title: ханбалиттер - С. Б. Балшыкеев

text:
ханбалиттер (20 млн.). Ӛзара айырмашылықтары болса да, оларды тӛрт
заңды мойындау біріктіреді: Қҧдайдың заңы, тҧлға заңы, қоршаған
адамдардың заңы және Қҧдайдың барлық жаратқандары. Мҧсылмандардың
міндеттері осы заңдарға негізделеді.
Қҧдай заңдарының мәні – адамның тек жалғыз Тәңірге сенуі, Оған
және Оның заңдарына қҧлшылық етуі болып табылады. Қҧдай заңдары
ҥшін басқа заңдарды және міндеттерді, сонымен қатар, ӛз ӛмірін
қҧрбандыққа шалуды шек қою қажет.
Тҧлға қҧқықтарының мәні – адамның шектен тыс кетпей, қалыпты
ӛмір сҥруінде. Ол жақсы мен жаманды анық айыра білуі және Пайғамбар
нҧсқаған жолмен жҥруге міндетті.
Басқа адамдардың қҧқығының мәні – осы адамдардың ӛмірі біздің
жалған сӛздерімізбен, ӛтірікпен, сӛз тасумен, мазақпен, алдаумен, зина
жасаумен кҥңгірттенбеуі қажеттігінде. Шарғиат Мен және Мен емес-басқа
адамдар арасындағы ҥйлесімділікке шақырады.
Барлық тірі жандардың (адамдардан басқа) бізге ҥстемдік ететін
белгілі бір қҧқықтары бар. Сондықтан да, ойын-сауық ҥшін жануарларды
ӛлтіруге, оларға залал келтіруге, аш қалдыруға тыйым салынады. Исламда
ағашты немесе бҧтақты қажетсіз кесу, суды және басқа да табиғи қорларды
ысыраппен пайдалану мақҧлданбайды.
Шариғатта «халал» (жақсы зат) және «харам» (жаман зат) тҥсініктері
бар, олар таза мҧсылманның ненің дҧрыс, ненің теріс екенін толық
баяндайды. Бҧл ережелерді жан-жақты қарастырайық.
Жеке ӛмірде келесі тағамдарды пайдалануға тыйым салынады:
ӛлексе, қан, шошқа еті, Алладан дҧға тіленбей сойылған басқа
жануарлардың еті.
Шариғатта мҧсылманның тағамға харам (тыйым салынған затты)
заттарды қолдануға болатын жағдайды қарастырады. Бҧл – жағдайға
байланысты бір тәулік немесе одан да кӛп мерзімде дінбасыларымен
белгіленетін аштық.
91
Мҧсылмандарға иудейлар мен христиандармен бірігіп тамақтануға
рҧқсат етіледі, себебі, екі жақтың адамдары «жазу адамдары» болып
табылады және бір қҧдайға табынуды ҧстанады.
Шариғат бойынша кез-келген спиртті ішімдіктерді ішуге, оларды
сатуға және шығаруға тыйым салынады. Кез-келген мас қылатын сусынды
ішуге тыйым салынады.
Киім әрдайым таза және тартымды болуы қажет. Әйел адамға рҧқсат
етілген әшекейлердің ішінде ер адамдарға таза алтыннан бҧйымдарды
тағуға және табиғи жібектен киім киюге тыйым салынады. Исламда әйел
адамға жҧқа, денесі кӛрініп тҧратын және жабысатын киімді киюге, қасты
жҧқарту, жасанды шаш тағуға тыйым салынады. Барлық мҧсылмандарға
мҧсылман әйелдеріне ақ шаштарын бояуға тыйым салынады.
Тҧрғын ҥй таза болуы қажет, оны жалаңаш дене бейнеленген
мҥсіндер мен кескіндерден басқа заттармен безендіруге болады. Балаларға
тірі жандар бейнеленген ойыншықтармен ойнау рҧқсат етіледі.
Эротикалық қалпындағы тыр жалаңаш және жартылай жалаңаш
әйелдерді суретке тҥсіру және салуға тыйым салынады. Қанаушылар мен
зинақорларды, қҧдайсыздардың басшыларын және «жҧлдыздардың»
кескінін, кез-келген исламнан бас тартқан пҧттар мен тҧлғаларды
бейнелеуге тыйым салынады.
Рҧқсат етілмеген іс-әрекеттер қатарына мыналар жатады: темекі және
қҧрамында наркотикалық заты бар ӛсімдікті ӛсіруге, жезӛкшелікпен
айналысуға, сексуалды тақырыптағы билер мен ӛнер тыйым салынады;
сауда ісінде алдау, алаяқтық, сатып алушыны жеуге тыйым салынады.
Кӛп тыйым салулар әйел адамға қатысты айтылады. Оның денесі бет-
әлпеті мен қолдың буынынан басқа киімнің ішінде жасырынуы қажет. Әйел
адамның ҧқыптылығы, қарапайымдылығы, момындығы, тазалығы, пәктігі
бағаланады. Оның қылымсушылығы айыпталады.
Ер адамдарға коммунист әйелдерге, атеистерге, жезӛкшелерге
ҥйленуге тыйым салынады. Ең жақсысы – ислам діні ӛкілдерінің некесі,
алайда, мҧсылман мен христиан немесе иудейлік арасындағы некеге тыйым
салынбайды. Дегенмен, мҧсылман дінінде ер адамға басқа діннің әйеліне
ҥйленуге тыйым салынбаса да , мҧсылман әйелдерінің басқа дін ӛкілдеріне
тҧрмысқа шығуына рҧқсат етілмейді. Бҧл дінде кӛп некелілік кең
қолданысқа ие.
Исламда екі жағдайда жҥктілікті тоқтатуға рҧқсат етіледі: егер
жҥктілік әйел адамның денсаулығына қауіп тӛндірсе немесе теріс әсерлерін
тигізсе.
Отбасында ер адам әйелін және балаларын басқарады. Ер адамға
әйелін жазалауға рҧқсат етіледі – алайда, оның бетінен ҧрып, қатыгездік
кӛрсетуге тыйым салынады.
Балалар отбасында ата-аналарының еркіне бой ҧсынулары қажет.
Ата-аналарына дауыс кӛтеру, оларға қартайған шақта немесе ауру болған
жағдайда қамқорлық жасамау – ҥлкен кҥнә. Исламда ата-ананы тыңдамау
92
және бой ҧсынбау бір ғана жағдайда рҧқсат етіледі – егер ата-аналары
Алланы жоққа шығарып, одан бас тартса.
Мҧсылманның қоғамдық ӛмірінде шариғат бойынша келесі
ҧстанымдар бар: Қҧдайдың алдында барлығы тең және нәсілдік, жыныстық
немесе басқа сипаттары жағынан ешкімнің басымдығы болмайды.
Шариғатта балгерлер, кӛз бояушылар, абыздар, экстрасенстер және
т.б. қатаң айыпталады.
Анекдот және әзіл арқылы адамдар мен халықты келекелеуге тыйым
салынады. Рҧқсат етілетін ойын-сауық тҥрлеріне жҥгіру және кҥресу,
жекпе-жекке шығу және садақтан ату, найза лақтыру мен қылыштасу,
шабандоздық, аңға шығу және балық аулау, шахмат ойнау, ән айту,
музыкамен айналысу жатады. Сонымен қатар, ислам адамгершілігіне қарсы,
шарапты, ақшаны асыра мақтайтын мәтінді әндерді айтуға тыйым
салынады. Осындай талаптар кинофильмдерге де қатысты қойылады.
Мҧсылман тәртібі бойынша «тыйым салынатын тоғыз әрекет» бар:
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
) адамдарды мазақ қылу және кемсіту;
2)

text:
93
қамтамасыз етіледі. Ӛзінен тӛмендегілердің қҧқығын жоюға тыйым
салынды, алайда, олардың ӛзі мемлекеттің жалпы заңдарына бағынуы тиіс.
Ислам мемлекеттерінің халықаралық қатынастары тӛмендегілерге
негізделеді:
- адамзаттың бірыңғай шығу тегіне және барлық адамдардың
теңдігіне сену;
- басқалардың қҧндылығын, мҥдделерін, беделін қҧрметтеу және т.б.;
- дҥниежҥзін қарым-қатынастардың қалыпты жағдайы ретінде тану;
- басқа
біреудің ісіне араласуға асығу;
- мәселелерді реттеу тәсілі ретінде соғыс қорғаныс ҥшін болуы
мҥмкін;
- міндеттемелерді орындау және шарттар тәртібін сақтау.
Достарыңызбен бөлісу:


title: «Атеизм» - С. Б. Балшыкеев

text:
16
Атеизмнің
құраушы аспектісі тҧрақталмаған діни қҧндылықтардың
орнына ғажайыпқа сенуді жоққа шығаратын қҧндылықтарды, идеалдарды
және іс-әрекет нормаларын белгілеуге бағытталған. Сондықтан да, олар
жалпы адамзаттық ӛнегенің қҧдіретімен табиғаттың, қоғамның және
ойлаудың даму заңдылықтарына негізделген болар еді.
Атеизм қҧдайшылдықтың синонимі емес. Бҧл – еркін ойлаудың бір
тҥрі, оның ӛзінен сілтеушілер мен Қҧдайға нанымсыз дҥниені тҥсіндіруге
тырысу.
Атеизмнің және діннің де ортақ тарихи тағдырының болатынын
мойындау қажет: егер де олар мемлекетпен байланысты болып, мемлекеттік
идеология элементі болып табылса, олардың еркін жетілуі мен ӛздігінше
дамуы ӛзара кемсітушіліктер арқылы жҥзеге асады.
Және керісінше, егер мемлекет және оның атқарушы органдары
талқылауларда абсолютті бейтараптыққа ие болса, онда атеизм де, дін де
ӛзінің әлеуетін кең кӛлемде және терең тҥрде жҥзеге асырады - ӛзара
дәлелденген сын атеизмге де, дінге де пайдасын тигізеді.
Атеизмнің адамзат мәдениеті дамуының бастамасы болғаны, ал дін
оның тежеуіші болғаны туралы пікір дау тудырады. Мысалы, КСРО-дағы
атеизмнің «ҥстемдігі» қоғамның ең жоғарғы мәдени және адамгершілік
тҧрғыдан ілгерілеу сатысына жеткізуге мҥмкіндік туғызбады. Осындай
кӛрініс әр тҥрлі еркін ойлау басымдығы арқылы мемлекеттің кӛмегімен кез-
келген діннің жаппай ҥстемдігі қамтамасыз етілетін жерде байқалады.
Шыдамсыздық элементтері атеизмнің табиғатында да, діннің
табиғатында да кең тамырын жайған: кім бізді қолдамаса, сол қарсы.
Сонымен қатар, діни және атеистік жҥйелерде ӛзгеше ойды ҧстану ҥшін
толеранттық
Достарыңызбен бөлісу:


title: Христиан  дініне  қатынасы

text:
Христиан дініне қатынасы. Исламда Иисус Христос Алланың
кӛрнекті елшілерінің бірі ретінде қабылданады, бірақ оны Қҧдай немесе
Қҧдайдың ҧлы ретінде танудан бас тартады. Қҧранда Христостың крестта
керілмегендігі, оны Аллах кӛкке ҧшыратқаны жӛнінде айтылады (4:153-
158). Иисус Христос туралы Қҧранның келесі мәтіндерінде ашылады: 1:1-
40;
2:50,87,136,253;
3:7,42-59,84;
4:13,57-65,
156-159,171-172;
5:27,17,46,72,78,110-118, 6:85; 9:30-31; 61:6,14.
Мҧсылман дінбасылары Иисус Христоспен және басқа да танымал
тҧлғалармен байланысты оқиғалардың ҧқсастығын атап айтады.
Христиан діні әрқашан да ислам діндарлары мен миссионерлердің
назарын аударған. Библияның Шахристани, Ибн Хазм, Ибн Таймийя, Р.
Керанви, М. Гази, А. Х. Кадри және басқа да И. Христосты Алланың елші
адамы ретінде санайтын танымал білімпаздары мен сыншылары белгілі.
Ислам дінбасыларының пікірінше, Христостың тӛлтума ілімін ӛзінің
шәкірттері бҧрмалаған – себебі, ол ӛзі ештеңе жазбаған, ал жаңа ӛсиет
кітаптарының тҥпнҧсқалары сақталмаған.
Иисус Христостың беделін мойындай отырып, ислам әдебиетінде
оның бейбітшілік пен сҥйіспеншілік туралы христиандардың ӛсиеттерін
ешқашан орындамағаны анық жазылған – олар қҧрбандар мен тӛгілген
қанның саны бойынша рекорд қойды.
Сонымен қатар, ислам христиандарды «жазба адамдары» деп таниды
және ӛз шәкірттеріне оған сыйластықпен және мейірімділікпен қарауды
ҧсынады.
Христиандар мен мҧсылмандар арасындағы теологиялық пікір
айтысулар әрқашан да екі жаққа да ауыр тиетінін айта кеткен жӛн.
Қазақстанда екі дін де ӛздерінің «қағидалық кеңістіктерін» сол жерде ӛмір
сҥретін тҧрғындардың ҧлттық сипаттамалары бойынша бӛлісті. Қос діннің
жоғарғы және приходтық дін басылары бір-біріне деген адалдықты
ҧстанады, конфронтациядан бас тартады және ӛз дінбасыларын мейірімді
қатынстар орнатуға шақырады.


title: Исламдағы негізгі бағыттар мен секталар

text:
94
қауымдастығы басшыларының мәселелеріне байланысты сан ғасырлық
оқиғалар жатыр.
Билікті кімге мҧра ету керек? Сунниттердің ойынша, билікті халық
сайлау қажет. Шииттер болса, билік тӛртінші халиф Әли және оның әйелі
Фатиманың тікелей тҧқымына (балаларына, немерелеріне, шӛберелеріне
және т.б.) берілуі қажеттігін айтады. Шииттер
имамат жӛніндегі ілімді
ойлап тапқан. Оның мәні – имамат (жоғарғы билік) қҧдірет кҥшінің
белгілеуімен тек қана Әлидің тегіне тән болып табылады. Шииттер
Қҧранды қасиетті кітап деп мойындайды, алайда, ҥшінші «Алладан безген»
халиф Осман Әлиге қатысты барлық заттарды жойғанын мойындады.
Шииттер Суннасында Мҧхаммедтің Әлиді ӛзі Қҧранды сақтаушы,
дінге сенушілердің әмірі болған имам ретінде тағайындау туралы идеясын
дәлелдеуге шақыратын кӛптеген хадистер бар, - осыған байланысты
Пайғамбардың алғашқы ҥш мирасқоры: Әбу-Бәкір, Омар және Осман
халифатының заңдылығы жоққа шығарылады.
Шииттер дәстҥрі бойынша Әлиден бастап, 12 имам ерекше қҧрметке
ие. Сонымен қатар, соңғы имам Мҧхаммед әл-Махди бейтаныс жаққа
қҧпиялы тҥрде «жоғалып кетті», «жасырынған, алайда, Мҧхаммед әулетінің
қҧқықтарын қалпына келтіру ҥшін қайтадан оралуы тиіс еді». Барлық
шииттер нағыз имамның ӛзін тағайындауды қажет етпейтініне сенді: ол ӛзі
– Алланың қалаулысы және дінді сақтаушы.
Сунниттерге қарағанда, шииттер исламды дін мен саясатқа бӛлуден
бас тартады. Керісінше, исламдық бағыт екеуін де Алланың қалауы мен
Қҧранның беделімен заңдастырылған және бекітілген ортақ жолға
біріктіреді.
Суннизм мен шиизмнің арасындағы ортақтастық – Қҧранның
қасиеттілігігне, Мҧхамедтің елшілігіне, діни тармақтарға және дәстҥрлі
діни салттарға сену болып табылады. Дегенмен, Қҧранның шииттік
нҧсқасында Мҧхаммедпен қатар, Әли туралы да баяндалатын бӛлімі бар.
Суннаның шииттік нҧсқасында барлық хадистер Әлидің және он екі
имамның есімімен байланысты.
Мҧсылмандардың Меккеге қажылыққа және Мединаға баратыны
барлығына мәлім. Шииттерде қажылыққа бару жағрапиясы анағҧрлым
кеңірек және имамдардың 12 есімімен байланысты орындарды қамтиды.
Сунниттер сияқты, шииттер Мҧхаммедтің туған кҥнін тойлайды, сонымен
қатар, олар Әлидің, оның әйелі Фатиманың және барлық имамдардың туған
кҥні мен қайтыс болған кҥндерін тойлайды.
Сонымен, исламның басты бағыттары - суннизм және шиизм болып
табылады. Мҧсылмандардың кӛп бӛлігі – сунниттер (90%), ал қалған бӛлігі
– шииттер (10%).
Шииттік ислам дәстҥрлі тҥрде секта деп аталатын кӛптеген тармаққа
бӛлінуімен сипатталады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Хариджиттер - С. Б. Балшыкеев

text:
95
халифтерді сайлау қажеттігі ҧстанымын қабылдайды. Әрбір қауымдастық
халифті сайлауға және оны ислам ережелерін бҧзған жағдайда орнынан
алуға қҧқылы. Хариджиттер жауларына қарсы аса шыдамсыздық
танытумен ерекшеленді және оларды қорлау ӛздерінің діни міндеті деп
санаған. Алайда, соңғы кездері мҧндай қатігездік біршама бәсеңдеді және
негізінен, діннен азғандарға, коммунистер мен атейистерге қарсы
қолданылады. Олар Оманда, Алжирде, Тунисте, Мысырда, Ливияда, Иракта
ӛмір сҥреді, оларды
ибадиттер (негізін салушы Ибаданың есіміне
байланысты) деп атайды.
Имамиттер – бірізді ортодоксальділікпен ерекшеленетін анағҧрлым
кӛп тараған шиизмнің тармағы. Олар имамның сайлау арқылы
тағайындалуы қажет деген теориялық пікірді жоққа шығарады, олардың
пікірінше, билік Әлидің ҧрпақтарына мҧрагерлік жолмен ӛтуі қажет. Имам
ӛзінің адептілерінің тҥсінігі бойынша – бҧл ғажайып кҥнәсіз тҧлға.
Қанаушылардың – біріншіден, Хусейннің (халиф Әлидің екінші ҧлы,
ҥшінші имам) ғибадаты тән. Олар Иранда, Кувейтте, Иорданияда,
Ауғанстанда, Пәкістанда ӛмір сҥреді.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Исмаилиттер  – - С. Б. Балшыкеев

text:
Исмаилиттер – бҧл шиизмнің іштей ҧсақ бӛлімдері: карматтар, друздар және т.б. бӛлінген тармағы.
Барлық исмаилиттер ҥшін ең бастысы - жетінші имам Исмаилді,
сонымен қатар, олардың философиясының ерекшелігін ерекше қҧрметтеу
болып табылады. Бҧл философияда әркімнің қолы жететін «сыртқы» ілім
және таңдаулылар мен қҧрметтілердің тҥсінуіне ыңғайлы «ішкі» ілімдер
бар. Ішкі ілім мен Қҧдайды кез-келген нақтылығы жоқ әлемдік Абсолют
ретіндегі тҥсінігіндегі гностицизм мен неоплатонизмнен алынған
Қҧранның аллегориялық тҥсініктемелеріне негізделеді. Исмаилизмде діни
атаққа қатысты қҧпия және қатаң жҥйелері бар (жеті саты). Исмаилиттер
Ливанда, Ҥндістанда, Пәкістанда, Сирияда, Иеменде, Танзанияда,
Тәжікістанда ӛмір сҥреді.


