title: «...Дүркін-дүркін...» - СарасөЗ (Әдебиеттану, сын әлемі)

text:
2. «...Дүркін-дүркін...»
– Мақалаң жақсы екендейді кезінде қызметтес болып,
сыйлас жүрген, «Сәбеңнің кейіпкері» аталатын очеркімді
«Жастықтың жарқын іздері» аталатын жастар жинағына
сыртымнан енгізіп қамқорлық жасаған қаламдас Дәуренбеков
Жақау ағам. Әңгіме менің «Егемен Қазақстан» газеті бетінде
жарық көрген «Дүние шіркін, дүркіндүркін, өтеді бір күн...».
(22 шілде 2010.) аталатын мақалам туралы.
– Өзі Мұхамеджан Қаратаевтай соқпасоқпасы көп
бұралаң өмірде сараман, Сынөнерде сардар бола білген ірі
тұлға туралы туса мақала неге жаман болуы керек? Мұқаң
жайындағы материал неге нашар жазылуы керек? – деймін
сыйлас ағаның мақтағанына өсе сөйлеп, әліптің аяғын бақпай
арандап...
– Үлкен тағдыр иесі – Адам ретінде Мұқаңның портреті
жақсы жасалған.
Бірақ...
– Иә, бірақ, Жақа? «Егемен Қазақстан» газеті бетінде
жарияланған мақалаға жазушы Шәрбану Бейсенова, сатирик
Көпен Әмірбек, Сүлеймен Мәмет, Қайсар Әлім, Мұқаңның
келіні – Жәмилә Қаратаева пікірлерін айтып телефон шалды.
Ықыласты. Тіпті Жәмилә жеңгейдің көңілі босап тұрды
сөйлескенде. Алайда бірде бірі Сіз айтқан «бірақ..». жайында
жақ ашқан жоқ. Жобасы оқыған сәттегі жалпы әсердің
жетегінде кеткен болуы керек олар.
– Жо, жоқ... Мақала мықты. Формасы табылған, көркем
тілмен төгіле, сырласа отырып жазылған эссе. Оған дау жоқ.
Бірақ, Мұхамеджан ағамыз өзің айтқандай, алдымен әдебиет
сыншысы емес пе? Ағамыздың сол әдебиет сыншылығы кө
рінбей қалған ба деп ойлап отырғаным ғой.
– Өте дәл байқағансыз Жақа. Эссе үштік толғаныстан
тұратын. Алғашқы бунағында («Дүние шіркін..».) Мұха мед
жан Қаратаев ағамыздың жалпы адами кешулерін айту мін
детінде болдым. Екіншісісінде («...Дүркіндүркін...») Мұқаң
дай ұстазды әдебиет сыншысы райында көрсетсем деймін.
Ал үшінші бунақта («Өтеді бір күн...») Мұхамеджан Қара
таев та «Мен де адаммын жаралған сүйекеттен..». (С.Мұ
қанов) дегендей тіршілік кешіп, өмірінің бесін шағында бас
тан кешкендерін көз алдынан өткере отырып дүние – жалған
екенін шын сезініп жазған мемуарлық шығармалары жайында
болмақ.
218
219
– Онда саған қолқа салайын.
– Айтыңыз Жақа.
– Айтсам Мұхамеджан Қаратаевтың тек әдебисын ма
қалаларынан іріктеп, сұрыптап жиырма бес баспа табақ
көлемінде бір кітабын құрастырсаң. Алғысөзіңнің басы міне
менің қолымда тұр.
– Бір мәселе бар, Жақа. Мұқаңның келіні – Жәмилә жең
гейдің қолында қаламы бар, атасының әдеби мұрасына иелік
ете алатын кісі. Кітапты сол кісі құрастырып, мен алғысөзін
жазумен шектелсем қайтер еді?
– Ол да дұрыс. Алдынан өтейік тіпті. Бірақ, сыни еңбек
терді іріктеу ол кісіге қиын соқпас па? Сенің мәселеге сыншы
ретінде араласқаныңды қалап тұрғаным. Өйткені Мұқаңның
жазғандары бірыңғай «социалистік реализмнен» тұратын
сияқты еді ғой. Оны сыншы сараптамаса...
– Ойласайық. Ұстаз үшін біз қызметке дайынбыз. Алайда,
алдымен Жәмилә жеңгейдің алдынан өтіңіз.
– Болсын!
Жақау аға дұрыс айтады, Мұхамеджан Қожасбайұлы – ал-
дымен әдебиет сыншысы. Ол әдебиетке жиырма жастан асар-
аспас бозбала шағында сыншы болып араласты. Содан өзге
жанрға ара-тұра қалам тартқанымен, негізінен әдебиет сыншы-
сы болып өтті өмірден. Сексенінші жылдардың жариялылы-
ғы, тоқсаныншы жылдардың «өтпелі кезең» аталатын өкпек
желіне өкпесі қайта шалдықса – әдебиет дамуына ілесе оты-
рып, ту ған әдебиетінің жақсысын – асырып айтар, жаманын
– құтын қа шырып айтар сыншылық кәсібінен ұшырады. Әйт-
песе, отызыншы жылдардың жазасы адами тұрғыдан да, мо-
ральдық тұрғыдан да әбден өтелген-ақ еді.
Біз бұлай дегенде ұстазымыз отызыншы жылдары «сүттен
ақ, судан таза» шығып еді дегелі отырған жоқпыз. Алайда
отызыншы жылдарда балаңдықпен жазылған сол бір жалалы
мақала үшін кезінде екі мәрте Сібір айдалып, жазасын екі
есе атқарып, қанаты қырқылып оралған адамға тоқсаныншы
жылдардың қара дауылының қайта соғуы ауыр тигенін, ға-
ділетсіз істе әділеттің бола қоймағанын айтып отырғанымыз.
Ұлы Абай тілімен «Екі күймек бір жанға әділет пе?..». еді
дегеніміз. Дей тұрсақ та Мұхамеджан Қаратаевтай тұлғаның
отыз жетінің құйынына қалай кіргені, одан жаза өтей жүріп
арылып, әдеби сынға қайта оралу диалектикасын толық ұғыну
үшін де сөзді оның өмірбаянынан бастаған жөн болар асылы.
Мұқаң әдебиетке отызыншы жылдары келді. Отызыншы
жылдардағы әдеби сын методологиясы жиырмасыншы ға сыр-
дың жиырмасыншы жылдарының белінде дайындалды.
Ленин жарықтық жаңа қоғамның әдебиеті де жаңа болуы
керектігін жарғақ құлағы жастыққа тимей жарлай айтумен бол-
ды. Өзі армандаған жаңа әдебиетке жол бастар серке жасау үшін
сырт елде (Сорентода) жүрген М.Горькийді елге қайтуға, жаңа
міндет жетегіне жегілуге үгіттегені тағы мәлім. М.Горький
жаңа әдебиеттің жайына кірісіп жатқанда барлық бұратана
ұлттар алдына ұстап отыған орыс әдебиеті екіге жарылып
жатты. Бірі – әдебиетті тапқа бөлуге қарсы. Олардың ұраны –
«Өнер – өнер үшін!» Келесісі – таптық әдебиет жасаушылар.
Сын – әдебиеттен туып, әдебиет тәрбиесіне жүретіні бесенеден
белгілі. «Өнер – өнер үшін» принципін ұстанған Розанов аштан
өлді, Брюсов елу жасына дейін бұл принципті мойындамай
келіп, өзінің елу жасына таяғанда «әдебиеттің халыққа қызмет
етуі» керектігін мойындағандай болып «Мой Пушкиннен»
«Пушкиннің халықтығы» мәселелеріне барып мақала жаза
бастады. Ремизовтың бір туындысының «Репутация» аталуы-
ның сыры да осыдан туады. Потебня типтес туындыны тілдік-
әдеби пішімде талдайтын зерттеушілер еңбегі жылы жабылды.
Сын мінберіне М.Горькийден бата алып Луначарский көте -
рілді. Социалистік жаңа қоғамның өнерін жасайтын социалис-
тік реализм теория райында төбе көрсете бастады.РАПП кү-
шіне мінді. Қазақ әдебиетінде кейін «кәззап» аталған ҚазАПП
өмірге келді.
Қазақ әдебиетінде Мағжан Жұмабайұлының «Шолпанның
күнәсі» аталатын әңгімесі, Жүсіпбек Аймауытұлының «Күні-
кейдің жазығы» повесі осы орайда сарындас туындылар. Олар
жаңа қоғам және жаңа адам деп отырмыз. Оларды біз қайдан
аламыз? Әрбір ұлттың өз ішінен туып, адал жолмен тәрбиеленіп
өсіп шыға ма? Әлде арам жолдан сырттан келе ме? Міне осы
сұрақты заманынан оза туған қос жампоз жазушы Шолпан мен
Күнікей тағдыры арқылы астарлап айта білді.
Орыс әдебиетінде жаңа қоғамды мойындамаған жазушы-
лар қарасыны ұлт әдебиеттеріне қарағанда молдау болды. Жаңа
қоғамнан сырт айналып, шет ел өтіп сырттап кеткен оларға
кейін кешірім берілді де А.Куприн, А.Толстой сынды кейбірі
қайтып келіп, өмір жолын Россияда жалғап жатты. В.И.Ленин
тарапынан Алашорда өкілдеріне берілген кешірімінің Т.Рыс-
құловтың И.В.Сталинге 1924 жылы жолдаған жүз беттей «до-
220
221
носы» негізінде жолы қиылды. Алашорда өкілдері қайтадан
кеңестік қызметтерден алынып, қайтадан қуғындалды, Қазақ-
станнан аласталып әр тарапқа айдалып кете барды. Орыс
әдебиетінде социалистік реализмге көшу процесі ескі мен
жаңаны ұштастыру арқылы жүргізілсе, бізде ескіні жою,
жаңаны тыңнан жасау арқылы әділетсіздікпен, күш қолдану
арқылы жүзеге асырыла бастады.
Сонымен жаңа қоғамның әдебиетін (өнерін) жазушылар со -
циалистік реализм әдісімен бейнелеуге тиіс болды. Оты-
зын шы жылдары айқындалған концепция 1934 жылы СССР
Жазушыларының бірінші съезінде ресми сипат алды. «Со-
вет әдебиеті – социалистік реализм әдебиеті» ретінде ресми
хатталды. Кеңес әдебиеті – кеңестік жаңа әдебиетті социа-
листік реализм әдісі арқылы жасаушы болғанда, жаңа қо-
ғамның жаңа адамын өнерде сол көркемдік әдіс арқылы жасай
алған, алмағанын тексеретін (зерттейтін) ілім – маркстік-
лениндік эстетика аталды. (Осының бәрінің түп-тұқиянында
В.И.Лениннің «Белгілі бір қоғамда өмір сүре тұра ол қоғамнан
бостан бола алмайтындығы» туралы теориясы жатты. Оған
«Сәулелену теориясы» қосылды дегендей...)
Ауылда нағашылары атақты ахун Ахмет Оразай мектебі нен
тіл сындырған, Жаңақорған ауданында интернатта өскен, одан
Абай атындағы педагогикалық институтта оқыған, Ленинград
университетінің аспирантурасын аяқтап диссертация қорғамақ
жап-жас Мұхамеджанның әдебиетке келетін уақыты міне
осындай дүниетанымдағы айырым кезеңі. Ленинградта оқы-
ған жылдары орыс, еврей, немістің «сен тұр, мен атайын»
профессорларынан білім алған уыздай жас Қазақстанға кел-
генде маркстік-лениндік эстетикамен жеткілікті дәрежеде қа-
руланған, социалистік реализм теориясымен «ауырған» жас
талант. Оның қазақ әдеби сынындағы алғашқы мақаласының
«Қызыл ат» және социалистік реализм» аталуының сыры да
енді өзінен-өзі түсінікті.
Отызыншы жылдары Қазақстан Жазушылар Одағының жа-
уапты хатшысы (Төрағасы С.Мұқанов), «Қазақ әдебиеті» га-
зетінің жауапты хатшысы Мұхамеджан Қаратаев С.Сейфуллин,
І.Жансүгіров, Б.Майлин, М.Әуезов, С.Мұқанов, Ғ.Мүсірепов
шығармалары жайында Ғ.Тоғжанов, Б.Кенжебайұлы сынын
сынап мақала жазған, жанр бағдары жайында баяндама жаса-
ған жас азамат. Соның дені социалистік реализм әдісін бетке
ұстай жазылған сауатты сын мақалалар. Мақалаларына Сәкен,
Мұхтар, Ғабит ағалары қолдау пікір білдіреді. Сәбит аға болып
бауырына тартып жанына қызметке қабылдап отыр. Жас азамат
үшін осының бәрі абырой.
Социалистік реализм! Оның өмірі қаншалық болды? Қа-
лай дегенде де өзінің ғылыми жетекшісінің есімін «Менің
ме тодологиям» деп авторефератына тасқа басып жазып қою-
дан биігірек, жоғарырақ, сапалырақ еді... Қазір кірпідей жиы-
ры лып жатар болсақ ол – оның «социалистік реализм» деген
атауынан.
М.Қаратаев осы отызыншы жылдардан өмірінің соңына
дейін социалистік реализм аясында еңбек етті. Қандай еңбекті
талдаса – осы теория негізінде талдады. Шығарма жетістік-
кемшілігін социалистік реализм әдісі арқылы саралады. Оны
айтамыз, «дамыған социализм» дәуірінде тіпті социалистік
реализм теориясы мәселесімен халықаралық аренада ой бөліс-
ті, пікір таласына бара алды. Өзі сенген, сенгендіктен проблема
ретінде қарастырған Қаратаев бұл орайда Б.Сучков, Д.Марков
сынды орыс әдебиеттанушыларымен қатар, болгардың Тодар
Павловы секілді еларалық өреде социалистік реализм жайында
пікір жарыстыра білді. Өз уақытында бұл сыншының биік
өресін танытатын үлкен бедел болды.
Әл-Фараби атындағы Ұлттық университеті филология фа-
культетінің қазақ және орыс бөлімдеріне академик Мұхамед -
жан Қаратаев социалистік реализм теориясының шығу тари-
хынан тартып бүгінгі тағдыры жайында арнаулы курс өтті.
Жасыратын не бар, дәріс тартымдылығынан ба, әлем әдебие-
тінің мол деректерімен салыстырыла, сабақтастырыла айты-
латын лекция мазмұн байлығы, оқылу мәнері жөнінен клас-
сикалық лекция дәрежесінде өткенін шәкірттік бейілден айту
бізге парыз.
Біз келмеске кеткен кеңестік қоғамның ұраны болған со-
циалистік реализмді дәріптеп отырғаннан саумыз ба? Әрине,
жоқ. Біз социалистік реализмді дәріптеуден аулақпыз. Алайда,
бүкіл сыншылық, ғалымдық мұрасы социалистік реализммен
байланыста туған Мұхамеджан Қаратаев әдеби мұрасының
қазақ әдеби процесіндегі барша заңдылықтарды айта білген,
талдап жеткізе білу сырына шым батып бару үшін тілге тиек
етіп отырған жайымыз. Шарасыздық? Жоқ! Заңдылық!
Егер социалистік реализм әдіс ретінде тарих аренасынан
кеткені рас болса, онда бүкіл шығармашылығын сол кеңестік
қоғаммен бірге келіп, кеңестік қоғаммен бірге кеткен әдіспен
222
223
байланыста жасаған бас сыншы еңбегінің де өміршең бол-
мағаны ма? Жоқ! Тағы да жоқ! Олай болатыны – Мұқаңның
негізінен ден қойып қарастырғаны кеңестік кезеңнің әдеби
процесі. Ал, кеңестік кезеңде социалистік реализмді жамылшы
етіп талай асыл туындылар туды. Қазақ әдебиетінің әлемдік
деңгейге көтерілуі, әлемге танылуы – сол кеңестік кезеңде туған
асылдарымыздың арқасы. Жазушыларымыздың социалистік
реализмді жамылшы ете отырып шын шедевр жасаған сәтін
Мұ қаңдай бас сыншы танымай, қапы жіберіп алса сөз басқа.
