6.Ренсис Ликерт (1903-1981) – әлеуметтік психолог Еңбектері: «Басқарудың жаңа моделі» 1961.
6-шы дәріс Көшбасшылық стилінің өнімділікпен байланысы.
Ренсис Ликерт ұйым ішіндегі адам мінез-құлқын зерттеумен айналысты. Жеке тұлғаның уәждемесін терең түсінуге негізделген және оның әлеуетін ескеретін жаңа әдістерді ұсынды.
• Топтық қатысу жүйесі басшылықтың ең өнімді тәсілі болып табылады. Ренсис Ликерт басшылардың сауалнамалары негізінде басшы бейнесін қалыптастырып, 1-жүйеден 4-жүйеге дейін басшылық стильдерінің картасын жасады:
1. Пайдаланушы-авторитарлы.Қорқыныш пен мәжбүрлеу арқылы басшылық; тік және бір жақты коммуникациялар; шешімдер жоғары жағында жабық түрде қабылданады; басшылық бағыныштылардан психологиялық жағынан алшақ.
2. Мейірімді-авторитарлы Қамшылаудан гөрі, саясатпен басқару, бірақ қарамағындағылар қызмет көрсетуші персонал ретінде қарастырылады; жоғарғы жақтағы боссқа кез келген ақпарат сұраланады; түбегейлі шешімдер төменгі деңгейдегі өте аз қатысу үлесімен жоғарғы жақта ғана қабылданады.
3. Консультативті Басшылық саясатты да, қамшылауды да пайдаланады, бірақ қарамағындағылармен қарым-қатынас жасауға тырысады; ақпарат жоғарыдан төменге де, кері бағытта да қозғалады, бірақ әлі де жоғары жылжу кезінде кедергілерді қарсы алады; маңызды шешімдер әлі де жоғарыда қабылданып, төмен түседі.
4. Топпен қатысу жүйесі Басшылық материалдық сыйақылар береді және шешімдер қабылдау кезінде бағыныштылардың топтарға қатысуына қол жеткізуге тырысады; басшылар мақсаттарды белгілейді және оларды жоғары жетістіктерге шабыттандыру үшін қарамағындағылармен бірдей еңбек етеді. Коммуникация жоқ қандай да бір кедергі екі бағытта да, сондай-ақ көлденеңінен - жағдайы бойынша тең болады. Басшылық қарамағындағылардың психологиялық қарым-қатынасында болады. Шешім қабылдау қатысу процесінде жүзеге асырылады: жұмыс топтары ұйымның жалпы құрылымына біріктірілген және "байланыстырушы буын" көмегімен үйлестіріледі (бір мезгілде топтың бір бөлігі болып табылатын команда немесе бөлім басшысы тұлғасында және басшылыққа жатады).
Басқарушылар "бағыныштыларға бағдарланған" ұйымдар өнімділігінің ең жақсы көрсеткіштері, өз міндеттері емес, адамдармен жұмысты есептей отырып және өз кезегінде жұмыстың жоғары стандарттары қойылатын тиімді жұмыс топтарын құруға назар аудара отырып, бақылауды жалқы емес, жалпы жүзеге асырады. Әдістерге қарағанда мақсаттарға көп көңіл бөлінеді. Қол астындағыларға шешім қабылдауға барынша қатысуға мүмкіндік береді.


title: Максвелл Д - Сабир Чоудхари (американдық өнім берушілер институтының вице-президенті еңбектерінен)

text:
Көшбасшылық қабілеті - адам қызметінің тиімділік деңгейін анықтайтын төбе. Төбеден жоғары болған сайын, соғұрлым адамдарды алып жүру қабілеті жоғары. Ұйым қозғалатын бағытты өзгерту үшін көшбасшыны ауыстыру керек. Егер тұрақты жеңіліс болса, жаңа көшбасшыны іздеңіз. Олардың көшбасшылық қабілеттері бар шектеулерге қаншалықты мүмкіндік беретін, соншалықты алыс кіруге қабілетті, талантты, мейірімді адамдарды анықтауға болады.
2. Ықпал ету заңы
Егер сіз әсер ету қабілеті болмаса, онда ешқашан басқаларды тудыра алмайды. Әсер ету заңы - көп емес және кем емес әсер етуді білдіреді.
3. Үдеріс заңы
Көшбасшы бір күнде емес, көп күн ішінде болады. Табысқа жету құпиясы күнтізбеде жазылатын күнделікті жоспарлардан табуға болады.
Білім беруге көп инвестиция салсаңыз, соғұрлым табысқа жету мүмкіндігі көп. Көшбасшылар оқуды жақсы көреді.
"Сіз көптеген фактілер туралы білмегендігіңізді ұғыну, бұл білім жолындағы үлкен қадам", - деп жазады Бенджамин Дизраэли.
4. Навигация заңы
Әркім штурвалды айналдыра алады, бірақ дұрыс бағытты анықтау үшін көшбасшы қажет. Сондықтан көшбасшыға барлығын мұқият жоспарлау, барлық ұсақ-түйектерді қарастыру, басқалардың тәжірибесін зерделеу, тиімді жолдарды таңдау маңызды. "Көшбасшы - басқаларды көргеннен артық көретін және басқаларды байқағаннан бұрын байқаған адам" - Лерой Эймс, "Өздері ойлағандай көшбасшы болыңыз" кітабының авторы.
Навигаторлар басқалардың айтқанын тыңдайды. Өткен әрбір табыс немесе сәтсіздік ақпарат пен даналықтың көзі бола алады. Міндеттеме берер алдында навигаторлар жағдайды зерттейді. Навигаторлар олардың қорытындыларына сенім және фактілер енгізілгеніне көз жеткізеді. Бағдар, навигациялық стратегия туралы есте сақтаңыз.


Сабир Чоудхари (американдық өнім берушілер институтының вице-президенті еңбектерінен)
Осы ғасыр көшбасшы сапасының ең белсендісі – армандай алу қабілеті.
Бұл көшбасшылар арманды іздеумен айналысады, оны қастерлеп, жүзеге асыруға тырысады. Өзінің арманын іске асыру бойынша жұмыс істейді, тиімді коммуникация жүйесін пайдалануды, ұйымның әрбір мүшесінің шабыттандыруға, сондай-ақ, олар да өз армандарына сенуін көздейді. Тұрақты іздеу жаңа идеялар мен оларды іске асыруға бағытталған тиімді қызмет көшбасшылық негізінде.
Көшбасшы қиялдағы болашақ көрінісін жігерлендіре және жақсарта алады, уақыт көкжиегі мен алда оны үлкен жетістіктер күтіп тұрғанын біледі.
Көшбасшы стратегияға сенетін атмосфераны жасайды, менеджмент шешімдеріне сенеді, соның нәтижесінде ұйымда қозғалыс туындайды.
Көптеген дағдылар мен іскерліктерге, шет тілі білігіне және заттардың кең ой-өрісі мен мәдениетіне ие.
Көшбасшының маңызды сипаттамасының бірі – қызықтыра алу қабілеті.
Көшбасшы жаңа мақсаттарға ұмтылады. Олар ұйымның табысқа жетуіне ықпал ететін барлық дерлік нәрсені армандайды. Бойынан табылатын қасиеттері: еңбекқорлық,
тұрақты ізденушілік, идеяға баса назар аудару, білімді, қайтпас-қайсар. Көшбасшылар өз ұйымына дамыту мақсатында болашаққа бет бұрып, жаңа идеялар мен ашылулар үшін жиі саяхатқа шығады.
Көшбасшы өзінің қарамағындағыларды мәселінің алдын алғаны үшін марапаттайды.
Өз сатып алушылармен тікелей өзара іс-қимыл жасайды (оларды табады және ұстап қала алады, өзара іс-қимыл түрі – Интернет).
Көшбасшы талантты анықтап, тарта отырып және ұстап қала отырып, оларды инвестициялайды (жаңа талантты адамдарды жалдамас бұрын, жасырын өз қызметкерлері арасында таланттарды анықтайды).
Көшбасшылық басқару стилі – жаңашыл, сенсациялық, әуесқойлық.
Көшбасшы ұжымды үнемі қалыптастырады, дамытады ("ұйымдық
данышпан"), талантты, әуесқой және жан-жақты адамдарды ұйымдастырады.
Сенім - көшбасшылықтың негізі (егер адамдар жолдаған адамға сенбесе, онда жолдаудың өзіне де сенбейді). Көшбасшыға деген сенім- оның нақты қалыптасқан құндылықтар жүйесінің болуымен қалыптасады. Шағын жеңістердің өзі көшбасшыға үлкен сенім береді және өз-өзіне сенімділігін арттырады.
Қамқорлық - көшбасшылықтың негізі. ("Егер сіз өзіңізбен адамдарды ерткіңіз келсе, онда сіз оларға қамқор болуыңыз қажет» Т. Кодианний). Жетістік факторы –сенімге, қамқорлыққа және махаббатқа негізделген «қоластындағылармен қарым-қатынас».


url: http://emirsaba.org/sabir-choudhari-amerikandi-onim-berushiler-institutini-vice-pr.html#Сабир_Чоудхари__(американдық_өнім_берушілер_институтының_вице-президенті_еңбектерінен)

title: Сабир Чоудхари (американдық өнім берушілер институтының вице-президенті еңбектерінен)


READING AND SPEAKING
Steven Slater
Сабырлығын жоғалтқан бортсерік туралы оқиға. Бұл оқиғамен біз бүгін танысатын боламыз.
1. Сізді не сабырлығыңыздан айырыды? Айтып көріңіз.
What makes you lose your cool? Here are examples of what could be causing you to lose your cool.
2. Одан бұрын 2 тапсырмаға назар аударайық.
Бортсерік Стивен Слэйтер туралы фото-оқиға қараңыз. Ол не үшін сабырлығын жоғалтты? Топқа бөлініп сүрет-
терге қарап не болғанын болжап көріңіз. Кішігірім мәтін құрап жазыңыздар.
3. Енді мәтінді оқып көрейік. Мәтін 5 мақаладан тұрады. Ол үшін 5 топқа бөлінейік. 1 2 3 мәтінді үш адамдан
алсын. 4 5 мәтіндерді 2 оқушыдан алсын.
What do you think?
Өз ойымызды айту.
Ойын
Ал қазір кішігірім ойын ойнайық.
Ойын «Сөздер щынжыры» деп аталады. Ойынның шарттары:
Студенттер 3 топқа бөлінеді. Әр топқа бір ағылшын тілінде сөз беріледі. Бір топта студенттер осы берілген
сөзге қатысты сөздерді тізбектеп айтулары керек. Алдындағы ойыншылардың айтқан сөздерінің барлығын
қайталап, өзінің сөзін қосып айтуы керек. Мысалы...
Сөздерді айтуда қателесіп немесе сөздер ретін бұзған жағдайда, сонымен қатар сөзді өз қоса алмаған
жағдайда, ойыншы ойыннан шығарылады.
Қорытынды.
С: Good morning students! How are you today?
R: Now we are start our lesson. today we will do the exercises in the section «Reading and speaking»
Казір біз сабағымызды бастаймыз. Бүгін «What is in the news» тақырыбының «Reading and speaking» бөлімі
бойынша тапсырмаларды орындайтын боламыз.
С: Стивен Слэйтер туралы оқиғамен танысатын боламыз. Сүреттерге қарап Стивен Слэйтердің кім екенін
болжап көріңіздер. Бортсерік ағылшынша «flight attendant» болып аударылады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: АБАҚТЫДА - Сабит Муканов. Балуан Шолак

text:
— Балуан Шолақпын. Есікті мен ашып берейін.
— Ал, аш!—деп есік жақтағылар сырыла бастады.
Қараңғы жолында әркімге соқтығып, жығыла – сүріне есікке жеткен Балуан, қолымен
толғап еді, есік болар емес! Өкшемен теуіп еді қозғалмайды. «Мынау қайтеді?» деп
ерегіскен ол, шегіне беріп, төбесімен сүзіп қалды. Есік жалп етіп шалқасынан құлады.
Содан кейін от та жанды, лампы да тұтанды. Жұрт далаға шығып қараса есіктің топса
темірі омырылып кеткен екен!..
Абақтының тар, күңгірт бөлмесінде отырып осы оқиға есіне түскен ол, жұдырығын
түйіп алып есікті қойып кеп жіберді.
Қалың қарағай есік, екпінді күштің тегеурініне
шыдамай, орта тақтайлары омырылып, шалқасынан түсті.
Торды үзген арыстандай ол сынған есіктен сып беріп шыға келсе, кең коридордың екі
жағынан да мылтықты күзетшілер жүгіріп келеді екен.
Таныс мылтық!.. «Батыр — бір оқтық!».
Балуан Шолақ қарсыласпады. Күзетшілер оған сөзі жеткенше ұрысты да, басқа бір
бөлмеге тағы кіргізді. Ол кең бөлме екен. Іші лық толған адам: біреулер отыр,
біреулер
жатыр, біреулері түрегеп жүр... Бәрінің кескін – кейіптері абақты бөлмесінің
қабырғасындай қарасұр, бәрінің де көздері абақты бөлмесіндей күңгірт.
Балуан Шолақ кең бөлмеге кіргенде, оны бір топ адам қоршап алды. Бәрінің сұрауы
біреу: «Кімсің? Жазығың не?»
Сазарған Балуан жауап бермей, жаңа ұсталған жолбарыстай жан - жағына қабағын
түйе,
тесірейе қараса, қоршағандар — түгелімен арық, түгелімен желқом — жыртық
киімді. Бұның үстінде ылғи жаңа және жақсы киімдер...
Жыртықтардың бір тобы бұған қадала қарап қоршай қалғанда, еңгезердей біреуі
таянып келді де:
— Шеш, киімдеріңді!—деді.
— Неге?!—деді Балуан таңданған кескінмен...
— Біз киеміз.
— Өзім қайтем?..
— Сен мына, біздің киімді аласын!..
— Иә, біздің киімді аласын!—деп ду ете күлді қоршағандар, құрсауын тарылта
жақындап.
«Мыналар қайтеді?!» деп сескене бастаған Балуан, ығысыңқыраған бейнемен:
— Әй, естерің дұрыс па, өздеріңнің?!.. Жыным бар ма менің жақсы киімдерімді
сендерге беріп, өзім сендердің құрымдарыңды ілетін?
— Шешемісің жоқ па? — десті қамағандар, енді түстерін суытып, өздері шешіп алуға
ыңғайланып.
— Жоқ! — деді Балуан, ақырған қатты дауыспен...
Көп адам оған жабыла кетті... Ол алыса кетті!.. Күшінің көптігінен бе, әлде аналар
шетінен әлсіз бе, — жабылған адамдарды Балуан шопақ құрлы көрмей,
жұлып алған
тымақтай жан - жағына шашырата лақтырып - лақтырып жіберді!.. Маңында адам сиреп
қап, бірен - саран жақын тұрған адамдар ұстауға бата алмаған кезде:
— Кәне, қайсының барсың тағы да! — деді Балуан алысуға ыңғайланып, — келіңдер,
алысуға ойласаңдар!..
Әлгі арпалыста қолының тегеуріні қаттырақ батты ма, немесе, әлдері келмеуіне
көздері жетті ме — ұмтылушылар болғанмен, ешкім жақындап кеп ұстаса қоймады.
— Бұл не қылған балуан? Кім өзі, мұнша күшті?! — деп шулағандарға:
— Мен, Баймұрзин Нұрмағамбет!.. Халқым қойған атым — Балуан Шолақ!— деді ол
енді еркінсіп ап.
— Нұрмағамбет! — деген сөз сап ете түсті оның құлағына.
«Бұл кім?» деп ойлауға үлгертпей, әлдекім оны құшақтай алды.
«Алысқысы келген біреу ме?» дегендей, Балуан оны денесінен итермелейін деп еді.
— Нұрмағамбет!.. Мен!.. Андрей!.. — деді құшақтаған адам.
Андрей Кургановтың даусы!.. Бірақ, кескін - кейіп оныкі емес, — бет - аузын қауғадай
сақал жапқан біреу!.. Үсті - басы далба - дұлба!..
Ол расында да Андрей болып шықты. Досын тар жерде тапқан Балуан баладан жаман
егіліп жылады, оны ұзақ уақыт уату қиын болды...
Уанғаннан кейін сұрастырса, алыстағы Сібірге айдауға кеткен Андрей жуық арада
қашып келген екен де, қолға қайта түскен екен. Ол абақтыдағыларға қысқаша Балуанның
кім екенін таныстырды. Одан әрі шүңкілдесіп сырласулар кетті...