title: Зейдиттер - С. Б. Балшыкеев

text:
Зейдиттер – негізін салушы имам Хусейннің немересі – Зейдтің
есімімен аталған. VIII ғ. пайда болды. Ӛзінің ілімінде Қҧранның алдын ала
белгілемейтін қасиеті бар – адамның әрекеті мен ӛмірі, оның қҧтқарылуы
мен айыпталуы Қҧдайдың шексіз еркіне байланысты шығармасы болып
табылады деген идеясын баяндайды. Зейдиттер алғашқы ҥш халифтердің
заңдылығын мойындайды, олардың пікірінше, басқа кейінгі имамдар Әли
әулиетінен шығуы қажет. Имаматтың қҧдайшыл табиғатынан бас тартады,
имамдарды Әли әулиетінен сайлауды жақтайды. Олар Иеменде, Сауд
Арабиясында, Иранда, Пәкістанда және т.б. жерлерде ӛмір сҥреді.
Друздар. Шиизмнің тармағы ретінде XI ғасырда пайда болды. Ӛзінің
атауы ҥшін негізін салушы Даразиге алғыстарын білдіруі қажет. Алланың
бір екенін мойындай отырып, ол адамға айнала алады деп есептеген.
Олардың пікірінше, Қҧдай адамдарға мысыр халифі әл-Хәкім бейнесінде
келді. Друздардың исмаилиттердегідей «ішкі» және «сыртқы» мазмҧндары
қамтылған. Друздар қауымдастығы ҧсынылған (уккаль) және ҧсынылмаған
(джуххаль) болып бӛлінеді. Тек ҧсынылғандар ғана Қҧранға тҥсініктеме
96
беруге және діни рәсімдерді ӛткізуге қҧқылы. Олар Ливан мен Сирияның
таулы аймақтарында ӛмір сҥреді.
Ислам тармақтарының қысқаша тізімінің кӛрсеткіші бойынша, бҧл
дін христиан дініндегідей тҧтастықтан алшақ. XIX ғасырда суннизмде де,
шиизмде де жаңа тармақтар пайда бола бастады. Олар туралы кейінірек
баяндаймыз, аз қазір ислам ойының суфизм сияқты бағытын қарастыру
қажет.
Сопылық (арабша - жүн) – суфияда, «жҥннен тігілген жамылғы
киген адамдар» захедтер – неке қиюдан бас тартқан және рухани
жаттығулармен айналысқан ең алғаш ислам дінінің тақуаларының
ізбасарлары болып табылады.
Сопылар ӛз ӛмірлерінің мәні ретінде Қҧдайды тануды, оған
жақындасу және Қҧдаймен байланысу деп таныды. Сопылардың тарихы зор
және кӛптеген мектептері бар. Сопылықтың классиктері - әл-Ғазали, әл-
Араби, Саади, Руми, Хафиз, Ниязи, низами, Фирдоуси, Омар Хайям,
Джами, Насими, Қожа Ахмет Йассау болып табылады. Олардың
кӛпшілігіне пантеизм, оның қҧдаймен бірігуі тән.
Сопылар қоғамы мен бауырластығы ешбір ислам билеушілеріне
бағынбаған және кейде әскери орден (Кавказдағы ) ҥлгісін қабылдай
отырып, ӛздігінен әрекет еткен. Сопылар рухани ӛмірге зор әсер етті және
билеушілер оны қабылдамаған. Бҧл тақуалар, мистиктер, дінге
табынушылар Алладан басқа ешкімнен және еш нәрседен қорықпаған, сән-
салтанатты, мешкейлікті, бос сенделіс ӛмірді айыптаған және сондықтан да,
оларды халық сыйлаған.
Қазіргі заманғы сопылық ислам философиясы бола тҧра, индуизмнің,
буддизм және христиан дінінен кейбір кезеңдерін енгізген. Сопылықта ӛзін-
ӛзі тануға баса назар аударылады: кімде-кім ӛзін-ӛзі таныса, сол Қҧдайды
да таниды. Қҧдай туралы теориялық білім адамға бейбіт ӛмір мен
тыныштық бермейді, алайда, адам ӛзін Қҧдай санап, ішкі жан дҥниесінің
тыныштығын ҧялата алады.
Сопылар ӛздерінің атауларының «сопы» (таза) терминінен шыққан
деп есептейді, сондықтан да, ӛздерін надандық пен екіжҥзділіктен,
догматизмнен, эгоизм мен фанатизмнен, касталық, нәсілдік, діни
айырмашылықтан алшақ деп есептейді.
Сопылардың ойынша, Қҧдайға апарар ҥш жол бар.
Біріншісі – бҧл надандық пен соқырлық жолы. Адам бҧл жолда
сезімдерді басшылыққа алады және адамгершіліктің не екенін білмейді. Ол
ӛзіне тозақ қҧрады және сол тозақта ӛмір сҥреді.
Екінші жол – діншілдік пен сҥйіспеншілік жолы. Бҧл жолда адам
Қҧдайдың адамгершілік туралы ӛсиеттерін басшылыққа алады, олардан еш
жағдайда бас тартпайды.
Ҥшінші жол – даналық жолы, кӛпшілігі бҧл жолға тҥсе бермейді.
Алайда, осылар ӛзінің тәнін, сезімі мен ойларын басқара отырып, ӛмірдегі
ауыспалы жағдайлары мен қиыншылықтарына қарамастан, рухани
байлыққа жетеді. Бҧл рахатты «мәңгілік теңізге батқанынша» сезінеді.
97
Бҧл «тазалық батырлары» басқа исламдық емес, діни нанымдар мен
философия ӛкілдеріне қастандықты немесе теріс тҥсінікті сезінбейді.
Олардың ілімінен кӛріпкелдік пен интуицияны, оккультизм мен
спиритизмді, теософияны, шабыт пен йоганы – жалпы адамның «Мен»
деген ӛзін-ӛзі жетілдіру қасиетін ашатындардың барлығын табуға болады.
Сопылық бауырластықтың мҥшесі болу қиынға соғады, ӛйткені, әрбір
басшы (муршид) ӛзіне ғана сәйкес шәкіртті іздейді. Бҧл жерде оқыту мен
сабақтың арасында ешқандай сәйкестік болмайды: әркіммен жеке жҧмыс
жҥргізіледі, бҧл кезде шәкірт пен Ҧстаздың арасында толық тҥсінушілік
болуы қажет. Біреулер ҧзақ ҧсынылады, ал кӛпшілігі – осы іске ӛзін бҥкіл
ғҧмыр бойы арнайды. Мысалы, тек ойға шомудың (медитация) ӛзі жеті
тҥрді қамтиды: тәнді басқару ҥшін, ойды басқару ҥшін, жанды тазарту ҥшін,
ақылды тазарту ҥшін, рух тазалығына жақындау ҥшін, таза абстракцияға
тҥсу ҥшін және толық «Мен» дегенді жойып, қҧдаймен бірігу ҥшін.
Сопылық тек ислам әлемінде ғана жан-жақты таралмаған. Сопылар
кӛптеген ақындық және музыкалық шығармалардың авторлары болып
табылады. Сопылардың қҧпия бауырластықтары қазіргі таңға дейін тек
рухани-кӛркемдік ғана емес, сонымен қатар, дҥниенің саяси аясына да
ықпал етуде.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Мұсылман  мейрамдары  мен  әдет-ғұрыптары

text:
Мұсылман мейрамдары мен әдет-ғұрыптары. Мейрамдар мен
салттар – кез-келген діннің қҧрама бӛлігі. Олар кез-келген діннің
догматтарынан бастау алады және оның сыртқы сипаты болып табылады.
Кей кезде діни мейрамдарға қазіргі заман мейрамдарына қатысы жоқ ислам
дініне дейін пайда болған наурыз (навруз) мейрамы сияқты мейрамдар
жатқызылады.
Жалпымҧсылмандық мейрамдарға келесілер жатады.
1. Құрбан-байрам (Ид-аль-адха) – қҧрбандыққа шалу мейрамы. Ораза
айынан соң 70 кҥннен кейін тойланады және ҥш-тӛрт кҥн бойы жалғасады.
Бҧл мейрам қажылықтың аяқталуымен сәйкес келеді.
Қҧрбандыққа шалудың негізі болып мағынасы жағынан жақын
қҧранның және библияның сюжеттері табылады. Оның мәні – Ибрахимнің
(Авраам) Қҧдайдан ӛз ҧлы Ысмайылды (Исаак) қҧрбандыққа шалуға рҧқсат
алуы болып табылады. Ата-анасы қҧрбандыққа ҧлын шалғалы жатқанда,
Қҧдай Періште арқылы кісі ӛлтірушінің қолын тартып, қҧрбандыққа мал
шалуды талап етті – соңынан бҧл іс орындалды. Осылайша, бҧл мейрам
қҧдіретті және мейірімді Қҧдайдың символына айналды, сонымен қатар,
шынайы мҧсылманның барлық талаптарды орындау мейрамы болды.
Жануарлар (қой, ешкі, бҧқа және тҥйе) мейрамға дейін
бордақыланады және қатаң рәсім бойынша ӛлтіріледі. Ӛлтіру ҥшін әдетте
ең ірі және ауруы жоқ мал таңдалады, ӛйткені, ислам іліміне сәйкес бҧл
малдың арқасында ӛлген адам тозақтың кӛпірімен жҧмаққа жол тартады.
Ислам қағидалары бойынша қой немесе ешкі бір адамның немесе бір шағын
отбасының атынан шалынады, ал сиыр мен тҥйе жеті адам немесе жеті
отбасының атынан шалынады. Малдардың терілері әдетте мешітке
тапсырылады, еті пісіріліп, желінеді. Бҧл кҥндері барлық кедейлер мен аш
98
адамдарды тойдыру қажет. Әрбір мҧсылман отбасында Қҧрбан-байрам кҥні
қонақжайлылық пен кеңпейілділік ҧялайды.


title: Ораза-байрам - С. Б. Балшыкеев

text:
2. Ораза-байрам (Ид-аль-фитр) – бір ай бойы созылатын ораза
аяқталғаннан кейінгі ауыз ашу мейрамы, ол ҥш кҥн жалғасады. Бҧл кҥндері
кедейлерге, жетімдерге қайырымдылық кӛмегін кӛрсету қажет, сонымен
қатар, мешіттер мен қауымдастықтардың қажеттіліктерін қамтамасыз ету
қажет. Туған-туыстар мен достар-жарандар бір-біріне сыйлықтар таратады,
кӛршілер ӛзара татуласады. Ораза-байрам кҥні адамдар зираттарда және
ҥйлерінде ӛлілерге бағыштап қҧран оқытады, жаңадан қайтыс болған
адамдардың молаларына барады. Бір сӛзбен айтқанда, бҧл мейрам
мҧсылмандар ҧстанған сабырлылықтың соңғы символы мен Алла ҥшін
мағыналы ӛмірдің бастамасы болып табылады.
3. Мавлюд (мәулід) – Мҧхаммедтің туған кҥні мен қайтыс болған
кҥнін тойлау. Исламда туған кҥндер қарапайым тҥрде аталып ӛтеді, ал
қайтыс болған кҥні мәңгілік дҥниеге жаңадан туды деп есептеліп,
салтанатты тҥрде тойланады.
Мҧхаммедтің қай кҥні туғаны белгісіз (И. Христостікіндей), алайда,
барлық дінге сенушілер ӛздерінің дҧғалары арқылы оған және оның шешесі
- Әминаға қҧрмет кӛрсетеді. Басқа мейрамдар сияқты, Мавлюд кҥні кӛмекке
мҧқтаж адамдарға және мешіттерге қайырымдылық кӛмектері кӛрсетіледі.
4. Мирадж (раджаб-байрам) – Мҧхаммедтің кӛкке ҧшып, қайтадан
жерге оралу кҥнін тойлау мейрамы. Мҧсылман аңызы бойынша, пайғамбар
Бурак атына мініп, періштенің кӛмегімен Меккеден Иерусалимге, содан соң
Алланың тағына саяхат жасағаны баяндалады. Бҧл саяхаттардың барлығы
санаулы секундтарда жалғасты; қҧлаған қҧмырадан су шықпай жатып,
тӛсек жылып ҥлгермеді.
Мирадж тҥнде тойланады. Кӛкке кӛтеру кҥні кӛптеген мҧсылман
қауымдастықтарында аталып ӛтеді.


title: Лейлят  аль-кадр - С. Б. Балшыкеев

text:
5. Лейлят аль-кадр (тағдырды белгілеу күні) – бҧл мейрам рамазан
айында оразаның аяқталуына дейін ҥш кҥн бҧрын тойланады. Оның
негізінде Қҧранның тҥпнҧсқасы Алланың тағынан 27-тҥнде періште арқылы
жерге жақын кӛкке кӛшірілгені туралы тҥсініктеме жатыр, содан соң 22
жылдың ішінде (610-632 жыл аралығы) Қҧранның мазмҧны Мҧхаммедке
бірітіндеп ашыла бастады. Мҧсылмандар дәл осы тҥнде әлемнің,
адамзаттың және жеке адамның тағдыры бір жыл бҧрын белгіленеді деп
сенген және Алланың мейірімділігіне бой ҧсынуға шақырған.


