Ұлтттық ұланы, сондай-ақ еліміздің әскери
қауіпсіздігін қамтамасыз ету күштері жүйесіне кіреді; Қарулы Күштердің бір бөлігі ретінде
Ұлттық ұланның негізгі мақсаты елімізді және оның қауіпсіздігін сенімді қорғауды
қамтамасыз ету болып табылатын мемлекеттік әскери-қорғау күштерінің құрамына
қатынасы бар.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі:
1
«Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы туралы» Қазақстан Республикасының Заңы 2015
жылғы 10 қаңтардағы № 274-V ҚРЗ. // Әділет АҚЖ, 2015 – 23 б.
2.
«Ұлт Көшбасшысы – Ұлттық ұланда». // «Қалқан» 19 қараша 2014 ж.
3.
Қазақстан Республикасы Президентінің 2011 жылғы 11 қазандағы №161 Жарлығымен бекітілген
«Қазақстан Республикасының Әскери доктринасы» // Әділет АҚЖ, 2015 – 23 б.
4. Сборник материалов межкафедральной научно-теоретической конференциии. – Асана:
Национальный университет обороны имени Первого Президента Республики Казахстан – Лидера
Нации, Факультет Национальной гвардии, 2014. – С. 8.
413
АҢЫЗҒА АЙНАЛҒАН АРУЛАР
Х.Ә. Аубакирова
т.ғ.к., Қазақстан тарихы кафедрасының оқытушы
Ж. Р. Абишева
т.ғ.к, Қазақстан тарихы кафедрасының оқытушы
С.Сейфуллин атындағы ҚазАТУ
(Астана, Қазақстан)
ІІ дүние жүзілік соғыс және оның құрамдас бөлімі Ұлы Отан соғысы адамзат
тарихындағы ең бір ауыр да қасіретке толы оқиғалардың бірі болды. Әлем бұрын-соңды
мұндай соғысты бастан өткермеді. Соғыс әсіресе адам шығыны бойынша алапат соғыс
болды. КСРО халқы соғыста 26,6 млн адамынан айырылды. Кеңес адамдары шығындарының
үштен екісі қарапайым халықтың үлесіне тиді.
Ұлы Отан соғысы шынайы патриотизмнің, ұйымшылдық пен бірліктің тамаша үлгісін
көрсете білді. Соғыстың алғашқы бір аптасында 5,3 млн адам әскер қатарына шақырылды.
1941 жылдың екінші жартысында 400-ден астам жаңа дивизия құрылды. Келесі кезеңде
Кеңес Қарулы Күштері 2 еседен аса, ал соғыстың ақырғы шағында соғыстан бұрынғы
кездегімен салыстырғанда 4 есе өсті [1, 141 б.]. Бір атаның баласындай жұмылған орыс пен
өзбек, қазақ пен украин, тәжік пен белорус, қырғыз бен грузиннің көрсеткен ерліктері
халықтар достығының шежіресі іспеттес еді. Десек те ұлы жеңіске қазақ халқының ұлдары
мен қыздарының қосқан зор үлесін ешкім де жоққа шығара алмайды. Қазақстандық
жауынгерлер Брест қамалынан бастап Берлинге дейін барды. Олар Москва мен Ленинград
үшін болған ұрыстарға, Сталинград түбіндегі, Курск иініндегі шайқастарға қатысып,
Украина, Белоруссия, Қырым, Прибалтиканы азат етті.
ІІ дүние жүзілік соғыстың бір ерекшелігі сол, әскери қақтығыстарға қарапайым
халықтың, соның ішінде әйелдердің де көптеп тартылуы болды. Кеңес Одағы әйелдердің
соғысқа қатысу ауқымы жөнінен алдыңғы орынды иеленді. Әйелдер өндіріс орындарында
соғысқа кеткен ер азаматтардың орнын басып, әскери госпитальдардағы медицина
қызметкерлерінің басым көпшілігін құрады. Қыз-келіншектер әскердің алдыңғы қатарында
болып, партизандық отрядтардың құрамына да кірді. ХХ ғасырдағы әскери тарихта ең алғаш
рет Қызыл әскер әйелдерден жасақталған тұрақты жеке әскери құрамаларды құрды. Сондай-
ақ майданға білікті мергендердің қажеттілігін ескере отырып, 1942 жылдың мамыр айында
мергендерді даярлайтын нұсқаушылардың Орталық мектебі ашылды. Осы мектептің аясында
мергендерді даярлайтын әйелдер курсы жұмыс істей бастады. Ұлы Отан соғысы
жылдарында мергендер курсында барлығы – 2484 мерген әйелдер дайындықтан өткен.