М.Қаратаев шығармашылық өмірінің екі дүркін қамауға алы-
нып, сотталып, Сібір айдалған кезеңінен өзге уақыттың бірінде
де әдеби процестен кенжелеп тіпті кенжелеп көрген кісі емес.
Ол сыншы ретінде қазақ әдебиетінің тамыршысына, баромет-
ріне айнала білді. Маркстік-лениндік эстетикамен қаруланған
білімпаз райында социалистік реализмді методология ретінде
пайдалану – көркемдікті қапысыз ажырататын сыншы бәсін
түсіре алған жоқ. Ол социалистік қоғамға күйлеп жазған шы-
ғармаларды қазақ халқының шын өмірін шынайы көрсете біл-
ген құндылықтардан ажырата білді. Тақырып тілегімен туған
жадағай туындыны жазушы жүрегінен туған алғадай туынды -
дан қапысыз ажыратып, шынайы көркемдік жыртысын жырту -
мен жүрді, жақсының жақсылығын айтып нұрын тасыта, жа -
манның жамандығын айтып құтын қашыра білді. Бұл – шын
сыншыға тән мінез. Иә, Мұхамеджан Қаратаев – қазақ әде-
биетінің «қара нары» (Ш.Мұртаза) атанған шын сыншы еді.
Қазақ әдебиетінің небір асыл туындылары Мұқаңдай
сыншы батасын алып барып, әдеби, ғылыми айналымға түсіп
жатар еді ол кезде. Оған мысалды молынан келтіруге болады.
Мұхамеджан Қаратаев қаламына іліну – қазақ ақын-жа-
зушылары үшін құрмет болғаны күні бүгін көз алдымызды.
Қаратаев қаламына ілінсе – әдебиетке келген сияқты, қаламына
ілінбесе келмеген сияқты сипат алу – белгілі дәрежеде сыншы
еңбегіне өлшем болары анық.
Бір қызық бар. Қазақтың мықты ақыны Мұқағали Ма-
қатаевта «Сыбағам қайда?» аталатын өлең бар. Осы өлең
Мұқаңа арналған. Еркелей, еркіндей сөйлеген ақын назы –
менің поэзияма неге назар салмайсыз дегенге саяды. Сыншыны
құрметтеу, еркелеуі аралас жатыр. Әбділда Тәжібаевтай әрі
ақын, әрі ғалым, тіпті білгір сыншы бола білген адамнан ақ
бата алған Мұқағали Мақатаев ешкімнен пікір дәметпесе де
болғандай. «Сөзімді таныған кісі алсын!» Міне, критерий.
Бірақ, бала көңіл ақын Мұқаңа арнап «жылап» «емшек сұрап»
балаға айналып, өлең тілінде сөйлеп отырғанын қайтерсің!
Әрине, мұнда себеп бар. Себептің сырына бойлау үшін арыстан
кеуделі ақынның «Сыбағам қайда?» өлеңінің өзін тағы бір рет
бірге отырып оқып көрейікші.
Сыбағам қайда?
Қарамай сақалыңа, шалдығыңа,
Жарасып тұрушы еді қалжыңым да.
Қарабайдай қатайып алыпсың ғой,
Ата,
Сен шынымен алжыдың ба?!
Сұрың да, сұхбатың да сондай бөтен!..
Бұйымым бар,
Үйіңе қонбай кетем.
...Жыламаған сәбиге емшек бермес,
Жыламасам алдыңда болмайды екен.
Мен сені сыйламасам, түсінбесем,
Жүрмес ең әр жырымның ішінде сен.
О, менің пайғамбарым!
Сен болмасаң,
Тірі пенде алдында кішірмес ем.
Ат басы алтын берсе табылмаған,
Еншім бар менің сенде алынбаған!
Қобызың емес пе едім қолыңдағы,
Ұмыттың неге мені, жаным бабам?
Қатыбас өмірден мен пайда алмадым,
Жаныммен жазған жырым – жайған малым.
Қылышың емес пе едім қынаптағы,
Жоғалттың неге мені, пайғамбарым?!
Ат басы алтын берсе табылмаған,
Сыбағам қайда менің алынбаған?
...Бір түйір кәрі көздің жасы емес пе ем,
Ұшында сақалыңның дамылдаған?!
1971 жылы 16 науырыз күні жазылған өлеңді ақын сол
жылы 26 науырыз күні Абай атындағы педагогика институ -
тын да Қазақ ССР-нің (АССР) 50 жылдық мерейтойына ар нал-
ған ақындар мүшайрасында Сәбит Мұқанов бастап ақындар өз
224
225
өлеңдерін оқыды. Мұқаң – Қаратаев жиында көшелі, білімді
сөз сөйледі. Сөйлеп шықты да уақыты тығыз, міндеті мол (Қа -
зақ ССР энциклопедиясының бас редакторы) сыншы мүшәй-
радан кетіп отырды. Бірсыпыра уақыттан кейін кезек тиген
Мұқағали Мақатаев «Мен мына өлеңімді Мұқаңа арнап оқиын
деп едім, Мұқаң кетіп қалды. Енді арнамай оқимын» – деп
осы «Сыбағам қайда?» аталатын су жаңа өлеңін оқыды. Жұрт
Мұқағали Мұқаңа өкпелі екен, өлеңінде сын басым ғой, деп
сыздықтатып әкетіп бара жатты. Өз басым өлеңде ерке наз
болғанымен өкпе, одан артып айтылған сын бар деп білмеймін.
Қайта бір өлеңнің ішінде екі рет қайталай «пайғамбарым»
деп көкке көтере құрметтеуімен өлең кісілік биігіне көтеріліп,
өнер пәніне айналған деп білемін. М.Мақатаев ақындық өзге
қасиеттерімен бірге поэтикалық портреттің шебері болатын.
Оның бірсыпыра поэтикалық портреттерінің ішінде ұстазы
Ә.Тәжібаевқа арнаған өлеңі, одан кейін М.Қаратаевқа арнаған
осы өлеңінің жұлдызы жоғары. Аталған екі өлең жәй ақындық
арнау, не бірыңғай мадақ емес, өлеңде лирикалық кейіпкердің
сыртқы портреттік пішінін салып, мінез құйылысы, кісілік
болмысын айнытпай дәл беруімен қымбат. Әбділдадай ақын
портретін алғаусыз адал көңілмен, айқыш-ұйқыш мінез шар-
пуымен әдемі жеткізген ақын сыншы портретін қалай ашпақ.
Сыншы – поэзияға баға беруші. Сыншыдан өз өлеңінің бағасын
алу – ақын үшін бақыт. Осы орайда Мен «...Бір түйір кәрі
көздің жасы емес пе ем, Ұшында сақалыңның дамылдаған»
«Сыбағам қайда?» , мені неге елемейсіз, ескермейсіз? – деуі бір
жағы сыншыны бедел тұту болса, екншіден сыншы-лирикалық
кейіпкер образын жасаудағы ақындық тәсіл дерлік. Мұқаңдай
сыншыдан Мұқағали ақын «сыбаға» дәметсе ерсі емес, сыбаға
дәметкен болып сөйлеп сыншының образын поэтикалық
палитрамен беріп жатса ол да тапқырлық.
О, ол кезде Мұқаңдай сыншы қаламына іліну – әдебиетке
келу пспортына пара-пар... Мұқаш ағамыздың өлеңі аздық
қылмас. Аздық қылса Сәкен Жүнісовтей прозашының «Аға-
тай-ау, мен жайында өлгенде жазасыз ба?» – дегені және бар.
Бұ ған «Арыстық арыс ақын» (Д.Исабеков) – өлеңдері ұясына
қор ғасын құйған сақадай шымыр Бекен Әбдразақовтың «Мұ -
қа қашанғы «т.б» – ның (тағы басқалар) ішінде жүреміз?» –
деген назын қосыңыз.
Иә, Мұхамеджан Қаратаев шын сыншы еді. Оның сыны
шын сын еді. Ұлы М.Әуезовтің «Сын шын болсын, шын сын
болсын!» – деген қанатты сөзін қағида тұтқандай еді-ау Мұқаң
ұстаз.
Өзі сыншылығына дау бар ма? Сын жанрын оның кадрымен
қосып қорғайтын шыр-пыры шығып. Бірде әріптес інісі Серік
Қирабаевты Тоқаш ақынның орынсыз «тиісуінен» қорғады
бас пасөз бетінде. Бел салып Бейсембай Кенжебаевтай әріптес
ағасының кітабын (Бейсекең кітабын жарыққа шығару кеңес-
тік саясат үшін қылмысқа пара-пар еді ғой.) жарыққа шығар-
ды. «Сынға Сағат келді!» – деп алақайлаған Мұқаң болатын.
Бақыт Сарбалаұлына сәт сапар тілеп «Қызыл алма» аталатын
сын мақалалар жинағына алғысөз жазған Мұқаң. Өзіміздің
де атымызды атап, баспасөз бетінде жұртқа таныстырып жа-
татын жарықтық. «Білім шіркін ырық бермей бойда лек-лек,
Тізесіз авторларды тізбек-тізбек» – деген қағытпа жазған Тә-
кен Әлімқұлов М.Қаратаевтың Москвада үлкен беделге ие
екенін айтқаны құлағымда. СССР Жазушылар Одағының қа-
зақ әдебиеті жөніндегі кеңесшісінің пікіріне куәлікті оның
мақалаларынан табуға болады. Ал, өмірде де, өнерде де өзара
сыйлас ғұмыр кешкен қаламдастың қағытпасын қалай түсіну
керек?
Әдеби сын іштей түрлі жанрлық сипатқа ие екені әмбе ге
аян. Сарабдалдық тән сынды тектеп қарастыратын теорияшы-
ларымыздың біресе әдебиетке, келесісі баспасөз еншісіне бере
сөйлеуінің сыры да оның ішкі жанрлық алуандығына бай ла-
нысты. Мәселеге нақтырақ келсек «сын-заметка», әйтпесе
«за метка» түрінде туатын сын болады. Оны әдеби текке қалай
жатқызасың? Әйтпесе сөзін мысалға жүгіндіріп отырған жүй-
рігіміз Тәкен Әлімқұловтың «Жұмбақ жан» аталатын таза
тұ тас сын кітабын қалай баспасөз жанрына жатқызбақпыз?
Әңгіме – М.Қаратаев туралы еді-ау. Тақырыптан ауытқымай
сөйлесек, Мұхамеджан Қаратаев – әдеби сынның жанрлық ішкі
мүмкіндігін кеңінен пайдаланған сыншы. Оның қаламынан же-
ке кітапқа жазылатын рецензиялық пікірден бір әдебиеттің ха -
лін кеңінен көрсетерлік әдеби шолуға дейін, бір жанр туын-
дыларын шолу формасында ала отырып талдай жөнелетін тал-
дауға шейін сынның неше атасы туып жатататын кезінде. Со-
ның ішінде бас сыншы райында жауапкершілік пе, әлде Тәкен
айтқан «лек-лек» білім бе ала қашатын, әйтеуір әдеби шолуға
көп баратын. Жанрдың жаманы жоқ. Шолуды менсінбеуге ха-
қымыз жо-о-қ. Әдеби шолу – қаламгерлік қырағылықты қа-
жет етеді. Ұдайы қадағалап отыратын сыншы ғана әдеби шо -
226
227
лу дың үдебарасына шыға алмақ. Ол өзінің жылма-жыл жарық
көріп жататын сын кітаптарында қазақ поэзиясын Абай дан
Тұманбайға дейін қамти сөйледі. Осы аралықта қазақ поэзия-
сының бар даму тенденциясы анықталып жатты. Ол қазақ
прозасын С.Көбеевтің «Қалың малынан» (ол кезде «Қалың
мал» қазақтың тұңғыш романы саналатын.Қ.е.) тартып С.Жү-
нісовтың «Ақан серісіне» дейін қамти талдап қазақ қара
сөзінің көш-керуенінінің жолын анықтап, көркемдік нәрінің
қандай екенін айқын ажыратып берді. Соның ішінде Мұхтар
Әуезов шығармашылығын М.Қаратаевтай жетік талдаған
сыншы кемде-кем. Әдебиетіміздің өлшеміне айналып үлгерген
М.О.Әуезов әлемі – Мұқаңның азапты сапардан оралған бетте
қазақ әдебиетіне ену үшін қаққан есігі, үзіліс-үздіксіз үңіле
жүріп өзінше дербес ашқан әлемі. С.Сейфуллиннің «Қызыл
атымен» социалистік реализм әдебиетіне енген М.Қаратаев ұзақ
жылғы үзіліс – дүркін-дүркін (екі дүркін) абақтыға жабылып,
Сібір айдалудың азапты жолынан оралған соң қазақ әдебиетін
Әуезов әлемі арқылы қайыра ашты. Әлемдік тұлғаның әрі-
сәрі бағаланатын жиырмасыншы ғасырдың жиырмасыншы
жыл дары жазған әңгімелерінен тартып «Абай жолындай»
эпопеяға дейінгі жолды жазушы ізімен жүре, жазушымен бірге
өсе отырып зерттеп, талдап бере білді біздің ұстазымыз.Көзі
тірісінде М.Әуезовтей тұлға еңбектерінің қазақша басылымын
М.Қаратаевтың қазақ тілінде жазылған, орысша басылымын
аталған сыншының орыс тілінде жазылған білгір мақалалары
түсіндіріп бірге жүрді. Әлі күнге солай. Таяуда қолыма
М.О.Әуезовтің әңгімелері мен повестерінің бір томдығы түсіп
қалғаны. Ашып қарасам М.Қаратаевтың алғысөзімен жа рия-
ланыпты. Көзіме оттай басылды, біртүрлі ыстық көрінгені.
Жасырып керегі не, бүгінгі талғамға жауап бере алар ма екен
дегендей көңіл көрігін күдік торлай оқыдым...
«Геройларының ішкі дүниесіне үңіліп, жан құбылыстарын
бейнелеуге шеберлік, нәзік лиризм, табиғат құбылыстарының
да көріністерін адам көңіліне сәйкес суреттеу тәсілі М.Әуе
зов талантына әуелден тән қасиет. Бұған «Қорғансыздың
күніндегі» сұмдық қорлық көрген Ғазизаның дүниеден түңіліп,
молаға кету алдындағы жан тебіренісі мен ызғырық боранның
сұрапыл суреті айғақ бола алады.
Сұм заманның құрбаны болған қорғансыздар тақырыбы
әлгі екі шығарманың ғана емес, жиырмасыншы жылдардағы
М.Әуезов шығармаларының көбінеақ арқау болған. «Қыр
суреттерінде» әмеңгер шалдан қашып боранға ұшыраған
Рабиға, «Жетім» деген әңгімеде әкешешесі өлгеннен кейін
байшыкеш туысы Иса мен оның әйелі Қадишаның қолында
қалып, құлдыққа, қорлыққа төзбей, қашып шығып өлген
жетім бала Қасым – бұлар ескілікке мойынсұнбаған қорғансыз
жандар.
М.Әуезов 1921 жылы жазған «Қорғансыздың күні» мен
1928 жылы жазған «Қилы заман» повесінің арасындағы бір
топ прозалық шығармаларының қайқайсысында да “Толстой
мен Тургеневтің, Чехов пен Горькийдің дәстүрінде” адам әре
кеттерінің психологиялық дәлелдемелерін бейнелеуге бейімді
гін көреміз». (Алғысөз// Мұхтар Әуезов Көксерек. Әңгімелер.
Балауса баспасы. 2006. 6 бет.)
Бір деммен оқып шыққанда алабұртқан көңіл ризашы-
лық пен орнына барып жайғасқанын аңғарып отырған болар-
сыздар. М.О.Әуезовтей ұлы жазушының алаулы албырт ша-
ғының, әлі қағажу көре қоймаған, буырқанған аса зор да-
ры нының жемісіндей болып жарық дүниеге келіп, кейбірі
кітап болып басылар-басылмаста қайта тәркіленіп, зыңданға
тасталған, кейбірі көп шығармаларының арасында елеусіз
жү ріп келген жиырмасыншы жылдардағы рухани рыздықты
Мұқаңнан асырып күні бүгін айта алуымыз екіталай... Демек,
М.Қаратаевтай ұстаздың көп әдеби сын еңбектері күні бүгін
көркемөнер мен оны тұтынатын ұрпақ арасына (Әрине оқитын
ондай ұрпақ болса) дәнекер – сыншылық қызметін ақ-адал
атқарып келеді екен. Оған да тәуба!