title: Шииттік исламының мейрамдары

text:
99
а) суннат (сүндетке отырғызу),- ҧлдардың жыныстық мҥшесінің
ҧшын кесу тҥрінде орындалады;
б) никах (неке қию), - мешіт қызметкерлері арқылы неке қиылады
және неке қиятын адамдардың арасындағы ӛзара міндеттемелермен
шарттасады;
в) жаназа (жерлеу), - ӛлгендерді о дҥниеге аттандыру және еске алу
кҥндердің (ҥшінші, жетінші және қырқыншы кҥн) толық рәсімі.
Достарыңызбен бөлісу:


title: г) фатиха - С. Б. Балшыкеев

text:
100
Қҧраннның қағидалық тілі – араб тілі. Басқа тілдерге аударуға рҧқсат
етіледі, бірақ қағидалық деп есептелмейді. Діндарлардың пікірінше, басқа
тілде (араб тілінен ӛзге) Қҧранның терең мәнін емес, тек «мағынасын» ғана
жеткізуге болады.
Қҧранда Библиядағыдай бірін-бірі жоққа шығаратын кӛптеген
жерлерін табуға болады.
Қазіргі таңда Қҧран қазақ және орыс тілдерінде кең таралған және
басылып шығарылған.
Достарыңызбен бөлісу:


title: (шыдамдылық) - С. Б. Балшыкеев

text:
17
жағдай орын алмаған, себебі, онда мемлекет атеизмді қолдаған, ал дін қатаң
шектеулі жағдайларда болған.
Атеизмнің ымыраға келмейтін қарсыластары оны болашағы жоқ және
адам мен адамзатты тығырыққа тірейтін аномальді қҧбылыс ретінде
таниды. Бҧл ҧстанымның діни емес нанымның феномені емес, туа біткен
адамның дінге сенбеушілігін есепке алатындығы ҥшін дәлелсіз болып
табылады деген пікір бар. Атеизм дін сияқты табиғи болады. Атеистік
дҥниетаным діни заңдылықтар бойынша қалыптасады.
Адамдар кейбір мағынада - атеистер. Дінде де бҧл дерек жанама тҥрде
қабылданады. Мысалы, «біз барлығымыз кҥнәхармыз» деген христиандық
тезис Қҧдайдан шеттетілуді, кез-келген «атеистік градусты» білдіреді.
Діншілдер мен атеистердің миллиондаған ӛмірді қиған тарихи
дауларының нәтижесінде екі жақ, немесе даудың нысандарының біреуі де
жеңіске жетпейді. Қҧдай қазіргі заманғы адамзаттың ақыл-есі деңгейінен
тыс жатыр: Қҧдайға сенуге де, сенбеуге де болады, бірақ оның болмысын
дәлелдеуге немесе жоққа шығаруға болмайды.
Алғашқы курстың қандай да болмасын тақырыбы бойынша
дереккӛздердің ізденістері нәтижесіз болды. Дінді әлеуметтік феномен
ретінде тек атеистік талдау мен атеистік әдебиет бойынша зерттеуге болды.
Ӛткен және осы кездегі діндарлардың еңбектерінің таралымы шектеулі
болды және еркін тҥрде қолдануға мҥмкіндік болмады. Библия мен
Қҧранның ӛзі Қазақстанның кез-келген кітапханаларында сирек кездесетін.
Осындай жағдай КСРО мен марксизм-ленинизмнің қҧлауынан кейін
мемлекеттік идеология ретінде толық ӛзгеріске ҧщырады. Бҧрынғы
тәуелсіздікке қол жеткізген республикаларда, соның ішінде, Қазақстан
Республикасында да ӛздерінің діни оқуларын еркін таратып, насихаттау
қҧқығына ие болған діни ҧйымдарға сәйкес нормативтік актілер әзірленді.
Осының арқасында азаматтардың әр тҥрлі діни жҥйелермен танысу
мҥмкіндіктері анағҧрлым артты.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Исламның  тарихи  кезеңдері

text:
Исламның тарихи кезеңдері. Ислам тарихы он тӛрт ғасырды
қамтиды. Осы уақыт аралығында адамзат ғарышқа ҧшты, материяның
кӛптеген ғажайыптары ашылды, әлемдегі әлеуметтік-экономикалық және
саяси жағдайлар ӛзгеріске ҧшырады. Мҧхаммедтің ізбасарларының аз
тобынан шыққан ислам дҥниежҥзілік дін мәртебесіне дейін кӛтеріліп,
әлемдік ӛркениеттің қҧбылысына айналды. Исламның тарихы қазіргі
заманға дейін сақталған драматизмге толы. Мҧсылман әлемі – абстракция
емес, ол ҧзақ даму нәтижесінде пайда болған геосаяси және рухани
шындық.


title: Ерте  ислам  (VII-VIII  ғғ.)

text:
Ерте ислам (VII-VIII ғғ.). Негізгі қайнар кӛзі Қҧран мен хадистер
болып табылады – олар Мҧхаммедтің әр тҥрлі жағдайлардағы іс-әрекеттері,
сонымен қатар, оның әр тҥрлі адамдармен әңгімелері туралы ақпараттар
жазбаша тҥрде сақталған. Нәтижесінде, хадистер бірнеше жинақтарға
жҥйелендірілген және «мҧсылман хикаясы» атты Суннаны қҧрады.
Зерттеушілердің пайымдауынша, исламның догматикасы мен діни
салттарының қалыптасуына исламға дейінгі жергілікті ежелгі нанымдар,
сонымен қатар, христиан діні, иудаизм мен зороастризм зор әсер етті.


Исламға дейінгі нанымдар мен салттардың ішінен исламдық
жҥйеге келесі кезеңдер енгізілген:
- полидемонизм, яғни, адамдардың іс-әрекеттеріне әсер ететін
әзәзілдердің (жындардың) шынайы ӛмір сҥруі туралы тҥсінік;
- Арабияның барлық тайпаларында қолданылған және қҧдайлардың
мейірімділігіне бӛленуге арналған қҧрбандыққа шалулар;
- қасиетті және басқа да киелі жерлерге қажылыққа бару;
- ер адамның бірнеше әйел алуы кезіндегі кӛп некелілік;
- ерлік пен батырлықты мадақтау.
Исламдініне иудаизмнен кӛптеген компоненттер «тараған», оларды
тҥгендеу мҥмкін емес. Олардың тек кейбіреуін қарастырайық:
- жалғыз Қҧдайдан басқа ешкімге табынбау;
- пҧтқа табынушылықпен кҥресу;
- кӛне ӛсиет пайғамбарларының іс-әрекеттері туралы ілім;
- дҥниені жарату, кҥнәнің кешірілуі, рҧқсат етілген және рҧқсат
етілмеген тағам туралы ілім.


title: Христиан  дінінен - С. Б. Балшыкеев

text:
101
- Алланың алдында жауап беру кҥні, ӛлілердің қайта тірілуі, тозақ пен
жҧмақ
туралы ілім;
- ораза ҧстаудың қажеттілігі;
- Иисус Христостың адамгершілік туралы, соның ішінде атақты
«алтын ереже» және т.б. ӛсиеттері.
Осылайша, ол бостан бос пайда болған жоқ, оған дейін туындаған
кейбір діни және практика жҥзіндегі элементтерді қамтыған. Әрине, бҧл
жерде компиляция мен плагиат жӛнінде сӛз болуы мҥмкін емес.
Жоғарыда аталып кеткендей, ислам догматикасы мен рәсімінің
қалыптасуы бірітіндеп жҥзеге асты, алайда, Мҧхаммедтің ӛмірінің соңына
қарай ілім мен діннің негізгі шегі нақты қалыптасты, содан соң Отанынан
тыс (Арабияда) жерлерде исламның жеңіс шеруі басталды.
Мҧхаммедтің ӛлімінен соң, оның ізбасары Әбу-Бәкір болды, ол билік
басында аз уақыт отырған (632-634 жж.), бірақ ӛте дарынды тҧлға болған.
Әбу-Бәкір Арабия аумағында қатаң тәртіп орнатуға мәжбҥр болды, себебі,
пайғамбардың ӛлімінен кейін мемлекетте былықшылық туындады және
кӛптеген тайпалар ашық тҥрде исламнан, зекет тӛлеуден бас тартты. Әбу-
Бәкір ӛзінің ӛлімінің алдында ізбасары қылып Омарды тағайындады.
Омар мҧсылман қауымдастығын 10 жыл (634-644 жж.) басқарды.
Оның кезінде
халифатқа Сирия, Ирак, Мысыр, Ливан, Палестина аумақтары
бағынған. Мҧсылман әдебиетінде халиф Омар әділ кӛсем, дана басқарушы
және мҧсылман мемлекетін қҧрушы ретінде қарастырылады. Омар кісі
ӛлтірушінің қанжарынан қаза болды.
Ҥшінші халиф болып Осман сайланды, ол 12 жыл қызмет атқарды
(644-656 жж.) және ӛзінің жол салушысы сияқты кісі ӛлтірушінің қолынан
қаза тапты. Осман Ислам тарихында ең бастысы тҧлға ретінде есте қалды,
оның бҧйрығы бойынша Қҧранның соңғы мәтіні қҧрастырылған.
Тӛртінші халиф болып Әли сайланды, ол бес жыл басқарғаннан кейін,
(656-661 жж.) қаза табады. Әлидің есімімен мҧсылман қауымдастығының
сунниттер мен шиитерге бӛлінуі байланысты, бҧл қҧбылыс әлі де жалғасын
табуда.
Билікке қол жеткізудегі табан тірескен кҥрестен кейін, жаңа халиф
болып Муавия сайланды, ол Әлидің жақтастарының қарсыласуын тоқтата
алды және ата-бабадан келе жатқан халифтердің әулетін қалыптастырды.
Бҧл әулет 661-750 жж. аралығында ӛмір сҥрді және тарихқа Муавия
әулетінен шыққан – Омейядтар атымен енді. Омейядтар кезінде Солтҥстік
африка мен Солтҥстік-Батыс Ҥндістанның жаулап алуы аяқталды.
Халифаттың астанасы Дамаск қаласына кӛшірілді. Мҧсылман әскерлері
Византия империясы мен Иран патшалығын қҧлатты. Кейінірек, Халифат
билігінде Кавказ сырты, барлық Орта Азия, Испания және басқа да
аумақтар болды.
Ерте исламның дамуын қорытындылай келе, келесі жағдайларды
белгілеуге болады:
102
1. 150 жылдың ішінде қҧран мен Суннаның негізгі мәтіндері
заңдастырылмаған, соның нәтижесінде олар қазіргі таңға дейін ӛзгеріске
ҧшырамаған.
Достарыңызбен бөлісу:


2. Жаулап алу соғыстары нәтижесінде ислам ҧлтаралық дінге
айналды.
3. жан-жақты қҧқық жҥйесі – шариғат қҧрылды.
4. Ақырында, ислам кӛптеген ішкі келеңсіздіктердің нәтижесінде
басынан бастап ӛзінің ішкі оппозициясын, кӛптеген мектептер мен
тармақтарды қалыптастырды.
Ортағасырлық ислам (IX-XV ғғ). VIII ғасырдың соңында
Омейядтардың зор империясы қанды ішкі қақтығыстардың салдарынан
шайқалды. Шииттер халифат басшылығында Мҧхаммед пайғамбардың
әулиетімен байланысы жоқ адамның отырғанына байланысты жағдаймен
келісе алмады. Барлық қарсы шыққандар Мҧхаммед пайғамбардың ағасы
Аббас әулиетінен шыққан – Аббасидтер туының астына жиналды. 750
жылы халиф тағы олардың қол астына кӛшті. Халифат астанасы Дамаскіден
Бағдат қаласына ауыстырылды. Бағдат халифтары ақыр соңында
талқандалған мемлекеттің бірлігін сақтау ҥшін дәрменсіз болды: оның
аумағында жеке халифтері мен сҧлтандары басқарған тәуелсіз мемлекеттер
пайда бола бастады.
X ғасырдың ортасында Бағдат халифаты ӛзінің мемлекет ретінде ӛмір
сҥруін тоқтатты. Бҧл зор империя сепаратистік қозғалыстар (Солтҥстік
Африка, Иран және т.б.), сонымен қатар, Селжҧттар (тҥркімендер) мен
Шыңғыстықтардың (моңғолдар) жаулап алу соғыстарының нәтижесінде
қҧлады.
Ортағасырлық исламда табынушылық кҥрестері де тоқтамады. Қатаң
таластар кӛптеген мәселелер бойынша, әсіресе, алдын ала анықтау
мәселесіне байланысты туындап отырды.
Джабариттер билеушілердің қолдануына ие болған, олар барлық
тірі жандардың іс-әрекеті, ойлары мен тіршілік ету әрекеттерін дҥниені
жаратқанға дейін Алланың алдын ала анықтағаны туралы идеяны ҧстанған.


title:
Жаулап  алу  соғыстары  нәтижесінде  ислам  ҧлтаралық  дінге
айналды.
3


title: Кадариттер - С. Б. Балшыкеев

text:
104
IX ғасырда исмаилизмнің жаңа қанаты, жаңа бағыты пайда болды,
оның ізбасарлары ӛздерін Хамдан Кармат уағызшының есімімен
байланысты
карматтар деп атаған.
Карматтар ортодоксальді суннизм мен оның салттарына бірден қарсы
шықты. Х ғасырда олар жеке мемлекеттерін қҧрды (Шығыс Арабия), онда
карматтардың жақсы тҧрмысы кӛршілес мҧсылман мемлекеттерін тонау
және тҧтқынға алынған қҧлдарды аяусыз қанаумен қамтамасыз етілді.
Карматтар мемлекеті 150 жыл ӛмір сҥрді және 1029 жылы ӛмір сҥруін
тоқтатты.
XI ғасырда исмаилизмде Оңтҥстік Ливан аумағында
друздар
қозғалысы пайда болды. Бҧл кезде тау халықтары тҥрік басқыншыларымен,
сонымен қатар, ӛздерінің феодалдарымен соғысты. Сондықтан да,
Даразидің жасырын имамның тәртіп орнату мақсатында келуі жӛнінде
уағыздары зор қолдау тапты.
Ортағасырлық мҧсылман мемлекеттерінде қауіпті кҥш ретінде
Достарыңызбен бөлісу:


title: ассасиндер - С. Б. Балшыкеев

text:
105
- зҧлымдық шексіз емес: адамдарды ғылымға жақындастырудың
арқасында (әсіресе философияға) адамзат «мейірімділік пен әділеттіліктің
дҥниежҥзілік мемлекетін» қҧруға қабілетті және қҧрады.
Ислам тарихында дінде, әсіресе, философияда, ғылымда және
білімнің басқа да салаларында із қалдырған жарқын саңлақтардың есімдері
қалған - Ибн-Сина (Авиценна), Ибн-Рушд (Аверроэс), Әл-Фараби «Екінші
Ҧстаз», Әл-Хальдун және басқалары.
Жалпы, ортағасырдағы мҧсылман философиясы Платонның,
неоплатондықтардың, стоиктердің, Аристотельдің ақыл-парасат пен ойға
қонымдылыққа толы шығармаларына негізделді. Әрине, бҧл кезеңде ӛмір
сҥрген барлық еркін ойлаушылар субьективті тҥрде ӛздерін мҧсылмандар
деп санады, алайда, шын мәнінде олардың дҥниетанымы ресми исламмен
сәйкес келмеді, сонымен қатар, оған қарсы шықты. Олар ғажайыпты жоққа
шығарды, дҥниенің шексіздігі мен қҧбылмалылығын дәлелдеді, жеке мәңгі
бақи ӛмір сҥруді келемеждеді. Гуманистер ретінде дінге шыдамдылық
таныту, адамға сыйластықпен қарауды насихаттады. Олар дана философтар
басқаратын әділ мемлекеттің болуын аңсады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Капитализм  дәуірінің  пайда  болу  кезеңіндегі  ислам  (XVII-XVIII  ғғ  .)

text:
106
ҥшін қарсы соғыс жарияланды. Ваххабизм уақыт ӛте келе Иракқа,
Тҥркияға, Мысырға, Ҥндістанға және басқа да мемлекеттерге ене бастады,
бірақ толығымен Арабияда бекіді.
XIX ғасырдың басында ас-Сенуси негізін салған діни орденнің
мҥшелері –
сенуситтер пайда болды. Әл-Ваххаб сияқты ас-Сенуси
жаңашылдықтармен бҥлінбеген бастапқы исламның тазалығын қайтаруды
жақтаған.
Ваххабиттер сияқты сенуситтер отаршыл-еуропалықтарға, сонымен
қатар, олардың жерін басып алған тҥркі тҧлғасындағы бір қҧдайға
табынушыларға қарсы аянбай кҥресті. Нәтижесінде, сенуситтердің әсері
әлсіреді, бірақ толығымен жойылған жоқ. Қазіргі таңда олар негізінен
Солтҥстік және Орталық Африканың мҧсылман мемлекеттерінде ӛмір
сҥреді.
XIX ғасырдың 40-жылдары Иран аумағында ӛзін Баб деп жариялаған
(баб-«қақпа») негізін салушы Әли Мҧхаммед Ширазидің есімімен аталған
Достарыңызбен бөлісу:


title: бабиттердің - С. Б. Балшыкеев

text:
107
Исламда пайда болған
бахаизм оның оппозициялық сектасы емес,
керісінше, жаңа дінге айналды.
XIX ғасырдың 70-жылдары исламның тҥп-тамырында
панисламизм
атанған теория туындады. Панисламизмнің идеологтары болып Тҥркияның
ағартушысы Н. Кемаль, Әл-Афгани, шейх М. Абдо танылды.
Панисламистердің негізгі идеялары бірнеше ережелерге сәйкес келді:
Достарыңызбен бөлісу:


1.Мҧсылмандар ӛмір сҥретін орнына және жағдайына қарамастан, бір
халықты қҧрайды.
2.Ішкі
және
сыртқы
дҧшпандардың
алдында
мҧсылман
мемлекеттерінің саяси-діни одағын қҧру қажет.
3.Бҧл мемлекет одақтарында барлық қоғамдық ӛмір ислам
принциптеріне негізделуі қажет.
4.Мҧсылман ынтымақтастығының принципі – исламның бҥкіл
дҥниежҥзіндегі жеңісінің басты шарты болып табылады.
Панисламизм идеологиясы кӛп жағдайда этникалық сипатта болды
және
пантюркизм
мен
панарабизм
сияқты
ҧлттық
сипаттағы
идеологиялармен
ҧштасты.
Ӛзінің
тартымдылығына
қарамастан,
панисламизм мҧсылман мемлекеттері мен халықтары арасында бірлікті
орната алмады.
Алайда, ХХ ғасырда қазіргі заманға дейін ӛмір сҥріп келе жатқан
«дҥниежҥзілік», «халықаралық» және т.б. эпитеттері бар кӛптеген
мҧсылман ҧйымдары пайда болды. Олардың ішінде ең бастылары болып
келесілері табылады:


title: Әдебиет - С. Б. Балшыкеев

text:
Әдебиет 1. Советский энциклопедический словарь.- М., 1982. С.1477.
2. Краткий психологический словарь.- М., 1985. С.391.
3. Атеистический словарь. – М., 1983.
4. Словарь библейского богословия. – Брюссель, 1974, С.1246.
5. Бытие 1:27.
6. Сура 22, аят 5.
7. Джусанни Л. У истоков христианства как вызова.- М., 1988. С. 8, 19, 30, 32.
8. Левшеня К. Доктрины Библии. – М., 1981. С. 27.
9. Философская энциклопедия, Т. 1.- М., 1960. С. 175.
10. Атеистический словарь. - М., 1983. С. 92.
11. Философская энциклопедия, Т. 1. - М., 1960. С. 240.
12. Левшеня К.. Доктрины Библии. – М., 1981. С. 173. 13. Пупар Поль. Вера католической церкви. - М., 1992. С. 7.
14. Евреям 11:1.
15. Маркс К., Энгельс Ф. Соч., Т. 20. С. 328.
16. Гитт В. А другие религии? (пер. с нем.). – М., 1991. С. 38.


