text:
Әдебиеттер тізімі
1 Амиргалиев Б.Е., Мусабаев Р.Р. и др. Вопросы разработки информационной системы синтеза и распознавания
речи // Вестник КазНТУ им. К.И. Сатпаева. – 2008. – № 6/1(70). – С. 28-34.
2 http://www.sintezator.narod.ru
3 Бухтилов Л.Д., Гурьянов Н.И., Лобанов Б.М., Минкевич В.В. Цифровой формантный синтезатор //
Автоматическое распознавание и синтез речи: Тезисы докл. Всесоюзн. научной школы-семинара АРСО-12. –Киев,
1982. – С. 445-448.
4 Lobanov B., Tsirulnik L. Statical study of speaker’s peculiarities of uttetances into phrases segmentation // Speech
Prosody : proceedings of the 3rd International conference, Dresden, Germany, 2006. – Dresden, 2006. – Vol.2. – P. 557-
560.
5 Lobanov B., Tsirulnik L., Sozinov O. AUP’s Modelling of Speaker Specific Intonation Contour Peculiarities // Speech
and Computer: proceddings of the 12-th International conference SPECOM’2007, – Moscow:Moscow State Linguistic
University, 2007. – Vol.1. – P.312-317.
6 Лобанов Б.М., Л.И. Цирульник. Компьютерный синтез и клонирование речи. – Минск: Белорусская наука,
2008. – 316 с.
7 Лобанов Б.М. и др. Синтезатор персонализированной речи по тексту «ЛобаноФон-2000» // Тр. Междунар.
конф., посвященной 100-летию российской экспериментальной фонетики. – СПб., 2001. – С. 101-104.
8 Darsinos V., Galanis D., Kokkinakis G. A method for fully automatic analysis and modeling of voice source
characteristics // Speech Communication and Technology: proceedings od the 4-th European conference
EUROSPEECH’95. –Madrid, 1995. – P.413-416.
9 Амиргалиев Б.Е., Мусабаев Р.Р. и др. Унифицированный язык фонетического представления для систем и
распознавания речевого сигнала // Мат. межд. научно-практической конф.: «Актуальные проблемы математики,
информатики, механики и теории управления». – Алматы: ИПИУ-КБТУ, 2009. – Ч.1. – С. 55-57.
10 Калимолдаев М.Н., Амиргалиев Б.Е. Методы обработки просодических характеристик в системах синтеза речи
и их приложения // Труды 1-Межд. научно-прак. конф.: «Повышение качества преподавания информационных
технологий в вузах: пути и возможности». – Алматы: КазНТУ, 2010. – С. 180-185.
АНАЛИЗ ПРОБЛЕМ ПРИНЯТИЯ РЕШЕНИЯ ПРИ УПРАВЛЕНИИ СЛОЖНЫМИ
ТЕХНОЛОГИЧЕСКИМИ ОБЪЕКТАМИ
Курмангазиева Л.Т., Джарасова А.Р., Кунушева Д.М.
Атырауский государственный университет им. Х. Досмухамедова,
Аннотация. Проанализировано современное состояние проблем принятия решения при управлении
производственными объектами.
Результаты исследования показали, что применение традиционных методов принятия решений в
промышленных условиях зачастую неэффективно из-за отсутствия, труднодоступности достоверной информации
о параметрах объектов. В этих условиях одним из перспективных средств получения и обработки исходной
нечеткой информации (знания, опыт человека) с целью эффективного моделирования и выбора оптимальных
режимов технологических объектов является методы экспертных оценок и теории нечетких множеств.
Ключевые слова: нечеткое математическое моделирование, многокритериальность, нечеткая
оптимизация, принятие решений, функция принадлежности
Abstract. The current state of decision-making problems in the management of production facilities.
The results showed that the use of traditional methods of decision-making in an industrial environment is often
ineffective due to the lack , the inaccessibility of reliable information about the parameters of objects. In these
circumstances, one of the most promising means of obtaining and processing the initial fuzzy information ( knowledge,
experience, human ) in order to effectively modeling and selection of optimal modes of technological objects is the
expertise and methods of the theory of fuzzy sets.
Keywords: fuzzy mathematical modeling, multicriteriality, fuzzy optimization, decision-making, the membership
function
299
Задачи математического моделирования с целью принятия решения по выбору оптимального режима
работы технологических объектов современного производства, к примеру нефтеперерабатывающего, обычно
являются многокритериальными. К основным критериям при принятии решения и управлении можно отнести
повышение производительности, обеспечение желаемых качеств вырабатываемых продуктов, снижение их
себестоимости, экономия материалов и ресурсов, обеспечение стабильности и улучшения экологического
состояния производства, охрана окружающей среды и здоровья персонала и т.д., причем часто они бывают
противоречивыми.
В зависимости от экономических (количество и качество продукции, издержки производства и другие),
производственных (планы производства продуктов, график ремонта агрегатов и другие), технологических
(режимные параметры процесса) и экологических (вопросы охраны окружающей среды) и других факторов эти
критерии имеют разные важности, причем с изменением указанных факторов взаимная важность критериев
также меняется.
Рассмотрим основу процесса принятия решений (ПР) для оптимальной работы технологических объектов в
условиях многокритериальности [1-4].
Принятие решений заключается в оценке возможных вариантов решений (альтернатив) и выбор
наилучшего из них по заданным критериям. Реализация любого варианта решений предполагает наступление
некоторых последствий, анализ и оценка которых, как правило, по нескольким (векторному) критериям
эффективности полностью характеризует этот вариант решений. Задача принятия решения (ПР) возникает, когда
присутствует несколько вариантов действии (альтернатив) для достижения заданного или желаемого результата.
При этом требуется выбрать наилучшую в определенном смысле альтернативу. Решение задач ПР сводится к
выявлению и исследованию предпочтений лица, принимающего решения (ЛПР), а также построению на этой
основе адекватной модели выбора наилучшей в некотором смысле альтернативы.
Общую постановку задачи ПР, понимаемой нами как задачу выбора оптимального режима работы объекта
из некоторого допустимого множества альтернатив (вариантов решения – режимы работы объекта), можно
сформулировать следующим образом.
Пусть
Х
– множество режимов работы объекта (альтернатив),
Y
– множество возможных последствий ПР
(исходов, результатов).
Х, Y
– вообще говоря, произвольные абстрактные множества. Предполагается
существование причинной связи между выбором некоторой альтернативы
x
i
и наступлением соответствующего
исхода
Y
y
i
. Кроме того, предполагается наличие механизма оценки качества такого выбора, в качестве
которого обычно выступает качество исхода.
Перейдем к анализу сформулированной задачи ПР. Первый важный момент заключается в определении
характера связи альтернатив с исходами. Эта связь может быть д детерминированной. В этом случае существует
однозначное отображение
Y
x
(1)
т.е. реализуется функция
Y
y
X
x
x
y
,
),
(
.
Эта же связь может иметь вероятностный характер, когда выбор
х
определяет некоторую плотность
распределения вероятностей на множестве
Y
. В этом случае выбор
x
i
уже не гарантирует наступление
определенного исхода
y
i
, а сама задача ПР называется задачей ПР в условиях риска.
Характерная особенность процесса принятия решений при управлении производственными объектами, в
которых особая роль принадлежит человеку, состоит не только в необходимости использования компьютерных
систем, но и в привлечении суждений руководителей, специалистов – ЛПР [5]. Информация, получаемая на
основе суждений ЛПР, позволяет выявить его предпочтения относительно значений критерия, при составлении
значений различных критериев и очень важна для выбора решения.
Целью
принятия решений является перевод состояния объекта в текущий момент времени в некоторую
желаемую область состояния. При этом должны быть созданы условия, обеспечивающие данный перевод. Для
производственных объектов обычно стремятся к достижению экстремального значения, как правило, нескольких
критериев, при котором выполняется целенаправленное изменение состояния объекта в желаемую область,
зависящее от конкретной ситуации, сложившейся на производстве в текущий момент времени.
Таким образом, принятие решений определяется отличием между фактическим и желательным состоянием
объекта, степенью информированности ЛПР о состоянии и целях функционирования объекта. При конкретизации
проблемы принятия решений определяют средства, ресурсы и параметры, которые надо изменять для
достижения желаемой области, т.е. формулируют задачу ПР.
В общем виде задачу ПР можно записать в виде:
<Задачи ПР> = {дано
V, V
S
,
V
P
, требуется обеспечить
W
}, (2)
где
V
– заданные условия;
V
S
– множество возможных состояний объекта;
V
P
– множество возможных
операторов, которые обеспечивают переход объекта из одного состояния в другое; W – желаемое состояние
объекта.
При этом решение задачи ПР заключается в выборе последовательности операторов для перевода объекта
из состояния в текущий момент в желаемое состояние.
300
В зависимости от поставленной задачи ПР и сложности объектов можно выделить два основных метода:
целостный выбор
, когда ЛПР оперирует непосредственно с альтернативами, и
критериальный-экспертный выбор
,
- когда ЛПР формирует множество критериев и ограничений, назначает правило выбора, а оценку критериев
получает в результате моделирования или взаимодействия с системой, при этом часть альтернатив оценивается
экспертами. Практическое использование первого метода весьма ограничено для сложных объектов, какими
являются производственные, так как ЛПР оперативно оперирует ограниченным количеством информации (7 ± 2
структурных единиц информации – альтернатив).
Многомерность,
качественные
различия
критериев,
возможная
неопределенность
модели
производственных систем в сочетании с нечеткостью служат серьезным препятствиями при получении оценки
качества объекта и вызывает необходимость рассмотрения более общих подходов к понятию оптимальности, т.е.
развития и разработки новых методов в теории принятия решений для многокритериальных нечетких задач.
Интенсивному развитию этой теории способствовало широкое и эффективное применение компьютерной
технологии, позволяющей проводить анализ и обработку больших массивов данных.
Многие задачи ПР имеют следующую характерную особенность: модель, описывающая множество
допустимых решений, объективна, но качество решения оценивается по многим критериям. Для выбора
наилучшего варианта решения необходим компромисс между оценками по различным критериям. В условиях
задачи отсутствует информация, позволяющая найти такой компромисс. Следовательно, он не может быть
определен на основе объективных расчетов [6].
Рассмотрим проблемы многокритериальности при принятии решения
.
Многокритериальные задачи ПР
возникают тогда, когда требуется выбрать решение лучшее сразу по нескольким противоречивым локальным
критериям. Так, в задачах управления производством обычно необходимо максимизировать выход целевых
продуктов с требуемыми показателями качества, при ограниченных затратах, издержках и потерях. Поскольку
решения, лучшего одновременно по всем критериям, обычно нет, необходим разумный компромисс. Так как
только человек – лицо принимающее решение (ЛПР) может знать, какие показатели более важны, то решение
многокритериальных задач должно строиться на базе информации о предпочтениях ЛПР.
При появлении многих критериев задачи выбора наилучшего решения приобретают следующие
особенности:
задача имеет уникальный, новый характер – нет статистических данных, позволяющих обосновать
соотношения между различными критериями;
на момент принятия решения принципиально отсутствует информация, позволяющая объективно оценить
возможные последствия выбора того или иного варианта решения. Но поскольку решение, так или иначе, должно
быть принято, то недостаток информации необходимо восполнить. Это может быть сделано лишь людьми на
основе их опыта и интуиции.
В многокритериальных задачах часть информации, необходимой для полного и однозначного определения
требований к решению, принципиально отсутствует. Исследователь часто может определить основные
переменные, установить связи между ними, т. е. построить модель, адекватно отражающую ситуацию. Но
зависимости между критериями вообще не могут быть определены на основе объективной информации,
имеющейся в распоряжении исследователя. Такие проблемы являются слабоструктурированными, так как здесь
недостаток объективной информации принципиально неустраним на момент принятия решения.
Проблемы многокритериального выбора при нечеткой исходной информации стали предметом
исследования ученых относительно недавно. Наиболее интенсивные разработки в этом направлении начаты в
Рижском политехническом институте в трудах А.И. Борисова и др. [7,8]. Главным «узким местом» на пути
широкого применения разработанных подходов и алгоритмов решения многокритериальных задач ПР в нечеткой
среде является свертывание (преимущественно линейное) векторного критерия эффективности и векторных
нечетких отношений предпочтений. К другим недостаткам данных подходов, препятствующим их применению
при решении задач управления производством, относятся:
использование понятия «нечеткости» в основном только тогда, когда речь идет об отношениях предпочтения
(в смысле степени превосходства одного варианта над другим);
попытки вычисления строгого нечеткого отношения предпочтения без учета мнений ЛПР;
недостатки проработки вопросов человеко-машинного взаимодействия при формализации и решении задач
ПР, низкий уровень «интеллектуальности» интерфейса пользователя и программно-алгоритмического
обеспечения человеко-машинных систем для решения этих задач.
Существуют проблемы, в которых известен только перечень основных параметров, но количественные связи
между ними установить нельзя (нет необходимой информации). Иногда ясно лишь, что изменение параметра в
определенных пределах сказывается на решении. В таких случаях структура, понимаемая как совокупность
связей
между
параметрами,
не
определена,
и
проблема
называется
неструктуризованной.
Слабоструктурированные и неструктурированные проблемы исследуются в рамках научного направления,
называемого принятием решений при многих критериях.
В зависимости от известности исходного множества альтернатив – Ω и принципа оптимальности –
opt
, задачи
ПР классифицируется:
общая задача принятия решений – Ω и
opt
неизвестны;
301
задача выбора – Ω известно,
opt
неизвестен;
общая задача оптимизации – Ω и
opt
– известны.
Задачи ПР в зависимости от соотношения между ситуациями, альтернативами и исходами принятых решений
разделяются на: задачи ПР в условиях определенности, риска и в нечеткой среде.
Задачи ПР в условиях определенности
(
детерминированные задачи ПР
) характеризуются однозначной
детерминированной связью между альтернативами
X
i
и исходом
S
. Предполагается, что известны исходное
множество альтернатив Ω = {
X
i
} и однозначные оценки исхода S в виде свойств альтернативы
X
i
, описываемых,
как правило, несколькими критериями
f
1
(
x
i
),
f
2
(
x
i
),…,
f
m
(
x
i
),
f
(
x
i
) назовем векторным критерием.
В этих случаях задача ПР формализуется как задача выбора (векторной оптимизации):
x
max
f
i
(
x
), i =
m
,
1
,
x
= (
x
1
,
x
2
,…
x
n
) (3)
В таком виде, задача (2) не является корректной и отражает только стремление сделать значение локальных
критериев побольше. В этих задачах необходимо уточнять понятие оптимальности. Это понятие должно быть, с
одной стороны, близким к представлению об оптимальности ЛПР, а с другой стороны достаточно
формализуемым, чтобы с ним можно было работать алгоритмически, а не интуитивно. Принцип оптимальности
задает понятие лучших альтернатив.
Разные методы решения таких многокритериальных задач ПР отличаются способом агрегирования оценки по
отдельным критериям в общую. К основным методам решения можно отнести:
прямые методы,
в которыхзависимость общей оценки от оценок по частным критериям выбирается заранее
тем или иным способом, например с помощью ЛПР;
методы компенсации,
- основаны на идее компенсации оценки одной альтернативы оценками другой, чтобы
найти какие альтернативы лучше. По идее, это наиболее простой метод, при котором ЛПР выписывает
достоинства и недостатки каждой из альтернатив и, вычеркивая попарно эквивалентные достоинства
(недостатки), изучает оставшиеся оценки по критериям;
методы порогов сравнимости,
здесь задается правило сравнения двух альтернатив, при котором одна
альтернатива считается лучше другой. В соответствии с заданными правилами альтернативы попарно делятся на
сравнимые (лучшие, эквивалентные) и несравнимые. При изменении условии меняется количество сравнимых
альтернатив. При этом меняется состав так называемого ядра (например, множество Парето), куда входят
альтернативы, оказавшиеся не худшими при всех сравнениях, т.е. выделяются лучшие решения;
аксиоматические методы,
в которых определяется ряд аксиомы, которым должна удовлетворять зависимость
общей полезности от оценок по локальным критериям. Эти аксиомы (свойства) проверяются путем получения
информации от ЛПР, в соответствии с которой делается вывод о той или иной форме зависимости;
человеко-машинные (диалоговые) методы
применяются в том случае, когда модель проблемы известно
частично. ЛПР взаимодействуют с ЭВМ, определяя соотношения между локальными критериями, он сначала
определяет первоначальные требования к соотношениям критериев, вводит в ЭВМ, получает реальные значения
критериев, изменяет свой требования, снова вводит в ЭВМ и т.д. В ходе таких итераций ЛПР проясняет
характерные черты задачи, выявляет и уточняет свои предпочтения и в результате сообщает дополнительную
информацию, благодаря которой ЭВМ вырабатывает все более совершенные решения. Такой диалог между ЛПР –
ЭВМ, при наличии удобного для пользователя интерфейса, способствует выработке разумного компромисса в
требованиях ЛПР к значениям, достигаемым по разным критериям.
Стохастические задачи принятия решений
(
задачи ПР при риске
)возникают в тех случаях, когда с каждым
принимаемым решением
x
I
Ω связано множество исходов из m возможных результатов
S
1
,…,
S
n
с известными
вероятностями
P
(
S
j
|
x
i
), j =
n
,
1
,
m
,
1
, т.е. в этих задачах нет однозначной связи между альтернативами и
исходом. При
P
(S
j
|
x
i
) = 1, задачи ПР при риске и детерминированные задачи ПР совпадают.
Для решения задач ПР при риске широко применяются методы теории стохастического программирования,
игр, массового обслуживания и другие вероятностные методы. Пусть определены
l
ij
=
f
( S
j
|
x
i
) – функция
полезности исхода
S
j
при принятии решений
x
i
и P(
S
j
|
x
i
) и
P
(
S
j
|
x
i
) – условные вероятности, характеризующие
переход объекта в состояние
S
j
при использовании стратегии
x
i
, тогда полезность каждого решения
представляется в виде:
u
(
x
i
) =
m
i 1
f
(
S
i
,
x
i
)
p
( S
j
|
x
i
); i =
m
,
1
.
В этом случае выбор решения осуществляется по следующему правилу, обеспечивающему достижение
максимального значения ожидаемой полезности:
x
*
=
arg max
{
u
(
x
i
) }.
x
i
Ω
302
Задачи ПР в нечеткой среде
. Будем полагать, что в ситуациях принятия решений, когда хотя бы один
из элементов задачи (альтернативы, критерии, предпочтения и ограничения) описывается нечетко имеют место
задачи ПР в нечеткой среде (при нечеткой исходной информации).
Перспективным направлением разработки методов ПР в нечеткой среде является лингвистический подход
на базе теории нечетких множеств. К настоящему времени в этом направлении получены конкретные
практические результаты. Однако некоторые ситуации, сложившиеся на производстве в условиях
неопределенности, требуют новых подходов к формализации задач ПР и разработку методов их решения.
Выводы: На практике при моделировании и принятия решений по управлению производственными
объектами по многим критериям необходимо разработать и применить методы работоспособные в условиях
многокритериальности и неопределенности, вызванной дефицитом, случайностью и нечеткостью исходной
информации.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Список литературы - Сборник материалов IV международной научно-практической конференции «Роль физико-математических...

text:
Список литературы
1. Оразбаев Б.Б., Сериков Ф.Т. Моделирование и оптимизация экономико-экологических систем (на примере
объектов нефтегазовой отрасли). - Алматы: Гылым, 2002. 140 с.
2. Рыков А.С., Оразбаев Б.Б. Система поддержки принятия решений для управления технологическими
агрегатами //Межвузовский сб. научных трудов «Автоматизация технологических процессов и комплексов» -
Алма-Ата:1992. С.3-9.
3. Чернеоруцкий И. Г. Методы оптимизации и принятия решений. – Санк-Петербург: Лань, 2001. 35с.
4. Ларичев О.И. Теория и методы принятия решений. – М.: Логос, 2002.
5. Оразбаев Б.Б. Интеллектуальные системы принятия решений для управления технологическими объектами
при дефиците информации //НТЖ Автоматизация, телемеханизация, и связь в нефтяной промышленности. - М.:
1994, №6-7. С.12-13.
6. Орловский С.А. Проблемы принятия решений при нечеткой исходной информации. - М.: 1981. 206 с.
7. Борисов А.И., Алексеев А.З., Меркурьева Г.В., Глядзь Н.И., Глушков В.И. Обработка нечеткой информации в
системах принятия решений. -М.: Радио и связь, 1989. 304 с.
8. Борисов А.И., Крумберг О.Г., Федоров П.Н. Принятие решений на основе нечетких моделей. - Рига: Знание,
1991. 184 с.
ӘОЖ 519.7, 519.97
СҰЙЫҚТЫҚТЫ СҮЗГІЛЕУ ЕСЕБІН ШЕШУ МӘСЕЛЕЛЕРІН ТАЛДАУ ЖӘНЕ
АНИЗОТРОПТЫ ОРТАДА СТАЦИОНАРЛЫ СҮЗГІЛЕУ ЕСЕБІНІҢ ҚОЙЫЛЫМЫ
Косетова Л.Ж., Искакова С.Ш., Оразбаева К.Н., Л.Т. Курмангазиева
Х. Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті
iskakova_sh@mail.ru
,
kulman_o@mail.ru
Жер асты гидромеханикасы мұнай мен газдардың қозғалысын зерттеу мәселелері математикалық
модельдеу тәсілін қолдануды қажет етеді. Сұйықтық (мұнай) пен газдың қозғалыссыз күйін де гидромеханика
қарастырады. Ал олардың қозғалысының айрықша түрі - өзінің ерекшелгімен сипатталатын сүзгілеу
(фильтрация) процесі болып табылады. Физико-механикалық қасиеттеріне байланысты уақ кеуек ортада (мұнай,
газ, су) сұйықтықты сүзгілеу процесі изотропты және анизотропты ортаға қатысты. Сүзгілеу қасиеттері барлық
бағыт бойынша әр нүктеде бірдей болатын ортаны
изотропты
, ал сүзгілеу қасиеті әр бағытта әр нүктеде түрлі
болатын орта
анизотропты
деп аталады.
Жер асты гидромеханикасын алғаш рет зерттеген француз инженері H.Darcy [1]. Басқа француз
инженерлері J.Dupuit [2] алғаш жер асты сулары қозғалысының гидравликалық теориясын дамытып құдықтармен
тоғандар дебитінің есебі үшін формулалар енгізіп өзге де сүзгілеу есептерінің шешімін алды. Жер асты суларының
әлсіз қозғалыс теориясының дамуына үлес қосқандар қатарына Ж. Буссине [3] және Ф.Форхгеймер [4] кіреді.
Сүзілу теориясының дамуына маңызды үлес қосқандардың бірі - американдық ғалым У.Слихтер [5] болды.
Ол идеалды және жалған жер астының жарықтығы мен қалыптылығы бөлшек диаметріне емес, оның жасалу
тығыздығына қатысты екенін анықтады.
Н.Е. Жуковский [6], Н.Н.Павловский [7], Л.С.Лейбензон [8] еңбектері сүзілу теориясының дамуына өзіндік
үлестерін қосты. Н.Е. Жуковский [6] 1889 жылы сүзілу теориясы туралы «жер асты суларының қозғалысы туралы
теориялық зерттеулер» атты алғашқы жұмысын жарыққа шығарды. Онда сүзілу теориясының жалпы
дифференциялды деңгейі енгізіліп, ол Лаплас деңгейін координаторлық функция түрінде көрсетілген және жылу
өткізгіштік және сүзінді математикалық аналогия түрінде берілген. Н.Н.Павловский жұмыстары гидротехникалық
бағыттағы сүзінді теориясының дамуында айқындаушы роль атқарады. Ол өзінің монографиясында [7] жүргізілген
гидротехникалық құрылыс астындағы жер асты суларының қозғалысын қатаң математикалық теория арқылы
сипттаған. Ондағы судың сүзіндісі туралы көптеген есептерін айғақтық математикалық физика есептері түріне
келтірген. Н.Н. Павловский сүзінді есебін шешу үшін алғаш болып электрогидродинамикалық аналогия тәсілдерін
қолдануды ұсынды және түсіндірді. Сондай-ақ су, мұнай және газдың біркелкі емес коллектордағы есептерін
шешу үшін жаңа әдісті қолдану қажеттігін тұжырымдаған.
303
Жер асты суларының қозғалыс теориясының дамуының фундаментальды нәтижелері Полубаринова-
Кочина жұмыстарында [9] алынған мұнайлы және газды кен орындарында жұмыстар жүргізу мәселелеріне
тікелей қатысты сүзінді теориясының дамуымен айналысатын мамандар мен ғалымдардың мектебінің негізін
салушы. Жұмыста газдалған сұйықтықтың сүзіндісін алғаш зерттеу мұнай мен судың әсерлесуі кезіндегі мұнайлы
қосындының контуры есебі, табиғи газ сүзіндісі теориясының дамуындағы фундаменталды нәтижелері келтірілген.
Мұнай-газ кен орындарындағы сүзінді теориясының дамуына С.А. Христианович [10], Б.Б. Лапук [11],
И.А. Чарный [12], В.Н. Щелкачев [13] өз үлестерін қосты. Кейінгі кезеңде газ, мұнай және су сүзіндісі
теориясының дамуына кеңестік ғалымдар айтарлықтай зор үлес қосты. Олардың ішінде А.А. Абасов [14], Е.Ф.
Афанасева [15], Г.И. Баренблатт [
16
], С.Н. Бузинов [
17
], М.М. Глоговский [
18
], және т.б. жұмыстарын жатқызуға
болады. Бұл ғалымдардың және олардың шәкірттерінің жұмыстары жер асты гидромеханикасының дамуына зор
жетістік әкелді. Ол мұнайлы және газды аумақтардың жұмыс практикасы және теориясының негізі болып
саналады.
Изотропты және анизотропты сүзгілеу қасиеттерін беретін, уақ кеуек орта үшін Рейнольдстің сүзгілеу
санының әр түрлі нұсқалары М.Н. Дмитриев [
20
], Н.М. Дмитриев [
21
] жұмыстарында зерттелген. Г.И. Баренблатт
[
16
], еңбектерінде табиғи қабаттағы мұнайлар мен газдардың нақты қасиеттерін есептегендегі қозғалыс
теориясының негізі алынған.
О.Ю. Динариев [
22
] жұмысында сұйық сығылмайтын көлем ретінде қарастырылған, бір фазалық сығылуы
аз сұйықтың фрактальды геометриясын қоса есептегендегі сызатты ортадағы ағу есебі қарастырылған,
осесимметриялық ағыстың ұңғы маңына жақындауы, қысымның қисық қалыптасуы есебі шығарылған. Фракталды
құрылыммен берілген біртексіз уақ ортада бір өлшемді стационарлы сүзгілеу жағдайы зерттеліп, фракталдық
өлшемінің өсуімен ортаның кедергісі өсетіндігі, сұйықтың шығыны бірден төмендейтіндігі жайлы Б.А.Сулейманов
А.А.Абасов [
23
] жұмыстарында сипатталынған.
А.А. Кошеваров зерттеулерінде [
24
] жер асты суларының жазықтық сүзгілеудің гидродинамикалық моделі
үш өлшемді Ричардсон теңдеуіне негізделген. Теңдеу жерасты су ағысының барлық аумағында орындалатындығы
көрсетілген.
Қабаттардың біртекті еместігінің екі формасы бар: қабаттылық және жарықшақтық. Қабаттардың аталған
формалары қазіргі кезде мұнайды сумен ығыстыру процесстерінде кеңінен қолданылуда. Бұл моделдердің
мұнайлы жерді өңдеуде қолданылуы А.П. Крылов [
25
] және т.б. жұмыстарында қарастырылған. Нақты қабатты
өңдеу процесін моделдеу бойынша зерттеулер М.И. Швидлер еңбектерінде [
26
] келтірілген.
Біртексіз қабатты өңдеудің есебін шешуде сандық әдістерді қолдану Г.Г. Вахитов [
27
] жұмысында
ұсынылған. Қатпарлы қабат моделінен мұнайды сумен ығыстыру процесі экспериментті түрде тұжырымдалған.
Горизонталь және көп діңді скважиналарға сұйықтықтың ағысын отандық ғалымдар Ш.С.Смағұлов
[
29,30
], Б.Т.Жұмағұлов [
31
], Н.Т.Данаев [
32
] және шетелдік ғалымдар В.Н.Щелкачев [
13
], Х.Азиз, Э.Сеттари [
33
],
П.Я.Полубаринова-Кочина [
9
], Г.И.Баренблатт [
16
], К.С.Басниев [
34
] теориялық және эксперименталды тұрғыдан
зерттеген.
Н.Я Полубаринова–Кочина ұсынған [
9
] теориялық зерттеулер нәтижелерін қабат күштілігі ұңғы діңінің
ұзындығынан көп есе артық болған жағдайда ғана қолдануға болады. Егер де қабат күші ұңғының көлбеу
ұзындығымен тең келетін болса қолдануға болмайды. Тұрақталған сұйықтық ағысын көлбеу және көлбеу
ұңғыларда шешу экспериментальды түрде де жүзеге асырылады.
В.П.Меркуловтың [
35
] жұмысында кез-келген графиктер мен кестелерді қолданғанда дебиттер
есептеулерін сұранбайды. Егер ұңғылар бір-біріне өте жақын ара-қашықтықта орналасатын болса, онда
есептеулерде кейбір қателіктерді жіберуге болады. Дұрыс емес есептеулерді сынау мүмкін емес.
В.П.Меркуловтың нәтижелері тек көлбеу ұңғылардың қатпарлы қабаттарында берілген.
Дебитті анықтайтын есептің шешімін немесе көлденең ұңғының өнімділігін анықтау П.Я. Полубаринова –
Кочина [9], В.П. Меркулов [
35
], , S.D.Joshi [
36
], M.J.Economides [
37
], және т.б. жұмыстарында қарастырылған.
Кез-келген конфигурациялы діңдері бар ұңғылар үшін Х.Азиз [
33
], қабаттың гидродинамикалық сипаттамасын
есептеудің біріккен алгоритмін ұсынды.
Көп діңді ұңғылардың негізгі артықшылығы негізгі көлденең діңнен тармақталуынан болатын сүзгілеу
кедергілерінің төмендеуі болып табылады. Алиев З.С., Бондаренко В.В [
38
] өнімі төмен, қуаты аз үлкен шоғыр
аумақтары үшін көп діңді ұңғыларды қолдану, іс жүзінде ең тиімді шешім болатынын негіздеген.
Анизотропты ортада стационарлы сүзгілеу есебі нің қойлымын тұжырымдайық. Сүзгілеу
қасиеті әр бағытта әр нүктеде әр түрлі болатын ортаны
анизотроптыорта
деп атаймыз. Мұнайлы ұңғылардың
гидродинамикалық зерттеулер 1920 жылдардың соңы мен 1930 жылдың басында жүргізілді. Сол уақыттарда
бірінші рет мұнай ұңғыларын зерттеу тәсілдері сипатталған болатын, ол кездерде гидрогеологтармен артезианды
ұңғылар арқылы тартып алу тәсілдерімен жүзеге асырылатын еді. Мұндай тәсілдер ұңғы маңындағы қысым
қалыптасқанға және сүзгілеу тұрақталғанға дейін жалғасатын. Сондықтан тәсіл белгіленген сынамалар
әдістемелері атауларын алады немесе индикаторлық диаграма құрылымын қолданады.
Оның мәні әртүрлі бір уақыттағы дебитті өңдеуден және оған сәйкес ұңғы маңындағы қысымнан тұрады.
Сұйықтық алудың жеткілікті көлемін келтіре отырып және ол арқылы алынған
q
дебитін абсцисса өсі бойынша, ал
∆
р
(қысым) деңгейін ординатасы өсі бойынша төмендетіп дебит-қысым тәуелділігін алуға болады, ол индикатор
қисығы деп аталады.
Табиғи тасқындардың геометриясы қабатта және вертикаль ұңғы маңындағы ерекше түрде радиалды
түрге жақын болып келеді. Тәуелділіктер
q
және ∆
р
радиальды сүзгілеуші сығылмайтын сұйықтың біртүрлі
қабаттағы жағдайында келесі теңдеумен өрнектеледі [
39
].
304
p
)
r
r
ln(
μ
kh
π
q
e
k
Δ
2
=
(1)
мұнда ∆
р
- қабаттағы депрессия (қабат арасындағы және ұңғы түбіндегі) қысымдары,
k
- өткізгіштік,
k
r
- қорек
контуры радиусы;
c
r
- ұңғы радиусы;
- жабысқақтық коэффициенті.
Өлшенген мәліметтер [
i
i
p
q ,
] және
]
;
[
p
q
координаталарында өңделеді. Индикаторлық сызықтар
координата басынан өтеді. Бұрыш көлбеуі турадан алынған ұңғының өнімділігін анықтайды. Ұңғы жағдайына
модификация бар сипаты мен ашылуы жағынан толық ашылмаған болып саналады.
Идеал газ жағдайында ұңғы маңындағы қысымы мен қабат квадраттары арасындағы айырмашылық
2
3
2
2
p
p
p
l
көлемдік дебит аумағы ұңғысына атмосфералық жағдайда тура пропорцианалды
Aq
q
r
r
ln
kh
π
p
μ
p
t
k
=
=
Δ
2
(2)
Дарси заңынан ауытқу нәтижелерінде ұңғылардағы стационарлы газ ағысы мына түрде болады:
2
2
2
2
2
+
=
2
+
=
Δ
Bq
Aq
q
r
h
π
k
p
βρ
q
r
r
ln
kh
π
p
μ
p
c
ат
ат
t
k
(3)
мұнда
β
– кеуектік айналмалылығы коэффициенті.
]
;
[
2
q
q
p
координаттарында мәні тура сызықты береді. Бұл оған
А
және
В
коэффициенттер мәнін
көлбеу бұрышы мен қима үлкендігіне орай ордината осін қияды. Сүзгілік қарсыласу коэффициенттері кіші
квадраттардың көмегімен анықтала алады. Қабаттық қысым жөніндегі ақпараттың болмауы жағдайында
жеткілікті өлшеулердің арқасында өңдеу
]
;
[
2
q
q
q
p
пл
координаталарда жүреді.
Шынайы қабаттық жағдайларда тапсырмаларына қарай бөлінеді, олардың шешімі (1) және (3)
теңдеулерде берілген. Индикаторлық диаграммалар коллекторлық және флюидалды қысым құрамына
байланысты сызықтықтан өзгеше түрде болуы мүмкін; еріген газдың шығару көлеміне қарай мұнайдың құрамы
өзгереді; бірнеше өнімділікті горизонттар пайдалынылуы және толық емес режимнің қалыптасуы; қабаттық және
ұңғы маңындағы қысымды өлшегенде қателіктер жіберілу және т.с.с [
40
] және [
41
] жұмыстарында газдың,
мұнайдың және қабаттың қысымға байланысты құрам тәуелділігінің базалық тәсілінің модификациясы келтірілген.
Горизонталь ұңғы діңдеріндегі қысым шығынын өңдеу әдістемелері вертикаль ұңғы әдістемелерінен көп
айырмашылығы жоқ. Ортақ жағдайда ол біршама күрделенеді.
Әдебиеттер тізімі
1 Darcy H.Les fontaines publiques de la villede Dijon. - Paris, 1856. - 647 p.
2 Dupuit J. Etudes theoriques et practiques sur le movement des eaux. - Paris, 1863.
3 Буссине Ж. Теоретические исследования движения подпочвенных вод // «J.de Mathem.pure et appliquce». -
1904.-№ 2.
4 Форхгеймер Ф. Гидравлика. - М.: ОНТИ, 1935. - 616с.
5 Слихтер У. Теоретическое исследование движения грунтовых вод // «Nineteenth Animal Report of the United
States Geol.Survey». - 1897-1898. - Part II.
6 Жуковский Н.Е.О влиянии давления на насыщенные водою пески // Собр. сог. т.г.м. - Гостехиздат, 1950. –С.
73-89.
7 Павловский Н.Н. Теория движения грунтовых вод под гидротехническими сооружениями и ее основные
положения // Собр. сог. т.г.м. – Изд. АН СССР, 1956. - 352 с.
8 Лейбензон Л.С. Движения природных жидкости и газов в пористой среде. - М.: Гостехиздат, 1947. - 214 с.
9 Полубаринова-Кочина П.Я. Теория движения грунтовых вод. – М.: Издательство «Наука» Главная редакция
физико-математической литературы, 1977.
10 Христианович С. А. О движении газированной жидкости в пористых породах // Прикл. мат. мех. – 1941. - Т.
5. –С. 277-282.
11 Лапук Б. Б. К итогам по подземной газификаций нефтяных пластов // Азерб. нефт. х-во. - 1939. - №2. –С.
31-36.
12 Чарный И. А., Крылов А.П., Глоговский М.М., Мирчинк М.Ф., Николаевский Н.М. Научные основы разработки
нефтяных месторождений. – М.; Ижевск: Институт компьютерных исследований, 2004. – 416 с.
13 Щелкачев В.Н., Лапук Б.Б. Подземная гидравлика. -М.: Гостоптехизд.1949.-524 с.
14 Абасов А. А. Распределение температуры при вытеснений нефти горячим агентом из пласта // Изв. АН
СССР, сер. физ.-матем. и техн. – 1962. - №4. –С. 105-111.
305
15 Афанасева Е. Ф.К обоснованию теории нелокально-упругого режима фильтрации при помощи уравнений
теории упругости // ПМТФ. 1971–год. - №4.-С. 82-86.
БАҒДАРЛАМАЛЫҚ ОЙЫН ТҮРЛЕРІН АҚПАРАТТЫҚ-КОМПЬЮТЕРЛІК
ЖӘНЕ МАТЕМАТИКАЛЫҚ МОДЕЛЬДЕУ
Махатова В.Е., Бекбаева З.Ә., Қабдолова А.Е., Қожабай Ж.Қ.
Х. Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті
Қоғамдағы бүгінгі күндегі ақпараттық-компьютерлік технологияларды тиімді де нәтижелі пайдалану үшін
біріншіден, жалпы білімділік және кәсіби сауаттылық қажет. Ол үшін ең алдымен белгілі бір программа тілін ойлап
тауып, оның қажеттілігі мен маңызын ескеріп, жұмыс жасау ерекшелігін ойластыру керек. Ол тек өзіне арналған
арнайы бағдарламалау тілдерінің алфавитінде жазылған алгоритм-бағдарламаны ғана орындайды. Сонымен бірге
қолданушы бағдарламалардың көмегімен шектеулі ойын түрлерін жасай алу мүмкіндігіне ие. Ал ақпараттық-
компьютерлік технологиялар көмегімен бұл міндеттерді дұрыс шешу үшін бір программаны ойластыра білу керек.
Бұл кезде біздіңше мәселенің математикалық, ақпараттық, компьютерлік модельдерін құру мақсатқа сай келеді.
Сондықтан болашақ мамандарға ақпараттық-компьютерлік және программалық модельдеу негізінде DELPHI
программалау тілінде ойын түрлерін ұйымдастыра отырып даярлау бүгінгі күн сұранысынан туындап
отырғандығын айғақтайды.
Білім беру үдерісінде компьютерлердің, ақпараттық технологиялардың кеңінен қолданылуы интерактивті
жүйе құруға алып келді. DELPHI программалау тілінде ойын түрлерін жеке компьютерді пайдалану, сондай-ақ
әдеби материалдардың кешендері негізінде құрылады. Мұндай қазіргі заманғы кешендер компьютерлік оқытуда
аса қымбат тұрғанымен, көрнекілік пен кері байланысты қамтамасыз етеді.
DELPHI программалау тілін толық меңгеру барысында көптеген қажетті іс-әрекет түрлерін ойлап табуға
мүмкіндік туындайды. Бұл программаның өзге программадан ерекшелігі олардың көмегімен әр түрлі ойын
түрлерін оңай есептеп құрастыруға болады.
Бұл ойындар көбінесе математикалық альгоритмдерден құрастырылады. Сол себепті ол жастардың бұл
программаны қолдану арқалы математикалық есептеулерді тез арада меңгере алуын қамтамасыз етеді. DELPHI
программалау тілінде ойын түрлері барлық ғылым салаларының атасы математиканың негізінде құрылғандықтан
өмір қажеттілігінен туындап отыр.
DELPHI программалау тіліндегі ойын түрлерінің маңыздылығы жұмыс жасап отырған адамды зарығудан,
шаршаудан, психологиялық ауытқулардан қорғап, сабырлылық пен төзімділікке баулиды.
DELPHI программалау тілін толық меңгеру үшін оның теориялық негіздерімен танысып, тәжірибеде
қолдану керек. Программаны меңгеруде ойындарды пайдаланған өте тиімді, әрі қолайлы. DELPHI программалау
тіліндегі ойын түрлері жалпы екі топқа бөлінеді, олар математикалық және логикалық. Математикалық ойындар
тек есептеулер мен есте сақтауды талап етеді, ал логикалық ойындар ойлану мен ұтқырлықты қажетсінеді.
DELPHI программалау тіліндегі ойын түрлерін күнделікті өмір шындығымен байланыстырып, құрастыруға
болады. Әр түрлі геометриялық фигураларды қолданып күрделендіріп, қиындатуға болады. Ойынды тез меңгеру
үшін ең алдымен түсінік беріп, мысалдар келтіріп, ойын шартын толық көрсетіп, қарсыласын қалай жеңе алу
айлаларына назарларын аударту керек. Ойынның негізгі мақсаты қарсыласына қарағанда ұпай санын көп жинап,
қателіктер жібермеу екендігін осы бағдарлама арқылы көрсете алу қажет.
DELPHI программалау тілінде ойын түрлерін ақпараттық-компьютерлік оқыту бағдарламалары оқу
үдерісін талдау мүмкіндігін кеңейтеді, яғни ол теориялық негіздерін құрайтын бағдарланған оқытудың мынадай
жалпы ұстанымдарын қолдануға ыңғайлы:
Бірінші ұстаным - өзара тығыз байланысты материалдарды үзінді-блоктарға бөлу (қадамдарға).
Бағдарламаны автордан оқу материалын тиянақты талдауды, мәтін бөліктері арасындағы байланыстың тығыз
қисыны мен мазмұнын анықтауды талап етеді.
Екінші ұстаным – алгоритмдерді (бағдарланған мәтіндерді) оқып үйренуге білімгерлер белсенділігін арттыру,
яғни жеке қадамдар мазмұны үйренушіде терең талдаулар дағдысын қалыптастыруға бағытталады.
Үшінші ұстаным – білімгердің әрбір жауабына артынша баға беру, яғни жауабына баѓасын тез арада
хабарлап, дұрыс жауап берген болса келесі қадамға өтуіне рұқсат береді.
Төртінші ұстаным - оқудың қарқыны мен мазмұнын дараландыру, яғни ұтымды оқу қарқынын
дараландыруды қамтамасыз етеді.
Бесінші ұстаным – бағдарланған мәтіндердің эмпирикалық сенімділігін тексеру, бағдарламашы авторға әрбір
студенттің мүмкіндігіне орай қиындық дәрежесін реттеуді міндеттейді.
Компьютерлік сауаттылыққа сүйене отырып оқытудың әдіс-тәсілдерін қолданады. Бұл үшін жекелеген пәндерді
оқытудың сапасын көтеруге, екіншіден, компьютерлік сауаттылықты дамытуға, студенттердің компьютерлік
мәдениетін қалыптастыруға ұмтылады.
Зерттеу барысында байқалғаны оқыту үдерісінде арнайы мамандық пәндерді оқытуда ақпараттық-
компьютерлік технологиялар құралдарын қолдана отырып ақпараттық-компьютерлік және программалық
моделдеу негізінде білім беру электронды оқулықтар, мультимедиялы және ақпараттық-компьютерлік құралдарды
да өздері жасау керектігін білдірді.
306
Қазақстан Республикасының «Жоғары білім беру туралы» заңының 9 бабында «Жоғары оқу орны
мамандар даярлауда білімді, ғылым мен білімді ұштастыру, оқытудың белсенді әдістері, жаңа ақпараттық
технологиялар кешенін қолдана отырып даярлау негізінде студенттердің шығармашылық және практикалық
қабілеттерін де дамыту, қалыптастыру және дамыту үшін мүмкіндіктер туғызу арқылы жүзеге асырылады»,-
делінген.
DELPHI программалау тілінде ойын түрлерін жасау кезінде білім берудегі ақпараттық-компьютерлік және
бағдарламалау моделдеуді жеделдету қажеттілігін анықтайтын негізгі факторлар:
Бірінші фактор – ЭЕМ-ді пайдалану аймағындағы жоғары білікті мұғалімдерді кәсіби даярлаудың сапасын
арттыру, жалпылама ақпараттық-компьютерлік оқытулар жүргізуді қамтамасыз ету;
Екінші фактор – жалпылама математикалық, ақпараттық-компьютерлік модельдеу бойынша сауаттылық
мәселесін жетілдіру қажеттілігімен;
Үшінші фактор – педагогикалық ғылымдардың логикалық дамуын анықтайтын, білім жүйесінің ішкі
қажеттіліктерімен анықталады.
Жалпы бағдарламалық ойын түрлерін жасау кезінде ақпараттық-компьютерлік және математикалық
модельдеу әр түрлі педагогикалық міндеттерді шешу үшін мультимедиялы электронды оқулықтар базасында
ақпараттық технологияны пайдалану және оны жасаумен байланысты мәселелерді шешетін педагогикалық-
психологиялық әлеуметтік-экономикалық, ғылыми-технологиялық деңгейде қарастырылады.
Ақпараттық-компьютерлік және программалау модельдеу технологиясын енгізу арқылы зерттеу және
тәжірибе жүргізетін мәселелердің үлкен ортасы бірінші кезекте білім беру практикасына қажетті ақпараттық
технологияларды құру концепциясын жасауды талап етеді.
DELPHI программалау тілінде ойын түрлерін жасау үдерісінде ақпараттық-компьютерлік және
программалық моделдеуді қолдану негізінде болашақ мұғалімдерді дайындаудың тұжырымдамасын жүзеге асыру-
ұзақ, әрі күрделі үдеріс және ол келесі кезеңдерден тұрады:
1) DELPHI программалау тілінде ойын түрлерін жасау үдерісінде қолданылатын ақпараттық-компьютерлік және
бағдарламалық модельдеудің құралдарын игеруге және оны жасауға; кәсіби білім беру мазмұнында оқу жұмысын
ұйымдастыру түрі мен жаңа әдістерін игеру туралы зерттеу жұмыстарын жүргізу;
2) дәстүрлі жолмен қолданылатын ақпараттық-компьютерлік және бағдарламалық жобалау негізінде ақпараттық
технология құралдарын жасау және оны белсенді түрде оқу үдерісіне енгізу; осының негізінде оны оқу-тәрбие
үдерісінде практикалық жүзеге асыру;
3) DELPHI программалау тілінде ойын түрлерін жасау деңгейінде түбегейлі қайта құру; ақпараттық технология
құралдарын қолдануға сәйкес келетін білімді ақпараттық-компьютерлік және математикалық модельдеу негізінде
оқытудың әдістемесін толықтыру.
Қазақстан Республикасындағы білімді ақпараттандыру жүйесін әрі қарай дамыту ақпараттық ресурстар болып
табылатын оқытуға арналған бағдарламалық құралдарды дайындамай жүзеге асыру мүмкін емес. Олардың
атқаратын қызметтері және ауқымы да өте кең және оған мыналар жатады:
аутоматтандырылған және сараптамалық жүйелер,
электрондық оқулықтар,
мультимедиялық бағдарламалық құралдар.
Осылайша қазіргі кезде ғылым мен техниканың жетістіктерін кәсіби маман даярлау үрдісінде пайдалану
маңызды екендігі, ал бірақ сол негізде болашақ мамандарға компьютерлік бағдарламаларда ойын құрастыруда
тәжірибе әлі де жеткіліксіз екендігі айқындалды. Бұл бағытта арнайы тұжырымдамалардың негізін анықтап
арнайы модельді ұсыну қажеттігі туады.
Delphi программалау тілінде шашки ойынын құрастыру жалпы моделдеудің дербес жағдайы болып
табылады. Ол түпнұсқаны зерттеудің арнайы құралы ретінде оның моделін қолдануды қажет етеді, яғни оны
оқып-үйренуде таным объектісі оның заңдылықтары туралы жаңа ақпарат береді (Штоф В.А.). Delphi
программалау тілінде шашки ойынын модельдеу кезінде оқып-үйрену пәні жүйенің құраушы элементтерінің
(түпнұсқа мен модель) бір-бірімен байланысқан құрылымының изоморфизмі болатын «түпнұсқа – математикалық
модель» жүйесі болып табылады.
Сонымен Delphi программалау тілінде шашки ойыны моделін құру барысында:
1.
қосымшаны сипаттауды анықтайтын ақпараттық модель құру;
2.
қосымшадағы объектілердің қасиеттері мен олардың арасындағы қатынастарды абстракциялауға қатысты
болжамдар талаптарын құрастыру;
3.
қосымшаның баламалы математикалық теориясын анықтау, таңдалған программалық теорияның ұғымдары
мен белгілеулерін қолдана отырып қосымшаның негізгі ұғымдарын формальды сипаттау;
4.
Delphi программалау тілінде шашки ойыны моделін құратын алгоритімді шешуде қосымшалардың тәуелсіз
қасиеттері (аргументтер немесе бастапқы мәліметтер) мен тәуелді қасиеттерін анықтау;
5.
нәтижені бастапқы мәліметтермен байланыстыратын математикалық қатынастарды (формулалар, теңдеулер,
теңсіздіктер және т.б.) құру керек.
6.
Қорытынды кезеңде алынатын қосымшалардағы кейбір қатынастарды Delphi программалау тілінде шашки
ойыны моделі ретінде қарастырылады. Қосымшаның ақпараттық моделіне қойылатын талаптардан тәуелді
болатын үдерістер мен құбылыстарды әртүрлі дәлдікпен болжау мүмкіндігін беретін бірнеше математикалық
модельдер болуы мүмкін.
307
Келтірілген кезеңдерді болашақ ойын құрастыру мамандарын дайындау барысында жүзеге асыру таным
үдерісіндегі ақпараттық модель түрінде ұсынылған нақты білімнен, математикалық немесе программалық модель
түрінде ұсынылған формальданған білімнің жоғары дәрежесіне көтерілетін практикалық дағдыларды
қалыптастыру мүмкіндігін береді.
Модель объективті шындықты сипаттаудың нәтижесі ретінде пайда болады. Модельдің бұл әрекетін –
«модельдің интерпретациясы»
деп атайды. Ақпараттық компьютерлік бағдарламалармен модельдерді, олар
қолданылатын идеалды объектілер мен олардың көмегімен шешуге болатын есептерден тәуелді болатын
математикалық модельдерді келесі түрде классификациялауға болады:
1) Динамикалық (дескриптивті). Объект ретінде қарастырылатын құбылыстың қасиеттерінің мәнін және
олардың өзгеруін сипаттайтын сандар мен теңдеулер қарастырылады. Модельдер әртүрлі үдерістерді немесе
динамикалық объектілерді сипаттауға арналады. Мысалы, сандық әдістер саласы бойынша есептерді шешудің
негізінде дифференциалдық және алгебралық теңдеулер теориясы жатады.
2) Оптимизациялық (экстремальды). Модельдердің объектілері ретінде заттардың (үдерістердің)
қасиеттерінің арасындағы қатынас түрінде берілген және қасиеттердің мүмкін мәндерінің аймағына шектеу
түрінде берілген қатынастар жиыны ұсынылады. Ойындар құрастырылатын бағдарламалардың бұл класы үшін
қосымша объектілер қасиеттері арасындағы әртүрлі қатынастарды ескеретін басқару түрін таңдау қажеттілігінде
болып табылады. Бұл қажетті нарсені шешу негізінде сызықты және динамикалық бағдарламалау әдістері,
сонымен бірге сызықты емес және бүтін санды бағдарламалау әдістері жатады.
3) Ойын модельдері. Жүйенің объектілері стратегиялар мен ойын ситуацияларын сипаттайтын ережелер мен
қатынастар болып табылады. Модельдер ойынға қатысушылардың көзқарастары бір-біріне сай келмегенде нақты
жағдайды зерттеу үшін қызмет етеді. Есептердің бұл класының негізінде ойын теориясының математикалық
аппараты жатады.
4) Имитациялық. Мұндай жүйелердің объектілері – құбылысты оның құрамдас бөлімдерінің өзара әрекеттесу
арқылы сипаттайтын күрделі теңдеулер жүйесі болып табылады.
5) Логикалық-лингвистикалық. Мұндай модельдердің объектілері символдар, символдық және логикалық
өрнектер мен мәтіндер болып табылады. Олар жүйелерді автоматтандырылған аударманы пайдалануға,
ақпаратты техникалық құрылғыға шығаруға арналады.
Күрделі қосымшалармен байланысты есептерді математикалық модельдерді қолдану негізінде талдау және шешу
есептеулерді аутоматтандыруды қажет етеді. Аутоматтандырудың қажетті деңгейін қамтамасыз ету үшін ЭЕМ
қолданылады. Математикалық модельдерді ЭЕМ бағдарламаларының жиынтығы түрінде іске асыру оның
компьютерлік моделі деп аталады.
Ақпараттық модель - бұл сезімдік және теориялық ойлауға сүйенетін табиғи немесе арнайы тілдердің көмегімен
оқып-үйренетін пәнді дәл, нақты сипаттау. Компьютерлік модель - ақпараттық-компьютерлік-ақпараттық модель
арқылы ұсынылған пәндер мен құбылыстар туралы нақты білімдерді жалпылау нәтижесі ретінде қарастырылады.
Объектілердің сыртқы түрі мен құрылымын компьютерлік модельдеу деп:
1) өзара байланысқан компьютерлік суреттер, кестелер, сүлбелер, диаграммалар, графиктер, анимациялық
үзінділер, гипертекстер және т.б. көмегімен сипатталатын объектінің шартты бейнесін түсінеміз. Мұндай түрдегі
компьютерлік модельдерді кейде құрылымдық-функциональдық деп атайды;
2) объектіге әртүрлі, кездейсоқ факторлар (бағдарламаны қолданушы ұсынатын) әсер еткенде объектінің
«қимыл-қозғалысын» жаңғырту (имитациялау) нәтижелерін графикалық бейнелеу және есептеу ретінің көмегімен
мүмкіндік беретін жеке бағдарламаны немесе бағдарламалар кешенін түсінеміз.
Осы тұрғыда оқыту үдерісінде бағдарламалау тілінен студенттердің білімді саналы игеруі, белсенділік
көрсетуі – ақпараттық-компьютерлік және математикалық моделдеу негізінде шебер маман даярлаудың алғы
шарттарының бірі.
Модель болашақ мұғалімдердің сапасына қойылып, зерттеу идеясын болашақ маманды дайындауды
оңтайландыру мәселесі бойынша, осы қарастырылып жатқан проблеманықазіргі уақытта оқытудың тұтас бір
әдістемелік жүйесін құруда негізгі роль атқарады. Техникалық, ақпараттық құралдар туралы мәселелер басым
қарастырылатындықтан болашақ мұғалімдерде мотивациялық компонент, осы тұрғыда танымдық, бейімділікке
арнайы талап болатындықтан мазмұндық компонент, ал ең бастысы практикалық қолдану болғандықтан болашақ
мұғалімдерде іс-әрекеттік компоненттер болуы қажеттілігін модельде ескердік.
Мотивациялық компонентке танымдық қызығудың негізгі қалыптастыру бейнесі жатады. Оған болашақ
маманның өзінің кәсіби шеберлігін дамытуға талпынуы, кәсіби жеке біліктілік деңгейін көтеруге бағыттылығы,
инновациялық іс-әрекетке ұмтылу әрекеттері, ақпараттық-компьютерлік және математикалық модельдеуге
қызығушылығы кіреді.
Мазмұндық компонентке болашақ мұғалімнің жалпы мәдениеттілік дайындығы мен пәндік әдіснамалық
дайындығының деңгейі, мамандығы бойынша білімі, педагогикалық біртұтас білім жүйесі, біртұтас педагогикалық
үдерістің заңдылықтары мен қозғаушы күштерінің жалпы теориялық білім негіздерімен қарулануы, ақпараттық-
компьютерлік және математикалық модельдеу туралы түсінігі, білімдер жүйесі кіреді.
Оған біртұтас педагогикалық үдерістің теориялық негіздерін меңгеруі, жеке тұлға теориясының ғылыми
негіздерін меңгеруі, педагогикалық іс-әрекет теориясының кәсіби біліктілік тұрғысындағы негіздерін білуі,
оқушылардың барлық мүмкіндіктерін пайдалануға инновациялық іс-әрекеттің көбіне нәтижелі болатындығын
сезіне алу жатады.
308
Іс-әрекеттік компонент болашақ мұғалім өзінің кәсіби іс-әрекетін инновациялық тұрғыда меңгере алуы
мен міндетін анықтай алуы және ақпараттық-компьютерлік және математикалық модельдеуге негізделген
педагогикалық үдерісті тиімді жүзеге асыра алуымен өлшенеді. Оған болашақ мұғалімнің өз пәнін жете меңгеруі,
біртұтас оқу-тәрбие үдерісінің психологиялық-педагогикалық жағдаятын жоспарлап, жүзеге асыра алуымен
сипатталады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Әдебиеттер тізімі - Сборник материалов IV международной научно-практической конференции «Роль физико-математических...

text:
Әдебиеттер тізімі
1. Загоруйко Н. Г. Методы распознавания образов и их применение. – М.: Советское радио, 1972. – 288 с.
2. Журавлев Ю.И. Непараметрические задачи распознавания образов
Кибернетика. – 1976. – № 6. – С. 93-103.
3. Журавлев Ю.И., Камилов М.М., Туляганов Ш.Е. Алгоритмы вычисления оценок и их применение. – Ташкент:
ФАН, 1994. – 155 с.
4. Зуев Ю.А. Вероятностные методы в пороговой логике: автореф. ... докт. физ.-мат. наук. – М.: МГУ, 1998.
5. Амиргалиев Е.Н. Модели и методы комитетного синтеза и оптимизации в задачах классификации и
распознавания образов. – Алматы, 2002. – 123 с.
ӘОЖ 519.7, 519.97
БЕЙНЕ ТАНУ ЕСЕПТЕРІНДЕ АЛГЕБРАЛЫҚ ЖӘНЕ ТОПТЫҚ МОДЕЛЬДЕРДІ ҚОЛДАНУ
Калимова Ж., Коданова Ш.К., Майлыбаева А.Ж., Оразбаев Б.Б.
Х. Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті, Атырау қ.
kodanova_sh@mail.ru
,
batyr_o@mail.ru
Қазіргі уақытта қоғамның, өнідістің дамуы көптеген мәселелер бойынша ақпараттық технологиялар мен
математикалық тәсілдердің дамуымен анықталады. Ақпараттық технологиялардың әртүрлі пән аймағындағы,
соның ішінде нашар қалыптасқан қолданбалы есептерді шешудегі жетістіктері көбінесе бейне тану және
классификациялау мәселелерінің шешілуімен тығыз байланысты.
Бейне тану және классификациялау мәселелері мен оларды шешу тәсілдерінің тез дамуы олардың
пәнаралық сипатымен анықталады. Классификациялау мен бейне танудың математикалық әдістерінің дамуына
нақты пән аймағындағы қолданбалы есептерді шешу қажеттілігі, олардың нашар формализациялануы себеп
болып табылады [
1, 2
].
Нашар формализацияланған есептер геологияда, ауыл шаруашылығында, экология, медицина, мұнай-газ
тағы басқа өндірістер салаларында жиі туындайды. Алғашқы ақпараттардың толық анықталмағандығы,
айқынсыздығы қатаң математикалық теорияға негізделген әдістерді бұл жағдайда қолдану мүмкінсіздігі, есеп
шығару процесіне адамның немесе басқа жүйелердің араласу мүмкіндігі бейне тану және классификациялаудың
математикалық әдістерінің дамуына себеп болды.
Бүгінгі таңда бейне тану және классификациялау жүйелері қолданылмайтын немесе жақында қолданыста
болмайтын өндіріс және ғылым саласын айту қиын. Осыдан техника және ғылым саласында тану әдістерінің
қолданылуы бұл бағыттарға өз әсерін тигізеді, шындығында бұл проблемаларды жаңа әсерлермен жабдықтап, әрі
қарай дамуына себеп болды.
Бейне танудағы алгебралық тәсіл дискретті математиканың, алгебраның және математикалық логиканың
аппараты мен әдісін қолдануға негізделген [
3
]. Бұл бағыттың дамуына Ю.И. Журавлевтің еңбектері мен оның
тұйыққа тірелген тестілерді іздеу алгоритмін және солардың негізінде объектілердің кластарға қатыстылық
дәрежесін бағалауды есептеу алгоритмін (БЕА) ұсынған ғылыми мектебі негіз болды [4]. Аталған алгоритмдер
теориялық тұрғыдан кез келген басқа да алгоритмдерді жүзеге асыруға, белгілер арасында күрделі тәуелділікті
сипаттайтын есептерді шешуге мүмкіндік береді.
Эвристикалық классификацияланған алгоритмдердің жиынтық шамасында олардың біркелкі суреттеуі мен
теориялық жинақтауын құру қажеттілігі туындады. Таксономиялық рәсімді жете талдау олардың қалыптасуының
жалпы процесін суреттеуге мүмкіндік ашты. Алгоритмдер жиынында қазір қолданылып жүрген бұл процесстер
біршама формализацияға байланысты математикалық суреттеу түрінде жүзеге аса алады. Соның негізінде Ю.И.
Журавлев бейне тану және классификация алгоритмдерінің жалпы теориясын құруды міндет етіп, алгоритмдердің
қарастырып жатқан класын тиімді зерттеу мен сипаттау жүргізуге мүмкіндік беретін «бейне тану және
классификация міндеттерін шешудегі алгебралық тәсілді» ұсынды [
5
].
Көппараметрлі модельге қолайлы алгоритм құру экстремальді қиын есептерді шешумен байланысты.
Ұсынылған алгебралық тәсіл арнайы алгебралық операциялардың көмегімен классификацияланатын және бейне
тану алгоритмдердің шоғырын кеңейту үшін мүмкіндік беріп, тағайындалған белгілері бар нақты алгоритмдерді
алуына кепіл болатын алгоритмдер тобын құруға мүмкіндік береді. Аталған жағдайда алгоритмдер жиыны алгебра
болып табылады. Тіпті бұл алгебраның операцияларында алгоритмдердің қарастырып жатқан класына берілген
әртүрлі сипаттамасын жете қарастыруға мүмкіндік беретін қасиет бар. Бастапқы ақпаратты дұрыс
классификациялайтын алгоритмдер класын суреттеу үшін кез келген толық модельді алып, оның бейнетанушы
операторлар жиынтығының тізбекті тұйықталуын қарастырып, оған дұрыс шешілетін ережені қосу жеткілікті.
309
Бейне тану алгоритмдер моделін зерттеу әрқилы қолданбалы есептерді шешуге және маңызды
теориялық нәтижелер алуға мүмкіндік береді. Сонымен бірге бейне тану есептерін шешудің аталған әдістеріне
жекелеген модельдерді ғана қарастырғанда болдырмауға болмайтын кейбір маңызды кемшіліктер тән. Бұл
қиындықтарды жеңу үшін бейне тану алгоритмдер класын құрылымды сипаттау мен тиімді зерттеуді қамтамасыз
ететін алгоритмдердің барлық модельдері қамтылатын, бейне тану алгоритмін осылай анықтауды енгізуді
ескеретін, бейне тану мен классификациялау есептерін шешуге алгебралық амал негізінде құрылған бейне тану
алгоритмдерінің жалпы теориясы ұсынылған.
Алгебралық амал алгебралық операциялар көмегімен алгоритмдердің түпкі эвристикалық негізін байыту
және түзеткіш алгоритмін алуды, есептердің зерттелетін класын шешуді қамтамасыз ететін тобын құруды
қамтиды. Базалық алгоритмдер мен бейне тану модельдері ерекшеленеді және жаңа алгоритмдер мен
модельдерді тізбектей жасақтауға мүмкіндік беретін операциялар енгізіледі. Аталған амалдың мәні мынада:
барлық кластар бойынша соңғы таңдауды дұрыс классификациялайтын түзеткіш алгоритм құрамында болатын
алгоритмдердің тобы негізінде кеңейтуге мүмкіндік беретін операциялар қандай да бір алгебра ретінде осындай
алгоритмдердің тобы қарастырылады.
Алгебралық амалдармен бейне танудың кез келген рәсіміне сәйкес құрылыс ерекшеліктері біршама толығады. Ол
бастапқы сипаттама мен болжанатын жауаптардың аралық бағалау кеңістігі деп аталатын мәліметті алдын ала
ескереді. Мұнда бейне тану алгоритмі екі оператордың ұстанымы ретінде қарастырылады: олардың біріншісі –
бейне танушы – жауап ретінде бағалау деп аталатын элементтерді қалыптастырады, ал екіншісі (шешуші ереже) –
бағалау бойынша толық жауапты анықтайды. Сонымен, бастапқы сипаттамалар мен болжанатын жауаптардың
«ыңғайсыз» кеңістігімен жұмыс істеу қажеттілігіне қарағанда бағалау кеңістігінде түзету енгізу мүмкіндігі басым
түседі.
Сонымен, түрлі нашар формализацияланған салаларда формальді модельдерін құрғанша эвристикалық
алгоритмдер тобын құру, сосын алгебраны көптеген осындай есептерге енгізу және оның алгебралық
тұйықталуын құру жеткілікті. Бұл алгоритмдер көмегімен нашар формализацияланған салалардың кез келген
есебі тиімді шешімін табады.
Топтық шешімдерге негізделген бейне тану мен классификация есептерінің модельдері бейне тану мен
классификация алгоритмдерінің сенімділігін арттыру үшін бір емес, бірнеше шешуші ереже функцияларын
қолдануға болады деген пікірге негізделген. Бірнеше базалық шешуші функциялардан тұратын жиынтықты
топтық шешуші функцияны табу үшін қолдануға болады. Мұнда топтық шешуші функцияны құрастыру кезінде
қолданылатын әдістердің әрқайсысының жетістіктерін ескереді. Сонымен қатар әрбір базалық шешуші функция
үшін оның ең үздік «білгір» саласы анықталуы мүмкін. Мұнда олардың «білгір» салаларын анықтауға негізделген
шешуші ережелер тобын жинақтаудың өзіндік әдісі болжанатын А.А. Растригин, Р.Х. Эренштейн еңбектерін атауға
болады.
Бейне танудың ұқсас әдістеріне қарағанда кластерлеу алгоритмдерін топтық жинақтау саласындағы
зерттеулер кең дамымаған. Ю.А. Зуев жұмысында классификациялау сенімділігін арттыру мақсатында
монотондылық принципіне негізделген түзеткіш орнату қарастырылады [
6
]. Қазақстандық ғалымдар
М.Б.Айдарханов, А.Ф.Мұхамедғалиев, Е.Н.Әмірғалиевтардың жұмысында классификация алгоритмдері тобының
топтық шешімдерін жинақтаудың түрлі әдістері зерттелген [
7, 8
].
Топтық жинақтау есептерін шешудің жалпы орындалуы екі принципті бағытта қарастыруды қажет етеді.
Бірінші бағыт топ алгоритмдері жұмыс нәтижелерінің бастапқы ұғымдарын қалыпқа түсіруден тұрса, екінші бағыт
түпкі қорытынды бөлудің қалыпқа түскен ұғымды қалыптастырудан тұрады.
Егер топтық жинақтау есептерінің бірінші бөлігін жүзеге асыру айтарлықтай қиындықтар туғызбаса, онда
оның екінші бөлігі көп нұсқалы, күрделі болып табылады және арнайы қарастыруды талап етеді. Топтық жинақтау
есептерін шешудің екі негізгі амалы бар. Бірінші амал бейне тану есептерін артынан шешумен топ алгоритмдерін
көптеген бөлшектеуде ықшам көптүрлілікті (ядроларды) құрудан тұрады. Екінші амал эквиваленттілік қатынасын
қанағаттандыратын түрге дейін алгоритмдер жұмысы нәтижелерін қалыпқа түсірілген бірлестікке анықталған
кейбір бинарлық қатынасты түзетуден тұрады. Бірінші амал – тура таксономия, екінші амал – құрылымдық
түзеткіш деп аталады.
Бейне танудың жаңылыс (түзетілмеген) алгоритмдер жиынтығын талдау олардың толығуына қарай кейбір
жеке алгоритмдерді ғана емес, оларды қалыптастыру принциптерін де ерекшелеуге және сипаттауға мүмкіндік
береді. Көптеген алгоритмдерге әсер ететін және алдымен нашар формализацияланған бұл принциптер сосын
дәл математикалық сипаттама түрінде жүзеге асуы мүмкін. Осы кезеңде эвристикалық сипат принцип таңдауға
ие, ал ұқсас принцип негізінде туындаған алгоритмдер стандартты түрде құрылуы мүмкін. Атап айтқанда, осы
мағынада бейне танушы алгоритмдерді құрастырудың түрлі принциптерін қалыпқа түсіру бейне танушы
алгоритмдер модельдерінің пайда болуына әкеледі.
Бейне тану алгоритмдерінің қатарын параметрлеу және кластар туралы ақпараттар негізінде параметрлер
мәнін анықтау мүмкіндігі есептердің кейбір кластарына арналған түзеткіш алгоритмдер таңдауға мүмкіндік береді.
Бейне тану дамуының кезекті кезеңі жаңылыс (түзетілмейтін) алгоритм жиынтығын құрумен байланысты болды.
Модельді байыту, көбінесе нәтижелерді эквивалентті жақсартумен қатар жүрмейтіндіктен, сондай-ақ кез келген
модель күрделілігінің шынайы шегі болатындықтан, алгоритмнен тыс (түзеткіш операциялар) операцияларға
сәйкес пайдалана отырып, қолданыстағы алгоритмдерден тікелей тиімді алгоритм құру туралы пікір туындады.
Сонымен, бейне танудың қатаң теориясын құрудың қажетті шарты «бейне тану алгоритмі» түсінігіне
арналған классикалық алгоритм зерттеулерін жүргізу болып табылады. Тиісінше анықтауыш басқа да шарттарға
310
жауап беруі керек, соның ең бастысы бейне тану алгоритмін зерттеудің соңғы кезеңдерінде осы анықтауышпен
жұмыс істеуді талап етеді.
Әдебиеттер тізімі
1. Ту Дж., Гонсалес Р. Принципы распознавания образов. – М.: Мир, 1978. – 416 с.
2. Мандель В.Л. Кластерный анализ. – М.: Финансы и статистика, 1988. – 176 . с.
3. Загоруйко Н. Г. Методы распознавания образов и их применение. – М.: Советское радио, 1972. – 288 с.
4. Журавлев Ю.И. Непараметрические задачи распознавания образов
Кибернетика. – 1976. – № 6. – С. 93-103.
5. Журавлев Ю.И., Камилов М.М., Туляганов Ш.Е. Алгоритмы вычисления оценок и их применение. – Ташкент:
ФАН, 1994. – 155 с.
6. Зуев Ю.А. Вероятностные методы в пороговой логике: автореф. ... докт. физ.-мат. наук. – М.: МГУ, 1998.
7. Айдарханов М.Б., Амиргалиев E.Н., Мухамедгалиев А.Ф. Алгоритмические основы построения систем
классификации / Научное издание. – Алматы: Институт проблем информатики и управления МОН РК, 1999. –
100с.
8. Амиргалиев Е.Н. Модели и методы комитетного синтеза и оптимизации в задачах классификации и
распознавания образов. – Алматы, 2002. – 123 с.
ЭЛЕКТРОННЫЙ ДОКУМЕНТООБОРОТ
Дуков А.В.
Генеральный директор компании «АрмаДок», г. Москва
a.dukov@armadoc.ru
Аннотация
Юридически значимый электронный документооборот (ЭДО) постепенно превращается из дискуссионной
темы в реальность. Цель статьи — дать представление о теоретических основах ЭДО и электронно-цифровой
подписи (ЭЦП) и привести примеры практического использования электронных документов в нынешних условиях.
Понятие ЭЦП
Известно, что содержимое любого документа (файла) представлено в компьютере как последовательность
байтов и потому может быть однозначно описано определенным (очень длинным) числом или
последовательностью нескольких более коротких чисел. Чтобы «укоротить» эту последовательность, не потеряв
ее уникальности, применяют специальные математические алгоритмы, такие как контрольная сумма (controltotal)
или хеш-функция (hashfunction). Если каждый байт файла умножить на его номер (позицию) в файле и
полученные результаты суммировать, то получится более короткое, по сравнению с длиной файла, число.
Изменение любого байта в исходном файле меняет итоговое число. На практике используются более сложные
алгоритмы, исключающие возможность введения такой комбинации искажений, при которой итоговое число
осталось бы неизменным. Хеш-функция определяется как уникальное число, полученное из исходного файла
путем его «обсчета» с помощью сложного, но известного (открытого) алгоритма. Один из этих алгоритмов
закреплен в ГОСТе Р 34.11-94 «Информационная технология. Криптографическая защита информации. Функция
хеширования».[
1
].
Теперь рассмотрим, как получается электронная подпись. Здесь требуется небольшое отступление. С
древних времен известен криптографический метод, позднее названный шифрованием с помощью
симметричного ключа, при использовании которого для зашифровки и расшифровки служит один и тот же ключ
(шифр, способ). Главной проблемой симметричного шифрования является конфиденциальность передачи ключа
от отправителя к получателю. Раскрытие ключа в процессе передачи равносильно раскрытию документа и
предоставлению злоумышленнику возможности его подделать.
В 70-х гг. был изобретен алгоритм асимметричного шифрования. Суть его состоит в том, что
зашифровывается документ одним ключом, а расшифровывается другим, причем по первому из них практически
невозможно вычислить второй, и наоборот. Поэтому если отправитель зашифрует документ секретным ключом, а
публичный, или открытый, ключ предоставит адресатам, то они смогут расшифровать документ, зашифрованный
отправителем, и только им. Никто другой, не обладая секретным ключом отправителя, не сможет так
зашифровать документ, чтобы он расшифровывался парным к секретному открытым ключом.
Отправитель, вычислив хеш-функцию документа, зашифровывает ее значение своим секретным ключом и
передает результат вместе с текстом документа. Получатель по тому же алгоритму вычисляет хеш-функцию
документа, потом с помощью предоставленного ему отправителем открытого ключа расшифровывает переданное
значение хеш-функции и сравнивает вычисленное и расшифрованное значения. Если получатель смог
расшифровать значение хеш-функции, используя открытый ключ отправителя, то зашифровал это значение
именно отправитель. Чужой или искаженный ключ ничего не расшифрует. Если вычисленное и расшифрованное
значения хеш-функции совпадают, то документ не был изменен. Любое искажение (умышленное или
неумышленное) документа в процессе передачи даст новое значение вычисляемой получателем хеш-функции, и
программа проверки подписи сообщит, что подпись под документом неверна.[
2
]
311
Таким образом, в отличие от собственноручной подписи, ЭЦП неразрывно связана не с определенным
лицом, а с документом и секретным ключом. Если дискетой с вашим секретным ключом завладеет кто-то другой,
то он, естественно, сможет ставить подписи за вас. Однако вашу ЭЦП нельзя перенести с одного документа на
какой-либо другой, ее невозможно скопировать, подделать — под каждым документом она уникальна. Процедуры
хранения, использования, обновления и уничтожения ключей достаточно подробно расписаны в различных
методических рекомендациях к системам ЭЦП.
Шифрование
Рассмотрим шифрование информации асимметричными ключами. Если поменять ключи местами, иными
словами, секретным сделать ключ расшифровывания, а открытым (публичным) — ключ зашифровывания, то
отправитель может зашифровать письмо открытым ключом получателя, и тогда прочитать письмо сумеет лишь
тот, у кого имеется парный секретный ключ, т. е. только сам получатель. Великое преимущество асимметричной
схемы шифрования в том и заключается, что отпадает необходимость в конфиденциальной передаче ключей.
Открытый ключ можно сделать доступным на Web-сайте, передать по электронной почте и т. п., не опасаясь
негативных последствий доступа к нему третьих лиц.[
3
]
Для удобства шифрования и использования ЭЦП в корпоративных системах с большим числом абонентов
применяются справочники открытых ключей. Каждый ключ имеет тело и номер, одинаковый для секретной и
открытой частей ключа и уникальный для каждого абонента. Номер передается в открытом виде в заголовке
зашифрованного документа или в заголовке ЭЦП. Получатель по этому номеру из соответствующего справочника
выбирает сам ключ, который подставляется в процедуру расшифровывания или проверки подписи. Выполняется
такая выборка, как правило, с помощью специальных программ, и вся процедура занимает доли секунды.[4].
Управление ключевой системой
Важную роль в системе электронного документооборота играет администрация системы. Она обеспечивает
контроль за соблюдением абонентами единых правил работы, участвует в разборе конфликтных ситуаций,
управляет ключевой системой и, что очень важно, поддерживает у всех абонентов справочники открытых ключей
в актуальном состоянии. Справочники меняются регулярно: при любом изменении списка участников, при замене
каких-либо ключей. Необходимость замены ключей возникает, скажем, в случае их компрометации — под этим
понимают ряд событий, при которых ключевая информация становится недоступной или возникает подозрение о
несанкционированном доступе. К таким событиям относятся утрата ключевых дискет; утрата дискет с
последующим обнаружением; повреждение дискет; увольнение сотрудника, имевшего доступ к ключевой
информации; нарушение правил хранения и уничтожения (после окончания срока действия) секретных ключей и
др.
При возникновении подобного события участник системы обязан незамедлительно уведомить
администрацию системы (или ее подразделение — центр управления ключевой системой) о факте
компрометации. В свою очередь, администрация должна блокировать открытый ключ участника в справочнике и
оповестить об этом других участников (обновить у них справочники). Фиксация момента уведомления
администрации о компрометации ключей очень важна. Действительными считаются только те документы
участника, которые были получены до этого момента. Данный факт учитывается при разборе конфликтных
ситуаций: прежде всего проводится проверка, являлся ли ключ отправителя действующим на момент получения
документа адресатом.
В том случае, когда в корпоративной системе документооборота предусмотрен обмен электронными
документами лишь между центром (банком, брокерской фирмой, холдингом) и его клиентами, клиентам
достаточно знать только один открытый ключ ЭЦП этого центра, последний же использует справочник открытых
ключей всех клиентов. Если же в системе предусмотрена возможность обмена электронными документами между
абонентами напрямую, то справочники с перечнями открытых ключей должны быть у всех участников и
обновляться одновременно.
Пакет документов
Организация системы электронного документооборота не сводится к установке программного обеспечения.
Значительно более сложным и трудоемким процессом (по крайней мере, на начальном этапе) является
подготовка документов, подробно описывающих все процедуры функционирования системы, а также обучение
сотрудников, которые будут обеспечивать ее работу. Упрощает ситуацию то, что образцы подобных документов
уже существуют и можно заказать разработку всего пакета компании, имеющей опыт успешного применения
ЭДО. Идеально, если эти документы прошли «проверку боем», то есть на их основе рассматривался конфликт в
суде. Администрацию системы можно организовать на базе сторонней фирмы, располагающей соответствующими
службами, квалифицированными сотрудниками, необходимыми комплектами договоров, определенным опытом
обслуживания таких систем. Риск раскрытия конфиденциальной информации при этом отсутствует, поскольку
секретными ключами участников администрация не обладает — она оперирует только справочниками открытых
ключей. Важно, чтобы генерация ключей (включая секретные) проводилась уполномоченными сотрудниками
участников (пусть и на территории лицензированной администрации, что будет описано ниже).
Необходимым элементом пакета документов по ЭДО является описание процедуры разбора конфликтной
ситуации, когда одной из сторон необходимо доказать наличие и действительность ЭЦП другой стороны под
электронным документом. Прежде всего необходимо перечислить условия проверки ЭЦП: где проводится
проверка, на каком аппаратном и программном обеспечении, кем, в какие сроки и т. д., а также какое решение
принимается, если по каким-либо причинам эти условия не удается соблюсти. Сама процедура проверки должна
быть описана по шагам и исключать двойное толкование результатов; необходимо указать два типа действий —
312
при положительном и отрицательном исходе выполнения каждого шага. Таким образом, у комиссии,
занимающейся проверкой, после завершения процедуры должно сформироваться единое мнение, а затем
конфликтующие стороны могут либо заключить мировое соглашение, либо обратиться в суд.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: О сертификации - Сборник материалов IV международной научно-практической конференции «Роль физико-математических...

text:
О сертификации
В суде может возникнуть вопрос о качестве программного обеспечения (ПО), с помощью которого
формируется и проверяется ЭЦП; в таком случае потребуется экспертиза ПО. Если ПО сертифицировано, а
правом сертифицировать средства криптозащиты информации у нас в стране обладает Федеральное агентство
правительственной связи и информации (ФАПСИ), то экспертиза не нужна. Если же сертификата нет, на этом
формальном основании суд может отклонить рассмотрение спора (поскольку выполнение экспертизы ПО с
разумными финансовыми затратами и за короткое время вряд ли реально), а может и не отклонить (право в
нашей стране не прецедентное) и вынести решение без экспертизы ПО (например, если в договоре указано, что
стороны доверяют применяемым ими программным средствам криптозащиты информации).
Практика применения систем ЭЦП
Существующие системы электронного документооборота отличаются по своим возможностям и функциональным
решениям. Поэтому для того, чтобы сделать рассматриваемые примеры наиболее конкретными, мы опираемся на
опыт решения ситуаций, которые встречались на предприятиях в процессе внедрения корпоративной системы
электронного документооборота DIRECTUM.
1. Цифровая подпись в служебных записках
Это, пожалуй, самый распространенный элемент внутреннего документооборота предприятия. При бумажном
документообороте автор служебной записки вынужден самостоятельно пройти всех заинтересованных лиц и
собрать нужные подписи, возможно, вплоть до конкретного исполнителя.
Служебные записки — одни из первых кандидатов на то, чтобы «исчезнуть» с бумаги. При использовании СЭД,
инициатор может создать документ, подписать его цифровой подписью и отправить руководителю. В свою
очередь, руководитель может отправить документ дальше на исполнение, либо выпустить и подписать отдельный
документ, связанный со служебной запиской. Таким образом, инициатор в любой момент времени может
отследить текущее состояние по своему документу.
На первый взгляд может показаться, что цифровая подпись — лишний атрибут документа, и все можно
отрегулировать правами доступа. Но в системе электронного документооборота всегда присутствует
администратор, который имеет полные права на все документы (конечно, система отследит, что документ был
изменен, но что именно изменили отследить практически невозможно). И если высшее руководство уверено в
том, что текст написан инициатором, и утверждено именно это содержание документа, то от использования
цифровой подписи можно и отказаться. Но в случае наличия данных рисков, цифровая подпись будет
незаменима.
2. Согласование цифровой подписью договора
Как правило, этот процесс в бумажном виде представляет собой подписание листа согласования, приложенного к
документу. При сложной цепочке согласований и большом количестве инстанций процесс подписания
договорных документов будет сложным, длительным, а количество накладок и ошибок будет велико.