Хамза Есенжанов 1937 жылдың лаңымен алыс сапарға
айдалып кетіп, қайта келгенде іште бірге келген «Ақ Жайық»
романы жайында жақсы мақала жазып «хош келдің!» – деген
сөзді айта алған Қаратаев. Зейін Шашкин осындай азапты
сапардан оралып, қан түкіре жүріп жазған – жеке адамға
табынушылықты сынайтын «Теміртау», «Доктор Дарханов»
романдарын әдеби орта дұрыс қабылдамай жатқанда арнайы
мақала жазып жұртты сендірген де көндірген Қаратаев. Ілияс
Есенберлиннің «Көшпенділері» өмірге келіп әдеби орта екіге
жарылғанда (Ғабит Мүсірепов қарсы) қазақтың ұлттық рухы
мен жанр табиғатын өзара сабақтастыра сөйлеп, бітімшілікке
жүріп, жолын ашқан Қаратаев! Қаратаев сыншы қаламынан
туған проза жайлы классикалық мақаланың бірі – «Қан мен
тер» қалай аяқталды?» Бәленбай рет қайта жөнделген романның
228
229
көркемдік табиғатын сан-алуан нұсқасын салыстыра отырып
талдау...бұл кәнігі кәсіпқой сыншы ісі.
Ол төлтума әдебиетпен қатар телтума әдебиет (аударма
өнері) жайында да құлашын кеңге сермей жазды. Өзі
М.Горькийдің «Менің мектептерім», М.Шолоховтың «Тынық
Дон» романдарын аударған, аударысқан маман райында орыс-
шадан қазақшаға тәржімаланған әдебиетті ғана емес, қа-
зақ әдебиетінің құнарлы шығармаларының орыс тіліне қа-
лай жеткені жайында да білгірлікпен сөйледі. Әдеби сын...
О, әдеби сын Мұқаңның бар ғұмыры еді. Расына келгенде ол
про заға да қабілетті жан. «Даладағы дабыл», «Гудок в степи»...
көп жәйттен үміттендіретін. Тек Мұқаң сынға адалдығынан
да өзге жанрға бұрылған жоқ. Әйтпесе кірпіш роман жасау
оның да қолынан келетін. Ал әдеби сын жанрын бақылауы –
үздіксіз. Жылт еткен жаңалық, үлп еткен жақсылық көрсе
жанымен қуанар еді-ау жарықтық. Ол тамаша портретші еді.
Сыни очерктерінде алдындағы ағаларынан бастап қадірлі
қанаттастары, ізінен ілескен іні-қарындас қаламдастарының
алуан-алуан портреттерін қилы-қилы бояумен жасады.Сыншы
Қаратаев қаламынан тамаша әдеби портреттер туған. Соның
баршасын социалистік реализм аясында жинақтап, шолып,
талдап бере білді Мұқаңдай бас сыншы. Тағы да социалистік
реализм...
Социалистік реализм – кертартпа әдіс емес-ті. Тіпті әдіс
деуге де келмес, социалистік реализмді әдебиет пен өнердегі
уақытша ағым деп қарауға болар асылы. Кертартпа емес, бірақ
ол өмір сүрген, тікелей өмірге келуіне ықпалды социалистік
қоғам шектеулі болған соң, сондай қоғамның жемісі ретінде
өмірге келген социалистік реализм ағымы да шектеулі еді.
Оны әдеби әдіс ретінде қараған зерттеушілер социалистік
реализмді әдебиетке әмірін жүргізуші күшке айналдырғысы
келген. Ақыр соңында совет әдебиеті өкілдері социалистік
шеңберден шығып адамзаттық құндылықтарға қалам тарта
бастаған кезде социалистік реализм үшін тек кеңестік құн-
ды лықтар ғана емес, адамзаттық құндылықтар да жат емес
деген бағыт ұстанып ағымның аясын кеңейтуге тырысты.
Социализмнің өзін теорияшылар «дамушы социализмнен»
«кемелденген социализм» биігіне көтерген жоқ па?! Сол
секілді социалистік реализм аясын да оның жақтастары –
зерттеушілер кеңейте түскендей болды. Алайда, социалистік
жүйемен бірге өмірге келген социалистік реализм «әдеби
әдіс», «көркем шығармашылық методология», «социалистік
қоғамда ғана өмір сүруі шарт емес, оның әдіс ретінде аясы
кең» деген теориясымақтарға қарамастан социалистік жүйенің
құлауымен бірге өмір сүруін тоқтатты, күресінге кетті. Біздің
қимас ұстазымыз, білімдар оқымысты, ауыр тағдырлы азамат
– Мұхамеджан Қаратаевтың да социалистік реализм жайында
жазған еңбектері өзінің сырт елдердегі, өз ішіміздегі әріптес-
тері еңбектері секілді сұраныстан адасып, рухани қажеттілік -
тен қалды. Оны жасырып қажеті не? Тіпті көп жұрт социалис-
тік реализмге де мақұл, тек Мұқаңдай ұстаздың 1937 жылғы
балалықпен «заманға күйлеп» жазған әсіре белсенді көрсеткіш
мақаласын кешіре алмай жүрген секілді. Замана зәйілінен ерік -
сіз туған ол мақаланы да кешірер ме еді, егер ұзақ жылдық азап-
ты айдаудан қайтып келген соң әдеби сында социалистік реа-
лизм сойылын соғып, өзінің әдеби сын шығармашылығында сол
тақырыпқа қайта оралып, ұлтшылдарды кінәлай бастамаса!...
Ұстаз үшін шәкірттері – біздер жамиғаттан кешу сұрар жеріміз
де осы сәт болса керек...
Иә, Жақау Дәуренбеков дұрыс айтады. М.Қаратаев қазақ
әдебиеті құндылықтарына социалистік реализм өлшемі арқы лы
келді, сол теориялық әдіс тұрғысынан қарап талдады шығар-
маны. Мәселенің мәселесі тақырыпқа қалай келуде ғана емес,
тақырыпты қалай ашуда, шығарманың жүрекке шымырлап
барып сіңетін құлақкүйін танып басуда, таныған құнарыңды
көркемдік нәрі ретінде көрсете білуде. Демек, көркем туындыны
қалай талдауда! М.Қаратаев қазақ әдебиеті құндылықтарына
социалистік реализм әдіс-тәсілі арқылы қарағанымен, көр кем-
дікті көрмейтін басыр, теориядан ауытқыдың деп қаламгерге
жекитін тасыр емес, телегей-теңіз білім иесі, талғампаз
эстет сыншы еді. Білім – мәдениет. Білім кім-кім үшін де
қажет-ақ қой. Әмсе әдебиет сыншысының білімдарлығы ауа-
дай қажет. Білімділік әдеби аңғарымпаздыққа, эстетикалық
талғампаздыққа барып ұласқан жерде әдемі сыншылық бар.
Бұл жайларды біз сырттан оқып алып, тасып әкеліп айтып
отырғанымыз жоқ, Мұқаңдай бар ғұмырын Бас сыншылықтан
аудармай өткен ардақты адамның әдеби-шығармашылық тағ-
дырын талдау арқылы ашып, өзіміз таң қалған жайды сыншы
үшін қажеттілік екен-ау деп оқырманға ұсынып отырмыз.
Байқап қарағанда жоғарыда критерий орнына айтып отырған
қадір-қасиетіңіздің қай-қайсысы да Мұқаң бойынан табылып
отырады екен, табылғаны бір сәрі-ау, бәрі тұтасып келіп
230
231
Мұхамеджан Қаратаевты қазақ әдебиетінің хас сыншысы, бас
сөзді айтар Бас сыншысы ретінде тұлғалайды екен. Бүгін біз
соған қуанамыз.Тіршілігінде екі дүркін Сібір айдалған азамат
өмірге құштарлығын жоғалтып алмай әдебиетке қайта оралып
дүрілдетіп еңбек етті, дүркін-дүркін жеміс берумен өмірден
өтті. Өмір өтті, өнерлік із қалды.
3. Дүние шіркін, өтеді бір күн...
– Мақалаңа рахмет, Құлбек! Өзі өмірде жоқ үлкен тағдыр
лы адам жайында жазыпсың. Сауапты іс. Мұхамеджан аға
мыз отызыншы жылдары Сібір айдалып, азап көргені жайын
да мемуар жазған депсің ғой. Жары Мархума туралы повесть
жазған мені Сібір мемуары қызықтырып отыр. Бірінші рет
естуім. Келіні Жәмила да білмейдіау Мұхамеджан ағамыздың
мемуар жазғаны жайында ештеңе демеген еді. Табыла қалса,
маған оқуға беруге қалайсың?
– Кітап оқитын ұрпақ қалған болса. Мына мақала көзіне
түсіп, оқыса Мұхамеджан Қаратаев ұстазымыздың жан аза
сы түрінде жазылған ол шығармасы табылар. Қолыма тиіп
жатса, оқуға Сізге берейін.
Телефондаған нәзік жанды, қайсар қаламгер, аяулы Шәр
бану Бейсенова. Әңгіме «Егемен Қазақстан» газетінде (22
шіл де 2010 ж.) жарияланған «Дүние шіркін, дүркіндүркін,
өтеді бір күн...» аталатын менің мақалам туралы. Онда біз
қолқалап, Мұқаң өмірінің соңғы сәттерінде өзінің Сібірде
айдауда болған өмір кезеңінен мемуарлық повесть жазғаны
жа йында айтқан едік. Аманаттай шығарма дерегі бірсыпыра
кісіні қызықтырған секілді.
Бұл жайлар мені Мұхамеджан Қаратаев – мемуарист
ретінде дербес ойландырды. Толғандым.
Бәлкім Абайдың қара сөздерінің мемуарға қатысы бар. Тек
қалыпты мемуар емес. Жанр атауы ол кезде қазақ сахарасына
жетпеген. Шәкәрімде мемуар ұшқыны бар. Іздеген кісі таба-
ды. Әлихан, Ахмет, Міржақып, Мағжан, Жүсіпбек, Сұлтанбек
мемуар жазып үлгермеді. Мұстафа Шоқайда мемуарлық жолақ
бар. Өкініш орнын аз да болса қиын-қыстау сәтте қасында
болған жан-жары Мариям Шоқайдың жазбалары толықтырады.
Тимирязев академиясын бітірген алғашқы қазақ азаматы –
Садықбек Сапарбеков мемуарлық толымды кітап жазғанын іні-
шәкірттері Б.Кенжебайұлы, Ә.Тәжібайұлы айтар еді. Өкініші
қолда жоқ. Кітап болып басылмады.1937 жылы тәркіленген.
Жоқ содан бері. Сәкен, Ілияс, Бейімбет...Ілияста өмірбаяндық
жазбалар кездеседі. Сәкен мемуары – жанрдың төлбасы са-
налады. Кім білсін? Ұшқарылық бар секілді. «Тар жол, тай-
ғақ кешудің» тигізген шарапатынан, шарпыған кесепаты көп.
Т.Рысқұлов, Ә.Жангелдин, С.Мұқанов мемуарлық жазбалары-
нан большевизмнің исі бұрқырайды... Олар жанрдың қасиетін
емес, қасіретін асырар сірә?! Бұл кеше. Бүгін ше?
Бүгінде өкініш орнын толтырар қуаныш көп. Мемуар –
әдебиеттің іргелі, көшелі бір бай жанрына айналып қалыптасты
қазақ әдебиетінде. Әр ел, әр елде мемуарлық жүйелі дәстүрлер
қалыптасқан. Әрбір отбасы, ошақ бұтының – әулеттің өз ме-
муарлық жазбалары болатынын қайтерсің! Шынында кісі қы-
зыққандай емес пе!? Өзге халықтарға тән осындай әдеби,
жанрлық марқаю түп-түгелімен болмаса да ептеп қазақ әде-
биетіне де келіп, байырқаланып жатқан жайы бар. Бұл күнде
қазақ мемуары өз алдына бір жүйе қызықты әдебиет болып бой
түзеді. Әсіресе, жазушылар жазған мемуарлық шығармалар бір
жүйе бізде. Айталық, С.Сейфуллин, С.Мұқанов, Ғ.Мұстафин,
Ә.Тәжібаев, Т.Әлімқұлов, С.Шаймерденов, М.Әлімбаев, Т.Кә-
кішев, З.Қабдолов, Қ.Жұмаділов, М.Мағауин жазған мемуар -
лық роман, повесть, эссе бір бар қазақ әдебиетінде! Бұл күнде
мемуар эпикалық тыныс алып марқайып қана қойған жоқ, ол
іштей байып, жанрлық балапан бұтақтарға жүлгеленіп, ба-
лақтанып кетті. Айталық, бұл күнде қазақ әдебиетінде ше бер-
ханалық сырын ашатын эссе секілді ішкі жанрлық бұтақтары
өсіп жетілді мемуардың. Мұның өзі уақтылы назар аударып,
жинақтап зерттеп жүрмегеніміз болмаса, өз алдына үлкен бір
әдеби процеске айналып үлгерді деген сөз. Мемуардың осы
сан-алуан формада, ішкі жанрлық жүйелер бойынша сала-сала
болып дамуына атсалысқан жазушы, ғалымдарымыз бірсыпы-
ра. Сол бірсыпыраның бірі – академик Мұхамеджан Қаратаев.
Мемуар жазу үшін кісіге машақатты да мағыналы өмірбаян,
үлкен тағдыр керек. Қиын тағдырлы жаннан ғана қызықты ме-
муарлық шығарма тумақ. Мұхамеджан Қаратаев кім? Мұха-
метжан болып туып, Мұқаңдық биігіне қалай көтерілді ол?
Біріншіден, Мұхамеджан Қаратаев – қазақ кеңес әдебиеті -
нің балаң кезеңінен атсалысып, онымен бірге өсіп, біте қай-
насқан аға буын өкілі, үлкен қайраткері. Екіншіден, Мұхамед -
жан Қа ратаев бұралаң соқпақты, ауыр жолды кешіп өткен тағ -
232
233
дыры күрделі қаламгеріміздің бірі. Үшіншіден, Мұхамеджан
Қара таев өмірбаянына үңіле бастасақ, оның өмірі Қазақстан
Жа зушылар одағы, Қазақстан Ғылым академиясы, Қазақ эн цик-
лопедиясы секілді, белгілі бір ұлттың мәдени, әдеби, ғылыми
қасиетті үш шаңырағының қалыптасу, өрлеу, қажет болса
құлдырау кезеңдерімен егізқатар өрілген екен. Бұл – Сәбит
Мұқановша айтқанда «ет пен сүйектен жаралған» бір жұмыр
басты жанның өмірбаяны үшін аз шаруа емес.
Демек, Мұхамеджан Қаратаев бүгініне дейін көп жолды ке-
шіп өтті, сол жолда көп-көп адаммен дәм-тұздас болды, өмірдің
көп сырын көңіліне түйіп жетті тәуелсіз бүгінге! Соның бар-
шасы Мұқаңа мемуарлық шығармаға қол артуға ырық береді.
Ырық бергені несі? Ұзақ жолда көргені мен көңілге түйгені
Мұқаңды мемуар жазуға міндеттейді. Өйткені, ол өзінің ғана
жан сыры емес, осы жолдардың біразын бірі ұстаз, бірі тұстас,
бірі аға, бірі замандас, бірі іні болып бірге кешкен аға буын
қазақ зиялыларының да сыры. Қажет болса, олардың біразының
айтып үлгермеген, жазып қалдыруға тағдыр мұрсатана бере
қоймаған қымбат сырлары шығар. Демек, Мұқаң талай аптал
азаматтың айтылмаған сөзі, жазылмаған сыры, олардың кей-
бірінің аманат-ойларын арқалап кейінгі ұрпаққа жеткізуші.