title: Дүниежүзілік  ислам  конгресі

text:
Дүниежүзілік ислам конгресі (ДИК). Бҧл ҧйым ҥкіметтік емес
ҧйымның мәртебесіне ие. ДИК-тің штаб-пәтері Карачиде орналасқан. Оның
филиалдары мен бӛлімшелері дҥниежҥзі бойынша барлық мҧсылман
мемлекеттерінде бар. Конгресс тӛрт жылда бір рет жиналады, басшылық
конгрес отырысы арасында Жоғарғы кеңесті жҥзеге асырады. Бҧл ҧйым
ислам тақырыбы бойынша ғылыми зерттеулерді қаржыландырады,
симпозиумдар, кӛрмелер ҧйымдастырады, «Мҧсылман әлемі» апталығын
және басқа да әдебиеттерді басып шығарады.


title: Ислам  Конференциясы  Ұйымы

text:
Ислам Конференциясы Ұйымы (ИКҦ). 50-ге жуық мҧсылман
мемлекеттерін біріктіреді. Жоғарғы орган – мемлекет және ҥкімет
басындағылардың конференциясы. Ең алғаш конференция арасындағы
атқару органы - бас секретариат болып табылады, оның штаб-пәтері
Джидда қаласында (Сауд Арабиясы) орналасқан. ИКҦ – ғылым, мәдениет,
шариғат, бҧқаралық ақпарат қҧралдары, сауда және т.б. бойынша бірқатар
мамандандырылған комитеттері бар ҥкіметтік ҧйым. Ислам Конференциясы
Ҧйымы мҧсылман ішіндегі дауларды шешуге тырысады, мҧсылмандық
емес мемлекеттерде ӛмір сҥретін мҧсылмандарға әр тҥрлі кӛмек кӛрсетеді,
мҧсылман ынтымақтастығына ықпал жасайды, жалпы мҧсылмандық
мәндегі кӛптеген жобалар мен зерттеулерді қаржыландырады.


title: Ислам  әлемі  лигасы - С. Б. Балшыкеев

text:
108
баруды ҧйымдастырады. ИӘЛ штаб пәтері Меккеде орналасқан. Басқарушы
органы – қҧрамына дҥниежҥзінің мҧсылман аймақтарының барлық ӛкілдері
кіретін Кеңес болып табылады.
Еуропадағы Ислам Кеңесі (ЕИК). Еуропадағы Ислам Кеңесінің
қҧзыретіне
Еуропа
мемлекеттерінде
ӛмір
сҥретін
мҧсылман
қауымдастықтарының барлық мәселелерін шешу жатады. ЕИК кӛптеген
әдебиеттерді басып шығарады, ислам тарихы және мәдениеті бойынша
ғылыми ӛңдеулерді мадақтайды, конференциялар ҧйымдастырады және
ӛткізеді, Еуропадағы басқа дін ӛкілдерімен қарым-қатынас орнатады.
Қазіргі заманғы исламда 1928 жылы Мысырда шейх Хасан-әл-Банна
негізін салған
«Мұсылман-ағайындар» ҧйымы ерекше орынға ие.
Мҧсылман-ағайындар
ассоциациясының
идеологиясы
мен
ҧйымдастырушылық қҧрылымына сопылардың еңбектері әсер етті: қатаң
тәртіп, «ҧсынылғандар» мен «ҧсынылмағандар», материалдық жағынан
молшылықтан бас тарту және т.б. Басшылар ҧйымдағы шексіз ролге ие,
олардың сӛздері талқыланбайды, дін ҥшін ӛзін-ӛзі қҧрбандыққа шалуға
даяр (фидаи) ағайындар бар.
Мҧсылман-ағайындар «таза исламға» Пайғамбардың кезеңін қазіргі
заман ӛркениетін есепке ала отырып, қайтаруды насихаттайды. Мҧсылман-
ағайындардың пікірінше, социализм де, капитализм де қоғамдық
қҧрылымның ҥлгісі саналмайды, сондықтан, олар исламдық қоғам ҥлгісін
ҧсынады.
Бҧл ҧйым ӛз мақсатына жету ҥшін заңды және заңсыз әдістерді,
соның ішінде, лаңкестік әрекеттерді қолданады – осы себептен кӛптеген
мемлекеттерде оның әрекетіне тыйым салынған. Мҧсылман-ағайындардың
ислам қауымдастығы бар барлық жерлерде ӛз жақтастары мен
қалыптастыру мҥшелері болады. Заңсыз әрекет жасай отырып, олар ислам
қарсыластарына, сонымен қатар, оның ортодоксальді табынушыларына
кӛптеген жағымсыз жағдайларды туындатады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Қазақстандағы  Ислам - С. Б. Балшыкеев

text:
Қазақстандағы Ислам. Ең алғаш мҧсылман-миссионерлер Қазіргі
заманғы Қазақстанның оңтҥстік облыстарында VIII ғасырдың басында араб
қолбасшысы Кутейба ибн Муслиммен бірге келеді. Бҧл арабтар мен
тҥркілер, қытайлар мен арабтар, тҥркілер мен қытайлар арысындағы соғыс
басталған кезең еді. Арабтардың соғыстағы жеңістері жаулап алған
халықтардың исламдандыруын алдын ала белгілеген.
Қазақстан аумағындағы халықтың қала және ірі қоныстарда тҧратын
кӛшпенді және отырықшы халықтан қҧралғаны белгілі. Исламның
әлеуметтік базасы - Сайрам (ертедегі Исфиджаб), тараз, Қҧлан, Сауран және
басқа қалалардағы халық саны болып табылды. Қырдағы тайпалар жаңа
дінді анағҧрлым кешірек қабылдаған.


title: Қазақстардың - С. Б. Балшыкеев

text:
109
қабылдады: ислам дінін қабылдағандар алым-салықтан босатылды, олар
ҥшін жеңілдетілген салықтар белгіленді, оларға әр тҥрлі келеңсіз
жағдайларда кӛмек және қолдау кӛрсетілді. Ал, жаңа дінге қарсы
шыққандар керісінше, не жойылды, немесе, қатаң дискриминацияға тап
болды.
Жаңа дін әрқашанда алдыңғы діндерге қарсы шығып отырды. Және
бҧл коллизия әрқашанда бейбітшілік жолмен шешіліп отырған жоқ: исламға
және арабтарға қарсы дҧғалар ғасырлар бойғы дәстҥрлерге сҥйенді.
Фердоусидің
«Шах-Намасында» халықты «жат жерліктерге» қарсы әрекет
жасауға шақырғаны тегін емес.
Ислам қазақтардың прототиптері арасында болған нанымдардың
алдында басымшылық белгілері болғаны сӛзсіз анық: жалғыз Қҧдайға
табыну, барлығының Қҧдайдың алдында тең болуы, нақты адамгершілік
уағыздары.
Ең бастысы, жаңа діннің арқасында бай араб мәдениетімен танысу,
Қазақстан аумағында тҧратын халықтар арасында мәдени қарым-
қатынастарды нығайту мҥмкіншілігі туындады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Әдебиет - С. Б. Балшыкеев

text:
110
28. Ислам (Историографические очерки). - М., 1991.
29. Ислам. Словарь атеиста. - М., 1988.
30. Панова В.Ф., Вахтин Ю.Б.. Жизнь Мухаммеда. - М., 1990.
31. Климович Л.И. Книга о Коране, его происхождении и мифологии. –
М., 1986.
32. Крывелев И.А. История религий. - М., 1988, Т. 2.
33. Мавлютотов Р.Р. Ислам. - М., 1974.
34. Мусульманские праздники. - М., 1990.
35. Орынбеков М.С. Верования древнего Казахстана - Алматы, 1997.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Бақылау сұрақтары - С. Б. Балшыкеев

text: Бақылау сұрақтары. 1. «Ислам» термині нені білдіреді? 2. Ислам дүниежүзінің қандай аймақтарында таралған? 3. Исламның негізін салушы Мұхаммедтің ӛмірі жайлы баяндаңыздар.. 4. Исламның негізгі догматтарының мәні мен мазмұнын ашыңыз. 5. Мұсылманның негізгі міндеттерінің мазмұнын ашыңыз. 6. Ислам дінінің «бес тармағы» мағынасы нені білдіреді? 7. Мұсылман құқығының ерекшелігі неде? 8. Мұсылман тәртібінің тоғыз бӛлімін атаңыз. 9. Ислам және христиан діндері арасындағы ұқсастықтары мен айырмашылықтарын нұсқаңыз. 10 Суннизм және шиизмнің ӛзара айырмашылығы неде? 11. Шиизмнің хариджиттер, имамиттер, исмаилиттер, зейдтер, друздар сияқты түрлеріне сипаттама беріңіздер. 12. Сопылық қайда, қашан және қандай себептермен пайда болған? 13. Сопылықтың ерекшелігін анықтаңыз. 14. Мұсылман мейрамдары мен әдет-ғұрыптарын атаңыз және мазмұнын ашыңыз. 15. Қасиетті «Құран» кітабының мәні қандай? 16. Ерте исламның ерекшеліктері қандай? «Ең алғаш тақуа халифтер» қандай мәселелерді шешкен? 17.Ортағасырлық ислам нені сипаттайды? 18. Ислам діні капитализмнің пайда болуы және ӛркендеу дәуірінде қандай мәселелерге тап болды? 19. Ваххабиттердің, сенуситтердің, бабиттердің және бахаиттердің саяси-діни қозғалыстарына сипаттама беріңіз. 20. «Панисламизм» түсінігі нені білдіреді? 21.Халықаралық ислам ұйымдарының мақсаттары қандай? 22. Қазіргі заманғы Қазақстан аумағында ислам діні қашан және қандай жағдайларда тарады?


title: Қорытынды - С. Б. Балшыкеев

text:
Қорытынды Қазіргі таңда Қазақстанда ӛте кҥрделі конфессиялық жағдайлар
туындады. Ар-ҧждан еркіндігі принципін жҥзеге асыру мемлекеттегі
дәстҥрлі ислам және христиан діндерінен басқа кӛптеген дәстҥрлі емес
діндердің және миссиялардың туындауына әкеп соқты.
Бҧл шетел конфессиялары Қазақстанның әлеуметтік кеңістігін иелене
бастайды. Миссонерлердің әрекеттері, әсіресе, олардың жастарды тартуы
тек дәстҥрлі дін ӛкілдері тарапынан ғана емес, сонымен қатар, қоғам
тарапынан да наразылық тудырады. Қазақстан халықтарының дәстҥрлі
адамгершілік қҧндылықтарының жойылуы мен шеттен келгендердің шабуы
қаупі бар.
Қазіргі заман жастары діни плюрализм әлемінде мҥлдем бағыт-бағдар
таба алмайды және сондықтан да, олар әр тҥрлі жалған адамгершілік пен
мәдениетті оқытушылардың қҧрығына тҥседі.
«Қоғамдық тыныштықты сақтау, конфессияаралық диалог пен келісім
– қоғамның ӛркендеуі мен қарқынды дамуының кепілі» - бҧл сӛзді ҚР
Президенті Н.Ә. Назарбаев та Қазақстан халықтары Ассамблеясында,
дҥниежҥзілік діндер ӛкілдерінің сьездарында сӛз сӛйлей отырып, Жыл
сайынғы Қазақстан халқына жолдауында да бірнеше мәрте айрықша баса
айтқан.
Берілген оқу қҧралы кӛне заманда пайда болған және қазіргі уақытқа
дейін ӛмір сҥріп келе жатқан діндердің әр тҥрлі бағыттарын қарастырудың
ең алғашқы талпынысы болып табылады. Сондықтан да, қазіргі таңда білім
беру жҥйесінде жҥзеге асырылып келе жатқан әр тҥрлі діни
қҧрылымдардың тарихын, теориясы мен практикасын оқу ӛте маңызды
саналады және қазіргі заманға лайықты іс болып табылады.


title: Мазмұны - С. Б. Балшыкеев

text:
Мазмұны
КІРІСПЕ ………………………………………………………...........3
1 БӚЛІМ КУРСТЫҢ НЕГІЗГІ ТҤСІНІКТЕРІ……………………...5
1.1. Адам және Қҧдай …………………………………………......5
1.2. Діншілдік наным мен білім ………………………………......8
1.3. Дін және атеизм……………………………………………......9
2 БӚЛІМ ДІННІҢ ПАЙДА БОЛУЫ, ОНЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК-
ТАРИХИ ТАМЫРЛАРЫ ЖӘНЕ ҚЫЗМЕТТЕРІ................…...…15
2.1. Діннің пайда болуы……………………………………......... 15
2.2. Діни тҥйсік, сезім және әрекеттер...............………………... 20
2.3. Діннің қоғамдағы қызметі......……………………………….. 23
3 БӚЛІМ ЕЖЕЛГІ ҚОҒАМДАҒЫ ДІНДЕР...................….………26
4 БӚЛІМ ШЫҒЫСТЫҢ ЕЖЕЛГІ
ЖӘНЕ ҚАЗІРГІ ЗАМАН
ҚОҒАМЫНДАҒЫДІНДЕРІ ...…….………………………………31
4.1. Екісу халықтарының діндері.………………………………..31
4.2. Ежелгі Мысыр діні...........……………………………………32
4.3. Зороастризм (парсизм, маздеизм)…………………………. 33
4.4. Иудаизм……………………………………………………….35
4.5. Индуизм……………………………………………………….38
4.6. Конфуциандық.……………………………………………….44
4.7. Даосизм…………………………………………………..…...47
4.8. Синтоизм………………………………………………….…..49
5 БӚЛІМ ДҤНИЕЖҤЗІЛІК ДІНДЕР: ТАРИХЫ,
НЕГІЗГІ ТҤСІНІКТЕРІ МЕН БАҒЫТТАРЫ..……………………53
5.1. Буддизм……………………………………………………….53
5.2 . Христиан діні………………………………………………....61
5.3. Ислам………………………………………………………....81
ҚОРЫТЫНДЫ..…………………………………………………….107
МАЗМҦНЫ....…..…………………………………………………..108


title: Қосымша әдебиет - С. Б. Балшыкеев

text:
Қосымшаәдебиет 1. Гуардини Р. Человек и вера / пер. с нем. - Брюссель, 1994.
2. Закон Республики Казахстан «О свободе вероисповедания и
религиозных объединениях». - Алматы, 2005.
3. Зелинский В. Открытые слова. - М., 1993.
4. Иванов В.А., Трофимов Я.Ф. Религия в Казахстане: Справочник.
- Алматы, 2003.
5. Конституция Республики Казахстан. - Алматы, 2004.
6. Мень А. История религии в 7-и томах. - М., 1991, т.1.
7. Франк С. Смысл жизни. - Брюссель, 1992.
8. Томпсон Р. Философия религии. - М., 2001.
9. Человек. (Мыслители прошлого и настоящего о его жизни, смерти
и бессмертии). - М., 1991.
10. Де Шарден П.Т. Феномен человека / пер. с фр. - М., 1987.
11. Угринович Д.М. Введение в религиоведение. - М., 1985.


title: Бақылау сұрақтары - С. Б. Балшыкеев

text: Бақылау сұрақтары 1. «Дін негіздері» курсын не үшін оқу қажет? 2. «Адам» дегеніміз не? Адамның басқа тірі жандармен салыстырғандағы ерекшеліктері. 3. «Құдай» түсінігінің мағынасы қандай? Әр түрлі кӛзқарастарды мысалға келтіріп, ӛз пікіріңізді негіздеңіз. 4. «Наным» терминінің мазмұнын ашыңыз. Діни наным мен діни емес нанымның айырмашылығы неде? 5. «Дін» және «атеизм» түсініктері нені білдіреді? 6. «Ар-ұят» сӛз тіркестері қалай түсіндіріледі? 7. Ақиқат дегеніміз не? Ақиқат пен нанымның қатынасы.


