title: «Қыран дала» поэмасы - Сабақтың номері: 30 Мамандық: Біліктілік

text:
СӨЗ БАСЫ
«Әуелі бұл шіркінді бастау қиын,
Екінші, көптің сөзін тастау қиын».
Тер қысып, өлең буған қайран жыршы
Көңілдің күңіреніп ашты-ау күйін.
Е, жырдың ең бірінші жолы қиын,
Бастапқы бораздадай жоны құйын.
Алғашқы сапардың да ауырлығын,
Әрине, татқан білер жорық уын.
Тартамыз қай істе де жол азасын,
Қалайша пенделіктен оза аласың?
Ең кемі маскүнем де қиналады
Ашарда «бас жазудың» оразасын.
Қиыны сәбиге де тұңғыш адым.
Қиын ол десең де бір шыңға ұшамын.
Қиын ғой «сүй» деу де алғаш,
«сүйем» деу де,
Ашу да не жаңалық, тың құшағын.
Бастау да – тың жол салу, жаңаны ашу.
Бастау ол – жана жазық, жаңа асу.
Бастау ол – ойыңа өріс, революция,
Ол – еңбек, ол – қиялдау, жағаласу.
Не істеу керек? Не заттан бастау керек?
Ежелден бұл сұрақтар бас дау дер ек?
Сан ғасыр келді бұлар жауап таппай
Небір ми, небір дана бастан зерек.
Қайталады қанша сол ой сұрақты?
Қанша жау халық легін ойсыратты?
Түстік қой қасапқа да Гапонға еріп,
Әзәзіл текеге ерген қой сияқты.
Келген жоқ бостандық пен бақ тәңірден,
Тиген жоқ аузымыз да аққа бірден.
Тек Ленин, большевиктер партиясы
Дүниенің дауын шешті Октябрьмен.
Тарихта тың адым жоқ одан асқан,
Жер түгіл одан сәуле алады аспан.
Қаз тұрып сол адыммен қарыштаған
Дала аңыз,
дала думан,
дала дастан.
Шарықтар қыран ба тек өте биік?
Барады байтақ дала көтеріліп.
Мінгізіп халықтарды қанатына,
Тауларды топшысымен кетеді іліп.
Сондықтан тағы «шүу» деп жырға бастым.
Сұлудай жатыр жерім сырға мас қып.
«Миллиард! Тек миллиард!» – дейді бүгін
Бір кезде зар болған түз бір қап астық.
Бір кезде үзім нанмен жан сақтаған,
Бір кезде үзім нансыз жер соқты адам
Бір етек бидай ердің кұны болды,
Дедік пе кебекті де жаңсақ тағам?
Сол елдің, сондай елдің баласымын,
Анамның сүтінше емдім дала сырын
Өлеңім – таңғы шықтың бір тамшысы,
Тасқыным, тебіренісім, жан асылым.
ОЙ ҚОЙ ҚОЙ ДАЛА
(автордың монологы)
Ойқойқой, дала, ой дала,
Шойқара дала, шой дала,
Барсың-ау биік бойға да,
Байсың-ау тұнық ойға да!
Мұхитсың жалпақ, жағасыз,
Көкжиек қана көмкерген.
Көкшулан, ала шарбы түз,
Аспандай теріс төңкерген.
Пай-пай-пай, дала, пай дала,
Тарланбоз дала, тай дала,
Масайра, дала, май дала,
Аруана дала, ай дала!
Кәрісің жасын ұмытқан,
Жігітсің жаңа жасанған.
Шапақсың шыққан ымырттан,
Мекенсің молдан жасалған.
Кепкені кеше кірпігің,
Жібуі кеше үрпіңнің.
Белгісі болды-ау бейнеңде
Тасбақа менен кірпінің.
Тас сауыт сен де кигендей,
Найзалар сынды тіреліп.
Жыланға тиді инедей
Түрпідей түгің түнеріп.
Дей көрме «мені басынды»,
Теңесем сондай кішіге.
Оларша иіп басыңды,
Тықпадың, жоқ, жоқ, ішіңе!
Жылжыды, бірақ, соларша
Жылдарың, талай ғасырың.
Дүние бір соқта сонарша
Гүліңді терең жасырдың.
Мызғымай, мұзға батқандай
Қалпыңда тұрдың баяғы.
Тек кері кетіп жатқандай
Ілгері басқан аяғың.
Жазылмай жатса бауырың,
Қанатың барын кім білген?
Қиқулап қыран дабылын
Қағатын барын кім білген?
Кім білген сенің қойныңда
Таулардың мүлкі жатқанын?
Кім білген ойдым-ойдымға
Мұхиттер көзі батқанын!
Жаттың ба басып байлықты
Еңбек пен ерлік алсын деп?
Әйтпесе шіріп майлықтай
Бауырымда тұнып қалсын деп?
Жауларды қалай атқардың,
Ішіңді өртеп кек-демің?
Тұяқтарынан аттардың
Жарылып қалай кетпедің?
Ұқсадың мыстан сараңға,
Кимейтін, ішіп-жемейтін.
Сен емес пе едің далаңдап
Әлсіз бен жоқты жебейтін?
Емес пе ең жомарт, шіркінім,
Жасымас көңіл, жарқын ән,
Бір тамшы шаттық күлкіні
Теңіздей шайқап, шалқыған?
Емес пе ең достың құлы сен,
Емес пе ең қастың ажалы?
Емес пе ең ердің құны сен,
Емес пе ең жүрек ажары?
Бәрі рас, бәрі тұңғиық,
Мойныңда тұрды түн құрық.
Әйтсе де үміт сәулесін
Түндіктен көрдің күн қылып.
Жомарттың қолын жоқ байлап,
Замандар сеңін жатты айдап,
Саңқылдап сұңқар Қозылар,
Боздады Баян – ақ тайлақ.
Даланың ата гербіне
Дегендей «сондай ел міне!»,
Түйе мен қыран суретін
Ұсынар едім белгіге.
Момындық, өрлік, күш, қанат,
Ірілік, ерлік, сұс, тағат –
Өлкенің осы қасиетін
Олар да бақты-ау ұстап-ақ!
Ой далам, ойқой қызығым,
Қуаныш, дырду, құзырым,
Жарымдай жан дос, қызығым,
Арымдай бетте қызылым!
Мен үшін арың – жар ары,
Жанарың – ана жанары.
Ақ тайлақ, сұрша сұңқарлар,
Сен үшін тоңып, жанады.
Тоғысқан сенде кемедей
Адамзат, ата мұраты.
«Дала» деу – «қазақ» дегендей,
Қазақтың сенсің бір аты.
«Далалы ел» десе кроссворд,
Жауабы – Қазақстан тек.
Жанымда сен боп құрасты от,
Ұғамын сені ұстам деп.
Даласыз өмір тұлдай-ақ,
Даласын қазақ бұлдайды-ақ.
Даласыз бірақ ел де көп,
Көп тілге жұмбақ мұндай ат.
Сұрады қанша шетелде
«Далаңыз осы не?» деп те.
Ондайға енді ет өлді,
Өң көрген едім әдепте.
Не дейсің мұндай сұраққа,
Соқырға дүние сыры өңсіз.
Құр ызың сынды құлаққа
Саңырауға сөз де сүреңсіз.
Даланы ұқпақ болғандар
Сарп етсін оған жылдарын.
Көрмеген көзде жалған бар,
Қиырдан от та – құр жалын.
Аязда қыста қарылсын,
Аптапқа жазда қақталсын.
Ағынан түзге жарылсын,
Өзі де жанын ақтарсын.
Самалын оның сімірсін,
Тыңдасын желден сыбызғы.
Бұлағын бойға сіңірсін,
Мас болсын сары қымызға.
Киікоты, жусан иісін,
Жұпардай иіскеп, ұйысын.
Бой жазсын еркін көсіліп
Қысылған қала үйі үшін.
Еркіндік қандай болады,
Кеңістік, кеңдік немене?
Немене дала бораны? –
Көз көрсін, көрмей сене ме?
Білмейтін кілтті, құлыпты
Көрсінші есік, қақпаны.
Танысын мінез-құлықты
Аралас көктем, ақпаны.
Танысын түздің сыр-сынын,
Қазақтың ата мекенін.
Көлеңке, асы, сусыны
Сатусыз жер бар екенін.
Естісін түнгі ән қандай!
Тыңдау жоқ оны таң қалмай.
Тәтті де асқақ – талғамдай,
Жарысқан қанат талғандай.
Жүректі қосып жүрекке,
Елдерді елге жалғайды.
Самғайды ән-күй жер-көкке,
Жердің жоқ оған шалғайы.
Ізгілік, достық, жомарттық
Алдынан шығар аттаса.
Жолаушы жаннан жоқ артық,
Жау боп кеп оғын атпаса.
Дархан ғой біздің дыр дала!
Жүрегін ашып тұр дала.
Әлем тек тегіс келе алмас,
Әттеңі сол-ау бір ғана,
Әйтсе де, «түз не» дегенге
Айтамын сөзбен, өлеңмен.
Лүпілдеп жүрек, дедеңдеп,
Даламды оймен көрем мен.
Көзімді көркі көгендеп,
Қиялға батып бөгем мен.
Ғажайып түстей көлбеңдеп,
Тоғысар сұлу ол өңмен.
Көк теңіз, көл боп сағымдар
Алдында шұбап жатады.
Шомылып соған шағылдар.
Шадыман шешек атады.
Буалдыр теңіз сағымның
Бетінде – ың-жың тіршілік.
Төсінде толқып ағынның
Бір батар кеме, бір шығып.
Көгінде самғап қырандар,
Қағады қанат құлдырап.
Жайылған киік, құландар
Жайқалған жаға кіл құрақ.
Емес-ау теңіз бұл бірақ.
Елес-ау жатқан бұлдырап.
Кересің солай талықсаң,
Таңдайың кеуіп, тіл қурап.
Жолаушым, сап, сап, түңілме,
Шығарма бірің түк үн де.
Тұрады ертең осы елес
Шындық боп сағым түбінде.
Жатады дегдар теңізің
Еңбекпен, қолмен жасалған.
Туғандай көкте егіз күн
Түннің де жүзі жасарған.
Қалалар қатар қоныпты
Ақиқат ың-жың тіршілік.
Көресің жасыл қорықты
Сусаған жерде тұншығып.
Көк толқын көл де көп алда,
Балапан бақтар, көк алма.
Көшіріп күрең шағылды,
Жапан түз қонған көгалға.
Құр құрақ емес бұл бірақ,
Елес те емес бұлдырақ.
Көтерген тың бұл, көктем бұл,
Көгерген толқып қырды орап.
Оянып таңғы қылаңда,
Көк жазық биік қиянда,
Қызықтап туған даланы
Қағады қанат қыран да.
Қағады қанат ұлан да,
Қалады темен қырандар.
Иеді қызыл бастарын
Қызғалдақтар да қылаңдап.
Мәңгілік көктем, май дала,
Байқоңыр дала, бай дала
Ұсынды жігіт құшағын
Шолпан мен кербез Айға да.
Тақырда құрылыс тасырлап,
Құмдар да күшке бас ұрды-ақ.
Далам тұр сөйтіп әр күні
Сағымның шебін басып ап.
Сайраймын солай түз жырын.
Шет жұрттар аң-таң тыңдайды.
Жасайды түрлі тұжырым,
Сұрақ та сұрақ – тынбайды.
– Қалай түз мұнша жаңарған?
– Жаңару неден жаралған?
– Қазақтар қандай қарумен
Қисапсыз мұнша жер алған?..
– Жаңбырдай нұрлы, ақ дауыл,
Жаңғыртқан – деймін – Октябрь.
Октябрь, Ленин боп түзге
Орнады, – деймін, – бақ дәуір.
Қазақты дала толғатты,
Кім білген қанша, қай заман.
Даласын қазақ қорғапты
Дойырмен, сойыл, найзамен...
Біреулер мәз боп шұлғыса,
Біреулер қалар сазарып.
Жүрекке қонар жыл құсы
Даладан, таңнан саз алып.
Барша тіл, барша сөздікте
«Дала», ия, – «қазақ» дегендей.
Ерліктей қарсы ездікке,
«Дала», ия – азат дегендей.
Жарқылдап Орақ – Балғасы,
Дүниеге даңқын жайды өңір.
Тағы бір түздің таңбасы –
Целина – тың жер, Байқоңыр.
Сол дала біздің сұс дала, –
Космонавт дала, құс дала.
Сол дала – шопан, егінші,
Құрылысшы, ғалым, ұста да.
Қайда да соны айтамын,
Қайдан да соған қайтамын.
Көктемдей маған қаңтары,
Көремін дәйім май таңын.
Мақтанбан қалай тайтаңдап,
Мәз болмас бұған қай тарап?
Көз жұма қалсам, жұмармын
Атыңды, далам, қайталап.
Атқарған небір сең-селді,
Болсаң да құдірет, еңселі,
Жүремін уыс топырақтай
Жүрекке түйіп мен сені.
Айқайқай дала, ән дала,
Думан той дала, дән дала!
Еңбек пен ерлік енесі –
Советтік дала, сән дала!
КЕЗДЕСУ
(музейде естіген монолог)
«Малды деп жерде мықты адам.
Малсыз күн бар деп ұқпаған,
Жылқымен бірге желдеген,
Қосылып қойға ықтаған;
Жалынған аттың беліне,
Сиырдың желіндеріне,
Көрмеген өзге тіршілік
Қараңғы қазақ жерінде;
Жауырын бөрі жайлаған,
Жалғызын зорлық жаулаған,
Боранда бұрын үсіген,
Жаңбырда бұрын жаураған;
Майлаяқ қана қалатын
Жолдас боп қайғы-шеріне.
Қарлығаш ұя салатын
Адыра болған еріне,
Қара тірсек малшыны
Таң таңына көтерген,
Жалаңаяқ жалшыны
Хан тағына көтерген
Айналмас елден болар ма?!
Ақсүйек атты аңдардың
Құдайы берген құлындай,
Базарға ұстар пұлындай,
Аяғын сүртер құрымдай,
Кермеген тірі қызық күн,
Шабата киген мұжықтың,
Тәңірі Разин, Пугачев
Бүлікшіл-бунтарь «бұзықтың»
Орақтай белін жаздырып,
Еңсесін түңғыш көтеріп,
Қақаған қысын жаз қылып,
Жанына жалын – от өріп,
Патшаның берген пәрменін,
Көктемнің берген қуатын,
Дауылдың берген дәрменін,
Қыранның берген қанатын,
Айналмас елден болар ма?!
Айналмас және болар ма
Шаруаның шалқақ орағын,
Орақ пен Балға одағын?!
Айналмас елден болар ма
Диханы батыр атанса,
Дана мен дана олар да
Дәреже алса, ат алса?!
Танкідей талай от кешкен
Тұғырда тұрса трактор,
Шатыр да тудай оқ тескен
Музейде тұрса тұрақты?!»
Ол бейтаныс мені күтіп тұрғандай,
Бар жан сырын монолог қып құрғандай,
Лак, еткізіп бір-ақ айтып тоқтады,
Мен аң-таңмын кісі еді деп бұл қандай.
Кім болса да сірә адамға сенеді,
Орта жаста, кең жаурынды, денелі.
Бет пішіні орысқа да ұқсайды,
Көз бітімі қазаққа да келеді.
Күнге күйіп көп тотыққан жүзі бар,
Қоңыр шаштың боз қыраулы күзі бар.
Дәл қазіргі тұрпатында, тұрқында
Толқын-толқын тебіреністің ізі бар.
Москвада мәшуір музей залында
Жолықтық біз тұрғын шатыр жанында.
Шыңғысханның шатырындай ол дағы
Ысталған-ақ небір түтін, жалынға.
Алтын емес заты оның кенеп тек.
Кей пұшпағын ойларсың да елек деп.
Жел-теке де ойнаған-ақ сүзісіп,
Аспан да оған жасын төккен шелектеп.
Борандар да аш бөрідей арсылдап,
Етегінен жыртпақ болған аршындап.
Қатқан қандай – қара майдың қатпары,
Автограф, автограф – әр сыр-дақ.
– Біздің шатыр! Біздікі! – деп тұр кісі.
Жоқ секілді соны айтудан тынғысы.
– Біздің шатыр! – дейді езуі құлақта, –
Біздің шатыр – тың қосының тұңғышы...
Жымиғаны – жарқыраған баладай,
Айтқан түрі – аңқылдаған даладай.
Мұндайлармен жүрек ыстық, жұрт ыстық,
Мұндайлармен адам – адам, дала – бай.
Қай кезде де ақын қызба, жыр қызба,
Шырқады ойым тың көтерген жыл-құзға.
Ойнағандай менің қиял-ойыммен
Жымыңдайды кеудесінде Жұлдыз да.
Ұқтым мен де, о да мені тез ұқты.
Көктен емес, жерден өлең кезікті.
– Сөйле, – деп ем, сайрап тұрып,
кілт тынды.
Таныса кеп тілі шықты, кежі ықты.
Қолқа салып келдім қонақүйге алып,
Еститіндей бір қызықты күйді анық,
Өзегі еңбек өмірінің бір түсін
Түңғыш сірә өзге қиды қиналып.
– Мақұл, – деді – бар кішкене шартым да.
Қаптаған ел менің алды-артымда.
Атай қалсаң, Целинник де, Тыңбай де,
Одан артық жоқ дәрежем, атым да.
Сылап өскен толқыған дән бұрымын
Сол Целинник – Тыңбайлардың бірімін.
Жұлдыз да бұл – шоқ жұлдыздың бір көзі,
Тіршіліктің еңбек емей, пірі кім?
Мендейлерді кем қылғандай пәруар,
Баяғыда дейтін «қара шаруа»,
Сараң да сол, надан да сол,
Жоқ та сол,
Күлкі де сол еді жердің шарында.
Бақыт қашан бірден өзі сау етті?
Қиын жолдан қысқа күнде сан өттік.
Мен де, ия, шаруамын,
мұжықпын,
Шаруамын, мұжықпын тек советтік!
Атаған жан бізді бүгін «қара» деп,
Жұрт алдында болар өзі қара бет.
Шаруаның шаңырағы шаңқиып
Тұр әр таңға өз жарығын ала кеп.
Иесімін, тұтқасымын орақтың,
Жарқыраған гербінде ұлы Одақтың.
Ақын болсам, оған гимн арнар ем,
Әттең, әттең, шорқақ тілім,
шолақ тым...
АЛТЫН ОРАҚ, АЙ ОРАҚ
Нұрымен айдың арайлап,
Отымен күннің алаулап,
Гербте тұрған Ораққа
Қараңыз бір сәт абайлап.
Мың жылдар терге батқанға,
Дән болып жерде жатқанға,
Арқасы сор боп ақтаңдақ,
Азапты тоя татқанға
Секілді ол тұңғыш табыну
Адамның таңы атқанда.
Арақты ойлап тапқанға
Патша жоқ, хан жоқ кінә артқан.
Шарапқа ұрты шомылып,
Құлқыны, қайта, құмартқан.
Орақты ойлап тапқанға
«Рахмет!» деп тақтан кім айтқан?
Іздеймін содан сыр өткел,
Ұғыну, білу – бар тілек,
Орақшы бейне суреткер,
Орағы – автопортрет.
Қараңыз соған ой тастап,
Жүгінтіп, жығып, тұрғызып.
Жаңаша орақ бой тастап,
Ұқсастық туар бір қызық.
Еңкейтіп оны қарасан:
Жата қап жерге үңілген,
Үңілген сайын түңілген,
Дихан ғой белі бүгілген.
Тік қойып тағы қарасаң:
Кеудеге басы құлаған,
Құдайдан сұрап жылаған
Жүгінген сорлы бір адам.
Шаруаға не бұл шерменде
Белгісі осы сұрақтың:
Бере ме құдай, бермей ме?
Бітеді қашан шұнақ күн?
Айшыққа және ұқсас ол,
Жылусыз, нұрсыз бозарған.
Имиген ашпен ықтас ол,
Көп қайралып, аз орған.
Сонда да орақ – асыл жар,
Жем терді жерден ғасырлар,
Бейнетін тартты шаруа,
Зейнетін татты масылдар.
Қос басты жыртқыш самұрық
Таңбадай қолды тұрды орап.
Мойыннан түсті сан құрық,
Қиратты балға, қиды орақ.
Тұр Орақ енді шалқайып,
Советтің ұлттық туында.
Масайрап, жайнап, марқайып
Қарайды жаңа буынға.
Ол – жалау жеңіс өрінде,
Ел аты мемлекет мөрінде.
Балғамен бірге би де сол
Жоғарғы Совет төрінде.
ТҮЛЕКТІҢ ТҮЛЕУІ
Сонымен солай десек – Тыңбай қызық,
Сөйлейді бір сөйлесе, тынбай қызып.
Бір үзсе, сөзін қайта жалғау қиын.
Жаңаны көтергендей тыңдай бұзып.
Айтады не айтса да жан-жүрекпен,
Ақындай сәл дүниені сән жыр еткен.
Тың сірә еркетотай махаббаты
Сұлудай сан қуантып, сан жүдеткен.
Дауысы бірде қоңыр, бірде қатаң,
Бірде шат, бірде оқыс дірдек атқан.
Қызығып оқыттым мен өлең де оған,
Салғаннан сау желеді – жүйрік аттан.
Әуелі бас тартты, рас, безек күліп,
Тілегін, жан құмарын тежеп тұнып.
Оқыды алда жатқан қос кітапты,
Орысша-қазақшаға кезек мініп.
Тегі бұл, тотықса да, ақсары адам.
Толғатып тапқан далам – тақсыр анам
Құрыштан құйылғандай нық тұлғасы,
Мол ғана, молдық қана шақ сірә оған.
Табиғат берсе, неге іркіп берсін,
Көзіне көзің түссе – бүркіт дерсің.
Қап-қара тұнығында от жатқандай,
Шалды екен шашын, әттең, іркіт несін?
– Тыңбай бұл,
– деді – дүние ден қоятын,
Ер атым, елдік атым, еңбек атым.
Өзімді біреу білсе, мың білмейді,
Әрине, тың сұлуды мен де ояттым.
Ояттым сонша адуын, сонша армандай,
Айғайлап атам қазақ ән салғандай:
«Суық қол етке тисе шошиды-ау деп,
Ояттым орамалмен мен сор маңдай».
Ояттық трактормен түз бойдақты,
Түз бірақ міз бақпады, қызбай бақты.
Сырға ғып сыңғырлатып алтын дәнді,
Дулаттық қызойнақтай күз бейбақты.
Сөйлейді ханы соқыр көзін қысып,
Ғафу ет, есіп кетсем өзің құсап.
Сынықтан өзге, деген, жұғуы хақ,
Көңіл де көреген-ақ, сезінгіш-ақ.
Қаһарлы – жатса тулап тұнбай теңіз.
Ешкім де бақытымен тумайды егіз.
Мирасқа тәж-тақ алған ханзада емес,
Мені, ия, шаруа деңіз, Тыңбай деңіз.
Жылдардың жүрегімде жыр есі бар,
Баста бақ, жауырынымда дүресі бар.
Қанымда – дала қаны, қазақ қаны,
Жанымда талайлардың үлесі бар.
Аялап әкем қазақ, шешем орыс,
Аттасам – айнала нұр, шешек өріс.
Жүгірмек, жеті жасар октябрят
Деген бе тағдырымды шешеді ұрыс.
Сол кездің көз алдымда сұрапылы,
Құлақта қайғы-зары, сорақы үні.
Басталды бәрі батыс шекарада,
Жоқтай-ақ соғыс соңы, сор ақыры.
Біздің үй бірер жылдан Бресте еді,
Командир әкем шепте, күресте өлді.
Мерт болды анам жаудың бомбасынан,
Дүре деп осыны айтам бір естегі.
Фашистер кәріні атты, баланы атты.
Мені бір белорус шал паналатты.
Жанымнан зор үлесі бар деп білем
Осынау қамқор болған дана қартты.
Жасырып жау көзінен, мәпеледі.
«Аманат, – деді, – ана, әке кегі».
Торғайдай тұмсығымен жем тасыған
Әйтеуір тағам тауып әкеледі.
Ол маған артты бірер жүйе, міндет:
«Мен сені жұртқа айтамын жиенім деп.
Ұмытпа әкең атын, шешен атын,
Ұмытпа ұлтыңды іштей, жүр «елім» деп.
Қалтқысыз қазақ деген жомарт халық.
Біраз жыл бірге жүргем жол атқарып.
Дос үшін қан мен терін қиюға бар,
Қолына орақ та алып, жарақ та алып.
Ол сонау Николайдың заманы еді.
Кім жарлы – сол адамның жаманы еді.
Ақ айтып «ә» дегендер жазаланды,
Менің де көрген күнім шамалы еді.
Бірі боп жер ауғанның, босқан елдің,
Даланы сонда түңғыш басқан едім.
Көрінген, аузын ашса, жан-жүрегі
Қазаққа білгенімді бастан бердім.
Үйреттік әліппені баласына,
Достасып, дән тастастық даласына.
Түйірі түсті оның жанына да,
Дарудай жарасына, шаласына.
Біз түздің сүтін іштік, құтын іштік,
Ағайын – аға, іні тұтыныстық.
Оралдым Октябрьден кейін мұнда,
Кімге де туған жердің түтіні ыстық.
Сен де ертең өз өлкеңе ораласың.
Өтесің ордан аттап, өр аласың.
Мен сені сақтауға, ия, борыштымын,
Әзірге адамның да көр аласын.
Бақыттың басқыншылар ұрысы ғой,
Бұл соғыс үлкенге де ұлы сын ғой.
Бұйрық сол: тыңда мені, тәртіпті бол,
Сен қызыл командирдің ұлысың ғой...»
Осылай бірден қатал шарт қойды да,
Қолғаптай тығып алды қарт қойнына.
Сақ ұстап жүрегімді жұмыртқадай,
Ақырын тартты ойына, тартты ойынға
Көп жүрдім бөлтіріктей бауыр баспай,
Күш қайда қайғырмастай, ауырмастай?
Өксимін, түнде шошып оянамын,
Жанымды жанышып зіл ауыр тастай.
Пимен қарт құшақтайды, жұбатады,
Тіл қатпай кейде еркімше жылатады.
Көбіне ертегі айтып ұйықтатады,
Есінде небір аңыз, жыр атаулы.
Сол болды жалғыз жақын, жанашырым,
Дастандай ағытады дала сырын.
Жарама қазақ сөзін басады кіл
Жатқанда түн жамылып алас ұрып.
Кезінде қазақ тілін таза білген,
Жәдитше оқи білген, жаза білген.
Көргені, естігені, түйгені көп,
Мойнына жылдар небір азап ілген.
Шамасы, бір алпысты орталаған.
Таймаған тұғырынан, ол тағадан.
Өлгенше өзіне жоқ, өзгеге бар,
Болады-ау жұртқа осындай ортақ адам.
– Қазақта сөз бар, – дейді, – «тамыр»
деген.
Қадірлі, қасиетті ол тәңіріден.
«Сенімен қосақтаулы, бірмін, деу бұл,
Тілекпен, түбегей түп тамырыммен».
Ол солай мен үшін бе, өзі үшін бе,