title: ӘЗӘЗІЛДЕР - Сабит Муканов. Балуан Шолак

text:
ӘЗӘЗІЛДЕР
«Мен не қылдым, япыр - ай жақыныма?!
Тұзым ащы жақынға татыды ма?
Абақтыда жатқанда бір келмеді —
Шолақ қол батқаны ма тақымына?»
(Балуан Шолақ өлеңінен)
Балуан Шолақ абақтыда айға жақын жатты. Оны сыйлайтын адамдардың қолынан
келгені — дәм татыру. Қолынан келер басқа ешнәрсе жоқ. Достарына риза Балуанның
ренжитіні — туысқан ағайындары, әке - шешесі, .ағасы — Төлеубай, әйелі — Балқаш.
Балуан абақтыға түскелі олардың ешқайсысы ат ізін салған емес, дәм әкелген емес.
«Бұл қалай?!—деп таңданды Балуан Шолақ. — Естімей жатыр ма? Естісе неге келмей
жатыр?!»
«Ағайыным момын еді, — деп ойлады ол кейде, — көлеңкелерінен қорқатын еді.
Олардың келмеуіне себеп сол шығар; мұндайда от пен судан тайынбайтын адамның алған
жарымен, ата - анасы болар еді. Олардың да тым - тырыс жатуы неліктен екен?! Әлде,
Балқаш менің Ғалиямен аз күн сайрандағанымды естіп, қызғанып, қызғаныш аяғын тұсап
жібермей ме екен?»
Атбасардан конвоймен жөнелтерде Ғалия Балуан Шолаққа анадайдан амандасып,
артыңнан іздеп барам деп қалған, одан да хабар - ошар жоқ.
«Адамның сезімі алдамаса, Ғалияға сеніп ем, жолымда жанын қияр дос таптым ба
деген ем. Іздеймін, келемін деп уәде айтуы қалай? Уәдесін орындамауы қалай? Шіркін,
оның да опасыз болғаны ма? Әлде, сорлыны жаман, қызғаншақ күйеуі арқандап жібермей
жүр ме?»
Ғалияның келмеуі туралы Балуан Шолақтың жобасы дұрыс еді.
Ақмола қаласының күнгей жағында, отыз шақырымдай жерде «Майбалық» атты
шалқар көл бар. Сол көлді айнала мекендеген Арғын руының Ағыс атанатын бұтағында
болатын. О да серілеу, ауқатты, оның үстіне, «білсе барымта, білмесе сырымта» дегендей,
өштескен адамын ұрлап құртатын озбырлығы бар адам да.
Ғалияны қыз кезінде алам деп талпынғанның біреуі осы Қордабай да, бірақ, әкесі —
Тілеу көп қалыңмалға емексігенмен Ғалия көнбеген еді. Арманда қалған Қордабай
Ғалиядан келіншек болған соң да күдер үзбей, «тым болмаса ойнап - күлуіңді
қимаймысың» — деп қыңыратқи беретін еді. Ішкі ойы алыс жатқанмен, Ғалия
Қордабайдың жігітшілік әзіл -оспағына қызығып, қалжыңның ұзын арқан, кең тұсауынан
босатпайтын...
Ғалияның Атбасар базарына баратынын естіген Қордабай, «қанша қашаған болғанмен,
осы жолы бұғалығыма неғып ілікпес екен?»—деп дәмеленген.
Атбасарда Ғалияның көңілін аулауға Қордабай күн бұрын қам жасап, Қарқаралы
жақтағы өзектес ұрыларына хабар айтып, мойны алыс жерден бір айғырдың үйірі — 15
шақты қысырақты алдырды да, Атбасарға айдады.
Ғалия мен Біржанды ол жолда жолықтырып, Атбасарға бірге барды. Жолшыбайғы әзіл
сөздерінің арасында Қордабай Ғалияға 15 байталды сол үшін әкеле жатқанын ұқтырды.
Ондай өзеуреп, жоққа шабылатын жігітті олжалану Ғалияның кәнігі болған ісі еді. Бұл
ойын күйеуінен жасырмай, құрғақ ойын - күлкіден қызғанбауына уәдесін алды.
Ғалия емексіткен соң, Қордабайда ес қалған жоқ. Он бес байталдың ақшасын судай
сапырған оның негізгі тұрағы Біржанның үйі болды. Ғалия оған Біржанды аз күнде
Ақмолаға қайтаруға уәде берді. Бұл қулықты шынға жорыған Қордабай тіпті шала
бүлінді...
Балуан Шолақ келгенде үйде жоқ Қордабай, ол аттанып кеткесін келді. Жігіттер оған
Ғалияның қас - қабағы Балуанға қалай болғанын айтты.
Аяғын тік басқан еркекте, өзінен артық адам бар деп ойламайтын еді Қордабай. Балуан
Шолақтың атағын естіген еді. Жұрты Балуанды «пәлен - пәшпеден» деп көтермелегенде,
«өй, тәйір - ай, кім дейсің сонша ардақтайтын, — деп ойлайтын еді Қордабай — о да біз
сияқты бір қатыннан туған шығар!.. Ол да біз сияқты, екі аяқты, жұмыр басты пенде
шығар... Азар болса күші артық шығар, одан басқа несі артық дейсің? Күшімен кімді
жеңеді ол? «Білегі толық бірді жығады, білімі толық мыңды жығады», білімі артық
болмаса болғаны!».
Жігіттер Ғалияның Балуан Шолаққа қылмыңдауын айтқанда, Қордабай мұрнын
шүйірді:
— Қой, әрі!—деді ол.— Соны да сөз деп айтып отырсыңдар ма? Жолап көрсін,
Ғалияға,—күшті болмақ түгіл, бұл заманның Әзрет Әлісі болса да, әлегін аспаннан
келтірейін!..
Балуан Шолақ Ғалияға оралып келген түні, онымен табақтас бола - тұра, Қордабай
ойдағы қайратын көрсете алмады. Не ғажабы барын білмейді, — қанша сұқтанғанмен,
батып сөз айта алмады, бойынан сығымдап әкелген намыс пен ашу, не тіліне, не білегіне
орала алмады. Ғалия азғырылып болды деп түсінген ол, қапысын тауып Балуанды атпақ та
болып еді, реті келе тұра қолы көтерілмеді...
Қордабай осындай толқымалы халде жүрген кезде Балуан Шолақ ұсталды.
«Балуан Шолақ ұсталды» — деген хабар базаршылар арасына найзағайдан тез тараған
еді. Бұл хабарға қуанушылар да, қайғырушылар да болды; қуанушының біреуі —
Қордабай.
Ұсталған Балуан Шолақты солдаттар Атбасар қаланың желкесіндегі қазармаға алып
жөнелерде, сол араға Қордабай да жеткен болатын. Ол барған кезде Ғалия талықсып
жатыр екен.
— Әкел, маған! — деді Қордабайдың қаталдығы шектен шығып, салт аттың үстінде
тұрып, — әкел, қаншықты, өлімтігін күйеуінің үйіне апарып тастайын!..
Сол араға жиналған жігіттер талықсыған Ғалияны көтеріп әпергенде, Қордабай лақтай
алдына өңгеріп алып, қымызға тігілген үйіне қарай шапты да кетті.
Үйіне барып есін жиған Ғалия Балуан Шолақтың соңынан кетпек боп еді, Қордабай
қайрап қойған Біржанның сөзі қысқа болды:
— Мойныңа тағылған арқаның мен екенім есіңде болсын, — деді ол, — тырп етіп көр,
қалай қылғынар екенсің!..
Ғалияны Біржан мен Қордабай арқанмен сүйрегендей Ақмолаға алып қайтты.
Ғалияның Көкшетауға, Балуан Шолақтың артынан келе алмаған себебі осы.
Енді Балқаштың келмеген себебіне тоқталайық:
Балуан Шолақтың ұсталғанын оның елі, Көкшетауға жетпей естіді. Өзге туыстарымен
бірге, бұл оқиғаға Балқаш та ағыл-тегіл жылады.
Жұрттың бәрінен көп жылаған Қалампыр. Бірақ, ол, жылай отыра, қайғылы дүйім
жұрттың бәрінен артық қайрат көрсетті.
— Балқаш, шырағым!—деді ол, хабар естілген күні кешке, — жылаумен Нұржанды
құтқара алмаспыз. «Болған іске болат бол», — дейтін Әткем. Белді бекем буайық.
Төлеубай екеуің жассыңдар ғой, аяқ - қолдарың жеңіл, Көкшетауға аттаныңдар, Нұржанға
ас апарып беріңдер.
Балқаш бұл сөзді мақұлдады. Ұлықтың пара алатын кезі. Параға беруге өз қолдарында
пұл жоқ Баймырза, «ел ақтап, жылу жинасам қайтеді»—деп еді, Қалампыр ұрысты.
— Жігерсіз бар болғыр!—деді ол,— енді сұраншы болуың ғана қалып еді. Досқа күлкі,
дұшпанға таба болғың келіп пе еді? Жаны ашыған ағайын болса жәрдемін берер, бермесе
ешкімнен ешнәрсе сұрама!
Төлеубай бір байдың жылқысында еді, иесі оны «шықсаң біржола кет, әйтпесе
жібермеймін», деп босатпады. Оның істеген «рахымы»— Төлеубайдың ақысына уәде
қылған қойын күн бұрын берді. Сол қой сойылып, көршілердің біреуі атын беріп, Балқаш
пен Баймырза піскен етті арбаға салды да, екеуі Көкшетауға жүріп кетті.
Ауылдан ерте шыққан олар, күн түске тармаса бір көлдің жағасына кеп ат шалдыруға
тоқтаса, сол арада Атбасардан қайтқан Тоқсанбайдың Сыздығы, Жұманның Әлжаны, тағы
сондай мырзалар жатыр екен. Баймырза мен Балқаш солардың қасына жақын жерге ат
ағытты.
Ат шабандау және арықтау еді. Баймырза атты арбасынан ағытып көл жағасына
апарды да, аяғын тұсап, қасында қисайып жатты. Балқаш арбаның үстіндегі астауға
салынған піскен етті, жынығып кетер деп жайды.
Балқаш пен Баймырзаны анадайдан таныған Сыздық пен Әлжан олардың, қайда бара
жатқанын айтпай - ақ жобалап, өзара сөйлесті.
— Жаман Баймырзаның мына қимылын қарай гөр, жасаған!—деді Әлжан,— бұған да
намыс бітіп, тұтқындағы кісіні іздейтін болған соң, өзгеге не жорық!..
— Түсінбей айтасың — деді Сыздық,— кешегі жаман Баймырза бүгін жақсы бола
қалды деймісің? Оны жақсы ғып отырған кім екенін білемісің?
— Кім?
— Қатыны Қалампыр. Баймырза соның айдауымен келе жатыр. Ол қолының
қысқалығымен ғана қотанға сиып жүрген қатын. Егер ауқатты адамның қатыны болды бар
ғой, ел билеген бәйбішенің біреуі болар еді.
— Анау арбасының қасында қалған әйел келіні болды ма екен?
— Әрине.
Екеуі де ойлап Балқаштың атын таба алмады.
— Кім болса да мейлі, — деді Сыздық,— ал, енді, біз бір қызық істейік («Не істейміз?»
дегендей, Әлжан оның кескініне қарады). Осы қатынды азғырып кейін қайырайық.
— Қалай?
— Ғалиямен Атбасардағы қылығын айтсақ, тулауы мүмкін. Өзін қызғаншақ қатын
дейтін.
— Егер оған болса!
— Болдырамыз. Жүр, барайық!
Сыздық пен Әлжан Балқашқа барып амандасты, жол сұрады. Балқаш жол жайын
айтты.
— Осындай қатыны бар кісінің арманы бар ма екен? — деді Сыздық Әлжанға,— біздің
басымызға жаманшылық келмесін де, егер келе қалса, қатындарымыз үйден де шықпас
еді, бар бітіргені жылау болар еді. Міне, қарашы, жұрттың қатыны еркек сияқты! Ерге —
ер, серіге — сер.
— Осал қатын алса ол Балуан Шолақ бола ма?—деді Әлжан Сыздыққа көзін қысып
қойып, — елден таңдап алып қашқан қатыны емес пе?
— Жаман қатындар бізді төсектің құлы деп ойлайды, аяғыңды қия бассаң қызғанып,
төбеңе әңгіртаяқ ойнатады. Біздің күнә -сұмдығымыз Балуан Шолақтың қасында — дария
қасында шұқанақтай. Міне, ақылды қатын мен ақылсыз қатын осындай таршылықта
байқалады (көзін қысып), қарашы, мына ақылды қатынды. Балуан Шолақтың қанша күнә -
сұмдығын біле тұрса да, артынан іздеп келе жатыр! Біз осылай болсақ, қатындарымыз
артымыздан күл шашып табалар еді.
— Балуан да қатынына сенген соң солай еркін жүреді де. Егер сенбесе, кеше,
Атбасардың айдай - әлем жиналған қан базарында қымызшы Ғалиямен ашық сайрандар
ма еді?..
Манадан бері елеусіз тыңдаған кеңеске Балқаштың құлағы түріле қалды. Базардан ерте
қайтқан бір құрбысы, бұдан бұрын да қалжыңдаймын деп Балқашқа Балуанның Атбасарда
Ғалияға әуліккенін айтып қойған еді. «Қайтер дейсің басыбайлы меншіктенбес»— деп
Балқаш сыр бермеген болғанмен, ішінде қызғаныш оты лаулап, егер анық болса Балуан
келген соң жанжал шығармақ еді.
Міне, сол сөз енді жолынан тағы кездесті. Қызғаныш оты ішінде тағы лапылдаған ол,
Сыздық пен Әлжанға сыр бере қоймай, қалжыңмен әңгіменің анығына жетпек болды. Осы
қулықпен әзілдескен оған Сыздық пен Әлжан Балуан Шолақтың Ғалиямен базарда қалай
сайрандағанын өсіре айтып берді.
Сыздық пен Әлжан Балқаштан қулығын асырды. Қалжыңдасам дегенмен оның ішінде
қызғаныш оты жанып жатқанын екі қу айтпай - ақ ұқты. Сондықтан олар, қоянды
тосқауылдап қуған қасқырлардай, Балқашты қақбақылдап, кезек-кезек қызғаныш отын
үрлей түсті.
Басында сыр бермеген Балқаш, Ғалия кеңесі айқындалған кезде ызаға шыдамай жылап
жіберді.
— «Құлақ естіген өтірік, көз көрген шын» деген, — деді Сыздық жылаған Балқаштың
қызғанышын қоздата түсірейін деген мақсатпен, — Көкшетауға барсаң, Ғалия алдыңнан
кездеседі.
— Айтпақшы, солай екен ғой, — деді Әлжан, — Ғалия Балуанның артынан кетті
деген.
— Кеткенің не?—деді Сыздық — мен өз көзіммен көрдім. Бізбен аржағынан бірге кеп,
дәл, мына, Көкшетау қаласының желкесінен айырылды. Біз сұрағанда — «жетсе, мал,
жетпесе бас, ізденем» дейді.
— Сонша құмарлануына қарағанда, осылардікі жай ойын - күлкіден артығырақ - ау,
деп ойлаймын, — деді Әлжан.
— Ойын - күлкің не? — деді Сыздық кейіген боп,— Атбасардың имамы — Әлғазы
ишанға барып неке оқытқанда ішінде болған кісі бар.
— Ә, онда, мына замандастікі арамтер ғой.
Балқаш жылауын үдетіп жата кетті. Мақсаттары орындалғандай болған Сыздық пен
Әлжан орындарынан тұрып жүре берді.
— Ойдан шықты, — деді Сыздық кетіп бара жатып, — артын бағайық, немен тынар
екен?
— Баймырза ақылына түсіріп жүрмесе?!.
— Долы қатын дейтін. Оған көнбес. Көнсе барсын. Қызғанышын бір тұтатуға
тұтаттық. Енді оны сөндіру оңай болмас.
Аздан кейін атын суарып, қайта отқа қойып Баймырза келді. Келсе келіні жылап
жатыр. Әлгі келген адамдар тағы бір жамандық хабар айтты ма деп зәресі кеткен
Баймырза, олардың не айтқанын сұрамақ боп, сөзін:
— Шырағым, жылама! Жамандық шақырма! Жаны аман болса, аз күнгі азабы дәнеңе
етпес!—деп сыпайылай бастап еді:
— Өлмесе өрем қапсын!—деді Балқаш басын жерден жұлып алып.
— Кімді айтасың?!—деді Баймырза түсінбей.
— Балаңды!..
— Қай баланы?..
— Әлгі, тұтқында жатқан!..
Баймырзаның зәресі ұшып кетті:
— Апыр - ай, келін - ай, не деп отырсың?
— Рас айтам! — деді Балқаш шаптығып. — Мүрдем кетсін, ұлың!
— Ойпыр - ай, келін - ай, қарағым - ай! — деді Баймырза үрейлі кескінмен, —
жынданудан аманбысың?
— Жындандым!.. Мені жындандырған балаң!..
— Неғып?!.. Қалай?!..
Балқаш жауап бермей, бетін топыраққа төсей, жата қап жылады.
«Әлгілер азғырған екен ғой!»—деген ой келді Баймырзаға. Олардың кім екенін
Баймырза білмеген еді. «Кім де болса жолығайын», деген оймен барса, — Сыздық пен
Әлжан!..
Олар жөнін айтудың орнына, Баймырзаны сықақ қылды.
Өзі өз болғалы Баймырзаның кісімен ұрысқанын естіген адам жоқ еді. «Пәленмен
қатты сөзге кепті», дегендегі оның ең ауыр сөздері «шіркін» мен «мұндар» болатын!
Сыздық пен Әлжанға ашуланғанда оның айтқаны:
— Момынның сілесі қатты болады. Шіркін, не жаздым мен сендерге, бүйтерліктей?
Өркендерің өспес мұндарлар!
Баймырза жөнеле берді. Сыздықтың бір жігіті Баймырзаны сабамақ боп ұмтылып еді,
Баймырзадан емес, Балуан Шолақтан қорыққан Сыздық тоқтатты.
Баймырза оттағы атын арбасына жекті. Балқаш әлі етбетінен жатыр. Жылауын қойған.
Ұйықтаған сияқты.
— Кәне, келін, жүрейік! — деді Баймырза атты жегіп болып, жайылған етті астауға сап
орап, атының басын Көкшетауға қарай бұрып.
— Мен бармаймын! — деді Балқаш долдана түрегеп, бет - аузы саз топырақтанып.
— Келін, қарағым!—деді Баймырза жалынып, — қой, айналайын, ашуды!.. Дұшпан
айыруға не демейтін еді? Сыздық пен Әлжан біздің Нұржанға дос па еді? Дұшпан емес пе
еді, олар? Дұшпан сөзіне еріп дұшпан боламысың, Нұржанға? Келін шырағым, біздің
босағаға келгеніңе бірнеше жыл болды. Содан бері саған тіл қатқаным осы шығар. Мені
сыйласаң, аруақты сыйласаң арбаға мін!
— Өзің бара бер, мен бармаймын! — деді Балқаш сазарып.
Кісімен жанжалдаспаса да, Баймырзада томырықтық мінез бар еді. Сонысы ұстап:
— Ал, келін! — деді ол атын айдап — мен кеттім!
Баймырза жөнеліп кетті. Балқаш сазарып тұрған қалпынан қозғалмады.
Баймырза артына қарамады. Қарайын десе, келіні емес албасты тұрған сияқтанды.
Көкшетау жолына түсіп ол ұзады. Ашу буған Балқаш әлі тұр...
— Неғып тұрсың?—деді сол кезде Сыздықтың бір жігіті келіп, — жүр!.. Аулыңа алып
қайтайық.
Ашу бұлты жапқан Балқаштың ақыл аспаны енді ғана жадырады. «Мұным қата болды,
— деген ой келді оған, — кешпес күнә істедім. Балуан күнәлі болған күнде де, кінәні әуелі
өзіне аударуым керек емес пе еді? Әткем айтқандай, мүмкін жаудың өсегі шығар!..»
Балқаш қараса, Баймырза бір қырдан асып барады екен.
— Әтке!.. Әтке!..— деп Балқаш бар дауысымен айғай салды. Дауысты естіді ме, жоқ
па — Баймырза артына айналмай қырдан асып кетті.
Балқаштың, басына — «ендігіміз айырылу ма?» деген ой кеп кетті... Бұл ойдан зәресі
ұшып кетті оның.
«Әтке!..» деп айғайлаған ол, өкпесін қолына ала, Баймырзаның соңынан ұшты. Ұстауға
ұмтылған Сыздықтың жігітін ол қағып жіберіп жығып кетті.
Жүгірген Балқаш, алқынып қыр басына шықса, арғы сайдағы бір томарда Баймырза
атын тоқтатып, арбасының қасында кейін қарап тұр екен.
«Мені күтіп тұр екен ғой» — деп ойлады Балқаш.
Ол Баймырзаға аса разы боп кетті. Әлгінде ғана бұзылғандай болған семьялық ұясы,
Балқашқа енді жаңа ғана түзелгендей болды. Өкпесінің алқынуына қарамай, ол тағы да
жүгірді...
Баймырзаның тоқтаған себебі басқа еді. Қырдан аса ақылы сабасына түскен ол, «ет не
болды екен?» деп ойлады. Мана, атын тұсап арба қасына келгенде, арбаның үстіне
жайылған етте қаптап қонған шыбындарды көріп еді. Жаз шыбын қонған еттің тез
құрттайтыны Баймырзаның ойына қырдан аса ғана түсті.
«Ет құрттамаса игі еді!»—деп қауіптенген ол, атын тоқтатып, астаудағы етке қараса,
арасында аппақ құрттар илеудегі құмырсқадай быжынап жүр!..
Баймырза жылап жіберді. Жыламай қайтсын: артында тағы соятын қойы бар ма,
оның?..
— Мұндар, құдай - ай!—деп жылады ол,— тым болмаса Нұржанға үйдің дәмін
қызғанбасаң едің!..
Шыбынды, құртты жаратқан құдайға атар оғы болмаған Баймырза, жасқа булығып
тұрғанда, Балқаш та жетті.
— Әтке! — деді ол Баймырзаны құшақтай ап, демі таусылғандай буыны босап. —
Кешір, Әтке!..
Балқашты аяп кеткен Баймырза үн - түнсіз қатты да қалды... Ол екеуі қосыла жылады.
Біраз жылап басылғасын:
— Енді кейін қайтамыз, — деді атасы.
— Неге?!—деді келіні.
— Немізді апарамыз енді? Елге барып, тағы да қой іздейік...
Олар кейін ауылға қайтты...
|


