18 Дәріс. Сертификаттаудың халықаралық тәжірибесі
Елдер арасында туындайтын саудадағы техникалық кедергілер, олардың нарықтағы пайда болған, халықаралық сертификаттау және белгілі бір өнімдер ұйымдарның халықаралық сертификаттау жүйелерін кедергісіз ұзындығын құруға бағытталған көптеген халықаралық ұйымдардың жұмыстарын айқындайды.
Ірі халықаралық ұйым тарифтер мен сауда жөніндегі бас келісім (ГАТТ) болып табылады. Келісімге стандарттау және сертификаттау саласындағы қатысушылар (шамамен 100 ел) бойынша нақты ұсыныстар бар.
Хельсинкиде кездесулер нәтижелері бойынша олардың қорытынды актілерді (1975 жылы), Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық жөніндегі кеңестің елдері және Вена (1989 жылы) сертификаттау саласындағы ынтымақтастық қажеттігін атап өтті, жақындасуын және кеңейту құралы ретінде пайдалану елдердің сауда қарым-қатынастарына мүше.
Сертификаттау ұйымдастырушылық әдістері саласындағы жетекші орын саласындағы одан әрі дамыту жұмысына байланысты 1985 жылы сертификаттау жөніндегі комитет (СЕРТИКО), ИСО комитеті, тиесілі сәйкестікті бағалаудың (КАСКО), ИСО 176 комитеті болып өзгертілді.
Сәйкесінше ИСО сертификаттау мәселелерімен МЭК жұмыс атқарады. Барлық оқулықтар екі ұйым (ИСО /МЭК) атынан іске қосылады. МЭК сондай-ақ екі халықаралық сертификаттау жүйесін ұйымдастырды. 1980 жылы МЭК сынақ сәйкестігінен электрондық өнімдер өтті (резисторлар, конденсаторлар, транзисторлар, катодты-сәулелі түтікшелер, және басқалар.).
1984 жылдан бастап, ол МЭК электр өнімдері сертификаттау жүйесі (МЭКСЭ) қамқорлығымен жұмыс істейді. Бұл жүйе тұрмыстық электр аспаптары, медициналық жабдықтар, кабельдер және кейбір басқа да өнімдер қауіпсіздігін растау үшін бағытталған - МЭК стандарттарына сәйкес.
Зертханаларды аккредиттеу АЗО бойынша халықаралық конференция тестілеу нәтижелері, зертханалық аккредиттеу, сынақ нәтижелері сапасын бағалау өзара тану туралы ақпарат және тәжірибе алмасу үшін жыл сайынғы конференциясын өткізеді; АЗО сертификаттау қызмет мәселелері жөніндегі баспа ісі айналысатын, сондай-ақ КАСКО, ИСО, ЕЭК, ЕЭК, БҰҰ, ТСБК тығыз айналысады.
1986 жылы сынақ нәтижелерін өзара тану қамтамасыз ету мақсатында, Солтүстік Еуропа елдерінің зертханаларды аккредиттеу жөніндегі орган құрылды. 1991 жылы стандарттардың Еуропалық комитеті Бас Ассамблея - Бірыңғай нарығын халықаралық стандарттарын, Ұйымның мүше-елдері - «жүйелерін САНКТ КЭБ іске асыру мен пайдалану ережелерiн» және сертификаттау жүйелері мен сынақ нәтижелерін, өзара тану жалпы ережелерін БЭК ЕЭК ережелері бекітілген, 1992 ЕЭК директивалар мен Еуропалық стандарттарды әзірлеу арқылы ұлттық стандарттар мен техникалық регламенттер арасындағы айырмашылықтарды жою үшін бағдарламасын жүзеге асыру қамтамасыз етті. Және қоғамдастықтың барлық елдерінде заңды күші сатып алған соң - Еуропалық стандарттарға бұрын тиімді айырмашылығы туралы ЕЭК-ға мүше елдердің көпшілігімен қабылданады.
CEН / CЕНЭЛЕК ЕЭК елдері-мүшелері мен стандарттардың Еуропалық EN 45000 сериялы әзірлеген Еуропалық еркін сауда қауымдастығы (ЕЕСҚ) мүше елдер үшін бірлескен институты. Зертханалар, өнім сертификаттау органдары, сапа жүйесін және кадрлық сертификаттық сынақтар, сондай-ақ іс-әрекеттерді анықтау өндірушінің қызметіне қатысты, бұл ұйымдастырушылық және әдістемелік құжаттар, олардың өнімдері стандарттарына сәйкестігін жариялау туралы шешім қабылдады.
Еуропалық тестілеу ұйымдастыру және сертификаттау (EOTC) - 1990 жылы, сертификаттау ережелерін жүзеге асыру үшін, сәйкестік туралы декларациялар туралы мәселені қарау, арнайы орган өзара тану талаптарын белгілеуге құрылды. EOTC мақсаты - Еуропадағы сәйкестікті бағалау органдарының рационализаторлық, тауарлар мен қызметтердің ағынын еркін насихаттау. Ол сынақтан өткен өнімдер, қызметтер мен процестер тестілеу және сертификаттау қайталауға қажеті жоқ, барлық мүдделі тараптарды қамтамасыз ету үшін жағдай жасау мүмкін. Қазіргі кезде Еуропадағы 700-ден астам сертификаттау органдары бар. Сертификаттау жүйелері өзара байланысты және ол акт болып табылады. Всего в странах ЕЭС и ЕАСТ сертифицируется более 5000 изделий, действует более 300 систем сертификации и. практически во всех зарубежных странах. Жалпы алғанда, ЕЭК, ЕАСТ елдері 5000-нан астам өнімдер, 300-ден астам жүйелер мен сертификаттаулар бар, барлық дерлік шет елдере.
Достарыңызбен бөлісу: |


Лекция 19-20. Өнім сапасы шығындарын қалыптастыру кезеңдері мен түрлері
Шығындармен байланысты өнім сапасын қамтамасыз ету.
Өнім сапасы тұтынушының сұраныстарын қанағаттандыруға, оның сенімділігін және шығындарды үнемдеуге кепілдік беруі тиіс.
Бұл қасиеттер қайта өндірілген кәсіпорын қызметінің барлық процесінде, оның барлық кезеңдері мен барлық буындарында қалыптасады. Олармен бірге өнімнің құндық шамасы, өнімді сипаттайтын бұл қасиеттер өнімді дайындауды жоспарлау және сатудан кейін қызмет көрсету құрылады. 6.1 –суретте шығындарды қалыптастыру мен тауар құнын немесе қызмет көрсету тізбегін көрсетеміз.
Сұранысты болжау
Сату
Жобалау
Қуаттылықты жоспарлау
Өндірістік жоспарлау
Технологиялық жоспарлау
Өндірісті ұйымдастыру және дайындау
дайын өнімді жөнелту мен сату
Дайын өнімді сақтау
өндіріс
сақтауға кіретін қорлар
жабдықтау
Сатудан кейінгі қызмет көрсету
6.1 сурет. Шығындарды қалыптастыру мен тауар құнының тізбегі.
Ол сапа кепілдігінің принципін нақтылауға және қашан, қай кезеңде, қай жерде, қай бөлімшесінде жүзеге асырылатының көруге мүмкіндік береді. Өйткені, әрбір кезең мен бөлімшеге басшысы жауап береді. Біз кепілдік болса да күдіктенеміз, сондықтан техникалық, технологиялық, экологиялық, эргономикалық, экономикалық және өзге де , сапа көрсеткіштері бар және олар тұтынушының қажеттіліктерін қамтамасыз етеді.
Бұл көрсеткіштер сапалы өрнек және жоспарлы, нақтылы және критерийлі өнім сапасын қамтиды.
Егер кәсіпорынның қызметін ұсынуға тігінен (6.2 суретті қараңыз), онда бұл жағдайда шығындарды басқару өзектілігі айқын көрсетілген.
Достарыңызбен бөлісу: |


Кәсіпорынды басқарудың жоғары деңгейі (кәсіпорын басшылығы)
Бөлімдердің бақылаушылық деңгейі
Бөлімдердің орындаушылық деңгейі
Негізгі өндірістің бөлімшелерін бақылаушылық деңгейі
Негізгі өндірістің бөлімшелерінің жедел деңгейі
Сур. 6.2. кәсіпорынның біліктілігінің тік қиындысы
Олар жоғарыдан төмен тап сол сияқты төменнен жоғары өнімге қатысты және көлемі бойынша, құрамы жағынан ажыратылып қалыптасады.
6. 2 сурет сапаға деген шығындар тек қана өнімнің өндірісіне ғана қатысты емес, сол өндірісті басқаруға да тиесілі екендігін түсінуге көмектеседі.
Жалпы жағдайда сапаның кепілдігімен байланысқан басқару шығындары, өзімен сипаттайды:
Транспорттық (шикізатты ішкі және сыртқы тасымалдау, дайын өнімді буып түю). Олар транспорттың жұмысын қамтамасыз етеін ұйымдастырушылық; транспорттық құрылғылардың құнымен байланысқан техникалық салаларға жіктеледі. Ол цехтің және жер асты жолының, транспорттық ұжымның шығындарын есепке алады. Еңбектің төленуін қамтамасыз етеді;
Құрылғылық (материалдың түрі және шикізаттың сапасы бойынша жоспарланған түрді сатып алу). Оларды әртүрлі материалдарға жіктеуге болады – жоспарланған ресурстардың материалмен сай келуі; техникалық, өндірісті басқару және құрылғылық бөлімшелердің ұжымдық шығыны, өндірістік бағдарламаға сай компетенциялық және біліктілік деңгейі;
Өндірісті бақылайтын бөлімшелерге деген шығын;
Экономикалық қызмеке байланысты шығындар, оның біліктілігі өнім сапасына тәуелді: жоспарлау бөлімі, қаржылық және бухгалтерлік және т.б.;
Өндірісті басқару құрылғыларының және басқа да қызметке деген шығындар. Олар өзара басқару кадрларының, ұжымды жинақтау жұмысының, өнім сапасын қамтамасыз етудің, ұжымдағы қызметкерлердің біліктілігін арттыру, белгіленген шарттар мен талаптарға сәйкестігін растауға әсер етеді.
Өндірістік шығындарды өз кезегінде материалдық, техникалық және еңбектік деп бөлуге болады. Олардың барлығы өнім бағасына әсер етеді. Егер де басқару шығындарының көлемін тек шартты түрде ғана анықтауға болса, онда өндіріс материалдарының өлшемі тура есепке жүгінеді. Техникалық және басқарушылық шығындардың өлшемін аммортизациялық шығару арқылы, ал еңбектік шығындарды еңбек ақы мөлшерімен анықтаған жеңіл және тиімді.
Өнім сапасын қамтамасыз ету мақсатындағы басқару шығындарын базалықтан ажыратып алу керек. Базалық шығын дайындау процесінде жаңа өнімді өндіру және жетілдіру сонымен қатар қосымша байланысқан сапа көрсеткіштеріне жасалады.
Базалық шығындардың негізгі бөлімі өндіріс факторларының көлемінің құнымен, сонымен қатар жалпышаруашылық және жалпыөндірістік шығындармен сипатталады.
Қосымша шығындар қайта есепке алу шығынадарымен оның бағасына тәуелді.
Бірінші шығындарға өндіріске деген өнімнің техникалық, экологиялық, эргономикалық талаптарға сай келуін анықтау қажет. Негізінен оларды есептеу қиын емес.
Екінші шығындарға өнімнің стандартқа сай емес, үздік әлемдік үлгімен тұтынушының талабына сай, оны тексеру, жөндеу, техникалық және технологиялық құрылғылардың жетілдіру жұмысының өндіріс жағдайына сай келуімен сипатталады. Бұл топқа сапаны жетілдіру жүйесіне кеткен шығындарды кіргізуге болады. Оның ішінде техникалық қамтамасыз етілу , стандарттарды дайындау, құжаттамаға деген шығындар, ұжымдық: таңдау, дайындау, төлеу шығындары кіреді.
Тағы да бір шығындар тобы өнімнің жағашылдығына байланысты туындайды. Ол шығындар ақаулық және оны қалыпқа келтірумен сипатталады. Олардың мөлшері егер ақау түбегейлі жарамсыз болса моральдік төлемақы жүргізу және сапасыз өнімге деген тұтынушылық талаптардың көлемінен анықталады. Өнім сапасына деген ақаулар көптеп кездесуі мүмкін
6.3 суретте шығын топтарының түрлерінің жаңа өнімге деген арақатынасының және оны дайындаудың түрлері көрсетілген.
6.3сурет. Өнімді жасаудағы сапаны қамтамасыз етудің аралық шығындары
Достарыңызбен бөлісу: |


