title: Қырық - Сайын Назарбекҧлы

text:
Қырық
екінші сӛзге саяхат
Қырық
екінші сӛз: "Қазақтың жаманшылыққа үйір бола беретінінің
бір себебі –
жұмысының жоқтығы" –
деп басталып, адамзат
баласының (қазақ деп алынған) жұмыссыздық, кедейшілік қырсығынан
туындар қулықтары мен сұмдықтары туралы айта келіп, "Ендігі
жұрттың ақылы да, тілеуі де, харекеті де –
осы" деп аяқталады.
Абай заманы басқаға тәуелділік заманы еді. Бұрынғы кӛшпелі
елдің ӛз тағдыры, ӛз заңы, ӛз адамгершілік құндылықтары
бұрмаланып, басқа ел ыңғайына кӛндіріле бастаған, халқымыз соған
әлі
бейімделіп болмаған заман еді. Сондай ӛздеріне түсініксіз заманға
бейімделіп кете алмай жатқан
адамдар сан түрлі жолмен "қарын
қамын" қамдаған болар. Абай секілді ойшылдар со заманда, зар
заманда қазақ халқының бұрынға құндылықтарын жоқтап, "жатып
қалған
тайлағының жардай атан болғанына" мақтанып, "жоғалған
тоқтысының бір отар қой болатынына" сеніп, сол кездегі қазақтың
адамгершілік құндылықтарын еске алған сандаған сӛздері қалған.
Абай әлем данышпандарын білмеді деуге кімнің ары барады.
Фирдауси мен Низами сӛздерін мысалға келтіріп, Сократ пен
Аристотель ойларын дастанға айналдырған Абай кездесіп отырған
заманына назырқап әлгі сӛзді айтыпты. Абай ӛз заманындағы
билеушілер құлқы мен заман озбырлығы туралы, қазақ басына
туындаған ӛгей заң мен қысым туралы сӛз қозғамайды.
Абай бұл туралы ойланбады деймісіз, әрине, ойланды. Ойланбақ
түгілі, ертең не боларын сезіп те кетті.
Біз
Жидебайда
"Абай
-
Шәкәрім" кесенесін салып жүрген кезімізде Жидебайдағы Абай
мұражайының меңгерушісі ақсақалдан естіген, Абай ӛмірінен бір
мысал келтіре кетелік.
...Абай бір топ серіктерімен келе жатып, шӛбі аздау жерден шӛп
шауып, ӛнімсіз еңбек етіп жүрген бір танысына кездесіп, ӛз жерінен
қыстық
шӛп жинап алуға рұқсат береді. Абайдың бұл шешімінен
хабарсыз Еркежан әлгілерді қудырып тастайды. Сонда Адай
Еркежанға: "Әй Еркежан! Ертең
-
ақ орыстар келіп тегіңді тергер, жеріңді
мерлер, тартып алар, сонда жаның шығып кетер ме?" –
деген екен.
Бұл бір естелік әңгімеден біз қазақтың сол кездегі орыспен қарым
-
қатынасы
емес, болашағын да анық болжаған Абайды танимыз.
Абай "ендігі жұрт" дегенде, бұрынғы жұртын ойламай отырды
деуге болмас. Оған қазақ халқының бұрынғы бостандық заманын,
елінің еңселі кезін жұрт есіне салғаннан пайда жоғын, қайта қазіргі
қателерді
кӛзге шұқып, қалай жӛндеу қажеттілігі керектеу болған
болуы керек.
69
Абай заманының суреттері, алдау мен арбау, барымта мен
зорлық
толқыны кеше ғана, Кеңес ӛкіметі құлап, Қазақстан
Республикасы аяққа тұрып кеткенше басымызға қара бұлттай
түнермеді ме? Оны ешкім де ӛтірікке шығара алмайды.
Демек "ендігі жұрт" аталып отырғандар басына заман тауқыметі
түскен адамдар. Зорлықпен ӛз ғасырлар бойы ӛз тіршілігімен, ӛз
тәжірибесімен елін ел етіп келгендер біреуге бодан болған кезде,
жаңаға бейімделіп кетуге де ғасырлар керек болған болар. Сол кездің
ел үшін соншалықты қасырет әкелерін сезген Абай дана елін
бейімдеуге тырысқан болар...
70
Қырық
ҥшінші
сӛзге саяхат
"Адам ұғылы екі нәрседен: бірі –
тән, бірі –
жан" –
деп басталады
Абайдың қырық үшінші сӛзі.
Абай бұл сӛзінде адам баласының қалай ақыл жинақтайтыны,
қалай
ӛнерлі
болатыны туралы сӛз етеді. Бұ сӛзді оқыған адам
баланың, адамның қай қасиеті туған бойда болады, қай қасиеті
үйренгеннен, кӛргеннен бойға сіңеді, осы сұрақтар туралы жауап
табады.
Кімде
-
кім естігеннен ғибрат, кӛргеннен ӛнеге ала білсе, сол адам
ақыл жинақтайды дейді. "Құдай тағала ӛзі
ақыл бермеген соң
қайтейік?" дейтіндерді қатты сынап, олардың орынсыз Құдай тағалаға
жала жабатынын, сол арқылы ӛзінің жалқаулығын жасырмақ
болатынын мінейді.
Абай жанның да, тәннің де қуатының әу баста әлсіздеу
болатынын ескертеді. Екеуі де жан мен тән
иесінің жетілдіруі арқылы
жетісетінін түсіндіреді. Тән қуатын жетілдіре, күшті боласың. Жан
қуатын
жетілдіре жүріп, ӛнерлі боласың. Бірақ бар нәрсенің ӛлшемі
бар. Ӛлшемсіз кетсең ӛзің жобадан асып кетесің де, қара басың қалың
топтан орын таппайтын дәрежеге жетесің. Тән мен жанды жетілдіру
қажет
екені әңгіме етіледі де, бірақ оларды жетілдіру, пайдалану
кӛпшілік қабылдаған жобамен жүргені дұрыс дейді.
Кейбір жандардың құмарпаз болып кететіні, бір нәрсеге салынып,
содан бой тарта алмайтыны, "ӛз мүмкіндігін"
бағалай алмай, қолы
кӛтерместі беліне қыстырмаққа құмар болатыны, осының бәрі
адамдардың шама деген ұғымды мойындамауынан болатынын
түсіндірмекке ұмтылады.
Абайдың біраз сӛзін ӛз күйінде келтіре кетелік.
"Және әрбір жақсы нәрсенің ӛлшеуі бар, ӛлшеуінен асса –
жарамайды. Ӛлшеуін білмек
-
бір үлкен керек іс. Ойланбақ жақсы, іске
тіпті салынып кеткен кісі ойын байлай алмай, қияли болып та кететіні
болады. Ішпек, жемек, кимек, күлмек, кӛңіл кӛтермек, құшпақ, сүймек,
мал жимақ, мансап іздемек, айлалы болмақ, алданбастық –
бұл
нәрселердің бәрінің де ӛлшеуі бар. Ӛлшеуінен асырса, боғы
шығады"...
71
Қырық
тӛртінші сӛзге саяхат
Егер "Адамгершілік" атты дәрежеге кӛтерілер баспалдақ бар екен
деп келіссек, Абай сол бапалдақтың ең жоғарғы тұғырына кӛтеріле
алған тұлға. Абай: "Адам баласының ең жаманы –
талапсыздық," –
деп
баға береді. Абай талаптының бәрін бірдей кісілік тұлпарына мінгізе
қоймайды. Ер атанбаққа, қажеке атанбаққа, молдеке атанбаққа, тіпті қу
еді, сұм еді атанбаққа талаптанып жүретіндерді, солардың
әлгідей
жолға қалай түсетінін, тіпті мақсатына жету үшін, "кӛкіректі тым
тазалаймын деме, оны кім кӛріп жатыр" дейтіндердің де болатынын
дәлелдеп береді.
Абайдың осы ойларымен таныса отырып кӛзіміз қара сӛз
әріптерінде
ажыратып отырған шақта біздің кӛз алдымыздан кейбір
кісілікті келеке етушілер мен діндар жандарды кемтар жандар
қатарына
қосушылар
елестеп отыр.
Абайдың "кӛкірек тазалығы" деп атаған кісілік қасиетке қатты
кӛңіл бӛлген адам екені әр сӛзінен кӛрініп тұр. Жалған діндарлық пен
жасанды қылықтыларды имансыздар дейді. Ӛз байлығы мен билігін
кӛбейту,
абыройы
мен
атағын
ұлықтату
жолында
дінді
пайдаланушыларды Абай нағыз залымдар қатарына қосқан.
Ол
дін
жолындағы
фанатизммен
бұрмалаушылықтан
сақтандырудан жалықпайды..
Абай қырық тӛртінші сӛзінде "Адам баласының ең жаманы –
талапсыздық" дей отырып, талаптылар ішінен кӛкірегі таза емес
талаптыларға қатты шүйлігеді.
Олар ісіне: "...Бірақ адамдыққа, ақылға қарағанда, қазақ түгіл,
кӛңіл жиіркенетұғын іс," –
деп, қортындылайды.
Абай қалай болғанда да, адал еңбек, кӛкірек тазалығы, соларды
уағыздайтын сӛздерді, демек адамды адам етер қылықтарды әр
сӛзінде ұлықтаумен болады.
Біз осы сӛзге саяхатымызды "Абай "Адамгершілік" атты
дәрежеге кӛтерілер баспалдақ бар екен деп келіссек, сол
баспалдақтың
ең жоғарғы тұғырына кӛтеріле алған тұлға" деп бастаған
едік, сол сӛзімізбен аяқтағалы отырмыз.
72
Қырық
бесінші сӛзге саяхат
Құдай
табарака уаттағаланың барлығының үлкен дәлелі –
неше
мың жылдан бері әркім әр түрлі қылып сӛйлесе де, бәрі де бір үлкен
Құдай
бар деп келгендігі, уа һәм неше мың түрлі діннің бәрі де
ғаделет, махаббат Құдайға лайықты дегендігі.
... Біз жанымыздан ғылым шығара алмаймыз, жаралып, жасалып
қойған
нәрселерді сезбекпіз, кӛзбен кӛріп, ақылмен біліп.
Сонымен Абай бәрімізден бір
-
ақ нәрсе сұрайды:
Мұны жазған кісінің
Атын білме, сӛзін біл.
Осы жалған дүниеден
Шешен де ӛткен не бұлбұл,
Кӛсем де ӛткен не дүлдүл –
дейді.
Осы сӛз арқылы біз Абай ӛзінің ерекше жаратылысын сезген,
мойындағанын байқаймыз. Жаратылыстың сол сыйын адам (қазақ)
пенделерінің пайдасына дұрыс атқарып кетуді парыз санаған.
Содан барып:
Ғылым
таппай мақтанба,
Орын таппай баптанба.
Ӛсек, ӛтірік, мақтаншақ,
Еріншек бекер мал шашпақ –
Бес дұшпаның білсеңіз.
Талап, еңбек, терең ой,
Қанағат, рахым ойлап қой –
Бес асыл іс, кӛнсеңіз –
дейді.
Бұл сӛзер адамға қалай ӛмір сүрудің, іс
-
әрекетінде
жақсы адам, толық
адам атану үшін қандай асыл қасиеттерді бойына жұқтыруға тырысу,
қандайынан
қашық
жүру, ӛзіңе
-
ӛзіңнің
кӛңілің толып жүру
бағдарламасы.
...Осы, біздің қазақтың ӛлген кісісінде жаманы жоқ, тірі кісісінің
жамандаудан аманы жоқ болатұғыны қалай?
Әрине
Абай бұ сӛздерді негізінен жеке адамдарға емес, тұтас
қоғамға
арнаған болар.
Абай тек қана осы бір сӛйлем арқылы барлық адам пенделеріне
соншалықты моральді
-
этикалық жүк арқалатып отыр. Аса салмақты
осы философиялық ойды оқып алып: «Мен де сондаймын ба!» –
деп,
ӛзінен
-
ӛзі
сынақ ала алатын кісі, Абай үмітін ақтап шыға алмақ...
Абайдық қара сӛздері:
Адам баласының саналы жаратылыс ретінде қолынан келер
барлық іс
-
әрекеттерінің
сипаттамасы;
73
Адамды адам етіп қалыптастыру бағдарламасы;
Адам баласының ӛмір сүру ережесі.
Абай қара сӛздерінде:
Айтылмай қалған ой
жоқ;
Қамтылмай
қалған
қылық
жоқ;
Сыналмай қалған мінез жоқ.
Абай әлеміне жасаған алғашқы сапарымыз аяқталған секілді.
Алда ғұмыр, бойда қуат болып жатса, денде саулық, жанда ой болып
жатса мүмкін тағы да бұндай сапарға ниеттенерміз.
Не таптық? Бұрын біз қажылық сапарға жеті рет, он рет барып
қайтатындарға
түсіне бермеуші едік. Біз Абай әлеміне сапар жасап
қайтқалы, қасиетті жерге, ой ордасына қаншама рет барып қайтсаң да
артық емес екеніне кӛз жеткізіп қайттық.
Не
алып
қайттық?
Ӛзіміздің
бағытымыздың,
ӛмірге
кӛзқарасымыздың Абай маңдай түзеген бағытта екеніне сеніп қайттық.
Не байқадық?
Не байқадық деген сұраққа бірден жауап бере алатын секілдіміз.
Абай барлық сӛзінде де кісі жаны адамгершілік сезімге бағынуын, тәні
еңбек пен мал табу жолына бейімделуін, рухы Алла деп тұруын
насихаттайды.
Абай о заман сұраныстарын еске сала отырып, адамдарға мал
табу қажеттігін (тіршілік қамын қамдауды), малды адал еңбекпен
тапқандардың жаны мен сезімі ӛмір бойы бостандықта болатынына
кӛз жеткізіп береді.
Адал еңбек етіп, кӛкірек тазалығына қол жеткізе алғандар
адамдық рухын асқақтата алады екен. Соны түсіндік.
Біз Абай әлеміне саяхат жасау –
кісілік пен адамгершілік, рухани
тазарыс пен сана бостандығы жолындағы ерекше бұлқыныс сапар
бола алатынына кӛз жеткіздік.
Екі жылға созылған осы сапарымыз таза діндар мұсылманның
қажылық
сапармен Меккеге барып кӛкірегі мен рухын тазартып, сенімін
нығайтып келуіненен кем дәрежелі сапар емес екен
-
ау деп
бағаларлықтай дәрежеге жеттік.
қаңтар
2007
–
қазан
2008 жыл.
74
Кҥл Кӛмеш дастаны
Син
-
Лек
-
Уннинни кӛріпкел жырларынан...
Орысшадан аударған Сайын Назарбекұлы
Из книги:
Истоки тюрков. Сборник.
Алматы: ИД «Кочевники», 2005
...Песни и легенды о Гильгамеше дошли до нас записанными клинописью на
глиняных плитках –
«таблицах» на четырех языках Ближного Востока –
шумерском, аккадском, хеттском и хурритском...
...Сам Гильгамеш –
реальная историческая личность, правитель живший ок.2700 г.
До н.э. ...
...Эта поэма о древнм царе Урука основана на мифах
шумеров...
Кҥл Кӛмеш дастаны
Кіріспе сӛз
(аудармашыдан)
Ерте
-
ерте
-
ерте еді,
Ешкі жүні бӛрте еді...
...Жерден топырақ алдырып илеп,
Тәңір отының күліне кӛміп пісірген,
Адамдық кейіпке түсірген,
Күл Кӛмеш атты ғажайып батыр болыпты...
Күл Кӛмеш быйыл 5555 (?.) жасқа толыпты...
Бірінші бет
Құдіретті
еді –
әлемді
шексіз сезе алған,
Жиһангез еді –
теңізді, тауды кезе алған,
Досымен бірге дұшпанын, жауын талқандап,
Кемеңгер еді, сезетін бәрін, ӛзі, алдан.
Кӛрместі кӛрді, сырларды сезді жасырын,
Әйгілі
етті, топан су, зұлмат ғасырын.
Оқыды, жазды, саз илеп таңба басты да,
Әлемді
кезді, шаршады, кӛнді ақыры.
Қаласын
Ұрық
қоршады
қаптап
тас пенен
Ел Ана елді қамқорлап жүрді ас пенен,
Кӛшесі кӛркем, тартқандай сыммен түп
-
түзу
Теңі жоқ әсем, сүйсінді досы, қас пенен.
75
Ежелден жеткен табалдырыққа тигіз табанды,
Ел ана және қабылдар Тәңір адамды.
Ешкім де, тіпті болашақ патша сала алмас,
Ұрықты
кӛрің, алдырмас жауға қамалды.
Қаласын
салды. Ел қамын ерлер жемес пе!
Күйдірген кірпіш! Қаланың сәні емес пе!
Іргетас қандай! Кірпішін сыйпап қарашы,
Тұрғызған бұны –
«даналар ойы» демес пе!?
Зор еді жігіт, жаралған жанның алыбы,
Адамнан кӛрі Тәңірге жуық, анығы.
Сұлу да еді, кӛрмесе адам нанғысыз,
Қаласын
Ұрық
сол кезде әлем таныды.
Домбайдай «тағы», шыдатпай қайрат құтырып,
Қарсылас
жатты алысқан бұдан ұтылып.
Ұран
от жақса –
қарты
да, жасы ұйқысыз,
Арызы жұрттың кӛмейде жатты жұтылып.
Алмайды айта: «Бұзықтық саған қол емес!
Жас жетті сенде мұрагер жоқ қой, Күл Кӛмеш?».
Арызын халық Тәңірлер естіп жатыпты,
Ойлапты олар Анаға айтсақ қой демес:
«Аруақ Ана Кӛмешті ӛзің жараттың!