Сөйлейтін қазақша да сөз ішінде.
Бақсам, бұл – дегені екен тыныс-демін
Туған жер, туған тілдің сезінсін де.
Көңілге құйды сөйтіп айлап үміт,
Бойымды жайлады үміт, байлады уыт.
Маужырап қарттың сөзін тыңдап жатып,
Қиялмен жүрем түзде тайға мініп.
Сүңгимін толқын ұрған көк егінге,
Қуамын ор қоянның көжегін де.
Ойнаймын асық атып, садақ тартып,
Сімірем зерең аяқ көжені де.
Жанары жаутаңдаған бота қандай!
Дірілдеп көкті еріні отағаны-ай!
Аялы әже менен ата қандай!
«Ботам» деп, «құлыным» деп атағаны-ай!
Алады тарамыстай қолдарына,
Ұқсаған түздің арба жолдарына.
Олардың төрт жыл болғам бауырында,
Ойнақтап тізесінде, жондарында!
Қалайша уыз жүрек алқынбасын!
Аспанда жалт ойнайды әр күн жасын.
Атымды атап мамам шақырады,
Иыққа серпіп тастап алтын шашын.
Құйғытып кірем барып құшағына,
Құшады, көкірегіне қысады да.
Әкеммен ну орманды аралаймын,
Жем тастап жер-дүниенің құс, аңына.
Оған да осы Пимей қарт сияқты
Құлаққа түзді құю шарт сияқты.
«Даладай нұрлы, шалқар, емін-еркін»,
Дегендей теңеулерге шат сияқты.
Арнаулы ертегі, аңыз сағатында
Тұрамын сапта солдат санатында.
Жүремін Челюскиншілер жорығында,
Шарықтап ер Чкалов қанатында.
Тынышсыз күндер өтті, түндер өтті,
Күрмелді көтере алмай тіл де дертті.
Кей уақыт нан табам деп кетеді қарт,
Ал кейде әлдекімдер түнделетті.
Жоқ, бұлар дұшпан емес қан сасыған,
Дәметкен қайыршы емес қарт асынан,
Сипайды маңдайымнан келген сайын,
Сарғайған қант әперіп қалтасынан.
Бәрінің кейін ұқты бала сырын,
Көп екен, жалғыз емес жанашырым.
Барлаушы партизандар – түнгі қонақ,
Келеді алғанда көз жаңа шырын.
Солардың секілді бір ісіне ортақ,
Жеткенде оны-мұны түсінер шақ,
Жүрдім мен төбем көкке тигендей боп,
Қартша айтсам, ауызға сақ, тісіме сақ.
Қиындық ерте сірә есейтеді,
Ерке де еркіндіктен есер тегі.
Шындықтың шытырманын көрді бөбек,
Бір кезде дүниені тек десе ертегі.
Шал маған айтқан емес шаласың деп,
Шанбаймын, білмейсің деп, баласын, деп.
Дер, қайта, естиярсың, жігітсің сен,
Мені өзі осылайша санасын деп.
Кеңесіп кәдімгідей ес көреді,
Тыңдайды айтқаныңды, ескереді.
Тәптештеп төрт жыл бойы өзі оқытып,
Тырысып даярлады беске мені.
Сағыныш сонау түзге самғап қонып,
Жатты тек жолданбаған сан хат болып.
Бір күні бұлтты түріп күн шыққандай,
Азаттық келді біздің солдат болып.
Сол бір күн – қайта туған күнім менің.
Көз жасын сығып тұрып күлімдедім.
Кигізіп пилоткасын басыма өзі,
Бір жігіт: – «Сыйым саған, ұлым», – деді.
Солдаттың қаны менен терінде ары,
Ілулі сол пилотка төрімде әлі.
Алқызыл бес тармақты жұлдызынан
Тұлғасы өз әкемнің көрінді әрі.
Кешікпей соғыс бітті. Дауыл тынды.
Желпінді көтерген жер ауыр сынды.
Сыздатып бүйрегімді бұрып кейде
Аулақта, анау жақта ауыл тұрды...
Күйзелген жылдар көші оңға басты,
Көз көрді бүтін киім, оңған асты.
Көз көрді жаңа село, жас қаланы,
Бәйек боп бітіртті қарт он класты.
«Кім болам?» деген сосын сұрақ тұрды.
«Адам бол», –
дейді қарттың тұрақты үні.
Нан зарын, жер жарасын көргеннен бе,
Үйрендім комбайнды, тракторды.
– Енді, ұлым, – деді Пимен – еріңді тарт,
Ес барда, ескіше айтсақ, еліңді тап.
Көз жасын құрғат барып өзге атаңның,
Қыранға – түлеп ұшқан белінде бап.
Дүбірлеп жатыр қазақ далалары,
Теңіздей тыңды игеріп дән алады.
Ал мынау өсиетім мен жолдамам, – деп,
Ұсынды бір қағазды дана кәрі.
Білмеймін қашан, қайдан алғанын да,
Жеткендей желеу қылған арманына,
Беріп тұр туған атам адресін...
Жоқ, кетпен оны тастап ар барында!
Амал не, дүние салды жарты айдан соң,
Ажалды күткені ме қартайған соң?
Көз жұмды, аяғын тік басып жүріп,
Көзден от, буынынан хал тайған соң.
Жерледі қарияны жұрты болып.
Талайлар тұрды жасын сүртіп өнік.
Жүрдім мен дел-сал болып
әкеткендей
Жүректі жапырақтап жыртып өлік.
Десем де қанаттымын, тұяқтымын,
Жалаңаш жаңқа емес, қияқтымын,
Нансаңыз, о жолы емес, осы жолы
Шынында жетім қалған сияқтымын.
Жылма жыл барып қайтам басына оның,
Әкем мен шешем де дәл қасында оның.
Келемін бұ жолы да сол өлкеден
Аралап өскен жердің жасыл жонын...
Солай деп тынды Тыңбай, тынды қонақ,
Түрегеп терезеден тұрды қарап.
Мавзолей, Қызыл алаң, Блаженный...
Кремль жалауында тулайды орақ.
Білем мен ажал қандай, майдан қандай
Көрмеген тағдыр бар ма қайдан, қандай
Сонда да өзгеше бір тебіреніп,
Отырдым орындыққа байланғандай.
Қолыма түскен батыр тұтқиылдан,
Босатты өзі ойлардың тұтқынынан.
– Сонымен, – деді,
– даңқты Елу төртте
Қарсы алды ақ борандар ұйтқып лаң...
СӘЛЕМ, ТЫҢ ЖЕР, ТУҒАН ЖЕР
– Қарсы алды ақ борандар ұйтқып лаң,
Секілді жұт қуырып, құт қуылған.
Қорқаудай ұлиды жел, ышқынады,
Дала бір мұз теңіздей күрт құбылған.
Вагоннан түсіп болмай шатыр әлі,
Әр ауыл әр ауылға шақырады.
Жылытып жүрегімен, жылы асымен,
Ұсынып төрін, ығын жатыр әрі.
– Сәл тоқта, тоқта, Тыңбай, осы арада.
Кітабын тартқан мына дос анада.
Алғашқы беттеріне көз жүгіртші.
Ойыңа, бәлки, үлес қосар о да.
«...Майдангер ғана біледі
Шабуыл деген не екенін.
Майданмен бейне бір еді
«Тың» атты айқас мекені.
Атойға тартқан солдаттай,
Аттанып жатты вокзалдан.
Шықпақшы пәлен сағатта
Қызылжар, Қарой, Ақжалдан.
Батпаққа батқан танктей
Омбықты қарға ДТ-лар.
Адамдар жаурап талықты,
Дүлейден қалай құтылар?
Теке жел тентек мүйіздеп,
Тәніңді тінтіп өтеді.
Шатырды жерге тигізбей,
Қаңбақтай қуып кетеді.
Түксиіп боран түтігіп,
«Әурелік, – дейді, – босқа бұл!
Бұл жерде тірлік түтіні
Болмаған маған тосқауыл.
Болмаған, – дейді, – болмасын.
Тежеусіз бейпіл бораймын.
Көмемін, кесем жол басын,
Алдыңды, – дейді, – ораймын.
Қараңдар, дейді, айнала,
Қабірлер бар да, қыстау жоқ»...
Салады жел де байбалам:
«Мені де, дейді, ұстау жоқ.
Бұл жер тек менің мекенім,
Бұл жерде жөнсіз жекемін.
Әкетем бөркін жігіттің,
Көтерем көйлек етегін.
Уілдей алам сәби боп,
Жылай да алам қорқау боп.
Сала да алам сан үйге өрт,
Қайда да менен қорқар көп.
Боран да – менің перзентім,
Бола алам қара дауыл да.
Тақыр таз етіп жер бетін,
Аңызақ шашам жауында.
Келеді ертең сол аптап,
Бұл жердің оты менмін деп.
Теріңді сорар сораптап,
Бұл жерде тек мен деммін деп.
Ия, мен – желмін, шөлмін мен,
Жер-көкке өртін төндірген.
Су емес, сағым көлмін мен,
Жүректің отын сөндірген.
Қабірде анау жатқандар –
Құшақ шөп, қауға су үшін
Малшынып қанға батқандар,
Талғамай досын, туысын.
Меншік те, «мен» де – жел-дауыл,
Үрледі қанша жер дауын!
Қабірден қайта шығады ол
Секілді сойқан перғауын...»
«Ха-ха-ха!—дейді адамдар,
Күртікке батып, малтығып.
Күлкіні тыймақ борандар,
Ауызға, көзге кар тығып. –
Ертеде солай болғаны
Бәрі рас, оны білеміз.
Болады десең ол әлі,
Ха-ха-ха! – дейміз, – күлеміз.
Не істейді боран жау болып?
Борасын, қайта, борасын.
Ақша қар жатса тау болып.
Тау-тау ғып егін орасың.
Ерке жел, неге мұншама
Өзіңді есер санадың?
Жүрміз ғой сені тұмшалап,
Досымыз майда самалың.
Дауылда өстік шыңдалып,
Күрес пен еңбек ішінде.
Дауылды дәйім жырладық
Өр мінез, күші үшін де.
Көл қалай сенсіз шайқалмақ?
Қолаң шаш қайтып толқымақ?
Қызғалдақ қалай жайқалмақ?
Тербелер қайтіп торғын бақ?
Дауылдат, ойқой, жын ұрсын!
Шіріген емен жұлынсын!
Қорқақтар інге тығылсын,
Тамыры бостар жығылсын!
Аңызақ және аптасың,
Тер, тұзын түздің суырсын.
Тартпайды желден ат басын,
Тынығар шөлде буыршын.
Түйеше, тістеп сүйді деп
Шілдеге дер кім шет ене.
Еріннен ерін күйді деп
Ер жігіт арыз ете ме?
Аптап пен боран – ағайын,
Бірі ыссы, бірі суық тек.
Тулаған бірі ақ айдың,
Құшады бірі сұлық тек.
Қабірді, о жел, қозғама,
Тырнама ғасыр жарасын.
Көлгірсіп бекер боздама,
Бабаға тақпа жала, сын.
Джунгли заңын далаға
Ұсынған сонау аң заман.
Дәстүрге оны балама,
Зорлыққа сенген заң жаман.
Жарлылар зәбір көріпті,
Семірсе хан мен байзада.
Дау менен жауда өліпті,
Жүгіріп шоқпар, найзаға.
Адамнан адам түңілмес,
Айуандар ғана түңілер.
Араздық қайта тірілмес,
Бабалар, бәлки, тірілер.
Біз келдік ата арманын
Оятып көрден, ақтауға.
Аламыз баба алмағын.
Жаулық жат бізге, жат дау да.
Бүгінде жалғыз халық жоқ
Секілді қурай бұтағы.
Жұтайтын жарлы ғарып жоқ,
Жұттардың өзі жұтады.
Табиғат әсте арудай
Дәндеген өзін тыңдатып.
Еркек бол дейді әр ұдай,
Тәтті де қатты тіл қатып.
Қысар да, тіпті қинар да,
Берілмес оңай, бет алмас.
Адамсыз бірақ сый бар ма,
Айрылып күштен кете алмас.
Зорлықтан өлген бабаның
Қайтардық кегін қорлықтан.
Бостандық – бүгін даланың
Тұрғыны мәңгі орныққан.
Жоқтықтан өлген бабаның
Аштықтан өшін алдық біз.
Тоқтықтан кенде даланың
Астықтан өшін алдық біз.
Дәуірі тыңның туғалы
Даланың жүзі нарт қандай!
Ұқсайды күнге тың наны,
Тың күні нанға тартқандай.
Бау-бақ қып елге тартамыз,
Құлазып жатқан қонысты.
Қане, жел, боран, сартамыз.
Тінте бер қойын-қонышты».
Осындай оймен, тілекпен,
Жүрекпен, мимен, білекпен
Ұл-қызы қилы ұлттардың
Ту қылып тыңның тұтты арын.
Домбығып беті, қолдары,
Жыларман кезде күлді олар.
Төңкерді, тілді жондарды,
Айырмай түн мен күнді олар.
Боран мен желдің сырнайы
Солқылдап, сыңсып сарнайды.
Ха-ха-ха – күлкі тынбайды,
Жер-жаһан тұрып тыңдайды.
Желпілдеп, тулап, сатырлап
Тігілді тұңғыш шатырлар.
Табылды тұңғыш қашқындар,
Танылды тұңғыш батырлар.
Жоқ емес құрбан болған да,
Майданда қаза тапқандай.
Жас зират жаңа қорғанда
Жас бақтан венок таққандай.
Басталды сөйтіп далада
Тағы бір ұлы аттаныс.
Ай, жылдар болып арада,
Миллиардтар онда жатты алыс...»
Кітаптан Тыңбай баяу көзін алып,
Сол жылдың болса да әрбір кезі қанық,
Отырды шылым сорып үнсіз біраз,
Ойымен ой-шұқырды кезіп анық,
Рас, қой, – деді, – солай басталғаны,
Қар төсеп, мұзды жұрттың жастанғаны.
Рас қой қол темірге қарылғаны,
Жасырын жанарлардан жас тамғаны.
Уақыттың, табиғаттың түрлі иреңі
Кітап боп, тарих болып түр үйде енді.
Оларды оқу қызық, айту да оңай.
Миллиардпен көз таныспыз, тіл үйренді.
Бәрі бар – машина да, адам да көп.
Күзі алтын
көктемеде далан, да көк.
Сайраған бау-бақтарда бұлбұлдарға
Үзіліп үн қосады баран көкек.
Байтақ түз жиырыла қап төс-тағандай,
Бір сәтке кішіргендей тостағандай,
Бүгінде шексіз жерді жырту деген –
Көрпесін бір-ақ сілкіп тастағандай.
Күз қандай – алтын бидай, ақсары дән!
Түн қандай – аспан жерге ақтарылған!
Самсаған жұлдыз болып кетеді өлке
Комбайн, трактордың оттарынан.
Тербелген теңіз дәнде таң бойына
Қарасаң сол бір сансыз комбайнға,
Берлинге атой салған танктердей
Маздатып прожектор маңдайында.
О баста күш болды ма мұндай сірә,
Зар болдық жазда кейде мұздай суға.
Жетпеді құрал-сайман, мамандар да,
Сағындық тас кеше мен қыз даусын да.
Сағындық алаңы жоқ ұйқыны да,
Сағындық сауық-сайран қиқуын да.
Ақ көйлек, костюм жатты қап түбінде,
Сәндіктің өзгергендей сиқы мұнда.
Соң келді молшылық пен мерекелер,
Сөздер де «жер екен!» дер,
«ер екен!» дер
Ұмытпан ең алғашқы бораздамды,
Еріксіз дегенімді «береке бер!...»
Борозда өтті кеуде арқылы да,
Жүректі тығылдырып алқымыңа.
Дың еткен домбыраның ішегіндей
Жанымның сайрайды әлі әр қылында.
Жазы да болды жылдың қатты, бірақ.
Шілдесі шашты отын шаптығып-ақ.
Бозарып кей өңірде бороздалар,
Жарылған еріндердей жатты қурап.
Күз де есте қарсыласқан алас ұрып,
Сұр жаңбыр,
қар аралас қара суық,
Жұт қырған қойдай жайрап,
масақ жатты,
Етіңнен ет кескендей жара сылып.
Қайратқа, қайсарлыққа шақырады іс,
Көп керек әлі сірә ақыл, әдіс.
Әзірге қапқаның мен тапқаның бір –
Көңілдің күткенінен жатыр алыс.
Жоқ емес күңкілдеген бұған ептеп.
Біреулер бірдеңені кінәлі етпек.
Шет елде өңештерін жыртты жаулар,
Дәмесі: дән орнына күмән екпек.
Жыл өтті,
жылдар өтті арада ауыр.
Жаз өтті,
жаздар өтті қара дауыл.
Жер-ана шалқиды алтын мұхит болып.
Шөлің де,
айызың да қанады-ау бір!
Көз қалай,
көңіл қалай қасаңдайды,
Мастану болмаса да аса ыңғайлы?
Бұ жолы тек шаттықтан өлер еді,
Тірілсе зарлап өткен Асан қайғы.
Айттым ба тапқанымды кәрі атамды?
(Ауылы қазірде оның қала атанды).
Үйіне бара қалсаң,
қабырғадан
Ілулі нан көресің қара тандыр.
Сұрасаң «ата,
мынау қандай нан?» деп,
Бастайды
«Ертеде бір құл болған» деп.
Кейін ол бек қисапсыз байыпты да,
Шамасы осы айнала, қыр қонған кеп.
Салсын деп өткенді еске сол атамыз
Төрге іліп қояды екен шабатасын.
Сондай бір осы нан да белгі болсын.
Зейнет те бейнеттен тек табады асын.
Түс емес,
еске салсын өң күндерді,
Нан үшін,
нансыз аштан өлгендерді.
Құраннан қазақ оны биік қойған,
Ұмыту жөн бе өсіп-өнгенде енді?
Шықты деп нанға мұнша бүйіріміз,
Қалайша түсіреді түйірін түз?
Айтшы бұл не тасқындық, масқаралық,
Жылқының жайсақ онда үйірін біз?
Қарашы қанша күлте, десте қалған?
Дән емес, секілді алтын кесте қалған...»
«Бүл мысал аздау сірә» дегендей қарт,
Тағы бір аңызды айтар есте қалған:
«Ертеде
шілдеде нақ
сарша тамыз,
Шығыпты бақыт іздеп бір атамыз.
Көп жүріп сұрапты кеп әулиеден:
«Бар ма бақ,
мұрат па не құр аты аңыз?»
«О пендем, депті әулие,
шегінбей бақ,
Алласын ұмытады-ау небір бейбақ...
Жүре бер құрыш етік тесілгенше;
Инедей таусылғанша темір таяқ...»
Таусылған етігі де, таяғы да,
Көмусіз қалған сорлы баяғыда.
Бақытты қадірлеңдер көп іздеген», –
Дер атам, әңгіменің аяғында.
Секілді ұлы аманат бата сөзі
Осынау кішкене аңыз, ата сөзі.
Жұмыр жер айналмаса түн өте ме?
Күннен нұр алмаса таң, ата ма өзі?
Бақытын менің халқым көп іздеген,
Жер кезген,
жерше айналған көп іздермен.
«Таптым!» деп айтады енді аңыз қылып
Жырымен, домбырамен, қобызымен.
«Таптым!» – деп Тыңбайың да айтар еді.
Таппаса бақыт өзі, қайта, мені.
Жүректе тыртық ізі қалса да бір,
Жарасын жазды ана боп байтақ елі.
Де: солай тамам қылды жігіт сырын,
Қалтқы жоқ,
қалған жоқ, де, бүгіп шынын.
О пәлі, шындықты айту үгіт болса,
Мен бе мен –
өле-өлгенше үгітшімін.
Нүкте қой. Риза бол, ал, осыған.
Әйел ме? Ленинград қаласынан.
Соғыста көп баламен бірге келіп,
Қазақтың пана тапқан даласынан.
Адамның о да көрген қан, қабірін.
Біледі дос қадірін, нан қадірін.
Екі ұлым – Бименде мен Пименім бар,
Құяды сонау қария жанға нұрын.
Олар да – дән теңізі штурманы;
Қолында – комбайнның штурвалы.
Қош алды өткен жазда әр күні таң
Бір үйден қатар шыққан үш тұлғаны.
Кім білген әлі көп-көп көрісерміз.
Бүгінде қала,
дала – өріс егіз.
Келеді қонақ бізге шет елден де,
Тың жердің наны дәмді,
қойы семіз.
Жә, бір іс тындырдық па,
желпіндік пе?
О, маған тоқтағандай жер күндікке, –
Деп күліп Тыңбай суыт қош айтысты,
Асыққан ақиықтай еркіндікке.
Мен қалдым шытырман ой шырмауында.
Тұр толқын тұлабойда, тұр дауыл да,
Мен емес,
Тыңбай мені кіргізгендей
Жетектеп гүл жазира жыр бауына.
СӨЗ СОҢЫ
Ақ күміс – Алатаудың самайында.
Бір жаңбыр,
бір қар марттың сал айында
Гүл ғана, көктем ғана, шапақ қана –
Сәулетті сәнді Алматы сарайында.
Соққан қол алақанды жандырады,
Жаңғырық дүр сілкініп, жаңғырады.
Бүгінгі той иесі – целинниктер.
Даланың саңлақтары, сан қыраны.
Бойында,
ойларында жыр қызу бар,
Жаурынында,
иығында жыл құзы бар.
Жүзінде күннің күллі қоласы бар,
Кеудеде жер мен кектің жұлдызы бар.
Ақ жарқын әр көңілде – жаз мейрамы,
Адамның қандай сұлу мәз-мейрамы!
Жанында тебіреніс рахаты,
Көздерде бақыт оты маздайды әрі.
Сезім бай,
сөзге бірақ сараң адам,
Өзгеден өзін ерек санамаған
Еңбегі осылардың саусақтары
Сапырған ақ бидайды, салалаған.
Уақыттың оздырса да қысын қандай,
Бақыттың қондырса да құсын қандай,
Айылын жинамаған бұл тарландар
Мақтаудан, мадақтаудан қысылғандай.
Ыңғай ер,
ыңғай жайсаң, ыңғай дығал,
Көремін көп ішінде Тыңбайды да.
Халықтың, партияның ұлы алғысын
Көзде жас,
көңілі мас тыңдайды о да.
Азықтың ауыры нан, адалы нан.
(Келмеске кетті күндер ада бұдан).
Ел қандай – жоқ өзге пір-жаратқаны
Халықтан,
қайырлы еңбек адамынан!
Жұрт қандай – жоқ жер дауы, шекарасы,
Бірлік тек –
берекесі, бел ағашы.
Бас иіп тұрды алдында Тыңбайлардың
Басшысы партияның, ел ағасы.
Батырлық бәйгесіне қосқан аттай,
Мың алғыс, миллиондар, қос қанаттар!
Көтерген жерді,
жерден көтерілген
Мың алғыс, целинниктер – космонавттар!
Мың алғыс, асау қиял, ақ армандар,
Самайы Целинада ағарғандар.
Сендермен сол кездегі құрдас бүгін
Жаңа ұрпақ, жаңа ауыл,
бақ, ормандар.
Мың алғыс, коммунистер – ар шынары,
Мазасыз мейрамдардың жаршылары!
Міз бақпай дауылдарда жүрген сіздер
Жол нұсқап жүрек оты, жан шырағы.
Жүрдіңіз әр кеудеге еніп сіздер,
Жүрдіңіз тыңнан тыңға еріп сіздер.
Өзге үшін оққа ұшуға еріктілер,
Өзі үшін өлуге де еріксіздер.
Мың алғыс саған, дала, ұлы іс үшін!
Игілік майданы үшін, ұрыс үшін!
Мың алғыс, мың сан алғыс даладан да
Даланың ыдыс жетпес ырысы үшін!
О дала, ойқой дала,
өркен дала.
Өңкей бір шілдехана өлкем дала!
Білмеймін неге сені теңерімді,
Кең дала, керік дала,
көркем дала!
Әрине,
анам болдың құндақтаған,
Әрине,
әкем болдың күн қақтаған.
Әрине,
жар да болдың, дос та болдың.
Әрине,
әр сүйемің қымбат маған.
Ия, сен –
байлық аты, бардың аты.
Ия, сен –
адалдық пен ардың аты.
Ия, сен дүбірлейсің, дүрілдейсің,
Жеккендей жер тарпыған арғымақты.
Жүйрікті қазақ сондай тұлпар деген.
Қайсарын қанаттының сұңқар деген.
Сұлуды, сүйіктіні ару деген,
Ынтығын, құмарлығын іңкәр деген.
Көсілген кеңдікті де дала деген.
Кесір мен кемдікті де дала деген.
Атаған өз атыңмен құлазуды.
Сондай-ақ сені ардақты ана деген.
Тең келсін енді қайтіп қыран саған!
Ол сорлы қанатыңды құр аңсаған
Атасы тұлпардың да ат қана ғой.
Бұл кезде қызықпайды қыр онша оған.
Тұр, рас,
тұлпарша ойнап өңір күліп,
Жарқылдап кеудесінде өмілдірік –
Шашағын оқа зердей алтын дәннің.
Тастаған төгілдіріп, көмілдіріп.
Қыз, бәлки,
түз көркіне тең келеді,
Толқыса шолпы, сырға, теңгелері –
Сипайды ақ бидайдың бұрымынан
Сыбырлап, сиқырлап жел – жеңгелері.
«Ат қайда ақ бақайдай шаппай желген
Қыз қайда құдашадай көзі күлген?»
Әсем ән, әрине, әлі мың жасайды,
Оның да шарықтайтын кезі келген.
Кеңдікті әлі айтамыз даладай деп,
Даланы дәріптейміз анадай деп.
Ойлаймын мен білетін теңеулерден
Өмірде осы екеуі қалады-ау деп.
Мәңгілік мейірінен нәр алдырар
Ананың бәрі тақсыр, бәрі алдияр.
Адалдық таратуға жаралды олар,
Адамды жаратуға жаралды олар.
Ендеше сені қалай ана демес?
Анадай бәйексің сен балаға әуес.
Бақытсыз бола алмайды ардақты ана,
Безсе әйел бөбегінен – ана да емес.
Жоқ өзге теңеу –
Тілді өңдесем де,
Жоқ өзге биік –
Көкке өрлесем де.
Білем мен: қиын саған балау табу –
Іздеймін, тапқан күні өл десең де.
Қуанам, тең таба алмай қуанса адам,
Жаныммен өзің үшін жыр аңсаған.
Қыран деу – қанаттысың дегенім ғой,
Әйтпесе тең келер ме қыран саған?!
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Жаңа тақырыпты бекіту - Сабақтың номері: 30 Мамандық: Біліктілік