Дәріс 21-23. Өнімнің сапасына әсер ететін шығындарды талдаудың ақпараттық қоры
Өнімнің сапасына әсер ететін құрылығылардың көлемдік құнына талдама үшін әртүрлі ақпараттар қолданылады. Бірақ оларды жинамас бұрын олардың тағайындамаларын біліп алу керек.
Сапаға деген үрдістердің мәліметтерін жинақтау келесілердін тұруы мүмкін:
- өнімнің бұрынғы сапасын сақтаудағы шығындарды төмендету;
- бұйымның қасиеттерін жақсарту шығындары;
- бәсекеге қабілетті сапаның жоғары нәтижесіне қол жеткізуге мүкіндік беретін бөлшектік шығындарды көтеру;
- қалдықтарды ликвидациялау және сапа көрсеткішінің өндірістік көлемінің мөлшерін өсіру;
- орнатылған қағидалардың істен шығу талдамасы;
- өнімді бақылау;
- өнімге орнатылған баға.
Сапа шығындарының деректерін талдау бастапқы болуы мүмкін, әдетте, бұл бұйымдардың техникалық және өзге де параметрлері қамтылған ТУ, МЕМСТты, сертификаттарға және өзге де өнім сапасын растайтын құжаттарға және екінші, бастапқы өңдеу нәтижесінде алынған қорытынды. Бастапқы ішкі деректерді алу қайталама сыртқы және тіпті бастапқы сыртқы деректерді алудан едәуір арзанырақ.
Бұлар сондай ақ түрлері бойынша да ажыратылады. Олар техникалық және экономикалық, мысалы, техникалық, әдетте, ішкі біріншілік, ал экономикалық, ішкі және сыртқы, бастапқы және кейінгі болуы мүмкін. Барлық осы айырмашылықтар уақыт пен ақшаның жұмсалу көлеміне әсер етеді, сондай-ақ мәліметтерді алу әдістері және өзгерту мақсатында оларды одан әрі талдау. Алдын ала қорытындылардан соң бірден деректерді жинау, деректерді өңдеуді әзірлеу сияқты жұмыс түрлеріне жұмсалатын уақыт шығындарын азайтады. Бұл үшін ақпарат көзін (жиналатын күнін, жұмыс, станок, жүргізілген өңдеу, партияға пайдаланылатын материалдар және т. б.), тіркеу қажет, тіркеуді кесте түрінде жүзеге асырады, жедел басқару шешімдерін қабылдау үшін және есептеу кезінде есептеуді жеңілдететін және тездететін статистикалық көрсеткіштерді пайдаланады.
6.2 кестеде деректерді тіркеу үлгісі және 100 бөлшектің мөлшері, техникалық жағдайлардың (стандарттардың) ауытқуын тез анықтауға мүмкіндік беретін және олардың себебін біле отырып, бұйымдардың сапасы төмендегені үшін сағаттық тарифтік ставканы жұмыскердің кінәсі болған жағдайда, шығындар мөлшерін (өтемақыны)есептеу көрсетілген. Бөлшектердің тіркелу саны өңдеу циклының ұзақтығына байланысты. Мысалы өлшеуді сменасына 4 рет жасайды.
Кесте 6.2
Мәліметерді тіркеу формасының үлгісі
Күні
|
Өлшеу уақыты, сағ
|
Бір күнде орташа
|
Істен шығу
|
Істен шығу себебі
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
1 наурыз дүйсенбі
|
|
|
|
|
|
|
|
|
2 наурыз сейсенбі
|
|
|
|
|
|
|
|
|
3 наурыз сәрсенбі
|
|
|
|
|
|
|
|
|
4 наурыз бейсенбі
|
|
|
|
|
|
|
|
|
5 наурыз жұма
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Интервал үшін орташа
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Істен шығу
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Істен шығу себебі
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Тіркеу жұмыс күні бойынша жүргізіледі. Егер ауытқу себебі станоктың ауытқуында болса, онда амортизация нормасы осы себеп бойынша шығындардың шамасын есептейді. Егер шамадан тыс ауытқу осы станокта өңделетін ТУ материалдардың ерекшеліктеріне тәуелді екені анықталса, онда одан әрі талдау көмегімен жоспарланған материал түрінің сәйкестігі, өңдеу үшін жарамдылық дәрежесі және т. б., материалдарды ауыстыру немесе олардың сәйкес келмеген кезде туындаған шығындардын мөлшері анықталады.
ТУдан өңделетін бөлшектердің ауытқулар мөлшері туралы ақпарат алу үшін олардың бөліну гистограммасын көрсететін кестені пайдалануға болады. Ол ауытқудың қисық бөліну нысаның, орташа және дисперсиялық есептеуді көруге мүмкіндік береді (6.3 кестені қараңыз).
Таблица 6.3
Контрольный листок регистрации отклонений размера детали от ТУ
размер по ТУ
|
отклонен
|
Замеры
|
частота
|
|
|
|
|
|
|
5
|
|
|
|
|
10
|
|
|
|
|
15
|
|
|
|
|
20
|
|
|
-10
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
-9
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
*
|
-8
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
-7
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
-6
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
-5
|
x
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
1
|
|
-4
|
x
|
x
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
2
|
|
-3
|
x
|
x
|
x
|
x
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
4
|
|
-2
|
x
|
x
|
x
|
x
|
x
|
x
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
6
|
|
-1
|
x
|
x
|
x
|
x
|
x
|
x
|
x
|
x
|
x
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
9
|
8.300
|
0
|
x
|
x
|
x
|
x
|
x
|
x
|
x
|
x
|
x
|
x
|
x
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
11
|
|
1
|
x
|
x
|
x
|
x
|
x
|
x
|
x
|
x
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
8
|
|
2
|
x
|
x
|
x
|
x
|
x
|
x
|
x
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
7
|
|
3
|
x
|
x
|
x
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
3
|
|
4
|
x
|
x
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
2
|
|
5
|
x
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
1
|
|
6
|
x
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
1
|
|
7
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
*
|
8
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
9
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
10
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
* - сызба бойынша өрістің рұқсат шекарасы
Мысалы, біз бөлшектердің ТУ8,300+- 0,008 шекараларында жатқан ауытқу мөлшерін анықтауымыз қажет. Онда кестенің бірінші жолында нормативтік мәндері қойылады, ал екіншсіндеі - ауытқуды тіркейді, одан арғы бағандарда өлшеуді жүргізу ретімен жазылады. Түрлі-түсті қарындаштармен жасалған белгі ауытқу себептерін көрнекі түрде көруге мүмкіндік береді.
6.4-кестеде ТББ орамдағы қалыпталған пластикалық бөлшектердің ақауларын бақылаушылардың тіркеу мысалын көрсетеміз. Бұл нысан ақау себептерін көруге және келтірілген залал мен кінәліні тез анықтауға мүмкіндік береді.
6.4 кесте
Ақауды бақылау беті.
Бұйымның атауы Күні .
Өндірістік операция мөр Участок .
Құрылғы
Барлық бақыланған бөлшектер жұмыскердің аты жөні .
Жиі кездесетін ақаулардын себебі туралы болжамды қорытындысы
N партия нөмері .
Бақылаушы N заказ нөмері .
Ақау типі
|
Бақылау нәтижесі
|
Қорытынды
|
Бетіндегі сызықтар
Жарықтар
Майысу
Операциялар рұқсатнамасы
Дұрыс пайдаланбау
Операциялар
Басқалары
|
////\ ////\ ////\ //
////\ ////\ /
////\ ////\ ////
////
////\ ////\ ////\
////\
|
17
11
14
4
15
5
|
Қорытынды
|
|
66
|
Барлық жарамсыз деп танылған бөлшектер
|
////\////\////\////\////\////\///
|
33
|
Сонымен қатар, ақаулы бөлшектерді техникалық сараптау және ТББ бақылаушының алдын ала қорытындысымен растау және біліктіліктің соңғы деңгейімен оның нәтижелерін салыстыруды қажет болған жағдайда жүргізеді.
Сондай-ақ, ақаулардын бақылау парағын кешенді кестелер түрінде әзірлеу, құрылғыларды жұмыс және апта күндері бойынша топтастыру (6.5 кесте). Ол, әсіресе,құрылғыларды шағын санымен бөлімде қолдану үшін ыңғайлы және бір құрылғыда жұмыс күні ішінде екі жұмысшы қызмет көрсетеді.
Таблица 6.5. Контрольный листок дефектов
N станка
|
Рабочий
|
Понедельник
|
Вторник
|
Среда
|
Четверг
|
Пятница
|
Итого по рабочим и станкам
|
|
|
до обеда
|
после обеда
|
до обеда
|
после обеда
|
до обеда
|
после обеда
|
до обеда
|
после обеда
|
до обеда
|
после обеда
|
до обеда
|
после обеда
|
1
|
А
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Б
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Итого
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
2
|
А
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Б
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Итого
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Всего по
|
1
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Станкам
|
2
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Бұйымның шығындарының құрылымын айқындауға мүмкіндік беретін және басқа құрастыру міндеттерінің арқасында үлкен артықшылыққа ие, деректердің ішкі түрінің бірі ие үлкен артықшылығы басқа арқасында міндеттілігін жасау, сабақтастық оған кіретін көрсеткіштердің дұрыстығы және көрнекілігі өндірістік шығындардың сметасы болып табылады. Ол бұйымдардың бағаларын азайту және оларды азайту бағыттарын іздеу үшін ыңғайлы болып табылады. Сонымен қатар, өндірістік түрлері бойынша шығындар туралы мәліметтерді олардын түрлері бойынша жиналатын бухгалтерлік есеп шоттарында пайдалануға болады.
Сыртқы ақпарат алу неғұрлым күрделі, уақытты қажет етеді және қымбат болып табылады. Оның бір бөлігі жарнамалық даңғылдар, прайс-парақ (price list), мерзімді баспа және арнайы әдебиет материалдарын қамтиды. Бұл деректер тұтынушылардың өнімнің бағасы және сапасы туралы пікірлерін арнайы зерттеуден іріктеу жолымен алынған деректермен салыстырғанда сенімді болып табылады. Алайда, іріктемелі зерттеулерден алынған ақпараттарды, егер кәсіпорын сатып алушылар үшін сату көлемін көбейту жолымен өнімнің қасиеттерін жақсарту ниетімен ауыстыру қиынырақ болып табылады. (Іріктеп зерттеуді ұйымдастыру және өткізу әдістемесі бөлімде қаралады...) Осы мақсатта өнімді сатушылармен сатып алушылар арасында сауалнама немесе сауалнама жүргізу, халықтың, ол деректерді өңдеу процесінде топтарға (класстарға) бөлу қажет болатын анкеталық сауалнама қолдануға болады. Бұл әр түрлі әлеуметтік, жас ерекшелік және т. б. халық топтарының кәсіпорын өнімін пайдалана отырып ақпараттарды арнайы таңдап алу үшін туралы пікірілерді анықтауға мүмкіндік береді.
Тұтынушылардың саны шектелген әсіресе кіші таңдау кезінде деректерді жинау, ауыспалы жұптар арасындағы тәуелділікті зерттеуге мүмкіндік беретін шашырату диаграммаларды құруға ыңғайлы, мысалы, баға мен сыртқы рәсімдеу, тауарды орау. Осы ауыспалы болуы мүмкін:
а) сапа мінездемесі немесе оған әсер ететін фактор;
б) сапаның екі әр түрлі мінездемесі;
в) бір сапа мінездемесіне әсер ететін екі фактор.
Тым болмағанда өнімнің сапасының шығындарын, өнімнің бағасын немесе оның құндық шамасын білдіретін ауыспалылардан бір көрсеткіш алу орынды болып табылады.
Шашырату диаграммасы бірнеше кезеңнен тұрады. Бірінші кестеде жиналатын мәліметтер (х және у), араларында зерттелінетін тәуелділік жазылады.
Екіншісінде көрсеткіштердің ең жоғарғы және ең төменгі шамалар арасындағыайырмашылық арқылы бөлінген шкала мәндері жазылады. Х осіне факторлық, ал у осіне - нәтижелі белгі белгіленеді.
Үшінші кезеңде кестені бақылау нәтижесінде алынған нүктелер арқылы шашырату диаграммасы салынады.
Қорытынды кезеңде мекенжай деректері: диаграммалар атауы, бақылау уақыты, орындаушының аты-жөні және басқа да қажетті мәліметтер енгізіледі.
Шашырату диаграммасына мысал келтірейік. Айталық, кәсіпорын сағатына сапалы буып түю өнімге деген сұранысқа қалай әсер ететінің зерттейді делік. Тұтынушы үшін буып-түю сыртқы безендіруі, сондай-ақ тауардың сақталуы өнімнің сапалы белгісі болып табылады. Өндіруші үшін бұл белгілі бір шығындардың сомасын көрсететін сандық көрсеткіш болып табылады. Ыңғайлы болу мақсатында деректерді жинап әрбір буып-түю түрінің нөмірін белгілейміз:
1 – зауыттық буып түюсіз сату (дүкенге қағазға орап әкелу);
2 –жұмсақ пакет;
3 - фирмалық жұмсақ пакет;
4 - қарапайым картон қорап;
5 – пластикалық құты;
6 - қорап фирмалық, сыйлық түрінде.
Әрбір орама түріне тауардың бағасы сәйкес келеді (буып түю бағасы сатып алушыға хабарланбайды және бұйымның оны безендіру түріне байланысты келесі және алдыңғы бағалармен арасындағы айырма ретінде қабылданады). Ол шамамен 4-тен 9ға дейінгі ақшалай бірлікті құрайды. Алайда, тексеру барысында сатып алушылар бөлшектерді де ескерді. 30 сатып алушылардан алынған ауызша сауалнама нәтижелері 6.6 кестеде көрсетілген.
6.6 кесте
Бұл сауалнама "Сыйлықтар" дүкенінен орау туралы және "Электроника" дүкенінен баға туралы өткізілді.
Күні
|
Бағасы, ден. ед.
|
Қорап түрі, N
|
Күні
|
Бағасы, ден. ед.
|
Қорап түрі, N
|
18.2
-" -
18.2
-"-
18.2
18.2
19.2
-"-
-"-
19.2
-"-
-"-
19.2
-"-
19.2
|
4
-"-
4,5
-"-
6
8
5,5
-"-
-"-
5
-"-
-"-
7
-"-
7,5
|
1
2
2
3
4
5
3
4
5
2
3
3
5
6
6
|
20.2
20.2
20.2
-"-
21.2
21.2
-"-
-"-
22.2
22.2
-"-
-"-
23.2
23.2
-"-
|
4
4,5
6
-"-
7,5
5,5
-"-
-"-
4,5
6,5
-"-
-"-
8
5
-"-
|
3
1
5
5
5
3
4
5
4
3
4
5
6
4
5
|
Орындаушы: Зайцева З.Н.
Шашырату диаграммасын құруды жеңілдету және 6 кестедегі бастапқы материалдарды одан әрі математикалық өңдеу үшін ранжированный түрінде:
Баға
|
N Қораптар
|
Баға
|
N Қораптар
|
4
|
1,2,3
|
6,5
|
3,4,5
|
4,5
|
1,2,3,4
|
7
|
5,6
|
5
|
2,31,4,5
|
7,5
|
5,6
|
5,5
|
3,4,5
|
8
|
5,6
|
6
|
4,5
|
8,5
|
0
|
|
|
9
|
0
|
Сыйлық қорабының бағасы аталған жоқ және ең жоғары бағасы іс жүзінде8 бірл. құрады.
По ранжированным данным построим диаграмму рассеивания (рис. 6.4)
Цена д.е.
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
9
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
8
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
7
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
6
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
5
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
4
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
1
|
|
2
|
|
3
|
|
4
|
|
5
|
|
6
|
|
Вид упаковки, N
|
Рис. 6.4. Диаграмма рассеивания для вида упаковки и цены часов ”Электроника”
Осылайша, ақпараттын жан-жақтылығына қарамастан өнімнің сапасының шығындарын және оған әсер ететін факторларды сипаттайтын және қалыптастыру кезеңінде бастапқы талдау әдістемелерін: топтастыру, графикалық және т. б. көрнекі нысаны ұштастыра отырып пайдалану қазірдің өзінде мүмкін. Бұл жүйені айтарлықтай жылдамдатады және оның статистикалық-математикалық әдістері талдауды одан әрі пайдалану мақсатында жеңілдетеді.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Лекция 24-28 - Сапа пирамидасы