title: КЕПІЛДІК ЖӘНЕ СОТ - Сабит Муканов. Балуан Шолак

text:
КЕПІЛДІК ЖӘНЕ СОТ
«Айналайын Ғалия сен бір тоты,
Сені айтпасам келмейді, көңіл хошы,
Сен есіме түскенде Ғалияжан,
Бір тиындай болмайды өгіз соты».
(Балуан Шолақ өлеңінен)
Балуан Шолақтың бір досы Ыбырай — бастап және тағы бірнеше досы қостап Балуан
Шолақты сотына шейін кепілдікке алуға Көкшетауға барды.
Көкшетаудың ұлықтарына олар жалынды да, пара да ұсынды, бірақ, өзге қылмыстың
бәріне «мейірімді» ұлықтар, Балуан Шолаққа қатайып, маңына жолатпады. Параға
қызыққан судья, «кепілдікке берсек қайтеді?» деп оязға ақылдасқан еді:
— Қазақ даласына өрт тұтатайын деп пе ең? — деп ақырды ояз оған,— Балуан Шолақ
— сереңкесі емес пе даланың?..
Балуан Шолақтың достары судьядан күдер үзген соң, оязға жолықпақ боп арыз
ұсынып еді, ол айтар жауабын Сүтемген арқылы қайырды.
— Ояздың көзіне көрінбеңдер! — деп қорқытты Сүтемген арызшыларды, — Егер
көрінсеңдер, бәріңді де жауып қояды.
— Неге жабады? Шағым берген кісіні жаба берсе, ұлық бола ма? — деп дауласты
қазақтар.
— Ендеше, — деді Сүтемген, — «әкесі өлгенді де естіртеді», — турасын естігілерің
келсе, «Балуан Шолақ үкіметтің дұшпаны, — дейді ояз. — Оны қорғаған кісі де үкімет
дұшпаны. Арызшылар бұл қылықтарын қоймаса, Балуанға қоса сотталады...»
Ояздан, басқа ұлықтардан тауалы шағылған Балуан Шолақтың достары Омбыға,
губернаторлық мекемелерге ізденуге кетті.
Омбыда айдан артық жатқан олар, адвокаттың жәрдемімен, прокурордан «Балуан
Шолақты кепілге жібер», деген қағаз ап қайтты. Өзге шығыннан басқа, жалғыз осы
қағаздың өзі оларға мың сомға түсті. Балуанның күші келмейтін бұл ауыртпалықты ел боп
көтеріп кетті...
Балуан Шолақ кепілге босанып үйіне келді. Балқаштың қылығына қатты ренжігенмен,
Баймырза мен Қалампыр, Балуанның былай да жүдеу көңілін одан жаман жүдетерміз деп,
Балқашқа деген өкпесін Балуанға білдірмеді.
Бірақ, «ел құлағы елу», «отыз тістен шыққан сөз — отыз ру елге жетеді».
Балуан Шолақ Балқаштың қылығын жата - жастана елден естіді. Бұл жайда ерекше
ынта көрсеткендер Тоқсанбайдың Сыздығы жұмсаған адамдар. Солардың айтуынан,
Балқаштың неге іздеп келмеу себебін өсірген түрде естіген Балуан өкпе мен ашудан
жарылып өле жаздады. Оның ойына Балқашты өлтіріп тастау ниеті де келіп кетті. «Бәрібір
сотталған бас, құнын бір - ақ берейін?» — деп ойлады ол.
Бұл ойын ол іске де асырар ма еді, қайтер еді, егер өткен көктемде Балқашпен
арасынан бала тумаса. «Бәтен» қойған бұл қыз, Балуан, сергелдең жолда жүргенде
бүлдіршіндей боп өсіп қалған екен. Баланы жанындай жақсы көріп кетті ол. Ашу алғаш
қысқанда, үйінде оңаша отырған Балқашты бассалып сабауға, тіпті өлтіріп жіберуге бел
байлаған Балуан үйіне кірсе, семіз, әдемі баланы Балқаш емізіп отыр екен.
Балуанның алдында кешірілмес күнә жасауына алдақашан мойындаған Балқаштың бұл
қылмысын Балуанның білген - білмегеніне көзі жетпейтін еді де, «білсе қайттым?!» деп
іштей қысылатын еді, білген сағатын қорқынышпен күтетін еді, сондықтан, Балуан,
даладан әрбір келген сайын кескініне абайсыз көз тігіп, жан - жүйесінің не халде екенін
білуге тырысатын еді.
Мына жолы, Балуан, ашудан түтеп келгенін кескінінен аңғарған Балқаштың жүрегі су
ете түсті де, жанталасқан ақылы айла тауып, орнынан көтеріле, емізіп отырған баланы
алдына тоса қойды.
Еркінен тыс көтеріп алған баланың көйлекшең семіз денесі, әкенің бойдағы ашу отын
түгел сорып ап, қашқан ақылын бойына қондырып берген сияқтанды. Баласының ыстық
денесін бауырына баса отыра кеткен Балуан, бетіне бетін тақап, өксіп қоя берді... Балқаш
не дерге білмей сазарып тұрғанда, біраз жылап мауқын басқандай болған Балуан басын
көтерді де, жас толған көзін өлусірете қарап:
— Бәрін де естідім, — деді Балқашқа. — Бәтен үшін бәрін де кештім...
Балуан Балқашқа бұрын да не қатты сөз айтып, не қол тигізіп көрген жоқ еді, күнәсін
Бәтен үшін кешкеннен кейін де сөйтті. Бірақ, оған енді әйелім деп жоламады. «Ұрғаннан
шымшыған батады» дегендей, Балуанның бұнысы Балқашқа қатты батты. Ол еріне
шынынан ақтарылып жалынды да, жалбарынды да, бірақ, Балуан, қатқан қалпынан
қайыспады.
Кепілде Балуан айға жақын тұрды. Бірақ, ол бұрынғыдай жайраңдамады, өз бетімен ел
қыдыруды қойды. Шақырған ойын - сауыққа бармады. Арнап шақырғандардың дәміне де
таңдап баратын болды.
«Көңілін көтерейік», деп құрбы - замандасы, дос - жарандары ағылып келіп жатты.
Олар айтқан жұбату сөзге Балуан жұбанған жоқ.
— Несіне жұбанам, — дейді ол сыр айтатын жігіттеріне, — «әділет» деген бұл заманда
жоқ екен. Күштілерден зорлық - зомбылық көріп жүрген мен ғана екем десем, ондайлар
көп екен. Көптігін абақтыға түскенде көрдім. Орыс та бар онда, ноғай да бар, естек те бар,
біз білмейтін талай елдің ер азаматтары да бар. Солардың көбі күштілерге қарсы шығам
деп қор болып отыр. Патша дегенің, ұлық дегенің, заң дегенің күштілердің жағында екен.
Олардың жайған торына түспейтін адам жоқ екен. Абақтыда, нелер білегі күштілерді де,
білімі күштілерді де көрдім. Көбі патшаға қарсы. Патшаға қарсы — біздің қазақтар ғана
екен деп жүрсем, орыстың өзі бізден де артық қарсы екен. Сол үшін де талайлары
абақтыда отыр...
— Сонда, сол патшаға келер кер бар дей ме, сол қарсылар, болмаса, босқа сандалу ма,
айтып жүргендері!..
— Бар дейді...
— Мысалы, — қандай?
— Олардың еркіне салсаң патшаны құлататын.
— Қашан, қалай құлатпақ сонда?
— Оны өздері де білмейді... Айтатындары — патшаға қарсы көтерілу керек дейді...
— Кім көтеріледі, сонда?
— Елді көтеру керек дейді...
— Ел оған көтерілсе... Және көтерілгенмен, патша шыдата ма оны?.. Қаруға қарсы өзің
не істей алып отырсың?.. Өзгелер де өзіңдей емес пе?..
Абақтыда туып, жауабын ешкім таба алмаған бұл сұраудың жауабын Балуан елде де
таба алмайды, сондықтан, абақтыдағылардай ол да күрсініп:
— Иә, ол қиын сұрау!—деп ауыр күрсінеді де қояды...
Бір күні Балуан Шолақ ағайын - туған, дос - жаранын жинатты:
— Ал, ағайын! — деді ол, — аз күн көп қонақ болдым. Кепілдікке әкеп күтулеріңе
ризамын. Маған енді ұлықсат етіңдер, — мекеніме барайын!..
— Қайдағы?—деп ду ете түсті көпшілік.
— Көкшетауға!.. Абақтыға!..
— Оның қалай, Балуан?!—деді жұрт шулап, — әлде елге өкпең бар ма?
— Ешбір өкпем жоқ. Абақтыдан шыққанмен, бұғалығынан босанған жоқпын. Одан
ұзаған сайын, тұзағы тарыла түскендей қылғынып барам. Тынысым жеңілденер ме екен,
тартпайын бұғалықты, барайын абақтының өзіне, бұлқынбайын ұстаушының қолында!..
Балуан Шолақ елдің, ата - ананың сөзіне көнбей, ақыры бәрінен де рұқсат алып,
Көкшетау абақтысына қайта жатты.
Кешікпей сот құрылды. Сот алдында Балуан Шолақ баяғы бала кезінде Қайрақты
қаласын күйдіруден бастап, сексен өгізді ұрлағанын, казачий сотнямен төбелескенін қоса,
бар айыпты мойнына алды.
Айыпкер танбаған соң, сот мәжілісі ұзақ созылған жоқ. Бұдан кейінгі сөзді Балуан
Шолақтың өзіне берейік:
— «Атадан ұл тумайды мендей сабаз!
Түрмеде жатыр екен өңкей маңғаз.
Алты күн ақ түрмеге қамалған соң,
Түсірді мировойдан маған қағаз.
Ақылым бір басыма емес арзан,
Тауалым шағылған жоқ бұл қағаздан.
Қағаздың мен түріне қарап тұрсам,
Жеті жыл каторгаға мені жазған.
Мировой айдайтынын жаңа білдім,
Ішімнен шығарар деп ойлап жүрдім.
Айдайды деген хабар естіген соң,
Қажымас өзіме өзім қайрат бердім.
Бозбала мықты болсаң қасты жемір,
Тісіңде қайрат болса тасты кемір.
Жүрегі қамалғанның шайқалсын деп,
Сегіз көз қабат қылып қаққан темір.
Мен Шолақ осында да көрдім жайды,
Туғалы көрдім бе мен осындайды?
Темірді тіземе сап қозғап көрсем,
Секілді қоғажайдай былқылдайды.
Бойыма күш біткенге еттім шүкір,
Қажысам абақтыға, бетке түкір.
Темірін екі итеріп тартқанымда,
Кірпіші жерге түсті күтір - күтір.
Асты ғой бұл арада менің айлам.
Құрғаным бала жастан бәрі сайран.
Япырым - ай, бұл не қылған зор дажал деп,
Сол жерде орыс, қазақ болды қайран.
Жігітпін тәңірі басқа жаққан шырақ,
Күшіме не тұрады менің шыдап!
Аяқ пен қолымдағы бұғаулардың
Шынжырын сол арада үздім бұрап.
Түрмені бұзғанымды етті ғажап,
Пендеге өзім өлмей болман мазақ.
Қиратып «терезеден шық» дегенде
Шықпады қорғалақтап орыс, қазақ.
Сұрасаң Қотыр, Шортан біздің болыс,
Алты күн - ақ түрмеде қылдым қоныс.
Қарғып кеп терезеден қақпа барсам,
Күзетші қалғып отыр екі орыс.
Қасқиып қалғығанға күліп тұрдым,
Оларға күш жетерін біліп тұрдым.
Екеуін екі қойып талдырдым да,
Ілгері одан әрі жүріп бердім.
Тәуекел алсын ерді панасына,
Ақылдың қараңдаршы данасына.
Қалдырып кетем бе деп Ақбоз атты,
Мировой келіп кірдім қорасына...
Ақбоз ат білінбейді біздің сорға,
Жануар түстің бе әлде, жайған торға!
Есігін конюшнаның бұзып кіріп,
Шығардым бірі — рысак, бірі — жорға.
Ашумен еріндерім күбірледі,
Тыңдаймын, басқа дыбыс білінбеді.
Бір қақпа қара тастан жымдасып тұр,
Ішінде бір зор қабан күрілдейді.
Ойласам мына дүние жалған екен,
Іздеген мақсатына барған екен.
Ақбоз ат келгенімді менің біліп,
Аузына шойын кілтті салған екен.
Оңдалған бала жастан менің жолым,
Білмедім дүниенің оңын - солын.
Бойыма осы күшім қалай сиған,
Кілтті жұлып алды шолақ қолым.
Ақбоз ат алған атым топтан сайлап,
Көп дұшпан соңға түсті одағайлап.
Есігін тас сарайдың бұзып кірсем,
Ішіне қойған екен панар байлап.
Ақбоз ат, айналайын менің қалқам!
Сен үшін талай тасты қылдым талқан.
Жетектеп шылбырынан шығарғанда,
Аяғын басты атым алшаң - алшаң.
Жылқыны неге керек босқа мақтап,
Атты айт, мінген ерін жүрген сақтап.
Тоғыз жыл топқа мінген жануарым,
Иегін салды иығыма екі жақтап.
Ақбоз ат бұл өнерің болды басым,
Домалар өрге қарай тепкен тасым.
Жасыңнан тіл үйренген тұлпарым - ай!
Көзімнің тия алмадым аққан жасын.
Атадан ұл тумайды мендей сабаз,
Түрмеде қалды, шіркін талай маңғаз.
Мировой қорлығына шыдай алмай,
Түбіне панарының жаздым қағаз:
— «Түрмеде алты күндей болдым қонақ
Сөйлеуге мизамыңды тілім олақ.
Жорға, рысак Ақбозды алып кеткен,
Сұрасаң менің атым — Балуан Шолақ!»
|