Толық емес мәлімет бойынша мектептің түлектері 11 280 фашист солдаттары мен
офицерлерінің көзін жойған. Мектептің көптеген тәрбиеленушілері ордендер мен
медальдармен марапатталды. Ал екі қызға – мергендер Ә.Молдағұлова мен Т.Н.Барамзинаға
Кеңес Одағының Батыры атағы берілді [2]. Ресми емес мәліметтерге жүгінсек, Ұлы Отан
соғысы жылдарында 100 мыңнан астам қыз-келіншек орден, медальдармен марапатталып,
90-
ға жуық ару Кеңес Одағының батыры атағын иеленді. Десек те көптеген арулардың
ерліктері еленбей ескерусіз қалды. Солардың қатарында қазақ қыздарының ішінен шыққан
тұңғыш ұшқыш – Хиуаз Доспанова да бар еді. Хиуаз Қайырқызы Доспанова 1922 жылы 15
мамырда Атырау облысы, Құрманғазы ауданы, Зормата ауылдық округінде дүниеге келді.
Төңкеріске дейін ата-анасы қарапайым балықшы болды. Кейіннен әкесі, Қайыр Доспанов
заңгер білімін алып, партия саласында қызмет атқарды [3, 1 п].
Хиуаз авиация саласына сол жылдардағы қатарластары сияқты мектепте оқып жүрген
кезде келді. Орал қаласындағы №1 орта мектептің 9-шы сыныбының оқушысы бола жүріп,
ол аэроклубқа оқуға түседі. 1940 жылы орта мектепті алтын медальмен бітіргендігі туралы
аттестатпен бірге ұшқыш атағы берілгендігі туралы куәлікті қатар алады. Аэроклубтың
түлегі ретінде И.Е.Жуковский атындағы әскери-әуе академиясына оқуға түсуге шешім
414
қабылдады. Бірақ та құжаттары қабылданбайды. Жазғы демалысты ауылда өткізетін Хиуаз
жас дәрігер Мария Поповамен танысады. Ол қыздарға дәрігерліктен артық мамандық жоқ
екендігіне көзін жеткізеді. Осыдан кейін Хиуаз құжаттарын И.М.Сеченов атындағы Москва
медициналық институтына тапсырды [4, 3 п].
Хиуаз үшін соғыс барлық кеңес халқы сияқты 22 маусымда басталды. Соғыстың
басталғандығы туралы үкіметтік хабарламадан кейін студенттерді қорғаныстық сипатқа ие
болған Москва метрополитенінің кезекті желісінің құрылысына жұмылдырды .
Жаңа оқу жылының басында Хиуаз комсомол комитетіне әйгілі ұшқыш, Кеңес
Одағының батыры Марина Роскова жасақтап жатқан полкқа мінездеме беруді өтінген арыз
берді. Қабылдау комиссиясы запастағы ұшқыш Х.Доспанованы ұшқыштардың әскери
мектебіне алды. Осылайша 1941 жылдың қазанында ол әскер қатарында болды. 1942
жылдың мамыр айында әлемдік авиация тарихында ең алғашқы түнгі уақытта жеңіл
бомбылайтын әйелдер полкі құрылды. Осы полқа Хиуаз штурман-атқыш ретінде
қабылданды. ПО-2 бомбылаушы полктың міндеті түнгі уақытта оңша үлкен емес биіктіктен
жаудың алдын ала барланған техникасы мен әскери күшін бомбылау болып табылды [3, 2 п].
Полк Солтүстік Кавказда, Кубанда, Қырымда, Украина, Белоруссия, Польша, Германия
аспанындағы әскери қимылдарға қатысты. Ұшқыш қыз 300-ден аса әуе шайқасына қатысады.