Благодаря использованию возможностей workflow и типовых маршрутов, согласование договора в СЭД
происходит в строго определенной последовательности (задается для каждой категории договорных документов)
с контролем сроков этапов согласования. В процессе согласования используется ЭЦП, позволяющая визировать и
утверждать договорные документы. Использование ЭЦП гарантирует как неизменность подписанного документа,
так и авторство подписи на электронном документе.
3. Использование ЭЦП в территориально-удаленных подразделениях
Некоторые предприятия, имеющие удаленные подразделения и филиалы, уже используют электронную почту
для передачи документов (приказов, распоряжений и т. п.). Как правило, это выглядит следующим образом:
документ создается в электронном виде;
печатается;
подписывается руководителем;
сканируется;
отправляется по электронной почте;
в удаленном подразделении вновь печатается.
При использовании системы электронного документооборота, имеющей средства распределенной работы и
цифровой подписи, процесс можно существенно упростить, сократив количество переводов документов из одного
формата в другой:
документ создается в электронном виде;
подписывается цифровой подписью;
отправляется средствами системы исполнителям;
исполнитель получает подписанный цифровой подписью документ.
Список литературы
1. Карминский А. М., Нестеров П. В. Информатизация бизнеса. – М.: Финансы и статистика, 1997. – 416 с.: ил.
2. Балабанов И.Т. Интерактивный бизнес. – СПб: Питер, 2001. – 128 с.: ил. – (серия “Краткий курс”).
3. Милославская Н. Г., Толстой А. И. Интрасети: доступ в Internet, защита: Учеб.пособие для вузов. – М.:
ЮНИТИ – ДАНА, 2000 – 527 с.
313
4. Вершинин А. И. Электронный документ: правовая форма и доказательство в суде: Учеб. – практ. пособие/
А.П. Вершинин. – М.: Городец – издат, 2000. – 247 с.
ӘОЖ 378.091.33:004.42
MACROMEDIA FLASH ТЕХНОЛОГИЯСЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ МҮМКІНШІЛІГІ
Абирова А.Қ.
Абай атындағы ҚазҰПУ,
Магистратура және PhDдоктарантураинститутының 1 курс магистранты
Түйіндеме
Қазіргі дәрежедегі коммуникациялық ресурстардың қарқынды дамуы саналы адамзаттың алдына білім
беру жүйесін дамытуды көлденең қойды. Оларды шешу үшін жұмыс жасауға тура келеді. Жалпы қазіргі
Қазақстандық жоғары оқу орындарының барлығы дерлік компьютерлермен жабдықталған. Бүгінгі таңда білім
жүйесін ақпараттандырумен мықтап айналысу қажет. Жаңа технологияны пайдалану біздің елімізге уақыт
талабынан қалмауға мүмкіндік береді.
Резюме
На сегоднящний деньинтенсивно развивающаяся системакоммуникационных ресурсов, дает возможность
реформировать систему образования. Для того чтобы их решить надо много работать.Большинство Казахстанских
высших
учебныхзаведенииобеспечены
компьютерами.Насегодняшнийденьостро
поставлен
вопрос
информатизации системыобразования.Использование новых информационных технологии позволяет нам идти в
ногу со времени.
Summary
Therapiddevelopment of the communication resources in the modern level leads the wise human beings to
develop the education system.Something has to be done to resolve it.Now,the universities in Kazakhstan use computers
in teaching overall.It is important to be engaged in the informatization of education system. It's right time to use new
technologies in our country now.
Macromedia Flash бағдарламасы интерактивті фильмдердегі Сіздің барша идеяларыңыз бен кәсіби
шеберлігіңізді жүзеге асыруға көмектеседі. Бұл бағдарламалардың мүмкіндіктерін үйрене отырып, Сіз Flash жұмыс
ортасындағы бүгінгі күнгі бар құралдарды іс жүзінде пайдалану арқылы Web-беттер мен анимацияланған
логотиптерді жасай аласыз. Macromedia Flash бағдарламасының көп мүмкіншіліктері бар және жұмыс істеудің
негізгі дағдыларын меңгересіз.[1]
Macromedia flash программасында анимация құру. Ақпараттық-коммуникациялық технологияны
дамыту білім берудің бір бөлігі. Соңғы жылдары заман ағымына сай күнделікті сабаққа компьютер, электрондық
оқулық, интерактивті тақта қолдану жақсы нәтиже беруде. Қазақстанның тәуелсіз мемлекет ретінде қалыптасуы
орта білім беру жүйесінің дамуымен тығыз байланысты. Қай халықтың, қай ұлттың болмасын толығып өсуіне,
рухани әрі мәдени дамуына басты ықпал жасайтын тірегі де, түп қазығы да – мектеп. Ендеше Macromedia flash
программасының шығу тарихына тоқталып кететін болсам ол 1980 жылдың соңында бірігулердің арқасында
Калифорниядағы мықты Macromedia компаниясы құрылды. Macromedia программасын құрған 3 компания
қатысты.
1.
Macromind – программа жабдықтауға арналған кішкене ғана Чикагоның компаниясы. Олардың шығарған
программасының бірі Vidio Works қосымшасы болды.
2.
Paracomp Macintosh-қа арналған Swivel SD қосымшасын шығарған SD мен Сан Францискодағы
компаниясы.
3.
Authorware-мультимедиялық қосымшасын шығарған Минисота штатының компаниясы.
1991 жылы Macromind Paracomp компаниясы бірігіп жаңа компания болды. Одан кейін оларға Authorware
компаниясы қосылды. 4 компанияны құрған Жонатан Гай болды. Ол өзінің Macintosh Dark Castle және Beyond Dark
Castle атақты компаниялардың авторы. [2]
Macromedia flash программасының мүмкіншілігі. Macromedia flash программасы – анимациялық
программалардың бірі. Ол бірнеше меню пунктерінен, палитраларынан, пернелерден және құралдардан тұрады.
Егер сіз бұрыннан графикалық прогрпммамен жұмыс істеп жүрген болсаңыз, Flash программасын игеру оңайға
түседі. Жұмысжасамас бұрын программа интерфейсімен танысып, түсініп алу керек. Бірақ бұл программамен
алғаш танысып жатқан қолданушылар үшін, практикалық жұмыс есебінен меңгеру жеңіл болып саналады. Flash
программасының негізгі жаңалықтарының бірі – оның интерфейсінің қолданушыға ыңғайлы болуы.
Растрлық графиканы көптеген мақсаттарда қолдануға болады, бірақ жоғары сапалы және шағын
файлдардан тұратын Web-қосымшаларында қолданылмайды. Ал Flash мұны векторлық графикамен шешуге
мүмкіндік береді. Векторлық графикада кескінді анықтап көру үшін геометриялық фигуралар қолданылады, ал
бұл дегеніміз-компьютердің өзі оңай шеше алатын материалды қолданады.
314
Flash – растрлық графикамен жұмыс істеуде үлкен мүмкіндіктер береді. Векторлық кескіндердің
растрлықтан түбегейлі айырмашылығы бар. Ол тек кескіннің негізгі нүктелерін кескіндеп, ал қалғандары белдгілі
бір математикалық заңмен реттелетін принциппен орналасады.
Flash-тың негізгі ерекшеліктерін қысқаша айтып кетсек. Ол мынадай тақырыптардан тұрады.
1.Flash программасының жаңалығы: Flash-ң негізгі ерекшелігі – оның формамен ыңғайлы жұмысы
және осы кезде пайда болған қателерді ұқыпты түрде өңдеу, swf – видеоклип файлдарын қосу мүмкіндігі,
мүмкіндіктері шектеулі адамдарға ақпарат алуға оңай кіру құралы және кескінді төрт түрлі әдіспен өзгертуге
мүмкіндік беретін Free Transform құралы.
2.Құралдар тақтасы: Flash-те құралдар тақтасының орнын және көрінуін өзгертіп қоюға болады. Бұл
әрекеттен
қосымша
терезесінен
қандай
құралдар
тақталары
бөліне
алатынын
және
қайсылары
бөлінеалмайтындығын түсінуге болады.
Flash программасының өзіндік жаңалығы. Енді Flash-тің ең маңызды жаңалықтарына тоқтасақ:
1.Интерфейс: Flash Macromedia-ның жалпы қолданушы интерфейсімен сәйкестендірілген. Егер сіз, бұрын
Macromedia-ның басқа программаларымен жұмыс істесеңіз, онда интерфейс сізге таныс болып көрінеді. Бірақ,
бұрынғы программадан Flash-ке көшкенде кейбір ерекшеліктерімен кездесесіз. Жаңа объектілер инспекторы
жұмыс кезінде жұмыс жасалып отырған панельдер мен объектілердің өзгерту параметрлерін көрсетеді. Бұл үнемі
ашық тұратын панельдерден санын азайтады.
2.Жақсартылған жұмыс кеңістігі: Flash-тің басқарылуы ыңғайлы және дизайнерлер оңай меңгере
алады. Енді әдетте қолданылатын қасиеттер бір ғана объектілердің контекстік-тәуелді инспекторында көрініп
тұрады.
3.Жаңартылған
FreeHade
және
Fireworks
интеграциялары:жаңартылған
интеграциялар
Macromedia-ның басқа программалармен бірге графикалық элементтерді қиып алуға, көшіруге және қоюға
мүмкіндік береді.
4.HTML-ді сүйемелдеуі: Flash-ке HTML құжаттарды оқи алатындай етіп жасалған.
Macromedia Flash технологиясы. Macromedia Flash-өте қуатты, қолдануда қарапайым, интерактивті
сүйемелдеуі бар векторлық графиктер негізде анимациялық жобаларды жасау құралы. Flash дыбыстық
анимацияны Web –жобаларын салған суретшілер мен дизайнерлер үшін идеалды жұмыс инструменті болып
табылады.
Action Script ішкі программалау тілі қандайда бір әрекет немесе оқиғаны қандайда бір әуенмен немесе
эффектілермен байланыстыруына мүмкіндік берді. Action Script-тің мүмкіндігі JavaScript және VBScriptтің
мүмкіндіктерінен кем емес.
Ең басында Flash өңдеулер, Macromedia бірлестігі Walt Disney серверінің бір бөлігін Flash-ті қолдана
отырып қайтадан жасауға ұсыныс жасағанға дейін көп белгілі болмайтын.
Бұл Flashтехнологияға үлкен жарнама жасады. Көптеген дизайнерлік студиялар Web беттерді Flash
технологиясымен өңдеу үшін Flash-тің программалық пакеттерін көптеп сатып ала бастады.
Flash-тің мүмкіншілігі. Қолданушыларға Web арқылы толық мультимедиялық презентацияға рұқсат етіп,
Macromedia компаниясы Flash-ті жасау арқылы қуатты ойлардың жиынын және технологияларды бір программаға
біріктіреді.
Macromedia Flash программасының құралдары. Flash-тің жұмыс үстелінің центрінде мондаждау
үстелі орналасқан. Фильмді жасау осы үстелде жүзеге асады.
Flash-тегі анимация түрлері және оны жасау тәсілдері.Flash-тегі анимацияның типтері:
1.Кадрллық анимация. Жасалатын фильмнің әрбір кадрі бөлек жасалады.
2.Қозғалысты трансформациялау анимациясы.Сіз тек бастапқы және соңғы объектіні, оның өлшемін,
қозғалыс уақытын және траекториясын бересіз, ал олардың аралығы өздігінен оқылады.
3.Формаларды (морфингты) трансформациялау анимациясы. Сіз тек бастапқы және соңғы формасын
бересіз, ал қалғаны автоматты жүреді.
4.Программалық анимация. Объектінің қозғалысы Action Script сценарийі көмегімен беріледі.[3]
Macromedia Flash программасының мүмкіндіктерін пайдаланып электрондық оқулық жасаудың
әдістемелік негізі.Бүгінгі таңда «Жаңа технологиялар» адамдардың өмірін, қарым-қатынасын және жұмысын
өте аз уақыт ішінде қатты өзгертті. «Жаңа технологиялар» адамдардың жаңа бір қоғамын қалыптастырды. Жай
ғана үй тұрмысына арналған техникаларды бірнеше жыл бұрынғы модельдерімен салыстыру өте қиын. Мысалға,
телефон аппаратының өзгеруін алайық, ол кем дегенде екі құрылғыдан тұратын еді, ал қазіргі өлшемі кішкентай
сымсыз ұялы телефонға дейін өзгерді. Оның жарты ғасырдан кейінгі өзгерісінің қандай болатынын елестету қиын.
Жаңа технологиялар осындай өзгерістерді қоғамның басқа да салаларына енгізуде. Солардың ішінде негізгі рөлді
компьютер атқарады. Ауқымды, көп уақытты алатын есептеу жұмыстарын компьютердің арнайы программалары
арқылы тез арада жасауға болады. Компьютерлік программалардың ішінде өте жылдам қарқынмен дамып келе
жатқандары «Объектіге бағытталған программалау» және компьютерлік графика. Олардың көмегімен әртүрлі
электрондық қабықша құруға болады. Бұған көптеген аниматорлар, программалаушылар және дизайнерлер өз
үлестерін қосуда.
Мультипликациялық бейнелер жасауға арналған Macromedia Flash программасы өңдеушілер арасында
кеңінен қлодау тапты. Future Splash графикалық прогаммасы 1997 жылы Macromedia компаниясында пайда
болған. 10 жыл ішінде Flash программасының векторлық графикасы мен анимациясы барлық Web-беттердің,
браузерлердің және операциялық жүйелердің модульдер құрамына енді. Flash программасының жыл сайын
жаңартып отыратын мүмкіндіктері қолданушыларды қызықтырып, олардың санын жылдан-жылға арттыруда.
315
Қазіргі таңда өңдеушілер Flash-тың көмегімен мультимедиялық жарнамалар, Web-беттер, ойын программаларын
және электрондық оқулықтар құруда. Енді Macromedia Flash программасына қысқаша тоқталып кетейік.
Macromedia Flash программасының құрылымы. Macromedia Flash программасын алғаш рет жүктегенде ол
Web-беттерді жасауға арналған векторлық графикалық программаға үқсайды. Бірақ оның мүмкіндіктері өте көп.
Бұл мультимедиялық интерактивті өнім шығаратын орта. Ол жай ғана Web беттеріне арналған суреттер мен
анимациялардан басқа, күрделі және сапасы жағынан жоғары бейне сапасы бар мультфильмдер жасауға
мүмкіндік береді. Macromedia Flash –тың құрамында Action Script тілі бар. Бұл тіл Java Script программалау тілі
негізінде құрылған, бірақ Action Script тілінің артықшылығы XML, HTML және т.б.тілдермен жеңіл байланыс құра
алады.
Macromedia Flash программасы Web-беттер құрамындағы элементтерді оңай бейнелейді.
Анимация жасауда программа әртүрлі растрлық бейнелерді векторлық форматқа айналдырып, әр кадрға
сақтайды. Нәтижесінде анимацияжадыдан аз орын алады. Яғни, ол компьютердің ресурсын аз талап етеді және
Internet-ке қосылғанда тез жүктеледі. Осындай артықшылықтары программаны программистер және аниматорлар
арасында тез танымал етті. [4]
Қорыта келе,оқытудың қазіргі заманғы ақпараттық қарым – қатынас технологиясын пайдаланбай XXI
ғасырдың маманы мен жеке тұлғасының келбетін қалыптастыру мүмкін емес. Осы уақытта оқу орындарын
ақпараттандырмай сапалы, жаңа білім жүйесін қалыптастыру ақылға симайтын тірлік болып шығады. Қанша
жерден “бұрынғы жақсы еді” десек те өткенді бүгінгі жаңа, озық білім жүйесімен алмастыру қажет. Ал оқу
процесінің жетілдірілген жаңа үлгісін дәл осы ақпараттандыру жүйесі қалыптастырады.
Әдебиеттер тізімі
1. Баялы Ә.Т. «Macromedia Flash MX анимациялық бағдарлама» оқу құралы. Түркістан: Қ.А.Ясауи атындағы
халықаралық қазақ-түрік университетінің, Тұран баспасы, 2013.-3-4 б.
2. Кумекова Г.«Информатика негіздері» №2, 2013 .-18-19.
3. Таубагулова А. «Информатика негіздері» №1, 2014.-19-21.
4. Алдабергенова А.«Информатика негіздері» №2, 2009.-12-13.
УДК 381.147
ИНФОРМАТИКАНЫ ОҚЫТУДА МУЛЬТИМЕДИАЛЫҚ
ЖОБАЛАРДЫ ҚҰРУ ЭТАПТАРЫ
Бекбауова Ж.О.
Информатика мамандығының 4 курс студенті
Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік мемлекеттік университетінің 4 курс студенті, Ақтөбе, Қазақстан.
Zhanara_05.1992@mail.ru
Ғылыми жетекшісі – доцент З.Р.Мурзабекова
Компьютер техникасының даму шамасына қарай анағұрлым әртүрлі ақпаратты өңдеу мүмкіндіктері де
пайда болды: әуелі саннан бастап, текспен жұмыс жасауды меңгерді, содан соң оның қызығушылығына дыбыс
пен сурет түсті; бүгінде компьютер дыбыстаумен, видео үзінділермен еркін жұмыс жасай алады. Осындай
мультимедиа мүмкіндіктерін ескере отырып, мультимедиалық жобаларды, жоба құру этаптарын қарастырайық.
Қазіргі уақытта «мультимедиа» сөзін түсінудің үш түрлі ұғымы кездеседі:
Табиғаты әр түрлі ақпаратпен жұмыс жасауға жағдай жасайтын құрал. Бұл мультимедиа-платалар,
мультимедиа-комплекстері, мультимедиа-орталықтар;
«мультимедиа-өнім»-барлық көрсетілген мүмкін боларлық түрлерден құрастырылған өнім;
«мультимедиа идея ретінде», яғни әр түрлі ақпаратты сақтаудың жаңа түрі.
Мультимедиалық жобаларды
құрмастан бұрын алдымен критериларға көңіл бөліп, жақсы да сапалы өнім алатындай болу керек.
Мультимедиалық жобаларды құрудың бірнеше маңызды кезеңі бар. Бірінші маңызды кезең - алынған тақырып
жоба жасайтындай, барлық пайдаланушыларға қызықты да мазмұнды болу керек. Сонда ғана мультимедиалық
жоба кең танымал болады. Тақырыпты таңдауда шығармашылық және ақпараттық мәдениетті құруда актуальды,
қажетті, кең көлемде танымал болу қажет. Жоба құру кезіндегі екінші маңызды кезең – бұл төмендегілерден
тұратын оның практикалық мақсаты:
Демонстрациядағы қандайда бір ақпарат(мысалы, сіздің сүйіп тыңдайтын әншілеріңіздің өлеңдерін таңдау);
Оқытудағы қандайда бір дағдылар(мысалы, пән бағдарламасын қалай дайындау керек т.б.);
Білім берудегі қандайда бір аймақ(мысалы, пән бойынша мультимедиалық сабақтарды немесе анықтамаларды
құру).
Жоба құрудағы үшінші маңызды кезең – жақсы сценарии құру және жұмыс процесіндегі қызмет көрсету
сапасы болып табылады. Сонда ғана сіздің жобаңызға сұраныс көп болады. Төртінші маңызды кезең –
графикалық және бейне материалдың сапалы болуы. Кез келген ақпаратты бейнематериалдар көтеріңкі
көрсететін болса, ал сапалы дайындалған графиктер суреттер және слайдтар берілген жобаны көркемдей түседі.
Қарапайым компьютерлік мультимедиа - қосымшалар ойындардан, оқыту бағдарламалары мен
анықтамалық материалдардан (энциклопедиялардан) тұрады. Мультимедиа - қосымшалардың көпшілігі алдын ала
белгілі ассоциациялардан, гипербайланыстар деген атаумен белгілі түсініктерден тұрады, бұлар өз кезегінде,
316
қолданушыға медиа мен тақырып элементтерінің арасына қосылуына мүмкіндік береді. Гипербайланыс
қамтамасыз ететін байланыстар мультимедианың суреттер мен дыбыстар деген қалыпты түсініктен шексіз әр түрлі
ақпараттық пікірлесу элементтеріне айналдырады. Мультимедиа - қосымша - бұл компьютерлік бағдарламалар,
олар көбінесе компакт дискілерде (CD-ROM) сақталады. Олар сондай-ақ бүкіләлемдік өрмекте де (World Wide
Web) болады. Бүкіләлемдік өрмекте болатын мультимедиа құжаттары Web-беттер деп аталады. Ақпаратты
гипербайланыстармен біріктіру арнайы компьютерлік бағдарламалармен немесе машина тілімен орындалады.
Мультимедиа элементтері, презентацияға қосылған, қолданушының үйренуге және ақпаратпен қарым-
қатынас жасауға ынталандыратын құрылымның болуын талап етеді. Сұхбаттасу элементтері қозғалмалы менюден
тұрады – шағын терезелерден, компьютер экранындағы командалардан немесе қолданушы таңдау, жасау үшін
мультимедиа элементтері пайда болды. Құралдар панелі, көбінесе компьютер экранының шетіне орналасып,
қолданушыға үлкен құжаттың немесе бейненің келесі бөліміне қозғалуға мүмкіндік береді.
Мультимедиа
элементтерін
біріктіру
гипербайланыстармен
кеңейтілген.
Гипербайланыстар
мультимедианың әр түрлі элементтерін шығармашылықпен қосады, мысалы, түрлі-түсті немесе сызылған мәтінді
немесе кішкентай суретті қолдана отырып, қолданушы курсорды бағыттайды және тышқанмен шертеді. Ерекше
айтатын болсақ бұның бәрі жоба үшін мәтін мағынасын аша түседі.
Осыдан келіп мультимедиалық жобаны құру кезінде мынадай алты этапты ерекше есте сақтау керек.
1 этап. Тақырып таңдау және қойылым мәсеелелері.
Мультимедиалық өнім құру үшін, анықталған тақырып бойынша мақсаты мен аталуын нақты жазу қажет.
2 этап. Объект анализі.
Бұл этапта жоба қандай объектіден тұратыны, объектінің сипаттамасы, параметрлері қарастырылады. Егер
биология пәні бойынша мультимедиалық энциклопедияны құратын болсақ, онда әрбір жануарлар түрлері үшін
бөлек программалық объект қарастырылады. Мультимедиалық жоба бөлінгеннен кейін, әрбір объектінің
қасиеттері жеке қарастырылуы керек. Барлық мәліметтерді кесте және жазба түрінде орналастыруға болады.
3 этап. Сценария және модель синтезін құру.
Сценария құруда жұмыс өнімімен, жұмыс барысын және одан шығу(жұмысты аяқтау) мүмкіндіктерін өзгертуді
қарастыруға болады. Жұмыс процесін дыбыстық бейнелеумен, мысалы кез келген экранда пайда болған мәтінді
дыбыспен жүргізуге болады. Дыбыс визуальды элементтер секілді, компьютер оны түсінетіндей және
презентацияларда қолдана алатындай етіліп жазылуы және форматталуы тиіс. Компьютерлік дыбыстау
форматының айтарлықтай кең тараған екі түрі бар:
1. Waveform (WAV);
2. музыкалыққұралдыңцифрлықинтерфейсі (Musical Instrument Digital Interfase - MIDI).
Мұндабір - бірінекедергіжасамайтындайетіпесептелінуікерек. Қажетемесжағдайдадыбыстыалыптастауғадаболады.
Екіншіэтаптағыанализнәтижесінпайдалану,
болашақжобаныңмоделінанықтаптаңдауғамүмкіндікбереді.
Бұлбөлекшақырудықажетететінжобаэлементінемесеөнімпрограммасыиерархиялықмодельболуымүмкін.
Таңдаумоделіненкейінқосымшаларбайланысыменкөрсетілген, оныңсызбасынсалуғаболады.
4 этап. Программалықөнімдітаңдаужәнеақпаратпентаныстыруформасы.
Сценарияжәнемоделдіқұрғаннанкейін,
жобалардыжүзегеасыруүшінпрограммалықөнімдіанықтауқажет.
Бұл
этапта программалық өнімнің екі түрімен қамтамасыз етілуі керек:
Материалды өңдеу және дайындау үшін графикалық объект, аудио және видеожазбадан, мәтіннен құрылатын
жоба;
Мультимедиалық өнімді құру үшін, жұмыс құралдарымен қамтылуы қажет.
Программалық ортаны таңдағаннан кейін ақпаратты және оны іске асыру үшін құралдарды таныстыру формасын
таңдау қажет. Егер Access қосымшасында құрылған сіздің жобаңыз мәліметтер қорына кіретін болса, онда
ақпаратты кесте және форма түрінде көрсетуге болады. PowerPoint – та құрылған ақпарат слайд немесе
объект(текстік немесе графикалық) түрінде беріліп, анимация панелі құрылады.
Мультимедиалық анимация – қосымшадағы бейнеге қозғалыс беру үшін қосылады. Анимация арнайы
әсерлер қоса отырып (бір бейнені екіншісімен «тігусіз» араластыру - трансформациялау), бар графикалық және
видеоэлементтерді жақсарта түседі.
5 этап. Компьютерлік моделдер объектісінің синтезі.
Барлық мүмкіндіктерді қарастырғаннан кейін, мұндағы таңдаған программалық өніміңіз орналасып,
компьютерде сіздің жобаңыз орындалуға кіріседі. Компьютерлік моделдеу процесі кезінде екі сатыдан өтеді.
1 саты. Жұмыс материалдарын дайындау
Бұл сатыда текстік, графикалық, аудио және видеоматериалдар таңдалған программалық өніміңіздің көмегімен
дайындалады. Графиктік ақпаратпен жұмыс істеуде, көңілді мынаған бөлген жөн. Жұмыстың сапасы жоғары
болған сайын, компьютерлік жадыда, винчестрде орынды көп алады және сіздің өніміңіз жай жұмыс жасайды.
Видеоклипті құрғанда кадр өлшеміне және ақпарат қысымына ерекше көңіл бөлу керек. Видеоклипті
құруда толық экрандық файл көлемі жүздеген мегабайттан тұруы мүмкін. Аз дәрежелі қысым және үлкен
өлшемді кадр бірден клип туындысының жылдамдығын түсіріп жіберуі мүмкін. Сонымен қатар, компьютеріңіздің
параметріне де байланысты болады. Егер компьютеріңіздің параметрлерінің мүмкіндігі жоғары болса, онда
қиындық болмауы мүмкін.
Мультимедиа компьютері, сонымен бірге орталық процессорге есептеу жүргізуге және теледидар экранына
жиынтық бейнені шығаруға көмектесетін қосымша электрондық жадтың болуын және бұдан басқа мультимедиа
ақпаратын сақтау және қайта шығару үшін үлкен сыйымдылыққа ие қатты дискінің болуын да талап етеді.
Сонымен бірге, компьютерге CD-ROM-дағы қосымшаны ойнату үшін компакт дискінің дисководы қажет.
317
Қазіргі кезде компьютерлердің бәрінде түгелдей мультимедиалық мүмкіндіктері бар және оған арналған
бағдарламалық қамтамасыз ету барлық жерде әр түрлі бағамен сатылады.
Материал дайындап жоба құру үлкен тәжірибелі дағдыларды талап ететін жұмыс, бұл тәжірибе жинақтау
арқылы келеді.
2 саты. Мультимедиалық өнім құру.
Бұл сатыда программалық ортада таңдалған материалдың дайындалу қорында сіздің мультимедиалық
жобаңыздың компьютерлік моделі құрылады. Осыған орай, процесстің технологиясын көру үшін, нақты
мысалдармен көрсетуге болады.
6
этап. Мультимедиалық өніммен жұмыс.
Енді сіз құрылған мультимедиалық өніммен жұмысты көруге, іздеуге, ақпаратты іріктеп және т.б. жұмыс
жасауыңызға мүмкіндігіңіз көп болады.
Достарыңызбен бөлісу: |