Демек, Мұхаң талай-талай айдау мен қорлау жолдарынан аман
келіп, қара жерді тірі басып жүргені үшін де, сол жолдардан
оралмаған азаматтар үшін де жауапты адам. Демек, Мұхамед-
жан Қаратаев жәй мемуарист емес, жүгі ауыр, бір өзі бірнеше
азаматтың аманатын арқалаған мемуарист. Қыл-қысқасы, қа зақ
әдебиетінің бір қайраткері М.Қаратаевтан біздің мемуарлық
шығарма күтуіміз қандай заңдылық болса, оның мемуарлық
шығармаға қол артуы соншалық табиғи құбылыс! Ал, бұл мін-
деттерді мемуарист қай жанрда (ішкі жанрды айтамыз), қай
дәрежеде атқарды? Міне, енді мәселенің осы жағына келейік.
«Жалын» баспасынан ғалым-сыншының «Көргенім мен
көңілдегім» аталатын кітабы жарық көрді. Кітаптың жарық
көрген мерзімі – «1982 жыл» деп айқайлап тұр! Бірақ, бұл қа-
лың еңбек бір жылдың ғана жемісі емесі хақ. Біздіңше, Мұқаң
бұл кітапты алдымен өмірде жазды... Өмірде жазғаны қалай?
Алдымен, өмірде ол осынау жолды жүріп өтті. Жәй жүріп өткен
жоқ. Дүниені әнге бөлеп туды, айналасын қуанышқа бөлеп ес
жиып өсті, білім қуып тәуекелді қадам жасап, қияға қанат қақты,
сарылып отырып білім нәрін жиды, қайраткерлікке араласты,
қате басты қадамды, уақыт қателігінен, шалыс басқан қадамнан
ұзақ жылдық азапты, кісі төзгісіз ауыр мехнатты бастан кешті,
қайта оралды мынау сәулелі өмірге, ағартушылық қызметке
араласты, дұшпандары қайта «көрсетті» – қайта ұсталды, Сібір
айдалды, тағы азап, қан-қасап «көсем» И.В.Сталин өліп әупірім-
тәңірмен жарық күнге қайта шықты, ғылымға араласты, самғап
академиктік биікке көтерілді... Ал, енді ойлап көріңізші бұл
бір кітап болғанымен бір адамның бала шағынан басталатын
бүкіл ғұмыры. Және анау-мынау адамның пешенесіне жазыла
бермейтін, жазылсын деп тілемейтін иір-қисық ауыр жол, үлкен
тағдыр. Куә болып отырғанымыздай және оның бәрі алдымен
тап осылай өмірде жүріп өткен ауыр жол. Өмірдегі әрбір
қуаныш пен қайғының, бейнет пен сордың, азап пен ләззаттың
әрі тәтті, әрі кермек дәмі бар осынау кітапта!
Алайда, мәселе Мұқаңның мемуар жазғанында емес, қалай
жазғандығында ғой. Мұқаң мемуарды қалай жазды?
Мемуар жазамын деп қазақ зиялыларының басына бұлт
үйірілтіп алу – болған қазақта. Сәкен Сейфуллинді айтамыз.
Мемуар жазамын деп саясат ырқында кетіп болмағанды
болды деп, өзін кірлетіп алу – болған қазақта. Сәбит Мұқановты
айтамыз.
Мемуар жазамын деп не тарихи сипаты жоқ, не уақыт сыры
жоқ, өзін-өзі мақтаумен масқаралыққа бару – ол да бар қазақта.
Ал, Мұқаң ше? М.Қаратаев мемуарист ретінде қандай қырынан
көрінеді?
Мақсаттың қалай жүзеге аспағы асылы мақсаткерлікке
бай ланысты. М.Қаратаев мемуарға қол ұрғанда әуелгіде қан-
дай мақсат көздеген? Мемуарист айтады: «Мына тұста же ке
басымның естеліктеріне қатысты бүгінгі есейген, ер жет кен
қазақ совет интеллигенциясына ең алғаш рухани дамуда ықпа-
лы болған оңды үлгі, өнегесімен ұстаз ретінде тәлім-тәрбие
берген аға буынның ардақты есімдерін атап өтуді жөн көрдім.
Атағанда жалпы түрде емес, нақты түрде атау және тұтас алып
емес, жеке өз басымның қарым-қатынасыма байланысты үздік-
үздік әсерім түрінде алу... Мақсат, ниет біреу-ақ. Сол ұстаздардың
жарқын бейне леріне тамшыдай болса да деректі мағлұмат
қосып, олардың саңлақ ескерткіш белгілеріне бір кірпіш болса
да қосу, сөйтіп олардың халыққа, ғылымға, мәдениетке қажет,
қадірлі образын толық тануға сеп тигізу. Құдай бір нәрседен
сақтасын: естелік жазып отырып, өзім туралы ұстазым: «Сен
234
235
үлкен ақын боласың», «Ғалым боласың», «Сен үлкен талант
иесісің» – деп еді деген секілді көпірме сөздерді ұялмай-
қызармай қыстырудан сақтасын...» (4-бет)
Міне, авторлық мақсат! Біз де оның мемуарына осы мақсат
өресінен қалай шықты деген сұрақ өзегімен қараймыз.
Мемуарист автор аталмыш кітабына әр жылдары жазған
ме муарлық жазбаларының басын біріктіріп екі тарауға жүйе-
леп орналастырыпты. Оларды мемуардың жанрлық табиғатына
жыға баяндасақ мынадай болып шығады: Бірінші, «Ұядан
қияға», «Қос қанат», «Арман асуы», «Арман азабы» секілді
жарық дүниеге келген сәтінен әдебиет сыншысы болып қа-
лыптасқанға дейінгі өмір кезеңін баяндайтын жазбаларында
М.Қаратаев мемуарист-публицист ретінде көрінеді. (Таби ға-
тында мемуар публицистикалық характердегі жанр). Автордың
мемуарлық бұл жазбалары өзара желілес, сабақтас дүниелер.
«Менің соқпағым Телікөлдегі қыстауымен Арқадағы жай-
лауының аралығы жеті жүз шақырым жерге түйемен же-
тетін көшпелі ауылдың жон даласынан басталды» (6-бет)
– деп бірінші жақтан баяндалатын бұл мемуарлық жазбалар
автордың бала шағынан болашағына қалай қадам жасап, арман
асуларынан қалай асқаны хақында тартымды баяндап береді.
Бұл мемуарлық жазбалардың алдымен дерегі мол. Мол дерек
жинала келе туындыгердің өмірбаянын қызықты өріп шығады.
Атасы Қаратайдың қадір-қасиетінен бастап, жоқшылықта
күн кешкен әке тағдыры, халыққа індет болып жаппай келген
обадан арашалаймын, елді емдеймін деп құлаған жандармен
бір жүріп опат болатын аяулы ана бейнесі, жетім баланың ілім-
білім іздеу жолдары, нағашысы Ахмет ишан, оның баласы
Мұстафа, революционер Деевтің қазақ арасында өткен өмірі,
атаман Шайтановтың ауылға бүлік салуы, оқудан кенжелеген
баланы қамқорлығына алатын Әбдиев Бейсембай, аяулы ұстаз
Высоцкая, Баталов, академик Тарле, профессор Пиксанов, өзі-
нің студенттік, аспиранттық, жазушылық ортасы осы мему-
арлық жазбаларда әдемі көрініс беріп өтеді. Жоғарыда айтқа-
нымыздай, мемуарист өз өмірбаянын баяндап отырып өзін-өзі
қызықтаудан сақтанғандықтан да тым тартыныңқырап си пат-
тайды өсу жолдарын. Соның әсерінен де мейлінше со зымды,
бояу араластыра көркем жеткізуге мүмкіндігі бола тұра қысқа
қайырып отырады. Соның өзінде автордың бұл жаз баларында
көркем детальдар, қазақ сахарасының қилы-қилы суреттері,
уақыт бедері бар. Мұқаңның мемуарлық жазбаларын оқып
отырып автордың өзгеге ұқсамас, өзгені қайталамас әрі ауыр,
әрі қызықты өмірбаян белестеріне куә боламыз. Сол үшін де
оқушылық бейілмен авторға дән риза боламыз.
«Бұл өңір (Телікөл) түйе көрінбейтін ну қамыс пен қы зыл
жыңғылға толы. Қыста малға пана сол. «Қозы Көрпеш – Баян
сұлу» дастанында Қарабай бай Аягөз жаққа қашар да Айғыздың
туған жермен қоштасып:
«Балталы, Бағаналы – ел аман бол,
Бақалы, балдырғанды көл аман бол», –
дейтін көлі, тарихи деректерде және Ілияс Есенберлин нің
«Алмас қылыш» романында үш жүздің бас қосып, тас қа таңба
басқан көлі – осы Телікөл».
«Ауылымыз Телікөлдегі қыстауда екі-үш ай ғана аял дайды.
Бес шақырым жерде нағашы атам Ахмет Оразаев салдырған
мешіт пен мектеп бар еді. Мұны Ахмет Оразаев Бұхарада оқып,
хатыршат алып келгеннен кейін салдырған деседі. Бір қабат
қызыл кірпіш үйдің үлкен бөлмесінде Ахмет имамдық етіп,
намаз оқытса, екінші қанатында та тар молдасы жас балаларға
сабақ жүргізеді. Намазға жұрт әрбір жұмада жиылады. Басқа
күндері татар молдасы са бақ жүргізеді. Екі қыс сол сабаққа бес
шақырым жерден тиіп-қашып қатысып, арапша шала-шарпы
хат таныдым, әпиектен бірен-саран аят жаттадым. ...Бұл 1920
жылы еді. Мен онға енді ғана шыққанмын».
«...сені қалайда оқытам. Ендігі жылы өзім Ақмешітке
апарып, қолымнан орналастырам. Буының сәл қата түссін,
есің кіре түссін, сен де дәрігер боласың» – деуші еді. Апам ның
уәдесі менің сенімімді күшейтіп, алдағы жылдың тез жетуін
іштей асыға армандаймын».
«Мүнда бір жазға айналғанда елге оба ауруы келді. Анам
Бибісара Бұхарада Ибн-сина медицинасынан сабақ алған
дәрігер әкесінен үйренген тәуіптігі бар еді. Ауырған жұртты
емдеп жүріп, өзі ауырып қайтыс болды».
«Әкем Қожаспай Қаратайдың жеті ұлының қара ша ңырақта
қалған кенжесі екен. Қаратай шешен, пысық кісі болыпты.
Ахмет ишан оны атқосшы етіп, Меккеге ертіп барыпты.
Сондықтан Ахмет ишан өзіне еңбегі сіңген серігі Қаратайдың
баласы Қожаспайға кіші қызы Бибісараны берген. Қаратай атам
менің екі жасымда дүние салыпты.
236
237
Көп ұзамай оның жеті ұлының жетеуі де кедейленіп қалған
көрінеді. Шиеттей жетім балаларын асырау енді Қожаспайға да
тым ауыр тиіп, тұралап қалады да, мен шешем өлген 1922 жылы
бір қыс нағашымның қолына көштім. Онда тағы бір қыс оқып,
Ибраһим Сейфутдинов дейтін татар мұғалімнен сабақ алдым.
Орыс әріптерін, төрт амал есеп үйрендім».
«Тығылмаған жалғыз менің шешем және әлгі Әбіш ағам.
Келгендер Колчактың Солтүстіктен Оңтүстік жаққа қашып
келе жатқан әскер тобы екен. Бастығы атаман Шайтанов деген.
Ауылды тінтіп алай-түлей етті».
«Қожаға, қайтпаймын үйге, – деп қасарысып отырып ал-
дым. – Менің оқығым келеді».
«Мұғалімнің аты-жөні Әбдиев Бейсембай екен. Хал-
жағдайыма әбден қанғаннан кейін ол кісі ойламаған жер ден:
– Олай болса, менімен бірге Жаңақорған станциясына жүр,
– деді.
Сөйтіп осы бір ақ көңіл қайырымды кісінің етегінен ұс-
тап, Жаңақорғанға келдім. Мені ол интернатқа орна лас тырып,
бірден үшінші класқа әкеліп отырғызды».
«Орынбордағы медицина техникумы мен малдәрігер лік
техникумының даярлық бөліміне ересектер алынатын болып-
ты. Наркомпростың оқушылар қабылдайтын өкілі Біләл Сүле-
евке арыз бердім де, Орынборға жүріп кеттім».
«Жазушылар алда, 1934 жылы май айында болатын рес-
публикалық съезге, августа болатын Одақтық съезге жан сала
дайындалуда. Сол дайындық шараларының бір түрі – қалайда
әдебиет газетін шығару болды. Өлкелік комитет жазушылар-
дың ұсынысын қолдаған, бірақ әлі не үй, не штат жоқ. Бар
болғаны жалғыз корректор. Сондықтан Жа зушылар одағының
ұйымдастыру комитеті бастығы Ілияс Жансүгіров болып, Сә-
кен, Бейімбет, Мұхтар, Ғабиттің қа жырлы көмегімен, газет тің
алғашқы номерлерін әзірше ай лық алмай-ақ шығаруға ұйғар-
ды. Редакторлығына Ғабит Мүсірепов, жауапты хатшылығына
мен тағайындалдым».
«Талаптан тәуекел пайда болады екен де, тәуекел тағ-
дыр қайығына мінгізеді екен. Ақылға салса, менің өз ба-
сым Ленинград сияқты қалаға алыс ұзап оқитын еш қан дай
жағдайым жоқ еді, неге десеңіз жатақханада тұратын әйелім
мен балам бар. Оның үстіне әйелім жүкті. Кәрі әкем Қожаспай
екі жас баласымен, кіші анамызбен подвалда тұрады. Өзі
КазПИ-дің қарауылы. Мен жүрерде ол қатты ауырып қалды.
Москваға барғаннан кейін үшінші күні ха бар алдым – әкем
қайтыс болыпты. Не істеу керек? Қай тып барсам, қатарымнан
қаламын. Қалмадым. Осы күні ойласам, оным ақымақтық екен.
«Әкесі өлсе де қа йырылмаған» дейтін оңбағандық осы ма
деймін ішім нен».
“Бас қосудың бастамашысы көбіне Педагагикалық ғы лым-
дар Академиясында оқитын Төлеген Тәжібаев, Гер цен атын-
дағы пединститутта оқитын Темірғали Нұртазин, тағы басқа
институттардан Батырбек Бірімжанов, Нұрмолда Күзем баев,
Әділше Аяпбергеновтер болатын”.
«Осы жиналыста қала басшыларының (Ленинград. Қ.е.)
жиырма төрт жастағы маған сеніп баяндама жасатуы және оның
тұжырымының ертеңіне «Ленинградская Прав да ның» бетінде
жариялануы менің өмірімде ешқашан ұмы тылмайтын, әрқашан
мақтан етіп, медет тұтатын сәт деп білемін».
«Ақыры кезегім келгенде осы теріс, осы кемшілік деген
пікірімді бет-жүзіне қарамай, әркімге қатысты айтып шықтым.
Тіпті өзімнің бастығым, өзімнің қамқорым Сәбе ңе де байқамай
тиісіп кетіппін. Ол не десеңіз, Сәбеңнің «ХХ ғасырдағы қа-
зақ әдебиеті: ұлтшылдық, байшылдық дәуі рі» дейтін моно-
графиясындағы кейбір ағат айтылған деп білген пікірлерім еді.
Бұдан үш жыл бұрын аға жазушының «Екпінді» повесіне жаз-
ған «Сырттан пішкен тон» дейтін мақаламда да кемшілігін
сынап кеткенім бар. Бірақ оны ақ көңіл Сәбең елемеген кісі
сияқты еді. Мына жолы тағы да қымсынып қалған едім, алайда
«құдай оңдап», ол кісі қорытынды сөзінде менің айтқан сын
пікірімді дұрыс деп кетті. Бұдан артық әділдік, шыншылдық
болар ма? Осы күнге дейін таң қалам, тәнті болам сонысына!...