2 бӛлім Діннің пайда болуы, оның әлеуметтік-тарихи тамырлары және қызметтері
2.1 Діннің пайда болуы
Діннің пайда болу кезеңі Әлеуметтік феномен ретінде діннің уақыты мен жасына қатысты
мәселе бойынша кем дегенде екі ҧстаным бар.
Бірінші ҧстаным - материалистік. Осыған сәйкес, дін кез-келген
уақытта ӛмір сҥрмеді, ол қоғам мен адамның белгілі бір даму сатысында
пайда болды. Діннің алғашқы белгілері осыдан 100-40 мың жыл бҧрын ӛмір
сҥрген неандертальдық және кроманьондықтарға айып тағылуынан білінді.
Адамзатттың пайда болу кезеңі де шамамен 3-5 миллион жыл бҧрын
анықталды.
Екінші ҧстаным – діни. Кӛптеген діншілдер дінді адам мен Қҧдай
арасындағы адамды «Қҧдайға ҧқсас және соның ҥлгісінде» жаратқан
кҥннен басталған байланыс ретінде тҥсіндірілетінін растайды. Кейбір
діншілдер «жарату аптасының» осыдан шамамен алты мың жыл
бҧрынғы уақытқа тең келетіні жӛнінде айтады.
Жоғарыда
айтылғандардан
адамзаттың
пайда
болу
кезеңі
талқыланатын мәселе болып қалатыны анық. Сондай-ақ бҥкіл Ғалам мен
Жердің жасы жӛніндегі мәселе пікірталасқа толы болады: эволюциялық
теория Ғаламның пайда болу кезеңі 15-20 миллиард жылға, ал Жердікі
шамамен алғанда 5 миллиард жылға теңесетіні жӛнінде мәлімдейді. Дін
жалпы Ғаламды ӛзінің қҧрама бӛлігі – Жер сияқты анағҧрлым бірнеше
мыңжылдықтармен ӛлшенетін жас шамасын атай отырып «жасартады». Осылайша, жалпы әлеуметтік қҧбылыс, адамдардың рухани ӛмірінің
факторы ретіндегі діннің жасы нақты белгілерге бағынбайды. Ғылымға
сҥйенетін археологиялық табыстар халық тҧрмысының әр тҥрлі элементтері
жӛнінде мәлімдейді, бірақ олардың діндері, ӛмірлерінің рухани
бастамасына қатысты мәліметтер жарыққа шығарылмайды. Сондықтан да,
«Адамзат тарихында діни емес дәуір болды ма?» деген сҧрақ соңына дейін
сыры ашылмаған болып қалады - ӛткенді қайта қҧруға болмайды.
Материалды және мәдени дамуының тӛмен деңгейдегі және Жер
бетінің шалғай аудандарында ӛмір сҥретін халықтар, нақтырақ айтқанда,
тайпаларды зерттеу нәтижелері олардың арасында бірде-бір діни емес
тайпаның жоқтығын кӛрсетеді. Және бҧл діннің жан-жақтылығы, адамзат
тҥйсігінің
жалпы
қасиеттерінің
жағдайы,
адамзат
рухының
«шынайылықтан» тыс шығуға талпыну, дінді жаңа ҧрпақта жарыққа
шығаратын факторлардың тҧтастығы, тҥп тамырларының тҧтастығы
жӛнінде мәлімдейді.


title: бӛлім Діннің пайда болуы, оның әлеуметтік-тарихи тамырлары


title: Дін  жӛніндегі  ілім - С. Б. Балшыкеев

text:
20
Ежелгі Грецияда діннің ҧтымды тәсілдерінің негіздері қалыптасты.
Ежелгі гректер Қҧдай мен адам ҥлгісі бойынша және сол тәріздес
қҧдайлардың (Ксенофонт) арасында нақты шек қойды. Ежелгі Грецияда
дінге қатысты келесідей теориялар болды:
а) натуралистік: қҧдайлар маңызды табиғи және әлеуметтік
кҥштердің аллегориясы, олардың нақты-антроморфты бейнесі болып
табылады;
б) антропологиялық: қҧдайлар ежелгі билеушілер мен басқа да
атақты тҧлғалардың бас
иетін нысаны болып табылады;
в) саяси: қҧдайлар – билеушілер мен абыздардың халықты тәрбиелеу
мен олардың тҥйсіктеріне тыйым салу мақсатындағы ойлап тапқандары,
тҥйсігін алдаудың нәтижесі;
Достарыңызбен бөлісу:


title: г) психологиялық - С. Б. Балшыкеев

text:
г)психологиялық: қҧдайлар адамдардың кӛмегімен табиғат, ӛлім мен
ҥкімет алдындағы қорқыныш негізінде жаратылды.
Орта ғасырларда дінге сыншыл қатынаспен қарау мҥмкін емес
жағдайға айналды. Теоцентризм жалпы ортағасырлық философияны,
моральді, ӛнерді және басқаларын қамтиды. Қандай да болмасын ақиқат деп
танылатын діндердің дҧрыстығына адал сенуге тырысу шіркеумен және
мемлекетпен қиылысты. Кез-келген мәселелер мен сҧрақтар діни
жазбалардың негізінде шешілді.
Бір мезгілде діннің қағидаларына қатысы жоқ оның қҧзыреті аясын
шектеуге және осылайша философиялық және жаратылыстану-ғылыми
зерттеулерді шіркеудің бақылауынан алу әрекеттері жасалды: екі жақты
шындық теориясы.
Екі жақты шындық теориясының табиғи нәтижесі деизм болып
табылады, осыған сәйкес Қҧдай барлық жанның алғашқы жаратушысы,
әлемді билеуші мен табиғи және әлеуметтік процестерге араласпайтын
қҧдіретті кҥш иесі. Осыдан шығатыны – деистердің әр тҥрлі
ғажайыптардан, дін басыларынан, монахтық ӛмірден бас тарту. Істің
мәнісіне қарай, мҧндай тәсіл Қҧдайды затты туындататын және оған ӛмір
сҥруге мҥмкіндік беретін шебердің жағдайына дейін жетуге жол бермейді.
Деизмге қарама-қайшы пантеизм теориясы бар, оның негізін
салушылар Қҧдайды табиғатқа, ал табиғатты Қҧдайға жанастырады – (Қҧдай – барлық затта, барлық зат - Қҧдайда, Қҧдайдан басқа ештеңе жоқ).
Пантеизм Қҧдайды жеке тҧлға емес, ӛзін-ӛзі жаратушы, ӛзіндігі жоқ кҥш
ретінде қабылдайды.
Діннің тҥбегейлі жаңа тәсілі неміс классикалық философиясында
қабылданды. Қҧдайдың шынымен бар екені туралы сҧрақ адамгершілік
аясына кӛшеді және сондықтан да діннің мәңгілік, тозақ, жҧмақ,
қорқынышты сот немесе ақырғы заман сияқты негізін салушы
категориялары неміс философтары ҥшін моральді тҧлғаларды даярлауға
болатын қҧралы ретінде маңызды.
Діннің қайнар кӛздерінің тҥп тамыры практикалық тҥйсік аясына
тереңнен жайылады (И. Кант), дін шексіздікке бағыныштылықтың аса
ерекше сезімін білдіреді (Р. Шлейермахер), дін Абсолютті Рухтың ӛзін-ӛзі
21
дамыту мен тану кезеңдерінің бірі (Гегель), дін – адамның ӛз-ӛзінен бӛліну,
оның тума болмысының шынайы адамнан алшақтау нәтижелері (Л.


title: Фейербах) - С. Б. Балшыкеев

text:
Фейербах).
XIX ғасырда анимистикалық теория пайда болады, онда дін алғашқы
даму сатысында адамдардың ақыл-ой әрекетінің ақтық жемісі ретінде
қарастырылады. Олардың пікірінше, алғашқы діндер ӛздерінің даму
жолына тҥсе отырып, ақырында анағҧрлым дамыған діндерге айналды.
ХХ ғасырдың басында діннің әлеуметтануы пайда болды. Бҧл
мектептің ӛкілдері (М. Вебер, В. Дюркгейм) діннің пайда болуында
қоғамның шешуші ролін баса айтады. Дін – рухани аясын қамтитын
қоғамның философиясы, ол жеке адамға міндетті талаптарды, адамгершілік
заңдарды (императивтер) қамтитын қоғамның философиясы.
Дінді зерттеудегі ерекше маңызды ҥлес діннің психологиясымен
байланысты. Діни кҥйзелістер, нҧрланулар, экзальтациялар эмпирикалық
зерттеулердің нысанына айналуда. Сонымен қатар, «діни тәжірибе» негізіне
жататын физиологиялық механизмдер, соның ішінде, санасыз аясы
анықталды (З. Фрейд). Психоаналитиктердің пікірінше, дін адамдардың
ішкі қолайсыздықтарға қарсы қорғаныш әрекеті және бір мезгілде тыйым
салынған, жағымсыз қҧштарлықтарды қанағаттандыру тҥрі болып
табылады.
Дінді зерттеуде марксизм ерекше орын алады. Дінге қатысты
марксизмнің парыздары келесідей нәтижелер береді:
- дін – жер бетінің формасы жер бетінен тыс бейнелерді қабылдайтын
шындықтың бҧрмаланған кескіндері;
- діншілдіктің тҥп тамыры адамға ҥстемдік танытатын қоғам ӛмірінің
материалдық жағдайларына терең жаяды, сонымен қатар, діннің
гносеологиялық тҥп тамырлары да бар;
- дін дегеніміз – тарихи қҧбылыс болып табылады, яғни, ол басы мен
соңынан тҧрады, оның коммунистік қоғамда тапсыз болуы мҥмкін емес;
- дінді бастан кешу адамдардың ӛмір сҥру жағдайы мен олардың
мәдениетінің ӛзгеруі арқылы жҥйелі және жоспарлы тҥрде ӛтуі қажет. Дін
туралы негізгі ілімдер осындай сипатта болады.


title: Діннің  әлеуметтік тамырлары

text:
22
болатын қатал, стихиялық, мейірімсіз табиғат кҥштерінің тек жартылай
сипатталған қҧбылыстары. Осымен қатар, адамдардың кӛпшілігін қоғамдық
кҥштер, адамдар алдында, билік, мемлекет, әр тҥрлі жағдайлар алдында
әлсіздігін таныту да қосылады.
Дінге қатысты бҧқаралық ҥндеулердің ҥйреншікті ӛмір жағдайының
ӛзгерісі, жаппай тәртіп бҧзу салдарынан адам тағдырының бҧзылып,
халықтың революциялық, реформалық, экономикалық, шаруашылық және
басқа да ӛзгерістер нәтижесінде тәжірибе жҥргізілетін материалына
айналуынан ауыр әлеуметтік тарихи кезеңдерде туындайтыны кездейсоқ
емес.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Діннің тарихи тамырлары - С. Б. Балшыкеев

text:
Діннің тарихи тамырлары. Кез келген дін әр тҥрлі тарихи кезеңдегі
қоғамдық қатынастардың ӛнімі болып табылады. Бізге мәлім адамзат
ӛркениеті мәңгілік діннің болмағанын және жоқтығын, әрбір діннің бастауы
мен аяқталуының болатынын мәлімдейді: ертеде, Ежелгі Мысырда, Греция,
Римдегі ақиқат діндері аңызға айналған, қазіргі таңда олардың
кейіпкерлеріне ешкім табынбайды және пір тҧтпайды.
Әрбір нақты діннің тарихи тамырларын олардың негізін
салушылардан ғана емес, сонымен қатар, біріншіден, олар ӛскен ортаның
ерекшеліктерінен іздеу қажет: мысалы, конфуцийлік б.з.д. VI-V ғғ.
Қытайдан басқа жерде пайда болуы мҥмкін емес еді.
Әр діннің ӛз тарихи Отаны бар.


title: Діннің  Гносеологиялық  тамырлары

text:
ДінніңГносеологиялық тамырлары. Әлеуметтік әлсіздік ӛздігінен
діншілдіктің себебі бола алмайды. Ол сондай қалпына тек адамның ӛзін-ӛзі,
қоғамдағы орнын тҥсіну нәтижесінде келеді. Сәбилерде діншілдік қасиет
болмайды, оның қарапайым себебі олардың абстракциялау қабілеттері
потенциалды тҥрде мҥмкіндіктер тҥрінде болатындығы саналады.
Тҥсініктер, талқылаулар және ойша пайымдаулар деңгейіндегі абстрактті
ойлар білім мен тәжірибенің жинақталуына қарай бірітіндеп қалыптасады.
Сондықтан да, діннің гносеологиялық тамырлары жайында сӛз
болғанда, адамның «басқа ақиқатты» қалыптасқан шындық негізінде
қҧрастыру, қиялдау, ортақтандыру қабілеттерімен ерекшеленетін танымның
деңгейі жӛнінде айтылады.
Ғылыми әдебиетте танымдық әрекет барысында қиялдар, жалғандар,
бҧрмалаулар мен теріс тҥсіндірулер, мағынасыздықты туындататын ойды
ақиқаттан ажырататын шынайы қауіптіліктер әрдайым анықталып отырды.
Осыған қарамастан, кез-келген тҥсінікте нақтылы, сезіммен қабылданатын
шынайылық элементі сақталады. Мысалы, діни «жұмақ» тҥсінігі әр
халықта ерекше мазмҧнға ие, себебі, ол жер беті тіршілік әрекетінің нақты
жағдайларының әсер етуімен қалыптасты.
Осыған байланысты біреуді кімнің діні шынайы, кімдікі жалған
екеніне сендіру ойға қонымсыз болып табылады. Басқасын тҥсіну
маңыздырақ саналады: кез-келген дін – шынайы интеллектуалды
ізденістердің кӛрсеткіші. Дамыған дін ілімі тек жетілген ойдың нәтижесі
ретінде мҥмкін бола алады. Діни наным практикалық білімнің табиғи
23
жалғасы болып табылады. Ол ғылымның кӛптеген «қашан, қайда, неге, не
себепті» деген сҧрақтарына жауап беруге қабілетсіз жерлерінде туындайды.


title:
Діннің
психологиялық - С. Б. Балшыкеев

text:
Діннің психологиялық тамырлары. Діннің
психологиялық
тамырлары діншілдікті ҧғыну және жҥзеге асыруға мҥмкіндік туғызатын
жеке, топтық және қоғамдық сипаттағы жағдайлармен тҥсіндіріледі. Жеке
деңгейдегі осындай жағдайларға қорқыныш, қайғы-қасірет, жалғыздық,
зарығу, ҥміт ҥзу және т.б. жатады.
Қоғамдық-топтық деңгейдегі психологиялық тамырлары - қарым-
қатынас орнату мен аяныш сезім білдіру, топтық ҥрей мен ӛршуді,
дәстҥрлер мен салттардың кҥші, иландыру, еліктеу, адамгершілік-
эмоциялық толығу, басқа да қабылдауға жатпайтын психологиялық
процестердің қажеттілігі болып табылады.
Дінге бой ҧсыну себептерінің кӛп жылдық зерттеулері адамдардың
Қҧдайға сыртқы жағдайлардың әсерінен, ӛмірінің мәнсіз болып, аса ауыр
халге душар болған кезде ғана бой ҧсынуын мәлімдейді.
Осы айтылғандар материалдық және рухани ырыс-берекенің ӛздігінен
діншілдікке жетуге кедергі жасайтынын білдірмейді: ақиқатты іздеудің ӛте
ауыр жолдары, ӛмірдің мәні, ӛлім алдындағы ҥрей және т.б. туындауы
барлық әлеуметтік топтарға тән қасиет және сондықтан да адамзат
кӛпшілігінің діншіл болуы ҥйреншікті қҧбылыс болып табылады.
Әдебиет 1. Бойд Р.Т. Курганы, гробницы, сокровища. – М.,1991.
2. Беннер Р. В поисках Бога. – М.,1991.
3. Бутинова М.С. Как возникла религия. - М., 1977.
4. Джусани А. Реальность, разум и религия. – М., 1986.
5. Маклин Дж.С. и др. Очевидность сотворения мира. - М., 1991.
6. Мень А. История религии в 7-и томах. - М., 1991, Т. 1.
7. Сухов А.Д. Философия проблемы происхождения религии. - М., 1967.
8. Философская энциклопедия в 5-и томах. - М., 1960-1970, Т. 1-5.
9. Чертихин В.Е. У истоков религии. - М., 1977.


title: Бақылау сұрақтары - С. Б. Балшыкеев

text: Бақылау сұрақтары 1. Ең алғашқы діни нанымдар қашан пайда болды? Ғылым берілген мәселе бойынша қандай ақпараттармен қамтамасыз етілген? 2. Діннің қандай әлеуметтік, гносеологиялық, психологиялық және тарихи тамырлары бар? 3. Діннің негізгі ілімдері, оның шығу тегі мен мәнін атаңыз. 4. Дінді туындататын және жарыққа шығаратын шексіз себептер жӛнінде баяндауға бола ма? Ӛз кӛзқарасыңызды дәлелдеңіз. 5. Пост кеңестік қоғамдағы жаппай дінге берілу немен түсіндіріледі? 6. Діннің кеңінен таралу мәселесі жӛнінде ойландыңыз ба? Олардың «ақиқаттығы» мен «күнәсіздігінің» талаптары қаншалықты негізделген?