text:
Жаңа тақырыпты бекіту:
Мен – қазақпын мың өліп, мың тірілген,
Жөргегімде таныстым мұң тілімен.
Жылағанда жүрегім – күн тұтылып,
Қуанғанда күлкімнен түн түрілген.
Поэма осылай басталады да, осы шумақ қазақ халқының өміріне қатысты тараулардың барлығында қайталанып отырады. Бұл – сол тараулардың бәріне ортақ идеялық түйін. Әр тараудың мазмұны осы ойдан өрбиді. Мұнда «мың өліп,мың тірілген» халықтың өлмес тарихы, жөргегінен мұңмен танысқан азапты жолы, жыласа «күн тұтылғандай, күлсе түн түрілгендей» шын сезімі көркем бейнеленеді. Поэма қаһарманы – қазақты осылай кейіптеу халық тарихының түрлі кезеңдерінде оның тұтас табиғатын таныту үшін әдейі қолданылады.
Тапсырмалар:
1. Поэмада қай кезеңнің оқиғалары сипатталады?
2.Поэмадағы қазақ даласы.
3. Композициялық құрылысына талдау.
4. Поэмадағы жекелеген шумақтарға талдау.
5. «Мен қазақпын» поэмасынан үзінділер оқу.
6. Үлестірмелер тапсырмалары
7. Жұбан Молдағалиев қандай ақын?
Бейнефильм
Ж.Молдағалиев «Анкетама қосымша»
«Қазақтың Жұбаны» мерейтойларына арнап шығарылған баспа материалдары
Достарыңызбен бөлісу: |