Егізін жарат мерейі ӛссін тараптың!
Ерлігі оның түспесін кемшін Кӛмештен,
Жарыссын олар, Ұрықтың тыныш таңы атсын!».
Аруақ Ана халықтың мұңын түсінді...
Жүрекпен қалап жаратты ғажап мүсінді...
Тазалап қолын... Қасиет саздан үзіпті...
...«Елкелді» атап, адам ғып жерге түсірді...
«Елкелді» солай жердегі жұртқа жолықты,
Жалаңаш тәні қылшыққа, жүнге толыпты.
«Бӛлтебер» адам, қылығы аңдай, тағы жан,
Әйелге
ұқсап, шаштары ұзын болыпты...
Аспан да, жер де бұндайды бұрын кӛрмеген,
Аң болып ӛскен, ойнаған торпақ, тӛл менен.
76
Құланға
еріп жайылса Ұлы Далада,
Үйіндей
болды, балық па дерсің, кӛл деген.
Бір аңшы оған далада бір күн кездесті,
Келесі жолы суатта тағы жүздесті.
Жайлауға шықса –
жайлауды жайлап алыпты,
Елкелді, ӛзі, екенін адам сезбесті.
Қорқады
аңшы, сасады, түсі ӛзгеріп,
«Бӛлтебер» адам далада, тауда кез келіп.
Айрылды тілден, айрылды ұйқы, күлкіден,
Қабынды
жүрек құбыжық адам, кӛз кӛріп.
Аттанды аңшы, қайда деп қамқор Күл Кӛмеш...
Артында қалды белестен кейін бір белес...
Ұрыққа
жетіп арызын айтты, аңыздай,
Бӛлтебер сұсы кӛзінен кетпей, тұрды елес.
Адамның сондай емес
-
ау, тіпті болмағы,
Қашаған
тастан секілді оның қолдары.
Мал жаяр жерім, тауым да менің қалмады,
Ұйқыдан
қалдық, уайым болды «сол –
тағы».
Аранды қазсам –
бір күнде кӛміп тастайды,
Тұзақты құрсам –
айналып ӛтіп, баспайды.
Аңдардың бәрі алыптың ығын паналап,
Болып тұр елге ас қайғы, тіпті бас қайғы
Ӛмірдің
сырын Күл Кӛмеш оған аңдатты:
«Алып кет –
депті, –
«етегі желді» Шамхатты.
Жарқ етсін сұлу, жалаңаш сұлу, алдынан,
Елкелдің сонда бағдарлай алмас жан
-
жақты.
Сұлуды сүйіп басылар қайрат тасыған,
Ӛмірді
танып желі де кетер басынан.
Иісі адам қашырар одан аңдарды,
Шамхатты бірақ шығарма оның қасынан».
Жеті күн ойнап сезімге шомып батқасын,
Балқыпты тәні құшаққа жылы жатқасын,
Ақыры батыр аңдарға бетін бұрыпты,
Махаббат сезім, ләззәт дәмін татқасын.
Кӛрді де оны жағдайды аңдар аңдады...
77
Бӛтен бе екен олардың әдет, заңдары?..
Елкелді сезді, ӛзгеріс біткен болмысын...
Аңдар да сезді, кетіпті тарап аңдары...
Аңдарға ере алмасы енді байқалды,
Ойы да терең, ақылды сӛзді айта алды.
Оралды қызға, отырды сыйпап балтырын,
Ұнатып
қалды, Шамхаттай сұлу, сайқалды.
Сӛйлесе сайқал елеңдеп батыр құлағы,
Бұ қыздың сӛзі, ӛзі де қатты ұнады.
«Кӛрікті жансың, Тәңір ме дерсің ӛзіңді,
Жүргенің қалай аңдармен аң боп?», –
сұрады.
«Менімен бірге жүрсеші Ұрық қалаға,
Қасиет
үйге, құрмет қылшы Анаға.
Күл Кӛмеш саған домбайдай күшін кӛрсетер,
Жетеді сонда бағасы достық санаңа».
Сайқалдың сӛзін тыңдайды батыр сезіне,
Жүрек те соқты дос іздеп теңдес ӛзіне...
1. Урук –
город на юге Мессопотамии, на берегу Евфрата (ныне
Варка). Гильгамеш –
историческая фигура, царь Урука, правивший
городом около 2600 г. до н.э.
2. Эана –
храм бога неба Ану и его дочери Иштар, главный харам
Урука. В Шумере храмы былыи обычны хозяйственными постройками,
где держали урожай с храмовых имений; эти постройки сами
считались священными.
3. Иштар –
богиня любви,
плодородия, а также охоты, войны,
покровительница культуры.
4. «Все его товарищи встают по барабану!» Речь идет о вызове всех
работо способных граждан Урука по постройку стен.
5. Аруру –
древнейшая, дошумерская богиня
-
мать, создательница
людей.
6. «Подобье Ану создала в своем сердце...» Подобье –
дословно
«названье», «слово», «имя». Имя считалось частью матеральной
сущности человека и божества.
7. Нинурта –
бог
-
воин, сын Эллиля, бога воздуха и ветров, царя богов.
8. Сумукан –
бог
-
покровитель зверей. Его «одежда», по
-
видимому,
нагота, (может быть шкуры).
|


title: Екінші бет - Сайын Назарбекҧлы

text:
Екінші бет
Шамхат қыз –
сайқал, таныңдар мына би қызды...
Матаны жыртып еркекке киім кигізді...
Қалғанын
ӛзі
лыпы ғып алды, ал сосын,
Ел
-
жұртқа қарай, Елкелді ерді жүргізді.
Ұғылды
сӛзі, ойы да кетпей босына,
Ақылды әйел –
данышпан деген осы ма?
Жетектеп қолдан, балаша ерке мәпелеп,
Жабайы жанды жеткізді малшы қосына.
Ғажапқа
таң боп бақташы қауым қоршады,
Елкелді батыр толтырды сонда ортаны.
Жиналған елдің қышуы қанды тілінің,
Суарып кӛзін, құмары
әбден
тарқады.
Айтады олар ұқсас қой мынау Кӛмешке,
Сәл қысқа бойы, ол тау да, мынау дӛңес пе!
Жабайы аңның уызын емген бұ шырақ,
Білегі шынар, тырнағы бүркіт емес пе!?
Қымсынып
отыр, ортаға келіп, білмеген,
Кӛпшілік кӛзі қыздырып оны, терлеген,
Алдына қойған нанның да білмей не екенін,
Бозадан шошып ешқашан ішіп кӛрмеген.
Сайқалы айтып сырына ӛмір қаныпты,
Не айтса болды сеніпті оған, наныпты.
...Нанды же батыр! Адамға азық бұ тамақ...
Шарап іш батыр! Кӛңілге азық бұ тамақ...
Нанға да тойды,
шарап та күшін танытты,
Жетеуін құты босатып барып тыныпты...
Жүректе сезім, болмыста жаны оянды,
Кӛңілі шат боп, балбырап отыр бой енді.
Денесін жүн
-
жүн майымен күнжіт уқалап,
Жабайы қылық, әдетін ерсі жоя алды.
Киімді киді, ұқсады еркек кісіге,
Қараңыз
мына тындырған сосын ісіне.
Қолында
қару, айқасты арыстандармен,
79
Малшылар кӛріп сенеді оның күшіне.
Жеңілді бәрі, арыстан, қасқыр бағынды,
Халқы да шатты хабарды естіп жағымды.
Ғұлама
тыныш, шаруа жайлы, қауіпсіз,
Елкелді қамқар, ел үшін қару тағынды.
Ұрыққа
хабар, дабыра, ӛсіп жетеді...
Күл Кӛмеш батыр қалыңдық ойнар кеш еді...
Тӛсекке бірақ жете алмай қалды сол түні,
Елкелді батыр басқаша оны шешеді...
Некелі тӛсек алдында олар айқасты,
Кӛшеге шығып, далаға кетіп шайқасты.
Қабырға
дір
-
дір, далада гүр
-
гүр, армансыз,
Бір
-
бірін сынап, батырлар әбден байқасты.
Шайқасты олар бәйгіге намыс тігіліп...
Тізесі Кӛмеш кетеді бір кез бүгіліп...
Күл Кӛмеш сонда ауыздықтапты ашуын,
Қызуын
қанның, шектепті батыр тасуын.
Елкелді сонда сӛйледі, сӛйлегенде бүй деді...
Жалғыз ғып сені жаратты десе нанамыз,
Патшайым Нинсун, Тәңірі текті анаңыз.
Жоғары едің кіндікті жанның бәрінен,
Тәңірің Эллиль патша етті, біздің панамыз.
Күл Кӛмеш сонда сұрайды...
«Кӛздерің неге мӛлдірей толып тұр жасқа,
Ӛзіңді
неге қинайсың сонша құр босқа?»
Елкелді жауап қатады...
Қапамын
досым, жарасар қылық осы ма?
Күшімді жұмсар іс таппай жүрмін босына!
Күл Кӛмеш сонда сӛйлейді, сӛйлегенде бүй дейді...
...Ливан атты, жырақта тау бар деседі,
Самырсын орман, сол тауды жапқан, ӛседі.
80
Орманды жауыз Сұмбаба мекен етеді.
Тимесін елге сұмдық пен қулық кеселі.
Екеулеп біздер құрталық кӛзін жауыздың...
Тазартам жерді –
ендігі осы әңгіме,
Ендігі ерлік, жырланар осы ән міне!
Пиғылын кісі, жүрегін адам ағартам!
Атымды солай қалдырмақ болдым мәңгіге!..
Елкелді сонда сӛйлейді, сӛйлегенде бүй дейді...
Орманды қорғар –
Тәңірі
-
Вэрі емес пе?
Кӛз ілмес күзет, Хумбаба күшті егесте.
Шамаштың ӛзі дем берген оған, ал Алда
Орманын қорғап, Хумбаба қамын жемес пе?
Адамның оған сезімін қорқу басқартқан,
Қаһарлы
–
даусы, дауылға сұмдық астасқан.
Сӛзі –
ӛрт
оның, ал демі –
ӛлім, жұт елге,
Сумбаба сұмнан талай ер қорқып бас тартқан.
Жол да жоқ жетер, күтіп тұр ӛлім барғанға,
Жоғалтар адам қасиет
-
еркін орманда,
Сумбаба –
тажал, сезімді қорқу басқарған,
Самырсын орман айналған сұмдық қорғанға.
Күл Кӛмеш сонда сӛйлейді...
Ойлашы, досым, құдірет қандай Кӛктегі?
Тәңірлер Кӛкті мәңгілік мекен еткелі –
Ғұмыры
адам –
қамшының
ғана сабындай,
Ӛмірі
–
опа, еңбегі –
зая кеткені...
Ӛлім
не, досым, қорқасың содан несіне?
Жинашы қайрат, ерегес, қайта, ӛшіге!
Жол салып алда отырам ӛзім, сен болсаң:
«Қорықпа дей бер!», түсірші соны есіме.
Ат қалсын артта: «Батылы барды бір іске,
Сұмбаба сұммен Күл Кӛмеш түскен күреске!»...
...Бір бала келсе ӛмірге ӛзім пішінді,
81
Сұраса сенен білгісі келіп, ішіңді:
«Тындырды нені әкешім менің десе ол?»
Айтарсың сонда тындырған менің ісімді...
1. Ишхара –
Богиня
2. Ограда –
здесь то же, что Урук.
3. Нинсун –
царица храма, мать Гильгамеша.
4. Бог Вэр –
одна из ипостасей бога и дождя Адду.
Ҥшінші
бет
Батасын беріп ақсақал жолға шығарып,
Айтуға ақыл, құмар ғой әсте бұ халық:
«Күшіңе сенбе, досыңа сенші, жігерге,
Сабырлы бол да, ұрымтал сәтті жіберме.
Жол басшы болса –
міндеті жолдас құтқару,
Бас дайын болсын, сақтауға досын, тігерге.
Елкелді алда жүретін болсын әрдайым,
Біледі батыр самырсын орман жайғдайын.
Ұрыста
болған, соғысты кӛрген жауынгер,
Патшасын сақтап, жасасын оның хал
-
жайын.
Болуды қорған, сақтауды жанын мойныңа ал!
Кездессе жыра патшаңды кӛтер, қолыңа ал!
Елбасын саған тапсырдық батыр Елкелді,
Орал да аман, қымбаты елдің болып ал!»...
Тӛртінші бет
Күл Кӛмеш патша Елкелдіге...
Жалғыздық жаман, жұртыңның жаты боларсың,
Шыға алмай шыңға, ӛкініп жолда қаларсың.
Бріксе саусақ , бітірер талай ісі бар,
Күшіктің екі арыстан сынды пысы бар.
82
Елкелдінің Күл Кӛмешке жауабы...
«Орманға барсақ денеден соңғы күш кетер,
Жансыз боп аяқ, қол ұйып, беттен түс кетер...
Күл Кӛмеш патша Елкелдіге...
Досым
-
ай, біздер, ӛмірде әлі тіріміз,
Арқасы достық әрқашан біздер іріміз!
Таулардан талай аспап па едік бірігіп,
Қорқамыз
неден орманға бастап жүріңіз!
Үйрендің
соғыс, ӛнерге биік жеткенсің,
Қалайша
ӛзің
қорқақ
боп кенет кеткенсің?
Ойлама ӛлім, күнжіттің майын жақпап па ең,
Жер жарып даусың, жауыңды басқа тепкенсің!
Айтқалы саған бір сӛзді кӛптен жүр едім,
Тартпасын жансыз, қауіптен қорқып білегің.
Жүректе шайқас тұтанса оты арман жоқ,
«Тәңірі соғыс» –
сенен, мен соны, тіледім!
Ұмытсаң
қауіп, сүресің ӛмір әуелден,
Сескенбес сенсің, шығар деп кенет жау алдан.
Аттандық жолға, ел үшін жанды пида ғып,
Жүрерміз шалқып, құтқарсақ елді зауалдан!..
...Мыңдаған жылдар сақтар
-
ау бізді ардақтап...
«Втрое скрученный канат...» Обычная веревка скручена из двух
шнуров, поэтому втрое скрученный канат (или нить) –
образ дружбы
двоих.
Бесінші бет
Соғылды дабыл, басталды соғыс жандасқан,
Күл Кӛмеш қолға алады сонда алдаспан.
Суырды қыннан қылышын, нағыз, наркескен,
Соғады дәлдеп желкеден, әлсіз жер дескен.
83
Елкелді досы кеудеден тосын ұрады,
Жауына тиді үш рет оның құралы.
Сұмбаба жаудың тигізді жерге жамбасын,
Денеден асау жан кетіп жауы сұлады.
Екі ӛлшем жерге самырсын шуы жетіпті,
Сұмбаба жауыз ӛмірден
солай ӛтіпті.
Екі дос сӛйтіп Ливан жерін тазартты,
Сирия елі бостандық алды, азатты.
Тыншыды басы таулардың биік мұз басқан,
Тыншыды орман, тыншыды тіпті күзгі аспан.
Таудан да, орман Сұмбаба отын сӛндірді,
Жастантып жерді, қас жауын жеті кӛндірді.
Жеті еді талант қанжардың салмақ есебі,
Дәл сегіз талант болыпты жүгі деседі...
Ануннак сыры ашылды, солай табылды,
Самырсын орман кесілді, тамыр шабылды...
Энкиду сонда сӛйлейді...
Орманын отап, тәубеге жауды келтірдік,
Етеді енді бейбіт күн кешіп,
ел тірлік.
Шамешке арнап садақа шарап ішелік,
Тағынып қару қайтадан жолға түселік.
Елге де арнап еңбектің терін тӛгелік.
Евфратқа жетіп самырсын ағаш егелік...
Алтыншы бет
Күл Кӛмеш алғаш алады сол күн тынысын...
Тазартты тәнін, тазарды қару
-
жарағы,
Шаштарын баптап, бұрымын ӛрді, тарады.
Сән шапан киіп, тағынып белбеу шығады,
Патшадай жайнап, жан
-
жаққа жарқын қарады.
Иштардың кӛзі сұлуға сұқты, қырағы,
Батырға Кӛмеш алтын
-
зер тұзақ құрады:
84
«Толысқан тәннің жеңсігін маған сыйлашы,
Күйеуім бол! –
деп, кетіпті Иштар шыдамы.
Тартайын сыйға күмістеп кӛркем күймені,
Жегейін бұқа мүйізі маржан үйдегі.
Ордама кірсең самырсын исі аңқыған,
Бір ғана талап –
жаныңдай кӛріп сүй мені.
Ізіңді сүйер, табалдырығым да, тағым да,
Ниетті болшы, кӛкірек соғып қағынба.
Мансаптан –
Тәңір, байлықтан –
алтын қашпассың...
Тағдырың солай, сорың ба, әлде бағың ба!?..
Қажетін
білем дүие, мүлік, малдың да,
Атағын ердің шығарар солар ханның да.
Далаң мен қалаң сыйлығын саған жіберіп
Билер мен бектер тізесін бүгер алдыңда.
Есегің озар, қалады жолда арғымақ,
Ат арбаң құс боп биіктен, жардан қарғымақ.
Егіздеп қойың, үш еннен ешкің лақтап,
Жатады естіп Күл Кӛмеш даңқын бар құлақ»...
Күл Кӛмеш сонда сӛйлейді, сӛйлегенде бүй дейді...
Тәңірі
Иштар –
қайтесің
мені ер етіп,
Ордасын Тәңір, қайтесің маған тӛр етіп...
Үстіңе
кӛйлек, денеңе күнжіт берейін,
Аңның да етін, жемісін дала терейін.
Құмар
кӛп саған, жарылғап бәрін солардың,
Тәңірдей, патша құрмет етіп кӛрейін.