text:
Лекция 24-28.
Өнім сапасының шығындарын талдау әдістері
Мақсатына қарай, шығындар сапасын талдау тапсырмаларында және оны жүзеге асыру үшін қажетті деректерді алуда, аналитикалық әдістері айтарлықтай ерекшеленеді. Осы айырмашылықтар компанияның өнімдері белгілі бір сатыдан өту кезінде және нақты сәтте, сондай-ақ шығындарды қалыптастырудың тізбегіне әсер етеді. (см. рис. 6.5).
Өндірісті орынды жобалау, технологиялық жоспарлау, дайындау және игеру кезеңдерінде функционалдық-құндылық талдау (ФАС) қолданылады. Бұл жеке өнімнің функцияларын ғылыми-зерттеу әдісі немесе технологиялық, өндірістік, шаруашылық процесінің құрылымына бағытталған тұтынушылық қасиеттері арасындағы өзара байланысты оңтайландыру арқылы ресурс тиімділігін жақсартуға бағытталған жүйелі зерттеу функциялары.
ФАС ты қолданудың негізгі принциптері болып табылады:
* зерттеу нысанына функционалдық тәсіл;
* объектіні талдау және орындалатын функцияларға жүйелік тәсіл;
* объектінің функциясын зерттеу және олардың материалдық жеткізгіштердің барлық сатылары;
* бұйымдардың өмірлік циклі;
* сапа сәйкестігі және өнім шығындарының пайдалылық функциялары;
* ұжымдық шығармашылық.
Орындалатын бұйымды және оның құрамдас функцияларын бірнеше негіздер бойынша топтастыруға болады.
Функцияның пайда болу облысы бойынша сыртқы және ішкі болып бөлінеді.
Сыртқы – бұл сыртқы ортамен оның өзара іс-қимыл объектісі бойынша орындалатын функциялар.
Ішкі – объектінің қандай да бір элементтерін орындайтын және олардың шекараларында байланыстыратын функциялар.
Сыртқы функциялар арасындағы сұраныстарын қанағаттандыру рөлі бойынша басты және қосалқы деп ажырытылады.
Басты функциясы объектіні жасаудағы басты мақсатты көрсетеді, ал екінші – кездейсоқ.
Ішкі функциялардың жұмыс процесіндегі рөлі бойынша негізгі және көмекші деп бөлуге болады.
Негізгі функциясы бастыға бағынышты және жұмысқа қабілеттілігіне себепші. Көмекші функциясы арқылы басты, қосалқы және негізгі функциялары жүзеге асырылады.
Сипаты бойынша барлық аталған функциялар бөлінеді: атаулы, әлеуетті және нақты.
Атаулы функциялар – нысанның жасалуында және орындалуға қажетті формада жасалады. Әлеуетті функциялар – нысанның қандай да бір функциясын оны экплуатациялау шартының өзгеруіне мүмкіндік беруімен сипатталады. Нақты функциялар – нысанның іс жүзінде орындалатын функциялары.
Нысанның барлық функциялары пайдалы және пайдасыз, қауіпсіз және қауіпті болуы мүмкін.
Функциялардың өзара қатынасы 6.5. суретте көрсетілген.
Сурет. 6.5. нысанның орындалатын функцияларының өзара қатынасы
Функциональді бағалық талдаманың мақсаты нысанның функцияларының пайдалы оптимальді қатынасының оларды қолдануға және тұтынуға, яғни тұтынушыға және өндірушіге қажетті шығындардың қатынасын, өнімнің сапасына және өзіндік құнына әсер етуінен тұрады. Функциональді бағалық талдаманың математикалық мақсатын келесідей жазуға болады:
(6.1)
Мұндағы
ПС – сынаталатын нысанның тұтынушылық қасиеттерімен сипатталатын құны();
З – тұтынушылық қасиеттерге қол жеткізуге қажетті.
Функциональді бағалық талдаманы бірнеше кезеңдерде жүргізеді.
Бірінші кезеңде, нысанның тасымал шығынының талдамасын анықтайды. Бұл өндірушінің шектелген ресуртары үшін аса маңызды.
Мысалы, өнімді дайындауда және жүзеге асыруда, таңдауда, массалық реттілікпен шығарылатын бұйым аз сериялы өндіріске айтарлықтай пайда әкелуі мүмкін.
Бұл кезең басқа өзіндік құны жоғары және сапалық қасиеті бойынша сыналатын өнімнен асып түсетін нұсқа табылып, салыстырғанда төмен көрсеткіш көрсетсе аяталады.
Екінші ақпаратық кезеңде, сыналатын нысан жайлы ақпарат жиналады (тағайындалуы, технико экономикалық мінездемесі) және бөлшекке де (функциясы, материалы, өзіндік құны). Олар бірнеше ақпараттық байланыс арқылы жүреді ол «шпор» деп аталады. (сурет. 6.6).
сур. 6.6. Ақпаратық байланыс үлгісі
Үшінші аналитикалық кезеңде бұйымның функциясы, құны және көмекші жолмен қысқарту функциясы үйретіледі. Бұл тек қана техникалық емес, сонымен қатар органолептикалық және эстетикалық көрсеткіштер болуы мүмкін. Бұл үшін мақсатты түрде Эйзенхауер принципін –АВС принципін қолдану керек. (сур. 6.7).
Сур. 6.7. Эйзенхауэр принципі
Бір уақытта бұрынғы шығындар пайда болады. Кестелік форманың мұндай функциясы талдама жүргізуді жеңілдетеді. ( кест. 6.7).
Қорытынды бағанға бөлшектің қосалқы, көмекші және пайдасыз функцияларының санының көрсеткіштері енгізіледі.
Кесте 6.7
АВС принципі бойынша Х бұйымның қызметтік функцияларының тағайындалуы
Бөлшек
|
Функциясы
|
Барлығы
|
Болжалды қорытынды
|
|
1
|
2
|
3
|
4
|
-----
|
|
|
1
|
А
|
В
|
В
|
С
|
-----
|
1С
|
––
|
2
|
В
|
С
|
А
|
С
|
-----
|
2С
|
Жүзеге асыру
|
3
|
В
|
А
|
В
|
С
|
-----
|
1С
|
––
|
4
|
С
|
В
|
В
|
А
|
-----
|
1С
|
––
|
-----
|
-----
|
-----
|
-----
|
-----
|
-----
|
-----
|
-----
|
Функция бойынша қорытынды
|
1С
|
1С
|
––
|
3С
|
|
|
|
Болжалды қорытынды
|
––
|
––
|
––
|
Ликвидирлеу
|
––
|
––
|
––
|
Шығындарды топтастыру өндіріс факторларының бірінші кезекте бұйым бағасының өзіндік құнын төмендетуге бағытталады. Мұндай бағыттар мақсатты түрде экспертті жолмен анықталатын, өнімнің арзандату жолын таңдауға негізделеді. Ол үшін кесте құруға болады.(кест. 6.8).
Кесте 6.8
Функцияның өзіндік құнымен коэффиценті
Функция рангі
|
бағалануы, %
|
Жалпы шығынға кеткен салмақ, %
|
К функция шығыны
|
1
|
2
|
3
|
4
|
1
2
3
4
5
|
40
30
15
10
5
|
40
50
5
3
2
|
1,00
1,67
0,33
0,30
0,40
|
Барлығы
|
100
|
100
|
---
|
Оптимальді болып Кз/ф 1. Кз/ф 1 тиімді, Кз/ф 1 қарағанда. Берілген коэффициенттің бірліктерінің арзандату жолын іздеу қажет. Біздің мысалда функцияларды 30 пайызды белгілік деңгейі анықталады. Бұл база ретінде бұйымға кеткен минимальді шығын алынады.
ФСА теориясы ФСА ның экономикалық әсерін есептеуді ұсынады. Ол мүмкін болатын минимальді ұзындықтағы шығындардың төмендеуін көрсетеді.
, (6.2)
Мұндағы,
КФСА – ФСА экономикалық әсері (ағымдағы шығынды төмендету коэффициенті);
СР – шынайы түрдегі шығындар;
СФ.Н. – жоспарланған бұйымға сай мүмкін болатын мимимальді шығын.
Төртінші зерттеу кезеңінде дайындалатын бұйымның болжалды нұсқасы ұсынылады.
Бесінші ұсыным кезеңінде – бұйымды жарыққа шығару үшін қолайлы болып табылатын өндіріс нұсқасы таңдалынып алынады.
Осы мақсат бойынша матрицалық кестенің құрылуын ұсынуға болады. (кесте 6.9).
Бұйымның функцияларының мәндерін есепке ала, бағалық түрде пайда болатын шығынды, оның тармақтарын ескере отырып, өнімнің рентабельділік деңгейін анықтайды. Барлық ұсынымдар нақты бұйымды өндіруге немесе оның бағыттарын, жүзеге асыру масштабын таңдау жөніндегі шешімін қабылдауға әсер етеді.
Өнім сапасына деген шығынды анықтауға іс жүзіндегі көмекті техникалық нормалау әдісі көрсетеді. Олар бөлшектік нормалар немесе материалдық ресурстардың (шикізат, бұйымның сатылымдылығы және т.б. материалдар) нормативтерімен, еңбек сыйымдылық және басқа шығындар есебімен, өнімнің өзіндік құны, оны дайындаудағы нақты технологияға, сақтауға және тасымалдауға, кепілдігіне және сервистік қызмет көрсетуіне негізделеді. Олардың есебін жүргізуге микроэлементтік нормалау әдісі қолданылады. Нормативті анықтамалық материалдар әдісі техникалық нормалауда жаңа өнімге деген шығындардың нақты түрде анықталуына негізделеді.
Егер кәсіпорын жаңа өнім алуға көшсе, оның тұтынушылық тағайындамаларына және қасиеттеріне аналог жасай отырып, ескі (ЗСТ) және жаңа (ЗН) өнім арасындағы шығынды анықтайды:
. (6.3)
Еген кәсіпорын бұрын өндірілген өнімге деген сапалық параметрлері бар болса, онда сапаға деген шығындарды тура есеппен жүргізуге болады.
Кесте 9. Өндіріс үшін бұйымды таңдау шешімінің кестесі
|
|
А
Функция мәні: жоғары
Шығындар: төмен
Бұйым рентабельділігі: жоғары
|
В
Функция мәні: жоғары
Шығындар: орташа
Бұйым рентабельділігі: орташа
|
С
Функция мәні: жоғары
Шығындар: жоғары
Бұйым рентабельділігі: орташа
|
|
|
D
Функция мәні: орташа
Шығындар: төмен
Бұйым рентабельділігі: жоғары
|
E
Функция мәні: орташа
Шығындар: орташа
Бұйым рентабельділігі: орташа
|
F
Функция мәні: орташа
Шығындар: жоғары
Бұйым рентабельділігі: төмен
|
|
|
G
Функция мәні: төмен
Шығындар: төмен
Бұйым рентабельділігі: орташа
|
H
Функция мәні: төмен
Шығын: орташа
Бұйым рентабельділігі: төмен
|
I
Функция мәні: төмен
Шығындар: жоғары
Бұйым рентабельділігі: төмен
|
Сапа мінездемесінің қандай да бір өз аралық тығыздық деңгейі, сандық сипаты бар, бұйымның бағалық немесе шығындарының, өзіндік құнының маңынзды салмағы құрайды. Ол кореллияция коэффициентін сипаттайды. Оны мына формула арқылы анықтайды:
r = , (6.4)
мұндағы,
S(xx) = = ; (6.5)
S(yy) = ; (6.6)
S(xy) = ; (6.7)
n – берілген жұптар саны;
S(xy) ковариация.
Корреляция коэффициенті -1 ден +1 дейінігі мәндерді қабылдай алады.
-1 r 1.
Егер r | 1 | жақын болса онда жоғары тығыздық деңгейін, ал r 0 жақын болса әлсіз корреляция сипатталады. Егер r=| 1 |болса, диаграммадағы барлық нүктелер түзі сызық бойында жатады. r = 0 болғанда, кореляциялық байланыс болмайды, бұл тәуелділік функциональді деп аталады. “+” немесе “-” белгісі байланыстардың бағыттарын сипаттайды: тура және кері.
(6.4-6.7) формулада келтірілген және 6.6 кесте мәліметтері бойынша корреляция коэффициентін анықтаймыз. Онда қосымша алынған мәндерді есептей, мынаған келеміз:
S (xx) = ,
S (yy) =.
S (xy) = .
Бұдан:
r = .
+0,758 ге тең r мәні жоғары оң кореляцияны көрсетеді.
Кесте 6.10
Есептеуге қажет кореляция коэффициентінің көрсеткіштері
X
|
X2
|
Y
|
Y2
|
XY
|
1
2
2
3
4
5
3
4
5
2
3
3
5
6
6
3
1
5
5
5
3
4
5
4
3
4
5
6
4
5
|
1
4
4
9
16
25
9
16
25
4
9
9
25
36
36
9
1
25
25
25
9
16
25
16
9
16
25
36
16
25
|
4
4
4,5
4,5
6
8
5,5
5,5
5,5
5
5
5
7
7
7,5
4
4,5
6
6
7,5
5,5
5,5
5,5
4,5
6,5
6,5
6,5
8
5
5
|
16
16
20,25
20,25
36
64
30,25
30,25
30,25
25
25
25
49
49
56,25
16
20,25
36
36
56,25
30,25
30,25
30,25
20,25
42,25
42,25
42,25
64
25
25
|
4
8
9
13,5
24
40
16,5
22
27,5
10
15
15
35
42
45
12
4,5
30
30
37,5
16,5
22
27,5
18
19,5
26
32,5
48
20
25
|
116
|
506
|
170,5
|
1008,75
|
695,5
|
Шығындардың өзгеруіне талдама жасаудың және өнімнің сапасына қатысты өзгерістерді талдаудың бірден бір әдісі болып индексті әдіс табылады. Берілген затқа деген зерттеулердің қолдануындағы қиындығы сандық түрде сипатталуы керек. Сапа әрқашан сандық қасиетке ие болмайды, бірақ оны жазбаша түрде сипаттауға болады, мысалы: жарамды, бірақ сертификациядан өтпеген өнім, техникалық талаптарға сай және техникалық талаптарға сай келмейтін және т.б.
Егер сапа көрсеткіштерінің сандық мінездемесі болса, индекстердің құрастырылуында оны шығын салмағы ретінде пайдалнуға болады. Кері жағдайда шығын салмағы ретінде бұйым құрастырылуындағы элемент санын, бұйым санын, бұйымдарды айтуға болады.
6.11 кестеде жоспарланған және фактілік құндылығы бар қорғасын бетінің, құбыр өндірісіне арналған баға көрсетілген. Оны өзгеруіндегі есептемелерді көрсетеміз.
Кесте 6.11
Бұйымға деген қорғасын бетінің бағасы
Жоспар бойынша
|
Факт бойынша
|
Беттің қалыңдығы, мм
|
Жоспар бойынша беттің бағасы, ден. ед.
|
Беттің қалыңдығы, мм
|
Жоспар бойынша беттің бағасы, ден. ед.
|
4,62
4,50
4,43
4,81
4,12
4,01
3,88
3,67
3,30
3,21
|
42
42
44
42
44
44
46
46
48
48
|
3,05
3,16
2,28
2,71
2,62
2,53
2,24
2,02
1,95
1,83
|
48
48
50
50
50
50
52
52
52
52
|
40,55
|
446
|
24,97
|
504
|
Шикізаттын іс жүзіндегі шығынының өзгерісі жоспардағымен салыстырғандағы шығынның өзгерісімен ескерілмейді.
504 / 446 = 1,1300 или 113%.
Шығындар 13% өсті. Бірақ кестелерден бұйымды жасауға қорғасын парақтардын қалындығын кішірейту салдарынан аз шығындарды қажет етеді
24,97 / 40,55 * 100% – 100% = 62,39%.
Сапасын ескере отырып шығындардың индексін есептейміз және екі фактор: жаңа шикізаттын шығынының өзгерісі және оның бағасы бойынша талдаймыз: ,
Мұндағы:
IЗК – сапасы бойынша шығын индексі;
qН.К. – шикізаттын жаңа сапалық мінездемесі бойынша шығыны;
qС.К. –шикізаттын ескі сапалық мінездемесі бойынша шығыны;
zН.К. –Жаңа шикізаттын шығынының бағасы;
zС.К. –Ескі шикізаттын шығынының бағасы; .
– бағасы өзгермеген, бірақ сапасы өзгерген шикізаттын индексі;
– шикізаттын сапасының өзгеруімен өнімнің шығынының өзгеру индексі;
Мысалы:
немесе 69,662%.
Сонымен, неғұрлым сапалы шикізатты пайдалану индексі сапасы бойынша 69,662% құрайды, жоспардағымен салыстырғанда шығын 100,0 – 69,662 = 30,338% төмендеді.
Жоғары сапалы қорғасын парақтардын шығынының төмендеуі жоспарланғаннан:
немесе 61,446% өзгерді
Төмендеу құрайды:
61,446 – 100 = 38,554%.
немесе 113,371%,
немесе
113,371 – 100 = 13,371%.
Тексеру:
0,61446 * 1,13371 = 0,69662,
Бұл есептеудің дұрыстығын растайды.
Достарыңызбен бөлісу: |