title: АДАМ БАРЫМТАСЫ - Сабит Муканов. Балуан Шолак

text:
Қараңғыға үйренген оның көзіне, ілезде, үлкен көшемен айдап келе жатқан пар атты
арба елестей кетті.
— «Қанды басын бері тарт!» — деді Балуан Шолақ, пар аттыға көзін қадап.
Пар атты Балуанды сезгендей, үлкен көшенің шетіне шейін ағызып кеп, жалт беріп
кейін бұрылды. Енді қайтып оралмайтындай көрген Балуан Шолақ соңынан қуғысы кеп
ұмтыла берді де, ақылы тоқтау сап атын тежеді.
Ол пар атты арбадан көзін алмады. Балуан қадалған сайын пар
атты қараңғы көшеге
сүңги түсті. Біраздан кейін көзден ғайып болды.
«Қап! — деп өкінді Балуан, — тәуекел деп қумаған екем! Алдыма келген олжамнан
айырылып қалам ба, қайтем?!».
Әлі де үміт үзбей қою қараңғылыққа көзін қадап тұрған Балуанға пар атты тағы
елестей кетті. Бұл жолы екпінді аттар көшкен бұлттың көлеңкесіндей зымырап келеді.
«Қанды басын бері тарт!»—деді Балуан тағы. Оның аңдып отырғаны, — ояздың Омбы
гимназиясында оқып жүрген қызы — Татьяна еді. Жаздың оқудан бос айларында үйіне
демалысқа келген ол, фаэтонға әкесінің екі қара арғымағын жегіп, кешке қаладан тау
саласына дейін желіп жүріп ерсіл - қарсыл серуендеуді ұнататын. Бүгін де ол сөйткен.
Қызды іліп әкетпек боп даярланған Балуан Шолақтың
қасынан қыза желген пар
арғымақ, Бұқпа тауының асуына қарай сыр етіп өте шықты.
Балуан соңынан қуа шапты, бірақ тым бастырмалатпай, атын тежеп, тауға сүңги түссін
деп ойлады.
Фаэтонда екі кісі ғана барын Балуан көрген: біреуі — көшір — фаэтонның алдында
божы ұстаған: біреуі — қыз, қазір де сол қыз!.. Қазір де фаэтон артында жалғыз отыр.
Пар ат екпінімен таудың кезеңіне шыға бергенде, Балуан Ақбозға тақымды қысып қап
еді, құстай ұшқан ат арбаға жетіп келді. Фаэтон алдындағы божақты ол бар пәрменімен
салып кеп жіберіп еді, арбадан ұшып кетті. Сол кезде арбаға қарғып түсті де, божыны
ұстай ап, аттарды қарағай ішіне айдай жөнелді. Не болғанын білмей, қорқыныштан үні
шықпай қалған қызды құшағына қысып алды.
Балуан Шолақ арбаға қарғып түскенде қыз қорыққаннан есеңгіреп қалды. «Кісіні
көтеріп әкететін бүркіт болады, ол түнде ұшады» деп — әкесінің ойнап қорқытатын сөзіне
иланатын қыз, арбаға қарғып түскен Балуанды ең алғаш, аспаннан кеп қонған бүркіт екен
деп ойлады. Зәресі кетіп, даусы шықпай қалған қыз талып қалған жоқ, жарты есі бойында
еді, сондықтан ол «бүркіт бүреді – ау деді!.. Аспанға әкетеді - ау енді!..» деп ой ойлап
жатты.
Денесіне тұяқ тие қоймағанын сезген қыз аздан кейін есін жинаса қасында біреу отыр,
көшір екен деп ойлаған оның:
— Кім?! — деген сөзге ғана келді тілі әлден уақытта...
— Балуан Шолақ!..
— Балуан Шолақ? О, тәңірі!.. — деді де қыздың үні өшті. Ол
талықсып кеткендей
болды...
Балуан Шолақ артына қараса, Ақбоз арбадан қалмай жортып келеді екен. Ақбоздан
кейін ешкім көріне қоймаған соң, Балуан жолдан бұрылып, бір сайға түсті де, сиректеу
қарағайдың арасына кіріп, аттарды тоқтатты. Ақбоз да сол араға тоқтады.
Торға түскен тағы құстай екі көзі жаутаңдап зор қауіп күткен қызға, Балуан Шолақ бар
білген тілімен, ойын түсіндірген болды. Бойын жинаңқыраған қыз,
Балуанға өз пікірін
айтты. Одан Балуанның ұққаны:
— Мен сізді білем. Ер жігіт екеніңізді де білем. Сіз туралы мен жоғары пікірдемін.
Мені алып қашуыңыз дұрыс, бірақ жіберіңіз мені! Мен әкеме тілімді алғызам. Тұтқынға
алынған туысқандарыңыз босайды. Өзіңізге де әкемнен ешкім тимейтін қағаз әперем.
Нанбасаңыз ертең үйге келіңіз! Егер уәдемде тұрмасам, мені кісіге санамаңыз! Содан
кейін өлтірсеңіз де ризамын. Мен жаспын, өтірікті білмеймін, иланыңыз!
Татьянаның сөзін түгел ұқпағанмен, ұзын ұрғасын түсінген Балуан, біраз ойланып
отырды да:
— Болмайды! — деді.
— Неге?—деді қыз таңданған дауыспен.
— Сенің оныңа әкең көнбейді. Оны еріксіз көндіру керек.
— Қалай?
— Сені қарағай арасына алып кетем.
Балуан Шолаққа одан әрі жалынудан мән жоғына қыздың көзі жетті.
Шынында да Балуан Шолақты қазақ халқының рыцары
деп ұғатын қыздың көңілі
суып қалды. Ол енді Балуанды қара жүрек рақымсыз адамға санады. Сонда да күдер
үзбей, жалынды сөздермен тас жүрегін ерітем бе деп ойлап тағы бірдемелерді айтуға
ыңғайлана беріп еді, қарағай арасынан әлдекім қараң ете түсті, Балуан да, Татьяна да
шошып қалды.
— «Мен!»—деді караңдаған қазақша дыбыс беріп.
Бұл — Балуанның Көкшетаудағы досы еді. Егер Балуан қызды қолға түсіре алса, досы
сыртынан бақылап жүріп осы арада табыспақ та. Бірақ, қызға кескінін танытпау үшін
бетін орамалмен шандып келетін болған.
Досы қуғыншының жоғын айтқан соң. Балуан пар атты ағытты да біреуін қарағайға
оралмастай етіп байлап, біреуін досының ерімен ерттеді.
Содан кейін, күн бұрын
мұсылманша жазып қалтасына салған хатты досына беріп почта жәшігіне тастауға өтінді.
Ол оязға арналған хат.
Хатты алып жайдақ атқа мінген досы кеткен соң, Балуан ерттеулі арғымақты көлденең
тартты. Қыз қарсылық білдірейін деп еді, «әй, сенімен әзілдесіп тұрам ба», деп Балуан
жерден көтеріп aп атқа қондырды да, өзі Ақбозға мініп, қызды мінгізген аттың шылбырын
қолына алып тартып кетті.


title: ХАУІПТІ ХАТ - Сабит Муканов. Балуан Шолак

text:
ХАУІПТІ ХАТ
Ояз қызын түн ортасында жоқтады. Көшені қаратқан кісісі таба алмай келген соң, ол
қауіптеніп, полицмейстерді шақырып, қаланы түгел тінтті — жоқ!..
Зәресі кеткен ояз түн ортасы ауа шіркеудің қоңырауын қақтырды. Мұндай мезгілсіз
кезде, шіркеу өрт шыққанда ғана қағылатын еді, сондықтан ұйқыда жатқан қала халқының
қоңырау дауысын естігенде зәресі кетті. Өрт деп ойлаған жұрт ұйқыдан шошып ояна сала
үй ішіндегі барлы - жоқты затын көшеге тасыды. Аты - арбасы барлар ең қымбат деген
мүлкі мен балаларын салып алып көл жағасындағы тақырға шапты. Қаланың қорадағы
барлық малы да, жаны да көшеге шығып, мал шулап, бала жылап, ит үріп, қала әңкі - тәңкі
болды.
Қаланың бұлай дүрлігуі — бұдан 10—15 жыл бұрын қаланы тып - типыл қып кеткен
өртті ұмытпағандық еді.
Қоңырау даусынан шошып оянған халық, өрт жоғын білген соң «Не болды екен?»—
деп шіркеу маңына жиналды. Полицейскийлерден ояздың қызы жоғалу туралы естіген -
білгенін, жиналған жұрт бір - біріне сыбырласып та, дамбырласып та айтып жатты.
Полицейский жиналған көпке қысқаша жариялап:
Қаламызға бақытсыздық пайда болды. Его благородие уездный начальник Терентий
Диякович Долгоносовтың қасиетті періштедей жалғыз қызы — Татьяна ұрланды. Соны
іздейміз қазір!—деген сөзді ояздық полицей басқармасының начальнигі Сыскин,
қыбырлай жиналған жұрттың әр жерінде айғайлай айтып жүрді...
— Ойбай, сол ма, тәйірі... — деп көпшіліктің шеті сөгіле бастап еді, городовойлар
иіріп жібермеді.
Сонда да жұрт сытылып қашып жатты.
Бір кезде тағы ду етті жұрт:
— Не болды?
— Кешір мен ат табылыпты!
— Қайдан?
— Білмейміз.
Полицмейстер тағы жариялады: «Шала есті көшір жолдан табылды. Арбалы аттың
біреуі қарағай ішінде байлаулы екен. Бір ат пен Татьяна жоқ. Мұны әкеткен Балуан
Шолақ. Одан басқа ешкім де емес. Ол осы маңайдан ұзаған жоқ. Іздейміз. Табамыз!»
Городовойлар бар, басқалары бар, жан - жаққа шапқын кетті. Үйді - үйіне тарқаған
жұрттың аузындағы сөздері:
— Егер бұны істеуі анық болса Балуан Шолақ, шынымен - ақ ер жігіт екен!..
— «Қорқақты көп қуса батыр болады» деген, оның ер болмауына үкімет қойды ма?
Маза бермеген соң қайтсын.
— Көкірегі намысты болған соң сөйтеді де, әйтпесе, қудаламақ түгіл, не қылса да сені
мен біз ояздың қызын алып қашар ма едік?
— Қажымас қара болат екен, сабаз, тасқа шапса да майырылмайтын! Қудалаған сайын
ерегісе беруін көрдің бе?
— Қызды қайтер екен, бұл?
— Өшіккен адамның қызына не істері белгілі емес пе, — мазақтайды да, өлтіріп кетеді.
— Ондай жаман көктің кісісі емес, Балуан Шолақ. Көрерсің, осы қызды әкесінің
қолына аман тапсырады.
Осы сияқты жорамалдарды айтып қала түн бойы гуілдеді. Ояз да, оның әйелі түн бойы
көз шырымын алған жоқ. Әйелі байына:
— «Қайратты, намысты» деп мақтап жүрдің де, қыр соңынан қалмадың! Міне енді
көр!.. Мұнымен ғана қоймайды, ол! Бұдан да зорын шығарады. Көрерсің, бір түнде кеп үй
-ішімізді қырып кетеді! — деп ұрысты.
— Өзімізге не істесе де мейлі. Тек Таняны аман қалдырса екен!—деп жылады ояз.
Шынында Терентий Диякович қызын жанындай жақсы көріп, дүниедегі бақытына
санайтын. еді. Қызды іздеп шыққандар қаладан далаға, даладан қалаға кеп, түні бойы
сапырылысты да жатты. Даладан қайтқан жайылымшылардың сөзі біреу - ақ—«жоқ!».
Түн бойы жылаған ояз, таң атып, күн шыға қаһарына мінді. Даладан ешнәрсе
табылмаған соң, ол қаланы тінттіріп, кім Балуан Шолақпен көңілдес деп естісе, соны
абақтыға әкеп қамата берді. Мұндай адамдар көбейіп кетіп, Көкшетаудың кішкене
абақтысына симады. Абақтыдан артылғандарды ояз сарайға қаматты.
Содан кейін басты - бастыларын кеңсесіне шақыртып алды да:
— Әзірге босатам сендерді. Бүгін кешке шейін, жерден қазсаңдар да, көктен
қармасаңдар да қызымды қолыма әкеп беріңдер! Балуан Шолақты да ұстап әкеліңдер!..
Егер оны істей алмасаңдар, талайыңды дарға астырам, талайыңды каторгада шірітем.
Осы бұйрықпен жұрт қала - далаға қайта шапқанда, сәске көтеріле Долгоносовтың
қолына бір хат кеп тиді. Хат араб әрпімен жазылған екен.
Бұның не хат екенін Долгоносов алғаш білген жоқ, себебі, — осы сияқты араб әрпімен
жазылған қағаздар бұрын да көп түсетін еді. Кейбір конвертте келген хаттарда
Долгоносовты тілдеп жазған сөздер де аз болмайтын; ал, кейбір иесіз хаттарда: «сені
өлтіреміз, үйіңді күйдіреміз!» деген қорқытулар айтылатын. Осылай дамылсыз келетін
конверттерден ерғашты болған Долгоносов, Сүтемгенге аштырып оқытатын да, арыз
болсын, я басқаша хат болсын айырып - айырып лақтырып жіберетін, я «отқа жақ» деп
Сүтемгенге беретін.
Қызын жоғалтып ашуда отырған Долгоносов, мына келген хатты да конвертін ашып,
араб әрпімен жазылған хат болған соң жыртып тастауға ыңғайланды да:
— Мә, отқа таста!.. — деп, босаға жақта отырған Сүтемгенге қарай лақтырып
жіберді...
Қасына кеп түскен конвертті Сүтемген алып, даладағы сыпырындыға тастамақ боп
жөнеле берді де, «кім екен мұны жазған!» дегендей, хатты конверттен суырып аяғына
қарады.
Көзіне жылан көрінгендей шошып кеткен Сүтемген тоқтай қалды. Тұла бойы дірілдеп
кетті оның...
Сүтемгеннің бұл халін өзгеден бұрын Долгоносовты әйелі көрді.
— Не болды?!—деп сұрады әйел.
Сүтемген әйелді «барина» деп атайтын еді.
— Ой, барина! — деді ол дірілдеген дауыспен, — жаман адамнан келген хат.
— Кімнен? — десті бірнеше адам.
— Балуан Шолақтан!..
Балуан Шолақтың өзі кеп қалғандай сескеніп, үйдің ішіндегілер аяқ өре түрегеп, ду ете
қалды:
— Балуан Шолақтан?!..
Зәресі кеткен ұлықтардың ішінен біреуі Сүтемгенге оқы деп бұйырды. Долгоносов та
«оқы» демекші еді, хат не туралы болатынын сезгендей, үні шықпай қалды.
Сүтемген хатты ішінен оқыды, ол былай жазылған екен:
«Сен, иттің баласы — ояз, неше жыл менің қыр соңымнан қалмадың. Өзің тура
тимегенмен судьяңды, басқа төрелеріңді соңыма түсірдің. Жерімді алдырған да сен.
Ауылымды күйдірген де сен! Малымды барымталаған да сен! Абақтыға жапқызған да сен.
Каторгаға айдатпақ болған да сен. Осынша соңыма түсетін сенің әкеңді өлтірдім бе,
әкеңнің аузын...
Міне, мен қызыңды әкеттім. Айыбын, — жазықсыз жақын адамдарымды абақтыға
алдыруың. Есіңде болсын, ояз, егер жазықсыз жандарды босатпадың, бар ғой, — қызыңды
шошқаның торайындай шыңғыртып азаптаймын, Әрбір досыма я жақыныма көрсеткен
азабың үшін, қызыңның бір мүшесін кесем де отырам. Егер ешкімге тимесең, мен сенің
қызыңа да тимеймін. Мен саған жалынбаймын, иттің баласы. Қай қалағаныңды өзің ал, —
не, жапқызған жақындарымды түгел босат та, оларға да, маған да тимеймін деп қолыңнан
мөр басқан қағаз бер, онда, қызың босайды. Оны істемедің бар ғой, жалғыз қыздың
шығынымен құтылмайсың. Жанға — жан шалам да отырам.
Ағаштарды, шөптерді кісі ғып іздетсең де сен мені таба алмайсың. Ерегіссең жақын
арада өзіңді де ұрлаймын. Мен енді саған жалынбаймын. Сен маған жалынасың. Сөзім
осы.
Мені, жазықсыз зарлатып ең. Қасқырдай ұлытып, иттей қаңсылаттым ба, бәлем! Әлі
көресің көп!
Балуан Шолақ».
Бұл хатты аударуға Сүтемгеннің тілі де, батылы да жетпейді. Екі көзі шарасынан
шығып, ол қалшиып қатты да қалды.
— Айт! — деп бұйырды ояз оған.
Сүтемген: «го-гос-п-п-о-один!» дей берді де, аржағын айтпай, жылап жіберді...
Бұл үйге қаланың беделді казак - орыстары да жиналған еді. Солардың ішінде,
қазақтар «Түлкімұрт» деп атайтын, Коробкин дейтін шал отыр еді. Ол қазақ тілін жақсы
біледі.
— Неге ыбылжып тұрсын?—деді Түлкімұрт Сүтемгенге, — оқы мен айтайын!
Көтере алмай тұрған ауыр жүк өзінен ауғандай болған соң, Сүтемген барықсызданып:
«Сен, иттің баласы ояз» дегенді қапыда оқып қалды.
— Оһо, — деді Түлкімұрт көзін едірейтіп, — қалай бастаған?
— Не депті?
— Жай, бейбастақтардың сөзі, — деді Түлкімұрт, оязға,—аржағын оқы, Сүтемген!
Түлкімұрт Сүтемген оқыған әрбір сөйлемді жеке аударды.
Хаттың сөздерінен үйдегілердің, әсіресе Терентий Диякович пен оның әйелінің үрейі
ұшты.
— Босат!.. Босат!.. Тез босат!..—деп айғайлады Долгоносовтың әйелі еріне!.. — Босат
тез, ұстағандарыңды!.. Әйтпесе құрыдық!
Аузы көпіріп, көзі аларып талып кеткен әйелді, сол үйде отырған үйездік емші,
Камфара, тағы сол сияқты дәрілерді иіскетіп, әрең дегенде ақылына келтірді.
Сең соққан балықтай сенделген ояз қасындағыларға ақылдасып еді.
— Босату керек, — деді олар, — мұны енді ашуландырмайтын шара қолдану керек.
Егер ашуланса, не өледі, не ойдағысын істейді.
|