Хиуаз алғашқы әскери тапсырманы орындау барысында партияның қатарына қабылдау
туралы өтініш жазады. Кеңес Одағының батыры Марина Чечнева «Боевые подруги мои»
кітабында Хиуаздың штурмандық шеберлігі туралы «Доспанова әрқашанда өзінің ұшағын
мүлтіксіз көздеген жеріне апарып, сондай-ақ өз аэродромына жеткізетін», - деп атап өтті [4, 4
п]. 1942 жылдың күзінде Кавказ үшін болған шайқаста Хиуаз жараланып, екі ай бойы
госпитальда жатып, бөлімге аман-есен қайтып оралады. Қорғаныс Халық Комиссариатының
1943 жылдың 8 ақпанындағы №64 бұйрығымен полктің Кавказ, Қырымдағы әскери
қимылдарынан кейін 46 Таман полкі гвардиялық болып қайта құрылды [5, 3 п]. Немістер
мен кеңес әскерлерінің арасында майдан даласында түнде бомбылайтын әйелдер полкінің
аты аңызға айналды.
1943 жылдың сәуірінде Хиуаз екінші рет ауыр жарақат алады. Пашков станциясында
жарықты көрсетпей ұшақты қондыру барысында полктің екі ұшағы соқтығысып, осы апатта
тек Хиуаз ғана аман қалады. Екі аяғы сынған ұшқыш қызды Ессентукидегі госпитальға
жетізеді. Ол үш айдан кейін полкке қайтып оралды. Гвардия лейтенанты Қызыл жұлдыз
орденімен, «Кавказды азат еткені үшін» медалімен марапатталды. Хиуаз Қырымды азат ету
шайқастарына да қатысып, ІІ-ші дәрежелі Отан соғысы орденімен марапатталып, гвардиялық
аға лейтенант атағын алады [3, 2 п].
Хиуаз Доспанова Мәскеуге БЛКЖО ОК-гі майдангер қыздардың кездесуіне қатысу
үшін арнайы барады. Оның есімі республиканың 25 жылдығына орай Қазақстандық
майдангерлердің халыққа жазған хатында да кездеседі [5, 3 п].
Алайда уақыт өте келе соңғы мәрте алған жарақаты сыр бере бастайды. Сондықтан да
оған штабқа полктің байланыс басшысы болып ауысу туралы ұсыныс жасалды және де полк
комсоргінің орынбасары етіп бекітілді [6, 2 п]. Полкпен бірге Хиуаз ІІ-ші Белорусь
майданындағы шайқастарға қатысады. Жеңісті ұшқыш қыз Берлиннен алыс емес жердегі
Нойе Бранденбург қаласында қарсы алды. Артынша полкті тарату туралы бұйрық келеді.
1945 жылы авиация аға лейтенанты Хиуаз Доспанова Оралға екінші топтағы мүгедек
болып оралады [5, 3 п]. Елге келгеннен кейін облыстық партия комитетінің нұсқаушысы
болып қызмет жасайды. 1946 жылы республикалық Жоғары партия мектебіне оқуға
жіберілді. Ал 1951 жылы Қазақстан ЛКЖО ОК-нің бірінші хатшысы және Қазақстан КП ОК-
нің Бюросының мүшесі болып сайланды [3, 4 п]. Сол жылы Хиуаз Қазақ КСР Жоғарғы
Кеңесіне депутат және де бірінші сессиясында Президиумның хатшысы болып сайланды.
1954 жылы СОКП ОК жанындағы жоғары партия мектебіне түседі. Кейіннен Алматы
қалалық партия комитетінің екінші хатшысы болып сайланады. Осы жылдары Хиуаз
Доспанованың қайраткерлік қызметі басталды. Қазақтың біртуар ұлы Михаил Есенәлиевтің
басшылығымен Қазақстанның орталық мұражайын ұйымдастыруға ат салысты.
415
«Ұлтшылдық» деген ұран белең алып тұрған кезде Ғабит Мүсірепов, Ахмет Жұбановтармен
бірігіп, Орталық комитеттің идеология жөніндегі хатшысы Н.Жанділдинге өтініш хат жазып,
«Абай» операсының сахнаға қойылуына қол жеткізді [7, 91 б.]. Сондай-ақ, оқушылар
сарайының құрылысы мен көркемдік безендірілуіне, «Медеу» спорт кешенін салдыруда және
Алматыдағы т.б. да ғимараттардың салынуына еңбек сіңірді. 1959 жылы денсаулығына
байланысты 37 жасында зейнетке шығады.
2004 жылдық желтоқсанында Елбасының жарлығымен «Халық қаһарманы» атағына ие
болды.