1. Ж.Молдағалиев қай өңірде дүниеге келгенін көрсетіңіз.
А) Батыс Қазақстан облысы, Тайпақ ауданында
B) Павлодар облысы, Баянауыл ауданында
C) Солтүстік Қазақстан облысы, М.Жұмабаев ауданында
D) Шығыс Қазақстан облысы, Зайсан ауданында
2. Ж.Молдағалиевтің поэмасын көрсетіңіз.
А) «Кәрі қыран»
B) «Қыран дала»
C) «Сұңқар жыры»
D) «Аққулар ұйықтағанда»
3. «Қыран дала» поэмасының бас кейіпкері –
А) Жаңабай
B) Қоңырбай
C) Тыңбай
D) Тынышбай
4. Жазушының тұңғыш өлеңдер жинағын көрсетіңіз.
А) «Мен қазақпын»
B) «Жеңіс жырлары»
C) «Көкшетау»
D) «Дала түні»
5. Соғыстан кейін Ж.Молдағалиев қай жерде қызмет атқарғанын табыңыз.
А) Қазақстан Жазушылар Одағында
B) Орал ауыл шаруашылығы техникумында
C) Жетіжылдық мектепте
D) Әскери-саяси курстарда
6. Ақынның «Қыран дала» поэмасы не жайында екенін көрсетіңіз.
А) кең байтақ қазақ жерінің тарихы жайында
B) байлардың кедейлерге күн бермеуі жайында
C) патшаның жаулап алған жері жайлы
D) қарапайым халықтың жағдайы туралы
7. Поэмада «далалы ел» деген сұрақтың жауабы қалай шешілгенін анықтаңыз.
А) Қазақстан
B) жазық дала
C) сахара
D) таулы аймақ
8. Ж.Молдағалиев поэманың қай тарауында Шыңғыс хан жайлы сөз қозғағанын көрсетіңіз.
А) «Түлектің түлеуі»
B) «Кездесу»
C) «Сәлем, тың жер, туған жер»
D) «Алтын орақ, ай орақ»
9. Поэмада «Космонавт дала» деп ақын қай жерді сипаттап отырғанын анықтаңыз.
А) Алматы
B) Орал
C) Өскемен
D) Байқоңыр
10. «Қыран дала» поэмасының бас кейіпкері Тыңбайдың кім екенін көрсетіңіз.
А) қазақтан шыққан ғалым
B) бақытын осы даладан тапқан еңбек адамы
C) көнекөз тарихшы
D) тарихшы студент
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sabati-nomeri-30-mamandi-biliktilik.html?page=4#5._Соғыстан_кейін_Ж.Молдағалиев_қай_жерде_қызмет_атқарғанын_табыңыз.

title: Ж.Молдағалиев қай өңірде дүниеге келгенін көрсетіңіз


url: http://emirsaba.org/sabati-nomeri-30-mamandi-biliktilik.html?page=4#7._Поэмада_«далалы_ел»_деген_сұрақтың_жауабы_қалай_шешілгенін_анықтаңыз.


url: http://emirsaba.org/sabati-nomeri-30-mamandi-biliktilik.html?page=4#9._Поэмада_«Космонавт_дала»_деп_ақын_қай_жерді_сипаттап_отырғанын_анықтаңыз.


title: Сабақтың номері: 30 Мамандық: Біліктілік

text:
САБАҚ ЖОСПАРЫ
|
Курс:
|
1
|
Топ:
|
11ВТ
|
Сабақтың номері:
|
30
|
Мамандық:
Біліктілік:
|
1304000 «Есептеу техникасы және бағдарламалық қамтамасыз ету»
1304012 «Санды ақпаратты қайта өңдеу маманы»
|
Модульдің атауы:
|
001 Жалпы білім беру
|
Сабақтың тақырыбы:
|
Жұбан Молдағалиев «Мен қазақпын», «Қыран дала» поэмалары.
|
Күні:
|
«19» наурыз 2020ж.
|
Ұзақтығы:
|
1сағат 30 мин
(90 минут)
|
Өткізу орны:
|
№ 302дәрісхана
|
Сабақтың мақсаты:
|
Ж.Молдағалиев өмірі, шығармашылығымен танысу. Ақиық ақынның «Мен қазақпын » ,«Қыран дала» поэмаларына талдау жасау . Ж.Молдағалиевтың қалам өнеріндегі асқан дарынын, шеберлігін таныту, ақынның шығармашылығына сүйіспеншіліктерін арттыру, білім алушылардың поэзия туралы түсініктерін дамыту.
|
Сабақтың міндеттері:
|
1) Поэмалардың тақырыбы мен идеясын ашу, мазмұнын толық меңгеру.
2) білім алушыларды поэманы әдебиет теориясы тұрғысынан талдауға үйрету. 3) өз бетінше ізденуге баулу.
|
Күтілетін нәтижелер:
|
Білім алушыларға шығармаларды жан-жақты талдау арқылы білім алушылардың дүниетанымын кеңейту, сөздік қорын байыту, ізденіс- шығармашылық дағдыларын дамыту, тіл мәдениетін жетілдіру
|
Сабақтың түрі:
|
Аралас
|
Оқыту әдістері, әдістемелік тәсілдер, педагогикалық техника,
педагогикалық технологиялар:
|
түсіндіру,ой-қозғау, сұрақ-жауап,деңгейлік тапсырмаларды орындау.
|
Қажетті жабдықтар мен аспаптар:
|
Интербелсенді тақта, дидактикалық материалдар, бейне материал, слайд, стикер, қиындылар оқулық,слайдтар,кесте
|
Қосымша көздер (әдебиеттер)
|
1. (О-3) «Қазақ әдебиеті» 11 сынып Р.Бердібай, Р.Нұрғали, Б.Ыбырайым Алматы «Мектеп» 2015жыл
2. (О-5) «Қазақ әдебиеті» Хрестоматия 11 сынып Р.Бердібай, Р.Нұрғали, Б.Ыбырайым Алматы «Мектеп» 2015жыл
|
Оқытушының байланыс ақпараты:
|
Т.А.Ә. : Даниярова Ғ.Қ.
|
Тел.: +7 7477498100
E-mail:
|
САБАҚТЫҢ ЖОСПАР-ҚЫСҚАША ЖАЗБАСЫ
Сабақтың барысы
|
Уақыт
(мин)
|
Оқытушының әрекеттері
|
Білім алушылардың әрекеттері
|
Оқу ресурстары мен материалдары
|
1.Ұйымдастыру кезеңі
|
3
|
1.Салемдесу, сабақ басталуын ұйымдастыру.
2. Журнал толтыру
3. Білім алушылардың сабаққа қатынасуын тексеру.
|
1.Оқытушымен сәлемдеседі
2. Кезекші есеп береді
3. Жұмыс орнын дайындайды
.
|
Топтың журналы
|
2. Өткен тақырыпты қайталау
|
15
|
1. Сұрақ-жауап әдісі:
Үйге берілген тапсырма бойынша Жалғастыру әдісі арқылы Мұқан Иманжановтың «Алғашқы айлар» повесін мазмұндау.
2. Шығармадағы кейіпкерлерге мінездеме бер.
3. Шығарманың композициялық құрылысына талдау жаса.
|
1. Қойылған сұрақтарға жауап береді.
|
|
3.Білім алушыларды негізгі кезеңдегі жұмысқа дайындау
|
5
|
Бейнефильм көрсетіледі.
Ерболат Құдайбергенов «Мен қазақпын». Сұрақ: Бұл кімнің шығармасы және тақырыбы, орындаушысы кім? Ендеше, сабақтың тақырыбы: Ж.Молдағалиевтың «Мен қазақпын», «Қыран дала» поэмалары.
Сабақтың эпиграфы:
«Өлеңге ерте келіп, кеш ер жеттім,
Ойлағам шалалықты кешер деп кім?
Қағазға қалдыруға асығыппын
Көңілдің қуанышын, кесел дертін».
Ж.Молдағалиев
|
Қойылған сұраққа жауап береді.
|
|
4. Жаңа білім мен тәжірибелік дағдыларды қалыптастыру
|
40
|
Жұбан Молдағалиевтың өмірбаяны, шығармалары
«Мен қазақпын», «Қыран дала» поэмалары, тақырыбы мен сюжеттік даму ерекшелігі.
|
1. Жаңа тақырыпты «визуалды және есту» арқылы мұқият тыңдайды.
2. Конспект жазады
|
Слайд, бейне ролик
|
5. Жаңа білім мен тәжірибелік дағдыларды бекіту
|
15
|
«Ыстық орындық» әдісі арқылы сұрақтарға жауап береді.
«Мен қазақпын», «Қыран дала» поэмаларынан үзінді оқу, талдау
|
Білім алушылар сұрақтарға жауап береді.
|
|
6.Білімді жалпыландыру, білім алушылардың білімдерін бақылау және өзіндік бақылау
|
5
|
«Кім жылдам» ойыны
Жұбан Молдағалиев қай жылы дүниеге келді?
Жұбан Молдағалиев қай жерде білім алды?
Ақынның кітабы қалай аталады?
Жұбан Молдағалиевтың қазақ әдебиетіндегі орны?
Жұбан Молдағалиевтың алғашқы шығармалары қандай тақырыпқа арналған?
Тест сұрақтарынан жауап беру..
|
Берілген анықтамалардың дұрыс немесе бұрыс екендігін сұрақтарға жауап беру арқылы анықтайды
|
Интербел-сенді тақта
|
7. Үй тапсырмасы
|
2
|
(О-3)188б Поэмадан үзінді жаттау. «Менің елім – мәңгілік ел» тақырыбында эссе жазу.
|
Үй жұмысын жазып алады
|
Жұмыс дәптері
|
8.Сабақты қорытындылау және рефлексия
|
5
|
« Сандар сөйлейді» әдісін қолданып, алдарыңда тұрған стикерлерге сұрақ жазып, мына талдың жапырағын толтырамыз.
2. Құралған жапырақты бір-бірлеп алып, топқа сұрақ қоямыз.
|
1.Білім алушылар назарын экранға аударады.
2. Өз ойын еркін баяндайды.
|
стикер
|
Сабақ эпиграфы :
«Жазбаймын уақыт өтсін, ойлансын деп,
Жазамын, Абайша айтсам, ойлансын деп,
Ойлансын өзі жайлы – заман жайлы,
Көргенді қиялымен байласын тек.».
Ж. Молдағалиев.
1920ж.5 қыркүйек Орал облысы, Тайпақ ауданы, Жыланды деген жерде дүниеге келген.
1940 ж. Орал. Ауыл шаруашылық техникумын бітіреді.
1940-1947 ж. Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысып, әскер қатарында болады.
1947 ж. «Қызыл галстук» дастаның жазған.
1948-1952 ж. «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас алаш») газетінде бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы, редактордың орынбасары, «Қазақ әдебиеті» газетінің орынбасары болады.
1949 ж. «Жеңіс жырлары» атты алғашқы жыр жинағы шығады.
1950-1951 ж. «Нұрлы жол» дастаны жазылып, жеке кітап болып шығады.
1953-1954 ж. 1963-1971 ж. Қазақстан Жазушылар Одағы басқармасының екінші хатшысы болады.
1957 ж. «Дала дастарқаны» дастаны бір кеште жазылып, «Қазақ әдебиеті» газетінің мерекелік санында жарияланады.
1958 ж. «Жыр туралы жыр», «Қиял қанаты» дастандары жазылады.
1958-1965 ж. «Жұлдыз» журналының бас редакторы болады.
1979-1988 ж. Қазақстан Жазушылар Одағы басқармасының бірінші хатшысы болады.
1969-1970 ж. «Кісен ашқан», «Сел» дастандары үшін Мемлекеттік сыйлыққа ие болады.
1978 ж. «Қыран дала» дастаны Мемлекеттік сыйлықтың иегері атанады.
1984-1985 ж. КСРО қорғаныс Министрлігі сыйлығының лауреаты атанады.
А.Фадеев атындағы алтын медальды иеленеді.
«Қазақстанның халық жазушысы» атағына ие болады.
Ақынның туған жеріне ескерткіш орнатылады.
Орал қаласындағы № 2 орта мектеп, облыстық кітапхана Жұбан Молдағалиевтің атымен аталады.
1986 ж. Айтулы Желтоқсан оқиғасына қатысады.
1987 ж. Ақын қайтыс болады.
2000 ж. Облыстық кітапхана жанындағы гүлбаққа Жұбан Молдағалиев аты беріліп, оның ескерткіші орнатылды, бұл гүлбақ Жұбан оқуларын жыл сайын өткізетін орынға айналған.
2010 ж. Ақынның 90 жылдық мерейтойы республика көлемінде ұйымдастырылды.
«Мен қазақпын» поэмаға толық композициялық талдау жасасақ:
Авторы: Ж.Молдағалиев
Поэманың тақырыбы: еліне, жеріне, өз ұлтына деген сүйіспеншілік.
Идеясы: өз ұлтын сүю, ұлтшылдық емес, ұлтжандылық .
Басталуы: бесіктегі пәк сәби ұлт
Дамуы: «Ақтабан шұбырынды»
Байланысуы: Россия Адамы. Дала мұңы.
Шиеленісуі: Өмірдің жарық төрі үшін күрес
Шарықтау шегі: Бесжылдықтар белесі
Шешімі: байтақ ел азаматы
Поэманың жанры: Лирика-публицистикалық стиль
Қазақ халқының өткен өмірі, тағдыры жайлы үлкен толғаныс жасады. Ол қазақтың ұлттық характеріні қалыптасу жолы – оның ерлік дәстүрі, рухының жоғарылығы, елі мен жері, байлығы, адамдары жайлы бейнелі, пафосты жыр төкті.
Мұғалім сөзі ; «Мен — қазақпын» поэмасы оқырманды жігерлендіре түседі. Ерлік, қарсылық, күш, қуатты жырға қосып, «құласа да қайта тұрып» өзінің қазақ екенін тағы да жүрек жара, жан даусымен қуана, шаттана жеткізеді. Осы поэма туралы бір оқырман :
Мен – ҚАЗАҚПЫН! Неткен керемет, неткен тамаша жазылған поэма. Бұл поэмада қазақтың барлық басынан кешкен азаптары, қайғы-мұңы жазылған. Осы поэмада нағыз қазақтың бейнесі көрсетілген. Мен қазақ екенімді мақтан тұтамын!!! Және әлемге паш етуге әзірмін!!!
Қазақстан Республикасының Президенті – Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың «Қазақстан – 2050» стратегиясы – қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты Қазақстан халқына Жолдауында
«Біз көппіз және бәріміз – бір Елміз,бір халықпыз»
«Қазақстан халқы ұлы тарихтың иесі атануға лайық.»
Жұбан Молдағалиев өмірі және шығармашылығы. «Мен — қазақпын» поэмасы
Ж. Молдағалиевтің ақындық даңқын көтеріп, оның есімін әдебиет әлеміне енгізген шығармасы — “Мен — қазақпын” поэмасы (1964).
«Жұбан шығармашылығынан қазақтың нағыз ұлттық поэзиясын көреміз. Қазақ жері мен суынан , желі мен көгінен нәр алған даладай тынысты , пәрменді поэзияны танимыз.» М.Базарбаев.
Өлең құрылымы
1 бөлім 18 шумақ 72 тармақ 3 бунақ , 11 буын қара өлең ұйқасы
2 бөлім 19 шумақ 76 тармақ 3 бунақ , 11 буын қара өлең ұйқасы
3 бөлім18 шумақ 72 тармақ 3 бунақ , 11 буын қара өлең ұйқасы
4 бөлім 30 шумақ 120тармақ 3 бунақ , 11 буын қара өлең, шұбыртпалы ұйқас.
5 бөлім 38 шумақ 152 тармақ 3 бунақ , 11 буын қара өлең ұйқасы
6 бөлім 20 шумақ 80 тармақ 3 бунақ , 11 буын қара өлең ұйқасы
7 бөлім 45 шумақ 180 тармақ 3 бунақ , 11 буын қара өлең ұйқасы
8 бөлім 44 шумақ 176 тармақ 3 бунақ , 11 буын қара өлең ұйқасы
9 бөлім 20 шумақ 80 тармақ 3 бунақ , 11 буын қара өлең ұйқасы
10 бөлім 29 шумақ 116 тармақ 3 бунақ , 11 буын қара өлең ұйқасы талдау жүргізеді.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sabati-nomeri-30-mamandi-biliktilik.html#«Мен_қазақпын»_поэмаға_толық_композициялық_талдау_жасасақ