title: КӨКШЕНІҢ КЕУДЕСІНДЕ - Сабит Муканов. Балуан Шолак

text:
КӨКШЕНІҢ КЕУДЕСІНДЕ
Мына дүние қай дүние?— күлкі дүние!
Таудан қашқан сылаңдап түлкі дүние!
Сексен сұлу сылаңдап тұрса - дағы,
Ғалияның алмаймын кірпігіне!
Ойпырмай, жан сәулем Ғалия...
(Балуан Шолақ өлеңінен)
Татьянаға мінгізетін атты жетекке алған Балуан Шолақ тура Көкшетау тауына тартты.
Көкшетау қаласынан Көкшетау тауы жетпіс шақырым жер еді. Шоқытып отырған
жүріспен қаладан тауға таң атқанша жететінін шамалаған Балуан, аттарды қыса айдаған
жоқ.
Татьяна салт жүруді жақсы көретін қыз еді. Бала жасынан салт мініп үйренген ол,
әкесіне Омбыдан жазған хаттарында, «эх, папа! Шіркін, салт атқа мінсем!..» деп аңсайтын.
Жыл сайын, жаз айларында демалысқа келгенде, үнемі салт атпен серуендейтін. Фаэтонға
мініп серуендеуді ол биыл жаз ғана шығарған. Онда да, биыл көбірек оқыған Тургенов
романдарының әсерімен...
Балуан Шолақ салт атқа еріксіз мінгізіп, жетектеп ала жөнелгенде, қорыққаннан басы
айналып құлай жаздаған Татьяна, былай шыға сергіп кетті. Алдынан жаздың самалы
үрлеп, шоқыта шапқан аттың үстінде қараңғы түнде отыру оған аса бір рахат сияқтанды.
Жылы түнде, самалдың жұмсақ алақанына бетін сипата жортып келе жатқан Татьяна
біраздан кейін қауіптен арылып, еріккендей болды. Ол әлденені айтпақ боп Балуанға
бірнеше рет оқтанды да, атын тебініп, үзеңгі қағыса қатарласты, бірақ батылы жетіп үндей
алмады, үндесе, жортуылшы жолбарысты шошытып алатын сияқтанды.
Балуанда да үн жоқ. Оның өткір көзі, қараңғыда әлдеқайда қараңдағандай болған
Көкшеге қадалған. Бар ынтасы — Көкшеге тез жету... кеудесіне тез шығу... Ол кейде
қасындағы қызды да ұмытып кетіп, жалғыз өзі келе жатқандай әндете беріп, қыздан
ыңғайсызданғандай аузын жия қояды. Жетекке алған Татьянаның аты кейде Ақбоздың
ұтқыр шоқағына ере алмай тартынады, Балуан атын тежеңкірейді де, қыздың атын
қатарластырады...
Бұндай жүріспен келе жатқанда, егер қыз қапысын тауып, жетекке алған атының
шылбырын қиып жіберіп кейін қалып қойып қашса, бейқам Балуан байқамаған да болар
еді.
Таңға жақын жартыланған ай туды. Ашық аспанның шығыс жақ жиегін белуарлап
Көкше көзге түсе кетті. Жер шамасын Балуан байқаса, жетем деген жері енді алыс емес
сияқты.
Ентіккен атын тыныстау үшін, ол тежеді де, жүрісін аяң жортаққа салып, Татьянаға
қарады. Бұқпадан аттанғалы қызға бұл бірінші қарауы еді.
Ай сәулесі себілген қыздың беті Балуанға дүниедегі ең сұлу сияқтанып кетті. «Жұмақ
бар, онда хордың қызы бар, хор қызы күннен сұлу болады»— деген сөзді Балуан кітаптан
көретін еді, оларды көруге құмарланатын еді. Мына Татьяна дәл осы сәтте сол хордың
қызы сияқтанып кетті. Аспандағы айдан бұл нұрлы көрінді. Қыздың жалаңаш басында
желбеңдеген сары шашы, оған шығып келе жатқан күннің шашыраған сәулесі сияқтанды...
Балуанның көз қыры қызға қадала қалды. Қадалған сайын қыз оған ұнаңқырай түсті.
«Атқа отыруы қандай тамаша!—деп ойлады Балуан, — денесін қандай нық және тік
ұстайды!.. Қандай тәкаппар пішінмен отыр өзі!».
Осы ой көңілін аулаған Балуан, Шабақ поселкесіне жақындағанын білмей қапты.
Шақырған тауықтың, үрген иттің дауысына көңілі бөлінген ол, алдына қараса поселке
жақын тұр.
Осы арадан Көкшеге баратын жол екіге айырылады: бір жол — Шабақ көлінің
ығымен, Көкшенің күнгей жақ биігін жағалай, Оқжетпестің ығына қарай асады; екінші
жол — Көкшенің теріскей жақ биігін жағалап, үлкен Шабақ көлінің жарымен,
Оқжетпестің желіне қарай асады. Ыққы жол әрі жақын, әрі оңай, бірақ, ол жолмен жүрсе
поселкені жарып өту керек.
«Тауық шақырып жатыр. Бұл таңның хабары. Поселкенің адамдары бұл кезде оянды.
Егер қыз айғайласа, олар қамап ұстап алуы мүмкін?!»—деп ойлады ол.
«Теріскей жақ жолмен барсам, әрі алыс, әрі тауға шығуы қиын, — деп ойлады тағы да
Балуан, — онымен шыққанша таң атып кетуі мүмкін!»
«Тәуекел! — деп бекінді Балуан — поселкені жарып жұлдыздай ағып өтейін! Кім білер
дейсің. Білсе не істейді?!»
Татьянаның атын қатарластыра, Балуан Шолақ поселкеге шоқыта шапқан қалпымен
кірді де кетті. Көше бойлай шапқан оларға тұс - тұстан шабаланып иттер қосылды.
Поселке үйлерінің терезелерінде жарық жылтырайды.
«Кім әй?»—деп біреулер айғайлады да, оған Балуан құлақ тіккен жоқ, көшеден ағып
өте шықты.
Қаладан шыға ол, қуғыншы жоқ па екен дегендей артына қараса, далақтап екі - үш ит
қана келе жатыр екен, олардан басқа қуғын көрінбейді.
Балуан қызды поселкеге кіре бақыра ма деп қауіптенген еді, қыз үн шығарудың
орнына, тойға бара жатқандай Балуанмен қатарласа, атын тебіне түсті.
Шабақ қаласынан шыға таудың етегі алыс емес және таудың төбесін жаба өскен қалың
қарағайлы орман поселкені жиектей кеп тоқтаған.
Поселкеден шыға орманға кірген жол екі таудың жықпылымен жоғары көтерілді.
Астасқан екі таудың оң жағы — Өркешті, сол жағы — Көкше. Көсіле біткен Көкшенің
биік жонының батыс жақ тұмсығында «Ақылбай қыстауы» аталып аз үйлі ауыл отыратын.
Бұл ауылда жер де, жерді жерлік мал да жоқ. Ауылдың кәсібі — таудың қазыналық
орманын күзету, одан қалған уақытында Шабақ көлінен балық аулау. Аз үйдің ішіндегі
шекшығар пысықшалауы Ақылбай, ол Балуан Шолақпен көңілдестеу адам.
Ақылбай ауылына Балуан Шолақ пен Татьяна таң сіберлей жетті. Ауылдың иті
бұларды үріп қарсы алғанда, аржағынан:
— Бұл кім, әй!—деп бір еркек дауыстады.
Балуан дыбыссыз жақындады.
— Кімсің?—деді еркек қарсы жүріп.
— Өзің кімсің? — деді Балуан.
— Сен өзің қызық адам екенсің ғой, — деді еркек,— жолаушы жөнін айтпай, ауыл
адамы айтқанын қайдан көріп ең?
— Көрмесең көр!
«Бұл кім?» дегендей еркек Балуанға жақындап келді де:
— Жаным - ау, мынау Балуан ба?!—деді.
— Ақылбай емеспісің? — деді Балуан.
— Иә, Ақылбаймын.
Ақылбай Балуанның, атын тізгінінен ұстай ап, қолтығына қолын созды:
— Түс!
— Түспеймін! — деді Балуан.
— Е, неге? Мынау қасыңдағың кім?
— Aт үстінен сыр айтты деп сөкпе. Бұл әкеп тұрған — барымтам.
— Қайдан?—деді Ақылбай үңіліп, — Адам ба «барымтаң?!» Қой, Балуан, маған ойнап
айтып тұрған шығарсың.
— Расым. «Жығылсаң жығыл нардан, ажалың әлдеқайдан?» дегендей, барымталап
әкеп тұрғаным Көкшетау оязының қызы.
— Ояздың?!.. (Ақылбай орыс тілін жақсы білуші еді. Сондықтан, анықтамақ боп) Сіз
ояздың қызысыз ба? — деді Татьянаға.
— Иә,— деді қыз, күмістей сыңғырлаған ашық үнмен, — мен ояздың қызымын, —
Терентий Диякович Долгоносовтың!..
— Балуанның сізді зорлықпен әкеп тұруы рас па?
— Рас!..
Ақылбай не деуге білмей қалды.
— Ендігі жай былай, — деді Балуан, — жүз таныстығың болмаса, сенімен онша
сырлас болған, я ісім түскен кісі емессің. Жұмыстың жайын айтпай - ақ шамалаған
шығарсың.
— Жоқ, шамалай алмай тұрмын!..
— Ендеше кейін шамаларсың. Ал енді, менен қорқамысың болмаса серіктікке
жараймысың?
— Өзің қалай ойлап келдің?
— Сыртыңнан бір кесіп жер жалы бар жігіт деп еститін едім. «Ханның ісі қараға
түседі, батырдың ісі балаға түседі» — деген, саған паналауға келдім.
— Ендеше, түс!—деді Ақылбай, — тірі болсаң бір төбедемін, өлсең бір шұқырдамын.
— Бірақ мен мұнда түспейін. «Батырға да жан керек». Жау мықты, сақтану керек.
Мына Көкшенің басына шығып көрген жоқ ем, шыға алам ба? Шықсам — паналар орын
бар ма?
— Табам. Жан адам тіміскілеп таба алмайтын жер табам.
— Атың бар ма, қолда?
— Бар.
— Мін де жүр, ендеше!
— Атымды қазір ерттейін, — деді Ақылбай, — қатын - қалаш, бала-шағаның аузы
жеңіл болады. Көздері шалса сөз таратар. Ауылда менен басқа оянған жан жоқ. Сен мына
ауылдың сыртын орап Көкшеге беттеген соқпақпен жөнеле бер, мен артыңнан қуып
жетем!
Балуан жөнеле берді. Қыз тартынбады.
«Осы қызда не ой бар?—деп ойлады Балуан, — не тіл қатпайды, не шыдамсыздық, я
осалдық көрсетпейді. Бұл бұның ақылдылығы ма, ақылсыздығы ма?!»
Қыздың ойы: «Бұлқынғанмен бәрібір босанбаймын. Одан да тағдырдың салғанын
көрейін. Әкем айтқандай бұзық болса — қорлар, өлтірер; жұрт айтқандай ер болса —
басқа бір ойы бар шығар; несі болса да сабырмен күтейін!»
Ақылбай Балуан мен Татьянаны қуып жетті. Олар Көкшенің етегіне келгенде таң
аппақ атты.
Бір жіңішке соқпақ Көкшенің тік көтерілген шыңына арқандай шұбала асылып тұр.
— Осы жолмен өрлейміз биікке, — деді Ақылбай.
— Ат шыға ала ма?—деді Балуан, — Тым тік екен!
— Қиыны қиын, — деді Ақылбай, — бірақ байқап жүрсе, шығады ат. Алдына мен
түсейін. Қызың ортада жүрсін. Атының шылбырын маған ұстат. Сен артынан жүр.
— Дұрыс.
Сол жобамен Ақылбай бастай жөнелді. Қыз ортада, Балуан артта.
Таудың жолы тым тік екенін Балуан мен Татьяна тауға өрмелегенде етектегіден
айқынырақ көрді. Егер олар ердің қасы мен аттың жалына жармаспаса шалқаларынан
құлайтын.
Етектен қарағанда Көкшенің басы жақын сияқты еді, ілгерілеген сайын биіктей,
алыстай берді. Етекке көзі түскен Татьянаның басы айналып, жүрегі өрекпіген соң, сыр
бермейін деп көзін тарс жұмды да, аттың жалын қолына орап ұстап aп, тізгінді бос қоя
берді.
Ақылбайдың астында бүкіштеу келген топырыш торы бие еді. Жазықтағы жүрісте
ақбоз бен қара арғымақтың маңайына ілесетін жылқы емес, ал, тауға тырмысқанда мысық
сияқты, егер артына абайламаса, Балуан мен Татьянадан қарасын үзіп кететін:
Мұндай биікке өрлеп көрмеген ақбоз да алқынды, ал қара арғымақ әуелде, алдына бие
түскенін көріп кіжіңдеп, оқыранып бітіп еді, тауға тырмысқаннан кейін, «байтал түгіл, бас
қайғы» боп, өз денесін өзі әрең сүйреді...
Қара айғыр әлденеше жерде алқынып тұрып та қалды. Ақылбай ол кезде биесін
тоқтатып айғырға дем алғызды. Одан кейін тағы да тырмыса жылжығанмен, сарқылған
күш орнына түгел түспей, әлсін - әлсін болдыра берді. Осы зорлықпен қиналып әрең келе
жатқан айғыр, тау биігінің орта кезіне барған кезде, құзға қарай домалай құлады, Балуан
қызды әрең дегенде айғырдың үстінен алып қалды. Дөңбектей домалаған айғырға төменде
кедір -бұдыр тастар да, құлаған қарағай да, ағаштың түбірі де кездесті, бірақ, былқылдап
екпінмен домалаған дене, не кездессе де резеңке топтай аржағына ырғып түсе берді. Әуелі
ақырын домалаған айғыр, аздан кейін жел қуған қаңбақтай, төменге зымырап кетті...
Құлаған айғырдың қарасы үзілгеннен кейін Ақылбайдың айтқаны:
— Жері жақын болғанмен, ең қиыны алдымызда. Лепіріп келе жатқан көңіліңді
баспайын деп тоқтау айтқан жоқ ем, Балуан!.. Бұл асу осындай қиын. Ең биікке шығасың
ба, болмаса, осы маңайда да адам таппайтын бекініс бар, соған паналай тұрасың ба?
— Бет алған жағымнан қайтқанымды қашан естіп ең, Ақылбай, — деді Балуан, —
абақты қажытты деп ойлағаның ба, бұл?
— Неге олай дейін!
— Ендеше жүреміз ілгері. Менің атыма қыз мінсін.
— Сен ше?
— Мен жаяу жүрем.
— Сенің тілегіңді мен берейін, менің тілегімді сен бер. Мін, менің атыма!
Ақылбай атынан түсті де Балуанға ұсынды.
— Өзің қайтесің?
— Балуандығыңда, серілігіңде, ақындығыңда дауым жоқ. Көңіліңе келсе де айтайын,