Құйайын
арнап патшаға лайық шарапты,
Жинайын саған мүлікті қымбат, жарақты.
Әйел
ғып
бірақ мен сені, тіпті, алмаймын,
Сайқалдық атың кӛкке де жерге тарапты.
Есіксің кілтсіз, кез
-
келген кіріп тоқтайтын,
Сарайың –
қауіп, адамға адал жақпайтын.
Суыған пешсің, тамызық тілеп тұратын,
Дарақы пілсің, жабуын ӛзі таптайтын.
85
Тәңірі емес аяқсың, ауру бақайсың,
Жауына жұртын құл етіп берер ноқайсың.
Есікте күңнің мойнына салған құндыздай,
Әдемі
тіккен, аяқты қысар шоқайсың...
Кӛп болған саған еркектер құмар, қырындар,
Күйеуді қандай бағалап едің бұрындар?
Сайқалдық құрдың, берейін санап, тыңдасаң,
Таусылмас сенің бір жылға жетер жырың бар...
Бұ сӛзді естіп долылық қысты Иштарды,
Ӛзегін
ӛртеп
барады тәнге құштарды.
Кӛгіне ұшты, әкеге жылап жалынды,
Ануға Тәңір, ағызып жасын тіс жарды.
Иштардың әкесіне шағынып жатқаны...
Күл Кӛмеш мені масқара етті, масқара!
Бұл сӛзді әке алмаймын айта басқаға!
Естіртіп айтты кінам мен күнәларымды,
Ӛзің
де мені кемітпе, сӛкпе, жасқама!
Тәңірі Ану қызына сонда айтады...
«Әуелі ӛзің батырды мазақ еткенсің,
Дӛрекі мінез шегіне шыдам жеткенсің.
Күл Кӛмеш сенің санаса қылықтарыңды,
Ұятсыз
едің, шамадан шығып кеткенсің!»...
Иштар әкесі Ануға Ӛгіз жасап бер деп жалынады...
Әкетай
маған жасап бер Ӛгіз, айбатты,
Ӛлтірсін
оны, үйінде Ӛгіз қайратты.
Кӛнбесең егер, мен ӛзім бәрін істеймін,
Ойлай бер онда тіріні Иштар жайратты!
Тамухтан бері, Ұрыққа дейін жол салам,
Қуанар
Кӛмеш жеріңде бір жан қалса аман!
Ұйқыдан
мәңгі оянар барлық мүрделер...
Түскенде жерге –
жалмауыз, жебір түрге енер...
Адамды жейді, таусады түгел тірісін,
86
Қалады
есте бітірген менің бір ісім...
Тәңірі Ану сӛзінен қыздың шошынып,
Сұрапыл Ӛгіз береді жасап қызына...
Сұмдықты естіп қыз ойын іске асырды...
Ӛгізді
кӛктен Иштар қыз жерге түсірді...
Ӛгіздің
Ұрық
жерін талқандап жатқаны...
Алмақшы Иштар Кӛмешке кеткен есесін...
Талқандап жатыр Ұрықтың Ӛгіз кӛшесін...
Евфрат суын жұтқанда жеті, құрғатты...
Тұяғы тиген қалдырмас аман бір затты...
Бірінші демі қазыпты апан айлапат...
Ұрықтың
оған құлады бір жүз адамы...
Екінші дем де қазады апан айлапат...
Ұрықтың
оған құлады жүз, жүз адамы...
Үшінші
демін құсық қып шашты батырға...
Елкелді батыр Ӛгізге тура атылды...
Елкелді батыр мүйізге бірден жармасты...
Сұрапыл Ӛгіз бұлқынып, сілкіп жандасты...
Құйрығы
дырау, соққылап жатыр батырды,
Ӛгіз
де емес перідей, нағыз, албасты...
Елкелді сонда сӛйлейді, сӛйлегенде бүй дейді...
Жаратқан жоқ қой Тәңірі бізді қорлыққа,
Досым
-
ау қалай, бір Ӛгіз бізді қор ғып па?
Қауіпті
емес ӛзі де, күші Ӛгіздің,
Кӛнбелік мына жіберген Иштар зорлыққа!
Алалық жұлып жүрегін Ӛгіз ӛлтіріп
Сәтіне істі ерлікпен тағы келтіріп.
Ӛгізге
шығып, жеңісті тойлап, тұрам мен,
Мүйізге құям күнжінің майын толтырып!
Жүрегін Ӛгіз қоярмыз Шамаш алдына,
87
Екеуміз солай сәтіне істі келтіріп!
Сен ұста мықтап құйрықтың жуан түбінен,
Қозғалып
кӛрсін, ол Ӛгіз сосын, қарасын.
Мүйізден ұстап, мен болсам дәлдеп қанжармен,
Соғармын осал желке мен мойын арасын.
Елкелді батыр Ӛгізді жетіп қайырды,
Құйрығын
бұрап кӛрсетті Кӛмеш зайырды.
Осал жер осы, деді де салды Елкелді
,
Қанжармен
басты мойыннан бӛліп, айырды.
Ӛлтіріп
Ӛгіз
жүрегін жұлып алады,
Алдына Шамаш апарып оны салады.
Құрмет
етіп Шамашқа олар кетеді,
Жеңіске тасып батырлар бағы, талабы.
Бауырлар отыр, оңаша енді дем алып...
Тәңірі Иштар қорғанға Ұрық шығады,
Мәнісін істің сол кезде барып ұғады.
«Ӛлтіріп Ӛгіз, масқара еттің мені сен,
Басыңа, Кӛмеш, қаралы күндер туады!».
Елкелді батыр Иштардың сӛзін естиді,
Қысады
ашу, ал сосын барып ес жиды.
Суырып Ӛгіз «қамшысын» алып жіберді...
Сескенбей батыр Иштардың тура бетіне.
«Қолыма түссең Ӛгіздей сені етер ем,
Қолыма
түссең басар ем таңба, етіңе».
Жинады Иштар жезӛкше, сайқал қыздарын,
«Қамшыға Ӛгіз» бәріне жылау айтқызып...
Күл Кӛмеш барлық шеберді жиып алдырды,
Мүйізі Ӛгіз шебердің бәрін таң қылды.
Отыздай мысқал, аспан түс кӛктас орнатты...
Екі елі мүйіз, жиектеп, әсем торлатты...
88
Алты ӛлшем маймен күнжіттің, зәру, толтырып,
Тәңірім сен деп Лугальбендеге сыйлапты.
Мүйізді баптап тӛріне үйдің іледі,
Евфратқа барып жуады қолын, білегін...
Кӛшеде келе
жатырған екеу солар ма?..
Қаланың
халқы сүйсініп қапты оларға...
Күл Кӛмеш сонда халқынан Ұрық сұрайды:
Кӛрікті батыр кім екен батыр ішінде?
Батырдың мәрті қайсысы батыр ішінде?
Қорғанды
Ұрақ
ерлері жауап қатады...
Кӛрікті батыр Күл Кӛмеш болар, ерекше!
Елкелді батыр батырлар мәрті, ерекше!
Бұл жауап бірақ қуанта алмай батырды...
Ӛгізін
Тәңір қатерлі сәтте қуған –
біз...
Арманға бірақ жетпейтін болып туғанбыз...
Күл Кӛмеш елін шақырып мейрам ӛткізді...
Тарады жұрты, тарқады қызық той енді...
Тіледі тыныс, шаршаған қажып бой енді...
Ұйқыға
кеттті батырлар аспан астында,
Елкелді ғажап түс кӛріп жатып оянды...
Елкелді батыр түсінен жаман шошынды...
Жетінші бет
Елкелді айтты, Күл Кӛмеш тыңда, түс кӛрдім...
Елкелді айтты, Күл Кӛмеш тыңда, түс
кӛрдім!
Түс кӛрдім бүгін, түсімде жаман іс кӛрдім!
89
Эллил мен Ану, Шамаштар отыр кеңесіп,
Тағдырын шешіп алдағы болар істердің!
Эллилге айтты ойларын Ану негізгі:
Сұмбаба ӛлді... Мерт етті неге Ӛгізді?
Отады орман... Құрыды тауда самырсын...
Ӛлімге
бұйыр Елкелді
-
Кӛмеш егізді!..
Эллилдің сонда Ануға мынау жауабы:
Елкелді ӛлсін, Күл Кӛмеш сүрсін ӛмірін.
Шамаш Тәңірдің араға түсіп жатқаны...
Сұмбаба менен Ӛгізді олар ӛлтірсе,
Жазығы неде, ӛзіңіз солай жазыпсыз?
Елкелді қалай тартады жаза жазықсыз?
Шамашқа Еллиль айтады сонда не дедің?:
«Адамға жолдас, дос болып жүрген сен едің!»
Елкелді солай досына жатты шағынып...
Кӛзінен Кӛмеш ыстық жас жатты ағылып...
Бауырым, інім сүйіктім дейді Күл Кӛмеш! ...
Күл Кӛмеш жасы ағады жылжып тоқтамай...
Қалайша ӛмір сүре алам сені ақтамай?
Қонғанды
ерлік, ӛзіңмен ғана бақ маған!
Қалайша
олар сені емес мені ақтаған?
Жүріп ек біздер алмақ боп әлем түзетіп,
Сыбағам менің қалу ма мола күзетіп.
Жанымнан артық ініні жоқтап, ӛтем бе,
Сүрем бе ӛмір жүректі ыстық мұз
етіп?
Елкелді сонда Кӛмешке былай тіл қатты...
Дос едік біздер, Эллилге бірге баралық,
«Жазығым не деп?» Тәңірден тура сұралық.
Аттанды олар Тәңірдің Эллиль үйіне...
Елкелді кӛріп есігін Тәңір сезеді,
90
Эллилге оны сыйлаған бұрын ӛзі еді.
Сол есік ӛзі, қолымен шауып жасаған,
Болғанды ұмыт, айтылмай қалған сӛз еді.
Елкелді тағы сӛйлейді...
Қырсықтың
бәрі есіктен осы басталған...
Болыпты кезім ескерту алған, жасқалған...
Елкелді батыр есікке кӛзін тастады,
Есікпен және сӛйлесе тағы бастады:
Жай ғана ағаш далада ӛскен сен едің,
Бұйрығы Тәңір ӛмірге келген мен едім!
Бойыңда сенің ой да жоқ, ақыл, сезім де,
Қалайша
ағаш адаммен мендей тең едің?
Эллилия Тәңір риза бізге болсын деп,
Кӛркі де, сәні ордасы Тәңір оңсын деп,
Он сегіз құлаш самырсын едің бір кезде,
Қайрадым
балта қинамай сені жонсын деп!
Ашу мен жабу, сиқырлы есік, бір ғалам,
Оюлап, сәндеп, Ниппурда сені сырлағам.
Бар еді қандай кемшілік, қылмыс, не мінім?
Білсем ғой құның –
ӛзімнің
мына ӛмірім?
Ағызсам етті сал етіп суға, немесе,
Жаңқалап ӛртеп күліңді шашып, кӛмірін.
Ану мен Иштар Эллилге соны қызғанып,
Ақиқат жолын, ӛздері Тәңір, бұзды анық.
Ӛзімнің
ӛнер, еңбегім құртып ӛзімді,
Жазықты болып отырмыз енді біз налып.
Болашақ патша жасаса сені қайтер
ед?
Тәңірлер оған не кінә тағып, айтар ед?
Атымды менің ӛшірсін, жазсын ӛз атын...
Самырсын емес дұрыс па ед кесу жай терек?
Елкелді зарын естіді сонда Күл Кӛмеш,
Жылайды сонда, сӛйлейді сонда Күл Кӛмеш:
Тәңірің саған сыйлады ӛмір, ойды да,
91
Сӛйлетіп сені ақылды сӛзбен қойды да.
Сен қалай досым, ойладың қауіп, кенеттен,
Сол түске бола, жан досым менің, мойыма.
Жақсы ғой түсің, қорқыныш кӛптеу болса да,
Кӛресің түсті басыңа бақыт қонса да.
Уайым ету еншісі ол бір тірліктің,
Бір түске бола батырым неге жүн жықтың.
Табынып алып, жалынып алып сұралық,
Тәңірден сұрап кешірім алам, жүр мықтым.
Еттік қой еңбек Тәңірлер бізді тастамас,
Шашайын алтын жолына оның жасқамас.
Бұлардың сӛзін естіді Шамаш кӛктегі...
Естіген сӛзін... Ал зары бірақ жетпеді...
Тек қана Шамаш Кӛмешке тоқтау айтады:
«Тәңірлер сӛзін ешқашан қайтып алмайды,
Шашылма босқа, ӛмірі адам ӛтпелі...
Тағдыры адам, әу баста солай, ӛледі...
Ӛлімнің
қаупі
кенеттен басқа тӛнеді...»
Елкелді батыр жатқанда жалғыз, бір түнде,
Ауру боп тәнге дерті де оның енеді.
Тағдыры адам –
күн сайын ғұмыр кемірген...
Басына түспей, сезе ме адам, не білген...
Елкелді жаны, тәні де сезді сұмдықты,
Жаралы жүрек, қайғыға еріп, егілген.
Жегідей жеген, ашады сырын, досына;
Тыңдашы досым ӛмірден ӛту осы ма?
Тағы да кӛрдім бір түсті тура ӛңімдей,
Қайғыға
тағы бастады қайғы қосыла.
Күркіреп аспан, жер жатыр қорқып, дірілдеп,
Дегендей қырам, қалмайсың тірі бірің деп.
Ортада тұрмын, аспан мен жердің арасы,
Секілді ем ӛлік, ӛлгендер қалай тірілмек?
92
Түр
-
түсі суық бір кісі бүркіт секілді,
Тырнақпен бүрді басымды, терім, кекілді.
Тұяғы бүркіт, қанаты қыран –
самұрық,
Қан
жауып кетті аяулы менің бетімді.
Шашымнан сілкіп, барады қысып құшағы,
Еркімді алды, арқансыз мені тұсады.
Ұрып
ем менде, тұрғаны мұрты қисаймай,
Ӛгізідей қуат, қыл бұрау сала қысады.
Соғады мені, соғады тағы, қағынды,
Жалындым саған құтқар деп мені, жалындым.
Не болған саған, ақырын күтіп тұрдың тек,
Дүлейден қорқып, күреспей оған бағындың.
Тигізді қолын, айналдым кенет торғайға,
Батырды мендей о жерде солай қорлай ма?
Құс
етіп мені құрдымға қара кіргізді,
Мықтылар ӛлсе о жақта солай сорлай ма?
Ол жерге кірген із бар да, жол жоқ шығатын,
Ешкім жоқ кӛрген, ой керек бұны ұғатын.
Жарықсыз мекен, әлемді түгел сыйғызған,
Ас
-
сусыз мекен, денеге ас боп жұғатын.
Киім жоқ онда, шетінен бәрі қанатты,
Соңғы рет со күн ақырғы маған таң атты.
Мүрденің күлі, тозаңы күнә, құлыпты,
Кӛрімнен менің –
алмадым байқай жәннәтты.
Кіргізген жері –
жарықсыз, шаң мен күл кілең,
Тозаңға бәрі айналған мүрде мүлгіген.
Жұп
-
жуас бәрі, тірлікте алтын тақтылар,
Дейтіндер ӛзін ӛмірдің кӛркі, дүлдүлі ем.
Тәңірлер тӛрде –
ет пенен майды тартады,
Наны да керім, бетінде оттың сар табы.
Әкеліп
жатыр: сусынды, балды, барлығын,
Тӛрт елі қазы, жаяны, тағы қартаны.
Сыйқыршы жанның, сәуегей
жұрттың тұрағы,
Бұл үйде тағы отырды сыйқыр қырағы.
Эрешки Тәңір, Сумукан, Этан Тәңірлер,
Қыздар
жүр хатшы, орындап олар сұрағын.
93
Саз кітап қолда, тағдыры сонда халықтың...
Кӛрді де мені деді ол жатпай налып тым:
«Жеңіпті ӛлім ғажап
-
ай, мына, алыпты»...
«Бӛлісіп едік тірлікте арман, күшімді,
Есте ұста мені, ұмытпа менің ісімді.
Сол түстер менің жоқ етті қайрат, еркімді,
Ғұмырым
менің келте боп міне пішілді.
Елкелді жатыр, дертті боп, аурып тӛсекте,
Бірінші күні, екінші күні... есепте.
Үшінші
және тӛртінші тағы бесінші,
Зулайды күндер, күн ұзақ, қанша, десек те.
Алты мен жеті, сегіз бен тоғыз, оныншы,
Елкелді әл жоқ, ұлғайды дерті, тӛсекте.
Он бір күн қиды Тәңірлер оған, он екі,
Мезгіл де жетті, ақыры, Кӛкте ӛлшенген,
Жан ашып оған уайым
-
қайғы
жесекте.
Соңғы рет батыр тӛсектен басын кӛтерді...
Соңғы сӛз болды жалғаннан мынау ӛтерде:
Қайырым
қылар
бәріне адам бірі едің,
Ұмытты
қалай
досыңды мендей жүрегің?
Ұрықта
досым, болып ең ӛзің тірегім,
Жабайы жаннан адам боп, солай түледім...
Сенімен Мен де, патша да бай да теңесер,
Депті ғой бабаң –
«ӛзекті жанға бір ӛлім»...
Поприще –
расстояние двух часов ходу по ровной дороге.
«Стер бы мое имя, свое написал бы...» Стерший надпись с чьим
-
либо
именем навлекает на себя проклятье.
Иркалла –
одно из имен божества, царя переисполней.
Этана –
герой легенды о полете на небо с помощью орла, первый
царь.
|


title: Сегізінші бет - Сайын Назарбекҧлы

text:
Сегізінші бет
Күн шықты тағы, аспан да жер де, арайлы,
Тек Кӛмеш зарлы, жан досын жоқтап жылайды...