Геометрия пәні бойынша 7 сынып оқушысының өзіндік жұмысының жоспары IV тоқсан Сабақтың номері: 55
Сабақтың тақырыбы: Центрлік бұрыш
Мақсаты: 1. Центрлік бұрыш, шеңберге іштей сызылған бұрыш, толықтауыш бұрыш анықтамасын білу;
2. Центрлік бұрышты табу;
3. Шеңберге іштей сызылған бұрышты табу.
Конспект Оқулық Геометрия 7 Алматы «Атамұра» 2017 авторы Ә.Н.Шыныбеков 4.1.1
Бейнеүзінді көру: https://bilimland.kz/kk/subject/geometriya/7-synyp/shengberding-czentrlik-buryshy?mid=53:simple
Бұрыш жазықтықты екі бөлікке бөледі. Бұл бөліктердің әр қайсысы бұрыш деп аталады. Қабырғалары а және b сәулелері болатын АОВ және ВОА бұрыштары кескінделген. Қабырғалары ортақ бұрыштар бір-біріне толықтауыш бұрыштар деп аталады. ВОА бұрышы АОВ бұрышына немесе АОВ бұрышы ВОА бұрышына толықтауыш бұрыштар.
Егер бұрыштардың біреуінің градустық өлшемі α – ға тең болса, онда толықтауыш бұрыштың градустық өлшемі
3600- α болады.
Центрлік бұрыштың градустық өлшемі өзі тірелген доғаның градустық өлшеміне тең. .
Төбесі шеңберде жататын, ал қабырғалары сол шеңберді қиып өтетін бұрыш шеңберге іштей сызылған бұрыш деп аталады.
Теорема:Шеңберге іштей сызылған бұрыш өзіне сәйкес центрлік бұрыштың жартысына тең болады. ;
.
Мысал 1: Егер болса, онда табу керек: және .
Ш ешуі:ОВ=ОС=R
(центрлік бұрыш); (іштей сызылған бұрыш).
Егер болса, онда = ; .
;
Жауабы: ;
Мысал 2:
Табу керек: .
Шешуі: ; (жарты шеңбер).
;
; .
; .
Жауабы: .
Тапсырма: №1. АОВ центрлік бұрышы АВ хордасына керілген іштей сызылған бұрыштан -қа артық. Осы бұрышты анықтаңыз.
№2. Егер шеңбердің АВ және СD хордалары ішкі N нүктесінде қиылысып, болса, онда BNC бұрышын табыңыз.
№3.
Табу керек:.
.
Әзірлеушілер : Шалхарова Б.,Ахметқызы Т., №178 лицейдің математика пәні мұғалімдері. Алматы қаласы Білім басқармасының Қалалық білім берудегі жаңа технологиялардың ғылыми-әдістемелік орталығының қолдауымен ұсынылып отыр.


url: http://emirsaba.org/sabati-nomeri-55-sabati-tairibi-centrlik-brish.html#Конспект_Оқулық_Геометрия_7_Алматы_«Атамұра»_2017_авторы_Ә.Н.Шыныбеков_4.1.1_Бейнеүзінді_көру

title: Сабақтың номері: 55 Сабақтың тақырыбы: Центрлік бұрыш


title: Сабақтың номері : 79 Сабақтың тақырыбы : Алгебралық өрнектер және оның мүмкін мәндер жиыны

text:
Алгебра пәні бойынша 7 сынып оқушысының өзіндік жұмысының жоспары
IV тоқсан
Сабақтың номері : 79
Сабақтың тақырыбы: Алгебралық өрнектер және оның мүмкін мәндер жиыны
Мақсаты: 1. Алгебралық өрнектерді танып білу;
2. Алгебралық бөлшек ұғымын білу;
3. Алгебралық бөлшектегі айнымалылардың мүмкін мәндер жиынын табу.
Конспект
Оқулық Алгебра 7 Алматы «Атамұра» 2017 авторы Ә.Н. Шыныбеков 6.1.1
Алгебралық өрнектер
(жазылуында бір немесе бірнеше әріптер, сандар, амал таңбалары және жақшалар).
Бүтін өрнектер
; h; 5а+2в-3
Бөлімінде айнымалы жоқ, айнымалы бөлшектің алымында ғана
Бөлшек өрнектер
, ;
Бөлімінде айнымалы бар
Алгебралық өрнектің құрамындағы әріпті санмен алмастыруға болады. Берілген өрнектің мағынасы болатын әріптің мәндерін мүмкін мәндер деп атайды.
Мысал 1. Алгебралық бөлшектің болғандағы мәнін табыңыздар:
Жауабы:
Мысал 2. Алгебралық бөлшектің болғандағы мәнін табыңыздар:
Жауабы:
Анықтама:
Айнымалының мүмкін мәндері жиыны- өрнектің мағынасы бар болатындай оның құрамындағы айнымалының барлық мәндері.
Бейнеүзінді көру: https://bilimland.kz/kk/subject/algebra/7-synyp/algebralyq-bolshekter-zhane-onyng-mumkin-mander-zhiynyn-tabu?mid=fcb102e0-9d59-11e9-be78-49d30a05e051
Мысал 1
алгебралық бөлшегінің құрамындағы айнымалының мүмкін мәндер жиынын көрсетіңіз:
ММЖ: (бөлімі 0 –ге тең болмауы керек)
Ж
Мысал 2
айнымалының қандай мәнінде бөлшектің мағынасы болмайтынын көрсетіңіз:
ММЖ:
Жауабы: болғанда бөлшектің мағынасы болмайды .
Тапсырма
№1 Айнымалының қандай мәндерінде бөлшектің мағынасы болмайды?
4)
№2 Алгебралық бөлшектердің айнымалының берілген мәніндегі шешімін табыңыздар.
1)
2)
Әзірлеуші: Альмаганбетова Ж.К. №178 лицейдің математика пәні мұғалімі. Алматы қаласы Білім басқармасының Қалалық білім берудегі жаңа технологиялардың ғылыми-әдістемелік орталығының қолдауымен ұсынылып отыр.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sabati-nomeri--79-sabati-tairibi--algebrali-ornekter-jene-oni.html#Мысал_1__алгебралық_бөлшегінің_құрамындағы_айнымалының_мүмкін_мәндер_жиынын_көрсетіңіз:_ММЖ:_(бөлімі_0_–ге_тең_болмауы_керек)_Ж_Мысал_2


title: Сабақтың нөмері Сабақтың тақырыбы Оқу мақсаты 1 тоқсан

text:
Сабақтың нөмері
|
Сабақтың тақырыбы
|
Оқу мақсаты
|
1 тоқсан
10.1A Компьютерлік желілер және ақпараттық қауіпсіздік
|
1-3
|
Компьютерлік желілердің жұмыс жасау принциптері
|
10.6.1.1 желілік компоненттердің мақсатын сипаттау (тораптар, маршрутизаторлар, коммутаторлар);
10.6.1.2 IP (ай пи)-мекен-жайының мақсатын және көрсетілуін түсіндіру;
10.6.1.3 домендік атаулардың жүйесінің (DNS (ди эн эс)) мақсатын түсіндіру
10.6.1.4 жеке виртуалды желінің мақсатын түсіндіру
|
4
|
Ақпараттық қауіпсіздік
|
10.6.2.1 1 "ақпараттық қауіпсіздік", "құпиялық", "тұтастық" және "қол жетімділік" терминдер маңызын түсіндіру
|
5
|
Ақпаратты қорғау әдістері
|
10.6.2.2 Деректерді шифрлау қажеттілігін бағалау
|
6
|
Идентификациялау әдістері (БЖБ)
|
10.6.2.3 Пайдаланушы деректерін қорғау шараларын қолдануды түсіндіру: парольдер, тіркеулік жазба, аутентификация, биометриялық аутентификация
|
10.1B Деректерді ұсыну
|
7-8
|
Бір санау жүйесінен екінші санау жүйесіне сандарды аудару
|
10.2.2.1 ондық жүйедегі бүтін сандарды екілік, сегіздік, он алтылық санау жүйесіне және кері аудару
|
9
|
Логикалық операциялар (дизъюнкция, конъюнкция, инверсия)
|
10.2.2.1 логикалық операцияларды қолдану (дизъюнкция, конъюнкция, инверсия)
|


title: Сабақтың номері Сабақтың типі: аралас Мамандық: 0111000 «Негізгі орта білім беру»

text:
Модуль атауы/ пән
|
Қазіргі қазақ тілі
|
Күні:
|
Оқытушы:
|
Курс:
|
Топ:
|
Сабақтың номері
|
Сабақтың типі: аралас
|
Мамандық: 0111000 «Негізгі орта білім беру»
|
Біліктілік: 0111000 «Негізгі орта білім беру»
|
Оқыту нәтижесі
(оқу бағдарламасына сілтеме)
|
|
Сабақтың тақырыбы
|
|
Сабақтың мақсаты
|
Сөйлеу мүшелері және олардың қызметін, тіл дыбыстарының жасалуын меңгерту.
|
Бағалау критерийі
(оқу бағдарламасына сілтеме)
|
дыбыстау мүшелерінің қызметі артикуляция деп аталатынын біледі;
дыбыстардың артикуляциясы (жасалуы) және акустикасын (дыбысталуы) ажырата алады;
дыбыстаушы мүшелернің үш саладан тұратынын біледі;
тыныс мүшелерінің, тамақ пен дауыс шымылдығы , қуыс мүшелерінің қызметін біледі;
дыбыс пен әріп дегеніміз не, олардың басты айырмашылықтарын біледі;
дыбыстардың дауысты және дауыссыз болып бөлінетіндігін біледі.
|
Тілдік мақсат
|
|
Құндылықтарды игерту
(ұлттық және жалпы адамзаттық құндылықтарды көрсетіңіз)
|
Ана тіліне, тарихына, мәдениетіне, салт-дәстүріне деген сүйіспеншілігін арттыру.
|
Пәнаралық байланыстар
|
Анатомия
|
Алдыңғы меңгерілген
|
Сауат ашу әдістері. Талдау-жинақтау әдісі.
|
Оқыту әдістері, тәсілдері, педагогикалық техникалар
|
"Алдын ала берілген атаулар",
|
Қажетті құрал- жабдықтар
|
Слайд-презентация
|
Интернеттегі білім ресурстары
|
1. Интерактивті тақта
2. Слайд-презентация
|
Қолданылған әдебиеттер тізімі
(негізгі және қосымша әдебиеттер)
|
Ғ.Әбуханов "Қазақ тілі" (лексика, фонетика және морфология мен синтаксис)
Ш.К.Бектұров "Қазақ тілі" лексика/фонетика/ морфология/синтаксис Алматы "Атамұра" 2006
|
САБАҚ ЖОСПАРЫНЫҢ КОНСПЕКТІСІ
|
Сабақтың барысы
|
Уақыты (минут)
|
Жоспарланған іс-әрекеттер
|
Ресурстар
|
1
|
2
|
3
|
4
|
1.Ұйымдастырушы, ынталандырушы кезең
|
|
"Алдын ала берілген атаулар"
Оқытушы сабақ басында жаңа тақырып бойынша тақтаға бірнеше атау (терминдер) жазып (3-4 атау), оқушыларға олардың мағынасы, мазмұны және өзара қатынасы мен байланысы туралы ойлануын сұрайды. Оқытушының бірнеше оқушының ойы мен пікірін тыңдауына болады.
фонетика
фонеме
артикуляция
акустика
дыбыстау мүшелері
|
|
2. Іс- әрекет кезеңі
|
|
1. Өз бетімен лекцияны оқып, танысу.
2. Терминдер және олардың анықтамасын сәйкестендіреді.
3. "Дыбыстау мүшелері" тақырыбында сызба жасау.
4. Дыбыстау мүшелері және олардың қызметін сәйкестендіру.
5. Кластерлер әдісі (жүзімнің шоқтары деген мағынада қолданылған) - идеялар мен ақпаратардың арасындағы байланыстарды айқындауға арналған жазба кестелер.
Негізгі тақырып (тірек сөз, басты идея) тақтаның ортасындағы шеңберге жазылады да, одан туындаған тақырыптар оның жан-жағна жазылып, шеңберленеді. Оқушылар оларды бір-біріне сызықтармен қосады да, өзара байланыстары туралы әңгімелейді.
Тақырыпшалардың байланыстары туралы сұрақтар құрастырып, оларға жауап іздеген де тиімді.
|
|
3. Сабақты қорытындылау мен рефлексия
|
|
«Сұрақты қағып ал». Студенттер бұршақ (фасол) салынған қапты лақтырып, жаңа тақырыпқа қатысты бір-біріне сұрақтар қояды, жауап береді.
|
|
Саралау
Сіз қосымша көмек көрсетуді қалай
жоспарлайсыз? Сіз
қабілеті жоғары
оқушыларға тапсыр-маны күрделендіруді қалай жоспарлайсыз?
|
Бағалау
білімалушылардың үйренгенін тексеруді қалай жоспарлайсыз?
|
Пәнаралық байланыс
Қауіпсіздік және еңбекті қорғау
ережелері
АКT‐мен байланыс
Құндылықтармен
байланыс
|
|
|
|
Рефлексия
(сабақ бойынша оқытушы жүргізеді)
Сабақ мақсаттары / оқыту мақсаттары нақты болды ма? Оқушылар бүгін нені оқып білді? Оқу ортасы қандай болды? Саралау бойынша менің жоспарланған жұмысым сəтті болды ма? Мен мерзімдерден ауытқып кеткен жоқпын ба? Мен өз жоспарымда қандай өзгертулерді жасадым жəне неліктен?
|
Төмендегі бос орынды өз сабағыңыз бойынша рефлексия жазу үшін пайдаланыңыз. Сол жақта бағандағы өзіңіздің сабағыңыз туралы ең өзекті сұрақтарға жауап беріңіз.
|
Қорытынды бағамдау (оқытушы өзіне жүргізеді)
Қандай екі нəрсе табысты болды (оқытуды да, оқуды да ескеріңіз)?
1:
2:
Қандай екі нəрсе сабақты жақсарта алды (оқытуды да, оқуды да ескеріңіз)?
1:
2:
Келесі сабағымды жетілдіру үшін топ немесе жекелеген оқушылар туралы нені анықтадым? Қандай нәрсеге көңіл бөлу керек?
|


title: Сабақтың нөмірі: 10 Бөлім: Мәңгілік Ел мұратым. Стилистика Сабақтың тақырыбы: Жаһандану дәуірі мен ана тілі

text:
Қазақ тілі пәні бойынша 9-сынып оқушысының өзіндік жұмысының жоспары
I тоқсан
Сабақтың нөмірі: 10
Бөлім: Мәңгілік Ел – мұратым. Стилистика
Сабақтың тақырыбы: Жаһандану дәуірі мен ана тілі
Мақсаты: 9.1.4.1 мәтіннің мақсаты арқылы негізгі ойды анықтау;
2. Қысқаша тезисті конспект
Жаһандану және мемлекеттік тіл Жаһанданудың тілдегі көрінісі қалай болуы мүмкін деген сауалға жауап беру үшін, тілмен бірге халықтың, ұлттың басынан өткен кезеңдерге көз жүгіртуге тура келеді. Ең алдымен айтарымыз – Ғабит Мүсіреповтің сөзімен бейнелеп түсіндірсек, «біз – сағат санап, күн санап өскен ел емес, замана таңбаларын санап өскен елміз». Бұл не деген сөз? Бұл – «ғасырлар бойы өз сөйлеу өнері, ойлау мектебі бар көне дәуірлерден келе жатқан ежелгі жұртпыз, өркениет келбетін жасаған елміз» деген сөз. Бұл – бір. Екіншіден, халқымыз ұшыраған репрессияға ана тіліміз де ұшырады.
Жаһандану кезеңінде тәуелсіздігімізді сақтап қалғымыз келсе, ең әуелі тілімізді қорғай отырып, оның мемлекеттік тіл ретінде тамыр жаюына бәріміз бірдей жауап бергеніміз жөн.
(Фаузия Оразбаева)
Сілтеме: 9-сыныпқа арналған «Қазақ тілі» оқулығы, «Арман-ПВ» баспасы, 2019 ж.,
2) Әдеби тіл нормалары
Ғылыми стиль
Ғылыми стиль – жазба стильдің бір түрі.
Қолданылатын орны
|
Мақсаты
|
Стильдік сипаттары
|
Тілдік амал-тәсілдері
|
Ғылыми еңбектерде, зерттеулерде – жазбаша түрі, ал ғылыми мәжіліс, кеңес т.б. ғылыми ортада ауызша түрі қолданылады.
|
Заттар мен құбылыстардың жалпы ерекшелігін ашып, ғылыми негізде сипаттап, шынайы мәлімет беру.
|
Ой күрделі баяндалып, анықтама, формулаларға негізделеді; дәлелді, зерттелген, тура мағыналы болып келеді.
|
Сөздердің қалыпты орын тәртібі қатаң сақталады; терминдер көп кездеседі; сөйлемдері хабарлы сөйлем түрінде болады.
|
Ғылыми стильде зерттеу нысаны болатын зат не құбылыс ғылыми негізде сипатталып, дәлелдеуді қажет етеді. Ал пікір дұрыстығын дәлелдеу үшін, нақтылық, логикалық және мазмұн дәлелдігі қажет.
Ғылым салаларының ерекшеліктеріне қарай әр саланың арнайы термин сөздері болады. Мысалы: тіл білімінде лингвистика, лексика, фразеология, семасиология т.б.; физикада анод, вакуум, атом, атомдық салмақ, шама т.б.
Жалпылама лексиканың кейбір сөздері белгілі бір ғылымның саласында қолданылуына байланысты термин сөзге айналады.
|
Оқушыларға арналған тапсырмалар
1-тапсырма. 33-беттегі 3-тапсырманы орындаңдар.
2-тапсырма. 34-бет, 5-тапсырма. Эссе жазыңдар.
3-тапсырма. 34-бет, 6-тапсырма. Презентация дайындаңдар.
Кері байланыс: Балалар, бүгінгі сабақтағы жұмыстарың туралы ойларыңды, орындаған тапсырмаларыңды электронды пошта немесе «WhatsApp» мобильді қосымшасына жіберіңдер.
Әзірлеген: Қ.С.Сансызбаева, «№15 гимназия» КММ қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі. Алматы қаласы Білім басқармасының ҚББЖТҒӘО қолдауымен ұсынылып отыр.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сабақтың нөмірі: 11 1в адам. Жер. Ғалам Сабақтың тақырыбы: Тіршілік ету жағдайлары

text:
Жаратылыстану пәні бойынша 5 - сынып оқушысының өзіндік жұмысының жоспары
I тоқсан
Сабақтың нөмірі: 11
5.1В Адам. Жер. Ғалам
Сабақтың тақырыбы: Тіршілік ету жағдайлары
Мақсаты: 5. 2. 4 .2-тіршілік етуге қажетті жағдайларды анықтау.
Бағалау критерийлері:
Білу және түсіну: Жердегі тіршілік ету жағдайларымен танысады;
Талдау: Тіршіліктің дамуын кезеңдерге жіктейді;
Қысқаша конспект
Жердегі тіршілік ету жағдайлары
Жер бетіндегі ең алғашқы тіршілік 3,5 миллиард жыл бұрын сулы ортада пайда болғанын дәлелдеді. Алғашқы балдырлар, медузалар, маржандар, теңіз лала гүлдері 500 млн-дай жыл бұрын пайда болған. Қолайлы орта 350 млн жыл бұрын жер үстінде алып қырықжапырақтарға, қырықбуындарға және плаундардың өсуіне мүмкіндік берді. Одан кейін алғашқы құрлық жануарлары – ертедегі қосмекенділер (олар суда және шөлде тіршілік етті) пайда болған. Олардан алғашқы бауырымен жорғалаушылар пайда болды. 225 млн жыл бұрын Жерде динозаврлар заманы басталады. Бұл кезеңге қарай гүлді өсімдіктер, құстар, сүтқоректілер пайда болып, тарала бастады. Жердегі тіршіліктің пайда болуы бірнеше миллиард жылға созылды.
Жердің бетіндегі алғашқы тіршілік иелері: цианобактериялар, динозаврлар, мамонттар, алып кесіртке, алып тасбақалар, су жануарлары және алып инеліктер.
«Жерде тіршілік ету жағдайлары?» деген сұраққа оқушылар сурет салу , карта-сызба, мүсіндеу арқылы көрсете алады.
«Тіршілік» деген сөзді қалай түсінесіздер?
(Бейне баянды көру)
https://youtu.be/RRlyInjtobM
Тіршілік етуі үшін қажетті жағдайларды сипаттайды,салыстырады.
Оқулық беттеріне, Интернет-ресурстарға сілтеме:
https://www.youtube.com/watch?v=sNIU1CfLB98
bilimland.kz, жаратылыстану 5-сынып «Атамұра » баспасы, 32-35 беттер.
Кері байланыс: орындалған тапсырманы оқушы онлайн мектеп немесе басқа қосымшалар арқылы жібереді.
Достарыңызбен бөлісу: |