Абай жөніндегі теріс позициясы үшін қаттырақ сынал -
ған Ғаббас Тоғжанов та, азын-аулақ сын ұшқыны тиіп кеткен
Бейсембай Кенжебаев пен Әмина Маметова да еште ңе деген
жоқ. Тек лирикалық өлең жинақтарын шарпып сынаған Жұ-
мағали Саин мен Есмағамбет Ысмайылов қана сәл дызалақ-
тады, бірақ бұл насырға шапқан жоқ».
Жетім баладан академикке дейін жеткен жолдың ұзына
бойына осы бір үзіктер арқылы көз жіберсе де кісінің көзі
талай нәрсеге жетеді. 1910–1937 жылдар аралығында қазақ
238
239
даласында болып жатқан өзгерістер, қазақ елі бастан кешкен
ауыр жағдайлар, сол ауыртпашылықты тасты жарып шығар
шынардай қинала жүріп өсіп келе жатқан сыншы Мұхамеджан
Қаратаевтың тағдыры көз алдыңа елестейді. Қазақ балалары
үшін мектеп, медресе салдырып, татар оқытушысын алдырған
нағашысы – Ахмет Оразаевтар қандай қамқор, қандай ха-
лық шыл?! Айта кетелік Ахмет Байтұрсынұлына жәрдем етіп
«Қазақ» газетін шығарысатын осы Оразаевтар! Елге келген
обаға қарсы тұрамын, елді емдеймін деп опат болатын Бибісара
ана қандай аяулы?! Арғы тегі түрік Колчак әскерінің қазақты
талауы, қанауы қандай жанға тиеді десеңізші! Қазақ даласына
жеткен жаңалық атаулы қазақ ұлтының пешенесін бірден ашып
жібере алмағаны көрінеді. Қазақстан Жазушылар одағының
құ рылуы, «Қазақ әдебиеті» газетінің жарыққа шығуы...бәрі-
бәрі Мұхамеджан Қаратаевтай қиын тағдыр кешкен адамның
көзімен шежіреленіп отыр. Тағлымды.
Оу, Мұхамеджан Қаратаев 1937 жылдың қара құйынына
ұшыраған кісі емес пе? Ол жөнінде жұмған ауызын ашпағаны
ма? Олай етсе мемуар тұтастығына, шыншылдығына нұқсан
болмас па?
Алдымен мемуарлық шығарманың сексенінші жылдары
жазылғанын еске алайық. Сексенінші жылдары «ит жеккен»
аталған Сібірге екі дүркін айдалып жүрекшайлықты болып
қалған Қаратаев түгілі, әріптестерін айдатып, қаматып жібер-
ген «жүрекжұтқандардың» өзі 1937 жылдың қасіретін айта
алған жоқ. Атылып кеткен аяулы алашордалықтарды ақтап
ала ал ған жоқ. Төбесінде – кәпірдің айбалтасы, төсқалтасында
коммунистің қызыл билеті. Мұндай жағдайда Мұхамеджан
Қаратаев қайдан айтсын 1937 жылдың қасіретін?! Шындай ай-
туды уақыт көтермепті. Шым-шымдап айтуға қалай Қаратаев?
Сүйектен өткен сұмдықты шым-шымдап айтыпты. Мемуарлық
шығарманың бір тарауының «Арман азабы» аталуы да соны
байқатқандай. Өкініші – «Арман азабы» тарауында сыншы
жылап отырып айтқан 1937 жылдың қасіретін беретін сахналар
қысқарып кетіпті. Оны біз тараудың құлағы кесіліп құнтиған,
мұрны кесіліп шұнтиған пошымынан, сосын кітаптың өн-
бо йында айтылатын «аса қадірлі кісіден амалсыз ажырап
қалғандағы қайғы-қасіретім жөнінде атүсті болса да «Арман
азабы» дейтін тарауда бірсыдырғы жазып өткенмін» (55 бет)
– секілді сілтеме сөйлемдердің ізімен жүріп салыстырып
қарағанда көзіміз жетті. Жоқ. Қысқарып кеткен. Сонда да
болса қағып-қағып астарлап айтып, ишаралап кететін сыр бар
екен. «Осыдан кейін екі жылға жетпей оның (Саттардың. Қ.е.)
қайтыс болғанын естідік. Алматыдан өзінің аурулығын айтып
жазған екі хаты, өкінішке қарай, сақталған жоқ. Сақталмаған
нәрсе жалғыз ол емес, әрине».
«...кездейсоқ оқиғаның салдарынан көп жыл әдебиет ор-
тасынан қол үзіп қалды. Былтыр ғана сүйген жары Софьяға
үйленіп, сәнді семья құрып, нәрестелі болған еді. Одан да қол
үзді. Махаббат қарызына берік Софьяның баласы өлгеніне
қарамай, күйеуін іздеген қиямет сапары өз алдына «жыр».
Жиырма жылға жуық жарық көрмей, шыңдалмай томаға-тұйық
қалыпқа түскен талант семіп қалуы да мүмкін еді. Бірақ бақыт-
қа қарай, олай болмапты» – деген Х.Есенжанов туралы толға-
ны сы, немесе Жамбыл тура лы толғанысындағы: «Ол кездегі
жазу-сызуым, диссертаци ям бәрі құйынға ұшырап кеткен ғой.
Ой, жаратқан-ай, не ғажап, басқа дүниемнің барлығы ғайып
болғанда осы бір әлдеқалай мен жазып алған Жамбыл өлеңі сол
күйінде, сол «Савой» қонақүйінің штампы бар блокнот қағазда
сақталыпты» – деп мұңдана, «Осыдан кейін көп ұзаған жоқ,
Мұқаңдармен көпке дейін көріспес сапарға мен де аттандым.
Сегіз жылдан кейін сәлем бере кіргенімде, ол енді оқырманға
танымал болған «Абай» трагедиясы мен «Абай» романының
авторы екен» – дегендей өкінішке толы тебіреністерінде сел-
кем-селкем күйінде бұқпантайлай айтыла ды екен. Оны әрине
1937 жылдың ойранын жақсы білетін біз түсінерміз-ау, кітап-
тан жырақ өсіп келе жатқан бүгінгі бейқам ұрпақ аңдап, аңға-
рып оқи алар ма, тіпті оқыр ма?
Абайлап, аңғарып оқыған кісі академик Мұхамеджан Қа-
ратаевтың мемуарлық шығармасынан өмірдің 1937 жылғы
ауырт пашылығынан өзге де қазақ ұлты тағдырына қатысты көп
мәлімет, бірсыпыра тағлым алары хақ.
М.Қаратаевтың екінші бір жүйе мемуарлық жазбалары
«Портреттер» аталады. Олар «Қайран Жәкең», «Сәкен аға»,
«Биаға», «Дала жұлдызы», «Мұрат мұхиты», «Халық қа лау-
лысы», «Саңлақ ғалым», «Ағайынды Жұбановтар», «Қаныш»,
«Талант пен тағдыр», «Саттармен ұшырасқан сәттер» аталады.
Бұлар – автордың өмір жолында бірі ұстаз, бірі тұстас, келесісі
240
241
қанаттас дос болып тағдыры тоғысқан аяулы жандар, қазақ
әдебиеті мен өнерінің, қазақ ғылымының біртуар нар тұлғала-
ры хақында. Жанрлық жағынан алғанда, бұлар – естеліктер. Қа-
зақ әдебиетінде мемуардың естелік формасы аз емес. Әйтсе де,
Мұхаңның өзінің көргені, өзінің түйгені олардың ешқайсысын
қайталамайды. Басып айтар, батып айтар бір жай – қай естелікте
де автор өзінен бұрын өзіне ықпалы болған аяулы адамдар
жөнінде, олардың ауыр да, ғибратты ғұмыры жөнінде баяндау-
ға тырысып бағады. Бұл орайда мемуарист мәдениетіне қызы-
ғып қарайсың, мерейленіп қарайсың.
Естеліктер бірін-бірі қайталамайды, бірін-бірі толықтыра
түседі. Сонымен қатар бұл естеліктер автор өмірбаянымен қа-
быса баяндалып отырады. Естеліктер сериясын қызықты етіп
тұрған бір жай – оның мол дерекке құрылатыны. Бірер мысал
келтірейік. Айталық Жамбылдың баяғы Кенесары жорығын
жырлайтын Нысанбай жыраумен кездесуі Мұқаң естелігі
арқылы мәлім бізге. Әйтпесе, Грузиядан қайтып келе жатқан
Жамбылмен жазушы И.Эренбургтың жол бойы сөйлесіп,
блокнотына үздіксіз жазбалар түсіріп отыруы – Мұқаң ғана
куә болған қызықты дерек. «Осы күні ойлайтыным – дейді
мемуарист, – Эренбургтың архивінде содан бір із қалмады ма
екен деймін, бірақ білуге қол тимей жүр» (52-бет). Әдемі емес
пе? Мұқаң барар-бармас Эренбург архивін ақтаруға, ал кейінгі
буын жамбылтанушылар үшін бұл тың дерек көзі ғой.
Ендігі бір дерек орайы мынадай: қазақ әдебиетінің аға
буын өкілдері өздерінің шығармашылық шеберханасын ашып
үлгермей кеткені мәлім. Ал, Мұқаң өз естеліктерімен әрі
аға тұтқан, әрі қатарлас, қанаттас жүрген сол аяулы азамат,
қалаулы қаламгерлердің лабораториясына кілт есепті қызық
деректер келтіріп отырады. «Бір күні – дейді мемуарист автор,
– Ілекеңнің (І.Жансүгіров) «Құлагер» поэмасының кітап етіп
дайындаған вариантын оқып пікір алыстық. «Социлистік
Қазақстанда» өткен күзде жарияланған варианты бойынша
айтылған пікірлерді ескеріп, автор көп жөндеулер енгізіп, көп
толықтырған екен» (61-бет). Әрі қарай қазақ поэзиясының
бір асыл нұсқасына қай қаламгердің қандай пікір айтқанын
баяндайды. Сөйтеді де: «Бірақ, не керек, «Құлагердің» бұл
варианты сақталған жоқ» (62-бет) деп шерлі күрсініспен
тәмамдайды. Замандас ақын-жазушылар шығармашылығына
кілт іспетті дерек, шеберханасына енгізе сөйлеу!
«Сөйлеушілер Майлинды шаруа жазушысы ма, жолби-
ке жазушы ма деп бастарын қатырды. Ал оны пролетариат
жазушысы деген сөз ешкімнің аузына түскен жоқ, өйткені
ол кездегі тұрпайы түсінік бойынша, жазушы пролетариат
жазушысы атану үшін міндетті түрде жұмысшы табын жазу
керек. Осы күні күлкі болатын әлгі сықылды топас түсінік ол
кезде ұялмай-ақ айтылып жатқанда, Б.Майлинге қарадым да
отырдым. Ол сөйлеушілер өзін неше саққа жүгіртіп жатқан
кезде, үн жоқ, төмен қарап, күлімсіреп, саусағымен шашын
шиырумен әуре. Бейімбеттің шеберлігі жайын сөз еткен біреу
оны «Қазақтың Чеховы», – деп еді, Бекең жақтырмаған пішін
білдіріп, жұрт тарқарда Өтебай Тұрманжановқа (Бұл да Бекең
мінезді ақын еді) дауысын шығармай; «Чеховтың ауылы алыс
қой бізге», – деді».
«1934-1935 жылдың қысталаң қысы өтті. Май айында біз
Алматыдағы мәдениет құрылысының І съезіне ша қы рылдық.
Содан кейін жазғы каникулымызды осында өткізуге қалдық.
Бірақ қайда, қалай өткіземіз? Хамза Есенжанов екеуміз
«Қазақстан» баспасымен келісіп, бас та уыш мектептің ІІІ класы
үшін ана тілі оқулығын жазбақ болдық. Қайда жата ты нымыз -
ды көп ойланған жоқпыз. Дәл шарт жасаған кезде баспада
болған Бейімбет Майлин мен профессор Құ дайберген Жұба-
нов бұл мәселені оңай шешті: тауда, «Ка менское плато» ку-
рортының қасында екеуі екі киіз үй тігіп жатыр екен. Бейімбет
мені, Құдайберген Ха м заны үйіне жатқызбақшы болды. Қырық
күн бір үйде жатып, бір дастарханнан ас ішіп Бекеңмен де,
семьясымен де етене ара ласып, жақын болып кеттік. Осындай
ішкері тілектес, сырлас жағдайда, байқауымша, өте сирек кез-
десетін та ма ша адам: кішіпейіл, қарапайым, мейлінше адал, ақ
пейіл, сезімтал, ерекше еңбеккер. Жаздыгүнгі режимі мына-
дай: таңертең мен оянғанда Биаға ұйқтап жатады. Киіз үй
ішінде дөңгелек столдың үстінде арап әрпімен әдемі жазыл ған
қолжазба жатады. Бұл қалай десек, Биаға түні бойы жазып, оны
таза көшіріп барып, таң алдында ұйқыға кі реді екен. Сағат он
бір – он екі шамасында шайдан кейін тауға жөнеледі де, сағат
екі-үш кезінде бір сағат жатып дем алады. Төрт-бес шамасында
бізбен және қаладан келген достарымен бірге түстік тамаққа
отырады, әңгімелеседі, газет, журнал қарайды немесе көрші
242
243
курортқа барып кино көреді, түнде қайтып келіп жұмысқа
отырады».
Молырақ алынған үзіндіде Б.Майлин мен Қ.Жұбановтың
ұлт қамын ойлаған ұлы қамқорлығы көрінеді. Хамза мен
Мұхамеджанды қырық күн қабатына алып, үйіне түсіріп,
еңбекке баулуы ғажап. Қазіргі қайраткерсымақтарымызда
осындай қамқорлық кездесер ме екен? Әй қайдам? Ол үшін
ұлт қамын ойлайтын ұлттық рух керек қой. Сонымен қатар осы
үзікте М.Қаратаевтың Биағаны адам ретінде, қаламгер райын -
да жақыннан бақылауы байқалады. Тіпті жұмыс ырғағына де-
йін әдемі айтып отыр емес пе?!
Қысқасы, М.Қаратаевтың осы екі жүйе мемуарлық жазба-
ларының қайсысы да автордың ғана өмір жолын баяндаумен
шектелмей, бүкіл қазақ кеңес әдебиетінің өсу-өркендеу жолы -
нан мол мәлімет берерлік, аяулы тағдырлар хақында сыр
шертерлік қызықты дүниелер. Қазақ мемуаристикасын мол
дерекпен толықтыратын шынайы туындылар.
Адам баласы алғы буыннан қалған тәжірибені өміріне
тұтынады. Сөйте жүріп, өзі де тәжірибе жинақтайды. Ал, жи-
нақталған тәжірибені тарихта қалдыру – әрбір зиялы адам
міндеті. Ал, жеке адамдардың іс-тәжірибесі, өмірбаян белес-
терінен тарих құралады. Демек, мемуар – тарихқа барар жол.
Тарих шындығын безбендейтін таразы. Осы пікірді М.Қара -
таев естеліктері мен жазбаларына да айта аламыз.
Қазақ әдебиетінде академик Қажым Жұмалиев, профессор
Бейсембай Кенжебаев, журналист Жүсіпбек Арыстанов жа зып
қалдырған қызықты мемуарлық жазбалар бар. Біз әдебиетші,
журналистердің мемуарын ғана айтып отырмыз. Бұл дәстүрді
бұл күнде академик Зейнолла Қабдолов, Серік Қирабаев, Тұр-
сынбек Кәкішев сынды сындарлы әдебиетшілер сәтті жалғай
бастады. Ал, Мұқаңның мемуарлық жазбалары сыншы, ға-
лым дар жазып қалдырған, жазып жүрген мемуаристиканы мол
деректермен толықтыратын, қайталанбас қызықты дүниелер.
Қиын тағдырдан туған қызықты мемуарлық шығармалар.
Ал, ендігі бір айтар мәселе – М.Қаратаевтың мемуарлық
жазбаларының қайсысы да 1938 жылдың қара құйынына де-
йін көсіле шауып келеді де кілт тоқтайды. Әрі қарай неге
жазылмады, неге жалғанбады бұл мемуарлық жазбалар деген
сұрау көңілде.