...Елкелді досым! Даланың ұлы сен едің!
Киікті –
анам, құланды –
әкем
деп едің,
Сүтімен аңдар асырап сені жеткізді,
Далаң да анаң –
бӛтенсін сені демеді!
Жанды да жансыз сүйіп ед сені, қимайды,
Қинады
бәрін кенеттен соққан бұл қайғы.
Жылайды елің, қорғанды Ұрық қарттары,
Самырсын орман, Елкелді жолы жылайды.
Жоқтайды шыңның біз асқан қырат, жондары,
Жылайды таудың екеуміз ӛткен аңғары.
Жылайды емен, шырын боп жасы тӛгіліп,
Жоқтайды жайлау, жоқтайды қыстау маңдары.
Жылайды дала, сезеді ауыр жарасын,
Кӛк бӛрі зарлы, ана ғой жоқтап баласын.
Жылайды барыс, аю мен қасқыр, жолбарыс,
Текесі таудың, бұланы –
бәрі шарасыз.
Бұғы мен киік, даланың құрты, тасы да,
Жылайлы Евлей, келдік қой талай қасына.
Толтырып месті су алған ӛзен жылайды,
Евфрат суы айналған қайғы жасына.
Жылайды бәрі –
Ұрықта
туып ӛнегендер,
Жылайды бәрі –
ерлікті біздің кӛргендер.
Жылайды қала, жылайды дала жұбанбай,
Жылайды дихан, жемісін еңбек тергендер.
"Ескінің кӛзі еді деп сені жылайды,
Тірлікте сені кезі кеп кӛрген жылайды.
Иіс май жаққан күңің де жатыр қайғырып,
Кесеңе шарап құйдым деп құл да жылайды.
Қайғылы
сайқал, күнжі май жаққан кешегі...
Қуанта
алмас қайғыны жардың тӛсегі...
Жар тапқан жандар себеп боп ӛзің қайғылы...
95
Қайғысы
жұрттың күн ӛткен сайын ӛседі...
Қайғыдан
жұлып жылайды қыздар шаштарын,
Қайғымен
ұлдар
соғады жарға бастарын.
Жылайды елің, атаң мен анаң секілді,
Жылайды жұртың –
қорғаныш
болған асқарың.
Жанымды менің түсінер, сірә, жан бар ма?
Тағдырын қарғап кӛз ілмей жүрген таңдарға?
Сезесіңдер ме қорғанды Ұрық бектері,
Жоқтайтын досын, жүректе әлі қан барда.
Айтамын жоқтау, әйелдей жылар жалданып:
Балтам ең ӛткір жүретін ылғи қолға алып,
Қалқаным
едің, қайраулы қару –
алдаспан,
Ӛтетін
жарып дұшпанның шебін, қақ жарып.
«Дұшпан кӛз ішік», «бір киер» сәнім ӛзің ең,
Сен жоқсың енді ӛмірдің маған мәні
не?
Елкелді інім, жабайы аңды мал еткен,
Барысын дала үй күшік қылған, үйреткен.
Құланын
дала ат қылып мінген інім
-
ай,
Қайратым
кеміп, барамын жүнжіп, күйреп мен.
Тауға да шықтық, даланы кездік –
не тірлік,
Қимылдап
бірге, Ӛгізді біздер ӛлтірдік.
Қорғаны болдық, құрбаны болдық біз елдің,
Қастасқан
жауды тәубеге талай келтірдік.
Не ұйқы сенде, еркіңді алған Елкелді?..
Кӛтермей басты жатырсың қалай Елкелді?..
Кӛзің де кӛрмей, естімей құлақ, не тірлік?
Тірліктің мәнін, қалайша біздер кетірдік?
Жүрегін
байқап қарады –
жүрегі батыр соқпайды...
Баласы торда арыстан сынды жұлқынды...
Қинаумен
жанын ӛткізді Кӛмеш бұл түнді...
Терінің жүнін тартқандай шашын жұлқылап...
Тірліктен жеріп, салып жүр сұмдық бұрқылды...
Саз бере таңның кӛмескі ғана шапағы...
96
Атой сап Кӛмеш шеберін елдің шақырды,
Мүсінші, мысшы, ұстаны, барлық тақылды.
Жан досым менің, ой келді маған, ой маған,
Орнатам мүсін ешкімге ешкім қоймаған!
Досымның жүзін, денесін солай тірілтем,
Тұғыры тастан, лағылдай шашы ойнаған!..
Мен досың, әрі ағаңмын сені сағынған,
Сағыныш мұңын тұмар ғып мәңгі тағынған.
Жатқыздым сені құрмет
-
мамық тӛсекке,
Алтын
-
зер ою, күнжінің майы жағылған.
Патшаға, бекке табаннан бастап сүйілдің...
Ұрықтың
халқы жоқтасын бәрі, бұйырдым...
Сайқы мен сәйкі қаралы киім жамылды...
Ал ӛзім болсам –
қайыршы
болып киіндім...
Арыстан тері жамылам, кетем Анаңа!
Ӛзіңнің
жүрген, сағынып, Ұлы Далаңа!
Күн кӛзі шапақ шашатын кезде таңертең,
Күл Кӛмеш саздан үлгерді мүсін дайындап.
Дастарқан жасап тамаққа үстін толтырды...
Ақықтан қызыл ыдысқа құйды бал, шырын...
Ыдысқа кӛктас, аспандай әсем май құйды...
Сездірмек болды Шамашқа солай жан сырын...
Тәңірі Эллиль естіп қап сонау кӛктегі –
Қаһарлы
дауыс аспаннан кенет жеткені...
Күл Кӛмеш тыңда! Міндеті адам жазылған:
Шаруа адам
егінмен күнін кӛреді,
Малшы мен аңшы аң аулап ӛмір сүреді...
Күл Кӛмеш солай Далаға Ұлы кетіпті,
Ұрпағы
қазақ
бұ күнге міне жетіпті...
97
Утнапишти—буквальный перевод с
шерского: «Нашедший далекую жизнь»
-
древний царь города
Шуриппака, к северу от Урука; по верованиям вавилонян,
единственный из людей, принятый в собрание богов и тем самым
приобретший божественное существование для себя и своей жены.
«Он слыхал о горах, чье имя Машу...»
По представлениям вавилонян,
земля окаймлена
Круговым хребтом
гор—Плотиной небес; на ней
Покоятся металлические небесные своды(три, пять или семь),а
позади нее находится Мировой
Океан, мыслившийся то пресноводной рекой, то водами смерти.
Земля плавает на поверхности
Океана или прикрывает его как крышка. В Океане—острова
блаженных. В этой же Плотине Небес имеются горы—близнецы—
Машу, и между ними медные ворота, охраняемые людьми
-
скорпиономи. Через них Солнце—Шамаш ежедневно проходит из
преисподней на небеса и обратно уходит с небес длинным ходом,
поперек пересекающим гору Плотины Небес и выходящим к Мровому
Океану, по
-
видимому, сообщающемуся с преи
-
поней.
Тоғызыншы бет
Күн шықты тағы, аспан да, жер де, арайлы,
Күл Кӛмеш зарлы, жан досын жоқтап жылайды...
...Жас тӛгіп ыстық барамын кетіп далаға,
Уайым
-
қайғы
–
айналды жанды жараға.
Еркіне кӛнем Тәңірге жетіп, жаратқан...
Ойламаң қорқып, далаға қашып бара ма...
Шықтым мен жолға, келемін ӛте асығып,
Тәңірлер сізге етемін тәжім бас ұрып.
Арыстан кӛріп, жалындым Тәңір Синаға,
Қараймын
оған «қорқыныш
сұмды» жасырып.
Тәңірге барлық батамды оқып сақта деп,
«Бұрындар қалай сақтасаң солай сақта тек»,
Жатып ем бірақ арыстан шуы оятты,
Қайғысыз
ӛмір, кенелген олар баққа кӛп.
98
Алдаспан атты қаруын қолға алады,
Арыстан –
мысық, шетінен шауып жарады.
Ойнатып қолда қайқы бел түркі қылышын,
Ӛлтіріп, жарып, жаралап кетіп барады.
Маша тау атты тау бар деп бұрын, естіп ед...
Қорғар
деп күннің шыққанын, батқан, естіп ед...
Күл Кӛмеш келді тауларға Маша жақындап,
Тұр екен таулар, темір тау биік, кӛк тіреп.
Адамға ұқсас бүйілер бағар қақпаны...
Қараса
бітті, пенденің сеспей қатқаны...
Жанары сұқты тауларды кетер аударып...
Тӛменде –
тамұқ, тіршілік қайнап жатқаны...
Батарда және шығарда күнді күзетер...
Қақпайды
кірпік, қарайды күнге, күзетер...
Күл Кӛмеш кӛріп, қорқыныш басып денесін,
Жүрек те сезіп, шымырлап кетті, тыз етер.
Қамшылап
намыс бүйіге барды жақындап...
Ал адам
-
бүйі сӛйлейді сӛзді тақылдап:
«Адамның анау бойында Тәңір қаны бар» –
Әйелі
ерін қостап тұр, дұрыс, мақұл деп.
Адамға бүйі айтады сонда әйелі:
Не деген адам, қанына Тәңір бай еді.
Екісі үштің Тәңірлік болса, біреуі
Адамдық екен, кӛрсетсе құрмет сай еді.
Бүйі адам сонда Күл Кӛмеш ерге тіл қатты:
«Неғылған жансың ӛлімге кӛнген, неліктен?
Бұл тауға неге, шешуге жұмбақ, келіп пе ең?
Қай жолмен жеттің бұл жерге ӛзен, тау кезіп,
Таңдандым қатты ӛзіңді, міне, кӛріп мен?».
Күл Кӛмеш сонда адамға бүйі сӛйлейді:
Бар еді інім, жабайы аңды мал еткен,
Барысын дала ит қылып үйге үйреткен.
Құланын
дала құрықтап мініп ат қылып,
Жоғалттым соны, күйіктен барам, күйреп мен.
99
Тауға да шықтық, даланы кездік –
не тірлік,
Қимылдап
бірге, Ӛгізді біздер ӛлтірдік.
Қорғаны
болдық, құрбаны болдық біз елдің,
Қастасқан
жауды тәубеге талай келтірдік.
Дос еді ӛзі қуаныш
-
қауіп
бӛліскен,
Арқасы соның оралдық жаудан жеңіспен.
Елкелді досым, тұлғасы еді заманның,
Адамның оған тағдырын жазды, неліктен?
Бағасы қанша ерліктің, ерен еңбекпен?
Алты күн ӛтті, жеті түн кетті меңдеткен...
Мұрнынан оның кӛрінді құрттар жыбырлап,
Елкелді ӛлді, мезгілі екен дем жеткен.
Кӛрдім де соны, қорқатын болдым ӛлімнен,
Ӛлікті
кӛрдім мұрнынан құрттар кӛрінген.
Далаға қаштым, Елкелді сүйген далаға,
Ӛлімнен
қаштым, ӛлімнен қатты жерінгем.
Топырақ, тұзға айналды достың денесі...
Сүйікті достың жоқ болды мәңгі денесі...
Кірем бе жерге тұрмастай болып мәңгіге,
Мен бе екен құрбан, Тәңірлер шешсе, келесі?..
Бүйі
-
адам сенің алдыңда бүгін тұрмын мен...
Ӛлімнен
қорқам, әлекке түсіп жүрмін мен...
Тағдырды жазар әкеме жеткіз сұрайын,
Адам ба екем?
Тәңір ме екем?
Кіммін мен?
Пешене маған қандай
ғып
олар жаздырды?
Тәңірлер маған бұйырды қандай тағдырды?
Ӛмір
мен ӛлім арасын сұрап білмекпін,
Пешене маған, қандай ғып олар, жаздырды?
Екенсің батыр шығыпсың жолға сертпенен...
Ешқашан ешкім бұ жолмен жүріп ӛтпеген...
Бүйі адам ашты Күл Кӛмеш ерге бір сырын:
Бұ жолмен тауға келгендер аман кетпеген.
Он екі ӛлшем бұ жолдың толық шамасы...
Он екі ӛлшем жарық пен жарық арасы...
100
Әр
ӛлшем
–
әлем! Сәулесіз ғұмыр, кӛр
-
түнек...
Алдың да, артың түрткісіз кӛзге, кӛр
-
түнек...
Күн бата бүйі қақпаны берік жабады...
Күн шыға бүйі қақпаны қайта ашады...
Жабылса қақпа он екі ӛлшем қараңғы...
Күн бата бүйі қақпаны қайта жабады...
Шығады
одан
тек
қана
Шамаш
Тәңірі...
Тірлікке жарық, тек қана оның әмірі...
Сен сонда қалай, жолменен сондай ӛтесің?
Кірерсің, бірақ қаларсың шықпай, тәйірі!
Күл Кӛмеш сонда адамға бүйі айтады:
Жанында қайғы, жүректе мұңы –
мен бір жан,
Еместі аяз, тау қары мені тоңдырған.
Бола алмас бӛгет дауыл да, боран, кӛр
-
түнек,
Тәңірге жетем, ойыма күдік қондырман.
Бүйі адам сонда сӛйлейді, сӛйлегенде бүй дейді...
Жолыңмен осы жүре бер, батыр екенсің!
Таудан да орман –
ерлікпен, ӛжет, ӛтесің!
Мақсатты жерге –
еңбекпен ғана жетесің!
Оралып аман –
еліңе туған кетесің!
Қақпаны
саған ашамын, батыр Күл Кӛмеш...
Күл Кӛмеш естіп бұ сӛзді басты ілгері,
Ұнайды
ойы, ұнайды бүйі тілдері.
Он екі ӛткел, сәулесіз ғұмыр, кӛр
-
түнек,
Шамашқа жетер жолменен басты ілгері...
Бірінші ӛтті ӛткелден...
Жұмбағы әлем –
сәулесіз ғұмыр... Кӛр, түнеп...
Алдың да, артың түрткісіз кӛзге, кӛр
-
түнек...
Екінші ӛтті ӛткелден...
Жұмбағы әлем –
сәулесіз ғұмыр... Кӛр, түнеп...
Алдың да, артың түрткісіз кӛзге, кӛр
-
түнек...
Үшінші
ӛткел
–
баса алмай қорқып ілгері...
101
Түсірді еске адамның бүйі тілдерін...
Жинақтап жігер, зорлана басты ілгері...
Тӛртінші ӛтті ӛткелден...
Жұмбағы әлем –
сәулесіз ғұмыр... Кӛр, түнеп...
Алдың да, артың түрткісіз кӛзге, кӛр
-
түнек...
Бесінші ӛтті ӛткелден...
Жұмбағы әлем –
сәулесіз ғұмыр... Кӛр, түнеп...
Алдың да, артың түрткісіз кӛзге, кӛр
-
түнек...
Алтыншы ӛтті ӛткелден
...
Жұмбағы әлем –
сәулесіз ғұмыр... Кӛр, түнеп...
Алдың да, артың түрткісіз кӛзге, кӛр
-
түнек...
Жетінші ӛткел ӛткенде...
Тынысын жердің тыңдады...
Жұмбағы әлем –
сәулесіз ғұмыр... Кӛр, түнеп...
Алдың да, артың түрткісіз кӛзге, кӛр
-
түнек...
Сегізінші ӛткел ӛткенде...
Айқайлап дауыс шығарды...
Жұмбағы әлем –
сәулесіз ғұмыр... Кӛр, түнеп...
Алдың да, артың түрткісіз кӛзге, кӛр
-
түнек...
Тоғызыншы ӛткелде...
Жел демі беттен сыйпады...
Жұмбағы әлем –
сәулесіз ғұмыр... Кӛр, түнеп...
Алдың да, артың түрткісіз
кӛзге, кӛр
-
түнек...
Оныншы ӛткел жеткенде сезді жер исін...
Он бірінші ӛткел ӛткенде...
Сәулесі жарық байқалды...
Он екінші ӛткел ӛткенде...
Алдынан арай нұр шашты...
Кӛрінді ғажап бау
-
бақша...
Тас орман кӛріп, тас бақты кӛріп таңданды...
Ақтастар –
ақық... беріп тұр жеміс, таң қалды...
Кӛктастар, ғажап, аспан түс тастар, бұлар да,
Беріп тұр жеміс, қалайша бұлар жаралды
-
ай?..
102
Күл Кӛмеш тұрды тас бақтан кӛзін ала алмай...
1. Мамет –
древнейшая богиня –
мать.
Оныншы бет
Қызмет
қылды
Сидури барлық Тәңірге...
Бозасын баптап, жартаста ұшпа тұрады,
Қызметші
кемпір –
жағасы теңіз тұрағы,
Міндеті боза ашыту болса, ал оның
Жанары сондай, қыраннан ӛткен қырағы.
Кесесі алтын, құмыра күміс, жез
-
алмас,
Дастархан қандай, жай адам кӛзі сезе алмас...
Жақындап келді Күл Кӛмеш ұзақ жол шегіп...
Сидури тым сақ, кӛрмеген жанға ол сеніп...
...Неғылған адам терісін аңның жамылған?
Ерекше жан ғой –
Тәңірдің қаны ағылған!
Жанында қайғы, бетінде мұңы, апырмай
,
Жолаушы жан ба? Бұл қандай жұмбақ, неғылған?
Алыстан байқап, Сидури шешпек жұмбақты...
Ақыры кемпір ӛзіне
-
ӛзі
тіл қатты...
...Қанішер болар, еліне, жері сыймаған,
Әйтпесе
адам таңдайды неге бұл жақты...
Шешті де солай Сидури жапты қақпасын,
Күршігін салды, қыстырды белдік жаппасын.
Күл Кӛмеш сонда сӛйлейді оған дауыстап,
Бекініп кемпір қақпасын қорқып жапқасын:
Сидури кемпір қақпаны неге бекіттің?
Кӛрмей
-
ақ мені дұрыс деп сенбеу шешіпсің!
Күршігін салып, ағашын тығып әлексің,
Бір ұрсам болды быт
-
шыты
шығар есіктің!
103
Айқайлап кемпір Кӛмештен сұрақ сұрайды:
Ұрпағы
Тәңір ойланып тұрмын кӛріп мен...
Ұрпағы
Тәңір кезіп жүр дала, неліктен?
Сонша жол жүріп, мақсатсыз қаңғып келіп пе ең?
Қай
жолмен жеттің бұл жерге ӛзен, тау кезіп,
Таңдандым қатты, ӛзіңді міне, кӛріп мен?».
Қай
жолмен жеттің бұл жерге ӛзен, тау кезіп,
Мақсатсыз қаңғып, жол жүріп босқа келіп пе ең?
Күл Кӛмеш сонда кемпірге жауап қатады:
Күл Кӛмеш –
менмін, ерлігім батыр дегізді,
Құртып
ем кӛзін, Сұмбаба жауым негізгі.
Асуда жүрген арыстандарды жойдым мен,
Ӛлтірдім
тіпті аспаннан түскен Ӛгізді!
Кемпір де сонда Кӛмешке жауап қатады:
Күл Кӛмеш болсаң, ерлігің батыр дегізген,
Құртсаң
сен кӛзін, Сұмбаба жауың негізгі,
Асуда жүрген арыстандарды жойсаң сен,
Ӛлтірген
болсаң аспаннан түскен Ӛгізді –
Дерт бар ма сенде байлаған сенің бағыңды,
Ыстық пен суық қақтапты екі жағыңды,
Даланы кезіп, таулардан асып қатерлі,
Азғансың неге кеткендей соғып қағынды?
Даланы кезіп, таулардан асып қатерлі,
Іздеген елес, жансың ба қуған сағымды?
Күл Кӛмеш сонда кемпірге жауап қатады...
Бар еді інім, жабайы аңды мал еткен,
Барысын дала ит қылып үйге үйреткен.
Құланын
дала құрықтап мініп ат қылып,
Жоғалттым соны, күйіктен барам, күйреп мен.
Тауға да шықтық, даланы кездік –
не тірлік!
Аспаннан түскен Ӛгізді біздер ӛлтірдік!
Қорғаны
болдық, құрбаны болдық біз елдің,
104
Қастасқан
жауды тәубеге талай келтірдік!
Дос еді, іні қуаныш, қауіп бӛліскен,
Арқасы соның оралдық жаудан жеңіспен.
Елкелді досым, тұлғасы еді заманның,
Адамның оған тағдырын жазды, неліктен?
Топырақ
-
тұзға айналды достың денесі...
Сүйікті жанның жоқ болды мәңгі денесі...
Кетем бе менде тұрмастай болып мәңгіге,
Мен бе екем құрбан, Тәңірлер шешсе, келесі?..
Бағасы қанша ерліктің, ерен еңбекпен?
Алты күн ӛтті, жеті түн кетті меңдеткен...
Мұрнынан оның кӛрінді құрттар жыбырлап,
Елкелді ӛлді, мезгілі екен дем жеткен.
Алты күн, сосын жеті түн бойы жыладым,
Естір ме дедім жан достың, іні, құлағы.
Мұрнынан оның жыбырлап құрттар шыққанша
Жұбана алмай, мүмкін деп естір құлағы.
Кӛрдім де соны, қорқатын болдым ӛлімнен,
Ӛлікті
кӛрдім мұрнынан құрттар кӛрінген.
Далаға қаштым, Елкелді сүйген далаға,
Ӛлімнен
қаштым, ӛлімнен қатты жерінгем.
Тыныштық таба алмаймын, қашам далаға,
Елкелді ердің есіме түссе ӛлімі...
Сондықтан қалай тағдырға
жалған сенесің?
Тыңдауға келдім ӛзіңдей дана кеңесін.
Қалайша
оны қара жер қазып, кӛмдім мен,
Тапсырдым жерге адамның ұлы денесін?..
Сол құсап адам қараңғы кӛрде жата ма?
Ешқашан күн де шықпауға оған бата ма?
Ӛзіңе
келдім, ӛлімнен қорқам, айтыңыз,
Осы ойым менің сіздіңше қалай, қате ме?
Сидури кемпір Кӛмешке сонда тіл қатты...
Күл Кӛмеш, қайда, қайда сен қаңғып барасың?
Жоқ затты қайдан, қайдан сен іздеп табасың?
105
Адамды Тәңір ӛлетін етіп жаратқан,
Пенделер бұған әу бастан солай, шарасыз.
Таппайсың ӛмір, ойлан сен, бұндай әуенмен,
Жазғаны Тәңір –
жазмышқа пенде тәуелді ең.
Ӛмірің
сенің –
ӛзіңнің
мына қолыңда,
Пенденің бәрін ӛлімге кескен әуелден!
Қолыңда
ӛзің
ұстаумен
жүрсің ӛмірді...
Қарныңды
тойдыр, күндіз
-
түн кӛтер кӛңілді...
Мейрам боп ӛтсін әр күнің, сонда ұзарар,
Қайғыға, тағы, бола біл пенде тӛзімді.
Киімің сәнді, болсын да мәнді ӛмірің,
Бӛпе сүй, сонда болады жарқын кӛңілің.
Құшақтап
қуант
жарыңды ӛзің күн сайын,
Тек қана осы іздеген мәнді ӛмірің!
Түсіндім сені, Сидури тағы бір сұрақ:
Отына Пісті Тәңірді іздеу талабым,
Басыма тілеп ӛзімнің алған азабым!
Айтып бер маған белгісін –
қалай
танимын,
Кӛрсетші жолын –
қалайша
іздеп табамын!
Мүмкіндік болса –
теңізбен жүзіп жетермін,
Болмаса егер –
даламды кезіп кетермін!
Сидури кемпір батырға сонда айтады...
Ӛткелсіз
мекен, Тәңірдің сондай мекені,
Мекенге қалай ол жерге кімдер жетеді?
Тек қана Шамаш, Шамаштан басқа кім болсын,
Шамаштан ғана бар қауіп қашып кетеді!
Қауіпті
сапар, ӛлімнің кӛлі терең ғой,
Ӛлім
–
жау, соқыр, құлағы оның керең ғой
!
Күл Кӛмеш батыр –
жартылай адам, Тәңірсің,
Сұрасаң ақыл, тыңдасаң кеңес берем ғой!
Күл Кӛмеш тыңда! Құтқарар сені бір жан бар!
Қайықшысы
ол, Отына Пісті Тәңірдің!
Орманда тас бар, балбал ғып кілең қашалған,
106
Кәсібі оның жыланды аулау қашаннан.
Жолыңыз болса –
Абимен Уршан жетесің,
Болмаса жолың еліңе қайтып кетесің!..
Бұл сӛзді естіп балтасын алды қолына,
Суырды қылыш, қауіпті тұру жолына.
Келеді отап, орманға терең кіреді,
Келеді жайпап, қарамай оң мен солына.
Қаһарлы
ыза, балбалды шауып тастады,
Шақырып ашу, қанының кенет тасқаны.
Адуын кезде айдаһар түсіп қолына
Оны да қысып, мойынын бұрап тастады.
Сабасын бір кез Күл Кӛмеш батыр басады,
Ашуын сабыр, кӛңілін ақыл ашады.
Жалғыз
-
ақ сұрақ: қайықты қайдан табамын?..
Еске алды түнек, күндерді, тауды,
Машаны...
...Дейді ғой кемпір тағдырға солай кӛнесіз...
Ӛтесіз
қалай
кӛлінен ӛлім кемесіз?...
...Қауіптен қашып мақсатқа қалай жетемін?..
Ӛтемін
қалай
кӛлінен ӛлім кемесіз?...
Сабаға түсіп жүріп ед ӛзен кездесті...
Қайықшы
Уршан алдынан шығып жүздесті...
Күл Кӛмеш сонда Уршанға қарап сӛйлейді...
Отына Пісті кӛрсетші жолын Тәңірдің!
Жазылған маған бәріне тағдыр әзірмін!
Айтып бер маған осы жол бағыт, белгісін:
Мүмкіндік болса –
теңізбен жүзіп жетермін,
Болмаса тіпті –
даламмен жүріп кетермін!
Кемеші Уршан сӛйлейді Кӛмеш батырға...
Сапарда бұндай тиетін балбал кӛмегі,
Ӛткенде
ӛлім
кӛлінен қанша демеді.
107
Талқандап бәрін балбалды шауып тастадың...
Жазығы бар ма, әулие тастың, қасқаның!
Жататын жебеп, ӛткенде ӛлім теңізден,
Сен бірақ сабыр, ақылға аяқ баспадың.
Екенсің батыр, балтаңды қайта қолыңа ал,
Орманға жет те жүз жиырма сырық жонып ал.
Шағылып қалған балбал тас толтыр есесін,
Шырышпен майла, қайықпен солай жетесің.
Күл Кӛмеш естіп қажетті барлық деректі,
Орманға кірді сырық қып кесті теректі.
Жүз жиырма сырық (он бестей қарыс) әзірлеп,
Шырышты жағып, дайындап қалақ, керекті.
Күл Кӛмеш пен Уршан Аби қайыққа отырады...
Итеріп суға түсірді, жүзіп кетеді.
Оңына соқты, толқындар кӛмек етеді.
Үш
айлық жолды үш күнде жүзіп ӛтеді,
Солайша олар кӛлге де ӛлім жетеді.
Уршан Аби Күл Кӛмешті сақтандырады:
Күл Кӛмеш қолды тигізбе ӛлім суына!..
...Сақ болғын енді, қолыңа енді сырық ал!
Екі мен үшеу, тӛртіншіні ал, Күл Кӛмеш!..
Бес пенен, алты, жетіншіні ал, Күл Кӛмеш!..
Сегіз бен тоғыз, оныншыны ал, Күл Кӛмеш!..
Он біріншіні, он екіншіні ал, Күл Кӛмеш!...
...Жүл жиырмасыншы сырықты ал, Күл Кӛмеш!
Соңғысын алды, сырық та ақыр таусылды...
Жиһангер батыр қауіпке кеткен еті ӛліп...
Күл Кӛмеш айтты мақсатқа тездеп жетелік!
Шешеді белбеу, шешеді киім, жалаңаш,
Желкен ғып жайды барлығын жалғап, кӛтеріп.
Желкенді сонда Отына Пісті кӛреді,
Ӛзіне
ӛзі
ойлана сұрақ береді:
108
Бұл қалай, неге, қайықтың сынған балбалы?
Ойлап тұр қарап, тағы да ойын жалғады...
Егесі қайда, қайықта тұрған басқа жан?..
Бӛтенді танып, қырағы кӛздің шалғаны...
Қараймын
оңға, қараймын солға, қараймын,
Түсінбей тұрмын мынаны неге балаймын.
Қараймын
оған, танымай оны тұрмын мен,
Адамы емес Тәңірлік біздің сарайдың?
Күл Кӛмеш жетті, Отына Пісті Тәңірге...
Жетем деп алыс, Отына Пісті Тәңірге,
Жетем деп саған айналған аңыз әмірге;
Қаңғырдым
ұзақ, әлемді түгел шарладым,
Басына шықтым басынан таудың барладым;
Теңізге ӛлім салдым да тіпті ӛзімді,
Ұйқымен
тәтті, қандырмай жанар, кӛзімді;
Қинадым
тәнді ұйқысыз ӛткен түндермен,
Қинадым
жанды қайғымен ӛткен күндермен;
Тоздырдым бәрін матадан тіккен киімді,
Ӛлтіріп
аю, арыстан, барыс, бұғының
Етінен ас қып жамылып тері, киіндім.
Кӛргенде мені Сидури жапты қақпасын...
Қорықпай
ӛлім
суынан тіпті келдім мен
Жүз жиырма сырық
келтірді шырыш жаққасын.
Ӛзіңе
Тәңір қайқпен жүзіп жеттім мен...
Ӛмірді
іздеп еш жерден басқа таппаспын!
Отына Пісті Сӛйлейді қарап батырға...
Кұл Кӛмеш сенің жүзіңде неге қайғы бар?
Ұрпағы
Тәңір, не себеп болды қайғырар?
Әлде
сен ӛкпе артасың мүмкін
тағдырға,
Әкең
мен шешең ӛлетін етіп жаратып?
Күл Кӛмеш сенің білгенің дұрыс, бір кезде,
109
Тағдырың сенің ӛзекті жан деп шешілді.
Шектелді оның ғұмыры, ӛлім кесілді.
Адамдар –
айран, Тәңірлер майы секілді.
Ұқсастар
олар, тағдыры бірақ әр түрлі,
Адам мен Тәңір –
масақ пен бидай секілді.
Жамылып тері Күл Кӛмеш ӛзің асықтың.
Ұрпағы
Тәңір, ӛмірге ӛте ғашықсың!
Беретін саған ештеңем жоқ қой, ештеңе!
Қайғыға
батып, ӛзіңді ӛзің жасыттың.
Қайғыға
батсаң сорлайды жүрек, тулайды...
Қатігез
ӛлім, ешкімді аяп тұрмайды
...
Үй
салған бар ма, ойланып кӛрші, мәңгілік?
Бір туған бауыр, ойланып қара, мәңгі ме?
Мӛр бар ма басқан, билеген бар ма, мәңгілік?
Қастандық
бар ма, қайтпайтын кегі мәңгіге?
Арнасы ӛзен, қарттардан сұра, мәңгі ме?
Жұмыртқа барлық балапан болып
шыға ма?
Жанар бар кімде, кӛз алмай Күнге қарайтын?
Жан бар ма, сірә, достыққа мәңгі жарайтын?
Ӛмірде
бірақ пенделер сонша баршылық,
Тұтқын мен ӛлік ұқсас деп, әсте, санайтын!
Қожа
ма адам? Батасын Эллиль бергенмен,
Ӛмірге
келіп, сәулесін жарық кӛргенмен.
Ануннаки мен Тәңірлер ұлы жиналып,
Талайдың тағы, талайдың бағы тергелген.
Ал Мамет тағдыр анықтар, және солармен
Үмітті
етер, дәмелі қылар, сергелдең!
Белгілеп олар: ӛмірді, ӛлім қойғанды!
Тәңірдің бәрі жиылып бұны ойланды.
Айтпайды бірақ ӛмірден ӛтер сағатын.
«Тіріге –
тірлік!» Ӛмірге ӛзің қожасың!
110
Он бірінші бет
Күл Кӛмеш сонда сӛйлейді сӛйлегенде бүй дейді:
«Қарасам саған Отына Пісті шеттегі,
Бойың да мендей, ерекше еңсе жоқ, тегі...
Аңызға қалай айналды сенің ерлігің?
Таппадым сенен, бір артық жерің жоқ па еді?
Айқасу маған қорқыныш емес сенімен,
Ұйқтасаң
сен де шалқаңнан жаттың, жӛнімен.
Айтшы сен қалай, Тәңірлер кеңес құрғанда,
Адам ең, кенет, айналдың Тәңір теңіне?»
Отына Пісті сонда сӛйлейді, сӛйлегенде бүй дейді:
Күл Кӛмеш сағанТәңірлер жанын ашайын,
Сырын да айтып, жаңалық саған жасайын.
«Жүріп Бақ» қала, жағасы ӛзен Евфрат,
Ежелгі қала, Тәңірлер келер күн сайын.
Тәңірі Эллиль топан су болды тасытпақ...
Мұқатпақ қырып, адамды солай жасытпақ...
Бабасы Тәңір Ану бар, барлық Тәңір бар,
Шабарман Нинурта, сушы Эннуги бәрі бар.
Кеңесті бәрі басқасын тіпті санама...
Жіберсе топан құмары Эллиль қана ма?
Тәңірлер ӛкпе айтады екен адамға,
Қатысты
оған жарқын жүз, Ел Ана да.
Тәңірлер сӛзін естіп ап, Ел Ана жерге хабарлайды:
«Адамдар, адам!Адамдар, адам! –
деді ол,
Жеткізіп хабар, адамның қамын жеді ол!
Шуруппакиец, Убар
-
Туту ұлы –
құлат
үйіңді
,
Үйіңді
құлат, зор кеме тұрғыз деді ол.
Бәрін де таста, бұл хабар ӛте нанымды!
Байлықтан жеркен, ӛзіңнің құтқар жаныңды!
111
Тұрғызар кемең –
тӛрт бұрыш кеме болады,
Кемеңе тие, тіріні барлық, толады,
Биіктік, ені, кӛлденең бәрі тең болсын,
Мұхит –
ол тентек, жақсылап жаса жобаны».
Отына пісті жауап қатады...
Түсіндім бәрін Ел Ана тақсыр, ақыл деп,
Түсіндім тақсыр, әр сӛзің маған ақыл тек.
Құрмет
тұтам, дәл солай бәрін істеймін,
Не айсам қостар, ӛз халқым мені, мақұл деп?
Отына пісті айтып жатыр...
Сенімді құлым деді ол маған, сеніммен...
Еліңе сен айт, шындығын айтқын жӛнімен...
Эллиль мені жек кӛрді деші әуелден,
Сезімге ӛзім
берілгіш едім, тәуелді ем...
Қалада
бірге онымен тұра алмаймын,
Ізінен Эллиль жиркенер менің табаным...
Мұхитқа кетем, Ел Ана тақсыр жанына...
Сүрмеймін ӛмір Тәңірге Эллиль табына...
«Эллиль сұм сізге жіберер нӛсер жаңбырын,
Құпиясын
құстың, біліңдер
балық тағдырын.
Шығады жерге бай егін адам айтқысыз,
Эллиль сұм сізге жіберер сұмдық жаңбырын.
Күн бойы –
нӛсер, үйіңнен ӛзің қашарсың,
Аспаннан астық жауғанын кӛріп сасарсың».
Саралатаңда шақырдым, жұртым, ағылсын,
Ерлердің бәрі тіл қатпай маған бағынсын...
Бұзамыз үйді, сӛгеміз шарбақ, аямай,
Кемеге қажет нәрсенің бәрі табылсын.
Бала да кӛмек етеді тасып, қарамай...
Дүния, мүлік тасиды бәрін, санамай...
112
Тынбастан бес күн қорапқа солай тасыдық:
Жүз жиырма қардай биігі болды деседі,
Жүз жиырма қардай ені де солай деседі,
Үштен
бір шаршы тұрғыздық кеме ауданы,
Кӛлденеңі де жүз жиырма қардай есебі.
Кемеге алты орын
-
жай салдым кең етіп,
Жетіге бӛлдім, әр бірін бірдей, тең етіп.
Тӛменін кеме тоғызға бӛлдім, үш қатар,
Қазықтар
қақтым, шайқалтпай кеме ұстатар.
Бағытшы жасап, орнықты еттім, кемені,
Толқынға мықты, бекіттім жүкті, үш қатар.
Еріттім майлы топырақ санап, үш ӛлшем...
Қарамай
құйдым
ерітіп санап үш ӛлшем...
Үш
ӛлшем
тағы майын да күнжі тиедім,
Күнжінің майын кемеге жақтым үш ӛлшем
...
Кемеші тығып тастады майды үш ӛлшем...
Азыққа қажет, ӛгіздер кілең сойғыздым,
Қой
етін қақтап, сүрледім, сақтап қойғыздым...
Шырыны жеміс, май, секер және тәттілер,
Суардым елді, бұлақ боп ақты шараптар...
Қош
иіс майлар аштырдым бәрін аямай...
Тапқанның бәрін, кемеге түгел тиедім.
Қажеті
болар дедім де күміс тиедім.
Қажеті
болар дедім де алтын тиедім.
Қажеттің
бәрін, жәндікті тірі тиедім.
Кемеге түгел, отбасын, туыс тиедім.
Малын да дала, аңдарды ұстап тиедім.
Шебердің бәрін алдырдым
зорлап, тиедім...
Күн батар шақта кеме де дайын болғанды...
113
Қозғалта
алмай орнынан кеме жүр едік.
Ауыр боп кеме, жағадан тіреу тіредік.
Қазықтар
қақтық, астынан сына, үстінен,
Екісі үштен батты да суға, түледік.
Мезгілді маған белгілеп Шамаш бергенді:
«Таң ата нӛсер тӛгеді кӛктен ағылып,
Қараңғы
басар, жарықтың кӛзі жабылып.
Ал сосын түнде жауады жаңбыр астық боп,
Кіріксін есік майменен қара жағылып».
Мезгіл де жетті, уақыт жетті белгілі...
Таң ата нӛсер құйды ғой кӛктен ағылып,
Қараңғы
түсті, жарықтың кӛзі жабылып.
Ал сосын кӛрдік аспаннан жауған астықты,
Тәңірге сендік, тағдырға кӛндік бағынып.
Қорқыныш
кірді түріне қарап аспанға,
Еместі мүмкін қарауға оған жасқанбай.
Кемеге міндім, тездетіп жаптым есікті –
Есікке жақтым қарамай қалың, бас қамдай
...
Таң атқан шақта, сібірлеп сәуле таралып,
Аспанды түгел орады сұсты қара бұлт.
Адду жүр сонда, ортасы бұлттың күркілдеп,
Қорқыныш
шаша, күшімен Тәңір жаралып.
Шуллат пен Ханиш келеді дауыл алдында,
Хабаршы –
жаушы даламен, биік таумен де.
Эрагаль шықты суырып бӛгет қазығын.
Нинурта болса талқандап бӛгет, нағызын.
Тек Ануннаки, апаттан аман қалсын деп,
Жағып жүр шырақ, сәулесін жерге түсіріп...
Қырсығы
Адда, қалғандай қатып қара аспан...
Қарап
боп жатыр, ӛздері Тәңір жаратқан...
Ақ пенен
қызыл
–
қараға
бәрі айналды...
Жер беті шыны табақтай сынды, шағылды...
114
Оңтүстік желі күн бойы, бір күн, құтырды...
Ерітті тауды, қыратты, тӛбе жұтылды...
Далаға жетті, қалаға жетті, жалмады...
Ешкімді ешкім кӛре де тіпті алмады...
Аспаннан адам қалыпты жоқтай, кӛрінбей...
Аспаннан жер де қалыпты жоқтай, кӛрінбей...
Тәңірлердің де топаннан кетті зәресі,
Ану да кӛкке кӛтеріліп кетті, жер есі...
Қорқыныш
екті, әлемді жайпап, тындырды...
Иштар да тіпті, қысқандай толғақ, шыңғырады...
Дауысы жұмсақ ханымы Тәңір ӛкініп:
«Сол күні түгел топыраққа бәрі айналсын...
Адамның бәрі ӛзімнің халқым емес пе?
Кеңесі Тәңір –
шешімді зұлым қостапты...
Қалайша
ӛзім
–
шешімді зұлым қостаппын?
Туам ба сонда адамды ӛзім жойсын деп?
Ұқсатып
қойға
кез
-
келген ұстап сойсын деп!»
Ануннаки құдайлары қосылып оған жылауда...
Айласын тап деп, барлығы одан сұрауда...
Жуасып қалды, отырды бәрі жыласып...
Қайғырып
отыр, кӛгерді ерні тобарсып...
Сұрапыл дауыл алты күн, жеті түн соқты
Топан су жерді тастады жауып, тұншықты
.
Топан мен дауыл аянбай солай шайқасты...
Жетінші күн таңда тоқтатты топан айқасты...
Тыншыды теңіз, топан су ақыр тоқтады...
Айырма қанша –
Тәңір мен адам арада...
Жел
-
тесік ашып қарадым түнек далаға...
Бұрқанған теңіз тыныштық тапқан, Күн нұры
Кемеге
ӛтті, тіршілік болып тарала...
115
Тет
-
тегіс болған, тақтайға дала айналып...
Топырақ саз боп кетіпті барлық жай халық...
Тізерлеп жылап отырмын ойлап, ӛкініп,
Кӛзімнен жас боп тӛгіліп жатты қайғы ағып...
Шексіздік
-
мұхит! Сағындым сені қара жер!..
Он екі ӛлшем –
шалынды кӛзге бір арал...
Қазығұрт
тауға тоқтады жетіп кемем де...
Оймақтай жері ойнатпай тұрды кемемді...
Қазығұрт
–
бір күн, екі күн тұрды шайқалтпай...
Қазығұрт
–
үш
күн, тӛрт күн де тұрды шайқалтпай...
Қазығұрт
–
бес күн, алты күн тұрды
шайқалтпай...
Қазығұрт
тауы жеті күн тұрды шайқалтпай...
Жетінші күні бекіндім, ойды пісірдім,
Кемеден кӛкке кӛгершін құсты ұшырдым.
Кӛгершін қайтып оралды қайтып кемеге,
Жер таппай келген қондырдым қайта құсымды...
Жӛндемек болып бастаған осы ісімді,
Кемеден кӛкке қарлығаш құсты ұшырдым.
Қарлығаш, ол да, оралды қайтып кемеге,
Жер таппай келген қондырдым қайта құсымды...
Кемеден кӛкке қарғаны енді ұшырдым...
Жер тауып қарға оралмай қойды, түсіндім...
Су қайтты, кӛзге сағыныш жер де кӛрінді...
Қарқылдап
қарға, жер шоқып отыр, ӛлексе...
Кемеден шығып қарадым түгел тӛрт жаққа...
Тӛрт бағыт –
түгел, бәріне бердім садақа...
Пісірттім шелпек жеті рет, жеті, санаса...
Мадақтап Тәңір, тағдырға кӛндік, шүкір деп,
Қанағат
еттік, тағдырға кӛніп, бүкіл кӛп.
116
Тәңірлер құмар садақа шелпек исіне,
Жинала қалды, істейтін ісі сүйсіне.
Ең соңғы болып иіске келді Ел Ана...
Келді де кӛркем алқаны биік кӛтерді.
Бұ күнге бола дайындап еді оны Ану.
«Тәңірлер қара! Мойнымда менің тас –
алқа!
Бұл сыйлық қымбат,
қолымен
Ану жасалса!
Күндерді осы ұмыта ӛзім алмаспын,
Уақыт тіпті бүгінгі зарды баса алса...
Тәңірдің бәрі жиналып бұнда кел десін...
Жалғыз
-
ақ бірі, қатігез Эллиль, келмесін.
Ойланбай топан жіберіп, қырып адамды,
Тып
-
тыйпыл қылды, жайнаған жасыл жер бетін.
Эллиль жерге түсіп тірі адамдарды кӛреді...
Эллиль де келіп адамды тірі кӛрді де,
Санаған еді тіршілік біткен ӛлдіге,
Кемені кӛріп Тәңірі Эллиль долданды,
Шырағы адам санаған еді сӛндіге.
Ызаға батты Тәңірге Игит арналған,
Қатігез
Тәңір, орнына келмей қалды арман:
«Құтылған қалай топаннан аман құтылған,
Кетуі керек еді ғой ӛмір
-
жалғаннан».
НинуртаныңТәңірге Эллиль айтқаны:
«Ел Ана ғана адамның бәрін қолдайды!..
Ел Ана ғана үйреткен болар бұл ойды!
Ел Ана зарлы, Эллилден сұрақ сұрайды:
«Сен –
батыр, ішінде Тәңір данасың!
Ойланбай қалай қорладың адам баласын?
Топан су қалай жібердің жерге, гүл
-
баққа?
Топырақ еттің жандысын, жансыз, қаласын...
Күнаһар болса жазасын тартқыз, терге де...
117
Ӛшіктің
қалай
жандыға, жансыз жерге, не?
Ұстамды
болсаң –
қырылып
қалмас
еді ғой!
Шыдамды болсаң –
құртылып
кетпес еді ғой!
Тоғытып топан суына қарап қылғанша,
Арыстан тажал, айқасып жүріп ӛлмес пе?
Тоғытып топан суына қарап қылғанша,
Аштыққа шыдап, айласын тауып кӛрмес пе?
Тоғытып топан суына қарап қылғанша,
Жіберіп оба, адамды солай жеңбес пе?
Мен –
Ел Ана Тәңірмін!
Данаға озық, шешсін деп ӛзі түс бердім!
Біріне ерен топанға қарсы күш бердім!
Оларды аяп, адамға содан сыр аштым!
Райдан қайтып оларға сен де ақыл бер!»
Отына Пістінің ӛзін Эллильдің қалай
Тәңірге айналдырғаны туралы айтып жатқаны...
Бағынды Эллиль кемеге шықты, басыла...
Ӛрлігін, ӛкпе секілді алған жасыра...
Алдырды әйелімді де кеме үстіне,
Тізерлеп отыр деді де, менің қасыма...
Араға тұрды, тигізіп қолын маңдайға,
Батасын берді. Ӛткіздік
бастан сондайды...
«Алдыма міне, Отына Пісті сен келдің!
Ерлікпен талай адамдық іспен сенделдің!
Бүгіннен бастап Тәңірсің, шексіз билікті,
Қазірден
бастап Тәңірдің бірі сен, болдың!
Отына Пісті тұрағың ӛзен сағасы!»...
Күл Кӛмеш менің хабарым осы, осындай!
Кім саған жинап бере алар түгелТәңірді?
Кім саған табар іздеген ӛзің ӛмірді?
Бір амал іздеп кӛрейін, қандыр ұйқыңды.
118
Алты күн және жеті түн бӛлмей ұйқыңды!»
Аяғын созып отыра берген кезінде,
Ұйқының
демін үрледі оған, сезімге.
Ұйқының
демін, сағымы дала секілді
Күл Кӛмеш кетті ұйқыға түкті сезінбей..
Отына Пісті әйеліне қарап сӛйлеп тұр:
«Батырға қара, іздеген ӛмір бағынбай!
Үрледім
оған ұйқының демін сағымдай!.
Отына Пістіге әйелі кеңес береді:
«Қолыңды тигіз, оянсын адам, шаршаған,
Ізімен келген жүрсін де қайтсын еліне,
Ӛз
жерін дұрыс еткені қоныс барша адам».
Отына Пісті әйеліне жауап қатады:
«Адамдар кілең, ӛтірік құмар шетінен!
Кетеді кейде шындықтан аулақ бетімен!
Күніне бір нан пісір де, сақта басына,
Тұрғанша жарға салып тұр белгі, қасына»
Пісіріп нанын, күн сайын қойды басына,
Әр
таңда жарға белгі де салды қасына.
Бірінші нан шашылды.
Екіншісі жарылды, үшіншісі кӛгерді.
Тӛртінші нанның –
қабығы
кетті ағарып.
Бесінші қатып қалады, алтыншы әлі жұмсақтау.
Жетінші таңда –
маңдайға саусақ тигізді.
Күл Кӛмеш сонда оянды, оянды да сӛйлейді:
«Ілініп кӛзім ұйқыға бара жатқанда,
Саусағың тиіп, оянып кеттім, әттең
-
ай!.
Отына Пісті сӛйлейді сонда былай деп:
«Күл Кӛмеш оян, қойылған нанды санап кӛр,
119
Қанша
күн мен түн ұйқыда
болдың, санап кӛр.
Бірінші наның шашылды.
Екіншісі жарылды, үшіншісі кӛгерді.
Тӛртінші нанның –
қабығы
кетті ағарып.
Бесінші қатып қалды да, алтыншы әлі жұмсақтау.
Жетінші таңда –
оянып кеттің ақыры.
Күл Кӛмеш сонда сӛйлейді:
«Отына Пісті! Не істеймін, қайда барамын?
Уайым
-
қайғы
жаныма, қанға тарады.
Еркімді алды, жанымды билеп Жаналғыш,
Тірі адам емес, ӛліктей маңға қарадым.
Отына Пісті кемешіге сонда тапсырды:
Батырың сенің ӛн бойы толған жаралар,
Аң тері киген, жабайы жанға пара
-
пар.
Уршан Аби оны жуындыр ӛзін тазартып,
Жуынсын, сосын кӛйлегін жусын ағартып.
Сәніне келіп, кісілік кӛркін асырсын.
Киіндір сосын, әбүйірін жапсын, жасырсын.
Қаласы
алыс, жол шегіп оған жеткенше,
Сапары ұзақ, ӛз жолын жүріп ӛткенше,
Басына дұрыс, орамал байла жаңалап,
Киім бер тозбас, еліне жетер жаңа боп...
Уршан Аби жуады оны тазартып,
Кӛйлектің кірін кетірді әбден ағартып...
Теңізге бәрін тастады, теңіз әкетті...
Киінді сосын, денесін түгел жасырды...
Басына дұрыс, байлады мата жаңадан...
Сәніне келіп, кісілік кӛркін асырды...
Қаласы
алыс, жол шегіп оған жеткенше,
Сапары ұзақ, ӛз жолын жүріп ӛткенше –
Тозбайды киім, жетеді үсті жаңа боп...
120
Кӛмеш пен Уршан қайыққа қарай беттеді.
Қайықты
суға түсірді, жүзіп кеткелі...
Отына Пістіге әйелі сонда айтады...
«Күл Кӛмеш ӛмір іздеді, кезді, шаршады –
Берсеші сыйлық, еліне қайтса, дер шағы!
Күл Кӛмеш естіп, қайықты кері бұрады,
Кӛтеріп сырық, жасаған ӛзі құралы.
Отына Пісті айтады сонда Кӛмешке:
«Күл Кӛмеш ӛмір іздедің, кездің, шаршадың –
Еліңе қайтсаң, берсем мен сыйлық дер шағым!
Не берсем екен, еліңе алып кетерлік?
Айтайын саған құпясын мұхит, Күл Кӛмеш!
Ол бірақ жай сӛз, үлде де емес, бүлде емес...
Бір гүл бар терең түбінде мұхит, бір асыл!
Ұстаған
табар табиғат пенен жарасым!
Сол гүлді
батыр түсірсең егер қолыңа,
Қарттық
жоқ саған, жас болып мәңгі қаласың!»
Күл Кӛмеш естіп бұл сырды қабақ ашылды...
Қақпағы
құдық
мұхитқа жетер ашылды...
Ауыр тас байлап, құдыққа түсті, жан кешті,
Мұхитқа терең тастары оны батырды...
Қолына
тікен кіргізе жұлып алады...
Қуаныш
кернеп кеудеге сыймай барады...
Аяғын тастан босатып алды Күл Кӛмеш...
Жеткізді жерге, толқындар оның пырағы...
Күл Кӛмеш кемеші Уршан Абиге айтып жатыр:
«Уршан Аби! Арманға жеттім, жарадым!
Бұл –
ӛмір
гүл, қарашы бұған қарағым
!
Адамға ӛмір сыйлайды бұл гүл, жасартар,
Қорғанды
Ӛрік
қалама
алып барамын.
121
Орындап шықтым еліме берген антымды...
Жасартам тұтас, бабамды, түгел халқымды...
Ӛзім
де қалам жас болып енді мәңгіге,
Тойынсын халқым, ӛзгертем ӛмір, салтымды.
Жиырма ӛлшем
жол шегіп бір жапырағын гүлдің жоқтады...
Отыз ӛлшем жол шегіп, алам деп демді тоқтады...
Кӛлшікті кӛрді, мұп
-
мұздай сулы, Күл Кӛмеш...
Салқындап алмақ, рахат таппақ, Күл Кӛмеш...
Жер асты жылан гүл исін сезді, алады...
Ғажайып
гүлмен ініне кіріп барады...
Жастықтың гүлі –
етеді әсер жыланға,
Жасарған жылан терісі түсіп қалады...
Бұлақ боп ақты, Күл Кӛмеш батыр кӛз жасы...
Ӛкініш
ӛртеп, шегеді азап әз басы...
Күл Кӛмеш Уршан Абиге тіл қатты:
«Кім үшін еңбек еткенмін сонда, сонша жыл?
Не деген жаза, не үшін маған, сонша бұл?
Кім үшін жүрек қанша жыл жүрді қан жылап?
Кім үшін менің шеккенім азап, жан жылып?
Ерлік пен еңбек ӛзіме тимей пайдасы,
Жыланның улы пайдаға асты айласы...
Жиырма ӛлшем астында жердің жылан бар...
Ӛмірдің
гүлін тербейді
енді жыландар...
Жоғалттым қару, құдықтың ашып қақпағын...
Алдырдым гүлді... Арманды іздеп таппадым...
Тапқаным барлық –
берілген маған белгі ме?..
Алам ба енді, тағдырға осы кӛндіге?..
Қайығым
сені, қалдырдым сені, жағада!..
Шегіндім енді, кӛнемін осы жазаға...
Күл Кӛмеш еді –
әлемді
шексіз сезе алған,
122
Жиһангез еді –
теңізді, тауды кезе алған,
Ойлады қамын, елі мен жердің қамқоры,
Кемеңгер еді, сезетін бәрін, ӛзі, алдан.
Кӛрместі кӛрді, сырларды сезді жасырын,
Әйгілі
етті, топан су, зұлмат ғасырын
.
Бәрін де жазды, саз илеп таңба басты да,
Әлемді
кезді, шаршады, кӛнді ақыры...
Ақыры жетті қорғанды Ұрық қалаға...
Күл Кӛмеш сонда сӛйлейді, сӛйлегенде бүй дейді:
«Уршан Аби!
Кӛтеріл, қара! Қорғанға, Ұрық басына,
Мақтаныш қала, Ұрықтың қарі, жасына!
Іргетас қандай! Күйдірген кірпіш емес пе?
Тұрғызған бұны –
«даналар ойы» демес пе!?
...Салынған қала «дананың жеті»
ойымен...
Эннуги –
прозвище бога подземного царства и подземных вод.
«Три десятины площадь...» Площадь ковчега была равна 1 «ику»
--
около одной третий гектара, высота стен (бортов) –
10 «гар»
--
около
60 м., каждая сторона также 60 м.
Адду –
бог дождя и грозы. Шуллат и Ханиш –
его гонцы.
Эрагель –
бог преисподней.
«Зажгли маяки Аннунаки». Большинство богов из рода Аннунаков
считались обитающими на земле и под землей; поэтому они
изображены пытающимся спасти землю.
Похититель –
бог судьбы, приходящий за умираюам.
«Открыл он крышку колодца...» Сокеаном может сообщатся
достаточно глубокий колодец.
Позже была прибавлена таблица 12, являющаяся переводом
шумерской былины и сюжетно не связанная с остальными.
123
Кейбір дастан кейіпкерлерлері мен жер аттарының
қазақ
тіліне аударылған нұсқасы және түсінігі
1. Урук –
Ұрық
2. Эана –
Ел Ана
3. Иштар –
махаббат Тәңірі
4. Нинурта –
соғыс Тәңірі
5. Самукан –
жануарлар Тәңірі
6. Аруру –
Аруақ
7. Энкида –
Елкелді
8. Бӛлтебер (қазақ сӛзі) –
жабайы адам
9. Ницир тауы –
Қазығұрт
тауы
Асан Бахти
«Шумерлер. Скифтер. Қазақтар» кітабынан
Түріктер туралы ежелгі
тарих
ИД «Кочевники» Алматы, 2002
Ада –
әке. (Маңғыстау ӛңірінде ада, адай сӛздері сақталған С.Н.)
Ама –
шеше, Ұмай ана. (Маңғыстау ӛңірінде «Ұмай» сӛзіне «аналық
без» түсінігі беріледі С.Н.)
Ту –
ту
Ерен –
жауынгер (ерен ерлік)
Таг –
тақ
Зак –
жақ (нәрсенің жағы)
Ет –
кет
Ме –
мен
Гаш –
құс
Еден –
дала
Уш –
үш
Кен –
кең
Уд –
от
Наме? –
ол не?
Денгир –
Тәңір
Сак
-
гиг –
шумер (сак –
сақ, гиг
-
массагет)
Қас
-
сақ –
қазақ
Мушкен –
мүскін (пақыр. С.Н.)
124
Аудармашыдан:
...Күл Кӛмеш сонда сӛйлейді,
Сӛйлегенде бүй дейді...
...Тазартам жерді –
ендігі осы әңгіме,
Ендігі ерлік, жырланар осы ән міне!
Пиғылын кісі, жүрегін адам ағартам!
Атымды солай қалдырмақ болдым мәңгіге!..
...Арманы еді ағартпақ адам жүрегін,
Ұзартпақ
болды пенденің жерде ғұмырын!..
...Жете алмай кетсе, Күл Кӛмеш ары таза еді,
Билейді екен жаратқан жалғыз Тәңірің...
...Арманды адам алдында кімнің жасқанбақ,
Күл Кӛмеш содан кеткен де болар аспандап...
...Қолынан оның келмесе ӛмір мәңгілік
Қолынан келді бір ақын оны дастандап...
Ақтау. Наурыз –
сәуір, 2010 жыл
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сайын Назарбекҧлы

text:
1
Сайын Назарбекҧлы
Шығармалар жинағы
4 том
Абай әлеміне саяхат
Абай әлеміне саяхат
Күл Кӛмеш дастаны (аударма)
Менің Әбішім
Адамгершілік әліппесі
Әңгімелер
Алматы "Жазушы" 2011
2
Әбіш
Кекілбайҧлы,
Қазақстан
халық жазушысы
...Сайын ӛлмес армандар мен ӛшпес есімдерге қызмет етуді
мақсұт тұтты. Ата қоныста абыз ақын Абыл мен отаршылдыққа қарсы
арыстандай арпалысқан Досан батырдың ескерткіштерін орнатты. Ұлы
Абайдың басындағы ұлы ғимаратты уәделі мерзімде салып бітіру
аманаты да Сайынға жүктелді. Сайын серттен шықты. Абай
данышпандығына тағзым еткен жұрт Сайын Назарбекұлының
ӛнері
мен еңбегіне де дән риза болары сӛзсіз.
Осынша кӛзсіз ерлікке бастайтын күштің аты не? Ол
–
ӛмір
мен
ӛнерге
деген шексіз махаббат. Ӛлім мен ӛтірікке деген шексіз
жиіркеніш.
Қалақ
ұстайтын
ұстаның
қолына
қалам
ұстатып
жүрген де
–
сол.
Ақын деген –
әсемдік
пен адалдықтың құлы ғана…
Адалдықтан туған сӛзден асқан ӛнегелі ӛмір болмайды.
Ӛнерің
үстеп, ӛмірің ұзара бергей, бауырым!
Бар бол, Сайын!
Ӛлең
қойнауындағы
орының Иірдің ойындағы Шерқаладай ӛте
-
мӛте ӛзгеше болғай…
Жасай бер!.. Ортада жүр!.. Оза бер!..
3
Абай әлеміне саяхат
Біздің замандастарымыз (жиырма бірінші ғасырға ӛмір ӛрмегінің
жүзін аударып жеткендер) Абай ӛлеңдерін бала күнінен мектепте
жаттап ӛсті.
Абай еңбектерін рухани азыққа айналдыру соларға негізінен үш
бағытта жүзеге асқан секілді. Бірін мамандығы мәжбүрлесе, енді бірін
қызмет
бабы Абай атын еске түсіртіп қоятын. Ал енді бірі Абай
еңбектерін ӛздерінің қалауымен оқып, жандарына рухани азық етіп
келді. Біз ӛзімізді соңғы топқа жатқызғалы отырмыз.
Сол топта жүріп, біз, жасымыз Абай сүрген ғұмырдан асыңқырап
кеткен шақта, Абайды тек қана оқып шығу жеткіліксіз екен деген
пайымға тоқтадық.
Абайды оқу қажет екен...
Оқығаннан кейін ойланған дұрыс секілді...
Дұрыстап ойланып ал да, ойыңды жария ет...
Біз ӛзімізді "адам деп, адмгершілік деп" тіршілік ететіндер
санатына қосамыз. "Қолымды мезгілінен кеш сермедім" –
демекші, біз
де кешірек болса да, Абай еңбектерін сана зердесімен пайымдап, ой
толғамдары
арқылы қабылдап байқағымыз келді. Содан пайда болған
түйсікті ойға айналдырып, қағазға түсіріп, түсінігін кӛпшілік назарына
ұсыну
қажеттілігін
мойындадық.
Біздің еңбегіміздің атақты философтар мен ғалымдардың, Абай
мұрасын зерттеушілердің назарына ілігіп, кемшілігі байқалып жатса,
біз ешкімнен де кешірім сұрамаймыз. Ӛйткені, бұл еңбек кәсіби Абай
зерттеушісінің еңбегі емес, Абайды ӛз бетімен оқып, ӛз түсінігін
кӛпшілік назарына ұсынып отырған кӛптің бірінің еңбегі.
Осылайша, ойлана, бір шешімге келіп алып, біз Абай әлемін
іздеп шықпақ болдық, осы сапарға бел байладық.
Абай әлемін таба аламыз ба?
Кездесе қалсақ, ол әлем бізге есігін аша ма?
Тіпті ашық есікті әлем ішіне ене аламыз ба?
Ол бізге жұмбақ... Дегенмен талпынуды, талап қылуды Абай
жақсы кӛрген... Бізге ондай қайда деп мойымауды тапсырған...
Мойындай кетелік, бұл сапардың алғашқы қадамын басу бізге
қиынға
соқты. Қалай ұмтылсам да келіспей тұрған секілді болып,
дәлірек айтқанда, ӛзіме ұнамай кӛп азаптандым. Кейде бұл саяхатқа
аттану маған мүмкін
еместей кӛрінетін. Қаламды талай рет қолға алып
(компьютерді) оқталғанмен, бұл жолға қалай қамдану керек екеніне ой
жетпей, меселім қайтып, жабырқап қала беретінмін. "Айылын тартып
мінер арғымағың жоқ болса, айдынға жүздірер желкенің болмаса, бос
қиял
емес пе, қолың кӛтерместі білегіңе неге жүк қыласың" деп
торығып та кететінмін.
4
Осындай ойлар үстінде "Ұлы Абай" деген сӛзді қайталап отырып,
"Ұлыны туған ел де ұлы" деген ой менің осы сапарыма жол ашып
бергендей болды. Абай ұлы болса, ұлыны тудырып отырған ел де ұлы
емес пе!...
Сонда, ұлы ел –
несімен ұлы?
Содан барып бұл әлемде ұлы елдер кімдер еді деп санай
бастадық. Кӛп екен. Кӛп секілді болды. Біраз елдің есімін еске түсірдік.
Біразын оймен шолып, солар ішінен үшеуін таңдап алдық. Содан соң
"осы елдер несімен ұлы еді?", "осы елдерді ұлылар қатарына қалай
қосып
отырмыз?" деп, біз ӛзімізге сұрақ қойдық.
Осы сұраққа жауап ретінде біздің санамызға алғашқы боп әсер
еткен, оларды бізге ұлы атандырып отырған олардың жаулап алған
елдері де емес, шалқыған
байлығы да емес, халқының саны да емес
секілді боп кӛрінді. "Елді ұлылар қатарына шығарар сол елдің жеке
тұлғалары екен
-
ау" деген түсінік пайда болды.
Ағылшындарды ұлы халық дейді.
Ағылшын елінде Шекспир деген керемет болыпты. Қаншама
ғасырлар
бойы Шекспир аты жер жүзінінің барлық азаматының
аузынан түспестен келеді. Шекспир арқасында ағылшын елі де
ұлықтана
түсуде. Шекспирмен қабаттаса "Робинзон Крузо", "Қазына
аралы" секілді кітаптар еске түсті.
Орыс халқын бізге кӛзіміз қара танығалы, кӛкірегіміз
сӛз ұққалы
ұлы
халық деп таныстыруда. Ұлы екендігінде сӛз жоқ. Ұлы ел!
Олардың ұлылығының бір дәлелі –
отыз сегіз жыл ӛмір сүрген Пушкин
ӛмірін
орыс ғалымдарының ізденгені, зерттегені соншалық, қазір ақын
ӛмірінің
бірнеше күндері ғана ақтаңдақ деп есептелінеді. Олар Пушкин
деген ақын баласының қай күні кіммен сӛйлескенін, не айтқанына
дейін хаттап шығыпты. Ломоносов, Петр патша, Толстой, Лермонтов,
Гумилев, Курчатов... Олар ұлыларын ұлықтапты. Біздер сол арқылы
бүкіл елді ұлы деп танимыз. "Тынық Дон", "Дубровский", "Арылу",
"Обломов" секілді кітаптар еске түсе бастады.
Қытай
дейтін ұлы халық десек, ешкім таласа қоймас. Бұдан үш
мың жылға жуық бұрын ӛмір сүрген Конфуций деген бір баласының
аузынан шыққан әр сӛзін әлі күнге аударып, тӛңкеріп, қайта
-
қайта
тұзын татып, дәмін тексеруден жалығатын емес. Қытайлардың осы
әрекетенің
арқасында бүкіл әлем ойшылдары Конфуцийден бір ауыз
сӛз кірістіріп, кӛсемсінуге тырысады.
"Ұлысын ұлықтау –
ел ұлылығының негізгі кӛрсеткіші" деген
қортындыға
келдік...
Бала кезден Мұхтар Әуезов еңбектері арқылы Абайды таныдық. Сӛз
мәнісін түсінгелі Абай ұлылығын мойындадық.
Біз оқушы ретінде, әлемде ұлы атанғандар еңбектерін біршама
оқып келеміз. Ұлылар ұлылығын мойындаймыз. Бірақ біз сол ұлылар
5
тізімінен соғыс пен жауыздық, бақытсыздық пен қайғы тарату арқылы
іліккендерді сызып тастадық.
Біздің тізімге іліккен барлық ұлыларға ортақ бір қасиет бар, ол –
олардың адам сүйгіштігі.
Әлемдік
деңгейдегі адам сүйгіш, адамгершілік қасиеті жоғары тұлға
ретінде біздің ұлы атамыз Абай тым ерекшелеу болып кӛрінеді. Талай
ұлы
тұлғалардың шығармашылық тамырынан адамгершілік нәрін
татып байқадық, бірақ біздің ақын атамыздың кӛтерілген биігі еш із
түспеген, соны биік деп ойладық.
Абай: "Адамзаттың бәрін сүй, бауырым деп!" –
десе, ол осы
нақыл сӛзімен
-
ақ ӛзінің әлемдік дәрежедегі ұстаз екенінін дәлелдей
алған. Бұл сӛзді оған дейін ешкім айта алмапты...
...Тобықтының бір атасына жан
-
тәнімен еңбек етіп ӛз ӛмірін
бастаған Абай бара
-
бара тұтас қазақ халқының рухани болмысына
пайдалы болу керектігін түсінген. Содан барып: "Біріңді, қазақ, бірің
дос, –
кӛрмесең істің бәрі бос" –
деп ұлттық ұран тастайтындай
дәрежеге кӛтерілген.
Нағыз ұлы тұлға ұлттық шеңберде шектеліп қала алмайды.
Оларды бүкіл әлемдік мәселелер толғантады. Ұлылықтың негізгі
белгісі бүкіл адамзаттық, бүкіл әлемдік құбылыстардан ақиқат іздеу
болса керек. Сол толғаныс үстінде Абай адам атты пенделердің мұң
-
мұқтажын ӛз жүрегінен ӛткізе алған. Содан барып, бүкіл адамзат
ұранын, саналы тіршіліктегі адам сүйеніш табар бұ дүние ақиқатын
анықтай
алған.
"Адамдардың бәрін сүй бауырым деп!" –
деген Абай ой түйіні
бүкіл адамзат ұранына айналуға тиісті қасиетті сӛз!
Бұл сӛздің тәні де бар, жаны да бар! Бұл сӛз –
тірі сӛз!
Бұл ұран сӛз –
мағынасын бүкіл әлем бойына сіңіруге, тіршілік
ету үшін күрес құралына
айналдыруға тұрарлық қағида!
Бұл сӛз бүкіл әлем саясаткерлерлерінің басты ұранына айналған
кезде жер бетінде Жұмақ орнамақ!
Абай тек қана қазақтардың емес бүкіл әлем жұртшылығының перзенті
және ұлысы!
...Абай әлемі жұдырықтай жермен шектеліп қалмаған. Оны "Жеті
қат
кӛк" мәселесі де аз толғандырмаған. Содан барып, "Алланың ӛзі де
рас, сӛзі де рас" атты ақиқат сӛз аузынан шыққан. Абай аузынан
шыққан, бізді ерекше сүйсіндірген, үш ауыз сӛзді жеке жазып
кӛрелікші:
Біріңді қазақ бірің дос кӛрмесең
істің бәрі бос...
Адамзаттың бәрін сүй бауырым деп...
Алланың ӛзі де рас, сӛзі де рас...
Осы сӛздер –
қазақ
баласының аузынан шыққан сӛздер.
Адамдар қазақтың ұлы ел екеніне осыдан кейін қалай күмәнді болмақ!
Қалай
қазақ
екеніңе мақтанбассың!
6
Кез
-
келген қазақ баласы Абайдың әр ойынан, әр сӛзінен жанына шипа
боларлық бір нәр ала алмайтын болса, оған сезім атты түйсіктің
қажеттілігіне
күмәніміз бар.
Қазақ
халқы –
Абай Құнанбайұлы, Ахмет Байтұрсынов, Әлихан
Бӛкейханов, Әлкей Марғұлан, Мұхтар Әуезов, Қаныш Сәтбаев, Әбіш
Кекілбайұлы, Олжас Сүлейменұлы, Нұрсұлтан Әбішұлы секілді, санаса
сан жетпес ұлдарының атымен ұлы ел.
Шекспир, Пушкин, Конфуций секілді біздің ұлыларымыздың
басында Абай тұр! Бұл, әрине, салыстырмалы түсінік. Әйтпесе қазақты
қазақ
еткен әлі
күнге аты есте: Қорқыт, Асан, Жиренше, Бұхар,
Абылай, Әбілқайыр, Тӛле, Қазбек, Әйтеке, Махамбет секілді ұлдары
толып жатыр.
Ұмыт
болғандары қаншама?..
Ұмыт
болғандар деген қандай ауыр сӛз еді...
Ұлыларды
ұмытуға
бола ма?..
Болмайды ғой!..
Ұлы
атын
мәңгілеу –
ел міндеті емес пе...
Ұлыларын
ұмытқан
ел, ол қандай ел?..
Абайды оқыту керек, оқу керек. Оқы да ойлан. Ойға тоқығаныңды
айта жүр. Әсіресе, Абай секілді ұлыларды жалпы жұрт болмысына
сіңіре беру әр саналы азамат міндеті деп ойлаймыз. Абайды бар
сана
-
сезімімен ұлық тұту әр қазақтың борышы...
Сонда ғана ұлылар аты ұмытылмайды.
Сонда ғана қазақтар бірін –
бірі дос кӛрмек.
Сонда ғана істелген іс бос болмақ емес.
Абай ойын, Абай түсінігін бойға сіңірген кісіге тек қана ӛз жұрты
емес, адам баласының
бәрі бауырға айнала бастамақ.
Аллаға деген шынайы сезім жүрекке енбек.
Абайдың ұлылығына сенгендер қазақ халқының ұлылығына сене
алады.
Абай
сӛздерінің
нәріне
тамсанғандар
қазақ
халқының
данышпандылығы мен ойлылығына, қазақ тілінің күші мен құдіретіне
сене бастайды.
Абай сӛздері бір құлақтан кіріп, екінші құлақтан шығып жататын
болса, онда құлақтың ол адамға пайдалы мүше екендігіне күмән
келтіруге болар...
Абай бір ӛлеңінде: "Білімдіден шыққан сӛз, Талаптыға болсын
кез" –
деген екен. Біз ӛзімізді талаптылар тобына жатқызуға шешім
қабылдап
алып, Абай әлеміне сапар шегіп қайтқалы отырмыз...
Сапарлас боламын дегендерге кемемізден орын табылады.
Тек қана біздің бір талабымыз бар.
Онымыз: Абайдың бір шумақ ӛлеңін жаттап алып, мағынасына
тұшыну...
Білімдіден шыққан сӛз –
7
Талаптыға болсын кез.
Нұрын, сырын кӛруге,
Кӛкірегінде болсын кӛз...
Абай –
білімдіден шыққан сӛзді (Абай білімді) түсінуге тырысқан
талаптының міндетті түрде кӛкірегінде кӛзі болғанын қалап отыр.
Аллатағала ӛз құдіретімен кейбір пенделеріне үшінші кӛз, "кӛкірек
кӛзін" береді екен.
Біз, кӛкірек кӛзі анық байқалып тұрмайтындарды да талапты
болуға шақырамыз.
Кӛкірек кӛзі жарқырып тұрмаса да маңдайдағы екі кӛзбен Абай
сӛздерін кӛкірекке тоқып, тәннен ӛткізе, жанға жеткізсе, содан барып
жан сезімін тән пайдаланса дейміз...
Осы мақсатпен біз Абай поэзиясына кӛз сала отырып, Абайдың
қара
сӛздерін оқып шықпаққа ниеттендік.
Ана тілімізде сӛйлейтін қазақ тілді ойшылдарды ғана емес, әлем
философтарын да терең ойға батырып келе жатқан Абайдың
заты
асыл, жаны жұмбақ сӛздерін "қара сӛз" деп атау қалыптасқан.
Біз Абай сӛздерін: тірі, жаратылысы ұлы, болмысы ақыл, кӛзге
кӛрінбейтін қасиет ретінде елестетеміз. Абай сӛздерінің тірі екеніне,
жаны бар екеніне сенеміз.
Бізге алғашында, Абай сӛздеріне "Абайдың кӛсем сӛздері" деген
атақ лайық секілді болған.
Егер "қара сӛз" деп ат таққан Абайдың ӛзі болса, онда ӛз сӛзіне
"кӛсем сӛз" деп ат тағуға ақылдылығы мен даналығы жол бермеген
болар деп те ойлаған болатынбыз...
Бірақ қазақтың "қара" деген сӛзіне арттырар жүктері туралы ой
жүгірткеннен кейін біз алғашқы ойымыздан қайттық.
Халқымыз "қара" сӛзіне сан түрлі мағына берген екен.
"Қара" сӛзі арқылы жұртымыз даналық пен тереңдік, шексіздік
пен жұмбақ нәрселер мағынасын бейнелеп: қара құрдым, қара жер,
қара кӛбейту, қара орман деген сӛздер пайдаланыпты.
"Қара" арқылы қазақ қайрат пен күш қасиеттерін анықтап: қара
күштің иесі, қара қайраты мол, қара нар, қара нӛсер секілді сӛздермен
бұл сӛзге ерекше күш беріпті.
Бұл сӛз арқылы халқымыз ел мен жұрт мағынасын түсіндіріп:
қара
халық, қара тобыр деген сӛздерді шығарады.
Қара
деген сӛзге ең бір қасиет тұтқан нәрселерін теңеп қара
шаңырақ, қара орын, қара жұрт деп ардақтаған.
Аяушылық ретінде: қара қасқа кедей, қара табан болу;
Кӛп деген мағынада: қара құрттай
қаптау, қара құрым, қара нӛпір
топ;
Сұлулықты бейнелеп: қара торының қандысы, қара кӛз;
Мезгіл ретінде: қара кӛлеңке;
Ұрпаққа
сүйіспеншілік: қарайғаным, қарағым;
8
Жауыздық пен арамдықты бейнелеп: қара ниет, жүзіқара, қара
албасты, қара жүрек;
Ӛлшем
ретінде пайдаланып: қара жол, қара кӛрдім жер деп те
жатады.
Ақ сӛзінің қарсы мағынасында аққа қара күйе жағушы деп сӛгеді.
Ал ӛлеңде айтылатын "қазақтың қара ӛлеңі" деген түсінік:
үйреншікті
ӛлең, нағыз қазақи ӛлең, кӛпшіліктің жадында қалған ескі
мұра деген
секілді түсініктер баламасы.
Абай сӛзіне осылай ат таққан қазақ ойшылдары болса, онда олар
"қара сӛз" деген атаққа:
Абай сӛзі –
сыры мол, астары терең сӛз;
Абай сӛзі –
тек бір адам емес, бүкіл адамзат пенделерінің
мүддесіне сәйкес келе алар ойлар жиынтығы
;
Абай сӛздері –
Абайдың ақылы мен парасаты, ойы мен дарын
сәулелері арқылы басқалар санасына жарық түсіру құралы...
Ойсыздарға да ойлыларға да заты жұмбақ, жанының тұңғиығы
терең, биіктігі жеті қат кӛкте жатқан Ұлылар ойындағы жұмбақтарды
шешу уақыт деген құдіреттің шамасы жетер ғана құбылыс. Әйтпесе екі
миллиардқа жеткен қытай халқы үш мың жыл бойы бір кісі еңбегін
зерттеуден жалыққан болар еді.
Әр
жаңа туған ұрпақты ӛз түсінігімен қызықтырар ұлылар болады.
Ұлылар
ойына олар ӛз түсінігімен, ӛз кӛздерімен, ӛз заманының
талабымен қарайды. Сондықтан ұлылар мұрасы –
мәңгі тірі.
Сол ұлылардың бірі –
Абай!
Абай сӛздерінің жай қара сӛз де емес, тек қана кӛсем сӛздер
жиынтығы да емес екеніне бұ заманда қазақтардың да, әлем
жұртшылығының да кӛздері жеткен секілді.
Бұл сӛздер ӛз шешімін әр жаңа заман, әр жаңа ұрпақ ӛзімен бірге
ала келетін: салмағы "қара жердей", жұмбақтығы "қара құрдымдай",
шексіздігі "қара нӛпірдей" құбылыс.
Абай "қара сӛздерін" "кӛсем сӛздер" деп атаудың жӛнсіздігін
байқадық.
Абай:
"Кӛкірегі сезімді, кӛңілі ойлыға
Бәрі де анық тұрмай ма ойланғанда..." –
дейді
Абай сӛздері жан
-
дүниемізді нұрландыра түсер ме екен деп, біз
Абай сӛздерінің ой биіктігіне бой жеткізуге тырысып, мағына
тереңдігіне дем жеткізуге тырысып, оларды ӛз ой
-
елегімізден ӛткізе
оқып шығуға бел байладық.
Егер бұл сапарда Абай биігіне шама келмей, шарға жетпей
жатса, онда ең болмаса Абай әлеміне жақындай түсерміз деген үміт
біздің ең басты мақсатымыз болмақ...
Абай "қара сӛздері" қырық бес сӛзден тұрады екен...
Неге аз? Жоғалғаны жоқ па екен?..
9
Неге қырық бес?
Одан кӛп болуы мүмкін бе еді?
Бұл сұрағымызға айтарлықтай дәлелді жауап таппадық. Бірақ
олар туралы ойлар бар.
Солардың бірі Абайдың қара сӛздері қырық бестен кӛп те болуы
мүмкін еді дейді. Абайдың ойлау дәрежесі осы сӛздерде
қамтылғандардан
да басқа кӛптеген мәселелер жӛнінде ой толғап, ӛз
қорытындыларын
қорытып
шығаруға жететін еді. Бірақ не ӛзі
қаламады, не ғұмыр қысқалығы мүмкіндік бермеді дейді.
Екінші бір ой –
"Абайдан айтылмаған сӛз қалмады" дейтін
кейбір
зерттеушілер ойын қуаттамақ болады. Олар адам (қазақ) баласының
ӛміріне
керекті ақыл мен ойды Абай сӛздері мен ӛлеңдері түгендеп
кеткен дейді. Бұл ойға да кӛңіл тоқтатуға болатын секілді. Ӛмірде
кездесіп жататын кез
-
келген құбылысқа, оқиғаға Абай сӛзімен
мысал
келтіріп, Абай ӛлеңімен қостауға болатынына кӛзіміз жетіп келеді.
Осындай бір
-
біріне қарама
-
қарсы
ой тұлпарларына мініп алып, біз де
біраз саяхат жасап қайтсақ па дейміз…
Саяхат болғанда да Абай әлеміне, Абай ойларына, Абай
ӛлеңдеріне
саяхат…
Біз ӛзімізше, алдымен, Абай сӛздеріне берілген сандық белгілер
орнына мағыналық теңеу таңып байқамақ болдық. Содан барып
тӛмендегідей тізім жасақтадық:
Бірінші сӛз –
адам міндетін анықтау;
Екінші сӛз –
еңбекке баулу;
Үшінші
сӛз –
билік сыры;
Тӛртінші сӛз
–
мастық пен күлкі;
Бесінші сӛз –
қалыптасу
;
Алтыншы сӛз –
түсінік;
Жетінші сӛз –
талпыныс;
Сегізінші сӛз –
насихат;
Тоғызыншы сӛз –
ұлт
жандылық;
Оныншы сӛз –
ұрпақ
;
Он бірінші сӛз –
кәсіп;
Он екінші сӛз –
ғибадат
;
Он үшінші сӛз –
иман;
Он тӛртінші сӛз –
жүрек;
Он бесінші сӛз –
ақыл;
Он алтыншы сӛз –
еліктеу;
Он жетінші сӛз –
бірлік;
Он сегізінші сӛз –
кербездік;
Он тоғызыншы сӛз –
естілік;
Жиырмасыншы сӛз –
жалығу;
Жиырма бірінші сӛз –
мақтан;
Жиырма екінші сӛз –
қадір
тұту;
10
Жиырма үшінші сӛз –
қуаныш
пен жұбаныш;
Жиырма тӛртінші сӛз –
күншілдік;
Жиырма бесінші сӛз –
құлшылық
;
Жиырма алтыншы сӛз –
надандық;
Жиырма жетінші сӛз –
ӛсиет
;
Жиырма сегізінші сӛз –
парыз;
Жиырма тоғызыншы сӛз –
сақтық;
Отызыншы сӛз –
ұят
;
Отыз бірінші сӛз –
ойлылық;
Отыз екінші сӛз
–
талап;
Отыз үшінші сӛз –
ӛнер
;
Отыз тӛртінші сӛз –
бұ дүние;
Отыз бесінші сӛз –
о дүние;
Отыз алтыншы сӛз –
ұят
пен иман;
Отыз жетінші сӛз –
уағыз;
Отыз сегізінші сӛз –
жаратылыс;
Отыз тоғызыншы сӛз –
намыс;
Қырықыншы
сӛз –
мінез;
Қырық
бірінші сӛз –
тәрбие;
Қырық
екінші сӛз –
тіршілік қамы;
Қырық
үшінші
сӛз –
тән мен жан;
Қырық
тӛртінші сӛз –тазалық;
Қырық
бесінші сӛз –
адам болмысы.
Біз осыдан кейін әр қара сӛз мағынасына сәйкес деп таңдаған
атаулар тізімін талдап қарадық. Бұдан байқағанымыз тек қана ұят
(отызыншы, отыз алтыншы) және иман (он үшінші, отыз алтыншы)
атаулары, солар туралы айтылар ой екі рет қайталанатынын
байқадық. Басқа ешқандай ой да, сӛз де қайталанбайды. Осыған
қарап, біз Абайдың осы еңбегін жазуға кірісер алдында адам
баласының тәрбиесіне, тіршілігіне қажетті деген насихат сӛздерінің
тақырыбын іріктеп, тізіп алып барып, сосын іске кіріскен бе деп
ойлаймыз.
Абай ойларына, Абай әлеміне саяхат жасамақ болғандардың бір
мойындауға тиісті ақиқаты болуға тиісті. Ол –
Абайды түсінудің сан
сатылы болатыны. Ӛйткені осындай саяхатқа шыққандар білімі мен
зердесінің, табиғи болмысы мен тәрбиесінің жобасына байланысты тек
қана
ӛз дәрежесіне дейін кӛтеріле алмақ. Мысалға менің ойшылдығым
мен білімпаздығым орташа ғана дәрежеде болса, онда менің
тұжырымдарым атақты білгірлер сатысынан әлдеқайда тӛмен тұруы
кәдік. Олардың мені жазғыруы да мүмкін. Бірақ мен оған мойымақ
емеспін. Ӛйткені Абаймен сырласуға, Абай әлеміне саяхат жасауға
әркімнің
де қақысы бар. Абайдың ӛзі "болмасаң да ұқсап бақ" деген.
Сонымен Абайдың қара сӛздері маған не дейді?
11
Жаратылысты, тіршілік ережелері туралы ӛмір қағидаларын
қабылдау
арқылы ӛзімнің білімім мен ақылымның
жобасы Абай
сӛздерінен не ұға алды?
Біз, ең алдымен, Абай ӛз сӛздерін қалай бастап, қалай аяқтады
екен деген сұраққа жауап беруге тырыстық та, бірінші сӛз бен соңғы
сӛз мағыналарына ой жүгіртпек болдық.
Абай бірінші сӛзімен ӛзінің саналы тіршілік алға тартар кӛп
нәрселер туралы ойланатын жан екенін танытады. Болашақ
оқушыларымен әңгіме
-
дүкен құра отырып, ӛз ойларын, болашақ
айтылмақ сӛздерін, кӛздеген мақсатын соншалықты түсінікті, талас
тудырмайтындай етіп, түсіндіріп береді.
Бірінші сӛз –
сӛз
жоқ, алғашқы сӛз болуға лайық сӛз деген
қортындыға
келдік. Оның алдына салған кез
-
келген сӛз ӛз орнында
тұрмаған болар еді.
Ал соңғы сӛз –
ол дәл соңғы сӛз. Егер Абай тағы бір сӛз қосқысы
келсе, онда ол сӛз соңғы болып тұра алмас еді, ортаға түсер еді.
Абай сӛздерінің қортындысы секілді қырық бесінші сӛзінде шексіздікті,
шексіз әлемді жаратушының бар екендігі айтылады. Бар әлем бір
заңға бағынып, бір құдірет бұйрығын бұлжытпай орындап жатады.
Абай, тірілер жаратқанның адам пенделеріне, жан
-
жануарына берген
сезімдері арқылы тіршілік заңдылықтарын мойындайды, ӛз тірліктерін
жалғастыруға құштар болады дейді. Абай ӛз еркімен ешкім еш нәрсе
жасай алмайтынын, тек қана Жаратқанның жаратқандарын жаратқан
сыйлаған сезімдер арқылы сезе алатындығын әңгіме еткен. Егер
ондай сезім аз болса, онда кісінің кісілігінің де жобасы тӛмендей
бермек. Қырық бесінші сӛз –
соңғы сӛз!..
12
Достарыңызбен бөлісу: |