8 . 09. 2020
«Органикалық химиядан есептер шығару»
11 сынып оқушысының өзіндік жұмысының жоспары
Сабақтың нөмірі: №2
Сабақтың тақырыбы: Бензол және оның гомологтарының химиялық қасиеттері. Бензолдың алынуы
Оқу мақсаттары: 11.4.2.14 электрондардың делокализациясы тұрғысынан бензол молекуласындағы байланыстардың түзілу және үзілу энергиясын түсіндіру;
Сабақтың мақсаты - Білім алушылар:
Қысқаша тезисті конспект (мәтін, сызба, кесте және т.б. түрінде).
Жаңа сабақты түсіну үшін мына видеоны көреміз.
1. Бензол және оның гомологтарының химиялық қасиеттері туралы видeоны көріңіздер https://bilimland.kz/kk/subject/ximiya/11-synyp/arender
Сабақ мазмұны:
Бензол орынбасу, қосылу және тотығу реакцияларына түседі.
Орынбасу реакциялары.
1. Галогендермен орынбасу реакциялары темір (III) тұздарының қатысында жүреді:
Хлормен де бензол осылай әрекеттеседі.
2. Нитрленуі. Нитрлеуші қоспаның (концентрлі күкірт және азот қышқылдарының қоспасы) қатысында қыздырғанда, бензолдан нитробензол түзіледі:
3. Бензолдың гомологтары орынбасу реакцияларына бензолға қарағанда оңай түседі. Мысалы, толуолдың азот қышқылымен әрекеттесу реакциясы нәтижесінде 2,4,6-тринитротолуол түзіледі:
2-, 4-, 6-тринитротолуолды тротил, тол, ТНТ деп те атайды.
Қосылу реакциялары. Бензол косылу реакцияларына қиын түседі. Тек қатты қыздырғанда немесе ультракүлгін сәулелермен әсер еткенде және катализатордың қатысында ғана бензол қанықпаған қасиет көрсетіп, сутекті және галогендерді қосып алады.
4. Гидрленуі. Катализаторлар қатысында қыздырғанда бензол сутекті қосып алып, циклогексанға айналады:
Бензолдан циклогексан алу
5. Галогенді қосып алуы. Ультракүлгін сәулелердің әсерінен бензол хлордың алты атомын қосып алып, нәтижесінде, гексахлорциклогексан (гексахлоран) түзіледі:
7. Бензол мен оның гомологтары ауада ашық жалынмен бықсып, күйе түзе жанады (молекула құрамындағы көміртектің массалық үлесіне көңіл аударыңдар):
2С6Н6 + 3O2 -> 12C + 6Н2O
Егер қосымша оттек немесе ауа үрленсе, жану толық жүреді:
2С6Н6 + 15O2 -> 12СO2 + 6H20
Оқулық беттеріне, Интернет-ресурстарға сілтеме (видеоүзінді, құжат, мәтін және т.б. нақты сілтеме беру).
https://bilimland.kz/kk/subject/ximiya/11-synyp/arender
«Kundelik.kz» сайтындағы презентациялық материал
Кері байланыс: орындалған тапсырманы оқушы электронды пошта немесе WhatsApp» мобильді қосымшасы арқылы жібереді.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sabati-nomiri-2-sabati-tairibi-benzol-jene-oni-gomologtarini-h.html#Кері_байланыс:_орындалған_тапсырманы_оқушы_электронды_пошта_немесе_WhatsApp»_мобильді_қосымшасы_арқылы_жібереді.

title: Сабақтың нөмірі: №2 Сабақтың тақырыбы: Бензол және оның гомологтарының химиялық қасиеттері. Бензолдың алынуы


url: http://emirsaba.org/sabati-nomiri-2-sabati-tairibi-benzol-jene-oni-gomologtarini-h.html#Оқулық_беттеріне,_Интернет-ресурстарға_сілтеме_(видеоүзінді,_құжат,_мәтін_және_т.б._нақты_сілтеме_беру).


Құрастырушы: Мұрат М.М, оқу бөлімінің әдіскері, Алматы қаласының Білім Басқармасының «ҚББЖТҒӘО» қолдауымен
Жаратылыстану пәні бойынша 6 - сынып оқушысының өзіндік жұмысының жоспары IV тоқсан Сабақтың нөмірі: 2
Сабақтың тақырыбы: Экожүйелер
Мақсаты: Бұл сабақта оқушы экожүйе ауысымдарының себептерін түсінеді
Қысқаша конспект Экожүйелердің өзгеруі – бұл берілген аймақтағы экожүйелердің өзгеруінің табиғи үдерісі. Бұл жүйелі, бағытталған және алдын ала болжауға болатын үдеріс. Экожүйелердің ауысуы кезінде бір түрді басқасы алмастырады, биоценоздың алуан түрлілігі біртіндеп артады. Биоценозда түрлер қаншалықты көп болса, ол соншалықты тұрақты. Егер қоршаған ортаның жағдайы салыстырмалы түрде тұрақты болса, онда жүйелі өзгерістер өте баяу, геологиялық уақытпен өлшенетін жылдамдықпен жүреді. Қазіргі уақытта адамның қызметінің арқасында экожүйелердің ауысу қарқыны артқан. Экожүйелердің ауысуының екі түрін ажыратамыз – бірінші реттік және екінші реттік.
Оқулық беттеріне, Интернет-ресурстарға сілтеме: bilimland.kz, «Алматыкітап» баспасы, 176-180 беттер
Оқушыларға арналған тапсырмалар: 1. Тапсырма «Сұрақ жауап» әдісі. Оқушылар «Қандай факторлар экожүйелердің өзгеруіне себепші болады?» сұрағын талдайды.
2. Тапсырма. Жеке жұмыс.Мәнмәтінмен танысып,нәтижесін кесте түрінде ұсынады.
Ұзақ жылдар аралығында ауыл жайылымы өз қорын тауысқан, экожүйе толығымен бұзылған. Жергілікті шаруалар бұл мәселенің шешімін ұзақ іздеді. Экожүйені қалпына келтіру жолын жергілікті мектеп оқушысы ұсынды. Ол жайылымға пішен шашып қоюды ұсынды. Бұл ұсыныс тиімді болды және үш-төрт жылда бұл жайылым өзінің алғашқы табиғи қалпына жақындады. Себебі пішенде дала экожүйесіндегі өсімдіктер жиынтығының тұқымыдары болады.
Сендердің ойларыңша бұл әдіс өз аймақтарыңда қаншалықты тиімді?
Жаңа ақпараттағы негізгі ойларды атаңдар.
Берілген экожүйені қалпына келтірудің қажеттілігін бағалаңдар.
Қалай ойлайсыңдар, 10, 20, 30 жылдан кейін бұл жайылымда не болуы мүмкін?
Кері байланыс: орындалған тапсырманы оқушы электронды пошта немесе WhatsApp» мобильді қосымшасы арқылы жібереді.


title: Сабақтың нөмірі: 2 Сабақтың тақырыбы: Экожүйелер Мақсаты: Бұл сабақта оқушы экожүйе ауысымдарының себептерін түсінеді


title: Сабақтың нөмірі: 2 Сабақтың тақырыбы: Экожүйелер Мақсаты: Бұл сабақта оқушы экожүйе ауысымдарының себептерін түсінеді жаратылыстану 6 кл каз, 2 саб.


url: http://emirsaba.org/sabati-nomiri-2-sabati-tairibi-ekojjeler-masati-bl-sabata-oush.html#Кері_байланыс:_орындалған_тапсырманы_оқушы_электронды_пошта_немесе_WhatsApp»_мобильді_қосымшасы_арқылы_жібереді.


Физика пәні бойынша 11 сынып оқушысының өзіндік жұмысының жоспары II тоқсан Сабақтың нөмірі: 42 Сабақтың тақырыбы: Жарықтың дисперсиясы. Жарықтың интерференциясы
Мақсаты: Жарықтың дифракциясы жайлы мағлұмат беру 1.Қысқаша тезисті конспект:
Жарық дифракциясы деп жарықтың түзу сызықтың бойымен таралудан ауытқуын немесе жарықтың тосқауылды орағытып өтуін айтады. Жарық интерференциясын 1665 жылы Италия физигі Франческо Мария Гримальди ашты.
Бір нүктеге жиналатын сәулелердің дифракциясы.
Параллель сәулелердегі дифракция. Оптикалық аспапатардың айыру қабілеттілігі. Дифракциялық тор дегеніміз жарық дифракциясы байқалатын тосқауылдар мен саңылаулар жиынтығы. Екі түрі бар:
Реттелген дифракциялық тор.
Реттелмеген дифракциялық тор.
Реттелген тор деп саңылаулары белгілі бір қатаң тәртіп бойынша орналасқан торларды айтады. Реттелмеген деп саңылаулары тәртәпсіз орналасқан торларды айтады. Геометрлиялық құрылысына қарай торларды жазық және кеңістік торлар деп те бөледі.
Айқын да анық дифракциялық суретті алу және бақылау үшін дифракциялық торды пайдаланады. Дифракциялық тoр дегеніміз — жарық дифракциясы байқалатын тосқауылдар және саңылаулардың жиынтығы.
Дифракциялық торды реттелген дифракциялық тop және реттелмеген дифракциялық тop деп бөледі. Реттелген тор деп саңылаулары белгілі бір қатаң тәртіп бойынша орналаскан торларды, ал реттелмеген деп саңылаулары тәртіпсіз орналасқан торларды айтады. Геометриялық құрылысына қарай торларды жазық және кеңістіктік торлар деп те бөледі. Кеңістіктік реттелмеген торларға, мысалы, тұмандағы ауа тамшылары немесе мұз қиыршықтарының жиынтығы, көз кірпіктері жатады.
Оқушыларға арналған тапсырма: 1.Дифракциялық тор дегеніміз не? 2.Дефракциялық тордың периодын қалай анықтайды? 3.Дифракциялық тордың көмегімен жарық толқынының ұзындығын қалай табуға болады?


title: Сабақтың нөмірі: 42 Сабақтың тақырыбы: Жарықтың дисперсиясы. Жарықтың интерференциясы


url: http://emirsaba.org/sabati-nomiri-42-sabati-tairibi-jariti-dispersiyasi-jariti-int.html#Оқушыларға_арналған_тапсырма:_1.Дифракциялық_тор_дегеніміз_не_2.Дефракциялық_тордың_периодын_қалай_анықтайды


title: Сабақтың нөмірі: 53 Сабақтың тақырыбы

text:
|
Сабақтың нөмірі: 53 Сабақтың тақырыбы
|
Дата | 31.12.2021 | өлшемі | 1,57 Mb. | | #21551 | түрі | Сабақ |
| Байланысты: 1. 8 ()
Физика пәні байынша 8 сынып оқушысының өзіндік жұмысының жоспары.
IV-тоқсан
Сабақтың нөмірі:
|
53
|
Сабақтың тақырыбы:
|
Жарықтың түзу сызықты таралу заңы.
|
Сабақ мақсаты:
|
Жарық табиғаты және оның таралуын сипаттау. Күн мен Айдың тұтылу себебін анықтау. Жарық құбылыстарының маңызын ашу.
|
Жарықтың түзу сызықты таралу заңы: біртекті ортада жарық түзусызықты таралады.
Жер Күннен Айға келетін жарықты бөгегенде, Ай тұтылуы болады.
Күн тұтылуы Ай Күннен келетін жарыққа тосқауыл болғанда байқалады.
Күн тұтылуын қорғаныш көзілдірігінсіз бақылауға болмайды.
Ай мен Күннің тұтылуы, әдетте, 18 айда бір болады ...
Айдың тұтылуы
Күннің тұтылуы
|
Видео үзінді: https://twig-bilim.kz/kz/learning-materials/waves-visible-light
https://twig-bilim.kz/kz/film/what-are-eclipses
|
Тапсырма.
|
Кері байланыс (whatsapp мобильді қосымшасы арқылы немесе электронды почтаға):
Мен не білдім?
Мен үшін бұл жаңалық болды.
Бұл менің білгендеріме қарама қарсы болды.
Бұл туралы көбірек білгім келеді.
|
Әзірлеуші :Дабылова Тоқжан Мамыралықызы №200 МГ физика пәні мұғалімі . Алматы қаласы Білім басқармасының ҚББЖТҒӘО қолдауымен ұсынылып отыр.
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Сабақтың нөмірі: 53 Сабақтың тақырыбы: Кинетикалық энергия

text:
Сабақтың нөмірі:
|
53
|
Сабақтың тақырыбы:
|
Кинетикалық энергия.
|
Сабақ мақсаты:
| |
|
Видео үзінді: https://www.youtube.com/watch?v=OdtO_0HAgSk
|
Тапсырма.
1.10кДж қанша Дж ға тең?
2.Массасы 105 т ұшақ 200 м/с жылдамдық алып, 12 м биіктікке көтерілсе ұшақтың жермен салыстырғандағы механикалық энергиясы қандай?
3.Массасы 50 г доп қандай биіктіктен еркін түскенде оның потенциалдық энергиясы 2 Дж-ге өзгереді. Кинетикалық энергиясы қалай және қаншаға өзгереді?
|
Кері байланыс (Kundelik.kz арқылы):
Мен не білдім?
Мен үшін бұл жаңалық болды.
Бұл менің білгендеріме қарама қарсы болды.
Бұл туралы көбірек білгім келеді.
|


Қазақ тілі пәні бойынша 10-сынып (жаратылыстану-математикалық бағыт) оқушысының өзіндік жұмыс жоспары I тоқсан Сабақтың нөмірі: 8 Сабақтың тақырыбы: Нәтиже сабақ
Оқу мақсаттары: 10.4.2.1 сөйлеу ағымындағы интонацияның құрамдас бөліктері: әуен, әуез, тембр, қарқын, кідірісті сөйлеу мәнеріне сай қолдану.
Сабақтың мақсаты: Бұл сабақта оқушылар сөйлеу ағымындағы интонацияның құрамдас бөліктері: әуен, әуез, тембр, қарқын, кідірісті сөйлеу мәнеріне сай қолданады
Ақпарат көзі:
Оқулық. Қазақ тілі. Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математикалық бағытындағы 10-сынып оқулығы. Алматы «Атамұра» 2019ж.
Жұмыс реті
Сабақ мазмұны
Сабақта нені орындау қажет?
1-тапсырма
28-бет. 2-тапсырма.«Қазіргі қоғам құндылықтары» тақырыбында тұсаукесер дайындаңыздар.
Тұсаукесерге қойылатын талаптар:
Тұсаукесердің мазмұны тақырыбына сәйкес болуы тиіс;
Тұсаукесерде құндылықтарға қатысты нақыл сөздер, ақпараттар орынды кіріктірілуі тиіс.
Дескриптор: -тұсаукесерді тартымды, түсінікті жасайды;
-тілдік сауаттылықты сақтайды;
-көрнекі сызба материалдарды талғаммен қолданады.
2-тапсырма
29-бет. 3-тапсырма.Мәтінді оқып, барлығын біріктіретін ортақ құндылық туралысөйлеудегі интонацияның құрамдас бөліктерін сақтай отырып, ойды жалғастырып мәтін құрастырыңдар (мәтін көлемі 60-70 сөз).
Дескриптор: -мәтіндегі ортақ құндылықты табады;
-интонацияның құрамдас бөліктерін сақтайды;
-ойды жалғастырып мәтін жазады.
3-тапсырма
29-бет. 4-тапсырма. Даналардың пікірін негізге ала отырып, «Адам болам десеңіз» тақырыбындағы кластерді толтырыңыздар.
Кері байланыс: -Балалар, орындаған тапсырмаларыңызды электронды пошта немесе «WhatsApp» мобильді қосымшасы арқылы жіберуге болады.
Әзірлеуші:Оспанова Акбота Ахметжановна, № 152 мектеп-гимназияның қазақ тілі мен әдебиет пәні мұғалімі. (Алматы қаласы Білім Басқармасы ҚББЖТҒӘО қолдауымен)


title: Сабақтың нөмірі: 8 Сабақтың тақырыбы: Нәтиже сабақ


url: http://emirsaba.org/sabati-nomiri-8-sabati-tairibi-netije-saba.html#3-тапсырма___29-бет._4-тапсырма._Даналардың_пікірін_негізге_ала_отырып,_«Адам_болам_десеңіз»_тақырыбындағы_кластерді_толтырыңыздар.


url: http://emirsaba.org/sabati-nomiri-8-sabati-tairibi-netije-saba.html#Кері_байланыс:_-Балалар,_орындаған_тапсырмаларыңызды_электронды_пошта_немесе_«WhatsApp»_мобильді_қосымшасы_арқылы_жіберуге_болады._Әзірлеуші