29 Дәріс. Сараптама ақаулығы және ақау шығындары
Компания саясаты жоғары сапалы өнімдері бойынша бастапқыда бағытталуы тиіс. Алайда, ақау керісінше кез-келген кәсіпорында орын алады. Ол ескерілуі тиіс.
Ақауды өнімнен, компания-өндірушісінен және одан басқа заттардан табуға болады. Жүзеге асыру барысында немесе оның сапасы нашар, және кәсіпорынның сапасы дәлел ретінде, ақау өнімді пайдалану процесінде жазылады. Ол талап арыз деп аталады.
Құны мен алдыңғы кезеңдегі санын салыстыру арқылы шағымдар. Оларды 100, 1000, 10000 өндірістік көлеміне байланысты санайды. Шағымдардың пайда болуын өндіруші өз мойнына алады, сондай-ақ материалдық қана емес, моральдық зиянын да келтіредіе. Ақауды талдау абсолюттік және салыстырмалық көрсеткіштерімен есептеледі.
Ақаудың абсолютті мөлшері соңғы өнімнің құнын және пысықтау (Аб) түзету үшін қабылданбаған шығындардың сомасы болып табылады.
Шығындардың абсолюттік мөлшері пайдалану бағасы бойынша құны ақаудың абсолюттік мөлшері жеке тұлғалардан шегерiмдер сомасының, сапасыз материалдарды (АП.б.б.) жеткізу бойынша ақаулы және жеткізушілерге айыппұлдар сомасының кінәлі бастап шегеру арқылы алуға болады.
Ереже бойынша, Аб АП.б.
Ақаулы және немесе тауар өнімдерін өндіру құнына сәйкес ақауды жоғалту абсолютті мөлшерін есептелген пайыздық шығындар мөлшерінің салыстырмалы көрсеткіштері. Мысалы:
6.12 кесте
Ақау көрсеткіштерін есептеу
NNп/п
|
Көрсеткіш, ден. ед.
|
Өткен жыл
|
Жыл есебі
|
1
2
|
Ақаудың соңғы құны
Ақауды түзету шығындары
|
20 000
10 000
|
24 000
7 500
|
3
|
Ақаудың абсолютті мөлшері (стр.1 + стр.2)
|
30 000
|
31 500
|
4
5
6
|
Пайдалану бағамен ақау құны
Жеке кінәлі ұстау мөлшерiн
Жеткізушілерден жиналған сомалар
|
6 000
–
–
|
6 500
1 500
8 000
|
7
|
Ақау шығындардың абсолюттік мөлшері (3бет + 4бет – 5бет – 6бет)
|
24 000
|
14 700
|
8
|
Өндірістік өзіндік құны бойынша жалпы (тауар) өнімдер
|
400 000
|
420 000
|
9
|
Ақаудың салыстырмалы мөдшері (3бет / 8бет * 100%)
|
7,5
|
7,5
|
10
|
Шығындарды салыстырмалы мөлшері (7бет / 8бет * 100%)
|
6,0
|
3,5
|
6.12 кестеден мынандай шешім шығаруға болады, басты себебі сапасыз шикізат немесе материалдық ресурстарды және басқа да түрлерін қамтамасыз ету болды. Есепті жыл өткен кезеңнің тәжірибесі негізінде өндіруші үшін шығындардың абсолюттік сомасы азайды, бұл сапасыз жағдайда өтеу бойынша қамтамасыз ету, материалдар жеткізу бойынша келісім-шарт жасады
(24 000 – 14 700) = 9 300 ден. ед.
немесе
38,75% ( * 100%).
Төмендеді шығындардың салыстырмалы мөлшері
6,0 – 3,5 = 2,5%.
Бір жылдық өнім бағасын анықтау, ақаулы өнім шықпаған кездегі(q). Осылай істеу үшін, жоспарлы бағаның (q1Pпл) соңғы өнімнің өзіндік құнын үлесі көбейтілген (dо.б.).
немесе:
q = q1Pпл * dо.б..
Мысалы: q1Pпл = 500 000 ден. ед.
Онда:
q = 500 000 * = 28571,4 ден. ед.
Менеджерлер фирма басшылығына шығаратын өнім өндірісіне сапалы шикізат жеткізетін кәсіпорынды ұсынуы тиіс.
Ал кәсіпорыннан табылған ақауды талдау, сондай-ақ шағымдардың талдауы олардың себептері бойынша жүзеге асырылуы тиіс:
Конструкторлық кемшілік;
Өндірістік және технология;
Шикізат, материалдар және жинақтаушы сапасы;
Қызметкерлерінің кінәсі;
басқа.
Бұл қажетсіз жұмсалған ақша сомасын дәлірек және сапалы өнімдерді құнын төмендету жолдарын анықтайды.
Достарыңызбен бөлісу: |