Біз осы жайларды сұраудай алға тартып: «Ендігі тілек,
мынау жария заманда, автор өзі қиналып өткен қиын жыл-
дардың шындығын жазса. Бұл – кісінің иманы қасым болып
отырып жазылатын тақырып (Орыс әдебиетінде көптеп жа-
зыла бастаған тақырып). Міне, осы тақырыпты өзіңіз жылап
отырып жазыңыз, Мұқа. Оқушыларыңыз жылайтындай етіп
жа зыңыз, Мұқа! Ал, ол мемуарлық шығармалар жалғасын
жазу үшін құдайым Сізге қуат берсін!» – деген тілек айтқан
едік. Өйткені, оның және оның замандастарының бастан
кешулері адам баласына тілемейтін ауыр жағдай, қанды қасірет
еді. Өйткені, бұрын өзінің мемуарлық жазбаларында шым-
шымдап айтар сырды айдындандырып айтар, бұрын «кезінде
кінәсіз кінәлі болғандар жөнінде Ақаңның көзқарасы ағасы Құ-
дайбергенге қандай кіршіксіз болса, басқамызға да сондай таза
еді» – дегендей түйетайлылау айтылған жайлар ашынып айтар,
арылып айтар шынайы сырға айналар деп білгенбіз.
Мұқаңдай ұстаз біздің тілегімізді қабыл алып өзінің «си-
бириадасына» кіріскен еді. Ұмытпсам ол жазбаларын «Шыр-
ғалаң» деп атаған секілді еді. Сөз басында қазақтың психолог
жазушысы Шәрбану Бейсенованың қолқалап отыр ғаны сол
туынды. Әттең-ай, ұстаз қолжазбасының қолға түспей отыр-
ғаны. Әйтпесе, 1937 жылғы ағат қадамы үшін «өлі» рух пен тірі
ұрпақ алдында кешірім сұрап, ағынан жарылып, арылар ма еді?
Жан күйзелісін айтып ары алдында жаңбырдан кейінгі жердей
тазарар ма еді? Кім білсін? Шамасы, бізге сәлем айтатын қыз
бала да газет оқымайтын бүгінгі ұрпақтың өкілі болғаны ма,
тәйірі?! Қолға түскенде бүгін М.Қаратаевтың мемуарлық
жазбаларымен бір қосып талдап өткен болар едік-ау, шіркін!
Амал қанша? Дегенде «қазан аузы жоғары», «ештен кеш
жақсы», – деп ертеңге үміттенген көңіл күйде боламыз дағы...
Иә, дүние шіркін, дүркін-дүркін, өтеді бір күн!
2010 ж.
Түркістан.
244
245
Достарыңызбен бөлісу: |


КӨШБаСШы
(Академик Зәки Ахметов туралы толғаныс)
Аға буын әдебиетке жаңа келген жастарды жақсы пайда-
ланатын әдеті.
Аға буын өкілінің бірі өзінің жетпіс жылдық мүшеліне Қа-
зақстан Жазушылар Одағы жанынан мерекелік комиссия құр-
ғызып, жауапты хатшылығына қантуыстығы бар мені сайлады.
Мен комиссия мүшелерін жинадым. Жазушылар Одағының
«әруағы» әлі тірі кезі. Міндет бөлістік. «Сен мына газетке ма-
қала жазасың мақтап», ал сен ана газетке... Ұялмай, қызармай
өзі қатысып отырған ағам көңілді-ақ. «Тағы да ана бір шағын
календардың қалып қойғанын» еске салып маңғазданып отыр...
«Жас келсе – іске!» Мойнына алған міндеттерін мойындап
болған, білек сыбанған жастар мәслихаттан кейін «Барға»
барып бір желпініп алғысы келді. Менің ағамның шәй бермеу
үшін үйіне емес, Жазушылар одағына шақырып отырғанын
қайдан білсін аңғал жастар. Емеурін олардың тарапынан. Мең-
зеу менің міндетім. Ишаралап айтып-ақ жатырмын. Қумүйіз
ағам ишараңа «и» дейтін емес, емеурінге езуді әуре қылғысы
келмейді. Аңқаусып отыр. Шарап ішіп, шалқып қайтпаса да,
шашырай күліп, жадырай қайтсын деген оймен әзіл-шыны
аралас сұрақ жолдадым маңғаз ағама:
– Осы былтырлы-биыл әдебиеттану ғылымы үшін дихан-
шылық жылы болды-ау, аға. Ана замандасыңыз, ана құрдасы-
ңыз 70 жасқа толды. Қатырып тұрып тойладық. Енді Сіз, со-
сын ана досыңыз дегендей... Айтыңызшы, осы біз былтырлы
биыл шын 70-тің тойларын тойлап жатырмыз ба? Әлде жасын
жасырып, соғыстан жалтарғандардың өтірік жетпіс жылдық
тойын тойлап жатырмыз ба?
Әудемде арқа-жарқа көңілді отырған ағам әп-сәтте шарт ете
қалсын. Өзі де мінезсіз кісі еді жарықтық. Бұғағы салбыраған
ағам ерін бауырына алып тулап, орнынан бүйі тигендей атып
тұрып шығып кетті бұрқылдап. Қатарластарыма мен пақыр
түстім...
1927, 1928 жылдары жарық дүниеге келіп, асарын асап, жа-
сарын жасап өмірден өтіп жатқан бір буын әдебиетші ға лым дар
жайында сөз болса осы бір шалағай тірлігім есіме тү сіп, ішім-
нен ұятым қызарып қоя береді. Біртүрлі ыңғайсыз данамын...
Әзіл әңгімеге арқау болып отырған тұтас бір буынның бел-
ді бір өкілі қимас аға Зәкең – Зәки Ахметов жайындағы есте-
лікті осы бір жағдайсыз ситуацияны еске алумен бастағалы
отырмын.
Зәки Ахметов есімін алғаш өз басым профессор Бейсембай
Кенжебайұлы аузынан естідім. Және бір мен емес шығармын
шәкіртін мақтаған сөзді Бейсекең аузынан естіген. Бейсекең
шәкірттерін кіндігінен өнген перзентіндей көретін. Сондықтан
да болуы керек, кейбір замандас, дос-жарлары, шәкірттерін
сабақ үстінде, сұхбаттасу сәтінде түрлі ситуацияға байланысты
мақтаныш көре айтып отыратын. Біз Әмір Нәжіп, Мәдина
Богданова, Натан Маллаев, Әуелбек Қоңыратбайұлы, Қайым
Мұхамбетханов, Сәйділ Талжанов секілді өзінің замандастары,
Әбен Сатыбалдиев, Зәки Ахметов, Мұхтар Мағауин, Мырзатай
Жолдасбеков, Әбіш Кекілбайұлы, Рымғали Нұрғалиұлы, Қадыр
Мырза Әлі, Ермек Өтебаев, Қабиболла Сыдиықұлы сынды
шәкірттері есімін алғаш Бейсекең лепесі арқылы есітіп, білдік.
Соның бірі – Ахметов Зәки есімі.
«Қазақ әдебиеті» кафедрасының меңгерушісі профессор
Бейсембай Кенжебайұлы Әмір Нәжіп, Кононов, Баскаковты
Мәс кеуден арнайы шақыртып, бізге лекция оқытты. «Сәйділ
Талжанов, Әбен Сатыбалдиев, Зәки Ахметовті үйдің іргесінен
шақыртып келтіре алмай жүрмін» – дейтін жарықтық. «Неге?»
дегендей аңырап біз отырар едік. Оның бәрі оқу орнының бі-
рінші басшысына, оның түркологияны түсіну-түсінбеуіне бай-
ланысты болатынын «кісідегінің кілті аспанда» екенін қайдан
білейік ол кезде. Сондай сәттері Бейсекең бізге Зәки Ахметов-
тің «Қазақ өлеңінің құрылысы» аталатын орыс тілінде жазыл-
ған кітабын оқуды жиі айтып жүрді. «Теориялық жағынан қа зақ
өлеңі жіті зерттелген байсалды еңбек» – деген пікірін нық-нық
айтып қоюды ұмытпайтын жарықтық. Зәкидей білімпаздың
өзі нің шәкірті екенін Бейсекең айтқан емес, біз білген емеспіз.
Жастарды білімге құштарландыру, ғылымға ынталандыру үшін
айтатын шынайы педагогтық мінез болуы керек. Тең-дәрежелес
әріптесі райында айтар еді. Зәки Ахметов есімін біз алғаш осы-
лай Бейсекең аузынан есітіп білдік. Бейсекең айтса, бейсауыт
сөз айтпайтынын білетін біздер сол күні – ақ З.Ахметовтің орыс
тілінде жазылған «Қазақ өлеңінің құрылысы» аталатын кітабын
іздеп кітапханаға барып, алдымызға өңгеріп отырдық.
Талай жасқа пана, махаббатта ана болған «Виноградов 88»
246
247
ғимаратында (жатақхана) жатамыз. Біздің Серік Оразбаев курс -
тасымыз екі жыл, екі курс жоғары оқитын Серік есімді (фа-
милиясын ұмыттым) бозбаламен бір бөлмеде жатты. Орын
бөлінгендегі рет солай. Досымызға барып жүріп, аяқтаушы
курс студенті райында диплом жұмысына қызу кірісіп кеткен
аға Серікті көріп таңырқай қараймыз. Айналасы толы кітап.
Кітап болғанда да – Зәки Ахметов еңбектері. «Лермонтов және
Абай» – дейсіз бе, «Қазақ өлеңінің құрылысы» дейсіз бе, бәрі
сол Серіктің айналасынан табылады. Кітапханадан жаз ды-
рып алған кітаптары. Тақырып беруші кім-кімге де, тіпті за-
мандастарына да қызғанышсыз кеңпейілдікпен қарайтын Тұр-
сынбек Кәкішұлы. Ол кезде – ғылым кандидаты. Әр сөзін «Осы
ретпен келген уақытында...», «осы ретпен келген уақытында...»
– деп сабақтайтын ұстазымыз Тұрсекең. (Бейсекең де, оның
сүйікті шәкірті Тұрсекең де қызба болуы мүмкін, бірақ шешен
сөйлейтін қызулы лектор емес-ті). Бір рет емес, бірнеше рет
барып жүріп байқаймын: аға Серік қиналулы. Қиналатыны тү-
сінікті. Зәкең қаламынан туған дүниелер – таза академиялық
стильде орындалған ғылыми терең еңбектер. Оған кез-келген
кісінің тісі бата беруі неғайбіл. Бейсекеңнің айтуымен барып
Зәкең кітаптарымен бетпе-бет келгенде талай рет тауымыз ша-
ғылып жүр. Ал, аға Серік университетті бітіруші курс...Сөйт-
сек, ол да тістене ұмтылып, тісі батпай, ұмсына түсіп тауы ша-
ғылып, тауаны қайтып, салы суға кетіп сүмпиіп отырады екен.
«Бекер алған екенмін бұл тақырыпты – деді Секең бірде, – Кә-
кішев ағай ұсынған соң ала салып едім. Қиын екен». Ол кез
диплом жұмысына талаптың күшті кезі.
Зәки Ахметов есімімен екінші рет осындай жағдайда кез-
десіп едім.
ҚазМУ-ді біз де аяқтадық. Кезіндегі Қазақ ССР-ның бес
шалғайына арнайы жолдама алып, министрліктің көтерме қа-
ражатын қалтаға ұрып, енді аттанғалы тұрған бес бозбаланы
ұстазымыз Тұрсынбек Кәкішұлы кездейсоқ ұстап алып, Оқу
министрінің орынбасары Әуезхан Қанапинге кіріп босатып
алып шықты. Алып шықты да кезіндегі Қазақ ССР Ғылым
ака демиясының М.О.Әуезов атындағы әдебиет және өнер
инс титутына ата қаздай алдымызғы түсіп бастап алып келді.
Алдын-ала келіскен институт директоры Әди Шәріпов ор-
нын да болмай шықты. Есесіне бізді өзінің орынбасары – Зәки
Ахметовке мықтап тапсырып кетіпті. «Тұрсынбек алып кел-
ген балаларды ретіне қарай институттың бөлім-бөліміне лабо-
рант етіп орналастыра бер». Директордың орынбасарына тап-
сырмасы осындай! Оны «Аманбысың Зәки?» – деп ұстазымыз
еркін амандасқан орта бойлы, бұйра шаш, алтын көзілдірікті
жігітағасы жасындағы азаматтың өзі жеткізді. Жеткізді де
Тұрсекең бастап келген бес баланы кабинетіне қарай жетелей
жөнелді. Кабинет есігіне «Директор орынбасары Ахметов
Зә ки» – деп жазылыпты. Тұрсекең ұстазымызбен қатар-құрбы
екені әңгімелерінен анық аңғарылып тұр. Әзіл-қалжыңы аралас.
Жарасымды. Кенет Зәкеңнің есіне әлдене түскендей:
– Әй, Тұрсынбек, осы жігіттердің бәрі сенің ауылыңнан
болып шығып ұят болмасын!-дегені.
Ұстазымыздың аққұба әдемі жүзі өрттей қызырып ала жө-
нелсін. Құдайдай көріп отырған ұстазымыз безгек тигендей
абдырады да қалды. Әлден уақытта барып, тұтығыңқырап:
– Зәки, шынымды айтсам, осы жігіттердің қайдан екенін
өзім де білмеймін – деді. – Дұрысы – өздерінен сұралықтағы!
«Балажанов Байділхан – Алматы облысы, Ұйғыр ауда ны-
нан», «Жанғара Дәдебаев – Жамбыл облысы, Талас ауда нынан»,
Омаров Төребай – Қызылорда облысы, Қазалы қала сы нан», Ер-
гөбеков Құлбек – Шымкент облысы, Қызылқұм ауда нынан»,
Әбішев Жарылқасын – Көкшетау облысы, Степняк қала сынан»
Бойымызбен (ойымыз да сол шамалас болатын) қаздай тізіліп
тұрған бес бала өзіміздің қай өңірден екенімізді сарт-сұрт баян-
дадық та шықтық.
Аққұба ұстазымыз қайтадан ай жүзденді.
– Зәки, маған мына көкшетаулық бала жақын келеді екен.
Туысым болып шығуы ғажап емес. Оның үстіне мен Көкшетау-
да оқығаным бар ғой. Қызметке алмаймын десең – осы бала
құрбан – деді.
Енді қараторы жігітағасының жүзі қызараңдады. Қыза раң-
дап тұрып:
– Азаматсың Тұрсынбек! – болды айтқаны! Зәкеңдей аяулы
ағамен біз алғаш рет осылай бетпе-бет жүздестік.
Әрине, екі ағамыздың да ойында ешқандай жаман пікір жоқ-
ты. Тіпті екеуі бір өңірдің азаматтары десе де болады. Есесіне
бұл екі ағамыздың өздері де бөлінбей (бүгінгі сияқты), алаш
азаматтарын да алаламай тұтас қамқор болуының көрінісі еді.
Ойлағаны – біздің қамымыз. Ойлағаны – қазақтың бүтіндігі!
Біз алдымыздағы ағаларды жақсы көріп кеттік.
248
249
Бесеуіміз аталған институттың бес бөліміне лаборант бо-
лып қызметті бастап кеттік. Бесеуімізді бастап келген Тұрсекең
жағасы жайлау болып жалғыз қайтты. Көлікпен жеткізіп салу,
шығарып салу да ойымызға келмепті. Ұят-тағы!..
Зәкеңмен бір институттамыз. Мен институттың «Бейнелеу
өнері» бөліміне түстім. Бөлім меңгерушісі – өнертанушы Гүл-
шара Сарықұлова. «Театр. Кино» бөлімімен бір бөлмедеміз.
Ол бөлімнің бастығы – ақын Әбділда Тәжібайұлы! Ауылша-
руашылығы жұмысына адам сұрайды. Жастар – біз аттанамыз.
Институттың шұғыл шаруалары болады, жастар – біз атқа ра-
мыз. Қолымыз қалт еткенде ғылыммен ауызданамыз. Жа зу ға
шұғылданамыз. Сол жылдары Зәкеңнің басшы ретінде жұм-
сауын да, жас азамат ретінде қамқорлығын да көрдік. Өкін-
бейміз. Қайта атақты ғалым ағалардың өздерімен сұх батта-
сып, еңбектерін оқып, ғылымға баулыну үстінде жүрдік. Сту-
дент кезде тісіміз батпаған «Қазақ өлеңінің құрылысы» моно-
графиясын қайта оқып, ішіне кіре бастадық. Дұрыс-ақ болды.