Қашықтықтан оқыту жағдайында өзін-өзі тану бейнесабағының жоспары
Курс
1
Күні
26.01.2021
Тарау
I ТАРАУ. Таным жолында
Сабақтың нөмірі және тақырыбы
№18 сабақ. Өзіңді табу
Құндылық
Дұрыс әрекет.
Қасиеттер
Адалдық, жауапкершілік
Сабақтың мақсаты
Оқушыларға өмірді жақсылық жағынан танып – білу – өзін – өзі танудың негізі екенін дұрыс әрекет құндылығымен байланыстыра отырып түсіндіру.
Міндеттері
Оқушыларды адамның ойы, сөзі, ісінің жақсылыққа бағытталуының үйлесімділікте өмір сүру негізі екенін ұғындыру.
Оқушыларды өзіне және өзгелерге жақсылық жасауға баулы отырып, үйлесімділікте өмір сүруге үйрету
Қайырымдылыққа, ризашылыққа тәрбиелеу
Сабақтың барысы
Сабақтың кезеңдері
Мұғалім сөзінің мәтіні
Ресурстар (материалдар, дереккөздер) Bilimland
Мұғалімнің кіріспе сөзі
Жағымды күйге келу
Балалар ережені есімізге түсіріп, тәртіпті сақтап, оқып - білуге талаптанып, тыныштықты орнатып, тазалықты сақтап, бүгінгі күнімізді татулықпен өткізейік
Дәйексөз
Айнымайтын ақжүрек пен
Таза ақылды адамның
Таппасы жоқ өмірде,
Осынымды ұқ, балам!
Шәкәрім Дәйек сөздің мағынасын қалай түсінесіздер?
Дәйексөзден қандай ой түйдіңіздер?
Оқиға әңгімелеу
Бейнефильм
https://www.youtube.com/watch?v=RvTwU79sQ8Y
Әңгімелесу
Бейнефильмдегі адамдардың өмірлік ұстанымдары қандай құндылықтармен қасиеттерге негізделген?
- Бейнефильмдегі оқиғаны «Жақсылық жалғасын табады» деп қорытындылауға бола ма?
- Бейнефильмнен қандай ой түйдіңіздер?
Шығармашылық іс-әрекет
Тапсырма
Лев Толстойдың «Жастарға өсиет» атты мәтінінен түрлі адамдардың(ізгі, тоғышар) өмірлік ұстанымдарын салыстырып, кестені толтырыңыздар. Ойларыңызды дәйектеңіздер.
Кейіпкерлер
Құндылықтары мен сипаттары
Нәтижесі
Ізгі
Тоғышар
Тапсырма
Лев Толстойдың «Бақытты болу үшін қалағаныңды істемей, істеп жүргніңді жан-тәніңмен қалауың керек» деген ойын басшылыққа алып эссе жазыңыздар.
Жоба жұмысы
Жоба күнделігі.
Сабақтың аяқталуы
Рахмет!
Бүгінгі сабақтан игерген жақсы қасиеттерді есімізге түсіріп, жүрегімізге сақтайық.


url: http://emirsaba.org/sabati-nomiri-jene-tairibi-18-saba-ozidi-tabu-ndili-dris-ereke.html#Дәйексөз__Айнымайтын_ақжүрек_пен_Таза_ақылды_адамның_Таппасы_жоқ_өмірде,__Осынымды_ұқ,_балам!__Шәкәрім

title: Сабақтың нөмірі және тақырыбы №18 сабақ. Өзіңді табу Құндылық Дұрыс әрекет


title: Сабақтын тақырыбы: «Қазақ хандығының құрылуы»

text:
Сабақтың тақырыбы: Қазақ хандығының құрылуы
Сабақтың мақсаты:
1.Қазақ хандығының құрылу процесін талдау, қазақ жеріндегі тұңғыш дербес мемлекеттің мемлекеттік құрылымын
анықтау;
2.Оқушылардың логикалық ойлау, шығармашылық қабілеттерін шыңдау үшін ойындар ұйымдастыру;
3.Тұңғыш қазақ мемлекетінің негізін қалаған қоғам қайраткерлерінің еңбегін бағалауға патриотизмге, өз Отанын ,елін-
жерін қорғауға тәрбиелеу
Сабақтың түрі: аралас сабақ
Сабақтың типі: дәстүрлі емес
Сабақтың әдісі: топпен жұмыс, ойын элементтері, «Озық ойлы оқушы» ойыны
Көрнекілігі: видеопроектр, карта, суреттер, сызба-нұсқалар
І.Ұйымдастыру кезеңі Сыныпты 5 топқа бөлу.
І топ. «Жәнібек »
ІІ топ. «Керей »
ІІІ топ. «Қасым»
IVтоп «Есім»
V топ «Абылай»
I асу – «Бәйге»Әр ойыншының қолыңда 1-5 нөмірленген карточка. Қай ойыншы карточкасын бұрын көтерсе, сол жауап
береді. Әр жауап 10 ұпай.
1.Керей мен Жәнібектің басшылығы мен қазақ халқы қай өзендердің жағасында хандықтың қазығын қақты? Шу мен
Тала.
2. Кіші жүздің Ресейге қосылған жылы және барған қазақ елшілерін ата?
3. Ең соңғы қазақ ханы кім?
4. Сабалақ қай ханың бүркеншек аты?
5. Хан емесін қасқырсың .... Авторын ата?
Полиглот кезеңі: шарты әр топқа бір-бір сұрақтан қойылады , сұрақтарға жауап үш тілде қайтарлады. Толық жауапқа
10 ұпай, екі тілдегі жауапқа 7 ұпай, бір тілдегі жауапқа 5 ұпай.
1.XV ғ Сыр бойындағы қалар үшін Қазақ хандары мен Шайбани хан арасындағы шайқас неше жылға созылды?30жыл
2. Жәнібек пен Керей сұлтандар Әбілқайыр хандығынан бөлініп қол астына көшіп келген халықтың саны? 200 мың
3. Сауран қаласы қай ғасырда қазақ хандығының қарамағына түпкілікті өтті? XVI ғ
Мақал -мәтел кезеңі: шарты мақал –мәтелдің жасырылған бөлігін дәл табу.
Елдің атын ері шығарады, ...... (ердің атын елі шығарады)
Батыр бір..... (оқтық)
Туған жердің .... қымбат (түтіні)
Отан ... ыстық (оттан
Досы көпті жау алмайды, .... дау алмайды (шешен- биді)
Жорға кезеңі: шарты қазақ батырларының жауға мініп шапқан аттарының атын атаңдар.
1.
Қабанбай батырдың тұлпары? Қубас
2.
Исатай батырдың тұлпары? Ақтабан
3.
Қобланды батырдың тұлпары? Тайбуырыл
4.
Қамбар батырдың тұлпары? Қара қасқа
5.
Алпамыс батырдың тұлпары? Тайшұбар
ІІ.Үй тапсырмасын сұрау. «Озық оқушы» ойыны


Сабақтын тақырыбы: Қол инешаншымдары мен тігістері. Сабақтын мақсаты: қол тігіс түрлерінің орындалу технологиясын үйрету
Тексерілді:
Директордың оқу ісі
жөніндегі орынбасары:
------------ А.Т.Жұмырбаева
Сабақтын тақырыбы: Қол инешаншымдары мен тігістері.
Сабақтын мақсаты: қол тігіс түрлерінің орындалу технологиясын үйрету.
Міндеттері:
1)қол жұмысы кезінде қолданылатын терминдермен танысу; инешаншымдармен тігім түрлерін орындауды үйрену;
2)шеберлікке,ұқыптылыққа, ұлттық дәстүр рухында тәрбиелеу;
3) эстетикалық талғамын жетілдіру, ізденушілігін арттыру, шығармашылығын дамыту.
Мұғалім сөзі: 1)«Қыз еркем кестесімен көркем, ұл еркем өнерімен көркем»- деген мақалдың астарында қандай мағына жатыр деп ойлайсыздар?
III.Жаңа сабақ. Мағынаны тану
1)«Ұшын түймегеннің, үш шаншым ісі қалар» деген қазақта сөз бар яғни жұмыс барысындағы іс-әрекетті ойланып ережеге сай орындау керек. Қане білімгерлер жұмыс барысындағы қандай ережелерді ұстану керек?
Қол жұмыстары ---бұл тігін машинасында өңдеуге дейінгі бөлшектерді біріктіру үшін уақытша қолданылатын операциялар: әртүрлі қиықтарды көктеу,ұсақ бөлшектерді негізгілеріне қосып көктеу,бұйымның етегін көктеу,т с с Қол жұмыстарына ,сондай-ақ тұрақты тігілетін операциялар-түйме,шыртылдақ,ілгектерді тігу,қиықтарын торлау және т/б жатады. Тігін бұйымдарын дайындауға әртүрлі инешаншымдар мен тігімдер қолданылады.
Инешаншым-бұл жіптің матаға өрілуінің аяқталған процесі.


title: Сабақтын тақырыбы: Қол инешаншымдары мен тігістері


Тігім-матадағы қайталанған инешаншымдар қатары.
Инешаншымның ұзындығы-шаншылып алынған инелердің арақашықтығы. Инешаншымдар жіптердің орналасуына қарай әртүрлі: түзу,қиғаш,ілмек тәрізді,ілмекті,айқас тігімдер пайда болады. Жіпті матаға өрілуі-инешаншым деп аталады.
Тігіс ені- бөлшектің қиылған жерімен тігімнің арасы.
Қол инешаншымдарының тәсілі материалдың инемен тесілінуіне қарай екігі бөлінеді .Бірінші тәсіл барысында материал шаншымы және одан иненің алынуы материалдың бір жақ бетінде орындалады.Екінші тәсіл барысында материал шаншымы және иненің шығарылуы материалдың екі жағында да (оң және теріс) іске асады.
Қол инешаншымдарының құрылымы жіптердің материалдың бетіне және ішкі жағына орналасуына қарай,сондай-ақ материалдың оң бетінде жатқан жіп ұзындығының қарым қатынасына байланысты түзу,қисық,айқаспа бейнелі,ілмек бейнелі болып келеді.
Киімді дайындау барысында қол инешаншымдарының мынадй түрлері қолданылады:түзу,қисық,айқаспа бейнелі,ілмектік.Қол инешаншымдары мен тігімдері конструциясының графикалық бейнеленуі 1. 1-суретте көрсетілген. Тігін бұйымдарын дайындау барысында қолданылатын қол жұмыстарының сипаттамасы 1.2-кестеде берілген.
Тігімнің әрбір түріне арналған инешаншымдардың ұзындығы,диапазоны,мақта тігін жіптерінің сызықтық тығыздығына және сауда нөмеріне байланысты болып келеді.
Польтолық және костюмдік маталардан жасалатын бұйымдарды орындау барысында түйме,металл ілгектер мен ілмектерді бекітуге арналған инешаншымдар,сондай ақ көктеумен жапыстырып тігу тігімдерін орындау үшін мақта жіптерімен қатар 44лх сауда нөмерлі жіптер қолданылуы мүмкін.
Табиғи жібектен жасалган жіптер(сауда нөмері 33 және 65)тек қана жапсырып тігу тігіндерін орындау барысында пайдаланылады.
2)Тарихқа көз жүгіртсек ... «Жіп иіру». Үлкендер балаларын жұмысқа қызықтыра түсуі үшін «жүнді тұмсығыңа дейін түтсең, мұрныңнан маржан түседі» деп иландырып шапшандыққа тәрбиеленген. «Кестені көңіл сызады, қол тігеді,көз сынайды». Қазақ халқының қол тігістері өзінің тігілуі әдісімен мәнеріне қарай бірнеше түрге бөлінеді.
Қолмен жасалатын жұмыстарға қойылатын техникалық талаптар:
1. Бормен сызылған сызықтарды бір бөлшектен екінші бөлшекке инешаншымдар арқылы түсіреді.
2. Уақытша тігімдерде жіптің түсі қосып тігілетін бөлшектің түсінен (тез көрінуі үшін) өзгеше болуы керек.
3. Бөлшектерді көшірмелік инешаншымдар немесе бормен сызылған сызық бойымен көктейді. Көктеп болғаннан кейін көшірме инешаншымдар жібін алып тастайды.
4. Жіпті тігім басында және соңында бекітеді. Тігім басында жіп соңындағы түйін арқылы, ал соңында бір немесе бірнеше инешаншымдармен бекітіледі.
5. Бұйымды соңғы рет тіккенде, матамен жіптің түсі сәйкес келуі керек.
6. Әрлеу заттарын бұйымға тіккенде, сол түстегі жіп алынады.
7. Тура тесікті түймелерді қадағанда, жіптің түсі түйме түсімен сәйкес болуы керек.
8. Уақытша жасалатын қол тігімдерін орындау үшін №50, №60 мақтадан дайындалған жіптерді пайдаланады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Тігім-матадағы қайталанған инешаншымдар қатары


title:
Аталуы

Қолданылуы

text:
Ине – жоғары сапалы болаттан жасалатын, бір ұшы үшкір, екінші ұшында көзі, яғни жасуын орналасқан металл өзек. Ине тегіс, үшкір , сынбайтын қатты болуы керек.Ине ұзындығы ені, ине көзі бойынша әр түрлі өлшемде болады. Ине нөмірі өзек өлшеміне байланысты қойылады. №1 – 3 ине – көйлектің матадан тігілетін бұйымдарға арналған (жібек, мақта, жүн) №3 – 5 ине – костюмдік матадан тігілетін бұйымдарға арналған .Тақ нөмірлі инелер жұп нөмірлі инелерге қарағанда ұзындау болады.
Бұл – пластмассадан, болаттан жасалып, жұқа мыс немесе алюминиймен қапталған қалпақ тәрізді зат. Оймақ тігу барысында саусақты инемен шаншып алудан қорғайды. Оны оң қолдың ортаңғы саусағына киеді. Оймақтың төбесінде шахматтық тәртіппен орналасқан ойыстау жер инені тайып кетуден сақтайды. Оймақты саусаққа дәл келетіндей етіп таңдайды. Оймақтың екі түрі бар. Тігіншілер түпті оймақты, етікшілер түпсіз оймақты қолданады.


url: http://emirsaba.org/sabatin-tairibi-ol-ineshanshimdari-men-tigisteri.html?page=3#Қайшы___Киім_бөліктерін_пішуге,жіптің_ұшын_қиюға_арналған._Қайшы_дыбыссыз_жабылып,_ашылуы_керек._Қайшының_жүзі_өткір_болу_керек.

title:
Аталуы

Қолданылуы


title: Сантиметрлік таспа - Сабақтын тақырыбы: Қол инешаншымдары мен тігістері

text:
Сантиметрлік; миллиметрлік бөліктерге бөлінген жұмсақ таспа. Ұзындығы 150 см – ге тең. Матадан тігілген бұйымның бұйым бөлшектерінің өлшемін алуға арналған. Өлшеу барысында сантиметрлік таспаны бос ұстауға немесе қатты тартуға болмайды. Ондай жағдайда өлшем дұрыс алынбайды.
Сәнмүсін
Бұйым тігу барысында , өндеу кезінде , сондай – ақ дайын болғанан кейін дұрыс тігілгендігіне көз жеткізу үшін сәнмүсінді пайдаланады. Сәнмүсінде бүйір, иық тегістерінің сырылып тігілуін жағаның мойындыққа, жеңнің жең ойындысына қондырылып көктелуін тексереді.
Түйрегіш
Бұйым бөлшектерін түйреу, көктеу кезінде, сондай – ақ бір бөлшектен сызықты екінші бөлшекке көшіру кезінде пайдаланады.
Т үйрегіштің ұзындығы 3-4 см болады.Олар жіңішке тегіс болуы керек.
Екі бөлшекті беттестіріп, қиықтарын теңестіріңдер. Содан кейін ілмектердің биіктігін 0,5 – 1см етіп қалдырып, белгіленген сызық бойымен онша тартпай, түзу инешаншымдар жасаңдар.Бөлшектерді инешаншым жіптері тартылып тұратындай етіп ұстап, жіпті бөлшектердің дәл ортасынан қиыңдар.


url: http://emirsaba.org/sabatin-tairibi-ol-ineshanshimdari-men-tigisteri.html?page=4#Бұйым_бөлшектерін_түйреу,_көктеу_кезінде,_сондай_–_ақ_бір_бөлшектен_сызықты_екінші_бөлшекке_көшіру_кезінде_пайдаланады.


title: Постер қорғау - Сабақтын тақырыбы: Қол инешаншымдары мен тігістері

text:
Постер қорғау: I. Қайып түгу- постерге жұмыстың орындау реттіліген қорғау; Қайып тігу – киімнің иық, бүйір және басқа да қиықтарын өзара біріктіруде қолданылады. бүрмелер мен қатпарлар біріктірілетін екі бөлшектің үстінде орналасады. Бөлшектің оң жақтары ішке қаратылып беттестіріліп, қиылған шеттері теңестіріледі де қайып тігіледі. Тігістің ені - сетінегіш матадан 1, 5 см, ал сетінемейтін матада 1см болады.
II.Көктеп тігу- постерге жапсырып жұмыстың орындау реттілігін қорғау; Ежелден келе жатқан орындалуы тым қарапайым, тұрмыста жиі қолданылатын "қазақы тігіс" осы көктеу тігісі. Көктеу дегеніміз – бұйымды уақытша біріктіріп тұратын тігіс. Көктеп тігу – бөлшектердің шетін біріктіруге және матаның шеті сетінеп сөгілмеуі үшін тігіледі. Көктеу іс аяқталғанда сөгіліп тасталады.
III.Жапсырып тігу- постерге жапсырып жұмыстың орындау реттілігін қорғау; Жапсырып тігу – орындау барысында ашық қиықты және жасырын қиықты болып бөлінеді. Ашық қиықты жабыстыру. Киімнің төсемесін(прокладка) бір - біріне жалғастыруда қолданылады. ол үшін төсеменің екі шетін бір – біріне айқастырады да машинамен қайып тігеді. Айқаспа тігістің ені 0, 6 - 1 см, ал төсем шеті мен тігістің аралығы 0, 3 - 0, 5см. Жасырын қиықты жапсыру тігісі - фигуралы және тіке болып пішілген иінішті, жапсырма қалтаны негізгі бөлшекке біріктіруде қолданылады. Мұнда, бөлшектің жасырылатын (шетін) қиығын сәндік тігістің енінен 1 - 1, 5см артықтау алады да, оны екінші бөлшектің қиығының үстіне қайып орналастырады.
Сабақты бекіту. «Үлгісі көптің өрнегі көп, өнері көптің ермегі көп».
Бағалау. Сабаққа белсеніп қатысқан білімгерлерді бағалау
Қорытынды. Білімгерлермен қатысып отырған қонақтарға тілек тілеу.