30 Дәріс. Жаңа өнімдердің экономикалық тиімділігі
Жоғары сапалы өнімді өндіру ауыстырмалы салыстырғанда шығындарды азайту арқылы өндірістің тиімділігін арттыруға сүйемелденуі тиіс. Төрт негізгі облыстарда ықтимал кеңейту экономикалық тиімділігін есептеу әдістері жіктеледі.
Бірінші бағыт. Ол сол өнімдерді шығара отырып, өндірістік ресурстарды үнемдеуге, ал жетілдірілген өнім сапасын қамтамасыз ететін жаңа технологиялық процестерді, өндiрiс пен еңбектi ұйымдастырудың жаңа жолдарын, өндірісін механикаландыру және автоматтандыру озық технологияларды қолдануды қамтиды.
Бұл жағдайда, жылдық экономикалық тиімділікті есептеу мына формула бойынша жүргізіледі:
Э = (З1 - З2) * В2 ,
мұнда
Э – жылдық экономикалық әсер, ден. ед.;
З1 және З2 – өнім бірлігіне құны (жұмыс) берілген, базасын (1) және жаңа (2) техника өндірілген.
В2 –жылғы есеп, табиғи бірлік, жаңа технология көмегімен өндіріс (жұмыс) жыл сайынғы көлемі.
Өндірістік шығындарды азайту есептеу назарға жаңа технологиялар өндіру және қолдануға байланысты өзгереді шығындарды ғана қабылдануы тиіс.
Жаңа технология үстеме шығындарды қысқартуға, өнімділікті арттыратын (цех және жалпы жұмыс істейді) болса, онда олардың жинақ есепке өзгерту құны элементтер үшін дұрыс болып табылады.
Жаңа технология ғана бір немесе бірнеше операцияларды өзгерту арқылы базасын ерекшеленедіру жағдайда, жылдық экономикалық тиімділігі осы операция элементтерін өзгерту құнын салыстыру арқылы есептеледі.
Ұйымдастырушылық және техникалық іс-шаралар екінші ауданы жақсартылған сапалы сипаттамаларды орындау, беріктік техникалық қызмет көрсету шығындары (еңбек машиналар) ұзақ мерзімді пайдалану, жаңа құралдарын өндіру және пайдалануды қамтиды (, құрал-жабдықтар және т.б.).
Үшінші ауданы кем дегенде бір жыл осындай материалдар ретінде материалдық ресурстарды шикізат, материалдар, отын сондай-ақ жұмыс жабдықтарды қамтиды, жұмыстың жаңа немесе жақсартылған элементтерін өндіру және пайдалану кіреді.
Төртінші желісі оргтехмероприятий теңдесі жоқ жаңа технология сондай-ақ жаңа өнімдердің өндірісі мен пайдалану кіреді, НИР және ОКР арқылы халықтың немесе әзірленген өнімдерді қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін өнім сапасын (жоғары баға) жақсарту жүзеге асырылады.
Жылдық экономикалық тиімділікті есептеу кеңінен экономикалық есептеулер тәжірибеде қолданылады. Оның мәні жинақ балама жылмен салыстырғанда жалпы жылдық шығындарды көрсетеді. Жылдық экономикалық тиімділікті сомасын есептеу әдістері өндірісте және пайдалануда екі жаңа технологиялар нысанымен сипаттайтын көрсеткіштерге байланысты өзгеріп отырады.
Ғылыми және ғылыми-техникалық прогресс саласындағы экономикалық пайданың жылдық индексінің есептеу кезінде ескерілетін өз ерекшелігі бар, инновациялық жетістіктердің өндіріске енгізу жоғарыда төрт бағыттардың әрқайсысында берілген.
Жыл сайынғы экономикалық тиімділік басқа көрсеткіштермен қатар күрделі салымдардың және жаңа технологиялар экономикалық тиімділігін есептеудің негізгі элементтерінің бірі болып табылады.
Орындау ретінде пайданың құнына жалпы қатынасы түрінде есептеледі, жүйелік рентабельділік болып табылады кеңінен қолданылатын. Сонымен қатар, осы фракцияның зерттеу алым және бөлімге байланысты өз мақсатына кезегінде егжей-тегжейлі жұмсалды, оның негізінде шығындармен факторлық талдау үшін мүмкіндік беруі көрсетілуі мүмкін.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Дәріс 2. Сапаны жақсарту ұғымы

text:
Дәріс 2. Сапаны жақсарту ұғымы
Қазақстанда экономикалық реформалардың дамуымен, көп көңіл сапаға аударылады.
Өнім сапасының мәні, қолжетімді батыстық саудаға экспорттық жолды тек қана сапалы өнім ашатындығында. Қазақстандық өндірушілердің өнімдерінің сапасын қамтамасыз етуде және әлемдік саудада табысты бәсекелестікте үлкен рөлді арнайы конкурстар атқарады.
Әртүрлі конкурстардың жеңімпаздары мен олардың мадақтамалары әлемдік тәжірибеде кең қолданылады.
Қазақстан Республикасында 2006 жылдан бері өнім сапасы мен қызметі облысында, оның қауіпсіздігін қамтамасыз ету, сонымен қатар жоғары сапалы басқаруды ұйымдастыруда айтарлықтай нәтижеге қол жеткізген ұйымға жыл сайын Қазақстан Республикасы Президентінің сыйлығы «Алтын сапа» тапсырылады және аймақтық, республикалық «Қазақстанның үздік тауары» көрме-конкурсы өткізіледі.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: «Алтын сапа» және «Қазақстанның үздік тауары» көрме-конкурстарының басты мақсаты

text: - сапа мəселелерін шешу қажеттілігіне, өнеркәсіптік, коммерциялық және қоғамдық ұйымдардың назарын аударту;


url: http://emirsaba.org/sapa-piramidasi.html?page=3#-_жоғары_сапалы_және_бәсекеге_қабілетті_өнімдер_нарығының_қанығуын_насихаттау;


title: - халықтың арасында сапа идеясын кеңінен насихаттау

text:
Байқау жеңімпаздары дипломдармен және әрбір санат бойынша Қазақстан «I, II және III дәрежелі Республикалық байқау-көрмесіне» үздік тауары эмблемасына ие болады. Байқаудың диплом, сондай-ақ жарнамалық мақсаттарда конкурс логотипін екі жыл ішінде пайдалану құқығын алады.
Сапа нарықтар үшін күресте маңызды құрал болып табылады. Ол сапалы, бәсекеге қабілетті өнім береді. Ол техникалық функционалдық, әлеуметтік, эстетикалық қасиеттері арқылы тұтынушыға тауарларды өндіру және құнының деңгейіне, эргономикалық, экологиялық қасиеттері арқылытаралады. Бәсекеге қабілеттілік тұтынушының қажеттіліктерін, сондай-ақ мүдделі өнімнің сатып алу және тұтыну үшін шығындарын кездестіруге болады және тауарлардың сапалық, құндық сипаттамаларының жиынтығымен анықталады.Ол осыған ұқсас мақсаты бәсекеге қабілеттілігін өнімдерінің арасында тұтынушының жалпы құнына қатысты ең жоғары тиімді әсер беретінін атап өткен жөн.
Сапаны арттырудың маңызы өте жоғары. Микро деңгейде осы мәселені шешу тұтастай экономика үшін маңызды болып табылады, яғни, оның секторлары арасындағы және секторлары шеңберінде жаңа және прогрессивті пропорцияларын орнатылатын болады.Мысалы, болат өнеркәсібі мен машина жасау арасындағы байланыс. Осы пропорцияларды қамтамасыз етуде машина жасау өнімдерін өндіру технологиясын жетілдіру арқылы және оның тиімділігін арттыру болуы мүмкін. Машина жасау өнімдерін сапасын арттыру және басқа да салаларда өндірістік процестерді автоматтандыру үшін маңызды болып табылады.
Сапаға аса назар аударылмаса, кемшіліктерді түзету үшін айтарлықтай ресурстарды талап ететін болады. Әлдеқайда көп әсері ақауларды болдырмау үшін ұзақ мерзімді бағдарламаларын дамыту арқылы қол жеткізуге болады.
Осы уақытқа дейін ол сапалы арнаулы бөлiмшелерiнiң шешілуі тиіс деп сенген болатын. Нарықтық экономикаға көшу, бұл қажетті әлемдегі ең биік сапасын қол жеткізу үшін жетекші компаниялардың тәжірибесін зерттеу жасайды.Бірқатар елдерде зерттеулер уақытының 60% -ға дейін, сапасы аз көңіл бөлетін ақауларды жөндеуге кететінін көрсетті.
Сапаны арттыру шамасын Жапония мысалы суреттейді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, жапон өндірушілер белсенді өндірістің тиімділігін және өнімнің сапасын арттыру жолдарын іздейді. Жапондық басқарушылар бүкіл әлемдегі тәжірибелерді зерттеді. Олар АҚШ пен Еуропаның жетекші өнеркәсіптік компаниялардың басшыларымен кездесті. Барлық басқару ұлттық кезеңіне берілді. Мұндай статистикалық сапасын бақылау және жалпы сапаны басқару сияқты жапондық бақылау ұғымдарын назарына тартты.
Жапон қызметкерлері мен жұмысшылары жұмыс уақытыныңжаңа әдістерін зерттеді. Түрлі елдердің тәжірибесін үйрену, жапон менеджерлер табысты фирмалар біздің қызметкерлер мен өнім сапасына жоғары талаптар қойылғанын байқаған.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Дәріс 3. Сапа басқару обьектісі ретінде

text:
Дәріс 3. Сапа басқару обьектісі ретінде
Сапа менеджменті теориясының дамуына үлкен үлесті ресейлік және шетелдік ғалымдар қосты. Ресейлік ғалымдар Чебышева және Ляпунов жұмыстарының үлгісі сапаны бақылау теориясының негізі болып табылады. Қазіргі кезде сапаны басқару жүйесінде қолданылатын өңдеулерді ресейлік ғалымдар И.Г. Венецкий, А.М.Длин, америкалық ғалымдар У. А. Шухарт, Э. Дэминг , А. Фейгенбаум енгізді.
Сапа көптеген кездейсоқ жергілікті және субъективті факторлардың іс-қимыл арқылы анықталады. Сапа осы сапа менеджменті жүйесінің деңгейіне, көптеген факторлардың әсерін болдырмау үшін қажет.Бұл қажеттілік кейбір оқшауланған және эпизодтық күш емес, сапа мен тиісті деңгейді қолдау мақсатында өнімді құру барысы туралы шаралардың тұрақты әсер жиынтығы.
Сапаны басқару келесі ұғымдарды қамтиды: жүйе, қоршаған орта, мақсат, бағдарлама және т.б.
Қазіргі заманғы тәжірибеде сапа менеджментіне қатысты көптеген концепциялар қолданылады. Олардың ішінде:
сапа жүйесі (Quality System);
сапаны басқаруға негізделген, сапа жүйесі (Quality Driven Management System);
жалпыортақ сапаны басқару (Total Quality Managemtnt);
сапаны қамтамасыз ету (Quality Assurance);
сапаны басқару (Quality Control);
статистикалық сапа бақылауы (Statistical Quality Control);
сапаны қамтамасыз ету жүйесі (Quality Assurance System);
өнімнің кепілдемесі (Product Assurance);
жалпыортақ өндірістік менеджмент (Total Manufacturing Management);
озық өндірістік тәжірибе (Good Manufacturing Pratices);
Бұл ұғымдар сапаның әртүрлі мәселелерін шешу үшін TQM әдістемесі қолданылған әр түрлі әдістердің мәнін көрсетеді.
Сапаның менеджмент обьектісі үшін менеджменттің құрылымдық бөлімдері жатады: жоспарлау, талдау, бақылау.
Жетекші фирмалардың қызметінің негізі жұмысты жетілдірудің келесі бағыттары бойынша жүзеге асады:
басқарудың жоғары қызығушылығы;
жұмыс сапасын жақсарту бойынша білім беру кеңесі;
жұмысты жетілдіру процесінде барлық басқару қызметкерлерін тарту;
ұжымдық қатысуды қамтамасыз ету;
жеке қатысуды қамтамасыз ету;
жүйені жетілдіру бойынша топ құру;
жеткізушілерді көптеп тарту;
бақылау жүйелерінің жұмыс істеуінің сапасын қамтамасыз ету;
жұмысты жақсарту үшін қысқа мерзімді жоспарлар мен ұзақ мерзімді стратегияларды әзірлеу және енгізу;
тану жүйесін құру.
Бүгін, сапа менеджменті сапалы өнім жоғары тұрақтылығы мен орнықтылығын кепілдік беретін сертификатталған сапа менеджменті жүйесікомпаниялардың болуына маңызды болып табылады.
Достарыңызбен бөлісу: |