title: Діни түйсік, сезім және әрекеттер

text:
Болмыс пен табиғат туралы сҧраққа кӛптеген әр тҥрлі шексіз, бір-
біріне қарама-қайшы жауаптар бар. Ақиқатты нақты туындату мҥмкіндігі
ретіндегі тҥйсік психолгия, әлеуметтану, философия, физиология және
басқа да ғылымдарды зерттеу нысаны болып табылады.
Тҥйсікті таратушы адам болып табылады. Тҥйсіктің маңызды
қасиеттері болып мыналар табылады: бейне, қатынас, мақсатты
жорамалдау, басқару және т.б. Тҥйсік механизмдерін аспаптар арқылы
бақылау мҥмкін емес – бҧл оның болмысы мен пайда болуының әр тҥрлі
алыпсатарлығы ҥшін басты себеп болып табылады.
Тҥйсікке қатысты қазіргі заман ғылымы келесі қағидаларды
ҧстанады:
- тҥйсік кез келген материяның емес, тек жоғары ҧйымдастырылған
материя, яғни, адам миы болып табылатын қасиеті;
- ол обьективті әлемнің субьективті бейнелерінің кешені болып
табылады, яғни, тҥйсікте одан тыс шынайылылық бейнеленеді;
-
тҥйсік бейнеленетін нысандарға емес, адам миындағы
физиологиялық процестерге теңеседі;
- тҥйсік дегеніміз сана-сезім, яғни, «Мен»-нен«Мен емеске» дейін
шектеу мҥмкіндігі болып табылады; - тҥйсікке белсенділік, ӛте кереметтен материалдыға айналу
мҥмкіндігінің қасиеттері тән.
Діни нанымның ерекшелігі - оның басты компоненті ғажайыпқа сену
болып табылады. «Ғажайып» термині материалдық дҥние заңдары мен
заңнамаларына бағынбайтын және тиімді тҥсіндіруге жатпайтын процесс
немесе басқа да қҧбылыстарды білдіреді.
Діни нанымның екі деңгейі қарастырылады:
- діни психология (сезімдер, дәстүрлер, дағдылар),олардың
таратушылары «қатардағы» діншілдер болып табылады;
- діни идеология (түсініктер, елестер, кӛзқарастар, концепциялар,


title: идеялар,  теориялар) - С. Б. Балшыкеев

text:
25
Дегенмен, діни сезімдер ӛзіндік ерекшеліктерге толы, ол ғажайыпқа
сену, осы діни нанымның обьектісіне тікелей байланысты. Діншілдер ҥшін
мҧндай жеке маңыздылығы бар обьектілерге Қҧдай, Ібіліс, ҥй аруағы және
т.б. жатады. Діншілдер ҥшін қобалжудың бастауы икона, «қҧдіретті»
қайнар кӛзі, ғибадат ету заттары, кітаптар, қабірлер болуы мҥмкін.
Діни сезімдерге эмоциялық тҥрлендірулер мен әр тҥрлі айқындау
формалары тән. Сонымен қатар, діншілдердің ӛзі жеңілдеу, саябырлану,
кҥнделікті ӛмірдің кҥйбің тіршілігінен «алшақтау», ішкі кҥйзеліс пен
психологиялық қобалжуларды сезінеді.
Әр тҥрлі діни нанымдар мен кезеңдердегі діншілдердің діни сезімдері
ӛзара ӛзгешеленеді, бірақ әрқашан да сендіру, ӛзін-ӛзі сендіру және
еліктеуге негізделеді.
Діннің негізгі сезімдері махаббат пен қорқыныш болып табылады.
Қҧдайды және ӛзіңнің жаныңдағы жақыныңды сҥй – бҧл барлық
моноатеистік діндердің басты парызы болып саналады, бірақ шынайы
ӛмірде ӛте сирек және ретсіз орындалады.
Жағымды сезім, махаббатқа қарама-қайшы жағымсыз сезім
категориясына қорқыныш жатады. Діншілдің қорқынышы – Қҧдай, о
дҥниелік ӛмірдің азаптары, жер бетіндегі немесе кӛктегі жазалаулар
алдындағы қорқынышы. Қорқыныш діншілдерді тәрбиелейді, ӛзінің нақты
және мҥмкін болатын әрекеттерін діни қоғаммен туындаған ҧйғарымдармен
ӛзінің шынайы немесе мҥмкін болатын әрекеттерімен салыстыруды талап
етеді. Діншілдер сана-сезімінде Қҧдай сҥюші Әке, қатал Тӛреші ретінде
қалыптасады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Діни  әрекеттер - С. Б. Балшыкеев

text:
Діни әрекеттернаным ҥлгісімен заттанған діни қажеттіліктерді
қанағаттандыру және жҥзеге асыру тәсілі болып табылады. Діни әрекеттер
алуан тҥрлілігімен ерекшеленеді, бірақ дәл солар ӛзгеше индикатор болып
табылады, олардың негізінде қоғам жалпы адамның діншілдігі мен нақты
конфессия туралы пікірін туындатады.
Діни әрекеттердің ӛзегі - Қҧдайға немесе Қҧдайға жақын қҧдірет
кҥштерінен қандай да бір игілік пен жамандықтан сақтау ҥшін дҧға
тілеулері болып табылады.
Дҧға тілеу кӛне замандарда пайда болды. Кейбір дінтанушылардың
пайымдауынша, дҧға тілеудің пайда болуы ежелгі адамдардың қажетті
нәтижеге қол жеткізуге мҥмкіндік туғызатын сӛздің қҧдіретті кҥшіне
сенуімен байланыстырады.
Қазіргі заман діндерінде дҧға тілеу адам мен Қҧдайдың ӛзара қарым-
қатынас қҧралы, жер мен кӛктің арасындағы баспалдақ ретінде
қарастырылады. Қалай және қашан дҧға тілеу қажеттігі мәселелері
бойынша жазбалар аз емес. Сондықтан да, діншіл ӛзінің қандай да болсын
маңыздылығы бар ісін дҧға тілеумен нҧрландырады.
Діни әрекеттің кӛмекші қҧралдарына (дінге табыну) шіркеулер,
кӛркемӛнер туындылары (иконалар, мүсіндер, музыка), заттар (шамдар,


title: ӘОЖ 332.1 (574) (07) - С. Б. Балшыкеев

text:
С. Б. Балшыкеев
жүктеу/скачать
1,13 Mb.
Pdf көрінісі
бет
2/168
Дата
06.01.2022
өлшемі
1,13 Mb.
#11935
1
2
3
4
5
6
7
8
9
...
168
Байланысты:
Balshikeev 1
Бұл бет үшін навигация:
ISBN
ӘОЖ 332.1 (574) (07)
КБЖ 65.04 (5 каз) я 7
ISBN
©
Қарағанды мемлекеттік
техникалық университеті
, 2012
5
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ
ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ҚАРАҒАНДЫ МЕМЛЕКЕТТІК ТЕХНИКАЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Әлеуметтік-гуманитарлық
пәндер кафедрасы
жүктеу/скачать
1,13 Mb.
Достарыңызбен бөлісу:
1
2
3
4
5
6
7
8
9
...
168
©emirsaba.org 2024
әкімшілігінің қараңыз
Басты бет
Lessons
Curriculum vitae
Documents


title: аспаптар, киімдер) - С. Б. Балшыкеев

text:
26
жатады. Әдетте автоматты тҥрде орындалатын табыну әрекеттерінің
элеметтеріне бас ию, тізе бҥгу, кресттік белгілер, сҥю, бата беру
жатқызылады.
Діни іс-әрекеттер діни тҥйсіктермен шартталған және эмоционалдық-
сезімталдық сипатта болады.
Діни қатынастар мен іс-әрекеттер дін оқуы мен ғибадат етудің
тҧтастығы арқылы қҧрылатын кез-келген ҧйымдастыру формаларын
қамтиды. Әр тҥрлі тарихи кезеңде дінге сенушілердің мазмҧны және
формасы жағынан тҥрлі ҧйымдар қалыптасты. Дегенмен, бҧл ҧйымдар тек
діни ғана емес, сонымен қатар, діни емес қызметтерді атқарды. Олардың ең
маңыздылары болып мыналар табылады: дін оқуын насихаттау, дінді
нығайту, жаңа мҥшелерді тарту, тиісті діни ӛнімдерді шығару, бір дінге
сенушілерді материалды және адамгершілік тҧрғысынан қолдау,
шаруашылық іс-әрекеттерді, дауларды шешу және т.б.
Ең маңызды діни ҧйымдарға дін басындағылардың бастамасымен
қҧрылған бір дінге сенушілердің қауымдастығын қамтитын шіркеулер,
мешіттер, синагогалар жатады. Кӛптеген мемлекеттерде дін мемлекеттік
билік органы мәртебесіне дейін жететін әлеуметтік институт ретінде
маңызды роль атқарады. Басқа мемлекеттерде дін мемлекет пен
мемлекеттік істерден ажыратылған.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Әдебиеттер - С. Б. Балшыкеев

text:
Әдебиеттер 1. Атеистический словарь. - М., 1986.
2. Лобовик Б.А. Религия как социальное явление. - Киев, 1982.
3. Основы религиоведения Под ред. И.Н. Яблокова. - М., 1994.
4. Радугин А.А. Введение в религиоведение. - М., 1997.
5. Справочник атеиста. - Киев, 1986.
6. Яблоков И.Н. Религия: сущность и явление. - М., 1982.
Бақылау сұрақтары 1. Діни құрылым қанша элементтен құралады? 2. Осы элементтердің қайсысы анағұрлым маңыздырақ болып табылады және себебі қандай? 3. Күнделікті діни түйсіктің теориялық түйсіктен айырмашылығы қандай? 4. Діни сезімдер қандай түрде пайда болады? 5.Ең маңызды діни іс-әрекеттерді атаңыз.


title: 2.3  Діннің қоғамдағы қызметі

text:
27
2.3 Діннің қоғамдағы қызметі
Діннің ролі, оның қоғам мен жеке адамға әсер етуінің деңгейі
олардың қызметтері арқылы жҥзеге асырылады.
Орны толтырылған функция. «Компенсация» термині жоғалған
және табылмаған нәрсенің орнын толтыру мағынасын білдіреді. Адам діни
әрекетпен айналыса отырып, нені «жоғалтады»? Біріншіден, діни
әдебиеттерді, дҧғаларды оқуға, қҧдайға қҧлшылық етуге, әдет-ғҧрыптарды
орындау және т.б. кететін уақыт. Екіншіден, қауымдастықтың тіршілік
әрекетін қамтамасыз ету ҥшін қҧрбандыққа шалынатын материалды, рухани
қҧралды. Ҥшіншіден, кез-келген дінде толық және жартылай қолданылатын
жеке рухани-адамгершілік және интеллектуалды кҥш-қуаты.
Дін, негізінен, орын толтыру ретінде жер бетіндегі ӛмірден тыс
игіліктерді ҧсынады: Қҧдаймен және Қҧдайдағы мәңгілік ӛмірді, қайғы-
қасіреттен арылу, шаттық және т.б. Осылайша, дін әлеуметтік
жауыздықтың алдындағы әлсіздіктің орнын толтырады, ӛмірдегі келеңсіз
оқиғаларды нығайтады, қайғылы жағдайларда жҧбатады, жағымсыз
эмоцияларды
оңды
эмоцияларға
айналдырады,
психологиялық
ыңғайлылықты нығайтуға ҥлесін қосады.
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/s-b-balshikeev.html?page=32#Орны_толтырылған_функция._«Компенсация»

title: 2.3  Діннің қоғамдағы қызметі


title: Дүниетанымдық функиця. «Дүниетаным»

text:
Дүниетанымдық функиця. «Дүниетаным» терминікӛзқарастардың
әр тҥрлі реттелген жҥйесін, дҥниені толық елестету және талқылау, оның
пайда болуы мен қозғалмалы кҥштері жӛнінде, адамның жер бетіндегі
орны, оның ӛмір сҥру мәні мен мақсаттарын білдіреді. Дҥниетанымның кез-
келген әлеуметтік жағдайлардың ерекшеліктері негізінде және ақпараттан
тыс қалыптасатын тҥрі адамның ӛмірлік ҧстанымы мен адамгершілік-қҧнды
бағытын қамтиды.
Ғылыми және діни дҥниетанымдардың ҥйлеспеушілігі туралы
кӛзқарас («немесе принципі бойынша») қисынсыз болып табылады, себебі,
тарих пен қазіргі заман терең діни наным мен тереңнен ғылымға енуінің
ҥйлесімділігін сан мыңдаған мысалдар кӛрсетеді.
Діннің дҥниетанымдық қызметінің мақсаты - табиғи әлеуметтік
қҧбылыстарды нақты қатаң ҧстанымдар арқылы бағалауға мҥмкіндік
туғызатын нанымдардың қалыптасуы болып табылады. Сонымен қатар: дін
дҥниетанымдық қызмет арқылы әр тҥрлі жағдайлардағы дінбасылардың іс-
әрекетін реттейтін қҧндылықтар мен нормалар жҥйесін қалыптастырады.
Осылайша, дін мақсаттарды, нҧсқауларды, себептерді, идеалдарды
қҧра отырып, жеке тҧлғаны қалыптастыруға зор әсерін тигізеді.


title: Ықпалдасу  функциясы.  «Ықпалдасу»

text:
28
Сонымен қатар, діннің ықпалдастық қызметі имманенттік тҥрде
болады, яғни, дезинтеграциялық немесе сегрегациялық деп аталатын ӛзінің
қарама-қарсылығын қамтиды. Оның мәні - әрбір нақты дін тек ӛз ілімінің
туралығын жариялай отырып, басқа діндерді (немесе басқа діндердің
қандай да бір бӛліктері) қҧтқару мәні жоқ, теріс деп санауында. Бҧл жағдай
барлығының кӛңілінен шығатын қандай да бір ортақ дінді қалыптастыруға
кедергі келтіреді, әр тҥрлі дінге сенетіндерді бір-біріне қарама-қайшы
қояды.
Халықаралық христиан, мҧсылман және басқа да діни ҧйымдар
келіссӛздер арқылы ортақ ымыраға келіп, қайшылықтарды бір діннің
шеңберінде жоюға тырысады. Бҧл іс әлі де болса жҥзеге аспады, әлем сол
қалпынша діни сипаттары бойынша бӛлінеді: бейбітшілік діндер арасында
да, дін ішінде де жоқ.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Реттеуші  функция - С. Б. Балшыкеев

text:
Реттеуші функция. Дін - діндарлардың ӛзара және басқа да
«әлемге» қатысты әрекеттерінің қатаң модельдерін тудыратын қуатты
қҧралы болып табылады. «Ненің жақсы» және «ненің жаман» екені
арасында нақты шекараны жҥргізуге шақыратын кеңестер мен тыйым
салулардың жҥйесі қҧрылды.
Іс-әрекет діни нормаларының әрқашанда ӛзгерусіз қалмайтынын баса
айтқан жӛн. Бҧл діннің қҧлдық және қҧл саудасына, тҥсік жасау және бала
бітірмейтін шараларға, спирттік ішімдіктер мен кейбір тағамдарды
тҧтынуға байланысты қатынасынан айқын кӛрінеді.
Кӛптеген діндерде әр тҥрлі әлеуметтік топтардың ӛмір салтының шегі
ереже бҧзылған жағдайда жазаға бҧйырылатын әскери жарғылардың
деңгейіне дейін жеткізілген.


title: Коммуникативті  функция.  «Коммуникация»

text:
Коммуникативті функция. «Коммуникация» термині бір нәрсенің
басқа нәрсемен, әлдекімнің басқа біреумен байланысын білдіреді. Діннің
коммуникативті функциясы жӛнінде айтылған жағдайда, дін ілімі мен
ғибадат
етуге
негізделетін
дінге
сенушілердің
байланыстары,
қауымдастықтары туралы сӛз етіледі. Коммуникация оларға ӛзара
ақпараттармен бӛлісуге және ӛзгерістегі жағдайда жылдам жауап беруге
мҥмкіндік туғызады.
Бҧл функцияда қарым-қатынас орнату мен ӛзара қолдау кӛрсетудегі
«әлеуметтік болмыс» ретіндегі адамның қажеттіліктері бейнеленеді.
Қазіргі таңдағы діннің коммуникативтік фунциясының артып келе
жатқанын айтпай кетуге болмайды. Дінге сенушілер ғибадат ету
ғимараттарында қарым-қатынас орнатудан басқа, баспа, радио, теледидар
арқылы да табысуға зор мҥмкіндіктері бар, мҧндай мҥмкіншіліктер олардың
ақпараттық хабардарлығын арттырады және тҧйықтық пен оқшаулық
шекараларын бҧзады.


title: Тәрбиелік  функция - С. Б. Балшыкеев

text:
29
аналарының, туған-туыстарының, рухани тәлімгерлері мен т.б. алдында
міндетті.
Діннің тәрбиелік функциясының екі жағын қарастыру қажет:
а) дін ӛзінің діндестерінің жалпыадамзаттық қҧндылықтары мен
нормаларын тарату кезінде
жағымды функциясы байқалады;
б) діннің фанатизмге, атеистер мен ӛзгеше ойды ҧстанушыларға қарсы
қастандыққа
тәрбиелеу, фатализм
кезіндегі теріс функциясы.
Қалай болған жағдайда да, әсеріне тап болған адамдарды
тәрбиелеудегі діннің ролін соңына дейін бағаламауға болмайды.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Психотерапевтік  функция - С. Б. Балшыкеев

text:
Психотерапевтік функция. Бҧл функцияныңмазмҧны мен мәні
діннің миллиондаған адамдар ҥшін жҧбату, жақсы ӛмірге сеніммен
қараудағы маңыздылығын қамтиды. Практика және тарихпен ӛлшенген
адамның психикасы мен эмоциясына әсер ету тәсілдері ӛмірден тҧңілуден,
торығудан, трагизм сияқты сезімдерден арылуға кӛмектеседі. Міне
сондықтан да, дінге сенушілер ӛмірдегі кедергілерге тап болғанда, сабыр
сақтайды, олардың арасында ӛз-ӛзіне қол жҧмсау әрекеттері аз кездеседі,
ӛлімнің жақындауын еш алаңсыз қабылдайды, ӛздерінің жеке қайғыларына
тҥсіністікпен қарайды. Барлық кезеңдерде діни қызметкерлердің
бостандықтан
айыру
мекемелері
мен
ауруханаларда
қоғамның
бақытсыздыққа ҧшыраған топтары арасында ӛздерінің уағыздарын
насихаттауға тырысатындары кездейсоқтық емес.
Сонымен, діннің әлеуметтік функциялары әр алуандығымен
ерекшеленеді, ӛзара диалектикалық бірлікте жҥзеге асырылады.
К.Маркстың әлеуметтік діннің функциясын «қатігез әлемнің жҥрегі»
ретінде анықтауы дәл айтылған.
Әдебиет 1. Атеистический словарь. - М., 1983.
2.Зеньковский В. Апологетика. - Рига, 1992.
3.Мануйлова Д.Е. Социальные функции религии. - М., 1975.
4.Основы религиоведения Под ред. И.Н. Яблокова. - М., 1994.
5.Радугин А.А. Введение в религиоведение. - М., 1997.
6.Угринович Д.М. Психология религии. - М., 1986.