«Бейнелеу өнері» – маған Алматыда қалғаным үшін тая-
ныш болды. Әйтпесе, қазақ тілі мен әдебиеті маманы – маған
бөлім қол емесі белгілі. Бейнелеу өнерінің бояу иісі мұрныма
бармайды. Бейсекеңнің халін біліп барып тұрамын. Сырқат.
Бір қол, бір аяғы нашар. Миына қан құйылған. Бір-ер рет
күр мелген тілмен қайда орналасқанымды сұраған. Жөнімді
айттым. «Зәкиге айтайын ба?» – деді. Басымды шайқадым.
Бей секеңе қатысым бар бала екенімді біле бастаған кейбір аға-
ларым ақыл қосты. «Зәки – Бейсекеңнің шәкірті. Бейсекеңе
айт қыз. «Бейнелеу өнері» бөлімі саған тұрақты қызмет орны
болмайды. Өнертанушы болмайсың ғой. Басқа бөлімге ауыс.
Мақала жазып, жарияланып жүрсің, Бейсекеңе айтып ғылыми
қызметкер бол!» – деп сыбырлайды олар. Денем қыза тұра,
ауыр сырқаттан бойын тіктей алмай отырған адамды әуреге
салғым келмеді. Оның үстіне кісі салып қызметке тұру, кісіге
айттырып қызмет өсіру – біздің жас уақытымызда жағымсыз
мінезге жататын. Біреуге айтқызып мансап жасау – азаматтыққа
жатпайтын. Ұзамай институтқа «штат қысқарту» келді. Әрине,
жаңадан келген жас маман – мен академиямен хош айтыстым...
Менің қызметтен қысқарғаныма өкінген жандар көп бол-
ды. Соның бірі – Бейсекең. «Қап! Әттегене-ай, әнеугі күні
Зәкиге айтайын дедім. Көнбедің. Қап, әттегене-ай» – леумен
бол ды. Айтқызсам ауырып қалар деп ойлаған Бейсекең қыз-
меттен қысқарғанымды біліп, айтқызбағаным үшін ауырып
қа ла жаздады... Қайран, Бейсекең! Сөйтсем, Зәки Ахметов –
Бей секеңнің тонның ішкі бауындай жан тартып жақсы көретін
сирек шәкірті екен.
...Кейін білдім. Бейсекең Зәкидің ұстазы, ұстазы болғанда
да әкесіндей қамқорлық жасаған, бауырынан өнген баласындай
ғылым-білімге баулыған ұстазы екен. Әкесіндей демей қай-
тейік, мектепті жасынан бұрын бітіріп университетке келіп
«математика», «филология» факультетінің қайсысын таңдарын
білмей аңтарылып тұрған тәрбиелі биязы баланы ішке тарта
әңгімелесіп, филология факультетінің журналистика бөліміне
құжатын тапсыртыпты. Төрт жыл әдебиет теориясы, баспасөз
ісі, қазақ әдебиеті пәндерінен сабақ беріпті. Үмітті шәкіртін
ұдайы назарда ұстапты. Бақылап отырыпты. Оқу бітіретін
жылы «Абайдың эстетикалық көзқарасы» аталатын тақырып
ұсынып, дипломдық жұмысына жетекшілік жасапты. Диплом
жұмысының ғылыми нәріне ден қойып «бестік» бағасын беріп-
ті. «Абайдың өлең текстінен қате жіберген» – деп қынжылып
«төрттікті» қонжитқан аға-досы – Мұхтар Әуезовке жата-
жастана өтініп «бестік» бағасын қайта қойдырыпты. Сөйтіп,
Зәки – «аса үздік» (с отличием) бітіріпті ҚазМУ-ды. Бітіруін
бітірді-ау, оқу бөлімінің бастығы Хасен Ибрашев: «Жасы
жет пейді. Диплом беруге болмайды» – депті министрліктің
ресми құжатамасынан асып кете алмай. Тағы да жалыну. Боз-
баланың келешегі мол екенін алға салып үгіттеу... Ақыры дип-
ломын алып беру. Өзі басшы болып істеген «Қазақтың мем-
лекеттік біріккен баспасына» қызметке жіберту. Екі-үш ай
іс теген соң баспаның бас редакторы, досы Ғалым Ахмедовке
айтып, қағаз дайындатып босаттырып алу, соғыс жылдарында
Санкт Петербургтен уақытша ығысып келіп, ұйғыр ақыны
Қадыр Хасановтың үйінде тұрған орыстың аса ірі түркологы
Сергей Ефимовичпен аралас-құралас сыйлас, достығын кәдеге
жаратып, сағынышты сәлем хатын жазып Зәкидей шәкіртінің
қолына ұстатып Санкт Петербургқа жіберіпті. Бейсекең хатын
апарып берген С.Е.Малов досының жай-күйін сұрап жік-жа-
пар болыпты. «Аштықта жеген құйқаның дәмі ауызынан кет-
пепті...» Үшбу хатты алып оқып отырып көп ойланып, бала
Зәкиді аспирантураға түсіріп, өзі жетекшілік жасап, дос тілегін
мүлтіксіз орындапты. Зәкең Бейсекеңдей шынайы ұстазының
арқасында Леинград аспирантурасында біліммен еркін сусын-
250
251
дапты. Бейсекеңнің сәлемін жеткізіп ұстазының тағы бір досы
– Жирмунскиймен танысыпты. Ғылымда жеміске жетіп, «тасы
өрге домалай...» бастапты. «Абай және Лермонтов» аталатын
кандидаттық диссертация жазылып аяқталыпты. Қазақстаннан
шәкіртінің жақсы лебізін есітіп Бейсекең ұшақпен ұшып
жетіпті. Қасындағы темір кереуетте жатып, шәкіртінің аяқта-
дым деген еңбегін бастан-аяқ оқып, тиянақтап қарап шығыпты.
С.Е.Маловтың үйінде қонақта болып, Зәкиін қайта-қайта та-
быстапты. Бокалдар бала шәкірттің сәтті қорғауы үшін деп
сыңғырлапты әлденеше рет.
Әне-міне аспирантураны аяқтаймын, аяқтаймын да қор-
ғауға шығамын деп тұрған жалынды жас алдынан тағы бір
керме кезіге кетеді. Аспирантураның соңғы жылында институт
қайта құрылып, аспирантура жабылып қалады. Аспиранттарға
төленетін стипендия төленбейді. Тоқтатылады. Анасы ерте көз
жұмған. Әкесі жұмысшы адам. Не істеу керек? Бейсекең ба-
қандай жүз сом салып жібереді шәкіртіне.
Шәкірті – Зәки Ахметов кандидаттық диссертациясын өз
мерзімінде тарықпай қорғап Санкт Петербургтан қазақ еліне
табыспен қайта оралды.
Ғажап емес пе? Ғылымға талпынған жас адамды аяқтан-
дыруда бұдан асқан қамқорлық бола ма?! Болмас-ау, сірә?!
Ұстаз дерсің бе? Әке дерсің бе? Кім десең де жарасқандай
тамаша қамқорлық емес пе?! Дұрысы – әкебейіл ұстаз! Солай!
Бейсекең кісіге жасаған қамқорлығын айта бермейтін. Бір
шаңырақтың астында әкелі-балалы болып бірге тұрып, өмірінен
кітап жазу мақсатында шыр айналдырып сұрағанда амалсыз
айтқан сыры еді. Әрине, етек-жеңі молдау әңгіме. Үзігін алдық.
Оның үстіне Бейсекең шәкірттерінің күнделігін жүргізгендей
етіп, сырттай бақылап «шәкірт дәптерін» жүргізетіні тағы
бар. Онда да уақытына қарай осы ойлар аса бір мейіріммен
дәптерге түсіпті. «Бастан өткендер, ойға келгендер мен жиған-
тер гендер» аталатын дәптерінің 3-ші санының 3-4 беттерінде
Зә кидей шәкіртіне артқан міндеті мен күткен зор үміті ғазиз
жүрекпен жазылыпты.
Ғылымның қадір-қасиеті бар шақта Зәки аға Ахметов өз
биігін алқынбай алды, ғылыми мансапты бір кісідей қызықтады.
Бозбала жастан бозбастанған кешегі күндерге дейін сирек те
болса Зәкеңмен Бейсекең шаңырағында кездесіп қалып жүрдік.
Ұстаз бейілі қандай аппақ болса, шәкірт көңілі де сондай тап-
таза еді. Бейсекең мерейтойларына атсалысудан бір танбады.
Зәуде (80 жылдығында) іссапармен сыртта жүрсе, жүрекжарды
ойын жазып, хат жіберетін.
Кейін Зәкең докторлық диссертация қорғады. Онда да Бей -
секең ресми оппонент болып, шәкіртін қолдады. (Оппо ненттік
пікірі «Заки Ахметов: Материалы и исследования», «Академик
Зәки Ахметов және руханият мәселелері» ата латын кітаптарда
жарияланды.)
З.Ахметов – өлең сөздің тамаша теорияшысы еді. Бізде
көп теория, әйтпесе әдебиет теориясының көп мәселесі орыс
әдебиеттанушыларынан еркін аударылып, көшірме түрде жа-
са латыны жасырын емес. Тіпті орыс әдебиет теорияшылары
ең бегін тікелей аударған да кезеңдер болған. Әдебиетте теория
жасаушы ғалымдарды қазақта көзі тірісінде мақтап, мадақтап,
өзі, көзі кеткен соң қолды бір-ақ сілтейтін себебі де сондықтан.
Ал, Зәки Ахметов – өлең теориясын әлем әдебиеті тәжірибесін-
де қарастыра білді. Соның негізі болар – өзі де әлемдік деңгейде
мойындалды әдебиет теориясын, оның ішінде өлең сөздің
теориясын жасаушы ретінде. Бұл – қазақ үшін мақтанышты
жағдай. Ол жасаған «Өлең сөздің теориясы» әлі талай уақыт
қолданыста болары хақ.
З.Ахметов – «Абай жолы» эпопеясын, оның жазылу пси-
хологиясы тұрғысынан талдап, көркем шығармашылық ше-
бер ханасын (лабораториясын) зерттеудің методолгиялық не-
гізін қалады деуге болады. Көп әдебиетшілер белгілі бір шы-
ғар маның жазылу тарихын қарастырудан аспай аласарып қа ла
берер болса, Зәкең бұл мәселені автордың дүниетанымы, шы-
ғармашылық психологиясымен жіті сабақтастырып мето доло-
гиялық тұрғыдан жүзеге асырды.
Зәки Ахметовтің әсіресе осы екі сала еңбектері ғылыми
мектеп ретінде келешекте де арналана береді-ау деп ойлаймын.
Бұл ойларымызды таратып айтуға тап қазір жер тар. Кезекті
әуелгі ниетке орай естелікке берейік.
1992 жылы Түркістан қаласында бұдан жыл бұрын «Түр-
кістан мемлекеттік университеті» болып ашылған оқу орны
Қ.А.Ясауи атындағы халықаралық қазақ-түрік университеті
болып қайыра жасақталды. Тарыншылық уақытта бауырлас
Түркие елі оқу орнының аяғынан тұрып, өркениет көшіне ілесіп,
ілгері басып жүріп кетуіне өте көп көмек етті. Жоғары оқу орны
үшін екі қазық болады. Бірі – студент, екіншісі – оқытушы-
252
253
профессорлық құрам. Осы екеуінің бірі ақсаған жерде еңбегің
еш, бейнетің сор...
Жаңа оқу орнын аяғынан тұрғызу үшін, әрі Алматыда қа-
ражаттан қинала бастаған ғалым-ұстаздарға демеу, көмек бол-
сын деп, кезекпенен Түркістанға студенттерге дәріс оқуға
шақырдық. Кейде көршілес Өзбекстанның ірі-ірі оқымыс ты-
ларын да қамтып отырдық. Қазақстаннан қалап шақырған оқы-
мыстымыздың бірі – Зәкең болды. Зәкеңді Түркістанға қызметке
алып, дәріс оқыту идеясы әсіресе оның қимас шәкірті – Болат
Байтанаевтан туындады. Аталған оқу орнында ректордың оқу
ісі жөніндегі орынбасары болып істейтін марқұм Болат Бай-
танаев Зәкеңді ұстаз тұтты. Бар ынты-шынтымен жақсы көр-
ді. Шәкіртінің көңілін жықпай Зәкең жылына бір-ер рет Түр-
кістанға келіп, студенттерге дәріс оқыды. Дәріс оқығанда сту-
денттерді былай қойып, оқытушылар алдымен келіп отырып
алушы еді аудиторияға. Бұл орайда біз Зәкеңнен қайыра бір
лекция тыңдап, азды-кемді білімімізді қайтадан тиянақтап
алған едік.
Ауыл сипатындағы қалада жағдай жоқ. Аты дардай бол-
ғанымен қонақ үй секілді мәселелерден ұяттымыз. Зәкең шә-
кірті Болат Байтанаевтың үйінде қона жатады. Таңертеңгілік
және кешкілік Зәкең екі мезгіл сейілдеуді ұмытпайды. Қасында
Болат марқұм екеуміз жүреміз. Кешке қонаққа шақыру ұзын
бір тізім... Қонақтыққа Зәкең қызықпайды. Қонақтық кісіні
шаршатады – дейді Зәкең. – Ертең оқитын сабағымыз бар.
Біз қиылып болмаймыз. Кейде біздің көңіліміз үшін қонаққа
барады. Ас ішіп-жеп, әңгіме-дүкен құрып қайтар едік. Зәкеңдей
ұлы оқымыстыны еңсесін жаңа көтеріп, өсу жолына түскен
Түркістандай жәдігер қаланың ғылымталап жастары көрсе,
тыңдаса, тәлімін алса деген ой еді. Болат аға жұмысбасты. Жа-
ңа ұйымдастырылып жатқан оқу орнының ұйымдастырарлық
істері ұшы-қиыры жоқ. Ұстазына қимай-қимай қарап-қарап
қойып қызметіне кетеді. Маған мықтап тапсырады. Кейде
таңертеңгілік сейілге сөйтіп Зәкеңмен бірге шығамын. Ағалы-
інілі болып сырласқан сәттер еді ол. Ұстазы Бейсекең туралы
шешіліп сөйлеген кездері еді ол.Кешке Болат аға дастарқаны
басына қайта жиналамыз. Жары – Рима қолы тәтті аспаз. Бөкең
бәйек болып хал сұрайды:
– Құлбектің адютантығымен бір күнді өткіздік, – дейді Зә -
кең. Майы жоқтау сөздің өзіне менің қалпағым көтеріліп қа-
лады.
Ол шынайы ұстаз ретінде әсіресе Болат ағаны, қала берді
мені «докторлық диссертацияны қашан бітіресіңдер?» – деп
қамшылаумен болады.
Сабақ беруін бергенімен ол кісінің қаражатын қолма-қол
бере қоймайды. Есеп-қисаптың өз жолы бар. Зәкең де солай.
Лекциясын оқиды. Алматыға қайтады. «Сенім хат» қалдырып
кетеді. Алғашқы кезде Зәкеңнің айлығын мен апарып беріп
жүрдім. Бірақ, ұзамай мен де Алматыға – Академияға қызметке
ауысып кеттім. «Сенім хатқа» әдебиеттен дәмесі мол бір ініміз
жауапты болып қалды. Айлықтың Алматыға келіп жету ырғағы
бұзылды. Жоқ-жітік жігіт еді. Жаратып қойып жүрді. Ол үшін
мен ұялайын. Бір күні жағдайды Зәкеңе жасырмай айттым.
«Әй, қоя бер! Бір білгені бар шығар!» болды Зәкең аузы нан
естігенім. Кейін, бірсыпыра уақыттан кейін әлгі азаматы мыз
докторлық диссертация қорғады. Ішім қылп ете түсті. «Қалай
болар екен?». Ішім қылпылдады. Басқадан бұрын ол азаматты
Зәкең қолдады.