нақ тауға өрмелеуге сен мендей емессің. Намыстансаң да айтайын, «Мақпал» мен
«Бүркітті» ден басқа тауға шығып көрдім деймісің, сен?.. Тау ма олар? Жаман атпен
басына шоқытып шығатын төбе емес пе? «Тау» деп аспанға таласқан, мына Көкшені айт!..
Бірақ, бұл, өзгеге биік болғанмен, маған биік емес. Аяқты апыл-тапыл басқалы төбесіне
күнде бір шығатын Көкше бұл; сөзді қой, мін, мына биеге? Әлде биеге қалай мінем, деп
намыстанып тұрмысың? Бұл қияда Ақбозыңнан менің бием артық!
— Жеңілдім!—деді Балуан.
Балуан биеге, Татьяна Ақбозға мінді. Айтқандай - ақ Ақылбай тауға өрмелеуге тамаша
екен. Аяқтары қаздаңдап, аттардан озып, еліктей ентелеп барады. Балуан да, қыз да
Ақылбайдың бұл жүрісіне қайран қалды.
Олар Көкшенің кеудесіне шыққанда күн түске тармасып қалды. Батыстан - шығысқа
қарай созыла біткен Көкшенің жонында түйенің өркешіндей шаншылған шыңдар
болғанмен, күнгей жағы жерге шейін тік қиылып түскен жылтыр тас, әрі, адамның қарауға
басы айналатын терең көлбеңдей біткен теріскей жағы мен жотасы қалың орман.
Ақылбай «аңның жымы» деп атаған бір жіңішке жолмен олар жүріп отырып аз үйлі
ауыл сиып қонғандай алапқа шықты. Алапта қазанға құйған судай қара тастың шұқырына
біткен, төңірегі сақинадай дөп - дөңгелек кішкене көл бар екен.
— Осының тереңдігі жүз кез дейді, — деді Ақылбай.
— Көлемі мынау, — деді Балуан, — қайдан жүз кез болады!
— Өлшеп көрген бір орыс солай депті...
— Болса болар...
Кеңесе келе, Ақылбайдың, Балуанға айтқан өтініші:
— Атыңа қанық, өзіңе танық едім. Сенің керегіңе жарасам арманым жоқ. Төсімді
ашып дос болам, қи, маған достығыңды!
Мәңгілік достықтың белгісіне, олар түрегеп құшақтасты да, төстеріне төстерін басты.
Балуанның амандығын әкесі мен шешесіне ғана айтуға, ояздың іздеуі, тағы сол сияқты
хабарларды тасып тұруға, ас әкеп тұруға уәде қылды Ақылбай. «Болашақта не істеуді,
қайда баруды жағдайға қарай көрерміз» — десті олар.
— Қайыр, қош!—деді Ақылбай әзірге үйіне қайтпақ боп атына мініп, құсың құтты
болсын!
— Менде өзім сүйген бір ғана құс бар, — деді Балуан күрсініп, — одан басқа
бұлбұлдың да, тотының да керегі жоқ.
— Кім ол?
— Ғалия.
— Естіп ек! Бірақ, әйел — түлкі, еркек — бүркіт емес пе? Алдынан сылаңдап түлкі
қашса, бүркіт шыдай алар ма екен.
— Томаға кигізсе тырп ете ала ма, бүркіт?
— Қай томаға ол?
— Ғашықтық!..
— Шыдасаң көрерміз...
— Көрсең көрерсің. «Сексен сұлу сылаңдап тұрса - дағы Ғалияның алмаймын
кірпігіне!» — деп шығарған әнімді естіп пе ең?
— Естігем.
— Сол сөзім — сөз?..
Бұл сөзге сенерін де, сенбесін де білмеген Ақылбай, кешке қарай ас - су әкеп бермек
болды да, жүріп кетті.
СЫНАСУ
Ғалияның қолында бұйда пышақ,
Ғалияны көрдім де жайдым құшақ.
Отыр ма екен Ғалия жатыр ма екен,
Айдын көлде таранған аққу құсап?
(Балуан Шолақ өлеңінен)
Көкшенің қыр арқасына түйенің өркешіндей шаншыла біткен бір шың таста Татьяна
жалғыз отыр. Бұл шыңнан төңіректегі көз жетер жерде көрінбейтін жер жоқ.
Әкесі жер - көкке сиғызбай мақтаған соң, былтырғы жазда Татьяна Бурабайға кеп,
таудың ішін аралаған еді. Сонда Оқжетпестің тас діңгегі қай жағынан қараса да оған бұл
арадағы таулардың ең биік қиясы сияқтанған еді. Қазір, Көкшенің басынан қарағанда, сол
— Оқжетпес үйген тезек сияқты шоқырайған бірдеме.
«Бұл таудың бойында сексен көл бар», деген еді әкесі Татьянаға. «Сонша көл қай
жеріне сияды» деп Татьяна, ол сөзге сенбеген еді. Қазір, Көкшенің төбесінен қараса,
сексен түгіл, жүз алпыс деуге де сиярлық; етегіне, өңіріне күміс қадаған қазақ
қыздарының жасыл барқыт қамзолы сияқты, жасыл даланың беті жарқырап күн сәулесіне
жалтылдаған көлге сыңысып симайды.
Көкшенің төбесінен қарағанда, әлдеқайда алыста сағыммен бұлдыраған көп таулар
ұшырайды, бірақ олардың бәрі Көкшенің қасында төмпе сияқты.
Көкшенің төбесінен қарағанда көзге ұшырайтын көп қаланың біреуі — Көкшетау.
Жетпіс шақырым жердегі ол бұл шоқының басынан, ең кеп болса жиырма - отыз
шақырымдай ғана сияқтанады. Қаланың күндіз күнге шағылысқан бояулы қаңылтыр
шатырларымен, түнде терезелерінен жарқылдаған сәулелері көрініп тұрады. Жалпы
жобасын көріп, жеке үйлерін, көшелерін еркін болжай алмағанмен, қаланың бар бейнесі
Татьянаның алақынында сияқты. Татьяна, кейде, биік шыңның басына шығып, қаланың
нұсқасып көреді де, аз уақыт көзін жұмып отырып ойымен ішіп аралайды, үйіне барады,
әке -шешесін құшақтайды, сүйеді, еркелейді...
Көзін ашып ойласа, Татьянаға бұл еркелігі, бұдан былай, шындықтағы емес, қиялдағы
еркелік қана сияқтанады. Оның бұл ойы түсінікті болу үшін, әңгімені әртініректен
бастайық.
Татьянаны Балуан Шолақтың алып «жейтін аңым» деп емес, ояздың қара күшіне қарсы
қара күш жасау ретінде алып қашқаны, Көкшенің биігіне оны, «ояз адамшылыққа келсе,
мен де адамшылыққа келем» деген ниетпен апаруы бізге мәлім. Балуанның қолына алғаш
түскенде, Татьяна өзін қасқырдың аузына түскен тоқтыдай көргенін де, бірақ, Балуан
жетектеген салт атпен былай шыға, хауыпқа бойы үйреніп, тағдырының алдына не сый
тартқалы тұрғанын салқын қанмен күтіп алуға бекінгенін де біз жақсы білеміз.
Ақылбай бұларды Көкшенің кеудесіне апарып орналастырғаннан кейін қайтып
кеткенде, Татьянаға өзінің жақын туысы қайтып кеткендей сезім пайда боп, қарасы
үзілгенше қадала қарап отырды да, қарасы үзілген соң өксіп жылап жіберді де, бетін екі
алақанымен басып, кесек тасты жастана жата кетті.
Татьянаны шын көңілден аяу сезімі, Балуанның көңіліне сол сәтте ғана ұялады. Оны
бассалып құшақтағысы келді Балуанның, әлдилеген баладай алдына алып тербеткісі, көз
жасын орамалымен сүрткісі, неге әкелген ниетін айтқысы, қорықпауын, көңіліне жаман ой
алмауын өтінгісі келді.
Ақыл таразасына салып көргенде, бұл ойларының бәрі оған жеңілдіктің белгісі
сияқтанды. «Алып қашуға асыққанмен, адамшылық көрсетуге асықпайын» деген тиянаққа
тіреді ол ойын.
Сол оймен орнынан тұрып кеткен ол, жақын жердегі байлаулы Ақбозының ер -
тоқымын алып, көзін орамалымен сүртіп, біраз уақыт әуреленді де, «не халде екен!»
дегендей, жолбарыстың жүрісіндей еппен басып Татьянаның қасына келді. Қимылы жоқ
қыздың бетіне ол үңілсе, ұйықтап кеткендей, мұрны ақырын ғана пысылдайды.
Расында да ұйықтап кетуіне көзі жеткен Балуан, «шошытып алмайын» деген оймен,
еппен ғана басып, алысырақ тұстағы кесек тасқа барды да, қасына жантая отырды. Оның,
ойына өзі білетін өмірдің кейбір философиялық жайлары түсіп кетті.
— «Бұл не ғажап?!—деп ойлады ол. — Мен көрген өмірде осалды мықты жейді. Түлкі
тауықты жейді, қасқыр қойды жейді, бүркіт қоянды жейді деп кіналаймыз. Адам адамды
жегенде, оларға не жорық?.. Аң емес пе, олар?..»
«Адам адамды неге жейді?!» деген сұраудың жауабын Балуан ойлап-ойлап таба
алмады. Дінге сенетін Балуан: «адам бір қорықса құдайдан қорықса керек еді, бірақ, одан
да қорықпайды ғой, мықтылар?.. Аузында алласы отырып, сілесін қатырады ғой олар
осалдардың?..»
Құдайдан ауызша қорыққан боп, іс жүзінде қорықпайтындар есіне түскенде,
«сондайларды неге жеміріп жібермейді екен, тәңірі?!» деген бір қиялға кетіп қалды
Балуан...
«Бірақ, болған емес қой, ондай іс! — деген өкінішке түсті Балуан, — Зорлығы үшін
көрінеу көзге тәңіріден жаза тартқан мықтыны ешкім көрген емес қой?!..»
«Жазаны ахиретте тартады» деген сөз түсіп кетті Балуанның есіне. «Оған дейін
қашан!—деп торықты Балуан, — Бұл дүниеде қайтпаған кек, ол дүниеде қайтқанда не
болады?!..»
«Сол дүниең,—сол құдайың бар ма екен, өзі?!» деген күдік туа берген Балуан,
«астапыралда, күнәлі болмайыншы!» деп, олай қарай шашырап бара жатқан ойын жинап
буа қойды.
«Шіркін, — деп кіжінді ол, — кек атаулы ол дүниеде емес, бұл дүниеде қайтатын
болса!..»
Кектің қайтуына сүйенбек болған үміті тайғанақтай берген соң, ол ойынан торыққан
Балуан,— «ал, енді дүниеде әділеттік бар ма?» деген ойға келді.
«Бар, ол әделеттік! — деді ол дауысын шығарып, біраз уақыт ойланып алғаннан кейін.
— Әділеттік болмаса, халық неге жақсы көреді мені?.. Және есепсіз, қалтқысыз жақсы
көреді ғой, ол мені?.. Мен ғана емес, қиянатсыз адамның бәрін де жақсы көреді ғой ол?..
Ендеше, шын әділеттік халықта емес пе?.. Рас, әділ ол!.. Және оның әділдігі адал, шын
әділдік!.. Күші жеткен жерге дейін аямайды ол әділдігін... Күші жетпеген жерде амалы
жоқ!..»
«Күш» деген сөздің, өзіне мән беріп байқады Балуан. «Көп қорқытады, терең
батырады» деген мақал түсті оның ойына. «Ол, рас! — деген ой кеп кетті Балуанға, —
егер мені көпшілік қолдамаса, елдің күштілері алдақашан түтіп жеп қояр еді ғой?.. Істей
алмады ғой оны?.. Сонда, менен емес, көптен қорықты ғой?!..»
«Сол көптен ұлықтар... мысалы, ояз неге қорықпайды?!» деген ой кеп кетті Балуанға...
«Білдім!—деді ол ұзақ ойланбай, — мылтық олардың көпті қорқытатын қаруы.
Атбасарда қолма - қол төбелессем, қолға түсер ме едім мен?.. Мылтыққа ғана бағындым
ғой мен?.. Халық та сондай. Ол да мылтықтан қорқып отыр. Ұлықтың қолынан мылтығын
алшы, қорлық көріп отырған халық не істер екен?.. Әлегін аспаннан келтірер еді, күлін
көкке ұшырар еді!..»
«Шын, халықтың өз қолына мылтық беріп көрер ме еді?!» деген арман туып кетті
Балуанның басына.
Ойы осы сияқты «тұманға» сүңгіп, одан табар сәулесі жоғына көзі жеткендей болған
Балуан отырған мекеніне қайта оралды. Сол кезде, оның алыстағы буалдырға тіккен көзі,
қимылсыз жатқан Татьянаға түсіп кетті. Оның басында тағы да қиянат пен әділеттік
салмақтаса қалды. «Қайсысына баруым керек, сол екеуінің? — деген сұрау туды оның
басына,— қиянатқа барсам, мына қыз менің уысыма түскен жемім, мұны менен арашалап
алар ешкім жоқ... Бірақ, дұрыс па соным?.. Бар тағдыры қолымда қалған бейшараны
шыңғыртып жеуім адамшылық па?.. Жоқ, емес ол!.. Онда менің де талағыш көп иттің
ішіндегі көк ит болғаным!..»
Балуанның «жоқ, мен ит емеспін, адаммын!» деген даусы қатты шыққандығы сондай,
дауысынан сескенгендей, өзі де орнынан атып түре келді, ұйықтап жатқан Татьяна да
шошып оянған түрмен, есеңгіреп құзға қарай қаша жөнелді... Сол бетімен құзға құлайтын
оны, Балуан әрең қуып жетіп, биік жартастың қабағына жақындай бергенде белінен
құшақтай алды... Қасқыр тістеген киіктей шошынған Татьяна бақырып қалғанда:
— Қорықпа, қорықпа! — деді Балуан, мен аң емеспін, адаммын!..
Есін сонда ғана жинаған Татьяна, «рас па?» дегендей Балуанның кескініне қарады да
үндемеді. Шын мағынасындағы адамның аса жылы кескіні сияқтанып кетті Балуанның
беті оған.
Балуан Татьянаны сол көтерген қалпынан жерге түсірмей, манағы отырған тасына
әкелді де, алдына алып отырып, тілі жеткенше, бұндай іске неге барған сырын шертіп
кетті. Балуанның орыс тілін олақ сөйлеуі, Татьянаға оның ойын ұғуға бөгет болған жоқ.
Бөгеттігі былай тұрсын, жанының жалынындай ақтарылған бұл сөздер Татьянаның сана -
сезімін қорғасындай балқытып әкетті... Балуанның сөздерін әуеле сынай тыңдаған