title: Қорытынды сұрақтар - С. Б. Балшыкеев

text:
30
3 Бӛлім Ежелгі қоғамдағы діндер
Діни қатынастардағы ежелгі қоғам әр алуандығымен ерекшеленді.
Сондықтан да, діннің жіктелуі ежелгі діни нанымдардың тҥрлері ӛзара
шиеленісу себебінен кҥрделенеді. Олардың арасында нақты белгіленген
шекараны жҥргізуге болмайды, олар бір-бірінен алшақ ӛмір сҥрмеді.
Достарыңызбен бөлісу:


title: С.Б. БАЛШЫКЕЕВ - С. Б. Балшыкеев

text:
С.Б. БАЛШЫКЕЕВ
ДІНТАНУ НЕГІЗДЕРІ
Университеттің Ғылыми кеңесі
оқу құралы ретінде бекіткен
ҚАРАҒАНДЫ 2012
6
Оқу құралы
БАЛШЫКЕЕВ СЕРІК БАЛТАБАЙҦЛЫ
ДІНТАНУ НЕГІЗДЕРІ
Аудармашы: Мҧсағҧлова А.Е.
Мемл. баспа лицензиясы №500т 31.03.2004ж.
Басуға қол қойылды . Пішімі 60х90/16.
Кӛлемі оқу-баспа беті. Таралымы дана. Тапсырыс
ҚарМТУ баспасы.100027, Қарағанды қ., Бейбітшілік бульвары, 56
7
Кіріспе
Адамзаттың материалдық және рухани мәдениетінің тарихы діни
тарихпен ҥздіксіз байланыста болады. Бҧл байланыс диалекттік
сипаттаманы қамтиды және барлық ҧлттың тарихи даму кезеңдерін
қарастырады. Бҧл ретте діннің қоғам тағдыры мен жеке тҧлғаға сан
ғасырлық дәстҥрдің арқасындағы әсері қатаң тҥрде теріске шығарудан
жалпыға ортақ мадақтауға шейін әр тҥрлі бағаланады. Соңғы уақытта дінді
бағалаудағы материалистік тҥсініктер К.Маркстың дін «халық үшін
апиын» болып табылады деген постулатына негізделеді және осыған орай,
ғылыми, материалдық және рухани даму «жҥзеге асуы» қажет. Керісінше,
дін ілімі адамдардың тҥйсігі мен мінез-қҧлқына байланысты діннің
«қорғаныш» әсері теориясын негіздеді, қалай да болса оның осы жер
бетіндегі «мәңгілік» нәтижелеріне жетуге ҧмтылды.
Материалистер де, дін оқытушылары да бір-бірінің беделін тҥсіру
ҥшін бар кҥшін салды; сонымен қатар, дін ілімі мен материализм
арасындағы және керісінше кҥрес әдептілік пен ӛзін-ӛзі қадірлеу
қасиеттерімен ерекшеленбеді. Тарих ӛзара сансыз қорлау, қудалау,
қуғындау, жазалау мысалдарына толы және кімнің ҥлесіне кӛбірек
ауыртпалық тҥскенін анықтау қиынға тҥседі: қалай болғанда да, діни
кӛзқарастағы адамдар да, материалдық кӛзқарастағы азаматтар да ӛздерінің
қарым-қатынастарында адамгершілік және толеранттық (шыдамдылық)
принциптерін ӛте сирек жағдайда басшылыққа алған. Қазіргі таңға дейін
конфронтацияға қол жеткізілмеді: ӛзара тҥсініспеушіліктің қарқындауы тек
басылымдарда ғана емес, сонымен қатар, теорияда, практикада да кӛрініс
табады.
Сонымен қатар, қазақстандық қоғам бейбітшілікті, ынтымақтастық
пен тыныштықты қажет етеді. Осыған орай, бірқатар діни ҧйымдармен
қатар, әлемдік білім жҥйесінде де жҥзеге асырылатын әр тҥрлі діни
қҧрылымдардың тарихын, теориясын және практикасын тереңдете оқу аса
маңызды саналады және дер кезінде атқарылатын іс болып табылады.
Қазақстан Республикасы аумағында жҥз қырықтан астам ҧлт ӛкілдері
ӛмір сҥреді. Бҧл кӛпҧлттылық сан алуан конфессиялылықпен, яғни,
кӛптеген діни ағымдар мен ҧйымдармен толықтырылады. Олардың
барлығы жастарға қатысты мәселелерді, олардың қамқорлығын және
«ӛмірде ӛз орнын табуға» ықпал жасауды негізге ала отырып, зор
миссионерлік, насихаттау және қайырымдылық әрекеттері сияқты
қасиеттерін танытады.
«Ҥлкен ӛмірге» аяқ басқан орта немесе жоғары оқу орнында білім
алушы тҧлға ӛзінің «діни тобын» - тарихын, теориясын және әр тҥрлі діннің
практикасын білуі қажет.
Бҧл не ҥшін қажет?
Біріншіден, бҧл оқу процесінде қандай да бір дәрежеде
тасымалдаушысы діни қҧрылымдар болып саналатын дҥниежҥзілік
мәдениетке, жалпы адамзат қҧндылықтарына, кемшіліктері мен
8
қателіктеріне жеке қатыстылығын сезіну ҥшін қажет. Екіншіден, тыңдалған
курс негізінде, кез-келген дін тҥріне сену немесе сенбеуге байланысты
жеке, ерікті тҥрде таңдау жасау ҥшін қажет. Үшіншіден, «ҥлкен ӛмірде»
кӛзқарасы мен ҧстанымдары кей жағдайда ӛзара ҥйлесетін, бірақ жиі
қарама-қайшылық туындататын әр тҥрлі дҥниетанымы бар адамдармен ӛмір
сҥріп, жҧмыс істеу ҥшін қажет.
Жоғарыда аталғандарға байланысты осы оқу қҧралының мақсаты – әр
тҥрлі мамандықтарда білім алушыларды тек теория жҥзінде ғана оқытпай,
сонымен қатар, кез-келген дінге және оның ӛкіліне тҥсінушілікпен қарап,
саналы тҥрде қарым-қатынас орнатуды тәрбиелеу болып табылады. Әрине,
берілген оқу қҧралындағы бар ақпарат ӛздік жҧмыстардың зор кӛлемде
орындалуын болжайды: ақиқат «берілуі» мҥмкін емес, ол әр білім
алушының жеке ізденушілігінің кӛмегімен «табылуы» тиіс.
Осы оқу қҧралында барлық сҧрақтарға толық жауаптар беріледі деп
санау теріс жорамал болып табылады – тҥптеп келгенде, бҧл мҥмкін емес
жағдай. Және ең бастысы, автордың бҧйрығымен жеке тақырыптар
бойынша діни тҥпнҧсқалары қажетсіз мӛлшерде ҧсынылған. Атеистік
әдебиетке қатысты фактологиялық материал аса қҧнды болып табылады,
бірақ «жауынгер материализм» бағытындағы талдануы есепке алынбайды.
Оқу қҧралы жоғары оқу орны студенттеріне, магистранттарға,
гимназия, мектеп оқушыларына, сонымен қатар, діни мәселелерге
қызығушылық танытушыларға ҧсынылады.
Осы оқу қҧралын жазудағы алғашқы қадамымыздың пайдасыз
болмайтынына, ал оны жетілдірудегі жҧмысымыздың жалғасуына кәміл
сенеміз.
|


title: Тотемизм  – - С. Б. Балшыкеев

text:
Тотемизм – бір жағынан, кез-келген тайпа арасындағы туыс
қандастығы, екінші жағынан, жануарлар, қҧстар немесе ӛсімдіктердің
белгілі бір тҥрімен жақындасумен тҥсіндірілетін ғажайыпқа сену. Тотем
ретінде, нақты тегі ретінде кез-келген ӛсімдіктер немесе жануарлар дҥниесі
болуы мҥмкін еді. Тотем – тайпаның тек нақты тегі ғана емес, оның
қорғаушысы да, сонымен қатар, қамқоршысы болып табылады.
Ғылыми зерттеулерге қарағанда, кӛптеген тайпалар тотемның
атауымен аталған. Іс жҥзінде тотемды жануарларға және қҧстарға ҧқсату
және еліктеулер аз кездеспеді. Адамдар тотемге әсер ету арқылы тиісті
нәтижелерге жетуге болады деп сенді.
Тотем символдары (бейнелер) қасиетті саналды және оларды
байқаусызда балағаттау аяусыз жазаланды. Тотемдер тек табыну
нысандары ғана емес, сонымен қатар, тҧтыну нысандары болып табылды:
кез-келген тотемның – кҥш, шыдамдылық, батылдық, қулық және т.б.
қасиеттері тҧтыну субьектілеріне ӛтеді деген сеніммен оларды салт
бойынша ӛлтіріп, ас ретінде тҧтынды.
Тотемизм ежелгі қоғамдағы әлеуметтік ҧйымның, ӛзінің табиғатпен
ҥйлесімділігі мен оған бағыныштылығын тҥйсінуге талпыну қҧралы болды.
Сонымен қатар, тотемизм әлеуметтік-табиғи қатынастардың ең алғашқы
баспалдағы болды.
Бҧл дін ӛзінің кейбір сипаттамалары бойынша тек «ежелгі» деп
аталатын тайпалар арасында ғана емес, сонымен қатар, қазіргі заманның
салыстырмалы тҥрде дамыған қоғамында ӛмір сҥрді: Ҥндістандағы кейбір
жануарлар мен жәндіктерді пір тҧту, православиялық және католиктік
ырым бойынша денеге нан мен шарапты, Қҧдайдың қанын қатыстыру. Тіл
мамандарының кейбірі тотемизмнің «іздері» адамдардың есімдері мен
тектерінде сақталған деген пікірді ҧстанады: Медведев, Орлов, Воронов,
Роза, Қарлығаш және т.б.


title: Дуалау  – - С. Б. Балшыкеев

text:
31
қҧбылыстарына, адамға негізделеді. Нақты осы жағдай емдік дуалаудың
негізінде жатыр.
Қазіргі заман қоғамы тҥгелдей дуа мен дуалаушылықпен
«толықтырылған»: кӛптеген «сиқыршы-мамандар» қауымдастықтары бар,
«ақ» және «қара» дуа бойынша кӛптеген басылымдар шығарылады,
теледидар арқылы дуалау әрбір ҥйге енді.
Діни ҧйымдардағы кӛптеген ырымдар «дуалау» әрекеттерін қамтиды,
мысалы: шоқыну және шіркеуге жиналу, жаңбыр және ӛнімнің мол тҥсуі
ҥшін дҧға тілеу, кӛз тию мен дуадан арылту, ӛлгендерді жоқтау және ас
беру.
Кӛптеген ырымшылдық пен жоқтан ӛзгеге сенушілік әрекеттері
ҥлкендердің де, жастардың да ортасында, әр тҥрлі кәсіптегі адамдар
арасында да кездеседі.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Фетишизм  – - С. Б. Балшыкеев

text:
32
бейнелердегі рухтар мен жандар жақсы, жаман болып бӛліне отырып, ӛзінің
жеке ӛмірімен тіршілік ететін және ӛзіне назарды қажет ететін кез келген
нысанның егізі болып табылады. Нақты осы нанымдармен ежелгі және
антикалық халықтардың дәстҥрі, ӛлген адамдардың қабірлеріне еңбек
қҧралдары мен ләззат тудыратын заттарды қоса кӛму ырымдары
байланысты болды.
Әр тҥрлі кезеңнен ӛте отырып, анимизм анағҧрлым абстрактты
тҥрлерін қабылдап отырды. Мысалы, Қҧдай, Ібіліс, Періштелер әр тҥрлі
діндердегі нақты-жеке атрибуттарын қамтитын абстракция болып
табылады.
Жан және рух туралы анимистік ҧғымдардың негізінде тірі
жандардың ӛлілермен қарым-қатынас орнату мҥмкіндігі – спиритизм
туындады.
Анимизммен христиандықтар мен исламда қҧдайға қҧлшылық ету,
аспан қҧдайларына табыну, ата-ананы еске алу байланысты. Анимизм
діннен бӛлек елеске, қҧбылғыш бейнеге сенуде айқындалады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Аграрлық-кәсіптік  табыну  –

text:
33
Әрқашанда бойды шаттық билеген кҥйде ӛтетін камланиялар (
ерекше
салт жоралар) дабыл немесе басқа да музыкалық аспаптардың
сҥйемелдеуімен жҥреді.
Әдетте, бақсының лауазымы жылдар бойы ерен еңбек атқарғаннан
соң, мирасқорлықпен беріліп отырды. Бақсылардың беделі жоғары болды
және олардың сӛздері жеке немесе қоғамдық мәселелерді шешуге зор
ықпал етті. Қазіргі таңда бақсылық руханилықтың басқа тҥрінен бейхабар
тайпалар арасында кеңінен тараған.
Бҧл дін адамды қҧдай деп танудан, бҧқара халықпен байланысты діни
қызметкерлерінің ерекше әлеуметтік кастасының пайда болуынан бастау
алды. Бақсылар – тайпаның (рудың) берік кҥші, қазіргі заман
діндарларының жаршысы, ӛздігінен білім алған ҧстаздар, адамдардың
әлеуметтік денсаулығын сақтауға ықпал жасаған қорғаушылар.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Ата-бабаларға  табыну  – - С. Б. Балшыкеев

text:
Ата-бабаларға табыну – ӛлген адамдардың ру, тайпа немесе жеке
отбасының тіршілік әрекетіне ықпал етуге қабілеттілігі мен ғажайып
мҥмкіндіктеріне сену. Бҧл наным ӛлген адамдардың рухтары мен жандары
дербес ӛмір сҥретіні туралы тҥсінікке негізделеді. Сондықтан да, олардың
қҧрбандыққа шалулары міндетті және жҥйелі сипатта болды.
Нәтижесінде, ата-бабаларға табыну әрекеттері тайпа арасынан
шыққан қҧдайларға табынумен алмасты. Қоғам ӛзгерісіне байланысты
кӛсемдерге, батырларға, әулиелерге, жоғары лауазымды адамдарға табыну
тҥрлері пайда болды (К.Маркс, В.И. Ленин, Ким Ир Сен, Мао Цзэ Дун и
др).
Алғашқы қоғамның діни нанымдарының мазмҧны туралы қысқаша
баяндаманы
қорытындылай
отырып,
олардың
синкретикалығын,
диалектикалық қарым-қатынасы мен ӛзара сіңісуін, кез-келген дәуір
адамдарының іс жҥзіндегі әрекетіне зор ықпалын тигізуді баса айту қажет.
Діншілдіктің алғашқы ҥлгілері – бҧл қазіргі заманның дін жӛнінде
тҥсініктің бастапқы кілті және қазіргі заман дін басыларының ерте заманғы
адамзаттың рухани тҥрлеріне жағымсыз қатынасына ӛкініш білдіруге
тҧрарлық жағдай.
Әдебиет 1. Атеистический словарь. - М., 1983.
2. Афанасьев А.Н. Древо жизни. - М., 1983.
3. Басилов В.Н. Избранники духов. - М., 1984.
4. Григоренко А.Ю. Разноликая магия. - М., 1987.
5. Из истории древних культов Средней Азии. - Ташкент, 1994.
6. Круглый год. Русский земледельческий календарь. - М., 1989.
7. Мень А. История религии в 7-и томах. - М., 1991, Т. 2.
8. Папюс А. Практическая магия. - М., 1992.
9. Токарев С.А. Ранние формы религии. - М., 1990.
10.Фрэзер Дж. Золотая ветвь / пер. с англ. - М., 1980.
11.Царев И. Колдун России. - М., 1990.
12.Ятцен Г. В далеком Туркестане. Жизнь среди мусульман. - Бишкек, 1993.