Хиуаз Доспанованың тағдыры Ұлы Отан соғысына қатысқан қазақ қыздары ерлігінің
бір парағы ғана болып табылады. Соғыс басталған алғашқы айларда-ақ әскери
комиссариатқа өз еріктерімен майданға барғысы келетіндіктері туралы өтініштерін
тапсырған қыз-келіншектердің саны күннен күнге көбейе берді. Қазақ қыздары майдан
даласында қайсарлық пен төзімділіктің тамаша үлгісін көрсете білді. Олардың қатарында
Әкима Ақжолова, Қалзия Асанова, Шәмшібану Әмірова, Шекер Ботаханова, Қантай
Елубаева, Рахила Ералина, Шағила Құсанова, Фатима Сұлтанова, Рәзия Сыздықова, Рәзия
Ысқақова және т.б. қазақ қыздарын атап өтуге болады. Қазақ қыздары барлаушы мен мерген,
медбике мен байланысшы, десантшы мен зеңбірекші болып майдан даласында ер
азаматтармен қатар ерлік жасады. Солардың қатарында Қызыл Крест Комитетінің «Флоренс
Найтингейл» медалімен марапатталған қазақ қызы Рәзия Ысқақованың ерлігіне тоқталып
өтпеу мүмкін емес. Рәзия 1941 жылдың қазан айында әскери фельдшер болып өз еркімен
соғысқа аттанады. І-ші Украина майданында генерал-полковник П. Рыбалко қолбасшылық
еткен атақты танк армиясына қарасты 55-ші танк бригадасында фельдшер қызметін атқарды.
Борап тұрған жау оғының арасынан талай жаралыларды алып шығып, азаматқа тән ерлік
көрсетті. 1943 жылдың жазында Курск доғасында Прохоровка елді мекенінің маңында
болған шайқаста ол лаулап жанған танктің ішінен жаралы танкисті көтеріп, сыртқа шығарып,
сол бағытымен кері қайтып төрт бірдей танкисті от оранған танктен алып шығып, барлығын
медсанбатқа жеткізді [7, 362 б.]. Рәзия Ысқақова Сталинградтан бастап Харьковті, Киевті,
Варшаваны азат етуге қатысты. Чехословакияны азат ету үшін болған ұрыста жанып жатқан
үйдің ішінен кішкене баланы алып шығады. Рәзия Шәкенқызының соғыс кезіндегі ерліктері
еленіп, Халықаралық Қызыл Крест Комитетінің «Флоренс Найтингейл» медалімен
марапатталған. Бұл медаль соғыс кезінде жаралылар мен ауруларға көмек көрсеткен, оларды
ажалдан құтқарған және мейірімді жүрегімен қамқорлық жасай білген таңдаулы
медбикелерге ғана тапсырылады. Оны Ұлы Отан соғысы кезінде Кеңес Одағы бойынша
жиырма алты медбике, ал Қазақстаннан үш фельдшер ғана алған болатын.
Қазақ қыздары қатардағы жауынгерден командирге дейін көтеріліп, табандылық пен
төзімділік таныта білді. Сондай қазақ қыздарының бірі Әкима Ақжолова еді. Әкима соғыс
басталған алғашқы айларда-ақ аудандық әскери комиссариатқа барып, өтінішін тапсырды.
Бірақ та «өкпе ауруына шалдыққансың» деп оның өтініші кері қайтарылды. Бойындағы
табандылығының арқасында және де аудандық комсомол комитетіндегі қызметін
пайдаланып, ақырында өтінішін қабылдаттырды. Сөйтіп, Әкима Рақымқызына тез арада
майданға аттанудың сәті түсті. Алғашқыда ол Қиыр Шығыстан бір-ақ шықты. Сол жерде
кіші авиа қызметкерлерін дайындайтын қысқа мерзімді курста оқып, авиамоторшы
мамандығын алды. Оны бітіргеннен кейін 583-ші авиаполкінің атқыштар тобына жіберілді.
1942 жылы Әкиманы Ленинград майданының қарамағына жіберу туралы шешім
қабылданды. Мұны алғаш естігенде қуанғандай болғанымен, соңынан іле-шала бойын үрей
билегенің жасыра алмайды. Әлбетте, бұл сезім Ленинград қаласын қорғаудың биік абырой
екендігін түсінуден туындаған еді.
Жалпы Ұлы Отан соғысы барысында Ленинградты қорғау операциясы мен оны
қорғаушылардың ерлігі тарихта алтын әріптермен жазылды. Қоршауда қалған Ленинградта
Жамбылдың өлеңі қаланы қорғаушыларға моральдық күш, тірек болды. Ленинградты
қорғаушылардың бірі атақты Всеволод Вишневский «бұл сәлемді көзге жас, көңілге қуаныш
толы сезіммен оқымауға болмайды... Біз күшімізді еселей түсіп ұрысқа аттандық» [1, 143 б.]
416
-
деп еске алған-ды. Қоршаудағы 900 күн мен түнге созылған арпалыста кеңес
азаматтарының ерліктері мен шыдамдылықтарының арқасында неміс командованиесінің
жоспары тас талқан болды. Міне, осы Ленинградты әуе шабуылынан қорғайтын зенитшілер
тобының командирі болып қазақ қызы Әкима Ақжолова тағайындалды. Әлбетте, соғыс
тарихында зенит-артиллерия тобын талдырмаш қыздың басқаруы сирек кездесетін жағдай.
Ұлы Отан соғысы тарихында жиырмаға енді ғана аяқ басқан қаршадай қыз зенит-артиллерия
командирі болып, Ленинград қаласына жау ұшақтарын өткізбей қорғауда асқан ерліктің
үлгісін көрсетті.
Қаһармандық көрсеткені үшін сержант Әкима Рақымқызы «Әуе шабуылынан қорғау
әскерлерінің үздігі» деген атаққа ие болды. Ол басқарған зенитшілер тобы Ленинград
қаласын бомбалап жүрген немістің екі ұшағын атып түсірген ерліктері үшін «Қызыл
Жұлдыз» орденімен марапатталды [7, 20 б.].
1942 жылы кәмелеттік жасқа толғаннан кейін әскери комиссариатқа келіп, ерікті түрде
майданға аттанған қазақ қыздарының бірі - Қалзия Асанова болды. Мамыр айында
Қызылордадан шыққан эшелон Саратов қаласына келіп тоқтады. Осы жерде қыздарды қысқа
мерзімді курстарға бөле бастағанда, бала күнінен аспанға ұшуды армандайтын Қалзия
Асанова парашютшілер мен зеңбірекшілер курсына жазылды. Курсты тамамдаған бір топ
қызды 16-шы дивизия авиациялық полкінің 271-ші батальонына жіберді. Авиаполктің
міндеті – әскери аэродромды қорғау болатын.
Орел қаласының түбіндегі шайқаста зеңбірекші қыз алғаш рет дұшпанмен бетпе-бет
келді. Зеңбірекші қыздар неміс әуе күштерінің шабуылдарына тосқауыл қойды. Әуеден оқ
бораған кескілескен ұрыстардың бірінде Қалзия Асанова мергендік танытып, немістің
ұшағын атып түсірді. Осы ерлігі үшін зеңбірекші Қалзия Әжібекқызы ең алғашқы наградасы
«Ерлігі үшін» медалін алды. Гомель қаласының түбіндегі шайқастардың бірінде жараланған
ол әскери госпитальға жіберілді. Госпитальдан соң І-ші Белорусь майданына қосылып,
батысқа қарай жылжи берді. Қазақ қызы батысқа бет алған майдан шебінде Варшава, Прага
қалаларын азат етуге қатысты. Жеңіс күнін Германияда қарсы алды және де Рейхстагқа ту
тігілген Ұлы Жеңіс салтанатының куәсі болды. Қалзия Асанова - І және ІІ дәрежелі Даңқ
ордендерінің иегері [7, 33 б.].
Әлбетте, 91 фашисттің көзін жойған мерген қыз Әлия мен пулеметші қыз Мәншүктің,
сондай-ақ майдан даласында батырлық танытқан қазақ қыздарының ерліктерін насихаттау
қазіргі тәуелсіз Қазақстанның қорғаны болар, сенім жүктер ұрпағына үлгі болмақ. Заты әйел
болса да сонау сақ заманынан келе жатқан батырлық үрдісті жалғастыру көшпелілердің ата
дәстүрі болып табылады. Бұл дәстүрді өскелең жастарға насихаттағанда ғана өміршең
болмақ. Демек ел басына күн туған кезде ер азаматтармен қатар толарсақтан саз кешкен
қазақ қыздарының ерліктерін насихаттау өскелең ұрпақтың бойында ұлттық рухты көтереді
деген сенімдеміз.
Достарыңызбен бөлісу: |