Аға буын, бала буын ғалымдар Академияда аптасына екі
күн, кейде үш күн кездесеміз. Тұратын үйіміз бір бағытта
бол ғандықтан қызметтен әңгімелесіп бірге аяңдап «жаяу сал-
данып» қайтатын кездеріміз жиі. Аға болып қамшылайды:
«Құл бек диссертация бітейін деді ме?». Мен желкемді қасимын.
Академияда бір кездескенде Зәки аға қуана сөйледі, қулана
сөйледі.
– Болаттың жұмысы жақсы екен. Әй, осыны қорғатып жі-
берсек қайтеді, Құлбек?
Өзінің мәнеріне салып тұрғаны. Әйтпесе менімен кеңесіп
тұр дейсіз бе?!
– Сіздің шәкіртіңіз. Қорғамаса Сіздің атыңызға ұят шығар,
–деймін «моп-момақан» қалыпта.
Зәкең қарқылдап күледі.
– Әй, қулар-ай, – дейді содан соң.
Жазды шығара диссертациялық кеңестің ең соңғы отыры-
сында Болат Әбішұлы Байтанаев докторлық диссертациясын
Зәкең же тек шілігімен (кеңесші) сәтті қорғап шықты.
Болат ағаның докторлық диссертациясын сәтті қорғағанын
бір мектептің залына дастарқан жайып тойладық. Онда рес-
то ранда тойлау салтқа кірмеген. Тойдың басында: «Құлбек,
254
255
мен бастап берейін. Әрі қарай өзің алып кетесің» – деп қасына
отырғызып алды. Академик ағамызды «асаба» қызметінде та-
машаладық. Сүйікті шәкіртінің дастарқанын «жүген қақтыр-
май, қамшы салдырмай», бастан аяқ тізгінді өзі ұстап, тамаша
басқарды. Шапшаң сөйледі. Шабытты сөйледі. Тіпті тойдың
орта шенінде баяу басып келіп: «Зәки-ау, қалайсың? Екеуміз
бірге оқып едік қой» – деген Жұмабике Байтанаеваға да мойын
бұрып қарар көрінбеді. «Қой, қой Жұмабике, қайдағыны айтпа!»
– деп бір-ақ қайырды. Сөйтті де қасында жәрдемші райында
отырған маған бұрылып: «Қартайып кетіпті-ау» – деді. Неге
екенін жүзінде үрей тұрды...
Зәкең шәкіртінің докторлық диссертациясын табысты қор-
ғағанына ақ жарылып қуанды. Шәкірт той дастарханына де-
йін ұстазы басқарғанына одан сайын жүрегі жарыла қуанды.
Бәріміз де қуандық! Зәкең шәкіртінің табысын – өз табысындай
көретін шынайы ұстаздан еді.
Араға жыл, жыл жарым салып мен де ниеттендім докторлық
диссертация қорғауға. Серік Қирабайұлындай ұстазың болса –
диссертация қорғамауың мүмкін де емес. «Сәбит Мұқановтың
шығармашылық лабораториясы» аталатын докторлық диссер-
тацияны бөлімге әкеліп талқыға тапсырдым. Әрине, аға буын
ғалымдардың қайсысы да ыждағатты, ықыласты қарады. Соның
бірі – бөлім бастығы марқұм Мүсілім Базарбайұлы! Олардың
қай-қайсысынан да көрген ағалық қамқорлықты ұмытармыз ба
тіріде!? Мәселенің қойылысына қарай диссертациямды Зә кең
оқыса деп армандадым. Алайда, Зәкең оқуы да мүмкін, оқы-
мауы да мүмкін. Өйткені, ол кісі басқа бөлімді (теория бөлімін)
басқарады. Алайда, М.Әуезовтің шығармашылық лабора то рия-
сын методологиялық негізде зерттеген оқымыстының С.Мұ-
қанов шығармашылық шеберханасынан жазылған зерттеуді
оқыса, айтар адал сыны мол болар ма деймін ғой баяғы. Бөлім
талқылауы қатты болса диссертациялық кеңеске дейін айтыл-
ған кемшіліктерді жөндеп алып баруға болады. Зәкең уақыт
табар ма? «Бейсекеңнің баласы» деген атым бар. Аға тұтып,
назданып өтініш айттым. Сөзге келмей келісті. Қысқасы тәп-
тіштеп оқып, пікірін тезис күйінде қағазға түсірген екен. Аса
қадірлеп сыйлайтын оқымыстының мақтауынан сыны басым
қолжазбасын сұрап алған едім. Менің архивімде сақталып
келеді. Енді, сол ағаның қолжазбасымен сырласып көрейін.
«Ергөбеков Құлбек!» – деп жол басына жазыпты да, ас
тын сызып қойыпты.
Онан соң «1) источники – әрқилы, мол. Шығарманың за
мыселы – жоспарлануы (ойниеті), алғашқы нұсқасы мен ке
йінгі нұсқалары, прототиптері. 350, 400 бет.» – деген тезис
түсіпті ақ қағаз бетіне.
«2) письма, дневник, записи, архивные материалы разных
городов!»
Разделы:
3. Хат – жазушының жан сыры.
4. Күнделік – көңіл айнасы.
Материалы – тың, жаңа, көп (қыруар).» Екінші бір ой
осылай жосықталады.
«Бісімілдасы «Диссертацияның арнайы зерттейтін мәсе
лесі. Дұрысы: Диссертацияда арнайы зерттелетін..., немесе
диссертанттың..». Бұл – диссертанттың стиліне сын айту.
«Сәбитті шет елде сынағандар да болды ғой. Қытай, үнді
т.б. Көтермелеудің де орнымен, шекттен шықпай, айтылғаны
жөн.
Сәбиттану – дербес ғылым саласы деуге бола ма? «Мір
жақыптанушы», «Байтұрсынов Ахметтанушы». Қанша жа
зу шы болса сонша ғылым бар ма?»
Сын. Сөзінде «біздің Марат Әпсеметов мақаласына «Мір
жақыптанушы» деп қол қояды» – деген пікірді қосып айтты.
«Сталинді сынаған дейді. Онысы Сталин өлгеннен кейін
(1964), тіпті Хрущев (кететін, түсетін) жылы жазылған сөз.
(Және өзі қолжазба).»
«Жазу стилі кейде зерттеу, кейде очерк, кейде мақала».
«Үлкен жүректен туған үлкен құбылыс қой бұл!» восторг
керек пе?
«Тым көп білетіні кейде өзін шиырға тартып кететін
секілді.»
«Сәбит С.М реализм әдебиетінің өкілі деп келдік. Оны бү
гін қалай түсіндірген дұрыс. Осы мәселені орағытып, айналып
өту – күрделі әдеби процесті жеңілдету болмай ма?»
«М.Дулатов («Адасқандар») бұл сюжетті жазбағын, өзі
айтқан. Ал М.Әуезов туралы жорамал неге керек (дерек жоқ
қой).»
«Адасқандар» дерек, сот материалы көп, шұбалаңқы, ық
шамдап алу қажет емес пе?»
256
257
«Аққан жұлдызға» қатысты да осыны айтуға болады.
Шо қан Парижге барды дегенге Сәбит айтты деп диссерт. өзі
сеніп қала жаздайды. 60жылы барса, бес жыл ол жайында
үндемей, ештеме айтпай жүрер ме еді?»
«Басы артық цитаталар да жоқ емес»
Ұлы Абайда «Адам заманды билемек
Заман адамды илемек» – деген сөз бар емес пе? (Жоқ.)
Дұрысы: Әркімді заман сүйремек,
Заманды қай жан билемек.?
Заманға жаман күйлемек,
Замана оны илемек!»
«Өмір мектебі» А.Байтұрс. Ә.Бөкейх, С.Қожанов, М.Жұ
мабаев – ұнамсыз кейіпкерлер. Алашорда бар.»
«Лаборатория – шеберхана десек, ол тек жинау, құ рас
тыру, үймежүйме материал болмауы керек қой. Жазушының
көркемдік шеберлігін, талғампаздығын, сезімталдығын көр се
ту жағы басым болса керек. Лаборатория емес, шеберлік сыры
емес, кухня болып кетеді. Жазушы өзі сырт көзден тасалаған
нәрсені жариялауда да мөлшер (мера!) болуы керек.»
Міне, Зәкеңдей ұстазымыздың менің докторлық диссер та-
циямды қолжазбадай оқып, білдірген пікірінің нобайы. Оқыр -
ман бір жәйтқа таңырқауы мүмкін. «Оу, бұл нобайда дис сер-
тацияны мақтау жоқ қой» – деп. Диссертация ұнамаса осын-
шалық сын пікір айтпас еді Зәкең. Диссертация ұнамаса
– айтылар үкім біреу ғана болады – «Диссертация қорғауға
ұсы нылмасын». Ал, Зәкең диссертацияны мақұлдап, мақтап
барып, ширату үшін осыншама кемшілігін тізіп көрсетіп бер-
ді. Өз басым Зәкең көрсеткен кемшіліктерді қайта-қайта оқып,
диссертацияны қайта жөндеп шықтым. Зәкең сынын – ағалық,
жанашырлық деп қабылдадым. Ал, шын жанашырлығы дис-
се р тация қорғау барысында, мамандандырылған арнайы ке-
ңес те сөйлеген сөзінен айқын аңғарылып тұрды. Ол диссер тация
қор ғау рәсімінің құжаттамасында бар. Мақтау бағы тын дағы ол
пі кірлерді бұл жерде ұсынып жатқым келмейді. Дис сертация-
лық еңбекті оқып, сын пікір айтқан оқымысты шын жанашы-
рың болып есептеледі. Көлгірсіп, өтірік мақтаған адамнан
сақ тану керек. Ізденуші диссертациялық еңбек қор ғауға ұсы-
нылғанға дейін осындай шын пікір – сын пікірге зәру болады.
Зәкең жастардың диссертациясын ерінбей оқып, пайдалы
осындай пікірін айтудан, методологиялық көмек беруден жа-
лықпайтын. Мақтауын, талдауын ауызша жеткізген Зәки аға-
ның сын пікірін іріктеп алып беріп отыруымның сыры да сон-
да!
Докторлық диссертацияны да ойыншыққа айналдырмай,
ойдағыдай қорғадық. Өзге ағалармен бірге, тіпті олардан ала-
бөтен Зәки ағаның қамқорлығын диссертация қорғау процесін -
де анық көрдім. Бұл – бір жағы соңымнан ғылымға ынталы ұр-
пақ ілессін деген ой, екінші жағынан мені «Бейсекеңнің бала сы»
деген бейілі, содан туындаған қамқорлығы еді, жа рықтықтың!
Жастар диссертация қорғайды. Шабылып дастарқан жаяды.
Бәріне бірдей бара бермейсің. Кейбіріне бармасаң болмайды.
Дастарқанда Зәкең болса «Отырысымызды Құлбек басқарсын!»
– дейтін. Әзіл, қалжыңмен осындай шағын отырыстарды
да өткізер едік. Байқамай, бірде қате қалжыңдағаным. Өзім
құралпы жігіттердің біріне сөз беру үшін: «Зәкеңнің буыны
біздің толқынға қарыздар. Біз Зәкеңдердің бар жазған еңбектерін
кейінгі буынға алып барушы алтын көпірміз. «Алтын көпірдің»
бір өкілі...» – дей бергенім сол еді, Зәкеңнің тарғыл дауысы
әдеттегіден қаттырақ шықты: «Скромно! Құлбек. Очень скром-
но!» – дегені... Ұялып қалсам болмас па?! Жәй «бозадағы» сөз
еді. «Аңдамай сөйлеген ауырмай өледі...»
Одан кейін де ағалық қамқорлығын аз көрмедік Зәки аға-
ның. Әзіл-қалжыңымыз да жүруші еді арамызда. Бірде қа-
тарласы, қанаттасы – Тұрсынбек Кәкішұлы 70 жасқа толды.
Зәкеңмен бірге Академиядан шығып ҚазМУ-ге тарттық. Уәде
бойыншы Зия жеңгемізді университет алдында күтіп алуы-
мыз керек. Жеңгемізді қашан қасымызға келгенше байқамай
қалыппыз. Байқамағанымызды жуып-шаю үшін «Жеңгей, сту-
дент қыздардың бірі екен деп назар аудармай тұрсақ, Сіз екенсіз
ғой..» – деп қалжыңдай сәлемдестім. «Ә, қу бала қалжыңың
шықты. Жеңгеңнің шәйін ішетін болдың» – деді ағам ақ жары-
лып күліп. Сонымен тоқтай қалуым керек еді. Тоқтамай «мақ-
тасам жеңгем ағама тоқал әпере ме» – деп жатқаным. Әйтпесе,
шәйді ойлайтын шал емеспіз ғой» – дейін. «Әдемі қалжыңыңды
шайып жібердің. Мына қалжыңың шықпады, бала» – деді Зәкең.
Есесіне «Как медик айтайын, бала дұрыс сөйлеп тұрсың, надо,
надо!» – деп зият жеңгеміз Зия әзілді әдемі іліп алып кетіп, мені
құтқарды.
Мен Зәкеңе еркелесем Бейсекең арқылы аға тұтар едім,
Зәкең мені еркелетсе Бейсекең арқылы іні тұтар еді... Жарасып
258
259
тұрушы еді. Соңғы бір кездесуде мен ол кісіге Бейсекең, қызы
– Шолпан, бала Зәки үшеуі бірге түскен фотосуретті бермек
болып, ол Бейсекең жайында естелік жазуға уағдаласқан едік.
Қайтесің, тағдыр жеткізбеді ол кісіні дегеніне. Бұл күнде ол
күндердің бәрі де келмеске кетті. Сағынышқа айналып сағымға
ұласып кетті. Ал, ағалық азаматтығы, ғалымдық жетекшілігі,
ұстаздық ұлағаты мәңгі жадымызда!
Әрине, Зәкең замандастары тегеурінді бір буын болғаны
рас. Атын атап, түсін түстеп жатпасақ та тұтас бір буын – 1927,
1928, 1929, 1930 жылдары жарық дүниеге келгендер. Олардың
қай-қайсысы да хадари-хал еңбек беріп, академиялық атақтарды
маңдай терінен өзге ақылмен, айламен, қулық, сұмдықпен алып,
бес күн жарық дүниеде әлгі жалған жолмен алған атақтарын
арқаланып, халыққа еңбегім сіңді деп өзі сеніп қалып, қарадай
күпсініп, жалған ғұмырдан жалған жолмен алған атағына зор
қанағаттанғандық сезіммен өтіп жатыр. Қалғаны тірідей өзіне
мұнарлы мінбер жасап, соның төбесіне шығып, тірі ескерткіш
болып, айналасындағы жұртқа кемеңгерсіп айқайлап ақыл ай-
тып отыр. Ал, біразының еңбектері болса, баяғыда жарамсыз
болып қалған... Соның көбі кезінде өздерін Зәкиден анағұрлым
жоғары санайтын. Туыстық, жерлестік жөнсіз жөнмен келіп,
тірісін тірідей асыра дәріптеп, жалған даңқ тұғырына көтерісіп
мәз болып, өлісін «жоғалған кездіктің сабы алтынсып», қайғы
шеккен адамсып атын аспанға жазып жатқанымызбен – тарих
талқысында, қолын жүрегінің тұсына шын қойып сөйлей ала-
тын қолына таразы ұстай келер келешек есті ұрпақ көз алдында
олардың біз жасаған жалған бейнесі Астананың «мұзқалашы-
ғы» секілді шөмиіп еріп кете барары хақ. Сондай күндерде
қайта туғандай болып, қайыра абырой биігіне көтерілетін аз
ғана адамның бірі – шын ғалым Зәки Ахметов болмақ. Ол тұтас
бір буынның көшбасы, дүркін-дүркін келер жас өркеннің ұзақ
уақыттық ұстазы! Аға, ұстаз рухына тағзым!
16 қаңтар, 2010 ж.
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
КӨШБаСШы
(Академик Зәки Ахметов туралы толғаныс)