Дәріс 4. Сапа менеджментін қалыптастыру және дамыту
60-шы жылдардың ортасында дейін негізгі көңілсапалы өнімдерге бағытталған. Негізгі рөл ақаулы өнімдерді бақылау және бас тарту жүктелген болатын. Ғылыми және ғылыми-технологиялық процестің әсерінен дамыған және әртүрлі әдістермен жүзеге асырылып, өндірістік тәжірибеде бақыланды және жетілдірілді.Өндірістік процестің құрылымын ұйымдастыру сапаны бақылау жүйесі және оның талаптарына сай келеді. Өндірістік процесс, сол кәсіпорында жүзеге асырылады, сонымен қатар, тұтынушыға оны жіберер алдында сапаны бақылап қабылдауды жүзеге асырады.Өндіріс технологиясы өнімдері операциялардың саны көп және әр түрлі күрделіліктен тұруы мүмкін. Бұл жағдайда, қабылдау, бақылау жұмыспен аралас болады. Маңызды рөл сатып алынатын шикізаттың кірістік бақылауына атқарылады.Мониторинг жүйесі мына қағидаға негізделген болатын: өндірістік процестің ақаулы өнімдерін анықтау және жою мүмкіндігінше тезірек болуы тиіс.Бұл ақаулы өнімді кейіннен өңдеу елеулі шығынға қажетсіз өндіріс құнының фактісіне байланысты болып табылады.Сапаны бақылау лауазымдарын қамтамасыз ету білікті инспекторларға ғана талап етіледі. АҚШ-та ірі өнеркәсіптік компаниялардың инспекторларының саны өндірістік персоналдың көлемімен салыстырмалы.
Кейіннен, өндірістің жаңа сапасын қамтамасыз ету шарттары барабар және тиімді әдістерін іздеу талап етті. Сапаны қамтамасыз ету әдістерін жетілдіру туралы операцияларды зерттеуде кибернетика, инженерлік және жалпы жүйелер теориясы өз әсерінтигізді.Кибернетический подход послужил основой появления концепции управления качеством, которая пришла на смену традиционной концепции контроля. Эта концепция появилась в начале 60-х годов и одним из ее основоположников был американский ученый А. В. Фейгенбаум, который предложил рассматривать каждый этап в процессе создания изделия (а не только его конечный результат).
А.В. Фейгенбаумның сапаны қамтамасыз ету процесі келесі этаптардан тұрады:
* нарықта қолжетімді ұқсас өнімдер сапасы деңгейін бағалау, тапсырыс беруші талаптарына талдау;
ұзақ мерзімді болжау;
сапа деңгейін жобалау;
стандарттарды өңдеу;
шығыс шикізаты мен сатып алынған материалдардың сапа бақылауы;
өндіріс процесіндегі операциялық бақылау;
қабылдау бақылауы;
эксплуатация жағдайындағы өнімнің сапа бақылауы;
пікірлер мен сатып алушылардың жарнамаларының талдауы. Содан кейін бүкіл цикл қайтадан қайталанады.
ИСО 9000 сериялы халықаралық стандарттарының пайда болуы қазіргі заманғы сапа менеджмент жүйесінің ары қарай дамуына алып келді.
Сапа кепілдігі - бұл қазіргі заманғы талаптарға сай келетін сапа менеджменті эволюция негізгі нәтижесі болып табылады, дәлелдемелерді қоса алғанда сапаны қамтамасыз ету жүйесін қорғау және қолдау деп аталады.
Достарыңызбен бөлісу: |


Дәріс 5. Жалпы менеджмент пен сапа менеджментінің байланысы
Жалпы менеджменттің де, сапа менеджментінің де қайнар көзі Ф.У. Тейлордың жүйесі болып табылады. Шын мәнінде, «ғылыми басқару әкесі» өндірістік процестің өзгергіштігін қарастыру қажеттігіне назар аударды және оның бақылау және жою маңыздылығын бағалады. Тейлордың жүйесі, төзімділік сапасын жоғарғы және төменгі шектерінің тұжырымдамасына енгізілген, әсер ету нысандары мен әдістерін, сапаның тәуелсіз инспекторы қажеттігін негіздеу, сондай-ақ, үлгілер мен индикаторлар ретінде «неумейка» үшін айыппұлдың түрлі жүйесін, өлшеу құралдарын және т.б. енгізді.
Ұзақ уақыт кезеңі ішінде болашақта, жалпы басқару және сапа менеджментінің дамуы екі айырылды. Негізінен ұйымдастырушылық, тіпті әлеуметтік-психологиялық жоспары проблема ретінде - сапа сарапшылары қабылданады және, ең алдымен, инженерлік-техникалық мәселенің мониторинг және бақылау өзгермелілігіне арналған өнімдер мен өндірістік процестерде, және проблемалық басқару ретінде жасалған негізгі мәселе болып табылады.
ХХ ғасырдың 80-ші жылдарының басында жалпы басқару және сапаны басқару бағытында бір-біріне деген тарихи қозғалыс жылы болды. Бұл қозғалыс, бір жағынан, оған және басқа да әсер ететін өнімдері мен әдістерінің сапасы туралы өкілдіктерін кеңейту, объективті және тарихи жылмен тұспа-тұс келді.
Сапа проблемаларды шешу барабар ұйымдастырушылық құрылымын жасауды талап еттi. Әрбір қызметкердің және өнімнің өмірлік циклінің немесе сапа цикл барлық кезеңдерінің құрылымын,сонымен қатар барлық субъектілерді қамтуы тиіс. Бұл дәлелдердің ішінде логикалық тұжырымдама болып ТQМ и UQM (Universal Quality Management – Универсальный менеджмент качества) концепциялары табылады.
Сапаны басқару идеясы, оның орбитада өндірістік жүйенің көбірек элементтері енгізілген, жинақталған және оларды біріктірілген, екінші жағынан, өнеркәсіп бірқатар ыдырайтын кезде, тәуелсіз пәндер және жалпы басқару теориясы міндеттеріне басқару ретінде ұсынылған.
Сонымен қатар, ол сапа басқару негізінде теориялық және практикалық құралдар қуатты жиынтығын қалыптастырды. Актив сапа менеджменті бүгінде келесілерді қамтиды:
* ИСО 9000 сериялы 24 халықаралық стандарты;
сертификаттау бойынша аккредиттелген органдарды қосқандағы, сапа жүйесін сертификаттаудың халықаралық жүйесі;
аудит менеджментінің қалыптасқан жүйесі;
аймақтық және ұлттық деңгейдегі т.с.с.
ішкі сапа жүйесіне арналған сертификаты бар әлемнің 70000 фирмасы.
Достарыңызбен бөлісу: |


Дәріс 6. Сапа жүйесінің дамуының негізгі кезеңдері
Құжатталған сапа жүйесінің даму тарихында 5 кезеңді атап көрсетуге болады.
Бірінші кезең. Сапаны басқару жүйелі көзқарас бастапқы кезеңдері Тейлор жүйесі (1905 ж) болып табылады. Ол жоғарғы және төменгі толеранттылық шектерде конфигурацияланған өрістерде рұқсат етілген немесе белгілі бір заңдылықтар түрінде сапалы өнім қойылатын талаптарды белгілейді.
Мотивация жүйесі ақаулар үшін айыппұлды, сондай-ақ жұмыстан босатуларды қарастырған.
Оқыту жүйесі өлшеу және бақылау жабдықтармен жұмыс істеуге кәсіби даярлаумен және оқытумен шектелді.
Жеткізушілер мен тұтынушылардың қарым-қатынасы қабылдап тексеру кезінде тексерулерді жүзеге асыру, оның техникалық ерекшеліктертармағында белгiленген талаптарға негізделген.
Екінші кезең. Тейлордың жүйесі әрбір жеке өнім, бірақ өндіру үшін үлкен сапаны бақылау тетігін берді. Ал бұл арада, ол процесті бақылау үшін қажет болатыны анықталды.
1924 жылы БЕЛЛ Телефоун Лэборэтризде(бұдан кейінAT&Т корпорациясы)Р.Л.Джонстың басшылығымен, статистикалық сапаны басқарудың негізі қаланған болатын. Олар Вальтер Шухарт орындаған, бақылау карталарының жобалары және Х.Додж пен Х.Ромиг әзірлеген сапа бақылаудың кестесі мен алғашқы түсінігі болатын. Ол жұмыстар сапаны басқарудың статистикалық әдістерінің бастамасы болды. Одан кейін бұл жұмыстар, Э.Демингтің арқасында Жапонияда кең таралып, сол елдегі экономикалық революцияға айтарлықтай үлесін тигізді.
Үшінші кезең. 50-шы жылдары жалпы ортақ сапаны басқарудың концепциясы–TQC ұсынылды. Оның авторы америкалық ғалым А. Фейгенбаум. TQC жүйесі Жапонияда статистикалық әдістерге үлкен акцентпен және сапа үйірмелеріне адам шақыру үшін жақсы дамыды.
Бұл кезеңде, құжатталған сапа өкілеттіктер мен жауапкершіліктер белгілейтін жүйесі, сондай-ақ бүкіл кәсіпорынның ғана емес, сарапшылар сапалы қызметтердің сапасын басқару саласындағы ынтымақтастықта болды.
Мотивация жүйесі адам факторына көше бастады. Материалдық ынталандыру төмендеді, моральдық рух өсті.
Көп көңіл оқуға бөлінді, оның ішінде өзін-өзі оқытуға.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Дәріс 6. Сапа жүйесінің дамуының негізгі кезеңдері


title: Төртінші кезең - Сапа пирамидасы

text:
Төртінші кезең. 70-80 жылдары, ол жалпы сапаны басқару үшін жалпы сапа менеджментіне көшу басталды. Осы уақытта, сапа менеджменті жүйесі үшін жаңа халықаралық стандарттар сериясы - ИСО 9000 стандарттары пайда болды.
Егер TQC –орнатылған талаптар мақсатында сапаны басқару болса, онда TQM –ол мақсаттарды және талаптарды басқару болып табылады.
TQMда адамның рөлі мен қызметкерлерді оқыту басты рөл атқарады.
Жеткізуші мен тұтынушы арасындағы қарым-қатынас ИСО 9000 сериялы стандарттарында орныталған талаптарға сай негізделген.
Бесінші кезең. 90 жылдары компания бизнес әсері және кәсіпорындар қоғамның мүдделерін қарастыру одан сайын өсті. Бұл қоршаған ортаны қорғау және өнім қауіпсіздігі тұрғысынан басқару жүйелеріне қойылатын талаптарды белгілейтін ИСО 14000 стандарттарға негізделді.
Оның талаптары салаларға байланысты күшейтілген болды, сонымен қатар Үлкен үштіктегі ірі өндіріс машиналарына жеке талаптар қойылды.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сапа пирамидасы

text:
Дәріс 1. Сапа ұғымы
Нарықтық экономика жағдайында, сапа мәселесі, экономикалық, әлеуметтік және экологиялық қауіпсіздік деңгейін жақсартудың ең маңызды факторы болып табылады. Сапа – қызметтің барлық аспектілерін өнімділігін сипаттайтын күрделі ұғым: стратегия әзірлеу, өндірісті ұйымдастыру, маркетинг және т.б. бүкіл сапа жүйесін ең маңызды құрамдас бөлігі өнімнің сапасы болып табылады.
Халықаралық деңгейдегі сапаға деген талаптар ИСО 9000 сериялы стандартында көрсетілген. ИСО 9000 сериялы халықаралық стандарттардың бірінші редакциясы 80-шы жылдардың соңында жарыққа шықты және халықаралық стандарттаудың сапалы жаңа деңгейге шыққанын білдірді. Ол стандарттар сапа жүйесінің сертификациясының бастамасы болды. Сапа менеджменті – менеджменттің тәуелсіз бағыты. Қазіргі уақытта, ғалымдар мен сарапшылар шетелдегі сапа менеджментінің қазіргі заманғы әдістерін TQM (жалпы сапа менеджменті) әдістемесімен байланыстырады.
ИСО 9000 сериялы стандарттары өндірушілер мен тұтынушылар арасындағы қарым-қатынасын реттеп, бір уақытта сапа жүйесін бағалау шарттарының бірыңғай, бүкіл әлем мойындаған көзқарасын орнатты. Басқаша айтқанда, ИСО стандарттары қатаң тұтынушы бағдарын құрды.
Сапаны келесі пирамида түрінде көрсетуге болады. TQM пирамидасының жоғарғы жағында - жалпы сапа менеджменті, қажетті өнім сапасына қол жеткізу үшін барлық жұмыстың жоғары сапасын қамтитын бөлігі болып табылады. Біріншіден, бұл өндірістің жоғары ұйымдастырушылық және техникалық деңгейін, тиісті еңбек жағдайларын (фирма сапа) қамтамасыз етуге байланысты жұмыс. Компанияның сапасы – көшбасшылық және басқару (жоспарлау, талдау, бақылау) сапасы болып табылады. Жоспарлау сапасы (даму стратегиясын, жоспарлар, жүйелерді т.н.) мақсаттарға қол жеткізу және компанияның сапасына байланысты.
Сапа пирамидасы
Жұмыстың сапасы басқару шешімдерін, жоспарлау жүйесінің жарамдылығын қамтиды. Тікелей өнімдерді шығаруға байланысты жұмыстың сапасы ерекше мағына болып табылады. Өнімнің сапасы жұмыс сапасының бөлігі және салдары болып табылады. Онда тікелей емес ақаулы өнімнің сапасы, тұтыну пікірі талданады және шағымбағаланады.
Сапа туралы түсінік тарихи және өнеркәсіптік жағдайлардың ықпалымен қалыптасты. Бұл әрбір әлеуметтік өндірістік өнім сапасы үшін өзінің мақсатты талаптары болуы фактісі мен байланысты болып табылады.
Өнімдерін арттыру күрделілігі бағаланатын қасиеттерін санының артуына алып келді. Ауырлық орталығы кешенді тексеру өнімінен функционалдыққа білеттеріне көшті.
Жаппай өндіріс сапасы бір сатыдағы тұрғысынан, және жаппай өндіріс өнімдерінің өндірілген барлық сапа тұрғысынан қарала бастады.
Ғылыми және ғылыми-технологиялық прогрестің дамуымен, өндіріс автоматтандырылған болды, күрделі жабдықтарды және басқа да жүйелерді бақылауға автоматы құрылғылар пайдаболды. «Сенімділік» түсінігі пайда болды. Осылайша, сапаның жаңа тұжырымдамасы әзірленді және жаңартылып отырды. Сапаны бақылау әдістерінің қажеттілігіне байланысты сапа туралы ақпаратты жинау, өңдеу және талдау әзірленді. Компаниялар өндіріс және тұтыну процесінде сапа мониторинг ұйымдастыруға тырысты, нарықтық экономика жағдайында жұмыс істеді. Ақаулардың алдыналу бойынша жұмыстар жүргізді.
Сапаны бағалау үшін маңызды физикалық қасиеттердің түрлері, пайдалану құны шоғырланған. Сапаны бағалау үшін маңызды қасиеттер:
Ғылыми және ғылыми-техникалық жетістіктерді өндіріске материалдандыруға көрсететін техникалық деңгейі;
Эстетикалық сезімдері мен пікіріне байланысты қасиеттерінінің жиынтығы мен сипатталатын эстетикалық деңгейі;
Өнім пайдаланудың (өнім күтімі, жөндеу) техникалық жағымен байланысты орындау деңгейлері;
Үйлесімді сілтемені көздейтін және өнімді (функционалдық дәлдігі, сенімділігі, ұзақ өмір) пайдаланудың нақты қасиеттері сақталатын техникалық сапасы.
Қазіргі заманғы ғылым өмір жолын анықтауға іргелі санаттардың біріне, адам мен қоғамның табысты дамуы үшін әлеуметтік-экономикалық негізі ретінде сапаны қарастырады. Сапаның бұл анықтамасы өте сыйымды болып табылады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сапарбаева Назира Абдигаппаровна білім беру бағдарламасының тобы: 7М013 Пәндік мамандандырылмаған мұғалімдерді даярлау білім беру бағдарламасы

text:
7М01310- Бастауышта оқыту педагогикасы мен әдістемесі Ғылыми - педагогикалық
Бұйрықпен қабылданған:
№110-ЖООК, «25» тамыз 2021ж.
Ғылыми жетекшісі:
PhD доктор, аға оқытушы Аккузова А.А. (аты, жөні, тегі ғылыми дәрежесі, атағы)
Магистрлік диссертация тақырыбы:
«Білім сапасын арттыруда критериалды бағалау жүйесін қолдану, функционалдық сауаттылығын қалыптастыру әдістемесі»
(Ғылыми кеңесте бекітілген диссертация тақырыбы )
№ 143-ЖООК «05» қараша 2021ж. (бұйрықтың бекітілген күні)
Ескертпе: Магистранттың жеке оқу жоспары 2018 жылғы 31 қазандағы №604 ҚР жоғары оқу орнынан кейінгі білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандартының талаптарына сәйкес толтырылады. Магистрант өзінің жеке оқу жоспарын эдвайзер мен ғылыми жетекшінің көмегімен білім беру бағдарламасы мен элективті пәндер каталогы негізінде құрастырады.


title: Жеке оқу жоспары - Сапарбаева Назира Абдигаппаровна білім беру бағдарламасының тобы: 7М013 Пәндік мамандандырылмаған...

text:
Педагогикалық пәндерді оқытудың теориясы мен технологиясы
5
п.ғ.к., аға оқытушы
Есім Ұ.Ә.
ТК бойынша кредиттер саны
16
Жалпы кредиттер саны
16
Магистрант: Сапарбаева Н.А. _____________ «___» ____ 202__ ж.
Эдвайзер: Жияшева Ж.Ш. _____________ «___» ____ 202__ ж.
2. Ғылыми-зерттеу жұмысы
Тақырыбы: «Білім сапасын арттыруда критериалды бағалау жүйесін қолдану, функционалдық сауаттылығын қалыптастыру әдістемесі»
Зерттеу бағыты: Пәндік мамандандырылмаған мұғалімдерді даярлау
3 семестр
Магистранттың ғылыми
зерттеу жұмыстарының тараулары аты
Орындалғаны туралы белгі
Бағасы (%, әріптік)
Орындау мерзімі
Аттестаттау күні
Есеп түрі
Оқушылардың оқу жетістіктерін өлшемдік бағалаудың теориялық негіздері
Критериалды бағалау оқушылардың оқу жетістіктерін бағалау жүйесі ретінде және бағалау жүйесінің атқаратын қызметтері
Мектептегі оқушылар жетістіктерін бағалаудағы халықаралық бағалау жүйесін енгізудің тәжірибесі
08.11.2021-
26.11.2021
29.11.2021-
24.12.2021
27.12.2021-
31.01.2022
4 семестр
Магистранттың ғылыми
зерттеу жұмыстарының тараулары аты
Орындалғаны туралы белгі
Бағасы (%, әріптік)
Орындау мерзімі
Аттестаттау күні
Есеп түрі
Бағалау жүйесі оқыту жетістігін өлшеу мен оқыту мәселелері диагностикасы
Оқушылардың функционалдық сауаттылығын арттыруда критериалды бағалау жүйесінің негізгі элементтері мен құрылымы
Бастауыш сынып оқушыларының оқу жетістіктерін критериалды бағалау (қалыптастырушы, іштей және сырттай бағалау) әдістемесі және оқушылардың функционалдық сауаттылығын қалыптастыру бойынша эксперимент жұмыстарын жүргізу
07.02.2022-02.03.2022
04.03.2022-
05.04.2022
07.04.2022-
25.04.2022
Магистрант: Сапарбаева Н.А. _____________ «___» ____ 202__ ж.
Ғылыми жетекшісі: Аккузова А.А. _____________ «___» ____ 202__ ж.
3. Іс-тәжірибе
3.1 Педагогикалық іс-тәжірибе Мақсаты мен міндеттері:
Педагогикалык іс-тәжірибенің мақсаты: ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
3.2 Зерттеу іс-тәжірибесі Диссертацияға байланысты нақты міндеттер қойылады (семестрдегі МҒЗЖ бөлімдерін орындау)
Мақсаты: ______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________________________________________________________________________


4. Магистрлік диссертация тақырыбын таңдаудағы негіздемесі мен құрылымы:
НЕГІЗДЕМЕ Тақырыптың өзектілігі: Елбасы Н.Ә. Назарбаев 2012 жылғы 27 қаңтардағы «Әлеуметтік-экономикалық жаңғырту – Қазақстан дамуының басты бағыты» атты Қазақстан халқына кезекті Жолдауында білім беру ұйымдары жастарға жалаң білім беріп қана қоймай алған білімдерін өмірдің түрлі жағдайларында пайдалана алуды үйретуі керек екендігін баса айтып, үкіметке оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамытудың бес жылға арналған Ұлттық шаралар жоспарын дайындау жөнінде нақты тапсырма берген болатын. Осы тапсырманың негізінде маусым айында Үкіметтің 25 маусым 2012 жылы №832 қаулысымен бекітілген «Мектеп оқушыларының функционалдық сауаттылығын дамыту жөніндегі 2012-2016 жылдарға арналған ұлттық іс-қимыл жоспары» қабылданды. Ұлттық жоспардың мақсаты – Қазақстан Республикасындағы мектеп оқушыларының функционалдық сауаттылығын дамыту үшін жағдай жасау болып белгіленген. Функционалдық сауаттылығы дегеніміз-адамдардың әлеуметтік , мәдени, саяси және экономикалық қызметтерге белсене араласуы, яғни бүгінгі жаһандану дәуіріндегі заман ағымына, жасына қарамай ілесіп отыруы, адамның мамандығына , жасына қарамай үнемі білімін жетілдіріп отыруы. Ондағы басты мақсат жалпы білім беретін мектептерде Қазақстан Республикасының зияткерлік, дене және рухани тұрғысынан дамыған азаматын қалыптастыру, оның әлемде әлеуметтік бейімделуі болып табылады. Қоғамның дамуына байланысты сауаттылық ұғымының мәні тарихи тұрғыдан өзгергенін, тұлғаға қойылатын талаптарда оқу, жазу, санай білу қабілеттерінен гөрі белгілі бір қоғамда өмір сүруге қажетті білім мен біліктердің жиынтығын игеру, яғни функционалдық сауаттылыққа жету, қалыптастыру,меңгерту. Қазіргі әлемдегі, еліміздегі өріс алып отырған түрлі бағыттағы дамулардың әсерінен қоғамның адамға қоятын талаптарының өзгеруі нәтижесінде функционалдық сауаттылық ұғымы кең тарала бастады. Қазіргі әлемдік білім кеңістігіндегі халықаралық стандарт талаптарына сай оқыту үдерісінің орталық тұлғасы білім алушы субъект, ал ол субьектінің алған білімінің түпкі нәтижесі құзыреттіліктер болып белгіленуі білім беру жүйесінде «функционалдық сауаттылықты» қалыптастыру мақсаты негізге алынып отыр.
Осыған орай зерттеу тақырыбы «Білім сапасын арттыруда критериалды бағалау жүйесін қолдану, функционалдық сауаттылығын қалыптастыру әдістемесі» деп аталды.


title: Жұмыстың мақсаты - Сапарбаева Назира Абдигаппаровна білім беру бағдарламасының тобы: 7М013 Пәндік мамандандырылмаған...

text:
Жұмыстың мақсаты: Бастауыш сынып оқушыларының дайындық деңгейін, оқудағы жеке ілгері басуын өлшемдік бағалау жүйесімен анықтау, мектептегі білім беру үрдісінің сапасын көтеруге мүмкіндік беретін өлшемдерді жинақтай отырып, оқушылардың функционалдық сауаттылығын қалыптастыру.
Зерттеу нысаны:Жалпы білім беретін орта мектепте бастауыш сыныптарындағы оқыту үдерісі.
Зерттеу пәні: Бастауыш білім беру жүйесіндегі критериалды бағалау.
ҚҰРЫЛЫМЫ Кіріспе 1 Функционалдық сауаттылық – білім сапасын жетілдіреудің негізді бағдары
1.1 Оқушылардың оқу жетістіктерін өлшемдік бағалаудың теориялық негіздері
1.2 Критериалды бағалау оқушылардың оқу жетістіктерін бағалау жүйесі ретінде және бағалау жүйесінің атқаратын қызметтері
1.3 Мектептегі оқушылар жетістіктерін бағалаудағы халықаралық бағалау жүйесін енгізудің тәжірибесі
2 Оқушылардың оқу жетістігін бағалаудың критериалды жүйесін енгізудің әдістемелік негіздері
2.1 Бағалау жүйесі оқыту жетістігін өлшеу мен оқыту мәселелері диагностикасы
2.2 Оқушылардың функционалдық сауаттылығын арттыруда критериалды бағалау жүйесінің негізгі элементтері мен құрылымы
2.3 Бастауыш сынып оқушыларының оқу жетістіктерін критериалды бағалау (қалыптастырушы, іштей және сырттай бағалау) әдістемесі және оқушылардың функционалдық сауаттылығын қалыптастыру бойынша эксперимент жұмыстарын жүргізу
Қорытынды Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Магистрант:
Сапарбаева Н.А. (аты-жөні, тегі)
_____________
«____» ____ 202__ ж.
Ғылыми жетекшісі:
PhD доктор, аға оқытушы Аккузова А.А. (ғылыми дәрежесі, атағы, аты, жөні, тегі)


title: Магистрлік диссертацияны орындау жоспары

text:
Бағалау жүйесі оқыту жетістігін өлшеу мен оқыту мәселелері диагностикасы
Оқушылардың функционалдық сауаттылығын арттыруда критериалды бағалау жүйесінің негізгі элементтері мен құрылымы
Бастауыш сынып оқушыларының оқу жетістіктерін критериалды бағалау әдістемесі және оқушылардың функционалдық сауаттылығын қалыптастыру бойынша эксперимент жұмыстарын жүргізу


title: Ғылыми мақалалар - Сапарбаева Назира Абдигаппаровна білім беру бағдарламасының тобы: 7М013 Пәндік мамандандырылмаған...

text:
7. Оқу нәтижелері ерекшелігі ________ %
қарыз алу ________ %
дәйексөз ________ %
самоцитирования ___%
7.1 Магистрлік диссертацияны плагиат бойынша тексеріп өткізу ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________


7.2 Магистрлік диссертацияны алдын-ала қорғау
Тыңдалды: 1. Магистрант: Сапарбаева Назира Абдигаппаровна
1. Ғылыми жетекшісі: PhD доктор, аға оқытушы Аккузова А.А.
Сөз алды:_____________________________________________________________
______________________________________________________________________
______________________________________________________________________
_______________________________________________________________________
Қаулы етті: магистрант____________________________________ғылыми зерттеу жұмысын аяқтады, -аяқтамады .
Магистранттың магистрлік диссертациясының алдын ала қорғау
____________________________________________________________________________________________________________________________________________
Тақырыбы: Білім сапасын арттыруда критериалды бағалау жүйесін қолдану, функционалдық сауаттылығын қалыптастыру әдістемесі
Шешімі: магистрант Сапарбаева Назира Абдигаппаровна қорғауға жіберіледі/қорғауға жіберілмейді. (қажет емес жерінің астын сыз)
Ғылыми жетекшісі: PhD доктор, аға оқытушы Аккузова А.А.
Кафедра меңгерушісі: п.ғ.к., доцент Ермекбаев М.А.
Хаттама №___ «____»___________ 20___ж.
Достарыңызбен бөлісу: |


Сапар Байжанов атындағы №162 мектеп-гимназияның 3 «Б» сынып оқушысы Мұрат Аянаның ғылыми жұмысына
Пікір Мұрат Аяна өзінің ғылыми жобасында балдың түрлерін анықтап, оның адам денсаулығына пайдасы туралы жазған. Аяна өз жұмысында өзін толғандырып жүрген балдың пайдасы мен зияны туралы жүйелі ой қозғайды. Себебі бүгінгі таңда балдың адам денсаулығы үшін пайдасы көп. Атап айтқанда, бал қан құрамын жақсартады, ішкі ағзалардың қызметін жандандырады, иммунитетті арттырады, дененің физиологиялық қызметін, күш-қуатын қалпына келтіреді. Мидың жұмысын жақсартады, тыныс алу жолдарын артық өңезденуден сақтайды. Ол сондай-ақ жүрек-қан тамырлары ауруына, бауырға, бүйрекке, ішек-қарын жолына, суық тиюге, құяң мен өтке пайдалы. Балды құрт ауруына, ұйқысыздыққа, бас ауруына, қан қысымына, асқазан жарасына, тіпті күйікке де ем ретінде пайдалануға болады. Балдың сондай-ақ аллергияға, бактерияға, қабынуға қарсы да қасиеттері анықталған.
Өмірде табиғи балды ажырату оңай емес. Қантты бал араны қант шырынымен қоректендіру арқылы алынады. Сатушылар оны табиғи балға араластырып сатады. Бұл орайда табиғи, жасанды балды ажыратуға ешқандай анализ көмектеспейді. Жасанды балдың құрамында қант, қант крахмалы, ұн, желім, гипс болады. Оның кейбірін үй жағдайында анықтауға мүмкіндік барын атап көрсеткен. Жалпы оқушымыздың ой-санасында адам денсаулығы үлкен мақсат болып жүрсе, болашақта ел тағдырын ойлайтын, қорғайтын, қолдайтын ел азаматы болатынына сенімдімін.


Сапарда қыбла бағытын білмеген
адам не істейді?
1793 рет оқылған
Жолаушы сапар барысында құбыланың қай тұста екенін білмей
қалса, сол жердің тұрғылықты адамдарынан немесе білетін
басқа біреулерден сұрауы керек. Егер сұрайтын ешкім болмаса,
өзі тұжырым жасап, есептеп, ойы басым түскен жаққа қарап
намаз оқиды.
Егер біреуден сұрап немесе өзі тұжырым жасап, бір тарапқа
қарай намаз оқып болғаннан кейін намазын құбыладан басқа
жаққа қарап оқығаны анықталса, ол намазды қайта оқымайды.
Оған сахабалардың
басынан өткен мына оқиға дәлел болады:
Бірде бір топ сахаба қараңғы түнде құбыланың қай тарапта
екенін білмей, әркім болжам жасап, әр тарапқа қарап намаз
оқиды және өзі оқыған жақты белгілеп қояды. Таң атқаннан кейін
намаз оқыған жақтары құбыла тарапы емес екендігін біліп,
болған жайды Пайғамбарға (оған Алланың игілігі мен сәлемі
болсын)
баяндайды. Сонда Пайғамбар (оған Алланың игілігі мен
сәлемі болсын): «Намаздарың бітті», –
деп жауап береді (Сунән
әд
-
Дарақутни, Бәб әл
-
ижтиһад фи әл
-
қиблә, 4. Әл
-
Бәйһақи, әл
-
Ихтиләф фи әл
-
қиблә, 2067).
Яғни Пайғамбарымыз (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын)
намаздарың дұрыс, қайта оқудың қажеті жоқ дегенді айтқан.
Басқа бір риуаятта: «Сендерге қайталау міндет емес», –
деп
жауап берген делінеді.
Сапарда намаз қаза болып қалса не істеу керек?
Яғни бір адам жолаушы болып сапарда жүрген кезінде қасыр
қылып оқитын төрт ракағатты намазын, тұрғылықты болғаннан
кейін өтесе де, екі ракағатты етіп оқиды. Себебі оның мойнына
жүктелген намаз екі ракағатты еді.
Қаза намаздарын Құран мен сүннетте тыйым салынған
уақыттардан болған басқа кез келген уақытта өтеуге болады.
Қаза болған намазды артынша, келесі намаздан бұрын
орындаған абзал.
Жолаушыға жамағат намазға қатыспауға рұқсат беріледі!
Ибн Омар (Алла әкесі екеуіне разы болсын) Дажнанда (Мекке
маңындағы тау) азан шақырды. Сосын: «Намазды үйлеріңде
(тұрған жерлеріңде) оқыңдар», –
деді де: «Бізге (қасындағы
серіктеріне) Алла елшісі азаншыға азан шақырғаннан кейін
артынша «сапарда, жаңбырлы не суық түнде намазды үйлеріңде
оқыңдар» деп айтуға әмір беретін», –
деді (оған Алланың игілігі
мен сәлемі болсын).
Жолаушыға жұма мен айт намаздарына
қатысу міндет емес. Бірақ мүмкіндігі болса, бұл намаздарға
қатысқаны абзал.
Сапарда ораза тұтпауға болады!
Хамза ибн Амр әл
-
Әсләми (Алла оған разы болсын)
Пайғамбардан (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын)
«Сапарда ораза тұтайын ба?»—деп (сұраған). Ол жиі ораза
тұтатын еді, оған (Алла елшісі (оған Алланың игілігі мен сәлемі
болсын): «Қаласаң—ораза тұт, қаласаң—тұтпа»,—депті
(Муслим).
Ибн Аббастан (Алла әкесі екеуіне разы болсын): Алла елшісі
(оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) Рамазанда Меккеге
қарай шығып, ораза тұтқан да, Кәдидқа (Меккеге таяу жер атауы)
жеткенде ораза тұтуды тоқтатқан және (онымен бірге шыққан)
адамдар да ораза тұтуды тоқтатқан.
Жәбир ибн Абдуллаһтан (Алла әкесі екеуіне разы болсын):
«Алла елшісі (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) сапарда
болғанда, топталған адамдарды және көлеңкеге алынған бір
кісіні көріп: «Бұл не?»—деп (сұрады). (Олар): «Ол ораза
тұтқан»,—деді. Сонда (Пайғамбар (оған Алланың игілігі мен
сәлемі болсын): «Сапарда ораза тұту тақуалық емес»,—деді»,—
деген. (Муслим).
Жолға жалғыз шықпаған дұрыс!
Пайғамбар (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын): «Егер де
адамдар жалғыз (жол жүрудегі) мен білетін (нәрсені) білгенде,
ешбір аттылы түнде жалғыз жүрмес еді»,—депті.
Әбу Һурайрадан (Алла оған разы болсын):
«Пайғамбар (оған
Алланың игілігі мен сәлемі болсын): «Аллаға және ақырет күніне
иман келтірген әйелдің махрамсыз бір күн, бір түндік жолға
сапарға шығуына рұқсат жоқ»,—деп айтты»
,
—деген (Бұхари).
Махрам—үйленуге болмайтын жақын туыс адамы. Хадистің
басқа риуаяттарында туыстарымен бірге күйеуі де айтылған.
Сапардан келгенде
намаз оқуға асық!
Кағбтан (Алла оған разы болсын): Пайғамбар (оған Алланың
игілігі мен сәлемі болсын) әлдебір сапардан (Мәдинаға) сәскеде
келсе, мешітке кіріп, отырудан бұрын екі ракағат намаз оқитын.
Сапардан келгенді құшақтап күтіп алуға тырыс!
Айша (оған Алла разы болсын): «Бірде Зайд бин Харис Мединаға
Алланың елшісі (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) менің
үйімде болған уақытында келді. Ол есік қақты да, Алланың елшісі
(оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) оған қарай киімін
сүйретіп асықты, сосын оны құшақтады және сүйді» (Тирмизи).
Сапарға шығайын деп тұрған адамға айтылатын дұға
Салим бин Абдуллаһ бин Омар, ол әрдайым Абдуллах бин Омар
(оған Алла разы болсын) сапарға аттанайын деп тұрған адамға
былай деп айтатынын жеткізді:
«Мен сенімен Алла елшісі (оған Алланың игілігі мен сәлемі
болсын) секілді қоштасуым үшін, маған жақында дейтін де,
мынаны айтатын: «Дініңді, аманатыңды (яғни жолда
орындалатын діни амалдарыңды) және амалыңның соңын
Аллаға тапсырамын!» /Астаудиъу
-
Ллаһа динака, уа аманатака,
уа хауатима амалика!/ (Тирмизи).
Бірде Пайғамбарға (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) бір
адам келіп: «Мен сапарға аттанғалы жатырмын, маған жол
батасын берші»,
-
деді. Сонда Пайғамбар (оған Алланың игілігі
мен сәлемі болсын): «Алла саған тақуалық нәсіп етсін!»
/Зауадака
-
Ллаһу
-
т
-
тақуа/,
-
деді. Ол адам: «Бұған тағы да мен
үшін қосшы»,
-
деді де –
Пайғамбар (оған Алланың игілігі мен
сәлемі болсын: «Ол сенің күнәләріңді кешірсін» /Уа ғаффара
занбака/,
-
деді. Ол адам: «Бұған тағы да мен үшін қосшы»,
-
деді
де –
Пайғамбар, оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын: «Сен
қай жерде болсаң да, Ол сенің игілікке жетуіңді жеңілдетсін!» /Уа
иассара лакаль
-
хайра хайсума кунта» (Тирмизи) деді.
Сапарға шығарда айтатын дұға
1.
Көлікке мініп: «Аллаһу әкбар, Аллаһу әкбар, Аллаһу
әкбар. Субхәнәл
-
ләзи сәххара ләнә һәзә уә
мә куннә ләһу
муқринин. Уә иннә илә раббинә ләмунқалибун».
Алла ұлы! Алла ұлы! Алла ұлы! Бізге мұны бағынышты еткен
Алла пәк. Әйтпесе біз оның маңына жақындай да алмас едік.
Сөзсіз біз Жаратушы Иеміз жаққа қайтамыз.
2.
«Аллаһумма иннә нәс
-
әлукә фи сәфәринә һәзәл
-
бирра
уәт
-
тәқуә, уә минәл
-
ъамәли мә тәрда. Аллаһуммә һәууин
ъаләйнә сәфәранә һәзә уәтуи ъаннә буъдәһ. Аллаһумма
әнтәс
-
сахибу фис
-
сәфәри, уәл
-
халифәту фил
-
әһли.
Аллаһумма инни әъузу бикә мин уәъсә
-
ис
-
сәфәри, уә кә
-
әбәтил
-
мәнзари, уә су
-
ил
-
мунқалаби фил
-
мәли уәл
-
әһл».
Я, Алла! Біз Сенен осы сапарымызда ізгілікті, тақуалықты және
Өзің риза болатын іс
-
әрекеттерді жасауымызды нәсіп етуіңді
сұраймыз. Я, Алла! Бұл сапарымызды бізге жеңіл ет, әрі оның
қашықтығын бізге жақын ет. Я, Алла! Сапардағы жолдасым –
Өзіңсің, сондай
-
ақ отбасыммен қалған да –
Өзіңсің. Я, Алла! Мен
сапардың ауыртпашылықтарынан және қайғылы көріністен,
сондай
-
ақ мал
-
мүлкім мен үй ішіме қаралы қайтудан Өзіңе
сыйынып, пана сұраймын.
Сапардан қайтқанда жоғарыдағы сөздерге мына сөздер
қосылып
айтылады
«Ә
-
ибун, тә
-
ибун, ъабидун, лирраббинә хамидун».
Біз Раббымызға тәубе етіп, құлшылық жасап әрі Оған мадақ
айтып оралудамыз.
Сапардағы кісінің таң атқанда айтатын дұғасы
«
Сәмиъа (немесе сәммәъа) сә’
-
миъум бихамдил
-
ләәһи, уә
хусни
бәләә иһи ъаләйнәә. Роббәнәә саахибнәә, уә әфдыйл
ъаләйнәә ъаизәм бил
-
ләәһи минән
-
нәәр».
Біздің Алланы мадақтаған сөздерімізді және оның сынағы өте
жақсы екенін айтқанымызды тыңдаушы басқаларға жеткізсін!
Раббымыз, бізді тастама, бізге кеңдік ет, Тозақ азабынан Аллаға
сыйынамыз».
Сапарда немесе басқа кезде бір үйге қонған кісінің айтатын
дұғасы
«Әъуузу би
-
кәлимәәтил
-
ләәһит
-
тәәммәәти мин шәрри мәә
халәқ».
Алланың кәміл сөздерімен жаратқан мақұлықтарының кесірінен
оған сыйынамын».
www.asylarna.kz
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сапарда қыбла бағытын білмеген адам не істейді?


url: http://emirsaba.org/saparda-ibla-bafitin-bilmegen-adam-ne-istejdi.html#«Аллаға_және_ақырет_күніне___иман_келтірген_әйелдің_махрамсыз_бір_күн,_бір_түндік_жолға___сапарға_шығуына_рұқсат_жоқ»