url: http://emirsaba.org/s-b-balshikeev.html?page=45#4_Бӛлім_Шығыстың_ежелгі_және_қазіргі_заман_қоғамындағы_діндері_4.1_Екісу_халықтарының_діндері

title: С. Б. Балшыкеев - бет 45

text:
35
4 Бӛлім Шығыстың ежелгі және қазіргі заман қоғамындағы
діндері
4.1 Екісу халықтарының діндері
Екісу – әлеуметтік-географиялық кеңістік, екі ҥлкен ӛзен – Тигр және
Евфрат оның орталықтары болып табылады. Дәл осы жерде шалғайды
мекендегі серіктері – билеушілер мен бір мезгілде жоғарғы абыздар
басқарған ауылдармен қоршалған ең алғашқы қала-мемлекеттері пайда
болды. Билеуші-абыз қҧдай деп танылмады және табыну нысанына
айналмады.
Екісу халықтары дініне политеизм, яғни, кӛп қҧдайға табынушылық
тән болды. Қҧдайлардың кӛп болғаны соншалықты, абыздардың
мамандандырылуы да іске асты, олардың әрқайсысы арнайы ғибадатханада
тек бір қҧдайға ғана «қызмет кӛрсетті». Олардың арасында қақтығыстар
болмады, сондықтан да политеизм барлық мемлекеттік қҧрылымдарда
бейбітшілік тҥрде ӛмір сҥрді (Шумер, Ассирия, Вавилон және т.б.).
Біздің заманымызға дейін сақталған және мағынасы ашылған
мәтіндер, сонымен қатар, археологиялық зерттеулер арқылы табылған
заттар қҧдайларға антропоморфты, яғни, адам тәрізді бейне тән болғанын
мәлімдейді. Ең бастылары - Ан (Аспан қҧдайы) және Киден (Жердің әйел
қҧдайы) тҧратын ерлі-зайыптылар болып табылды. Осы екі қҧдай басқа
қҧдайлардың туындауына себепші болды, осылайша, ӛз кезегінде олар да
тҧқым таратты, нәтижесінде – қҧдайлардың саны кӛбейді.
Қҧдайларға мәңгілік ӛмір дарыған, ал адамдарға ӛлім тән.
Ӛлгендердің енші жері – жер бетіне қайтып оралуға жолы жоқ ӛлгендердің
жер асты патшалығы. Қҧдайлар ӛледі, бірақ олар басқа қҧдайлардың
кӛмегімен жаңадан туып, ӛмірге қайта келе алады.
Екісу халықтарының аңыздары жердің, жануарлар мен ӛсімдік
әлемінің, ең бастысы, адамның шығу тегі туралы сҧрақтарға ӛздігінше
жауап береді. Біз бҧл аңыздардан ақиқаттың ғылыми тҥсінігінің пайда
болғанын кӛреміз. Және бҧл кездейсоқтық емес, шумерлік-аккадтық-
вавилондық ӛркениет кӛптеген жетістіктерге жетті – олардың ішінде,
доңғалақтарды, арбаларды, желкенді кемелерді, мыс пен қаладан жасалған
заттарды ойлап табу, металлдарды дәнекерлеу, тасты қашау, кҥрделі
ирригациялық қҧрылыс және т.б. бар. Олардың астрономия, математика,
медицина және жазба әдебиеті, егіншілік кҥнтізбесі саласындағы білімдері
таң қалдырады.
Космогониялық сюжеттер туралы айтатын болсақ, олар ӛзіне тән
қасиеттермен ерекшеленеді – жер дӛңгелек жазықтық, ал аспан заттық
кҥмбез ретінде
сипатталады, әлемді Ме заңдары басқарады.
Дҥниенің басшысы қҧдайлар болып табылады, олар адамдар сияқты
ҥйленіп, бала туады, жанжалдасады, жақсы кӛреді, қызғанады. Адам
қҧдайларға табыну ҥшін дҥниеге келеді, ол жер бетінде уақытша ӛмір
сҥреді және оның ӛмірі қайғыға толы болады.
36
Сонымен қатар, Екісу халықтарының аңыздарында адамды қҧлға, ӛлі
жаратылысқа, тағдырдың ойыншығына айналдыратын заңдарды жеңуге
тырысатын «қҧдайлар тәрізді» қаһарман-адамдарды (Адап, Этап,
Гильгамеш) пір тҧтуға қатысты мысалдар кӛп кездеседі. Бҧл талпыныстар
сәтсіздікпен аяқталады, ӛйткені адамның кҥші қҧдайлардың қҧдіретімен
салыстыруға келмейді.
Екісу халықтарының діндерінде «ақ дақтар» кӛп, дегенмен, осы
заманға дейін жеткен материалдар Тигр және Евфрат алқаптарындағы
ежелгі қоғамдардың экономикалық, саяси, қҧқықтық және рухани
мәдениеттерінің жоғары дәрежеде дамығаны жӛнінде мәлімдейді. Б.з.д. IV-
II ғғ. пайда болған бҧл мәдениеттің белгілері Библия беттерінде сақталған
(су таскыны туралы, елді мекендердің атаулары).
Қазіргі заманғы дін ілімінің ҧстанымына қарай, қарастырылып
отырған дін пҧтқа табынушылық ретінде бағаланады және шынайы емес,
онда шындықтың сәулелері елес тҥрінде қалды.
Достарыңызбен бөлісу:


title: С. Б. Балшыкеев - бет 45


title: Мысыр діні - С. Б. Балшыкеев

text:
Екісу қала-мемлекеттерімен салыстырғанда, біздің заманымызға
дейінгі IV-III мыңжылдықтағы Мысыр мемлекеттігі қҧдай деп танылған
билеуші-фараон басқарған орталықтандырылған мемлекет ретінде
сипатталады.
Аңыздар мен қиялдардың пайымдауынша, Мысырды фараондардан
бҧрын қҧдайлардың ӛздері биледі. Ақырында, қҧдайшыл билік фараоннан
беріліп отырды, олардың әрқайсысы Кҥн қҧдайының ҧлы мен оның жер
бетіндегі іске асырушысы саналды. Фараон – бҧл патша-қҧдайы және бір
мезгілде патша-абыз болып табылады, салт жоралар оның атымен іске
асырылды. Ең алғашқы қҧдай деп танылған фараон – Мина, оның атымен
кӛптеген жҥз жылдықтар бойы сақталған барлық ырымдар мен салт-
жоралар байланысты.
Биліктің кӛп бӛлігін бір мезгілде мемлекеттік аппараттың қуатты
шенеуіктер басқарған және жергілікті қҧдіретті қҧдайлардың қызметкерлері
болған абыздар иеленді. Сол заманда абыздық әр тҥрлі ғылыми білімдердің
негізі
болған
–
абыздар
ӛздерінің
жетістіктерінің
арқасында
жаратылыстанудың әр саласы бойынша даңқы шықты.
Қҧдайлардың кӛпшілігінің арасынан анағҧрлым қҧрметке ие болған -


title: Пта-Апис (қҧдайлардың қҧдайы), Ра

text:
37
жануарларды пір тҧтып, олардың қҧрметіне ғибадатханалар салынып,
қызмет кӛрсетілді.
Ӛзінің маңыздылығына қарай бҧқа ерекше қҧдірет иесі болды, оның
қҧрметіне қҧрбандық шалынды, ал ӛлгеннен соң денесін майлап, сәнді
саркофагтарға кӛмілді. Сет-қолтырауын да мысырлық абыздықтың «арнайы
қамқорлығында» болды.
Мысыр империясының аумағында жҥздеген қҧдайлардың мәйіті
қойылатын орындар бар – жҥзетін, ҧшатын, қҧрлықта ӛмір сҥретін тірі
жәндіктердің барлығы дерлік кез-келген қҧдайды немесе әйел қҧдайын
кейіптеді.
Ежелгі мысырлықтар дінінде ерекше орынды ӛлімнен кейінгі ӛмір
сҥру мәселесі ерекше орын алды. Олар ӛлімнен кейінгі ӛмір ӛз жалғасын
табады деген пікірге сенді және сондықтан да, ӛлген адамның моласы
қабірді, жерлеу орнын емес, тҧрғын ҥйді білдірді. Сондықтан, жерленген
орын мен тҧрғын ҥйдің жағдайы ежелгі мысырлықтардың діни кешенінде
ерекше орын алды. Фараондардың мәңгілігі мен қуатын, бекітілген
тәртіптердің тҧрақтылығын әшкерелейтін пирамидалардың да болғаны
мәлім.
Фараондар билігі қҧлағаннан соң, олардың ӛлімнен кейін әлемді
билеу мҥмкіншіліктеріне сенім жоғалды – бҧл туралы тоналған және
бҧзылған қабырлар мәлімдейді. Қоғамдық ӛмірдің ӛзі тҧрақтылық пен
сенімділіктен айырылды.
Достарыңызбен бөлісу:


title: «Арфашының  әндері» - С. Б. Балшыкеев

text:
«Арфашының әндері» шығармасы – ежелгі мысырдың қҧлдырау
гимні – бҧл дҥние мен о дҥниеге қатысты қайғыға, мҧңға, скептитизм мен
ҥміттің ҥзілуіне толы болды. Осындай кӛңіл-кҥйлер «Ӛз жанынан ӛзі күдер үзгенмен сыр шерту» жинағына да тән, «Сыр шерту» шығармасының белгісіз авторы ӛмірдің емес, «қайғы тҧтқынынан шығу»,
«масаңдық шегіндегі тыныштықты», «жорықтан ҥйге оралуды», «кӛп
жылдар бойғы абақтыдан кейінгі ҥйге оралуды» елестететін ӛлім туралы
гимнді айтты.
Кӛптеген мәтіндерде христиан және ислам діндерінің басты
идеяларына айналған жоғарғы сот туралы, шындық салтанаты туралы,
жамандықтың жазасын ӛтеу, жақсылық ҥшін марапатқа ие болу
идеяларының қамтылатыны ӛте маңызды.
Осылайша, ежелгі мысыр қоғамының дінін адамгершілік-догматтық,
сонымен қатар, діни-табынушылық қатынастарда анағҧрлым дамыған деп
сипаттауға болады. Тарихта ең алғаш рет жалғыз Қҧдайға табыну
бағыттары айқындалды, яғни, кейінірек еврей қоғамының рухани кӛсемдері
арқылы, ал олардан христандық және мҧсҧлмандық кӛсемдермен енгізілген
монотеизм бағыттары пайда бола бастады.


url: http://emirsaba.org/s-b-balshikeev.html?page=48#«Ӛз_жанынан_ӛзі_күдер_үзгенмен_сыр_шерту»

title: «Арфашының  әндері» - С. Б. Балшыкеев


title: Зороастризм (парсизм, маздеизм)

text:
38
Бҧл діннің пайда болуы Заратуштрамен
(Зороастром) байланысты,
оның тарихы әлі де нақты анықталмаған, дегенмен, ғалымдардың кӛпшілігі
арасында ол шынайы тҧлға, қоғамның әлеуметтік қҧрылымының
реформаторы, тайпа кӛсемдерінің, абыздардың шексіз биліктеріне, ескі
қҧдайларға табынуға қарсы кҥресуші ретінде танылады.
Зороастризмнің Отаны Иран болып табылады. Киелі
кітабы - Авеста.
Кӛптеген мәтіндердің авторлары белгісіз, олардың Гат деп аталатын кӛп
бӛлігі Зороастр мен оның ізбасарлары болып саналады.
Зороастризм жҥйелі дуализммен сипатталады. Бҧл бейбітшілік
тәртіптің негізіне оң және теріс екі субстанцияның жататынын білдіреді.
Оң субстанция ретінде - Ахура-Мазда
(Ормузд), терісі - Анхра-
Майнью
(Ариман) танылады. Екеуі де Шексіз уақытпен
(Эрван құдаймен)
туындаған.
Бҥкіл әлем – жақсылық пен жамандықтың, жарық пен
қараңғылықтың, ӛмір мен ӛлім арасындағы кҥрес. Бҧл кҥресте келісім
болмайды. Ең бастысы, адам бҧл кҥресте жоғарғы кҥштердің ойыншығы
емес, таңдау қҧқығына ие тҧлға ретінде танылуы болып табылады.
Авестаның адамгершілік кеңестері адамды кіршіксіз ойларға, мейірімді
сӛздер мен әрекеттерге, жақын адамға қолдау кӛрсетуге, жамандықпен
кҥресуде ҧстамды болуға тәрбиелеуге бағытталған, ҧрлық пен басқа да
қылмыс айыпталады.
Жанның тазалығы ерекше орынға ие, дененің тазалығы да міндетті
саналды. Зороастризмде ӛлген адамдар жын-перінің символы ретінде
қарастырылады, ал оған жанасу адамды бейпілауызға айналдырады. Ӛлген
адамдардың
денелері
арнайы
мҧнаралардың
қабаттарына
орналастырылады, оларды жыртқыш аңдар шоқыған, ал сҥйектерді
мҧнаралардың ішіндегі қҧдықтарға тастады. Ауру адамдар, жаңа туған
әйелдер, сонымен қатар, ӛмірлік айналымының белгілі кезеңдеріндегі
әйелдер лас деп саналған.
Авеста Дҥниенің ең маңызды тӛрт элементіне қҧрмет кӛрсетуді қажет
етеді: суға, жерге, ауа мен отқа. Зороастрлықтардың табынушылық
тәжірибесінде от ерекше роль атқарады – сондықтан да, осы дінді
ҧстанушылар отқа табынушылар деп аталады.
Бҧл дінді жақтаушылар кӛбінесе библиялық космогониядан асып
тҥсетін ілімді ойлап тапты. Осылайша, Жаратушысы Ахура-Мазда болған
ең алғашқы адам – жер бетінде ӛмір сҥрген, жақсылық сыйлайтын, жерді
игеретін, мал ӛсіретін Йима атты тірі жан пайда болды. Бірақ, мҧның
барлығы Йиманың қасиеті бҧқалармен қоректене бастағаннан кейін
аяқталды, ӛркӛкіректеніп, жаратушысын ҧмытты – ақыр соңында Ахура-
Мазданың қалауымен мәңгілік ӛмір мен тіршілік
әрекетінің қолай лы
жағдайларынан айырылды.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Тарау Курстың негізгі түсініктері

text:
10
Адамның болмысын анықтаудағы кӛптеген тҥсініктемелер мәселенің
кҥрделілігін, материалистік және діни бағыттағы авторлардың тарапынан
тәсілдердің әртектілігін дәлелдейді. Егер де алғашқылары адамды ҧзақ
уақыт бойғы эволюция барысында табиғи жолмен пайда болған
биоәлеуметтік тіршілік иесі деп таныса, одан кейінгілері сол
биоәлеуметтілікті қабылдай отырып, адамды Қҧдай
(Алла) жаратқан деген
пікірді дәлелдейді.
Қазіргі замандағы ғылым деңгейі
адамның пайда болу құпиясын дәл
нақтылықпен шешуге толық мҥмкіндік тудырмаса да, оның адам
болмысы
мен ерекшелігін анықтау ҥшін жеткілікті саналатыны анық. Бҧл болмыс
келесі қҧраушылардың ӛзара қатынасы арқылы қалыптасады: саналы ойдың
кӛмегі негізінде материалды және рухани қҧндылықтарды жетілдіру
қабілеттілігі мен арнайы тән ҥйлесімділігін ҧйымдастыру. Адамның қимыл-
қозғалыс табиғаты әлеуметтік шектеулермен (нормалар) бақыланса, адам
болып қалыптасады, - бҧл тек адамзат қоғамында ғана мҥмкін бола алады:
адам қоғамнан тыс қалыптаспайды.
Ғылым ҥшін
Құдайдың (құдайлардың) болмысы мен жоққа
шығарылуынан басқа аса қҧпиялы және жҧмбақ нәрсе жоқ.
Құдай – бҧл тек
ӛркениеттің дамуымен ғана басылмайтын, сонымен қатар, жанданған сайын
одан әрі маңызға ие болатын кӛптеген айтыстардың, ойлардың, кҥдіктердің
мәңгі тақырыбы. Этникалық және дҥниежҥзілік діндерде Қҧдай барлық
заттың бастамасы, дҥниенің жалпы және жеке элементтерінің тағдырын
анықтайтын табиғи және асыра табиғи болмыс ретінде танылады.
Адамзаттың жалпы діни бағытында
«Құдай», «Алла» немесе «Тәңір»
сӛзі адамның жеке талпынысының ақтық нысаны, оның болмысының соңғы
мәні мен себебін тануға ҧмтылысын білдіреді.
«Қҧдай» тҥсінігі «барлық заттың, яғни, ӛмір атаулының адам ҥшін
соңғы және тәмәмдалған мәнімен ҥйлеседі». Бҧл ақтық соңында
барлығының ӛз болмысымен міндетті болуы, неге ҧмтылатынымыз бен әр
нәрсенің ӛз мәресіне жететінін білдіреді. Басқа сӛзбен айтқанда, бҧл -
ӛмірдің қҧндылығын, тҧрақтылығын, уақыт ҧзақтығын арттыратын
нәрсе»
7
. Ең бастысы, әр тҥрлі діндердің қасиетті кітаптарында
Қҧдайлардың ӛздерін бір мезгілде адамзат және «адамзаттан биік» болмыс
ретінде танытатыны таң қалдырады.
Қҧдайлар адамдар сияқты қуанады, қаһарланады, әрекет жасайды,
ӛздеріне назарды қажет етеді – сонымен қатар, олар толық жетілу, жан-
жақтылық, зор қҧдіреттілік, бақилық ӛмір сҥру қасиеттеріне ие бола
отырып, адамдардан шексіз асып тҥседі. Қҧдайдың есімдері әр тҥрлі болса
да
(зороастризмде Ахурамазда, иудаизмде Яхве, индуизмде Брахма,
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/s-b-balshikeev.html?page=4#(зороастризмде_Ахурамазда,_иудаизмде_Яхве,_индуизмде_Брахма

title: Тарау Курстың негізгі түсініктері


title: Эсхатология - С. Б. Балшыкеев

text:
39
білгендерге, ал тозақтағы мәңгі азапты жамандықты жақтаушыларға
сыйлайды.
Дҥниежҥзілік тарихтың аяқталуының алдында жер бетінде ӛзінің
жақтаушыларына дҧшпандарды толық жеңуге кӛмектесетін Мессия пайда
болады.
Зороастризм діні иудаизм мен манихейлік, павликиандық және
катарлардың пайда болуына маңызды әсер етті.
Зороастризмді ҧстанушылар саны шамамен 100 – 500 мың адамға
жетеді, қазіргі таңда олар Тҥркияда, Иранда, Иракта, Арменияда, Грузияда,
Қазақстанда және басқа да жерлерде ӛмір сҥріп жатыр.
Достарыңызбен бөлісу: