title: Сборник материалов международной научно-практической конференции - бет 14

text:
УДК 782. 1 (574)
СЫРЫМБАЕВА А.А., ЕГИНБАЕВА Т.Ж.
КазНУИ, г. Астана, Казахстан
О МУЗЫКЕ К СПЕКТАКЛЮ «ҚЫЗ ЖІБЕК» АКАДЕМИЧЕСКОГО
КАЗАХСКОГО МУЗЫКАЛЬНО-ДРАМАТИЧЕСКОГО ТЕАТРА
ИМЕНИ К. КУАНЫШБАЕВА ГОРОДА АСТАНЫ
«Қыз Жібек» – один из популярных в народе эпосов, имеющий множество
интерпретаций и постановок на сценах драматических театров. Музыкальное
сопровождение хотя и строится почти на одном материале цитированных и
обработанных Е.Брусиловским народных песнениз оперы «Қыз Жібек», но
всегда бывает разным – под аккомпанемент народного ансамбля, камерного
оркестра, малого симфонического оркестра, а во многих случаях и под
фонограмму. Возможно, использовать запись бывает удобнее (и экономичнее),
но ничто не может заменить живое звучание оркестра.
В этой статье мы остановимся на музыке к новой постановке «Қыз Жібек»,
режиссер Сайлау Камиев, Академического Казахского музыкально-
драматического театра имени К.Куанышбаева г.Астаны. Премьера прошла 20
июня 2013г. и была принята довольно тепло. Музыкальное оформление
спектакля выполнила молодой композитор Айсулу Тани
4
. В спектакль вошли
4
Айсулу Тани в настоящее время является преподавателем кафедры «Композиции»
Казахского Национального Университета Искусств города Астаны.
198
музыкальные номера как из одноименной оперы – Е.Брусиловского, с
художественного фильма – Н.Тлендиева, так и авторские.
Спектакль
состоит
из
2-х
актов.
Первый
акт
открывается
небольшойувертюрой, написаннойА.Тани. Первоначально была идея начинать
спектакль с кюя Н.Тлендиева «Аққу», но впоследствии от этого отказались.
Более того, пришлось сократить и саму увертюру, так как в драматическом
театре обычно используются более сжатые вступления и увертюры, если они
никак не обыграны на сцене. И все же она не потеряла своего
повествовательного характера. Тревожное sul ponticello у струнных, звучит как
предвестник драматического конца. Мелодическая линия, аккордами
движущаяся на crescendo вверх у всего оркестра на протяжении девяти тактов,
в одночасье сходит на нет, уступая место лирической мелодии, передающей
чистоту и искренность главных героев.
Сразу за увертюрой следует «Танец лебедей», позже этот же номер будет
использоваться и в сцене уединения, так что можно считать его лейтмотивом
любви Толегена и Жибек. Начинается танец со вступления гобоя и фагота,
словно диалога влюбленных. За счет арфы вся мелодия будто качается на
волнах, в нашем случае арфу заменяет фортепиано. Бывшая в ре-миноре
мелодия на последних тактах модулирует в ля-минор. А на предпоследнем
такте звучит мажорная доминанта ми-минора, словно не гаснущая надежда и
вера в счастливый исход, которая неминуемо разрешается в тонику,
растворяясь наpianissimo.
Следующая музыкальная сцена «Базарбай сарайындағы хор», уже знакомая
слушателям по опере, проходит в ауле Сырлыбая (отца Жибек),в опере же,
напротив, этот хор звучит в стане Базарбая (отца Толегена). Перенос ее видимо,
обусловлен тем, чтобы выразить радость народа об окончании войны, этим
жизнеутверждающим хором.
Первое появление Бекежана сопровождается вступлением песни «Жиырма
бес». Темп здесь значительно посажен, чтобы подчеркнуть грозный характер
героя поступенном движением басов. Далее следует номер условно названный
«Выход Сырлыбая». Здесь скорее передается удаль и смелость батыров-
победителей, нежели характеристика самого Сырлыбая. Номер построен на
синкопированном ритме. В мелодии же нет никакого особого развития, лишь
изредка у флейты появляются гамма-образные шестнадцатые, придающие
некую стремительность. А в контраст этому номеру далее, мы слышим
акапельный женский хор-плач вдов и матерей павших воинов, грубо
прерываемый Бекежаном.
Выход главной героини – Жибек построен на лиричной мелодии из
увертюры. Только здесь уже облегчена фактура – очень мягко звучит
аккомпанемент у фортепиано, фагота и виолончели, а флейта ведет мелодию,
прекрасно неся образ нежной и грациозной Жибек.
И снова, восхваляя воинов, звучит «Выход Сырлыбая» под их боевой клич.
Но вот в действие вмешивается Толеген. Он призывает народ посмотреть
правде в глаза, что эта война не принесла никакой победы, а лишь продолжило
199
братоубийство. Тревожно и, в то же время, настойчиво звучит на фоне его речи
музыка, а pionississimo и sul ponticello у струнных еще больше усиливают этот
эффект. Чем более пылко говорит Толеген, тем все больше поддерживает его
народ. А мелодия тем временем становится напряжѐнной и идет вверх, и как бы
с противостоянием добираясь до кульминации, с фаготом спускается вниз и
завершается в мажоре, тем самым подтверждая искренность и правоту героя.
Часто в спектакле встречаются небольшие оркестровые вставки, а точнее
tremollo sul ponticello, например, при угрозе Бекежана Толегену, когда Жибек
останавливает поединок, хватаясь за лезвия мечей, когда она же с закрытыми
глазами выбирает между стрелами двух соперников и в сцене отчаяния Жибек
после смерти ее возлюбленного.
Но вернемся к основному действию. Следующим музыкальным номером
идет сцена кочевья. Здесь композитор использует кюй Н.Тлендиева «Кҿш
керуен» в своей оркестровой обработке. Многие помнят его еще по
кинофильму Султана Ходжикова «Қыз Жібек», именно с этого кюя и
начинается лента. В исполнении оркестра он звучит немного тяжеловато, но
сама мелодия отлично передает радость и энтузиазм людей в этой сцене.
Дополняет его идущая следом песня того же композитора, так же выполненная
в обработке А.Тани «Шіркін-ай».Далее картина Жибек и Бекежан. Первой
обращенной к Жибек песней выступает «Жиырма бес». Ее широкое
мелодическое дыхание передает безграничную любовь Бекежана к Жибек
5
.
Звучит уже в оригинальном темпе.Жибек отвечает ему песней «Раушан»,
повторяющиеся квартовые скачки в которой звучат словно упрек и неприязнь к
Бекежану. Совсем по-иному обращается к нему подруга Жибек – Дурия. Ее
ответ на музыку к песне «Ағажан», звучит задорно и весело, между тем в
словах чувствуется неразделенная симпатия к Бекежану.
Не добившись проявлением чувств расположения прекрасной Жибек,
Бекежан показывает всю свою удаль и силу в песне «Аққҧм». Позже,
отвергнутый, вместе со своими воинами удаляется под «Выход Бекежана».
Танец «Шашу» играет роль перехода от одной сцены к другой. В отличие от
оперы танец здесь, так же как и «Базарбай сарайындағы хор», перенесен из аула
Базарбая в кочевье Сырлыбая.
Оркестр аttacсa играет вступление песни «Қос барабан». На сцене Жибек с
подругами. Из-за кулис слышен голос Толегена, акапельно поющий куплет из
«Қос барабан». Когда девушки уходят, на сцену выбегает Толеген с акыном
Шеге и допевает песню уже под аккомпанемент. Грозное и устрашающее
вступление песни, предвещающее печальную судьбу героя, звучит обособленно
от распевного и лиричного куплета. Следом поет свою песню и Жибек
(«Толқыма»). В интонации уже нет того настойчивого отказа, как в песне
5
У.Джумакова, Н.Кетегенова. Казахская музыкальная литература (1920 – 1980). – Алматы:
Ғылым, 1995. – 47 с.
200
«Раушан», напротив, мелодия завораживает и притягивает не только Толегена,
но и каждого слушателя.
Одним из ярких персонажей данного спектакля является Шеге. Акын, друг и
верный спутник Толегена не только играет важную роль в действии, но и его
музыкальные номера так же не маловажны. Именно он первый по просьбе
Толегена с «Терме» обращается к Жибек. Следует отметить, что в одном из
составов Шеге исполняет «Терме» «самостоятельно» под свой аккомпанемент
домбры, а во втором случае уже под оркестр. И поэтому, само собой и характер
исполнений различен. С оркестром «Терме» звучит более динамично, за счет
стремительного вступления и последующего оживленного сопровождения
оркестра. А с домброй же сохраняется колорит терме, как жанра. Следом звучат
его же «Шегенің толғауы» и «Кҿк кҿбелек» (оба состава поют под
сопровождение оркестра).
Далее слово берет и сам Толеген. «Алқарай кҿк» песня-признание в любви к
Жибек. Вступление здесь, как и в песне «Қос барабан», немного«обманчиво»:
маршеобразное и акцентированное оно сменяется мягким и распевным
куплетом. Лишь перед последним предложением 4 такта идет общее crescendo к
кульминации на фермате. А затем, наступает нежное piano, до самого конца
песни. После этого не следует«Гҽкку» Жибек, как это было в опере, а мы
слышим песню «Жапалақ». И снова отклонение от оперы – исполняет ее не
один Шеге, а в дуэте с Толегеном. Здесь они восхваляют свой род и Толегена,
старшего сына Базарбая, задорно и весело.
И вот мы приближаемся к драматической кульминации первого акта. Вновь
появляется Бекежан. Его ревность приводит к ссоре с Толегеном и два джигита
решают разрешить спор в поединке. Народ взволнован, эту атмосферу
усиливают удары большого барабана (poco a poco accelerando). Бой идет на
фоне хора «Қантҿгіс» (А.Тани). Арпеджионный ход у фагота и виолончели,
подхватываемый сначала кларнетом, а затем флейтой во вступлении,
непрерывно идущий вверх, и передает то самое волнение народа. Люди не
хотят
кровопролития,аначинающиеся
на
слабую
долю
восьмые
аккомпанирующих скрипок подчеркивают тревогу и страх за судьбу героев.
Хоровая тема звучит как призыв и мольба остановить этот бой. Когда два воина
были уже близки к исходу боя, их останавливает Жибек. Как уже было сказано
выше, в тот момент, когда она хватается за лезвия сабель соперников, мы
слышим акцентированное тремоло струнных.
Жибек предлагает мирно решить спор. С закрытыми глазами она выберет
стрелу одного из них. Тот, чью стрелу Жибек вонзит в землю, и останется с
нею, второй же –будет им обоим другом. Оба соперника соглашаются, звучит
«Сцена уединения» (выше называлась «Танец лебедей»), это желание
влюбленных быть вместе. Под тревожное тремоло струнных Жибек тянет
жребий. Выбор сделан, и Жибек не ошиблась со стрелой. Радость победы Шеге
разносит своим «Терме» (со словами «Біздің оқ! Біздің оқ!») с оркестровым
аккомпанементом.
201
Готовится юрта молодым. Фоном же этим приятным хлопотам служит
«Отау» (А. Тани). Эта небольшая оркестровая пьеса своей широтой дыхания,
лишь однажды прерываемая или даже скорее дополненная темой на легком
spicatto у флейты и скрипок, навевает мысли о семейном очаге – всегда теплом
и уютном.
Наконец-то, Толеген и Жибек наедине, но несколько раз их покой нарушает
подшучивающая над ними молодежь, то смехом, то акапельным хором. И вот
мы слышим знаменитое, ставшее символом образа Жибек – «Гҽкку». Но и здесь
не обошлось без небольших отклонений от оригинала. Жибек начинает петь
одна, но затем ее песнюподхватывает Толеген, тем самым, еще больше
обозначая, их глубочайшую любовь друг к другу. Народ провожает молодых
под акапельный хор «Сҽулем-ай». Хотелось бы еще раз обратить внимание
наотличие от одноименной оперы: в опере хор звучит в оркестровом
сопровождении и при участии только женского хора.
За сценой слышен веселый гомон толпы, на сцене же остается лишь
Бекежан, не разделяющий радости вместе со всеми.
Акт завершается вступлением «Қос барабан». Также он служит и началом
следующего акта. Мы уже отмечали драматичный характер этого вступления. И
в связи с тем, что оно достаточно емкое, вступление к песне «Қос барабан»
было выбрано в качестве музыки к занавесу.
Во втором акте действие происходит в ауле Базарбая, отца Толегена.Отец
недоволен поступком сына, т.к. он приказывал напасть на шектинцев, а не
приводить невесту. Толеген, его мать – Камка, сестра – Карлыгаш и Шеге
молят Базарбая дать благословение сыну. Шеге обращается к нему с песней
«Аязбай», и снова, если Шеге из первого составапоет акапельно, то Шеге из
второго состава – под аккомпанемент домбры. Но Базарбай непреклонен.
Неожиданно появляется безымянный их земляк, с вестью о
приближающемся враге.Снова мы слышим хор «Қантҿгіс», и вновь это страх
народа перед кровопролитием. Но и это известие не изменило мнения Базарбая,
он проклинает Толегена, просящего отряд для помощи шектинцам, и отпускает
его одного без единого соратника.
Но это никак не поколебало решимости Толегена,ведь его поддерживает
народ. В песне Карлыгаш «Ертіс» оркестр играет небольшое вступление, а
дальше солистка допевает без сопровождения. Тоже самое происходит и в
номере Камки – оркестр, а точнее лишь виолончель и скрипка играют только
проигрыши, т.к. ее песня исполнена больше как плач, и солистке трудно
оставаться в одной тональности.
Между этими номерами проходит хор «Кеңес кҥйі», написанный в остром
ритме, он имеет подбадривающий характер (молодежь поддерживает
Толегена). Камка дает свое благословение и Толеген собирается в путь.
Прощальный хор Толегена очень схож с хором «Сҽулем-ай», только уже в
сдержанном темпе и в минорном ладу (проклятие отца печалит всех).
По дороге Толеген встречает отряд Бекежана, который спешит на помощь
Сырлыбаю, и вступает с нимв бой. В сцене боя использован кюй Н.Тлендиева
202
«Махамбет» в обработке А.Тани для состава театрального оркестра. Оставшись
наедине с Толегеном, Бекежан обещает ему свою дружбу и предлагает вместе
отправиться к Жибек. Но улучив момент, безжалостно убивает его. Монолог
умирающего Толегена звучит на фоне темы «Ақсақ қҧлан», исполненного
хором без слов.
На сцене Жибек с подругами. Номер Дурии с хором проходит акапельно. В
опере этот хор исполняется еще в начале, и только с женским хором. В нашем
же спектакле хор смешанный. Хочется отметить отличную работу хормейстера,
под ее руководством хор звучал как никогда хорошо: были выстроены все
голоса, каждый участник хора знал свое место в музыкальной ткани и каждый
голос очень хорошо прослушивался.
Подруги пытаются подбодрить Жибек, но у нее на сердце неспокойно.
Вдруг они слышат стук копыт. Жибек надеется увидеть своего возлюбленного,
но перед ней – Бекежан (песня «Мҽди»). Она расспрашивает только что
прибывшего путника, откуда у него конь Толегена и где ее жених, в песне – с
которой она раньше уже обращалась к Бекежану – «Раушан».Бекежан ей
сообщает о смерти Толегена в песне «Сарымойын», близкой по интонации
песне «Жапалақ». Песню он не допевает, а заканчивает речитативно с
отчаянием и злостью.
Жибек убита горем. Она проклинает Бекежана в своем монологе. В этой
сцене оркестр играет тему из «Ақсақ қҧлан»: тему ведет фагот, на фоне sul
ponticello у струнных. Надежда навсегда погасла. Затем следуют две песни
«Жібектің қоштасу ҽні» и «Дҥние-ай».
Финал спектакля отличен от других постановок «Қыз Жібек» – Жибек
решает отомстить убийце. Ночью она приходит к Бекежану, сидящему под
«қара найза». Она предлагает ему поединок. Бекежан же не узнает ее. Признав в
ней Каршыгу, он соглашается, и Жибек тоже погибает от рук Бекежана. Он
наконец узнал ее. В отчаянии он зовет на помощь, но уже слишком поздно. В
финале в очередной раз звучит хор «Қантҿгіс».
«Қыз Жібек» уже никак нельзя представить без процитированных
Е.Брусиловским песен. Все они так глубоко закрепились в нашем сознании и
сердцах, что уже неотделимы от образов Жибек, Толегена, Бекежана. Поэтому,
в какой бы то постановке не было, они всегда используются. Исключением не
стал и данный спектакль. Также здесь часто встречаются и произведения
Н.Тлендиева. Всем известно, что именно он выступил композитором в
художественном фильме «Қыз Жібек», возможно поэтому композитор решила
использовать также и те его произведения, которые не вошли в кинофильм.
К сожалению, спектакль был временно снят с репертуара театра. Но
надеемся, что в будущем мы еще сможем его увидеть.
СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ
1.
Очерки по истории казахской советской музыки.- Алма-Ата, 1962.
203
2.
Корифей казахской музыки. Композитор Е. Брусиловский//Сборник
статей к 60-летию Союза композиторов Казахстана. ред-сост: Кетегенова Н.С. -
Алматы, 1999.- С.164.
3.
Гончарова Л. Народная песня в первых казахских операх //Народная
музыка в Казахстане.-Алма-Ата,1967.- С.6-23.
4.
Гончарова Л. Зарождение казахского музыкального театра// Музыка и
музыканты братских народов Советского Союза. Л.- 1972.- С. 141-153.
5.
Кетегенова Н., ДжумаковаУ. Казахскаямузыкальнаялитература. Алматы.-
1995
6.
Кузембаева С. Воспеть прекрасное.- Алма-Ата, 1982.
7.
Кузембева С. Музыкальное наследие Е.Брусиловского в контексте
современности. В кн. Корифей казахской иузыки (сб. редактор-составитель
Кетегенова Н.С.) Алматы, 1999.
8.
Кузембаева С. Национальная основа жанра оперы в Казахстана.- В кн.:
Казахская музыка в контексте культур.- Алматы: НИЦ "Ғылым", 2002.- С. 12-
40.
9.
Кузембаева С., Егинбаева Т. Лекции по истории казахской музыки.-
Таймас,Алматы,2005.-С.77-82.
10. Омарова А. Традиции айтыса и казахская опера Е.Брусиловского "Кыз
Жибек".-Алма-Ата, 1993.
ҼОЖ 323.2(574)
КЕЛГЕМБАЕВА Б.Б.
С. Аманжолов атындағы ШҚМУ, ШҚО, Ҿскемен қ., Қазақстан
«МҼҢГІЛІК ЕЛ» ЖАЛПЫҦЛТТЫҚ ИДЕЯСЫНЫҢ БАСТАУЛАРЫ
МЕН ҚАЗАҚ ҼДЕБИЕТІНДЕГІ КҾРІНІСТЕРІ
Заманалар мен дҽуірлер желі даналардың ақыл дариясының тҥбінде жатқан
ой маржандарын тербетпек. Теңіздей терең таным туғызған кемеңгер ойлар мен
кҿрікті сҿздер уақыт пен кеңістікке бағынбайтын ерекше қадір-қасиетке ие
болмақ. Сҿйтіп, «Артына ҿлмейтін сҿз» (Абай), ҿшпейтін ҿнеге қалдырған
даналар есімі адамзат мҽдениеті мен руханияты тарихының «Мҽңгі тасына»
қашалмақ. Абайдың қырық бес қара сҿзі де ҽрбір жаңа заман мен қоғамның,
толқын-толқын ҧрпақтардың рухани серігіне айналып, жыл ҿткен сайын
жаңарып-жарқырай тҥсетін даналықтың кені ретінде мҽдениет тарихынан орын
алды. Ҿйткені, қара сҿздер – қазақ жҧртының ҧлттық санасын жаңғыртып,
дҥниетанымын дҥр сілкіндірген іргелі таным мектебі деуге лайық рухани
қҧндылық. Қай заманның оқырманына да «Абайдың қырық бес ауыз сҿзі он
сегіз мың ғаламның бір уыс тҥйіні» (А.Егеубаев) ретінде танылды жҽне таныла
бермек.
Ақын ҿлеңдеріндегі Жаратушы мен жаратылыс сырлары, адамның рухани
кемелденуі, тарих пен ҧлт, қоғам мен ҽлеумет жайын қозғаған ой толқындары
204
қара сҿздерінде арнасы кеңейіп, ҧлттың кешегісі мен бҥгіні жҽне болашағы
хақындағы ҽлеуметтік-филососфиялық пайымдауларға ҧласады.
Қара сҿздер – ақынның ҧрпақтарымен сырласуы, отарлық езгі мен
мешеуліктен қҧтылып, ҧлт болып ҧйысудың, сҽулелі болашаққа жетудің
жолдары жайлы ҧстаздық ҿсиеті һҽм бодандық дҽуіріндегі қазақтың ҧлттық
идеясы болды. Бҥгінгі тҽуелсіз Қазақстанның «Мҽңгілік ел» жалпыҧлттық
идеясының бастауында Абай хакимнің тағлымды пайымдаулары жатқаны да
сҿзсіз.
«Мҽңгілік ел» - жалпыҧлттық идея, еліміздің болашақтағы ҿмір сҥру
философиясы. «Мҽңгілік ел» идеясы ҿз бойына тҽуелсіздік, ҧлттық бірлік,
егемендік жҽне территориялық тҧтастық, Қазақстан халқының сандық жҽне
сапалық ҿсуі ҧғымдарын сыйғызып тҧр. Бҧл ел азаматтарының ҧлты мен
нҽсіліне, діни сеніміне қарай сараланбайтын, баршаға ортақ қасиетті ҧғымдар.
Бҧл ата-бабаларымыз ғасырлар бойы кҿзінің қарашығындай сақтап, ҧрпағынан
ҧрпағына аманат еткен ҧлттық идеяның ҽлемдік жаһандану дҽуірінде жаңа
сапада жаңғыруы.
Ел болу, ҧлтты сақтау, атамекенді қорғау мҽселесі қазақ халқы ҥшін қашан
да ҿзекжарды мҽселе болған, болып қала бермек. Бҥгінгі егемен Қазақстан ҥшін
де тарихи маңызы зор ортақ мҥдде. Елбасы ҿзінің Қазақстан халқына арнаған
кезекті Жолдауында да «Мҽңгілік Ел» идеясының тарихи астарына тоқтап ҿтті.
«Мҽңгілік Ел – ата-бабаларымыздың сан мың жылдан бергі асыл арманы. Ол
арман ҽлем елдерімен терезесі тең қатынас қҧратын, ҽлем картасынан ойып
тҧрып орын алатын Тҽуелсіз Мемлекет атану еді. Ол арман тҧрмысы бақуатты,
тҥтіні тҥзу ҧшқан, ҧрпағы ертеңіне сеніммен қарайтын бақытты ел болу еді", -
дейді
1
.
«Мҽңгілік Ел» ҧлттық идеясының басты, негізгі іргетасы бірлік ҧғымы.
Бірлік – ол елдің рухани бірлігі, халықтың мҽдени, тілдік, ділдік, ақпараттық
кеңістіктегі бірлігі. Абай қара сҿздеріндегі тағлымды ойлардың дені осы ел
бірлігі мҽселесіне арналады. Абай: «Қазақтың бірінің біріне қаскҥнем
болмағының, бірінің тілеуін бірі тілеспейтҧғынының, рас сҿзі аз
болатҧғынының, қызметке таласқыш болатҧғынының, ҿздері жалқау
болатҧғынының себебі не?», - дей отырып, оның тамыры бодандық дҽуірінде
қазақ елінде орныққан тарихи-ҽлеуметтік ахуалда жатыр деп тҥйеді.
Абай алтыншы қара сҿзінде қазақ мақал-мҽтелдерін талдай келе, бірлік,
елдік мҽселелерінің тҿңірегінде тағы да ойланады: «Қазақтың бір мақалы:
«Ҿнер алды – бірлік, ырыс алды – тірлік», - дейді. Бірлік ойлайды: «Бірлік – ат
ортақ, ас ортақ, киім ортақ, дҽулет ортақ болса екен», - дейді. Олай болғанда
байлықтан не пайда, кедейліктен не залал? Ағайын қҧрымай, мал іздеп не
керек? Осы ма бірлік? Жоқ, бірлік – ақылға бірлік, малға бірлік емес. Малыңды
беріп отырсаң, атасы басқа, діні басқа, кҥні басқалар да жалданып, бірлік
қылады. Бірлік малға сатылса – антҧрғандықтың басы осы», - дейді.
Жиырма тҿртінші сҿзінде: «Осы кҥнде жер жҥзінде екі мың миллионнан кҿп
артық адам бар, екі миллион қазақ бар. Біздің қазақтың достығы, дҧшпандығы,
мақтаны, мықтылығы, мал іздеуі, ҿнер іздеуі, жҧрт тануы ешбір халыққа
205
ҧқсамайды. Бірімізді біріміз аңдып, ҧрлап, кірпік қақтырмай отырғанымыз. Ҥш
миллионнан халқы артық дҥниеде бір қала да бар, дҥниенің бас-аяғын ҥшй
айналып кҿрген кісі толып жатыр. Ҿстіп жер жҥзіндегі жҧрттың қоры болып,
бірімізді-біріміз аңдып ҿтеміз бе? Жоқ, қазақ ортасында да ҧрлық, ҿтірік, ҿсек,
қастық қалып, ҿнерді, малды тҥзден, бҿтен жақтан тҥзу жолмен іздеп,
ҿрістерлік кҥн болар ма екен?», - деген толғанысқа толы сҿздері бар. Бҧл
сҿзінде отаршылдықтың қазақ даласына ҽкелген рухани дерттері туралы ой
толғайды. Абай заманында ҧрлық, бҧзақылық тҽрізді індеттер момын елдің
берекесін қашырған нағыз нҽубет болды. Қазақ даласын ҧрлық пен
бҧзақылықтың ҿрттей шарпуының себебі Жаңа Низамға сҽйкес ел билеу
саясаты, билік басына татымсыз адамдардың келуінде жатты. Ҧрылар ҧрлықпен
мал табам деп жҥрсе, ҧлықтар оларға тиым сала алмады. Себебі ҿз есебі бар.
Кҥні ертең алдына ҽділдік іздеп мал ҧрлаған ҧры да келеді, малынан айырылған
даугер де келеді. Ҧры ит-жеккенге айдалып кетуден қорқып басын аралау ҥшін
ҧлыққа пара берсе, даугер адал малын қайырып алу ҥшін ҧлыққа пара береді.
Ҧрлық ҧлық ҥшін табыстың кҿзі, олай болса ҧрлықты жоюға ҧлықтар мҥдделі
емес. Бҧзақылар болса ел тыныштығын бҧзып, дау-дамай туғызып, тағы да қара
халықты ҧлыққа кіріптар етіп жҥр. Абай осы екі жат қылықты жҧрттың бҽріне
ортақ дейді. Бҧдан сау адам қалмаса сонда елді кім тҥземек? Ҿз билігі ҿз
қолынан кеткен жҧрттың халі осы болмақ. Абайды жегідей жеп отырған ел
басына тҥскен дерт болатын.
«Мҽңгілік Ел» идеясын жҥзеге асырудың тағы бір негізі халық пен билік
арасындағы сенімді нығайту. Халықтың билікке сенімі кҥшті болған сайын,
қоғамды ортақ мҧратқа жҧмылдыру жеңіл болады. Халықтың билікке
сенімсіздігін кҿрсететін бірден-бір фактор - сыбайлас жемқорлық. Жемқорлық
қоғамды рухани тҧрғыдан ірітіп, тҽуелсіздікке қауіп тҿндіреді. Абай ҥшінші
қара сҿзінде билік жҿнінде сҿз қозғайды. Бас еркінен айырылған қазақ халқы
ақын заманында азып-тоза бастаған болатын. Ерте уақытта хандары мен билері,
батырлары мен жыраулары болған кезде адамдардың бір-біріне қаскҥнемдігі,
бақталастығы тағы басқа арам пиғылдыққа бастайтын мінездердің ҿсіп-ҿнуіне
тарихи-ҽлеуметтік негіз жоқ еді. Кісілігі жоқ адамдар ҧлы жиын мен кеңеске
шақырмақ тҥгіл, ауылдың алқа-қотан сҧхбатына да қатыстырылмаған. Ол кезде
ҽрбір қазақ халық қамына, оның мақсатына сай қызмет атқарған. Кейін
халқымыз бодандыққа ҿткен соң, қазақтың ел басқаратын хан, ақыл айтушы би,
жыраулардың да, жауынгер батырлардың да қоғамдағы қызметі жойылды.
Олардың орнын діні, ділі, тілі жат шенеуніктер басты. Қазаққа қалғаны
болыстық қана, оның ҿзі ел ішін «алтыбақан алауыздыққа» бастайтын «бас-
басына би болған ҿңкей қиқымның» тірлігі-тін. Абайдың айтуынша, оның ҿзі
ҥш жылға ғана сайланады. Бірінші жыл «сені біз сайладық...» - деп елдің
бҧлданғанымен ҿтеді, екінші жылы кандидатпен аңдысумен, ал соңғы жылы
сайлау жақындап, тағы болыс болсам деген тіршілікпен ҿтеді. Абай орыс
патшасының осы «бір кесімді билігі» туралы ашына пікір айтқан. Жағдай
осындай болғанда, болыстыққа орысша білімі бар адамды уезный начальникпен
206
бірге военный губернатордың ҿзі тағайындағаны жҿн дейді. Себебі, итке
тастаған сҥйектей «болыстың» ҿзі тозып отырған халықтың арасындағы іріткі.
Ақынның ғҧмыр бойы ізденіп, бар рухани қуатын, ақыл кҥшін жҧмсап
негіздеген ҧлттық идеясы – қазақты ғылым мен білім, рухани жҽне мҽдени даму
арқылы жаңа сапаға кҿшіріп, жаңа ҧлт деңгейіне кҿтеруге болады деген
тҧжырым.
«Абай кҿшпелі заманның соңғы, жаңа низамның алғашқы Ҧлы тҧлғасы
болды. Сондықтан да оның шығармаларындағы жан кҥйзелісі қазақ халқының
қасіреті мен рухани дҥниесінің айнасына айналды», - дейді Тҧрсын Жҧртбаев.
Шын мҽнінде, ақынның ҧлтын сҥйген ҧлы жҥрегі ҧлттық идеяны
жалпыадамзаттық идеяға ҧластырды. Абай қазақты іргелі мемлекетке, қуатты
елге айналдырар жол іздеді. Қандай кҽсіппен шҧғылданып, қандай ҿнер табуы
қажет, қай жҧртқа қарап бой тҥзеуі керек, қулық саумай, иттікке салынбай адал
еңбекпен мал тауып, қуатты елге айналудың жолы қандай, қазақ бос мақтаннан,
арзан қылықтардан қашан қҧтылмақ деген елдік, ҧлттық мҥдделі сауалдарға
жауап іздейді. Имандылық, ақыл, қайрат, жҥрек тазалығы секілді адамшылық
қасиеттердің ҽлемдік категорияларына назар бҧрады. Ҿзінің ҿмір сҥрген
шағындағы қазақтың азып-тозуы, мінез-қҧлқының ҿзгеруі, адамшылықтан кете
бастауы, жҧртының оқу-білімнен қашықта мешеу кҥй кешуі Абайды кҥйінді
етті. Сондықтан да ол ақындық қуатын елді оятуға, намысына тиіп,
қайраттандыруға жҧмсады. Ҧлттың сҽулелі болашаққа жетуіне кедергі болып
отырған рухани дерттерді аямай шенеді.
Кез келген ҧлттың «мҽңгілігінің мҽңгілік мҽселесі» - ҧлттық идеяның ҧрпақ
санасынан ҿшпей, заманның салқар кҿшінен қалмауына сҿз ҿнерінің ҥлесі
айрықша. Сондықтан елдік арман-аңсардың, мҧрат-мҥдденің қуатты қҧралы –
ҧлт ҽдебиеті мен ҧлттық идеяның тығыз қарым-қатынасын, тағылымын арнайы
қарастырып, тҧтастай жинақтап, жҥйелеу ісі ҽдебиеттану ғылымы ҥшін келелі
де кҥрделі мҽселелердің бірі.
ҼДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1.
Назарбаев Н. Қазақстан жолы – 2050: Бір мақсат, бір мҥдде, бір болашақ
// Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты. http://www.akorda.kz/
2.
Абай Қҧнанбаев. Қалың елім, қазағым... – Алматы, 1991.
3.
Қазақ халқының философиялық мҧрасы. 14-том. – Астана, 2006.
ҼОЖ 323.2(574)
ДОСАНОВА Қ.Қ.
«№ 16 орта мектебі» КММ, ШҚО, Риддер қ., Қазақстан
АБАЙДЫҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ТАҒЛЫМЫ ЖҼНЕ ҚАЗІРГІ МЕКТЕП
Достарыңызбен бөлісу: |


«Абай сҿзі – қазақтың бойтҧмары. Абай мҧрасы – қазақтың ең қасиетті
қазынасы. Заманалар ауысып, дҥние дидары ҿзгерсе де, халқымыздың
Абайға деген кҿңілі айнымайды, қайта уақыт ҿткен сайын оның
207
ҧлылығының тың қырларын ашып, жаңа сырларына қаныға тҥседі. Абай
ҿзінің туған халқымен мҽңгі бақи жасайды, ғасырлар бойы Қазақ елін,
қазағын жаңа биіктерге, асқар асуларға шақыра береді...»
Нҧрсҧлтан Назарбаев
Шын мҽнiсiнде Абай мҧрасы бҥгiнгi ҧрпақтың, қазақ жеткiншегiнiң
зердесiне қона алды ма? Бiз Абайды, оның қалдырған мҽңгiлiк қҧндылықтарын
қалай ҧлықтап жҥрмiз? Осы сауалдар бізді жиi алаңдатады. Алаш арыстарының
бiрi Мiржақып Дулатҧлы ―Абайдың ҿлген кҥнiнен қанша алыстасақ, рухына
сонша жақындаймыз‖ деген екен. «Тҥркістан» газетіндегі Eсенкҥл Кҽпқызының
мына келесі мақалада берілген ойын оқи отырып, шындықты мойындамасқа
болмас: «Абай ҿмiрден ҿткеніне 170 жыл толды. Жыл ҿткен сайын Абай биiгi
алыстан менмҧндалайды. Абайды ҽркiм пiр тҧтқысы келедi. Дегенмен оның
шығармаларынан бейхабар қазақ, орыс оқырмандары жетіп артылады. Алысқа
бармай-ақ, Мҽскеудегi Абай ескерткiшiнiң жанындағы саяси акция қарсаңында
бiраз зиялыларымыздың бетi ашылды емес пе? Егер ХХ ғасырдың басындағы
зиялыларымыздың бет-бейнесi бҥгiнгiдей қҧбылмалы болғанда Абай мҧрасы
ҧлықталғаны былай тҧрсын, 1980 жылдарға дейiн оның атын атауға тыйым
салынар ма едi, кiм бiлсiн». Ҧлт ҥшiн басын бҽйгеге тiккен Алаш зиялылары
Абай мҧрасын мҽңгiлiк етудiң айла-амалдарын ертеден-ақ ойластырған екен.
Егер «Абай» романы жазылмаған болса, оның заңды жалғасы «Абай жолы»
эпопеясы қазақ ҽдебиетiнiң жауһарларының бiрi ретiнде жарық кҿрмегенде,
Абай да жабулы кҥйiнде қалатын тақырыптардың бiрi болар ма еді. Сол қазақ
ҽдебиетiнiң баға жеткiсiз сом туындысы, классикалық роман М.Ҽуезовтiң
«Абай» романының жазылғанынан бері 70 жылдан асты. Алайда қазiргi заман
жастарының қҧндылығы, ҿмiрлiк мҧраты Абай заманынан да, Ҽуезов
заманынан да анағҧрлым ҿзгердi. Қазiргi жастарды даңғаза ҽуен, санасыз ҿлең,
қызық ҿмiр ғана ынтықтырады. Атом ғасырына аттаған бiздер ҥшiн ел
мҧратынан гҿрi, ҽлемдiк мҧрат, жан азығынан гҿрi, тҽн азығы алға озды.
Жаһандану дҽуiрiнде ҧлттық ҧлы қҧндылықтарын екiншi сатыға ысырып,
ғаламдық қҧндылықтарды кҿлденең тарта бастадық. Ғылым жҽне бiлiм
министрi мектептерде ҥш тiлдiлiктi енгiзудiң алғашқы қадамдарын жасауға
кiрiстi. Абай – қалың қазағының бҥгiнгiдей ҧлттық мҧратының тығырыққа
тiрелгенiн кҿрсе, оның ҧрпақтарының (қазақтың) басым кҿпшiлiгiнiң қазақ
болып туғанына намыстанатынын, ҿкiнетiнiн бiлсе, бҧрынғыдан бетер
кҥйзелерi анық. Абай – ҧлттық мҧраты айқын, елiнiң болашағы ҥшiн басын
тауға да, тасқа ҧрған ақын. Егер Абай бҥгiнгi заманды, ҧлтынан, қағынан
жерiгендердiң қылығын кҿрсе, бҧрынғы тҥңiлгенi тҥңiлген бе, ҿмiрден мҥлдем
баз кешiп кетер ме едi?! Ол «Тоғызыншы қара сҿзiнде» былай деп толғанады:
«Осы мен ҿзiм – қазақпын. Қазақты жақсы кҿрем бе, жек кҿрем бе? Егер жақсы
кҿрсем, қылықтарын қостасам керек едi. Уҽ ҽрнешiк бойларынан адам жақсы
кҿрерлiк, кҿңiлге тиянақ қыларлық бiр нҽрсе тапсам керек едi. Соны не ҥмiт
ҥзбестiкке, не онысы болмаса, мҧнысы бар ғой деп, кҿңiлге қуат қылуға
жаратсам керек едi, ондайым жоқ. Егер жек кҿрсем, сҿйлеспесем, мҽжiлiстес,
208
сырлас, кеңестес болмасам керек едi, тобына бармай, «не қылды, не болды?»
демей жату керек едi, ол мҥмкiн болмаса, бҧлардың ортасынан кҿшiп кету
керек едi. Бҧларды жҿндеймiн деуге, жҿнделер, ҥйренер деген ҥмiтiм де жоқ.
Бҧлардың бiрi де жоқ. Бҧл қалай? Бҧл айтқанның бiрiн тҧтпай болмас едi. Мен
ҿзiм тiрi болсам да, анық тiрi де емеспiн. Ҽншейiн осылардың ызасынан ба,
ҿзiме-ҿзiм ыза болғанымнан ба, яки бҿтен бiр себептен бе? – еш бiлмеймiн.
Сыртым сау болса да, iшiм ҿлiп қалыпты. Ашулансам, ызалана алмаймын.
Кҥлсем, қуана алмаймын, сҿйлегенiм ҿз сҿзiм емес, кҥлгенiм ҿз кҥлкiм емес,
бҽрi де ҽлдекiмдiкi. Қайратты кҥнiмде қазақты қиып бҿтен жаққа кетпек тҥгiл,
ҿзiн жақсы кҿрiп, ҥмiт етiп жҥрiппiн. Қашан ҽбден бiлiп, ҥмiтiмдi ҥзген кезде,
ҿзге жаққа барып, жатты ҿз қылып, ҥйiр боларлық кайрат, жалын сҿнiп те
қалған екен. Сол себептен бiр жҥрген қуыс кеудемiн. Тегiнде ойлаймын: бҧ да
жақсы, ҿлер кезде «ҽттегене-ай, сондай-сондай қызықтарым қалды-ау!» деп
қайғылы болмай, алдыңғы тiлеу болмаса, артқа алаң болмай ҿлуге».Иҽ, бҧның
бҽрi ертеңiне алаңсыз, қамсыз қазақ ҥшiн кҥйiнуден туған ой.
Абайдың бҥкiл қасiретi – қазақтың қасiретi. Ҽуелi ҧлттық байлығымыз,
генофондымыз болып табылатын қазақ мҽселесi сол жабулы кҥйiнде қалды.
Мемлекет атанып, бҥкiл ҽлемге паш етiлгелi жиырма жыл ҿтсе де, кейбір қазақ
ҧлттық рухани болмысын iздеуге, оны сақтап қалуға ҧмтылар емес. Қазақтың
рухани бостандығы, сана тҽуелсiздiгi Абай шығармаларында да терең
сипатталады. Ол «адамның емес, халықтың ҧлы» бол деген ҧранды ту
етедi.Халықтың баласы бола отырып ҿз халқыңның мҧрасын, мҽдениетін ҿзге
ҧлт ҿкілдеріне жеткізу ҥшін ҧлттық рухың биік, патриоттық сезімің жоғары
болу керек.
Абайды ҿзге ҧлт ҿкілдеріне оқыту арқылы жаңа биіктерге кҿтерілу, рухани
ҿсіп-ҿркендеген іргелі еліміздің елдік белгісін биік дҽрежеге кҿтеру мақсатында
ҿз мектебімізде шама-шарқымызша жҧмыс жҥргізудеміз. Осы орайда Абайды
оқыту бойынша жҧмыс моделін ҧсынамын:
1. Абай жҽне кҽсіп.
Абай қазақ қоғамын ерінбей еңбек етуге шақырғанын «Сабырсыз, арсыз,
еріншек», «Ҿкінішті кҿп ҿмір кеткен ҿтіп», «Базарға қарап тҧрсам ҽркім барар»,
«Адасқанның алды-жҿн,арты - соқпақ» т.б ҿлеңдерінен кҿре аламыз. Ақын
ҿзінің кейбір замандастарының бойындағы жаманшылық мінездерді —
жалқаулықты, еңбексіздікті, кҿрсеқызарлықты, алтыбақан алауыздықты,
надандықты жеріне жеткізе ҽшкерелейді [1]. Кедейшіліктен қҧтылудың бір
тҽсілі егіншілікпен айналысу, қолҿнер кҽсібін жҽне сауда-саттық жасауды
ҥйрену екенін айтты. Ол былай деп жазды:
«Егіннің ебін,
Сауданың тегін,
Ҥйреніп, ойлап, мал ізде». Абай қазақтарды мал ҿсірумен қоса сауда
жасауды, белгілі бір кҽсіп тҥрімен шҧғылдануды ҥйрену қажеттігіне баса назар
аударды. Орта Азия тҧрғындарының кҽсіп тҥрлеріне ҥлкен ілтипатпен қызыға
қарады. Ол былай деп жазды: «Енді қарап тҧрсам, сарттың екпеген егіні жоқ,
саудагердің жҥрмеген жері жоқ, қылмаған шеберлігі жоқ. Ҿзіменен ҿзі ҽуре
209
болып, біріменен бірі ешбір шаһари (яғни қала адамдары болып) жауласпайды.
Орысқа қарамай тҧрғанда қазақтың ҿлісінің ахыреттігін (кебінін), тірісінің
киімін сол жеткізіп тҧрды»[1]. Ақынның ҿз заманындағы осы мҽселе қазіргі
кезде кҿкейкесті мҽселелердің бірі екенін біз кҿріп отырмыз. Қазіргі уақытта да
жастардың бҽрі жоғары дҽрежелі маман иесі болуды армандап, сол
армандарына қол жеткізуде. Ҽрине, біз оған қуанамыз, бірақ бҽрі бастық болса,
басқарушы адамның қол астында кімдер жҧмыс істейді? Сол данамыз қозғап
кеткен мҽселелерді шешу жолында, қазіргі кезде мектебімізде оқушыларды
қоғамдық жҧмысқа араластырып отырамыз, бітіруші тҥлектерге ҽр тҥрлі кҽсіп
жайлы ақпараттар береміз, жазғы уақытта біздің мектеп оқушылары ара
шаруашылығымен айналысады жҽне мектеп ауласында жеміс-жидек салып,
бау-бақшаны кҥтуге баулимыз.
2.Ғылым жҽне жастар.
Ҧлы ақын жас ҧрпақты «Ғылым таппай мақтанба» ҿлеңінде имандылыққа,
адамгершілікке, ғылым-білім ҥйренуге шақырды. Ақын жастарды ҿсектен,
ҿтіріктен, мақтаншақтықтан, еріншектіктен, бекер мал шашпақтықтан қашық
болуға, бес асыл іске — талап етуге, еңбекті сҥюге, терең ойлай білуге,
қанағатшыл болуға, қайырымды рақымшылық жасауға шақырды. Ҽрбір
оқушының бойында айтылған қасиеттерді қалыптастыру біздің міндет. Ол ҥшін
мектепте «Абайтану» факультативі, Абай оқулары, дҿңгелек ҥстел, коучинг
ҿткізіледі, мектеп ішін Абайдың ҧлы сҿздерімен безендіріп, Абай тақырыбына
шығарма сайыстары ҿткізіліп отырады.
3.Тҽрбие жҽне қоғам.
Ҧлы данамыз ел-жҧрттың болашағын ойлап, халықты ауыр тҧрмыстан,
азаптан қҧтылудың жолын меңзеп, оқу – білімге шақырған. Адамның сол
кездегі жаман қасиеттерінің бҽрін санап, атап кҿрсетіп, содан арылуға,
жақсылықты ҿн бойына жинауға, яғни тҽрбиеге кҿп кҿңіл бҿлген. «Бала
жасынан ҧядан нені білсе, ол ҿмірбойы қиядан соны таниды»,-деп Жҥсіп
Баласағҧни айтқандай, білім мен ҧғымдары бірегей отбасында тҽлім-тҽрбие де
дҧрыс болады. Бала тҽрбиесінде ата-ана басты роль атқарады. Сол себепті,
мектепте тҽрбиеге қатысты ата-аналар жиналысы, сынып сағаттары, сыныптан
тыс сабақтар ҿткізіледі.
4.Мектеп жҽне Абай.
Абай жастардың бойындағы кеселді кемістіктерді, арсыздық пен
ҧятсыздықты, дҿрекі надандықты тҽрбие жҽне білім беру арқылы жоюға ҥндеді.
Ақын ол ҥшін қазақ балаларын оқытатын мектептерді кҿптеп салуды жақтады.
Атап айтқанда, ол былай деп айтты: «Балаларды ата-аналарынан алып,
мектепке беру керек, олардың біразын мамандықтың бір тҥрін, біразын басқа
мамандықтарды игеруге бағыттау керек. Мектептерді кҿбейту қажет, оларда
тіпті қыздар да оқитын болсын».[3] Ақынның сол кездегі арманы қазіргі
заманда орындалып, мектептер салынып, кҿбеюде, болашақ жастарға барлық
жағдай жасалған, бірақ кейбір аудандарда, мҽселен бір ғана Риддер қаласында
12 мектептің біреуі ғана қазақ мектебі. 2 мектепте жаңадан қазақ сыныптары
кҿтеріліп келе жатыр.
210
Қорытындылай келе, біз ҧлы ақынымыз Абай Қҧнанбайҧлының ҿз дҽуірінде
айтып кеткен сҿздерінің ҽлі кҥнге дейін ҿмірімізге қажеттілігін ҧғындық.
Осындай бір жолға Абайды толығымен сыйғызу қазақтай дархан кҿңілді
пҽктігімізден шығар. Қазақта «жҥзден жҥйрік, мыңнан тҧлпар» деген мақал бар.
Абай мыңнан, миллионнан озып шыққан тҧлпар. Шебер қол, сезімтал жҥрек,
милы парасат таңдайтын тҥйіндер - сансыз ҧрпақтың ҥлесі. Абай ҽр қазақтың
сҿзі ҽрдайым аузындағы жыры, санасындағы ар-ҧжданы, кҿкірегіңдегі иманы
болып қала бермек. Ақын мҧрасы - халықтың сарқылмас асыл қазынасы. Абай
ақындығының тарихымызбен бірге жасайтын ҧлы тағылымы да осында!
Ҿлді деуге бола ма, ойлаңдаршы,
Ҿлмейтҧғын артына сҿз қалдырған, - деп тҿрелігін ҿзі шешкен Абай бҥгін
жарқын бейнесімен де, жалынды жырымен де халқының жадында бірге мҽңгі
жасай берері атар таңдай ақиқат.
ҼДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1. Абай. – Алматы: Жазушы, 2005 ж.
2. Елубаева Н. Ҿмір ҿзен. – Ҿскемен, 2008ж.
3. Абай. Энциклопедия.- Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас
редакциясы, «Атамҧра» баспасы.
4. Ақбҧлақ газеті. 2015 жыл, №13.
5. Ибрагимов Қ. Шың-кітабы. – Алматы, 2009 жыл.
6.«Қазақ тілі жҽне ҿлкетану». 2011 жыл, №7.
УДК 669.08
РОВНЯКОВА И.В.
ВКГУ имени С. Аманжолова, г. Усть-Каменогорск, Казахстан
ПЕДАГОГИЧЕСКОЕ НАСЛЕДИЕ АБАЯ КУНАНБАЕВА
Всегда, когда возникает общественная потребность осмыслить время, в
особенности время переломное, оно выдвигает людей, для которых это
становится внутренней потребностью. К числу таких людей можно отнести
выдающегося казахского поэта и демократа, просветителя 19 века Абая
Кунанбаева. Чем дальше вглубь истории уходила эпоха Абая, тем острее
осознавалась необходимость изучения его многогранного наследия. Первыми
за эту работу взялись литературоведы, значительно позднее педагоги.
В Казахстане написано немало исследований об Абае Кунанбаеве как
великом поэте, мыслителе, просветителе, демократе дореволюционного
периода это работы М. Ауэзова [1], К. Бейсембиева, Е. Бекмаханова, О.
Сегизбаева, Б. Габдуллина, С. Зимнова, А. Маргулана, С. Муканова и др.
Менее изучено его просветительско-педагогическое наследие.
Поэтическое творчество Абая неотделимо от его педагогических взглядов. О
необходимости исследования произведений Абая с точки зрения их
211
воспитательного значения впервые заговорил М. Ауэзов. «Возьмем назидания
Абая о человечности, - писал он. – Среди них есть немало таких, которые с
большим успехом послужат и для нашей действительности». Отбирая
исторически-прогрессивное из наследия Абая и ставя его на службу
нравственному и эстетическому воспитанию учащихся, М. Ауэзов прежде всего
обращается к патриотическим и интернациональным мотивам творчества поэта.
Поэт восстал против отсталости и рутины в общественной жизни, всей душой
радостно приветствовал то новое, чему сам был свидетелем. Он призывал
молодежь к учению, к овладению наукой, различными новыми ремеслами,
советовал трудиться честно, на благо общества.
В раскрытии педагогических взглядов Абая следует отметить работы таких
казахстанских ученых, как Т. Тажибаев [2], К. Жарикбаев [3], Х. Суюншалиев,
А. Казыбаев, Э. Нильдибаев, А. Сембаев, С. Срымбетов и др. Их исследования
касались отдельных аспектов его педагогического наследия.
Педагогические взгляды Абая формировались в условиях феодально-
родового строя, отдаленного от нас целой исторической эпохой. Однако они
либо очень близки, либо совпадают с нашими взглядами по очень важным
аспектам педагогической теории и практики «его отношение к телесным
наказаниям, ряд принципов обучения и воспитания: взаимосвязь между
трудовым, нравственным, умственным, эстетическим воспитанием; признание
ведущей роли воспитания в формировании личности; труд как одно из главных
средств воспитания, ценность семейного воспитания и т.д.». Это стало
возможным благодаря выдающимся способностям Абая и тому, что великий
просветитель был хорошо знаком с историей материальной и духовной
культуры
народов
Востока,
революционно-демократическими
и
педагогическими взглядами Н.Г. Чернышевского, В.Г. Белинского, Н.А.
Добролюбова, К.Д Ушинского, выдающихся педагогов и просветителей
Западной Европы.
Постижение педагогических взглядов Абая невозможно без изучения
национальных истоков его творчества, без понимания того, что Абай впитал в
себя все прогрессивное, что было в жизни самого казахского народа, в его
народной педагогике, народной мудрости. Именно этим объясняется то
обстоятельство, что в философских и педагогических воззрениях Абая
национальное и интернациональное не противопоставляются, а выступают в
единстве как взаимосвязанные и взаимодополняющие идеи. То же самое можно
сказать об освещении им вопросов взаимоотношения между культурами
казахского и других народов.
Известно, что Абай не был человеком, полностью свободным от
религиозных взглядов. Но когда вставал вопрос-наука или религия? – он без
колебания занимал сторону науки. Видимо, это обстоятельство в решающей
мере повлияло на его оценку религиозного воспитания, которое он решительно
отвергал. Он ратовал за светское образование и воспитание, раскрепощающее и
развивающее ум, формирующее в ребенке человеческое достоинство. Абай
212
говорил, что религия и наука — это небо и земля. Между людьми,
овладевающими в какой-то степени новыми, прогрессивными знаниями, и
людьми религиозного воспитания и образования поэт усматривал
существенные различия. Разум и доброта, упорство, скромность и труд — вот
пять добродетелей, которые он призывает избирать. Они никогда не подведут,
не предадут. Он пишет:
Пускай ученым не стал,
Пусть выпал жребий иной,
Но в жажде знанья залог
Твоей дороги прямой.
Не говори: «Не смогу».
Стремись к познанью душой [4].
Только обладая необходимой суммой знаний, человек может познавать мир,
отличать добро от зла, полезное от вредного, и лишь тогда от него можно ждать
пользы, которая так необходима для прогресса казахского общества. Сам Абай
был ярким примером человека, стремящегося к овладению высотами науки. Он
прошел большой и нелегкий путь самообразования, в течение всей жизни
изучал русскую и западную науку и культуру. Он воспитал в себе неукротимый
дух познания, самостоятельность в своем стремлении к идеалам просвещенных
культурных народов.
Верный сын своего народа и истинный поэт-просветитель Абай обращался к
молодым людям со страстным призывом:
Поверь, о юноша, мне:
Бесценны знанье и ум.
Что чуждо их глубине
Забудь, как суетный шум...
Достигни цели вполне,
Чтобы найденное сберечь.
Таким образом, Абай ставит знания превыше всех благ — богатства, славы,
почета. Но поэт не только учит молодежь уму-разуму, не только призывает к
овладению науками, но и указывает определенные пути и способы их
достижения. Во-первых, пишет, поэт-мыслитель, в любом виде обучения
наставник должен увлечь, заинтересовать обучающихся. Он считал, что
обучение должно быть по меньшей мере увлекательным, а то и наслаждением,
радостью, а не принудительной обязанностью. Наслаждение и радость от
обучения — самый эффективный путь прочности знаний у детей.
По мнению Абая, очень важна и обратная связь. Многое зависит и от
умения воспринимать: «Надо принимать умные слова сердцем, - пишет Абай,
— всей душой так, словно бы утоляешь ими жажду».
Во-вторых, чтобы не забыть усвоенного или прочитанного, следует
повторять постоянно. Далее поэт предостерегает от перегрузки памяти
учащихся: «Надо держаться подальше от вещей, которые изнашивают
человеческий ум и заставляют его терять ценные свойства». Для осмысления и
213
запоминания знаний не последнее место Абай отводит разнообразию методики
обучения.
В-третьих, для Абая важным этапом на пути к овладению знаниями является
первоначальное обучение. Это та незаметная тропинка, которая ведет к
столбовой дороге науки. Самые азы образования должны начинаться не только
с овладения грамотой, а прежде всего с воспитания лучших человеческих
качеств. Основными из них поэт считает: стремление, увлеченность, интерес.
«Стремление к истине, — пишет он, — и постижение ее рождаются высоким
сознанием; сознание же человека определяется его человечностью, умом и
интересом к науке. Появлению этих качеств, прежде всего, способствует
непорочность чувств и крепость тела, которые даются человеку от рождения, а
развитие их зависит только от честных друзей, от мудрых наставников».
Поэт не скрывает суровую правду о том, что отсутствие знаний, невежество
делают человека неполноценным. Духовное совершенствование личности во
многом зависит от приобретения знаний, просвещения. «Знание человека, —
писал Абай, — это мерило человечности». Поэт-просветитель призывает
молодежь учиться не ради сиюминутных интересов, а ради служения светлому
будущему своего народа, ради исполнения своего долга перед своей совестью.
В педагогических воззрениях Абая, в его произведениях мы находим много
ценного и для педагогических положений нашего времени. Одним из основных
условий овладения наукой, о которой говорилось выше, Абай считал наличие
жажды познания. Но поэт предупреждает, что одного желания, стремления
мало. Тут, кроме необходимости строгой, заранее определенной системы,
нужно ставить перед собой главную цель. «Сначала ты должен точно уяснить,
для чего тебе необходима наука. Если же твоя душа лежит к другим вещам и ты
изучаешь науку ради их достижения, то твое отношение к науке подобно
отношению мачехи к пасынку. Науку надо любить, как мать любит родного
сына».
Абай предупреждает: «У познания должна быть благородная цель. Не
приобретай знаний для того, чтобы хвастаться или спорить... Избегай спеси,
гордости, зависти, которые встречаются и среди ученых».
Достигнув истины, говорит Абай, не отступай даже под угрозой смерти.
«Если твоя истина не овладеет тобой целиком, хотя ты уверен в ней, то для кого
же другого она может быть ценной? Как ты можешь желать от других уважения
к тому, чему сам не служишь преданно?». Человек, занимающийся наукой, не
должен
стоять
на
одном
месте.
Он
должен
непрестанно
самосовершенствоваться, учиться, передавать свои знания другим. Главное —
это преемственность в науке. Нужно, чтобы было не только у кого учиться, но и
кому завещать. Этот вопрос мучил и терзал Абая. «Некому передать свои
знания... Что толку сидеть в пустыне, разложив дорогую ткань к держа в руках
аршин?». Абай учит, что основой всего на земле, в том числе и для науки,
является человечность, гуманность. Она, как и любовь, душевность,
справедливость, составляет сущность человека. «Люди не могут обходиться без
214
этих начал, — говорит Абай. — Просто в жизни не бывает случая, когда бы не
участвовали они и не предрешали ту или иную человеческую судьбу». «У кого
больше чувства справедливости и любви, тот — ученый, тот — мудрец».
Учась на мудрости других, — своих современников или предшественников
— человек обязан уметь отделять истинное от надуманного, зерно от шелухи.
Чтобы верно оценить слово, ум, мудрость, недостаточна поверхностная оценка,
необходимо смотреть глубже, распознавать сердцем. Человек науки не должен
быть кичлив. Иначе он не переспросит у мудреца непонятное. Такой человек
любит только поучать, а сам меньше всего учится. Он и невнимателен и
беспечен.
Абай считает, что наука имеет демократический характер, она должна
служить одинаково для всех, ее может перенимать любой у любого. Внимать
нужно мудрости, а не внешнему лоску человека. Самым верным и самым
умным советчиком в этом отношении является книга, к которой можно
обращаться без всякого опасения. Подобные же мысли щедро разбросаны в
«Словах назиданиях Абая: «Без науки нет блага ни на том ни на этом свете».
Примечательно, что последнее, «Сорок пятое слово», заканчивается словами:
«Тот, у кого больше знаний... тот и обладает миром». Или: «Простолюдин,
прославленный за ум, выше царя, увенчанного счастьем». Далее Абай
утверждает, что ученый должен обладать сильным и крепким характером, он
должен иметь волю, которая помогает ему добиться того, к чему он стремится.
Твердость духа и воли должны служить разуму.
Особое значение в воспитании молодежи Абай придавал семейному
воспитанию. Первые и самые главные воспитатели, учителя, по мысли Абая, -
это родители. Абай свято верил, что время, полное невежества и темноты,
уйдет, и его сменит светлый мир, который будет построен молодыми. Говоря о
методах и средствах нравственного воспитания, Абай подчеркивает
необходимость такта, терпения, внимания и родительской любви к детям. По
мнению Абая, самый вредный и опасный метод — это крикливость, гнев,
нервозность. «От родителя, — писал он, — который вначале показывает не ум,
а гнев, дети не могут брать пример. Они тоже прибегнут к гневу». В ряде своих
произведений он указывал: нравы и поведение детей портятся из-за
неправильного воспитания их родителями, наставниками. Дети портятся также
в результате пагубного влияния сверстников, друзей и товарищей. Так,
родители связывают воспитание детей с расчетливой целью. Во-первых, в лице
своих детей они видят лишь своих наследников; во-вторых, духовных жрецов,
богомольцев после смерти; в-третьих, кормильцев на старости лет. Абай
выступал против всех этих точек зрения на цели воспитания детей. По его
мнению, все указанные цели являются эгоистическими, унижающими
достоинство будущего гражданина: «Сын твоего отца — недруг народу, сын
народа — твой друг», — гневно писал Абай о «концепциях» отдельных
родителей на цели воспитания.
215
По Абаю, потенциальные способности человека реализуются через
преодоление трудностей; познание, обучение, умение, воспитание, немыслимы
без труда, без кропотливой работы человека над собой, без любознательности и
пытливости. Он писал, что каждый бесцельно проведенный день уводит
человека от нормальной, разумной жизни. Поэтому надо заполнить день
своими продуманными и полезными деяниями.
Абай выдвигает гуманистическую концепцию нравственного воспитания,
цель которого сделать из ребенка труженика, патриота, разносторонне
развитого, высоконравственного человека, живущего интересами, мыслями и
чаяниями родного народа.
Абай не был профессиональным педагогом и ученым. Однако ценность его
высказываний именно в этом плане несомненна для нас. Откуда же, Абай
черпал всю эту мудрость, которая сегодня становится объектом исследований и
для философа, и для историка, и для педагога? По нашему убеждению, Абай
был, прежде всего, педагогом по призванию. Он сам учился всю свою жизнь,
именно поэтому сумел оценить свои познания и никогда не оставался
удовлетворенным, как и всякий жадный до знания человек.
СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ
1.
Ауэзов М. Источники лекции Абаеведения: Учебное пособие.- Алматы:
Санат, 1997. - 448 с.
2.
Тажибаев Т.Т. Философские, психологические, педагогические взгляды
Абая Кунанбаева. - Алма-Ата: Казгосиздат, 1957.-187с.
3.
Жарикбаев К.Б. Казахские просветители о воспитании молодежи. Алма-
Ата: Знание, 1985. -147с.
4.
Абай. Произведения. - Алматы: Жазушы, 1976. - 240 с.
216
Достарыңызбен бөлісу: |


4 секция
ҼЛЕМДІК БІЛІМ БЕРУ КЕҢІСТІГІНДЕ АБАЙ ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫН
ОҚЫТУДЫҢ ҾЗЕКТІЛІГІ
АКТУАЛЬНОСТЬ ПРЕПОДАВАНИЯ ТВОРЧЕСТВА АБАЯ В МИРОВОМ
ОБРАЗОВАТЕЛЬНОМ ПРОСТРАНСТВЕ
ҼОЖ 669.62.214
АКАНГАЛИЕВА Ж.А.
«№29 орта мектеп» КММ, ШҚО, Ҿскемен қ., Қазақстан
АБАЙ ДАНАЛЫҒЫ ЖҼНЕ АДАМЗАТТЫҚ ҚҦНДЫЛЫҚТАР: ҦЛТТЫҚ
ТҼРБИЕНІҢ МҼДЕНИ АДАМГЕРШІЛІК МҦРАТТАРЫ
Биыл қазақтың ҧлы ақыны Абай Қҧнанбаевтың 170 жылдық мерейтойын
атап ҿтудеміз. Ҧлы Абай мҧрасы – қазақтың рухани қазынасы. Оның ҧрпаққа
қалдырып кеткен ҽр сҿзі, ҽр ҿлеңі тҧнып тҧрған тҽрбие кҿзі. Адамгершілікке,
қанағат пен рахымдылыққа, тҿзім мен тҧрақтылыққа тҽрбиелейтін мҿлдір де
мҽңгілік сарқылмас бҧлақ іспетті. Оның тек қазақ ҥшін ғана емес бҥкіл адамзат
ҥшін де маңызы мен тҽрбиелік тағлымы мол қара сҿздері кезінде прозалық
шығармалар санатында оқылып келсе, бҥгінгі кҥні оның адамзат ҥшін
философиялық қҧндылығы ғылыми тҧрғыда қаралып, маңызы ҽлемдік деңгейге
кҿтерілді.
Ҧлт ҥшін, ҧрпақ ҥшін тҽрбиелік мҽні зор «қара сҿздерін» ақын ҿзінің
философиялық біліміне, ҿмірден кҿрген-білген тҽжірибесіне сҥйене отырып
жазған. Абай ҿзі оқыған ежелгі грек философтары Сократ, Аристотельдің
еңбегіне сҥйене отырып ҿз заманындағы ҽртҥрлі тарихи қҧбылыстарға,
адамдардың пенделік мінез-қҧлықтарына жан-жақты баға беріп, ҿзінің
азаматтық кҿзқарасын танытады /3 3б/.
Абай ҿзінің кҿптеген ҿлеңдерінде тіршілікте адам баласы ҥшін рухани-
адамгершілік мінезбен ҿмір сҥру қажеттігін жазады. Дҥниемен емес, адам
рухани мҧрасымен ҧрпағына ҿлмес мирас қалдыра алатынын айтады. «Ақыл,
қайрат жҥректі бірдей ҧста, сонда толық боласың елден бҿлек» дейді ақын
[3].Адамдарды надандықтан арылып, «толық» адам болуға ҥндейді. Ақын адам
бойындағы кҿптеген жақсы қасиеттердің ішінен ақыл, қайрат, жҥректі бҿліп
алып, оларды адамгершіліктің ең биік асыл қасиеттері ретінде тҥсіндіреді:
Ҥш-ақ нҽсе адамның қасиеті –
Ыстық қайрат, нҧрлы ақыл, жылы жҥрек
Бҧл жерде «ыстық», «нҧрлы», жылы» деген адам бойындағы ҥш қасиеттің
терең гуманистік мағынасына ҥңілу арқылы – адамгершілікпен ҿмір сҥру
мҽселесін кҿтереді /3,3б/.
Махаббатпен жаратқан адамзатты
Сенде сҥй ол алланы жаннан тҽтті
Адамзаттың бҽрін сҥй бауырым деп- адамдарды бір-біріне мейріммен
217
қарауға, бауырмалдыққа шақырады.
Абай ҿзінің қарапайым шығармалары арқылы қазақ халқының мінезіндегі
оғаштықтар, керенау, кертартпалық мінездерді сынайды, сҿйтіп ҿзіміздің
бойымыздағы кемшіліктерді сынау арқылы жаңа ойсалады, жана сана қосады.
Абай ҿлеңдері арқылы қазақтың рухани ҿміріне, тілдік тҧрғыда жаңа
ҧғымдарды (категорияларды) енгізді. Мысалы: «жанның тамағы», «ғақыл»,
«рахым», «кемел адам, толық адам», «ыстық қайрат», «нҧрлы ақыл», «жылы
жҥрек», «жҥрек
Патшалығы» жҽне т,б. [3]оның тамаша ҿлеңдерінде кездесетін осынау сҿз
тіркестерінің ҿздері-ақ оқырманның кҿңіліне жылы сезім, мейірім ҧялататыны
шындық.
Ата-анаға кҿз қуаныш,
Алдына алған еркесі,
Кҿкірегіне кҿп жҧбаныш
Гҥлденіп ой ҿлкесі
Еркелік кетті
Ер жетті
Не бітті?
– деп ҿзінің «Ата-анаға кҿз қуаныш» ҿлеңінде жас ҧрпаққа ақындық назын
айтады. «Бойы бҧлғаң» ҿлеңінде:
Бойы бҧлғаң
Сҿзі жылмаң
Кімді кҿрсең мен сонан,
Бетті бастым
Қатты састым
Тҧра қатым жалма-жан-деп адамдардың кемшіліктерін, жағымсыз
қылықтары мен мінездерін сынға алады/3, 3б/.
Абайдың ҿз елін, ҧлтын сҥйген азаматтық ҥні, азаматтық ҿлеңдері –
халықты ҿз ҧлтын сҥюге жетелейді. Халқы туралы ой олардың аянышты да
ауыр тҧрмысын кҿре отырып жазған ҿлеңдеріндегі жан кҥйзелісі «Қалың елім
қазағым, қайран жҧртым», «Кҥз», «Сегіз аяқ» жҽне т.б. ҿлеңдерінде айқын
кҿрініс табады. «Қартайдық, қайғы ойладық, ҧйқы сергек», «Қартайдық, қайғы
ойладық, ҧлғайды арман», «Қалың елім, қазағым, қайран жҧртым»,
«Адамқанның алды жҿн, арты соқпақ», «Байлар жҥр жиған малын қорғалатып»
ҿлеңдерінде халықтың жоғын жоқтап, кҥйін кҥйттеген ақынның азаматтық ҥні
ҿктем шығып, ҽлеуметтік кҥрестегі ақынның қаруы болды /2. 1б/
Ҿз заманындағы ел билігін ҧстаған ҥстем таптың халықты қанап,
адамгершіліктің, мейрім мен қайырымдылықтың шеңберінен шыққан ашкҿз,
надандықтарын, екіжҥзді арам пиғылдарын сынай келе:
Бас басыңа биболған ҿңкей қиқым
Мінеки, бҧзған жоқ па елдің сыйқын?
Ҿздеріңді тҥзелер дей алмаймын
Ҿз қолыңнан кеткен соң енді ҿз ырқың-деп кҥңіренеді [2].
Ақын ҿз қоғамының ел билеу жҥйесін қатты сыға алады, халқымен, болашақ
ҧрпақпен, келешекпен сырласып, мҧңдасады, ҧлтын сҥйген азамат ретінде ҿз
218
дауысының ҽлсіздігіне мҧңаяды. Ҧрпағына ҧлттық тҽрбиенің ең шыңы – ҧлтын
сҥюдің ҿнегесі бола білген Абайдың:
Жартасқа бардым,
Кҥнде айғай салдым,
Онан да шықты жаңғырық.
Естісем ҥнің,
Білсем деп жҿнін,
Кҿп іздедім қаңғырып,
Баяғы жартас-бір жартас,
Қыңқ етер, тҥкті байқамас-
деп келетін «Сегізаяқ» ҿлеңінің мҽні бҥгінгі кҥні де ҧрпақты ҧлттық рух
тҧрғысындағы тҽрбилеудегі маңызын жоғалтқан жоқ [2].
Ҿзінің аса жоғары табиғи дарынымен ол барлық ақын-жазушылардың алды
болуымен қатар, ҿз еңбектерінде тек қана халықтың мақсат-мҥддесін қорғай
отырып, ҧлттық адамгершілікті, ҧлттық мҽдениетті ҥндеді. Қазақтың ойға
қонымды, жинақы, аса бай ҽдеби тілінің шҧрайын қарапайым ҿлеңдері мен қара
сҿздері арқылы кҿрсетті.
Ескілікті біржола сыпырып, халықты жаңашылдыққа шақыруы, халық
ҿмірінің ішкі дҥниесін жан-тҽнімен тҥсінуі, ҿлеңдерінің бай қоры Абай
шығармаларынң классикалық деңгейге кҿтерілуіне, ҽлем ҽдебиеті мен орыс
ҽдебиетінің бай қорынан нҽрлі қорек алған Абай қазақ халқының ҿмірін,
тҧрмыс-тіршілігін ҧлтын шын сҥйген азамат ретінде жарлайды.
Ҽлем поэзиясының алтын қорынан қомақты орын алған ҧлы ақын достық
пен ізгілікті, қамқорлық пен адамгершілікті тек шығармаларында ғана емес,
жек ҿмірі арқылы да дҽлелдеп кеткен ақын. Абай ҿзінің айналасындағы
достарына, сол кезде ҿз отандарынан қудаланып, саяси «лағнет» қарғысын
арқалап келген орыс достарына деген қамқорлығы аз болмаған. Орыс
патшасыныың қарғысына ҧшырап Семей ҿлкесіне жер аударылып келген
Е.П.Михаэлис, Н.Долополов, С.Гросс. А.Блок, Б.Лобановский, Н.Коншиндерге
адамгершілікпен, тҥсіністікпен достық қолын соза білген азамат ақын. Ҽсіресе,
Е.П.Михаэлиспен арадағы достығы бҥгінгі ҧрпаққа ҥлгі боларлық азаматтық
мінез десе де болғандай. Абай ол туралы «Ҿмірге кҿзімді ашқан – Михаэлис»
деп жазды/1. 1б/. Ол тек Абайдың ғана емес бҥкіл қазақ халқының да досы ҽрі
жанашыры бола білді. Олардың бҽоі – халықшыл идеядағы адамдар еді.
Сондықтан олар қараңғы қазақ даласы, оның ауыр тҧрмыстағы адамдарын
ҿздеріне жат санамады, адамгершіліктің, бауырмалдықтың ізгі ҥлгісін кҿрсетті.
Олар қазақтың георгафиясын, тарихын, экономикасы мен этнографиясын
зерттеп – қҧнды материалдар қалдырды. Осы бір аз ғана топ қазақ жеріне
келген аз ғана ақ нҧр, сҽуледей қараңғы қазақ жеріне білімнің нҽрін сіңіргендей
болды. Абай жер аударылып келген бҧл азаматтардан қазақ ҥшін достыҧ ниет,
телегей-теңіз білім, ҿз халқына деген жақсы, бауырмал, адамгершілік
кҿзқарасты таба білді. Ондықтан да олардан қолынан келген кҿмегін
аямаған[1].Достық деген ҧлы қасиет, ҧлтына қарап емес, адамына қарап
болатынын Абай мен оның достары арқылы кҿруге болады. Абай арқылы ҧлы
достық деген адами қасиетті тануға болады, бҥгінгі Қазақстанда орнаған
219
Қазақстан Халықтары Ассамблеясының кіші кҿрінісі сол кезде-ақ негізі
қаланғанын тҥйсінуге болады.
Абайды халқымыз ішкі жан сарайының рухани байлығы, сезім пҽктігі, сезім
мҿлдірлігі, шынайылығы, адамгершілігі, ақындық мҽдениеті ҥшін қҧрмет
тҧтады. Тіршілікті, дҥниені, адамның ішкі жан-дҥниесінің қыры мен сырын дҿп
басып, туған халқының жҥрегіне жеткізу арқылы адамзаттық қҧндылықтар:
ҧлттық тҽрбиенің мҽдени адамгершілік мҧраттарын, қҧндылығын кҥллі ҽлемге
паш етеді. Ҧлы Абайдың ҧрпаққа қалдырған еншісі, қалдырған аманаты –
теңдесі жоқ ғажайып жырлары мен асыл сҿздері. Оның жоғарыда атап ҿткен
философиялық трактаттары (қара сҿздері) тек қазақ халқының ғана ҧлттық
тҽрбиедегі теңдессіз тҽрбие мҽйегі ғана емес – ҽлемдегі адамзат ҥшін де бет
бҧрар қҧбыласы бола алатын, болып та жҥрген қайталанбас қҧбылыс. Оның
қазақ деген ҿзі туған халықтың тҧрмыс-тіршілігін жырлау арқылы ҿмірге
ҽкелген ҧлттық философиясы – ҧлттық, мҽдени адамгершілік қҧндылықтарды
дҽріптеудің негізі бола алатын қҧнды ғылыми еңбек. Сондықтан Абайдың
ҧлттық философиясын абайтанушылар ҥшін ҽлі де зерттеуді қажет ететін ҿзекті
мҽселе деп білемін.
Жамандық кҿрсең нҽфрҽтҽлі,
Суытып кҿңіл жисаңыз,
Жаңсылық кҿрсең ғибратлы,
Оны ойға жисаңыз,
Ғылым болмай немене,
Балалықты қисаңыз-деп [5] ҧрпаққа ҿсиет айтып,болашақ ҧрпаққа
осындай мҧра қалдырған Абай рухына, ҽлемді ҧлттық бояуымен дҥр
сілкіндірген қҧдіретті поэзиясына бас иеміз.
ҼДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1.
Қ.Бітібаева. «Ҧлы достық». Мақала. «Абай жайлы сҿз» брошюрасы-2003.
2.
И.Соколовская. «Абайдың лиикасы».Мақала. «Абай жайлы сҿз»
брошюрасы-2003.
3.
Ҽ.Итбаев. «Абай - философ». Мақала. «Абай жайлы сҿз» брошюрасы-
2003.
4.
З.Есімбаева. «Абайдың ҽн ҿрнегі». Мақала. «Абай жайлы сҿз»
брошюрасы-2003.
5.
Абай. 1-том. «Алматы баспасы»-1965.
УДК 669 62.214
БАКИМБАЕВА М.З.
Областная специализированная школа-гимназия-интернат для одарѐнных
детей имени Жамбыла, ВКО, г. Усть-Каменогорск, Казахстан
СОЗВУЧИЕ ДВУХ ВЕЛИКИХ ПОЭТОВ
У каждого народа есть личности, ставшие национальным символом. Таков
Абай у казахов, Пушкин – у русских. Сегодня их имена неразделимы. Случайно
220
ли это? Что связывает людей, живших на земле в разные годы и по этой
естественной причине не имевших возможности общаться лично?
Каждый из них был искренним патриотом своего Отечества, горячо любил
свою нацию, свою культуру. Но эта сыновняя привязанность к исконно
национальным корням не помешала им одновременно уважать и ценить другие
народы.
Абай, пришедший в литературу в зрелом возрасте, с жадностью впитывал
кроме национального фольклора и восточной поэзии, неисчерпаемую
сокровищницу русской культуры. Знакомство в городе Семипалатинске с
русскими ссыльными А.В.Леонтьевым, Е.П.Михаэлисом, Н.И.Долгополовым,
С.С.Гроссом дало возможность приобщиться к образцам русской литературы –
произведениям Пушкина, Лермонтова, Толстого, Крылова. В них он нашел для
себя богатую духовную пищу, чувствовал свое идейное родство и духовную
близость с ними.[1,114]
Абай высоко ценил русскую культуру, русское образование и просвещение.
Будущее и счастье своего народа он видел в сближении с русскими. Как
истинный сын своего народа Абай решается помочь своему народу
освободиться от невежества, облегчить страдания, вооружиться качествами,
присущими великому народу. Он призывает народ к просвещению и науке,
изучать культуру и искусство русских. «Это ключ к жизни, обретешь его –
жизнь твоя станет легче. Узнавай у русских доброе, узнавай как работать и
добывать честным трудом средства к жизни» - обращается к народу поэт. [2,
318]
Абай был первым человеком из казахов, который познакомил и навсегда
породнил свой народ с Пушкиным – гением русской поэзии. Впервые в степи в
чудных стихах Абая прозвучал на казахском языке пленительный голос
русского поэта. Неслучайно Абай взялся за перевод романа в стихах «Евгений
Онегин» - этой энциклопедии русской жизни. Абай показал себя не только
хорошим переводчиком Пушкина, но и поэтом – импровизатором. Беря у
Пушкина в основном «Евгения Онегина», он в то же время создает новое
произведение «Татьяна-Онегин».Настоящим переводом, близким к оригиналу
является лишь первое письмо Татьяны. Остальные отрывки представляют
самостоятельные, отличные от пушкинских, стихи. Абай перевел из «Евгения
Онегина» семь отрывков. Он выделил темы: «Портрет Онегина», «Письмо
Татьяны к Онегину», «Ответ Онегина», «Слово Онегина», «Письмо Онегина к
Татьяне», «Слово Татьяны», «Из монолога Ленского». Завершает цикл
«Предсмертное слово Онегина». Абай был в полном восторге от «Евгения
Онегина», что решил передать стихи Пушкина своеобразно – через мелодику.
Особенно дорога была Абаю Татьяна- резко отличающаяся от обычных
девушек своим характером, духовными интересами, полная искренности и
чистоты в своих чувствах, близкая народу, верная своему долгу. [3,132]«Песня
Татьяны», переведенная Абаем и положенная им на музыку, переходила из
одной юрты в другую, из аула в аул, была понятна любому степному казаху,
всему народу. Первыми исполнителями были друзья Абая, акыны, его
221
последователи. Переписав стихи и выучив мелодию, они торопились в соседние
аулы и Семей быстрее познакомить молодѐжь, народ с песней. «Песню
Татьяны» не могла не петь и Айгерим. Эту песню полюбили не только в
Чингисских горах и степях, но и во всѐм Казахстане. Слова любви Татьяны
нашли взаимопонимание у казахских девушек, переживающих аналогичное
состояние и душевное потрясение в жизни. Светлое, чистое, сильное и
прекрасное чувство, переданное поэтом, нашло отзыв в сердцах казахов. Эта
лучезарная песня покоряет людей по сей день в исполнении прекрасных
певцов. Абай высоко чтил Пушкина, считал своим учителем, наставником,
путеводителем. Критик М.Каратаев вспоминал о том, как распространялось это
произведение в казахской степи: «Пушкин прокладывал путь в казахскую
школу через Абая. Казахские школьники хорошо приняли его. Письмо Онегина
к Татьяне, переведенное Абаем так понравилось народу, что вскоре оно стало
любимым отрывком из романа». [4,156-157] Это свидетельствует о том, как
близко стало произведение для казахского народа.
Абай был первым из среднеазиатских переводчиков Пушкина. И хотя Абай
переводил Пушкина меньше, чем других русских классиков, зато в собственном
его творчестве очень много сходного и родственного с Пушкиным — и в
лирических раздумьях, и в понимании природы, и в проникновении в любящее
женское сердце, и в глубоко значительных социальных мотивах. Абай сходен и
близок Пушкину, как сходны и близки все классики мировой культуры,
общими, родственными чертами великого поэтического духа, высоких порывов
человеческой мысли. Своеобразный и самобытный классик казахской
литературы, Абай близок к своим духовным собратьям на западе, наследие
которых он избрал, как лучшие сокровища мира. Так похожи и близки друг
другу гигантские вершины, возносящиеся над равнинами и хребтами.[5,22-27]
А как изучается жизнь и творчество Абая Кунанбаева на уроках русской
литературы? На уроках литературы в средних классах, когда учащиеся только
начинают изучать лирику Пушкина, мы можем предложить им такие же
аналогичные стихотворения из лирики Абая. Это стихотворения о природе.
Учащиеся смогут сопоставить стихотворения А.С.Пушкина о временах года со
стихотворениями Абая. А при изучении творчества А.С.Пушкина в 10 классе
можно параллельно изучить и творчество Абая. По казахской литературе
учащиеся уже с начальных классов начинают изучать о жизни и творчестве
великого Абая. Поэтому в 10 классе им не составит труда параллельно изучать
двух гениев.
Одним из важнейших путей ознакомления учащихся с поэзией Пушкина и
Абая является проведение на каждом уроке « поэтической пятиминутки». Это
приводит к тому, что каждый ученик индивидуально проводит поисковую
работу, и, заучивая ранее незнакомые остальным учащимся стихи, расширяет
познание, знакомит других с поэзией великих поэтов. После нескольких таких
занятий каждый ученик будет знать как минимум по пять- шесть
стихотворений Пушкина и Абая. Переводы и сопоставления – важный вид
работы на уроках литературы. Поэтому на уроках мы можем предложить
222
учащимся сопоставить произведения Пушкина с переводами Абая. Такой вид
работы очень увлекает учащихся казахской школы. Если среди них есть поэты,
то они даже могут тоже переводить Пушкина и сопоставить свои переводы с
переводами великого Абая. При изучении «Евгения Онегина» Пушкина
учащиеся даже смогли спеть «Татьянаның хаты». В начале урока для
эффективности восприятия можно предложить прослушать роман в
грамзаписи, а также беспрестанно совершенствоваться в чтении вслух,
внимательно изучать то, как читают стихи поэтов мастера художественного
слова (в грамзаписи ). На итоговом занятии можно провести групповую работу,
задания нужно давать заранее, чтобы учащиеся смогли основательно
подготовиться, и чтоб урок прошѐл интересно. Можно предложить ученикам
такие темы: I группе: 1) Пушкин в лицее; 2) Абай в семинарии. Рассказать о
детстве и становлении поэтов. II группе: 1) Пушкин и декабристы; 2) Абай и
русские ссыльные. III группе: 1) Пушкин на юге; 2) Абай в Семипалатинске. IV
группе: 1) Пушкин в Михайловском; 2) Абай в Усть-Каменогорске. V
группе: 1) Пушкин в Болдино; 2) Абай в Чингистае VI группе: 1) Последние
годы Абая и Пушкина.
На этом уроке будут звучать и русская, и казахская речь, и музыка, и поэзия,
и живопись, мы сможем увидеть в лице каждого ученика поэта, певца,
музыканта, художника, переводчика, журналиста. Потому что каждая группа
подготовится к уроку по- разному. Проведение таких уроков будут
способствовать повышению креативного мышления учащихся, а также
формированию поликультурной личности, способной переводить всѐ ценное
других народов на казахский язык, тем самым помочь приблизить народы и их
культуру.
Сегодня
и
Пушкин,
и
Абай
признаны
мировой
культурной
общественностью. По решению Секретариата ЮНЕСКО 1995 и 1999 годы
прошли под знаком этих поэтов. Президент РК Н.А.Назарбаев и президент РФ
В.В.Путин 2006 год объявили Годом Пушкина в Казахстане, а в России – Годом
Абая.
В наше сложное время, когда мы живем в рыночных условиях с проблемами
самовыживания, снова обращаемся к мудрому наследию Абая и Пушкина. Оно
актуально для нас как никогда прежде. Люди, которых беспокоит будущность
народа, вновь и вновь возвращаются к назиданиям Абая, к стихам Пушкина,
находят в них добрые советы, ответы на насущные вопросы повседневной
жизни.
Бессмертное наследие Пушкина и Абая стало достоянием не только
национальным, но и мировым. Не иссяк интерес к их творчеству: оно по-
прежнему интересно и популярно на всех континентах планеты. Осмысление
значимости Пушкина и Абая не завершено.
СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ
1. Каратаев М. Пушкин и Абай в кн.: Рожденная Октябрем.- Алма-Ата,
1958.С.114.
223
2. Абай. Қара сҿз.Книга слов. Алматы: ТОО РПИК Дҽуір,2007.С.318.
3. К.Т.Алиева, С.А.Мамекбаева, Т.К.Огус. Республика Казахстан.- Алматы:
Білім, 1994.С.132.
4. Каратаев М. Абайды армандасақ / В книге: Абай тағлымы. - Алматы:
Жазушы, 1986. С. 156-157.
5. «Писатели Казахстана. Биографические справки». - Алма-Ата: Казахское
государственное издательство художественной литературы, 1958. С.22-27.
ҼОЖ 82.0(072)
ЗЕЙНОЛДИНА Г.Н.
«№29 орта мектеп» КММ, ШҚО, Ҿскемен қ., Қазақстан
АБАЙ ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫН ОҚЫТУДЫҢ ҾЗЕКТІ МҼСЕЛЕЛЕРІ
Абайды таныту арқылы біз Қазақстанды ҽлемге
танытамыз, қазақ халқын танытамыз, Абай ҽрқашан
біздің ҧлттық ҧранымыз болуы тиіс
Н.Ҽ. Назарбаев
Техникалық прогресс пен ғылыми ақпарат кҿлемнің ҧлғая тҥсуі, мектептегі
білім беру мазмҧнын қайта қҧру жҽне оқу-тҽрбие орындарының іс-ҽрекет
қағидаларын қайта қарау, мҧның бҽрі мҧғалімнің кҽсіби біліктілігі мен
тҧлғасына, бҥкіл педагогикалық ҥрдістің тҧлғалық бағдарлануына қойылатын
талаптардың сҿзсіз арта тҥсуіне алып келеді. Бҥгінгі таңда мектептің оқу
ҥрдісін жетілдіру ҥшін инновациялық білім беру технологияларын
пайдаланудың тиімділігін ҿмірдің ҿзі дҽлелдеп отыр. Білім берудегі
инновациялар – қоғамның тҧрақты ҿзгеріп отыратын мҧқтаждықтарына сҽйкес
оның дамуының қажетті жҽне табиғи шарты. Бір жағынан қҧндылықтардың
сақталуына ықпал етсе, екінші жағынан, олар барлық екі нҽрседен бас тартып,
ҽлеуметтік қайта жасалымдардың негізін ҿздері алады. Осыдан келіп, оқу
ҥрдісін қазіргі деңгейде жҥргізуге талпынғандарға арналған ерекше талаптар
туындайды.
Жаңа мазмҧнға жаңа ҽдістер жҥйесі қажет. Бҥгінгі кҥні білім беру
мекемелерінде оқыту ҥрдісін технологияландыру ҿзекті мҽселелердің бірі
болып отыр. Технология мен ҽдіс-тҽсілдің ара-жігін ажырату да қарапайым
мҧғалім ҥшін кейде қиын болып жатады.
Ҧлы Абай жиырма бірінші қарасҿзінде «Ғылым, ҿнер – дҥниенің кілті.
Оны білгенге дҥние арзанырақ тҥседі» – дейді[1]. Абай «ғылым, ҿнер»
дегенде алдымен білімді меңзеп отырса керек. Ҿзі ҿмір сҥрген ХІХ ғасырда
халқының жаппай сауатты болуын аңсаған ағартушы, ойшыл ақын қазақтың
тек ғылым-білімнің арқасында ғана озық елдің ойлы азаматы атанарына
сенген. ХХІ ғасырдың Абай заманынан уақыт айырмашылығы болғанымен,
ғылым-білім, мақсат-мҥдде хақында тҥсінік ҿзгерген жоқ. Бҽсекеден тҧратын
бҥгінгі ҽлемде ҧлтымыздың ҿзгелерге тҽуелді болып кетпеуі ҥшін басты
224
тегеурені – білім болмақ. Ал білім беру жҥйесіне инновациялық
технологиялардың енгізілуі, оқытудың дҽстҥрлі ҿнімсіз стилін ығыстырып,
оқушылардың функционалдық сауаттылығын қалыптастыруға, яғни
танымдық белсенділігі мен ҿзіндік ойлауын қамтамасыз ететін дамытушы,
сындарлы білім беру моделіне кҿшуге жол ашады. Ҽлемдік білім беру
жҥйесіне негізделген осындай басым бағыттарды кҿздей отырып, оқушының
ойы озық, саналы, дара тҧлға ретінде дамуын қамтамасыз ету басты нысанада
қарастырылады.
Мҧғалімнің рҿлі оқушының ҿз ҽлеуетіне сҥйеніп жҽне оқыту
технологиясын қолданып, ҿздігінен білім алатын білім беру ортасын қҧру
болып табылады. Білім беру саласындағы осындай мазмҧндық ҿзгерістер
талабынан оқыту ҽдістемесін жетілдіру, білім беру ісін инновацияландыру
мҽселесі туындап отыр. Осыған орай Қазақстан Республикасының «Білім
туралы» Заңында «Білім беру жҥйесінің басым міндеттерінің бірі-оқытудың
жаңа технологияларын енгізу, білім беруді ақпараттандыру, халықаралық
ғаламдық коммуникациялық желілерге шығу» деп атап кҿрсетілген[2].
Бҥгінгі таңда мҧғалімнің ең басты міндеті де дайын білімді, дағдыларды
меңгеріп, қайталайтын ғана емес, шығармашылық бағытта жҧмыс істейтін,
біртума ойлау қабілетімен ерекшеленетін, рухани бай, жан-жақты дамыған
қҧзіретті тҧлғаны қалыптастыру болып отыр.
Қазіргі білім беруде дарын тҽрбиелеу, жан-жақты дамыған дара тҧлға
қалыптастыру басты мақсат болса, осы мақсаттарға жетудің бір жолы –
іздендіру бағытындағы шығармашылық жҧмыстар болып табылады.
Ҽлемдік деңгейдегі ақындардың бірі, мҽдениет, пҽлсапа, музыка, ой
дҥниесінің алыбы, эстет, гуманист, моралист, ағартушы-демократ, шешен,
заңгер, ҽділ би, аудармашы, қоғам қайраткері, тҽрбиеші-ҧстаз Абай қазір
еліміздегі тҥбірлі ҿзгерістер негізінде ҽлемде танылып жатыр. Абай аты ҽлемді
шарлады. Қазір жас ҿскіндерге нағыз Абайды, дана Абайды қайта танытып,
қайта қауыштыру мҽселесі кҿтерілуде. Кезінде оқулықтарда Абай ҥстем тап
ҿкілдерін, қоғамдағы ҿз заманында орын алған кемшіліктерді сынаушы, жҥрегі
у мен зарға толы «ҽлеуметтік Абай», біржақты Абай ретінде қарастырылды. Ал
осы тҧлғаның басқа қыры қағыс қалады. Осы жерде еріксіз Пушкиннің «Цель
поэзии – поэзия» деген сҿзі еске тҥседі[3].
Абай – тек қазақ халқының мақтанышы емес, кҥллі адамзатқа ортақ, ҧлы
тҧлға, ҽсіресе, орыс пен қазақ халықтарының арасында достық байланыстың
тҥзілуін ҥндеген, соған дҽнекер болған жан. Екі ел арасындағы ҽдеби
байланыстардың бастауы болған да Абай. Оның философиялық дана ойлары,
жауһар жырлары- ҽлем халқына ортақ асыл қазына.
Қазір Абайдан саяси, идеологиялық таңбаларды алып тасталды. Ақын
поэзияның терең пҽлсапалық мҽні, кҿркемдік дҽрежесі тҧтастай қарастырыла
бастады. тек бір ҧлттың кҿлемінде ғана емес, адамзат ҽлемінде ірі қҧбылыс
болды. Жалпы Абай жайында, Абай мҧрасын жас ҧрпақпен қауыштыру
айналасында сҿз болғанда орыстың тамаша ақыны Марина Цветаеваның мына
сҿзі еріксіз еске тҥседі: «Трудно говорить о такой безмерности, как поэт.
225
Откуда начать? Где кончать? И можно ли вообще начинать и кончать, если то, о
чем я говорю: Душа есть все – всюду вечно!»[3]. Ҽрине, Абай тек қана ақын
ғана болса, оның асыл мҧрасын оқытудың ҿзекті мҽселелері ҧстаздар
қауымының алдына дҽл қазіргі кезеңдердегідей ерекше жауапты, аса қиын да
кҥрделі сҧрақтарды қоймас еді.
Бҥкіл саналы ғҧмырының басым бҿлігін Абайға арнаған данышпан Ҽуезов
те оның мол мҧрасын «тек шҿмішпен ғана сҥзіп алдым» – деген[4].
Ҿлмейтҧғын артына сҿз калдырған..." - дейді. "Адам ҿлмес" дегеннің
мағынасы ҿзі ҿлсе де, кейінгіге сҿзі, айтқан ойы қалады деген пікірге сияды.
Абай "Ҿлең -сҿздің патшасы" ҿлеңінде «сҿз тҥзелді, тыңдаушы сен де тҥзел!" -
деп жҧртшылыттан ақындық сҿзге зор маңыз беріп қарауын, поэзияның жоғары
қоғамдық міндетін тҥсіне білуін талап етті. Жаңа танымның баурап аларлық
кҥшін, жаңа ақындық сҿздің қҧнын ҽрбір адамның тани алатынына қазақ
ҿмірінің сол кездегі жағдайында толық сенім арту қиын да еді. Абай оны жақсы
тҥсінді, мҧны оның "Мен жазбаймын ҿлеңді ермек ҥшін" деген ҿлеңіндегі мына
шумақтар толық дҽлелдейді: ..." Шу дегенде қҧлаган тосаңсиды, Ҿскен соң
мҧндай сҿзді бҧрын кҿрмей".
Бҧдан
біз ақын ҿлең-жырларындағы жаңа, соны ой-пікірлерді
жҧртшылықтың қалай қабылдайтынына ерекше мҽн бергенін айқын аңғарамыз.
Ҿлең-жырға кҿңіл қоятын мҽн-жайын тҥсініп байыбына жетуді талап етті.
"Сыртын танып іс бітпес, сырын кҿрмей". Абай ақын халықтың тағдыры мен
қасіретін терең тҥсініп, оның жоғын жоқтаушы болуға тиіс деп санаған.
Абайдың ҿлеңдерінің ішінде мазмҧны жағынан да, кҿркемдік бітімі жағынан да
ерекшеленіп тҧрған ҥздік туындылар мол. "Сегіз аяқ", "Сен мені не етесің",
"Қан сонарда бҥркітші шығады аңға", "Қалың елім, қазағым, кайран жҧртым",
"Жаз", (Жаздыгҥні шілде болғанда) "Желсіз тҥнде жарық ай", "Болыс болдым,
мінеки", "Қызарып, сҧрланып", "Келдік талай жерге енді", "Ҿлсем, орным қара
жер сыз болмай ма?", "Кҿк тҧман - алдындағы келер заман" секілді ҿлеңдерінің
қай-қайсысын алсақ та, мҥлде тың дҥние, шығармашылық жаңалық. Бҧларға
қоса "Ем таба алмай", "Ата-анаға кҿз қуаныш", "Сағаттың шықылдағы емес
ермек", "Нҧрлы аспанға тырысып ҿскенсің сен", "Ауру жҥрек ақырын соғады
жай", "Ҿлсе ҿлер табиғат, адам ҿлмес", аударма ҿлеңдерден "Жалғыз жалау
жалтылдап", "Жолға шықтым бір жым-жырт тҥнде жалғыз", "Қанжар", "Мен
кҿрдім ҧзын қайың қҧлағанын" сияқты тағы сан алуан шығармаларды атауға
болар еді. Абай ҿлеңдерінің кҿбі не тақырыбы, не стилі, жанрлық сипаты
немесе ҿлең ҿрнегі жағынан мҥлде жаңа болып келетіндіктен осы топка
жатқызуға болады деген туындыларды тҥгел қамтып, бҿліп алудың ҿзі ҿте
қиын. Міне, осындай ондаған кемеліне келген ҿлең ҥлгілерін туғызған Абай
соларға ҧқсас, біртектес ҿлеңдер жазуға ҥмтыла бермейді. Ҽрине, қай ақында
болсын бірнеше ҿлең-дер тақырыбы жағынан жалғас келіп отырады. Бҧл сол
тақырыпқа тереңдеп бару ҥшін қажет. Бірақ ол тақырып ҽр ҿлеңде ҽр қырынан
ашылады. Абайдың сарқылмас шығармашылық тапқырлығы, оның қолынан
шыққан кемеліне келген, кҿркемдік бітімі жағынан мҥлтіксіз ҿлең ҥлгілерінің
кҿптігі жҽне ҽрқайсысының бір-біріне ҧқсамайтын, жаңаша сипатты дҥние
болып келетіні. Абайдың тіпті жылдың тҿрт мезгілін суреттейтін "Қыс", ("Ақ
226
киімді, денелі, ақ сақалды"), "Кҥз" (Сҧр бҧлт тҥсі суық қаптайды аспан"), "Жаз"
("Жаздыгун шілде болғанда'')."Жазғытҧры" ("Жазғытҧры қалмайды қыстың
сызы") секілді бір топқа, циклге жататын ҿлеңдері де ҽрқайсысы мазмҧн-
мағынасы, суреттеу тҽсілі, қҧрылысы жағынан ҽр тҥрлі болып шыққан. Сондай-
ақ ҿлең, ҽн-кҥйдің мҽнін, ақындық ҿнердің қасиетін бағалайтын,.тақырыбы
жағынан бір-біріне жалғас "Ҿлең-сҿздің патшасы, сҿз сарасы", "Біреудің кісісі
ҿлсе, қаралы-ол". "Мен жазбаймын.ҿлеңді ермек ҥшін". "Кҿңіл қҧсы
қҧйқылжыр шартарапқа". Ҿзгеге кҿңілім тоярсың", "Адамның кейбір кездері"
деген шығармалары да ойды ҽр қырынан ҿрбітуі пікір соныңғы, бейнелеу, айту
ерекшелігі бойынша бір- бірінен ҿзгеше сипатталған. Осындай бір-біріне
ҧқсамайтын ҽр ҿлеңінде акынның ҿнерпаздық тҧлғасы ҽр қырынан кҿрініп,
жаңаша сипат табады. '"Ҿлсе ҿлер табиғат, адам ҿлмес". "Кҿк тҧман алдындағы
келер заман". "Сағаттың шықылдағы емес ермек" деген сияқты ҿлеңдерін
оқыса, онда Абай -ойшыл акын екен деп танимыз, "Жҥрегім, нені сезесің", "Не
іздейсің, кҿңілім, не іздейсің", "Жҥрегім, ойбай, соқпа енді" секілді ҿлеңдерді
оқығанда, Абай асқан сыршыл лирик акын-ау деп тамсанамыз. Ал "Қан сонарда
бҥркітші шығады аңға". Жаздыгҥні шілде болғанда". "Желсіз тҥнде жарық ай".
"Жазғытҧры қалмайды кыстың сызы" сияқты ҿлеңдерге назар салсақ,
Абайдың ҿмір қҧбылыстары сҿзбен мҥсіндеп, жанды бейнеге айналдырып
сипаттауда алдына жан салмайтын суреткер ақын екеніне ден қоямыз.
"Сабырсыз, арсыз, еріншек", "Бҿтен елде бар болса", тағы сондай туындыларға
қарап нағыз сықақшыл, ҿткір мысқылға шебер ақын осындай-ақ болар десек.
"Мҽз болады болысың" атты ҿлеңді еске тҥсіріп, ҽжуалап келемеждеудің
мҧндай да ҿте нҽзік, ҿтімді тҥрі болатынына тҽнті боламыз. «Ғылым таппай
мақтанба", "Интернатта оқып жҥр" атты ҿлеңдердің қазақ поэзиясында
қалыптасқан насихат, ҿсиет ҥлгісіндегі нҧсқалардан мазмҧны да, ойды
бейнелеп айту тҽсілі де мҥлдем ҿзгеше екені кҿңіл аударады. Ал "Сен мені не
етесің, 'Ем таба алмай", "Қор болды жаным" секілді нҽзік лирикалық
туындылар қазақ поэзиясында бҧрын орын теппеген сыршыл лириканың жаңа
ҥлгілеріне екені айқын аңғарылады.. Абайдың ҽр ҿлеңінде оның осындай
ақындық тҧлғасына жаңа бір қырынан танытатын ҿзгешілігі болады десек, олар
іштей астасып жатқан сипат, қасиеттер екенін де айтуымыз керек. "Сегіз аяқты"
оқығанда мҧнда терең сыршылдық, ғибратты насихатшылық, бейнелеп
суреттеуге, тіпті ҿлең ҿрнегін ҿзгеше ҿрнектеуге шеберлік те бҽрі ҧштасып
келетіні анық кҿрінеді.Абайдың кҿркемдік ойлауы қалыптасқан, дайын
ҥлгілерді қайталамайды. Осының ҿзі-ақ оның поэзиясына жаңашылдық сипат
дарытады. Ол қазақ поэзиясының мазмҧндық ауқымын, тақырыбын кеңейтті,
ҽдебиетте жаңа жанрлык тҥрлер туғызды. Халықтың сҿйлеу тілініңі, қазақтың
ауызекі ақындық жҽне ҽн ҿнерінің байлығын кең пайдалана отырып, ол ҿлең
сҿздің шеберлік кҧралдарын жетілдірді, ҿлеңдік ҿлшемінің интонациялық -
ритмикалык, байлығын терең ашып кҿрсетті, жаңа ырғакты, ҥйлесімді ҿлең
ҥлгілерін енгізді, ақындық тілдің образдылық-бейнелеу, стилистикалық
мҥмкіндіктерін молықтырды. Қазақтың ақындық тілін ҽдеби тілін ҧстартып
жетілдірді, ҽдеби тілді биік жаңа сапаға кҿтеріп, жаңа ҥлгіде қалыптастырды.
Абайдың XIX ғасырдың 90-жылдары ҿзінің ой толғаныстарын
227
қарасҿздермен жазғаны барлығымызға мҽлім. Ҿз шығармасын қарасҿзбен
жазудың публицистикалық тҥрінің негізін қалаушы Шоқан болса, кҿркем
қарасҿз қазақтың кҿркем жазба ҽдебиеті тарихында Ы. Алтынсариннен
басталады. Ал одан ҽрі дамытушы Абай болды.
Абайдың қарасҿздері кҿркем ҽңгіме емес – ғақлиялық даналық сҿздер. Онда
ғылыми – философиялық толғаныстар кең орын алған. Абай қарасҿздерді
жазуға зор дайындықпен келген. Ол бҧл еңбектерін діни сопылық –
теологиялық ғылымды да, жаратылыс зандарын ашқан Галилей, Коперник,
Спенсер, Ньютон, Пифагор, Дарвин еңбектерінде, ертедегі философ ғылымдар
Сократ, Аристотель, Платон шығармаларын да, Шығыстың ойшыларды
Фирдоуси, Шамси, Қожа Хафиз, Бабыр жҽне т.б. еңбектерін де оқып, ақыл-
парасаты ҽбден толықсыған шағында жазуға кіріскен. Ол қарасҿздердегі
келтірілген терміндік атаулар мен сілтемелерден немесе ой – пікір ҥндестігінең
байқалады.
Абайдың қарасҿздерінің ҿзіндік ерекшелігі бар. Сҿйлемдері қысқа,
мағынасы терен, оқушыға ой саралық , ғибрат беруді кҿздей қҧрылған.
Копшілік қарасҿздерінде философиялық сҧрау беріп, сол сҧрауға ҿзі жауап
беруге тырысады немесе ҿзімен-ҿзі кеңесу , ой-пікір білдіру ҥлгісінде
қҧралады. Бҧл – Батыс, орыс ойшылдарының қҿп қолданған ҽдісі. Ғылым,
қҿркемҿнер, этика мҽселелері туралы ҿз кҿзқарастарын білдіруде олар осы
ҽдісті кеңінен пайдалған.
Абай ҿзінің қарасҿздерің жазудағы мақсатын бірінші сҿзінде былай
баяндайды: «Ақыры ойладым: осы ойыма келген нҽрселерді қағазға жаза
берейін, ақ қағаз бен қара сияны ермек қылайын, кімде-кім ішінен керекті сҿз
тапса, жазып алсын, я оқысын, керегі жок десе, ҿз сҿзім ҿзімдікі дедім де,
ақыры, осынған бел байладым. Енді мҧнан басқа ешбір жҧмысым жок»[1]. Бҧл
– ел қамын ойлаған ҧлы ойшылдың ҿмір, қоғам, тіршілік, адамдар арасындағы
қарым -қатынас жҿніндегі кҿзқарасының жиынтығы, философиялық ой
топшылауы еді.
Абайдың кҿптеген ҿлендеріндегі сияқты қарасҿздерінде де нақыл, мақал-
мҽтелге айналып кеткен айшықты сҿз тіркестері жиі кездеседі. Мҽселен, «Еңбек
етсең ерінбей, тояды қарның тіленбей», «Бақпен асқан патшадан, мимен асқан
қара артық», «Қайғысыздан сақ бол, қайғылыға жақ бол», «Қайратсыз ашу –
тҧл, тҧрлаусыз ғашық – тҧл, щҽкіртсіз ғалым – тҧл», «Биік мансап – биік
жартас, ерінбей еңбектеп жылан да шығады, екпінден ҧшып қыран да шығады»,
т.б.
Абай еңбектің адам баласының игілігі ҥшін қажетті іс-ҽрекет екенін айта
келіп, оны жоғары адамгершілік қасиетпен байластырына қарастырады.
Мҽселен, ол: «Ҿзің ҥшін еңбек қылсаң, ҿзі ҥшін оттаған хайуанның бірі
боласың. Адамгершіліктің қарызы еңбек қылсан, Алланың сҥйген қулынын бірі
боласың», Ҽкесінің баласы – адамның дҧшпаны, адамдың баласы - бауырың
деп бҥкіл адам баласын сҥю, халыққа, кҿпке пайдасын тизігу сияқты ҧлы
гуманистік қасиеттерді дҽріптейді. Абайдың қарасҿздеріндегі еңбек, ғылым,
адамгершілік, ҽділдік, т.б. туралы ой – пікірлер оның ағартушылық,
демократиялық қҿзқарасын айқындай тҥседі.
228
Ақын шығармалары даналық, афоризм сҿздерге бай. Мысалы: «Сегіз
аяқ»ҿлеңі.
1. Қиналма бекер тіл мен жақ,кҿңілсіз қҧлақ ойға олақ.
2. Бойда қайрат,ойда кҿз,болмаған соң,айтпа сҿз.
3. Болмасын кекшіл,болсайшы кҿпшіл.
4. Еңбек қылсаң ерінбей,тояды қарның тіленбей.
5. Адал бол-бай тап,адам бол – мал тап.
6. Біріңді қазақ,бірің дос,кҿрмесең, істің бҽрі бос...
7. Тамағы тоқтық,жҧмысы жоқтық,аздырар адам баласын.
Абай шығармаларын жас ҿскіндерге жеткізу, оның сҧлулығы мен маңызын
тҥсіндіру, Абай ҽлемімен қауыштыру мҽселелері ҽдебиетті оқытудың ҿзекті
дҥниесі деп айтсақ қателеспеспіз. Абайды таныту – қазақ халқын таныту.
Абайды таныту – қазақтың даналығын, қазақтың сҿз ҿнерін таныту. Абайды
таныту – қазақтың ғажайып бай тілін таныту. Абайды таныту – адам деген
қандай болады, соны таныту. Абайды таныту – сҧлулықты, махаббатты,
ізгілікті, адамдықты таныту.
Абай поэзиясының сҧлулығының бойымызға бой алып, жан дҥниемізді
тазартып, сҧлу жанды жас ҧрпақ тҽрбиелеу – адами да, ҧстаздық та борыш . Ҽр
ҧрпақ, оның ҽр ҧстазы ҧлы ақын мҧрасын оқыту жайында іздене береді.Ҧлы
Абай халқымен бірге жасап, ҽр ҧрпақтың кҿз кҿргеніндей, замандасындай жан
дҥниесі, жҥрегінде ҿмір сҥре береді.
ҼДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Ҿмірҽлиев К. Абайдың нақыл сҿздерін оқу-тҽрбие ісінде пайдалану.
Алматы: Ҿнер, 1995.
2. Қазақстан Республикасының білім беру жҥйесін 2015 жылға дейін дамыту
тҧжырымдамасы.
3. Бітібаева Қ. Абай шығармашылығын оқыту–Алматы:Мектеп,2003–232б.
4.Бітібаева Қ. Мектепте Абайды танытудың жаңашыл ҽдістемесі мен
технологиясы. –Ҿскемен: Рекламный дайджест, 2013–167б.
5. Бітібаева Қ. Мектепте Абай шығармашылығын оқыту – Ҿскемен:
Полиграфия, 1994.
6. Бітібаева Қ, Қҧдайбергенова Г, Мҧқашева М. Ҽдебиетті оқытудың
инновациялықтехнологиясы – Ҿскемен,2002.
7. Ҧстаз ҧлағаты// Абай, 2003, №5.
ҼОЖ 82.0(072)
РҤСТЕМОВА Ж.А.
Е.А. Бҿкетов атындағы ҚарМУ, Қарағанды қ., Қазақстан
ОРТА МЕКТЕПТЕ АБАЙ ҚАРАСҾЗДЕРІН ОҚЫТУ
Хакім Абайдың философиялық ойлары мен кҿзқарасын тиімді
педагогикалық ҽдіс-тҽсілдер негізінде оқушы ҧғымына тҥсінікті етіп жеткізу
ҽдебиетші ҧстаздар алдындағы міндет болып табылады. Оның қара сҿздеріндегі
229
кҥрделі сҿйлемдер арқылы берілетін астарлы мағынаны, философиялық
тҧжырымдарды оқушылардың бір оқығаннан тҥсіне қоюы қиын. Кезінде Ахмет
Байтҧрсынҧлы «...Абай сҿздері жалпы адамның тҥсінуіне ауыр екені рас. Бірақ
ол ауырлық Абайдың айта алмағанынан болған кемшілік емес, оқушылардың
тҥсінерлік дҽрежеге жете алмағанынан болатын кемшілік. Не нҽрсе жайынан
жазса да Абай тҥбірін, тамырын, ішкі сырын, қасиетін қарамай жазады.
Сондықтан сҿздің бҽрі де халыққа теріліп, оқушылардың біліміне сын болып
табылады» деген болатын [1;217]. Қазіргі мектеп оқушыларын ақынның ҽр
ҿлең жолынан, ҽр сҿзінен ҿмірлік тҽрбие алатындай дҽрежеге жеткізу ҥшін,
қандай ҽдіс-тҽсіл қолдануға болады?
Орта мектептің 5-9 сыныптарына арналған «Ҽдебиет» бағдарламасындағы
Абай Қҧнанбаев қарасҿздерінің берілуі тҿмендегі кестеде кҿрсетілген.
Кесте
№ сын.
Пҽн бағдарламасында
берілген қарасҿздер
Сағат
саны
Қосымша оқуға берілген
қарасҿздер
Сыныпттан
тыс оқу
2
6
«Отыз бірінші қара сҿз»
1
-
-
3
7
«Жиырма тоғызыншы
қарасҿз»
1
«Он тҿртінші қара сҿз»
«Он тоғызыншы қара
сҿз»
-
4
8
«Он жетінші қара сҿз»
1
«Жетінші сҿз»
-
Абай қарасҿздері 6-сыныптан бастап оқытыла бастайды. Отыз бірінші қара
сҿзге арналған
сабақтың мақсаты – Абайдың прозалық ҥлгіде жазылған
шығармалары туралы тҥсінік беру, олардағы жҽне отыз бірінші қарасҿзіндегі
терең философиялық ойды тҥсіндіру.
Ендеше, алдымен, қарасҿздің не екенін 6-сынып оқушыларының ҧғым-
тҥсінігіне лайықтап тҥсіндірудің қажеттігі бар. Ол ҥшін «Абай»
энциклопедиясына жҥгінеміз. «Абайдың толық жинағында 1980 жыл мен 1898
жыл арасында жазылған бір алуан шығармалары – «қара сҿз»деп аталынады.
Жалпы саны қырық алты бҿлік шығарма. Жалпы алғанда Абайдың осы барлық
қара сҿз дейтін мҧралары кҿркем прозаның ҿзінше бір бҿлек, бір алуаны
болып саналады. Бҧлар сюжеттік шығарма емес. Бҧрынғы жазушылар
қолданған естелік, мемуар да емес. Стиль мазмҧн жағынан алғанда, осы
шығармалар – Абайдың ҿзі тапқан, бір алуан кҿркем сҿздің тҥрі. Кейде бҧлар
сыншылдық, ойшылдық жҽне кҿбінше адамгершілік, мораль мҽселелеріне
арналған ҿсиет, толғау тҽрізді. Қорыта келгенде, Абай қара сҿздері – оның
ақындық мҧраларына қосылған бағалы қазына дейміз[2;327].
Анықтаманы 6-сынып оқушыларының ҧғымына лайықтап тҥсіндіру керек.
Ол ҥшін сҧрақ- жауап ҽдісі қолданылады.
-
Балалар, қарасҿз дегенді қалай тҥсінесіңдер?
-
Қарасҿз дегенде кімнің шығармашылығы бірден еске тҥседі?
-
Абайдың қарасҿздерімен бҧрын таныс па едіңдер?
-
Орыс жазушыларының арасында қарасҿз жазғандары бар ма?
Бҧл ретте ҽдістемеші ғалым Қ.Бітібаеваның кеңесін де басшылыққа алған
жҿн: «Ең алдымен оқушыға қарасҿз ҧғымына Абай қарасҿздері туралы
230
М.Ҽуезов, басқа да абайтанушылардың айтқаны бойынша тҥсінік беріледі.
Мҧғалім кіріспе тҥсінігінде мына мҽселелерге кҿңіл аударады.
-
Абайдың ғҧлама дана, философ, терең ойшыл екендігі. Философ деп кімді
айтамыз? Ол туралы алғашқы тҥсінік.
-
Абай қарасҿздерінің ҧлы М.Ҽуезов айтқандай, «прозаның ҿзі(ақынды
айтып отыр) тапқан жаңа тҥрі, афористік ойлардың жиынтығы» екені.
Афористік сҿздер, яғни даналыққа қҧрылған ақыл-нақыл сҿздер екендігіне
тҥсініктеме. Қарасҿздерінің де алтын қазығы – Толық адам екендігі.
-
Абайдың 46 қарасҿзінің бар екендігі, тҧжырымды тҥрде ақынның бҧл
сҿздерде қандай мҽселе кҿтеретіні, олардың маңызы, мҽні, адамгершілік, еңбек,
ҽділет пен шындық, тҽрбие мҽселелері, оқу-білім, ғылым, ҿнер, талапты, т.б. сҿз
етуі»[3;55].
Абай қарасҿздерінің алты-жеті ҥлгісі қысқа келеді. Бҧл қатарға
қосылатындар – он алтыншы, он сегізінші, он тоғызыншы, жиырмасыншы,
жиырма тҿртінші, отыз бірінші, қырық бесінші сҿздер. Жалпы қара сҿздерден
мазмҧн, тақырып жағынан ҿзгешеленіп тҧратыны – қырық алтыншы қарасҿз.
Ғ.Есім ақын қарасҿздері жайында: «... Абай ойына келген нҽрселерін еркін
айту ҥшін, ҿзі арнайы жанр ойлап тапқан. Ол – сҿз жанры. Ақынның қара
сҿздері – нағыз еркін ойдың жанры. Мҧнда ешқандай бір дҽстҥрге, тҽсілге
бағынушылық жоқ. Ой еркін айтылған, мазмҧн ҿзіне лайықты форма тапқан.
Кҿптеген философтар ойларын формаға бағындырып немесе жҥйе қҧрып ҽуре
болғанын білеміз. Абай болса ондай істермен айналыспаған, ҿзінің айтқысы
келген ойларын еркін білдірген. Абай ашқан «сҿз» жанры ҿкінішке қарай қазақ
мҽдениетінде ҿріс алмады. Абай дҽстҥрі, яғни сҿз жанры бҥгінде жаңғырып,
жалғасуы керек, оған алғышарт бар»[4] -дейді.
Абайдың қарасҿзін ҧжымдық негізде оқытуға болады. Ҽдебиет сабағында
ең басты нҽрсе – мҽтін. Абай қарасҿздеріндегі философияға оқушы мҽтінді
меңгермесе терең бойлай алмайды. Сыныптағы оқушылар ҥш-тҿрт топқа
бҿлініп, мҽтінмен жҧмыс жҥргізеді. Ҽр топқа ақынның ҽр тҥрлі қара сҿзін
немесе барлық топқа бірдей қара сҿзін талдауға тапсырмалар береді.
Мҽтінді ҿз бетінше оқу
Мҽтіндегі тҥсініксіз сҿздермен жҧмыс
Мҽтінді абзацқа(азат жолға)бҿлу, оған тақырып қою.
Мҽтіндегі негізгі ойды анықтау
Мҽтінге жай жоспар
Қарасҿздің не екені оқушыларға тҥсіндірілгеннен кейін Абайдың отыз
бірінші қарасҿзін алғашқы кезекте мҧғалім ҿзі мҽнерлеп оқып, содан кейін
барып оқушыларды екі немесе ҥш топқа бҿліп оқытады. Оқып отырған кезде
кездескен жаңа сҿздер бойынша тҥсіндірмелі сҿздікпен жҧмыс жҥргізіледі,
яғни жаңа сҿздердің мағынасы тҥсіндіріледі.
Осы қарасҿздегі тҿрт тҥрлі себепті тақтаға жҽне дҽптерлеріне жазғызуға,
оқып болған соң мҽтіндегі негізгі ойды анықтауға, мҽтінге жоспар жасатуға
болады.
231
Отыз бірінші қарасҿздің мҽнін тҥсіну ҥшін тағы да «Абай»
энциклопедиясын басшылыққа аламыз. Мысалы, энциклопедияда отыз бірінші
қарасҿз жайында былай делінген: «Ақынның педагогтық, ҧстаздық ойларының
жемісі. Естіп білгенді ҧмытпай есте сақтау тҽсілдерін санап кҿрсетіп, ойсыздық
кеселдерінен сақтандыратын ойлар»[2;344].
Аталмыш қарасҿзді оқи отырып, ондағы ҽр сҿзге кҿңіл бҿлу қажет. Отыз
бірінші қара сҿзде кездесетін сҿздер, яғни «бірінші:кҿкірегі байлаулы берік
болмақ керек; екінші – сол нҽрсені естігенде, я кҿргенде ғибратлҽну керек,
кҿңілденіп тҧшына, ынтамен ҧғу керек; ҥшінші – сол нҽрсені ішінен бірнеше
уақыт қайтарып ойланып кҿңілге бекіту керек; тҿртінші – ой кеселді
нҽрселерден қашық болу керек» -дейді Абай. Осы айтылғандардың бҽрі адам
бойында болуы шарт па? Осылай сҧрақтарды ҿрбіте тҥсу қажет. Бҧл кезде
топтық жҧмыс тапсырмалары орындалады.
Қарасҿз тҥгелдей шешендік оралым болып табылады. Мҽнерлеп оқу,
тҥсіндірмелі оқу, сҧрақ-жауап, пікірлесу арқылы ҽр сҿз талдану керек. Бала
санасына қондыру ҥшін ақын сҿздері мен мақал-мҽтелдерді ҧқсастыру қажет.
Мектеп бағдарламасында берілген Абай қарасҿздерін тҥгелдей оқып болған
соң, ҽр қарасҿзінде не жайында сҿз болғаны, қарасҿздердің бір-бірімен
ҧқсастығы бар ма, жоқ па, соны анықтау керек. Осындай бағыттағы жҧмыс
нҽтижесінде оқушылар мҽтінді оңай меңгеріп, ҿз беттерінше шешім, жауап
ҽзірлейді. Ҧлы ойшылдың қарасҿздерін меңгерту барысында ҧжымдық ойлау
тҽсілі арқылы мҽтінмен жҧмысты пайдалану оң нҽтиже береді.
Ҽр сабақты, яғни ҽр сабаққа бҿлінген 45 минутты тиімді етіп ҧйымдастыра
білу ісі мҧғалімнен айрықша шығармашылық жҧмысты, ойлы да зерделі
еңбекті талап етеді. Абай қарасҿздерін оқушы есінде қалдыру ҥшін жаттату
басты шарт емес, негізгі міндет – ҽр қарасҿзі не жайлы екенін есте сақтату,
терең философиялық ойды тҥсіндіру жҽне ҿмірлік тҽрбие беру.
ҼДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1.
Байтҧрсынов А. Ақ жол. –Алматы: Жалын, 1991. -464 б.
2.
«Абай» энциклопедиясы. –Алматы: Атамҧра, 1995. -720 б.
3.
Бітібаева Қ. Абай шығармашылығын оқыту. –Алматы: Мектеп, 2003. -
232 б.
4.
Есім Ғ. Адам-зат. - Астана : Фолиант, 2002. - 312 б.
ҼОЖ 82.0 (072)
САГИНАЕВА Г.М., БАЛТЕКЕНОВА Г.Қ.
«М. Ҽуезов атындағы №17 орта мектебі» КММ, ШҚО,Ҿскемен қ., Қазақстан
ОРЫС ТІЛДІ МЕКТЕПТЕРДЕ АБАЙ ШЫҒАРМАЛАРЫН ОҚЫТУДЫҢ
ҾЗЕКТІ МҼСЕЛЕЛЕРІ
Бҥгінгі таңда қазақ халқы ғасырлар тоғысында тҽуелсіз мемлекетке
айналып, ҿзінің қоғамдағы саяси, ҽлеуметтік-экономикалық, мҽдени білім
232
парадигмасы жҥйесін ҽлемдік ҿркениет ҥлгісінде дамытуда. Ҿйткені кез келген
жаңа тҽуелсіз мемлекеттің рухани даму процестерінің ҿзіндік ерекшеліктері
болады. Бҧл ерекшеліктер оның аумағында мекен ететін халықтардың тҧрмыс-
тіршілігімен, дҽстҥрлі мҽдениетімен, салт-дҽстҥрімен жҽне ҿткенімен тарихи
сабақтастықта айқындалады.
―Білім беру саласында қалыптасқан ахуал республиканы дамытудың қазіргі
ҽлеуметтік-экономикалық жҽне саяси жағдайларына жҽне жоғары дамыған
елдердің прогресшіл тҽжірибесіне сҽйкес келеңсіз қҧбылыстарды болдырмау,
тҥбегейлі ҧйымдық, қҧрылымдық қайта қҧрулар, білім берудің мазмҧнын
жаңарту жҽне мамандар даярлаудың сапасын жетілдіру қажет екенін кҿрсетеді‖
делінген [1]. Осындай жаңартуды қажет ететін пҽндердің бірі – орыс тілінде
білім беретін мектептердегі қазақ ҽдебиеті. Ҿйткені ―уақыт ҿткен сайын
ҽдебиеттің қоғам дамуындағы маңызы артып, мҧралық туындылар жаңаша
оқылады, жаңаша тҥсіндіріледі" [2].
2003 жылға дейін орыс тілді мектептердегі қазақ ҽдебиеті орыс тілінде
оқытылып келді. Оның негізгі себептері: кезіндегі Кеңес Ҥкіметінің білім беру
жҥйесі бірізге салынғаны, ҧлттық тіл мен ҽдебиеттің, сондай–ақ тарихтың,
мҽдениеттің қажетті деңгейде оқытылмауы, ана тілінің мҽртебесі тҿмендетіліп,
орыс тілінің ықпалына айырықша мҽн берілуінде, қазақ ҽдебиеті пҽні шектен
тыс саясаттандырылып ҿзге тілде оқытылуы, оған бҿлінген сағат санының
аздығы, т.б.
Қазіргі кезде басқа ҧлт ҿкілдерінің тілдерінде оқытатын мектептерде қазақ
ҽдебиетін ана тілінде оқыту кеңінен қолға алынуда. Бҧл – республикамыздың
бҥгінгі таңдағы мемлекеттік тіл тҧжырымдамасына сҽйкес жҥзеге асыруды
қажет ететін жҽне қазіргі қоғамдық - ҽлеуметтік сҧраныс талабынан туындап
отырған мҽселе.
Ҽдебиетті оқыту ҽлемдік ҽдістеме ғылымында ҥлкен мҽселе болып отыр.
Ҿйткені қазіргі ақпарат тасқыныҽдебиетті оқуға уақыт қалдыра бермейді.
Осындай жағдайда орыс тілді мектептерде қазақ ҽдебиетін екінші тіл ретінде
оқытудың қиындығы екі есе артады. Ҿйткені оқушының қазақ тілінде еркін
сҿйлемеуі, қарым-қатынас тілінің орыс тілінде болуы, оқушының ҽдеби
образды сҿздерді тҥсінбеуі оқыту ҥдерісін қиындата тҥседі. Сонымен қатар
шығармада берілген тарихи шындықты оқушының кейде біле бермеуі шығарма
мазмҧнын тҥсінуді кҥрделендіре тҥседі. Сондықтан оқушыны ҽдемілік пен
оқиғалы ҿмірге жетелейтін ҽдебиет сабағы қызықсыз сабаққа айналады.
Оқушылардың бҧл пҽнге деген қызығушылықтары тҿмендеп, сабақта енжар
отырады. Ең бірінші, оқушы шығарманың жазылу мақсатын тҥсінбейді.
Сондықтан оның мазмҧнын да қабылдай алмайды. Ҽдебиет сабағы оқушының
шығармашылық ойлау қабілетін жетілдіріп, ізденіс ҽрекетін туғызуды
қалыптастырудан жаңа сҿздердің мағынасын тҥсіндіру сабағына айналады.
Немесе белгілі, қызықсыз ақпараттарды сҧрайтын жаттанды сабаққа айналады.
Ал, Абай Қҧнанбайҧлының шығармалары мен М.Ҽуезовтің «Абай жолы»
эпопеясы орыс метебінде 5-11 сынып қазақ ҽдебиеті оқулықтардына оқуға
берліген. Осы орайда қазақ ҽдебиеті мҧғалімінің міндеті оқушы тҥйсігіне бҧл
233
ғҧлама ақын –жазушының, қазақ ҽдебиетін ҽлемге танытқан данышпан ҽдебиет
майталмандарының шығармаларын ойға қонымды, жҥрекпен тҥсінетіндей етіп
оқыту, жеткізуіміз керек. Ҿйткені Егеменді еліміздің ең басты мақсаты -
ҿркениетті елдердің қатарында болу, бҥкіл ҽлемдік білім кеңістігінен орын алу
болып табылады. Мҧның ҿзі ҧлттық білім беру жҥйесінің даму бағыттарын тың
арнаға, жаңа сапаға жеткізудің қажеттілігін алға тартады. Осымен байланысты
қазіргі уақытта Қазақстанда білім берудің ҿзіндік ҧлттық ҥлгісі қалыптасуда.
Бҧл ҥрдісті біз Абай мен Мҧхтар арқылы жҥргізе аламыз. Қазақ ҽдебиеті
сабақтарында мҧғалім ҧлттық тҽлім – тҽрбиені сіңірту, рухани жан дҥниесін
қамықтыру сияқты міндеттерді алдына қоюы тиіс. Гумбольдт айтқандай, «Тіл
дегеніміз – ҧлттық рух болып табылады» [3]. Сондықтан да жас ҧрпақ бойынша
ҧлттық рухты қалыптастыратын тіл десек, бҧл орайда ҧлттық рухпен суарылған
данышпан Абай шығармашылығын мектепте оқыту арқылы, бір жағынан жас
ҧрпақ тҧлғасына ҧлттық рухты сіңіру проблемасы ҿз шешімін таппақ. Ҿйткені
бҥгінгі, кешегі жҽне болашақтағы кҿкейтесті мҽселе – жас ҧрпаққа білім беру,
оқыту, ізгілікке тҽрбиелеу - ҿз кезінде Абай шығармашылығынан орын алып,
мҽнімен маңыздылығы айқындалған мҽселе.
Сондықтан да біз орыс мектептерінде қазақ ҽдебиеті сабағында Абай
шығармаларын оқыту мҽселесі оқушылардан сауалнама алынып, ҽдебиетті
тҥсініп оқу мҽселесі бойынша оқушыларды толғандыратын сҧрақтарды
анықталды.Сауалнамаға 9- сыныптың 15 оқушысы қатысты.
Сауалнама нҽтижесінде оқушылар қазақ ҽдебиетін оқу, терең тҥсіну ҥшін
негізі 6 сауалды анықтап берді:
1.
Шығарманы ақын, жазушы не ҥшін, қандай мақсатта жазды?
234
2.
Қазақ ҽдебиеті сабағы қызықты, тартымды ҿтуі керек пе?
3.
Шығарманың жазылу кезеңі қандай болған?
4.
Шығарманың маңызды аспектілері не?
5.
Бҧл шығарманы оқыған соң ҿмірде пайдалануға бола ма? Қалай?
6.
Шығарманы оқып болған соң, осы шығарма бойынша ҿз бетімше жҧмыс
атқара алам ба?
Шығарманы терең тҥсіну ҥшін ең бастысы бала аталған шығарманың
жазылу мақсатын тҥсінуі қажет екендігі тҥсінікті. Сондықтан да«Оны ақын не
ҥшін, қандай мақсатта жазды? Ендігі мҽселе оны қалай қызықты етіп ҿткізуге
болады?». Шығарманың жазылу тарихы немесе уақыты туралы жалпы тҥсінік
берілмей, оның мазмҧнын тҥсіну мҥмкін емес. Сондықтан тапсырма тҥрлерін
қҧрастырғанда немесе сабақ жоспарын дайындау барысында «бҧл шығарма
балаға қай жағынан қызықты болуы мҥмкін? Бала ҥшін оның қандай
аспектілері маңызды болуы мҥмкін? Бала оны қай уақытта ҿзінің қандай
қажеттілігі ҥшін пайдалана алады? Абай шығармаларын оқу нҽтижесінде бала
ҿз бетінше қандай жҧмыс тҥрін орындай алуы мҥмкін?» деген сҧрақтарға
толық жауап бере отырып, сабақ жоспарын қҧру керек деп ойлаймыз. Ҿйткені
сабақ тек жаңа сҿздерді мен сҿз тіркестерін табу, олардың мағынасын тҥсінуге
ғана бағытталса, негізгі мақсат назардан тыс қалады. Бҧл,ҽрине, жаңа сҿздерді
бермеу керек деген сҿз емес. Жаңа сҿздерді ҧсынуда да коммуникативті мақсат
айқын кҿрінуі керек. Мысалы, шығармада кездесетін жаңа сҿздерді,
афоризмдерді синонимдер арқылы ҧсыну, олардың қолданысындағы,
мағынасындағы айырмашылықтарды тапқызу, салыстыру немесе қарама-қарсы
қҧбылыстардың шығармада суреттейтін сҿздерді қатар тізе отырып, салыстыру,
оқушының шығармашылық жҧмысы мен кҿркем шығарманы салыстыру
арқылы сҿздердің қолданысына кҿңіл аударту жҧмыстары жҥруі мҥмкін. Бірақ
тапсырма тҥрлері нҧсқауларды орындау, сҿздерді табу сияқты шығарманы
тҥсініп қабылдаудан алыстатын жҧмыстарды жҥргізу болмауы тиіс. Тҿменде
біз Абайдың қара сҿзімен байланысты 9 - сынып қазақ ҽдебиеті сабағында
жҥргізілген жҧмыс тҥрілерін ҧсынып отырмыз.
0
2
4
6
8
10
12
14
16
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
Достарыңызбен бөлісу: |