Татьяна, артынан жылай тыңдады...
Бір кезде Балуанның өзі де жылағандай сезілген соң, Татьяна көзін сүртіп кескініне
қараса, расында да солқылдап жылап отыр екен!..
— Сізге не болған?!—деді Татьяна Балуанның алдынан атып тұрып, басын құшақтай
ап, — ақыл мен қайраттың жентегі сияқты сіз жылағанда, адам баласында жыламайтын
кім?..
Өзгеңізді мақұлдағанмен, мұныңызды мақұлдай алмаймын!.. Мен сізді аса биік адамға
санап қалған едім, егер төмендегіңіз келмесе, тыйыңыз, көз жасыңызды!..
Бұл сөзге балқыған сезімі серги қалған Балуан, көз жасын жеңімен сүртіп жіберді де:
— Мен өзгеге емес, дүниеге адам болып келуіме ғана жылаймын, — деді.
— Неге?!
— Азаттығы жоқ тіршіліктің кімге керегі бар?
— Өзгеде менің, жұмысым жоқ, — деді Татьяна, — жұмысым болғанмен, өзгенің
қиянатын түзеуге менің әлім келмейді. Оған сіздің де әліңіз келмейді. Менің әлім келетін
адам — әкем. Оның тарапынан бұдан былай сізге ешбір қиянат болмауына мен уәде бере
алам. Сеніңіз, осы сөзге.
Балуан үндемеді.
— Сенуіңізді өтінем! — деді Татьяна түрегеп, жалбарынған дауыспен. — Әкеме
өтінішімді қабылдатудың үстіне, егер мақұл көрсеңіз, сіздің өмірлік досыңыз болғым
келеді...
— Оны өмір көрсетер, — деді Балуан да түрегеп. — Асығыс сөз, — ауыздан шыққан
дем, қайтып оралмайды ол. Менің тек қана айтарым, дос болам деген кісіге, менің достық
құшағым даяр!..
Расын айтқанда, Балуан Татьянаның уәдесіне сенуді де, сенбеуді де білмеді. Сенбейін
десе, — аузынан уызы кеппеген сәби адам, өтірік сөзді қалай айтады?.. Сенейін десе —
жауласып отырған адамның қызы,.. ол жаулықтың аяғы немен тынары мәлімсіз,.. қыз,
мүмкін, уәдесін адал - ақ беpiп отырған шығар... бірақ, әкесі оның тілегін орындауына кім
кепіл бопты?.. Егер орындамаса, бұл қыз, әкесін бұған айырбастай ала ма?..
Балуан осы оймен, қызды бір күнде емес, көп күнде сынауға бекінді.
Оның бірінші сынынан Татьяна да, Татьянаның бірінші сынынан ол да әдемі өтті.
Татьянаның сыны, — «дос болам» деп уәде бермеуіне қарап, «кегі ішінде екен, оның арты
неге соғар екен?» деп күдіктенген Татьяна, «егер ойы олай болса, бүгін түнде сыр беруі
мүмкін» деп қорыққан еді, «бүгін сыр бермесе, адамгершілігінің рас болуы мүмкін» деп
үміттенген еді; Балуанның сыны «бұл қыз, мені жәй сөзбен ғана жұбатып, ішкі пікірін
ішіне сақтаса, осы түнде мені ұйықтатып тастап қашып кетуі мүмкін» деп күдіктенген еді.
Ақылбай оларға асты күн баюға жақындаған кезде әкеп берді. Балуан жеп - ішер деп
ол піскен сүр және қымыз әкелді де, қызы жеп - ішер деп орыстың қалашын және піскен
қаймақ әкелді.
Балуанның Татьянаға деген сенімі осы астың үстінде тұтана бастады. Қарны ашты ма,
әлде, Балуанның сенімін арттыруға көз жасағысы келді ме, — «келіңіз!» деп шақырған
дастарқанның қасына отыра қалды да, серіктерін қулық сөздер айтып күлдіре отырып,
асқа тыңқия тойып алды. Қыздың мана жабырқаңқы кескінін көріп, «бұл байғұстың халы
не болар екен?!» деген уайымда кеткен Ақылбай, мына жолы жадырай қалуына, асты
қомағайлана ішуіне қарап, «осы екеуі келісіп қалған ғой, тегі!» деген арам ойға тоқырады.
Ақылбай атына өңгеріп, үйінен төсек - орын да ала келген еді. Ол кете, тастардың
қуысындағы жел - күнге тигізбейтін бір жайлы орынға Балуан төсекті салды да:
— Сен енді тынық!— деді қызға.
— Сіз ше?
— Мен кейінірек ұйықтаймын.
— Қайда?
— Тас арасында орын көп.
— Оған дейін не істейсіз?
— Ананы ермек қыла тұрам, — деп Татьянаға Балуан Ақылбай әкеп берген, таста
сүйеулі тұрған домбыраны көрсетті.
— Сіз жақсы ойнайсыз ба? — деді Татьяна.
— Өзіме қажетті мөлшерде.
— Сізді әнші және ақын деседі жұрт, рас па сол сөз?
— Өзіме қажетті өлеңді де, әнді де шығаратыным рас.
— Маған тыңдауға бола ма, ол өнерлеріңізді.
— Әрине болады.
Тасқа аралары алшақтау қатар отырғаннан кейін, Балуан қарағайдан жасалған ескілеу
домбыраны қолына алды да, күйіне келтіріп, құлаққа жағымды әлдене қоңыр әнді,
домбыраның шектерін шолақ қолының үсік саусағымен, іліп - қағып ойнап жіберді. Бұл
әні жүрегіне жылы тиіп кеткен Татьяна, аз уақыт тынысын ішіне тарта тыңдап отырды да:
— Енді дауыс қосуыңызды өтінем!—деді.
— Жақсы, — деді Балуан, — бірақ, айтар әнім бұл емес, басқа.
— Қандай ән?
— Ғашығыма шығарған...
— Жаңылмасам, естуімше, ғашығыңыздың аты Ғалия болу керек?—деді Татьяна
Балуанның бетіне күлімсірей қарап.
— Оны қайдан естідіңіз?
— Халық арасында тараған әңгімені мен неге естімеймін?
— Не деп естідіңіз?
— Ол жырды маған өзіңіздің айтуыңызды өтінем.
— О да болсын!
«Хат жазайын Ғалия, саған арнап,
Сипатыңа екінші, құрмет айлап.
Анда санда көзіме бір көрінсең,
Қарға аунаған түлкідей қалам жайнап!»—
деп бастап, Балуан «Ғалия» әнін айта жөнелді. Дауысы шынында зор ма, әлде, мына
биік таудың, басы, қалың қарағайдың іші көтеріп әкетті ме — құмарта тыңдаған бұл әдемі
әнді айтқанда, Балуан Татьянаға дүниеде дауысы ең зор, ең нақышты адам сияқтанып
кетті. Оның дауысына бүкіл дүние қосылғандай, кең дүниенің ішінде осы әннен басқа үн
жоқтай, сол кең дүниеге мынау әдемі ән әрең сиып тұрғандай көрінді Татьянаға... Не деген
тамаша ән!.. Не деген тамаша үн!..
Сол әннің қызығына түсіп, екеуі де қас қарайып, ымырт жабылғанын байқамай қапты...
— Тынығар уақыт бопты, — деді Балуан, бір кезде Татьянаға, домбыраны қасына
сүйей сап.
— Тағы да, Балуан!..
— Әр нәрсе дәмімен, Тәнәй - жан! — деді Балуан. («Татьяна» деген сөздің орнына
«Тәнәй - жан» деген сөз аузына қалай түскенін Балуан байқамай да қалды. Татьяна ол
сөзге түсінбегендіктен мән бермеді). — Мөлшерден артық ішсе, тәтті де жүректі
айнытады. Бүгінге осы да жетер. Қалғаны ертең.
— Жақсы!—деді Татьяна.
— Онда, жат, қарындасым!
— Жалғыз жатуға қорқам.
Балуан «неге?» демеді. Елсіз-күнсіз биік таудың басында, қараңғы түнде, баспанасыз
жерде жалғыз жату оңай боп па?
— Онда қайтем?—деді Балуан.
— Мен сіздің құшағыңызда ғана ұйықтай алам!..
Қызды шекпеніне бөлей, құшағына ап, төсекке өзі киімшең қисайған Балуанның жан -
жағынан нәпсінің аңдары арсылдай ұмтылғанмен, берік және батыр жүрек сертінен
жаңылмады. Қалай қалғып кеткенін ол білмей де қалды...
Балуан оянып кетсе, дала жап - жарық. Қарағайлардың арасына, бетіне күннің әлсіз
сәулесі түсіп тұр... Мұрны ақырын ғана пысылдап Татьяна құшағында ұйықтап жатыр...
Бір қырындау жатқан оның да бетін күн сәулесі шалып, былай да сұлу кескіні тіпті
нұрланып кетіпті... Егер қимылдаса, қасындағы қыздың рахат тиыштығын бұзатындай
көрген Балуан, оған тек көз қырын ғана тастап, сұлулығына қайран қалды. Өзінің ерлігіне
ол одан да артық қайран болды. «Адам егер шындап кіріссе, нәпсіні сындыруға болады
екен - ау! — деп таңданды ол, — осындай сұлу қыздың қасында, осылай жатуға болады
дегенге, көзі көрмеген кісі нанбас еді - ау!»
Балуанға мұндай ерлік, тек, оның ғана қолынан келетін сияқты тәкаппарлық пайда
болды. Бұл қылығы адамдық - ерліктің биік шыңы сияқтанып кетті оған. Егер өзі тілесе,
адамның қолынан келмейтін ерлік жоқ деген ойға келді ол. Өзінің сондай адам боп тууына
мақтанғандай болған ол, — «адам!..» деп айғайлап қалды. «Неге өйттім?» дегендей, ол
ауызын бос қолымен басып үлгермей, Татьяна оянып та үлгерді. Шошып оянып есеңгіреуі
ме, әлде дұрыс оянып, ақылының әмірін орындады ма, — басын төсектен көтере берген
Татьяна да «адам!» деген сөзді бар даусымен айтып, Балуанды құшақтай aп, денесін
денесіне қатты қыса, сақалы өскен түкті бетінен құшырлана сүйді...
Достықтың осы қаймағын, ешбір нәпсінің дауылы соғып бұза алмады. Балуан бұл
дауылға емендей иілмей, қасқиып қарсы тұрды. Сана - сезімінің буыны әлі бекіп болмаған
жастығынан ба, бұған дейін сүйген ешкімі жоқтықтан ба, Балуанның кісілігі мен қатар
жігіттігіне де сүйсінуден бе, — біраз күн бірге жүріп - тұрғаннан кейін Татьяна өзін - өзі
байқап көрсе, Балуанға жігіт деп те қызығып қалған жайы бар. Осы сезімін сыртына
шығарар, шығармасын білмей азаптанып жүргенде:
— Сен бүгін қайтасың! —деді Татьянаға, ертемен етекке түсіп келген Балуан.
— Қайда?
— Үйіңе...
Балуан Татьянаға абақтыда жатқан туыстары түгел босанғанын, ояздан «қызымды
аман қайтарсаң, саған да, туыстарыңа да тимеймін» деген хат келгенін айтты. Бұл хабарға
қуанған Татьяна:
— Үйіме өзіңіз апарып салыңыз да, әке - шешеммен де достасып аттаныңыз! — деген
өтінішін айтты.
— Ол өтінішіңді орындай алмаймын, — деді Балуан.
— Неге?
— Достық — жүректің ісі. Жүрек сырласып сеніскен адамымен ғана дос бола алады.
— Менің әке - шешеммен сырласып сенісуге болмай ма?
— Болмайды, достым!..
— Неге?!
— Ол ұзақ кеңес және оны сізге айтудың қажеті де жоқ. Ал, сенімен?.. Егер сертіңде
тұрсаң, бұдан кейін я жолығармыз, я жолықпаспыз, бір - бірімізге ісіміз я түсер, я
түспес,—«дос болам» деген сертімде мен берік тұрармын, оған — бүгінге дейін сертінен
айнымаған ар - ұятым куә!..
Соңғы сөз Татьянаны тағы бір тұйыққа әкеп қамады: Балуанның Ғалияға деген серті
бұзылмастай берік екендігіне оның көзі жетіп болған. Егер көзі олай жетпесе, — осы
арада «мен сені сүйем!» деген сөзін айтқалы даяр тұр...
Бұл сөзді Балуанға, Татьяна, тек, түнде, Көкшетау қаласының көшесінде, өз үйінің
қақпасының алдында ғана айтты. Олар қалаға түн ортасы ауа, қала шырт ұйқыда жатқан
кезде салт атпен кірген еді. Екі ат та Балуандікі.
Үйіне кіріп - шығуға Балуанды бұған дейін көндіре алмаған Татьяна, қақпасының
алдына кеп атынан түскен Балуанға өтінішін қайталаған жоқ.
Татьяна түскен аттың шылбырын қолына алған Балуан, тауда еркелетіп қойған
атымен:
— Ал, Тәнәйжан, енді хош бола тұрасың да! — деді қолын ұсынып.
Татьяна оған қол берудің орнына, басын кеудесіне баса, белінен құшақтады да,
қараңғы түнде көзі жұлдыздай жаутаңдап, еркелеп дағды алған қазақ сөзімен:
— Аға! — деді.
— Әу, Тәнәйжан! — деді Балуан.
— Сіз ғой, енді «Тәнәй - ай!» деп маған шығарған әніңізді ұмытасыз?.. — деді Татьяна
жыламсыраған дауыспен.
— Ән ұмытыла ма, Тәнәй - жан? Және «Тәнәй - ай» - дың қасында, «Тәндә менің жан -
ай, әй!» деген сөз бар емес пе?
— Бар...
— Білесің бе, «жан» дегеннің не сөз екенін?
— Білем!..
— Ендеше, кеудемде жан тұрғанша жасайды ол ән.
— Сенем, аға!.. Менің кеудемде де сіз солай жасайсыз!.. Өйтпегенде ше?.. Бұрын
романдардан ғана оқитын шындықты, сіз маған іс жүзінде көрсеттіңіз!.. Рахмет сізге!..
Мен енді дүниеде адам барына да, достық барына да, махаббат барына да сенем!..
— Рахмет, Тәнәйжан!..
— Дүниеде екі сүю бар ма, аға?
— Жоқ!..
— Ендеше, мен сізді ғана сүйем!.. — деді де, қыз өксіп жылап жіберді.
Қызды бауырына басқан Балуан, не сөз айтарын білмей қалды.
— Ал, хош, сүйікті Тәнәйжан! — деді Балуан, аз уақыт үнсіз тұрғаннан кейін.
— Хош!—деді Татьяна әлсіз дауыспен, одан әрі сөйлесудің қажеті жоғын ұғып.
Балуан жылдам қимылмен Ақбозына қонды да, Татьяна мініп келген атты жетекке
алып жүріп кетті...
|


title: «ЕРДІ КЕБЕНЕК ІШІНДЕ ТАНЫ»

text:
«ЕРДІ КЕБЕНЕК ІШІНДЕ ТАНЫ»
Көк ала үйрек ұшады көл дегенде,
Менің діңкем құриды сен дегенде.
Ғашық болып қосылған Ғалия жан,
Сусын болар лебізің шөлдегенде!
(Балуан Шолақ өлеңінен)
Татьянаны Көкшетауға апарып қайтқаннан кейін Балуан Шолақ атын өктемей жолда
бір күн тыныстады да, ертеңіне тура үйіне барды. Абақтыдан қашқалы үйіне бірінші
баруы болғанымен, оның қайда не істеп жүргені семьясына да, өзге жұртқа да мәлім еді.
Семья да, халқы да оны дағдылы жылау - сықтаумен қарсы алды.
— Батыр, енді сабыр!—деп өтінді ағайындары мен дос - жарандары — «аса қайрат —
бас жарады» деген аталарың, «Балуанмен күреспе, ұлықпен тіреспе!»—деген аталарың.
Албырт жастықпен басыңды тауға да, тасқа да соқтың. Енді сақал - мұртың шығып,
көңілің тоқырайтын жасқа жеттің, мал малданатын, жан жанданатын кезің болды. «Тек
жүрсең — тоқ жүресін», деген атаң. Малын бағып қана тиыш жүргендер өлген жоқ, олар
да күн көріп жүр. Ұлықтан алған қағазың сенімді көрінеді. Енді өзің тимесең, ұлық саған
тимейді, тоқтал, жарқыным.
Қуғыннан қажыған Балуан Шолақтың алғашқы кезде бұл ақылды алғысы келді. Сол
оймен ол үйіне біраз уақыт тұрып та көрді.
Өзін Балуанның алдында кешілмес күнәһар көрген, бірақ Балуаннан айырылу деген
ойды басына жуытпай, жуиын десе жаны түршіккен Балқаш, Татьянаны алып қашуды
қоса Балуанның бар кінәсін ұмытып, шамасы келгенше жақын тартуға, көңілін алғаш
қосылған кездегі қалпына түсіруге тырысты. Балқашқа Балуан да бұрынғыдай
тыжырынбады, өзеурей қоймағанмен «күйеуіңмін» деген ұғым беруге тырысты.
Қызын аман көргенмен, Балуанға тимеуге қолынан заңды подписка бергенмен, «балам
қолыма бүлініп тиді» деген ұғымдағы Долгоносовтың кеудесінен кек кеткен жоқ.
Балуанға тура соқтығуға жүрексінген ол, өзі сенетін ауыл адамдары арқылы қастық
қылмақ: өлтіртпек, я у бермек те болды. Ол планын да іске асыруға батылы жетпеген
Долгоносов «бұдан бұлай қайтер екен», деп Балуанның артынан тыңшылар жүргізді.
— Әзірге бұрынғы бұзақылық қалпы жоқ, — деп хабарлады тыңшылар, — үйінде
тиыш жатыр.
— Олай болса осыған тимейік, — деп ұйғарды ояздық мекемелердің ұлықтары, — өзі
де қажыған шығар, мүмкін жуасып кетуі.
Тағдырдың ноқтасына басын ұсынған Балуан Шолақ аз жасында көрген өзге зорлық -
зомбылығын ұмытуға тырысты және ұмытты да, бірақ, өзгені ұмытқанмен оның
жүрегінен жабысып айырылмайтын бір ғана дерт бар. Ол — Ғалия. Неге екенін өзі де
білмейді: оны ойламай қоя алмайды, ойласа іші уылжиды да тұрады...
«Ендігі толқытатын Ғалия болуы мүмкін» деп қауіптенген адамдар, Балуанның көңілін
суытамыз ба деген оймен, ол туралы, — «Атбасардан қайтқан соң Ғалия күйеуі —
Біржаннан айырылысыпты. Содан кейін ол бұзықтық әдетке салынып, көлденең кездескен
көк аттыны құр өткізбейтін бопты», — деген өсек таратты.
Ғалияның аты аталған сайын, Балуанның оған құмарлығы арта түсті. «Күйеуінен
айырылысыпты», деген сөзге Балуан тіпті елегізді. «Атбасардан қайту!.. Айрылу!.. — деп
ойлады ол, — егер бұл өсек рас болса, кінәлі мен емеспін бе? Біреудің ұясын бұзып, енді
не болсаң ол бол деуім ерлігіме сия ма? Жоқ, мен анықтайын, мұны!.. Барайын
Қараөткелге!.. Егер Ғалия өзгермесе, бұрынғы көңілі қалпында болса, оның қарғысына
қалмайын!..»
Осы ойға белін бекіткен Балуан бір күні Балқашқа шынынан жарылды. Алғашқы
қосылуын, одан кейінгі өмір кезеңдерін баяндай кеп, Балуанның Балқашқа айтқаны:
— Екі қатын алған қазақта мен ғана емес. Сен көнсең Ғалия көнеді. Екінің бірі боп
отырам десең де ықтияр; ал, оған көнбеймін, кетем десең де ықтияр!.. Таңдағаныңды ал!
Мүмкін, мен сенің бағыңды байлаған шығармын, ол кінәмді мойынға алам. Ренжіскен
күндеріміз де болды. Қазір ешбір қалтқысыз шын сырласып отырмын. Сен де шыныңды
айт. Айырылсақ та, бірге тұрсақ та бір - бірімізге жауықпайық.
Балқаш не дерін білмеді. Ол ызаға шыдамай жылады да, тулатып алармын деген
қауіппен өзін зорлап күлді де. Күлкілі көз жасымен ол «осыған мойымас па екен» деп,
бойына бала біткенін ұл болу үміті барын айтты. Бірақ, Балуан беріспейтін мінезіне бағып,
«екі сөздің қай таңдауы сенікі» деген сөзінен танбады.
Балқаш қатты қиналды. Ол екі сөздің біріне де жолай алмады. Айырылғысы
келмегенде, Балқашта қазір Балуанға байланып жатқан жүрек жоқ. Балуанның жүрегіне
қосақталған оның махаббат жібі, қызғаныш оты алғаш тұтанған күні жанып кеткен. Содан
бері Балқашқа Балуан «сүйікті Балуан» емес, «еркек Балуан» ғана. Сөйте тұра Балқаштың
одан ажырай алмайтыны: бір жақтан «Балуан Шолақтың қатыны» деген атақтан
айырылғысы келмеуі; екіншіден — бір байға тиген әйелді, ескі ауыл әдетінде қатыны
өлген кәрі -құртаң біреу болмаса, үйленбеген я әйел таңдаған адам ала қоймайды. Өз
ойында Балқаш бір әйелден кем емес. «Сонда да, — деп қауіптенеді ол, — Балуаннан
айырылған соң мен таңдағаныма тие алам ба?»
Болашағын ойлаған Балқаш, жылау - сықтаудың артынан Балуанға кесімді ойын
айтты:
— Ғалиядан қызғанам, — деді ол, — сонда да сені қимағандықтан рұқсат берем.
Бетіңнен жарылқасын. Тіпті қайырылмай кетсең де осы орнымнан қозғалмаймын.
Балуан Шолақ Балқаштан рұқсат ап, ыңсыз - шыңсыз, «Қараөткелде жұмысым бар»
деді де жүріп кетті.
Атбасардан Ғалияны зорлықпен алып қайтқан Қордабай, Ақмолаға жеткенше
Біржанның мұқалған намысын қылшылдата қайрап келді.
— Айырылған қатының еді, — деп келді ол Біржанға, дос болғансып, — «аталастың
аты озғанша, ауылдастың тайы озсын», деген мақал бар. Сені Балуан Шолақтың сонша
басынғанына сайтаным ұстап кетті. Қайрақтының сексен өгізін ұрлап қашып жүрген
немені ұлыққа көрсетіп, ұстадым да бердім. Өмірде босанбайтын бұғауды аяғына кигіздім.
Одан құтылу оңай болмас. Арсыз қатының біржола Балуан Шолақтық боп алған екен. Ол
ұсталғанда соңынан қуам демесі бар ма? Сайтаным мұндай келмес! Жоны - сыртын бірдей
ғып сабағым кеп тұрдым да, тағы да: «Сенің аяғыңда жатқан қатын еді ғой» деп қол
қатпадым. Жауыңнан айырып, қатыныңды қолыңа аман бердім. Енді басындырма!
Итаяқтан су ішкіз, бәлеме! Араша түскен кісіні көріп алайын мен!..
Бұл сөздің бәрін Біржанға Ғалиядан оңаша айтқан Қордабайдың ойы мен аузы екі
тарапта еді. Ауызша дос болғансыған ол, ішінде: «Ғалияны солай қыстай бастаса Біржанға
көңілі суиды да, намысқор әйел айырылады, содан кейін маған тимегенде қайда барады?»
деген арам ой сақтаған еді.
«Сынықтан басқаның, бәрі жұғады» дейді мақал. Ғалияға қосылғаннан кейін, оны
еліктеймін деп Біржан әнге, домбыраға әуестеніп, салсымақтау боп, екінші жақтан —
Ғалияны байбатша мырзалардан жеңіп алдым дегендей кеудесіне нан пісіп, нығызси
бастаған еді.
Қордабайдың сөзі Біржанды желіктірді. Ол Ғалияға қоқаңдап, тіпті сабағысы да кеп
кіжіңдей бастады. Бұл жақтан көңілі жай тапқан Қордабай енді Ғалияға қамқорсып:
— Мына жаманың қайтеді? Оған сенің сілімтірің де кеп емес пе? «Байғұстың аузы
асқа тисе мұрны қанайды» дегендей, мұны түлен түртейін деген екен!—деп желіктіруге
тырысты.
Қордабайдың «қамқорлығына» Біржан түсінбегенмен, Ғалия түсінді. Түсіне тура ол
Атбасардан қайтқан соң көп кешікпей Біржаннан айырылды. Айырылмауға Біржанның
қыңқылы шыдатпады.
Басында: «Ғалия бұлай келе қоймас, қорғалар, мұқатып, жуасытып алайын» деп
ойлаған Біржан, Ғалия айырылуға бел байлағаннан кейін «араздықты тастайық, мен
кештім, сен де кеш» деп жалынды. Ғалия «қайтқан көңіл — шыққан жан» деп
мойырылмаған соң, қорқытып көндірем бе деген ниетпен «Балуан Шолақпен сырлас,
оның бар пәлесін осы біледі» деп оязға арыз берді. Ақмоланың оязы Тройцкий деген
қартаңдау, қазақуар, қымыз бен сүрді жақсы көретін адам болушы еді. Ғалияның қолынан
ол талай дәм татып, тәтті қымызын ішкен, тәтті сүрін жеген. Ғалияны да, Біржанды да ол
жақсы біледі.
Біржанның арызы қолына тигеннен кейін Тройцкий екеуін де шақырып алып
табыстырмақ болды. Оның сөзіне Біржан көнгенмен Ғалия көнбеді. Тройцкий өзін
«прогрессивный адаммын» деп ұғатын еді, ол әсіресе әйел мәселесінде «гуманистпін» деп
түсінетін. Ғалияның көнбейтінін көрген Тройцкий оны оңаша алып қалды да, ақыл айтты:
— Айырылғыңыз келсе, судьяға айтам да айырам және сізге күйеуіңіз тимейтіндей
етем. Бірақ бір шартым ғана бар: Балуан Шолақтан күдер үзесіз. Ол үкіметке қарсы, яғни
бізге дұшпан адам. Егер күдер үзбеймін десеңіз, маған өкпелемейсіз.
Тройцкийдің бұл шарты ауыр болғанмен, Біржанға ерегіскен Ғалия, «кейін көре
жатармын» деген оймен, ояздың сөзіне көнген болды. Содан кейін аз күнде Ғалия
Біржаннан талақ қағаз алды.
Біржаннан айырылғаннан кейін де Ғалия қымыз сату кәсібін тастаған жоқ. Балуан
Шолақты ойлап іштен жүдеген Ғалия, нарлық көрсетіп, сыртын жүдетпеді. Баяғы ойыны
— ойын, сауығы — сауық.
Тройцкийге берген уәдесі бойынша, Балуанды біраз күн аузына алмаған Ғалияның
іштен сағынуы үдеп, шыдай алмастық халге жетті. Содан кейін «жаным Балуаннан
ардақты ма, азар болса ояз мені де абақтыға жабар», деген оймен ол Балуанды іздемек
болды. Сол кезде біреу Балуанды «жер ауды» деп, біреу «атылды» деп, біреу «қашты»
деп, қырық құрау өсек тарап, қайсысына сенерін білмей, Ғалияның басы қатты. Сөйтіп
жүргенде, Балуанның Татьянаны алып қашқаны естілді. Бұл хабардың анығына Ғалияның
көзі жетті.
— Тақыр мұзға отырдың ба?—деп табалады Ғалияны Қордабай да, басқа өштер де, —
Балуан сендей күн қақты қақ байталды не қылсын, аз күн алдап жайдақтады да тастап
кетті. Ояздың қызы сұлу деген. Енді Балуан соны алады да шоқынады.
«Мұнысы қалай?!—деп таңданды Ғалия Балуанға — бұндай қылықтың адамы сияқты
емес еді ғой ол?!»
Өсек үстіне өсек жамала берді:
— Бұл маңға симайтын болған соң Балуан тескентау етіп кетіпті, — десті біреулер.
— Қуғыншылар үстінен қапылыста басып, табан аузында атып тастапты, — десті
біреулер.
— Ояздың қызын өзіне қайырып, адам тимейтін қағаз алып, бұдан бұлай Қараөткелде
Ғалиямен бірге тұрам деп келе жатыр дейді, — десті біреулер.
Осы өсектің қайсысына нанарын білмеген Ғалия не істеудің, қыбын таба алмай,
қайғының қара теңізіне бата берді...
... Күздің былғаныштау жаңбырлы бір күнінде, ішінде Қордабай бар, бірсыпыра жігіт
Ғалияның үйінде қымыз ішіп отыр еді, қақпаға боз атты біреу кіре берді. Оны Ғалияның
да, Қордабайдың да көзі шалып қалды.
«Жаным - ау, Ақбоз ба?»—деп ойлаған Ғалияның өңі қуқылданып кетті. Ақбоз дейін
десе, үстіндегі адамның киім - кешегі жүдеу сияқты.
«Жаным - ау, Ақбоз ба!», деген ой Қордабайға да кеп, о да сұрлана қалды. Ғалия да,
Қордабай да бір - біріне жаутаңдап қарады.
Үйге біреу кіріп келді. Дене - тұлғасы, бет бітімі — Балуан Шолақ. Бірақ киімі де,
кескіні де жүдеу: сақал - мұрты қаудиып өскен, басында үлкен сеңсең тымақ, сыртында
көнетоз қой жүн шекпен, аяғында байпақты саптама етік.
«Балуан ба, жоқ па?!»—деп күдіктенген Ғалияның бойы әлденеге қалшылдап, орнынан
тұра бере екі - үш рет жығылып оңалды. Сонда да ол өзін - өзі күштеп, түре келсе, —
қадала қарағаны Балуан Шолақ!..
Ғалияның бұрынғы ойы — Балуанды көрсе құшақтау, үйде болса — үйді жаңғырта,
далада болса — даланы жаңғырта айғай сап жылау, көз жасын көл дария ғып ақтару еді.
Қазір оның аузынан леп, көзінен жас шықпай қалды.
Үйге аяғын салқындау басып кірген Балуан Шолақ, Ғалияның сасып қалғанын білді,
бірақ неге сасқанын түсінбеді. Ғалияның сасуын, Балуанның шыдамын көрген үйдегілер
де тым - тырыс. Олардың ойындағы сөз: «не болар екен?».
Аузына сөз түспей, буыны дірілдеген Ғалия, ішінен «ойпыр - ау, маған не болды!»—
дегендей өзін өзі күштеп, әлсіз денесін зорға сүйреп Балуанның қасына барды да, оның,
кеудесіне сүйеніп, қолын иығына арта, кескініне қарады. Сонда ғана тіл бітіп:
— Балуан! — деді ақырын.
«Балуан» деген сөз Ғалияның көз жасын байлаған тоған сияқтанды. Аузынан осы сөз
шығуы мұң екен, — көз жасы ағытқан тоғандай саулай жөнелді. Балуанның кеудесіне
бетін басып, Ғалия солқылдап ұзақ жылады. Балуан көзіне жас алған жоқ. Оны қатайтқан
ой,— «бұл жылауың сағыну ма? Әлде күнәңді жуу ма?»
Әдейі, Балуан естісін деген оймен, жігіттерге сыбырлаған боп, Ғалияны қызғанған
Қордабайдың айтқаны:
— «Балуан! Балуан!»—деп көтеретін едік. Асқаралы таудай көретін ек. Төмпедей - ақ
қорамы бар екен ғой мынаның!.. Бір бейнетке шыдамай, осынша ұнжырғасы түсіп,
осынша азғаны несі?.. Ғалия енді несіне қызығып жылап тұр?
— «Ерді кебенек ішінде танысын», деген емес пе? — деді Қордабайдың бұл сөзін
ұнатпаған біреу, — киіміне бола жақсы көрді деймісің? Сүйегін танып жақын болған
шығар. Бұл жылауы да сүйегін танығандық шығар.
— Рас айтасыз!—деді бұл сөзді құлағы шалып қалған Ғалия, кенет ширап, — «ерді
кебенек ішінде таны!» деген сөзді халық босқа айтпаған.
|