Тексерілді:
Директордың оқу ісі
жөніндегі орынбасары:
------------ А.Т.Жұмырбаева
Сабақтын тақырыбы: Қол инешаншымдары мен тігістері.
Сабақтын мақсаты: қол тігіс түрлерінің орындалу технологиясын үйрету.
Міндеттері:
1)қол жұмысы кезінде қолданылатын терминдермен танысу; инешаншымдармен тігім түрлерін орындауды үйрену;
2)шеберлікке,ұқыптылыққа, ұлттық дәстүр рухында тәрбиелеу;
3) эстетикалық талғамын жетілдіру, ізденушілігін арттыру, шығармашылығын дамыту.
Сабақ түрі:ашық сабақ
Әдісі: көрсету,түсіндіру, сұрақ-жауап,тест
Пәнаралық байланыс: тарих, қазақ тілі, бейнелеу өнері
Қажетті құрал-жабдықтар: мата, ине, жіп түрлері,қайшы, түйме, оймақ,
Сабақтын барысы.
I.Ұйымдастыру кезеңі. Амандасу, білімгерлердің сабаққа дайындығын тексеру.
II.Ой қозғау.
Мұғалім сөзі:
1)«Қыз еркем кестесімен көркем, ұл еркем өнерімен көркем»- деген мақалдың астарында қандай мағына жатыр деп ойлайсыздар?
III.Жаңа сабақ. Мағынаны тану
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сабақтын тақырыбы: Қол инешаншымдары мен тігістері. Сабақтын мақсаты: қол тігіс түрлерінің орындалу технологиясын үйрету


1)«Ұшын түймегеннің, үш шаншым ісі қалар» деген қазақта сөз бар яғни жұмыс барысындағы іс-әрекетті ойланып ережеге сай орындау керек. Қане білімгерлер жұмыс барысындағы қандай ережелерді ұстану керек?
Қол жұмыстары ---бұл тігін машинасында өңдеуге дейінгі бөлшектерді біріктіру үшін уақытша қолданылатын операциялар: әртүрлі қиықтарды көктеу,ұсақ бөлшектерді негізгілеріне қосып көктеу,бұйымның етегін көктеу,т с с Қол жұмыстарына ,сондай-ақ тұрақты тігілетін операциялар-түйме,шыртылдақ,ілгектерді тігу,қиықтарын торлау және т/б жатады. Тігін бұйымдарын дайындауға әртүрлі инешаншымдар мен тігімдер қолданылады.
Инешаншым-бұл жіптің матаға өрілуінің аяқталған процесі.


text:
Инешаншымның ұзындығы-шаншылып алынған инелердің арақашықтығы. Инешаншымдар жіптердің орналасуына қарай әртүрлі: түзу,қиғаш,ілмек тәрізді,ілмекті,айқас тігімдер пайда болады. Жіпті матаға өрілуі-инешаншым деп аталады.
Тігіс ені- бөлшектің қиылған жерімен тігімнің арасы.
Қол инешаншымдарының тәсілі материалдың инемен тесілінуіне қарай екігі бөлінеді .Бірінші тәсіл барысында материал шаншымы және одан иненің алынуы материалдың бір жақ бетінде орындалады.Екінші тәсіл барысында материал шаншымы және иненің шығарылуы материалдың екі жағында да (оң және теріс) іске асады.
Қол инешаншымдарының құрылымы жіптердің материалдың бетіне және ішкі жағына орналасуына қарай,сондай-ақ материалдың оң бетінде жатқан жіп ұзындығының қарым қатынасына байланысты түзу,қисық,айқаспа бейнелі,ілмек бейнелі болып келеді.
Киімді дайындау барысында қол инешаншымдарының мынадй түрлері қолданылады:түзу,қисық,айқаспа бейнелі,ілмектік.Қол инешаншымдары мен тігімдері конструциясының графикалық бейнеленуі 1. 1-суретте көрсетілген. Тігін бұйымдарын дайындау барысында қолданылатын қол жұмыстарының сипаттамасы 1.2-кестеде берілген.
Тігімнің әрбір түріне арналған инешаншымдардың ұзындығы,диапазоны,мақта тігін жіптерінің сызықтық тығыздығына және сауда нөмеріне байланысты болып келеді.
Польтолық және костюмдік маталардан жасалатын бұйымдарды орындау барысында түйме,металл ілгектер мен ілмектерді бекітуге арналған инешаншымдар,сондай ақ көктеумен жапыстырып тігу тігімдерін орындау үшін мақта жіптерімен қатар 44лх сауда нөмерлі жіптер қолданылуы мүмкін.
Табиғи жібектен жасалган жіптер(сауда нөмері 33 және 65)тек қана жапсырып тігу тігіндерін орындау барысында пайдаланылады.


title: )Тарихқа көз жүгіртсек ... «Жіп иіру»

text:
2)Тарихқа көз жүгіртсек ... «Жіп иіру». Үлкендер балаларын жұмысқа қызықтыра түсуі үшін «жүнді тұмсығыңа дейін түтсең, мұрныңнан маржан түседі» деп иландырып шапшандыққа тәрбиеленген. «Кестені көңіл сызады, қол тігеді,көз сынайды». Қазақ халқының қол тігістері өзінің тігілуі әдісімен мәнеріне қарай бірнеше түрге бөлінеді.
Қолмен жасалатын жұмыстарға қойылатын техникалық талаптар:
1. Бормен сызылған сызықтарды бір бөлшектен екінші бөлшекке инешаншымдар арқылы түсіреді.
2. Уақытша тігімдерде жіптің түсі қосып тігілетін бөлшектің түсінен (тез көрінуі үшін) өзгеше болуы керек.
3. Бөлшектерді көшірмелік инешаншымдар немесе бормен сызылған сызық бойымен көктейді. Көктеп болғаннан кейін көшірме инешаншымдар жібін алып тастайды.
4. Жіпті тігім басында және соңында бекітеді. Тігім басында жіп соңындағы түйін арқылы, ал соңында бір немесе бірнеше инешаншымдармен бекітіледі.
5. Бұйымды соңғы рет тіккенде, матамен жіптің түсі сәйкес келуі керек.
6. Әрлеу заттарын бұйымға тіккенде, сол түстегі жіп алынады.
7. Тура тесікті түймелерді қадағанда, жіптің түсі түйме түсімен сәйкес болуы керек.
8. Уақытша жасалатын қол тігімдерін орындау үшін №50, №60 мақтадан дайындалған жіптерді пайдаланады.


title: Графикалық кескіні - Сабақтын тақырыбы: Қол инешаншымдары мен тігістері. Сабақтын мақсаты: қол тігіс түрлерінің...


title: Сантиметрлік таспа - Сабақтын тақырыбы: Қол инешаншымдары мен тігістері. Сабақтын мақсаты: қол тігіс түрлерінің...

text:
Сантиметрлік; миллиметрлік бөліктерге бөлінген жұмсақ таспа. Ұзындығы 150 см – ге тең. Матадан тігілген бұйымның бұйым бөлшектерінің өлшемін алуға арналған. Өлшеу барысында сантиметрлік таспаны бос ұстауға немесе қатты тартуға болмайды. Ондай жағдайда өлшем дұрыс алынбайды.
Сәнмүсін
Бұйым тігу барысында , өндеу кезінде , сондай – ақ дайын болғанан кейін дұрыс тігілгендігіне көз жеткізу үшін сәнмүсінді пайдаланады. Сәнмүсінде бүйір, иық тегістерінің сырылып тігілуін жағаның мойындыққа, жеңнің жең ойындысына қондырылып көктелуін тексереді.
Түйрегіш
Бұйым бөлшектерін түйреу, көктеу кезінде, сондай – ақ бір бөлшектен сызықты екінші бөлшекке көшіру кезінде пайдаланады.


Т үйрегіштің ұзындығы 3-4 см болады.Олар жіңішке тегіс болуы керек.
|
|
3)«Талап баста, талғаммен ақта» жұппен жұмыс
Тігіс атауы
|
Орындалу реті
|
Графикалық кескіні
|
1
|
2
|
3
|
Көктеу
|
Көлемдері бірдей екі бөлшекті беттестіріп қойып , қиық шетінен 0,9 см қалдырып , инешаншымдар жасап көктеңдер.
|
|
Бүгіп көктеу
|
Қиық шетін 1 см – дей етіп бүгіп, арасын 0,5см – ден түзу инешаншымдар жасап көктеңдер
|
|
Көктеп тігу
|
Кішкентау бөлшекті үлкен бөлшекке теріс жағымен қойып , қиық шетінен 0,5см қалдырып, түзу инешаншымдармен қосып көктеңдер
|
|
Тігімдегі сызықты көшірмелік инешан- шымдармен көшіру
|
Екі бөлшекті беттестіріп, қиықтарын теңестіріңдер. Содан кейін ілмектердің биіктігін 0,5 – 1см етіп қалдырып, белгіленген сызық бойымен онша тартпай, түзу инешаншымдар жасаңдар.Бөлшектерді инешаншым жіптері тартылып тұратындай етіп ұстап, жіпті бөлшектердің дәл ортасынан қиыңдар.
|
|
Жапсырып тігу
|
Түймелерді бұйым бөлшектері бетіне беткі жағымен қойып, қадап шығыңдар.
|
|
Постер қорғау:
I. Қайып түгу- постерге жұмыстың орындау реттіліген қорғау; Қайып тігу – киімнің иық, бүйір және басқа да қиықтарын өзара біріктіруде қолданылады. бүрмелер мен қатпарлар біріктірілетін екі бөлшектің үстінде орналасады. Бөлшектің оң жақтары ішке қаратылып беттестіріліп, қиылған шеттері теңестіріледі де қайып тігіледі. Тігістің ені - сетінегіш матадан 1, 5 см, ал сетінемейтін матада 1см болады.
II.Көктеп тігу- постерге жапсырып жұмыстың орындау реттілігін қорғау; Ежелден келе жатқан орындалуы тым қарапайым, тұрмыста жиі қолданылатын "қазақы тігіс" осы көктеу тігісі. Көктеу дегеніміз – бұйымды уақытша біріктіріп тұратын тігіс. Көктеп тігу – бөлшектердің шетін біріктіруге және матаның шеті сетінеп сөгілмеуі үшін тігіледі. Көктеу іс аяқталғанда сөгіліп тасталады.
III.Жапсырып тігу- постерге жапсырып жұмыстың орындау реттілігін қорғау; Жапсырып тігу – орындау барысында ашық қиықты және жасырын қиықты болып бөлінеді. Ашық қиықты жабыстыру. Киімнің төсемесін(прокладка) бір - біріне жалғастыруда қолданылады. ол үшін төсеменің екі шетін бір – біріне айқастырады да машинамен қайып тігеді. Айқаспа тігістің ені 0, 6 - 1 см, ал төсем шеті мен тігістің аралығы 0, 3 - 0, 5см. Жасырын қиықты жапсыру тігісі - фигуралы және тіке болып пішілген иінішті, жапсырма қалтаны негізгі бөлшекке біріктіруде қолданылады. Мұнда, бөлшектің жасырылатын (шетін) қиығын сәндік тігістің енінен 1 - 1, 5см артықтау алады да, оны екінші бөлшектің қиығының үстіне қайып орналастырады.
Сабақты бекіту. «Үлгісі көптің өрнегі көп, өнері көптің ермегі көп».
Бағалау. Сабаққа белсеніп қатысқан білімгерлерді бағалау
Қорытынды. Білімгерлермен қатысып отырған қонақтарға тілек тілеу.
«Талаптарыңыз таудай биік, көңілдеріңіз қардай кіршіксіз аппақ, өмірлеріңіз жаздай жайдары болсын!
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сабақтың оқыту мақсаттары

text:
|
Сабақтың оқыту мақсаттары
|
Дата | 27.01.2022 | өлшемі | 196,63 Kb. | | #24466 | түрі | Сабақ |
| Байланысты: Қмж 3-сыныптан тыс
Тақырыбы: Тәуелсіз Қазақстан
|
Мектеп:
|
Күні:
|
Мұғалімнің аты-жөні :
|
Сынып: 3
|
Қатысқандар саны:
|
Қатыспағандар саны:
|
Сабақтың оқыту мақсаттары
|
Оқушыларды еліміздің тәуелсіздік алған жылдар ішіндегі жеткен жеңістіктерімен таныстыру,әлем таныған ел екенін дәлелдеу,білімдерін кеңейту.
|
Сабақтың мақсаты
|
Оқушылардың барлығы мынаны орындай алады: Қазақстанның президенті кім екенің біледі.
|
Оқушылардың көбісі мынаны орындай алады: Топтық жұмысты бірлесе орындау. Сұраққа жауап береді.
|
Оқушылардың кейбіреуі мынаны орындай алады:Оқулықтан тыс берілген қосымша тапсырмалады орындайды.
|
Құндылық
|
Оқушылардың салт-дәстүрге не жататынын, ауыз әдебиет үлгілерін білу арқылы туған жерге деген сүйіспен- шіліктері, құрметпен қарау дағдылары дамыту.
|
Пәнаралық байланыс
|
Тарих, жаратылыстану, қазақ тілі
|
АКТ қолдану дағдылары
|
Ғаламтор, интербелсенді тақта
|
Жоспар
Уақыт
|
Жоспарланған жұмыс түрлері
|
Ресурстар
|
Сабақтың басы
10 минут
|
Ынтымақтастық атмосферасын қалыптастыру.
Ұйымдастыру.
ҚР мемлекеттік әнұраның орындау.
ҚР тәуелсіздігі туралы таныстыру.
|
Бейнеролик, ҚР рәміздері:Туы,Елтаңбасы,Әнұраны.Н.Ә Назарбаевтың суреті.
Оқушылардың сұрақтарға жауап беруі.
|
Сабақтың ортасы
10-15 минут
Сергіту сәті:
|
Топтық жұмыс:
4 топ
ҚР танымал жерлерінің суреттеріне мозаика құрастыру. Суретте не бейнеленгенің айту.
«Көңілді күн»
ttps://www.akavideos.com/watch?v=RAo-zw5U8gQ
«Шар әдісі»
Оқушылар бір-біріне допты лақтырып, тақырып бойынша сұрақ қояды. Жауап берген оқушыға смайлик стикері беріледі.
|
сурет
АКТ
Видеоролик
Доп
|
Сабақтың соңы
5 минут
|
Ресустар. «Бағдаршам»әдісі
Бағалау. «Формативті бағалау»
|
|
Жалпы баға
Сабақтың жақсы өткен екі аспектісі?
-Топпен жұмыс
-Кері байланыс
Сабақты жақсартуға не ықпал етеді?
-Ресустар
Сабақ барысында сынып туралы немесе жекеленген оқушылардың жетістері туралы нені білдім,келесі сабақтарда неге көңіл бөлу қажет?
-Сұрақ –жауаптармен жұмыстарды әрі қарай жалғастыру.
|
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


url: http://emirsaba.org/sabati-oitu-masattari.html#АКТ_қолдану_дағдылары__Ғаламтор,_интербелсенді_тақта__Жоспар

title: Сабақтың оқыту мақсаттары


url: http://emirsaba.org/sabati-oitu-masattari.html#Жалпы_баға__Сабақтың_жақсы_өткен_екі_аспектісі

title: Сабақтың оқыту мақсаттары


url: http://emirsaba.org/sabati-oitu-masattari.html#Сабақ_барысында_сынып_туралы_немесе_жекеленген_оқушылардың_жетістері_туралы_нені_білдім,келесі_сабақтарда_неге_көңіл_бөлу_қажет

title: Сабақтың оқыту мақсаттары


url: http://emirsaba.org/sabati-oitu-masattari.html#Сабақтың_басы_10_минут____Ынтымақтастық_атмосферасын_қалыптастыру.___Ұйымдастыру.

title: Сабақтың оқыту мақсаттары


url: http://emirsaba.org/sabati-oitu-masattari.html#Сабақтың_мақсаты__Оқушылардың_барлығы_мынаны_орындай_алады

title: Сабақтың оқыту мақсаттары


url: http://emirsaba.org/sabati-oitu-masattari.html#Уақыт__Жоспарланған_жұмыс_түрлері__Ресурстар

title: Сабақтың оқыту мақсаттары


title: ІII деңгей тапсырмалары - Сабақты оқыту нәтижелері

text:
Ғе2S3 тұнбасы түзіледі ме? Ж: түзілмейді. Студенттің өз бетінше орындайтын жұмысының (СӨЖ) тақырыбы: 1. Амфотерлі гидроксидтердің иондану константасын анықтау
Студенттің оқытушымен бірлескен жұмысы (ОБСӨЖ) тақырыбы: Электролиттік диссосиациялану теориясының негізгі қағидалары. Әлсіз электролиттердің иондану константасы және дәрежесі мен өзара байланысы.
Пайдаланылатын әдебиеттер тізімі: Негізгі әдебиеттер: 1. Абилканова Ф.Ж. Аналитикалық химия. Талдаудың химиялық әдістері. Алматы, 2018. - 280 с.
2. Матакова Р.Н., Бадавамова Г.Л. Тестовые задания по аналитической химии: 2015.–192 с
3. Хоритонов Ю.Я. Аналитикалық химия. Жалпы теориялық негіздер. Сапалық талдау. 2018
4. Чекотаева А.Н., Нұрғалиева А.Н. Аналитикалық химия. Қарағанды: Ақ Нұр, 2014, 260 б.
5. Исмайлова А., Злобина Е., Долгова Н. Аналитикалық химия пәні бойынша зертханалық жұмыстардың әдістемелік нұсқаулары және тапсырмалары. Алматы: Қазақ унив., 2012.-102б.
Қосымша әдебиеттер: 6. Хожина Ж.Х., Карилхан А.К. Аналитическая химия. Караганда: КарГТУ, 2015
7. Абызбекова Г.М. Аналитикалық химия практикумы. 1-бөлім. Сапалық анализ. Қызылорда, 2014
8. Рубе В.А., Тимина А.Ж. Полиязычный лабораторный практикум по аналитической химии 2016.
WEB сайттар тізімі: http://library.ayu.edu.kz